Абрэвіятура

**Абрэвіяту́ра** ( ад  — кароткі). У старадаўніх рукапісах і кнігах скарочанае напісанне слова ці групы слоў. У сучасных выданнях любое скарочанае слова ці словазлучэнне.

## Тыпы абрэвіятур 
### Ініцыяльная 
Слова, утворанае з назваў пачатковых літар ці з пачатковых гукаў слоў, якія ўваходзяць у зыходнае словазлучэнне
* АСК — аўтаматызаваная сістэма кіравання
* ЗДУ — звычайныя дыферэнцыяльныя ўраўненні
* МАД — мова апісання дадзеных

#### Літарная 
Складзена з алфавітных назваў пачатковых літар слоў, што ўтвараюць зыходнае словазлучэнне.
* БНР (бэ-эн-эр) — Беларуская Народная Рэспубліка
* БДУ (бэ-дэ-у) — Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт
* ТФКП (тэ-эф-ка-пэ) — тэорыя функцый комплекснай зменнай
У складзе беларускіх літарных абрэвіятур чытанне некаторых назваў літар можа не супадаць з іх агульнапрынятымі назвамі ў алфавіце.

Так, літара «Ф» («эф») можа прамаўляцца як «фэ»:
* ФБР (фэ-бэ-эр)
* ЛФК (эл-фэ-ка) — лячэбная фізічная культура
Літары «М» («эм») і «Н» («эн») як «мэ» і «нэ»:
* м.н.с. (мэ-нэ-эс) — малодшы навуковы супрацоўнік

#### Гукавая (акронім) 
Утворана з пачатковых літр слоў зыходнага словазлучэння. У адрозненне ад літарнай абрэвіятуры, прамаўляецца як адзінае слова («ГУМ» як гум, а не ГэУэМ), а не палітарна.
* ДАІ — дзяржаўная аўтамабільная інспекцыя
* ГЭС — гідраэлектрастанцыя
* ТАСС — Тэлеграфнае агенцтва Савецкага Саюза

#### Літарна-гукавая 
Утворана часткова з назваў пачатковых літар, часткова з пачатковых гукаў слоў зыходнага словазлучэння
* ЦДСА (цэ-дэ-са) — Цэнтральны дом Савецкай арміі
* ДІБДР (дзі-бэ-дэ-эр) — Дзяржаўная інспекцыя бяспекі дарожнага руху

#### Бэкронім 
Жартоўная расшыфроўка ўжо існай абрэвіятуры. (гл. Слэнгавая дэабрэвіяцыя ў Слэнгавая этымалогія)
* ВКП(б) —  — Другое Прыгоннае Права (бальшавікоў).

### Рэкурсіўная (рэкурсіўны акронім) 
Расшыфроўка ўключае і саму абрэвіятуру.
* GNU — GNU’s Not Unix
* ALT — ALT Linux Team
* PHP — PHP Hypertext Preprocessor
* WINE — WINE Is Not an Emulator
* АТТА — Агенцтва творчых тэхналогій ATTA

#### Абрэвіятуры з бессэнсоўнай літарай 
Разнавіднасць рэкурсіўных абрэвіятур, у якіх першая літара не мае ніякага сэнсу.
* KDE (K Desktop Environment).

### Складанаскарочаныя словы (складовая абрэвіятура) 
#### Складанне пачатковых частак двух і больш слоў 
* калгас — калектыўная гаспадарка;
* камсамол — камуністычны саюз моладзі;
* абкам — абласны камітэт;
* парткам — партыйны камітэт;

#### Складанне пачатку аднаго слова з іншым словам словазлучэння 
* раддом — радзільны дом (радзільня)
* драмгурток — драматычны гурток
* тэлесетка — тэлевізійная сетка
* запчасткі — запасныя часткі

#### Складанне пачатковай часткі слова з формай ускоснага склона назоўніка 
* загкафедрай — загадчык кафедрай

#### Складанне пачатку першага слова з пачаткам і канцом другога ці толькі з канцом другога 
* мапед — ма(тацыкл)+(веласі)пед

### Графічнае скарачэнне 
* «г.д.» — гэтак далей;
* «г.зн.» — гэта значыць;
* «і да т.п.» — і да таго падобнае;
* «т.м.» — так бы мовіць;
* «т.зв.» — так званы.

### Змяшанае скарачэнне 
Пачатковая частка слова злучаецца з абрэвіятурай
* РАСНДІ — Расійскі навукова-даследчы інстытут
* БелАЗ — Беларускі аўтамабільны завод

### Тоеслоўнае скарачэнне 
Устойлівыя словазлучэнні, у якіх абрэвіятура (як правіла, замежнага паходжання) выкарыстоўваецца адначасова са словам (звычайна пераклад апошняга слова), якое ўваходзіць у дадзеную абрэвіятуру
* вірус ВІЧ
* DVD-дыск
* PIN-код
* мова HTML
* IP-пратакол
* SMS-паведамленне

### Абрэвіятуры-словы (сэнсавыя) 
Пачатковыя літары з’яўляюцца звычайным словам
* Спам —  — «свіныя лапаткі і кумпякі», a па іншых дадзеных, ад 
* SMILES — 
* SMART — 

## Ужыванне 
### Гісторыя 
Абрэвіятуры, ці *скароты* (*скарачэнні*), здаўна ўжываліся на пісьме ва ўсіх народаў, якія валодаюць пісьмовай мовай. Старажытныя рымляне імкнуліся дасягнуць гэтага сваімі ціраніянскімі пазнакамі; у новы час з той жа мэтай вынайдзена стэнаграфія.

У штодзённым жыцці, калі патрабуецца зберагчы месца і час, здавольваюцца ўжытнымі простымі скаротамі. Апошнія складаюцца ці са скароту выразаў, ці са скароту слоў. Скароты выразаў, якія складаюцца ў пропуску неістотных членаў мовы, без намаганняў узнаўляных з агульнай яе сувязі (дапаможных дзеясловаў, асобных часцін мовы і інш.), Скароты слоў складаюцца часткова ў пропуску асобных літар і складоў і апусканні значнай часткі ці нават усяго слова, за выключэннем пачатковых літар, часткова ў адмысловых знаках, якія замяняюць словы. У найстаражытныя часы, калі пісалі загалоўнымі літарамі, можна было наогул скарачаць склады і словы, як гэта можна бачыць на надпісах, манетах і старажытных рукапісах. Толькі з тых часоў, калі ўвайшлі ва ўжыванне вялікія грэчаскія і лацінскія літары, з’явіліся сапраўдныя скарачальныя знакі для складоў, падвойных зычных, падвойных галосных і цэлых слоў. У грэчаскіх рукапісах сустракаецца мноства падобных знакаў, збольшага якія перайшлі і ў друкаваныя выданні грэчаскіх пісьменнікаў, з якіх зусім зніклі толькі ў найноўшы час. Таму ў старадаўніх грэчаскіх граматыках можна знайсці пералік найбольш ужытных абрэвіятур. Старажытныя рымскія абрэвіятуры, ці ціраніянскія пазнакі, перайшлі разам з лацінскай мовай у Сярэднія вякі, дзе яны сустракаюцца галоўным чынам у надпісах і на манетах, а затым у рукапісах, асабліва пачынаючы з XI стагоддзя, таксама і ў граматах, з якіх яны не знікаюць да XVI стагоддзя ўключна. Абрэвіятуры, што сустракаюцца ў найбольш позніх лацінскіх рукапісах і граматах, звычайна складаюцца з пропускаў, а яшчэ часцей — са злучэнняў літар. Апошняе ляжыць у аснове шыфру імёнаў, ці манаграмы. Пералікі такіх скарачэнняў, што сустракаюцца ў граматах, і правілы іх тлумачэння можна знайсці ва ўсіх кіраўніцтвах да дыпламатыкі. Але з часу вынаходства кнігадрукавання гэтыя ўсталяваныя абрэвіятуры выйшлі з ужытку, за выключэннем нешматлікіх.

### Наш час 
На пісьме ўжываюцца толькі пры прыватнай ці асабістай неабходнасці ў хуткапісе; але ў тых паперах, якія прызначаюцца і для чытання іншымі, асабліва друкаваных, іх імкнуцца пазбягаць. Толькі ў некаторых выпадках дапушчальныя выключэнні:
# у навуковых працах, пры цытаванні, бібліяграфічных пазнаках, тэхнічнай дакументацыі і інш. нельга пазбегнуць абрэвіятур;
# у асобных навуках, як матэматыка, інфарматыка (мовы праграмавання, базы дадзеных, САПР), астраномія, фізіка, хімія, прыродазнаўчая гісторыя, граматыка, музыка выкарыстанне абрэвіятур выклікана неабходнасцю;
# для адзінак вымярэння СІ і СГС;
# для пазначэння манет;
# у асобных даведкавых выданнях — календарах, лексіконах, кнігапісах;
# нарэшце, у некаторых літаратурных творах, асабліва англійскіх, па старой звычцы ўтрымліваюцца скароты некаторых няспынна ўжытных слоў.

## Цікавыя факты 
* Абрэвіятура — адзін з вядомых метадаў зрабіць складаны, але ў той жа час лёгка запамінальны пароль. Напрыклад пароль ltIsaseIwo12 з’яўляецца ўсяго толькі абрэвіятурай фразы: «Last time I saw a solar eclipse I was only 12» («Апошні раз, калі я бачыў сонечнае зацьменне, мне было ўсяго 12»).
* Самая доўгая абрэвіятура на рускай мове:  (56 літар). Расшыфроўваецца як: «Навукова-даследчая лабараторыя аперацый па армаванні бетону і жалезабетонных прац па збудаванні зборна-маналітных і маналітных канструкцый аддзела тэхналогіі будаўніча-мантажнага кіравання Акадэміі будаўніцтва і архітэктуры СССР» .

## Гл. таксама 
# Акронім
# Ініцыялы
# Спіс абрэвіятур
# Скароты ў Бібліі
# Энтрапія
# Інфармацыя
# Тэрмін
# Знак

## Спасылкі 
* Слоўнікі скаротаў — Апісанне і кнігапіс слоўнікаў скаротаў на сайце Грамата.ру
* Sokr.Ru — расшыфроўка больш 100 тыс. рускіх скаротаў.
* Українські скорочення — расшыфроўка больш 15 тыс. украінскіх скаротаў.
* Acronym Search — расшыфроўка больш 50 тыс. англійскіх скаротаў.
* Abbreviations.com — расшыфроўка больш 400 тыс. англійскіх скаротаў.
* Acronym Finder — расшыфроўка больш 4 млн англійскіх скаротаў.
* Acronym.Net.Ru  — Слоўнік англійскіх скаротаў
* Abkuerzungen.de — Анлайнавы слоўнік нямецкіх скаротаў

Катэгорыя:Лексікалогія