Аўрам Янку

**Аўрам Янку** (1824 — 10 верасня 1872) — румынскі адвакат і рэвалюцыаннер. Ён адыграў ключавую ролю ў рэвалюцыйных падзеях 1848—1849 гадоў у Аўстрыйскай імперыі, асабліва ў рэгіёне Сара Моцілор і гарах Апусені. Янку здолеў аб’яднаць сялян і атрымаць іх падтрымку, за што атрымаў мянушку Crăișorul Munților («Князь гор»). Яго вернасць Габсбургскай манархіі і актыўная дзейнасць зрабілі яго адной з самых значных фігур таго часу.

## Ранні перыяд жыцця 
Аўрам Янку нарадзіўся ў Відра-дэ-Сус (цяпер Аўрам Янку, павет Альба), Трансільванія, якая ў той час была часткай Аўстрыйскай імперыі. Яго сям’я паходзіла з сялян, якія былі вызвалены ад прыгоннай залежнасці. Бацькам Янку быў Алісандру Янку (1787—1855), а маці — Марыя Глігор. У яго быў старэйшы брат Іон, які нарадзіўся ў 1822 годзе і стаў святаром.

Дзедам Аўрама быў Георге Янку (памёр да 1812 года), які меў сямёра дзяцей: чатырох дзяўчынак — Сантыёнану, Марыю, Замфіру і Ану, і трох хлопчыкаў — Алісандру (бацька Аўрама), Аўрама і Іаана. Пра дзяцінства Аўрама Янку вядома мала. Паводле мясцовай традыцыі, ён меў тыповы характар: радасны, дасціпны і музычна адораны. Янку іграў на аркушы, альфарне, флейце і скрыпцы.

Аўрам Янку пачаў сваю адукацыю ў пачатковай школе ў сваёй роднай вёсцы, на хутары Тарса, дзе яго настаўнікам быў Міхай Гомбош. Пазней бацькі накіравалі яго ў школу ў вёсцы Нягра (цяпер Пояна Вадулуй). Пасля гэтага ён працягнуў навучанне ў школе Кампені ў графстве Альба, дзе яго настаўнікам быў Міхай Іаанэт. Янку скончыў школу Кампені ва ўзросце 13 гадоў.

Пасля пачатковай школы Аўрам Янку працягнуў адукацыю ў венгерскай школе ў Залаце, дзе навучанне вялося на лацінскай мове, бо румынскіх школ у гэтай мясцовасці не было. Яго настаўнікамі былі Язэп Станкен (1837—1838), Грэгорыус Якабус (1838—1839) і Людовік Ковач (1839—1841). Янку скончыў школу ў 17 гадоў. З 1841 года ён вывучаў гуманітарныя навукі ў каледжы піяраў у Клужы і скончыў юрыдычную школу.

## Пачатковы этап рэвалюцыі 1848 г 
Аўрам Янку стаў судовым пісарам у Тыргу-Мурэшы, дзе і даведаўся пра падзеі сакавіка 1848 года ў Вене і Пешце. Яго тагачасная пазіцыя адлюстроўвала характар канфлікту, які павінен быў ахапіць Трансільванію. Янку вітаў пераход, але быў абураны тым, што венгерскія рэвалюцыянеры, многія з якіх былі землеўладальнікамі, адмовіліся абмяркоўваць адмену прыгоннага права, якое на той час было станам большай часткі румынскага насельніцтва ў Трансільваніі.

У гарах Апусені Аўрам Янку пачаў згуртоўваць сялян у Кампені. Арганізаваныя ім акцыі пратэсту былі прызнаныя ўладамі мірнымі, але ўсё ж выклікалі непакой. Янку і яго паплечнік Іаан Бутэану хутка сталі галоўнымі фігурамі румынскіх дзеянняў у рэгіёне, асабліва пасля ўдзелу ў Асамблеі Блаж, якая пачалася ў красавіку. На гэтай асамблеі больш за 40 000 румын сабраліся, каб пратэставаць супраць уваходжання Трансільваніі ў склад Венгрыі.

У Блажы Янку і Бутэану выбралі радыкальнае крыло руху, якое ўзначальваў Аляксандр Папіу Іларыян. Гэта група выступала супраць венгерскага рэвалюцыйнага варыянту аб’яднання Трансільваніі і Венгрыі. Яны ўступілі ў канфлікт з меншасцю, якую ўзначальваў грэка-каталіцкі біскуп Іаан Лемені, які аддаваў перавагу не байкатаваць выбары ў венгерскі парламент.

Пасля заключэння ўніі 30 мая 1848 года, большасць румынскіх актывістаў звярталі свае надзеі на Вену і імператара Фердынанда, падтрымліваючы трансільванскіх саксаў. Сітуацыя абвастрылася пасля абвяшчэння Венгрыяй незалежнасці 11 ліпеня. Аўстрыя пачала прыслухоўвацца да румынскіх патрабаванняў, у той час як паміж венгерскімі дваранамі і іх румынскімі прыгоннымі разгарэліся крывавыя канфлікты.

На апошнім сходзе ў Блажы губернатар Габсбургаў Антон Фрайхер фон Пухнер ухваліў узброенне нацыянальнай гвардыі румынаў і саксаў. Лінчаванне аўстрыйскага прадстаўніка графа Ламберга натоўпам у Пешце 27 верасня перапыніла любы дыялог паміж двума цэнтрамі. Новы імператар Франц Іосіф і аўстрыйскі ўрад надалі румынам шматлікія свабоды і правы. Хоць урад Лаяша Кошута адмяніў прыгоннае права, гэта ўжо не адпавядала прапановам Імперыі.

## Канфлікт 
### Падаўленне 
Аўстрыйцы выразна адхілілі кастрычніцкае патрабаванне, каб этнічныя крытэрыі сталі асновай для ўнутраных межаў з мэтай стварэння правінцыі для румын (Трансільванія, якая згрупавалася разам з Банатам і Букавінай), паколькі яны не жадалі замяніць пагрозу венгерскага нацыяналізму на пагрозу венгерскага нацыяналізму. патэнцыял румынскага сепаратызму . Тым не менш, яны не заяўлялі пра сябе варожа супраць хуткага стварэння румынскіх адміністрацыйных устаноў у Трансільваніі.

Тэрыторыя была арганізавана ў prefecturi («прэфектуры»), з Аўрамам Янку і Іаанам Бутэану ў якасці двух прэфектаў у Апусені. Прэфектура Янку, названая Auraria Gemina (назва, напоўненая лацінскай сімволікай), стала самай важнай, бо яна ўключала памежныя тэрыторыі, якія ніколі не былі цалкам арганізаваны.

У тым жа месяцы адміністрацыйныя намаганні былі спынены, калі венгерскія войскі пад кіраўніцтвам Ёжэфа Бема правялі шырокамаштабнае наступленне праз Трансільванію. З дапамогай імперскіх расійскіх войскаў аўстрыйская армія (за выключэннем гарнізонаў у Альба-Юліі і Дэве) і аўстрыйска-румынская адміністрацыя адступілі ў Валахію і Валахскую Алтэнію, якія ў той час знаходзіліся пад акупацыяй Расіі.

### Знясіленне 
8 лістапада Аўрам Янку разам са сваімі 4000 байцамі легіёна «Auraria Gemina» прыняў удзел у сумесных ваенных дзеяннях з аўстрыйскімі войскамі. Легіён дайшоў да Турды, і 20 лістапада горад здаўся без бою. Затым ён і яго войскі вярнуліся ў горы. 29 лістапада Аўрам Янку мабілізаваў для дзеянняў яшчэ 1500 салдат. 4 снежня ён дасягнуў Сакуеу, а 6-7 снежня яму і яго людзям было загадана знянацку атакаваць варожыя лініі. Аднак атака правалілася з-за некампетэнтнасці аўстрыйскага афіцэра, і румыны былі вымушаныя адступіць да 10 снежня. Да пачатку студзеня 1849 года кантроль над Трансільваніяй быў амаль цалкам адноўлены венгерскай арміяй. У румынскіх байцоў, якія трымаліся ў сваёй крэпасці ў гарах, не хапала запасаў, маючы ўсяго 800 вінтовак, каб узброіць некалькі тысяч чалавек, і да канца сакавіка яны былі цалкам акружаны венгерскімі войскамі .

У красавіку 1849 года да Аўрама Янку звярнуўся венгерскі пасланнік, які фактычна быў румынскім дэпутатам у венгерскім парламенце. Драгаш, як здавалася, дзейнічаў з уласнага жадання міру, бо войскі Янку скоўвалі каля 10 000 венгерскіх салдат, што складала траціну венгерскай арміі ў Трансільваніі, паводле слоў венгерскага генерала Янаша Чэца. Драгаш шмат працаваў, каб румынскія лідары сустрэліся з ім у Абрудзе і прыслухаліся да патрабаванняў Венгрыі.

Аднак венгерскі камандзір, прамы праціўнік Янку, скарыстаўся часовым перамір’ем для нападу на румын у Абрудзе. Янку і яго людзі адступілі, а затым акружылі яго. Тым часам Драгаш быў лінчаваны абрудскімі натоўпамі, якія лічылі, што ён быў часткай хітрасці Хатвані.

Хатвані таксама раззлаваў румын тым, што Іаан Бутэану быў схоплены і забіты. Пакуль яго пазіцыі слабелі, ён падвяргаўся пастаянным нападам людзей Янку, што прывяло да буйнога паражэння 22 мая. Хатвані і большая частка яго ўзброенай групы былі забіты праціўнікамі, калі Янку захапіў іх гарматы, змяніўшы тактычную перавагу на наступныя месяцы. Войскі Хатвані страцілі 5000 салдат і ўсю артылерыю.

Кошут быў раззлаваны дзеяннямі Хатвані, і тагачасная інспекцыя звольніла ўсіх блізкіх супрацоўнікаў Хатвані, асабліва таму, што гэта рабіла будучыя перамовы малаверагоднымі.

8 чэрвеня румынская крэпасць у гарах была атакаваная найбуйнейшымі венгерскімі сіламі на той час: 4000 чалавек, падтрыманыя 19 гарматамі пад кіраўніцтвам генерала Фаркаша Кемені. Бітва працягвалася з 11 па 17 чэрвеня і скончылася разгромнай перамогай румын, пры гэтым венгры страцілі як мінімум 500 салдат.

Расійская інтэрвенцыя ў чэрвені значна паскорыла падзеі, асабліва таму, што палякі, якія змагаліся ў венгерскіх рэвалюцыйных кантынгентах, імкнуліся да поўнага супраціву царскім войскам. Такія людзі, як Генрык Дэмбінскі, выступалі пасярэднікамі паміж Кошутам і валашскімі рэвалюцыянерамі-эмігрантамі. Апошнія, асабліва Нікалае Бэлчэску, Георге Магеру, Аляксандру Г. Галеску і Іён Гіка, былі блізкія да Аўрама Янку і таксама імкнуліся нанесці паражэнне расійскім войскам, якія задушылі іх рух у верасні 1848 года.

Баі працягваліся і ў ліпені, нягледзячы на мірныя перамовы. Венгерскія атакі 2, 4 і 22 ліпеня былі адбітыя. Нарэшце, канфлікт скончыўся 29 ліпеня, калі Аўрам Янку прапанаваў венгерскім войскам гарантыі, што ён не будзе на іх нападаць, што дазволіла ім адступіць перад аўстра-расійскім наступам.

### Перамовы 
Бэлчэску і Кошут сустрэліся ў маі 1849 года ў Дэбрэцэне . Гэты кантакт доўгі час адзначаўся румынскімі гісторыкамі і палітыкамі- марксістамі : асуджэнне Карлам Марксам усяго, што выступала супраць Кошута, прывяло да таго, што любая румынская ініцыятыва аўтаматычна лічылася " *рэакцыйнай* ". Фактычна здаецца, што пагадненне ні ў якім разе не было пактам: Кошут меў на ўвазе ліслівіць валахам, прымусіўшы іх падтрымаць ідэю назаўсёды пакінуць Трансільванію войскам Янку, каб дапамагчы Бэлчэску ў Бухарэсце . Пагадзіўшыся пасрэднічаць у дасягненні міру, Бэлчэску ніколі не прадстаўляў гэтыя ўмовы байцам у гарах Апусені . Яго асабістыя дакументы (каментар ) паказваюць, што нерэалістычныя здагадкі Кошута прымусілі яго разглядаць венгерскага лідара як " *дэмагога* ". 

Што яшчэ больш супярэчыць, адзінае, на што пагадзіўся Аўрам Янку (і чаго не прасіў ніводны бок), гэта " *нейтралітэт* " яго сіл у канфлікце паміж Расіяй і Венгрыяй.  Такім чынам, ён умацаваў сваю пазіцыю, бо венгерскія войскі пацярпелі паражэнне ў ліпені, кульмінацыяй якога стала бітва пры Сегешвары (Сігішаара), а затым капітуляцыя 13 жніўня.

## Пазнейшыя гады 
Аўрам Янку пагадзіўся раззброіцца, як толькі аўстрыйцы захапілі ўладу, і напісаў у 1850 годзе падрабязную справаздачу новаму губернатару Трансільваніі генералу Людвігу фон Вольгемуту . Каб пазбегнуць падазрэнняў у румынскім сепаратызме, у дакуменце не згадваюцца кантакты з валахамі. Калі аўстрыйцы адмянілі прыгоннае права, яны таксама забаранілі ўсе прадстаўнічыя ўстановы ў Трансільваніі. У той час як венгерскі нацыяналізм павольна ўпісваўся ў схему, якая зрабіла б *Ausgleich* прымальным для абодвух уцягнутых бакоў, румынскі варыянт выклікаў усё большае раздражненне. Рэвалюцыйны запал, які ён выявіў пры Янку, хаця і прыносіў карысць манархіі, мог таксама апынуцца зброяй, якая выкарыстоўвалася для зусім іншых мэтаў (аўстрыйцы асабліва баяліся, што праваслаўная вера румын згодзіцца з панславізмам, запоўніўшы разрыў паміж Сербіяй і Расійскай імперыяй).

Вельмі магчыма, што Янку не змог належным чынам захаваць новы статус-кво. У той час як рашэнне аб яго першапачатковым арышце (у снежні 1849 г.) было хутка адменена пасля мясцовых пратэстаў (і растлумачана як злоўжыванне), ён падвяргаўся цэнзуры на працягу ўсяго жыцця, яго бібліятэка была канфіскавана, і за ім быў усталяваны нагляд. Ён нават быў арыштаваны другі раз, у 1852 годзе, пасля таго, як меркавалася, што адна яго прысутнасць паслужыла распальванню мясцовых настрояў. Мясцовыя традыцыі  сцвярджаюць, што імператар Франц Іосіф наведваў Трансільванію і 21 ліпеня 1852 года ён знаходзіўся ў раёне гор Апусені, нібыта для ўдзелу ў Дзявочым кірмашы на гары Гайна, але таксама спадзяваўся, што Янку пагодзіцца сустрэцца з ім. Маўляў, Янку адмовіўся, прамовіўшы свой знакаміты радок «Дарэмна ўсё, вар’ят і хлус ніяк не могуць паразумецца». Неўзабаве пасля вызвалення Янку наведаў Вену і паспрабаваў падаць прашэнне імператару. Яму перашкодзіла зрабіць гэта міліцыя, публічная ганьба, якая справакавала нервовы зрыў, які адбіўся на далейшым яго жыцці. Ён быў маргіналізаваны ўладамі, якія не дазвалялі румынам выказвацца ў Трансільваніі наконт уласнай аўтаноміі . Людзі, якія знаходзяцца ва ўладзе, лічылі яго перыферыйным, астатак жыцця ён правёў, вандруючы па гарах Апусені, як напаўвар’яцкі валацуга, жывучы за кошт любой міласціны, якую магло вылучыць збяднелае насельніцтва moți, спяваючы сумныя румынскія песні дойна . яго флейта.

Аўрам Янку памёр 10 верасня 1872 года ў Бая-дэ-Крыш . Яго цела было пахавана, паводле яго жадання, пад дрэвам Харэя ў Шэбеі (паводле традыцыі, месца, дзе пачалося паўстанне Харэя, Клошкі і Крышана). 

Аўрам Янку быў афіцыйна абвешчаны *Героем румынскага народа* ў лістападзе 2016 года парламентам Румыніі і прэзідэнтам Клаўсам Ёханісам . 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тыргу-Мурэш
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Румыніі
Катэгорыя:Постаці жудзеца Алба
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі
Катэгорыя:Румына-венгерскія адносіны