open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рыгор Львовіч Рэлес

**Рыго́р (Гірша) Льво́віч Рэлес** (, , цяпер Віцебская вобласць — , Мінск) — яўрэйскі пісьменнік і паэт, пісаў на ідыш, рускай і беларускай.

## Біяграфія 
Скончыў Віцебскі педагагічны тэхнікум (1933), вучыўся на яўрэйскім аддзяленні літаратурнага факультэта Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага. 

У 1937—1941 г. працаваў выкладчыкам рускай мовы і літаратуры ў сярэдніх школах Слуцка і Навагрудка. З чэрвеня 1941 г. — у Чырвонай Арміі, з 1942 г. — адказны сакратар шматтыражнай газеты «Строитель». У 1945—1947 г. — літработнік рэдакцыі піянерскай газеты «Зорька». У канцы 1940-х гадоў працаваў у рэдакцыі часопіса «Вожык». У 1947—1973 г. выкладаў рускую мову і літаратуру ў вячэрніх школах рабочай моладзі ў Мінску. 

Памёр  года ў Мінску. Пахаваны на могілках у Калодзішчах пад Мінскам.

## Творчасць 
Дэбютаваў у друку ў 1931 г. у газеце «Юнгер арбетэр» («Малады рабочы»). Аўтар зборнікаў вершаў на ідыш «Пачатак» (1940), «Вершы» (1941), кнігі апавяданняў «Пад мірным небам» (Масква, 1983). Аўтар аповесці «Записки моего коллеги» (1960), «Через трудный порог» (1976), зборнікаў прозы «Друзья и знакомые» (1963), «За тесными партами» (1966), «В родном уголке» (1972), «Под каждой крышей» (1979). Пастаянна друкаваўся ў яўрэйскім часопісе «Саветыш Геймланд» і, пазней, «Ды ідышэ гас» («Савецкая Радзіма» і «Яўрэйская вуліца», Масква). У перакладзе на беларускую мову выйшла аповесць «Пра тое, чаго не ведаюць вучні» (часопіс «Полымя», 1955), кніга вершаў «Бяроза пад акном» (1961); на рускую — «Стихи» (Масква, 1974).

У 1990-я гады выкладаў мову ідыш у Мінскім аб'яднанні яўрэйскай культуры імя Ізі Харыка, уваходзіў у праўленне гэтай грамадскай суполкі.

Быў узнагароджаны медалём.

## Бібліяграфія 
* Бяроза пад акном: вершы / Р. Л. Рэлес. — Мн., 1961. — 67 с.
* Запіскі майго калегі: нарысы, апавяданні / Р. Л. Рэлес. — Мн., 1960. — 167 с.
* В родном уголке: рассказы / Г. Л. Релес. — Мн., 1972. — 112 с.
* За тесными партами: рассказы / Г. Л. Релес. — Мн., 1966. — 159 с.
* Не розами устлан твой путь: повести, рассказы / Г. Л. Релес. — Мн., 1983. — 287 с.
* Под каждой крышей: рассказы, очерки / Г. Л. Релес. — Мн., 1979. — 192 с.
* Untern fridlexn himl (Пад мірным небам) / Г. Л. Релес. — М., 1983. — 304 с. На мове ідыш.
* З тых жа крыніц: вершы і паэмы. З яўр. / Р. Рэлес. — Мн., 1993. — 157 с.
* В краю светлых берез / Г. Л. Релес. — Мн., 1997. — 395 с.
* Di jidish-sovetishe shrajber fun Vajsrusland. Memuarn (Яўрэйскія савецкія пісьменнікі Беларусі. Мемуары) / Гірш Рэлес. — Мн., 2004. — 271 с. На мове ідыш.
* 
* Icter azej… (Цяпер так…) / Гірш Рэлес. — Мн., 2013. — 95 с. На ідыш і беларускай.

## Літаратура 
* Гірш Рэлес // Наша Ніва. № 35, 2004.
* *Мехаў У.* Рыгор Рэлес / У. Мехаў // ЛІМ. — 2004. — 1 кастр.
* Памёр Гірш Рэлес  // «Мы яшчэ тут!»: Беларуска-яўрэйскі бюлетэнь (Мінск). — Спецвыпуск № 4. верасень 2004 г. / тышрэй 5765 г.
* ;
* 
* 
* Рэлес Рыгор // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Чашніцкага раёна / рэдкал. М. Ц. Дробыш і інш. — Мн., 1997. — С. 456.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш
Катэгорыя:Паэты на ідыш
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Сотар (Папа Рымскі)

**Сотар** (; ? — 174(175)), біскуп рымскі (165(166) — 174 (175)), прылічаны да святых.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Алеўтэр (Папа Рымскі)

**Алеўтэр** (; ? – 189), біскуп рымскі (174(175) – 189), прылічаны да святых.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Люцыян Крашэўскі

**Люцыян Крашэўскі** (, мяст. Пружаны Гродзенскай губерні, цяпер Брэсцкай вобл. — , Ганятычы Грубешаўскага пав., Польшча) — беларускі і польскі мастак, фатограф.

Брат Юзэфа Крашэўскага і Каятан Крашэўскага. Вучыўся ў кляштарнай школе ў Лыскаве і Свіслацкай гімназіі. Скончыў прыродазнаўчы факультэт Дэрпцкага ўніверсітэта. Пасля жыў у родавым маёнтку Доўгае на Пружаншчыне. Аказваў дапамогу ўдзельнікам паўстання 1863—1864, за што быў сасланы ў Кунгур Пермскай губерні. Вярнуўшыся на радзіму, прадаў свой маёнтак Доўгае. Жыў у Варшаве і ў маёнтку сваёй жонкі Стэфаніі Ганятычах. Ілюстраваў творы свайго брата. Рабіў замалёўкі помнікаў архітэктуры і народных тыпаў на Гродзеншчыне. У ссылцы навучыўся фатаграфаваць, рабіў здымкі краявідаў Гродзеншчыны.

## Літаратура 
* ;

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі Польшчы
Катэгорыя:Фатографы Польшчы
Катэгорыя:Фатографы Беларусі
Люцыян
Аніцэт (Папа Рымскі)

**Аніцэт** (; ? — 165/166) — біскуп рымскі (154/155 — 165/166), прылічаны да святых.

## Біяграфія 
Звестак пра Аніцэта амаль няма. Паводле Liber Pontificalis быў сірыйцам з Эдэсы. Вядома толькі, што ў час яго пантыфікату Рым наведаў вядомы біскуп Смірны Палікарп (пам. ~163), каб узгадніць з рымскай царквой дысцыплінарныя пытанні, датычныя ўсталявання даты святкавання Вялікадня, а таксама пазіцыі царкоўнай іерархіі ў дачыненні да новых хрысціянскіх плыняў, якія пагражаюць расколам. Гаворка ішла ў асноўным пра погляды фрыгійскага селяніна Мантана і яго вучняў, якія прапагандавалі хрысціянства, у якім акцэнт рабіўся на індывідуальных дзеяннях Святога Духа ў рэлігійных перажываннях; а таксама пра дзейнасць Маркіёна — заможнага купца з Сінопу, які сцвярджаў, што хрысціянства павінна адкінуць Стары запавет і развіваць дактрыну выключна ў духу пасланняў апостала Паўла. Маркіён прыбыў у Рым і ахвяраваў хрысціянскай суполцы значную суму (200 тыс. сестэрцый) і частку сваёй бібліятэкі. Рада старэйшын, пра ролю Аніцэта крыніцы не згадваюць, адхіліла вучэнне Маркіёна, вярнула яму грошы, але пакінула бібліятэку. Маркіён заснаваў у Рыме ўласную суполку, якая знайшла паслядоўнікаў ва ўсходніх і заходніх правінцыях Рымскай імперыі.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Pope St. Anicetus // Catholic Encyclopedia 

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Кананізаваныя Папы Рымскія
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы II стагоддзя
Жыгімонт Кейстутавіч

**Жыгімонт Кейстутавіч** (~1365 — 20 сакавіка 1440, Трокі) — вялікі князь літоўскі (1432-1440). Малодшы сын Кейстута і Біруты, брат Вітаўта.

Падчас барацьбы за ўладу паміж Вітаўтам і Ягайлам быў зняволены апошнім (1382—1384). У 1384 годзе ў Прусіі разам з Вітаўтам заключыў дагавор з Тэўтонскім ордэнам супраць Ягайлы, але ў 1386 прысягнуў яму. У 1389 пасланы Вітаўтам у Прусію для перамоў аб сумесным з Ордэнам выступленні супраць Ягайлы. Да 1398 быў заложнікам у вялікага магістра ў Марыенбурзе. Пасля вяртання атрымаў ад Вітаўта Старадубскае княства.

Прымаў удзел у перамовах і заключэнні пагадненняў з Тэўтонскім ордэнам у 1398, 1411, 1422, 1431 гадах, уній з Польшчай. Удзельнічаў у бітве на Ворскле (1399), Грунвальдскай бітве (1410). Пры панаванні Вітаўта не меў палітычнага ўплыву, падтрымліваў брата.

## Феадальная вайна 1432—1437 
Пасля смерці Вітаўта і абрання вялікім князем Свідрыгайлы ў 1432 удзельнічаў у змове супраць яго прапольскі настроенай часткі князёў і баяраў ВКЛ і польскіх паноў, якія намагаліся ўзмацніць унію з Польшчай і пашырыць польскі ўплыў на палітыку ВКЛ. Пасля ўцёкаў Свідрыгайлы ў Полацк Жыгімонт абвешчаны вялікім князем, яго ўладу прызналі Вільня, Трокі, Коўна, Жамойць, Гародня, Менск, Новагародак, ўзброенай сілай было падпарадкавана Берасце. Астатнія землі засталіся адданымі Свідрыгайле, які замацаваўся ў Віцебску.

Паміж Свідрыгайлам і Жыгімонтам пачалася барацьба — феадальная вайна (1432—1437). Каб залучыць на свой бок феадалаў з незалежніцкай партыі, Жыгімонт выдаў Троцкі прывілей (1434), якім пашырыў ўсе правы, дадзеныя Прывілеем Ягайлы (1387) і Гарадзельскім прывілеем (1413) феадалам прыняўшым каталіцтва, на ўсіх феадалаў ВКЛ незалежна ад іх веравызнання. Але значная частка баяраў усё адно не падтрымлівала Жыгімонта, бо ён вёў палітыку на падпарадкаванне ВКЛ Польшчы. У выніку цяжкай паразы ў бітве пад Вількамірам (1435) падтрымка Свідрыгайлы стала маламагчымай, хутка (1437) Жыгімонт стаў адзінаўладным вялікім князем.

## Забойства 
Жыгімонт быў занадта падазроным, імаверна,  ведаў, што незалежніцкая партыя ўсё адно мае шмат прыхільнікаў, таму ўвесь час шукаў змоўнікаў, часта уяўных, жорстка караў іх, канфіскоўваў маёнткі, асуджаў да смерці. Ад гэта нават пайшлі чуткі, што ёнхоча вынішчыць усіх князёў і баяраў. Супраць яго арганізавалі змову праваслаўныя князі Іван і Аляксандр Чартарыйскія і два католікі — віленскі ваявода Даўгерд і троцкі ваявода Лялюш. Усе чацвёра належалі да незалежніцкай партыі і звязаны са Свідрыгайлам. Жыгімонта забілі ў Троцкім замку.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 6. — Мінск, 1998;
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3. — Мінск, 1996;
* Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя. У 3 т. Т. 1. — Мінск, 2005.

Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія
Катэгорыя:Гедзімінавічы
Катэгорыя:Зрынутыя манархі
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Кафедральным саборы (Вільнюс)
424 да н.э.

## Падзеі 
* Спартанскі палкаводзец Брасід з атрадам пранік на паўночнае ўзбярэжжа Эгейскага мора і дамогся адпадзення ад Афін значнай колькасці мясцовых полісаў. 
* Выгнанне Фукідыда з Афін.

## Нарадзіліся 
*
## Памерлі 
* Артаксеркс I Лангіман, цар персідскі.


Катэгорыя:420-я да н.э.
431 да н.э.

## Падзеі 
* 

## Нарадзіліся 
* 

## Памерлі 
* Марк Геганій Мацэрын (консул)


Катэгорыя:430-я да н.э.
411 да н.э.

## Падзеі 
* Пераварот Чатырохсот у Афінах на чале з Антыфонтам, Пісандрам і Фрыніхам. Вярхоўная ўлада была ўручаная Савету Чатырохсот. Агіс выступіў з Дэкелеі да Афінаў, але быў адбіты. Фрыніх забіты, улада перайшла да групоўкі Ферамена. Параза пры Эрэтрыі сабранага алігархамі флоту і паўстанне супраць Афінаў на Эўбеі.
* Арыстафан напісаў камедыю *Лісістрата*.
* Да гэтага года апісаныя падзеі *Пелапанескай вайны* Фукідыда.
* Алківіяд, камандуючы войскамі афінянаў, атрымаў марскую перамогу пад Абідас.
* Міндар, камандуючы 86 суднамі, захапіў важныя грэчаскія пазіцыі ў Гелеспонце.

## Нарадзіліся 
* Тымалеонт, старажытнагрэчаскі палітык і дзяржаўны дзеяч.

## Памерлі 
* Антыфонт з Афінаў — старажытнагрэчаскі філосаф-сафіст.
* Гіпербал — правадыр афінскага народа падчас Пелапанескай вайны.
* Еўпалід — старажытнагрэчаскі драматург, аўтар камедый у старажытнаатычным стылі.


Катэгорыя:410-я да н.э.
Святаслаў Мсціславіч (князь смаленскі)

**Святаслаў Мсціславіч** (? — ) — князь наўгародскі (1218—1219), князь полацкі (1222—1232), князь смаленскі (1232-1239). Сын Мсціслава Раманавіча.

Пасля смерці ў 1222 годзе полацкага князя Васількі Валадаравіча ў Полацкай зямлі адбыліся нейкія падзеі, якія выклікалі агрэсію з боку Смаленскага княства. Смаленскія князі захапілі Полацк, полацкі сталец заняў прадстаўнік іх дынастыі — Святаслаў Мсціславіч. Верагодна, менавіта падчас гэтага нападу Полацк быў разрабаваны і ў Смаленск вывезены крыж Еўфрасінні Полацкай і іншыя каштоўнасці. У 1230, пасля смерці смаленскага князя Мсціслава Давыдавіча, смаленскі сталец па старшынстве мусіў заняць Святаслаў Мсціславіч, але смаляне чамусьці былі супраць гэтага. Тады ў 1232 Святаслаў пры падтрымцы палачан, у войску якіх было шмат літоўцаў, захапіў Смаленск і, вынішчыўшы сваіх праціўнікаў, заняў сталец. Пры ім у Смаленску заставаліся полацкія войскі, якія збольшага складаліся з літоўцаў, згадваецца нават нейкі літоўскі князь. Пасля Святаслава Мсціславіча полацкі сталец заняў Брачыслаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Князі наўгародскія
Катэгорыя:Князі полацкія
Катэгорыя:Князі смаленскія
Катэгорыя:Рурыкавічы
146 да н.э.

## Падзеі 
* Трэцяя Пунічная вайна скончылася захопам Карфагена рымскай арміяй
* Месенія трапіла пад панаванне Рыма. Карынф захоплены і разбураны рымлянамі.

## Нарадзіліся 
*
## Памерлі 
*


Катэгорыя:140-я да н.э.
369 да н.э.

## Падзеі 
*
## Нарадзіліся 
*
## Памерлі 
* Амінта III, цар македонскі


Катэгорыя:360-я да н.э.
XII стагоддзе да н.э.

**XII стагоддзе да н. э.**

## Падзеі 
* 1194 да н.э.—1184 да н.э. — Траянская вайна (паводле храналогіі Эратасфена)
* Распад дзяржавы хетаў 
* Барацьба Асірыі і Урарту
XI стагоддзе да н.э.

**XI стагоддзе да н. э.**

## Падзеі 
* Старажытны Егіпет пры фараоне Херыхоры ператварыўся ў тэакратычную дзяржаву
X стагоддзе да н.э.

]]
**X стагоддзе да н. э.** — перыяд з 1000 г. да н.э. да 901 г. да н.э. Працяг Грэчаскіх Цёмных стагоддзяў (пачатак 1200 г. да н.э.). Кітаем кіруе дынастыя Чжоу. У Японіі працягваецца перыяд Дзёмон.

## Падзеі 
* Тэрыторыю Уэльса засяляюць кельты
* Пікты перасяляюцца з кантынентальнай Еўропы ў Шатландыю
IX стагоддзе да н.э.

**IX стагоддзе да н. э.**
## Важныя асобы 
* Елісей (прарок) 935 да н. э.-835 да н. э.
* Гамер

## Падзеі 
* 825 да н.э. — фінікійскімі каланістамі заснаваны Карфаген
VIII стагоддзе да н.э.

**VIII стагоддзе да н. э.**

## Падзеі 
* Ромул і Рэм заснавалі Рым (753 да н.э.)
* І Месенская вайна (каля 735 да н.э. — 715 да н.э.)
* 715 да н.э — пачатак валадарства ў Рыме цара Нумы Пампілія
VII стагоддзе да н.э.

**VII стагоддзе да н. э.**

## Падзеі 
* 691 г. да н.э. — кімерыйцы разбурылі фрыгійскую сталіцу Гордзіян. Фрыгійскі валадар Мідас скончыў жыццё самагубствам.
* ІІ Месенская вайна (каля 660 да н.э.).
VI стагоддзе да н.э.

**VI стагоддзе да н. э.**
## Падзеі 
* Пачатак філасофскага мыслення (Мілецкая школа), непасрэдны пачатак еўрапейскай гуманітарнай гісторыі.
* На тэрыторыі Індыі ўзнік будызм.
* У Калхідзе зявіліся грэчаскія калоніі Фасіс і Дыяскурыяда.
* Старажытнымі грэкамі заснаваны Пантыкапей (сучасн. Керч).
* Збудаваны храм Артэміды ў Эфесе, на ўзбярэжжа Малой Азіі.
* Мідыя заваяваная персамі (550 ці 549 да н.э.)

## Нарадзіліся 
* Сервій Тулій, цар Старажытнага Рыма.
* Эзоп, старажытнагрэчаскі байкапісец.
IV стагоддзе да н.э.

**IV стагоддзе да н. э.**

## Падзеі 
* Уварванне кельтаў у Ірландыю
* Платон засноўвае сваю Акадэмію
* Аляксандр Македонскі будуе Александрыю, сталіцу эліністычнага Егіпта
* Пабудаваны Стадыён Панатынаік
III стагоддзе да н.э.

**III стагоддзе да н. э.**

## Падзеі 
* Засяленне кельтамі тэрыторыі сучаснай Чэхіі
* Далучэнне Месеніі да Ахейскага саюза
V стагоддзе да н.э.

**V стагоддзе да н. э.**

## Падзеі 
* 500—449 да н.э., з перапынкамі — грэка-персідскія войны
* Пелапанеская вайна (431-404 да н.э.)
* да канца стагоддзя Сіракузы дасягнулі свайго росквіту

## Нарадзіліся 
* каля 479 да н.э. — Сафокл, грэчаскі філосаф і паэт (пам. каля 406 да н.э.).
* каля 494 да н.э. — Перыкл, афінскі дзяржаўны дзеяч (пам. 429 да н.э.).
* 469 да н.э. — Сакрат, грэчаскі філосаф (пакараны смерцю ў 399 да н.э.).
* 460 да н.э.:
** Дэмакрыт, грэчаскі філосаф (пам. 371 да н.э.)
** Гіпакрат, грэчаскі ўрач (пам. 375 да н.э.)

## Памерлі 
* 479 да н.э. — Канфуцый, кітайскі філосаф (нар. 551 да н.э.).
* каля 425 да н.э. — Герадот, грэчаскі гісторык (нар. каля 485 да н.э.).

## Адкрыцці 
* Герадот (485 да н.э. — 425 да н.э.) апісаў «аптычны тэлеграф» (перадача інфармацыі на адлегласці з дапамогай вогнішчаў), якім карысталіся персы. Таксама яму прыпісваюць складанне першага спісу сямі цудаў свету.
* Дэмакрыт  (460 да н.э. — 371 да н.э.) — усё матэрыяльнае складаецца з атамаў — самых маленькіх недзялімых часціц.

Катэгорыя:Старажытны свет
II стагоддзе да н.э.

**II стагоддзе да н. э.**

## Падзеі 
*149-146 — Трэцяя Пунічная вайна паміж Рымам і Карфагенам
*146 — разбурэнне Карфагена
*133 — дзейнасць народнага трыбуна Тыберыя Гракха: аграрныя пераўтварэнні і першыя ўзброеныя сутычкі на форуме
*123-122 — дзейнасць Гая Гракха, узброеныя сутычкі на форуме
*101-100 — дзейнасць Луцыя Апулея Сатурніна

## Іншае 
* Першае ўзгадванне пра ўжыванне энергіі ветру (Старажытная Персія)
Алфавіт

**Алфаві́т** (); ад новагрэч. назваў першых літар **α** альфа і **β** бэта ) або **а́збука** (ад стараслав. назваў першых літар **а** аз і **б** букі) — сукупнасць літар, прынятых у мове і размешчаных у пэўным парадку.

Паслядоўнасць размяшчэння літар у алфавіце з'яўляецца агульнапрынятай і абавязковай, хоць па сваім характары ўмоўнай. Кожная літара ў алфавіце мае сваё пэўнае месца і, звычайна, назву, якую належыць адрозніваць ад гучання.

Алфавіт адрозніваецца ад піктаграфічнага (ідэаграфічнага) пісьма, дзе знакі абазначаюць паняцці (шумерскі клінапіс) і марфемнага і лагаграфічнага пісьма, дзе знакі абазначаюць асобныя марфемы (кітайскае пісьмо) альбо словы.

Таксама лінгвісты адрозніваюць «сапраўдныя» алфавіты ад абджадаў (кансанантнае пісьмо) і абугідаў (кансанантна-складовае, сілабічнае пісьмо). Усе тры адрозніваюцца сваім падыходам да адлюстравання на пісьме галосных гукаў.

## Гл. таксама 
* Беларускі алфавіт

Катэгорыя:Мова
Літара

**Лі́тара** (ад ) — графічны знак, які выкарыстоўваецца для азначэння на пісьме гукаў мовы. Літары складаюць асноўную частку графічных сродкаў мовы.

Існуюць два не цалкам дакладныя, але шырока вядомыя і ўжываныя тэрміны: **галосныя літары** і **зычныя літары**, якія апісваюць такія літары, якія азначаюць адпаведныя назве літары галосныя і зычныя гукі (фанемы).

Літары могуць азначаць адзін гук (**адназначныя літары**) і больш (напр., **двухзначныя**). Для шматзначных літар выдзяляюцца **асноўныя значэнні літары** — такія, якія азначаюць гукі ў моцнай пазіцыі і **другарадныя значэнні літары** — такія, якія азначаюць гукі ў слабой пазіцыі.

Апроч літар, у графічных сістэмах важную ролю граюць нялітарныя знакі.

## Спасылкі
Гептархія

**Гептархія** ( ад  і  — сем дзяржаў, сямікаралеўе) — перыяд у гісторыі Англіі ад зыходу рымлян да аб'яднання краіны пад уладай Эгберта Уэсекскага (~500 — сяр. IX ст.), час існавання англасаксонскіх каралеўстваў і барацьбы паміж імі.

Назва перыяду паходзіць ад сямі вялікіх англасаксонскіх каралеўстваў:
* тры дзяржавы англаў (Нартумбрыя, Мерсія, Усходняя Англія),
* тры дзяржавы саксаў (Сасэкс, Уэсекс, Эсекс)
* і адна дзяржава ютаў (Кент).
Першая зафіксаванае ўпамінанне назвы — у творах гісторыка XII ст. Генрыха Хантынгданскага.

Перыяд пачынаецца з заваявання Брытаніі англасаксамі у другой палавіне V ст.
На заваяваных землях узнік рад англасаксонскіх каралеўстваў, якія зацята змагаліся паміж сабой, пакуль больш моцныя не зацвердзілі сваю гегемонію над астатнімі.
У другой палавіне VII ст. вылучылася Нартумбрыя, у VIII ст. — Мерсія. У 829 г. амаль усе англасаксонскія рэгіёны аб'ядналіся пад уладай уэсекскага караля Экберта. З гэтага часу аб'яднаная дзяржава стала называцца Англіяй.
Але далейшы працэс палітычнага аб'яднання быў затарможаны нашэсцем нарманаў, якія ў другой палавіне IX ст. захапілі амаль усю Англію; барацьбу з імі ўзначаліла Уэсекскае каралеўства.

## Літаратура 
* Е. Д. Смирнова, Л. П. Сушкевич, В. А. Федосик. Средневековый мир в терминах, именах, названиях. Минск: «Беларусь», 2001.

Катэгорыя:Гісторыя Вялікабрытаніі
Нялітарны знак

**Нялі́тарны знак** — графічны знак, які не з’яўляецца літарай.

Да такіх знакаў належаць апостраф, знак націску, злучок (дэфіс), знак параграфа, знакі прыпынку, лічбы і розныя матэматычныя знакі, прамежкі між словамі і часткамі друкаванага тэксту, знакі спецыяльных відаў пісьма, напр., транскрыпцый і інш.

Катэгорыя:Мова
Беларускі правапіс (1959)

**Правапіс беларускай мовы 1959 года** — нарматыўны правапіс беларускай мовы (з 1 студзеня 1958 года, у школах — з 1 верасня 1958 года). Папулярна з гэтым правапісам звязваецца год яго першага выпуску асобнай кнігай — 1959 год.

Праект частковых удакладненняў і змяненняў правапісу 1934 года быў падрыхтаваны Арфаграфічнай камісіяй пад старшынствам Я. Коласа і К. Крапівы (1950—1951), апублікаваны ў 1951 годзе, дапрацаваны варыянт — у 1956 годзе, і зацверджаны пастановай Савета Міністраў БССР «Аб удакладненні і частковых зменах існуючага беларускага правапісу» (11 мая 1957 года).

Арфаграфічны даведнік «Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» быў выданы асобнай кнігай, падрыхтаванай у Інстытуце мовазнаўства АН БССР пад кіраўніцтвам К. Крапівы і П. Глебкі (1959). Звод гэтых правіл арфаграфіі ўваходзіў у акадэмічныя выданні граматыкі беларускай мовы (1962—1966, 1985).

Адным з прынцыповых змяненняў было памяншэнне ўплыву паходжання лексікі на яе правапіс, асабліва ў пісанні ненаціскнога «э»/«е». З двух крайніх варыянтаў, адзначаных у прэамбуле праекта 1951 года, г.зн. поўнага падпарадкавання іншаземных слоў прынцыпу акання/якання, і поўнага непадпарадкавання, канчаткова быў выбраны змяшаны варыянт з пашырэннем прынцыпу акання на ўсе словы, незалежна ад паходжання, і з распаўсюджаннем прынцыпу якання на словы са славянскай асновай і на «даўно запазычаныя» неславянскія словы.
## Літаратура 
* Беларускі правапіс: вучэбны дапаможнік / І.Л.  Бурак, Д.В. Дзятко, Н.М.  Нямковіч і інш.; пад навук. рэд. Д.В. Дзятко. – Мінск : БДПУ, 2010. – 212 с.

Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы
Параскева Полацкая

**Параске́ва Полацкая**, або **Еўпра́ксія**, **Праксе́дзіс** і **Праксе́да** (XII ст., Полацк — , Рым) — легендарная полацкая князёўна XIII ст., святая (1273) каталіцкай, грэка-каталіцкай і праваслаўнай цэркваў.

Існаванне Параскевы выклікае сумненні храністаў і даследчыкаў, пачынаючы з Мацея Стрыйкоўскага. Паводле непацверджаных звестак у значна пазнейшых (XVI ст.) летапісах і апавяданнях, Параскева была полацкай князёўнай, дачкой Рагвалода (Васіля), пастрыглася ў манахіні, 7 гадоў жыла пры полацкай царкве Спаса, потым здзейсніла паломніцтва ў Рым (магчыма, ратуючыся ад татар), свята жыла ў Рыме некалькі гадоў, атрымала ад папы Аляксандра VI часціцу дрэва Святога Крыжа, якую выслала ў Полацк, дзе яе паклалі ў крыжападобны каўчэг з надпісам, памерла ў Рыме. Пасля строгага разгляду цудаў Папам Рыгорам X, прылічана да святых (1273).

Мяркуецца, аднак, што на праўдзе Параскевы Полацкай не было, а яе правобразы — святыя Еўфрасіння Полацкая, цётка меркаванай Паракседы, Параскева (Пракседа) Рымлянка (шануецца 26 ліпеня), Еўпраксія (Звеніслава Барысаўна), стрыечная сястра Еўфрасінні і цётка меркаванай Паракседы, і Ефрасіння (Еўпраксія) Пскоўская, таксама называная дачкой Рагвалода (Васіля) і такім чынам сястра меркаванай Паракседы. Звесткі пра іх у скажоным выглядзе дайшлі да храністаў XVI ст., змяшаліся ў адну постаць, якую потым пачалі блытаць са святой Пракседай Рымлянкай.

## Літаратура 
*  С. 106—111.
* 
* 
* https://www.academia.edu/resource/work/31058441

Катэгорыя:Праваслаўныя манахі Беларусі
Катэгорыя:Праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Неідэнтыфікаваныя Рурыкавічы
Склад (мова)

**Склад** — мінімальная фанетыка-фаналагічная адзінка, якая характарызуецца найбольшай акустыка-артыкуляцыйнай злітнасцю сваіх кампанентаў, гукаў, якія ўваходзяць у яго склад. Склад не мае сувязі з фарміраваннем і выказваннем сэнсавых стасункаў, ён з’яўляецца выключна вымаўленчай адзінкай. У складзе групуюцца гукі рознай ступені гучнасці, найбольш гучныя — складаўтваральныя, астатнія — нескладовыя. Склад, як правіла, складаецца з ядра складу, часцей за ўсё галоснага, з дадатковым пачатковым ці канчатковым полем, часцей за ўсё зычнымі. Склад з’яўляецца фаналагічнай арганізацыяй, якая займае прамежкавы ўзровень паміж сегментарнай і несегментарнай фаналогіяй, паміж фанемай і словам. Склады часцяком лічацца фаналагічнымі «будаўнічымі блокамі» словаў. Яны могуць уплываць на рытм мовы, ейную прасодыю і паэтычны метр.

Складовая пісьменнасць пачалася на некалькі сотняў гадоў раней за з’яўленне першых літар. Раннія запісы складоў на дошчачках, напісаныя каля 2800 года да н.э., былі знойдзены ля старажытнага шумерскага горада Ур. Гэты пераход ад піктаграм да складоў быў названы «самым важным дасягненнем у гісторыі пісьменства».

Слова, якое складаецца з аднаго склада, называецца аднаскладовым, з двух — двухскладовым, з трох — трохскладовым, а калі складоў больш за тры — шматскладовым, нягледзячы на тое, што гэты тэрмін часта выкарыстоўваецца, каб апісаць слова з двух складоў і больш. У залежнасці ад месца галоснага ў складзе адрозніваюць склады *адкрытыя* (заканчваюцца галосным) і *закрытыя* (заканчваюцца зычным), *прыкрытыя* (пачынаюцца з зычнага) і *непрыкрытыя* (пачынаюцца з галоснага). Вызначэнне межаў паміж складамі ў слове і на стыках слоў называецца *складападзелам* і аносіцца да фанетычных з’яў.

Катэгорыя:Фанетыка
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Эгберт Уэсекскі

**Э́гберт Уэ́секскі «Брэтвальда»** (; каля 770 — ліпень ) — кароль Уэсекса, кіраваў у 802—839 гадах. Шэраг гісторыкаў лічыць Эгберта першым каралём Англіі, бо ён упершыню ў гісторыі аб’яднаў пад уладай аднаго кіраўніка большасць зямель, якія знаходзяцца на тэрыторыі сучаснай Англіі, а астатнія вобласці прызналі над сабой яго вярхоўную ўладу. Афіцыйна Эгберт такі тытул не выкарыстоўваў і ўпершыню яго ужыў у сваёй тытулатуры кароль Альфрэд Вялікі.

## Біяграфія 
Бацькам Эгберту быў Элмунд Кенцкі. У 780-ых кароль Мерсіі Офу і Беортрык з Уэсекса выгналі Эгберта, але ў 802 годзе, пасля смерці Беортрыка, ён вярнуўся і захапіў трон. Пра першыя 20 гадоў праўлення Эгберту вядома мала, але, відавочна, ён здолеў утрымаць незалежнасць Уэсекса ад Мерсіі, якая тады дамінавала сярод англійскіх каралеўстваў. У 825 годзе Эгберт здолеў Беорнвульфа з Мерсіі ў бітве пры Эландуні і паклаў канец дамінаванню Мерсіі. Далей ён падпарадкаваў сабе іншыя каралеўства паўднёва-ўсходняй Англіі, якія да таго ж залежалі ад Мерсіі. У 829 годзе ён нанёс паразу Віглафу з Мерсіі, прагнаў яго з каралеўства і часова кіраваў Мерсіяй непасрэдна. У тым жа годзе Эгберту падпарадкаваўся кароль Нартумбрыі. Эгберт не здолеў утрымаць свае заваёвы, і праз год Віглаф вярнуў сабе трон Мерсіі. Аднак, Уэсекс захаваў кантроль над Кентам, Сасексм і Сурэем. Эгберт аддаў гэтыя ўладанні ў кіраванне свайму сыну Этэльвульфу. Пасля смерці Эгберта ў 839 годзе Этэльфульф атрымаў у спадчыну яго трон. Каралеўствы паўднёва-ўсходняй Англіі ў рэшце рэшт уліліся ў каралеўства Уэсекс пасля смерці Этэльвульфа ў 858 годзе.

Катэгорыя:Каралі уэсекскія
Марыён

**Марыён** (ад  ад  ці , відаць ад  макаўка галавы) — лёгкі шлем акруглай формы, у шырокім ужытку еўрапейскай пяхоты XVI і пачатку XVII стагоддзяў.

Вызначальнымі прыкметамі былі вертыкальны грэбень, брыль, крута загнуты ўверх спераду і ззаду, і адсутнасць аховы аблічча, шыі і вушэй. З-за моцна загнутага брыля такі шлем часта насілі ссунутым на патыліцу, каб даць ахову шыі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Шлемы
460 да н.э.

## Падзеі 
* Луцый Квінкцый Цынцынат стаў консулам

## Нарадзіліся 
* Гіпакрат, старажытнагрэчаскі доктар (*прыкладная дата*)
* Фукідыд, старажытнагрэчаскі гісторык (*прыкладная дата*)
* Дэмакрыт, старажытнагрэчаскі філосаф (*прыкладная дата*)

## Памерлі 
* Паніні, старажытнаіндыйскі лінгвіст (нар. каля 550 да н.э.)
* Эпіхарм, старажытнагрэчаскі паэт і філосаф (нар. каля 540 да н.э.)


Катэгорыя:460-я да н.э.
404 да н.э.

## Падзеі 
* Скончылася Пелапанеская вайна. Лісандр пасля аблогі поліса прымусіў афінян здацца.

## Нарадзіліся 
*
## Памерлі 
*


Катэгорыя:400-я да н.э.
Ефрасіння Пскоўская

**Еўпраксія Пскоўская**, хроснае імя **Еўфрасіння** (меркавана 1170-я да 1181 — , Одэмпэ) — княгіня пскоўская (не раней за 1201), ігумення пскоўскага Спаса-Прадцечанскага манастыра, святая праваслаўнай царквы — святая дабраверная княгіня пскоўская.

## Біяграфія 
У агіяграфічнай літаратуры называецца дачкой князя Рагвалода-Васіля. Адпаведна, мусіла б быць праз маці ўнучкай вялікага князя кіеўскага Ізяслава Мсціславіча, а па бацьку сястрой князя Глеба Рагвалодавіча, згаданага ў друцкіх падзеях 1180 года. Паводле агіяграфічнага падання, выхоўвалася ў полацкім Спаскім манастыры.

У такім разе, прыкладна ў 30-гадовым узросце выйшла замуж за пскоўскага князя Яраслава Уладзіміравіча. Выказвалі думку, што гэта быў другі шлюб Еўпраксіі. Аднак, як паказаў Фёдар Успенскі, у традыцыі Рурыкавічаў, жанчыны роду пасля першага шлюбу з Рурыкавічам не маглі браць другі шлюб за Рурыкавіча, а з баярамі браць шлюб наогул не маглі.

Паводле агіяграфічнага падання, аплаціла пабудову Прадцечанскай царквы ў Пскове. Пазней, кінутая мужам у час нападу Батыя, заснавала на свае сродкі манастыр Іаана Хрысціцеля пры Прадцечанскай царкве. Прыняўшы там манаскі пострыг пад імем Еўпраксіі, стала ігуменняй. На перамовах пра свой пасаг з былым мужам у Одэмпэ была забіта пасынкам князя Яраслава. Цела перавезлі ў Пскоў і пахавалі ў агароджы Спаса-Прадцечанскага манастыра.

Традыцыя мясцовага шанавання Еўпраксіі вядзецца ад прызнання наўгародскім епіскапам яўлення цудатворнасці іконы над труной Еўпраксіі. Аднак, шанаванне заставалася мясцовым яшчэ і ў канцы XVI ст. (1581).

## Літаратура 
*  С. 111-112.
* 
*

Катэгорыя:Жонкі рускіх князёў
Катэгорыя:Ізяславічы Полацкія
Катэгорыя:Князёўны Русі
Катэгорыя:Дабраверныя
Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Праваслаўныя святыя Беларусі
Кабасет

**Кабасет** ( ад ) — лёгкі шлем грушавіднай або стажковай формы, які быў у шырокім ужытку ў еўрапейскай пяхоты XVI і пачатку XVII стагоддзяў. Вызначальнымі прыкметамі былі адсутнасць грэбеня, і адносна вузкі і плоскі брыль.

## Гл. таксама 
* Марыён

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Шлемы
Яраслаў Уладзіміравіч (князь пскоўскі)

**Яраслаў Уладзіміравіч** — князь пскоўскі.

Сын пскоўскага князя Уладзіміра Мсціславіча.

На думку Аляксея Мельнікава, Яраслаў Уладзіміравіч княжыў у Ноўгарадзе, але выгнаны адтуль вечам у 1196 годзе. Аднак, Яраслаў у 1196 годзе калі і жыў, то быў малалетні, бо ў 1180 годзе малалетнім быў яго бацька. Выгнаны ж з Ноўгарада быў іншы Яраслаў Уладзіміравіч.

Звесткі пададзеныя ніжэй часта даюцца ў даведачнай літаратуры, але ў асноўным храналагічна блытаныя, некаторыя проста памылковыя і не маюць пацвярджэння ў крыніцах, грунтуюцца на агіяграфічных паданнях.

Пасля бацькі пасаджаны на княжанне ў Пскове. Разам з Барысам Ігаравічам спрабаваў захапіць Ізборск (1233), але разбіты і сасланы ў Пераяслаўль. Спрабаваў захапіць Одэмпэ (1234). Уцякаючы ад нашэсця Батыя, кінуў у Пскове сваю жонку Еўфрасінню і пасяліўся ў Лівоніі. Пад уплывам папы Рыгора IX прыняў каталіцтва, ажаніўся з немкай, атрымаў ва ўладанне горад Одэмпэ. Пасля паражэння Ордэна ад Аляксандра Яраславіча, разлічваў аддаць на ўзнаўленне Ордэна палову свайго пскоўскага майна, відаць, з разлікам на пасаг сваёй былой жонкі Еўфрасінні, і выклікаў Еўфрасінню ў Одэмпэ, дзе яе забіў (8.5.1243) пасынак Яраслава, відаць, за няўдачу перамоў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  С. 111—112.
* 

Катэгорыя:Князі пскоўскія
Сімяон (епіскап цвярскі)

**Сімяон** (верагодна 1220-я — , Цвер) — епіскап полацкі, епіскап цверскі.

## Біяграфія 
Хроснае, свецкае (дынастычнае) і манаскае імёны невядомыя. З роду полацкіх князёў. Зрабіў шмат ахвяраванняў, у тым ліку зямельных, падуладным яму цэрквам і манастырам. Маладым пастрыгся ў адным з полацкіх манастыроў. У 1260-я гады рукапакладзены ў свяціцельскі сан. Пакінуў полацкую кафедру і выехаў у Цвер, паводле адной думкі, з-за сваіх «наказанняў» (навучанняў) полацкаму князу Канстанціну, а магчыма з-за міжусобнай вайны пасля забойства вялікага князя Міндоўга і полацкага князя Таўцівіла (1263, 1264), з апошнім Сімяон быў у сваяцтве або падтрымліваў.

У Цверы Сімяон быў пастаўлены першым епіскапам новастворанай Цверскай епіскапіі. Меў усеагульную любоў і пашану. Удзельнічаў ва Уладзімірскім царкоўным саборы (1274). Ініцыяваў будову цверскага белакаменнага Спаскага сабора (з 1285).

Мясцовае шанаванне свяціцеля Сімяона пачалося, відаць, неўзабаве па смерці.

## Літаратура 
* *Варонiн В. А.* Полацкі i цвярскі епіскап XIII стагоддзя Сімяон: вехi бiяграфii i дзейнасці // Беларускі гістарычны часопіс. — 2012. — № 10. — с. 14-18.
* *Конявская Е. Л.* «Симеон из Полотска» — первый тверской епископ // Тверь, Тверская земля и сопредельные территории в эпоху средневековья. Материалы научного семинара. — Тверь, 2017. — Вып. 10. — С. 17-24.
*  С. 113, 114.

Катэгорыя:Праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі
Катэгорыя:Епіскапы полацкія
Катэгорыя:Епіскапы цверскія
Харыціна (князёўна літоўская)

Свецкае імя не вядома, у інацтве **Харыціна** (магчыма 1221) — князёўна літоўская, святая праваслаўнай царквы ў ліку прыпабодных. Памяць 5 кастрычніка.

На думку Аляксея Мельнікава, паходзіла з роду літоўскіх князёў, сваякоў Міндоўга, якія вымушаны былі збегчы з Літвы ў Полацк. У 12-гадовым узросце мусіла выйсці замуж за наўгародскага княжыча Фёдара Яраславіч, але жаніх памёр у дзень вяселля (10.6.1233). Паводле падання, бацька жаніха вярнуў нявесце пасаг і адправіў да дому, але яна замест гэтага прыняла пострыг у наўгародскім Петрапаўлаўскім манастыры на Сінічай гары. На думку Мельнікава, манастыр збудаваны полацкімі майстрамі ў XII ст. і магчыма быў полацкім падвор’ем у Ноўгарадзе. Пазней была абрана настаяцельніцай, потым ігуменняй манастыра.

Шанаванне Харыціны ў манастыры пачалося адразу па яе смерці, пазней было выяўлена і нятленне рэшткаў.

## Літаратура 
*  — С.114, 115.

Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Князёўны Русі
Катэгорыя:Праваслаўныя святыя Беларусі
Бацынет

**Бацыне́т, басінет, баскінет** (ад памянш. ад basin міса), цяжкі шлем-шалом формы стажка або разадзьмутага конуса, ва ўдасканаленых варыянтах — з падоўжанымі ззаду і з бакоў краямі. Бацынеты з незафіксаванымі дадатковымі аховамі твару залічваюцца, паводле некаторых класіфікацый, у шлемы-прылбіцы

Тыповы позні (14 ст.) бацынет закрываў, апроч верху галавы, значную частку бакоў галавы і патыліцы, мог мець дадатковыя элементы аховы твару (напр., рухомы наноснік), або напаўзакрытую форму з **візурай** (зрокавай шчылінай), і сустракаўся з шыйнымі элементамі даспеха кальчужным каптуром або барміцай.

Не пазней першых дэкад 14 ст. на бацынетах з’явіліся разнастайныя рухомыя, але не зафіксаваныя заслоны, спачатку на адным лобным, потым на пары скроневых шарніраў: **«цыбуліна»** (паўкруглая), **англійская**, **«сабачая пыса»** () і інш.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Шлемы
Прэцэдэнтны тэкст

**Прэцэдэ́нтны тэкст** — самадастатковы для разумення тэкст, які з’яўляецца добра вядомым прадстаўніку той ці іншай нацыянальна-культурнай супольнасці, і шматразова ўзнаўляецца ў мове ў сціслай форме праз сімвалы, прадстаўленыя ў выглядзе цытат, імён уласных, назваў твораў. Сэнс такога тэксту не адпавядае суме значэнняў яго складальных словаў.

Крыніцамі прэцэдэнтных тэкстаў з’яўляюцца агульнапрызнаныя творы мастацкай літаратуры, жанраў народнай вуснай творчасці, біблейскія тэксты. Да такіх крыніц залічваюць таксама папулярныя песні, кінафільмы, анекдоты. Неадназначна трактуецца залічэнне да крыніц рэкламных матэрыялаў, назваў твораў матэрыяльнай культуры, напр., скульптуры або мастацтва.

Тэрмін з’явіўся ў 1980-я гг. і ўведзены ў навуковы абарот Ю. Н. Караулавым. Сярод даследчыкаў, якія звярталіся да гэтай праблемы — В. Г. Кастамараў, Бурвікава, Супрун, Гудкоў, Багаева, Красных, Захаранка, Акішыны і інш.

## Літаратура 
* Муриева Л. В. К вопросу об определении понятия «прецедентный текст» //  С.14—16.

Катэгорыя:Фалькларыстыка
Катэгорыя:Літаратура
Катэгорыя:Псіхалінгвістыка
Анамастычны слоўнік

**Анамасты́чны слоўнік**, **анамастыко́н**, слоўнік (або спіс) аб'ектаў анамастыкі — назваў ці імёнаў уласных.

Паводле тыпу пералічаных аб'ектаў выдзяляюцца А.с. антрапонімаў — **антропаніміко́н** (**антропамастыко́н**), або тапонім — **тапаніміко́н** (**тапонамастыко́н**).

Антропанімікон звычайна складаецца асобна для імён, імён і патронімаў ад іх, для прозвішчаў, мянушак і прыдомкаў або гербавых назваў. Таксама антропаніміконам можа быць збор імён, якія ўжываюцца пэўным народам, народнасцю, рэлігійнай супольнасцю і пад., у пэўны час.

Вядомыя анамастычныя слоўнікі гістарычных імён:
* Н. М. Тупиков. Словарь древнерусских личных собственных имён. — СПб, 1903. — II+857с. Толькі некананічныя мужчынскія, жаночыя імёны і патронімы Русі і Расіі са старажытнасці да канца 17 ст.;
* Slownik staropolskich nazw narodowych. У 7 т. — Wroclaw, Ossolineum, 1965—1987. Пад рэд. і уступ Вітальда Ташыцкага. Польскія імёны, прозвішчы, мянушкі ад 10 ст. да 1500, сабраныя ў праўных дакументах.
** Indeks... pod red. A.Cieslikowej i M.Malec. — Krakow, 1993. Індэкс да вышэйпамянёнага слоўнка.
* Бірыла М.В. Беларуская антрапанімія. Ч.1. Уласныя імёны, мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. — Мінск, 1966.
* Бірыла М.В. Беларуская антрапанімія. Ч.2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. — Мінск, 1969.
* Бірыла М.В. Беларуская антрапанімія. Ч.3. Структура ўласных мужчынскіх імён. — Мінск, 1982.

Вядомыя анамастычныя слоўнікі сучасных імён:

* Slownik imion wspolczesnie w Polsce uzywanych, wydal K. Rymut, Krakow, 1995. Імёны польскіх грамадзян усіх нацыянальнасцяў, каля 20 тыс. адзінак.
* Slownik nazwisk wspolczesnie w Polsce uzywanych, wydal K. Rymut, tom I-X, Krakow, 1992-1994. Прозвішчы польскіх грамадзян усіх нацыянальнасцяў, зв. 811 тыс. адзінак.

Катэгорыя:Анамастыка
Катэгорыя:Аднамоўныя слоўнікі
Актыній

**Актыній** () **Ac** — хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 89. Серабрыста-белы метал.

## Прыродныя крыніцы 
Рэдказямельны элемент.

## Прымяненне 
Практычнае значэнне — невялікае. Часам выкарыстоўваецца для прыгатавання крыніц нейтронаў.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
735 да н.э.

**735 (сямсот трыццаць пяты) год да нашай эры**
## Падзеі 
*
## Нарадзіліся 
*
## Памерлі 
*


Катэгорыя:730-я да н.э.
Лоўчыя прылады

**Лоўчыя прылады** — прылады і прыстасаванні, якія служаць для лоўлі жывёл (паляўнічныя прылады), рыб (рыбацкія прылады), насякомых. Асобна выдзяляюцца прылады для лоўлі грызуноў і пчалярскія прылады.

*Рыбацкія прылады* паводле паводле прынцыпу дзеяння і спосабу лоўлі падзяляюцца на:
* невады
** зімовы невад (вялікі невад)
** летні невад (падвалока)
*** брэдзень (браднік, валачок, браданік), валакуша, крыга, лата, мутнік (яршавік)
* сеткі, паводле будовы:
** аднасценная сетка
** трысценная сетка (трыгубіца)
* сеткі, паводле спосабу лоўлі:
** стаўныя
*** трыгубіца
** плаўныя (загонныя)
*** уклейніца
* стаўныя пасткі
** буч (кош, вярша), ез, закот, кацец, настаўка, нерат, венцер, скрыпка, ват, жак, каробка, мярэжа, паплаў, сак
* рухомыя пасткі
** волак, брадан, кломля, лібіла, падсака, сачок, сіло (пятля), таптуха, хапун (павук)
* кручковыя снасці
** прынадная вуда
*** паплаўковая вуда
**** звычайная вуда, якарная вуда
*** донная вуда
**** донка, жэрліца, старажня, перавалока
** імітацыйная вуда
*** блісня, дарожка, драка, матылёк
* ударныя прылады
** прылады, якія нанізваюць рыбу зверху
*** восць
** прылады, якія падчэпліваюць рыбу знізу
*** крук, багор
** прылады, якія глушаць рыбу пад лёдам
*** дубіна, чакуха, чурка
* дапаможныя прылады
** баба, прыстасаванне, каб падцягваць невад; боўт, шост, каб наганяць рыбу; бычок, прыстасаванне, каб захоўваць рыбу ў вадзе; вараток, прыстасаванне, каб падцягваць лодку да невада; клок, прылада, каб падвабліваць самоў; пешня, прылада для прабівання палонак; сашыла, вілы для прагону пад лёдам жэрдкаў з вяроўкамі; сцябла, прыстасаванне для перавозкі рыбалоўных сеткаў у лодцы.

*Паляўнічыя прылады* звычайна найперш улучаюць паляўнічую зброю:
* абушныя прылады
** доўбня, булава, сякера, кісцень
* колкія прылады
** рагаціна, дзіда, кап’ё, дроцік
* сечныя прылады
** кінжал, стылет, меч, шабля
* кідальныя прылады
** прашча, лук, арбалет, стрэльба.

Апроч гэтага, уласна лоўчыя паляўнічыя прылады падзяляюцца на:
* загонныя прыстасаванні
** ваўкаўня, засека (двухсценак, сценка), лоўчая яма
* самалоўныя нерухомыя пасткі
** пасткі ўшчымляльнага дзеяння
*** залезы, ступа, ступіца, кола, сіло, сетка, капкан
** пасткі ўдарнага дзеяння
*** ашчэп, кляпцы, сланцы, торгала
* дапаможныя лоўчыя прылады
** абцугі; кляшчы, драўлянае паляўнічае прыстасаванне, якое ўжывалася, каб выцягваць лісоў з нораў.

У *пчалярскія прылады* вылучаюцца вабік, накроп, прывой, раёўня і інш.

## Літаратура 
* *Ламака В.* Намінацыі лоўчых прыладаў у беларускіх слоўніках //  С. 26, 27.

Катэгорыя:паляванне
Катэгорыя:рыбалоўства
Катэгорыя:пчалярства
Азот

**Азот** (ад  — «безжыццёвы»,  ад  — «натуральная сода, салетра») **N** — хімічны элемент V групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 7, атамная маса 14,0067.

Свабодны азот — газ без колеру і паху. Шчыльнасць газападобнага азоту 1,25 кг/м³, у вадкім стане — 808  кг/м³. Тэмпература плаўлення: -210&nbsp;°C, тэмпература кіпення: -196&nbsp;°C.

Азот — асноўная складаная частка атмасферы Зямлі (78 % па аб'ёму). Уваходзіць у склад рэчыва жывых клетак.

## Прыродныя крыніцы 
Прамысловае значэнне з прыродных крыніц маюць толькі атмасферны азот і радовішчы двух яго мінералаў — чылійская (NaNO3) і індыйская (KNO3) салетры.

## Прымяненне 
Звыш 3/4 прамысловага азоту выкарыстоўваецца для сінтэзу аміяку, які служыць зыходным рэчывам у вытворчасці азотнай кіслаты, угнаенняў, фарбаў, лекавых прэпаратаў, выбуховых рэчываў.

Свабодны газападобны азот прымяняецца і як інертнае асяроддзе пры атрыманні сінтэтычных валокнаў, чыстых металаў і сплаваў.

Вадкі азот патрэбны для стварэння нізкіх тэмператур у крыягеннай тэхніцы.

Для павышэння каразійнай стойкасці і мікрацвёрдасці ў прамысловасці прымяняецца азатаванне.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Руска-беларускі слоўнік Александровіча

**«Руска-беларускі слоўнік»** — нарматыўны (да 2-й пал. 1938) руска-беларускі слоўнік, выданы ў двух тамах у Мінску (1-я пал. 1937), і канчаткова складзены пад рэдакцыяй Андрэя Александровіча.

Адметнасцямі слоўніка былі надзвычай доўгі час, патрачаны на яго выпуск, і моцны ўплыў палітычных фактараў на яго падрыхтоўку. Праца над новым слоўнікам была ініцыяваная ў кастрычніку 1930, пасля масавых рэпрэсій у беларускай мовазнаўчай навуцы 1930 г. і забароны карыстання працамі «ворагаў народа». Здача ў друк планавалася на 1931, потым на 1932—1933, але рэальная праца над слоўнікам пачалася, відаць, не раней за пачатак 1932. Агульную рэдакцыю ў гэты час ажыццяўлялі П. Горын, А. Некрашэвіч, П. Шастакоў і П. Юргелевіч.

Як цэлае, слоўнік не быў, відаць, гатовы раней за вясну 1933. З іншага боку, Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі амаль і не друкавала слоўніка (відаць, першага тому) да таго часу. Палітычныя падзеі (новая хваля барацьбы з «нацыянал-дэмакратызмам» 1933—1934) спынілі выпуск, адзін з рэдактараў, А. Некрашэвіч, зняты з пасады, у прэсе была агучана думка пра тое, што «нацдэмы» стараліся «засмеціць» і новы, рыхтаваны да друку, слоўнік. Апроч таго, спатрэбілася і перапрацоўка слоўніка на новы правапіс. Між іншым, Прэзідыум АН БССР звяртаўся з просьбай рэдагаваць падрыхтаваны слоўнік і даць па ім разгорнуты водгук да Б. Тарашкевіча (8.9.1933), з невядомым вынікам. Каля канца 1933 — пачатку 1934 новым адказным рэдактарам быў прызначаны А. Александровіч.

Выпуск перапланаваны на 1934, не адбыўся, і імаверна, што ў канцы 1934 ранейшая праца была забракаваная, і пачатая падрыхтоўка новай рэдакцыі, з запланаванай здачай у друк у канцы 1935. Слоўнік, відаць, быў гатовы ў асноўным не пазней за ліпень 1935, атрымаў станоўчую рэцэнзію А. Александровіча, і было пастаноўлена (19.8.1935) тэрмінова здаць яго ў друк.

Неўзабаве пасля арышту А. Александровіча (1.7.1938) слоўнікам было забаронена карыстацца, як падрыхтаваным пад кіраўніцтвам «ворага народу» (2-я пал. 1938).

## Ацэнкі 
Яшчэ да забароны слоўнік крытыкаваўся за надзвычайную русіфікаванасць беларускай часткі, хоць і адзначаецца, што з яго моцна русіфікаванай мэтавай аўдыторыяй (быў прызначаны перадусім «для партыйнага, камсамольскага, фабрычна-заводскага і калгаснага актыву») ён, магчыма, цалкам задавальняў яе патрэбы. Імаверна, слоўнік быў тоесным з г.зв. «другой (варожай) рэдакцыяй» руска-беларускага слоўніка, узгаданай К. Гурскім сярод «першых дзвюх рэдакцый, якія былі „зроблены ворагамі народа“».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Запрудскі С. М. Да перадгісторыі «Руска-беларускага слоўніка» пад рэдакцыяй А. Александровіча //  С.110—114.

## Спасылкі 
* Руска-беларускі слоўнік 

Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы
Катэгорыя:Кнігі 1937 года
Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі
Крыніца (вадасховішча)

**Крыніца** — вадасховішча на паўночным захадзе Мінска. Створана ў 1975 годзе ў складзе Вілейска-Мінскай воднай сістэмы плацінай на рацэ Свіслач для абваднення прыгараднай зоны Мінска.

Плошча складае 0,96 км², даўжыня — 2,8 км, найбольшая шырыня — 0,7 км, найбольшая глыбіня — 5,2 м, сярэдняя — 1,9 м. Аб’ём вады складае 1,82 млн.м³. Плошча вадазбору — 610 км². Вадасховішча мае два астравы агульнай плошчай 0,12 км².

Каля вадасховішча размешчаны санаторыі, базы і зоны адпачынку.

## Літаратура 
*  
*  

## Спасылкі 
* Вадасховішча Крыніца 

Катэгорыя:Вілейска-Мінская водная сістэма
Катэгорыя:Вадасховішчы Мінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1975 годзе
Катэгорыя:1975 год у Мінску
Катэгорыя:Свіслач (прыток Бярэзіны)
Дразды (вадасховішча)

**Дразды́** — вадасховішча на паўночна-заходняй ускраіне Мінска, на рацэ Свіслач. Уваходзіць у склад Вілейска-Мінскай воднай сістэмы.

Створана ў 1976 годзе плацінай на рацэ Свіслач для тэхнічнага водазабеспячэння і абваднення горада. Плошча 2,1 км², даўжыня 6 км, найбольшая шырыня 0,6 км. Глыбіня дасягае 6 м, сярэдняя глыбіня 2,7 м, аб'ём вады 5,75 млн. м³, плошча вадазбору 649 км².

Дразды з'яўляюцца праточным вадасховішчам. Берагі ў асноўным нізкія, маецца 4 невялікіх вострава. Замярзае ў пачатку снежня, лёд (таўшчыня 50—60 см) трымаецца да 3-й дэкады красавіка. Водная расліннасць развіта слаба.

На лясістых берагах паўночна-заходняй часткі вадасховішча пабудаваны санаторыі і дзіцячыя аздараўленчыя лагеры, дзейнічае зона адпачынку са шматлікімі пляжамі і лодкавай станцыяй. Частка ўзбярэжжа аддадзена пад дачныя ўчасткі. Паміж Заслаўскiм вадасховішчам і Драздамі размешчаны канал для заняткаў воднымі вiдамi спорту. Дразды з'яўляюцца папулярным месцам летняй і падлёднай лоўлі рыбы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Відэа на YouTube: Пад вадой на вадасховішчы Дразды
* Артыкул "Дамба ў Драздах стала смяротнай пасткай" 

Катэгорыя:Вілейска-Мінская водная сістэма
Катэгорыя:Вадасховішчы Мінска
Катэгорыя:Водна-зялёны дыяметр Мінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1976 годзе
Катэгорыя:1976 год у Мінску
Катэгорыя:Свіслач (прыток Бярэзіны)
Вілейскае вадасховішча

**Віле́йскае вадасховішча, Вілейскае мора** — вадасховішча ў складзе Вілейска-Мінскай воднай сістэмы, самы буйны штучны вадаём у Беларусі. Знаходзіцца ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Сярод усіх вадаёмаў Беларусі, як прыродных, так і штучных, яно займае другое месца пасля возера Нарач.

Плошча — 73,6 км², аб’ём запаўнення — 260 млн м³. Даўжыня 27 км, найбольшая шырыня 3 км. Найбольшая глыбіня 13 м, сярэдняя 3—5 м. Плошча вадазбору 4120 км². Штогадовы скід вады складае ў сярэднім 575 млн тон. На плаціне вадасховішча размешчана Вілейская ГЭС.

Падставай для пачатку будаўніцтва была неабходнасць павелічэння аб’ёму водазабеспячэння сталіцы рэспублікі Мінска, для чаго патрабавалася перакінуць частку сцёку больш паўнаводных рэк Беларусі ў раку Свіслач. Сярод іншых варыянтаў збудаванне Вілейска-Мінскай воднай сістэмы аказалася найбольш выгадным па эканамічнаму і іншых параметрах (напрыклад, якасць вады). У 1967 годзе Савет Міністраў СССР зацвердзіў праект будаўніцтва Вілейска-Мінскай воднай сістэмы. Будаўніцтва Вілейскага вадасховішча было пачата ў 1968 годзе на рацэ Віліі пры зліцці яе з рэкамі Сэрвач, Ілія, Касутка. З красавіка 1968 года быў расшыраны лясны прасёлак на левым беразе Віліі, арганізавана будаўнічая пляцоўка. У маі сюды была накіравана магутная тэхніка, а 25 мая былі пакладзены першыя кубаметры грунту. Неабходна было высечы лясы, якія займалі больш за палову плошчы будучага вадасховішча, перанесці ці пабудаваць нанава каля 500 жылых дамоў, многія саўгасныя і калгасныя пабудовы, выбраць і вывезці сотні тысяч кубаметраў грунту. Адначасова з будаўніцтвам Вілейскага вадасховішча з двух бакоў насустрач адзін аднаму рабілі водны канал. Па ім воды Віліі перакідваюцца ў Свіслач, падымаючыся пры гэтым на ўзровень больш за 70 метраў з дапамогай некалькіх гідранасосных станцый. Перакрыцце ракі Віліі было здзейснена ва ўрачыстай абстаноўцы 8 верасня 1973 года, а ў пачатку 1975 года воды Вілейскага вадасховішча накіраваліся па канале да сталіцы.

Галаўны гідравузел — гэта цэлы комплекс гідратэхнічных збудаванняў: паводкавы вадаскід, які рэгулюе ўзровень вады ў вадасховішчы; плаціна і тры абмежавальныя дамбы, «апранутыя» ў жалезабетон; дзве дрэнажныя помпавыя станцыі, якія ахоўваюць урадлівыя тарфянікі ад размывання; нагорныя каналы; падыходны ўчастак магістральнага канала і, нарэшце, само вадасховішча.

У Вілейскае вадасховішча ўпадаюць рэкі Жучка, Орпа, Грэзніца, ручаі і каналы.

Уздоўж берагоў населеныя пункты: Вілейка, Чыжэвічы, Рабунь, Сосенка, Вязынь.

## Літаратура 
* 
* 
* Вилейско-Минская водная система / В. Н. Плужников, Р. А. Станкевич, М. И. Малижонок, Д. Ф. Жуков. — Мн.: Изд-во «Университетское», 1987. — 63 с.: ил.

## Спасылкі 
* Вілейскае вадасховішча 
* Водохранилища Беларуси  // Республиканский центр радиационного контроля и мониторинга окружающей среды 

Катэгорыя:Басейн Віліі
Катэгорыя:Вілейска-Мінская водная сістэма
Катэгорыя:Вадасховішчы Вілейскага раёна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1975 годзе
Катэгорыя:1975 год у Беларусі
715 да н.э.

## Падзеі 
* У Рыме стаў правіць другі цар Нума Пампілій, быў жанаты з дачкой Тыца Тацыя, правіў 43 гады
* У Рыме быў пабудаваны храм Януса

## Нарадзіліся 
*
## Памерлі 
*


Катэгорыя:710-я да н.э.
465 да н.э.

## Падзеі 
*
## Нарадзіліся 
*
## Памерлі 
*Ксеркс I, цар персідскі, сын Дарыя I


Катэгорыя:460-я да н.э.
660 да н.э.

## Падзеі 
* 11 лютага — легендарнае заснаванне Японскай дзяржавы і яе імператарскай дынастыі.
## Нарадзіліся 
*
## Памерлі 
*


Катэгорыя:660-я да н.э.