Уладзіслаў Канстанцінавіч Борзабагаты

**Уладзіслаў Канстанцінавіч Борзабагаты** (, вёска Рутка, Навагрудскі павет, Літоўска-Гродзенская губерня, Расійская Імперыя, — , мястэчка Любяшова, Пінскі павет, Мінская губерня, Расійская Імперыя) — медык, кіраўнік Судзеньскага паўстання (1863—1864) у Навагрудскім павеце Мінскай губерні, мемуарыст.

Карыстаўся крыптанімам *K.B.*

## Паходжанне і сям'я 
]]
Належаў да старажытнага шляхецкага роду Борзабагатых гербу «Яліта», які вядомы з пачатку XVII ст., а прадстаўнікі яго пачаткова былі праваслаўнымі і валодалі невялікімі маёнткамі ў Новагародскім ваяводстве ВКЛ — каля Навагрудка і Слуцка: вёскі Студзянец, Крымілавічы, Кулікова, Залюбеча, Залужжа і Быхаўшчына.

Уладзіслаў Борзабагаты нарадзіўся 23 красавіка (5 мая) 1831 г. у спадчынным маёнтку Рутка ў Навагрудскім павеце (Гродзенская губерня, Расійская Імперыя) у сярэднезаможнай дваранскай каталіцкай сям'і Канстанціна Францавіча Борзабагатага (1811—1843) і яго жонкі Юлііі Янаўны Туганоўскай (1812—1880). Юлія Туганоўская была дачкой суседняга маянткоўца. У шлюбе Кастанціна і Юліі нарадзілася яшчэ 6 сыноў: Юзаф Канстанцінавіч Борзабагаты (1832—1865), вайсковы ўрач Баляслаў Канстанцінавіч Борзабагаты (1833—?), Станіслаў Канстанцінавіч Борзабагаты (1834—?), паўстанец Антоній Канстанцінавіч Борзабагаты (1836—1900), Францішак Канстанцінавіч Борзабагаты і Ігнат Канстанцінавіч Борзабагаты (1835—?). Канстанцін Францавіч Борзабагаты служыў на выбарных дваранскіх пасадах — спачатку навагрудскім павятовым межавым суддзёй, а пасля гродзенскім губернскім межавым суддзёй. Пазней, у пяцігадовым узросце быў (па жаданні бацькоў) 11 жніўня 1836 г. хрышчаны ў Навагрудку ў каталіцтва і атрымаў імя «Уладзіслаў Марк», з якіх звычайна карыстаўся імем «Уладзіслаў».

Уладзіслаў нарадзіўся і вырас у Рутцы ў бацькоўскім новым драўляным палацыку плошчай 36x13,5 аршын.

У 1846 г. Уладзіслаў стаў вучыцца ў Слуцкай кальвінісцкай гімназіі, куды юнаку дапамог паступіць на навучанне даўні знаёмы яго маці — дваранін-кальвініст і маянтковец Павел Воўк, які быў мецэнатам і ахвяраваў значныя сродкі на ўтрыманне Слуцкай кальвінсцкай гімназіі. Менавіта па пратэкцыі Паўла Воўка Уладзіслава Борзабагатага прынялі ў гімназію як кальвініста, хоць у сапраўднасці Уладзіслаў ім не быў. У 1848 г. Уладзіславу прышлося пакінуць гімназію за беспадстаўныя абвінавачанні з боку гімназічнай адміністрацыі ў нядобранадзейнасці, што з той пары, паводле ўласных успамінаў, настроіла юнака «супраць усяго рускага».

У 1848 г. Уладзіслаў паступіў у Мінскую гімназію з умовай, што ён будзе жыць у інтэрнаце пад наглядам. За ўдзел у мінскай секцыі тайнай арганізацыі «Братні саюз літоўскай моладзі», у 1849 г. Уладзіслаў быў выключаны з Мінскай гімназіі без права паступлення ў іншыя навучальныя ўстановы. Пасля следства быў асуджаны на экзекуцыю, і 27 чэрвеня 1849 г. (у дзень сваіх імянін) у Мінску ў двары гімназіі пры прысутнасці іншых гімназістаў атрымаў на лаўцы замест 100 прысуджаных удараў лазовай палкай 101 удар, што дало Уладзіславу падставу называць сябе «кавалерам 101 рускай палкі». Публічны здзек абвастрыў яго нянавісць да расійскіх улад. У час вучобы далучыўся да канспіратыўнай студэнцкай суполкі «Агул».

## Праца гувярнёрам і шлюб 
Пасля выключэння з Мінскай гімназіі пачаў працаваць у Навагрудку ў навагрудскага павятовага ўрача П.Ф. Гнаінскага гувярнёрам яго дзяцей. У доме Гнаінскага пазнаёміўся з іншай гувярнанткай урача — Фані Штрудзель дэ Бельмон (Fanny Strudel de Belmont), якая нарадзілася ў Лазане (Швейцарыя) і была швейцаркай. 15 жніўня 1854 г. Уладзіслаў ажаніўся з Фані ў Навагрудку. У красавіку 1861 г. Уладзіслаў Борзабагаты быў у ліку тых асоб, якія наладзілі ўрачыстую сустрэчу Уладзіславу Міцкевічу (сыну паэта Адама Міцкевіча), які наведаў Навагрудак.

## Удзел у Студзеньскім паўстанні (1863—1864) 
У 1862 г. стаў прадстаўніком Літоўскага правінцыйнага камітэта ў Навагрудскім павеце, а паўстанцкая арганізацыя дзякуючы Борзабагатаму ў канцы 1862 г. налічвала звыш 100 чалавек (у тым ліку брат жонкі — Рудольф Штрудзель).

Падчас Судзеньскага паўстання (1863—1864) у студзені-лютым 1863 г. быў паўстанцкім камісарам Навагрудскага павета (Мінская губерня), аднадумцам Кастуся Каліноўскага і належаў да групоўкі «чырвоных», абараняў інтарэсы сялян, патрабаваў экспрапрыяцыі зямельнай маёмасці памешчыкаў. Кашыц хацеў адцягнуць пачатак паўстання ў Навагрудскім павеце да мая 1863 г., бо лічыў, што павет яшчэ слаба падрыхтаваны для гэтага (мелася толькі 80 паўстанцаў). Борзабагаты займаўся забеспячэннем зброяй, адзеннем і харчаванне атрада. 7 красавіка 1863 г. адбыўся бой навагрудскага паўстанцкага атрада (каля 150 чалавек) з царскімі войскамі каля Налібакаў: паўстанцы адступілі, страціўшы па розным дадзеным 30-60 чалавек, але хутка да атрада далучыліся і новыя ахвотнікі, а атрад уступаў у дробныя сутычкі з праціўнікам. Непасрэдна Уладзіслаў не прымаў удзел у бітвах, а толькі кіраваў і арганізоўваў, быў лекарам паўстанцаў; ваяваў непасрэдна толькі яго брат Антоній Канстанцінавіч Борзабагаты.

Следства па справе арганізацыі паўстання ў Навагрудскім павеце прызнала ў верасні 1864 г. менавіта лекара Уладзіслава Борзабагатага самым галоўным і дзейсным арганізатарам паўстання ў павеце. Завочна прыгавораны 8 снежня 1864 г. расійскай уладай да пакарання смерцю. З Гродна пераежае таемна ў г. Каліш (Расійская Імперыя), а пасля праз аўстрыйскую мяжу едзе ў пачатку 1865 г. у Італію. Вясной 1866 г. едзе ў г. Бухарэст (Румынія), а пасля ў г. Мілан (Італія), адкуль піша ў Навагрудак ліст да жонкі прыслаць яму дыплом аб медыцынскай адукацыі. Жыццё ў Парыжы было для сям'і цяжкім, бо, маючы расійскі дыплом, Уладзіслаў Борзабагаты мог лячыць толькі эмігрантаў з ліку грамадзян Расійскай Імперыі. Для атрымання больш шырокай кліентуры вырашыў прайсці перападрыхтоўку і засваенне самых новых метадаў лячэння ў парыжскіх клініках, што ўдалося дзякуючы здольнасцям і настойлівасці. Пасля выздараўлення ад расійскага цара граф Павел Андрэевіч Шувалаў прыехаў з праверкай у Парыж, выказаў Борзабагатаму падзяку і паабяцаў пратэкцыю Борзабагатаму ў выпадку вяртання ў Расійскую Імперыю.

Удзельнічаў у франка-прускай вайне (1870—1871) у складзе французскай арміі ў якасці лекара 4-га лятучага батальёна Луарскай арміі. Быў галоўным медыкам Парыжскага шпіталя. У час баёў у Парыжы быў памылкова арыштаваны, бо зайшоў у булачную ў старой шапцы 4-га батальёна, таму яго прынялі за шпіёна і маглі расстраляць, але Урублеўскі хутка заступіўся за Борзабагатага.

Пасля падаўлення Парыжскай камуны Борзабагаты быў арыштаваны новай французскай уладай, яго адправілі за краты ў Версаль, дзе ён 7 тыдняў чакаў прысуду і зносіў здзек і допыты. Па прыгавору быў асуджаны на катаржныя работы на галеры, хоць пагражаў яму і расстрэл. Аднак на галерах не быў, бо ўжо ў верасні 1871 г. быў вызвалены і прадоўжыў медыцынскую практыку.

## Вяртанне ў Расійскую Імперыю 
 Пятра Альбядзінскага мінскаму грамадзянскаму губернатру аб вяртанні на радзіму з эміграцыі і ссылцы ў Кастрамскую губерню удзельніка паўстання вольнапрактыкуючага доктара г. Навагрудка Уладзіслава Барзабагатага і аб падачы яго жонкай Францішкай прашэння аб прыняцці яе з дзецьмі Уладзіславам і Веранікай у расійскае падданства *(першая старонка)*. Выдадзена ў г. Вільня (Расійская Імперыя), 2 сакавіка 1876 г.]]
Заўпэўнены ў дапамозе, былы паўстанец 4 лістапада 1874 г. здаўся на заходняй мяжы Расійскай Імперыі афіцыйным уладам. Борзабагатага пад канвоем даставілі ў Вільню і размясцілі ў басціён №14 цытадэлі на вуліцы Антокалькай. Пачаліся дні чакання; вязню дазволілі напісаць жонцы. Расійскімі ўладамі збіраліся звесткі, у тым ліку аб удзеле Борзабагатага ў Парыжскай камуне. Смерць яму не пагражала, бо дзейнічала пратэкцыя графа Паўла Шувалава, але лёс арыштанта быў неакрэсленым. 26 студзеня 1875 г. Борзабагаты напісаў прашэнне не высылаць яго ў паўночныя раёны Расійскай Імперыі, указваючы, што 6 дзяцей ужо памерлі ад сухотаў і ён непакоіцца аб здароўі двух астатніх (Уладзіслава і Веранікі).

Ваенны суд 1 красавіка 1875 г. асудзіў Борзабагатага на 20 год катаргі на рудніках і пазбаўленне дваранскага звання, але замяніў на пазбаўленне статусу двараніна і пасяленне ў Томскай губерні з забаронай 2 гады адлучацца з губерні і забаронай на 4 гады заязджаць у іншыя губерні Сібіры. Выкананне прысуду зацгвалася. Нарэшце 26 чэрвеня 1875 г. расійскі імператар дазволіў выслаць арыштанта ў адну з губерняў цэнтральнай часткі Расіі — на выбар міністра ўнутраных спраў. У выніку месцам ссылкі на 10 год стала Кастрамская губерня; у чэрвені 1875 г. Борзабагаты ў суправаджэнні двух жандараў адправіўся ў Кастраму, а пасля ў невялікае сяло Архангельск (Кастрамская губерня).

У 1876 г. атрымаў дазвол на прыезд у Расійскую Імперыю сваёй жонкі і дзяцей, чаму зноў дапамагла пратэкцыя Шувалава. Па дарозе да мужа жонка і дзеці наведалі матку Уладзіслава ў маёнтку Вясёлы Двор (Слонімскі павет) Пахаваны ў Любяшове (цяпер гэта ўжо Валынская вобласць Украіны), магіла з цягам часу згубілася.

Напісаў успаміны пра Студзеньскае паўстанне. У міжваенны час у Заходняй Беларусі жыло шмат сваякоў Уладзіслава Борзабагатага, якія пасля Другой сусветнай вайны аселі ў Польшчы. У 1938 г. у Польшчы быў апублікаваны нарыс Канстанціна Канстанцінавіча Борзабагатага (1906—1936) аб сваім сваяку Уладзіславе Борзабагатым.

Дачка Уладзіслава Борзабагатага Вераніка памерла 17 ліпеня 1953 г. у Польшчы, а пры жыцці склала геналагічнае дрэва свайго роду ад XV ст.. Вуліца носіць яго імя і дагэтуль.

У 1991 г. у вёсцы Рутка 1 з нагоды 160-гадовага юбілея нараджэння Уладзіслава Борзабагатага быў устаноўлены памятны знак — прывезены з ваколіцы камень-валун, да якога прымацавалі мемарыяльную шыльду.

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Ігнатовіч, Ф.І.* Уладзіслаў Борзабагаты / Ф.І. Ігнатовіч. — Мінск : Полымя, 1993. — 79 с.
* Восстание в Литве и Белоруссии 1863—1864 гг. М., 1965
* Грицкевич В. П. С факелом Гиппократа. Мн., 1987
* ЭГБ, т. 2
* АЗБ.

Катэгорыя:Выпускнікі Слуцкай гімназіі
Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай губернскай гімназіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Беларусі
Катэгорыя:Медыкі Францыі
Катэгорыя:Медыкі Беларусі
Катэгорыя:Медыкі Расіі
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Удзельнікі франка-прускай вайны
Катэгорыя:Парыжская камуна