Украінскі ваенны кантынгент у Іраку

**Украінскі ваенны кантынгент у Іраку** () — падраздзяленне ўзброеных сіл Украіны, якое знаходзілася ў складзе сіл шматнацыянальнай кааліцыі ў Іраку ў перыяд з 31 ліпеня 2003 да 9 снежня 2008. Агулам у Іраку і Кувейце вайсковую службу прайшлі каля 6100 украінцаў, 18 з якіх загінулі, больш за 40 атрымалі раненні. Гэта самая вялікая замежная ваенная аперацыя ў гісторыі сучаснай Украіны.

## Папярэднія падзеі 
Пасля заканчэння ваеннага ўварвання ў Ірак прэзідэнт ЗША Джордж Уокер Буш заклікаў сусветную супольнасць прыняць удзел у працэсе дэмакратызацыі Ірака.

Ідэя адправіць у Ірак украінскі кантынгент належала міністру абароны Яўгену Марчуку. Прэзідэнт Украіны Леанід Кучма спачатку быў супраць уводу войск, але потым змяніў сваё меркаванне. Далучэнне дзяржавы да шматнацыянальнай аперацыі ў Іраку магло дазволіць ураду выйсці з міжнароднай палітычнай ізаляцыі, у якую ён трапіў пасля серыі гучных палітычных скандалаў, пасля справы Гангадзэ і скандалу з продажам Іраку радыёлакацыйных сістэм «Кальчуга».

У сярэдзіне мая стала вядома, што Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны плануе разглядзець пытанне аб накіраванні ўкраінскага батальёна ў склад сіл міжнароднай кааліцыі ў Іраку. 1 чэрвеня пасол ЗША ва Украіне Карлас Паскуаль паведаміў у эфіры тэлеканала УТ-1, што афіцыйны Вашынгтон гатовы аплаціць частку выдаткаў на ўдзел украінскіх вайскоўцаў у ваеннай аперацыі. 5 чэрвеня Вярхоўная Рада Украіны ратыфікавала ўказ прэзідэнта аб удзеле ўкраінскіх войскаў у кампаніі. Супраць галасавалі фракцыі камуністаў і сацыялістаў. Фракцыя Віктара Юшчанкі «Наша Украіна» падтрымала рашэнне аб адпраўцы вайскоўцаў.

Асновай украінскага кантынгенту ў Іраку стала 5-я асобная механізаваная брыгада (1333 салдаты, 228 сяржантаў, 111 прапаршчыкаў і 270 афіцэраў), укамплектаваная на добраахвотнай аснове. Перад перадыслакацыяй у Ірак частка афіцэраў штаба дывізіі ўдзельнічала ў сумесных вучэннях шматнацыянальных сіл у раёне горада Шчэцін. Пры падрыхтоўцы да аперацыі было ўстаноўлена, што існая ў савецкі час сістэма падрыхтоўкі новых ваенных перакладчыкаў разбурана ў 1990 годзе, а тыя, што ёсць на ўліку міністэрства абароны ўжо не падыходзяць паводле ўзросту і стану здароўя. Гэты факт прымусіў уключыць склад кантынгенту былі ўключаны сем грамадзянскіх асоб (перакладчыкі, якія валодалі арабскай мовай).

21 ліпеня з порта ў горадзе Мікалаеў у Кувейт выйшаў турэцкі карабель з 288 адзінкамі вайсковай тэхнікі на борце (60 бронетранспарцёр БТР-80, 11 бронемашын БРДМ-2, 217 аўтамабіляў розных тыпаў і іншая спецыяльная тэхніка). 31 ліпеня прэзідэнт Украіны Леанід Кучма пастанавіў перадыслакаваць з Кувейта ў Ірак 19-ы асобны ўкраінскі батальён радыяцыйнай, хімічнай і бактэрыялагічнай абароны (450 вайскоўцаў). Таксама кантынгенту былі вылучаны камплекты разведвальна-сігналізацыйнай апаратуры 1К18 «Рэал-У» і 1К124 «Табун».

7—10 жніўня ваеннаслужачыя кантынгенту былі дастаўлены ў Ірак і Кувейт з Кіева і Нікалаева на самалётах Іл-76 кампаніі УАТК. У якасці жэсту ў адказ Джордж Буш паабяцаў Украіне падтрымку «на шляху інтэграцыі ў еўрапейскія і еўраатлантычныя структуры».

## Склад 
* 19-ы асобны батальён радыяцыйнай, хімічнай, біялагічнай абароны
* 5-я асобная механізаваная брыгада
* 6-я асобная механізаваная брыгада
* 7-я асобная механізаваная брыгада
* 81-я тактычная група

## Міратворчая місія 
### Дзейнасць у 2003—2005 
Украінская механізаваная брыгада паступіла ў падпарадкаванне камандавання шматнацыянальнай дывізіі «Цэнтр-Поўдзень», якая мела ў сваёй аснове польскі кантынгент, і была дыслакавана ў правінцыі Васіт ў 140 км ад Багдада. Украінскія вайскоўцы выконвалі задачы на ірана-іракскай мяжы, у населеных пунктах Эль-Кут, Эль-Хай, Эс-Сувайра, Вавілон, Багдад, на пункце пераходу «Арафат» (форт Бадра).

У цэлым, у перыяд са жніўня 2003 года па сакавік 2005, у Іраку знаходзілася каля 1600 украінскіх вайскоўцаў (у тым ліку 14 жанчын) і больш за 2000 адзінак тэхнікі. Да пачатку красавіка 2005 года колькасць кантынгенту павялічалася да 1650 чалавек. Расходы складалі каля 20 млн долараў ЗША на год.

Як паведаміў у інтэрв’ю намеснік камандзіра 19-га батальёна Алег Кузняцоў, іх вайскоўцы былі самымі «таннымі» з усіх 34 краін кааліцыі. Штомесячнае грашовае забеспячэнне ўкраінскіх байцоў складала 500—600 долараў для радавых салдат, 800—900 долараў для прапаршчыкаў і 1000—1200 для афіцэраў.

Украінскія ваенныя неаднаразова падвяргаліся нападам і асабіста здзяйснялі аперацыі супраць паўстанцаў. Ім супрацьстаялі шыіцкая групоўка «Армія Махдзі» і партыя Баас. Так, у пачатку верасня 2003 года, у горадзе Эс-Сувейра была зроблена першая спроба атакі ўкраінскага патруля — у выніку выбуху фугаса з дыстанцыйным кіраваннем нязначныя пашкоджанні атрымаў аўтамабіль, але асабісты склад не пацярпеў. Першы бой ваенных адбыўся ўвечары 28 кастрычніка 2003 у раёне горада Эс-Сувейра, калі быў атакаваны патруль 5-й амехбр (14 ваеннаслужачых на двух БТР-80). Пад бронемашынай былі ўзарваны тры фугасы, а затым патруль абстралялі з РПГ-7. У выніку былі паранены 7 вайскоўцаў і пашкоджаны абодва БТР-80. Самым значным баявым сутыкненнем для ўкраінскіх сіл стала бітва за Эль-Кут у красавіку 2004 года.

Каб пазбегнуць варожага праслухоўвання, украінскія вайскоўцы размаўлялі па рацыі толькі па-ўкраінску, выкарыстоўваючы код украінскіх слоў, бо паўстанцы разумелі англійскую і рускую. Паводле слоў экс-прэс-сакратара міністра абароны Украіны Андрэя Лысенкі, «*украінская мова выратавала жыццё ўкраінскіх салдат*».

Разам з тым, ваенныя займаліся размініраваннем тэрыторыі, падчас чаго паспяхова выкарыстоўваўся камплект перадатчыкаў перашкод радыёкіраванай мін РП-377 АМ. Афіцэрамі групы псіхалагічных аперацый пры 5-й механізаванай брыгадзе былі складзены і надрукаваны пяць відаў улётак для мясцовага насельніцтва ў раёне дзейнасці ўкраінскага кантынгенту. Акрамя таго, для вайскоўцаў ўкраінскага кантынгенту выпускалася газета «Миротворець».

### Вывад кантынгенту 
У маі 2004 Вярхоўная Рада на закрытым пасяджэнні абмеркавала пытанне аб вывадзе войск. Былі разгледжаны некалькі прапаноў, якія падтрымалі ад 116 да 160 дэпутатаў фракцый КПУ, СПУ, БЮТ і часткі «Нашай Украіны». Дэпутаты патрабавалі ад прэзідэнта прыняць рашэнне аб тэрміновым вывадзе ўкраінскіх вайскоўцаў з Ірака.

11 студзеня 2005, паводле ініцыятывы лідара Камуністычнай партыі Украіны П. Н. Сіманенкі, Вярхоўная Рада прыняла пастанову, у якой прэзідэнту было прапанавана неадкладна вярнуць ўкраінскіх міратворцаў на радзіму: *«У сувязі з небяспечным абвастрэннем ваенна-палітычнай абстаноўкі ў Іраку і ахвярамі сярод украінскіх вайскоўцаў прапануецца лічыць немэтазгодным далейшае знаходжанне падраздзяленняў узброеных сіл Украіны ў гэтай краіне»*. За рашэнне прагаласавалі 308 дэпутатаў.

Рашэнне аб падрыхтоўцы да вываду ўкраінскага кантынгенту прыняў Леанід Кучма. Ужо 15 сакавіка 2005 пачаўся паэтапны вывад ўкраінскага кантынгенту. 27 снежня ён завяршыўся.

### Дзейнасць у 2005—2008 
Пасля вываду з Ірака ўкраінскага міратворчага кантынгенту, у краіне засталіся каля 50 украінскіх ваенных саветнікаў і інструктараў (каля 30 афіцэраў УС, да 10 прадстаўнікоў памежнай службы, і каля 10 прадстаўнікоў міністэрства ўнутраных спраў Украіны).

У красавіку 2008 года прэзідэнт Украіны Юшчанка адправіў у Ірак 15 вайскоўцаў і работнікаў міністэрства абароны Украіны для ўдзелу ў Місіі ААН. 24 снежня 2008 года апошнія 29 чалавек украінскага міратворчага персаналу завяршылі міратворчую місію ў Іраку ў складзе кааліцыйных сіл і вярнуліся ва Украіну, аднак у Іраку засталіся 10 ўкраінскіх афіцэраў у складзе трэніровачнай місіі НАТА.

## Місія НАТА 
Па стане на студзень 2010 года, у складзе трэніровачнай місіі НАТА ў Багдадзе і на базе Тадж (35 км на поўнач ад Багдаду) было 8 украінцаў, у снежні 2011 года — 9 ваеннаслужачых, па стане на 24 ліпеня 2013 года — 6 афіцэраў. У цэлым, за ўвесь перыяд удзелу ў аперацыі NTM-I, украінскія ваенныя саветнікі і інструктары правялі заняткі па павышэнні кваліфікацыі і падрыхтоўцы з 400 афіцэрамі іракскай арміі і навучылі 575 старшых сяржантаў і сяржантаў.

## Вынікі 
Толькі да канца 2003 года вайскоўцы ўкраінскага кантынгенту ў Іраку зрабілі дагляд 39 245 грамадзянскіх асоб і 12 862 аўтамашыны, затрымалі 3933 чалавекі, выявілі і канфіскавалі 2 мінамёты, 5 ПТКР, 3 ЗРК «Роланд», 1 ПЗРК «Страла-2М», 11 гранатамётаў, 358 адзінак стралковай зброі, 76 ручных гранат, 63 кг тратылу, 17 метраў вогнеправоднага шнура, 164 дэтанатара, значную колькасць боепрыпасаў (374 артылерыйскія снарады, 8 мінамётных мін, 55 365 патронаў) і 0,8 кг наркотыкаў.

Падчас місіі ўкраінскія вайскоўцы спрыялі будаўніцтву 14 школ, рамонту 7 дзіцячых садкоў, 4 магістраляў і 3 ліній электраперадачы. Былі адноўлены 4 аб’екты водазабеспячэння, а амаль 50 000 мясцовых жыхароў атрымалі медыцынскую дапамогу.

Па стане на 11 снежня 2008 года, праз Ірак прайшлі каля 5 тыс. украінскіх вайскоўцаў.

За ўвесь перыяд місіі загінулі 18 украінскіх і звыш за 40 атрымалі раненні. Акрамя таго, мелі месца небаявыя санітарныя страты (захварэўшымі). Пры медыцынскім абследаванні вайскоўцаў былі выяўлены выпадкі нервова-псіхічных і іншых стрэсавых расстройстваў. Пяць параненых вайскоўцаў украінскага кантынгенту, якія праходзілі лячэнне ў ваенным шпіталі ЗША ў горадзе Ланштуль (ФРГ) у выніку лячэння з інтэнсіўным ужываннем наркатычных прэпаратаў, пасля вяртання ва Украіну і медыцынскага абследавання ў Кіеве былі прызнаны нарказалежнымі.

Па вопыце ўдзелу ў баявых дзеяннях у Іраку некалькі БТР-80 украінскага кантынгенту былі мадэрнізаваны — на іх усталявалі мацаванне для ўстаноўкі аўтаматычнага гранатамёта АГС-17 і супрацькумуляціўныя экраны.

## Асобы 
* Анатоль Саўціевіч Пушнякоў — камандуючы ўкраінскім кантынгентам.
* Алег Віктаравіч Гуляк — камандзір 72-га асобнага механізаванага батальёна.

### Спіс памерлых 
* Сяржант Юрый Анатольевіч Койдан — ДТЗ
* Сяржант Сяргей Пятровіч Суслоў — неасцярожнае абыходжанне са зброяй
* Капітан Аляксей Віктаравіч Бандарэнка — самагубца
* Радавы Руслан Андрэевіч Андрашчук— ад траўмы
* Радавы Канстанцін Уладзіміравіч Міхалёў— ад траўмы
* Радавы Яраслаў Яраслававіч Злачэўскі — ад траўмы
* Старэйшы сяржант Раман Аляксандравіч Генсэрскі — самагубца
* Капітан Юрый Віктаравіч Іваноў — выбух міны
* Падпалкоўнік Алег Валянцінавіч Ціханаў — ДТЗ
* Падпалкоўнік Алег Віктаравіч Маціжаў — выбух выбухоўкі
* Капітан Юрый Міхайлавіч Заграй — выбух выбухоўкі
* Капітан Сяргей Мікалаевіч Андрушчанка — выбух выбухоўкі
* Капітан Валерый Віктаравіч Бражэўскі — выбух выбухоўкі
* Прапаршчык Аляксандр Іванавіч Кацарскі — выбух выбухоўкі
* Старшы сяржант Андрэй Анатольевіч Сітнікаў — выбух выбухоўкі
* Старшы сяржант Віра Іванаўна Петрык — выбух выбухоўкі
* Старшы прапаршчык Уладзімір Мікалаевіч Сядой — выбух выбухоўкі
* Палкоўнік Раман Яраслававіч Сярэдніцкі — сардэчны прыступ

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Война в Ираке глазами украинского миротворца. Без цензуры и прикрас (ссылка 2 сентября 2016)
* Сайт 5-й отдельной механизированной бригады
* Список погибших в Ираке украинских военнослужащих  / сайт iCasualties.org (англ.)
* Павел Саенко. Фоторепортаж: Ирак глазами переводчика роты
* На линии огня. «Миссия выполнена» // «Подробности. UA» от 3 августа 2005

Катэгорыя:Узброеныя сілы Украіны
Катэгорыя:Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку
Катэгорыя:З’явіліся ў 2003 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 2008 годзе