open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арган Хаманда

**Арга́н Ха́манда** — электрычны клавішны музычны інструмент, які імітуе гучанне класічнага аргана мэтадам складання гармонікаў. Інструмент упершыню пабудаваны гадзіннікавым майстрам Лорэнсам Хамандам у 1935 годзе ў Чыкага.

Гук у аргане Хаманда здабываецца з дапамогай металічных зубчатых колцаў, якія круцяцца пад магнітнымі гуказдымальнікамі. Калі насупраць магніту апынаецца зубец, ток у абмотцы максімальны, а на сярэдзіне прамежку між зубцамі ток падае да нуля. У выніку атрымваецца сігнал сінусаідальнай формы. Складаючы сігналы ад колцаў з рознай хуткасцю кручэння ды колькасцю зубцоў, Хаманд стварыў тэмбр, досыць падобны на гучанне духавога аргану. У серыйных мадэлях інструменту з'явіўся пульт дзеля дакладнай наладкі тэмбру, таксама было дададзена электрамеханічнае вібрата.

Спачатку арган Хаманда ўжываўся ў асноўным у цэрквах, як танная ды кампактная альтэрнатыва аргану класічнаму. Аднак неўзабаве інструмент пачынаюць ужываць і джазавыя музыкі. У 1970-я гады арган Хаманда робіцца адным з асноўных інструментаў у прагрэсіў-року. Пазней гук інструмэнта пачалі вельмі дакладна імітаваць з дапамогай электронных сінтэзатараў, аднак дагэтуль арыгінальныя мадэлі аргана Хаманда цэняцца музыкамі.

## Спасылкі 
* Артыкул пра «Хаманд-арган» на *obsolete.com* 

Катэгорыя:Клавішныя музычныя інструменты
Катэгорыя:Электронныя музычныя інструменты
Х
Кампазітар

а з партытурай Урачыстай месы]]
**Кампазі́тар**, **кампазі́тарка** ( — складаць ў цэлае) — аўтар музычных твораў; чалавек, які займаецца стварэннем музыкі.

Тэрмін «кампазітар» атрымаў распаўсюджанне ў 16 стагоддзі ў Італіі. Прафесія кампазітара прадугледжвае наяўнасць музычна-творчай здольнасці і патрабуе спецыяльнага вывучэння кампазіцыі. Падрыхтоўцы і выхаванню кампазітараў адводзіцца спецыяльнае месца ў сістэме адукацыі, у кансерваторыі ёсць спецыялізаваныя факультэты кампазіцыі. Таксама ў розных краінах, у т.л. ў Беларусі існуюць саюзы кампазітараў (Саюз кампазітараў Беларусі), якія спрыяюць правядзенню фестываляў, конкурсаў, майстар-класаў і іншых формаў творчых зносін.

## Крыніца 
* Музычна энцыклапедыя, 1981р

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прафесіі
Катэгорыя:Музычныя прафесіі

Катэгорыя:Кампазіцыя (музыка)
Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя
Катэгорыя:Кампазітары XXI стагоддзя
Мелатрон

[thumb|Мелатрон M4000 на [NAMM Show 2007]]
**Мелатро́н** () — клавішны музычны інструмент, які для кожнай клавішы мае магнітную галоўку і адрэзак магнітнай стужкі, што прайграваецца пры націсканні гэтай клавішы. На стужках звычайна запісаныя адпаведныя клавішам ноты, узятыя на розных акустычных інструментах (флейце, скрыпцы, трубе і іншых), але таксама гэта могуць быць рытмічныя ўзоры ці гукавыя спецэфекты.

Мелатрон быў створаны ў Бірмінгеме (Вялікабрытанія) на пачатку 1960-х гадоў у выніку перапрацоўкі чэмберлена (інструменту амерыканскай вытворчасці, што працаваў на вельмі падобным прынцыпе). Першыя мадэлі мелі 18 нязменных набораў стужак з працягласцю гучання прыкладна па 8 секунд; у найбольш пашыранай мадэлі M400 можна было ўсталяваць тры зменныя наборы гукаў. Мелатрон даваў магчымасць імітаваць гучанне аркестру ў студыйных умовах, таксама ствараць паліфанічныя мелодыі з электронна сінтэзаваных гукаў у час, калі існавалі толькі монафанічныя сінтэзатары.

Упершыню ўжыў мелатрон у гуказапісе гурт The Beatles у 1967 годзе. Пасля інструмент выкарыстоўвалі такія сусветна вядомыя гурты, як Moody Blues, The Rolling Stones, Led Zeppelin. Але найбольшую папулярнасць ён набыў у межах прагрэсіў-року — мелатрон стаў адным з асноўных інструментаў у гуртах Yes, King Crimson, Genesis, яго гучанне зрабілася неад'емнай прыкметай стылю.

Самым вялікім недахопам мелатронаў быў вельмі высокі кошт. Таксама яны былі прыдатныя толькі для працы ва ўмовах студыі — яны шмат важылі, пры транспартыроўцы галоўкі хутка разладжваліся, часта ірваліся магнітныя стужкі. У 80-х гадах на змену мелатрону прыйшлі больш танныя і мабільныя электронныя сэмплеры, аднак некаторыя музыкі дагэтуль ужываюць мелатрон, каб перадаць спецыфічную атмасферу прагрэсіў-року 70-х.

## Спасылкі 
* Mellotron.com — Сайт кампаніі, якая займаецца вытворчасцю мелатронаў сёння
* Mellotronics.com  — сайт Streetly Electronics — кампаніі-арыгінальнага вытворцы мелатрона
* Gearwire Video — Відэадэманстрацыя прылады мелатрона
* Planet Mellotron — Спіс запісаў з удзелам мелатрона
* Candor Chasma  — Падрабязная інфармацыя пра мелатрон і іншыя інструменты

Катэгорыя:Электронныя музычныя інструменты
Аляксандр Грэям Бел

**Аляксандр Грэям Бел** (; 3 сакавіка 1847  — ) — навуковец і вынаходнік.

Нарадзіўся і вырас у Эдынбургу, Шатландыя. З’ехаў у Канаду ў 1870 годзе потым у ЗША ў 1871 годзе, грамадзянін ЗША з 1882 года.

Бэл атрымаў патэнт ЗША на вынаходніцтва тэлефона ў 1876 годзе, нягледзячы, што іншыя вынаходнікі, сярод якіх і Антоніё Мэучы, аспрэчвалі першынства вынаходніцтва, патэнт Бэла застаўся ў сіле.

## Крыніцы 
## Спасылкі
Падводныя лодкі тыпу Д

[thumb|[Д-2, выгляд з носа]]
[thumb|[Д-2, выгляд з кармы]]
[thumb|[Д-3 на паштовай марцы]]
**Падводныя лодкі тыпу Д — «Дзекабрыст»** — серыя савецкіх вялікіх тарпедных дызель-электрычных падводных лодак, пабудаваных у 1927—1931 гадах.

## Гісторыя праектавання 
«Дзекабрыст» — першы тып падводных лодак, распрацаваных для савецкага флота пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі. Іх стварэнне было зацверджана ў марской праграме 1926 года. Для распрацоўкі праекта было створана КБ «Тэхбюро № 4 Балтыйскага заводу», пад кіраўніцтвам інжынера-караблебудаўніка Барыса Міхайлавіча Малініна.

## Канструкцыя 
Гэтыя лодкі былі цалкам распрацаваны ў СССР і мелі істотную колькасць тэхнічных недахопаў і канструкцыйных дэфектаў. Найболей сур’ёзнымі праблемамі былі недастатковая хуткасць апускання і дрэнная ўстойлівасць у падводным становішчы.

### Характарыстыкі 
* Даўжыня: 76 м
* Шырыня: 6,5 м
* Водазмяшчэнне: 933 т
* Водазмяшчэнне падводнае: 1354 т
* Хуткасць (надводная): 15,3 вузла
* Хуткасць (падводная): 8,9 вузла
* Глыбіня апускання: 75 м
* Экіпаж: 53 чалавека
* Сілкавальная ўсталёўка: Двухвінтовая дызель-электрычная. Дызелі: 2 x 1100 л.з. 42-Б-6, электраматоры: 2 x 525 л.з. ПГ20
* Узбраенне: Артылерыя 1x102-мм/45 Б-2, 120 снарадаў, 1x45 мм прылада, 1 кулямёт. Тарпедныя апараты: 6x533мм (насавыя), 2/533мм (кармавыя), 6 запасных тарпед у першым адсеку.

## Гісторыя службы 
«Дзекабрысты» прынялі актыўны ўдзел у Вялікай айчыннай вайне. Меркавалася, што па тры «Дзекабрыста» будуць служыць на Паўночным і Чарнаморскім флатах. Д-1 брала ўдзел у Савецка-Фінляндскай вайне, здзейсніла 3 баявых паходу, загінула ў 1940 годзе падчас вучэнняў. Д-2 сустрэла пачатак вайны ў Ленінградзе ў рамонце і засталася ваяваць на Балтыцы, здзейсніла 4 баявых паходаў. Такім чынам, на Паўночным флоце дзейнічала толькі Д-3, здзяйснілая 8 баявых паходаў і сталая Чырванасцяжнай і Гвардзейскай.

Чарнаморская Д-6 у чэрвені 1941 сканчала рамонт ў Севастопалі, і яе прыйшлося знішчыць, каб пазбегнуць захопу ворагам. Д-4 і Д-5 здзейснілі па 16 баявых паходаў, Д-4 згінула без весткі.

Чатыры «Дзекабрыста», якія ўдзельнічалі ў Вялікай айчыннай вайне, здзейснілі 44 баявых паходу, 30 тарпедных нападаў з выпускам 68 тарпед, адзін артылерыйскі напад. Паваеннымі дадзенымі пацверджана патапленне 5 судоў (17647 брута-тон) і пашкоджанне 1 судны (2972 брута-тоны).

Адна з лодак дадзенага класа, якія перажылі вайну, Д-2 «Нарадаволец», захавана ў якасці музейнага карабля і ўсталявана ў Санкт-Пецярбургу на Васільеўскам востраве.

## Прадстаўнікі 
## Літаратура 
* ISBN 0-85177-146-7 Conway’s All the World’s Fighting ships 1922—1946 (ангел.)
* А. В. Платонов Энцыклапедыя савецкіх падводных лодак 1941—1945. — М.: АСТ, 2004. — 592 з. — 3000 экз. — ISBN 5-17-024904-7
* М. Морозов, К. Кулагин Первые подлодки СССР «Декабристы» и «Ленинцы» — М.: Яуза, ЭКСМО, 2010. — 160 з. — 2000 экз. — ISBN 978-5-699-37235-5

## Спасылкі 
* http://www.morflot.tsi.ru/rus_flot_1696-1917/podlodki/type_d_1.html 
* http://www.deepstorm.ru/DeepStorm.files/17-45/d%20I/list.htm
* http://www.town.ural.ru/ship/ship/di.php3
Буры

**Буры** ( — «сяляне») — субкультурная група ў складзе афрыканераў у ПАР і Намібіі. Іншымі словамі, бурамі называюць фермераў-афрыканераў, белых сельскіх жыхароў, а таксама бедных белых (аналагічнае паняцце рэднекі ў ЗША). Самі сябе афрыканеры бурамі ніколі не называлі.

У першую чаргу назва «буры» выкарыстаўвалася ў дачыненні да сельскіх пасяленцаў, якія насялялі на ўсходзе Капскай калоніі, у самай мяжы ўладанняў коса (цяпер Усходняя Капская правінцыя), а таксама да тых, хто пасля далучэння Капскай калоніі да Вялікабрытаніі адправіўся ў так званы Вялікі трэк, ва ўнутраныя раёны краіны (гэтых апошніх завуць таксама трэкбуры), пратэстуючы супраць брытанскай палітыкі асіміляцыі. У сярэдзіне XIX стагоддзя бурскія пасяленцы заснавалі Аранжавую Свабодную дзяржаву, Трансвааль і калонію ў Наталі. Пасля англа-бурскіх войн бурскія рэспублікі былі зноў далучаны да Вялікабрытаніі, а ў 1910 годзе ўвайшлі ў склад Паўднёва-Афрыканскага Саюза.

Свой сацыяльны статус яны вызначалі як бюргеры, гэта традыцыя захоўвалася яшчэ з часоў кіравання Галандскай Ост-Індскай кампаніі. Таму назва «буры» ў наш час можа мець абразлівы характар (у сэнсе «неадукаваныя, абмежаваныя людзі», «вяскоўцы»). Як і афрыканеры ў цэлым, буры — нашчадкі галандскіх, французскіх і нямецкіх каланістаў у Паўднёвай Афрыцы. Адрозніваюцца кансерватыўным укладам жыцця. Па рэлігіі — пратэстанты. Родная мова — афрыкаанс. Расселены па краіне рассеяна па хутарах і фермах, нідзе не ўтвараючы большасці. Абодва тэрміны (буры і афрыканеры) маюць на ўвазе еўрапейскае паходжанне. З прычыны таго, што мова афрыкаанс з’яўляецца роднай і для значнай колькасці нябелых жыхароў, для апісання ўсіх афрыкаансамоўных выкарыстоўваецца назва *афрыкаансы*.

Катэгорыя:Гісторыя ПАР
Іерыхон (тэлесерыял)

**Іерыхон** () — амырыканскі  драматычны тэлесерыял пра пост’ядзерную рэчаіснасць, які паказваўся па тэлеканале CBS з 26 верасня 2006 года па 25 сакавіка 2008 года.

«Іерыхон» атрымаў вядомасць дзякуючы яго фанатам, які патрабавалі аднаўлення вытворчасці праекту пасля першага сезона. Пратэсты прывялі да кароткага, але ж, працягу: другі сезон цягнуўся сем эпізодаў, з-за скарачэння аўдыторыі вытворчасць серыяла была завершаная. У 2007 годзе тэлесерыял заняў 11-е месца ў рэйтынгу самых культавых шоу TV Guide.

У Беларусі серыял не трансляваўся, на беларускую мову не перакладаўся.

## Сінопсіс 
У тэлесерыяле распавядаецца пра жыццё насельнікаў выдуманага горада Іерыхон у штаце Канзас, пасля ядзернай атакі на 23 буйных гарады на тэрыторыі Злучаных Штатаў.

## У ролях 
*  — Джонстан Джэйкаб «Джэйк» Грын малодшы, старэйшы сын сям’і Грын
*  — Роберт «Роб» Хокінс
*  — Эмілі Саліван-Праўз, дачка Ёны Доўз, калісьці яна была заручана з Джэйкам Грынам
*  — Эрык Грын, малодшы брат Джэйка
*  — Грэй Андэрсан, уладальнік саляных шахт у Іерыхоне
*  — Джонстан Джэйкаб Грын старэйшы, муж Гейл і бацька Эрыка і Джэйка.
*  — Гейл Грын, жонка Джонстана Джэйкаба Грына, маці Эрыка і Джэйка.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Тэлесерыялы 2006 года
Катэгорыя:Драматычныя тэлесерыялы ЗША
Катэгорыя:Навукова-фантастычныя тэлесерыялы ЗША
Катэгорыя:Фільмы ЗША 2006 года
Катэгорыя:Фільмы пра Канзас
Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове
Катэгорыя:Постапакаліптычныя тэлесерыялы
Жартайка (рака)

**Жарта́йка** — рака ў Барысаўскім раёне Мінскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Бярэзіна (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 20 км. Плошча вадазбору 86 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 2 м/км. Пачынаецца за 3 км на ўсход ад вёскі Жартайка, на захад ад вёскі Ржаўка, вусце за 2 км на паўночны захад ад вёскі Палік. Цячэ пераважна праз лес, у нізоўі — праз Бярэзінскі біясферны запаведнік.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Рэкі Барысаўскага раёна
Жардзянка

**Жардзя́нка** — рака ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Бярэзіна (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 25 км. Плошча вадазбору 375 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 м/км. Пачынаецца з сеткі меліярацыйных каналаў за 2 км у напрамку на ўсход ад вёскі Славань, вусце на паўночнай ускраіне горада Светлагорск.

Асноўны прыток — рака Чырка (леваруч). Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. Рака жывіць Светлагорскае вадасховішча.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-132. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г.

Катэгорыя:Рэкі Светлагорскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны
Жураўка (рака)

**Жураўка** — рака ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці, прыток ракі Волчас (басейн Дняпра). Даўжыня 4,1 км. Рэчышча прыроднае.

## Літаратура 
* Энцыкл. прыроды Бел.: У5т. Т.1, Т.2, Т.3, Т.4, Т.5. — Мн.: БелСЭ, 1983. — С. 162, 373, 486

Катэгорыя:Басейн Сажа
Катэгорыя:Рэкі Крычаўскага раёна
Гінея

]]
**Гінея** () — англійская, затым брытанская залатая манета.

Упершыню выраблена ў 1663 годзе з золата, прывезенага з Гвінеі (адсюль назва). Пракламацыя караля Карла II (кіраваў у 1660—1685 гадах) 27 сакавіка 1663 года надала манеце статус асноўнай залатой манеты каралеўства. У 1717 годзе адпавядала 21 шылінгу, у 1817 годзе заменена залатым саверэнам. Да 1971 года ў Вялікабрытаніі мела назву гінея сума ў 21 шылінг, ужывалася таксама ў якасці разліковай адзінкі.

## Літаратура 
* 
Катэгорыя:Нумізматыка
Жукаўка (рака)

**Жу́каўка** — рака ў Беларусі, у Касцюковіцкім раёне Магілёўскай вобласці, найвялікшы прыток ракі Грэбля (басейн Дняпра).

Вусце за 1,5 км на паўднёвы захад ад вёскі Бялынкавічы. Рэчышча на працягу 6 км каналізаванае (ад вёскі Гаўрыленка да вёскі Баронькі)

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Басейн Беседзі
Катэгорыя:Рэкі Касцюковіцкага раёна
Лоша (прыток Нёмана)

**Ло́ша** — рака ва Уздзенскім і Капыльскім раёнах Мінскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Нёман.

Даўжыня ракі 42 км. Плошча вадазбору 830 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 4,4 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,7 м/км.

Прытокі: Выня, Баравінка, Воўкаўка і сетка меліярацыйных каналаў.

Пачынаецца каля вёскі Даўгінава Уздзенскага раёна, упадае ў Нёман каля аграгарадка Пясочнае. Даліна на вялікім працягу невыразная, у нізкай плыні шырынёй 500—600 м. Абалона асушаная. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. Берагі абрывістыя. На рацэ паміж вёскамі Лоша, Крывялі, Баравыя, Сенажаткі створана Лашанскае вадасховішча.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Капыльскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Уздзенскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Нёмана
576p

**576p** — скарочаная назва відэаразрознення. Літара **р** адзначае прагрэсіўную разгортку (**p**rogressive scan). Лічба **576** адзначае колькасць радкоў па вертыкалі. Звычайна, па гарызанталі будзе *720* ці *704* пікселяў. Частата кадраў задаецца лічбай пасля ***р***. 

## 576p25 
Па-іншаму, *звычайнае тэлебачанне* (SDTV) з частатой кадраў 25 Гц. Можа выкарыстоўваццца ў сістэмах PAL і SECAM.

## 576p50 
Гэты фармат выкарыстоўваецца для EDTV. У Аўстраліі гэты фармат лічыцца стандартным.

Катэгорыя:Тэлебачанне
Катэгорыя:Стандарты тэлевізійнага вяшчання
Выня (рака)

**Выня́** — рака ў Нясвіжскім і Капыльскім раёнах Мінскай вобласці, левы прыток ракі Лоша (басейн Нёмана). 

Даўжыня ракі 56 км. Плошча вадазбору 366 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,8 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,6 м/км. Пачынаецца на паўднёвым усходзе ад вёскі Дубейкі Нясвіжскага раёна, цячэ па слабахвалістай раўніне, вусце на поўначы ад вёскі Харытонаўка.

Даліна пераважна невыразная. Абалона двухбаковая, шырынёй 300—400 м, у высокай плыні — меліяраванае балота, ніжэй — роўная, сухая. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае; яго шырыня ў межань 7—10 м, на асобных дзялянках у сярэднім цячэнні 30 — 35 м. Каля вёсак Харытонаўка і Леткаўшчына створаныя сажалкі (плошча адпаведна 0,06 км² і 0,03 км²). У абалоне меліярацыйныя каналы.

## Асноўныя прытокі 
* **Праваруч**: Жавулка, Кучынка, Грыўчык.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Басейн Лошы (прыток Нёмана)
Катэгорыя:Рэкі Капыльскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Нясвіжскага раёна
Мар’ямполь

**Мар’ямполь**, таксама **Марыя́мпале** () — горад у паўднёвай Літве, адміністрацыйны цэнтра Мар’ямпольскага павета. Цэнтр этнаграфічнага рэгіёну Судовія. Горад размешчаны за 231 км ад Клайпеды, і за 50 км на паўднёвы захад ад Коўна, недалёка ад мяжы з Польшчай і Расіяй (Калінінградскай вобласцю). 

## Гісторыя 
Гісторыя горада пачынаецца ў 1667 годзе, калі у тутэйшай невялікай вёсцы дзейнічаў касцёл. У 1717 годзе тут была пабудавана сядзіба старосты Прэнаў графа Бутлера. У 1750 годзе граф запрасіў сюды манахаў ордэна Марыянаў, якія заснавалі тут свой касцёл і кляштар. 23 лютага 1792 годзе кароль Рэчы Паспалітай Станіслаў Аўгуст Панятоўскі дараваў паселішчу статус горада. 

Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай 1795 года горад трапіў у склад Прусіі. Пасля перамогі Напалеона над Прусіяй Мар’ямполь з 1807 да 1815 года ўваходзіў у склад Герцагства Варшаўскага, потым у Царстве Польскім.

З 1918 года ў складзе Літвы.

У часы Літоўскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі назва горада была заменена на **Капсукас** у гонар літоўскага камуніста Вінцаса Міцквічуса-Капсукаса. Гістарычная назва была вернута ў 1989 годзе.

З 1990 года ў складзе адноўленай Літоўскай Рэспублікі.

## Насельніцтва 
### Нацыянальны склад 
Паводле даных перапісу 2021 года, нацыянальны склад горада быў наступным:

## Спорт 
* ФК Судува — футбольны клуб. 

## Гарады-пабрацімы 
## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі
Марыямпаль

Назву **Марыя́мпаль** маюць:

## Беларусь 
* Віцебская вобласць
** Марыямпаль — вёска ў Гарадоцкім раёне
* Гродзенская вобласць
** Марыямпаль — хутар у Воранаўскім раёне
* Мінская вобласць
** Марыямпаль — вёска ў Чэрвеньскім раёне

## Літва 
* Марыямпаль — традыцыйная беларуская назва горада Марыямпале
Жыварэзка

**Жыварэ́зка**, **Сянна́** (у верхнім цячэнні) — рака ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Лахва (басейн Дняпра).

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 20 км. Плошча вадазбору 138 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,3 м/км. Пачынаецца на паўночнай ускраіне вёскі Куты, вусце за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі Капейна. Прытокі: Альхоўка (злева), Лучанка (справа).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Магілёўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Лахвы
Жучок

**Жучо́к** — рака ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Ілія (басейн Нёмана).

Даўжыня ракі 12 км. Плошча вадазбору 42 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 5 м/км. Пачынаецца прыкладна за 1,7 км у напрамку на ўсход ад вёскі Пляшчаны, цячэ па паўночных схілах Мінскага ўзвышша, упадае ў Ілію каля вёскі Шыпкі. Прыток — рака Чарняўка (Чарнянка). На працягу 2 км каналізаваная (вёска Скалбішча — 0,8 км на паўднёвы захад ад вёскі Шчокаўшчына).
 

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Минской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Прытокі Іліі
Катэгорыя:Рэкі Вілейскага раёна
Жыцінка

**Жы́цінка**, раней таксама часткова **Завішынка** — рака ў Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Свіслач (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 11 км. Плошча вадазбору 47 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,5 ‰. Пачынаецца за 2 км на паўночны захад ад вёскі Ігнатоўка, вусце на паўднёвай ускраіне вёскі Няччо. Вадазбор у межах Цэнтральнабярэзінскай раўніны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
*  — С. 303.
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)
Катэгорыя:Рэкі Асіповіцкага раёна
Заальшанка

**Заальша́нка**, **Альша́нка** — рака ў Смаленскай вобласці Расіі і Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Чарніца (басейн Заходняй Дзвіны).

Даўжыня ракі 17 км. Плошча вадазбору 99 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,1 ‰. Пачынаецца за 1 км на поўдзень ад вёскі Пяскі Руднянскага раёна Смаленскай вобласці, вусце за 1 км на паўднёвы захад ад вёскі Дразды Лёзненскага раёна.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Лёзненскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Басейн Лучосы
Загорнікі (рака)

**Загорнікі**, **Загаранка** — рака ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці, левы прыток ракі Ашмянка (басейн Нёмана). Даўжыня 7 км. Пачынаецца на паўночны ўсход ад вёскі Слабада, упадае ў Ашмянку каля вёскі Загорнікі. На працягу 4,8 км каналізаваная (ад вёскі Швабы да вёскі Загорнікі).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Ашмянскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Ашмянкі
Залужанка

**Залужа́нка**, **Залуканка** — рака ў Беларусі, у Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці Беларусі, левы прыток Нёмана.

Даўжыня ракі 12 км. Плошча вадазбору 50 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 2,2 м/км. Пачынаецца паміж вёскамі Залужжа і Вечатарова, упадае ў Нёман за 0,8 км на поўнач ад вёскі Дразды. На працягу 7,2 км каналізаваная: ад вытоку да моста каля вёскі Скамарошкі (5,2 км). У вярхоўі прымае сцёк з меліярацыйных каналаў. Каля вёсак Стары Свержань і Залужжа створаны сажалкі (плошчай адпаведна 0,28 км² і 0,02 км²).

## Літаратура 
* 
*  — С. 329.
* 
* Ліст карты N-35-90. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1980 г.

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Стаўбцоўскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Закованка

**Закованка**, **Гулевіцкі канал** — рака ў Калінкавіцкім і Мазырскім раёнах Гомельскай вобласці, левы прыток ракі Прыпяць (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 42 км. Плошча вадазбору 306 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 м/км. Пачынаецца за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Лозкі Калінкавіцкага раёна, цячэ па раўніне Гомельскае Палессе, вусце за 3 км на паўднёвы захад ад вёскі Лубня Мазырскага раёна.

Асноўны прыток — рака Дымарка (леваруч).

Даліна невыразная, абалона асушаная. Рэчышча ад вытоку на працягу 38,5 км каналізаванае, шырыня яго 3—6 м, у нізоўях да 10 м. У басейне ракі каля вёскі Малыя Аўцюкі у 1980 г. створана наліўное вадасховішча.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Калінкавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Мазырскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Запруда (рака)

**Запру́да** — рака ў Івацэвіцкім і Пінскім раёнах Брэсцкай вобласці, левы прыток ракі Вісліца.

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 31,4 км. Выцякае з паўднёвага захаду возера Лунёва, за 9 км на ўсход ад вёскі Выганашчы. Вусце каля вёскі Забараўцы, якая знаходзіцца на правым беразе ракі Вісліца. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. Верхняе і сярэдняе цячэнне ў лясістай мясцовасці.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Рэкі Івацэвіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Пінскага раёна
Вісліца (рака)

**Вісліца** — рака ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці, правы прыток ракі Бобрык 1-ы (басейн Дняпра). Даўжыня 41,8 км. Плошча вадазбору 543 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 2 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 ‰.

## Гідраграфія 
Пачынаецца асушальнай канавай за 2 км на поўдзень ад вёскі Рэчкі, цячэ па заходняй частцы нізіны Прыпяцкае Палессе. Да 1978 года Вісліца цякла праз возера Пагосцкае, пасля стварэння на яго месцы наліўнога вадасховішча вадасховішча Пагост цячэ па новым рэчышчы (канале), агінаючы з поўдня вадасховішча і сажалкі рыбгаса «Палессе». Упадае ў Бобрык 1-ы каля вёскі Дубнавічы.

Даліна ў высокай плыні невыразная, паміж вёскамі Юзафіны і Новы Двор трапецападобная, шырынёй 1—3 км. Абалона двухбаковая, шырынёй 0,3—0,7 км. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае (шырыня да 4 м, ніжэй вёскі Новы Двор да 20 м), абвалаванае дамбамі.

Асноўныя прытокі: каналы Ліпнікі і Дабраслаўка (левыя).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Басейн Бобрыка 1
Катэгорыя:Рэкі Пінскага раёна
Уолт Уітмен

**Уолт Уі́тмен** (; , Уэст-Хілс, штат Нью-Ёрк, ЗША — ) — амерыканскі .

## Біяграфічныя звесткі 
Працаваў наборшчыкам, настаўнікам, рэдактарам газет. Друкаваўся з 1840-х г.

## Творчасць 
Яго паэтычнае майстэрства фарміравалася пад уплывам Дж. Байрана, П. Б. Шэлі, Г. Гейнэ, што абумовіла цікавасць У.Уітмена да праблем прыроды і цывілізацыі, салідарнасці краін і народаў, адзінства ўсяго жывога на зямлі, дэмакратычнага развіцця грамадства, асобы і мас, свабоды і абавязку. Сусветную вядомасць прынесла кніга вершаў «Лісце травы» (1855; дапоўненая перавыдавалася шмат разоў), якая насычана біблейскімі вобразамі і матывамі, уключае элементы прозы і навуковую тэрміналогію; філасафічнасць суправаджаецца лірызмам і музычнасцю, манументальныя сцэны — імгненнымі замалёўкамі. Пад уражаннем трагічных падзей грамадзянскай вайны 1861-65 стварыў паэтычныя цыклы «Барабанны бой» і «Калі ў двары перад домам цвіў гэтай вясною бэз» (абодва 1865). Аўтар кнігі публіцыстыкі «Дэмакратычныя далячыні» (1871), апавяданняў, артыкулаў.

## Беларускія пераклады 
На беларускую мову вершы У. Уітмена перакладалі Ю. Гаўрук, Я. Семяжон, Я. Сіпакоў, К. Цвірка, Ю. Цімафеева, А. Мардвілка, А. Мусорын, М. Шчур.

* Лісце травы : (частка вершаў і ўрыўкі паэм з аднайменнай кнігі) / Пер. з англ. Я. Сіпакова. — Мн.: Мастац.літ., 1978.
* Спеў аб Гаяваце: Паэма / Г. Лангфэла. Лісце травы: Вершы / У. Уітмен. Пер. з англ. А. Куляшова, Я. Сіпакова; Прадм. М. Тычыны. — Мн.: Мас.літ., 1994. — 303 с. — (Скарбы сусветнай літаратуры). ISBN 5-340-01366-9
* Выбраная паэзія / Ўолт Ўітмэн. Пер. з англ. Ю. Цімафеевай. — Мінск : Зміцер Колас, 2018. — 92 с. — («Паэты планеты»).

## Літаратура 
* *Сіпакоў Я.* Вершаруб з Доўгай выспы // Маладосць № 5, 1969.

## Спасылкі 
* Уолт Уітмен на сайце ПрайдзіСвет
* Уолт Уітмен на сайце ЛітРАЖ
* Уолт Уітмен. Выбраныя вершы. Пераклад Я. Сіпакова. Выкананне В. Белацаркоўскага (аудыё)
Анатоль Мікалаевіч Рэзнік

**Анатоль Мікалаевіч Рэзнік** (нар. , Асцёр, Чарнігаўская вобласць, Украіна) — беларускі гісторык.

## Біяграфія 
Скончыў БДУ (1982). З 1983 г. працуе ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі. Кандыдат гістарычных навук (1988). Кірункі навуковай дзейнасці: гісторыя Беларускай Народнай Рэспублікі (праблемы дзяржаўнасці і ідэалогіі), беларуска-германскія ўзаемасувязі ў 20 ст.

## Бібліяграфія 
* К вопросу о государственности БНР, или Так была ли БНР государством? / А. Н. Резник. — Мн.: УП «Технопринт», 2002. — 35 с. —  ISBN 985-464-203-8.
* Сотрудничество Белорусской ССР с восточно-европейскими странами в области литературы и искусства (70―80-е годы): (в помощь лектору) / А. Н. Резник; — Мн: Правление общества «Знание» БССР, 1990. — 22 с.
* Первый Всебелорусский съезд: (декабрь 1917 года) / А. Н. Резник. — Мн: Энциклопедикс, 2007. — 83 с. ISBN 978-985-6742-45-6
* Образование Белорусской ССР: ноябрь 1918 ― февраль 1919 г.: (дискуссионные вопросы истории) / А. Н. Резник. — Мн: Энциклопедикс, 2009. — 183 с. ISBN 978-985-6742-81-4

## Літаратура 
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 2. — Мн., 2003. — С. 430.

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук
Сінюха (рака)

**Сіню́ха** (латыш. Zilupe, рус. Синяя) — рака ў Верхнядзвінскім раёне Беларусі, Латвіі і Пскоўскай вобласці Расіі, левы прыток ракі Вялікай. На тэрыторыі Беларусі называецца Сінюха, на тэрыторыі Латвіі — Зілупэ. Даўжыня 195 км, з іх 15 км на тэрыторыі Беларусі. Плошча вадазбору 2040 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 10 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5‰. Належыць да басейна Балтыйскага мора.

Сінюха выцякае з балот, размешчаных на захад ад Асвейскага возера, у самым паўночным кутку Беларусі. Цячэ ля Кургана Дружбы, дзе сыходзяцца дзяржаўныя межы Беларусі, Латвіі і Расіі. Асноўны прыток на тэрыторыі Беларусі — рака Няверыца (справа).

На рацэ размешчаны горад Зілупэ (Латвія) і пасёлак Краснагародск (Расія).

У верхнім цячэнні — нешырокі ручай. Спачатку па ім праходзіць мяжа Латвіі і Беларусі, затым Латвіі і Расіі, яшчэ ніжэй рака сыходзіць на тэрыторыю Латвіі. У межах горада Зілупэ за 60 кіламетраў ад вытока шырыня ракі яшчэ не перавышае 10 метраў, у рэчышчы камяні і невялікія перакаты, пясчанае дно, высокая хуткасць плыні. Ніжэй Зілупэ рака хутка збірае ваду невялікіх, але шматлікіх прытокаў — шырыня ракі павялічваецца да 10—15 метраў, берагі жывапісныя, лясы змяняюцца лугамі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Латвіі
Катэгорыя:Рэкі Верхнядзвінскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Пскоўскай вобласці
Катэгорыя:Басейн Чудскага возера
Зачэрнаўская

**Зачэрнаўская** — рака ў Гарадоцкім і Віцебскім раёнах Віцебскай вобласці Беларусі, у басейне Лужаснянкі.

Даўжыня ракі 6 км, з іх 3 км у Гарадоцкім раёне. Пачынаецца за 1,4 км на поўнач ад вёскі Каменка Гарадоцкага раёна, упадае ў Баранаўскае возера з паўночнага ўсходу, за 0,4 км на поўнач ад вёскі Канавалава Віцебскага раёна.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Витебской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Віцебскага раёна
Катэгорыя:Басейн Лужаснянкі
Свольна

Назву **Сво́льна** маюць:
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Свольна — вёска ў Бялькоўшчынскім сельсавеце Верхнядзвінскага раёна
** Свольна — вёска ў Валынецкім сельсавеце Верхнядзвінскага раёна

## Рэкі 
* Свольна — рака ў Себежскім раёне Пскоўскай вобласці Расіі і Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Дрыса

## Іншыя аб'екты 
### Беларусь 
* Свольна — чыгуначная станцыя ў вёсцы Свольна Валынецкага сельсавета Верхнядзвінскага раёна
Вязьма (значэнні)

Назву **Вязьма** маюць:
* Вязьма — горад у Смаленскай вобласці Расіі
* Вязьма — вёска ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі
* Рака Вязьма, прыток Дняпра
* Рака Вязьма, прыток Увадзі
Цна

Назву **Цна** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Цна — вёска ў Лунінецкім раёне.
* Мінская вобласць
** Цна — вёска ў Асіпавіцкім сельсавеце Вілейскага раёна.
** Цна — вёска ў Любанскім сельсавеце Вілейскага раёна.
** Цна — вёска ў Лагойскім раёне.
** Цна — вёска ў Мінскім раёне.
* Мінск
** Цна — колішняя вёска ў Цнянскім сельсавеце, з 2004 года ў межах Мінска.

## Рэкі 
### Беларусь 
* Цна — прыток Гайны (басейн Дняпра).
* Цна — прыток Нёмана.
* Цна — прыток Прыпяці (басейн Дняпра).
* Цна — прыток Свіслачы (басейн Дняпра).
* Цна — прыток Ушы.

### Расія 
* Цна — прыток Мокшы (басейн Волгі).
* Цна — прыток Акі.

## Назва 
М. Фасмер назву Цна параўноўвае са ст.-пруск. *tusna-* «ціхі», авест. *tušna-*, *tušni-* «ціхі», ст.-інд. *tūsním* «ціха» і з *тушыць*. Менш пераканаўчым ён лічыць вывядзенне *Цна* з **Дьсна* і збліжэнне з Дзясной.

Назвы тыпу Цна фіксуюцца на Верхнім Падняпроўі, Верхнім Павоччы, Верхнім Падонні. У. Тапароў, следам за К. Бугам, звязвае іх з балцка-прускім *tusnan* "ціхі".

В. Жучкевіч на гэта заўважае, што ў Беларусі дадзеныя рэкі адрозніваюцца як раз самым хуткім цячэннем (за выключэннем прытока Гайны) у параўнанні з рэкамі, у якія яны ўпадаюць. Найбольш верагодным ён лічыць тлумачэнне назвы ад славянскага *дзесная* «правая». А. Сабалеўскі тлумачыў назву ад славянскага *тъсьнъ* «вузкая».

## Гл. таксама 
* Цнянка

## Зноскі
Зборхаў

**Збо́рхаў** — рака ў Беларусі, у Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці, правы прыток ракі Беседзь (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 8,8 км. Пачынаецца за 1,5 км на захад ад вёскі Новаміхайлаўка, вусце ў вёсцы Вялікія Нямкі. Рэчышча на працягу 2,6 км (ад вытоку да вёскі Антонаўка) каналізаванае. Прыток — ручай Ракуха (справа).

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-36-111. Выданне 1979 г.

Катэгорыя:Прытокі Беседзі
Катэгорыя:Рэкі Веткаўскага раёна
Вязьма (прыток Увадзі)

**Вя́зьма** () — рака ў Іванаўскай вобласці Расіі, правы прыток ракі Увадзь (басейн Клязьмы).

Вязьма бярэ пачатак з нізіннага балота Шынілава ля сяла Мікольскае Тэйкаўскага раёна, цячэ амаль на ўсім сваім працягу на паўднёвы ўсход, паралельна Ухтохме.

Даўжыня — 83 км. Плошча вадазбору 827 км². Шырыня ракі вагаецца ад 5 да 15 метраў. Берагі лясістыя, часткова забалочаныя. Буйныя прытокі — Пежа (левы); Халяска, Смярдзяга, Падокса (правыя)

На рацэ размешчаны горад Тэйкава.

Катэгорыя:Басейн Клязьмы
Катэгорыя:Рэкі Іванаўскай вобласці
Свольна (рака)

**Свольна** — рака ў Себежскім раёне Пскоўскай вобласці Расіі і Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Дрыса. Даўжыня 99 км. Плошча вадазбору 1510 км².

## Назва 
На думку К. Бугі, таго ж паходжання, што і назва літоўскай ракі *Svalia* (больш ён нічога не паведамляе).

На думку В. Жучкевіча, назва ракі Свольна славянская: *С-воль-н-а*. Пачатковае *с* прэфіксальнага паходжання, значэнне асновы: воля, вольнае.

На думку У. Юрэвіча, назва сведчыць аб тым, што рака вольна нясе свае воды, не маючы перашкод на шляху.

На думку В. Шадыры і Р. Аўчыннікавай, гідронім Свольна ўзыходзіць да старажытнага фіна-угорскага тэрміна *сав* «выток ад возера».

А. Ванагас гідронімы тыпу *Svalia* звязваў з літоўскімі гідронімамі *Svilė, Svyla* і выводзіў ад літоўскага *svilti* «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага **sṷel-* «тлець, гарэць». Значэнне магло быць звязанае з нізкай тэмпературай у рацэ.

## Гідраграфія 
Выцякае з возера (Себежскі раён), цячэ па Полацкай нізіне (даўжыня на Беларусі 93 км) па мяжы Расонскага і Верхнядзвінскага раёнаў, сярэдняе і ніжняе цячэнне — ў Верхнядзвінскім раёне, вусце насупраць вёскі Цясты, размешчанай на левым беразе Дрысы. Верхняе і сярэдняе цячэнне ракі праходзіць ў лясістай мясцовасці. Цячэ праз азёры Лісна і Бузянка. У басейне ракі азёры Асвейскае, Белае, Купальнае (Верхнядзвінскі раён), Белае, Жабернае (Расонскі раён), Кабылінскае, Гарбінец, Белянец, Слотца, Малы Тучок, Брэдна, Цялятнае, Гута, Дземя, Плацічнае, Страднае, Селядцова, Тутча, Ізубрыца, Баброўна, Паўночны Шчучынец і інш. Густата рачной сеткі 0,54 км/км².

Даліна пераважна трапецападобная, шырыня ў верхнім і сярэднім цячэнні 0,4—0,6 км, у ніжнім 0,8—1,5 км. Схілы спадзістыя і ўмерана стромкія вышынёй 10—20 метраў. Пойма перарывістая, лугавая, у паніжэннях забалочаная шырынёй ад 100 да 300 метраў. Рэчышча звілістае, месцамі моцназвілістае, шырыня 18—20 м. Берагі стромкія.

Рака замярзае ў сярэдзіне снежня, крыгалом у пачатку красавіка. Выкарыстоўваецца ў якасці прыёмніка меліярацыйных сістэм.

### Асноўныя прытокі 
**Справа**: Піжаўка, ручай Мошніца, Водзьга.
**Злева**: Лонніца, Ласкагоўка, ручай Лешня, ручай Рудня.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007.
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Дрысы
Катэгорыя:Рэкі Верхнядзвінскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Пскоўскай вобласці
Д-1

**Д-1 «Дзекабрыст»** — савецкая вялікая дызель-электрычная падводная лодка, пабудаваная ў 1927—1930 гадах, галаўны карабель тыпу Д.

## Гісторыя карабля 
Першапачаткова падводная лодка звалася «Дзекабрыст», 21 жніўня 1934 была пераназвана ў «Д-1», аднак як ва ўжытку так і ў афіцыйных дакументах звалася як «Д-1» так і «Дзекабрыст».
Лодка была закладзена 5 сакавіка 1927 на Балтыйскім заводзе № 189 у Ленінградзе, завадскі № 177, спушчана на ваду 9 лістапада 1928 і 12 лістапада 1930 ўвайшла ў склад Балтыйскага флота.

Улетку 1933, лодка здзейсніла пераход па Беламорска-Балтыйскаму каналу і 5 жніўня увайшла ў склад брыгады падводных лодак Паўночнага флота.

За перыяд Савецка-фінляндскай вайны «Д-1» здзейсніла 3 баявыя паходы, поспехаў не дамаглася.

13 лістапада 1940 падчас выканання навучальнай задачы Д-1 затанула. Прычына згубы невядомая, лодка не знойдзена. Сярод версій згубы — перавышэнне дапушчальнай глыбіні апускання, выбух боезапасу, таксама разглядаецца вонкавае ўздзеянне на трывалы корпус лодкі (або міна, або невядомае судна). Адзначалася недаўкамплектаванне экіпажа падчас апошняга паходу і вялікая колькасць навабранцаў на борце.

Падчас пошукаў знайшлі два верагодных месцы згубы лодкі. Былі неаднаразовыя спробы ўздыму лодкі, але далей лакацыі дна ў меркаваных месцах яе згубы справа не ссунулася.

## Спасылкі 
* http://www.ckb-rubin.ru/rus/history/pred/1926_1941/index.htm
* http://www.deepstorm.ru/DeepStorm.files/17-45/d%20I/d-1/d-1.htm
* http://www.town.ural.ru/ship/ship/d1.php3 
* http://www.town.ural.ru/ship/dead/mean_d1.php3 
* http://uboat.net/allies/warships/ship/4864.html

Катэгорыя:Падводныя лодкі тыпу Д
Званіца (рака)

(1399)]]
**Званіца** — рака ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Дрыса (басейн Заходняй Дзвіны).

Даўжыня ракі 16 км. Плошча вадазбору 52 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,6 ‰. Выцякае з возера Званае за 1 км на паўднёвы захад ад вёскі Званае, вусце за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Новыя Замшаны. Цячэ па забалочанай лясістай мясцовасці.

У басейне ракі азёры Чорнае, Колпіна, Віднае, Маставуха, Акно, Крэніца, Торклі, Вялікі Кілавец, Чалонак і інш.

## Літаратура 
* 
*  
*  
* Ліст карты N-35-22. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1986 г.
* Ліст карты N-35-10. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1986 г.

Катэгорыя:Рэкі Полацкага раёна
Катэгорыя:Прытокі Дрысы
Сіфакі

**Сіфакі** (*Propithecus*) — род прыматаў з сямейства індрыевых, распаўсюджаны толькі на востраве Мадагаскар.

Сіфакі — малпы сярэдняй велічыні, якія дасягаюць памераў ад 45 да 55 см і вагі ад чатырох да шасці кілаграм. Хвост сіфак такі ж доўгі як і тулава, што адрознівае іх ад індры. Поўсць доўгая і шаўкавістая, яе афарбоўка вар’іруецца ў залежнасці ад віду. Яна можа быць ад жаўтавата-белай да чорна-карычневай. Круглая пыса заўсёды чорная і без валасоў.

Катэгорыя:Прыматы
Белалобы індры

**Белалобы індры**, таксама **Діядэмавы сіфака** (*Propithecus diadema*) — від сіфакі сямейства індрыевых, велічынёй з сабаку сярэдніх памераў: даўжыня тулава 52 см, хваста 46,5 см, вага ад 6 да 7,25 кг. Мае доўгую поўсць белага колеру, на шыі і макаўцы галавы афарбаванне чорнае. Пярэднія і заднія канцавіны пафарбаваныя ў залацісты колер, ступні чорныя.

Катэгорыя:Прыматы
Скура

**Скура** — анатамічны орган, вонкавае покрыва арганізма пазваночных жывёл, абараняе цела ад шырокага спектру знешніх уздзеянняў, удзельнічае ў дыханні, тэрмарэгуляцыі, абменных і многіх іншых працэсах. Акрамя таго, скура ўяўляе сабой масіўнае рэцэпторнае поле розных відаў павярхоўнай адчувальнасці (болю, ціску, тэмпературы і г. д.).

Яна адрозніваецца па сваёй структуры, хімічным складзе і паходжанні ад покрываў іншых жывёл, такіх як экзашкілет у некаторых беспазваночных.

Асноўныя функцыі скуры — гэта абарона цела ад механічных пашкоджанняў і патагенных мікраарганізмаў, а таксама празмернай страты вады. Яна служыць для ізаляцыі, рэгуліроўкі тэмпературы, там знаходзіцца частка рэцэптараў для пачуццяў.

У сысуноў скура — самы вялікі орган, частка дыхальнай сістэмы, яна ўключае ў сябе некалькі ўзроўняў эктадэрмальных тканін. Усе сысуны маюць валасы на скуры, нават тыя, што жывуць у моры. Скуры іншых пазваночных адрозніваюцца ад скуры сысуноў. Скура рэптылій і рыб пакрыта цвёрдай ахоўнай луской, а птушак — пёрамі. Скура амфібій часткова адкрыта да пранікнення і дазваляе осмас пэўных рэчываў.

У скуры адрозніваюць тонкі вонкавы слой — эпідэрміс і ўнутраны — дэрму (уласна скуру), якая пераходзіць у падскурную тлушчавую клятчатку. Эпідэрміс утвораны размешчаным на паверхні рагавым слоем і больш глыбокім парасткавым. Паверхневы слой складаецца з мёртвых, арагавелых клетак, якія пастаянна злушчваюцца. У слоі эпідэрмісу, што прылягае да дэрмы, адбываецца дзяленне новых клетак, якія замяняюць адмерлыя. Вытворнымі скуры з’яўляюцца пазногці, утвораныя элементамі рагавога слоя.

Дэрма (уласна скура) прадстаўлена злучальнай тканкай з вялікай колькасцю валокнаў, якія надаюць ёй пругкасць. Тут размешчаны крывяносныя і лімфатычныя сасуды, нервы, а таксама адчувальныя, халадовыя, цеплавыя і болевыя рэцэптары. У дэрме знаходзяцца потавыя залозы, сальныя залозы, а таксама валасяныя цыбуліны.

Падскурная тлушчавая клятчатка ўтворана рыхлай злучальнай тканкай, паміж валокнамі якой размяшчаюцца тлушчавыя клеткі. За кошт гэтага слоя ўтвараецца своеасаблівая падушка, якая змякчае механічныя ўздзеянні, а таксама перашкаджае страце цяпла.

## Літаратура 
* Машчанка М. Біялогія: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агульн. сярэдн. адукацыі з бел. мовай навучання / М. В. Машчанка, А. Л. Барысаў; пер. з рус. мовы В. У. Клімко. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2011. ISBN 978-985-03-1531-1.

## Гл. таксама 
* Дэрматалогія
* Рэцэптары скуры
* Татуіроўка
* Шраміраванне
* Боды-арт
* Пірсінг
* Пот
* Пудра
* Бародаўка
* Загар
* Педыкулёз
* Келоід

## Крыніцы 
Катэгорыя:Покрыўная сістэма

Катэгорыя:Органы пачуццяў
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Сейм (рака)

**Сейм** — рака ў Белгародскай і Курскай абласцях Расіі, Сумскай і Чарнігаўскай абласцях Украіны, левы прыток ракі Дзясна (басейн Дняпра).

Даўжыня складае 748 км, плошча вадазбору 27 500 км². Сярэдні расход вады каля 105 м³/с. Працякае ў шырокай даліне праз Сярэднярускае ўзвышша і Прыдняпроўскую нізіну. Пераважная шырыня рэчышча 80—100 м, даліны — 9—12 км. Рэчышча звілістае, суправаджаецца шматлікімі старыцамі і пойменнымі азёрамі. Правы бераг высокі, круты, левы — пакаты. Замярзае ў канцы лістапада — снежні, ледаход у канцы сакавіка — пачатку красавіка. У нізоўі мясцовае суднаходства.

Каля ракі гарады Льгоў, Рыльск, Путыўль, Батурын.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Научно-популярная энциклопедия «Вода России» 

Катэгорыя:Басейн Дзясны
Катэгорыя:Рэкі Курскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Белгародскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Сумскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Чарнігаўскай вобласці
Вязьма (прыток Дняпра)

**Вязьма** — рака ў Смаленскай вобласці, левы прыток Дняпра.

Даўжыня 147 км, плошча басейна — 1350 км². Рака бярэ пачатак за 20 км на поўнач ад горада Вязьмы.

У даўніну Вязьма складала частку шляху, які злучаў басейны Волгі, Акі і Дняпра. На рацэ размешчаны горад Вязьма.

Катэгорыя:Прытокі Дняпра
Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці
Фамітопсіс ружовы

**Фамітопсіс ружовы** ці **Ружовая губа** (*Fomitopsis rosea*) — від грыбоў сямейства Fomitopsidaceae.

## Апісанне 
Пладовыя целы шматгадовыя, сядзячыя, капытападобныя. Памеры грыба да 12 см у шырыню і да 6 см у вышыню. Паверхня карычнева-ружовая, амаль чорная з узростам. Мякаць ружовагая на зломе, з часам цямнее, становячыся карычневата-ружовай, да карычневага колеру. Паверхня маладога грыба пакрыта бледным валоссем, якое знікае з узростам.

## Пашырэнне 
Арэал: Еўропа, Паўночная Амерыка. Від шырока распаўсюджаны ў барэальнай зоне. У Беларусі знойдзены ў Брэсцкай (Пружанскі р-н), Віцебскай (Талачынскі р-н), Гомельскай (Жыткавіцкі р-н) і Магілёўскай (Асіповіцкі р-н) абласцях.

Аддае перавагу старым лясам, не любіць актыўную дзейнасць чалавека, таму яго наяўнасць можа служыць паказчыкам сапраўды прыроднага лесу.

## Асаблівасці біялогіі 
Час спораўтварэння ліпень — верасень. Выклікае бурую гніль. Грыб мае дэкаратыўнае пладова цела.

## Ахова 
Ахоўваецца ў Беларусі, Літве.

## Спасылкі 
* Фамітопсіс ружовы ў Чырвонай кнізе Беларусі

Катэгорыя:Фамітапсідавыя
Мажэйкі (горад)

**Мажэ́йкі**, таксама **Мажэйкей** (, ) — горад у паўночна-заходняй Літве, на рацэ Вэнта, каля мяжы з Латвіяй. Адміністрацыйны цэнтр Мажэйкаўскага раёна, які ўваходзіць у склад Цельшскага павета.

## Гісторыя 
Упершыню горад ўпамінаецца ў 1335 годзе. У хроніцы Лівонскага ордэна гаворыцца аб паходзе ордэнскага войска, у час якога былі разрабаваныя землі князя Мажэйкі. Мажэйкі былі невялікім пагранічным сялом, пакуль канчаткова не адышлі Вялікаму Княству Літоўскаму ў 1529 годзе ў выніку пагаднення з Лівоніяй.

Горад пачаў хутка развівацца ў 1869 годзе, калі праз яго прайшла галіна чыгункі Вільня — Лібава. У 1893 годзе было 13 крам і 5 бровараў. У 1894 годзе тут была пабудаваная праваслаўная царква, у 1902 годзе каталіцкі касцёл, а ў 1906 — лютэранская кірха. У 1899 годзе памешчык Постнікаў назваў пасёлак чыгуначнай станцыі Мураўёва, у гонар душыцеля паўстання 1863 года Міхаіла Мураўёва, але вёска Мажэйкі месцілася побач.

З 1918 года ў складзе незалежнай Літвы, да 1921 года працягваліся спрэчкі з Латвіяй. У 1924 годзе Мажэйкі атрымамі статус горада.

Сучасныя Мажэйкі ёсць прамысловым цэнтрам Паўночнай Літвы, тут знаходзіцца нафтапераапрацоўчае прадпрыемства «*Mažeikių Nafta*».

## Насельніцтва 
### Нацыянальны склад 
Паводле даных перапісу 2021 года, нацыянальны склад горада быў наступным:

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Гедрэ Паўгайтэ (нар. 1990) — літоўская баскетбалістка.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Уцяна

**Уцяна́**, часам **Уцяны** () — горад на паўночным усходзе Літве. Адміністрацыйны цэнтр Уцянскага павета.

## Гісторыя 
Паводле легенды горад заснаваў літоўскі князь *Уцяніс*. Першыя згадкі аб горадзе датуюцца 1261 годам. У 1416 годзе тут быў пабудаваны першы касцёл.

Герб і гарадскія правы Уцяна атрымаў у 1599 годзе. У 1655 годзе горад часова быў захоплены маскоўскім войскам. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай горад трапіў у склад Расійскай імперыі. Уцяна была значна зруйнавана ў часе напалеонаўскай вайны 1812 года.

У XIX стагоддзі праз горад прайшла дарога Варшава — Санкт-Пецярбург, з гэтага часу пачалося хуткае развіццё Уцяны.

З 1918 года ў складзе Літвы.

## Насельніцтва 
### Нацыянальны склад 
Паводле даных перапісу 2021 года, нацыянальны склад горада быў наступным:

## Спорт 
* ФК Уцяніс — футбольны клуб. 
* Гарадскі стадыён па футболу.

## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі
Кейданы

**Кейда́ны**, таксама **Кедайней** () — горад у цэнтральнай Літве, адміністрацыйны цэнтр Кейданскага раёна Ковенскага павета. Праз горад праходзіць чыгунка. Горад адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Аўкштайція.

## Гісторыя 
. XIX стагоддзе]]
Упершыню паселішча згадваецца ў 1372 годзе ў Лівонскай Хроніцы. У XVI—XVII стагоддзях Кейданы належалі Радзівілам. З гэтага часу Кедайны былі буйным цэнтрам кальвінізму ў рэгіёне. У 1629 годзе ў Кейданах была адкрыта кальвінісцкая гімназія, якая дзейнічала да 1824 года.

24 красавіка 1648 года паселішча атрымала ад вялікага князя Уладзіслава Вазы правы горада і герб. 17 жніўня 1655 года тут была падпісана дэкларацыя паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Швецыяй, а 10 кастрычніка таго ж года заключана Кейданская унія.

З 1811 да 1863 года Кейданы належалі графам Гутэн-Чапскім.

З 1918 года ў складзе Літвы.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Славутасці 
* Касцёл Святога Юрыя (апошняя чвэрць XV — пачатак XVI ст.)
* Кальвінскі збор (1629—1652)

## Вядомыя асобы 
* Юзаф Нарановіч-Наронскі (? — 1678) — вялікалітоўскі інжынер, картограф і гісторык

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Радзівілы
Катэгорыя:Кішкі
Катэгорыя:Чапскія
Катэгорыя:Род Татлебенаў
Ігуана звычайная

**Ігуана звычайная**, або **зялёная** (*Iguana iguana*) — буйная расліннаедная яшчарка сямейства ігуанавых, вядзе дзённы спосаб жыцця. Жыве ў Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы, лазіць па дрэвах. 

## Апісанне 
Самцы гэтага віду дасягаюць максімальнай даўжыні больш за 2 метры і масы 6 кг. Самцы звычайнай ігуаны зялёная з цёмнымі палосамі, якія ўтвараюць кольцы на хвасце; самкі шаравата-зялёныя і прыкладна ўдвая меншыя па масе за самцоў.

## Пашырэнне 
Прыродны арэал звычайнай ігуаны ахоплівае значную тэрыторыю ад Мексікі на поўдзень да паўднёвай Бразіліі і Парагвая, а таксама астравы Карыбскага мора. Часта можна бачаць, як жывёлы грэюцца на сонцы на галінах дрэў, што навісаюць над вадой, куды саскокваюць, калі іх патурбаваць.

## Асаблівасці біялогіі 
Рыюць глыбокія норы з дапамогай пярэдніх і задніх канцавін. Глыбіня камеры часта дазваляе самцы цалкам схавацца ў ёй. У канцы гэтай нары яна адкладае яйкі і запаўняе ўсю нару разрыхленай глебай. Часта група самак год за годам вяртаецца на адно і тое ж месца гнездавання ў межах адной гнездавой калоніі.

## Зноскі 
Катэгорыя:Ігуанавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Сапраўдныя ігуаны

**Сапраўдныя ігуаны** (*Iguana*) — род буйных драўняных яшчарак сямейства ігуанавых.

## Апісанне 
Сапраўдныя ігуаны — вельмі буйныя яшчаркі, у рэдкім выпадку дасягаюць даўжыні больш за 2 м. Яны характарызуюцца буйной галавой, прыкметна сплошчаным з бакоў целам, доўгімі моцнымі канечнасцямі і вельмі доўгім хвастом. На спіне і пярэдняй палове хваста ўздоўж хрыбта размяшчаецца высокі грабень, пад ніжняй сківіцай вісіць плоскі гарлавы мяшок, таксама з грэбнем па пярэднім краю.

Распаўсюджаны ў Амерыцы ад Мексікі на поўдзень праз Цэнтральную і Паўднёвую Амерыку да Парагвая і Паўднёвай Бразіліі, а таксама на Малых Антылах.

## Класіфікацыя 
* Карыбская зялёная ігуана (*Iguana delicatissima*)
* Ігуана звычайная (*Iguana iguana*)

Катэгорыя:Ігуанавыя
Зелянуха

**Зелянуха** — рака ў Мядзельскім раёне, у басейне Заходняй Дзвіны. Даўжыня 16 км. Пачынаецца за 1,5 км на поўнач ад вёскі Студзяніца, упадае ў возера Мядзел з усходу за 1 км на поўдзень ад вёскі Цімошкаўшчына.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Басейн Мядзелкі
Катэгорыя:Рэкі Мядзельскага раёна
Еленка (прыток Нёмана)

**Еленка** — рака ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Нёман.

Даўжыня ракі 10 км. Пачынаецца каля вёскі Жомайдзі, упадае ў Нёман за 1,5 км на паўночны ўсход ад аграгарадка Беліца. На ўсім працягу каналізаваная. Прымае сцёк з меліярацыйных каналаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Гродненской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Рэкі Лідскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Нёмана