open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пётр I Мушат

**Пётр I Мушат** (***Пётр-Ваявода***, ) — гаспадар Малдаўскага княства (1375—1391), сын Косці і Мушаты (Маргарыты), першы з кіраўнікоў дынастыі Мушатаў (Мушацінаў).

Падчас яго кіравання хутка развіваецца эканоміка Малдовы. Упершыню ў афіцыйных дакументах з’яўляюцца згадкі пра Ясы, Раман, Сірэту, Бай-бай, Тыргу-Нямц, Хацін, Букавіну. У 1385 годзе новай сталіцай дзяржавы становіцца Сучава. Зацвярджаюцца пасады пыркэлаба і ворніка. Па даручэнні Пятра была пабудавана царква Святой Тройцы ў Сірэце, адно з першых вядомых збудаванняў у малдаўскім архітэктурным стылі.

У часы праўлення Пятра I Мушата Малдаўскае княства актыўна ўключаецца ў міжнародныя адносіны Паўднёва-Усходняй Еўропы. Менавіта з таго часу захаваўся першы дакладны акт, выпушчаны малдаўскай канцылярыяй, датаваны 1 мая 1384 года. У 1387 годзе ён прынёс прысягу польскаму каралю Уладзіславу II Ягайла.

У 1387 годзе Пётр I Мушат з блаславення мітрапаліта Галіча прызначыў Іосіфа кіраўніком Малдаўскай Праваслаўнай Царквы. У адказ на гэта патрыярх Канстанцінопальскі абвясціў анафему на ўсё Малдаўскае княства. 

У 1389 годзе Пётр I Мушат быў пасярэднікам на перамовах паміж Валахіяй і Польшчай.

Ажаніўся з блізкай сваячкай свайго сюзерэна Уладзіслава II Ягайла. У яго было двое сыноў — Раман і Івашка, беспаспяхова прэтэндавалі на малдаўскі прастол.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Стати В. История Молдовы.. — Киш.: Tipografia Centrală, 2002. — С. 56—57. — 480 с. — ISBN 9975-9504-1-8.
* Стати В. Свет истины православной // Независимая Молдова. — 14 марта 2003. Архивировано 28 сентября 2007 года.
* Крылов А. Б. Религиозная ситуация и этнополитические факторы в Республике Молдове // Молдавия. Современные тенденции развития. — Российская политическая энциклопедия, 2004. — С. 318. — ISBN 5-8243-0631-1.
* Господари «Земли Молдавской» в монетной чеканке. Первые монетные выпуски Молдавии // STRATUM Plus. — Кишинёв, 1999. — № 6. — С. 182—201.

Катэгорыя:Мушаты
Катэгорыя:Гаспадары малдаўскія
Шапёнаўка

**Шапё́наўка** (, ) — былы пасёлак у Любанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіў у склад Рачэнскага сельсавета.

Скасаваны 15 кастрычніка 1976 года, зліўся з вёскай Закальное.

## Крыніцы 
## Спасылкі
Папарыха

Назву **Папары́ха** маюць:
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Мінская вобласць:
** Папарыха — былы пасёлак у Любанскім раёне
** Папарыха — былы хутар у Любанскім раёне
Папарыха (хутар)

**Папары́ха** (, ) — былы хутар у Любанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіў у склад Рачэнскага сельсавета.

Скасаваны ў 1980 годзе.

## Крыніцы 
## Спасылкі
Вайсковая часць 7434

**Батальён спецыяльнага прызначэння па ахове асабліва важнага дзяржаўнага аб’екта і спецыяльных грузаў** (*Вайсковая часць 7434*) — фарміраванне ўнутраных войск МУС Беларусі. Разам з 1146-ы гвардзейскім зенітна-ракетным палком займаецца забеспячэннем бяспекі Беларускай АЭС.

Фарміраванне, як і іншыя часці беларускіх унутраных войскаў, вядзе гісторыю ад 132-га асобнага батальёна канвойных войск, які прымаў удзел у абароне Брэсцкай крэпасці. У савецкі час часць № 7443 займалася аховай зняволеных у Баранавічах, затым была расфармаваная, і адрадзілася як спецбатальён унутраных войскаў па ахове асабліва важных дзяржаўных аб’ектаў і спецыяльных грузаў, галоўнай задачай якога стала ахова БелАЭС.

Новая часць была адкрыта ў сакавіку 2017 года. На баявое дзяжурства па ахове Беларускай АЭС вайскоўцы заступілі 6 красавіка 2020 года. У ліпені 2023 года ў складзе батальёна сфарміраваны атрад спецыяльнага прызначэння «Цыклон».

Спецбатальён размешчаны паблізу ад вёскі Валайкуны, прымыкаючы да станцыі. Колькасць вайскоўцаў на 2021 год — прыкладна 300 чалавек (у тым ліку тры ўладальні крапавага берэта на 2018 год). Камандзірам батальёна на 2023 года з’яўляўся палкоўнік Віктар Жадобін — сын высокапастаўленага сілавіка Юрыя Жадобіна. На ўзбраенні часці маецца бранятэхніка. Атрад «Цыклон» абсталяваны БЛА, дронамі-камікадзэ, ўдарнымі дронамі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Астравецкі раён
Катэгорыя:Унутраныя войскі МУС Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Батальёны
Кааг’ярвэ

**Кааг’ярвэ** () — вёска ў воласці Валга павета Валгамаа. У 1992—2017 гадах (да адміністрацыйнай рэформы самакіраванняў Эстоніі) вёска знаходзілася ў воласці Карула.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Карула

**Карула**:
* Карула (Валга)
* Карула (Вільяндзі)
* Карула (Хальяла)
## Гл.таксама 
* Карула (воласць)
* Карула (станцыя)
* Нацыянальны парк Карула
Карула (Вільяндзі)

**Карула** () — вёска ў воласці Вільяндзі павета Вільяндзімаа. На заходняй мяжы вёскі знаходзіцца возера Карула.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Карула (Хальяла)

**Карула** () — вёска ў воласці Хальяла павета Ляэнэ-Вірумаа. Да адміністрацыйнай рэформы самакіраванняў Эстоніі ў 2017 годзе вёска належала воласці Віхула.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Нацыянальны парк Карула

**Нацыянальны парк Карула** () — нацыянальны парк у Эстоніі, размешчаны на тэрыторыі паветаў Вырумаа (воласці Антсла і Мыністэ), і Валгамаа (воласць Карула). Самы маленькі з пяці нацыянальных паркаў Эстоніі — плошча 123 км ². Нацыянальны парк створаны для аховы і прадстаўлення багатых лясамі і азёрамі ўзгорыстых ландшафтаў, уласцівых Паўднёвай Эстоніі, а таксама для аховы і прадстаўлення мясцовай культуры.

Заснаваны ў 1979 годзе спачатку як запаведнік, а ў 1993 годзе пераўтвораны ў нацыянальны парк, і ў цяперашні час займае больш за трэць усёй плошчы ўзвышша Карула. Цэнтр для наведвальнікаў Каруласкага нацыянальнага парка размешчаны ў мястэчку Яхіярвэ, на беразе найбуйнейшага ў дадзеным раёне возера.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Эстоніі
Падакопы

**Падако́пы** (, ) — былы пасёлак у Любанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіў у склад Рачэнскага сельсавета.

Скасаваны 15 кастрычніка 1976 года, зліўся з пасёлкам Падлескі.

## Крыніцы 
## Спасылкі
Калікюла

**Калікюла**:
* Калікюла (Валга)
* Калікюла (Віру-Нігула)
* Калікюла (Пылтсамаа)
Калікюла (Віру-Нігула)

**Калікюла** () — вёска ў воласці Віру-Нігула павета Ляэнэ-Вірумаа.  

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Калікюла (Пылтсамаа)

**Калікюла** () — вёска ў воласці Пылтсамаа павета Йыгевамаа. Знаходзіцца на дарозе Талін–Тарту–Выру–Лухамаа паміж Пылтсамаа і Пуурмані.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Ківікюла (Валга)

**Ківікюла** () — вёска ў воласці Валга павета Валгамаа. У 1992—2017 гадах (да адміністрацыйнай рэформы самакіраванняў Эстоніі) вёска знаходзілася ў воласці Ыру.
## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Алідэ Эртэль, эстонская пісьменніца
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Ківікюла (Хаапсалу)

**Ківікюла** () — вёска ў муніцыпалітэце Хаапсалу (да 2017 года — воласць Рыдала) Ляэнэмаа ў Эстоніі. На паўднёвы захад ад цэнтра вёскі знаходзіцца невялікі порт Топу.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Арула

**Арула** () — вёска ў воласці Отэпя павета Валгамаа. Упершыню згадваецца ў 1419 годзе пад назвай *Arole*, у 1477 годзе як *Arrol*.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Матс Траат, эстонскі пісьменнік
* Алідэ Эртэль, эстонская пісьменніца

## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Трансфармізм

**Трансфармі́зм** (ад  — пераўтвораны) — сістэма ўяўленняў прыродазнаўцаў і філосафаў XVII—XIX стагоддзяў аб змене і ператварэнні арганічных форм, паходжанні адных арганізмаў ад другіх, якая папярэднічала эвалюцыйнаму вучэнню.

Трансфармізм склаўся на аснове поглядаў антычных і сярэдневяковых мысляроў і філосафаў, якія развівалі ідэю зменлівасці свету і быў на той час прагрэсіўны. Супрацьстаяў крэацыянізму — светапогляду, заснаванаму на рэлігійных уяўленнях, які адмаўляў гістарычную зменлівасць арганізмаў. Тэрмін выкарыстоўваўся пераважна вучонымі-эвалюцыяністамі дадарвінаўскага перыяду.

Прадстаўнікі трансфармізму пастуліравалі, але не даказвалі эвалюцыйнага пераўтварэння арганізмаў. Для тлумачэння механізму трансфармацыі яны звычайна дапускалі магчымасць мэтазгоднай (прыстасавальнай) рэакцыі на змены знешніх умоў і наследаванне набытых такім чынам прыкмет.

Найбольш вядомыя трансфармісты: Роберт Гук, Дэні Дзідро, Ж.-Л. дэ Бюфон, Эразм Дарвін, Ё. В. Гётэ, Э. Жафруа Сент-Ілер, К. Ф. Рулье, А. А. Каверзнеў.

## Гл. таксама 
* Эвалюцыя

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя біялогіі
Катэгорыя:Канцэпцыі эвалюцыйнай біялогіі
Алідэ Эртэль

**Алідэ Эртэль** (; псеўданімы Э. Тамісту і Хейці Лехтмэ, 25 ліпеня [13 ліпеня] 1877, Ківікюла — , Арула) — эстонскі празаік, драматург і паэтэса.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў Ківікюле. Скончыла Вышэйшую жаночую школу ў Тарту ў 1893 годзе. З 1894 па 1896 гады яна кіравала невялікай прыватнай школай на ферме свайго бацькі. У 1896—1899 гадах працавала настаўніцай прыватнай школы ў Кастрамской губерні ў Расіі. Яна правяла з 1899 па 1900 год у Парыжы, дзе першапачаткова хацела вывучаць медыцыну. Затым яна па чарзе працавала ў сельскай гаспадарцы і адукацыі ў Эстоніі, а падчас рускай рэвалюцыі 1905 года падарожнічала ў Фінляндыю і Германію. З 1911 па 1914 год яна зноў працавала прыватным настаўнікам у Маскве.

У 1914 годзе вярнулася ў Эстонію і стала дырэктарам пачатковай школы ў воласці Отэпя. З 1921 па 1925 год настаўнічала ў Пярну, а потым два гады ў Кярдла на Хіюмаа. Пазней яна жыла ў Тарту, Пярну і Таліне, перш чым пераехаць у Элву ў канцы 1930-х. Апошнія гады правяла ў Аруле, дзе і памерла.

Літаратурную дзейнасць пачала ў канцы XIX стагоддзя, калі яе тэксты з'яўляліся ў розных штодзённых газетах. Кніжны дэбют адбыўся ў 1910 годзе апавяданнем "Rooste (Іржа)", якое апісвае пакутнае жыццё ў доме жабракоў. Яна таксама часта закранала сацыяльныя праблемы і маргіналізаваныя сацыяльныя групы ў іншых сваіх творах.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Пісьменнікі Эстоніі
Бад-Бляйберг

**Бад-Бляйберг** () — курорт у Аўстрыі, у федэральнай зямлі Карынтыя. Уваходзіць у склад акругі Філах. Насельніцтва — 2604 чалавекі (на 31 снежня 2005 года). Плошча — 44,8 км². Афіцыйны код — 2 07 05.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Рудольф Фердынанд Шпіталер, аўстрыйскі астраном

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Карынтыі
Любтэн

**Любтэн** () — горад у Германіі, у зямлі Мекленбург-Пярэдняя Памеранія. Уваходзіць у склад раёна Людвігслуст-Пархім. Насельніцтва - 4542 чалавекі (на 31 снежня 2010 года). Плошча - 119,69 км². Афіцыйны код - 13 0 54 067.

Горад падзяляецца на 18 гарадскіх раёнаў.

8 ліпеня 1826 года тут нарадзіўся музычны дзеяч, крытык і выдавец Карл Франц Фрыдрых Крызандэр, якога называюць піянерам музыказнаўства XIX стагоддзя.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Мекленбурга-Пярэдняй Памераніі
Рудольф Фердынанд Шпіталер

**Рудольф Фердынанд Шпіталер** (, Бад-Бляйберг, Карынтыя — , Любтэн) — аўстрыйскі метэаролаг, астраном і фізік.

## Біяграфія 
Пасля заканчэння сярэдняй школы ў Філаху Шпіталер вывучаў філасофію, матэматыку, фізіку, астраномію і метэаралогію ў Венскім універсітэце з 1879 па 1883 год. Затым ён працаваў асістэнтам ва ўніверсітэцкай абсерваторыі ў Вене з 1883 па 1892 год. Там ён зрабіў малюнкі і фатаграфіі на 68-сантыметровым рэфрактары, адным з найбуйнейшых у свеце тэлескопаў-рэфрактараў. У 1892 г. атрымаў ступень доктара філасофіі. У лістападзе 1890 г. ён адкрыў перыядычную камету 113P/Шпіталера, якую пазней назвалі яго імем.

З 1892 па 1901 год працаваў ад’юнктам у абсерваторыі нямецкага універсітэта імя Карла Фердынанда ў Празе, дзе засяродзіўся на вывучэнні фізічных і хімічных уласцівасцей зорак, планет і міжзоркавага рэчыва. Пазней ён спецыялізаваўся на фізічных уласцівасцях Зямлі, вывучаў воднае і паветранае покрыва.

У 1895 годзе скончыў габілітацыю ва Універсітэце Карла Фердынанда па астраноміі і метэаралогіі і быў прызначаны дацэнтам у 1901 годзе і поўным прафесарам у 1909 годзе.

У 1895—1901 гадах працаваў таксама ганаровым выкладчыкам астраноміі і метэаралогіі Нямецкага політэхнічнага інстытута ў Празе. З 1901 па 1929 год ён быў прафесарам касмічнай фізікі ва Універсітэце Карла Фердынанда. Ён таксама быў першым дырэктарам метэаралагічнай станцыі ў Мілешаўцы, якая была пабудавана ў 1904 годзе па прапанове Рэджынальда Чэрмака.

Па заканчэнні Другой сусветнай вайны або пасля яе ён уцёк у Мекленбург, дзе неўзабаве пасля прыбыцця памёр.
Макаўчыцы

**Мака́ўчыцы** (, ) — былая вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці.

## Гісторыя 
Вядома з XVI стагоддзя. У 1588 годзе знаходзілася ў Койданаўскай воласці ВКЛ. У 1550—1831 гадах была ў Койданаўскім графстве, належала Радзівілам. З 1831 года ў дзяржаўнай уласнасці. У 1695—1744 гадах у валоданні нойбурскіх пфальцграфінь — «Нойбурскіх уладаннях». З 1878 года належала Касакоўскім і Сакалову. У 1882 годзе адкрыта народнае вучылішча (17 вучняў: 16 хлопчыкаў, 1 дзяўчынка). У 1897 годзе — 557 жыхароў (268 мужчын, 289 жанчын, 534 праваслаўных). У 1909 годзе — 103 двары, 593 жыхары. У 1924—1932 гадах — цэнтр аднайменнага сельсавета. У 1972 годзе — 191 двор, 700 жыхароў. 

У 1988 годзе была ўключана ў гарадскую мяжу горада Дзяржынска.

## Вядомыя асобы 
* Алег Іванавіч Кот (1966) — беларускі ваенны і палітык.
* Алесь Рыбак (1934—2017) — беларускі пісьменнік.
* Мікалай Піліпавіч Шарко (1924—1997) — капітан, Герой Савецкага Саюза (1945).

## Крыніцы 
* Макаўчыцы // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна / рэд. кал. Л. М. Драбовіч і інш.; рэд.-уклад. А.І. Валахановіч. — : БелТА, 2004.— С. 682—683.

## Зноскі 
## Спасылкі
Ківікюла (Віру-Нігула)

**Ківікюла** () — вёска ў воласці Віру-Нігула павета Ляэнэ-Вірумаа.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Мардзвілавічы

**Мардзві́лавічы** (, ) — былая вёска ў Любанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіла ў склад Юшкавіцкага сельсавета.

Скасавана 15 кастрычніка 1976 года, злілася з вёскай Купнікі.

## Крыніцы 
## Спасылкі
Канстанцін Ігаравіч Ганчароў

**Канстанцін Ігаравіч Ганчароў** (нар.  года, ) — беларускі тэатральны дзеяч. Мастацкі кіраўнік Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа (з верасня 2024 года).

## Біяграфія 
У 2008 годзе скончыў Віцебскае дзяржаўнае вучылішча мастацтваў, у 2016 годзе — Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў.

Працаваў у розных установах культуры і адукацыі, прымаў актыўны ўдзел у віцебскім гарадскім конкурсе "Сцэнічныя чытанні «Школьны тэатр», арганізатарам якога з’яўляецца тэатр імя Якуба Коласа. З 2022 года працуе ў Віцебскім дзяржаўным каледжы культуры і мастацтваў выкладчыкам цыклавой камісіі рэжысуры і майстэрства акцёра. У 2023 годзе Канстанцін Ганчароў паставіў на вялікай сцэне тэатра імя Якуба Коласа драму «Выбар» па п’есе А.Дударава, у 2024-м — ваенную драму «Сотнікаў» паводле аднайменнай аповесці В.Быкава.

## Зноскі 
Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа
Пітэр Карынгтан

**Пітэр Аляксандр Руперт Карынгтан**, 6-ы барон Карынгтан (; ) — брытанскі дзяржаўны дзеяч, член Кансерватыўнай партыі.

## Біяграфія 
У 1963—1970 і 1974—1979 гадах узначальваў фракцыю кансерватараў у брытанскім парламенце. З 20 чэрвеня 1970 года да 8 студзеня 1974 года быў міністрам абароны ва ўрадзе Эдварда Хіта. Быў міністрам замежных спраў Вялікабрытаніі у перыяд з 5 мая 1979 года па 5 красавіка 1982 года (у перыяд прэм’ерства Маргарэт Тэтчэр) і 6-м генеральным сакратаром НАТА з 1984 па 1988 год. Найстарэйшы генеральны сакратар у гісторыі НАТА. Сцвярджаў, што не верыў у тое, што Аргенціна можа напасці на Фалкленды. «Пасля 2 красавіка (1982) мяне ўсюды абвінавачвалі ў тым, што я наўмысна ігнараваў сігналы, заявы і доказы. Я шчыра кажу, я нічога не ігнараваў: гэтых сігналаў не было», — заяўляў ён.

## Бібліяграфія 
* *Reflect on Things Past — The Memoirs of Lord Carrington*. Published by William Collins, 1988.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Біяграфія.

Катэгорыя:Генеральныя сакратары НАТА
Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі
Марыя Крысціна (каралева Іспаніі)

**Марыя Крысціна Фернанда Бурбон-Сіцылійская** (, ; 27 красавіка 1807, Палерма — 22 жніўня 1878, Гаўр) — каралева-кансорт Іспаніі з 1829 па 1833 год і каралева-рэгент Іспаніі з 1833 года, калі яе дачка Ізабела ІІ стала каралевай ва ўзросце двух гадоў, да 1840 года. Дзякуючы кароткаму шлюбу з каралём Іспаніі Фердынандам VII яна стала цэнтральным персанажам у гісторыі Іспаніі амаль на 50 гадоў, дзякуючы увядзенне двухпалатнай мадэлі кіравання на аснове Рэстаўрацыі Бурбонаў.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў Палерма на Сіцыліі 27 красавіка 1806 года. Яна была дачкой караля Абедзвюх Сіцылій Францыска I ад яго другой жонкі, Марыі Ізабелы Іспанскай. 11 снежня 1829 года ў Мадрыдзе яна выйшла замуж за свайго дзядзьку, караля Іспаніі Фердынанда VII. Маці Марыі Крысціны - Марыя Ізабэла і Фердынанд VII былі дзецьмі караля Карла IV і яго жонкі Марыі-Луізы Пармскай. Больш за тое, першая жонка Фердынанда VII – Марыя Антаніета Бурбон (1784–1806) была сястрой Францыска I Сіцылійскага, гэта значыць цёткай Марыі Крысціны. Пасля смерці Марыі Антаніэты Фердынанд VII ажаніўся з Марыяй Ізабэлай Партугальскай, інфантай Партугальскай (1787—1819), а пасля яе смерці — з Марыяй-Жазефай Ветын, прынцэсай Саксонскай (1803—1829). Такім чынам, Марыя Крыстына была яго чацвёртай і апошняй жонкай і адзінай з яго жонак, якая дала яму нашчадкаў, якія выжылі.

Фердынанд памёр 29 верасня 1833 года, і яго жонка стала рэгентам ад імя старэйшай дачкі. Правы маленькай Ізабелы на трон паставіў пад сумнеў малодшы брат Фердынанда - інфант Дон Карлас, які заявіў, што Фердынанд VII не мае права даваць жанчынам права спадчыны. Дон Карлас абвясціў сябе каралём Іспаніі пад імем Карл V. Вынікам стала вайна (1837–1839).

28 снежня 1833 года, неўзабаве пасля смерці Фердынанда VII, Марыя Крысціна таемна выйшла замуж за былога сяржанта каралеўскай гвардыі Аўгусціна Фердынанда Муньёса, герцага Рыансарэскага (1808—1873). Муньёс атрымаў свой тытул у 1844 годзе ад Ізабелы II. У пары было восем дзяцей.

Марыя Крысціна памерла ў Гаўры ў Францыі. Як удава караля Фердынанда VII і маці каралевы Ізабэлы II, яна была пахавана ў каралеўскім склепе ў манастыры Эскарыял. Месцы пахавання ў гэтым склепе зарэзерваваны для іспанскіх манархаў і іх жонак, якія былі бацькамі іспанскіх кіраўнікоў. З-за гэтага першыя тры жонкі Фердынанда былі пахаваныя ў іншых частках манастыра або зусім у іншых цэрквах.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Сіцылійскія Бурбоны
NGC 4555

**NGC 4555** — эліптычная галактыка ў сузор'і Валасы Веранікі

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».

Катэгорыя:Валасы Веранікі (сузор’е)
4565
NGC 1001

**NGC 1001** — спіральная галактыка ў сузор'і Персей.

Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».

Катэгорыя:Персей (сузор’е)
1001
NGC 1004

**NGC 1004** — эліптычная галактыка ў сузор'і Кіт.

Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».

Катэгорыя:Кіт (сузор’е)
1004
Boeing 777

**Boeing 777** (**Triple Seven** або **T7** — «Тры сямёркі») — амерыканскі шырокафюзеляжны пасажырскі самалёт вялікай далёкасці, распрацаваны і вырабляны кампаніяй Boeing Commercial Airplanes. Boeing 777 —  найбуйнейшы ў свеце двухматорны самалёт і самы масавы шырокафюзеляжны авіялайнер. Рэактыўны лайнер быў спраектаваны такім чынам, каб скараціць разрыў паміж іншымі шырокафюзеляжнымі самалётамі Boeing, двухматорнымі 767 і чатырохматорнымі 747, і замяніць састарэлыя трохматорныя самалёты DC-10 і L-1011. Распрацаваная ў кансультацыі з васьмю найбуйнейшымі авіякампаніямі, праграма 777 была запушчана ў кастрычніку 1990 года па замове United Airlines. Прататып самалёта быў выпушчаны ў красавіку 1994 года, а першы палёт адбыўся ў чэрвені таго ж года. У чэрвені 1995 года Boeing-777 паступіў у эксплуатацыю авіякампаніі United Airlines. Варыянты з большай далёкасцю палёту былі выпушчаны ў 2000 годзе, а першыя пастаўкі пачаліся ў 2004 годзе.

## Гісторыя самалёта 
У сярэдзіне 1970-х гадоў кампанія Boeing планавала выпусціць шэраг новых самалётаў для абнаўлення і пашырэння сваёй мадэльнай лінейкі. Новымі мадэлямі павінны былі стаць двухматорны 757, які замяняў 727, двухматорны 767 для канкурэнцыі з Airbus A300, а таксама трохматорны 777, прызначаны для канкурэнцыі з McDonnell Douglas DC-10 і Lockheed L-1011. Апошні задумваўся як мадыфікаваная версія 767 з перапрацаванымі крылом і хвастом. Планавалася стварыць два варыянты: для кароткіх і міжкантынентальных маршрутаў.

Праца над 757 і 767 пачалася хутка, але праект 777 быў замарожаны з-за складанасцяў з канструкцыяй хваста і камерцыйнай перспектыўнасці іншых мадэляў. Пасля запуску вытворчасці 757 і 767 выявілася, што бракуе мадэлі паміж 767-300ER і 747-400. На гэтым фоне Airbus пачаў распрацоўку A330.

Спачатку Boeing прапаноўваў мадэль 767-X, якая была падобная да 767, але з большым фюзеляжам і павялічанымі крыламі. Яна магла перавозіць да 340 пасажыраў на адлегласць да 13,5 тыс. км. Аднак, авіякампаніі патрабавалі мадэль з канфігурацыяй салона, падобнай да 747, і значна меншыя эксплуатацыйныя выдаткі.

Так з'явіўся двухматорны Boeing 777. Праца над ім ішла з актыўным удзелам авіякампаній і пасажыраў. Упершыню самалёт быў распрацаваны на 100% з дапамогай камп'ютарнага мадэлявання ў CATIA, што дазволіла знізіць памылкі пры вытворчасці.

Першая мадэль 777 пачала эксплуатацыю ў 1995 годзе, пасля першага замовы ад United Airlines у 1990 годзе. На 2018 год Boeing 777-200LR заставаўся самалётам з самым вялікім даляглядам для пасажырскіх перавозак. 6 сакавіка 2012 года тысячны самалёт атрымаў Emirates — найбуйнейшы аператар 777 з 158 мадэлямі на май 2019 года.

## Зноскі 
Катэгорыя:Самалёты Boeing
NGC 1018

**NGC 1018** — спіральная галактыка з перамычкай у сузор'і Кіт.

Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».

1018
Катэгорыя:Кіт (сузор’е)
Міхаіл Дзмітрыевіч Краснабаеў

**Міхаіл Дзмітрыевіч Краснабаеў** (, в. Лябёдка, Шчучынскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі тэатральны дзеяч, мастацкі кіраўнік Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа (2017—2022), старшыня мастацкага савета тэатра. «Чалавек года Віцебшчыны-2015».

## Біяграфія 
Пражываў з бацькамі ў в. Лелюкі Іўеўскага раёна. Бацька Дзмітрый Міхайлавіч Краснабаеў быў пасля вайны намеснікам дырэктара дзіцячага дома ў Іўі, а потым дырэктарам Лелюкінскай СШ, маці — завучам школы.

З 1980 па 1981 год год навучаўся ў Мінскім інстытуце культуры. З 1981 па 1985 год — ў Беларускім дзяржаўным тэатральна-мастацкім інстытуце.

З 1985 па 2004 год працаваў артыстам Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа.

Акцёр шырокага творчага дыяпазону. Сярод яго найбольш значных вобразаў: Сымон («Сымон-музыка» Якуба Коласа), Рамэа («Рамэа і Джульета» У. Шэкспіра), Пётр («Мяшчане» М. Горкага), Шкаляр («Несцерка» В. Вольскага), Артур («Танга» С. Мрожака), Грэй («Алые паруса» А. Грына), Сушчэня, Барэйка («Выстрел в тумане» і «Пакахай мяне, салдацік!» па В. Быкаву) і іншыя.

З 2000 па 2001 год навучаўся ў Акадэміі перападрыхтоўкі работнікаў мастацтва, культуры і турызму, у «Майстэрні Пятра Фаменкі» (Масква, Расія).

З 2004 па 2017 год працаваў рэжысёрам-пастаноўшчыкам тэатра імя Якуба Коласа.

Значнае месца ў рэжысёрскай творчасці М. Краснабаева займаюць спектаклі па творах У. Караткевіча: «Вераб’іная ноч» (па пралогу да рамана «Нельга забыць»), «Ладдзя роспачы» (па аднайменнай аповесці), «Леаніды не вернуцца на зямлю» (па раману «Нельга забыць»), «Хрыстос прызямліўся ў Гародні» (па аднайменнаму раману). Міхаіл Краснабаеў паставіў шэраг добрых спектакляў для дзяцей: «Доктар Айбаліт», «Снежная каралева» Я.Шварца, «Прыгоды Дзюймовачкі» П. Ісайкіна і іншыя.

З 2017 па 2022 год  М. Д. Краснабаеў — мастацкі кіраўнік Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа.

## Узнагароды 
* 1987 — дыплом Беларускага саюза тэатральных дзеячаў за ролю Сымона ў спектаклі «Сымон-музыка».
* 2003 — дыплом лаўрэата III ступені Рэспубліканскага конкурсу п’ес для тэатра «Чалавек і грамадства» ў намінацыі «Інсцэніроўка па творах беларускай літаратуры для драматычнага тэатру» за інсцэніроўку аповесці У. Караткевіча «Ладдзя роспачы».
* 2010 — Грамата Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь.
* 2012 — Падзяка міністра культуры Рэспублікі Беларусь.
* 2013 — Ганаровая грамата Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь.
* 2015 — нагрудны знак Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь «За ўклад у развіццё культуры Беларусі».
* 2016 — ганаровае званне «Чалавек года Віцебшчыны».

## Зноскі 
Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа
Arcfox Kaola

**Arcfox Kaola** — электрычны кампактвэн. Выпускаецца BAIC Group з 2023 года.

Абсталёўваецца электраматорам магутнасцю 120 кВт (163 к.с.), максімальны круцільны момант — 240 Н·м. Рухавік сілкуецца ад літый-жалеза-фасфатнага акумулятара ёмістасцю 58,8 кВт·г. Заяўлены запас ходу складае 500 км. Максімальная хуткасць абмежавана 160 км/г.

Габарыты: даўжыня — 4500 мм, шырыня — 1870 мм, вышыня — 1655 мм, колавая база — 2820 мм. Левыя заднія дзверы зроблены на завесах, з правага боку — ссоўныя і маюць электрычны прывад. Вэн пазіцыянуецца вытворцам, як прызначаны для маці з малымі дзецьмі. Для гэтага ў заднім шэрагу мае толькі 2 сядзенні, сярод якіх усталяваны раскладны столік для спавівання. У жніўні 2024 года была прадстаўлена версія *Kaola S* са звычайнай трохмесцавай канапай.

## Крыніцы 
Kaola
Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта
Манфрэд Вёрнер

**Манфрэд Герман Вёрнер** (; ,  — , ) — нямецкі дзяржаўны дзеяч, генеральны сакратар НАТА (1988—1994), міністр абароны ФРГ (1982—1988).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і ўладальніка тэкстыльных магазінаў. Атрымаў вышэйшую юрыдычную адукацыю ў Гейдэльбергскім, Парыжскім і Мюнхенскім універсітэтах.

У 1956 годзе ўступіў у рады ХДС і ўключыўся ў актыўную палітычную дзейнасць. З 1973 года — член федэральнага праўлення ХДС.

У 1961—1962 гадах — эксперт ва ўнутранай адміністрацыі зямлі Бадэн-Вюртэмберг, у 1962—1964 гадах — парламенцкі саветнік зямельнага парламента зямлі Бадэн-Вюртэмберг, у 1964—1965 гадах — дарадца ўрада раёна Гёпінген. У 1965—1988 гадах — дэпутат бундэстага, у 1969—1972 гадах — намеснік старшыні фракцыі ХДС/ХСС, у 1976—1980 гадах — старшыня камітэта па абароне нямецкага бундэстага, у 1982—1988 гадах — міністр абароны ФРГ,
З 1988 года — генеральны сакратар НАТА.
Памёр ад раку ў 1994 годзе.

## Зноскі
Серджа Баланціна

**Серджа Сільвіа Баланціна** (; , Балоння, каралеўства Італія — , , Італія) — італьянскі дыпламат.

Пасля заканчэння юрыдычнага факультэта Рымскага ўніверсітэта, у 1958 годзе паступіў на дыпламатычную службу. Займаў пасаду пасла Італіі ў Канадзе (з траўня 1990 па студзень 1994 года). Намеснік генеральнага сакратара НАТА ў 1994-2001 гадах. Двойчы, у 1994 і 1995 гадах выконваў абавязкі генеральнага сакратара да абрання новай асобы на гэтую пасаду.

## Зноскі
Вілі Клаас

**Вілем (Вілі) Вернер Хюберт Клаас** (; нар. , ) — бельгійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Скончыў Брусельскі вольны ўніверсітэт. Член Бельгійскай сацыялістычнай партыі, а пасля яе расколу — Фламандскай. Неаднаразова — дэпутат бельгійскага парламента, упершыню заваяваў мандат у 1968 годзе.

Пікам яго палітычнай кар’еры было абранне генеральным сакратаром НАТА. На гэтай пасадзе ён прабыў менш за год, у 1994—1995 гадах. Менавіта падчас кароткага кіраўніцтва Клааса, НАТА ўпершыню задзейнічала ваенную сілу для ўрэгулявання канфлікту ў Босніі. У сувязі з расследаваннем аб факце атрымання хабару членамі Фламандскай сацыялістычнай партыі ад італьянскай авіябудаўнічай кампаніі Agusta вымушаны быў пакінуць палітычную арэну.

Жанаты, мае двух сыноў.

## Зноскі
Сусветная прэмія саўндтрэкаў 2024

**24-я цырымо́нія прысуджэ́ння Сусве́тнай прэ́міі саўндтрэ́каў** адбылася 16 кастрычніка 2024 года ў Генце, Бельгія. Цырымонія стала завяршаючай падзеяй 51-га Генцкага кінафестывалю.

## Пераможцы і намінанты 
Ніжэй прыведзены спісы пераможцаў і намінантаў. У межах адной катэгорыі намінанты ўпарадкаваны паводле беларускага алфавіта. Пераможца адзначаны жоўтым колерам фона &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; і прыводзіцца першым.

### Кінакампазітар года 
### Тэлекампазітар года 
### Прэмія за прыжыццёвыя дасягненні 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Спіс пераможцаў прэміі за ўсе гады  на сайце Сусветнай прэміі саўндтрэкаў
* 24-я Сусветная прэмія саўндтрэкаў  на сайце «Internet Movie Database»

Катэгорыя:Сусветная прэмія саўндтрэкаў
Катэгорыя:Кінапрэміі 2024 года
Катэгорыя:Музычныя прэміі 2024 года
Катэгорыя:2024 год у кіно
Катэгорыя:2024 год у музыцы
Катэгорыя:2024 год у Бельгіі
Катэгорыя:Падзеі 16 кастрычніка
Катэгорыя:Кастрычнік 2024 года
Порт-Элен

**Порт-Элен** () — горад на захадзе Шатландыі. Размешчаны на востраве Айлей, у акрузе Аргайл-энд-Б’ют. Заснаваны ў 1821 годзе Лордам Уолтэрам Фрэдэрыкам Кэмпбэлам і названы ў гонар жонкі Лорда Кэмпбэла — Элен.
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Джордж Айла Мак-Ніл Робертсан, брытанскі дзяржаўны дзеяч.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Шатландыі
Джордж Айла Мак-Ніл Робертсан

**Джордж Айла Мак-Ніл Робертсан**, барон Робертсан Порт-Элен (; нар. , ) — брытанскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Міністр абароны Вялікабрытаніі (1997—1999).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і паліцэйскага на востраве Айлей. Член Лейбарысцкай партыі. Неаднаразова дэпутат парламента ў 1978—1999 гадах. Міністр абароны Вялікабрытаніі ў 1997—1999 гадах.

З кастрычніка 1999 па снежань 2003 г. — Генеральны сакратар НАТА.

1 чэрвеня 1970 года Робертсан ажаніўся з Сандрай Уолес, у пары двое сыноў і дачка.

24 жніўня 1999 года атрымаў асабісты дваранскі тытул.

## Зноскі 
Катэгорыя:Міністры абароны Вялікабрытаніі
NGC 1074

**NGC 1074** — спіральная галактыка ў сузор'і Кіт.

Гэты аб’ект знаходзіцца ў арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».

1074
Катэгорыя:Кіт (сузор’е)
Тагула

**Тагула** () — вёска ў воласці Валга павета Валгамаа. У 1992—2017 гадах (да адміністрацыйнай рэформы самакіраванняў Эстоніі) вёска знаходзілася ў воласці Тылістэ.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Фрыдрых Кульбарс

**Фрыдрых Карл Іаган Кульбарс** (; псеўданімы Вілі Андзі, Мангу Сілд, Фрыц Клюзэ; , Унікюла — , Вільяндзі) — эстонскі пісьменнік і школьны настаўнік.

Ён нарадзіўся ў сям’і школьнага настаўніка ва Унікюле, прыход Сангастэ. Працаваў школьным настаўнікам у Вільяндзі, кіраваў пеўчым хорам, належаў да Таварыства пісьменнікаў Эстоніі і быў актыўным удзельнікам руху эстонскай Аляксандраўскай школы.

Першай кнігай Кульбарса была «Wastse laulo ja kannel» (1863), за якой быў выдадзены песеннік для дзяцей «Laulik koolis ja kodus». Іншыя вершы Кульбарса таксама ў асноўным напісаны як тэксты для харавых песень. Кульбарс таксама вядомы як дзіцячы паэт, асабліва тэкст «Teele, teele kurekeses!». У канцы жыцця ён склаў «Вершы Вілі Андзі» (I—III, 1923—1924).

Фрыдрых Кульбарс памёр у 1924 годзе ў Вільяндзі і пахаваны на старых могілках у Вільяндзі.

Яго імем названа вуліца ў Таліне.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Пісьменнікі Эстоніі
Унікюла

**Унікюла**:
* Унікюла (Валга)
* Унікюла (Кастрэ)
* Унікюла (Луганузэ)
Унікюла (Кастрэ)

**Унікюла** () — вёска ў воласці Кастрэ Тартумаа на ўсходзе Эстоніі. Да 2017 года вёска ўваходзіла ў воласць Хааслава.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Унікюла (Луганузэ)

**Унікюла** (; *Unnikül* на картах XVIII ст.) — вёска ў воласці Луганузэ у павеце Іда-Вірумаа. Цераз вёску працякае рака Пуртсэ. На рацэ быў вадзяны млын.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Трап

**Трап** — шматзначны тэрмін.

* Трап — лесвіца на судне, караблі.
* Трап у геалогіі — эфузійнае намнажэнне.
* Трап — камуна ў Францыі.
* Трап — траншэйны стэнд у стралковым спорце.
* Трап — адтуліна ў падлозе для сцёку.
* Трап — перасоўная лесвіца для выхаду і пасадкі пасажыраў ў самалёт
* Трап — газанафтавы сепаратар.

## Прозвішча 
* Кевін Трап (нар. 1990) — нямецкі футбаліст.
Пік’ярвэ (Валга)

**Пік’ярвэ** () — вёска ў воласці Валга павета Валгамаа. За 14 км на ўсход ад горада Валга. На паўночным баку Пік’ярвэ праходзіць цяпер не дзеючая чыгунка Валга—Пячоры, ёсць станцыя «Мюргі».

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Алесандра Мінута-Рыца

**Алесандра Мінута-Рыца** (; нар. , ) — італьянскі дыпламат, намеснік генеральнага сакратара НАТА ў 2001—2007 гадах, выконваў абавязкі генеральнага сакратара НАТА з 17 снежня 2003 па 1 студзеня ў прамежку паміж кадэнцыямі Джорджа Робертсана і Яапа дэ Хоп Схефера.

## Біяграфія 
Юрыст па адукацыі, Мінута-Рыца паступіў на дыпламатычную службу ў Міністэрстве замежных спраў Італьянскай Рэспублікі ў 1969 годзе. Займаў кіруючыя пасады ў дыпламатычнай службе, у італьянскай абароннай прамысловасці і касмічнай галіне, у якасці пасла прадстаўляў Італію ў міжнародных арганізацыях.

У 2008—2012 гадах прафесар Свабоднага міжнароднага ўніверсітэта сацыяльных даследаванняў у Рыме (LUISS), спецыялізаваўся па прадмеце «Бяспека і абарончыя палітыкі ў Еўрапейскім саюзе». Аўтар кніг «Дарога ў Кабул, міжнародная супольнасць і крызіс у Цэнтральнай Азіі» () і «На палітычным шляху без карт, паміж разнастайнасцю і будучыняй у рэгіёне Вялікага Блізкага Усходу» ().

## Крыніцы
Яап дэ Хоп Схефер

**Якаб (Яап) Гейсберт дэ Хоп Схефер** (нідэрл. Jakob Gijsbert «Jaap» de Hoop Scheffer, / файла; нар. , ) — нідэрландскі дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Амстэрдаме. У 1967 годзе скончыў каталіцкую класічную гімназію імя святога Ігнацыя Лаёлы. У 1974 годзе скончыў юрыдычны факультэт Лейдэнскага ўніверсітэта і атрымаў ступень магістр права.

Пасля заканчэння ўніверсітэта быў прызваны ў армію, служыў пілотам ваенна-транспартнага самалёта ў нідэрландскіх Каралеўскіх ВПС.

У 1975 годзе становіцца стажорам у інфармацыйным аддзеле міністэрства замежных спраў Нідэрландаў. У 1976 годзе, пасля праходжання гадавога курса навучання для маладых дыпламатаў, прызначаецца на два гады ў пасольства Нідэрландаў у Гане. З 1978 па 1980 гады працаваў у Бруселі ў прадстаўніцтве Нідэрландаў у НАТА. У 1980—1986 гадах быў асабістым сакратаром міністра замежных спраў Нідэрландаў.

З 1986 па 2002 год быў дэпутатам нідэрландскага парламента ад партыі Хрысціянска-дэмакратычны заклік. Двойчы, у 1992—1997 і 2001—2002 гадах узначальваў парламенцкую камісію па міжнародных справах. У 1995—1997 гадах займаў пасаду намесніка лідара ХДП, а з 1997 па 2001 год быў лідарам партыі.

З 2002 па 2003 год — міністр замежных спраў Нідэрландаў, па сумяшчальніцтве ў 2003 годзе быў старшынёй АБСЕ.

У 2004 годзе заняў пасаду генеральнага сакратара НАТА. 10 снежня 2006 года было прынята рашэнне прадоўжыць мандат дэ Хоп Схефера да 2009 года. У 2009 годзе перадаў пасаду прэм’ер-міністру Даніі Андэрсу Фогу Расмусену.

Пры дэ Хоп Схеферы колькасць удзельнікаў НАТА вырасла з 19 да 28 краін, а ў 2006 годзе стаў вядомы намер альянсу з часам прыняць у свае шэрагі Грузію і Украіну. У той час, пакуль дэ Хоп Схэфэр быў генсекам НАТА, альянс актыўна ўдзельнічаў у міратворчых аперацыях у Афганістане і Косава.

## Зноскі 
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Нідэрландаў
Дэрматагліфіка

**Дэрматагліфіка** — навука, якая вывучае скурныя малюнкі далоняў і падэшваў; даныя выкарыстоўваюцца ў крыміналістыцы, антрапалогіі, медыцыне.

У Беларусі навуковую школу па дэрматагліфіцы стварыла Лідзія Іванаўна Цягака.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Антрапалогія
Трап (марскі тэрмін)

**Трап** (ад ) — лесвіца, сходня (сходы) на караблі (судне). Таксама перасоўная лесвіца для выхаду і пасадкі пасажыраў у самалёт.

Трапы адрозніваюцца па месцазнаходжанні на судне (унутраныя і вонкавыя трапы), па шырыні працоўнага праёма (аднапатокавыя і двухпатокавыя), па спосабе мацавання (стацыянарныя, здымныя і пераносныя) і па арыентацыі адносна палубы судна (нахільныя і вертыкальныя). Адрозніваюць парадны трап — пад’ёмны забортны (вонкавы) трап, прызначаны для сувязі ў час стаянкі паміж суднам і прычалам або іншым суднам; штормтрап — вяровачная лесвіца для сувязі паміж суднамі ў неспакойнае, штармавое надвор’е, а таксама высадкі і пасадкі ў шлюпкі (на катары). Таксама існуюць вертыкальныя скоб-трапы без поручняў, якія выкарыстоўваюцца ў памяшканнях і на канструкцыях судна, дзе людзі бываюць рэдка (трумы, мачты, дымавыя трубы, сценкі рубак і інш.).

Унутраныя трапы на пасажырскіх суднах маюць меншы нахіл, большую шырыню і мастацкае аздабленне.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Дэталі караблёў
Катэгорыя:Лесвіцы
Дэрмагеніз

**Дэрмагеніз** (*Dermogenys*) — рыба атрада сарганападобных, якая водзіцца ў вадаёмах Інданезіі, Паўднёвай Індыі, Малакскага паўвострава, на Беларусі гадуецца як акварыумная.

## Апісанне 
Цела падоўжанае, пакрытае цыклоіднай луской. Ніжняя сківіца падоўжаная; яе даўжыня ўкладваецца 4,5-16,3 разы на стандартную даўжыню цела. На абедзвюх сківіцах зубы канічнай формы размешчаны ў 2 шэрагі. Шырыня верхняй сківіцы меншая за яе даўжыню. Смочка на мызачцы падоўжаная; яе канцавіна заходзіць за маленькую насавую рытвінку. Спінны і анальны плаўнікі ссунуты да хваставога плаўніка. Брушныя плаўнікі размешчаны ў задняй частцы цела на бруху. У спінным плаўніку 8-11 мяккіх прамянёў. У высока пасаджаных грудных плаўніках 9-12 мяккіх прамянёў; іх завостраныя канцавіны не даходзяць да асноў брушных плаўнікоў. У брушных плаўніках 6 мяккіх прамянёў. У анальным плаўніку 14-17 мяккіх прамянёў; у самцоў першыя 1-7 прамянёў мадыфікаваныя ў андрападый. Хваставы плаўнік закруглены або ўсечаны. Лопасці выразна не выяўленыя; у верхняй частцы плаўніка 7 асноўных прамянёў, а ў ніжняй — 8 прамянёў. Пазванкоў 38-44, з іх 21-27 тулаўных і 15-20 хваставых.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Сарганападобныя
Альберт Март

**Альберт Март** ( — ) — нямецкі астраном, які працаваў у Англіі і Ірландыі.

Пераехаў у Англію ў 1853 годзе для працы з Джорджам Бішапам, багатым вінным гандляром, які апекаваўся астраноміяй, у яго прыватнай абсерваторыі. Працаваў асістэнтам Уільяма Ласела на Мальце, адкрыўшы 600 туманнасцяў. Таксама адкрыў адзін з першых астэроідаў, (29) Амфітрыту.

Працаваў у абсерваторыі Маркры ў Ірландыі, дзе быў прызначаны другім па ліку дырэктарам. Вылічыў многія эфемерыды цел Сонечнай сістэмы. Таксама вылічаў праходжання розных планет адносна іншых планет.

У гонар яго названы кратар на Месяцы і кратар на Марсе.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Астраномы Германіі
Бітва пад Хацінам (1509)

**Бітва пад Хацінам** адбылася 4 кастрычніка 1509 года паміж войскам Кароны пад кіраўніцтвам кароннага гетмана Мікалая Камянецкага і Малдаўскім княствам пад камандаваннем бургамістра Копачю, на беразе р. Днестр, каля мястэчка Хацін у час польска-малдаўскай вайны 1501–1510 гадоў.

## Перадгісторыя 
У 1509 годзе, падчас польска-малдаўскай вайны 1501–1510 гадоў, малдаўскае войска здзейсніла нашэсце на землі Чырвонай Русі і Падолля, і захапілі Пакуцце. Карона, сабраўшы 20 тысяч вайскоўцаў (паспалітае рушэнне, абарона паточная, наёмнікі) пад камандаваннем гетмана Камянецкага, урываецца ў Малдаўскае княства  з намерам заваяваць сталіцу Сучава. Пасля трохтыднёвай няўдалай аблогі польскія войскі пачалі адыходзіць, абыходзячы Букавіну з усходу. Падчас адступлення, фарсіруючы р. Днестр у раёне мястэчка Хацін, малдаване пад кіраўніцтвам Копачю вырашылі даць бой палякам.

## Бітва 
Калі частка паспалітага рушэння фарсіравала раку Днестр, да пераправы пачалі рыхтавацца прыватныя харугвы і наёмнікі. У гэты момант малдаўскія войскі, пры падтрымцы войск Асманскай імперыі, атакавалі палякаў з паўночнага захаду, з Хоцінскай крэпасці, па крутым схіле. Нягледзячы на ​​гэта, польскія войскі выстраіліся у баявыя парадкі. У ходзе бою, польская наёмная кавалерыя незаўважна аддзялілася і з захаду абыйшла ўзвышша, з якога наступалі малдаване, і напалі на іх ззаду. Гэта прымусіла малдаўскія войскі адступаць, што ператварылася ва ўцёк войска. Падчас пагоні многія з малдаўскага войска трапілі ў палон. 50 вайскоўцаў малдаван былі абезгалоўлены.

## Вынік 
Палякі ўзялі крэпасць, а бітва пад Хацінам стала эпілогам польска-малдаўскай вайны, якая скончылася Камянец-Падольскім мірам 1510 года і тэрытарыяльнымі саступкамі з боку Малдаўскага княства.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Girescu, C. C. Istoria românilor / Constantin C. Girescu; ediție îngrijită de Dinu C. Giurescu. — Ediția a 6-a, revizuită. Vol. 2: De la Mircea cel Bătrân și Alexandru cel Bun până la Mihai Viteazul: cu 177 de figuri în text și 4 hărți afară din text. — 528 p., [4] f. h. — Bucureşti: Editura, 2019. — ISBN 978-606-587-521-0. — ISBN 978-606-587-536-4 (Vol. 2).

Катэгорыя:Польска-малдаўская вайна (1501–1510)
Катэгорыя:Канфлікты 1509 года
Катэгорыя:Бітвы Польшчы XVI стагоддзя
Катэгорыя:Бітвы Польшчы
Катэгорыя:Бітвы Малдаўскага княства
Катэгорыя:1509 год у Еўропе
Катэгорыя:Хацін
Лоўэл

**Лоўэл**:

## Прозвішча 
* Роберт Лоўэл, амерыканскі паэт, драматург

## Тапонім 
* Лоўэл (Масачусетс)
Рэйк’янесбайр

**Рэйк’янесбайр** () — абшчына на паўвостраве Рэйк'янес у Ісландыі. У склад абшчыны ўваходзяць гарады Кеблавік, Н'ярдвік, паселішча Хабнір, і пачынаючы з 2006 года Аўсбру — былая ваенная авіябаза Паўночнаатлантычнага альянсу. Рэйк’янесбайр з’яўляецца адной з самых маленькіх па тэрыторыі, але ў той жа час адной з найбуйнейшых па насельніцтве абшчын краіны.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Абшчыны Ісландыі
Катэгорыя:Ісландыя
Мандал (горад)

**Мандал** () — горад і адміністрацыйны цэнтр муніцыпалітэта Мандал у лене Вест-Агдэр у Нарвегіі. 2-і па колькасці насельніцтва горад у Заходнім Агдэры пасля Крысціянсана і 4-ы па велічыні ў лене Серлан/Агдэр. Горад размешчаны на паўднёвым ускрайку даліны Мандален у вусце ракі Мандалсэльва.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Нарвегіі
Выбух бензавоза ў Маджыі

15 кастрычніка 2024 года ў Маджыі, штат Джыгава, Нігерыя, выбухнуў бензавоз, у выніку чаго загінулі прынамсі 153 чалавекі і больш за 100 атрымалі раненні.

Бензавоз праехаў каля 110 кіламетраў з суседняга штата Кано. Падчас руху па хуткаснай аўтамагістралі недалёка ад горада Маджыя аўтацыстэрна перакулілася, спрабуючы пазбегнуць сутыкнення з грузавіком, у выніку чаго бензін выліўся на дарогу. Многія сельскія жыхары прыйшлі на месца здарэння і паспрабавалі сабраць разлітае паліва. Праз некалькі хвілін распачаўся пажар, за якім рушыў услед выбух. Раніцай 16 кастрычніка пажар усё яшчэ працягваўся.

Харун Майрыга, кіраўнік Агенцтва па надзвычайных сітуацыях штата Джыгава, заявіў, што былі праведзеныя масавыя пахаванні загінулых.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Кастрычнік 2024 года
Катэгорыя:Падзеі 15 кастрычніка
Катэгорыя:Транспартныя здарэнні 2024 года
C/2023 A3 (Цзыцзіньшань — ATLAS)

**C/2023 A3 (Цзыцзіньшань — ATLAS)** — камета з воблака Оарта, выяўленая абсерваторыяй Цзыцзіньшань у Кітаі 9 студзеня 2023 года і незалежна знойдзеная паўднёваафрыканскім апаратам ATLAS 22 лютага 2023 года. Камета рухаецца па слаба-гіпербалічнай арбіце (гэта азначае, што яна, хутчэй за ўсё, праляціць праз Сонечную сістэму толькі адзін раз).

Свой перыгелій яна прайшла 27 верасня 2024 года на адлегласці каля 0,39 а. е. (каля 58 млн км) ад Сонца, а максімальна зблізілася з Зямлёй 12 кастрычніка 2024 года (на адлегласць каля 0,47 а. е., каля 70,6 млн км). У сярэдзіне кастрычніка 2024 года камета стала дастаткова яскравай для назірання няўзброеным вокам.

## Галерэя 

File:Comet C-2023 A3 (Tsuchinshan–ATLAS) from Chile (IMG 4135-CC).jpg|05:24 25 верасня ў Чылі
File:ISS072-E-25977 (Cropped) (Rotated).jpg|06:14 25 верасня at 06:14 МКС
File:2023 A3 (Tsuchinshan-ATLAS).jpg|06:39 28 верасня Гран-Канарыя (Іспанія)
File:2023 A3 Tsuchinshan-ATLAS.jpg|05:00 2 кастрычніка штат Вікторыя (Аўстралія)
File:C2023 A3 Tsuchinshan-ATLAS over the Grand Canyon, Oct 13.jpg|20:11 12 кастрычніка Вялікі Каньён (штат Арызона, ЗША)
File:Tsuchinshan-ATLAS Pacifica California October 14.jpg|19:31 13 кастрычніка горы Санта-Круз (штат Каліфорнія, ЗША)
 (штат Тэхас, ЗША)
File:2023 A3 Comet Tsuchinshan Atlas from Greeley Colorado - Oct 13 2024.jpg|19:32 13 кастрычніка Грылі (штат Каларада, ЗША)
File:C2023 A3 (Tsuchinshan-ATLAS) from Santa Ynez Mountains, Santa Barbara, CA (Oct 15, 2024).jpg|07:25 14 кастрычніка Санта-Барбара (штат Каліфорнія, ЗША)
File:C2023 A3 Tsuchinshan-ATLAS Mountain View October 2024 001.jpg|19:35 14 кастрычніка Маўнцін-В’ю (штат Каліфорнія, ЗША)
File:C2023 A3 Groningen.jpg|20:23 14 кастрычніка Гронінген (Нідэрланды)
File:C2023 A3 Tsuchinshan-ATLAS over Copper Mountain Colorado.jpg|19:51 14 кастрычніка Копер-Маўнцін (штат Каларада, ЗША)
File:Tsuchinshan–ATLAS - A man and the comet.jpg|19:39 15 кастрычніка Гранд-Лэйк (штат Каларада, ЗША)
File:2023 A3 (Tsuchinshan–ATLAS).jpg|19:13 15 кастрычніка Мандал (Нарвегія)
File:Comet 2023 A3 seen from Drøbak, Norway, IMG 5922 15.10.2024.jpg|19:44 15 кастрычніка Дробак (Нарвегія)

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Інфармацыя аб камеце C/2023 A3 (Tsuchinshan-ATLAS) у базе даных Лабараторыі рэактыўнага руху/NASA) 
* Інфармацыя аб камеце C/2023 A3 (Tsuchinshan-ATLAS) у базе даных Цэнтра малых планет 
* Інфармацыя аб камеце C/2023 A3 (Tsuchinshan-ATLAS) на сайце Seiichi Yoshida 
* Інфармацыя аб камеце C/2023 A3 (Tsuchinshan-ATLAS) на сайце COBS 
* Інфармацыя аб камеце C/2023 A3 (Tsuchinshan-ATLAS) на сайце cometografia.es 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2023 годзе
Катэгорыя:Кастрычнік 2024 года
Ольдэнбург (значэнні)

**Ольдэнбург** — тапонім і прозвішча.

## Тапонім 
* Ольдэнбург — горад у Германіі.

## Прозвішча 
* Сяргей Фёдаравіч Ольдэнбург — рускі і савецкі ўсходазнавец.
Зруб (значэнні)

**Зруб** — шматзначны тэрмін.

* Зруб — канструкцыя з бярвёнаў, аснова драўлянага збудавання.

## Населеныя пункты 
* Зруб — вёска ў Ніжынскім раёне Чарнігаўскай вобласці Украіны.
* Зруб-Камарыўскы — вёска ў Старажынэцкім раёне Чарнавіцкай вобласці Украіны.
Ганна Вінтур

Дама **Ганна Вінтур** (, нар. , ) — брытанская журналістка, галоўны рэдактар ​​амерыканскага выдання часопіса Vogue з 1988 года. Дама-Камандор ордэна Брытанскай імперыі (DBE). У снежні 2020 года выдавецкі дом Conde Nast прызначыў Ганну Вінтуру на пасаду глабальнага дырэктара па кантэнце.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Журналісткі ЗША
Джон Гальяна

**Джон Гальяна** (, сапраўднае імя *Хуан Карлас Антоніа Гальяна Гільен*, ; нар. , Гібралтар, Брытанскія заморскія тэрыторыі) — брытанскі мадэльер, вядомы дзякуючы сваім эпатажным калекцыям.

З'яўляўся галоўным дызайнерам французскіх модных кампаній Givenchy (з ліпеня 1995 па кастрычнік 1996 года), Christian Dior (з кастрычніка 1996 па сакавік 2011 года) і свайго ўласнага брэнда John Galliano (з 1988 па 2011 год). У цяперашні час Гальяна з'яўляецца крэатыўным дырэктарам парыжскага дома моды Maison Margiela.
## Крыніцы
Капылоў

**Карпылоў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Віктар Іванавіч Капылоў (нар. 1948) — беларускі архітэктар.
* Ігар Лявонавіч Капылоў (нар. 1967) — беларускі мовазнаўца, спецыяліст у галіне анамастыкі.
* Павел Сяргеевіч Капылоў (нар. 1994) — беларускі плывец, Майстар спорту Беларусі.
Аб’яднанне Русі

**Аб’яднанне Русі** або **збіранне рускіх зямель** — распачаты ў XIV стагоддзі працэс рэінтэграцыі раздробленых рускіх княстваў вакол новых палітычных цэнтраў. Паглынанне адных княстваў іншымі ажыццяўлялася ў розных формах.

Аб’яднальныя працэсы пачаліся яшчэ ў XII—XIII стагоддзях, неўзабаве пасля ўзнікнення самастойных княстваў, але яны былі перапыненыя мангольскім нашэсцем (1237—1241).

У Паўночна-Усходняй Русі гэты працэс узначаліла Вялікае княства Маскоўскае, якое выйшла пераможцам у жорсткай канкурэнтнай барацьбе з Вялікім Княствам Цвярскім і іншымі суседнімі княствамі. Яно стала асновай цэнтралізаванай Рускай дзяржавы. У Заходняй Русі збіранне рускіх зямель праводзіла Вялікае Княства Літоўскае. У меншых маштабах пашырэннем сваіх уладанняў за кошт суседзяў займаліся і іншыя вялікія княствы: Разанскае, Смаленскае, Бранскае, але ўсе яны, у канчатковым выніку, страцілі сваю незалежнасць і ўвайшлі ў склад Маскоўскага альбо Літоўскага вялікіх княстваў, паміж якімі ўзнікла агульная мяжа на мяжы XIV і XV стагоддзяў.

Да канца XV стагоддзя з вызваленнем ад мангола-татарскага прыгнёту і далучэннем Наўгародскай рэспублікі статус Масквы рэзка вырас, і абвастрылася як барацьба з Літвой, якая выявілася ў доўгай чарадзе руска-літоўскіх і, пасля ўтварэння Рэчы Паспалітай, руска-польскіх войнаў. З гэтага часу барацьба за спадчыну Старажытнай Русі была асэнсаваная маскоўскімі князямі як афіцыйная палітычная праграма. Далучэнне заходнерускіх зямель да Расійскай імперыі ў канцы XVIII стагоддзя пад лозунгам «Отторженная возвратих», а таксама кароткачасовае далучэнне Галіцкай Русі ў ходзе Першай сусветнай вайны ўспрымаліся ў Расіі як лагічны працяг і завяршэнне працэсу аб’яднання Русі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Аб’яднанні дзяржаў
Ферэ

**Ферэ** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Джанфранка Ферэ — італьянскі дызайнер
* Леа Ферэ — французскі паэт, перакладчык
Шанталь Тамас

**Шанталь Тамас** (; нар. ) — французскі мадэльер, які спецыялізуецца на дызайне жаночай ніжняй бялізны. Ніжняя бялізна для яе стала не толькі прадметам паўсядзённага выкарыстання, але і сродкам самавыяўлення. Стварыла сваю першую калекцыю ў 1967 годзе. Першай з мадэльераў прапанавала канцэпцыю "верхняй ніжняй бялізны" (фр. Dessus Dessous).

Фірма Chantal Thomass таксама выпускае жаночую парфумерыю.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Мадэльеры Францыі