Мантэ Мелканян

**Мантэ** «**Аво́**»** Мелканя́н** (; 25 лістапада 1957, Вісейлія, ЗША — 12 чэрвеня 1993, Нагорны Карабах) — Нацыянальны Герой Арменіі і герой Арцаха, актыўны ўдзельнік Карабахскай вайны, адзін з арганізатараў і кіраўнікоў армянскіх сіл у Нагорным Карабаху.

Да гэтага — член баявой арганізацыі АСАЛА, кіраўнік ASALA-RM (RM — рэвалюцыйны рух), дзельнік грамадзянскай вайны ў Ліване. Вядомы пад мянушкамі «Абу-Сіндзі», «Саро», «Цімаці Шон Мак-Кормак» (Timothy Sean McCormack) і «Камандзір Ява».

У 1996 годзе Мантэ Мелканяну было пасмяротна прысвоена найвышэйшае ганаровае званне «Нацыянальны герой Арменіі».

За свае заслугі перад Нагорна-Карабахскай Рэспублікай быў ганараваны найвысокага звання «герой Арцаха» з уручэннем ордэна «Залаты арол» (1999).

## Біяграфія 
### Юныя гады 
Мантэ Мелканян нарадзіўся 25 лістапада 1957 года ў горадзе Вісейлія (штат Каліфорнія). Ён быў трэцім дзіцём у сям'і амерыканцаў армянскага паходжання Чарлза Мелканяна (1918?2006) і Забель Мелканян (1920?2012). Бацькам было наканавана перажыць сына, які ўславіў іх сямю.

У 1969 годзе сям'я Мелканянаў здзейсніла гадавое вандраванне па краінах Еўропы. Падчас падарожжа 11-летні Мантэ бачыўся з прадстаўнікамі спюрка, і — як сцвярджае яго брат, Маркар Мелканян — упершыню задумаўся пра сваю армянскую ідэнтычнасць. Як і ўсе амерыканскія армяне, Мелканяны негатыўна ўспрымалі збліжэнне ЗША і Турцыі па лініі НАТО. Аднак, парадаксальным чынам, менавіта дзякуючы амерыкана-турэцкаму сяброўству, гэта сям'я змагла пасля еўрапейскага турнэ бесперашкодна наведаць Анатолію. Грамадзянам ЗША нішто не пагражала ў гэтым суровым краі. Шлях іх ляжаў у горад Мерзіфон, дзе нарадзіліся дзед і бабка Забель Мелканян. Да генацыду 1915 года тут жылі 17 тысяч армян. Увесну 1970-га тут жылі ўсяго тры армянскія сям'і, і толькі адна з іх пагадзілася сустрэцца з Мелканянамі. Як пасля расказваў Мантэ сваёй жонцы Седзе: 

У 1975 годзе Чарлз Мелканян выкладаў у армянскіх школах Ірана і Лівана. Мантэ Мелканян скончыў універсітэт Берклі па спецыяльнасці «археалогія і гісторыя Азіі». Выбар прафесіі быў абумоўлены цвёрдым намерам вярнуцца на Блізкі Усход. Апроч армянскай і англійскай, Мелконян авалодаў сям'ю мовамі — французскай, іспанскай, італьянскай, турэцкай, персідскай, курдскай і японскай. Некаторы час ён стажараваўся ў Японіі.

Пасля сканчэння ўніверсітэта ўвесну 1978 года Мантэ з'ехаў у Іран, дзе выкладала англійскую мову і ўзяў удзел у антышахскім руху. Мантэ быў злучаны з сацыялістычнай партыяй Гнчакян, дапамагаючы арганізоўваць страйкі ў сваёй школе ў Тэгеране, і знаходзіўся ў непасрэднай блізкасці ад плошчы Джалех у той дзень, калі войскі шаха адкрылі агонь па пратэстоўцах (празваны потым «Чорнай пятніцай»). Але ўжо неўзабаве, з-за рэпрэсій новага рэжыму аяталы Хамейні супраць апазіцыі Мантэ перабраўся ў Іранскі Курдыстан, дзе дзейнасць курдскіх партызан вырабіла на яго глыбокае ўражанне. Праз некалькі гадоў, быўшы ў паўднёвым Ліване, Мантэ Мелканян час ад часу насіў уніформу курдскіх пешмерга, атрыманую ў Іранскім Курдыстане.

### Баявое хрышчэнне ў Ліване 
У разгар Грамадзянскай вайны ў Ліване ў 1978 годзе Мантэ Мелканян прыбыў у Бейрут. У той час у Ліване бліснуў братазабойчы канфлікт мясцовых армян з маранітамі. Мелканян узяў удзел у абароне Армянскага квартала ад атакавалых яго фалангістаў мараніткай партыі Катаіб. Потым Мелканян стаў ваяром Армянскага ўзбраення ў Бурдж-Хамудзе і цягам двух гадоў браў удзел у вулічных баях з фалангістамі. Напачатку 1979 года ён пазнаёміўся з ліванскай армянкай Седай (шлюб з ёю быў укладзены 3 жніўня 1991 года).

### Змаганне і тулянні 
Увесну 1980 года Монтэ Мелконян уступіў у арганізацыю АСАЛА. Мелконян ажыццяўляў аперацыі ў Рыме, Афінах і дапамагаў у падрыхтоўцы баевікоў для ажыццяўлення Аперацыі Ван у верасні 1981 года. З-за нязгод, злучаных з метадамі змагання ASALA, Монтэ адлучыўся ад прыхільнікаў Акопа Акапяна (ён жа Мігран Мігранян ці Аруцюн Такушан) і ўтварыў новую фракцыю ASALA-RM. У лістападзе 1985 года Мелканян быў арыштаваны ў Парыжы і прысуджаны да 6 гадоў турэмнага зняволення за незаконнае захоўванне зброі і падробку дакументаў. У пачатку 1989 года ён быў вызвалены і высланы ў Паўднёвы Емен.

### Удзел у Карабахскай вайне 
У 1991 годзе, адразу ж па прыбыцці ў Карабах, Мелканян браў удзел у баях за населеныя пункты Бузук, Манашыд, Эркедж Шаумянскага раёна. Быў прызначаны начальнікам штаба Карнідзорскага атрада.

Улетку 1992 года азербайджанская армія, імкнучыся захапіць сяло Мачкалашэн (якое лічыцца паўднёвымі варотамі Карабаха) і адтуль рушыць далей да Шушы, сутыкнулася з атрадам Мантэ Мелканяна. Спыніўшы праціўніка, ваяры Мелканяна тым самым забяспечылі бяспеку Арцаха з поўдня.

Узначаліўшы Мартунінскі абарончы раён, увесь наступны год Мантэ паспяхова бараніў яго.

Потым ён браў удзел у Кельбаджарскай аперацыі, у баях на тэрыторыі Мардакерцкага і Аскеранскага раёнаў.

### Гібель 
Монтэ лічыў, што ключом да перамогі ў Карабахскай вайне з’яўляюцца танкі Т-72. Штораз, пазнаўшы пра захоп у азербайджанскіх сіл чарговага танка, ён асабіста выязджаў для яго агляду. 12 чэрвеня 1993 года ў сяле Марзілі Мантэ і яго салдаты стукнуліся з БМП і салдатамі азербайджанскіх ваярскіх фармаванняў. Падчас бою Мелканян атрымаў параненне ў галаву и погиб. После его смерти армянские бойцы доставили тело Монте в Мартуни.

Цырымонія развітання адбылася праз тыдзень — 19 чэрвеня Монтэ Мелконян быў пахаваны на могілкі «Ераблур» у Ерэване.

## Памяць 
Пасмяротна ганараваны вышэйшых званняў Арменіі — «Нацыянальны герой Арменіі» (1996) і НКР — «Герой Арцаха» (1999). Імем Мантэ Мелканяна названы: адна з ваярскіх частак ВС Арменіі, універсітэт і школа ў горадзе Ерэване, мост, дабрачынны фонд. Усталяваны помнікі ў Ерэване, у Раздан, у Мартуні. У Мартуні імем Аво названы Аво.

Па некаторых звестках жыхарамі Мартуні была выказана думка пра пераназванне раённага цэнтра ў Мантэаберд (), у гонар Мантэ Мелканяна. Праект па пераназванні так і не быў падтрыманы ўладамі НКР, але пры гэтым была зафіксавана ўсталёўка самаробнага дарожнага знака з такой назвай.

## Спасылкі 
* Сайт, посвященный Монтэ Аво Мелконяну 
* Документальный фильм «Монте — Сердце народа» 
* Монтэ «Аво» Мелконян 
* Фонд имени Монтэ Мелконяна 
* Los Angeles Times: Загадка Монте Мелконяна