Млечны Шлях

{{Картка
|стыль_цела        = width:300px;
|назва          =  Млечны Шлях
|уверсе2           = Галактыка
|стыль_уверсе2     = font-style:normal; background-color:#DFFFC0;
|выява             = 
|подпіс           = Млечны Шлях (камп’ютарная мадэль). Спіральная галактыка з перамычкай. Дамінуюць два з чатырох рукавоў.
|стыль_загалоўкаў  = background-color:#DFFFC0;
|загаловак5 = Характарыстыкі
|метка6     = Тып
|тэкст6     = SBbc (спіральная галактыка с перамычкай)
|метка7 = Дыяметр
|тэкст7 = 
|метка8 = Таўшчыня
|тэкст8 = &nbsp;(балдж)&nbsp;(дыск). Назва *Галактыка* утворана па аналогіі з  «малочны». Па старажытнагрэчаскай легендзе, Зеўс вырашыў зрабіць свайго сына Геракла, народжанага ад смяротнай жанчыны, несмяротным, і для гэтага падклаў яго спячай жонцы Геры, каб Геракл выпіў боскага малака. Гера, прачнуўшыся, убачыла, што корміць не сваё дзіцё, і адапхнула яго ад сябе. Струмень малака, які пырснуў з грудзей багіні, ператварыўся ў Млечны Шлях.

У савецкай астранамічнай школе галактыка Млечны Шлях звалася проста «наша Галактыка». Большая частка масы Галактыкі ўтрымліваецца не ў зорках і міжзорным газе, а ў несвятлівым гало з цёмнай матэрыі.

### Дыск 
Толькі ў 1980-х гадах астраномы выказалі здагадку, што Млечны Шлях з’яўляецца спіральнай галактыкай з перамычкай, а не звычайнай спіральнай галактыкай. Гэта здагадка была пацверджана ў 2005 годзе касмічным тэлескопам імя Лаймана Спітцэра, які паказаў, што цэнтральная перамычка нашай галактыкі з’яўляецца большай, чым лічылася раней.

Паводле ацэнак навукоўцаў, галактычны дыск, які выдаецца ў розныя бакі ў раёне галактычнага цэнтра, мае дыяметр каля 100 000 светлавых гадоў. У параўнанні з гало, дыск круціцца заўважна хутчэй. Скорасць яго кручэння неаднолькавая на розных адлегласцях ад цэнтра. Яна імкліва ўзрастае ад нуля ў цэнтры да 200—240 км/з на адлегласці 2 тыс. светлавых гадоў ад яго, потым трохі змяншаецца, ізноў узрастае прыкладна да таго ж значэння і далей застаецца амаль пастаяннай. Вывучэнне асаблівасцей кручэння дыска дазволіла ацаніць яго масу, аказалася, што яна ў 150 млрд раз большая за M☉.

Паблізу плоскасці дыска канцэнтруюцца маладыя зоркі і зорныя скопішчы, узрост якіх не перавышае некалькіх мільярдаў гадоў. Яны ўтвараюць так званы плоскі складнік. Сярод іх вельмі шмат яркіх і гарачых зорак. Газ у дыску Галактыкі таксама засяроджаны галоўным чынам блізка яго плоскасці. Ён размеркаваны нераўнамерна, утвараючы шматлікія газавыя аблокі — ад гіганцкіх неаднародных па структуры аблокаў, працягласцю звыш некалькіх тысяч светлавых гадоў, да невялікіх аблокаў памерамі не больш за парсек.

### Ядро 
У сярэдняй частцы Галактыкі знаходзіцца патаўшчэнне, якое завецца *балджам* ( — *патаўшчэнне*) і складае каля 8 тысяч парсекаў у папярочніку. Цэнтр ядра Галактыкі знаходзіцца ў сузор’і Стральца (α = 265°, δ = −29°). Адлегласць ад Сонца да цэнтра Галактыкі 8,5 кілапарсекаў (2,62 км, ці 27 700 светлавых гадоў). У цэнтры Галактыкі, відаць, знаходзіцца звышмасіўная чорная дзірка (Стралец A*) (каля 4,3 мільёна M☉) вакол якой, меркавана, круціцца чорная дзірка сярэдняй масы ад 1000 да 10 000 M☉ і перыядам абарачэння каля 100 гадоў і некалькі тысяч параўнальна невялікіх. Іх супольнае гравітацыйнае дзеянне на суседнія зоркі прымушае апошнія рухацца па незвычайных траекторыях.

Для цэнтральных участкаў Галактыкі характэрна моцная канцэнтрацыя зорак: у кожным кубічным парсеку паблізу цэнтра іх утрымліваюцца многія тысячы. Адлегласці паміж зоркамі ў дзясяткі і сотні разоў меншыя, чым у наваколлі Сонца. Як і ў большасці іншых галактык, размеркаванне масы ў Млечным Шляху такое, што арбітальная скорасць большасці зорак Галактыкі не залежыць істотна ад іх адлегласці да цэнтра. Далей ад цэнтральнай перамычкі да вонкавага кола звычайная скорасць абарачэння зорак складае 210—240 км/с. Такім чынам, такое размеркаванне скорасці, якога не назіраецца ў Сонечнай сістэме, дзе розныя арбіты маюць істотна розныя скорасці абарачэння, з’яўляецца адным з указанняў на існаванне цёмнай матэрыі.

Лічыцца, што даўжыня галактычнай перамычкі складае каля 27 000 светлавых гадоў.

У 2016 годзе японскія астрафізікі паведамілі аб выяўленні ў Галактычным цэнтры другой гіганцкай чорнай дзіркі.
Гэта чорная дзірка знаходзіцца ў 200 светлавых гадах ад цэнтра Млечнага Шляху. Назіраны астранамічны аб’ект з воблакам займае вобласць прасторы дыяметрам 0,3 светлавога года, а яго маса складае 100 тысяч мас Сонца. Пакуль дакладна не ўстаноўлена прырода гэтага аб’екта — гэта чорная дзірка ці іншы аб’ект.

### Рукавы 
Галактыка адносіцца да класа спіральных галактык, гэта азначае, што ў Галактыкі ёсць спіральныя *рукавы*, размешчаныя ў плоскасці дыска. Дыск пагружаны ў *гало* сферычнай формы, а вакол яго знаходзіцца сферычная *карона*. Сонечная сістэма знаходзіцца на адлегласці 8,5 тысяч парсекаў ад галактычнага цэнтра, паблізу плоскасці Галактыкі (зрушэнне к Паўночнаму полюсу Галактыкі складае ўсяго 10 парсекаў), на ўнутраным краі рукава, які называецца *рукаў Арыёна*. Такое размяшчэнне не дае магчымасці назіраць форму рукавоў візуальна. Новыя дадзеныя па назіраннях малекульнага газу (СА) кажуць пра тое, што ў нашай Галактыкі есці два рукавы, якія пачынаюцца каля бара ва ўнутранай частцы Галактыкі. Апроч таго, ва ўнутранай частцы ёсць яшчэ пара рукавоў. Потым гэтыя рукавы пераходзяць у чатырохрукаўную структуру, якая назіраецца ў лініі нейтральнага вадароду ў вонкавых частках Галактыкі.

### Гало 
Галактычнае гало мае сферычную форму і выходзіць за межы галактыкі на 5—10 тысяч светлавых гадоў, тэмпература гало каля 5 K ад цэнтра галактыкі. Аднак у апошні час было знойдзена некалькі шаравых скопішчаў, такіх як Pal 4 і AM 1, размешчаных на адлегласці больш за 200 000 светлавых гадоў ад цэнтра галактыкі. Цэнтр сіметрыі гало Млечнага Шляху супадае з цэнтрам галактычнага дыска. Складаецца гало галоўным чынам з вельмі старых, няяркіх маламасіўных зорак. Яны сустракаюцца як паасобку, так і ў выглядзе шаравых скопішчаў, якія могуць утрымваць да мільёна зорак. Узрост насельніцтва сферычнай складальнай Галактыкі перавышае 12 млрд гадоў, яго звычайна лічаць узростам самой Галактыкі.

Тым часам як галактычны дыск утрымлівае газ і пыл, што ўскладняе праходжанне бачнага святла, сфероідная кампанента такіх складнікаў не ўтрымлівае. Актыўнае зоркаўтварэнне адбываецца ў дыску (асабліва ў спіральных рукавах, якія з’яўляюцца зонамі павышанай шчыльнасці). У гало зоркаўтварэнне завяршылася. Рассеяныя скопішчы таксама сустракаюцца пераважна ў дыску. Лічыцца, што асноўную масу нашай галактыкі складае цёмная матэрыя, якая ўтварае гало цёмнай матэрыі масай прыкладна 600 — 3000 мільярдаў . Гало цёмнай матэрыі сканцэнтравана ў кірунку цэнтра галактыкі. Зоркі і зорныя скопішчы гало рухаюцца вакол цэнтра Галактыкі па вельмі выцягнутых арбітах. Паколькі асобныя зоркі абарачаюцца некалькі неўпарадкавана (то-бок скорасці суседніх зорак могуць мець любыя напрамкі), гало ў цэлым круціцца вельмі павольна.

## Гісторыя назірання 
Усведамленне таго, што мы жывем у галактыцы, і, што на самай справе існуе шмат іншых галактык, прайшло паралельна з адкрыццямі аб Млечным Шляху і іншымі туманнасцямі ў начным небе.

 Млечнага Шляху|thumb]]

Грэчаскі філосаф Дэмакрыт (450—370 да н.э.) дапусціў, што светлая паласа на начным небе, вядомая як Млечны Шлях, можа складацца з далёкіх зорак. Арыстоцель (384—322 да н.э.), аднак, лічыў, што Млечны Шлях узнікае ад «узгарання вогненных выпарэнняў некаторых зорак, якія вялікія, шматлікія і знаходзяцца блізка адна да адной», і што «адбываецца ўзгаранне ў верхняй частцы атмасферы, у абласцях сусвету, якія непарыўна звязаныя з нябеснымі рухамі». Неаплатаніст філосаф Алімпіядор Малодшы (495—570 н.э.) крытыкаваў гэты пункт гледжання, сцвярджаючы, што калі Млечны Шлях знаходзіўся пад Месяцам, ён павінен выглядаць па-рознаму ў залежнасці ад часу і месца на Зямлі, і што ён павінен мець паралакс, якога ён не мае. На яго думку, Млечны Шлях — з’ява на нябеснай сферы. Гэта ідэя стане ўплывовай пазней у ісламскім свеце.

Паводле Махані Махамеда, арабскі астраном Альгазен (965—1037) зрабіў першую спробу назірання і вымярэння паралаксу Млечнага шляху, і ён, такім чынам, «устанавіў, што, паколькі Млечны Шлях не мае паралакса, ён вельмі далёка ад Зямлі і не адносіцца да атмасферы». Персідскі астраном Аль-Біруні (973—1048) дапусціў, што галактыка Млечны Шлях з’яўляецца «скопішчам незлічоных фрагментаў прыроды туманных зорак».

Фактычны доказ таго, што Млечны Шлях складаецца з многіх зорак, з’явіўся ў 1610 годзе, калі італьянскі астраном Галілеа Галілей выкарыстаў тэлескоп для вывучэння Млечнага Шляху і выявіў, што ён складаецца з вялікай колькасці слабых зорак. У 1750 годзе англійскі астраном  у сваёй *Арыгінальнай тэорыі або новай гіпотэзе Сусвету* () выказаў дапушчэнне, што галактыка можа быць вялізным скопішчам зорак, якія абарачаюцца і ўтрымліваюцца разам гравітацыйнымі сіламі, падобна Сонечнай сістэме, але на значна большым маштабе, а выніковы дыск з зорак відзён на небе як паласа пры назіранні з Зямлі, размешчанай унутры гэтага дыска.

Першае сістэматычнае даследаванне формы Млечнага Шляху выканаў англійскі астраном Уільям Гершэль у 1785 годзе. Ён падлічваў колькасць зорак у розных абласцях неба і выявіў, што на небе прысутнічае вялікі круг (пасля ён быў названы *галактычным экватарам*), які дзеліць неба на дзве роўныя часткі і на якім колькасць зорак аказваецца найбольшаю. Апроч таго, зорак аказваецца тым большая, чым бліжэй участак неба размешчаны да гэтага круга. Нарэшце выявілася, што менавіта на гэтым крузе знаходзіцца Млечны Шлях. Дзякуючы гэтаму Гершэль здагадаўся, што ўсе назіраныя намі зоркі ўтвараюць гіганцкую зорную сістэму, сплюснутую да галактычнага экватара. Ён зрабіў схему формы галактыкі з сонечнай сістэмай недалёка ад цэнтра.
У 1930 годзе, аналізуючы суадносіны вуглавых памераў і бачнай яркасці рассеяных зорных скопішчаў,  выявіў паглынанне святла міжзорным пылам, якое раней не ўлічвалася пры пабудове мадэлей на аснове назіранняў. Гэта адкрыццё дазволіла ўдакладніць памеры і структуру Млечнага Шляху і прывяло да фарміравання цяперашняй карціны нашай галактыкі.

Спачатку меркавалася, што ўсе аб’екты Сусвету з’яўляюцца часткамі нашай Галактыкі, хоць яшчэ Кант выказваў здагадку, што некаторыя туманнасці могуць быць галактыкамі, падобнымі Млечнаму Шляху. Яшчэ ў 1920 годзе пытанне пра існаванне пазагалактычных аб’ектаў выклікала дэбаты (напрыклад, вядома  паміж Харлау Шэплі і ; першы адстойваў адзінасць нашай Галактыкі). Гіпотэза Канта была канчаткова даказана толькі ў 1920-х гадах, калі Эрнсту Эпіку і Эдвіну Хаблу ўдалося вымераць адлегласць да некаторых спіральных туманнасцей і паказаць, што на такіх адлегласцях яны не могуць уваходзіць у склад Галактыкі.

## Месца Сонца ў Галактыцы 
Згодна апошнім навуковым ацэнкам, адлегласць ад Сонца да галактычнага цэнтра складае 26 000 ± 1 400 светлавых гадоў, тым часам як, згодна папярэднім ацэнкам, наша зорка павінна знаходзіцца на адлегласці каля 35 000 светлавых гадоў ад перамычкі. Гэта азначае, што Сонца размешчана бліжэй да краю дыска, чым да яго цэнтра. Разам з іншымі зоркамі Сонца круціцца вакол цэнтра Галактыкі са скорасцю 220—240 км/с, робячы адзін абарот прыкладна за 200 млн гадоў. Такім чынам, за ўвесь час існавання Зямля абляцела вакол цэнтра Галактыкі не больш 30 разоў.

У наваколлі Сонца ўдаецца адсачыць участкі двух спіральных рукавоў, аддаленыя ад нас прыкладна на 3 тыс. светлавых гадоў. Па сузор’ях, дзе назіраюцца гэтыя ўчасткі, ім далі назву рукаў Стральца і рукаў Персея. Сонца знаходзіцца пасярэдзіне паміж гэтымі спіральнымі галінамі. Але параўнальна блізка ад нас (па галактычных мерках), у сузор’і Арыёна, праходзіць яшчэ адзін, не вельмі выразна выяўлены рукаў — рукаў Арыёна, які лічыцца адгалінаваннем аднаго з асноўных спіральных рукавоў Галактыкі.

Скорасць кручэння Сонца вакол цэнтра Галактыкі амаль супадае з скорасцю хвалі ўшчыльнення, якая ўтварае спіральны рукаў. Такая сітуацыя з’яўляецца нетыповай для Галактыкі ў цэлым: спіральныя рукавы круцяцца з пастаяннай вуглавой скорасцю, як спіцы ў колах, а рух зорак адбываецца з іншай заканамернасцю, таму амаль усё зорнае насельніцтва дыска то трапляе ўнутр спіральных рукавоў, то выпадае з іх. Адзінае месца, дзе скорасці зорак і спіральных рукавоў супадаюць — гэта так званы , і менавіта на ім размешчана Сонца.

Для Зямлі гэта акалічнасць надзвычай важная, бо ў спіральных рукавах адбываюцца бурныя працэсы, якія ўтвараюць магутнае выпрамяненне, гібельнае для ўсяго жывога. І ніякая атмасфера не змагла б ад яго абараніць. Але наша планета існуе ў параўнальна спакойным месцы Галактыкі і за сотні мільёнаў (ці нават мільярдаў) гадоў не падпадала пад уплыў гэтых касмічных катаклізмаў. Магчыма, менавіта таму на Зямлі змагло нарадзіцца і захавацца жыццё.

## Наваколле 
Наша Галактыка (Млечны Шлях) разам з галактыкай Андрамеды M31 і галактыкай Трыкутніка (М33), а таксама некалькімі невялікімі галактыкамі-спадарожнікамі (у т.л. Вялікае і Малое Магеланавы воблакі) утварае Мясцовую групу, якая, у сваю чаргу, уваходзіць у Звышскопішча Дзевы. Галоўную ролю ў ім адыгрывае Скопішча Дзевы (у якое наша Галактыка не ўваходзіць).

## Эвалюцыя і будучыня Галактыкі 
Магчымыя сутыкненні нашай Галактыкі з іншымі галактыкамі, у тым ліку з такой буйнай, як галактыка Андрамеды, аднак канкрэтныя прадказанні пакуль немагчымыя, бо невядома папярочная скорасць пазагалактычных аб’ектаў.

Згодна апублікаваным у верасні 2014 года дадзеным, па адной з мадэлей, праз 4 млрд гадоў Млечны Шлях «паглыне» Вялікае і Малое Магеланавы Аблокі, а праз 5 млрд гадоў сам будзе паглынуты Туманнасцю Андрамеды.

## Мадэль 
100 000 зорак  — Творчы праект кампаніі Google па візуалізацыі галактыкі Млечны Шлях

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* GLIMPSE панарама тэлескопа Спітцэр
* Інтэрактыўная панарама Млечнага шляху
* Галактика. Сучков Л. А. Астронет (1984).
* Млечны Шлях — фатаграфіі 
* Млечны Шлях на небе
* Карта магнітнага поля Млечнага Шляху ў дробных дэталях
* 
; Відэа лекцыі
* Лекция «Наша Галактика: взгляд изнутри» 14.11.2012 Засов А. В. (**відэа**, лекцыя ў Маскоўскім планетарыі)


Катэгорыя:Спіральныя галактыкі з перамычкай
Катэгорыя:Галактычная астраномія
Катэгорыя:Мясцовая група
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы