Малдаўская Дэмакратычная Рэспубліка

**Малдаўская Дэмакраты́чная Рэспу́бліка** () — рэспубліка, абвешчаная па Лютаўскай рэвалюцыі на тэрыторыі Бесарабскай губерні Расіі. Паслядоўна абвешчана спачатку як аўтаномія ў складзе федэратыўнай Расіі (15 снежня 1917 года), потым — як незалежная рэспубліка (24 студзеня 1918 года). Увайшла ў склад Румыніі 27 сакавіка гэтага ж года і канчаткова ліквідавана ўказам румынскага караля Фердынанда І 10 снежня 1918 года.

Утварэнне ў першыя гады свайго існавання кантралявала толькі частку сваёй тэрыторыі. Акерманскі павет на поўдні кантраляваўся бальшавікамі і Адэскай Савецкай Рэспублікай, на тэрыторыі МДР вяліся баі між сіламі іншых дзяржаў: румынскай арміяй, бальшавікамі і войскамі Украіны. У выніку гэтага Сфатул Цэрый, вярхоўны орган у кіраванні краінай, прагаласаваў за ўвод румынскіх войскаў у краіну, з-за чаго МДР поўнасцю апынулася пад кантролем Румыніі. Пасля гэтых падзей Сфатул Цэрый сваёй большасцю прагаласаваў за ўваходжанне ў склад Румыніі.

## Гісторыя 
thumb|right|250px|Дэкларацыя пра абвяшчэнне Малдаўскай Дэмакратычнай Рэспублікі.
Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі па ўсёй Бесарабіі актывізавалася дзейнасць Саветаў, значную колькасць месцаў у якіх займалі бальшавікі. Разам з гэтым, губернатар Бесарабіі сышоў у адстаўку і перадаў свае паўнамоцтвы Канстанціну Мімі, які заняў пасаду камісара Часовага ўрада Бесарабіі. Ягоным намеснікам стаў Уладзімір Крыстэ.

З узнікненнем Саветаў рэзалюцыя пра прызнанне савецкай улады спачатку была прынятая ў Бендэрах на сумежным паседжанні эсэраў, сацыял-дэмакратаў і прафхаўрусаў гораду, якое адбылося 28 кастрычніка 1917 года, 22 лістапада савецкую ўладу прызнаў Кішынёўскі савет. У Ціраспалі былі прадпрыняты спробы пераўтварэння саветаў у органы ўлады.

Па абвяшчэнні рэспублікі Крыстэ сышоў у адстаўку і перадаў свае паўнамоцтвы Інкулецу. Тым часам у Сфатул Цэрый ішлі дэбаты з прычын назвы рэспублікі, у прыватнасці, адным з варыянтаў была назва «Бесарабская рэспубліка». Тым не менш, на думку Ерхана назва рэспублікі мусіла засноўвацца на назве колькасна пераважнага народа, з-за чаго галоўным пунктам гледжання стала назва на аснове этноніму.

Дэкларацыя пра ўтварэнне МДР прадугледжвала ахову дэмакратычных правоў і свабод, перадачу зямлі сялянам без выкупу, васьмігадзінны працоўны дзень, кантроль над вытворчасцю і спажываннем, забеспячэнне насельніцтва таварамі першай неабходнасці і харчаваннем, павелічэнне заробнай платы, утварэнне нацыянальнай арміі, роўныя правы для ўсіх нацыянальнасцей і г.д. У сваёй сутнасці гэтая дэкларацыя паўтарала дэкларацыю пра стварэнне самога Сфатул Цэрый.

### Палітыка 
7 снежня 1917 года быў арганізаваны ўрад рэспублікі, вядомы як Рада Генеральных Дырэктараў (то бок, міністраў). Ён складаўся з дзевяці членаў на чале з Ерханам, які займаў яшчэ і пасаду міністра селськай гаспадаркі. Былі прызначаныя камісары ў паветах, ставіліся спробы стварэння арміі, ствараліся камітэты па выпрацоўцы законаў. Тым не менш, Сфатул Цэрый не меў дастатковых адміністрацыйных і фінансавых магчымасцей для падтрымкі грамадскага ладу ў рэспубліцы.

Тым часам адбывалася павелічэнне ўплыву Саветаў. Ствараліся атрады Чырвонай гвардыі, вызваляліся палітычныя вязні, здзяйсняўся кантроль на коштамі, канфіскоўваліся тавары ў спекулянтаў. Сітуацыю ў вёсках кантралявалі сялянскія камітэты, якія не дапускалі прадстаўнікоў Рады Генеральных Дырэктараў і захаплялі абшарніцкія землі; асабліва ўскладнялі абстаноўку прысутнасць частак расійскай арміі, якая на той момант у большасці сваёй распалася. Салдаты малдоўскай арміі адмаўляліся прыціскаць аграрны рух.

З савецкага боку пагадненне падпісалі Х. Ракоўскі, М. Брашаван, У. Юдаўскі і М. Мураўёў, з румынскага — міністр замежных спраў і прадстаўнік рады міністраў Аляксандр Аверэску, але гэта пагадненне не паспела набыць моц. У выніку баёў з антыбальшавіцкімі сіламі Чырвоная армія была вымушана адступіць за Днестар, а Румынія, не выканаўшы сваіх абавязкаў, пачала далучэнне Бесарабіі да Румыніі, абапіраючыся на землеўласнікаў і Сфатул Цэрый.

Наступным сцяго МДР стаў сіне-жоўта-чырвоны трыкалор, які складаўся з гарызантальных стужак. Сцяг меў дугавідна-прамы надпіс *Republica Democratică Moldovenească şi Independentă* () і герб краіны.

Герб МДР стылістычна быў падобны да гербу Малдаўскага княства, змяшчаючы выяву галавы тура, зоркі, ружы і маладзіка.

Сфатул Цэрый, як вышэйшы орган кіравання краінай, таксама меў уласны сцяг. Ён быў аналагічны дзяржаўнаму, але змяшчаў надпіс *Sfatul Ţării* (), пад якім таксама знаходзіўся герб. Адзначаўся і іншы сцяг МДР, які быў падобны да сцягу Сфатул Цэрый, але адрозніваўся ад апошняга надпісам R.M. (скарачэнне ад *Republica Moldova* — «Рэспубліка Малдова»). Гэты сцяг выкарыстоўваўся радзей.

## Улада 
Фактычна МДР паводле формы дзяржаўнага кіравання з'яўлялася парламенцкай рэспублікай. Яе парламент, вядомы ў гістарыяграфіі паводле транслітарацыі румынскай назвы — Сфатул Цэрый, узнікнуў раней за саму рэспубліку 4 снежня 1917 года. Ягоным старшынёй стаў эсэр Іён Інкулец, віцэ-старшынёй — Панцеляймон Халіпа.

Выканаўчы органам Сфатул Цэрыя стаў г.зв. Дырэктарат — Рада генеральных дырэктараў. У яго склад уваходзілі дзевяць міністраў на чале з Панцеляймонам Ерханам. Гэты орган улады абіраўся народым галасаваннем. У 1917 годзе адбыліся першыя і адзіныя выбары ў Сфатул Цэрый.

У паўнамоцтвы Сфатул Цэрыя ўваходзілі найважнейшыя галіны дзейнасці дзяржавы. Напрыклад, менавіта яго рашэннямі спачатку было зацверджана стварэнне МДР і наступнае ўваходжанне ў склад Румыніі. 10 снежня 1918 года, пасля ўваходжання Малдовы ў склад Румыніі, Дырэктарат і Сфатул Цэрый былі скасаваны ўказам караля Румыніі.

Прадпрымаліся спробы прыняцця Канстытуцыі. У сакавіку 1918 года група малдоўскіх юрыстаў распрацавала Канстытуцыю дзяржавы.

## Насельніцтва 
У Малдаўскай Дэмакратычнай Рэспубліцы пражывала прыкладна 2 700 тыс чал.. Аснову насельніцтва ў дзяржаве складалі малдаване, якія найбольшую дзелю ад насельніцтва складалі ў цэнтральных рэгіёнах краіны. Найменшая працэнтная доля малдаванаў была ў Буджаку — поўдні былой Бесарабскай губерні. Серад нацыянальных меншасцей адзначаліся рускія, украінцы, гагаузы, немцы, балгары, яўрэі, цыгане, албанцы і г.д. Украінцы напачатку ХХ ст. складалі 20% ад насельніцтва, яўрэі — 11%, рускія — каля 8%, балгары — 5%, гагаузы і цыгане — 4 і 0,6% адпаведна.

На поўдні Буджаку раманамоўныя народы складалі 27%, у наваколлях горада Белгарад-Днястроўскі — 23%.

## Аб'яднанне з Румыніяй 
thumb|right|250px|Дэкларацыя пра аб'яднанне з Румыніяй.
thumb|right|250px|Бесарабія ў адміністрацыйна-тэрытарыяльнай структуры Каралеўства Румынія, 1930 г.
У сакавіку 1918 года быў апублікаваны праект Канстытуцыі МДР, распрацаваны групай малдоўскіх юрыстаў. Паводле Канстытуцыі прадугледжвалася, у прыватнасці, што Малдаўская рэспубліка складае незалежную і непадзельную дзяржаву, тэрыторыя якой не можа быць адчужанай. Нягледзячы на гэта, рэальная ўлада МДР распаўсюджвалася толькі на частку яе тэрыторыі.

Кіраўнікі Сфатул Цэрый Іён Інкулец і Думітру Чугурану некалькі разоў ладзілі паездкі ў Ясы з мэтай кансультацыяў па пытанні аб'яднання МДР і Румыніі з румынскім урадам, які знаходзіўся ў гэтым горадзе з прычыны акупацыі Германіяй Бухарэста. У выніку перамоў было вырашана, што рашэнне пра аб'яднанне прыме Сфатул Цэрый, пасля аб'яднання Бесарабія захавае аўтаномны статус, а Сфатул Цэрый засанецца органам вышэйшай улады і будзе абірацца ўсенародным галасаваннем.

27 сакавіка 1918 года адбылося наступнае паседжанне Сфатул Цэрый, на якім было пастаўлена пытанне пра аб'яднанне Румыніі і Бесарабіі. Падчас галасавання будынак, дзе адбывалася паседажнне, быў абкружаны румынскімі вайскоўцамі, на галасаванні прысутнічалі румынскія ваенныя ўлады. Збянтэжыўшыся прысутнасцю румынскіх войскаў у Кішынёве, прадстаўнікі балгарскай, нямецкай, гагаузскай меншасцей у сваю чаргу заявілі пра сваё ўстрыманне ад галасавання і палічылі яго незаконным. Значны ўплыў на тагачасную малдоўскую эканоміку аказаў адток рабочых рук. Працаздольных мужчын прызывалі ў армію і адпраўлялі на фронт, у сувязі з чым не хапала рабочых рук у сельскай гаспадарцы і прамысловай вытворчасці. У сувязі з крызісам у краіне, павялічылася колькасць спекулянтаў, але з імі змагаўся ўрад МДР.

Малдова была пераважна аграрнай краінай. У сёлах пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі адбывлаася пераразмеркаванне зямель,у прыватнасці падзел былых памешчыцкіх уладанняў. Для ажыццяўлення гэтага на мясцовым узроўні ствараліся сялянскія камітэты.

На тэрыторыі МДР знаходзіліся ваенныя склады з харчом, якімі карысталіся ў гарадох краіны. Румынія, якая таксама панесла страты ў выніку вайны, вырашыла ўзнавіць яе з дапамогай бесарабскай. Для гэтага румынскія войскі атрымлівалі загад па канфіскацыі ўсёй маёмасці былой Расійскай імперыі. Дамовай ад 9 сакавіка 1918 года гэты працэс быў фактычна ўзаконены.

## Літаратура 
* *Дыков И. Г.* Румчерод и борьба за ўстановление Советской власти на Румынском фронте // Исторические записки. — М., 1956. — Т. 57.
* *И. Э. Левит.* Год судьбоносный. От провозглашения Молдавской Республики до ликвидации автономии Бессарабии. Ноябрь 1917 — ноябрь 1918. — Кишинёв: Центральная типография, 2000.
* *Худяков В. В.* В цветущих акациях город… Бендеры: люди, события, факты. — Бендеры: Полиграфист, 1999. — С. 108—112. — ISBN 5-88568-090-6
* Молдавская Советская Социалистическая Республика. — Кишинёв: Главная редакция Молдавской Советской Энциклопедии, 1979. — С. 108—110.
* История Молдавской ССР. С древнейших времён до наших дней. — Кишинёв: Штиинца, 1982.
* *Alexandru V. Boldur.* Istoria Basarabiei. — Bucureşti: Editura Victor Frunză, 1992.
* *Alexandru Bobeica.* Sfatul Ţării: stindard al renaşterii naţionale. — Chişinău: Universitas, 1993. — ISBN 5-362-01039-5
* *Ion Calafeteanu, Viorica-Pompilia Moisuc.* Unirea Basarabiei şi a Bucovinei cu România 1917—1918: documente. — Chişinău: Hyperion, 1995.
* *Ştefan Ciobanu.* Unirea Basarabiei : studiu şi documente cu privire la mişarea naţională din Basarabia în anii 1917—1918, Universitas, Chişinău, 1993 ISBN 5-362-01025-5 // Alfa, Iaşi, 2001
* *Gheorghe E. Cojocaru.* Sfatul ţării: itinerar, Civitas, Chişinău, 1998, ISBN 9975-936-20-2
* *Dinu Postarencu.* O Istorie a Basarabiei în date si documente (1812—1940), Editura Cartier, Chişinău, 1998
* *Marin C. Stănescu.* Armata româna si unirea Basarabiei şi Bucovinei cu România : 1917—1919, Ex Ponto, Constanţa, 1999, ISBN 973-9385-75-3
* *Mihai Taşcă.* Sfatul Ţării şi actualele autorităţi locale, Timpul, no. 114 (849), June 27, 2008 (ст. 16)
* *Ion Ţurcanu.* Unirea Basarabiei cu România : 1918 : preludii, premise, realizari, Tipografia Centrală, Chişinău, 1998, ISBN 9975-923-71-2

Катэгорыя:Бесарабія
Катэгорыя:Гісторыя Малдовы
Катэгорыя:Дзяржаўныя ўтварэнні часоў Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1917 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы