open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сыны свабоды (Амерыканская рэвалюцыя)

**«Сыны свабоды»** () — арганізацыя амерыканскіх каланістаў, якая змагалася за свабоду самавызначэння амерыканскіх калоній Вялікабрытаніі. Заснавана ў 1765 годзе Самюэлем Адамсам. Пераважна складалася з прадстаўнікоў сярэдняга класа: купцы, ваенныя, інтэлігенцыя, юрысты. «Сыны свабоды» былі адным з аб'яднанняў амерыканскіх каланістаў, незадаволенных падатковай палітыкай метраполіі і іншымі непапулярнымі мерамі ўрада Вялікабрытаніі. Фактычна гэта палітычнае аб'яднанне стала школай падрыхтоўкі палітычных кадраў для будучай дзяржавы ЗША: удзельнік арганізацыі Джон Адамс стаў адным з прэзідэнтаў Злучаных Штатаў, а Джон Хэнкок 3-м прэзідэнтам 1-га Кантынентальнага кангрэса, губернатарам штата Масачусэтс і першым падпісантам Дэкларацыі незалежнасці Злучаных штатаў.

## Найбольш вядомыя акцыі «Сыноў свабоды» 
* Інфармацыйная вайна з брытанскай ваеннай і грамадзянскай адміністрацыяй пасля бостанскай бойні 1770 г. Сутнасць вайны была ў стварэнні іміджа акупантаў брытанскім вайскоўцам у Бостане і вобраза нявіннай ахвяры забітым бостанцам. Дзеля гэтага друкаваліся спецыяльныя памфлеты і газетныя артыкулы. Адзін з такіх памфлетаў быў распаўсюджаны ў Лондане яшчэ да таго, як туды прыйслалі афіцыйную справаздачу брытанскай адміністрацыі ў Бостане, што спарадзіла бурныя спрэчкі ў грамадстве.
* Інфармацыйная вайна супраць брытанскага чайнага падатка ў 1770-1773 гг.
* «Бостанскае чаяпіцце»

### Цікавыя факты, звязанныя з дзейнасцю арганізацыі і яе членаў 
* Байкот брытанскага чаю ўключаў у сябе элементы тэхналогіі «чорнага піара»: ставіліся медыцынскія абвінавачванні, што чай шкодзіць здароўю, рабіліся заяўленні, што чай з метраполіі трамбуецца ў скрыні бруднымі нагамі кітайскіх рабочых, што там могуць быць блохі, а кантрабандны чай чысты ва ўсіх адносінах.
* Джон Адамс быў адвакатам 9 вайскоўцаў, якія стралялі ў натоўп падчас бостанскай бойкі. Пры гэтым ён назваў натоўп, які атакаваў вайскоўцаў збродам неграў, мулатаў, ірландскіх каталіцкіх свінняў і чужынскай матросні.

## Гл. таксама 
* Бостанская бойня
* Бостанскае чаяпіцце
* Невыносныя законы
* Вайна за незалежнасць ЗША

Катэгорыя:Гісторыя ЗША
Маргарыта Пармская

**Маргарыта Пармская** (; , Аўдэнардэ — , Артона) — герцагіня Пармская і штатгальтар Іспанскіх Нідэрландаў з 1559 па 1567 год, пазашлюбная дачка Карла V.

## Біяграфія 
Дачка палюбоўніцы Карла, Іаганы ван дэр Гейнст, фламандкі паводле паходжання. Выхоўвалася ў Бруселі спачатку пры двары сваёй стрыечнай бабкі Маргарыты Аўстрыйскай, а пазней пры двары сваёй цёткі Марыі, удавы караля Венгрыі, якія былі штатгальтарамі Іспанскіх Нідэрландаў з 1507 па 1530 і з 1530 па 1555 гады адпаведна. У 1533 годзе з дазволу бацькі ёй было дазволена насіць імя Маргарыты Аўстрыйскай.

У 1527 годзе ва ўзросце сямі гадоў яна была заручана з пляменнікам Папы Клімента VII, Алесандра Медычы, герцагам Фларэнцыі, якога шматлікія даследчыкі лічаць сынам Папы. 29 лютага 1536 года яны ажаніліся, а ў 1537 годзе Алесандра быў забіты. 4 лістапада 1538 года яна стала жонкай Атавіа Фарнезэ, герцага Пармы, унука Папы Паўла III. Жаніху было ў той час трынаццаць гадоў, а нявесце шаснаццаць. Іх саюз быў нешчаслівы. Маргарыта нарадзіла двух хлопчыкаў блізнят, адзін з якіх памёр у маленстве.

Паколькі яна добра ведала нідэрландскія звычаі і была ў курсе ўсяго, што адбывалася ўБруселі, Філіп II прызначыў яе ў 1559 годзе штатгальтарам Нідэрландаў, дзе ёй спачатку дапамагаў Гранвела. Там Маргарыта сутыкнулася з супраціўленнем інквізіцыі і іспанскаму дэспатызму. У жніўні 1567 года з Іспаніі прыехаў герцаг Альба, якому Філіп II надаў вялікія паўнамоцтвы, што ператварылі яе пасаду ў пустую фармальнасць.

Маргарыта пакінула сваю пасаду і вярнулася да свайго мужа ў Італію, дзе і памерла ў 1586 годзе ў Артоне. У гонар яе названа спраектаваная Рафаэлем віла Мадама. Яна яшчэ застала той час, калі яе сын Алесандра стаў у 1578 годзе штатгальтарам Нідэрландаў.

## Дзеці 
* Алесандра — штатгальтар Нідэрландаў

Катэгорыя:Габсбургі
Катэгорыя:Штатгальтары Іспанскіх Нідэрландаў
Катэгорыя:Медычы
Катэгорыя:Герцагі Пармскія
Катэгорыя:Фарнезэ
Катэгорыя:Пазашлюбнае нашчадства Габсбургаў
Расійска-турэцкая вайна (1828—1829)

**Руска-турэцкая вайна 1828—1829 гадоў** — ваенны канфлікт паміж Расійскай і Асманскай імперыяй, распачаты ў красавіку 1828 года з прычыны таго, што Порта пасля Наварынскай бітвы (кастрычнік 1827 года) у парушэнне Акерманскай канвенцыі закрыла праліў Басфор.

У шырэйшым кантэксце, гэта вайна стала следствам барацьбы паміж вялікімі дзяржавамі, выкліканай грэчаскай вайной за незалежнасць (1821—1830) ад Асманскай імперыі. Падчас вайны рускія войскі здзейснілі шэраг паходаў у Балгарыю, на Каўказ і на паўночны ўсход Анатоліі, пасля чаго Порта запрасіла міру.

## Літаратура 
* 
* *Мерников А. Г., Спектор А. А.* Всемирная история войн. — Минск., 2005.

## Спасылкі 
*
Касіні

**Касі́ні** () — прозвішча італьянскага паходжання.

## Навуковая дынастыя Касіні 
* Джавані Даменіка Касіні ці Жан Дамінік (1625—1712) — вядомы італьянскі і французскі астраном.
* Жак Касіні (Jacques Cassini, 1677—1756), сын Джавані Даменіка.
* Цэзар Франсуа Касіні (1714—1784) — французскі астраном і геадэзіст, сын Жака Касіні.
* Жан Дамінік Касіні (1748—1845)— французскі астраном і геадэзіст, сын Цэзара Касіні.
* Аляксандр-Анры-Габрыэль Касіні (1781—1832) — батанік, сын Жана Дамініка Касіні.

### Рускі дваранскі род 
* Касіні — рускі графскі род.
* Артур Паўлавіч Касіні — рускі дыпламат, граф.
* Алег Касіні — амерыканскі дызайнер адзення, унук А. П. Касіні.

## Гл. таксама 
* «Касіні-Гюйгенс» — аўтаматычны касмічны апарат для даследавання Сатурна і яго спадарожнікаў.
* Касіні — аўтаматычная міжпланетная станцыя.
* Авалы Касіні — матэматычная крывая.
* Шчыліна Касіні — прамежак паміж знешнімі кольцамі Сатурна
Маскоўскія Трыумфальныя вароты

**Маскоўскія Трыумфальныя вароты** — трыумфальная арка, збудаваная ў 1834—1838 гг. у Санкт-Пецярбургу па праекце В. П. Стасава ў гонар пераможнага заканчэння руска-турэцкай вайны (1828—1829 гг.). Размешчаны на скрыжаванні Маскоўскага і Лігаўскага праспектаў, на .

## Гісторыя 
У 1936 годзе Маскоўскія вароты былі разабраны з мэтай рэалізацыі ідэі пераносу цэнтра горада на поўдзень з галоўнай плошчай каля Дома Саветаў на Маскоўскай плошчы.

Маскоўскімі варотамі ў рамках гэтага праекта збіраліся ўпрыгожыць планаваны парк.

У 1959—1960 гг. вароты былі адноўлены на ранейшым месцы ў варыянце 1936 года як гістарычны і архітэктурны помнік (архітэктары  і І. Г. Капцюг).

У маі 1965 года плошча каля Маскоўскіх варот была пераназвана ў *Маскоўскую*.
У кастрычніку 1968 года была адноўлена гістарычная назва — плошча зноў стала звацца **Маскоўскія Вароты**.

Назва «Маскоўскія вароты» таксама носіць пабудаваная ў 1961 годзе станцыя метро, вестыбюль якой (убудаваны ў чатырохпавярховы будынак) знаходзіцца на плошчы.

Moscow Triumphal Gates top.jpg|Верх Трыумфальных варот
The Rainbow Moscow Triumphal Gate In Saint-Petersburg.jpg|Трыумфальныя вароты ў падсвятленні
IvanSmelov-VOROTA.jpg|Трыумфальныя вароты ў ансамблі плошчы

## Гл. таксама 
* Трыумфальныя вароты ў Маскве
*  ў Іркуцку

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Помнікі архітэктуры Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Брамы Расіі
Катэгорыя:Трыумфальныя аркі
Катэгорыя:Помнікі Санкт-Пецярбурга
Маргарыта Французская (герцагіня Савойская)

**Маргарыта Французская** (;  — ) — французская прынцэса, дачка караля Францыска I, прадстаўніца дынастыі Валуа, герцагіня Берыйская з 1550 года, жонка герцага Савойскага Эмануіла Філіберта з 1559 года.

## Паходжанне 
Маргарыта Французская нарадзілася 5 чэрвеня 1523 года ў замку гарадка Сен-Жэрмен-ан-Ле недалёка ад Парыжа. Яна была малодшай з сямі дзяцей караля Францыі Францыска I і яго жонкі Клод. Маці дзяўчынкі памерла, калі ёй быў усяго год.

Пазней Маргарыта была вельмі блізкая са сваёй цёткай Маргарытай Наварскай і жонкай старэйшага брата, Генрыха, Кацярынай Медычы.

У 1550 годзе Маргарыце быў падараваны тытул герцагіні Берыйскай.

## Дынастычныя планы 
У канцы 1538 года Францыск I і імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Карл V прыйшлі да рашэння аб шлюбе сына Карла — Філіпа і дачкі Францыска — Маргарыты. Але дамоўленасць нядоўга заставалася ў сіле, і шлюб быў скасаваны.

Пасля, трэцяй жонкай Філіпа стала пляменніца Маргарыты, дачка яе брата Генрыха, Елізавета Валуа.

## Шлюб і дзеці 
Шлюб Маргарыты адбыўся толькі праз 20 гадоў. У 1559 годзе яна абвянчалася з герцагам Савойскім Эмануілам Філібертам. Нявесце ў той час было трыццаць шэсць гадоў, жаніху — трыццаць адзін.

Праз тры гады пасля вяселля нарадзілася іх адзінае дзіця — сын, якога назвалі Карл Эмануіл.

У 1585 годзе Карл Эмануіл ажаніўся з Каталінай Аўстрыйскай, дачкой Філіпа II Іспанскага і Елізаветы Валуа. У гэтым шлюбе нарадзілася 10 дзяцей.

## Тытулы 
## Гл. таксама 
* Герцагства Берыйскае
* Ката-Камбрэзійскі мір
* Савойская дынастыя

Катэгорыя:Валуа
Катэгорыя:Савойская дынастыя
Катэгорыя:Французскія прынцэсы
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў XVI стагоддзя
Антуан Перэна дэ Гранвела

**Антуан Перэна дэ Гранвель** ці **Гранвела** (, ;  — ) — першы міністр і бліжэйшы саветнік іспанскага караля Філіпа II.

Гранвель належаў да вышэйшай бургундскай арыстакратыі. Паколькі пасля смерці Карла Смелага бургундскія ўладанні адышлі да Габсбургаў, яго бацька верна служыў імператару Карлу V і скончыў жыццё адным з самых давераных яго саветнікаў. Яго палац належыць да ліку славутасцейў Безансона.

## Біяграфія 
Гранвель-малодшы нарадзіўся ў Безансоне, навучаўся ў Падуі і Лёвене, прыняў духоўны сан. У 1540 годзе быў пасвечаны ў сан біскупа Араскага, у 1560 годзе — архібіскупа Мехеленскага з тытулам кардынала. У прамежку паміж гэтымі падзеямі Гранвель прыняў удзел у Трыдэнцкім саборы, падрыхтаваў Пасаўскі дагавор і Ката-Камбрэзійскі мір, а таксама дамовіўся пра шлюб Філіпа II і Марыі Цюдар.

Уражаны дыпламатычнымі поспехамі Гранвеля, Філіп II накіраваў яго ў 1560 годзе ў Нідэрланды ў якасці галоўнага саветніка сваёй цёткі Маргарыты Аўстрыйскай. Адчуваючы, што з-за распаўсюджання Рэфармацыі сітуацыя ў краіне абвастралася, Гранвель лічыў неабходным «закручванне гаек» і прыняцце энергічных мер па процідзеянні «ерэтычнай заразе». У дзяржаўным савеце Нідэрландаў яму склалася апазіцыя ў асобах графаў Эгманта і Горна, а таксама прынца Вільгельма Аранскага, якія пераканалі караля перавесці яго ў Італію.

Філіп II заўсёды шкадаваў пра гэта рашэнне, лічачы што захаванне Гранвеля ў Нідэрландах прадухіліла б паўстанне правінцый. У Італіі кардынал займаўся перамовамі аб стварэнні «свяшчэннай лігі» супраць турак, якія ўвянчаліся перамогай пры Лепанта. У 1571—1575 гадах ён займаў пасаду віцэ-караля Неапаля, у 1575—1579 гадах кіраваў Італьянскім саветам. Падчас свайго знаходжання ў Рыме ён павыкупляў велізарную колькасць карцін Тыцыяна і медальёнаў Леоні, апекаваўся над Джамбалоньяй і даў месца сакратара ў сваім палацы гуманісту Юсту Ліпсію.

У апошнія гады жыцця цяжка хворы Гранвіль выконваў абавязкі дзяржаўнага сакратара ў Мадрыдзе. Ён прадставіў каралеўскаму двару фламандца Антоніса Мора і прывёз у Мадрыд калекцыю прац Брэйгеля, якога высока шанаваў. Яго апошняй дыпламатычнай перамогай стала дынастычная унія іспанскай і партугальскай карон.

## Гл. таксама 
* Спіс біскупаў Араса

## Спасылкі 
* Кардынал Гранвела ў Брытанскай энцыклапедыі

Катэгорыя:Кардыналы Іспаніі
Катэгорыя:Кардыналы Бельгіі
Катэгорыя:Кіраўнікі Нідэрландаў
Катэгорыя:Віцэ-каралі Неапаля
Катэгорыя:Кіраўнікі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Іспаніі
Катэгорыя:Біскупы араскія
Маргарыта Французская

**Маргарыта Французская**:

* Маргарыта Французская (1158—1197), дачка караля Людовіка VII; жонка герцага Нармандыі Генрыха Маладога, затым караля Венгрыі Белы III.
* Маргарыта Французская (1254—1271), дачка караля Людовіка IX; жонка герцага Брабанцкага Жана I.
* Маргарыта Французская (1282—1317), дачка караля Філіпа III Смелага; жонка караля Англіі Эдуарда I.
* Маргарыта I, графіня Артуа (1310—1382), другая дачка караля Філіпа V Доўгага; жонка Людовіка I Неверскага, графа Фландрыі.
* Маргарыта дэ Валуа (1407—1458), пазашлюбная дачка караля Карла VI ад Адынеты дэ Шамдзівер.
* Маргарыта Наварская (1492—1549), сястра караля Францыска I.
* Маргарыта дэ Валуа (1523—1574), дачка Францыска I; жонка герцага Савойскага Эмануіла Філіберта.
* Маргарыта дэ Валуа (1553—1615), вядомая як «Каралева Марго», дачка Генрыха II; жонка Генрыха дэ Бурбона, караля Наварскага, які пад імем Генрыха IV стаў каралём Францыі.
Фердынанд II (кароль Неапаля)

**Фернанда II** (,  — , ) — кароль Неапаля ў 1495—1496 гадах з дынастыі Трастамара (у Неапалі званай звычайна Арагонскай). Сын караля Неапаля Альфонса II і Іпаліты Марыі Сфорца (1446—1484). Стаў каралём Неапаля пасля адрачэння свайго бацькі ў студзені 1495 года.

## Біяграфія 
Фердынанд II стаў каралём пры катастрафічных для яго акалічнасцях. Кароль Францыі Карл VIII, які прад’явіў у якасці спадчынніка Анжуйскай лініі Валуа прэтэнзіі на Неапаль, знаходзіўся на чале моцнай арміі ў Рыме і рыхтаваўся да ўварвання ў Неапаль. Дваранства і армія ненавідзелі кіруючую дынастыю за злачынствы бацькі і дзеда новага караля і былі гатовыя перайсці на бок французаў. Фердынанд II бег з Неапаля спачатку на Іск’ю, а затым пад абарону свайго арагонскага сваяка — Фердынанда II Арагонскага — на Сіцылію. Французы, не сустракаючы супраціўлення, авалодалі Неапалітанскім каралеўствам у маі 1495 года. Карл VIII быў каранаваны як кароль Неапаля.

Але ўзмацненне французскіх пазіцый у Італіі сустрэла супраціўленне іншых дзяржаў: Папа Аляксандр VI, кароль Германіі Максіміліян I, кароль Арагона і Сіцыліі Фердынанд II і Венецыянская рэспубліка ўтварылі Італьянскую лігу супраць Францыі. Карл VIII быў вымушаны з баямі прабівацца ў Францыю. Пакінуты ім у Неапалі намеснік герцаг Манпансье і французы хутка ўзбудзілі да сябе нянавісць неапалітанцаў сваімі рабаваннямі і гвалтамі.

Фердынанд II разам з саюзнай іспанскай арміяй пад камандаваннем Гансала Агіляра на працягу мая — чэрвеня 1496 года здолеў вызваліць значную частку свайго каралеўства. У чэрвені 1496 года Манпансье капітуляваў і абавязаўся пакінуць краіну. Фердынанд II змог з іспанскай дапамогай аднавіць незалежнасць Неапаля, але гэта мела фатальныя наступствы для кіруючай дынастыі. Фердынанд II Арагонскі пераканаўся ў слабасці ўлады яго неапалітанскіх сваякоў, і стаў рыхтавацца да захопу Паўднёвай Італіі. Зрэшты, Фердынанд II стаў сведкай толькі свайго трыумфу, але не пабачыў гібелі свайго каралеўства. 7 кастрычніка 1496 года ён памёр ад дызентэрыі. Труна з целам Фердынанда II знаходзіцца ў наш час у царкве Сан-Даменіка-Маджорэ ў Неапалі.

## Сям’я 
Фердынанд II быў у шлюбе са сваёй цёткай Джаваннай (1478 — 27 жніўня 1518), самай малодшай з дочак яго дзеда Фердынанда I, але не пакінуў дзяцей. Яго спадчыннікам стаў дзядзька Федэрыга.

Катэгорыя:Кіраўнікі Неапалітанскага каралеўства
Катэгорыя:Трастамара
Катэгорыя:Кіраўнікі XV стагоддзя
Трынаццацігадовая вайна

**Трынаццацігадовая вайна:**
* Трынаццацігадовая вайна, 1454—1466 — вайна паміж Польскім каралеўствам і Тэўтонскім ордэнам
* Трынаццацігадовая вайна ў Венгрыі — вайна паміж Габсбургскай манархіяй і Асманскай імперыяй
* Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай, 1654-1667 — вайна паміж Рускім царствам і Рэччу Паспалітай
Вайна другой кааліцыі

**Другая кааліцыя** (1799—1802) — створаная па ініцыятыве Вялікабрытаніі пасля пераходу Швейцарыі пад французскі кантроль (гл. Гельветычная рэспубліка) з верасня 1798 па сакавік 1799 года, з удзелам Аўстрыі, Англіі, Расіі, Неапалітанскага каралеўства, Турцыі, некалькіх нямецкіх князёў і Швецыі, з мэтай абмежавання ўплыву рэвалюцыйнай Францыі падчас рэвалюцыйных войн 1792—1802 гг. і аднаўлення манархічнага ладу.

Асноўныя баявыя дзеянні звязаны з рэгіёнамі Італіі, Швейцарыі, Аўстрыі і Рэйна. У Італіі, аб’яднаныя руска-аўстрыйскія войскі пад камандаваннем Суворава атрымалі ў красавіка-жніўні 1799 года шэраг перамог над французскай арміяй пад камандаваннем Маро, выцесніўшы яе з даліны ракі По ў французскія Альпы і наваколлі Генуі.

У Швейцарыі 14-15 верасня французскія войскі пад камандаваннем Масены (каля 75 тыс. чалавек) у бітве пад Цюрыхам нанеслі паражэнне войскам кааліцыі пад камандаваннем Рымскага-Корсакава (каля 60 тыс. чалавек, з іх 34 тыс. рускіх). Прыбыўшы праз некалькі дзён у Швейцарыю 23-тысячны атрад Суворава замест саюзных войскаў сустрэў сілы французаў, якія ў чатыры разы пераўзыходзілі яго, і быў вымушаны прарывацца гарамі да Гларуса. Швейцарыя была саюзнікамі страчана.

У Галандыі высаджаны ў жніўні англа-рускі экспедыцыйны корпус дзейнічаў няўдала і ў лістападзе быў эвакуіраваны. Неўзабаве пасля гэтага Расія выйшла з кааліцыі.

9 лістапада 1799 года Напалеон, які вярнуўся з Егіпта, падчас перавароту 18 брумера захапіў уладу ў Францыі. Напалеон асабіста ўзначаліў французскія войскі ў Італіі ў кампаніі 1800 года і ў чэрвені 1800 года ў бітве пры Марэнга атрымаў рашучую перамогу над аўстрыйскімі войскамі, што прывяло да эвакуацыі аўстрыйскіх войскаў з паўночнай Італіі на захад ад Тычына.

Пасля разгрому Аўстрыйскай арміі ўчыненага Рэйнскай арміяй Францыі пад кіраўніцтвам Маро 3 снежня 1800 года
ў бітве пад Гогенліндэнам 9 лютага 1801 года Аўстрыя падпісала Люневільскі мір, які зафіксаваў афіцыйнае прызнанне Аўстрыяй незалежнасці Батаўскай і Гельветычнай рэспублік (Галандыі і Швейцарыі, адпаведна), фактычна падкантрольных Францыі.

9 красавіка 1801 года англійскі флот пад правадырствам адмірала Паркера і яго намесніка віцэ-адмірала Нэльсана разграмілі дацкі флот у Капенгагенскай бітве.

Выхад Аўстрыі з вайны азначаў фактычны распад Другой кааліцыі — у стане вайны з Францыяй заставалася толькі Англія.

## Другая кааліцыя 
У Другую кааліцыю ўваходзілі краіны:
* Аўстрыйская манархія
* Вялікабрытанія
* Расійская імперыя
* Асманская імперыя (Турцыя)
* Швецыя
* Неапалітанскае каралеўства

## Гл. таксама 
* Напалеон
* Напалеонаўскія войны
* Французская рэвалюцыя

*
Катэгорыя:Войны Францыі
Вайна 2-й кааліцыі
Катэгорыя:Войны XVIII стагоддзя
Катэгорыя:1799 год у Еўропе
Катэгорыя:1800 год у Еўропе
Катэгорыя:1801 год у Еўропе
Катэгорыя:1802 год у Еўропе
Катэгорыя:Канфлікты 1799 года
Катэгорыя:Канфлікты 1800 года
Катэгорыя:Канфлікты 1801 года
Катэгорыя:Канфлікты 1802 года
Фердынанд I (імператар Аўстрыі)

**Фердынанд I** (), ( — ), імператар Аўстрыі з 2 сакавіка 1835 па 2 снежня 1848 года, кароль Венгрыі і Чэхіі (як **Фердынанд V**, у тыя ж гады). Імператар пакутаваў на розныя хваробы, не меў дзяржаўных талентаў і добраахвотна адмовіўся ад улады. Быў папулярны ў Чэхіі, дзе правёў апошнія гады жыцця і атрымаў мянушку «Фердынанд Добры» ().

## Валадаранне 
Старэйшы сын імператара Франца I; узыйшоў на прастол пасля смерці бацькі ў 1835 годзе. Адрозніваўся слабым здароўем, пакутаваў на эпілепсію і гідрацэфалію.

Яго кіраванне рашуча нічым не адрознівалася ад рэакцыйнага валадарання яго бацькі, бо Метэрніх па-ранейшаму кіраваў усімі справамі імперыі. Характар у Фердынанда быў мяккі, добры, спакойны, але да апошняй ступені млявы і нерашучы. Справы былі яму ў цяжар, і ён зусім імі не цікавіўся, і мала ў іх разумеў. Склалася свайго роду рэгенцтва з Метэрніха, Колаўрата і эрцгерцага Людвіга, якое і кіравала імперыяй, а Фердынанд падпісваў усе паперы, якія толькі яму падаваліся. Асабістыя свае схільнасці Фердынанд праявіў толькі ў агульнай амністыі (1838) палітычных злачынцаў, якія былі пад судом і следствам у Ламбардыі, і ў некалькіх прыватных амністыях па іншых справах; жорсткасці ў абыходжанні з палітычнымі арыштантамі, якая была ўласцівая яго папярэдніку, Фердынанд не меў.

## Рэвалюцыя 1848 года 
Сакавіцкія дні 1848 гады прымусілі яго выдаліцца ў Інсбрук. Ні з кім з еўрапейскіх манархаў пераможная рэвалюцыя 1848 года так хутка не прымірылася, як з Фердынандам: супраць яго асабіста ніхто нічога не меў. Напачатку восені 1848 года ён вярнуўся ў Вену, але хуткія поспехі венгерскага паўстання ў сувязі з выбухам кастрычніцкага абурэння ў Вене канчаткова знішчылі і стамілі імператара. Рэакцыя, якая перамагала амаль ва ўсёй Еўропе ў апошнія месяцы 1848 года, не супакоіла яго. 2 снежня 1848 года ён адрокся ад прастола (у Ольмюцы) на карысць свайго пляменніка Франца Іосіфа I.

Несамастойнасць Фердынанда і неразуменне патрабаванняў часу былі такімі вялікімі, што незадоўга да сакавіцкай рэвалюцыі, калі яму дакладвалі пра жахлівы стан фінансаў, ён сказаў: «ну, на мяне і Метэрніха яшчэ хопіць!» Аўстрыі без Метэрніха ён зусім сабе, відаць, не ўяўляў; таму пасля падзення Метэрніха яго кіраванне звярнулася ў шэраг самых непаслядоўных ваганняў, якія завяршыліся адмовай ад прастола. Пасля адрачэння ён жыў у сваіх памесцях і ў Празе, займаючыся сельскай гаспадаркай, да якой заўсёды меў схільнасць.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Імператары аўстрыйскія
Катэгорыя:Каралі венгерскія
Катэгорыя:Каралі чэшскія
Катэгорыя:Габсбургі
Катэгорыя:Аўстрыйскія генерал-фельдмаршалы
Катэгорыя:Псіхічнахворыя манархі
Марыя Тэрэза Бурбон-Неапалітанская

**Марыя Тэрэза Караліна** (; 6 чэрвеня 1772, Неапаль, Неапалітанскае каралеўства — 13 красавіка 1807, Вена, Аўстрыйская імперыя) — прынцэса Неапалітанская і Сіцылійская, пасля замужжа імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі, затым аўстрыйская імператрыца.

Старэйшая дачка Фердынанда I, караля Неапаля і Сіцыліі, і Марыі Караліны Аўстрыйскай, была названа ў гонар бабулі па матчынай лініі, Марыі Тэрэзіі.

15 верасня 1790 года Марыя Тэрэза ажанілася з Францам Аўстрыйскім (1768—1835), які стаў двума гадамі пазней імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі. У 1804 годзе пасля падзення Свяшчэннай Рымскай імперыі і прыняцця Францам II тытула аўстрыйскага імператара, Марыя Тэрэза стала першай аўстрыйскай імператрыцай. З трынаццаці дзяцей Франца II і Марыі Тэрэзы выжылі:
* Марыя Луіза (1791—1847), у першым шлюбе з Напалеонам Банапартам, у другім з графам Нейперг, у трэцім з графам Бомбель;
* Фердынанд I (1793—1875), імператар Аўстрыі;
* Марыя Леапальдзіна (1797—1826), у шлюбе з імператарам Бразіліі Педру I;
* Марыя Клеменціна (1798—1881), у шлюбе з сваім дзядзькам Леапольдам, прынцам Салерна;
* Марыя Караліна (1801—1832), у шлюбе з прынцам Саксоніі Фрыдрыхам Аўгустам II;
* Франц Карл (1802—1878), у шлюбе з Сафіяй Баварскай;
* Марыя Ганна (1804—1858), памерла незамужняй.

Марыя Тэрэза была другой з чатырох жонак Франца II і адзінай, якая нарадзіла яму дзяцей.

## Спасылкі 
* Дзеці Франца II і Марыі Тэрэзы

Катэгорыя:Імператрыцы Свяшчэннай Рымскай імперыі
Катэгорыя:Сіцылійскія Бурбоны
Катэгорыя:Эрцгерцагіні Аўстрыйскія
Катэгорыя:Прынцэсы Італіі
Катэгорыя:Памерлі пры родах
Імператар (Старажытны Рым)

**Імператар** ( — уладар, гаспадар, вайскавод) — старажытнарымскі ганаровы вайсковы тытул, найбольш распаўсюджаны ў перыяд Позняй рэспублікі.

Ганаровы тытул з'явіўся ў перыяд Другой Пунічнай вайны, першым імператарам стаў Публій Карнелій Сцыпіён Афрыканскі. Як правіла, салдаты звалі свайго вайскавода імператарам пасля перамогі ў буйной бітве. Вайскавод-імператар атрымліваў права на трыумф і на выкарыстанне тытула ў сваім поўным імі. Ніякіх змен прававога статусу ён не даваў. Тым не менш, тытул імператара і трыумф былі максімальным магчымым дасягненнем для рымскіх военачальнікаў.

Актавіян Аўгуст першым пачаў выкарыстоўваць гэты тытул перад сваім імем, а не пасля яго, як было прынята. Апошнім імператарам-не прынцэпсам быў Квінт Юній Блез. Пасля 22 года н.э. тытул імператара стаў прэрагатывай выключна імператараў у традыцыйным разуменні слова, а пазней яго сталі прымаць і прэтэндэнты на кіраванне ў Рыме. У выніку, асноўным значэннем тэрміна стала палітычнае абазначэнне вярхоўнага кіраўніка.

## Спасылкі 
* 
* *Леус В. А.* Сципион Африканский и титул *imperator* в политической системе Римской республики // Известия Саратовского университета. — 2010. Т. 10. История и международные отношения. — С. 82-84.

Катэгорыя:Войска Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Тытулы
Імператар (значэнні)

**Імператар:**

* **Імператар** — манархічны тытул.
* **Імператар** — у Старажытным Рыме ганаровае званне, якое давалася перамаганоснаму вайскаводу. Пасля ўсталявання Актавіянам Аўгустам новага рэжыму — прынцыпату — адзін з тытулаў кіраўніка дзяржавы, да эпохі позняй антычнасці паступова становіцца асноўным.
* **Імператар** — 39 відаў рыб сямейства Lethrinidae.
Фердынанд II

**Фердынанд II**:

* Фердынанд II, кароль Леона (1157—1188)
* Фердынанд II Арагонскі (1452—1516)
* Фердынанд II, кароль Неапаля (1469—1496)
* Фердынанд II, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі (1578—1637)
* Фердынанд II, вялікі герцаг Тасканы (1610—1670)
* Фердынанд II, кароль Абедзвюх Сіцылій (1810—1859)
* Фердынанд II, эрцгерцаг Аўстрыйскі (1529—1595)
Хэнтэй

**Хэнтэ́й** (, ) — нагор’е ў цэнтральнай і паўночнай частках Манголіі. Паўночныя схілы дасягаюць Забайкальскага края Расіі. Вышыня да 2800 м.

Хэнтэй знаходзіцца на водападзеле рэк Паўночнага Ледавітага і Ціхага акіянаў. Складзены пераважна крышталічнымі пародамі.

## Спасылкі 
* Hentiyn Mountains

Катэгорыя:Горы Манголіі
Катэгорыя:Горы Расіі
Слонімскі Дабравешчанскі манастыр

**Слонімскі Свята-Дабравешчанскі жаночы манастыр** ― праваслаўны жаночы манастыр Навагрудскай епархіі ў гонар Дабравешчання Прасвятой Багародзіцы, які знаходзіцца ў г. Слонім Гродзенскай вобласці Беларусі .

## Гісторыя ўзнікнення 
Заснаваны ў 2003 годзе ў горадзе Слоніме на месцы ліквідаванай у 1999 годзе вайсковай базы. У лістападзе 2001 года з Жыровіцкага Свята-Успенскага манастыра сюды перабраліся 23 манашкі сястрынства пры Жыровіцкай іконе Маці Божай. 10 снежаня заснавана Свята-Дабравешчанскае сястрыцтва горада Слоніма. Старэйшай сястрой стала манашка Кацярына (Валянская). 21 ліпня рашэннем Сінода Беларускай Праваслаўнай царквы сястрыцтва пераўтворана ў Свята-Дабравешчанскі манастыр.

## Жыццё манастыра 
К 2013 году ў манастыры пражывала 24 манашкі. Набажэнствы праходзяць ў дамавой царкве Святой Іўліяніі Альшанскай.

Пасля рэарганізацыі катэхізатарская курсаў, якія існавалі пры Навагрудскай епархіі, пры кляштары адкрыта Слонімская духоўнае вучылішча з трыма аддзяленнямі: катэхізатарскае, псаломніцкае і іканапіснае. Вучылішча рыхтуе рэгентаў, пеўчых і іканапісцаў . Тэрмін навучання 3 гады. З 2001 года працуе таксама завочная форма навучання, дзе вучыцца каля 50 чалавек. На дзённым аддзяленні займаецца каля 45-47 чалавек.

У манастырскай іканапіснай майстэрні для свайго і Жыровіцкага манастыра ствараюцца іконы ў плыні старажытнарускай традыцыі, таксама пішуцца іконы па замове.

Ігуменні манастыра:

* Сінклітыя (Маладзецкая) (ліпень 2003-жнівень 2010)
* Дар'я (Альховік) (з лютага 2011)

Адрас: 231795, Беларусь, Гродзенская вобл., Слонім, Віленская вул., 9.

## Літаратура 
* Монастыри Русской православной церкви. Справочник-путеводитель. ― М., Общество сохранения литературного наследия. 2011. — 632 с.

## Спасылкі 
* Cвята-Дабравешчанскі манастыр Слоніма на Pravoslavie.ru  
* Праваслаўная архітэктура Беларусі. Свята-Благавешчанская царква
* Слонімскае духоўнае вучылішча

Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Беларусі
Катэгорыя:Навагрудская і Слонімская епархія
Катэгорыя:Жаночыя манастыры
Катэгорыя:Культавыя збудаванні Слоніма
Чэмпіёны Формулы-1

Тытул Чэмпіёна Свету сярод пілотаў Формулы-1 атрымлівае найлепшы пілот па выніках Гран-Пры, якія праводзяцца ў рамках Чэмпіяната Свету па Формуле-1. Найлепшы вынік вымяраецца сумай набраных ачкоў падчас гонак Гран-Пры.

Пыршы тытул Чэмпіёна Свету сярод пілотаў быў атрыманы ў 1950 годзе італьянцам Джузэпэ Фарынай. Першым, хто выйграў больш за адзін Чэмпіёнскі тытул, стаў італьянскі пілот Альберта Аскары (першы тытул у 1952 годзе, другі ў 1953). Дзеючым Чэмпіёнам з'яўляецца нідэрландскі пілот Макс Верстапэн, які выйграў свой першы тытул па выніках 2021 года, і утрымлівае чэмпіёнскі тытул па цяперашні час.

Пілот становіцца чэмпіёнам, калі для іншых пілотаў робіцца немагчымым атрымаць больш ачкоў, чым мае ён. Нават калі лідар чэмпіянату не зможа працягнуць удзел у гонках сезона, але мае дастаткова ачкоў, каб быць недасяжным для іншых, ён атрымлівае тытул. 26 разоў лёс чэмпіёнскага тытула вырашаўся ў апошняй гонцы сезона. У 2002 годзе Міхаэль Шумахер стаў чэмпіёнам за 6 гонак да канца сезона, што дагэтуль з'яўляецца рэкордам.

Агулам, 32 пілота станавіліся чэмпіёнамі па выніках 65 сезонаў. Рэкорд па колькасці чэмпіёнскіх тытулаў дагэтуль належыць Міхаэлю Шумахеру і Льюісу Хэмілтану, якія станавіліся чэмпіёнамі 7 разоў. Найбольшая колькасць чэмпіёнаў свету - 10 - Брытанскія пілоты; па тры пілота з Германіі, Бразіліі і Фінляндыі станавіліся чэмпіёнамі, што з'яўляецца другім паказчыкам у нацыянальным заліку.
## Па сезонах
‡ Бягучы сезон.
### Заўвагі 
: * указвае на каманду, якая стала Чэмпіёнам сярод Канструктараў (прысуджаецца з 1958).
#  Чэмпіянаты 1952 і 1953 праводзіліся па правілах Формулы-2.
#  Фанхіа выступаў з рулём Maserati на першых двух этапах у 1954, але пасля перасеў за руль Mercedes.
#  Рындт загінуў падчас практыкі на 10-ым этапе, але пытанне чэмпіёнства заставалася нявызначаным да 12-га этапа.
#  Міхаэль Шумахер, які набраў 78 ачкоў у сезоне 1997, адставаў ад Вільнёва на 3 ачка. Неўзабаве, Шумахер быў дыскваліфікаваны па выніках сезона за сутыкненне з Вільневам на апошнім этапе Гран-Пры сезона. Такім чынам, Хайнц-Харальд Фрэнтцэн з 42-ма ачкамі заняў другое месца ў Чэмпіянаце з 39-ю ачкамі адставання ад Вільнёва.

## Па пілотах
 трымае рэкорд, які падзяляе з Льюісам Хэмілтанам: 7 тытулаў Чэмпіёна Свету]]
 пераможца 5 Чэмпіянатаў Свету]]
 мае 4 тытула чэмпіёна]]
 атрымаў свой 4-ты запар тытул у 2013 годзе]]

|

|}

Тлустым шрыфтам пазначаныя дзеючыя пілоты (на момант сезона 2021)

## Па краінах
Тлустым шрыфтам пазначаныя дзеючыя пілоты (на момант сезона 2025)

## Спасылкі 
* Formula1.com&nbsp;– Hall of Fame

Катэгорыя:Формула-1
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1
Катэгорыя:Пераможцы Гран-пры Формулы-1
Аб’яднанае каралеўства Нідэрландаў

'''Аб'яднанае каралеўства Нідэрландаў''' (1815—1830) (1839) (, ) — неафіцыйная назва, якая выкарыстоўваецца для абазначэння новай еўрапейскай дзяржавы, што ўзнікла пасля распаду імперыі Напалеона па рашэнні Венскага кангрэса 1815 года. Новая дзяржава, якая афіцыйна звалася «каралеўства Нідэрланды» (, ), аб'яднала былыя тэрыторыі Злучаных правінцый на поўначы, Аўстрыйскіх Нідэрландаў на поўдні, а таксама Льежскае біскупства. Дынастыя Аранскіх-Насау стала манархамі новага каралеўства.

Аб'яднанае каралеўства Нідэрландаў распалася ў 1830 годзе падчас Бельгійскай рэвалюцыі. Вілем I адмовіўся прызнаць незалежнасць Бельгіі, пакуль у 1839 годзе не быў да гэтага прымушаны Лонданскім дагаворам.

Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Катэгорыя:Гісторыя Люксембурга
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Нідэрландаў
Льежскае біскупства

**Льежскае біскупства** ці **Княства-біскупства Льеж** (, , ) — сярэднявечная дзяржава ў складзе Свяшчэннай Рымскай імперыі ў т.з. Ніжніх краінах на тэрыторыі сучаснай Бельгіі. Біскупства ўзначальвалася князем-біскупам Льежа. Яго тэрыторыя ўключала большую частку сучасных бельгійскіх правінцый Льеж і Лімбург, а таксама эксклавы ў іншых раёнах Бельгіі і Нідэрландаў. Сталіцай біскупства быў горад Льеж.

Біскуп Льежа набыў свецкую ўладу над графствам Юі ў X стагоддзі. Біскупства пашырылася за кошт Буёна ў 1096 годзе (пасля чаго біскупы Льежскія сталі зваць сябе яшчэ і «герцагамі Бульёнскімі», хоць насамрэч гэта тэрыторыя не была герцагствам ці графствам; яна была саступлена Францыі ў 1678 годзе), графствы Лаон у 1366 і Горн у 1568.

Біскупства не ўваходзіла ні ў склад Рэспублікі Злучаных правінцый, ні ў Паўднёвыя Нідэрланды, але на яго палітыку моцны ўплыў аказвалі герцагі Бургундыі, а, пазней, — Габсбургі.

Біскупства было анексавана Францыяй у 1795 годзе.

Горад Маастрыхт знаходзіўся пад сумесным кіраваннем князя-біскупа і герцага Брабанта, пазней — Генеральных штатаў Нідэрландаў.

## Гл. таксама 
* Спіс біскупаў Льежа
* Дыяцэзія Льежа

Катэгорыя:Духоўныя княствы Свяшчэннай Рымскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Катэгорыя:Гісторыя Францыі
Катэгорыя:Льеж
Сплахнум

**Спла́хнум** (*Splachnum*) — род брыевых імхоў сямейства сплахнавых.

## Апісанне 
Аднадомныя і двухдомныя імхі. Утвараюць рыхлыя дзярнінкі. Сцёблы даўжынёй да 9 см. Рызоіды чырвонага колеру. Лісце суцэльнае або зубчастае. Пладовая каробачка на доўгай ножцы, прамастойная, з канічным каўпачком.

## Арэал 
Пашыраны пераважна ў арктычных і субарктычных шыротах. На тэрыторыі Беларусі сустракаецца . Растуць на вільготных пашах і балотах.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Брыевыя імхі
Лонданскі дагавор (1839)

**Лонданскі дагавор**, таксама вядомы як **Першы Лонданскі дагавор** ці **Канвенцыя 1839 года** — дагавор, падпісаны ў Лондане 19 красавіка 1839 года прадстаўнікамі Вялікабрытаніі, Аўстрыі, Францыі, Прусіі, Расіі і каралеўства Аб'яднаныя Нідэрланды. У адпаведнасці з гэтым дагаворам еўрапейскія дзяржавы прызнавалі і гарантавалі незалежнасць і нейтральны статус Бельгіі, а таксама пацвердзілі незалежнасць Люксембурга. Шырокую вядомасць у гады Першай сусветнай вайны атрымала зневажальная ацэнка гэтага пагаднення германскага канцлера фот Бэтмен-Гольвега, які назваў Лонданскі дагавор "кавалачкам паперы", што было выкарыстана ў антыгерманскай прапагандзе краін Антанты.

## Тэрытарыяльныя наступствы 
З 1815 года Бельгія была часткай каралеўства Аб'яднаныя Нідэрланды. У адпаведнасці з дагаворам з паўднёвых правінцый гэтага каралеўства было ўтворана Каралеўства Бельгія, а правінцыя Лімбург была падзелена на бельгійскую і нідэрландскую часткі.

Тое ж самае здарылася з Вялікім Герцагствам Люксембург, на дзвюх трацінах тэрыторыі якога была ўтворана бельгійская правінцыя Люксембург. Само Вялікае герцагства засталося ў асабістай уніі з Нідэрландамі.

Зеландская Фландрыя была аддзелена ад Бельгіі і ўвайшла ў склад нідэрландскай правінцыі Зеландыя, з прычыны таго, што галандцы не жадалі, каб бельгійцы маглі кантраляваць вусце Шэльды; наўзамен ім прыйшлося гарантаваць свабодную навігацыю па Шэльдзе да Антверпена.

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Аўстрыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Нідэрландаў
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Прусіі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Францыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Катэгорыя:Гісторыя Люксембурга
Людовік III Анжуйскі

[thumb|[Замак Тараскон, узведзены пры Людовіку III]]
**Людовік III Анжуйскі** ( — ) — старэйшы сын Людовіка II і Іаланды Арагонскай. Пасля смерці бацькі ў 1417 годзе атрымаў у спадчыну Анжу, Праванс і прэтэнзіі на карону Неапаля.

## Біяграфія 
У 1420 годзе быў прызнаны Папам Марцінам V (Папы з’яўляліся вярхоўнымі суверэнамі Неапаля) спадчыннікам бяздзетнай неапалітанскай каралевы Джаваны II і сабраў у Рыме вялікую армію для заваявання Неапаля. Спалоханая Джаванна II паспешна ўсынавіла і прызнала спадчыннікам Альфонса V, караля Арагона і Сіцыліі. Людовік III быў вымушаны адступіць.

Але неўзабаве Джаванна II, устрывожаная тым, што Альфонс V ужо паводзіць сябе ў Неапалі як кароль, скарысталася ад’ездам Альфонса ў Іспанію і адмяніла яго ўсынаўленне.

Надыйшоў час Анжуйскіх герцагаў. У 1423 годзе Джаванна II усынавіла Людовіка III, абвясціла яго сваім спадчыннікам і герцагам Калабрыйскім. У наступныя гады Людовік III і Джаванна перыядычна вялі барацьбу з арагонцамі.

Людовік III памёр у 1434 годзе, не пакінуўшы дзяцей. Каралева Джаванна II, якая перажыла яго на год, прызнала спадчыннікам Рэнэ Добрага — брата Людовіка III.

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XV стагоддзя
Катэгорыя:Кіраўнікі Неапалітанскага каралеўства
Катэгорыя:Герцагі Анжуйскія
Катэгорыя:Дынастыя Валуа-Анжу
Катэгорыя:Герцагі Турэньскія
Жупан

**Жупа́н**:

* Жупан — князь або старэйшына ў паўднёвых славян, таксама кіраўнік акругі.
* Жупан — від верхняй вопраткі.
Мастацтвазнаўства

[thumb|[Джорджа Вазары]]
[thumb|[Іаган Іаахім Вінкельман]]
**Мастацтвазнаўства** — комплекс навуковых дысцыплін, якія вывучаюць мастацтва (пераважна выяўленчае) і мастацкую культуру грамадства ў цэлым, асобныя віды мастацтва і іх стаўленне да рэчаіснасці, сукупнасць пытанняў формы і зместу мастацкіх твораў. Мастацтвазнаўства складаецца з тэорыі і гісторыі мастацтва, а таксама мастацкай крытыкі.

Першыя спробы стварыць тэорыю мастацтва прадпрымаліся яшчэ ў антычную эпоху, напрыклад, Платонам і Арыстоцелем. Сярод прац антычных вучоных сустракаюцца практычныя кіраўніцтвы па мастацтве (Вітрувій), і апісанні мастацкіх помнікаў (Паўсаній, Філастрат). Вялікі трактат па антычным мастацтве напісаў Пліній Старэйшы. Шэраг прац у гэтым кірунку з'явіўся ў эпоху Адраджэння. Галоўная вяха — *«Жыццяпісы найбольш знакамітых жывапісцаў, разьбяроў і дойлідаў»* Джорджа Вазары.

Сістэматызаванае вывучэнне твораў мастацтва, якое прадугледжвае самастойная галіна навукі, з'явілася параўнальна нядаўна. Адной з першых па гэтым прадмеце стала праца І. Вінкельмана *«Гісторыя мастацтва старажытнага свету»*. Каштоўны ўнёсак у развіццё гэтай навукі ўнеслі заходнееўрапейскія асветнікі XVIII ст. Дэні Дзідро, Г. Э. Лесінг і інш.

У XIX—XX стст. мастацтвазнаўства атрымала шырокае развіццё, у навуцы склаўся цэлы шэраг школ і кірункаў. Фундаментальныя даследаванні ў вобласці мастацтвазнаўства былі выкананы Вільгельмам Любке, Антонам Шпрынгерам, Карлам Верманам (Германія), Эжэнам Віёле-ле-Дзюкам, Гастонам Масперо (Францыя), Якабам Буркхартам (Швейцарыя).

## Гл. таксама 
* Музыказнаўства

## Літаратура 
* Каган М. С. Морфология искусства. — Л.: Искусство, 1972. — 440 с. — 20 000 экз.

Катэгорыя:Мастацтва
Біргер Магнусан

**Біргер Магнусан** можа азначаць:
* ярл Біргер (1210—1266) — рэгент Швецыі (з 1250 г.), ключавы прадстаўнік дынастыі Фолькунгаў;
* Біргер Магнусан (1280—1321) — кароль Швецыі (1290—1319), унук ярла Біргера.
Жупан (кіраўнік)

**Жупа́н** (*župan*) — князь ці старшына ў паўднёвых славян, кіраўнік акругі.

## Гісторыя 
Паводле Канстанціна Парфірароднага, прыдунайскія славяне (харвацкія сербы) кіраваліся жупанамі — старцамі. У яго ж гаворыцца, што краіна харватаў была падзелена на жупанствы (*zupania*), а жупанамі (*Zupanus sea jupanus*) у сербаў, венграў і таксама ў іншых славян, апроч сербаў, зваліся начальнікі правінцыі ці дзяржавы.

У далматаў жупаны складалі асобы клас вяльможаў-саветнікаў васпана. Венгры змянілі гэта слова ў ішпан (*ispan*), гэта значыць граф.

## У Харватыі 
У сучаснай Харватыі жупан () — губернатар, глава жупаніі і мэр Заграба. Абіраецца на чатырохгадовы тэрмін скупшчынай жупаніі. Цяпер у Харватыі жупанамі завуць кіраўнікоў 20 жупаній.

## Літаратура 
* *Акимова О. А.* Развитие общественной мысли в раннесредневековых государствах на западе Балкан // Общественная мысль славянских народов в эпоху раннего средневековья. — М.: Рукописные памятники Древней Руси, 2009. — С. 151—219.
* *Майоров А. В.* Великая Хорватия: Этногенез и ранняя история славян Прикарпатского региона. — СПб.: Санкт—Петербургский университет, 2006. — 209 с.
* Раннефеодальные государства на Балканах VI—XII вв. / Отв. ред. Г. Г. Литаврин. — М.: Наука, 1985. — 363 с.

Катэгорыя:Кіраўнікі
Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Пасады
Князі смаленскія

**Смаленскае княства** — княства ў складзе Кіеўскай Русі, затым самастойнае, існавала да 1404 года, калі было ўключана ў склад Вялікага Княства Літоўскага.

Першы вядомы смаленскі князь — Станіслаў Уладзіміравіч, малодшы сын вялікага князя кіеўскага Уладзіміра Святаслававіча, знаходзіўся на смаленскім княжанні пры жыцці бацькі. У 1050-я гады на смаленскім стальцы княжылі малодшыя сыны Яраслава Мудрага, у 1070-я — унук Яраслава Уладзімір Манамах. Пачынаючы з 1090-х гадоў Смаленск становіцца пастаянным месцам княжання. Аж да 1125 года (з кароткім перапынкам) ім кіруюць сыны Уладзіміра Манамаха. У 1125 годзе князем стаў унук Манамаха Расціслаў Мсціславіч. Ён і яго нашчадкі кіравалі Смаленскім княствам аж да поўнай страты княствам самастойнасці напачатку XV стагоддзя.

Ніжэй прыведзены максімальна поўны спіс князёў за ўвесь час існаванні Смаленскага княства.

## Удзел Кіеўскай дзяржавы 
## Дынастыя Расціславічаў 
## Гл. таксама 
* Намеснікі смаленскія

## Заўвагі 
## Літаратура 
* *Кузьмин А. В.* Князья Можайска и судьба их владений в XIII—XIV в.: Из истории Смоленской земли // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2004. — № 4 (18).
* *Веселовский С. Б.* Всеволожи-Заболотские // Веселовский С. Б. Исследования по истории класса служилых землевладельцев. — М., 1969. — С. 331—358.
* *Веселовский С. Б.* Смоленские князья [Фоминские, Полевы, Еропкины, Порховские] // Веселовский С. Б. Исследования по истории класса служилых землевладельцев. — М., 1969. — С. 359—373.
* *Веселовский С. Б.* Монастыревы // Веселовский С. Б. Исследования по истории класса служилых землевладельцев. — М., 1969. — С. 374—396.
* *Любимов С. В.* Жижемские // Любимов С. В. Опыт исторических родословий: Гундоровы, Жижемские, Несвицкие, Сибирские, Зотовы и Остерманы. — Пг., 1915. — С. 14—34. (Присутствуют ошибки и сбои в поколениях).
* *Рапов О. М.* Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в. — М., 1977.


Катэгорыя:Смаленскае княства
Катэгорыя:Спісы рускіх князёў
Paramacrobiotus klymenki

**Paramacrobiotus klymenki** — від  сямейства .

## Арэал 
Гэты від эндэмічны для Беларусі.

## Літаратура 
* Pilato, Kiosya, Lisi & Sabella, 2012 : New records of Eutardigrada from Belarus with the description of three new species. Zootaxa, no 3179, p. 39-60.
* Pilato, G. *et al*. 2012: New records of Eutardigrada from Belarus with the description of three new species. *Zootaxa*, **3179**: 39-60. Чытаць 

Катэгорыя:Ціхаходкі
Катэгорыя:Эндэмікі Беларусі
Людовік I Анжуйскі

**Людовік I Анжуйскі** (; , Венсенскі замак, Францыя — , замак Бізелія, каля Бары, Італія) — другі сын караля Іаана II Добрага і Боны Люксембургскай.

Насіў тытулы графа Анжуйскага ў 1350—1360 гадах, затым герцага Анжуйскага з 1360 года, герцага Мэнскага з 1356 года, сеньёра дэ Гіз з 1360 года, графа Турэньскага з 1370 года, тытулярнага караля Неапалітанскага, графа Праванскага і іншыя. Акрамя таго, як і ўсе пераемнікі Карла I Анжуйскага Людовік I не прызнаваў страты Іерусалімскага каралеўства і насіў тытул караля Іерусалімскага з 1382 года.

## Біяграфія 
Адыграў немалаважную ролю ў кіраванні Іаана II Добрага, Карла V Мудрага і Карла VI Вар’ята.

Бегшы з англійскага палону ў 1363 годзе, парушыў т.з. другі «Дагавор закладнікаў», што вымусіла яго бацьку, Іаана II, добраахвотна вярнуцца ў Лондан.

У кіраванне свайго старэйшага брата Карла V быў намеснікам Лангедока і камандаваў часткамі французскай арміі падчас кампаній па вызваленні Вялікай Аквітаніі ад англічан. Па завяшчанні Карла V павінен быў стаць адным з рэгентаў пры малалетнім Карле VI, але, парушыўшы завяшчанне, абвясціў сябе аднаасобным рэгентам і па-махлярску прысвоіў сабе значную частку каралеўскай казны. Пад ціскам малодшых братоў (Іаана Берыйскага і Філіпа II Смелага) быў вымушаны здаволіцца толькі старшынствам у Савеце.

Быў усыноўлены неапалітанскай каралевай Джаваннай I і стаў, тым самым, патэнцыйным спадчыннікам неапалітанскай кароны. Умовай усынаўлення было аказанне дапамогі Джаванне I супраць Папы Урбана VI, які адлучыў каралеву ад Царквы, і яго стаўленіка (і папярэдняга ўсыноўленага спадчынніка Джаванны) Карла Дураца. Людовік, заняты пошукам грошай на неапалітанскую экспедыцыю, не паспеў прыйсці на дапамогу сваёй прыёмнай маці: яна была зрынута і задушана ў 1382 годзе. Толькі пасля яе гібелі і ўзыходжання ў Неапалі Карла Дураца пад імем Карла III, Людовік змог у 1382 годзе набраць армію наймітаў і адправіўся адваёўваць Неапаль для сябе. Вайна паміж наёмнымі арміямі прэтэндэнтаў не адзначылася буйнымі бітвамі, але была вайной на выжыванне. У Людовіка да 1384 годзе скончыліся сродкі, яго армія рассыпалася, а сам ён памёр, так і не стаўшы каралём Неапаля.

Адзіным значным набыццём Людовіка стаў у 1382 годзе Праванс, які належаў з 1250 года Анжу-Сіцылійскаму дому — кіруючай каралеўскай дынастыі Неапаля.

## Сям’я і нашчадкі 
Жонка: (з 8 ліпеня 1360 года) **Марыя дэ Шацільён** (1345—1404), графіня дэ Гіз, дачка Карла дэ Блуа, герцага Брэтані і Жанна дэ Дро, герцагіні Брэтані. Мелі 3-х дзяцей:

* **Марыя Анжуйская** (1370 — каля 1383);
* **Людовік II Анжуйскі** (1377—1417);
* **Карл Анжуйскі** (каля 1380—1404).

Нашчадкі Людовіка I Людовік II, Людовік III, Рэнэ Добры, Карл Мэнскі паслядоўна валодалі Правансам з 1384 па 1481 гады. Яны ж атрымалі ў спадчыну ад яго прэтэнзіі на карону Неапаля. Пасля спынення мужчынскай лініі нашчадкаў Людовіка I у 1481 годзе Праванс і хімерычныя прэтэнзіі на неапалітанскі прастол перайшлі да Людовіка XI.

Катэгорыя:Постаці Стагадовай вайны
Катэгорыя:Кіраўнікі Неапалітанскага каралеўства
Катэгорыя:Герцагі Анжуйскія
Катэгорыя:Дынастыя Валуа-Анжу
Катэгорыя:Герцагі Турэньскія
Братні саюз літоўскай моладзі

**Бра́тні саю́з літо́ўскай мо́ладзі** () ― тайная моладзевая арганізацыя, якая існавала ў Беларусі і Літве ў 1846—1849 гадах.

## Гісторыя заснавання 
Назва саюза супадае са радком з польскага куплета Інтэрнацыяналу, які да таго часу яшчэ не быў напісаны:

: *Bój to jest nasz ostatni*,
: *Krwawy skończy się trud*,
: *Gdy Związek nasz bratni*
: *Ogarnie ludzki ród!*

Саюз заснаваны ў Вільні мясцовымі збяднелымі шляхціцамі-католікамі Францішкам і Аляксандрам Далеўскімі. Спачатку ў яго ўваходзілі А. Янкоўскі, , В. Клечкоўскі, Э. Ёдка, К. Дабкевіч. Саюз аб’ядноўваў студэнцкую польскамоўную каталіцкую моладзь. У 1848 годзе да яго далучыліся разначынцы, рамеснікі, дробная шляхта.

## Мэты і праграма Саюза 
У праграме былі вылучаны патрабаванні незалежнасці «Польшчы» (гэта значыць былых зямель федэрацыйнай польска-літоўскай Рэчы Паспалітай) і абвяшчэнне яе рэспублікай, ліквідацыі ўсіх саслоўных прывілеяў, вызваленне сялян і надзяленне іх зямлёй. Сябры саюза вялі агітацыю ў Вільні, Наваградку, Лідзе, Слоніме і іншых гарадах. Яны спрабавалі прыцягнуць на свой бок нават салдат Бабруйскай крэпасці і Мінскага гарнізона. На 5 красавіка 1849 года было прызначана паўстанне. Змоўшчыкі разлічвалі на хуткі пачатак руска-прускай вайны.

## Разгром Саюза літоўскай моладзі 
27 сакавіка 1849 года пачаліся арышты, да следства было прыцягнута каля 200 чалавек (17 % з іх былі рамеснікамі, 25 % ― навучэнцы, астатнія ― з дробнай шляхты). Кіраўнікі і найбольш актыўныя члены прысуджаныя да смяротнага пакарання, замененага катаржнымі работамі ад 10 да 15 гадоў. Многія сябры Саюза пасля ўдзельнічалі ў Студзеньскім паўстанні (1863—1864).

## Літаратура 
* 
* 
* *Смалянчук А. Ф.* Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с.
* *Неупокоев В.* Крестьянские волнения в помещичьей деревне Литвы накануне объявления рескрипта от 20 ноября 1857 года // Уч. Записки Вильнюсского ун-та, Сер. Обществ. наук, т. 1, Вильнюс, 1954.
* *Драницын С.* Польское восстание 1863 года и его классовая сущность. — Л.: Гос. соц.-экономич. изд-во, 1937.
* *Kosman M.* Dalewski i Oskierka bojownicy o sprawę narodową // Ciechanowicz J., Kosman B., Kosman M. Na wileńskiej Rossie. — Poznań, 1990.
* *Aleksandravičius E.*, *Kulakauskas A.* Pod władzą carów. Litwa w XIX wieku. — Kraków, 2003.

Катэгорыя:Тайныя таварыствы
Катэгорыя:Палітычныя змовы
Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі беларускай гісторыі
Катэгорыя:Маладзёжныя арганізацыі Беларусі
Катэгорыя:Арганізацыі Вільні
Катэгорыя:Паўстанні
Бедная рыфма

**Бе́дная ры́фма** — тэрмін, якім абазначаюць шэраг бедных на сугуччы рыфмаў. 

Да беднай рыфмы перш за ўсё адносіцца мужчынская адкрытая рыфма, у якой супадаюць толькі галосныя гукі: *люблю́ — маю́, край — быва́й, пайшо́ў — зноў* і г. д. Не вызначаецца багаццем сугуччаў і мужчынская закрытая рыфма, у якой не супадаюць пераднаціскныя зычныя: *ног — даро́г, дым — ім, сцяг — вяка́х* і г. д. 

Як бедная рыфма ўспрымаюцца таксама аднародныя граматычныя рыфмы, асабліва пры злоўжыванні імі. У першую чаргу гэта адносіцца да т. зв. флексійных рыфмаў — дзеяслоўных (*хо́дзіць — паво́дзіць, пыта́е — сяда́е*) і назоўнікавых (*нага́мі — сцяга́мі, васілё́чак — звано́чак*).

У паэтычным творы бедныя рыфмы звычайна выступаюць побач з іншымі сугуччамі, гукавымі паўторамі, з багатымі і глыбокімі рыфмамі, што ў значнай ступені кампенсуе іх гукавую малапрыкметнасць.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Выпадковая рыфма

**Выпадко́вая ры́фма** — рыфма, з'яўленне якой у творы абумоўлена не патрэбамі паэтычнага сэнсу, а толькі выпадковай сугучнасцю словаў. Гэта — рыфма дзеля рыфмы. Часам «дзеля рыфмы» паэт адважваецца на непажаданыя паэтычныя асацыяцыі, што ўзнікаюць у выніку сугучнасці выпадковых для дадзенага тэксту словаў:
: Усё яшчэ трывогі па начах.
: Забытае… Яно пры вас, удовы.
: І слёзы душаць вас, нібы ўдавы,
: Аж цёмна ў адцвітаючых вачах.
: (К. Камейша. «Удовы»)

Імкненне абавязкова падабраць дакладнае сугучча вядзе, здараецца, да няправільнага карыстання словам, ужывання яго не ў тым значэнні ці не ў той форме, якую вымагае паэтычны кантэкст.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Рыфма і фоніка