open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Камсамольскае возера

**Камсамольскае возера** — штучны вадаём у паўночна-заходняй частцы Мінска, утвораны плацінай на рацэ Свіслач. Уваходзіць у склад Вілейска-Мінскай воднай сістэмы. Плошча возера 0,42 км², даўжыня 1,5 км, шырыня да 400 м, сярэдняя глыбіня 1,9 м, максімальная - 4,5 м.

Будаўніцтва было пачата ў 1940 з мэтай недапушчэння затаплення Мінска падчас вясновых паводак. Катлаван пад
возера плошчай 35 га быў выкапаны ўручную. Урачыстае адкрыццё возера намячалася на нядзелю 22 чэрвеня
1941, але было сарванае з-за пачатку вайны. 

У 1974 былі праведзеныя ачыстка і паглыбленне возера. У 2010 праведзеная рэканструкцыя возера і прылеглага Парку Перамогі. 

## Спасылкі 
* Минск старый и новый: Комсомольское озеро 

Катэгорыя:Вілейска-Мінская водная сістэма
Катэгорыя:Вадасховішчы Мінска
Катэгорыя:Парк Перамогі (Мінск)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе
Катэгорыя:1941 год у Мінску
Чыжоўскае вадасховішча

**Чыжоўскае вадасховішча** — вадасховішча на рацэ Свіслач (прыток Бярэзіны) у складзе Вілейска-Мінскай воднай сістэмы, працякае па тэрыторыыі жылых раёнаў Чыжоўка і Серабранка ў Мінску. Каля вадасховішча знаходзіцца праваслаўны храм у гонар іконы Божай Маці і побач храм, які будуецца, у гонар Георгія Перамоганосца, парк імя 900-годдзя г. Мінска і Парк імя Грэкавай. Па іншы бок ад дамбы Чыжоўскага вадасховішча размешчаны Мінскі заапарк.

Было створана ў 1951 годзе. Вадасховішча забяспечвае тэхнічнай вадой ЦЭЦ-3 і 16 прадпрыемстваў горада. Адхіленне ад праектнага рэжыму эксплуатацыі Чыжоўскага вадасховішча, а таксама нерэгламентаваны скід недастаткова ачышчаных сцёкавых вод прывялі да зніжэння вадаабмену, змены гідрахімічнага і цеплавога рэжымаў, павышэння канцэнтрацыі забруджвальных рэчываў.

Праектам рэканструкцыі прадугледжваецца магчымасць змены прызначэння вадасховішча — з тэхнічнага на культурна-бытавое, будзе дазволена купанне і лоўля рыбы. На ачыстку вадасховішча ў 2010 годзе было выдаткавана 6 млрд рублёў. Сумарны кошт ачысткі складзе да 100 млрд рублёў.

У 2010 г. на вадасховішчы ўведзена ў строй малая ГЭС з двума гідраагрэгатамі сумарнай магутнасцю 260-300 кВт электраэнергіі.

Катэгорыя:Вадасховішчы Мінска
Катэгорыя:Вілейска-Мінская водная сістэма
Катэгорыя:Водна-зялёны дыяметр Мінска
Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)
Катэгорыя:Свіслач (прыток Бярэзіны)
Катэгорыя:Чыжоўка (жылы раён)
Мінас Ітыль

**Мі́нас Ітыль** (Мі́нас Мо́ргул) (, у перакладзе з сінд. *«Замак Месяца»*) — у творчасці Толкіна замак каля заходніх адгор'яў Хмурных гор.
Пабудавана прыбыўшымі з-за Мора нуменорцамі. У перыяд росквіту Гондара тут стаялі вартаўнікі, якія ахоўвалі шлях у Мордар з захаду. Але потым іх увага аслабла, а пасля эпідэміі Чорной Смерці, знішчыўшай большую частку насельніцтва Гондара, сцены Мінас-Ітыля апусцелі, і ў 2002 годзе Трэцяй Эпохі цытадэль была захоплена назгуламі і перайменавана ў Мінас-Моргул. Паланцір, які захоўваўся ў Галоўнай Вежы, быў захоплены і з таго часу належаў Саўрану. Доўгі час наваколле Мінас-Моргула заставалася цалкам бязлюдным.

Пасля знішчэння Саўрана, кароль Элесар вырашыў разбурыць Мінас-Ітыль.

Катэгорыя:Серадзем’е
Катэгорыя:Гарады Серадзем’я
Навасёлкаўскі сельсавет (Пастаўскі раён)

**Навасё́лкаўскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пастаўскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) Навасёлкі.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як **Савіцкі сельсавет** у складзе Пастаўскага раёна Вілейскай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Савічы. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. 20 мая 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Груздаўскага сельсавета. Станам на 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета налічвалася 52 населеныя пункты. 17 мая 1985 года ў склад Юнькаўскага сельсавета перададзены 14 населеных пунктаў (Агароднікі, Боцьвіны, Весялуха, Гогава, Захараўшчына, Калееўцы, Кубаркі, Курылавічы, Манькавічы, Міхнічы, Мястэчка, Русіны, Савічы і Сарочына), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Лукашова, сельсавет перайменаваны ў **Лукашоўскі сельсавет**. 27 верасня 1991 года ў склад Юнкаўскага сельсавета перададзены 14 населеных пунктаў, наўзамен з Юнкаўскага сельсавета перададзены 35 населеных пунктаў. 24 жніўня 1992 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Навасёлкі, сельсавет перайменаваны ў Навасёлкаўскі. 20 чэрвеня 2008 года скасаваны вёскі Каралі, Крывы Мост і хутар Лаўрынова, 23 сакавіка 2012 года — вёска Ламіжына, 2 мая 2018 года — вёска Ліпаўка.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1560 чалавек, з іх 89,3 % — беларусы, 7,2 % — рускія, 1,1 % — украінцы, 1,0 % — палякі; паводле перапісу 2019 года — 1330 чалавек.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Авары (Серадзем’е)

**А́вары** () — у легендарыуме Дж. Р. Р. Толкіна адзін з двух разам з эльдар народаў эльфаў Серадзем’я. У адрозненне ад эльдар, якія адышлі з Орамэ ў Валінор ад берагоў возера Куівіэнен, авары нікуды не адыходзілі і засталіся жыць там. Яны адрынулі Кліч Валар і адмовіліся прыняць удзел у Вялікім Паходзе, таму ў перакладзе з квэнья іх назва азначае «адступнікі».

## Гісторыя 
Аб авары, як і аб Усходзе Серадзем’я наогул, з прац Толкіна вядома няшмат. Існуе меркаванне, што народ караля Трандуіла ў значнай сваёй частцы складаўся з авары. Таксама існуе меркаванне, што менавіта захопленыя ў палон авары паслужылі асновай для стварэння оркаў Мелькарам у Перадпачатковую Эпоху, задоўга да стварэння Сонца і Месяца.

У першай «Кнізе згубленых паданняў» () расказвалася аб каралі авары па імені Ту (Tû), які вёў войны з Мелькарам і быў даволі магутным чарадзеем. Таксама расказвалася гісторыя аб тым, як адзін з эльфаў авары пранікнуў у нейкую даліну і знайшоў там дзяцей, якія спалі. Гэта былі людзі, якія яшчэ не абудзіліся і чакалі Сонца і Месяца. Ту забараніў эльфу будзіць гэтых дзяцей, асцерагаючыся гневу Ілуватара, але эльф не паслухаўся і ўсё ж абудзіў дваіх. Так першыя з людзей абудзіліся яшчэ да Сонца і Месяца.

## Мова авары 
У легендарыуме Толкіна мова авары называецца **аварын** (), яна аказала вялікі ўплыў на фармаванне ранняй мовы аданаў — таліска.

Аднак лічыцца, што агульнай мовы ў авары няма, таму тэрмін «аварын» вельмі ўмоўны. Існуе шэсць моў авары, на кожнай з якіх вядома па адным слове: *kindi*, *cuind*, *hwenti*, *windan*, *kinn-lai*, *penni*. Азначаюць усе гэтыя шэсць слоў «эльфы», «квэндзі».

Катэгорыя:Серадзем’е
Катэгорыя:Народы Серадзем’я
Нагаленд

**Нагаленд** () — штат на паўночным усходзе Індыі на граніцы з М’янмай і індыйскімі штатамі Асам, Аруначал-Прадэш і Маніпур. Займае 25-е месца сярод штатаў па плошчы (16 579 км²) і 24-е па насельніцтву (2,7 млн чалавек, 2008). Адміністрацыйны цэнтр — Кахіма.

## Геаграфія 
Горны штат, 1/6 плошчы пакрытая лясамі. Багаты раслінны і жывёльны свет. Клімат мусонны, вільготны.

## Эканоміка 
Аснова эканомікі — сельская гаспадарка (90 % усіх занятых). Важнае значэнне маюць таксама лясная гаспадарка і турызм.

## Насельніцтва 
На тэрыторыі штата пражываюць плямёны нага, якія гавораць на мовах сіна-тыбецкай групы. Вернікі — пераважна хрысціяне.

## Спасылкі 
* Урад штата
Асака воласападобная

**Асака воласападобная** (*Carex capillaris*) — від шматгадовых травяністых раслін сямейства Асаковыя.

## Апісанне 
Шматгадовая густадзярністая расліна вышынёй 10—20 см. Лісце шырынёй 1—2 мм, тонкае, плоскае, у 2—3 разы карацей за сцябло. Верхні каласок тычынкавы, белаваты, лінейны, даўжынёй 0,5—1 см; бакавыя — песцікавыя, у колькасці 2—5, малакветкавыя, рыхлыя, амаль лінейныя, даўжынёй 1—1,5 см, на доўгіх ніткападобных ножках, панікаюць. Ніжні прыкветкавы ліст з доўгай похвай, карацейшы за суквецце. Лускавінкі песцікавых каласкоў бледна-бурыя або бледна-зялёныя з шырокімі белымі перапончатымі краямі. Мяшочкі ўздутыя, акруглыя, зеленавата-бурыя, са слаба шурпатым, радзей гладкім носікам.

## Пашырэнне 
Галарктычны рэліктавы від. Пашырэнне: Скандынавія, Сярэдняя і Атлантычная Еўропа, Міжземнамор’е, паўночныя і заходнія раёны Усходняй Еўропы, Каўказ, Сібір, Далёкі Усход, Паўночная Амерыка. У Беларусі сустракаецца на паўднёва-ўсходняй мяжы пашырэння ў асобных лакалітэтах і астраўных участках росту. Месцы росту: сырыя і вільготныя лугі, берагі рэк і ручаёў, ускрайкі нізінных і пераходных балот.

## Асаблівасці біялогіі 
Расце невялікімі, часам буйнымі і вельмі буйнымі (да 30—50 м у дыяметры) групамі. Цвіце ў траўні—чэрвені, пладаносіць у жніўні. Размнажэнне насеннае і вегетатыўнае.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Асаковыя
Катэгорыя:Травы
Навасёлкаўскі сельсавет (Ашмянскі раён)

**Навасё́лкаўскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Ашмянскага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр сельсавета — аграгарадок (да 2009 г. вёска) Навасёлкі.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як **Куцавіцкі сельсавет** у складзе Ашмянскага раёна Вілейскай вобласці. Цэнтр — вёска Куцавічы. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 2 снежня 1961 года да сельсавета далучана частка скасаванага Павяжынскага сельсавета (29 населеных пунктаў: вёскі Адамполле, Ажышкі, Аляны, Асінаўка, Бачкелы, Войневічы, Гай, Грыбаўшчына, Гурэлі, Казяны, Каменка, Крамешава, Мажэйкі, Маствілішкі, Мачылы, Навадворцы, Нікрышкі, Пабядзінішына, Павяжы, Падбалванішкі, Паўлаўцы, Паўлінова, Петкаўшчына, Расанішкі, Сарокішкі, Скабейкі, Стрыбы, Хадоркі і Шыманова). 20 мая 1966 года ў склад сельсавета з Гальшанскага сельсавета перададзена вёска Гейстуны. 17 студзеня 1969 года ў склад адноўленага Барунскага сельсавета перададзены 34 населеныя пункты (вёскі Аляны, Антанова, Баруны, Біюцішкі, Бразгалішкі, Вайцехава, Вашчынікі, Гейстуны, Гінеўцы, Гіргіляны, Дайнаполе, Загарняты, Зубаўшчына, Зялёны Бор, Каецяняты, Кастына, Курган, Кураўшчына, Кутараўшчына, Макаўшчына, Пятровічы, Смаленка, Трасечаняты, Федзевічы, Чараны, Чаркасы, Чэрнушка, Шанцілаўшчына, Шапавалы, хутары Зара, Карпуцішкі, Кузьмішкі, Рудэнішкі і Свілаўка), у склад сельсавета з Жупранскага сельсавета перададзены вёскі Багданішкі і Міхалконі. 12 лістапада 1973 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Навасёлкі, сельсавет перайменаваны ў Навасёлкаўскі. У 1986 годзе скасаваны хутары Мачылы і Падбалванішкі.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1457 чалавек, з іх 91,4 % — беларусы, 5,8 % — палякі, 1,7 % — рускія; паводле перапісу 2019 года — 1177 чалавек.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Адыша

**Арыса** (), з 2011 г. афіцыйная назва **Адыша** (, ) — штат на ўсходзе Індыі на ўзбярэжжы Бенгальскага заліва. Займае 9-е месца сярод штатаў па плошчы (155 820 км²) і 11-е па насельніцтву (36,7 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Бхубанешвар.

## Геаграфія 
Унутраныя раёны штата гарыстыя, слаба заселеныя. Прыбрэжная зона і дэльта ракі Маханадзі вылучаюцца ўрадлівай глебай. Вільготны даждлівы клімат дазваляе збіраць два ўраджаі ў год. Частыя моцныя цыклоны.

## Эканоміка 
Вялікія залежы мінеральнай сыравіны. Здабыча карысных выкапняў, выплаўка сталі, алюмінію. Адносна развітая прамысловая і транспартная інфраструктура. Штат — адзін з цэнтраў інфармацыйнай індустрыі Індыі.

## Насельніцтва 
Пераважная большасць насельніцтва спавядае індуізм (больш за 95 %), ёсць хрысціяне і мусульмане (па 2 %).

## Спасылкі 
* Урад штата
Энты

** Энты** () — у легендарыуме Толкіна адзін з народаў, якія насяляюць Серадзем’е. На сіндарыне яны называюцца *анадрым*, таксама іх называюць Пастыры Дрэў. Іх прызначэнне — клапаціцца пра дрэвы. Яны жывуць у лясах і не ўмешваюцца ў падзеі знешняга свету, акрамя выключных выпадкаў, альбо калі лясам нешта пагражае.

Знешнім выглядам яны падобныя на чалавека вялізнага росту (Фангорн быў ростам каля 5 метраў), скура іх нагадвае кару, а на нагах ад трох да дзевяці пальцаў. Увогуле ж энты моцна адрозніваюцца паміж сабой, як дрэвы розных парод або рознага ўзросту. Паміраюць энты толькі гвалтоўнай смерцю, але могуць «адзервянець» і перастаць рухацца і размаўляць (хуорны). Гэтак жа і дрэвы могуць абудзіцца і стаць энтамі. Энты марудлівыя па прыродзе, як і іх мова, на якой яны размаўляюць паміж сабой і з дрэвамі. Размаўляць і тых, і іншых у старажытнасці навучылі эльфы. Энты амаль не ядуць, а толькі п’юць. Ёсць, аднак, згадкі, што яны часам елі плады дрэў.

Жонкі энтаў, у адрозненне ад іх саміх, аддаюць перавагу не лесу і дзікім дрэвам, а пладаносным культурным раслінам: у іх былі сады і палі, яны значна больш, чым энты, размаўлялі з людзьмі і дзяліліся з імі сваім мастацтвам. У канцы Другой Эпохі, пад час вайны нуменорцаў з Саўранам, Бурыя Землі (), дзе жылі жонкі энтаў, былі спустошаны вайной, а самі яны бясследна зніклі. Энты з тых часоў шукалі іх, аднак да канца Трэцяй Эпохі так і не знайшлі.

Энты зрэдку згадваюцца ў хроніках людзей і эльфаў, таму што яны амаль не выходзяць са сваіх лясоў; сярод народа Рохана, які жыў каля Фангорна, да канца Трэцяй Эпохі згадкі пра энтаў захаваліся толькі ў казках. (У пачатку падзей, апісаных у кнізе «Валадар Пярсцёнкаў», прыводзіцца выказванне Сэмуайза Гэмджы, што ў Шыры адзін з хобітаў нібыта бачыў «драўлянага волата»; гэта наводзіць на думку аб тым, што альбо энты, альбо хто-небудзь з іх жонак мог апынуцца па іншы бок Імглістых гор ад Фангорна.) Аднак ва ўсім легендарыуме Толкіна вядома толькі два выпадкі, калі энты пакідалі лес: пад час Першай Эпохі яны дабілі рэшткі войска гномаў Нограда, якія разрабавалі Дарыят, а таксама яны разбурылі Ізенгард у 3019 годзе Трэцяй Эпохі. Хуорны тады ж прынялі ўдзел у Бітве пры Хельмавай Падзі.

Катэгорыя:Серадзем’е
Катэгорыя:Народы Серадзем’я
Калодзішчанскі сельсавет

**Кало́дзішчанскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Мінскага раёна Мінскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 года пасёлак) Калодзішчы.

## Гісторыя 
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Астрашыцка-Гарадоцкага раёна Мінскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Астрашыцка-Гарадоцкім раёне БССР. З 18 студзеня 1931 года сельсавет у межах гарадской рысы горада Мінска, з 26 мая 1935 года ў складзе Мінскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Мінскай вобласці. 9 жніўня 1979 года ў склад новаўтворанага Бараўлянскага сельсавета перададзены 4 населеныя пункты: вёскі Жукаў Луг, Каралёў Стан, Скураты і Слабашчына.

## Склад 
У склад сельсавета ўваходзяць 5 вёсак, 2 пасёлкі і аграгарадок Калодзішчы.

## Насельніцтва 
* 2019 год — 21 184 чалавекі
* 2018 год — 20 984 чалавекі
* 2011 год — 13 891 чалавек
* 2009 год (перапіс) — 14 556 чалавек, з іх 81,3 % — беларусы, 13,1 % — рускія, 2,2 % — украінцы, 0,9 % — цыганы, 0,8 % — палякі
* 2019 (перапіс) — 24 112 чалавек

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Былыя сельсаветы Астрашыцка-Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе
Тролі (Серадзем’е)

**Троль** () — у творах Дж. Р. Р. Толкіна — злосныя істоты, выведзеныя Моргатам у Першую Эпоху Серадзем’я, магчыма, у насмешку з энтаў. Тролі адрозніваюцца вялізным ростам і сілай, а таксама надзвычайнай выродлівасцю і тупасцю. Шкура троляў была тоўстай і грубай, кроў мела чорны колер. Любы троль, акрамя алагхай, на сонечным святле ператвараўся ў камень. Тролі не будуюць ніякіх дамоў і жывуць у пячорах. Тролі сілкаваліся пераважна мясам — як сырым, так і прыгатаваным рознымі спосабамі (у аповесці «Хобіт, або Туды і назад» тролі доўга вырашалі, як з’есці гномаў: сырымі, смажанымі, зварыць або зрабіць з іх начынку для пірагоў), маглі забіць дзеля забавы, а нарабаванае дабро складалі ў пячоры. Так, менавіта ў пячоры троляў былі знойдзены даўно згубленыя эльфійскія мячы Оркрыст і Гламдрынг (гл. «Хобіт, або Туды і назад»).

Усяго існавала чатыры разнавіднасці троляў: «класічныя» *каменныя тролі* Эрыядора (з імі сутыкнуліся Більба і гномы ў час паходу да Эрэбора), *пячорныя тролі* Морыі (яны не мелі пальцаў на нагах, з адным з іх сутыкнулася Брацтва Пярсцёнка), *скальныя тролі* Горгарата (іх цела пакрывала луска) і *алагхай* — палепшаныя Саўранам тролі і паўтроллі-паўлюдзі, якія выступілі на баку Саўрана ў Бітве на Пеленорскіх палях.

Пасля знішчэння Пярсцёнка Усеўладдзя тролі схаваліся ў глухіх месцах і, верагодна, з часам вымерлі.

На сіндарыне троляў называюць «торог».

Катэгорыя:Серадзем’е
Катэгорыя:Народы Серадзем’я
Палявы лунь

**Палявы лунь** (*Circus cyaneus*) — від птушак рода Луні сямейства Ястрабіныя.

## Апісанне 
Даўжыня цела 44-52 см, размах крылаў 100—120 см. Выразны палавы дымарфізм. Падобны да стэпавага і поплаўнага лунёў, асабліва самка. Белая пляма на надхвосці выразная і параўнальна вялікая. Маладыя падобныя да самкі. Самец толькі праз некалькі гадоў набывае канчатковы ўбор, найбольш доўга бурыя плямы захоўваюцца на грудзях і жываце.

## Пашырэнне 
Аддае перавагу адкрытым прасторам — стэпу, сфагнавым балотам, зарослым прыбярэжным лугам, высечкам, мелкаводным азёрам з густой расліннасцю і верасовым пустэчам. Занесены ў Чырвоныя кнігі Беларусі, Латвіі, Польшчы, Украіны, шэрагу рэгіёнаў Расіі.

## Падвіды 
* *С. с. cyaneus* — Еўропа і цэнтральна-паўночная Азія да паўночнага Кітая, Камчаткі і Сахаліна;
* *C. c. hudsonicus* — Амерыка.

## Спасылкі 
* Палявы лунь у Чырвонай кнізе Беларусі 

Катэгорыя:Ястрабіныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1766 годзе
Джалал Талабані

**Джала́л Талабані́** (12 лістапада 1933 — 3 кастрычніка 2017) — Прэзідэнт Ірака (2005—(2014), курд, стваральнік і кіраўнік адной з дзвюх курдскіх партый Ірака — Патрыятычнага саюза Курдыстана.

Нарадзіўся ў вёсцы каля Келькана, у паўднёвым іракскім Курдыстане. У 14 гадоў стаў сябрам Дэмакратычнай партыі Курдыстана (ДПК). У 1953 годзе увайшоў у яе цэнтральны камітэт. У гэты ж самы час займаўся на юрыдычных курсах. Пасля атрымання ў 1959 годзе адвакацкага дыплома, быў прызваны ў войска.

На працягу 1960-х г.г. кіраваў палітбюро ДПК, але выйшаў з партыі ў 1966 годзе, расчараваны кланавай будовай партыі. Адразу распачаў працу па стварэнню новай партыі, якая была заснавана ў 1975 годзе пад назвай *Патрыятычны Саюз Курдыстана*. Яна хутка стала галоўным апанентам ДПК. Але пасля сканчэння першай вайны ў Заліве ў 1991 годзе, лідары абодвух партый узначалілі курдскае паўстанне супраць Ірака. Паступова ДПК заняў праіранскі бок, а потым увогуле адмовілася ад ідэі незалежнасці Курдыстана і пачала схіляцца да аўтаноміі ў межах Ірака.

Пагадненне паміж курдскімі партыямі дазволіла стварыць кааліцыю пад назвай *Дэмактатычна-Патрыятычны Альянс Курдыстана*, які атрымаў перамогу на мясцовых выбарах у Курскую Грамаду (2005 г.), і атрымаў 75 месцаў ў Іракскім парламенце (2005 г.).

7 красавіка 2005 года Талабані стаў прэзідэнтам Ірака. Кіраўнік ДПК Барзані стаў прэзідэнтам Курдыстана.

Памёр 3 кастрычніка 2017 года.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэзідэнты Ірака
Катэгорыя:Постаці Курдыстана
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Іракскі Курдыстан
Хацежынскі сельсавет

**Хаце́жынскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Мінскага раёна Мінскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 г. вёска) Хацежына.

Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Старасельскі сельсавет** у складзе Заслаўскага раёна Мінскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Старое Сяло. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Заслаўскім раёне БССР. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Заслаўскім раёне Мінскай вобласці. З 8 жніўня 1959 года сельсавет у складзе Мінскага раёна. 28 лютага 1974 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Хацежына, сельсавет перайменаваны ў Хацежынскі. 8 лютага 1982 года ў склад сельсавета з Гаранскага сельсавета перададзены вёскі Малашкі і Рыжыкі.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2265 чалавек, з іх 91,5 % — беларусы, 5,1 % — рускія, 0,9 % — украінцы, 0,6 % — палякі; паводле перапісу 2019 года — 4783 чалавекі.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Былыя сельсаветы Заслаўскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе
Дэсманд Туту

**Дэсманд Мпіла Туту**, лаўрэат Сіднейскай прэміі міру (1999).

## Біяграфія 
Скончыў Іаганесбургскі ўніверсітэт (1954), Тэалагічны каледж св. Пятра (1960), Лонданскі каралеўскі каледж (1966). Магістр тэалогіі.

У 1954—1957 гадах настаўнічаў. 3 1961 года святар. 3 1975 года настаяцель Іаганесбургскага сабора, з 1976 года біскуп Лесота, з 1978 года генеральны сакратар Паўднёваафрыканскага савета цэркваў. Асуджаў палітыку апартэіду ўладаў ПАР, стаяў за выключна мірныя сродкі барацьбы; маральна і матэрыяльна падтрымліваў ахвяр палітычных рэпрэсій і іх сем’і.

Памёр 26 снежня 2021 года.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Англіканства
Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы ПАР
Катэгорыя:Палітыкі ПАР
Катэгорыя:Праваабаронцы ПАР
Катэгорыя:Англіканскія біскупы
Катэгорыя:Пацыфісты
Катэгорыя:Пратэстанцтва ў ПАР
Катэгорыя:Хрысціянскія сацыялісты
Катэгорыя:Узнагароджаныя Прэзідэнцкім медалём Свабоды
Казанскі трамвай

**Казанскі трамвай** — трамвайная сістэма Казані, Татарстан. Адна з найстарэйшых электрычных трамвайных сістэм у Расіі, рух пачаты 20 лістапада 1899 г. На 2010 год дзейнічаюць 6 маршрутаў, агульнай працягласцю 120 кіламетраў, колькасць вагонаў — да 95 у гадзіну пік. Сістэму абслугоўваюць дэпо № 1 і № 2.

Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Расіі
Катэгорыя:Транспарт Казані
Катэгорыя:З’явіліся ў 1899 годзе
Катэгорыя:1899 год у Казані
Трансвааль (правінцыя)

**Трансвааль** (*Transvaal*, літаральна «за Ваалем») — былая правінцыя ПАР, дагэтуль часам выкарыстоўваецца як агульная назва для ўсяго рэгіёну, размешчанага паміж Ваалем і Лімпапо, гэта значыць паўночнага ўсходу краіны.

Плошча 283,9 тыс. км². У цяперашні час тэрыторыя Трансваалю падзеленая паміж правінцыямі Мпумаланга, Лімпапо і Гаўтэнг, а таксама часткова Паўночным Захадам.

Катэгорыя:Правінцыі ПАР
Марыя Васількаўна

**Марыя Васількаўна** (не пазней 1131 — пасля 1194) — полацкая княжна.

Дачка полацкага князя Васількі Святаславіча, праўнучка Усяслава Брачыславіча. У 1143 годзе выдана замуж за Святаслава Усеваладавіча, з 1180 года вялікага князя кіеўскага. З летапісаў вядома толькі як *Васількаўна* або *жонка Святаслава*, імя *Марыя* згадана ў Любецкім сінодыку. Марыя мела вялікі ўплыў на мужа, так, у 1180 годзе толькі па яе і княжацкага ўлюбёнца Качкара радзе Святаслаў задумаў паход супраць смаленскіх князёў Давыда і Рурыка Расціславічаў. Перажыла мужа, памерлага ў 1194 годзе.

Паводле Аляксандра Салаўёва, з Марыяй звязана вялікая ўвага аўтара «Слова пра паход Ігараў» да полацкай гісторыі, такой думкі таксама трымаўся Леанід Махнавец. Махнавец лічыць Марыю адным з інфарматараў аўтара «Слова…», у творы між іншага згаданы невядомыя крыніцам браты Марыі — Усевалад і Ізяслаў Васількавічы, а таксама звесткі пра гібель апошняга. Георгій Сумарокаў наогул лічыць Марыю аўтарам «Слова…».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Ипат. лет. Стб. 313, 614, 680;
* *Татищев В. Н.* История Российская. М.; Л., 1964. Т.3. С. 122—123;
* *Соловьев А. В.* Политический кругозор автора «Слова о полку Игореве» // ИЗ. 1948. № 25. с. 71—103. С. 83—84;
* *Сумаруков Г. В.*, *Серегина Н. С.* Полоцкая княжна Мария Васильковна — автор «Слова о полку Игореве»: исследования тайнописи / вст. ст. Л. Ф. Данько, А. И. Судника. — Полоцк: А. И. Судник, 2008. — 53 с.: ил. — (Наследие Полоцкой земли; вып. 6). ISBN 978-985-6650-53-9;
* *Махновец Л. Е.* Про автора «Слова о полку Ігоревім». Київ, 1989. С. 28—29, 75—76, 115—118, 123.

Катэгорыя:Князёўны Русі
Катэгорыя:Ізяславічы Полацкія
Катэгорыя:Жонкі рускіх князёў
Джордж Вільям Расел

**Джордж Вільям Ра́сел** (; 10 красавіка 1867 — 17 ліпеня 1935) — англійскамоўны ірландскі паэт, выдатны дзеяч ірландскага літаратурнага адраджэння. Друкаваўся пад псеўданімам Æ.

## Біяграфія 
Джордж Вільям Расел нарадзіўся ў Лургане ў Ірландыі. Ва ўзросце 11 гадоў пераехаў у Дублін. У 1884 годзе пазнаёміўся і пасябраваў з Вільямам Батлерам Ейтсам. У 1898 годзе ажаніўся з Віялетаю Норт. Быў актыўным нацыяналістам. Выдаваў некалькі часопісаў, дзе друкаваліся, у прыватнасці, Джэймс Джойс і Патрык Каванах. Памёр у Бурнемуце, пахаваны ў Дубліне.

## Бібліяграфія (выбраная) 
* «Подых Зямлі» (*The Earth Breath*, 1897)
* «Вітаньне» (*Salutation*, 1917)
* «Дом тытанаў» (*The House of the Titans*, 1934)
* «Выбраныя вершы» (*Selected Poems*, 1935)

## Спасылкі 
* Вершы Дж. В. Расела

Катэгорыя:Мастакі Ірландыі
Катэгорыя:Паэты Ірландыі
Катэгорыя:Члены Тэасофскага таварыства
Катэгорыя:Псеўданімы
Эльдар (Серадзем’е)

**Эльдар** (, у перакладзе з квэнья «Народ зорак») — у творах Дж. Р. Р. Толкіна — эльфы, якія адправіліся ўслед за Оромэ ў Аман (гл. Вялікі паход), — ваніяры, нолдары і тэлеры. Першапачаткова гэту назву даў Оромэ ўсім эльфам, але пазней тыя, хто адмовіліся ісці за ім, сталі называцца авары. Па дарозе ад возера Куівіэнэн да Белерыянда частка эльфаў асела ў даліне Андуіна (нандары). Ваніары і нолдары пераправіліся ў Аман на плавучым востраве Тол Эрэсэа, тэлеры затрымаліся ў Белерыяндзе, але затым некаторыя з іх таксама адплылі ў Аман. Тых тэлеры, што засталіся ў Серадзем’і, называлі сіндарамі.

Ваніяры аселі ў Валіноры, тэлеры — на Тол Эрэсэа і ўсходнім узбярэжжы Амана, а нолдары, накіроўваемыя Феанорам, у пачатку Першай эпохі вярнуліся ў Белерыянд, пасварыўшыся з Валар. Нолдары вытрымалі зацяжную вайну з Моргатам, у выніку якой былі амаль цалкам знішчаны. Толькі дзякуючы адану Эарэндзілу, які дасягнуў берагоў Амана і вымаліў дараванне для нолдараў, Валар умяшаліся ў справу і вайна была скончана на карысць эльфаў. Пасля паражэння Моргата нолдары і іншыя Эльдары зноў атрымалі права пасяліцца ў Аман, чым многія з іх скарысталіся.

У Другую Эпоху, пасля затаплення Белерыянда, Эльдары размясціліся ў Ліндоне, Эрэгіёне і Імладрысе (Раздоле). Крыху пазней узніклі каралеўствы Эльдар у Цемналессі і Лорыене. Зрэшты, асноўную частку насельніцтва апошніх складалі нандары, хоць кіравалі імі Эльдары — Орафер (а затым і Трандуіл) у Цемналессі, Галадрыель і Келеборн — у Лорыене. Пасля падзення Эрэгіёна яго насельніцтва перабралося ў Імладрыс.

Да канца Трэцяй Эпохі практычна ўсе Эльдары перабраліся ў Аман. У іх сэрцах гучалі заклік Оромэ і кліч Ульма, якому яны не маглі супраціўляцца і ў рэшце рэшт адпраўляліся за Мора.

Першапачаткова Эльдары гаварылі на мове квэнья. Мова тэлеры пад час іх адасобленага знаходжання ў Белерыяндзе набыла характар дыялекту, які называўся ліндарын. На яго аснове затым узнікла мова сіндараў — сіндарын, які стаў агульнаўжывальным для ўсіх Эльдар Серадзем’я, у тым ліку нолдараў, якія вярнуліся з Амана, а ў Другую Эпоху распаўсюдзіўся і сярод нандараў. Для пісьменнасці выкарыстоўваліся абодва алфавіты Эльдар — Кірт і Тэнгвар.

Эльдар былі цемнавалосымі. Выключэннем былі толькі залатавалосыя ваніяры і нолдары з дому Фінарфіна.

Эльдары, што ўбачылі свет Дрэў Валараў, валодалі магутнасцю, што збольшага пераўзыходзіла нават тую, якой Моргат надзяляў далучыўшыхся да яго маяр, дзякуючы чаму вайна эльфаў з Моргатам доўгі час вялася практычна на роўных і нават з перавагай Эльдар.

Эльдар назвалі таксама «вышэйшымі эльфамі» — «эдхіл» на сіндарыне. Аданы Белерыянда называлі іх «номін» — «мудрыя».

Катэгорыя:Эльфы Серадзем’я
Катэгорыя:Народы Серадзем’я
Шаць

**Шаць**, **Шача**, **Шачка** — рака на тэрыторыі Уздзенскага і Пухавіцкага раёнаў Мінскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Пціч (басейн Прыпяці).

## Назва 
На думку В. Жучкевіча, блізкімі да назвы ракі Шаць ёсць назвы рэк Шаць (пр. Цны), Шача (прытокі Волгі, Кастрамы, Нолі, Шаці), г. Шацк у Разанскай вобл. Іх ён супастаўляе са словам *шацунак* і лічыць, што Шаць — гэта станоўчая адзнака месца: прыгожае, маляўнічае месца. В. Лучык і В. Шульгач таксама як «прыгожае, маляўнічае месца» тлумачаць назву пасёлка Шацк на Валыні і аналагі з асновай *Шат-* або *Шач-* у беларускай і расійскай тапаніміі.

На думку А. Ванагаса, рачныя назвы Šata, Šatė, Šačia, Šat-upis, Шача, відаць, звязаныя з назвамі Šeta, Šėtelė, Šet-upis. Корань *šet-*, відаць, звязаны з літ. *nu-šetyti* «здымаць парус з судна», *šėtoti* «шалець, вар'явацца», *šetas* «тоўсты, тлусты», *šetas, šėta* «вялікае рэшата лавіць курапатак», *šetos* «пасткі лавіць птушак».

На думку А. Нікольскага, назва разанскай ракі Шача (раней Шаця) верагодна звязаная з такімі гідронімамі Павочча, як Шат, Шацец, Шацерха, Шацерга і інш., і з макшанскім *шада* «паводка».

Паводле А. Мацвеева, назвы рэк Шача ў Паволжжы звязваюцца з геаграфічным тэрмінам са значэннем «выток», «крыніца» (параўн. мар. *шачаш* «нараджацца», «радзіцца»), з фін.-угор. **śäčä* «вада» або з удм. *шачы* «дубец».

## Гідраграфія 
thumb|200px|left|Перад мостам цераз Шаць
Даўжыня ракі 35 км, з іх 19 км на тэрыторыі Пухавіцкага раёна. Плошча вадазбору 293 км². Сярэдні расход вады ў вусці складае 1,82 м³/с. Берагі нізкія і стромкія.

Выток каля вёскі Целякова (у напрамку на ўсход ад вёскі Карпілаўка). Упадае ў Шаць за 2 км на ўсход ад вёскі Лучкі (Пухавіцкі раён).

Рэчышча Шаці моцна звілістае, каналізаванае ў верхнім і ніжнім цячэнні. Шырыня рэчышча складае 1—3,5 м.

Асноўны прыток — Кавалёўка (злева). Каля аграгарадка Шацк на рацэ плаціна і вадасховішча.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 кв. км) Минской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Шаць на Яндэкс. Картах

Катэгорыя:Рэкі Пухавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Уздзенскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Пцічы
Вяча (вадасховішча)

**Вяча** — вадасховішча ў Мінскім раёне. Знаходзіцца на рацэ Вяча (басейн Свіслачы), за 19 км ад г. Мінска. На берагах іглічныя лясы і хмызнякі. Ёсць заліў даўжынёй 300 м. Ваганні ўзроўню невялікія (да 0,2 м). Тэрыторыя вакол возера лічыцца зонай адпачынку, забудова забароненая.

Плошча люстэрка 1,7 м², шырыня: максімальная — 0,5 км, сярэдняя — 0,32 км, даўжыня — 5,2 км, сярэдняя глыбіня — 3 м, найбольшая глыбіня — 8 м. Аб’ём вады 5 100 000 м³. Створанае ў 1970 г. у рэкрэацыйных мэтах. Даўжыня берагавой лініі 15,2 км. Плошча вадазбору ў створ гідравузлоў 108 км².

Сярэдні гадавы сцёк за шматгадовую перыяд у створ гідравузлоў — 23 800 000 м³, за паводка — 10,0 млн м³. Разводдзе прыпадае на сакавік-май месяцы. Харчаванне ракі змяшанае, з перавагай снегавога.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Басейн Свіслачы (прыток Бярэзіны)
Катэгорыя:Вадасховішчы Мінскага раёна
Катэгорыя:Вадасховішчы паводле алфавіта
Готланд (востраў)

**Готланд** () — востраў у Балтыйскім моры, а таксама адміністрацыйная адзінка (*Gotlands kommun*) і асобная этнаграфічная вобласць у сучаснай Швецыі.

## Геаграфія 
Размешчаны прыкладна за 100 км ад мацерыковай Швецыі. Готланд, плошча якога складае 2994 км², з’яўляецца самым буйным з астравоў Швецыі. Каля Готланда ляжаць астравы Форэ (113,3 км²), Гоцка-Сандзён (36,54 км²), Ліль-Карлсё (1,39 км²), Стура-Карлсё (2,35 км²) і інш., якія ўваходзяць у Готландскі лен.

Востраў уяўляе сабой плато, складзенае сілурыйскімі вапнякамі і пясчанікамі; пераважныя вышыні — 30-50 м, найбольш высокі пункт — Лойста-хед (83 м). Пашыраны карставыя формы рэльефу. Клімат умераны марскі. Хвойныя і шыракалістыя лясы. Тарфянікі. Рэзерват Хал-Хангвар.

Пасевы збожжавых, бульбы; жывёлагадоўля. Распрацоўкі вапняку.

Галоўным горадам і портам з’яўляецца Вісбю.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Готланд (лен)
Катэгорыя:Астравы Балтыйскага мора
Катэгорыя:Астравы Швецыі
Арвен

**А́рвен Ундаміэль** () — персанаж эпасу «Уладар Пярсцёнкаў» Джона Р. Р. Толкіна, дачка Элранда.

На сіндарыне імя *Arwen* азначае «каралеўна, прынцэса». Па іншай версіі імя дадзена на старажытнай мове квэнья і азначае «высакародная». Арвен была настолькі прыгожая, што многія лічылі яе ўвасабленнем Луціен Цінувіэль; менавіта таму яе празвалі Ундаміэль — «Вячэрняя зорка эльфійскага народа».

Арвен з’яўляецца дачкой Элранда і Келебрыян, сястрой Элладана і Элрахіра. Па бацькоўскай лініі Арвен — унучка мораплавацеля Эарэндзіла, сына Туора з аднаго са старажытных дамоў людзей — дома Хадора, і Эльвінг — дачкі Дзіёра, сына Берэна і Луціен, дачкі Цінгала і Меліян. Па лініі маці з’яўляецца ўнучкай Келеборна і Галадрыелі, дачкі Фінарфіна, гэта значыць адносіцца да нашчадкаў дома Фінвэ. Яна таксама даводзіцца далёкай сваячкай Арагорну — 39-га нашчадка Ісільдура, сына Элендзіла, нашчадка Элраса, першага караля Нуменара і брата Элранда, гэта значыць дзядзькі Арвен.

Такім чынам, Арвен на 1/32 маяр, на 3/16 належыць да роду эдайн і на 25/32 — да Эльдар.

Вырасла ў Лорыене. У 2951 г. Трэцяй Эпохі вярнулася ў Раздол і сустрэлася з Арагорном, які першапачаткова прыняў яе за Луціен. Даведаўшыся аб яго пачуццях Элранд раіў дунадану не звязваць лёс з Арвен, таму што гэта абракло б Уладыку Імладрыса на сумнае расстанне з дачкой, бо ёй прыйшлося б адмовіцца ад неўміручасці, дадзенай Эльдар, і ад магчымасці адплыць у Валінор да свайго народа.

Праз 29 гадоў Арвен і Арагорн зноў сустрэліся ў Лорыене, куды яе запрасіла Галадрыель. Тады ж Арвен і Арагорн пакляліся адно аднаму ў вернасці:
Увечары напярэдадні летняга сонцастаяння Арагорн, сын Арахорна, і Арвен, дачка Элранда, падняліся на зялёны пагорак Керин-Амрот … Яны глядзелі з вяршыні на ўсход, уцягнуць ценем, і на закатный захад. Яны пакляліся адзін аднаму любіць — і былі шчаслівыя. *Толкин Дж. Р. Р.*Уладар Пярсцёнкаў. Дадаткі. — М., 2002. — С.356.

Іх саюз быў славячы Галадрыелью і моўчкі прыняты Элрандом.

Пасля Войны Пярсцёнка Арвен выйшла замуж за Арагорна і шчасліва пражыла з ім 120 гадоў, радзіўшы каралю Гондара сына Эльдарыёна і некалькіх дачок. Пасля смерці мужа яна сыйшла ў апусцелы (пасля адплыцця за Мора эльфаў) Лорыен і жыла там сярод вяучых мэлорнаў, пакуль не спачыла на Керын-Амраце, пагорку, на якім яны з Арагорнам пакляліся любіць адно аднаго.

Шлюб Арвен і Арагорна стаў трэцім і апошнім з вядомых сямейных саюзаў паміж Эльдар і эдайн ў гісторыі Серадзем’я.

## Радавод 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Серадзем’е
Катэгорыя:Персанажы Серадзем’я
43-і вузел сувязі ВМФ Расіі

**43-і вузел сувязі ВМФ Расіі «Вілейка»** (радыёстанцыя «Антэй») — вузел сувязі, які забяспечвае сувязь на звышдоўгіх хвалях Галоўнага штаба ВМФ Расіі з атамнымі падводнымі лодкамі, што вядуць баявое дзяжурства ў раёнах Атлантычнага, Індыйскага і часткова Ціхага акіянаў. Таксама праводзіць радыётэхнічную разведку і радыёэлектронную барацьбу. Размешчаны ў Беларусі, у 10 км ад горада Вілейка ў Мінскай вобласці. Аснашчаная перадатчыкам магутнасцю 1000 кВт.

Уведзеная ў эксплуатацыю 22 студзеня 1964 года. Плошча 650 га. На аб’екце служаць 350 афіцэраў і мічманаў ВМФ Расіі, а таксама вольнанаёмныя грамадзяне Беларусі, якія ажыццяўляюць ваенізаваную ахову.

## Спасылкі 
* http://www.redstar.ru/2008/05/14_05/2_02.html 

Катэгорыя:Вілейскі раён
Катэгорыя:Ваенныя базы на тэрыторыі Беларусі
Катэгорыя:Сувязь з падводнымі лодкамі
Катэгорыя:Радыёстанцыі (тэхніка)
Катэгорыя:Радыёмачты
Катэгорыя:Радыёстанцыі паводле алфавіту
Катэгорыя:Вымярэнне часу
Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні, пабудаваныя ў 1964 годзе ў Беларусі
Катэгорыя:Ваенна-марскія падраздзяленні Расіі
Уладзімір Пазняк

**Уладзімір Пазняк** (, Віцебск) — музы́кант, вакаліст, удзельнік гурта «J:морс».

## Біяграфія 
З сярэдзіны 90-х быў удзельнікам шэрагу прафесійных харавых і вакальных калектываў, аднак заўсёды імкнуўся да рок-музыкі. З гуртам «J:морс» пачаў супрацоўнічаць у снежні 2004 і, па сутнасці, адразу стаў яе нязменным удзельнікам.

У 1995 скончыў Мінскае музычнае вучылішча імя Глінкі па класе харавога дырыжыравання.

Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску
Катэгорыя:J:морс
Аляксей Зайцаў

**Аляксей Зайцаў** () — беларускі музыкант, бас-гітарыст, удзельнік гурта «J:морс».

## Біяграфія 
Займацца музыкай пачаў у школе. У сярэдзіне 90-х — бас-гітарыст групы вядомага блюзмэна Аляксандра Цыганка. У 2001—2003 гадах — бас-гітарыст гурта «Ляпис Трубецкой», пазней супрацоўнічаў з гуртам «Харли».

У гурце «J:морс» з лета 2004 года. У 2008 заснаваў уласны дыска-фанк праект Discovery.

У 1995 скончыў Гомельскае музычнае вучылішча па класе бас-гітары, у 2000 — Універсітэт Культуры па спецыяльнасці мастацтва эстрады (бас-гітара). Уладальнік гран-пры на міжнародным конкурсе ў Люксембургу ў складзе студэнцкага аркестра (1998).

Катэгорыя:Гітарысты Беларусі
Катэгорыя:J:морс
Павел Трацяк

**Павел Трацяк** (, ) — музыка, гітарыст, удзельнік гурта «J:морс». З 2014 па 2020 гады гітарыст гурта «Brutto». У 2016—2020 гадах гітарыст і бэк-вакаліст гурта «Ляпіс-98».

## Біяграфія 
У 1994 годзе скончыў Гродзенскае музычнае вучылішча па класе гітары. У 1999 годзе — Беларускую дзяржаўную кансерваторыю па класе гітары. З 1999 па 2002 гады працаваў выкладчыкам.

На сцэне пачаў выступаць яшчэ ў школе. Дэбютаваў на сур’ёзным узроўні ў якасці гітарыста гурта «Мантана» (2000—2002 гг.), куды яго прывёў на замену сабе Раман Арлоў. Там жа граў Дзяніс Варанцоў.

З групай «J:морс» Трацяк пачаў супрацоўнічаць у якасці сесійнага музыкі яшчэ ў 2005 годзе, падчас запісу альбома «Апрель» (песні «Апрель», «Снилось»). Супрацоўніцтва працягнулася на альбомах «Босиком по мостовой» (2006) і «Адлегласць» (2007). Нязменным удзельнікам групы стаў падчас працы над альбомам «Аквамарын» (2009).

Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі
Катэгорыя:Гітарысты Беларусі
Катэгорыя:J:морс
Дзяніс Варанцоў

**Дзяніс Варанцоў** (, ) — музыкант, піяніст, удзельнік гурта «J:морс».

## Біяграфія 
На сцэне пачаў выступаць у школе. Скончыў Мінскае музыкальнае вучылішча па класу фартэпіяна ў 1996 годзе.

Быў удзельнікам розных мінскіх рок-гуртоў. У 1999—2002 гадах — клавішнік гурта «Мантана» (дзе працаваў з Раманам Арловым і Паўлам Трацяком). Пасля — клавішнік . Таксама супрацоўнічаў у якасці аранжоўніка са шматлікімі беларускімі выканаўцамі, сярод іх «Тайланд», «Merry Poppins», Карыяна, Вера Карэтнікава, Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская, Паліна Смолава, Ларыса Грэбалёва, Марыэль, Нілс. 

З групай «J:морс» Дзяніс Варанцоў пачаў супрацоўнічаць у 2003 годзе, зрабіўшы аранжыроўку песні «Монтевидео». Нязменным удзельнікам стаў у 2004 годзе. Акрамя клавішных грае на ўдарных, бас-гітары і гітары — у 2009 годзе ён самастойна запісаў усе інструментальныя партыі да песні «Ваўкі».

У 1996 скончыў Мінскае музычнае вучылішча па класе фартэпіяна.
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі
Катэгорыя:Піяністы Беларусі
Катэгорыя:Гітарысты Беларусі
Катэгорыя:Ударнікі Беларусі
Катэгорыя:J:морс
Аляксей Хайчук

**Аляксей ХАЙЧУК** (нар. , Брэст) — музыкант, ударнік, удзельнік гурта «J:морс».

## Біяграфія 
У школе быў удзельнікам розных брэсцкіх музычных гуртоў. Да «J:морс» далучыўся ў жніўні 2007 года ў якасці ўдарніка. Апроч гэтай дзейснасці, Хайчук складае песні і спявае, што дэманстраваў у 2009 годзе на шэрагу канцэртаў «J:морс», выконваючы ўласную песню «Лунный загар».

Скончыў Брэсцкае музычнае вучылішча (2005) па класе ўдарных. У 2005 заняў другое, а ў 2006 — першае месца на рэспубліканскім конкурсе «Барабаны біт».

Катэгорыя:Ударнікі Беларусі
Катэгорыя:J:морс
Завішына (Уздзенскі раён)

**Заві́шына** (, ) — вёска ва Уздзенскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хатлянскага сельсавета. Ля вёскі месцяцца крыніцы ракі Шаць, прытока Пцічы.

## Гісторыя 
» роду Завішаў|250x250пкс]]
Вядома прынамсі з XIX стагоддзя, вёска належала да дамена Таўкачэвічы ўласнасці Завішаў. Назва паходзіць ад роду Завіша. Уваходзіла ў склад Ігуменскага павета Мінскай губерні. Праз вена Таўкачэвічы перайшлі графам Грабоўскім.

Пасля 1861 года ў Шацкай воласці Ігуменскага павета, па скасаванні прыгоннага права вёска аддзелена ад дамена Таўкачэвічы. У 1860-я гады было дзве аднайменныя вёскі на 8 і 5 двароў.

З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Савецкай Беларусі, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У час польска-савецкай вайны ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй Польшчы (Мінская акруга ГУУЗ).

З 31 ліпеня 1920 года ў Беларускай ССР. З 20 жніўня 1924 года ў Шацкім раёне, з 4 жніўня 1927 года ва Уздзенскім раёне Менскай акругі (да 26 ліпеня 1930), з 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У 1925 годзе віленская газета «Грамадскі голас» паведамляла пра антысавецкі супраціў ля вёскі Завішына.

У 1930-х гадах праведзена прымусовая калектывізацыя, створаны калгас «Чырвоная Зорка».

У Другую сусветную вайну з канца чэрвеня 1941 года да 3 ліпеня 1944 года пад акупацыяй Германіі. У верасні 1943 года нямецкія войскі цалкам спалілі вёску (25 дамоў), але ніхто з жыхароў пры гэтым не загінуў.

З 16 ліпеня 1954 года па 1 красавіка 1960 года вёска ў складзе Шацкага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 1897 год — 15 двароў, 117 жыхароў
* 1908 год — 18 двароў, 136 жыхароў
* 1917 год — 20 двароў, 137 жыхароў (усе беларусы)
* 1926 год — 22 двары, 123 жыхары
* 1939 год — 25 двароў, 137 жыхароў
* 1959 год — 111 жыхароў
* 1970 год — 90 жыхароў
* 1999 год — 29 жыхароў
* 2009 год — 14 жыхароў
* 2019 год — 11 жыхароў

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна
Адлегласць (альбом)

**«Адлегласць»** — першы беларускамоўны альбом гурта «J:морс». Запісваўся цягам 2003—2007 гадоў на студыях «Бегемот», «Селах» і «Меца-Фортэ».

## Канцэпцыя
Ідэя запісаць беларускамоўны альбом з'явілася ў калектыву ў 2004 годзе, пасля зваротаў наконт гэтага гледачоў на канцэртах. У верасні 2007 году Уладзімір Пугач запісаў песню «Беларускае золата», а 17 кастрычніка выйшаў аднайменны інтэрнэт-сінгл. Сярод 11 песняў альбому 6 запісаў выдаваліся ўпершыню. Некаторыя з іх спалучалі ў сабе сум з самаіроніяй (песні «Беларускае золата», «Няпраўда» ды «Зорка Венера»). У сувязі з выданнем кружэлкі 20 лістапада беларускае прадстаўніцтва амерыканскага прадпрыемства «Apple Inc.» выпусціла 100 "iPod nano" з гравіроўкай «Адлегласці». Першае ж канцэртнае прадстаўленне альбому адбылося 2 снежня ў «West World Club» у Мінску. 24 лютага 2008 году ў Бярэсці «J:морс» паспяхова распачаў свой канцэртны тур з альбомам па Беларусі. Па выніках 2008 года ў сетцы дыскарняў «Містэрыя гуку» продажы альбома «Адлегласць» склалі каля 10’000 тысячаў дыскаў, што дазволіла яму стацца другім па прадавальнасці. Альбом таксама трапіў у дзесятку найбольш прадаваных выдавецтвам «West Records» у 2008 годзе.

## Змест 
## Кароткаметражны фільм 
Кароткаметражны фільм «Адлегласць: падарожжа па Беларусі» (14 хвілін 24 секунды):
«Жыхары сталіцы (мы іх не бачым, але здагадваемся, што гэта музыкі J:морс) сядаюць на аўто і чатыры разы імчаць з Мінску на чатыры кірунку свету. І штораз яны вандруюць на скрай Беларусі, здымаючы выбітныя, але малазнаёмыя нашаму грамадству, помнікі старасветчыны. Гэта пераважна культавыя пабудовы розных канфесіяў, а дакладней тое, што ад іх засталося ў змаганні з віхурай часу. Рэзкія восеньскія фарбы. Аблокі, што шпарка ляцяць у свінцовым небе. Нясціханы вецер. Пейзажы, якія ўзрушваюць і схіляюць да роздуму. Глядач знаёміцца толькі з дванаццацю помнікамі архітэктуры, якія знаходзяцца на мяжы нашай краіны. А іх, гэтых помнікаў, насамрэч, амаль тысяча, і бальшыня з іх месціцца значна бліжэй да сталіцы. Трэба іх толькі заўважыць.»

## Удзельнікі 
* *Уладзімір Пугач* — музыка (да 1, 4, 6, 7, 9 песень), словы (да 1-4, 6, 7, 9, 10 песень), ідэя і здымкі відэа.
* *Раман Арлоў* — музыка (да 2, 3, 7, 8, 10, 11 песень), словы (да 3, 7-11 песень).
* *Алесь Зайцаў* — звядзенне і мастарынг, акрамя звядзення 1, 5 песень (А. Баброўка).
* *Зміцер Бескаравайны* — ідэя і кіраўнік відэа.
* *У. Казаноўскі* — дызайн.
* *Ю. Федарэнка* — фота.
* *А. Савіцкі* — здымкі і мантаж відэа.

## Спасылкі 
* Зміцер Язвінскі. Прэзентацыя новага альбому J:морс «Адлегласць»// Сайт «Generation.by». 4 снежня 2007
* Песня «Глядзі» 
* Песня «Зорка Венера» 
* Песня «Так-цік-так» 
* Кароткаметражны фільм "Адлегласць" на YouTube

Катэгорыя:Альбомы J:морс
Катэгорыя:Альбомы 2007 года
Катэгорыя:Альбомы паводле алфавіта
Катэгорыя:Альбомы на беларускай мове
Уладзімір Пугач

**Уладзімір Пу́гач** (нар. , ) — беларускі музыкант, спявак, лідар гурта «J:морс».

На сцэне пачаў выступаць у школе. У 1997 годзе разам з сябрам і аднакашнікам Арцёмам Лядоўскім стварыў дуэт «No Logo», у якім абодва пісалі свае песні і па чарзе выступалі ў ролі вакалістаў.

У канцы 1999 гады на аснове «No Logo» з тымі жа лідарамі пры ўдзеле сесійных музыкантаў была створана група «J:морс».

У 2002 годзе А. Лядоўскі пакінуў групу і У. Пугач стаў яе адзіным вакалістам. Ён жа з тых часоў піша абсалютную большасць песень калектыву на рускай і беларускай мовах, з'яўляецца яе лідарам.

У 1993 годзе паступіў у Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, у 1998 годзе скончыў яго па спецыяльнасці міжнароднае права. Да 2005 года быў практыкуючым юрыстам.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Музыканты Беларусі
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі
Катэгорыя:J:морс
Ізяслаўскае княства

**Ізясла́ўскае княства** або **Ізяслаўльскае княства** — удзельнае княства Полацкай зямлі, пазней **Заслаўскае княства**. Сталіца — Ізяслаўль (цяпер Заслаўе Мінскай вобласці Беларусі).

Вылучылася пасля смерці полацкага князя Усяслава Брычыславіча ў 1101 годзе. Да 1128 года, імаверна, належала Давыду Усяславічу. У 1128 годзе Давыд паехаў у Полацк, а ў Ізяслаўлі пакінуў аднаго са сваіх сыноў -- Брачыслава. Пасля высылкі полацкіх князёў у 1129 годзе ў Візантыю, у тым ліку і Давыда Усяславіча з сынамі, лёс княства некаторы час невядомы. Імаверна, Ізяслаўль як і Полацк быў у руках кіеўскіх князёў. Напэўна, з сярэдзіны 1130-х да  1159 года Ізяслаўль быў удзелам Менскае княства — у 1159 годзе на ізяслаўльскім стальцы сядзеў Усевалад Глебавіч. Усевалад пад ціскам полацкага князя Рагвалода-Васіля адмовіўся да Ізяслаўля на карысць Брачыслава як ад яго «отчыны». Замест Ізяслаўля князь Усевалад атрымаў Стрэжаў і больш крыніцамі не згадваецца. Астатнія Глебавічы не змірыліся са стратай Ізяслаўля і зноў захапілі яго ў тым самым 1159 годзе, паланілі Брачыслава і Валодшу, імаверна, яго брата, але ў 1160 годзе зноў пад ціскам Рагвалода-Васіля вызвалілі іх і вярнулі Ізяслаўльскае княства.

Напэўна, у 1160-я гады Ізяслаўскае княства раздрабілася, з яго вылучыўся Лагожскі ўдзел і, магчыма, яшчэ нейкія. У 1180 годзе поруч ізяслаўльскіх князёў, нашчадкаў Брачыслава і Валодшы, згадваецца лагожскі князь Усяслаў Мікуліч, імаверна, іх родзіч. Да 1186 года, пры невядомых акалічнасцях, нашчадкі Давыда Усяславіча зноў страцілі Ізяслаўль на карысць менскіх Глебавічаў і ўжо напэўна назаўсёды — у 1186 годзе лагожскім князем названы Васілька Валадаравіч.

У 1320-я гады Ізяслаўскае княства належала вялікаму князю літоўскаму Альгерду, які ў 1345 годзе даў яго ва ўдзел свайму брату Яўнуту. Ізяслаўскае княства належала нашчадкам Яўнута — князям Заслаўскім, а пасля як пасаг перайшло да Глябовічаў.

Ян Янавіч Глябовіч не тытулаваўся князем, але меў тытул графа Свяшчэннай Рымскай імперыі на Дуброўне і Заслаўі.

## Літаратура 
* *Заяц Ю. А.* Заславль в эпоху феодализма. — Мн.: Навука і тэхніка, 1995. — 207 с.: іл. — ISBN 5-343-01350-3

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (862—1236)
Катэгорыя:Удзелы Полацкай зямлі
Катэгорыя:Княствы ў беларускай гісторыі
Катэгорыя:Гісторыя Заслаўя