Х

**Х**, **х** — літара ўсіх славянскіх кірылічных алфавітаў (22-я ў балгарскім, 23-я ў рускім, 24-я ў беларускім, 26-я ў сербскім і ўкраінскім, 27-я у македонскім); выкарыстоўваецца таксама ў алфавітах некаторых неславянскіх моў.

У стара- і царкоўнаславянскай азбуках носіць назву «хер», паходжанне якога незразумела: лічыць яго, як гэта часта робіцца, звязаным са словам «херувім» цяжка (апошняе не змяшчала яця, хоць у якасці фанетычнай адаптацыі мяккіх заднеязычных яць мог часам з’яўляцца ў запазычаннях); іншая версія адсылае да грэчаскіх слоў накшталт χαι̃ρε (радуйся) або χείρ [хір] (рука). У кірыліцы звычайна лічыцца 23-й па парадку; у глаголіцы па ліку 24-я, мае выгляд Ⱈ.

## Гісторыя 
Паходзіць з кірыліцкай  («хер»), якая адпавядала грэка-візантыйскай устаўнай Χ («хі»). У старабеларускую графіку перайшла са старажытнарускага пісьменства. Абазначала зычныя гукі [х], [х’] (*хата*, *хитрый*). Мела таксама лічбавае значэнне «шэсцьсот». У рукапісах XIV—XVII стагоддзяў у сувязі з функцыянаваннем розных пісьмовых школ і выкарыстаннем розных тыпаў пісьма (устаў, паўустаў, скорапіс) ужывалася ў некалькіх варыянтах, якія памагаюць вызначаць час і месца напісання помнікаў. У XVI стагоддзі акрамя рукапіснай набыла друкаваную форму. Пачынаючы з Ф. Скарыны, стала адрознівацца як малая і вялікая, хоць ужыванне вялікай літары ва ўласных імёнах, геаграфічных назвах і ў пачатку сказаў не было яшчэ паслядоўным.

У старажытнасці існавала і другое глагалічнае напісанне, так званае «павукападобнае» — у выглядзе кружка з чатырма кручкамі: **Ⱒ**. Яно таксама паходзіць ад грэчаская літары Χ («хі») і сустракаецца ў помніках 4 разы: 1 раз у Асеманіевым Евангеллі і 3 разы ў Сінайскім псалтыры. Ва ўсіх выпадках знак перадаваў першую літару ў слове «хлъмъ» (узгорак). Паводле звестак «Азбучнай малітвы» Канстанціна Праслаўскага і Мюнхенскага абэцэдарыя, «павукападобнае х» — Ⱒ — уваходзіла ў глагалічны алфавіт як асобная (33-я па ліку) літара.

Асноўная ж глагалічная форма невыразнага паходжання (звычайна таксама выводзіцца з грэчаскай «хі», але пры гэтым незразумелая поўная несіметрычнасць выніку; ёсць таксама версія са змененым лацінскім **h**).

Форма кірылічнай літары **Х** прыкметных варыянтаў не мела, хіба што ў скорапісе магла адлюстроўвацца ў адзін росчырк без адрыву пяра ад паперы, што звычайна выглядала падобна на рукапіснае **α**. З увядзеннем грамадзянскага шрыфту напісанне літары **Х** атаясамілася з формай лацінскай літары «ікс». З’явілася таксама надпісная форма літары.

## Беларуская мова 
У сучаснай беларускай мове абазначае шумныя глухія фрыкатыўныя (шчылінныя) заднеязычныя зычныя гукі [х], [х’] (*хвост*, *хістаць* — [х’істац’]). Бывае вялікая і малая, мае рукапісную і друкаваную форму. Ужываецца ў афіцыйных абрэвіятурах (*ХДС*, *ХТЗ*). Пры класіфікацыйным падзеле мае значэнне *дваццаць другі* (*група «Х»*), пры лічбавай нумарацыі — дадатковае значэнне для размежавання прадметаў пад адным нумарам (*шыфр № 6х*).

## Іншыя мовы 
### Руская мова 
У сучаснай рускай мове літара **Х** абазначае глухі велярны фрыкатыўны зычны гук: цвёрды [] або мяккі [].

### Сербская мова 
У сербскай вымаўленне літары **Х** аслаблена да [h] і нават да поўнага знікнення гука, у сувязі з чым Вук Караджыч першапачаткова гэтую літару наогул не ўключыў у сербскі алфавіт падчас рэформы, што моцна змяніла аблічча шматлікіх слоў: *ду(х)овник, патријар(х), (Х)орације, (х)ришћанство, (Х)рватска*.

### Макшанская мова 
У макшанскай мове абазначае гук [х], а таксама выкарыстоўваецца ў дыграфах *лх* [l̥] і *рх* [r̥] (пар. лацінскія *lh* і *rh*).

### Чачэнская мова 
У чачэнскай граматыцы літара Х з’яўляецца гайтарам (паказчыкам) хаталург дажара (рэчыўнага склону).

## Табліца кодаў 
У HTML вялікую літару: **Х** можна запісаць як &amp;#1061; або &amp;#x425;, а маленькую **х** — як &amp;#1093; або &amp;#x445;.

## Гл. таксама 
* H (лацініца)
* X (літара)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Літары кірыліцы
Катэгорыя:Балгарскі алфавіт
Катэгорыя:Беларускі алфавіт
Катэгорыя:Македонскі алфавіт
Катэгорыя:Рускі алфавіт
Катэгорыя:Украінскі алфавіт
Катэгорыя:Стараславянскі алфавіт
Катэгорыя:Вукавіца