Чамы

**Ча́мы** або **ця́мы**, саманазва *Urang Campa* — аўстранезійскі народ, карэннае насельніцтва Паўднёва-Усходняй Азіі. Большасць чамаў жыве ў Камбоджы і В'етнаме. Супольнасці чамаў таксама ёсць у Малайзіі, Таіландзе, ЗША, Францыі і іншых краінах. Дзеляцца на заходнюю (пераважна ў Камбоджы) і ўсходнюю (пераважна ва В'етнаме) буйныя групы. Агульная колькасць -- каля 354 тыс. чал. (2013).

## Паходжанне і гісторыя
Мова чамаў адносіцца да аўстранезійскай групы моў і радніць іх з карэнным насельніцтвам Малайскага паўвострава і паўночнага Калімантана. Некаторыя даследчыкі лічаць продкаў чамаў выхадцамі з тэрыторыі сучаснай Малайзіі, але ёсць і тыя, хто сцвярджае, што чамы паходзяць ад карэнных тубыльцаў Індакітая. Генетычныя даследаванні паказваюць, што чамы сфарміраваліся ў выніку надзвычай складаных этнічных працэсаў, падчас якіх карэнныя насельнікі Індакітая змешваліся з выхадцамі не толькі з Малайскага паўвострава і астравоў сучаснай Інданезіі, але і Паўднёвай Азіі.

Першапачатковая гісторыя чамаў непасрэдна звязана са старажытнай дзяржавай Чампа, якая была заснавана прыкладна ў II ст., а ў VII-XV ст. займала значныя землі на паўднёвым усходзе Індакітая. У яе былі развітое земляробства, гандлёвы і ваенны флот. Уладары Чампы спачатку вызнавалі індуізм і будызм, але ў канцы XV-XVII ст. прынялі іслам. Такім чынам, рэлігія стала найважнейшым чыннікам, акрамя мовы і гістарычнай памяці, якая ў далейшым адрознівала чамаў ад іх суседзяў — в'етаў і кхмераў. Пад ціскам в'етаў чамы мігрыравалі на поўдзень, у дэльту Меконга, дзе працягвалі займацца земляробствам і гандлем, а таксама занялі транзітныя пункты ў суседняй Камбоджы. Да пачатку XIX ст. яны канчаткова страцілі асабістыя дзяржаўныя ўтварэнні. 

Чамы і іх культура значна пацярпелі ад палітыкі асіміляцыі ў В’етнаме, а таксама ад генацыду, які адбываўся ў Камбоджы ў 1975 - 1979 гг.

## Асаблівасці традыцыйнай культуры
Асноўным заняткам чамаў здаўна з'яўлялася земляробства. У нізінных рэгіёнах яны сеялі пераважна рыс, для паліву якога ўзводзілі надзвычай складаныя ірыгацыйныя збудаванні. У горных раёнах быў распаўсюджаны падсечна-агнявы спосаб. У XVIII - XX  ст. пад уплывам рынку пачалі вырошчваць на продаж тытунь, алейныя культуры, кукурузу. Ля ўзбярэжжа буйных рэк і мора асноўнымі заняткамі таксама былі рыбалоўства, паляванне на чарапах, розныя віды рамяства і гандаль. Жывёлагадоўля мела другарадны характар. Трымалі хатнюю птушку і буйвалаў. 

Паселішчы чамаў месцяцца пераважна ўздоўж берагоў рэк і дарог, маюць лінейную планіроўку. Жытлы наземныя, ва ўзбярэжных паселішчах — на па́лях. Яны маюць слупавую канструкцыю, аббіваюцца дошкамі, крыюцца саломай або пальмавым галлём. У наш час найбольш распаўсюджаны бляшаныя і чарапічныя дахі. Жылая прастора дзеліцца на некалькі пакояў, частка якіх належыць жанчынам. Кухня і гаспадарчыя пабудовы ладзяцца асобна. 

Захаваліся жаночая народныя строі. Іх аснову складае саронг, па-над якім апранаюць іншае адзенне. Мужчыны не голяць валасы, маюць вусы і бараду, валасы ззаду збіраюць у хвост або касу. 

Да нядаўняга часу былі распаўсюджаны пашыраныя сем'і. У чамаў-земляробаў зямля перадавалася па спадчыне ад бацькі да сыноў, мужчына лічыўся галоўным, вёўся выключна мужчынскі адлік сваяцтва. На ўзбярэжжы, дзе мужчыны займаліся пераважна рыбалоўствам і гандлем, зямельная маёмасць і адлік сваяцтва былі жаночымі. Гэта адлюстравалася ў даволі складаных формах асабістых імёнаў. 

Распаўсюджаны звычаі ўзаемадапамогі, асабліва прадстаўнікам свайго народа. Чамы таксама вядомы як выдатныя ткачы, мастакі роспісаў на тканінах, вытворцы керамікі, музыканты і танцоры.

## Рэлігія
Большасць веруючых чамаў — мусульмане, якіх таксама клічуць *бані*. Захаваліся невялікія групы індуістаў, што падтрымліваюць культ Шывы. 

Існуюць старажытныя звычаі шанавання продкаў, перапахавання мёртвых сваякоў.

Файл:Les Temples Cham de My Son 2.jpg|Старажытны індуісцкі храм чамаў
Файл:Mariamman Shrine HCMC.JPG|Дзейснае індуісцкае свяцілішча ў Хашыміне
Файл:Mosque near Chau Doc, Vietnam.jpg|Мячэць на поўдні В’етнама
Файл:Cham Woman - Chau Doc - Vietnam - 03.JPG|Жанчына-*бані*

## Мова
Мова чамаў адносіцца да чамска-ачэхскай групы аўстранезійскай моўнай сям'і. У сярэднявеччы была распаўсюджана пісьменства на аснове старажытнаіндыйскага пісьма брахмі. У наш час таксама практыкуюць выкарыстанне арабскага і лацінскага алфавітаў. 

Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы В’етнама
Катэгорыя:Народы Камбоджы
Катэгорыя:Аўстранезійцы