Ордэн Леніна

**Ордэн Леніна** — найвышэйшая узнагарода СССР. Заснаваная пастановай Прэзідыума ЦВК СССР ад 6 красавіка 1930 года. Статут ордэна зацверджаны Пастановай Прэзідыума ЦВК СССР ад 6 красавіка 1930 года.

## Статут ордэна 
Ордэн Леніна з’яўляўся вышэйшай узнагародай СССР за асабліва выдатныя заслугі ў рэвалюцыйным руху, працоўнай дзейнасці, абароне сацыялістычнай Айчыны, развіццё дружбы і супрацоўніцтва паміж народамі, умацаванне міру і іншыя асабліва выдатныя заслугі перад Савецкай дзяржавай і грамадствам.

Ордэнам Леніна ўзнагароджваліся:
* за выключныя дасягненні і поспехі ў галіне эканамічнага, навукова-тэхнічнага і сацыяльна-культурнага развіцця савецкага грамадства, павышэнні эфектыўнасці і якасці працы, за выдатныя заслугі ва ўмацаванні магутнасці Савецкай дзяржавы, брацкай дружбы народаў СССР;
* за асабліва важныя заслугі ў абароне сацыялістычнай Айчыны, ўмацаванні абараназдольнасці Саюза ССР;
* за выдатную рэвалюцыйную, дзяржаўную і грамадска-палітычную дзейнасць;
* за асабліва важныя заслугі ў развіцці дружбы і супрацоўніцтва паміж народамі Савецкага Саюза і іншых дзяржаў;
* за асабліва выдатныя заслугі ва ўмацаванні сацыялістычнай садружнасці, развіцці міжнароднага камуністычнага, працоўнага і нацыянальна-вызваленчага руху, у барацьбе за мір, дэмакратыю і сацыяльны прагрэс;
* іншыя асабліва выдатныя заслугі перад Савецкай дзяржавай і грамадствам.

Да ўзнагароджання ордэнам Леніна за працоўныя заслугі маглі быць прадстаўлены, як правіла, асобы, самаадданая праца якіх раней была адзначана іншымі ордэнамі. Ордэн Леніна ўручаўся асобам, удастоеным звання Героя Савецкага Саюза, звання Героя Сацыялістычнай Працы, а таксама гарадам і крэпасцям, якім прысвоены адпаведна званне «Горад-Герой» і званне «Крэпасць-Герой».

Ордэн Леніна носіцца на левым боку грудзей і пры наяўнасці іншых ордэнаў СССР размяшчаецца перад імі.

## Апісанне ордэна 
Вонкавы выгляд, памеры і матэрыялы, выкарыстоўваныя для выраба ордэна, шматкроць змяняліся, як падчас стварэнняў, так і пасля яго ўстановы.

Першапачаткова ў кампазіцыю, акрамя вянка з каласоў, які атачае цэнтральны круглы медальён, сярпа і молата, літар «СССР», таксама ўваходзіў трыкутнік у ніжняй частцы ордэна, які сімвалізаваў звяз працоўных, працоўнага сялянства і інтэлігенцыі. Дадзены варыянт ордэна не быў зацверджаны.

Таксама меркавалася пры паўторным узнагароджанні ордэнам Леніна змяшчаць у асаблівым шчытку ў ніжняй частцы аверса ордэна парадкавы нумар узнагароджання, як гэта ўжо было зроблена з ордэнам Чырвонага Сцяга. Аднак ідэя змяшчаць на ордэне шчыткі з лічбамі была адвергнутая.

Варыянты ордэна Леніна, уручаныя ўзнагароджаным, можна падзяліць на чатыры асноўныя тыпы.

### І тып 
Першы тып ордэна Леніна быў зацверджаны 23 траўня 1930 года.

Ордэн Леніна ўзору 1930 года ўяўляў сабой круглы партрэт-медальён з барэльефам Леніна ў цэнтры і індустрыяльным краявідам на заднім плане. Пад барэльефам Леніна змяшчалася выява трактара. Медальён быў акружаны накладным залатым абадком, які мацаваўся метадам паяння. На адным баку залаты абадок меў канаўку, запоўненую лалава-чырвонай эмаллю. Вакол медальёна, звонку ад залатога абадка, размяшчаліся каласы пшаніцы, на якія ў верхняй частцы знака былі накладзены пазалочаны серп і молат, а ў ніжняй частцы — надпіс «СССР». Літары надпісу выкананы з золата і пакрыты чырвонай эмаллю. Кожная літара з’яўлялася асобным элементам і мацавалася метадам паяння.

Ордэн вырабляўся са срэбра 925 пробы. Памеры: вышыня — 38 мм, шырыня — 37,5 мм.

Ордэн Леніна першага тыпу выпускалі нядоўга, да лютага 1932 года. Адной з прычын спынення выпуску ордэнаў дадзенага тыпу паслужыла тое, што іншыя ўзнагароды СССР і нават некаторыя нагрудныя знакі былі ўпрыгожаны каляровымі эмалямі багацей, чым галоўная ўзнагарода краіны.

Было выпушчана каля 700 ордэнаў першага тыпу.

### ІІ тып 
Паколькі на ордэне Леніна першага тыпу адсутнічалі выявы асноўных пралетарскіх сімвалаў — чырвонай зоркі і чырвонага сцяга, вырашана было некалькі змяніць яго вонкавы выгляд.

Новы статут ордэна Леніна быў зацверджаны Указам ЦВК СССР ад 27 верасня 1934 года.Ордэн Леніна зараз вырабляўся з золата 750-й пробы, а не са срэбра. З аверса ордэна зніклі выявы трактара і індустрыяльнага пейзажа, таксама знік надпіс «СССР». На новым тыпе ордэна з’явіўся чырвоны сцяг з надпісам «ЛЕНІН» і чырвоная зорка. Серп і молат з верхняй часткі ордэна перамясціліся ў ніжнюю частку. Чырвоны сцяг, чырвоная зорка, серп і молат на ордэне гэтага тыпу пакрыты лалава-чырвонай эмаллю. На цэнтральны круглы партрэт-медальён з выявай правадыра нанесена срэбра. Каласы вакол медальёна маюць натуральную залатую паверхню.

Памеры: вышыня — 38,5 мм, шырыня — 38 мм.

### ІІІ тып 
Трэці тып ордэна ўручаўся з 11 чэрвеня 1936 года да 19 чэрвеня 1943 года.

У параўнанні з папярэднім тыпам, асноўная змена складалася ў тым, што барэльеф Леніна ўяўляў сабой асобную дэталь і быў выкананы з плаціны (вага барэльефа вагалася ад 2,4 да 2,75 г). Барэльеф мацаваўся да ордэна пры дапамозе трох заклёпак. Паверхня цэнтральнага медальёна ў ордэнаў трэцяга тыпу пакрывалася шэра-блакітнай эмаллю. Яшчэ адна змена складалася ў падвышэнні пробы золата. Цяпер ордэн вырабляўся з золата 950-й пробы.

Памеры: вышыня — 38-39 мм, шырыня — 38 мм.

### IV тып 
Чацвёрты тып ордэна ўручаўся з 19 чэрвеня 1943 года да распаду Савецкага Саюза.

Указам ад 19 чэрвеня 1943 года ўстанаўліваўся парадак нашэння ордэнаў, якія мелі форму зоркі, на штыфтах на правым баку грудзей, а ордэнаў, якія мелі авальную або круглую форму — на левым баку грудзей на пяцікутных калодках, абцягнутых стужкай ордэна. Адначасова, з прычыны рэзкага павелічэння колькасці ордэнаў СССР і колькасці ўзнагароджанняў, увялі нашэнне планак з муаравымі стужкам і ўзамен ордэнаў. Такім чынам, ордэн Леніна пасля 19 чэрвеня 1943 года набыў у верхняй частцы ордэна вушка, у якое прасоўвалася кольца, злучанае з пяцікутнай калодкай. З усталяванага парадку нашэння ордэнаў таксама вынікала, што ўсё раней выдадзеныя ордэны падлягалі замене. Замест ордэна Леніна I—III тыпу выдавалася новая ўзнагарода, з захаваннем серыйнага нумара, указанага ў ордэнскай кніжцы. У першую чаргу гэта датычылася кадравых вайскоўцаў, правілы нашэння ваеннай формы і ўзнагарод якіх строга рэгламентаваліся. Масавая замена ордэнаў папярэдніх тыпаў была праведзена пасля заканчэння Вялікай Айчыннай вайны.

Памеры: вышыня — 43-45 мм (уключаючы вушка ў верхняй частцы), шырыня — 38 мм, дыяметр партрэтнага медальёна — 25 мм.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Дуров В. А.* Энциклопедия советских наград. Орден Ленина. Орден Сталина (проект) Любимая книга, Москва, 2005  ISBN 83-7046-017-8.
* *Ионина Н. А.* Сто великих наград. Киев, Вече, 2003  ISBN 5-7838-1171-8.
* *Савичев Н. П.* Символы трудовой и ратной доблести. Киев, Радяньска школа, 1987 .
* *Смыслов О. С.* Загадки советских наград. Киев, Вече, 2005  ISBN 5-9533-0446-3.
* *Колесников Г. А., Рожков А. М.* Ордена и медали СССР.  Москва, Военное издательство, 1983
* Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР.  Москва, 1984
* *Гребенникова Г. И., Каткова Р. С.* Ордена и медали СССР.  Москва, 1982.
* *Шишков С. С., Музалевский М. В.* Ордена и медали СССР.  Владивосток, 1996
* *Балязин В. Н., Дуров В. А., Казакевич В. Н*. Самые знаменитые награды России.  Москва, 2000.
* *Горбачёв А. Н.* Многократные кавалеры орденов СССР.  Москва, Про-Квант, 2006
* *Горбачёв А. Н.* 10 000 генералов страны.  Москва, 2007

## Спасылкі 
* Статут, апісанне і гісторыя Ордэна Леніна