Аухаўскі дыялект чачэнскай мовы

**Ау́хаўскі дыялект** (), таксама **акі́нскі дыялект** () — дыялект чачэнскай мовы, этналект раўнінных акінцаў. Распаўсюджаны на цэнтральным захадзе Дагестана, у гістарычнай вобласці Аух. Ацэначная колькасць носьбітаў дыялекту складае не менш за 100 тысяч чалавек.

## Назва 
Самі сябе аухаўцы называюць акінцамі (), а свой этналект — акінскай мовай (*äqqij mott*). Назва «аух» з’яўляецца экзонімам няпэўнай этымалогіі, дадзеным ім кумыкамі, адкуль увайшло ў расійскае мовазнаўства.

У розных даследнікаў сустракаюцца розныя найменні для акінскага дыялекту — *аухаўскі*, *аухскі*, *раўнінаакінскі*, *aukx*, *aukhov*, *auх*, '** («ніжнеакінскі»), **' («усходнеакінскі»). Таксама сустракаюцца і розныя спосабы напісання саманазвы дыялекту — *арар-аькхийн*, *arara-äqqiin*.

## Класіфікацыя 
Паводле сучаснай лінгвістычнай класіфікацыі, акінскі дыялект з’яўляецца часткай акінска-арстхойскіх дыялектаў у складзе вайнахскага моўнага кластара нахскай галіны нахска-дагестанскіх моў. Па ўстарэлай класіфікацыі акінскі дыялект разглядаўся як гаворка (субдыялект) галанчожскага дыялекту чачэнскай мовы. Вылучыць акінскі дыялект уласна як дыялект, а не самастойную мову, прапанаваў прафесар, д. ф. н. І. А. Арсаханаў.

Частка мовазнаўцаў лічаць, што акінскі дыялект займае прамежкавае становішча паміж чачэнскай і інгушскай мовамі (напр. І. А. Арсаханаў, Ю. Б. Каракоў). Аднак шэраг даследчыкаў адносяць яго толькі да чачэнскай мовы.

Прыклады розніцы паміж паўночнай і паўднёвай гаворкамі:

## Агульныя звесткі 
Як мяркуецца, аухаўскі дыялект першапачаткова ўтварыўся ў гістарычнай вобласці Ака (), адкуль і саманазва «акінскі», што на стыку з інгушскімі дыялектамі. Сучасны аухаўскі дыялект разглядаецца паасобку ад іншых дыялектаў чачэнскай мовы, але гэтае вылучэнне правамерна толькі ў гістарычным і параўнальна-гістарычным вывучэнні вайнахскіх моў, у літаратурнай чачэнскай мове і ў аухаўскім дыялекце цалкам супадаючых слоў значна больш, чым у чачэнскай і інгушскай мовах.

У 1936 годзе інгушскі даследчык З. К. Мальсагаў выпусціў вялікі артыкул пра акінскі дыялект.

У аухаўскім дыялекце адсутнічае глухое губна-зубное шчыліннае «ф» (нават у запазычаннях), у той час як у інгушскай мове, распаўсюджанай побач з аухаўскай прарадзімай, гэты гук мае даволі шырокі распаўсюд, асабліва ў іншародных словах. У запазычаных словах, трапляючы ў аухаўскі дыялект, дадзены гук замяняецца найболей блізкім яму глухім губна-губным выбухным «п» або глухім спірантам «х». Прыклады запазычанняў з рускай мовы: *фамилия* («прозвішча») → *памили*, *фуражка* → *хурашка*, *конфета* («цукерка») → *кемпет*, *буфет* → *бупет*, і іншыя.

Аухаўскі дыялект збліжае з чачэнскім і тое, што ў ім у дзеяслоўных формах, як у чачэнскай, галосныя «оь», «уь» шырока распаўсюджаныя, а ў інгушскай яны вельмі рэдка сустракаюцца.

Аухаўскі дыялект мае своеасаблівыя рысы, якія адрозніваюць яго ад усіх іншых дыялектаў, а таксама асаблівасці, якія збліжаюць яго то з заходнімі, то з усходнімі чачэнскімі дыялектамі.

Некаторыя ўнікальныя асаблівасці дыялекту:
* уласціваму для літаратурнай мовы комплексу зычных «*лх*» у аухаўскім адпавядае «*рх*»: літар. *малх* — аух. *марх* («сонца»); літар. *болх* — аух. *борх* («работа»);
* адсутнасць прагрэсіўнай асіміляцыі афіксальнага «*н*» у дзеяслоўных формах мінулага часу: літар. *аьлла* — аух. *аьлнд* («сказаў»); літар. *делла* — аух. *даьлнд* («скончыў»);
* класныя паказчыкі могуць выступаць як знешнія флексіі дзеяслоўных формаў: літар. *д-аьлла* — аух. *д-аьлн-д* («скончыў»); літар. *делла* — аух. *д-йелн-д* («аддаў»);
* поўная адсутнасць глухога губна-зубнога шчыліннага зычнага «ф».

## Распаўсюджванне 
Тэрыторыя рассялення акінцаў-аухаўцаў, носьбітаў дыялекту, знаходзіцца ў Церска-Сулакскім міжрэччы на прасторах Кумыцкай плоскасці, што на цэнтральным захадзе сённяшняй Рэспублікі Дагестан. Некаторыя даследчыкі, напрыклад, краязнавец А. С. Сулейманаў, паказваюць агульныя межы пражывання акінцаў-аухаўцаў: на ўсходзе — па левым беразе ракі Сулак, на поўначы — па правым беразе ракі Церак, на захадзе і поўдні — па мяжы Чачэнскай Рэспублікі. Аднак фактычная тэрыторыя пражывання акінцаў-аухаўцаў займае толькі частку Церска-Сулакскага міжрэчча — гэта вярхоўі рэк Акташ, Ямансу і Ярыксу. Тут знаходзіцца гістарычная вобласць пасялення гэтай народнасці — *Аух*, па-чачэнску *Аьккхийн-мохк* («Зямля акінцаў») або *Ӏовхойн-мохк* («Зямля аухаўцаў»).

Па ўсеагульным перапісе Дагестанскай АССР у 1926 годзе акінцы-аухаўцы пражывалі ў 84 населеных пунктах. Паводле перапісу 1939 года на акінскім дыялекце размаўлялі  чалавек, у канцы 1950-х гадоў, пасля вяртання вайнахаў з прымусовай дэпартацыі 1944 года, на дыялекце размаўлялі ў вёсках Акташ-Аух, Алтамурза-Юрт, Банай-Аул, Кешэн-Аух, Мінай-Тугай, Ярыксу-Аух (Хасавюртаўскі раён ДАССР). Трохі пазней за іншыя населеныя пункты, акінцы-аухаўцы вярнуліся/засяліліся ў Юрт-Аух і Хасавюрт. На пачатак XXI стагоддзя выкарыстанне акінскага дыялекту адбываецца на тых жа землях — на захадзе цэнтральнага Дагестана. Па перапісе 2002 года ў Рэспубліцы Дагестан зафіксавана  носьбітаў чачэнскай мовы, колькі з іх акінцаў-аухаўцаў і колькі з іх валодае акінскім дыялектам — не вядома (акінцамі-аухаўцамі запісалася толькі 116 чалавек).

У нашы дні ў цэнтральных раёнах Рэспублікі Дагестан — Бабаюртаўскім, Казбекаўскім, Кізілюртаўскім, Навалакскім, Хасавюртаўскім і шэрагу іншых, пражываюць чачэнцы. Некаторая частка з іх — гэта акiнцы-аухаўцы, па шэрагу ацэнак, каля  чалавек.

Сёння носьбіты аухаўскага дыялекту пражываюць у такіх населеных пунктах:

### Распаўсюджванне гаворак па тайпах 
Далей прадстаўлена табліца па распаўсюджванні трох аухаўскіх гаворак (раўніннай, паўночнай і паўднёвай) паводле тайпаў — традыцыйных этна-сацыяльных супольнасцей, што гістарычна склаліся сярод вайнахаў.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
*  (загаловак кнігі, паказаны на вокладцы і на тытульным лісце — «Акінскі дыялект у сістэме чачэна-інгушскай мовы» (), а ў выпускных даных — «Акінскі дыялект у сістэме чачэна-інгушскіх моў» ()
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Чачэнская мова
Катэгорыя:Дыялекты чачэнскай мовы
Катэгорыя:Мовы Каўказа
Катэгорыя:Нахска-дагестанскія мовы