Усходняя Літва

**Усходняя Літва** (літ. *Rytų Lietuwa*, пол. *Litwa Wschodnia* — умоўная назва усходняй часткі Літвы (*Lithuania propria*, як асноўнай часткі дзяржаўнай тэрыторыі ВКЛ, пачаткова населенай пераважна літоўцамі) ў працах некаторых гісторыкаў і філолагаў, якая падкрэслівае інтэнсіўнасць працэсаў моўнай і культурнай славянізацыі насельніцтва гэтай тэрыторыі. У іншым разуменні — гістарычны рэгіён на сумежжы сучасных Літоўскай Рэспублікі і Рэспублікі Беларусь, вылучаны пост фактум, які ў мінулым складаў частку гістарычнай Літвы, але ў выніку асіміляцыйных працэсаў не захаваў літоўскую мову і ў большай частцы не ўвайшоў у склад сучаснай дзяржаўнай тэрыторыі Літоўскай Рэспублікі. Дакладнае вызначэнне ўсходніх межаў Літвы, у кожную гістарычную эпоху, уяўляе сабой складаную задачу, праз шматзначнасць і пэўную размытасць самога тэрміну «Літва». Гэтыя межы да канца XVIII ст. паступова адсоўваліся на ўсход, затым да паўстання 1863—1864 гадоў заставілася адносна стабільнымі, а пасля разрому паўстання пачалі адсоўвацца на захад.

Першыя прыкметы самабытнасці рэгіёну можна ўгледзець у Культуры ўсходнелітоўскіх курганоў — археалагічнай культуры, вядомай па пахавальных помніках балцкіх плямён III—XII стст., якія сустракаюцца на сучаснай тэрыторыі ўсходняй і паўднёва-ўсходняй Літвы і паўночна-заходняй Беларусі ад сярэдняга цячэння Нёмана на захад ад возера Свір на усход, ад вярхоўяў ракі Швянтойі (прыток Віліі) на поўнач да басейна ракі Мяркіс (Мерач) на поўдзень. Ужо ў тую эпоху рэгіён робіцца кантактнай балта-славянскай зонай. Некаторыя даследчыкі ў кантэксце вывучэння папярэдняй культуры штрыхаванай керамікі таксама ўжываюць тэрмін "Усходняя Літва". 

Выбітны літоўскі мовазнаўца, прафесар Зігмас Зінкявічус, вызначаў Усходнюю Літву перш за ўсё праз прызму лінгвістыкі і гісторыі рассялення балтаў. З гістарычнага пункту гледжання да Усходняй Літвы ён адносіў тэрыторыі, якія сёння знаходзяцца ў паўночна-заходняй частцы сучаснай Беларусі (рэгіён Верхняга Панямоння) і Віленскі край Літоўскай Рэспублікі.

У сваіх працах (перадусім у кнізе "Усходняя Літва ў мінулым і сучаснасці", 1993) Зінкявічус даказваў, што гэтая тэрыторыя і асноўная частка яе карэннага насельніцтва мае глыбокае балта-літоўскае паходжанне. Ён вылучаў яе на аснове рудыментаў літоўскай тапанімікі і прысутнасці літоўскай мовы, якая захоўвалася тут да XVII—XVIII стагоддзяў, а ў асобных анклавах і пазней, і разглядаў Усходнюю Літву як рэгіён былой Літвы, які зазнаў найбольш інтэнсіўную славянізацыю. Працэс масавага нізавога пераходу на «простую мову» (блізкую да будучай літаратурнай беларускай мовы), які пачаўся не пазней за XVI стагоддзе, адбываўся пад моцным культурным уплывам сталічнай Вільні, — асабліва Віленскага ўніверсітэта і Віленскай архідыяцэзіі. На верхніх "паверхах" грамадства гэты працэс выглядаў як паланізацыя, але ў вясковых нізах — як выцясненне літоўскай размоўнай мовы "простай". Гэты працэс фактычна завяршыўся з беларускага боку мяжы на пачатку XXI стагоддзя, і нават у нашы дні ўсё яшчэ працягваецца з літоўскага боку мяжы. Рудыменты літоўскай лексікі захоўваюцца ў гутаркавай мове на вялікай тэрыторыі Панямоння для абазначэння побытавых і прыродных рэалій (*ройст, шашок, кудра, кукуць* і іншыя літуанізмы).  

Беларускі гісторык і археолаг Алег Дзярновіч аперыруе паняццем «Усходняя Літва» у блізкім да Зігмаса Зінкявічуса сэнсе, але робячы большы акцэнт на даўні і важны ўклад продкаў беларусаў (якія ў часы стварэння ВКЛ мелі праваслаўнае веравызнанне) у культуру гэтага рэгіёну. Ён разглядае яго як памежны, дзе адбывалася інтэнсіўнае ўзаемадзеянне балцкай (літоўскай) і славянскай культур і даследуе фарміраванне Вялікага Княства Літоўскага праз прызму этнакультурных і моўных кантактаў — на прыкладзе, перадусім Крэва і Гальшанаў ХI—XIV стагоддзяў, але і ў параўнанні з іншымі найважнейшымі цэнтрамі рэгіёну — Вільняй і Кернавам. Яго даследванні абапіраюцца на археалагічныя дадзеныя (тыпы пахаванняў, рэчавы комплекс) і аналіз крыніц, якія паказваюць на высокую ступень змяшання культур у рэгіёне і дазваляюць разумець ранняе ВКЛ не як выключна заваёўніцкую дзяржаву, а як прастору балта-славянскага культурнага сінтэзу. Паводле яго высноў, "можна казаць пра біэтнічнасць старажытнай Літвы, якая мела відавочную сацыяльную градацыю. Славяне займалі нішу гандлёва-рамеснага насельніцтва ў ранніх літоўскіх гарадах і забяспечвалі гандлёвыя сувязі рэгіянальных цэнтраў Літвы з цывілізацыйнымі цэнтрамі Усходняй Еўропы. Ва Усходняй Літве (гістарычнай Віленшчыне) у XII—XIV стст. магло прысутнічаць і сельскае славянскае насельніцтва. Такім чынам ствараўся той культурна-эканамічны кантэкст, які, урэшце рэшт, стаў вызначальным для ўзнікнення Вялікага княства Літоўскага" . Фактычна менавіта ўсход ранняй Літвы стаў калыскай літоўскай дзяржаўнасці ў XII—XIV стагоддзяў і захоўваў сваю выключна важную ролю ў Літве амаль да сярэдзіны ХX стагоддзя. У XIV—XVIII стагоддзях рэгіён стаў ці не самым шматнацыянальным і шматканфесійным ува ўсёй Рэчы Паспалітай. Апроч літоўцаў і беларусаў, тут жылі палякі (пераважна літоўскага паходжання), яўрэі, татары, караімы, стараверы, немцы і іншыя  

Нягледзячы на ​​змену мовы з літоўскай на славянскія (польскую і беларускую або "простую"), гэтая тэрыторыя ў ХІХ стагоддзі, з пункту гледжання ідэнтычнасці, усё яшчэ ўспрымала сябе як адзінае цэлае з літоўскамоўнай Літвой, з’яўляючыся своеасаблівым «эпіцэнтрам» інтэлектуальнай і творчай актыўнасці тагачаснай польскамоўнай Літвы. Мяжа 1-га падзелу Рэчы Паспалітай (ці, ў спрошчаным разуменні, па Дзвіне, Бярэзіне і Дняпру) успрымалася як мяжа паміж Літвой і Беларуссю (да якой адносілі Віцебскую і Магілёўскую, а з сярэдзіны ХІХ стагоддзя часта і большую частку Смаленскай губерні). Менавіта з усходу так разумелай Літвы паходзілі, ці былі звязаныя з ёй сваёй культурнай і грамадскай дзейнасцю такія літвіны ХІХ стагоддзя, як Адам Міцкевіч, Уладзіслаў Сыракомля, Станіслаў Манюшка, Ігнацы Ходзька, Ігнацы Дамейка, Тэадор Нарбут, Яўстах Тышкевіч, Юзаф Ігнацы Крашэўскі і многія іншыя. Менавіта яны, асабліва ў перыяд паміж паўстаннямі 1830—1831 і 1863—1864 гадоў фактычна вызначалі сэнсавае напаўненне паняцця «Літва»: складалі большасць сярод самых вядомых выкладчыкаў і выпускнікоў Віленскага ўніверсітэту, выдаўцоў і аўтараў уплывовых літаратурна-грамадскіх часопісаў, знакавых для фармулявання літоўскай ідэнтычнасці кніг і твораў мастацтва, актыўна распрацоўвалі (на польскай мове) важныя для літоўскай культуры міфы пра Маргера, Мілду, руту як нацыянальную кветку Літвы, крупнік як яе нацыянальны напой і гэтак далей. Амаль усе грамадскія і культурныя дзеячы гэтага часу, якія вызначалі сябе як "літвіны", паходзілі з правага берагу Бярэзіны, у той час як на левым беразе, у межах Першага падзелу Рэчы Паспалітай, ўсё больш замацоўвалася рэгіянальная беларуская ідэнтычнасць — у тым ліку сярод часткі выхадцаў з каталіцкай шляхты, лаяльнай да ўлады і пануючай культуры імперыі (такіх як Ян Баршчэўскі, Антон Абрамовіч і іншыя). Літоўская ("літвінская" ў сучасным разуменні) свядомасць шляхты і часткова мяшчанства і сялянства ХІХ — пачатку ХX стагоддзяў грунтавалася не на валоданні літоўскай мовай (хаця яе сімвалічная каштоўнасць у рэтраспектыве і прызнавалася) і не на нізавой народнай літоўскай культуры, а на адчуванні гістарычнай пераемнасці з творцамі дзяржаўнасці ВКЛ, на літоўскай гістарычнай міфалогіі і сантыментах да літоўскіх сімвалічных рэалій.

Аднясенне Мінскай губерні да Літвы было няўстойлівым, часам некаторыя даследчыкі і публіцысты лічылі яе часткай Чорнай Русі ці нават Беларусі. Устойліва "літоўскімі" лічыліся толькі Віленская і Гарадзенская губерні (і Ковенская губерня, утвораная ў 1843 годзе з паўночна-заходняй часткі Віленскай). Пасля паражэння паўстання 1863-1864 гадоў намецілася ўстойлівая тэндэнцыя да скарачэння тэрыторыі Літвы (у суб'ектыўным успрыняцці як імперскіх уладаў, так і апазіцыйнай ім "літоўскай" шляхты) і паступовага змяшчэння яе мяжы на паўночны захад. У значнай ступені гэта было звязана з новай роллю Мінска як цэнтра русіфікатарскай дзейнасці ўраду ў літоўска-беларускіх губернях, які супрацьпастаўляўся нелаяльнай імперыі Вільні. У 1880-х гадах старая шляхецкая польскамоўная Літва ў значнай ступені збанкрутавала эканамічна, і згубіла эканамічную і сацыяльную базу, пад час глабальнага аграрнага крызісу. Ён разарыў мноства традыцыйныя гаспадарак, якія не перабудаваліся на капіталістычны лад. Да таго ж, з сярэдзіны 1880-х гадоў пачынае актыўна дзейнічаць "младалітоўскі" рух, які рэзка выступіў супраць польскага культурнага ўплыву.

Выпрацаваныя старой шляхецкай Літвой міфы і сімвалы, тое што адрознівала Літву ад Белай Русі, ў значнай ступені перайшлі ў літоўскамоўны дыскурс (праз дзвюхмоўную дробную і сярэднюю шляхту), але змяніўся галоўны крытэрый вызначэння таго, хто лічыцца літвінам (літоўцам). Цяпер гэта не шляхціч (радзей мяшчанін і зусім рэдка сялянін) католік, які звязаны з Літвой гістарычнай традыцыяй. А любы, хто гаворыць і чытае / піша па літоўску, і гэта дробны шляхціч, адукаваны селянін, разначынец. Па факце ён таксама католік, і таксама спасылаецца на гісторыю Літвы, але істотна пераасэнсаваную, з вельмі крытычнай ацэнкай усіх польска літоўскіх уній. Гэта істотна зніжае частату згадак пра Верхняе Панямонне як пра [Усходнюю] Літву. З пачатку 1890-х гадоў расійскія імперскія ўлады і навука пачынаюць устойліва адносіць славянамоўную частку Літвы (уключаючы Вільню) да "Белоруссии". Этнаграфічная карта Яўхіма Карскага (1903) пазначае амаль усю Віленскую губерню як заселеную "беларусамі", на падставе моўнага крытэрыю. Аднак старая каталіцкая інтэлектуальная эліта працягвае называць Літвой, прынамсі, усю Віленскую губерню і поўнач Гродзенскай. Фатаграфіі графа Бенедыкта Тышкевіча, зробленыя ў 1890-х гадах у Вялым (сучасны Валожынскі раён), падпісаныя "Вялае, Літва". Мастак Фердынанд Рушчыц на сваіх карцінах пачатку ХX стагоддзя пазначае касцёл у Вішневе (таксама Валожынскі раён) "у Літве". Кампазітар Мечыслаў Карловіч у 1906 годзе піша праграмную "Літоўскую рапсодыю" у родным Вішневе (Смаргонскі раён) пераважна на матэрыяле сабраных у наваколлі беларускіх песень (а таксама літоўскіх).

У канцы ХIX — на пачатку ХX стагоддзя нацыянальная і будучая дзяржаўная прыналежнасць рэгіёна стала прадметам гарачых спрэчак паміж польскім і літоўскім нацыяналізмамі, у якую спрабаваў таксама ўмяшацца і беларускі нацыяналізм. Нярэдкімі былі выпадкі, калі прадстаўнікі адной і той жа сям’і вызначалі сваю нацыянальную ідэнтычнасць па-рознаму (як, напрыклад, браты Іваноўскія, сярод якіх былі паляк, літовец і беларус). Польскі бок быў схільны разглядаць усю Літву як "гістарычную правінцыю" Польшчы, а літоўскі меў прэтэнзіі на вялікія тэрыторыі сучаснай Беларусі аж да Ваўкавыска і Слоніма, і паўночнае Падляшша. (Гл. Каралеўства Літва (1918).
Гэты ідэйны канфлікт пасля распаду Расійскай імперыі выліўся ў польска-літоўскую вайну, а затым у інспіраваны Пілсудскім "бунт Жалігоўскага". У 1920—1922 гадах існавала буферная дзяржава «Сярэдняя Літва», якую часам называлі таксама і «Усходняй Літвой» (хаця паняцце *Litwa Wschodnia* ўжывалі таксама для абазначэння прылеглых з усходу тэрыторый з беларускамоўным насельніцтвам і з цэнтрам у Мінску, якія паводле федэратыўных планаў Юзафа Пілсудскага і іншых радавітых земляўласнікаў мусілі скласці адзін з трох «кантонаў» будучага адроджанага ВКЛ — у саюзе з Польшчай). У 1922—1923 гадах у Вільні выдавалася літоўскамоўная газета "Усходняя Літва" (літ. Rytų Lietuva), якая разглядала Віленшчыну як натуральны працяг Літоўскай Рэспублікі, якая атрымала сваю дзяржаўнасць са сталіцай у Коўне**.** Пасля анэксіі "Сярэдняй Літвы" Польшчай у 1922 годзе ўлады апошняй праводзілі палітыку максімальнага сцірання памяці пра літоўскае мінулае рэгіёна, што атрымала яшчэ больш маштабны працяг у гістарычнай і культурнай палітыцы паваеннай БССР. Напрыклад, у перакладах вершаў Уладзіслава Сыракомлі на беларускую мову ў 1960-х гадах згадкі пра Літву паслядоўна замяняліся на "Беларусь". Ва ўмовах адсутнасці літоўскага школьніцтва і касцёльных набажэнстваў па-літоўску ў канцы 1970-х гадоў спыніў існаванне даўні анклаў носьбітаў літоўскай зецельскай гаворкі у Дзятлаўскім раёне. Тым не менш, працяглы час (да 2021—2022 навучальнага году) у Беларусі існавалі 2 апошнія школы з літоўскай мовай навучання ў Рымдзюнах і Пелясе, профіль якіх быў зменены ў рамках шырокамаштабнай русіфікацыйнай кампаніі ў Беларусі ў сувязі з пачаткам шырокамаштабнага ўварвання РФ ва Украіну.

Да ідэнтычнасці Усходняй Літвы апелявала на пачатку 1990-х нешматлікая групоўка Э. Б. Саткявічуса «Таварыства славянамоўных літоўцаў» (*Tuvažystvo slaviansku janzyčnych litvinuv*), якая нават распрацавала для славянамоўных жыхароў Усходняй Літвы лакальныя мікра-мовы - "гальшанскую" (блізкую да беларускай) і "вічскую" (на аснове віленскага дыялекту польскай). Адзін з праграмных артыкулаў гэтай групоўкі так і называўся  — «Fschodnia Litva» («Усходняя Літва»).

У сучаснай Літоўскай Рэспубліцы Усходняй Літвой найчасцей называюць сучасную літоўскую частку Віленскага краю, з істотнай доляй польскамоўнага і "простамоўнага" насельніцтва, не закранаючы тэрыторыю Рэспублікі Беларусь. Некаторыя гісторыкі і філолагі, рэтраспектыўна ўжываюць назву і да больш шырокай тэрыторыі. Напрыклад, у 2024 годзе апублікаванае навуковае даследаванне літоўскага мовазнаўцы Казімераcа Гаршвы "Усходнелітоўская наменклатура і яе правапіс", якое адлюстроўвае найважнейшыя актуальныя пытанні ўсходнелітоўскай наменклатуры і яе правапісу. Мэта публікацыі — адказаць на пытанне, ці будзе нелітоўскае напісанне асабістых імёнаў і тапонімаў (уключаючы тапонімы беларускай часткі Усходняй Літвы) у дакументах і надпісах ствараць пагрозу для агульналітоўскай мовы, унікальнасці літоўскай мовы, ці паўплывае яно на традыцыі літоўскай мовы.

У наш час памяць пра гістарычную адметнасць былой Усходняй Літвы на тэрыторыі Беларусі захоўваецца ў масавай свядомасці ў выглядзе гратэскнага мема "Вейшнорыя" (ад назвы выдуманай дзяржавы, элементу легенды сумесных расійска-беларускіх стратэгічных вучэнняў «Захад-2017») , а таксама ў дзейнасці нешматлікай групоўкі "неа-літвінаў", якая ўзводзіць свой культурны радавод да польскамоўных літвінаў першых дзвюх трацінаў ХІХ стагоддзя.  

Увага: на пачатку сакавіка 2026 беларускія ўлады прызналі "Вейшнорыю" "экстрэміцкім фармаваннем". 

## Зноскі 
Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае
Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя