open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Какарток

**Какарток** ( альбо , ) —  горад і цэнтр аднайменнага муніцыпалітэта, размешчанага на паўднёва-заходнім узбярэжжы Грэнландыі. Насельніцтва складае 3100 чалавек, чацвёрты па колькасці насельніцтва горад у Грэнландыі і найбуйнейшы горад поўдня Грэнландыі. Какарток быў заснаваны нарвежскім гандляром Андэрсам Олсенам у 1775 годзе. Мяжуе з Нанарталікам на поўдні, Нарсакам і Івітуутам - на поўначы. Агульнае насельніцтва муніцыпалітэта дасягае 3490 чал. (2007).

## Клімат 
Клімат субарктычны, з рысамі акіянічнага. Зіма мяккая, з даволі частымі адлігамі і снегападамі. Лета халоднае і дажджлівае.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Партал Какартока

Катэгорыя:Гарады Грэнландыі
Пячатка Федэратыўных Штатаў Мікранезіі

thumb|150px
right|thumb|150px|Пячатка Падапечнай тэрыторыі Ціхаакіянскія астравы
**Пячатка Федэратыўных Штатаў Мікранезіі** нагадвае папярэднюю пячатку Падапечнай тэрыторыі Ціхаакіянскіх Астравоў з надпісам «Урад Федэратыўных Штатаў Мікранезіі». Пячатка была прынята Нацыянальным Кангрэсам ФШМ і затым зацверджана Кангрэсам ЗША.

Мікранезія
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Федэратыўных Штатаў Мікранезіі
Юра

**Юра** мае наступныя значэнні:

* Юра — скарочаная форма мужчынскага імя Юрась (Юрый)
* Гнат Пятровіч Юра, украінскі акцёр
* Горы Юра
* Дэпартамент Юра
* Кантон Юра
* Рака Юра
Юра (горы)

**Юра** (, ) — горы ў Швейцарыі і Францыі.

Юр­скія го­ры размешчаны на ўскраіне маладой За­ходне-Еўрапейскай плат­фор­мы, складзены дэфармаванымі ў альпійскую эпо­ху тэктагенеза пародамі. Утвараюць дугу даўжынёй каля 250 км паміж Швейцарскім пласкагор’ем і раўнінамі Бургундыі. Вышыня да 1718 м (г. Неж).

Паралельныя хрыбты ўяўляюць сабой перадавыя складкаватыя ланцугі Альпійскай сістэмы. Антыклінальныя хрыбты чаргуюцца з шырокімі сінклінальнымі далінамі. Горныя грабяні складзены пераважна з вапнякоў і мергеляў юрскага ўзросту, якія далі назву юрскай сістэме (перыяду). Выцягнутыя шырокія даліны, запоўнены флішам. Хрыбты перасечаны вузкімі цяснінамі, якія злучаюць даліны між сабой і ствараюць рашотчатую эразійную сетку. Развіты карст.

У будове дугападобных складкавых структур Французскай Юры ўдзельнічаюць юрскія і часткова ніжнемелавыя вапнякі, якія ўтвараюць грабяні, плато і стромыя абрывы. Яна характарызуецца карставымі формамі ў выглядзе замкнёных западзін, леек, маленькіх польеў, сухіх далін, пячор і карставых шахт, сустракаюцца (пераважна на поўдні) кары. Часта знікаюць рэкі, якія затым бурна вырываюцца з-пад зямлі на паверхню. Паўночна-заходняй частцы Юры ўласцівы шырокія закарставаныя камяністыя плато, якія перасякаюцца рэкамі ў вузкіх каньёнападобных далінах. У Швейцарскай Юры таксама распаўсюджаны пячоры, прорвы, паноры, знікаючыя вадацёкі, карставыя крыніцы і азёры, лейкі, месцамі кары. Карставая шахта  у раёне Золатурна дасягае 400-метровой глыбіні.

Платападобныя закарставаныя паверхні (плато Юра) ступеньчата паніжаюцца на захад. На ўсходзе горы стромка абрываюцца ўступам вышынёй да 1000 м, які аддзяляе іх ад Швейцарскага пласкагор’я.

У гарах Юры на вапняковых мацярынскіх пародах сфарміраваліся дзярнова-карбанатныя глебы, пашыраны буразёмы і горна-лугавыя глебы. На схілах — букавыя лясы, вышэй (да 1300—1400 м) лясы з елкі і піхты; на вяршынях — субальпійскія лугі. Даліны заселены і апрацаваныя, лугі на вяршынях хрыбтоў служаць летнімі пашамі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Горы Францыі
Катэгорыя:Горы Швейцарыі
Катэгорыя:Юрскі перыяд
Крызіс пераемнасці ўлады ў Англіі ў 1553 годзе

**Крызіс пераходу ў спадчыну англійскага прастола 1553 года** ўзнік з-за невырашальнага асабістага і рэлігійнага канфлікту паміж каралём-пратэстантам Эдуардам VI і яго старэйшай сястрой і спадчынніцай, каталічкай Марыяй.

Задума пазбавіць Марыю права на атрыманне ў спадчыну прастола, замяніўшы яе на спадчынніка-пратэстанта з малодшай галіны Цюдараў, узнік у Эдуарда яшчэ ў снежні 1552 года. У чэрвені 1553 года смяротна хворы Эдуард, які знаходзіўся пад уплывам рэгента Джона Дадлі, прызначыў сваёй пераемніцай шаснаццацігадовую Джэйн Грэй — праўнучку Генрыха VII і ятроўку Джона Дадлі. 6 ліпеня 1553 года Эдуард сканаў, а праз тры дні Тайны савет абвясціў Джэйн Грэй каралевай Англіі. Марыя, апярэджваючы дзеянні лонданскіх уладаў, бегла ва Усходнюю Англію, абвясціла сябе каралевай і ўзначаліла ўзброены мяцеж. Да 13 ліпеня, калі Джон Дадлі асабіста ўзначаліў ваенную аперацыю супраць Марыі, яна паспела мабілізаваць да шасці тысяч узброеных прыхільнікаў. Дадлі не вырашыўся атакаваць сканцэнтраваныя ў замку Фрамлінгем перавышаючыя сілы мяцежнікаў, адышоў да Кембрыджа і спыніў супраціўленне. Дзеянні другарадных сіл прыхільнікаў Джэйн Грэй на сушы і на моры і дзеянні атрада прынцэсы Елізаветы на зыход канфлікту не паўплывалі. 19 ліпеня Тайны савет зрынуў Джэйн Грэй і абвясціў каралевай Марыю. Джон Дадлі здаўся без бою, яго саюзнікі перайшлі на бок пераможцаў.

[thumb|300px|right|Марыя (у цэнтры) і Елізавета (справа) у Лондане, 3 жніўня 1553 года. Карціна [Біям Шоу|Біяма Шоу, 1910.]]
3 жніўня Марыя трыўмфальна ўехала ў Лондан і прыняла кіраванне краінай. У Англіі пачаўся пяцігадовы перыяд каталіцкай контррэфармацыі.

Непасрэднымі ахвярамі ліпеньскага крызісу сталі пакараныя смерцю за здраду Джон Дадлі,  і . Джэйн Грэй, яе муж і яе бацька былі пакараны смерцю праз паўгода, пасля паражэння паўстання Уаета.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Нумары глаў і параграфаў прыводзяцца па электроннаму выданню.
* . Нумары «старонак» прыводзяцца па электронным выданні для Kindle Reader.
* 

Катэгорыя:1553 год у Еўропе
Катэгорыя:Цюдары
Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Англіі
Катэгорыя:Паўстанні ў Англіі
Свята-Юр’еў манастыр

**Свята-Юр’еў манастыр** — адзін з самых старажытных манастыроў Расіі. У мінулым — духоўны цэнтр Наўгародскай рэспублікі, цяпер — дзеючы мужчынскі манастыр Рускай Праваслаўнай Царквы. Знаходзіцца ў 5 км ад Вялікага Ноўгарада на беразе ракі Волхаў паблізу возера Ільмень. Закладзены пры Яраславе Мудрым. Да канца 15 ст. — найбагацейшы духоўны цэнтр. Пасля далучэння Ноўгарада да Масквы вялікая частка уладанняў Юр’еўскага манастыра была канфіскавана. Георгіеўскі сабор (пачаты ў 1119 годзе, майстар Пётр) — 6- слупны, выцягнутых прапорцый, з трохгаловым завяршэннем, унутры — фрагменты фрэсак 12 ст. Іншыя пабудовы Юр’ева манастыра адносяцца да 19 ст.

## Спасылкі 
* Юр’еў манастыр (фотагалерэя)

Катэгорыя:Манастыры Расіі
Катэгорыя:Храмы Вялікага Ноўгарада
Катэгорыя:Храмы Святога Георгія
Катэгорыя:Наўгародская зямля
Гнат Пятровіч Юра

{{Тэатральны дзеяч
 | Імя              = Гнат Юра
 | Выява      = 
 | Шырыня           = 220 px
 | Апісанне выявы = 
 | Імя пры нараджэнні = Гнат Пятровіч Юра
 | Дата нараджэння    = 
 | Месца нараджэння = 
 | Дата смерці      = 
 | Месца смерці     = 
 | Прафесія        = 
 | Грамадзянства      =    
 | Гады актыўнасці  = 
 | Тэатр            = 
 | Узнагароды          = { style="background: transparent"

-

}
{ style="background: transparent"

}
 | imdb_id          = 0950998
}}
**Гнат Пятровіч Юра** (, с. Федвар, цяпер с. Падлеснае Александрыйскага раёна Кіраваградскай вобласці — , Кіеў) — украінскі , , , народны артыст СССР (1940).

## Біяграфія 
Прафесійную сцэнічную дзейнасць пачаў у 1907 годзе. Працаваў у тэатрах Украіны. Яркі камедыйны акцёр, Юра развіваў лепшыя традыцыі ўкраінскага сцэнічнага мастацтва. Адзін з заснавальнікаў (1920) і кіраўнікоў (да 1954, у 1954—1961 сумесна з М. М. Крушальніцкім) Новага тэатра ў Вінніцы, які стаў Тэатрам імя Франко (з 1923 у Харкаве, з 1926 у Кіеве). Сярод найбуйнейшых рэжысёрскіх работ: «97» Куліша (1924, граў ролю Капысткі), «Вій» Вішні паводле Гогаля (1925), «Жаніцьба Фігаро» Бамаршэ (1933, граў ролю Фігара), «Ой, не хадзі Грыца…» Старыцкага (1938), «Скрадзенае шчасце» Франко (1940, 1956), «Багдан Хмяльніцкі» (1939), «Макар Дубрава» (1948), «Калінавы гай» (1950) Карнейчука, «Вяселле Свічкі» Качэргі (1960). З 1938 выкладаў у Кіеўскім тэатральным інстытуце (з 1946 — прафесар). Дэпутат Вярхоўнага Савета УССР (1-5-га скліканняў).

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіраваградскай вобласці
Катэгорыя:Заслужаныя артысты Украінскай ССР
Катэгорыя:Народныя артысты Украінскай ССР
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета УССР 1-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета УССР 2-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета УССР 3-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета УССР 4-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета УССР 5-га склікання
Чарлз Бэбідж

**Чарлз Бэбідж** (; , Лондан — ) — англійскі матэматык, вынаходнік першай аналітычнай вылічальнай машыны. Замежны член-карэспандэнт Імператарскай акадэміі навук у Санкт-Пецярбургу (1832). Працы па тэорыі функцый, механізацыі ліку ў эканоміцы. Сканструяваў і пабудаваў (1820—1922) машыну для табулявання. У 1833 годзе распрацаваў праект універсальнай лічбавай вылічальнай машыны — правобраз сучаснай ЭВМ.

## Спасылкі 
* Біяграфія Чарлза Бэбіджа 

Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Машынабудаўнікі
Катэгорыя:Члены Каралеўскага таварыства Эдынбурга
Эндру Юр

**Эндру Юр** (; , Глазга — , Лондан) — шатландскі эканаміст і хімік.

З 1804 па 1830 быў прафесарам хіміі і натурфіласофіі ў каледжы Андэрсана. Аўтар даследавання «Слоўнік хіміі» Dictionary of Chemistry, 1821), перакладзены яшчэ пры яго жыцці на нямецкую і французскую мовы. У 1834 аб'ехаў найбуйнейшыя фабрычныя вытворчасці Брытаніі, каб атрыманы досвед выкарыстоўваць у тэарэтычных распрацоўках. Прыхільнік аперацыйнага падзелу працы. У гісторыі эканамічных вучэнняў Эндру Юр увайшоў як даследчык, які зрабіў тэрміны-словазлучэнні «філасофія фабрыкі» і «філасофія вытворчасці» структураўтваральнымі элементамі свайго эканамічнага вучэння. Аўтар працы «Слоўнік мастацтваў, мануфактур і шахт» (Dictionary of Arts, Manufactures, and Mines, 1853). Метадалогія Эндру Юра была блізкая алгарытму інтэлектуальных пошукаў матэматыка і канструктара Чарльза Бэбіджа. Неаднаразова згаданы ў тэкстах Карла Маркса.

## Літаратура 
* (1821) 
* (1829) 
* (1835)  Філасофія фабрыкі
* (1836)  Баваўняная прамысловасць у Вялікабрытаніі
* (1837)
Бэбідж

**Бэбідж** () — англійскае прозвішча.

* **Веніямін Гершэль Бэбідж** (1815-1878) — аўстралійскі інжынер і падарожнік.
* **Чарлз Бэбідж** (1791—1871) — англійскі матэматык.
Ружа Цюдараў

і Хэмпшыра]]
**Ружа Цюдараў** (**англійская ружа**, **ружа Саюза**; , , ) — традыцыйная геральдычная эмблема Англіі і Хэмпшыра (першапачаткова — у гербе караля Англіі Генрыха VII як сімвал аб’яднання варожых каралеўскіх дынастый Ланкастэраў і Ёркаў). Малюецца ў выглядзе здвоенай ружы, выкананай у «натуральных» () колерах: белая кветка па-над пунсовай, а таксама падзеленай на чатыры пунсовыя і белыя сектары («чвэрці») або на дзве часткі пунсовага і белага колераў вертыкальнай паласой пасярэдзіне («пер пале́»). Назва і паходжанне эмблемы звязаны з акалічнасцямі ўзнікнення англійскай каралеўскай дынастыі Цюдараў.

## Паходжанне 
Узыходжанне Генрыха Цюдара, які адабраў англійскую карону ў Рычарда III у бітве пры Босварце (1485), спыніла трыццацігадовую вайну паміж каралеўскай дынастыяй Ланкастэраў (чыёй эмблемай была пунсовая ружа) і каралеўскай дынастыяй Ёркаў (чыёй эмблемай была белая ружа). Бацька Генрыха, Эдмунд Цюдар, насіў тытул графа Рычманда; маці, лэдзі Маргарэт Бофарт, паходзіла з дому Ланкастэраў. Імкнучыся аб’яднаць усе англійскія каралеўскія дынастыі, Генрых Цюдар ажаніўся са спадчынніцай Ёркаў — дачкой Эдуарда IV Елізаветай. Пасля шлюбу Генрых прыняў новую эмблему, якая спалучыла пунсовую ружу Ланкастэраў і белую ружу Ёркаў.

У час свайго кіравання Генрых VIII загадаў пафарбаваць нанова старадаўні круглы стол, які захоўваўся ў Вінчэстэрскім замку і лічыўся сапраўдным Круглым сталом караля Артура. У цэнтры паноўленага стала была намалявана ружа Цюдараў.

## Гістарычнае ўжыванне 
. Гравюра XVI стагоддзя]]
Вядомы выявы ружы Цюдараў «са сцяблом і вянком» () — у выглядзе кветкі на зрэзаным сцябле з некалькімі лісткамі, увянчанай каронай (партрэт Елізаветы I працы Нікаласа Хіліярда), а таксама «ў палавінным выглядзе» () — злучанай з паловай іншай эмблемы. Турнірны спіс Вэстмінстэра () утрымлівае эмблему Генрыха VIII і яго першай жонкі Кацярыны Арагонскай: палавінная выява ружы Цюдараў са сцяблом, аб’яднаная з асабістай эмблемай Кацярыны — гранатам (гэту ж эмблему атрымала ў спадчыну іх дачка Марыя Цюдар). Якаў I Англійскі і VI Шатландскі выкарыстоўваў у якасці асабістай эмблемы палавінную ружу Цюдараў, злучаную з чартапалохам і ўвянчаную каралеўскай каронай.

## Сучаснае ўжыванне 
Цяпер ружа Цюдараў — традыцыйная нацыянальная эмблема Англіі (падобна да чартапалоху, які выступае ў якасці эмблемы Шатландыі, трылісніку, які сімвалізуе Ірландыю, і геральдычнай валійскай цыбулі-парэю). Ружа — знак адрознення ёменаў-вартавых Таўэра і англійскіх каралеўскіх лейб-гвардзейцаў, дэталь кукарды на галаўных уборах ваеннаслужачых разведвальных войскаў Вялікабрытаніі, элемент лагатыпа  і эмблемы брытанскага Вярхоўнага суда (у двух апошніх выпадках — стылізаваная «спрошчаная» версія). Яна ж выбіта на англійскай дваццаціпенсавай манеце, якая выкарыстоўвалася ў 1982—2008 гадах, на каралеўскім гербе Вялікабрытаніі і на дзяржаўным гербе Канады.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ёркі
Катэгорыя:Ланкастэры
*
Катэгорыя:Культура Англіі
Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры
Эрнст Юсефсан

**Эрнст Юсефсан** (; ,  — , ) — шведскі жывапісец і графік. Вучыўся ў Стакгольмскай АМ (1867-76), адначасова здзяйсняў падарожжы ў Нарвегію, Германію, Францыю і іншыя краіны. У 1879-86 жыў пераважна ў Парыжы. Ад твораў, адзначаных уплывам імпрэсіянізму (пераважна партрэты — «Журналіст Г. Рэнхольм»), перайшоў да нацыянальна-рамантычных твораў, блізкіх да сімвалізму («Нек», 1882, Нацыянальны музей, Стакгольм). З 1888 пакутаваў на шызафрэнію, якая паўплывала на пазнейшыя карціны і малюнкі майстра (гратэскава-фантастычныя кампазіцыі). Выступаў таксама як паэт.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Швецыі
Катэгорыя:Паэты Швецыі
Катэгорыя:Шведскамоўныя паэты
Юстэдальбрэен

**Юстэдальсбрэен** () — найбуйнейшы ледавік кантынентальнай Еўропы. Размешчаны ў нарвежскім фюльке Согн-ог-Ф'юране . Высокай вяршыняй ледніка з'яўляецца Хёгстэ Брэакулен (1957 метраў), хоць нунатак Ладальскопа узвышаецца на 2083 метра.

Плошча ледавіка — 487 км². У самым шырокім месцы ён мае таўшчыню 600 метраў, ледавік працягваецца на 60 кіламетраў. Ён мае каля 50 рукаўных ледавікоў, напрыклад Брыксдальсбрэен і Нігардсбрэен. У 1991 годзе Юстэдальсбрэен быў уключаны ў аднайменны нацыянальны парк. Ледавік падтрымліваецца не нізкімі тэмпературамі, а высокім узроўнем снежных ападкаў.

## Літаратура 
* 
* Wold, Bjorn; Ryvarden, Leif (1996). Jostedalsbreen, Norway's Largest Glacier. Oslo, Norway: J. W. Cappelens Forlag AS. ISBN 9788276830927.
* Slingsby, William Cecil (2003). Norway: the Northern Playground. Rockbuy Limited. ISBN 9781904466079.
* Dyer, Anthony; Robertson, Ian H.; Baddeley, John (2006). Walks and Scrambles in Norway. United Kingdom: Rockbuy Limited. ISBN 9781904466253.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ледавікі Нарвегіі
Юта (возера)

**Юта** () — прэснаводнае возера на поўначы цэнтральнай частцы штата Юта, ЗША. Плошча люстэрка складае 380 км²; сярэдняя глыбіня — каля 3,2 м. Адзінай ракой, якая выцякае з возера, з'яўляецца Джордан, якая цячэ на поўнач і ўпадае ў Вялікае Салёнае возера.

Возера размешчана на заходнім ускрайку даліны Юта, якая атачаецца горнымі хрыбтамі Уосач (на ўсходзе), Траверс (на поўначы) і Лэйк-Маўнтынс (на захадзе). Найбольш высокія пікі ў ваколіцах возера — гара Неба (3616 м), гара Тымпанагас (3580 м) і гара Уэст-Маўнтын (2074 м). Само возера ляжыць на вышыні 1368 м над узроўнем мора і складае каля 39 км у даўжыню і 21 км у шырыню.

Катэгорыя:Азёры Юты
Катэгорыя:Вялікі Басейн
Юльян Мархлеўскі

**Юльян Балтазар Мархлеўскі** ( , г. Улацлавак, Польшча — ) — дзеяч польскага і міжнароднага сацыялістычнага руху, эканаміст, публіцыст. 

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Цюрыхскі ўніверсітэт (1895). Адзін з заснавальнікаў Саюза польскіх рабочых (1889), Сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага (1893; з 1900 — Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы). У 1893—1904 і з 1908 у эміграцыі. У 1-ю сусветную вайну адзін з заснавальнікаў (1916) «саюза Спартака» ў Германіі. 3 1918 у Савецкай Расіі, член ВЦВК. Удзельнічаў у стварэнні Камуністычнага Інтэрнацыянала. У 1920 узначальваў Часовы польскі рэвалюцыйны камітэт у Беластоку. Адзін з заснавальнікаў (1922) і рэктар Камуністычнага ўніверсітэта нацыянальных меншасцей Захаду, першы старшыня ЦК Міжнароднай арганізацыі дапамогі барацьбітам рэвалюцыі (1923). Аўтар прац па гісторыі, эканоміцы, аграрным пытанні: «Фізіякратызм у даўняй Польшчы» (1897), «Польскія буржуазныя праграмы па аграрным пытанні» (1908), «Антысемітызм і рабочыя» (1913) і інш.

## Выбраная бібліяграфія 
* Pisma wybrane. Т. 1—2. Warszawa, 1952—56.	

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Камуністы Польшчы
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Польшчы
Катэгорыя:Антываенныя актывісты
Катэгорыя:Вязні Варшаўскай Аляксандраўскай цытадэлі
Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Германіі
Катэгорыя:Выпускнікі Цюрыхскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Дзеячы Камінтэрна
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Дэлегаты V з’езда РСДРП
Віктар Каліна

**Віктар Каліна** (сапр.**Віктар Уладзіміравіч Мілько**, нар. , Аркалык, Казахская ССР) — беларускі музыкант, эстрадны спявак.

## Біяграфія 
Ва ўзросце 6 год разам з бацькамі пераехаў у Барысаў. Скончыў школу з музычным ухілам. 5 гадоў займаўся ў музычнай школе па класе «баян». У 7 гадоў самастойна асвоіў гульню на гітары. З гэтага ж ўзросту піша вершы і музыку. З 10 да 16 гадоў займаўся веласіпедным спортам, стаў кандыдатам у майстры спорту, прызёрам СССР, чэмпіёнам БССР сярод юнакоў. Служыў у арміі. Пасля яе — займаўся велатурызмам, стаў чатырохразовым чэмпіёнам БССР, бронзавым прызёрам СССР. З 16 да 24 гадоў захапляўся каратэ-до «кёкусінкай», сур’ёзна займаўся рукапашным боем. Прымаў удзел у нелегальных баях без правілаў. Мае званне майстра спорту і прызёра СССР 1991 года па рукапашным баі.

## Дыскаграфія 
* Жизнь продолжается (1996)
* Странник (1999)
* Тюремный романс (2001)
* Забытый край (2001)
* Ветер северный (2002)
* Генералы дворов (2003)
* Калина горькая (2003)
* Женщина-беда (2004)
* Озорной гуляка (2005)
* Девочка-проказница (2005)
* Старые друзья (2005)
* Володарка (2006)
* Золотые стрелочки (2006)
* Озорной гуляка, переиздание (2006)
* Володарка, переиздание (2006)
* На любовном фронте всё без перемен (2006)
* Снежная королева (2009)
* Ледниковый период (2010)
* Звезда по имени Светлана (2010)
* Стихи на снегу (2012)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Выканаўцы рускага шансона
Катэгорыя:Кандыдаты ў майстры спорту СССР
Зураб Жванія

**Зураб Жванія** ( — ) — грузінскі палітык і грамадскі дзеяч. Прэм’ер-міністр Грузіі ў 2003—2005. Загінуў пры нявысветленых абставінах.

## Біяграфія 
У 1985 годзе атрымаў дыплом біялагічнага факультэта Тбіліскага дзяржаўнага ўніверсітэта, пасля чаго да 1992 года працаваў на кафедры фізіялогіі чалавека і жывёл таго ж факультэта. У 1989 годзе Жванія стварыў у Грузіі рух «зялёных», а затым — Партыю «зялёных», стаўшы яе першым старшынёй. На працягу двух гадоў ён з’яўляўся сустаршынёй Партыі «зялёных» Еўропы.

У 1993 годзе Зураб Жванія заняў пасаду генеральнага сакратара кааліцыйнай партыі, створанай для падтрымкі палітыкі Эдуарда Шэварднадзэ, — Саюза грамадзян Грузіі (СКГ). 25 лістапада 1995, пасля перамогі СКГ на выбарах, ён быў абраны старшынёй парламента Грузіі. Праз чатыры гады быў пераабраны на гэтую пасаду, аднак 1 лістапада 2001 года падаў у адстаўку, матываваўшы сваё рашэнне пратэстам супраць палітыкі Эдуарда Шэварнадзэ.

У чэрвені 2002 года Жванія афіцыйна заявіў аб сваім выхадзе з партыі СКГ, а таксама з аднайменнай парламенцкай фракцыі. 6 чэрвеня 2002 г стварыў і ўзначаліў парламенцкую фракцыю «Дэмакраты». З 17 чэрвеня 2002 года — старшыня палітычнай арганізацыі «Аб’яднаныя дэмакраты».

У парламенцкіх выбарах 2003 прымаў удзел у якасці аднаго з лідараў перадвыбарчага блока «Бурджанадзэ — Дэмакраты». Пасля «рэвалюцыі ружаў», у выніку якой прэзідэнтам Грузіі стаў Міхаіл Саакашвілі, Жванія быў прызначаны дзяржаўным міністрам Грузіі.

17 лютага 2004 г. грузінскі парламент зацвердзіў Жванія на пасадзе прэм’ер-міністра рэспублікі.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Грузіі
Катэгорыя:Спікеры парламента Грузіі
Дыскрэтнае пераўтварэнне Абеля

У матэматычным аналізе **дыскрэтным пераўтварэннем А́беля** называецца наступная тоеснасць:

\sum\limits_{k=1}^N a_k b_k = \sum\limits_{k=1}^{N-1} B_k (a_k - a_{k+1}) + a_N B_N, 

дзе элементы a_k, b_k зададзены, а B_k — частковая сума элементаў b_i (па індэксах ад 1 да *k* уключна):
:B_k = \sum_{i=1}^k b_i = b_1 + b_2 + \dots + b_k.

Пераўтварэнне Абеля з'яўляецца дыскрэтным адпаведнікам інтэгравання па частках і іншы раз называецца **сумаваннем па частках**.

Пераўтварэнне было названа ў гонар нарвежскага матэматыка Нільса Хенрыка Абеля і выкарыстоўваецца пры доказе прыкметы збежнасці Дзірыхле.

У літаратуры пераўтварэнне Абеля можа сустракацца ў розных эквівалентных фармулёўках.

## Доказ 
Ёсць дзве паслядоўнасці (a_n) і (b_n), пры n \in \N. Разгледзім наступны рад:
:S_N = \sum_{n=0}^N a_n b_n.

Абазначым
:B_n = \sum_{k=0}^n b_k,
тады для ўсіх *n* > 0 маем
:b_n = B_n - B_{n-1}.
Адкуль адразу ж атрымліваем
:S_N = a_0 b_0 + \sum_{n=1}^N a_n (B_n - B_{n-1}),
:S_N = a_0 b_0 - a_1 B_0 + a_N B_N + \sum_{n=1}^{N-1} B_n (a_n - a_{n+1}).
У выніку атрымліваем наступную роўнасць:
:S_N = a_N B_N - \sum_{n=0}^{N-1} B_n (a_{n+1} - a_n).

Катэгорыя:Дыскрэтныя пераўтварэнні
Катэгорыя:Рады і паслядоўнасці
Вісла-Одэрская аперацыя

**Вісла-Одэрская стратэгічная наступальная аперацыя** — стратэгічнае наступленне савецкіх войскаў на правым флангу савецка-германскага фронту ў 1945 годзе. Пачалася 12 студзеня, завяршылася 3 лютага. Праводзілася сіламі 1-га Беларускага (камандуючы — маршал Савецкага Саюза Георгій Жукаў) і 1-га Украінскага франтоў (маршал Савецкага Саюза Іван Конеў).

У ходзе Вісла-Одэрская аперацыі ад нямецкіх войскаў была вызвалена тэрыторыя Польшчы на захад ад Віслы і захоплены плацдарм на левым беразе Одэра, выкарыстаны пасля пры наступе на Берлін. Аперацыя насіла імклівы характар - на працягу 20 сутак савецкія войскі прасоўваліся на адлегласць ад 20 да 30 км у дзень. За гэты час яны пераадолелі 7 умацаваных рубяжоў суперніка і 2 буйныя водныя перашкоды.

## Літаратура 
* *Мерников А. Г., Спектор А. А.* Всемирная история войн — Минск., 2005, стр. — 642
* *Жуков Г. К.* Воспоминания и размышления. В 2 т. — М.: Олма-Пресс, 2002
* *Конев И. С.* Сорок пятый. — М., Воениздат, 1970
* Duffy, Christopher. «Red storm on the Reich: The Soviet March on Germany, 1945». Publ. Routledge, 1991 ISBN 0-415-22829-8

Катэгорыя:Бітвы СССР
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Бітвы ў Польшчы
Катэгорыя:Польшча падчас Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Студзень 1945 года
Катэгорыя:Люты 1945 года
Катэгорыя:1945 год у СССР
Катэгорыя:Аперацыі ў Вялікай Айчыннай вайне
Сярэдняе геаметрычнае

**Сярэдняе геаметрычнае** некалькіх дадатных рэчаісных лікаў — такі лік, якім можна замяніць кожны з гэтых лікаў так, каб іх здабытак не змяніўся:
: G(x_1, x_2, \ldots, x_n)=\sqrt[n]{x_1x_2\cdots x_n}=\left(\prod_{i=1}^n x_i\right)^{1/n}.

Сярэдняе геаметрычнае двух лікаў таксама называецца іх **сярэднім прапарцыянальным**.

## Уласцівасці 
* Гэтак жа, як і любое іншае сярэдняе значэнне, сярэдняе геаметрычнае ляжыць паміж найменшым і найбольшым з усіх лікаў:
: \min(x_1, x_2, \dots, x_n)\le G(x_1, x_2, \dots, x_n)\le \max(x_1, x_2, \dots, x_n).
* Сярэдняе геаметрычнае двух лікаў роўнае сярэдняму геаметрычнаму іх сярэдняга арыфметычнага і сярэдняга гарманічнага.
* Сярэдняе геаметрычнае двух лікаў ,  з'яўляецца **сярэднім арыфметыка-гарманічным** гэтых лікаў, г. зн. раўняецца граніцы дзвюх паслядоўнасцей (a_n) і (b_n), вызначаных наступным чынам:
:a_{n+1} = \frac{a_n + b_n}{2}, \quad a_0=x
і
:b_{n+1} = \frac{2}{\frac{1}{a_n} + \frac{1}{b_n}}, \quad b_0=y,
дзе b_{n+1} раўняецца сярэдняму гарманічнаму папярэдніх значэнняў дзвюх паслядоўнасцей. Абедзве паслядоўнасці (a_n) і (b_n) збягаюцца да сярэдняга геаметрычнага лікаў  і .

## Сярэдняе геаметрычнае ўзважанае 
**Сярэдняе геаметрычнае ўзважанае** набору рэчаісных лікаў x_1, \ldots, x_n з рэчаіснымі вагамі w_1, \ldots, w_n вызначаецца як

:  \bar{x} = \left(\prod_{i=1}^n x_i^{w_i}\right)^{1 / \sum_{i=1}^n w_i} = \quad \exp \left( \frac{1}{\sum_{i=1}^n w_i} \; \sum_{i=1}^n w_i \ln x_i \right) 

У тым выпадку, калі ўсе вагі роўныя паміж сабою, сярэдняе геаметрычнае ўзважанае супадае з сярэднім геаметрычным.

## У геаметрыі 
thumb|230px|BH=\sqrt{AH\cdot HC}=\sqrt{ab}

Вышыня прамавугольнага трохвугольніка, апушчаная на гіпатэнузу, ёсць сярэдняе прапарцыянальнае паміж праекцыямі катэтаў на гіпатэнузу, а кожны катэт ёсць сярэдняе прапарцыянальнае паміж гіпатэнузай і яго праекцыяй на гіпатэнузу.

Гэта дае геаметрычны спосаб пабудовы сярэдняга геаметрычнага двух (даўжынь) адрэзкаў: трэба пабудаваць акружнасць на суме гэтых двух адрэзкаў як на дыяметры, тады вышыня, пабудаваная з пункта іх злучэння да перасячэння з акружнасцю, дасць шукаемую велічыню.

## Сувязь з абагульненымі сярэднімі 
* Сярэдняе геаметрычнае можна разглядаць як граніцу сярэдніх ступенных A_g(x_1,\ldots,x_n)=\sqrt[g]\frac{x_1^g+\ldots+x_n^g}{n} пры g\to 0.
* Сярэдняе геаметрычнае з'яўляецца сярэднім Калмагорава пры \phi(x)=\log x

## Гл. таксама 
* Сярэдняе арыфметычнае
* Сярэдняе квадратычнае
* Сярэдняе значэнне
* Няроўнасць паміж сярэднім арыфметычным і сярэднім геаметрычным
* Няроўнасць Швейцэра

Катэгорыя:Сярэднія велічыні
Тытанік (фільм, 1997)

**«Тыта́нік»** () — фільм-катастрофа 1997 года, зняты Джэймсам Кэмеранам, у якім паказана гібель легендарнага лайнера «Тытанік». Галоўныя ролі ў фільме выканалі Кейт Уінслет (Роза Дзьюіт Б’юкейтэр) і Леанарда Дзі Капрыа (Джэк Доўсан). Героі фільма, быўшы членамі розных сацыяльных слаёў, закахаліся адзін у аднаго на борце злашчаснага карабля, які здзяйсняў свой рэйс праз Атлантычны акіян у 1912 годзе.

Прэм’ера фільма ў ЗША адбылася 19 снежня 1997 года. Дыстрыбутарам фільма ў Паўночнай Амерыцы выступіла кампанія «Paramount Pictures», а ва ўсім астатнім свеце — «20th Century Fox». Бюджэт склаў 200 мільёнаў долараў ЗША — рэкордны для свайго часу. «Тытанік» усталяваў рэкорд, стаўшы самым прыбытковым фільмам за ўсю гісторыю кінематографа, сабраўшы ў пракаце ва ўсім свеце звыш 1,8 мільярдаў долараў, і ўтрымліваў гэта дасягненне на працягу 12 гадоў, пакуль яно не было пабіта фільмам таго ж рэжысёра «Аватар». Апроч гэтага ён узначальваў амерыканскі бокс-офіс 15 тыдняў, што зрабіла яго другім фільмам пасля «Іншапланецяніна» (1982), які знаходзіўся на гэтай пазіцыі даўжэй усіх — 16 тыдняў.

У 1998 годзе «Тытанік» быў вылучаны на «Оскар» у 14 намінацыях, у выніку атрымаў 11 з іх, уключаючы ўзнагароду «Найлепшы фільм» 1997 года. Фільм стаў рэкардсменам па колькасці атрыманых узнагарод «Оскар» нароўні з такімі фільмамі, як «Усё пра Еву» (1950), «Бен-Гур» (1959) і «Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля» (2003), у сувязі з чым часта прызнаецца найлепшым фільмам у жанры меладрама.

5 красавіка 2012 года, у сувязі са стагоддзем легендарнага крушэння адбылася прэм’ера гэтага фільма ў фармаце 3D і IMAX 3D.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт фільма
* 
* «Тытанік» на сайце All Movie Guide
* «Тытанік» на сайце Box Office Mojo
* «Тытанік» на сайце Yahoo! Movies

Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША
Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Джэймс Хорнер
Катэгорыя:Фільмы, заснаваныя на рэальных падзеях
Катэгорыя:Фільмы 20th Century Fox
Катэгорыя:Paramount Pictures
Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Оскар» за «Найлепшы фільм»
Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма
Lightstorm Entertainment

**Lightstorm Entertainment** — амерыканская прадзюсарская кампанія заснаваная кінарэжысёрам Джэймсанам Кэмеранам і прадзюсарам Лары Касанафам у 1990 годзе. Кампанія займалася прадзюсаваннем такіх фільмаў як Тэрмінатар 2: Судны дзень, Тытанік , а таксама Аватар.

## Фільмы 
* Тэрмінатар 2: Судны дзень (1991) 
* Бездань (1993) 
* Праўдзівая хлусня (1994) 
* Дзіўныя дні (1995) 
* T2 3-D: Бітва скрозь час (1996) 
* Тытанік (1997) 
* Салярыс (2002) 
* Аватар (2009) 
* Санктум (2011) 

## Будучыя фільмы 
* Аватар 2 (2015) 
* Аватар 3 (2016)

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя: Кампаніі, заснаваныя ў 1990 годзе
Катэгорыя:Кінакампаніі ЗША
Катарга

]]
**Катарга**, або **катаржныя працы** (ад  — катэргон, вялікае вяслярнае судна з трыма радамі вёслаў; пазней такое судна сталі зваць галерай) — прымусовая праца, якая адбываецца на карысць дзяржавы самымі цяжкімі, з пункту гледжання дзяржавы, злачынцамі.

Прымусовая карная праца на карысць казны як мера пакарання, разам са ссылкай, была вядома з глыбокай старажытнасці і ўжо ў Рымскай імперыі, дзе даволі шырока ўжывалася, пакінуўшы пасля сябе, напрыклад, рымскія водаправоды. Распаўсюджанай формай прымусовай працы злачынцаў да канца Сярэднявечча амаль ва ўсіх раманскіх народаў была праца на галерах — вёсельных суднах, якія рухаюцца мускульнай сілай асуджаных.

Катэгорыя:Крымінальныя пакаранні
Катэгорыя:Прымусовая праца
Шыльніца

**Шыльніца**, **Шыльнік** (*Subularia*) — манатыпны род кветкавых раслін сямейства капуставых.

## Арэал і экалогія 
Пашыраны ва ўмераным поясе Еўразіі, Паўночнай Амерыкі і ў гарах Усходняй Афрыкі. Адзіны від — . Трапляецца рэдка па берагах і ў прыбярэжнай зоне рэкі і азёр.

На Беларусі ў апошнія дзесяцігоддзі не адзначана.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Капуставыя
Інтранізацыя

Ераніма]]
**Інтраніза́цыя** ( =  на +  прастол, трон, высокае сядзенне) або святкаванне (славянская калька з грэчаскай мовы) — урачыстае  набажэнства, падчас якога здзяйсняецца ўзвядзенне новаабранага епіскапа (у наш час — прадпрымальніка цэркваў) на яго кафедру. Інтранізацыя здзяйсняецца падчас літургіі з адзяваннем новаабранага іерарха ў адзенні яго сану.

У сучаснай Праваслаўнай царквы інтранізацыя здзяйсняецца ў дачыненні як патрыярхаў, так і прадстаяцеляў памесных або аўтаномных цэркваў, якія маюць сан мітрапаліта ці архіепіскапа. У Каталіцкай царкве існуе толькі папская інтранізацыя.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Кананічнае права
Тамара Іванаўна Шымко

**Тамара Іванаўна Шымко** (нар. ,  — , ) — беларуская спявачка (лірычнае сапрана), педагог. Народная артыстка Беларусі (1963).

## Біяграфія 
Скончыла Беларускую кансерваторыю (1952, клас Вольгі Несцярэнка). У 1963 годзе стажыравалася ў Італіі (Рым, Мілан) як стыпендыянт ЮНЕСКА. У 1952-84 гадах салістка Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі. з 1981 года выкладчык Беларускага педагагічнага ўніверсітэта. Стварыла яркія запамінальныя вобразы, якія вылучаюцца пранікнёнасцю і праўдзівым увасабленнем.

## Літаратура 
* 
* .

Катэгорыя:Сапрана
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі
Палій

[thumb|right|200px|[Інакенцій III, Папа Рымскі|Папа Інакенцій III з паліем на грудзях.]]
**Па́лій**, або **па́ліум** ( — покрыва, накідка) — элемент літургічнага адзення Папы Рымскага і мітрапалітаў лацінскага абраду каталіцкай царквы. Раней апранаўся выключна мітрапалітамі і патрыярхамі. Уяўляе сабой вузкую стужку з белай воўны з вышытымі шасцю чорнымі, чырвонымі або фіялетавымі крыжамі. Тры з шасці крыжоў упрыгожаны залатымі іголкамі з каштоўнымі камянямі. На канцах — абшытыя чорным шоўкам кавалачкі свінцу. Носіцца па-над арнатам такім чынам, каб адзін канец палія звісаў спераду, а іншы — ззаду. Ва ўсходніх абрадах (праваслаўе і ўсходнекаталіцкія цэрквы) аналагам палія з’яўляецца амафор.

## Выраб і дарэнне палія 
У Рыме 21 студзеня, у дзень Святой Агнешкі, пасля набажэнства асвячаюцца двое белых ягнят. Пасля гэтага іх прыносяць пад вокны Ватыканскага палаца, дзе Папа Рымскі зноў іх асвячае. Яны ўтрымліваюцца ў адным з жаночых манастыроў, дзе манашкі з воўны гэтых баранчыкаў вырабляюць палій. Папа асвячае яго перад святам Святых Апосталаў Пятра і Паўла, пасля чаго ўсю ноч асвячоны палій ляжыць на труне гэтых мучанікаў. У вялікія святы Папа Рымскі надзявае або пасылае новапрызначанаму мітрапаліту палій, які сімвалізуе адзінства епіскапа з Папам Рымскім.

## Літургічнае значэнне 
[thumb|left|150px|Палій [Ян XXIII, Папа Рымскі|Яна XXIII]]
Гістарычнае паходжанне палія звязана з сімвалам аблуднай авечкі, якую пастыр нясе на сваіх плячах ().
Палій Папы сімвалізуе паўнату яго ўлады. Палій мітрапалітаў — знак падпарадкаванасці Папе і ўлады ў межах мітраполіі. Кодэкс кананічнага права Рымска-каталіцкай царквы гаворыць:

Папа апранае палій на кожнай літургіі. Паводле новага Кодэкса Кананічнага Права мітрапаліт можа насіць палій за кожнай Імшой, але толькі ў межах сваёй архідыяцэзіі .

## Гісторыя 
У Старажытным Рыме палій — мужчынскае верхняе адзенне (накідка, плашч), якое адпавядае грэчаскаму гіматыю, выраблялася звычайна з лёну або воўны. Палій насілі пераважна рымляне-прыхільнікі грэчаскай культуры.

Каля IV стагоддзя ў хрысціянстве з’явілася традыцыя нашэння палія біскупамі. З VI стагоддзя на Захадзе існуе цырымонія ўручэння палія біскупам, прычым палій уручаўся не ўсім біскупам, а як знак асобага адрознення. У далейшым эвалюцыя гэтага элемента ўбору ішла на Усходзе і Захадзе рознымі шляхамі: так, на Усходзе права нашэнне амафора на літургіі атрымаў любы архірэй, у той час як на Захадзе нашэнне палія паступова стала прэрагатывай адных толькі архібіскупаў, а затым толькі мітрапалітаў. Формы паліяў на працягу гісторыі некалькі разоў змяняліся.

## Літаратура 
* *Завальнюк У. М.* Энцыклапедычны слоўнік рэлігійнай лексікі беларускай мовы / У. М. Завальнюк, М. Р. Прыгодзіч, В. К. Раманцэвіч. — Мінск, Изд-во Гревцова, 2013. — 808 с. ISBN 978-985-6954-73-6.
* Католическая энциклопедия. Изд. францисканцев. Т.3. М.:2007
* *Braun, Joseph.* «Pallium.» // The Catholic Encyclopedia. Vol. 11. New York: Robert Appleton Company, 1911. 

## Спасылкі 
* «Motu Propio» Папы Паўла VI, якое тычыцца Святога Палія  

Катэгорыя:Аблачэнне рымска-каталіцкага духавенства
Катэгорыя:Папскае аблачэнне
Віктар Іванавіч Скорабагатаў

**Віктар Іванавіч Скорабагатаў** (, ) — беларускі спявак (лірычны барытон), педагог, музычны дзеяч. Заслужаны артыст Беларусі (1982).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускую кансерваторыю (1977). 3 1977 саліст Нацыянальнага тэатра оперы Беларусі, адначасова з 1985 выкладае ў Беларускай акадэміі музыкі. У 1980—1981 стажыраваўся ў тэатры «Ла Скала» (Мілан). 3 1992 мастацкі кіраўнік створанай ім «Беларускай капэлы».

Валодае лёгкім рухомым голасам яркага тэмбру. Адзін з буйнейшых камерных выканаўцаў, рэпертуар якога складаюць больш за 600 твораў айчыннай і сусветнай класікі розных гістарычных і эстэтычных кірункаў. Сярод партый нацыянальнага рэпертуару: Беларэцкі («Дзікае паляванне караля Стаха» У. Солтана), Мефістофель («Фаўст» А. Радзівіла, опера адноўлена ў пастаноўцы В. Скорабагатава ў 1999), Бусыга («У пушчах Палесся» А. Багатырова). Іншыя ролі: Ніклаус («Казкі Гофмана» Ж. Афенбаха), Жэрмон («Травіята» Дж. Вердзі), Валянцін («Фаўст» Ш. Гуно), Малатэсуа («» Г. Даніцэці), Фігара, граф Альмавіва, Папагена («Вяселле Фігара», «Чароўная флейта» В. А. Моцарта), Фігара («Севільскі цырульнік» Дж. Расіні), Ялецкі, Анегін, Раберт («Пікавая дама», «Яўген Анегін», «Іаланта» П. Чайкоўскага), Маэстра («Маэстра капэла» Д. Чымароза). У 1988—1994 ажыццявіў першы ў беларускім выканальніцкім мастацтве праект з 10 канцэртных праграм «Анталогія беларускай вакальнай музыкі XVI—XX ст.».

З 2005 г. — рэжысёр Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь.

## Даследчыцкая і педагагічная дзейнасць 
Даследуе старадаўнюю беларускую музыку, творчасць малавядомых беларускіх кампазітараў, у т.л. Я. Тарасевіча. Аўтар кніг па гісторыі беларускага музычнага мастацтва. Галоўны рэдактар серый нотных выданняў: «Музыка старажытных сядзібаў» і «Беларускі гістарычны нотазбор» (з 1995). Мастацкі кіраўнік штогодняга фестывалю «Адраджэнне беларускай капэлы» (з 1991).

З 1985 года выкладаў у Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі імя А. В. Луначарскага (пазней Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі): з 1985 па 1987 — выкладчык, з 1987 па 1998 — старшы выкладчык, 1998—2003 — дацэнт, з 2003 па 2009 — прафесар кафедры сольных спеваў. З 2010 — прафесар кафедры спеваў Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў.

## Прэміі і ўзнагароды 
Лаўрэат Рэспубліканскага конкурсу вакалістаў (Мінск), Міжрэспубліканскага конкурсу вакалістаў (Талін), Усесаюзнага конкурсу маладых выканаўцаў савецкай песні (Рыга; усе 1976), Усесаюзнага конкурсу імя М. Глінкі (1979; Талін), дыпламант Міжнароднага конкурсу вакалістаў (1980, Парыж), спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Беларусі (1999), Дзяржаўная прэмія Беларусі (1990).

## Выбраная бібліянграфія 
* Зайгралі спадчынныя куранты Мн., 1998.
* Абышоўся без славы…: Кампазітар Ян Тарасевіч. Мн., 2001.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі
Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР
Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі
Habemus Papam

[thumb|right|200px|Habemus Papam [1417 года пасля выбараў Папы Марціна V]]
**Habemus Papam** (літар. у нас ёсць Папа) — лацінская формула, якая ўзвяшчае пра тое, што абраны новы Папа Рымскі:

*Annuntio vobis gaudium magnum: habemus Papam — Eminentissimum ac Reverendissimum Dominum, Dominum (імя), Sanctae Romanae Ecclesiae Cardinalem, (прозвішча), qui sibi nomen imposuit (новае імя Папы).*

У беларускім перакладзе:
*Абвяшчаю вам вялікую радасць: у нас ёсць Папа — правялебны і высокашаноўны пан, пан (імя), кардынал Святой Рымскай Царквы (прозвішча), які прыняў сабе імя (новае імя Папы).*

Гэту формулу ўзвяшчае кардынал-протадыякан з цэнтральнага балкона (т.зв. «*Ложы блаславення*») Сабора Святога Пятра. Пасля гэтага выносяць Крыж, і выходзіць новы Папа Рымскі, які абвяшчае «*Urbi et orbi*» (гораду і свету).

На Канклаве 2013 года — *Habemus Papam* абвяшчаў кардынал-протадыякан Жан-Луі Таран 13 сакавіка 2013 пасля абрання Папы Рымскага Францыска.

## Гісторыя 
Дакладны час прыняцця гэтай формулы невядомы, але ўжо ў 1484 годзе яна выкарыстоўвалася для абрання Джавані Батысты Чыба, які прыняў імя Інакенція VIII. Тэкст складзены ў прыватнасці з Евангелля паводле Лукі (2:10-11), якое ўтрымлівае словы анёла пастухам, якія абвяшчае пра нараджэнне Месіі: «*Не бойцеся, я абвяшчаю вам вялікую радасць, якая будзе для ўсяго народу, бо нарадзіўся вам сёння ў горадзе Давіда Збаўца, якім ёсць Хрыстус Пан*». Адзначым, што ў Вульгаце, лацінскім перакладзе Бібліі Святога Ераніма (прыкладна 382 год), словы, якія выкарыстоўваюцца евангелістам, — *«vobis gaudium magnum»*, у той час як слова *«annuntio»* было выкарыстана ў папярэдніх перакладах.

## Абвяшчэнне імя новага Папы Рымскага 
Пры абвяшчэнні імя новаабранага пантыфіка імя, дадзенае пры нараджэнні, або першае імя новага Папы Рымскага абвяшчаецца на латыні ў вінавальным склоне (напрыклад, *Angelum, Ioannem Baptistam, Albinum, Carolum, Iosephum, Georgium Marium*), але прозвішча новага Папы Рымскага даецца ў нескланяльным відзе (напрыклад, *Roncalli, Montini, Luciani, Wojtyła, Ratzinger, Bergoglio*).

Троннае імя новага Папы Рымскага звычайна даецца на латыні ў родным (напрыклад, *Ioannis vicesimi tertii, Ioannis Pauli primi, Benedicti decimi sexti* і г.д.) або, радзей, у вінавальным склоне (як у 1963 годзе, калі папскае імя Папы Паўла VI было абвешчана як *Paulum sextum* і ў 2013 годзе, калі імя Францыска было абвешчана як *Franciscum*).

Нумарацыя ў папскім імі можа быць апушчана, калі троннае імя новага Папы такое ж, як і ў яго папярэдніка, як гэта было ў кастрычніку 1978 года, калі троннае імя Папы Рымскага Яна Паўла II было абвешчана проста як *Ioannis Pauli* без нумарацыі, з прычыны таго, што яго непасрэдным папярэднікам быў Папа Ян Павел I. Такі ж выпадак адбыўся ў 1939 годзе, калі троннае імя Папы Пія XII, пасля яго абрання, было абвешчана проста як *Pium*, з прычыны таго, што яго непасрэдным папярэднікам быў Пій XI.

## У свецкай культуры 
Фраза *Habemus Papam* дала назву фільму рэжысёра Нані Марэці.

Катэгорыя:Канклавы
Катэгорыя:Лацінскія выслоўі
Цаган-Дабан

**Цаган-Дабан** — горны хрыбет у Бураціі і Забайкальскім краі Расіі.

Працягласць хрыбта складае 130 км. Максімальная вышыня — 1431 м. Хрыбет складзены гранітамі, метамарфічнымі пароды і базальтамі. У рэльефе пераважаюць сярэднегор'і з больш стромкімі схіламі у рачных далінах. На схілах растуць хваёва-лістоўнічныя лясы.

Катэгорыя:Горныя хрыбты Забайкальскага края
Катэгорыя:Геаграфія Бураціі
Лукасаўскі прафесар матэматыкі

**Лукасаўскі прафесар матэматыкі** () — імянная прафесура ў Кембрыджскім універсітэце.

Адна з самых прэстыжных акадэмічных пасад у свеце. Заснавана ў 1663 годзе прападобным Лукасам Генры (1610—1663), англійскім святаром і палітыкам, выпускніком Кембрыджскага ўніверсітэта, членам парламента ў 1640—1648 гадах. Афіцыйна зацверджана ўказам караля Карла II 18 студзеня 1664 года.

Лукас Генры завяшчаў Кембрыджскаму ўніверсітэту сваю бібліятэку (4 тыс. кніг) і зямлю, якая давала даход у 100 фунтаў у год, для фінансавання пасады прафесара матэматыкі.

## Спіс Лукасаўскіх прафесараў 
thumb|200px|Ісаак Ньютан

## Спасылкі 
* Lucasian Chair.org 

Катэгорыя:Імянныя прафесуры
Катэгорыя:Кембрыджскі ўніверсітэт
*
Папская інтранізацыя

**Папская інтранізацыя** або **Папская інтранізацыйная імша** — літургічная служба Рымска-каталіцкай царквы (якая служыцца па рымскаму абраду, але з элементамі візантыйскага) для царкоўнай інвестытуры на пасаду Папы Рымскага. Пасля Паўла VI інтранізацыя больш не ўключае старую тысячагадовую цырымонію Папскай каранацыі.

Павел VI, апошні Папа Рымскі, які быў каранаваны і выкарыстоўваў Папскую тыяру, адмовіўся ад выкарыстання тыяры на цырымоніі ў канцы Другога Ватыканскага сабору, і аддаў сваю асабістую тыяру базіліцы Нацыянальнай Святыні Бязгрэшнага Зачацця ў горадзе Вашынгтоне як падарунак каталікам Злучаных Штатаў Амерыкі. Аднак, больш за 20 іншых тыяр застаюцца ў Ватыкане. Адна з іх усё яшчэ выкарыстоўваецца сімвалічна як карона статуі Святога Пятра ў дзень яго свята кожны год. Першы за многія стагоддзі Папа Рымскі, які пачаў свой пантыфікат без каранацыі, быў Папа Ян Павел I.

## Гл. таксама 
* Папская каранацыя.

## Спасылкі 
* Папа Рымскі Бенедыкт XVI тлумачыць сімволіку цырымоніі інтранізацыі

Катэгорыя:Ватыкан
Катэгорыя:Гісторыя папства
Катэгорыя:Папскі двор
*
Цаган-Шыбэту

**Цаган-Шыбэту** (, «хрыбет — белая агароджа») — горны хрыбет на паўднёвым захадзе Тувы і паўночным захадзе Манголіі, у складзе гор Паўднёвай Сібіры. Размешчаны паміж масівам Мангун-Тайга і хрыбтом Тану-Ала. Хрыбет утварае водападзел паміж басейнам ракі Енісей і бясцёкавай катлавінай возера Уурэг-Нуур.

Хрыбет распасціраецца з захаду на ўсход на 130 км. Вышэйшы пункт — гара Цагаан-Шувуут-Уул вышынёй 3495 м. Складзены пераважна палеазойскімі сланцамі і вулканічнымі пародамі. Паўднёвы схіл кароткі, круты, пакрыты стэпамі і горнымі тундрамі; паўночны — расцягнуты, раздзелены глыбокімі далінамі рэк вярхоўяў Хемчыка, ніжнія часткі пакрытыя тайгой. Сляды старажытнага зледзянення, сучасныя ледавікі.

Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі
Катэгорыя:Горныя хрыбты Азіі
Катэгорыя:Геаграфія Тывы
Катэгорыя:Горы Манголіі
Цайдам

thumb|У Цайдамскай катлавіне
thumb|Салёнае возера Чархан на поўнач ад Голмуда

**Цайдам** — тэктанічная ўпадзіна ў Цэнтральнай Азіі, у Кітаі, абмежаваная гарамі Алтынтаг і Наньшань (на поўначы і паўночным усходзе) і Куньлунь (на поўдні і паўднёвым захадзе). Даўжыня каля 700 км, шырыня ад 100 да 300 км, вышыня 2600—2900 м. Паўночна-заходняя частка ўяўляе сабой пясчана-гліністую раўніну з асобнымі ўваламі і градамі з ўчасткамі бедленда. Паўднёва-ўсходняя частка Цайдама — ніжэй, аддзеленая ад паўночна-заходняга уступам вышынёй да 100 м. Тут размешчаны саланчакі (плошчай да 1600 км²), якія ўзніклі на месцы старажытных азёр. Клімат рэзка кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня ад — 11 да −15 ° С, ліпеня — ад 15 да 18 ° С, ападкаў 25-50 мм у год (на ўсходзе да 150 мм), пераважна летам; зіма звычайна бясснежная.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Цынхай
Катэгорыя:Катлавіны
Катэгорыя:Пустыні Азіі
Катэгорыя:Геаграфія Кітая
Ёнас Густаў Вільгельм Цандэр

**Ёнас Густаў Вільгельм Цандэр** (, , Стакгольм - , там жа) — шведскі фізіятэрапеўт, заснавальнік механатэрапіі, акадэмік Шведскай акадэміі навук (1896).

Медыцынскую адукацыю атрымаў ва ўніверсітэце Упсалы (1855-60). У 1865 заснаваў першы ў свеце медыка-механічны інстытут для аднаўлення функцый суставаў і цягліц пасля траўматычных пашкоджанняў і лячэння хвароб абмену рэчываў з дапамогай актыўна-пасіўных практыкаванняў. Сканструяваў для гэтага дзясяткі апаратаў, дзеянне якіх заснавана на прынцыпе рычага.

## Спасылкі 
* Dr. Gustav Zander  — Studio Uma - Health and Wellness.

Катэгорыя:Медыкі Швецыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стакгольме
Катэгорыя:Памерлі ў Стакгольме
Ірландская кухня

]]
**Ірландская кухня** — нацыянальная кухня Ірландыі. Асноўнымі кампанентамі ірландскай кухні з'яўляюцца малочныя прадукты, бараніна, рыба (кумжа і ласось), гародніна (капуста, бульба). З-за неспрыяльных прыродных умоў кухня не адрозніваецца разнастайнасцю, у 1846 і 1851 гадах з-за неўраджаю бульбы ў Ірландыі пачаўся голад, які паслужыў прычынай смерці больш мільёна жыхароў, 1,5 мільёна жыхароў вымушаны былі эміграваць у Аўстралію, ЗША і Канаду.

## Традыцыйныя стравы 
* Бармбрэк
* Кодл
* Крубінс
* Содавы хлеб
## Традыцыйныя напоі 
* Айрыш Міст
* Кава па-ірландску
* Біміш
* Guinness

## Літаратура 
* Mitchell, Frank and Ryan, Michael. *Reading the Irish landscape* (1998). ISBN 1-86059-055-1
* National Museum of Ireland. *Viking and Medieval Dublin: National Museum Excavations, 1962—1973*. (1973)
Ірландскае рагу

**Ірландскае рагу** () — нацыянальная страва ірландскай кухні. З’яўляецца традыцыйнай і адной з самых папулярных у краіне. У склад класічнага рагу ўваходзяць бараніна, бульба, цыбуля, а таксама пятрушка і кмен. Пераважна мяса рэжацца невялікімі кавалачкамі, а гародніна — напалову ці чвэрцямі. Інгрэдыенты складаюць у глыбокі посуд, напрыклад, сатэйнік, пасля чаго заліваюць вадой і тушаць на маленькім агні каля 1 гадзіны.

## Літаратура 
* Davidson, Alan & Jaine, Tom (2006) Oxford Companion to Food. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780192806819

Катэгорыя:Ірландская кухня
Катэгорыя:Стравы з бараніны
Іван Цанкар

**Іван Цанкар** (; , Врхніка — , Любляна) — славенскі пісьменнік, класік славенскай літаратуры.

У 1896 вучыўся ў Венскім універсітэце, але неўзабаве сышоў з яго, заняўшыся літаратурнай працай. Адзін з пачынальнікаў славенскага мадэрна. Раннія творы адзначаны ўплывам дэкаданса і сімвалізму. Рэалістычныя творы Цанкара — камедыя «Для выгоды народа» (1901), драма «Кароль Бетайновы» (1902), раманы «На вуліцы беднякоў» (1902) і «Марцін Качура. Жыццяпіс ідэаліста» (1906), аповесць «Батрак Ярней і яго права» (1907) — адрозніваюцца глыбокім псіхалагізмам. У публіцыстычных і літаратурна-крытычных артыкулах адстойваў дэмакратычныя традыцыі славенскай літаратуры. Цыкл навел і вершаў у прозе «Бачанні» (1917) адлюстраваў уражанні Цанкара ад 1-й сусветнай вайны, роздумы пра будучыню. Драматургія Цанкара заклала аснову нацыянальнага рэпертуару.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Трус М. В.* Душа мяцежная і неспакойная (Іван Цанкар) // Славянскія літаратуры: постаці (ІІ): Зборнік артыкулаў / Пад рэд. І. А. Чароты. — Мінск: РІВШ БДУ, 2003. — С. 126—136.
* *Трус М.* Аповесць Івана Цанкара «Батрак Ернэй і яго права» (1907) у Беларусі: рэцэпцыя, пасрэдніцтва, кантэкст // Полымя. — 2023. — № 10. — С. 64 — 74.

Катэгорыя:Пісьменнікі Славеніі
Катэгорыя:Паэты Славеніі
Катэгорыя:Драматургі Славеніі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Любляне
Катэгорыя:Сацыялісты
Цаган-Хуртэй

**Цаган-Хуртэй** () — невысокі горны хрыбет на поўдні Забайкалля, на тэрыторыі Бураціі і Забайкальскага края Расіі, размешчаны ў асноўным паміж далінамі рэк Хілок і Худан (басейн Селенгі). Працягласць хрыбта з паўднёвага захаду на паўночны ўсход складае 270 км. Пераважныя вышыні — ад 1200 да 1500 м, вышэйшы пункт — гара Дабата (1586 м). Хрыбет складзены гранітамі, вулканічнымі і асадкавымі пародамі. Пераважае сярэднегорны рэльеф; вяршыні шырокія, плоскія. Схілы спадзістыя, пакрытыя лістовай і хваёвай тайгой.

Катэгорыя:Горныя хрыбты Забайкальскага края
Катэгорыя:Геаграфія Бураціі
Айрыш Міст

**Айрыш Міст** (*Irish Mist*) — лікёр прэміум-класа, вырабляецца на аснове віскі Tullamore Dew у Дубліне. У сучаснай версіі лікёр пачалі вырабляць у 1947 годзе ў бровары Туламор (ірл. Tulach Mhor) у графстве Офалі (ірл. Uíbh Fhailí). Лікёр мае прыемны, незвычайна багаты, салодкі смак і далікатны водар. Для прыгатавання лікёру выкарыстоўваюць два віды мёду — канюшынавы і верасовы, а таксама спецыяльны экстракт з зёлак. Моцнасць 35%.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Ірландская кухня
Катэгорыя:Лікёры