open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Parthenium argentatum

**Parthenium argentatum** — невысокі моцна галінасты хмызняк сямейства астравыя, расце ў пустынях паўночнай частцы Мексіканскага нагор'я, да 2000 м над узроўнем мора, а таксама ў Тэхасе і Нью-Мексіка. 

## Апісанне 
Вечназялёны моцна галінасты хмызняк вышынёй да 1 м, з доўгім разгалінаваным коранем-стрыжнем і шматлікімі павярхоўнымі бакавымі каранямі. Лісце даўжынёй 5-8 см, ланцэтнае або лапаткавае, выемчатае або перыстараздзельнае з 3-5 парамі лопасцяў. На доўгіх сцяблопадобных кветканосах па 7-30 дробных кветкавых кошыкаў. Лісце, кветканосы і аднагадовыя галіны пакрыты кароткімі густымі серабрыстымі валасінкамі. Каўчук змяшчаецца ў каранях і галінах.  

Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1859 годзе
Гёйгёль (возера)

**Гёйгёль** ( — *блакітнае возера*) — возера на паўночным схіле хрыбта Мураўдаг (Мраўдаг), у Азербайджана. Плошча 0,78 км. Сярэдняя глыбіня 30 м, найбольшая — каля 100 м. Размешчана на вышыні 1566 м. Утварылася ў выніку абвалу і затаплення р. Агсу падчас землятрусу.

Катэгорыя:Азёры Азербайджана
Катэгорыя:Азёры паводле алфавіта
Катэгорыя:Завальныя азёры
Катэгорыя:Басейн Куры
Гвіда Гезэле

**Гвіда Гезэле** (, МФА: ) (, Бругэ — , там жа) — фламандскі паэт, філолаг, фалькларыст, лірык, член Каралеўскай фламандскай акадэміі мовы і літаратуры; сын гарадскога садоўніка і сялянкі, па прафесіі каталіцкі святар. Валодаў 15 мовамі і лічыўся адным з лепшых знаўцаў старажытнагерманскіх тэкстаў.

## Творчасць 
Паэзія Гезэле зрабіла рэвалюцыю ва фламандскай літаратуры: ён у перыяд панавання рамантызму пісаў свабодным вершам.

Знакамітыя зборнікі вершаў Гезэле — «Dichtoefningen» (1858), «Kerkhofblommen» (1858) і «Gedichten, Gesangen en Gebeden» (1861). Асноўны іх змест — ідылічныя сцэны з жыцця сялян, натуралістычныя малюнкі з жыцця жывёл і прыроды, напісаныя яркімі, крыклівымі фарбамі. Сучасная для Гезэле крытыка рэзка асудзіла яго за разбурэнне традыцыйнай паэтычнай формы, і Гезэле на працягу 30 гадоў нічога не пісаў. І толькі ў 1880-х гг., калі ў Нідэрландах паўстаў рух «De Nieuwe Gids», a ў Фландрыі выступіла група «Van Nu en Straks» (1893), Гезэле быў прызнаны літаратурным правадыром і наватарам. Творы Гезэле пісаў на нідэрландскай мове, але з моцным уплывам роднай заходне-фламандскай гаворкі, бо быў праціўнікам выкарыстання адзінай з нідэрландцамі літаратурнай мовы. Яго творы аказалі ўплыў на развіццё літаратуры на заходне-фламандскай гаворцы.

## Літаратура 
* Dichtwerken, 3 тт., Amsterdam.
* Herwerden C. A. B., van, Guido Gezelle, Haarlem, 1903.
* Vermeylen A., Guido Gezelle, «Revue de Belgique», июль 1906.
* Rudder May, de, Guido Gezelle, Turnhont, 1919.
* Gezelle Caesar, Voor onze misprezen moedertaal, Amsterdam, 1923.
* Walgrave A., Het leven van Guido Gezelle, Amsterdam, 1923.
* Kloos W., Guido Gezelle, Nieuwere Litteraturgeschichte, IV, 16.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бругэ
Катэгорыя:Памерлі ў Бругэ
Катэгорыя:Паэты Фландрыі
Катэгорыя:Філолагі Бельгіі
Катэгорыя:Фалькларысты Бельгіі
Катэгорыя:Нідэрландскамоўныя паэты
Катэгорыя:Каталіцкія святары
Катэгорыя:Паліглоты
Катэгорыя:Філолагі XIX стагоддзя
Марцін Гейдэнгайн

**Марцін Гейдэнгайн** (; ,  — , ) — нямецкі гістолаг. Сын фізіёлага Р. Гейдэнгайна (1834—1897), яўрэя, які прыняў хрысціянства.

З 1894 года працаваў празектарам на кафедры параўнальнай анатоміі, эмбрыялогіі і гісталогіі Вюрцбургскага ўніверсітэта. У 1896 годзе распрацаваў методыку афарбоўкі пры дапамозе гематаксіліна. З 1917 года Цюбінгенскі ўніверсітэт, прафесар анатоміі.

## Сачыненні 
* Plasma und Zelle. Allgemeine Anatomie der lebendigen Masse, Bd 1—2, Jena, 1907—11;
* Formen und Kräfte in der lebendigen Natur, Lpz., 1923.

## Спасылкі 
* Вялікая Савецкая Энцыклапедыя, артыкул «Гейдэнгайн Марцін»

Катэгорыя:Гістолагі Германіі
Катэгорыя:Іўдзеі, якія прынялі хрысціянства
Катэгорыя:Выкладчыкі Вюрцбургскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Цюбінгенскага ўніверсітэта
Ҁ

**Ҁ**, **ҁ** (**коппа**) — архаічны кірылічны знак, які наўрад ці варта лічыць літарай. Выкарыстоўваўся ў стараславянскам пісьменстве выключна ў якасці лікавага знака 90, што ў дакладнасці паўтарала сярэднявечную грэчаскую сістэму запісу лікаў: у якасці літары коппа (Ϙ) выйшла з ужытку да пачатку «класічнага» перыяду старажытнагрэчаскай літаратуры (а таму і не ўключаецца ў склад стандартнага 24-літарнага грэчаскага алфавіта), але дагэтуль захоўваецца ў якасці лікавага знака (з тым жа значэннем), бо традыцыйная алфавітная сістэма нумарацыі ў грэкаў не цалкам выцеснена арабскімі лічбамі: часам ею перадаюцца «нумары» кіраўнікоў, напрыклад Φίλιππος Β = Філіп II.

У глаголіцы літара-адпаведнік коппы адсутнічае.

У кірыліцы ж знак Ҁ даволі рана стаў успрымацца як графічны варыянт падобнай на яго літары Ч, так што ў царкоўнаславянскім пісьменстве лікавым знакам 90 стала гэтая літара.

Змешванне знака Ҁ і літары Ч можна ўгледзець і ў адваротным напрамку: так, шрыфты беларускага першадрукара Францыска Скарыны мелі характэрную коппаабразную літару Ч.

Назва «коппа» для кірылічнага знака Ҁ — умоўная, нядаўна ўведзеная па аналогіі з грэчаскаю. У цяперашніх падручніках і слоўніках стараславянскага алфавіту часам уключаецца ў спіс літар кірылічнай азбукі, як і ў Стараславянскім слоўніку М. 1994 табліца на стар 56-57 змешчана паміж О і П.

Катэгорыя:Літары кірыліцы
Рудольф Гейдэнгайн

**Рудольф Петэр Генрых Гейдэнгайн** (,  — , Брэслау) — нямецкі фізіёлаг і гістолаг. Прафесар універсітэта ў Брэслау (з 1859). У 1856 Гейдэнгайн устанавіў уплыў сілы пастаяннага току на эфект раздражнення ім рухальных нерваў. Аналізуючы т. зв. тонаматорны феномен — павольнае танічнае скарачэнне мышц языка з перарэзаным рухальным нервам пры раздражненні перыферычнага канца адчувальнага язычнага нерва, - Гейдэнгайн паказаў, што ён абумоўлены пабочным дзеяннем сасудапашырэння. Адкрыў тармозячы ўплыў раздражнення пэўных кропак кары вялікіх паўшар'яў на шкілетную мускулатуру. Выявіў залежнасць цеплаўтварэння ў мышцах ад умоў іх дзейнасці - кровазвароту, нагрузкі, інтэнсіўнасці раздражнення і інш; зарэгістраваў вылучэнне цяпла пры адзіночным мышачным скарачэнні. Устанавіў актыўную ролю нырачнага эпітэлія ва ўрынаўтварэнні і адпаведных клетачных элементаў арганізма - у лімфаўтварэнні і ўсмоктванні з кішак. Сын — Марцін Гейдэнгайн.

Катэгорыя:Фізіёлагі Германіі
Катэгорыя:Гістолагі Германіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Квідзыне
Катэгорыя:Выкладчыкі Уроцлаўскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Берлінскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Гале-Вітэнбергскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Рэктары Уроцлаўскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Леапальдзіны
Катэгорыя:Члены Прускай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Акадэміі дэі Лінчэі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Паморскім ваяводстве
Паслёнавыя

**Паслёнавыя** (*Solanaceae*) — сямейства двухдольных зрослапялёсткавых раслін.

## Апісанне 
Травы, кусты або паўкусты, часам з лазячымі ці павойнымі сцёбламі, радзей невялікія дрэвы (у тропіках). Лісце чаргаванае, простае, цэласнае абр перыстаскладанае. Кветкі двухполыя, адзіночныя ці сабраныя ў завіткі. Кветкі правільныя, ці злёгку зігаморфныя. Чашачка, вяночак і андрацэй пяцічленныя. Тычынкі размешчаны паміж пялёсткамі. Гінецэй з двух пладалісцікаў, размешчаных наўскасяк да медыяльнай плоскасці кветкі. Завязь верхняя, двухгняздовая ці, радзей, чатырохгняздовая, са шматлікімі семязачаткамі ў кожным гняздзе. Плацэнты масіўныя, прымацаваныя да перагародкі, якая аддзяляе гнёзды. Плод — ягада або каробачка, радзей касцянка.

## Пашырэнне 
Налічваецца каля 90 родаў, 2500 відаў. Пашыраны ў трапічных, субтрапічных і ўмераных абласцях пераважна Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыкі. На тэрыторыі Беларусі 11 родаў, 16 відаў, найбольш пашыраны паслён і блёкат чорны. Сярод паслёнавых палявыя харчовыя расліны (бульба, памідоры, баклажан), лекавыя (красаўка беладонна, дурнап'ян звычайны), дэкаратыўныя (петунія гібрыдная, табака пахучая, фізаліс), тэхнічныя (тытунь, махорка) расліны.

## Сістэматыка 
Раней гэта сямейства адносілі да парадку *Personatae*, у цяперашні час гэта класіфікацыя не выкарыстоўваецца. У сучаснай сістэматыцы сямейства паслёнавых разам з сямействам  утварае свой уласны парадак Паслёнакветныя.

У цяперашні час сямейства ўключае каля 2 700 відаў у 115 родах, падзеленых на сем падсямействаў, адзінаццаць трыб:

* Падсямейства '***
*: уключае 11 родаў у чатырох трыбах:
*:* 
*:* 
*:* 
*:* 
* Падсямейства ****
*: уключае 7 родаў;
* Падсямейства ****
*: уключае 8 родаў;
* Падсямейства ****
*: уключае 10 родаў;
* Падсямейства ****
*: уключае 1 род — ;
* Падсямейства ****
*: уключае 3 рода;
* Падсямейства ***'
*: уключае 56 родаў у сямі трыбах:
*:* 
*:* 
*:* 
*:* 
*:* 
*:* , уключаюць тры падтрыбы
*:* 

### Роды 
Сямейства налічвае каля 115 родаў, утрымліваюць алкалоіды і іншыя рэчывы, якія выкарыстоўваюцца ў медыцыне.

## Літаратура 
* Паслёнавыя // 
* 


Катэгорыя:Сямействы раслін
Чырвонае зрушэнне

**Чырвонае зрушэнне** — зрух спектральных ліній хімічных элементаў у чырвоны (даўгахвалевы) бок. Гэтая з’ява можа быць праяўленнем эфекту Доплера або гравітацыйнага чырвонага зрушэння, або іх камбінацыяй. Зрух спектральных ліній у фіялетавы (караткахвалевы) бок называецца сінім зрушэннем. Выяўлена Арыстархам Апалонавічам Белапольскім.

## Тэорыя чырвонага зрушэння 
У абодвух выпадках (доплераўскага эфекту або эфектаў АТА) параметр зрушэння z вызначаецца як
: z = {\lambda - \lambda_{0} \over \lambda_{0}},
дзе \lambda і \lambda_{0} — значэнні даўжыні хвалі ў пунктах назірання і выпускання выпраменьвання адпаведна.

Доплераўскае зрушэнне даўжыні хвалі ў спектры крыніцы, які рухаецца з прамянёвай хуткасцю v_r і поўнай хуткасцю v, роўнае
: z_D = \frac{1 + v_r/c}{\sqrt{1 - (v/c)^2}} - 1.

Гравітацыйнае чырвонае зрушэнне было прадказана А. Эйнштэйнам (1911) пры распрацоўцы агульнай тэорыі адноснасці (АТА). У лінейным адносна гравітацыйнага патэнцыялу набліжэнні
: z_G = \frac{V - V_{0}}{c^2} ,
дзе V и V_{0} — значэнні гравітацыйнага патэнцыялу ў пунктах назірання і выпраменьвання адпаведна.

z_G > 0 у тым выпадку, калі ў пункце назірання патэнцыял большы (а модуль яго меншы, бо патэнцыял — велічыня адмоўная).

Для масіўных кампактных аб’ектаў з моцным полем прыцягнення (напрыклад, нейтронных зорак і чорных дзір) варта карыстацца дакладнымі формуламі. У прыватнасці, гравітацыйнае чырвонае зрушэнне ў спектры сферычнага цела масай M і радыусам R > R_G = \frac{2GM}{c^2} (дзе R_G — гравітацыйны радыус, G — гравітацыйная пастаянная) вызначаецца выразам
: z_G = \left ( 1 - \frac{R_G}{R}\right )^{-\frac{1}{2}} - 1.

## Назіранне чырвонага зрушэння 
Кожны хімічны элемент паглынае або выпраменьвае электрамагнітныя хвалі на строга пэўных частотах. Таму кожны хімічны элемент утварае ў спектры непаўторную карціну з ліній, якую выкарыстоўваюць у спектральным аналізе. У выніку эфекту Доплера і / або эфектаў АТА частата выпраменьвання ад аддаленых аб’ектаў, напрыклад, зорак, можа змяняцца (паніжацца або павышацца), а лініі, адпаведна, будуць ссоўвацца ў чырвоную (даўгахвалевую) або сінюю (караткахвалевую) частку спектру, захоўваючы, аднак, сваё непаўторнае адноснае размяшчэнне. Зрушэнне ліній у чырвоны бок, абумоўленае аддаленнем аб’екта, і называецца «чырвоным зрушэннем».

## Гл. таксама 
* Касмалагічнае чырвонае зрушэнне

## Спасылкі 
* «Красное смещение» — статья в Физической энциклопедии

Катэгорыя:Астрафізіка
Катэгорыя:Касмалогія
Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Выпарэнне

**Выпарэнне** - працэс пераходу рэчывы з вадкага стану ў парападобны або газападобны, які адбываецца на паверхні рэчывы. Працэс выпарэння з'яўляецца зваротным працэсу кандэнсацыі (пераход з парападобнага стану ў вадкі). Выпарэнне (параўтварэнне), пераход рэчыва з кандэнсаванай (цвёрдай ці вадкай) фазы ў газападобную (пар); фазавы пераход першага роду.

Існуе больш разгорнутае паняцце выпарэння ў вышэйшай фізіцы.

**Выпарэнне** - гэта працэс, пры якім з паверхні вадкасці або цвёрдага цела вылятаюць (адрываюцца) часціцы (малекулы, атамы), пры гэтым Ek>Eп.

## Агульная характарыстыка 
Выпарэнне цвёрдага цела завецца сублімацыяй (узгонкай), а параўтварэнне ў аб'ёме вадкасці - кіпеннем. Выпарэнне - эндатэрмічны працэс, пры якім паглынаецца цеплыня фазавага пераходу - цеплыня выпарэння, выдаткоўваная на пераадоленне сіл малекулярнага счаплення ў вадкай фазе і на працу пашырэння пры ператварэнні вадкасці ў пар.

Працэс выпарэння залежыць ад інтэнсіўнасці цеплавога руху малекул: чым хутчэй рухаюцца малекулы, тым хутчэй адбываецца выпарэнне. Акрамя таго, на выпарэнне ўплывае хуткасць вонкавай (па адносінах да рэчыва) дыфузіі, а таксама ўласцівасці самога рэчывы: да прыкладу, спірт выпараецца значна хутчэй вады. Важным фактарам з'яўляецца таксама плошча паверхні вадкасці, з якой адбываецца выпарэнне: з вузкай шклянкі яно будзе адбывацца больш павольна, чым з шырокай талеркі.

## Гл. таксама 
* Сублімацыя
* Кіпенне
* Параўтварэнне

## Літаратура 
* 
* * Берман Л. Д.* Испарительное охлаждение циркуляционной воды, 2 изд., — М.-Л., 1957;
* * Фукс Н. А.* Испарение и рост капель в газообразной среде. — М., 1958;
* * Берд Р., Стьюарт В., Лайтфут Е.* Явления переноса, пер. с англ. — М., 1974;
* * Берман Л. Д.* «Теоретические основы хим. технологии», 1974, т.8, № 6, с. 811-22;
* *Шервуд Т., Пигфорд Р., Уилки Ч.* Массопередача, пер. с англ. — М., 1982. Л. Д. Берман.

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Фазавыя пераходы
Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Лірыка

**Лі́рыка** — адзін з трох родаў літаратуры, які адлюстроўвае рэчаіснасць праз суб’ектыўнае выяўленне пачуццяў, перажыванняў аўтара. Прадметам адлюстравання ў лірыцы з’яўляецца менавіта духоўнае жыццё чалавека, свет яго ідэй, пачуццяў.

## Сувязь з драмай і эпасам 
Лірыка — самастойны, вельмі старажытны род літаратуры, але яна не супрацьстаіць ні эпасу як аб’ектыўнаму апавяданню пра пэўныя падзеі, ні драме з яе скразным канфліктна напружаным дзеяннем. Наадварот, на працягу
ўсяго развіцця літаратуры лірыка кантактавала, узаемадзейнічала з эпасам і драмай. Лірычныя элементы няцяжка знайсці ў эпічных
і драматычных творах (лірычныя адступленні, асаблівая эмацыянальная насычанасць твораў, прасякнутасць іх аўтарскімі пачуццямі). У сваю чаргу ў лірыцы можна выявіць элементы эпасу (зачаткі сюжэта) і драмы (напружанасць думкі і пачуцця, дыялагічная форма выяўлення).

## Разнавіднасці лірыкі 
* Грамадзянская лірыка
* Філасофская лірыка
* Медытатыўная лірыка
* Пейзажная лірыка
* Інтымная лірыка
* Духоўная лірыка
* Сугестыўная лірыка

Падзел лірыкі на жанры і разнавіднасці досыць умоўны.

## Гл. таксама 
* Драма
* Эпас

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Паэтычныя жанры
Тэрмадынамічная работа

**Тэрмадынамічная работа** — спосаб перадачы энергіі, звязаны з зменай знешніх параметраў сістэмы.

Механічная работа вызначаецца як:

: \delta A = (\overrightarrow{F} \overrightarrow{dr}),
дзе \overrightarrow{F} — сіла, а \overrightarrow{dr} — бясконца малое перамяшчэнне.

Элементарная работа тэрмадынамічнай сістэмы над знешнім асяроддзем можа быць вылічаная так:
: \delta A = (\overrightarrow{F} \overrightarrow{dr}) = P (\overrightarrow{ds} \overrightarrow{dr}) = P dV,
дзе \overrightarrow{ds} — нармаль бясконца малой пляцоўкі, P — ціск і dV — бесканечна малы прырост аб’ёму.

Работа ў тэрмадынамічным працэсе 1 \rightarrow 2, такім чынам, выражаецца так:
: A = \int\limits_1^2 P dV.
Велічыня работы залежыць ад шляху, па якім тэрмадынамічная сістэма пераходзіць са стану 1 у стан 2, і не з’яўляецца функцыяй стану сістэмы. Гэта лёгка даказаць, калі ўлічыць, што геаметрычны сэнс вызначанага інтэграла — плошча пад графікам крывой. А раз работа вызначаецца праз інтэграл, то ў залежнасці ад шляху працэсу плошча пад крывой, а значыць, і работа, будзе розная. Такія велічыні называюць функцыямі працэсу.

Нягледзячы на тое, што да гэтага часу і ў фізічнай хіміі выкарыстоўваецца абазначэнне работы A, у адпаведнасці з рэкамендацыямі ІЮПАК работу ў хімічнай тэрмадынаміцы трэба абазначаць як W. Зрэшты, аўтары могуць выкарыстоўваць якія заўгодна абазначэнні, калі толькі дадуць ім расшыфроўку.

## Гл. таксама 
* Энергія
* Унутраная энергія
* Колькасць цеплыні
* Першы пачатак тэрмадынамікі

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Шарж

[thumb|Шарж на [Чарлі Чапліна]]
**Шарж** (ад французскага *charger* — перабольшваць) — гумарыстычна перабольшаны, карыкатурны паказ характэрных рысаў нейкай з’явы або асобы.

Шаржаванне ўвогуле характэрна для ўсіх жанраў сатырычнай і гумарыстычнай літаратуры (камедыя, эпіграма, пародыя, байка і г.д.). Шарж вельмі блізкі да пародыі, але без зьедлівае сатырычнасці і гратэскнай імітацыі творчай манеры пэўнага аўтара.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Карыкатура
Катэгорыя:Лірычныя жанры
Шчыльнасць у градусах API

**Шчыльнасць у градусах API** - адзінка вымярэння шчыльнасці нафты, распрацаваная Амерыканскім інстытутам нафты. Вымярэнні ў градусах API дазваляюць вызначыць адносную шчыльнасць нафты ў адносінах да шчыльнасці вады пры той жа тэмпературы. Па вызначэнні, адносная шчыльнасць складае шчыльнасць рэчыва, падзеленую на шчыльнасць вады (Шчыльнасць вады складае 1000 кг/м3). Так калі шчыльнасць ў градусах API больш за 10, то нафта лягчэй і плавае на паверхні вады, а калі менш 10, то тоне. Шчыльнасць у градусах API і адносная шчыльнасць пры базавай тэмпературы 60 °F (15,6 °C) звязаныя выразным арыфметычным ураўненнем і могуць быць лёгка пераўтвораны адна ў адну.

## Гісторыя стварэння 
Нацыянальны інстытут стандартаў і тэхналогій (ЗША) у 1916 прыняў шкалу Баме ў якасці стандарту для вымярэння ўдзельнай вагі вадкасцяў больш лёгкіх, чым вада. Далейшыя даследаванні Акадэміі Навук ЗША паказалі, што хібнасці вымярэнняў пры выкарыстанні гэтай шкалы значныя, што прыводзіць да істотных памылак і недакладнасці разлікаў (у тым ліку з-за градуіроўкі арэометраз, вырабленых у ЗША) і ў 1921 годзе Амерыканскі інстытут нафты распрацаваў падыход да вымярэння шчыльнасці у градуcах API, які выкарыстоўваецца і ў наш час.

## Формулы API 
*Шчыльнасць у градусах API* з *адноснай шчыльнасці* можна разлічыць па наступнай формуле:

: API~gravity = 	\frac{141.5}{SG} - 131.5

У сваю чаргу *адносную шчыльнасць* можна разлічыць са *шчыльнасці у градусах API*:

: SG\ \mbox{at}~60^\circ \mbox{F} = \frac{141.5}{API~gravity + 131.5}

Пры гэтым, шчыльнасць нафты ў кг/м³, пры той жа тэмпературы, атрымліваецца шляхам памнажэння яе адноснай шчыльнасці на 1000 кг/м³.

Для цяжкай нафты з адноснай шчыльнасцю 1.0 (гэта значыць з той жа шчыльнасцю, што і вада) шчыльнасць ў градусах API складзе:

:  \frac{141.5}{1.0} - 131.5 = 10.0^\circ \mbox{API}

## Выкарыстанне шчыльнасці у градусах API для пераводу з тон у барэлі 
Шчыльнасць ў градусах API можна выкарыстоўваць для разліку колькасці барэляў у метрычнай тоне сырой нафты:

: barrels~of~crude~oil~per~metric~ton = 1\div[\frac{141.5}{API~gravity+131.5} \times 0.159]

Так напрыклад, тона Заходне-тэхаскай сярэдняй нафты () (39.6 °API) будзе змяшчаць каля 7.6 барэляў.

## Вымярэнне шчыльнасці у градусах API 
Для атрымання шчыльнасці ў градусах API неабходна вымераць шчыльнасць нафты арэометрам (у ЗША па методыцы вымярэнняў ASTM D1298) і тэмпературу нафты. Для ўліку змены шчыльнасці нафты пры розных тэмпературах прымяняюцца табліцы, распрацаваныя Амерыканскім інстытутам нафты для нафты і розных нафтапрадуктаў і выкладзеныя ў стандарце ASTM D1250.

## Гл. таксама 
* Шчыльнасць
* Удзельная вага

## Спасылкі 
* link to hydrometer
* comments on API gravity adjustment scale 
* instructions for using a glass hydrometer measured in API gravity
* API Degree history

Катэгорыя:Нафта
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння шчыльнасці
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Тэмпературны каэфіцыент электрычнага супраціўлення

**Тэмпературны каэфіцыент электрычнага супраціўлення** - велічыня, роўная адноснай змене электрычнага супраціўлення ўчастка электрычнага ланцугу або удзельнага супраціўлення рэчывы пры змене тэмпературы на адзінку.
:\alpha = \frac{1}{R} \frac{dR}{dT}

Тэмпературны каэфіцыент супраціўлення характарызуе залежнасць электрычнага супраціўлення ад тэмпературы і вымяраецца ў Кельвінах ў мінус першай ступені (K−1).

Таксама часта ўжываецца тэрмін «тэмпературны каэфіцыент праводнасці». Ён роўны адваротнаму значэнню каэфіцыента супраціўлення.

Для большасці **металаў** тэмпературны каэфіцыент супраціўлення дадатны: іх супраціўленне расце з ростам тэмпературы з прычыны рассейвання электронаў на фанонаў (цеплавых ваганнях крышталічнай рашоткі).

Для **паўправаднікоў** без прымешак ён адмоўны (супраціўленне з ростам тэмпературы падае), паколькі пры павышэнні тэмпературы усё большая колькасць электронаў пераходзіць у зону праводнасці, адпаведна павялічваецца і канцэнтрацыя дзірак. Якасна такі ж характар (і па тых жа прычынах) мае тэмпературная залежнасць супраціўлення цвёрдых і непалярных вадкіх **дыэлектрыкаў**. Палярныя вадкасці памяншаюць сваё ўдзельнае супраціў з ростам тэмпературы больш рэзка з прычыны росту ступені дысацыяцыі і памяншэння глейкасці.

Тэмпературная залежнасць супраціўлення металічных сплаваў, газаў, легіраваных паўправаднікоў і электралітаў носіць больш складаны характар.

Існуюць сплавы (канстантан, манганін), якія маюць вельмі малы тэмпературны каэфіцыент супраціўлення, гэта значыць іх супраціўленне вельмі слаба залежыць ад тэмпературы. Гэтыя сплавы прымяняюцца ў электравымяральнай апаратуры.

## Гл. таксама 
* Электрычнае супраціўленне

## Спасылкі 
* Как влияет нагрев на величину сопротивления

Катэгорыя:Электрычнасць
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Гратэск

**Гратэ́ск** (, літаральна — незвычайны; камічны;  — незвычайны,  — грот, пячора) — паэтычны троп, а таксама мастацкі прыём асэнсавання рэчаіснасці, які заключаецца ў парушэнні сапраўдных формаў і памераў рэчаў і прадметаў, у спалучэнні рэальнага з фантастычным, трагічнага са смешным, у наўмысным перабольшанні ці змяншэнні з'яў рэчаіснасці. Гратэскам карысталіся ў сатырычных творах Франсуа Рабле («Гарганцюа і Пантагруэль»), Джонатан Свіфт («Падарожжы Гулівера»), Мікалай Гогаль («Нос»), Міхаіл Салтыкоў-Шчадрын («Гісторыя аднаго горада»), у беларускай літаратуры — Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч («Пінская шляхта»), Кандрат Крапіва («Хвядос — Чырвоны нос») і іншыя. Гратэск трэба адрозніваць ад гіпербалы і алегорыі.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Жанры ў мастацтве
Катэгорыя:Фальклор
Катэгорыя:Стэрэатыпы
Паддворнае

**Паддво́рнае** — возера ў Браслаўскім ране Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дружнянка, за 16 км на поўдзень ад горада Браслаў.

Плошча паверхні 0,29 км², даўжыня 1,07 км, найбольшая шырыня 0,41 км, даўжыня берагавой лініі 2,8 км. Найбольшая глыбіня дасягае 9,3 м, сярэдняя 4,7 м. Аб'ём вады ў возеры 1,35 млн. м³. Плошча вадазбору 7,19 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй да 5 метраў, пераважна стромкія, пясчаныя. Берагавая лінія слабазвілістая, у паўночнай частцы возера ўтварае заліў. Берагі пясчаныя, месцамі тарфяністыя, зліваюцца са схіламі катлавіны. Зона мелкаводдзя вузкая. На возеры невялікі востраў. Дно да глыбіні 4—5 м выслана пясчанымі адкладамі, глыбей — крэменязёмістым сапрапелем.
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. У Паддворнае ўпадаюць 2 ручаі і выцякае ручай (пратока) у возера Сярэднік. Зарастае да глыбіні 2,8 м. Надводная прыбярэжная расліннасць пашыраецца на адлегласці ад 3—10 да 20 (у паўднёвай частцы возера) метраў.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, лешч, гусцяра, плотка, мянтуз, лінь, краснапёрка і інш.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Паддворнае 

Катэгорыя:Басейн Друйкі
Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна
Плацішна

**Плацішна** - тапонім:

* Плаці́шна — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Тураўлянка
* Плаці́шна — возера ў Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ула
Адносная шчыльнасць

]]

**Адносная шчыльнасць** матэрыялу або вадкасці — гэта тэрмін, які выкарыстоўваецца для вызначэння адзінкавай масы матэрыялу або вадкасці, уяўляе сабой адносіну шчыльнасці (масы на адзінку аб'ёму) рэчывы да шчыльнасці (маса адной адзінкі аб’ёму) ад эталоннага рэчывы. Тэхнічнае абазначэнне адноснай шчыльнасці, таксама вядомай як шчыльнасць, — \rho, вымяраецца ў кг/м³. Эталонным рэчывам для вадкасцяў амаль заўсёды з’яўляецца вада і паветра для газаў. Тэмпература і ціск павінна быць паказана, як для ўзору, так і для эталона. Ціск амаль заўсёды роўны 1 атм (101,325 кПа). Тэмпературы для узораў і эталонаў вар’іруюцца ў залежнасці ад галіны. У брытанскай практыцы піваварства адносная шчыльнасць, як паказана вышэй, памнажаецца на 1000. Адносная шчыльнасць звычайна выкарыстоўваецца ў прамысловасці як просты сродак атрымання інфармацыі аб канцэнтрацыі раствораў розных матэрыялаў, такіх як расолы, вуглевадароды, цукровыя растворы (сіропы, сокі, мёд, піваварныя сусла і г.д.) і кіслоты.

## Гл. таксама 
* Шчыльнасць

## Спасылкі 
* Description of specific gravity 

Катэгорыя:Шчыльнасць
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Й

**Й, й** (**І нескладовае**) — літара большасці славянскіх кірылічных алфавітаў (10-я ў балгарскім, 11-я ў беларускім і рускім, 14-я ва ўкраінскім). У сербскім і македонскім адсутнічае, замест яе ўжываецца літара **Ј**. Літара Й уваходзіць таксама ў кірылічныя пісьменнасці многіх неславянскіх моў.

## Гісторыя 
Утворана шляхам далучэння дыякрытычнага знака да літары **И**, якая паходзіць з кірыліцкай Н («іжэ), што ўзнікла на аснове грэка-візантыйскай устаўнай Η («эта»). Мела назву «і кароткае» (назва ўведзена Я.К. Гротам). У старабеларускай графіцы ўжывалася з канца XVI стагоддзя, абазначала гук [й] пераважна ў друкаваных кнігах (*злодейство*, *нехай*, *тайна*). У рукапісах XVII стагоддзя ўжывалася радзей, паралельна з традыцыйнымі сродкамі абазначэння гука [й] — літарай И і паерыкам (ⸯ): *войско* — *воиско* — *воⸯско*; *хитрый* — *хитрыи* — *хитрыⸯ*. Лічбавага значэння не мела.

Пры ўвядзенні грамадзянскага шрыфту ў 1707—1711 гадах былі скасаваны ўсе надрадковыя знакі, і асобы знак **Й** знік. Ён быў адноўлены ў 1735 годзе, але фармальна асобнай літарай не лічыўся: не ўключаўся ў пералік літар азбукі, не меў парадкавага нумара, у слоўніках аб’ядноўваўся з **И** і падобн. Афіцыйна літарай алфавіта **Й** стала толькі ў XX стагоддзі.

У XVIII—XIX стагоддзях на ўзор рускага грамадзянскага шрыфту літара **Й** увайшла ў грамадзянскія шрыфты балгарскай, украінскай і беларускай моў. Да сярэдзіны XIX стагоддзя літара **Й** выкарыстоўвалася і ў сербскай пісьменнасці, але затым была заменена лацінападобнай літарай **Ј**, якая была перанята і македонскай пісьменнасцю.

## Беларуская мова 
У сучаснай беларускай мове абазначае санорна-шумны мяккі шчылінны сярэднеязычны зычны гук [й] пасля галосных (*буйны*, *край*, *свой*, *чайка*). Бывае вялікая і малая, мае рукапісную і друкаваную форму.
 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
 
Катэгорыя:Літары кірыліцы
Катэгорыя:Балгарскі алфавіт
Катэгорыя:Беларускі алфавіт
Катэгорыя:Рускі алфавіт
Катэгорыя:Украінскі алфавіт
Радыус інерцыі сячэння

**Радыус інерцыі сячэння** - геаметрычная характарыстыка сячэння, якая злучае момант інерцыі фігуры J з яе плошчай F наступнымі формуламі:

: J_y=i_{y}^{2}F

: J_z=i_{z}^{2}F

Адсюль, формула радыуса інерцыі:

: i_y=\sqrt[]{\frac{J_y}{F}}

: i_z=\sqrt[]{\frac{J_z}{F}}

Такім чынам, радыус інерцыі адлюстроўвае стаўленне калянасці стрыжня на выгіб EJ) і на сціск (EF).

У супраціўленні стрыжняў падоўжнаму выгібу (страты ўстойлівасці просталінейнай формы пры сціску) асноўную ролю адыгрывае гнуткасць стрыжня, а значыць і велічыня найменшага радыусу інерцыі сячэння. Такім чынам, большую эканамічнасць будуць мець тыя сячэнні, у якіх найменшы радыус інерцыі роўны найбольшаму, гэта значыць сячэнні, у якіх усе цэнтральныя моманты інерцыі роўныя, а эліпс інерцыі звярнуўся бы ў круг.

Адзінка вымярэння СІ - м. У будаўнічай літаратуры часцей запісваецца ў міліметрах або сантыметрах, з прычыны невялікай велічыні на практыцы.

Калі моманты інерцыі J_y і J_z з'яўляюцца галоўнымі момантамі інерцыі, то i_y і i_z — таксама з'яўляюцца галоўнымі радыусамі інерцыі

У некаторай літаратуры радыус інерцыі пазначаецца проста r.

## Літаратура 
* Сопротивление материалов, Н. М. Беляев, Главная редакция физико-математической литературы изд-ва «Наука», 1976 г., стр 608.

Катэгорыя:Супраціўленне матэрыялаў
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Пастаянная Мадэлунга

**Пастаянная Мадэлунга** - велічыня, якая звязвае электрастатычны патэнцыял у іонных крышталічных рашотках з параметрамі крышталічнай рашоткі. Названа ў гонар Эрвіна Мадэлунга.

## Азначэнне 
Энергію электрастатычнага ўзаемадзеяння аднаго іона E_i ў іонным крышталі можна прадставіць як
: E_i = \frac{z_i e^2}{4 \pi \epsilon_0 } \sum_{j \neq i} \frac{z_j}{r_{ij}},
дзе r_{ij} = |r_i-r_j| - адлегласці паміж іонамі i і j,

* z_j - зарад іона j,
* e - зарад электрона,
* \epsilon_0 - электрычная пастаянная.

Калі між'іонная адлегласць нармавана на адлегласць паміж бліжэйшымі суседзямі r_0 (якая залежыць ад параметраў крышталічнай рашоткі і тыпу структуры крышталя), то атрымаем
: E_i = \frac{z_i e^2}{4 \pi \epsilon_0 r_0 } \sum_{j} \frac{z_j}{r_{ij}/r_0} = \frac{z_i e^2}{4 \pi \epsilon_0 r_0 } M,
дзе M — пастаянная Мадэлунга.

Для крышталічнай рашоткі тыпу NaCl з зарадамі іонаў ±1 канстанта Маделунга вызначаецца як
: M_\text{NaCl} = {\sum_{j,k,\ell=-\infty}^\infty} {{(-1)^{j+k+\ell}} \over { \sqrt{j^2 + k^2 + \ell^2}}}. 

Гэты рад (і падобныя рады для іншых тыпаў крышталёў) сыходзіцца вельмі дрэнна, і для яго вылічэння прымяняюць .

## Літаратура 
* Краткий справочник физико-химических величин. Издание десятое, испр. и дополн. / Под ред. А. А. Равделя и А. М. Пономаревой — СПб.: «Иван Федоров», 2003. С. 204

* 
* 

Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Магнітная пастаянная

**Магнітная пастаянная** — фізічная канстанта, скалярная велічыня,

* вызначае шчыльнасць магнітнага патоку ў вакууме;
* якая ўваходзіць у выразы некаторых законаў электрамагнетызму пры запісе іх у форме, якая адпавядае Міжнароднай сістэме адзінак (СІ).

Часам называюць магнітнай пранікальнасцю вакууму. Вымяраецца ў генры на метр (ці ў ньютанах на ампер ў квадраце). Магнітная пастаянная роўная:

\mu_0 \, \overset{\underset{\mathrm{def}}{}}{=} \, 4 \pi\ \times \ 10^{-7}\  Гн/м  \equiv \frac{1}{\varepsilon_0 c^2} \approx 1,25663706\times 10^{-6}  Гн/м  = 1,25663706 \times \ 10^{-6} Н/А²

Значэнне магнітнай пастаяннай прама выцякае з вызначэння ампера, адзінкі сілы электрычнага току ў СІ.

У матэрыяльных ўраўненнях, у вакууме, праз магнітную пранікальнасць звязаны вектар напружанасці магнітнага поля \mathbf{H} і вектар магнітнай індукцыі {{nobr|\mathbf{B}}}:

\mathbf{B} = \mu_0 \ \mathbf{H}.

Праз магнітную пастаянную ажыццяўляецца сувязь паміж адноснай і абсалютнай магнітнай пранікальнасцю.

## Гл. таксама 
* Электрычная пастаянная
* Хуткасць святла

Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Магнетызм
Рутвіца

**Ру́твіца** (*Lotus*) — род кветкавых раслін сямейства . Налічвае больш за 100 відаў, пашыраных у Еўразіі, Афрыцы і Амерыцы. На тэрыторыі Беларусі 2 віды:  і .

Шматгадовыя, зрэдку двухгадовыя і аднагадовыя травы або паўкусты. Лісце няпарнаперыстае. Кветкі адзіночныя або ў парасонападобных суквеццях, ярка жоўтыя. Плод — струк.

Растуць на лугах, схілах, у вільготных лясах, каля дарог. Меданосы. Выкарыстоўваюцца ў якасці лекавых і кармавых раслін. З кветак вырабляюць фарбавальнік для воўны.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* Lotus // The Plant List
* Lotus (Лядвенец) // ИАС «ООПТ России» 

Катэгорыя:Матыльковыя
Універсальная газавая пастаянная

**Універсальная газавая пастаянная** (таксама — пастаянная Мендзялеева) — тэрмін, які ўпершыню уведзены ва ўжытак Д. Мендзялеевым ў 1874 г. колькасць роўная працы пашырэння аднаго моля ідэальнага газу ў ізабарнам працэсе пры павелічэнні тэмпературы на 1 К.

## Агульная інфармацыя 
У 1874 годзе Д. Мендзялееў вылічыў значэнне канстанты ў ўраўненні Мендзялеева-Клапейрона (ўраўненні стану ідэальнага газу) для аднаго моля газу, выкарыстоўваючы закон Авагадра, згодна з якім 1 моль розных газаў пры аднолькавым ціску і тэмпературы займае аднолькавы аб'ём (~V_\mu).

У некаторых навуковых колах гэтую пастаянную прынята называць пастаяннай Мендзялеева. Абазначаецца лацінскай літарай ~R.

Уваходзіць ва ўраўненне стану ідэальнага газу
: p = {RT\over{V_\mu}}.

У Міжнароднай сістэме адзінак (СІ) універсальная газавая пастаянная роўная  ~R=\;8{,}3144621 \;\pm\; 0{,}0000075\; .

У сістэме СГС універсальная газавая пастаянная роўная ~R=\;8{,}3144621 \cdot 10^{7}\; .

Удзельная газавая пастаянная (R/M) для сухога паветра ~R=\;287\; 

## Сувязь паміж газавымі пастаяннымі 
Універсальная газавая пастаянная выяўляецца праз дабытак пастаяннай Больцмана на лік Авагадра, ~R = k N_{\!^A}. Універсальная газавая пастаянная больш зручная пры разліках, калі колькасць газу выражана у молях.

## Гл. таксама 
* Лік Авагадра
* Пастаянная Больцмана

## Літаратура 
* Універсальная газавая пастаянная //  С. 234.

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Дзмітрый Мендзялееў
Катэгорыя:Колькасць рэчыва
Эрык Густаў Геер

**Эрык Густаў Геер** (; , Рансетэр - , Стакгольм) — шведскі гісторык, паэт, публіцыст, кампазітар і педагог.

## Біяграфія 
Навучаўся ў Упсальскі універсітэце з 1799 па 1806, у 1810 чытаў у ім лекцыі па гісторыі, з 1817 - прафесар. Да 1804 пачынацца знаёмства Геера з вядомым шведскім паэтам Эсаясам Тегнерам, у далейшым іх звязвала сяброўства. У 1811 Геер быў адным з арганізатараў «Гоцкага таварыства» (Götiska Förbundet), якое зрабілася адной з самых аўтарытэтных літаратурных арганізацый Швецыі. Сваімі працамі аказаў велізарны ўплыў на развіццё філасофіі, гістарыяграфіі і тэалогіі ў краіне. Прытрымліваўся ліберальных палітычных поглядаў, быў членам Рыксдага. Аўтар шматлікіх артыкулаў і манаграфій па гісторыі, у тым ліку фундаментальнага даследавання «Гісторыя шведскага народа». Як паэт вядомы паэмамі «Вікінгі», «Апошні спявак» і інш.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт, прысвечаны Гееру 
* Біяграфія Геера 

Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта
Катэгорыя:Кампазітары Швецыі
Катэгорыя:Кампазітары XIX стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Шведскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Швецыі
Катэгорыя:Пісьменнікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыкі Швецыі
Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя
Альберт Гейм

**Альберт Гейм** (; , Цюрых — , там жа) — швейцарскі геолаг. Прафесар універсітэта ў Цюрыху (з 1875 г.). Прэзідэнт геалагічнай камісіі Швейцарскага таварыства даследчыкаў прыроды і кіраўнік швейцарскай школы гляцыёлагаў. Ганаровы член Акадэміі навук СССР (з 1925 г).

Асноўныя працы па геалогіі, тэктанічнай будове (прыхільнік шырокага распаўсюджвання пакроваў) і абледзянення Альпаў. Разглядаў механізм гораўтварэння з пазіцый кантракцыённай гіпотэзы.

## Спасылкі 
* Гейм (Хейм) Альберт // Архивы Российской академии наук

Катэгорыя:Геолагі Швейцарыі
Катэгорыя:Выпускнікі Цюрыхскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі Берлінскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Ганаровыя дактары
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Ганаровыя члены РАН, 1917—1925
Катэгорыя:Ганаровыя члены АН СССР
Пастаянная Стэфана — Больцмана

**Пастаянная Стэфана — Больцмана** (таксама **пастаянная Стэфана**) — фізічная пастаянная, якая з’яўляецца пастаяннай прапарцыянальнасці ў законе Стэфана — Больцмана: поўная энергія, выпраменьваная адзінкай плошчы паверхні абсалютна чорнага цела за адзінку часу, прапарцыянальная чацвёртай ступені тэрмадынамічнай тэмпературы. Абазначаецца грэчаскай літарай **σ**.

Значэнне пастаяннай Стэфана — Больцмана ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ):

* σ = 5,670373(21)×10−8 Вт•м−2·К−4.

У СГС:

* σ = 5,670373(21)×10−5 эрг·с−1·см−2·К−4.

Простае мнеманічнае правіла для запамінання прыбліжанага значэння пастаяннай Стэфана — Больцмана ў СІ: думаць «5-6-7-8» і пастарацца не забыцца знак мінус перад апошняй васьмёркай.

Значэнне пастаяннай Стэфана — Больцмана можа быць выведзена з фундаментальных фізічных канстант, а таксама вызначана эксперыментальна. Яна можа быць вызначана праз пастаянную Больцмана наступным чынам:

: \sigma = \frac{2\pi^5k_{\rm B}^4}{15h^3c^2} = \frac{\pi^2k_{\rm B}^4}{60\hbar^3c^2} = 5,670373(21) \, \cdot 10^{-8}\ \textrm{J}\,\textrm{m}^{-2}\,\textrm{s}^{-1}\,\textrm{K}^{-4}, 
дзе:
*  — пастаянная Больцмана;
*  — пастаянная Планка;
* \hbar — пастаянная Дзірака;
*  — скорасць святла у вакууме.

Рэкамендаванае значэнне CODATA разлічваецца з вымеранага значэння газавай пастаяннай:

: \sigma = \frac{2 \pi^5 R^4}{15 h^3 c^2 N_{\rm A}^4} = \frac{32 \pi^5 h R^4 R_{\infty}^4}{15 A_{\rm r}({\rm e})^4 M_{\rm u}^4 c^6 \alpha^8},
дзе:
*  — універсальная газавая пастаянная;
*  — лік Авагадра;
*  — пастаянная Рыдберга;
*  — «адносная атамная маса» электрона;
*  — малярная масавая пастаянная (1 г/моль па азначэнню);
*  — пастаянная тонкай структуры.

Звязаная канстанта — *пастаянная выпраменьвання* (або *пастаянная шчыльнасці выпраменьвання*) , якая вызначаецца па формуле:

: a = \frac{4\sigma}{c} = 7,5657 \times 10^{-15} \textrm{erg}\,\textrm{cm}^{-3}\,\textrm{K}^{-4}  = 7,5657 \times 10^{-16} \textrm{J}\,\textrm{m}^{-3}\,\textrm{K}^{-4}.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Самуэль Гейніке

**Самуэль Гейніке** (, Шкёлен, Свяшчэнная Рымская імперыя — ), Лейпцыг, Свяшчэнная Рымская імперыя) — нямецкі педагог, вынаходнік спосабу навучання глуханямых.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 10 красавіка 1727 года ў Шкёлене. Першапачаткова працаваў ахоўнікам у Дрэздэне, але пасля вырашыў займацца выкладаннем, узяўшы сабе першага глуханямога вучня ў 1754 годзе. Яго поспехі былі такія вялікія, што Гейніке вырашыў цалкам прысвяціць сябе гэтай працы. Лічыў гукавы метад і гутарковую мову неабходнымі для паўнавартаснай адукацыі, але выкарыстаў таксама і некаторыя формы пальцавага алфавіту. Яго заняткі і даследаванні былі перапыненыя Сямігадовай вайной, калі ён быў узяты ў палон у Пірне і дастаўлены ў Дрэздэн, але здолеў збегчы. У 1768 годзе ён жыў у Гамбургу і зноў паспяхова навучыў глухога хлопчыка здольнасці гаварыць. У 1778 годзе заснаваў з дапамогай курфюрста Саксоніі ў Лейпцыгу для глуханямых першую школу ў Германіі. Кіраваў гэтай школай да самай смерці, але памёр яшчэ да шырокага ўкаранення яго метадаў у сурдапедагогіцы. У сваіх даследаваннях карыстаўся працамі галандскага ўрача Іагана Амана.

Катэгорыя:Педагогі Германіі
Вальтэр Гейтлер

**Вальтэр Гейтлер (Хайтлер)** (,  — ) — нямецкі фізік.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Берлінскім і Мюнхенскім універсітэтах. У 1929—1933 прыват-дацэнт Гётынгенскага ўніверсітэта, у 1933—1941 займаўся навуковымі даследаваннямі ва ўніверсітэце ў Брыстолі. У 1945—1949 працаваў у Дублінскім інстытуце перспектыўных даследаванняў (з 1946 дырэктар). З 1949 прафесар Цюрыхскага ўніверсітэта. Асноўныя працы Гетлера адносяцца да квантавай хіміі, квантавай тэорыі выпраменьвання, тэорыі мезонаў, касмічных прамянёў. У 1927 сумесна з вучоным Ф. Лонданам тэарэтычна патлумачыў узнікненне гамеапалярнай сувязі ў малекуле вадароду. Член Лонданскага каралеўскага таварыства (з 1948).

## Літаратура 
* The quantum theory of radiation. Oxford University Press, London 1949.
* Elementare Wellenmechanik. Mit Anwendungen auf die Quantenchemie. 2. Auflage. Vieweg, Braunschweig 1961.
* Der Mensch und die naturwissenschaftliche Erkenntnis. Vieweg, Braunschweig 1970, ISBN 3-528-07116-8.
* Naturphilosophische Streifzüge. Vieweg, Braunschweig 1970, ISBN 3-528-08284-4.
* Naturwissenschaft ist Geisteswissenschaft. Die Waage, Zürich 1972.
* Wahrheit und Richtigkeit in den exakten Wissenschaften Steiner, Wiesbaden 1972.
* Die Natur und das Göttliche. Klett und Balmer, Zug 1974, ISBN 3-7206-9001-6.

Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Хімікі Германіі
Катэгорыя:Выпускнікі Берлінскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Выкладчыкі Гётынгенскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Брыстальскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Цюрыхскага ўніверсітэта
Гейтсхед

**Гейтсхед** () — горад у графстве Тайн і Уір на паўночным усходзе Англіі, на паўднёвым беразе ракі Тайн. Знаходзіцца насупраць горада Ньюкасл-апан-Тайн, з якім Гейтсхед звязваюць дзесяць мастоў, у тым ліку Мост Міленіум. У Гейтсхедзе пражываюць  (2006). Горад вядомы 20-метровай статуяй «Анёл Поўначы», а таксама канцэртным і адміністрацыйным комплексам The Sage Gateshead.

Катэгорыя:Гарады Англіі
Катэгорыя:Тайн і Уір
Гекельфон

**Гекельфон**, **барытонавы габой** — драўляны духавы музычны інструмент, створаны ў 1904 годзе нямецкім інструментальным майстрам В. Гекелем ().

Гучыць актавай ніжэй за габой. Гук пявучы, выразны, насавога тэмбру. Зрэдку ўжываецца ў аркестры (напрыклад, у «Саламеі» і «Электры» Р. Штрауса). Гекельфон малы (гекельфон-пікала) гучыць на кварту вышэй габоя, мае больш светлы тэмбр.

## Літаратура 
* Robert Howe, Heckelphone; Alan Lurie, Michael Dulac, piano (2005). *Centennial Recital for Heckelphone*. Wilbraham Music.
* Paul Winter Consort (1990). *Earth: Voices of a Planet*. Living Music.
* Paul Winter Consort (1990). *The Man Who Planted Trees*. Living Music.

Катэгорыя:Габой
Х’ю Гейтскел

**Х’ю Гейтскел** (; , Лондан — , Лондан) — англійскі палітычны дзеяч, лейбарыст.

## Біяграфія 
Х. Гейтскел ў 1927 годзе скончыў Оксфардскі ўніверсітэт па спецыяльнасцях філасофія, палітыка і эканоміка. У 1926 годзе ўступіў у Лейбарысцкую партыю. У 1927—1939 гады кіруе кафедрай у Лонданскім універсітэце (кафедра палітэканоміі). У 1933—1934, знаходзячыся на стажыроўцы ва ўніверсітэце Вены, быў сведкам падаўлення рабочага руху кансерватыўным урадам Дольфуса. У 1942—1945 гадах Х. Гейтскел — галоўны памочнік міністра гандлю. У 1945 абіраецца ў парламент ад лейбарыстаў. У 1947—1950 гадах-міністр паліва і энергетыкі Вялікабрытаніі. У 1950—1951 гадах — міністр фінансаў. У 1955—1963 гадах — лідар Лейбарысцкай партыі. У 1957—1963 гады — віцэ-старшыня Сацыялістычнага інтэрнацыяналу. У 1959 наведаў з візітам СССР.

## Палітычныя погляды 
Х’ю Гейскел належаў да правага крыла Лейбарысцкай партыі. Ён прытрымліваўся ўстаноўкі на пабудову ў Англіі «дэмакратычнага сацыялізму», з’яўляўся прыхільнікам супрацоўніцтва класаў. У эканамічнай палітыцы лічыў, што нацыяналізацыя павінна распаўсюджвацца толькі на некаторыя галіны прамысловасці і ажыццяўляцца шляхам іх выкупу дзяржавай. Нязменна выступаў супраць якога-небудзь супрацоўніцтва з камуністамі.

У вобласці знешняй палітыкі Х. Гейтскел выступаў з крытыкай кансерватыўнага ўрада, рэзка крытыкаваў агрэсіўныя дзеянні кабінета Ідэна падчас Суэцкага крызісу (завошта сучасны дзеяч левага крыла лейбарыстаў Тоні Бен супрацьпастаўляў яго ў якасці станоўчага прыкладу інтэрвенцыяністу Блэру), выказваўся за прызнанне прынцыпу мірнага суіснавання краін з капіталістычным і сацыялістычным ладам. У той жа час ён выступаў за ўмацаванне англа-амерыканскага супрацоўніцтва і ўзмацненне НАТА.

Катэгорыя:Канцлеры казначэйства Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лейбарысты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міністры энергетыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Сацыялістычны інтэрнацыянал
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Інтэнсіўнасць (фізіка)

**Інтэнсіўнасць** — скалярная фізічная велічыня, якая колькасна характарызуе магутнасць, пераносную хваляй у кірунку распаўсюджвання. Колькасна інтэнсіўнасць роўная усярэдненай за перыяд ваганняў хвалі магутнасці выпраменьвання, якая праходзіць праз адзінкавую пляцоўку, размешчаную перпендыкулярна кірунку распаўсюджвання энергіі. У матэматычнай форме гэта можа быць выказана наступным чынам:
: I(t) = \frac{1}{T}\int\limits_t^{t+T}\frac{dP}{dS}dt,
дзе T — перыяд хвалі, dP — магутнасць, якая пераносіцца хваляй праз пляцоўку dS.

Інтэнсіўнасць хвалі звязана з сярэдняй шчыльнасцю энергіі w ў хвалі і скорасцю распаўсюджвання хвалі u наступнымі суадносінамі:
: I = wu.

Адзінкай вымярэння інтэнсіўнасці ў сістэме СІ з'яўляецца Вт/м², у сістэме СГС — эрг/с·см².

## Інтэнсіўнасць электрамагнітнага выпраменьвання 
Электрамагнітнае выпраменьванне (напрыклад, святло) уяўляе сабой сукупнасць хваль, ваганні ў якіх здзяйсняюць напружанасць электрычнага поля і магнітная індукцыя. Электрамагнітныя хвалі пераносяць энергію электрамагнітнага поля, паток якой вызначаецца велічынёй вектара Пойнтынга. Інтэнсіўнасць электрамагнітнага выпраменьвання роўная ўсярэдненаму за перыяд значэнню модуля вектара Пойнтынга :

: I(t) = \frac{1}{T}\int\limits_t^{t+T}\left|\vec S(t)\right|dt,
дзе вектар Пойнтынга \vec S(t)=\frac{c}{4\pi}\left[\vec E(t)\times\vec B(t)\right].

Для монахраматычнай лінейна палярызаванай хвалі з амплітудай напружанасці электрычнага поля E_0 інтэнсіўнасць роўная:

: I = \frac{cE_0^2}{8\pi}.

Для монахраматычнай цыркулярнай палярызаванай хвалі гэтае значэнне ў два разы больш:

: I = \frac{cE_0^2}{4\pi}.

## Інтэнсіўнасць гуку 
Гук уяўляе сабой хвалю механічных ваганняў асяроддзя. Інтэнсіўнасць гуку можа быць выражана праз амплітудныя значэнні гукавога ціску p і вагальнай скорасці асяроддзя v:

: I = \frac{pv}{2}.

## Гл. таксама 
* Гук
* Электрамагнітная хваля

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Тэорыя хваль
Гексан

**Гекса́н** (*н-гекса́н*) — насычаны вуглевадарод C6H14, адносіцца да класу алканаў.

## Уласцівасці 
Бясколерная вадкасць са слабым пахам (нагадвае дыхлорэтан). Паказальнік пераламлення п20D 1,37506.
З-за нізкага актанавага ліку (25) гексан — непажаданая складовая частка сінтэтычнага бензіна.

Пары гексану валодаць моцным наркатычным дзеяннем.

## Атрыманне гексана 
н-Гексан ўтрымоўваецца ў значных колькасцях у бензіне прамой перагонкі. Вялікая колькасць ізагексанаў знаходзіцца ў бензіне каталітычнага крэкінгу і бензіне алкіліравання.

## Выкарыстанне 
* Ва ўмовах араматызацыі нафтапрадуктаў і каталітычнага рыформінгу гексан дэгідрацыклюецца ў бензол.
* 2,2-дыметылбутан і 2,3-дыметылбутан — выкарыстоўваюцца як дабаўкі да паліва для рухавікоў, паляпшаюць яго якасць.
* Выкарыстоўваецца пры экстрагаванні алею.
* Арганічны растваральнік

Катэгорыя:Алканы
Гексахлорбензол

**Гексахлорбензо́л** альбо **перхлорбензо́л** — хлорарганічнае злучэнне з формулай C6Cl6, выкарыстоўваецца ў якасці інсектыцыду і фунгіцыду. Таксама ў сумесі з іншымі прэпаратамі выкарыстоўваецца для пратраўкі насення збожжавых культур. У адносінах да гексахлорбензолу дзейнічае Стакгольмская канвенцыя аб стойкіх арганічных забруджвальніках, згодна з якой гэтае рэчыва забаронена ва ўсім свеце.

## Фізічныя і хімічныя ўласцівасці 
Гексахлорбензол — бясколерныя крышталі, не раствараюцца ў вадзе, мала раствараюцца ў этаноле і бензоле, малекулярная маса 284,8 а.а.в.; тэмпература плаўлення 231 °C; тэмпература кіпення 322 °C; шчыльнасць 2,044 г/см³.

Гексахлорбензол параўнальна лёгка ўступае ў рэакцыі нуклеафільнага замяшчэння, абменьваючы адзін атам Cl, напрыклад, на групы СН2ОH, OH, SH.

## Атрыманне 
Атрымоўваюць гексахлорбензол хлараваннем бензолу альбо яго хлорвытворных:
* у газападобным стане пры тэмпературе 600 °C альбо ў прысутнасці активаванага вугалю пры 350—370 °C;
* у вадкім стане ў прысутнасці каталізатараў (хларыды Fe, Al, Sb, As альбо іншых элементаў).

Асноўныя рэакцыі:

: \mathsf{ C_6 H_6 +6Cl_2 \longrightarrow  C_6 Cl_6 + 6 HCl}.

Вылучаюць крышталізацыяй. Чысціня не менш за 95 % (прымешкі — трыхлорбензол, тэтрахлорбензол і пентахлорбензол).

## Уздзеянне на арганізм чалавека 
Палітропны яд. Найбольш раннія змены назіраюцца з боку печані, ЦНС і сардэчна-сасудзістай сістэмы. Парушае парфірынавы абмен, мае кумулятыўны эфект.

Катэгорыя:Хлорарганічныя злучэнні
Катэгорыя:Пестыцыды
Катэгорыя:Фунгіцыды
Катэгорыя:Араматычныя злучэнні
Гексахлорэтан

**Гексахлорэтан** (перхларыд, гексаран, вуглярод шасціхлорысты) C2Cl6 — бясколерныя крышталі са слабым пахам камфары.

## Уласцівасці 
Малекулярная маса 236,72 (236,74) а. а. м. Тэмпература плаўлення ў запаяным капіляры 187 °С. Шчыльнасць 2091 кг/м³ пры тэмпературы 20 °С. Рэчыва сублімуецца ў адкрытых сасудах. Гексахлорэтан умерана раствараецца ў спірце і дыэтылавым эфіры, добра — у CS, растваральнасць у вадзе 0,005 % (22,3 °С); утварае азеатропную сумесь з вадой (т. кіп. 99 °С, 33,9 % гексахлорэтана).

Гексахлорэтан гідралізуецца цвёрдай шчолаччу пры 200 °С і вышэй, а таксама спіртавым растворам шчолачы да шчаўевай кіслаты. У газавай фазе пры 500—600 °С (або пры 350—450 °С у прысутнасці актываванага вугалю) раскладаецца з утварэннем ССl4 і тэтрахлорэтылену. Пад дзеяннем цынку ў водным асяроддзі ператвараецца ў тэтрахлорэтылен.

Атрымліваюць гексахлорэтан хлараваннем поліхлорэтанаў або тэтрахлорэтылена. У парафазным працэсе гексахлорэтан вылучаюць дэсублімацыяй, у вадкафазным — перакрышталізацыяй са спірту або бензолу.

ГДК 10 мг/м³, у вадзе вадаёмаў санітарна-бытавога водакарыстання 0,01 мг/л.

## Выкарыстанне 
Гексахлорэтан выкарыстоўваецца у вытворчасці хладону-113, у піратэхнічных рэчывах, у якасці дымаўтваральніка ў сумесі з некаторымі металамі. Таксама выкарыстоўваецца ў медыцыне ў якасці процігліснага сродка.

## Літаратура 
*  — С. 138.

## Спасылкі 
* Артыкул на сайце ХиМиК.ру 
* Артыкул на сайце ХиМиК.ру 
* 

Катэгорыя:Хлорарганічныя злучэнні