Польская мова

**По́льская мо́ва** () — адна з заходнеславянскіх моў, нацыянальная мова палякаў, дзяржаўная мова Рэспублікі Польшча.

Разам з чэшскай, славацкай, верхнялужыцкай і ніжнялужыцкай мовамі належыць да заходнеславянскіх моў, уваходзіць у г. зв. лехіцкую падгрупу (разам з палабскай мовай, зніклай у XVIII ст., са славінскімі дыялектама, асіміляванымі польскай мовай у першай палове XX ст., і кашубскімі гаворкамі, якія таксама вылучаюць у асобную славянскую мікрамову).

## Пашырэнне 
Ведае польскую мову каля 50 мільёнаў чалавек (паводле колькасці носьбітаў займае 3-е месца сярод славянскіх моў, пасля рускай і ўкраінскай). Яна з’яўляецца дзяржаўнай мовай Польшчы (тут на ёй гавораць звыш 38 млн чалавек), а таксама Еўрапейскага Саюза. Некалькі мільёнаў польскамоўнага насельніцтва жыве за мяжой: у Германіі, Вялікабрытаніі, Ірландыі, Францыі, Нідэрландах, у краінах былога СССР — Літве, Беларусі, Расіі, Украіне, а таксама ў ЗША, Лацінскай Амерыцы, Аўстраліі.

## Гісторыя 
Польская літаратурная мова фармуецца на базе вялікапольскіх, малапольскіх і мазавецкіх гаворак. Паводле перыядызацыі развіццё літаратурнай мовы падзяляецца на наступныя этапы:
* Старпольскі перыяд — з сяр. ХІІ да пач. XVI стагоддзя.
* Сярэдняпольскі перыяд — з XVI стагоддзя па другую палову XVIII стагоддзя.
* Навапольскі перыяд — з другой паловы XVIII стагоддзя.

Лехіцкая падгрупа моў фарміравалася ў VIII—X ст. Пазней праходзіла адасабленне яе ўсходняй часткі ад асноўнага масіву, што з’явілася пачаткам дапісьмовай гісторыі польскай мовы.

Такім чынам адбыўся падзел на ляхіцкія, лужыцкія і чэшскія дыялекты. Ляхіцкія дыялекты, што склалі аснову польскай мовы, ахоплівалі тэрыторыю паміж Балтыйскім морам і Карпатамі на поўначы і поўдні і паміж Эльбай і Бугам на захадзе і ўсходзе. Пачынаючы з другой паловы ХІХ ст. пачынаецца аб’яднанне ляхіцкіх плямёнаў, стварэнне Польскай дзяржавы і ўтварэнне адзінай польскай мовы.

Звесткі пра польскі народ і плямёны, якія яго ўтваралі, можна знайсці ў старажытных хроніках ХІ ст. Першы гістарычна вядомы польскі князь Мешка I з дынастыі Пястаў прыняў у 966 г. хрысціянства (рымска-каталіцкага абраду). Гэта спрыяла аб’яднанню польскіх зямель і ўключала іх у сферу грамадска-палітычнага, культурнага і рэлігійнага ўплыву Заходняй Еўропы.

Узнікненне польскай пісьменнасці датуецца ХІІ ст., калі была напісана Гнезненская була — пасланне папы рымскага Інакенція II, у якім вызначаліся тэрыторыі, падначаленыя гнезненскаму архіепіскапу. Була была напісана на латыні, але яна ўтрымлівала больш 400 польскіх геаграфічных назваў і асабістых імёнаў, адлюстроўваўшых фанетычныя, лексічныя і марфалагічныя асаблівасці польскай мовы ХІІ ст. У ХІІІ—XIV ст. з’яўляюцца пісьмовыя помнікі на польскай мове: рэлігійная песня «Багародзіца» (*Bjurodzica*), Свентакшышская пропаведзь і Фларыянскі псалтыр.

Як літаратурная, мова складалася ў выніку ўзаемадзеяння вялікапольскіх, малапольскіх і мазавецкіх гаворак, бо спачатку палітычным і культурным цэнтрам была Вялікапольшча (землі вакол г. Познань), пасля Малапольшча (сталіца — г. Кракаў), а з XVII ст.— Варшава. На польскую літаратурную мову на раннім этапе яе станаўлення зрабіла ўплыў чэшская мова, а пазней — латынь, якая доўгі час заставалася галоўнай пісьмовай мовай польскіх земляў — мовай рэлігіі, каралеўскай адміністрацыі, судаводства, школы, культуры і навукі. Гэта стрымлівала развіццё польскай літаратурнай мовы. Уплыў лацінскай мовы на польскую (часта праз чэшскую ці нямецкую) назіраецца ў лексіцы, сінтаксісе і нават у словаўтварэнні. У сваю чаргу, польская мова была перадатчыцай шматлікіх лацінізмаў і германізмаў у старабеларускую і стараўкраінскую мовы.

 XVI ст. (на польскай мове), Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі]]
У XVI ст., якое лічыцца залатым стагоддзем польскай культуры, польская мова выціскае латынь з мастацкай, палітычнай і рэлігіёзнай літаратуры. З’яўляюцца арфаграфічныя трактаты Я. Манчынскага. У 1568 г. была выдана, напісаная на лацінскай мове, першая граматыка польскай мовы П. Сарторыўса-Стаенскага.

Пасля Люблінскай уніі (1569), калі ўзмацніўся палітычны і ваенны саюз Вялікага Княства Літоўскага і Польшчы і была створана федэратыўная дзяржава Рэч Паспалітая, польская мова распаўсюдзілася на землях ВКЛ, асабліва сярод магнатаў і шляхты.

У ХХ ст. калі Польшча зноў здабыла незалежнасць, назіраецца росквіт польскай культуры і літаратуры. Польская мова, як дзяржаўная ахапіла ўсе сферы грамадскага жыцця. У гэты перыяд складаюцца капітальныя слоўнікі, фундаментальныя граматыкі польскай мовы. Узнікаюць інстытуты польскай мовы і культуры, для замежнікаў, польская мова становіцца аб’ектам, які пачаў цікавіць не толькі этнічных палякаў з-за мяжы, але і шырокае кола спецыялістаў, якія займаюцца эканамічнымі, палітычнымі і гуманістычнымі праблемамі Цэнтральнай Еўропы.

## Пісьменства 
Алфавіт польскай мовы створаны на лацінскай аснове. Найстаражытнейшы пісьмовы помнік — Свентакшышскія пропаведзі (сярэдзіна XIV стагоддзя).

Польскі алфавіт мае 32 літары.

| ||
|valign=top|

|}

Апрача таго, пэўныя гукі перадаюцца на пісьме дзвюма літарамі: rz — вымаўляецца як 'ж', ch — як 'х', dz — як 'дз', dź — як 'дзь', dż — 'дж', sz — як 'ш', cz — як 'ч'.

Некаторыя гукі перадаюцца некалькімі літарамі: 'u' i 'ó', 'h' i 'ch', 'ż' i 'rz'.

Літары v, x, q выкарыстоўваюцца пераважна ў запазычаных словах.

## Лінгвістычныя асаблівасці 
### Фанетыка 
* Гукі ą [οη] і ę [eη] — насавыя.
* Націск у польскіх словах прыпадае на другі ад канца склад.
* Замена ўласцівых іншым славянскім мовам мяккіх або цвёрдых зычных **t**, **d**, **r** на **ć**, **dź**, **rz** («ж»): ciasto, dzień, rzeka.
* Чаргаванне **е** перад пярэднеязычнымі цвёрдымі зычнымі, у залежнасці ад паходжання, з **а** ці **о**: wierzyć «верыць» — wiara «вера», nieść «несці» — niosę «нясу»;
* Чаргаванне спалучэння **-er-** пасля мяккіх перад пярэднеязычнымі цвёрдымі зычных з -аr-: twierdzić «цвердзіць» — twardy «цвёрды»;
* Чаргаванне перад канцавымі звонкімі зычнымі **ó** («у») з **о**, **ą** з **ę**: bób «боб» — bobu «бобу», błąd «памылка» — błędu «памылкі».

### Марфалогія 
Найбольш пашыраны флектыўныя формы, што ўтвараюцца пры дапамозе суфіксаў і канчаткаў, пры гэтым у польскай мове аналітычныя формы, г. зн. формы, утвораныя з дапамогай дапаможных слоў (формы складанага будучага часу, апісальныя ступені параўнання прыметнікаў і прыслоўяў і г. д.), ужываюцца часцей, чым у беларускай. Пашырана ў польскай мове флектыўна-аглюцінуючая форма прошлага часу: *napisałem* «я напісаў», *napisaliśmy* — «мы (мужчыны або мужчыны і жанчыны) напісалі», *napisałyśmy* — «мы (жанчыны) напісалі».

Катэгорыя адушаўлёнасці — неадушаўлёнасці ўласціва толькі назоўнікам мужчынскага роду ў адзіночным ліку і афармляецца ў родным і вінавальным склонах.

Характэрна ўжыванне асабовых паказчыкаў у 1-й і 2-й асобах адзіночнага ліку прошлага часу ў дзеясловах *miałem* (я меў), *miałeś* (ты меў), *miał* (ён меў); наяўнасць энклітык і праклітык; ужыванне дзеяслоўнай звязкі *być* («быць») у цяперашнім часе.

Польская мова флектыўная, мае 7 склонаў (з клічным), 2 лікі, 3 роды (у множным ліку — 2 праз катэгорыю адушаўлёнасці-неадушаўлёнасці мужчынскай асобы). 3 скланенні з 5 маюць мяккую і цвёрдую разнавіднасці. Дзеясловам уласцівы катэгорыі трывання, часу, стану, ладу, асобы, ліку, дзеяслоўным формам і дзеепрыметнікам на *і* — катэгорыі роду і асобы-неасобы.

### Сінтаксіс 
Для сінтаксісу польскай мовы характэрны своеасаблівы парадак слоў: група дзейніка стаіць перад групай выказніка, а дапасаванае азначэнне ва ўстойлівых зваротах, як правіла, знаходзіцца пасля азначаемага слова. Неабходна ўжываць звязку *być* у цяперашнім часе (*jestem studentem* — «я студэнт»), займеннік *to* (*oto*) ужываецца ў якасці звязкі (*Rzym to stolica Włoch* — «Рым — сталіца Італіі»).

### Лексіка 
Узбагачэнне лексікі адбывалася за кошт запазычанняў з лацінскай, нямецкай, італьянскай, французскай, рускай (асабліва пасля ІІ сусветнай вайны), а таксама беларускай моў (*duha* — «дуга», *boćwina* — «бацвінне», *borowik* — «баравік» і інш.). У беларускую лексіку трапіла шмат запазычанняў з польскай мовы.

## Дыялекты 
Польская мова мае 5 дыялектаў:
* вялікапольскі,
* малапольскі,
* мазавецкі,
* шлёнскі, або сілезскі,
* кашубскі.

## Сувязі з беларускай мовай 
Уласнапольскія словы пранікалі ў старабеларускую мову, асабліва пасля Крэўскай уніі (1385), калі ўзмацніўся палітычны і ваенны саюз Вялікага Княства Літоўскага і Польшчы. Найбольш інтэнсіўна гэты працэс адбываўся пасля Люблінскай уніі (1569) і ў XVII ст., калі паланізмы становяцца ўласцівымі для ўсіх жанрава-стылявых разнавіднасцей старабеларускага пісьменства: *владца* (уладар), *завядовца* (загадчык), *пелкгрымацыя* (падарожжа), *звытяжца* (пераможца), *влость* (буйны маёнтак), *волати* (крычаць), *латвый* (лёгкі), *піл(ь)новати* (сачыць), 'прытрымлівацца', липець (ліпень, ліпавы мёд), *каштелянъ* (камендант замка), *мандат* (каралеўскі ўказ, выклік у суд), *щекгульный* (асаблівы), *ялмужна* (міласціна) і шмат іншых. Некаторыя словы запазычваліся цэлымі гнёздамі: *нендза, нендзне, нендзный, нендзница, нендзникъ, знендзненый*. Многія з іх бытуюць у сучаснай беларускай мове, іншыя сталі гістарызмамі або змянілі сваё аблічча і значэнне. Асобныя словы былі запазычаны другі раз у XIX—XX ст., праўда, у значна меншай колькасці, часам праз рускую мову: *апарат*.

Суседзі палякаў — беларусы — таксама аказалі пэўны ўплыў на развіццё польскай мовы. У XVII—XVIII ст. у яе пранікаюць фанетычныя і граматычныя рысы дыялектаў заходніх раёнаў Беларусі, якая ўваходзіла тады ў склад Польскай дзяржавы. Адчувальным быў уплыў беларускай мовы і на ўзроўні лексікі. У гэты час польская мова засвойвае беларусізмы: *braha*, *chwost*, *dubas* (від лодкі), *hałas*, *harmider*, *hodowla*, *hołoble*, *huba* (чага), *hultaj*, *odzieża*, *kolasa* (калёсы), *pohaniec*, *sorom*, *wiereszszaka*, *ohydny*, *zbroja*, *harować* (цяжка працаваць), *błaho* (блага).

## Гл. таксама 
* Польская мова ў Беларусі
* Польска-беларускі, беларуска-польскі слоўнік

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Кіклевіч А. К., Кожынава А. А., Кур’ян І. У.* Польская мова: вучэбны дапаможнік. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2000. — 318 с. — ISBN 985-11-0135-4
* *Лучыц-Федарэц І. І.* Польская мова // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9.
* *Лучыц-Федарэц І. І.* Польская мова // 

## Спасылкі 
* Граматыка польскай мовы   
* Партал, прысвечаны польскай мове 
* Польская мова для замежнікаў — спіс рэкамендуемай літаратуры на сайце Вроцлаўскага ўніверсітэта   



Катэгорыя:Мовы Літвы
Катэгорыя:Мовы Славакіі
Катэгорыя:Мовы Чэхіі
Катэгорыя:Палякі