Акіян

thumb|350px|Акіяны Зямлі
**Акія́н** (, старагрэч. Ὠκεανός старагрэч. і рымская міфічная рака, якая цячэ вакол усяго свету) — большая частка гідрасферы Зямлі, прадстаўленая ў выглядзе вялікіх абшараў салёнай вады. Акіяны пакрываюць 70,7 % паверхні Зямлі (361 млн.км²). Размяшчэнне кантынентаў дазваляе выдзяліць пяць акіянаў:

* Ціхі акіян
* Атлантычны акіян
* Індыйскі акіян
* Паўночны Ледавіты акіян
* Паўднёвы акіян (раней у асобны акіян не выдзяляўся)

Межы паміж акіянамі вызначаны Міжнароднай гідраграфічнай арганізацыяй. Даследаваннем акіянаў займаецца раздзел навукі, які мае назву акіянаграфія.

## Склад акіянаў 
У склад акіянаў уваходзяць і меншыя водныя абшары: моры, залівы, каналы, пралівы, якія ад астатніх частак акіяна могуць аддзяляцца паўвастравамі, астравамі ці архіпелагамі. Разам усе гэтыя водныя запасы Зямлі маюць назву *Сусветны акіян* (уведзена ва ўжытак Юліем Міхайлавічам Шакальскім).

## Рэльеф дна 
Большая частка дна акіянаў прадстаўляе роўную паверхню, так званыя абісальныя раўніны. Іх сярэдняя глыбіня — 5 км. У цэнтральных частках усіх акіянаў размешчаны ўзвышшы на 1—2 км — сярэдзінна-акіянічныя хрыбты, якія звязаны ў адзіную сетку. Хрыбты раздзелены трансформнымі разломамі на часткі, якія праяўляюцца ў рэльефе невялікімі ўзвышшамі, перпендыкулярнымі хрыбтам.
На абісальных раўнінах размяшчаецца вялікая колькасць адзінкавых гор, частка з якіх выступае над паверхняй вады ў выглядзе астравоў. Большасць гэтых гор — згаслыя або дзейныя вулканы. Пад цяжарам гары акіянічная кара прагібаецца і гара павольна апускаецца ў ваду. На ёй утвараецца каралавы рыф, надбудоўвае вяршыню, у выніку ўтвараецца каралавы востраў — атол.

Калі ўскраіна кантынента пасіўная, то паміж ім і акіянам размешчаны *шэльф* — падвадная частка кантынента — і *кантынентальны схіл*, паступова пераходзячы ў абісальную раўніну. У тых месцах, дзе акіянічная кара пагружаецца пад кантыненты размешчаны глыбокаводныя жолабы — найбольш глыбокія часткі акіянаў.

## Донныя адклады, або грунты 
Донныя адклады (або грунты) Сусветнага акіяна могуць быць класіфікаваныя па некалькіх крытэрыях:
* **паводле глыбіні**:
** *літаральныя* (да 200 м)
** *глыбакаводныя* (глыбей за 200 м)
* **паводле месца ўтварэння**:
** ***тэрыгенныя:***
*** *чырвоны* (вусці Амазонкі, Арынока, Янцзы), *чырвона-карычневы, цагляна-чырвоны* глей — утрыманне CaCO3 да 60 %; *глаўканіт.* У асноўным утвараюцца каля заходніх і ўсходніх берагоў Паўночнай Амерыкі, ля паўднёвых і ўсходніх берагоў Афрыкі, ля берагоў Партугаліі і Японіі;
*** *чорны глей* — распаўюджаны рэдка, у асноўным там, дзе ідзе ўтварэнне, расклад ці назапашванне арганічнага рэчыва. Нярэдка ўтрымлівае серавадарод;
*** *вулканічны глей і вулканічны пясок* — сустракаюцца на розных глыбінях, звзаныя з абласцямі вулканічнай дзейнасці. Маюць цёмна-шэрую ці карычневую афарбоўку, утрымліваюць вулканічнае шкло, кавалкі пемзы, абломкі вулканічных парод.
** ***пелагічныя***:
*** *чырвоныя і карычневыя глыбакаводныя гліны* — спецыфічныя адклады глыбокіх вод акіяна. Уяўляюць сабой тонкі гліністы асадак, утвараюцца ў выніку спакойнага асадканакаплення са шкілетаў арганізмаў, поўнасцю раствораных . У склад уваходзяць моцна змененыя мінеральныя часціцы, а таксама часціцы механічнага і касмічнага паходжання, якія прайшлі доўгую перапрацоўку. Раз-пораз трапляюцца рэшткі старажытных акул (асабліва іхніх зубоў), вушныя косці кашалотаў і іншых кітоў. Глыбіня залягання — ад 5 і больш тыс. м у абласцях халодных акіянічных вод. Багатыя на кісларод і вуглекіслату;
*** *радыялярыевы глей* — глей з вялікай (20 %) канцэнтрацыяй шкілетаў радыялярый. Найбольш пашыраны ў Ціхім акіяне;
*** *дыятомавы глей* — крамністыя панцыры і шкілеты дыятомавых водарасцей з вялікім утрыманнем CaCO3. Звычайна мае жаўтавата-шэры колер, а пры высыханні — шэравата-буры, светла-шэры. У асноўным пашыраны ў зоне таяння ільдоў на поўнч ад Антарктыды;
*** *глабігерынавы глей* — са шкілетаў жывёл, канцэнтрацыя да 80 %, у асноўным CaCO3. Колер светла-шэры і светла-ружовы. Глыбіня залягання 3-4 тыс. м. Большыя плошчы — ў Атлантычным акіяне, меншыя — у Ціхім і Індыйскім;
*** *фарамініферавы глей*. Глыбіня залягання 3-4 тыс. м. Большыя плошчы — ў Атлантычным акіяне, меншыя — у Ціхім і Індыйскім;
*** * глей* — разнавіднасць карбанатнага асадку. Глыбіня загялання каля 3 тыс. м паблізу некаторых астравоў Атлантычнага акіяна;
*** *каралавы глей і каралавы пясок*. Утвараецца з каралаў. Часцей за ўсё пашыраны ў экватарыяльных і трапічных мелкаводдзях паўднёвага захаду Ціхага, поўначы Індыйскага акіянаў, ва ўсёй Акіяніі, у Чырвоным і Карыбскім морах;
*** *ледавіковыя адклады*. Паўночны Ледавіты акіян, Паўднёвы акіян, крайняя поўнач Атлантычнага акіяна;
*** *жалеза-марганцавыя канкрэцыі* — утвараюцца ў выніку рыхлення адкладаў на акіянічным дне ў асадкавых адкладах
* **паводле механічнага складу**:
** *валуны*
** *галька*
** *жвір*
** *пясок*
*** *глеісты пясок*
*** *пясчаны глей*
*** *глей*
*** *гліністы глей* (самы тонкі)

Ва ўсіх тыпах донных адкладаў можна сустрэць касмічны пыл — часціцы касмічнага паходжання, якія ўтвараюцца пры згаранні метэарытаў і балідаў у зямной атмасферы. Сюды ж адносяцца магнітныя шарыкі.

Хуткасць назапашвання донных адкладаў (грунтоў) вельмі малая:
* дыятомавыя і вапнавыя адклады — 1-30 мм/тысячагоддзе;
* глабігерынавы глей — 10-20 мм/тысячагоддзе;
* турбідыты — 100 мм/тысячагоддзе;
* чырвоныя гліны — 1 мм/тысячагоддзе.

Багацці, якія змяшчаюць у сабе донныя адклады Сусветнага акіяна:
* медныя руды;
* жалеза-марганцавыя канкрэцыі;
* нафта;
* прыродны газ;
* золата;
* алмазы;
* вугаль;
* фасфарытавыя канкрэцыі;
* саляныя купалы;
* сульфіды;
* жалеза-нікелевыя метэарыты;
* волава;
* жалеза;
* хром;
* тытан.

## Акіянічныя цячэнні і іншыя з'явы 
Бесперапынны вецер над паверхняй акіяна (), рознасць  вод вядуць да ўзнікнення *акіянічных цячэнняў* — перамяшчэння вялікіх мас акіянічнай вады, якія выклікаюць кліматычныя змены ў многіх краінах свету.
Землетрасенні на дне акіянаў, вулканы, апоўзні выклікаюць хвалі катастрафічнай велічыні — цунамі.
Дзякуючы сіле прыцягнення Месяца і Сонца выклікаюцца зрухі мас вады, якія называюць прылівамі.

## Клімат 
Акіян — адзін з асноўных фактараў фарміравання клімату Зямлі. Пад уздзеяннем сонечнай радыяцыі вада выпараецца і пераносіцца на кантыненты, дзе выпадае ў выглядзе розных атмасферных ападкаў. Акіянічныя цячэнні пераносяць нагрэтыя ці ахалоджаныя воды ў іншыя шыроты і ў значнай ступені адказваюць за размеркаванне цяпла на планеце.

Вада мае вялікую цеплаёмістасць, таму тэмпература акіяна мяняецца больш павольна за тэмпературу паветра ці зямлі. Блізкія да акіяна раёны маюць меншыя штодзённыя і сезонныя змены тэмпературы.

## Тэмпературны рэжым і салёнасць Сусветнага акіяна 
### Тэмпературны рэжым 
Сярэдняя тэмпература вады ў сусветным акіяне складае +17,5°С, а паветра над акіянам - +14,4°С, прычым у Паўночным паўшар'і тэмпература на 3°С вышэйшая за Паўднёвае паўшар’е. Гэта тлумачыцца наяўнасцю Паўднёвага акіяна і яго тэмпературай:

### Салёнасць 
**Салёнасць** - гэта колькасць раствораных цвёрдых мінеральных рэчываў у якім-небудз аб'ёме вады. Вымяраецца ў праміле (‰).

### Тэрмахалінная цыркуляцыя 
За кошт перападу шчыльнасці вады, што ўтварыўся з прычыны неаднастайнасці размеркавання тэмпературы і салёнасці ў акіяне, ствараецца тэрмахалінная цыркуляцыя.

## Арганічны свет акіянаў 
Паводле тыпаў пражывання арганічны свет акіянаў падзяляецца на тры вялікія групы:
* планктон:
** водарасці
** чэрві
** 
** пратысты
** некаторыя віды малюскаў
** ікра і лічынкі розных марскіх арганізмаў
** крыль
* нектон:
** рыбы
** кітовыя (кіты, дэльфіны)
** буйныя галаваногія (васьміногі, кальмары, каракаціцы)
** ластаногія
** марскія чарапахі
** марскія змеі
** некаторыя віды птушак (пінгвіны і інш.)
* бентас:
** каралавыя паліпы
** губкі
** большасць відаў малюскаў
** ракападобныя
** чэрві
** фарамініферы
** ігласкурыя
** сіне-зялёныя водарасці
** зялёныя водарасці
** бурыя водарасці
** чырвоныя водарасці
** бактэрыі
** ніжэйшыя грыбы
** некаторыя з вышэйшых раслін

## Эканоміка 
### Суднаходства 
Акіяны маюць вялікае транспартнае значэнне: вялікая колькасць грузаў перавозіцца караблямі паміж сусветнымі марскімі партамі. Паводле кошту перамяшчэння адзінкі грузу, на адзінку адлегласці, марскі транспарт самы танны, хоць і не самы хуткі. У канцы 19—пачатку 20 стагоддзяў, для скарачэння працягласці марскіх шляхоў пабудаваны каналы, асноўныя з якіх — Панамскі і Суэцкі.

*MT=метрычныя тоны; FT=фрахтовыя тоны; RT = метрычныя тоны*

### Рыбалоўства 
Акіян - галоўная крыніца здабычы рыбы для харчовых і прамысловых мэт. Здабыча рыбы штогод расце і за 2000-2009 павялічылася агулам на 30 млн т.

## Палітыка 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Акіян // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мінск: БелЭн, 1996. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0036-6.
* Рылюк Г.Я., Еловичева Я.К. Физическая география Мирового океана. - Мн.: Издательский центр БГУ, 2005. - 195 с.
* Пирожник И.И. Экономическая география Мирового океана. - Мн.: Издательский центр БГУ, 2004. - 112 с.

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы

Катэгорыя:Акіяналогія