open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аранчыцы

**Ара́нчыцы** (, ) — вёска ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Лінаўскага сельсавета. За 12 кіламетраў на поўнач ад Пружан, 75 кіламетраў ад Брэста. Чыгуначная станцыя на лініі Мінск-Брэст.

## Назва 
Паводле пружанскай краязнаўцы В. Церахавай, назва вёскі паходзіць ад роду Аранскіх, якія пасяліліся тут у XVI стагоддзі. На яе думку, іх прозвішча паходзіць ад роду дзейнасці, якім яны нібыта займаліся, — «араць».

У гэтым жа рэгіёне фіксаваліся таксама прозвішчы Араноўскі (Кобрынь), Аранеўскі (Сялец). Ёсць латышскае *Arans*. Паблізу, на польскай карце 1933 г. пазначанае Аранава (*Oranowo*, пад Бармуты).

## Гісторыя 
Падчас караля Жыгімонта Аўгуста Аранскія залажылі тут маёнтак і ў 1560 годзе збудавалі драўляны палац на цагляным падмурку. Па ймю ўласнікаў мясцовасць атрымала назву Аранчыцы. Пазней маёнтак перайшоў да Іжыцкіх, а пасля ў якасці пасагу дастаўся Ігнацыю Ляжэнскаму, афіцэру паўстання Касцюшкі. Яго партрэт у мундзіры паручніка пешай літоўскай гвардыі вісеў у Аранчыцах да 1939 года.

За расійскім часам — у Ліноўскай воласці Пружанскага павета Гродзенскай губерні, з вёскай Лінёўка 487 дзесяцін, царква. Маёнтак Утгафаў Лінёва, 869 дзесяцін. У 1886 годзе ў вёсцы 384 жыхары, 38 двароў, праваслаўная царква, піцейны дом. Паводле перапісу 1897—523 жыхары, 73 двары. На пачатку XX стагоддзя 429 жыхароў.

У 1906 годзе адбылося хваляванне сялян Аранчыцаў і вакольных вёсак, жорстка здушанае ўладамі, 20 чалавек кінутыя ў турму.

За польскім часам — вёска і фальварак у гміне Лінова Пружанскага павета Палескага ваяводства. У 1921 годзе ў вёсцы 371 жыхар, 71 двор, у фальварку 35 жыхароў, 4 дамы.

У верасні-кастрычніку 1939 года бальшавікі знішчылі сядзібу Ляжэнскіх. Магіла Юзафы Ляжэнскай (з Дэрамераў) знаходзіцца на каталіцкіх могілках у Пружане.

Паводле перапісу 1959 года ў вёсцы 645 жыхароў; у 1970 годзе — 682 жыхары, 215 двароў; у 2003—900 жыхароў, 375 двароў.

У 1987 годзе да Аранчыц далучана вёска Ліновачка.

## Насельніцтва 
* 1886 — 384 жыхары, 38 двароў; 1897 — 523 жыхары, 73 двары.
* пач. XX стагоддзя — 429 жыхароў.
* 1921 — 371 жыхар, 71 двор.
* 1959 — 645 жыхароў; 1970 — 682 жыхары, 215 двароў.
* 1995 — 939 жыхароў, 369 двароў.
* 2003 — 900 жыхароў, 375 двароў; 2005 — 907 жыхароў, 369 двароў; 2012 — 803 жыхары, 346 двароў.

## Транспарт 
Чыгуначная станцыя Аранчыцы на лініі Брэст — Баранавічы.

Аўтамабільныя дарогі  Аранчыцы — Бакуны — Вінец і  Аранчыцы — Млынок.

## Інфраструктура 
* Птушкафабрыка
* Збожжапрыёмнае прадпрыемства, міжраённая гандлёвая база
* Сярэдняя школа
* Бібліятэка і клуб

## Турыстычная інфармацыя 
### Славутасці 
* Крыжаўзвіжанская царква
* Магіла ахвяр фашызму (1941—1944), абеліск (1975)

### Страчаная спадчына 
* Сядзіба Ляжэнскіх

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Аранчыцы на сайце Radzima.org
* 

Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна
Гільём Святы

**Святы Гільём**, '''Гільём д'Ара́нж**, **Гільём з Тулу́зы'* (, 750 —  гг.) — франкскі ваенны і палітычны дзеяч, герой французскага сярэдневяковага эпасу, святы Рымска-каталіцкай царквы. Дзень шанавання — 28 мая.

Гільём быў стрыечным братам Карла Вялікага. У 790 г. атрымаў тытул графа Тулузы. У 793 г. пацярпеў паражэнне ад пірэнейскіх мусульман пад Нарбонай, але не даў магчымасці ворагам прасоўвацца далей ў Франкскае каралеўства. У 801 г. удзельнічаў у паспяховай аблозе Барселоны.

У 784 г. заснаваў абацтва Аньян. У 806 г. стаў бенедыктынскім манахам і абатам гэтага кляштара. Памёр каля 812 г. Кананізаваны ў 1066 г.

У XI—XII стст. стаў героем эпічнага цыкла французскай паэзіі *chansons de geste''. Усяго вядома 20 твораў, прысвечаных Гільёму або яго набліжаным. У паэзіі трубадураў разглядаўся як прыклад добрага васала і рашучага рыцара, часам супрацьпастаўляўся Людовіку Святому.

## Спасылкі 
* W.J.A. Jonckbloet, Guillaume d'Orange. Chansons de geste des 11e et 12e siècles, publiées pour la première fois
* CYCLE DE GUILLAUME D'ORANGE 

Гільём
Гільём
Катэгорыя:Графы тулузскія
Аньян (Францыя)

**Анья́н** (, ) — камуна на поўдні Францыі ў дэпартаменце Эро. Плошча — 30,34 км². Насельніцтва (2010 г.) — 2773 чал.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Камуны дэпартамента Эро
Рэферэндум пра статус Фалклендскіх астравоў (2013)

**Рэферэндум пра палітычны статус Фалклендскіх астравоў** прайшоў 10 і 11 сакавіка 2013.

У выніку рэферэндуму пры яўцы ў 91 % практычна ўсе выбаршчыкі (99,8 %) прагаласавалі за захаванне за Фалклендамі статусу заморскай тэрыторыі Вялікабрытаніі. Кіраўнік міжнароднай групы назіральнікаў Брэд Сміт заявіў, што рэферэндум быў свабодным і справядлівым волявыяўленнем і праводзіўся ў адпаведнасці з міжнароднымі стандартамі і законамі. У выпадку, калі б жыхары Фалклендаў адкінулі захаванне цяперашняга палітычнага статусу астравоў, то прайшоў бы яшчэ адзін рэферэндум аб магчымых альтэрнатывах. Канчатковы варыянт пытання быў ​​сфармуляваны 21 лістапада 2012.

## Пытанне 
На рэферэндум было вынесена наступнае пытанне:

## Гісторыя 
Член Заканадаўчай асамблеі Фалклендскіх астравоў Гэвін Шорт абвясціў 12 чэрвеня 2012 аб намеры астраўнога ўрада правесці рэферэндум у пачатку 2013. Ён заявіў: 

## Пазіцыі 
### Аргенціны 
Урад Аргенціны заявіў, што вынік рэферэндуму не паўплывае на тэрытарыяльныя прэтэнзіі Аргенціны на астравы, старшыня сенацкага камітэта па замежных справах Даніэль Фільмус сказаў, што рэферэндум не мяняе пазіцыю Аргенціны.

### Арганізацыі Аб’яднаных Нацый 
Арганізацыя Аб’яднаных Нацый не прызнала рэферэндум, паколькі ён не быў арганізаваны Злучаным Каралеўствам. Гэта парушыла рэзалюцыю A/RES/31/49, пункт 4 якой абвяшчае:

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Falklands: Cameron says Argentina should respect vote 

Катэгорыя:Рэферэндумы 2013 года
Катэгорыя:Фалклендскія астравы
Станка Враз

**Станка Враз** (, ; , Цэравац — , ) — славенскі і харвацкі паэт, перакладчык і крытык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Вучыўся ў Грацкім універсітэце. Яскравы дзеяч ілірызму, прадстаўнік рамантызму і заснавальнік прагрэсіўнай харвацкай крытыкі. У 1842-50 выдаваў (сумесна з Л. Вукацінавічам і Д. Ракавацам) часопіс «Кола» («Kolo»). Враз прапагандаваў ідэі нацыянальнага адраджэння, неабходнасць нацыянальна-самабытнага развіцця літаратуры на агульнанароднай мове. Аўтар зборнікаў інтымнай і грамадзянскай лірыкі: «Джулабіі» (1840), «Галасы з Жаравінскай дубровы» (1841), «Гуслі і тамбура» (1845), перакладаў заходнееўрапейскіх і славянскіх паэтаў. Склаў зборнік «Ілірыйскія народныя песні…» (1839).
Фотадыёд

thumb|Фотадыёд
thumb|Пазначэнне фотадыёда

**Фотадыёд** — тып фотадэтэктара, здольны пераўтвараць святло ў электрычны ток ці напружанне, у залежнасці ад рэжыму дзеяння.

Канструкцыйна фотадыёды падобныя на звычайныя паўправадніковыя дыёды з той розніцай, што крышталь паўправадніка можа быць адкрыты (для рэгістрацыі ультрафіялетавага альбо рэнтгенаўскага выпрамянення) ці змешчаны ў корпусе з акном ці валаконнааптычным уводам, каб святло дасягала адчувальную частку прылады. Многія фотадыёды выкарыстоўваюць PIN-структуру замест p-n пераходу для паляпшэння хуткадзейнасці.

## Прынцып дзеяння 
Калі фатон з дастатковай энергіяй трапляе на фотадыёд, у апошнім адбываецца ўнутраны фотаэфект: фатон узбуджае электрон з паўправадніковага матэрыялу дыёда, такім чынам ствараючы пару носьбітаў зараду, вольны электрон і дадатна зараджаную дзірку. Калі паглынанне адбываецца ў вобласці збяднення паўправадніка, гэтыя новыя носьбіты выносяцца з вобласці яе ўласным электрычным полем, дзякуючы якому дзіркі рухаюцца да анода, а электроны да катода, і ўзнікае фотаток. Сумарны ток праз фотадыёд складаецца з цемнавога току і фотатоку, такім чынам, цемнавы ток мусіць быць мінімізаваны, каб максімізаваць чуллівасць фотадыёда.

### Фотагальванічны рэжым 
Пры выкарыстанні без вонкавага электрычнага напружання, г.зн. у фотагальванічным рэжыме (таксама генератарны, фотавальтаічны рэжым, ) фотаток па-за дыёдам абмежаваны, і з'яўляецца напружанне. Гэты рэжым выкарыстоўвае фотавальтаічны эфект, што з'яўляецца асновай сонечных элементаў - традыцыйны сонечны элемент уяўляе сабой фотадыёд вялікай плошчы.

### Фотадыёдны рэжым 
У гэтым рэжыме да дыёда прыкладзена зваротнае напружанне (катод зрушаны дадатна ў адносінах да анода). У параўнанні з прамым зрушэннем, гэта значна скарачае час рэакцыі за конт павышэння шуму, таму што павялічваецца шырыня вобласці збяднення, што памяншае ёмістасць пераходу. Зваротнае напружанне выклікае толькі невялікі ток (вядомы як цемнавы) у кірунку напружання, у той час як фотаток застаецца практычна тым жа. Для зададзенага спектральнага размеркавання фотаток лінейна прапарцыянальны асветленасці.

### Іншыя рэжымы працы 
Лавінныя фотадыёды маюць структуру, падобную да структуры звычайных дыёдаў, але працуюць пры значна большым зваротным напружанні. Пры гэтым кожны ўзбуджаны святлом носьбіт зараду выклікае кантраляваны лавінны прабой, ствараючы ўнутранае ўзмацненне сігналу ў фотадыёдзе, што павышае эфектыўную адчувальнасць прылады. 

## Матэрыялы 
Пры вытворчасці фотадыёдаў звычайна ўжываюцца наступныя матэрыялы: крэмній, германій, арсенід галію-індыю, сульфід свінцу(ІІ). Дзякуючы большай шырыні забароненай зоны, крэмніевыя фотадыёды генеруюць менш шуму ў параўнанні з германіевымі.

Катэгорыя:Электроніка
Артур Сміт Вудвард

**Артур Сміт Вудвард** (; , Маклсфілд — , Хейуардс-Хіт) — англійскі палеантолаг, член Лонданскага каралеўскага таварыства (1901). Асістэнт, затым захавальнік аддзела геалогіі Брытанскага музея (1882—1924). Асноўныя даследаванні па выкапнёвым рыбам (галоўным чынам мезазойскім). У 1913 апісаў рэшткі выкапнёвага «пілтдаўнскага чалавека».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Палеантолагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Узнагароджаныя Каралеўскім медалём
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Уоластана
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Лаеля
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Вудвард

**Вудвард** () — англійскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Артур Сміт Вудвард, англійскі палеантолаг
* Джаан Вудвард, амерыканская актрыса
* Роберт Бёрнс Вудвард, амерыканскі хімік-арганік

## Гл.таксама 
* Вуд
* Вудард
Нацыянальны парк Вуд-Буфала

**Вуд-Бафала** () — нацыянальны парк на тэрыторыі правінцый Альберта і Паўночна-Заходнія тэрыторыі, Канада. Заснаваны ў 1983 годзе.

Гэта найбуйнейшы ў Канадзе нацыянальны парк і адзін з самых вялікіх у свеце, мае плошчу больш за 44 тыс км². Размешчаны ў цэнтральнай частцы Канады, паміж азёрамі Атабаска і Вялікае Нявольніцкае ў поясе сухіх барэальных іглічных лясоў з умерана прахалодным кліматам, доўгай і халоднай зімой, але з цёплым летам. Тут суседнічаюць травяністыя прэрыі і засоленыя лугавыя раўніны, дзе кормам для траваедных служаць солеўстойлівыя травы і дзікія кветкі. Таксама запаведнік вядомы тым, што на яго тэрыторыі жыве самае вялікі на кантыненце дзікі статак амерыканскіх бізонаў (каля 2500 галоў), акрамя таго тут гняздуюць амерыканскія журавы і пеліканы, часта сустракаюцца лось, паўночны алень карыбу, бабры, мускусныя пацукі і ваўкі. Яшчэ адна прыродная славутасць — самая шырокая ў свеце ўнутраная рачная дэльта, утвораная рэкамі Атабаска і Піс-Рывер.

## Спасылкі 
* Parks Canada web site 
* Park at UNESCO World Heritage Site
* Great Canadian Parks 
* Wood Buffalo National Park, Canada  (IUCN)

Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Канады
Катэгорыя:З’явіліся ў 1983 годзе
Катэгорыя:Паркі Альберты
Катэгорыя:Паркі Паўночна-Заходніх тэрыторый
Роберт Уільямс Вуд

**Роберт Уільямс Вуд** (, Конкард —  Амітывіл, штат Нью-Ёрк) — амерыканскі фізік-эксперыментатар.

## Біяграфія 
У 1891 скончыў Гарвардскі ўніверсітэт. У 1901—1938 гадах прафесар універсітэта Дж. Хопкінса ў Балтымары. Асноўныя працы Вуда па фізічнай оптыцы. Адкрыў (1902) і даследаваў аптычны рэзананс. Адкрыў рэзананснае выпраменьванне пароў ртуці ў ультрафіялетавай вобласці, адкрыў і вывучыў палярызацыю рэзананснага выпраменьвання і яе залежнасць ад магнітнага поля. Гэтыя працы Вуда паклалі аснову тэорыі атамных і малекулярных спектраў. Упершыню вырабіў шкляны святлафільтр, які прапускаў ультрафіялетавыя прамяні і непразрысты для бачнага святла, зрабіў здымкі Месяца ў ультрафіялетавым святле. Яго працы паклалі пачатак ультрафіялетавай і інфрачырвонай фатаграфіі. Удасканаліў дыфракцыйную рашотку. Вуд даследаваў таксама ультрагукавыя ваганні і іх уплыў на вадкія і цвёрдыя целы.

## Спасылкі 
* R.W. Wood Note on the Theory of the Greenhouse

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Генры Дрэйпера
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Вуд

**Вуд** — распаўсюджанае англійскае прозвішча, тапонім.

## Прозвішча 
* Генры Джозеф Вуд — англійскі дырыжор
* Грант Вуд — амерыканскі мастак
* Джордж Тайлер Вуд — 2-гі губернатар Тэхаса
* Наталі Вуд — амерыканская актрыса
* Роберт Уільямс Вуд — амерыканскі фізік
* Сэм Вуд — амерыканскі рэжысёр
* Элайджа Вуд — амерыканскі акцёр

## Тапонім 
* Вуд (акруга, Тэхас)
Вулвергемптан

[thumb|Вулвергемптан на карце [Англія|Англіі]]
**Ву́лверге́мптан** ( ) — горад у Англіі, паўночна-заходні прыгарад Бірмінгема. Вылучаны ў асобны раён са статусам «сіці», размешчаны на паўночным захадзе цырыманіяльнага і метрапольнага графства Уэст-Мідлендс. Найбуйнейшы горад і машынабудаўнічы цэнтр «Чорнай краіны», якая ўваходзіць у канурбацыю Уэст-Мідлендс. У графства Уэст-Мідлендс горад перайшоў з графства Стафардшыр у выніку рэформы 1974 года. У цяперашні час займае плошчу 69 км² і мяжуе на захадзе і поўначы з цырыманіяльным графствам Стафардшыр, на ўсходзе з раёнам Уолсал, на поўдні з раёнам Дадлі. На тэрыторыі горада пражываюць 236.582 чалавек, пры сярэдняй шчыльнасці насельніцтва 3407 чал./км².

## Эканоміка 
У горадзе развіта авіяцыйная, прыладабудаўнічая, электратэхнічная і аўтамабільная прамысловасць, вытворчасць металічных вырабаў, чорная і каляровая металургія.

## Гарады-пабрацімы 
*  Субаціца, Сербія
*  Клагенфурт, Аўстрыя
*  Венецыя, Італія
*  Джаландхар, Індыя
*  Буфала, ЗША

## Вядомыя асобы 
* Эшлі Уільямс (нар. 1984) — валійскі футбаліст

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт гарадскога савета

Катэгорыя:Гарады Англіі
Вулканічная бомба

ў 1983 годзе.]]
.]]
е, Рэйнланд-Пфальц, Германія, дыяметрам 5 метраў і масай 120 тон. Гэта было выклікана вывяржэннем вулкана ў 8300 годзе да нашай эры.]]
**Вулканічная бомба** — камяк лавы, выкінуты падчас вывяржэння ў вадкім або пластычным стане. Атрымоўвае у палёце тую ці іншую форму. Памеры вулканічнай бомбы ад 1 см да 7 м у даўжыню. Асноўнымі формамі вулканічных бомб з'яўляюцца: ляпёшкападобная - характэрная для вельмі вадкіх лаў, камякі якіх, падаючы на зямлю, плюшчацца ў аладку; кручаная, веацянападобная, грушападобная, шаравая, стужкападобная і іншыя - для малавязкіх базальтавых лаў, якія цвярдзеюць і прымаюць названыя формы ў палёце; круглявыя або няправільна-шматгранныя камякі лавы, пакрытыя сеткай трэшчынак (вулканічныя бомбы тыпу хлебнай скарынкі) - для глейкіх кіслых і андэзітавых лаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Вулканалогія
Катэгорыя:Магматычныя горныя пароды
Вулканічныя газы

**Вулканічныя газы** — газы, якія вылучаюцца падчас і пасля вывяржэння з кратара, з расколін, размешчаных на схілах вулкана, з лававых патокаў і піракластычных парод. Вулканічныя газы, якія вылучаюцца падчас вывяржэнняў з кратара, называюцца эруптыўнымі, а ўсе астатнія, якія вылучаюцца ў перыяды спакойнай дзейнасці вулкана ў выглядзе струменьчыкаў і палымяных мас з асобных участкаў кратара або з паверхні лававых патокаў, фумарольнымі газамі. Эруптыўныя газы вызначаюць характар выбуховых вывяржэнняў і ўплываюць на цякучасць вулканічных лаў; у іх складзе ўтрымоўваюцца пары H2O, H2, HCl, HF, H2S, CO, CO2 і невялікія колькасці лятучых злучэнняў, пераважна галагенаў з многімі хімічнымі элементамі. Фумарольныя газы (гл. фумаролы) — сумесь газаў, якія вылучыліся з лавы або піракластычных парод з захопленымі газамі з атмасферы і ўтворанымі з імі арганічнымі рэчывамі, якія знаходзіліся пад гарачымі лававымі патокамі або піракластычнымі адкладамі.

Катэгорыя:Вулканы
Эвальд Вольні

**Марцін Эвальд Вольні** (, Берлін — , Мюнхен) — нямецкі аграном, глебазнавец, фізік, адзін з заснавальнікаў навуковай аграноміі.

## Біяграфія 
Скончыў сельскагаспадарчую акадэмію ў Проскау (Сілезія). З 1870 г. выкладчык Лейпцыгскага ўніверсітэта. З 1872 года прафесар Мюнхенскай вышэйшай тэхнічнай школы, дзе загадваў вопытным полем і сельскагаспадарчай лабараторыяй. Надаючы вялікае значэнне ўплыву фізічных уласцівасцяў глебы на ўрадлівасць, Вольні зрабіў шматлікія даследаванні тэмпературы глебы, яе вільготнасці, агрэгатнага стану, капілярных з'яў у глебе. Вывучыў змены фізічнага стану глебаў пад уплывам апрацоўкі, палявых раслін, даследаваў арганічныя рэчывы глебы, яе механічны склад і структуру, уздзеянне клімату на глебу і ўраджайнасць сельскагаспадарчых раслін. Вольні даказаў сувязь паміж дынамікай фізічных уласцівасцяў глебы і яе урадлівасцю. У гэтым заключаецца асаблівая каштоўнасць работ Вольні, бо ў той час у навукова-агранамічных колах панавалі тэарэтычныя палажэнні Юстуса Лібіха, згодна з якімі урадлівасць глебы ставілася выключна ў залежнасць ад хімічных працэсаў, якія адбываюцца ў той ці іншай глебе. Вольні — адзін са стваральнікаў агранамічны фізікі. У 1878—1890 гг. выдаваў часопіс «Forschungen auf dem Gebiete der Agrikulturphysik».

## Літаратура 
* Wolfgang Böhm: Ewald Wollny. Bahnbrecher für eine neue Sicht des Pflanzenbaus. Auretim Verlag Göttingen 1996. ISBN 3-930354-05-5 (Mit Foto, Ewald Wollny-Bibliographie und Verzeichnis aller Veröffentlichungen über Wollny).

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мюнхене
Катэгорыя:Постаці нямецкай аграноміі
Катэгорыя:Постаці нямецкага глебазнаўства
Катэгорыя:Фізікі Германіі
Генры Джозеф Вуд

**Генры Джозеф Вуд** (, Лондан — , Хітчын, Хартфардшыр) — англійскі дырыжор. Доктар музыкі Оксфардскага ўніверсітэта (1926).

## Біяграфія 
Вучыўся ў Каралеўскай акадэміі музыкі ў Лондане (1886-88). Дэбютаваў як дырыжор у 1889. З 1895 дырыжыраваў агульнадаступнымі так званымі праменад-канцэртамі (кіраваў імі да апошніх дзён жыцця) і «нядзельнымі» у Лондане. Вуд шмат зрабіў для папулярызацыі сімфанічнай музыкі і развіцця аркестравай культуры ў Англіі: кіраваў сімфанічнымі аркестрамі і музычнымі фестывалямі ў розных гарадах краіны, дырыжыраваў опернымі спектаклямі; гастраляваў у ЗША. З 1923 прафесар Каралеўскай акадэміі музыкі.

## Літаратура 
* Cox David The Henry Wood Proms. — London: BBC, 1980. — ISBN 0563176970
* Jacobs Arthur Henry J. Wood: maker of the Proms. — London: Methuen, 1994. — ISBN 0413693406
* Orga Ates The Proms. — Newton Abbot, London: David & Charles, 1974. — ISBN 0715366799
* Sadie Stanley Sir Henry (Joseph) Wood // The New Grove Dictionary of Music and Musicians. — London: Macmillan, 1980. — P. vol. 20.
* Wood Henry J My Life of Music. — London: Gollancz, 1938.

## Спасылкі 
* Сайт Праменадных канцэртаў на www.bbc.co.uk
* Праграма першага Праменаднага канцэрта 
* Два запісы Генры Вуда анлайн

Катэгорыя:Дырыжоры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Кампазітары Вялікабрытаніі
Юрген Вуленвевер

**Юрген Вуленвевер** (; 1488 ці 1492, Гамбург — , Вольфенбютэль) — бурмістр Любека (1533—1535).

Пасяліўся ў Любеку і займаўся гандлем, удзельнічаў у хваляваннях гараджан, быў абраны ў гарадскі савет, а затым і ўзначаліў яго. Скарыстаў разлад паміж суседнімі дзяржавамі з-за дацкага стальца, паспрабаваў навязаць Даніі пагадненне, якое забяспечвала шырокія правы Ганзы. Падчас далейшай вайны спачатку заняў Капенгаген (1534), аднак затым ганзейскія войскі былі разбіты, а сам Вуленвевер узяты ў палон герцагам Генрыхам Брауншвейгскім, катаваны і пакараны смерцю. Неўзабаве пасля гэтага Ганза канчаткова страціла свае прывілеі і ролю ў еўрапейскім гандлі.

Катэгорыя:Ганза
Катэгорыя:Пакараныя смерцю палітыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гамбургу
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1488 годзе
Чарлз Леанард Вулі

**Чарлз Леанард Вулі** (; ,  — , ) — англійскі археолаг.

У 1907—1912 гадах удзельнічаў у раскопках у Нубіі, у 1912—1914 і 1919 годзе — у раскопках Кархеміша на Еўфраце. У 1921—1922 гадах кіраваў раскопкамі ў Тэль-эль-Амарне (Эль-Амарна). У 1922—1934 гадах кіраваў працамі англа-амерыканскай археалагічнай экспедыцыі ва Уры, дзе былі адкрыты архіў храмавай гаспадаркі (28 ст. да н.э.), царскія грабніцы I-й дынастыі Ура, шэраг храмаў, архіў царскай гаспадаркі III-й дынастыі Ура і шматлікія надпісы. Раскопкі ва Уры дазволілі аднавіць агульныя рысы гісторыі гэтага горада-дзяржавы. У 1936—1939 і 1946—1949 гадах Вулі вёў раскопкі Алалаха ў Турцыі.

## Працы 
* Woolley C. L. *The Summerians*. Oxford, 1928.
* Woolley, C. L. *Ur of the Chaldees: more royal tombs*. Washington: Smithsonian Institution, 1930.
* Wooley C. L. *Excavations at Ur*.
* Woolley C. L. *A Forgotten Kingdom*. London — Melbourn — Baltimore, 1953.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Археолагі Вялікабрытаніі
Вінцэнт Рэут

**Вінцэнт (Вінцэнты) Рэут**, **Вікенцій Уладзіслававіч Рэут**, таксама вядомы як **Газдава-Рэут** (; каля 1812 — пасля 1883) — фалькларыст, паэт і пісьменнік, прадстаўнік рамантызму.

## Біяграфія 
Род Рэутаў гербу «Газдава» вядомы ў Полацкім павеце з пачатку XVI ст. У 1827—1834 гг. В. Рэут служыў у Віцебскім губернскім упраўленні, затым у Дваранскім дэпутацкім сходзе. У 1830-х гадах меў добрае матэрыяльнае становішча, купіў маёнтак Мосар на 233 душы, у 1839—1842 гг. быў маршалкам шляхты Полацкага павета. Да 1860-х гадоў маёмасць страціў. Перад паўстаннем 1863—1864 гг. жыў у маёнтку Сасноўскіх Усвіцы паблізу Рукшаніц, часта наведваў маёнтак Камёнкаў Асінаўку. Часам граў на аргане ў Рукшаніцкім касцёле, у т.л. патрыятычныя мелодыі. Ездзіў па паветах і губернях, распаўсюджваў патрыятычную літаратуру, уладамі ацэньваўся як нелаяльны.

Пасля паўстання 1863—1864 гг. быў арыштаваны па справе Евы Камёнкі, абвінавачваўся ў нелаяльнасці і бунтарстве. Абвінавачванняў не прызнаў, паказваў, што ў час паўстання быў у Полацку і цяжка хварэў, паліцыя не здолела даказаць яго удзел. Хочучы спачатку адсудзіць В. Рэута да высылкі, затым да штрафу, урэшце, з-за адсутнасці ў яго грошай, вызвалілі пад нагляд паліцыі, пад якім ён заставаўся да 1869 г. Пры гэтым многія сваякі В. Рэўта ўдзельнічалі ў паўстанні.

З перапіскі В. Рэута з І. Легатовічам стала вядома пра сустрэчы у 1839 г. беларускіх літаратараў у Санкт-Пецярбургу, Я. Баршчэўскага, Р. Падбярэскага і іншых, з Тарасам Шаўчэнкам.

## Творчасць 
Літаратурнай дзейнасцю займаўся з 1840-х гадоў. Супрацоўнічаў з пецярбургскімі альманахамі «Rocznik Literacki» (рэдактар Р. Падбярэскі) і «Niezabudka» (рэдактар Я. Баршчэўскі), з віленскім альманахам «Rubon» (рэдактар К. Буйніцкі). Найбольш значны твор В. Рэута — вершаваная аповесць «Жонка», апублікавана ў 2-м томе «Rocznik Literacki» (1844).

## Літаратура 
* *Кісялёў Г. В.* Радаводнае дрэва: К. Каліноўскі — эпоха — наступнікі. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 301 с.
* Раса нябёсаў на зямлі тутэйшай. Беларуская польскамоўная паэзія XIX стагоддзя. — Мн., 1998.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Польскамоўныя паэты
Катэгорыя:Павятовыя маршалкі полацкія
Катэгорыя:Пісьменнікі рамантызму
Вульф

**Вульф** (, ) — нямецкае, англа-саксонскае прозвішча і яўрэйскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Віталь Якаўлевіч Вульф — расійскі мастацтвазнавец
* Вірджынія Вульф — амерыканская пісьменніца
* Георгій Віктаравіч Вульф — расійскі крышталёграф
* Крысціян Вульф — нямецкі палітык

## Гл.таксама 
* Вольф
Уэст-Мідлендс

**Уэст-Мідлендс** () — цырыманіяльнае метрапальнае графства на захадзе Англіі. Уваходзіць у склад аднайменнага рэгіёна (супадзенне назваў часам стварае блытаніну). У склад графства ўваходзяць гарады Бірмінгем, Вулверхэмптан і Ковентры, а таксама размешчаныя паміж імі ўрбанізаваныя вобласці. Найбуйнейшы горад — Бірмінгем. Насельніцтва 2,579 млн чалавек (2-е месца сярод цырыманіяльных графстваў; даныя 2004 г.).

## Геаграфія 
Агульная плошча тэрыторыі 902 кв. км (42-е месца сярод цырыманіяльных графстваў).

## Адміністрацыйны падзел 
У складзе графства вылучана 7 адміністрацыйных раёнаў і акруг.

## Славутасці 
Радзіма Роні О’Салівана і групы Black Sabbath

## Спасылкі 
* Photographs of Birmingham and the West Midlands
* Identity in the West Midlands 

Катэгорыя:Графствы Англіі
Вульвіт

**Вульвіт** — запаленне вонкавых жаночых палавых органаў. Часцей развіваецца другасна ў выніку раздражнення вульвы паталагічнымі вылучэннямі з похвы. У дзяўчынак характэрна спалучэнне вульвіта і запалення похвы (вульвавагініт). Вульвіт праяўляецца паленнем і свербам, хваравітасцю пры хадзе і мачавыпусканні.

## Лячэнне 
Лячэнне скіравана на ліквідацыю прычыны захворвання. Мясцова ўжываюць розныя антысептычныя сродкі.

Катэгорыя:Гінекалагічныя захворванні
Кантоны Францыі

**Канто́н** () у Францыі — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе акругі, якая ў сваю чаргу ахоплівае некалькі камун (прынамсі ў сельскай мясцовасці — у гарадах, насупраць, адна камуна можа адпавядаць некалькім кантонам). Усяго ў Францыі налічваецца 4054 кантона, уключаючы 175 заморскіх.

## Функцыі кантонаў 
Кантоны ў першую чаргу з'яўляюцца структурнай асновай выбарчай сістэмы. Кожны кантон абірае свайго прадстаўніка ў Генеральны савет адпаведнага дэпартамента. Інакш арганізаваны толькі савет Парыжа.

## Гісторыя 
Падзел на кантоны і дэпартаменты быў уведзена ў Францыі ў 1790 годзе. Першапачатковы варыянт закона прадугледжваў аб'яднанне кантонаў у раёны (districts), але ў 1800 годзе замест раёнаў былі заснаваны акругі.

## Гл. таксама 
* Спісы камун Францыі
* Спіс акруг Францыі


Катэгорыя:Адміністрацыйныя адзінкі
Францыя
Шэр (рака)

**Шэр** (, у старажытнасці Carus) — рака ў цэнтры Францыі.
Шэр з'яўляецца левым прытокам Луары. Выцякае ў Аверні (дэпартамент Крэз) пры паселішчы Шар з вышыні 717 м над узроўнем мора. Цячэ ў заходне-паўночна-заходнім кірунку і ўпадае ў Луару ніжэй горада Тура. Мае прытокі, правыя — Іеўр, Араном і Сальдром; левыя — Тард, Арнон і Фузон.

Самы нізкі ўзровень вады ў рацэ ўлетку, у перыяд з ліпеня па верасень уключна.

Даўжыня 352 км, у тым ліку 120 км суднаходныя. Несуднаходная частка паміж Манлюсонам і С.-Амандам (65 км) абыходзіцца Манлюсонскім каналам. Сярэдні расход вады 95 м³/с.

Берыйскі канал злучае Шэр таксама з Луарай.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Toutes les données Sandre d’un jeu 

Катэгорыя:Рэкі Францыі
Катэгорыя:Прытокі Луары
Вульфеніт

{{Мінерал
 |Назва    =
 |Выява = Wulfenite - Red Cloud mine, La Paz Co., Arizona, USA.jpg
 |Подпіс     = Вульфеніт з Арызоны, ЗША
 |Формула     = Pb[MoO4]
 |Колер        = Жоўты, аліўкава-зялёны, карычневы
 |Колер рысы  = Жаўтлява-белая
 |Бляск       = Смалісты, тоўсты
 |Празрыстасць= Напаўпразрысты — прасвечваючы
 |Спайнасць   = {011} ясная, па {001} і {013} невыразная
 |Сінгонія    = Тэтраганальная
 |Цвёрдасць   = 3
 |Залом       = 
 |Прымешка     = 
 |Шчыльнасць   = 6,5 — 7
 |Паказчык пераламлення =
}}
**Вульфеніт** — мінерал, малібдат свінцу, які ўтрымовае свінец (56%) і малібдэн (26%). Атрымаў сваю назву ў гонар аўстрыйскага мінеролага Франца фон Вульфа (1728-1805). У выглядзе асобных добра ўтвораных крышталёў на сценках пустэч і расколін, крышталі звычайна сабраны ў прыгожыя друзы. Знешні выгляд крышталёў пласціністы або дыпірамідальны. Папулярны калекцыйны камень.

Хімічная формула мінерала: Pb [MoO4]. Колер ад жоўта-аранжавага да васкова-жоўтага. Таксама можа быць жаўтлява-шэрым, аліўкава-зялёным, карычневым, чырванавата-карычневым да яркага-чырвонага. Смаляны бляск, на заломах амаль алмазны.

Шчыльнасць: 6500-7000 кг / м ³. Цвёрдасць: 3 па шкале Моаса.

## Спасылкі 
* Агульная інфармацыя пра вульфеніт 
* Вульфеніт у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Мінералы свінцу
Катэгорыя:Мінералы малібдэну
Катэгорыя:Малібдаты, мінералы
Шэр (значэнні)

**Шэр** — шматзначны тэрмін.

## Асобы 
* Шэр (нар. 1946) — поп-спявачка.
* Фабіян Шэр (нар. 1991) — швейцарскі футбаліст.

## Геаграфічныя аб’екты 
* Шэр — рака ў Францыі.
* Шэр — дэпартамент у Францыі.
* Луар і Шэр — дэпартамент у Францыі.
Лот і Гарона

**Лот і Гарона** (, вымаўляецца /lɔt‿e.ɡa.ʁɔn/, ) — дэпартамент на паўднёвым захадзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Аквітанія. Парадкавы нумар 47. Адміністрацыйны цэнтр — Ажэн. Насельніцтва 305,4 тыс. чалавек (72-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 5361 км&sup2;. Праз дэпартамент працякаюць рэкі Гарона, Лот, Баіз, Жэліз, Ос. 

Дэпартамент уключае 2 акругі, 54 кантона і 293 камуны.

## Гісторыя 
Лот і Гарона — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Узнік на тэрыторыі былых правінцый Гіень і Гасконь. Назва паходзіць ад рэк Гарона і Лот.

## Спасылкі 
* Prefecture website  
* Conseil Général website
Верхняя Савоя

**Ве́рхняя Саво́я** (, , ) — дэпартамент на ўсходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Рона — Альпы. Парадкавы нумар 74. Адміністрацыйны цэнтр — Ансі (Анесі). Насельніцтва 631,7 тыс. чалавек (33-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 4388 км&sup2;. Дэпартамент размешчаны ў Альпах і мяжуе з Італіяй і Швейцарыяй. Тут знаходзяцца гара Манблан і возера Ансі, тутака ж знаходзіцца горад Эвіян з сусветна вядомай крыніцай мінеральнай вады. Яшчэ адна славутасць - другая па глыбіні пячора ў свеце Gouffre Mirolda, глыбінёй 1733 м.

Дэпартамент уключае 4 акруга, 34 кантона і 294 камуны.

Акруга:
* Ансі (Annecy)
* Банвіль (Bonneville)
* Сен-Жульен-ан-Жэневуа (Saint-Julien-en-Genevois)
* Танон-ле-Бен (Thonon-les-Bains)

## Насельніцтва 
Большасць насельніцтва - французы. Вернікі - каталікі.

## Гісторыя 
Да сярэдзіны XIX стагоддзя Савоя належала Савойскай герцагскай дынастыі. У сакавіку 1860 г. яна была далучана да Францыі.

## Спасылкі 
* 
* Прэфектура
* Генеральны савет (орган мясцовага самакіравання дэпартамента) 
* Афіцыйны сайт турыстычнай арганізацыі Верхняй Савоі
Вулканічны попел

[thumb|300px|Выкід вулканічнага попелу. [Вулкан Кліўленд, Аляска]]
**Вулканічны попел** — адзін з прадуктаў драбнення магмы. Складаецца з частак пылу і пяску менш за 2 мм у дыяметры. Узнікае ў працэсе вывяржэння вулканаў, калі ён выкідваецца ў паветра, а затым асядае на зямлі. Можа доўгі час знаходзіцца ва ўзважаным стане ў атмасферы, выклікаючы такія з’явы як гало. Пасля вывяржэння попел разносіцца ў атмасферы на даволі значныя адлегласці, напрыклад падчас вывяржэння вулкана Кракатаў ў Інданезіі ў 1883 годзе воблака неаселага вулканічнага попелу абляцела зямны шар два разы. Вулканічны попел небяспечны для авіяцыі.

Катэгорыя:Вулканалогія
Вуланганг

**Вуланганг** ( ) — горад на ўзбярэжжы Тасманава мора ў штаце Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія. Насельніцтва — 292190 чалавек (2010). 2-і па насельніцтве горад штата пасля Сіднея і 8-ы ў краіне. На месцы сучаснага горада здаўна жылі аўстралійскія абарыгены, сама назва Вуланганг паходзіць з іх мовы. Першы зафіксаваны візіт еўрапейцаў адбыўся ў 1796 годзе, сярод іх былі Мэцью Фліндэрс і Джордж Бас. У пачатку XIX стагоддзя былі заснаваны першыя паселішчы каланізатараў. З сярэдзіны XIX стагоддзя асноўным заняткам жыхароў была здабыча вугалю. Пазней Вуланганг стаў цэнтрам чорнай металургіі, таксама ў горадзе развітыя машынабудаванне, тэкстыльная, хімічная і швейная прамысловасць. У прыгарадзе размешчаны Порт-Кембла — адна з найбуйнейшых у краіне партовых і індустрыяльных зон.

## Адукацыя і культура 
* Вулангангскі ўніверсітэт

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Эма Мак-Кеан — аўстралійская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка

## Гарады-пабрацімы 
*  Лун’янь, Фуцзянь, КНР
*  Охрыд, Паўночная Македонія
*  Кавасакі, Японія

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Гарадскі Савет Вуланганга

Катэгорыя:Гарады Новага Паўднёвага Уэльса
В’ена (дэпартамент)

**В’е́на** () — дэпартамент на захадзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Пуату — Шарант. Парадкавы нумар 86. Адміністрацыйны цэнтр — Пуацье. Насельніцтва 399 тыс. чалавек (56-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 6990 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі В’ена і Шаранта. Дэпартамент уключае 3 акругі, 38 кантонаў і 281 камуну.

## Гісторыя 
В’ена — адзін з першых 83 дэпартаментаў, створаных у сакавіку 1790 года падчас Вялікай французскай рэвалюцыі. Узнікла на тэрыторыі былой правінцыі Пуату. Назва паходзіць ад ракі В’ена.

## Спасылкі 
* General Council website  
* Another General Council website 
* Прэфектура
Кот-д’Ор

**Кот-д’Ор** (, літаральна «Залаты бераг») — дэпартамент на ўсходзе Францыі.

## Гісторыя 
Кот-д’Ор — адзін з 83 дэпартаментаў, створаных падчас Французскай рэвалюцыі. Ён быў створаны 4 сакавіка 1790 года на частцы тэрыторыі правінцыі Бургундыі.

## Геаграфія 
Дэпартамент з'яўляецца часткай рэгіёна Бургундыя.

Плошча тэрыторыі 8763 дам². На поўнач ад Дыжона цягнецца горная града плато Лангр. На паўднёвым усходзе працякае рака Сона.

Дэпартамент уключае 3 акругі, 43 кантона і 707 камун.

## Спасылкі 
* Seurre and the river Saone, Burgundy — Tourism and local life — french and english 
* Prefecture website  (in French)
* Conseil Général website  (in French)
Кот-д’Армор

**Кот-д’Армор** (, , літаральна «бераг мора») — дэпартамент на захадзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Брэтань. Парадкавы нумар 22. Адміністрацыйны цэнтр (прэфектура дэпартамента) — Сен-Брыё. Насельніцтва — 542,4 тыс. чалавек (43-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999). Раней зваўся **Кот-дзю-Нор** (*Côtes-du-Nord*).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 6878 км&sup2;. Размешчаны на поўначы паўвострава Брэтань дэпартамент абмываецца водамі праліва Ла-Манш. 

Дэпартамент уключае 4 акруга, 52 кантона і 373 камуны.

## Гісторыя 
Кот-д’Армор — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Узнік на тэрыторыі былой правінцыі Брэтань.
Пуату

thumb|225px|Графства Пуату ў 1154 годзе.

**Пуату́** () — гістарычная вобласць на захадзе Францыі, падзеленая на дэпартаменты Вандэя, Дзё-Сеўр і В'ена. Ландшафт раўнінны, на паўноч ад Ла-Рашэлі распасціраюцца балоты Пуату. Галоўны горад — Пуацье; іншыя гістарычныя цэнтры — Ньёр, Туар, Шатэльро.

У старажытнасці — племянная тэрыторыя галаў-піктонаў, затым — паўночная частка каралеўства Аквітаніі. З 778 года — уладанне графаў Пуацье з роду Рамнульфідаў, якія ў сярэдзіне XI стагоддзі ўспадкавалі трон усёй Аквітаніі.

Шлюб Элеаноры Аквітанскай з Генрыхам Плантагенетам прывёў да ўваходжання Пуату ў склад уладанняў англійскай кароны. Ужо напачатку XIII стагоддзя Іаан Беззямельны адмовіўся ад Пуату на карысць французскага караля, аднак падчас Стагадовай вайны вобласць на кароткі час (1360—1375 гады) вярнулася да англічан.

У XVI стагоддзі Пуату ў цэлым і Ла-Рашэль у асаблівасці сталі цытадэллю французскага пратэстантызму. Адмена Нанцкага эдыкта вымусіла гугенотаў пакінуць родныя месцы і перасяліцца ў Амерыку, дзе іх нашчадкі цяпер вядомыя як франка-акадцы і кечэны.

Пры Вялікай французскай рэвалюцыі Вандэя была наадварот апорай кансерватызму. Пратэстныя рухі супраць рэвалюцыі выліліся ў грандыёзны Вандэйскі мяцеж. У Новы час аграрнае Пуату па ініцыятыве цэнтральнага ўрада ўпрыгожылася рацыянальна распланаванымі гарадамі — такімі, як Рашфор і Ла-Рош-сюр-Ён.

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Францыі
Катэгорыя:Новая Аквітанія
Ежы Юзаф Радзівіл

**Ежы Юзаф (Юрый Юзаф) Радзівіл** ( — ) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, 7-ы ардынат Нясвіжскі (1680—1689), падчашы вялікі літоўскі (1686—1688), ваявода троцкі (1688—1689), трымаў члухаўскае і рабштынскае староствы. Уладальнік Белай.

## Біяграфія 
Прадстаўнік нясвіжскай лініі найбуйнейшага вялікалітоўскага магнацкага роду Радзівілаў герба «Трубы». Быў пятым дзіцем у сям’і падканцлер літоўскага і гетмана польнага літоўскага Міхала Казіміра Радзівіла (1625—1680) ад шлюбу з Кацярынай Сабескай (1634—1694). Малодшы брат — канцлер вялікі літоўскі Караль Станіслаў Радзівіл.

У 1680 годзе пасля смерці свайго бацькі Міхала Казіміра Юрый Юзаф атрымаў у спадчыну Нясвіжскую ардынацыю. У чэрвені 1686 года атрымаў пасаду падчашага вялікага літоўскага, а ў 1688 годзе стаў ваяводай троцкім.

3 верасня 1687 года ў Дэсау ажаніўся з прынцэсай Марыяй Элеанорай фон Ангальт-Дэсау (1671—1756), дачкой нямецкага князя Ангальт-Дэсау Іагана Георга II (1627—1693) і Генрыэты Катарыны Насау-Аранскай (1637—1708). Дзеці:

* Катарына Генрыка Радзівіл.

## Спасылкі 
* Генеалогія Радзівілаў 

Ежы Юзаф
Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы троцкія
Катэгорыя:Постаці Мірскага замка
Ежы Юзаф Радзівіл
Лазер (дэпартамент)

**Лазе́р** (, ) — дэпартамент на поўдні Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Лангедок-Русільён. Парадкавы нумар 48. Адміністрацыйны цэнтр — Манд. Насельніцтва 73,5 тыс. чалавек (100-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 года).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 5167 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі Ло, Тарн.

Дэпартамент уключае 2 акругі, 25 кантонаў і 185 камун.

## Гісторыя 
Лазер — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 года. Узнік на тэрыторыі былой правінцыі Лангедок. Назва паходзіць ад гары Лазер.

## Спасылкі 
* Prefecture website (in French)
* Conseil Général website  (in French)
* Cévennes Park website  (in French)
* Tourisme — Official site
Хела Вуоліёкі

**Хела Вуоліёкі** (; псеўданімы: Юхані Тервапяя і Фелікс Nулі) (, Хельмэ, Лівонія — , Хельсінкі) — фінская пісьменніца і . Па нацыянальнасці эстонка.

## Біяграфія 
Скончыла Хельсінкскі ўніверсітэт (1908). Уваходзіла ў гурток «Кійла». Член Дэмакратычнага саюза народа Фінляндыі, дэпутат сейма ў 1946-48. Першая п’еса В. «Дзеці дома» (1912), раман «Жыхары Затуманнага» (ч. 1-2, 1914-33), п’есы «Койдула» (1932) і «Падпаленая зямля» (1936, на эстонскай мове.) — пра жыццё эстонскага народа. Сацыяльныя драмы «Міністр і камуніст» (1932) і «Закон і парадак» (1933, выд. 1948) — першыя творы на фінскай мове. У цыкле рэалістычных п’ес пра насельнікаў радавога маёнтка Ніскавуорі — «Жанчыны Ніскавуоры» (1936), «Хлеб Ніскавуоры» (1938), «Маладая гаспадыня Ніскавуоры» (1940), «Хэта Ніскавуоры» (1953) і інш. паказаны крах патрыярхальнага побыту. Вколіёкі — аўтар п’ес «Хулда Юўрака» (1937), «Юстына» (1937), «Зялёнае золата» (1938) і інш. У 1943 за антыфашысцкую дзейнасць Вуоліёкі быў вынесены смяротны прысуд, заменены пажыццёвым заключэннем; вызвалена ў 1944 годзе. У турме напісала дзве часткі аўтабіяграфічнай трылогіі: «Школьніцы ў Тарту» (1945), «Студэнцкія гады ў Хельсінкі» (1945); 3-я частка — «Я стала дзелавой жанчынай» (1953).

Катэгорыя:Выпускнікі Хельсінкскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліфляндскай губерні
Ольстэр

**О́льстэр** (, ) — адна з чатырох гістарычных правінцый Ірландыі, якая аб’ядноўвае ў наш час дзевяць графстваў на поўначы вострава. Шэсць з гэтых графстваў — Антрым, Арма, Даўн, Фермана, Ландандэры і Тырон — уваходзяць у склад Паўночнай Ірландыі, астатнія — Каван, Данегол і Манахан — з’яўляюцца часткай Рэспублікі Ірландыя. Насельніцтва Ольстэра складае парадку 2 млн чалавек. Плошча правінцыі — 24&nbsp;481 км². Найбуйнейшы горад Ольстэра — Белфаст.

Асноўнай мовай з’яўляецца англійская, другой па распаўсюджанасці — ірландская. Каля 10 % насельніцтва Паўночнай Ірландыі маюць пэўныя веды ў ірландскай мове, хоць мову выкладаюць ва ўсіх графствах, якія з’яўляюцца часткай рэспублікі.

Часта Ольстэрам памылкова завуць Паўночную Ірландыю.

## Геаграфія 
Насельніцтва Ольстэра — каля 2 мільёнаў чалавек. Плошча — 24 481 квадратных кіламетраў (8 952 квадратных міль). Самы вялікі горад — Белфаст з насельніцтвам больш чым 500 000 чалавек. Шэсць з дзевяці акруг Ольстэра, Антрым (Aontroim), Арма (Ard Mhacha), Даўн (An Dun), Фермана (Fear Manach), Ландандэры (Doire) і Тырон (Tir Eoghain), фарміруюць Паўночную Ірландыю, якая засталася часткай Вялікабрытаніі пасля падзелу Ірландыі ў 1921 годзе. Тры Ольстэрскія акругі, Каван (An Cabhan), Данегол (Dun na nGall) і Манахан (Muineachan) з’яўляюцца часткай Ірландскай рэспублікі.

## Гісторыя 
У раннім Сярэднявеччы правінцыяй кіравала дынастыя О’Нілаў. Пасля нарманскага ўварвання ў XII стагоддзі Ольстэр трапіў пад кантроль нарманскіх баронаў — спачатку дэ Курсі, затым — дэ Ласі. Яны стварылі тут графства Ольстэрскае.

У XIX стагоддзі Ольстэр стаў самай багатай і квітнеючай правінцыяй Ірландыі, а Белфаст абагнаў сталіцу, Дублін, па насельніцтве.

У XX стагоддзі Ольстэр стаў арэнай сутыкненняў ІРА і праанглійскіх ольстэрскіх юніяністаў (Асацыяцыя абароны Ольстэра, Добраахвотніцкі фронт Ольстэра).

## Гл. таксама 
* Ольстэрскі нацыяналізм
* Сцяг Ольстэра

## Спасылкі 
* BBC Nations History of Ireland
* The British Isles Independent view of Ireland and the UK
* Inconvenient Peripheries Ethnic Identity and the United Kingdom Estate  The cases of «Protestant Ulster» and Cornwall’ by prof Philip Payton
* Mercator Atlas of Europe  Map of Ireland («Irlandia») circa 1564

Катэгорыя:Правінцыі Ірландыі
Лазер (гара)

**Гара Лазе́р** (, , па мянушцы «Лысая») — гранітны масіў, які дасягае вышыні 1 699 м (Пік дэ Фіньель), размешчаны на паўднёвым усходзе французскага Цэнтральнага масіва Севенаў. Ён даў сваё імя дэпартаменту Лазер. На гары бярэ пачатак рака Тарн. У Лазеры ёсць цэлы запаведнік скал самых мудрагелістых формаў, які завецца «Лё хаос Манпелье Лё В’ё».

На працягу шматлікіх стагоддзяў гэта цяжкадаступная мясцовасць была цытадэллю пратэстанцтва ў Францыі, і менавіта ў гэтых далінах было аказана самае жорсткае супраціўленне тыраніі Людовіка XIV і Людовіка XV. Падчас Другой сусветнай вайны Севены ператварыліся ў «партызанскі край», а пасля 1968 года — у вотчыну хіпі (zippies, як назвалі іх мясцовыя жыхары), якія засялілі шматлікія фермы, пакінутыя ўладальнікамі з-за беднасці гэтых мясцін.
Ля падножжа гары размешчаны вялікія руіны замка Турнэ (XII ст.).

## Спасылкі 
* Mont Lozère

Катэгорыя:Горы Францыі
Катэгорыя:Лазер (дэпартамент)
Мёз (дэпартамент)

**Мёз** () — дэпартамент на паўночным усходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Латарынгія. Парадкавы нумар 55. Адміністрацыйны цэнтр — Бар-ле-Дзюк. Насельніцтва 192,2 тыс. чалавек (88-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 6211 км&sup2;. Праз дэпартамент працякаюць рэкі Маас (Мёз), Эр, Ш'ер, Арлен, Орж і інш. 

Дэпартамент уключае 3 акругі, 31 кантон і 498 камун.

## Гісторыя 
Мёз — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Узнік на тэрыторыі былой правінцыі Баруа. Назва паходзіць ад ракі Мёз.

## Спасылкі 
* Prefecture website (in French)
* Conseil Général website  (in French)
Мёз

**Мёз** ():
* французская назва ракі Маас
* Мёз — дэпартамент у Латарынгіі
*  — астэроід галоўнага пояса
Верхняя В’ена

'''Ве́рхняя В'е́на''' (, ) — дэпартамент на захадзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Лімузен. Парадкавы нумар — 87. Адміністрацыйны цэнтр — Лімож. Насельніцтва — 353,9 тыс. чалавек (62-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 5520 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі В'ена, Шаранта. 

Дэпартамент уключае 2 акругі, 54 кантон і 293 камун.

## Гісторыя 
Верхняя В'ена — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Узнік на тэрыторыі былой правінцыі Лімузен. Назва паходзіць ад ракі В'ена.

## Спасылкі 
*  Préfecture
*  Conseil général
Мёрт і Мозель

**Мёрт і Мо́зель** () — дэпартамент на паўночным усходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Латарынгія. Парадкавы нумар 54. Адміністрацыйны цэнтр — Нансі. Насельніцтва 713,8 тыс. чалавек (28-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 5246 км&sup2;. Праз дэпартамент працякаюць рэкі Мёрт, Мозель, Ш'ер і Везуз. 

Дэпартамент уключае 4 акругі, 44 кантона і 594 камуны.

## Гісторыя 
Мёрт і Мозель быў утвораны ў 1871 г. пасля франка-прускай вайны. У яго ўвайшлі тэрыторыі, якія засталіся ў складзе Францыі ад былых дэпартаментаў Мёрт і Мозель (два з 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г.). 

Назва дэпартамента паходзіць ад рэк Мёрт і Мозель.

## Спасылкі 
* Prefecture website (in French)
* Conseil Général website  (in French)
Вагезы (дэпартамент)

**Ваге́зы** (франц. *Vosges*) — дэпартамент на ўсходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Латарынгія. Парадкавы нумар 88. Адміністрацыйны цэнтр — Эпіналь. Насельніцтва 381 тыс. чалавек (60-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 5874 км². Праз дэпартамент, размешчаны ў горнай сістэме Вагезаў, працякае рака Сона.

Дэпартамент уключае 3 акругі, 31 кантон і 515 камун.

## Гісторыя 
Вагезы — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Узнік на тэрыторыі былой правінцыі Латарынгія. Назва паходзіць ад горнай сістэмы Вагезы.

У 1794 г. у гэтым рэгіёне адбылася буйная бітва паміж войскамі рэвалюцыйнай Францыі і арміяй кааліцыі германскіх дзяржаў.

У 1793 і 1795 г. да першапачатковай тэрыторыі дэпартамента былі далучаны суседнія землі княства Сальм і правінцыі Шмірэк адпаведна. Пасля франка-прускай вайны 1870—1871 г. каля 4 % тэрыторыі дэпартамента адышлі да Германіі.
У горадзе Жэрардмер, Вагезы, быў адкрыты першы офіс па турызме ў Францыі.

## Спасылкі 
* 
* Préfecture
Сен-Мартэн (Францыя)

**Сен-Мартэн** () — заморская супольнасць Францыі, якая займальнае паўночную частку вострава Святога Марціна і шэраг прылеглых астравоў, утворана 22 лютага 2007 года. Раней яго тэрыторыя ўваходзіла ў склад заморскага дэпартамента Францыі Гвадэлупа.

Валюта — Еўра. Дамен — .mf

Плошча — 53,2 км², насельніцтва ў 2009 годзе — 36 824 чалавек. Сталіца — Марыго (5,7 тыс.).

## Геаграфія 
[300px|thumb|Карта [Востраў Святога Марціна|вострава Святога Марціна]]
Востраў размешчаны ў паўночнай частцы Наветраных астравоў, у 8 км на поўдзень ад вострава Ангілья, які належыць Вялікабрытаніі.

Сен-Мартэн складзены вулканічнымі пародамі, пагорысты, найвышэйшы пункт — 424 м. Востраў знаходзіцца ў раёне павышанай сейсмічнай актыўнасці.

Клімат — трапічны, пасатны. Сярэдняя гадавая тэмпература 27 °C. Ападкаў — каля 900 мм у год. Крыніц прэснай вады няма. Першасная натуральная расліннасць амаль цалкам знішчана людзьмі. Сен-Мартэн мяжуе на поўдні з Сінт-Мартэнам, на захадзе і паўночным захадзе — па моры мяжуе з Ангільяй, на ўсходзе — марская мяжа з Сен-Бартэльмі.

## Гісторыя 
Востраў быў адкрыты Хрыстафорам Калумбам у 1493 годзе, аднак іспанцы не сталі яго асвойваць.

У 1631 годзе галандцы высадзіліся на востраве і сталі вырабляць запасы солі на ім. У 1633 годзе Іспанія заявіла пра свае прэтэнзіі на гэты востраў, аднак затым саступіла яго Нідэрландам і Францыі, якія падзялілі Сен-Мартэн у 1648 годзе. Францыя стала валодаць паўночнай часткай вострава, уключыўшы затым гэту тэрыторыю ў склад калоніі Гвадэлупа.

У XVIII стагоддзі на востраве сталі ствараць плантацыі цукровага трыснягу, для працы на іх завозіліся негры-рабыні з Афрыкі. Рабства было адменена французскімі ўладамі толькі ў 1848 годзе.

## Насельніцтва 
Колькасць насельніцтва — 36 824 чалавек (перапіс 2009 года).

Этна-расавы склад: крэолы (мулаты), негры, гвадэлупскія метысы (франка-індыйскага паходжання), белыя, індыйцы.

Мовы: французская (афіцыйная), шмат хто таксама валодае англійскай, галандскай, патуа (крэольская на аснове французскай), іспанскай, папіямента (крэольская на аснове галандскай).

Рэлігіі: галоўным чынам каталікі, а таксама сведкі Іеговы, пратэстанты, індуісты.

## Эканоміка 
Гаспадарчая дзейнасць канцэнтруецца на абслугоўванні турыстаў.

Сельская гаспадарка не развіта з-за адсутнасці крыніц прэснай вады, у невялікіх маштабах вядзецца рыбалоўства.

Практычна ўвесь харч, а таксама прамысловыя тавары і паліва — імпартуюцца.

## Гл. таксама 
* Востраў Святога Марціна
* Сінт-Маартэн

Катэгорыя:Тэрыторыі, залежныя ад Францыі
Катэгорыя:Востраў Святога Марціна