open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дабрамір Хрыз

, рэзідэнцыі Дабраміра Хрыза]]
**Дабрамір**, вядомы візантыйцам як **Хрыз** (, ) — балгарскі баярын, напаўнезалежны валадар у Усходняй Македоніі, які абапіраўся на атрады балгараў і влахаў. Захапіўшы Струміцу, Дабрамір за некалькі гадоў падпарадкаваў шэраг навакольных земляў. Быўшы залучаны ў балгара-візантыйскія войны, ваяваў і на баку Калаяна, і на баку імператара Аляксея III Ангела. Першы ўспамін датаваны 1197 годам, апошні — 1202, калі яго землі захапіў Калаян.

## Дынастычныя сувязі 
Ён быў ужо жанаты, калі аформіў другі шлюб з усватанай візантыйскім імператарам дачкой вайскавода Мануіла Каміцы. Каля 1200 года Дабрамір ажаніўся ў трэці раз з унучкай імператара Феадорай Ангелінай, раней жонкай іншага балгарскага феадала Іванкі.

## Літаратура 
* *O city of Byzantium: annals of Niketas Choniates* tr. Harry J. Magoulias (Detroit: Wayne State University Press, 1984) pp. 267–270, 277—280, 293—294.
* Томов, Т. Добромир Хриз, който владееше Просек и Струмица — Анамнеза, Т. 6 (2008), 97-114

Катэгорыя:Кіраўнікі Балгарыі
Катэгорыя:Кіраўнікі Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Постаці Струміцы
Навум Охрыдскі

**Навум Охрыдскі** ( і , таксама вядомы як **Навум Праслаўскі**; 830-я — 23 снежня 910 года, Охрыд) — балгарскі святы, асоба ўшанаваны ў сучасных Балгарыі і
Паўночнай Македоніі.

Святы Навум разам са Святымі Кірылам і Мяфодзіем, а таксама са сваім падзвіжнікам Святым Кліментам Охрыдскім з'яўляецца адным з заснавальнікаў балгарскай рэлігійнай літаратуры. Балгарская Праваслаўная Царква ўключае Святога Навума ў лік Седзьмачысленікаў.

У 886—893 гг ён пражываў у Праславе, стаўшы арганізатарам мясцовай літаратурнай школы. Потым ён узначаліў школу ў Охрыдзе. У 905 годзе ён заснаваў манастыр на беразе возера Охрыд, сёння названы яго імем. Там жа захоўваюцца і яго мошчы.

У гонар яго названы бульвар у Сафіі, а таксама названа гара Святога Навума на востраве Смаленск (Лівінгстан) (Паўднёвыя Шэтландскія астравы).

## Літаратура 
* *Obolensky, Dimitri (1994). Byzantium and the Slavs. St Vladimir’s Seminary Press, стр. 48-49.* ISBN 0-88141-008-X.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 830-я гады
Катэгорыя:Святыя Балгарыі
Катэгорыя:Сярэдневяковыя балгарскія пісьменнікі
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя X стагоддзя
Прылеп

**Пры́леп** (, , ) — горад у паўднёвай частцы Паўночнай Македоніі з насельніцтвам 64 тысячы жыхароў. Горад размешчаны ў паўночнай частцы Пелаганійскай раўніны, у 128 км ад сталіцы Скоп’е.

Размешчаны ля падножжа крэпасці легендарнага сербскага каралевіча , вядомага як змагар супраць туркаў і мудры кіраўнік.

## Гісторыя 
Прылеп быў заснаваны на руінах старажытнага горада Стыбера, які быў часткай Рымскай імперыі. Нягледзячы на спусташэнне готамі ў 268, Стыбера заставалася часткова заселенай. Пад імем Прылеп гэты горад быў упершыню згаданы ў 1014 як месца, дзе балгарскі цар  памёр ад разрыву сэрца, гледзячы, як візантыйцы асляпляюць тысячы яго салдат, якія патрапілі ў палон пасля . Горад патрапіў пад візантыйскую ўладу.

Пазней горад быў заваяваны Другім Балгарскім царствам і Сербіяй.

У XIV стагоддзі горад быў захоплены асманамі пад правадырствам Эўрэнаса. Пад кантролем Асманскай імперыі знаходзіўся на працягу шасці стагоддзяў.

На пачатку XX стагоддзя ўваходзіў у склад Сербіі і Югаславіі і пасля яе распаду адышоў да Македоніі.

## Насельніцтва 
Большасць насельніцтва складаюць македонцы (93 %), але ёсць і цыганская меншасць.

Паводле перапісу 2021 года, у Прылепе пражывала 63 308 жыхароў.

## Славутасці 
* Маркавы Кулі, сярэднявечная крэпасць
* Трэскавец, манастыр

## Вядомыя асобы 
* Блажэ Конескі (1921—1993) — стваральнік і адзін з кадыфікатараў сучаснай літаратурнай македонскай мовы, выбітны літаратурны, культурны і грамадскі дзеяч, паэт, празаік, эсэіст, гісторык літаратуры, лінгвіст, перакладчык

## Гарады-пабрацімы 
*  Асенаўград, Балгарыя

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Паўночнай Македоніі
Бяласіца (горы)

**Бяла́сіца** (, , ) — невялікі горны хрыбет у вобласці Македонія.

Вышэйшы пункт — гара Радамір (2029 м), размешчаная на мяжы Балгарыі і Грэцыі. Сам масіў знаходзіцца на тэрыторыі трох краін: Грэцыі (45 %), Паўночнай Македоніі (35 %) і Балгарыі (20 %). Даўжыня хрыбта — каля 60 км, шырыня — да 9 км.

У гісторыі Балгарыі горы Бяласіца вядомыя Бяласіцкай бітвай (іншая назва — бітва пры Клідыёне), калі 29 ліпеня 1014 года візантыйскія войскі каля сяла Ключ у даліне Струміцы нанеслі балгарскаму войску цяжкія страты, паскорыўшы падзенне Заходне-Балгарскага царства.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Горныя хрыбты Еўропы
Катэгорыя:Горы Балгарыі
Катэгорыя:Горы Грэцыі
Катэгорыя:Горы Паўночнай Македоніі
Бітала

**Бі́тала** () — горад у паўднёва-заходняй частцы Паўночнай Македоніі, адміністрацыйны цэнтр абшчыны Бітала, культурны і адукацыйны цэнтр, паводле некаторых даных, другі горад па насельніцтве ў краіне пасля Скоп’я. Важны транспартны вузел.

## Этымалогія 
Заснаваны Філіпам II Македонскім як Гераклія Лінкестыс (), пачынаючы з ранняга Сярэднявечча вядомы пад славянскім імем Бітала (Біталя, Біталь), гэта значыць «манастыр», і грэчаскім імем Манастыры (), якое азначае тое ж самае (пасля з грэчаскай мовы гэта назва горада ўвайшла ў турэцкую, , і албанскую, ).

## Гісторыя 
У эпоху Асманскай імперыі у Бітале (Манастыр) было шмат консульстваў еўрапейскіх краін; яна атрымала мянушку «горад консулаў». Да 1912 года грэкі складалі значную частку насельніцтва. З Першай балканскай вайны 1912 года — у складзе Сербіі (пад назвай ), з 1945 года — у складзе югаслаўскай рэспублікі Македонія.

Выхадцам горада быў Анастасіяс Вафіядыс (Αναστάσιος Βαφειάδης), які арганізаваў і што ўзначаліў у 1866 годзе атрад грэчаскіх добраахвотнікаў, удзельнікаў Крыцкага паўстання, загінуў у бітве пры Вафе.

Напачатку XX стагоддзя ў Манастыры жылі і працавалі браты Янакі і Мільтыяд-Мільтан Манакі (), родам з грэчаскага заходне-македонскага нома Грэвена, піянеры кінематографа на Балканах. З 1905 года яны пачалі здымаць кароткаметражныя фільмы, у тым ліку: візіты ў Манастыры афіцыйных асоб, сярод якіх былі султан Мехмед V, кароль Сербіі Пётр I і спадчынны прынц Аляксандр (1913), кароль Грэцыі Канстанцін I і кронпрынц Павел (1918); мясцовыя святы.

25 красавіка 1979 года быў заснаваны дзяржаўны Універсітэт Св. Клімента Охрыдскага.

## Гарады-пабрацімы 
*  Бурса, Турцыя
*  Эпіналь, Францыя
*  Земун, Сербія
*  Крэмэнчук, Украіна
*  Плевен, Балгарыя
*  Пушкін, Расія (2005)
*  Рыека, Харватыя
*  , Аўстралія
*  Прызран, Сербія
*  Кайзерслаўтэрн, Германія
*  Крань, Славенія

## Фатаграфіі 
## Гл. таксама 
* Бітальскі надпіс
* Мячэць Джэні
* Гісторыя яўрэяў Біталы

## Спасылкі 
* Bitola News— **WEB Portal**, info
Кендары

**Кенда́ры** () — горад, адміністрацыйны цэнтр інданезійскай правінцыі Паўднёва-Усходні Сулавесі. Насельніцтва (2010 г.) — 314 812 чал.

Кендары размешчаны на ўсходзе правінцыі Паўднёва-Усходні Сулавесі на беразе шырокай бухты. Заснаваны 13 мая 1831 г. галандцамі. Стаў адміністрацыйным цэнтрам правінцыі ў 1964 г.

Кендары — важны транспартны і гандлёвы цэнтр Паўднёва-Усходняга Сулавесі. Працуюць порт і аэрапорт. Прамысловасць прадстаўлена дробнымі прадпрыемствамі, развіваюцца перапрацоўка харчу, драўніны, выраб пакавання і інш.

## Спасылкі 
* SOUTH EAST SULAWESI 
* Kendari: Entry Point to Southeast Sulawesi’s Wonders
* Kendari travel guide

Катэгорыя:Гарады Інданезіі
Луканка

**Луканка **— балгарская (часам вострая) салямі, унікальная для балгарскай кухні. Яна падобна да суджука, але часта больш прыпраўленая. Луканка ўяўляе сабой сухую каўбасу плоскай цыліндрычнай формы і карычнева-чырвонага колеру, якая, як правіла, раўнамерна пакрыта тонкім пластом белай цвілі. Спалучэнне невялікіх кавалкаў мяса і тлушчу надаюць каўбасе мазаічны выгляд.

Традыцыйна, луканку робяць з фаршу са свініны, цяляціны і спецый (чорны перац, зіра, соль), якім начыняюць сушаныя каровіны кішкі. Пасля цыліндрычную салямі падвешваюць для прасушкі прыблізна ад 40 да 50 дзён у добра вентыляваным месцы. У працэсе сушкі, салямі сціскаюць, каб яна набыла сваю тыповую плоскую форму. Луканку звычайна дробна наразаюць і падаюць халоднай у якасці закускі.

Смакавыя якасці луканкі залежаць ад прыродных асаблівасцяў рэгіёну, дзе яна выраблена, і фармуюцца пад уплывам тыповай мікрафлоры мясцовага геаграфічнага асяроддзя. Ёсць некалькі рэгіёнаў Балгарыі, добра вядомыя вытворчасцю луканкі. Большасць з іх размешчаны ў цэнтральнай частцы Балгарыі, ля падножжа Балканскіх гор, у прыватнасці ў рэгіёнах Смядова, Панагюрышта і Карлова.

Катэгорыя:Мясныя стравы
Катэгорыя:Балгарская кухня
Паўднёва-Усходні Сулавесі

**Паўднёва-Усходні Сулаве́сі** () — правінцыя на паўднёвым усходзе вострава Сулавесі ў Інданезіі. Плошча - 38 140 км². Насельніцтва (2014 г.) - 2 417 962 чал. Адміністрацыйны цэнтр — Кендары.

## Геаграфія
Правінцыя Паўднёва-Усходні Сулавесі займае паўднёва-усходнюю ўскраіну вострава Сулавесі, а таксама бліжнія астравы Бутон, Вавоні, Кабаэна, Муна, Туканг-Бесі і інш. Значная частка тэрыторыі пакрыта гарамі і пагоркамі, на схілах якіх захаваліся першародныя лясы з рэдкімі відамі флоры і фаўны. На поўдні вылучаецца рэгіён з вапняковымі глебамі і саваннамі. Каля ўзбярэжжа Сулавесі і астравоў шмат каралавых рыфаў.

На поўначы Паўднёва-Усходняга Сулавесі здабываюць нікель. На ўсходзе ад вострава Сулавесі вядзецца здабыча нафты іншаземнымі кампаніямі. На востраве Бутон маюцца багатыя запасы высокаякаснага прыроднага асфальта.

Клімат субэкватарыяльны пасатны, у гарах пераходны да ўмеранага. Сярэдняя гадавая тэмпература амаль не змяняецца на працягу года і ў нізінах трымаецца каля +28&nbsp;°C.  Найбольш вільготныя месяцы прыпадаюць на лістапад — сакавік.

## Гісторыя
У XIV ст. на востраве Бутон склалася асобная дзяржава, заснаваная дынастыяй яванскага паходжання. У 1542 г. яе валадары прынялі іслам і тытул султанаў. У 1667 г. Бутонскі султанат трапіў у залежнасць ад Нідэрландаў. У 1950 г. увайшоў у склад незалежнай Інданезіі. У 1964 г. была сфарміравана правінцыя Паўднёва-Усходні Сулавесі.

## Насельніцтва
Рост насельніцтва ў Паўднёва-Усходнім Сулавесі:

Этнічны склад насельніцтва правінцыі стракаты, прадстаўлены бугамі, бітунгцамі, муна, баджа, талакі. Большасць вернікаў спавядае іслам.

## Эканоміка
Эканоміка правінцыі Паўднёва-Усходні Сулавесі залежыць ад экспарту сырой нафты. Асноўныя спажыўцы — Кітай і Нідэрланды. Большасць насельніцтва займаецца сельскай гаспадаркай, накіраванай пераважна на спажыванне. Таварны характар маюць плантацыі дрэў, якія даюць каштоўную драўніну. У гарадах працуюць дробныя прадпрыемствы пераважна харчовага прызначэння.

## Спасылкі 
* Provinsi Sulawesi Tenggara 
* Southeast Sulawesi Province
* Southeast Sulawesi Tourism Travel Guide 

Катэгорыя:Правінцыі Інданезіі
Катэгорыя:Сулавесі (востраў)
Серэ

**Серэ** — гэты тэрмін можа адносіцца да розных аб'ектаў.

## Геаграфічныя паняцці 
* Серэ — горад у Грэцыі.
* Серэ — ном у Грэцыі.
* Серэ — камуна ў Італіі.

## Персоны 
* Жазеф Альфрэд Серэ (1819—1885) — французскі матэматык.

## Гл. таксама 
* Сер
Паўночны Сулавесі

**Паўночны Сулаве́сі** () — правінцыя на поўначым захадзе вострава Сулавесі ў Інданезіі. Плошча - 13 851,64 км². Насельніцтва (2014 г.) - 2 382 941 чал. Адміністрацыйны цэнтр — Манада.

## Геаграфія і прырода 
Правінцыя Паўночны Сулавесі размешчана на паўвостраве, акружаным морам Сулавесі і залівам Таміні. Для яго характэрны пагорыстыя і горныя ландшафты вулканічнага паходжання. Тут шмат імклівых рэк і адносна невялікіх азёр. На схілах гор захаваліся першародныя лясы. На поўначы і паўночным захадзе правінцыі знаходзяцца ланцугі астравоў вулканічнага і каралавага паходжання з багатай фаўнай падводных рыфаў.

Клімат субэкватарыяльны пасатны. З лістапада да мая цягнецца сезон мусонаў. Сярэднія тэмпературы на ўзбярэжжы вагаюцца ад 25&nbsp;°C да 28&nbsp;°C. Пры ўздыме наверх у гарах тэмпература паніжаецца на 1&nbsp;°C кожныя 200 м.

## Эканоміка
Традыцыйнымі галінамі эканомікі Паўночнага Сулавесі з'яўляюцца сельская гаспадарка, гандаль і рыбалоўства. У сельскай гаспадарцы дамінуюць такія таварныя культуры, як кава, бульба, кукуруза і какосавая пальма. Бульба з Паўночнага Сулавесі добра вядома сваёй якасцю ў іншых землях Інданезіі. Прамысловасць заснавана на перапрацоўцы нафты, вытворчасці харчу, будаўнічых матэрыялаў, дэталяў для радыёапаратуры, мэблі, здабычы золата. Імкліва развіваецца турызм.

## Спасылкі
*Pemerintah Provinsi Sulawesi Utara 
*Economy & Business 
*NORTH SULAWESI INFORMATION PAGES 

Катэгорыя:Правінцыі Інданезіі
Катэгорыя:Сулавесі (востраў)
Суджук

**Суджу́х** (, ), **шужу́к** або**чужу́к** (), **чучу́к** (), **суджу́к** () — адзін з традыцыйных відаў каўбасы у цюркскіх і блізкаўсходніх народаў. У перыяд Асманскай імперыі гэта страва атрымала шырокую вядомасць у арабаў (), грэкаў (), армян (), балгар (), сербаў, харватаў, баснійцаў і македонцаў ().

## Спосаб прыгатавання 
Папярэдне пасоленыя філейныя кавалкі мяса і тлушчу ўкладаюць у кішкі, падсушваюць, вяляць, вэндзяць. У Казахстане і Кіргізіі пры гатаванні шужука (чучука) выкарыстоўваецца пераважна каніна. Лічыцца больш таннай каўбасой, чым казы, бо выкарыстоўваюцца больш танныя часткі тушы каня, чым у казы. У іншых народаў замест каніны можа выкарыстоўвацца і іншае мяса.

Балгарская разнавіднасць суджука «луканка» гатуецца пад прыгнётам, што надае ёй характэрную плоскую форму і калянасць.

## Літаратура 
# 
# 

Катэгорыя:Каўбасы
Катэгорыя:Азербайджанская кухня
Катэгорыя:Балгарская кухня
Катэгорыя:Кіргізская кухня
Катэгорыя:Турэцкая кухня
Катэгорыя:Армянская кухня
Паморые

**Паморые** (), **Анхіялас** () — горад у Балгарыі, у Бургаскай вобласці на беразе Чорнага мора. Насельніцтва — каля 14 тысяч чалавек.

## Геаграфія 
Размешчаны на паўвостраве, які выступае ў мора прыблізна  Дзякуючы свайму зручнаму размяшчэнню (10-15 хвілін язды ад аэрапорта Бургас), плоскаму рэльефу мясцовасці, наяўнасці недарагога прыватнага жылля і неглыбокаму мору, а таксама сваім лячэбным гразям горад ідэальна падыходзіць для адпачынку сям'ёй з маленькімі дзецьмі.

## Гісторыя 
Старажытная назва горада — *Анхіялас*, заснаваны ў V стагоддзі да нашай эры, грэкамі з суседняй Апалоніі — сённяшняга Сазопаля.

З 29 гады да н.э. пад кантролем Рыма, а затым Візантыі. Тысячагадовая візантыйская гісторыя перарывалася налётамі і разбурэннямі готаў, славян, авараў, балгараў. З 1336 года пад кантролем венецыянцаў, а з 1453 года пад кантролем туркаў.

Падчас руска-турэцкай вайны 1828—1829 гадоў крэпасць Анхіялас 11 сакавіка 1829 года была абстраляная атрадам рускіх караблёў у складзе трох лінейных караблёў, фрэгата, брыга і трох кананерскіх лодак. 11 ліпеня 1829 года рускі брыг «Арфей» падышоў да крэпасці і высадзіў дэсант, які ўзяў у палон гарнізон і захапіў 13 гармат.

Пасля вызвалення Балгарыі ў 1878 годзе горад знаходзіцца па-за межамі новай дзяржавы ў паўаўтаномнай Усходняй Румеліі. Пасля анексіі балгарамі Усходняй Румеліі ў 1886 годзе, пачынаецца працэс балгарызацыі горада. Асноўная частка карэннага грэчаскага насельніцтва пакінула горад пасля пагромаў у 1906 годзе і заснавала ў Грэцыі горад Неа Анхіялас — Новы Анхіялас, правінцыя Фесалія. Другая хваля зыходу грэчаскага насельніцтва былa ў 1919 годзе ў выніку балгара-грэчаскага абмену насельніцтвамі.

У 1934 годзе назва горада зменена на Паморые.

## Эканоміка 
У горадзе і наваколлях з антычных часоў ідзе здабыча солі — найбуйнейшая вытворчасць на Балканскім паўвостраве. Горад таксама вядомы размешчаным на ўскраіне вінна-каньячным заводам «Black Sea Gold» («Чарнаморскае золата»).

## Славутасці 
* Манастыр Святога Георгія
* Фракійская грабніца ў Паморыі

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гарады Бургаскай вобласці
Катэгорыя:Курорты Балгарыі
Ланаі

**Ланаі** () — шосты па вялічыні і найменшы з даступных Гавайскіх астравоў. Афіцыйная мянушка — «Ананасавы востраў» (*Pineapple Isle*) — захавалася з былых часоў, калі значную частку ягонай плошчы пакрывалі ананасавыя плантацыі. Адзінае селішча — места Ланаі сіці, дзе зарэгістраваныя ўсе 3102 чал. насельніцтва вострава.

З 2012 года 98 % Ланаі належыць амерыканскаму бізнэсмэну і былому выканаўчаму дырэктару карпарацыі Оракл Лары Элісану (Larry Ellison). З 7 ліпеня 2014 года Элісан таксама з’яўляецца ўладальнікам усіх трох гатэляў на востраве. 2 % Ланаі належаць штату Гаваі.

Па форме Ланаі нагадвае коску з найвялікшай шырынёй у 29 км. На поўначы ён аддзелены ад вострава Малакаі пралівам Калохі, на ўсходзе праліў Аўаў аддзяляе яго ад Маўі.

Востраў мае адзіную навучальную ўстанову, што прапануе адукацыю ад дзіцячага саду да старэйшых класаў. Ланаі адметны адсутнасцю святлафораў. Большасць дарог небрукававаныя і патрабуюць паўнапрываднага аўтамабіля.

## Гісторыя 
На працягу вядомай гісторыі Ланаі кантраляваўся востравам Маўі. Мяркуецца, што першапачаткова яго засялілі рыбакі з Маўі і Малакаі, якія пазней пачалі вырошчваць таро на яго ўрадлівай вулканічнай глебе. Жыццё было небагатае падзеямі да моманту захопу Маўі каралём Камехамеха І з вострава Гаваі, які знішчыў вялізную колькасць жыхароў Ланаі. Пасля масавага забойства насельніцтва, Камехамеха прызначыў востраў сваім улюбёным месцам рыбнай лоўлі.

Пасля далучэння да Гавайскага каралеўства і кантактаў з заходняй цывілізацыяй востраў выкарыстоўваўся як ранча, калонія мармонаў, цукровая плантацыя і, да апошняга часу, найвялікшая ў свеце плантацыя ананасаў. У выніку гэтага большасць сучаснага насельніцтва складаецца з нашчадкаў працоўных мігрантаў з Філіпін.

У 2012 годзе новы ўласнік вострава Лары Элісан абвясціў новае бачанне Ланаі, як устойлівай і сбалансаванай сістэмы, заснаванай на турызме і арганічнай сельскай гаспадарцы. Планавыя інвестыцыі ў інфраструктуру мусяць скласці каля 500 мільёнаў даляраў.

## Турызм 
Турызм на востраве пачаў развівацца пасля заняпаду ананасавай гаспадаркі, калі тая страціла канкурэнтаздольнасць у параўнанні з таннейшай працоўнай сілай і ніжэйшымі выдаткамі на Азіяцкім кантыненце. Зараз Ланаі мае два курорты з двума палямі для гольфу. Адно з іх — «Выклік у Манэле» (*The Challenge at Manele*) — вядомае тым, што на яго дванаццатай лунцы ў 1994 годзе адбыўся шлюб заснавальніка Майкрасофт Біла Гейтса.

Катэгорыя:Гавайскія астравы
Катэгорыя:Астравы Аўстраліі і Акіяніі
Серэ (Грэцыя)

**Се́рэ** (, кафарэвуса ) — горад у Грэцыі, у Цэнтральнай Македоніі. Сталіца нома Серэ. Размешчаны ў 587 км на поўнач ад Афін і ў 80 км на ўсход ад Салонікаў.

З'яўляецца духоўна-адміністрацыйным цэнтрам Серанскай мітраполіі Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы.

## Гісторыя 
thumb|злева|Статуя Эмануіла Папаса ў Серэ
Заснаванне горада ўзыходзіць да XII стагоддзю да н.э. Згадваецца Герадотам як *Сірыс Пеанічная* ().

У візантыйскую эпоху горад служыў крэпасцю супраць нашэсця балгараў. Быў захоплены крыжакамі ў 1204, балгарамі ў 1205 і 1230, сербамі ў 1345 і асманамі ў 1368 годзе пад правадырствам Эўренаса.

6 лістапада 1912 года падчас Першай Балканскай вайны ўзяты балгарскай арміяй. 11 ліпеня 1913 года падчас Другой Балканскай вайны узяты грэчаскай арміяй пад камандаваннем .

Выхадцам Серэ быў герой грэчаскай рэвалюцыі 1821 г. Эмануіл Папас, кіраўнік паўстання на паўвостраве Халкідыкі.

## Культура 
Серэ — горад, у якім асаблівае распаўсюджванне атрымаў грэчаскі пірог бугаца. У чэрвені 2008 года ў горадзе быў праведзены першы фестываль бугацы.

У Серэ таксама размешчаны Манастыр Святога Іаана Хрысціцеля.

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Сталіцы номаў Грэцыі
Катэгорыя:Цэнтральная Македонія
Ахтопал

**Ахтопал** () — горад у Балгарыі. Размешчаны на ўзбярэжжа Чорнага мора. Знаходзіцца ў Бургаскай вобласці, уваходзіць у абшчыну Царава. Насельніцтва складае 1425 чалавек. Ахтопал — самы паўднёвы Балгарскі горад на Чарнаморскім узбярэжжы.

## Гісторыя 
Заснаваны грэкамі з Апалоніі (цяпер горад Сазопал), якая знаходзілася ў 58 км на поўначы, пад імем Аўлеан Тыхас (). У Візантыйскую эпоху называўся Агатупаліс (). Одзін з нешматлікіх гарадоў, якія заставаліся ў руках апошняга імператара Візантыі Канстанціна Палеалога. Перайшоў да туркаў перад аблогай і падзеннем Канстанцінопаля ў 1453 годзе. Сённяшняе яго імя ўзыходзіць да грэчаскага *Актопалі — прыбярэжны горад*.

Падчас руска-турэцкай вайны 24 ліпеня 1829 года Агатопаль быў узяты атрадам з 2 фрэгатаў, брыга, парахода і 8 вяслярных суднаў пад агульным камандаваннем капітан-лейтэнанта Баскакава.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Бургаскай вобласці
Куманава

**Кума́нава** — трэці па колькасці насельніцтва горад у Паўночнай Македоніі, адміністрацыйны цэнтр абшчыны Куманава. Насельніцтва горада паводле перапісу 2002 года&nbsp;— 70&nbsp;842 жыхара.

Горад Куманава размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы Рэспублікі Македоніі. Праз горад працякаюць дзве рэкі — Ліпаўка і Койнарка. Горад размешчаны на вышыні прыкладна 350 метраў над узроўнем мора.

## Гісторыя 
Меркавана назва горада ўзыходзіць да цюркскага племя куманаў, якое пасялілася там у XII—XIII стст. Горад упершыню згадваецца ў 1519 годзе ў адным з турэцкіх дакументаў. Куманава было цэнтрам паўстання Карпаша, і выконвала ролю яго «сталіцы».

Недалёка ад Куманава, 23 кастрычніка 1912, года адбылася Куманаўская бітва, падчас якой сербскія сілы атрымалі перамогу над турэцкімі войскамі і вымусілі іх бегчы. Гэта была адна з бітваў Першай Балканскай вайны.

## Нацыянальны склад 
Этнічная структура насельніцтва ў горадзе паводле перапісу 2002 года:
* македонцы&nbsp;— 47&nbsp;744 чал.;
* албанцы&nbsp;— 18&nbsp;278 чал.;
* сербы&nbsp;— 5230 чал.;
* цыгане&nbsp;— 4056 чал.;
* туркі&nbsp;— 256 чал.;
* влахі&nbsp;— 108 чал.;
* баснійцы&nbsp;— 14 чал.;
* астатнія&nbsp;— 586 чал.

## Гарады-пабрацімы 
180px|thumb|Помнік Рэвалюцыі

## Спасылкі 
* Сайт абшчыны Куманава
Карпаш

**Карпаш** (Карпуз) — «кароль», правадыр гайдукоў і кіраўнік балгарскага паўстання супраць асманскай улады падчас вайны з Аўстрыяй у 1689 годзе.

Карпаш — мянушка, утвораная верагодна ад балгарскага слова «карпа» — «скала, груда». Сапраўдным імем Карпаша было Пётр (Петър, у балгарскай транскрыпцыі). Звесткі пра яго жыццё да паўстання вельмі недакладныя і грунтуюцца ў асноўным на народных легендах. Вядома толькі, што ён праславіўся як правадыр гайдукоў у Заходніх Радопах, пасля чаго асманскія ўлады зрабілі спробу прыцягнуць яго на свой бок, дараваўшы пасаду начальніка войска ў Кюстэндзільской казе. Аднак, калі да гэтага рэгіёна наблізілася аўстрыйская армія, Карпаш не толькі не аказаў ёй супраціўленне, але і, як правадыр буйнога ўзброенага атрада, узначаліў барацьбу супраць туркаў. Кантралюемую ім тэрыторыю ён абвясціў «свабоднай дзяржавай» пад сюзерэнітэтам імператара Леапольда. Турэцкі храніст піша пра гэта так
 
Апошнія некалькі гадоў з'явіўся і нейкі няверны па мянушцы Карпаш, правадыр разбойнікаў-гайдукоў, які абвясціў сябе каралём Куманава, і па яго жаданні імператар Аўстрыі адправіў яму каўпак  .

Гэты «каўпак», нароўні з загадкавым тытулам Kiral von Kumanova, пад якім Карпаш згадваецца ў тагачасных аўстрыйскіх дакументах часам тлумачыцца як афіцыйнае прыняцце аўстрыйскай каронай земляў Македоніі пад сваю ўладу (Куманава — горад у паўночна-ўсходняй Македоніі, які выконваў ролю «сталіцы» карпашавага «каралеўства»).

Пасля адступлення аўстрыйскай арміі Карпаш спрабаваў аказаць супраціўленне асманскай уладзе ў адзіночку, але яго гайдукі былі хутка разгромлены злучанымі сіламі туркаў і татараў Селім-Гірэя.
Пра далейшы лёс Карпаша маюцца супярэчлівыя звесткі, паводле некаторых даных, ён быў пасаджаны на кол асманскімі ўладамі ў Скоп’і пасля задушэння паўстання.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя Балгарыі
Катэгорыя:Гісторыя Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Правадыры паўстанняў
Алексій Слаў

]]

**Алексій Слаў** — балгарскі самастойны валадар, дэспат (1207—1230). Паходзіў з дынастыі Асеняў. Сын сястры цароў Івана Асеня I, Пятра і Калаяна. Стрыечны брат цара Барыла і севастакратара Стрэза.

## Біяграфія 
Канфліктаваў з царом Барылам. У 1208 г. заключыў дагавор з лацінскім імператарам Генрыхам Фландрскім, які ганараваў яго тытулам дэспата.

Валодаў мноствам горных крэпасцей. Пад яго ўладай знаходзіліся Заходнія і Цэнтральныя Радопы і большая частка Усходняй Македоніі на ўсход ад ракі Струмы.

Першапачаткова яго рэзідэнцыя знаходзілася ў крэпасці Цэпіна, каля сучаснага сяла Доркава ў Радопах — (1207—1212). Пасля 1212 г. сталіца была перанесена ў крэпасць Мелнік.

## Памяць 
Праславіўся значнымі ахвяраваннямі манастырам, у прыватнасці Рожанскаму. Вядомая дароўная грамата манастыру Святой Багародзіцы Спілеатысы каля Мелніка.

## Літаратура 
* Бакалов, Георги; Милен Куманов (2003). «АЛЕКСИЙ СЛАВ (деспот Слав) (II половина на XII в.-след 1230)». Електронно издание «История на България». София: Труд, Сирма. ISBN 9844830679.
* Божилов, Иван (1994). Фамилията на Асеневци (1186—1460). Генеалогия и просопография. София: Българска академия на науките. ISBN 954-430-264-6.

Катэгорыя:Кіраўнікі Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Кіраўнікі Балгарыі
Катэгорыя:Асені
Усходняя Фракія

, Ілірыя, Мёзія і Дакія — карта з атласа Alexander G. Findlay «Classical Atlas to Illustrate Ancient Geografy», New York, 1849]]
, туркі і грэкі.]]
**Усходняя Фракія** ці **Адрыская Фракія** ( — Доуу Тракья,  — *Анатолікі тракі*) — усходняя частка буйной гісторыка-культурнай вобласці Фракія, якая паводле Бухарэсцкага мірнага дагавора 1913 года засталася ў складзе Асманскай імперыі. Пазней гэтае палажэнне было аспрэчана Грэцыяй, і канчаткова была перадана ўжо новай рэспубліцы Турцыя (гл.: Лазанскі мірны дагавор). Заходняя Фракія адышла да Грэцыі, а Паўночная, больш вядомая як Румелія, засталася часткай незалежнай Балгарыі. Цяпер Усходняя Фракія з'яўляецца адзіным еўрапейскім уладаннем Турцыі, складаючы каля 5 % плошчы гэтай дзяржавы. На тэрыторыі Усходняй Фракіі знаходзяцца наступныя турэцкія ілы: Кыркларэлі, (цэнтр Кыркларэлі ці Лозенград), Тэкірдаг (цэнтр Тэкірдаг, або Радоста) і Эдзірнэ (цэнтр Эдзірнэ, або Адрын), а таксама еўрапейскія часткі вілаетаў Стамбул і Чанакале, уключаючы востраў Гёкчэада (раней Імбрас).

## Насельніцтва 
Насельніцтва Усходняй Фракіі, як і Фракіі ўвогуле, ў Сярэднія вякі было пераважна грэка-славянскім, хаця з канца VII стагоддзя грэчаскі ўплыў у рэгіёне паступова слабеў і славяне колькасна пераважалі практычна ва ўсіх унутраных рэгіёнах вобласці, складаючы значную частку насельніцтва гарадоў, асабліва Адрыянопаля. Пасля захопу Канстанцінопаля ў 1204 годзе, балгары становяцца асноўнай этнічнай групай рэгіёна. Пасля турэцкіх уварванняў XIV—XV стагоддзяў да іх дадаўся і моцны цюркскі элемент, які паступова нарошчваў сваю прысутнасць у рэгіёне у першую чаргу за кошт асіміляцыі застаўшыхся грэкаў і балгараў. Цяпер насельніцтва Усходняй Фракіі складаецца амаль выключна з турак, маецца значная ісламізаваная цыганская абшчына. Пры гэтым значная колькасць цюркска-мусульманскіх меньшасцей захоўваецца ў суседніх рэгіёнах Грэцыі і Балгарыі.

## Гл. таксама 
* Чарнаморскія пралівы
* Фракійскі пагром

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя Балкан
Катэгорыя:Гісторыя Турцыі
Катэгорыя:Гісторыя Грэцыі
Катэгорыя:Гісторыя Балгарыі
Усходняя Румелія

**Усхо́дняя Руме́лія** (; ;  — *Anatoliki Romylia*) — аўтаномная турэцкая правінцыя з 1878 па 1908 гады. З 1885 года пад фактычным кантролем Балгарыі. Цэнтр правінцыі — Філіпопаль.

## Гісторыя 
Усходняя Румелія была створана пасля Берлінскага кангрэса 1878 года, на якім адбыўся перагляд Сан-Стэфанскага мірнага дагавора. Усходняя Румелія мела пэўную аўтаномію ад Асманскай імперыі, але знаходзілася пад прамой уладай султана імперыі: ён прызначаў кіраванне вобласцю. Генерал-губернатар павінен быць з хрысціян, ён прызначаўся султанам са згоды вялікіх дзяржаў.

Правінцыя Усходняя Румелія складалася з зямель Сліўненскага і Філіпопальскага саджакаў, з дадаткам двух каз Адрыянопальскага. Усходняя Румелія, уключаючы вобласць верхняй Марыцы і Тунджы, была абмежавана з поўначы Балканамі, з усхода Чорным морам, з захада — водападзелам Марыцы і Іскыра, а з поўдня паласой, праведзенай з захада на ўсход паміж 41°36' і 42°12' паўночнай шыраты.

Але такая ўяўная аўтаномія праіснавала ўсяго 7 гадоў; у верасні 1885 года, пасля буйнога балгарскага паўстання ў гэтай вобласці тэрыторыя Усходняй Румеліі была далучана да Балгарыі, якая знаходзілася пад фармальным сюзэрэнітэтам Асманскай імперыі. У 1896 годзе, калі Порта прызнала прынца Фердынанда Кобургскага балгарскім князем, яна адначасова з гэтым прызначыла яго генерал-губернатарам Усходняй Румеліі.

У 1908 Фердынанд І прыняў тытул цара Балгарыі і абвясціў аб анэксіі Усходняй Румеліі.

Наступныя тэрытарыяльныя змены Балгарыі ў выніку Балканскіх, Першай і Другой сусветных войн не паўплывалі на прыналежнасць Усходняй Румеліі, якая засталася ў яе межах.

## Гл. таксама 
* Румелія
* Аб’яднанне Балгарыі

## Спасылкі 
* Маркі Усходняй Румеліі 
* Карта (1), карта (2), карта (3)

Катэгорыя:Асманскія правінцыі
Катэгорыя:Гісторыя Балгарыі
Паўднёвая Дабруджа

. Перадача яе Балгарыі паводле Краёўскага пагаднення ў 1940]]

**Паўднёвая Дабруджа** ( або *Cadrilater*/*Кадрылатэр*, літ. «чатырохвугольнік») — вобласць на паўночным усходзе сучаснай рэспублікі Балгарыя.

## Геаграфія 
Уяўляе сабой паўднёва-заходнюю частку гісторыка-геаграфічнага рэгіёна Дабруджа. Плошча — 7 565 км², насельніцтва каля 358 000 чалавек. Аўтаномная Балгарыя кантралявала Паўднёвую Дабруджу ў 1878—1913, а затым ізноў пасля 1940 ужо ў якасці цалкам незалежнай краіны. У 1913—1940 гг. Паўднёвую Дабруджу кантралявала суверэннае Каралеўства Румынія. У наш час Румыніі належыць толькі Паўночная Дабруджа. Доўгія памежныя спрэчкі паміж дзвюма дзяржавамі завяршыліся ў 1947 г., абмен тытульнымі нацыянальнымі меншасцямі адбыўся ў 1940 годзе.

## Насельніцтва 
Напачатку ХХ стагоддзя Дабруджа, у тым ліку Паўднёвая, мела вельмі пярэсты нацыянальны склад. Таму атрымаўшы Паўднёвую Дабруджу ў якасці кампенсацыі за дапамогу ў барацьбе супраць Балгарыі ў Другой Балканскай вайне, улады Румыніі прыступілі да палітыкі румынізацыі. Доля румынаў, за кошт перасялення сюды арумынаў з Балканаў, павялічылася з 2,3 % да 26,2 % у перыяд паміж 1910 і 1940 гг. Доля балгараў значна скарацілася, нягледзячы на невялікі рост іх абсалютнай колькасці, хоць яны па-ранейшаму складалі адносную большасць (37,1 %). Нягледзячы на падзенне, колькасць мусульман заставалася значнай. Сярод іх вылучаліся туркі, дунайскія татары, цыгане-мусульмане і нават дабруджанскія арабы. Румынскія ўлады пачалі ганенні на балгарскую мову і культуру. У адказ у балгарскім асяроддзі ўзнікла Унутраная дабруджанская рэвалюцыйная арганізацыя, якая дзейнічала ў 1923—1940 гг.

### Перапісы 
Насельніцтва Паўднёвай Дабруджы па перапісах 1910, 1930, 1940 і 2001 гг.:

Катэгорыя:Дабруджа
Катэгорыя:Геаграфія Балгарыі
Таратор

**Тарато́р** — халодны суп, папулярны ў летні час у Балгарыі і Паўночнай Македоніі. Звычайна падаецца перад другімі стравамі або адначасова з асноўнай стравай (часам у шклянцы, калі вадкі). Асноўныя кампаненты: кіслае малако (несалодкі вадкі ёгурт), агуркі, часнок, грэцкі арэх, кроп, раслінны (часта аліўкавы) алей, вада, соль, спецыі. Можа падавацца з лёдам. Як варыянт, кіслае малако можа замяшчацца вадой, падкісленай воцатам. Часам агуркі таксама замяняюцца зялёнай салатай.

У Балгарыі прадаюцца расфасованыя наборы спецый для таратора.

З некаторымі варыяцыямі гэта страва папулярна і ў суседніх краінах — Турцыі (аднак там падаецца і сервіруюцца як закуска, мезе) і Албаніі (дзе звычайна не выкарыстоўваюцца арэхі, кроп і вада). Таксама падобны склад мае грэчаскі соус цацыкі (тартар). Часам таратор ядуць і на Украіне, замяняючы нарэзаныя агуркі перацёртымі.

## Спасылкі 
* *Борис Бурда*. Таратор  // eda-server.ru

Катэгорыя:Балгарскія супы
Катэгорыя:Македонскія супы
Катэгорыя:Халодныя супы
Катэгорыя:Стравы з агуркоў
Катэгорыя:Кісламалочныя супы
Боб чорба

**Боб чорба** — нацыянальная балгарская страва. Назва перакладаецца як «суп з фасолі». Гэта суп з сухой фасоллі, цыбулі, памідораў, мяты і морквы.

Мясцовыя варыянты таксама могуць выключаць моркву ці ўключаюць перац, бульбу, а некаторыя нават і мяса.

Катэгорыя:Балгарская кухня
Катэгорыя:Супы з агародніны
Балгарскі алфавіт

**Балга́рскі алфаві́т** — кірылічны алфавіт балгарскай мовы. Уключае 30 літар — у параўнанні з рускім (самым падобным з балгарскім), у ім няма літар Ы, Э і Ё:

Найбольш істотныя адрозненні балгарскага алфавіта ад рускага заключаюцца ў тым, што:
* літара **Е** абазначае галосны гук ;
* літара **Щ** чытаецца як **ШТ**;
* літара **Ъ** абазначае спецыфічны кароткі галосны гук (падобны на шва), які можа быць як ненаціскным  (мъжа), так і націскным  (път).

## Гісторыя 
Балгарская стала ў VIII стагоддзі першай пісьменнай славянскай мовай, пры гэтым для запісу выкарыстоўвалася глаголіца. Пазней глаголіца была заменена кірыліцаю.

Уведзены ў Расіі ў 1708 грамадзянскі шрыфт быў прыстасаваны да балгарскай мовы к канцу XVIII стагоддзя. Пазней ужываліся розныя варыянты кірылічнага алфавіта, а к 1870 году найбольш распаўсюджаным стаў алфавіт з 32 літар, прапанаваны Марынам Дрынавым.

Рэформа 1945 года адмяніла дзве літары,  [æː] (т. зв. «Е двойно» — «Е двайное») і  [ɔ̃] («голям юс»). Яць быў заменен на *я* ці *е*, што стварыла яцеву граніцу, юс вялікі — на *ъ*. Рэформа 1945 года выключыла таксама літары *ъ* і *ь* на канцы слоў (у адрозненне ад рускай дарэформеннай арфаграфіі, дзе нямым быў толькі канцавы *ъ*, у балгарскай пісьменнасці нямым быў і *ь*, бо канцавыя зычныя зацвярдзелі: *градъ* — сучасн. *град*, *царь* — сучасн. *цар*).

## Практычная транскрыпцыя на рускую мову 
Пры перадачы балгарскіх імён уласных (перш за ўсё імён і тапонімаў) на рускую мову выкарыстоўваюцца наступныя правілы.

Усе літары, акрамя «й, щ, ъ, ь» застаюцца без змен: Владая, Ясеновец, Гложене.

* щ → **шт**: Пещера → Пештера
* ъ → **ы**: Търново → Тырново
** **Але**:
** ъ → **и** у пачатку слоў: **Ъглен** → Иглен
** ъ → **о** у словах з коранем «българ-»: **Българско** → Болгарско, **Българово** → Болгарово
** ъ → **е** у словах з коранем «първ-»: **Първомай** → Первомай (горад)
** ъ → **о, у** у словах з іншымі каранямі: **Гълъб** → Голубь; **Ъгъл** — Угол; **Лъчезар** — Лучезар
** ъ → **е** у словах пасля літар ж, ш і ц
** йо → **йо** у пачатку слоў: **Йововци** → Йововци
** й → **й** у астатніх выпадках (г. зн. пасля галосных): **Ивайло** → Ивайло

Акрамя таго, пры перадачы геаграфічных назваў, якія складаюцца з некалькіх слоў, усе словы пішуцца з вялікай літары і праз злучок. Напрыклад: **Царев дол** → Царев-Дол.

;Заўвага.
Для правільнай транскрыпцыі на беларускую мову неабходна ведаць месца націску. Націск у балгарскай мове рухомы і можа не супадаць з інтуітыўным для носьбітаў беларускай мовы.

## Раманізацыя 
## Гл. таксама 
* Балгарская дарэформенная арфаграфія
* Яцева граніца

## Зноскі
Бухарэсцкі мірны дагавор (1918)

[300px|right|thumb|Румынія (07.05.1918-10.11.1918)Фіялетавым: тэрыторыя перададзеная Аўстра-Венгрыі; сінім: тэрыторыя перададзеная Балгарыі; зялёным: [кандамініум Цэнтральных дзяржаў; шэрым: тэрыторыя пад акупацыяй Цэнтральных дзяржаў; аранжавым: Бесарабія, якая аб'ядналася з Румыніяй 9 красавіка 1918 г.]]

**Бухарэсцкі мірны дагавор 1918 года** (ням. *Friede von Bukarest*, венг., *Bukaresti béke*, балг. *Букурещки договор*, рум. *Tratatul de la București*) — сепаратны мірны дагавор, заключаны 7 мая 1918 года паміж Румыніяй і Цэнтральнымі дзяржавамі. Завяршыў вайну паміж Германіяй, Аўстра-Венгрыяй, Балгарыяй і Турцыяй з аднаго боку, і Румыніяй — з іншага.

Пасля падпісання Украінай і Расіяй сепаратных мірных дагавораў з Цэнтральнымі дзяржавамі ў Брэсце адпаведна 9 лютага і 3 сакавіка 1918 года (гл. Брэсцкі мір, Украіна-Цэнтральныя дзяржавы і Брэсцкі мір), адзінай дзяржавай, якая заставалася ў стане вайны супраць Цэнтральных дзяржаў на Усходнім фронце, заставалася Румынія. Асноўная тэрыторыя краіны была акупавана праціўнікам яшчэ ў 1916 годзе, адразу па ўступлення Румыніі ў вайну.

 Румынія ўступіла ў Бухарэсце ў перамовы з міністрамі замежных спраў Цэнтральных дзяржаў аб сепаратным міры.  Паводле заключанага дагавора Румынія вяртала Балгарыі атрыманую па дагаворы 1913 года Паўднёвую Дабруджу з дадатковыя­мі выпраўленнямі мяжы на карысць Балгарыі. Над Паўночнай Дабруджай усталёўваўся кандамініум дзяржаў Чацвярнога саюза, якія абавязваліся забяспечыць Румыніі гандлёвы шлях да Чорнага мора па лініі Чернаводэ — Канстанца. Румыніі таксама прыйшлося аддаць Аўстра-Венгрыі кантроль над праходамі ў Карпатах. Акрамя таго, Румынія перадавала Германіі ў канцэсію на 90 гадоў нафтапромыслы.

Як следства дагавора, Цэнтральныя дзяржавы пагадзіліся не выступаць супраць аб'яднання Бесарабіі з Румыніяй.

Дагавор не быў ратыфікаваны румынскім каралём Фердынандам I і пасля паражэння дзяржаў германскага блока быў адменены.

## Гл. таксама 
* Брэсцкі мір
* Румынская кампанія, 1916-1917

## Спасылкі 
* [Поўны тэкст Бухарэсцкага мірнага дагавора 1918 года (на англ.(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0))] 

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Аўстра-Венгрыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Германскай імперыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Асманскай імперыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Румыніі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Балгарыі
Катэгорыя:Мірныя дагаворы XX стагоддзя
Катэгорыя:Першая сусветная вайна
Катэгорыя:Май 1918 года
Катэгорыя:Падзеі 7 мая
Катэгорыя:1918 год у праве
Шопскі салат

**Шопскі салат** (, , ) — страва усходнееўрапейскай кухні, папулярная ў Балгарыі, Паўночнай Македоніі, Сербіі, Чарнагорыі, Албаніі, Чэхіі. Па паходжанні — з заходняй Балгарыі (шопы — этнічная група балгараў).

У склад салата ўваходзяць наступныя інгрэдыенты: памідоры, агуркі, цыбуля, балгарскі перац (свежы, марынаваны або смажаны), сыры брынза, сірэне (шопскі сыр) або фета, пятрушка, аліўкі, аліўкавы алей, воцат, соль, молаты перац. Гародніну і зеляніну дробна сякуць, пасля чаго пасыпаюць цёртым сырам і запраўляюць алеем.

Шопскі салат лічыцца нацыянальным ў Балгарыі і там яго часта гатуюць, размяшчаючы інгрэдыенты ў наступным парадку: унізе — памідоры, потым — агуркі і зверху — брынза. Белая брынза, зялёныя агуркі і чырвоныя памідоры — атрымліваецца колер балгарскага сцяга.

Шопскі салат часта ўжываецца ў якасці закускі мезе да ракіі.

## Спасылкі 
* Пакрокавы рэцэпт шопскага салата

Катэгорыя:Салаты
Катэгорыя:Балгарская кухня
Катэгорыя:Сербская кухня
Катэгорыя:Македонская кухня
Катэгорыя:Чарнагорская кухня
Радопы

**Радо́пы**, або **Радо́пскія го́ры** ( ад  — «чырвоныя») — горы на Балканскім паўвостраве, у Балгарыі (83 %) і Грэцыі (17 % масіва). Плошча Радопаў — 14 737 км², з якіх 12 233 км² належаць Балгарыі (галоўным чынам, на тэрыторыі Кырджалійскай і Смолянскай абласцей). Даўжыня масіва — каля 220 км, шырыня — 100—120 км, сярэдняя вышыня над узроўнем мора — 785 м.

## Рэльеф 
Даўжыня каля 240 км, сярэдняя вышыня 785 м, самы высокі пік — гара Голям Пералік (2191 м). Складаюцца з шэрагу масіваў, якія паступова зніжаюцца на ўсходзе. Для Заходніх Радопаў характэрны астраўныя горы, якія ўзвышаюцца над старажытнымі паверхнямі выраўноўвання; ва Усходніх Радопах пераважаюць расчлянёныя сярэднегор’і і нізкагор’і.

## Геалогія 
Складзены вапнякамі, пясчанікамі, крышталічнымі і вулканічнымі пародамі. Ападкаў на захадзе выпадае да 1000 мм, на ўсходзе — 650 мм у год. Рэкі (належаць да басейнаў Марыцы і Месты), парожыстыя, валодаюць вялікімі запасамі гідраэнергіі. На прытоках Марыцы — рэках Арда і Выча — каскады ГЭС і вадасховішчы.

## Флора 
У ніжніх частках паўднёвых схілаў — хмызняковая расліннасць (тыпу маквіс, шыбляк), гаі вечназялёнага дуба, на паўночных схілах — дубовыя, букавыя і хвойныя лясы. З вышыні 1800—2000 м — субальпійскія лугі і кусты.

## Эканоміка 
У Заходніх Радопах — лясныя промыслы. Ніжнія часткі схілаў Усходніх Радопаў (да вышыні 700 м) заняты плантацыямі тытуню і вінаграднікамі, якія прыйшлі ў некаторы заняпад у параўнанні з канцом 1980-х гадоў. У Кырджалійскай вобласці ажыццяўляюцца эксперыментальныя пасадкі аліў пры падтрымцы Еўрасаюза, для замяшчэння тытуню, традыцыйна найважнейшай культуры.

Радовішчы жалезных руд (Хаскава), хрому (Крумаўград), поліметалічныя (Мадан) і інш. Шматлікія крыніцы мінеральных вод.

Бальнеялагічныя і кліматычныя курорты: Нарэчан, Велінград, Васіл Калараў і інш. размяшчаюцца на тэрыторыі Балгарыі. Інтэнсіўна развіваецца турызм, у тым ліку экатурызм і наведванне помнікаў старажытнасці фракійскай і рымскай эпох. У Златаградзе — этнаграфічны комплекс.

## Гісторыя 
Горныя масівы Радопаў уваходзілі ў склад Рымскай імперыі, Балгарскіх царстваў, Візантыі, Асманскай імперыі. Увесь час вяліся войны за валоданне гэтым стратэгічным рэгіёнам, з якога адкрываліся подступы да Канстанцінопаля. Гэта адбілася на нацыянальным складзе жыхароў гэтага рэгіёна, дзе апроч балгараў і грэкаў пражываюць туркі (у шэрагу абшчын яны складаюць больш за палову насельніцтва), памакі і цыгане.

Выява:Hvoina.jpeg|Від на Радопы ля вёскі Хвойна.
Выява:SeloVrata.jpg|Від на скалы Белінташ ля вёскі Врата.
Выява:Rodopi065-400.jpg|Горная даліна ракі Месты ў Радопах.
Выява:Rodopi131-400.jpg|Від з вяршыняў Паўднёвых Радопаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы

Катэгорыя:Горы Балгарыі
Катэгорыя:Горы Грэцыі
Нью-Хэйвен (Канектыкут)

**Нью-Хэйвен** () — другі па велічыні горад у штаце Канектыкут (ЗША).

Горад размешчаны ў аднайменнай гавані на беразе праліва Лонг-Айленд. Горад быў заснаваны ў 1638 годзе пурытанскай суполкай, і праз год былі пракладзеныя першыя восем вуліц у форме квадрата 4*4, што стала значнай інавацыяй у амерыканскім гарадскім планаванні. У цэнтры горада — зялёны Прамавугольнік грамадскага парку *New Haven Green*, прызнаны нацыянальным гістарычным помнікам.

У Нью-Хэйвене змяшчаецца адна з найстарэйшых вышэйшых навучальных устаноў ЗША і ўдзельнік Лігі плюшчу — Ельскі ўніверсітэт. Універсітэт складае сэрца эканомікі горада, як найбуйнейшы падаткаплацельшчык і працадаўца. Важнае эканамічнае значэнне таксама маюць медыцынскія, юрыдычныя, фінансавыя і іншыя прафесійныя паслугі. Дзякуючы вялікай колькасці галерэй, тэатраў, музеяў і музычных канцэртаў, Нью-Хейвен заслужыў імя культурнай сталіцы Канектыкута.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Алфрэд Гудман Гілман (нар. 1941) — амерыканскі вучоны ў галіне фармакалогіі, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1994).
* Альфрэд Ньюман — Галівудскі кампазітар і дырыжор.
* Джордж Уокер Буш (нар. 1946) — 43-ці Прэзідэнт ЗША.

Катэгорыя:З’явіліся ў 1638 годзе
Катэгорыя:Універсітэцкія гарады ЗША

Катэгорыя:Гарады Канектыкута
Паперня

* **Паперня** — вытворчая пабудова, прызначаная для вырабу грубай паперы

Назву **Паперня** маюць таксама гідронімы, айконімы і прадпрыемствы:

## Гідронімы 
* Паперня — возера ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці

## Айконімы 
### Беларусь 
* Паперня — вёска ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці
* Паперня — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці

## Прадпрыемствы 
* ГЭС Паперня — малая гідраэлектрастанцыя ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці на рацэ Зэльвянка
Халасле

**Хала́сле** () — традыцыйны венгерскі рыбны суп. Назва паходзіць ад  — рыба (або  — рыбак) і  — булён.

Для прыгатавання халасле дробна сечаную рэпчатую цыбулю і нарэзаную на дробныя кавалачкі рыбу або рыбную дробязь хутка пасеруюць з чырвоным перцам на свіным тлушчы, затым заліваюць вадой (таматавым сокам) і вараць да таго часу, пакуль рыба зусім не разварыцца. Пасля гэтага суп прапускаюць праз сіта. Затым туды дадаюць буйныя кавалкі рыбы (карп, сом, шчупак) і вараць да гатоўнасці. Суп халасле сервіруюць ў збанках з белым хлебам.

## Спасылкі 
* Рэцэпт халасле. Кузнецова Е. К. Венгерская кухня. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Инвест, 2004. ISBN 5-94848-166-2
* Венгерскі рыбны суп халасле 

Катэгорыя:Венгерская кухня
Катэгорыя:Супы
Катэгорыя:Рыбныя стравы
Катэгорыя:Балгарская кухня
Воўкаўшчына

Назву **Во́ўкаўшчына** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Воўкаўшчына — вёска ў Глыбоцкім раёне
** Воўкаўшчына — вёска ў Мёрскім раёне
** Воўкаўшчына — вёска ў Шаркаўшчынскім раёне

* Магілёўская вобласць:
** Воўкаўшчына — вёска ў Горацкім раёне

* Мінская вобласць:
** Воўкаўшчына — вёска ў Валожынскім раёне
** Воўкаўшчына — вёска ў Маладзечанскім раёне
** Воўкаўшчына — вёска ў Мінскім раёне

## Гл. таксама 
* Ваўкавыск 
* Ваўкі 
* Воўкава
* Воўкавічы 
* Воўкаў 
* Воўкаўка 
* Воўкаўцы
Заблудаўскі цуд

**Заблудаўскі цуд** — серыя невытлумачаных з'яў, што адбыліся ў ваколіцах мястэчка Заблудаў (Польшча) у 1965 годзе.

У палове мая ў мястэчку пашырылася інфармацыя, што маладая дзяўчынка Ядвіга Якубоўская бачыла Маці Божую, пад час якой ёй было сказана пра чарговае з'яўленне 30 мая 1965 года.

Камуністычная бяспека паспрабавала перашкодзіць збіранню народу на гэты дзень. У мястэчка прыбыло больш за тысячу людзей з усяго Беластоцкага ваяводства. Дайшло да сутычак паміж польскай міліцыяй, якая ўжыла слезацечны газ, і вернікамі, якія закідвалі каменнем машыны з гукаўзмацняльнікамі.

Цуд ніколі не быў прызнаны каталіцкім касцёлам.

## Літаратура 
* Krzysztof Sychowicz, *Żadnych cudów*, Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej, nr 10 (45), październik 2004, ISSN 1641-9561, ss. 60-66 

Цуд
Катэгорыя:1965
Чорба

**Чо́рба** () — назва малдаўскіх, румынскіх, сербскіх, турэцкіх, македонскіх і балгарскіх гарачых густых нацыянальных супаў, долю вадкай часткі якіх (ад чвэрці да паловы) складае борш (квас).

Агульная назва паходзіць ад турэцкага слова *Çorba* (шурпа), якое па-рознаму вымаўляецца на Блізкім і Сярэднім Усходзе. Яно дало імя розным па складзе і тэхналогіі супам цюркскіх народаў і народаў, якія жылі на тэрыторыі Асманскай імперыі: шурпа, шурбо, шчорба, шурба, шурпе, шорпа, шурва.

Кожнае фанетычнае і арфаграфічнае скажэнне дадзенага слова ператварылася ў самастойнае кулінарнае паняцце, паколькі яно аказалася звязаным з нацыянальнымі стравамі розных народаў, якія пазначаліся амаль аднолькавым словам, але мелі розны склад.

## Літаратура 
* Культура питания: Энцикл. справ. — 2-е изд. Беларус. Энцыкл.; Под ред. И. А. Чаховского; Редкол.: Е. В. Малашевич и др. — Мн.: БелЭн, 1993. — 541 с.: ил.

Катэгорыя:Балгарскія супы
Катэгорыя:Малдаўскія супы
Катэгорыя:Румынскія супы
Катэгорыя:Стравы на аснове квасу
Катэгорыя:Балканская кухня
Медальён з выявамі Маці Божай Бялыніцкай і прарока Ільі

**Медальён з выявамі Маці Божай Бялыніцкай і прарока Ільі** — каталіцкі двухбаковы медальён з выявамі Маці Божай Бялыніцкай і прарока Ільі. Прадстаўлены ў экспазіцыі залы «Матэрыяльная культура» музея «Замкавы комплекс „Мір“».

## Гісторыя 
У XVIII—XIX стст. медальёны з выявай святых карысталіся папулярнасцю ў шляхты на тэтыторыі Беларусі. Іх насілі на шыі, каб здабыць Божую ласку ды індульгенцыі. Мяркуецца, што медальён быў выраблены ў Бялыніцкім кляштары, які стаў у XVIII ст. месцам паломніцтва ды пышных рэлігійных урачыстасцей, перш за ўсё на святкаванне іконы Бялыніцкай Божай Маці і прарока Ільі.

## Апісанне 
Прарок Ілья на медальёне адлюстраваны ў мантыі, з мячом, на вастрыі якога гарыць полымя-маланка. Па краі адпаведным чынам размешчаны пачатковыя літары лацінскіх слоў, якія раскрываюць значэнне самога медальёна: «S ELIAS PR OF D CAR» («Святы Ілья-прарок, ордэн брацтва кармелітаў»).

На другім баку медальёна — выява Бялыніцкай Божай Маці. Выява належыць да тыпу Адзігітрыі: Маці Божая прадстаўлена па пояс, франтальна, галава злёгку павернута да Немаўляці; левай рукой яна падтрымлівае Дзіця, у правай — падоўжаны дэкаратыўны скіпетр. Галава Дзіцяці — ва ўзорыстай каралеўскай кароне; правая рука — бласлаўляе, у левай — дзяржава. Лацінскі надпіс «OV BIALYNIC BEN XIV CAD» на медальёне кажа пра урачыстую каранацыю абраза вянкамі, заказанымі Агінскім ды Сапегамі і асвечанымі ў Рыме папам Бенедыктам XIV.

## Спасылкі 
* Каталіцкі медальён . Наталля КАВАЛЕВІЧ // Культура

Катэгорыя:медальёны
Катэгорыя:Мірскі замак
Катэгорыя:Бялыніцкі кляштар
Лютэніца

thumb|Лютэніца
**Лютэніца** (, , ) — соус з гародніны ў балгарскай, македонскай і сербскай кухні.

Гатуецца з наступных інгрэдыентаў: памідораў, перца, баклажанаў, цыбулі, часнака, чорнага перца, алею, цукра і солі. Лютэніцу робяць у розных варыянтах: аднародную або з кавалачкамі; з даданнем памідораў, перца або баклажанаў; вострую і невострую.

Лютэніца магчыма трохі вастрэй, чым іншы папулярны соус айвар. Тым не менш, розныя рэгіёны і краіны маюць істотна розныя інтэрпрэтацыі гэтых соусаў. Традыцыйная балгарская лютэніца менш вострая, чым айвар.

У Балгарыі лютэніцу захоўваюць у банках і часта выкарыстоўваюць у якасці спрэда для тоста і хлеба. Таксама яе ўжываюць са шматлікімі мяснымі стравамі, тэфтэлямі і кебапчэ.

## Гл. таксама 
* Кетчуп

Катэгорыя:Прыправы
Катэгорыя:Балгарская кухня
Катэгорыя:Македонская кухня
Катэгорыя:Сербская кухня