Касцёл Святога Міхала Арханёла і кляштар бернардзінак (Вільня)

**Касцёл Святога Міхала Арханёла і кляштар бернардзінак** () — рымска-каталіцкі культавы комплекс у Вільнюсе. Размешчаны ў Старым горадзе, паблізу ансамбля касцёлаў бернардзінцаў і Святой Ганны, на процілеглым боку вуліцы Майронё (Майроніса) каля скрыжавання вуліц Бярнардзіну (Бернардзінскай) і Андрыуса Волана (Андрэя Волана), па адрасе вуліца Швянта Мікала (Святога Мікалая), 9 (). Ансамбль манастыра, які ўключае будынкі касцёла, кляштара і яго гаспадарчых пабудоў, агароджу, браму са званіцай і рэшткі галерэі, уключаны ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літоўскай Рэспублікі і ахоўваецца дзяржавай як аб’ект нацыянальнага значэння (код 764). Цяпер у храме размяшчаецца Музей царкоўнай спадчыны.

## Гісторыя 
Кляштар бернардынак быў заснаваны ў 1495 годзе дачкой віленскага ваяводы Ганнай Аляхновіч, якая стала ігуменняй. Знаходзіўся на Зарэччы, за ракой Віленкай (манашкі называліся бернардзінкі зарэцкія, або кларыскі). Свайго касцёла манашкі не мелі, карысталіся бернардзінскім.

### Фундацыя касцёла святога Міхала і перанос кляштара 
Распаўсюджана паданне, што Леў Сапега, які ў 1594 годзе набыў у Валовічаў кавалак зямлі з палацам (насупраць касцёла Святой Ганны і бернардзінскага касцёла), праз акно назіраў за манашкамі з Зарэчча, якія са свайго беднага і сціплага кляштара, па шчыкалатку ў гразі і штурхаючыся з мінакамі, пад дажджом ішлі праз мост на службу ў бернардзінскі касцёл. Гетман злітаваўся над беднымі манашкамі, бачачы, якія прыкрасці ім даводзіцца цярпець, ходзячы па некалькі разоў на дзень у чужую царкву, і неўзабаве задумаў высакародна дапамагчы ім, пабудаваўшы жаночы кляштар з касцёлам.

У 1594—1596 гадах Леў Сапега перарабіў свой палац пад кляштар, дакупіў некалькі дамоў і пляцаў і заснаваў касцёл св. Міхала Арханёла. У сваім прывілеі (1 кастрычніка 1599 года, віленскі капітул) канцлер запісаў:А значыць, да гонару і хвалы Усемагутнага Бога, Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Усіх Святых, на маёй уласнай зямлі, месцы і плошчы ў горадзе Вільні на рацэ Віленка побач з касцёлам і кляштарам бернардзінцаў св. Францішка абсервантаў, на вуліцы Зарэчнай, я пабудаваў мураваны з цэглы касцёл каталіцкага веравызнання пад тытулам св. Міхала Арханёла, пры гэтым касцёле таксама кляштар манашак рэфармаваных Св. Францыска, трэцяга правіла, за свой уласны кошт, з мноствам упрыгожванняў, золатам, срэбрай і вопраткай я забяспечыў, упрыгожыў, з розумам і прадпрымальнасцю, каб зрабіць вечную і незваротную аснову з маіх уласных дабротаў для жыцця і адзення 24 манашак у гэтым кляштары.

Гэты канфлікт стаў сюжэтам дэбютнай гістарычнай аповесці Юзафа Крашэўскага «*Касцёл Святога Міхала ў Вільні*» (першая публікацыя — 1833).

### Кляштар падчас расійскай акупацыі Вільні (1655) 
Касцёл і кляштар моцна пацярпелі ў 1655 годзе падчас маскоўскай вайны. Яшчэ да таго, як непрыяцель захапіў Вільню, манашкі па загаду біскупа пакінулі горад і схаваліся на Падляшшы, у Юхнавіцах, але перад гэтым схавалі ў садзе больш каштоўныя рэчы — срэбра, посуд і прылады. У кляштары засталіся толькі настаяцельніца Дарота Сядлешчынская і пара манашак. Калі 10 жніўня 40 000 казакоў на чале з Залатарэнкам увайшлі ў Вільню, яны ўчынілі страшэнную бойню; потым, разрабаваўшы горад, спалілі яго. Частка жыхароў хавалася ў касцёлах — св. Міхала і бернардынаў, але і тут казакі іх забілі. Паводле тагачаснай бернардзінскай хронікі, загінула тады больш за 10 тысяч чалавек. Жорсткім спосабам была забітая настаяцельніца кляштара Дарота Сядлешчынская. Яе труп, які добра захаваўся, дагэтуль знаходзіцца ў склепе касцёла св. Міхала. Непрыяцель знайшоў і забраў частку схаваных манашкамі скарбаў і цалкам разрабаваў касцёл, але не крануў цудатворны вобраз Маці Божай, потым разрабаваў склеп, забраў каштоўную труну Льва Сапегі і абабраў трупы яго і яго сваякоў, якія цягнулі па вуліцах.

Пажар спустошыў горад, не пашкадаваў кляштара і касцёла св. Міхала і моцна пашкодзіў іх, так што калі манашкі вярнуліся ў горад пасля адступлення ворага, то знайшлі кляштар у поўным разбурэнні.

Настаяцельніца Канстанцыя Сакалінская знайшла труп Льва Сапегі, кінуты і распрануты, і, апрануўшы яго ў манаскі габіт, вярнула ў склеп і паклала ў дубовую труну. Таксама былі сабраны косці іншых прадстаўнікоў дому Сапегаў, якія былі змешчаны ў адну вялікую труну.

Становішча манашак, калі яны вярнуліся ў Вільню пасля адыходу маскоўскага войска, было адчайным, бо яны не мелі ні прытулку, ні сродкаў, каб аднавіць разбураны касцёл і кляштар. Але знайшлі дабрадзея ў асобе віленскага ваяводы і гетмана вялікага літоўскага Паўла Яна Сапегі, які прыпісваў усе свае перамогі апецы «Мадонны Сапегаў», у 1661 годзе ён амаль нанова адбудаваў і вялікім коштам упрыгожыў касцёл і кляштар, а Казімір Леў Сапега пакінуў завяшчаннем касцёлу св. Міхала дарагія тканіны і залаты посуд.

У гады нацысцкай акупацыі ў касцёле Св. Міхала служыў Адам Станкевіч, які праводзіў тут службы на беларускай мове. Таксама тут у 1944 годзе былі схаваны самыя каштоўныя рэчы з калекцыі Віленскага беларускага музея: Ператранспартаваць скрыні ў касьцёл было нялёгкай справай, але калектыў музэю прылажыў усе свае сілы, і гэта было зроблена. Мы радаваліся, што зрабілі вялікую патрыятычную справу. Радаваліся, што частку экспанатаў здалі ў апеку крыштальнай чэснасьці чалавека, выдатнага беларускага грамадскага дзеяча кс. Адама Станкевіча, які быў у гэты час адміністратарам касьцёла сьв. Міхала.
У 1948 годзе касцёл быў наноў закрыты. У 1956 годзе тут быў створаны Музей архітэктуры. Пасля 1990 года будынак быў вернуты каталіцкай царкве і ў 2009 годзе тут адкрыты Музей царкоўнай спадчыны.

## Вонкавы выгляд 
Касцёл пабудаваны ў рэнесансавым стылі з элементамі готыкі.

Звонку аточаны мураванымі сценамі, гэта быў першы жаночы кляштар закрытага тыпу ў Літве.

Фасад падзелены масіўнымі пілястрамі класічнай формы, увенчаны актаганальнымі вежамі. Уверсе фасада знаходзіцца манаграма імя Ісуса, да папулярызацыі якой заклікаў Бернардзін Сіенскі. У трох нішах фасада знахадзіліся выявы трох архіаёналаў, зараз яны амаль не бачныя.

## Інтэр’ер 
Храм аднанефавы, прамавугольны ў плане, унутраная прастора разбіваецца моцнымі пілястрамі, якія выходзяць са сцен. Да нашых дзён захавалася прыгожая аўтэнтычная дэкарацыя цыліндрычнага скляпення, на распалубках аздобленага ляпнымі ўзорамі: антычнымі і рэнесанснымі расліннымі арнаментамі, у цэнтры якога знаходзіцца герб Льва Сапегі з ініцыяламі.

**Галоўны алтар** створаны нямецкім разбяром у XVII стагоддзі, выкананы з каляровага мармуру ў стылі позняга рэнесансу. Трохузроўнева структура алтара прадстаўляе ідэю Святой Троіцы, у ніжняй частцы абраз Укрыжаванага Хрыста, вышэй над ім — Бог Айцец, у самай верхняй частцы — Святы Дух у форме голуба. Кампазіцыя належыць да іканаграфічнага тыпу «Трон Міласэрнасці», які сцвярджае, што ў фінальнай кульмінацыі збаўлення чалавецтва бярэ ўдзел уся Святая Троіца. Па баках галоўнага алтара размешчаны абразы Святога Міхала Арханёла (патрона касцёла) і Святога Гаўрыіла Арханёла.

Да сярэдзіны XX стагоддзя ў касцёле апроч вялікага мармуровага алтара былі яшчэ чатыры бакавыя алтары, выкананыя ў першай палове XVIII стагоддзя, у стылістыцы ракако са штучнага мармуру (stucco lustro).

Абразы з некаторых бакавых алтароў захаваліся да нашых дзён і размешчаны на сценах касцёла — Святога Міхала Арханёла (XVII стагоддзе) і Святой Клары (1775). Таксама ў бакавым алтары раней знаходзіўся знакаміты абраз «Мадонна Сапегаў».

Да нашага часу не захаваліся дубовы разбяны амвон і і арган.

### Надмагіллі (эпітафіі) Сапегаў 
 і яго жонак]]
Самае знакамітае надмагілле — гэта групавое **мармуровае надмагілле Льва Сапегі** і яго першай жонкі Дароты з Фірлеяў (пам. 1591) і другой жонкі Эльжбеты з Радзівілаў (пам. 1611). На верхняй частцы размешчана постаць Хрыста, які паўстаў з мёртвых, пад ёю рэльеф з салдатамі, якія спяць. Па абодвух баках рэльефа пра нябесную апеку нагадваюць скульптуры двух святых-патронак абедзвюх жонак — Святой Елізаветы і Святой Дароты. Крыху ніжэй — алегарычныя персаніфікацыя хрысціянскіх цнот — Веры і Надзеі. Надмагілле было выканана ў другой чвэрці XVII стагоддзя.

З іншага боку ўваходу ў неф знаходзіцца манументальны **надмагільны помнік Тэадоры Крыстыны з Тарноўскіх Сапегі** (пам. 1652), жонкі Казіміра Льва Сапегі. Бела мармуровы бюст прадстаўляе маладую жанчыну са старанна пераданымі дэталямі ўбрання і прычоскі. Аўтарам гэтага помніка лічаць Джаванні Баціста Джызлені, а стварэнне бюста прыпісваюць скульптару Франчэска дэ Росі. Надмагільны помнік аздоблены гербамі роду Тарноўскіх.

**Надмагільны помнік Яна Станіслава Сапегі** (пам. 1635) валодае досыць рэдкай структурай, ён укампанаваны ў партал дзвярэй, што вядуць у сакрыстыю. Такая кампазіцыя рэдка сустракаецца ў Цэнтральна-Усходняй Еўропе, і прыкладам для пераймання маглі паслужыць італьянскія помнік. Партал сімвалізуе пераход са света жывых у свет памёрлых. На саркафагу раней знаходзіўся мармуровы бюст Яна Станіслава, які знік у савецкія часы.

**Надмагільны помнік Крыштафа Сапегі** (пам. 1631), рана памёрлага сына Льва Сапегі, выканаў хтосьці з італьянскіх майстраў, якія працавалі ў Вільні ў першай палове XVII стагоддзя, праўдападобна Канстанціна ці Джакоба Тэнкала. Гэты помнік вызначаецца гарманічным стылем і майстэрствам кампазіцыі, бюставы партрэт маладзёна добра перадае індывідуальныя рысы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бернардзінскія кляштары Літвы
Катэгорыя:Касцёлы Вільнюса
Катэгорыя:Касцёлы Вільнюскай архідыяцэзіі