Слюдзянка

**Слюдзя́нка** () — горад у Іркуцкай вобласці Расійскай Федэрацыі, адміністрацыйны цэнтр Слюдзянскага раёна. Размешчаны на заходнім ускрайку возера Байкал, за 110 км ад Іркуцка. Насельніцтва — 18,5 тыс. жыхароў (2010 год).

Буйны чыгуначны вузел на Транссібірскай магістралі, праз горад праходзіць федэральная аўтадарога . З горада пачынаецца . Турыстычны цэнтр Іркуцкай вобласці. Паблізу горада вядзецца здабыча мармуру і цэментнай сыравіны. У мінулым Слюдзянка была вядомая здабычай  і лазурыту.

На месцы горада ў 1647 годзе быў створаны Култуцкі астрог, пасля перанесены на месца, дзе зараз знаходзіцца пасёлак Култук. Пасля гэтага, толькі ў 1802 годзе на гэтым месцы з’явілася паселішча Слюдзянскае зімоўе на Кругабайкальскім тракце. У 1899 годзе быў заснаваны чыгуначны пасёлак Слюдзянка, які атрымаў статус рабочага пасёлка ў 1928 годзе, статус горада — у 1936 годзе.

## Тапаніміка 
Назва Слюдзянка — рускага паходжання. У аснове назвы  «слюда» — мінерал, які на працягу 350 гадоў здабываюць у ваколіцах паселішча. Слюдзянка не мяняла назвы, быўшы астрогам, зімоўем, пасёлкам і горадам. Рака, якая працякае ў межах горада і ў сярэднім цячэнні якой былі адкрыты радовішчы слюды, таксама называецца .

## Гісторыя 
### Найстаражытная гісторыя 
Першыя людзі на тэрыторыі Слюдзянкі з’явіліся ў энеалітычную эпоху. Аб гэтым можна меркаваць па знойдзеных у 1962 годзе пахаваннях старажытнага чалавека на . Гэтыя пахаванні былі аднесены археолагамі да кітойскай эпохі энеаліту. У пячорах на шаманскім мысе знойдзеныя малюнкі і наскальны жывапіс старажытных людзей, аднак пасля ўздыму ўзроўня Байкала ў сувязі з пачаткам эксплуатацыі Іркуцкай ГЭС яны апынуліся пад вадой, што ў I стагоддзі да н.э. на тэрыторыі Паўднёвага Прыбайкалля жылі гуны. Затым іх змянілі , народ цюркскага паходжання. На думку гісторыкаў, яны з’яўляюцца прабацькамі якутаў. Па знойдзеных пахаваннях курыкан можна меркаваць аб тым, што яны былі жывёлагадоўцамі, умелі плавіць жалеза, былі багатыя адносна плямёнаў, якія іх атачалі, і валодалі развітым мастацтвам. У XI стагоддзі іх выцеснілі мангольскія плямёны, у ліку якіх былі бураты. Яны засялілі паўднёвае, паўднёва-ўсходняе, ўсходняе і паўднёва-заходняе ўзбярэжжа Байкала, у тым ліку і тэрыторыю Слюдзянкі. Акрамя бурат, на тэрыторыі Паўднёвага Прыбайкалля жылі эвенкі. Да прыходу рускіх на месцы Слюдзянкі знаходзілася іх стойбішча. Як адзначыў дзекабрыст Мікалай Іванавіч Лорэр, да часу яго прыбыцця ў 1813 годзе Култук, бліжэйшы да тэрыторыі Слюдзянкі населены пункт, усё яшчэ ўяўляў сабой вёску, якую насялялі пераважна эвенкі.

### Слюдзянка з 1647 па 1890-я гг. 
У пачатку каланізацыі Сібіры слюда была адным з самых каштоўных тавараў для землепраходцаў, акрамя  і солі. Казакі, якія прыбылі на паўднёвы Байкал, заняліся пошукамі менавіта гэтага мінерала і знайшлі яго ў сярэднім цячэнні адной з невялікіх горных рэк, названай пасля Слюдзянкай. У вусце суседняй з ёй ракі знаходзілася эвенкійскае стойбішча. На яго месцы было вырашана арганізаваць невялікі  для таго, каб здабываць слюду і ахоўваць рудазнаўцаў і здабытчыкаў ад эвенкаў. Яго заснавальнікам стаў землепраходзец , енісейскі казак, баярскі сын. Аб стварэнні астрога было даложана цару Аляксею Міхайлавічу. На гэтым месцы астрог праіснаваў нядоўга і быў праз некалькі гадоў перанесены рускімі на месца, дзе цяпер стаіць Култук, аднак , у вусце якой стаяў астрог, была названая імем яго заснавальніка.

Пасля пераносу астрожка ніякіх населеных пунктаў на тэрыторыі Слюдзянкі не было аж да 1802 года. У 1766 і 1780-х гг. на тэрыторыі Слюдзянкі пабываў падарожнік Эрык Лаксман. Ён зацікавіўся мінераламі ў яе наваколлях і адкрыў радовішча нефрыту, ляпіс-лазуры і нанова адкрыў радовішча слюды, да таго часу забытыя і не асвойваемыя.

Пасля з’яўлення ўказу Паўла I «Аб насельніцтве Сібірскага края…». Наступным важным для развіцця Паўднёвага Прыбайкалля крокам паслужыла рашэнне будаваць колавую дарогу ад Іркуцка да Кяхты. Пры Слюдзянскім зімоўі была арганізавана паштовая станцыя. У 50-х гг. XIX стагоддзя Мураўёва-Амурскага была ўхваленая ідэя будаўніцтва Кругабайкальскага тракту ўздоўж берага Байкала. Да таго часу Кяхта пачала страчваць сваё былое значэнне. Яе канкурэнтам станавіўся Верхнеўдзінск, і было вырашана правесці дарогу па самым беразе Байкала, спачатку да , а затым да Верхнеўдзінска. Будаўніцтва вялося намаганнямі ссыльных палякаў, якія паднялі  ў 1866 годзе. Колавае і паштовае паведамленне па дарозе было адкрыта ў 1864 годзе.

### Слюдзянка з 1890-х гг. да 1917 года 
thumb|Чыгуначны вакзал у Слюдзянцы
У 1899 годзе з земляў, якія належалі Култукскаму сельскаму сходу, была выдзелена зямля для будаўніцтва чыгуначнага пасёлка. Так быў заснаваны пасёлак Слюдзянка. Кругабайкальская чыгунка была стратэгічна важным і ў той жа час вельмі дарагім звяном Транссіба. Паравознае дэпо, а таксама сусветна вядомы Слюдзянскі вакзал з белага мармуру былі здадзены ў 1904 годзе, а ў 1905 годзе быў адкрыты рух цягнікоў. У 1912 годзе вылучалася ініцыятыва пераўтварыць пасёлак у

Да 1916 года ў Слюдянцы пражывала 5109 чалавек, дзейнічалі царква, 6 школ, 4 заезных двары, карчма і каля 60 крамаў. З пачаткам рэвалюцыйнага руху 1905 года ў Іркуцку па ўсёй чыгунцы пачынаюцца хваляванні. У снежні 1905 года ў Слюдзянцы ствараецца Савет дэпутатаў рабочых і служачых чыгункі. Для падтрымкі паўстанцаў у Іркуцку бальшавікі на чале з І. В. Бабушкіным захапілі эшалон са зброяй у Чыце, але на  Бабушкін быў схоплены карнай экспедыцыяй, вывезены ў Мысоўск і пакараны там са сваімі таварышамі. У памяць аб гэтай падзеі на франтоне слюдзянскага вакзалу была ўсталяваная памятная дошка. У Слюдзянцы вёў агітацыйную працу вядомы рэвалюцыйны дзеяч Сяргей Кіраў. Кастрычніцкая Рэвалюцыя 1917 прайшла ў Слюдзянцы ў выглядзе стыхійных стачак. Савецкая ўлада ўсталявалася практычна ў першыя дні пасля рэвалюцыі. Да ліпеня 1918 да Слюдзянкі падышлі часткі паўсталага чэхаславацкага корпуса Гайды, і Слюдзянскі рэўкам абвясціў аб увядзенні ваеннага становішча. 17 ліпеня ў Слюдзянку прыехаў цягнік камандуючага , а 19 ліпеня пачаліся ваенныя сутыкненні. Белагвардзейцы сустрэлі адчайны супраціў атрада слюдзянскіх чырвонагвардзейцаў, атрадаў  і , які спецыяльна прыгналі на дапамогу чырвонаармейцам, аднак 23 ліпеня горад быў пакінуты сіламі бальшавікоў. Фронт адкаціўся да Верхнеўдзінску. Нягледзячы на поспех у генеральнай бітве пад Пасольскам, у Слюдзянцы ўсталявалася калчакоўская дыктатура. Адразу ж было арганізавана бальшавіцкае падполле. Яно прымала актыўны ўдзел у справах сваёй партыі. Імі было выратавана 27 слюдзянскіх чырвонагвардзейцаў, якія хаваліся ў навакольных лясах, былі праведзены дыверсіі на суднаверфі ў . 8 студзеня 1920 года было вырашана арганізаваць збройны чын супраць калчакаўцаў, якія ўжо цярпелі крах. Слюдзянскія бальшавікі на чале з Георгіем Ржанавым выйшлі з лесу і ўступілі ў бой. У Слюдзянцы была канчаткова ўстаноўлена Савецкая ўлада.

### Савецкія гады 
#### Слюдзянка да Вялікай Айчыннай вайны 
Адразу ж пасля ўсталявання Савецкай улады паміж Култукам і Слюдзянкай паўсталі спрэчкі з нагоды валаснога кіравання. У выніку да 1930 года кіраванне валасным камітэтам ажыццяўлялася з Култука, што выклікала незадаволенасць слюдзянскага пасялковага камітэта. На гарах каля Слюдзянкі знаходзіліся лесанарыхтоўкі, на якіх працавалі сасланыя і рэпрэсаваныя.

Да 1939 годзе ў Слюдзянцы пражываў 12331 чалавек.

#### Слюдзянка падчас Вялікай Айчыннай вайны 
right|320px|thumb|Мемарыял у парку Перавал

У Вялікую Айчынную вайну з Слюдзянкі быў мабілізаваны 3461 чалавек.

Слюдзянка была ў гады вайны глыбокім тылам. Здабыча слюды і падтрыманне стабільнай працы чыгункі вяліся ўдарнай працай. «» неаднаразова пісала аб працаўніках рабочага фронту, слюдзянцах — начальніку Слюдзянскага рудаўпраўлення Бярценеве.

Памяці слюдзянцаў, якія не вярнуліся з фронту, у горадзе быў створаны яшчэ адзін мемарыял — мемарыял у парку Перавал. Скульптурная кампазіцыя складаецца з помніка воіну-вызваліцелю і пліт з імёнамі загінуўшых. На адной з іх значацца імёны Герояў Савецкага Саюза  і . Штогод каля мемарыяла праводзіцца мясцовы Парад Перамогі.

#### Слюдзянка пасля Вялікай Айчыннай вайны 
Падчас вайны і ў пасляваенныя гады праводзілася геалагічнае вывучэнне тэрыторыі. Былі знойдзеныя ўзоры каля 200 мінералаў, разведаны новыя слюдзяныя жылы. Галоўнай падзеяй стала адкрыццё радовішча мармурызаванага вапняка. Магутнасць прадуктыўнага гарызонту дасягала тут 350 м, а працягласць каля 10 кіламетраў. Была разгледжана магчымасць яго выкарыстання ў якасці сыравіны для вытворчасці цэменту. Запасы сыравіны на той момант ацэньваліся ў 200 млн тон. У 1955 годзе пачалося будаўніцтва найбуйнейшага на той момант у Іркуцкай вобласці кар’ера па здабычы будаўнічых матэрыялаў. Да 1957 яно завяршылася, і кар’ер Перавал, названы па імені радовішча, выдаў першыя тоны сыравіны. Разам з кар’ерам быў пабудаваны жылы масіў на 1500 чалавек, які складаецца з панэльных шматкватэрных дамоў.

У 1975 годзе здабыча слюды была цалкам спыненая. Неабходна было перапрафіляваць рудаўпраўленне для захавання рабочых месцаў. Вырашана было здабываць . Слюдзянскае рудаўпраўленне ўвайшло ў склад прамысловага аб’яднання «Расмармурграніт» Міністэрства прамысловасці будаўнічых матэрыялаў РСФСР і пачатак здабычу мармуру, гнейсу і  на радовішчах «Бураўшчына» (у аднайменным ), «Дынамітны» і «Арляня». Пры здабычы былі арганізаваны каменяперапрацоўчы цэх і цэх мазаічных пліт. 30 % прадукцыі адпраўлялася на экспарт з вобласці, пераважна ў Маскву і іншыя гарады Савецкага Саюза, дзе вырабляліся працы па абліцоўванні станцый метрапалітэнаў. У 1985 годзе рудаўпраўленне выпусціла 45000 м² абліцавальных і 50 тысяч м² мазаічных пліт.

### Сучасны перыяд 
З пачатку 1990-х пачынаецца заняпад прамысловасці ў горадзе. У выніку прыватызацыі Слюдзянскае рудаўпраўленне ў 1993 годзе было пераўтворана ў АТ «Байкальскі мармур», а затым яно распалася на розныя АТ, такія як ААТ «Байкалпромкамень», ААТ «Байкальскі каменяперапрацоўчы завод», ААТ «Кар’ер Бураўшчына».

У 1994—1995 гг. жыхароў Слюдзянкі тэрарызаваў  Барыс Багданаў. Будучы лесніком і прафесійным паляўнічым, ён сачыў за сваімі ахвярамі ў лесе, звычайна гэта былі людзі, якія збіралі ў лесе чарамшу або грыбы. Па афіцыйных дадзеных, на рахунку злачынца было 15 ахвяр, па неафіцыйных (улічваючы бамжоў, якія жылі ў лесе) — 20 чалавек.

Міліцыі не ўдавалася затрымаць садыста, бо ён прафесійна заблытваў сляды ў лесе і шмат разоў сыходзіў ад пагоні ў апошні момант. 22 мая 1995 года дом, дзе ён хаваўся, быў акружаны. Адзін з аператыўнікаў, Аляксандр Куцелеў, пры штурме хаты, быў застрэлены маньякам. Калі Багданаў зразумеў, што яму не схавацца, то застрэліўся.

Імем Куцелева была названая адна з вуліц горада.

У 1998 годзе спыніў сваё існаванне Паўднёва-Байкальскі рыбакансервавы завод. Яго закрыццё было звязана з агульным крызісам рыбалоўнай галіны ў Іркуцкай вобласці. Цвёрдая падатковая палітыка, а таксама сур’ёзная канкурэнцыя з боку далёкаўсходніх вытворцаў рыбных кансерваў падарвалі развіццё  у Слюдзянцы. Спроба рэанімаваць завод пасродкам перакладу магутнасцяў прадпрыемства на перапрацоўку курынага і свінога мяса ў паўфабрыкаты не ўдалася.

У 2005 годзе ў рамках святкавання стагоддзя Кругабайкальскай чыгункі была праведзена рэканструкцыя станцыі Слюдзянка I. Была пабудавана новая пасадачная платформа (з боку горада). Рамонт быў зроблены і ў будынку вакзала. Быў зменены яго знешні выгляд, у ім самім з’явілася выставачная экспазіцыя, якая расказвае пасажырам пра КБЧ.

У 2011 годзе Слюдзянка адсвяткавала 75-годдзе з дня атрымання статусу горада. Да гэтага юбілею ў Слюдзянцы аднавілася будаўніцтва жылля для слюдзянцаў. Для ветэранаў Вялікай Айчыннай вайны ў рамках Федэральнай праграмы па забеспячэнню іх жыллём будуецца жылы комплекс. Дабудоўваецца спартыўна-аздараўленчы комплекс. Былі праведзены работы па ўладкаванні вулічных спартыўных збудаванняў горада.

## Геаграфія 
### Геаграфічнае становішча 
Слюдянка знаходзіцца ва Усходняй Сібіры, на поўдні Іркуцкай вобласці, на паўднёвым беразе возера Байкал, за 110 км па трасе  і за 126 км па Транссібірскай магістралі ад Іркуцка. З горада пачынаецца Кругабайкальская чыгунка. Горад стаіць на двух рэках, у перадгор’ях горнай сістэмы Хамар-Дабан. Плошча горада — 38,7 км² (без Слюдзянскага муніцыпальнага ўтварэння); 436 км² (разам з ім).

### Часавы пояс 
left|100px

Слюдзянка размешчана ў часавой зоне Іркуцкага часу, які пазначаецца па міжнароднаму стандарту як Irkutsk Time Zone (IRKT). Зрушэнне адносна Сусветнага каардынаванага часу UTC складае +9:00. Мясцовы час
адрозніваецца ад паяснога часу на дзве гадзіны: астранамічны поўдзень у Слюдзянцы наступае ў 14 гадзін 00 хвілін.

Розніца з Масквой складае 5 гадзін.

### Рэльеф 
Горад размешчаны на прадгорным плато () ля падножжа горнай сістэмы Хамар-Дабана. Самая нізкая кропка горада — зрэз возера Байкал, які складае 456 метраў над узроўнем мора. Плато створана прывусцевымі далінамі і створана алювіяльнымі адклады рэк Слюдзянка і Пахабіха. Плато нахілена да воднай роўнядзі Байкала. Яго працягласць з захаду на ўсход — каля 5 кіламетраў, з поўначы на ​​поўдзень — ад 2 да 4 кіламетраў. Плато акружана  і адным з яго адгор’яў, які ўдаецца ў Байкал — Шаманскім мысам. Шаманскі мыс — адзін з самых вядомых элементаў слюдзянскага рэльефу, а таксама папулярнае месца адпачынку.

### Землетрасенні 
Слюдзянка знаходзіцца ў зоне Байкальскага рыфта, і таму ў ёй магчымыя землетрасенні сілай да 11 балаў. Самае моцнае землетрасенне адбылося 27 жніўня 2008 года.

27 жніўня 2008 года ў 10.35 па мясцовым часе на тэрыторыі Слюдзянскага раёна адбылося наймоцнае за ўсю яго гісторыю землетрасенне сілай у 7-9 балаў. Эпіцэнтр знаходзіўся ў 50 кіламетрах на поўнач ад Байкальска. У Слюдзянцы штуршкі даходзілі да 8 балаў. Па шчасліваму збегу абставін, у горадзе не адбылося ні аднаго абрушвання жылога будынка і ніхто не загінуў. У дамах пабудовы 1940—1950 гг. з’явіліся шматлікія расколіны (па вуліцах 40 гадоў Кастрычніка і Перавальскай). Адбыліся зрушэнне чыгуначнага палатна і абрыў электраправодкі, таму на некалькі гадзін быў затрыманы цягнікі далёкага следавання і прыгарадныя цягнікі на ўчастку Мысавое — Ангарск. Раённая адміністрацыя выдзеліла сродкі для дапамогі пацярпелым ад землетрасення. Шкода быў ацэнены ў 80 мільёнаў рублёў. Канікулы для школьнікаў былі падоўжаныя да 8 верасня. Некаторыя дамы былі прызнаныя непрыдатнымі для жылля, знесеныя, і на іх месцы былі пабудаваныя новыя. Стаў непрыдатным будынак былога дзіцячага садка, у якім навучаліся пачатковыя класы МАУ САШ № 4. Яго знеслі, і на яго месцы пабудавалі дзіцячы садок № 213 ААТ «».

### Геалогія 
Слюдзянка знаходзіцца ў перадгор’ях горнай сістэмы Хамар-Дабана, якая складаецца з горных парод узросту  і раннекаледонскай складкавасцяў, у сувязі з гэтым асноўнымі горнымі пародамі, сустракаемымі ў наваколлях Слюдзянкі, з’яўляюцца граніты, мармуры, крышталічныя сланцы, дыяпсіды, палявы шпат і г. д. Чатыры найбольш вядомых карысных выкапні горада — гэта слюда-флагапіт, мармур, лазурыт (ляпіс-лазур) і мармурызаваны вапняк.

left|165px|thumb|Крышталь слюда. Мінералагічны музей імя В. Жыгалава
right|thumb|165px|Дыяпсід. Радовішча Слюдзянка

Першыя спробы пачаць прамысловую здабычу лушчака былі зроблены ў 1902 годзе, калі мясцовы рудазнаўца Якунін адкрыў слюдзяныя  ў 3 кіламетрах ад чыгуначнай станцыі і заслупаваў іх. Прамысловая здабыча слюды пачалася ў Слюдзянцы толькі ў 1924 годзе. Быў створаны трэст «Слюдасаюз», а затым, у 1929 годзе, было арганізавана Слюдзянскае рудаўпраўленне. Здабыча слюды вялася вялікімі тэмпамі ў сувязі з высокай патрэбай слюды ў электратэхніцы і ваенным машынабудаванні. Да 1975 года здабыча слюды была спыненая. Зараз слюдзяныя капальні могуць быць цікавыя толькі турыстам.

Не менш каштоўным выкапням з’яўляецца і мармур розных колераў, ад белага да ружовага. Яго здабывалі ў кар’еры Бураўшчына. Пасля спынення здабычы лушчака Слюдзянскае рудаўпраўленне перапрафілявалася на здабычу і апрацоўку мармуру. Мармур са Слюдзянкі выкарыстоўваўся для вытворчасці надмагільных помнікаў і як абліцавальны камень. Ім абліцаваныя станцыя Новасібірскага метрапалітэна «Чырвоны праспект», станцыя Харкаўскага метро «Пралетарская», станцыі маскоўскага метрапалітэна «», «». Першая партыя была адпраўлена ў Санкт-Пецярбург для абліцоўвання сцен Пецяргофа. Блакітны камень выкарыстоўваўся таксама для абліцоўвання сцен Ісакіеўскага сабора і ў якасці сыравіны для атрымання ультрамарынавай фарбы. З 1851 да 1863 года яго здабычай у Малабыстрынскім кар’еры займаўся майстравы Екацярынбургскай гранільнай фабрыкі Пярмікін. У 1967 годзе арганізацыя «Байкалкварцсамацветы» зноў арганізавала здабычу лазурыту, але ў 1995 годзе прадпрыемства згалела.

Акадэмік Ферсман у адным са сваіх твораў назваў Слюдзянку мінералагічных раем

### Клімат 
Слюдзянка размяшчаецца ў зоне ўмеранага кантынентальнага клімату. Практычна ўся Іркуцкая вобласць знаходзіцца ў зоне , а мяккасць клімату Слюдзянкі звязана са знаходжаннем горада на беразе возера Байкал. Дзякуючы цёпламу ўплыву Байкала зіма ў горадзе больш мяккая, чым на астатняй тэрыторыі Іркуцкай вобласці, а з-за астуджальнага яго ўплыву ў горадзе позна надыходзіць вясна, летні максімум тэмператур ссунуты ў бок жніўня, а восень доўжыцца адносна доўга. Апошнія вясновыя  заканчваюцца тут у 20-х чыслах мая, а першыя восеньскія наступаюць пасля 25 верасня. Сярэднешматгадовая працягласць безмарознага перыяду — адна з самых вялікіх у Іркуцкай вобласці. Яна працягваецца 126 дзён. Больш яна толькі ў двух месцах вобласці — горадзе Байкальску і бухце Пясчанай (135 і 136 дзён, адпаведна). На вышыні 1,5 км над узроўнем мора ў 20 км ад Слюдзянкі на метэастанцыі  выпадае ўжо каля 1500 мм ападкаў.

Узімку, пасля замярзання Байкала, над горадам усталёўваецца тыпова антыцыкланальнае надвор’е, абумоўленая мангольскім антыцыклонам. Надыходзіць стан інверсіі, і халодныя сухія вятры сцякаюць са схілаў гор, выхалажваючы тэрыторыю. Найбольшая адносная вільготнасць назіраецца ў лістападзе-снежні падчас замярзання Байкала. Як кажуць мясцовыя жыхары, Байкал парыць. Выпарэнне пры 15-градусным марозе ўтварае адвектыўныя туманы.

#### Азёры Слюдзянкі 
thumb|240 px|Возера Сэрца

У гарах, каля піку Чэрскага, знаходзяцца некалькі вельмі маляўнічых азёр, такіх як возера Сэрца і Чортава возера. Яны, відаць, ледніковага паходжання. Яны вельмі прывабныя для турыстаў і мясцовых жыхароў, якія ажыццяўляюць да іх аднадзённыя пераходы.

#### Паўднёвы Байкал 
Але ўсё ж галоўным водным аб’ектам для горада з’яўляецца Байкал, канкрэтна, яго паўднёвая частка. Вады Паўднёвага Байкала пачалі вывучаць ужо ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Бенедыкт Дыбоўскі, польскі ссыльны-навуковец, вывучаў разам са сваім памочнікам  гідрадынаміку і гідрабіялогію вод Байкала паблізу Слюдзянкі, вызначыў дакладныя тэрміны замярзання возера, вымераў глыбіню Байкала каля Слюдзянкі. Навукоўцы ўсталявалі, што каля Слюдзянкі глыбіня нарастае рэзка, і ў 15 кіламетрах ад берага яна складае ўжо 1320 метраў. У сярэднім Байкал замярзае 9 студзеня, а ўскрываецца. Яшчэ адзін від глеб — алювіяльныя глебы. Яны сустракаюцца ў далінах Слюдзянкі і Пахабіхі пры выхадзе іх рэчышчаў з горных далін на плато. Займаюць невялікую плошчу. Таксама ў ваколіцах горада прадстаўлены падбуры і падзолы.

У плане расліннага покрыва Слюдзянка і яе наваколлі ставяцца да Усходне-Сібірскай падвобласці светлахвойных лясоў і яе паўднёва-тайговай зоны. Пераважаюць кедроўнікі. Кедр або хвоя кедравая — асноўнае дрэва хрыбта Хамар-Дабан. Да яго прымешваюцца лістоўніца і хвоя звычайная. Паблізу горада растуць лясы з перавагай бярозы і асіны. Гэта звязана з тым, што на бліжэйшых да горада гарах у 50-х гг. ХХ стагоддзя праводзіліся лесанарыхтоўкі. Да паўднёвага ўсходу ад Слюдянки існуюць эндэмічныя піхтавыя лясы. У падлеску пераважаюць ядловец і маліна, растуць бадан, , а таксама ягадныя хмызнякі.

У раёне Слюдзянкі насяляюць некаторыя віды прамысловых звяроў: собаль, вавёрка, мядзведзь;  — глушцы, цецярукі, рабчыкі. Паблізу населеных пунктаў у Слюдзянскім раёне сталі ўсё часцей з’яўляцца мядзведзі, іх колькасць у раёне складае прыблізна 1200 асобін. У сувязі з бяскорміцай у лесе мядзведзі шукаюць крыніцы ежы паблізу шматлікіх турыстычных баз.

### Экалагічны стан 
У сувязі з тым, што асноўным палівам для кацельняў і ацяплення прыватных дамоў у зімовы перыяд з’яўляецца вугаль, у горадзе ў гэты час назіраецца смог. Падчас устанаўлення антыцыклону дым не рассейваецца ў катлавіне, і над горадам пастаянна вісіць смуга. Часткова праблема смогу вырашылася з будаўніцтвам цэнтральнай гарадской кацельні, якая згодна з пастановай ЦК КПСС і Саўміна СССР аб ахове Байкала ад 13 красавіка 1987 г. павінна была замяніць вялікую колькасць ведамасных. Аднак смог застаўся. У рамках мэтавай праграмы «Абарона навакольнага асяроддзя ў Іркуцкай вобласці» вылучаюцца сродкі на будаўніцтва электракацельнай «Рудня».

Многія радовішчы карысных выкапняў, якія знаходзяцца каля Слюдзянкі, такія як Байкальскае радовішча жалезнай руды, Андрэеўскае радовішча , радовішча апатытаў, не распрацоўваюцца ў сувязі з тым, што яны знаходзяцца ў водаахоўнай зоне возера Байкал.

ImageSize = width:900 height:500
PlotArea = left:50 right:50 top:30 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:25000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1906 color:gray1 width:1
   from:0 till:1336 width:15  text:1336 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1912 color:gray1 width:1
   from:0 till:4072 width:15  text:4072 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1916 color:gray1 width:1
   from:0 till:5109 width:15  text:5109 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1920 color:gray1 width:1
   from:0 till:4374 width:15  text:4374 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1930 color:gray1 width:1
   from:0 till:6400 width:15  text:6400 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1936 color:gray1 width:1
   from:0 till:14500 width:15  text:14&nbsp;500 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1
   from:0 till:21388 width:15  text:21&nbsp;388 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1967 color:gray1 width:1
   from:0 till:23067 width:15  text:23&nbsp;067 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1
   from:0 till:20639 width:15  text:20&nbsp;639 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1
   from:0 till:19804 width:15  text:19&nbsp;804 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1
   from:0 till:19872 width:15  text:19&nbsp;872 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1992 color:gray1 width:1
   from:0 till:20094 width:15  text:20&nbsp;094 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1996 color:gray1 width:1
   from:0 till:20632 width:15  text:20&nbsp;632 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1998 color:gray1 width:1
   from:0 till:21036 width:15  text:21&nbsp;036 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2000 color:gray1 width:1
   from:0 till:21020 width:15  text:21&nbsp;020 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2001 color:gray1 width:1
   from:0 till:20584 width:15  text:20&nbsp;584 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1
   from:0 till:19118 width:15  text:19&nbsp;118 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2003 color:gray1 width:1
   from:0 till:19146 width:15  text:19&nbsp;146 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2005 color:gray1 width:1
   from:0 till:18920 width:15  text:18&nbsp;920 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2006 color:gray1 width:1
   from:0 till:18845 width:15  text:18&nbsp;845 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2007 color:gray1 width:1
   from:0 till:18813 width:15  text:18&nbsp;813 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2008 color:gray1 width:1
   from:0 till:18456 width:15  text:18&nbsp;456 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1
   from:0 till:18542 width:15  text:18&nbsp;542 textcolor:red fontsize:8px

Насельніцтва Слюдзянкі па дадзеных апошняга перапісу складае 18542 чалавека, або 0,8 % жыхароў Іркуцкай вобласці. Колькасць насельніцтва горада дастаткова стабільная, аднак да 2008 года насельніцтва ўбывала, а зараз назіраецца натуральны прырост насельніцтва. За першае паўгоддзе 2011 года ў горадзе нарадзілася 150 чалавек, а памерла 140.

Жыхары працаздольнага ўзросту ў колькасці насельніцтва Слюдзянкі складаюць 58 %. Толькі 30 % з іх працуе на прадпрыемствах. Узровень афіцыйна зарэгістраванага беспрацоўя, аднак, не перавышае 2-3 %. Прыкладна 32 % працуюць у другасным сектары (на чыгунцы і кар’еры Перавал), 34 % — ва ўстановах троеснай сферы (адукацыя, ахова здароўя і інш), 16 % занята індывідуальнай рабочай дзейнасцю, 18 % — у іншых галінах эканомікі, пяцідзясятнікі, баптысты і Сведкі Іеговы. Звычайнай з’явай у пратэстантаў горада з’яўляецца шматдзетнасць.

Мусульманская дыяспара горада прадстаўлена выхадцамі з Азербайджана, Узбекістана, Таджыкістана. Якіх-небудзь рэлігійных збудаванняў для прыхільнікаў ісламу ў горадзе няма. Будысты і шаманісты у раёне прадстаўлены буратамі з Тункінскай даліны і астатняй Іркуцкай вобласці. Бураты-шаманісты ў мінулым пакланяліся Байкалу і яго стыхіям, месцам абрадаў і глыбокай пашаны з’яўляўся Шаманскі мыс.

## Улада 
right|250px|thumb|Адміністрацыя Слюдзянскага раёна

Прадстаўнічую ўладу ў горадзе ажыццяўляе Дума Слюдзянскага муніцыпальнага ўтварэння, яе старшынёй на вясну 2012 года з’яўляўся А. Цімафееў. У ведамстве Думы знаходзяцца зямельныя, фінансавыя, маёмасныя пытанні муніцыпальнага ўтварэння. Апроч іх, яна таксама займаецца сацыяльнай палітыкай і агітацыяй. Да прыкладу, двойчы ў год, 12 чэрвеня і 12 снежня, Дума праводзіць урачыстае ўручэнне пашпартоў грамадзянам горада, якія дасягнулі 14 гадоў.

Выканаўчая ўлада належыць главе Слюдзянскага муніцыпальнага ўтварэння (мэру горада). Па стане на вясну 2012 мэрам Слюдзянкі з’яўляўся Аляксей Шульц.

У Слюдзянцы засядае Слюдзянскі раённы суд.

### Слюдзянка як раённы цэнтр 
Слюдзянка з’яўляецца цэнтрам Слюдзянскага раёна Іркуцкай вобласці; гэты статус яна атрымала ў 1930 годзе, у момант яго ўтварэння. Прадстаўнічы орган раёна, раённая дума, выбіраецца раз у 4 гады. У дадзены момант працуе Дума VI склікання. Ад Слюдзянкі ў яе былі дэлегаваныя 7 прадстаўнікоў. Выканаўчым органам з’яўляецца раённая адміністрацыя, ёй кіруе кіраўнік адміністрацыі раёна (мэр раёна). У розны час мэрамі раёна былі Васіль Сайкоў і Любоў Карняйчук. Па стане на вясну 2012 мэрам раёна з’яўляецца Андрэй Должыкаў.

### Выбарчыя акругі 
Адзінае афіцыйнае дзяленне горада праводзіцца толькі на выбарчыя акругі. У горадзе 10 выбарчых
акруг, уключаючы акругу, у якой знаходзіцца пасёлак Сухі Ручай.

### Сухі Ручай 
У межах горада і пад яго кіраваннем знаходзіцца пасёлак Сухі Ручай. На яго тэрыторыі размяшчаўся Паўднёва-Байкальскі рыбакансервавы завод. Цяпер шматлікія жыхары Сухога Ручая ездзяць на працу ў Слюдзянку. Галоўным працадаўцам пасёлка зараз з’яўляецца гасцініца «Байк-Хан».

## Эканоміка 
### Сельская, лясная гаспадарка і рыбалоўства 
Першапачаткова тэрыторыя Слюдзянкі не мела сельскагаспадарчай каштоўнасці. Развіццю аграпрамысловага комплексу перашкаджаюць гарыстая мясцовасць, бедныя глебы — падбуры і падзолы, мікраклімат — маласнежныя зімы, халодная вясна, недастатковыя агракліматычныя рэсурсы з-за астуджальнага ўплыву Байкала. Таму раслінаводства прадстаўлена толькі вырошчваннем бульбы і агародніны на прысядзібных участках у прыватным сектары і дачных участках жыхароў Слюдзянкі ў пасёлках Бураўшчына, Муравей, . Жывёлагадоўля прадстаўлена свінагадоўляй, птушкагадоўляй і развядзеннем буйной рагатай жывёлы ў прыватных гаспадарках насельніцтва.

Лясная гаспадарка і лясныя промыслы з’яўляюцца даўнім заняткам слюдзянцаў. Найбольш распаўсюджанай лясной здабычай быў і застаецца збор кедровага арэха. На паўночны захад і на ўсход ад Слюдзянкі распаўсюджаныя кедравыя лясы. У іх слюдзянцы кожны год нарыхтоўваюць кедравы арэх. У дарэвалюцыйны час для калатавання (мясцовы спосаб збору кедравай гузы) ствараліся арцелі, якія нарыхтоўвалі арэх, а затым ужо дома сем’і калатоўшчыкаў лушчылі яго і выраблялі з ядраў розныя прадукты, такія як, напрыклад, алей кедравага арэха. Кедравы арэх адпраўляўся на экспарт у Заходнюю Еўропу, асабліва ў Англію. Здаўна ў моры, як называюць Байкал мясцовыя жыхары, на рыбалку выходзілі арцелі рыбакоў. Пры савецкай уладзе іх рэарганізавалі ў рыбалоўчыя калгасы альбо на ўчастку трасы М-55 пры спуску з Байкальскага хрыбта ў Култук («серпантын»). Нягледзячы на магчымасць законна аформіць бізнес гэтых людзей і павялічыць даходы ў гарадскую казну, гарадскія і абласныя ўлады выступаюць супраць гандлю омулю халоднага і гарачага вэнджання.

### Прамысловасць 
Прамысловасць прадстаўлена прадпрыемствамі горназдабыўной, дрэваапрацоўчай і харчовай прамысловасці: адасобленым падраздзяленнем «Кар’ер Перавал» ААТ «Ангарскцэмент», ААТ «Байкальскі каменеперапрацоўчы завод», ААТ «Байкалпрамкамень», Слюдзянскім хлебазаводам, вытворчасцю піламатэрыялаў АУ «Слюдзянскі лясгас».

ААТ «Кар’ер Перавал» з’яўляецца найбуйнейшым (штогадовы аб’ём вытворчасці — больш за 1,5 мільёнаў тон) і адным з горадаўтваральных прадпрыемстваў горада. З 1958 года ў кар’еры здабываюць мармурызаваны вапняк. У дадзены момант ААТ з’яўляецца найбуйнейшым пастаўшчыком сыравіны для вытворчасці цэменту ў Іркуцкай вобласці. Прадукцыя прадпрыемства — вапняковы друз і дробка. Яны адпраўляюцца ў Ангарск на цэментны завод альбо выкарыстоўваюцца для адсыпкі дарог.

Здабычу і апрацоўку мармуру вядуць прадпрыемства «Байкальскі каменеперапрацоўчы завод» і «Байкалпрамкамень», якія засталіся пасля прыватызацыі і акцыянавання Слюдзянскага рудаўпраўлення. Да 1974 гады рудаўпраўленне было найбуйнейшым вытворцам слюды-флагапіта ў СССР. Пасля спынення здабычы слюды прадпрыемства перакваліфікавалася на здабычу і апрацоўку абліцавальнага каменя на радовішчах Дынамітнае і Бураўшчына. Пры іх распрацоўцы ўпершыню ў айчыннай здабычы каменя былі ўжытыя буйнагабарытныя экскаватары і метады выбуховай адбойкі блокаў ад пласта пароды.

### Сфера паслуг 
#### Турызм 
Найбольш перспектыўным напрамкам развіцця Слюдзянкі на сённяшні дзень з’яўляецца развіццё турызму і спадарожных яму галін бізнесу і сферы абслугоўвання.

У Слюдзянцы і яе наваколлях знаходзіцца мноства аб’ектаў, якія прывабліваюць турыстаў з рознымі мэтамі наведвання горада. Па-першае, Слюдзянка знаходзіцца на беразе возера Байкал, аб’екта Сусветнага прыроднай спадчыны ЮНЕСКА з чыстай вадой і цнатлівай прыгажосцю. Да таго ж шматлікіх турыстаў прыцягвае Шаманскі мыс, які знаходзіцца паблізу горада. Ён з’яўляецца святым месцам для бурат, месцам шматлікіх археалагічных знаходак. Па-другое, Слюдянка знаходзіцца на Транссібірскай магістралі і федэральнай трасе М-55, што палягчае турыстам шлях і забяспечвае транспартную даступнасць славутасцяў горада. Па-трэцяе, са Слюдзянкі са станцыі Слюдзянка-II пачынаецца Кругабайкальская чыгунка — помнік архітэктуры пачатку XX стагоддзя. Патрапіць на яе можна на цягніку Слюдзянка I — , званым «матаня», і на экспрэсе, аформленым у стылі пачатку ХХ стагоддзя, які вядзе паравоз пачатку стагоддзя. Па-чацвёртае, у Слюдзянцы развіта саматужная вытворчасць і продаж вэнджанага омуля. Падобны кулінарны турызм стварае горадзе імідж адной з рыбных сталіц Расіі.

#### ЖКГ, цепла- і водазабеспячэнне 
right|thumb|Труба цэнтральнай гарадской кацельні

У горадзе засяроджана 460000 м² жылля, або 0,9 % усяго жылога фонду Іркуцкай вобласці. Добраўпарадкаванае жыллё займае прыкладна 56 % яго агульнай колькасці, жыллё з гарачым водазабеспячэннем — 34 %, падлогавымі электраплітамі — 49 %, прыкладна 10 % жылля газіфікавана.

Вышэйазначаная пастанова аб ахове возера Байкал мела на ўвазе будаўніцтва новых гарадскіх ачышчальных збудаванняў, аднак ідэя заставалася на паперы да 1995 года ў сувязі з пераўтварэннямі ў Расіі. Да таго часу дзейныя ачышчальныя збудаванні горада безнадзейна састарэлі. У 1995 годзе пачалося будаўніцтва, аднак яно было перапынена ў 1998 годзе па фінансавых прычынах. У 2006 годзе праект быў адноўлены. У выніку землетрасення 2008 старыя ачышчальныя прыйшлі ў непрыдатнасць, і ў раку Пахабіху скідаліся практычна неачышчаныя сцёкавыя воды. Будаўніцтва было паскорана, і 2 лістапада 2010 года быў запушчаны новы аб’ект ЖКГ. Ачыстка вады на аб’екце праводзіцца ультрафіялетам і пры дапамозе гніласных бактэрый без ужывання хлору. Яны чысцяць 4000 кубаметраў фекальных і сцёкавых вод у суткі.

#### Будаўніцтва 
У 2010 годзе ў праграму правядзення капітальнага рамонту ў Слюдзянцы было ўключана 23 дамы. Іх агульная плошча — 25616 м², колькасць пражываючых — 569 чалавек. У гэтым жа годзе было расселена 5 аварыйных дамоў, у якіх пражывалі 185 чалавек. Арганізацыя ТАА «Домострой Профи» у рамках муніцыпальнага кантракта пабудавала 3 шматкватэрных дамы.

Галоўным аб’ектам сацыяльнага будаўніцтва на сённяшні дзень з’яўляецца будаўніцтва спартыўна-аздараўленчага комплексу на тэрыторыі басейна, падведамнага гарадской ДЮСШ. Яго будаўніцтва пачыналася яшчэ ў сярэдзіне 1990-х гадоў, аднак было адноўлена толькі ў пачатку 2011 года. Новы комплекс будзе складацца з 6 блокаў. Аб’ект уваходзіць у праграму «Развіццё фізічнай культуры і спорту ў Расійскай Федэрацыі на 2006—2015 гг.», Яго кошт, па ацэнкавых дадзеных, складае каля 150 млн рублёў.

Падлучэнне да праваднога Інтэрнэту ажыццяўляюць правайдары «Ростэлеком» і БВК, які працуе пад гандлёвай маркай Wellcom.

Дзейнічаюць 4 аддзялення Пошты Расіі. Паштовыя індэксы горада 665900-665904.

Банкаўскую дзейнасць у горадзе ажыццяўляюць філіялы «Ашчадбанка», «», «», «УсхСібтранскамбанка».

Страхавыя паслугі прадастаўляюць кампаніі «», «», «ВостСибЖАСО».

#### Спажывецкі рынак 
У горадзе размяшчаюцца прадстаўніцтва і крамы такіх гандлёвых сетак, як «Бонус» (прадукты харчавання), «ЭкоХим» (аптэчная сетка), «Снежны Барс» (электроніка), «» (электроніка), «Связной» (электроніка), «Electronica», «Сеть техники» (бытавая тэхніка), «Белореченск» (малочная прадукцыя СХОАО «Беларэчанск»), а таксама мясцовай сеткі супермаркетаў «Курбатовский» і сеткі кандытарскіх крам і булачных «Урожай». У Слюдзянцы ёсць афіцыйныя салоны сувязі МТС, Білайн, Мегафон, БВК.

У горадзе знаходзяцца АЗС фірмаў «Крайснефть», «ОМНИ», «Иркутскнефтепродукт».

У горадзе таксама размешчаны некалькі гандлёвых дамоў: «Асик» (будматэрыялы, тэхніка), «Байкал» (супермаркет Курбатовский), «Гастраном» (супермаркет Курбатовский), «БазарЪ» (крыты рынак).

Электрацягнікі следуюць са Слюдзянкі ў напрамках: Слюдзянка — ст. Мысавая; Іркуцк-Сартавальны; Чарамхова; Мальта.

Са Слюдзянкі ў порт Байкал ідзе прыгарадны цягнік, які мясцовыя жыхары завуць «матаня», ён таксама забяспечвае жыхароў Марытуйскага муніцыпальнага ўтварэння і пасёлка Порт Байкал палівам, прадуктамі і поштай.

У 2010 годзе на станцыі Слюдзянка-I была завершана ўстаноўка святлодыёднага асвятлення. Вырабляецца рэканструкцыя станцыі Слюдзянка-II з мэтай арганізацыі пропуску цягнікоў з усходу. Адным з пераўтварэнняў на станцыі стала будаўніцтва новага будынка для работнікаў, занятых у працэсе работы станцыі, у 2009—2010 годзе. Таксама плануюцца пашырэнне станцыі і будаўніцтва новых шляхоў. Для падрыхтоўкі кадраў для чыгункі існуюць профільныя класы ў ліцэі-інтэрнаце № 23 ААТ «РЖД», арганізаваныя Іркуцкім дзяржаўным універсітэтам шляхоў зносін

### Аўтамабільны транспарт 
Па галоўнай вуліцы горада, вуліцы Леніна, праходзіць федэральная траса . У межах горада яна перасякае галінку чыгункі да кар’ера «Перавал», раку Пахабіха, ветку чыгункі да прадпрыемства «Союзхимреактив» і раку Слюдзянка. Яна з’яўляецца асноўнай магістраллю горада. У горадзе ёсць станцыя тэхнічнага абслугоўвання і падраздзяленне ДІБДР Іркуцкай вобласці АМУС Расіі па Слюдзянскаму раёну. Ля ўезду ў горад размяшчаецца пост ДІБДР.

#### Рэйсавы транспарт 
Усярэдзіне горада асноўнымі відамі грамадскага транспарту з’яўляюцца маршрутныя таксі і аўтобусы. Маршрутныя таксі ўнутры Слюдзянкі ходзяць па маршруце: мікрараён Квартал — мікрараён Рудо. Таксама маршрутныя таксі ездзяць са Слюдзянкі па маршрутах: Слюдзянка — Байкальск, Слюдзянка — Іркуцк, Слюдзянка —  (Бурація), Слюдзянка — Улан-Удэ, Іркуцк — Слюдзянка — Улан-Удэ — Чыта. Аўтобусы маюць наступныя напрамкі: 103 Слюдзянка — Байкальск, 101 Слюдзянка — Култук, Слюдзянка — Мангутай. У Слюдзянцы таксама ёсць аўтавакзал.

## Культура 
У сілу невялікага памеру горад Слюдзянка з’яўляецца культурным цэнтрам толькі раённага ўзроўню, аднак музей «Самацветы Байкала» вядомы далёка за межамі Слюдзянкі і Іркуцкай вобласці.

### Дамы культуры 
У горадзе размешчана тры дамы культуры — ДК «Перавал», ДК «Чыгуначнік» і цяпер закрыты ДК «Гарняк». Усе тры першапачаткова былі ведамаснымі і належалі кар’еру Перавал, Слюдзянскаму чыгуначнаму вузлу і Слюдзянскаму рудаўпраўленню адпаведна. Будынкі слюдзянскіх дамоў культуры ставяцца да архітэктурнага стылю «сталінскі ампір».

* **ДК Перавал** з’яўляецца галоўным домам культуры раёна і мае статус міжпасяленчаскага. У ім праводзяцца гарадскія дыскатэкі, кінасеансы, тэатральныя і цыркавыя паказы. Дзейнічаюць брэйк-данс група «Джэймс-стрыт», вакальная студыя «Настальжы», эстрадна-вакальная студыя «Гармонія». Акрамя культурных мерапрыемстваў, у ім праводзяцца набажэнствы мясцовых баптыстаў.
* **ДК Чыгуначнік** — дом культуры, які належыць ААТ «Расійская чыгунка». У ім праводзяцца гарадскія ёлкі, тэатральныя і цыркавыя паказы, карпаратыўныя святы. У 2009 годзе была праведзена комплексная рэстаўрацыя дома культуры. У яго архітэктурны комплекс уключылі паравоз «Лебядзянка».

### Музеі 
У Слюдзянцы знаходзіцца два музеі: Слюдзянскі гарадскі краязнаўчы музей і мінералагічны музей імя В. А. Жыгалава («Самацветы Байкала»)

#### Слюдзянскі краязнаўчы музей 
Слюдзянскі краязнаўчы музей размешчаны ў будынку, які належыць лакаматыўнаму дэпо. У ім знаходзяцца розныя экспанаты: ад археалагічных артэфактаў да мадэлі Слюдзянскага чыгуначнага вузла, якія прадстаўляюць гісторыю горада з самых старажытных часоў да нашых дзён. У музейных фондах захоўваюцца мноства фатаграфій, якія распавядаюць пра выдатных слюдзянцаў і іх рабочыя і ваенныя подзвігі. У музеі ёсць таксама бібліятэка з рознымі выданнямі, у тым ліку і рарытэтнымі, па розных галінах гісторыі і транспарту.

#### Музей імя Жыгалава 
Мінералагічны музей імя В. А. Жыгалава («Самацветы Байкала») — адзіны ў Расіі прыватны мінералагічны музей. Ён быў створаны энтузіястам Валерыем Жыгалавым у 1990 годзе. У яго калекцыі сабрана каля 10 тыс. мінералаў, многія з якіх былі сабраныя асабіста Жыгалавым у навакольных гарах. Музей з часам ператварыўся ў комплекс па абслугоўванню турыстаў.

### Бібліятэкі 
У горадзе дзейнічае адна бібліятэка — Слюдзянская раённая бібліятэка. У далейшым былі пабудаваныя іншыя школы горада.

Па стане на 2010 у горадзе дзейнічаюць 4 сярэднія школы, дзве асноўныя школы, ліцэй-інтэрнат № 23 ААТ «Расійская чыгунка», дзіцяча-юнацкая спартыўная школа, дзіцячая школа мастацтваў, чатыры дзіцячых садкі, у тым ліку дзіцячы сад № 213 ААТ «Расійская чыгунка».

## Ахова здароўя 
left|250px|thumb|Вузлавая бальніца горада Слюдзянкі
Першая бальніца ў горадзе была пабудавана ў 1903 годзе, гэта быў прыёмны пакой, арганізаваны для аказання медыцынскай дапамогі чыгуначным рабочым. Да 1920 годзе ў ёй было 20 ложкаў, і яна стала называцца чыгуначнай бальніцай. Яе першым галоўным лекарам быў Віталь Снядкоў, які прыехаў у Слюдзянку з Кастрамскай губерні. У 1937 годзе ён быў арыштаваны, але яго жонка здолела атрымаць аўдыенцыю ў Кагановіча, і той падпісаў распараджэнне аб спыненні справы ў дачыненні да Снядкова. Затым Снядкоў стаў галоўным урачом, анестэзіёлагам і галоўным хірургам Слюдзянскага ваеннага шпіталя. Віталь Парфіравіч — першы ганаровы грамадзянін Слюдзянкі. Цяпер бальніца называецца Недзяржаўная ўстанова аховы здароўя «Вузлавая паліклініка на станцыі Слюдзянка ААТ „Расійская чыгунка“». Галоўнай дзяржаўнай установай аховы здароўя з’яўляецца МУЗ «Слюдзянская ЦРБ». У яе ўваходзяць Култукская ўчастковая бальніца і 8 ФАПаў (фельчарскіх пунктаў). Яна разлічана на 250 ложкаў і абслугоўвае практычна ўвесь Слюдзянскі раён.

Галоўнай падзеяй у сферы аховы здароўя ў апошнія гады стала аб’яднанне вузлавой і раённай бальніц. Паколькі вузлавая бальніца належыць ААТ «РЖД», на яе набыццё з абласнога бюджэту выдзелілі 12,5 млн рублёў. Аб’яднанне і пераезд ЦРБ у будынак вузлавой бальніцы адбываецца ў сувязі з тым, што магутнасці чыгуначнай бальніцы выкарыстоўваюцца слаба, а радзільнае аддзяленне наогул не выкарыстоўваецца, што з’яўляецца вельмі сур’ёзнай праблемай для горада, у якім няма радзільні.

## СМІ 
[right|200px|thumb|Тэлевежа горада Слюдзянка, размешчаная на [Гара Слюдзяная|г. Слюдзянай]]
У горадзе існуе МУП «Аб’яднаная рэдакцыя тэлебачання, радыё, газеты „Слаўнае мора“ Слюдзянскага раёна». У яе склад уваходзяць афіцыйная раённая газета «Слаўнае мора» і Слюдзянскае тэлебачанне (СТВ).
 
«Слаўнае Мора» выходзіць раз у тыдзень па чацвяргах і ўтрымлівае ад 16 да 24 старонак фармату А3. Падпісантамі газеты з’яўляюцца каля 4000 чалавек. Яна з’яўляецца афіцыйнай газетай горада і раёна. У ёй публікуюцца розныя пастановы і ўказы раённай і гарадской адміністрацый. «Слаўнае мора» раней называлася «Ленінскі сцяг» і было заснавана ў 1931 годзе. Газета надае вялікую ўвагу пытанням гісторыі горада і раёна. У 2011 годзе яна адзначыла 80-гадовы юбілей.

Таксама ў горадзе выходзіць мясцовая незалежная газета «Байкал-навіны».

Мясцовае тэлебачанне называецца СТВ (). Яго вяшчанне праходзіць у Слюдзянцы кожныя аўторак і чацвер з 19.00 да 21.00 па сетцы вяшчання канала СТС.

У 1930-1950-х гадах у горадзе быў пабудаваны шэраг будынкаў у стылістыцы сталінскага ампіру, сярод іх дамы культуры «Гарняк», «Перавал», «Чыгуначнік», будынак гарадской адміністрацыі. Пазней былі ўзведзены кварталы панэльных і цагляных дамоў (раёны Квартал, Цэнтр), комплексы шматкватэрных дамоў у раёне Руда (т. з. «Пентагон»). Асноўнымі забудоўшчыкамі ў савецкі перыяд з’яўляліся рудаўпраўленне, чыгунка і кар’ер Перавал.

У расійскі час характар ​​будаўніцтва значна змяніўся, яго маштабы рэзка зменшыліся. «Новымі рускімі» быў пабудаваны шэраг асабнякоў з чырвонай цэглы, тыповым прыкладам з’яўляецца асабняк былога мэра Слюдзянскага раёна Васіля Сайкова, званы ў народзе «Сабор Васіля Блажэннага».

### Архітэктурныя славутасці 
#### Слюдзянскі вакзал 
320px|left|thumb|Комплекс Слюдзянскага вакзала
Вакзал горада Слюдзянкі — адзіны ў Расіі будынак, цалкам пабудаваны з белага і ружовага нешліфаванага мармуру. Праект вакзала быў распрацаваны спецыяльна для Слюдзянкі і Кругабайкальскай чыгункі. Першапачаткова меркавалася пабудаваць у Слюдзянцы цагляны вакзал, аднак архітэктары і будаўнікі-італьянцы, якія займаліся праектаваннем і будаўніцтвам тунэляў і віядукаў на Кругабайкальскай чыгунцы, вырашылі змяніць матэрыял пабудовы. У той жа час усталяваць аўтарства праекта будынка пакуль не ўдалося.

#### Свята-Мікольская царква 
320px|thumb|Свята-Мікольская царква
На месцы царквы першапачаткова стаяла невялікая капліца. Але будучы імператар Мікалай II, пабываўшы ў Слюдзянцы, выказаў незадаволенасць адсутнасцю ў пасёлку царквы, і з падзі Палавіннай Кругабайкальскай чыгункі перанеслі ўжо пабудаваны зруб царквы. Яе асвяціў у 1906 годзе святар суседняй Култукскай царквы Інакенцій Чурынаў. Затым, у 1914 годзе, царква была разабраная, і на месцы, на якім стаіць сучасная царква, пабудавалі стары будынак Свята-Мікольскай Царквы. Яна працавала да 1929 года, калі ў рамках барацьбы з праваслаўем яе зачынілі і ў далейшым выкарыстоўвалі як клуб імя 1 Мая. У гады вайны ў ёй жылі салдаты, а ў 1947 годзе царква зноў была адкрыта. З 2008 года пачаты работы па капітальным рамонце ў сувязі з наступствамі землетрасення. Былі праведзены ўзмацненне апорных канструкцый і аднаўленне страчаных элементаў, такіх як крыжы і званы. Цяпер царква адкрыта пасля капітальнага рамонту, і ў ёй здзяйсняюцца набажэнствы. Будынак храма з’яўляецца помнікам гісторыі і культуры федэральнага значэння, і 20 лютага 1995 года Указам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі № 176 яно пастаўлена на дзяржаўную ахову.

#### Воданапорная вежа 
У цэнтры горада размяшчаецца воданапорная вежа. Яна была пабудавана ссыльнымі палякамі ў 1900 годзе для забеспячэння чыгуначнага вузла пітной вадой. Пабудавана яна з чырвонай цэглы на гранітным падмурку ў стылі мадэрну з элементамі неаготыкі.

**Мемарыял у падзі Улунтуй**. 22 чэрвеня 1989 у падзі Улунтуй, на месцы старых гарадскіх могілак, было вырашана арганізаваць мемарыял у гонар байцоў, якія загінулі і памерлі ад ран у Слюдзянскім ваенным шпіталі. Кампазіцыя мемарыяла — манумент у выглядзе пяціканцовай зоркі-партала да памятных плітах і пліт з выбітымі на іх імёнамі салдат.

**Помнік У. І. Леніну**. Знаходзіцца каля будынка дэпо. Каля помніка праводзіць свае мітынгі мясцовае падраздзяленне КПРФ.

**Помнік мядзведзю і малпе**. Лічыцца адным з самых незвычайных помнікаў Расіі. Знаходзіцца на скрыжаванні вуліц Леніна і Горнай пры павароце на Цэнтральную кацельню па трасе М-55. Адлюстроўвае сцэну з байкі Крылова «Люстэрка і Малпа». Мядзведзь сядзіць перад малпай, якая глядзіцца ў люстэрка. Ідэя помніка належала мясцовым дарожным службам. Гэты ўчастак трасы быў вельмі аварыйным з-за досыць стромкага павароту. Неабходна была перашкода, перад якой вадзіцелі скідалі б хуткасць, якім і стала гэтая статуя. Помнік быў усталяваны ў 1978 годзе.

**Помнік Касманаўту**. Знаходзіцца на трасе М-55 пры выездзе з горада па шляху да пасёлка Сухі Ручай. Помнік з’явіўся адразу пасля палёту Ю. Гагарына, імёны скульптараў не захаваліся. На думку мясцовага краязнаўца Якавец, яго ўсталявалі маскоўскія скульптары ў 1961—1962 гг. будаўніцтва Кругабайкальскай чыгункі ў 1905 годзе. Хілкоў, які з’яўляўся тады міністрам шляхоў зносін, кіраваў будаўніцтвам дарогі і сам выбраў месца для будаўніцтва Слюдзянкі, фактычна з’явіўшыся яе заснавальнікам. Помнік быў усталяваны ў рамках абнаўлення станцыі Слюдзянка і слюдзянскага вакзала.

**Ракета**. Манумент «Ракета» усталяваны ў двары будынка раённай клінічнай бальніцы. Яго аўтарам быў былы галоўны ўрач бальніцы Валянцін Ульянаў. Натхнёны палётам савецкіх касманаўтаў, ён самастойна зрабіў манумент з труб.

Адным з галоўных кірункаў працы Слюдзянскай ДЮСШ з’яўляецца развіццё адзінаборстваў — бокса, самба, дзюдо. Слюдзянскія спартсмены рэгулярна прымаюць удзел у рэгіянальных і ўсерасійскіх спаборніцтвах. У 2011 годзе ў гонар 75-годдзя горада ў Слюдзянцы быў праведзены адкрыты рэгіянальны турнір «Слюдзянскі рынг» з удзелам спартсменаў з Іркуцкай вобласці, Бураціі і Рэспублікі Манголія. Кіраўніком журы стаў вядомы баксёр Мікалай Валуеў. Зборная Слюдзянкі здолела заваяваць на гэтым турніры 14 медалёў.

Аўтаспорт развіваецца ў Слюдзянцы дзякуючы кар’еру Перавал. Адзін з этапаў Чэмпіянату Сібірскай Федэральнай акругі па горных аўтамабільных гонках праводзіцца ў горадзе Слюдзянцы паблізу гэтага кар’ера. Дзесяцікіламятровая траса з перападам вышынь каля 500 метраў, розным (асфальт, мармуровая крошка, жвір) пакрыццём і стромкімі (да 180 градусаў) паваротамі з’яўляецца адной з самых складаных трас Расіі. Рэкорд гэтай трасы — 4 хвіліны 49 секунд. Спаборніцтвы праводзяцца ў двух дывізіёнах: аб’ёмы рухавіка 1600 і 3500 куб. см.

## Людзі, звязаныя са Слюдзянкай 
*  — вядомая расійская спявачка, нарадзілася ў Слюдзянцы.
*  — пісьменнік, драматург. Нарадзіўся ў Слюдзянцы.
*  — начальнік Чыгуначных войск Расіі. Нарадзіўся ў Слюдзянцы.
* Яўген Іванавіч Ліштаванны — кіраўнік прадстаўніцтва Іркуцкай вобласці ў Манголіі, дэкан гістарычнага факультэта ІДУ. Нарадзіўся ў Слюдзянцы.
*  — савецкі ўкраінскі эканаміст, загадваў кафедрай эканомікі і кіравання ў Кіеўскім нацыянальным эканамічным універсітэце. Нарадзіўся ў Слюдзянцы.
*  — савецкі дзяржаўны дзеяч, удзельнік грамадзянскай вайны ў Сібіры, рэвалюцыянер. Працаваў у слюдзянскім дэпо.
* Іван Васілевіч Бабушкін — прафесійны рэвалюцыянер. Быў схоплены ў Слюдзянцы.
* Сяргей Міронавіч Кіраў — савецкі дзяржаўны дзеяч, рэвалюцыянер. Вёў агітацыйную працу ў Слюдзянцы.
* 12px  — Герой Савецкага Саюза. Працаваў у слюдзянскім дэпо.
* 12px  — Герой Савецкага Саюза. Першы савецкі салдат, які фарсіраваў Заходнюю Дзвіну.

## Цікавыя факты 
* У 1987—1989 гг. Іркуцк і поўдзень Іркуцкай вобласці тэрарызавала банда Стахаўцава. У 1989 годзе Стахаўцаў запланаваў здзейсніць рабаванне Слюдзянскага аддзялення Ашчадбанку. Для таго каб улады не расследавалі рабаванне (а сума нарабаванага павінна была скласці 11.000.000 савецкіх рублёў), злачынцы планавалі захапіць Слюдзянскае рудаўпраўленне і падарваць велізарную колькасць выбухоўкі, якая захоўваецца там для выбуховых работ на мясцовых кар’ерах. Як меркавалі бандыты, апоўзень, які ўзнік бы ў выніку выбуху, сцёр бы Слюдзянку з твару зямлі, але арышт кіраўніка і яго галоўнага саўдзельніка перашкодзіў гэтым планам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Слюдзянскага раёна і горада Слюдзянка 
* Слюдянка в энциклопедии «Мой город» 
* Фотоальбом с рассказом и картой — Слюдянка и окрестности 
* Природа Байкала | Слюдянка 
* Слюдянка — Кругобайкал 
* Библиотека исторических знаний 
* Районная газета Байкал-новости 

Катэгорыя:Гарады Іркуцкай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Слюдзянскага раёна