Уладзімір Манамах

**Уладзімір Усеваладавіч Манамах** (, у хрышчэнні Васіль;  — , Кіеў) — князь смаленскі (1073—1078),  (1078—1094), пераяслаўскі (1094—1113), вялікі князь кіеўскі (1113—1125), дзяржаўны дзеяч, военачальнік, пісьменнік, мысляр.

Сын князя Усевалада Яраславіча. Празваны Манамахам па назве роду  (асабістае імя не вызначана дакладна, сярод варыянтаў прысутнічаюць імёны Марыя і Ганна), якая меркавана была дачкой візантыйскага імператара Канстанціна IX Манамаха. На момант смерці Святаслава Яраславіча (снежань 1076) быў смаленскім князем.

У 1078 г. Уладзімір удзельнічаў у , дзе яго бацька ў міжусобнай барацьбе дамогся Кіева, а сам ён сеў у Чарнігаве (1078—1094). У 1080 годзе адбіў набег полаўцаў на чарнігаўскія землі, нанёс паразу качэўнікамі-. Змяніўшы прынамсі пяць удзелаў, ваюючы ў розных месцах, ён зразумеў небяспеку княжых усобіц і .

### Пры Святаполку Ізяславічы (1093—1113) 
Адразу пасля смерці Усевалада Яраславіча Уладзімір і яго брат  разам са Святаполкам Ізяславічам пацярпелі  на Стугне ад полаўцаў. Падчас уцёкаў праз раку Расціслаў Усеваладавіч патануў. Спрабуючы выратаваць яго, Уладзімір ледзь не патануў сам. Пасля новай паразы Святаполка ля  Уладзімір разам са Святаполкам біўся з полаўцамі затым яшчэ раз — ля . Вынік бітвы невядомы, але пасля яе быў заключаны мір, змацаваны жаніцьбай Святаполка на дачцэ хана .

У 1093 пасля смерці бацькі, вялікага князя Усевалада, меў магчымасць заняць кіеўскі пасад, але, не жадаючы вайны, добраахвотна саступіў гэта права стрыечнаму брату Святаполку, сказаўшы: «Калі сяду на стале бацькі свайго, то буду ваяваць са Святаполкам, паколькі стол гэты быў яго бацькі». Сам жа застаўся княжыць у Чарнігаве. Аднак Уладзімір захаваў сваю ўладу ў Растове і распаўсюдзіў яе на Смаленск. Таксама яму ўдалося не дапусціць замены свайго сына Мсціслава ў Ноўгарадзе сынам Святаполка (1102), тым самым была парушана традыцыя, па якой у Ноўгарадзе княжыў старэйшы сын кіеўскага князя.

З 1094 года Уладзімір вёў  з полаўцамі, якія ўступілі ў саюз, і Алегам Святаславічам, якому вымушаны быў саступіць Чарнігаў (1094). Горад не быў узяты Алегам і полаўцамі, Уладзімір сам здаў яго, таму што дапамогі было чакаць няма адкуль, сказаўшы пры гэтым наступную фразу: «Не хвалитися поганым!»

У 1094—1113 княжыў у Пераяслаўскім княстве, якое часта цярпела ад наездаў полаўцаў. Спрабаваў на княжых з’ездах дамовіцца пра спыненне міжусобіц («кожны хай трымае отчыну сваю») і сумесны адпор качэўнікам. У 1095 годзе прыняў у сябе палавецкіх ханаў  і Кітана і забіў іх з дапамогай Рацібора і яго сыноў, а таксама пры дапамозе кіеўскага баярына Славяты).

Стаўшы кіеўскім князем, ён здушыў паўстанне, але ў той жа час вымушаны быў заканадаўчым шляхам крыху змякчыць становішча нізоў. Так паўстаў «Статут Уладзіміра Манамаха» або «», які ўвайшоў у склад шматслоўнай рэдакцыі «Рускай Праўды». Гэты статут абмежаваў прыбыткі , вызначаў умовы закабалення і, не замахваючыся на асновы феадальных адносін, палягчаў становішча даўжнікоў і закупаў.

Візантыя ў хуткім часе змагла вярнуць сабе прыдунайскія зямлі, бо неўзабаве Манамах паслаў на Дунай яшчэ адно войска на чале са сваім сынам Вячаславам і ваяводам Фамой Раціборавічам, якое няўдала аблажыла Дарастол і вярнулася назад. Усе дзеці ад першага шлюбу (акрамя Рамана) насілі славянскія імёны, усе дзеці ад другога шлюбу — імёны грэчаскія.

* У 1074 годзе ажаніўся з прынцэсай-выгнанніцай Гітай Уэсекскай, дачкой караля Гаральда II Англійскага.
** Мсціслаў Уладзіміравіч (1076—1132), вялікі князь Кіеўскі з 1125
** Ізяслаў Уладзіміравіч (1078—1096), князь курскі
** Святаслаў Уладзіміравіч (1079—1114), князь смаленскі і пераяслаўскі
** Раман Уладзіміравіч (1081—1119)
** Яраполк Уладзіміравіч (1082—1139), вялікі князь кіеўскі з 1132
** Вячаслаў Уладзіміравіч (1083—1154), князь тураўскі, вялікі князь кіеўскі ў 1139, 1150, 1151-54
** '''' — даныя пра яго існаванне недакладныя і прызнаюцца толькі часткай даследчыкаў.
* (каля 1099 г.) Яфімія, магчыма грачанка (пам. 7 мая 1107)
** Марыя (Марыца) Уладзіміраўна (†1146/1147), жонка Лжэ-Дыягена II
** Еўдакія Уладзіміраўна
**  (†1139), жонка , караля Венгрыі
** 
** Юрый Далгарукі (1091—1157), князь суздальскі, вялікі князь кіеўскі ў 1149-50 і з 1155
** Андрэй Уладзіміравіч (1102—1142), князь валынскі, князь пераяслаўскі
* (пасля 1107 г.) дачка палавецкага хана (†11 ліпеня 1127)

## Памяць 
* У 2003 годзе была выпушчаная паштовая марка Украіны, прысвечаная Уладзіміру Манамаху.
* Уладзімір Манамах увекавечаны на помніку «1000-годдзе Расіі» у Вялікім Ноўгарадзе.
* У горадзе Прылукі Чарнігаўскай вобласці ўсталяваны помнік Уладзіміру Манамаху.
* У гонар князя названа атамная падводная лодка праекту «Барэй» ВМФ Расіі.

## У літаратуры 
Уладзіміру Манамаху і яго эпосе А. С. Грыбаедаў прысвяціў задуму адной са сваіх трагедый (да нашых дзён захаваўся толькі яе ўрывак — сцэна «Дыялог палавецкіх мужоў»). З сучасных літаратараў пра князя пісалі Б. Л. Васільеў, ,  і .

## Літаратура 
* Шикман А. П. Деятели отечественной истории. Биографический справочник. Москва, 1997.
* Чепа М.-Л. А. Чому важка шапка Мономаха? / П’ять великих таємниць історичної психології. — К., 2005. — С. 30-65. ISBN 966-8356-50-0.

Катэгорыя:Князі растоўскія
Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія
Катэгорыя:Князі чарнігаўскія
Катэгорыя:Князі пераяслаўскія
Катэгорыя:Старажытнарускія пісьменнікі XII стагоддзя
Катэгорыя:Военачальнікі
Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Русі
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы
Катэгорыя:Персанажы Слова пра паход Ігараў
Катэгорыя:Рускія князі XI стагоддзя
Катэгорыя:Рускія князі XII стагоддзя
Катэгорыя:Манамахавічы
Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Пахаваныя ў Сафійскім саборы (Кіеў)