Армянская палеаграфія

**Армя́нская палеагра́фія** — раздзел палеаграфіі, які даследуе гісторыю эвалюцыі армянскага пісьма і ягоных графічных форм. Гэтая дысцыпліна таксама ўключае ў сябе ўсебаковае апісанне заканамернасцей развіцця армянскай пісьменнасці ў цэлым.

Армянскі алфавіт быў створаны ў 405 годзе ў гарадах Эдэса і Самасата выбітным вучоным-манахам Месропам Маштоцам. Як і іншыя сусветныя сістэмы пісьменнасці, за больш чым 1600 гадоў свайго існавання графічнае аблічча армянскіх літар прайшло заканамерны шлях эвалюцыі і зведала шэраг змен.

Вылучаюць 4 асноўныя графічныя формы сярэднявечнага армянскага пісьма: еркатагір, балоргір, нотргір і шхагір. Першая з іх з’яўляецца маюскульным тыпам пісьма, у той час як астатнія тры належаць да мінускульнага напісання. Гістарычна найбольшае распаўсюджванне атрымалі формы еркатагір і балоргір. У межах кожнага з пералічаных відаў існавалі пэўныя каліграфічныя і рэгіянальныя варыяцыі.

## Гісторыя вывучэння 
### Перадгісторыя 
, 1711 год.]]
Згодна з меркаваннем шэрагу даследчыкаў, вытокі класіфікацыі армянскіх рукапісных шрыфтоў варта шукаць у самых ранніх дыскусіях пра мастацтва пісьма, якія выяўляюцца ў першых армянскіх граматычных трактатах. У канцы V стагоддзя прадстаўнікі грэкафільскай школы пераклалі на армянскую мову «Граматычнае мастацтва» Дыянісія Фракійскага. Захаваўся цэлы шэраг сярэднявечных армянскіх каментарыяў (VI–XI стст.), якія разглядаюць як гэтую працу, так і граматыку ў цэлым. Сярод іхніх аўтараў — Давід Анахт, Ананім, Маўсес Кертог, Стэпанос Сюнецы, Амам Арэвелцы і Грыгор Магістрос. Шосты раздзел працы Дыянісія носіць назву «Пісьмёны». Усе армянскія каментатары таксама прысвячалі ўвагу гэтаму раздзелу пад загалоўкам «Пра пісьмёны» (). Аб’ём гэтых тэкстаў вар’іруецца ад адной да шасці старонак: аўтары аналізавалі фанетычныя і іншыя аспекты 36 літар армянскага алфавіта, аднак толькі ў каментарыі Амама даецца кароткае вобразнае апісанне кожнага з пісьмён. Найбольш выбітнымі сярод позніх армянскіх аўтараў XIII стагоддзя, якія займаліся граматыкай, былі Вардан Арэвелцы і Аванес Ерзнкацы.

Больш познія даследчыкі армянскага алфавіта — Рывола, Шродэр і Ананім — гэтаксама знаходзіліся, хоць і не заўсёды, пад уплывам Дыянісія і ягоных армянскіх паслядоўнікаў. Гэтыя аўтары дадавалі ў стандартны пералік літар, апроч іхняга гучання і значэння, кароткія заўвагі пра розныя шрыфты, якімі пішацца армянская мова.

Сапраўдная дыферэнцыяцыя паміж рознымі відамі армянскага шрыфту, імаверна, бярэ пачатак не столькі ў граматыках, колькі ў спецыялізаваных працах — кіраўніцтвах для перапісчыкаў. Самая ранняя з такіх прац з’явілася ў XII стагоддзі ў Кілікійскай Арменіі. Яна належыць Арыстакесу Грычу і называецца «Адкрытае вывучэнне розных слоў» (). У XIII стагоддзі з’яўляецца праца Геворга Скеўрацы «Навучанне мастацтву пісання». У XV стагоддзі Грыгор Татэвацы напісаў падрабязныя каментарыі да прац абодвух папярэднікаў. Дзякуючы гэтай традыцыі, ужо да пачатку XVII стагоддзя еўрапейскія граматычныя працы, прысвечаныя армянскай мове і створаныя па заходняй навуковай мадэлі, пачалі ўтрымліваць класіфікацыю рукапісных шрыфтоў.

Табліцы з выявай замежных алфавітаў былі папулярныя ў Еўропе ўжо ў XVI стагоддзі, задоўга да афармлення палеаграфіі як самастойнай навуковай дысцыпліны на мяжы XVII–XVIII стагоддзяў. Сярод такіх кніг адна з самых ранніх згадак пра армянскі алфавіт утрымліваецца ў «Зборніку старажытных пісьмён» (), складзеным у 1566–1567 гадах , сакратаром французскага караля Карла IX. На 21-м аркушы ён прыводзіць «Alphabet d’Armenye», скапіяваны ім з калекцыі ў Фантэнбло. У 1623 годзе Кангрэгацыя прапаганды веры апублікавала кароткі *«Alphabetum Armenum»*. У гэтай 4-старонкавай брашуры змяшчалася табліца з дрэнна прамаляванымі армянскімі падзагалоўкамі, аднак згадкі пра розныя тыпы шрыфтоў там адсутнічалі.

У навуковай літаратуры канкрэтныя назвы армянскіх сярэдневяковых форм пісьма пачынаюць выяўляцца падчас протапалеаграфічных дыскусій:
* Франчэска Рывола (1624): У сваёй «Граматыцы» ён вылучыў тры формы армянскага пісьма: *балоргір* ( — «акруглае пісьмо»), *нотргір* ( — «пісьмо натарыусаў») і *еркатагір* ( — «жалезнае пісьмо»).
* Іаган Іаахім Шродэр (1711): У раздзеле «Пра арфаграфію» (*«De Orthographia»*) сваёй працы «Скарбніца армянскай мовы, старажытнай і сучаснай» () ён прывёў зводную табліцу розных форм пісьма з адпаведнымі каментарыямі.
* Ананімны аўтар (1730): Падрыхтаваў французскую граматыку армянскай мовы, якая таксама ўключала секцыю пра стылі пісьмён пад загалоўкам *«De l’orthographe»*.
* Акоп Шахен-Джрпецян (1823): Кіраўнік кафедры армянскай мовы Школы ўсходніх моў у Парыжы ў сваёй аб’ёмнай «Граматыцы» сістэматызаваў даныя пра віды пісьма і іхняе выкарыстанне. Ён упершыню прапанаваў перыядызацыю развіцця кожнага тыпу шрыфту, параўноўваючы эвалюцыю армянскага пісьма з развіццём лацініцы.
* Месроп Тэр-Аруцюнян (1826): Разглядаў палеаграфічныя пытанні ў сваёй «Граматыцы армянскай мовы» ().
* Гукас Інджыджыян (1835): Прадстаўнік ордэна мхітарыстаў даў найбольш падрабязны агляд гэтай тэмы ў 3-м томе свайго фундаментальнага «Археалагічнага апісання зямлі Армянскай» ().

### Пачатак навуковага вывучэння 
Як самастойная навуковая дысцыпліна армянская палеаграфія канчаткова склалася напрыканцы XIX стагоддзя. Пачатак яе сістэматычнага вывучэння быў закладзены ў 1898 годзе, калі А. Таш’ян склаў каталог армянскіх рукапісаў з кнігасховішча венскіх мхітарыстаў, а таксама выдаў першы дапаможнік па армянскай палеаграфіі. Нагодай для стварэння гэтага дапаможніка паслужыла знаходка ў Егіпце армяна-грэчаскага папіруса. У кнізе падаецца апісанне сярэдневяковых відаў пісьма, гісторыя іхніх назваў, прынцыпы датыроўкі, а таксама разглядаюцца пытанні, звязаныя з палімпсестамі. Прапанаваная Таш’янам класіфікацыя армянскіх пісьмён захоўвае сваю навуковую каштоўнасць і дагэтуль. Варта адзначыць, што крыху раней, у 1892 годзе, асобныя палеаграфічныя пытанні ўжо асвятляліся ў працы І. Аруцюняна «Армянскія пісьмёны». Значная ўвага гісторыі армянскіх літар і мастацтву рукапіснай кнігі ўдзяляецца ў працы Г. Аўсепяна «Мастацтва пісьма ў старажытных армян» (1913). У гэтым альбоме-факсіміле сабраны 143 ўзоры армянскага пісьма V–XVIII стагоддзяў, выкананыя на мяккіх матэрыялах, камені і метале. Даследаванне Аўсепяна не страціла свайго значэння і ў нашы дні. У дасавецкі час менавіта гэтыя дзве кнігі заставаліся адзінымі спецыялізаванымі працамі па армянскай палеаграфіі.

Значным унёскам стала праца Рачыі Ачарана «Армянскія пісьмёны» (1928), дзе падрабязна аналізуецца паходжанне армянскіх літар і іхняе графічнае развіццё. Пры напісанні кнігі аўтар абапіраўся на даследаванні Таш’яна і Аўсепяна. Пэўную навуковую каштоўнасць уяўляе таксама даследаванне К. Кафадарана «Першапачатковыя формы армянскага пісьма» (1939). Праблема паходжання армянскага алфавіта і яго сувязі з арамейскім пісьмом разглядаецца ў артыкуле А. Перыханян «Да пытання пра паходжанне армянскага пісьменства». Важны ўклад у вывучэнне гісторыі і графічнай эвалюцыі армянскіх пісьмён зрабіў А. Абрамян, выдаўшы ў 1959 годзе манаграфію «Гісторыя армянскага пісьма і пісьменства». У ёй аўтар дэталёва разглядае пытанні выкарыстання абрэвіятур, ідэаграм, крыптаграм і іншых спецыфічных элементаў.

У 1987 годзе пабачыла свет «Армянская палеаграфія» Стэпана Мелік-Бахшяна. Акрамя таго, палеаграфічнымі даследаваннямі актыўна займаліся Г. Лявонян, Л. Хачаран, Э. Агаян і шэраг іншых навукоўцаў. Фундаментальным крокам у гэтай галіне стала выданне чатырохтомнага «Зводу армянскіх надпісаў» (1960–1973 гады).

У 2002 годзе калектыў аўтараў у складзе М. Стоўна, Д. Каюмджана і Х. Лехмана выпусціў манументальны «Альбом армянскай палеаграфіі». Праца была высока ацэнена навуковай супольнасцю і прызнана значным дасягненнем у галіне армяністыкі.

## Паходжанне армянскага пісьма 
Для армянскай мовы выкарыстоўваецца арыгінальны армянскі алфавіт. Ён быў створаны ў 405 годзе вучоным і святаром Месропам Маштоцам, і гэтае вынаходніцтва стала найважнейшай вяхой у духоўным развіцці армянскага народа.

Першапачаткова алфавіт налічваў 36 літар: 7 з іх абазначалі галосныя гукі, а 29 — зычныя. Менавіта ў такім складзе гэтыя знакі прыводзяцца ў старажытнаармянскім перакладзе «Граматычнага мастацтва» Дыянісія Фракійскага, выкананым у другой палове V стагоддзя. У такой самай колькасці і паслядоўнасці яны сустракаюцца ў акравершах паэтаў VII стагоддзя Камітаса Ахцэцы і Даўтака Кертога. Алфавіт з абсалютнай дакладнасцю перадае фанемны лад армянскай мовы, фанетычная структура якой застаецца амаль нязменнай на працягу больш чым 1600 гадоў. Вядомыя даследчыкі, сярод якіх Хюбшман, Мее і Маркварт, называюць яго «найбольш дасканалым фанетычным пісьмом свайго часу». Толькі ў XI стагоддзі да яго былі дададзены яшчэ дзве літары — Օ і Ֆ.

Пра паходжанне армянскай графікі існуюць розныя тэорыі. Выказваліся меркаванні, што пры стварэнні армянскіх літар Маштоц абапіраўся на грэчаскае пісьмо, разнавіднасці сярэднеперсідскага або арамейскага. Мюлер выводзіў паходжанне армянскага пісьменства ад семіцкіх народаў і «Авесты». Севак дапускаў імавернасць паўднёвасеміцкага ўплыву. Услед за ім Альдэроге звярнуў увагу на падабенства армянскага і эфіопскага пісьма. Паводле апошняга, большасць вучоных узводзяць алфавіт Маштоца альбо да пехлеві (сярэднеперсідскага), альбо да арамейскага пісьма. Сярод прыхільнікаў гэтай думкі — Маркварт, Юнкер і Петэрс. У сваю чаргу, Енсен лічыць ступень уплыву гэтых графічных узораў на армянскае пісьмо даволі цьмянай. Гамкрэлідзэ разглядае літары армянскага пісьма як вынік арыгінальнай творчасці іхняга стваральніка «паводле пэўнага прынцыпу», хоць і не выключае магчымасці выкарыстання даступных графічных узораў з іншых сістэм. Мураўёў жа настойвае на поўнай самастойнасці і незалежнасці армянскай графікі.

## Найстаражытнейшыя помнікі армянскага пісьменства 
, датуецца V–VII стагоддзямі]]

Каб выпрацаваць метадалогію апісання эвалюцыі армянскага пісьма, надзвычай важна абапірацца на ягоныя найбольш раннія помнікі, што дайшлі да нашага часу.

Найстаражытнейшым узорам армянскага лапідарнага пісьма (на камені) лічыцца надпіс феадала Саака Камсаракана, высечаны на Тэкорскай базіліцы — самае позняе, у 490 годзе, гэта значыць усяго праз 50 гадоў пасля смерці Маштоца. Хоць дакладнай датыроўкі надпіс не мае, у яго другім радку заснавальнікам манастыра называецца каталікос Іаан Мандакуні, які займаў гэтую пасаду ў 478–490 гадах. Да ліку ранніх армянскіх надпісаў даследчыкі таксама адносяць тэкст з Двіна VI стагоддзя і надпіс на царкве Святой Рыпсімэ 618 года. Акрамя таго, на Святой зямлі захаваліся недатыраваны армянскі надпіс V стагоддзя і мазаіка V–VI стагоддзяў.

Найбольш раннія фрагментарныя манускрыпты на пергаменце адносяцца да V–VI стагоддзяў. Найстаражытнейшыя ўзоры армянскага пісьма захаваліся таксама ў палімпсестах — напрыклад, у «Санасарскім Евангеллі», напісаным па-над тэкстам V стагоддзя. Часам не пазней за 640 год датуецца армяна-грэчаскі папірус, знойдзены ў Егіпце напрыканцы XIX стагоддзя. Папірус змяшчае грэкамоўны тэкст, запісаны армянскімі літарамі. Самым раннім з дакладна датаваных армянскіх рукапісаў, што дайшлі да нашых дзён, з’яўляецца «Евангелле царыцы Млке», створанае ў 862 годзе.

Важнае значэнне для армянскай палеаграфіі мае таксама , перапісанае ў 887 годзе. Яшчэ больш раннім лічыцца недатыраванае «Евангелле Вехамор», якое даследчыкі звычайна адносяць да VII–VIII стагоддзяў. Як мяркуецца, менавіта яно з’яўляецца найстаражытнейшым паўнавартасным армянскім рукапісам з ліку захаваных.

Найстаражытнейшы армянскі рукапіс на паперы адносіцца да 981 года. Тэкст у ім выкананы пісьмом еркатагір і балоргір. Гэты манускрыпт асабліва адметны тым, што ўяўляе сабой самы ранні вядомы экзэмпляр балоргіра.

Для вывучэння армянскай палеаграфіі таксама важныя і іншыя знаходкі, напрыклад, залаты пярсцёнак Сасанідскай эпохі з гемай на старажытнаармянскай мове. Надпіс выгравіраваны акруглым еркатагірам і датуецца перыядам V–VII стагоддзяў.

Першапачаткова матэрыялам для пісьма служыў пергамент, а папірус у Арменіі не ўжываўся. У сярэдзіне XX стагоддзя налічвалася каля  (паводле сучасных даных — больш за ) армянскіх рукапісаў. Іх навуковая каталагізацыя пачалася ўжо ў XVIII стагоддзі. Большая частка армянскіх рукапісаў датаваная. Як рукапісы, так і лапідарныя надпісы, што адносяцца да першых стагоддзяў пісьменства, вызначаюцца стабільнасцю ў напісанні знакаў.

## Развіццё армянскага пісьма 
Важнай палеаграфічнай праблемай застаецца пытанне, якія менавіта формы літар выкарыстоўваў сам Месроп Маштоц. Большасць даследчыкаў схіляецца да думкі, што Маштоц стварыў і ўжываў шрыфт, аналагічны форме, вядомай сёння як *месропаўскі еркатагір*. Менавіта гэты буйны, вертыкальны і акруглы маюскул сустракаецца ў ранніх надпісах. Мяркуецца, што ад гэтай першапачатковай формы пазней утварыўся прамалінейны еркатагір і розныя варыяцыі маюскула. У выніку гэты шрыфт эвалюцыянаваў у балоргір, а з цягам часу — у нотргір і шхагір.

Такім чынам, формы літар прайшлі праз пэўныя этапы развіцця. Да нашага часу дайшлі рукапісы са шрыфтамі пераходнага тыпу. В. Калцалары і М. Стоўн мяркуюць, што першапачатковая форма еркатагіра мусіла быць больш скарапіснай і курсіўнай — падобна да грэчаскіх і сірыйскіх пісьмён таго часу. Здаецца малаімаверным, каб для перакладу Бібліі — працы, якая расцягнулася на дзесяцігоддзі, — Маштоц і ягоныя вучні выкарыстоўвалі такую працаёмкую форму, як еркатагір.

Тэрмін *гір* () — «пісьмо» — прысутнічае ва ўсіх 4 назвах форм армянскіх літар. Пры гэтым у сярэдневяковых крыніцах фігуруюць толькі 3 з іх — еркатагір, балоргір і нотргір, тады як шхагір з’яўляецца адносна новым паняццем.

### Еркатагір 
Еркатагір — найстаражытнейшы з армянскіх шрыфтоў, вядомы з V стагоддзя. У перакладзе гэтае слова азначае «жалезнае пісьмо». «Новы слоўнік старажытнаармянскай мовы» (1836) падае для яго значэнне «напісаны жалезным стыло». Паводле іншай версіі, назва паходзіць ад аксіду жалеза, які дадавалі ў чарніла. Аднак сучасныя даследчыкі больш схільныя звязваць гэты тэрмін з жалезным долатам, якім высякалі пісьмёны на камені. У гісторыі армянскага пісьменства еркатагір з’яўляецца аналагам раннелацінскага ўнцыялу і кірылічнага ўстаўнага пісьма. Сам тэрмін «еркатагір» упершыню сустракаецца ў калафоне Евангелля, датаваным 911 годам. Паводле класіфікацыі, прынятай у тэорыі пісьма, еркатагір і ягоныя разнавіднасці належаць да маюскульнай групы шрыфтоў. Вылучаюць дзве асноўныя формы старажытнаармянскага маюскульнага пісьма — акруглы і прамалінейны еркатагір.

Акруглы еркатагір утвараецца спалучэннем вертыкальных восей і злучальных дуг і вуглоў пры невялікай колькасці гарызантальных прамалінейных элементаў. Сувязі паміж літарамі і словападзел адсутнічаюць. Акруглы еркатагір ужываўся да XIII стагоддзя, пасля чаго яго пачалі выкарыстоўваць пераважна для загалоўкаў. Яшчэ Ачаран лічыў яго больш раннім з гэтых двух відаў. Такога ж меркавання прытрымліваўся Юзбаш’ян. Гэтую версію падтрымаў і Стоўн. У сваю чаргу, Расел лічыць найбольш імаверным адначасовае існаванне абодвух відаў у V стагоддзі. Акруглы еркатагір таксама называюць «уласна месропаўскім».

Іншая разнавіднасць гэтага шрыфту — «прамалінейны еркатагір». Як і «акруглы», ён праіснаваў да XIII стагоддзя. Найбольш раннія датаваныя помнікі, напісаныя ім, узыходзяць да X стагоддзя. Яго таксама называюць «сярэднім еркатагірам», «сярэднемесропаўскім» або паўунцыялам. У ім дугападобныя або ламаныя сувязі саступаюць месца прамалінейным, а самі літары пісаліся вертыкальна або з нахілам управа.

Нароўні з двума асноўнымі відамі маюскульнага пісьма часам асобна вылучаюць і «дробны еркатагір». Фактычна гэта проста паменшаны ў памерах прамалінейны еркатагір. Паколькі ён не мае канструктыўных адрозненняў, мэтазгоднасць вылучэння яго ў самастойны від пісьма аспрэчваецца.

Літары вырысоўваліся паміж дзвюма ўяўнымі паралельнымі лініямі, а іхнія ўтваральныя элементы амаль не выходзілі за межы радка. Выключэнне складалі толькі літары Փ і Ք. Пачынаючы з XIII стагоддзя, еркатагір прымяняўся выключна для напісання вялікіх літар, загалоўкаў або першых радкоў тэксту. Аднак ён па-ранейшаму працягваў выкарыстоўвацца для стварэння лапідарных надпісаў.

Файл:Armenian manuscript fragment (5th century).jpg|Старонка манускрыпта V стагоддзя, акруглы еркатагір
Файл:Queen Mlke Gospel.jpg|Старонка «Евангелля царыцы Млке», акруглы еркатагір, 862 год
Файл:Moses of Chorene (manuscript X-XIth centuries).jpg|Старонка манускрыпта «Гісторыі Арменіі» Маўсеса Харэнацы, прамалінейны еркатагір, X–XI стагоддзі
Файл:Yeghishe (manuscript fragment).jpg|Старонка манускрыпта «Пра Вардана і вайну армянскую» Егішэ, прамалінейны еркатагір, VII–VIII стагоддзі
Файл:Homiliarium, Matenadaran, Ms. 7729.jpg|, прамалінейны еркатагір, 1200–1202 гады

### Балоргір 
Пытанне пра тое, ці існаваў балоргір адначасова з еркатагірам у V стагоддзі, ці ж эвалюцыянаваў з яго, у навуцы дагэтуль канчаткова не вырашана. Ідэю пра адначасовае існаванне абодвух шрыфтоў выказаў яшчэ ў пачатку XX стагоддзя Аўсепян — адзін з першапраходцаў у даследаванні армянскай палеаграфіі. Санджан таксама мяркуе, што гэты шрыфт быў у карыстанні ўжо з V стагоддзя. Мураўёў не выключае магчымасці таго, што побач з еркатагірам з самага пачатку існавала і звычайнае курсіўнае скарапіснае пісьмо, аднак з тэарэтычнага пункту гледжання лічыць гэта малаімаверным. Больш пашыранай з’яўляецца думка, што балоргір паступова развіўся з еркатагіра праз імкненне перапісчыкаў эканоміць час і пергамент. Расел з Гарвардскага ўніверсітэта адзначае, што балоргір як разнавіднасць шрыфту пачаў зараджацца менавіта ў V стагоддзі і што пісьмёны, створаныя Маштоцам, верагодна, першапачаткова адрозніваліся разнастайнасцю і ўніверсальнасцю.

Найбольш ранні рукапіс, выкананы балоргірам, датуецца X стагоддзем, хоць асобныя ягоныя ўзоры сустракаюцца ўжо ў «Лазараўскім Евангеллі» 887 года. Імаверна, гэтая графічная форма ўзнікла значна раней: некаторыя літары падобнага абрысу прысутнічаюць у армяна-грэчаскім папірусе VI — пачатку VII стагоддзя і ў шэрагу раннехрысціянскіх надпісаў таго ж перыяду. Таму армяна-грэчаскі папірус выступае надзвычай важным звяном для даследавання працэсу пераходу ад еркатагіра да балоргіра. Сам тэрмін упершыню фіксуецца ў калафоне канца XII стагоддзя. З XIII па XVI стагоддзе балоргір заставаўся дамінуючым тыпам пісьма. А пачынаючы з XVI стагоддзя, ён стаў асновай для самага распаўсюджанага армянскага друкарскага шрыфту. Заходнія даследчыкі ў пачатку XVII стагоддзя прапаноўвалі для яго лацінскія адпаведнікі: Ф. Рывола і К. Галанус называлі яго *orbicularis*, а І. І. Шродэр — *rotunda*.

Графічна балоргір мала адрозніваецца ад еркатагіра і ўяўляе сабой, па сутнасці, ягоную паменшаную версію. Напрыклад, паводле назіранняў Каюмджана, толькі 16 з 36 армянскіх літар маюць прыкметныя адрозненні паміж маюскульнай і мінускульнай формамі, прычым у палове выпадкаў гэтыя адрозненні зусім нязначныя. Меркаваная эвалюцыя закранула менавіта гэтыя літары. Стоўн лічыць, што адрозненні паміж гэтымі двума шрыфтамі нязначныя альбо наогул адсутнічаюць; ён вылучае ўсяго 9 літар, формы якіх адрозніваюцца найбольш адчувальна: Ա—ա, Ձ—ձ, Մ—մ, Յ—յ, Շ—շ, Չ—չ, Պ—պ, Ջ—ջ, Ց—ց. Большасць даследчыкаў падзяляе балоргір на два віды — усходні і кілікійскі. Каюмджан вылучае таксама і пераходную форму. Кілікійскі балоргір лічыцца больш кананічным і вызначаецца вытанчанасцю форм, у той час як усходні варыянт бліжэйшы да прамалінейнага еркатагіра. Балоргір належыць да шрыфтоў «чатырохлінейнага» тыпу. Пры такім графічным напісанні «цела» літары размяшчаецца на радку паміж дзвюма ўяўнымі паралельнымі лініямі, а за іхнія межы (у прастору, абмежаваную яшчэ адной парай уяўных ліній зверху і знізу) выцягваюцца вынасныя элементы — дугі, хвосцікі, кручкі, зігзагі і іншае. Звычайна літары пісаліся з нахілам управа, хоць часам сустракаецца напісанне і з вертыкальнай воссю. Менавіта ў гэтым шрыфце пачынае праяўляцца тэндэнцыя да звязнасці тэксту. Спачатку паміж групамі слоў, а пазней і паміж асобнымі словамі з’яўляюцца прабелы. У адрозненне ад ранейшага еркатагіра, балоргір ужо менавіта пісалі, а не вымалёўвалі.

Шэраг спецыялістаў перакладае тэрмін як «круглае пісьмо», нягледзячы на тое, што балоргір утвараецца з дапамогай спалучэння амаль выключна прамалінейных элементаў. Тлумачыцца гэта тым, што ў армянскай мове слова «балор» азначае не толькі «круглы» або «акруглы», але таксама мае значэнне «ўвесь» або «цэлы», то-бок «поўны».

Файл:Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. Arm. 7, f. 31v.jpg|Старонка ліста караля Васпуракана Гагіка I да Рамана I Лакапіна, рукапіс XIV стагоддзя. Ватыканская апостальская бібліятэка
Файл:The Bible (Matenadaran, MS. 206).jpg|Старонка Бібліі, 1318 год
Файл:Hetum.jpg|Старонка з «Хронікі», якая прыпісваецца Хетуму, 1319 год
Файл:Armenian manuscript 1544.jpg|Старонка манускрыпта «Гісторыі Аляксандра Вялікага», 1544 год
Файл:Letter of Armenian catholicos Khachatur and Armenian clerics to Louis XIV of France.jpg|Ліст каталікоса Хачатура да Людовіка XIV, 1672 год. Нацыянальная бібліятэка Францыі

### Шхагір 
Шхагір з’яўляецца асновай сучаснага скорапісу. Санджан перакладае гэты тэрмін як «нахіленае пісьмо», аднак Каюмджан аспрэчвае такую версію і прапануе пераклад «тонкае». На практыцы шрыфт можа мець як прамую форму, так і пісацца з нахілам. Графічна шхагір утвараецца праз спалучэнне прамалінейных, ламаных і акруглых элементаў. Адной з ягоных адметных асаблівасцей з’яўляецца тое, што ўсе элементы выпісваліся лініямі аднолькавай, невялікай таўшчыні.

Хоць гэты від пісьма вядомы яшчэ з X–XI стагоддзяў (найбольш ранні ягоны ўзор датуецца 999 годам), адносна шырокае распаўсюджванне ён атрымаў толькі ў XVII–XVIII стагоддзях. У гэты перыяд яго выкарыстоўвалі пераважна для стварэння памятных запісаў. Даследчыкі таксама звяртаюць увагу на пэўнае падабенства паміж шхагірам і некаторымі формамі шрыфту армяна-грэчаскага папіруса. Сам тэрмін, імаверна, узнік толькі ў XVIII стагоддзі. Як правіла, гэты від пісьма не падзяляецца на асобныя падвіды.

### Нотргір 
Нотргір перакладаецца як «натарыяльнае пісьмо». Лічыцца, што форма пісьма нотргір пачала фарміравацца яшчэ ў XIII стагоддзі, аднак самыя старажытныя з яе ўзораў, што дайшлі да нашага часу, адносяцца да XIV стагоддзя. Паводле даследаванняў Стоўна, сам тэрмін упершыню фіксуецца ў XV стагоддзі. Тым не менш, найбольшае распаўсюджванне нотргір атрымаў у XVI–XVIII стагоддзях, асабліва ў асяроддзі армянскай дыяспары, а пазней набыў папулярнасць і як друкарскі шрыфт.

Гэты шрыфт больш дробны за балоргір і ўтвараецца праз спалучэнне прамалінейных, акруглых і хвалістых элементаў. Выкарыстанне скарапісных форм нотргіра дазваляла перапісчыкам істотна эканоміць матэрыял. Графічна ён спалучае ў сабе элементы як балоргіра, так і шхагіра. Нотргірам запісвалі пераважна неафіцыйныя тэксты: калафоны рукапісаў, канцылярскія дакументы і г. д. Як і ў выпадку са шхагірам, гэты від пісьма не мае падзелу на асобныя падвіды.

Файл:Aakel of Siwnik. Adamagirk (Book of Adam). Page 2. Manuscript, copied 1653.jpg|Старонка манускрыпта паэмы «Адамгірк» Аракела Сюнецы, 1653 год
Файл:Armenian document (1662).jpg|Дакумент каталікоса Акопа Джугаецы, адрасаваны польскай армянскай епархіі, 1662 год
Файл:Book of Homilies, 1710.jpg|Старонка са зборніка гамілій, 1710 год
Файл:Notrgir manuscript.jpg|Старонка манускрыпта XVIII стагоддзя
Файл:Armenian document, 1734.jpg|Дакумент 1734 года

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
; англійскай мовай
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; армянскай мовай
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; латынню
* 

; рускай мовай
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
*  Робін Маер (Оксфардскі ўніверсітэт) выступае з дакладам па армянскай палеаграфіі на калоквіуме «Teaching the Codex» 2019 года

Катэгорыя:Армянскі алфавіт
Катэгорыя:Палеаграфія