Армія Халлера

]]
 і Канады накіроўваюцца ў Францыю]]
 — танк FT-17]]
]]
, 11 лістапада 2007 г.]]

]]

**Войска Польскае ў Францыі**, таксама вядомая як **Блакітная армія** ( фр. ''L'Armée bleue,'' ад колеру формы) або **Армія Галера** — польскае добраахвотніцкае вайсковае фармаванне, створанае падчас Першай сусветнай вайны ў 1917 годзе ўказам прэзідэнта Францыі Раймона Пуанкарэ ад 4 чэрвеня 1917 года па ініцыятыве Рамана Дмоўскага і Польскага нацыянальнага камітэта на чале з ім. Да перадыслакацыі ў Польшчу яна падпарадкоўвалася французскаму камандаваню.

## Перадгісторыя 
Неўзабаве, пасля пачатку Першай сусветнай вайны палякі  Францыі звярнуліся да французскага ўрада з просьбай аб стварэнні ўзброеных сіл ў Францыі. 21 жніўня 1914 года французскі ўрад даў згоду на ініцыятыву палякаў. Армія была арганізавана на аснове добраахвотнага набору з ліку палякаў, якія служылі ў французскай арміі, польскіх ваеннапалонных з армій Цэнтральных дзяржаў і польскіх эмігрантаў з Францыі, ЗША, Канады і Бразіліі. Некалькі сотняў палякаў, пераважна членаў Саюза Стральцоў і Сокала, з'явіліся ў пункты рэгістрацыі. Першая рота польскіх рэкрутаў, колькасцю 180 чалавек, была адпраўлена ў трэніровачны лагер у Баёне (адсюль і назва папярэднікаў Блакітнай Арміі «Баёнчыкі») 25 жніўня 1917 г. Пасля навучання, «Баёнчыкі» былі ўключаны ў склад 1-га палка Замежнага легіёна ў якасці 2-й роты. Сцяг «Баёнчыкаў» быў распрацаваны Ксаверыем Дунікоўскім і быў упрыгожаны Ваенным крыжом, якім рота была ўзнагароджана ў 1918 годзе. Вылучэнне «Баёнчыкаў» у польскае нацыянальнае падраздзяленне сустрэла супраціў з боку Расіі, праз што рота лічылася французскім падраздзяленнем.

Фарміраванне польскіх падраздзяленняў у Францыі аднавілася пасля падпісання прэзідэнтам Раймон Пуанкарэ ўказа ад 4 чэрвеня 1917 года.   Прызнанне Польскага нацыянальнага камітэта як афіцыйнага прадстаўніка палякаў Францыяй, Італіяй, Вялікабрытаніяй і ЗША адбылося ў верасні 1917 года, што дазволіла падпарадкаваць армію польскаму камандаванню.  Згодна з пагадненнем французскага ўрада з Польскім нацыянальным камітэтам, апошні атрымаў поўны палітычны кантроль над арміяй 28 верасня 1918 года. У выніку пагаднення яна была прызнана «аўтаномнай саюзнай арміяй, якая змагаецца пад выключным польскім камандаваннем». Французскага камандзіра змяніў генерал Юзаф Галер 4 кастрычніка 1918 года, што паўплывала на з'яўленне другога неафіцыйнага наймення - Армія Галера.

Праз месяц, у лагеры Сілье-ле-Гільём (дэпартамент Луар), былі сфарміраваны першыя польскія падраздзяленні, а 8 студзеня 1918 года быў сфарміраваны 1-ы польскі стралковы полк з двух батальёнаў (камандзір: палкоўнік Ясенскі). Аснову палка складалі палякі з ЗША, якія адгукнуліся на заклік Ігнацыя Яна Падэрэўскага, а таксама эмігранты з Канады і Францыі. Пазней да шэрагаў далучыліся палякі з расійскіх дывізій у Францыі. Афіцэрскі склад быў пераважна французскім. У чэрвені адбылася цырымонія ўручэння палкам сцягоў, ахвяраваных гарадамі Парыж, Нансі, Вердэн і Бельфор.

Першым камандзірам быў француз, генерал Луі Аршынар. З польскіх падраздзяленняў у фінальных бітвах Першай сусветнай вайны ўдзельнічаў толькі 1-ы стралковы полк, з ліпеня 1918 года ў Шампані, а з сярэдзіны кастрычніка 1918 года — таксама 1-я польская стралковая дывізія, якая займала ўчастак фронту ў Вагезах.

Заканчэнне ваенных дзеянняў на Захадзе паскорыла арганізацыйнае развіццё арміі. Шматлікія цяжкасці, звязаныя з наборам і ўключэннем палякаў у армію, асабліва ў Італіі, адпалі. У Італіі было завербавана каля 25 000 салдат — былых ваеннапалонных з аўстра-венгерскай арміі. Армія генерала Галера была арганізавана на аснове карпусоў і дывізій, арганізацыйна эквівалентных французскай арміі, абсталяваных і ўзброеных тэхнікай і зброяй з дэмабілізаваных французскіх частак. Армія прыняла нябесна-блакітную форму, адсюль і яе мянушка «Сіняя». Армія Галера была найлепш падрыхтаваным, узброеным і абсталяваным структурным элементам Войска Польскага на той момант.

Па стане на 1 красавіка 1919 года арганізацыя арміі была наступнай:

* 1-ы корпус, генерал Дамінік Джозэф Одры
** 1-я стралковая дывізія, генерал Жазеф Жан Бернар
*** 1-ы польскі стралковы полк
*** 2-гі польскі стралковы полк
*** 3-ці польскі стралковы полк
** 2-я стралковая дывізія, генерал Луі Мадэлон
*** 4-ы польскі стралковы полк
*** 5-ы польскі стралковы полк
*** 6-ы польскі стралковы полк
** 3-я стралковая дывізія, генерал Эжэн-Агюст Петыдэманж
*** 7-ы польскі стралковы полк
*** 8-ы польскі стралковы полк
*** 9-ы польскі стралковы полк
* III корпус, генерал Андрэ Жозэф Эмануэль Маснэ (з 28 сакавіка 1919 г.)  .
** 6-я стралковая дывізія генерала Дэні дэ Шампо
*** 10-ы польскі стралковы полк
*** 11-ы польскі стралковы полк
*** 12-ы польскі стралковы полк
** 7-я стралковая дывізія, генерал Ларан Луі Адрыян Бонін
*** 19-ы польскі стралковы полк
*** 20-ы польскі стралковы полк
*** 21-ы польскі стралковы полк

Акрамя таго, у маі-чэрвені 1919 года быў сфарміраваны вучэбная дывізія генерала Леонса Шарля Майнэвіля, у склад якога ўваходзілі:

* пяць пяхотных палкоў
* адзін кавалерыйскі эскадрон
* адзін інжынерны батальён.

Пасля вайны, колькасць асабістага складу арміі значна павялічылася; тады яна складалася з двух карпусоў — I і III, дзвюх асобных стралковых дывізій, танкавага палка і авіяцыйных частак.

## Склад арміі 
### I корпус 
*Сфарміраваны на базе 36-га французскага корпуса*

* **1-я польская стралковая дывізія** — пазней 13-я Крэсовая пяхотная дывізія
** 1-ы Польскі стралковы полк — пазней 43-ці стралковы полк легіёна Баёнчыкаў
** 2-гі Польскі стралковы полк — пазней 44-ы стралковы полк Амерыканскага легіёна
** 3-ці Польскі стралковы полк — пазней 45-ы Крэсовы стралковы пяхотны полк
* **2-я Польская стралковая дывізія** — сфарміравана на базе 2-й Мараканскай дывізіі (пазней 11-я Карпацкая пяхотная дывізія)
** 4-ы польскі стралковы полк — сфарміраваны ў Італіі ў лагерах для ваеннапалонных у Санта-Марыі і Казаджове каля Мілана. Вядомы з лістапада 1918 года як *1-ы польскі стралковы полк імя* *Я. Г. Дамброўскага.* На пачатку студзеня 1919 года адправіўся ў Францыю і быў перайменаваны *ў 4-ы польскі стралковы полк.* Пасля прыбыцця ў Польшчу называўся 46-м Крэсовым стралковым пяхотным палком, а з 1921 года — 5-м Падгальскім стралковым палком.
** 5-ы польскі стралковы полк — сфарміраваны ў снежні 1918 года ў Санта-Марыя-Капуа-Ветэрэ як *1-ы батальён 2-га польскага стралковага палка імя* *Т. Касцюшкі.* У студзені 1919 года прыбыў у краіну і стаў кадравым складам *5-га польскага стралковага палка* Быў дыслакаваны ў Грубешаве У верасні 1919 года быў перайменаваны ў 47-ы Крэсовы стралковы пяхотны полк, а 10 кастрычніка 1921 года атрымаў канчатковую назву 6-ы Падгальскі стралковы полк.
** 6-ы Польскі стралковы полк — пазней 48-ы Крэсовы стралковы пяхотны полк
* 1-ы цяжкі артылерыйскі полк

### II корпус 
Польскія вайсковыя фарміраванні ў Расіі, якія таксама падпарадкоўваліся арміі Галера:

* **4-я польская стралковая дывізія** генерала Люцыяна Жалігоўскага, якая дзейнічала на Кубані. Пазней вядомая як 10-я пяхотная дывізія
** 13-ы Польскі стралковы полк — пазней 28-ы Канеўскі стралковы полк
** 14-ы Польскі стралковы полк — пазней 29-ы Канеўскі стралковы полк
** 15-ы Польскі стралковы полк — пазней 31-ы Канеўскі стралковы полк і 49-ы Гуцульскі стралковы полк
** 1-ы ўланскі полк
** 6-ы ўланскі полк
* **5-я Польская стралковая дывізія**, таксама вядомая як Сібірская дывізія, пад камандаваннем палкоўніка Валерыяна Чумы. Пазней вядомая як 30-я Палеская пяхотная дывізія
** 16-ы Польскі стралковы полк — сфарміраваны 1 ліпеня 1918 года ў Сібіры як *1-ы Польскі стралковы полк імя* *Тадэвуша Касцюшкі.* Пазней вядомы як 82-гі Сібірскі пяхотны полк
** 17-ы Польскі стралковы полк — пазней 83-ці Палескі стралковы полк
** 18-ы Польскі стралковы полк — пазней 84-ы Палескі стралковы полк

### III корпус 
*сфарміраваны на базе 38-га французскага корпуса*

* **3-я польская стралковая дывізія** — сфарміравана ў Дарн'е на базе французскай 71-й дывізіі
** 7-ы Польскі стралковы полк — да сакавіка 1920 года як *49-ы Крэсовы стралковы полк* ; пазней аб'яднаны з 65-м Старагардскім пяхотным палком
** 8-ы Польскі стралковы полк — пазней 50-ы Крэсовы стралковы пяхотны полк
** 9-ы Польскі стралковы полк — пазней 51-ы Крэсовы стралковы пяхотны полк
* **6-я польская стралковая дывізія** — сфарміравана ў Аршы на базе французскай 74-й дывізіі. Пазней вядомая як 12-я пяхотная дывізія
** 10-ы Польскі стралковы полк — пазней 52-гі Крэсовы стралковы пяхотны полк
** 11-ы Польскі стралковы полк — пазней 53-і Крэсовы стралковы пяхотны полк
** 12-ы Польскі стралковы полк — пазней 54-ы Крэсовы стралковы пяхотны полк
* 3-ці цяжкі артылерыйскі полк

### Незалежныя падраздзяленні 
* 7-я польская стралковая дывізія — сфарміравана ў Лурэ на базе французскай 154-й дывізіі
** 19-ы польскі стралковы полк
** 20-ы польскі стралковы полк
** 21-ы польскі стралковы полк
* Навучальны аддзел
* 1-ы танкавы полк .

### Кавалерыя Войска Польскага ў Францыі 
Паміж сакавіком і траўнем 1919 года ў Францыі былі сфарміраваны тры палкі лёгкай кавалерыі і адзін вучэбны эскадрон. Кожны полк павінен быў складацца з двух эскадронаў, кожны з якіх, у сваю чаргу, складаўся з двух эскадронаў і кулямётнага ўзвода. У прынятай арганізацыі полк быў кавалерыйскай адзінкай, а эскадрон — тактычнай адзінкай. Колькасць эскадронаў была роўная колькасці стралковых дывізій. Эскадроны павінны былі дзейнічаць як дывізійная кавалерыя.

* 1-ы полк лёгкай кавалерыі — падпалкоўнік Маўрыца Гансоўскі 
* 3-ці лёгкі кавалерыйскі полк — падпалкоўнік дэ Эрмальт 
* 4-ы лёгкі кавалерыйскі полк
* навучальная эскадрылля

Навучанне праходзіла ў французскіх казармах у дэпартаментах Ормія, Сарт і Верхняя Сона.

У чэрвені і ліпені 1919 года кавалерыя была рэарганізавана: 4-ы пяхотны полк быў перайменаваны ў 1-ю дывізію 1-га палка Крэсовых драгун, а 1-ы і 3-ці лёгкія кавалерыйскія палкі былі аб'яднаны ў 4-ы палок крэсовых драгун.

### Польская армейская авіяцыя ў Францыі 
* 39-я эскадрылля
* 59-я эскадрылля
* 66-я эскадрылля
* 162-я эскадрылля
* 580-я эскадрылля
* 581-я эскадрылля
* 582-я эскадрылля
* 1 аэрапарк
* Французская пілотная школа

## Перадыслакацыя ў Польшчу 
Пасля працяглых перамоваў з Англіяй і Германіяй адносна праходу польскай арміі праз Гданьск, 8 красавіка генерал Фош выдаў загад аб парадку і дате адпраўлення:

* 14 красавіка: штаб генерала Галера, 1-я дывізія, авіяцыйныя часткі
* 22 красавіка: 2-і дывізіён
* 6 мая: 3-ці дывізіён
* 13 мая: 6-я дывізія
* 3 чэрвеня: 7-я дывізія

Войскі праехалі праз Германію без зброі, якую перавозілі ў асобных запячатаных вагонах. Для ўрэгулявання спрэчак да кожнага цягніка былі прызначаны два афіцэры саюзнікаў. Услед за I корпусам таксама быў адпраўлены васьмідзённы запас ежы для 50 000 чалавек і 10 000 коней. 

16 красавіка генерал Галер і частка штаба адправіліся першым цягніком, які перасек польскую мяжу ў ноч з 19 на 20 красавіка 1919 года і стаў першым транспартам салдат арміі, які прыбыў на польскую зямлю ў Каколева. Юзаф Галер даслаў тэлеграму з Лешна Юзафу Пілсудскаму.. Генерал атрымаў тэлеграму з наступным адказам (арыгінальны правапіс)  :

*"У нядаўна заваяванай Вільні, я з задавальненнем атрымаў данясенне з заходеяга кутка краіны ад генерала аб яго прыбыцці ў краіну. Калі ласка, ад майго імя выкажыце падначаленым яму афіцэрам і салдатам маю радасць з нагоды іх прыбыцця на Радзіму і маю ўпэўненасць у тым, што, як кожны сапраўдны польскі салдат, яны пераможна абароняць пагражаемыя межы краіны."*

26 красавіка 1919 года гэтыя часткі былі перакінуты ў Хелм. У маі 1919 года гэтыя войскі былі адпраўлены на польска-савецкі фронт і пасля гэтага прынялі ўдзел у шматлікіх бітвах з Чырвонай Арміяй — у першую чаргу з кавалерыяй генерала Сямёна Будзённага. Часткі арміі былі перакінуты дадому з красавіка па чэрвень 1919 года. У той час армія налічвала каля 70 000 тысяч салдат у пяці пяхотных дывізіях, вучэбнай дывізіі, танкавым палку і сямі авіяцыйных эскадрыллях. Яна таксама прывезла вялікую колькасць тэхнікі і ўзбраення, што дазволіла пераўзброіць часткі Войска Польскага, якія фарміраваліся ў краіне. Большасць афіцэраў былі французамі, а з верасня 1919 года іх замянілі польскія афіцэры. Многія французскія афіцэры заставаліся ў польскай арміі да канца 1920 года. Армія таксама прыняла ўдзел у польска-ўкраінскай вайне ва Усходняй Галіцыі і Валыні, утварыўшы аснову Галіцкага фронту. У кастрычніку 1920 года дывізія была перайменавана *ў 2-гі конны стралковы полк* і атрымала гарнізон у Грубешаве.

1 верасня 1919 года камандаванне арміі і карпусоў было рэфармавана, а дывізіі пасля рэфармавання і перайменавання была арганізацыйна ўключана ў склад Войска Польскага ў верасні 1919 года. Такім чынам, з 2-й стралковай дывізіі (ДС) была створана 11-я пяхотная дывізія (ПД), з 6-й стралковай дывізіі — 12-я ПД, з 1-й стралковай дывізіі — 13-я ПД, а з 7-й стралковай дывізіі — 18-я ПД. З 3-й стралковай дывізіі была створана група генерала Петыдэманье, з 7-й стралковай дывізіі — група генерала Баніна, а з (навучальнай) вучэбнай дывізіі — група генерала Транье. З палкоў Галера былі створаны 1-ы танкавы полк і 3-ці, 4-ты, 5-ты, 6-ты і 10-ты Падгальскія стралковыя палкі. 4-ы, 5-ы, 6-ы і 10-ы конна-стралковыя палкі, а таксама 4-ы, 16-ы, 17-ы, 18-ы і 19-ы авіяцыйныя эскадрыллі Войска Польскага таксама мелі галерыянскія радаводы. Гэтыя падраздзяленні ваявалі ў польска-савецкай вайне, а пасля перыяду службы ў мірны час — у абарончай вайне 1939 года.

У перыяд нарастання напружанасці з Германіяй, перад падпісаннем Версальскага мірнага дагавора, часткі «Сіняй арміі» былі перакінутыя на заходнюю мяжу, утварыўшы асноўныя сілы Паўднёва-Заходняга і Паўднёвага франтоў.

Пасля заканчэння вайны члены Заканадаўчага сейма ад Нацыянальнага хрысціянскага рабочага клуба, у тым ліку Бігонскі, святар доктар Уладзіслаў Хшаноўскі, Фіёлка і іншыя, запатрабавалі, каб дэмабілізаваных салдат Блакітнай арміі ўзялі пад сваю апеку і ставіліся да іх на роўных умовах з салдатамі 5-й Сібірскай дывізіі.

У Польскай Рэспубліцы існавала Асацыяцыя ветэранаў былой Войска Польскага ў Францыі

## Ушанаванне памяці 
* У Шчэціне ў 2020 годзе рашэннем гарадскога савета  была створана кальцавая развязка «Сіняя армія».
* Гісторыя салдат *Блакітнай Арміі* стала тэмай дакументальнага фільма Лешака Вішнеўскага 2017 года пад назвай «Блакітная Армія 1917-1919»
* 9 кастрычніка 2023 года, дзякуючы Фонду Яна Альшэўскага «Дапамога палякам на Усходзе» і фінансавай падтрымцы Канцылярыі прэм'ер-міністра Польшчы, у Лешні, быў адкрыты помнік у памяць Блакітнай Арміі.

, прысвечаны Блакітнай арміі генерала Галера]]

## Глядзіце таксама 
* Польская армія ў Італіі 1918–1919
* Добраахвотніцкая армія (Польская Рэспубліка 1918-1939)
* Лагер Тадэвуша Касцюшкі
* Мечы Халера

## Зноскі 

## Бібліяграфія 
* *«Кніга пяхотнай славы»*, калектыўная праца, Варшава, 1992, перавыданне выдання 1939 года.
* Вітольд Ярно *1-я стралковая дывізія арміі генерала Галера*, 2006 г.   .
* Witold H. Trawiński *Odyssey of the Polish Blue Army* Ossolineum Wrocław 1989.
* Польская армія ў Францыі — Гісторыя войскаў генерала Галера за мяжой, складзена Юзафам Серацінскім, Варшава, 1929 г.
* Пол С. Валасек: *Польская армія Галера ў Францыі*, Чыкага, 2006 г.   .
* Дарота Цэгларска: *Блакітная армія*, Polska Zbrojna (штотыднёвік) №. 33 (96).
* Я. Адземкоўскі, Лексікон польска-расійскай вайны 1919–1920 гг., выдавецтва «Рытм», Варшава.
* Міхал Паўлікоўскі: *Сын Радамшчыны.* *Жыццё і дзейнасць члена парламента Другой Польскай Рэспублікі кс. д-ра Уладзіслава Хшаноўскага 1886-1933*, Стшалкуў 2011   .
* Dariusz Радзівілавіч. Польская армія ў Францыі — арганізацыя, падрыхтоўка, баявыя дзеянні (1917–1919) . « Белона ». 2, 2017 год. Варшава: Міністэрства нацыянальнай абароны . ISSN 1897-7065 .
* Марэк Солярчык: *Каталіцкае духавенства ў парламенце Другой Польскай Рэспублікі*, Варшава, 2002.
* Henryk Смачна: Кніга польскай кавалерыі 1914–1947 гг . Варшава : ТЭСКА, 1989 г., с. 148. ISBN 83-00-02555-3

## Знешнія спасылкі 
* *4 чэрвеня 1917 г. — указ прэзідэнта Францыі Раймона Пуанкарэ аб стварэнні Польскай арміі ў гэтай краіне.*

Катэгорыя:Войска Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Гісторыя Польшчы (1918—1939)
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі