Канцэпцыя гісторыі беларускай дзяржаўнасці

**Канцэпцыя гісторыі беларускай дзяржаўнасці** — элемент нацыянальна-дзяржаўнай ідэалогіі і гістарычнай палітыкі Беларусі. 

Канцэпцыя распрацавана Інстытутам гісторыі НАН Беларусі і прадстаўлена ў 2018 годзе.

У трактоўцы беларуская дзяржаўнасць разглядаецца як непарыўнае цэлае, якое мела ўвасабленне ў гістарычных (Кіеўская Русь, Полацкае і Тураўскае княствы, Вялікае Княства Літоўскае, Рэч Паспалітая, Расійская імперыя) і нацыянальных (Беларуская Народная Рэспубліка, Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь, Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, Рэспубліка Беларусь) формах.

## Гісторыя 
У 2018 годзе была апублікавана канцэпцыя гісторыі беларускай дзяржаўнасці, распрацаваная ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі. Згодна з ёй, дзяржаўнасць як канцэпт гістарычнай навукі ёсць «*патэнцыйная здольнасць этнанацыянальнай супольнасці і яе эліты, якая забяспечвае права і магчымасць працяглага самастойнага гістарычнага існавання і развіцця*». Дзяржава ж уяўляецца як канкрэтна-гістарычнае ўвасабленне дзяржаўнасці, сукупнасць дзяржаваўтворных фактараў. Абапіраючыся на гэты дакумент, у 2018—2020 гадах выйшаў пяцітомнік «Гісторыя беларускай дзяржаўнасці», падрыхтаваным калектывам Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Галоўным рэдактарам выступіў А. А. Каваленя, доктар гістарычных навук, прафесар, член-карэспандэнт НАН РБ, акадэмік-сакратар Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. 

У працы ў гісторыі беларускай дзяржаўнасці вылучаюцца тры значныя перыяды: дадзяржаўны (ад засялення тэрыторыі Беларусі да сярэдзіны IX стагоддзя); перыяд гістарычных формаў дзяржаўнасці (другая палова IX — пачатак XX стагоддзя); перыяд нацыянальных формаў дзяржаўнасці (пачатак ХХ — пачатак XXI стагоддзя). У першым томе аналізуюцца падзеі і вынікі развіцця за самы працяглы адрэзак часу — са старажытных часоў і да канца XVIII ст., гэта значыць ад засялення тэрыторыі Беларусі і па падзелы Рэчы Паспалітай і ўваходжанне беларускіх зямель у склад Расійскай імперыі. Другі том прысвечаны выяўленню працэсу афармлення дзяржаўна-прававога статусу беларускіх зямель у складзе Расіі, аналізу зараджэння беларускай нацыянальна-дзяржаўнай ідэі і беларускага нацыянальнага руху. У трэцім томе разглядаюцца галоўныя вехі гісторыі станаўлення і развіцця беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці з лютага 1917-га па верасень 1939-га. Чацвёрты том прысвечаны Другой сусветнай і Вялікай Айчыннай войнам, а таксама аднаўленню і ўмацаванню дзяржаўных працэсаў (1939—1953). Пяты апісвае падзеі з 1953 года да сучаснасці.

## Апісанне 
Беларуская дзяржаўнасць разглядаецца як непарыўнае цэлае, якое мела ўвасабленне ў гістарычных і нацыянальных формах. Першыя адносяцца не толькі да беларускага, але і да іншых народаў, і маглі ўяўляць з сябе поліэтнічныя ўтварэнні. У іх рамках паступова фарміравалася, нягледзячы на розныя цяжкасці, дзяржаўнасць беларускага народа. У сутнасці другіх закладзена нацыянальны змест тытульнага этнасу. Да гістарычных формаў былі аднесены Кіеўская Русь, Полацкае і Тураўскае княства, Вялікае Княства Літоўскае, Рэч Паспалітая, Расійская імперыя. Сярод нацыянальных названыя Беларуская Народная Рэспубліка, Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь, Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, Рэспубліка Беларусь.

Пачатковы этап афармлення дзяржаўнасці на сучаснай тэрыторыі краіны ўзводзіцца да IX і X стагоддзяў — часоў Полацкага і Тураўскага княстваў. Адзначаецца, што фарміраванне і зацвярджэнне палітычнай сістэмы з самастойнымі княжымі дынастыямі супадае з аналагічнымі працэсамі ў іншых еўрапейскіх народаў. Асабліва ўвага надаецца Полацку, які разам з Ноўгарадам і Кіевам выступаў адным з ключавых цэнтраў усходніх славян, адыграўшы ключавую ролю ў далейшым развіцці дзяржаўнасці на беларускіх землях.

Вялікае Княства Літоўскае названа дзяржавай, створанай продкамі як беларусаў, так і літоўцаў (гл. Цэнтрысцкая канцэпцыя). Падкрэсліваецца, што да агульнадзяржаўнага кіравання актыўна прыцягваліся прадстаўнікі шляхты з тэрыторый сучаснай Беларусі, а мовай дзяржаўнага справаводства выступала старабеларуская. Разам з тым у выніку складаных сацыяльна-эканамічных, палітычных і этнічных працэсаў, якія адбываліся на беларускіх землях у ХIV—ХVII стагоддзях, сфармавалася самастойная этнасацыяльная супольнасць — беларуская народнасць. Яна мела сваю гістарычную тэрыторыю, права, мову, кіруючую эліту, этнічную самасвядомасць, духоўна-культурныя каштоўнасці і агульнасць гаспадарчага жыцця.

Рэч Паспалітая на пачатковым этапе існавання названа канфедэрацыяй Каралеўства Польскага і Літвы, якая паступова эвалюцыянавала ў федэрацыю. Як заяўлена, былі створаны ўмовы для паступовай саслоўнай інтэграцыі польскага і беларуска-літоўскага шляхецтва. Пераймаючы польскія інстытуты палітычнай і грамадскай арганізацыі, культуру і мову, усё больш звяртаючыся да «польшчызны», беларускае (а таксама літоўскае) шляхецтва ўстала на шлях асіміляцыі. Гэта ў выніку прывяло да заняпаду і рэгрэсу культуры, істотна замарудзіла нацыянальнае развіццё беларусаў.

Перыяд знаходжання Беларусі ў складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак ХХ ст.) ахарактарызаваны як «*эпоха фарміравання гістарычных перадумоў аб’ектыўнага і суб’ектыўнага характару, якія абумовілі магчымасць рэалізацыі нацыянальнай дзяржаўнасці*». Пасля правалаў паўстанняў 1794, 1830—1831, 1863—1864 гадоў, накіраваных на аднаўленне Рэчы Паспалітай, «*маладая беларуская нацыянальная эліта ўсвядоміла неабходнасць дамагацца рэалізацыі права свайго народа на самастойнае гістарычнае існаванне*». Заяўлена, што кансалідацыя беларусаў у асобную нацыю была аб’ектыўным і заканамерным вынікам сацыяльных і геапалітычных працэсаў у перыяд індустрыяльнай цывілізацыі. Адначасова з нацыяй фарміравалася беларуская літаратурная мова, якая аказвала важны ўплыў на развіццё нацыянальнай самасвядомасці і культуры. Пераломным момантам у палітычным жыцці беларускіх зямель названа Першая сусветная вайна, якая рэзка абвастрыла нацыянальнае пытанне.

Згодна з канцэпцыяй, рашэнні I Усебеларускага з’езда (снежань 1917 года) засведчылі гатоўнасць грамадства да пабудовы нацыянальнай дзяржавы. Абвешчаная пазней Беларуская Народная Рэспубліка хоць і была практычным крокам да рэалізацыі гэтай ідэі, але з-за неспрыяльных абставінаў, перш за ўсё геапалітычнага характару, не змагла дамагчыся суверэнітэту. Беларуская Народная Рэспубліка як дзяржава не адбылася. Тым не менш, як напісана, «*з яе абвяшчэннем пытанне беларускай дзяржаўнасці ўвайшло ў парадак дня еўрапейскай геапалітыкі*».

Пабудова дзяржавы на савецкай аснове аказалася больш паспяховай. Важным этапам далейшага паспяховага развіцця беларускай дзяржаўнасці быў перыяд уваходжання ў СССР. Вынікам савецкага перыяду было тое, што беларуская дзяржаўнасць набыла геапалітычную вагу і рэальны сацыяльна-эканамічны базіс. Асабліва падкрэсліваецца, што БССР стала адным з заснавальнікам ААН. У складзе СССР, па заяве аўтараў, краіна вырасла ў індустрыяльна развітую рэспубліку.

## Крытыка 
Беларускія крытыкі канцэпцыі Л. Крыштаповіч (доктар філалагічных навук) і У. Казлякоў (доктар гістарычных навук) у сумесным артыкуле «Квазігісторыя пад выглядам гісторыі беларускай дзяржаўнасці» (2019) пісалі, што з дапамогай яе беларускаму грамадству навязваецца «польска-шляхецкі погляд» на гісторыю, у адпаведнасці з якім гістарычны шлях Беларусі ніяк не ўпісваецца ў логіку развіцця «Рускай цывілізацыі», «Рускага свету». Спецыялісты назвалі падобную трактоўку фальсіфікацыяй айчыннай гісторыі.

У прыватнасці, Крыштаповіч і Казлякоў раскрытыкавалі аўтараў у тым, што канцэпцыя змешвае гісторыю народа з гісторыяй дзяржаўнасці. Па асобных перыядах яны адзначылі:
* Аб Полацкім княстве гаворыцца як аб гістарычнай форме беларускай дзяржаўнасці, але замоўчваецца аб тоеснасці дзяржаўнасці Полацкага княства з дзяржаўнасцю, напрыклад, Чарнігава, Разані і іншых;
* У Вялікім Княстве Літоўскім усталявалася ўлада «антырускай палітычнай наменклатуры», якая не мела нічога агульнага з беларускай ментальнасцю. У якасці прыкладу навукоўцы прывялі выпадак дыскрымінацыі праваслаўных каталікамі. Сваю пазіцыю яны падмацоўвалі спасылкамі на літоўскіх і савецкіх гісторыкаў, якія лічылі, што дзяржава была выключна літоўскай;
* БНР, на іх думку, ніякага дачынення да беларускай нацыянальнай самасвядомасці і беларускай дзяржаўнасці не мае, паколькі ўяўляла сабой «антыбеларускі праект антыбеларускіх дзеячаў». З іх слоў, дзяржава была фактычна марыянеткавым утварэннем, якое павінна было быць «інструментам палітыкі Захаду супраць Расіі».
Расійскі гісторык У. Гудзіменка заявіў, што гаворка ідзе аб штучным вынаходстве гістарычнай традыцыі. У той жа час, са слоў навукоўца, у адрозненне ад Украіны, у Беларусі варта казаць не пра загадзя фальсіфікаваную гісторыю, а хутчэй пра «тэндэнцыйную інтэрпрэтацыю рэальных гістарычных фактаў». Галоўнай задачай канцэпцыі, на думку Гудзіменкі, стала абгрунтаваць узніклы ў выніку распаду Савецкага Саюза дзяржаўна-палітычны разлом паміж Расіяй і Беларуссю.

Расійскае дзяржаўнае СМІ EurAsia Daily пазначыла дадзеную трактоўку як «нацыяналістычную». Адзначана, што насельніцтву не тлумачаць, у чым розніца паміж гісторыяй беларускай дзяржавы і формамі дзяржаўнасці на цяперашніх беларускіх землях. У выніку, на думку медыя, фармуецца міф пра «тысячагадовую гісторыю беларускай дзяржаўнасці», які трактуецца як нібыта бясспрэчны навуковы факт.

## Гл. таксама 
* Беларусь як памежжа

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Гістарычная палітыка
Катэгорыя:Інстытут гісторыі НАНБ
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі
Катэгорыя:З’явіліся ў 2018 годзе