Іван Пятровіч Паўлаў

**Іван Пятровіч Па́ўлаў** (,  — , ) — адзін з аўтарытэтных навукоўцаў Расіі, фізіёлаг, псіхолаг, стваральнік навукі аб вышэйшай нервовай дзейнасці і ўяўленняў аб працэсах рэгуляцыі стрававання; заснавальнік найбуйнейшай расійскай фізіялагічнай школы; лаўрэат Нобелеўскай прэміі ў галіне медыцыны і фізіялогіі (1904) «за работу па фізіялогіі стрававання».

Сярод вучняў І. П. Паўлава — расійскі фізіёлаг і педагог Браніслаў Фартунатавіч Вярыга, фізіёлаг і фармаколаг Мікалай Апалінаравіч Ражанскі.

## Адукацыя і маладосць 
, былы дом Паўлава, пабудаваны ў пачатку XIX стагоддзя ]]
Паўлаў нарадзіўся 26 верасня 1849 года ў Разані, Расійская імперыя, першым з дзесяці дзяцей. Яго бацька, Пётр Дзмітрыевіч Паўлаў (1823—1899), быў вясковым рускім праваслаўным святаром. Яго маці, Варвара Іванаўна Успенская (1826—1890), была хатняй гаспадыняй. У дзяцінстве Паўлаў ахвотна выконваў хатнія справы, такія як мыццё посуду і клопат пра сваіх братоў і сясцёр. Ён любіў займацца садоўніцтвам, катацца на ровары, веславаць, плаваць і гуляць у гарадкі; гэтым заняткам ён прысвячаў свае летнія канікулы. Нягледзячы на тое, што Паўлаў ужо ўмеў чытаць з сямі гадоў, ён пачаў вучыцца ў школе толькі ў 11 гадоў з-за сур’ёзных траўмаў, атрыманых пры падзенні з высокай сцяны на каменны тратуар.

З дзяцінства Паўлаў праяўляў інтэлектуальную цікаўнасць разам з тым, што ён называў «інстынктам даследавання». Ён наведваў Разанскую царкоўную школу, перш чым паступіць у мясцовую духоўную семінарыю. Натхнёны прагрэсіўнымі ідэямі, якія распаўсюджвалі Дзмітрый Пісараў, рускі літаратурны крытык 1860-х гадоў, і Іван Сечанаў, бацька рускай фізіялогіі, Паўлаў пакінуў рэлігійную кар’еру, не скончыўшы вучобу, і прысвяціў сваё жыццё навуцы.

У 1870 годзе ён паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта для вывучэння прыродазнаўчых навук. На чацвёртым курсе яго першы даследчы праект па фізіялогіі нерваў падстраўнікавай залозы прынёс яму прэстыжную ўніверсітэцкую ўзнагароду. У 1875 годзе Паўлаў атрымаў ступень кандыдата прыродазнаўчых навук. Зацікаўлены фізіялогіяй, Паўлаў вырашыў працягнуць вучобу і паступіў у Імператарскую акадэмію медыцынскай хірургіі. Падчас вучобы ў акадэміі Паўлаў стаў асістэнтам свайго былога настаўніка Эліяса фон Цыёна. Ён пакінуў кафедру, калі Цыёна змяніў іншы выкладчык.

Праз некаторы час Паўлаў атрымаў пасаду лабаранта Канстанціна Усцімавіча на фізіялагічным аддзяленні Ветэрынарнага інстытута.  На працягу двух гадоў Паўлаў даследаваў сістэму кровазвароту для сваёй медыцынскай дысертацыі. У 1878 годзе прафесар Сяргей Боткін, клініцыст, запрасіў Паўлава працаваць у фізіялагічную лабараторыю ў якасці загадчыка клінікі. У 1879 годзе ён скончыў Ваенна-медыцынскую акадэмію з залатым медалём за сваю даследчую працу. Пасля конкурснага экзамену Паўлаў атрымаў стыпендыю акадэміі для аспірантуры.

Стыпендыя і пасада дырэктара фізіялагічнай лабараторыі ў клініцы Боткіна дазволілі Паўлаву працягваць сваю даследчую працу. &#x5B;*патрэбна крыніца*&#x5D; У 1883 годзе ён абараніў доктарскую дысертацыю на тэму *цэнтрабежных нерваў сэрца* і выказаў ідэю *нерваў* і асноўныя прынцыпы трафічнай функцыі нервовай сістэмы. Акрамя таго, яго супрацоўніцтва з клінікай Боткіна дало доказы асноўнай заканамернасці рэгуляцыі рэфлексаў у дзейнасці органаў кровазвароту.

На навуковую кар’еру яго натхнілі літаратурны крытык і прыхільнік прыродазнаўства Дзмітрый Пісараў і фізіёлаг Іван Сечанаў, якога Паўлаў назваў «бацькам фізіялогіі».

## Кар’ера 
 1935 года]]

### Вучоба ў Германіі 
Пасля атрымання доктарскай ступені Паўлаў адправіўся ў Германію, дзе вучыўся ў Лейпцыгу ў Карла Людвіга і Эймера Келі ў лабараторыях Гейдэнгайна ў Брэслаў. Ён заставаўся там з 1884 па 1886 год. Гейдэнгайн вывучаў страваванне ў сабак, выкарыстоўваючы вывядзенне вонкі аддзела страўніка. Аднак Паўлаў удасканаліў методыку, пераадолеўшы праблему падтрымання знешняга нервовага забеспячэння. Выведзены вонкі аддзел стаў называцца мяшком Гейдэнгайна або Паўлава.

### Вяртанне ў Расію 
У 1886 годзе Паўлаў вярнуўся ў Расію ў пошуках новай пасады. Яго заяўка на заняцце кафедры фізіялогіі ў Санкт-Пецярбургскім універсітэце была адхілена. У рэшце рэшт Паўлаву прапанавалі кафедру фармакалогіі ў Томскім універсітэце ў Сібіры і ў Варшаўскім універсітэце ў Польшчы. Ён не заняў ніводнай з гэтых пасад. У 1890 годзе ён быў прызначаны прафесарам фармакалогіі ў Ваенна-медыцынскай акадэміі і займаў гэту пасаду пяць гадоў. У 1891 годзе Паўлаў быў запрошаны ў Інстытут эксперыментальнай медыцыны ў Санкт-Пецярбургу для арганізацыі і кіравання кафедрай фізіялогіі.

За 45 гадоў кіраўніцтва Паўлава інстытут стаў адным з найважнейшых цэнтраў фізіялагічных даследаванняў у свеце. Паўлаў працягваў кіраваць кафедрай фізіялогіі ў інстытуце, адначасова заняўшы ў 1895 годзе кафедру фізіялогіі ў Ваенна-медыцынскай акадэміі. Паўлаў бесперапынна ўзначальваў кафедру фізіялогіі ў акадэміі на працягу трох дзесяцігоддзяў.

### Нобелеўская прэмія 
Пачынаючы з 1901 года, Паўлаў чатыры гады запар намінаваўся на Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне. Ён атрымаў прэмію толькі ў 1904 годзе, бо яго папярэднія намінацыі не былі звязаныя з якім-небудзь канкрэтным адкрыццём, а грунтаваліся на розных лабараторных выніках. Калі Паўлаў атрымаў Нобелеўскую прэмію, было ўдакладнена, што ён зрабіў гэта «ў знак прызнання яго працы па фізіялогіі стрававання, дзякуючы якой веды аб найважнейшых аспектах гэтага прадмета былі трансфармаваны і пашыраны».

### Даследаванні стрававання 
У Інстытуце эксперыментальнай медыцыны Паўлаў правёў свае класічныя эксперыменты з стрававальнымі залозамі, якія ў рэшце рэшт прынеслі яму вышэйзгаданую Нобелеўскую прэмію.

У лабараторыі Паўлава быў паўнавартасны вальер для эксперыментальных сабак. Паўлаў цікавіўся назіраннем за іх доўгатэрміновымі фізіялагічнымі працэсамі. Гэта патрабавала падтрымання іх жывымі і здаровымі для правядзення хранічных эксперыментаў, як ён іх называў. Гэта былі эксперыменты на працягу пэўнага часу, прызначаныя для разумення нармальных функцый сабак. Гэта быў новы від даследавання, бо раней эксперыменты былі «вострымі», гэта значыць, сабака падвяргаўся вівісекцыі, якая ў рэшце рэшт прыводзіла да яго гібелі. Паўлаў часта выдаляў стрававод некалькіх сабак і ствараў свіршч у іх горле.

### Іншая дзейнасць 
 у 1924 годзе.]]
У артыкуле Сяргія Маргуліса ў часопісе *«Science»* за 1921 год была зроблена крытыка працы Паўлава, у якім выказвалася занепакоенасць з нагоды асяроддзя, у якім праводзіліся гэтыя эксперыменты. У артыкуле, заснаваны на дакладзе Г. Дж. Уэлса, у якім сцвярджалася, што Паўлаў вырошчваў бульбу і моркву ў сваёй лабараторыі, гаварылася: «Прыемна ўпэўніцца, што прафесар Паўлаў вырошчвае бульбу толькі як хобі і ўсё яшчэ аддае ўсё магчымае навуковым даследаванням». У тым жа годзе Паўлаў пачаў праводзіць лабараторныя сустрэчы, вядомыя як «сустрэчы па серадах», на якіх ён адкрыта выказваўся па многіх тэмах, у тым ліку пра свае погляды на псіхалогію. Гэтыя сустрэчы працягваліся да яго смерці ў 1936 годзе.

### Адносіны з савецкім урадам 
Паўлаў карыстаўся высокай павагай савецкага ўрада, і ён змог працягваць свае даследаванні. Яго высока ацаніў Уладзімір Ленін. Нягледзячы на пахвалу з боку ўрада Савецкага Саюза, грошы, якія ўкладваліся ў падтрымку яго лабараторыі, і ўзнагароды, якія яму аказвалі, Паўлаў не спрабаваў схаваць сваё незадавальненне і пагарду да камунізму.

У 1923 годзе Паўлаў заявіў, што не ахвяруе нават задняй лапкай жабы дзеля сацыяльнага эксперыменту, які камуністычны рэжым праводзіць у Расіі. Праз чатыры гады ён напісаў Іосіфу Сталіну, пратэстуючы супраць таго, што робіцца з расійскай інтэлігенцыяй, і кажучы, што яму сорамна быць рускім. Пасля забойства Сяргея Кірава ў 1934 годзе Паўлаў напісаў некалькі лістоў Вячаславу Молатаву, з крытыкай масавых пераследаў, якія рушылі пасля забойства, і просіў перагледзець справы, што тычыліся некалькіх людзей, якіх ён асабіста ведаў. У 1935 годзе, за некалькі месяцаў да смерці, Паўлаў прачытаў праект «Сталінскай Канстытуцыі» 1936 года і выказаў сваё задавальненне з нагоды відавочнага світання больш свабоднага і дэмакратычнага Савецкага Саюза.

### Смерць і пахаванне 
Паўлаў, які знаходзіўся ў свядомасці да апошніх хвілін свайго жыцця, папрасіў аднаго са сваіх вучняў сесці каля яго ложка і запісаць абставіны яго смерці. Ён хацеў стварыць унікальныя сведчанні суб’ектыўных перажыванняў гэтага апошняга этапу жыцця. Паўлаў памёр 27 лютага 1936 года ад двухбаковай пнеўманіі ва ўзросце 86 гадоў. Яму ўладкавалі пышныя пахаванні, а яго кабінет і лабараторыя былі захаваны як музей у яго гонар. Яго магіла знаходзіцца на Літаратарскіх мастках на Волкаўскіх могілках у Санкт-Пецярбургу.

### Даследаванне рэфлекторнай сістэмы 
Паўлаў зрабіў унёсак у многія галіны фізіялогіі і неўралагічных навук. Большая частка яго працы была звязана з даследаваннямі тэмпераменту, умоўных рэфлексаў і міжвольных рэфлекторных дзеянняў. Паўлаў праводзіў і кіраваў эксперыментамі па страваванні, у рэшце рэшт апублікаваўшы ў 1897 годзе, пасля 12 гадоў даследаванняў, *«Працу стрававальных залоз»*. Яго эксперыменты прынеслі яму Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне ў 1904 годзе.

Гэтыя эксперыменты ўключалі хірургічнае выдаленне частак стрававальнай сістэмы ў жывёл, перасячэнне нервовых пучкоў для вызначэння наступстваў і імплантацыю свіршчоў паміж органамі стрававання і знешнім мяшком для вывучэння змесціва органа. Гэта даследаванне паслужыла асновай для шырокіх даследаванняў стрававальнай сістэмы. Далейшая праца над рэфлекторнымі дзеяннямі ўключала міжвольныя рэакцыі на стрэс і боль. &#x5B;*патрэбна крыніца*&#x5D;

### Даследаванні нервовай сістэмы 
й для вымярэння слінавыдзялення, які захоўваецца ў музеі Паўлава ў Разані, Расія.]]
Паўлаў заўсёды цікавіўся біямаркерамі тыпаў тэмпераменту, апісаных Гіпакратам і Галенам. Ён назваў гэтыя біямаркеры «ўласцівасцямі нервовай сістэмы» і вызначыў тры асноўныя ўласцівасці: (1) сілу, (2) рухомасць нервовых працэсаў і (3) раўнавагу паміж узбуджэннем і тармажэннем, і на аснове гэтых трох уласцівасцей вывеў чатыры тыпы. Ён пашырыў азначэнні чатырох тыпаў тэмпераменту, якія вывучаліся ў той час: халерык, флегматык, сангвінік і меланхолік, абнавіўшы назвы да «моцнага і імпульсіўнага тыпу, моцнага ўраўнаважанага і ціхага тыпу, моцнага ўраўнаважанага і жывога тыпу і слабага тыпу» адпаведна.&#x5B; *патрэбна крыніца* &#x5D;

Паўлаў і яго даследчыкі назіралі і пачалі вывучаць трансмаргінальнае тармажэнне (ТМТ), натуральную рэакцыю арганізма — адключэнне пры ўздзеянні моцнага стрэсу або болю, выкліканага электрычным токам. &#x5B; *праверка не спраўдзілася* &#x5D; Гэта даследаванне паказала, што ўсе тыпы тэмпераменту рэагавалі на раздражняльнікі аднолькава, але розныя тэмпераменты праходзяць праз рэакцыі ў розны час. Ён адзначыў, што «найбольш асноўнае спадчыннае адрозненне… заключалася ў тым, як хутка яны дасягалі гэтай кропкі адключэння, і што тыя, хто хутка адключаецца, маюць прынцыпова іншы тып нервовай сістэмы».

Паўлаў праводзіў эксперыменты з стрававальнымі залозамі, а таксама даследаваў функцыю страўніка сабак і ў рэшце рэшт атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне ў 1904 годзе, стаўшы першым расійскім лаўрэатам Нобелеўскай прэміі. У апытанні ў часопісе *«Review of General Psychology»*, апублікаваным у 2002 годзе, Паўлаў заняў 24-е месца сярод найбольш цытаваных псіхолагаў 20-га стагоддзя.

Прынцыпы класічнага абумоўлення Паўлава былі ўстаноўлены як эфектыўныя ў розных паводніцкіх тэрапіях, так і ў эксперыментальных і клінічных умовах, такіх як навучальныя класы, і нават для зніжэння фобій з дапамогай сістэматычнай дэсенсібілізацыі.

### Класічнае навучанне 
Асновы класічнага навучальнага рэфлексу Паўлава служаць гістарычным фонам для сучасных тэорый навучання. Аднак першапачатковая цікавасць расійскага фізіёлага да класічнага навучальнага рэфлексу ўзнікла амаль выпадкова падчас аднаго з яго эксперыментаў па страваванні ў сабак. Улічваючы, што Паўлаў цесна працаваў з нечалавечымі жывёламі на працягу многіх сваіх эксперыментаў, яго ранні ўнёсак быў у першую чаргу прысвечаны навучанню ў нечалавечых жывёл. Аднак асновы класічнага навучальнага рэфлексу былі вывучаны на многіх розных арганізмах, у тым ліку на людзях. Класічнае навучанне заклала аснову для сучасных практык мадыфікацыі паводзін, такіх як кантроль папярэдніх умоў. Папярэднія падзеі і ўмовы вызначаюцца як тыя ўмовы, якія адбываюцца перад паводзінамі. Раннія эксперыменты Паўлава выкарыстоўвалі маніпуляцыі падзеямі або стымуламі, якія папярэднічаюць паводзінам (г.зн. тонам), каб выклікаць выдзяленне сліны ў сабак, гэтак жа, як настаўнікі маніпулююць асяроддзем навучання, каб выклікаць станоўчыя паводзіны або паменшыць неадэкватныя паводзіны. Нягледзячы на тое, што ён не называў тон антэцэдэнтам, Паўлаў быў адным з першых навукоўцаў, якія прадэманстравалі сувязь паміж стымуламі навакольнага асяроддзя і паводніцкімі рэакцыямі. Паўлаў сістэматычна прэзентаваў і адклікаў стымулы, каб вызначыць антэцэдэнты, якія выклікалі рэакцыі, што падобна на тое, як спецыялісты ў галіне адукацыі праводзяць функцыянальную ацэнку паводзін. Стратэгіі антэцэдэнтаў падмацаваны эмпірычнымі доказамі таго, што яны няяўна дзейнічаюць у класе. Інтэрвенцыі, заснаваныя на антэцэдэнтах, падмацаваны даследаваннямі як прафілактычныя і неадкладна зніжаюць праблемныя паводзіны. у 1908 годзе — міжнародным членам Нацыянальнай акадэміі навук ЗША, у 1915 годзе быў узнагароджаны медалём Коплі Каралеўскага таварыства, а ў 1932 годзе — міжнародным членам Амерыканскага філасофскага таварыства. У 1907 годзе ён стаў замежным членам Каралеўскай нідэрландскай акадэміі мастацтваў і навук. У яго гонар названы сабака Паўлава, паўлаўская сесія і тыпалогія Паўлава. У яго гонар таксама былі названы астэроід 1007 Паўловія і кратар на месяцы *Паўлаў*.

## Спадчына 
Канцэпцыя, дзякуючы якой Паўлаў найбольш вядомы, — гэта «ўмоўны рэфлекс», або тое, што ён назваў «ўмоўным рэфлексам», які ён распрацаваў сумесна са сваім памочнікам Іванам Талачынавым у 1901 годзе; Эдвін Б. Твітмайер з Пенсільванскага ўніверсітэта ў Філадэльфіі апублікаваў падобнае даследаванне ў 1902 годзе, за год да таго, як Паўлаў апублікаваў сваё. Канцэпцыя была распрацавана пасля назірання за хуткасцю слінавыдзялення ў сабак. Паўлаў заўважыў, што яго сабакі пачыналі выдзяляць сліну ў прысутнасці тэхніка, які звычайна іх карміў, а не проста ў прысутнасці ежы. Калі перад ежай гучаў званок або метраном, сабака пазней пачынаў асацыяваць гук з падачай ежы і выдзяляў сліну толькі пры падачы гукавога раздражняльніка. Талачынаў, які сам назваў гэтую з’яву «рэфлексам на адлегласці», паведаміў пра вынікі на Кангрэсе прыродазнаўчых навук у Хельсінкі ў 1903 годзе. Пазней у тым жа годзе Паўлаў больш падрабязна растлумачыў вынікі на 14-м Міжнародным медыцынскім кангрэсе ў Мадрыдзе, дзе ён прачытаў даклад пад назвай *«Эксперыментальная псіхалогія і псіхапаталогія жывёл»*.

Па меры таго, як працы Паўлава сталі вядомымі на Захадзе, асабліва дзякуючы працам Джона Б. Уотсана і Б. Ф. Скінера, ідэя «абумоўлівання» як аўтаматычнай формы навучання стала ключавой канцэпцыяй ва ўзнікаючай спецыялізацыі параўнальнай псіхалогіі і агульнага падыходу да псіхалогіі, які ляжаў у яе аснове, — біхевіярызму. Праца Паўлава з класічным абумоўленнем аказала велізарны ўплыў на тое, як людзі ўспрымалі сябе, сваю паводзіны і працэсы навучання; яго даследаванні класічнага абумоўлівання працягваюць займаць цэнтральнае месца ў сучаснай паводніцкай тэрапіі.

Інстытут фізіялогіі імя Паўлава Расійскай акадэміі навук быў заснаваны Паўлавым у 1925 годзе і названы ў яго гонар пасля яго смерці.

Брытанскі філосаф Бертран Расэл заўважыў, што «ці можна метады Паўлава прымяніць да ўсіх чалавечых паводзінаў, застаецца пад пытаннем, але ў любым выпадку яны ахопліваюць вельмі шырокую вобласць, і ў гэтай галіне яны паказалі, як прымяняць навуковыя метады з колькаснай дакладнасцю».

Даследаванні Паўлава ўмоўных рэфлексаў моцна паўплывалі не толькі на навуку, але і на папулярную культуру. Паўлаўская абумоўленасць з’яўляецца галоўнай тэмай у дыстапічным рамане Олдоса Хакслі «*Дзіўны новы свет»* (1932) і ў рамане Томаса Пінчана «*Вясёлка гравітацыі»* (1973).

Прынята лічыць, што Паўлаў заўсёды сігналізаваў пра наяўнасць ежы званком. Аднак у яго працах, акрамя званка, згадваецца выкарыстанне шырокага спектру раздражняльнікаў, у тым ліку электрычных разрадаў, свісткоў, метраномаў, камертонаў і шэрагу візуальных раздражняльнікаў. У 1994 годзе А. Чарльз Катанія паставіў пад сумнеў выкарыстоўванне Паўлавым званка ў сваіх эксперыментах. Літман папярэдне прыпісаў папулярную вобразнасць сучаснікам Паўлава Уладзіміру Міхайлавічу Бехцераву і Джону Б. Уотсану. Аднак Роджэр К. Томас з Універсітэта Джорджыі заявіў, што яны знайшлі «тры дадатковыя згадкі пра выкарыстанне Паўлавым званка, якія моцна аспрэчваюць аргументы Літмана». У адказ Літман выказаў здагадку, што ўспаміны Катаніі пра тое, што Паўлаў не выкарыстоўваў званок у даследаваннях, былі «пераканаўчымі… і правільнымі».

У 1964 годзе псіхолаг Ганс Айзенк апублікаваў рэцэнзію на «Лекцыі Паўлава пра ўмоўныя рэфлексы» для *журнала The BMJ* : том I — «Дваццаць пяць гадоў аб’ектыўнага вывучэння вышэйшай нервовай дзейнасці жывёл», том II — «Умоўныя рэфлексы і псіхіятрыя».

## Асабістае жыццё 
Паўлаў ажаніўся з Серафімай Васільеўнай Карчэўскай 1 мая 1881 года. Серафіма, якую скарочана звалі Сара, нарадзілася ў 1855 годзе. Яны пазнаёміліся ў 1878 ці 1879 годзе, калі яна паехала ў Санкт-Пецярбург вучыцца ў педагагічны інстытут. У сталым узросце яна пакутавала ад праблем са здароўем і памерла ў 1947 годзе. &#x5B;*патрэбна крыніца*&#x5D;

Першыя дзевяць гадоў іх шлюбу былі азмрочаны фінансавымі праблемамі; Паўлаў і яго жонка часта былі вымушаны жыць з іншымі, каб мець жыллё, і некаторы час яны жылі асобна, каб знайсці гасціннасць. Нягледзячы на тое, што іх беднасць выклікала адчай, матэрыяльны дабрабыт быў другарадным. Першая цяжарнасць Сары скончылася выкідам. Калі яна зноў зацяжарыла, пара прыняла меры засцярогі, і яна шчасна нарадзіла іх першае дзіця, хлопчыка, якога яны назвалі Мірчыкам; Сара ўпала ў глыбокую дэпрэсію пасля раптоўнай смерці Мірчыка ў дзяцінстве. &#x5B;*патрэбна крыніца*&#x5D;

У Паўлава і яго жонкі ў рэшце рэшт нарадзілася яшчэ чацвёра дзяцей: Уладзімір, Віктар, Усевалад і Вера. Іх малодшы сын, Усевалад, памёр ад раку падстраўнікавай залозы ў 1935 годзе, усяго на год раней за свайго бацьку.

Паўлаў быў атэістам. Паслядоўнік Паўлава Э. М. Крэпс спытаў яго, ці з’яўляецца ён рэлігійным. Крэпс піша, што Паўлаў усміхнуўся і адказаў: «Паслухай, добры чалавек, што тычыцца [заяў] пра маю рэлігійнасць, маю веру ў Бога, маё наведванне царквы, у гэтым няма праўды; гэта чыстая фантазія. Я быў семінарыстам, і, як большасць семінарыстаў, я стаў няверуючым, атэістам у школьныя гады».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* PBS article
* Institute of Experimental Medicine article on Pavlov
* Link to a list of Pavlov's dogs with some pictures
* Commentary on Pavlov's *Conditioned Reflexes* from *50 Psychology Classics*

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі
Катэгорыя:Фізіёлагі Расіі
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Катэгорыя:Фізіёлагі СССР
Катэгорыя:Фізіёлагі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Фармаколагі Расійскай імперыі