open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аварскі каганат

**Аварскі каганат** — дзяржава племяннога саюза авараў. Узнікла ў 560-я гады ў Паноніі на Дунаі пад уладай хана Баяна. Актыўна здзяйсняў ваенную экспансію ў суседнія землі. Існаваў за кошт падуладных народаў, рабавання суседзяў і кантролю гандлёвых шляхоў.

Першы каган вядомы авараў Кандык прывёў іх да аланскай зямлі і з дапамогай аланскага князя Сародыуса ў 557 годзе заключыў саюзную дамову з візантыйскім імператарам Юстыніянам I.
  
З канца VI ст. вёў спусташальныя напады на Візантыю. У 582 годзе каганат захапіў стратэгічны горад Сірмій. У пачатку VII ст. на некаторы час устанавіў кантроль над часткай Далмацыі. Выкуп, які ён атрымліваў ад Візантыі, дасягаў 120 тысяч солідаў штогод. Значную ролю ў гэтых поспехах адыграла эфектыўнасць ваеннай арганізацыі і рыштунку авараў, мабілізацыя імі сіл падпарадкаваных плямёнаў. У 626 годзе авары паспрабавалі захапіць Канстанцінопаль, але былі разбітыя, што паклала канец аварскай экспансіі. Паражэнне стала сігналам для паўстання заваяваных народаў. Знешнепалітычныя няўдачы, унутраныя спрэчкі 630-х гадоў, паўстанні славян (у т.л. на чале Само ў 623 годзе) сталі прычынай крызісу і перабудовы структуры каганата, што цягнулася да канца VII ст. У 630-я гады ад аварскага панавання вызваліліся славяне. Войны франкаў Карла Вялікага (першы паход у 791 годзе), балгарскага хана Крума, славянскіх аб’яднанняў у канцы VIII — пачатку IX стст. прывялі да разгрому каганата. Апошняе ўпамінанне аварскіх паслоў вядома ў 822 годзе. У Вердэнскім дагаворы (843) згадваецца «каралеўства авараў», якое належала спадкаемцам Карла Вялікага.

Паўднёва-ўсходнія землі каганата ўвайшлі ў склад Балгарскага царства, на некаторых тэрыторыях узніклі славянскія палітычныя аб’яднанні, частка з іх пазней увайшла ў Вялікую Маравію. З канца X ст. практычна ўсе землі, што некалі ўваходзілі ў каганат авараў, падпарадкавалі венгры і ўтварылі тут сваё Каралеўства Венгрыя. Памяць пра авараў («обраў») як мучыцеляў і волатаў, пакараных багамі за пыху і бясследна загінулых, доўгі час захоўвалася ў славянскіх паданнях. Сведчаннем цесных кантактаў авараў са славянамі з’яўляюцца знаходкі асобных рэчаў аварскага паходжання на гарадзішчах Верхняга Падняпроўя ў Беларусі (Вежкі, Нікадзімава і іншых).

## Аварскія каганы 
* Баян I (562—602)
* Баян II (602—617)

## Гл. таксама 
* Цюркскі каганат

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Гаўрытухін, І. А.* Авары / І. А. Гаўрытухін // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С. 15 — 17. — ISBN 978-985-11-0353-5.


Катэгорыя:Гісторыя Аўстрыі
Катэгорыя:Гісторыя Венгрыі
Катэгорыя:Гісторыя Румыніі
Катэгорыя:Гісторыя Сербіі
Катэгорыя:Гісторыя Славакіі
Катэгорыя:Гісторыя Чэхіі
Катэгорыя:Гісторыя Украіны
Катэгорыя:Гісторыя Харватыі
Цясноўскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)

**Цясно́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Стаўбцоўскага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) Цеснавая 1.

## Гісторыя 
Утвораны 14 лютага 1983 года ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці БССР у складзе 17 населеных пунктаў  (7 населеных пунктаў Літвенскага сельсавета: вёскі Дзенісы, Драздоўшчына, Куль, Сапуцевічы, Серкулі, Слабодка, Судзевічы, і 10 населеных пунктаў Хатаўскога сельсавета: вёскі Заменка, Зеневічы, Мешычы, Пятрова, Пятрылавічы, Цеснавая 1, Цеснавая 2, хутары Алешкавец, Альшанка, Казялец) з цэнтрам у вёсцы Цеснавая 1. У 1984 годзе скасаваны хутары Альшанка і Казялец. 28 мая 2013 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Літвенскага сельсавета.

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1664 чалавекі, з іх 37,4 % — беларусы, 37,1 % — палякі 4,7 % — рускія.

## Склад 
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходізілі 15 населеных пунктаў:
* Алешкавец 
* Дзенісы 
* Драздоўшчына 
* Заменка 
* Зеневічы 
* Куль 
* Мешычы
* Пятрова
* Пятрылавічы
* Сапуцевічы 
* Серкулі 
* Слабодка 
* Судзевічы
* Цеснавая 1 
* Цеснавая 2 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Стаўбцоўскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1983 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе
Нёман (Стаўбцоўскі раён)

**Нёман** (, ) — пасёлак у Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Шашкоўскага сельсавета. 363 жыхары (2009).

Населены пункт узнік у 1970-я гады, 18 жніўня 1972 года атрымаў назву пасёлак Нёман.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Шашкоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна
Ператокі

**Перато́кі** (, ) — вёска ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Старасвержанскага сельсавета.

## Гісторыя 
У 1940—1964 гадах цэнтр Ператоцкага сельсавета. Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Навасвержанскага сельсавета, пасля — у складзе Залужскага сельсавета, які ў 2011 годзе быў перайменаваны ў Старасвержанскі.

У 2009 г. вёска налічавала 330 жыхароў, у 2013 г. — 288 жыхароў, у 2019 г. — 262 жыхары.

Штучны вадаём (урочышча «Перцы»).

На вясковых могілках знаходзіцца братэрская магіла дзесяці падпольшчыкаў, растраляных 2 ліпеня 1942 года нямецкімі акупантамі.

## Вядомыя асобы 
* Віктар Ануфрыевіч Кобрык (1929—2008) — вучоны, дацээнт.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старасвержанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна
Стары Свержань

**Стары́ Све́ржань** (, ) — аграгарадок у Беларусі, у Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці. З 24 снежня 2011 года з’яўляецца цэнтрам Старасвержанскага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 6 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада Стоўбцы, за 81 км ад Мінска, за 6 км ад чыгуначнай станцыі Стоўбцы. Каля аграгарадка пралягае аўтамабільная дарога  і працякае рака Залужка.

## Гісторыя 
Двор **Свержань** () у Новагародскім павеце быў цэнтрам павета ў другой палове XV стагоддзя. Побач да канца XVI стагоддзя існаваў замак.

Назву двор атрымаў ад ракі Свержанкі, што побач. Каля двара існавала вёска Свержань, якая пазней стала сучасным Старым Свержанем. Мястэчка Свержань (з XVIII стагоддзя — Новы Свержань) сфармавалася пазней, у сярэдзіне XVI стагоддзя, за 3 км на ўсход ад вёскі, на левым беразе Нёмана.

Першы ўспамін Свержаня адносіцца да 1428 года, калі вялікі князь Вітаўт падараваў яго, разам з іншымі дварамі павету жонцы Юліяніі. Пры вялікім князю Казіміры двор належаў князю Андрэю Мажайскаму, потым пэўны час належаў вялікаму князю Аляксандру, а ў 1495 годзе — маршалку літоўскаму Яну Літавору Храптовічу. У 1568 годзе ўладальніца Ганна Осцікава Любецкая прадала частку двара і замка Астафію Валовічу.

Да 4 студзеня 1964 года вёска ўваходзіла ў склад Ператоцкага сельсавета, да 30 кастрычніка 2009 года — у склад Навасвержанскага сельсавета, пасля — у складзе Залужскага сельсавета. З 20 жніўня 2010 года цэнтр Залужскага сельсавета, з 24 снежня 2011 года — Старасвержанскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 2001 год — 610 жыхароў, 261 двор. Каля царквы размешчаны валун, на якім выдзеўбаны надпіс «Старая Свержень, 1482» — дата першай згадкі мястэчка ў летапісах.

## Вядомыя асобы 
* Ксенафонт Вайцяхоўскі (1899—1986) — грамадскі дзеяч беларускай дыяспары ў ЗША.
* Вольга Міхайлаўна Шэлег (1931—1965) — беларускі мовазнавец. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1971).

## Літаратура 
* 
* *Шаблюк В.* Замак у Свержні // . — С. 27—31.
* 
* Ліст карты N-35-90. Выданне 1986 года. Стан мясцовасці на 1983 год.

## Спасылкі 
* Гісторыя старасвержанскай школы  
* 

Катэгорыя:Старасвержанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна
Марозавічы (Стаўбцоўскі раён)

**Маро́завічы** (, ) — вёска ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Рубяжэвіцкага сельсавета. 1 жыхар (2024).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рубяжэвіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна
Атцэда

**Атцэ́да** (, ) — вёска ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Заямнаўскага сельсавета. У 2009 г. вёска налічавала 79 жыхароў.

Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Слабадскога сельсавета.

## Славутасці 
* Каталіцкая капліца Святога Роха (1932)

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Заямнаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна
Слабада (Стаўбцоўскі раён)

**Слабада́** (, ) — аграгарадок у Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Заямнаўскага сельсавета. 494 жыхара (2009).

Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Слабадскога сельсавета, у 1961—1980 гадах яго цэнтр.

## Вядомыя асобы 
* Янка Гарох (1908 — пасля верасня 1932) — заходнебеларускі пісьменнік.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Заямнаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна
Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці
Заменка

**За́менка** (, ) — вёска ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Літвенскага сельсавета.

Да 14 лютага 1983 года вёска ўваходзіла ў склад Хатаўскога сельсавета, да 28 мая 2013 года — у склад Цясноўскага сельсавета.

7 жыхароў (2009).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна
Хатава

**Хатава́** (, ) — вёска ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Дзераўнянскага сельсавета.

Да снежня 2011 г. з'яўлялася цэнтрам Хатаўскога сельсавета.

## Гісторыя 
Згадваецца ў 1704 годзе як вёска ў складзе маёнтка Рубяжэвічы ў Мінскім ваяводстве ВКЛ.

## Насельніцтва 
* 2013 год -- 211 жыхароў, 82 двары

* 2019 год -- 141 чалавек

## Славутасці 
* Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (1931—1934 г., мураваны).
* Рэшткі сядзібы Ленскіх — гаспадарчы двор XIX стагоддзя.

Image:Belarus-Khotaw-Church of Sacred Heart of Jesus-1.jpg
Image:Belarus-Khotaw-Church of Sacred Heart of Jesus-14.jpg
Image:Belarus-Khotaw-Church of Sacred Heart of Jesus-5.jpg

## Гл. таксама 
* Школьны — пасёлак паблізу

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дзераўнянскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна
Юрый Аляксандравіч Хадкевіч

**Юрый Аляксандравіч Хадкевіч** ( — , Трокі) — дзяржаўны дзеяч ВКЛ, кашталян троцкі (з 1566), крайчы літоўскі (1555), стольнік літоўскі (1549), староста бельскі, ашмянскі і пуньскі. Супрацьстаяў Люблінскай уніі. Не дажыў прыблізна двух месяцаў да яе падпісання.

Паходзіў з роду Хадкевічаў, быў сынам Аляксандра Іванавіча. Быў двойчы жанаты: з Яўгеніяй Гарнастай (дзеці: Канстанцін і Сафія) і з Сафіяй Алелькавіч (дзеці: Юрый, Еранім, Гальшка).

## Маёнткі 
Пра памер уладанняў Юрыя Хадкевіча можна даведацца з «Попісу войска ВКЛ 1567 году»:

*«Пан Троцкий. Месяца октебра 14 дня во второк. Пан Троцкий, староста Бельский, пан Юръи Александрович Ходкевича оказал почот свой, который ставил з ыменей своих, то есть — з Берестовицы, з Рудавое, с Поплавцов и з дворца Ивашковского и Войтеховского, и од бояр, к тому дворцу належачих, коней пятьдесят пять; а з ыменья з Росиклепачов, Зубовщины и од бояр, к тым двором належачих, коней тридцать три; а з ыменья Тростеницкого коней петнадцать; а з ыменья Волное и од бояр, к тому двору належачих, коней чотыры; а з двора Долгиновского и з дворцов, до его належачих — с Погоста и Стьца и од бояр, к тому двору прислухаючих, коней деветь; а з двора Маньковского и од бояр, к нему належачих, коней шесть.*

*Сумою зо всих тых именей с повинности ставил почту коней сто двадцать два; а драбов при том почте ставил шестьдесят два; а на ласку короля его милости ставил коней пятьдесят осм; а драбов на ласку гоподорьскую ставил сорок. Весь тот почоть, зложивши повинны и с тыми, што на ласку господарскую ставил, чинить всего коней сто осмдесят збройно — пнцри, пр., тар., др.; а драбов всих сто два — з шписами сорок, ве зброях — дванадцать, а з ручницами, а з рогатинами пятьдесят»**.*

## Літаратура 
* *Кіркене, Г.* Новы погляд на род Хадкевічаў — графаў на Шклове і Мышы / Г. Кіркене // ARCHE. — 2014. — № 6. — С. 59—70.

Юрый Аляксандравіч Хадкевіч
Катэгорыя:Кашталяны троцкія
Катэгорыя:Старосты ашмянскія
Катэгорыя:Крайчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты бельскія
Катэгорыя:Старосты пунскія
Юрый Ігаравіч Дземідовіч

**Юрый Дземідовіч** (нарадзіўся ) — беларускі спявак, прадстаўнік Беларусі на дзіцячым конкурсе песні «Еўрабачанне 2009». Выступаў з песняй «*Волшебный кролик*», заняў 9-е месца.

Упершыню Ю. Дземідовіч атрымаў вядомасць падчас паўфінала ў чэрвені 2009. 10 верасня ён перамог у фінале нацыянальнага адборачнага конкурса.

Вучыўся ў гімназіі-каледжы пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі, потым у Маскоўскай кансерваторыі (2015—2021, спецыяльнасць — оперна-сімфанічнае дырыжыраванне). Дырыжор Опернага тэатра Маскоўскай кансерваторыі (з 2021 года), стажор Марыінскага тэатра (з 2023 года).

## Дыскаграфія 
### Альбомы 
* Кто бы вы думали? (альбом, 2010)

### Удзел у складанках 
* Тузін. Перазагрузка (2009), трэк «Чароўны кролік»

## Спасылкі 
* Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Беларусі — Дзіцячае Еўрабачанне 2009 
* «Волшебный кролик» Юры Демидовича на «Евровидении» (Белта) 
* 
* 
* 
*  

Катэгорыя:Дзеці-спевакі
Катэгорыя:Удзельнікі дзіцячага конкурсу песні Еўрабачанне
Калгас

**Калгас** (акронім ад **кал**ектыўная **гас**падарка, ) — аб’яднанне сялян у СССР (на аснове грамадскіх сродкаў вытворчасці і калектыўнай працы) для сумеснага вядзення сельскай гаспадаркі.

## З гісторыі калгасаў на тэрыторыі Беларусі 
. «У калгас», 1940]]
Большасць калгасаў была створана на Беларусі ў перыяд калектывізацыі сельскай гаспадаркі (1918—1930-я). Першыя аб’яднаныя сялянскія гаспадаркі пачалі стварацца яшчэ да ўвядзення калектывізацыі (да прыкладу арцелі па сумеснай апрацоўцы зямлі). Пасля 1927 г. стварэнне калгасаў стала «генеральнай лініяй партыі». Большасць калгасаў былі створаны з парушэннем прынцыпаў добраахвотнасці. Супраць праціўнікаў калектывізацыі і найбольш заможных гаспадароў (кулакоў) пачалі праводзіць «палітыку раскулачвання», ў выніку якой кулацтва павінна было знікнуць як клас. Паводле некаторых даных, было раскулачана — пазбаўлена правоў і падпала пад высяленне — каля 700 тыс. сялян. Неўзабаве Беларусь была аб’яўлена зонай суцэльнай калектывізацыі.

## Калгасная сістэма 
Калгаснікі працавалі на зямлі, што належала дзяржаве, але была перададзена калгасу ў бестэрміновае і бясплатнае карыстанне. Асноўную частку прадукцыі калгас павінен быў збываць дзяржаве па закупачных цэнах (даволі нізкіх).

Калгас трэба адрозніваць ад *саўгаса (савецкая гаспадарка)* — у асноўным буйных гаспадарак, створаных з мэтаю павелічэння вытворчасці сельскагаспадарчай прадукцыі. Саўгасы ў асноўным мелі спецыялізацыю на вытворчасці нейкага віду прадукцыі (збожжа, малако, гародніна ці інш.)

## На сённяшні дзень 
Яшчэ напачатку 1990-х гг. з’явіліся першыя фермерскія гаспадаркі, якія аднак на сёння не маюць вялікага распаўсюджвання.

Таксама Беларусь не адмовілася ад калгаснай сістэмы. У краіне зямля з’яўляецца дзяржаўнай маёмасцю. Паступова ў сельскай гаспадарцы краіны ідзе пераход на больш дасканалыя формы вядзення гаспадарання: калгасы ператвараюцца ў СПК, ствараюцца спецыялізаваныя комплексы па жывёлагадоўлі.

## Літаратура 
* История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с.

## Спасылкі 
* *Осадько М. П.* Колхозы  // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Гісторыя сельскай гаспадаркі
Катэгорыя:Эканоміка Беларусі
Аляксандр Сапега

**Аляксандр Сапега**:
* Аляксандр Антоні Сапега (1773—1812) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, навуковец.
* Аляксандр Дажбог Сапега (1585—1635) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, староста аршанскі.
* Аляксандр Казімір Сапега (1624—1671) — вялікалітоўскі духоўны дзеяч, біскуп віленскі.
* Аляксандр Міхал Сапега (1730—1793) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, канцлер вялікі літоўскі.
* Аляксандр Павел Сапега (1672—1734) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, маршалак вялікі літоўскі.
Яблонаўка

**Ябло́наўка** (, ) — вёска ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Заямнаўскага сельсавета. Знаходзіцца за 10 кіламетраў на паўночны ўсход ад Стоўбцаў, 69 кіламетраў ад Мінска, 2 км ад чыгуначнай станцыі Кучкуны.

Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Слабадскога сельсавета.

## Насельніцтва 
* 286 жыхароў, 87 двароў (2003)
* 287 жыхароў (2009).

## Інфраструктура 
* Бібліятэка
* Камбінат бытавога абслугоўвання
* Аддзяленне сувязі

## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Заямнаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна
Гармоны

**Гармо́ны** — сігнальныя рэчывы, што выпрацоўваюцца эндакрыннымі залозамі непасрэдна ў кроў і аказваюць складанае і шматбаковае ўздзеянне на арганізм цалкам альбо на вызначаныя органы і тканкі-мішэні. Толькі невялікая колькасць гармона патрабуецца для таго, каб уплываць на клетачны метабалізм. У сутнасці, гэта хімічны пасярэднік, які транспартуе сігнал ад адной клеткі да іншай. Усе шматклетачныя арганізмы выпрацоўваюць гармоны, раслінныя гармоны называюцца фітагармонамі. Гармоны ў жывёл часцей за ўсё транспартуюцца праз кроў. клеткі рэагуюць на гармон, калі яны экспрэсуюць спецыфічны рэцэптар для гэтага гармона. Гармон звязваецца з рэцэптарамі бялку, што прыводзіць да актывізацыі механізму перадачы сігналу, што ў канчатковым выніку прыводзіць да пэўнага тыпу адказаў клеткі.

Эндакрынныя малекулы гармона выпрацоўваюцца непасрэдна ў кроў, у той час як экзакрынныя гармоны вылучаюцца непасрэдна ў канал, а з канала, яны цякуць альбо ў кроў, альбо з клеткі ў вузу шляхам дыфузіі ў працэсе, вядомым як паракрынная сігналізацыя.

Нядаўна было выяўлена, што цэлы шэраг сучасных экзагенных хімічных злучэнняў аказваюць гармонопадобнае ўздзеянне як на людзей, гэтак і на жывёл. Іхняе ўмяшанне ў сінтэз, сакрэцыю, транспарт, звязванне, дзеянне альбо працэс ліквідацыі натуральных гармонаў у арганізме можа змяняць гамеастаз, размнажэнне, развіццё і паводзіны, гэтак жа, як эндагенныя прадуцыраваныя гарманы.

## Гл. таксама 
* Эстрадыёл

## Спасылкі 

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Эйрыкур Хёйксан

**Э́йрыкур Хёйксан** (; нар. 4 ліпеня 1959) — ісландскі спявак у стылі хэві-метал.

Тройчы ўдзельнічаў у конкурсе песні Еўрабачанне: у Конкурсе песні Еўрабачання 1986, прадстаўляў Ісландыю ў складзе вакальнага трыа *ICY*, у Конкурсе песні Еўрабачання 1991, прадстаўляў Нарвегію з складзе гурта *Just 4 Fun*, а таксама ў Конкурсе песні Еўрабачання 2007 зноў за Ісландыю.

## Спасылкі 
* — Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Ісландыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе
Катэгорыя:нарадзіліся 4 ліпеня
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне
Эміліяна Тарыні

**Эміліяна Тарыні** (ісл.: Emilíana Torrini Davíðsdóttir) (16 мая 1977) — ісландская спявачка, магчыма, найбольш вядомая сваім альбомам 1999 года Love in the Time of Science, а таксама фінальнай песняй фільма «Уладар пярсцёнкаў: Дзве вежы» пад назвай «».

## Дыскаграфія 
### Альбомы 
* 1995 — *Crouçie D’où Là*
* 1996 — *Merman*
* 1999 — *Love in the Time of Science*
* 2005 — *Fisherman’s Woman*
* 2008 — *Me and Armini*
* 2009 — *Rarities*
* 2013 — *Tookah*
* 2023 — *Racing the Storm* (разам з the Colorist Orchestra)
* 2024 — *Miss Flower*

### Кампіляцыі 
* 2000 — *Rarities* (перавыдадзена ў 2010)

### Сумесныя альбомы 
* Spoon (1994) — разам з гуртам Spoon
* The Colorist & Emilíana Torrini (2016) - часткова-канцэртны альбом разам з The Colorist Orchestra
* Music To Draw To: Satellite (2017) - разам з Kid Koala

### Сінглы 
* 1999 — *Unemployed in Summertime*
* 1999 — *Dead Things*
* 1999 — *To Be Free*
* 1999 — *Baby Blue*
* 2000 — *Easy*
* 2004 — *Livesaver*
* 2005 — *Sunny Road*
* 2005 — *Heartstopper*
* 2008 — *Jungle Drum*
* 2009 — *Me and Armini*
* 2013 — *Speed of Dark*

Катэгорыя:Поп-музыканты
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Ісландыі
Уільям Кэкстан

**Уільям Кэкстан** (паміж 1415 і 1422, Кент — 1491, Вэстмінстэр) — англійскі першадрукар і перакладчык. У 1470-х заснаваў тыпаграфію ў Лондане. Выдаў першую англійскую друкаваную кнігу, «Выслоўі філосафаў», а следам за ёй і мноства іншых, у тым ліку творы Джэфры Чосэра і Томаса Мэлары.

Катэгорыя:Друкары інкунабулы
Турэцкая ліра

**Турэцкая ліра** () — грашовая адзінка Турцыі і дэ-факта незалежнай Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра.

Ліра падзяляецца на 100 курушаў (). Сімвал — TL, ISO 4217 код — TRY.

## Гісторыя 
Уведзена ў 1844 годзе. У 2007 годзе праведзена дэнамінацыя (т.зв. новая турэцкая ліра,  −6 знакаў, з 1 студзеня 2009 слова «новая» адкінута).

Катэгорыя:Валюты
Спіс населеных пунктаў Беларусі, пераназваных у XX стагоддзі

Спіс па кожным раёне адсарціраваны ў алфавітным парадку па новых назвах.

## Брэсцкая вобласць
### Бярозаўскі раён
### Кобрынскі раён
### Ляхавіцкі раён
## Віцебская вобласць
### Верхнядзвінскі раён
### Полацкі раён
### Шумілінскі раён
## Гродзенская вобласць
### Ашмянскі раён
### Карэліцкі раён
## Гомельская вобласць
### Светлагорскі раён
### Акцябрскі раён
## Магілёўская вобласць
### Крычаўскі 
### Слаўгарадскі 
## Мінская вобласць
### Барысаўскі раён 
### Вілейскі раён
### Дзяржынскі раён
### Салігорскі раён
### Нясвіжскі і Клецкі раёны
### Чэрвеньскі раён
Катэгорыя:Спісы:Беларусь
Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі
Катэгорыя:Спісы населеных пунктаў
Бурштынавы колер

**Бурштынавы** — жоўта-аранжавы колер, колер бурштыну. Шырока сустракаецца ў прыродзе (афарбоўка футра лісіцы, малюскі янтаркі, плод вішні перуанскай і інш.).

Катэгорыя:Адценні аранжавага колеру
Персікавы колер

**Персікавы** — дыяпазон адценняў аранжавага колеру, якімі апісваецца колер персікаў.
thumb|left|200px|Персікавы колер

Катэгорыя:Адценні аранжавага колеру
Каралавы колер

**Каралавы** — ружова-аранжавы колер, які асацыюецца з колерам каралаў.
left|150px|thumb|Каралавы карал

Катэгорыя:Адценні аранжавага колеру
Катэгорыя:Адценні ружовага колеру
Катэгорыя:Адценні чырвонага колеру
Гарбузовы колер

**Гарбузовы** — адценне аранжавага колеру, якім апісваецца колер гарбузоў.
thumb|200px|left|Гарбузовы колер

Катэгорыя:Адценні аранжавага колеру
Іржавы колер

**Іржавы** — чырвона-аранжавы колер, які нагадвае колер аксіду жалеза, іржы.
thumb|200px|left|Іржавы колер

Катэгорыя:Адценні аранжавага колеру
Катэгорыя:Адценні чырвонага колеру
Цынобра (колер)

**Цынобра** (кітайскі чырвоны) — адценне чырвона-аранжавага колеру, адпаведны неарганічны пігмент атрымлівалі з цынобры.
thumb|200px|left|Цынобра

Катэгорыя:Адценні аранжавага колеру
Катэгорыя:Адценні чырвонага колеру
Тур (горад)

**Тур** (, ) — горад у Францыі на рацэ Луара. Адміністрацыйны цэнтр дэпартамента Эндр і Луара, галоўны горад гістарычнай вобласці Турэнь.

Насельніцтва: 142 тыс. чал. (горад); 298 тыс. (з прыгарадамі, 2006).

Цэнтр вінаробства. Транспартны вузел, прамысловы цэнтр.

## Гісторыя 
У старажытнасці — паселішча кельцкага племя туронаў. Пасля захопу рымлянамі меў назву Цэзарадунум. 3 IV стагоддзя атрымаў сучасную назву. У 473 годзе захоплены вестготамі, у 507 годзе — франкамі.

Падчас Франка-прускай вайны 1870—1871 гадоў з 11 верасня да 10 снежня 1870 года ў Туры размяшчалася стаўка урада нацыянальнай абароны (Парыж тады быў акупаваны прускімі войскамі). Падчас Другой сусветнай вайны горад быў моцна разбураны.

## Адукацыя 
* Турскі ўніверсітэт

## Выбітныя ўраджэнцы 
* Абрахам Бос (1604—1676) — французскі гравёр, майстар афорта.
* Франсуа Клуэ (каля 1510—1572) — французскі жывапісец.
* Анарэ дэ Бальзак (1799—1850) — французскі пісьменнік.
* ZAZ (нар. 1980) — французская эстрадная спявачка.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады рэгіёна Цэнтр — Даліна Луары
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Эндр і Луара
Вецер

ны карабель — рухаецца ветрам]]

**Вецер** — струмень паветра або іншых газаў, якія складаюць атмасферу. На Зямлі вецер узнікае як вынік агульнай цыркуляцыі атмасферы. Звычайна вецер бывае вызваны розніцай атмасфернага ціску і накіраваны ад зоны высокага ціску да зоны нізкага ціску. Але ў сярэдніх геаграфічных шыротах з-за сілы Карыёліса вецер вее звычайна па лініі аднолькавага ціску. Тэрмін «вецер» звычайна ўжываецца ў метэаралогіі для акрэслення гарызантальнага складніка ветру. Вецер — адзін з асноўных элементаў фарміравання надвор’я, з гэтай прычыны метэаролагі вельмі дакладна вымяраюць хуткасць ветру (у м/с) і кірунак. Кірунак ветру мае назву таго боку, з якога вее, напрыклад, калі вецер вее з поўначы на поўдзень, ён мае назву паўночны.

Шматгадовыя назіранні за кірункам ветру адлюстроўваюць у выглядзе своеасаблівага графіка — ружы вятроў.

## Выкарыстанне ветру чалавекам 
Вецер выкарыстоўваецца для выпрацоўкі энергіі з дапамогай ветравых турбін. 

## Вымярэнне ветру 
Для вымярэння ветру ўжываюць анемометр. Таксама вецер вымяраецца з дапамогай штучных спадарожнікаў (тэледэтэкцыі), з дапамогай назірання за хуткасцю перамяшчэння хмар, з дапамогай радара, з дапамогай метэаралагічных зондаў і г. д.

## Сонечны вецер 
Сонечны вецер з’яўляецца рухам не паветра, а вельмі разрэджанай плазмы, якая выкідаецца з атмасферы Сонца (ці іншай зоркі) з сярэдняй хуткасцю каля 400 км/с (ад 300 да 800 км/с на розных участках). Ён складаецца пераважна з асобных электронаў і пратонаў. Гэтым часціцам удаецца пераадолець гравітацыйнае поле Сонца дзякуючы высокай тэмпературы кароны і іншых, не да канца зразумелых працэсаў, якія надаюць ім дадатковую энергію. Сонечны вецер утварае геліясферу, велізарны ўчастак міжзорнай прасторы вакол Сонечнай сістэмы.

## Гл. таксама 
* Штыль

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Надвор’е

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Лужа

Назву **Лужа** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гродзенская вобласць:
** Лужа́ — вёска ў Карэліцкім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Лу́жа — былы пасёлак у Круглянскім раёне
* Мінская вобласць:
** Лу́жа — вёска ў Крупскім раёне
Забалоцкае

**Забало́цкае** (, ) — вёска ў Крупскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Бобрскага сельсавета.

## Гісторыя
З 20.08.1924 вёска ў складзе Бобрскага сельсавета Крупскага раёна Барысаўскай, з 09.06.1927 г. Аршанскай акругі, з 20.02.1938 г. Мінскай вобласці, з 31.03.1977 г. Бобрскага пасялковага Савета. У 1930-я гады вяскоўцы аб'ядналіся ў калгас. На франтах Вялікай Айчыннай вайны загінулі 10 чалавек. З 1967 г. ў складзе саўгаса, потым саўгаса—калгаса "Колас". На 01.01.1998 г. 7 гаспадарак, 7 жыхароў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бобрскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёна
Мешычы

**Ме́шычы** (, ) — вёска ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Літвенскага сельсавета.

## Гісторыя 
Нататка пра вёску на пачатку ХХ стагоддзя апублікавана ў газеце «Наша Ніва» № 39 за 1909 год:
Цяжка прыходзіцца жыць нашым сялянам. Землі мала, заробкаў старонніх саўсім няма, а калі і здараюцца, то толькі такая за іх плата, што нават на адны харчы не стае. Бядуюць так нашы мужыкі праз тое, што памешчыцкая зямля цесным кальцом акружыла з усіх старон іх 4 вёскі Пры такіх варунках мужыкам няма куды ісці на работу, апроч як да свайго пана, а там нават улетку плацяць касцу 25-30 кап. Беднасць гоніць народ шукаць хоць таннага заработку. А фабрык няма, зарабіць лішнюю капейку нідзе няможна. І бядуюць мужыкі — выязджаюць у Сыбір. Едуць зямлі шукаюць, але і адтуль варочаюцца — там так сама толку няма.

У 1954—1959 гадах цэнтр Мешыцкага сельсавета. Да 14 лютага 1983 года вёска ўваходзіла ў склад Хатаўскога сельсавета, да 28 мая 2013 года — у склад Цясноўскага сельсавета.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна
Бундэстаг

**Бундэста́г** (, літ. *Федэральны Сход*) — аднапалатны парламент, орган народнага прадстаўніцтва Федэратыўнай Рэспублікі Германія, абіраецца насельніцтвам краіны, якое мае выбарчыя правы, тэрмінам на чатыры гады. Датэрміновы роспуск парламента магчымы толькі ў выглядзе выключэння і ўваходзіць у кампетэнцыю федэральнага прэзідэнта. Выдаецца газета Das Parlament.

## Гл. таксама 
* Бундэсрат
* Дзяржаўны лад Германіі

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт
* Бундэстаг на палітычным атласе 

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Германіі
Германія
Катэгорыя:Юрыдычныя арганізацыі Германіі
Навесы

**Наве́сы** (, ) — вёска ў Крупскім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Бобрскага сельсавета.

## Гісторыя 
Вядома з канца XVIII стагоддзя. У 1790 годзе 19 двароў. З XIX стагоддзя ў складзе Бобрскай воласці Сенненскага павета. Пасля ўстанаўлення Савецкай улады ў Бобрскім сельсавеце Крупскага раёна. У 1930-я гады вяскоўцы аб’ядналіся ў калгас «Ленінскі шлях». У Вялікую Айчынную вайну загінулі 23 чалавекі. Пасля вайны вёска ў складзе калгаса «Чарвоны сцяг», потым — саўгаса, потым — калгаса «Бобр».

## Насельніцтва 
На 01.01.1998 г. 21 гаспадарка, 39 жыхароў.

## Літаратура 
* Лист карты N-35-71. Издание 1986 года. Состояние местности на 1984 год.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бобрскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёна
Тарнада

**Тарна́да**, таксама **Смерч** — атмасферны віхор, які ўзнікае ў кучава-дажджавым (навальнічным) воблаку і які распаўсюджваецца ўніз, часта да самай паверхні зямлі, у выглядзе хмарнага рукава або хобата дыяметрам у дзясяткі і сотні метраў. Тарнада фарміруецца ў выніку сустрэчы цёплага і халоднага паветра і ўтварае варонкападобную віхуру вышынёй да 1,5 км, якая выцягвае дажджавыя аблокі да паверхні зямлі ці вады. У сярэдзіне варонкі паветра ўздымаецца ўверх, утвараючы разражэнне. Каля зямлі шырыня тарнада складае 50 — 500 м. Прыкладна праз 30 км тарнада траціць сваю моц, але зафіксаваны здарэнні жыцця тарнада на працягу 500 км.

## Моц тарнада 
Для акрэслення моцы тарнада (на падставе знішчэнняў якія яно выклікала) ужываецца шкала Фуджыты з выкарыстаннем сімвалаў ад F0 да F5.
* F0 — вецер з хуткасцю ад 64 да 116 км/г,
* F1 — вецер з хуткасцю ад 117 да 180 км/г (можа знішчыць драўляныя гаспадарчыя збудаванні і элементы дахаў, перавярнуць лёгкія аўтамабілі),
* F2 — вецер з хуткасцю ад 181 да 253 км/г (можа зрываць дахі, пераварочваць цягнікі),
* F3 — вецер з хуткасцю ад 254 да 332 км/г (можа вырываць дрэвы і нішчыць нават вялікія будынкі),
* F4 — вецер з хуткасцю ад 333 да 418 км/г (можа ўздымаць вялікія машыны)
* F5 — вецер з хуткасцю ад 419 да 512 км/г (можа ўздымаць вельмі цяжкія аб’екты і пераносіць іх на некалькі соцень метраў, раўняць з зямлёй усё што трапляецца на шляху).

## Цікавыя факты 
* 3 і 4 красавіка 1974 года 147 тарнадаў здарылася ў 13 амерыканскіх штатах,
* самая высокая зафіксаваная хуткасць тарнада 511,7 км/г,
* самае вялікае (па велічыні варонкі) тарнада (F4) было зафіксавана 22 мая 2004 года ў штаце Небраска — яго варонка мела дыяметр 4 кіламетры.

## Літаратура 
* 
* 
* Торнадо // Климатология и метеорология : учебное пособие по курсу «Науки о Земле» для студентов, обучающихся по специальности 28020265 «Инженерная защита окружающей среды» / сост. В. А. Михеев. — Ульяновск: УлГТУ, 2009. — С. 104. — 114 с. — ISBN 978-5-9795-0533-6.
* *Сидоров В. В.* Метеорология и климатология : учебное пособие / В. В. Сидоров. — Екатеринбург: ГОУ ВПО УГТУ-УПИ, 2006. — 146 с. — 100 экз. — ISBN 5-321-00894-9.

## Гл. таксама 
* Цыклон


Катэгорыя:Метэаралогія
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Эльдар Аляксандравіч Разанаў

{{Кінематаграфіст
|імя                = Эльдар Разанаў
|арыгінал імя       = Эльдар Рязанов
|выява              = Ryazanov in Kazan.jpg
|памер              = 250px
|апісанне выявы     = Эльдар Разанаў у 2008 годзе
|імя пры нараджэнні = Эльдар Аляксандравіч Разанаў
|дата нараджэння    = 18.11.1927
|месца нараджэння   = Самара, РСФСР, СССР
|дата смерці        = 29.11.2015
|месца смерці       = Масква, Расія
|прафесія           = , , , , , 
|грамадзянства      = →
|гады актыўнасці    = 1950 - 2015
|кірунак          = сацыялістычны рэалізм
|кінастудыя         = Масфільм
|узнагароды         = {
  
}
{
      
}
{
  
}
{
     

}
}}
**Эльда́р Алякса́ндравіч Раза́наў** (; ,  — , ) — расійскі і савецкі кінарэжысёр, сцэнарыст, акцёр, паэт. Народны артыст СССР (1984). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1977) і Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя братоў Васільевых (1979).

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Усесаюзны дзяржаўны інстытут кінематаграфіі (майстэрня Рыгора Козінцава) у 1950 годзе. Пасля на працягу пяці гадоў працаваў у дакументальным кіно на Цэнтральнай студыі дакументальных фільмаў. У 1956 годзе зняў фільм «Карнавальная ноч», які прынёс яму вядомасць.

## Творчасць 
Паставіў камедыі (ад лірычных да вострасатырычных): «Карнавальная ноч» (1956), «Дзяўчына без адраса» (1958), «Гусарская балада» (1962, паводле п’есы А. Гладкова «Даўным-даўно»), «Дайце кнігу скаргаў», (1965), «Сцеражыся аўтамабіля» (1966), «Зігзаг удачы» (1969), «Старыя-разбойнікі» (1972), «Незвычайныя прыгоды італьянцаў у Расіі» (1973, з Італіяй), «Іронія лёсу, альбо З лёгкай парай!» (1975), «Службовы раман» (паводле п’есы Р. і Э. Брагінскага «Калегі», 1977), «Гараж», «Пра беднага гусара закіньце слова» (абодва 1980), «Вакзал для дваіх» (1983), «Жорсткі раманс» (1984, паводле п’есы А. Астроўскага «Беспасажніца»), «Забытая мелодыя для флейты» (1987), «Дарагая Алена Сяргееўна» (1988), «Нябёсы запаветныя» (1991), «Прадказанне» (1993), «Прывітанне, дуралеі» (1996), «Старыя клячы» (1999), «Ціхія віры» (2000) і інш.

Аўтар сцэнарыяў, аповесцей, п’ес (пераважна з Брагінскім), мемуараў, кнігі вершаў і навел-успамінаў «Настальгія» (1999).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кінарэжысёры СССР
Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі
Падканцлер літоўскі

**Падканцлер літоўскі**, *Найвышэйшы пісар* — пасада ў Вялікім княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай, адпавядала намесніку вялікага канцлера літоўскага. Замяшчаў канцлера ў дзяржаўнай канцылярыі, вёў (як і канцлер) замежныя і ўнутраныя справы, кіраваў працай пісараў і сакратароў у канцылярыі вялікага князя, захоўваў малую дзяржаўную пячатку.
Падканцлер вялікі літоўскі меў паўнамоцтвы, падобныя да паўнамоцтваў канцлера вялікага літоўскага, быў намеснікам канцлера, але не падуладным яму.

Урад заснаваў вялікі князь Аляксандр у 1504 годзе.

З 1569 года (па Люблінскай уніі) уваходзіў у склад Сената Рэчы Паспалітай.

### Найвышэйшы пісар (найвышэйшы сакратар, таемны пісар) 
* Якуб (першая звестка аб ім пад 14 сакавіка 1476)
* Федка Рыгоравіч (апошняя згадка 26 ліпеня 1502 г., памёр да 22 мая 1503 г.; названы пісарам 3 мая 1499)
* Федка Янушкавіч (названы пісарам 3 лістапада 1501 г.)
* Эразм Цёлак (31 сакавіка 1501 г. фігуруе лацінскі пісар, калі, такім чынам штучна не павышаўся яго статус як пасла дыпламатычнай місіі ў Рыме).
* Іван Сямёнавіч Сапега (прыкладна ў 1505 г. становіцца найвышэйшым сакратаром («таемны пісар») і выконвае абавязкі да смерці ў 1517 г.
### Падканцлеры літоўскія 
* Астафій Валовіч (1566—1579)
* Крыштаф Мікалай Радзівіл «Пярун» (1579—1585)
* Леў Сапега (1585—1589)
* Габрыэль Война (1589—1615)
* Яўстафі Іванавіч Валовіч (1615–1618)
* Геранім Валовіч (1618—1619)
* Альбрэхт Станіслаў Радзівіл (1619—1623)
* Павел Сапега (1623—1635)
* Стэфан Пац (1635—1640)
* Марцыян Трызна (1640—1645)
* Казімір Леў Сапега (1645—1655)
* Крыштаф Жыгімонт Пац (1655—1658)
* Аляксандр Крыштаф Нарушэвіч (1658—1668)
* Міхал Казімір Радзівіл (1668—1680)
* Дамінік Мікалай Радзівіл 1681—1690)
* Караль Станіслаў Радзівіл (1690—1698)
* Станіслаў Антоні Шчука (1699—1710)
* Казімір Чартарыйскі (1712—1724)
* Фрэдэрык Міхал Чартарыйскі (1724—1752)
* Міхал Антоні Сапега (1752—1760)
* Антоні Пшаздзецкі (1760—1772)
* Яўхім Храптовіч (1773—1791)
* Казімір Платэр (1791—1795)

## Літаратура 
* 
* 
* Boniecki А. Poczet rodów w Wielkim Księstwie Litewskim w XV i XVI wieku. — Warszawa, 1883.
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. — Kraków, 1885.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1—31. — Poznań, 1879—1908.

Катэгорыя:Падканцлеры літоўскія
Катэгорыя:Цэнтральныя ўрады Вялікага Княства Літоўскага
Міхал Юзаф Масальскі

**Міхал Юзаф Масальскі** (каля 1700 — ) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Пісар вялікі літоўскі (з 1726), ваявода мсціслаўскі (з 1737), кашталян троцкі (з 1742) і віленскі (з 1744), гетман польны (1744—1762) і вялікі літоўскі (з 1762).

## Біяграфія 
З княжацкага роду Масальскіх гербу ўласнага, сын Яна, старосты гарадзенскага, і Ганны з Валовічаў.

Навучаўся ў Віленскім універсітэце. Займаў некалькі дзяржаўных пасадаў, у тым ліку гарадзенскага судовага старосты (1726). З 1718 бесперапынна ўдзельнічаў у соймах. Выступаў як прыхільнік каралеўскага двара і прыдворнай партыі Чартарыйскіх.

У часы бескаралеўя па смерці Аўгуста Моцнага абіраўся маршалкам канвакацыйнага сойма (1733). Падтрымліваў абранне Станіслава Ляшчынскага, аднак у 1736 вызнаў каралём Аўгуста Саса.

У 1741 пры падтрымцы Сапегаў атрымаў урад маршалка Вярхоўнага Трыбунала, дзе бараніў іх правы ў спрэчках з Радзівіламі.

Як прыхільнік партыі Чартарыйскіх падтрымліваў іх праекты рэформ. У 1764 сфарміраваў у Вялікім Княстве Літоўскім генеральную канфедэрацыю, якая з дапамогай расійскіх войскаў абрала каралём Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

Прыняцце канвакацыйным соймам пастановы аб стварэнні Вайсковай камісіі Вялікага Княства Літоўскага, якая абмяжоўвала правы гетманаў, прычынілася да разрыву з Чартарыйскімі. У пазнейшы час дрэнна ставіўся да новага караля і вялікага князя, імкнуўся стварыць моцную групоўку Масальскіх, а таксама вярнуць ранейшыя правы гетманам.

## Літаратура 
* 
* Wielka encyklopedia PWN. Т. 17. ― Warszawa, 2001.
* Wielka ilustrowana encyklopedja powszechna. T. 10. — Krakόw, [1931].
* 
* 

Міхал Юзаф
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Гетманы вялікія літоўскія
Катэгорыя:Гетманы польныя літоўскія
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы мсціслаўскія
Катэгорыя:Кашталяны віленскія
Катэгорыя:Старосты бержніцкія
Катэгорыя:Старосты гарадзенскія
Катэгорыя:Старосты радашковіцкія
Катэгорыя:Дзікаўскія канфедэраты
Шыман Марцін Касакоўскі

{{ДД
| беларускае імя = Шыман Марцін Касакоўскі
| арыгінальнае імя =
| парадак-жан =
| партрэт =Symon_Marcin_Kasakoŭski._Сымон_Марцін_Касакоўскі_(J._Damiel,_1812).jpg
| шырыня партрэта = 200px
| подпіс = Шыман Марцін Касакоўскі
| герб = Slepowron.svg
| шырыня герба = 100px
| подпіс герба =  «Слепаўрон»
| тытул =
| перыядпачатак =
| перыядканец = 
| папярэднік =
| пераемнік =
| дата нараджэння =
| месца нараджэння = 
| дата смерці = 
| месца смерці = 
| род = 
| бацька = 
| маці = Марыяна з Забелаў
| жонка = 
| дзеці = 
 | узнагароды ={ style="background: transparent"
 
}
}}
**Шыман Марцін Касакоўскі** () — палітычны дзеяч Рэчы Паспалітай, польны гетман літоўскі (1792—1793), апошні вялікі гетман літоўскі (1793—1794), удзельнік Барскай і Таргавіцкай канфедэрацый.

## Біяграфія 
Адукацыю атрымаў у езуіцкай калегіі ў Коўна і ў Кёнігсбергскім універсітэце. Спачатку падтрымліваў Станіслава Аўгуста, затым выступіў з рэзкай крытыкай яго на Рапнінскім сойме і далучыўся да Барскай канфедэрацыі. Увосень 1768 г. наступ расійскіх войскаў вымусіў яго выехаць у Прусію. За мяжой праводзіў дзейнасць, накіраваную на звяржэнне Станіслава Аўгуста.

Па вяртанні, камандуючы сіламі канфедэратаў у Вялікім Княстве Літоўскім, атрымаў шэраг перамог над расійскімі войскамі. Яго атрад у 4 тысячы чалавек здзейсніў удалы рэйд па Смаленшчыне, затым пераход праз Курляндыю, Прусію і Мазовію ў Вялікую Польшчу.

У 1775 годзе памірыўся з каралём і стаў адным з кіраўнікоў прарасійскай групоўкі. У 1790 годзе ў чыне генерал-маёра паступіў у расійскае войска і ўдзельнічаў у баявых дзеяннях супраць Турцыі на Балканах. Стаў адным з арганізатараў і кіраўнікоў Таргавіцкай канфедэрацыі. У 1792 годзе расійскі корпус пад яго камандаваннем пачаў наступ на тэрыторыю Рэчы Паспалітай з боку Полацка. Ва ўзятай расійскімі войскамі ў студзені 1792 года Вільні абвясціў сябе польным гетманам літоўскім. У 1793 годзе стаў вялікім гетманам літоўскім.
 
Падчас паўстання 1794 года 24 красавіка 1794 года быў арыштаваны паўстанцамі і 25 красавіка павешаны на Ратушнай плошчы ў Вільні.

## Спасылкі 
* Knyga apie Simoną Kosakovskį
* Knygos apie Simoną Kosakovskį pristatymas

Катэгорыя:Гетманы польныя літоўскія
Катэгорыя:Гетманы вялікія літоўскія
Катэгорыя:Пакараныя смерцю
Катэгорыя:Павешаныя
Ярашоўка

Назву **Ярашо́ўка** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Мінская вобласць
** Ярашоўка — вёска ў Дзяржынскім раёне
** Ярашоўка — вёска ў Крупскім раёне
Сігнальны аранжавы колер

**Сігнальны аранжавы** — адценне аранжавага колеру, больш глыбокі, насычаны тон якога вядомы як міжнародны аранжавы колер. Выкарыстоўваецца для афарбоўкі прадметаў, якія трэба яўна выдзяліць з асяроддзя. Кантрасны з блакітным колерам (неба).

Катэгорыя:Адценні аранжавага колеру
Воблакі

**Воблакі**, аблокі, хма́ры — сістэмы завіслых у атмасферы прадуктаў кандэнсацыі вадзяной пары: кропелек вады, крышталікаў лёду або іх сумесей.

## Утварэнне 
Утвараюцца воблакі пры кандэнсацыі вадзяной пары ў стане насычэння на ядрах кандэнсацыі. Дыяметр кропель — каля некалькіх мікронаў, маса вады ў 1 м³ паветра воблака — ад долі грама да некалькіх грамаў. Каля зямной паверхні яны ўтвараюць туман. Узбуйненне прадуктаў кандэнсацыі выклікае атмасферныя ападкі (дождж, снег, град).

Узнікненне аблокаў — вынік адыябатычнага ахалоджвання паветра пры яго пад'ёме, радзей — вынік ахалоджвання ад подсцільнай зямной паверхні і турбулентнага перамешвання паветра. Пад'ём паветра, неабходны для ўтварэння аблокаў, адбываецца пры канвекцыі ў атмасферы (канвекцыйная воблакі), пры ўзыходзячым слізгальным пад'ёме паветра на франтах атмаеферных (франтальныя воблакі), пры хвалевых рухах у атмасферы і інш. Большая частка аблокаў засяроджана ў трапасферы, але зрэдку назіраюцца ў стратасферы (пераважна перламутравыя воблакі) і ў мезасферы (серабрыстыя воблакі).

## Класіфікацыя 
500px|цэнтр|Класіфікацыя аблокаў
Па міжнароднай класіфікацыі воблакі ў залежнасці ад іх ніжняй мяжы адносяцца да аднаго з трох ярусаў — верхняга, сярэдняга або ніжняга. Паводле знешняй будовы і размяшчэння на ярусах воблакі маюць 10 асноўных форм: у верхнім ярусе перыстыя воблакі, перыста-слаістыя воблакі і перыста-кучавыя воблакі (на вышыні больш за 6 км), у сярэднім — высокакучавыя воблакі і высокаслаістыя воблакі (на вышыні 2—6 км), у ніжнім — слаіста-кучавыя воблакі, слаістыя воблакі і слаіста-дажджавыя воблакі (вышыня іх ніжняй мяжы менш за 2 км). Вылучаюць таксама воблакі вертыкальнага развіцця — кучавыя воблакі і кучава-дажджавыя воблакі з вертыкальнымі памерамі аднаго парадку з гарызантальнымі, іх асновы звычайна знаходзяцца ў ніжнім ярусе, а верхнія часткі могуць дасягаць сярэдняга ці верхняга яруса.

Па міжнароднай класіфікацыі выдзяляюцца:
* перыстыя воблакі (*Cirrus, Ci*)
* перыста-кучавыя воблакі (*Cirrocumulus, Cc*)
* перыста-слаістыя воблакі (*Cirrostratus, Cs*)
* высокакучавыя воблакі (*Altocumulus, Ac*)
* высокаслаістыя воблакі (*Altostratus, As*)
* слаіста-дажджавыя воблакі (*Nimbostratus, Ns*)
* слаістыя воблакі (*Stratus, St*)
* кучавыя воблакі (*Cumulus, Cu*)
* кучава-дажджавыя воблакі (*Cumulonimbus, Cb*)

## Воблачнасць 
Сукупнасць аблокаў называецца воблачнасцю.

Воблакі ўкрываюць каля паловы нябеснай сферы на Зямлі і змяшчаюць каля 109 т вады. На працягу года розныя тыпы абокаў маюць розную паўтаральнасць.

Воблакі ўплываюць на фарміраванне надвор'я і ападкаў, на цеплавы рэжым паветра, сушы і мора, з'яўляюцца звяном кругавароту вады на Зямлі. Яны могуць перамяшчацца на тысячы кіламетраў, пераносіць і пераразмяркоўваць вялізныя масы вады.

## Крыніцы 
## Літартатура 
*  

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Метэаралогія
Катэгорыя:Пара
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Вікі

**Wiki**, **Вікі** — веб-сайт, структуру і змест якога карыстальнікі могуць змяняць з дапамогай інструментаў, якія мае сам сайт. Найбольш вядомы і буйны вікісайт — Вікіпедыя.

## Гісторыя 
Упершыню тэрмін «вікі» для апісання вэб-сайта быў выкарыстаны ў 1995 годзе Уордам Канінгамам, распрацоўшчыкам першай вікі-сістэмы WikiWikiWeb, «Портландскага сховішча ўзораў» праграмнага кода, створанай 25 сакавіка 1995 года, які запазычаў слова гавайскай мовы, якое азначае «хуткі». Канінгам першапачаткова апісаў вікі як «найпрасцейшую анлайн-базу даных, якая, магчыма, працуе». Пазней гэтаму слову быў прыдуманы бэкранім *«What I Know Is ...»* ().

## Вядомыя прыклады 
* OpenStreetMap
* Translatewiki.net
* WikiLeaks
* International Music Score Library Project
* Encyclopedia Dramatica
* Энцыклапедыя жыцця

## Вандалізм 
Некаторыя вікі дазваляюць змяняць іх змесціва ўсім жадаючым, а не толькі зарэгістраваным карыстальнікам. Падобна да таго, як сцены будынкаў і платы распісваюць непрыстойнымі надпісамі і ўпрыгожваюць малюнкамі графіці, у такіх вікі часам псуюць змесціва або дадаюць нешта недарэчнае. Але, у адрозненне ад сцен і платоў, у вікі лёгка вярнуць змесціва да ранейшай версіі. Калі нехта ўпарта і наўмысна імкнецца нашкодзіць карыстальнікам вікі-сайта, можна закрыць яму магчымасць ўносіць праўкі.

## Гл. таксама 
* :Катэгорыя:Вікі-праекты

## Крыніцы 
Катэгорыя:Вікі-рухавікі

Катэгорыя:Мовы разметкі
Міжнародны аранжавы колер

**Міжнародны аранжавы** — тон аранжавага колеру, больш глыбокі, насычаны за сігнальны аранжавы колер, мае больш чырвонае адценне. Выкарыстоўваецца для афарбоўкі прадметаў, якія трэба яўна выдзяліць з асяроддзя. Кантрасны з блакітным колерам (неба). Гэтым колерам афарбоўваюцца тэставыя дэталі ў авіяцыйнай прамысловасці, выратавальныя прыналежнасці і г.д.

Катэгорыя:Адценні аранжавага колеру
Гасеўскія

**Гасеўскія**, **Гансеўскія**, **Корвін-Гасеўскія** — польскі шляхецкі род герба «Слепаўрон».

Паходзяць з маёнтка Госі ў Мазовіі. У канцы 16 ст. прадстаўнікі роду перасяліліся ў Вялікае княства Літоўскае.

Мелі маёнткі ў Ашмянскім, Смаленскім, Мсціслаўскім паветах, на Падляшшы і ў Ломжынскай зямлі (Польшча).

Прадстаўнікі іншых галін роду Гасеўскіх вядомы як павятовая шляхта ў розных паветах ВКЛ і Польшчы да канца XVIII ст.

## Гл. таксама 
* Аляксандр Гасеўскі
* Крыштоф Гасеўскі
* Вінцэнт Аляксандр Гасеўскі
## Літаратура 
* 
## Спасылкі
Аляксандр Гасеўскі

**Аляксандр Гасеўскі** (каля 1575 — красавік ) — рэгент вялікалітоўскай дзяржаўнай канцылярыі пры Л. Сапегу, рэферындарый літоўскі, вялікі пісар літоўскі, ваявода смаленскі, староста маркаўскі, пуньскі, купішскі і веліжскі (з 1600) .

## Біяграфія 
 ў Вільні]]
Прадстаўнік шляхецкага роду Корвін-Гасеўскіх гербу «Слепаўрон», сын Яна.

Займаў некалькі высокіх дзяржаўных пасадаў, у тым ліку рэгента дзяржаўнай канцылярыі пры Льву Сапегу (1596). У маі 1598 г. атрымаў віцебскае войтаўства ад Жыгімонта Вазы. У 1599 і 1600 гг. пасол у Маскву. У складзе пасольства Льва Сапегі меў значны ўплыў на перамовах з маскоўскім бокам. У 1600 г. атрымаў памежнае Веліжскае староства. У лютым 1603 г., пасля заключэння адпаведнай дамовы, добраахвотна саступіў пасаду войта віцебскаму ваяводу Яну Завішу.

У 1606 г. пасол да Ілжэдзмітрыя I, схоплены падчас звяржэння апошняга ў Маскве. Вызвалены ў 1608 г. Разам з Львом Сапегам быў ініцыятарам інтэрвенцыі ў Маскву, браў удзел у аблозе Смаленска ў 1610 годзе. У 1611—1613 гг. разам з войскам Рэчы Паспалітай зноў быў у Маскве. У 1617—1618 гг. удзельнічаў у другой выправе каралевіча Уладзіслава на Маскву, у 1621—1622 гг. у вайне са шведамі за Інфлянты.

У 1630 атрымаў урад пісара польнага.

Заснаваў езуіцкія калегіумы ў Віцебску і Смаленску, кляштар у Бярэсці.

## Сям’я 
Ад шлюбу з Евай Пац меў 4 сыноў і 3 дачок.

## Літаратура 
* Jan Paweł Gosiewski, Fundacje sakralne wojewody smoleńskiego Aleksandra Korwin Gosiewskiego, „Nasza Przeszłość” 139, 2023, c. 129–163. 
* 

## Спасылкі 
* gosiewski.pl

Аляксандр
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы смаленскія
Катэгорыя:Старосты маркаўскія
Катэгорыя:Старосты пунскія
Катэгорыя:Старосты купішскія
Катэгорыя:Рэферэндары вялікія літоўскія
Падскарбі вялікі літоўскі

100px|thumb|right|Герб падскарбія вялікага літоўскага

**Падскарбі вялікі літоўскі** (да Люблінскай уніі 1569 *падскарбі земскі літоўскі*) - дзяржаўны ўрад у Вялікім Княстве Літоўскім. Забяспечваў захаванне скарбу, выплачваў заробак войску, кантраляваў збор падаткаў і мыта, назіраў за дзейнасцю манетных двароў.

Засядаў у Сенаце Рэчы Паспалітай.

## Спіс вялікіх падскарбіяў літоўскіх 
## Гл. таксама 
* Падскарбіі надворныя літоўскія
* Вялікія падскарбіі каронныя
* Падскарбіі надворныя каронныя

Катэгорыя:Цэнтральныя ўрады Вялікага Княства Літоўскага