Рудальф Арчыбальд Райс

**Рудальф (Родальф) Арчыбальд Райс** (; , Гаўзах, Вялікае Герцагства Бадэн, Германская імперыя (цяпер зямля Бадэн-Вюртэмберг, Германія) — , Бялград, Каралеўства Югаславія) — нямецкі і швейцарскі крыміналіст і судовы эксперт. Педагог, прафесар. Доктар хіміі (з 1898). Фатограф. Адзін з заснавальнікаў крыміналістыкі.

## Біяграфія 
[міні|справа|250пкс|[Помнік Рудальфу Арчыбальду Райсу|Помнік Р. А. Райсу ў Бялградзе]]
Сын вінароба. З 1893 па 1897 вучыўся на факультэце прыродазнаўчых навук у Лазанскім універсітэце (Швейцарыя). У 1898 абараніў доктарскую дысертацыю па хіміі на тэму: ''«L'action des persulfates alcalins»*. Тады ж заняўся фатаграфіяй. У 1901 натуралізаваўся ў Швейцарыі.

У 1899—1901 гадах кіраваў фатаграфічнай дзейнасцю ўніверсітэта ў Лазане, у 1902—1906 гадах — выкладчык фатаграфічнай справы ва ўніверсітэце.

Адначасова працаваў з прафесарам Буржы ў шпіталі швейцарскага кантона Во, дзе стварыў першае рэнтгенаўскае аддзяленне. Тады ж стаў вучнем Альфонса Берцільёна, яго паплечнікам і паслядоўнікам. З 1901 — галоўны рэдактар часопіса *«Revue suisse de photographie».''

У 1902 упершыню ва ўніверсітэце ўвёў курс лекцый «Судовая фатаграфія». З 1906 — экстраардынарны прафесар крыміналістыкі Лазанскага ўніверсітэта, у якім узначальваў крымінальнае аддзяленне на юрыдычным факультэце.

Займаўся крыміналістыкай і судова-экспертнай дзейнасцю. У 1908 стварыў пры Лазанскім універсітэце Інстытут крыміналістыкі (Institut de police scientifique), які існуе дагэтуль. У сувязі з гэтым універсітэт пачаў рыхтаваць дыпламаваных крыміналістаў («Diplome de police scientifique»). У Інстытуце праходзілі стажыроўку крыміналісты з Расійскай імперыі, Румыніі, Сербіі, Грэцыі, Люксембурга і Бразіліі. У маі 1912 быў запрошаны ў Расійскую імперыю для чытання ў Пецярбургу шэрагу лекцый для працаўнікоў ваенна-судовага ведамства і слухачоў Аляксандраўскай ваенна-юрыдычнай акадэміі.

Падчас Першай сусветнай вайны, у 1914—1915 па запрашэнні ўрада Сербіі займаўся расследаваннем злачынстваў аўстра-венгерскай, нямецкай і балгарскай арміі ў дачыненні да мірных жыхароў, але ў Балгарыі вынікі расследавання Райса адхіляюцца на падставе таго, што ён не фатаграфаваў ахвяраў «балгарскіх зверстваў», робячы іх для аўстра-венгерскіх і нямецкіх — больш таго, што ён быў адным з першапраходцаў судовай фатаграфіі і той факт, што падчас вайны ён ваяваў у шэрагах сербскай арміі, ставіць пад сумнеў яго бесстароннасць як эксперта.  Праз швейцарскую прэсу паведаміў свету пра ваенныя злачынствы, здзейсненыя ў Сербіі.

У 1915 годзе ўступіў у сербскую армію, суправаджаў яе падчас адступлення праз Албанію, вярнуўся з ёй, апошнія дні вайны правёў у Бялградзе. Быў вядомы як вялікі сябар Сербіі і сербскага народа, пасля заканчэння вайны жыў у Сербіі.

Быў членам дэлегацыі югаслаўскага ўрада — экспертам з боку ўрада Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў на мірнай канферэнцыі ў Парыжы (1919).

Зрабіў значны ўнёсак ва ўдасканаленне сістэмы славеснага партрэта (агляд і ідэнтыфікацыю асобы).

## Выбраныя працы 
* «Судовая фатаграфія» (1903),
* «Славесны партрэт» (1905, 1914),
* «Навуковая тэхніка расследавання злачынстваў» (1911),
* «Крадзяжы і забойствы» (1911),
* «Contribution a la reorganisation de la police» (1914),
* «Чуjте Срби! Чуваjте се себе!» (1928).

## Узнагароды 
* Медаль Янсена (Парыжская акадэмія навук),
* Ордэн Ганаровага легіёна (Францыя),
* Tabatiere imperiale (Расійская імперыя),
* Ганаровы грамадзянін горада Крупань (Сербія),
* Ганаровы капітан 1 класа пяхоты Войска Каралеўства СХС (Каралеўства Сербаў, Харватаў і Славенцаў).

## Гл. таксама 
* Помнік Рудальфу Арчыбальду Райсу

## Літаратура 
* Юридична енциклопедія: В 6 т. /Редкол.: Ю70 Ю. С. Шемшученко (голова редкол.) та ін. — К.: «Укр. енцикл.», 1998. ISBN 966-7492-00-1 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бадэн-Вюртэмбергу
Катэгорыя:Памерлі ў Бялградзе
Катэгорыя:Выпускнікі Лазанскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Педагогі Швейцарыі
Катэгорыя:Дактары хімічных навук
Катэгорыя:Крыміналісты Германіі
Катэгорыя:Крыміналісты Швейцарыі
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне гарадоў Сербіі
Катэгорыя:Хімікі Швейцарыі
Катэгорыя:Фатографы XX стагоддзя
Катэгорыя:Фатографы XIX стагоддзя