open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
M20 (аб’ект Месье)

**M20** (каталог Месье), **Трылістнік** () — дыфузная туманнасць у сузор'і Стральца.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1764 годзе
M20
Катэгорыя:Стралец (сузор’е)
M22 (аб’ект Месье)

**M22** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Стральца.

M22
Катэгорыя:Стралец (сузор’е)
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1665 годзе
M93 (аб’ект Месье)

**M93**, **NGC 2447** (каталог Месье) — рассеянае скопішча ў сузор'і Кармы.

M93
Катэгорыя:Карма (сузор’е)
M55 (аб’ект Месье)

**M55** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Стральца. Можа быць бачнае простым вокам.

M55
Катэгорыя:Стралец (сузор’е)
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
M69 (аб’ект Месье)

**M69** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Стральца.

M69
Катэгорыя:Стралец (сузор’е)
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
M8 (аб’ект Месье)

**M8** (каталог Месье), **туманнасць Лагуна** () — дыфузная туманнасць у сузор'і Стральца. Была адкрыта Гіёмам Лежанцілем у 1747 годзе.

Знаходзячыся на адлегласці 5200 светлавых гадоў, туманнасць Лагуна адна з двух зоркаўтваральных туманнасцяў слаба адрозных няўзброеным вокам у сярэдніх шыротах Паўночнага паўшар'я. Пры разглядзе ў бінокль, Лагуна бачыцца выразна акрэсленай авальнай аблокападобнай плямай з ядром. Туманнасць змяшчае невялікае зорнае скопіча.

M8
Катэгорыя:Стралец (сузор’е)
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1654 годзе
M6 (аб’ект Месье)

**M6** (каталог Месье), **скопішча Матыль** () — рассеянае зорнае скопішча ў сузор’і Скарпіёна.

M6
Катэгорыя:Скарпіён (сузор’е)
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1654 годзе
M7 (аб’ект Месье)

**Скопішча Пталамея** (таксама вядомае як **M7**, '''Аб'ект Месье 7** або **NGC 6475''') з'яўляецца рассеяным скопішчам у сузор'і Скарпіёна.

M7
Катэгорыя:Скарпіён (сузор’е)
M11 (аб’ект Месье)

**M11** (каталог Месье), **скопішча Дзікая Качка** () — рассеянае скопішча ў сузор'і Шчыта.

M11
Катэгорыя:Шчыт (сузор’е)
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1681 годзе
M83 (аб’ект Месье)

**Месье 83** (*Messier 83*), або **M83**, таксама вядома як **Паўднёвая круцёлка** і **NGC 5236** — спіральная галактыка з перамычкай. Шарль Месье дадаў яе ў свой каталог туманных аб’ектаў (цяпер вядомы як Каталог Месье) у сакавіку 1781 года.

У 2005 годзе арбітальны тэлескоп GALEX зарэгістраваў вялікую колькасць нованароджаных зорак на знешніх межах M83. У 2008 годзе тэлескоп выявіў яшчэ больш маладых зорак, якія, паводле агульнапрынятай мадэлі зоркаўтварэння, не павінны там быць у такой колькасці. Яны знаходзяцца на адлегласці 140 тысяч светлавых гадоў ад цэнтра галактыкі, у той час як папярочнік самай галактыкі не перавышае 40 тысяч светлавых гадоў.

У 2014 годзе астраномы выявілі чорную дзірку MQ1, якая сама па сабе лёгкая, але з вялікай інтэнсіўнасцю паглынае навакольную матэрыю.

У 2015 годзе з дапамогай арбітальных тэлескопаў «Хабл» і «Спітцэр» у галактыцы былі выяўлены два кандыдаты на зоркі тыпу . Гэтыя аб’екты ўяўляюць сабой вялізныя нестабільныя зоркі з масай больш за 100 мас Сонца.

## Характарыстыкі 
Месье 83 — спіральная галактыка з перамычкай з , SN 1945B, SN 1950B, SN 1957D і SN 1983N (тып Ia).

## Акружэнне 
M83 — цэнтр адной з двух падгруп у размешчанай паблізу Млечнага шляху групе галактык Цэнтаўр A/M83. Цэнтр іншай падгрупы — Цэнтаўр А. Абедзве гэтыя групы часам вызначаюць як адну, а часам як дзве. Хаця галактыкі вакол Цэнтаўра A і галактыкі вакол M83 фізічна блізкія, аднак, абедзве падгрупы, здаецца, не рухаюцца адносна адна другой.

## Гл. таксама 
* Каталог Месье
* M83 (гурт) — электронны музычны гурт, названы ў гонар галактыкі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
; на англійскай мове
* ESO Photo Release eso0136, An Infrared Portrait of the Barred Spiral Galaxy Messier 83
* M83, SEDS Messier pages
* Spiral Galaxy Messier 83 at the astro-photography site of Takayuki Yoshida
* M83 The Southern Pinwheel
* X-rays Discovered From Young Supernova Remnant  (SN 1957D)
* 
* Messier 83 (Southern Pinwheel Galaxy) at Constellation Guide

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1752 годзе
M83
Катэгорыя:Гідра (сузор’е)
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі з перамычкай
M26 (аб’ект Месье)

**M26** (каталог Месье) — рассеянае скопішча ў сузор'і Шчыта.

## Гісторыя адкрыцця 
Адкрыта Шарлем Месье ў 1764 годзе.

## Апісанне 
M 26 распасціраецца на 22 светлавых года ў папярочніку, знаходзячыся на адлегласці 5000 светлавых гадоў ад Зямлі.

Самая яркая зорка - зорнай велічынёй 11,9. Узрост скопішча ацэньваецца ў 89 мільёнаў гадоў.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1764 годзе
M26
Катэгорыя:Шчыт (сузор’е)
Накшатра

**Накшатра** (, «зорны дом Месяца») — у індыйскай астралогіі — зорка або група зорак у пэўным абшары зорнага неба каля плоскасці экліптыкі, у якім рухаецца Месяц на працягу аднаго дня сідэрычнага месяца. Уваходзіць у адзін або два «рашы» — сонечныя месяцы.

## Літаратура 
*
M96 (аб’ект Месье)

**M96** (каталог Месье) — спіральная галактыка ў сузор’і Ільва.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1781 годзе
M96
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
Катэгорыя:Леў (сузор’е)
Ашвіні (накшатра)

**Ашвіні** () — накшатра ў рашы Меша ў індыйскай астралогіі. Група з 3 зорак, галоўная з якіх, верагодна, адпавядае 13a Авена (араб. Гамаль, у зорных каталогах: SAO-75151, HD-12929).

Катэгорыя:Накшатры
Крытыка (накшатра)

**Крытыка** () — накшатра ў рашы Меша (на ¼) і рашы Врышбха (на ¾) у індыйскай астралогіі. Група з 6 зорак, якая, верагодна, адпавядае скопішчу Плеядаў, а галоўная з іх, т.ч., 25h Авена (араб. Альцыёна, у зорных каталогах: SAO-76199, HD-23630).

Катэгорыя:Накшатры
Рохіні (накшатра)

**Рохіні** () — накшатра ў рашы Врышбха ў індыйскай астралогіі. Група з 5 зорак, якая, верагодна, адпавядае скопішчу Гіядаў, а галоўная з іх, т.ч., 87a Цяльца (араб. Альдэбаран, у зорных каталогах: SAO-94027, HD-29139).

Катэгорыя:Накшатры
Кіпрскае пісьмо

[thumb|250px|Бронзавая таблічка з [Ідаліёна з тэкстам, запісаным кіпрскім пісьмом]]
**Кі́прскае пісьмо́** — складовае пісьмо вострава Кіпр у 6—2 ст. да н.э.

Першапачаткова было створана для ўласна кіпрскай мовы, потым прыстасавана да грэчаскай мовы каланістаў.

Кіпрскае пісьмо — вытворнае ад кіпра-мінойскага пісьма (разнавіднасць крыцкага пісьма). Мае 56 знакаў (галосны ці спалучэнне галоснага з зычным). Кожны знак — адкрыты склад, адсутнічае размежаванне доўгіх і кароткіх галосных, глухіх і звонкіх зычных.

Напрамак справа налева, часам чаргаваўся ад радка да радка.

Першыя дэшыфроўкі кіпрскага пісьма былі зроблены ў сярэдзіне 19 ст. на грэчаскай мове. Тэксты на ўласна кіпрскай мове не прачытаны.

## Літаратура 
* Кіпрскае пісьмо //  С. 274.
* *Дьяконов И. М.* Кипрское письмо // Лингвистический энциклопедический словарь. — : «Советская энциклопедия», 1990.
* Павленко Н.А История письма. 2 изд. Мн., 1987.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Эгейскае пісьмо
Катэгорыя:Гісторыя Кіпра
M16 (аб’ект Месье)

**M16** (каталог Месье) — рассеянае скопішча, звязанае з туманнасцю Арла (IC 4703) у сузор’і Цела Змяі.

## Гл. таксама 
* «Слупы стварэння»

M16
Катэгорыя:Змяя (сузор’е)
M4 (аб’ект Месье)

**M4** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Скарпіёна.

M4
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
Катэгорыя:Скарпіён (сузор’е)
Кіпра-мінойскае пісьмо

**Кіпра-мінойскае пісьмо** — нерасшыфраваная сістэма пісьма, якая мела 85 вядомых знакаў і ўжывалася на востраве Кіпр у перыяд каля 1500—1100 да н.э. дзеля запісу невядомай мовы. Уваходзіла ў Эгейскую сям’ю.

## Спасылкі 
* Кіпра-мінойскае пісьмо 
* Поўны рэпертуар і розныя варыянты напісання знакаў кіпра-мінойскага пісьма 

Катэгорыя:Нерасшыфраваныя пісьменнасці
Катэгорыя:Старажытныя пісьменнасці Блізкага Усходу і Міжземнамор’я
Катэгорыя:Складовыя пісьменнасці
Ардхара (накшатра)

**Ардхара** () — накшатра ў рашы Мітхуна ў індыйскай астралогіі. Адна зорка, якая, верагодна, адпавядае 24 g Блізняты (араб. Альгена, у зорных каталогах:  SAO-95912, HD-47105).

Катэгорыя:Накшатры
Плеяды (зорнае скопішча)

**Плеяды** (астранамічнае абазначэнне — **M45**; часам таксама выкарыстоўваецца ўласнае імя **Сем сясцёр**, састарэлая назва — **Стажары**, у Бібліі і Торы — **Кіма**, беларуская народная назва — **Сітца**) — рассеянае скопішча ў сузор’і Цяльца. Каля 300—500 зорак блакітнага колеру знаходзяцца ўнутры сферы дыяметрам каля 30 светлавых год; простым вокам відаць 6 зорак, самая яркая — Альцыёна. Іншыя зоркі: Цэлена. Зоркі знаходзяцца ў блакітнаватай газава-пылавой адбівальнай туманнасці, у якой яны ўтварыліся (узрост каля 50 млн гадоў). На небе плеяды маюць вуглавы памер каля 1,8°. Сярэдняя адлегласць ад Сонца 407 светлавых гадоў.

## У міфалогіі 
Плеяды ў старажытнагрэчаскай міфалогіі дочкі тытана Атланта і акіяніды Плеёны.

На Беларусі гэта зорнае скопішча называлі Сіта і тлумачылі, што праз яго Бог прасеяў першыя зярняткі жыта, калі толькі сусвет зачынаўся. Ёсць цэлы шэраг назваў Плеяд, як Валасажар, Вісажар, Валосыня. Дакладная этымалогія незразумелая, але, магчыма, назвы звязаны з культам Вялеса. Ёсць народная этымалогія, якая гаворыць, што Валасажар — гэта яркія валасы. Яшчэ адна з магчымых інтэрпрэтацый: так раней маглі называць пэўны від прычоскі ў замужніх жанчын. Па ўзыходзе ці захадзе Плеяд адзначалі пачатак свята Юр’я.

Ёсць павер’е, што зорачкі ў Плеядах — гэта кураняткі, а самая яркая — іх маці-курыца. Па харвацкай легендзе гэтая курыца выратавала царкву, якую хацелі зруйнаваць непрыяцелі; з-за яе крыку прачнуліся сяляне і абаранілі царкву.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Цялец (сузор’е)
Катэгорыя:Астэрызмы
Крабападобная туманнасць

**Крабападобная туманнасць**, **M1** (каталог Месье) — галактычная туманнасць, якая засталася па выбуху звышновай зоркі 1054 ў сузор’і Цяльца.

Туманнасць утварылася са знешніх слаёў зоркі, што рассеяліся ў прасторы. Назва туманнасці звязана з яе формай, якая падобна на панцыр краба. Адлегласць да туманнасці 7000 св. гадоў; памеры 5-10 св. гадоў. Расшыраецца са скорасцю 1100 км/с. Маса газу, што ўваходзіць у Крабападобную туманнасць, складае каля 0,1 масы Сонца; сярэдняя шчыльнасць 5·10−18 кг/м³. У цэнтры туманнасці знаходзіцца пульсар, у які ператварылася зорка, што ўспыхнула. Крабападобная туманнасць — адзін з нешматлікіх астранамічных аб’ектаў, ад якіх ідзе электра-магнітнае выпрамяненне ва ўсім спектры, ад радыё- да рэнтгенаўскага і гама-дыяпазону. Да гэтай пары Крабападобная туманнасць губляе ў 100 тыс. разоў болей энергіі за секунду, чым Сонца.

Адкрыта Д. Бэвісам у 1731 г. Пераадкрыта Ш. Месье ў 1758 г.

## Спасылкі 
* [ftp://adc.gsfc.nasa.gov/pub/adc/archives/catalogs/7/7118/ -{NASA}- -{NGC}- і -{IC}- каталаг]
* -{SIMBAD}- база

Катэгорыя:Туманнасці
Катэгорыя:Цялец (сузор’е)
Лінейнае пісьмо Б

**Лінейнае пісьмо Б** — фанаграфічная сістэма пісьма, якая мела 87 знакаў і ўжывалася ў Кносе на востраве Крыт і ў кантынентальнай Грэцыі ў перыяд каля 1450—1200 да н.э. дзеля запісу мікенскай грэчаскай мовы. Уваходзіла ў эгейскую сям’ю.

Катэгорыя:Гісторыя Грэцыі
Катэгорыя:Эгейская цывілізацыя
Катэгорыя:Старажытныя пісьменнасці Блізкага Усходу і Міжземнамор’я
Пуш’я (накшатра)

**Пуш’я** () — накшатра ў рашы Каркатака ў індыйскай астралогіі. Група з 3 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 17b Рака (араб. Альтарф, у зорных каталогах: SAO-116569, HD-69267).

Катэгорыя:Накшатры
M33 (аб’ект Месье)

**M33** (каталог Месье), **галактыка Трыкутнік** або **Кола** () — спіральная галактыка ў сузор'і Трыкутнік.

M33
Катэгорыя:Трыкутнік (сузор’е)
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1654 годзе
M24 (аб’ект Месье)

**M24** (каталог Месье), **Латка на Млечным Шляху** — зорнае воблака ў сукупнасці з рассеяным скопішчам (NGC 6603) у сузор'і Стральца.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1764 годзе
M24
Катэгорыя:Стралец (сузор’е)
Мрыгашырас (накшатра)

**Мрыгашырас** () — накшатра ў рашы Врышбха (на ½) і ў рашы Мітхуна (на ½) у індыйскай астралогіі. Група з 3 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 112b Цяльца (араб. Эльнат, у зорных каталогах: SAO-77168, HD-35497).

Катэгорыя:Накшатры
Лінейнае пісьмо А

**Лінейнае пісьмо А** - нерасшыфраваная сістэма пісьма, якая мела 80 вядомых знакаў і ўжывалася на востраве Крыт у перыяд каля 1650—1450 да н.э. Уваходзіла ў Эгейскую сям'ю.

## Гл. таксама 
* Лінейнае пісьмо Б
* Крыцкае пісьмо
* Кіпра-мінойскае пісьмо
* Фесцкі дыск
* Мінойская мова
* Траянскае пісьмо

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нерасшыфраваныя пісьменнасці
Катэгорыя:Старажытныя пісьменнасці Блізкага Усходу і Міжземнамор’я
Катэгорыя:Мінойская цывілізацыя
M40 (аб’ект Месье)

**M40** (каталог Месье), **падвойная зорка Вінеке**, **WNC 4** — кратная сістэма ў сузор'і Вялікай Мядзведзіцы.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1764 годзе
M40
Магха (накшатра)

**Магха** () — накшатра ў рашы Сімха ў індыйскай астралогіі. Група з 5 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 32a Ільва (Рэгул, у зорных каталогах: SAO-98967, HD-87901).

Катэгорыя:Накшатры
M81 (аб’ект Месье)

**M81** (каталог Месье), **галактыка або туманнасць Бодэ** () — спіральная галактыка (тып Sb) у сузор’і Вялікай Мядзведзіцы.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1774 годзе
M81
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
Катэгорыя:Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)
M65 (аб’ект Месье)

**M65** (каталог Месье) — спіральная галактыка ў сузор’і Ільва.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1780 годзе
M65
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
Катэгорыя:Леў (сузор’е)
Пурва-Фалгуні (накшатра)

**Пурва-Фалгуні** () або **Пуба** (Poorva Phalguni / Pubba) — накшатра ў рашы Сімха ў індыйскай астралогіі. Група з 2 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 70q Ільва (араб. Чорт, у зорных каталогах: SAO-99512, HD-97633).

Катэгорыя:Накшатры
Пунарвасу (накшатра)

**Пунарвасу** () — накшатра ў рашы Мітхуна (на ¾) і ў рашы Каркатака (на ¼) у індыйскай астралогіі. Група з 4 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 78b Блізнятаў (грэч. Полукс, у зорных каталогах: SAO-79666, HD-62509).

Катэгорыя:Накшатры
Утара-Фалгуні (накшатра)

**Утара-Фалгуні** () або **Утара** (Uttara Phalguni) — накшатра ў рашы Сімха (на ¼) і рашы Кан’я (на ¾) у індыйскай астралогіі. Група з 2 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 94b Ільва (у зорных каталогах: SAO-119076, HD-102870).

Катэгорыя:Накшатры
M97 (аб’ект Месье)

**M97** (каталог Месье), **туманнасць Сава** () — планетарная туманнасць у сузор'і Вялікай Мядзведзіцы.

M97
Катэгорыя:Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)
Хаста (накшатра)

**Хаста** () — накшатра ў рашы Кан’я ў індыйскай астралогіі. Група з 3 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 29g Дзевы (араб. Парыма, у зорных каталогах: HD-110380).

Катэгорыя:Накшатры
Аслеша (накшатра)

**Аслеша** () — накшатра ў рашы Каркатака ў індыйскай астралогіі. Група з 3 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 65a Рака (лац. Аселеюс Аўстраліс (Asseleus Australis), кіт. «Другі Міністр», SAO-98267, HD-76756).

Катэгорыя:Накшатры
M101 (аб’ект Месье)

**M101** (каталог Месье), **галактыка Круцёлка** () — спіральная галактыка (тып Sc) (магчыма, аб’ект M102 дубліруе M101) у сузор’і Вялікай Мядзведзіцы.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1781 годзе
M101
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
Катэгорыя:Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)
M109 (аб’ект Месье)

**M109** (каталог Месье) — спіральная галактыка (тып SBb(rs)I) у сузор’і Вялікай Мядзведзіцы.

M109
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
Катэгорыя:Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)
Чытра (накшатра)

**Чытра** () — накшатра ў рашы Кан’я (на ½) і рашы Тула (на ½) у індыйскай астралогіі. Адна зорка, якая, амаль пэўна, адпавядае 67a Дзевы (Спіка, у зорных каталогах: SAO-157923, HD-116923).

Катэгорыя:Накшатры
M5 (аб’ект Месье)

**M5** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор’і Галавы Змяі.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1702 годзе
M5
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
Катэгорыя:Змяя (сузор’е)
Вішака (накшатра)

**Вішака** () — накшатра ў рашы Тула (на ¾) і рашы Врышчыка (на ¼) у індыйскай астралогіі. Група з 2 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 9a2 Шаляў (араб. Зубен-Эльгенубі, у зорных каталогах: SAO-158840, HD-130481).

Катэгорыя:Накшатры
M59 (аб’ект Месье)

**M59** (каталог Месье) — эліптычная галактыка (тып E5) у сузор’і Дзевы.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1779 годзе
M59
Катэгорыя:Эліптычныя галактыкі
Катэгорыя:Дзева (сузор’е)
Анурадха (накшатра)

**Анурадха** () — накшатра ў рашы Врышчыка ў індыйскай астралогіі. Група з 4 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 7d Скарпіёна (араб. Джуба, у зорных каталогах: SAO-184014, HD-143275).

Катэгорыя:Накшатры
Дж’ешта (накшатра)

**Дж’ешта** () — накшатра ў рашы Врышчыка ў індыйскай астралогіі. Група з 3 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 21a Скарпіёна (Антарэс, у зорных каталогах: SAO-184415, HD-148478).

Катэгорыя:Накшатры
M61 (аб’ект Месье)

**M61** (каталог Месье)( **NGC 4303**, IRAS12194+0444, UGC 7420, ZWG 42.45, MCG 1-32-22, VCC 508, PGC 40001) — спіральная галактыка (тып Sc(s)I.2) ў сузор’і Дзевы, падобная па форме і памерам з нашай.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1779 годзе
M61
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
Катэгорыя:Дзева (сузор’е)
Мула (накшатра)

**Мула** () або **Вічрута** (Moola / Vichruta) — накшатра ў рашы Дхану ў індыйскай астралогіі. Група з 11 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 42q Змеяносца (у зорных каталогах: SAO-185320, HD-157056) або 35e Змеяносца (араб. Сабік, у зорных каталогах: SAO-160332, HD-155125).

Катэгорыя:Накшатры
M84 (аб’ект Месье)

**M84** (каталог Месье) — эліптычная (або лентыкулярная) галактыка (тып SB0_2/3(r)(3)) у сузор'і Вялікай Мядзведзіцы.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1779 годзе
M84
Пурвашада (накшатра)

**Пурвашада** () — накшатра ў рашы Дхану ў індыйскай астралогіі.

Група з 2 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 34a Стральца (араб. Нункі, у зорных каталогах: SAO-187448, HD-175191).

Катэгорыя:Накшатры
M86 (аб’ект Месье)

**M86** (каталог Месье): эліптычная галактыка (тып E3 або S0_1(3)) у сузор'і Вялікай Мядзведзіцы.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1779 годзе
M86
M87 (аб’ект Месье)

**M87** (каталог Месье), **Дзева-А** () — эліптычная галактыка (тып E0), with Smoking Gun у сузор'і Вялікай Мядзведзіцы.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1779 годзе
M87
Сваці (накшатра)

**Сваці** () — накшатра ў рашы Тула ў індыйскай астралогіі. Адна зорка, якая, верагодна, адпавядае 99i Дзевы (араб. Сімра, у зорных каталогах: SAO-139824, HD-124850).

Катэгорыя:Накшатры
M49 (аб’ект Месье)

**M49** (**NGC 4472**, ARP 134, UGC 7629, VCC 1226, MCG 1-32-83, ZWG 42.134, PGC 41220) — Эліптычная галактыка ў сузор’і Дзевы. Каардыныты: Ra12г29х48с DEC +08°00‘00". Радыяльная хуткасць 817 км/с. Зорная велічыня +8,37. Прыблізны памер 8,9‘x7,4‘.Тып E4.

## Прыкметныя асаблівасці 
Даследаванні з дапамогай арбітальнага тэлескопа Хабл паказалі, што ў ядры галактыцы знаходзіцца кандыдат у звышмасіўныя чорныя дзіркі.

## Спасылкі 
Фотаздымкі галактык

Катэгорыя:Эліптычныя галактыкі
M49
Катэгорыя:Дзева (сузор’е)
M90 (аб’ект Месье)

**M90** (каталог Месье) — спіральная галактыка (тып Sab(s)I-II) у сузор’і Вялікай Мядзведзіцы.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1781 годзе
M90
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
Катэгорыя:Дзева (сузор’е)
Утарашада (накшатра)

**Утарашада** () — накшатра ў рашы Дхану (на ¾) і рашы Макара (на ¼) у індыйскай астралогіі. Група з 2 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 3b Казярога (у зорных каталогах: SAO-163481, HD-193495).

Катэгорыя:Накшатры
M104 (аб’ект Месье)

**M104** (каталог Месье), **галактыка Самбрэра** — спіральная галактыка ў сузор’і Дзевы.

Назву *Самбрэра* атрымала за візуальнае сходжанне з аднайменнай шапкай.

Па меркаванню шматлікіх вучоных у цэнтры галактыкі знаходзіцца вялікая чорная дзіра, якая бесперапынна выпрамяняе моцнае рэнтгенаўскае выпраменьванне.

## Спасылкі 
* SIMBAD 
* VizieR 
* NASA/IPAC Extragalactic Database 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1781 годзе
M104
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
Катэгорыя:Дзева (сузор’е)
M27 (аб’ект Месье)

**M27** (каталог Месье), **Туманнасць Гантэля** () — планетарная туманнасць у сузор'і Лісічкі.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1764 годзе
M27
Катэгорыя:Лісічка (сузор’е)
Шравана (накшатра)

**Шравана** () — накшатра ў рашы Макара ў індыйскай астралогіі. Група з 3 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 49d Казярога (араб. Дэнеб-аль-Гейды, у зорных каталогах: SAO-164644, HD-207098).

Катэгорыя:Накшатры
Дханішта (накшатра)

**Дханішта** () або **Шравішта** () — накшатра ў рашы Врышчыка (на ½) і рашы Кумбха (на ½) у індыйскай астралогіі. Група з 4 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 55z Вадалея (у зорных каталогах: SAO-146107, HD-213051).

Катэгорыя:Накшатры
Шатабхішаджа (накшатра)

**Шатабхішаджа** () — накшатра ў рашы Кумбха ў індыйскай астралогіі. Група з 100 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 90f Вадалея (у зорных каталогах: SAO-146585, HD-219215) або адна з зорак з пары SAO-146595/HD-219449 і SAO-146620/HD-219688.

Катэгорыя:Накшатры
Пурвабхадра (накшатра)

**Пурвабхадра** () — накшатра ў рашы Кумбха (на ¾) і Міна (на ¼) у індыйскай астралогіі. Група з 2 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 28w Рыбаў (у зорных каталогах: SAO-128513, HD-224617).

Катэгорыя:Накшатры
M82 (аб’ект Месье)

**M82** (каталог Месье), **галактыка Цыгара** () — няправільная галактыка ў сузор’і Вялікай Мядзведзіцы.

M82
Катэгорыя:Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)
Знак Скарыны

250px|thumb|Фрагмент тытульнага ліста Бібліі. 1517 г.
**Знак Скарыны** — асабісты сігнет Францыска Скарыны, на якім былі выяўлены прамяністае Сонца анфас з прытуленым справа маладзіком з тварам у профіль. Мяркуецца, што гэтым, магчыма, сімвалізавалася сонечнае зацьменне 1486 года, і што Скарына такім чынам паказваў год свайго нараджэння. З гэтым спрачаецца думка, паводле якой сонца — сімвал асветы, святла, цяпла, вечнасці, а малады (а не ветахавы) месяц — росту і маладосці.

## У культуры 
* У якасці эмблемы Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны выкарыстоўваецца французскі шчыт сіняга колеру, у цэнтры якога выява знака Скарыны — сонца залацістага колеру акружанае прамянямі, з маладзіком серабрыстага колеру, які закрывае сонца напалову з левага боку.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сімвалы
Катэгорыя:Францыск Скарына
Рэватхі (накшатра)

**Рэватхі** () — накшатра ў рашы Міна ў індыйскай астралогіі. Група з 36 зорак, галоўная з іх, верагодна, адпавядае 99h Рыбаў (у зорных каталогах: SAO-92484, HD-9270).

Катэгорыя:Накшатры
Гендарная дыферэнцыяцыя

**Гендарная дыферэнцыяцыя** — працэс, у якім біялагічныя адрозненні паміж поламі атрымліваюць сацыялагічнае значэнне і выкарыстоўваюцца як сродкі сацыяльнай класіфікацыі.

## Літаратура 
* Наталля Сліж. Тэрміналогія па гісторыі шляхецкай сям’і Вялікага Княства Літоўскага ў 16—17 ст. //  С.49—63.

Катэгорыя:Гендарная сацыялогія
Гендарная ідэалогія

**Гендарная ідэалогія** — сістэма ідэй, праз якія гендарныя адрозненні і гендарная стратыфікацыя атрымліваюць сацыяльнае апраўданне, у тым ліку з п.гл. нібыта натуральных адрозненняў або звышнатуральных перакананняў.

## Літаратура 
* *Наталля Сліж*. Тэрміналогія па гісторыі шляхецкай сям’і Вялікага Княства Літоўскага ў 16—17 ст. // С.49—63.

Катэгорыя:Гендарныя даследаванні
Гендарная роля

**Гендарная роля** — сацыяльныя чаканні, якія ідуць ад паняццяў, што акружаюць гендар, а таксама паводзіны ў выглядзе размовы, манераў, адзення, жэстаў.

## Гл. таксама 
* Стэрэатып
* Сацыяльная роля
* Гендарныя адрозненні
* Сацыябіялогія

## Літаратура 
* *Наталля Сліж*. Тэрміналогія па гісторыі шляхецкай сям’і Вялікага Княства Літоўскага ў 16—17 ст. //  — С.49—63.

Катэгорыя:Гендарныя даследаванні
Гендарны стэрэатып

**Гендарны стэрэатып** — адзін з відаў сацыяльных стэрэатыпаў, які заснаваны на прынятых у грамадстве ўяўляеннях пра маскуліннасць і феміннасць.

## Літаратура 
* Наталля Сліж. Тэрміналогія па гісторыі шляхецкай сям’і Вялікага Княства Літоўскага ў 16—17 ст. //  С.49—63.

Катэгорыя:Сацыялогія
Катэгорыя:Стэрэатыпы
Гендарная сістэма

**Гендарная сістэма** — ідэі, інстытуты, паводзіны, фармальныя і нефармальныя правілы і іншыя сацыяльныя ўзаемадзеянні, якія адбываюцца паміж поламі.

## Гл. таксама 
* Гендарны стэрэатып
* Гендарная дыферэнцыяцыя

## Літаратура 
* Наталля Сліж. Тэрміналогія па гісторыі шляхецкай сям'і Вялікага Княства Літоўскага ў 16—17 ст. //  С.49—63.

Катэгорыя:Сацыяльныя сістэмы
Ян Вісліцкі

**Ян Вісліцкі** (каля 1485 — ) — сярэдневяковы літаратар, паэт-лацініст ВКЛ і Польшчы.

## Біяграфічныя звесткі 
Сын небагатага шляхціча. Ян Вісліцкі нарадзіўся, верагодна, на тэрыторыі летапіснай Літвы паміж Клецкам і Пінскам, дзе цячэ рака Вісліца. Іншыя даследчыкі лічаць месцам яго нараджэння Польшчу.

Скончыў Ягелонскі ўніверсітэт у Кракаве, уваходзіў там у літаратурны гурток прафесара Паўла Русіна, атрымаў вучоныя ступені бакалаўра і магістра свабодных мастацтваў. У 1510—12 працаваў там жа магістрам (у актах пазначаны як «русін»). Ян Вісліцкі чытаў студэнтам курсы па філасофіі Арыстоцеля, матэматыцы Эўкліда, рыторыцы Цыцэрона.

Апублікаваў у Кракаве новалацінскую паэму «Пруская вайна», прысвечаную перамозе над Тэўтонскім ордэнам у Грунвальдскай бітве (1410) аб'яднаных войскаў Вялікага Княства Літоўскага і Польшчы.

## Творчасць 
Ян Вісліцкі пісаў оды, эпіграмы, элегіі, пасланні («Ода да караля Жыгімонта», «Элегія да багародзіцы дзевы Марыі», «Эпіграма на зайздросніка»).

Аўтар эпічнай гістарычнай паэмы «Пруская вайна» (1515), у якой уславіў перамогу над крыжакамі, здабытую як народнае змаганне. Твор вызначаецца манументальнасцю батальных сцэн, пластычнасцю вобразаў прыроды. Паэма стаіць каля вытокаў жанру эпапеі ў беларускай, польскай і літоўскай літаратурах.

## Беларускія пераклады 
* Пруская вайна // Маладосць. 1997. № 12. Пераклала Жанна Некрашэвіч-Кароткая

## Літаратура 
* Парэцкі Я. Ян Вісліцкі. — Мн., 1991.
* Конан У., Кавалёў С. На парозе Новага часу // Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. Т. 1. — 3-е выд. — Мн., 2010. ISBN 978-985-08-1166-0.

Катэгорыя:Лацінамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Апагей

**Апагей** (ад *апа*… + ge Зямля) — 1) найбольш аддалены ад Зямлі пункт арбіты, напрыклад, Месяца або штучнага спадарожніка Зямлі.
Кропка апагею прама процілеглая кропцы перыгея, бо абедзве гэтыя кропкі — канцы лініі апсіды, і змяняюць сваё палажэнне са змяненнем палажэння лініі апсіды. Такім чынам, змяненне напрамку лініі апагею, напрыклад, Месяца непасрэдна атрымліваецца са змяненнем палажэння перыгея яе арбіты. Што тычыцца адлегласці пункту апагею, то змена гэтай адлегласці залежыць ад зменаў эксцэнтрысітэта месяцавай арбіты і яе вялікай восі. 2) У пераносным сэнсе апагей — найвышэйшая ступень, росквіт дзейнасці, творчасці, вядомасці.

## Літаратура 
* Апагей // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1. — Мн., 1996. — С. 411.

Катэгорыя:Нябесная механіка
Перыгелій

**Перыгелій** ( «перы»&nbsp;— «каля», і &nbsp;— Сонца) — найбольш прыбліжаны да Зямлі пункт арбіты, напрыклад, Месяца або штучнага спадарожніка Зямлі.

## Гл. таксама 
* Апацэнтр і перыцэнтр

Катэгорыя:Астраметрыя
Мястэчка

[thumb|250пкс|[Лагішын. Суседства храмаў розных канфесій — адметнасць беларускіх мястэчак]]
**Мястэ́чка** — гістарычна населены пункт, прамежкавы паміж вёскай і горадам, які меў меншую за горад колькасць і складанасць структуры насельніцтва, адсутнасць абарончых збудаванняў, аграрныя рысы вытворчасці, а ў адрозненні ад вёскі вылучаўся гандлем і рамяством як асноўным заняткам большай часткі жыхароў, меў большую культурную і адміністрацыйную значнасць, большую складанасць планіроўкі і забудовы.

Узнікненне першых мястэчак звычайна звязваюць з XV—XVI стст. Спачатку з ім атаясамлівалі невялікі гарадок. I гэта ўвогуле заканамерна, бо «местам» раней называлі горад.

Узнікненне мястэчак адбывалася рознымі шляхамі. Некаторая іх частка з'явілася падчас будаўніцтва замкаў або пры ўжо існаваўшых замках. Узнікалі мястэчкі таксама каля манастыроў, з былых вёсак, нават на новым месцы, пры гасцінцах, пры адкрыцці новых промыслаў. Развіццё мястэчак нярэдка суправаджалася паглыбленнем спецыялізацыі гаспадаркі, тады яны характарызаваліся адмысловымі заняткамі насельніцтва. Напрыклад, Ружаны вылучаліся суконнай прамысловасцю, Копысь — вытворчасцю паліванай кафлі, Смаргонь вядома была гарбарнымі заводамі, у Свержані i Бешанковічах будавалі рачныя судны.

Усяго на Беларусі налічвалася больш за 300 мястэчак, але размяшчэнне іх было нераўнамерным: большасць прыпадала на яе заходнія землі. На ўсходзе мястэчкі пачалі ўзнікаць пазней. Падчас свайго існавання некаторыя мястэчкі прыходзілі ў заняпад і ператвараліся ў вёскі, іншыя ж атрымлівалі статус гарадоў. У большасці ж сваёй яны з'яўляліся пераходнай паміж горадам і вёскай формай пасялення. Найбольш значныя мястэчкі атрымлівалі Магдэбургскае права. У складзе Расійскай імперыі многія мястэчкі былі цэнтрамі валасцей.

Аб прыналежнасці да мястэчка сведчыла планіроўка населенага пункта — там заўсёды была гандлёвая плошча, многія з якіх захаваліся дагэтуль. Цікавасць выклікае сацыяльны склад мястэчак. Гандляры і рамеснікі ўтваралі групу мяшчан; асобна вылучалася група рамеснікаў, карчмароў і гандляроў яўрэйскай нацыянальнасці; некаторую частку складалі местачковыя сяляне. З-за гэтага склаўся своеасаблівы местачковы побыт, развівалася адпаведная культура, структура гаспадаркі таксама была адметнай.

З развіццём капіталізму роля мястэчак як эканамічнага пасярэдніка паміж горадам і вёскай пачала змяншацца. У канцы 1930-х гадоў на Беларусі яны юрыдычна перасталі існаваць, хаця фактычна навакольным насельніцтвам успрымаліся так і пазней. Тыя мястэчкі, якія не былі пераведзены ў ранг гарадскога паселішча, перайшлі афіцыйна ў разрад вёсак, што ў шэрагу выпадкаў прывяло да іх эканамічнага заняпаду.

## Літаратура 
* 
* 
* *Іна Соркіна*. Праблемы тэрміналогіі пры вывучэнні гісторыі гарадскіх паселішчаў Беларусі // С. 36—42.

Катэгорыя:Населеныя пункты
Крыцкае палацавае пісьмо

**Крыцкае палацавае пісьмо** — сістэма пісьма, якая мела да 200 знакаў і ўжывалася на востраве Крыт у перыяд каля 2000—1500 да н.э. Некаторымі даследчыкамі дзеліцца на падвіды А і Б. Уваходзіла ў Эгейскую сям'ю.

Катэгорыя:Нерасшыфраваныя пісьменнасці
Катэгорыя:Мінойская цывілізацыя
Катэгорыя:Іерагліфічныя пісьменнасці
Катэгорыя:Эгейскае пісьмо
Эанатэма

**Эанатэма** — найбуйнейшае падраздзяленне агульнай стратыграфічнай шкалы, якое аб’ядноўвае некалькі эратэм. Геахраналагічны эквівалент — эон.

Катэгорыя:Геалогія
Эон

**Эо́н** — падраздзяленне геахраналагічнай шкалы, якое аб’ядноўвае некалькі геалагічных эр. Стратыграфічны эквівалент — эанатэма.

Выдзяляюць два эоны: крыптазой (ахоплівае перыяд дакембрыя) і фанеразой (усе іншыя эры).

## Гл. таксама 
* Акрон
* Геахраналагічная шкала
* Стратыграфія
Геалагічная эра

**Геалагі́чная э́ра** — буйное падраздзяленне геахраналагічнай шкалы, якое адпавядае вялікаму этапу развіцця літасферы, жывёльнага і расліннага свету ў  Зямлі, на працягу якога сфарміраваўся поўны стратыграфічны аб’ём эратэмы.

Тэрмін «геалагічная эра» прапанаваў у 1873—1874 швейцарскі геолаг .

Геалагічная эра падпарадкавана эону і падзяляецца на перыяды. Працягласць геалагічных эр у фанеразойскім эоне змяншаецца ад больш старажытных да маладых (палеазойская эра — каля 340 млн гадоў, мезазойская эра — больш за 163 млн гадоў, кайназойская эра — каля 67 млн гадоў).

## Гл. таксама 
* Геахраналогія

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:геахраналогія
Катэгорыя:Геалогія
Катэгорыя:Геахраналагічная шкала
M58 (аб’ект Месье)

**M58** (каталог Месье) — спіральная галактыка (тып Sab(s)II) у сузор’і Вялікай Мядзведзіцы.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1779 годзе
M58
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
Геалагічная сістэма

**Геалагічная сістэма** — асноўнае падраздзяленне агульнай стратыграфічнай шкалы, падпарадкаванае эратэме; аб’ядноўвае некалькі аддзелаў. Геахраналагічны эквівалент — перыяд. Адпавядае буйному этапу ў развіцці зямной кары і арганічнага свету Зямлі.

Катэгорыя:Геалогія
Геалагічны ярус

**Геалагічны ярус** — падраздзяленне стратыграфічнай шкалы правінцыяльнага ўзроўню, падпарадкаванае аддзелу; аб’ядноўвае некалькі зон. Геахраналагічны эквівалент — век.

Катэгорыя:Геалогія
Геалагічны век

**Геалагічны век** — падраздзяленне геахраналагічнай шкалы правінцыяльнага ўзроўню, якое аб’ядноўвае геалагічныя часы; уваходзіць у склад эпох. Стратыграфічны эквівалент — ярус.

Катэгорыя:Геахраналогія
Палажэнне

**Палажэнне** — прававы акт, які мае зводны, кадыфікацыйны характар і вызначае структуру, функцыі, кампетэнцыю органаў дзяржавы або аднаго дзяржаўнага органа. Вызначае парадак дзеянняў дзяржаўных органаў і арганізацый у пэўных выпадках (напрыклад, Інструкцыя аб парадку вядзення працоўных кніжак на прадпрыемствах, ва ўстановах і арганізацыях) або рэгулюе сукупнасць арганізацыйных, маёмасных, працоўных адносін па канкрэтным пытанні.

## Літаратура 
* 
Катэгорыя:Права
Пратакол

**Пратакол** ( першы ліст манускрыпта з пазначэннем даты, імя пісца і ўладальніка) — від арганізацыйна-распарадчага дакумента, які дакладна перадае ўсё, пра што ішла гаворка на сходзе, паседжанні і інш. Адзін з самых распаўсюджаных арганізацыйных дакументаў. Мае ўступную і асноўную часткі. Можа мець пастанаўляльную частку. *Таксама* назва дакумента, які засведчвае пэўны факт.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Права
Акт

**Акт** (з , якое да  ’дзейнічаць’) — шматзначны тэрмін.

## Значэнні 
* Акт — адзінкавае праяўленне якой-небудзь дзейнасці, дзеянне, учынак.
* Акт — дакумент, які ўстанаўлівае прававыя адносіны.

## Крыніцы
Альманах

thumb|250px|Альманах 1739 года
**Альманах** (ад сяр.-лац. almanachus ад арабскага *аль-манах* «каляндар»): зборнік літаратурных або іншых твораў розных аўтараў, часам сабраных паводле пэўнай адзнакі (тэматычнай, жанравай, ідэйна-мастацкай, тэрытарыяльнай і інш.), звычайна неперыядычны.

У Сярэднявеччы назвай «альманах» азначаліся календары (каляндарныя табліцы) са звесткамі рознага гатунку, пераважна астранамічнымі і астралагічнымі. Такія табліцы былі запазычаны ў арабаў. Пазней альманахі дапаўняліся нататкамі пра гістарычныя падзеі, невялікімі апавяданнямі, анекдотамі, вершамі, і сталі правобразам перыядычнага друку.

Першыя літаратурныя альманахі з’явіліся ў Францыі («Альманах муз», Парыж, 1764—1833).

У жорсткіх цэнзурных умовах Расійскай імперыі ХІХ ст. выдаўцам Літвы і Беларусі было немагчыма атрымаць дазвол на выхад літаратурна-грамадскіх часопісаў (забарона была выкліканая выхадам "Філасафічных пісьмаў" Пятра Чаадаева ў часопісе "Тэлескоп" у 1836 і дзейнічала на працягу 20 гадоў). У выніку многія "тоўстыя" часопісы выходзілі пад выглядам альманахаў: Athaeneum, Rubon, Rocznik Literacki і іншыя.
## Гл. таксама 
* Беларус, альманах

Катэгорыя:Альманахі
Геалагічны перыяд

**Геалагічны перыяд** — падраздзяленне геахраналагічнай шкалы, якое аб’ядноўвае некалькі геалагічных эпох; уваходзіць у склад эр. Стратыграфічны эквівалент — сістэма.

Катэгорыя:Геахраналогія
Катэгорыя:Геалогія
Неагублены галосны пярэдняга раду сярэдне-ніжняга пад’ёму

'''Неагублены галосны пярэдняга раду сярэдне-ніжняга пад'ёму''' — галосны гук, які выкарыстоўваецца ў некаторых моваах. У МФА гэты гук перадаецца пры дапамозе знака ɛ, у X-SAMPA гэты гук пазначаецца знакам E.

## У беларускай мове 
Не пад націскам пасля цвёрдых зычных сустракаецца амаль выключна ў запазычаннях. Пааля мяккіх зычныч у значнай ступені мяняе свае артыкуляцыйныя якасці, і можа набліжацца па гучанні або да [а] (у некаторых цэнтральных і паўднёва-заходніх гаворках) ці да [і] (у большасці паўночна-усходніх гаворак).

Як і ўсе галосныя беларускай мовы пасля мяккіх зычных, мае [і]-падобны пераход, які аднак, менш выражаны ў параўнанні з [а]. Гук [е], аднолькава з [а], і адрозна ад [у] і [о], адрозніваецца не толькі па змене артыкуляцыі, але і па вытрымцы ў залежнасі ад цвёрдасці-мяккасці папярэдніх зычных.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Галосныя
Арэал

**Арэал** (ад  — плошча, прастора) — участак тэрыторыі або акваторыі, у межах якога распаўсюджаны аб'екты або з'явы, якіх няма на суседніх участках.

Межы арэалу залежаць ад клімату, глебы, рэльефу, біялагічных фактараў, часцей за ўсё ад іх сумарнага ўплыву. Арэал бывае адносна ўстойлівы, расшыраецца або скарачаецца. Касмапалітычны арэал займае значную частку тэрыторыі зямнога шара, эндэмічны — невялікую вобласць. Адрозніваюць арэалы суцэльныя (віды пастаянна сустракаюцца ў адпаведных ім біятопах), разарваныя (складаюцца з некалькіх адасобленых частак), стужкавыя (вузкія палосы, напрыклад, уздоўж рэк).

## Гл. таксама 
* Рэзерват
* Фауністычнае раянаванне
* Біягеацэноз
* Біяцэноз
* Эндэмік

## Спасылкі 
* Ареал  // Вялікая савецкая энцыклапедыя

Катэгорыя:Біялогія
Катэгорыя:Экалогія
Катэгорыя:Геаграфія раслін
Аловак

**Ало́вак** (ад ), **карандаш** — прылада для рысавання ў выглядзе тонкай палачкі са спецыяльных фарбавальных рэчываў, звычайна апраўленых у дрэва, ці зробленая з металу (свінцовы аловак, сярэбраны аловак).

Першыя каляровыя алоўкі з'явіліся на землях сучаснай Танзаніі 7 тыс. гадоў таму, і складаліся з сала дзікіх жывёл, вокісу жалеза, здробненых скальных пародаў.

: Тэхніка малюнку, выкананага алоўкам. : пастэль, сангіна.

**Графітны аловак** складаецца з мінералу графіту з дамешкай спецыяльных гатункаў гліны. Быў вынайдзены ў Францыі ў 1790. Малюнак такім алоўкам мае шараваты тон з лёгкім водбліскам і пазбаўлены інтэнсіўнай чарнаты.

**Італьянскі аловак** вырабляецца (у наш час) з парашку спаленай косці, змацаванага раслінным клеем. Вядомы з 15 ст. Малюнак такім алоўкам мае глыбока чорны, матавы, аксамітны тон.

**Свінцовы аловак** і **сярэбраны аловак** шырока ўжываліся да 16 ст. і вырабляліся з адпаведных металаў. Рысунак *сярэбраным алоўкам* мае цёмна-шэры тон, з часам набывае карычневае адценне. Рысункаў *свінцовым алоўкам* збераглося вельмі мала, бо ім рабілі падрыхтоўчыя накіды пры маляванні іншай тэхнікай.

## Гл. таксама 
* Канцтавары
* Каляровы аловак

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Канцтавары
Айкумена

стагоддзя, якая адлюстроўвае апісанне Пталамеем Айкумены (1482 г., гравюра Іагана Шнітцэра).]]
**Айкуме́на**, **экумена** ( — заселеная зямля) — частка зямной паверхні, заселеная людзьмі. Тэрмін «οἰκουμένη» уведзены старажытнагрэчаскім географам Гекатэем Мілецкім для абазначэння вядомай грэкам часткі Зямлі з цэнтрам у Эладзе. Першапачаткова ён пазначаў землі, заселеныя грэчаскімі плямёнамі, пазней — землі, заселеныя і вядомыя чалавецтву ў цэлым. У канцы XIX стагоддзя гэта слова і яго вытворныя сталі распаўсюджвацца ў заходнееўрапейскіх мовах у сувязі з пачаткам экуменічнага руху сярод пратэстантаў.

## Гл. таксама 
* Паднябесная
* Hic sunt dracones
* Наасфера
* Стары Свет — культурная айкумена Зямлі, вядомая еўрапейцам да адкрыцця Амерыкі ў 1492 годзе; у яе ўваходзяць 2 мацерыкі: Еўразія, Афрыка. «Стары Свет» гістарычна падзяляюць на 3 часткі свету: Еўропа, Азія, Афрыка — Афраеўразія.
* Новы Свет
* Цывілізацыя
* Культура
* Тэктоніка пліт
* Кантынент

Катэгорыя:Антычная філасофія
Катэгорыя:Хрысціянства
Катэгорыя:Геаграфічныя аб’екты, зоны і тэрыторыі
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
M89 (аб’ект Месье)

**M89** (каталог Месье) — эліптычная галактыка (тып E0) у сузор’і Вялікай Мядзведзіцы.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1781 годзе
M89
Катэгорыя:Эліптычныя галактыкі
Катэгорыя:Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)
Пліса (прыток Бярэзіны)

**Пліса́** — рака ў Смалявіцкім і Барысаўскім раёнах Беларусі, правы прыток ракі Бярэзіна (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі — 64 км. Плошча вадазбору — 625 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці — 4 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні — 0,7 ‰.

## Назва 
Паводле Тапарова і Трубачова, паходжанне няясна. Магчыма, звязана са ст.-пруск. *Plissingis* (*-ing-* — суфікс) або з лужыцкай ракой *Pleise*.

На ўсходзе старабалцкай тэрыторыі назву Пліса маюць рэкі — прытокі бярэзінскага Бабра, Нёмана, рака на Падзесенні на ўсходзе ад Чарнігава, азёры паабапал Глыбокага (на правабярэжжы дзвінскай ракі Дзісны).

Сваёй структурай назва Пліса блізкая да балцкай назвы дзвінскай ракі Дрыса, у якім корань *Dris-* так жа сама дакладна не вытлумачваецца. Іх адносяць да групы гідронімаў з канчаткам *-(с)са*: *Іса*, *Ліса*, *Уса*, *Эса*, *Дрыса*, *Пліса*, ''*, *Труса*, *Таса*, *Рэса*, *Выса*, *Васа'' (на Падзвінні, Панёманні, Павісленні, Павоччы).

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Чарніца

## На рацэ 
**Вадасховішчы**: Смалявіцкае, Жодзінскае

## Агульнае 
Пачынаецца на ўсходніх схілах Мінскага ўзвышша за 1,5 км на паўднёвы ўсход ад аграгарадка Слабада Смалявіцкага раёна, вусце на паўднёвай ускраіне былой вёскі Юшкевічы Барысаўскага раёна (цяпер — г. Барысаў). Найвышэйшы ўзровень разводдзя — ў канцы сакавіка, найбольшая вышыня над межанным узроўнем — 2,6 м. Лядовыя з′явы няўстойлівыя. Прымае сцёк з шэрага меліярацыйных каналаў.

Даліна ў ніжнім цячэнні паміж вёскамі Яловіца Смалявіцкага раёна і Струпень Барысаўскага раёна — звілістая, на астатнім працягу — прамая, трапецападобная (шырыня 0,8—1,2 км), ніжэй горада Смалявічы — да 2 км, паміж Жодзіна і вёскай Яловіца — невыразная. Схілы спадзістыя, вышынёй 6—17 м, месцамі ў сярэднім і ніжнім цячэнні — стромкія і абрывістыя. Пойма ад вёскі Трубянок Смалявіцкага раёна да вусця — двухбаковая (шырыня 0,2—0,4 км), перасечаная сеткай меліярацыйных каналаў і старых рэчышчаў.

Рэчышча ад вытоку да вёскі Яловіца — каналізаванае, на астатнім працягу — звілістае, свабодна меандруе. Берагі стромкія, месцамі абрывістыя, пераважна адкрытыя.

У басейне ракі знаходзіцца вялікае возера Судабле.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны
Катэгорыя:Рэкі Смалявіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Барысаўскага раёна
Архіпелаг

**Архіпелаг** () — астравы, якія размешчаны недалёка адзін ад аднаго і разглядаюцца як адно цэлае. Самым вялікім паводле плошчы на Зямлі лічыцца Малайскі архіпелаг у Ціхім акіяне.

## Найбуйнейшыя архіпелагі 
* Аландскія астравы
* Аляксандра архіпелаг
* Аміранцкія астравы
* Антыльскія астравы
* Архіпелаг Нордэншэльда
* Архіпелагавае мора
* Бісмарка архіпелаг
* Брытанскія астравы
* Гавайскія астравы
* Гебрыдскія астравы
* Грэчаскі архіпелаг
* Астравы Зялёнага Мыса
* Зямля Франца-Іосіфа
* Зондскія астравы
* Канадскі Арктычны архіпелаг
* Каралінскія астравы
* Кергелен
* Карэйскі архіпелаг
* Курыльскія астравы
* Малайскі архіпелаг
* Маанзундскі архіпелаг
* Новая Зеландыя
* Новая Зямля
* Новасібірскія астравы
* Нармандскія астравы
* Вогненная Зямля
* Аркнейскія астравы
* архіпелаг Пары
* Паўночная Зямля
* Сенкаку
* Салавецкія астравы
* Саламонавы астравы
* Фарэрскія астравы
* Фалклендскія (Мальвінскія) астравы
* Чылійскі архіпелаг
* Шантарскія астравы
* Шпіцберген
* Паўднёвыя Шэтландскія астравы
* Японскія астравы

## Гл. таксама 
* Фернанду-ды-Наронья


Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Гайна (рака)

**Гайна, Гойна** — рака ў Мінскай вобласці, правы прыток Бярэзіны (басейн Дняпра). Даўжыня 100 км. Вадазбор 1670 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 11,7 м³/с. Агульнае падзенне 100,7 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,01 ‰.

## Назва 
На думку У. Тапарова, назва магчымага балцкага паходжання.

На думку В. Жучкевіча, найбольш верагодна сувязь назвы ракі Гайна са словам *гай* — «невялікі лісцевы лес».

На думку А. Рогалева, назва звязаная з беларускім дыялектным *гайна* — «гняздо, логавішча, часовае жытло», сербска-харвацкім *гайніца* — «ворная зямля, якая ачышчана ад лесу».

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Усяжа, Лагазінка, Граба, канал Свіднянскі

**Злева**: Цна, Кішкурнянка, Зембінка, Кашанец, канал Дзікі

## На рацэ 
**Гарады**: Лагойск **Зоны адпачынку**: Гайна, Лагойшчына

## Агульнае 
Пачынаецца з крыніц на захад ад вёскі Гайна Лагойскага раёна, працякае ў Смалявіцкім і Барысаўскім раёнах, дзе за 1 км ад вёскі Весялова ўпадае ў Бярэзіну. У вярхоўі цячэ па Мінскім узвышшы, у ніжнім цячэнні — па Верхнебярэзінскай нізіне. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў канцы сакавіка — пачатку красавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 0,9—1,6 м, найбольшая 2,1 м. Рака замярзае ў сярэдзіне снежня, крыгалом у сярэдзіне сакавіка. Суднаходства за 30 км ад вусця ў высокую ваду.

Вадазбор асіметрычны, больш развіты па левабярэжжу, мае складаную форму, значна расшыраны ў ніжнім цячэнні. Займае паўночна-ўсходнюю частку Мінскага ўзвышша. Глебы сугліністыя і супясчаныя. Лясы на вадазборы займаюць 41 % тэрыторыі. Балоты нізінныя. Азёр мала. Найвялікшае з іх — возера Вялікае ў басейне ракі Усяжа.
 
Рэчышча ў вярхоўі каналізаванае на 9 км (ад вёскі Гайна да вёскі Кузевічы), на астатнім працягу звілістае. Шырыня ракі ў межань у вярхоўі 2—4 м, ніжэй 10—16 м, у вусцевай частцы да 20 м. Берагі стромкія, часта абрывістыя, вышынёй 1—4 м.

Даліна трапецападобная, ніжэй упадзення Цны невыразная, шырыня яе ад 0,8—1,2 км у верхнім цячэнні да 2,5—3 км у ніжнім. Пойма да вёскі Свідна адсутнічае, на астатнім працягу двухбаковая, шырынёй 1—1,5 км.

Рэжым Гайны вывучаецца з 1926 года, назіранні праводзіліся на 7 гідралагічных пастах, з іх дзеючы — Гайна (з 1951 г.).

## Гл. таксама 
* Балота Карма

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Рыбалоўна-турыстычны партал FishTour.BY 

Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны
Катэгорыя:Рэкі Лагойскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Смалявіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Барысаўскага раёна
Уша (прыток Бярэзіны)

**Уша́** — рака ў Смалявіцкім, Чэрвеньскім і Бярэзінскім раёнах Мінскай вобласці, правы прыток ракі Бярэзіна (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 89 км. Плошча вадазбору 725 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 4,2 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,6 ‰.

## Назва 
Корань *Uš-* з’яўляецца варыянтам кораня *Us-*. Абодва аднолькава ад індаеўрапейскага **aus- / *us-* «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае *aušra* «зара», *apy-ūšris* «час перад світанкам», латышскае **Ūss* (балцкае боства зары). Балцкія гідронімы з коранем *Us- / Uš-* матываваныя блішчастасцю воднай паверхні, адпаведна назва Уша значыць «Блішчастая (рака)».

## Гідраграфія 
Пачынаецца за 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Смольніца Смалявіцкага раёна, вусце за 4,5 км на ўсход ад вёскі Уша Бярэзінскага раёна. Цячэ пераважна па паўднёва-ўсходніх схілах Мінскага ўзвышша. Найвышэйшы ўзровень вады ў сярэдзіне красавіка. Замярзае ў канцы лістапада, крыгалом у сярэдзіне сакавіка. Прымае сцёк з меліярацыйных каналаў.

Даліна ракі да вёскі Уборкі Чэрвеньскага раёна невыразная, на астатнім працягу трапецападобная; шырыня яе 0,9—1,2 км, найбольшая каля 3,5 км. Схілы спадзістыя, вышынёй 5—20 м. Пойма двухбаковая (шырыня 100—200 м), да вусця ракі Маконь забалочаная і парослая лесам, ніжэй перасечаная, пясчана-тарфяністая.

Рэчышча ад вытоку на працягу 13,9 км каналізаванае, на астатнім працягу ўмерана звілістае. У вусці ракі пратокі і астравы. Берагі пераважна стромкія і абрывістыя.

Асноўныя прытокі справа: Клёнаўка, Беліца; злева: Маконь, Рэчка.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Рака Уша (басейн ракі Днепр) 

Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны
Катэгорыя:Рэкі Смалявіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Чэрвеньскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Бярэзінскага раёна