Клэвань

**Клэвань** ()&nbsp;— пасёлак гарадскога тыпу ў Ровенскім раёне Ровенскай вобласці Украіны, на рацэ Стубла. Адміністрацыйны цэнтр Клэванскага сельсавета. Плошча 54,6 км². Насельніцтва 7000 чал. (2025).

Знаходзіцца за 20 км на захад ад Роўна. Чыгуначная станцыя на чыгунцы Здалбуніў&nbsp;— Ковель. Праз пасёлак праходзіць аўтамабільныя дарога Роўна — Луцк — Устылуг ().

Вядомы дзякуючы папулярнаму турыстычнаму аб’екту Тунэль кахання.

## Гісторыя 
### У часы праўлення Чартарыйскіх 
250px|left|thumb|Замак над ракой Стубла на старой паштоўцы
Датай заснавання пасёлка лічыцца 1113 як паселішча «Колывань».

Тытул **князь Клэванскі і Жукоўскі** () упершыню сустракаецца ў пісьмовых актах ад 5 лютага 1442, дзе гаворка ідзе аб размеркаванні земляў сярод сыноў князя Васіля Чартарыйскага. годзе вялікі князь Свідрыгайла ўзнагародзіў Міхаіла Чартарыйскага дароўным граматай на Клэванскі праваслаўны манастыр Св. Мікалая і бліжэйшыя паселішчы. *(да 1914 года грамата перадачы захоўвалася ў Клэванском храме)*.

Першыя пісьмовыя згадкі пра Клэвань, як пра паселішча і як аб уласнасці князя Міхаіла Васілевіча Чартарыйскага датаваныя 1458 годам граматай Казіміра IV. Ад гэтага часу лёс роду Чартарыйскіх быў цесна звязаны з пасёлкам, які стаў іх радавым гняздом.

У 1475 годзе князь Міхаіл Васілевіч, брацлаўскі намеснік, пабудаваў замак на ўзвышшы Гарадзішча, размешчаным непасрэдна над правым высокім берагам ракі Стубла. Завяршаў будаўніцтва яго сын, , у 1495 годзе. Замак быў акружаны моцнымі каменнымі сценамі і глыбокім ровам, які запаўняўся вадой Стублы.

thumb|150px|злева|Цудатворны абраз Маці Божай Клэванскай
, сын , атрымаўшы адукацыю ў віленскіх езуітаў, першы з гэтага праваслаўнага княскага роду перайшоў у каталіцызм. Змена веравызнання патрабавала матэрыяльнага сведчання, чым і стала будаўніцтва драўлянага касцёла ў Клэвані ў 1590 годзе.
 
Канчатковую перабудову і ўмацаванне замка завяршылі пасля смерці Фёдара ў 1561 годзе. На дзяцінцы пабудавалі трох’ярусную драўляную праваслаўную царкву. Храм быў асвячаны ў 1637.

У 1617—1619 гадах Клэвань і замак тройчы падвяргаліся нападам татараў і тройчы яго нападаючыя трывалі паразу.

У 1632 годзе замак аддалі езуітам.

У 1640 годзе войскі Орды, разбурыўшы горад Роўна і разбурыў паселішчы Клэвань, здзейснілі чарговую спробу ўзяць Клэванский замак штурмам. Бой доўжыўся тыдзень. Паводле легенд абаронцы атрымлівалі ваенную дапамогу праз падземны ход з Алыцкаго замка. З прыходам ваеннай падмогі ад Радзівілаў, ардынцы былі акружаны і разбіты. Існуе і легенда аб залатой карэце, якую ардынцы, уцякаючы з акружэння, закапалі дзесьці паміж Алыкай і вёскай Драўлянае. Легенды распавядаюць, што падземныя хады з часам былі пашыраны і атрымалі новыя разгалінаваная. Гэтую версію падмацоўвалі перыядычныя правалы глебы паміж базарнай плошчы і Благавешчанску касцёлам, якія адбываліся да 70-х гадоў XX стагоддзя.

Падчас вызваленчай вайны ўкраінскага народа супраціў польскіх і ўкраінскіх магнатаў, якія пасля Берасцейскай уніі навязвалі ўкраінскаму народу адзіную веру — каталіцкую, адзіную мову — польскую, якія разбуралі праваслаўныя цэрквы і храмы ці аддавалі іх грэка-каталікам або перадавалі ў арэнду яўрэям, і ажыццяўлялі прыгнёт ўкраінскага насельніцтва, у 1648 годзе замак быў акружаны казацкім войскам. Пасля трохдзённага бою казакі авалодалі крэпасцю. Удзельнікам гэтых падзей быў вядомы ўкраінскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, палкоўнік Валынскага (Звягельскага) казацкага палка Міхаіл Тыша.

150px|злева|thumb|Гарадская друк (1777&nbsp;р.)
290px|зправа|thumb|Царква Раства Хрыстова
Пасля бурных ваенных гадоў Клэвань пачалі аднаўляць. З мэтай адраджэння эканомікі ў 1654 з дапамогай Чартарыйскіх селішчу было прадастаўлена Магдэбургскае права, У выніку Польска-савецкай вайны і Рыжскага мірнага дагавору 1921-га года Клэвань канчаткова увайшоў у склад Польскай Рэспублікі.

У 1927 годзе ў раёне чыгуначнай станцыі была адкрыта польская школа Динскага. Выкладанне праводзілася польскім. У наступным годзе на выездзе з Клэваня было пачата будаўніцтва другой польскай школы, завершанэ ў 1934 годзе. У 1929 годзе на Клэвань распаўсюдзілі правілы гарадской забудовы. Гэта спрыяла развіццю гандлю, прадпрымальніцтва і дробнатаварнай вытворчасці: хлебапячэння, малакаперапрацоўкі, пашыў адзення, вытворчасць вапны, цэглы і т. Значны ўклад у развіццё горада ўнесла яўрэйская абшчына, якая істотна ўзрасла і ў той час складала большасць насельніцтва Клэвані. У польскім даведніку па Валыні за 1929&nbsp;г. Клэвань так і называюць&nbsp;— «żydowskie miasteczko o 1300 m. w pow. rówieńskim». У цэнтры горадка была размешчана сінагога&nbsp;— культавае збудаванне, пабудаванае з цэглы, у стылі барока, рэшткі якой цяпер пустуюць.

На аснове закона ад снежня 1920 на анэксаванных зямлях Беларусі, Валыні і Заходняй Украіны актыўна ўкаранялася асадніцтва. Асаднікаў надзяляли ўчастками лепшых зямель па некальки дзесяткаў гектараў. Асаднікі мелі зброю і аб’ядноўваліся ў саюзы. Гаспадарчыя на выдзеленых зямлях фактычна, як памешчыкі, яны выкарыстоўвалі мясцовае насельніцтва ў якасці бяспраўных сезонных рабочых. Ствараліся таксама і ляснічыя асады, асноўнай функцыяй якіх была нарыхтоўка драўніны для створаных паблізу чыгуначнай станцыі ў Клэвані лесапільняў. Аб’ёмы вывазу піламатэрыялаў у Польшчу дзівілі. У 1929 годзе ў раёне пасёлка налічвалася 15 польскіх асадніцкіх гаспадарак.

З боку польскай абшчыны ўзмацняліся палітычныя, эканамічныя, духоўныя і сацыяльныя прыгнёту ўкраінскага насельніцтва, якія падтрымліваліся на ўрадавым узроўні. У 1934 годзе польскі ўрад з трыбуны Лігі Нацый афіцыйна адмовіўся ад трактата «Аб нацыянальных меншасцях», прынятага ім у 1919 годзе. У гэтым жа годзе санацыйныя ўлады прынялі закон «Аб ізаляцыі грамадска-небяспечных элементаў». Гэта стала юрыдычнай падставай далейшага прыгнёту нацыянальных меншасцей, у адносінах да якіх праводзілася палітыка «культурнага падаўлення», якая яшчэ восенню 1930 года перарасла ў масавыя рэпрэсіі супраць украінскага насельніцтва Галіцыі і Валыні («Пацыфікацыя»). На анэксаванных зямлях пачала разгарацца барацьба за раўнапраўе, духоўную і эканамічную свабоду, за адзінства падзеленых ўкраінскіх земляў і ўкраінскага народа, якая набрала шырокі размах пасля 34-х гадоў, прычым разам змагаліся як члены АУН, так і Камуністычнай партыі Заходняй Украіны, якія разам перажывалі жахі польскіх турмаў і лагера Бяроза Картузская. За актыўную барацьбу і прыналежнасць да АУН неаднаразова арыштоўвалі і асуджалі жыхароў Клэваня братоў Аляксандра і Якава Буслаў.

### У часы Другой сусветнай вайны 
17 верасня 1939 года паводле пакта Молатава-Рыбентропа, савецкая армія перайшла ўсходнюю мяжу Польшчы для акупацыі абумоўленых у пакце тэрыторый Польшчы і вызваленне тэрыторый Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі ад польскіх уладаў. 14 лістапада 1939 Клэвань, як і астатнія акупаваных тэрыторый, якія ўвайшлі ў склад Савецкай Украіны. «Вызваліцелі» вызвалілі ўсіх зняволеных з польскіх турмаў і лагераў, але практычна адразу ж пачалі пераследваць прадстаўнікоў АУН і ўкраінскай інтэлігенцыі. З прыходам новай улады пачаліся рэпрэсіі мясцовага насельніцтва. Значную частку жыхароў Клэваня было вывезена ў Сібір. Большасць насельніцтва пачынае варожа ставіцца да акупацыйнай савецкай улады. У публікацыях і паштоўках таго часу адзначалася, што савецкая акупацыя яшчэ горш польскай. Зноў пачынае разгарацца барацьба за незалежнасць Украіны.

З 1 па 4 красавіка 1941 Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў рэвалюцыйная (АУНР) праводзіць у Кракаве II-й Вялікі збор АУН, адным з арганізатараў і ўдзельнікаў якога быў клэванчанин Якаў Бусел. У пастановах Збору зацвярджаліся асновы ўкраінскага нацыяналізму - роўнасць усіх ў правах і абавязках, сацыяльная падтрымка малазабяспечаных, сірот, інвалідаў і пажылых людзей, свабода сумлення і рэлігійных культаў, правы сялянства самастойна гаспадарыць на сваёй зямлі, асуджэнне навязываемой безгаспадарнай савецкай калгаснай сістэмы, абарону свабоды і незалежнасці ўкраінскага народа, яго традыцый, культуры і веры.

24 чэрвеня, 1941, на трэці дзень пасля пачатку Вялікай Айчыннай вайны, да мяжы ракі Стублы падышлі нямецкія войскі. Аднак, у выніку контрудараў 24-га чэрвеня ў напрамку на Клэвань, і 26-га чэрвеня ў напрамку на Дубна, нанесенай сіламі 9-га механізаванага корпуса 5-й арміі генерала А. Ф. Папова, яны былі адхіленыя.
Аднак, поспех Чырвонай арміі пад Клэванем 24 чэрвеня быў дасягнуты цаной асаблівых страт у тэхніцы. Савецкія войскі былі вымушаныя пакінуць Клэвань і адысці на рубеж ракі Гарынь.

25-га чэрвеня Клэвань і наваколлі падвергліся бамбардзіроўцы. Асноўныя ўдары былі нанесеныя па чыгуначнай станцыі, па дрэваапрацоўчым заводзе і паўднёвых ваколіцах пасёлка.
І толькі пасля сыходу савецкіх войскаў і паўторнай бамбардзіроўкі пасёлка, якое адбылося 2 ліпеня, 3 ліпеня 1941 года ў Клэвань увайшла нямецкая армія. Адразу ж на наступны дзень немцы паказальна расстралялі актывістаў польскай самаабароны і пачалі яўрэйскія пагромы. Больш за 200 чалавек яўрэйскай абшчыны сагналі ў сінагогу, атачылі войскамі і падпалілі. Салдаты вермахта, аснову якіх складалі румынскія падраздзялення, разбівалі і рабавалі крамы і спусцелыя сядзібы і не грэбавалі нават жаночай бялізнай. Пасля іх сыходу асобныя жыхары пасёлка завяршылі рабаванне пабітых і часткова абрабаваных яўрэйскіх крамаў і спустошаных дамоў.

Клэвань стаў «райцэнтрам» новастворанага «Раёна Клэвань» (), які ўвайшоў у Ровенскі ґебіт () Рэйхскамісарыята Украіна. У Клеванской раённай управе, якая размясцілася ў старым панскім маёнтку, было 11 секцый.

Для навядзення парадку і стрымлівання марадзёрства ў Клэвані былі сфармаваныя польскі і ўкраінскі аддзелы мясцовай паліцыі, сярод якіх з першага ж дня разгарэлася жорсткая варожасць, якая даходзіць да сутыкненняў. Ўкраінскі аддзел размясцілі ў будынку школы, размешчанай фактычна за межамі пасёлка, у якім, адпаведна, паўнапраўна «гаспадарыўалі» польскі аддзел паліцыі. Абодва падраздзялення навыперадкі арыштоўвалі і затрымлівалі ўкраінцы&nbsp;— палякаў, а тыя&nbsp;— ўкраінцаў, і, вядома ж, еўрэяў. Расстрэлы і пагромы габрэйскага насельніцтва працягваліся. Усяго падчас пагромаў загінула ад 400 да 700 асобаў еўрэйскай абшчыны. У памяць пра больш чым 200 чалавек, спаленых у сінагозе, на яе рэштках ўстаноўлена мемарыяльная дошка.

## Галерэя 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Карта баявых дзеянняў па стане на 22 чэрвеня & nbsp; - 9 ліпеня 1941 года.


Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Ровенскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Ровенскага раёна