Украінская мова

**Украі́нская мо́ва** (, IPA: [ukrɑˈjɪɲsʲkɑ ˈmɔwɑ], гістарычныя назвы — *рус[ь]кая, русінская*) — нацыянальная мова ўкраінцаў. Адносіцца да усходнеславянскай групы славянскай галіны індаеўрапейскай моўнай сям’і. Колькасць носьбітаў — каля 45 млн, большасць з якіх жыве ва Украіне. З’яўляецца дзяржаўнай мовай ва Украіне, адна з дзяржаўных у Прыднястроўі і ў Рэспубліцы Крым. Распаўсюджаная таксама ў Беларусі, Малдове, Польшчы, Расіі, Румыніі, Славакіі, Германіі, Чэхіі, Казахстане, Аргенціне, Бразіліі, Вялікабрытаніі, Канадзе, ЗША і іншых краінах, дзе жывуць украінцы. Украінскай мовай у свеце карыстаюцца ад 41 да 45 млн чалавек, яна з’яўляецца другой або трэцяй славянскай мовай па колькасці носьбітаў (пасля рускай і, магчыма, польскай) і ўваходзіць у трэці дзясятак распаўсюджаных моў свету.

Навука пра ўкраінскую мову завецца '** або **'.

Для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную кірыліцу (т. зв. «гражданка»), зрэдку — лацініцу ў розных варыянтах. Правілы ўкраінскай мовы рэгулюе Нацыянальная акадэмія навук Украіны, у прыватнасці Інстытут украінскай мовы НАН Украіны (гісторыя, граматыка, лексікалогія, тэрміналогія, анамастыка, стылістыка і культура маўлення, дыялекталогія, сацыялінгвістыка),  (камп’ютарная лінгвістыка, слоўнікі), Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні НАН Украіны (украінская мова ў сувязях з іншымі мовамі).

Штогод 27 кастрычніка ва Украіне адзначаецца Дзень украінскага пісьменства і мовы. У гэты дзень праходзіць штогадовы флэш-моб —  — акцыя , якая аб’ядноўвае ўкраінцаў усяго свету вакол украінскай мовы.

## Класіфікацыя 
Паводле традыцыйнай генеалагічнай класіфікацыі, украінская мова адносіцца да ўсходнеславянскай групы славянскай галіны індаеўрапейскай моўнай сям’і.

Найбліжэйшай генеалагічна да ўкраінскай з’яўляецца беларуская мова (пачынаючы з IX—XI стагоддзяў абедзве мовы часткова фарміраваліся на сумеснай дыялектнай аснове — у прыватнасці, паводле доктара філалагічных навук, лінгвіста-славіста Пятра Бузука, паўночная дыялектная група ўкраінскай мовы ўтварае дыялектны кантынуум з крайнімі паўднёвымі беларускімі гаворкамі Палесся, абодва народы ў сярэднія вякі мелі агульную пісьмовую кніжную мову).

Паводле тыпалагічнай класіфікацыі, украінская — флектыўная мова.

## Графіка 
Традыцыйна для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі кірыліцу. Гэта звязана з усходнім абрадам украінскай царквы, якая доўгі час была магутным, амаль адзіным пашыральнікам адукацыі. Да XVIII стагоддзя ўжываўся класічны кірылічны шрыфт, у XVI—XVII стагоддзях паралельна выкарыстоўваўся таксама «''*», у якім напісанне літар было іншым («хвалістым» або «барочным»). Агульнавядомая генетычная сувязь кірыліцы з грэчаскім алфавітам здаўна прыводзіла да таго, што ў дэкаратыўных мэтах кірылічныя надпісы часам рабіліся шрыфтамі, напісанне якіх паўтарала прапісныя грэчаскія літары (з адпаведнай стылізацыяй тых славянскіх літар, аналагаў якіх не было ў грэчаскім). Прыклады таму сустракаюцца ў гравюрах украінскіх выданняў з самага пачатку XVII стагоддзя, а таксама ў гравіраваных шрыфтах загалоўкаў. Паводле звестак «Усерасійскага „слоўніка-тлумачальніка“», «грамадзянскія літары … ўпершыню ўжытыя ў друку Пятра Магілы, канчаткова ўведзеныя расійскім імператарам Пятром I у 1708 годзе, г. зв. гражданка (грамадзянскі шрыфт)». З Расіі выкарыстанне гэтага шрыфту распаўсюдзілася і на іншыя народы, якія ўжывалі кірылічнае пісьмо. Такім чынам, стварэнне новай украінскай арфаграфіі адбывалася на аснове гражданкі.

Сёння для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную кірылічную азбуку з 33 літар. Асаблівасцямі ўкраінскага алфавіта ў параўнанні з іншымі кірылічнымі з’яўляецца наяўнасць літар *ґ, є* і *ї* (*ґ* ужываюць таксама ва ўрумскім і, часам, у беларускім алфавітах).

* Таксама як і ў беларускай мове, ва ўкраінскай ёсць апостраф:  (дзевяць),  (памяць);
* ***Е е*** — адпаведнік беларускай літары і гука **Э э**;
* ***Є є*** — гук [йэ], адпаведнік беларускай літары **Е е**.
* ***И и*** — адпаведнік беларускай літары і гука **Ы ы**;
* ***Ї ї*** — гук [йі], які ёсць і ў беларускай мове: да іх [да **йі**х], выбаіна [выба**йі**на];
* ***Щ щ*** — гук [шч], не можа быць мяккім, толькі цвёрдым.

У розныя гістарычныя эпохі для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі таксама лацінскі алфавіт розных рэдакцый. Сёння ўкраінская лацініца не мае адзінага стандарту і афіцыйнага статусу (на афіцыйным узроўні замацаваныя толькі правілы транслітарацыі з кірыліцы на лацініцу). Яе ўжыванне вельмі абмежаванае: як правіла, гэта публікацыі на тэму ўласна ўкраінскай лацініцы. Дыскусіі па ўніфікацыі і магчымым укараненні лацінкі ва ўкраінскім правапісе адбываліся спачатку ў Галіцыі і Букавіне ў 1830-я, 1850-я гады, пасля ў 1920-я гады ва УССР, а пасля ў 1991 годзе яны аднавіліся ўжо ў незалежнай Украіне.

## Адрозненні ад іншых славянскіх моў 
Украінская мова як асобная славянская мова мае шматлікія рысы, якія збліжаюць або аддаляюць яе ад суседніх славянскіх моў — польскай, беларускай, рускай, балгарскай і славацкай.

Сваю спецыфіку мова праяўляе на ўзроўні словаўтваральных мадэлей і, найбольш выразна, на ўзроўні лексікі — так званых лексічных украінізмаў.

На фанетычным і марфалагічным узроўні ўкраінскую мову адрознівае:

* найбольшая колькасць гукаў (фанем) з усіх славянскіх моў — 48;
* высокая вакальнасць — «празрыстасць», гучнасць;
* паслядоўна захаваная флексія клічнага склону (у адрозненне ад іншых усходнеславянскіх моў);
* паралельна выкарыстоўваюцца флексіі давальнага склону для назоўнікаў мужчынскага роду: ,  (дырэктару);
* захаваны паралельныя формы стварэння будучага часу:  (буду хадзіць).

### Лексіка 
Асноўны слоўнікавы фонд украінскай мовы змяшчае чатыры пласты славянскіх слоў: агульнаіндаеўрапейская лексіка ( (бацька),  (маці),  (сястра),  (дом),  (воўк),  (быць),  (жыць),  (есці) і г. д.); праславянскія словы ( (каса),  (сноп),  (жыта),  (вол),  (карова),  (лавіць) і г. д.); уласна ўкраінскія словы, уласцівыя ў асноўным украінскай мове ( (кісларод),  (вадарод),  (мроя),  (марудзіць),  (лішні),  (абыякава),  (прымхі),  (павей) і г. д.); запазычанні з іншых славянскіх моў (з беларускай —  (раскошны),  (абрыднуць),  (нашчадак), ; з польскай —  (перашкода),  (шалапутны),  (дашчэнту),  (абяцаць),  (цікавы),  (лозунг),  (імгненне), ,  (заўсёды); з чэшскай —  (агіда),  (ярка),  (карак); з сербскай —  (хлопец), з балгарскай —  (уладыка),  (здзейсніць); з царкоўнаславянскай мовы —  (прыхільнасць),  (злачынства), запазычанні з розных цюркскіх моў —  (тытунь), запазычанні з германскіх моў — . Рэшту лексікі складаюць познія запазычанні, сярод якіх найбольш з мёртвых класічных моў — старажытнагрэчаскай —  (агурок),  (ружа); лаціны —  (мэта),  (раптам). У савецкі час у лексікон увайшло шмат русізмаў —  (капейка),  (верталёт). Апошнім часам лексічны склад актыўна папаўняецца запазычаннямі з англійскай мовы. Агульнае развіццё мовы, як і ў іншых унармаваных мовах, адбываецца таксама за кошт унутраных рэсурсаў украінскай мовы: новыя словы ўзнікаюць на базе ўжо існых.

Антрапаніміка ўкраінскай мовы зазнала моцны ўплыў хрысціянства і грэчаскай мовы.

Лексічна ўкраінская мова паўплывала на іншыя суседнія славянскія мовы, перш за ўсё на польскую і рускую літаратурныя мовы. У многія мовы свету ўвайшлі ўкраінскія словы: . У польскую былі запазычаны ўкраінскія словы  — ,  — , у рускую  — ,  — ,  — ,  —  і інш.

### Сувязі з беларускай лексікай 
Украінскія запазычанні ў беларускай мове называюць *украінізмамі*. Украінская лексіка пачала пранікаць у практыку беларускага пісьменства ўжо прынамсі з XV ст., чаму спрыялі творы на аснове ўкраінскіх крыніц; творы, напісаныя на беларуска-ўкраінскім этнічным памежжы, перамяшчэнне цэнтра праваслаўя ВКЛ у Кіеў і паходжанне некаторых вялікалітоўскіх пісьменнікаў з украінскіх ваяводств. Існавала таксама лексіка, што мела ўкраінскую агаласоўку, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы, а таксама змяшэнне на пісьме літар *и*—*ы*, *ѣ*—*и*:

* ***паўночны (палескі) дыялект*** — да паўночнага дыялекту належыць ,  і заходнепалеская гаворкі. Гаворкі гэтых рэгіёнаў адрозніваецца ў бок фанетычнага змяшэння ўкраінскай мовы з рускай і беларускай мовамі.
* *'''*** — да паўднёва-заходняга дыялекту адносяцца , , , , , , , ,  гаворкі — да гэтага дыялекту належыць ,  і  гаворкі. Тэрмін «суржык» для абазначэння моўнай з’явы пачалі выкарыстоўваць у першай чвэрці XX стагоддзя. Верагодна, гэты тэрмін паходзіць з народнай гаворкі, дзе ў літаральным сэнсе абазначаў сумесь розных відаў збожжа, а ў пераносным — чалавека змешанага паходжання:
* 6 галосных:  — **а*,  — е (бел. э),  — *і**,  — **у**,  — **о**,  — ***и (бел. ы)***;
* 32 асноўныя зычныя:  — **м**,  — **н**,  — **нь**,  — **б**,  — **д**,  — **дз**,  — **дзь**,  — **дж**,  — **дь**,  — **ґ**,  — **п**,  — **т**,  — **ц**,  — **ць**,  — **ч**,  — **ть**,  — **к**,  — **в**,  — **й**,  — **г**,  — **з**,  — **зь**,  — **ж**,  — **ф**,  — **с**,  — **сь**,  — **ш**,  — **х**,  — **л**,  — **ль**,  — **рь**,  — **р**,
* 10 падвоеных зычных:  — **мяккая нн**,  — **мяккая дд**,  — **мяккая тт**,  — **мяккая лл**,  — **мяккая цц**,  — **мяккая зз**,  — **мяккая сс**,  — **мяккая чч**,  — **мяккая жж**,  — **мяккая шш**.
* Яшчэ ва ўкраінскай мове ёсць 4 ётаваныя галосныя фанемы, якія не з’яўляюцца самастойнымі гукамі: [je] ***- є (бел. е)***, [ji] — ***ї (бел. йі)***, [ju] ***- ю,***, [ja] ***- я'''*;

### Галосныя гукі 
Галосных гукаў ва ўкраінскай мове шэсць ( — *a*,  — *e*,  — *i*,  — *y*,  — *o*,  — *и*), акрамя таго, ёсць напаўгалосны  — *й* (паводле іншай класіфікацыі, гэта шчылінны санорны сярэднеязычны цвёрдападнёбны мяккі зычны).

Украінскія галосныя — поўнага ўтварэння. Яны вымаўляюцца дакладна і выразна як у націскной пазіцыі, так і ў ненаціскной, але ў ненаціскных пазіцыях вымаўляюцца прыкладна ўдвая карацей, і, як вынік, больш выразна, што найбольш прыкметна для галосных з вельмі падобнымі артыкуляцыйнымі параметрамі. Аднак ва ўкраінскай мове няма кароткіх рэдукаваных галосных, ненаціскныя галосныя, гэтак жа як і націскныя, з’яўляюцца гукамі поўнага ўтварэння.

Спалучэнне *й* з галоснай перадаюць адной літарай (*я, є, ї, ю*), за выключэннем прыставак *най-*, *якнай-*, *щонай-*, як, напрыклад, у слове *найекологічніший* (найбольш экалагічна чысты). Няма звыклай для беларускага алфавіта літары ё, на пісьме яна перадаецца спалучэннем «*йо*» і «*ьо*», а таксама (толькі ў асобных дыялектах) спалучэннем «*йи*» і «*ьи*».

### Зычныя гукі 
Большасць зычных мае 3 разнавіднасці: цвёрды, мяккі (палаталізаваны) і доўгі, напрыклад: *л*, *ль*, *лл* або *н*, *нь*, *нн*. На пісьме разнавіднасць зычнага звычайна абазначаюць наступным галосным. У асобных выпадках ужываюць асаблівы знак мяккасці — *ь* і цвёрдасці — *апостраф*. Для пазначэння даўгаты зычны пішуць двойчы запар.

Гукі *d͡z* (*дз*) і гук *d͡ʒ* (*дж''), як і ў беларускай мове, не маюць адмысловых літар для пазначэння: кожны з іх пазначаюць дзвюма літарамі.

У некаторых паўднёва-ўсходніх гаворках /rʲ/ таксама асіміляваў наступны /j/, утвараючы мяккі доўгі [rʲː], напрыклад  (пёры) [ˈpirʲːɐ] [п’і́р':а], літаратурна *пір’я* [ˈpirjɐ] [п’і́рйа].

## Вымаўленне 
Ва ўкраінскай літаратурнай мове  падпарадкоўваецца наступным правілам:

### Галосныя гукі 
* Галосныя гукі ва ўкраінскай літаратурнай мове пад націскам вымаўляюцца выразна, дакладна: ,  (гонар),  (вусна),  (вёскі),  (сталь),  (левы). Для літаратурнай мовы характэрнае таксама выразнае вымаўленне **[а]**, **[у]**, **[і]**, **[о]** у ненаціскных складах:  (маліна),  (куваць),  (пайшоў),  (малако).
* У ненаціскных складах **[е]** вымаўляецца з прыбліжэннем да **[и]**, а **[и]** гучыць падобна да **[е]**. Напрыклад:  (вёска),  (цячэ),  (глядзі). Аднак у залежнасці ад месца ў слове, ад характару суседніх гукаў набліжэнне **[е]** да **[и]** і **[и]** да **[е]** не заўсёды аднолькавае. Перад складам з націскным **[е]** галосны **[и]** вымаўляецца як **[еи]**, a галосны **[е]** перад складам з націскным **[и]** гучыць як **[иі]**  (ціхенькі)  (мне). Ненаціскны **[и]** перад наступным **[й]** вымаўляецца выразна  (добры),  (чырвоны).

### Зычныя гукі 
* Звонкія зычныя **[дж]**, **[дз]**, '''[дз']** ва ўкраінскай літаратурнай мове вымаўляюцца як адзін гук, што адрознівае іх ад вымаўлення гукаспалучэнняў **[д]** + **[ж]**, **[д]** + **[з]**, **[д]** + **[з']**.
* Шыпячыя зычныя **[ж]**, **[ч]**, **[ш]**, **[дж]** перад галоснымі **[а]**, **[о]**, **[у]**, **[е]**, **[и]** і перад зычнымі вымаўляюцца ва ўкраінскай літаратурнай мове цвёрда.
* У патоку маўлення зычныя гукі **[ж]**, **[ч]**, **[ш]** прыпадабняюцца наступным гукам **[з]**, **[ц]**, **[з]**, а гукі **[з]**, **[ц]**, **[з]** прыпадабняюцца наступным **[ж]**, **[ч]**, **[ш]**. Вымаўляецца , пішацца  (наважся),  (сцежцы),  (смяешся),  (не пакутуй),  (рэчцы),  (павялічыўшыся),  (несумленны).
* У патоку маўлення спалучэнне мяккага гука **[т']** з мяккімі **[з']**, **[с']** або **[ц']** утварае падоўжаны мяккі гук **[ц':]** або **[ц']**. Вымаўляецца , пішацца  (бярыцеся),  (цётцы),  (братэрскі).
* У патоку маўлення звонкі гук **[з]** у спалучэнні з іншымі зычнымі вымаўляецца звонка:  (з’езд), , ,  (лезьці),  (Марозка). Прэфікс ***з***, як прыназоўнік, перад глухім зычным пераходзіць у ***с***-: вымаўляецца , пішацца  (зцадзіць), вымаўляецца , пішацца  (засушыць). Змена прэфікса ***з***- на ***с***- замацоўваецца правапісам, калі прэфікс стаіць перад **[к]**, **[п]**, **[т]**, **[х]**, **[ф]**:  (сказаць),  (спытаць),  (занепакоены),  (схіліць),  (сфатаграфаваць).
* У патоку маўлення глухія зычныя перад звонкімі прыпадабняюцца да парных звонкіх, азванчаюцца: вымаўляецца , але пішацца  (барацьба), вымаўляецца , але пішацца , вымаўляецца , але пішацца  (хоць бы).
* У патоку маўлення зычныя **[д]**, **[т]**, **[л]**, **[н]**, **[з]**, **[с]**, **[ц]** у спалучэнні з мяккімі зычнымі мякчэюць: , пішацца:  (моцнасць),  (песня),  (свята),  (годнасць).
* Зычны **[в]** у канцы склада, у пачатку слова перад зычным вымаўляецца як нескладовы гук **[ў]**, які не можа прыпадабняцца глухому зычнаму **[ф]**. У патоку маўлення адбываецца чаргаванне гукаў **[у]** — **[в]**, **[і]** — **[й]**, што дазваляе пазбягаць непажаданага, цяжкага для вымаўлення збегу зычных гукаў.
* Чаргаванне **[у]** — **[в]**, **[і]** — **[й]** залежыць ад таго, якім гукам — зычным ці галосным — заканчваецца папярэдняе слова і пачынаецца наступнае:  (а колькі ў нас багацця і шчасця залатога).
* У пачатку маўлення перад словам, якое пачынаецца зычным гукам, вымаўляецца і адпаведна пішацца **[у]**:  (У лесе быў, а дроў не бачыў). Перад словам, якое пачынаецца з галоснага, гучыць зычны **[в]**:  (у аўтобусе багата людзей). Чаргаванне **[у]** — **[в]** у пачатку слоў залежыць ад значэння слова. Правапіс замацоўвае напісанне некаторых слоў толькі з **[у]** ці толькі з **[в]**:  (уціск),  (групоўка),  (урад),  (указ),  (улада),  (уласны),  (уплыў),  (управа [напрамак]), але з іншым значэннем —  (управа [на кагосьці]),  (уражанне), але  (паражэнне),  (уступленне), але  (уступ [прыступка]).

## Граматыка 
### Словаўтварэнне 
Ва ўкраінскай мове вылучаюць марфалагічныя і немарфалагічныя спосабы словаўтварэння. Да марфалагічных спосабаў адносяцца наступныя тыпы ўтварэння:
* суфіксальны (спосаб утварэння слоў з дапамогай суфікса:  (гарачы → гарач**аньк**і),  (слухаць → слух**ач**),  (вецер → ветр**ык**);
* прыставачны (спосаб утварэння слоў з дапамогай словаўтваральных прэфіксаў:  (даваць → **на**даваць), ,  →  (вязаць → **з**вязаць);
* прыставачна-суфіксальны (дазваляе ствараць словы адначасовым даданнем да ўтваральнай асновы словаўтваральнага прэфікса і суфікса:  (мяжа → **бязь**меж**н**ы),  (пры дарозе → **пры**дарож**н**ы);
* безафіксны (спосаб утварэння слоў шляхам скарачэння зыходнага слова:  (пераходзіць → пераход),  (начны → ноч);
* складання асноў і слоў (спосаб утварэння слоў, пры якім дзве і больш асновы аб’ядноўваюцца ў адно слова:  (часаць хмары → небаскроб),  (сіні + жоўты → сіня-жоўты).

Пры немарфалагічных спосабах утварэнне новага слова адбываецца:
* праз зліццё цэлага словазлучэння:  (сяго дня → сёння),  (добрая ноч → дабранач);
* праз набыццё словам новага значэння:  (кораньу раслін → кораньу матэматыцы);  (спадарожнікчалавек → спадарожніккасмічны апарат);
* шляхам пераходу адной часціны мовы ў іншую:  (аперацыйная),  (хуткая).

Яшчэ адной разнавіднасцю словаўтварэння з’яўляецца абрэвіяцыя:  (медсястра ← медыцынская сястра),  (ЛПУ ← Ліберальная партыя Украіны),  (ДЭК ← дзяржаўная экзаменацыйная камісія) і г. д.

### Марфалогія 
Ва ўкраінскай мове традыцыйна вылучаюць дзесяць часцін мовы:
* **самастойныя**: назоўнік, дзеяслоў, прыметнік, лічэбнік, займеннік, прыслоўе;
* **службовыя** (не выконваюць сінтаксічнай ролі ў сказе): злучнік, прыназоўнік, часціца;
* выклічнік.

Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік і дзеяслоў з’яўляюцца зменнымі часцінамі мовы (скланяюцца), іншыя часціны з’яўляюцца нязменнымі. Ва ўкраінскай мове вылучаюць : (назоўны, родны, давальны, вінавальны, творны, месны, клічны) і два лікі (адзіночны і множны). Парны лік, які быў уласцівы стараславянскай мове, толькі часам праяўляецца ў сучаснай украінскай мове, напрыклад, у творным склоне:  (вачыма, плячыма), нароўні з  (вачамі, плячамі). Існуе тры граматычныя роды: мужчынскі, жаночы і ніякі.

**Назоўнік** змяняецца па ліках, скланяецца:

**Дзеяслоў** мае 4 часы: цяперашні —  (чытае), прошлы —  (чытаў), будучы, які мае тры формы: простую —  (прачытае), складаную —  (будзе чытаць / чытацьме), састаўную —  (будзе чытаць), і даўномінулы час —  (быў чытаў). Усе дзеясловы дзеляцца на два трыванні — закончанае і незакончанае. У прошлым часе дзеяслоў не мае характарыстыкі асобы, затое мае характарыстыку роду. Да дзеяслова таксама традыцыйна адносяць дзеепрыслоўе і дзеепрыметнік.

**Прыметнік'* — нязначная колькасць прыметнікаў мужчынскага роду разам з агульнаўжывальнай поўнай формай мае кароткую (нязменную) форму:  (ясны),  (дробны),  (зялёны),  (поўны),  (слаўны),  (красны),  (вінны),  (патрэбны),  (пэўны),  (годны),  (ладны),  (рады). Поўныя формы прыметнікаў могуць мець не ўласцівую ўкраінскай мове нясціслую форму (толькі прыметнікі жаночага і ніякага роду, сустракаюцца ў асноўным у народнай творчасці і паэтыцы) у назоўным і вінавальным склонах адзіночнага і множнага лікаў:  (пекная),  (пекнае),  (пекныя);  (сіняя),  (сіняе),  (сініі); замест традыцыйнага ўжывання .

## Гісторыя 
Пра паходжанне і станаўленне ўкраінскай мовы ёсць шмат версій, найбольш вядомыя з якіх — праславянская, старажытнаруская, паўднёваруская.

### Сярэднявечча 
 (1596), злева словы на царкоўнаславянскай мове, справа — адпаведнікі «простай мовай»]]
Гісторыя ўкраінскай мовы пачынаецца ад праславянскага моўнага адзінства (да VI ст.). Пэўна вызначана, што спецыфічныя моўныя рысы ўкраінскай мовы сустракаюцца ўжо ў помніках XI—XII стагоддзяў, якія паходзяць з Паўднёвай Русі. Яны сістэматычна выяўляюцца ў помніках позняга часу (XIV—XV стагоддзяў). Украінскі этнас фарміраваўся ў нетрах Кіеўскай Русі, перш за ўсё на аснове насельніцтва , Чарнігаўскага, Пераяслаўскага, Галіцкага і Валынскага княстваў. Кансалідацыі ўкраінскага народа, станаўленню яго мовы перашкаджала тая акалічнасць, што пасля мангольскага нашэсця ў XIII стагоддзі ўкраінскія землі ўваходзілі ў склад розных дзяржаў. Так, Чарнігава-Севершчына, Падолле і Кіеўшчына з Пераяслаўшчынай, а таксама вялікая частка Валыні належалі Вялікаму Княству Літоўскаму з афіцыйнаю «рус[ь]кай», г. зн. агульнай старабеларуска-ўкраінскай мовай; Паўночная Букавіна стала часткай Малдаўскага княства — тут таксама доўгі час усе дзяржаўныя справы вяліся на «рус[ь]кай» мове; частку  і Галічыну захапіла Польшча, а Закарпацце — Венгрыя.

Ужо ў перыяд існавання ВКЛ гаворкі ўкраінскай мовы кантактавалі з нормамі маўлення старабеларускай мовы. Украінізмы ў тагачаснай беларускай літаратуры вядомыя прынамсі з XV ст. і ўкараняліся дзякуючы творам на аснове ўкраінскіх крыніц; твораў, створаных на этнічным беларуска-ўкраінскім памежжы, а таксама дзякуючы перамяшчэнню цэнтру літоўскага праваслаўя з Вільні ў Кіеў. З іншага боку, трапленню ў старабеларускую мову ўкраінізмаў спрыялі аўтары паходжаннем з украінскіх зямель, якія тварылі на тэрыторыях сучаснай Беларусі. Да гэтых украінізмаў адносілася не толькі лексіка, але і словы з украінскай агаласоўкай, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы.

Асабліва вялікае значэнне для кансалідацыі ўкраінскага народа і яго мовы, развіцця яго самасвядомасці і дзяржаўнасці меў Кіеў. Гэты горад стаў магутным цэнтрам развіцця і распаўсюджвання навукі, адукацыі і культуры, тут зарадзіліся ідэі народна-вызваленчай барацьбы супраць чужаземнага прыгнёту. У другой палавіне XVI — першай палавіне XVII стагоддзяў украінцы засялялі ў асноўным Кіеўшчыну, Чарнігаўшчыну, , Брацлаўшчыну (Падолле), , Валынь, Галічыну, Паўночную Букавіну і Закарпацкую Русь. У гэты час узмацняецца міграцыйны рух украінцаў з захаду на ўсход — на поўдзень Кіеўшчыны, Брацлаўшчыну, левабярэжную Украіну, Слабажаншчыну.

Характэрныя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы ўкраінскай народнай мовы ўвайшлі ў яе першую літаратурную форму — агульную старабеларуска-ўкраінскую літаратурную мову. У некаторых тагачасных пісьмовых помніках фіксуюцца такія напісанні, як *ш**і**сть* замест *ш**е**сть*, адбываецца чаргаванне ***в*** з ***у*** (***у**жити* — ***в**жити*, ***у**тиск* — ***в**тиск*), ужываюцца мясцовыя народныя словы (*верховина* — верхняя плынь ракі, *грунь* — пагорак, *криничина* — мясцовасць, багатая на крыніцы, *полонина* — горная паша і інш.), юрыдычная тэрміналогія (*дідич, дідизна, займище, закоп, нащадок, осадити, податок*) і інш.

З XV стагоддзя ва Украіну пранікаюць рэфарматарскія ідэі, выкліканыя з’яўленнем перакладаў евангельскіх тэкстаў на стараўкраінскую (старабеларускую) літаратурную мову, якая з аднафункцыянальнай (дзелавой) становіцца многафункцыянальнай, што значна пашырае яе слоўнік і ўзбагачае магчымасці выражэння.

### Новы і найноўшы час 
]]
 плакат «Украінскім дзецям — украінскую школу!»]]
У пачатку XVIII стагоддзя ўказам расійскага цара Пятра I ва Усходняй Украіне было забаронена друкаваць на ўкраінскай мове рэлігійную літаратуру. Гэта адбілася на кнігавыдавецкай справе ў цэлым. Украінская мова прымусова выцяснялася рускай. Тым не менш, украінская мова працягвала функцыянаваць на заходнеўкраінскіх землях, якія знаходзіліся ў складзе Аўстра-Венгрыі.

З канца XVIII стагоддзя зараджаецца новая ўкраінская літаратурная мова на народнай аснове. Такія ўкраінамоўныя пісьменнікі, як Іван Катлярэўскі, Тарас Шаўчэнка, Іван Франко, Панас Мірны, Міхаіл Кацюбінскі, Леся Украінка і іншыя, сваёй творчасцю ўзнялі новую ўкраінскую літаратурную мову да ўзроўню агульнанароднай. У 1860-1880-х гадах развіццё ўкраінскай літаратурнай мовы штучна абмяжоўвалася царскімі забаронамі (*Валуеўскі цыркуляр*, 1863; *Эмскі акт*, 1876).

З пачатку XX стагоддзя  была адзначана не толькі ў мастацкай, але ў навуковай і публіцыстычнай літаратуры. Асабліва бурна яна развіваецца пасля аднаўлення ўкраінскай дзяржаўнасці (1917) і практычна да канца 1-й трэці XX стагоддзя ўваходзіць ва ўсе сферы грамадскага жыцця, стаўшы інструментам асветы, навукі і культуры, спрыяе росту новай украінскай інтэлігенцыі. І хоць у гады бальшавіцкіх рэпрэсій рабілася ўсё, каб замарудзіць працэс развіцця ўкраінскай мовы, аднак знішчыць мову, укаранёную ў сістэме адукацыі і культуры, сродках масавай інфармацыі, было ўжо немагчыма. Новае наступленне на яе было здзейснена ў  — украінская мова пачала знікаць з навучальных устаноў, навукі, іншых сфер грамадскага жыцця. Больш падрабязна пра ўціск украінскай мовы ў Савецкім Саюзе пісаў дысідэнт Іван Дзюба ў сваёй працы «»

У 1989 годзе дзякуючы намаганням патрыятычнай грамадскасці быў прыняты , які надаў украінскай мове статус дзяржаўнай. Гэты статус быў замацаваны ў Канстытуцыі Украіны 1996 года.

### Назвы 
Назву «ўкраінская мова» ўжывалі, пачынаючы з XVI стагоддзя, для абазначэння мовы паўднёварускіх зямель Рэчы Паспалітай, аднак да сярэдзіны XIX стагоддзя асноўнай назвай гэтай мовы была «[[стараўкраінская мова|рус[ь]кая мова]]». Гэта пачало ўносіць блытаніну з моманту далучэння Украіны да Масковіі (пазней да Расійскай імперыі), бо рускія пачынаючы з XVIII стагоддзя пачалі пазначаць сваю мову падобным прыметнікам ().

Пасля пэўнага перыяду ваганняў між тымі ці іншымі назвамі менавіта назва «ўкраінская мова» паступова перамагла ва ўсіх украінскіх рэгіёнах.

У розны час, між іншага, мелі ўжытак наступныя назвы:

* *проста мова* ў познім сярэдневякоўі ў процівагу кніжнай;
* *маларасійская / маларуская* мова ці *паўднёварасійская / паўднёваруская* гаворка ў Расійскай імперыі;
* *русінская мова* (афіцыйна), *рус[ь]кая мова* (гутаркова) ў Аўстра-Венгрыі;
* *вуграрус[ь]кая* або *карпатарус[ь]кая* гаворка ў Венгрыі.

### Правапісныя нормы 
, складзена ўкраінскім правапісным варыянтам 1876—1905 гадоў]]

З XVIII стагоддзя існавала і канкурыравала некалькі сістэм украінскага правапісу (да 50-ці рознай ступені распаўсюджанасці, у тым ліку і чыста індывідуальныя) з розным саставам алфавіта і заснаваныя на розных прынцыпах. Іх можна падзяліць на тры асноўныя групы:

* **(Паў)фанетычныя сістэмы на аснове кірыліцы** :
:* правапіс І. Катлярэўскага (1798): пераходны ад этымалагічнага да фанетычнага;
:* правапіс граматыкі *А. Паўлоўскага* (1818): гук [i] незалежна ад паходжання перадаецца цераз *і'', [je], ['е] цераз ѣ, [jo], ['о] цераз *іô*, [g] цераз *кг*; няма *и*;
:* правапіс слоўніка *Бялецкага-Насенка* (1840-я);
:* афіцыйны варыянт украінскага правапісу 1876—1905 гадоў у Расійскай імперыі (на ім пісаў свае вершы, між іншага, Тарас Шаўчэнка): максімальна набліжаны да дарэформеннага рускага правапісу, былі літары *ы*, *ъ*, не было *є*, *ї*, апострафа.
* **Этымалагічныя сістэмы**:
:* сістэма Максімовіча — «максімовічаўка» (1827);
:* закарпацкі правапіс (да 1940-х).
* **Фанетычныя сістэмы на аснове змененага алфавіта**:
:* правапіс «*Русалкі Днястровай*» (1837): *и, i, ѣ, є, џ, ў*; няма *ы*, *ъ*;
:* сістэма *П. Куліша* — «кулішоўка» (1850-я): *і, i, е, є*, раздзяляльны *ъ*; *g* або *ґ*; няма *ы*;
:* сістэма *М. Драгаманава* — «драгаманаўка» (1870-я): *і, i, j*; няма *ѣ, ю, я, ш, ы, ъ*;
:* сістэма *Я. Жаляхоўскага* — «жаляхоўка» (1886): склад алфавіта тоесны цяперашняму ўкраінскаму;
:* цяперашні ўкраінскі афіцыйны правапіс (слоўнік *Б. Грынчанка* (1907—1909), афіцыйныя зводы арфаграфіі 1921, 1928, 1933, 1946, 1960, 1990, 1993 гадоў.
:* у 1928—1933 гадах афіцыйна дзейнічаў украінскі правапіс 1928 года, называны таксама «скрыпнікаўскім» (па прозвішчы аднаго з аўтараў правапіснага зводу *М. Скрыпніка*). З канца 1930-х гадоў пачынаецца планамернае збліжэнне ўкраінскага правапісу з рускім. Украінскі правапіс 1933 года, які ўвайшоў у абарот яшчэ да вайны, замацоўваецца рэформай 1946 года. У той жа час, «украінскі правапіс 1928 года», больш блізкі да норм галіцкіх гаворак, працягвае выкарыстоўваць украінская дыяспара за мяжой аж да цяперашняга часу.
:* У 2019 годзе прыняты новы правапіс, які вярнуў частку нормаў правапісу 1928 года.

## Распаўсюджанасць 
### Геаграфія распаўсюджання 
, вынік ]]
Геаграфічна і гістарычна тэрыторыя распаўсюджання ўкраінскай мовы размяшчаецца між арэалам распаўсюджання рускай мовы на паўночным усходзе (пазней таксама і на ўсходзе), беларускай на поўначы, польскай і славацкай на захадзе, балгарскай на паўднёвым-захадзе. З неславянскіх моў украінская прыкладна ад 895 года мяжуе на захадзе з венгерскай, якая належыць да ўральскай сям’і, на паўднёвым захадзе з румынскай і яе малдаўскімі гаворкамі (раманская група), якія прынамсі з XIII стагоддзя разарвалі непасрэдны кантакт між украінскай і балгарскай мовамі; да 1945 года і з пачатку 1990-х гадоў таксама і з крымскататарскай мовай, якая належыць да цюркскай моўнай сям’і.

Раней кантакты ўкраінскай мовы з цюркскімі былі больш моцныя і разнастайныя: печанегі (X—XI стагоддзі), полаўцы (XI—XIII стагоддзі) і татары (з XIII стагоддзя) межавалі з ёй на ўсходзе і паўднёвым усходзе, а часам пранікалі і ўглыб украінскай тэрыторыі, туркі гранічылі з украінскімі землямі на поўдні (асабліва ў XVII—XVIII стагоддзях). У асобных рэгіёнах украінская мова мела цесныя кантакты таксама з румынскай (Букавіна, , Буджак, Прыднястроўе), венгерскай (Закарпацце), славацкай ( ў Славакіі) і беларускай (Берасцейшчына, Чарнігаўшчына) мовамі. Кантакты з немцамі, армянамі, сербамі і іншымі народамі былі абмежаваны ў часе і тэрытарыяльна.

### Колькасць носьбітаў 
, вынік перапісу 2001 года]]
Украінская мова з’яўляецца роднай мовай украінцаў, якія пражываюць на тэрыторыі Украіны (па  роднай яе лічылі 32 млн 600 тыс. чалавек — 67,5 % насельніцтва Украіны, і 85,2 % этнічных украінцаў) і за межамі Украіны: у Расіі (валодае 1 млн 800 тыс. чалавек ), Малдове (без уліку Прыднястроўя ўкраінская з’яўляецца роднай для 181 тыс. чалавек, Канадзе (валодае 174 тыс. чалавек), ЗША (129 тыс. носьбітаў), Казахстане (размаўляюць украінскай 128 тыс. чалавек), Беларусі (роднай называе 116 тыс. чалавек), Румыніі (57 тыс. носьбітаў), Польшчы (23 тыс. чалавек, якія пастаянна пражываюць на тэрыторыі Польшчы і ад 20 да 450 тыс. чалавек з ліку рабочых эмігрантаў), Бразіліі (ня менш за 17 тыс. носьбітаў), Славакіі (11 тыс. чалавек, якія назвалі сваю мову ўкраінскай і 24 тыс. чалавек, якія назвалі сваёй мовай русінскую) і іншых краінах.

Украінская мова займае па колькасці яе носьбітаў, паводле розных крыніц, 25 або, магчыма, 22 месца у свеце. Яна таксама трэцяя.

Украінская таксама з’яўляецца адной з даступных моў у сэрвісе  .

Паводле звестак рэсурсу w3techs.com, на 5 красавіка 2021 года ўкраінская мова займала 16 месца ў свеце па выкарыстанні ў інтэрнэце і дэманстравала імклівы рост папулярнасці.

Пасля пачатку поўнамаштабнага уварвання Расіі ва Украіну выкарыстанне ўкраінскай мовы ў сацсетках значна павялічылася.

Станам на 14 снежня 2023 года сайт платформы «Маніфест» змяшчае больш за 11 тысяч украінамоўных YouTube-каналаў.

Станам на 19 снежня 2023 года сайт «КУЛІ» (укр. *Каталог української локалізації ігор*) змяшчае інфармацыю пра 1731 афіцыйную, 39 напаўафіцыйных і 415  украінскіх .

## Статус 
З пачатку XVII і да XX стагоддзя ўкраінская мова не мела паўнапраўнага дзяржаўнага статусу, знаходзілася пад забаронай або ў прыгнечаным становішчы (гл. паланізацыя, русіфікацыя), часам наогул трапляла пад рэпрэсіі ў краінах, куды ўваходзілі ўкраінскія землі.

### Ранейшыя часы 
Украінская мова была дзяржаўнай ці рэгіянальнай, між іншым, у такіх дзяржавах і адміністрацыйных суб’ектах, як:

*  Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі (1850—1918);
*  Украінская Народная Рэспубліка (1917—1921);
**  Афіцыйна выкарыстоўвалася Урадам УНР у выгнанні (1921—1992);
*  Украінская дзяржава (1918);
*  Заходне-Украінская Народная Рэспубліка (1918—1919);
*   (1918—1920);
*   (1918—1922);
*  Ва Украінскай ССР украінская мова афіцыйна ўжывалася ў 1920—1989 гадах нароўні з рускай, была дзяржаўнай мовай (1989—1991);
*  Карпацкая Украіна (1938—1939);
*  Падчас Другой сусветнай вайны на падкантрольных Трэцяму Рэйху ўкраінскіх землях у складзе марыянетачных і самаабвешчаных дзяржаўных утварэнняў;
*  З 1 па 5 чэрвеня 2006 года рэгіянальная ў Сербіі і Чарнагорыі.

### Сучаснасць 
]]
*  Украіна

Паводле артыкула 10 (Раздзел I — «Агульныя палажэнні») Канстытуцыі Украіны, украінская мова з’яўляецца адзінай дзяржаўнай мовай Украіны.

Вярхоўная Рада Украіны 25 красавіка 2019 года прыняла Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай», які забяспечвае выключнае выкарыстанне ўкраінскай мовы ва ўсіх сферах дзяржаўнага жыцця. Украінскія дэпутаты таксама прыраўнялі публічнае прыніжэнне або грэбаванне дзяржаўнай мовай да правапарушэнняў, звязаных з публічным здзекам з дзяржаўных сцяга, герба і гімна.

*  Расія
У выніку падзей анексіі Крыма і наступнай інтэрвенцыі Расіі ва Украіну 18 сакавіка 2014 года Расіяй і самаабвешчанымі ўладамі паўвострава Крым было зацверджана фактычнае далучэнне тэрыторыі паўвострава Крым да Расіі. На месцы дэ-факта скасаванай Аўтаномнай Рэспублікі Крым Украіны ўладамі Расіі было абвешчана ўтварэнне Рэспублікі Крым, адной з дзяржаўных моў якой стала ўкраінская мова
:* 18 населеных пунктаў
:* 68 населеных пунктаў (русінская)
*  Сербія
*  Польшча. Таксама ўкраінская выкарыстоўваецца як мова богаслужэнняў, навучання, пропаведзей, тэалагічнай і царкоўнай літаратуры

З 1919 года ўкраінская мова нароўні з царкоўнаславянскай з’яўляецца мовай набажэнстваў ва Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царкве.

Украінская мова выкарыстоўваецца для правядзення богаслужэнняў у некаторых парафіях *Украінскай Праваслаўнай Царквы маскоўскага патрыярхата*, якая ўваходзіць у склад Рускай Праваслаўнай Царквы на правах самакіруемай царквы з правамі шырокай аўтаноміі.

Украінская мова нароўні з англійскай выкарыстоўваецца ва *Украінскай праваслаўнай царкве Канады*, якая з’яўляецца самакіруемай царквой у складзе Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы

Украінскія супольнасці Польскай праваслаўнай царквы ўжываюць украінскую мову ў чытанні Свяшчэннага Пісання і ў пропаведзі.

#### Ватыкан, Святы Прастол і Каталіцкая Царква 
Паводле першага пункту «Рашэнняў і пастаноў, ухваленых Сінодам Біскупаў Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы, які адбыўся ў Рыме ў дні з 24 верасня па 8 кастрычніка 1989 года», Украінская грэка-каталіцкая царква ў сваім набажэнстве выкарыстоўвае ўкраінскую мову, хоць яе афіцыйнай літургічнай мовай з’яўляецца царкоўна-славянская.

### Міжнароднае тэле- і радыёвяшчанне 
Украінская мова выкарыстоўваецца шэрагам міжнародных дзяржаўных тэлеканалаў, сярод іх:

*  Закарпацкая абласная дзяржаўная тэлерадыёкампанія «*Тиса-1*» — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 1968 годзе.
*  Голас Амерыкі — амерыканскі дзяржаўны тэлеканал, вяшчае на ўкраінскай мове з 1933 года.
*  УТР (Дзяржаўная тэлерадыёкампанія Сусветная служба «*Українське телебачення і радіомовлення*») — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2003 годзе.
*  Euronews — тэлеканал Еўрапейскага вяшчальнага саюза, вядзе вяшчанне на ўкраінскай мове з 2009 года.
*  Перший Ukraine — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2012 годзе.

Таксама на ўкраінскай вядуць сваё вяшчанне такія прыватныя міжнародныя тэлеканалы, як Міжнародны славянскі канал, Інтер +, 1+1 International.

На ўкраінскай мове вядзе радыёвяшчанне шэраг дзяржаўных міжнародных радыёстанцый, сярод якіх:

*  Радыё Ватыкан — дзяржаўнае радыё Ватыкана, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1939 года.
*  Сусветная служба Радыё Румынія — дзяржаўнае радыё Румыніі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1941 года (рэгулярныя перадачы з 1994 года).
*  Радыё Прыднястроўя — дзяржаўнае радыё непрызнанай Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі, створанае ў 1991 годзе.
*  Польскае радыё для замежжа — дзяржаўнае радыё Польшчы, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1992 года.
*  Голас Расіі — дзяржаўнае радыё Расіі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 2003 года (праграма «Мая Украіна» Нацыянальнага радыё Украіны, уласнае вяшчанне з 2009 года).
*  Міжнароднае радыё Кітая — дзяржаўнае радыё КНР, украінскамоўны сайт быў запушчаны ў 2008 годзе.

Таксама на ўкраінскай мове вядуць міжнароднае радыёвяшчанне прыватныя радыёстанцыі, такія як: Радыё Свабода, *Транссусветнае радыё — Украіна*, *Голас Бібліі*, *Радыё Тэас*, *Адвентысцкае сусветнае радыё — Голас Надзеі*.

## Гл. таксама 
* Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы
* Мовы Украіны
* Пераклады Бібліі на ўкраінскую мову
* Русінская мова

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Енциклопедія українознавства. У 10-х т. / Головний редактор *В. Кубійович*. — Париж; Нью-Йорк: Молоде життя, 1954—1989.
* Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9
* Словник української мови в 11-ти т. — К.: Наукова думка, 1970—1980.
* Словник української мови. У 20-ти т. / Український мовно-інформаційний фонд НАН України; за ред. *В. М. Русанівського*. — К.: Наукова думка, 2010. — Т. 1. А — Б. — 911 с.
* Український орфографічний словник: понад 175 тис. слів / уклали: *В. В. Чумак* [та ін.]; за ред. *В. Г. Скляренка*. — Вид. 9-е, переробл. і доповн. — Київ: Дніпро, 2009. — 1011 с. — (Словники України). — ISBN 978-966-507-260-7
* Етимологічний словник української мови: В 7 т. / АН УРСР. Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні; Редкол. *О. С. Мельничук* (головний ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1982.
* Фразеологічний словник української мови у 2-х т. — К.: Наукова думка, 1993.

## Спасылкі 
* 
* Тлумачальны «Слоўнік украінскай мовы» ў 11 т. (1970—1980)  
* «Слоўнікі Украіны on-line»: граматычны слоўнік, слоўнікі сінонімаў, антонімаў, фразеалогіі 
* Урокі ўкраінскай мовы на Інтэрнэт Паліглоце   
* Матэрыялы для засваення ўкраінскай мовы  
* Украінскі лінгвістычны партал  
* Сучасная ўкраінская літаратурная мова 


*
Катэгорыя:Мовы Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Мовы Малдовы
Катэгорыя:Мовы Польшчы
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Мовы Румыніі
Катэгорыя:Мовы Сербіі
Катэгорыя:Мовы Славакіі
Катэгорыя:Мовы Харватыі
Катэгорыя:Украінцы