open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Херэфардшыр

**Херэфардшыр** () — унітарная адзінка і цырыманіяльнае графства на захадзе Англіі.

Утворана 1 красавіка 1998 годзе шляхам падзелу неметрапольнага графства Херэфард і Вустэр на ўнітарнае цырыманіяльнае графства Херэфардшыр і неметрапольнае (з захаваннем двухузроўневай сістэмы саветаў) цырыманіяльнае графства Вустэршыр. Уваходзіць у склад рэгіёна Уэст-Мідлендс. Сталіца і найбуйнейшы горад — Херэфард. Насельніцтва 174&nbsp;871 тыс. чалавек (45-е месца сярод цырыманіяльных графстваў і 94-е месца сярод раёнаў; даныя 2001 г.

## Гісторыя 
Тэрыторыя адміністрацыйнага графства Херэфардшыр у 1974 годзе ўвайшла ў ізноў утворанае неметрапольнае графства Херэфард і Вустэр. Падчас адміністрацыйнай рэформы ў 1998 годзе Херэфардшыр стаў цырыманіяльным графствам, атрымаў функцыі і паўнамоцтвы як графства так і раёна, стаўшы ўнітарнай адзінкай.

## Геаграфія 
Агульная плошча тэрыторыі 2&nbsp;180 км² (26-е месца сярод цырыманіяльных графстваў і 7-е сярод раёнаў). Мяжуе на поўначы з цырыманіяльным графствам Шропшыр, на ўсходзе з цырыманіяльным графствам Вустэршыр, на паўднёвым усходзе з цырыманіяльным графствам Глостэршыр, на захадзе з Уэльсом.

## Насельніцтва 
На тэрыторыі ўнітарнага графства Херэфардшыр паводле даных 2001 года пражывае 174&nbsp;871 чалавек, пры сярэдняй шчыльнасці насельніцтва 80 чал./км²).

## Палітыка 
Херэфардшыр кіруецца саветам унітарнай адзінкі, які складаецца з 58 дэпутатаў, абраных у 40 акругах. У выніку апошніх выбараў 30 месцаў у савеце займаюць кансерватары.

## Спорт 
У Херэфардзе, сталіцы Херэфардшыра, базуецца прафесійны футбольны клуб «Херэфард Юнайтэд», які выступаў у сезоне 2010/2011 у Другой Футбольнай Лізе. «Херэфард Юнайтэд» прымае супернікаў на стадыёне Эдгар Стрыт (5 тыс. гледачоў).

## Эканоміка 
## Культура 
## Славутасці 
## Бібліяграфія 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт савета ўнітарнага графства Херэфардшыр 
* Мясцовыя навіны, спорт і т.п.

Катэгорыя:Графствы Англіі
Катэгорыя:Унітарныя адзінкі Англіі
Каралеўства Ірландыя

**Каралеўства Ірландыя** (; ) — ірландская дзяржава, якая існавала з 1541 па 1800 год і займала ўвесь востраў Ірландыя. 1 студзеня 1801 года Ірландыя і Вялікабрытанія аб'ядналіся, стварыўшы Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі.

## Абвяшчэнне каралеўства 
У адпаведнасці з Актам Кароны Ірландыі, зацверджаным Ірландскім парламентам у 1542 годзе, Ірландыя станавілася каралеўствам, а кароль Англіі Генрых VIII, які насіў да гэтага, як і яго папярэднікі, тытул уладара Ірландыі, абвяшчаўся каралём Ірландыі, першым з 1169 года. Спыняла сваё існаванне Лордства Ірландыі, створанае ў 1171 годзе пасля заваявання Ірландыі Генрыхам II, бласлаўлёным на гэта папскай булай Laudabiliter, выдадзенай у 1155 годзе Папам Адрыянам IV.

## Кіраванне дзяржавай 
Главой дзяржавы з'яўляўся англійскі манарх. Главой выканаўчай улады і прадстаўніком англійскага караля быў Лорд-Прадстаўнік, пасля Лорд-Лейтэнант. На гэту пасаду прызначаліся як правіла знатныя англійскія дваране, хоць некалькі разоў гэта месца займалі і ірландцы. У XVIII стагоддзі значэнне гэтай пасады стала памяншацца і вядучую ролю стаў выконваць Генеральны Сакратар Ірландыі. Заканадаўчым органам Каралеўства Ірландыя з'яўляўся двухпалатны парламент, які быў створаны па англійскім узоры і складаўся з палаты Лордаў і палаты Абшчын. Паўнамоцтвы парламента Ірландыі былі істотным чынам абмежаваны цэлым шэрагам заканадаўчых актаў, галоўным чынам — Актам Пойнінга, прапанаваным Лордам-Прадстаўніком Эдуардам Пойнінгам у 1492 годзе, пасля заканчэння войн Пунсовай і Белай ружы.

З 1693 года каталікі, а таксама прадстаўнікі такіх галін пратэстанцтва, як баптызм, прэсвітарыянства і метадызм не дапушчаліся ў склад парламента, а іх правы былі ў значнай меры абмежаваны серыяй законаў, з 1728 па 1793 гады яны нават не мелі выбарчых правоў.

## Гл. таксама 
* Будынак Ірландскага Парламента

Катэгорыя:Гісторыя Ірландыі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы на Брытанскіх астравах
Катэгорыя:Каралеўствы
Катэгорыя:1541 год у Еўропе
Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Ірландыі
Заліў Славы

**Заліў Славы** () — месяцавы заліў у заходняй частцы Мора Спакою.

Селенаграфічныя каардынаты , дыяметр каля 112 км.
Лігнін

**Лігнін** (ад  — дрэва, драўніна) — прыродны палімер нерэгулярнай структуры, складзены з астаткаў замешчаных феноласпіртоў. У драўніне ўтрымліваецца прыблізна 30 % лігніну (у драўніне хвойных парод да 50 %).

Аморфнае рэчыва жоўтага або жоўта-карычневага колеру. Не раствараецца ў вадзе і арганічных растваральніках. Шчыльнасць 1,25—1,45 г/см³. У драўніне лігнін знаходзіцца ў сценках клетак і міжклетачнай прасторы і вызначае механічную трываласць ствалоў і сцёблаў раслін.

## Атрыманне 
У прамысловасці лігнін з’яўляецца пабочным прадуктам у вытворчасці цэлюлозы (сульфатны лігнін і лігнасульфонавыя кіслоты) і гідролізе раслінных матэрыялаў (гідролізны лігнін).

## Выкарыстанне 
*Сульфатны лігнін* выкарыстоўваецца ў якасці ўзмацняльніка сінтэтычнага каўчуку, пластыфікатара керамікі, сыравіны ў вытворчасці фенолфармальдэгідных смолаў і інш.

*Гідролізны лігнін* выкарыстоўваецца ў якасці кацельнага паліва ў лесахімічнай прамысловасці, для атрымання лігніннага вугалю, выпрацоўкі нітралігніну (паніжае вязкасць гліністых раствораў), воцатнай і шчаўевай кіслот, у вытворчасці порыстай цэглы і інш.

**Лігнасульфонавыя кіслоты** выкарыстоўваюцца ў ліцейнай прамысловасці, у працэсах дублення скур і ў якасці дабавак да шыхты ў вытворчасці цэменту, атрымання ваніліну, піракатэхіну і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Лигнин // ХиМиК.ру 
*  
* 

Катэгорыя:Фенолы
Катэгорыя:Біяпалімеры
Катэгорыя:Драўніна
Заліў Суровасці

**Заліў Суровасці** () — месяцавае мора, якое распасціраецца ад Мора Спакою на поўначы да Мора Нектару на паўднёвым усходзе, з захаду і ўсходу аточанае кантынентальнымі ўчасткамі грунту.

Селенаграфічныя каардынаты цэнтра аб’екта — ,  дыяметр складае 206 км.
Шропшыр

**Шропшыр** () — цырыманіяльнае графства і ўнітарная адзінка (як частка) на захадзе Англіі. Уваходзіць у склад рэгіёна Уэст-Мідлендс. Сталіца — Шрусберы, найбуйнейшы горад — Тэлфард.

## Геаграфія 
Цырыманіяльнае графства Шропшыр займае тэрыторыю 3487 кв. км (13-е месца) і мяжуе на захадзе з Уэльсам, на поўначы з цырыманіяльным графствам Чэшыр, на ўсходзе з цырыманіяльным графствам Стафардшыр, на паўднёвым усходзе з цырыманіяльным графствам Вустэршыр, на поўдні з цырыманіяльным графствам Херэфардшыр.

Цырыманіяльнае графства Шропшыр складаецца з палітычна незалежных адна ад адной унітарных адзінак Шропшыр і Тэлфард і Рэкін.

Унітарная адзінка Шропшыр займае тэрыторыю 3197 кв. км (14-е месца) і яе межы амаль цалкам супадаюць з межамі цырыманіяльнага графства, за выключэннем таго, што на паўночным усходзе ўнітарная адзінка Шропшыр мяжуе з унітарнай адзінкай Тэлфард і Рэкін.

Суднаходнай ракой Северн графства падзелена на дзве часткі: паўночную, раўнінную, апрацаваную пад раллі, і паўднёвую, пагорыстую, больш прыдатную для жывёлагадоўлі.

У паўднёвай частцы праходзяць горныя ланцугі Лонг-Мінд (617 м) і Клі-Гільс (550 м). У цэнтры графства гара Врэкін (377 м).

## Спорт 
У горадзе Шрусберы, сталіцы Шропшыра, базуецца прафесійны футбольны клуб «Шрусберы Таўн», выступоўца ва Другой Футбольнай Лізе. «Шрусберы Таўн» прымае супернікаў на стадыёне Нью Мідау (9 тыс. гледачоў).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт савета ўнітарнай адзінкі Шропшыр

Катэгорыя:Графствы Англіі
Катэгорыя:Унітарныя адзінкі Англіі
Херэфардская карта

thumb|Херэфардская карта
**Херэфардская карта свету** — найбуйнейшая (158 на 133 см) захаваная карта еўрапейскага Сярэднявечча (*mappa mundi*). Захоўваецца ў Англіі, у Херэфардскім саборы. Належыць да класічнага тыпу *orbis terrae*. Аўтарам карты ў тлумачэнні на палях названы нейкі Рычард дэ Бела.

На Херэфардскую карту нанесены рэкі Дон і Днепр, Азоўскае мора і нават Фарэрскія астравы. Яны суседнічаюць з біблейскімі і класічнымі сюжэтамі — лабірынтам Мінатаўра, Эдэмскім садам, Ноевым каўчэгам. У цэнтры свету па сярэднявечнай традыцыі намаляваны Іерусалім.

Карта датуецца мяжой XIII і XIV стагоддзяў. Хоць да таго часу ў Еўропе меліся апісанні падарожжаў Рубрука і іншых пасланцаў да двара мангольскага хана, складальнік карты, відавочна, па векавой традыцыі кіраваўся Бібліяй і працамі айцоў царквы.

У 2007 годзе ЮНЕСКА ўключыла Херэфардскую карту ў рэестр «Памяць свету».

## Спасылкі 
* http://www.herefordwebpages.co.uk/mapmundi.shtml
* http://www.herefordcathedral.org/mappa_mappa.asp 
* Visual Encyclopaedias : The Hereford and other Mappae Mundi

Катэгорыя:Геаграфічныя карты
Катэгорыя:Аб’екты рэестра Памяць свету
Катэгорыя:Карты паводле алфавіта
Заліў Згоды

**Заліў Згоды** () — месяцавы заліў у Моры Спакою. Да поўначы ад заліва знаходзіцца Балота Сну.

Селенаграфічныя каардынаты , дыяметр каля 159 км.
Снежнаягаднік белы

**Снежнаягаднік белы**, **Снежная ягада**, **Снягулькі** (*Symphoricarpos albus*) — куст, дэкаратыўная расліна роду Снежнаягаднік сямейства Бружмелевыя. Радзіма — Паўночная Амерыка, дзе ён расце ў Канадзе і на поўначы ЗША.

## Батанічнае апісанне 
Лістападны хмызняк вышынёй да 1,5 метра з тонкімі пабегамі. Лісце супраціўнае, яйкападобнае або авальнае, цэльнакрайняе, даўжынёй да 2-5 см. З верхняга боку зялёнае, голае, з ніжняга — шызае і злёгку апушанае.

Кветкі дробныя (0,6 см дыяметрам), са званочкавым 4-5-лопасцевым ружовым венчыкам, сабраным у густыя кісцепадобныя суквецці ў пазухах лісця. Цвіце з мая па верасень. Плод шарападобны, дыяметрам да 1 см, белага колеру, з дзвюма костачкамі ўнутры, неядомы. Спее ў верасні, доўга не ападае.

## Выкарыстанне 
Ужываецца ў якасці дэкаратыўнай расліны, у асноўным у жывых загарадзях, але добра глядзіцца і ў адзіночных пасадках. Квітнее доўга і багата, на расліне можна ўбачыць і кветкі, і плады адначасова. Зімаўстойлівасць расліны высокая, непатрабавальная, добра пераносіць стрыжку. Размнажаюць снежнаягаднік адводкамі, тронкамі, дзяленнем куста і насеннем.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бружмелевыя
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты
Роберт Котан

Сэр **Ро́берт Брус Ко́тан** (;  — ) — англійскі бібліяфіл і антыквар, які стварыў найбуйнейшы прыватны кніжны збор свайго часу. У 1753 годзе з яго бібліятэкі нарадзіўся рукапісны аддзел Брытанскага музея, які пазней вылучыўся ў Брытанскую бібліятэку.

## Бібліятэка 
Котан зацікавіўся старадаўнімі манускрыптамі падчас навучання ў Кембрыджы, дзе зведаў уплыў Уільяма Кэмдэна. Прыцягнутыя яго кнігамі, у вэстмінстэрскі асабняк Котана імкнуліся патрапіць навукоўцы з ўсёй Англіі. Кароль Якаў I узвёў яго ў рыцары, а потым і ў баранэты. Фактычна ён стаў першым баранэтам Новага часу.

У 1601 г. Котан быў абраны ў парламент і прыняўся пазычаць свае кнігі іншым дэпутатам. Радыкалы накшталт Джона Піма сталі збірацца ў яго доме і выкарыстоўваць яго веды для напісання антыўрадавых трактатаў. Некаторыя з іх цыркулявалі пад імем Котана.

Атачэнне Карла I, быўшы ўстрывожана дзейнасцю Котана, пастанавіла канфіскаваць яго бібліятэку, а яго самога ўзяць пад варту (1629). Яго неўзабаве выпусцілі, аднак бібліятэку змог вярнуць сабе толькі яго сын.

Сярод жамчужын Котанаўскай бібліятэкі — Евангелле з Ліндысфарна і адзіны спіс «Беавульфа», а таксама грэчаская ілюстраваная Кніга Быцця VI стагоддзя, якая моцна пацярпела ад пажару.

Котаны працягвалі пашыраць збор на працягу ўсяго XVII стагоддзя, а ў 1700 годзе ахвяравалі яго дзяржаве.

## Літаратура 
* Роберт Котан у Брытанскай энцыклапедыі

Катэгорыя:Бібліяфілы
Катэгорыя:Баранэты
Катэгорыя:Выпускнікі Кембрыджскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Котанаўская бібліятэка
Маргіяна

250px|thumb|right
**Маргіяна** (стар.-перс. *Маргуш*. ав. «Маўру») — адна з сатрапій Ахеменідскай імперыі, згаданых у Бехістунскім надпісе. Атрымала назву па імі галоўнага горада — Мерва. Адпавядае тэрыторыі Усходняга Туркменістана. На ўсход ад Маргіяны знаходзіліся сатрапіі Согд і Бактрыя. У 521 г. да н.э. узначаленыя Фрадай маргіянцы паднялі няўдалае паўстанне супраць Дарыя Гідаспа.

## Гл. таксама 
* Маргіянская цывілізацыя

Катэгорыя:Гісторыя Туркменістана
Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана
Катэгорыя:Старажытная Персія
Сцюарты

**Сцю́арты** (першапачаткова , , з XVI стагоддзя ўсталявалася афранцужанае напісанне ) — дынастыя каралёў Шатландыі (у 1371—1651, 1660—1707 гг.), Англіі (у 1603—1649, 1660—1694, 1702—1707 гг.), Ірландыі (у 1603—1649, 1660—1694, 1702—1714 гг.) і Вялікабрытаніі (у 1707—1714 гг.).
thumb|Радавы герб

## У Шатландыі 
Першым вядомым прадстаўніком роду Сцюартаў быў патомны сенешаль Алан Фіц-Флаад пры двары валадара Доля. Ён прыбыў у Брытанію неўзабаве пасля Нармандскага заваявання ў XI стагоддзі. У сувязі з чым меркаванні даследчыкаў адносна яго паходжання разыходзяцца — ён мог быць як брэтонцам, так і нармандцам. Алан быў прыхільнікам англійскага караля з Нармандскага дому Генрыха I, які дараваў яму зямельныя ўладанні ў Шропшыры. Адзін з яго сыноў, Уолтэр Фіц-Алан (памёр у 1177) у перыяд феадальнай анархіі ў Англіі падтрымліваў імператрыцу Мацільду і зблізіўся з шатландскім каралём Давідам I. Каля 1136 года Уолтэр перабраўся ў Шатландыю, дзе атрымаў шырокія ўладанні ў Рэнфрушыры, пажыццёвае пэрства і спадчынную пасаду Вярхоўнага сцюарда (аканома) шатландскага каралеўскага двара. Ад назвы пасады і пайшло фамільнае імя Сцюартаў.

Шосты лорд-сцюарт Уолтэр Сцюарт (1293—1326) ажаніўся з Маджары, дачкой караля Роберта I Бруса. Іх сын Роберт II атрымаў у спадчыну шатландскую карону пасля смерці свайго бяздзетнага дзядзькі Давіда II з дынастыі Брусаў. Яго пераемнікамі былі Роберт III, Якаў I, Якаў II, Якаў III, Якаў IV і Якаў V.

## У Англіі 
Дачка Якава V, Марыя Сцюарт, прэтэндавала на англійскі трон, быўшы праўнучкай Генрыха VII. Яе сын, Якаў VI, са спыненнем дынастыі Цюдараў у 1603 стаў каралём Англіі пад імем Якава I, аб’яднаўшы такім чынам англійскі і шатландскі прастолы (хоць афіцыйная унія адбылася толькі ў 1707 годзе).

Яго пераемнікі, каралі Англіі і Шатландыі — Карл I (пакараны смерцю 1649), Карл II (закліканы 1660), Якаў II, ён жа Якаў VII як кароль Шатландыі (выгнаны 1688), Марыя II, якая валадарыла сумесна з мужам Вільгельмам Аранскім, таксама сваяком Сцюартаў, і сястра Марыі Ганна, пры якой было створана адзінае каралеўства Вялікабрытанія (1707). Пасля смерці Ганны ў 1714 годзе яе пераемнікам на брытанскім прастоле, паводле закона, які адхіляў каталікоў ад права на пераход у спадчыну прастола, стаў пратэстанцкі курфюрст Гановера Георг I, унук дачкі Якава I (VI), які заснаваў новую Гановерскую дынастыю.

Тым часам сын Якава II, які жыў у эміграцыі на кантыненце, быў прызнаны Францыяй, Іспаніяй і Папам каралём пад імем Якава III, але яго спробы авалодаць прастолам скончыліся няўдачай (гл. таксама Якабіты). Дом Сцюартаў згас ў 1807 г. са смерцю ўнука Якава II, кардынала Генрыха Бенедыкта.

Выява:StewartofAppin.gif|Тартан Сцюартаў з Апіна
Выява:StewartofAthol.gif|Тартан Сцюартаў з Атала
Выява:StewartofGalloway.gif|Тартан Сцюартаў з Голуэя
Выява:StuartofBute.gif|Тартан Сцюартаў з Б'юта

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Гісторыя Англіі
Катэгорыя:Гісторыя Шатландыі
Леандр Севільскі

**Леандр** (; 540 — 13 сакавіка 600) — біскуп Севільскі. Кананізаваны ў ліку свяціцеляў, памяць у Праваслаўнай царкве здзяйсняецца 27 лютага (па юліянскім календары), у Каталіцкай царквы — 13 сакавіка.

## Біяграфія 
Святы Леандр быў прадстаўніком карэннага насельніцтва Іспаніі (іспана-рымлян) і паходзіў з элітнай і ўплывовай сям'і з Картахены. Ён нарадзіўся ў 540 годзе, а яго бацькамі былі Северыян і Туртура, паводле іншай версіі Феадора. У яго было два брата, біскупы Ісідор Севільскі і Фульгенцый Эсіхскі, і сястра, Святая Фларэнціна, адна з заснавальніц іспанскага жаночага манаства.

У 554 годзе разам з бацькамі, братамі і сястрой, у сувязі з заваяваннем візантыйцамі ўсходняга ўзбярэжжа Пірэнейскага паўвострава, перасяліўся ў Севілью. Там у 578 ці 579 годзе Леандр быў абраны біскупам, пасля чаго заснаваў Севільскую багаслоўскую школу, якая стала вядомым цэнтрам навукі і артадаксальна-нікейскага хрысціянства. У 582 годзе падвергся пераследам з боку караля вестготаў Леавігільда і быў выгнаны з краіны. Аднак у 586 годзе кароль пакаяўся ў несправядлівасці ў адносінах да біскупа, вярнуў яго са ссылкі і папрасіў стаць настаўнікам свайго малодшага сына Рэкарэда. Святы Леандр паклаў шмат прац на адрачэнне вестготаў ад арыянскай ерасі, і ў выніку Рэкарэд, на той момант ужо кароль, у 587 годзе прыняў хрысціянскую веру, заклікаўшы ўсіх сваіх падданых да прыняцця правільнага веравызнання і ліквідацыі сумнай памылкі. Ён старшынстваваў у 589 годзе на Трэцім Таледскім саборы. Сканаў у Севільі 13 сакавіка 600 года.

## Спасылкі 
* Свяціцель Леандр, архібіскуп Севільскі на сайце Православие.Ru
* Saint Leander of Seville 

Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Архібіскупы севільскія
Катэгорыя:Святыя Іспаніі
Катэгорыя:Свяціцелі
Катэгорыя:Лацінамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Эдуард Плантагенет (17-ы граф Уорык)

**Эдвард Плантагенет, 17-ы граф Уорык** (25 лютага 1475 — 28 лістапада 1499) — адзіны сын Джорджа Плантагенета, 1-га герцага Кларэнса і Ізабелы Невіл, малодшы брат блажэннай Маргарэт Поўл, графіні Солсберы. Магчымы прэтэндэнт на трон Англіі ў перыяд валадарання каралёў Рычарда III і Генрыха VII. Ён быў апошнім законным прадстаўніком дому Ёркаў па мужчынскай лініі, а пасля яго смерці загасла дынастыя Плантагенетаў у мужчынскім пакаленні.

## Біяграфія 
Эдвард Плантагенет нарадзіўся 25 лютага 1475 года ва Уорыку, у фамільным маёнтку яго маці, Ізабелы Невіл, старэйшай дачкі Рычарда Невіла, графа Уорыка («Стваральнік каралёў»). Ён стаў графам Уорык пасля пакарання смерцю яго бацькі Джорджа Плантагенета, 1-ы герцага Кларэнс, па абвінавачванні ў дзяржаўнай здрадзе. У верасні 1483 года Эдвард быў пасвечаны ў рыцары Рычардам III у г. Ёрк. Паводле гісторыка Джона Роўза, пасля смерці адзінага сына Рычарда III Эдуарда Мідлгемскага, ён абвясціў сваім спадчыннікам менавіта графа Уорыка.
 
Пасля гібелі Рычарда III у бітве пры Босварце ў 1485 годзе Эдварда, якому было 10 гадоў, пасадзілі ў Таўэр па загадзе першага караля з дынастыі Цюдараў Генрыха VII. Ён знаходзіўся ў зняволенні да 1499 года, пакуль не ўспыхнула паўстанне пад кіраўніцтвам Перкіна Уорбека і не была раскрыта змова з мэтай дпамагчы графу Уорвіку бегчы. 21 лістапада 1499 года Эдуард быў асуджаны судом у Вэстмінстэры і прызнаны вінаватым. Праз тыдзень ён быў абезгалоўлены, а галава і цела былі пахаваны ў абацтве Бішам у Беркшыры за кошт Генрыха VII. Cа смерцю Эдуарда спынілася прамая законная мужчынская лінія Плантагенетаў.

## Спасылкі 
* http://www.thepeerage.com/p10167.htm#i101662

Катэгорыя:Ёркі
Катэгорыя:Постаці вайны Пунсовай і Белай ружы
Катэгорыя:Пакараныя смерцю
Дугласія шызая

**Дугласія шызая**, **Дугласія шэрая**, **Псеўдатсуга шызая** (*Pseudotsuga menziesii var. glauca*) — разнавіднасць псеўдатсугі Мензіса, вечназялёнае хваёвае дрэва.

## Батанічнае апісанне 
Дугласія шэрая — магутнае, прыгожае вечназялёнае дрэва, якое дасягае вышыні 55 м пры таўшчыні ствала да 2 м. Вонкава нагадвае буйную піхту ці елку. Крона канічная. Галіны на маладых дрэвах прыўзнятыя, на старых — гарызантальныя.

Кара буравата-шэрая, са смалянымі ўздуццямі. Ігліца шыза-зялёная, плоская, тупая, размешчаная пад вострым вуглом да пабегаў. Шышкі спеюць за адну вегетацыю, вісячыя, па вылеце насення шышкі ня рассыпаюцца, а застаюцца на дрэве на працягу ўсёй зімы. Насенне 5-6 мм даўжынёй і 3-4 мм шырынёй, з крылом 12-15 мм.

## Арэал 
Радзіма дрэва — заходнія вобласці Паўночнай Амерыкі. Утварае лясы ў Скалістых гарах, горных раёнах заходняй частцы Паўночнай Амерыкі і Цэнтральнай Брытанскай Калумбіі, ў правінцыі Альберта на поўначы. Расце пераважна на вышынях 600-3000 м над узроўнем мора.

## Экалогія 
Святлалюбнае дрэва, здавальняюча пераносіць гарадскія ўмовы, адносна хутка расце і лёгка пераносіць перасадку нават ў дарослым стане. Дарослае дрэва засухаўстойлівае. Развівае глыбокую каранёвую сістэму. Непатрабавальная да ўрадлівасці глебы, але не выносіць цяжкіх, ўшчыльненых глеб.

## Значэнне і выкарыстанне 
Драўніна па якасці набліжаецца да драўніны лістоўніцы.

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Хваёвыя
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі
Віндзорская дынастыя

**Віндзо́рская дынастыя** — кіруючая каралеўская дынастыя ў Вялікабрытаніі.

Дом Віндзараў заснаваны 17 ліпеня 1917 каралём Георгам V з мэтай пазбаўлення кіруючай дынастыі ранейшай нямецкай назвы Саксен-Кобург-Гоцкай ва ўмовах Першай сусветнай вайны. Назва «Віндзар» адсылае да Віндзорскага замка — адной з галоўных рэзідэнцый брытанскага манарха.

## Манархі Віндзорскай дынастыі 
* 1910—1936: **Георг V**
* 1936—1936: **Эдуард VIII**
* 1936—1952: **Георг VI**
* 1952—2022: **Елізавета II**
* з 2022: **Карл III**

Спадчыннікам брытанскага прастола з’яўляецца старэйшы сын Карла III прынц Уільям.

## Члены дому Віндзараў 
Паводле пракламацыі 1917, членамі дому Віндзараў былі абвешчаны нашчадкі каралевы Вікторыі і прынца Альберта па мужчынскай лініі, якія з’яўляюцца брытанскімі падданымі, за выключэннем жанчын, якія ажаніліся з членамі іншых сем'яў. У наш час усе члены дому Віндзараў з’яўляюцца нашчадкамі сыноў караля Георга V.

У 1952 каралева Елізавета II выдала пракламацыю, паводле якой яе нашчадкі, хоць і не з’яўляюцца нашчадкамі каралевы Вікторыі і прынца Альберта па мужчынскай лініі, працягваюць належаць да дому Віндзараў.

## Генеалогія 
Віндзорская дынастыя з’яўляецца брытанскай галіной Саксен-Кобург-Гоцкай дынастыі (і тым самым галіной дому Ветынаў), да якой належаў муж каралевы Вікторыі прынц Альберт (сама Вікторыя паходзіла з Гановерскай дынастыі). Адзіным каралём Вялікабрытаніі, які належаў да Саксен-Кобург-Гоцкай дынастыі, афіцыйна лічыцца Эдуард VII (валадарыў у 1901-1910).

З пункту гледжання традыцыйнай генеалогіі, у якой сваяцтва лічыцца па мужчынскай лініі, Віндзорская дынастыя павінна была абарвацца на Елізавеце II. Прынц Чарлз і яго нашчадкі павінны былі б належаць да Глюксбургскай галіны Ольдэнбургскага дому, з якой паходзіць муж Елізаветы II прынц Філіп (да гэтага дому таксама належаў расійскі імператар Пётр III і ўсе яго нашчадкі па мужчынскай лініі). Аднак з прычыны вышэйзгаданай пракламацыі 1952 года, падобна таму, як рускія цары называлі сябе Раманавымі, Чарлз і яго нашчадкі працягваюць называцца Віндзарамі.

## Гл. таксама 
* Брытанская манархія
* Брытанская каралеўская сям’я
* Спіс манархаў Брытанскіх астравоў
* Уільям Віндзар, казёл

## Спасылкі 
* Каралеўская сям'я на афіцыйным сайце 
* Віндзары на афіцыйным сайце 
* Генеалагічнае дрэва Віндзорскай дынастыі 


Катэгорыя:Каралеўскія дынастыі
Катэгорыя:Саксен-Кобург-Гоцкая дынастыя
Mappa mundi

**Mappa mundi** () — агульная назва геаграфічных карт еўрапейскага Сярэднявечча. Іх асаблівасць заключалася ў тым, што яны прызначаліся не для практычнага ўжывання, напрыклад, пры навігацыі (у адрозненне ад пазнейшых ), а для нагляднай ілюстрацыі хрысціянскай карціны сусвету.

Заснавальнікам сярэднявечнай картаграфіі лічыцца аўтар VIII стагоддзя Беат з Ліебаны, які абапіраўся ў сваёй дзейнасці на Арыстоцеля, Пталамея і Ісідора Севільскага. Адзін з самых ранніх помнікаў — Меравінгская карта з Альбі (каля 730 г.). Тэрыторыі на ранніх картах маляваліся вельмі схематычна. У задачы іх складальнікаў (пераважна манахаў) не ўваходзіла перадача прапарцыйных суадносін тых ці іншых геаграфічных аб’ектаў.

Найбольш распаўсюджаны былі *mappae mundi*, складзеныя па прынцыпу T і O. На гэтых картах суша ўтварала круг, падзелены на тры часткі Міжземным морам і звязанымі з ім вадаёмамі ў форме літары Т. Для сярэднявечнага розуму гэта была найбольш рацыянальная і гарманічная канцэпцыя светабудовы, якая не супярэчыла геаграфічным ведам таго часу. На некаторыя карты наносіліся вылучаныя яшчэ Арыстоцелем кліматычныя зоны — ад арктычнай да экватарыяльнай.

Да XX стагоддзя ацалела каля 1100 картаграфічных помнікаў Сярэднявечча — дыяметрам ад некалькіх сантыметраў да трох з паловай метраў (Эбстарфская карта). Пасля страты Эбстарфскай самай буйной з’яўляецца падобная да яе Херэфардская карта. Насценныя карты такога маштабу ўяўляюць сабой сціслыя энцыклапедыі сярэднявечных ведаў: на іх дастаткова месца для адлюстравання бакоў свету, біблейскіх апавяданняў, міфалагічных жывёл і раслін і заморскіх плямёнаў.

У познім Сярэднявеччы на змену *mappae mundi* прыходзяць партуланы — карты ўзбярэжжаў, значэнне якіх было больш прыкладным. Вянцом сярэднявечнай картаграфіі можна лічыць Каталанскі атлас 1375 года, які вельмі дакладна перадае абрысы Еўропы, і італьянскія гібрыды *mappa mundi* з партуланамі (як, напрыклад, карта фра Маўра з венецыянскай бібліятэкі Марчыяна, датаваная 1459 годам).

## Гл. таксама 
* Сківіцы пекла
* Hic sunt dracones

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сярэдневякоўе
Катэгорыя:Геаграфічныя карты
Маргарэт Поўл

Блажэнная **Маргарэт Поўл, графіня Солсберы** (14 жніўня 1473, замак Фарлі Хангерфард Сомерсет, Англія — 27 мая 1541, Таўэр, Лондан, Англія) — англійская арыстакратка, адна з апошніх прадстаўніц дынастыі Ёркаў, бакавой галіны Плантагенетаў, англійскі пэр. Маргарэт Поўл была дачкой Джорджа Ёркскага, герцага Кларэнса, які быў братам караля Эдуарда IV і караля Рычарда III. Маргарэт, таксама была адной з дзвюх жанчын у XVI стагоддзі ў Англіі, якая была пэрам Англіі па сваім уласным праве, а не па тытуле мужа. Маргарэт Поўл была адным з нешматлікіх членаў дынастыі Плантагенетаў, якія засталіся жывымі пасля войны Пунсовай і Белай ружы, яна была пакарана смерцю ў 1541 годзе па загадзе караля Генрыха VIII, які быў сынам яе стрыечнай сястры Елізаветы Ёркскай.

## Шанаванне 
Рымскі Папа Леў XIII прылічыў да ліку блажэнных, як мучаніцу Рымска-Каталіцкай Царквы 29 снежня 1886 года.

## Спасылкі 
* DWYER, J. G. «Pole, Margaret Plantagenet, Bl.» *New Catholic Encyclopedia*. 2nd ed. Vol. 11. Detroit: Gale, 2003. 455—456. Cited as *New Catholic Encyclopedia*.
* T. F. Mayer, ‘Pole, Reginald (1500—1558)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, Jan 2008, cited as *ODNB*, Reginald Pole.
* Pierce, Hazel, «Pole, Margaret, suo jure countess of Salisbury (1473—1541)», on the website of the Oxford Dictionary of National Biography cited as ODNB.

Поўл
Катэгорыя:Жанчыны эпохі Цюдараў
Аранская дынастыя

**Аранская** ці **Аранска-Насаўская дынастыя** () — каралеўская дынастыя Нідэрландаў з 1815 года, галіна Насаўскага княжацкага дому. З XVI стагоддзя прынцы Аранскія — уплывовая алігархічная сям'я Рэспублікі Злучаных правінцый, з якой абіраліся яе статхаўдары (штатгальтары). Дынастычны колер — аранжавы.

Імя дынастыі паходзіць ад паўднёвафранцузскага княства Оранж, атрыманага ў спадчыну Вільгельмам I Аранскім. Падчас Нідэрландскай рэвалюцыі, адным з правадыроў якой быў Вільгельм I, ён быў абвешчаны статхаўдарам Галандыі, Зеландыі і шэрагу іншых нідэрландскіх правінцый. Яго спадчыннікі, якія таксама займалі гэтыя пасады, у XVII—XVIII стст. дамагліся становішчы фактычных кіраўнікоў выканаўчай улады Рэспублікі Злучаных Правінцый. Вільгельм III Аранскі (1650—1702) з 1689 быў таксама каралём Англіі і Шатландыі.

З яго смерцю род Вільгельма I Аранскага згас, і тытул прынцаў Аранска-Насаўскіх перайшоў да прадаўжальнікаў лініі яго малодшага брата Іаана Насау-Дыленбургскага. Прамы нашчадак Яна абвясціў сябе 16 сакавіка 1815 года каралём Нідэрландаў, і дынастыя Аранска-Насаўскіх ператварылася ў каралеўскую. Нідэрландская каралеўская дынастыя выводзіцца ад родапачынальніка папярэдняй Аранскай дынастыі па шэрагу жаночых ліній.

## Каралі Нідэрландаў (з 1815) 
Пасля вызвалення Нідэрландаў ад напалеонаўскага валадарства па рашэнні Венскага кангрэса ў гэтай дзяржаве была ўсталявана манархічная форма кіравання і прынц Вільгельм VI Аранскі стаў каралём ізноў створанага Каралеўства Нідэрландаў, у склад якога былі ўключаны таксама былыя Аўстрыйскія Нідэрланды (з 1830 года — Бельгія), пад імем Вілема I. Яго сын, будучы Вілем II, быў у шлюбе з сястрой расійскага імператара Аляксандра I вялікай князёўнай Ганнай Паўлаўнай.

Нідэрландскія каралі і каралевы з Аранскай дынастыі:
* (15 сакавіка 1815 — 7 кастрычніка 1840) Вілем I
* (7 кастрычніка 1840 — 17 сакавіка 1849) Вілем II
* (17 сакавіка 1849 — 23 лістапада 1890) Вілем III
* (23 лістапада 1890 — 4 верасня 1948) Вільгельміна
* (4 верасня 1948 — 30 красавіка 1980) Юліяна
* (30 красавіка 1980 — 30 красавіка 2013) Беатрыкс
* (з 30 красавіка 2013) Вілем-Аляксандр

Са смерцю Вілема III у 1890 годзе Аранская дынастыя ў мужчынскім калене згасла. З генеалагічнага пункту гледжання Юліяна належала (па бацьку) да Мекленбургскага дому (en), Беатрыкс — да княжацкага дому Ліпэ (en), а спадчыннікі Беатрыкс працягваюць дваранскі род Амсбергаў. Тым не менш афіцыйна каралеўская сям'я Нідэрландаў працягвае прылічацца да Аранскай дынастыі.

## Вялікія герцагі Люксембурга (1815—1890) 
Да 1890 года прадстаўнікі Аранскай дынастыі кіравалі ў Люксембургу, але пасля таго, як нідэрландскі прастол перайшоў да Вільгельміны, паводле салічнага закона вялікім герцагам Люксембурга стаў прадстаўнік іншай галіны Насау — Адольф.

## Генеалагічнае дрэва 
thumb|160px|Герб графаў Насау-Дыленбург
thumb|160px|Герб графаў і князёў Насау-Дыц

## Спасылкі 
*
Спіс каралёў вестготаў

* **пач. IV ст.** : **Аліка**
* **1-я пал. IV ст.**: **Арыярых**
* **сяр. IV ст.** : **Аарых**
* **365 — 381** : **Атанарых**
* **370 — 380** : **Фрыдыгерн**
* **382 — 410** : **Аларых I**
* **410 — 415** : **Атаульф**
* **415 — 415** : **Сігерых**
* **415 — 419** : **Валія**
* **419 — 451** : **Тэадорых I**
* **451 — 453** : **Тарысмунд**
* **453 — 467** : **Тэадорых II**
* **467 — 485** : **Эйрых**
* **485 — 507** : **Аларых II**
* **507 — 511** : **Гезалех**
* **507 — 531** : **Амаларых**
* **531 — 548** : **Тэўдыс**
* **548 — 549** : **Тэўдыгізел**
* **549 — 554** : **Агіла I**
* **554 — 567** : **Атанагільд**
* **568 — 573** : **Ліўва I**
* **568 — 586** : **Леавігільд**
* **586 — 601** : **Рэкарэд I**
* **601 — 603** : **Ліўва II**
* **603 — 610** : **Вітэрых**
* **610 — 612** : **Гундэмар**
* **612 — 620** : **Сісебут**
* **620 — 621** : **Рэкарэд II**
* **621 — 631** : **Сашрубавала**
* **631 — 636** : **Сісенанд**
* **636 — 640** : **Хінтыла**
* **640 — 641** : **Тульга**
* **641 — 652** : **Хіндасвінт**
* **649 — 672** : **Рекесвінт**
* **672 — 680** : **Вамба**
* **680 — 687** : **Эрвіг**
* **687 — 701** : **Эгіка**
* **697 — 709** : **Вітыца**
* **710 — 711** : **Радэрых**
* **711 — 714** : **Агіла II**
* **714 — 721** : **Ардо**

## Спасылкі 
* 
  
Катэгорыя:Вестготы
Вестготы
Тулуза
*
Аскарбінавая кіслата

**Аскарбінавая кіслата**, вітамін C (*Acidum ascorbinicum*) C6H8O6 — арганічнае злучэнне, роднаснае глюкозе. Выконвае важную ролю ў жыццядзейнасці арганізма чалавека і жывёл. Адыгрывае важную ролю ў акісляльна-аднаўленчых працэсах, садзейнічае працэсу ўтварэння дэзоксірыбануклеінавай кіслаты.

Бясколернае крышталічнае рэчыва, кіслае на смак. Малекулярная маса 176,13. Добра раствараецца ў вадзе, раствараецца ў этаноле. Амаль не раствараецца ў эфіры, бензоле, хлараформе, тлушчах. Растворы аскарбінавай кіслаты хутка акісляюцца на паветры.

Арганізм чалавека, прыматаў, марскіх свінак, некаторых птушак і рыб не здольны сінтэзаваць аскарбінавую кіслату. Неабходная колькасць яе здабываецца з ежы. Недахоп аскарбінавай кіслаты ў арганізме вядзе да захворвання цынгой.

## Крыніцы аскарбінавай кіслаты 
Аскарбінавая кіслата ўтрымліваецца ў ягадах, агародніне, садавіне, ігліцы хвоі і елкі. У медыцынскіх мэтах аскарбінавую кіслату атрымліваюць сінтэтычна з глюкозы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* [Аскорбиновая кислота* (Ascorbic acid*)](http://slovari.yandex.ru/~книги/РЛС/Аскорбиновая%20кислота*%20(Ascorbic%20acid*)/) // Регистр лекарственных средств России 
* Аскорбиновая кислота* // Реестр лекарственных средств 
* 

Катэгорыя:Арганічныя кіслоты
Катэгорыя:Вітаміны
Раманаўка

Назву **Рама́наўка** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Раманаўка — вёска ў Сенненскім раёне
** Раманаўка — вёска ў Талачынскім раёне
* Гомельская вобласць:
** Раманаўка — вёска ў Мазырскім раёне
** Раманаўка — вёска ў Нараўлянскім раёне
** Раманаўка — вёска ў Рагачоўскім раёне
** Раманаўка — назва вёскі Мірная Стаўпнянскага сельсавета Рагачоўскага раёна да 1977 года
** Раманаўка — вёска ў Рэчыцкім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Раманаўка — вёска ў Ваўкавыскім раёне
### Казахстан 
* Раманаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)
### Расія 
* Раманаўка (Саратаўская вобласць)
Бостанская бойня

«**Бостанская бойня**» () альбо «**інцыдэнт на Кінг-стрыт**» () — сутычка паміж брытанскімі ваеннымі і жыхарамі горада Бостана, якая адбылася 5 сакавіка 1770 г.

## Прычыны падзеі 
Пасля Франка-індзейскакй вайны (1757—1763 гг.) брытанскі ўрад прыняў некаторыя непапулярныя меры адносна жыхароў 13 англійскіх калоній. Сярод іншага ім было забаронена перасяляцца на новыя землі Паўночнай Амерыкі, якія належалі Брытанскай Кароне. У выніку гэтага расла напружанасць паміж каланістамі і метраполіяй. Калі Брытанскі ўрад прыняў рашэнне ўвесці армію ў некаторыя гарады калоній, напружанасць дасягнула свайго піка.

## Ход падзеі 
Брытанскія вайсковыя патрулі рэгулярна былі аб’ектам насмешак з боку каланістаў. 5 сакавіка 1770 г. натоўп з некалькіх дзясяткаў бостанцаў распачаў пікет ля будынку мытні з англійскімі таварамі з абразамі у бок адзінага вартавога. На дапамогу вартавому прыйшоў вайсковы патруль капітана Прэнстана. Калі ў патруль пачалі кідаць снежкі і каменні, вайскоўцы сталі страляць на паражэнне. У выніку загінулі 3 бостанца, яшчэ 11 былі паранены, 2 з параненых памерлі. Мітынг быў спынены, але людзі разышліся толькі калі ўлады паабяцалі правесці аб’ектыўнае расследаванне здарэння. Сярод вайскоўцаў не было ні загінуўшых, ні параненых.

### Спіс загінуўшых 
* Сэмюель Грэй
* Джэймс Колдвэл
* Крыспэс Аттакс
* Сэмюель Мейврык
* Патрык Кар

## Значэнне падзеі ў гісторыі 
Ацэнкі сучаснікаў гэтай падзеі былі рознымі, аб чым сведчыць той факт, што амерыканцы называюць яе бойняй ці разнёй, а брытанцы — інцыдэнтам. З аднаго боку Прэнстана і яго людзей асуджалі за забойства бяззбройных, і сам капітан разам з 8 салдатамі былі арыштаваны, іх судзілі і ўсіх апраўдалі за выключэннем двух салдат, прысуджаных да кляймення вялікага пальца. (Судзілі і некалькіх бостанцаў, і таксама апраўдалі.) З другога боку, адкрытым заставалася пытанне, ці была пагроза агрэсіі бостанцаў супраць брытанскіх вайскоўцаў. Трэба зазначыць, што снежкі і каменні магчыма выкарыстоўваць не толькі як сродак абразы, але і як сапраўдную зброю.

Пасля гэтай акцыі напружанне ў Бостане ўзрасло настолькі, што брытанская адміністрацыя вырашыла вывесці войскі з горада. Былі адменены многія непапулярныя законы, захаваўся падатак на чай як сімвал права метраполіі ўстанаўліваць падаткі ў калоніях.

Пазней яшчэ адна акцыя бостанцаў, вядомая як Бостанскае чаяпіцце, падняла новую хвалю процістаяння, каланістаў і метраполіі, што прывяло да Рэвалюцыйнай вайны за незалежнасць і ўзнікнення новай дзяржавы — ЗША.

У 1888 г. памяць 5 бостанцаў, загінуўшых у 1770 г., ушанавалі ўсталяваннем абеліска ў Бостане.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Бостонская бойня // CABAL’s Core Память забытых войн и бунтов
* Дзве грамадзянскія вайны амерыканцаў , Аўтар А. Берастоўскі // ARCHE
* Два выбуха, якія спарадзілі ЗША, // Блог Андрэя Берастоўскага (таксама з некаторымі змяненнямі апублікавана пад назвай «Бостанская „бойня“ ці Інцыдэнт на Кінг Стрыт » на партале «Историческая правда»)

Катэгорыя:Гісторыя ЗША
Катэгорыя:Гісторыя трынаццаці калоній
Катэгорыя:Бостан
Халха-манголы

**Ха́лха-манго́лы** () — найбуйнейшая група усходніх манголаў, асноўная этнічная супольнасць Манголіі (82,40 % ад усяго насельніцтва). Агульная колькасць у Манголіі (2010 г.) — 2 168 141 чал. У 2009 г. у Беларусі жыло 29 чал., якія адносілі сябе да халха-манголаў. З іх 11 чал. лічыла роднай мовай мангольскую, 2 чал. — беларускую.

## Паходжанне 
Назва *Халх* пачала ўжывацца ў дачыненні да тэрыторыі вакол хрыбта Хэнтэй з другой паловы XVI ст. і значыла «шчыт». Яна магла азначаць мяжу Мангольскай імперыі або папросту горны рэгіён. У той час землі Халх мелі насельніцтва рознага этнічнага паходжання, у тым ліку групы тангутаў, тунгусаў і цюркаў, аднак большасць складалі непасрэдна манголы. Іх родава-племянная сістэма была разбурана яшчэ ў XIII ст. у выніку рэформ Чынгісхана і Угэдэя. На чале пэўных качавых аб’яднанняў стаялі феадалы, стаўленікі мангольскіх ханаў.

Канчатковае вылучэнне халха-манголаў адбылося ў XVII ст., калі заходнія манголы-айраты стварылі Джунгарскае ханства. Барацьба паміж халха-манголамі і джунгарамі садзейнічала іх адасабленню. У 1691 г. халха-мангольскі курултай прызнаў сваю падначаленасць імперыі Цын, хаця на месцах працягвалі кіраваць буйныя феадалы — ханы, а тэакратычная ўлада належала будысцкаму кіраўніку — багдыхану.

У 1911 г. у выніку рэвалюцыі ў Кітаі імперыя Цын скончыла сваё існаванне. Пры падтрымцы РСФСР у 1921 г. была створана незалежная Манголія.

## Субэтнічныя групы 
У складзе халха-манголаў вылучаюцца групы халха-эльджыгенаў або элжгін, а таксама дарыганга.

Халха-эльджыгены жывуць у Заходняй Манголіі, недалёка ад возера Убсу-Нур. Яны істотна не адрозніваюцца ад іншых халха-манголаў па сваёй мове і культуры, але суседзі далі ім асобнае найменне ў гонар іх легендарнага кіраўніка Эльджыген-хана, які быццам бы меў асліныя вушы.

Дарыганга насяляюць плато Дарыганга на паўднёвым усходзе Манголіі. У канцы XVII ст. іх продкі былі пераселены маньчжурскімі імператарамі з Унутранай Манголіі, каб пасвіць табуны імператарскіх коней. Да новых насельнікаў таксама далучаліся палонныя джунгары і выхадцы з Цэнтральнай Манголіі. Дарыганга ўваходзілі ў маньчжурскую сістэму сцягавых аб’яднанняў *гуса*, адмененую толькі ў 1921 г. пасля далучэння іх зямель да Манголіі.

Дарыганга размаўляюць на тым жа дыялекце мангольскай мовы, што і астатнія халха-манголы, але маюць свае асаблівасці ў вопратцы, звычаях і традыцыях.

## Мова 
Халха-манголы размаўляюць на асобным дыялекце мангольскай мовы, які з’яўляецца ў Манголіі літаратурным. Пісьмовасць на аснове кірыліцы.

## Рэлігія 
Большасць вернікаў спавядае будызм кірунку ваджраяна. Шырока распаўсюджаны шаманісцкія звычаі, шанаванне гор і камянёў, вера ў сакральныя знакі *овоо*.

## Спасылкі 
* A BRIEF MONGOLIAN HISTORY 
* The last Bogd Khan and the lost aristocrats of Mongolia  
* Этнический состав народов Монголии 

Катэгорыя:Манголы
Катэгорыя:Народы Манголіі
Ювеналій Аляксандравіч Вейс

**Ювеналій Аляксандравіч Вейс** (, г. Екацярынбург — ) — беларускі вучоны ў галіне машыназнаўства і механізацыі сельскай гаспадаркі. Акадэмік АН БССР (1940, член- карэспандэнт з 1936), доктар тэхнічных навук (1937), прафесар (1909). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1940).

## Біяграфія 
Скончыў  ў 1899. У 1920-41 загадчык кафедры механізацыі сельскай гаспадаркі, прарэктар БСГА. У 1941-45 прафесар . У 1946-47 узначальваў Аддзяленне прыродазнаўчых і сельскагаспадарчых навук АН БССР. З 1947 загадчык лабараторыі па вывучэнні фізіка-механічных уласцівасцяў раслін Інстытута механізацыі сельскай гаспадаркі АН БССР.

* Курс сельскохозяйственного машиноведения. 4-е изд. М.; Л.: ОГИЗ-ГИСХККЛ, 1931.
* Вейс, Ю. А. Сельскохозяйственное кустарное машиностроение в России / Ю. А. Вейс. — Киев, 1915.
* Вейс, Ю. А. Курс сельскохозяйственного машиноведения / Ю. А. Вейс. — 3-е изд., значит. перераб. и доп. — Москва ; Ленинград : Госиздат, 1929 ; 1931.
* Вейс, Ю. А. Почвообрабатывающие и посевные машины травопольной системы земледелия : пособие для студентов агрономических вузов, факультетов механизации сельского хозяйства и руководящих работников земельных органов и МТС / Ю. А. Вейс. — Минск : Гос. изд-во БССР, 1952.

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1940), медалямі.

## Літаратура 
* *Афанасов, И. М.* Развитие инженерных исследований по механизации в Белорусской сельскохозяйственной академии [Ю. А. Вейс] / И. М. Афанасов // Белорусская Ордена Трудового Красного Знамени сельскохозяйственная академия. 125 лет : юбилейный сборник. — Минск, 1965. — С. 145—171.
* Вейс Ювеналій Аляксандравіч //  — С. 62.
* Вейс Ювеналий Александрович // Республика Беларусь : энциклопедия. — Минск, 2006. — Т. 2 : А-Герань. — С. 605.
* Ученый — механизатор в Белоруссии Ю. А. Вейс // Белорусская сельскохозяйственная академия : Летопись факультета механизации сельского хозяйства (1947—1997 гг.) / Бел. с.-х. акад. Фак-т механизации сел. хоз-ва. — Горки, 1997. — С. 22—28. — (Стояли у истоков факультета).
* *Шаршунов, В. А.* Вклад сотрудников академии в агроинженерное образование и науку [Ю. А. Вейс] / В. А. Шаршунов // Вестник Белорусской государственной сельскохозяйственной академии. — 2010. — № 1.
* *Шаршунов, В. А.* Горецкое земледельческое училище — первое среднее специальное аграрное учебное заведение Беларуси [Ю. А. Вейс] / В. А. Шаршунов, А. Р. Цыганов, В. М. Лившиц // Вышэйшая школа. — 2005. — № 1. — С. 63—69.
* Вейс Ювеналий Александрович. В кн: *Лившиц, В.М, Цыганов, А.Р., Саскевич, П.А.* Гордость и слава Белорусской государственной сельскохозяйственной академии.Профессора и выпускники: академики и члены корреспонденты. — Горки: 2017. — С.12-14.

## Спасылкі 
* Акадэмік ВЕЙС Ювеналій Аляксандравіч
* Ювеналій Аляксандравіч Вейс у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 
* Вейс Ювеналий Александрович 

Катэгорыя:Постаці беларускай сельскай гаспадаркі
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Беларускай ССР
Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі
Іосіф Арымафейскі

**Іо́сіф Арымафе́йскі** () — іўдзейскі старэйшына, у грабніцы якога быў пахаваны Ісус Хрыстос; згадваецца ўсімі чатырма евангелістамі ў апавяданні пра пахаванне Хрыста (; ; ; ).

## Іосіф у Евангеллях 
Паводле Евангелля — багаты і знатны член Сінедрыёна, з горада Арымафеі ці Рамафы (Рамы), быў паслядоўнікам Ісуса, але тайным, і не ўваходзіў у лік апосталаў.

Менавіта Іосіф прасіў у Пілата цела пакаранага смерцю Ісуса, і, атрымаўшы дазвол зняць Яго з крыжа, пахаваў у высечанай у скале грабніцы, якая належала яму самому. Разам з яшчэ адным вучнем Ісуса, Нікадзімам, Іосіф абгарнуў цела Ісуса плашчаніцай, якой, па адной з версій, з'яўляецца Турынская плашчаніца.

У хрысціянстве лічыцца, што з пахаваннем у грабніцы Іосіфа Арымафейскага было выканана месіянскае прароцтва Ісаі: «*Яму выраклі магілу са зладзеямі, але Ён пахаваны ў багатага*» ().

У апакрыфічных тэкстах — «Евангеллі Пятра», «Дзеяннях Пілата» і іншых — утрымліваюцца іншыя звесткі пра Іосіфа, у большасці сваёй легендарныя. Так, напрыклад, «Евангелле ад Пятра» паведамляе, што Іосіф Арымафейскі быў асабістым сябрам Понція Пілата.

Памяць Іосіфа ў Каталіцкай царкве — 31 жніўня, ў Праваслаўнай царкве — у Тыдзень жонак-міраносіц (3-і пасля Вялікдня).

## Іосіф і легенда пра Грааль 
Гісторыя Іосіфа атрымала вялікае распаўсюджванне дзякуючы легендзе пра Святы Грааль — чашу, у якую Іосіф збірае кроў Хрыста. Розныя часткі гэтай гісторыі выкладзены ў рамане *Joseph d’Arimathie* (каля 1215) французскага паэта Роберта дэ Барона, які нібы перавёў легенду з латыні. Пазнейшы французскі раман *Grand St. Graal* (1240) паслужыў асновай для англійскіх твораў *Joseph of Arimathie* і *The Holy Grail*, якія падаюць ключ да сувязі гісторыі Грааля і легенд пра рыцараў Круглага стала караля Артура.

Паводле легенды, Іосіф перадаў дзіду Лонгіна нейкай легендарнай асобе, якая засталася ў гісторыі як «Кароль-рыбалоў». Ён жа стаў і захавальнікам Святога Грааля. Уладанне Дзідай згуляла з «Каралём-Рыбаловам» злы жарт — ён стаў еўнухам.

## Спасылкі 
* Іосіф Арымафейскі, захавальнік святога Грааля

Катэгорыя:Персанажы Новага Запавету
Катэгорыя:Святы Грааль
Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя
Левіты

**Леві́ты ** (от , Леві) — частка яўрэяў, прадстаўнікі калена Левія, у тым ліку коэны. З левітаў набіраліся служкі (пеўчыя, музыканты, варта і г.д.) у пераносным храме — Скініі, а пазней — у Іерусалімскім храме.

Левіты падзяляліся на дзве ступені. Да першай ступені адносіліся святары (коэны), якія паходзілі выключна з нашчадкаў Аарона па прамой мужчынскай лініі. Яны мелі ўласную іерархію (першасвятар, намеснік, ключнікі, скарбнікі і г.д.). Да другой ступені святарства адносяцца тыя члены калена Левія, якія не з'яўляліся нашчадкамі Аарона, і яны завуцца *левітамі*.

На левітах ляжалі абавязкі святарства: яны ахоўвалі парадак пры набажэнстве, кіравалі народам пры ахвярапрынашэннях, вылечвалі пракажоных, былі музыкантамі і спявалі псалмы, складалі ганаровую храмавую варту.

Традыцыйна левіты займаліся навучаннем народа закону Торы, у старажытнасці летапісцы выходзілі пераважна з левітаў.

Храмавыя ахвярапрынашэнні здзяйсняліся коэнамі, аднак астатнія левіты бралі ўдзел у набажэнстве і былі абавязаны клапаціцца пра ўтрыманне Скініі, а пазней — Храма. У эпоху Другога Храма левіты таксама забівалі і падрыхтоўвалі жывёл для ахвярапрынашэнняў.

Паколькі з усіх кален Ізраіля левіты былі адзіным каленам, якое не было надзелена зямлёй, яны знаходзіліся ў залежнасці ад сваіх субратаў. Гэта становішча не дазваляла левітам звесціся ў закрытую багатую жрэцкую касту, як бывала ў іншых народаў старажытнага Усходу. Пры цары Давідзе левітаў налічвалася 38 тыс. чалавек ад 30 гадоў і старэй. Аднак левітам былі вылучаны зямельныя надзелы ў наваколлях розных гарадоў, пры гэтым кожны горад павінен быў падтрымліваць сваё святарства дзесяцінамі і ахвяраваннямі. Гэта павіннасць стала адной з прычын, якія выклікалі паўстанне дзесяці паўночных кален пасля смерці Саламона (каля 930 да н.э.). Правадыр гэтага паўстання, Іераваам, выгнаў з новага царства Ізраіля ўсіх левітаў.

## Гл. таксама 
* Коэны
* Сегал
* Леві
* Левіт
* Левітан

## Спасылкі 
* 
* Рамбам пра левітаў 

Катэгорыя:Іўдаізм
Катэгорыя:Ахвярапрынашэнні ў іўдаізме
Катэгорыя:Яўрэйскі Храм
Катэгорыя:Пакаленні Ізраіля
Евангелле паводле Пятра

**Евангелле паводле Пятра** — адзін з новазапаветных апокрыфаў. Існавала ў першыя стагоддзі хрысціянства, але было адпрэчана царквой. Евангелле Пятра ведаў Юстын.
 
Евангелле паводле Пятра адносіцца да Евангелляў Пакутаў — распавядае пра суд Пілата, распяцце Ісуса, яго пахаванне і Уваскрэсенне. Таксама Евангелле паводле Пятра ўтрымлівае фрагмент, які разглядаецца тэолагамі як апавяданне пра сашэсце ў пекла. Завяршаецца тэкст з'яўленнем Ісуса жонкам-міраносіцам.

У XIX стагоддзі ў Ахміме (Егіпет) у магіле сярэднявечнага манаха былі знойдзены ўрывак з Евангелля Пятра і «Апакаліпсіс Пятра». Творы былі напісаны па-грэчаску. Ва ўрыўку з евангелля аўтар заве сябе «*я, Пётр*». Евангелле Пятра выклікала вялікія спрэчкі і ў асяроддзі тэолагаў, і ў асяроддзі вучоных.

## Гл. таксама 
* Тры дні і тры ночы

## Спасылкі 
* Евангелле паводле Пятра на мове арыгінала

Катэгорыя:Апокрыфы Новага Запавету
Катэгорыя:Апостал Пётр
Эдвін Фрэдэрык О’Браен

Яго Высокапраасвяшчэнства кардынал **Эдвін Фрэдэрык О’Браен** (; , Бронкс, Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі кардынал. Тытулярны біскуп Тызікі і дапаможны біскуп Нью-Ёрка з 6 лютага 1996 па 7 красавіка 1997. Каад'ютар архідыяцэзіі ўзброеных сіл ЗША з 7 красавіка па 12 жніўня 1997. Архібіскуп узброеных сіл ЗША з 12 жніўня 1997 па 12 ліпеня 2007. Архібіскуп Балтымара з 12 ліпеня 2007 па 29 жніўня 2011. Апостальскі адміністратар Балтымара з 29 жніўня 2011 па 20 сакавіка 2012. Пра-вялікі магістр Рыцарскага Ордэна Святой Труны Гасподняй з 29 жніўня 2011 па 15 сакавіка 2012. Вялікі магістр Рыцарскага Ордэна Святой Труны Гасподняй з 15 сакавіка 2012. Кардынал-дыякан з дыяканствам *S. Sebastiano al Palatino* з 18 лютага 2012.

## Біяграфія 
Пасвечаны ў свяшчэнны сан кардыналам Фрэнсісам Спелманам 29 мая 1965 года. У 1965—1970 гадах — грамадзянскі капелан Ваеннай акадэміі Вест-Пойнт, затым ваенны капелан у званні капітана. Служыў капеланам у складзе 82-й паветрана-дэсантнай дывізіі ў Форт-Брэг, у 1971—1972 гадах — у В’етнаме ў складзе 173-й паветрана-дэсантнай брыгады і 1-й «кавалерыйскай» дывізіі, затым у Форт-Гордан. У 1973 годзе накіраваны для далейшага навучання ў Рым. Далей служыў на розных пасадах у царкоўнай адміністрацыі ў ЗША.

18 лютага 2012 года, у саборы Святога Пятра адбылася кансісторыя, на якой Эдвін Фрэдэрык О’Браен быў узведзены ў сан кардынал-дыякана з дыяканствам *S. Sebastiano al Palatino*. На новага Князя Царквы была ўскладзены кардынальская шапка і ўручаны кардынальскі пярсцёнак.

Удзельнік Канклава 2013 года.

## Спасылкі 
* Інфармацыя 

Катэгорыя:Кардыналы ЗША
Катэгорыя:Апостальскія адміністратары
Дапаможны біскуп

**Аўксіліярый** () ці **дапаможны біскуп** — у Рымска-каталіцкай царкве біскуп, прызначаны ў вялікую і шматлікую дыяцэзію, з мэтай дапамогі біскупу-ардынарыю. Таксама дапаможны біскуп можа быць прызначаны ў дыяцэзія, ардынарый якой па якіх-небудзь прычынах няздольны выконваць свае функцыі.

Паводле кананічнага права, ніякі біскуп не можа быць пасвечаны без права на пэўную і асобную дыяцэзія, якой ён кіруе, ці фактычна ці патэнцыйна, таму дапаможныя біскупы — тытулярныя біскупы дыяцэзій, якія больш не існуюць.

Кананічнае права патрабуе, каб дыяцэзіяльны біскуп прызначыў кожнага дапаможнага біскупа генеральным вікарыем ці біскупскім вікарыем дыяцэзіі.

## Гл. таксама 
* Вікарый, каталіцтва
* Дэкан, каталіцтва

Катэгорыя:Рэлігійныя тытулы
Катэгорыя:Рымска-каталіцкая царква
Катэгорыя:Царкоўная структура Рымска-Каталіцкай Царквы