Праграмы UNIX-падобных аперацыйных сістэм

Гэта спіс папулярных праграм, працуючых у аперацыйных сістэмах заснаваных на UNIX (POSIX-сумяшчальных). Некаторыя з гэтых праграм з’яўляюцца стандартнымі для UNIX-падобных сістэм.

## Сістэмныя праграмы 
### Агульнага прызначэння 
* dd — Пераўтварэнне і копія файлаў (Disk Dump). Запаўненне файла ці дыска дадзенай паслядоўнасцю байтаў
* dirname (або basename) — Вяртае частку шляху да зададзенага файла
* echo — Друкуе тэкставы радок на стандартнай прыладзе вываду.
* env — Вывад або змяненне пераменных асяроддзя (environment); запускае праграму з асабістым асяроддзем
* file — Вызначае тып файла
* stat — Вызначае статус файла або файлавай сістэмы (правы доступу, час апошняга доступу і інш.)
* nohup — Вызывае ўтыліту неўспрымальнасці да сігналу hang up
* Bourne shell — Стандартны камандны працэсар у аперацыйных сістэмах UNIX
* uptime — Друкуе інфармацыю аб працягласці работы камп’ютара
* history — друкуе гісторыю працы з камандным радком

### Кіраванне сістэмай 
* fuser — распазнае працэсы па файлах ці сокетах
* logger — Стварае запіс у сістэмным логу
* newgrp (або sg) — Уваход (log in) у новую групу
* pathchk — Правярае на пераноснасць імёны файлаў

#### Звесткі аб ядры сістэмы 
* date — Друкуе або задае сістэмную дату і час
* hwclock — Друкуе або задае дату і час RTC (гадзінніка рэальнага часу)
* dmesg — друкуе буфер паведамленняў ядра
* ipcrm — Выдаляе чаргу паведамленняў, усталяваныя семафоры або id агульнай памяці
* ipcs — Друкуе звесткі аб IPC сродках
* slabtop — Друкуе звесткі аб стане ўнутраных буфераў, кэшаў і структур Linux ядра, даступных праз /proc/slabinfo
* uname — Друкуе звесткі аб дадзеным камп’ютары і аперацыйнай сістэме

#### Працэсы і задачы 
* anacron — Планіроўшчык задач, глядзі cron.
* at — Планіроўшчык аднаразовых каманд.
* chroot — змяненне каранёвай (root) дырэкторыі для ўсіх даччыных працэсаў.
* cron — Планіроўшчык перыядычнага запуску каманд.
* crontab — Рэдактар скрыптаў crontab планіроўшчыка задач cron.
* daemonic — Інтэрфейс да дэмана init-скрыпта.
* kill — адпраўка сігналу працэсу (па яго ідэнтыфікатару — PID).
* killall — адпраўка сігналу працэсу (па імені).
* nice — Усталяванне прыярытэту працэсаў.
* pgrep — Пошук працэсу па імені, ці іншаму атрыбуту.
* pidof — GNU/Linux эквівалент pgrep ці ўтыліта, якая друкуе PID па імені працэса.
* pkill — Адпраўляе пазначаны сігнал працэсам, знойдзеным па імені або іншаму атрыбуту.
* ps — Друк звестак аб бягучых працэсах.
* renice — Змяненне прыярытэту ўжо працуючых працэсаў.
* sleep — Затрымка на зададзены час.
* shutdown — Адпраўляе каманду на выключэнне камп’ютара.
* reboot — Перазагрузка камп’ютара.
* time — Час выканання каманды.
* top — Дэманструе дынамічны спіс усіх запушчаных працэсаў.
* start-stop-daemon — Запуск і спыненне сістэмных сэрвісаў (daemon programs).

#### Кіраванне карыстальнікамі 
* finger — Запытвае звесткі аб карыстальніку
* id — Друкуе звесткі аб сапраўдным/эфектыўным ідэнтыфікатары карыстальніка/групы (real/effective UIDs/GIDs)
* last — друкуе спіс апошніх уваходаў карыстальніка
* lastlog — Друкуе лог апошніх уваходаў карыстальнікаў
* locale — Вывад інфармацыі аб бягучай лакалізацыі.
* localedef — Кампіляцыя лакалізацыйнай інфармацыі
* logname — Друкуе login карыстальніка
* man — Друкуе даведку па камандзе (самая галоўная каманда для пачаткоўца)
* mesg — Магчымасць атрымоўваць паведамленні ад іншых карыстальнікаў, якія ўжываюць write
* passwd — Змяняе пароль карыстальніка
* su — Запускае новы працэс (прадвызначана будзе shell) ад імя іншага карыстальніка (прадвызначана будзе root)
* sudo — Запускае праграму ад імя суперкарыстальніка (root)
* users — Паказвае карыстальнікаў, якія ўвайшлі ў сістэму (толькі імёны)
* w — Паказвае карыстальнікаў, якія ўвайшлі ў сістэму і іх бягучыя задачы
* whatis — Пошук па даведкавым старонкам
* whereis — Друкуе поўны шлях да каманды і старонкі даведніка, асацыяваныя з камандай
* which — Паказвае поўны шлях да ўказанай каманды
* who — Спіс карыстальнікаў, якія ў дадзены момант у сістэме (logged in)
* whoami — Друкуе імя бягучага карыстальніка
* write — Паведамленне да іншага карыстальніка

#### Налады тэрміналаў 
* stty — Змяненне налад тэрмінала або друк бягучых налад
* tput — Ініцыялізацыя звестак сумяшчальнасці тэрмінала
* tty — Друкуе імя файла тэрмінала, далучанага да стандартнага вывада
* chvt — Пераключэнне віртуальных тэрміналаў ttyN
* deallocvt — знішчае неўжываемыя віртуальныя тэрміналы
* clear — Ачыстка экрана тэрмінала
* reset — Ініцыялізацыя тэрмінала

#### Кіраванне файлавымі сістэмамі і дыскамі 
* df — Друкуе звесткі аб вольным месцы на дыску
* dump — Рэзервовае капіраванне файлавай сістэмы
* fdisk — Кіраванне раздзеламі цвёрдага дыска
* fsck — Праверка файлавай сістэмы
* dvd+rw-tools — Стварае ISO-вобразы і запісвае DVD
* mke2fs — Стварае файлавыя сістэмы ext2/3/4
* mkisofs — Стварае ISO-вобразы
* mkswap — Стварае раздзел або файл віртуальнай памяці
* mount — Мантуе файлавыя сістэмы
* umount — Дэмантуе файлавыя сістэмы
* mount msdosfs — Мантуе DOS раздзелы
* file — Друкуе звесткі аб тыпе файла, а таксама, калі каманду ўжыць з ключом -s да блочнай прылады, інфармацыю аб дысках і дыскавых раздзелах.

#### Кіраванне стужкавымі назапашвальнікамі 
* mt — кіраванне стрымерам

### Файлы і тэкст 
* info — Інтэрактыўная даведкавая сістэма для ПЗ GNU.
* man — Стандартная для Unix сістэма дакументацыі.

#### Утыліты работы з файламі 
* chgrp — Змена групы, што валодае файлам
* chmod — Змяненне правоў доступу да файла
* chown — Змена ўладальніка файла
* cp — Капіруе файл або каталог у іншае месца
* du — Звесткі аб ужыванні дыскаў — вольная і занятая прастора
* fdupes — Пошук аднолькавых файлаў у межах аднаго каталогу
* find — Пошук файла ў іерархіі каталогаў
* ln — Стварае спасылку на файл або каталог
* locate — Хуткі пошук файла
* ls — друкуе змест каталогу
* lsof — друкуе спіс адкрытых файлаў
* md5sum — вылічае або правярае MD5-хэш файлаў (для праверкі цэльнасці файлаў)
* mkdir — Стварае новы каталог
* mkfifo — Стварае іменаваны канал
* mktemp — Стварае часовы файл або каталог бяспечным чынам, і друкуе яго імя
* mv — Перамяшчае або пераймяноўвае файл ці каталог
* pwd — Выдае бягучы каталог
* rm — Выдаляе файлы або каталогі
* rmdir — Выдаляе пусты каталог
* touch — Стварае новы файл альбо, ў выпадку яго існавання, змяняе яго час мадыфікацыі
* tree — друкуе дрэва каталогаў, пачынаючы з дадзенага
* unlink — Выдаляе адзін дадзены
* uucp — Капіруе файлы з аднаго Unix-хаста на іншы (Unix to Unix CoPy)

#### Архіватары і кампрэсары 
* afio — Сумяшчальны пашыраны набор cpio з павялічанай функцыянальнасцю
* ar — Стварае, мадыфікуе і вымае файлы з архіваў. Састарэў, замест яго ўжываецца tar.
* bzip2 — Кампрэсар файлаў з паблокавым сартаваннем
* compress — Традыцыйны кампрэсар,  выкарыстоўваючы алгарытм LZW
* cpio — Капіруе файл у архіў (cpio ці tar) або з яго.
* gzip — Кампрэсар файлаў gzip
* p7zip — Архіватар 7-zip для каманднага радку
* pax — POSIX архіватар, які падтрымлівае мноства фарматаў.
* rzip — Архіватар аналагічны па магчымасцям gzip i bzip2, але аптымізаваны для работы з вялікімі файламі.
* tar — Стужкавы архіватар (Tape ARchiver), стандартны архіватар, не ажыццяўляе сцісканне файлаў, адбываецца толькі паслядоўнае аб’яднанне іх зместу, альбо выманне файлаў з архіва. Ужываецца шматлікімі праграмамі-кампрэсарамi (gzip, bzip2 і інш.)
* uncompress — Распакоўвае файлы, сціснутыя з дапамогай *compress*
* zcat — Конкатэнацыя спакаваных файлаў з вывадам зместу архіва ў STDOUT (GZip)
* bzcat — Конкатэнацыя спакаваных файлаў з вывадам зместу архіва ў STDOUT (BZip2)

#### Перакадзіраванне 
* convmv — Утыліта выконвае пераўтварэнне імён файлаў з адной кадзіроўкi ў іншую.
* enca — Сродак для аўтаматычнага вызначэння кадзіроўкi тэкставага файла, з магчымасцю пераўтварэння ў неабходную кадзіроўку.
* iconv — выконвае пераўтварэнне кадзіровак пазначаных файлаў. Падтрымлівае вялікую колькасць розных кадзіровак, у тым ліку UTF-8
* fillterm — Аналаг эмулятара тэрмінала ў стылі screen, але перакадзіруе ўвод/вывад ад праграмы да карыстальніка «on the fly», дазваляючы праграме працаваць у адной кадзіроўцы, а карыстальніку ўзаемадзейнічаць з праграмай у іншай.

* recode — пераўтварэнне тэксту з розных кадзіровак

#### Тэкставыя працэсары 
* awk — Мова пошуку паводле ўзора і апрацоўкі тэкставых файлаў
* banner — Стварае ASCII art паведамленне для друку вялікіх надпісаў
* cat — Конкатэнацыя файлаў з вывадам у STDOUT
* cksum — Друкуе CRC кантрольную суму і колькасць байтаў для файла (глядзі таксама MD5)
* cmp — Утыліта для пабайтавага параўнання файлаў
* column — Будуе табліцу з радкоў (прыклад ужывання: ip r | column -t)
* colrm — Выдаляе слупкі, блок тэксту (прыклад ужывання: find | colrm 1 12)
* comm — шторадкова параўноўвае два файла, якія павінны быць папярэдне лексічна адсартаваны
* csplit — Раздзяляе файл на секцыі па нейкім дакладным лініям
* cut — Выразанне патрэбных кавалкаў з кожнага радка файла
* diff3 — Утыліта для параўнання аднаго файла з двума іншымі
* diff — Утыліта для параўнання файлаў парадкова
* egrep — Пашыраны апрацоўшчык шаблонаў (сінонім «grep -E»)
* expand — Пераўтварае табуляцыю ў прабелы
* fc — Працэсы ў спісе гісторыі каманд
* fgrep — Просты апрацоўшчык шаблонаў (сінонім «grep -F»)
* fold — Складвае доўгія радкі па шырыні прылады вывада
* grep — Друкуе радкі, што задавальняюць рэгулярнаму выразу (зараз часцей ужываюцца пашыраныя рэгулярныя выразы і адпаведна каманда egrep)
* head — Вывад пачатковай часткі файла (загалоўка)
* join — Выводзіць радкі з двух файлаў, што ўтрымліваюць агульныя палі
* less — Палепшанае more. Праграма пастаронкавага друку тэксту
* merge — Аб’ядноўвае тры файлы (глядзі таксама paste)
* more — Пастаронкавы вывад інфармацыі
* most — Перайначанае less. Шторадковы вывад інфармацыі на экран.
* nkf — Пераўтварэнне японскіх сімвалаў
* nl — Колькасць радкоў у файле
* nroff — Фіксатар шырыні (не машынапісны) версія стандартнай машынапіснай Unix сістэмы
* od — Перавод файлаў у разнастайныя фарматы: васьмярковы, шаснаццатковы, дзесятковы, ascii
* paste — Аб’ядноўвае радкі файлаў
* patch — Змяненне файла шляхам налажэння спецыяльнага файла змен
* rev — Абарочвае радкі файлаў у супрацьлеглы напрамак
* sed — Струменевы тэкставы рэдактар (Stream EDitor)
* sort — Сартаванне радкоў файла
* split — Раздзяленне файла на кавалкі
* tac — Адваротная назва каманды **cat** — друкуе змест файла ў стандартны паток вываду ў адваротным парадку, пачынаючы з канца
* tail — Друкуе некалькі радкоў з канца файла
* tee — Чытае з стандартнага ўводу, піша ў стандартны вывад і файлы
* tr — Транслюе сімвалы
* tsort — Выконвае тапалагічную сартоўку
* unexpand — Пераўтварэнне прабелаў у сімвалы табуляцыі
* uniq — Выдаляе радкі, якія паўтараюцца.
* uudecode — Дэкадуе бінарныя файлы, што былі перасланы электроннай поштай
* uuencode — Кадуе бінарныя файлы для перасылкі па электроннай пошце
* wc — Падлічвае словы, радкі ці байты ў файле.
* wdiff — Параўноўвае файлы па словах, а не па радках.
* zless — Праграма штостаронкавага вываду тэксту, для ўпакаваных файлаў (GZip)
* zmore — Праграма штостаронкавага вываду тэксту, для ўпакаваных файлаў (GZip)
* zgrep, zegrep — Друкуе радкі, што задавальняюць рэгулярнаму выразу, ўпакаваных файлаў (GZip)
* bzless — Праграма штостаронкавага вываду тэксту, для ўпакаваных файлаў (BZip2)
* bzmore — Праграма штостаронкавага вываду тэксту, для ўпакаваных файлаў (BZip2)
* bzgrep — Друкуе радкі, што задавальняюць рэгулярнаму выразу, ўпакаваных файлаў (BZip2)

#### Тэкставыя рэдактары 
* acme — Графічны тэкставы рэдактар з інтэграваным асяроддзем распрацоўкі, партаваны з аперацыйнай сістэмы Plan 9 з кліент-сервернай архітэктурай, распрацаваны Робам Пайкам. Пераемнік *sam*
* ed — Традыцыйны шторадковы тэкставы рэдактар Unix, аснаваны на рэгулярных выразах
* ex — Тэкставы рэдактар з BSD Unix, арыгінал атрымаўся з Unix ed, пазней быў створаны экранны «visual» mode і створаны vi; звычайна рэдактар аформлены як сімвалічная спасылка на vi (ці vim) якая запускае як шторадковы рэдактар
* Emacs — Вольна праграмуемы поўнаэкранны тэкставы рэдактар і агульнае камп’ютарнае асяроддзе (выкарыстоўвае ўбудаваны elisp, просты дыялект мовы праграмавання Lisp)
* joe — Поўнаэкранны тэкставы рэдактар з камандамі ў стылі Wordstar
* jove — Поўнаэкранны тэкставы рэдактар з камандамі ў стылі Emacs
* MicroEMACS — Поўнаэкранны тэкставы рэдактар з камандамі ў стылі Emacs
* GNU nano — клон pico
* NEdit — Аснаваны на Motif тэкставы рэдактар для X Window System, нагадвае тэкставы рэдактар з Mac ці Microsoft Windows сістэм
* nvi — «Новы» (New) vi, не ўтрымлівае арыгінальнага кода Unix ex/vi для рэліза аперацыйнай сістэмы 4.4BSD
* pico — Рэдактар паведамленняў для pine
* sam — Графічны тэкставы рэдактар з Plan 9
* vi — «Візуальны» экранны рэдактар
* VILE — vi-падобны тэкставы рэдактар з шматлікімі буферамі, падзяленнем экрана, падсвятленнем сінтаксісу і некаторымі іншымі дадаткамі, якіх няма ў звычайных ex/vi («Vi like Emacs»)
* vim — Vi IMproved, клон vi, валодае функцыяй падсвятлення сінтаксісу і шматлікімі іншымі дадатковымі магчымасцямі;
* XEmacs — Папулярная версія emacs, атрыманая з GNU emacs

### Камунікацыі, сеткавы і дыстанцыйны доступ 
* Apache — вольны web-сервер.
* HylaFAX — Fax-сервер
* netcat — утыліта Unix, дазваляючая ўсталёўваць злучэнне TCP і UDP, прымаць адтуль даныя і перадаваць іх.
* NFS — Сеткавая файлавая сістэма (Network File System)
* OpenVPN — Адкрыты VPN-софт.
* rsh, SSH, telnet — Дыстанцыйнае кіраванне
* Samba — SMB і CIFS кліенты і серверы для Unix
* Sendmail — Папулярны софт для перадачы электроннай пошты
* talk — Дазваляе размаўляць з іншым карыстальнікам у сістэме (logged—in)
* uustat — звесткі аб статусе сеткавых аперацый
* uux — Дыстанцыйная каманда кіравання UUCP

#### Кліенты электроннай пошты 
* elm — Поўнаэкранны паштовы агент карыстальніка
* mail — Арыгінальны Unix кліент электроннай пошты
* mailx/Mail — Пашыраная версія Unix кліента з BSD-Unix
* Mutt — Поўнаэкранны кліент электроннай пошты
* Pine — Поўнаэкранны кліент электроннай пошты і usenet, атрыманы з elm

#### Сеткавыя службы 
* fingerd — Просты дэман, аснаваны на RFC 1196, які забяспечвае інтэрфейс для праграмы «finger».
* inetd — Запускае праграмы, якія прадстаўляюць Internet-сэрвісы (Internet services daemon).
* xinetd — Палепшаны inetd (extended Internet services).

#### Сеткавыя ўтыліты 
* arp — Утыліта для прагляду табліцы ARP.
* dig — Утыліта для прагляду DNS.
* dhclient — DHCP-кліент. Дазваляе ажыццяўляць аўтаматычнае канфігураванне сеткавых інтэрфейсаў (атрыманне адрасу і маскі падсеткі, настройка шлюзаў, інфармацыя аб сэрвісах сеткі і магчыма шмат іншых параметраў).
* host — Утыліта для прагляду DNS.
* ifconfig — Утыліта для канфігуравання сеткавых інтэрфейсаў. Дазваляе задаваць адрас інтэрфейса, маску падсеткі, ствараць новыя і выдаляць існуючыя інтэрфейсы, а таксама ажыццяўляць іх тонкую наладку.
* ip — утыліта каманднага радка ў Unix-падобных аперацыйных сістэмах з пакета iproute2. Дазваляе выконваць наладку сеткавай падсістэмы і з’яўляецца заменай такіх утыліт, як ifconfig, route, arp.
* iwconfig — Утыліта для канфігуравання бесправадных сеткавых інтэрфейсаў wi-fi. Дазваляе задаваць тып злучэння (ad-hoc, master, managed), імя сеткі (ESSID), канал злучэння (chanel 1..11). Таксама ўтыліта iwconfig дазваляе праглядзець параметры сеткавага інтэрфейса ў рэальным часе.
* mii-tool — Утыліта для прагляду, змянення опцый сеткавых інтэрфейсаў.
* nslookup — Утыліта для прагляду DNS.
* ping — Сеткавая ўтыліта для праверкі наяўнасці некаторых хастоў у сетцы.
* pppd — PPP сервер. Дазваляе як усталёўваць выходныя злучэнні, так і прымаць уваходныя.
* route — Утыліта для ўсталёўкі маршрутаў.
* traceroute — Утыліта для вызначэння маршрутаў следавання даных у сетках TCP/IP.
* tc — утыліта з пакета iproute2, дазваляе гнутка размяркоўваць сеткавы і інтэрнэт трафік паміж камп’ютарамі адной сеткі.

#### Маніторынг і бяспека сеткі 
* ettercap — Інструмент для аналізу сеткавых пратаколаў
* John the Ripper — Праграмы для ўзлому пароляў
* Nessus — Сканер разнастайных уразлівасцей сеткі з адкрытым кодам
* Nmap — Вольная праграма для сканавання партоў
* SATAN (the Security Administrator Tool for Analyzing Networks) — інструмент для тэставання хастоў і стварэння справаздач
* Snoop — Сніфер з Solaris
* Snort — Сістэма распазнання ўварвання з адкрытым кодам
* tcpdump — Утыліта па адладцы камп’ютарных сетак, якая інтэрпрэтуе і адлюстроўвае пакеты, якія атрымоўваюцца і адпраўляюцца
* Wireshark — Аналізатар пратаколаў альбо «сніфер пакетаў», падобны tcpdump, але мае графічны Front-end і некаторыя параметры сартоўкі і фільтрацыі
* vce — Утыліта Графічнага рабочага стала Linux

### Сродкі праграмавання 
#### Скрыптавыя інтэрпрэтатары 
##### Камандны інтэрфейс (shell) 
* sh — Bourne shell, прысутнічае на ўсіх Unix-падобных сістэмах, напісаны  для Version 7 Unix
* bash — Bourne Again SHell, стандартная абалонка для linux сістэм
* csh — C shell. Напісаны Білам Джоем для BSD-сістэм
* tcsh — TENEX C shell, стандартная абалонка для BSD-сістэм
* ksh — Korn shell, стандартная абалонка для шматлікіх уласніцкіх Unix-сістэм, напісаў 
* psh — Perl shell, абалонка па матывах Perl
* rc — Першапачаткова абалонка напісана для Plan 9
* zsh — Z shell
* ash — Вельмі сціплая абалонка. Можна сустрэць пры загрузцы некаторых дыстрыбутываў linux з CD-дыска ў рэжыме ўзнаўлення сістэмы.

##### Інтэрпрэтатары (non shell) 
* awk — Стандартная для Unix праграма сканавання па ўзоры, тэкставы працэсар
* Perl — Кросплатформавая інтэрпрэтуемая мова праграмавання высокага ўзроўню, з аб’ектна-арыентаванай мадэллю
* PHP — Скрыптавая мова, створаная спецыяльна для генерацыі HTML-кода
* Python — Інтэрпрэтуемая інтэрактыўная мова праграмавання высокага ўзроўню
* Ruby — Інтэрпрэтуемая аб’ектна-арыентаваная мова праграмавання высокага ўзроўню
* Lua — Легкаважная інтэрпрэтуемая мова праграмавання
* Tcl — Інтэрпрэтуемая мова праграмавання
* Node.js — Кросплатформавы інтэрпрэтатар JavaScript для распрацоўкі серверных праграм

#### Кампілятары і ўтыліты 
Класічнае UNIX-асяроддзе ўключае базавы шырокі набор неабходных інструментаў праграмавання, але ў XXI стагоддзі гэтае класічнае асяроддзе ўсё больш скарачаецца, таму што UNIX-падобныя аперацыйныя сістэмы распаўсюджваюцца рознымі вытворцамі. Нешта ў значнай меры змяняецца, мадэрнізуецца і ўскладняецца, утыліты і асяроддзе перажываюць змены і ў выніку знікаюць некаторыя састарэлыя ўтыліты. Найбольш блізкія каманды да старых UNIX-рэалізацый:

* admin — Адміністраванне файлаў SCCS
* c99 — Стандартны С-кампілятар, патрабаваны стандартам IEEE 1003.1-2001 («POSIX.1»)
* cc — Кампілятар С
* cfront — Адзін з кампілятараў C++
* ctags — Генеруе індэкс імёнаў (тэгаў) для вызначэння палажэння аб’екта ў крынічным кодзе
* dbx — (System V і BSD) сімвалічны адладчык
* distcc — Інструмент для будавання праграм, выкарыстоўваючы некалькі машын
* gfortran — Кампілятар, які падтрымлівае стандарты Фортран 77 i Фортран 95, Фортран 2003 і Фортран 2008
* gcc — Калекцыя кампілятараў GNU (GNU Compliler Collection)
* gdb — GNU сімвалічны адладчык
* ktrace — (BSD) адсочванне працэсаў ядра
* ld — Лінкер праграм
* lex — Лексічны сканер генератар
* ltrace — (Linux) Трасіроўшчык выклікаў дынамічных бібліятэк у адраснай прасторы назіраемага працэсу
* m4 — Макрамоўны працэсар
* make — Утыліта для аўтаматычнай кампаноўкі крынічных тэкстаў
* nm — Спіс сімвалаў з аб’ектнага файла
* rmdel — Выдаляе розніцу з SCCS файлаў
* strace (Linux) ці truss (Solaris) — Аналагічна ktrace
* strip — Выдаляе сімвалы з аб’ектных файлаў
* yacc — LALR сінтаксічны аналізатар

#### Скрыптавыя ўтыліты 
* basename — Вяртае апошнюю частку (імя файла ці каталога) з поўнага шляху да іх
* batch — Запускае заданні
* break — Выхад з цыкла
* continue — Прапусціць бягучую ітэрацыю цыкла. Ужываецца ў скрыптах
* exit — Сканчэнне работы скрыпта
* expr — Вылічае зададзены выраз
* false — заўсёды вяртае false
* hash — Каманда запамінае шлях да выканальных файлаў
* return — Вяртанне выніку
* strings — Друкуе радкі друкуемых сімвалаў, знойдзеных у файле
* shift — Зрух, ужываецца ў сцэнарыях.
* test — Праверка ўмовы
* times
* true — Заўсёды вяртае true
* unset
* wait
* xargs — Фармуе спіс у адзін радок, узяты са стандартнага ўводу

### Інтэрфейс карыстальніка 
* X11 — Кліент-серверная сістэма графічнага інтэрфейса карыстальніка

#### Графічны інтэрфейс 
* Aqua — Графічны інтэрфейс карыстальніка Apple для іх АС Mac OS X, які базуецца на Darwin
* Blackbox — і яго варыянты (разам з Fluxbox і Waimea)
* CDE — Common Desktop Environment, у асноўным ужываецца ва ўласніцкіх аперацыйных сістэмах UNIX
* Enlightenment — аконны менеджар з адкрытым крынічным кодам для X Window System.
* FVWM і яго адгалінаванні Fvwm95, змененыя так, каб імітаваць паводзіны Windows 95
* GNOME (GNU Network Object Model Environment) — Працоўнае асяроддзе для X11.
* IceWM — ICE Window Manager.
* dwm — dynamic window manager for X.
* KDE (K Desktop Environment) — Працоўнае асяроддзе для X11
* Openbox — адкрыты менеджар вакон для X Window System.
* Quartz Compositor — аконная сістэма, якая ўжываецца ў Mac OS X.
* Window Maker — менеджар акон для X Window System.
* WMI — Удасканалены Window Manager (Window Manager Improved)
* Xfce — вольнае асяроддзе працоўнага стала для UNIX-падобных Аперацыйных сістэм.
* Sawfish — Аконны менеджар, працуе на LISP.
* Awesome — Фрэймавы аконны менеджар.
* LXDE — Хуткае і легкаважнае асяроддзе працоўнага стала.

#### Shells 
Глядзі: Праграмы UNIX-падобных аперацыйных сістэм#Скрыптавыя інтэрпрэтатары.

### Камп’ютарная бяспека 
#### Антывірусны софт 
* ClamAV — Сканер вірусаў, у асноўным ужываецца для праверкі пошты

#### Крыптаграфія 
* Enigmail — Графічны інтэрфейс да праграмы GnuPG для праграм кшталту SeaMonkey і Mozilla Thunderbird
* GnuPG — GNU Privacy Guard, паўнавартасная замена PGP (забяспечвае шыфраванне файлаў і электроннай пошты, а таксама ўжыванне лічбавых подпісаў), распаўсюджваецца па ліцэнзіі GNU GPL
* cryptlib — кросплатформенная крыптаграфічная бібліятэка з адкрытым крынічным кодам
* mcrypt —
* openssl — крыптаграфічная бібліятэка падтрымкі SSL (Secure Sockets Layer) у розных праграмах
* pinepgp — Фільтры якія ўключаюць у pine ужыванне шыфравання/дэшыфравання электроннай пошты

### Кіраванне пакетамі 
* apt — Front-end для dpkg ці rpm
* aptitude — Інтэлектуальная сістэма кіравання пакетамі Debian
* debconf — Наладка сістэмы пакетаў Debian
* dpkg — Менеджар пакетаў для Debian GNU/Linux
* drakconf — Утыліта frontend кіравання пакетамі ў Mandriva Linux
* emerge — Frontend для portage
* pacman — Менеджар пакетаў, ужываецца пераважна ў Arch Linux
* portage — Менеджар пакетаў Gentoo Linux
* rpm — Арыгінальны менеджар пакетаў для Red Hat Linux, таксама ўжываецца некаторымі дыстрыбутывамі, уключаючы Mandriva Linux
* urpmi — Front-end для rpm, ужываецца ў Mandriva Linux
* YaST — Сістэма кіравання пакетамі, якая ўжываецца пераважна ў SuSE
* yum — Front-end для rpm, ужываецца ў Fedora

### Праграмы для Mac OS X/Darwin 
* fink — Менеджар пакетаў (The Fink)

## Прыкладны софт 
### Офіс 
* AbiWord
* Gnumeric
* Koffice
* OpenOffice.org
* LibreOffice

### Апрацоўка тэксту на натуральнай мове 
#### Аўтаматызаваны пераклад 
;Тэксты
* OmegaT (Java)
;gettext (лакалізацыя ПЗ)
* gtranslator
* KBabel
* Poedit

#### Машынны пераклад 
* Apertium
* Moses
* OpenLogos
* Prawda

#### Праверка арфаграфіі 
* GNU Aspell
* ispell
* Hunspell
* MySpell

#### Сінтэз маўлення 
* eSpeak
* Festival/Festvox
* ru_tts — досыць старая сістэма, аб якой даўно не чутна

### Мультымедыя 
* Amarok — Аўдыё jukebox
* Ardour — Лічбавая аўдыястанцыя па апрацоўцы шматканальнага гука і яго рэдагавання
* Audacity — Запіс і рэдагаванне гука
* Baudline — Аўдыёзапіс, аналіз і прайграванне
* blender — Графічны пакет для 3D мадэлявання
* Clementine — адгалінаванне плэера Amarok (не патрабуе для сваёй работы бібліятэк KDE)
* cmus — Кансольны медыяплэер
* Exaile — Аўдыёпрайгравальнік на базе GTK+ і GStreamer
* GIMP — Пакет для апрацоўкі растравых малюнкаў
* GStreamer — Пашыральнае мультымедыя асяроддзе
* ImageMagick — Набор утыліт для пакетнага пераўтварэння малюнкаў
* Inkscape — Вектарны графічны рэдактар
* mpg123 — Кансольны MP3-плэер
* mpg321 — Вольны варыянт прайгравальніка mpg123
* MPlayer — Відэапрайгравальнік
* Rhythmbox — Аўдыё jukebox падобны Apple iTunes
* Rosegarden — Моцная лічбавая працоўная станцыя для стварэння і рэдагавання аўдыё
* SoX — Утыліта па перакадзіраванню гука
* Synfig — вектарны пакет 2D анімацыі
* Totem — Медыяпрайгравальнік
* transcode — Гнуткі інструмент каманднага радка для перакадзіравання відэа і гука ў разнастайныя фарматы
* VLC media player — вольны медыяплэер
* xine — медыяплэер
* Miro — медыяплэер
* xmms — Класічны Winamp-падобны прайгравальнік
* Krita — пакет для работы з растравымі малюнкамі з падтрымкай планшэтаў

### Web-браўзеры 
* Dillo — Эксперыментальны легкаважны вэб-браўзер.
* ELinks (Enhanced links) — палепшаная версія links.
* Epiphany — Легкаважны вэб-браўзер для асяроддзя GNOME.
* Galeon — вэб-браўзер для асяроддзя GNOME.
* Konqueror — Шматфункцыянальная праграма (вэб-браўзер, FTP-кліент, файлавы менеджар) для асяроддзя KDE.
* links — вэб-браўзер з тэкставым інтэрфейсам.
* lynx — вэб-браўзер з тэкставым і графічным інтэрфейсам. Існуе версія з падтрымкай SSL.
* Mozilla Suite — Графічны кросплатформенны вэб-браўзер. Таксама ўключае ў сябе паштовы кліент, IRC-кліент і сродкі Web-распрацоўкі.
* Mozilla Firefox — Пашыраемы з дапамогай плагінаў кросплатформенны графічны вэб-браўзер, «палегчаная» версія браўзера Mozilla.
* Mozilla Thunderbird — Пашыраемы з дапамогай плагінаў паштовы кліент.
* Opera — Вэб-браўзер, паштовы і IRC-кліент (**уласніцкае ПЗ**)
* Seamonkey — Графічны кросплатформенны вэб-браўзер. Форк Firefox. Утрымлівае паштовы кліент, IRC-кліент і сродкі Web-распрацоўкі.
* w3m — Кансольны вэб-браўзер. Існуе версія з падтрымкай графікі.
* Google Chrome — Графічны кросплатформенны вэб-браўзер

### Менеджары спамповак 
* axel — Менеджар спамповак з тэкставым інтэрфейсам і з магчымасцю шматпаточнага спампоўвання + пошукам FTP-люстэркаў.
* cURL — Утыліта каманднага радка для перадачы файлаў з сінтаксісам URL.
* prozilla — Кансольны менеджар спамповак, функцыянальна падобны на axel.
* vtun — Віртуальны тунэль TCP/IP.
* wget — Тэкставы, не-інтэрактыўны менеджар спамповак, падтрымлівае пратаколы HTTP, HTTPS, FTP, можа працаваць праз HTTP-proxy.
* yafc — FTP-кліент з падтрымкай SSH2 (sftp).
* zssh — Праграма для перадачы файлаў праз SSH.

### Выдавецкія 
* Groff — Традыцыйная машынапісная сістэма
* LaTeX — Папулярны набор скрыптаў для Tex
* lp — Друк файлаў
* Passepartout — Выдавецкая праграма працоўнага стала
* pr — Канвертаванне тэкставых файлаў для друку
* printf — Фарматаванне і друк даных
* Scribus — Выдавецкая праграма працоўнага стала
* TeX — Высокаўзроўневая макра-мова сістэмы друку
* teTeX — Папулярны набор скрыптаў для TeX
* troff — Арыгінальная і стандартная сістэма друку Unix

### Сістэмы кіравання базамі даных 
* IBM Db2 — сямейства праграмных прадуктаў у галіне кіравання інфармацыя кампаніі IBM.
* Firebird
* MySQL — свабодная сістэма кіравання базамі даных (СКБД).
* Oracle
* PostgreSQL — свабодная аб’ектна-рэляцыйная сістэма кіравання базамі даных (СКБД).
* Progress
* SQLite
* Sybase
* Tora — кліент баз даных

### Матэматычны і навуковы софт 
* dx — OpenDX (Сістэма візуалізацыі даных, IBM’s Open Visualization Data Explorer)
* gerris — Праграма для вырашэння задачы дыферэнцыйных ураўненняў у прыватных вытворных, якія апісваюць рух вадкасці
* Maxima — Адкрытая сістэма камп’ютарнай алгебры, напісана на мове Lisp.
* Octave — Камп’ютарная мова апрацоўкі лікаў (максімальна сумяшчальная з Matlab)
* R — Мова разліку статыстыкі
* scilab — Аналаг MATLAB
* units — Праграма канвертавання адзінак вымярэння
* xaos — Паказвае фракталы

### Утыліты працоўнага стала 
* bc — Калькулятар, які працуе з каманднага радка
* cal — Каляндар з каманднага радка
* dc — Калькулятар
* fortune — Друкуе выпадковую фразу

## Гл. таксама 
* Спіс UNIX-дэманаў
* Спіс пакетаў GNU
* Спіс праграм GNOME
* Спіс праграм KDE
* Спіс Apple#Праграмнае забеспячэнне

## Спасылкі 
* Каталог вольных праграм
* freshmeat  Буйны спіс кросплатформенных Unix праграм
* Windows и Linux программы — таблица соответствий


UNIX