open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аляксандр Беліч

**Аляксандр Бе́ліч** (; , , Княства Сербія — , , Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія) — сербскі мовазнавец. Прэзідэнт Сербскай акадэміі навук і мастацтваў, член-карэспандэнт Пецярбургскай акадэміі навук (1910).

## Біяграфія 
Аляксандр Беліч нарадзіўся 2 жніўня 1876 года ў Бялградзе.

У 1895—1898 гадах вучыўся ў Наварасійскам і Маскоўскім універсітэтах З 1905 года прафесар Бялградскага ўніверсітэта. 4 снежня 1910 года быў абраны членам-карэспандэнтам Пецярбургскай акадэміі навук. У 1913 годзе разам з Любамірам Стаянавічам заснаваў часопіс «Јужнословенски филолог» («Паўднёваславянскі філолаг»), рэдактарам якога Беліч быў з 1913 па 1960 гады.

У 1928 годзе пад заступніцтвам Аляксандра Беліча ў Бялградзе быў заснаваны Камітэт рускай культуры () і ў 1933 годзе па яго ініцыятыве быў пабудаваны Рускі дом імя імператара Мікалая II, які стаў цэнтрам культурнага, навуковага і рэлігійнага жыцця расійскай эмігранцкай абшчыны ў міжваеннай Югаславіі.

З 1937 па 1960 гады быў прэзідэнтам Сербскай акадэміі навук і мастацтваў. У 1958 годзе ўзначальваў югаслаўскую дэлегацыю на IV міжнародным з'ездзе славістаў, які праходзіў у Маскве.

## Навуковая дзейнасць 
Працы па дыялекталогіі, гісторыі, граматыцы сучаснай сербскай мовы («Гісторыя сербскахарвацкай мовы», т. 1—2, 1950—1951 і інш.). Зрабіў значны ўклад у параўнальную граматыку славянскіх моў («Паходжанне праславянскай дзеяслоўнай сістэмы», 1935, і інш.). У сваіх поглядах на агульнае мовазнаўства далучаўся да младаграматызму, пазней адышоў ад іх і стварыў т.зв. бялградскую школу. Асноўныя лінгвістычныя погляды выклаў у кнізе «Аб прыродзе і развіцці мовы» (т. 1—2, 1941—59).

## Літаратура 
* Беліч Аляксандр. 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Постаці сербскага мовазнаўства
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)
Катэгорыя:Замежныя члены АН СССР
Катэгорыя:Акадэмікі Сербскай акадэміі навук і мастацтваў
Катэгорыя:Рэктары Бялградскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі Адэскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі МДУ
Мація Бечкавіч

**Ма́ція Бе́чкавіч** (нар. , г. , Каралеўства Югаславія) — сербскі паэт, публіцыст, грамадскі дзеяч. Акадэмік Сербскай акадэміі навук і мастацтваў (1985). Адзін з самых прыкметных майстроў слова пасляваенннага пакалення.

## Літаратура 
* Бечкавіч Мація. 
* Сербская паэзія. Мн., 1989;

Катэгорыя:Пісьменнікі Сербіі
Катэгорыя:Пісьменнікі Югаславіі
Катэгорыя:Паэты Сербіі
Катэгорыя:Эсэісты Сербіі
Катэгорыя:Эсэісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Акадэмікі Сербскай акадэміі навук і мастацтваў
Катэгорыя:Публіцысты Сербіі
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Сербіі
Катэгорыя:Выпускнікі Бялградскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены  Саюза пісьменнікаў Сербіі
Дзьюла Бенцур

**Дзью́ла Бе́нцур** (; , Ньірэдзьхаза — , Долань, суч. Сечэнь) — венгерскі жывапісец. Прадстаўнік акадэмічнага рамантызму.

## Біяграфія 
У 1855—1869 гадах Бенцураў праходзіў навучанне ў Мюнхенскай акадэміі выяўленчых мастацтваў пад кіраўніцтвам нямецкіх мастакоў Германа Аншутца, Гільтэншпергера, затым Карла Тэадора фон Пілаці.
[thumb|165пкс|left|[Хрышчэнне Вайка. 1875. Венгерская нацыянальная галерэя]]

Пасля заканчэння вучобы працаваў у Мюнхене, дзе разам з Пілаці працаваў над фрэскамі Максіміліяніума і новай мюнхенскай ратушы, а таксама ілюстраваў творы Фрыдрыха Шылера. Бенцур таксама атрымліваў заказы ад караля Баварыі Людвіга II.

У 1870 годзе пабываў у сталіцы Францыі горадзе Парыжы. У 1874—1883 гадах выкладаў у Мюнхенскай акадэміі мастацтваў. Першы поспех чакаў Бенцура ў канцы сямідзесятых гадоў.

У 1883 годзе Бенцур вярнуўся на радзіму, дзе стаў дырэктарам Акадэміі мастацтваў у Будапешце, кіруючы ёю да канца жыцця.

## Творчасць 
Аўтар эфектных па жывапісе, дынамічных карцін на тэмы венгерскай гісторыі: «Развітанне Ласла Хуньядзі» (1866), «Хрышчэнне Вайка» (1875), «Узяцце крэпасці Буды» (1896), партрэт графіні Кароі Ласлоне (1898) і інш. 

## Літаратура 
* Бенцур Дзьюла. 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Венгрыі
Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Венгрыі
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Выпускнікі Мюнхенскай акадэміі мастацтваў
Маціца сербская

.]]
**Маціца сербская** ( — «сербская (пчала) матка») — найстарэйшае сербскае літаратурна-навуковае і культурна-асветніцкае таварыства. 

Як нефармальная арганізацыя, заснавана 16 лютага 1826 года ў горадзе Пешт; у 1837 годзе атрымала афіцыйны дазвол на дзейнасць; у 1864 годзе перанесена ў Нові-Сад. Папярэднікам стварэння арганізацыі было выданне складанкі «Сербске летописи», створанай к канцы 1824 года. Па прыкладзе Маціцы сербскай быў створаны шэраг іншых грамадскіх культурна-асветніцкіх славянскіх арганізацый на тэрыторыі Аўстра-Венгрыі. Яна згуляла значную ролю ў абуджэнні сербскай нацыянальнай самасвядомасці і выпрацаванні літаратурнай сербскай мовы. Была адным з ініцыятараў Нові-Садскага дагавора (1954 год) пра адзінства сербскахарвацкай мовы.

## Спасылкі 
* Вэб-сайт Маціцы сербскай 
* Вэб-сайт бібіяотэкі Маціцы сербскай  
* Англамоўная версія Вэб-сайта бібліятэкі Маціцы сербскай  

Катэгорыя:Сербская мова
Катэгорыя:Культура Сербіі
Святлана Ражнатавіч

**Святлана Ражна?тович** ((), у дзявоцтве **Вялічкавіч** (), таксама вядомая пад псеўданімам **Цеца** (); нар. 14 чэрвеня 1973 года, Жытараджа, ССР Сербія, СФРЮ) — сербская поп-спявачка, раней працавала ў жанрах турба-фолк і поп-фолк. З'яўляецца адной з самых вядомых і высокааплатных спявачак Сербіі.

Некаторы час была ганаровым старшынёй Партыі сербскага адзінства і ўзначальвала футбольны клуб «Абіліч». У 2011 годзе прызнана вінаватай у крадзяжы сродкаў пры продажы гульцоў у іншыя клубы і прысуджана да 1 года хатняга арышту. Удава камандзіра Сербскай добраахвотніцкай гвардыі Жэлькі Ражнатавіча «Аркана».

## Дыскаграфія 
* 1988 — «Cvetak zanovetak»
* 1989 — «Ludo srce»
* 1990 — «Pustite me da ga vidim»
* 1991 — «Babaroga»
* 1993 — «Šta je to u tvojim venama»
* 1994 — «Ja još spavam u tvojoj majici»
* 1995 — «Fatalna ljubav»
* 1996 — «Emotivna luda»
* 1997 — «Maskarada»
* 2000 — «Ceca 2000»
* 2001 — «Decenija»
* 2004 — «Gore od ljubavi»
* 2005 — «London Mix»
* 2006 — «Idealno loša»
* 2011 — «Ljubav živi»
* 2012 — «C-club»
* 2013 — «Poziv»

## Спасылкі 
* Ceca-Official Official  
* Ceca.rs — Fan sajt Svetlane Ražnatović 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Сербіі
Томіслаў Нікаліч

**Томіслаў Нікаліч** (; ; 15 лютага 1952, Крагуевац, СРС, Югаславія) — прэзідэнт Сербіі (з 2012 па 2017). Заснавальнік і кіраўнік Сербскай прагрэсіўнай партыі.

## Спасылкі 
* Biography by B92/BETA, 8 May 2007

Катэгорыя:Прэзідэнты Сербіі
Джорджа Балашавіч

**Джорджа Балашавіч** (; нар. 11 мая 1953, Новы Сад) — вядомы сербскі спявак, аўтар песенных тэкстаў і літаратар.

## Альбомы 
* *Мојој мами уместо матурске слике у излогу* (1979)
* *Одлази циркус* (1980)
* *Пуб* (1982)
* *Целовечерњи Кид* (1983)
* *003* (1985)
* *Бездан* (1986)
* *Панта реи* (1988)
* *Три послератна друга* (1989)
* *Марим ја* (1991)
* *Један од оних живота* (1993)
* *На послетку* (1996)
* *Деведесете* (2000)
* *Дневник старог момка* (2001)
* *Рани мраз* (2004)

## Раманы 
* *Три послератна друга* (1991, «Тры пасляваенныя таварышы»)
* *Један од оних живота* (1997, «Адно з тых жыццяў»)

## Спасылкі 
* Сайт фан-клуба

Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Сербіі
Катэгорыя:Пісьменнікі Сербіі
ФК Црвена Звезда

**«Црвена Звезда»** () — сербскі футбольны клуб з горада Бялград. Заснаваны ў 1945 годзе. 19-разовы чэмпіён Югаславіі, 5-разовы чэмпіён Сербіі і Чарнагорыі, 9-разовы чэмпіён Сербіі. 12-разовы ўладальнік Кубка Югаславіі, 9-разовы ўладальнік Кубка Сербіі і Чарнагорыі, шасціразовы ўладальнік Кубка Сербіі. Уладальнік Кубка чэмпіёнаў (1991).

## Склад 
*Станам на люты 2024 года.*

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Црвена Звезда
Рэлігія ў Славакіі

Славацкая канстытуцыя гарантуе свабоду веравызнання.

Асноўнай рэлігіяй у Славакіі з'яўляецца хрысціянства.

Большасць грамадзян Славакіі (62%) вызнаюць каталіцтва лацінскай традыцыі. Краіна падзелена на 8 дыяцэзій, у тым ліку 3 архідыяцэзіі.

Другая па велічыні група — пратэстанты (8.2%), таксама ёсць грэка-каталікі (3,8%).

Каля 2300 застаўшыхся яўрэяў спавядаюць іўдаізм, у той час як даваеннае яўрэйскае насельніцтва Славакіі складала прыкладна 120 000.

Да іншых рэлігій, якія распаўсюджаны ў Славакіі, адносяцца Вера Бахаі, індуізм і іслам.

13,4% насельніцтва краіны з'яўляецца атэістамі.

Да астатніх канфесій адносяцца каля 2,5% насельніцтва краіны. 10,6% складаюць людзі, якія не вызначыліся з канфесійнай прыналежнасцю альбо адмовіліся паведамляць пра свой рэлігійны светапогляд.

**Дынаміка росту рэлігійных канфесій у Славакіі на працягу апошняга стагоддзя**

 г.]]

## Спасылкі 
* Спіс зарэгістраваных ў Славакіі цэркваў і рэлігійных супольнасцей (сакавік 2015 г.)
Армін Вамберы

**А́рмін Ва́мберы**, сапраўднае імя **Ге́рман Ба́мбергер** (, ; , Сердагелі, Венгрыя, цяпер г. Дунайска-Стрэда, Славакія — , ) — венгерскі мовазнавец-цюрколаг, этнограф, даследчык Цэнтральнай Азіі.

## Біяграфія 
У 1857—1863 гг. у Канстанцінопалі (Стамбул). У 1863—1864 гг. пад выглядам дэрвіша зрабіў падарожжа з Персіі (Ірана) у Хіву, Бухару, Самарканд і Герат (Афганістан). З 1865 года прафесар усходніх моў Будапешцкага ўніверсітэта.

## Навуковая дзейнасць 
Апісанне падарожжа — важная крыніца звестак па геаграфіі, эканоміцы, гісторыі, грамадскіх адносінах, побыце і культуры народаў Сярэдняй Азіі другой палове XIX ст. Вамберы пакінуў навуковыя працы па чагатайскай, уйгурскай, цюркска-татарскіх, угра-фінскіх і іншых мовах.

## Цікавыя факты 
Рэлігіязнавец Джон Гордан Мелтан адзначае, што Вамберы быў добра знаёмы з Брэмам Стокерам, кансультаваў яго па гісторыі і этнаграфіі Трансільваніі, і верагодна стаў правобразам прафесара Абрахама Ван Хельсінга ў яго знакамітым рамане «Дракула» (1897).

## Літаратура 
* Вамберы Армін. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Паліглоты
Катэгорыя:Шматмоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Вучоныя Венгрыі
Катэгорыя:Падарожнікі Венгрыі
Катэгорыя:Постаці венгерскага ўсходазнаўства
Катэгорыя:Падарожнікі ў Персію
Катэгорыя:Даследчыкі Азіі
Катэгорыя:Гісторыкі Венгрыі
Ігнац Ачадзі

**І́гнац А́чадзі** (; , , Венгрыя — ) — венгерскі гісторык. Член-карэспандэнт Венгерскай акадэміі навук (1888).

## Навуковая дзейнасць 
Аўтар прац па сацыяльна-эканамічнай гісторыі феадальнай Венгрыі, у т.л. «Землеўладанне ў Венгрыі 1494—1598» (1894), «Гісторыя венгерскага прыгоннага сялянства» (1906). Працы Ачадзі змяшчаюць вялікі фактычны матэрыял.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыкі Венгрыі
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Венгерскай акадэміі навук
Марыя Базілідэс

**Марыя Базілідэс**, або **Башылідэш** (; , , Венгрыя — ) - венгерская спявачка (кантральта). 

Скончыла ў 1911 годзе Музычную акадэмію імя Ф. Ліста ў Будапешце. Салістка Народнай оперы (Будапешт), з 1915 — Венгерскага дзяржаўнага опернага тэатра.

Сярод партый: Арфей («» К. Мантэвердзі), Кармэн («Кармэн» Ж. Бізэ), Даліла («» К. Сен-Санса), Ірадыяда («». Р. Штрауса), кантральтавыя партыі ў операх Р. Вагнера. Выконвала сола ў араторыях І. С. Баха, Г. Ф. Гендэля, рэквіеме В. А. Моцарта.

## Літаратура 
* Базілідэс Марыя. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Венгрыі
Катэгорыя:Постаці Венгерскага дзяржаўнага опернага тэатра
Катэгорыя:Кантральта
Інтэррэкс (Польшча)

**Інтэррэ́кс** ( — літаральна «міжкароль») — часовы кіраўнік Каралеўства Польскага ў перыяды «безкаралеўя».

З XIV стагоддзя ў Польшчы пры такой патрэбе функцыі кіраўніка дзяржавы здзяйсняў архібіскуп гнезненскі — прымас Польшчы, але фармальна ўраду інтэррэкса не было. Фактычнае рэгенцтва гнезненскіх архібіскупаў вядома ў 1382—1384, 1444—1447, 1492, 1501, 1506 гадах. Пасля безкаралеўя 1444—1447 гадоў, у 1451 годзе кароль Казімір Ягелончык надаў прымасам Польшчы прывілей на права каранаваць кожнага наступнага караля і каралеву польскіх.

З 1572 года з’віўся ўрад інтэррэкса, пры патрэбе ён надаваўся архібіскупу гнезненскаму — прымасу Польшчы, таксама маглі быць яго намеснікі — віцэпрымасы, звычайна, біскупы куяўскія, толькі адзін раз, у 1674 годзе, намеснікам хворага прымаса быў архібіскуп кракаўскі.

Інтэррэкс прадстаўляў краіну ў міжнародных адносінах, кіраваў дзяржаўнай адміністрацыяй, склікаў і ўзначальваў соймы — канвакацыйны, які выпрацоўваў патрабаванні да кандыдатаў на сталец, і элекцыйны, які праводзіў выбары новага караля, заяўляў пра абранне караля; потым як архібіскуп каранаваў яго.

## Спіс інтэррэксаў 
* 1572—1573 — Якуб Уханьскі
* 1575—1576 — Якуб Уханьскі
* 1586—1587 — Станіслаў Карнкоўскі
* 1632—1633 — Ян Вэнжык
* 1648 — Мацей Лубеньскі
* 1668—1669 — Мікалай Пражмоўскі
* 1673—1674 — Казімір Фларыян Чартарыйскі
* 1674 — Андрэй Тжэбіцкі
* 1696—1697 — Міхал Радзеёўскі
* 1704—1705 — Міхал Радзеёўскі
* 1733—1734 — Тэадор Патоцкі
* 1763—1764 — Уладзіслаў Аляксандр Лубеньскі

## Літаратура 
* *Ks. Kazimierz Śmigiel* Prymasi interreksi // Studia Gnesnensia. — Tom XXV. — 2011. — S. 347—370.

Катэгорыя:Ураднікі Рэчы Паспалітай
Мілаш Александар Базаўскі

**Мі́лаш А́лександар Ба́заўскі** (; , г. Турані-над-Вагам, Славакія — ) — славацкі жывапісец і графік. Народны мастак Славакіі (1964). Адзін з заснавальнікаў сучаснага славацкага жывапісу.

Вучыўся ў Акадэміі мастацтваў у Будапешце (1918) і Празе (1919—1924).

## Творчасць 
Яго мастацтва блізкае да народных формаў, народнай творчасці, што звязана з мяккім каларытам, умоўнасцю і спрошчанасцю малюнка, тонкім пачуццёвым лірызмам, тугою, смуткам. Аўтар тэматычных карцін, пейзажаў: «Веснавы струмень» (1927), «Чорныя сенажаці» (1930), «Дзяўчына са збанам» (1931), «Аранжавы конь» (1938), «Чорнае сонца» (1942), «Агасфер (Лудзільшчык)» (1948), «Радасная вёска» (1949), «Птушкі адлятаюць» (1957) і інш.

## Літаратура 
* Базоўскі Мілаш Аляксандр. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Народныя мастакі Чэхаславакіі
Катэгорыя:Мастакі Славакіі
Катэгорыя:Графікі Славакіі
Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя
Катэгорыя:Графікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Памерлі ў Трэнчыне
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Туранях
Катэгорыя:Выпускнікі Пражскай акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Выпускнікі Венгерскага ўніверсітэта выяўленчых мастацтваў
Portal 2

**«Portal 2»** — гульня амерыканскай кампаніі Valve, якая была выпушчана 19 красавіка 2011 года. У дадзены момант гульня падтрымлівае такія платформы, як Microsoft Windows, OS X, Linux, PlayStation 3 і Xbox 360.

## Зноскі 
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2011 года
Катэгорыя:Гульні для Windows
Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3
Катэгорыя:Гульні для Xbox 360
Катэгорыя:Гульні для Linux
Катэгорыя:Гульні для macOS
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў ЗША
Катэгорыя:Кааператыўныя камп’ютарныя гульні
Хася Прусліна

**Хася Мендзелеўна Прусліна** (, в. Гарбачова, цяпер Расонскі раён — , Мінск) — дзяячка мінскага падполля, узначальвала атрад супраціву нацыстам у яўрэйскім гета.

### Дзейнасць падчас Другой сусветнай вайны 
У пачатку вайны Хася Прусліна працавала настаўніцай. Муж знаходзіўся ў Чырвонай Арміі. Неўзабаве з двума дзецьмі апынулася ў Мінскім гета. Маленькага сына Мая фашысты забілі падчас першага пагрому. Дачку Дзіну ўдалося запісаць беларускай і выратаваць, адправіўшы ў дзіцячы прытулак у «рускім» раёне горада.

Па даручэнні аднаго з кіраўнікоў падполля Міхаіла Гебелева Хася Мендзелеўна ўзначаліла так званую «дзясятку» ўдзельнікаў супраціву ў горадзе. Атрымаўшы фальшывы пашпарт на імя Пелагеі Фядзюк, уладкавалася прыбіральшчыцай у нямецкую вайсковую частку і здолела звязаць нелегальныя яўрэйскія групы з Мінскім падполлем. Арганізоўвала збор зброі, медыкаментаў, адзення для партызан, перапраўку вязняў гета ў лес, распаўсюджвала агітацыйныя матэрыялы. Па заданні Гебелева Хася з дапамогай іншых жанчын уладкоўвала яўрэйскіх дзяцей у дзіцячыя дамы. Аднак далейшае знаходжанне ў горадзе зрабілася вельмі небяспечным: на вуліцах з’явіліся сотні нямецкіх улётак з яе фотаздымкам, таму Прусліна сышла ў партызанскі атрад. Там яна адразу трапіла пад падазрэнне Асобага аддзела, які абвясціў Прусліну шпіёнкай. Ад расстрэлу яе выратаваў адзін з байцоў, які аказаўся яе колішнім студэнтам.

### Дзейнасць пасля вайны 
Пасля вайны адмовілася ад прапановы пакінуць сабе падпольнае імя і змяніць нацыянальнасць.

Як былая падпольшчыца, шмат зрабіла для рэабілітацыі мінскага падполля і габрэйскага супраціву, якія доўгі час падазраваліся ў здрадніцтве, бо не кантраляваліся ўладамі. Хася Прусліна складала спісы ўдзельнікаў супраціву і арганізавала кампанію зваротаў да Мікіты Хрушчова, у ЦК КПСС і цэнтральныя выданні. Былі напісаны дзясяткі лістоў з сотнямі подпісаў былых падпольшчыкаў.

Праз тры гады намаганні Пруслінай далі плён: часопіс «Коммунист» надрукаваў першы артыкул, дзе прызнаваўся ўнёсак і гераічная дзейнасць Мінскага падполля.

Таксама Хася Прусліна ўздымала пытанне вяртання дзецей, якія падчас вайны былі вывезеныя ў Германію.

## Літаратура 
* *Уладзімер Арлоў*. ІМЁНЫ СВАБОДЫ. (Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе.) — 3-е выд., дап. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2015. — 668 с.: іл.
* *Барбара Эпштейн*. Женщины на краю Европы / Под ред. Е. Гаповой. — Мн.: ЕГУ, 2003. — С. 188—207.
* Архив Хаси Пруслиной: Минское гетто, антифашистское подполье, репатриация детей из Германии / Сост. З. А. Никодимова; под ред. К. И. Козака. — Минск: И. П. Логвинов, 2010. — 136 с.

## Спасылкі 
* Архив Хаси Пруслиной: Минское гетто, антифашистское подполье, репатриация детей из Германии 
* О необычной судьбе минчанки Зинаиды Никодимовой // СБ, 18.10.2013.
* Её назвали Диной // Вечерний Минск, 13.07.2017 

Катэгорыя:Гісторыя Мінска
Катэгорыя:Вязні мінскага гета
Катэгорыя:Жанчыны ў войнах
Аварыя на алюмініевым заводзе ў Венгрыі

**Аварыя на алюмініевым заводзе ў Венгрыі** — экалагічная катастрофа, якая адбылася 4 кастрычніка 2010 года на буйным заводзе *Ajkai Timfoldgyar Zrt* па вытворчасці алюмінію ў раёне горада Айка, за 160 кіламетраў ад Будапешта. У выніку выбуху на заводзе была разбурана плаціна, якая стрымлівала рэзервуар з таксічнымі адходамі. Такім чынам, адбылася ўцечка прыблізна 1,1 мільёна кубаметраў таксічнага рэчыва — чырвонага шламу. У выніку прарыву плаціны затопленымі апынуліся тэрыторыі трох абласцей (Веспрэм, Ваш і Дзьёр-Мошан-Шопран). У раёне бедства венгерскімі ўладамі было абвешчана надзвычайнае становішча. Станам на 5 лістапада ахвярамі аварыі сталі дзесяць чалавек. Агульная колькасць пацярпелых у выніку разліву ядахімікатаў перавысіла 140 чалавек.

220px|thumb|left|Спадарожнікавая фатаграфія разліва

## Храналогія 
4 кастрычніка ў 12:25 па мясцовым часе адбыўся прарыў плаціны на буйным заводзе *Ajkai Timfoldgyar Zrt* па вытворчасці алюмінію ў раёне горада Айка. У выніку разбурэння плаціны адбылася ўцечка прыблізна каля 700 тысяч кубаметраў таксічнага рэчыва — чырвонага шламу.

7 кастрычніка аналізы венгерскай Службы па кантролі за воднымі рэсурсамі паказалі перавышэнне нормы  шчолачы ў Дунаі, што стварыла пагрозу ўсёй экасістэме ракі.

9 кастрычніка венгерскія ўлады пачалі эвакуацыю жыхароў пацярпелага горада Колантар у сувязі з пагрозай паўторнага разліва адходаў. Спецыялісты асцерагаліся, што рэзервуар, адкуль адбылася ўцечка, будзе працягваць разбурацца.

11 кастрычніка глава камітэта па ахове навакольнага асяроддзя Венгрыі Золтан Ілеш заявіў, што паўторны разліў ядахімікатаў непазбежны.

12 кастрычніка парламентам было прынята рашэнне пра нацыяналізацыю кампаніі MAL Zrt, які валодае камбінатам. Усім пацярпелым выплачана кампенсацыя.

14 кастрычніка суд Венгрыі не змог прад'явіць абвінавачанні ўзятаму раней пад варту главе кампаніі, у якой адбылася ўцечка, Золтану Баканьі.

16 кастрычніка 2010 года завод аднавіў працу. Эвакуіраваныя жыхары сталі вяртацца дамоў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:2010 год у Венгрыі
Катэгорыя:Кастрычнік 2010 года
Катэгорыя:Падзеі 4 кастрычніка
Катэгорыя:Катастрофы ў Венгрыі
Катэгорыя:Катастрофы 2010 года
Эндрэ Адзі

**Э́ндрэ А́дзі**, або **А́ды** (; , с. Эрміндсент, Аўстра-Венгрыя, цяпер Румынія — , Будапешт, Каралеўства Венгрыя) — венгерскі паэт, публіцыст.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў вёсцы  (цяпер знаходзіцца ў румынскім жудзецы Сату-Марэ і пераназвана ў гонар паэта). Бацька Эндрэ Адзі — збяднелы трансільванскі дваранін Лёрынц Адзі () быў дробным землеўладальнікам, маці, Марыя Пастар (), адбывалася з сям'і пратэстанцкага прапаведніка.

Адукацыя Адзі атрымліваў спачатку ў рэфармацкай школе, якую скончыў з адзнакай, маючы толькі дзве адзнакі «добра» (па матэматыцы і старажытнагрэчаскай мове), а затым — на юрыдычным факультэце Дэбрэцэнскага ўніверсітэта. З 1899 года працаваў журналістам у мясцовай газеце *Debreceni Hírlap* да свайго пераезду ў Арадзю (, ).

Памёр 27 студзеня 1919 года ў Будапешце, пахаваны на могілках Керэпешы.

## Творчасць 
Першы зборнік «Вершы» (1899). У зборніках «Новыя вершы» (1906), «Кроў і золата» (1907), «Хацеў бы, каб мяне любілі» (1909), «На чале мерцвякоў» (1918), прасякнутых рэвалюцыйна-рамантычнай сімволікай, вытокі якой у фальклорных і біблейскіх вобразах, — непрыняцце тагачаснай рэчаіснасці, душэўная драма і пакуты чалавека XX ст., трагізм венгерскай гісторыі, пратэст супраць сусветнай вайны і адначасова вера ў ачышчальную сілу дэмакратычнай рэвалюцыі. У вершах традыцыі класічнай венгерскай паэзіі цесна перапляталіся з мадэрнісцкімі павевамі. Пасмяротны зборнік «Апошнія караблі» (1923), М. Аўрамчык, М. Калачынскі, Ю. Свірка, Я. Семяжон, М. Хведаровіч.

## Літаратура 
* Адзі Эндрэ. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Керэпешы
Джорджа Андраевіч-Кун

**Джо́рджа Андрае́віч-Кун** (; 31 сакавіка 1904, Брэслау Германская імперыя — 17 студзеня 1964, , СФРЮ) — сербскі жывапісец і графік.

## Біяграфія 
Джорджа Андраевіч-Кун нарадзіўся ў Германскай Сілезіі, у сям'і серба і немкі. У самым пачатку Першай сусветнай вайны сям'я выехала ў Бялград. У 1920—1925 гадах вучыўся ў бялградскай Акадэміі прыкладных мастацтваў. У 1926—1928 гадах працягнуў вучобу ў Венецыі і Рыме, у 1928—1929— у Парыжы.

У 1931 годзе яго праект герба горада Бялграда атрымаў на ананімным конкурсе першую прэмію. У 1931—1932 годзе правёў персанальныя выстаўкі ў Бялградзе, Заграбе і Нові-Садзе. У 1934 годзе Андрэевіч-Кун наведаў Маскву і захапіўся «сацыялістычным рэалізмам». У тым жа годзе ўдзельнічаў у стварэнні арт-групы югаслаўскіх мастакоў «Život» (Жыццё).

Камуніст. У складзе інтэрнацыянальных брыгад удзельнічаў у 1936—1939 гадах у грамадзянскай вайне ў Іспаніі. У 1941—1945 гадах у народна-вызваленчай барацьбе ў Югаславіі.

Прафесар Бялградскага ўніверсітэта. Прэзідэнт Югаслаўскай федэрацыі мастакоў.

Памёр 17 студзеня 1964 года ў Бялградзе.

## Творчасць 
Заснавальнік сац.-крытычнага кірунку ў сербскім мастацтве 1930-х гг. Аўтар станковых кампазіцый «Маці» (1937), «Калона» (1946), «У Парыжы» (1950), цыкла гравюр па дрэве «Крывавае золата» (1934), «За свабоду» (1937) і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Графікі Югаславіі
Катэгорыя:Графікі Сербіі
Катэгорыя:Медальеры Югаславіі
Катэгорыя:Медальеры Сербіі
Катэгорыя:Югаслаўскія партызаны
Катэгорыя:Байцы інтэрбрыгад
Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Югаславіі
Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Сербіі
Катэгорыя:Акадэмікі Сербскай акадэміі навук і мастацтваў
Катэгорыя:Выкладчыкі Бялградскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Кавалеры югаслаўскага ордэна «За заслугі перад народам»
Катэгорыя:Кавалеры югаслаўскага ордэна Братэрства і адзінства
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працы, СФРЮ
Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За адвагу», Югаславія
Катэгорыя:Камуністы Югаславіі
Катэгорыя:Камуністы Сербіі
Батрак

**Батра́к** муж., ** батрачка** жан. — наёмны работнік у сельскай гаспадарцы дарэвалюцыйнай і Савецкай Расіі, часта сезонны, з збяднелых, якія мелі невялікі зямельны надзел або зусім пазбаўленых зямлі, сялян. Для батракоў быў характэрны жабрацкі ўзровень жыцця, гэта былі беднякі, якія мелі адукацыю ніжэй сярэдняй. Працавалі на сельскай гаспадарцы.

Катэгорыя:Сялянства
Катэгорыя:Сельская гаспадарка
Аэрастатаносец

**Аэрастатано́сец** — рэальна існаваўшы продак авіяносцаў, які ўяўляў сабой судна, якое мае на борце назіральны аэрастат. Такія судны час ад часу з'яўляліся пачынаючы з другой паловы XIX стагоддзя, і нават будаваліся ў першыя гады XX стагоддзя. Падчас першай сусветнай існуючыя **аэростатаносцы** былі пераабсталяваны у гідраавіяносцы.

## Гл. таксама 
* Авіяносец
* Аэрастатаносец Русь
* Гідраавіяносец
* Верталётаносец
* Аэрастат

## Спасылкі 
* http://www.sandcastlevi.com/sea/carriers/cvchap1a.htm 
* Крылатыя маракі Расіі 

Катэгорыя:Тыпы ваенных караблёў
А
Ласла Паал

**Ласла Паал** (, , с. Зам (цяпер румынскі жудзец Хунедаара ў рэгіёне ) — , Шарантон-ле-Пон, Францыя) — венгерскі мастак-пейзажыст і імпрэсіяніст. Прадстаўнік барбізонскай школы.

## Біяграфія 
У 1864—1866 навучаўся жывапісу ў Венскай акадэміі выяўленчых мастацтваў, вучань нямецкага мастака .

У 1869 упершыню прадставіў некаторыя з сваіх работ на буйной выстаўцы ў Мюнхене. У 1870 здзейсніў паездку ў Нідэрланды, у тым жа годзе па рэкамендацыі блізкага сябра і паплечніка вянгерскага жывапісца Міхая Мункачы паступіў для працягу вучобы ў Дзюсельдорфскую Акадэмію мастацтваў.

З 1873 Паал жыў у калоніі мастакоў-барбізонцаў. Быў сталым удзельнікам Парыжскага салона, на якім у 1873 атрымаў узнагароду за карціну «Заход».

1874 — член асацыяцыі мастакоў Дзюсельдорфа.

Памёр у 1879 годзе. За гады творчасці напісаў каля 65 карцін. Пасля смерці мастака яго палотны былі прададзеныя на аўкцыёне ў Парыжы ў 1880 годзе.

## Творчасць 
На думку спецыялістаў і крытыкаў, успрыманне і перадача прыроды Паалам поўныя напружанай страсці і тэмпераменту. Жывапісная манера мастака гэтак жа эмацыйная і актыўная, як у Мункачы. Каляровыя суадносіны драматычныя і кантрасныя. Прырода ў яго пейзажах прасякнута вечнай дынамікай і пераменнасцю. Гэта адчуванне бесперапыннага руху прыроды мастаку ўдаецца ўвасобіць з дапамогай тэмпераментнай манеры пісьма. Разам з тым у пейзажах Паала няма нічога ад мімалётнай няпэўнасці імпрэсіяністычнага ўспрымання. Пры ўсім адчуванні зменлівасці яго прырода матэрыяльная ў сваёй прадметнай пэўнасці, пластычнай цэльнасці.

## Галерэя 

Файл:Deák Paál László temetése.jpg
Файл:Paál Forest Path 1873.jpg
Файл:Paál Skirts of a Forest c. 1874.jpg

## Спасылкі 
* Л. Алешина. Искусство Венгрии 

Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты Венгрыі
Катэгорыя:Мастакі Венгрыі
Катэгорыя:Мастакі-імпрэсіяністы Венгрыі
Андар Габар

**А́ндар Га́бар** (; , в. Уйнеп,  — , , ВНР) — венгерскі пісьменнік.

## Біяграфія 
Андар Габар нарадзіўся 24 студзеня 1884 года на захадзе сучаснай Венгрыі ў мястэчку Уйнепуста. Скончыў Будапешцкі ўніверсітэт.

Браў удзел у венгерскай рэвалюцыі 1918—1919 гадоў. Кіраваў тэатрамі Венгерскай савецкай рэспублікі. Пасля паражэння рэвалюцыі быў арыштаваны. У 1920 годзе эміграваў, жыў у Аўстрыі, Германіі, затым у 1933—1945 гадах жыў у СССР. У 1945 вярнуўся ў Венгрыю, дзе стаў першым рэдактарам часопіса *Ludas Matyi*.

Памёр 20 студзеня 1953 года ў Будапешце, пахаваны на могілках Керэпешы.

## Творчасць 
Літаратурную дзейнасць пачаў у 1900 годзе. Аўтар зборнікаў вершаў «Арговань» (1920), «Таму што ганьба жыць і не заклікаць» (1923), рамана «Доктар Ніхто» (т. 1—2, 1946), сатырычных п'есак і фельетонаў («Пешцкія рыданні. Кніга пра вялікі горад», 1912) і інш.

Пераклаў на венгерскую мову беларускія народныя песні «Маё жаданне», «З-за лесу сонца ўсходзіць…», вершы Я. Купалы «Абвілася краіна…», «А хто там ідзе?», «Выйдзі…», «Выпраўляла маці сына», «Хвалююцца морскія хвалі…», «Гэй наперад!» і інш. Аўтар артыкула «Янка Купала, беларускі паэт» (1941).

## Літаратура 
* Габар Андар. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Венгерскамоўныя паэты
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Венгрыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў медзье Зала
Катэгорыя:Імігравалі ў СССР з Венгрыі
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Геаграфія Венгрыі

**Венгерская Рэспубліка** — дзяржава ў Цэнтральнай Еўропе.

## Агульныя звесткі 
Плошча — 93.030 км².

Агульная працягласць мяжы — 2.009 км працягласць межаў з Аўстрыяй — 366 км, Харватыяй — 329 км, Румыніяй — 443 км, Сербіяй — 151 км, Славеніяй — 102 км, Славакіяй — 515 км, Украінай — 103 км.

## Рэльеф 
Самая высокая кропка — гара Кекеш вышынёй 1.014 м.

Тэрыторыя Венгрыі мае пераважна раўнінны рэльеф. Вялікая яе частка размешчана на Сярэднедунайскай раўніне. Заходняя частка раўніны (Дунантуль) раздзеленая шматлікімі пагоркамі, вышынёй да 300 м, усходняя (Альфёльд) — мае плоскі нізінны рэльеф. Паўночны захад краіны займае нізіна Кішальфёльд, абмежаваная на захадзе перадгор’ямі Альпаў, вышынёй 500—800 м. На поўнач ад Балатона цягнуцца Сярэдневенгерскія горы з платопадобнымі масівамі вышынёй 400—700 м (). У паўднёвай частцы Дунантуля ўзвышаюцца глыбовые горы Мечак вышынёй да 681 м (гара Зенгё). На поўначы Венгрыі ляжаць адгор’і Заходніх Карпат вышынёй да 1000 м. Яны раздзеленыя шырокімі далінамі рэк і ўяўляюць сабой адасобленыя вулканічныя масівы і вапняковыя плато (Матра, Бюк, Земплену-Хедзьшэг) . У гарах на мяжы са Славакіяй знаходзіцца адна з найбуйнейшых карставых пячор Еўропы Агтэлек з падземнымі рэкамі і азёрамі.

## Карысныя выкапні 
З карысных выкапняў у Венгрыі здабываюць баксіты, буры вугаль, нафту, газ, жалезныя, марганцавыя, медныя, свінцова-цынкавыя руды, мінеральныя і тэрмальныя воды.

## Клімат 
Становішча Венгрыі ў асяроддзі гор абумовіла кантынентальны тып клімату з мяккай зімой і гарачым летам. Ападкаў у год ад 450 мм на ўсходзе да 900 мм у гарах.

## Унутраныя воды 
Усе рэкі Венгрыі прыналежаць басейну Дуная. Сам Дунай перасякае краіну з поўначы на поўдзень на працягу 410 км. Найбуйнейшае возера — Балатон з’яўляецца важным міжнародным турыстычным цэнтрам. Блізу яго заходняй ускрайку знаходзіцца найбуйнейшае ў Еўропе возера тэрмальнага паходжання — Хевіз, ля якога размешчаны бальнеагразевы курорт.

## Глебы 
Глебавы покрыва раўнін прадстаўлены чарназёмам, на Альфёльдзе сустракаюцца саланчакі, у гарах — буразёмы і рэндзіны.

## Расліннасць і жывёльны свет 
Раслінны покрыва Венгрыі значна зменены чалавекам. На большай частцы тэрыторыі пераважае культурная расліннасць — раллі, сады, вінаграднікі. Лясы захаваліся ў гарах і займаюць каля 20 % тэрыторыі (да вышыні 800—1000 м растуць шыракалістыя лясы, вышэй сустракаюцца ялова-піхтавыя).

## Спасылкі 
* http://kruzo.com.ua/voksvet/hunginf.htm
Міхай Вёрэшмарці

**Мі́хай Вё́рэшмарці** (; , г. , Венгрыя — ) — венгерскі паэт, драматург, крытык. Прадстаўнік венгерскага рамантызму. Зрабіў значны ўклад у стварэнне нацыянальнага венгерскага тэатра.

## Біяграфія 
Міхай Вёрэшмарці нарадзіўся ў дваранскай каталіцкай сям’і. Яго бацька служыў кіраўніком у Надашдзі. Міхай выхоўваўся ў цыстэрцыянцаў у Секешфехервары і ў піяраў у Пешце. Смерць бацькі ў 1811 годзе прывяла вялікую сям’ю да галечы. Міхаю ўдалося забяспечыць сваё жыццё і акадэмічную адукацыю працай настаўнікам у сям’і Персель. Малады паэт быў закаханы ў Этэльку Персель, якая займала высокае становішча ў грамадстве, і менавіта гэтаму неўзаемнаму каханню венгерская літаратура абавязана шматлікімі шэдэўрамі любоўнай лірыкі Вёрэшмарці. Скончыў філасофскі і юрыдычны факультэты Будапешцкага ўніверсітэта.

## Памяць 
Самы вядомы верш Вёрэшмарці «Заклік» было пакладзена на музыку і часта выконваецца ў канцы ўрачыстых мерапрыемстваў з нагоды нацыянальных свят Венгрыі. Імя Міхая Вёрэшмарці носіць цэнтральная плошча Будапешта, плошча Вёрэшмарці.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Венгерскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы
Катэгорыя:Венгерскамоўныя паэты
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Венгрыі
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Керэпешы
Катэгорыя:Выпускнікі Будапешцкага ўніверсітэта
Гандлёвы авіяносец

**Гандлё́вы авіяно́сец** () — пераабсталяванае гандлёвае судна ў ВМФ Вялікабрытаніі і Нідэрландаў часоў Другой сусветнай вайны (звычайна балкер або танкер), абсталяванае лётнай палубай, надбудовай-востравам, якое нясе авіягрупу, але якое ходзіць пад гандлёвым сцягам і здольнае ажыццяўляць перавозку грузаў. Гандлёвыя авіяносцы неслі ўсяго некалькі (3-4) самалётаў састарэлых канструкцый. Ўзлёт і пасадка былі вельмі цяжкімі, у сувязі з чым лётчыкі нярэдка проста пакідалі самалёт пасля баявога вылету, саджаючы яго на ваду блізу судна, нягледзячы на тое, што лётны склад старанна адбіраўся. Выкарыстоўваліся да пачатку будаўніцтва эскортных авіяносцаў для барацьбы з падводнымі лодкамі і самалётамі люфтвафэ. Пераабсталяваныя ў адносна невялікай колькасці.

## Гл. таксама 
* Авіяносец
* Эскортны авіяносец
* Гідраавіяносец
* Верталётаносец

## Спасылкі 
* http://www.hazegray.org/navhist/carriers/nethcv/ 

Катэгорыя:Тыпы ваенных караблёў
Г
Зольтан Варканьі

**Зо́льтан Ва́рканьі** (; ,  — , ) — венгерскі рэжысёр, акцёр. Народны артыст Венгрыі (1962). Лаўрэат Прэміі імя Л. Кошута 1953, 1956. 

## Біяграфія 
Скончыў у 1934 годзе Тэатральную акадэмію ў Будапешце. На сцэне з 1935 года. З 1962 года кіраўнік тэатра «Вігсінхаз» у Будапешце.  З 1934 года здымаўся ў кіно, з 1951 працаваў і як кінарэжысёр.

## Творчасць 
Сярод роляў: Гамлет (аднайменная п'еса У. Шэкспіра), Сірано дэ Бержэрак (аднайменная п'еса Э. Растана), Дофін («Святая Іаанна» Б. Шоу) і пастановак: «Месяц зайшоў» паводле Д. Э. Стэйнбека, «Дымнае неба» І. Дарваша.

Паставіў фільмы «Фота Хабера» (1963), «Сыны чалавека з каменным сэрцам» (1965), «Венгерскі набоб» і «Золтан Карпаці» (1966), «Чорныя алмазы» (1976). Здымаўся ў большасці пастаўленых ім фільмаў.

## Літаратура 
* Варканы Зольтан. 

Катэгорыя:Кінарэжысёры Венгрыі
Катэгорыя:Акцёры Венгрыі
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Фаркашрэці
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Кошута
Катэгорыя:Народныя артысты Венгрыі
Катэгорыя:Выпускнікі Будапешцкай акадэміі тэатра і кіно
Мікалай Варкач

**Мікалай Ва́ркач** або **Ніклас Варкач** () — дыпламат Свяшчэннай Рымскай імперыі XVI ст.

Паходжаннем венгр, пляменнік караля польскага і вялікага князя літоўскага Стафана Баторыя. Як пасол імператара Рудольфа II у 1589, 1593 і 1594 гадах наведаў Маскву, вёў перагаворы пра сумесныя дзеянні адносна Рэчы Паспалітай і Асманскай імперыі.

Пакінуў дзённікі 1-га і 3-га падарожжаў (не апублікаваны). Дзённік пасольства 1593 года вёў сакратар пасольства Стафан Гейс, які даў звесткі пра гарады і мястэчкі Беларусі, праз якія ехала пасольства — Гародна, Вільня, Маладзечна, Лагойск, Барысаў, Орша, Дуброўна, кароткае апісанне іх забудовы і ўмацаванняў. Дзённік пасольства 1593 года ўпершыню апублікаваны ў 1820 годзе на нямецкай мове.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дыпламаты Свяшчэннай Рымскай імперыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVI стагоддзі
Катэгорыя:Аўтары знакамітых дзённікаў
Іаакім Вуіч

**Іаакім Ву́іч** (;  — ) — сербскі акцёр, драматург, перакладчык, тэатральны дзеяч.

Кіраваў аматарскімі тэатральнымі калектывамі ў Ваяводзіне і Сербіі, у 1833—1836 гг. княжацкім тэатрам у г. Крагуевац, у 1839 годзе аматарскім тэатрам у г. Нові-Сад, з 1840 у г. Заграб; паклаў пачатак стварэнню нацыянальнага тэатра. Вуіч стварыў тэатральны рэпертуар на роднай мове і выхаваў першых прафесійных сербскіх акцёраў, за што быў названы «бацькам сербскага тэатра». Пакінуў аўтабіяграфію (1833), а таксама шматлікія дзённікі сваіх падарожжаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Акцёры Сербіі
Катэгорыя:Акцёры XIX стагоддзя
Катэгорыя:Драматургі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Драматургі Сербіі
Катэгорыя:Перакладчыкі Сербіі
Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Сербіі
Эпоха заваявання радзімы на Дунаі

**Эпоха заваявання радзімы на Дунаі** — перыяд гісторыі венгерскага народа, калі мадзьяры ў канцы IX стагоддзя перасяліліся з Паўночнага Прычарнамор’я ў Сярэднедунайскую нізіну.

## Гісторыя 
Радзімай венгерскіх плямёнаў, паўкачэўнікаў-жывёлагадоўцаў, сучасныя даследчыкі лічаць вобласці на ўсход ад Урала.

У I тысячагоддзі нашай эры яны перасяліліся, як мяркуецца, у басейн Камы, а пасля, у прычарнаморскія і прыазоўскія стэпы, дзе доўгі час знаходзіліся пад уладай хазараў.

У 895—896 гадах старажытнавенгерская канфедэрацыя плямёнаў на чале з Арпадам і Курсанам перайшла Карпаты і заняла землі ў басейне Сярэдняга Дуная (т. зв. «здабыццё радзімы»), дзе адбыўся пераход да аселага ладу жыцця і земляробства.

У пачатку XI стагоддзя паўстала Венгерскае каралеўства, тады ж было прынята каталіцтва.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Венгры
Катэгорыя:Угры
Катэгорыя:Гісторыя Венгрыі
Верталётны авіяносец

**Верталё́таносец** — разнавіднасць авіяносцаў, спецыяльна прызначаная для нясення верталётаў, самалётаў ВУП і таму не мае самалётнага узлётна-пасадачнага абсталявання (катапульт, пасадачных трасоў). Як правіла, адначасова з'яўляецца супрацьлодкавым, альбо дэсантным караблём. Можа мець у складзе авіякрыла некалькі самалётаў з вертыкальным або звышкароткім узлётам.

## Гл. таксама 
* Верталёт
* Авіяносец
** Падводны авіяносец
** Паветраны авіяносец
* Авіяносны крэйсер
* Крэйсер
* Супрацьлодкавы карабель
** Эсмінец
** Фрэгат
** Карвет
* Дэсантны карабель

## Спасылкі 
* [Http://ship.bsu.by/main.asp?id=100022 ship.bsu.by/ Энцыклапедыя караблёў / Верталётаносцы праекта 1123] 
* [Http://www.aviaship.info/vert/ www.aviaship.info/ Верталётаносцы] 
* [Http://www.rus-obr.ru/discuss/2607 Эрвін Лангман «Маленькія авіяносцы. Вялікія магчымасці »] 

Катэгорыя:Тыпы ваенных караблёў
В
Брандберг

**Бра́ндберг** () — найвышэйшая гара Намібіі. Вяршыня дасягае 2606 м над ўзроўнем акіяну. 

Уяўляе купалападобны гранітны масіў вулканічнага паходжання, які ўзнік каля 120 млн гадоў таму. Кальцыты на схілах утрымоўваюць магнетыты. Падчас заходу сонца гранітныя слюды выдатна адлюстроўваюць чырвонае святло, з-за чаго падаецца, быццам бы гара палае. Лічыцца, што менавіта з-за гэтага набыла сваю назву (ад  — "вогненная гара"). 

У 1955 г. на схілах Брандберга былі знойдзены петрогліфы, застаўленныя каля 4000 - 2000 гадоў таму. Усяго налічваецца 50 000 наскальных малюнкаў. 

## Спасылкі 
* Brandberg Intrusion, Namibia
* The Brandberg Massif
* Brandberg and the White Lady 

Катэгорыя:Горы Намібіі
Эдуард Гашынец

**Э́дуард Га́шынец** (; , г. , Славакія) — славацкі вучоны-славіст і педагог.

Скончыў у 1950 годзе Браціслаўскі ўніверсітэт. З 1974 года прафесар.

## Навуковая дзейнасць 
Вядомы як аўтар шматлікіх прац па методыцы выкладання славацкай мовы ў школах, а таксама шэрагу эксперыментальных школьных падручнікаў і метадычных дапаможнікаў для настаўнікаў.

У 1940-я гг. зацікавіўся духоўнай спадчынай беларусаў, самастойна вывучыў беларускую мову. У 1970-я г. падтрымліваў творчыя сувязі з Ф. Янкоўскім, Я. Брылём, С. Панізнікам, асобныя творы якіх пераклаў на славацкую мову. У аглядных артыкулах, рэцэнзіях Гашынец знаёміць славацкіх чытачоў з беларускай мемуарнай гістарычнай літаратурай, педагагічнымі даследаваннямі; выступае з артыкуламі пра беларускую мову: «Беларуская мова ў „Народнай асвеце“» (1980—1881), «Беларусы і іншыя славяне» (1991) і інш.

## Літаратура 
* 
* *Мірачыцкі Л.* Прафесар Эдуард Гашынец і Беларусь // Наша слова. 1995, 9 жніўня.

Катэгорыя:Постаці славацкай славістыкі
Катэгорыя:Постаці славацкай педагогікі
Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Коменскага
Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Коменскага
Катэгорыя:Беларусісты
Катэгорыя:Перакладчыкі на славацкую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Праваслаўе ў Венгрыі

**Праваслаўе ў Венгрыі**. Колькасць праваслаўных вернікаў у Венгрыі на 2001 год налічвала каля 15 000 чалавек (каля 0,15 % насельніцтва). Праваслаўе вызнаюць ў асноўным прадстаўнікі нацыянальных меншасцяў, галоўным чынам сербы, а таксама румыны, украінцы і інш. Тэрыторыя Венгрыі знаходзіцца пад юрысдыкцыяй Сербскай Правослаўнай царквы, якая мае Будзімскую епархію з цэнтрам у горадзе Сэнтэндрэ. Таксама ў Венгрыі існуюць прыходы Канстанцінопальскага патрыярхата, аб’яднаныя ў Венгерскі экзархат, Рускай праваслаўнай царквы, аб’яднаныя ў Будапешцкую і Венгерскую епархію, а таксама Венгерская епархія Румынскай праваслаўнай царквы.

## Зноскі 

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Эндрэ Гелерт

**Э́ндрэ Ге́лерт** (; ,  — ) — венгерскі рэжысёр. Народны артыст Венгрыі (1954). Лаўрэат Прэміі імя Л. Кошута 1950, 1953.

## Біяграфія 
Скончыў у 1935 годзе Тэатральную акадэмію. З 1946 года прафесар Тэатральнага інстытута. У 1945—1960 вядучы рэжысёр Нацыянальнага тэатра.

## Творчасць 
Заснавальнік венгерскай рэалістычнай школы рэжысуры, паслядоўнік К. С. Станіслаўскага.

Сярод пастановак: «Панскае баляванне» Ж. Морыца (1948), «Трагедыя чалавека» І. Мадача (1955), «Рэвізор» М. Гогаля (1951), «Дзядзька Ваня» А. Чэхава (1952).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Фаркашрэці
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Кошута
Катэгорыя:Народныя артысты Венгрыі
Катэгорыя:Выпускнікі Будапешцкай акадэміі тэатра і кіно
Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага тэатра (Будапешт)
Армяне ў Венгрыі

**Армяне ў Венгрыі** (венг. Örmények) — армянская абшчына, якая жыве ў сучаснай Венгрыі. Ацэнкі колькасці армян у Венгрыі вар'іруюць ад 3,5 да 30 тысяч человек, што складае не больш 0,01 % насельніцтва Венгрыі. Дзве траціны армянскай абшчыны пражываюць у Будапешце і рэгіёне Пешт.

У Венгрыі налічваецца 31 арганізацыя армян, роднай мовай палова лічыць армянскую. Большасць армян прыехалі ў Венгрыю пасля распаду СССР.

Пра армян ў сваіх ўказах пісаў кароль Ласла IV, які дазволіў ім сяліцца ў гарадах. Самым вядомым украінскім горадам Венгрыі быў Самашуйвар (цяпер румынская Герлена), які называўся Арменаполісам, Арменіерштатам або Айакагакам.

## Зноскі 

Катэгорыя:Насельніцтва Венгрыі
Катэгорыя:Нацыянальныя меншасці
IPhone SE

**iPhone SE** — смартфон, распрацаваны кампаніяй Apple Inc. З'яўляецца часткай лінейкі iPhone, быў выпушчаны 21 сакавіка 2016.
Цеплата згарання

**Цеплата́ згара́ння** паліва, **калары́йнасць**, **цеплатво́рная здо́льнасць** — колькасць цеплаты, якая вылучаецца пры поўным згаранні паліва.

Цеплата згарання залежыць ад хімічнага саставу паліва.

Адрозніваюць цеплату згарання ніжэйшую — без уліку цеплаты, якая затрачваецца на выпарэнне вады, што ўтрымліваецца ў паліве ці ўтвараецца пры яго згаранні, і вышэйшую — з улікам гэтай цеплаты.

Цеплата згарання, аднесеная да адзінкі масы (для цвёрдага паліва) ці аб'ёму (для газу) паліва, называецца ўдзельнай цеплатой згарання, вымяраецца метадамі каларыметрыі.

Адзінка цеплаты згарання ў СІ — джоўль, удзельнай цеплаты згарання — джоўль на кілаграм ці джоўль на кубічны метр.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Грэйт-Карас

**Грэйт-Карас** () — горная сістэма на паўднёвым усходзе Намібіі. Найвышэйшы пункт — 2202 м над узроўнем акіяну.

Горы пачалі фарміравацца ў перыяд мезапратэразою ў выніку складаных тэктанічных працэсаў. Пераважаюць граніты і асадкавыя пароды. Сістэма ўключае шматлікія плоскія плато. Вакол горнай сістэмы месціцца некалькі каньёнаў.

## Спасылкі 
* Great Karas Mountains
* Age of Metavolcanic rocks at the northern margin of the Namaqua-Natal Metamorphic Province in the Karas Mountains, Namibia, defined by SHRIMP U-Pb dating of zircons

Катэгорыя:Горы Намібіі
Катэгорыя:Горныя сістэмы Афрыкі
Нацыянальны парк Наміб-Наўклуфт

**Намі́б-На́ўклуфт** () — нацыянальны парк на захадзе Намібіі. Уключае ўсходнія схілы гор Наўклуфт і частку пустыні Наміб. Адна з найбуйнейшых ахоўваемых тэрыторый у свеце. Займае плошчу 49 768 км².

## Гісторыя 
У 1907 г. нямецкая каланіяльная адміністрацыя абвясціла частку пустыні Наміб паляўнічым рэзерватам. У 1970 - 1978 гг. яго тэрыторыя была значна пашырана. 1 жніўня 1979 г. на яго месцы быў адчынены нацыянальны парк Наміб-Наўклуфт.

## Геаграфія 
Нацыянальны парк Наміб-Наўклуфт найбуйнейшы ў Афрыцы, чацвёрты па плошчы ў свеце. Падзяляецца на чатыры прыродна-геаграфічныя сектары:
* Саланчакі Сасусвлеі і каньён Сесрыем
* Пустыня Наміб
* Усходнія перадгор'і Наўклуфт
* Заліў Сэндвіч
Такім чынам парк уключае часткі пясчана-гліністых пустынь і паўпустынь, горныя саванны, скальныя западзіны. Найбольш маляўнічая частка парка — знакамітыя чырвоныя выдмы бліз заліва Сэндвіч. Яны амаль нерухомы, паколькі аснова складаецца з гліны, а паверхня пакрыта пластамі сухога пяску.

Клімат парка Наміб-Наўклуфт характарызуецца як сухі субтрапічны. Гадавы ўзровень ападкаў рэдка перавышае 100 мм у год, аднак ён вагаецца ў залежнасці ад сезону і геаграфічнай зоны. У перадгор'ях Наўклуфт дажджы здараюцца часцей, чым у пустыні Наміб. Найбольш вільготны месяц — сакавік.  Гэта адначасова і найбольш спякотны месяц. У сакавіку — красавіку сярэдняя тэмпература дасягае +17 °C — +32 °C. У ліпені — чэрвені яна рэдка перавышае +27 °C, а ў халодныя ночы паніжаецца да +2 °C — +3 °C. На ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна раніцай назіраюцца туманы.

## Прырода 
Для прыроды нацыянальнага парка Наміб-Наўклуфт характэрны пустынныя і паўпустынныя саванны з раслінамі-ксерафітамі. Сустракаюцца зараснікі калючых хмызнякоў і дрэў з магутнай каранёвай сістэмай і цвёрдым лісцем. Тыповыя для парка расліны — вельвічыя, малачайныя, алоэ, акацыі, інжыр, дзікая дыня і інш. Усяго налічваецца больш за 1000 відаў раслін.

Парк насяляюць каля 200 відаў птушак, шмат відаў казурак, такія віды сысуноў, як зебры, антылопы, павіяны, скальныя пацукі, гіены, лісы, шакалы і г. д.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Даведнік
* Сасусвлеі
* Клімат

Наміб-Наўклуфт
Ваенна-марскія сілы Аўстра-Венгрыі

**Ваенна-марскія сілы Аўстра-Венгрыі** з'яўляліся адным з відаў узброеных сіл Аўстра-Венгерскай імперыі.

Афіцыйнай назвай на нямецкай мове было ***Kaiserliche und Königliche Kriegsmarine*** () або скарочана - ***K.u.K. Kriegsmarine***.

У літаратуры сустракаецца назва — **Марскія сілы Аўстра-Венгрыі**.

## Гісторыя 
Да стварэння ў 1867 годзе двуадзінай манархіі існавалі як Ваенна-марскія сілы Аўстрыйскай Імперыі і гэтак прымалі ўдзел у Аўстра-Прускай вайне 1866 года.

Марскія сілы Узброеных сіл Аўстра-Венгрыі, адной з галоўных еўрапейскіх дзяржаў, на 1891 год, складаліся з :
* 11 панцырных судоў;
* 16 мінаносцаў;
* 53 тарпедныя лодкі.
Усяго з іншымі 98 судоў, умяшчальнасцю 100 150 тон, з 605 гарматамі і экіпажам ў 6 672 чалавекі.
* Дапаможных судоў 142, умяшчальнасцю 50 034 тоны, з 199 гарматамі і 5 225 чалавек.

Перад Першай сусветнай вайной аўстра-венгерскі флот складаўся з двух эскадраў. Таксама Аўстра-Венгрыя мела рачную Дунайскую флатылію. Флатылія складалася з манітораў, вартавых караблёў і дапаможных судоў, зведзеных у дывізіёны і групы. База яе да вайны знаходзілася ў горадзе Будапешт.

Дунайская флатылія Аўстра-Венгрыі прымала дзейсны ўдзел у Першай сусветнай вайне. Таксама лічыцца, што адзін з яе караблёў зрабіў першыя стрэлы ў гэтай вайне.

*Ваенна-марскія сілы Аўстра-Венгрыі* спынілі сваё існаванне ў 1918 годзе, пасля паражэння Аўстра-Венгрыі ў Першай сусветнай вайне і далейшага за тым распаду дзяржавы, і страты Аўстрыяй і Венгрыяй выхаду да мора.

## Базы ВМС Аўстра-Венгрыі 
* ВМБ Спліт
* ВМБ Пула

## Сцягі караблёў і судоў ВМС Аўстра-Венгрыі 

File:Austria-Hungary-flag-1869-1914-naval-1786-1869-merchant.svg|Сцяг караблёў і судоў ВМС Аўстрыі 1786—1915.

## Галерэя 
 
File:Habsburg class battleship.jpg|Лінкар *SMS Habsburg* на марскіх выпрабаваннях, 1901 год.
File:SMS Kaiserin Elisabeth photo.jpg|Крэйсер *SMS Kaiserin Elisabeth*  
Файл:Klasa radetzky.png|План лінкара тыпу *«Радзецкі»*, 1907 — 1909 гадоў.
 

## Званні 
* Грос-адмірал (*Großadmiral*)
* Адмірал (*Admiral*)
* Віцэ-адмірал (*Vizeadmiral*)
* Контр-адмірал (*Konteradmiral*)
* Капітан лінкара(*Linienschiffskapitän*)
* Капітан фрэгата (*Fregattenkapitän*)
* Капітан карвета (*Korvettenkapitän*)
* Лейтэнант лінкара (*Linienschiffsleutnant*)
* Лейтэнант фрэгата (*Fregattenleutnant*)
* Мічман фрэгата (*Fregattenfähnrich*)
* Лейтэнант карвета (*Korvettenleutnant*)
* Мічман мора (*Seefähnrich*)
* Гардэмарын (*Seekadett*)
* Марскі аспірант (*Seeaspirant*)
* Старшы боцман 1-й стацці (*Oberbootsmann 1. Klasse*)
* Старшы боцман 2-й стацці (*Oberbootsmann 2. Klasse*)
* Боцман (*Unterbootsmann*)
* Боцманмат (*Bootsmannsmaat*)
* Кватэрмайстар (*Quartiermeister*)
* Матрос 1-й стацці (*Matrose 1. Klasse*)
* Матрос (*Matrose*)

## Гл. таксама 
* Спіс караблёў ваенна-марскога флоту Аўстра-Венгрыі

## Спасылкі 
* 
* K.u.K. Kriegsmarine  
* Viribus Unitis 
* Сцягі Аўстра-Венгрыі 


Катэгорыя:Аўстра-Венгрыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Ваенна-марскія сілы гістарычных дзяржаў
Венгерская гвардыя

]]

**Венгерская гвардыя** (; ) — праварадыкальная ваенізаваная арганізацыя ў Венгрыі, цесна афіляваная з нацыяналістычнай Партыяй за лепшую Венгрыю (*Ёбік*). У цяперашні час фармальна распушчаная.

Арганізацыя была створана ў жніўні 2007 года. Адным з заснавальнікаў руху быў Габар Вона, кіраўнік «Ёбік». Дэклараваныя мэты арганізацыі, зарэгістраванай як культурна-асветніцкая, — «фізічная, маральная і духоўная абарона Венгрыі».

## Зноскі 
Катэгорыя:Баявыя арганізацыі палітычных партый
Катэгорыя:Неанацысцкія арганізацыі
Катэгорыя:Палітыка Венгрыі
Славацкі Карст

**Слава́цкі Карст** () — горны масіў ва ўсходняй Славакіі і часткова ў Венгрыі. З 1973 года ахоўваецца як унікальная форма рэльефу, з 1 сакавіка 2002 года аб’яўлены нацыянальным паркам. Акрамя таго, тэрыторыя парку з’яўляецца біясферным запаведнікам, а пячоры Славацкага карста — помнікам ЮНЕСКА.

Масіў складзены вапнякамі і даламітамі, прадстаўляе сабой вялікія плато і карставыя даліны. Пакрыты дубовымі і грабавымі лясамі. Найвышэйшы пункт — 947 м н.у.м.

## Спасылкі 
* Старонка запаведніка 

Катэгорыя:Горы Славакіі
Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Славакіі
Катэгорыя:Заходнія Карпаты
Катэгорыя:Біясферныя рэзерваты Славакіі
Катэгорыя:Карставыя масівы