Палацава-паркавы ансамбль Царыцына

**Цары́цына** — палацава-паркавы ансамбль на поўдні Масквы; закладзены па наказе імператрыцы Кацярыны&nbsp;II у 1776 годзе. Знаходзіцца ў вядзенні музея-запаведніка «Царыцына», заснаванага ў 1984 годзе.

Гэта, якая гістарычна склалася, найболей вядомая і добраўпарадкаваная частка асоба ахоўнай прыроднай тэрыторыі (ААПТ) «Царыцына», размешчанай паміж маскоўскімі раёнамі Царыцына, Бірулёва Усходняе, Арэхава-Барысава Паўднёвае і Арэхава-Барысава Паўночнае.

Царыцынскі палацава-паркавы ансамбль, які займае плошчу больш за 100 гектараў, размясціўся на пагорыстай перасечанай ярамі мясцовасці, на месцы былой сядзібы князёў Кантэміраў і ўспадкаваў некаторыя яе рысы. Тэрыторыя ансамбля і парку абмежавана з паўночнага ўсходу і поўдня двума глыбокімі ярамі, з захаду — Царыцынскімі сажалкамі, з усходу — комплексам аранжарэй.

Царыцына з’яўляецца найважнейшым помнікам так званай *«рускай готыкі»* (псеўдаготыкі); над стварэннем імператарскай рэзідэнцыі на працягу 20 гадоў працавалі паслядоўна два найбольш вядомых архітэктара сваёй эпохі — Васіль Бажэнаў і Мацвей Казакоў. Царыцына — найбуйнейшая ў Еўропе псеўдагатычная пабудова XVIII стагоддзя і адзіны палацавы комплекс, распрацаваны ў гэтым стылі.

Самазабыўная праца над царыцынскім ансамблем, які стаў адной з вяршыняў творчасці яскравага і неардынарнага дойліда В. І. Бажэнава, абярнулася для яго ў той жа час цяжкай жыццёвай драмай.

Царыцынскі пейзажны парк, закладзены разам з палацавым комплексам, стаў адным з першых пейзажных паркаў Расіі па-за пецярбургскімі палацава-паркавымі ансамблямі.

## Гісторыя Царыцынскага ансамбля 
### Мясцовасць да Царыцына 
Мясцовасць, якая стала пасля Царыцынам, вядомая з канца XVI стагоддзя як вотчына царыцы Ірыны, сястры Барыса Гадунова, пад назвай сяло *Багародскае*. Ніякіх дакументальных сведчанняў пра пабудовы таго часу не захавалася, аднак у 1982 годзе пры правядзенні археалагічных прац былі выяўлены часткі вядучай да Верхняй Царыцынскай сажалкі пандуснай лесвіцы, якая з вялікай доляй верагоднасці адносіцца да рэштак сядзібы ці паляўнічага двара Гадуновых. У перыяд Смутнага часу пабудовы Ірыны Гадуновай былі знішчаны, мясцовасць прыйшла ў запусценне, аднак захаваўся каскад сажалак, уладкаваны пры Гадуновых:

Афармленнем свята на Хадынскім поле займаліся будучыя стваральнікі Царыцына — кіраваў праектам В. І. Бажэнаў, які прыцягнуў да працы над чарцяжамі і да ўзвядзення павільёнаў свайго вучня М. Ф. Казакова. Ствараючы часовыя павільёны *«казачнага горада»*, архітэктары выкарыстоўвалі тонкую стылізацыю *«пад Усход»*; тым не менш, пры вывучэнні святочных пабудоў становіцца відавочнай іх сувязь з традыцыямі старажытнарускай архітэктуры. Кацярына II была задаволена ўрачыстасцямі і высока ацаніла майстэрства дойлідаў; хадынскія святы, безумоўна, паўплывалі на яе выбар архітэктара для стварэння Царыцына. Андрэй Раеўскі пісаў у артыкуле «Наваколлі Масквы»:

Нарэшце, менавіта ў Царыцыне адбылася *«ўрачыстая канфірмацыя»* (гэта значыць зацвярджэнне ратыфікацыі Турцыяй) Кацярынай II Кючук-Кайнарджыйскага мірнага дагавора; іншымі словамі, у мастацтве дапускаўся полістылізм — у вызначаных рамках.

На пачатку 1776 года праект у выглядзе панарамнага чарцяжа «Краявід Царыцына сяла» быў скончаны. Дойлід улічыў пажаданні імператрыцы, але не пайшоў у іх на повадзе. Простае спалучэнне гатычных дэкаратыўных дэталяў з ордарнай архітэктурай для Бажэнава было немагчымым рашэннем, роўна як і простае перайманне якіх-небудзь сярэднявечных узораў. Ён аддаў перавагу стварыць асаблівы род архітэктурных фантазій, у якіх сярэднявечныя стылі праступаюць як метафара, якая наводзіць на разважанні аб *«гатычным»* наогул — а схільнасць да метафар была характэрнай рысай Эпохі Асветы. Прапускаючы готыку праз класіцызм, Бажэнаў шукаў агульныя для іх прынцыпы арганізацыі прасторы:

Бажэнаў абраў у якасці асноўных будаўнічых матэрыялаў для царыцынскіх пабудоў чырвоную цэглу і белы камень (што ўжо ўказвае на крэўнае сваяцтва з маскоўскім барока і традыцыямі будаўніцтва Маскоўскага Крамля). Жаданне выявіць натуральную прыгажосць спалучэння каменю і цэглы, адмова ад аздаблення тынкоўкай былі незвычайнымі для таго часу рашэннямі: так ужо ніхто не будаваў; Бажэнаў у гэтым пайшоў супраць канонаў эстэтыкі класіцызму. Але такое рашэнне знаходзіла апраўданне ў задуме царыцынскай забаўляльнай рэзідэнцыі як *«капрызу»*.

Пазней, пасля нараджэння ў Паўла Пятровіча сыноў Аляксандра і Канстанціна ў гэту частку ансамбля Бажэнаў унёс змены: паміж карпусамі Кацярыны II і яе сына з’явіўся невялікі корпус для кацярынінскіх унукаў.  *«вясёлая кампанія»* (характарыстыка графа дэ Сегюра і самой Кацярыны) была ў Маскве, на  быў запланаваны агляд Царыцына. Найбольш распаўсюджаная версія таго, што здарылася ў далейшым, у аснове якой — успаміны сенатара І. І. Казлова, сведкі падзей, кажа наступнае.

Імператрыца пажадала без прамаруджанняў агледзець царыцынскае будаўніцтва. У дзень агляду было загадана Бажэнаву таксама прадставіць жонку і дзяцей. Да Царыцына імператрыца ў суправаджэнні нешматлікай світы паехала вакольнымі шляхамі, абыходзячы галоўныя пад’езды, з прычыны таго, што была напалохана чуткамі пра магчымы замах, — палюбавацца задуманымі Бажэнавым велічнымі далёкімі перспектывамі і раскрыццём царыцынскіх фасадаў імператрыцы не давялося. Агляд саміх пабудоў доўжыўся нядоўга. Кацярына II, нідзе не затрымліваючыся, прайшла толькі прыёмныя залы на другім паверсе галоўнага палаца і агледзела парадную анфіладу, а таксама аванзалы; пабывала ў бакавым корпусе, дзе размяшчаліся яе жылыя пакоі. Вердыкт імператрыцы пасля беглага агляду быў суровы: грошы на будаўніцтва выдаткаваны дарма, лесвіцы вузкія, столі цяжкія, пакоі і будуары цесныя, залы, быццам скляпы, цёмныя. Кацярына загадала *«ўчыніць немалыя паломкі»* і прадставіць новы праект галоўнага палаца. І. І. Казлоў распавядаў далей.

Масонства Бажэнава знайшло відавочнае адлюстраванне ў царыцынскіх пабудовах. Дэкор шматлікіх будынкаў, загадкавыя карункавыя каменныя ўзоры выразна нагадваюць масонскія шыфры і эмблемы:

У яшчэ адной версіі (мастацтвазнаўчай) сцвярджаецца, што прычына няўдачы Бажэнава заключана ў самым мастацкім падыходзе дойліда да стварэння забаўляльнай загараднай рэзідэнцыі.

Яшчэ адна версія — даволі распаўсюджаная — тлумачыць тое, што здарылася, наяўнасцю масонскіх знакаў на царыцынскіх пабудовах. Малаверагодна меркаваць, быццам Кацярына свабодна разбіралася ў сімволіцы *«вольных муляраў»*; да таго ж шэраг масонскіх сімвалаў узыходзіць да хрысціянскай эмблематыкі. Але нават калі б гэта было так — пад знос пайшлі б усе царыцынскія пабудовы Бажэнава:

Верагодна, на Кацярыну зрабіў уражанне не толькі сам будынак, але і эфектны ўчынак архітэктара, які ён здзейсніў пры завяршэнні будаўніцтва купала палаца. Работнікі-будаўнікі баяліся разбіраць кружала з-пад завершанага купала, мяркуючы, што ён абрынецца. Нічога падобнага ў Расіі да таго не бачылі: купал дыяметрам 24,7 метраў быў самым буйным збудаваннем падобнага роду ў Расіі (і застаецца такім да гэтага часу); дзівоцтва выклікала асцярогі. Тады Мацвей Казакоў узлез на вяршыню купала і прастаяў там да таго часу, пакуль кружала не былі разабраны.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; Артыкулы

* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Царыцына, гісторыя і фатаграфіі
* Дзяржаўны музей-запаведнік «Царыцына»  — афіцыйны сайт
* «Царыцына» — Гісторыя парку і сядзібы. Апісанне помнікаў. Фота
* Музеі Расіі: Гісторыка-архітэктурны і ландшафтны музей-запаведнік «Царыцына»
* Прыродна-гістарычны парк «Царыцына» — апавяданне пра Царыцынскі запаведнік у ПАА г. Масквы.
* Прыродна-гістарычны парк-запаведнік «Царыцына» 
* Фота парку «Царыцына» і Масквы 
* Сяргееў І. Н. Царыцынскія млыны XVIII стагоддзя

Катэгорыя:Сядзібы Масквы
Катэгорыя:Рэзідэнцыі расійскіх манархаў
Катэгорыя:Палацава-паркавыя ансамблі
Катэгорыя:Музеі Масквы
Катэгорыя:Музеі-запаведнікі Расіі
Катэгорыя:Паркі Расіі
Катэгорыя:Кацярына II