Прынука

**Прынука** — звычай настойлівага запрашэння, упрошвання, ледзь не прымушэння госця да ежы і пітва.

## Гісторыя 
Звычай распаўсюдзіўся ў Рэчы Паспалітай, мусіць, у эпоху «сарматызму» (XVII—XVIII ст.), але яшчэ і ў ХІХ ст., і нават на пачатку ХХ ст., быў досыць распаўсюджаным. Прынука не была рэдкасцю не толькі на шляхецкіх бяседах, але і — з папраўкай на ўзровень дабрабыту — на сялянскіх святочных застоллях.

Само слова — русінскае, т.б. украінска-беларускае, але ўрэшце ўвайшло і ў польскую мову, выціснула ў гэтым пэўным значэнні ўласна польскае слова *zachęta*. Такім чынам, магчыма, і сам звычай мае русінскае паходжанне.

## Традыцыя 
Прынука абавязвала абодва бакі. Пакуль гаспадар не выказваў дастатковай настойлівасці — лічылася, што трэба як меней тры «сеансы» упрошвання — госць мусіў дэманстратыўна есці ў «паўгубы», ледзь дакранацца да прысмакаў, усім выглядам паказваць абыякавасць і адсутнасць апетыту. Без гэтага накідвацца на пачастунак лічылася быццам бы і непрыстойным. Сляды старадаўняга звычаю бачныя ў традыцыі абавязковага прамаўлення тоста кожным госцем па чарзе, або ў распаўсюджаных некалі «куляўках» — адмысловых сасудах для піцця без падставак, якія можна было выпіць толькі да дна. У сваім пачатковым выглядзе, сёння звычай, магчыма, выглядае занадта моцным парушэннем аўтаноміі асобы і правоў спажыўца.

Калі пра якога госця забываліся, або адносіны паміж гаспадаром і госцем былі ўвогуле нацягнутыя, прынцыповыя прыхільнікі гэтай нормы этыкету ехалі дадому паўгалоднымі, прамаўляючы: *«Было ўсё, было чаго есці і выпіць, толькі прынукі не было»*. Аднак, бывалі і такія аматары выпіць і паесці, якія ігнаравалі нефармальныя правілы і ласаваліся ўсімі багаццямі стала не чакаючы ўпрошванняў. *«Я госць без прынукі, не люблю марыць гаспадара»*, — казалі яны ў апраўданне, якое зрабілася прыказкай і часам іранічна апісвала нават сапраўднае нахабства.

## У літаратуры 
Так апісваў прынуку У. Караткевіч у сваім «Дзікім паляванні караля Стаха»:

:  — Што вы вочы ўтаропілі! — гаркнуў Дубатоўк. — Сталічнага чалавека не бачылі, мядзведзі, ці што? Ану, дапамажыце госцю, пакладзіце на яго блюда, што вам па густу.
: Валасатыя зяпы заўсміхаліся, лапы пачалі рухацца. Хутка на маім блюдзе ляжаў вялізны гусь з бруснічным варэннем, індыковая ножка з яблыкамі, салёныя грыбы, дзесятак калдуноў, а з усіх бакоў толькі і чутна было:
:  — А вось пампушкі з часнаком… А вось, пане, кавалак шыначкі дзікага япрука, наперчаны, агнём гарыць. Памяццю маці заклінаючы — вазьміце… А вось цудоўная… А вось незвычайны…
:  — Вось як у нас па-беларуску частуюць, — рагатаў гаспадар, пабачыўшы, што я зусім разгубіўся.
: Перада мною вырасла гара. Я паспрабаваў пратэставаць, але выклікаў такі выбух абурэння (у аднаго з гасцей нават слёзы пацяклі; праўда, ён быў трохі нападпітку), што я здаўся.

Трапіла прынука і ў «Новую Зямлю» Я. Коласа:

: Садзяцца госці, ды не зразу,
: За стол не лезуць для паказу,
: Бо так шляхетнасць вымагае.
: Ідзе тут спрэчка немалая,
: Калі пачнуць тут адмаўляцца:
:  — Сядай, Язэп! — Няхай садзяцца,
: А я прыткнуся потым з краю.
:  — Ах, вось дзіўны!.. — Ну, ну, сядаю!
:  — Пан Фабіян, і ты, Кандраце,
: Яхім, і Ян, і Юрка, — браце!
: Ну, проша ж, проша! — Пасадзілі,
: Такім жа чынам упрасілі
: Жанок прысесці тут на ўслоне…

## Сучаснасць 
На пачатку 2014 года ў Супраслі пад Беластокам адкрылася ці не адзіная беларуская рэстарацыя ў Польшы, і яе назвалі «Prynuka».

## Літаратура 
* *Белы А.* Прынука // Звязда № 14 (72), 29.04.2014.
* *Навагродскі Т. А.* Змены ў традыцыях харчавання беларусаў (першая палова ХХ в.) / Т. А. Навагродскі // Працы гістарычнага факультэта БДУ: навук. зб. Вып. 6 / рэдкал.: У. К. Коршук (адк. рэд.) [і інш.]. — Мінск: БДУ, 2011. — С. 67-76.

Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі