open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хоўхлава

**Хо́ўхлава** (, ) — аграгарадок у Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хажоўскага сельсавета. За 23 км на поўдзень ад горада Маладзечна, за 82 км ад Мінска.

## Гісторыя 
Першая згадка пра Хоўхлу як замак датуецца 1437 годам. Пазней неаднаразова выступае () як адзін з цэнтраў велікакняжацкіх зямель, з якіх рабіліся наданні. У 1499 годзе згаданы фальварак.

У сярэдзіне XVI стагоддзя ў тутэйшай друкарні адну з сваіх кніг надрукаваў Сымон Будны. Пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Хоўхла ўвайшла ў склад Менскага павета Менскага ваяводства. З 1780 года мястэчка знаходзілася ва ўладанні Галімскіх.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Хоўхла апынулася ў складзе Расійскай імперыі, у Вілейскім павеце. У пачатку XIX стагоддзя паселішча перайшло ў валоданне Карніцкіх.

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Хоўхла апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у гміне Гарадок Маладзечанскага павета Віленскага ваяводства.

У 1939 годзе Хоўхла ўвайшла ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 года зрабілася цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Хоўхлаўскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* **XX стагоддзе**: 1999 год — 465 жыхароў.
* **XXI стагоддзе**: 2003 год — 435 жыхароў, 160 двароў.; 2009 год — 414 жыхароў.

## Славутасці 
]]

* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1738 год, драўляны) — помнік архітэктуры барока.
* Капліца-пахавальня Язвінскіх (1846—1847 гады, цагляная) — помнік архітэктуры класіцызму.
* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан.
* Помнік землякам, загінуўшым у Вялікую Айчынную вайну.

### Страчаная спадчына 
* Царква Нараджэння Божай Маці (1738 год, драўляная)

## Вядомыя ўраджэнцы 
* Тадэвуш Антонавіч Кокштыс (нар. 1934) — беларускі акцёр.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хажоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна
Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства
Гарыет Табмен

**Гарыет Та́бмен** (, народжаная **Арамінта Рос** (); каля 1820 года, графства Дорчэстэр, Мэрыленд — 10 сакавіка 1913, Обурн, Нью-Ёрк) — амерыканская абаліцыяністка, гераіня афраамерыканцаў, змагар супраць рабства ў ЗША.

Нарадзілася ў сям’і раба. Каля 1849 года (увосень 1849 года)збегла ад рабаўладальніка ў Філадэльфію. Далучылася да абаліцыянісцкага руху. Прымала ўдзел у дзейнасці «Падземнай чыгункі». У 1850-х гадах ажыццявіла 19 паездак на рабаўладальніцкі Поўдзень ЗША і асабіста вызваліла больш за 300 рабоў. У час Грамадзянскай вайны 1861—1865 гадоў была разведчыцай і медыцынскай сястрой у арміі Поўначы. У 1863 годзе арганізавала партызанскі атрад, які дзейнічаў у паўднёвых штатах і прымала ўдзел у аперацыі па вызваленню 750 рабоў. Пасля вайны Гарыет Табмен змагалася супраць расавай дыскрымінацыі і прыгнечання неграў, выступала за раўнапраўе жанчын, за наданне жанчынам выбарчавага права.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Conrad E., *Harriet Tubman.Negro soldier and abolitionist*, New York 1942.

## Спасылкі 
* Табмен Гарыет на сайце бібліятэкі Кангрэса ЗША
* Біяграфія
* Сайт школы імя Табмен Гарыет 

Катэгорыя:Праваабаронцы ЗША
Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў ЗША
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы ЗША
Катэгорыя:Абаліцыяністы ЗША
Катэгорыя:Суфражысткі
Катэгорыя:Англіканскія святыя
Катэгорыя:Пісьменніцы ЗША
Палац Сапегаў (Львоў)

**Пала́ц Сапе́гаў** — помнік архітэктуры XVIII ст. ва Львове па вуліцы Каперніка, 40а.

## Гісторыя 
Быў збудаваны ў 1867 годзе для князя Леона Сапегі паводле праекту архітэктара Адольфа Куна ў стылі французскага барока XVIII ст. (). Будынак двухпавярховы, з мезанінам, галоўны аб'ём мае ў плане форму квадрату, да якога прымыкае прамавугольны флігель. Манументальная агароджа з ажурнымі металічнымі варотамі аддзяляе парадны двор ад вуліцы. Сцены будынку вылучаюцца мяккаю пластыкаю, іхнюю паверхню ўпрыгожваюць рустыкація і выступы пілястраў, разкрыпоўка карнізаў і міжпавярховыя паясочкі.

Нашчадак старадаўняга літоўска-рускага роду , які замовіў для сябе палац, быў адным з найбольш выбітных фундатараў чыгуначнага будаўніцтва ў Галіччыне. Будаўніцтва палаца абышлося практычна так сама дорага, як і будаўніцтва палаца Патоцкіх.

На месцы ўсходняга флігеля палаца, які быў знішчаны бомбай у гады II сусветнай вайны, пабудавалі сярэднюю школу № 9. У 1972 годзе паўстала пытанне пра разборку гэтага будынку.

Палац захаваўся выключна дзякуючы намаганням Львоўскае абласное арганізацыі . Таварыства выступіла з ініцыятываю рэстаўраваць яго за ўласныя сродкі. Да 1976 года адбывалася рэстаўрацыя за сяброўскія складкі і дабрачынныя ахвяраванні. Да цяперашняга часу ў ім размяшчаецца Львоўская абласная арганізацыя таварыства.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Вуліца Каперніка 
* Почесному консульстві Казахстану ў Львові не віддадуть Палацу Сапєг

Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Сапегаў
Катэгорыя:Палацы Львова
Табоган

**Табо́ган** — сані без палазоў у індзейцаў Паўночнай Амерыкі (Канады). Назва паходзіць з Алганкінскіх моў.

Уяўляюць сабой некалькі дошак даўжынёй 3—4 м і шырынёй 30—40 см, змацаваных папярочкамі і рамянямі, з загнутым перадком; па баках нацягнута шкура або бяроста. Перасоўваліся ўручную або з дапамогай ездавых сабак. Выкарыстоўваўся для перавозкі людзей і грузаў.

У лясной зоне Канады табоган выкарыстоўваецца паляўнічымі і ў цяперашні час. У некалькі змененым выглядзе (меншых памераў, без бартоў і інш.) табоган выкарыстоўваецца ў якасці спартыўнага-фізкультурнага інвентару для катання з гор. Як від спорту вядомы з пачатку XX стагоддзя.

## Гл. таксама 
* Бобслей
* Скелетон

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Культура індзейцаў
Катэгорыя:Адпачынак
Катэгорыя:Забавы
Катэгорыя:Сані
Катэгорыя:Спартыўны інвентар
Катэгорыя:Транспартныя сродкі
Марыя Яўгенаўна Таболіч

**Марыя Яўгенаўна Табо́ліч** (, вёска Тартак, , Магілёўская вобласць) — беларускі мастак. Жонка Рыгора Таболіча, маці Алеся Таболіча.

## Біяграфія 
У 1981 годзе скончыла Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут. З 1981 года працавала ў вытворчых майстэрнях Беларускага саюза мастакоў у Магілёве, у 1995—1997 гадах загадчык мастацкага аддзялення Магілёўскага рэспубліканскага культурна-асветніцкага вучылішча імя Н. К. Крупскай, у 2000—2002 гадах дырэктар прыватнай мастацкай галерэі.

## Творчасць 
Працуе ў галіне станковага жывапісу, у жанрах сюжэтна-тэматычнай карціны, партрэта, пейзажа, нацюрморта. Творам уласцівы ўпэўнены малюнак, насычанасць колеру, шматграннасць вобразаў. Творчасць адметная лірызмам, мажорнасцю колеравага вырашэння, пошукам новых сродкаў выразнасці. Аўтар карцін «Адпачынак» (1980), «Свята» (1981), «Нашчадкі» (1982), «Мацярынства» (1984)

У карцінах «Ліхалецце» (1984), «Вёсны маёй Радзімы» (1985) вобразы жанчын, на долю якіх выпалі цяжкія выпрабаванні. Аўтар партрэтаў беларускіх дзеячаў-асветнікаў «Францішак Скарына» і «Сымон Будны» (1989), карцін «Магілёўская брацкая друкарня» (1990) і «Вобразы» (1991, прысвечана М. Багдановічу) і інш.

На тэму беларускай спадчыны выканала нацюрморты «Нацюрморт з васількамі» (1989), «Нацюрморт з ручніком» (1990), «Нацюрморт святочны» (1993), «Нацюрморт з паясамі» (1994) і інш.

## Літаратура 
* 
* *Рунец, А.* «Ад роднае зямлі…» // Літаратура і мастацтва. — 1983. — № . — 14 кастрычніка.
* 

Катэгорыя:Мастакі СССР
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Быхаўскім раёне
Катэгорыя:Магілёўскі дзяржаўны каледж мастацтваў
Андрэй Канстанцінавіч Снітка

**Андрэ́й Канстанці́навіч Сні́тка** (, Віленскі павет — ) — беларускі археолаг, этнограф, краязнавец.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў заможнай шляхецкай сям’і. Бацька — Канстанцін Снітка, праваслаўнага веравызнання, жыў у Вільні, памёр да 1885 года.

Скончыў 8 класаў Віленскага рэальнага вучылішча. Без падрыхтоўчага курсу паступіў і ў 1885—1890 гадах вывучаў сельскую гаспадарку ў Рыжскім політэхнічным вучылішчы, выпусціўся 13 чэрвеня 1890 года.

З 1890 года займаўся гаспадаркай ва ўласным маёнтку Карлсберг у Віленскай губерні. Адначасова быў карэспандэнтам Міністэрства земляробства. З 1892 года ганаровы міравы суддзя і сузаснавальнік таварыства ўзаемнага сельскагаспадарчага крэдыту. У 1893—1906 гадах прыстаў 7-га ўчастка Вілейскага павета. З 1911 года член павятовага праўлення Мінскага і Барысаўскага паветаў. Станам на 1912 год, яго адрасам называліся Радашковічы Віленскай губерні.

Таксама, з 1908 года — сакратар, з 1909 года — старшыня Мінскага царкоўнага гістарычна-археалагічнага камітэта, прымаў удзел у арганізацыі і ўзначальваў Мінскі царкоўна-археалагічны музей. Пад рэдакцыяй Андрэя Сніткі выйшаў каталог найбольш каштоўных калекцый музея — старадрукаў і рукапісаў.

Падчас Першай сусветнай вайны выехаў з сям’ёй ва Украіну. З 1915 года выкладаў у гімназіі ў Чарнігаўскай губерні.

Памёр 13 сакавіка 1920 года.

## Навуковая дзейнасць 
Вёў раскопкі ў Мінскім, Барысаўскім і Ігуменскім паветах, у Мінску, Тураве, Слуцку.

Удзельнічаў у выданні «Мінскай даўніны», у адным з яе выпускаў апісаў даследаванні ў Тураве і дакументы Слуцкага Свята-Траецкага (Трайчанскага) манастыра, у тым ліку Слуцкае Евангелле. У «Мінскай даўніне» і ў зборы матэрыялаў для музея з Андрэем Сніткам супрацоўнічалі А. Паноў, Л. Савелаў, Ісак Сербаў, Д. Скрынчанка, У. Сразнеўскі і іншыя. Зрабіў апісанне Мінска ў XVII стагоддзі, склаў радавод слуцкіх князёў Алелькавічаў.

## Сям’я 
* Сын — Усевалад Андрэевіч Снітка, студэнт Пецярбургскага політэхнічнага інстытута, добраахвотнік у гусарскім палку, загінуў 15 чэрвеня 1915 года каля Любачава пад Львовам.
* Дачка — Вера Андрэеўна Снітка (1901—1998), першая жонка Браніслава Тарашкевіча.
* Сын — Андрэй Андрэевіч Снітка, студэнт Пецярбургскага інстытута шляхоў зносін.

## Бібліяграфія 
* Описание рукописей и старопечатных книг в Слуцком (Минской губ.) Тройчанском монастыре / А. К. Снитко. — Санкт-Петербург : Типография Императорской Академии наук, 1911. — 22 с.
* Описание рукописного отдела и старопечатных книг библиотеки Минского церковного историко-археологического комитета / Сост. А.Снитко. Вып. 1. — 75 с.
* Минская старина: труды Минского церковного историко-археологического комитета : [в 4 вып.]. — Вып. 4 : (Тройчанский архив) / [предисловие А. Снитко]. — Губернская типография, 1913. — 38 с.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Этнографы Беларусі
Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі
Усходне-Грэнландскае цячэнне

**Усходне-Грэнландскае цячэнне** — халоднае паверхневае цячэнне Паўночнага Ледавітага акіяна, працяг цячэння, якое перасякае Арктычны басейн. Праходзіць з поўначы на поўдзень каля ўсходняга берага Грэнландыі. Шырыня 350—540 км.

Тэмпература вады каля берагоў Грэнландыі ніжэй за 0 °C, на ўсходняй ускраіне летам да 2,4 °C. Скорасць да 0,9 км/гадз. Салёнасць 32-33 ‰. Круглы год нясе льды Арктычнага басейна, у летнія месяцы — айсбергі.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Цячэнні Паўночнага Ледавітага акіяна
Катэгорыя:Геаграфія Грэнландыі
Алена Уладзіміраўна Таболіч

**Алена Уладзіміраўна Таболіч** (, в. Горна, , Гродзенская вобласць) — беларуская перакладчыца, педагог. Кандыдат філалагічных навук, дацэнт Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта.

## Біяграфія 
Вучылася ў Зэльвенскай сярэдняй школе. Скончыла Мінскі дзяржаўны ўніверсітэт, дзе і працуе выкладчыкам на факультэце англійскай мовы. Кандыдат філалагічных навук, дацэнт, вывучае праблемы параўнальнай лінгвістыкі. З вершамі і перакладамі англійскіх і амерыканскіх паэтаў выступае ў перыядычным друку. Апошнія выдадзены асобнай кнігай «Срэбны дождж» (1999). Адна з аўтараў-складальнікаў «Англа-беларуска-рускага слоўніка» (1989), «Кішэннага англа-беларуска-рускага слоўніка» (1995), «Англійска-беларускага слоўніка» (2013).

## Бібліяграфія 
* Кішэнны англа-беларуска-рускі слоўнік = Pocket English-Belarusian-Russian dictionary / Т. М. Суша, А. К. Шчука, А. У. Таболіч, В. М. Федасеева; Пад агул. рэд. Т. М. Сушы і інш. (1995)
* Курс перакладу з беларускай мовы на англійскую: вучэбна-метадычны дапаможнік / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт (2007).
* Курс перакладу з англійскай мовы на беларускую: вучэбна-метадычны дапаможнік / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт; [А. М. Цярэшчанка і інш.]
* Англійска-беларускі слоўнік = English-Belarusian Dictionary / Т. М. Суша [і інш.]. — Мінск: Вышэйшая школа, 2013. — 765 c. (Аўтары: Т. М. Суша, А. У. Таболіч, А. К. Шчука, С. А. Ігнатава, П. Дж. Мэё, Н. Г. Брэйво, Л. В. Вікторка, А. М. Шаўлова, Ю. М. Кардубан, А. В. Семянькевіч)

## Спасылкі 
* Блэйк. Уордсварт. Шэлі. Кітс. Выбраныя вершы в перекладах Алены Таболіч (аудыё)

Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Зэльвенскім раёне
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Філолагі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову
Таболіч

**Таболіч** — беларускае прозвішча.

## Выбітныя носьбіты 
* Алена Уладзіміраўна Таболіч — беларуская перакладчыца, педагог
* Алесь Таболіч — беларускі музыка, стваральнік гурта Znich
* Марыя Яўгенаўна Таболіч — беларускі мастак
* Рыгор Фядосавіч Таболіч — беларускі мастак
Незалежная дэмакратычная сербская партыя

**Незалежная дэмакратычная сербская партыя** (; ) — палітычная партыя ў Харватыі, якая абараняе інтарэсы сербаў у краіне. У 2000-я гады была адзіным прадстаўніком сербскай меншасці ў дзяржаўных інстытутах Харватыі, у тым ліку ў харвацкім Саборы, дзе меў 3 мандаты, атрыманых на выбарах сярод меншасцяў у Харватыі ў 2007 годзе.

На працягу апошніх гадоў сапернічала з харвацкім аддзяленнем Сербскай радыкальнай партыі, Партыяй дунайскіх сербаў, за права лічыцца галоўнай сербскай партыяй у Харватыі. У 2007 годзе ўсе 3 кандыдаты ад СДСС запоўнілі квоту ў парламенце для сербскай меншасці, набраўшы больш галасоў па мандатнай акрузе, чым лідар ППС Радэ Лескавац.

Партыя лічыць галоўнай мэтай вяртанне сербскіх уцекачоў, якія пакінулі тэрыторыі Сербскай Краіны ў 1995 годзе пасля аперацый «Маланка» і «Бура», і культурную аўтаномію сербскага народа ў Харватыі. Пазіцыянуе сябе як ліберальную і сацыял-дэмакратычную партыю.

## Спасылкі 
* Samostalna demokratska srpska stranka  

Катэгорыя:Палітычныя партыі Харватыі
Катэгорыя:Сацыял-дэмакратычныя партыі
Рыгор Фядосавіч Таболіч

**Рыгор Фядосавіч Табо́ліч** (, вёска Палосцевічы, , Гомельская вобласць) — беларускі мастак, педагог. Муж Марыі Таболіч, бацька Алеся Таболіча.

## Біяграфія 
У 1975 годзе скончыў Мінскае мастацкае вычулішча, а ў 1981 годзе — Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут. У 1990—1998 гадах выкладчык мастацкага аддзялення Магілёўскага рэспубліканскага культурна-асветніцкага вучылішча імя Н. К. Крупскай, у 2000 годзе адкрыў першую прыватную мастацкую галерэю ў Магілёве.

## Творчасць 
Працуе ў галіне станковага жывапісу, у жанрах сюжэтна-тэматычнай карціны, партрэта, пейзажа, нацюрморта.

Прысвяціў тэме Вялікай Айчыннай вайны дыптых «Вогненная вёска» (1984). У карцінах «Маці паэта» (1981), «Вянок Максіма» (1982) і трыпціху «Тры санеты» (1991) адлюстраваны жыццёвы і творчы шлях М. Багдановіча.

Аўтар карцін «Калодзеж» (1981), «3 глыбінь вякоў», «Стыхія» (абедзве 1985), «Шлях», «Акно» (абедзве 1987), «Плынь» (1992), трыпціха «Адлюстраванне» (1996). Метафарычнасць, сувязь са спрадвечным у творах «Аблічча», «Таямніцы», «Матчына скарбонка» (усе 1992), «Бляск старажытнасці» (1993), трыпціху «Белая Русь», «Чырвоная Русь», «Чорная Русь» (1995), палотнах «Рух» і «Нараджэнне» (абодва 1999) і інш. Выканаў манументальную работу для інтэр’ера Магілёўскай абласной бібліятэкі «Асветнікі» (1990).

Член Беларускага саюза мастакоў з 1985 года.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* *Піскун, Ю.* Чэрпаючы зоркі з глыбіні сваёй палескай студні… // Беларусь. — 1994. — № 8.
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Таболич Григорий Федосович  // Магілёўская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна

Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі СССР
Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя
Табуляты

**Табуля́ты** (*Tabulata*) — атрад вымерлых каралавых паліпаў. Жылі ў познім кембрыі — пермі на марскі мелкаводдзі. 2 падаатрады, каля 160 родаў. Выкарыстоўваюцца для вызначэння ўзросту геалагічных адкладаў.

Утваралі масіўныя, пласціністыя, пучкападобныя, кусцістыя, сцелістыя, галінастыя калоніі з трубчастых вапняковых каралітаў дыяметрам 1—6 мм, акруглых ці шматвугольных у сячэнні.

На тэрыторыі Беларусі знаходкі рэштак вядомы ў адкладах верхняга ардовіку, сілурыйскіх, верхнедэвонскіх, ніжнедэвонскіх і каменнавугальных.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Табуля́ти //  — Т. 11, кн. 1 : Стодола — Фітогеографія. — К. : Головна редакція УРЕ, 1984. — С. 104. — 606, [2] с.
* *Мотузка, А. Н.* Определитель ископаемых остатков Subclassis Tabulatomorpha: метод. указания к лабораторным работам по курсу «Палеонтология» для студентов спец. 1-51 01 01 «Геология и разведка месторождений полезных ископаемых» / А. Н. Мотузка, Ю. В. Заика, И. А. Логачёв. — Минск: БГУ, 2012. — 32 с. — 50 экз.

## Спасылкі 
* Фрагмент окаменвшего куста кораллов // Проект «Нацкультура»
* Древние кораллы горного Востока // Областная общественно-политическая газета «Рудный Алтай»

Катэгорыя:Шасціпрамянёвыя каралы
Табулатура

**Табулатура** — форма пераважна інструментальнай натацыі, якая аперуе рабочымі элементамі музычнага інструмента (клавішамі, струнамі, ладамі). Для скарачэння запісу ў табулатуры ўжываюцца літары, лічбы і адмысловыя знакі.
 
У тыповай табулатуры мелодыя паказана на некалькіх гарызантальных лініях, (у выпадку з гітарнай табулатурай) адпаведных струнах гітары; ноты пазначаныя лічбамі ладоў і размешчаны паслядоўна па долях.
 
Перапрацоўка ў табулатуру вакальнага арыгінала называецца інтабуляцыяй.
## Струнныя шчыпковыя 
Гарызантальныя лініі азначаюць струны інструмента, размешчаныя на табулатуры па парадку зверху ўніз ад тонкіх да тоўстых. Лічба на струне азначае нумар ладу, на якім яе неабходна заціснуць (адсюль другая назва табулатуры для струнных шчыпковых — лічбавая натацыя). Лічба 0 — гучанне адкрытай (не заціснутай) струны. Вертыкальная рыса — мяжа такту. Працягласць нот і паўзы паказваюцца як у стандартнай натацыі. Прыклад найпрасцейшай гітарнай табулатуры без указання працягласці нот (пачатак песні «В траве сидел кузнечик»):

```
-5-|-0-5-0-5-4-4---4-|-0-4-0-4-5-5-----|
---|-----------------|-----------------|
---|-----------------|-----------------|
---|-----------------|-----------------|
---|-----------------|-----------------|
---|-----------------|-----------------|
```

На табулатуры можна абазначаць дадатковыя прыёмы гуказдабывання. Напрыклад:

```
|-12-9--------------------------|
|------12-9---------------------|
|-----------11-9-11b-9----------|
|----------------------11-9-9h11|
|-------------------------------|
|-------------------------------|
```

, дзе сёмую ноту трэба ўзяць з прыёмам «бэнд» (bend), пры якім паднімаюць ці апускаюць струну з вызначанай ноты ладовай рукой. Калі тон дасягае гуку на адзін лад наперад (напрыклад: згінаюць 8-ы лад і ён пачынае гучаць як 9-ы лад), гэта называецца паўбэндам. Калі ён дасягае гуку на два лады наперад, гэта называецца поўным бэндам (напрыклад: згінаюць 8-ы лад і ён пачынае гучаць як 10-ы лад). Апошняя нота бярэцца ўзыходзячым легата (hammer-on).

## Літаратура 
* 
* Табулату́ра // 
* *Apel W.* Notation of polyphonic music. Cambridge, Mass., 1942; выпраўленае і дапоўненае выданне на нямецкай мове: Die Notation der polyphonen Musik. Leipzig, 1981.
* 
* *Вахромеев В. А.* Табулату́ра // Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / Гл. ред. Ю. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия: Советский композитор, 1973—1982. — (Энциклопедии. Словари. Справочники. Изд-во «Советская Энциклопедия», Изд-во «Советский композитор»). — Т. 5: Симон — Хейлер. — 1981. — Стб. 367—370. — 1056 стб., илл. — 102 200 экз.

Катэгорыя:Музычная тэрміналогія
Катэгорыя:Музычная натацыя
Табун

**Табун** — статак коней ці вярблюдаў для ўтрымання на перыяд пасьбы ці круглы год (у гаспадарках табуннай конегадоўлі). У табун аб’ядноўваюць жывёл аднаго ўзросту і полу, асобна кабыл, жарабцоў-вытворнікаў і маладняк.

## Літаратура 
* 
* 
* Budiansky, Stephen. «The Nature of Horses». *Free Press*, 1997. — ISBN 0-684-82768-9.

## Спасылкі 
* Williams, Carey A. PhD. "The Basics of Equine Behavior, " Fact Sheet #525, published 7/22/2004 , Rutgers University

Катэгорыя:Конегадоўля
Табідзэ

**Табі́дзэ** () — грузінскае прозвішча.

Вядомыя носьбіты:
* Галакціён Васілевіч Табідзэ (1892—1959) — грузінскі савецкі паэт.
* Тыцыян Юстынавіч Табідзэ (1895—1937) — грузінскі савецкі паэт.
Экватарыяльнае проціцячэнне

**Экватарыяльнае проціцячэнне (Міжпасатнае проціцячэнне)** — паверхневыя кампенсацыйныя цячэнні ў нізкіх шыротах акіянаў паміж Паўночным Пасатным і Паўднёвым Пасатным цячэннямі. Развіваюцца ў штылявой зоне ў выніку мерыдыянальнай неўранамернасці ветравога поля. Напрамак з захаду на ўсход. У Атлантычным і Ціхім акіянах размешчаны на 3-10° паўночнай шыраты, у Індыйскім акіяне — на 9-10° паўднёвай шыраты. У асобных выпадках назіраюцца да глыбіні 300 м.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18. Кн.1: Дадатак: Шчытнікі - ЯЯ / Рэдкал.:Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 2004. - 472 с.: іл.

Катэгорыя:Цячэнні Ціхага акіяна
Катэгорыя:Цячэнні Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Цячэнні Індыйскага акіяна
Палітычная сістэма

**Паліты́чная сістэ́ма** — гэта дынамічная сукупнасць інстытутаў, адносін і ідэй, звязаных з фарміраваннем і практычным ажыццяўленнем палітыкі, гэта значыць улады і кіравання грамадствам.

Функцыі палітычнай сістэмы:
* вызначэнне мэты ў развіцці грамадства;
* яднанне грамадства, яго інтэграцыя;
* рэгуляванне рэжыму сацыяльна-палітычнай дзейнасці ў грамадстве.

## Асноўныя формы палітычнай сістэмы 
Наступныя прыклады формаў палітычнай сістэмы ўключаюць як і ўзаемавыключныя формы (такія як манархія і рэспубліка), гэтак і тыя, якія могуць існаваць адначасова (напрыклад, дэмакратыя і сацыялізм).
* Анархізм
* Дэмакратыя
* Манархія. Гэта адна з найстарэйшых палітычных сістэм, якая развілася з племянной сістэмы з адзіным кіраўніком.
* Мерытакратыя
** Тэхнакратыя
* Рэспубліка. Першай у гісторыі рэспублікай была Індыя, у 6 стагоддзі да н. э.
* Султанат, ісламская палітычная сістэма, якая заснавана на прынцыпах манархіі і тэакратыі.
* Ісламская дэмакратыя, ісламская і дэмакратычная палітычная сістэма, заснаваная на тэакратыі (у якасці каркасу) і дэмакратыі (згодна з ісламскімі этычнымі нормамі). Канстытуцыя Ірана заснавана на гэтым прынцыпе.
* Тэакратыя
* Вэстмінстэрская сістэма
* Феадалізм

## Палітычныя сістэмы ў антрапалогіі 
Антрапалогія разглядае 4 віды палітычнай сістэмы, якія па два разбітыя на цэнтралізаваныя і нецэнтралізаваныя.

Нецэнтралізаваныя:
* Статак
* Племя

Цэнтралізаваныя:
* Правадырства
* Дзяржава


Катэгорыя:Сацыялогія
Табын-Богда-Ола

**Табы́н-Бо́гда-О́ла** — горны масіў на паўднёвым усходзе Алтая, размешчаны ў вобласці сыходжання межаў Расіі, Манголіі і Кітая.
 
Найвышэйшы пункт масіву — гара Куйтэн-Уул (Найрамдал), 4374 (4356, да 4049, да 4653) м, яна размешчана ў аймаку Баян-Улгій і з’яўляецца найвышэйшым пунктам Манголіі.

Масіў складзены з метамарфічных сланцаў і гранітаў. Рэльеф пераважна горны. 36 ледавікоў, найбуйнейшыя сярод якіх ледавік Патаніна і ледавік Пржэвальскага. Каля падножжа гор зараснікі карлікавай бярозы, вышэй — альпійскія лугі, горныя тундры, каменныя россыпы. У далінах рэк на паўднёвых схілах лістоўнічныя лясы.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Хребет Табын-Богдо-Ола // Туулу Алтай

Катэгорыя:Алтайскія горы
Ангольскае цячэнне

**Ангольскае цячэнне** - марское цячэнне ў Атлантычным акіяне. Накіравана на поўдзень уздоўж заходняга ўзбярэжжа Афрыкі. З'яўляецца ўсходняй часткай цыкланічнага кругазвароту Гвінейскага заліва. Сфарміравана водамі Паўднёвага Пасатнага проціцячэння і Бенгельскага цячэння.

Было выяўлена ў ходзе Акіянаграфічнай экспедыцыі АтлантНДІРА () і апісана групай на чале з Марошкіным. 

Першапачаткова было названа "Паўднёвым цячэннем", але назву палічылі няўдалай і яго перайменавалі ў "Ангольскае", ад назвы краіны каля ўзбярэжжа якой яно праходзіць.

## Спасылкі 
* Ангольскае цячэнне на Oceanographers.ru 

Катэгорыя:Цячэнні Атлантычнага акіяна
Фалклендскае цячэнне

**Фалклендскае цячэнне** - халоднае паверхневае цячэнне Атлантычнага акіяна каля паўднёва-усходніх берагоў Паўднёвай Амерыкі, галіна цячэння Заходніх Вятроў. Накіравана ад Фалклендскіх (Мальвінскіх) астравоў да заліва Ла-Плата.

Сярэдняя тэмпература вады зімой 4-10°С, летам 8-15°С. Скорасць 0,9-1,8 км/гадз. Вялікая колькасць айсбергаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Цячэнні Атлантычнага акіяна
Таварыства з абмежаванай адказнасцю

**Тавары́ства з абмежава́най адка́знасцю** (агульнапрынятае скарачэнне — ТАА) — заснаванае адным ці некалькімі юрыдычнымі і / або фізічнымі асобамі гаспадарчае таварыства, статутны капітал якога падзелены на долі; ўдзельнікі таварыства не адказваюць па яго абавязацельствах і нясуць рызыку страт, звязаных з дзейнасцю таварыства, у межах вартасці ўнесеных імі ўкладаў.

Удзельнікі ТАА не маюць права ўласнасці на маёмасць таварыства, аднак, маючы долю ў статутным фондзе гэтага таварыства, яны могуць атрымліваць дывідэнды ад прыбытку прапарцыянальна сваёй долі. Удзельнік таварыства з абмежаванай адказнасцю мае права прадаць ці іншым чынам здзейсніць адчужэнне сваёй долі (часці долі) у статутным фондзе таварыства аднаму ці некалькім удзельнікам гэтага таварыства ці самаму таварыству. Адчужэнне ўдзельнікам грамадства з абмежаванай адказнасцю сваёй долі (часткі долі) у статутным фондзе таварыства трэцім асобам дапускаецца, калі іншае не прадугледжана статутам гэтага таварыства.

## Заканадаўчая база ў Беларусі 
1. У Рэспубліцы Беларусь рэгістрацыя ТАА і дзейнасць ТАА рэгламентавана Грамадзянскім кодэксам Рэспублікі Беларусь і Законам Рэспублікі Беларусь «Аб гаспадарчых таварыствах».

2. Асаблівасцю беларускага заканадаўства з’яўляецца тое, што адзін спецыяльны закон рэгулюе дзейнасць адразу некалькіх арганізацыйна — прававых формаў: ААТ, ЗАТ, ТАА і ТДА. У ТАА не можа быць больш 50 заснавальнікаў.

3. У Рэспубліцы Беларусь не можа быць зарэгістравана ТАА з адным удзельнікам. Адзін уладальнік па законах РБ — гэта ўнітарнае прадпрыемства (УП) ці прыватнае ўнітарнае прадпрыемства (ПУП).

4. У Рэспубліцы Беларусь трэба папярэдне да рэгістрацыі ТАА ўзгадняць яго найменне.
Гэтае найменне павінна быць узгоднена ва ўсталяваным заканадаўствам парадку.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Юрыдычныя асобы
Катэгорыя:Карпаратыўнае кіраванне
Катэгорыя:Тыпы арганізацый
Анатоль Дзмітрыевіч Тагановіч

**Анатоль Дзмітрыевіч Тагано́віч** (, ) — беларускі вучоны ў галіне біяхіміі. Доктар медыцынскіх навук (1993), прафесар (1995).

## Біяграфія 
Пасля заканчэння з адзнакай у 1976 годзе Мінскага дзяржаўнага медыцынскага інстытута паступіў у аспірантуру кафедры біяхіміі, якую паспяхова скончыў, і абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Асаблівасці абмену ліпідаў пры загане мітральнага клапана».

Доктарская дысертацыя на тэму: «Малекулярныя механізмы ўзаемадзеяння сурфактанты з макрафагаў лёгкіх і іх роля ў развіцці інтэрстыцыяльнага пнеўмафіброза».

З 1995 года — прафесар кафедры біяхіміі, а з верасня 2002 года — загадчык гэтай кафедры.

## Узнагароды 
* ордэн Пашаны (2021).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Таганович Анатолий Дмитриевич // Сайт БДМУ
* *Марина Карпович* Биохимия иногда важнее, чем биография // Медицинский вестник
* Таганович, Анатолий Дмитриевич (доктор медицинских наук; род. 1952) // Зводны каталог РНТБ
* Таганович Анатолий Дмитриевич // База патентов Беларуси 
* Таганович Анатолий Дмитриевич // Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента

Катэгорыя:Біяхімікі СССР
Катэгорыя:Біяхімікі Беларусі
Катэгорыя:Загадчыкі кафедраў БДМУ
Катэгорыя:Вынаходнікі  СССР
Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў
Таганрогскі заліў

**Таганро́гскі залі́ў** (, ) — заліў у паўночна-ўсходняй частцы Азоўскага мора, з’яўляецца яго найбуйнейшым і найбольш ізаляваным залівам.

Таганрогскі заліў аддзелены ад мора косамі Доўгая і Беласарайская. Даўжыня заліва складае каля 140 км, шырыня каля ўваходу 31 км. Мае вельмі роўны рэльеф дна. Яго сярэдняя глыбіня складае 4,9 м, аб’ём 25 км³. Плошча Таганрогскага заліва 5600 км². У заліве Пясчаныя астравы.

У Тагарогскі заліў упадаюць рэкі Дон, Кальміўс, Міус, Ея.

Парты: Марыупаль (Украіна), Таганрог і Ейск (Расія).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Неграфонтова О. Г.* Состояние Таганрогского залива, как части Азовского моря // Известия Южного федерального университета. Технические науки.
* Азовское море // ЦГПБ имени А. П. Чехова 

Катэгорыя:Залівы Азоўскага мора
Катэгорыя:Залівы Украіны
Катэгорыя:Залівы Краснадарскага края
Катэгорыя:Залівы Растоўскай вобласці
Катэгорыя:Таганрог
Тагрул-бек

**Тагрул-бек** (каля 990 — верасень 1063) — цюркскі кіраўнік з дынастыі Сельджукідаў, які захапіў тэрыторыі ўсходняга Туркменістана, Ірана і Ірака (у 1055 ён узяў Багдад).

## Літаратура 
* 
* *Sanaullah М. F.*, The decline of the Saldjuqid Empire, Calcutta, 1938.

Катэгорыя:Сельджукіды
Катэгорыя:Военачальнікі
Катэгорыя:Военачальнікі Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Усходне-Ісландскае цячэнне

**Усходне-Ісландскае цячэнне** () — халоднае цячэнне ў Атлантычным акіяне каля паўночна-усходніх і ўсходніх берагоў вострава Ісландыя, галіна Ўсходне-Грэнландскага цячэння.

Накіравана на поўдзень. Тэмпература вады ад -1 °С да 3 °С. Скорасць 0,9—1,9 км/гадз.

## Літаратура 
* Большая советская энциклопедия — М.: Советская энциклопедия, 1969—1978.

Катэгорыя:Цячэнні Атлантычнага акіяна
Норман Тагард

**Норман Та́гард** (; нар. 3 ліпеня 1943 года) — амерыканскі вучоны і экс-астранаўт НАСА. Першы грамадзянін ЗША, які здзейсніў палёт у космас на касмічным караблі «Саюз»; гэта адбылося 14 сакавіка 1995 падчас палёту карабля «Саюз ТМ-21» да арбітальнай станцыі «Мір». Доктар медыцыны (1977), магістр навук у галіне тэхнікі (1966).

Норман Тагард нарадзіўся ў горадзе Мар’яна штата Фларыда, але родным горадам лічыць Джэксанвіл. З 1966 года паступіў на ваенную службу ў Корпус марской пяхоты ЗША. У 1968 годзе стаў лётчыкам марской авіяцыі. У 1969—1970 гадах прымаў удзел у вайне ў В’етнаме. З 1978 года ў групе астранаўтаў НАСА.
 
## Палёты 
Норман Тагард здзейсніў 5 палётаў:
* 18—24 чэрвеня 1983 года на касмічным караблі «Чэленджэр» (місія STS-7),
* 29 красаіка — 6 мая 1985 года на касмічным караблі «Чэленджэр» (місія STS-51B),
* 4—8 мая 1989 года на касмічным караблі «Атлантыс» (місія STS-30),
* 22—30 студзеня 1992 года на касмічным караблі «Дыскаверы» (місія STS-42),
* 14 сакавіка — 7 ліпеня 1995 года на касмічным караблі «Саюз ТМ-21» і арбітальнай станцыі «Мір». Пасадка на касмічным караблі «Атлантыс» з экіпажам місіі STS-71.

У космасе правёў 140,4 сутак.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце НАСА

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:Лётчыкі В’етнамскай вайны
Табун (хімічная зброя)

**Табу́н** (этылавы эфір дыметыламіда цыянафосфарнай кіслаты) — фосфарарганічнае злучэнне. Атрутнае рэчыва нервова-паралітычнага дзеяння. Выклікае моцны міёз.

Бясколерная рухомая вадкасць тэмпература кіпення 220 (240, каля 230) °C, тэмпература плаўлення −50 (−48) °C. Шчыльнасць 1077,8 кг/м³ (1087 г/см³). Дрэнна раствараецца ў вадзе (каля 12 %), добра ў арганічных растваральніках.

## Сінтэз і ўласцівасці 
Табун атрымоўваюць паслядоўным узаемадзеяннем хлорвокісу фосфара POCl3 са злішкам дыметыламіна, потым з этанолам і цыянідам калію:
: POCl3 + 2(CH3)2NH \to (CH3)2NP(O)Cl2 + (CH3)2NH•HCl
: (CH3)2NP(O)Cl2 + C2H5OH \to (CH3)2NP(O)ClOC2H5 + HCl
: (CH3)2NP(O)ClOC2H5 + KCN \to (CH3)2NP(O)(CN)OC2H5 + KCl

Упершыню атрымаў нямецкі хімік Герхард Шрадэр.

Павольна гідралізуецца вадой, у кіслым асяроддзі гідроліз паскараецца, пры гэтым адбываецца адўчапленне дыэтыламіднай групы:
: (CH3)2NP(O)(CN)OC2H5 + H2O + HCl \to (CH3)2NH•HCl + HOP(O)(CN)OC2H5
Хутка гідралізуецца ў растворах шчолачаў, адшчапляе цыянід-іён:
: (CH3)2NP(O)(CN)OC2H5 + NaOH \to (CH3)2NP(O)(OH)OC2H5 + NaCN
Лёгка ўзаемадзейнічае з растворамі аміяку і амінаў, што выкарыстоўваецца для дэгазацыі табуна. Прадукты дэгазацыі з’яўляюцца ядавітымі, бо ўтрымоўваюць солі сінільнай кіслаты.

## Гл. таксама 
* Зарын
* VX
* GV

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Хімічная зброя
Катэгорыя:Фосфарарганічныя злучэнні
Катэгорыя:Нітрылы
Катэгорыя:Інгібітары халінэстэразы
Таемнік

**Тае́мнік** (*Lathraea*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Апісанне 
Шматгадовыя бесхларафільныя расліны, якія паразітуюць на каранях дрэў і кустоў. Карэнішчы крыжападобна разгалінаваныя, мясістыя, сакаўныя. Сцёблы малінава-ружаватыя, вышыня да 25 см, летам адміраюць. Лісце супраціўнае, лускаватае, лілова-ружаватае. Кветкі невялікія, малінава-чырвоныя, у аднабокім верхавінкавым суквецці. Плод — каробачка.

## Распаўсюджанне 
Пашыраны ва ўмеранай паласе Еўразіі. На тэрыторыі Беларусі 1 від — , народныя назвы: грымотнік, цар-трава, вясёлка.

## Віды 
Паводле сайта The Plant List — 4 віды:
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Lathraea // The Plant List

Катэгорыя:Заразіхавыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Расліны-паразіты
Трансарктычнае цячэнне

**Трансарктычнае цячэнне** - адно з асноўных цячэнняў Паўночнага Ледавітага акіяна, якое забяспечвае транспарт ільдоў ад Аляскі да Шпіцбергена і Грэнландыі.

Трансарктычнае цячэнне абумоўлена ў першую чаргу сцёкам рэк. Больш за палову рачнога сцёку даюць рэкі Азіі і Аляскі, таму тут узнікае пастаянны сцёкавы рух водаў і льдоў. Гэты рух падтрымліваецца прытокам ціхаакіянскіх водаў, якія паступаюць праз Берынгаў праліў. Утвараецца Трансарктычнае цячэнне, якое перасякае акіян і ў заходняй яго частцы накіроўваецца ў праліў паміж Шпіцбергенам і Грэнландыяй.

Трансарктычнае цячэнне з'яўляецца механізмам, які забяспечвае накіраваны дрэйф ільдоў, які выкарыстоўваецца, у прыватнасці, для арганізацыі палярных дрэйфуючых станцый.

## Літаратура 
* Географический энциклопедический словарь. М., 1986.
* Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы.— М.: ГУНК МО СССР, 1980.
* Физическая география материков и океанов. Под общей ред. А. М. Рябчикова. — М.: Высшая школа, 1988.

## Гл.таксама 
* Марскія цячэнні 
* Паўночны Ледавіты акіян
* Агульная цыркуляцыя акіяна

Катэгорыя:Цячэнні Паўночнага Ледавітага акіяна
Тулу

**Ту́лу** (саманазва ತುಳು) — дравідамоўны народ, што насяляе мясцовасць на поўдні індыйскага штата Карнатака і поўначы штата Керала. Агульная колькасць - каля 2 млн чал.

Тулу займаюцца трапічным земляробствам. Важную ролю адыгрывае вырошчванне какосавай пальмы, рысу, клубняплодаў. Для жыхароў узбярэжжа Аравійскага мора значным заняткам таксама з'яўляецца рыбалоўства. Земляробствам звычайна займаюцца жанчыны. Зямля перадаецца па спадчыне да дзяўчат. Мужчыны працуюць маракамі, рыбакамі, гандлююць уздоўж узбярэжжа. Ва ўнутраных раёнах - палююць, наймаюцца на працу на плантацыі і ў гарады.

Галоўная рэлігія - індуізм. Касты тулу падзяляюцца на групы *балі*, кожная з якіх мае татэмную назву. Невялікая група вернікаў спавядае джайнізм.

Мова тулу не мае сваёй пісьмовасці. Карыстаюцца знакамі моў канада або малаялам. Тым не менш, на ёй існуе літаратура, запісы фальклорных твораў.

## Спасылкі 
* Tulu People
* Tulu Nadu: The Land and its People 

Катэгорыя:Народы Індыі
Катэгорыя:Дравідыйскія народы
Катэгорыя:Народы Азіі
Тайга (значэнні)

* Тайга — занальны тып ландшафту
* Тайга — горад у Кемераўскай вобласці Расіі
Проціцячэнне

**Проціцячэнне** — цячэнне, накіраванае супраць асноўных вятроў у дадзеным раёне або супраць руху асноўных ўстойлівых цячэнняў. Прынята вылучаць (паколькі яны маюць розную механіку) *паверхневыя,* *падпаверхневыя* і *глыбінныя проціцячэнні*.

Найбольш вядомымі з’яўляюцца межпасатныя паверхневыя проціцячэнні, якія былі апісаны яшчэ ў XIX стагоддзі. Іх выклікае папярочная нераўнамернасць пасатных вятроў, таму дадзеныя проціцячэнні наўпрост залежаць ад іх інтэнсіўнасці.

Пасатамі (і пасатнымі цячэннямі) абумоўлены таксама падпаверхневыя экватарыяльныя проціцячэнні цячэнне Кромвела ў Ціхім і цячэнне Ламаносава ў Атлантычным акіянах.

Падпаверхневыя проціцячэнні выклікаюцца канстантным градыентам ціску, які ствараецца асноўным цячэннем, і таму з’яўляюцца значна больш устойлівымі. Пры з’яўленні неаднароднасцей або паслаблення вятроў падпаверхневыя проціцячэнні могуць «вынырваць» на паверхню і назірацца ў якасці паверхневых проціцячэнняў.

Да ліку найбольш магутных паверхнева-падпаверхневых проціцячэнняў адносіцца Перуана-Чылійскае проціцячэнне (проціцячэнне Гюнтэра). Яно накіравана на поўдзень уздоўж заходняга ўзбярэжжа Паўднёвай Амерыкі паміж накіраванымі на поўнач Перуанскім акіянічным і Перуанскім прыбярэжным цячэннямі (гл. Перуанскае цячэнне). Больш слабае проціцячэнне назіраецца каля заходніх берагоў Афрыкі (у раёне Анголы і Намібіі).

Найбольш яркім прыкладам глыбіннага проціцячэння можа лічыцца глыбіннае проціцячэнне пад Гальфстрымам, якое рухаецца на поўдзень на глыбіні 2-5 км з хуткасцю да 20 см/с.

Часам вылучаюць таксама *прыдонныя проціцячэнні*, якія можна назіраць у пралівах, якія вядуць у басейны з рэзка адрознай шчыльнасцю, тэмпературай і/або салёнасцю вады. Напрыклад, у Гібралтарскім праліве або ў Басфоры. Прычым паверхневае цячэнне ў названых выпадках накіравана ў басейн большай шчыльнасці, а прыдонныя — у басейн з меншай шчыльнасцю.

Катэгорыя:Акіяналогія
Катэгорыя:Фізіка мора
Украінская асацыяцыя футбола

**Украінская асацыяцыя футбола** — арганізацыя, якая ажыццяўляе кантроль і кіраванне футболам ва Украіне. Штаб-кватэра знаходзіцца ў Кіеве. Займаецца арганізацыяй нацыянальнага чэмпіянату, зборных краіны, падтрымкай, развіццём і папулярызацыяй усяго футболу ў цэлым.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт ,
* 
* 

Украіна
Катэгорыя:Футбол ва Украіне
Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе
Зборная Харватыі па футболе

**Зборная Харватыі па футболе** прадстаўляе Харватыю на міжнародных матчах і турнірах па футболе. Кіруецца і кантралюецца Харвацкай футбольнай федэрацыяй, якая з’яўляецца адным з 55 членаў УЕФА (Саюз еўрапейскіх футбольных асацыяцый) і ўваходзіць у ФІФА. Каманда існуе з 1990 года і была прызнана ФІФА і УЕФА улетку 1992 года, праз год пасля атрымання Харватыяй незалежнасці ад Югаславіі.

Зборная правяла свае першыя афіцыйныя матчы ў адборачным раўндзе да чэмпіянату Еўропы 1996, па выніках якога каманда выйшла ў фінальную частку, каб упершыню прыняць удзел у галоўным міжнародным турніры кантынента.

## Выступы на турнірах 
### Чэмпіянат свету 
### Чэмпіянат Еўропы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Харвацкай футбольнай федэрацыі
Спіс рэктараў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта

**Спіс рэктараў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта:**

## Спасылкі 
* Кароткая гісторыя БДУ

Катэгорыя:Спісы:Адукацыя
Рэктары БДУ
Зборная Іспаніі па футболе

**Збо́рная Іспа́ніі па футбо́ле** прадстаўляе Іспанію на міжнародных матчах і турнірах па футболе з 1920 года. Кіруецца і кантралюецца Федэрацыяй футбола Іспаніі, якая з’яўляецца адным з 55 членаў УЕФА (Саюз еўрапейскіх футбольных асацыяцый) і ўваходзіць у ФІФА.

Чэмпіён свету (2010), трохразовы чэмпіён Еўропы (1964, 2008, 2012).

## Гісторыя 
Іспанская футбольная ліга — адна з наймацнейшых у свеце. У ёй прымаюць удзел такія знакамітыя клубы, як «Рэал Мадрыд», «Барселона», «Атлетыка Мадрыд», «Валенсія» і іншыя. У Іспаніі гуляюць шматлікія зоркі сусветнага футбола, дзякуючы якім лепшыя клубы краіны дамінуюць у еўрапейскіх клубных турнірах.

У той жа час, іспанскім гульцам вельмі цяжка прабіцца ў асноўны склад сваіх клубаў, што дрэнна адбіваецца на гульні зборнай Іспаніі. Акрамя таго, жыхары каралеўства гістарычна разрознены на лагеры, якія паміж сабой варагуюць, што таксама з’яўляецца негатыўным фактарам для баявога духу футбалістаў зборнай і заўзятараў. Некаторыя гульцы адмаўляюцца выступаць за зборную Іспаніі, шматлікія фанаты не наведваюць матчы зборнай, аддаючы перавагу заўзець толькі за свае лакальныя клубы.

Улічваючы сілу іспанскай лігі і прысутны патэнцыял гульцоў, юнацкія і маладзёжныя зборныя краіны выступаюць вельмі паспяхова, становячыся чэмпіёнамі свету і Еўропы, зборная Іспаніі традыцыйна належыць да наймацнейшых каманд Еўропы і выступае ў ролі фаварыта на буйных першынствах.

## Выступы на турнірах 
### Чэмпіянат свету 
### Чэмпіянат Еўропы 
## Спасылкі 
* Сайт Каралеўскай федэрацыі футбола Іспаніі
Нічыпар Міхайлавіч Бладыка

**Нічыпар Міхайлавіч Бладыка** ( —?) — беларускі педагог, рэктар Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў вёсцы Рамашкава Аршанскага павета Магілёўскай губерні (цяпер — Талачынскі раён Віцебскай вобласці) у заможнай сялянскай сям’і. У сям’і быў сярэднім. Скончыў пачатковую школу. У 1918 годзе ўступіў у Чырвоную армію, стаў членам ВКП (б). Пэўны час з’яўляўся агентам па рэквізіцыі хлеба і жывёлы ў «кулакоў». З 1922 года Бладыка быў камандзірам узводу частак асобага прызначэння для падаўлення антыбальшавісцкіх паўстанняў.

Скончыў рабфак, пасля чаго ў сярэдзіне 1920-х гадоў быў накіраваны на вучобу ў Ціміразеўскую сельскагаспадарчую акадэмію ў Маскве, якую скончыў у 1929 годзе. У 1933 годзе Бладыка скончыў аспірантуру з прысваеннем кваліфікацыі старшага навуковага супрацоўніка. Выкладаў у Камуністычным універсітэце народаў Захаду.

З кастрычніка 1934 года з’яўляўся аспірантам, а з 1935 года — сакратаром партыйнай арганізацыі Інстытута эканомікі Беларускай акадэміі навук. 2 студзеня 1937 года па рэкамендацыі І. З. Сурты Бладыка быў прызначаны на пасаду выконваючага абавязкі неадменнага сакратара Беларускай акадэміі навук і ўвайшоў у склад прэзідыума Акадэміі навук.

Вясной 1937 года Бладыку прапанавалі стаць рэктарам БДУ. 10 кастрычніка 1937 года на партыйным сходзе Беларускай акадэміі навук атрымаў строгую вымову за «страту бальшавіцкай пільнасці». 19 снежня 1937 года загадам Народнага камісарыята асветы БССР рэктара Бладыку знялі з работы «як не справіўшагася з работай па выкарчоўванні і ліквідацыяй наступстваў шкодніцтва». У лютым 1938 года Бладыка быў накіраваны ў Ніжне-Ноўгарадскі сельскагаспадарчы інстытут.

## Арышт 
У чэрвені 1938 года Бладыка быў арыштаваны. 5 жніўня 1938 года асуджаны да 8 гадоў папраўча-працоўных лагераў і высланы на Калыму. Быў вызвалены ў кастрычніку 1946 года. Далейшы лёс невядомы.

3 красавіка 1957 года быў рэабілітаваны ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР. Асабовая справа Бладыкі захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.

## Літаратура 
* БЛАДЫКА Нічыпар Міхайлавіч // 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Талачынскім раёне
Катэгорыя:Рэктары БДУ
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Сасланыя
Касмічны ліфт

|thumb|right|300px|Адно з магчымых рашэнняў — ліфт, трос якога адным канцом замацаваны на марской платформе

**Касмічны ліфт** — задума астраінжынернага збудавання для вываду грузаў на планетарную арбіту ці нават за яе межы. Ідэю такога ліфта прывёў Канстанцін Цыялкоўскі ў 1895 годзе, дэталёвую распрацоўку ідэя атрымала ў працах . Гіпатэтычная канструкцыя заснаваная на ўжыванні троса, працягнутага ад паверхні планеты да арбітальнай станцыі, змешчанай на геастацыянарнай арбіце. Мяркуецца, што такі спосаб у перспектыве можа быць на парадак таннейшым за выкарыстанне ракет.

## Гл. таксама 
* Безракетны касмічны запуск

## Спасылкі 
* Даведка па касмічным ліфце .

Ліфт
Катэгорыя:Астраінжынерныя праекты
Катэгорыя:Нанатэхналогія
Катэгорыя:Канстанцін Эдуардавіч Цыялкоўскі
Катэгорыя:Артур Кларк
Катэгорыя:Ліфты
Катэгорыя:Фантастычны транспарт
Зацьменне

[thumb|Сонечнае зацьменне ў [1999 годзе ва Францыі.]]

**Зацьме́нне** — астранамічная з'ява, у час якой адно нябеснае цела засланяе іншае нябеснае цела. Найбольш вядомы месяцавае і сонечнае зацьменні. Таксама існуюць такія з'явы, як праходжанне ніжніх планет (Меркурый і Венера) па дыску Сонца.

## Месяцавае зацьменне 
Зацьменне Месяца надыходзіць у той момант, калі Месяц уваходзіць у конус ценю, які ўтварае Зямля. Дыяметр плямы Зямлі на адлегласці  (мінімальная адлегласць ад Зямлі да Месяца) складае каля 2,5 дыяметраў Месяца, таму Месяц можа цалкам знаходзіцца ў цені.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Катэгорыя:Прыродныя з’явы
*
Архіпелаг Аляксандра

**Архіпелаг Аляксандра** () — група астравоў каля заходняга ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі ў Ціхім акіяне, якія адасоблены ад мацерыка Лін-Каналам. З’яўляецца часткай тэрыторыі ЗША, штат Аляска. Плошча 36,8 тысяч км².

## Гісторыя 
Архіпелаг быў адкрыты ў 1741 годзе рускай экспедыцыяй В. Берынга і А. Чырыкава. Да 1867 належаў Расіі.

## Геаграфія 
Каля  астравоў і скал. Найбольшымі астравамі з’яўляюцца астравы Баранава, Прынца Уэльскага, Адміралцейства, Чычагова, Анет і інш. Рэльеф горны, са слядамі старажытных зледзяненняў. Вышыня да . Берагі стромкія, моцна расчлянёныя, часткова фіёрдавыя. Складзены з інтрузіўных і метамарфічных парод. Клімат умераны, марскі. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −1,6 °C на поўначы да 1,2 °C на поўдні; сярэдняя тэмпература ліпеня адпаведна 12 °C і 14 °C. Ападкаў ад  да  за год. Да вышыні — сустракаюцца хваёвыя лясы (сітхінская елка і інш.), якія змяняюцца альпійскімі лугамі.

## Насельніцтва 
З карэнных народаў у рэгіёне жывуць індзейцы тлінкіты і кайгані-хайда. Індзейцы племя цымшыян, якія жывуць на востраве Анет, пасяліліся на ім параўнальна нядаўна, прыбыўшы ў XIX стагоддзі з Брытанскай Калумбіі. Самым буйным горадам архіпелага з’яўляецца горад Сітка на востраве Баранава, а таксама горад Кетчыкан на востраве Рэвільяхіхеда.

## Гаспадарка 
Гаспадарчая дзейнасць заснавана на рыбалоўстве, зверагадоўлі, лесараспрацоўцы. На тэрыторыі архіпелага знаходзіцца Нацыянальны парк Адміралці.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Астравы Аляскі
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Паліян

**Паліян** або **паліяр** (саманазва *பழையர்*) — малы народ на поўдні Індыі. Ізаляваныя групы насяляюць горныя раёны ўздоўж Заходніх Гатаў. Налічваецца каля 7,6 тыс. чалавек у штаце Тамілнад і 2,8 тыс. чалавек у штаце Карнатака. Размаўляюць на тамільскай мове.

У адрозненне ад тамілаў, паліян маюць ясна выяўленыя рысы аўстралоіднай расы, знешне падобныя да ведаў Шры-Ланкі. У мінулым займаліся вандроўным збіральніцтвам і паляваннем, будавалі часовыя жытлы паміж скаламі. У нашы дні практыкуюць падсечнае земляробства, працуюць па найму на плантацыях, хаця для горных жыхароў збіральніцтва ўсё яшчэ мае важную ролю. Некаторыя перасяліліся ў даліны і займаюцца сучаснай сельскай гаспадаркай.

Племянная сацыяльная структура была разбурана да сярэдзіны XX стагоддзя, аднак паліян афіцыйна маюць статус племені, што дае ім пэўныя прывілегіі. У нашы дні пераважаюць нуклеарныя сем’і. Эмацыянальныя сувязі з іншымі сваякамі слабыя. Некаторыя групы захоўваюць матрылакальны адлік сваяцтва, іншыя — патрылакальны.

Шлюбны звычай прадстаўлены абменам клятвамі вернасці, соллю і лісцем бетэля. Муж і жонка лічацца роўнымі паміж сабою. Пасля некалькіх першых гадоў сталення разам з маці, дзяцей адлучаюць ад сям’і і перадаюць на выхаванне блізкім старэйшым сваякам.

У грамадстве забаронены гвалтоўныя канфлікты, не заахвочваецца канкурэнцыя. У выпадку пагрозы жыхары пэўнай вёскі могуць пакінуць наседжанае месца.

Традыцыйная рэлігія — анімізм, шанаванне шматлікіх духаў прыроды і продкаў. Вылучаецца пласт шаманаў тхеварадзі, пасрэднікаў паміж светам людзей і духамі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дравідыйскія народы
Катэгорыя:Негрытосы
Катэгорыя:Народы Індыі
Шкала Данжона

**Шкала Данжона** выкарыстоўваецца для адзнакі ступені пацямнення Месяца падчас поўнага месяцавага зацьмення. Прапанавана астраномам Андрэ Данжонам у выніку даследавання такой з'явы, як *папялістае святло Месяца*, калі Месяц асветлены святлом, якое праходзяць праз верхнія пласты зямной атмасферы. Яркасць Месяца падчас зацьмення залежыць і ад таго, наколькі глыбока Месяц увайшоў у цень Землі.

## Спасылкі 
* Danjon Scale of lunar eclipse brightness  — сайт НАСА
* Яркасць месяцавага зацьмення па шкале Данжона  — пераклад артыкула з НАСА
* Поўнае месяцавае зацьменне

Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Катэгорыя:Месяц
Вялікая камета

[thumb|right|200px|[Камета Хейла — Бопа|Вялікая камета Хейла — Бопа, 1997 год.]]
**Вялікімі каметамі** () завуць каметы, якія становяцца асабліва яркімі і прыкметнымі для зямнога назіральніка. У сярэднім, вялікая камета з'яўляецца раз у дзесяцігоддзе.

Цяжка прадказаць, ці стане камета «вялікаю», бо на яркасць могуць моцна паўплываць розныя фактары. Але кажучы наогул, калі ў каметы вялікае і актыўнае ядро, яна падлятае блізка да Сонца і яно не перашкаджае яе назіранню з Зямлі, то ў каметы ёсць усе шанцы атрымаць назву «вялікай».
[thumb|злева|Вялікая камета 1577 года над [Прагай]]

Звычайна каметы атрымліваюць назву ў гонар іх першаадкрывальнікаў. Вялікія каметы традыцыйна завуцца паводле года назірання, напрыклад, «Вялікая камета 1811 года».

## Спасылкі 
* *Bortle, John E.* The bright-comet chronicles 
* Brightest comets seen since 1935 
* *Yeomans, Donald K.* Great Comets in History (NASA website) 


Катэгорыя:Каметы