open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Квакшы

**Ква́кшы** (*Hylidae*) — сямейства бясхвостых земнаводных.

Даўжыня цела складае 2-13,5 см. Афарбоўка квакшаў прыкметна мяняецца ў залежнасці ад тэмпературы і вільготнасці навакольнага асяроддзя. У большасці відаў кончыкі пальцаў расшыраны на канцы ў дыскі-прысоскі, якія з'яўляюцца прыстасаваннем да лажання па вертыкальных паверхнях.

Кормяцца квакшы ў асноўным дробнымі насякомымі і іх лічынкамі. Здабычу захопліваюць доўгім языком. Самкі адкладваюць да 1000 ікрынак.

Пашыраны пераважна ў тропіках Амерыкі і Аўстраліі. Жывуць у асноўным на дрэвах. Актыўныя ўначы.

Сямейства ўключае каля 580 відаў. Найбольшы род — сапраўдныя квакшы (*Hyla*), каля 450 відаў. На Беларусі адзіны від — квакша звычайная (*Hyla arborea*, драўнянка).

Жывуць у няволі.

Image:Hyla gray treefrog.jpg|*Hyla versicolor*, Паўночнаамерыканская шэрая квакша
Image:L wilcoxi.jpg|*Litoria wilcoxi*
Image:Hylidae 001.jpg|*Hyla japonica*, Квакша японская
Image:Hyla sarda03.jpg|*Hyla sarda*, Квакша сардзінская


Катэгорыя:Сямействы земнаводных
Арафурскае мора

**Арафу́рскае мо́ра** (, ) — мора ва ўсходняй частцы Індыйскага акіяна (па іншых дадзеных адносіцца да Ціхага акіяна) паміж Аўстраліяй і астравамі: Танімбар, Кай і Новая Гвінея. З усходу, праз праліў Торэса злучаецца з Каралавым морам, з захаду мяжуе з марамі Тымор, Банда і Серам, з поўдня з залівам Карпентарыя.

* Плошча паверхні 1290 (1017, 1037) тыс. км²
* Сярэдняя глыбіня каля 200 м (глыбіня ў большай частцы да 200 м)
* Найбольшая глыбіня 3680 м
* Тэмпература вады ад 25 °C да 28 °C
* Салёнасць 35—35 ‰
* Прылівы да 7,6 м (Новая Гвінея)

Большая частка дна мора — гэта шэльф пакрыты пяском і вапняком. У глыбінных частках мора (паўночна-заходніх), знаходзяцца сейсмічна актыўныя зоны. Арафурскае мора з’яўляецца мелкім трапічным морам, у яго водах часта нараджаюцца трапічныя тайфуны. У мора ўпадае рака Дыгул.

Назва мора паходзіць ад племені Алфула (людзі лесу).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Моры Індыйскага акіяна
Карпентарыя

thumb|right|Месцазнаходжанне заліва Карпентарыя
**Карпента́рыя** () — заліў Арафурскага мора на поўначы Аўстраліі. Абмежаваны паўастравамі  Арнем-Ленд (на захадзе) і Кейп-Ёрк (на усходзе). Заходзіць у мацерык на 600 км.

Заліў адносна мелкаводны (максімальная глыбіня — 69 м). Сярэднямесячная тэмпература вады на паверхні ў большай частцы Карпентарыі ўзімку 23-25 °C, летам 29&nbsp;°C. Салёнасць 34,8 праміле.

Велічыня прыліваў да 3,2 м. Прылівы няправільныя паўсутачныя. У берагоў моцныя прыліва-адліўныя цячэнні.

У заліве размешчаны астравы Уэлслі, Грут-Айленд і Бікертан. У заліў упадае рака Фліндэрс.

У заліве назіраецца рэдкая метэаралагічная з'ява Ранішняя глорыя.

## Гісторыя 
thumb|right|Заліў на галандскай карце 1859 года
З заліва Карпентарыя пачалося даследаванне еўрапейцамі Аўстраліі. Першае пэўнае паведамленне пра назіранне еўрапейцамі аўстралійскай тэрыторыі адносіцца да 1606 года, калі экспедыцыя галандца Вілема Янсана на караблі «Дзёйфкен» даследавала заліў Карпентарыя і высадзілася на бераг на паўвостраве Кейп-Ёрк. Праз 17 гадоў у 1623 экспедыцыя Яна Карстэнса і Віля ван Колстэра на караблях «Пера» і «Арнем», ідучы ад Новай Гвінеі на поўдзень, зайшла ў вялікі заліў, бераг якога быў імі агледжаны пры пошуку прыдатнай для піцця вады. Па імі аднаго з гэтых караблёў атрымаў сваю назву паўвостраў Арнем-Лэнд, заліў тады ж атрымаў назву Карпентарыя ў гонар Пітэра дэ Карпенцье. Карстэнс ахарактарызаваў гэты плоскі і нізінны бераг як «самы бясплодны на Зямлі», а яго жахароў як «самых бедных і жаласных людзей». У 1802 годзе англійскі мараплавец Мэцью Фліндэрс абследаваў усходняе і паўночнае ўзбярэжжа Аўстраліі і зрабіў здымкі заліва.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Залівы Аўстраліі
Катэгорыя:Залівы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Арафурскае мора
Чад (возера)

**Возера Чад** (, , араб. *Бар-эс-Салам*) — бяссцёкавае рэліктавае возера, знаходзіцца ў Цэнтральнай Афрыцы.

## Спасылкі 
* 
* 

## Бібліяграфія 
* Barth, «Reisen und Entdeckungen in Nord- und Centralafrika» (Гота, 1855—58);
* Beadle L. С., The inland waters of tropical Africa, L., 1974.
* Nachtigal, «Sahara und Sudan» (Б. і Лпц., 1879—89).

Катэгорыя:Азёры Нігерыі
Катэгорыя:Азёры Нігера
Катэгорыя:Азёры Камеруна
Катэгорыя:Азёры Чада
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры Афрыкі
Катэгорыя:Памежныя азёры
Шары

**Ша́ры** (*Chari*, *Shari*) — рака ў Цэнтральнай Афрыцы, цячэ па тэрыторыі Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі, праз Чад і па яго мяжы з Камерунам. 

Утвараецца зліццём рэк Уам, Бамінгі і Грыбінгі, якія пачынаюцца ў Цэнтральна-Афрыканскай Рэспубліцы; большая частка цячэння ў межах Рэспублікі Чад (часткова з’яўляецца граніцай паміж Чадам і Камерунам). Упадае ў возера Чад, з прытокам Лагоне ўтварае агульную дэльту. Даўжыня (ад вытокаў р. Уам) 1450 км, плошча басейна каля 700 тыс. км². Паводка ў летні дажджлівы сезон, у сярэднім і ніжнім цячэнні — у асеннія месяцы. Сярэдні расход вады каля г. Нджамена 1060 м³/с. 

Суднаходная ад г. Батангафа на р. Уам (больш за 860 км). Рыбалоўства. На Шары — г. Нджамена (сталіца Чала).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Басейн Чада
Катэгорыя:Рэкі Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі
Катэгорыя:Рэкі Камеруна
Катэгорыя:Рэкі Чада
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Сан-Тамэ

**Сан-Тамэ** () — сталіца і самы вялікі горад краіны Сан-Тамэ і Прынсіпі. Насельніцтва налічвае каля 56 тыс. чалавек. Назва перакладаецца як «*Святы Фама*».

Горад знаходзіцца каля ўсходняга берага вострава Сан-Тамэ ў Гвінейскім заліве.

## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Афрыкі
Катэгорыя:Сан-Тамэ і Прынсіпі
Лагонэ

**Лагонэ** () — рака ў Цэнтральнай Афрыцы.

Выток заходняга рукава ракі **Лагонэ** знаходзіцца ва ўсходняй частцы Камеруна, усходняга — на тэрыторыі ЦАР. Адтуль рака цячэ па тэрыторыі ЦАР і Чада. У яе ніжнім цячэнні праходзіць дзяржаўная мяжа паміж Чадам і Камерунам. Каля камерунскага горада Кусеры Лагонэ злучаецца з ракой Шары, якая ўпадае пасля ў возера Чад.

Працягласць ракі Лагонэ — каля 1.000 км. Плошча басейна — 78 тысяч км².

Катэгорыя:Рэкі Чада
Катэгорыя:Рэкі Камеруна
Катэгорыя:Рэкі Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Сан-Тамэ і Прынсіпі

**Сан-Тамэ і Прынсіпі** () — астраўная краіна, размешчаная ў Гвінейскім заліве Атлантычнага акіяна. У склад краіны ўваходзяць два востравы вулканічнага паходжання, адлегласць паміж якімі складае 140 км, і яшчэ 6 невялікіх астравоў. Сталіца — Сан-Тамэ. Афіцыйная валюта — добра.

## Гісторыя 
На момант адкрыцця ў 1470—1471 гг. партугальскімі мараплаўцамі Ж. ды Сантарэнам і П. Эшкабарам астравы былі незаселены. З 1485 г. пачалася іх каланізацыя партугальцамі. У пачатку XVI ст. тут створаны плантацыі цукровага трыснягу, для працы на якіх прывозілі рабоў з Афрыкі, найбольш з Анголы. Рабы часта ўзнімалі паўстанні, найбуйнейшае з іх адбылося ў 1595—1596 гг. Змешанае насельніцтва (мулаты) было свабоднае, але непаўнапраўнае. Пасля скасавання ў 1875 г. рабства галоўнай галіной эканомікі стала вытворчасць какавы і кавы. У 1951 г. астравы атрымалі статус заморскай тэрыторыі, а ў 1972 г. — мясцовай аўтаноміі Партугаліі. У 1953 г. адбылося паўстанне ў падтрымку незалежнасці краіны, якое было задушана партугальскімі войскамі. З 1960 г. барацьбу за незалежнасць астравоў вёў створаны ў эміграцыі камітэт за вызваленне Сан-Тамэ і Прынсіпі (з 1972 г. — Рух за вызваленне Сан-Тамэ і Прынсіпі, РВСТП). Пасля рэвалюцыі ў Партугаліі (красавік 1974 г.) новы партугальскі ўрад прызнаў незалежнасць астравоў.

12 ліпеня 1975 г. абвешчана Дэмакратычная Рэспубліка Сан-Тамэ і Прынсіпі, а лідар РВСТП М. Пінту да Кошта стаў яе першым прэзідэнтам. У краіне быў усталяваны аднапартыйны рэжым РВСТП і абвешчаны курс на сацыялістычнае будаўніцтва і супрацоўніцтва з сацыялістычнымі краінамі. Цяжкае эканамічнае становішча ў 1980-я гады прымусіла ўрад Сан-Тамэ і Прынсіпі пачаць збліжэнне з краінамі Захаду і лібералізацыю палітычнага і эканамічнага жыцця. У жніўні 1990 г. прынята Канстытуцыя, якая ўвяла прамыя прэзідэнцкія выбары, шматпартыйнасць і грамадзянскія свабоды. На першых свабодных выбарах у студзені 1991 г. перамагла апазіцыя, лідар якой М. Траавада ў сакавіку 1991 г. абраны прэзідэнтам краіны. У 1990-я гг. ажыццёўлены рынкавыя рэформы ў эканоміцы, але эканамічнае становішча краіны застаецца складаным. Яна моцна залежыць ад замежнай эканамічнай дапамогі.

## Гл. таксама 
* Востраў Каросу

## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Хатняе стагоддзе

**«Хатняе стагоддзе»** — кніга беларускага пісьменніка Сакрата Яновіча. Выйшла ў 2008 годзе ў Крынках, родным горадзе пісьменніка, дзе ён жыў апошнія гады.

## Змест 
Хатняе стагоддзе — кніга роздум, кніга-хроніка. Сакрат Яновіч, як зазначае сам, пішучы нешта, вяртаецца, шліфуе кожнае слова, кожны сказ так, каб нават найкарацейшае выказванне давала поўны спектр вобразаў, пачуццяў, уяўленняў. Ён не марнуе словаў, не стварае з іх шырока-доўгага апісання нейкай з'явы. Стараецца адным-двума словамі, трапна дабранымі, дашліфаванымі, выказаць паўнату таго, што кружыць у галаве, што вярэдзіць душу, што хочацца і неабходна пераказаць іншым. Кніга «Хатняе стагоддзе» — своеасаблівая хроніка падзей, гістарычных завірух, паказаных праз прызму сялянскага побыту, убачаных вачамі звычайнага чалавека. Гэта яго разуменне свету і гісторыі, гэта яго досвед і погляд на тое, што адбывалася. Свет, апісаны ў кнізе — мінулае стагоддзе, з войнамі, з нягодамі, з узлётамі і заняпадамі беларускага жыцця на Беласточчыне. Свет, бачаны з перспектывы асобы, на вачах якой адбывалася большасць падзей. Таго свету ўжо няма. Ён застаўся ва ўспамінах. Ён запісаны ў «Хатнім стагоддзі».

## Літаратура 
* *Яновіч С.* Хатняе стагоддзе / Рэд. Ю.Хмялеўскі, маст.рэд. П. Грэсь — Крынкі: Villa Sokrates, 2008. — 161 с., іл., 21 см — ISBN 978-83-913706-6-6-0

Катэгорыя:Беларуская літаратура XXI стагоддзя
Катэгорыя:Кнігі 2008  года
Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове
Андаманскія і Нікабарскія астравы

**Андаманскія і Нікабарскія астравы** (), група астравоў у Індыйскім акіяне і саюзная тэрыторыя Індыі. Плошча — каля 8 тыс. км². Насельніцтва — 356 тыс. чалавек (2001). Адміністрацыйны цэнтр — Порт-Блэр.

## Геаграфія 
Тэрыторыя знаходзіцца ў Індыйскім акіяне і геаграфічна адносіцца да Паўднёвай Азіі, размяшчаецца непадалёку ад інданезійскай правінцыі Ачэх (паўночная Суматра), ад якой аддзеленая Андаманскім морам. Складаецца з дзвюх груп астравоў: паўночнай — Андаманскія астравы і паўднёвай — Нікабарскія астравы. З захаду абмываецца Бенгальскім залівам. Тэрыторыю складаюць 572 астравы, з якіх 38 населеныя пастаянна.

## Эканоміка 
ВУП саюзнай тэрыторыі Андаманскія і Нікабарскія астравы — 350 млн дол. ЗША (2004). Аснова эканомікі — сельская гаспадарка і рыбалоўства (апошняе мае экспартнае значэнне).

## Насельніцтва 
Колькасць насельніцтва тэрыторыі з 1951 па 2001 вырасла больш як у дзесяць разоў: з 31.000 да 356.000. Асноўныя мовы насельніцтва рэгіёна — бенгальская (25,9 %), хіндзі (18,5 %), урду (14,2 %), а таксама тамільская, нікабарская, тэлугу, малаялам і англійская.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Індыі
Пемба

**Пе́мба ** () — каралавы востраў ва Усходняй Афрыцы, паміж 4°50' і 5°30' паўднёвай шыраты, за 50 км на поўнач ад Занзібара. Належыць Танзаніі, куды ўвайшла ў 1964 годзе разам з Занзібарам.

Даўжыня 75 км, шырыня 10 км, плошча 984 км². Вышыня да 99 м. Адасабляецца ад мацерыка пралівам Пемба. Клімат мусонны.  Пераважае хмызняковая расліннасць. Вырошчваюцца гваздзіковае дрэва, какосавая пальма. Галоўныя гарады — Чакэ-Чакэ і Ветэ.

## Літаратура 
* Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 289. — 671 с. с илл.
* 

Катэгорыя:Астравы Танзаніі
Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Занзібар

**Занзібар** — архіпелаг у Індыйскім акіяне, у берагоў Танзаніі, якой і належыць. Самыя буйныя астравы — Пемба і Унгуя, ва ўжытку таксама званы Занзібар. Самы вялікі горад вострава — Занзібар (206 тыс. жыхароў (2002)).

Клімат цёплы і вельмі вільготны.

Аснову эканомікі складае сельская гаспадарка і турызм.

## Гл. таксама 
* Востраў Мафія

*
Катэгорыя:Астравы Танзаніі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Афрыкі
Занзібар (горад)

**Занзіба́р** () — горад у Танзаніі, на заходнім беразе вострава Занзібар. 257 тыс. жыхароў (2003).

Першае паселішча на месцы горада заснавана ў XVI стагоддзі, горад быў цэнтрам рабагандлю, затым султанату Маскат і Аман. Вялікая частка горада забудаваная дамамі арабскага тыпу з каралавага каменя і ўяўляе сабой лабірынт вузкіх вуліц; 2-3-павярховыя дамы з плоскімі дахамі стульваюцца суцэльнай сцяной вакол унутраных двароў, з размаляванымі аканіцамі і рашоткамі, разбянымі дзвярамі з сімвалічнымі малюнкамі рыб, лотаса і ланцугоў. Мячэці, арабскі форт, палац султанаў; еўрапейскія пабудовы канца XIX ст.: англіканская царква, касцёл. Дзяржаўны музей Занзібар (былы Мемарыяльны музей).

## Эканоміка 
Прадпрыемствы мылаварнай, парфумернай, скурна-абутковая, харчовая прамысловасці; рамесныя майстэрні. Марскі порт (вываз гваздзікі, капары, цытрусаў, гваздзічнага алею), аэрапорт.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Спадчына 
У 2000 годзе старая частка горада Занзібара (так званы Каменны Горад) была ўключана ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Вядомыя асобы 
* Фрэдзі Меркуры (1946—1991) — англійскі спявак і музыкант.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Танзаніі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Танзаніі
Вялікія Зондскія астравы

**Вялікія Зондскія астравы** (, ) — група астравоў у складзе Інданезіі (Калімантан, Суматра, Барунг, Ява і Сулавесі). Разам з Малымі Зондскімі астравамі ўтвараюць Зондскі архіпелаг. Назва паходзіць ад наймення народа сундаў.


Катэгорыя:Астравы Інданезіі
Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Малайскі архіпелаг
Бараны

**Бара́ны** (*Ovis*) — род парнакапытных з сямейства пустарогіх (*Caprinae*). Уключае пяць відаў, у тым ліку муфлона, дзікага продка свойскай авечкі.

## Гл. таксама 
* Снежны баран

## Літаратура 
*
Суматра

**Сума́тра** (, ) — востраў у заходняй частцы Малайскага архіпелага, у групе Вялікіх Зондскіх астравоў, з прылеглымі малымі астравамі (плошча якіх каля 30 тыс. км²). З’яўляецца шостым па велічыні востравам у свеце. Належыць Інданезіі.

Плошча вострава каля 435 тыс. км². Даўжыня з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход 1700 км. Берагі слаба парэзаная, уздоўж узбярэжжа трапляюцца каралавыя рыфы.

Заходняя частка вострава занята сістэмай гор Барысан (вышыня да 3805 м, вулкан Керынчы), на ўсходзе — забалочаныя раўніны. Горы складзены пераважна з палеазойскіх метамарфічных парод з гранітнымі інтрузіямі, развіты эфузійна-асадкавыя адклады мезазою і кайназою, латэрыты. У гарах Барысан дзеючы вулкан Марапі (2891 м). Радовішчы нафты, прыроднага газу, вугалю, золата, марганцу.

Суматру атачаюць астравы Ментавай, Сімёўлуэ, Ніас, Вех, Бангка, Белітунг, Лінга, Энгана, Рыау і інш.

Клімат экватарыяльны. Сярэднегадавая тэмпература на раўнінах 25—27 °C, ападкаў 1500—3000 мм (у гарах месцамі больш за 6000 мм) за год. Густая рачная сетка. Асноўныя рэкі: Мусі, Хары, Індэрагіры, Кампар. Буйное возера Тоба.

Пад лесам каля 70 % тэрыторыі. На раўнінах шмат’ярусныя трапічныя лясы, уздоўж узбярэжжа — мангравыя зараснікі, у гарах — лясы з вечназялёнага дубу, каштану, зараснікі лаўру, буку, хвойных і іншых парод. У фаўне трапляюцца двухрогі насарог, індыйскі слон, малайскі мядзведзь, арангутанг, гібон, чапрачны тапір і інш. Створаны нацыянальны парк Гунунг-Лёсер, запаведнікі.

Насельніцтва больш за 40 млн чал. Плантацыі рысу, каўчуканосаў, какосавых пальмаў, кавы. Асноўныя гарады: Палембанг, Паданг, Медан.

## Насельніцтва 
* 1980 год — 28 млн чал.
* 2000 год — каля 40 млн чал.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Суматра  // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона 

Катэгорыя:Вялікія Зондскія астравы
Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Народны камісарыят унутраных спраў СССР

**Наро́дны камісарыя́т уну́траных спраў СССР** (**НКУС СССР**) () — цэнтральны орган дзяржаўнага кіравання СССР па барацьбе з злачыннасцю і падтрыманні грамадскага парадку ў 1934—1946 гадах. У 1946 годзе ператвораны на Міністэрства ўнутраных спраў СССР.

За перыяд існавання НКУС СССР выконваў функцыі, як звязаныя з аховай парадку і дзяржаўнай бяспекі, так і ў галіне камунальнай гаспадаркі і эканомікі краіны. На тэрыторыі Беларусі функцыі НКУС ажыццяўляў Народны камісарыят унутраных спраў БССР (НКУС БССР).

У 1946 годзе ператвораны ў Міністэрства ўнутраных спраў СССР.

## Гісторыя 
Народны камісарыят унутраных спраў СССР створаны 10 ліпеня 1934 года. Наркамам унутраных спраў СССР прызначаны Генрых Ягода.

На НКУС былі ўскладзеныя наступныя задачы:
* забеспячэнне грамадскага парадку і дзяржаўнай бяспекі,
* ахова сацыялістычнай уласнасці,
* запіс актаў грамадзянскага стану,
* памежная ахова,
* утрыманне і ахова папраўча-працоўных лагераў.

У верасні 1936 года наркамам унутраных спраў СССР прызначаны Мікалай Яжоў.

Са снежня 1938 года наркамам унутраных спраў СССР прызначаны Лаўрэнцій Берыя.

3 лютага 1941 года ўказам Прэзідыума Вярхоўнага савета СССР НКУС падзелены на два самастойныя органы: НКУС (наркам — Лаўрэнцій Берыя) і наркамат дзяржаўнай бяспекі СССР (НКДБ) (наркам — Усевалад Мяркулаў). Пасля пачатку Вялікай Айчыннай вайны 20 ліпеня 1941 года НКУС і НКДБ вернуты да структуры адзінага наркамата — НКУС, наркамам унутраных спраў СССР застаўся Берыя, а былы наркам дзяржбяспекі СССР Мяркулаў прызначаны яго першым намеснікам. 14 красавіка 1943 года ўказам Прэзідыума Вярхоўнага савета СССР праз вылучэнне з НКУС аператыўна-дзяржбяспекавых упраўленняў і аддзелаў зноў сфармаваны самастойны наркамат дзяржаўнай бяспекі СССР (НКДБ СССР) пад кіраўніцтвам Мяркулава.

У снежні 1945 года наркамам унутраных спраў СССР быў прызначаны Сяргей Круглоў.

У 1946 годзе Народны камісарыят унутраных спраў СССР ператвораны ў Міністэрства ўнутраных спраў СССР.

## Кіраўнікі 
## Рэпрэсіі 
НКУС, як орган дзяржаўнай бяспекі, які выконваў пенітэнцыярныя функцыі, быў выканаўцам палітычных рэпрэсій 1930-х гадоў. Многія грамадзяне СССР былі асуджаныя ў пазасудовым парадку асобымі тройкамі НКУС. Таксама НКУС СССР пасля заканчэння Вялікай Айчыннай вайны быў выканаўцам дэпартацый па нацыянальнай прыкмеце народаў СССР, якіх абвінавачвалі ў супрацоўніцтве з Вермахтам.

## Гл. таксама 
* Народны камісарыят унутраных спраў БССР
* Курапаты
* ГУЛАГ
* Міністэрства ўнутраных спраў СССР
* Унутраныя войскі
Duff

**Duff** () — выдуманы гатунак піва ў мультсерыяле Simpsons (. Улюбёны гатунак Гамера Сімпсана. Даф з’яўляецца пародыяй на масавае амерыканскае піва: сярэдняй якасці, таннае, з назойлівай рэкламай. Піва мае афіцыйнага прадстаўніка — Дафмана.

Галоўны канкурэнт піва Даф — піва Фад (), якое ўпершыню з’яўляецца ў эпізодзе «Colonel Homer». Піва Фад вельмі папулярна ў горадзе Шэлбівіле, хоць адзін з персанажаў серыяла, бармен Мо неяк згадаў, што гэтае піва было забаронена, бо «ад яго гэтыя вяскоўцы слепнулі».

## Падабенства з «Budweiser» 
* Этыкеткі абодвух гатункаў падобныя.
* Будвайзер часта завуць Буд, гэта назва гучала і ў рэкламных роліках.
* Будвайзер выкарыстаў вобраз Будмана.

## Гатункі піва 
Заўважаныя ў серыяле гатунку піва Даф:
* Duff — розныя эпізоды.
* Duffenbrau — эпізод «Mayored to the Mob».
* Duff Lite — эпізод «Duffless».
* Duff Dry — эпізод «Duffless».
* Duff Jr.
* Duff Dark — эпізод «Duffless».
* Lady Duff — эпізод «Duffless».
* Duff Lager
* Raspberry Duff — эпізод «Duffless».
* Tartar Control Duff — эпізод «Duffless».
* Henry K. Duff’s Private Reserve
* Duff Blue
* Duff Stout
* Duff Zero (безалкагольнае)
* Duff Extra Cold
* Duff Microbrew
* New Duff
* Duff Gummi Beers — эпізод «Duffless».
* Duff Experimental
* Duff Red
* Duff Ice — камп’ютарная гульня «The Simpsons Hit & Run».
* Duff Special Reserve
* Duff Draft
* Duff Malt
* Duff Christmas Ale
* Duff Amber Fire-Brewed Barley Export
* Duff’s Double-Dunkin' Breakfast Lager

## Цікавыя факты 
* Піва пад маркай «Duff» выраблялася ў Паўднёвай Аўстраліі з сярэдзіны 1990 года да 1996-га, калі высвятлілася, што назва без дазволу запазычана з Сімпсанаў. Кошт гэтага піва даходзіць цяпер да 10 000$ за скрынку, тады як у вытворцы яна каштавала 24$.

Катэгорыя:Піва
Катэгорыя:Сімпсаны
Катэгорыя:Выдуманыя аб’екты і прадметы
Злачынства

разглядаецца як вельмі сур'ёзнае ўніверсальнае злачынства.]]
**Злачы́нства** у самым агульным разуменні — гэта правапарушэнне, здзяйсненне якога цягне ўжыванне да асобы мер крымінальнай адказнасці. Злачынствы могуць вылучацца з агульнай масы правапарушэнняў па фармальнай прыкмеце (усталяванне за іх крымінальнага пакарання, забарона крымінальным законам), а таксама па матэрыяльнай прыкмеце (высокая ступень небяспекі іх для грамадства, істотнасць прычыняльных імі парушэнняў правапарадку). Да злачынстваў адносяцца забойства, крадзеж, махлярства, хатні гвалт і інш.

Катэгорыя:Злачыннасць
Хіюмаа

**Хі́юмаа** () — востраў на захадзе Эстоніі, другі па велічыні ў краіне. Агульная плошча — 989 км². Уваходзіць у склад павета Хійу. Насельніцтва (2014 г.) — 8 589 чал.

## Геаграфія і прырода 
Хіюмаа – адзін з самых паўночных астравоў Заходняга Эстонскага архіпелага. Месціцца на ўсходзе Балтыйскага мора за 115 км на паўднёвы захад ад Таліна, сталіцы Эстоніі. Даўжыня з захаду на ўсход — 55,45 км. Найбольшая шырыня — 44,8 км. 

Фарміраванне вострава пачалося 455 мільёнаў гадоў таму, першапачаткова як ўскраіны метэарытнага кратэра. Паверхня нізінная. Вышэйшы пункт — 68 м. На захадзе знаходзіцца невялікае марэннае ўзвышша з выдмамі. На паўночна-ўсходнім узбярэжжы сустракаюцца берагавыя ўступы, якія ўтвараюць месцамі абрывы. Усходнюю частку пакрывае складзеная вапнякамі раўніна з агаленнямі карсту, лугамі і зараснікамі ядлоўца. У цэнтральнай частцы пераважаюць лясы і заліўныя лугі. Фаўна прадстаўлена птушкамі, грызунамі, дробнымі драпежнікамі. Улетку берагі наведваюць балтыйскія цюлені.

## Гісторыя 
Першыя людзі трапілі на востраў Хіюмаа прыкладна ў 5 тысячагоддзі да н. э. Тут яны сяліліся сезонна, займаліся рыбалоўствам і паляваннем на цюленяў. У першай палове 1 тысячагоддзя да н. э. пачалі ладзіцца пахавальні ў каменных магільнях, што можа ўскосна сведчыць пра ўзнікненне сталых паселішчаў. Археалагічныя знаходкі сведчаць, што палеткі земляробаў з'явіліся толькі ў XI - XII стст. н. э.

Першая пісьмовая ўзгадка пра Хіюмаа была зроблена толькі ў 1228 г., калі Маанзундскі архіпелаг быў заваяваны нямецкімі рыцарамі-мечнікамі. У 1254 г. востраў падзелены паміж Лівонскім аддзелам Тэўтонскага ордэна і Эзэль-Вікскім біскупствам. У пачатку XVI ст. астравіцяне моцна пацярпелі ад эпідэміі чумы. У 1559 г. востраў апынуўся пад кіраваннем дацкага караля. У 1563 г. быў захоплены шведамі. Другая палова XVI - пачатак XVIII стст. вядомы ў гісторыі Хіюмаа як "шведскі век", калі на востраве існавалі як эстонскія, так і шведскія паселішчы, здабывалася соль, працавала шкляная мануфактура.

Падчас Вялікай Паўночнай вайны ў 1710 г. востраў Хіюмаа трапіў у склад Расійскай імперыі. У 1781 г. частка шведскага насельніцтва была выслана на тэрыторыю Украіны. Дзякуючы блізкасці да горада Санкт-Пецярбург востраў хутка развіваўся як прамысловы і суднабудаўнічы цэнтр. У 1913 г. была праведзена электрычнасць. 

З 1918 г. Хіюмаа ў складзе Эстоніі. У XX ст. на востраве дзейнічалі ваенна-марскія базы. З 1990 г. святкуецца дзень хіюмаанцаў.

## Эканоміка 
Адміністрацыйна востраў Хіюмаа ўваходзіць у склад павета Хійу. Найбуйнейшае паселішча — горад Кярдла. У 2011 г. на востраве было зарэгістравана 603 кампаніі і 581 індывідуальны прадпрымальнік. Традыцыйныя галіны эканомікі — сельская гаспадарка, лясная гаспадарка, рыбалоўства і турызм. Акрамя таго, развіваюцца прадпрыемствы па вытворчасці электраабсталявання і пластыкавага пакавання. Важную ролю адыгрывае абслугоўванне міжнароднага транзіту.  

## Спасылкі 
* Hiiumaa.ee info
* Hiiumaa Island 

Катэгорыя:Астравы Балтыйскага мора
Катэгорыя:Астравы Эстоніі
Катэгорыя:Маанзундскі архіпелаг
*
Анджэй Тшабіньскі

**Анджэй Тшабіньскі** (; , Радгашч, Польшча — , Варшава) — польскі паэт, драматург, літаратурны крытык і публіцыст з пакалення Калумбаў.

## Біяграфія 
Скончыў гімназію імя Тадэвуша Чацкага, у 1940 годзе распачаў навучанне ў падпольным Варшаўскім універсітэце, дзе вывучаў славістыку і польскую філалогію. Прафесара Станіслава Адамчэўскага, які зрабіў на яго вялікі ўплыў, называў сваім першым настаўнікам. Як і многія яго аднагодкі, спалучаў навучанне з працай (пілавальніка на чыгунцы) і канспірацыйнай дзейнасцю. Ад 1942 года быў звязаны з Канфедэрацыяй народа — польскай падпольнай ваенна-палітычнай арганізацыяй, што дзейнічала ў 1940—1943 гг.

У падполлі перадусім быў заняты арганізацыяй літаратурнага руху. Браў удзел у выданні часопіса «Мастацтва і народ» (Sztuka i Naród) ад пачатку яго заснавання. Напісаў значную колькасць праграмных артыкулаў, у якіх фармуляваў задачы літаратуры і месца ў ёй новага пакалення творцаў ва ўмовах акупацыі. У пачатку чэрвеня 1943 года стаў галоўным рэдактарам гэтага часопіса, заняўшы месца свайго найбліжэйшага сябра Вацлава Баярскага, смяротна параненага падчас ускладання вянка на магілу Мікалая Каперніка — акцыі пратэсту супраць святкавання немцамі 400-гадовага юбілею вучонага як прыналежнага да нямецкай нацыі. Быў галоўным рэдактарам «Мастацтва і народа» да свайго арышту 6 лістапада 1943.

Тшэбіньскі — заснавальнік і першы кіраўнік «Культурніцкага руху» (Ruch Kulturowy), які пастуляваў адсутнасць падзелу на партыі і арганізацыі. Тшэбіньскі быў адным з суаўтараў маніфесту «Руху», які пабачыў свет у № 14-15 «Мастацтва і народа» — у снежні 1944 года, праз год пасля смерці паэта.

Як рэдактара «Мастацтва і народа» Тшэбіньскага доўга расшуквалі немцы, але арыштавалі яго не ў сувязі з канспірацыйнай дзейнасцю, а за «незаконныя» абеды ў фабрычнай сталоўцы пад імем Анджэя Яраціньскага, на якія ён не меў права, бо не працаваў на фабрыцы. Свайго сапраўднага імені Тшэбіньскі не назваў і быў расстраляны ў вулічнай расправе на рагу варшаўскіх вуліц Варэцкая і Новы Свят.

Анджэю Тшэбіньскаму прысвечаны мемуарны аповед Тадэвуша Бароўскага «Партрэт сябра» з цыклу «Экзамен на Гандлёвай».

## Творы 
Большасць твораў са спадчыны Тшэбіньскага згарэла падчас Варшаўскага паўстання, ацалела ўсяго каля 400 старонак. Гэта вершы, драматычны гратэск «Каб падняць ружу» (у якой аўтар рэалізаваў сваю канцэпцыю драмы, выкладзеную ў артыкуле «Лабараторыя драмы»), фрагменты няскончанай повесці «Кветкі з забароненых дрэваў», публіцыстычныя артыкулы і дзённік.

### Проза 
* Кветкі з забароненых палёў (*Kwiaty z drzew zakazanych*), выд. 1972 (няскончаная аповесць)
* Дзённік (*Pamiętnik*)

### Драма 
* Каб падняць ружу... (*Aby podnieść różę…*)

### Эсэістыка 
* Лабараторыя драмы (*Z laboratorium dramatu*)

## Літаратура 
* Тшабіньскі, Анджэй (Trzebiński, Andrzej) // Часопіс «ПрайдзіСвет»: Асоба: Аўтары — Эл.рэсурс prajdzisvet.org

## Спасылкі 
* П’еса «Каб падняць ружу…» па-беларуску
* Артыкул «Лабараторыя драмы»
* Фрагменты «Дзённіка» па-польску 
* Мемуарны аповед «Партрэт сябра» Тадэвуша Бароўскага ў цыкле «Экзамен на Гандлёвай» 

Катэгорыя:Польскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Польшчы
Узбекі

**Узбекі** () — цюркамоўны народ, які складае асноўнае насельніцтва Узбекістана.

## Рассяленне
З'яўляюцца асноўным насельніцтвам сучаснага Узбекістану, даволі вялікія групы аўтахтонных узбекаў жывуць у паўночным Афганістане, паўночна-заходнім Таджыкістане, у паўднёвым Казахстане, Кыргызстане, усходнім Туркменістане.

Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Узбекістана
Катэгорыя:Цюркскія народы
Катэгорыя:Народы Афганістана
Катэгорыя:Народы Кыргызстана
Імуналогія

**Імунало́гія** — медыка-біялагічная навука аб імунітэце жывых арганізмаў, якая вывучае біялагічныя механізмы самаабароны арганізма ад любога чужароднага рэчыва.

Імуналогія — навука аб будове і заканамернасцях функцыянавання імуннай сістэмы, яе захворваннях і спосабах імунатэрапіі.
Механізмы сералагічных рэакцый вывучае раздзел імуналогіі сералогія.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Тэарэтычныя раздзелы медыцыны
Катэгорыя:Клінічныя раздзелы медыцыны
Катэгорыя:Раздзелы біялогіі
Сардэчна-лёгачная рэанімацыя

**Сардэчна-лёгачная рэанімацыя** (СЛР), кардыёпульманарнае уваскрашэнне (CPR), сардэчна-лёгачна-мазгавая рэанімацыя — сістэма мерапрыемстваў, накіраваных на аднаўленне жыццядзейнасці арганізма і вывядзенне яго з стану клінічнай смерці. Уключае ў сябе штучную вентыляцыю лёгкіх (штучнае дыханне) і непрамы масаж сэрца. Рашэнне аб пачатку СЛР прымаецца пры адсутнасці рэакцыі на раздражняльнікі і адсутнасці бачнага дыхання на працягу 10 секунд.

Катэгорыя:Рэанімацыя
Катэгорыя:Першая дапамога
Ааху

**Аа́ху** (, ) — востраў вулканічнага паходжання ў Ціхім акіяне, у архіпелагу Гаваяў (ЗША).

Трэці па велічыні і адзін з найбольш населеных астравоў Гаваяў. На паўднёвым узбярэжжы Ааху знаходзіцца найбуйнейшы горад і адначасова сталіца штата Гаваі — Ганалулу.

Востраў Ааху на працягу доўгага часу называюць *Месца збораў*. Тым не менш, яго гавайская назва не мае пацверджанага перакладу, апроч геаграфічнага наймення. Гавайскія паданні звязваюць паходжанне назвы з палінезійскім мараходам Гаваілоа, якому прыпісваюць адкрыццё астравоў. Паводле падання, Гаваілоа назваў востраў у гонар сына.

## Геаграфія 
thumb|left|250px|Касмічны здымак вострава
Плошча вострава, уключаючы прылеглыя малыя астравы, складае 1545,3 км², што робіць яго 20-м па велічыні востравам ЗША. Найбольшая працягласць вострава — 71 км, найменшая працягласць — 48 км. Даўжыня берагавой лініі — 366 км. Па тэрыторыі Ааху працякае самая доўгая рака архіпелага — Каўканахуа (53 км). Востраў сфарміраваны двума асобнымі шчытавымі вулканамі: Ваіянае і Каалау, паміж якімі маецца шырокая даліна (седлавіна). Вышэйшым пунктам Ааху з’яўляецца гара Каала, вышыня якой складае 1220 м над узроўнем мора.

На Ааху пражывае  чалавек (2012), што складае прыкладна 75 % ад насельніцтва штата.

Сярод мясцовага насельніцтва Ааху ўжываецца асаблівая звычаёвая сістэма кірункаў. Так, замест звыклых *поўнач-поўдзень*, прынята казаць *маўка* (у бок гары) ці *макаі* (у бок мора). У паўднёвай, найбольш населенай частцы вострава, заходні і ўсходні кірункі замяняюць, адпаведна, *эва* (у бок пляжу Эва) і *дайманд хэд* (у бок Дыяментавай гары — *Diamond Head*).

## Гісторыя 
Ааху быў, верагодна, першым востравам Гавайскага архіпелага, які 18 студзеня 1778 гады ўбачылі члены экіпажа шлюпа HMS Resolution, капітанам якога быў вядомы падарожнік Джэймс Кук. Шлюп суправаджала судна HMS Discovery. Удзельнікі экспедыцыі былі здзіўлены, убачыўшы высокія астравы ў цэнтральнай частцы Ціхага акіяна. Тым не менш, Кук не высаджваўся на Ааху. Першым еўрапейцам, які сышоў на востраў 28 лютага 1779 года, быў капітан Чарлз Клерк. Экспедыцыя перайшла пад камандаванне Клерка пасля гібелі Кука 14 лютага на востраве Гаваі.

Раніцай 7 снежня 1941 года японскія войскі напалі на амерыканскія ваенна-марскую і паветраныя базы, размешчаныя ў наваколлях Пёрл-Харбара, на востраве Ааху.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гавайскія астравы
Катэгорыя:Астравы Аўстраліі і Акіяніі
Хутар

**Хутар** — від сельскага населенага пункта невялікага памеру, звычайна з не больш як дзесятка пабудоў (звычайна ва Украiне i паўднёвых раёнах Расіі); або адасоблены зямельны надзел з гаспадарчымі пабудовамі і/або сядзібай уладальніка па-за межамі сёлаў і вёсак.

Этымалагічна паходзіць, напэўна, ад стараверхненямецкага *huntari* праз польск. *chutor*. Паводле іншай версіі ад венгерскага *határ*.

## У літаратуры 
* Першы значны твор М. В. Гогаля «Вечары на хутары бліз Дзіканькі».

## Літаратура 
* 
* Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: У 5-ці т. Т. 5, кн. 2. У — Я. — Мн.: Беларус. Сав. Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1984.

Катэгорыя:Населеныя пункты
Катэгорыя:Сельская геаграфія
Шчыт

**Шчыт** — від вайсковай амуніцыі, прызначаны для адбіцця атак халоднай ці агнястрэльнай зброі.

Слова «шчыт» паходзіць ад праслав. формы **ščitъ*.

У геральдыцы шчыт з'яўляецца асновай усякага герба.

## Гл. таксама 
* Герхон

## Спасылкі
Беларускае вольнае эканамічнае таварыства (Петраград)

**Беларускае вольнае эканамічнае таварыства** — згуртаванне беларускай інтэлігенцыі ў Петраградзе. Існавала з кастрычніка 1918 г. па 1920 г.

Створана пры садзеянні Петраградскага аддзялення Беларускага нацыянальнага камісарыята і беларускай секцыяй РКП(б). Мела на мэце спрыяць развіццю навукі, культуры і народнай гаспадаркі Беларусі. Пасяджэнні арганізацыйнага бюро па стварэнні таварыства адбыліся 14 чэрвеня і 14 ліпеня 1918 г. Былі выпрацаваны статут таварыства (за аснову прыняты статут Беларускага навукова-культурнага таварыства ў Маскве з дапаўненнем задач эканамічнага характару. Падрыхтаваны зварот «Да вывучэння Беларусі» за подпісамі М. М. Аўсянага, Я. С. Канчара і А. Ц. Вазілы.

Першае ўрачыстае пасяджэнне таварыства адбылося 13 кастрычніка 1918, прысутнічала 27 чал. Заслуханы даклады «Задачы і мэты таварыства» (Р. Р. Каўшыла), «Аб прафесіянальнай адукацыі ў краі» (М. М. Аўсяны), «Да пытання пра стварэнне ўпраўлення меліярацыйных і агракультурных работ на Беларусі» (Я. С. Канчар), «Пра стан народнай гаспадаркі на Беларусі» (А. Ц. Вазіла), «Пра сучасны стан школы на Беларусі» (Дз. М. Сабалеўскі). У праўленне таварыства ўвайшлі акадэмік Я. Ф. Карскі, прафесар П. М. Жуковіч (ганаровыя члены), Я. С. Канчар (старшыня праўлення), М. М. Аўсяны, А. Ц. Вазіла, П. І. Міклашэўскі, М. М. Сабалеўскі, Дз. М. Сабалеўскі, П. Р. Бывалькевіч (члены праўлення), А. К. Сержпутоўскі, Ф. І. Баліцкі, У. І. Півавараў, І. А. Пятровіч (Я. Нёманскі), П. І. Савініч, І. М. Хвядчэня, З. І. Баранчык.

Паводле сведчання Сержпутоўскага, у рабоце таварыства прымалі ўдзел акадэмікі С. Ф. Альдэнбург і А. А. Шахматаў. 22 лістапада 1918 праўленне абмяркоўвала пытанні выдання навуковага часопіса «Белоруссия», зборніка беларускіх прыказак Сержпутоўскага, стварэння ў Петраградзе Беларускага пачатковага палітэхнікума, арганізацыі ўпраўлення меліярацыйных і агракультурных работ, стварэння бібліятэкі. Звесткі пра дзейнасць таварыства ў 1919—1920 фрагментарныя.

У Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі захоўваюца кнігі з пячаткай бібліятэкі таварыства.

## Літаратура 
* Скалабан, В. У. Беларускае вольнае эканамічнае таварыства / В. У. Скалабан // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 1. А — Беліца / БелЭн; Рэдкал.: М. В. Біч (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. — С. 351. — ISBN 5-85700-074-2.
* Скалабан, В. Па ленінскаму дэкрэту // Мастацтва Беларусі. — 1984. — № 4. — С.

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Расіі
Катэгорыя:Беларусы ў Санкт-Пецярбургу
Башкіры

, Zeki Velidi Togan, Babich Shaikhzada, Zaynulla Rasulev, Zagir Ismagilov, Galimyan Tagan, Irek Zaripov.]]

**Башкіры** () — цюркскі народ, які пражывае на тэрыторыі Расіі ў Рэспубліцы Башкартастан, а таксама ў Чалябінскай, Арэнбургскай, Курганскай, Свярдлоўскай, Самарскай і Саратаўскай абласцях і Пермскім краі. Размаўляюць на башкірскай мове, рускай і татарскай мове. Пермскія і свярдлоўскія башкіры, а таксама башкіры заходняга Башкартастана ўжываюць таксама дыялект, які блізкі да татарскай мовы.

## Родаплемянная арганізацыя 
Родаплемянная арганізацыя башкір — традыцыйная структура башкірскага грамадства, заснаваная на генеалагічным сваяцтве. Склалася ва ўмовах пераважна паўкачавога, жывёлагадоўчага гаспадарча-культурнага тыпу, была абумоўлена звычаямі і гісторыка-культурнымі традыцыямі.

Асноўнымі родаплемяннымі атрыбуты з’яўляліся тамга, аран, ангон. Гістарычныя падзеі фіксаваліся ў шэжэрэ. Правадыром племені з’яўляўся бей. Органамі самакіравання з’яўляліся народныя сходы (курултай, йыйын) і саветы старэйшын (аксакалаў).

У XVIII—XIX стст. родаплемянная арганізацыя страціла сваё значэнне ў грамадскім жыцці башкір і ў далейшым працягвае існаваць толькі ў сілу традыцый.

Катэгорыя:Народы Еўропы
Катэгорыя:Народы Расіі
Катэгорыя:Цюркскія народы
Краіны Балтыі

**Краіны Балтыі** (), таксама **Балтыя**, **Балтыйскія краіны** — рэгіён Паўночнай Еўропы на ўсходнім ўзбярэжжы Балтыйскага мора. Уключае Латвію, Літву, Эстонію і Калінінградскую вобласць Расіі. Агульная плошча — 189,1 тыс. км².

У расійскай і савецкай гістарыяграфіі і публіцыстыцы ўжываецца назва **Прыбалтыка** (). Часам такая назва ўжываецца ў літаратуры постсавецкіх краін, пераважна рускамоўнай.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Еўропы
Катэгорыя:Рэгіёны Еўропы
Міратворчыя сілы ААН

**Міратворчыя сілы ААН** (**міратворчы кантынгент ААН**) — узброеныя кантынгенты краін — членаў ААН, вылучаныя паводле Статуту ААН у мэтах прадухілення ці ліквідацыі пагрозы міру і бяспецы шляхам сумесных прымусовых дзеянняў (ваенная дэманстрацыя, блакада і т. д.), калі меры эканамічнага і палітычнага характару апынуцца ці апынуліся недастатковымі.

Рашэнні пра стварэнне, складзе, выкарыстанні і фінансаванні міратворчых сіл ААН прымаюцца Саветам Бяспекі ААН. Стратэгічнае кіраўніцтва ажыццяўляецца Ваенна-штабным камітэтам.

У 1988 годзе міратворчым сілам ААН была прысуджана Нобелеўская прэмія міру. Генеральная Асамблея ААН заснавала свята — Міжнародны дзень міратворцаў ААН.

## Беларусь ў міратворчых аперацыях 
* 2 жніўня 2010 года Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандр Лукашэнка падпісаў Указ «Пра скіраванне вайскоўцаў Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь для ўдзелу ў дзейнасці па падтрыманні міжнароднага міра і бяспекі ў Ліванскай Рэспубліцы» ў колькасці **9** чалавек .

## Спасылкі 
* Операции ООН по поддержанию мира 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру

Катэгорыя:Узброеныя сілы
Катэгорыя:Міжнароднае права ўзброеных канфліктаў
Піца

**Пі́ца** () — італьянская нацыянальная страва, круглы адкрыты пірог або корж (праснак) з памідорамі і расплаўленым сырам (звычайна, мацарэлай), куды залежна ад рэцэпту і густу могуць дадаваць  розныя начынкі — мяса, вяндліну, салямі, морапрадукты, гародніну, садавіну, грыбы, зеляніну, аліўкі і іншае.

## Некаторыя гатункі 

Файл:Пицца_Маргарита.jpg|Маргарыта
Файл:Pepperoni_Pizza_(29204589095).jpg|Пепероні
Файл:Pizza_Hawaii_Special_på_Pizzeria_Papillon_i_Sala_1343.jpg|Гавайская
Файл:Pizza_Quattro_Stagioni.jpg|Чатыры сезоны

### Маргарыта 
Склад: пшанічная аснова (краст), сыр мацарэла, таматны соус.

### Пепероні 
Склад: пшанічная аснова (краст), каўбаса пепероні, сыр мацарэла, таматны соус.

### Гавайская 
Склад: пшанічная аснова (краст), ананасы, сыр, белы соус, морапрадукты і курыца.

### Чатыры сезоны 
У адрозненне ад большасці піц, падзелена на чатыры часткі, у класічным варыянце, на адной чвэрці пакладзены грыбы (сімвалізуюць зіму), на другой — морапрадукты (вясна), на трэцім — кавалачкі шынкі і перцу (лета), на чацвёртай — памідоры і мацарэла (восень).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Кухня ЗША

Катэгорыя:Ежа хуткага прыгатавання
Катэгорыя:Італьянская кухня
Катэгорыя:Вулічная ежа
Катэгорыя:Стравы з сыру
Уладзімір Мікалаевіч Валчкоў

**Уладзімір Мікалаевіч Валчкоў** (нарадзіўся 7 красавіка 1978 г. у Мінску) — беларускі прафесійны тэнісіст. Стаў прафесіяналам у 1995 годзе.

## Кар'ера 
Асабліва яркімі атрымоўваліся ў Уладзіміра выступы ў Кубку Дэвіса за каманду Беларусі, у якой ён доўгія гады гуляе разам з Максам Мірным.

Пераможца юніёрскага Уімблдана 1996 у адзіночным разрадзе (у фінале перамог харвата Івана Любічыча з лікам 3-6 6-2 6-3).

Вышэйшае дасягненне ў турнірах Вялікага Шлема — паўфінал на Уімблдане ў 2000 годзе, пасля чаго Валчкоў атрымаў ад брытанскай прэсы мянушку «Владыятар» (па аналогіі з галоўным героем фільма Рыдлі Скота «Гладыятар» (), які выйшаў на экраны незадоўга да пачатка турніру).

У верасні 2002 года ў Ташкенце Валчкоў адзіны раз дайшоў да фіналу турніру ATP, дзе саступіў Яўгену Кафельнікаву у 2 сэтах. Для Кафельнікава тая турнірная перамога стала апошняй у кар'еры ў адзіночным разрадзе.

Удзельнік Алімпійскіх гульняў 2000 і 2004 гадоў.

## Спасылкі 
* Профіль Уладзіміра на сайце ATP 
* 
* Гісторыя ўдзелу Уладзіміра Валчкова ў Кубку Дэвіса  

Катэгорыя:Тэнісісты Беларусі
Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года
Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года
Катэгорыя:Пераможцы Уімблданскага турніру ў адзіночным разрадзе сярод юнакоў
Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За асабістую мужнасць» (Беларусь)
Беларускае вольна-эканамічнае таварыства (Мінск)

**Беларускае вольна-эканамічнае таварыства** — грамадская арганізацыя, якая існавала ў Мінску ў 1921 — 1922(?) гадах пры Беларускім політэхнічным інстытуце.

Статутныя задачы: прыродна-гістарычнае і прамыслова-эканамічнае вывучэнне Беларусі, вырашэннем навукова-тэхнічных праблем, звязаных з патрэбамі мясцовай гаспадаркі. Старшыня прэзідыума вучоны М. К. Ярашэвіч, члены П. М. Капура, В. І. Пераход, С. В. Скандракоў. У таварыства ўваходзілі пераважна прафесары, выкладчыкі і студэнты Беларускага політэхнічнага інстытута.

Летам 1922 года мела 97 афіцыйных членаў. Супрацоўнічала з Наркаматам земляробства БССР. Арганізоўвала публічная лекцыі, чытанні, экспедыцыі. У студзені 1922 разам з Гістарычным і Педагагічным таварыствамі выступіла з ініцыятывай склікання з’езда Заходняй вобласці РСФСР па вывучэнні беларускага этнаграфічнага краю. Разам з Беларускай культурна-навуковай асацыяцыяй пры Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі (Масква) летам 1922 года арганізавала і правяло навуковую экспедыцыю пад кіраўніцтвам прафесара М. Аганоўскага, з Народным камісарыятам земляробства БССР і прафесарам У. П. Бушынскім рыхтавала экспедыцыі глебавую і па этнаграфіі Беларусі. Пры таварыстве працавалі фізіка-матэматычная, лясная, сельскай гаспадаркі і іншыя секцыі. Сярод актывістаў аграхімік прафесар А. Т. Кірсанаў, лесазнаўцы К. Ф. Міран і Ч. І. Родзевіч, мікрабіёлаг К. І. Кудзін, беларускія навукоўцы П. М. Валодзька, М. Л. Гомза, П. П. Кашчанка, А. А. Кіскль, М. Ш. Міхалевіч, П. І. Сакун, інжынер-хімік М. Шпунт і інш.

## Літаратура 
* *Васілеўскі, Ю. Р.* Беларускае вольна-эканамічнае таварыства / Ю. Р. Васілевіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 1. А — Беліца / БелЭн; Рэдкал.: М. В. Біч (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. — С. 351. — ISBN 5-85700-074-2.

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі
Алергалогія

**Алергалогія** (ад  — *іншы, чужы*,  — *уздзеянне* і &nbsp;— *веды, слова, навука*) — раздзел імуналогіі, навука аб прычынах узнікнення, механізмах развіцця, выяўленні, дыягностыцы і лячэнні алергічных рэакцый і алергічных хвароб. Падзяляецца на клінічную і эксперыментальную. Асноўныя задачы алергалогіі — вывучэнне тыпаў алергічных рэакцый, аўтаалергій і распаўсюджвання розных алергенаў (пылавых, хімічных, бактэрыяльных і інш.) у навакольным асяроддзі і інш.

## Літаратура 
*
Герцагства Прусія

**Герцагства Прусія** (, ; ; ) — нямецкае герцагства, створанае ў 1525 годзе замест Нямецкага (Тэўтонскага) ордэна.

Апошні, 37-ы вялікі магістр Тэўтонскага ордэна Альбрэхт Брандэнбургскі (1490—1568), які заступіў на гэтую пасаду ў 1511 годзе, вырашыў пад уплывам ідэй Рэфармацыі Марціна Лютэра стаць свецкім кіраўніком і ператварыў Тэўтонскі Ордэн ў 1525 годзе ў герцагства Прусія. Альбрэхт падпісаў 8 красавіка 1525 года ў Кракаве мірны дагавор з Польскім каралеўствам і 10 красавіка 1525 года прынёс васальную прысягу каралю Польшчы як герцаг Прусіі (1525—1568). Пасля гэтага ён выехаў у прускай сталіцу Кёнігсберг і там 6 ліпеня 1525 года адным з першых нямецкіх князёў абвясціў сябе прыхільнікам Рэфармацыі Лютэра. Герцагства Прусія стала лютэранскім па веравызнанні.

У герцагстве Прусія ўсталявалася дынастыя Гогенцолернаў, да якой належаў Альбрэхт I. Яго пераемнік Альбрэхт II Фрыдрых (1568—1618) пакутаваў прыдуркаватасцю і таму Польшча ў 1577 годзе прызначыла уласных адміністратараў герцагства, якімі з 1603 года былі курфюрсты Брандэнбурга. Пасля смерці Альбрэхта II Фрыдрыха ў 1618 годзе курфюрсты Брандэнбурга, якія таксама належалі да дынастыі Гогенцолернаў, атрымалі ў спадчыну тытул прускіх герцагаў, аднак Прусія па-ранейшаму лічылася васалам Рэчы Паспалітай. Толькі ў 1657 годзе, скарыстаўшыся цяжкім становішчам Польшчы ў войнах са Швецыяй, Расіяй і украінскімі казакамі, Брандэнбург дамогся падпісання Веляўска-Быдгашчскага трактату з Польшчай, па якім герцагства Прусія станавілася незалежным і прымыкала да Брандэнбургу. У 1701 годзе з абвяшчэннем Каралеўства Прусія адбылося канчатковае аб'яднанне Прусіі і Брандэнбурга.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прусія
Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Катэгорыя:Былыя краіны
Беларускае грамадска-культурнае таварыства (Санкт-Пецярбург)

**Белару́скае грама́дска-культу́рнае тавары́ства (БГКТ)** *у Санкт-Пецярбургу* — грамадская арганізацыя. Заснавана 30 красавіка 1989 года. Старшыня да 2013 года — Валянцін Пятровіч Грыцкевіч. Праводзіць навуковыя канферэнцыі, творчыя сустрэчы, лекцыі па гісторыі і культуры Беларусі, культурна-асветную работу. Мае філіялы — Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны і рэгіянальную суполку Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў. У 1992 годзе намаганнямі арганізацыі на месцы масавых растрэлаў савецкіх грамадзян у гарадскім пасёлку Левашова пастаўлены памятны крыж ахвярам з Беларусі і Літвы, падрыхтавана кніга «Мартыралог беларусаў Ленінграда». Прымае ўдзел у міжнародных і беларускіх навуковых канферэнцыях, з’ездах беларусаў свету і блізкага замежжа і іншае. Калектыў мастакоў «Маю гонар» наладжвае выстаўкі ў Расіі, Беларусі, краінах Балтыі.

## Літаратура 
* 
* Беларускае замежжа. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2010. — ISBN 978-985-0534-8.

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Расіі
Катэгорыя:Санкт-Пецярбург
Беларускае дабрачыннае таварыства

**Белару́скае дабрачы́ннае тавары́ства** — грамадская арганізацыя ў Заходняй Беларусі ў 1920—1930-я гады.

Займалася аказаннем дапамогі і ўтрыманнем інтэрнатаў пры беларускіх гімназіях, настаўніцкіх семінарыях і інш. Праўленне арганізацыі размяшчалася ў Вільні. У 1925—1930 гадах арганізацыя знаходзілася пад уплывам рэвалюцыйна-дэмакратычных і нацыянал-вызваленчых арганізацый Беларускай сялянска-работніцкай грамады і «Змагання», атрымлівала субсідыі ад Чырвонага Крыжа БССР. З пачатку 1930-х гадоў пасля разгрому «Змагання» дзейнічала пад уплывам беларускіх нацыянальных арганізацый.

## Літаратура 
* 
* Беларускае дабрачыннае таварыства //  — С. 352.

Катэгорыя:Арганізацыі Заходняй Беларусі
Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне

'''Беларускае дэмакратычнае аб'яднанне** (коратка **БДА''') — палітычная партыя беларусаў у Польшчы. Створана ў 1990 г. на базе Беларускага клуба (дзейнічаў з 1989 г.). Устаноўчы кангрэс БДА (10 лютага 1990 г.), Беласток, каля 100 дэлегатаў) прыняў праграму і статус, адозва да беларускай эміграцыі і БНФ «Адраджэньне». Асноўная мэта — выказванне патрабаванняў беларускага насельніцтва Польшчы і абарона яго інтарэсаў. Кіруючы орган — галоўная рада. Выдавала бюлетэнь «Беларускія навіны».

Спыніла дзейнасць у 2002 годзе.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Польшчы
Катэгорыя:Палітычныя партыі Польшчы
Беларускае згуртаванне татар-мусульман «Аль-Кітаб»

**Белару́скае згуртава́нне тата́р-мусульма́н «Аль-Кіта́б»** — добраахвотная грамадская арганізацыя. Створана ў 1991 годзе на ўстаноўчым з’ездзе ў Іўе Гродзенскай вобласці. Дзейнічае ў адпаведнасці з існуючым заканадаўствам і прынятым Статутам. Асноўныя кірункі дзейнасці: абуджэнне гістарычнай і патрыятычнай свядомасці беларускіх татараў, вывучэнне грамадзянскай гісторыі і гісторыі ісламу, адраджэнне татарскіх традыцый, культуры, пісьменнасці на аснове арабскай графікі. Выдае квартальнік «Байрам» («Свята») на беларускай мове і часопіс «Аль-Ислам» на рускай мове.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі
Катэгорыя:Культура Іўя