Турку

thumb|left|Цэнтр Турку (*Выгляд з абсерваторыі*)

**Турку** (,  (да 1918 асноўная назва)) — горад і порт на Паўднёвым Захадзе Фінляндыі, адміністрацыйны цэнтр ляані Заходняя Фінляндыя. Горад размешчаны пры ўпадзенні ракі Аўраёкі ў Архіпелагавае мора.

Колькасць жыхароў на 31 жніўня 2013 года — 181 569 чалавек — гэта пяты па насельніцтве горад у Фінляндыі, а з улікам прыгарадаў (на канец 2007 года) — трэцяя гарадская агламерацыя (303 492 чалавека) у краіне пасля Хельсінкі і Тамперэ.

Горад афіцыйна двухмоўны: фінскую мову ў якасці асноўнай выкарыстоўваюць 87,7 % насельніцтва; шведская мова з’яўляецца роднай для 5,3 % (2009). Турку лічыцца варотамі на Захад, а еўрапейская магістраль E18 злучае яго як з Санкт-Пецярбургам, так і са Стакгольмам. У горадзе знаходзіцца буйны порт, які здзяйсняе грузавое і пасажырскае паведамленне з Аландскімі астравамі і Швецыяй. Аэрапорт Турку з’яўляецца пятым па велічыні і другім па грузаперавозках у Фінляндыі.

Турку вядомы як навуковы і культурны цэнтр: з XIII стагоддзя тут ужо дзейнічалі дзве школы, а ў 1640 годзе заснаваны першы ўніверсітэт і першая ў Фінляндыі друкарня. У 1772 годзе ў Турку стала выдавацца першая ў Фінляндыі газета. Горад сумесна з Талінам быў абраны культурнай сталіцай Еўропы 2011 года.

У наш час у горадзе сканцэнтравана каля 50 % біятэхнічнай вытворчасці і амаль 60 % дыягнастычнай прамысловасці краіны.

Традыцыйна Турку лічыцца «калядным горадам», дзе ўсталёўваецца галоўная калядная елка краіны і штогод праходзіць вялікая колькасць культурных мерапрыемстваў.

Паводле апытанняў грамадскія думкі, у 2012 годзе Турку займаў другое месца па ўзроўню прывабнасці для пражывання сярод грамадзян Фінляндыі, а паводле апытанняў 2013 года, жыхары горада былі найбольш задаволены сваім месцам жыхарства сярод іншых гараджан краіны.

## Этымалогія 
Шведская назва горада **Åbo** () складаецца з двух слоў:  («рака») і bo («жыць») і перакладаецца як *тыя, што жывуць уздоўж ракі*. Да 1917 года ўжываўся латынізаваны варыянт назвы горада *Аба* (ад , упершыню ўжыты ў 1270 годзе ў дакументах біскупа Катылуса), а губерня адпаведна звалася *Аба-Б’ёрнеборгскай*.

Фінская назва **Turku** () этымалагічна звязана са старажытнарускім *търгъ* (у наш час — *торг*). З той жа старажытнай індаеўрапейскай крыніцы ўтварыліся назвы гарадоў Германіі — *Torgau*, Італіі — *Trieste*, і шведскае слова *torg*. Апошняе выцесніла першапачатковае запазычанне і дала назву фінскаму *tori*. Усе прыведзеныя словы азначаюць месца гандлю, рынак.

## Фізіка-геаграфічная характарыстыка 
### Геаграфічнае становішча 
Турку знаходзіцца на паўднёва-заходнім ускрайку Фінляндыі, у вусці ракі Аўраёкі пры ўпадзенні яе ў Архіпелагавае мора. Агульная тэрыторыя горада на 2011 год складае 306,37 км² з якіх 245,67 км² займае суша, 57,24 км² — марская паверхня, а 3,46 км² — унутраныя вадаёмы.

### Часавы пояс 
right|100px
Горад Турку, як і ўся Фінляндыя, знаходзіцца ў часавым поясе, які пазначаецца па міжнародным стандарце як Eastern European Time (EET). Зрушэнне адносна UTC складае +2:00 (зімовы час) / +3:00 (летні час), з прычыны таго, што ў гэтым часавым поясе дзейнічае пераход на летні час.

### Клімат 
## Насельніцтва 
Паводле даных 1880 года, насельніцтва горада складалі: фіны — 53,6 %, шведы — 41,9 %.
Агульнае насельніцтва горада ў канцы XIX стагоддзя каля 23,7 тыс. жыхароў.

У 2009 годзе фінскую мову ў якасці асноўнай выкарыстоўвалі 87,7 % жыхароў Турку, а шведская мова з’яўляецца роднай для 5,3 % насельніцтва. Іншыя нацыянальныя групы прадстаўлены рознымі саюзамі і таварыствамі: дзейнічае Рускі клуб, у 2009 годзе зарэгістравана Таварыства ўкраінцаў у Фінляндыі.

### Колькасць насельніцтва 
;У XIX стагоддзі

;У XX стагоддзі

;У XXI стагоддзі

## Планіроўка горада 
thumb|200px|Карта раёнаў Турку, 2012 год

Самая старая з захаваных карт Турку датавана 1634 годам і, верагодна, складзена інжынерам .

Рака Аўраёкі, адна з найбуйнейшых у Фінляндыі, падзяляе горад на дзве часткі — паўночную і паўднёвую. Берагі злучаюць сем мастоў. У ніжнім цячэнні ракі, там дзе мост замінаў бы суднаходству, пешаходаў і веласіпедыстаў перапраўляе бясплатны паром Фёры ().

Горад падзяляецца на 9 акруг, якія складаюцца з драбнейшых тэрытарыяльных адзінак — раёнаў (агулам іх налічваецца 134).

* Цэнтральная акруга
* Акруга Хірвенсала-Какскерта
* Акруга Скансі-Уітама
* Акруга Іцяхар’ю-Варысуа
* Акруга Корайнен
* Акруга Тамперээнтые
* Акруга Кунінкая
* Акруга Пансіа-Юркяля
* Акруга Маарыа-Паатынен

## Эканоміка 
У раёне Купіта працуе цэнтр высокіх тэхналогій — Тэхнапарк Турку. На захадзе горада знаходзіцца суднаверф канцэрна STX Europe, які будуе міжнародныя круізныя лайнеры. Насупраць суднаверфі размешчаны нафтаперапрацоўчы камбінат.

## Транспарт 
Турку — буйны транспартны вузел Фінляндыі. У горадзе перасякаюцца аўтамабільныя і чыгуначныя магістралі, маюцца буйныя марскі і рачны порты, а таксама аэрапорт.

### Аўтамабільны 
Асновай дарожнай сеткі з’яўляецца аўтамагістраль , якая вядзе праз порт у Швецыю і Нарвегію, а ў Фінляндыі па маршруце: Турку — Хельсінкі — Котка (і далей на Санкт-Пецярбург). У 2013 годзе Еўрапейскім саюзам прыняты праект, які прадугледжвае фінансаванне развіцця камерцыйнай і прадпрымальніцкай дзейнасці ўздоўж трасы.

Іншая магістраль  злучае: Турку — Тамперэ — Ювяскюля — Куопіа. Яшчэ адзін маршрут  злучае: Турку — Раўма — Поры — Вааса — Кокала — Раахэ — Оўлу — Кемі — Торніа — Тромсё.

Старая Каралеўская дарога праходзіць па маршруце Турку — Хяменліна — Выбарг. З суседнімі раёнамі горад злучаюць кальцавая дарагая (40) і дарога Турку-Наанталі.

Будаўніцтва новых аўтамагістраляў стала часткай генплана Турку (2000). Часткова ўведзена ў эксплуатацыю Кальцавая дарога па Турку. Рэалізуецца план забудовы Хельсінгінкату, які дазволіць пабудаваць новы мост праз раку Аўру паміж Хямеентые і Анінкайстэнсілта. Пасля завяршэння будаўніцтва грузавы транспарт пойдзе ў абыход цэнтра.

### Гарадскі 
thumb|250px|Аўтобусы на адной з цэнтральных вуліц горада — Аўракату

Гарадскі грамадскі транспарт Турку — аўтобус. Арганізацыяй маршрутаў і кіраванне гарадскім транспартам ажыццяўляецца Бюро грамадскага транспарту Турку (), размешчанае на Гандлёвай плошчы. Аўтобусная сетка развітая, вадзіцелі пільна трымаюцца раскладу руху. Галоўная транспартная развязка ў горадзе — гандлёвая плошча (), куды прыходзяць практычна ўсе аўтобусы.

Квіток () каштуе 2,50 еўра, ён дзейнічае на працягу 2 гадзін і дазваляе здзяйсняць паездкі на розных аўтобусных маршрутах. Кошт сутачнага праязнога квітка на 24 гадзіны () — 5,50 еўра. Існуе сістэма зніжак.

У будучыні прадугледжана таксама развіццё рэйкавага транспарту.

### Марскі 
З порта Турку () штодня адпраўляюцца паромы ў Стакгольм, а таксама ў Марыехамн і Лонгнес (Аландскія астравы).

Пасажырскія перавозкі ажыццяўляюць паромы кампаній Silja Line (Baltic Princess адпраўленне ўвечар, M/S Galaxy — раніцай) і Viking Line (M/S Isabella — увечар, M/S Amorella — раніцай) і SeaWind Line. Адзначаецца рост пасажырскіх перавозак.

Новы генплан Турку (2000 год) адхіліў ідэю пераносу порта ў раён Пансіа, якая існавала раней, як нерацыянальную.

### Аэрапорт 
Аэрапорт Турку () знаходзіцца за 8 км на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Да аэрапорта ад гандлёвай плошчы ходзіць аўтобус № 1. Акрамя ўнутраных рэйсаў, ажыццяўляюцца палёты ў Стакгольм, Капенгаген, Рыгу і Гданьск. Для пашырэння будынка аэрапорта Упраўленне паветранага транспарту стварыла праект, які дае магчымасць павялічыць аб’ём новага будаўніцтва ў адпаведнасці з новым генпланам горада (2000).

## Тэлекамунікацыі і СМІ 
### Газеты 
Заснаваная ў 1904 годзе штодзённая газета на фінскай мове «Turun Sanomat» на канец 2011 года мела тыраж 103 314 асобнікаў. Другім па значнасці выданнем з’яўляецца газета на шведскай мове — «Åbo Underrättelser».

## Славутасці 
### Культавыя будынкі 
У старадаўнім лютэранскім Кафедральным саборы (; ) хоры з напрастольным абразам шведскага жывапісца Вестына і фрэскамі Экмана, надмагільныя капэлы знакамітых дзеячаў з карцінамі на шкле Уладзіміра Свярчкова, а таксама створаны ў 1865 годзе цудоўны саркафаг шведскай каралевы Катарыны Монсдотэр (пам. 1612).

Невялікі, але арыгінальны па архітэктуры і аздоблены ўнутры праваслаўны Аляксандраўскі храм упрыгожаны абразмі працы фінскага мастака .

### Музеі 
У Турку і яго наваколлях знаходзяцца шэраг музеяў, якія маюць агульнанацыянальнае значэнне для Фінляндыі. У 2009 годзе найбольш вядомыя з іх наведала 707 624 чалавека:

### Архітэктура 
Архітэктура Турку XVIII—XX стагоддзяў прадстаўлена класіцызмам, нацыянальным рамантызмам і фінскім функцыяналізмам.

#### Плошчы 
У генеральным плане Турку архітэктар Карл Энгель запланаваў будаўніцтва васьмі плошчаў, аднак, толькі толькі частка гэтага праекта была ажыццёўлена.

#### Тэатры 

Svenskateater.JPG|Шведскі тэатр
Municipal Theatre of Turku.jpg|«Медны» тэатр
Concert hall of Turku.jpg|Канцэртная зала

#### Асобныя будынкі 

Åbo Akademi main building.jpg|Акадэмія Аба
Turku Katedralskolan.jpg|Шведскі ліцэй
Turku City Library2.jpeg|Бібліятэка Турку
Turku Market Hall, north end.jpg|Рынак

### Забавы 
* Свінаўтка каля гатэля-аквапарка «Карыбія»
* Кафэ «Puutorin Vessa» (літаральна «Туалет на Дроўнай плошчы»).

## Мерапрыемствы, якія праводзяцца ў Турку 
У 2003, 2009 і 2010 гадах горад праходзіла міжнародная рэгата парусных суднаў ''''.

На востраве Руісала штогод улетку праводзіцца рок-фестываль Ruisrock. У 2010 годзе ён адзначыў сваё саракагоддзе.

## Пабрацімскія сувязі 
### Гарады-пабрацімы 
### Гарады-партнёры 
## Вядомыя асобы 
* Маўна Койвіста — прэзідэнт Фінляндыі
* Вальфрыд Мікалаевіч Трэер (1901—1984) — беларускі і савецкі вучоны ў галіне машыназнаўства, надзейнасці і даўгавечнасці машын і прыбораў.
* Карл Б’ёркман (1873—1948) — першы прэм’ер-міністр Аландскіх астравоў.

## Літаратура 
*  С. 49.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Артыкул пра горад Турку 

Катэгорыя:Гарады Фінляндыі