Насякомыя

**Насяко́мыя** (*Insecta*) — клас беспазваночных членістаногіх жывёл. Разам з мнаганожкамі адносяцца да падтыпу трахейнадыхальных. Цела насякомых пакрыта хіціназаванай , якая ўтварае экзашкілет і складаецца з трох аддзелаў: галавы, грудзей і брушка. У шмат якіх групах насякомых другі і трэці сегменты грудзей нясуць па пары крылаў. Ног тры пары, і яны мацуюцца на грудным аддзеле. Памеры цела насякомых ад 0,2 мм да 30 см і больш.

Традыцыйна, у беларускай мове рэдка выкарыстоўвалася агульнае азначэнне насякомых. Напрыклад, шырока ўжывалася слова *казя́ўка* і яму роднасныя. У слоўніку Сцяпана Некрашэвіча і Міколы Байкова 1928 г. беларускімі адпаведнікамі гэтага паняцця значыліся лексемы *казя́ўка*, *казу́рка*, *казю́рка*, *жу́жла*, *шасьціножка*, *жамяра*. Апошнія два варыянты прапаноўваліся ў 1926 г. тэрміналагічнай камісіяй Інбелкульта. У акадэмічным «Руска-беларускім слоўніку» 1937 г. пад рэдакцыяй Андрэя Александровіча адзіным адпаведнікам падавалася лексема *насякомае*.

## Сістэматыка 
Лацінская назва  мае фармальнае аўтарства Карла Лінея ў сілу правілаў , паводле якога дата выхаду 10-га выдання лінееўскай «Сістэмы прыроды» (1758) з’яўляецца зыходнай датай прыярытэту для ўсіх назваў заалагічных таксонаў. У дачыненні да тыпіфікаваных назваў відаў, родаў, сямействаў і прамежкавых паміж імі дзейнічаюць правілы Міжнароднага кодэкса заалагічнай наменклатуры, але на такія нетыпіфікаваныя назвы, як *Insecta*, яны не распаўсюджваюцца. У выніку гэтага ў навуковай літаратуры выкарыстоўвалі назву «Insecta» для самых розных таксонаў. Зыходна, з часоў Арыстоцеля, гэта назва адносілася да наземных членістаногіх (шасціногіх, павукападобных і іншых), але не да ракападобных. Ліней змясціў ракападобных у клас *Insecta*, так што *Insecta* паводле Лінея прыблізна адпавядае цяперашняму таксону *Arthropoda* (членістаногія).

У некаторых атрадаў насякомых крылы зведалі шэраг змен для выканання спецыяльных функцый. У лускакрылых і перапончатакрылых задняе крыло адрозніваецца ад пярэдняга як па функцыянальным значэнні, так па памеры і плошчы, а ў двухкрылых ператвараецца ў . У вееракрылых у жужальцы ператварылася пярэдняя пара крылаў. У жукоў пярэднія крылы эвалюцыянавалі ў  для абароны задніх крылаў, схаваных у спакоі пад імі. Пярэднія крылы клапоў таксама могуць цвярдзець, а ў скурыстакрылых, прамакрылых, багамолаў і тараканаў яны сталі скурыстымі і не прымаюць удзелу ў палёце.

У шчацінахвостак і іншых бяскрылых насякомых з падкласа *Apterygota* крылы наогул адсутнічаюць. Большасць прадстаўнікоў падкласа *Pterygota* маюць крылы, аднак назіраюцца другасная іх страта ў асобных груп (блохі, вошы, пухаеды) і кароткакрыласць (брахіптэрыя). У некаторых з іх крылы могуць прысутнічаць толькі ў прадстаўнікоў аднаго полу, напрыклад, у самцоў  (*Mutillidae*) і вееракрылых (*Strepsiptera*). У рабочых асобін некаторых , такіх як мурашкі і тэрміты, крылы таксама адсутнічаюць. Радзей сустракаецца іншы варыянт, калі крылы маюцца толькі ў самкі, як напрыклад, у наезнікаў з сямейства ''*.

Сярод бактэрый прыкладам аблігатных унутрыклеткавых сімбіёнтаў служыць вальбахія (*Wolbachia*). Гэтым родам бактэрый інфікавана да 20 % усіх відаў насякомых. Яны маюць для іх як дадатнае (павышэнне пладавітасці і прыстасаванасці некаторых насякомых), так і адмоўнае значэнне (андрацыд, партэнагенез, дэгенерацыі эмбрыёнаў, фемінізацыя).

Самка пчол-зязюль і некаторых вос з падобнымі паводзінамі пранікае ў гняздо гаспадара і забівае там матку калоніі. Затым яна адкладвае свае ўласныя яйкі, а рабочыя асобіны віду-гаспадара пасля выкормліваюць лічынак віду-паразіта. Менавіта так паступаюць чмялі-зязюлі падрода *Psithyrus* і больш за 700 відаў роду *Nomada*, якія паразітуюць на пчолах з родаў *Andrena*, *Lasioglossum*, *Eucera*, *Melitta* і *Panurgus*. Сваіх гнёздаў пчалы-зязюлі не будуюць, і ў іх няма апарата для збору пылка, а з-за адсутнасці апушвання яны знешне больш падобныя на вос, чым на пчол. Некалькі тысяч відаў пчол-зязюль вядомы ў сямействах *Apidae*, *Megachilidae* і *Halictidae* — методыка ачысткі ран ад мёртвых тканін і нагнаення пры дапамозе лічынак Calliphoridae. Сілкуючыся раскладаючыміся тканінамі ран, яны выдаляюць іх, а сваімі вылучэннямі перашкаджаюць размнажэнню патагенных бактэрый. Таксама, яны вылучаюць алантаін, які спрыяе гаенню ран. У нашы дні выкарыстоўваюцца спецыяльна выгадаваныя стэрыльныя лічынкі мух *Lucilia*, *Calliphora* і інш. Дадзены метад выкарыстоўваецца і сёння ў некаторых медыцынскіх цэнтрах Еўропы і ЗША. У некаторых частках свету (у асноўным у Афрыцы і Паўднёвай Амерыкі) вялікія мурашы, асабліва качавыя, выкарыстоўваюцца пры зашыванні ран падчас хірургічных аперацый. Сківіцамі мурашак захопліваюць краі раны і фіксуюць іх на месцы, затым цела насякомага адразаюць.

### Развядзенне насякомых 
Развядзенне насякомых звычайна ажыццяўлялася ў навуковых мэтах або для біялагічнай барацьбы з шкоднікамі сельскай і лясной гаспадаркі. Пераважна праводзіліся масавыя гадоўлі драпежных або паразітычных насякомых. З павелічэннем колькасці калекцыянераў, у шэрагу краін у канцы XX стагоддзя сталі стварацца фермы па гадоўлі насякомых, пераважна матылькоў. Найбольш вядомыя з іх — востраў Пінанг у Малайзіі, Булола на Новай Гвінеі, Саціпа ў Паўднёвай Амерыцы. Сімвалам рок-гурта «Journey» з’яўляецца свяшчэнны скарабей, які таксама намаляваны (звычайна ляціць, з распраўленымі крыламі) на вокладках большасці альбомаў. Мурашка выяўлена на лагатыпе адной з найуплывовейшых электронных груп «The Prodigy». Вобраз матылькоў часта ўзнікае ў папулярнай музыцы: існуе амерыканская рок-група «Iron Butterfly», а таксама песні «Scorpions» — «*Yellow Butterfly*», «Crazy Town» — «*Butterfly*», Майкла Джэксана — «*Butterflies*», «HIM» — «*Wings of a butterfly*», «Diary of Dreams» — «*Butterfly Dance*», і многія іншыя.

### У выяўленчым мастацтве 
Насякомых часта малявалі на сваіх палотнах многія мастакі, сярод іх Ян Брэйгель Старэйшы, Ян Давідс дэ Хем, Бальтазар ван дэр Аст, Амбросі Босарт, Якаб ван Хюльсданк, Георг Флегель, Ганс Гофман. Мастацкія выявы матылькоў з даўніх часоў існуюць у многіх сусветных культурах. Першыя з іх вядомыя па старажытнаегіпецкіх фрэсках, узростам 3500 гадоў.

У выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека: высечкі лясоў, узворвання цалінных стэпаў і сенажацей, асушвання балот, ужывання інсектыцыдаў і г.д. колькасць многіх відаў насякомых у значнай меры скарацілася, а некаторыя з іх знаходзяцца на грані вымірання. На памеры папуляцыі ўплываюць змены ў відавой разнастайнасці расліннасці месцаў рассялення. У першую чаргу ў групе рызыкі знаходзяцца віды насякомых, якія жывуць на абмежаванай тэрыторыі, або харчуюцца раслінамі толькі аднаго віду.
Пералік насякомых, экспарт, рээкспарт і імпарт якіх рэгулюецца ў адпаведнасці з  (СІТЭС), складаецца з 66 відаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
;Асноўная літаратура
* *Петрыкаў А.'' Насякомыя // 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Дадатковая літаратура
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; Пазнавальная літаратура
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Класы жывёл
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы