Адмаўленне генацыду армян

**Адмаўле́нне генацы́ду армя́н** — сцвярджэнні, што масавае знішчэнне армянскага насельніцтва ў Асманскай імперыі ў 1915 годзе не было генацыдам, а таксама дзеянні ў падтрымку такіх сцвярджэнняў.

Асноўныя аргументы рэвізіяністаў, супрацьстаялых дамінантным у акадэмічнай супольнасці паглядам на генацыд армян, зводзяцца да заніжэння колькасці армянскіх ахвяр, адмаўленню мэтанакіраванай палітыкі па знішчэнні армян, перабольшанню ўдзелу саміх армян у антыасманскіх акцыях і забойствах мусульман. Радыкальныя адмаўляльнікі зусім не прызнаюць існаванне значнай армянскай абшчыны на гістарычнай тэрыторыі Турцыі.

Адмаўленне генацыду армян адрозніваецца ад іншых формаў аспрэчання генацыду, што ажыццяўляецца прыватнымі асобамі ці арганізацыямі, тым, што афіцыйна падтрымліваецца Турэцкай і Азербайджанскай рэспублікамі, таксама афіцыйнай гістарыяграфіяй гэтых краін. Гэта надае яму больш рэспектабельны выгляд у акадэмічных колах і робіць яго палітычна матываваным. Турэцкая Рэспубліка прызнае шматлікія армянскія ахвяры, аднак усебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, прыкладам, фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць падтрымку турэцкай пазіцыі.

Некаторыя даследчыкі паказваюць, што, прызнаючы шматлікія армянскія ахвяры, шэраг краін, у прыватнасці, Вялікабрытанія, ЗША і Ізраіль, не выкарыстоўваць тэрмін «генацыд», выходзячы з палітычнай мэтазгоднасці.

У Францыі і Швейцарыі былі прыняты законы пра адказнасць за адмаўленне генацыду армян, французскі закон быў скасаваны, як не адпаведны прынцыпу свабоды слова.

## Прадмет адмаўлення 
Генацыд армян — масавае забойства армянскага насельніцтва, арганізаванае і ажыццёўленае ў 1915 годзе (на думку некаторых даследчыкаў, доўжылася да 1923 года:

«Што б ні адбылося з немусульманамі ў нашай краіне, гэты вынік іх варварскага прытрымлівання палітыкі сепаратызму, калі яны сталі прыладай вонкавай інтрыгі і злоўжылі сваімі правамі. Напэўна, ёсць шмат прычын для апраўдання адбытых у Турцыі непажаданых падзей. І хачу вызначана сказаць, што гэтыя падзеі па маштабах далёкія ад тых форм прыгнёту, якія без якога-небудзь апраўдання былі здзейснены ў краінах Еўропы.»]]

Палітыка Турцыі ў дачыненні генацыду армян была сфармулявана Мустафой Кемалем Атацюркам, які ў праграмнай прамове ў Анкары ў 1919 годзе прывёў усе класічныя апраўданні гвалтоўнай агрэсіі: вінаватасць ахвяры; усё было не так дрэнна, іншыя паступілі б яшчэ горш. Кемаль проста ўсклаў віну на армян і высока ацаніў талерантнасць мусульман Асманскай імперыі; ён таксама атачыў сябе людзьмі, якія бралі ўдзел у знішчэнні армян.

Пасля ўтварэння Турэцкай Рэспублікі ў 1923 годзе яе палітычная і інтэлектуальная эліта не адчувала патрэбы дыстанцыявацца ад генацыду армян ці ад здзяйснялых яго людзей. Кіроўная эліта складалася галоўным чынам з былых функцыянераў Іціхат, многія з якіх асабіста бралі ўдзел у знішчэнні армян, і знаходзілася ў кааліцыі з рэгіянальнымі лідарамі і завадовымі правадырамі мусульман, якія атрымалі вялікі прыбытак ад дэпартацыі армян і грэкаў. Абмеркаванне пытання генацыду армян магло разбурыць гэту кааліцыю.

У 1926 годзе нацыянальны сход Турцыі прыняў закон пра пенсіі ўдовам і сіротам членаў Іціхат, забітых армянамі ў рамках аперацыі адплаты «Немезіс», а таксама пакараных смерцю па рашэнні . У кастрычніку 1927 года на з’ездзе Рэспубліканскай партыі Турцыі Мустафа Кемаль цягам некалькіх дзён расказваў пра тое, як у барацьбе за незалежнасць стваралася турэцкая нацыя. Гэты тэкст быў прыняты ў якасці афіцыйнай турэцкай гісторыі і прадстаўляўся дзяржавай як сакральны. Згодна гэтай гісторыі, генезіс турэцкай нацыі пачаўся ў 1919 годзе, а ў яе фармаванні бралі ўдзел вылучна мусульмане, перадусім, турэцкія. Прамова славіла туркаў і выкрывала хрысціянскія меншасці і Захад. Гістарычная канцэпцыя Атацюрка ігнаравала традыцыйную поліэтнічнасць турэцкага грамадства, якая склалася гістарычна. У калектыўным міфе пра Турэцкую Рэспубліку не было месца для этнічных меншасцей: армян, курдаў, грэкаў, а пра гвалт над імі ў дарэспубліканскі перыяд і пасля яго замоўчваўся. Да цяперашняга часу крымінальнае заканадаўства Турцыі лічыць злачынствам крытыку ў адносінах да кемалісцкай версіі гісторыі, што робіць немагчымым яе абмеркаванне ў турэцкім грамадстве. Таксама Брысталь супрацівіўся спробам выслабаніць армянскіх жанчын, якія патрапілі ў турэцкія сем’і. Падчас масавага абмену насельніцтвам паміж Турцыяй і Грэцыяй, пачатага ў 1922 годзе, Брысталь ахарактарызаваў грэкаў і армян як «п’явак, якія на працягу стагоддзяў высмоктваюць кроў», і публічна заявіў, што ўсе хрысціяне павінны пакінуць Турцыю і пасяліцца ў іншым месцы. Усё гэта выдатна спалучалася з нацыяналістычнай і антыхрысціянскай рыторыкай Іціхат і кемалістаў. Шоу, Мак-Карці і Лоўры сталі ключавымі фігурамі ў адмаўленні генацыду армян у ЗША.

## Адмаўленне генацыду: мэты і метады 
Адмаўленне генацыду армян ставіць заданне перагляду кірунку ў гістарыяграфіі, што мяркуе, што ў 1915 годзе ў Асманскай імперыі праводзілася масавая і мэтная палітыка знішчэнні армянскага насельніцтва.

Адмаўленне генацыду армян у Турцыі з’яўляецца працягам палітыкі Асманскай імперыі, што адмаўляла масавыя забойствы армян у канцы XIX стагоддзя. Заходнія дзяржавы падтрымвалі ў гэтым Турцыю, калі гэта супадала з іх зацікаўленасцямі. Так прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі Дызраэлі спрабаваў прадставіць балгарскія забойствы як «кававую плётку», урад Солсберы замоўчваў пра масавыя забойствы 1894—1895 гадоў, Германія ў 1915 годзе займалася масавымі фальсіфікацыямі з мэтай абяліць сябе і свайго саюзніка Турцыю. Дзве найболей уплывовыя краіны на Блізкім Усходзе, ЗША і Вялікабрытанія, у змове з Турэцкай Рэспублікай, прыкладалі ўсе магчымыя высілкі для адмаўлення масавых забойстваў армян, і ўсё ж праблема генацыду армян не страціла актуальнасць.

## Тэзы 
Аргументы прыхільнікаў тэорыі адмаўлення генацыду звычайна ўяўляюць мадыфікацыі аднаго з наступных сцвярджэнняў.

### Абмен насельніцтвам 
Найболей вядомым выразнікам гэтага пункту погляду з’яўляецца адзін са студэнтаў Шоу — . Аналізуючы механізмы перамяшчэння грамадзянскага насельніцтва падчас войн 1912—1923 гадоў і міждзяржаўныя пагадненні пра абмен насельніцтвам, Мак-Карці прыходзіць да высновы, што армяне сталі часткай агульнай палітыкі «абмену насельніцтвам».

Рэлятывісты адзначаюць адрозненні паміж нямецкім нацызмам і рознымі турэцкімі ідэалогіямі, адмаўляючы магчымасць генацыду армян на глебе расізму і прыпісваючы яму палітычна апраўданы характар. Згодна гэтаму пункту погляду, знішчэнне армян было выклікана ўспрыманнем іх з боку Іціхат як агентаў ворага. У якасці пацверджання гэтай высновы рэлятывісты спасылаюцца, у тым ліку, на абмежаваны характар забойстваў армян і адсутнасць намеру Іціхат знішчыць усіх армян у свеце. Кац згаджаецца з тым што армяне страцілі ад 550 да 800 тысяч чалавек і крытыкуе высілкі турэцкага ўрада, злучаныя з адмаўленнем армянскай трагедыі, аднак сцвярджае, што туркі бачылі ў армянах толькі нацыяналістычную пагрозу, і як толькі гэта пагроза спынілася, спыніліся і забойствы армян. Прынцыповую розніцу з Халакостам Кац бачыць у патэнцыяльнай магчымасці армян выжыць, прыняўшы іслам, тым часам як яўрэі павінны былі быць знішчаны ў любым разе.

### Палітычны аргумент 
Пры абмеркаванні генацыду армян на палітычным узроўні часта выкарыстоўваецца аргумент, што гэта пытанне знаходзіцца ў кампетэнцыі гісторыкаў, а не палітыкаў. Падобная аргументацыя выкарыстоўваецца Турцыяй. Пазіцыя армянскага боку зводзіцца да таго, што ў гісторыкаў няма ніякіх сумневаў у факце генацыду армян.

Забойствы армян у Асманскай імперыі разглядаліся некалькімі міжнароднымі арганізацыямі. У 1984 годзе «Пастаянны трыбунал народаў» прызнаў дзеянні Асманскай імперыі генацыдам. Да аналагічнай высновы ў 1997 годзе прыйшла . 8 чэрвеня 2000 года ў газетах «The New York Times» і «» была апублікавана заява 126 даследчыкаў Халакосту (у іх ліку Іегуда Баўэр,  і Элі Візель), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у Першай сусветнай вайне. У 2001 годзе супольная турэцка-армянская камісія па замірэнні звярнулася ў «» (МЦППП) для незалежнага заключэння, ці з’яўляюцца падзеі 1915 года генацыдам. У пачатку 2003 года МЦППП уявіў заключэнне, што падзеі 1915 года падпадаюць пад усе вызначэнні генацыду і ўжыванне гэтага тэрміна цалкам апраўдана.

Ізраільскі гісторык  адзначае, што аргумент «гісторыя для гісторыкаў» цынічна выкарыстоўваецца ў палітычных зацікаўленасцях, каб пазбегнуць абмеркавання на палітычным узроўні.

### Сустрэчныя вінавачанні ў генацыдзе 
Турэцкі бок сцвярджае, што нелаяльныя армяне Асманскай імперыі забілі 1,1 мільён мусульман і 100 000 яўрэяў. Яір Арон заўважае, што апошняе «забойства» ніколі не згадвалася ізраільскімі даследчыкамі і з’яўляецца спробай туркаў згуляць на яўрэйскай адчувальнасці да рэпрэсій, узмоцненай Халакостам. Згодна афіцыйнай асманскай статыстыцы ў абласцях, дзе армянамі прыпісваюцца антыасманскія злачынствы, лік яўрэяў не перавышаў 4000. Адсутнасць яўрэйскай рэакцыі на гэтыя факты і спасылак на якія-небудзь крыніцы робіць, паводле Арона, гэтыя падзеі зусім неверагоднымі. Ён адзначае, што, наадварот, яму вядомыя яўрэйскія крыніцы, што адзначалі дапамогу армян пры  апошніх дзесяцігоддзяў XIX і першых дзесяцігоддзяў XX стагоддзя.

Згодна амерыканскаму палітолагу , у 1915—1918 гг. армянскімі ратнікамі былі забіты 75 тыс. туркаў і курдаў, тым часам як лік забітых армян ён ацэньвае ў 2,1 мільёна чалавек. Турэцкі гісторык  ацэньвае колькасць забітых мусульман у армянанаселеных рэгіёнах у 1915 годзе ў 10-12 тысяч.

## Адкрыццё архіваў 
Турэцкі бок заклікае Арменію адкрыць архівы, якія па іх думцы маглі б разліць святло на адбытае ў 1915 годзе. У адказ дырэктар Нацыянальнага архіва Арменіі Аматуні Вірабян неаднаразова заяўляў, што архівы Арменіі адкрыты для любых даследчыкаў, у тым ліку і працуючых у наш час у ім турэцкіх гісторыкаў, а кажучы пра закрытыя архівы, турэцкія і пратурэцкія дзеячы маюць на ўвазе бастонскі прыватны архіў Дашнакцуцюн, да якога дзяржава Арменія не мае ніякага дачынення.

Сама Турцыя ўпершыню афіцыйна заявіла пра адкрыццё сваіх архіваў у 1989 годзе. У сувязі з гэтай заявай Яір Арон адзначае, што пасля гэтага турэцкі ўрад яшчэ некалькі разоў заяўляў пра чарговае «адкрыццё архіваў», тады як у рэчаіснасці доступ да дакументаў абмежаваны. Хізер Рэй таксама згодна, што навукоўцам ужо даўно адмоўлена ў доступе да асманскіх архіваў: «У канцы 1980-х быў пададзены доступ да некаторых архіваў з боку турэцкага ўрада, але здаецца, што матэрыял быў абмежаваны, і ўрад прыняў вельмі выбарчы падыход да тых, каму быў дазволена вывучыць матэрыял». Аналагічны пункт погляду выказаў і Танер Акчам. У кастрычніку 2000 года турэцкі палітык Мустафа Шукру Элекдаг таксама канстатаваў, што турэцкія архівы не былі адкрыты для даследчыкаў.

## Ліст Хіта Лоўры 
Адным з галоўных адмаўляльнікаў генацыду армян з’яўляецца прафесар Прынстанскага ўніверсітэта  ().

У 1985 годзе Лоўры быў у ліку 69 навукоўцаў, якія падпісалі ліст ураду ЗША з прапановай не прызнаваць генацыд армян. У 1990 годзе псіхолаг  атрымаў ліст ад турэцкага пасла ў ЗША, з каментарамі па пытанні генацыду армян. Да ліста выпадкова быў прыкладзены тэкст Лоўры, што змяшчае саветы па прадухіленні згадвання генацыду армян у акадэмічных даследаваннях. Выкладзеныя ў прыкладзеным тэксце рэкамендацыі былі расцэнены Робертам Ліфтанам і яго калегамі як грубае парушэнне акадэмічнай этыкі і прыклад метадаў, з дапамогай якіх турэцкі пасол у Вашынгтоне спрабуе адмаўляць генацыд армян.

## Справа Люіса 
19 сакавіка 1985 года ў газетах «The New York Times» і «The Washington Post» група з 69 амерыканскіх гісторыкаў, якія спецыялізаваліся па турэцкай тэматыцы, у ліку якіх былі вядомыя даследчыкі, на правах рэкламы апублікавала заяву, у якой яны заклікалі Кангрэс ЗША не прымаць рэзалюцыю па генацыдзе армян. Армянская асамблея ЗША прааналізавала спіс 69 і паказала, што большасць з іх не з’яўляюцца спецыялістамі па перыядзе, адпаведнаму генацыду, а таксама, што больш важна, што большая колькасць з’яўляліся атрымальнікамі грантаў з турэцкіх афіцыйных крыніц. , які прааналізаваў спіс, таксама прыходзіць да высновы, што значны лік падпісантаў і іх інстытутаў былі прамымі атрымальнікамі грошай з Турцыі.

Ізраэль Чарні, дырэктар Інстытута халакосту і генацыду ў Іерусаліме, правёў уласнае даследаванне, паслаўшы анкеты кожнаму з падпісантаў заяву, дзе быў зададзены шэраг падрабязных пытанняў: што яны думаюць пра смерць армян у Турцыі, ці адмаўляюць яны генацыд армян, ці лічаць яны, што армяне перакручваюць факты і што яны думаюць пра падпісантаў адкрытага ліста. Вынікі апытання Чарні ацэньвае як: «такія, што ўражальна паказалі, што прынамсі некаторыя даследчыкі прызналі, што мелі месца масавыя забойствы армян, у ісце не паддаючы сумневу факт генацыду армян, хоць ніхто з іх не пагадзіўся з выкарыстаннем слова „генацыд“; некаторыя прызнавалі, што адбываецца наўмыснае заблытванне пытання і адмаўленне з боку туркаў». Папярэднія дадзеныя апытання былі апублікаваны ў 1990 годзе «Internet on the Holocaust and Genocide».

Згодна Яіру Арону гэты ліст, што прызывае не спяшацца з прызнаннем генацыду армян да таго, як будуць апублікаваны турэцкія архівы, з’яўляецца прыкладам чарговай спробы Турцыі ўплываць на акадэмічнае асяроддзе, для чаго Турцыяй выдаткоўваюцца велізарныя грошы і высілкі.

У кастрычніку 2000 года, калі ў Палаце прадстаўнікоў ЗША разглядалася чарговая рэзалюцыя па генацыдзе армян, у газеце «Міліет» турэцкі палітык Мустафа Шукру Элекдаг () наракаў, што заява 69 навукоўцаў была бескарыснай, бо ніхто з іх, з выняткам Джасціна Мак-Карці, не хоча падпісваць новую дэкларацыю. Элекдаг тлумачыў гэта дзвюма прычынамі: тым, што навукоўцы баяцца армянскіх баевікоў, і што турэцкія архівы, пра закрытасць якіх гаварылася ў заяве, так і не былі адкрыты.

### Адстаўка Дональда Кватаэрта 
Адзін з 69 падпісантаў, , у снежні 2006 года падаў у адстаўку з паста кіраўніка савета кіраўнікоў Інстытута турэцкіх даследаванняў (), які ён займаў з 2001 года. Згодна яго заяве, ён змушаны быў падаць у адстаўку з-за ціску пасла Турцыі ў ЗША Набі Шэнсоя, пасля таго, як ахарактарызаваў забойствы армян у Турцыі як генацыд. Шэнсой адмаўляў, што ён аказваў нейкі ўплыў на адстаўку. Адстаўка Квартаэрта выклікала скандал у акадэмічным асяроддзі. Шэраг членаў рады дырэктараў Інстытута турэцкіх даследаванняў у знак пратэсту таксама падалі ў адстаўку. Мерват Хацем (), дырэктар Асацыяцыі даследаванняў Сярэдняга Усходу (), скіраваў рэзкі ліст прэм’ер-міністру Турцыі Эрдагану, у якім выказаў заклапочанасць заявамі турэцкіх урадоўцаў пра намер адклікаць фінансаванне Інстытута турэцкіх даследаванняў, калі Квартаэрт публічна не адмовіцца ад сваіх ацэнак. Хацем таксама адзначыў, што адстаўка рэзка кантрастуе з заявай урада Турцыі пакінуць абмеркаванне падзей 1915 года навукоўцам. Паводле заявы Квартаэрта, члены савета дырэктараў Інстытута турэцкіх даследаванняў са здзіўленнем пазналі, што фінансаванне інстытута Турцыяй не знак даверу, а падарунак, які ў любы момант можа быць ануляваны.

## Армянскі генацыд у навуковых энцыклапедыях 
Найбуйнейшыя профільныя энцыклапедыі: «Encyclopedia of Genocide», «Dictionary of Genocide» і «Encyclopedia Of Genocide And Crimes Against Humanity», «Encyclopedia of Human Rights» адназначна вызначаюць армяна-турэцкія падзеі 1915 года як генацыд.

У той жа час шэраг даследчыкаў адзначае, што найбуйнейшыя агульнаадукацыйныя энцыклапедыі да апошняга часу адлюстроўвалі рэвізіянісцкі пункт погляду на генацыд армян. З энцыклапедый «», «», «», «Encyclopedia of the Modern Middle East» і «The New Encyclopaedia Britannica» толькі апошняя паведамляе, што гэтыя падзеі могуць быць кваліфікаваны як генацыд (у рэдакцыі красавіка 2015 года «Брытаніка» кваліфікавала падзеі як генацыд, які аспрэчваецца Турцыяй). «Encyclopedia Americana» кажа пра «спробу знішчэння армян», а «Collier’s Encyclopedia» паведамляе толькі пра дэпартацыю армянскага насельніцтва. Таксама ўплыў рэвізіянісцкага пункту погляду выяўляецца ў тлумачэннях забойстваў армян, якое прыпісваецца супрацы армян з рускімі войскамі. Артыкулы пра Турцыю ці Асманскую Імперыю амаль не ўтрымваюць якіх-небудзь звестак пра знішчэнне армян, а артыкулы пра лідараў младатурак зусім не кажуць пра іх ролю ў гэтым працэсе.

Механізм уплыву турэцкага ўрада на акадэмічныя тэксты, злучаныя з генацыдам армян, быў прадэманстраваны пры падрыхтоўцы энцыклапедыі «». Кампанія Microsoft, якая распрацоўвала энцыклапедыю, звярнулася да вядомых даследчыкаў,  і , з прапановай напісаць некалькі артыкулаў, у тым ліку і злучаных з генацыдам армян. Увесну 2000 года турэцкі пасол у ЗША скіраваў ліст у рэдакцыю «Энкарты», пратэстуючы супраць ужытку тэрміна «генацыд» пры апісанні забойстваў армян. Рэдактар «Энкарты» прапанаваў Сюні і Фейн перапісаць артыкулы, каб адбіць «нязгоды ў думках». Паводле слоў рэдактара, турэцкі ўрад пагражаў арыштаваць супрацоўнікаў і забараніць прадукцыю кампаніі Microsoft, калі падзеі 1915 года будуць ахарактарызаваны як генацыд. Сюні і Фейн адмовіліся перапісваць артыкулы пад націскам турэцкага ўрада, і ў выніку «Энкарта» вырашыла пакінуць артыкулы ў выточным выглядзе.

У 1986 годзе турэцкае выданне «Энцыклапедыя Брытаніка», якое сцвярджала, што ў паўднёвай Анатоліі ў XI стагоддзі існавала армянская дзяржава, было звінавачана ў крымінальным злачынстве супраць турэцкай нацыі. Генеральны пракурор дзяржаўнага суда бяспекі заявіў што гэта «супярэчыць гістарычным фактам» і прыстрашыў рэдактара выдання Партураглу (Huya Porturoglu) 4,5 гадамі турмы, што азначае, што Брытаніка таксама была падвергнута ціску па пытанні генацыду армян і нямецкая Энцыклапедыя Бракгаўз
 вызначаюць падзеі 1915 года як генацыд.

### Britannica 
Першае згадванне пра армянскія пагромы з’явілася ў «Энцыклапедыі Брытаніка» ў 1922 годзе і было падпісана супрацоўнікам брытанскай выведкі Чайлдсам (). У артыкуле апісваліся дэпартацыя і забойствы безабароннага насельніцтва. Дэпартацыя кваліфікавалася як ускосны сродак знішчэння армян, а афіцыйная прычына дэпартацыі — падстава для масавага забойства. Наступнае выданне 1926 года ўлучала апісанне падзей, напісанае былым брытанскім віцэ-консулам у Бітлісе Сафрасцянам, паводле якога законныя акты самаабароны армян былі пададзены асманскім урадам як здрада і нагода для палітыкі знішчэння. Наступныя 14 выданняў Брытанікі ўтрымвалі рэзюмэ таго ж аўтара, аднак у 1957 годзе невядомы рэдактар выдаліў фрагмент пра забойства армянскіх жанчын і дзяцей без разбору. З 1968 года тэкст Сафрасцяна быў заменены на тэкст , які паказваў прычынай знішчэння 600 тысяч армян іх супрацу з рускімі. Тэкст Доўсета нічога не паведамляў пра ўдзел армян у турэцкай арміі і пра знішчэнне жанчын і дзяцей. З некаторымі мадыфікацыямі 1985 года гэты тэкст прысутнічае і ў наступных выданнях Брытанікі. У тэксце артыкула «Армянская разня» () напісана:

* армяне з добраахвотніцкіх атрадаў завуцца не «расійскія армяне», а «армяне з Каўказскага рэгіёна», каб чытач не зразумеў, што гэта былі не грамадзяне Асманскай імперыі без абавязанняў у адносінах да яе;
* згадваецца пра наяўнасць турэцкіх добраахвотнікаў у расійскіх войсках, але нічога не гаворыцца пра армян у асманскай арміі, якіх было прынамсі ў дзесяць разоў больш;
* не гаворыцца, што дэпартацыя мела беспрэцэдэнтна жорсткі і ўсеагульны характар, улучаючы жанчын і дзяцей.
У выданні 1974 года ў артыкуле «Urartu and Armenia» той жа Чарлз Доўсет уявіў ужо іншую трактоўку падзей, назваўшы падзеі 1915 года аналагічнымі «» Гітлера.

Аналагічныя пропускі інфармацыі ёсць і ў артыкулах пра архітэктараў генацыду армян. Так, у артыкулах пра Талаата і Энвера адсутнічае інфармацыя пра тое, што яны былі прысуджаны да смерці турэцкім ваенным трыбуналам у тым ліку і за ўдзел у разне армян. У артыкуле пра Энвера няма ніякіх згадванняў пра яго ўдзел у забойствах армян. У выданнях Брытанікі да 1969 года ўлучна ў артыкуле пра Талаата быў тэкст пра яго адказнасць, як міністра ўнутраных спраў, за дэпартацыю армян і гібель большасці з Пазнейшыя рэдакцыі выключылі гэтыя словы і паказваюць Талаата як «», на якога былі спісаны злачынствы, якія ён не мог запабегчы кваліфікуе разню армян 1915 года як генацыд.

У студзені 2015 года рэдактары Брытанікі дадалі ў артыкул «Armenian massacres» інфармацыю, што кваліфікацыя гэтых падзей, як генацыд, аспрэчваецца турэцкім урадам, а ў красавіку артыкул быў наноў перапісаны Рональдам Сюні пад назвай «Armenian Genocide».

## Турцыя 
Турэцкая Рэспубліка афіцыйна і ўсебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, таксама выдаткоўвае значныя сродкі на піяр-кампаніі па адмаўленні генацыду армян, падтрымвае і фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць праўдападобнасць турэцкай пазіцыі. Пры абмеркаванні прызнанні генацыду дзяржаўнымі органамі ці навуковымі калектывамі, Турцыя пагражае ім дыпламатычнымі і гандлёвымі санкцыямі і рэпрэсіямі да ўласных меншасцей. Каб знішчыць сляды наяўнасці армян у Турцыі, у краіне сістэматычна разбураліся помнікі армянскай архітэктуры.

Тэса Хофман адзначае, што пасля наўмысных разбурэнняў да 1970-х у 1990-х з’явілася «разбуральнае аднаўленне» пад падставай археалагічных раскопаў і некваліфікаванай рэстаўрацыі, у прыватнасці пры раскопах горада Ані. У апошні час адзначаюцца станоўчыя змены ў дачыненні да армян і іншых меншасцей у турэцкім грамадстве, у прыватнасці адноўлены некаторыя армянскія помнікі: манастыр «Сурб Хач» на востраве Ахтамар, «Святы Кіракос» у Дыярбекіры, слова «генацыд» пры апісанні падзей 1915 года перастае быць табуяваным, і г.д..

 агадвае кару за «аганьбаванне турэцкай нацыі» тэрмінам да двух гадоў (у рэдакцыі да 2008 года да трох гадоў за абразу «турэцкасці»). Па гэтым артыкуле праходзілі некалькі гучных спраў, фігуранты якіх вінаваціліся ў канстатаванні факта масавых забойстваў армян у 1915 годзе. У 2005 годзе судоваму пераследу падвяргаўся нобелеўскі лаўрэат Архан Памук, у 2006 годзе — , які атрымаў тэрмін у 6 месяцаў. 19 студзеня 2007 года Грант Дзінк быў забіты 17-гадовым турэцкім нацыяналістам, які пратэставаў супраць выступаў Дзінка па пытанні генацыду армян. Пасля забойства Дзінка і пагроз у свой адрас з боку ісламскіх экстрэмістаў пакінуў Турцыю Архан Памук.

Адмаўленне генацыду армян у Турцыі з’яўляецца працягам палітыкі Асманскай імперыі, якая адмаўляла масавыя забойствы армян у канцы XIX стагоддзя. Пляма масавых забойстваў была непрыемнай ношай для пераемніка Асманскай імперыі, а мадэрнісцкі  рэжым быў вельмі адчувальны да задзірлівага «традыцыйнага» іміджу турэцкага варварства. Адмаўленне таксама згуляла значную ролю падчас стварэння міфаў пра паходжанне Турцыю і фармавання нацыянальнай ідэнтычнасці. Многія прадстаўнікі турэцкай эліты мелі асабістую цікавасць ва ўтойванні крыніцы прысвоеных імі земляў і маёмасці армян. Многія са злачынцаў Іціхат захавалі ўплыў і ў Турэцкай Рэспубліцы. Пасля Другой сусветнай вайны на фоне прызнання Халакосту Турцыя таксама асцерагалася параўнання з нацысцкай Германіяй. Спроба Турцыі падманным шляхам мінімізаваць лік армян, якія жылі ў Асманскай імперыі, перакручванне наступстваў і прычын рашэння пра дэпартацыю 1915 года прывяла да сістэматычнага і фундаванага Турцыяй перапісвання гісторыі. Турэцкая гістарыяграфія складаецца з кемалісцкіх міфаў пра турэцкае засяленне Анатоліі тысячагоддзі назад, пра турэцкую культуру, якая паслужыў глебай для ўсіх еўраазіяцкіх культур, адмаўляе існаванне сярэднявечнага армянскага царства Кілікія. На дадзеную прапанову прэзідэнт Арменіі Роберт Качаран адказаў, што развіццё двухбаковых адносін — справа ўрадаў, а не гісторыкаў, і прапанаваў нармалізацыю адносін паміж дзвюма краінамі без якіх-небудзь прадумоў. Міністр замежных спраў Арменіі  у зваротнай заяве адзначыў, што «па-за Турцыяй, навукоўцы — армяне, туркі і іншыя, вывучылі гэтыя праблемы і зрабілі ўласныя незалежныя высновы. Самы вядомы сярод іх — ліст прэм’ер-міністру Эрдагану ад Міжнароднай асацыяцыі навукоўцаў генацыду ў маі 2006 года, у якім яны разам і згоднена пацвярджаюць факт генацыду і звяртаюцца да турэцкага ўрада з просьбай прызнаць адказнасць папярэдняга ўрада».

У сакавіку 2010 года Эрдаган заявіў, што па-ранейшаму чакае адказу армянскіх улад на ліст пра стварэнне супольнай камісіі гісторыкаў. Танер Акчам падчас канферэнцыі, што праходзіць у Глендэйле ў чэрвені 2011 года, заявіў пра тое, што яму пры ўмове захавання прыватнасці паведамілі з Стамбула, што навукоўцам, гатовымі адмаўляць факт генацыду армян, былі выплачаны велізарныя сумы грошай. «Калі б вы працавалі над тэмай генацыду армян і выкарысталі дадзены тэрмін, вы б неадкладна страцілі працу. Гэта і з’яўляецца асноўнай прычынай таго, што ніводны турэцкі вучоны не скарыстае тэрмін „генацыд“, хоць ёсць мноства журналістаў і грамадскіх дзеячаў, якія выкарыстоўваюць гэты тэрмін. Калі б я захацеў працаваць у Турцыі, тое не здолеў бы знайсці ніякай працы ў турэцкіх універсітэтах. Ніводны з іх не ўзяў бы мяне на працу, бо іх пасля гэтага адразу пачалі б „тэрарызаваць“ урад, грамадства і СМІ».

23 красавіка 2014 года, выступаючы ў парламенце, Эрдаган упершыню выказаў спачуванні нашчадкам армян, «загінулых падчас падзей пачатку стагоддзя».

Прызнанне генацыду армян афіцыйна не з’яўляецца абавязковай умовай для , аднак некаторыя аўтары лічаць, што Турцыі давядзецца зрабіць гэта на шляху да членства ў ЕС.

## Вялікабрытанія 
У 2009 годзе ініцыятыўная група армянскіх эмігрантаў у Лондане наняла вядомага юрыста і прэзідэнта суда ААН па ваенных злачынствах у Сьера-Леонэ  для аналізу дакументаў  па пытанні генацыду армян. У апублікаванай у 2009 годзе справаздачы Робертсана гаворыцца, што няма ніякіх сумневаў у дэпартацыі больш 2 мільёнаў армян і гібель некалькіх сотняў тысяч з іх. У справаздачы таксама адзначана, што брытанскі парламент рэгулярна дэзынфармаваўся ўрадам. Брытанскі МЗС не рэкамендаваў міністру замежных спраў наведваць імпрэзы, прысвечаныя армянскаму генацыду, і адмаўляўся ўлучаць гэтыя імпрэзы ў дні памяці Халакосту. Паводле Робертсана, пазіцыя Брытаніі абумоўлена нежаданнем крыўдзіць Турцыю, за ўваходжанне якой у ЕС актыўна выступае Брытанія.

## ЗША, Ізраіль і яўрэйскія арганізацыі 
Многія даследнікі адзначаюць ключавую ролю ЗША і Ізраіля як асноўных краін, прызнанне якімі генацыду армян здольна паўплываць на пазіцыю Турцыі. Таксама адзначаецца, што прызнанне з боку адной з краін — ЗША ці Ізраіля — рана ці позна прывядзе да прызнання і з боку другой дзяржавы.

Разню армян афіцыйна прызналі генацыдам 42 штаты ЗША і акруга Калумбія, а таксама асобныя ўплывовыя яўрэйскія арганізацыі ЗША: The Elie Wiesel Foundation for Humanity, Амерыкана-яўрэйскі камітэт, Саюз рэфармавання іўдаізму.

### ЗША 
У пракламацыі да дня памяці ахвяр Халакосту 22 красавіка 1981 года прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган стаў першым і дасёння адзіным прэзідэнтам ЗША, што ўжылі слова «генацыд» пры апісанні падзей 1915 года.

У самым Ізраілі роля дзяржавы ў прадухіленні армянскай рэзалюцыі выклікала рэзкую крытыку ў прэсе. Намеснік міністра замежных спраў Біньямін Нетаньяху адмаўляў кожную дзейнасць Ізраіля ці  па армянскай рэзалюцыі (Яір Арон расцэньвае гэту заяву, як свядомую няпраўду).

Чарговая рэзалюцыя ў 2000 годзе была занесена ўжо ў Кангрэс ЗША і падтрымана камітэтам па міжнародных адносінах. У выпадку прыняцця рэзалюцыі Турцыя пагражала закрыць , якую выкарыстоўвалі ў вайне супраць Ірака. Пасля ціску на Кангрэс з боку прэзідэнта ЗША Клінтана за некалькі гадзін да абмеркавання рэзалюцыя была знята з парадку дня па прычыне магчымай небяспекі для жыцця амерыканцаў у Іраку. Згодна Ніцану Хоравіцу, туркі зноў спрабавалі выкарыстаць яўрэйскія арганізацыі ЗША, аднак яны адмовіліся, бо пытанне не тычылася Ізраіля і выходзіла за рамкі магчымасцей яўрэйскага лобі. Тым не менш нейтральная пазіцыя яўрэйскіх арганізацый выклікала крытыку. Варта адзначыць, што, нягледзячы на супраціў рэзалюцыі, у розныя гады Клінтан неаднаразова выступаў 24 красавіка з прамовай, у якой адзначаў масавае забойства армян у Асманскай імперыі, аднак унікаў слова «генацыд».

Многія амерыканскія сенатары і прадстаўнікі, якія ініцыююць ці заўважна падтрымліваюць рэзалюцыі па генацыдзе, прадстаўляюць акругі са значным армянскім насельніцтвам, і ключавым фактарам іх дзейнасці, па думцы Блоксхэма, з’яўляецца перавыбранне.

У 2006 годзе пасол ЗША ў Арменіі Джон Эванс быў пазбыты занятай пасады за публічнае прызнанне масавай разні армян у Асманскай імперыі генацыдам.

### Ізраіль 
Ізраіль з’яўляецца той дзяржавай, у чыім прызнанні было асабліва зацікаўлена армянскае лобі. Асноўныя прычыны, па якіх Ізраіль афіцыйна не прызнае генацыд армян, гэты пастаянны ціск з боку Турцыі і супраціўленне вызначаных груп у ізраільскім грамадстве, якія баяцца, што прызнанне армянскага генацыду пашкодзіла б прадстаўленню пра ўнікальнасць Халакосту (па другім аргуменце гл. вышэй раздзел Параўнальны аргумент). У перыяд халоднай вайны Турцыя забяспечвала бяспечны праход яўрэйскім мігрантам з Савецкага Саюза, што таксама з’яўляецца адной з прычын непрызнання. Прэзідэнт Міжнароднай Асацыяцыі «Ізраіль-Азербайджан»  адзначаючы традыцыйна дадатнае стаўленне ў Азербайджане да яўрэйскай абшчыны, выказаў думку, што прызнанне генацыду армян Ізраілем можа пагоршыць становішча і нават прывесці да антыяўрэйскіх эксцэсаў супраць абшчыны.

Довады прыхільнікаў прызнання галоўным чынам грунтуюцца на маральна-этычным боку пытання. Пасля астуджэння ізраільска-турэцкіх адносін таксама стаў папулярны пункт погляду, што прызнанне генацыду армян можа быць адэкватным адказам новым уладам Турцыі, што займаюць праісламскую пазіцыю і падтрымваюць палестынцаў. Праціўнікі прызнання спасылаюцца на realpolitik: армянская абшчына Ізраіля малая і не прадстаўляе цікавасці, з улікам астуджэння ізраільска-турэцкіх адносін прызнанне генацыду армян можа цалкам перапыніць іх, улічваючы колькасць ворагаў у бліжэйшым асяроддзі Ізраіль не можа стварыць яшчэ аднаго моцнага ворага. Таксама важным фактарам для Ізраіля з’яўляецца ўразлівасць армянскіх абшчын у арабскіх краінах і іх залежнасць ад кіруючых рэжымаў, што фактычна ператвараюць гэтыя абшчыны ў ворагаў Ізраіля.

Праведзены ў 2007 годзе NEWSru.co.il апытанне па тэме прызнання генацыду армян сярод рускамоўных ізраільцян паказала, што 72,4 % лічылі, што Ізраіль павінен прызнаць масавыя забойствы армян у Турцыі ў 1915 годзе генацыдам армянскага народа. Калі цаной прызнання стаў бы разрыў з Турцыяй, дзель прыхільнікаў прызнання падала да 43,8 %. Аналагічнае апытанне ў 2011 годзе паказала падтрымку прызнання генацыду з боку ўжо 89 % рэспандэнтаў. Згодна The Jerusalem Post многія ізраільцяне лічаць, што генацыд армян варта прызнаць.

У чэрвені 1982 года ў Ерусаліме планавалася Першая міжнародная канферэнцыя па пытаннях Халакосту і генацыду, адкрыццё якой павінна было прайсці ў мемарыяле Яд ва-Шэм. У праграме канферэнцыі агадваліся 150 лекцый, пяць з якіх былі прысвечаны генацыду армян. Турцыя зрабіла моцны ціск на Ізраіль, і МЗС Ізраіля запатрабаваў, каб арганізатары канферэнцыі выключылі з праграмы даклады пра генацыд армян. У выніку армянскія даклады засталіся ў праграме, але мемарыял Яд ва-Шэм адмовіў арганізатарам канферэнцыі і яна была перанесена ў Тэль-Авіў. Шэраг арганізатараў канферэнцыі падаў у адстаўку, заявіўшы пра небяспеку для турэцкіх яўрэяў. МЗС Ізраіля і Турцыя адмаўлялі ціск на арганізатараў і ўдзельнікаў. Канферэнцыя была падтрымана ізраільскай прэсай і мела поспех.

Першы раз дакументальны фільм пра падзеі 1915 года, зняты , быў паказаны ў папулярнай праграме навін «Каляндар тыдня» 22 красавіка 1994 года, і з таго часу штогод напярэдадні 24 красавіка хоць бы адзін ізраільскі тэлеканал паведамляе пра хуткія ўгодкі. Рэпартаж быў скрытыкаваны паслом Турцыі, які заявіў, што стаўленне Ізраіля да армянскага пытання супярэчыць супольным зацікаўленасцям Турцыі і Ізраіля. Падчас дэбатаў у Кнэсеце па заяве пасла Турцыі, намеснік міністра замежных спраў  заявіў, што падзеі 1915 года несумнеўна былі генацыдам, а не проста гібеллю людзей падчас грамадзянскай вайны. Заява Бэйліна была расцэнена некаторымі СМІ як прызнанне Ізраілем генацыду армян. Надалей афіцыйная пазіцыя Ізраіля пад ціскам Турцыі стала змяняцца. Турцыя з’яўлялася адзінай мусульманскай краінай, што падтрымвае дыпламатычныя адносіны з Ізраілем, была буйным бізнес-партнёрам Яўрэйскай дзяржавы, і магла зрабіць сур’ёзны ўплыў на насельніцтва ПНА, якая вяла інтыфаду. У 2000 годзе намміністра замежных спраў Ізраіля Алон Ліэль фактычна дезавуяваў словы Бэйліна пра генацыд армян. У 2001 годзе міністр замежных спраў Шымон Перэс заявіў, што параўноўваць генацыд армян і Халакост немагчыма, і што ў першым выпадку мела месца трагедыя, але не генацыд. Шэраг яўрэйскіх лідараў засудзіў заяву Перэса. МЗС Ізраіля заявіў, што сцвярджэнні пра падзеі 1915 не былі сказаны Перасам, і што ён быў няслушна працытаваны турэцкай прэсай. У 2002 годзе пасол Ізраіля ў Арменіі, Рыўка Коэн, паўтарыла тэзу Пераса пра немагчымасць параўнання Халакосту і «армянскай трагедыі», што выклікала пратэст МЗСа Арменіі. У адказе на гэты пратэст МЗС Ізраіля заявіў, што прызнае велізарную колькасць армянскіх ахвяр, але таксама лічыць Халакост унікальнай з’явай, непараўнальнай з армянскімі падзеямі.

Рэзалюцыі пра прызнанне генацыду армян 5 разоў выносіліся на абмеркаванне ў Кнэсеце, але былі адхілены.

13 мая 2014 года ў Кнэсеце прайшло адмысловае пасяджэнне, на якім абмяркоўвалася магчымасць прызнання генацыду армян да 100-гадовых угодкаў гэтай падзеі ў 2015 годзе. Шэраг парламентароў падтрымаў гэту ініцыятыву. «Мы не можам адмаўляць гісторыю і абыходзіць чалавечыя каштоўнасці з-за дыпламатычнай ці палітычнай дамэтнасці», — заявіў на пасяджэнні спікер кнэсета .

Пітар Балаян адзначае, што яўрэйскія даследчыкі, у тым ліку і за межамі Ізраіля, такія як Элі Візель, Роберт Джэй Ліфтан, Дэбора Ліпштат, Роберт Мелсан, Яір Арон, і інш., унеслі выбітны ўнёсак у вывучэнне генацыду армян.

### Калектыўныя рэзалюцыі 
8 чэрвеня 2000 года ў газетах "The New York Times" і "The Jerusalem Post" апублікавана заява 126 даследчыкаў Халакосту (у іх ліку Іегуда Баўэр, Ізраэль Чарні і Элі Візель), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у Першай сусветнай вайне.

## Расія 
Нягледзячы на тое, што Расія прызнала факт генацыду армян у 1995 годзе, шэраг расійскіх дзеячаў (,  і іншыя) таксама распачыналі спробы публічнага адмаўлення генацыду армян. У 2008 годзе Генконсульства РФ у Трабзоне ў інфармацыйным паведамленні, апублікаваным на афіцыйным сайце Генконсульства, паставіла пад сумнеў факт генацыду армян у Асманскай імперыі, выкарыстаўшыы фармулёўку «так званы армянскі генацыд». У гэтай сувязі шэраг грамадскіх з’яднанняў Рэспублікі Арменія падрыхтавалі зварот у Дэпартамент інфармацыі і друку МЗС РФ, у пасольства Расійскай Федэрацыі ў Ерэване, у Генконсульства Расійскай Федэрацыі ў Трабзоне, у якім запатрабавалі выбачэнняў. Пазней дадзеная фармулёўка была зменена.

## Судовыя працэсы над «адмаўляльнікамі» 
У 1995 годзе грамадзянскі суд Францыі засудзіў заявы гісторыка Бернарда Льюіса і аштрафаваў яго за адмаўленне армянскага генацыду на адзін франк, а таксама прысудзіў да абавязковай платнай публікацыі прысуду ў дачыненні сябе ў Le Monde. Суд пастанавіў, што, тым часам як Льюіс мае права на ўласныя пагляды, яны ў рэчаіснасці нанеслі шкоду трэцім асобам і «толькі хаваючы факты, якія супярэчылі яго перакананням, адказнік змог заявіць, што не існуе „сур’ёзнага доваду“ генацыду армян; такім чынам, ён занядбаў абавязкам быць аб’ектыўным і разважным пры выказе пра такую спрэчную тэму, не маючы пры гэтым на тое кваліфікацыі», быў паўторна прыняты 22 снежня 2011 года, а 23 студзеня 2012 года Сенат пацвердзіў гэтае рашэнне. Аднак законапраект не набыў сілы, бо 28 лютага 2012 года Французская Канстытуцыйная рада прыняла рашэнне, паводле якога закон, што карае за адмаўленне армянскага генацыду ў Атаманскай імперыі ў 1915 годзе, прызнаны супярэчным французскай Канстытуцыі, таму што з’яўляецца замахам на свабоду выразу думак і камунікавання.

У кастрычніку 2008 года швейцарскі суд звінаваціў траіх туркаў у расавай дыскрымінацыі, бо яны сцвярджалі, што армянскі генацыд — гэта «міжнародная хлусня». Палітычны дзеяч Алі Мерчан была асуджана да штрафу ў 4500 швейцарскіх франкаў, а астатнія — да штрафу ў 3600 швейцарскіх франкаў.

У сакавіку 2007 года турэцкі палітычны дзеяч Догу Перынчэк за адмаўленне генацыду армян быў прызнаны вінаватым у расавай дыскрымінацыі швейцарскім акруговым судом Лазаны. Перынчэк апратэставаў рашэнне, аднак у снежні 2007 года швейцарскі федэральны суд пакінуў прысуд без змен. У снежні 2013 года Еўрапейскі суд па правах чалавека злічыў асуджэнне Перынчэка супрацьпраўным, абгрунтаваўшы свой рашэнне прынцыпам свабоды слова. Не пагадзіўшыся з гэтай пастановай, Швейцарыя паспрабавала апратэставаць рашэнне ЕСПЧ у судовым парадку, аднак 15 кастрычніка 2015 года Вялікая палата ЕСПЧ адхіліла апеляцыйны зварот.

У асобным тлумачэнні да рашэння Вялікая палата суда адзначыла, што ўсталяванне гістарычнага факта генацыду не ўваходзіць у кампетэнцыю суда па правах чалавека. У тлумачэнні адзначана, што суд не займаўся пытаннем правамернасці крыміналізацыі адмаўлення генацыду ў прынцыпе, але што ў дадзеным выпадку суд разглядаў толькі факты заяў Перынчэка, якія, на думку суда, не ўтрымваюць выразаў нянавісці ці няцерпнасці, і рэалізуюць права Перынчэка на свабоду слова, гарантаваную артыкулам 10 Еўрапейскай канвенцыі па правах чалавека. Суд адмовіў Перынчэку ў кампенсацыі ў памеры 120 тыс. еўра і судовых выдаткаў. Афіцыйныя прадстаўнікі Арменіі (заяўлена трэцім бокам у працэсе) падтрымалі рашэнне суда. Таксама рашэнне быў падтрымана вядомымі адвакатамі Джэфры Робертсанам і Амаль Клуні, прадстаўнікамі Арменіі ў судзе, якія заявілі, што Перынчэк з’яўляецца толькі правакатарам.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Armenian Genocide Debate
* Armenian issue
* Tall Armenian Tale 

Катэгорыя:Генацыд армян