open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Італьянская энцыклапедыя

**Італьянская энцыклапедыя**, **«Энцыклапедыя Трэкані»**, «**Італьяна**», поўная назва «**Італьянская энцыклапедыя навук, літаратуры і мастацтваў**» () — найбуйнейшая італьянская універсальная энцыклапедыя. Першае выданне «Італьянскай энцыклапедыі» выйшла ў перыяд 1925-1936 гадоў у аб'ёме 35 тамоў плюс адзін даведачны. Аб'ём кожнага тома - каля тысячы старонак (у сярэднім - 1015). Сумарная колькасць артыкулаў у энцыклапедыі - каля 60 тысяч; прыкладна 50 млн. слоў. 

У перыяд 1938-2006 гадоў выдадзена 26 дадатковых тамоў.
## Гісторыя энцыклапедыі 
Датай нараджэння энцыклапедыі лічыцца 18 лютага 1925 г, калі сенатар Джавані Трэкані заснаваў у Рыме Інстытут Італьянскай энцыклапедыі —інтэлектуальны і арганізацыйны цэнтр, якому трэба было ўпершыню ў гісторыі краіны выдаць уласны, фундаментальны друкаваны збор ведаў. І ў XIX стагоддзі, і ў гады эканамічнага ўздыму краіны, якія папярэднічалі Першай сусветнай вайне, у Італіі выдаваліся толькі адаптаваныя перадрукі замежных энцыклапедый. Рэалізаваць буйны нацыянальны энцыклапедычны праект у Італіі ўдалося толькі ва ўмовах рэзкага ўздыму грамадскай цікавасці да культуры і гісторыі краіны, якая, у сваю чаргу, была адной з асноў новай ідэалогіі італьянскай дзяржавы. Дзякуючы гэтаму, нягледзячы на ўсеагульны дэфіцыт сродкаў, які Італія адчувала пасля заканчэння вайны, праект быў рэалізаваны. Далёка не апошнюю ролю ў поспеху праекта нацыянальнай энцыклапедыі адыграла і яго падтрымка з боку Беніта Мусаліні. Мусаліні ўнёс свой уклад у напісанне шэрагу канцэптуальных, ідэалагічных артыкулаў. Але звязваць сам факт з'яўлення «Энцыклапедыі Трэкані» - грандыёзнага культурнага праекта сусветнага значэння - толькі з італьянскім фашызмам і яго ідэалогіяй было б памылкова. Рост патрыятызму, гонару за гістарычныя дасягненні продкаў і ў цэлым нацыянальнай самасвядомасці. Джавані Трэкані (1877-1961), імя якога носіць «Італьяна», належаў ліку тых прадпрымальнікаў, каго ў Італіі называюць "капітанамі прамысловасці" (capitano d'industria). На базе энцыклапедыі выдадзены меншыя па аб'ёме "Слоўнік энцыклапедычны італьянскі" (1955-63), "Энцыклапедыя Еўропа" (1976-81).

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Зноскі 
Катэгорыя:Універсальныя энцыклапедыі
Катэгорыя:Энцыклапедыі Італіі
Юрый Іванавіч Малееў

**Юрый Малееў** (нар. , ) — беларускі футбаліст (паўабаронца) і трэнер. У цяперашні час з’яўляецца галоўным трэнерам жаночай зборнай Беларусі і жаночага клуба «Дынама-БДУФК».

## Кар’ера 
### Ігравая 
У савецкі час гуляў за магілёўскі «Дняпро», пасля выступаў у Польшчы. У 1995 годзе вярнуўся ў Беларусь, выступаў за розныя клубы. У 1996 годзе ў складзе мазырскага МПКЦ стаў чэмпіёнам Беларусі. З 2001 года гуляў за жодзінскае «Тарпеда», у складзе якога завяршыў кар’еру ў 2003 годзе.

У 1995—1996 гадах гуляў за нацыянальную зборную Беларусі.

### Трэнерская 
У 2003 годзе пачаў трэнерскую кар’еру ў жодзінскім «Тарпеда». Спачатку быў гуляючым трэнерам, а з 2004 годзе па сярэдзіну 2006 года — галоўным трэнерам жодзінцаў. У другой палове 2006 года ўзначальваў мінскі «Лакаматыў», пазней — юнацкую зборную Беларусі (1993 года нараджэння).

У сакавіку 2010 года прызначаны галоўным трэнерам мазырскай «Славіі». Прывёў мазырскі клуб да перамогі ў Першай лізе 2011 і вяртання ў Вышэйшую лігу. У Вышэйшай лізе «Славія» пад кіраўніцтвам Малеева не здолела замацавацца: у сезоне 2012 перадапошняе месца, а ў 2013 апошняе і зноў вылет у Першую лігу.

У студзені 2014 года, пасля вылету «Славіі», перайшоў у «Мінск» на пасаду старшага трэнера. Застаўся ў трэнерскім штабе і пасля звальнення ўлетку 2014 года Андрэя Скорабагацькі і прызначэння галоўным трэнерам Андрэя Пышніка.

У студзені 2016 года, пасля таго як каманду ўзначаліў Георгій Кандрацьеў, Малееў перайшоў на пасаду галоўнага трэнера жаночай каманды. Разам з жаночай камандай тройчы стаў чэмпіёнам Беларусі і выйграў Кубак Беларусі, двойчы перамог у Суперкубку Беларусі. У студзені 2019 года пакінуў пасаду.

У чэрвені 2019 года быў прызначаны галоўным трэнерам жаночай зборнай Беларусі. У пачатку 2020 года таксама ўзначаліў новаўтвораны клуб «Дынама-БДУФК», які ў першым жа сезоне перывёў да перамогі ў жаночым чэмпіянаце Беларусі.

Мае трэнерскую ліцэнзію катэгорыі PRO.

## Дасягненні 
### Ігравыя 
*   Чэмпіён Беларусі: 1996
*  Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі: 2001

### Трэнерскія 
*  Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі: 2011
*  Пераможца жаночага чэмпіянату Беларусі: 2020

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Беларусі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Славія Мазыр
Катэгорыя:Трэнеры юнацкай зборнай Беларусі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК СКВІЧ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Тарпеда-БелАЗ
Катэгорыя:Трэнеры ЖФК Мінск
Катэгорыя:Трэнеры ЖФК Дынама-БДУФК
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Славія Мазыр
Катэгорыя:Ігракі ФК Мазыр
Катэгорыя:Ігракі ФК Атака Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Атака-Спорт Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Завіша Быдгашч
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск
Катэгорыя:Трэнеры жаночай зборнай Беларусі па футболе
Рудольф Людвіг Мёсбаўэр

**Рудольф Людвіг Мёсбаўэр** (, , Мюнхен — ) — нямецкі фізік, спецыяліст у фізіцы атамнага ядра і элементарных часціц, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1961).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Мюнхене і быў адным з двух дзяцей і адзіным сынам Людвіга Мёсбаўэра, фотатэхніка, і Эрны (у дзявоцтве Эрнст) Мёсбаўэр. Атрымаўшы пачатковую адукацыю ў мясцовых школах, ён паступіў затым у гімназію ў Мюнхен-Пазінг, якую скончыў у 1948 г. Некаторы час працаваў у аптычнай фірме і нягледзячы на несумненны талент піяніста, Рудольф вырашыў займацца фізікай, для чаго паступіў у Тэхнічны інстытут Мюнхена (цяпер — універсітэт). У 1952 г. — стаў бакалаўрам, у 1955 г. — магістрам, а ў 1958 г. — доктарам. На працягу акадэмічнага 1953/54 г. працаваў выкладчыкам матэматыкі ў тым жа універсітэце.

У 1961 г. Мёсбаўэр падзяліў Нобелеўскую прэмію па фізіцы «за даследаванне рэзананснага паглынання гама-выпраменьвання і адкрыццё ў гэтай сувязі эфекту, які носіць яго імя». Адным з першых выкарыстаннем эфекту Мёсбауэра стала ў 1959 г. праца Р. В. Паўнда і Г. А. Рэбкі з Гарвардскага ўніверсітэта, якія скарысталіся гэтым эфектам для пацверджання прадказання Альберта Эйнштэйна аб тым, што гравітацыйнае поле здольна змяняць частату электрамагнітнага выпраменьвання. Вымярэнне змены частаты гама-прамянёў, выкліканага адрозненнем гравітацыйнага поля ля падножжа і наверсе 70-футавай вежы, цалкам пацвердзіла агульную тэорыю адноснасці Эйнштэйна. Эфект Мёсбаўэра дазваляе таксама атрымаць інфармацыю аб магнітных і электрычных уласцівасцях ядраў і навакольных іх электронаў. Гэты эфект знаходзіць прымяненне і ў такіх разнастайных галінах, як археалогія, хімічны каталіз, будова малекул, валентнасць, фізіка цвёрдага цела.

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Лінкас

**Лінкас** (ад *Lingua Cosmika*) — штучная мова, створаная Хансам Фройдэнталем, прафесарам матэматыкі для зносінаў з іншапланетным розумам.

## Гісторыя мовы 
Гісторыя штучных моў пачалася са спроб стварыць універсальную мову для людзей. Вынікам адной з такіх спроб — мовай эсперанта карыстаюцца і зараз. Але так ці інакш, за аснову гэтых моў браліся жывыя еўрапейскія мовы. Ханс Фройдэнталь, прафесар матэматыкі Утрэхцкага ўніверсітэта, вырашыў стварыць мову, зразумелую для істот, не маючых з людзьмі нічога агульнага, акрамя розуму. Справа адбывалася тады, калі ўсе былі ўсхваляваныя запускам першага спутніка і першай спробай Дрэйка прыняць сігналы пазаземных цывілізацый. Таму Фройдэнталь назваў сваю мову лінкас (ад лац. **lin**gua **cos**mika — "касмічная мова).

## Асаблівасці 
Лінкас простая і аднасэнсоўная мова, яна не ўтрымлівае выключэнняў з правілаў, сінонімаў і гэтак далей. Да таго ж гэтая мова свабодная ад фанетычнага гучання. Словы гэтай мовы ніколі і нікім у Сусвеце не будуць вымаўляцца. Іх магчыма закадаваць у любой сістэме, напрыклад у дваічнай, і перадаць у космас па радыё ці іншым спосабам. Фройдэнталь распрацаваў урокі лінкаса, якімі павінна б было пачынацца першае пасланне ўтрымлівала простыя паняцці матэматыкі і логікі. Яно пачыналася шэрагам натуральных лічбаў, якія перадаюцца паслядоўнасцю імпульсаў. Потым уводзяцца знакі лічбаў і паняцце «раўняецца». Кожны знак перадаецца імпульсам асаблівай формы. Такім чынам, невядомы карэспандэнт праходзіць курс матэматыкі і авалодвае паняццямі «болей», «меней», «правільна», «няправільна», «узрастае», «памяншаецца» і г. д.

Асноўная ідэя лінкаса (як і шэрагу наступных моў міжцывілізацыйных зносін) — тэзіс аб тым, што матэматыка з’яўляецца універсальнай. Таму, пачаўшы з універсальных і элементарных матэматычных паняццяў, якія безумоўна зразумелыя і іншапланецянам, людзі змогуць, абапіраючыся на нешта агульнае, паспрабаваць паступова стварыць і мову для наступнай перадачы і унікальных звестак чалавецтва, якія, верагодна, ім пакуль невядомыя.

## Прыклад 
Звярніце увагу на розніцу паміж «добра» і «блага» ў параўнанні з «правільна» і «няправільна»; 10/4 з’яўляецца правільным адказам на пытанне, таму *Ver* («правільна») было б правільным адказам, але паколькі патрабавалася прывядзенне да найменшага назоўніка, гэта было не тым, чаго жадаў *Ha* таму ён адказаў *Mal* («блага»).

Іншы прыклад, паказваючы метаразмову:

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:міжнародныя дапаможныя мовы
Бярозка палявая

**Бяро́зка палявая** (*Convolvulus arvensis*) — кветкавая травяністая расліна роду  сямейства .

## Назва 
Бярозка палявая, бярозка, кручаныя панічы, павой палявы.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая расліна. Корань да 2 м даўжыні, вельмі галінасты, глыбока пранікае ў глебу. Сцябло вышынёй ад 20 да 100 см, павойнае або сцелецца. Размнажэнне насеннем (да 600 з расліны) і вегетатыўнае. Асноўны корань ідзе вертыкальна ўніз, а ад яго на глыбіні 25—40 см ва ўсе бакі адыходзяць бакавыя карані. Добра адрастае ад кавалкаў кораня.

## Значэнне 
Пустазелле. Засмечвае пасевы, аблогі, агароды, сады і лугі. Абвівае сцябло збожжа і іншых раслін, выклікае іх паляганне і тым перашкаджае ўбіраць ураджай. Адна расліна можа абвіць і пераблытаць пасевы на некалькіх квадратных метрах.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара — Мн., 1993. — ISBN 5-85700-079-3

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бярозкавыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Пустазелле
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Джон Бардзін

**Джон Бардзін** (, , Медысан, штат Вісконсін, ЗША — , Бостан, штат Масачусетс, ЗША) — амерыканскі фізік, адзіны чалавек, які атрымаў дзве Нобелеўскія прэміі па фізіцы: у 1956 г. за транзістар сумесна з Уільямам Брэдфардам Шоклі і Уолтарам Братэйнам і ў 1972 г. за асноватворную тэорыю звычайных звышправаднікоў сумесна з Леонам Нілам Куперам і Джонам Робертам Шрыферам. Цяпер гэтая тэорыя завецца тэорыяй Бардзіна-Купера-Шрыфера, ці проста БКШ-тэорыя. Член Нацыянальнай АН ЗША (1954), Нацыянальнай інжынернай акадэміі ЗША (1972). Замежны член Акадэміі навук СССР (1982).

У 1929 г. скончыў Вінсконсінскі, у 1936 г. Прынстанскі ўніверсітэты. З 1935 года ў Гарвардскім, з 1938 — у Мінесоцкім універсітэце. З 1945 г. у *«Bell Telephone Laboratories»*. З 1945 года прафесар Ілінойскага ўніверсітэта.

## Узнагароды і прэміі 
* Нобелеўскя прэмія па фізіцы (1956, разам з У. Брайтанам і У. Шоклі)
* Нобелеўскя прэмія па фізіцы (1972, разам з Л. Куперам і Д. Шыферам)
* Прэзідэнцкі медаль Свабоды
* Медаль пашаны IEEE ()
* Вялікі залаты медаль імя Ламаносава АН СССР (1987)

## Літаратура 
* Hoddeson, Lillian and Vicki Daitch. *True Genius: the Life and Science of John Bardeen*. National Academy Press, 2002. (ISBN 0-309-08408-3)
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія Джона Бардзіна (англ.) 
* Біяграфія 
* Біяграфія з сайта нобелеўскага камітэта 
* Біяграфія з сайта Nobel-Winners.com 
* Біяграфія з сайта гістарычнага цэнтра IEEE 
* Інтэрв’ю Бардзіна пра яго ўражанні ад Прынстана  
* БАРДИН, ДЖОН // Энцыклапедыя Кругасвет 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Двойчы лаўрэаты Нобелеўскай прэміі
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём пашаны IEEE
Катэгорыя:Постаці амерыканскай электратэхнікі
Ілья Міхайлавіч Франк

{{Вучоны 
 | Імя                  = Ілья Міхайлавіч Франк 
 | Арыгінал імя       = 
 | Выява          = Ilya Frank.jpg
 | Месца нараджэння       = , Расійская імперыя
 | Месца смерці         = , СССР
 | Навуковая сфера        = ядзерная фізіка
 | Навуковая ступень       =  (1935)
 | Навуковае званне        = прафесар, (1968)
 | Месца працы         = Фізічны інстытут АН СССР (1934—1940)Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў у Дубне (1957—1971) Інстытут ядзерных даследаванняў АН СССР (1971—1990)
 | Альма-матэр          = Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт (1930)
 | Навуковы кіраўнік = Сяргей Іванавіч Вавілаў
 | Знакамітыя вучні   =
 | Вядомы як         =
 | Узнагароды і прэміі     =  Нобелеўская прэмія па фізіцы (1958)
{ style="background: transparent"

-

-

}
{ style="background: transparent"

}
| Сайт =
}}
**Ілья Міхайлавіч Франк** (10 (23) кастрычніка , Санкт-Пецярбург — , Масква) — савецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1958) за адкрыццё і інтэрпрэтацыю эфекту Чаранкова (сумесна з Чаранковым і Тамам), лаўрэат дзвюх Сталінскіх прэмій (1946, 1953) і Дзяржаўнай прэміі СССР (1971).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 10 (23) кастрычніка 1908 года ў Санкт-Пецярбургу.

Пасля заканчэння ў 1930 годзе Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта працаваў у Ленінградзе ў Дзяржаўным аптычным інстытуце ў прафесара А. Н. Цярэніна. З 1934 г. працаваў у Фізічным інстытуце імя Лебедзева АН СССР. У 1937 годзе пабраўся шлюбам з Элай Абрамаўнай Бейліхіс (1909—1960), родам з Харкава. У 1944 годзе стаў прафесарам МДУ.

У 1946 годзе абраны членам-карэспандэнтам, у 1968 годзе — акадэмікам АН СССР.

Памёр 22 чэрвеня 1990 года ў Маскве.

## Навуковыя даследаванні 
У 1934 Чаранкоў выявіў, што зараджаныя часціцы, праходзячы з вельмі вялікімі хуткасцямі скрозь ваду, выпускаюць святло. І. М. Франк і І. Я. Там далі тэарэтычнае апісанне гэтага эфекту, які адбываецца пры руху часціц у асяроддзі з хуткасцямі, якія перавышаюць хуткасць святла ў гэтым асяроддзі. Гэтае адкрыццё прывяло да стварэння новага метаду дэтэктавання і вымярэння хуткасці высокаэнергетычных ядзерных часціц. Гэты метад мае вялікае значэнне ў сучаснай эксперыментальнай ядзернай фізіцы.

## Узнагароды 
* Дзве Сталінскія прэміі (1946, 1953),
* Дзяржаўная прэмія СССР (1971).

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі МДУ
Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Фізікі Расіі
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з СССР
Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым медалём імя С. І. Вавілава
Катэгорыя:Супрацоўнікі ДАІ імя С. І. Вавілава
Леон Нейл Купер

**Леон Нейл Купер** (; ) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1972), сумесна з Джонам Бардзінам і Джонам Шрыферам «за стварэнне тэорыі звышправоднасці, звычайна званай БКШ-тэорыяй». Імем Купера названы электронныя пары Купера. У 2006 годзе з’яўляецца прафесарам Універсітэта Браўна.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 28 лютага 1930 года ў Бронксе ў яўрэйскай сям’і, быў старэйшым з двух дзяцей. Яго бацька Іцэк (Ірвінг, Ісідар) Купчык (1897—?), ураджэнец Брэст-Літоўска, меншавік, эміграваў у ЗША з Беларусі пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі, працаваў наборшчыкам у друкарні; маці Ганна Купчык (народжаная Зола, 1904—1938), таксама нарадзілася ў Расіі.

Скончыў навуковую школу Бронкса ў 1947 годзе. Пасля гэтага вучыўся ў Калумбійскім універсітэце, дзе атрымаў ступені бакалаўра, магістра і, у 1954 годзе, доктара. Затым працаваў у Інстытуце перспектыўных даследаванняў, выкладаў у Ілінойскім універсітэце ва Урбане-Шампейн, а таксама ва Універсітэце штата Агая. У 1958 годзе перайшоў ва Універсітэт Браўна. З’яўляўся членам Амерыканскага фізічнага таварыства, Амерыканскай акадэміі навук і мастацтваў, членам Натуральнай акадэміі навук, Амерыканскага філасофскага таварыства, удзельнічаў у даследчай праграме па нейронавай навуцы.

З 1959 па 1966 год быў лаўрэатам гранта фонду Гугенхейма. Праводзіў даследаванні ў розных інстытутах, уключаючы Інстытут перспектыўных даследаванняў і ЦЕРН. Яго прафесура ва ўніверсітэце Браўна спансуецца фондам Томаса Уотсана. Купер з’яўляўся таксама дырэктарам інстытута па мазгавых і нейронавых сістэмах. Аўтар нестандартнага падручніка па фізіцы, першапачаткова выпушчанага пад назвай «Уводзіны ў сутнасць і структуру фізікі», які да гэтага часу выпускаецца ў крыху скарочанай форме пад назвай «Фізіка: Структура і значэнне».

Памёр 23 кастрычніка 2024 года ў Провідэнсе (ЗША).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта
* Дзейнасць Купера ва ўніверсітэце Браўна
* Адзнака прафесара Купера *Крытычным аглядам*

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены Амерыканскага фізічнага таварыства
Катэгорыя:Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук
Катэгорыя:Члены Амерыканскага філасофскага таварыства
Катэгорыя:Дактары філасофіі
Катэгорыя:Выкладчыкі ўніверсітэта штата Агая
Джон Роберт Шрыфер

**Джон Роберт Шрыфер** (; , Оўк-Парк, штат Ілінойс, ЗША — , Талахасі, Фларыда, ЗША) — лаўрэат Нобелеўскай прэміі ў галіне фізікі (1972) (сумесна з Джонам Бардзіным і Леонам Н. Куперам) за стварэнне БКШ-тэорыі, названай па іх ініцыялах.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў горадзе Оўк-Парк (штат Ілінойс) у сям’і Джона Г. Шрыфера і Луізы (у дзявоцтве Андэрсан) Шрыфер. У 1940 годзе сям’я пераязджае ў горад Манхасет, штат Нью-Ёрк, а яшчэ праз дзевяць гадоў у горад Юстыс (штат Фларыда). Жывучы ў Фларыдзе, Джон любіў гуляць з самаробнымі ракетамі і радыё, што і сфармавала яго цікавасць да электратэхнікі.

Скончыўшы Юстыскую сярэднюю школу, у 1949 году Шрыфер паступае ў Масачусецкі тэхналагічны інстытут, маючы намер стаць інжынерам-электрыкам. Праз два гады ён абірае сваёй спецыяльнасцю фізіку і ў 1953 годзе атрымлівае ступень бакалаўра пад кіраўніцтвам Джона К. Слэтэра. У 1954 г. ён абараняе ва ўніверсітэце штата Ілінойс дысертацыю, выкананую пад кіраўніцтвам Джона Бардзіна, і атрымлівае ступень магістра. Дысертацыя была прысвечана даследаванню электроннай праводнасці на паверхні паўправадніка. Па завяршэнні працы над дысертацыяй ён далучаецца да Бардзіна ў даследаванні з’явы звышправоднасці і уласцівасцяў рэчыва пры тэмпературах, блізкіх да абсалютнага нуля.

У 1956 г. Шрыфер, Бардзін і Купер распрацавалі тэорыю звышправоднасці крышталічных цвёрдых тэл, заснаваную на ўяўленні пра звышцякучасць купераўскіх пар электронаў. За ўклад у тэорыю звышправоднасці Шрыфер ў 1957 г. атрымаў доктарскую ступень у Ілінойскім універсітэце.

У 1957—1958 гг. на правах постдактаранта Нацыянальнага навуковага фонду Шрыфер займаўся даследаваннем звышправоднасці ў Бірмінгемскім універсітэце (Англія) і ў Інстытуце Нільса Бора ў Капенгагене (Данія). У Капенгагене ў 1960 г. ён сустрэў Ганнэ Грэтэ Томсен. Праз некалькі месяцаў яны пажаніліся. У іх дзве дачкі і сын.

У 1964, Шрыфер публікуе сваю кнігу аб тэорыі БКШ, «Theory of Superconductivity».У 1957—1960 гг. Шрыфер выкладаў фізіку ў Чыкагскім універсітэце, у 1959—1960 гг. ва універсітэце штата Ілінойс, у 1962 г. у Пенсільванскім універсітэце, у 1969—1975 гг. ў Карнельскім універсітэце і з 1975 г. — у Каліфарнійскім універсітэце ў Санта-Барбары. Ён займаецца таксама даследаваннем магнітных уласцівасцяў матэрыялаў, уласцівасцяў сплаваў і паверхневых эфектаў.

У 1972 г. Шрыферу, Куперу і Бардзіну была прысуджана Нобелеўская прэмія па фізіцы «за створаную іх сумеснымі намаганнямі тэорыю звышправоднасці, звычайна званую тэорыяй БКШ».

9 лістапада 2005 г. быў прысуджаны да двух гадоў турэмнага зняволення за ненаўмыснае забойства (аўтакатастрофу па яго віне).

## Спасылкі 
* 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Масачусецкага тэхналагічнага інстытута
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены АН СССР
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў

'''Аб'яднаны інстытут ядзерных даследаванняў** (**АІЯД''') — міжнародная міжурадавая навукова-даследчая арганізацыя ў навукаградзе Дубна Маскоўскай вобласці. Заснавальнікамі з'яўляюцца 18 дзяржаў-членаў АІЯД. Асноўныя напрамкі тэарэтычных і эксперыментальных даследаванняў у АІЯД — ядзерная фізіка, фізіка элементарных часціц і даследаванні кандэнсаванага стану рэчыва.

У АІЯД былі сінтэзаваны ўсё трансуранавыя элементы Перыядычнай сістэмы хімічных элементаў, адкрытыя ў СССР і Расіі, і паўтораны сінтэз большасці трансуранавых элементаў, адкрытых у іншых краінах. Дасягненні па сінтэзе новых элементаў, зробленыя да 1991 года, былі прызнаны як навуковыя адкрыцці і занесены ў Дзяржаўны рэестр адкрыццяў СССР, а таксама за Інстытутам і краінай быў афіцыйна замацаваны сусветны прыярытэт адкрыцця шматлікіх новых элементаў.

Як знак прызнання выдатнага ўкладу вучоных Інстытута ў сучасную фізіку і хімію можна расцаніць рашэнне Міжнароднага саюза тэарэтычнай і прыкладной хіміі (ІЮПАК) аб прысваенні 105-му элементу назвы дубній па месцы размяшчэння АІЯД, а 114-му элементу — назвы флеровій у гонар сузаснавальніка АІЯД і шматгадовага кіраўніка яго Лабараторыі ядзерных рэакцый акадэміка Г. М. Флёрава, дзе падчас яго дзейнасці былі сінтэзаваны элементы з нумарамі ад 102 да 110.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт АІЯД 

Катэгорыя:Міжнародныя навуковыя інстытуты
Катэгорыя:Цэнтры ядзерных даследаванняў
Катэгорыя:Паскаральныя цэнтры
Катэгорыя:Дубна (Расія)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1956 годзе
Катэгорыя:Навука ў СССР
Ханес Альфвен

**Ханес Улаф Ёста Альфвен** (; , Норчэпінг — , Юрсхальм) — вядомы шведскі фізік і астрафізік, спецыяліст па фізіцы плазмы, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы ў 1970 годзе за працы ў галіне тэорыі магнітагідрадынамікі.

## Біяграфія 
Скончыў універсітэт Упсалы ў 1934 годзе. З 1937 года працаваў у Нобелеўскім інстытуце фізікі, з 1940 года — прафесар Каралеўскага тэхналагічнага інстытута ў Стакгольме. Пазней працаваў ва ўніверсітэтах ЗША.

Аўтар навуковых прац па электрадынаміцы, фізіцы плазмы, касмічнай фізіцы і астрафізіцы.

Развіў тэорыю ўзнікнення палярных ззянняў, геамагнітных бур і Сонечнай сістэмы.

Член Шведскай каралеўскай акадэміі навук (1947), замежны член АН СССР (1958).

## Даследаванні, узнагароды і працы 
Яго работы пастаянна абмяркоўваліся на працягу многіх гадоў знакамітым навукоўцам ў галіне касмічнай фізікі, англа-амерыканскім геафізікам Сіднэем Чэпмэнам. У Альфвена былі праблемы з сістэмай рэцэнзавання. Ніколі, ні пры якіх абставінах, яму не ўдавалася атрымаць без бою адабрэнне аўтарытэтных рэцэнзентаў у навуковых часопісах. Аднойчы Альфвен паслаў артыкул па тэорыі магнітных бур і паўночнага ззяння ў вядучы амерыканскі часопіс «Зямны магнетызм і атмасферны электрычнасць». Артыкул быў адхілены на той падставе, што ён не супадаў з тэарэтычнымі выкладкамі фізікі таго часу. Многімі фізікамі ён лічыўся чалавекам з нестандартнымі поглядамі ў галіне навукі. Часта ён быў вымушаны публікаваць свае артыкулы ў падазроных часопісах. Ён атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіцы ў 1970 годзе за свае працы па магнітагідрадынаміцы (МГД). У 1988 годзе Альфвен быў узнагароджаны амерыканскім геафізічных саюзам медалём Боўі за працы па каметах і плазме ў сонечнай сістэме.

## Літаратура 
* Ханес Альфвен // 

Катэгорыя:Фізікі Швецыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Астраномы Швецыі
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Замежныя члены АН СССР
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Катэгорыя:Члены Шведскай каралеўскай акадэміі навук
Катэгорыя:Астраномы XX стагоддзя
Катэгорыя:Постаці шведскай астрафізікі
Купер

**Купер** ( — «бондар», таксама Couper, Cowper) — прозвішча англійскага паходжання; таксама яўрэйскае і іспанскае прозвішча (ісп. Cúper) і тапонім.

## Прозвішча 
* Бары Купер (нар. 1949) — брытанскі музыказнавец.
* Брэдлі Купер (нар. 1975) — амерыканскі акцёр.
* Гэры Купер (1901—1961) — амерыканскі акцёр.
* Джэймс Фенімар Купер (1789—1851) — амерыканскі пісьменнік.
* Крыс Купер — амерыканскі акцёр.
* Леон Нейл Купер (1930—2024) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1972).
* Мэлвіл Купер (1896—1973) — брытанскі акцёр.
* Сэмюэл Купер (1609—1672) — англійскі жывапісец.
* Томас Купер (1759—1839) — філосаф, эканаміст, хімік, урач, палітычны дзеяч.
* Уільям Купер — англійскі паэт.
* Шарлота Купер (1870—1966) — брытанская тэнісістка, першая чэмпіёнка Алімпійскіх гульняў сярод жанчын.
* Эліс Купер (нар. 1948) — амерыканскі спявак.

## Тапонім 
* Купер (Тэхас)
Фандзю

right|thumb|Сырнае фандзю
**Фандзю** () — сямейства швейцарскіх страў, гатуюцца на адкрытым агні ў спецыяльным гарачатрывалым посудзе — какелоне (фр. caquelon), ядуць ў кампаніі. Фандзю у перакладзе з французскай значыць «расплаўлены». Існуе некалькі відаў фандзю.

## Разнавіднасці фандю 
Сырнае фандзю — нацыянальная швейцарская страва (таксама распаўсюджана памежных з Швейцарыяй раёнах Францыі і Італіі), гатуюць з сыру і віна ў спецыяльным гарачатрывалым посудзе — катнелоне (фр. cotnelone), або какелон (фр. caquelon), на адкрытым агні. Фандзю звычайна гатуюць з сумесі швейцарскіх сыроў Груер і фрыбурскі вашэран. Такое фандзю называецца Муат-Муат (фр. moitié-moitié), што азначае «напалову». Фандзю звычайна запраўляюць часнаком, мускатным арэхам, кіршам у сумесі з моцным алкаголем. У атрыманую масу мачаюць насаджаныя на спецыяльныя доўгія відэльчыкі кавалачкі хлеба, бульбы ці іншых прадуктаў (карнішонаў, алівак і т. п.).

## Літаратура 
* Isabelle Raboud-Schüle, "Comment la fondue vint aux Suisses", *Annales fribourgeoises* 2007?

## Спасылкі 
Катэгорыя:Швейцарская кухня
Катэгорыя:Французская кухня
Катэгорыя:Стравы з сыру
Берклі (Каліфорнія)

**Бе́рклі** () — горад на ўсходнім беразе заліва Сан-Францыска, у акрузе Аламіда штата Каліфорнія; уваходзіць у вобласць заліва Сан-Францыска.

Берклі вядомы як навуковы цэнтр. У горадзе размяшчаецца найстарэйшы кампус Каліфарнійскага ўніверсітэта, Нацыянальная лабараторыя імя Лоўрэнса і іншыя інстытуты і лабараторыі.

Лічыцца адным з самых ліберальных гарадоў краіны. Менавіта гэты горад упершыню ў найноўшай гісторыі заканадаўча прызнаў аднаполыя сем'і, выкарыстоўваўшы тэрмін «хатняе партнёрства».

## Культура 
* The Lonely Island

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Каліфорніі
Катэгорыя:Універсітэцкія гарады ЗША
Аўстрыйская кухня

з бульбай]]
]]

**Аўстрыйскую кухню** часта атаясняюць з венскай кухняй, хоць традыцыйнае кулінарнае мастацтва Аўстрыі знаходзіць сваё адлюстраванне ў разнастайнасці рэгіянальных варыяцый, абумоўленых агульнай гісторыяй Аўстра-Венгерскай імперыі. У аўстрыйскай кухні спляліся разам кулінарныя традыцыі Венгрыі, Багеміі, Баварыі і Італіі. Запазычаныя з іншых краін стравы і тэхналогіі падрыхтоўкі інтэграваліся і адаптаваліся да мясцовых традыцый. Аўстрыйская кухня вядомая для ўсяго свету перш за ўсё выпечкай і прысмакамі. Сусветную вядомасць атрымаў венскі шніцаль.

## Напоі 
* Кава: Аўстрыйцы вельмі любяць каву, у розных варыяцыях (напрыклад, венскі меланж) яго падаюць у кафэ. У асноўным, у рэцэптах выкарыстоўваецца гатунак мока. Таксама, ёсць адмысловы від дэсерту з выкарыстаннем кавы, раней зваўся «венская кава» — кава па-льежску.
* **Гарачы шакалад**.
* **Безалкагольныя напоі**: альмдудлер.
* Піва: Піўныя традыцыі перанятыя з Германіі, піва падаецца ў ёмістасцях 0,2 літра (Pfiff), 0,3 літра (Seidel або kleines Bier) і 0,5 літраў (Krügerl, Halbe або großes Bier). На піўных фестывалях піва наліваецца ў літровыя і двухлітровыя куфлі, як у суседняй Баварыі. Найбольш папулярныя гатункі піва, якія варацца ў Аўстрыі — лагер (Märzen), нефільтраванае піва *Zwicklbier* і пшанічнае піва *Stiegl*. На Каляды традыцыйна варыцца бок.
* Віно: Аўстрыйскія віны вырабляюць галоўным чынам на ўсходзе краіны ў Ніжняй Аўстрыі, Бургенландзе і Штырыі. Маладое віно, званае хойрыгер, атрымала сваю назву ад вінаграднікаў каля Вены.
* **Іншыя алкагольныя напоі**: У розных землях рыхтуецца вялікая колькасць сідраў, шнапсаў, лікёраў, у аснове якіх фруктовыя кампаненты.

## Закускі 
Сярод закусак пераважаюць розныя сэндвічы з каўбасамі, вэнджанінай, сырамі.
* Ліптаўскі сыр.

## Асноўныя стравы 
Асноўныя стравы аўстрыйскай кухні былі галоўным чынам запазычаныя, напрыклад, гуляш або курыны папрыкаш з венгерскай кухні. Тым не менш шматлікія стравы атрымалі спецыфіку «па-аўстрыйску».
* Венскі шніцаль
* Курыца па-венску
* Тафэльшпіц — адварное ялавічнае філе з яблычным хрэнам
* Бойшэль
* Цвібельростбратэн
* Ванілеростбратэн
* Ростбіф Жырардзі
* Краўтфлекерль — страва з капусты з аўстрыйскімі макароннымі вырабамі флекерль

## Дэсерты 
* Маўр у кашулі

## Літаратура 
* Franz Maier-Bruck: Das große Sacher-Kochbuch. Die österreichische Küche. Seehamer, Weyarn 1994, ISBN 3-929626-27-6.
* Eva Mayer-Bahl, Karl Schuhmacher (Verf.); Josef Zauner (Hrsg.): Das große Buch der österreichischen Mehlspeisen. Süße Traditionen von der Kaiserzeit bis heute. BLV, München 1997, ISBN 3-405-15175-9.
* Karl Obauer, Rudolf Obauer: Das neue österreichische Kochbuch. 230 Klassiker und neue Kreationen. Zabert Sandmann, München 1999, ISBN 3-932023-38-2.
* Ingrid Pernkopf, Renate Wagner-Wittula: Die traditionelle österreichische Küche. Pichler, Wien 2012, 431 Seiten, ISBN 3-85431-610-0.
* Ewald Plachutta, Christoph Wagner: Die gute Küche. Verlag Orac, Wien ca. 1994, ISBN 3-7015-0310-9.

## Спасылкі
Нацыянальная лабараторыя імя Лоўрэнса ў Берклі

**Нацыянальная лабараторыя імя Лоўрэнса ў Берклі** (, *Berkeley Lab*, *LBNL*) — нацыянальная лабараторыя Міністэрства энергетыкі ЗША ў Берклі, штат Каліфорнія. Уваходзіць у структуру Каліфарнійскага ўніверсітэта. Вядзе несакрэтныя даследаванні, у адрозненне ад размешчанай непадалёк Ліверморскай нацыянальнай лабараторыі імя Лоўрэнса, занятай, у прыватнасці, распрацоўкай ядзернай зброі.

Лабараторыя знаходзіцца на ўзгорках Берклі-Хілс вышэй цэнтральнага кампуса ўніверсітэта. У 72 будынках лабараторыі (іх уласнік — Міністэрства энергетыкі), размешчаных на 0,8 км² (зямля належыць універсітэту), працуюць 4000 супрацоўнікаў універсітэта, уключаючы 800 студэнтаў, і каля двух дзясяткаў супрацоўнікаў міністэрства. Акрамя таго, штогод у лабараторыі працуе 3000 даследчыкаў-візіцёраў.

Лабараторыя была створана 26 жніўня 1931 года пад назвай **«Радыяцыйная лабараторыя»** () у якасці падраздзялення фізічнага факультэта ўніверсітэта. Яе асноўным інструментам быў цыклатрон, створаны Э. Лоўрэнсам, які атрымаў за вынаходства гэтага тыпу паскаральніка Нобелеўскую прэмію па фізіцы 1939 года.

## Навуковыя дасягненні 
У лабараторыі былі адкрыты такія хімічныя элементы, як астат, нептуній, плутоній, кюрый, амерыцый, берклій, каліфорній, эйнштэйній, фермій, мендзялевій, набелій, лаўрэнсій, дубній і сіборгій. З іх берклій і каліфорній названы ў гонар месца, дзе знаходзіцца лабараторыя, а лаўрэнсій і сіборгій у гонар даследчыкаў, якія працавалі ў LBNL. Лабараторыя брала ўдзел таксама ў адкрыцці тэхнецыю. Тут быў адкрыты антыпратон.

11 супрацоўнікаў лабараторыі атрымалі нобелеўскія прэміі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны вэб-сайт LBNL.

Катэгорыя:Адукацыя ў Каліфорніі
Катэгорыя:Навука ў Каліфорніі
Катэгорыя:Сістэма Каліфарнійскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Цэнтры ядзерных даследаванняў
Катэгорыя:Навуковыя інстытуты ЗША
Катэгорыя:Паскаральныя цэнтры
Катэгорыя:Нацыянальныя лабараторыі Міністэрства энергетыкі ЗША
Катэгорыя:Берклі
Кампус

]]
**Ка́мпус** () — універсітэцкі гарадок, які ўключае, як правіла, навучальныя памяшканні, навукова-даследчыя інстытуты, жылыя памяшканні для студэнтаў, бібліятэкі, аўдыторыі, сталовыя і г. д. Часам кампусам завуць адасобленую тэрыторыю, якая належыць буйной кампаніі (якая уключае ўнутрыфірменную інфраструктуру, напрыклад, карпаратыўны ўніверсітэт). 

Слова *Campus* мае лацінскае паходжанне (пазначала «поле», «адкрытая прастора»). Упершыню кампусам назвалі тэрыторыю Прынстанскага ўніверсітэта ў XVIII стагоддзі. Універсітэцкія кампусы, як правіла, маюць аўтаномную адміністрацыю, часам выбарную.

Таксама кампусам могуць зваць комплекс збудаванняў, які складаецца з тэрыторыі, камунікацый, будынкаў, дарог і дарожнага пакрыцця, маёмасці і людзей .

## Гл. таксама 
* Студэнцкі гарадок

## Спасылкі 
Катэгорыя:Універсітэты
Каліфарнійскі ўніверсітэт у Лос-Анджэлесе

**Каліфарнійскі ўніверсітэт у Лос-Анджэлесе** () — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Лос-Анджэлес у штаце Каліфорнія, ЗША.

## Агульная характарыстыка 
Акадэмічныя карані ўстановы ўзыходзяць да 1881 года — да настаўніцкай школы, тады вядомай як Паўднёвае аддзяленне Каліфарнійскай дзяржаўнай настаўніцкай школы (цяпер універсітэт у Сан-Хасэ). Школа была паглынута ў 1919 годзе Каліфарнійскім універсітэтам у Лос-Анджэлесе і стала Паўднёвым аддзяленнем Каліфарнійскага ўніверсітэта, што робіць вучэльню другой найстарэйшай установай у сістэме Каліфарнійскага ўніверсітэта з дзесяці наяўных пасля Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі.

Каліфарнійскі ўніверсітэт у Лос-Анджэлесе прапануе 337 праграм для атрымання акадэмічных ступеняў бакалаўра і магістра, на якіх штогод навучаецца каля 31 600 студэнтаў і 14 300 слухачоў і аспірантаў. Універсітэт атрымаў 175 тысяч заявак на паступленне на бакалаўрыят восенню 2022 года, што робіць яго самым папулярным універсітэтам у Злучаных Штатах. Універсітэт арганізаваны ў Каледж літаратуры і навукі і 12 прафесійных школ.

Універсітэт уваходзіць у так званую Грамадскую Лігу плюшчу. Станам на 2021 год 27 лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі, 5 лаўрэатаў прэміі Цьюрынга, два галоўныя навуковыя супрацоўнікі ВПС ЗША і адзін уладальнік прэміі Філдса былі звязаны з універсітэтам у якасці выкладчыкаў, даследчыкаў і выпускнікоў. Станам на жнівень 2021 года 55 выкладчыкаў універсітэта абраны ў Нацыянальную акадэмію навук ЗША, 29 — у Нацыянальную інжынерную акадэмію ЗША, 41 — у Нацыянальную акадэмію медыцыны ЗША і 156 — у Амерыканскую акадэмію мастацтваў і навук. У 1974 годзе ўніверсітэт быў зарошаны ў Асацыяцыю амерыканскіх універсітэтаў.

## Структура 
* Школа мастацтваў і архітэктуры
* Школа стаматалогіі
* Школа адукацыі і інфармацыйных студый
* Школа інжынерыі
* Школа права
* Школа менеджменту
* Школа медыцыны
* Школа музыкі
* Школа медсястрынства
* Школа грамадскіх спраў
* Школа грамадскага здароўя
* Школа тэатра, кінематаграфіі і тэлебачання
* Каледж літаратуры і навукі

## Гл. таксама 
* Спіс універсітэтаў штата Каліфорнія
 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Каліфорніі
Катэгорыя:Асацыяцыя амерыканскіх універсітэтаў
Катэгорыя:Сістэма Каліфарнійскага ўніверсітэта
Камісія па атамнай энергіі ЗША

**Камісія па атамнай энергіі ЗША** (*КАЭ*, , *AEC*) — урадавая арганізацыя, заснаваная Кангрэсам ЗША пасля Другой сусветнай вайны для садзейнічання і кантролю за развіццём ядзернай галіны, у тым ліку навукова-даследчымі працамі, у мірны час. 1 жніўня 1946 года прэзідэнт Гары Трумэн падпісаў Закон аб атамнай энергіі («Закон МакМахана»), які перакладае кантроль над атамнай энергетыкай ад ваенных інстытутаў да грамадзянскіх. Закон набыў моц 1 студзеня 1947 года. Камісія была расфармавана ў адпаведнасці з «Законам аб рэарганізацыі энергетыкі» 1974 года, яе функцыі былі перададзены дзвюм новым арганізацыям: Кіраўніцтву энергетычных даследаванняў і распрацовак і Камісіі па ядзерным рэгуляванні.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
**Афіцыйныя крыніцы:**
* 
* 

**Іншыя:**
* 
* 
* 

Катэгорыя:Дзяржаўныя арганізацыі ЗША
Катэгорыя:Ядзерная энергетыка
Катэгорыя:З’явіліся ў 1946 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1974 годзе
Луі Эжэн Фелікс Неель

**Луі Эжэн Фелікс Неель** (; , Ліён, Францыя — ) — французскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1970). Палова прэміі «за фундаментальныя працы і адкрыцці, якія тычацца антыферамагнетызму і ферамагнетызму, якія пацягнулі за сабой важныя прыкладанні ў галіне фізікі цвёрдага цела». Другую палову прэміі атрымаў Ханес Альфвен «за фундаментальныя працы і адкрыцці ў магнітнай гідрадынаміцы і плённыя прыкладанні іх у розных галінах фізікі».

Работы Нееля па фізіцы цвёрдага цела знайшлі шматлікія прымяненні, асабліва ў паляпшэнні якасцей камп'ютарнай памяці. Прыкладна ў 1930 годзе ён выказаў здагадку, што можа існаваць новая форма магнітных паводзін рэчываў, названая пасля антыферамагнетызмам, у супрацьлегласць ферамагнетызму. Пры дасягненні вызначанай тэмпературы (кропкі Нееля) антыферамагнітныя ўласцівасці знікаюць. У 1947 годзе Неель паказаў, што павінны існаваць матэрыялы з уласцівасцямі ферымагнетызму. Акрамя таго Неель даў тлумачэнне слабай намагнічанасці некаторых парод, даўшы такім чынам магчымасць вывучаць гісторыю магнітнага поля Зямлі.

Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Францыі
Луіс Уолтэр Альварэс

**Луіс Уолтэр Альварэс** (; , Сан-Францыска — , Берклі, Каліфорнія) — амерыканскі фізік-эксперыментатар, член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1947).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Сан-Францыска ў сям'і прафесара Каліфарнійскага ўніверсітэта, урача і журналіста ў галіне медыцыны, Уолтэра Клемента Альварэса. Вучыўся ў Чыкагскім універсітэце, які скончыў у 1932 годзе. З 1936 працаваў у Каліфарнійскім універсітэце, з 1945 года на пасадзе прафесара. Адначасова ў 1954—1959 і 1976—1978 займаў пасаду намесніка дырэктара Радыяцыйнай лабараторыі імя Э. О. Лоўрэнса ў Берклі. У 1969 Альварэс быў абраны прэзідэнтам Амерыканскага фізічнага таварыства.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі-паскаральшчыкі
Катэгорыя:Геолагі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Энрыка Фермі
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Дэніс Габар

**Дэніс Габар**, таксама **Дэнеш Габар** (; ,  — , ) — венгерскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1971) «за вынаходніцтва і развіццё галаграфічнага метаду».

## Біяграфія 
Габар нарадзіўся ў яўрэйскай сям'і ў Будапешце 5 чэрвеня 1900 г., і меў пры нараджэнні імя Грынсберг Дзяніс (Grünszberg Dénes), і быў першым сынам Берната Грынсберга (Grünszberg Bernát) і Адэлі Жакобавіч (Jakobovits Adél). У 1902 годзе сям'я атрымала дазвол памяняць прозвішча з Грынсберг на Габар. Ужо ў раннія гады ў яго выявілася цікавасць да фізікі — разам са сваім братам Дзьёрдем рабіў у хатняй лабараторыі вопыты, пра якія ён чытаў у навуковых кнігах і часопісах. Габар атрымаў спецыяльнасць інжынера ў 1920 годзе ў тэхнічным універсітэце Будапешта. З 1921 па 1924 працягнуў навучанне ў Тэхнічным універсітэце Берліна. Пасля абароны дысертацыі ў 1927 годзе пачаў працу ў кампаніі Siemens & Halske AG (сёння кампанія Siemens). За час працы ў кампаніі зрабіў сваё першае вынаходства — ртутныя лямпы высокага ціску. У 1933 годзе пакінуў Германію ў сувязі са станаўленнем рэжыму нацыстаў і выехаў на працу ў Вялікабрытанію, у кампанію Thomson-Houston. У 1947 годзе ён вынайшаў галаграфію, за што і атрымаў у 1971 годзе Нобелеўскую прэмію па фізіцы. Гэта адкрыццё не атрымала камерцыйнага развіцця да з'яўлення лазера ў 1960 годзе. Габар таксама цікавіўся тым, як чалавек чуе і размаўляе. Па выніках гэтых даследаванняў ён стварыў тэорыю гранулярнага сінтэзу. У 1948 Габар перайшоў працаваць у Імперскі каледж Лондана і ў 1958 годзе стаў прафесарам прыкладной фізікі і працаваў там да пенсіі ў 1967 годзе. Пасля выхаду на пенсію жыў у асноўным у Італіі.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі Венгрыі
Айвар Джаевер

**Айвар Джаевер** (; ) — нарвежска-амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1973) «за эксперыментальныя адкрыцці тунэльных з’яў у паўправадніках і звышправадніках» (сумесна з Леа Эсакі).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 5 красавіка 1929 года ў Бергене (Нарвегія).

Пасля вучобы з 1948 па 1952 гг. атрымаў дыплом інжынера ў Нарвежскім тэхналагічным інстытуце ў Тронхейме. У 1954 годзе эміграваў у Канаду. Працаваў там спачатку ў архітэктурным бюро, затым у якасці інжынера ў кампаніі *General Electric*. У 1956 годзе перасяліўся ў ЗША. З 1958 па 1969 гг. працаваў у Політэхнічным інстытуце Рэнселера ў горадзе Трой па тэме звышправоднасці і тунэльных эфектаў. Па гэтай тэме абараніў дысертацыю ў 1964 годзе. З 1970 года працаваў таксама ў галіне біялогіі і біяфізікі. Развіў метад выяўлення імунных рэакцый. З 1988 года з’яўляўся прафесарам у Політэхнічным інстытуце Рэнселера і акрамя таго ў Інстытуце фізікі ва ўніверсітэце Осла.

У 1973 годзе атрымаў сумесна з Леа Эсакі Нобелеўскую прэмію па фізіцы. Частку прэміі атрымаў Б. Д. Джозефсан «за тэарэтычнае прадказанне уласцівасцяў току, які праходзіць праз тунэльны бар’ер, у прыватнасці з’яў, агульнавядомых цяпер пад назвай эфектаў Джозефсана». Джаеверу належыць наступнае выказванне: «Прырода для чалавека як халадзільнік для сабакі: ён ведае, што ўнутры ежа, але ніколі не зразумее, якім чынам працуе халадзільнік».

Памёр 20 чэрвеня 2025 года ў Скенектадзі (штат Нью-Ёрк ЗША).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фізікі Нарвегіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Кава па-льежску

thumb|right|Кава па-льежску
**Кава па-льежску** () — халодны дэсерт з марожанага, прыгатаваны са злёгку падсалоджанай кавы, кававага марожанага і ўзбітых вяршкоў.

## Гісторыя 
Нягледзячы на назву, кава па-льежску не была створана ў Льежы. Першапачаткова гэты від кавы быў вядомы ва Францыі, як «кава па-венску» або «венская кава». У Першай сусветнай вайне Аўстрыя выступала ў якасці праціўніка Францыі, таму пасля штурму Льежа ў 1914 г., калі армія ўзяла умацаваную бельгійскую крэпасць Льеж, у гонар бельгійскіх умацаваных фартоў у парыжскіх кафэ гэты дэсерт пачалі называць «кава па-льежску». Цікава, што ў Льежы гэты дэсерт да гэтага часу называюць «café viennois» - «венская кава».

## Прыгатаванне 
Папярэдне астуджаецца высокі куфель з загадзя прыгатаванай кавай, куды перад падачай на стол дадаецца марожанае і ўзбітымі вяршкамі. Часта вяршкі зверху пасыпаюцца смажаным зернем кавы ў якасці ўпрыгожання.

Катэгорыя:Кававыя напоі
Юрый Паўлавіч Герасіменка-Жызнеўскі

** Юрый (Юрась) Паўлавіч Герасіменка-Жызнеўскі ** (, мястэчка Даўгінава, Вілейскі раён — люты ) — беларускі графік. Працаваў у кніжнай, станковай і абстрактнай графіцы, у жанры партрэта. Член Беларускага саюза мастакоў з 1981 года.
## Біяграфія 
Бацька Павел Герасіменка быў мастаком-самавучкам. Сям'я пераязджае жыць у Маладзечна. Потым мастак паступае ў Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут. Вучыцца на графічным аддзяленні Шаранговіча.

У 1972 годзе Юрый Герасіменка выконвае «Партрэт Я. Коласа», які прызнаны лепшым партрэтам паэта. У 1977 годзе Ю. Герасіменка абараняе дыплом мастака-графіка. Мастак ілюструе кнігі Быкава, Зуёнка. За ілюстраванне кнігі апошняга ў 1980 годзе ўзнагароджаны дыпломам 1 ступені Рэспубліканскага конкурсу кнігі.

Ад 1995 года выкладаў у Маладзечанскім музычным вучылішчы імя М.К.Агінскага. Быў ініцыятарам стварэння ў музвучэльні аддзялення дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Памёр у 1997 годзе. Пахаваны ў Даўгінаве.

Дыпламант рэспубліканскіх і ўсесаюзных конкурсаў кнігі.

## Са спадчыны мастака 
Працы Юрася Герасіменкі знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва ў Мінску, іншых музеях краіны, у прыватных калекцыях ЗША, Францыі, Германіі, Польшчы.

### Ілюстрацыі да кніг 
* «Маўчанне травы», Васіль Зуёнак, (1980)
* «Выбранае», Якуб Колас, (1981)
* «Казкі і краскі», Васіль Вітка, (1983)
* «Знак Бяды», Васіль Быкаў (1984)
* «Беларускі каляндар» на 1992 г.

### Партрэты 
* Якуба Коласа, (1972)
* Аўтапартрэт, (1978)
* «Ніна», (1979)
* «Марыся», (1980)

### Станковыя работы 
* «Поры года», серыя, паводле паэмы Якуба Коласа «Новая зямля» (1977)
* «Мае сябры», серыя, (1979)
* «Здані», серыя, (1980)
* «Кампазіцыя», (1991)

## Спасылкі 
* Герасіменка-Жызнеўскі Юрый 
* Неамагнетызм дзядоўніка 
* Знак бяды. Рэгіянальная газета, 21 лютага 1998, №8 (96).

Катэгорыя:Графікі Беларусі
Катэгорыя:Графікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім раёне
Катэгорыя:Памерлі ў Маладзечне
Іанійскі саюз

**Іанійскі саюз** () — аб'яднанне старажытнагрэчаскіх полісаў Іоніі.

Згодна традыцыі, Іанійскі саюз узнік у 1086 да н.э. г. да н. э. - 1075 да н.э. г. да н. э. як палітычнае і рэлігійнае аб'яднанне іанійскіх калоній у Малой Азіі. Першапачаткова ўключаў 7 гарадоў. Галоўную ролю адыгрывалі Мілет, Эфес і Прыена. Пазней саюз быў пашыраны да 12 полісаў. Апошнім у 650 г. да н. э. увайшоў эалійскі поліс Смірна.

Іанійскі саюз адыграў значную ролю ў барацьбе іанійцаў з карыйскай дзяржавай Меліяй (VIII ст. да н. э.), а таксама супраць кімерыйскай пагрозы (VII ст. да н. э.). Але ў далейшым яго палітычны і ваенны ўплыў быў страчаны, што асабліва праявілася ў гады барацьбы супраць персаў (499 - 479 гг. да н. э.). Полісы, што ўваходзілі ў склад саюза, захоўвалі незалежнасць і мелі права асабістага палітычнага выбару. Аднак яны звычайна захоўвалі паміж сабою мірныя адносіны, сумесна праводзілі *паніоніі* — свята і гульні ў гонар Пасейдона. У 540 г. да н. э. у паселішчы Мелія быў пабудаваны сумесны храм Пасейдона.

Іанійскі саюз працягваў існаваць пад уладай Македоніі (з 334 г. да н. э.), а потым Рыма (з 133 г. да н. э.). У перыяд Рымскай імперыі адбіваў асабістую манету.

## Літаратура
*Herodotus, The History of Herodotus
*Alan M. Greaves, The Land of Ionia: Society and Economy in the Archaic Period.   Chichester/Malden, MA:  Wiley-Blackwell, 2010.  Pp. xvi, 269.  ISBN 9781405199001
*Ancient Greece : A Political, Social, and Cultural History: A Political, Social, and Cultural History

Катэгорыя:Старажытная Грэцыя
Прыена

**Прыена** () — старажытнагрэчаскі поліс у Іоніі (у нашы дні тэрыторыя Турцыі).

Існаваў у XI ст. да н. э. (згодна археалагічным дадзеным з VIII ст. да н. э.) — XIII ст. н. э. Уваходзіў у Іанійскі саюз.

У нашы дні рэшткі Прыены з’яўляюцца археалагічным помнікам.

## Знакамітыя дзеячы 
* Біянт Прыенскі

## Літаратура 
* Alan M. Greaves, The Land of Ionia: Society and Economy in the Archaic Period. Chichester/Malden, MA: Wiley-Blackwell, 2010. Pp. xvi, 269. ISBN 9781405199001

Катэгорыя:Гарады Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты
Маўр у кашулі

thumb|Маўр у кашулі
**«Маўр ў кашулі»** ()  — дэсерт аўстрыйскай кухні ў форме маленькага гугельхупфа. Асноўнымі інгрэдыентамі з'яўляюцца шакалад, хлебная дробка, цукар, яечны жаўток, мігдал і чырвонае віно. Як і англійскі калядны пудынг, «маўр ў кашулі» гатуецца на вадзяной лазні. У заключэнне дэсерт абліваюць шакаладным соусам і ўпрыгожваюць узбітымі вяршкамі. Часам «маўр ў кашулі» падаецца разам з марожаным. Акрамя Аўстрыі, «маўра ў кашулі» можна пакаштаваць і ў баварскіх кандытарскіх.

## Літаратура 
* Dr. Susan Arndt: *"Mohr/Mohrin"*, in: Susan Arndt, Antje Hornscheidt (Hg.): *Afrika und die deutsche Sprache*. Ein kritisches Nachschlagewerk, Münster (2004), ISBN 3-89771-424-8 S. 172
* Peter J. Bräunlein: *Magier, Märtyrer, Markenzeichen.* Tucherbräu und Mohren-Apotheken, in: Marie Lorbeer, Beate Wild (Hg.): *Menschenfresser - Negerküsse*. Das Bild vom Fremden im deutschen Alltag, Berlin (1991), ISBN 3-88520-394-4

## Спасылкі 
* The chef’s companion: a culinary dictionary 
* http://www.wien.info/en/shopping-wining-dining/viennese-cuisine/recipes/mohr-im-hemd-chocolate-hazelnut-pudding 

Катэгорыя:Аўстрыйская кухня
Катэгорыя:Дэсерты
Марсілья

**Марсілья** () — іспанская крывяная каўбаса. Існуе некалькі рэгіянальных рэцэптаў прыгатавання марсільі. Найбольш вядомымі з’яўляюцца бургаская марсілья (ісп. morcilla de Burgos), якую гатуюць з свінчовай крыві, cвінчовага мяса, тлушчу, цыбулі і рысу, а таксама зялёная марсілья (ісп. morcilla de verduras), дзе замест рысу дадаюць цыбулю-парэй. На Канарскіх астравах гатуюць салодкую марсілью (ісп. morcilla dulce) з даданнем разынак, мігдалу і карыцы. Марсілья сустракаецца таксама ў кухнях іншых іспанамоўных краін. Марсілью гатуюць на грылі, смажаць, дадаюць у фасолевы, нутавы або чэчэвічны супы і паэлью і падаюць як тапас.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Іспанская кухня
Катэгорыя:Каўбасы