Пол Морфі

**Пол Чарлз Морфі** (; 22 чэрвеня 1837 г., Новы Арлеан — 10 ліпеня 1884 г., там жа) — амерыканскі шахматыст; наймацнейшы ў свеце ў сярэдзіне XIX ст. Скончыў Універсітэт Луізіяны. Першы шахматны вундэркінд пасля стварэння сучасных шахматных правіл .

## Біяграфія 
### Першыя поспехі 
Ён пазнаёміўся з шахматамі ва ўзросце 10 гадоў; у 12 — выйграў гульню супраць Жэня Русо — удзельніка першага ў гісторыі ЗША матчу за першынства ў краіне. У 1850 годзе ён перамог Іагана Левенталя (1,5: 0,5), які гастраляваў па ЗША. Морфі дасягнуў выдатных поспехаў на Першым амерыканскім шахматным кангрэсе (Нью-Ёрк, 1857), дзе 16 удзельнікаў згулялі кароткія матчы да трох (у фінале да пяці) перамог. Лёгка перамагае ўсіх супернікаў — Дж. Томпсана, А. Міка (з тым жа лікам: +3, −0, = 0), Тэадора Ліхтэнгайна (+3, −1, = 0) і ў фінале Луі Паўльсэна (+5, −1, = 0), 20-гадовы Морфі стаў лідарам шахматыстаў ЗША.
Акрамя кангрэса, Морфі правёў больш за 250 гульняў у Нью-Ёрку, у тым ліку больш за 150 гульняў з форай суперніку. Са ста гульняў «на роўных» ён прайграў толькі 5; Сярод тых, хто прайграў яму, былі вядучыя шахматысты ЗША: Луі Паўльсэн (+1, −10, = 3), Чарлз Генры Стэнлі, Джон Уільям Шультэн і іншыя. Разумеючы сваю перавагу, Морфі прапанаваў пешку і рух наперад любому з членаў Нью-Ёркскага шахматнага клуба. Стэнлі прыняў выклік: з лікам +0, −4, = 1 (згулялі да 7 перамог) Стэнлі прайшоў матч. Такую ж фору Морфі прапанаваў любому шахматысту ў ЗША.

### Тур па Еўропе 
У 1858 годзе Морфі паклікаў на матч Говарда Стаўнтана, які прыняў выклік, але ўхіліўся ад спаборніцтваў пад рознымі апраўданнямі. Спробы Морфі арганізаваць матч у Англіі скончыліся правалам. Морфі ўдалося (разам з Т. Барнсам) згуляць супраць Стаўнтана і Джона Оўэна толькі кансультацыйныя гульні: +2, −0, = 0. Ён таксама правёў шэраг матчаў з вядучымі англійскімі майстрамі і атрымаў пераканаўчыя перамогі: над Барнсам (+19, −7, = 1), С. Бодэнам (+5, −1, = 3), Г. Бердам (+10, −1, = 1), Э. Левэ (+6, −0, = 0), Дж. Медлі (+3, −0, = 0), Оўэнам (+4, −1, = 0). Левенталь дасягнуў лепшага выніку супраць Морфі: лік (+9, −3, = 2) на карысць Морфі.

Ён правёў сеанс адначасовай гульні усляпую на васьмі шахматных дошках у Бірмінгэме (+6, −1, = 1). У той час гэта быў рэкордны па колькасці дошак сеанс адначасовай гульні ўсляпую. У Парыжы Морфі выйграў матч супраць Даніэля Харвіца (+5, −2, = 1), правёў сеанс адначасовай гульні ўсляпую (+6, −0, = 2), і правёў шэраг лёгкіх гульняў з вядучымі шахматнымі майстрамі: П. Ш. Сен-Аманам, Ж. А. дэ Рыўерам, Ж. Прыты, П. Журнам і іншымі. П. Ш. Сен-Аман сцвярджаў, што «Морфі мог паспяхова аддаць пешку f7 любому з сучаснікаў».

У снежні 1858 г. у Парыжы Морфі згуляў матч з нямецкім шахматыстам Адольфам Андэрсанам (+7, −2, = 2), што фактычна вырашыла пытанне пра наймацнейшага шахматыста свету на той час. Апошні матч у Парыжы Морфі згуляў з О. Мангрэдыенам (+7, −0, = 1). Перад вяртаннем у ЗША Морфі правёў некалькі гульняў усляпую ў Англіі супраць шахматыстаў Лонданскага клуба (+2, −0, = 8), а таксама шахматыстаў клуба святога Георгія (+5, −0, = 3); а таксама сеанс ў клубе Святога Георгія супраць майстроў Барнса, Бодэна, Берда, Левенталя, Рыўера (+2, −2, = 1)

### Адыход ад шахмат 
Пасля вяртання ў ЗША Морфі заявіў аб гатоўнасці даць пешку і ход наперад любому шахматысту ў свеце і адмовіўся ад сур’ёзных выступаў: ён адхіліў заклікі Паўлсэна (1859 і 1860) і Ігнація фон Коліша (1861 і 1863), абмяжоўваючыся лёгкімі гульнямі і гульнямі з форай. Пасля наведвання Парыжа ў 1863 годзе Морфі правёў шэраг лёгкіх гульняў з Мангрэдыенам і Рыўерам (ён таксама прааналізаваў з ім шэраг пазіцый для сумесна задуманага дэбютнага лідарства). З сярэдзіны 1860-х гг. і да канца жыцця Морфі пакутаваў ад цяжкай псіхічнай хваробы.

## Асаблівасці шахматнага стылю 
Сучаснікі тлумачылі фенаменальны поспех Морфі яго выключным камбінацыйным талентам. Але партыі матчу Морфі — Андэрсан паказваюць, што перавага Морфі выявілася галоўным чынам у стратэгіі. У камбінацыйнай гульні Андэрсан не саступаў Морфі. Морфі лічыў прыярытэтам мабілізацыю сіл і дасягненне пераваг у развіцці. Каб не страціць тэмп або стварыць цяжкасці для развіцця сіл суперніка, Морфі выкарыстоўваў ахвяры . Морфі выкарыстоўваў невідавочныя страты тэмпаў на абменах, якія не даглядалі яго супернікі. Гуляючы белым колерам, ён ужо ў дэбюце ствараў умовы для атакі, а чорнымі — спрабаваў перахапіць ініцыятыву. Морфі надаваў вялікае значэнне цэнтру з пешак. Валодаючы перавагай у развіцці і прасторы, ён выкарыстоўваў прарыў пешкамі, звычайна звязаны з ахвярай 1-2 пешак. Ахвяры Морфі, зыходзячы з агульных меркаванняў, мелі выразны пазіцыйны характар. У выніку прарыву яго фігуры, згрупаваныя па вертыкалях і дыяганалях, якія адкрываліся, набіралі большую моц: у напрамку асноўнага ўдару ў Морфа з’яўлялася значная перавага. Многія гульні Морфі сканчаліся прамой атакай на пазіцыю караля суперніка і камбінацыйным ударам. Але атака не была самамэтай для Морфі: калі гэта было выгадна, ён спрашчаў пазіцыю, абменьваўся ферзямі, атрымліваючы пазіцыйную перавагу ў эндшпілі замест няясных шанцаў ў міттэшпілі. Рэалізуючы перавагу ў эндшпілі, Морфі дэманстраваў высокае тэхнічнае майстэрства.

## Літаратура 
* Жемчужины шахматного творчества. / Б. И. Туров. — М.: Физкультура и спорт. 1978.
* Шахматы. Энцыклапедычны слоўнік / Гл. рэд. А. Карпаў. — М.: Сав. энцыклапедыя, 1990. — 621 с .; 40 іл.
* Шахматные миниатюры. 400 комбинационных партий. / А. Я. Ройзман. — Минск. Издательство «Полымя». 1978. — 215 с.

Катэгорыя:Памерлі ад інсульту
Катэгорыя:Шахматысты ЗША