Каджары

**Каджары** — дынастыя шахаў Персіі з 1787 да 1925 года. Паходзілі з астэрабадскіх каджараў.

## Гісторыя 
### Заснаванне 
Заснавальнікам дынастыі быў Ага Махамад, кіраўнік племя каджараў. Ён пачаў барацьбу з прадстаўнікамі дынастыі Зендаў пасля смерці ў 1779 годзе дастаткова моцнага ўладара Персіі Керым-хана Зенда. Ага Махамед быў абвешчаны Шахам ў 1787 годзе. У 1794 годзе ён захапіў апошняга прадстаўніка з Зендаў Лотф Алі-шаха. У выніку ўдалай кампаніі супраць Расіі і Грузіі ў 1795—1796 гг. новы шах ўсталяваць уладу над значнай часткай Каўказа. Адначасова ён перанёс сваю сталіцу з Ісфахана ў Тэгеран, дзе яна і засталася.

Найбольш жорсткі і ненавісны з усіх іранскіх манархаў, Ага Махамад у канчатковым выніку паклаў канец перыяду анархіі; ён удала ваяваў супраць знешніх ворагаў, аднавіў веру шыітаў як дзяржаўную рэлігію. Ён быў забіты ў ваенным лагеры сваімі ж слугамі ў 1797 годзе ў г. Шуша (Карабах). вынікам кіравання першага з Каджараў стаў рост ваеннай і палітычнай магутнасці Персіі на Каўказе і ў Сярэдняй Азіі.

### Развіццё 
У часы кіравання нашчадкаў Ага Махамада паступова адбываецца палітычны заняпад дзяржавы. У той жа час адбываецца істотныя змены ў сацыяльным і эканамічным жыцця Персіі, уплыў тэхналагічнага прагрэсу на краіну. У часы спадчыніка і пляменніка Ага Махамеда —Фатх Алі-шаха (1798—1834) адбываецца росквіт выяўленчага мастацтва. Па яго загадзе створана карона шаха, якая з гэтага часу перадавалася па спадчыне. Гэты шах з дынастыі Каджараў адыграў значную ролю ў развіцці Тэгерана.
Пры шаху Фатх Алі персы, прэтэндуючы на ўнутраныя вобласці Каўказа (Азербайджан, Грузію, Арменію і Дагестан) былі ўцягнутыя рускімі ў працяглую барацьбу, якая скончылася Гюлістанскім (1813) і Туркманчайскім (1828) дагаворамі, паводле якіх Персія была вымушана саступіць вышэйназваныя каўказскія землі Расіі.

Наступны ўладар з дынастыі Каджараў — Махамад-шах (1834—1848) — не пакінуў значнага следу ў гісторыі. Герат, рысавая даліна на р. Герыруд, якая з'яўлялася часткай старажытнай персідскай імперыі, была захоплена афганцамі у 1837—1838 гадах. Ён здзейсніў некалькі няўдалых спробаў вярнуць гэтую тэрыторыю. Пры гэтым у часы Махамад-шаха працягнулася развіццё Тэгерана як адміністрацыйнага і культурнага цэнтра.

У часы Насрэддзін-шаха (1848—1896) адбываецца сацыяльная, культурная і палітычная перабудова Персіі. Будуюцца новыя заводы і фабрыкі, чыгункі, адбываецца рэформа дзяржаўнага ладу і станаўленнярэгулярнай арміі. Пры гэтым Персія працягвае страчваць тэрыторыю на карысць суседніх дзяржаў і трапляе пад ціск еўрапейскіх дзяржаў, асабліва царскай Расіі і Брытанскай імперыі. Кампаніі па вяртанні гэтай зямлі скончыліся англійскай інтэрвенцыяй у Афганістан і прызнаннем Іранам незалежнасці Афганістана ў 1857 годзе. У 1884 годзе Персія страціла Мервскі аазіс на карысць Расійскай імперыі.

Праблемы, якія існавалі пры папярэднім шаху, закранулі і Мазаферэдзін-шаха (1896—1907). Пачаліся масавыя пратэсты супраць абсалютнай улады шаха, што паралізавала працу дзяржаўных органаў і істотна пагоршылася эканамічнае становішча краіны. У жніўні 1906 года пачаў працу персідскі парламент — меджліс. Адкрыццё нафты ў пачатку 20 стагоддзя ўзмацніла суперніцтва Вялікабрытаніі і Расіі за ўплыў у рэгіёне. 30 снежня 1906 года прынятая Канстытуцыя Персіі.

Новы шах з дынастыі Каджараў — Махамад Алі-шах (1907—1909) — паспрабаваў аднавіць ўладу шахаў. 24 чэрвеня 1907 года ён разагнаў парламент. Гэта выклікала ўнутраныя праблемы, сацыяльнае і палітычнае напружанне, канчатковую страту незалежнасці краіны, ператварэння яе ў паўкалонію. Тым часам, англа-рускае суперніцтва працягвалася і ў 1907 годзе вылілася ў англа-рускае пагадненне (анулявана пасля Першай сусветнай вайны), якое падзяліла Персію на сферы ўплыву. У 1909 годзе рэвалюцыянеры — прыхільнікі канстытуцыі — скінулі Махамад Алі-шаха з трона. Канстытуцыйны рэжым быў адноўлены.

### Падзенне 
Ахмад Шах (1909—1925) стаў апошнім прадстаўніком дынастыі Каджараў на троне Персіі. Новы шах не намагаўся супрацьстаяць меджлісу.

Перыяд, які папярэднічаў Першай сусветнай вайне, быў перыядам палітычных і фінансавых цяжкасцяў. У 1911 годзе Морган Шустэр, амерыканскі фінансіст, быў запрошаны ў Іран як фінансавы саветнік і галоўны скарбнік Ірана. Былі праведзены некаторыя рэформы, але канфлікты з Расіяй прывялі да спынення гэтай місіі ў 1911 годзе — войскі Расійскай імперыі ўварваліся ў краіну, у выніку чаго меджліс быў распушчаны, а канстытуцыя скасавана.

Падчас вайны Персія была акупаваная Англіяй і Расіяй, але засталася нейтральнай. Пасля вайны Персія была прынятая ў Лігу Нацый як яго першы член. У 1919 годзе Іран заключыў гандлёвае пагадненне з Вялікабрытаніяй, у якой Брытанія фармальна яшчэ раз пацвердзіла незалежнасць Ірана, але на самой справе спрабавала ўсталяваць поўны кантроль над ім. У 1921 годзе Іран прызнаў Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік, які адрокся ад імперыялістычнай палітыкі царызму і адклікаў акупацыйныя сілы з іранскай тэрыторыі.

У лютым 1921 года афіцэр іранскай арміі Рэза-хан Пехлеві з дапамогай Вялікабрытаніі здзейсніў дзяржаўны пераварот і захапіў уладу. Ахмад-шах у той час знаходзіўся ў Еўропе. Толькі 31 кастрычніка 1925 года меджліс афіцыйна абвясціў дынастыю Каджараў зрынутай. 12 снежня 1925 года новым шахам стаў Рэза-хан Пехлеві.

### Сучаснасць 
Прадстаўнікі роду Каджараў сёння жывуць як у Іране, так і па-за яго межамі, займаючы рознае сацыяльнае становішча.

## Дынастыя Каджараў 
* Махамад Хасан-хан (1722—1759) — сын Мір Фатх Алі-хана, бейлербей Астрабада, Мазандарана і Гіляна (з 1747)
** **Ага Махамад-шах** (1742—1797) — сын Махамад Хасан-хана, бейлербей Азербайджана (1757—1796), шаханшах (з 1796)
** Хасейн Кулі-хан (1749—1777) — сын Махамад Хасан-хана, бейлербей Дамгана (1769—1777), бейлербей Астрабада (1777)
** Муртаза Кулі-хан (1750/1755—1798) — сын Махамад Хасан-хана, бейлербей Астрабада (1782—1784)
** Джавад-хан (1748—1803) — палкаводзец і палітычны дзеяч, апошні хан Гянджынскага ханства
*** **Фетх Алі-шах** (1771—1834) — сын Хасейн Кулі-хана, шаханшах (з 1797)
**** Абас-Мірза (1789—1833) — сын Фетх Алі-шаха, валіяхд (з 1800)
***** **Махамед-шах** (1808—1848), сын Абас-Мірзы, валіяхд (1834), шаханшах (з 1834)
***** Бахман Мірза Каджар (1811—1884) — персідскі дзяржаўны дзеяч, фельдмаршал Ірана, сын Абас-Мірзы.
***** Хазрэў-Мірза (1813—1875) — персідскі прынц, 7-ы сын спадчынніка прастола, сын Абас-Мірзы.
****** **Насрэддзін-шах** (1831—1896) — сын Махамед-шаха, валіяхд (1835—1848), шаханшах (з 1848)
******* **Мазаферэдзін-шах** (1852—1907) — сын Насрэддзін-шаха, валіяхд (1862—1896), шаханшах (з 1896)
******** **Махамад Алі-шах** (1872—1924) — сын Мазаферэдзін-шаха, валіяхд (1896—1907), шаханшах (1907—1909)
********* **Султан Ахмад-шах** (1897—1930) — сын Махамад Алі-шаха, валіяхд (1907—1909), шаханшах (1909—1925), шаханшах у выгнанні (з 1925)
********* Махамад Хасан-шах (1899—1943) — сын Махамад Алі-шаха, валіяхд (1909—1925), валіяхд у выгнанні (1925—1930), шаханшах у выгнанні (з 1930)
********** Фарыдун-мірза (1922—1975) — сын Султан Ахмад-шаха, валіяхд у выгнанні (з 1930)
*********** Аманула Мірза Каджар (1857—1937) — расійскі і азербайджанскі военачальнік, генерал-маёр, прынц персідскі.
*********** Фейзула Мірза Каджар (1872—1920) — военачальнік Расійскай Імператарскай Арміі і Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі, генерал-маёр, прынц персідскі.
*********** Аляксандр Пятровіч Рыза-Кулі-Мірза Каджар (1869 — ?) — расійскі ваенны дзеяч, палкоўнік, удзельнік белагвардзейскага руху.

## Гл. таксама 
* Каані — прыдворны паэт дынастыі.

## Літаратура 
* William Bayne Fisher. Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, ISBN 0-521-20094-6

Катэгорыя:Каралеўскія дынастыі
Катэгорыя:Кіраўнікі Ірана
Катэгорыя:Дынастыі ісламскіх кіраўнікоў
Катэгорыя:Гісторыя Ірана

Катэгорыя:З’явіліся ў 1795 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1925 годзе