Грамадзянскія пратэсты ў Сірыі (2011)

**Грамадзянскія пратэсты ў Сірыі** — пачатковая фаза вострага грамадска-палітычнага канфлікту ў Сірыйскай Арабскай Рэспубліцы (студзень—ліпень 2011 года), які паступова перарос у грамадзянскую вайну.

Першыя мірныя пратэсты ў Сірыі, што пачаліся ў студзені — лютым 2011 года, першапачаткова выглядалі толькі як частка больш шырокага рэгіянальнага руху — так званай «арабскай вясны». Дэманстрацыі былі падтрыманы заходнямі краінамі, у тым ліку і ЗША. Падобныя выступы да таго часу ўжо праходзілі ў Бахрэйне, Егіпце, Емене, Лівіі і Тунісе. Сірыйскія пратэстоўцы патрабавалі спынення надзвычайнага становішча, якое дзейнічала з 1963 года, і аднаўлення асабістых, палітычных і эканамічных свабод, ліквідацыі карупцыі.

Гвалт і жорсткасць у дачыненні да пратэстуючых прывялі да масавага дэзертырства з войска (у першую чаргу, вайскоўцаў-сунітаў) і ўзнікненню ўзброеных атрадаў апазіцыі, якія атрымалі падтрымку шэрагу рэгіянальных дзяржаў і Захада; канфлікт перайшоў з фазы грамадзянскага непадпарадкавання ва ўзброенае паўстанне. 29 ліпеня 2011 года была ўтворана апазіцыйная Свабодная сірыйская армія, пасля чаго канфлікт перайшоў у фазу грамадзянскай вайны.

## Перадумовы сірыйскага канфлікту 
У 2006/2007 годзе сельская гаспадарка Сірыі пацярпела ад небывалай засухі. Бедства працягвалася на працягу наступных трох гадоў. Уздзеянне засухі пагоршыла шматгадовая палітыка сірыйскіх улад па стымуляванні росту сельскагаспадарчай вытворчасці, што прывяло да знясілення водных рэсурсаў і апустыньванню зямель. Ужо ў першы год засухі сельскагаспадарчыя прадпрыемствы ў паўночна-ўсходніх рэгіёнах, якія забяспечвалі збожжам усю краіну і дзве траціны сельскагаспадарчай вытворчасці Сірыі, пацярпелі крах. Доля сельскай гаспадаркі ў ВУП Сірыі ўпала з 25% (2003 г.) да 17% (2008). У 2008 годзе ўпершыню з сярэдзіны 1990-х гадоў ураду прыйшлося вырабіць буйныя закупкі пшаніцы за мяжой. За адзін год цэны на пшаніцу, рыс і корму павялічыліся больш чым у два разы. Аб’ёмы вытворчасці ў дробных і сярэдніх земляробаў і жывёлагадоўцаў упалі да нуля. Да лютага 2010 года ў сувязі з засухай і ростам цэнаў на корму было знішчана практычна ўсё пагалоўе жывёлы.

Ужо ў 2009 годзе ААН і Чырвоны Крыж паведамлялі, што ў выніку засухі ў Сірыі страцілі сродкі да існавання каля 800 тысяч чалавек, а ў 2010 годзе, паводле ацэнкі ААН, на мяжы голаду апынулася да мільёна жыхароў краіны

Лік сірыйцаў, якія вымушана пакінулі свае месцы пражывання з-за засухі, ацэньваецца ў 1,5 млн. Большасць перасялілася на ўскраіны гарадоў. Да 2010 года ўнутрана перамешчаныя асобы і іракскія бежанцы склалі каля 20% гарадскога насельніцтва Сірыі. Калі ў 2002 годзе гарадское насельніцтва краіны налічвала за 8,9 млн, то да канца 2010 года яно вырасла да 13,8 млн, гэта значыць больш чым у паўтара раза.

## Студзень—люты 2011: пачатак пратэстаў 
Першыя антыўрадавыя выступы ў Сірыі пачаліся 26 студзеня 2011 года і насілі па большай меры неарганізаваны характар.

26 студзеня ў горадзе Эль-Хасака здзейсніў самаспаленне нейкі Хасан Алі Акле. Аналагічны акт публічнага самаспалення, здзейснены 17 снежня 2010 года ў Тунісе Махамедам Буазізі, па сканчэнні некаторага часу разглядаўся многімі як падзея, што справакавала пачатак «арабскай вясны». Акцыю Хасана Алі Акле таксама назвалі «пратэстам супраць сірыйскіх уладаў», якія прывялі да супрацьстаяння ў Сірыі. 17 лютага ў Дамаску адбыўся стыхійная дэманстрацыя супраць паліцэйскага гвалту, але яе ўдзельнікаў хутка разагналі сілы бяспекі. 10 сакавіка дзясяткі сірыйскіх курдаў таксама абвясцілі галадоўку ў знак салідарнасці з іх патрабаваннямі.

12 сакавіка тысячы сірыйскіх курдаў прынялі ўдзел у акцыях пратэсту ў гарадах Эль-Камышлы і Эль-Хасака ў знак памяці 30 курдаў, забітых паліцыяй падчас беспарадкаў у сакавіку 2004 года.

15 сакавіка, у «Дзень гневу», многія сотні чалавек адгукнуліся на заклікі ў сацыяльных сетках і выйшлі на вуліцы ў Дамаску, Алепа, Дэйр-эз-Зоры, Эль-Хасаке, Дэр’а, Хаме. Гэта былі першыя пратэсты падобнага маштабу з 1980-х гадоў. Пратэстоўцы патрабавалі спынення надзвычайнага становішча, якое дзейнічала з 1963 года, вызвалення палітвязняў, аднаўлення асабістых, палітычных і эканамічных свабод, ліквідацыі карупцыі. Антыўрадавыя выступы завяршыліся сутыкненнямі з паліцыяй і затрыманнямі ўдзельнікаў. Улады адрэагавалі абяцаннямі рэформаў, адначасова заяўляючы, што беспарадкі на вуліцах сірыйскіх гарадоў — справа рук «знешніх сіл» і ананімных «правакатараў» і «падбухторшчыкаў», якія спрабуюць «стварыць хаос і беспарадкі, наносячы пашкоджанні дзяржаўнай і прыватнай уласнасці». Як адзначалася ў СМІ, каардынацыя дзеянняў пратэстуючых ажыццяўлялася праз сацыяльныя сеткі і сайт праваабарончай арганізацыі Syrian Observatory for Human Rights.

Тым часам сірыйскія палітычныя эмігранты заяўлялі пра запланаваныя акцыі ля сірыйскіх прадстаўніцтваў у ЗША і Еўропе ў падтрымку антыўрадавых пратэстаў у самой Сірыі.

18 сакавіка прайшлі антыўрадавыя выступы і сутыкненні з сіламі бяспекі ў Дамаску, Дэйр-эз-Зоры, Эль-Камышлы, Хомсе, Баніясе. Пратэстоўцы патрабавалі вызвалення палітычных зняволеных, адмены надзвычайнага становішча, грамадзянскіх свабод і спынення татальнай карупцыі урадавых чыноўнікаў.

У гэты ж дзень успыхнула паўстанне ў Дэр’а, на паўднёвым захадзе Сірыі, на мяжы з Іарданіяй. Нагодай для хваляванняў у Дэр’а паслужыла затрыманне службай бяспекі 6 сакавіка групы падлеткаў, якія распісвалі сцены дамоў і платы антыўрадавымі лозунгамі. У ходзе допытаў падлеткаў, як сцвярджалася, падвергнулі жорсткаму абыходжанню і катаванням. 18 сакавіка, калі пасля пятнічнай малітвы ў мячэці аль-Амары сваякі затрыманых прыйшлі да паліцэйскага ўчастку патрабаваць іх вызвалення, паліцыя адкрыла па іх агонь. Трое чалавек былі забітыя, і яшчэ адзін пазней памёр ад раненняў. 19 сакавіка пахаванне дваіх з загінулых, у якіх прынялі ўдзел тысячы мясцовых жыхароў, прывялі да новых беспарадкаў. Удзельнікі пахавальнай працэсіі скандавалі заклікі да «рэвалюцыі», а паліцыя спрабавала разагнаць натоўп дубінкамі і слёзацечным газам. Тым часам прэзідэнт Сірыі Башар Асад выказаў асабістыя спачуванні сем’ям загінулых, паабяцаўшы правесці дбайнае расследаванне інцыдэнту.

20 сакавіка ў горад прыбыла ўрадавая камісія для расследавання сітуацыі, якая прывяла да масавых беспарадкаў. Мясцовыя старэйшыны, напатканыя з прадстаўнікамі сірыйскага ўрада, прадставілі пералік патрабаванняў да цэнтральных уладаў, уключаючы вызваленне палітзняволеных, закрыццё ў Дэр’а ўпраўлення тайнай паліцыі, адстаўка губернатара, публічны судовы працэс над усімі, хто нясе адказнасць за расстрэл мірнай дэманстрацыі. Улады ў якасці першага кроку да прымірэння прапанавалі адпусціць затрыманых, аднак натоўп дэманстрантаў спаліў офіс кіруючай партыі Баас, палац правасуддзя і некалькі паліцэйскіх участкаў і разграмілі два офісы тэлекамунікацыйных кампаній, у тым ліку кампаніі «Сірыатель», якой валодаў буйны бізнесмен Рамі Махлюф, стрыечны брат прэзідэнта. Сілы бяспекі адкрылі па прысутным агонь на паразу. Як мінімум адзін чалавек быў забіты, дзясяткі іншых пратэстуючых атрымалі раненні.

Да гэтага часу старая частка горада перайшла пад кантроль пратэстуючых, а размешчаная там мячэць аль-Амары была пераўтвораная ў палявы шпіталь, куды дастаўляліся параненыя і пацярпелыя ў выніку прымянення слёзатачывага газу дэманстранты. Члены забароненай у Сірыі арганізацыі «Браты-мусульмане», што групаваліся вакол імама мячэці аль-Амары, узялі на сябе арганізацыю акцый пратэсту.

22 сакавіка паліцыя адкрыла агонь па калонах маніфестантаў, якія накіроўваліся ў Дэр’а з іншых гарадоў. Як перадаў тэлеканал «Аль-Джазіра», тыя мелі намер далучыцца да пратэстоўцаў. Па паведамленні «Аль-Джазіры», хваляванні перакінуліся ў два суседніх з Дэр’а населеных пункта — Джасем і Наўі. Супраць удзельнікаў акцыі пратэсту ля мячэці аль-Амары быў ужыты слезацечны газ. Па ўсім горадзе былі ўсталяваныя вайсковыя блокпасты. Мабільная сувязь і інтэрнэт былі адключаныя. Днём па дзяржаўнаму тэлеканалу было афіцыйна абвешчана, што Башар Асад адправіў у адстаўку губернатара правінцыі.

24 сакавіка, па паведамленнях відавочцаў, да 20 тысяч жыхароў прынялі ўдзел у пахаванні ахвяраў сутыкненняў з сіламі бяспекі і паліцыяй. Сілы бяспекі былі адведзены з цэнтра горада.

25 сакавіка група, якая называла сябе «Рэвалюцыя ў Сірыі 2011», размясціла ў сацыяльнай сетцы Facebook заклік да «народнага паўстання» па ўсёй Сірыі. Найбольш шматлікія акцыі пратэсту супраць дзеянняў уладаў адбыліся ў Дэр’а, дзе на вуліцы для ўдзелу ў пахавальных працэсіях выйшла да 100 тысяч чалавек. Сабраўшыся пасля пахавання на плошчы перад будынкам адміністрацыі губернатара правінцыі, пратэстоўцы спалілі плакат з выявай Башара Асада, пасля чаго павалілі, разбілі і спалілі статую яго бацькі — Хафеза Асада. З даху афіцэрскага клуба па прысутным была адкрыта стральба, што прывяло да новых ахвяр.

## Рэакцыя ўрада 
Яшчэ да пачатку паўстання ўрад Сірыі правёў масавыя арышты палітычных актывістаў і праваабаронцаў, якіх улады Асада аб’явілі «тэрарыстамі». Былі арыштаваныя лідары палітычнай апазіцыі Гасан аль-Наджар, Абас Абас і Аднан Мустафа.

Пасля пачатку масавых пратэстаў урад разгарнуў кампанію арыштаў. Па паведамленнях праваабарончых груп, былі арыштаваныя дзясяткі тысяч людзей. Быў прыняты закон, які дазваляў паліцыі і спецслужбам затрымліваць падазраванага на працягу васьмі дзён без ордэра. Арыштам падвергліся, у асноўным, дзве групы насельніцтва: палітычныя актывісты і мужчыны ў гарадах, якія выклікалі найбольшыя падазрэнні ўладаў. Многія з затрыманых падвяргаліся катаванням, збіццю і жорсткаму абыходжанню. Па звестках Human Rights Watch, на 3 ліпеня 2012 года дзейнічала па меншай меры 27 катавальных цэнтраў сірыйскіх спецслужбаў.

Прэзідэнт Асад абвясціў апазіцыю ісламскімі тэрарыстамі (Такфір), а сябе прадставіў у якасці гаранта свецкай формы праўлення. У пачатку красавіка буйныя сілы бяспекі былі накіраваны супраць намётавых гарадкоў у Латакіі. У некалькіх гарадах былі створаны сеткі блокпастоў для прадухілення дэманстрацый пратэсту. Нягледзячы на ​​гэта, масавыя пратэсты працягваліся.

## Саступкі 
На працягу сакавіка і красавіку сірыйскі ўрад, спадзеючыся аслабіць хваляванні, прапанаваў шэраг палітычных саступак і рэформаў. Быў скарочаны прызыў у армію і адпраўлены ў адстаўку губернатар правінцыі Дэр’а. Урад паабяцаў вызваліць палітвязняў, знізіць падаткі, павысіць зарплаты работнікам бюджэтнай сферы, забяспечыць больш свабоды прэсы, а таксама павялічыць магчымасці для працаўладкавання. З гэтых абяцанняў былі выкананы толькі нешматлікія.

Урад пайшоў на некаторыя саступкі мусульманам-сунітам, якія складалі ў Сірыі большасць насельніцтва, а таксама некаторым нацыянальным меншасцям. Так, была адменена забарона настаўнікам насіць на працы традыцыйнае мусульманскага покрыва — нікаб. Было зачынена адзінае ў краіне казіно. Урад таксама прадаставіў грамадзянства тысячам сірыйскіх курдаў, якія раней мелі статус «замежнікаў».

Адным з галоўных патрабаванняў пратэстуючых была адмена надзвычайнага становішча, якое дзейнічала ў Сірыі на працягу амаль 50 гадоў. Закон аб надзвычайным становішчы даваў ураду магчымасць адвольных арыштаў і забароны палітычнай апазіцыі. 21 красавіка 2011 года, пасля некалькіх тыдняў дэбатаў, Башар Асад падпісаў указ, які адмяняў надзвычайнае становішча. Тым не менш антыўрадавыя пратэсты працягваліся, паколькі актывісты руху лічылі абяцанні рэформаў занадта «туманнымі».

## Ваенныя аперацыі 
### Красавік 
Па меры працягу пратэстаў сірыйскі ўрад пачаў выкарыстоўваць для падаўлення пратэстаў рэгулярную армію, што стала новым этапам у эскалацыі канфлікту. 25 красавіка армія асадзіла горад Дэр’а, які з’яўляўся цэнтрам паўстання. Салдаты расстрэльвалі дэманстрантаў і абшуквалі хаты ў пошуках паўстанцаў; колькасць арыштаваных вылічалася сотнямі. Да 5 мая большасць пратэстаў было задушана і армія была выведзена з горада, за выключэннем невялікага гарнізона.

### Май 
Падзеі падобныя тым, што мелі месца ў Дэр’а, адбываліся таксама ў гарадах Баніяс, Хомс, Тэль-Калах, Латакія і іншых. Гвалт над насельніцтвам гарадоў працягваўся і пасля заканчэння актыўных дзеянняў. Па дадзеных сірыйскай арганізацыі па правах чалавека, на канец мая колькасць забітых перавышала 1000 чалавек.

### Чэрвень—ліпень 
]]
Па меры развіцця паўстання сілы апазіцыі станавіліся больш арганізаванымі і лепш узброенымі. Першае ўзброенае антыўрадавае выступленне мела месца 4 чэрвеня 2011 года ў горадзе Джыср аш-Шугур (правінцыя Ідліб), блізу турэцкай мяжы. Паўсталыя падпалілі ўпраўленне бяспекі пасля таго, як адтуль быў адкрыты агонь па пахавальнай працэсіі. У агні загінулі восем супрацоўнікаў бяспекі; паўсталыя занялі будынак і захапілі зброю. Сутыкненні паміж дэманстрантамі і сіламі бяспекі працягнуліся і ў наступныя дні. Некаторыя афіцэры службы бяспекі перайшлі на бок паўстанцаў пасля таго, як супрацоўнікі тайнай паліцыі пакаралі смерцю салдат, якія адмовіліся страляць у мірных грамадзян. 6 чэрвеня суніцкая міліцыя і салдаты-перабежчыкі зрабілі засаду на калону сіл бяспекі, якая накіроўвалася ў горад. Баючыся помсты арміі, члены міліцыі і перабежчыкі, а таксама каля 10 тыс. жыхароў горада беглі праз турэцкую мяжу. 30 чэрвеня масавыя пратэсты ўспыхнулі ў Алепа — найбуйнейшым горадзе Сірыі. 3 ліпеня армія ўжыла танкі ў Хаме, пасля таго, як у горадзе адбылася масавая дэманстрацыя супраць Башара Асада.

29 ліпеня група афіцэраў-дэзертыраў абвясціла аб стварэнні Свабоднай сірыйскай арміі, у якую ўвайшлі былыя сірыйскія вайскоўцы, якія перайшлі на бок паўстанцаў. ССА абвясціла сваёй мэтай адхіленне Башара Асада ад улады.

З самага пачатку беспарадкаў Турцыя аказвала актыўную дапамогу апанентам Башара Асада. Улетку некалькі тысяч праціўнікаў рэжыму і членаў іх сем’яў знайшлі прытулак на тэрыторыі Турцыі. Прэзідэнт Рэджэп Таіп Эрдаган раскрытыкаваў сірыйскія ўлады, назваўшы іх дзеянні «жахлівымі».

## Заўвагі 
Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Сірыі
Катэгорыя:Сакавік 2011 года
Катэгорыя:Красавік 2011 года
Катэгорыя:Май 2011 года
Катэгорыя:Чэрвень 2011 года
Катэгорыя:Ліпень 2011 года
Катэгорыя:2011 год у Сірыі
Катэгорыя:Акцыі пратэсту