Цеплыня

**Цеплыня, цяпло** — адна з формаў перадачы энергіі.

На мікраскапічным узроўні цеплыня — кінетычная частка ўнутранай энергіі рэчыва, якая вызначаецца хаатычным рухам малекул і атамаў (т. зв. цеплавы рух), з якіх гэтае рэчыва складаецца.

Мерай інтэнсіўнасці руху атамаў, г. зн. цеплыні, з’яўляецца тэмпература.

## Фізічныя канцэпцыі 
Ажно да канца 18 стагоддзя цеплыню ўяўлялі як матэрыяльную субстанцыю. Лічылася, што тэмпература сістэмы вызначаецца колькасцю «каларычнай вадкасці» ці «цепларода», што ў ёй змяшчаецца. Б. Румфард (1751—1814), а пазней Дж. Джоўль(1818—1889) і іншыя тагачасныя фізікі абверглі «каларычную» тэорыю даказаўшы, што цеплыня нічога не важыць і існуе магчымасць атрымліваць яе ў любой колькасці проста за кошт механічнага церця. 

Сучасная фізіка прытрымліваецца разумення цеплыні як энергіі руху атамаў і малекул рэчыва.

## Адзінкі вымярэння цеплыні 
Цеплыня, як адна з формаў энергіі, у Міжнароднай сістэме адзінак вымярэння СІ адзінкай энергіі з’яўляецца джоўль [Дж]. Пазасістэмныя адзінкі вымярэння цеплыні:
* Калорыя, **1 кал = 4,1868 Дж**,
* Тэрмахімічная калорыя, **1 кал. (тэрмахім.) = 4,1840 Дж**,
* Брытанская цеплавая адзінка (англ. BTU — «British thermal unit»), **1 БТА = 1055,06 Дж**

## Фізічныя разлікі 
Колькасць цеплныі абазначаецца вялікай літарай Q (ад англ. quantity of heat — "«колькасць цеплыні»):

: Q = m \cdot c \cdot \Delta T

дзе

*: m — маса [кг],

*: c — удзельная масавая цеплаёмістасць [Дж/(кг∙К)],

*: \Delta T — змяненне тэмпературы [К]

## Крыніцы цеплыні 
Асноўнымі крыніцамі цеплыні з’яўляюцца хімічныя і ядзерныя рэакцыі, а таксама розныя працэсы ператварэння энергіі.

Прыкладамі экзатэрмічных рэакцый (хімічныя рэакцыі з выдзяленнем цеплыні) з’яўляюцца гарэнне і расшчапленне ежы. Амаль уся цеплыня, атрымліваемая Зямлёй забяспечваецца ядзернымі рэакцыямі, якія працякаюць у нетрах Сонца.

У цеплыню можна ператвараць і іншыя віды энергіі, напрыклад механічную работу і электрычную энергію.

Згодна 1-му закону тэрмадынамікі цеплавую энергію (як і любую) можна толькі ператварыць у іншую форму, але нельга атрымаць «з нічога» ці знішчыць.

## Распаўсюджанне цеплыні 
Распаўсюджанне цеплыні (цеплаабмен) адбываецца ў любых рэчывах і нават праз вакуум пры ўмове наяўнасці рознасці тэмператур.

Вылучаюць тры элементарных віды цеплаабмена:
* Цеплаправоднасць (кандукцыя) — перанос цеплыні ў адным целе.
* Канвекцыя — перанос цеплыні ў вадкасцях і газах, звязаны з рухам субстанцыі.
* Цеплавое выпраменьванне — працэс выпраменьвання і распаўсюджання ў прасторы энергіі ў выглядзе хваляў і элементарных часціц.

## Цеплыня ў жыцці чалавека 
Чалавек выкарыстоўвае цеплыню на працягу ўсяго існавання цывілізацыі, цеплавая энергія так ці інакш прысутнічае абсалютна паўсюдна: ад функцыянавання энергетычных установак да прасцейшых мікраскапічных фізічных працэсаў.

Цеплыня адыгравае важную ролю ў тым ліку і ў функцыянаванні чалавечага арганізма. Энергія, якая атрымліваецца з расшчапленнем ежы ідзе на падтрыманне тэмпературы цела каля 36,7 ° С.

Чалавек лепей адчувае цеплыню, калі ў паветры ўтрымліваецца болей вільгаці. Напрыклад пры тэмпературы 30 ° С, але з 10 % вільготнасцю будзе здавацца, што тэмпература паветра ўсяго 28 °C. Але ўжо пры вільготнасці каля 90 % тэмпература адчуваецца як 40 °C.

## Гл. таксама 
* Цеплаёмістасць
* Цеплавы рух
* Унутраная энергія
* Энтальпія
* Грэлка

## Літаратура 
* Быстрицкий Г. Ф. Основы энергетики — Москва: Кнорус, 2012.,352 с.

## Спасылкі 
* Цеплыня, онлайн-энцыклапедыя «Кругасвет» (на рус. мове)

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Фізіка
Катэгорыя:Энергія