Намітка

[thumb|250px|Карціна "Жанчына ў намітцы". [Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|М. М. Філіповіч, 1928]]
[thumb|250px|Манекен з нацыянальным строем у інтэр’еры хаты ў [Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]]
**На́мітка, намётка**, таксама **павойнік** — старажытны традыцыйны жаночы галаўны ўбор ва Ўсходняй Еўропе, які насілі замужнія жанчыны ў Беларусі, на захадзе і поўначы Ўкраіны, у паўднёвых абласцях , а таксама ў Літве ды Латвіі.

Уяўляе сабой паласу з вельмі тонкага белага кужэльнага льнянога палатна, радзей — канаплянай або шаўковай тканіны, шырынёй 30-70 сантыметраў і даўжынёй ад трох да пяці метраў, якая пэўным чынам завязваецца вакол галавы паверх каптура ці .

## Геаграфія і гісторыя 
### Наміткі ва Ўкраіне 
Паводле ўкраінскіх даследчыкаў, у эпоху Кіеўскай Русі жанчыны накрывалі галаву тканінай — прастакутным кавалкам палатна памерам 2 м на 40-50 см белага або пурпурнага колеру з упрыгожанымі канцамі. Існавала два спосабы звязвання ўбруса: яго накідвалі на галаву, пакідаючы шыю свабоднай або абмотвалі вакол шыі пад падбародкам. У Іпацьеўскім летапісе таксама згадваецца падобны галаўны ўбор — павойнік. Першы спосаб нашэння выкарыстоўваўся на ўкраінскай Бойкаўшчыне яшчэ ў пачатку ХХ стагоддзя. У XVI—XVIII стагоддзях жанчыны таксама насілі "абрус". Але пачынаючы з XV—XVI стагоддзяў на мініяцюрах пачынаюць з’яўляцца жанчыны ў намітках. У пісьмовых крыніцах тэрмін «наміткі» згадваецца пад 1565 годам у Львоўскай гарадской кнізе, а таксама ў «актавай кнізе Жытомірскага гарадскога ўрада XVI ст.». У Лохвіцкай ратушнай кнізе другой паловы XVII ст. з’яўляюцца тэрміны «намётка» і «перамётка». Але самай распаўсюджанай украінскай назвай гэтага галаўнога ўбору ў той час быў «». Намёткі і серпанок адрозніваліся матэрыялам. Намёткі выраблялася са звычайнага палатна, серпанок — з вельмі тонкага. У XVIII стагоддзі было наладжана прамысловая вытворчасць серпанкоў на фабрыках і яны моцна распаўсюдзіліся. У XIX стагоддзі намёткі ткалі з лепшых гатункаў лёну ў хатніх умовах тонкімі, як марля. У пачатку XX стагоддзя наміткі яшчэ сустракаліся ў побыце месцамі па вёсках. У даваенны час пераміткі насілі ў заходніх абласцях Украіны, а ў Карпатах і на паўночным захадзе на Валыні яны затрымаліся і да другой паловы ХХ стагоддзя, але шырокага ўжывання ўжо не мелі і паступова сышлі з выкарыстання зусім.

### Наміткі ў Літве і Латвіі 
У Літве жаночыя галаўныя ўборы тыпу намітак засведчаныя з ХІ-ХІІ стагоддзяў. Вядомыя некалькі спосабаў іх завязвання. Найдаўжэй, да міжваеннага часу, бытавалі на паўночным усходзе Літвы (Купішкіс).

Намітка-*nuometas* нярэдкая ў літоўскім народным фальклоры ў тым ліку з захаду Літвы: "*Пад зялёным вянком танцы танцавала, / Пад белай намёткай беды бедавала*", "*І зняў вяночак як ранішнюю расічку, / І надзеў намётачку як цёмную ночку*".

Сярод латышскіх жаночых галаўных убораў наміткі зафіксаваныя на малюнку канца XVIII ст. Ё. К. Бротцэ.

## Назвы 
Паводле расійскага славіста М. Фасмера, слова *намітка (наметка, намётка)* ад прыназоўніка *на* і дзеяслова *мятаць* «кідаць», г.зн. «накідка».

Даваенны літоўскі фалькларыст Ё. Баліс звяртаў увагу на падабенства назваў блр. *намётка,* укр. *намітка* і літоўскага *nuometas* "намітка". Паводле індаеўрапеіста К. Д. Бука, літоўскае слова паходзіць ад прыставачнага дзеяслова *nu-mesti*, у якога адно са значэнняў "апрануць (вопратку на сябе)" (даслоўна "накінуць, закінуць (на сябе)"), ад *mesti* "кідаць". З іншага боку, літоўскі даваенны мовазнавец К. Буга літоўскае *nometas* лічыў "рускім запазычаннем", але адзначаў і наяўнасць латышскага *nāmets* з тым жа значэннем.

На паўночным захадзе Ўкраіны, на Валынскім Палессі намітку называлі *«*намітэць*»*; на захадзе (на Гуцульшчыне, усходзе Закарпацця, захадзе Букавіны, поўдні Заходняга Падолля) — *«*пэрэмітка*»*. Іншыя назвы ва Ўкраіне матываваліся іначай: у Валыні намітку называлі *«плат»*, на ўкраінскім Палессі&nbsp;— *«завивало»*, на Лемкаўшчыне&nbsp;— *«рубок»*, на Букавіне&nbsp;— *«рушник»*; на Букавіне і Усходнім Падоллі. Рускія звалі падобны галаўны ўбор *убрус, полотенце, ширинка, подширье, фата, гомылька*.

## Семантыка 
Паводле Ё. Баліса, незамужнія дзяўчаты галавы не пакрывалі, валасоў не хавалі, каб паказаць сваю прыгажосць і адкрытасць да шлюбу. Замужнія жанчыны, пакрываючы галаву, паказвалі гэтым свой замужні статус. Галаўны ўбор замужняй жанчыны даўней мелі надзяваць маладой жонцы ў першы ж ранак пасля першай шлюбнай ночы, у мужавым доме. Гэты абрад паказвае, што даўней замужнія жанчыны не павінны былі ў людзях паказвацца з непакрытай галавой. Проставалосасць жанчыны ў народнай культуры ўспрымалася як вяртанне ў прыродны, стыхійны, хаатычны стан.

Па народных вераваннях намітка мела значэнне абярэга, яе адсутнасць магла прывесці да псуты ў гаспадарцы. Таму жанчыны ад вяселля і да смерці ўбіралі покрыва кожны раз, выходзячы з хаты. Першапачаткова намітку насілі і ў будні, і ў святы, але пасля з-за дастаткова вялікай складанасці завязвання яна стала ўборам для асаблівага выпадку: свята, кірмашу, якога-небудзь абраду, напрыклад, вяселля, яе таксама апраналі ў царкву. Часцей за ўсё жанчына ўпершыню апранала намітку на ўласнае вяселле. На Палессі маладой пасля вянчання ў царкве надзявалі намітку, і яна насіла яе цэлы дзень. Па прыезду нявесты, у хаце жаніха свёкар здымаў намітку і сяброўкі расчэсвалі нявесце валасы, закручвалі іх на тканку і надзявалі чапец і хустку. Шлюбавая намітка захоўвалася ўсё жыццё і ўкладывалася ў труну жанчыны.

## Тканіна 
Паводле ўкраінскіх даследчыкаў, тканіна для наміткі ткалася спецыяльная. Ніткі ўтка не прыбіваліся шчыльна адна да адной, таму гатовае палатно нагадвала марлю. У якасці матэрыяла ў Беларусі часцей за ўсё бралі лён, радзей каноплі, ва ўкраінскай Кіеўскай вобласці наміткі рабілі з белага шоўку.

## Завязванне 
[thumb|left|200px|Намітка-"пэрэмітка" з украінскай [Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]]

У залежнасці ад мясцовасці ў Беларусі існавала каля 30 розных спосабаў завязвання намітак. Пад намітку жанчыны апраналі чапец, які мог быць сатканы з грубых нітак хатняга прадзення, а мог быць сшыты з пакупных палотнаў і упрыгожаны залатой вышыўкай у залежнасці ад дастатку сям’i. Часам на галаву клалі выразаныя з дрэва падложкі для таго, каб форма наміткі была больш выразнай і прыгожай. У якасці падложкі маглі выкарыстаць таксама валік з кудзелі, абшыты палатном, на які накручвалі валасы ці подвачку — абруч з лазы або ясеня шырынёй у далонь і памерам у абхоп галавы. Палотнішча абмотвалася вакол галавы, спускаючы канцы на плечы і спіну.

Намітка закрывала лоб і шыю, прыцягваючы ўвагу да вачэй і надаючы ім асаблівае ззянне, таму нават немаладыя жанчыны выглядалі больш прыгожымі. Звісаючыя канцы наміткі падкрэслівалі паставу.

Часцей за ўсё адзін канец наміткі праходзіў пад барадой і драпіраваўся над плячом, а другі спадаў на спіну. Часам абодва канцы завязваліся ззаду, напрыклад, у магілёўскім строі, над ілбом ці па баках, напрыклад, у Капыльска-Клецкім строі (у пухавіцкім, маларыцкім і кобрынскім строях).

## Гл. таксама 
* Беларускія нацыянальныя галаўныя ўборы
* Брыль (капялюш)
* Строй

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Фальклор Беларусі. Жаночы касцюм. Галаўныя ўборы 
* Намітка на эскізах сучасных мадэльераў 
* Лялька на чайніку ў намітцы лунінецкага строю 
* Выявы ўкраінскіх намітак
* Пакрокавае завязванне наміткі (facebook)
* 

Катэгорыя:Беларускі касцюм
Катэгорыя:Галаўныя ўборы
Катэгорыя:Галаўныя ўборы ўсходніх славян
Катэгорыя:Нешытае адзенне
Катэгорыя:Рускі касцюм
Катэгорыя:Украінскі касцюм
Катэгорыя:Хусткі
Катэгорыя:Польскі касцюм