Соф’я Гальшанская

**Соф’я Андрэеўна Гальшанская** (; каля  — , ) — князёўна з роду Гальшанскіх, каралева польская, з 1422 года чацвёртая і апошняя жонка польскага караля Уладзіслава II Ягайлы.

Перад шлюбам з каралём Соф’я перайшла з праваслаўя ў каталіцтва. Каранавана ў 1424 годзе. Разам з мужам дамагалася замацавання польскага стальца за сваім сынам Уладзіславам. Пасля смерці Ягайлы 1 чэрвеня 1434 года Уладзіслаў стаў каралём, але Соф’я так і не стала рэгентам. У 1440 годзе Уладзіслаў стаў таксама каралём Венгрыі, а малодшы сын Казімір — вялікім князем літоўскім.

Пасля гібелі старэйшага сына ў  10 лістапада 1444 года Соф’я адстойвала права на сталец іншага свайго сына Казіміра, які, па патрабаванні маці, 25 чэрвеня 1447 года быў каранаваны як польскі кароль.

Была ініцыятаркай першага перакладу Бібліі на польскую мову, вядомага як Біблія каралевы Соф’і.

## Біяграфія 
Асноўная крыніца пра біяграфію Соф’і — «» Яна Длугаша.

Старэйшая сястра Соф’і — Васіліса (памерла да 25 жніўня 1448 года). Паводле Хронікі Быхаўца, пасля смерці бацькі Васіліса і Соф’я разам з маці жылі і выхоўваліся ў сям’і матчынага брата, друцкага князя Сямёна Дзмітрыевіча ў Друцку. Вяселле адбылося ў лютым 1422 года ў Навагрудскай касцёльнай капліцы. Цырымонію праводзіў біскуп віленскі Мацей. Дакладная дата вяселля невядомая, некаторыя даследчыкі называюць 7 лютага, другія — 24. Супраць гэтай версіі кажа той факт, што, хоць на гэты момант шлюб Соф’і з Ягайлам доўжыўся ўжо год, у рэчаіснасці пара пражыла разам не больш за 8‒9 тыдняў.

У сакавіку 1423 года ў Кежмарку адбылася сустрэча Ягайлы і Жыгімонта Люксембургскага. Было прынята пагадненне, паводле якога Польшча адмаўлялася ад кантактаў з гусітамі і адклікала з Чэхіі Жыгімонта Карыбутавіча. Праз некаторы час палітычныя пазіцыі Соф’і і пралюксембургскай партыі значна ўзмацніліся. Восенню 1423 года Ягайла прыняў канкрэтныя меры ў справе яе каранацыі, якая была прызначана на 25 снежня, аднак па невядомых прычынах не была праведзена ў тэрмін. У канцы года, у адсутнасць Уладзіслава, які быў тады на Русі, Соф’я прыняла ў Кракаве караля Нарвегіі, Даніі і Швецыі , ці Соф’я, што не датычная да атручвання.

У 1448 годзе каралева знаходзілася з сынам у Літве. У 1452 годзе памёр пажыццёвы валадар Луцкай зямлі Свідрыгайла Альгердавіч. Каралева выношвала планы далучэння гэтых земляў да Польшчы, але Казімір быў за пакіданне Валыні у складзе княства. На з’ездзе ў Пётркове ў 1453 годзе на працягу пяці дзён Соф’я на каленях умольвала сына больш клапаціцца аб пашырэнні Польскай кароны (актыўным прыхільнікам экспансіі быў таксама кракаўскі кашталян ). Аднак кароль быў непахісны. У тым жа годзе ён пацвердзіў правы маці на атрыманыя раней зямлі і даходы, але новых правоў не дараваў. Акрамя іншага, у гімне ёсць словы, якія прыкладна можна перакласці як «…чысціня каралевы ззяе на ўвесь свет сярод хараства палацаў».

У 1432 годзе каралева заснавала капліцу Святой Тройцы ў Вавельскім кафедральным касцёле. Сцены капліцы былі ўпрыгожаны фрэскамі ў рускім стылі, якія, аднак, не захаваліся да нашых дзён. Лічыцца, што для капліцы Соф’я заказала алебастравыя пліты з выявай Дабравешчання і Адведзін Найсвяцейшай Панны Марыі, хоць магчыма, што пліты прызначаліся для кракаўскага .

### Вынікі жыцця 
Соф’я нарадзіла Ягайлу трох сыноў (сярэдні памёр немаўлём) і стала заснавальніцай дынастыі Ягелонаў. У сучаснікаў былі сумненні наконт бацькоўства першага хлопчыка, але трэці сын Казімір, які нарадзіўся, калі каралю Ягайлу споўнілася 76 гадоў, быў настолькі падобны да бацькі, што атрымаў мянушку Ягелончык. Дынастыя Ягелонаў правіла аб’яднанай польска-літвінскай дзяржавай да 1572 года, Венгрыяй і Чэхіяй — да 1529 года. Два сыны, чатыры ўнукі і два праўнукі Соф’і Гальшанскай сталі каралямі.

## Вобраз у мастацтве 
Біяграфія Соф’і Гальшанскай легла ў аснову гістарычнай аповесці польскага пісьменніка Юзафа Крашэўскага «», напісанай у рамках цыкла з 29 аповесцей «Гісторыя Польшчы» () і выданай у 1883 годзе. Аўтар, які добра ведаў гісторыю Польшчы, пабудаваў сюжэт аповесці на аснове «Хронікі Польшчы» гісторыка, кракаўскага каноніка Яна Длугаша, да якой часам падыходзіў некрытычна.

Дзеянне твору ахоплівае перыяд з 1421 года па 1434 год. У пачатку аповесці Сонька паўстае прыгожай шаснаццацігадовай дзяўчынай, якая знаходзіцца пад апекай вялікага князя Вітаўта, што гістарычна няпэўна (хоць Соф’я і часта гасцявала ў яго). Мудрагелісты і разважлівы палітык Вітаўт хоча выкарыстоўваць Соф’ю, каб узмацніць уплыў на слабавольнага Ягайлу і ў канчатковым выніку дабіцца самастойнасці Вялікага Княства Літоўскага. Але Соф’я не збіраецца падпарадкоўвацца Вітаўту, маючы ўласныя амбіцыі. У аповесці каралева мудрая і набожная, старанна клапоціцца ў першую чаргу пра сваіх дзяцей; Вітаўт — інтрыган і ўладалюбец. На думку перакладчыка аповесці на беларускую мову літаратуразнаўца Міхаіла Кенькі, гэтакі адмоўны вобраз Вітаўта сфарміраваны пад уплывам Длугаша, які непрыхільна ставіўся да Вітаўта і Соф’і, хоць патрон храніста Збігнеў Алясніцкі намаляваны ў аповесці значна больш крытычна, чым у самой хроніцы. Аповесць заканчваецца падзеямі 1434 года, калі старэйшы сын Соф’і быў абраны каралём польскім.

Шлюбу Ягайлы, які не меў дынастычнага пераемніка, з русінскай князёўнай Соф’яй Гальшанскай прысвечана асобная частка паэмы «Пруская вайна» Яна Вісліцкага. Маладая, кажа паэт, «чароўная німфа ў краіне русінаў, Боская німфа — найпрыгажэйшая ў свеце дзяўчына». Поруч з урачыстым аратарскім стылем тут ёсць пастаральныя матывы, дасціпныя , напрыклад, пра тое, як Юпітэр турбаваў алімпійскіх багоў, «шукаючы князю сівому сужонку». Увага перанесена на лірычную тэму — песню пра любіміцу народа, добрую шляхцянку слаўнага роду Гальшанскіх, што красою сваёю пераўзышла грэчаскіх багінь і німф. На вяселле Юпітэр склікае ўсіх алімпійцаў: багіня Юнона абяцае маладой шчасце і багацце, Мінерва гарантуе яе дзецям мудрасць, а Марс зычыць усёй дынастыі ваенную славу. Урэшце багіня кахання прыводзіць на вяселле «німфу русінаў» Соньку. Народ славіць каралеўскі шлюб радаснымі песнямі, музыкай, гучаць ліры і гуслі.

## Генеалогія 
## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Kniaziowe litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. Warszawa, 1895
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Обратный отсчёт. Софья Гольшанская. Ход королевы 

Катэгорыя:Гальшанскія
Катэгорыя:Пахаваныя ў Вавельскім саборы
Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія
Катэгорыя:Асобы на манетах