Ніштацкі мірны дагавор

**Нішта́цкі мір** () — мірны дагавор паміж Рускім царствам і Шведскай імперыяй, які завяршыў Паўночную вайну 1700—1721 гадоў. Падпісаны  года ў горадзе Ніштат (цяпер Усікаўпункі, Фінляндыя). Быў падпісаны з боку Расіі Я.&nbsp;В.&nbsp;Брусам і А.&nbsp;І.&nbsp;Астэрманам, з боку Швецыі — Ю.&nbsp;Лільенстэтам і О.&nbsp;Стромфельдам ().

Дагавор змяніў руска-шведскую мяжу, раней замацаваную Сталбоўскім мірным дагаворам ад 1617 года. Швецыя прызнала далучэнне да Расіі Ліфляндыі, Эстляндыі, Інгерманландыі, часткі Карэліі (г.&nbsp;зв.&nbsp;Старой Фінляндыі) і іншых тэрыторый. Расія абавязалася выплаціць Швецыі грашовую кампенсацыю і вярнуць Фінляндыю.

Ратыфікаваны . 10 верасня 1721 года ў Маскве былі прайшлі ўрачыстасці прысвечаныя Ніштацкаму міру. Перамога ў Паўночнай вайне высунула Расію ў лік найбуйнейшых еўрапейскіх дзяржаў.

## Гісторыя 
thumb|300px|Карта змянення межаў дзяржаў паводле Ніштацкага міру: жоўтым колерам пазначаны межы Швецыі да вайны, цёмна-зялёным — Расіі, заштрыхаваны землі адышлі да Расіі паводле ўмоў дагавора

Перамогамі рускай зброі ў канцы Паўночнай вайны вырашылі скарыстацца Англія, Гановер, Галандыя і Данія, якія заключылі саюз з Пятром I супраць Швецыі. У рэчаіснасці ж Англія і Галандыя не жадалі поўнага паражэння Швецыі і ўзмацнення Расіі на Балтыцы. Гэта прывяло да распаду кааліцыі і заключэння 4 жніўня 1717 саюзнага дагавора з Францыяй: Парыж абяцаў пасрэдніцтва ў перагаворах са Швецыяй, крайне знясіленай працяглай вайной. 12 мая 1718 адкрыўся Аландскі кангрэс&nbsp;— на адным з Аландскіх астравоў. З боку Расіі перамовы ўзначалілі Якаў Брус і Андрэй Астэрман. Аднак, спадзеючыся на дапамогу Англіі, шведы ўсяляк іх зацягвалі. Акрамя таго, пасля гібелі Карла&nbsp;XII у 1718 годзе да ўлады ў Швецыі прыйшла рэваншысцкая групоўка каралевы Ульрыкі Элеаноры, якая выступала за збліжэнне з Англіяй і працягвання ваенных дзеянняў.

У 1719 пад уздзеяннем англійскай дыпламатыі была арганізавана кааліцыя еўрапейскіх дзяржаў супраць Расіі. У яе склад увайшлі Аўстрыя, Саксонія і Гановер. Англія абяцала ваенную і фінансавую дапамогу шведам. Перамовы на Аландскім кангрэсе былі спынены. У 1719 рускі флот перамог шведаў ля вострава Эзэль, а ў 1720&nbsp;— ля вострава Грэнгам (Бітва пры Грэнгаме). Англія вымушана была адклікаць сваю эскадру з Балтыкі. У 1719—1720 былі праведзены тры паспяховыя дэсантныя аперацыі на тэрыторыі Швецыі. Усё гэта вымусіла шведаў у маі 1721 у Ніштаце аднавіць перамовы. 30 жніўня (па стар. стылі) 1721 мірны дагавор быў падпісаны.

## Умовы дагавора 
Дагавор складаўся з прэамбулы і 24 артыкулаў. Паводле дагавора Расія замацавала выхад да Балтыйскага мора: да яе адышлі частка Карэліі на поўнач ад Ладажскага возера, Інгерманландыя ад Ладагі да Нарвы, частка Эстляндыі з Рэвелем, частка Ліфляндыі з Рыгай, астравы Эзэль і Дага. За гэтыя землі Расія выплаціла Швецыі кампенсацыю ў 2 млн яфімкаў (1,3 млн рублёў). Прадугледжваўся абмен палоннымі, амністыя «злачынцам і перабежчыкам» (акрамя прыхільнікаў Івана Мазепы). Фінляндыя вярталася Швецыі, якая таксама атрымала права штогод бязмытна закупляць і вывозіць з Расіі хлеба на 50 тыс. рублёў. Дагавор пацвярджаў усе прывілеі, прадстаўленыя остзэйскаму дваранству шведскім урадам: дваранства захавала сваё самакіраванне, саслоўныя органы і г.&nbsp;д.

Асноўныя палажэнні дагавора:

# Вечны і неразрыўны мір паміж царом рускім і каралём шведскім і іх пераемнікамі;
# Поўная амністыя з абодвух бакоў, за выключэннем казакоў Мазепы;
# Усе дзеянні спыняюцца ў 14-дзённы тэрмін;
# Шведы саступаюць у вечнае ўладанне Расіі: Ліфляндыю, Эстляндыю, Інгерманландыю, частку Карэліі;
# Швецыі вяртаецца Фінляндыя;
# Свабода веравызнання на гэтых тэрыторыях.

## Вынікі 
Расія стала вялікай еўрапейскай дзяржавай, у адзначэнне чаго 22 кастрычніка (2 лістапада) 1721 года Пётр I па прашэнні сенатараў прыняў тытул **Айца айчыны, Імператара Усерасійскага, Пятра Вялікага**.

## Гл. таксама 
* Вялікая Паўночная вайна (1700—1721)

## Літаратура 
*  С. 355.

## Спасылкі 
* Рускі тэкст Ніштацкага міру
* Шведскі тэкст Ніштацкага міру

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Швецыі
Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)
Катэгорыя:Мірныя дагаворы XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Падзеі 10 верасня
Катэгорыя:1721
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы аб тэрытарыяльных зменах