open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аляксандр Эдуардавіч Марфіцкі

**Аляксандр Эдуардавіч Марфіцкі** (, , Сенненскі раён —  года ля Радама) — беларускі ваенны лётчык першага класа, палкоўнік, намеснік камандуючага аператыўна-тэхнічным камандаваннем ВПС і войск СПА Беларусі. Загінуў падчас выканання фігуры пілатажу на Radom Air Show 2009.

## Біяграфія 
Скончыў у 1978 годзе Харкаўскае вышэйшае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў, у 1987 — Ваенна-паветраную акадэмію імя Гагарына, у 2002 — Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь.

У 2003 годзе — камандзір 61-й знішчальнай авіяцыйнай базы Заходняга аператыўна-тактычнага камандавання Ваенна-паветраных сіл і войск супрацьпаветранай абароны Узброеных Сіл (Баранавічы). Меў 2320 гадзін налёту.

30 жніўня 2009 года разам з палкоўнікам Аляксандрам Жураўлевічам пілатаваў Су-27УБМ-1 падчас міжнароднага авіяшоу Radom Air Show 2009 у Радаме. Лётчыкі выконвалі фігуру пілатажу, самалёт пачаў рэзка зніжацца. Ёсць інфармацыя, што пілоты паведамілі пра аварыю і атрымалі з вышкі кіравання загад катапультавацца, але яго не выканалі, магчыма з прычыны блізкасці самалёта да гледачоў або жылых пабудоў. Самалёт упаў каля лесу за аэрапортам, паміж вёскамі Малэнчын і Макаў, каля 100 метраў ад дамоў.

У фільме «*Звычайны герой*» (2004) пра героя Беларусі Уладзіміра Карвата, Марфіцкі распавядаў пра тую катастрофу: «*Ён сапраўды здзейсніў гераічны ўчынак. Адвёў самалёт. Усё ж такі 24 тоны, 4 тоны паліва, калі б ён упаў недзе на населены пункт, там не адзін дом бы згарэў. Вельмі шмат было б ахвяр, тым больш, што гэта было ўначы, усе людзі знаходзіліся ў хатах, наступствы былі б самымі сумнымі*».

Ганаровае пахаванні лётчыка на могілках Русіно ў Баранавічах адбыліся з удзелам міністра абароны Рэспублікі Беларусь, камандзіра паветраных войск Польшчы і архіепіскапа Мірона, праваслаўнага ардынарыя Войска Польскага.

## Узнагароды 
Узнагароджаны медалём «За бездакорную службу» I ступені (2003) .

## Памяць 
28 верасня 2009 года Рада гміны Гузд прыняла ўхвальную пастанову пра будаўніцтва помніка лётчыкам. Помнік адкрыты 11 красавіка 2010 года.

Прозвішча лётчыка таксама згадана на памятнай шыльдзе ў каталіцкім гарнізонным касцёле ў Радаме, дзе згаданы імёны ўсіх 32 лётчыкаў, якія загінулі ў 1935—2009 гадах, якія пачалі свой апошні палёт з аэрадрому Радам—Садкаў.

У памяць загінулых лётчыкаў названа адна з вуліц мікрараёна Бараўкі ў Баранавічах.

## Гл. таксама 
* Аляксандр Жураўлевіч
* Уладзімір Карват

Катэгорыя:Ваенныя Беларусі
Катэгорыя:Лётчыкі Беларусі
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Катэгорыя:Постаці Баранавічаў
Ружанская пушча

**Ружа́нская пу́шча** — лясны масіў і заказнік дзяржаўнага значэння ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці, на паўднёвым захадзе ад гарадскога пасёлка Ружаны. Плошча 15 тысяч гектараў.

Большая частка пушчы ўключаная ў біялагічны заказнік дзяржаўнага значэння «Ружанская пушча» (утвораны ў 1980 годзе, на 2015 год плошча 2812 га), частка — у складзе Міхалінска-Бярозаўскага батанічнага заказніка (утвораны ў 1978 годзе, на 2006 год плошча 7,9 тыс. га).

Рэльеф мясцовасці хвалісты. Заказнік перасякаюць велізарныя яры.

Расліннасць прадстаўленая такімі пародамі дрэваў, як граб, дуб, вяз, ліпа, хвоя, елка, лістоўніца, створаныя высадкі піхты белай, бярозы, алешыны, асіны.

У заказніку засяроджаны ўнікальны комплекс рэдкіх відаў раслін: венерын чаравічак сапраўдны, кадзіла сармацкае, любка двуліставая, марошка прысадзістая, мядзведжая цыбуля (або чарамша), званочак шыракалісты, ландыш, чабор, зуброўка, вельмі шмат верасовых дзялянак.

Грыбны свет прадстаўлены ўсімі вядомымі ў Беларусі відамі і ў вялікай колькасці, але сустракаюцца і грыбы, занесеныя ў Чырвоную кнігу Беларусі: спарасіс кучаравы, ліска шэрая, грыфала мнагашапкавая, грыфала парасонавая.

На тэрыторыі заказніка водзяцца алень, еўрапейская казуля, лось, дзік, куніца, рысь, заяц-бяляк і заяц-русак, бабёр, норка, выдра, янотападобны сабака, вавёрка, воўк. З птушак сустракаюцца чорны бусел, цецярук, чырвоны каршун, пугач, вушастая сава.

У рацэ Зальвянцы водзіцца плотка, шчупак, акунь, лешч, язь і ў вялікіх колькасцях ракі.

Аб’ект экалагічнага турызму.

## Літаратура 
* 
* Пра біялагічны заказнік «Ружанская пушча» 

Катэгорыя:Пушчы Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Пружанскага раёна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1980 годзе
Катэгорыя:Заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі
Антон Маркевіч

**Антон Маркевіч** (,  — , Ошава, Канада) — беларускі грамадскі дзеяч у Канадзе.

## Біяграфія 
Ад 1944 года — на эміграцыі. Дзевяць гадоў (1946—1955) пражыў у Мюнхене, але ўдзелу ў грамадскім жыцці там не браў. У 1955 годзе перабраўся ў Канаду, дзе пачаў актыўна ўдзельнічаць у грамадскім беларускім жыцці. Праз кароткі час быў абраны сакратаром Задзіночання беларусаў Канады. У 1958 годзе быў абраны старшынёй Галоўнай управы ЗБК.

Разам з Кастусём Акулам ён заснаваў выдавецка-мастацкі клуб «Пагоня». Сярод іншага, сябры клуба рабілі значкі з «Пагоняй» і пярсцёнкі. Залатымі і сярэбранымі значкамі ганаравалі вядомых беларусаў за ўнёсак у грамадскую і культурную працу.

Быў карэспандэнтам амерыканскай газеты «Беларус». Пісаў пра жыццё канадскіх беларусаў пад імем *Хвядос Прылепскі*, ці крыпта-псеўданімам А—віч.

У 1965 годзе, жывучы ў горадзе Ошаве дабіўся, каб бел-чырвона-белы сцяг уздымаўся штогод 25 сакавіка перад гарадской ратушай побач з канадскім. У 1970-м разам з Вінцэнтам і Раісай Жук-Грышкевічамі дамовіліся з мэрыяй Таронта, каб сцяг уздымаўся на ратушнай плошчы кожныя 25 сакавіка.

Як прадстаўнік беларускай грамады быў запрошаны на ўрачысты абед у мэрыі ў гонар брытанскай каралевы Элізабет падчас яе адведзінаў Таронта.

Арганізаваў штонядзельныя паўгадзінныя радыёперадачы на беларускай мове на радыёстанцыі ў горадзе Оквіл.

## Спасылкі 
* Памёр грамадскі дзеяч у Канадзе Антон Маркевіч  

Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе
Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў Канады
Ошава

**Ошава** () — горад у Канадзе, размешчаны ў правінцыі Антарыа на беразе возера Антарыа, прыкладна каля 60 км на ўсход ад Таронта.

Ошава ў 2011 годзе была прызнана «аўтамабільнай сталіцай Канады», раней падзяляючы гэты тытул з горадам Уінсар. Аўтамабільная прамысловасць, у прыватнасці, грунтуецца на канадскім падраздзяленні кампаніі General Motors, якое знаходзіцца ў авангардзе мясцовай эканомікі.

## Гісторыя 
Гісторыкі лічаць, што вобласць, якую на сёння займае Ошава, з’яўлялася перавалачным пунктам для гандлю мяхамі. Мяхі грузіліся на каноэ індзейцамі ў гавані Ошава і транспартаваліся ў розныя індзейскія гандлёвыя кропкі, размешчаныя на захадзе ў вусці ракі Крэдзіт-Рывер. Каля 1760 года французы пабудавалі гандлёвы пост недалёка ад гавані, які аднак пазней прыйшоў у заняпад, але яго руіны далі прытулак першым імігрантам з Еўропы.

У канцы XVIII стагоддзя мясцовы жыхар, Роджэр Конант, пачаў экспартаваць ласось у ЗША. Яго поспех у гэтай справе прыцягнуў далейшую міграцыю ў рэгіён. Вялікая колькасць імігрантаў былі лаялістамі Брытанскай імперыі, якія з’ехалі з незалежных ЗША, каб жыць пад брытанскім панаваннем. Пазней павялічылася ірландская і франка-канадская іміграцыя, пасля чаго пачаўся працэс індустрыялізацыі паселішча. Статус горада быў атрыманы ў 1857 годзе.

## Эканоміка 
Асноўнай галіной эканомікі Ошава заўсёды з’яўлялася аўтамабілебудаванне, у якім асаблівае месца займае канадскае падраздзяленне General Motors. З часу заснавання буйных зборачных заводаў кампаніяй McLaughlin Carriage Company у 1876 годзе, яны, таксама як і штаб-кватэра GMC, дагэтуль размяшчаюцца ў межах горада.

У Ошаве таксама было заснавана конегадоўчае прадпрыемства Windfields Farm, дзе нарадзіўся від вядомага канадскага рысаку Паўночны Танцор.

## Вядомыя асобы 
* Антон Маркевіч (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у Канадзе. У 1965 годзе дабіўся, каб бел-чырвона-белы сцяг уздымаўся штогод 25 сакавіка перад гарадской ратушай Ошавы побач з канадскім.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Антарыа
Ватэнштэт (Зальцгітэр)

**Ва́тэнштэт** () — адно з 31 прадмесцяў горада Зальцгітэра ў Ніжняй Саксоніі (Германія). Да 31 сакавіка 1942 года ўваходзіў у раён Вольфенбютэль, 1 красавіка 1942 года стаў часткай агламерацыі Ватэнштэт—Зальцгітэр (23 студзеня 1951 года перайменаваны ў *Зальцгітэр*).

## Гісторыя 
Упершыню Ватэнштэдэ () згадваецца пад 1186 годам. Назва Ватэнштэт вядома з 1570 года.

З XV стагоддзя — у складзе княства Браўншвайг-Вольфенбютэль герцагства Браўншвайг-Люнебург. Пасля Першай сусветнай вайны ўключаны ў склад раёна Вольфенбютэль. 1 красавіка 1942 года разам з Зальцгітэрам утварыў новы горад Ватэнштэт—Зальцгітэр (цяпер Зальцгітэр).

Падчас Другой сусветнай вайны ў 1941—1945 гадах у ваколіцах горада дзейнічаў нацысцкі канцэнтрацыйны лагер . 

Пасля Другой сусветнай вайны Ватэнштэт апынуўся ў Брытанскай зоне акупацыі Германіі. У горадзе створаны лагер для перамешчаных асоб Ватэнштэт—Імендорф, у якім у тым ліку ўтрымліваліся і беларусы. У 1945—1950 гадах у лагеры для перамешчаных асоб у Ватэнштэце дзейнічала Беларуская гімназія імя Максіма Багдановіча.

## Глядзі таксама 
* Брытанская зона акупацыі Германіі
* Беларускія лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны
* Беларуская гімназія імя Максіма Багдановіча
* Беларуская дыяспара

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Literatur über Watenstedt im Katalog der DNB

Катэгорыя:Раёны і акругі гарадоў
Катэгорыя:Зальцгітэр
Катэгорыя:Ватэнштэт (Зальцгітэр)
Катэгорыя:Беларускія лагеры для перамешчаных асоб
Алег Махнюк

**Алег Махнюк** (, Браслаўшчына — , , ЗША) — беларускі грамадскі дзеяч на эміграцыі, мастак.

## Біяграфія 
З 1944 года на чужыне. Браў актыўны ўдзел у беларускім скаўтынгу, вучыўся ў Беларускай гімназіі імя Максіма Багдановіча ў Ватэнштэце (брытанская зона акупацыі, Ніжняя Саксонія).

У канцы 1940-х гадоў перабраўся ў ЗША. Браў актыўны ўдзел у беларускім грамадскім жыцці, спачатку ў моладзевым руху. Узяў удзел у І Кангрэсе беларусаў Амерыкі, што прайшоў у Саўт-Рыверы, потым уваходзіў у кіруючыя органы Беларускага кангрэсавага камітэта.

Спяваў у беларускім хоры «Каліна», якім кіраваў Ксаверый Барысавец. У 1960-х гадах высвяціўся на дыякана, браў удзел у з’ездах парафій, якія падпарадкоўваліся экзарху Канстанцінопальскага патрыярхату ў ЗША.

У канцы 1960-х гадоў беларусы Саўт-Рывера вырашылі пабудаваць уласную царкву, самі капалі катлаван, самі рабілі фундамент. Махнюк у двары свайго дома зрабіў купал царквы. А потым яшчэ парабіў рамкі для абразоў, аналоі, іканастас, сходы для царквы.

Добра маляваў пейзажы і працаваў як скульптар. На пяць гадоў перажыў жонку — мастачку Люду Махнюк.

24 лютага 2009 года быў пахаваны на беларускіх могілках у Саўт-Рыверы побач з жонкай.

## Літаратура 
* Некралог з жыццяпісам у «Беларусы ў свеце», 2-2009

Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта
Катэгорыя:Скульптары Беларусі
Катэгорыя:Скульптары паводле алфавіта
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Браслаўскім раёне
Катэгорыя:Беларусы ў ЗША
Бараўскі сельсавет (Дзяржынскі раён)

**Бараўскі́ сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Дзяржынскага раёна Мінскай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) Баравое.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Койданаўскага раёна Мінскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Койданаўскім раёне БССР. З 23 сакавіка 1932 года **Бараўскі нацыянальны польскі сельсавет** у складзе Койданаўскага нацыянальнага польскага раёна. З 29 чэрвеня 1932 года ў складзе Дзяржынскага раёна. 14 мая 1935 года рэарганізаваны ў беларускі сельсавет. З 31 ліпеня 1937 года ў складзе Мінскага раёна. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. З 4 лютага 1939 года ў складзе Дзяржынскага раёна. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Паланевіцкага сельсавета. 14 красавіка 1959 года ў склад Негарэльскага пассавета перададзена вёска Ліўе. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Старынкаўскага сельсавета (5 населеных пунктаў: Вялікае Сяло, Карачуны, Паўлюці, Старынкі і Целяшэвічы).

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (23 населеныя пункты) — 1430 чалавек, з іх 87,2 % — беларусы, 4,9 % — рускія, 4,3 % — палякі, 2,7 % — украінцы; паводле перапісу 2019 года (28 населеных пунктаў) — 1818 чалавек.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мінскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе
Катэгорыя:Нацыянальныя польскія сельсаветы БССР
Ордэн Людавіта Штура

**О́рдэн Лю́давіта Шту́ра** () — дзяржаўная ўзнагарода Славацкай рэспублікі. 

Па старшынстве трэцяя ўзнагарода пасля ордэна Падвойнага белага крыжа і ордэна Андрая Глінкі, але другая па старшынстве, прызначаная выключна для грамадзян Славакіі. 

Надаецца за выбітныя заслугі ў развіцці дэмакратыі, аховы вольнасцей і правоў чалавека, за ўмацаванне абароны і бяспекі Славацкай рэспублікі, за выбітныя заслугі ў развіцці палітыкі, гаспадаркі і кіравання, за дасягненні ў галіне гаспадаркі, самакіравання, навукі і тэхнікі, адукацыі, культуры, мастацтва, спорту і грамадскіх стасункаў, а таксама за прапагандаванне добрага імені Славацкай рэспублікі па-за яе межамі.

Ордэн Людавіта Штура ўсталяваны законам № 37/1994 2 лютага 1994. Носіць імя Людавіта Штура — славацкага нацыянальнага дзеяча XIX стагоддзя.

Ордэн мае дзве версіі — цывільную і вайсковую, кожная з якіх падзяляецца на тры класы.

Кожны прэзідэнт Славацкай рэспублікі на сваёй пасадзе з'яўляецца кавалерам ордэна Людавіта Штура I класа.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Ордэны Славакіі
Павал Добшынскі

**Па́вал До́бшынскі** (; , Славашаўцы — , Дрэнчаны) — славацкі евангельскі святар, фалькларыст і збіральнік народнай творчасці, які дзейнічаў у перыяд рамантызму і адносіцца да пісьменнікаў штураўскага пакалення.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і евангельскага параха. Навучаўся ў гімназіях у Рожняве і Мішкальцы. Ад 1840 года навучаўся ў евангельскім ліцэі ў Левачы.

У 1848—1849 далучыўся да рэвалюцыі, а пасля змагаўся ў імператарскім войску. У 1850—1852 быў памочнікам евангельскага параха і этнографа ў Левачы, ад якога і пачаў цікавіцца збіральніцтвам народнай творчасці.

Ад 1852 — памочнік рэдактара ў часопісе «Slovenské pohľady», пасля каплан, у 1858—1861 — прафесар славацкай мовы і літаратуры ў Банскай Шцьяўніцы. З 1861 — святар у Дрэнчанах.

Быў двойчы жанаты.

## Творчасць 
Пісаць пачынаў яшчэ падчас навучання ў ліцэі. Ужо ў гэты час складаў вершы ў рэчышчы штураўскай паэзіі. У асноўным гэта былі прыпадабненні народным песням, патрыятычныя і алегарычныя творы. Перакладаў таксама вершы замежных аўтараў. У розных часопісах паступова выйшлі яго пераклады Байрана, Ламарціна, Міцкевіча. Выдаваў рукапісны часопіс «Holubica», часопіс «Sokol», рэцэнзаваў альманахі «Concordia» і «Lipa».

Найбольшы ўнёсак зрабіў у фалькларыстыку. Яшчэ студэнтам займаўся праблематыкаю народнай славеснасці. Перыядычна публікаваў фалькларыстычныя штудыі, якія пасля ўвайшлі ў кнігу «Úvahy o slovenských povestiach» (1872). Сістэматычна збіраў і запісваў песні, прыказкі, прымаўкі, загадкі, гульні, звычаі і павер’і. Перад публікацыяй прыбраў адтуль эратычнасць і пошасны гумар, дзякуючы чаму гэтая творчасць (першапачаткова прызначаная для дарослых) стала ўлюбёнай і папулярнай і сярод дзяцей. Разам з Аўгустам Гарыславам Шкулцетым склаў і ў 1858—1861 выдаў серыю з 64 казак у шасці тамох пад назвай «Slovenské povesti». Незадоўга перад смерцю выдаў 90 казак у васьмі тамох пад назвай «Prostonárodné slovenské povesti» (1880—1883). Гэтыя складанкі і дагэтуль з'яўляюцца найбольш істотным і рэпрэзентатыўным зборам славацкай фалькларыстыкі.

## Бібліяграфія 
* 1858/1861 — «Slovenské povesti. Rožňava — Banská Štiavnica»
* 1874 — «Zborník slovenských národných piesní, povestí, prísloví, porekadiel, hádanok, hier, obyčajov a povier»
* 1880 — «Prostonárodne obyčaje, povery a hry slovenské»
* 1880/1883 — «Prostonárodne slovenské povesti»

## Спасылкі 
* Простанародныя звычаі, павер’і і забабоны (поўны тэкст твору)
* Простанародныя славацкія аповесці — Том I (поўны тэкст твору)
* Простанародныя славацкія аповесці — Том II (поўны тэкст твору)
* Простанародныя славацкія аповесці — Том III (поўны тэкст твору)

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Фалькларысты Славакіі
Катэгорыя:Славацкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Славацкамоўныя паэты
Катэгорыя:Каталіцкія святары
Катэгорыя:Пісьменнікі рамантызму
Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Славакіі
Наталля Хусаінаўна Эстэмірава

**Наталля Хусаінаўна Эстэмірава** (, Свярдлоўская вобласць — , Газі-Юрт, Інгушэція) — расійская праваабаронца, журналіст, супрацоўніца Праваабарончага цэнтра «Мемарыял» у Грозным. Скрадзена каля свайго дома ў Грозным і забіта. Яе смерць выклікала грамадскі і міжнародны рэзананс.

У 2004 намінавалася на прэмію Сахарава, адзначана 13 студзеня 2005 медалём імя Роберта Шумана. Лаўрэатка прэміі імя Ганны Паліткоўскай у 2007 годзе. За сваю дзейнасць шмат разоў крытыкавалася прарасійскім чачэнскім кіраўніцтвам.

Згодна інфармацыі Human Rights Watch Эстэміраву выкралі 15 ліпеня 2009 каля яе дома ў Грозным прыкладна а 08:30. Яе калегі праваабаронцы ўзнялі трывогу, калі яна не прыйшла на запланаваную сустрэчу. Былі апытаныя суседзі. Па дадзеным калег «Два сведкі бачылі з гаўбца, як на вуліцы Багдана Хмяльніцкага, дзе Наталля пражывае, яе запхалі ў белы аўто маркі ВАЗ, яна паспела пракрычаць, што яе выкрадаюць».

Рамзан Кадыраў у інтэрв’ю расійскай службе радыё Свабода назваў Эстэміраву «Жанчынай без гонару, годнасці і сумлення».

Катэгорыя:Палітыкі Расіі
Катэгорыя:Праваабаронцы Расіі
Катэгорыя:Забітыя журналісты
Мацей Франкевіч

**Ма́цей Франке́віч** (; ,  — , ) — палітык, дзеяч самакіравання і спорту, з 1999 да 2002 віцэ-прэзідэнт Познані, з 2002 да смерці намеснік прэзідэнта Познані. З 2007 года быў кіраўніком суполкі «Познань EURO 2012», якая займаецца падрыхтоўкай Познані да арганізацыі чэмпіянату Еўропы па футболе.

## Біяграфія 
Навучаўся ў Пазнаньскай Палітэхніцы, член і заснавальнік політэхнічнага філіяла НЗС (Незалежнага саюза студэнтаў). Добраахвотна далучыўся да лагера інтэрнаваных, у межах салідарнасці з рэпрэсаванымі (1982). Арганізатар спартыўных мерапрыемстваў. Дзеяч Змагарнай Салідарнасці і Партыі Свабоды. За пашкоджанне кансуляту СССР у Познані быў засуджаны да пакарання. Два разы інтэрнаваны, тры разы арыштаваны, і шматкроць затрыманы за палітычную дзейнасць. Кіраваў падземнай выдавецкай справай — заснаваў выдавецтва «WiS». Таксама выступаў фундатарам і арганізатарам бясплатных вакацыяў для дзяцей з бедных сем’яў.

У чэрвені 2007 года, з рук прэзідэнта Леха Качынскага, атрымаў Афіцэрскі Крыж Ордэра Адраджэння Польшчы, за заслугі ў змаганні за незалежнасць Польшчы і дэмакратыю.

Плывец, ныральнік і парашутыст, аматар коней і традыцыі польскай язды. Апантаны кавалерыст, удзельнічаў у пастаноўках памятных гадавін Велікапольскага паўстання. Таксама захапляўся горным спортам, здабыў найвышэйшыя верхавіны Еўропы, Афрыкі і Паўднёвай Амерыкі. Суарганізоўваў штогадовы Пазнаньскі марафон і прымаў у ім актыўны ўдзел. Быў адданым заўзятарам футбольнага клуба «Лех», а таксама сябрам таварыства і віцэ-кіраўніком «Велікапольскага футбольнага клуба „Познань“».

Памёр ад тромба артэрыі лёгкіх, калі ляжаў у бальніцы, пасля падзення з каня. Быў жанаты і меў дваіх дзяцей.
	
Мацей Франкевіч шматразова спрыяў вырашэнню беларускіх пытанняў у Познані. Пры падтрымцы прэзідэнта Беларускаму культурна-асветнікаму цэнтру было прадстаўлена сядзібнае памяшканне. Віцэ-прэзідэнт асабіста ўдзельнічаў у многіх беларускіх мерапрыемствах, а ў 2006 годзе разам са Станіславам Шушкевічам урачыста адчыняў Дні Вольнай Беларусі. У канцы 2008 года Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр заручыўся падтрымкай спадара Франкевіча па ўстанаўленні помніка Францыску Скарыну ў Познані.

Пахаваны 19 чэрвеня 2009 года ў Алеі Заслужаных, што на Юнікоўскіх могілках у Познані. У хаўтурах удзельнічалі прадстаўнікі дзяржаўных і самакіраўнічых уладаў, легендарныя апазіцыянеры Карнель Маравецкі і Збігнеў Рамашэўскі, а таксама дзясяткі делегацыяў з познанскіх школаў і тысячы жыхароў гораду.

## Спасылкі 
* «Вянок Памяці» Радыё Свабода

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Нарадзіліся 14 снежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1958 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Познані
Катэгорыя:Палітыкі мясцовага кіравання Польшчы
Катэгорыя:Памерлі 16 чэрвеня
Катэгорыя:Памерлі ў 2009 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Велікапольскім ваяводстве
Ягана Шпіры

**Яга́на Шпі́ры** (, ), пры нараджэнні **Ягана Луіза Гойсер** (; 12 чэрвеня 1827, Гірцэль, Швейцарыя — 7 ліпеня 1901, Цюрых, Швейцарыя) — швейцарская дзіцячая пісьменніца, найбольш вядомая сваёй кнігай «Гайдзі».

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сельскай мясцовасці, улетку дзяцінства праводзіла ў ваколіцах Кура (Граўбюндэн), які пазней апіша ў сваіх творах.

У 1852 годзе выйшла за адваката Бернгарда Шпіры. Жывучы ў Цюрыху, пачала апісваць жыццё ў вёсцы. Першая аповесць «Нататка на Вроневай магіле», якая апавядае пра жыццё жанчыны пад хатнім гвалтам, выйшла ў 1880. У наступным годзе з'явіліся гісторыі для дзяцей і падлеткаў, сярод якіх быў і раман «Гайдзі», якія пісьменніца напісала за чатыры тыдні. «Гайдзі» — гісторыя пра дзяўчынку-сірату, што жыве з дзедам у швейцарскіх Альпах; відарысы ў рамане апісаныя вельмі маляўніча.

Муж Яганы і адзіны іх сын Бернард памерлі ў 1884 годзе. Пасля гэтага яна прысвяціла сябе дабрачыннасці і напісала больш за 50 апавяданняў. Пахаваная побач з сям’ёй на могілках Зыльфельд-А ў Цюрыху.

## Ушанаванне памяці 
У Швейцарыі пісьменніцу вельмі шануюць; яе партрэт выдадзены на марцы ў 1951 годзе і выбіты на памятнай манеце ў 20 франкаў у 2009.

## Спасылкі 
* Праект «Гутэнберг»
* Творы Яганы Шпіры на LibriVox
* Творы Яганы Шпіры на Classicreader

Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Швейцарыі
Катэгорыя:Раманісты
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменніцы Швейцарыі
Андрэй Лявонцьевіч Сямёнаў

**Андрэй Лявонцьевіч Сямёнаў** (;  — ) — вучоны ў галіне селекцыі і насенняводства сельскагаспадарчых культур, доктар сельскагаспадарчых навук (1958), прафесар (1961). Заслужаны дзеяч навукі Беларускай ССР (1975).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сяле Юрэнева Вяземскага павета Смаленскай губерні (сучасны Вяземскі раён Смаленскай вобласці Расіі). У 1925 годзе скончыў Горацкі сельскагаспадарчы інстытут (сучасная Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія). Працаваў у навукова-даследчых установа РСФСР і БССР. З 1950 года ў Беларускім навукова-даследчым інстытуце земляробства на пасадзе загадчыка аддзела селекцыі, з 1956 года — аддзела шматгадовых траў, у 1964—1975 гадах — аддзела канюшыны.

## Навуковая дзейнасць 
Аўтар навуковых прац па селекцыі і насенняводству шматгадовых траў. Займаўся распрацоўкай методыкі селекцыі траў на аснове біятыпічнага адбору. Сааўтар шэрагу сартоў люцэрны пасяўной, канюшыны, аўсяніцы лугавой, купкоўкі зборнай, райграсу і інш.

Сярод апублікаваных прац:
* Семеноводство многолетних трав. 2 изд. — Мн., 1975. (разам з К. С. Уласавай).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Беларусь у інфармацыйнай прасторы. Беларускі каляндар. 2020. Студзень.  // Нацыянальная бібліятэка Беларусі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вяземскім раёне (Смаленская вобласць)
Катэгорыя:Селекцыянеры СССР
Катэгорыя:Селекцыянеры Беларусі
Катэгорыя:Аграномы Беларусі
Крышана

thumb|Крышана на карце сучаснай Румыніі.

**Крыша́на** (, , ) — гістарычная вобласць у Румыніі (жудзецы Арад і Біхор), а таксама Венгрыі, якая знаходзіцца паміж ракой Цісай на захадзе, ракой Мурэш на поўдні, Заходнімі Румынскімі гарамі на ўсходзе і ракой Самеш на поўначы. Галоўны горад — Арадзя.

З XVIII стагоддзя Крышана падзяляла гістарычны лёс Трансільваніі і таму часцяком разглядаецца як яе складовая частка. У больш ранні час гэтыя паняцці падзялялі. У 1571 годзе трансільванскі князь Янаш II Жыгімонт Заполья адмовіўся ад правоў на венгерскі сталец у абмен на прызнанне яго кіраўніком Трансільваніі і Парцыума — вобласці, у склад якой, акрамя Крышаны, увайшлі Марамурэш і Банат.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Румыніі
Катэгорыя:Трансільванія
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Венгрыі
Уладзімір Сяргеевіч Валодзін

**Уладзімір Сяргеевіч Валодзін** (сапраўднае прозвішча — Іваноў; 1896—1958) — савецкі акцёр тэатра і кіно. Народны артыст РСФСР (1947), лаўрэат Сталінскай прэміі другой ступені (1951). Адзін з заснавальнікаў Маскоўскага тэатра аперэты.

## Ролі ў кіно 
* 1936 — Цырк
* 1938 — Волга, Волга

Катэгорыя:Заслужаныя артысты РСФСР
Катэгорыя:Акцёры СССР
Катэгорыя:Акцёры Расіі
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі СССР
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Расіі
Калядка

**Калядка** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Мікалай Сяргеевіч Калядка — беларускі дырыжор.
* Міхаіл Уладзіміравіч Калядка — беларускі футбаліст.
* Святлана Уладзіміраўна Калядка — беларускі літаратуразнавец.
Валодзін

**Валодзін** — прозвішча, утворанае ад імя Уладзімір.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Майсеевіч Валодзін — рускі драматург, сцэнарыст
* Віктар Іванавіч Валодзін (нар. 1945) — фізік, спецыяліст у галіне цеплатэхнікі і ядзернай энергетыкі
* Вячаслаў Віктаравіч Валодзін — расійскі дзяржаўны дзеяч
* Леў Валодзін — беларускі дыктар
* Уладзімір Сяргеевіч Валодзін — савецкі акцёр
Мяснікоў

**Мяснікоў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў — рэвалюцыянер.
* Анатоль Фёдаравіч Мяснікоў — беларускі гісторык, літаратар і публіцыст.
* Віктар Мікалаевіч Мяснікоў — савецкі спартсмен, чэмпіён СССР у бегу з бар'ерамі, майстар спорту СССР міжнароднага класа.
Лондан (значэнні)

**Лондан** — прозвішча, тапонім.

## Прозвішча 
* Джэк Лондан (1876—1916) — амерыканскі пісьменнік.
* Яфім Сямёнавіч Лондан — расійскі патафізіёлаг

## Тапонім 
* Лондан — сталіца Вялікабрытаніі.
* Лондан — горад у Канадзе.
Франкевіч

**Франкевіч** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Мацей Франкевіч — польскі палітык
* Ян Франкевіч — архітэктар
Дубна (прыток Дзвіны)

**Дубна** () — рака ў Латвіі, правы прыток Дзвіны (Даўгавы). Даўжыня ракі — 105 км, плошча басейна — 2785 км². Прытокі: Оша, Фэйманка.

Выцякае з глыбакаводнага возера Царману, цячэ на захад і ўпадае ў Даўгаву ў горадзе Лівані. Рака паслядоўна працякае праз шэраг азёр: Царману (выток), Сакава, Анісімава, Вішкю, Лукнас. У высокім цячэнні, да возера Лукнас, рака працякае ў пагорыстай мясцовасці.

Катэгорыя:Рэкі Латвіі
Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны
Баравіцкі раён

**Баравіцкі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе Наўгародскай вобласці Расійскай Федэрацыі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Баравічы.

## Геаграфія 
Плошча — 3137,9 км². Раён размешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы Наўгародскай вобласці, на Валдайскім ўзвышшы. Важнай формай рэльефу раёна з’яўляецца Мсцінская ўпадзіна, якая падзяляе Валдайскае ўзвышша на Валдайскім граду на поўдні і Ціхвінскую граду на поўначы.

Раён мяжуе на захадзе — з Акулаўскім, на паўночным захадзе — з Любыцінскім, на паўночным усходзе з Хвойнінскім, на ўсходзе з — Машанскім раёнамі Наўгародскай вобласці, на поўдні з Балагоўскім раёнам Цвярской вобласці і на паўднёвым усходзе з Удомельскім раёнам Цвярской вобласці.

Асноўная рака — Мста.

Катэгорыя:Раёны Наўгародскай вобласці
Наўгародскі раён

**Наўгародскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе Наўгародскай вобласці Расійскай Федэрацыі. Адміністрацыйны цэнтр знаходзіцца ў горадзе Вялікі Ноўгарад, які не ўваходзіць у склад раёна. Другая па колькасці насельніцтва адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Наўгародскай вобласці.

## Геаграфія 
Плошча — 4 596,6 км² (сельскагаспадарчыя ўгоддзі — 1110 км², лесу — 2642 км²). На захадзе раён мяжуе з Бацецкім і Шымскім, на ўсходзе — з Малавішэрскім і Красцецкім раёнамі, на поўначы Наўгародскі раён мяжуе з Чудаўскім, на поўдні — са Старарускім і Парфінскім раёнамі, а на паўночным захадзе з Ленінградскай вобласцю: на захадзе з Лужскім і на поўначы з Тосненскім раёнамі.

Асноўныя рэкі — Волхаў, Вішэра, Мста, Піцьба, Керэсць, Палісць, Вяронда, Відагашч, Ніша, Вяража.

На поўдні раёна размешчана возера Ільмень.

Катэгорыя:Раёны Наўгародскай вобласці
Кегумская ГЭС

**Кегумская ГЭС** с) — найстарэйшая гідраэлектрастанцыя на рацэ Дзвіна (Даўгава), размешчаная ў горадзе Кегумсе (Латвія).

Комплекс складаецца з 2-х станцый. Першая пабудавана ў перыяд з 1936 па 1940 год. З 1998 па 2001 год станцыя рэканструявана, уключаючы замену чатырох гідраагрэгатаў на новыя (сумарная магутнасць 72 МВт). Другая станцыя пабудавана з 1976 па 1979, мае тры агрэгаты (сумарная магутнасць 192 МВт).

Сярэдні шматгадовы расход — 615 м³/с. Ёмістасць вадасховішча — 168,3 млн м³. Выпрацоўка электраэнергіі: 571 млн квт · г у 2005 годзе, 524 у 2007.

Ад станцыі адыходзяць тры лініі электраперадачы: на Плявіньскую ГЭС, на Елгаву, а таксама Цэсіс і Валміеру.

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Латвіі
Катэгорыя:Дзвіна
Катэгорыя:Кегумс
Трамэтэс

**Трамэ́тэс** (*Trametes*) &nbsp; — род губавых базідыяльных грыбоў сямейства . Назва ўпершыню была апублікаваная ў 1835 годзе.

## Віды 
* 
* 
* 
* 
* 

## Галерэя 

Файл:Trametes versicolor 2.jpg|
Файл:Trametes ochracea a3 (8).jpg|
Файл:Trametes hirsuta - Baumpilz 080210 1.jpg|

## Практычнае выкарыстанне 
Шэраг відаў вывучаўся для біятэхналагічнага прымянення іх ферментаў, якія разбураюць лігнін (у тым ліку  і ).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Fries, E.M. 1836. Corpus Florarum provincialium suecicae I. Floram Scanicam. :1-349 — P.339

Катэгорыя:1835 год у навуцы
Катэгорыя:Паліпоравыя
Катэгорыя:Роды грыбоў
Трэхіспора

**Трэхіспора** (*Trechispora*) &nbsp; — род грыбоў сямейства . Назва ўпершыню была апублікаваная ў 1890 годзе.

## Апісанне 
Для роду *Trechispora* характэрныя калючыя споры і вялікая розніца ў структуры гіменофору. Нароўні з відамі, якія маюць гладкі гіменафор, ёсць і іншыя з шыпаватым гіменафорам (напрыклад, ).

## Віды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Галерэя 

Trechispora.farinacea2.-.lindsey.jpg|
Trechispora.farinacea.-.lindsey.jpg|

## Літаратура 
* Karsten, P.A. 1890. Fragmenta mycologica XXIX. Hedwigia. 29:147-149 — P.147

Катэгорыя:Агарыкаміцэты
Катэгорыя:Роды грыбоў
Trichaptum abietinum

**Trichaptum abietinum** — від грыбоў парадку . Гэты від сапрафітны, расце на мёртвай драўніне хвойных.

## Спасылкі 
* *Trichaptum abietinum* ў Index Fungorum

Катэгорыя:Неядомыя грыбы
Катэгорыя:Грыбы Еўропы
Катэгорыя:Агарыкаміцэты
Фіна-саамскія мовы

**Фі́на-саа́мскія мовы** — гіпотэза, што прадстаўляе з сябе магчымасць выяўлення падгрупы ўнутры фіна-ўгорскай галіны ўральскай моўнай сям’і. Паводле гэта гіпотэзы прыбалтыйска-фінскія мовы і саамскія мовы злучаюцца ў фіна-саамскую падгрупу фіна-ўгорскай галіны ўральскіх моў. Гіпатэтычная група ўключае ў сябе дваццаць дзве мовы.

Гіпотэза моўнай падгрупы фіна-саамскіх моў не ўсімі прызнаецца рэальна існай.

Прапанаваная гіпотэза ўключае «паўночна-заходнюю» групу фіна-ўгорскай моўнай галіны, ахопліваючы не толькі прыбалтыйска-фінскія і саамскія мовы, але і мёртвыя мовы поўначы еўрапейскай часткі Расіі, якія прасочваюцца перадусім у якасці субстрату, асабліва ў тапаніміцы.

## Аргументы 
Пры працэсе аднаўлення гіпатэтычнай фіна-саамскай протамовы (прамовы; таксама вядомая як ранняя прота-фінская), паўстай бачнай меркаваная фаналагічная ідэнтычнасць з іншымі этапамі развіцця фіна-ўгорскіх моў, такімі як прота-фіна-волжская, прота-фіна-ўгорская і нават прота-ўральская мовы.

Існуе шэраг прыкметных рысаў, уласцівых для ўсіх фіна-саамскіх моў, аднак ніводная з іх не сведчыць на карысць бясспрэчнага адзінства гэтай моўнай групы.

Першай з іх з'яўляецца наяўнасць градацыі зычных, што знаходзіцца ва ўсіх мовах групы (апроч памежных моў групы, прыкладам ліўскай, вепскай, паўднёвасаамскай мовы). Дадзеная градацыя таксама адсочваецца ў мовах з далёкім сваяцтвам — напрыклад, нганасанскай (самадыйская моўная група). З'яўляецца спрэчным пытанне таго, ці ёсць гэтая з'ява самастойнай рысай у фіна-саамскіх і нганасанскай мовах, альбо незалежнай для прыбалтыйска-фінскіх, саамскіх і нганасанскай моў. Між тым, нават у выпадку, калі градацыя зычных для прыбалтыйска-фінскіх і саамскіх моў з'яўляецца звязанай з'явай, застаецца спрэчным, ці ёсць гэта агульнай спадчынай, ці познім кантактным уздзеяннем.

Кантрастыўная прысутнасць закругленых галосных пасля першага складу (нетыповае для ўральскіх моў увогуле) таксама адшукваецца ў прыбалтыйска-фінскіх і саамскіх (і зноў у самадыйскіх) мовах. Гэты факт таксама прадстаўляўся як пазнейшы кантактны ўплыў (грунтуючыся на параўнанні, напрыклад, прыбалтыйска-фінскага **enoj* і саамскага **eanoj* (*дзядзька па маці*), дзе выключна прыбалтыйска-фінскі пераход **aj* > **oj* быў, меркавана, запазычаны саамскімі мовамі). Існуе таксама значнае разыходжанне між мовамі (як паміж дзвюма сем'ямі, так і між імі самымі), у якіх пэўныя словы таксама змяшчаюць закругленыя галосныя.

Страта першапачатковага **w* перад кароткімі закругленымі галоснымі таксама была прапанавана як агульная рыса, але з контрпрыкладамі, напрыклад, эстонскім *võtta-* (з наяўнасцю **w*), што захавана як чарговы рэфлекс */ʋ/* у сувязі з развіццём **o* у */ɤ/* і што сведчыць аб расколе паміж прыбалтыйска-фінскімі і саамскімі мовамі, а таксама і паўночнымі і паўднёвымі прыбалтыйска-фінскімі мовамі (напрыклад, фінскае *otta-*).

Марфалагічныя асаблівасці, агульныя для прыбалтыйска-фінскіх і саамскіх моў, таксама разглядаліся як альбо агульная ўральская спадчына, альбо самастойная інавацыя.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Фіна-ўгорскія мовы
Волін

**Волін** — тапонім, прозвішча.
* Волін (востраў)
* Волін (гміна)
* Волін (горад)

## Прозвішча 
* Барыс Міхайлавіч Волін — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч
Ігнацій Іванавіч Карпеза

**Ігнацій Іванавіч Карпеза** (нар. , в. Кульгаёўка, Глыбоцкі раён, Віцебская вобласць — , Кіеў) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант (1946).

## Біяграфія 
У арміі з 1915 года, у Чырвонай Арміі з 1918 года. Удзельнік грамадзянскай вайны. Скончыў ваенную акадэмію імя Фрунзэ (1936). З 1936 года памочнік камандзіра, камандзір дывізіі, начальнік ваеннага вучылішча, камандзір корпуса.

На фронце з чэрвеня 1941 года. Камандуючы 15-га механізаванага корпуса, удзельнічаў у танкавай бітве пад Дубна, пад Луцкам і Роўна.

Пасля вайны намеснік камандуючага Кіеўскай ваеннай акругі.

У 1959 годзе звольніўся ў запас. Жыў у Кіеве.

## Узнагароды 
За баявыя заслугі генерал-лейтэнант І. І. Карпеза ўзнагароджаны 2 ордэнамі Леніна, 4 ордэнамі Чырвонага Сцяга і медалямі.

## Літаратура 
* Васілега, Г. Генерал з Кульгаёўкі / Г. Васілега // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна / рэдкал.: Б. І. Сачанка [і інш.]; мастак А. М. Хількевіч. — Мінск : БелЭн імя П. Броўкі, 1995. — С. 266—267.
* Карпеза Ігнацій Іванавіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск : БелЭн імя П. Броўкі, 1997. — Т. 4 : Кадэты-Ляшчэня. — С. 125.

Катэгорыя:Камандзіры карпусоў у Вялікай Айчыннай вайне
Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне
Басовішча 1990

**Басовішча 1990** — першы фестываль беларускай музыкі «Басовішча», які адбыўся з 13 па 15 ліпеня 1990 года ва ўрочышчы Борык у Беластоцкім павеце Польшчы. Удзельнікамі фестывалю былі гурт «ULIS» і іншыя.

## Спасылкі 
*
*

Катэгорыя:1990 год у Польшчы
Катэгорыя:Ліпень 1990 года
Катэгорыя:Басовішча
Паўднёвасаамская мова

**Паўднёвасаа́мская мова** — адна з саамскіх моў, на якой размаўляюць саамы ў нарвежскіх фюльке Хедмарк, Сёр-Трондэлаг, Нур-Трондэлаг, Нурлан і шведскіх ленах Даларна, Емтланд, Вестэрботэн. З усіх саамскіх моў знаходзіцца на крайнім паўднёвым захадзе арэалу распаўсюджання гэтых моў. 

З усіх 2000 паўднёвых саамаў валоданне мовай адзначаюць толькі 500 чалавек. Мова хутка знікае.

## Характарыстыка мовы 
### Пісьмовасць 
Мова з'яўляецца адной з шасці саамскіх моў, якая мае афіцыйна зацверджаную пісьмовасць. Нягледзячы на гэта, літаратуры на паўднёвасаамскай мове існуе вельмі мала. Выдадзены паўднёвасаамска-нарвежскі слоўнік.

Сучасны паўднёвасаамскі алфавіт.

Літары **Æ æ** і **Ø ø** ўжываюцца ў Нарвегіі, **Ä ä**, **Ö ö** — у Швецыі, што звязана з калькаваннем з тамтэйшых дзяржаўных моў, нарвежскай і шведскай.

Літары Cc, Qq, Ww, Xx, Zz выкарыстоўваюцца пры напісанні словаў замежнага паходжання.

## Спасылкі 
* Sørsamisk grammatikk 
* Samisk ordboks-og terminologiportal 

Катэгорыя:Саамскія мовы
Катэгорыя:Мовы Нарвегіі
Катэгорыя:Мовы Швецыі
Tubaria

**Tubaria** — род грыбоў сямейства . Назва ўпершыню была апублікаваная ў 1876 годзе.

## Класіфікацыя 
Род *Tubaria* налічвае 127 відаў:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* Gillet, C.C. 1876. Les Hyménomycètes ou Description de tous les Champignons qui Croissent en France. :177-560 — P.537

Катэгорыя:Агарыкальныя
Катэгорыя:Роды грыбоў
Амерыканскі інстытут кінамастацтва

**Амерыка́нскі інстыту́т кінамаста́цтва** () — незалежная некамерцыйная арганізацыя, створаная Нацыянальным фондам мастацтваў і заснаваныя ў 1967 годзе, калі прэзідэнт Ліндан Джонсан падпісаў закон пра Нацыянальны фонд мастацтва і гуманітарных навук.

Першым выканаўчым дырэктарам і адміністратарам быў Джордж Стывенс-малодшы. З 1980 года і дагэтуль гэтыя дзве пасады займае Джын Пікер Фірстэнберг.

У 1973 годзе інстытут заснаваў прэмію Life Achievement Award.

У 1987 годзе заснаваў асабісты кінафестываль (**AFI Fest**), які штогод праводзіцца дасюль. Фестываль Амерыканскага інстытута кінамастацтва стаў першым у ЗША, які атрымаў акрэдыдацыю FIAPF.

У 1998 годзе, пад час стогадовага юбілею амерыканскага кінематографа, істытут пачаў цыкл AFI 100 Years… («AFI 100 год…») з мэтай падвышэння цікавасці да гісторыі кіно. Цыкл быў скрытыкаваны за сваю непаслядоўнасць: некаторыя фільмы па некалькі разоў патрапілі ў некаторыя катэгорыі, нягледзячы на меркаванне кінакрытыкаў і фанатаў, а зрэдчас нават і нягледзячы на іншыя жанры фільмаў.

Інстытут займаецца захаваннем старых кінастужак, якія могуць знішчыцца ад старасці.

У красавіку 2003 года ў Сілвер-Спрынг (Мэрыленд), каля Вашынгтона, інстытутам быў ізноў адкрыты пасля рэстаўрацыі кінатэатр *AFI Silver*.

Адзін з кірункаў працы інстытута — вытворчасць адукацыйных і наглядных відэаматэрыялаў для навучэнцаў школ. Нягледзячы на сваю назву, інстытут спецыялізуецца не толькі на кінастужках, але таксама на тэлебачанні і відэа.

## Зноскі 
## Гл. таксама 
* Рэйтынгі Амерыканскага інстытута кінамастацтва
* Прэмія Амерыканскага інстытута кінамастацтва
* 50 вялікіх легенд экрана па версіі Амерыканскага інстытута кінамастацтва
* Брытанскі інстытут кінамастацтва
* Фінскі фонд кінамастацтва
* Шведскі інстытут кінамастацтва

## Спасылкі 
* Вэб-сайт AFI 
* AFI Fest (AFI Los Angeles Film Festival) — афіцыйны вэб-сайт  
* AFI Los Angeles Film Festival — гісторыі і інфармацыя 

Катэгорыя:1967 год у ЗША
Катэгорыя:Кінематаграфічныя арганізацыі ЗША
Катэгорыя:Кінашколы
Лідахарчканцэнтраты

**ААТ «Лідахарчканцэнтраты»** (**Лідскія харчовыя канцэнтраты**; ) — беларускае прадпрыемства харчовай прамысловасці, якое знаходзіцца ў г. Ліда Гродзенскай вобласці.

## Гісторыя 
Лідскі камбінат харчовых канцэнтратаў (пазней быў ператвораны ў завод) быў заснаваны ў 1944 годзе на базе бровара Папірмейстара. Прадукцыя прызначалася для забеспячэння вайсковых частак 3-га Беларускага фронта харчаваннем. У 1947 годзе была праведзена першая рэканструкцыя камбіната. У 1961 годзе быў уведзены ў эксплуатацыю цэх лёгкай кукурузы (пасля ператвораны ў цэх насыпных прадуктаў), у 1967 годзе — цэх па вытворчасці кукурузных палачак. У 1988 годзе быў уведзены ў эксплуатацыю новы цэх насыпных прадуктаў. У 1997 годзе завод быў ператвораны ў адкрытае акцыянернае грамадства «Лідскія харчовыя канцэнтраты» (скарочана — «Лідахарчканцэнтраты»).

## Сучаснае становішча 
Завод вырабляе больш за 100 найменняў прадукцыі пад брэндамі «*Лидкон*», «*Лидские приправы*», «*Tvitnik*», «*Хрумстик*», а таксама пад брэндамі буйных гандлёвых сетак па іх замове.

Па стане на 2016 год 80,97 % акцый прадпрыемства належаць дзяржаве — канцэрну «Белдзяржхарчпрам».

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Прадпрыемствы Ліды
Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта
Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1944 годзе
Катэгорыя:Прадпрыемствы харчовай прамысловасці Беларусі
Катэгорыя:1944 год у Беларусі
Катэгорыя:Вытворцы прадуктаў харчавання Беларусі
Адукацыя ў Глыбоцкім раёне

У Глыбоцкім раёне функцыянуюць раённая гімназія, 13 сярэдніх школ (з іх 9 комплексаў «дзіцячы сад-сярэдняя школа»), 3 комплексы «дзіцячы сад-базавая школа», 7 дашкольных устаноў, Цэнтр дзяцей і моладзі, Цэнтр карэкцыйна-развіваючага навучання і рэабілітацыі, Цэнтр інфармацыйных тэхналогій і сродкаў навучання, Цэнтр дапрызыўнай падрыхтоўкі, сацыяльна-педагагічны цэнтр.

Ва ўстановах адукацыі раёна навучаецца і выхоўваецца больш за 5000 дзяцей, у тым ліку у школах 3741 вучань. На базе Цэнтра карэкцыйна-развіваючага навучання і рэабілітацыі функцыянуюць спецыяльная група і спецыяльны клас для дзяцей з асаблівасцямі псіха-фізічнага развіцця.

Якасць вучэбнай дзейнасці сведчыць аб стабільнай станоўчай дынаміцы ўзроўню падрыхтаванасці школьнікаў, эфектыўнасці арганізацыі вучэбнай дзейнасці.

## Агульная сярэдняя адукацыя 
* ДУА «Глыбоцкая раённая гімназія»;
* ДУА «Сярэдняя школа № 1 г. Глыбокае імя П. В. Сухога»;
* ДУА «Сярэдняя школа № 2 г. Глыбокае»;
* ДУА «Сярэдняя школа № 3 г. Глыбокае»;
* ДУА «Азярэцкая дзіцячы сад-сярэдняя школа»;
* ДУА «Дзеркаўшчынская дзіцячы сад-сярэдняя школа»;
* ДУА «Залеская дзіцячы сад-сярэдняя школа»;
* ДУА «Карабоўская дзіцячы сад-сярэдняя школа»;
* ДУА «Ломашская дзіцячы сад-сярэдняя школа»;
* ДУА «Мярэцкая дзіцячы сад-базавая школа»;
* ДУА «Падсвільская сярэдняя школа»;
* ДУА «Пліская дзіцячы сад-сярэдняя школа»;
* ДУА «Празароцкая дзіцячы сад-сярэдняя школа»;
* ДУА «Псуеўская дзіцячы сад-сярэдняя школа»;
* ДУА «Удзелаўская дзіцячы сад-сярэдняя школа»;
* ДУА «Чарневіцкая дзіцячы сад-базавая школа»;
* ДУА «Шунеўская дзіцячы сад-сярэдняя школа».

## Дашкольная адукацыя 
* ДУА «Яслі-сад № 1 г. Глыбокае»;
* ДУА «Яслі-сад № 2 г. Глыбокае»;
* ДУА «Яслі-сад № 3 г. Глыбокае»;
* ДУА «Яслі-сад № 4 г. Глыбокае»;
* ДУА «Яслі-сад № 5 г. Глыбокае»;
* ДУА «Яслі-сад № 6 г. Глыбокае»;
* ДУА «Падсвільскі яслі-сад».

## Спецыяльная адукацыя 
* ДУА «Цэнтр карэкцыйна-развіваючага навучання і рэабілітацыі».

## Сацыяльна-педагагічныя ўстановы 
* ДУА «Сацыяльна-педагагічны цэнтр».

## Пазашкольная адукацыя 
* ДУА «Цэнтр дзяцей і моладзі»;
* ДУА «Падсвільскі Цэнтр турызму і краязнаўства».

## Прафесійна-тэхнічная адукацыя 
* УА «Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй».

## Літаратура 
* Мірончык, У. Ад царкоўнапрыходскіх школ да працоўных: як развівалася народная асвета на Глыбоччыне ў пачатку ХХ стагоддзя / У. Мірончык // Веснік Глыбоччыны. — 2019. — 16 студз. — С. 6.
* Муравей, Р. З. Система мониторинга качества образования Глубокского района / Р. З. Муравей // Народная асвета. — 2007. — № 10. — С. 20-30.
* Тарасевич, Р. И. Управленческое решение — позитивное действие — качественный результат / Р. И. Тарасевич // Народная асвета. — 2007. — № 10. — С. 18-20.

## Спасылкі 
* Аддзел па адукацыі Глыбоцкага райвыканкама 

Катэгорыя:Глыбоцкі раён
Глыбоцкі раён
Хрызамікса багуновая

**Хрызамі́кса багуновая** (*Chrysomyxa ledi*) — від грыбоў роду  сямейства .

## Арэал 
Сустракаецца ў Еўразіі па ўсім арэале яго шырокалісцевых гаспадароў.  стадыя сустракаецца на мясцовых і экзатычных елках Еўропы, у тым ліку  і .

## Шкоднасць 
На елцы выклікае іржу елкі і багуну.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Грибы и насекомые — консорты лесообразующих древесных пород Карелии / Отв. ред. А. В. Полевой. — Петрозаводск: Карельский научный центр РАН, 2014. — 216 с. — ISBN 978-5-9274-0628-9.

## Спасылкі 
* Chrysomyxa ledi // ИАС «Природа БУРЯТИИ»
* *Воробьева М. В.* Лесная фитопатология. Раздел 3. Болезни плодов и семян, сеянцев и молодняков. Методические указания к проведению лабораторных занятий для студентов очной формы обучения специальностей 2604, 2605 — Екатеринбург: УГЛТУ, 2005.

Катэгорыя:Пукцыніевыя (парадак)
Раскрыццё (рэстаўрацыя)

]]
**Раскрыццё** — сукупнасць работ і мерапрыемстваў па пазбаўленні матэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей ад пазнейшых дысануючых напластаванняў. У найпрасцейшых выпадках рэстаўрацыя можа складацца толькі з раскрыцця.

Раскрыццё помніка дапушчальнае толькі ў выпадку, калі выдаляемыя фрагменты не ўяўляюць каштоўнасці ні з архітэктурна-мастацкай, ні з гістарычнага боку або ўяўляюць меншую цікавасць, чым каштоўнасць раскрыванага арыгінала. Выдаляць напластаванні дазволена толькі пасля адкрытага калегіяльнага рашэння з удзелам прафесіяналаў. У выпадку наяўнасці стадыі раскрыцця, аб’ектам рэстаўрацыйнага даследавання заўсёды павінен быць увесь аб’ект, а не толькі яго асобныя элементы, які загадзя прызнаюцца каштоўнымі.

Раскрыццё недапушчальнае, калі яно парушае канструктыўную устойлівасць будынка ці ўплывае на пагаршэнне ўмоў яго захавання.

Неабходна прадугледзець меры па захаванасці раскрытых элементаў ці паверхняў сцен, бо практыка паказвае, што ў новых умовах раскрыты аб’ект трапляе ў больш жорсткі рэжым існавання.

Пасля фрагментарнага выдалення тынкоўкі на фасадах Сафійскага сабора ў Кіеве, Сафійскага сабора ў Полацку, Спаса-Праабражэнскага сабора ў Чарнігаве і іншых помнікаў архітэктуры Кіеўскай Русі, выяўлена першапачатковая фактура старажытнага мура. Раскрыццё ў гэтых выпадках дазволіла выявіць першапачатковую фактуру старажытнага мура, якая мае вялікую эстэтычную выразнасць, і адначасова як бы навочна паказаць сапраўдную старажытнасць збудавання. Падобнага роду раскрыцці, нават малаважныя па аб’ёме, могуць вельмі актыўна ўздзейнічаць на ўспрыманне не толькі асобных збудаванняў, але і гарадскога асяроддзя ў цэлым. Так, раскрыццё ў выглядзе невялікіх зандажоў фрагментаў гатычнага мура на будынках Львова ці Каўнаса спрыяюць стварэнню асаблівай эмацыйнай атмасферы гарадскога ансамбля, прасякнутай адчуваннем гістарычнасці.

 у Ноўгарадзе]]
Вельмі вялікі мастацкі эфект можа даць раскрыццё натуральнай фактуры сцен у аб’ёмах усяго збудавання пры ўмове забеспячэння адпаведных мер захаванасці (напрыклад, выдаленне тынкоўкі са сцен царквы Пятра і Паўла ў Кажэўніках у Ноўгарадзе, вызваленне ад шалёўкі помнікаў народнага драўлянага дойлідства. Правамерна і вызваленне ад закладак праязных арак ці порцікаў.

## Літаратура 
* Реставрация памятников архитектуры. Подъяпольский С. С., Бессонов Г. Б., Беляев Л. А., Постникова Т. М. М., 2000
* Мартыненко И. О соблюдении международно-правовых требований // Каштоўнасьці мінуўшчыны-5: Рэстаўрацыя і выкарыстанне помнікаў гісторыі і культуры: Матэрыялы канферэнцыі. Мінск, 17 красавіка 2001 г. — Мн., 2001. ISBN 985-6305-24-1

## Спасылкі 
* Основные виды работ на памятниках архитектуры и область их применения 

Катэгорыя:Рэстаўрацыя
Тыраміцэс

**Тыраміцэс** (*Tyromyces*) — род грыбоў сямейства . Назва ўпершыню была апублікаваная ў 1881 годзе.

## Класіфікацыя 
Род *Tyromyces* налічвае 332 віды:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* Karsten, P.A. 1881. Enumeratio Boletinearum et Polyporearum Fennicarum, systemate novo dispositarum. Revue Mycologique Toulouse. 3(9):16-19 — P.17

Катэгорыя:Роды грыбоў
Катэгорыя:Базідыяльныя грыбы