Абарыгены Канарскіх астравоў

**Абарыгены Канарскіх астравоў** () — супольная назва тубыльцаў Канарскіх астравоў, заваяваных на працягу XV ст. іспанцамі.

У літаратуры таксама шырока выкарыстоўваецца іншая назва **гуа́нчы** (), якая на самой справе адносіцца толькі да тубыльцаў вострава Тэнэрыфэ.

## Назвы 
Абарыгены Канарскіх астравоў не з’яўляліся адзіным народам і жылі досыць ізалявана адзін ад іншага, карысталіся рознымі саманазвамі:

Сучасная шырока распаўсюджаная назва **гуанчы** паходзіць ад саманазвы тубыльцаў Тэнэрыфэ *Guan Chenech* (літаральна «мужчыны з Тэнэрыфэ»). Канарцамі () іспанскія заваёўнікі звычайна называлі карэнных жыхароў вострава Гран-Канарыя.

## Паходжанне 
На працягу XVI — XX стст. высоўваліся розныя тэорыі паходжання абарыгенаў Канарскіх астравоў, у тым ліку нібы ад кельтаў і нават дравідаў. Аднак да другой паловы XX ст. яны сканцэнтраваліся пераважна на паходжанні ад выхадцаў з Паўночнай Афрыкі і Пірэнейскага паўвострава. На карысць гэтага сведчылі матэрыялы лінгвістыкі, фізічнай антрапалогіі, пазней — генетыкі. Так, было выяўлена, што мовы абарыгенаў з’яўляліся блізкімі да моў бербераў. Даследаванне мумій, што знаходзілі ў месцах старажытных пахаванняў, паказала, што памерлыя абарыгены належалі да міжземнаморскага тыпу еўрапеоіднай расы, радзей — да тыпу, падобнаму на краманьёнскі. Падзел старажытных астравіцян на 2 расавыя тыпы стаў прычынай меркавання пра 2 розныя хвалі перасяленняў.

Генетычныя даследаванні пачатку XXI ст. пацвердзілі блізкасць канарскіх тубыльцаў да еўрапеоіднага насельніцтва Паўночнай Афрыкі. Толькі невялікая частка генетычнага радаводу канарцаў належыць да папуляцый, шчыльна звязаных з мігрантамі з Пярэдняй Азіі, якія ў 7 тысячагоддзі да н. э. прынеслі ў Еўропу веды пра земляробства. Гэта не значыць, што нашчадкі пярэднеазіяцкай папуляцыі прыбылі на Канарскія астравы з Еўропы. Яны маглі спярша дасягнуць Паўночнай Афрыкі, а ўжо потым — Канарскіх астравоў.

Час перасялення нашчадкаў абарыгенаў на астравы з’яўляецца дыскусійным. Найстаражытнейшыя знойдзеныя артэфакты датуюцца сярэдзінай 1 тысячагоддзя да н. э., аднак дакладнасць датыроўкі не пэўная. Перасяленне суправаджалася доўгатэрміновай ізаляцыяй і стратай некаторых культурных навыкаў, у тым ліку мараплаўства. Адсутнасць на астравах даступных радовішчаў металаў прывяла да вяртання неалітычных тэхналогій.

## Культура 
Да еўрапейскага заваявання абарыгены насялялі 7 з буйных астравоў Канарскага архіпелага, прычым насельнікі кожнага вострава былі дастаткова ізаляваны ад астатніх. Астраўныя культуры развіваліся асобна і былі прыстасаваны да мясцовых умоў. Найбольш развітымі з’яўляліся культуры жыхароў астравоў Гран-Канарыя і Тэнэрыфэ. Найболей адсталымі — астравоў Ла-Пальма і Ла-Гамера.

### Заняткі 
[thumb|Пасудзіна з вострава [Ла-Гамера]]
Асноўнымі заняткамі карэннага насельніцтва Канарскіх астравоў здаўна былі земляробства, жывёлагадоўля і рыбалоўства. Вырошчвалі ячмень, бабовыя, на Гран-Канарыі — пшаніцу. Адбор насення дазваляў атрымліваць дастатковыя ўраджаі збожжа нават у засушлівыя гады. Характэрна, што нават у наш час канарскія фермеры вырошчваюць сарты ячменя, якія бяруць пачатак ад раслін, што раслі на гародах абарыгенаў. Звычайнай ежай з’яўлялася *гофіа* — смажаная ячменная мука з арэхавым смакам. На Тэнэрыфэ падрыхтоўкай палеткаў да сяўбы займаліся мужчыны, астатняя праца клалася на жанчын. На Гран-Канарыі захаваліся шматлікія збожжасховішчы. Зямлю апрацоўвалі завостранымі каламі. Астравіцяне таксама збіралі плады дзікіх раслін, у тым ліку фінікі.

Важную ролю ў забеспячэнні адыгрывала трыманне авечак і коз. З малака свойскай жывёлы выраблялі сыр. Са скур шылі вопратку. Жывёлу пасвілі з дапамогай сабак. Астравіцянам было знаёма пчалярства, пераважна ў форме бортніцтва. Лічыцца, што гэты занятак быў прынесены з Паўночнай Афрыкі. Лоў рыбы, крэветак, малюскаў адбываўся з дапамогай сетак, крукоў, гарпуноў. У замкнёных вадаёмах выкарыстоўвалі атруту. Радзей здабыча жывёльных прадуктаў адбывалася дзякуючы паляванню.

За-за адсутнасці металаў абарыгены Канарскіх астравоў шырока выкарыстоўвалі камень — базальт, абсідыян, амфіболы. Звычайнай была *табона* — камень з завостранымі канцамі, які з’яўляўся рэжучай прыладай працы або простай зброяй. З камянёў таксама ладзілі жорны для расцірання збожжа. Хаця ганчарнае кола не было вядома, з гліны ляпілі пасудзіны, прычым астраўная кераміка адрознівалася значнай разнастайнасцю.

### Жытлы і будынкі 
[thumb|Штучныя пячоры ў скале Валерон на [Гран-Канарыя|Гран-Канарыі выкарыстоўваліся абарыгенамі для захавання збожжа]]
Пакуль не існуе адзіна прынятай тыпалагізацыі пабудоў абарыгенаў Канарскага архіпелага, што толькі часткова тлумачыцца розніцай археалагічных культур населеных імі астравоў. Найбольш вядомы пячорныя жытлы, якія ў нашы дні з’яўляюцца цэнтрамі археалагічных раскопак і гістарычнымі славутасцямі. Горныя пячоры выкарыстоўваліся тубыльцамі як дамы, магільні і сховішчы. На Гран-Канарыі рабілі штучныя пячоры. Знутры іх сцены абмазваліся глінай, маглі мецца дзверы і вокны. У сценах высякалі нішы для хатняга начыння, у падлозе — ямы для запасаў. Драўлянай мэблі не было, замест стала і крэслаў выкарыстоўвалі плоскія камяні. На астравах Ла-Пальма, Ла-Гамера і Тэнэрыфэ ў пячорах магла жыць большая частка насельніцтва. Але нават там былі вядомы непячорныя каменныя пабудовы і хованкі. Каменныя хаціны сярод скал узгадваліся храністамі пры апісанні іншых населеных астравоў.

Вядомы рытуальныя пабудовы *тагарор*. Яны ўяўлялі сабою прастору, замкнёную каменнымі сценамі, без даху. Лічыцца, што *тагарор* выкарыстоўвалі для збораў старэйшын, каля сцен у святочныя дні арганізоўваліся гульні і танцы. На паўднёвым усходзе Тэнэрыфэ існуюць ступеністыя каменныя піраміды. Тур Хеердал, які палічыў іх рэшткамі старажытнай сакральнай культуры, заснаваў у 1998 г. на іх месцы этнаграфічны парк Гуімар. Але пазней вучоныя выявілі, што піраміды не маюць дачынення да абарыгенаў, яны былі створаны ў XIX ст. Пад адной з пірамід была знойдзена пячора старажытных насельнікаў. Яна сапраўды магла выкарыстоўвацца як храм.

### Вопратка 
[thumb|*Пінтадэра* з [Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]]
Астравіцяне шылі вопратку са скур авечак і коз, карысталіся пальмавымі і трысняговымі валокнамі. Найбольш распаўсюджаным адзеннем была скураная кашуля, якая часам дасягала шчыкалатак. На Тэнэрыфэ яна была вядома як *тамарка*. Акрамя таго, узгадваліся скураное адзенне *ахіка*, нарукаўнікі *гуайка* і панчохі *хуйрма*, на Ла-Гамеры — жаночыя спадніцы *тахуаян*, на Лансаротэ — капелюшы *гуапіл*. Насельнікі Тэнэрыфэ, Лансаротэ і Фуэртэвентуры таксама апраналі сандалі.

Канарскія абарыгены ўпрыгожвалі цела малюнкамі, насілі пацеркі з драўніны, косці, ракавін. Вядомы *пінтадэра*, невялікія пласціны з гліны або драўніны рознай геаметрычнай формы з выпуклым малюнкам, якія маглі насіць на шыі і выкарыстоўваць пасля апускання ў раслінныя фарбы для адбіткаў на целе або нават упрыгожвання пасудзін.

### Сацыяльны лад 
Згодна з іспанскімі хронікамі, карэнныя жыхары кожнага вострава падзяляліся на групы (), што займалі пэўную тэрыторыю і мелі свае органы ўлады са старэйшын і правадыроў. На Тэнэрыфэ яны зваліся *менсэята*. Напрыклад, на Гран-Канарыі вылучалася 10 такіх груп, на Тэнэрыфэ — 9, на Пальме — 12, на Эль-Ера — 1, на Фуэртэвентуры — 2 і г. д. На Фуэртэвентуры паміж паўночнай групай *максарата* і паўднёвай групай *хандыя* быў пабудаваны мур, які, аднак, не стрымліваў узаемныя варожыя дзеянні. У XIV ст. прадракальніца Андамана з Гран-Канарыі ўступіла ў шлюб з Гумідафэ, правадыром групы *гальдар*. Разам яны заваявалі землі ўсяго вострава і абвясцілі сябе вярхоўнымі правадырамі *гуанартэмэ*. У сярэдзіне XV ст. нашчадкі Андаманы і Гумідафэ падзялілі Гран-Канарыю на 2 «каралеўствы», паміж якімі адбываліся войны. Улада вярхоўных правадыроў абмяжоўвалася радай старэйшын *гуайрэ* і вярхоўным жрацом *файкан*. На Тэнэрыфэ таксама за 150 гадоў да заваявання кіраваў адзін правадыр, але яго сыны падзялілі яго ўладанні на 9 частак. Ла-Гамера з’яўлялася адзіным «каралеўствам» да XIV ст.

Сярод абарыгенаў не мелася сацыяльнай роўнасці, што часткова пацвярджаецца пахаваннямі, дзе памерлыя абгортваліся рознай колькасцю скур і мелі розную колькасць прадметаў, пакладзеных у магільні. Храністы ўзгадваюць прадстаўнікоў высакародных пластоў насельніцтва на Гран-Канарыі і Тэнэрыфэ. На апошнім востраве правадыры валодалі ўсёй зямлёй і перадавалі яе за частку ўраджаю простым абшчыннікам, што складалі большасць насельніцтва. На ніжэйшай прыступцы сацыяльнай лесвіцы стаялі рабы і прадстаўнікі рытуальна нячыстых прафесійных груп, у тым ліку мяснікі і муміфікатары. Жыхары Тэнэрыфэ тлумачылі сацыяльную няроўнасць падзелам людзей, што адбыўся з пачаткам сусвету. На Гран-Канарыі некаторыя маладыя воіны прыносілі сябе ў ахвяру пры ўзыходжанні новага правадыра.

На ўсіх астравах жанчыны карысталіся значнай павагай. Абраза жанчыне, зробленая ўзброеным мужчынам, каралася смерцю. Сустракаліся як манагамныя, так і палігамныя сем’і, прычым была вядома паліандрыя. На востраве Ла-Пальма існаваў звычай, калі знясіленыя старыя па ўласнаму жаданню развітваліся са сваякамі і сыходзілі паміраць у пячорныя магільні, з сабою бралі толькі міску малака. На Тэнэрыфэ, Пальме і Лансаротэ знойдзены надпісы, якія меркавана маюць берберскае і іберыйскае паходжанне. Найбольш старажытны надпіс на Пальме адносіцца да III ст. н. э.

### Мастацтва 
Захаваліся малюнкі, якія абарыгены Канарскіх астравоў наносілі на сцены жылых і пахавальных пячор з дапамогай натуральных пігментаў, а таксама ўпрыгожванні на керамічных вырабах у форме геаметрычнага арнамента, радзей — антрапаморфных і зоаморфных постацяў. Невялікія статуэткі, магчыма, культавага прызначэння, ляпілі з гліны, потым абпальвалі, таксама выразалі з мяккіх парод каменю.

Першыя еўрапейскія даследчыкі архіпелага ў XIV ст. паведамлялі, што абарыгены выдатна спявалі і танцавалі на французскі манер. На Тэнэрыфэ і ў нашы дні вядомы фальклорны танец *таджарастэ*, які паходзіць ад танцаў гуанчаў.

Petroglifo en Las Tricias.jpg|Геаметрычныя петрогліфы з Пальмы
At Tenerife 2020 274.jpg|Рэканструкцыя пячорнага мастацтва Тэнэрыфэ
Idolo guanche Museo Canario.jpg|Гліняная антрапаморфная статуэтка з Гран-Канарыі

### Рэлігійныя ўяўленні 
[thumb|[Ідал з вострава Лансаротэ]]
Звесткі пра рэлігійныя ўяўленні абарыгенаў Канарскіх астравоў дайшлі да нас значна трансфармаванымі. Іх пакідалі мараплаўцы, заваёўнікі і місіянеры хрысціяне, якія тлумачылі ўбачанае або пачутае па-свойму. Некаторыя запісы былі зроблены пасля заваявання і адлюстроўвалі рэлігійную культуру, вельмі змененую хрысціянствам. Аднак ва ўсіх выпадках можна казаць пра існаванне політэізму, заснаванага на веры ў розных багоў. Напрыклад, гуанчы Тэнэрыфэ шанавалі бога сонца Магека, багіню-маці Чаксіраксі, бажаство Тэйдэ і замагільнага свету ў форме сабакі Гуаёта, багоў ніжэйшага рангу. Абрады арганізоўваліся жрацамі, што мелі пэўную спецыялізацыю, у асобных месцах сярод гор і скал. Прывілеяванае становішча для рытуалаў займала гара Тэйдэ. На Гран-Канарыі абарыгены шанавалі вышэйшага бога Акарана, мелася пасада вярхоўнага жраца *файкан*. Жыхары Пальмы таксама шанавалі адзінага нябеснага бога Абору, для якога ўзводзілі з камянёў насыпы пірамідальнай формы. Бімбачэ Эль-Ера верылі, што сусветам кіруе пара, бог-мужчына Эраорахан і багіня-жанчына Манейба.

Карэнныя жыхары некаторых астравоў Канарскага архіпелага практыкавалі муміфікацыю памерлых. На Тэнэрыфэ гэтым займаліся прадстаўнікі асобнай прафесійнай групы з нізкім сацыяльным становішчам. Жанчыны рыхтавалі да замагільнага свету памерлых жанчын, мужчыны — мужчын. Цела нябожчыка абмывалі і напаўнялі мазямі, прыгатаванымі з раслін і мінералаў. Потым цела змяшчалі на сонца і сушылі. Тым часам сваякі і сябры павінны былі захоўваць жалобу. Гатовую мумію загортвалі ў скуры, сшывалі іх і адносілі скрутак ў пахавальную пячору, дзе клалі на дошкі разам з дарамі. На Гран-Канарыі муміфікавалі найбольш выбітных абшчыннікаў, астатніх закопвалі ў зямлю. На Пальме муміфікацыя адбывалася натуральным шляхам. На астатніх астравах наяўнасць гэтай традыцыі або абвяргаецца, або лічыцца недаказанай.

## Мова 
На розных астравах Канарскага архіпелага размаўлялі на асобным дыялекце або нават на асобнай мове. Больш дакладнае вызначэнне немагчыма, паколькі ў XV — XVIII стст. лексіка карэннага насельніцтва была выціснута іспанскай. Захаваліся толькі асобныя словы, якія дазваляюць злучаць мову канарскіх абарыгенаў з берберскімі мовамі Паўночнай Афрыкі. Аднак дакладнай класіфікацыі не існуе. Шэраг аўтараў адносяць гуанчскую мову (або мовы) да берберскай групы моў. У іншых выпадках кажуць толькі пра наяўнасць берберскага элемента ў гуанчскай мове.

У нашы дні мова карэнных жыхароў архіпелага лічыцца вымерлай. Сучасныя насельнікі Канараў выкарыстоўваюць у паўседзённым побыце толькі асобныя словы, накшталт назвы харчовага прадукта *гофіа* () або расліны *таджынастэ* (). Гуанчскія назвы захаваліся ў тапонімах і прозвішчах астравіцян.

### Сільба Ла-Гамера 
На востраве Ла-Гамера захавалася свісцячая мова «сільба Ла-Гамера», на якой у старажытнасці перагукваліся мясцовыя абарыгены. У нашы дні яна адаптавана да іспанскай мовы, калі традыцыйныя іспанскія гукі заменены двума свісцячымі галоснымі і чатырма свісцячымі зычнымі. У горнай мясцовасці вострава свісцячая мова чутна за 3,2 км. У 2009 г. яна была ўнесена ў рэпрезентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Заваяванне і знікненне 
[thumb|Алонса дэ Луга прадстаўляе каралям [Ізабела I|Ізабеле і Фердынанду захопленых ім у палон правадыроў Тэнэрыфэ, 1496 г.]]
У 1312 г. Канарскія астравы былі адкрыты генуэзскім мараплаўцам Лансаротам Марачэлі, пасля чаго архіпелаг пачалі наведваць гандляры і піраты з Паўднёвай Еўропы. У 1344 г. Папа Клімент VI фармальна перадаў правы на адкрытыя землі нашчадкам іспанскага караля, аднак іх каланізацыя ў той перыяд была немагчымай з-за канкурэнцыі з боку Партугаліі і ўнутраных праблем на Пірэнейскім паўвостраве. У 1351 г. Клімент VI стварыў біскупства астравоў Фартуны, як тады часам называліся Канары, і садзейнічаў прыбыццю хрысціянскіх місіянераў з Балеарскіх астравоў.

Дзейнасці місіянераў перашкаджалі еўрапейскія піраты, якія захоплівалі карэнных жыхароў у рабства. У 1391 г. раз’юшаныя нападамі тубыльцы вострава Ла-Пальма пакаралі смерцю 13 місіянераў. У адказ, на дапамогу хрысціянам на астравы прыбыў атрад з 53 воінаў на чале з нармандскім рыцарам Жанам дэ Бетанкурам. Ён заснаваў на востраве Лансаротэ крэпасць Рубікон, дамогся дапамогі з боку караля Кастыліі для далейшага заваявання Лансаротэ, Фуэртэвентуры і Эль-Ера, але наўзамен прызнаў свае заваяванні іспанскім ленам. Заваяванне Лансаротэ суправаджалася гвалтам у дачыненні да абарыгенаў і іх паўстаннем супраць заваёўнікаў. Каля 1450 г. правадыры Ла-Гамеры, знясіленыя нападамі піратаў, далі згоду на хрысціянізацыю і далучэнне да ленных тэрыторый. Але ў далейшым яны таксама паўставалі. Найбольш актыўнае паўстанне на Ла-Гамеры адбылося ў 1488 г.

У 1477 г. права на лен перайшло непасрэдна да каралевы Ізабелы I, якая ў 1478 г. загадала заваяваць астатнія Канарскія астравы. У 1478—1483 гг. адбылося заваяванне і прымусовая хрысціянізацыя абарыгенаў Гран-Канарыі. Яно суправаджалася вынішчэннем непакорнага насельніцтва. Некаторыя абарыгены скончвалі жыццё самагубствам, каб не падпарадкоўвацца заваёўнікам. У 1492 г. канкістадоры на чале Алонса дэ Луга скарылі тубыльцаў Пальмы, у 1492—1493 гг. — гуанчаў Тэнэрыфэ. Згодна з паданнямі, апошняе «каралеўства» абарыгенаў Пальмы на чале з правадыром Танаусу было заваявана дзякуючы падману, у якім удзельнічаў мясцовы жыхар-хрысціянін. Заваяванне Тэнэрыфэ стала магчымым дзякуючы эпідэміі, што значна зменьшыла колькасць гуанчаў.

Згубы ў баях і паўстаннях, продаж у рабства, напады еўрапейскіх, а пасля заваявання — і берберскіх піратаў, эпідэміі — усё гэта садзейнічала рэзкаму скарачэнню карэннага насельніцтва. Заваёўнікі часцяком сілком перасялялі абарыгенаў аднаго вострава на іншы. Гэта садзейнічала захопу іх зямель феадаламі і зніжала рызыку паўстанняў. Каб эксплуатаваць захопленыя астравы, каланізатары былі вымушаны прыцягваць перасяленцаў з краін Еўропы. У сваю чаргу, выжылыя абарыгены Канараў удзельнічалі ў каланізацыі іспанцамі Новага Свету. Абавязковая хрысціянізацыя суправаджалася навязваннем іспанскіх звычаяў, мовы і культуры. Аднак асіміляцыя абарыгенаў Канарскага архіпелага не была імклівай і заняла працяглы адрэзак часу. Так, карэнныя мовы былі выціснуты іспанскай толькі паміж XVI ст. і XVII ст.. На поўдні Тэнэрыфэ сельскія жыхары працягвалі насяляць пячоры і прытрымлівацца старажытнага ладу жыцця да пачатку XX ст.. Захаваліся шматлікія абарыгенныя тапонімы, мова сільба Ла-Гамера, некаторыя стравы, у трансфармаваным выглядзе — пэўныя лакальныя традыцыі. Цікавасць да спадчыны абарыгенаў сярод канарцаў асабліва ўзрасла ў другой палове XX ст. у сувязі з развіццём канарскага нацыяналізму.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* THE GUANCHES
* The Guanche mystery, people of the Canaries 
* Beyond the Beaches of Gran Canaria
* THOMAS HODGKIN ON THE ANCIENT INHABITANTS OF THE CANARY ISLANDS

Катэгорыя:Канарскія астравы
Катэгорыя:Старажытныя народы Іспаніі
Катэгорыя:Зніклыя народы