open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фёдар Львовіч Варатынскі

**Фёдар Львовіч** (? — пасля 1480) — князь варатынскі.

Сын варатынскага князя Льва Раманавіча.

З 1427 года служыў вялікаму князю літоўскаму Вітаўту. Як князь варатынскі і адоеўскі 20 лютага 1442 года заключыў з вялікім князем Казімірам Ягелончыкам дагавор пра службу ад імя ўсіх князёў Навасільскіх. З 1448 года называецца па свайму радавому ўладанню князем Варатынскім. У 1448 годзе быў пасрэднікам свайго зяця, мажайскага князя Івана Андрэевіча, калі той звярнуўся да Казіміра Ягелончыка з просьбай пасадзейнічаць у заняцці маскоўскага стальца. У лютым 1448 года яму наданы смаленскія воласці Гарадзечна, Кавылна, Дземяна і іншыя, а ў сакавіку 1455 года Казімір Ягелончык пацвердзіў іх яму і яго дзецям «у вотчыну». Дзякуючы шматлікім наданням уладанні Фёдара Львовіча значна павялічылася і цягнулася шырокай паласой уздоўж левага берага Акі і па Угры. Яму таксама аддадзены занятыя Вялікім Княствам Літоўскім у 1447 годзе Казельск, а ў 1455 годзе Перамышль.

Жанаты з дачкой князёўнай Марыяй, дачкой князя Карыбута Альгердавіча. Жыў у Вільні.

## Літаратура 
* 
** Kuczyński S.M. Ziemie czernihowsko-siewierskie pod rządami Litwy. — Warszawa, 1936. — (Prace Ukraińskiego institutu naukowego. Tom 33).
** Баталин, А. М. Город Воротынск и князья Воротынские в истории России / А. М. Баталин. — Калуга: Золотая аллея — ИКЦ «Воротынск» , 1995 — 70,[1] с.ил. — (Калуга. Памятники краеведения). — ISBN 5-7111-0235-4
** Базилевич К. В. Внешняя политика русского централизованного государства: Вторая половина XV века / К. В. Базилевич; [Предисловие М. Е. Бычкова]. — 2-е издание. — М.: Территория, 2001. — 541, [1] с. ил. — (Памятники русской исторической мысли). — ISBN 5-900829-09-X
** Зимин, А. А. Формирование боярской аристократии в России во второй половине XV — первой трети XVI в. / А. А. Зимин; Академия наук СССР, Институт истории СССР; [Ответственный редактор [и автор предисловия] В. И. Буганов]. — М.: Наука, 1988.
** Кром, М. М. Меж Русью и Литвой: Западнорусские земли в системе русско-литовских отношений конца XV — первой трети XVI вв. / М. М. Кром; Российский государственный архив древних актов. — М.: Археографический центр, 1995. — 292, [3] с. — (Исследования по русской истории, Выпуск 4).
** Любавский, М. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания Первого Литовского Статута: Исторические очерки / Матвей Любавский. — [М., 1892].
** Шеков, А. В. Верховские княжества: (Краткий очерк политической истории XIII — середины XVI вв.) / А. В. Шеков. — Тула, 1993. — 93 с.: рис., табл. — (Труды Тульской археологической экспедиции, Выпуск 1).
* *Беспалов Р. А.* О хронологии жизни князя Федора Львовича Воротынского // Вестник РГГУ. Серия «Исторические науки. Историография. Источниковедение. Методы исторических исследований». М., 2012. № 21 (101). С. 24-40.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Князі варатынскія
Неферціці

**Неферці́ці** (Нефер-Неферу-Атон Неферціці, ст.-егіп. Nfr-nfr.w-Jtn-Nfr.t-jty, «Найпрыгажэйшая [з] прыгажунь Атона, Прыгажуня Прыйшла») — галоўная жонка (ст.-егіп. Хемет -Урт (hmt-wr.t)) старажытнаегіпецкага фараона XVIII дынастыі Эхнатона (каля 1351—1334 да н. э.), час кіравання якога адзначылася буйнамаштабнай рэлігійнай рэформай. Роля самой царыцы ў правядзенні «сонцапаклончага перавароту» спрэчная.

## Грабніца 
Мумія Неферціці не была выяўленая або апазнаная сярод ўжо знойдзеных мумій.

Да генетычнага даследавання ў лютым 2010 года егіптолагі меркавалі, што муміяй Неферціці можа быць адна з двух мумій жанчын, знойдзеных у грабніцы KV35 (па-англійску), напрыклад, мумія KV35YL. Аднак у святле новай інфармацыі гэтая гіпотэза адпрэчаная.

Адзін з археолагаў, шэраг гадоў ўзначальваў раскопкі ў Ахетатоне, піша пра легенды мясцовых жыхароў. Нібыта, у канцы XIX стагоддзя група людзей спусцілася з гор, несучы залатую труну; неўзабаве пасля гэтага ў антыквараў з'явілася некалькі залатых рэчаў з імем Неферціці. Праверыць гэтыя звесткі не ўдалося.

## Радавод 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Царыцы Старажытнага Егіпта
Пясчанка (Здзітаўскі сельсавет)

**Пясча́нка** (, ) — вёска ў Бярозаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Здзітаўскага сельсавета. Размешчана за 9 км ад Бярозы, за 11 км ад чыгуначнай станцыі Бяроза-Картузская.

## Гісторыя 
У 1563 годзе ў Дабучынскай воласці Кобрынскай эканоміі, у абшары двара Блудзенскага і войтаўства Блудзенскага. У 1716 годзе ў складзе войтаўства Блудзенскага Блудзенскага староства.

### Пад уладай Расійскай імперыі 
Пасля Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай з 1795 года ў складзе Расійскай імперыі. У 1874 годзе ў Блудзенскай воласці Пружанскага павета Гродзенскай губерні. У 1886 годзе ў Бярозаўскай воласці, дзейнічалі школа, 2 піцейныя дамы. Паводле перапісу 1897 года ў Картуз-Бярозскай воласці, дзейнічалі народнае вучылішча, хлебазапасны магазін. Побач з вёскай знаходзілася сядзіба ва ўладанні мешчаніна Антона Занозінскага.

### Найноўшы час 
З 1915 года акупіравана германскімі войскамі, з 1919 года да ліпеня 1920 года і з жніўня 1920 года — войскамі Польшчы. У ліпені 1920 устаноўлена савецкая ўлада.

З 1921 года ў складзе Бяроза-Картузскай гміны Палескага ваяводства Польшчы, з 1932 года ў Сігневіцкай гміне.

З 1939 года ў БССР, з 1940 года вёска Углянскага с/с. У 1941—1944 гг. акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі.

У 1949 годзе жыхары вёсак Здзітава, Угляны і Пясчанка былі аб'яднаны ў калгас імя Молатава, які ў 1959 годзе далучаны да саўгаса «Прамень». З 18 студзеня 1988 года ў Здзітаўскім сельсавеце.

## Планіроўка 
Планіровачна складаецца з просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўночнага захаду на поўдзень, забудова двухбаковая, рэдкая, у паўднёвай частцы ўшчыльную падыходзіць да в. Шылін.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**:
** 1886 — 24 двары, 233 жыхары.
** 1897 — 55 двароў, 337 жыхароў.
* **XX стагоддзе**:
** 1905 — 366 жыхароў.
** 1940 — 22 двары, 416 жыхароў.
** 1959 — 97 гаспадарак, 348 жыхароў.
** 1970 — 267 жыхароў.
* **XXI стагоддзе**:
** 2005 — 39 двароў, 66 жыхароў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Здзітаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Бярозаўскага раёна
Мішэль Фуко

**Мішэль Поль Фуко** (, , Пуацье — , Парыж) — французскі філосаф, тэарэтык культуры і гісторык.

## Біяграфічныя звесткі 
Атрымаў адукацыю ў Сарбоне, вывучаў псіхалогію і філасофію ў Лільскім універсітэце. Выкладаў у розных французскіх універсітэтах. З 1970 — на кафедры гісторыі сістэм мыслення ў Калеж дэ Франс.

Стварыў першую ў Францыі кафедру псіхааналізу, быў выкладчыкам псіхалогіі ў Вышэйшай нармальнай школе і ва універсітэце горада Ліль, загадваў кафедрай гісторыі сістэм мыслення ў Каллеж дэ Франс. Працаваў у культурных прадстаўніцтвах Францыі ў Польшчы, ФРГ і Швецыі. Кнігі Фуко аб сацыяльных навуках, медыцыне, турмах, праблеме вар'яцтва і сексуальнасці зрабілі яго адным з самых уплывовых мысляроў XX стагоддзя.

## Светапогляд, даследчыцкая дзейнасць 
Першая кніга — «Разумовая хвароба і асоба». Аўтар прац «Вар'яцтва і цывілізацыя», «Дысцыплінаваць і наказваць» (1975) і інш. У кнізе «Гісторыя вар'яцтва ў класічную эпоху» (1961) сцвярджаў, што ў «эпоху розуму» (канец XVII—XVIII ст.) узнікла новае разуменне вар'яцтва, калі хворых людзей пачалі заключаць у бальніцы, будаваць дамы для звар'яцелых, рыхтаваць лекараў новай спецыяльнасці. У кнізе «Нараджэнне клінікі» (1963) разглядаецца праблема ўзнікнення клінічнай медыцыны ў перыяд Вялікай Французскай рэвалюцыі. Галоўная праца М. Фуко — «Словы і рэчы» (1966) — прысвечана даследаванню гуманітарных навук і тых структур мыслення, якія ім папярэднічалі. Аўтар кнігі «Археалогія ведаў» (1969), у якой зроблена спроба апісаць новую метадалогію. У трохтомнай працы па гісторыі сексуальнасці М. Фуко зрабіў выснову пра тое, што віктарыянская эпоха была апантана сексам, аднак грамадствам дапускаліся толькі пэўныя формы адпаведнага дыскурсу.

Для сваёй работы «Археалогію ведаў» Фуко распрацаваў метад дыскурсіўнага аналізу; яго займала, як утвараецца суб’ект, сказаўшы іначай — як магчымая свабода? Фуко лічыў, што сучаснае грамадства дбае пра бачнасць свабоды, але ўсё мацней аблытвае асобу ланцугамі рафінаванага прыгнёту.

Погляды М. Фуко вызначаліся халізмам, г.зн. бачаннем сістэмы ведаў як звязанага цэлага, а не сукупнасці асобных адзінак, а таксама асаблівай увагай да слоў, сувязей паміж выказваннямі і адначасова імкненнем да выяўлення глыбінных структур дыскурсу.

Катэгорыя:Вучоныя Францыі
Катэгорыя:Памерлі ад захворванняў, звязаных са СНІДам
Эмілі Дзікінсан

**Эмілі Элізабэт Дзікінсан** (,  год, Амхерст, штат Масачусетс — 15 мая 1886 года, там жа) — амерыканская паэтэса.

## Біяграфія 
Эмілі нарадзілася ў Новай Англіі другой з трох дзяцей у пурытанскай сям’і *Эдварда Дзікінсана*, багатага адваката, кангрэсмена і *Эмілі Норкрас*. Дзедам Эмілі быў *Самуэль Фаўлер Дзікінсан*, заснавальнік *Коледжу Амхерст*. У доме Дзікінсаў прытрымліваліся строгіх пратэстанцкіх правілаў. Эмілі наведвала пачатковую школу на *Плезэнт Стрыт*, у 1840 годзе паступіла разам з сястрой у *Коледж Амхерст*, які за два гады да гэтага стаў прыймаць дзяўчынак. У каледжы Эмілі вывучала *англійскую мову*, *латынь*, *літаратуру*, *батаніку*, *геалогію*, *псіхалогію* і *арыфметыку*. Скончыла каледж у 1847 годзе, а потым, з 10 жніўня да 25 сакавіка 1848 года, вучылася ў жаночай семінарыі *Маўнт-Холіноўк*, у 16 км ад Амхерсту. Прычыны яе сыходу з семінарыі невядомыя. Пасля семінарыі Эмілі вярнулася ў бацькоўскі дом. Да канца жыцця Эмілі Дзікінсан так і не выйшла замуж і засталася ў доме бацькоў. Родны горад Амхерст Эмілі пакідала толькі некалькі разоў для падарожжаў у Філадэльфію, Вашынгтон і Бостан. Пісаць вершы яна пачала ў 30 гадоў. У 1862 годзе Эмілі даслала некалькі сваіх вершаў у выдавецтва «Atlantic Monthly», але рэдактар *Томас Хігінсан* адмовіўся іх друкаваць па прычыне неадпаведнасці прынятым стандартам вершаў таго часу. Аднак яны пасябравалі і яшчэ шмат гадоў яны перапісваліся, ў лістах Хігінсан даваў парады Дзікінсан ў справах паэзіі.

У гады жыцця Эмілі Дзікінсан было надрукавана толькі сем яе вершаў. Пасля яе смерці 15 мая 1886 года яе малодшая сястра *Лавінія* знайшла ў закрытай на ключ шафе рукапісы 1775 вершаў Эмілі.

Лавінія папрасіла дапамогі ў выданні вершаў сястры ў *Мэйбл Луміс Тод*, жонкі мясцовага прафесара астраноміі, таленавітай мастачкі і сяброўкі Эмілі. Пасля шматлікіх спробаў і пры дапамозе Томаса Хігінсана атрымалася выдаць творы Эмілі (у 1890 годзе), але вершы былі адрэдагаваны, каб дапасаваць іх да прынятых у той час эстэтычных правілаў для вершаў. Публікацыя некаторых з вершаў была адхілена з-за асцярогі публічнага меркавання. Аднак, нягледзячы на асцярогі, вершы хутка атрымалі папулярнасць. Толькі ў 1955 годзе быў надрукаваны поўны збор твораў паэтэсы.

## Творчасць 
Вершы Эмілі Дзікінсан не маюць аналагаў у паэзіі таго часу. Іх радкі кароткія, назвы, як правіла, адсутнічаюць, і часта сустракаецца незвычайная пунктуацыя і выкарыстанне загалоўных літар. Шматлікія яе вершы ўтрымліваюць матывы неўміручасці і смерці, гэтыя ж сюжэты ёсць і ў яе лістах да сяброў.

На беларускую мову вершы Дзікінсан перакладалі Рыгор Барадулін, Андрэй Хадановіч, Макс Шчур.

## Крыніцы 
## Лiтaратура 
* *Дикинсон Э.* Стихотворения. Письма. М. Изд-во «Наука». 2007

### Беларускія пераклады 
* Выбраная лірыка / Эмілі Дыкінсан. — Мінск : Зміцер Колас, 2017. — 84, [1] с. — (Паэты планеты).

## Спасылкі 
* Мой ліст — да Свету…
* Ад імя кукалкі

Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Паэты ЗША
Вуліца Урублеўскага (Гродна)

**Вуліца Урублеўскага** — вуліца ў Гродна ў мікрараёне Фарты. 

Названа ў гонар Валерыя Урублеўскага — дзеяча польскага, беларускага і міжнароднага рэвалюцыйнага руху. 

## Гісторыя 
Вуліца была забудаваная ў пачатку 1970-х гадоў, носіць назву ад часу стварэння.

## Цікавыя аб'екты 
## Літаратура 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Гродна
Катэгорыя:Фарты (жылы раён)
Рэклама

**Рэклама** (ад  — «сцвярджаць, выкрыкваць, пратэставаць») — інфармацыя, распаўсюджаная любым спосабам, у любой форме і з выкарыстаннем любых сродкаў, адрасаваная няпэўнаму колу асоб і накіраваная на прыцягненне ўвагі да аб’екта рэкламавання, фармаванне або падтрыманне цікавасці да яго і яго прасоўванне на рынку.

## Іншыя паняцці рэкламы 
**Рэклама** — галіна масавай камунікацыі, у рэчышчы якога ствараюцца і распаўсюджваюцца інфармацыйна вобразныя, экспрэсіўна суб’ектыўныя тэксты, адрасаваныя групам людзей з мэтай заахвоціць іх да вызначанага выбару або ўчынку.

**Рэклама** — аплачаная, неперсаналізаваная камунікацыя, якая ажыццяўляецца ідэнтыфікаваным спонсарам і выкарыстоўвае сродкі масавай інфармацыі з мэтай схіліць (да чагосьці) ці паўплываць (неяк) на аўдыторыю.

Выкарыстоўваюцца і больш вузкія вызначэння, напрыклад, абмяжоўваюцца толькі таварамі і паслугамі. Часам у вызначэнне ўключаюць такую прыкмету, як камерцыйныя інтарэсы.
## Сацыяльная рэклама 
### Беларусь 
У Законе Рэспублікі Беларусь «Аб рэкламе» даецца азначэнне паняцця «сацыяльная рэклама»:

рэклама правоў, ахоўных законам інтарэсаў або абавязкаў арганізацый або грамадзян, здаровага ладу жыцця, мераў па ахове здароўя, бяспецы насельніцтва, сацыяльнай абароне, прафілактыцы правапарушэнняў, ахове навакольнага асяроддзя, рацыянальнаму выкарыстанню прыродных рэсурсаў, развіццю беларускай культуры і мастацтва, міжнароднага культурнага супрацоўніцтва, дзяржаўных праграм у сферах аховы здароўя, адукацыі, культуры і спорту альбо іншых з’яў (мерапрыемстваў) сацыяльнага характару, якая накіравана на абарону або задавальненне грамадскіх або дзяржаўных інтарэсаў, не носіць камерцыйнага характару і рэкламадаўцамі якой з’яўляюцца дзяржаўныя органы;

Рэдакцыі сродкаў масавай інфармацыі абавязаны ажыццяўляць распаўсюджванне сацыяльнай рэкламы, прадастаўленай яе рэкламадаўцамі, у межах пяці працэнтаў ад аб’ёму вяшчання (асноўнай друкаванай плошчы) у суткі, адведзенага для рэкламы. Прапанаваныя рэкламадаўцам сацыяльнай рэкламы ўмовы, якія датычаць часу і спосабу яе распаўсюджвання, «з’яўляюцца абавязковымі для рэкламараспаўсюджвальніка, калі рэкламадавец звяртаецца да яго не пазней як за месяц да меркаванага тэрміну яе размяшчэння (распаўсюджвання)».

У Інстытуце журналістыкі БДУ сацыяльную рэкламу вывучаюць на кафедрах сацыялогіі журналістыкі і тэхналогіі камунікацыі. У праграме ёсць курсы «Мастацтва рэкламы», «Рэкламная камунікацыя» і іншыя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Каліта І. Беларуская рэклама: на шляху да нацыянальнага фармата. In: *Jazyk a kultúra*. 2016, roč. 67, č. 25-26, s. 17-29. https://www.ff.unipo.sk/jak/cislo25-26.html 
* Каліта I. Сацыяльная рэклама ў Беларусі. In: *Jazyk a kultúra*. 2017, roč. 8, č. 29-30, s. 52-65. https://www.ff.unipo.sk/jak/cislo29-30.html 
* Калита, И. Национальная идентичность vs. язык товарных знаков и официальных документов. // *Minulost, přítomnost a budoucnost v jazyce a v literatuře*. Sborník z Mezinárodní konference pořádané katedrou bohemistiky PF UJEP v Ústí nad Labem ve dnech 1.-3. září 2010. 1. díl — část jazykovědná. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2011, 379 с., с. 66-73.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Інстытута журналістыкі БДУ
Ісмаіль Кадарэ

**Ісмаіль Кадарэ** (; ) — вядомы албанскі паэт і пісьменнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 28 студзеня 1936 года ў Гіракастры (паўночная Албанія).

Вывучаў гісторыю і філалогію ў Тыранскім універсітэце і Літаратурным інстытуце імя Горкага ў Маскве (РСФСР). У кастрычніку 1990 года папрасіў палітычнага прытулку ў Францыі. У 1999 годзе вярнуўся ў Албанію, але рэгулярна наведваў Францыю.

Кадарэ атрымаў цэлы шэраг прэстыжных літаратурных прэмій. У 2005 годзе атрымаў Міжнародную прэмію Букера.

Памёр 1 ліпеня 2024 года ў Тыране.

## Беларускія пераклады 
* Кадарэ, Ісмаіл. Плач па Косаве // ARCHE. № 2 (3) — 1999. С. 255—270. Пер. з албанскай Андрэй Дынько і Юсуф Вроні паводле: Tri kenge zie per Kosoven. Tirana, 1998.
* Хроніка ў камені / Перакл. з албанскай Максім Мудроў. — Мн.: Выдавец А. М. Янушкевіч, 2017.

## Выбраная бібліяграфія 
* Маё стагоддзе (*Shekulli Im*) 1961
* Генерал мёртвай арміі (*Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur*) 1963
* Пра што думаюць гэтыя горы (*Përse Mendohen Këto Male*) 1964
* Вяселле (*Dasma*) 1968
* Замак (*Kështjella*) 1970
* Хроніка ў камені (*Kronikë në gurë*) 1971
* Вялікая зіма (*Dimri i Madh*) 1977
* Мост з трымя аркамі (*Ura Me Tri Harqe*) 1978
* Зламаны красавік (*Prilli i Thyer*) 1980
* Тэчка H (*Dosja H*) 1981
* Канцэрт у канцы зімы (*Koncert në Fund të Dimrit*) 1988
* Піраміда (*Piramida*) 1992
* Палац мараў (*Pallati i ëndërrave*) 1996
* Элегія для Косава 2000
* Жыццё, гульня і смерць Лула Мазрэку (*Jeta, loja dhe vdekja e Lul Mazrekut*) 2002

## Спасылкі 
* Інтэрв'ю Ісмаіла Кадарэ для Радыё Свабода з нагоды атрымання прэміі Букера
* Пераклад апавядання «Плач па Косаве» на беларускую мову, надрукаванае ў часопісе АRCHE 
* Біяграфія на сайце BBC 
* Артыкул Ісмаіла Кадарэ ў часопісе New Yorker 
* Інтэрв'ю (09/1998)  

Катэгорыя:Лаўрэаты Букераўскай прэміі
Катэгорыя:Пісьменнікі Албаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Грынцанэ Кавур

Катэгорыя:Асобы
Генрых VIII

**Ге́нрых VIII Цю́дар** (; , Грынвіч — , Лондан) — кароль Англіі з 22 красавіка 1509 года, сын і спадчыннік караля Генрыха VII, другі брытанскі манарх з дынастыі Цюдараў. Са згоды Рымскай каталіцкай царквы, англійскія каралі называліся таксама «ўладарамі Ірландыі», аднак у 1541 годзе, па патрабаванню адлучаны ад каталіцкай царквы Генрыха VIII, ірландскі парламент надзяліў яго тытулам «Кароль Ірландыі».

Адукаваны і адораны, Генрых кіраваў як прадстаўнік еўрапейскага абсалютызму, да канца царавання жорстка пераследваў сваіх сапраўдных і ўяўных палітычных апанентаў. Падчас праўлення Генрыха VIII у Англіі праведзена рэфармацыя, якую ён разглядаў як важны сродак умацавання абсалютызму і казны. Штуршком да яе правядзення паслужыла выступленне папы рымскага супраць скасавання шлюбу Генрыха VIII з Кацярынай Арагонскай і ўступлення ў шлюб з Ганнай Болейн. Пасля разрыву з папам узначаліў англіканскую царкву. У 1536 і 1539 выдаў акты пра секулярызацыю манастырскіх зямель, якія пераходзілі да новага дваранства і буржуазіі, а таксама жорсткія законы супраць сялян, сагнаных з зямель у выніку агароджванняў. У той жа час абмяжоўваў агароджванні, спрабуючы затармазіць развіццё капіталістычных адносін у вёсцы.

Генрых VIII вядомы незвычайным для хрысціяніна лікам шлюбаў — усяго ў караля было 6 жонак, з якіх ён з дзвюма развёўся, а дзвюх пакараў смерцю па абвінавачванні ў здрадзе.

Катэгорыя:Каралі англійскія
Катэгорыя:Цюдары
Спіс вуліц Гродна

У гэтым спісе прыведзены вуліцы, завулкі, плошчы, праспекты, праезды, тупікі, набярэжныя Гродна.

## Спасылкі
Кансепсьён (горад, Чылі)

**Кансепсьён** () — трэці па велічыні горад Рэспублікі Чылі з 889725 жыхароў (2002, перапіс). Плошча горада 221,6 кв. км.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 

File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|Рака Бія-Бія ў Кансепсьёне
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|

## Гл. таксама 
* Універсітэт Біа-Біа

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Кансепсьёна 

Катэгорыя:Гарады Чылі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1550 годзе
П’ер-Сімон Лаплас

**П’ер-Сімон Лаплас** (;  — ) — выдатны французскі матэматык, фізік і астраном; вядомы працамі ў галіне нябеснай механікі, дыферэнцыяльных ураўненняў, адзін са стваральнікаў тэорыі імавернасцей. Заслугі Ляпляса ў галіне чыстай і прыкладной матэматыкі і асабліва ў астраноміі велічэзныя: ён удасканаліў амаль усе раздзелы гэтых навук. Быў членам Французскага Геаграфічнага таварыства.

## Біяграфія 
Вучыўся ў школе бенедыктынцаў. З 1771 прафесар Ваеннай школы ў Парыжы, з 1790 — старшыня Палаты мер і вагі. У 1799 міністр унутраных спраў.

Навуковыя працы па нябеснай механіцы, касмагоніі, тэорыі імавернасцей (тэарэма Лапласа), тэорыі дыферэнцыяльных ураўненняў (пераўтварэнне Лапласа, ураўненне Лапласа), матэматычнай фізіцы (аператар Лапласа), малекулярнай фізіцы (закон Лапласа), акустыцы, электрычнасці і магнетызме, оптыцы, філасофіі прыродазнаўства і інш. Распрацаваў тэорыю ўзбурэнняў нябесных цел, прапанаваў новы спосаб вызначэння іх арбіт, даказаў устойлівасць Сонечнай сістэмы ў межах вельмі працяглага часу. Выказаў гіпотэзу паходжання Сонечнай сістэмы (гіпотэза Лапласа), сфармуляваў прынцып механічнага дэтэрмінізму, які стаў асновай метадалогіі класічнай фізікі. Актыўна садзейнічаў рэарганізацыі сістэмы вышэйшай адукацыі ў Францыі і ўкараненню ў практыку метрычнай сістэмы мер. У гады Французскай рэвалюцыі, разам з Лагранжам і Лежандрам, удзельнічаў у Камісіі па ўвядзенню метрычнай сістэмы.

## Ушанаванне памяці 
У гонар яго названы кратар на Месяцы.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Астраномы Францыі
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі
Катэгорыя:Матэматыкі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Францыі
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Масоны Францыі
Катэгорыя:Масоны ВУФ
Ядро Зямлі

**Ядро Зямлі** — цэнтральная геасфера Зямлі.

Існаванне ядра Зямлі ўстаноўлена нямецкім сейсмолагам Э. Віхертам у 1897. Глыбіня залягання (2900 км) вызначана ў 1910 амерыканскім геафізікам Б. Гутэнбергам. Паводле запісаў пругкіх ваганняў, выкліканых глыбокімі землетрасеннямі, верхняя мяжа ядра зафіксавана на глыбіні 2870-2920 км. На ёй папярочныя сейсмічныя хвалі затухаюць, а падоўжныя рэзка памяншаюцца (у 1,7 раза).

Ядро Зямлі падзяляецца на ўнутранае эфектыўна цвёрдае ядро радыусам 1200-1250 км і вонкавае эфектыўна вадкае ядро таўшчынёй каля 1900 км, падзеленыя прамежкавым ядром або пераходнай зонай таўшчынёй 300-400 км. Шчыльнасць рэчыва ў цэнтры Зямлі каля 13-14 г/см , на ніжняй мяжы вонкавага ядра 11,4-12,3 г/см&sup3;, а на мяжы «ядро — мантыя» — 9,5-10,1 г/см&sup3;. Маса ядра Зямлі роўная (1,85-1,91)•1027 г і складае 31-32% ад масы Зямлі. Сярэдняя дынамічная вязкасць рэчыва ядра каля 0,4 П. Такі параметр сведчыць аб перагрэве ядра і нізкай тэмпературы плаўлення рэчыва.

Тэарэтычныя і эксперыментальныя даследаванні (ударнае сцісканне металаў і іх аксідаў) уласцівасцяў хімічных сувязяў жалеза пры высокіх цісках, а таксама звесткі шчыльнасці рэчыва, хуткасці праходжання сейсмічных хваль праз ядро, пашырэнні хімічных элементаў у Сонечнай сістэме дазваляюць сцвярджаць, што ў хімічным складзе рэчыва ядра Зямлі каля 90% жалеза і 10% лёгкіх дадаткаў (сера, кісларод). Вонкавае ядро складзена з аксіду жалеза (Fe2O), унутранае — з жалеза-нікелевага сплаву Fe0,9•Ni0,1, прамежкавы слой — сульфідны.

Фігура паверхні ядра нераўнамерна адхіляецца ад фігуры эліпсоіда вярчэння ад -4 км да +6 км. Выяўленыя няроўнасці на паверхні ядра ўяўляюць сабой карані ўзыходных і сыходных канвектыўных струменяў у ніжняй мантыі Зямлі. У тэарэтычнай геафізіцы існуе меркаванне, што канвекцыя рэчыва ў вонкавым ядры ўзбуджае асноўнае магнітае поле Зямлі, а перасоўванні ўнутранага ядра адносна вонкавага складаюць векавыя варыяцыі геамагнітнага поля.

Адносна паходжання ядра Зямлі мяркуюць, што яно ўтварылася шляхам гравітацыйнай дыферэнцыяцыі першаснай Зямлі ў перыяд яе росту ці пазней (В. Гольдшміт, 1922) альбо жалезнае ядро ўзнікла яшчэ ў протапланетным воблаку (нямецкі навуковец А. Эйкен, 1944). 

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Будова Зямлі
Ядловец

**Ядло́вец**, **ядлаве́ц** (*Juniperus*) — род хвойных раслін сямейства .

## Апісанне 
Вечназялёныя дрэвы вышынёй 10—12, радзей да 30 м, ці кусты, часам сцелістыя. Дыяметр ствала да 0,5 м. Каранёвая сістэма моцная і глыбокая. Драўніна чырванаватая або бураватая, трывалая, духмяная. Большасць відаў — двухдомныя. Крона разнастайнай формы. Парасткі падоўжаныя. Лісце іглападобнае або шылападобнае, часам дарослае лісце лускападобнае, а ювенільнае — іглападобнае, звычайна накрыж супраціўнае або ў кальчаках па 3, застаецца на парастках да 5-6 гадоў. Мікрастробілы дробныя, авальныя. Пасля апладнення мегастробілы зрастаюцца паміж сабой і ўтвараюць сакаўныя шышкі (часам іх называюць шышкаягадамі або ядлоўцавымі ягадамі).

Мужчынскія шышкі дробныя, даўжынёй 0,5-8 мм, акруглыя або прадаўгаватыя, жаўтаватыя. Жаночыя шышкі (шышкаягады), даўжынёй 3-25 мм, акруглыя або авальныя, звычайна не раскрываюцца, сакавітыя, сінія, радзей чырванаватыя, звычайна з шызым налётам, спеюць у розных відаў на працягу 1-3 гадоў пасля апылення. Пасля выспявання ападаюць цалкам. Насенне бяскрылае.

## Пашырэнне 
Малапатрабавальныя да ўрадлівасці і вільготнасці глебы, засухаўстойлівыя, святлалюбныя расліны. Налічваецца 50-70 відаў, шырока распаўсюджаных пераважна ў горных абласцях умераных і субтрапічных рэгіёнаў Паўночнага паўшар’я. Часта вырошчваецца ў культуры, дзе прадстаўлены вялікай колькасцю сартоў. На тэрыторыі Беларусі адзін абарыгенны від — , утварае падлесак у хвойных і мяшаных лясах, радзей — на пераходных балотах амаль па ўсёй тэрыторыі за выключэннем паўднёвага ўсходу; таксама інтрадукавана каля 20 відаў.

Растуць марудна, жывуць да 500—1000 гадоў. Пыленне ў маі — чэрвені (у некаторых відаў восенню).

## Захворванні 
## Выкарыстанне 
Тэхнічныя, лекавыя, дэкаратыўныя расліны. Драўніна трывалая, устойлівая супраць насякомых і гніення. Салодкія пахучыя шышкаягады ядлоўца выкарыстоўваюць у харчовай і парфумернай прамысловасці; лісце і маладыя парасткі, багатыя эфірнымі алеямі, што ачышчаюць паветра ад мікробаў — у медыцыне, ветэрынарыі і парфумерыі.

Расліны аказваюць аздараўляльны ўплыў на лес — выдзяляюць фітанцыдаў больш за іншыя хвойныя. Гарадскія ўмовы пераносяць здавальняюча.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Архідныя

**Архідныя**, **Ятрышнікавыя** (*Orchidaceae*) — самае вялікае сямейства аднадольных раслін.

## Апісанне 
Шматгадовыя травяністыя расліны, наземныя (з карэнішчамі або падземнымі клубнямі) і эпіфіты. Лісце суцэльнае, у эпіфітных форм і сапратрофаў рэдукаванае да лускавінак. Кветкі няправільныя, у коласападобных ці гронкападобных суквеццях часам даўжынёю да 2-3 м, радзей адзіночныя. Калякветнік яркі, пахучы, вычварнай формы, падвоены. Ніжнія пялёсткі (т.зв. губа) складанай будовы, звычайна выступаюць з кветкі і ўтвараюць «пасадачную пляцоўку» для насякомых-апыляльнікаў. У многіх архідных магчыма самаапыленне. Характэрная асаблівасць — зрастанне тычынкі са слупком з утварэннем калонкі. Плод — каробачка. Ад апылення да выспявання насення і пладоў праходзіць да двух і болей гадоў. У некаторых відаў насенне прарастае толькі пасля пападання ў іх грыбоў, што ўтвараюць эндатрофную мікарызу

## Пашырэнне  
Сямейства аб’ядноўвае 600—700 родаў, больш за 20 тыс. відаў (паводле інш. звестак, каля 800 родаў, 35 тыс. відаў).

Пашыраны ўсюды, акрамя палярных абласцей і пустынь. Найбольш разнастайныя і шматлікія ў тропіках і субтропіках Амерыкі і Паўднёвай Азіі. На тэрыторыі Кітая растуць больш за 1600 відаў архідэй. На Беларусі 36 відаў з родаў , , , , , , , , , ,  і інш.

## Значэнне і выкарыстанне 
Лекавыя, харчовыя, дэкаратыўныя расліны. Плады ванілі выкарыстоўваюць у харчовай прамысловасці, з высушаных карэнішчаў ятрышнікаў і некаторых іншых відаў атрымліваюць лекавы сродак — . У культуру архідныя ўведзены больш за 1 тыс. гадоў назад у Кітаі. У Еўропе паявіліся на мяжы XVI—XVII ст., у пач. ХХ ст. распрацаваны спосаб іх вырошчвання ў аранжарэях з насення, заражанага грыбам-сімбіёнтам.

## Зноскі 

Катэгорыя:Сямействы раслін
Артур Рубінштэйн

{{Музыкант
 |Імя              = Артур Рубінштэйн
 |Арыгінал імя   = Artur (Arthur) Rubinstein
 |Выява      = Arturrubenstein.jpg
 |Апісанне выявы = 1937 г.
 |Дата нараджэння    = 28.1.1887
 |Месца нараджэння   = 
 |Дата смерці      = 20.12.1982
 |Месца смерці     = 
 |Краіна           =   
 |Прафесіі        = Піяніст
 |Інструменты      = Фартэпіяна
 |Жанры            = 
 |Узнагароды          = { style="background:transparent"

-
 
-

}
 |Вікісховішча        = 
}}
**Артур Рубінштэйн** (пол. Artur Rubinstein, у іншых мовах звычайна імя пішацца як *Arthur*; 28 студзеня 1887, Лодзь - 20 снежня 1982, Жэнева) — выбітны польскі і амерыканскі піяніст і музычна-грамадскі дзеяч яўрэйскага паходжання.

## Творчасць 
Творчая спадчына Рубінштэйна велізарная - у яго рэпертуар ўваходзілі сачыненні ад І. С. Баха да кампазітараў першай паловы XX стагоддзя, аднак найбольшую вядомасць яму прынесла выкананне музыкі эпохі рамантызму, у прыватнасці, Фрыдэрыка Шапена, лепшым выканаўцам твораў якога шматлікія музыкі лічаць менавіта Рубінштэйна. Яго выкананне адрозніваецца пранікнёным лірызмам і тонкай фразіроўкай, экспрэсіўнасцю і багатай гамай адценняў гучання.

## Бібліяграфія 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Запісы Рубінштэйна на сайце ArtOfPiano.ru 
* Сайт Конкурсу імя Рубінштэйна 
* Інтэрв'ю для часопіса «Далягляд» (1965 год) і аўдыёзапіс эцюдаў Шапена

Катэгорыя:Піяністы Польшчы
Катэгорыя:Піяністы ЗША
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Польшчы
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»
Катэгорыя:Рыцары-Камандоры ордэна Брытанскай імперыі
Аляксандр Васілевіч Бортнікаў

**Аляксандр Васілевіч Бортнікаў** (, , Молатаўская вобласць, РСФСР (цяпер Пермскі край, Расія) — расійскі дзяржаўны дзеяч, генерал арміі (20 снежня 2006 года). Дырэктар ФСБ Расіі (з 2008). Член савета дырэктараў Савкамфлота (да 2008 г.).

## Біяграфія 
У 1966 г. уступіў у УЛКСМ. У 1973 г. скончыў Ленінградскі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту імя акадэміка В. Н. Абразцова. Працаваў па спецыяльнасці на прадпрыемствах Гатчыны (Ленінградская вобласць).

У 1975 г. скончыў Вышэйшую школу КДБ СССР імя Ф. Э. Дзяржынскага. Праходзіў службу на пасадах аператыўнага і кіруючага складу ў контразведвальных падраздзяленнях УКДБ СССР па Ленінградскай вобласці.

Да чэрвеня 2003 г. працаваў намеснікам начальніка Упраўлення ФСБ Расіі па Санкт-Пецярбургу і Ленінградскай вобласці па контразведавальных аперацыях. З 1 ліпеня 2003 да 28 лютага 2004 г. — начальнік Упраўлення ФСБ Расіі па Санкт-Пецярбургу і Ленінградскай вобласці.

З 2 сакавіка 2004 г. — намеснік дырэктара ФСБ Расіі — начальнік Дэпартамента эканамічнай бяспекі ФСБ Расіі.

З 11 ліпеня 2004 г. — кіраўнік Службы эканамічнай бяспекі ФСБ Расіі. У 2006 г. прысвоена званне генерал-палкоўніка.

З лістапада 2004 па май 2008 гг. з'яўляўся членам савета дырэктараў ПАТ «Сучасны камерцыйны флот».

З 12 мая 2008 г. прызначаны дырэктарам ФСБ Расіі і старшынёй Нацыянальнага антытэрарыстычнага камітэта Расіі; з25 мая — пастаянны член Савета бяспекі Расійскай Федэрацыі.

## Крытыка 
У лютым 2007 г. часопіс «The New Times» спасылаючыся на крыніцу ў ФСБ напісаў, што Аляксандр Бортнікаў, быў куратарам аперацыі па ліквідацыі падпалкоўніка ФСБ Аляксандра Літвіненка.

У маі 2007 г. у выніку раследавання справы № 248089 МУС РФ у сувязі з забойствам намесніка кіраўніка Цэнтрабанка РФ Андрэя Казлова, Аляксандр Ботнікаў нібыта, курыраваў адток грошай розных камерцыйных структур, якія займаюцца продажам электронікі ў Расіі.

27 ліпеня 2015 г. было апублікавана журналісцкае расследаванне «Новай газеты», з якога вынікае, што Бортнікаў, як і шэраг іншых кіруючых супрацоўнікаў ФСБ, датычны да здзелцы з зямлёй у Адзінцоўскім раёне Маскоўскай вобласці. Паводле дадзеных, у выніку продажу 4,8 га зямлі былога ведамаснага дзіцячага садка на Рублёва-Успенскай шашы кожны ўдзельнік здзелкі атрымаў каля 2,5 млн даляраў. Па сцвярджэнні «Новай газеты», апублікаваныя расследаванні з'яўляюцца адной з прычын, у сілу якіх ФСБ прапанаваў закрыць агульны доступ да звестак Расрэестр аб уладальніках нерухомасці.

## Санкцыі 
26 ліпеня і 5 жніўня 2014 г. ў сувязі з узброенным канфліктам на ўсходзе Украіны супраць Бортнікава былі ўведзеныя санкцыі Еўрасаюза і Канады.
Хамад ібн Іса Аль Халіфа

**Хамад ібн Іса Аль Халіфа** (; нарадзіўся 28 снежня 1950 года ў Рыфе, Бахрэйн) — дзейсны кароль Бахрэйна (з 2002 года), да гэтага быў эмірам (з 1999 года). Пасля свайго бацькі кароль Хамад правёў палітычную рэформу ў каралеўстве, якая ўключала вызваленне палітычных зняволеных, надзяленне жанчын правам голаса, і правядзенне парламенцкіх выбараў.

Ён сын Ісы бін Салмана Аль Халіфа, папярэдняга эміра. Ён і яго жонка, Шаіка Сабіка бінт Ібрагім Аль Халіфа, мелі шасцёра дзяцей: Салмана бін Хамада бін Іса Аль Халіфа (нарадзіўся 21 кастрычніка 1969 года), Шэйха Абдулу (30 чэрвеня 1975 года), Шэйха Халіфа (4 ліпеня 1977 года) і Шэйха Наджла (20 мая 1981 года). Малодшы сын караля, 15-гадовы прынц Фаісал ібн Хамад Аль Халіфа, загінуў у аўтамабільнай катастрофе 13 студзеня 2006 года.

Хамад ібн Іса скончыў Кембрыджскі ўніверсітэт, вайсковыя акадэміі ў Вялікабрытаніі і Злучаных Штатах. 16 лютага 1979 года ён быў узведзены ў рыцары Ордэна Святога Міхаіла і Святога Георгія ў Вялікабрытаніі.

У 2002 годзе кароль выступіў супраць любых вайсковых аперацый Злучаных Штатаў супраць Іраку.

## Спасылкі 
* Эміры і каралі Бахрэйна 

Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў
*
Катэгорыя:Аль-Халіфа
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Каралі бахрэйнскія
Катэгорыя:Постаці бахрэйнскай палітыкі
Гараднічанская вуліца

. Дом Макавельскай на вуліцы Скалмонаўскай (цяпер на рагу Гараднічанскай і Кірава), 1887]]
**Вуліца Гараднічанская** — вуліца ў цэнтральнай частцы Гродна. Назва прысвоена з пачатку 1990-х. Даўжыня — 500 м ад вуліцы Карбышава да вуліцы Маркса.

Перасякаецца з вуліцамі Кастрычніцкая, Тэльмана, Кірава.

## Гісторыя 
Ранейшыя назвы — *Містшоўская*, *Гараднічанская* (..-1939), *Энгельса* (1939- пач. 1990-х).

Пачала фармавацца ў пачатку XVII стагоддзя.

## Цікавыя аб’екты 
* паезуіцкі манастырскі комплекс (цяпер гродзенская турма і рымска-каталіцкая курыя).

## Літаратура 
* Гродно. Энциклопедический справочник / Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 438 с., [12] л. ил.: ил.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Гродна
Вуліца Дамброўскага (Гродна)

**Вуліца Дамброўскага ** — вуліца ў Гродна ў мікрараёне Фарты.

Названая ў гонар Яраслава Дамброўскага — аднога з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў.

## Размяшчэнне 
Знаходзіцца ў Ленінскім раёне на паўночна-заходняй частцы горада ў мікрараене Фарты. Пачынаецца ад кругавога скрыжавання з бульварам Ленінскага Камсамола на поўнач, праз 1,2 км паварочвае на ўсход, заканчваецца праз 500 метраў на скрыжаванні вуліц Урублеўскага і Багуцкага.

## Гісторыя 
Вуліца ўзнікла ў савецкі час, носіць назву ад часу стварэння.

## Апісанне 
Цалкам складаецца з нумароў на няцотнай старане. На цотнай старане месціцца лясны масіў Пышкі, далей сельскагаспадарчыя землі. Жылыя дамы амаль цалкам пяціпавярховыя «хрушчоўкі».

## Транспарт 
Па ўсей даўжыні вуліцы ходзяць аўтобусы № 7, 28. На павароце вуліцы знаходзіцца канечны прыпынак аўтобуснага маршруту № 20.

Катэгорыя:Вуліцы Гродна
Катэгорыя:Фарты (жылы раён)
Дамініканская вуліца (Гродна)

**Дамініканская вуліца** — вуліца ў цэнтральнай частцы Гродна.

Пачынаецца ад вуліцы Савецкай, перасякаецца з вуліцамі Вялікая Траецкая, Малая Траецкая і заканчваецца над ярам Гараднічанкі.

## Гісторыя 
Назва савецкага часу — *Клары Цэткін*.

Сучасная назва — з пачатку 1990-х гадоў. Даўней назва *Дамініканская* належала сённяшняй Савецкай вуліцы. Назва нагадвае пра колішняе існаванне тут кляштара і касцёла дамініканцаў.

## Цікавыя аб’екты 
* Помнік генералу Сакалоўскаму (на месцы касцёла);
* Будынкі былога дамініканскага кляштара;
* Месца зруйнаванага ў XIX стагоддзі касцёла дамініканцаў

## Літаратура 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Гродна
Стары горад (Гродна)

**Стары горад** — тэрыторыя ў горадзе Гродна, абмежаваная правым берагам ракі Нёман, чыгункай, вуліцамі Савецкая і Ажэшкі, ракой Гараднічанка. Уключае таксама Каложскую гару. Планіроўка і забудова сфарміраваліся ў XII–XVII стст. У XII ст. склалася веерная сістэма планіроўкі, цэнтрам якой былі Верхні і Ніжні замкі, да якіх радыяльна сыходзіліся вуліцы Замкавая, Вялікая Траецкая і Давыда Гарадзенскага (*Новазамкавая*).
У XV–XVII стст. сфарміравалася няправільная радыяльна-кальцавая сістэма планіроўкі, цэнтрам якой стала Савецкая плошча (*Рынак*, *Рыначная*, *Ратушная*, *Парадная*, *Саборная*, *С. Баторыя*). Да яе сыходзіліся вуліцы Савецкая (*Віленская*, *Саборная*, *Дамініканская*), Замкавая, Кастрычнікая (*Рыначны завулак*), Калючынская (*Каложанская*, *Пасіянарыі*), К. Маркса (*Язерская*(*Азёрская*), *Скідзельская*, *Брыгіцкая*, *Кутузаўская*, *Купецкая*), Стэфана Баторыя (*Вялікая*, *Мяшчанская*, *Крупскай*) і Маставая. Паралельна і перпендыкулярна ішлі вуліцы Гараднічанская (*Урыцкага*), Малая Траецкая, Тэльмана (*Іванаўская*, *Гувера*), Клары Цэткін (*Звонавы завулак*, *Магістрацкая*), Кірава (*Мірніцкая*, *Рэзніцкая*, *Паліцэйская*, *Лістоўскага*), Паўлоўскага (*Жандарскі завулак*, *Пясочная*).

Да XIX стагоддзя ва ўсходняй частцы ўздоўж чыгункі склаўся шэраг прамавугольных кварталаў, узнік шэраг мерыдыяльных і перасякаючых іх вуліц. Галоўная планіровачная вось вул. Маставая — вул. Савецкая, у паўночна-заходняй частцы выходзіла на гасцінец Варшава — Вільня. Захаваліся помнікі архітэктуры: Стары замак, Новы замак, касцёл і кляштар бернардзінцаў, касцёл езуітаў, Гродзенскі касцёл і кляштар брыгітак, Каложская царква, Пакроўскі сабор, Уладзімірская царква, Вялікая харальная сінагога, будынак акруговага суда, вадацяжныя вежы, броварны завод.

## Галерэя 

Выява:Grodno_plac.jpg|Цэнтр Гродна
Выява:Hrodna_Batory_Old_Castle_cityside_2006-1.jpg|Стары замак
Выява:Klasztor_brygitek.jpg|Касцёл Брыгітак
Выява:Kalozha.jpg|Каложа

Катэгорыя:Славутасці Гродна
Катэгорыя:Гістарычныя раёны Гродна
Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс

**Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс** (нідэрл. Johannes Diderik van der Waals, , Лейдэн — , Амстэрдам) — галандскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1910).

## Дасягненні 
Большая частка прац Ван-дэр-Ваальса адносіцца да галіны тэарэтычнай малекулярнай фізікі. Ён даследаваў паводзіны малекул і займаўся тэорыямі, якія апісваюць станы матэрыі. У 1869 годзе ён адкрыў сілы ўзаемадзеяння паміж малекуламі, якія пасля былі названы яго імем — сілы Ван-дэр-Ваальса. У 1873 годзе ў сваёй дысертацыі ён развіў мадэль, якая аднастайна апісвае газападобныя і вадкія фазы рэчыва. На аснове гэтай мадэлі ён вывеў ураўненне стану, якое паказала, што пры некаторай тэмпературы знікаюць адрозненні ў фізічных уласцівасцях вадкасці і яе пара, якія знаходзяцца ў раўнавазе. Пры такой тэмпературы, званай крытычнай, шчыльнасць вадкасці і яе насычанай пары становяцца аднолькавымі і знікае бачная мяжа паміж імі.

За гэта дасягненне Ван-дэр-Ваальса атрымаў ў 1910 г. Нобелеўскую прэмію па фізіцы «за працу над ураўненнем стану газаў і вадкасцей».

## Працы 
* Die Kontinuität des flüssigen und gasförmigen Zustands (1873)
* Lehrbuch der Thermodynamik (zwei Bände, 1908—1912)

Катэгорыя:Фізікі Нідэрландаў
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Кастрычніцкая вуліца (Гродна)

]]

**Вуліца Кастрычніцкая** — вуліца ў цэнтральнай частцы Гродна. Праходзіць ад Савецкай плошчы і Савецкай вуліцы да вуліцы Вялікая Траецкая.

## Гісторыя 
Вуліца ўпершыню згадваецца ў крыніцах канца XV ст.

Гістарычныя назвы — *Рыначны завулак*, *Плябанская*, *Вуліца з Рынку побач з касцёлам* (1680), *Плябанская з Рынку* (1775), *Партыкулярная плябанская з вуліцы Віленскай* (1790), таксама ў дакументах сустракаюцца назвы *Плябанская ад Рынку да жыдоўскіх могілак* і *Плябанская праз Нямецкі рынак да Траецкай*.

## Цікавыя аб’екты 
* Пры злучэнні з Савецкай плошчай — месца зруйнаванай камуністамі Фары Вітаўта, на гэтым месцы зараз разбіты сквер.

## Літаратура 
* Ю. Гардзееў. Магдэбургская Гародня. Гародня—Wrocław, 2008. С. 132.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Гродна
Вуліца Найдуса (Гродна)

**Вуліца Найдуса** — невялікая вуліца ў цэнтральнай частцы Гродна, паміж вуліцамі Вялікая Траецкая і Савецкая.

Названа ў гонар яўрэйскага паэта, ураджэнца Гродна Лейба Найдуса.

## Гісторыя 
Старая назва — *Пясчаная*.

У 1920-я гады ў Варшаве быў створаны Камітэт і Фонд Лейба Найдуса. Іх намаганнямі ў Гродне імем паэта была названа вуліца.

## Цікавыя аб’екты 
## Літаратура 
## Спасылкі 
Катэгорыя:вуліцы Гродна
Тэрмадынамічная фаза

**Тэрмадынамі́чная фа́за** — тэрмадынамічна аднастайная па складзе і ўласцівасцях частка тэрмадынамічнай сістэмы, аддзеленая ад іншых фаз паверхнямі раздзела, на якіх скокам змяняюцца некаторыя ўласцівасці сістэмы. Іншае вызначэнне: Фаза - гамагенная частка гетэрагеннай сістэмы. У аднакампанентнай сістэме розныя фазы могуць быць прадстаўлены рознымі агрэгатнымі станамі або рознымі паліморфнымі мадыфікацыямі рэчыва. У шматкампанентнай сістэме фазы могуць мець розны склад і структуру. 

## Асноўныя паняцці 
Газ заўсёды складаецца з адной фазы, вадкасць можа складацца з некалькіх вадкіх фаз рознага складу (Ліквацыя, вадкасная нязмешваемасць), але двух розных вадкасцяў аднаго складу ў раўнавазе суіснаваць не можа. Рэчыва ў цвёрдым стане можа складацца з некалькіх фаз, прычым некаторыя з іх могуць мець аднолькавы склад, але розную структуру (паліморфныя мадыфікацыі, алатропія).

Розныя фазы валодаюць рознымі варыянтамі ўпакоўкі малекул (для крышталічных фаз, рознымі крышталічнымі рашоткамі), і, такім чынам, сваімі характэрнымі значэннямі каэфіцыента сціскальнасці, каэфіцыента цеплавога пашырэння і іншымі характарыстыкамі. Акрамя таго, розныя фазы могуць валодаць рознымі электрычнымі (сегнетаэлектрыкі), магнітнымі (ферамагнетыкі), і аптычнымі ўласцівасцямі (напрыклад, цвёрды кісларод).

## Гл. таксама 
* Правіла фаз
* Пераахаладжэнне
* Перагрэў
* Phase-change Dual — тэхналогія запісу аптычных дыскаў, заснаваная на падвойнай змене фазавага стану рэчыва.

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Фазавыя пераходы
Габрыэль Ліпман

**Габрыэль Іёнас Ліпман** (; , Бонэваіэ, Люксембург — , у моры) — французскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1908) «за стварэнне метаду фатаграфічнага прайгравання колераў на аснове з'явы інтэрферэнцыі».

## Некаторыя званні 
* Ліпман быў членам Французскай акадэміі навук і ў 1912 годзе быў абраны яе прэзідэнтам
* Замежны член Лонданскага каралеўскага таварыства
* Камандор ордэна Ганаровага легіёна

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* 

Катэгорыя:Постаці фізікіXIX стагоддзі
Катэгорыя:Постаці фізікіXX стагоддзі
Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Вуліца Ліможа (Гродна)

**Вуліца Ліможа ** — вуліца ў Гродна ў мікрараёне Дзевятоўка.

Названая ў гонар французскага горада-пабраціма Лімож.

## Гісторыя 
Вуліца носіць назву ад з'яўлення.

## Цікавыя аб'екты 
## Літаратура 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Гродна
Катэгорыя:Дзевятоўка (жылы раён)
Вуліца Леніна (Гродна)

**Вуліца Леніна** — вуліца ў цэнтральнай частцы Гродна. Даўжыня — 750 м ад вуліцы Ажэшкі да вуліцы Будзённага. Перасякаецца з вуліцай Карбышава.

Названая ў гонар расійскага тэарэтыка камунізму Уладзіміра Леніна.

## Гісторыя 
Старыя назвы — *Сафійская*, *Пілсудскага*.
 і Свята-Вольгінская царква]]

Пачала забудоўвацца ў першай палове XIX стагоддзя. Цяпер асноўную забудову складаюць дамы пачатку XX ст.

## Забудова 
### Няцотны бок 
]]
* № 9 (вул. Карбышава) — Будынак пазямельна-сялянскага банка
]]
* № 13 — Будынак даходнага дома

### Цотны бок 
* № 32 — будынак філалагічнага факультэта Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Пабудаваны ў 1967 годзе па праекце архітэктара Аляксея Сарокіна як *Дом палітычнай асветы*.
* № 22 (вул. Карбышава) — Дом урача Тальгейма

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Гродна

Катэгорыя:Вуліцы Беларусі, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна
Вуліца Максіма Багдановіча (Гродна)

**Вуліца Максіма Багдановіча** (ранейшыя назвы — **Сярэдняя** (1892), **Садовая** (1903), **Gartenstr.** (1915), **Sadowa** (1922), **Ogrodowa** (1926), **gen. Litwinowicza** (1935), **Richthofen-Str.**) — вуліца ў Гродна ў цэнтральнай частцы горада ў гістарычным раёне Новы Свет. Склалася як другасны завулак у першай палове XIX ст..

Названая ў гонар Максіма Багдановіча (1891—1917) — беларускага паэта, публіцыста, літаратурнага крытыка.

Па адрасе вул. Багдановіча, 1 знаходзіцца Дом-музей Максіма Багдановіча. Будынак узведзены ў 1883 годзе, аднак, не з'яўляецца тым самым домам, дзе жыла сям'я будучага паэта ад 1892 да 1896 года. Шыльду павесілі на яго ў савецкія часы, паколькі гэта быў найбольш прадстаўнічы з захаваных драўляных дамоў на вуліцы.

## Цікавыя аб’екты 
 на скрыжаванні вуліц 1 Мая і Максіма Багдановіча]]
* Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)

## Спасылкі 
## Зноскі 
Катэгорыя:Вуліцы Гродна
Маставая вуліца (Гродна)

**Маставая вуліца** — вуліца ў цэнтральнай частцы Гродна. Даўжыня — 700 м. Праходзіць ад Савецкай плошчы да ракі Нёман. Перасякаецца з вуліцамі Давыда Гарадзенскага, Парыжскай камуны, Падольнай.

Назва гістарычная. Вуліца вядома з XIV ст.
]]

## Цікавыя аб’екты 
* Карпусы даўняй тытунёвай фабрыкі Шарашэўскага;
* Касцёл і кляштар бернардзінцаў;
* Кляштар кармелітаў;
* Будынак абласнога драматычнага тэатра (1977—1984, архітэктары Г. Мачульскі, А. Пархута).

## Літаратура 
* Гродно. Энциклопедический справочник / Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 438 с., [12] л. ил.: ил.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Гродна
Луіджы Пірандэла

**Луіджы Пірандэла** (; 28 чэрвеня 1867, Агрыджэнта, Італія — 10 снежня 1936) — італьянскі пісьменнік, драматург.

Вучыўся ў Рымскім і Бонскім (Германія) універсітэтах. У 1898 прафесар педагагічнага каледжа ў Рыме.

Дэбютаваў як паэт у 1889 (зборнік «Радасны боль»). Раннія творы напісаны ў традыцыях верызму (зборнікі навел «Каханне без кахання», 1894; «Навелы на год», т. 1-5, 1901-19). У раманах «Адвержаная» (1901), «Нябожчык Матыя Паскаль» (1904) і інш., філасофска-псіхалагічных трагікамедыях «Шэсць персанажаў у пошуках аўтара» (паст. 1921), «Генрых IV» (паст. 1922), «Кожны па-свойму» (паст. 1924), «Сёння мы імправізуем» (паст. 1930) і інш. паказаны вобразы «негераічных» герояў, ілюзорнасць чалавечых ідэалаў, адзінота, няўстойлівасць і недасканаласць грамадскіх адносін, гульня выпадку ў лёсах людзей.

Луіджы Пірандэла адыграў значную ролю ў перабудове італьянскага і еўрапейскага тэатра XX ст. Яму прысуджана Нобелеўская прэмія па літаратуры 1934.

Апавяданне Пірандэла «Пара жаўрукоў» на беларускую мову пераклаў Валерый Буйвал.

## Спасылкі
* Пара жаўрукоў 

Катэгорыя:Італьянскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Італіі
Катэгорыя:Драматургі Італіі
Катэгорыя:Італьянскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Італіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Выпускнікі Бонскага ўніверсітэта
Вуліца Стэфана Баторыя (Гродна)

**Вуліца Стэфана Баторыя** — вуліца ў цэнтральнай частцы Гродна. Праходзіць ад вуліцы Парыжскай камуны да вуліцы Карла Маркса. Прымыкае да Савецкай плошчы. Даўжыня — 300 м.

Названа ў гонар караля Рэчы Паспалітай, вялікага князя літоўскага Стэфана Баторыя. Назва нададзена ў пачатку 1990-х.

## Гісторыя 
Старыя назвы — *Мяшчанская*, *Н. Крупскай* (пачатак 1990-х).

## Цікавыя аб’екты 
* Батораўка — частка палаца Стэфана Баторыя

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Гродна
Лімож

**Лімо́ж** (, ) — горад у Францыі, галоўны горад гістарычнай вобласці Лімузен і прэфектура (адміністрацыйны цэнтр) дэпартамента Верхняя В’ена. Насельніцтва 139 тыс. (2006).

## Гісторыя 
Лімож быў заснаваны пры рымскім імператары Аўгусце ў 10 г. да н.э. Гэта быў рымскі Аўгустарытум; ў перыяд Рымскай імперыі — адзін з значных цэнтраў Галіі. Потым горад быў перайменаваны ў Лемавік (па назве мясцовага Гальскага племя). Адзін з найстарэйшых ачагоў хрысціянства ў Галіі; з яго выйшлі чатыры Папы рымскія; да рэвалюцыі Лімож быў галоўным горадам правінцыі Лімузен, у ім было больш за 40 манастыроў.

У пачатку XX стагоддзя даведнікі адзначалі такія славутасці Ліможа, як ліцэй, духоўная семінарыя, падрыхтоўчая школа медыкаў і фармацэўтаў, бібліятэка з 23 000 тамоў, музей прадметаў з фарфору, карцінная галерэя, некалькі навуковых таварыстваў.

Падчас Другой сусветнай вайны Лімож стаў адным з важных ачагоў руху Супраціўлення.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Эцьен П’ер Вантэна (1757—1808) — французскі батанік і міколаг.
* Мары Франсуа Садзі Карно (1837—1894) — французскі інжынер і палітык, прэзідэнт Францыі.
* Поль-Элье Рансон (1864—1909) — французскі мастак, дызайнер і графік.
* П’ер Агюст Рэнуар (1841—1919) — французскі мастак, графік і скульптар, адзін з заснавальнікаў імпрэсіянізму.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Новай Аквітаніі
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Верхняя В’ена
Вуліца Міхася Васілька (Гродна)

**Вуліца Міхася Васілька** — вуліца ў цэнтральнай частцы Гродна. Даўжыня — 500 м. Праходзіць ад вуліцы Кірава да Тэлеграфнай. Перасякаецца з вуліцамі Паўлоўскага, Карбышава.

Названая ў гонар беларускага паэта Міхася Васілька.

## Гісторыя 
Старыя назвы — *Пясчаная*, *Чапаева*.

## Цікавыя аб’екты 
* Помнік Чапаеву

## Літаратура 
* Гродно. Энциклопедический справочник / Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 438 с., [12] л. ил.: ил.
* Вячаслаў Кот. Вуліца Васілька ў Гродна раней называлася Пясочная // «Гродзенская праўда», 16.04.2009 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Гродна