open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аранжавая Свабодная Дзяржава

**Аранжавая Свабодная Дзяржава**, або **Аранжавая Рэспубліка** () — незалежная дзяржава, пазней правінцыя ў складзе Паўднёва-Афрыканскага Саюза і Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, непасрэдны папярэднік цяперашняй правінцыі Фры-Стэйт.

Размешчаная паміж рэкамі Вааль і Аранжавая. Засяленне гэтай вобласці еўрапейцамі пачалося ў 1830-я гады, калі галандскія каланісты-буры збеглі ўглыб краіны ад англійскага валадарства, якое ўсталявалася ў Капскай калоніі, падчас так званага Вялікага трэка. Да гэтага тут насялялі ў асноўным плямёны сота (басота, басута).

У 1846 годзе Генры Дуглас Уардэн, брытанскі рэзідэнт сярод плямёнаў, якія насялялі тэрыторыі за Аранжавай, набыў ферму Блумфантэйн, вакол якой хутка вырас горад, які стаў сталіцай гэтага рэгіёна. У 1848 годзе Брытанія далучыла гэтую тэрыторыю пад назвай «Калонія Аранжавай ракі» (). 17 лютага 1854 года Брытанія прызнала незалежнасць рэспублікі, а 23 лютага таго ж года была падпісана Канвенцыя Аранжавай ракі, або Блумфантэйнская, паводле якой новая дзяржава стала звацца Аранжавай Свабоднай Дзяржавай (Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка, або Трансвааль, стала незалежнай двума гадамі раней).

З адкрыццём радовішчаў золата і дыяментаў у Аранжавую Свабодную Дзяржаву, як і ў Трансвааль, узмацніўся прыток замежнікаў-ойтландэраў, чые правы былі сур’ёзна абмежаваныя законам. У 1899 годзе ў Блумфантэйне прайшла канферэнцыя з удзелам прэзідэнта Аранжавай Рэспублікі Мартынуса Стэйна, лідара Трансвааля Паўля Кругера і губернатара Капскай калоніі сэра Альфрэда Мілнера, аднак яна не змагла разрадзіць напругу, якая ўсё больш узрастала, і ў тым жа годзе Аранжавая Рэспубліка ўслед за Трансваалем абвясціла вайну Англіі. 13 сакавіка 1900 года англічане ўвайшлі ў Блумфантэйн. У 1902 годзе ў Ферэніхінгу была падпісаная дамова, паводле якой Аранжавая Свабодная Дзяржава ўвайшла ў Брытанскую імперыю як Калонія Аранжавай ракі, аднак Брытанія абяцала ў будучыні падаць ёй самакіраванне, захоўвала магчымасць выкладання ў школах нідэрландскай мовы і падавала іншыя некаторыя прывілеі.

[thumb|300px|left|Аранжавая Свабодная Дзяржава на карце [Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР да 1994 года (бантустаны не паказаны)]]

У 1910 годзе Аранжавая Свабодная Дзяржава ўвайшла ў склад Паўднёва-Афрыканскага Саюза, судовай сталіцай якога стаў Блумфантэйн. У сцяг ПАС быў уключаны сцяг Аранжавай Свабоднай Дзяржавы (белыя і аранжавыя палосы з сцягам Нідэрландаў у кантоне). У эпоху апартэіду на тэрыторыі правінцыі быў створаны невялікі бантустан Кваква. З 1994 года правінцыя носіць назву Фры-Стэйт.

## Вядомыя жыхары 
* Дж. Р. Р. Толкін — англійскі пісьменнік і мовазнаўца.

Катэгорыя:Былыя правінцыі ПАР
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Афрыкі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы і калоніі на тэрыторыі ПАР
Катэгорыя:Бурскія рэспублікі
Шэран Стоўн

**Шэран Вон Стоўн** (; ) — амерыканская , . Дама-кавалер французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры (1995).

## Зноскі 
## Лiтаратура 
;Англiйская мова
* Stone, Sharon (2021). The Beauty of Living Twice. New York: Alfred A. Knopf, 256 pages. ISBN 978-0-5256-5676-0.
* Parker, John. Michael Douglas: Acting on Instinct. Headline, 2011, 426 pages. ISBN 978-0-7553-6286-8
* Sanello, Frank. Naked instinct: the unauthorized biography of Sharon Stone. Carol Publishing Group, Secaucus N.J., 1997, 215 pages. ISBN 1559724021, ISBN 978-1-5597-2402-9

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залатая маліна»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Вінчэнца Вівіяні

**Вінчэнца Вівіяні** (; , Фларэнцыя — , Фларэнцыя) — італьянскі фізік і матэматык, вучань Галілея і Тарычэлі, складальнік першай біяграфіі Галілея.

## Навуковая дзейнасць 
[thumb|left|Ціта Лесі. Галілей і Вівіяні. Музей гісторыі навукі, [Фларэнцыя.]]
thumb|Крывая Вівіяні

У 1644 годзе Вівіяні і Тарычэлі паставілі класічны вопыт па вымярэнні атмасфернага ціску. Шкляную трубку з ртуццю перакулілі ў шырокі посуд, таксама напоўнены ртуццю. Слупок ртуці ў трубцы спыніўся на вышыні (у сучасных адзінках) 760 мм.

У 1660 Вівіяні, сумесна з Барэлі, правялі даволі дакладнае вымярэнне хуткасці гуку і атрымалі значэнне, якое адпавядае прыкладна 350 м/сек. Больш раннія вымярэнні, выкананыя Гасендзі, ацэньвалі хуткасць гуку ў 478 м/сек (сучасная адзнака: 331,3 м/сек пры 0&nbsp;°C).

У 1661 Вівіяні даследаваў прыладу, якая два стагоддзі пазней атрымала назву маятнік Фуко, аднак ні да якіх пэўных высноваў не прыйшоў. Вывучаў цыклоіду і паказаў, як будаваць касацельную да яе. Прапанаваў сваю рэканструкцыю страчанай V кнігі «канічных перасекаў» Апалонія (па захаваных каментарыях да яе). Паказаў, што трысекцыя вугла можа быць выканана з дапамогай роўнабаковай гіпербалы. Іншыя працы тычыліся інжынернай справы, оптыкі, акустыкі.

## Працы 
* Біяграфія Галілея. 

## Гл. таксама 
* Тэарэма Вівіяні

## Літаратура 
А. А. Гусак, Г. М. Гусак, А. А. Брычыкава «Даведнік па вышэйшай матэматыцы», Мн., «ТетраСистемс», 2007, С.543

## Спасылкі 
* Сайт Вівіяні на Galileo Project.
* Vincenzo Viviani , біяграфія ад Mac Tutor.

Катэгорыя:Фізікі Італіі
Катэгорыя:Матэматыкі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі Італіі
Джон Валіс

**Джон Валіс** (, 23 лістапада [3 снежня] 1616 — 28 кастрычніка [8 лістапада] 1703) — англійскі матэматык, адзін з папярэднікаў матэматычнага аналізу.

## Літаратура 
* *Гусак А. А., Гусак Г. М., Брычыкава А. А.* Даведнік па вышэйшай матэматыцы. — Мн.: ТетраСистемс, 2007. — С. 543.

Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Матэматыкі XVII стагоддзя
Банавентура Кавальеры

**Банавентура Франчэска Кавальеры** (, ) (1598 - 30 лістапада 1647) — італьянскі матэматык, папярэднік матэматычнага аналізу, найбольш яскравы і ўплывовы прадстаўнік «геаметрыі непадзельных". Прапанаваныя ім прынцыпы і метады дазволілі яшчэ да адкрыцця матэматычнага аналізу паспяхова вырашыць мноства задач аналітычнага характару.

## Літаратура 
*А. А. Гусак, Г. М. Гусак, А. А. Брычыкава* Даведнік па вышэйшай матэматыцы — Мн.: ТетраСистемс, 2007. — С. 546.

## Спасылкі 
*  
* More informations about the method of Cavalieri  
* Infinitesimal Calculus, an article on its historical development, in Encyclopaedia of Mathematics, Michiel Hazewinkel ed. 

Катэгорыя:Выкладчыкі Балонскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Матэматыкі Італіі
Катэгорыя:Матэматыкі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Выпускнікі Пізанскага ўніверсітэта
Гарэнне

[thumb|150px|right|Гарэнне [запалкі]]
[thumb|150px|right|Гарэнне [Натрый|натрыю]]
**Гарэнне** — складаны фізіка-хімічны працэс ператварэння кампанентаў гаручай сумесі ў прадукты згарання з вылучэннем цеплавога выпраменьвання, святла і прамяністай энергіі. Набліжана можна апісаць прыроду гарэння як бурна працякаючае акісленне.

Дагукавое гарэнне (дэфлаграцыя) у адрозненне ад выбуху і дэтанацыі працякае з нізкімі хуткасцямі і не звязана з утварэннем ударнай хвалі. Да дагукавога гарэння адносяць нармальнае ламінарнае і турбулентнае распаўсюджванне полымя, да звышгукавога — дэтанацыю.

Гарэнне падпадзяляецца на цеплавое і ланцуговае. У аснове цеплавога гарэння ляжыць хімічная рэакцыя, здольная працякаць з прагрэсавальным самапаскарэннем з прычыны назапашвання вылучаемага цяпла. Ланцуговае гарэнне сустракаецца ў выпадках некаторых газафазных рэакцый пры нізкіх цісках.

Умовы тэрмічнага сампаскарэння могуць быць забяспечаны для ўсіх рэакцый з досыць вялікімі цеплавымі эфектамі і энергіямі актывацыі.
Гарэнне можа пачацца самаадвольна ў выніку самазагарання альбо быць ініцыяваным запальваннем. Пры фіксаваных знешніх умовах бесперапыннае гарэнне можа працякаць у стацыянарным рэжыме, калі асноўныя характарыстыкі працэсу — хуткасць рэакцыі, магутнасць цеплавыдзялення, тэмпература і склад прадуктаў — не змяняюцца ў часе, альбо ў перыядычным рэжыме, калі гэтыя характарыстыкі вагаюцца каля сваіх сярэдніх значэнняў. З прычыны моцнай нелінейнай залежнасці хуткасці рэакцыі ад тэмпературы, гарэнне адрозніваецца высокай адчувальнасцю да знешніх умоў. Гэтая ж ўласцівасць гарэння абумоўлівае існаванне некалькіх стацыянарных рэжымаў пры адных і тых жа умовах (гістэрэзісны эфект).

## Літаратура 
*
Оракі

**Оракі** (саманазвы *ульта*, *ольча*, *ульча*) — карэнныя насельнікі Сахаліна. Жывуць пераважна ў Сахалінскай вобл. Расіі. Нязначныя па колькасці групы ёсць таксама ў Хабараўскім краі, Японіі. Агульная колькасць у Расіі — 295 чал. (2010 г.), у Японіі — 20 чал. (прыкладныя звесткі 1989 г.).

## Асаблівасці 
Оракі мігрыравалі на Сахалін у сярэднявеччы з папярэдніх раёнаў рассялення на р. Амур. Мелі сталыя кантакты з аўтахтонным насельніцтвам — ніўхамі і айнамі. Ад апошніх і атрымалі сённяшнюю назву.

Падзяляюцца на дзве асноўныя групы — паўночную і паўднёвую. Паўночная месціцца ў раёне пас. Вал. Паўднёвая — бліз г. Паранайска. Традыцыйнымі заняткамі абедзвюх груп з’яўляюцца лоў рыбы і паляванне. Аднак паўночныя оракі таксама трымаюць хатніх аленяў, якіх выкарыстоўваюць для перамяшчэння (ужываюць тып нарт, не характэрны для эвенкаў) або ў паляванні на лясных звяроў. Паўднёвыя оракі не займаюцца аленегадоўляй. Іх галоўныя гаспадарчыя заняткі — лоў рыбы і паляванне на марскіх звяроў, асабліва ластаногіх. У савецкі час паўночныя оракі былі аб’яднаны ў аленегадоўчы калгас, паўднёвыя засталіся рыбаловамі.

Ад суседніх народаў оракі адрозніваюцца сацыяльнай арганізацыяй. Яны падзяляюцца на 15 родаў, аднак галоўнай сацыяльнай адзінкай з’яўляецца сям'я. Сем’і складаюць тэрытарыяльныя аб’яднанні, у склад якіх раней маглі ўваходзіць прадстаўнікі іншых этнасаў.

У мінулым оракі не вылучаліся як самастойны народ. У перапісах іх часцяком адносілі да эвенкаў ці ульчаў. Толькі ў канцы XX ст. па патрабаванню вучоных быў наладжаны больш пільны ўлік. Нягледзячы на фактычную згубу мовы, для оракаў характэрная моцная этнічная самасвядомасць.

## Мова 
Родная мова оракаў адносіцца да амурскай падгрупы тунгуса-маньчжурскіх моў. Відавочна, у мінулым падзялялася на паўночны і паўднёвы гутарковыя дыялекты. У выніку старонняга культурнага ўплыву і адукацыі на рускай мове, большасць оракаў ужо не размаўляе на ёй. Пісьмовасць на аснове кірыліцы распрацавана ў 2008 г.

## Рэлігія 
Хрысціянізацыя амаль не закранула оракаў. Пэўная колькасць вернікаў належыць да праваслаўнай царквы. Захаваліся анімістычныя і пахавальныя культы. Раней існаваў шаманізм, былі распаўсюджаны шматлікія забабоны.

## Літаратура 
* *Миссонова Л. И.* Уйльта Сахалина: большие проблемы малочисленного народа / Л. И. Миссонова; [отв. ред. С. А. Арутюнов]; Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — М.: Наука, 2006. — 295 с.: ил., карты. ISBN 5-02-010329-2
* История и культура уйльта (ороков) Сахалина: историко-этнографические очерки (XIX—XXI вв.) / отв. ред. В. В. Подмаскин. — Владивосток: ООО «Дальнаука», 2021 ISBN 978-5-8044-1711-7

Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Расіі
Катэгорыя:Народы Сібіры
Катэгорыя:Тунгуса-маньчжурскія народы
Томас Баес

**Томас Баес** ( []; 1702 - 17 красавіка 1761) — англійскі матэматык і прэсвітэрыянскі святар, член Лонданскага каралеўскага таварыства (1742).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1702 годзе ў Лондане. Навучаўся дома, ў 1719 годзе паступіў у Эдынбургскі ўніверсітэт. Затым Баес дапамагаў бацьку праводзіць службу, а неўзабаве, у 30-х гадах, сам стаў святаром у прэсвітэрыянскай царкве. У 1752 годзе ён выйшаў у адстаўку; памёр у 1761 годзе.

## Дасягненні 
Матэматычныя інтарэсы Баеса адносіліся да тэорыі імавернасцей. Ён сфармуляваў і развязаў адну з асноўных задач гэтага раздзела матэматыкі (тэарэма Баеса). Праца, прысвечаная гэтай задачы, была апублікавана ў 1763 годзе, ужо пасля яго смерці. Формула Бэйеса, якая дае магчымасць ацаніць імавернасць падзей эмпірычным шляхам, грае важную ролю ў сучаснай матэматычнай статыстыцы і тэорыі імавернасцей. Іншая буйная яго праца - "Нарысы да рашэння праблемы дактрыны шанцаў». Выкарыстоўваемая тэрміналогія: баесаўская імавернасць, баесаўская сетка даверу, баесаўская ацэнка рашэння, і г. д.

## Гл. таксама 
* Тэарэма Баеса

## Літаратура 
*А. А. Гусак, Г. М. Гусак, А. А. Брычыкава* Даведнік па вышэйшай матэматыцы — Мн., ТетраСистемс, 2007. — С. 543.

Катэгорыя:Матэматыкі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі
NGC 4016

**NGC 4016** (іншыя абазначэнні — **UGC 6954**, **MCG 5-28-63**, **ZWG 157.68**, **KUG 1155+278**, **PGC 37687**) — спіральная галактыка з перамычкай (SBd) у сузор’і Валасы Веранікі.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1854 годзе
4016
Катэгорыя:Валасы Веранікі (сузор’е)
Бенедэта Кастэлі

**Бенедэта Кастэлі** (; , Брэшыя — , ) — італьянскі фізік і матэматык, сябар і вучань Галілея.

Пры нараджэнні атрымаў імя *Антоніа*, пасля ўваходжання ў бенедыктынскі ордэн змяніў яго на *Бенедэта*. Быў абатам у манастыры Мантэкасіна і адначасова прафесарам — спачатку ў Пізе (дзе ён заняў кафедру пасля сыходу адтуль Галілея ў 1613 годзе), пазней у Рыме. Сярод яго студэнтаў у Пізе былі Тарычэлі і Кавальеры. Кастэлі вёў актыўную перапіску з Галілеем, дапамагаў яму ў розных навуковых даследаваннях.

Асноўныя працы Кастэлі адносяцца да гідраўлікі і гідраметрыі. З сачыненняў Кастэлі найбольш вядома «Вымярэнне бягучай вады» (, 1628), у якім ён упершыню выклаў асновы гідраметрыі. Працягнуў даследаванні Галілея ў вобласці гідрастатыкі.

## Літаратура 
* *Боголюбов А. Н.* Математики. Механики. Биографический справочник. — Киев, Наукова думка, 1983.

Катэгорыя:Фізікі Італіі
Катэгорыя:Матэматыкі Італіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брэшыі
NGC 4020

**NGC 4020** (іншыя абазначэнні — **UGC 6971**, **MCG 5-28-66**, **ZWG 157.72**, **IRAS11563+3041**, **PGC 37723**) — галактыка ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1788 годзе
4020
Катэгорыя:Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)
NGC 4027

**NGC 4027** (іншыя абазначэнні — **ESO 572-37**, **VV 66**, **MCG -3-31-8**, **Arp 22**, **UGCA 260**, **1SZ 109**, **IRAS11569-1859**, **8ZW 158**, **PGC 37773**) — спіральная галактыка з перамычкай (SBd) у сузор’і Воран.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога, а таксама ўключаны ў атлас пекулярных галактык.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог
* Атлас пекулярных галактык

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1785 годзе
4027
Катэгорыя:Воран (сузор’е)
Аб’ёмная доля

**Аб’ёмная доля** (часам **аб’ёмная частка**) — беспамерная велічыня, роўная адносінам аб’ёму нейкага рэчыва ў сумесі да аб’ёму ўсёй сумесі. Пазначаецца літарай φ.

Ужываецца ў асноўным для газаў.

## Сутнасць велічыні 
Аб’ёмная доля вылічваецца па формуле:
: \phi=\frac{V_1}{V},
дзе:
* V1 — аб’ём растворанага рэчыва ў адзінках аб’ёма;
* V — агульны аб’ём раствора ў тых жа адзінках.

## Аб’ёмная доля ў хіміі 
У хіміі велічыня выкарыстоўваецца ў асноўным для газаў, таму што аб’ёмная доля газа ў сумесі пры нармальных умовах роўная яго малярнай канцэнтрацыі.

Прынята паказваць аб’ёмную долю ў працэнтах.

## Літаратура 
* Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн.: Народная асвета, 2004. — С. 4.

Катэгорыя:Фізічная хімія
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Уільям Роўэн Гамільтан

**Уільям Роўэн Гамільтан** (англ. William Rowan Hamilton;  — ) — выдатны ірландскі матэматык і фізік XIX стагоддзя.

## Біяграфія 
Гамільтан нарадзіўся ў Дубліне, у сям’і юрыста. З-за фінансавых цяжкасцей з трох гадоў яго выхоўваў дзядзька па бацьку, Джэймс Гамільтан, вікарый і настаўнік у горадзе Трым.

Ужо ў дзяцінстве хлопчык выявіў незвычайныя здольнасці. У 7 гадоў ён ведаў старажытнаяўрэйскую мову, у 12 — пад кіраўніцтвам дзядзькі Джэймса, добрага лінгвіста, ведаў ужо 12 моў і сярод іх фарсі, арабская і санскрыт. У 13 гадоў ён напісаў кіраўніцтва па сірыйскай граматыцы.

Пасля моў надышла пара захаплення матэматыкай. Двума гадамі раней Гамільтану трапіўся лацінскі пераклад «Пачаткаў» Еўкліда, і ён дэталёва вывучыў гэта сачыненне; ў 13 гадоў ён прачытаў «Універсальную арыфметыку» Ньютана, у 16 гадоў — большую частку «Матэматычных пачаткаў натуральнай філасофіі» Ньютана, у 17 гадоў — пачаў вывучэнне «Нябеснай механікі» Лапласа.

1823: паступіў у Трыніці-каледж у Дубліне. Ён паказаў бліскучыя здольнасці, і ў 1827 годзе, яшчэ студэнтам, быў прызначаны прафесарам астраноміі ў Дублінскім універсітэце і каралеўскім астраномам Ірландыі, пост Каралеўскага астранома Ірландыі займаў на працягу 38 гадоў — даўжэй, за астатніх, каго прызначалі на гэту пасаду. Публікуе шэраг работ па геаметрычнай оптыцы.

1833: жэніцца з Хелен Бэйлі. Шлюб аказаўся не вельмі ўдалым, і Гамільтан пачаў злоўжываць алкаголем.

1834—1835: класічныя працы па гамільтанавай механіцы.

1835: віцэ-кароль Ірландыі ўзвёў Гамільтана ў баранеты.

1837: абраны прэзідэнтам Каралеўскай ірландскай акадэміі і членам-карэспандэнтам Пецярбургскай акадэміі навук.

1843: адкрывае кватэрніёны і паглыбляецца ў іх даследаванне.

У канцы жыцця Гамільтан пакутваў ад душэўнага разладу.

## Літаратура 
* А. А. Гусак, Г. М. Гусак, А. А. Брычыкава «Даведнік па вышэйшай матэматыцы», Мн., «ТетраСистемс», 2007, С.544

## Спасылкі 
* Мемарыяльны сайт У. Гамільтана 
* Sir William Rowan Hamilton  
* 

Катэгорыя:Матэматыкі Ірландыі
Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
NGC 4027A

**NGC 4027A** (іншыя абазначэнні — **ESO 572-36**, **MCG -3-31-7**, **VV 66**, **ARP 22**, **PGC 37772**) — галактыка ў сузор’і Воран.

Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога і быў дададзены пазней.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

4027
Катэгорыя:Воран (сузор’е)
Абарачальныя рэакцыі

**Абарачальныя рэакцыі** — хімічныя рэакцыі, якія праходзяць адначасова ў двух процілеглых кірунках (прамым і зваротным), напрыклад:
: 3H2 + N2  2NH3.

Напрамак абарачальных рэакцый залежыць ад канцэнтрацый рэчываў — удзельнікаў рэакцыі. Так у прыведзенай рэакцыі, пры малой канцэнтрацыі аміяку ў газавай сумесі і вялікіх канцэнтрацыях азоту і вадароду адбываецца ўтварэнне аміяку; наадварот, пры вялікай канцэнтрацыі аміяку ён раскладаецца, рэакцыя ідзе ў зваротным напрамку. Па завяршэнні абарачальнай рэакцыі, г. зн. пры дасягненні хімічнай раўнавагі, сістэма змяшчае як зыходныя рэчывы, так і прадукты рэакцыі.

Простая (аднастадыйная) абарачальная рэакцыя складаецца з двух падзей, якія адначасовых элементарных рэакцый, якія адрозніваюцца адна ад адной толькі напрамкам хімічнага ператварэння. Напрамак даступнай непасрэднаму назіранню выніковай рэакцыі вызначаецца тым, якая з гэтых ўзаемна-адваротных рэакцый мае вялікую хуткасць. Напрыклад, простая рэакцыя:

: N2O4  2NO2

складаецца з элементарных рэакцый

: N2O4  2NO2 и 2NO2  N2O4.

Для абарачальнасці складанай (шматстадыйнай) рэакцыі, напрыклад ўжо згаданай рэакцыі сінтэзу аміяку, неабходна, каб былі абарачальнымі ўсе складнікі яе стадыі.

## Літаратура 
* Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн.: «Народная асвета», 2004. — С. 4.

Катэгорыя:Хімічныя рэакцыі
Юзаф Вроньскі

**Юзаф Вроньскі** (; сапраўднае прозвішча — Хёнэ, польск. Hoene; , Вольштын, Польшча — , , Францыя) — польскі матэматык і філосаф-містык.

## Біяграфія 
У 1794 годзе Вроньскі прымаў у якасці афіцэра артылерыі ўдзел у абароне Варшавы ад прускіх войскаў. У мацэевіцкай бітве ён быў узяты ў палон, але генерал Тармасаў адпусціў яго, пасля чаго Вроньскі паступіў афіцэрам у рускую армію, дзе служыў у штабе Суворава. У 1797 выйшаў у адстаўку і адправіўся ў Германію, дзе вывучыў юрыдычныя навукі. Затым адправіўся ў Парыж і Марсель, дзе паступіў у польскі легіён, але неўзабаве зноў адправіўся ў Германію, каб вывучаць там гісторыю філасофіі і вышэйшую матэматыку. У 1811 годзе, вярнуўшыся ў Парыж, змяніў прозвішча Хёнэ на Вроньскі, пад якім пачаў публікаваць свае навуковыя працы.

## Навуковыя дасягненні 
Матэматычныя працы Вроньскага адзначаны шырынёй ахопу матэрыялу і агульнасцю пастаноўкі задач. Лагранж меркаваў, што тэорыі Вроньскага могуць зрабіць пераварот у навуцы. Але хваравіты гонар Вроньскага, яго схільнасць да містыцызму і, нарэшце, складанасць пазначэнняў, выкарыстаных у яго творах, прывялі да таго, што яго працы засталіся незаўважанымі сучаснікамі. Ужо пасля смерці Вроньскага даследчыкі яго прац у другой палове XIX стагоддзя выявілі, што яму належыць аўтарства значнай колькасці метадаў і некаторых сцвярджэнняў, якія да таго часу былі нанова адкрыты іншымі матэматыкамі. Нягледзячы на гэта, імя Вроньскага прысутнічае ў сучасных курсах матэматычнага аналізу з-за ўведзенага ім упершыню ў 1812 годзе функцыянальнага вызначальніка (так званага вранскіяна).

## Творы 
* *«Introduction à la philosophie de mathématique»* (1811)
* *«Resolution générale des équations de tous les dégrés»* (1812)
* ''«Phil osophie de l'infini»* (1814)
* *«Canon des logarithmes»* (1829)
* *«Messianisme»* (1831)
* *«Instruction pour l'anneau arithm étique»* (1833)
* *«Metapolitique»* (1840)
* *«Prolégomènes de messianisme ou le destin de la France, de l'Allemagne et de la Russie»* (1843)
* *«Adresse aux nations Slaves»* (1847)
* *«Adresse aux nations civilisées»* (1848)
* *«Cents pages decisives»* (1849)
* *«Epitre à S. M. l'Empereur de Russie»* (1851)
* *«Philosophie absolue de l'histoire»* (1852)

## Літаратура 
*А. А. Гусак, Г. М. Гусак, А. А. Брычыкава'' Даведнік па вышэйшай матэматыцы — Мн.: ТетраСистемс, 2007. — С. 543.

Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі Польшчы
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Філосафы Польшчы
Катэгорыя:Філосафы Францыі
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года
Орачы

**Орачы** (саманазвы *орочисэл*, *нани*) — народ, карэнныя насельнікі паўднёвага ўсходу Сібіры.

## Рассяленне 
Жывуць дысперсна ў Хабараўскім крае Расіі, пераважна ўздоўж рэк Тумнін і Амур. Асобныя прадстаўнікі — у Магаданскай вобласці, Сахалінскай вобласці, Прыморскім крае. Агульная колькасць у Расіі — 596 чал. (2010 г.).

## Паходжанне 
Мяркуецца, што продкамі орачаў было абарыгеннае насельніцтва перадгор’яў Сіхатэ-Алінь, якое пазней змяшалася з амурскімі народамі і часткова з эвенкамі.

## Традыцыйная культура 
Асноўныя гаспадарчыя заняткі — лоў рыбы і паляванне на лясных і марскіх звяроў. Рыбу, пераважна ласося, лавілі сеткамі, невадамі, вудамі, ставілі на рэках перагародкі і пасткі. Запасы вяленай рыбы рабіліся на год. Палявалі на капытных, мядзведзя, футравых звяроў, пры гэтым карысталіся самастрэламі, пасткамі, увесну білі астрогай. Паўночныя орачы, якія палявалі на ластаногіх, ужывалі дзіды з доўгімі (да 15 м.) тронкамі. Перамяшчаліся на рознага тыпу лодках, у тым ліку парусных, самацяглых нартах, у якія маглі ўпрагаць паляўнічых сабак.

Орачы вялі аселы вобраз жыцця, некаторыя з іх паселішчаў існавалі сотні гадоў. Будавалі зрубныя паўзямлянкі з дахамі на два пахілы. Спалі на нарах. Меліся зрубныя гаспадарчыя пабудовы, часцяком на палях. Улетку на месцах палявання і лову рыбы майстравалі часовыя хаціны з драўляных плах, жэрдак, кары.

У орачаў меўся родавы падзел грамадства. Аднак у адным паселішчы месціліся прадстаўнікі розных родаў. Міжродавыя сувязі адыгрывалі важную ролю пры заключэнні шлюбаў або ў судовых справах. Галоўнай сацыяльнай адзінкай была малая нуклеарная сям'я з невялікай колькасцю дзяцей. Палігамныя шлюбы рэдкія. У гаспадарчым жыцці існаваў строгі падзел працы паміж паламі. Лоў рыбы і паляванне, а таксама вытворчасць неабходных для іх прылад, лічыліся заняткамі мужчын. Жанчыны клапаціліся пра гаспадарку, апрацоўвалі скуры, шылі вопратку.

Традыцыйная вопратка — *покто* (халаты з зашпількай на правым боку), *энгэрэгдэ* (мужчынскія паляўнічыя скураныя халаты), *эруэ* (зімовае сабачае футра). Жаночае адзенне ўпрыгожвалася яркім арнаментам, нагруднікамі, пацеркамі. Шаманы насілі спадніцу са скуры нерпы.

Орачы маюць багатую фальклорную спадчыну — казкі, легенды, паданні, загадкі, песні. Распаўсюджаныя музычныя інструменты — флейты і прымітыўныя скрыпкі. Вылучаліся развітыя арнаментальнае мастацтва, разьбярства па дрэве, скуры, бяросце.

## Мова 
Родная мова орачаў адносіцца да амурскай падгрупы тунгуса-маньчжурскіх моў. Непісьменная. Гутарковая мова хутка губляецца.

## Рэлігія 
Вернікі належаць да праваслаўнай царквы. Захаваліся анімістычныя культы. У мінулым славіліся орачскія шаманы.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Расіі
Катэгорыя:Тунгуса-маньчжурскія народы
Карл Веерштрас

**Карл Тэадор Вільгельм Веерштрас**, або **Карл Ваерштрас** (;  — ) — выдатны нямецкі матэматык, «бацька сучаснага аналізу».

## Вымаўленне прозвішча па-беларуску 
Карл Ваерштрас быў немцам. Па-нямецку яго прозвішча  вымаўлялася блізка да «Ваерштрас» ці «Вайэршрасс». Прычына гэтага ў тым, што спалучэнне літар «ei» у нямецкай мове пазначае спараны гук (дыфтонг), які гучыць прыблізна як «ай» (прыклады,  — «Вайнахтэн» — ,  — «Айзэнбан» — ).
Такім чынам, напісанне **Карл Тэадор Вільхельм Ваерштрас** лепш адлюстроўвае вымаўленне гэтага імені ў нямецкай мове.

Напісанне «Веерштрас» перайшло ў беларускую мову з расійскай пісьмовай традыцыі, дзе гэта імя перадаецца як . Такое напісанне ўзнікла, хутчэй за ўсё, прамой падстаноўкай кірылічных букваў замест лацінскіх літар. Пры гэтым, відавочна, не былі ўлічаны асаблівасці вымаўлення спалучэнняў літар.

## Працы 
* «Abhandlungen-1»// Math. Werke. Bd. 1 Berlin, 1894
* «Abhandlungen-2»// Math. Werke. Bd. 2 Berlin, 1897
* «Abhandlungen-3»// Math. Werke. Bd. 3 Berlin, 1915
* «Vorl. ueber die Theorie der Abelschen Transcendenten»// Math. Werke. Bd. 4 Berlin, 1902
* «Vorl. ueber Variationsrechnung»// Math. Werke. Bd. 6 Berlin, 1927
* Digitalized versions of Weierstraß' original publications are freely available online from the library of the *Berlin Brandenburgische Akademie der Wissenschaften*.

## Літаратура 
*А. А. Гусак, Г. М. Гусак, А. А. Брычыкава* Даведнік па вышэйшай матэматыцы» — Мн.: «ТетраСистемс», 2007. — С. 543.

Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі Германіі
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Прускай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Ганаровыя дактары
NGC 4034

**NGC 4034** (іншыя абазначэнні — **UGC 7006**, **MCG 12-11-44**, **ZWG 335.2**, **ZWG 334.58**, **PGC 37935**) — спіральная галактыка (Sc) у сузор’і Дракон.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1793 годзе
4034
Катэгорыя:Дракон (сузор’е)
Барысаўская акруга

**Барысаўская акруга** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў БССР у 1924—1927 гадах. Утворана 17 ліпеня 1924 года. Цэнтр — горад Барысаў. Плошча акругі 11,8 тыс. км², насельніцтва 370,3 тыс. чал. (1925). Уключала:

9 раёнаў:
* Барысаўскі
* Бягомльскі
* Бярэзінскі
* Зембінскі
* Крупскі
* Лепельскі
* Плешчаніцкі
* Халопеніцкі
* Чарэйскі

2 гарады:
* Барысаў
* Лепель

7 мястэчак:
* Беразіно
* Бобр
* Зембін
* Крупкі
* Плешчаніцы
* Халопенічы
* Чарэя.

20 жніўня 1924 года раёны падзелены на 107 сельсаветаў. Акруговая газета — «Вясковая праўда». Барысаўская акруга скасавана 12 красавіка 1927 года ў сувязі з узбуйненнем акруг у рэспубліцы. Раёны акругі 9 чэрвеня 1927 года перададзены ў склад Менскай (Барысаўскі, Бягомльскі, Бярэзінскі, Зембінскі, Крупскі, Плешчаніцкі і Халопеніцкі раёны), Полацкай (Лепельскі раён) і Аршанскай (Чарэйскі раён) акруг.

## Літаратура 
Барысаўская акруга // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 1. А — Беліца / БелЭн; Рэдкал.: М. В. Біч (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. — С. 318. — ISBN 5-85700-074-2.

Катэгорыя:Акругі Беларускай ССР
Катэгорыя:Гісторыя Барысава
Катэгорыя:Гісторыя Мінскай вобласці
Катэгорыя:Гісторыя Віцебскай вобласці
Лік Атвуда

**Лік Атвуда** (**A**) — крытэрый падобнасці, які выкарыстоўваецца ў задачах гідрадынамікі з дзвюма ўзаемадзеючымі вадкасцямі рознай шчыльнасці. Выяўляецца наступным чынам:

:  A = \frac{\rho_1 - \rho_2} {\rho_1 + \rho_2},
где
* \rho_1 — шчыльнасць больш цяжкай вадкасці;
* \rho_2 — шчыльнасць больш лёгкай вадкасці.

Лік Атвуда выкарыстоўваецца для ацэнкі развіцця нестабільнасці на мяжы падзелу вадкасцей, такіх як няўстойлівасць Рыхтмаера-Мяшкова і няўстойлівасць Рэлея-Тэйлара.

Лік названы ў гонар англійскага навукоўца Джорджа Атвуда.

Катэгорыя:Гідрадынаміка
Ураніборг

**Ураніборг**, таксама **Ураніенборг** (, Нябесны замак) — былы замак–абсерваторыя Ціха Брагэ, пабудаваны ў 1576 годзе на востраве Вен у праліве Эрэсунд (да сярэдзіны XVII стагоддзя Вен, як і ўвесь Сконэ, належаў Даніі; цяпер ён з'яўляецца шведcкім). Зямля пад будаўніцтва Ураніборга была падаравана Ціха Брагэ дацкім каралём Фрэдэрыкам II, а названы ён быў у гонар Ураніі — грэчаскай музы астраноміі. Будынак з'яўляецца амаль копіяй вілы Ратонда архітэктара Паладзіа, якая знаходзіцца ў Вічэнца, аднак у ім прысутнічае і значны ўплыў галандскай архітэктуры. Ураніборг меў найлепшае для свайго часу абсталяванне для астранамічных назіранняў.

У 1584 годзе Ціха Брагэ пабудаваў побач з Ураніборгам яшчэ адну абсерваторыю — Шэрнеборг. 
Аднак ужо праз некалькі гадоў пасля таго як Брагэ пакінуў Вен, Ураніборг прыйшоў у заняпад — да нашага часу засталіся толькі сляды ад валоў ды контуры галоўнага будынку.

Ураніборг надаў назву аднаму з кварталаў Осла — Ураніенборг.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астранамічныя абсерваторыі Даніі
Катэгорыя:Гісторыя астраноміі
Жуан Бернарду Віейра

**Жуан Бернарду «Ніно» Віейра** (парт. João Bernardo «Nino» Vieira, 27 красавіка 1939, горад Бісау, партугальская Гвінея — 2 сакавіка 2009, Гвінея-Бісау) — прэм’ер-міністр Рэспублікі Гвінея-Бісаў з 28 верасня 1978 па 14 лістапада 1980, прэзідэнт Рэспублікі Гвінея-Бісау з 14 лістапада 1980 па 14 мая 1984, з 16 мая 1984 па 7 мая 1999 і з 1 кастрычніка 2005 па 2 сакавіка 2009 г..

У сувязі з перамогай апазіцыі ў грамадзянскай вайне 1998—1999 гадоў вымушаны быў пакінуць сваю пасаду і бегчы ў Гвінею.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Забітыя прэзідэнты
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Гвінеі-Бісау
Катэгорыя:Военачальнікі Гвінеі-Бісау
Катэгорыя:Сацыялісты
Катэгорыя:Прэзідэнты Гвінеі-Бісау
Катэгорыя:Памерлі ў Бісау
Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Гвінеі-Бісау
Дзеян Бодзірага

**Дзеян Бодзірага** (; нар. , Зрэнянін, Югаславія) — сербскі баскетбаліст, у цяперашні час генеральны менеджар італьянскага клуба «Віртус» Рым. У 1995 годзе быў абраны пад 51-м нумарам на драфце НБА клубам «Сакрамента Кінгз», але так і не згуляў у НБА, правёўшы ўсю кар'еру ў розных еўрапейскіх клубах.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Профіль на сайце Еўралігі

Катэгорыя:Баскетбалісты Сербіі і Чарнагорыі
Катэгорыя:Баскетбалісты Сербіі
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па баскетболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па баскетболе
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1996 года
Катэгорыя:Баскетбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года
Катэгорыя:Баскетбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года
Катэгорыя:Баскетбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года
Катэгорыя:Ігракі «Рэала» Мадрыд (баскетбол)
Катэгорыя:Ігракі «Задара» (баскетбол)
Катэгорыя:Ігракі «Пролетара» Зрэнянін
Катэгорыя:Ігракі «Трыеста» (баскетбол)
Катэгорыя:Ігракі «Панатынаікоса» Афіны
Катэгорыя:Ігракі «Віртуса» Рым
Энцыклапедыя Брытаніка

thumb|15-е выданне Брытанікі. Першы том з зелёным цэтлікам — «Propædia»; тамы з чырвоным цэтлікам — «Micropædia», з чорным — «Macropædia», з шэрым — прадметны паказальнік.
**Энцыклапедыя Брытаніка**, **Брыта́нская энцыклапе́дыя**, або **Брытаніка** () — найбольш поўная і найстарэйшая друкаваная ўніверсальная энцыклапедыя на англійскай мове, а таксама назва выдавецтва.

Створана шатландскімі асветнікамі — гравёрам Эндру Бэлам (1726—1809) і друкаром Колінам Макфаркарам. Як рэдактар быў запрошаны Уільям Смелі.

## Гісторыя 
Гісторыя «Брытанікі» — гісторыя яе выданняў, сучаснае выданне — 15-е (выпуск 1985 года). Першае выданне, выпушчанае на аснове энцыклапедычнага слоўніка ў 1768—1771 гадах, мела толькі тры тамы. Да восьмага выдання «Брытаніка» выходзіла ў Эдынбургу. У 1870 годзе выдавецтва перайшло пад эгіду газеты «The Times» і пераехала ў Лондан, дзе выпускаліся 9-е і 10-е выданне. Дзявятае выданне праз аўтарытэт ва ўніверсітэцкім асяроддзі атрымала неафіцыйную назву «the scholar's encyclopaedia». У 10-м выданні ўпершыню з’явіўся картаграфічны том і прадметны паказальнік. Адзінаццатае («Кембрыджскае») выданне, у якім энцыклапедыя практычна набыла сучаснае аблічча, ажыццявіў Кембрыджскі ўніверсітэт пры ўдзеле 1500 экспертаў.

Пасля гэтага «Брытаніка» перамясцілася ў ЗША, новым уласнікам у 1901 годзе стаў Г. Э. Хупер з Чыкага, які адным з першых ужыў сістэму гандлю кнігамі па пошце. У пачатку 1920-х гадоў, калі «Брытаніка» адчувала сур’ёзны фінансавы крызіс, яе правы набыла фірма "Sheers, Roobeck & Co", якая ў 1941 годзе бязвыплатна перадала правы на «Брытаніку» Чыкагскаму ўніверсітэту.

У 1974 годзе ўпершыню выйшла актуальнае 15-е выданне (пад назвай New Encyclopaedia Britannica, неафіцыйная назва — *Britannica 3*), якое было значна перапрацавана ў 1985 годзе. У ім, пад уплывам аднаго з найбуйнейшых навукоўцаў і энцыклапедыстаў XX ст. Мортымера Адлера (*Mortimer Adler*), энцыклапедыя была падзелена на «Мікрапедыю» (10 тамоў, з 1985 года — 12) і «Макрапедыю» (19 тамоў, з 1985 года — 17), якія вылучаюцца глыбінёй выкладання звестак. Энцыклапедыі пачала папярэднічаць так званая «Прапедыя», дзе коратка выкладзена структура сучасных ведаў. Завяршае сучасную «Брытаніку» двухтомны прадметны паказальнік. 15-е выданне, не змяняючы парадкавай нумарацыі, штогод актуалізуецца. У 1994 годзе знакамітая энцыклапедыя ўпершыню была выпушчана ў электроннай версіі на CD-ROM.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* http://www.britannica.com/
* britannicanet.com — Britannica Webshare 

Брытаніка
Брытаніка
Катэгорыя:Шматтомныя выданні
Eristalinus

**Eristalinus** — род двухкрылых з сямейства журчалак.

## Апісанне 
Вочы з цёмнымі плямамі. Шчыток чорны.

## Сістэматыка 
В склад роду:
* *Eristalinus aeneus* (Scopoli, 1763)
* *Eristalinus aequalis* (Adams, 1905)
* *Eristalinus arvorum* (Fabricius, 1787)
* *Eristalinus cerealis* Fabricius, 1805
* *Eristalinus dissimilis* (Adams, 1905)
* *Eristalinus dubiosus* (Curran, 1939)
* *Eristalinus fuscicornis* (Karsch, 1887)
* *Eristalinus hervebazini* Kløcker, 1926
* *Eristalinus japonica* van der Goot, 1964
* *Eristalinus kyokoae* Kimura, 1986
* *Eristalinus longicornis* (Adams, 1905)
* *Eristalinus megacephalus* (Rossi, 1794)
* *Eristalinus modestus* (Wiedemann, 1818)
* *Eristalinus myiatropinus* (Speiser, 1910)
* *Eristalinus quinquelineatus* (Fabricius, 1781)
* *Eristalinus sepulchralis* (Linnaeus, 1758)
* *Eristalinus taeniops* (Wiedemann, 1818)
* *Eristalinus tarsalis* (Macquart, 1855)
* *Eristalinus trizonatus* (Bigot, 1858)

Катэгорыя:Журчалкі
Джабір ібн Хаян

**Абу Абдала Джабір ібн Хаян ад-Аздзі ас-Суфі** (араб. جابر بن حيان; Тус, каля 721, — Эль-Куфа, каля 815) — знакаміты арабскі алхімік, урач, фармацэўт, матэматык і астраном. Нарадзіўся ў сям’і аптэкара Хаяа ад-Аздзі, родам з Емена. У сярэднявечнай Еўропе быў вядомы пад лацінізаваным імем Geber.

Джабір ібн Хаян склаў каментарыі да «Пачаткаў» Еўкліда і да «Альмагеста» Пталемея. Яму належаць «Кніга аб пабудове Астралябіі», «Хупавы зідж», «Кніга аб становішчы свяцілаў», «Кніга аб люстэрках». Будучы вядомым урачом, ён напісаў «Кнігу ядаў і проціяддзяў» і «Кнігу міласэрнасці».

## Сачыненні 
* E. J. Holmyard (ed.) The Arabic Works of Jabir ibn Hayyan, translated by Richard Russel in 1678. New York, E. P. Dutton (1928); Also Paris, P. Geuther.
* Syed Nomanul Haq, Names, Natures and Things: The Alchemists Jabir ibn Hayyan and his Kitab al-Ahjar (Book of Stones), [Boston Studies in the Philosophy of Science ] (Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 1994), ISBN 0-7923-3254-7.

Катэгорыя:Арабскія вучоныя
Катэгорыя:Гісторыя хіміі
Катэгорыя:Алхімікі
Катэгорыя:Матэматыкі сярэднявечнага Усходу
Катэгорыя:Арабскія матэматыкі
Катэгорыя:Постаці матэматыкі VIII стагоддзя
Катэгорыя:Астраномы сярэдневяковага Усходу
Катэгорыя:Арабскія астраномы
Катэгорыя:Астраномы VIII стагоддзя
Ацэтаты

**Ацэта́ты** — солі і эфіры воцатнай кіслаты, напрыклад:
* CH3COOC2H5 *этылацэтат* (*этылавы эфір воцатнай кіслаты*);
* CH3COONa *ацэтат натрыю*;
* CH3COONH4 *ацэтат амонію*;
* Pb(CH3COO)2·3H2O *ацэтат свінцу* (*свінцовы цукар*).

Солі — крышталічныя рэчывы, растваральныя ў вадзе, выкарыстоўваюцца як каталізатары ў арганічным сінтэзе. Эфіры — лятучыя вадкасці з фруктовым ці кветкавым пахам.

Выкарыстоўваюць як растваральнікі нітрацэлюлозных лакаў, поліэфірных і гліфталевых смол, у вытворчасці цэлулоіду, кінаплёнак, у парфумернай і харчовай прамысловасці.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
*
Матэматык

[thumb|right|[Леанард Эйлер прызнаецца адным з найвялікшых матэматыкаў у свеце]]
**Матэматык** — вучоны, навуковыя даследаванні якога ў асноўным прысвечаны матэматыцы: тэорыі лікаў, тапалогіі, абстрактнай алгебры, функцыянальнаму аналізу і г. д. У меншай ступені матэматыкі займаюцца праблемамі эканомікі, хіміі і інфарматыкі.

Нобелеўскай прэміі для матэматыкаў не існуе, таму Філдсаўская прэмія з'яўляецца найбольш прэстыжнай у гэтай сферы. З 2002 года за выдатныя дасягненні ў галіне матэматыкі штогод уручаецца Абелеўская прэмія.
## Зноскі
## Спасылкі 
* Спіс вядомых матэматыкаў і статыстыкаў 


Катэгорыя:Матэматыка
Тапалогія

**Тапало́гія** (ад  — месца і λόγος — слова, вучэнне) — раздзел матэматыкі, які вывучае ў самым агульным выглядзе з’яву непарыўнасці, у прыватнасці ўласцівасці прасторы, якія застаюцца нязменнымі пры непарыўных дэфармацыях, напрыклад, звязнасць, арыентыруемасць. У адрозненне ад геаметрыі, у тапалогіі не разглядаюцца метрычныя ўласцівасці аб’ектаў (напрыклад, адлегласць паміж пунктамі). Напрыклад, з пункту гледжання тапалогіі, конаўка і абаранак (паўнаторый) не адрозніваюцца.

Вельмі важнымі для тапалогіі з’яўляюцца паняцці гомеамарфізму і гаматопіі.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
*
Лік Архімеда

**Лік Архімеда** (\mathrm {Ar}) — безразмерная велічыня, якая выкарыстоўваецца пры разліку руху вадкасці, які ўзнікае з-за неаднароднасці яе шчыльнасці. Велічыня названа ў гонар старажытнагрэчаскага вучонага Архімеда.

Лік Архімеда вызначаюць наступным чынам:
: \mathrm{Ar}\,=\frac{gL^3\rho_\ell(\rho-\rho_\ell)}{\eta^2}\,=\frac{gL^3(\rho-\rho_\ell)}{\rho_\ell\nu^2},
дзе
: g — паскарэнне свабоднага падзення (9,81 м/с ²);
: \rho_\ell — шчыльнасць вадкасці, кг / м ³;
: \rho — шчыльнасць цела, кг/м ³;
: \eta — дынамічная вязкасць, Па·с;
: \nu — кінематычная вязкасць;
: L — вызначальны лінейны памер цела, м.

Катэгорыя:Гідрадынаміка
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Лаоская мова

**Лаоская мова** (ພາສາລາວ) — адна з тайскіх моў (паўднёва-заходняя падгрупа).

Мова народа лао, дзяржаўная мова Лаоса. Пашырана таксама на паўночным усходзе Тайланда. Некалькі дзесяткаў блізкіх дыялектаў і гаворак. У Лаосе гаворкі і дыялекты складаюць 3 групы: цэнтральную, паўночную, паўднёвую. У аснове літаратурнай мовы в'енцьянскі дыялект.

Лаоская мова — танальная (5—7 тонаў у розных дыялектах), у аснове — монасілабічная (спрадвечная лексіка аднаскладовая). Ізаляваная мова, граматычныя катэгорыі выражаюцца пераважна аналітычна, парадак слоў фіхсаваны. Асноўная частка лексікі агульная з тайскімі мовамі, шмат запазычанняў з палі і санскрыту.

Найбольш раннія помнікі XV ст. (пераважна эпіграфічныя). Два асноўныя віды пісьменнасці: цывільнае пісьмо «туа лао» (асноўны сродак фіксавання мовы) і «туа тхам» (духоўнае пісьмо для запісу рэлігійных тэкстаў); абодва паўднёваіндыйскага паходжання. Найболш раннія з вядомых літаратурных помніхаў — «Прынц Хунг» (XV—XVI ст.).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Abcd Laos — алфавіт і граматыка лаоскай мовы на blogspot.com
* SEAsite Laos 


Катэгорыя:Мовы Лаоса
Катэгорыя:Мовы Тайланда
Катэгорыя:Тонавыя мовы
Лу Сінь

**Лу Сінь** (魯迅, сапр. Чжоу Шужэнь, 周树人; , г. Шаасін, Кітай — ) — кітайскі пісьменнік, публіцыст і літаратуразнавец.

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Горна-чыгуначнае вучылішча ў Нанкіне (1902), вывучаў медыцыну ў Японіі. У 1919—1920 гадах прафесар Пекінскага ўніверсітэта.

## Творчасць 
Літаратурную творчасць пачаў з рэалістычных, антыфеадальных аповесцей «Дзённік вар'ята» (1918), «Праўдзівая гісторыя А-К'ю» (1921). Пісаў апавяданні (зборнікі «Вокліч», 1923; «Блуканні», 1926), вершы ў прозе (зборнік «Дзікія травы», 1927). Аўтар сатырыка-гераічных казак «Старыя легенды, расказаныя па-новаму» (1936), кніг публіцыстыкі «Вось і ўсё» (1928), «Іншадумец» (1932), «Пра ілжэсвабоду» (1933), літаратуразнаўчых прац «Кароткая гісторыя кітайскай апавядальнай прозы» (1923), «Нарыс гісторыі кітайскай літаратуры» (выд. 1938).

Асноўныя тэмы твораў — жыццё простых людзей і лёс кітайскай інтэлігенцыі, крытыка састарэлых традыцый, канфуцыянства, па словах самога пісьменніка — «людажэрскіх парадкаў», «сямейнага магазіна Канфуцыя». Пісьменнік цаніў апанентаў канфуцыянства — Лаа-Цзы і Мо-Цзы. Самога Лу Сіня называюць апошнім з вялікіх кітайскіх мудрацоў.

Перакладаў еўрапейскіх пісьменнікаў, у тым ліку Жуля Верна, Генрыка Сянкевіча, Гарыет Бічэр-Стоу, Вальтэра Скота, Байрана, Шэлі, Шандара Пецёфі, Адама Міцкевіча, Пушкіна, Гогаля («Мёртвы душы»), Усевалада Гаршына, Чэхава, Леаніда Андрэева, Яўгена Чырыкава, Максіма Горкага, Аляксандра Фадзеева, Л. Панцялеева і Рыгор Бялых («Рэспубліка Шкід»). Яго пераклад «Заповіту» Тараса Шаўчэнкі паклаў пачатак знаёмству кітайскага чытача з украінскай літаратурай. Перакладаў таксама навуковыя працы у тым ліку Томаса Гекслі, Джона Міля.

Творчасць Лу Сіня высока цанілі Мао Цзэдун, Хо Шы Мін, Кім Ір Сен. Адзначаюць яго уплыў на творчасць нобелеўскіх лаўрэатаў Мо Яня, Кэндзабура Оэ. Сам Лу Сінь незадоўга да смерці таксама быў вылучаны на Нобелеўскую прэмію па літаратуры. Яго творчасць папулярна ў Кітаі, В'етнаме, Японіі. На Тайвані творы пісьменніка доўгі час былі забаронены з-за левых поглядаў.

Бюст пісьменніка зрабіў беларускі скульптар Заір Азгур.

## Беларускія пераклады 
На беларускую мову яго асобныя творы пераклаў Леў Салавей.
* Апавяданні / Перакл. з кіт. Л. Салавей. — Мн., 1956.

## Літаратура 
* *Баршчэўскі Л.* Лу Сінь // БЭ ў 18 т. Т. 9. — Мн., 1999.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кітайскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Кітая
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Кітая
Катэгорыя:Публіцысты Кітая
Катэгорыя:Выкладчыкі Пекінскага ўніверсітэта
Маа Дунь

**Маа Дунь** (茅盾, сапр. **Шэнь Яньбін**, 沈雁冰; , Дунсян, Дынастыя Цын — , Пекін, Кітай) — кітайскі пісьменнік, грамадскі дзеяч.

## Біяграфічныя звесткі 
Вучыўся ў Пекінскім універсітэце. У 1949—1964 гадах міністр культуры КНР, у 1976—1981 — старшыня Саюза кітайскіх пісьменнікаў.

## Творчасць 
Яго творчасці ўласціва спалучэнне традыцыйнага стылю з патрабаваннямі эстэтыкі сацыялістычнага рэалізму. Сам вызначаў свой метад як «натуралізм». Да натуралістаў адносіў такіх аўтараў як Л. М. Талстой, А. П. Чэхаў. Лічыў іх сваімі папярэднікамі. Праблемы інтэлігенцыі, расчараванай у рэвалюцыі, адлюстраваны ў трылогіі «Зацьменне» (1927—1928), зборніках апавяданняў «Шыпшына» (1929) і «Леташняя трава» (1931). Жыццё кітайскага горада і вёскі ў аповесці «Крама сям'і Лінь» (1932), рамане «Перад світаннем» (1933). Рэвалюцыйныя настроі ў сялянскім асяроддзі — галоўная тэма «Вясковай трылогіі» (1932—1934). У гады вайны супраць Японіі (1937—1945) у творах гучаць патрыятычныя матывы (раман «Распад», 1941; аповесці «Несправядлівасць», «Аповесць пра першы этап», «Пасля разгрому» і інш.). Роздум пра лёс кітайскай правінцыі напярэдадні рэвалюцыі 1911 адлюстраваны ў рамане «Зарошанае лісце, чырвонае, як кветкі веснавыя» (1942). Аўтар літаратурна-крытычных твораў, публіцыстыкі (зборнікі «Натхненне». 1959: «Пра гісторыю і гістарычныя драмы», 1962, і інш.). Увёў у кітайскую літаратуру метад «плыні свядомасці» (раман «Распад»).

Прапагандаваў у Кітаі творчасць Томаса Мана, Эрнеста Хемінгуэя, Івана Вазава і інш. Перакладаў творы Валянціна Катаева, Васіля Гросмана. Падчас «культурнай рэвалюцыі» адышоў ад літаратурнай дзейнасці. У КНР ёсць літаратурная прэмія імя Маа Дуня.

## Беларускія пераклады 
* Вясеннія шаўкапрады // Полымя. 1953. № 11;
* Перад світаннем. Мн., 1959.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Сайт пра Маа Дуна 

Катэгорыя:Кітайскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Кітая
Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Палітыкі Кітая
Катэгорыя:Выпускнікі Пекінскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Кітая
Катэгорыя:Публіцысты Кітая
Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Кітая
Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Перакладчыкі Кітая
Катэгорыя:Міністры культуры Кітая
Катэгорыя:Старшыні Саюза кітайскіх пісьменнікаў
Бо Цзюі

**Бо Цзюі**, Бо Лэцянь, Бо Чанцін (; 772, прав. Шаньсі, Кітай — 846) — кітайскі .

## Біяграфія 
Займаў высокія дзяржаўныя пасады. Член імператарскай акадэміі «Ханьлінь». За крытыку прадажнасці чыноўнікаў і феадальных парадкаў аддалены ад імператарскага двара.

Напісаў каля 3 тыс. вершаў. Аўтар лірычных чатырохрадкоўяў, выкрывальніцкіх вершаў (цыклы «Цыньскія напевы», «Новыя народныя песні»), паэм «Песня пра бязмежную тугу», «Лютня», «Піпа». Адлюстроўваў светапогляд і жыццё танскага грамадства VIII—IX ст., асэнсоўваў тэмы: чалавек і час, чалавек і прырода, чалавек і яго асяроддзе. Творам паэта ўласцівыя прастата мовы, жыццярадаснасць і чалавекалюбства.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Кітайскамоўныя паэты
Вікторыя (расліна)

**Вікторыя** (*Victória*) — род водных кветкавых раслін сямейства .

## Назва 
Вікторыя была выяўленая ў 1816 годзе, а затым паўторна ў 1832 годзе ў Паўднёвай Амерыцы нямецкімі падарожнікамі. Назву сваю атрымала ў гонар англійскай каралевы Вікторыі.

## Апісанне 
Шматгадовыя водныя травяністыя расліны з круглавата-шчытападобным з падагнутымі ўверх у выглядзе борціка краямі, плаваючым на паверхні вады вялікім лісцем дыяметрам да 2 м, падводным сцяблом і магутным карэнішчам, якое прымацоўвае расліну да грунту. Лісце ўнізе ўкрыта сеткай тоўстых жылак, з моцна развітай паветраноснай тканкай, вытрымлівае груз да 50 кг. Чаранкі (ніжняя паверхня лісця), кветаносы і чашалісцікі ўкрыты вострымі шыпамі. Кветкі вялікія (дыяметрам 25—35 см), адзіночныя, пахучыя, са зменлівай ад белай да малінавай на працягу сутак афарбоўкай. Плод — шматгнездавая каробачка з ядомым насеннем памерам з гарошыну.

## Пашырэнне 
Радзіма — Паўднёвая Амерыка, выдзелена 3 віды.  расце ў затоках р. Амазонка і яе прытокаў.  — у басейне р. Парана.

Дэкаратыўныя, прыдатныя для аквакультуры расліны (культывуюць у аранжарэях, парках і батанічных садах пры тэмпературах вады 25—30 ℃.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* *Вікторыя* на сайце USDA NRCS

Катэгорыя:Гарлачыкавыя
Катэгорыя:Водныя расліны
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей
Інтэграл

як плошча фігуры]]

**Інтэграл функцыі** — аналаг сумы паслядоўнасці, адно з галоўных паняццяў матэматычнага аналізу. Паняцце ўзнікла ў сувязі з патрэбаю знаходзіць функцыі па іх вытворных (нявызначаны інтэграл) і вызначаць плошчы, аб’ёмы і г.д. (вызначаны інтэграл).

Працэс знаходжання інтэграла называецца **інтэграваннем**.

Згодна з асноўнай тэарэмай аналізу, інтэграванне ёсць аперацыяй, адваротнай да дыферэнцавання. Гэты факт выкарыстоўваецца пры развязанні дыферэнцыяльных раўнанняў.

Існуе некалькі розных азначэнняў аперацыі інтэгравання, якія адрозніваюцца ў тэхнічных дэталях. Аднак усе яны ўзгодненыя, г.зн. любыя два спосабы інтэгравання, калі іх можна прымяніць да дадзенай функцыі, дадуць адзін і той жа вынік. Найбольш простым з’яўляецца інтэграл Рымана.

## Нявызначаны інтэграл 
Хай дадзена f(x) — функцыя сапраўднай зменнай.* *Нявызначаным інтэгралам функцыі f(x) ці яе *першаіснай *называецца такая функцыя F(x), вытворная ад якой роўная f(x), то-бок F'(x) = f(x). Пазначаецца гэта так:

F(x) = \int f(x) dx

У гэтым запісе\int -*- знак інтэграла*, f(x) называецца *падынтэгральны функцыяй*, а dx --* элементам інтэгравання*.

Першаісная ёсць не для кожнай функцыі. Лёгка паказаць, што, прынамсі, усё бесперапынныя функцыі маюць першаісную. Паколькі вытворныя двух функцый, якія адрозніваюцца на канстанту, супадаюць, у выраз для нявызначанага інтэграла ўключаюць адвольную пастаянную C, напрыклад

\int x^2 dx = \frac{x^3}{3} + C, \qquad \int \cos(x) dx = \sin(x) + C

Аперацыя знаходжання інтэграла называецца *інтэграваннем*. Аперацыі інтэгравання і дыферэнцыявання процілеглыя адна другой у наступным сэнсе:

\frac{d}{dx} \int f(x) dx = f(x), \qquad \int \frac{d f(x)}{dx} dx = f(x) + C

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 
* Wolfram Integrator — вылічэнне інтэгралаў анлайн з дапамогай сістэмы Mathematica

Катэгорыя:Матэматычны аналіз
Катэгорыя:Інтэгральнае злічэнне