open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жэмчуг

**Жэмчуг**, таксама **Перл** — цвёрдыя вапняковыя ўтварэнні перламутравага рэчыва шарападобнай або няправільнай формы, якія развіваюцца ўнутры ракавін некаторых малюскаў (марскіх і прэснаводных).

## Назва 
Слова *жэмчуг* кітайскага паходжання.

## Апісанне 
Памерам ад дробных зярнят да галубінага яйца. Можа класіфікавацца як мінерал класа арганічных злучэнняў. Складзены пераважна з вуглякіслага кальцыю (арганіту). Колер белы, ружовы, жаўтаваты, іншы раз чорны, шэры, карычневы. Бляск характэрны перламутравы, вясёлкавы.

## Пашырэнне 
Утвараецца ў выніку раздражнення мантыі малюска якім-небудзь чужародным прадметам (пясчынкай, паразітам і інш.).
 
Здабываецца ў Чырвоным моры і Персідскім заліве, каля берагоў Шры-Ланкі, Японіі, Аўстраліі, Венесуэлы. Прэснаводны жэмчуг з даўніх часоў здабываўся ў Расіі, Шатландыі, Германіі, Кітаі, у краінах Паўночнай Амерыкі. Вырошчваецца штучна.

## Выкарыстанне 
Шануецца як каштоўны камень. Выкарыстоўваецца для вытворчасці ювелірных упрыгожванняў (каралі, брошкі, пярсцёнкі, жамчужнае шыццё), нярэдка ў спалучэнні з каштоўнымі металамі і камянямі.

## Літаратура 
* Геаграфічныя паняцці і тэрміны. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-085-8
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Арганічныя мінералы
Катэгорыя:Прадукты жывёльнага паходжання
Шпінель

**Шпінель** — рэдкі мінерал кубічнай сінгоніі з групы шпінелідаў, аксід магнію і алюмінія.

Шчыльнасць 3570—3720 кг/м³.

Назва мінерала запазычана з нямецкай мовы; нямецкае Spinell, відаць, паходзіць ад лацінскага слова spinella — памяншальнае ад spina 'шып, калючка', што звязана з характэрнай востраканцовай формай крышталёў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Шпінель у базе webmineral.com 
* Шпінель у базе catalogmineralov.ru 

Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Мінералы магнію
Катэгорыя:Вокіслы і гідравокіслы (мінералы)
Катэгорыя:Вокіслы (мінералы)
Андрадыт

**Андрадыт** — мінерал, сілікат з групы гранатаў. Названы ў гонар бразільскага мінералалога Жазэ Баніфацыя дэ Андрада е Сілва (парт. José Bonifácio de Andrade e Silva, 1763 - 1838).

## Спасылкі 
* Андрадыт у базе webmineral.com 
* Андрадыт і шмат фатаграфій

Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Меланіт

**Меланіт** (ад  - чорны) — мінерал, непразрыстая разнавіднасць андрадыта (дэмантоіда), чорнага колеру.

Адносіцца да групы гранатаў, утрымлівае TiO2.

Выкарыстоўваецца для ювелірных вырабаў, у якасці жалобных упрыгожванняў.

## Радовішчы 
У Расіі, Казахстане, Германіі (Кайзерштуле).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Катэгорыя:Мінералы тытану
Гранат (мінерал)

з Казахстана]] **Гранаты** (ад лац. Granatus — падобны да зерняў) — група мінералаў, якія прадстаўляюць сумесі двух ізаморфных шэрагаў: R2+3Al2(SiO4)3 і Ca3R3+2(SiO4)3. Агульная формула: R2+3 R3+2 [SiO4]3, дзе R2+ — Mg, Fe, Mn, Ca; R3+ — Al, Fe, Cr. Звычайна ў вузкім сэнсе пад гранатамі разумеюць толькі празрыстыя чырвоныя камяні альмандыны і піропы. Іх цёмна-чырвоныя крышталі нагадваюць зярняты «фінікійскага яблыка» — граната. Адсюль, верагодна, і назва каменя.

## Гл. таксама 
* Спесартын

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Берыл

{{Мінерал
 |Назва    =
 |Выява = Berillo.jpg
 |Подпіс     = Берыл з Джылгіта, Пакістан
 |Формула     = Al2[Be3(Si6O18)]
 |Колер        = Зялёны, сінявата-блакітны, жоўты, ружовы, белы
 |Колер рысы  = Белая
 |Бляск       = Шкляны
 |Празрыстасць= Празрысты, напаўпразрысты
 |Спайнасць   = Недасканалая па {0001}
 |Сінгонія    = Гексаганальная
 |Цвёрдасць   = 7,5 — 8
 |Злом       = 
 |Прымесь     = 
 |Шчыльнасць   = 2,6 — 2,9
 |Паказчык пераламлення =
}}
**Берыл** — мінерал з падкласа астраўных сілікатаў. Некаторыя з разнавіднасцяў берыла (напр. смарагд, аквамарын) адносяцца да каштоўных камянёў.

Назва ад грэчаскага слова βήρυλλος, якое прымянялася ў старажытнасці да любых відаў зялёных мінералаў.

Колер бледна-зялёны, ізумрудна-зялёны, вінна-зялёны, ружовы, сінявата-блакітны; бывае бясколерны. Бляск шкляны. Рысы не дае. Цвёрдасць 7,5—8. Спайнасць недасканалая. Злом няроўны. Шчыльнасць каля 2,7. Сінгонія гексаганальная. Прасвечвае або празрысты. Шасцівугольныя прызматычныя крышталі, друзы; характэрна вертыкальная штрыхоўка. Суцэльныя зярністыя масы. Разнавіднасці: ізумруд — ярка-зялёны, аквамарын — колеру марской хвалі і іншыя.

Радовішчы на Урале, у Забайкаллі, Казахстане і інш. Руда на берылій, адзін з найбольш лёгкіх металаў, які шырока прымяняецца ў якасці легіруючага рэчыва. Празрыстыя каляровыя рознасці выкарыстоўваюцца як каштоўныя камяні.

## Літаратура 
* 
* Мінералы, горныя пароды і глебы роднага краю: Кн. для настаўніка / У. Фядотаў, А. Цытленак. — Мн.: Нар. асвета, 1987. — 109, [2] c.

## Спасылкі 
* Берыл у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Мінералы берылія
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Піроп

**Піроп** (ад  — падобны да агню) — мінерал, сілікат з групы гранатаў. Сустракаецца ў кімберлітах (разам з алмазамі) і іншых ультраасноўных горных пародах.

Празрыстыя крышталі піропу з’яўляюцца каштоўнымі камянямі і выкарыстоўваюцца ў ювелірнай справе. Астатнія крышталі ўжываюцца ў якасці абразіўнага матэрыялу.

## Радовішчы 
Вядомы радовішчы піропу ў Чэхіі (Сярэднечэшскія горы), Расіі (Якуція), Лесота, Танзаніі, ЗША, Бразіліі, Аргенціне, Аўстраліі, Нарвегіі.

## Спасылкі 
* Піроп у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Мінералы магнію
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Урака (каралева Партугаліі)

**Урака Кастыльская** (, , 1186 або 1187 — ) — каралева Партугаліі.

## Біяграфія 
Урака была пятым дзіцем кастыльскага караля Альфонса Высакароднага і яго жонкі Элеаноры Англійскай. Яе сёстрамі былі каралева Берэнгарыя і Бланка Кастыльская, а братам — Энрыке I.

Дата нараджэння Уракі невядомая, упершыню яна згадваецца ў дароўнай Альфонса бургаскаму манастыру Санта Марыя дэ лас Уэльгас ад 28 мая 1187 г.

Па легендзе, інфанту жадалі выдаць замуж за Людовіка VIII, але Элеаноры Аквітанскай не спадабалася імя прынцэсы (Урака па-іспанску — «сарока»), і ў 1206 г. дзяўчына выйшла за партугальскага прынца Афонсу, які ўступіў на прастол у 1212 годзе. Кіравала сеньярыямі Торэш-Ведраш, Обідуш і Лафайнш.

Памерла ў 1220 г. у Каімбры, пахавана ў манастыры Алкабаса.

## Дзеці 
* **Саншу II** (1207—1248) — кароль Партугаліі.
* **Афонсу III** (1210—1279) — кароль Партугаліі.
* **Леанор** (1211—1231) — замужам за Вальдэмарам, прынцам Дацкім.
* **Фернанда** (1217—1246) — сеньёр Серпы.
* Вісентэ (1219) — памёр нованароджаным.

Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Партугаліі
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XIII стагоддзя
Спесартын

**Спесартын** — даволі распаўсюджаны мінерал, сілікат з групы гранатаў.

Сярод іншых гранатаў спесартыны вылучаюцца перш за ўсё колерам — іх крышталі маюць сакавітую аранжава-жоўтую, чырвона-аранжавую, жоўта-карычневую афарбоўку. Вылучаюць таксама разнавіднасць спесартына — эспесандыт, які мае альмандынавы складнік. У спесартыне часта назіраюцца дробныя газава-вадкія ўключэнні. Названы па мясцовасці Шпесарт у Баварыі, дзе быў упершыню выяўлены.

## Літаратура 
* Спессарти́н // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 2: М—Я / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 279—280.

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы марганцу
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Альмандын

**Альмандын** — самая цвёрдая і самая распаўсюджаная разнавіднасць чырвоных ці чырвона-фіялетавых гранатаў. Колер альмандынаў можа быць вішнёвым, малінавым, фіялетавым і бура-чырвоным. Рэдка сустракаюцца амаль чорныя альмандыны. Інтэнсіўнасць адцення залежыць ад колькасці злучэнняў жалеза. Большай цвёрдасцю ад альмандынаў адрозніваюцца толькі падобныя да іх па афарбоўцы рубіны. Назва мінерала з'яўляецца скажоным словам "Алабанда" - так у Малой Азіі называўся горад, дзе здаўна апрацоўваліся гэтыя камяні.

## Галерэя 

Image:Granat almandyn5 Madagaskar.jpg
Image:Almandingranate-Glimmerschiefer.jpg|у пародзе
Image:Granat almandyn Madagaskar.jpg
Image:Almandyn 1.jpg
Image:Almandyn 2.jpg
Image:Annite w-almandine Basic potassium iron aluminum silicate and fluoride Kawai Mine Ena shi Gifu Prefecture Japan 2083.jpg|у пародзе

## Гл. таксама 
* Каштоўныя камяні

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Адуляр

**Адуляр**, радзей **Месяцавы камень** — рэдкі мінерал групы каліевых палявых шпатаў, разнавіднасць нізкатэмпературнага артаклазу. Другая назва «месяцавы камень» дадзена за зіхатлівыя блакітныя пералівы (ірызацыю), прычынай якіх з’яўляецца тонкапластынчатая будова мінералу. Назва «адуляр» паходзіць ад гор Адула ў Швейцарыі, дзе былі ўпершыню знойдзеныя крышталі гэтага каменю.

## Гл. таксама 
* Дэкаратыўныя калекцыйныя мінералы
* Вырабны камень
* Палявыя шпаты

## Спасылкі 
* Характарыстыка адуляру 

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Палявыя шпаты
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Мінералы калію
Канстанцыя Кастыльская (каралева Францыі)

**Канстанцыя (Канстанс) Кастыльская** (каля 1140 — , Парыж) — інфанта Кастыльская і каралева Францыі, дачка Альфонса VII, караля Кастыліі і Леона, і Берэнгелы, дочкі Рамона Берэнгера III, графа Барселоны.

## Біяграфія 
[left|thumb|200px|Надмагільная пліта Канстанцыі Кастыльскай у базіліцы [абацтва Сен-Дэні|абацтвы Сен-Дэні.]]
Пасля разводу караля Францыі Людовіка VII з Аліенорай Аквітанскай у 1152 годзе (афіцыйнай прычынай разводу было блізкае сваяцтва), кароль ужо ў 1154 годзе абраў у якасці новай жонкі Канстанцыю. Пры гэтым ён знаходзіўся з Канстанцыяй у бліжэйшых роднасных адносінах, чым з Аліенорай, але Папа Рымскі Анастасій IV даў дазвол.

За час шлюбу Канстанцыя нарадзіла мужу дзвюх дочак і памерла ад родаў пры нараджэнні другой дачкі. Пахавана яна была ў абацтве Сен-Дэні. Кароль Людовік VII, які меў вялікую патрэбу ў сыне, ужо праз 5 месяцаў пасля яе смерці жаніўся ў трэці раз.

## Шлюб і дзеці 
Муж: з студзеня/ліпеня 1154 (Арлеан) '*Людовік VII *Малады*** (1120 — 18 верасня 1180), кароль Францыі з 1137
* **Маргарыта Французская** (1158—1197); 1-ы муж: з 1172 **Генрых (III) *Малады Кароль*** (1155—1183), герцаг Нармандыі; 2-й муж: з 1186 **Бела III** (каля 1148—1196), кароль Венгрыі
* **Адэль (Аліса) Французская** (4 кастрычніка 1160—1218/1221), графіня дэ Вексен; муж: з 1195 **Гільём IV *Тальва**' (каля 1179 — 4 кастрычніка 1221), граф дэ Панцье

## Спасылкі 
* Foundation for Medieval Genealogy: Людовік VII Французскі

Катэгорыя:Постаці Іспаніі
Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі
Катэгорыя:Памерлі пры родах
Рубін

**Рубін** ( — чырвоны), , — мінерал, разнавіднасць карунда, адносіцца да класа аксідаў, трыганальная сінгонія.

Цвёрдасць рубіну 9 адзінак па шкале Моаса, шчыльнасць 3,97—4,05 г/см³, тэмпература плаўлення 2020—2040 °C.

Ад чырвонай шпінелі адрозніваецца па форме крышталёў, у іншых выпадках з вялікай цяжкасцю, напр. пад мікраскопам. Чырвоную афарбоўку надае прымешка хрому. Чырвоныя карунды называюцца рубінамі, сінія — сапфірамі.

## Гл таксама 
* Карунд

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Вокіслы і гідравокіслы (мінералы)
Катэгорыя:Вокіслы (мінералы)
Хрызаліт

**Хрызалі́т** (ад стар.-грэч. χρυσός — золата і λίθος — камень) — мінерал, празрыстая ювелірная разнавіднасць мінерала алівіна падкласа астраўных сілікатаў, ад жоўта-зялёнага колеру да колеру *цёмны шартроз*, з характэрным залацістым адценнем. Адносіцца да каштоўных камянёў.

## Склад і паходжанне 
Ортасілікат жалеза-магнію (Mg,Fe)2SiO4. Утварае кароткаслупчатыя і прызматычныя крышталі, звычайна увянчаныя пірамідальнай галоўкай. Крохкі. Добра раствараецца ў кіслотах.

Ювеліры часта называюць яго па-французску — **перыдот**.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Каталог минералов 

Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінералы магнію
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Халцэдон

**Халцэдон** — напаўпразрысты мінерал, схаванакрышталічная тонкакудзелістая разнавіднасць кварца. Паўпразрысты або прасвечвае ў баках, колер самы розны, часцей ад белага да мядова-жоўтага. Утварае сфераліты, сфералітовыя скарынкі, псеўдасталактыты або суцэльныя масіўныя ўтварэнні. Цвёрдасць 6,5-7. Мае шмат разнавіднасцей, афарбаваных у розныя колеры: чырвоны (сердалік або карнеол), чырванавата-карычневы (сардэр), зялёны (хрызапраз), блакітнаваты (сапфірын), непразрысты цёмна-зялёны з ярка-чырвонымі плямамі ці палосамі (геліятроп) і іншыя. Выкарыстоўваецца ў ювелірных вырабах і як дэкаратыўны камень.

## Радовішчы 
Найбольш вядомыя радовішчы ў Бразіліі, Індыі, на Мадагаскары, ва Уругваі, Шатландыі (Грэй-Кілін, Паўднёвы Пертшыр), эфузіўныя масівы Закаўказзя, ва Украіне, у Расіі (Прымор'е).
Найстарэйшы цэнтр здабычы і апрацоўкі халцэдонаў знаходзіцца ў Германіі, вялікія радовішчы размешчаны ва Усходняй Сібіры ў Расіі, у Крыму, Шры-Ланцы, Аўстраліі, ЗША, Італіі, Польшчы і Чэхіі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вырабныя камяні
Катэгорыя:Разнавіднасці кварцу
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Вокіслы (мінералы)
Алівін

**Аліві́н** — пародаўтваральны мінерал, магнезіяльна-жалезісты сілікат з формулай (Mg,Fe)2[SiO4]. У складзе алівіну 8—12 (часам да 20) % FeO і 45—50 % MgO. Разнавіднасці — хрызаліт, гіяласідэрыт, фаяліт-гартаналіт.

## Уласцівасці 
Крышталізуецца ў рамбічнай сінгоніі. Утварае зярністыя, вострапрызматычныя крышталі. Колер аліўкава-зялёны, бутэлечна-зялёны, жоўты, карычневы, шэры. Бляск шкляны. Цвёрдасць 6,5—7 па шкале Моаса. Шчыльнасць 3000—4200 кг/м³. Крохкі.

## Паходжанне і распаўсюджанне 
Алівін з’яўляецца звычайным матэрыялам метэарытаў, знойдзены ў грунце Месяца. Зрэдку сустракаецца ў асадкавых пародах. З’яўляецца пародаўтваральным мінералам асноўных і ультраасноўных парод магматычнага паходжання.

## Гл. таксама 
* Хрызаліт
* Астэроід класа A

## Літаратура 
*  — С. 73.

## Спасылкі 
* Алівін у базе webmineral.com
* Оливин // Каталог Минералов

Катэгорыя:Мінералы магнію
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Пародаўтваральныя мінералы
Мафальда Савойская

**Мафа́льда** (Маці́льда) **Саво́йская** (, 1125 — 4 лістапада 1157) — першая каралева Партугаліі.

## Біяграфія 
Была дачкой графа Савойскага Амадэя III. У 1146 выйшла замуж за першага караля Партугаліі Альфонса I. Мела двор у Канавезешы. Нарадзіла семярых дзяцей, памерла параўнальна маладой (па некаторых даных, была забіта мужам з рэўнасці). Пахавана ў манастыры св. Крыжа ў Каімбры.

## Дзеці 
* Энрыке (1147—1157) — інфант-спадчыннік, памёр у дзяцінстве.
* Мафальда (1149—1160) — была заручана з Альфонсам II Арагонскім, памерла ў дзяцінстве.
* **Урака** (1151—1188) — каралева Леонская, жонка Фердынанда II
* **Саншу I** (1154—1211) — кароль Партугаліі.
* Жуан (1156) — памёр нованароджаным.
* **Тэрэза** (Мацільда, 1157—1218) — жонка Філіпа, графа Фландрскага і Эда III, герцага Бургундскага.
* Санша (1153—1159) — памерла ў маленстве.

## Партрэты і надмагілле 

Выява:Rainha_D._Mafalda_-_D_Afonso_Henriques_2.jpg
Выява:Maud of Savoy.jpg
Выява:Pt-coimbra-mosteiro-santacruz4.jpg

Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Партугаліі
Катэгорыя:Савойская дынастыя
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XII стагоддзя
Катэгорыя:Памерлі пры родах
Многашчацінкавыя чэрві

**Многашчацінкавыя чэрві** (*Polychaeta*) — клас кольчатых чарвей.

## Апісанне 
Даўжыня ад 2 мм да 3 м. Цела складаецца з мноства (да некалькіх соцень) кольцаў-сегментаў; у кожным з іх паўтараецца комплекс унутраных органаў. Сегменты тулава маюць прымітыўныя канечнасці (параподыі) са шматлікімі шчацінкамі (адсюль назва). 3 параподыямі часта звязаны галінастыя прыдаткі — шчэлепы; у некаторых многашчацінкавых чарвей іх ролю выконвае вяночак шчупальцаў.

## Пашырэнне 
Вядомы з кембрыю (каля 570 млн г. назад). Продкі малашчацінкавых чарвей. 25 атрадаў, каля 80 сямействаў, больш за 7 тыс. відаў. Сярод найбольш характэрных і вядомых прадстаўнікоў многашчацінкавых чарвей — нерэіды, афрадыты (марскія мышы), палола, пескажылы і інш.

Пашыраны ва ўсіх акіянах, некаторыя — у прэсных водах, на сушы — у подсціле трапічных лясоў. Большасць відаў — жыхары дна, трапляюцца да глыбіні 10 км, поўзаюць па грунце або закопваюцца ў мул. Многія жывуць у збудаваных з пяску ці іншага матэрыялу трубачках рознай формы, інкруставаных пясчынкамі або насычаных
вапнай і прымацаваных да скал або цел іншых марскіх жывёл (серпула).

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца дэтрытам; многія драпежнікі, нярэдка каменсалы, зрэдку паразіты.

Паколькі сярод многашчацінкавых чарвей пераважаюць свабоднажывучыя рухомыя драпежныя жывёлы, у іх узнікла неабходнасць арыентавацца ў зменлівым асяроддзі пражывання. Гэта садзейнічала развіццю ў іх шэрагу характэрных асаблівасцей будовы. Так, усе яны маюць добра развіты галаўны аддзел, на якім размешчаны вочы, датыкальныя вусікі
Яны актыўна перамяшчаюцца з дапамогай лопасцепадобных вырастаў са шматлікімі шчацінкамі па баках кожнага сегмента. Рухаючы імі, кальчацы актыўна плаваюць або поўзаюць па дне. На спінной частцы лопасцей у некаторых відаў развіліся скурныя вырасты, пранізаныя густой сеткай крывяносных капіляраў — жабры.

Усе многашчацінкавыя чэрві — раздзельнаполыя жывёлы. Самкі выдзяляюць яйцы ў ваду, дзе адбываецца апладненне. З яец развіваецца рухомая лічынка трахафора. Яна жыве ў тоўшчы вады, плавае і паступова ператвараецца ў дарослую жывёлу.

## Літаратура 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд., дап. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 222 с.: іл. ISBN 978-985-03-1367-6.

Катэгорыя:Кольчатыя чэрві
Катэгорыя:Класы жывёл
Малашчацінкавыя чэрві

**Малашчацінкавыя чэрві, алігахеты** (*Oligocheata*) — падклас кольчатых чарвей.

Вядома каля 27 сямействаў, больш за 5 тыс. відаў. Пашыраны ўсюды, жывуць у глебе, прэсных вадаёмах, каля 200 відаў марскія. На Беларусі 8 сямействаў, больш за 60 відаў; найбольш трапляюцца , , , , , , , .

Даўжыня ад 0,5 мм да 3 м. Цела цыліндрычнае, злёгку сплошчанае або чатырохграннае, складаецца з 5 — 600 членікаў (сегментаў), на кожным з іх (акрамя ротавага) 4 пучкі шчацінак рознай формы.

Кормяцца пераважна расліннымі рэшткамі, ёсць драпежнікі і эктапаразіты.

Пераважна гермафрадыты, некаторым уласціва бясполае і вегетацыйнае размнажэнне. Яйцы развіваюцца ў кокане. Развіццё прамое. Здольныя да рэгенерацыі.

Удзельнічаюць у мулаўтварэнні і мінералізацыі асадкаў у прэсных вадаёмах, уплываюць на структуру глеб, садзейнічаюць самаачышчэнню вадаёмаў. Некаторыя — прамежкавыя і рэзервуарныя гаспадары ўзбуджальнікаў гельмінтозаў дзікіх і свойскіх жывёл. Корм для рыб, птушак, землярыек, кратоў і інш.

## Зноскі 
Катэгорыя:Кольчатыя чэрві
Турмаліны

**Турмаліны** — падгрупа мінералаў з групы боразмяшчальных алюмасілікатаў, складаныя борасілікаты пераменнага складу.

Пад такой назвай упершыню мінерал прывезлі (1703) з партыяй каштоўных камянеў з Цэйлона ў Амстэрдам. Вельмі складаныя па хімічнаму складу.

## Асноўныя характарыстыкі 
Турмалін пераўзыходзіць усе мінералы (у тым ліку і каштоўныя камяні) па разнастайнасці фарбаў. Асаблівасцю з’яўляецца тое, што крышталі рэдка афарбаваны аднародна. Асобныя іх часткі маюць разнастайную, часта кантрасную афарбоўку. Часам у разрэзе крышталю можна ўбачыць зоны розных кантрасных колераў. Бляск шкляны. Рыса белая. Цвёрдасць 7—7,5. Спайнасць недасканалая. Злом няроўны. Шчыльнасць 2,9—3,3. Сінгонія трыганальная. Крышталі валодаюць двухпраламленнем.

Прызматычныя крышталі з папярочным сячэннем у выглядзе выпуклага трохвугольніка. Слупкаваты, палкападобны, ігольчаты, блытана-валакністы, радыяльна-прамяністы. Зярністыя шчыльныя масы.

## Разнавіднасці 
 турмаліны]]
Ружова-чырвоны рубеліт — найбольш вядомая разнавіднасць турмаліну. Бясколерны, рэдкі мінерал ахраіт, індыга-сіні індыгаліт, фіялетава-чырвоны сібарыт, чорны непразрысты шэрл і інш.

## Радовішчы 
Радовішчы шырока распаўсюджаны і шматлікія. Найбольш вядомыя знаходзяцца на Шры-Ланцы, Мадагаскары, у Мазамбіку (паліхромныя і чырвоныя турмаліны), Бразіліі (штаты Мінас-Жэрайс, Баія), М’янма, Анголе, Аўстраліі, Індыі, ПАР, Канадзе (правінцыя Антарыа), ЗША (штаты Каліфорнія, Мэн, Каларада), Італіі (в. Эльба), Швейцарыі, Расіі (Урал, Забайкалле).

Ювелірны турмалін вядомы ў Афганістане (Нурыстан): у радовішчах Дарае-Піч, Канакан, Джаба, Чармакс, Кантыва, Манданеша, Цоцум, Муалеві, Папру.

## Выкарыстанне 
Выкарыстоўваецца для атрымання бору, у радыётэхніцы, у ювелірнай справе.

## Літаратура 
* Мінералы, горныя пароды і глебы роднага краю: Кн. для настаўніка / У. Фядотаў, А. Цытленак. — Мн.: Нар. асвета, 1987.
* 

## Спасылкі 
* Відэасюжэт пра турмалін 

Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінералы бора
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Кубічная сінгонія

У крышталяграфіі **кубічная сінгонія** — адна з сямі сінгоній. Элементарная ячэйка крышталя кубічнай сінгоніі вызначаецца трыма вектарамі роўнай даўжыні, перпендыкулярнымі адзін аднаму. 

У кубічнай сінгоніі існуе тры віду рашотак Бравэ: прымітыўная, аб'ёмна-цэнтраваная і гранецэнтраваная.

У ніжэйстаячай табліцы прыведзена іх міжнароднае абазначэнне, абазначэнне паводле Шонфлісса і прыклад.

## Гл. таксама 
* Трохклінная сінгонія
* Манаклінная сінгонія
* Рамбічная сінгонія
* Тэтраганальная сінгонія
* Гексаганальная сінгонія

Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Катэгорыя:Крышталяграфія
Катэгорыя:Сіметрыя
П’яўкі

**П’яўкі** (*Hirudinea*) — падклас беспазваночных жывёл тыпу кольчатых чарвей.

## Апісанне 
Даўжыня ад 0,2 да 30 см. Цела плоскае, радзей цыліндрычнае, з 33 сегментаў. Афарбоўка чорная, карычневая, зеленаватая і інш. Вачэй 1-5 пар. 2 прысоскі. На пярэднім аддзеле кішэчніка некаторыя віды маюць сківіцы або хабаток.

## Пашырэнне 
Падзяляецца на 3 атрады, 5 сямействаў, каля 400 відаў.

Пашыраны па ўсім свеце. Жывуць у прэсных водах (у т.л. многія віды ў забруджаных вадаёмах), некаторыя — у морах, на сушы (у вільготнай глебе). На Беларусі больш за 10 відаў глотачных п’явак, плоскіх п’явак, рыбіных п’явак і інш.

## Асаблівасці біялогіі 
Поласць цела накшталт сістэмы лакун. Мускулатура развіта. Ёсць нервовая і крывяносная сістэмы. Дыхаюць пераважна скурай, іншыя маюць дыхальныя пузыркі або жаберныя вырасты.

Драпежнікі (кормяцца дробнымі беспазваночнымі) і паразіты (кормяцца крывёю рыб, вадаплаўных птушак, млекакормячых). Слінныя залозы паразітычных п’явак выдзяляюць гірудзін, які перашкаджае згусанню крыві.

Гермафрадыты. Размнажэнне полавае, апладненне ўнутранае. Развіццё без ператварэння. Яйцы адкладваюць у коканы на дно, водныя расліны, камяні, у вільготную глебу на берагах вадаёмаў і інш.

П’яўкі могуць быць прамежкавымі, рэзервуарнымі і канчатковымі гаспадарамі розных паразітаў. Корм для некаторых рыб, хахулі.

## Выкарыстанне 
П'яўка медыцынская выкарыстоўваецца для кровапускання (гірудатэрапіі) пры тромбафлебітах і гіпертанічнай хваробе.

## Літаратура 
* *Гігіняк Ю.* П’яўкі // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мінск: БелСЭ, 1985.
* *Чумакоў Л.* Ракі. Малюскі. П’яўкі: Таямнічыя жыхары вадаёмаў. Нарысы. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2007. — 73 с.: іл. — (Зямля мая). ISBN 978-985-02-0966-5
Раўхтапаз

**Раўхтапаз** (ад  — дым і  — тапаз), сінонімы — **дымчаты кварц** і **дымчаты хрусталь** — разнавіднасць кварца. Нягледзячы на назву, зусім не мае дачынення да тапаза.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Разнавіднасці кварцу
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Рэнэ Антуан Рэамюр

**Рэнэ Антуан Рэамюр** (;  — ) — французскі прыродазнавец, член Парыжскай АН (1708).

Асноўныя працы ў галіне фізікі, заалогіі і інш. У 1730 апісаў вынайдзены ім спіртавы тэрмометр, шкала якога пазначалася кропкамі кіпення і замярзання вады і была падзелена на 80 градусаў (гл. Градус Рэамюра). У вобласці заалогіі асвятліў пытанні біялогіі грамадскіх насякомых і тлей, адносіны насякомых да раслін; удакладніў функцыі асобін пчалінай сям'і.

## Гл. таксама 
* Градус Рэамюра

## Літаратура 
* Réaumur R. A. F. «L'art de convertir le fer forgé en acier et l'art d'adoucir le fer fondu». — Paris. 1722.

Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Энтамолагі Францыі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Памерлі ў дэпартаменце Маен
Эхіўрыды

**Эхіўры**, Эхіўры́ды (*Echiura* або *Echiurida*) — тып марскіх беспазваночных, таксама разглядаюцца як клас або падклас кольчатых чарвей.

## Апісанне 
Каля 150 відаў. Пашыраны ў морах. Жывуць на дне, у грунце.

Даўжыня 5 — 185 см. Цела цыліндрычнае, несегментаванае. Доўгім (да 1 м) неўцяжным хабатком, укрытым раснічкамі, падганяюць корм да рота.

Раздзельнаполыя. 3 яйца выходзіць лічынка — трахафора. У некаторых (напр. *Bonellia*) выяўлены палавы дымарфізм.

## Гл. таксама 
* Urechis unicinctus

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Тыпы жывёл
Тапаз

{{Мінерал
|Назва = 
|Выява = TopazeRose2.jpg
|Подпіс = Неапрацаваны
тапаз 
|Формула =
Al2[SiO4](F,OH)2 
|Колер = Бясколерны, залаціста-жоўты, бледна-блакітны, жоўты,
жаўтлява-карычневы, фіялетава-чырвоны, ружовы 
|Колер рысы = Белая 
|Бляск = Шкляны
|Празрыстасць= Празрысты 
|Спайнасць = Дасканалая па {001} 
|Сінгонія = Рамбічная
|Цвёрдасць = 8
|Злом = Ракавісты
|Прымесь = Fe2+, Fe3+, Ti, Cr, V 
|Шчыльнасць = 3,49—3,57
|Паказчык пераламлення = 1,606—1,638
}}
**Тапа́з** (ад ) — напаўкаштоўны камень, мінерал з групы астраўных сілікатаў алюмінію (Al2(SiO4)(F, OH)2). Дамешкі Fe2+, Fe3+, Ti, Cr, V і інш. Фтору мае да 17 %.

Крышталізуецца ў рамбічнай сінгоніі, ромба-біпірамідальны від сіметрыі. Колер блакітны, жоўты, фіялетавы, аранжавы, ружовы, бясколерны, часта празрысты. Пад уздзеяннем іанізавальнага выпраменьвання тапаз афарбоўваецца ў дымчаты, цёмна-жоўты і чырвоны колер. Цвёрдасць 8 па шкале Моаса. Шчыльнасць 3,49—3,57 (3,4—3,64) г/см³.

## Паходжанне і радовішчы 
Тапаз мае пнеўматаліта-гідратэрмальнае паходжанне. Трапляецца ў гранітных пегматытах і грэйзенах, часта ў россыпах, разам з палявым шпатам, кварцам, турмалінам, берылам, флюарытам, слюдамі і інш. Радовішчы маюцца ў Афганістане, Бразіліі, Пакістане, Расіі (Урал, Забайкалле), Японіі, на Мадагаскары, Украіне.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Топаз // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 2: М—Я / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 329.

## Спасылкі 
* Тапаз у базе webmineral.com
* Топаз в библиотеке Московского Геммологического центра

Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Пародаўтваральныя мінералы
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінералы фтору
Уільям Гільберт

**Уільям Гільберт** (, 24 мая 1544, Колчэстэр, графства Эсэкс — 30 лістапада 1603, Лондан) — англійскі фізік, прыдворны ўрач Лізаветы I і Якава I. Вывучаў магнітныя і электрычныя з’явы, першым увёў тэрмін «электрычны».

Вучыўся ў Кембрыджы і Оксфардзе. Быў прыдворным урачом каралевы Лізаветы I. У 1600 ввдаў кнігу «Аб магніце, магнітных целах і вялікім магніце — Зямлі…», дзе прапанаваў тэорыю магнітных і электрычных з’яў. Даказаў, што Зямля мае магнітнае поле, падобнае на поле намагнічанага жалезнага шара, і выказаў меркаванне, што яе магнітныя полюсы супадаюць з геаграфічнымі. Выступаў з крытыкай вучэння Арыстоцеля, падтрымліваў геліяцэнтрычную сістэму М. Каперніка.

Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Фізікі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Медыкі XVI стагоддзя
Нефрыт (камень)

**Нефрыт** — мінерал класа сілікатаў, мікравалакністая разнавіднасць актыналіта, якая складаецца ў асноўным са зблытаных валокнаў амфіболаў — Ca2(Mg,Fe)5Si8O22(OH)2. 

## Назва 
Назва паходзіць ад  — нырка, у сувязі з падабенствам да ныркі.

## Апісанне 
Крышталізуецца ў манакліннай сінганіі. Трапляецца ў выглядзе шчыльнага агрэгата найтанчэйшых пераплеценых валокнаў, чым абумоўлена яго вязкасць і трываласць. Колер аліўкава-, яблычна-, травяна-, цёмна-зялёны, радзей шэры, белы, чорны, вельмі рэдка — чырвоны. Размеркаванне колеру воблачна-плямістае.  

Цвёрдасць 5,5—6,5. Шчыльнасць 2,9—3 г/см³. 

Добра паліруецца. З прычыны выключна высокай вязкасці абломкі нефрыту вельмі складана раскалоць на кавалкі. Трываласць нефрыту параўнальная з добрымі гатункамі сталі.

## Выкарыстанне 
Радовішчы прымеркаваны да серпенцінітаў, радзей да даламітавых мармураў, валуны і галька здабываюцца з россыпаў. 

Каштоўны ювелірна-вырабны камень.

## Гл. таксама 
* Жад

## Літаратрура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вырабныя камяні
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Катэгорыя:Мінералы магнію
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Нефрыт (захворванне)

**Нефрыт** — група запаленчых захворванняў нырак з розным этыёпатагенезам, кожнае з якіх мае сваю патамарфалагічную і клінічную спецыфіку. Да нефрыту адносяцца лакальныя або дыфузныя праліфератыўныя або дэструктыўныя працэсы, якія ўцягваюць нырачныя клубочкі, канальчыкі або інтэрстыцыяльную нырачную тканку. Па паходжанні адрозніваюць першасныя нефрыты (першасная паталогія нырак) і другасныя нефрыты (якія ўзнікаюць у сувязі з іншым паталагічным працэсам - цукровым дыябетам, амілаідозам, сістэмнымі захворваннямі злучальнай тканкі, міеломнай хваробай і інш.)

## Гл. таксама 
* Паранефрыт

Катэгорыя:Захворванні нырак
Катэгорыя:Нефралогія
Эўклаз

**Эўклаз** (ад  — добра і κλάσις — пералом, разбіванне) — рэдкі мінерал класа сілікатаў, сілікат алюмінія і берылія.

Упершыню эўклаз быў апісаны ў 1792 годзе французскім мінералогам Р. Ж. Гаюі.

## Радовішчы 
Сустракаецца ў пегматытах і ў россыпах. Самае вядомае радовішча знаходзіцца ў Бразіліі (Ору-Прэту). Таксама маюцца радовішчы ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга, Зімбабвэ, Танзаніі, Мазамбіку, Індыі, Італіі (Бальцана), Аўстрыі (Раўнарыс), Расіі (Урал, Якуція).

## Спасылкі 
* Эўклаз у базе мінералаў
* Уласцівасці эўклазу

Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Мінералы берылію
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Джон Слоан

**Джон Фрэнч Слоан** (; , Лок-Хейвен, штат Пенсільванія — , Хановер, штат Нью-Гэмпшыр) — амерыканскі мастак-імпрэсіяніст.

Спачатку праявіў сябе як графік, працаваў ілюстратарам і карыкатурыстам, паралельна ўвечары вучыўся ў Пенсільванскай школе вытанчаных мастацтваў у Філадэльфіі. Пад уплывам творчасці свайго настаўніка, мастака Роберта Хенры пераходзіць да алейнага жывапісу, узорам для Дж. Слоана становіцца жывапіс Эдуарда Манэ, а затым Вінцэнта ван Гога, Пабла Пікаса, Анры Маціса.

У 1904 годзе мастак пераязджае ў Нью-Ёрк, селіцца на Манхэтэне, а праз некалькі гадоў — сярод мастакоў Грынвіч-Вілідж. У 1906 годзе ён пачынае выкладаць у нью-ёркскай Школе мастацтваў. Сярод яго вучняў — Джордж Уэслі Белоўз, Эдвард Хопер, малодшы сын Шалом-Алейхема, мастак Норман Райбен.

Тэмай карцін Дж. Слоана было штодзённае жыццё нью-ёркскага мегаполіса; адзін з прыкладаў яго творчасці — карціна «Тры гадзіны раніцы». Ствараў амаль выключна фігуратыўны жывапіс.

## Літаратура 
* «Die Welt der Malerei», Gütersloh-Amstelveen 1997

Катэгорыя:Мастакі ЗША
Эдвард Хопер

**Эдвард Хопер** (Edward Hopper; , , штат Нью-Ёрк — , ) — папулярны амерыканскі мастак, бачны прадстаўнік амерыканскага жанравага жывапісу.

## Літаратура 
* Wells, Walter. Silent Theater: The Art of Edward Hopper (London/New York: Phaidon, 2007). Winner of the 2009 Umhoefer Prize for  Achievement in the Arts and Humanities.
* Levin, Gail. Edward Hopper: An Intimate Biography (New York: Knopf, 1995; Rizzoli Books, 2007)
* Эдвард Хопер у электроннай бібліятэцы Google

## Спасылкі 
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Мастакі ЗША
Катэгорыя:Прэцызіянізм
Рэнэ Жуст Гаюі

**Рэнэ Жуст Гаюі** (, больш дакладнае вымаўленне: Аюі; 28 лютага 1743, Сен-Жуст-ан-Шасэ — 1 чэрвеня 1822, Парыж) — французскі мінералог, стваральнік навуковай крышталяграфіі.

## Працы 
* *Essai d’une théorie sur la structure des crystaux* (1784) BNF
* ''Exposition raisonné de la théorie de l'électricité et du magnétisme, d’après les principes d'Æpinus* (1787) BNF
* *De la structure considérée comme caractère distinctif des minéraux* (1793)
* *Exposition abrégé de la théorie de la structure des cristaux* (1793) BNF
* *Extrait d’un traité élémentaire de minéralogie* (1797)
* *Traité de minéralogie* (5 vols, 1801) BNF: Vol 1 Vol 2 Vol 3 Vol 4 Vol 5
* *Traité élémentaire de physique* (2 vols 1803, 1806); Quatrième édition, 1855
* *Tableau comparatif des résultats de la cristallographie, et de l’analyse chimique relativement à la classification des minéraux* (1809) BNF
* *Traité des pierres précieuses* (1817) BNF
* *Traité de cristallographie '' (2 vols, 1822) Google Books

## Літаратура 
* Christine Blondel, " Haüy et l'électricité : de la démonstration spectacle à la diffusion d’une science newtonienne ", dans Revue d’histoire des sciences, vol. 50, 1997, p.&nbsp;265—282 [texte intégral]
* hauy2022.free.fr (Bicentenaire de la mort de René-Just Haüy — Bicentennial of the death of René-Just Haüy)
* Farges, François; Kjellman, Johan, *Bicentenaire de la disparition de René-Just Haüy..*. Le Règne Minéral 165, pp.&nbsp;7–42, 2022.

Катэгорыя:Крышталёграфы
Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пер-Лашэз
Цыркон

{{Мінерал
 |Назва    =
 |Выява = Zircão.jpeg
 |Подпіс     = Крышталь цыркону з Бразіліі
 |Формула     = ZrSiO4
 |Колер        = Карычневы, чырванавата-карычневы, бясколерны, шэры, зялёны
 |Колер рысы  = Белая
 |Бляск       = Алмазны
 |Празрыстасць= Празрысты, напаўпразрысты, непразрысты
 |Спайнасць   = Недасканалая па {100}
 |Сінгонія    = Тэтраганальная
 |Цвёрдасць   = 7,5
 |Злом       = 
 |Прымесь     = 
 |Шчыльнасць   = 4,6—4,7
 |Паказчык пераламлення =
}}
**Цыркон** (, ад , заргун — залацісты) — мінерал падгрупы астраўных сілікатаў, сілікат цырконію **ZrSiO4**, змяшчае, як правіла, 1-4% гафнію, які ізаморфна замяшчае цырконій у крышталічнай рашотцы. Разнавіднасць цыркону з утрыманнем марганцу — гіяцынт.

## Няправільнае ўжыванне тэрміна 
Даволі часта, асабліва ў выпадку імпартаваных ювелірных вырабаў, словам «цыркон» памылкова называюць кубічны дыяксід цырконію (фіяніт).

## Спасылкі 
* Цыркон у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы цырконія
Катэгорыя:Метаміктныя мінералы
Майстар Павал з Левачы

**Майстар ПАВАЛ з Левачы** (па-славацку: *Majster Pavol z Levoče*) — познегатычны разьбяр і мастак, які працаваў на землях сённяшняй Славакіі на мяжы 15-16 стст.

Нарадзіўся ў другой палове 15 ст. Памёр паміж 1537, калі яшчэ згадваецца ў дакументах, і 1542, калі згадваецца ўжо ягоная ўдава. Праўдападобна, належаў да кракаўскага разьбярскага цэха. З прычыны падабенства стыляў выказвалася гіпотэза, што майстар Павал быў вучнем Віта Ствоша.

Катэгорыя:Скульптары
Абу-Гараб

**Абу-Гараб** — пірамідальны храм сонечнага бога Ра ў старажытнаегіпецкім Мемфісе, на беразе Абусірскага возера. Гісторыкі прымяркоўваюць яго ўзвядзенне да кіравання фараона Ніўсера (2400-я гады да н. э.), які актыўна добраўпарадкоўваў бліжэйшыя кварталы Мемфіса. Помнік быў упершыню грунтоўна даследаваны нямецкімі спецыялістамі з Егіпецкага музея ў 1898–1901 гадах.
у (1907)]]

Храм складаўся з дзвюх частак — дольнай і горнай. Першая з іх у наш час затоплена і мала даступная для археалагічнага даследавання. Адметнымі рысамі храма былі абеліск і дзевяць рэзервуараў невядомага прызначэння (магчыма, выкарыстоўваліся для збору ахвярнай крыві). На сценах храма намаляваны хеб-сед Ніўсеры і стварэнне свету богам Ра. З паўднёвага боку Абу-Гараба вучоныя выявілі сонечную ладдзю.

Катэгорыя:Храмы Старажытнага Егіпта
Катэгорыя:Некропалі Старажытнага царства
Гіпастыльная зала

thumb
**Гіпастыль** (от  — які падтрымліваецца калонамі) — у архітэктуры Старажытнага Усходу (Егіпет, Іран) вялікая зала храма ці палаца са шматлікімі, рэгулярна пастаўленымі калонамі.

Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Егіпта
Сакара

thumb|275px|Найстаражытнейшыя егіпецкія піраміды
thumb|left|Размяшчэнне пірамід
**Сакара** () — паселішча ў Егіпце, прыкладна ў 30 км на поўдзень ад Каіра, дзе знаходзіцца найстаражытнейшы некропаль адной са сталіц старажытнага Егіпта — Мемфіса.

Працягласць мемфіскага некропаля з поўначы на поўдзень — сем кіламетраў; шырыня 1500—500 м. Усяго царскіх пірамід — адзінаццаць, пераважна 6-й дынастыі, сярод іх вылучаюцца пахаванні фараонаў Цеці, Пепі I і Пепі II. Цэнтральнае збудаванне — ступеньчатая піраміда Джосера, фараона 3-й дынастыі. Цароў тут хавалі яшчэ ў часы 2-й дынастыі, а першыя мастабы адносяцца да часоў 1-й дынастыі.

Хоць пасля Пепі II фараонаў у Сакары не хавалі, пахаванні меней важных асоб працягваліся тут ва ўсе наступныя перыяды, аж да рымскай эпохі. Военачальнік Харэмхеб падрыхтаваў тут для сябе грабніцу яшчэ да таго, як стаў фараонам. Адна з цікавых рыс некропаля — Серапеум, па дарозе да якога ў эліністычныя часы былі расстаўлены статуі вялікіх грэчаскіх філосафаў.

Раскопкі ў Сакары ажыцяўляліся ўвесь час; сістэматычна павёў справу Марыет, дом якога захоўваецца ў паўночнай частцы пустыні. Як ні дзіўна, велізарная сістэма пахавальных камер у наваколлях Ступеньчатай піраміды была выяўлена толькі ў 1924 г. У 2006 г. на тэрыторыі некропаля з’явіўся музей Імхатэпа.

14 лістапада 2020 года паведамлена аб выяўленні на тэрыторыі масіўнага пахавання не менш за 100 старажытных трун і 40 пазалочаных статуй. У некаторых маляўнічых запячатаных саркафагах, якія былі пахаваны больш за 2500 гадоў таму, меліся муміі, загорнутыя ў тканіну. Знаходкі адносяцца да дынастыі Пталемеяў, якая кіравала Егіптам прыблізна з 320 г. да 30 г. да н.э. і позняга перыяду — з 664 па 332 г. да н.э. Імправізаваная экспазіцыя з’явілася ля падножжа піраміды Джосера.

## Гл. таксама 
* Сакарскі спіс — адзін з найстаражытнейшых захаваных дакументаў гістарычнага зместу
* «Птушка з Сакары» — адна з вядомых знаходак, зробленых у Сакары

## Спасылкі 
* Сакара на Wikimapia
* http://www.egyptology.ru/sites/Saqqara.htm

Катэгорыя:Геаграфія Старажытнага Егіпта
Катэгорыя:Некропалі Старажытнага царства
Пёкінг

**Пёкінг** () — паселішча ў зямлі Баварыя на поўдні Германіі з насельніцтвам каля 5,7 тыс. чалавек. Месца смерці кінарэжысёра Лені Рыфеншталь. Тут жа пражываў кіраўнік аўстрыйскага імператарскага дома — кронпрынц Ота фон Габсбург.

## Спасылкі 
* www.poecking.de

Катэгорыя:Камуны Баварыі
Храм

[thumb|[Сабор Парыжскай Божай Маці]]
**Храм** — архітэктурнае збудаванне, прызначанае для здзяйснення набажэнстваў і рэлігійных абрадаў.

У хрысціянскай, іўдзейскай і ў большасці паганскіх рэлігійных традыцый **храмам** можа быць прызнана не любое культавае збудаванне, але толькі тое, у якім знаходзіцца ахвярнік і ў якім абавязкова павінна прыносіцца ахвярапрынашэнне.

У хрысціянстве традыцыйна прынята зваць **храмам** толькі тое архітэктурнае збудаванне, у якім ёсць алтар і здзяйсняецца еўхарыстыя — бяскроўнае ахвярапрынашэнне, а тыя збудаванні, дзе не здзяйсняецца ахвярапрынашэнне, прынята зваць капліцай.

У іўдаізме можа быць толькі адзін Іерусалімскі Храм на ўсім зямным шары. У іўдзеяў афіцыйна няма храма, а сінагога ў іўдаізме не з'яўляецца храмам і шмат у чым падобная па функцыях з хрысціянскай капліцай.

У ісламе традыцыйна адсутнічае храм, а мусульманская мячэць шмат у чым падобная па функцыях з іўдзейскай сінагогай і з хрысціянскай капліцай.

## Спасылкі 
*
Катэгорыя:Хрысціянства
Дыялекты беларускай мовы

Беларуская народна-дыялектная мова падзяляецца вучонымі на два асноўныя дыялекты, паўночна-ўсходні дыялект і паўднёва-заходні дыялект, падзеленыя пераходнымі сярэднебеларускімі гаворкамі. Гаворкі беларускай народна-дыялектнай мовы адрозніваюцца адна ад адной лексікай, характарам акання, наяўнасцю цвёрдага «Р» ва ўсякім становішчы або ў пэўных умовах, або змешваннем цвёрдага «Р» з мяккім, наяўнасцю або адсутнасцю дыфтонгаў, дзекання і цекання, змешвання «Ч» і «Ц» і г. д., а таксама ўяўляюць змешаныя гаворкі па суседстве з украінскімі, паўночна- і паўднёварускімі.

Вялікі ўклад у вывучэнне асаблівасцей гаворак беларускай мовы ўнёс акадэмік Расійскай Імператарскай Акадэміі навук Яўхім Карскі. Пасля Другой сусветнай вайны Інстытутам мовазнаўства Акадэміі навук БССР сумесна з Беларускім дзяржаўным універсітэтам і педагагічнымі інстытутамі савецкай рэспублікі было арганізавана падрабязнае і сістэматычнае вывучэнне гаворак беларускай мовы ў дзяржаўных межах БССР. На аснове сабраных матэрыялаў быў складзены падрабязны «Дыялекталагічны атлас беларускай мовы», не ўсе мовы свету і нават не ўсе мовы Еўропы маюць такія навуковыя працы ў галіне дыялекталогіі.

У Беларусі таксама існуе такая з’ява, як *трасянка*. Гэта — размоўная мова з пераважна рускай лексікай, але беларускай граматыкай і фанетыкай. Утварылася трасянка ў выніку змешвання народна-дыялектнай беларускай мовы з сучаснай рускай літаратурнай мовай. Адзначаецца, што трасянка пранікае і ў публіцыстыку. Літаратурная беларуская мова выкарыстоўваецца галоўным чынам гарадской інтэлігенцыяй; вялікая частка гарадскога насельніцтва карыстаецца сучаснай рускай літаратурнай мовай.

## Класіфікацыя беларускіх дыялектаў 
Для беларускай мовы вылучаюць наступныя асноўныя групы дыялектаў:

* Паўночна-ўсходні дыялект — Віцебская вобласць, паўночны ўсход і цэнтральная частка Магілёўскай вобласці
** Віцебская група гаворак — усход Віцебскай вобласці
** Полацкая група гаворак — заходняя і цэнтральная часткі Віцебскай вобласці і паўночны захад Магілёўскай вобласці
** Усходнемагілёўская група гаворак — усход і частка цэнтра Магілёўскай вобласці
* Сярэднебеларускія дыялекты — паласа праз поўнач Гродзенскай, цэнтр Мінскай, паўднёвы захад Магілёўскай і паўночны ўсход Гомельскай абласцей
* Паўднёва-заходні дыялект — Гродзенская вобласць, поўдзень Мінскай вобласці і Гомельскай вобласці
** Гродзенска-баранавіцкая група гаворак— Гродзенская вобласць і поўнач Брэсцкай вобласці
** Слуцкая група гаворак — поўдзень і паўднёвы ўсход Мінскай вобласці, Гомельская вобласці
** Мазырская група гаворак — поўдзень Гомельскай вобласці
* Палеская група дыялектаў — паўднёвы захад Брэсцкай вобласці

## Гл. таксама 
* Заходнепалеская мова
* Гальшанская мова
* Беларускі арабскі алфавіт
* Трасянка

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія
Хатшэпсут

**Хатшэпсут** (1490/1489-1468 да н.э., 1479-1458 да н.э. або 1504-1482 да н.э.) — жанчына-фараон XVIII дынастыі, якая правіла Егіптам у часы Новага царства. Да ўзыходжання насіла тое ж імя (Хатшэпсут, гэта значыць "Першая сярод высакародных"), якое не было зменена пры ўзыходжанні на трон (хоць крыніцы называюць яе тронным іменем **Мааткара** — Маатэн-Ка-Ра).

## Гл. таксама 
* Фараон
* Тутмос III
* Пунт 
* Сенмут
* Інені

## Бібліяграфія 
* *Desroches Noblecourt Ch. La Reine Mystérieuse: Hatshepsout. — Paris, 2002.*
* *Ratie S. La Reine Hatschepsout. Sources et Problemes. Leyden, 1979.*
* *Tyldesley J. Hatchepsut: The Female Pharaoh. — Penguin Books, 1998.*
* *Wells E. Hatshepsut. — Double Day, 1969.*

## Спасылкі 
* Нараджэнне царыцы Хатшэпсут. Тэксты з Дэйр эль-Бахры.

Катэгорыя:Фараоны васямнаццатай дынастыі
Катэгорыя:Царыцы Старажытнага Егіпта
Катэгорыя:Рэгенты
Катэгорыя:Фараоны паводле алфавіта
Гастон Масперо

**Гастон Каміль Шарль Масперо** (;  — ) — французскі егіптолаг.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Парыжы ў сям’і выхадцаў з Італіі. З 14 гадоў цікавіўся егіпталогіяй. У 1867 г. Масперо сустрэў вядучага егіптолага Францыі Агюста Марыета, які прапанаваў яму два адносна складаныя іерагліфічныя тэксты, Масперо пераклаў іх за два тыдні. Публікацыя гэтых перакладаў прынесла студэнту Масперо вядомасць у акадэмічных колах, аднак ён адправіўся ў Перу суправаджаць аднаго з шматлікіх «даследчыкаў», якія шукалі пацвярджэнне сувязі індзейцаў з індаеўрапейцамі.

У 1868 Гастон Масперо вярнуўся ў Францыю і ў наступным годзе стаў выкладчыкам егіпецкай мовы і археалогіі ў Сарбоне, а ў 1874 ўзначаліў кафедру егіпталогіі імя Шампальёна ў Калеж дэ Франс. У лістападзе 1880 ён быў запрошаны на месца Марыета ў Егіпет дырэктарам старажытнасцяў і раскопак. У Каіры ў 1881 ім быў заснаваны французскі Інстытут ўсходняй археалогіі. Пад яго кіраўніцтвам на працягу наступных 6 гадоў былі праведзены археалагічныя раскопкі ва ўсіх пунктах Егіпта, якія ўзбагацілі егіпталагічную навуку шэрагам новых адкрыццяў. У прыватнасці, ім быў знойдзены тайнік з царскімі муміямі ў Дэйр эль-Бахры.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Егіптолагі
Катэгорыя:Археолагі Францыі
Катэгорыя:Гісторыкі Францыі
Анці Аматус Аарнэ

**А́нці А́матус А́арнэ (Аарне)** (; , Б’ёрнебарг (цяпер горад Поры, Фінляндыя) — , Хельсінкі) — фінскі даследчык фальклору, прадстаўнік т.зв. фінскай гісторыка-геаграфічнай школы ў фалькларыстыцы.

## Даследчыцкая дзейнасць 
Распрацаваў і абгрунтаваў тэхнічныя прыёмы параўнальнага метаду, даў узоры яго дастасавання да казак, загадак, песень. Галоўныя працы; «Паказальнік казачных тыпаў» (1910), «Асновы параўнальнага вывучэння казак» (1913), «Параўнальнае вывучэнне загадак» (т. 1—3, 1918) і інш.

На аснове яго паказальніка амерыканскі казкавед С. Томпсан склаў свой «Паказальнік казачных тыпаў» (1928). На Міжнародную сістэму класіфікацыі казачных сюжэтаў Аарнэ—Томпсана абапіраюцца паказальнікі «Сюжэты і матывы беларускіх чарадзейных казак» (1971), «Сюжэты і матывы беларускіх народных казак» (1978) Л. Р. Барага, «Паказальнік сюжэтаў беларускіх казак» (1978) К. П. Кабашнікава, «Паказальнік сюжэтаў беларускіх казак» (1989) Л. П. Баранавай і іншых.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Выкладчыкі Хельсінкскага ўніверсітэта

Катэгорыя:Даследчыкі саамскай культуры
Катэгорыя:Прафесары Хельсінкскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Фалькларысты Фінляндыі
Баніфацый IX

**Баніфацый IX** (, свецкае імя: **П’етра Тамачэлі**, ; каля 1350, Казаранела, Неапалітанскае каралеўства — 1 кастрычніка 1404, Рым) — Папа Рымскі з 2 лістапада 1389 г. да 1 кастрычніка 1404.

## Біяграфія 
П’етра Тамачэлі паходзіў з Неапаля. Быў кардыналам-дыяканам Сан-Джорджыё-ін-Велабра з 1381 года. Праз некалькі гадоў пасля абрання Баніфацыя на трон Святога Пятра ў Авіньёне быў абвешчаны Папай пераемнік Клімента VII —- Бенедыкт XIII. Раскол не толькі працягваўся, але яшчэ больш паглыбляўся. На баку авіньёнскіх Пап былі каралеўскія двары Францыі, Неапалю, Шатландыі, збольшага Германіі. Папу, які прабываў у Рыме, падтрымлівалі Англія, Партугалія і Венгрыя. Іншыя краіны захоўвалі нейтралітэт. Баніфацый IX не зрабіў нічога, каб ліквідаваць схізму. У перыяд яго пантыфіката квітнелі непатызм, гандаль індульгенцыямі і курыяльны бюракратызм, які далёка зайшоў. У 1391 годзе ў Рыме адбылася кананізацыя Брыгіты Шведскай.

thumb|left

Катэгорыя:Папы Рымскія
Клімент VI

**Клімент VI** (лац.: Clemens PP. VI, свецкае імя: **П’ер Ражэ дэ Бафор-Цюрэн**, фр. Pierre Roger de Beaufort-Turenne; 1291 — 6 снежня 1352) — Папа Рымскі з 7 мая 1342 па 6 снежня 1352 г.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Жан-Франсуа Шампальён

**Жан-Франсуа Шампальён** (; 23 снежня 1790 — 4 сакавіка 1832) — французскі гісторык-арыенталіст і лінгвіст, заснавальнік егіпталогіі.

Дзякуючы праведзенай ім расшыфроўцы тэксту Разецкага каменя 14 верасня 1822 г. зрабілася магчымым чытанне егіпецкіх іерогліфаў і далейшае развіццё егіпталогіі як навукі.

## Біяграфічныя звесткі 
Вучыўся ў Школе ўсходніх моў у Калеж дэ Франс (1807—09). 3 1809 выкладаў ва ўніверсітэце Грэнобля (з 1818 прафесар). Быў членам Французскага Геаграфічнага таварыства.

Пасля шматгадовай працы над дэшыфроўкай егіпецкіх іерогліфаў у 1822 прачытаў надпіс на Разецкім камені; распрацаваў прынцыпы дэшыфроўкі і вызначыў паслядоўнасць развіцця егіпецкага іерагліфічнага пісьма (іерагліфічнае, іератычнае, дэматычнае). У 1824—26 вывучаў егіпецкія помнікі ў музеях Італіі, потым працаваў хавальнікам Егіпецкага музея ў Луўры. У 1828—30 кіраваў экспедыцыяй у Егіпет, сабраў і скапіраваў шмат егіпецкіх тэкстаў, помнікаў і выяў. У 1831 узначаліў першую ў свеце кафедру егіпталогіі ў Калеж дэ Франс. Склаў першыя граматыку і слоўнік старажытнаегіпецкай мовы.

## Гл. таксама 
* Егіпецкія іерогліфы
* Разецкі камень
* Копцкая мова

## Спасылкі 
* Шампальён Ж. Пра егіпецкі іерагліфічны алфавіт.
* Музей Жан-Франсуа Шампальён ў Фіжаку (*фр.*) 
* «Егіпецкая граматыка» Ж.-Ф. Шампальёна (*фр.*)
* Champollion J.F. Panthéon égyptien
* Champollion J.F. Lettre à M. Dacier

Катэгорыя:Егіптолагі
Катэгорыя:Мовазнаўцы Францыі
Катэгорыя:Паліглоты
Катэгорыя:Памерлі ў 1832 годзе
Катэгорыя:Постаці эпіграфікі
Катэгорыя:Дэшыфроўка забытых пісьменнасцей
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пер-Лашэз
Катэгорыя:Гісторыкі Францыі