open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Новы шлях (1933)

**«Но́вы шлях»** — часопіс, орган Беларускай нацыянал-сацыялістычнай партыі (БНСП). Выдаваўся з лістапада 1933 да лістапада 1937 ў Вільні на беларускай мове кірыліцай і лацінкай. Меў падтрымку ведамства замежнай палітыкі Нацыянал-сацыялістычнай рабочай партыі Германіі. Рэдактар-выдавец — Уладзіслаў Казлоўскі.

Часопіс прапагандаваў ідэі нацыянал-сацыялізму, друкаваў дакументы і матэрыялы БНСП, рэзка крытыкаваў нацыянальную і эканамічную палітыку, будаўніцтва сацыялізму ў БССР, дзейнасць Камінтэрна і КПЗБ. Шмат увагі аддаваў падзеям у свеце, асабліва ў Германіі, узнімаў яўрэйскае пытанне, праблемы асветы і жыцця беларускай вёскі, палемізаваў з часопісам «Золак», газетамі «Наша воля», «Родны край». На старонках часопіса змешчаны біяграфіі лідараў БНСП Фабіяна Акінчыца, Уладзіслава Казлоўскага, Канстанціна Юхневіча, літаратурныя і публіцыстычныя творы Уладзіслава Казлоўскага, Альбіна Стэповіча, крытычныя агляды асобных нумароў часопісаў «Маладая Беларусь», «Калоссе». У рубрыцы «На нашым фронце» публікаваў хроніку.

Наклад часопіса не перавышаў 500 экз. Выйшла 26 нумароў (апошнія 3 у Лідзе), з іх некаторыя канфіскаваны, праз што Уладзіслаў Казлоўскі меў справу з судом. Забаронены польскімі ўладамі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* «Новы шлях» // Беларуская Палічка

Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Дафамін

**Дафамін** або **дапамін**, таксама **DA** — нейрамедыятар, а таксама гармон, які выпрацоўвае мазгавое рэчыва наднырачнікаў і іншыя тканкі (напрыклад, ныркі).

Па хімічнай структуры дафамін адносіцца да біягенных амінаў, канкрэтна да катэхаламінаў. Дафамін з’яўляецца папярэднікам норадрэналіна (і, адпаведна, адрэналіна) у яго біясінтэзе.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Schizophrenia Research Forum
* Methylphenidate facilitates learning-induced amygdala plasticity — вынікі даследавання звязанага з механізмамі D1 і D2 — рэцэптараў дафаміна 

Катэгорыя:Гармоны мазгавога рэчыва наднырачнікаў
Катэгорыя:Нейрамедыятары
Катэгорыя:Катэхаламіны
Аль-Ідрысі

**Аль-Ідрысі** (**Абу Абдалах Мухамед ібн Мухамед ібн Абдалах аш-Шэрыф ал-Ідрыс**; 1099 або  — 1161 або ) — славуты арабскі географ.

Паходзіў з арыстакратычнага роду, атрымаў дасканалую адукацыю ў Кардоўскім універсітэце. З 1139 года працаваў у Палерма пры двары нарманскага караля Сіцыліі Ражэра II. Да 1154 года (шаувал 548 год хіджры) скончыў вялікую каляровую карту свету (*Charta Rogeriana* ці *Tabula Rogeriana*) на 70 аркушах з суправаджальным тэкстам да яе на арабскай мове пад назвай *Kitab nuzhat al-mustak fi htirak al-afak* («Кніга — забаўлянне для стомленага ў вандраваннях па абласцях свету»), вядомым пад назвай «Кніга Ражэра». Згодна з арабскай традыцыяй, *Charta Rogeriana* арыентаваная на поўдзень, а не на поўнач, як сучасныя карты.

Тэрыторыя сучаснай Беларусі прадстаўленая ў асноўным на аркушы 65 (5 секцыя VII клімату паводле класіфікацыі Ідрысі) Паказаныя горад Мінск («Муніска») — першая выява горада на карце, «возера Тэрмі» — верагодна, Прыпяцкія балоты. Дняпро («Днабрус») пададзены ад вытокаў Бярэзіны («Бельцес»). Ёсць падставы атаясаміць горад «Бармунію» (аркуш 55) з Брэстам. Яшчэ шэраг аб'ектаў можна лакалізаваць у Беларусі гіпатэтычна, напрыклад, горад «Барманза» ля сутокаў Дняпра і Бярэзіны. Услед за іншымі мусульманскімі аўтарамі Ідрысі згадваў «тры віды русаў», у тым ліку Артанію, але другаснасць інфармацыі Ідрысі не дазваляе звязаць апошнюю з якім-небудзь пэўным рэгіёнам.

Праца Ідрысі з'явілася вяршыняй класічнай арабскай картаграфіі і далёка пераўзыходзіла паўнатой і дакладнасцю любыя вядомыя карты свету XII—XIII стагоддзяў.

## Літаратура 
* *Белы А.* Аль-Ідрысі // 
* *Белы А.* Беларусь на арабскай карце XIII стагоддзя // Падарожнік № 7, 1996.
* *Белы А.* Тэрыторыя сучаснай Беларусі на карце Аль-Ідрысі (1154 г.) (пашыраная рэдакцыя артыкула) // Беларускі гістарычны агляд. Т. 5, сш. 2 (9). 1998. С. 396—409.

Катэгорыя:Арабскія географы
Ота Ган

**Ота Ган** (; , Франкфурт-на-Майне — , ) — нямецкі хімік, вучоны-наватар у галіне радыяхіміі, які адкрыў ядзерную ізамерыю (Уран Z) і расшчапленне ўрана. Атрымаў Нобелеўскую прэмію па хіміі (1944). Глен Сібарг назваў яго «бацькам ядзернай хіміі».

## Спасылкі 
* Біяграфія

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Выпускнікі Марбургскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Франкфурце-на-Майне
Катэгорыя:Памерлі ў Гётынгене
Катэгорыя:Хімікі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Энрыка Фермі
Катэгорыя:Пацыфісты
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Берліна
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Франкфурта-на-Майне
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём імя Макса Планка
Катэгорыя:Члены Прускай акадэміі навук
Катэгорыя:Кавалеры Вялікага Крыжа ордэна За заслугі перад ФРГ
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Pour le Mérite
Катэгорыя:Афіцэры ордэна Ганаровага легіёна
Катэгорыя:Асобы на марках
Новы шлях (1942)

**«Новы шлях»** — часопіс, выдаваўся ў Рызе ў студзені 1942 — маі 1944 з дазволу германскіх акупацыйных уладаў.

Існавалі два варыянты — на рускай («Новый путь») і беларускай мовах. Матэрыялы агульнапалітычнага характару былі аднолькавыя. Рэдакцыя беларускага варыянту знаходзілася ў Мінску (гал. рэд. У. Сядура). У Рызе выданне рыхтаваў да друку К. Езавітаў. У падрыхтоўцы матэрыялаў удзельнічаў аддзел прэсы рэйхскамісарыята «Остланд».

Часопіс друкаваў агульнапалітычныя і ваенныя агляды, артыкулы, у якіх ухваляліся нямецкі лад жыцця, навука і культура нацысцкай Германіі, нарысы і фотанарысы пра розныя краіны і рэгіёны свету. На старонках часопіса змешчана шмат публікацый пра беларускую народную творчасць, архітэктуру, жывапіс, музыку, тэатр, дзейнасць Беларускага культурнага згуртавання, матэрыялы да юбілеяў і памятных дат, літаратурныя творы беларускіх аўтараў. У рубрыцы «З беларускага жыцця» друкавалася хроніка з гарадоў Беларусі.

Выйшла 45 нумароў.

## Літаратура 
*  — С. 334.

Катэгорыя:Часопісы Латвіі на беларускай мове
Катэгорыя:З’явіліся ў 1942 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе
Катэгорыя:1942 год у Латвіі
Катэгорыя:Акупацыйны друк Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну
Артуры Ілмары Віртанен

**Артуры Ілмары Віртанен**  (; IPA: ; ,  — , ) — фінскі біяхімік; лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1945), найбольш вядомы фінскі хімік XX стагоддзя.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0

## Спасылкі 
* Радыёперадача пра Віртанена на сайце фінскай тэлекампаніі YLE. 
* Біяграфія Віртанена на сайце Нобелеўскага камітэта. 

Катэгорыя:Біяхімікі Фінляндыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Хімікі Фінляндыі
Катэгорыя:Выпускнікі Хельсінкскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта
Курт Альдэр

**Курт Альдэр** (; (,  — , ) — нямецкі хімік-арганік, доктар філасофіі (1926).

## Біяграфія 
Вучыўся ў Берлінскім і Кільскім універсітэтах. У 1930-36 гадах выкладаў хімію ў Кільскім універсітэце, у 1936—1940 гадах кіраваў навукова-даследчым аддзелам фірмы «І. Г. Фарбеніндустры» у Леверкузене. З 1940 года дырэктар хімічнага інстытута Кёльнскага ўніверсітэта.

## Нобелеўская прэмія 
У 1928 годзе сумесна з А. Дыльсам адкрыў, а затым распрацаваў асновы дыенавага сінтэза (Нобелеўская прэмія па хіміі (1950), сумесна з А. Дыльсам). Альдэр праводзіў таксама даследаванні ў галіне стэрэахіміі, полімерызацыі і інш.

## Сачыненні 
* Diene synthesis and related reaction types, в кн.: Nobel lectures. Chemistry, 1942—1962, Arnst. — L. — N. Y., 1964, p.&nbsp;267.

Катэгорыя:Хімікі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Германіі
Отарыналарынгалогія

**Отарыналарынгалогія** (таксама часта *оталарынгалогія*) — галіна медыцыны, якая спецыялізуецца на дыягностыцы і лячэнні вуха, горла, носа, а таксама паталогій галавы і шыі. Практыкуючыя ўрачы па дадзенай спецыяльнасці называюцца *отарыналарынголагамі*. Часта выкарыстоўваецца скарачэнне ЛОР (ад слова «ларынгаотарынолаг»).

## Спасылкі 

Катэгорыя:Клінічныя раздзелы медыцыны
Катэгорыя:Тэарэтычныя раздзелы медыцыны
Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера

**Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера** (ням.: Friedrich-Schiller-Universität Jena, скар. FSU Jena; лац. Alma mater jenensis) — вядомы ўніверсітэт у невялікім Цюрынгскім гарадку Ена. У 1934 годзе атрымаў імя нямецкага пісьменніка Фрыдрыха Шылера.

## Гісторыя 
Упершыню ідэя стварэння ўніверсітэта ў Ене прыйшла курфюрсту Іаану-Фрыдрыху Вялікадушнаму ў 1547 годy, калі ён быў захоплены імператарам Карлам V. План быў рэалізаваны трыма яго сынамі. 2 лютага 1558 г. імператар Фердынанд I сваёй граматай пацвердзіў заснаванне ўніверсітэта ў Ене.

## Факультэты 
У Енскім універсітэце навучанне праводзіцца на дзесяці факультэтах:
* тэалагічным;
* юрыдычным;
* эканамічным;
* філасофскім;
* сацыяльных і паводніцкіх навук;
* матэматыкі і інфарматыкі;
* фізіка-астранамічным;
* хіміка-геалагічным;
* біёлага-фармацэўтычным;
* медыцынскім.

## Выкладчыкі 
* Эдуард Страсбургер

## Гл. таксама 
* Енская абсерваторыя

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Універсітэты Германіі
*
Нафталін

**Нафталін** — араматычны вуглевадарод, СН. Цвёрдае крышталічнае лятучае рэчыва з характэрным пахам, у вадзе не раствараецца, добра раствараецца ў бензоле, эфіры.

## Хімічныя ўласцівасці 
Нафталін часткова адпавядае правілу Хюкеля пра араматычнасць цыклічных злучэнняў, таму яго ўласцівасці падобны да ўласцівасцяў бензолу. Найперш, для нафталіну характэрны рэакцыі электрафільнага араматычнага замяшчэння (SEAr): сульфаванне, нітраванне, галагеніраванне і іншыя. Агулам, нафталін і іншыя кандэнсаваныя бензоідныя вуглевадароды больш актыўныя ў рэакцыях электрафільнага замяшчэння за бензол.

### Электрафільнае замяшчэнне 
#### Сульфаванне 
Сульфаванне нафталіну пры тэмпературы 60 °C ідзе незваротна з пераважным утварэннем 1-нафталінсульфакіслаты:

Але пры павышэнні тэмпературы ў рэакцыйнай сумесі накопліваецца больш тэрмадынамічна ўстойлівая 2-нафталінсульфакіслата, рэакцыя становіцца зваротнай, і ў выніку ўжо пры тэмпературы 160 °C у прадуктах 2-нафталінсульфакіслата пераважвае:

#### Нітраванне 
Нафталін нітруецца HNO3 у растворы H2SO4 пры 60°С з утварэннем 1-нітранафталіну з прымешкам 2-нітранафталіну (1,7-4,5%). Далейшае нітраванне пры 80°C вядзе да ўтварэння сумесі 1,5- і 1,8-дынітранафталінаў у суадносінах 1:2.

#### Хларыраванне 
Хларыраванне вядуць, прапускаючы Cl2 ў расплаў нафталіну пры 110-120°С ў прысутнасці FeCl3. У якасці прадуктаў утвараецца 1-хлорнафталін з прымешкам 2-хлорнафталіну (утрымліванне прымешку каля 5%). Пры тэмпературы да 150°С атрымліваецца сумесь поліхларыдаў нафталіну (так званыя галаваксы).

### Аднаўленне 
У выніку меншай араматычнасці і большай ненасычанасці ў параўнанні з бензолам нафталін лягчэй уступае ў рэакцыі аднаўлення. вадарод далучаецца да малекулы нафталіну ў прысутнасці нікелю, і пры 200°С утвараецца 1,2,3,4-тэтрагідранафталін (тэтралін), а пры 300°С усе сувязі насычаюцца.

### Акісленне 
Нафталін акісляецца лягчэй за бензол. Пры ўздзеянні хромавага ангідрыду пры 25°С утвараецца 1,4-нафтахінон.

У прысутнасці аксіду ванадыю(V) нафталін акісляецца кіслародам паветра з утварэннем фталевага ангідрыду.

## Фізічныя ўласцівасці 
Шчыльнасць 1,14 г/см ³, тэмпература плаўлення 80,26 °C, тэмпература кіпення 218&nbsp;°C, растваральнасць у вадзе прыкладна 30 мг/л, тэмпература ўспышкі 79—87&nbsp;°C, тэмпература самазагарання 525&nbsp;°C, малярная маса 128,17052 г/моль.

## Атрыманне 
Нафталін атрымліваюць з каменнавугальнай смалы і піролізам нафтапрадуктаў.

## Ужыванне 
Важная сыравіна хімічнай прамысловасці: прымяняецца для сінтэзу фталевага ангідрыду, тэтраліна, дэкаліна, разнастайных вытворных нафталіну.

Вытворныя нафталіну ўжываюць для атрымання фарбавальнікаў і выбуховых рэчываў, у медыцыне, у якасці інсектыцыда. Напрыклад, поліхларыды нафталіну выкарыстоўваюцца ў якасці электраізаляцыйных матэрыялаў.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя на сайце ХиМиК.ру

Катэгорыя:Поліцыклічныя араматычныя вуглевадароды
Малекулярная біялогія

**Малекулярная біялогія** — навука пра малекулярныя асновы жыццёвых з'яў. Вывучае структурна-функцыянальную арганізацыю генетычнага апарата клетак і механізмы рэалізацыі спадчыннай інфармацыі (малекулярная генетыка), малекулярныя механізмы ўзаемадзеяння вірусаў з клеткамі (малекулярная вірусалогія), заканамернасці імунных рэакцый арганізма (малекулярная імуналогія), зменлівасць і спецыялізацыю клетак у антагенезе (малекулярная біялогія развіцця), а таксама структурную арганізацыю біямалекул, механізмы іх функцыявання і рэгуляцыі актыўнасці, сувязь паміж структурай і функцыяй, узаемадзеянне з іншымі малекуламі і інш.

## Гісторыя 
Малекулярная біялогія ўзнікла ў сярэдзіне 20 стагоддзя на стыку генетыкі, біяфізікі, біяхіміі (вылучылася з апошняй), асновай яе стала раскрыццё Ф. Крыкам і Дж. Уотсанам прасторавай будовы ДНК (1953).

Вялікі ўклад у развіццё малекулярнай біялогіі зрабілі амерыканскія вучоныя К. Б. Анфінсен, С. Ачоа, Д. Балтымар, П. Берг, Д. Ледэрберг, Х. Г. Карана, А. Корнберг, М. Нірэнберг, Р. Холі, англійскі вучоны М. Перуц, швейцарскі вучоны В. Арбер, французскія вучоныя Ф. Жакоб, Ж. Мано і іншыя, савецкія вучоныя , , А. М. Белазерскі, А. С. Спірын, ,  і іншыя.

## На Беларусі 
На Беларусі даследаванні па малекулярнай біялогіі вядуцца ў інстытутах Нацыянальнай АН Беларусі: эксперыментальнай батанікі, фотабіялогіі, генетыкі і цыталогіі, біяарганічнай хіміі, Цэнтральным батанічным садзе, БДУ, НДІ гематалогіі і пералівання крыві, НДІ эпідэміялогіі і паразіталогіі і інш.

Уклад у развіццё малекулярнай біялогіі зрабілі Ю. М. Астроўскі, А. А. Ахрэм, І. Дз. Валатоўскі, А. С. Вечар, С. В. Конеў, У. М. Рашэтнікаў, А. А. Шлык і іншыя.

## Літаратура 
*
Марыа Дэль Монака

**Марыа Дэль Монака** (; , Фларэнцыя, Італія — , Местрэ, Італія) — італьянскі оперны спявак (тэнар), якога называюць адным з найбуйнейшых оперных спевакоў XX стагоддзя і апошнім тэнарам *di forza*.

## Біяграфія 
Навучаўся спевам ў Мелокі ў Пезарскай кансерваторыі. Дэбютаваў, па розных дадзеных, у перыяд з 1939 па 1941 год. З 1943 года выступаў у «Ла Скала» (Мілан). З 1946 гады спяваў у «Ковент Гардэн» (Лондан), у 1957—1959 гадах — у «Метраполітэн Опера» (Нью-Ёрк). У 1959 годзе гастраляваў у СССР, выканаў у Вялікім тэатры партыі Хазэ ў «Кармэн», Бізэ і Каніо ў «Паяцы» Леанкавала. У 1963 годзе трапіў у аўтакатастрофу. У 1975 годзе, даўшы 11 спектакляў на працягу 20 дзён у Неапалі і Палерма, завяршыў пеўчую кар'еру. Памёр у 1982 годзе.

Катэгорыя:Постаці італьянскай акадэмічнай музыкі
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Італіі
Катэгорыя:Тэнары
Франсуа Дэльсарт

**Франсуа Дэльсарт** (; 11 лістапада 1811 - 20 ліпеня 1871, Парыж) — французскі спявак, вакальны педагог і тэарэтык сцэнічнага мастацтва

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Парыжы, у беднай сям'і. Рана захапіўся музыкай. Паступаў у кансерваторыю, не вытрымаў конкурсу, аднак быў ухвалены Марыяй Малібран. Яго праслухоўваюць ў камічнай оперы і бяруць на сцэну неадкладна; гэта адбываецца ў 1829 г. У 1834 пазбавіўся голаса. Аднак ён ужо быў увесь паглынуты думкай пра «пастаноўцы эстэтыкі чалавечага цела», гэта значыць выразнасці на навуковай глебе".

У 1839 адкрыліся знакамітыя курсы Дэльсарта. Сярод яго вучняў і слухачоў: Малібран, Рашэль, англійскі трагік Макрыдзі, Паск'е, Генрыета Зонтаг. Курсы наведвалі, у прыватнасці, Гуно, Рэбер. Кароль Людовік Філіп запрашаў Дэльсарта ў палац. Мастак Энгр казаў: "Невядома, хто сёння кароль Францыі». Тэафіль Гацье называў яго «музычны Тальма», Ламартин - «вярхоўным аратарам».

Дэльсарт атрымаў запрашэнне ў Амерыку з прапановай заснаваць кансерваторыю, але здарылася франка-пруская вайна. Ён з'ехаў з Парыжа ў родны горад Солэм на поўначы Францыі. Паспеў надыктаваць дзвюм дачкам некалькі эпізодаў, якія павінны былі служыць уводзінамі да будучай кнігі. У сакавіку 1871 вярнуўся ў Парыж. 20 ліпеня 1871 года памёр.

## Літаратура 
*  БЭ ў 18 тамах. Т.6., Мн., 1998, С.344

Катэгорыя:Педагогі Францыі
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Францыі
Жак Дэмі

**Жак Дэмі** (фр. Jacques Demy; 5 чэрвеня 1931, Паншато, Луара Атлантычная, Францыя - 27 кастрычніка 1990, Парыж, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі кінарэжысёр, прадстаўнік «Новай хвалі». 

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў правінцыйным гарадку на атлантычным узбярэжжы, што пасля знайшло адлюстраванне ў многіх яго фільмах.

Дэмі вядомы як аўтар музычных фільмаў. Найбольш вядомыя тры яго ранніх карціны — поўнаметражны дэбют «*Лола*» (1961) з Анук Эме у галоўнай ролі, «*Заліў анёлаў*» (1963) з Жанай Мора і «*Шэрбурскія парасоны*» (1964) з Катрын Дэнёў. Усе тры фільмы былі музычнымі. Некаторыя з песень, напісаных кампазітарам Мішэлем Легранам, сталі шырока вядомыя. Самым паспяховым фільмам з гэтых трох сталі «*Шэрбурскія парасоны*». Першы каляровы фільм Дэмі (да гэтага рэжысёр працаваў з аператарам Раулем Кутарам, які здымаў на чорна-белую плёнку) прынёс яму «*Залатую пальмавую галіну*» Канскага кінафестывалю і чатыры намінацыі на «*Оскар*».

У 1969 годзе Дэмі паставіў у ЗША свой першы англамоўны фільм — «*Атэлье мадэляў*», а следам за гэтым, зноў у Францыі, — «*Асліную шкуру*» па казцы Шарля Перо. У далейшым Дэмі працаваў як у Францыі, так і ў ЗША, але яго пазнейшыя фільмы не мелі такога ж поспеху, як раннія стужкі.

## Літаратура 
*  БЭ ў 18 тамах. Т.6., Мн., 1998, С.349

## Спасылкі 
* 
 
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Памерлі ад захворванняў, звязаных са СНІДам
Катэгорыя:Нарадзіліся ў дэпартаменце Атлантычная Луара
Франсуа Жырардон

**Франсуа Жырардон** (; 17 сакавіка 1628 - 1 верасня 1715) — французскі скульптар.

Вучань Л. Макс'ера і Ф. Анг'е. У 1648-1650 гг. завяршыў сваю мастацкую адукацыю ў Рыме ў Берніні. Вярнуўшыся адтуль ў 1651 г. у Парыж, набыў прыхільнасьць жывапісца Ш. Лебрэна, ўсёмагутнага ў той час у справах французскага мастацтва, у выніку чаго ў яго з'явілася мноства заказаў, якія ён выконваў з вялікім тэхнічным майстэрствам і знешне эфектна, але без глыбіні выразнасці, у напышлівым, тэатральным гусце, які панаваў ў эпоху Людовіка XIV. Першыя яго працы пасля вяртання з Італіі - у замку Па-ле-Віконт. У 1663-1664 гг. Жырардон выконвае скульптурную частку галерэі Апалона ў Луўры. Ад 1666 г. ён шмат працуе ў Версалі. Тут былі створаны скульптурная група «Выкраданне Празерпіны Плутонам» (каланада Мансара ў парку Каралеўскага палаца, 1677), скульптурная група «Апалон і німфы» (1666-1673), рэльеф вадаёма «Німфы пры купанні» (1675), «Выкраданне Персефоны» (1677 -1699), «Перамога Францыі над Іспаніяй» (1680-1682), скульптура «Зіма» (1675-1683) і інш.

## Літаратура 
*  БЭ ў 18 тамах. Т.6., Мн., 1998, С.469

Катэгорыя:Скульптары Францыі
Фрыц Прэгль

**Фрыц Прэгль** (; ,  — , ) — аўстрыйскі хімік і ўрач, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1923) «за вынаходства метаду мікрааналіза арганічных рэчываў».

## Спасылкі 
* Біяграфія Фрыца Прэгляна сайце Нобелеўскага камітэта.
* Нобелеўская лекцыя Фрыца Прэгля.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Аўстрыі
Катэгорыя:Хімікі Аўстрыі
Катэгорыя:Хімікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Хімікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі
Катэгорыя:Медыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Медыкі XX стагоддзя
Любляніца

**Любляніца** (), **Лайбах** () — рака ў Славеніі працягласцю 41 км. Каля 20 км яе плыні праходзяць па падземных карставых пячорах. На Любляніцы размешчана сталіца Славеніі Любляна, за 10 км ад яе ўпадзення ў Саву.

Катэгорыя:Рэкі Славеніі
Катэгорыя:Басейн Дуная
Люблянскі ўніверсітэт

**Люблянскі ўніверсітэт** () — найстарэйшы і найвядомейшы ўніверсітэт Славеніі, у якім вучацца звыш 64 тысяч студэнтаў. Маючы 22 факультэта, 3 акадэміі майстэрстваў і каледж, Люблянскі ўніверсітэт з'яўляецца адным з найбуйнейшых універсітэтаў Еўропы.

Універсітэт быў заснаваны ў 1919 годзе ў цэнтры Любляны. Яшчэ ў XVII стагоддзі ў горадзе меліся гуманітарная і багаслоўская акадэміі, а ў 1810 годзе падчас французскай улады быў заснаваны першы ўніверсітэт, які аднак неўзабаве быў ізноў зачынены. Сёння ва ўніверсітэце  працуюць 3500 прафесараў і навуковых асістэнтаў, а таксама 900 тэхнічных і адміністрацыйных супрацоўнікаў. Гадавы бюджэт складае каля 250 млн еўра. Да заснавання ўніверсітэтаў у Марыборы (1978) і Прыморску (2001) універсітэт Любляны на працягу амаль 50 лёт быў адзіным універсітэтам Славеніі.

Большасць факультэтаў размешчаны ў цэнтральным будынку ўніверсітэта і знаходзяцца ў цэнтры Любляны, тыповага студэнцкага горада з насельніцтвам 265 тысяч чалавек. Некаторыя факультэты размешчаны за горадам.

Універсітэт уваходзіць у асацыяцыю ўніверсітэтаў Еўропы Утрэхцкая сетка.

## Спасылкі
* Афіцыйны вэб-сайт Люблянскага ўніверсітэта (славен., англ.)

Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Славеніі
Атлантычная Канада

right|thumb|250px|Чатыры правінцыі Атлантычнай Канады

**Атлантычная Канада** (ці **Атлантычныя правінцыі**) — вобласць Канады, якая складаецца з чатырох правінцый на атлантычным узбярэжжы: Прыморскіх правінцый (Нью-Брансуік, Новая Шатландыя, Востраў Прынца Эдуарда) і правінцыі Ньюфаўндленд і Лабрадор. Размешчаная на ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна правінцыя Квебек не ўваходзіць у склад Атлантычнай Канады.

Па стане на 2009 год агульная колькасць жыхароў *Атлантычных правінцый* складала 2&nbsp;337&nbsp;561 чалавек.

## Гістарычная даведка 
Выкарыстоўваемы ў наш час тэрмін *Атлантычная Канада* ўвёў у 1949 годзе прэм'ер-міністр Ньюфаўндленда Джоі Смолвуд адразу пасля ўваходжання правінцыі Ньюфаўндленд і Лабрадор у склад Канады. Смолвуд лічыў залішне саманадзейным назваць новую правінцыю часткай «Прыморскай тэрыторыі», паколькі ў іх склад уваходзяць тры правінцыі — Нью-Брансуік, Новая Шатландыя і Востраў Прынца Эдуарда, якія маюць сваю ўласную гісторыю і ўнікальныя культурныя асаблівасці. Нью-Брансуік і Новая Шатландыя ўвайшлі ў склад Канфедэрацыі Канада ў 1867 годзе, Востраў Прынца Эдуарда — у 1873 годзе.

## Гарады 
right|150px
right|150px
right|150px
right|150px

Ніжэй прыведзены спіс супольнасцяў (гарадоў і абласцей) *Атлантычнай Канады*, колькасць насельніцтва якіх па даных перапісу 2006 года складала больш 15 тысяч чалавек:

## Спасылкі 
* Atlas of Canada — Atlantic Region 
* Atlantic Canadian cities and Surrounding areas 
* Atlantic Canada Portal/Portail du Canada Atlantique
* Atlantic Canada — A Profitable Place to do Business 
* Historical Coins of Atlantic Canada
* East Coast Proud
* Spacing Atlantic — A Blog about urban planning and transportation issues in Atlantic Canada 

Катэгорыя:Геаграфія Канады
Аблога Старадуба (1535)

[266px|thumb|right|Гетман Ян Тарноўскі падчас аблогі Старадуба [1535, дрэварыт з *Хронікі ўсяго свету* Марціна Бельскага]] 
**Аблога Старадуба** (30 ліпеня — 29 жніўня 1535) — эпізод г.зв. Старадубскай вайны (1534—1537).

Аблогай кіраваў Ян Тарноўскі. Старадубскі гарнізон пад камандаваннем кн. Фёдара Аўчыны-Абаленскага адбіў некалькі атак, перад тым як польска-літоўскія войскі з дапамогай падведзенай міны ўзарвалі частку сцяны. Гарнізон адбіў яшчэ 2 атакі, але горад быў узяты, жыхары забітыя або выведзеныя ў палон. У палон трапіў і Ф. Аўчына-Абаленскі. Паводле меркавання М. М. Крома, жорсткасць Я. Тарноўскага вылучалася з тагачаснай практыкі, пазней на яе наракаў у сваім лісце Іван IV.

## Глядзіце таксама
* Старадубская вайна

## Літаратура 
* Кром М. М. Стародубская война 1534—1537. История русско-литовских отношений. — М.: Рубежи XXI, 2008. ISBN 978-5-347-00004-3

Катэгорыя:Аблогі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1534—1537)
Катэгорыя:Бітвы Маскоўскага княства
Катэгорыя:Гісторыя Старадуба
Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Канфлікты 1535 года
Катэгорыя:Бітвы ў Расіі
Катэгорыя:1535 год у Еўропе
Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Расіі
Багемія

thumb|200px|Гістарычны сцяг Багеміі
thumb|200px|Багемія ў складзе Чэшскай Рэспублікі
thumb|200px|Герб Чэшскага каралеўства

**Баге́мія** (, ) — адзін з трох гістарычных рэгіёнаў Чэхіі. Займае заходнія і цэнтральныя тэрыторыі Чэшскай Рэспублікі. Сталіца рэгіёна — Прага.

З даўніх часоў Багемія з'яўлялася цэнтрам спадчынных чэшскіх земляў, да якіх у розныя перыяды належалі таксама Маравія, Сілезія і Лужыца.

## Адміністрацыйны падзел 
* Паўднёвачэшскі край (часткова)
* Карлаварскі край
* Кралаваградзецкі край
* Ліберэцкі край
* Пардубіцкі край (часткова)
* Плзеньскі край
* Цэнтральначэшскі край
* Устэцкі край
* Горад Прага
* Паўднёвамараўскі край (адзін населены пункт)
* Край Высачына (менш за палову)

## Гісторыя 
thumb |left|Памятная шыльда на былой мяжы Багеміі. Нюрнберг. Эрленштэгенштрасэ 122 
Назва Багемія паходзіць ад назвы кельцкіх плямён бояў, якія насялялі гэтую тэрыторыю на працягу некалькіх стагоддзяў і пазней выцесненых іншымі плямёнамі. У 1526—1918 — «Багемія» — афіцыйная назва Чэхіі (без Маравіі) як часткі Габсбургскай імперыі. 

Тэрмін **Багемія** таксама раней выкарыстоўваўся ў гістарыяграфіі для абазначэння гістарычнай вобласці Чэхія і Чэшскай дзяржавы ў Сярэднявеччы.

## Гл. таксама 
* Баварыя
* Судэцкая вобласць
Чыкагскі ўніверсітэт

**Чыкагскі ўніверсітэт** () — прыватны ўніверсітэт у ЗША, заснаваны амерыканскім баптысцкім таварыствам дзякуючы ахвяраванням Джона Ракфелера ў 1890 годзе. Шырока вядомы як адзін з лепшых універсітэтаў свету. Да яго так ці інакш адносяцца 79 нобелеўскіх лаўрэатаў (трэцяе месца ў свеце пасля Калумбійскага ўніверсітэта). Асабліва вядомыя чыкагскія фізікі, эканамісты, сацыёлагі і юрысты.

Не варта блытаць University of Chicago з University of Illinois at Chicago (UIC), дзяржаўным універсітэтам, што знаходзіцца ў тым жа горадзе.

Чыкагскі ўніверсітэт размешчаны ў Гайд-парку. Першым рэктарам універсітэта стаў Уільям Рэйн Харпер.

Універсітэт займае 211 акраў зямлі і ўключае 243 будынка.

## Бібліятэка 
Пры Універсітэце Чыкага пабудавана бібліятэка, кошт збудавання якой складае 81 мільён долараў.

## Вядомыя выпускнікі 
* Генры Калверт Сайманс, амерыканскі эканаміст

## Вядомыя выкладчыкі 
* Уільям Філдынг Огбарн, амерыканскі сацыёлаг


Катэгорыя:Асацыяцыя амерыканскіх універсітэтаў
Катэгорыя:Універсітэты Ілінойса
Джон Дэйвісан Рокфелер

**Джон Дэ́йвісан Ро́кфелер**, таксама **Ракфелер**  (;  8 ліпеня 1839, Рычфорд, штат Нью-Ёрк — , Орманд Біч, штат Фларыда) — амерыканскі прадпрымальнік, філантроп, першы «доларавы» мільярдэр у гісторыі чалавецтва.

У 1870 годзе ён заснаваў кампанію *Standard Oil* і кіраваў ёю да свайго афіцыйнага выхаду на пенсію ў 1897 годзе.  *Standard Oil* была заснавана ў штаце Агая як партнёрства Джона Рокфелера, яго брата Вільяма Рокфелера, Генры Флагера, Джабеза Боствіка, хіміка Самуіла Андрэуса і партнёра Стэфана Харкенса, які не галасаваў. Паколькі попыт на газу і бензін рэзка вырас, багацце Рокфелераў таксама ўзрасло, і ён стаў самым багатым чалавекам у свеце ў свой час, яго багацце на момант смерці складала 1,4 млрд. долараў ЗША (намінал 1937 г.) Або 1.54% ВУП ЗША. З улікам інфляцыі, NYTimes ацэньвае яго багацце каля 192 мільярдаў долараў ЗША ў эквіваленце 2006 года.

Рокфелер быў адным з найвялікшых філантропаў ЗША, заснавальнікам Фонду Рокфелера, які выдаткоўваў вялікія сумы на медыцынскія даследаванні, адукацыю, у прыватнасці, на барацьбу з жоўтай ліхаманкай. Ён таксама заснаваў Чыкагскі ўніверсітэт і Універсітэт імя Рокфелера. Рокфелер быў баптыстам і ахвяраваў частку сваіх даходаў на падтрымку царкоўных устаноў на працягу ўсяго жыцця. Ён заўсёды прапаведаваў здаровы лад жыцця і поўную адмову ад алкаголю і тытунепалення.  Ён меў чатырох дачок і аднаго сына, які і атрымаў у спадчыну ва ўпраўленне Фонд Рокфелера.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мецэнаты ЗША
Катэгорыя:Прадпрымальнікі ЗША
Катэгорыя:Мільярдэры ЗША
Катэгорыя:Фінансісты ЗША
Джон Дэйвісан
Катэгорыя:Постаці баптызму
Пол Нерс

**Пол Нерс**, сэр (; ) — брытанскі біяхімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі ў галіне медыцыны і фізіялогіі (2001), узнагароджаны за адкрыццё рэгуляцыі клетачнага цыклу эукарыёт цыклінам і цыклін-залежнымі кіназамі. Прэзідэнт Каралеўскага таварыства. Прэзідэнт Ракфелераўскага ўніверсітэта.

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія Пола Нерса на сайце Нобелеўскага камітэта 
* Афіцыйны сайт: Paul Nurse: Office of the President, Rockefeller University 

Катэгорыя:Біяхімікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Замежныя члены Кітайскай акадэміі навук
Карл Маркавіц

**Карл Маркавіц** (, нар. 29 жніўня 1963, Вена, Аўстрыя) — аўстрыйскі  тэатра і кіно.

## Асабістае жыццё 
Карл Маркавіц жыве са сваёй жонкай, актрысай Стэфаніяй Тосіг (ням.: Stephanie Taussig) і двума дзецьмі, Луі і Лявонам, каля Вены.

## Фільмаграфія 
### Кінафільмы (раннія) 
* 1991 — Сабака і кошка / Hund und Katz
* 1993 — Індыя / Indien
* 1993 — Der Menschenforscher
* 1993 — Дзень маці / Muttertag
* 1993 — Вельмі шмат / Halbe Welt
* 1995 — Хай прыйдзе рай або пекла / Auf Teufel komm raus
* 1997 — Вена Квальцінгера / Qualtingers Wien
* 1998 — Hinterholz 8
* 1998 — Der Strand von Trouville
* 1998 — Тры спадара / Drei Herren
* 1999 — Вячэрні сеанс / Late Show

## Узнагароды 
* 2007: Міжнародны кінафестываль у Вальядалідзе як Лепшы акцёр у фільме Фальшываманетчыкі.
* 2007: Міжнародны кінафестываль у Блізкім Усходзе, Абу-Дабі, Чорны Жэмчуг як Лепшы акцёр у фільме Фальшываманетчыкі.
* 2007: Ромі ў катэгорыі Любімы акцёр.
* 2008: Ромі ў катэгорыі Любімы акцёр.
* 2008: Дыяганаль — Großer Diagonale-Schauspielpreis за выдатныя паказчыкі (Фальшываманетчыкі).
* 2008: Эмі — намінацыя як Лепшы акцёр у замежнай тэлевізійным фільме (Franz Fuchs — Ein Patriot).

## Спасылкі 
* Карл Маркавіц на Internet Movie Database 
* Інтэрв’ю з Карлам Маркавіцам — Берлінскі кінафестываль, 2007.
Войцех Тука

**Войцех Тука** (; , Шцьяўніцке-Банэ — , ) — славацкі палітык венгерскага паходжання часоў Другой Сусветнай вайны. Ідэолаг Глінкавай Славацкай народнай партыі, якая ўзначальвала рух сепаратыстаў у складзе Чэхаславакіі.

Быў прафесарам у Будапешце і Браціславе, адным з лідараў Глінкавай Славацкай народнай партыі, мэтай якой было дасягненне аўтаноміі Славакіі ў складзе Чэхаславакіі, а пазней — поўнай незалежнасці.

1929 — асуджаны за шпіянаж на карысць Венгрыі, 1937 — вызвалены.

1939—1944 — прэм’ер-міністр Першай Славацкай рэспублікі, узначальваў радыкальнае крыло Глінкавай народнай партыі (больш умеранае крыло ўзначальваў прэзідэнт Іозеф Ціса), быў прыхільнікам актыўнай падтрымкі гітлераўскай Германіі і этнічных чыстак, якія былі накіраваны супраць нацыянальных меншасцей. Пасля паражэння Германіі прысуджаны да смяротнага пакарання.

## Гл. таксама 
* Першая Славацкая рэспубліка

## Спасылкі 
* SLOVENSKÝ ŠTÁT: Tuka chcel odstrániť Tisa, auf www.tvnoviny.sk, vom 4. Juli 2010, abgerufan am 6. Juni 2011  

Катэгорыя:Нацысцкія лідары
Катэгорыя:Пакараныя ваенныя злачынцы
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Славакіі
Катэгорыя:Палітыкі Чэхаславакіі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Славакіі
Катэгорыя:Славацкі калабарацыянізм
Катэгорыя:Першая Славацкая Рэспубліка
Катэгорыя:Злачынцы Халакоста
Блакада Ленінграда

**Блакада Ленінграда** — ваенная блакада нямецкімі, фінскімі і іспанскімі (Блакітная дывізія) войскамі ў час Вялікай Айчыннай вайны Ленінграда (цяпер Санкт-Пецярбург). Доўжылася з 8 верасня 1941 года па 27 студзеня 1944 (блакаднае кольца было прарванае 18 студзеня 1943) — **872 дні**.

Да пачатку блакады ў горадзе было недастаткова запасаў харчоў і паліва. Адзіным шляхам зносін з блакадным Ленінградам заставалася Ладажскае возера, якое знаходзілася ў межах дасяжнасці артылерыі асаднікаў. Прапускная здольнасць гэтай транспартнай артэрыі не адпавядала патрэбам горада. У горадзе пачаўся голад, ён павялічваўся ад праблем з ацяпленнем і транспартам, што прывяло да соцень тысяч смерцяў сярод жыхароў. У чэрвені — жніўні 1944 савецкія войскі пры падтрымцы караблёў і авіяцыі Балтыйскага флоту правялі Выбаргскую аперацыю 1944 і Свірска-Петразаводскую аперацыю 1944, 20 чэрвеня вызвалілі горад Выбарг, а 28 чэрвеня — Петразаводск.

## Гл. таксама 
* Дарога жыцця
* Бітва за Ленінград

Катэгорыя:1941 год у СССР
Катэгорыя:Гісторыя Санкт-Пецярбурга

Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Бітвы СССР
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Бітвы Фінляндыі
Катэгорыя:Бітвы ў Расіі
Катэгорыя:Падзеі 8 верасня
Катэгорыя:Падзеі 18 студзеня
Катэгорыя:Студзень 1943 года
Катэгорыя:Верасень 1941 года
Штэфан Ціса

**Штэфан Ціса** (славацк. Štefan Tiso; , Бытча, Аўстра-Венгрыя — , , Чэхаславакія) — славацкі юрыст, палітычны і дзяржаўны дзеяч перыяду Першай Славацкай рэспублікі.

## Біяграфія 
Штэфан Ціса нарадзіўся ў 1897 годзе ў Бічы. Будучаму прэзідэнту Першай Славацкай рэспублікі, Іозефу Ціса, ён прыходзіўся траюрадным братам: дзед Іозефа, Іозеф «Каро» Ціса, быў родным братам бабулі Штэфана, Тэрэзы Ціса.

Скончыўшы школу ў 1915 годзе, Ціса быў прызваны ў шэрагі Аўстра-венгерскай арміі і адправіўся на Усходні фронт Першай сусветнай вайны. У 1916 годзе ён трапіў у рускі палон, а ў 1918 — далучыўся да аднаго з добраахвотніцкіх «чэхаславацкіх легіёнаў», якія змагаліся на баку краін Антанты.

У Чэхаславакію Ціса вярнуўся толькі ў 1920 годзе. Ён ненадоўга абгрунтаваўся ў Брно, пасля чаго перабраўся ў Браціславу, дзе вывучаў права. Атрымаўшы адукацыю, ён быў прызначаны на пасаду суддзі ў Трэнчыне і ў 1938 годзе стаў старшынёй краявога суда. У верасні 1939 года, ужо пасля ўтварэння Першай Славацкай рэспублікі, Штэфан Ціса быў ізноў пераведзены ў Браціславу і ўстаў на чале Вярхоўнага суда Славакіі.

У верасні 1944 года Іозеф Ціса прызначыў свайго сваяка на пасаду прэм’ер-міністра Славакіі на змену Войцеху Тука, а таксама на пасады міністра замежных спраў і юстыцыі. Аднак ужо неўзабаве Славакія была занятая савецкімі войскамі. Збегшы ў Аўстрыю ў красавіку 1945 года, 8 мая ў Кремсмюнстэрскім абацтве Ціса падпісаў капітуляцыю Славакіі ў Другой сусветнай вайне.

## Спасылкі 
* Біяграфія Штэфана Ціса на «Хронасе»
* Біяграфія на сайце архіва Мюнцынгера 

Катэгорыя:Юрысты Славакіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Славакіі
Катэгорыя:Першая Славацкая Рэспубліка
Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)
Сірыл Норман Хіншэлвуд

**Сірыл Норман Хіншэлвуд** (англ.: Cyril Norman Hinshelwood; ,  — , ) — англійскі фізік-хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1956).

## Біяграфія 
Скончыў Бейльел-каледж Оксфардскага ўніверсітэта (1924); там жа прафесар (1937-64). Прэзідэнт Хімічнага таварыства Вялікабрытаніі (1946—1948), Лонданскага каралеўскага таварыства (1955-60). Замежны член АН СССР (1958).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізікахімікі Вялікабрытаніі
Х
Мікалай Мікалаевіч Сямёнаў

**Мікалай Мікалаевіч Сямё́наў** (; (,  — , ) — савецкі фізік-хімік, адзін з заснавальнікаў хімічнай фізікі.

Акадэмік АН СССР (1932; член-карэспандэнт з 1929), адзіны савецкі лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (атрымаў у 1956 годзе сумесна з Сірылам Хіншэлвудам).

У 1917 годзе скончыў Петраградскі ўніверсітэт. У 1920—1931 гг. працаваў у Ленінградскім фізіка-тэхнічным інстытуце. З 1931 года дырэктар Інстытута хімічнай фізікі АН СССР. Адначасова з 1928 года прафесар Леніградскага політэхнічнага інстытута, з 1944 года Маскоўскага ўніверсітэта. У 1957—1971 гг. М. М. Сямёнаў акадэмік-сакратар Акадэміі хімічных навук, у 1963—1971 гг. віцэ-прэзідэнт АН СССР. З 1981 года галоўны рэдактар часопіса «Химическая физика».

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Семёнов Николай Николаевич // Энцыклапедыя Кругасвет 
* 
* Российский гуманитарный энциклопедический словарь: В 3 т. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС: Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та, 2002. — Т. 3: П—Я. — 704 с.: ил. 

Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы
Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з СССР
Катэгорыя:Правадзейныя члены АН СССР
Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты РАН
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Супрацоўнікі Фізіка-тэхнічнага інстытута імя А. Ф. Іофэ
Катэгорыя:Выкладчыкі МФТІ
Катэгорыя:Выкладчыкі МДУ
Катэгорыя:Выкладчыкі ТДУ
Катэгорыя:Выкладчыкі Томскага політэхнічнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікахімікі СССР
Катэгорыя:Хімікі СССР
Катэгорыя:Хімікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР
Катэгорыя:Двойчы Героі Сацыялістычнай Працы
Катэгорыя:Асобы на марках
Макс Фердынанд Перуц

**Макс Фердынанд Перуц** (; ,  — , ) — англійскі біяхімік, спецыялізаваўся ў галіне малекулярнай біялогіі, член Лонданскага каралеўскага таварыства (1954). Член Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (1963), Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1970), член Аўстрыйскай акадэміі навук (1963) і шматлікіх навуковых таварыстваў.

## Асноўныя працы 
Упершыню расшыфраваў прасторавую будову малекулы гемаглабіну.

## Нобелеўская прэмія 
Нобелеўская прэмія па хіміі (1962; сумесна з Дж. Кендру).

## Сачыненні 
* Proteins and nucleic acids. Amst.— [а. о.], 1962

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Біяхімікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Рыхард Эрнст

**Рыхард Роберт Эрнст** (; ,  — , ) — швейцарскі фізікахімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1991) «за ўклад у развіццё метадалогіі спектраскапіі ЯМР высокага разрознення».

Скончыў Вышэйшую тэхнічную школу ў Цюрыху (1957); ў 1962 г. абараніў доктарскую дысертацыі па фізічнай хіміі. У 1962—1968 гг. — Хімік-даследчык у фірме Varian (Апала-Альта, Каліфорнія). З 1968 г. працаваў у Вышэйшай тэхнічнай школе ў Цюрыху (з 1976 прафесар); ў 1998 г. выйшаў на пенсію.

Асноўныя навуковыя працы прысвечаны спектраскапіі ядзернага магнітнага рэзанансу і яе рэалізацыі ў хіміі і медыцыне. Знайшоў (1964) спосаб істотнага павелічэння адчувальнасці метаду за кошт замены павольнай разгорткі па частаце кароткімі інтэнсіўнымі радыёчастотнымі імпульсамі з наступным атрыманнем спектру ЯМР з дапамогай Фур’е-пераўтварэння. Распрацаваў (1975) метад двухмернай ЯМР спектраскапіі.

Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1991), прэміі Вольфа па хіміі (1991) і шэрагу іншых навуковых прэмій. Член Нямецкай акадэміі прыродазнаўцаў (Леапальдзіна), Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1991).

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Лі Юаньчжэ

**Ян Лі** (кіт. 李远哲, ) — тайвана-амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1986) сумесна з Д. Хершбахам і Дж. Палані з фармулёўкай «За ўклад у развіццё даследаванняў дынамікі элементарных хімічных працэсаў».

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Вучоныя ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі Сініка
Вінтэртур

**Ві́нтэртур** () — горад у паўночнай частцы Швейцарыі, акруговы цэнтр, знаходзіцца ў кантоне Цюрых. Уваходзіць у склад акругі Вінтэртур.
 
Горад з’яўляецца шостым з гарадоў Швейцарыі па колькасці жыхароў — больш за 100 000 чалавек (на 2008 год). На мясцовым дыялекце жыхары завуць яго скарочана — *Вінці*. У Швейцарыі Вінтэртур завуць «горадам музеяў» — у горадзе знаходзіцца вялікая колькасць мастацкіх музеяў, у тым ліку Музей фатаграфіі і Музей Тэхнарама. Акрамя гэтага, Вінтэртур з’яўляецца буйным прамысловым цэнтрам Швейцарыі. У 1862 годзе тут заснаваны банк Bank in Winterthur.

## Гісторыя 
У старажытнарымскія часы на месцы цяперашняга Обервінтэртура быў гарадок *Вітудурум*, які ў канцы 3 ст. н. э. займеў умацаванні. Не пазней 7 ст. з’явілася алеманскае паселішча. У 919 г. тут адбылася бітва паміж Бурхардам II Швабскім і Рудольфам II Бургундскім, у выніку якой Швабія замацавала кантроль над Тургаў.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Рыхард Эрнст (1933—2021) — швейцарскі фізікахімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі.
* Ніклаўс Вірт (1934—2024) — швейцарскі вучоны ў галіне інфарматыкі, тэарэтык распрацоўкі праграмнага забеспячэння і стваральнік моў праграмавання.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка 

Катэгорыя:Гарады Швейцарыі
Катэгорыя:Камуны кантона Цюрых
Сава

**Сава** — шматзначны тэрмін:

## Тапонім 
* Сава — аграгарадок, Саўскі сельсавет, Горацкі раён, Магілёўская вобласць, Беларусь
* Сава — назва старажытнай дзяржавы, кіраўніцай якога была царыца Саўская. Шматлікія вучоныя лічаць, што Сава знаходзілася ў паўднёва-заходняй Аравіі, дзе сёння знаходзіцца Еменская Рэспубліка. Паводле меркавання іншых гэта Эфіопія.
* Сава — рака ў паўднёва-ўсходняй Еўропе.
* Сава — гістарычная правінцыя Фінляндыі.
* Сава — востраў у Ціхім акіяне.
* САВА — Сярэднеазіяцкая ваенная акруга.
Марцін Чалфі

**Марцін Чалфі** (; ) — амерыканскі нейрабіёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2008) разам з Асаму Сімамура і Роджэрам Цьсенам за адкрыццё і развіццё выкарыстання зялёнага флуарэсцэнтнага бялку (GFP). Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (з 2004).

## Біяграфія 
Марцін Чалфі нарадзіўся ў сям’і гітарыста Элі Чалфі (1910—1996) і ўладальніцы галантарэйнай крамы Віўен Фрыдлен (1913—2005), у сям’і яўрэйскіх эмігрантаў. Бацькі бацькі, Бенджамін і Эстэр Чалфі (Халфі), імігравалі ў Цынцынаці з Брэста; дзед па матчынай лініі, Меер Фрыдлен, нарадзіўся ў Маскве.

Сярэднюю адукацыю атрымаў у Чыкага. Скончыў Гарвардскі ўніверсітэт (1969); там жа ў 1977 годзе атрымаў доктарскую ступень па нейрабіялогіі. У цяперашні час — прафесар біялогіі ў Калумбійскім універсітэце.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі
Катэгорыя:Нейрабіёлагі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Конрад Эміль Блох

**Конрад Эміль Блох** (; ) — нямецка-амерыканскі біяхімік, член Нацыянальнай АН ЗША (1954). Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1964, сумесна з Федорам Ліненам) «за адкрыцці, якія датычацца механізмаў і рэгуляцыі абмену халестэрыну і тлустых кіслот».

## Біяграфія 
Скончыў Вышэйшую тэхнічную школу ў Мюнхене (1934), Калумбійскі ўніверсітэт (1938). З 1938 года працаваў у Калумбійскім, Чыкагскім, з 1954 прафесар у Гарвардскім універсітэтах.

Навуковыя працы па ізатопным аналізе клетачнага метабалізму, праблемах біясінтэзу і хімічнай будовы стэроідаў, парфірынаў, ферментаў. Вызначыў ролю халестэрыну ў абмене рэчываў у жывёл і асноўныя этапы яго біясінтэзу.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія Конрада Блоха на сайце Нобелеўскага камітэта
* Нобелеўская лекцыя Конрада Блоха 

Катэгорыя:Біяхімікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Апольскім ваяводстве
Томас Стэйц

**Томас Стэйц** (англ.: Thomas Steitz, ,  — , Брэнфард) — амерыканскі вучоны-крышталограф, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2009) сумесна з Венкатраманам Рамакрышнанам і Адай Ёнат з фармулёўкай «за даследаванні структуры і функцый рыбасомы».

## Узнагароды 
* 1980: *Pfizer Prize* ад імя Амерыканскага хімічнага таварыства
* 1990: Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
* 2001: *Lewis S. Rosenstiel Award*
* 2001: *Newcomb Cleveland Prize* ад імя *American Association for the Advancement of Science* (AAAS)
* 2001: Lawrence University Lucia R. Briggs Distinguished Achievement Award
* 2006: *Keio Medical Science Prize*
* 2007: Міжнародная прэмія Гайрднера
* 2009: Нобелеўская прэмія па хіміі сумесна з Венкатраманам Рамакрышнанам і Адай Ёнат з фармулёўкай «за даследаванні структуры і функцый рыбасомы»
* Член Амерыканскай Акадэміі мастацтваў і навук (*American Academy of Arts and Sciences*)
* іншыя

## Літаратура 
* Jason P. Rife, Sarah C. Stallings, Carl C. Correll, Anne Dallas, Thomas A. Steitz, Peter B. Moore (1999). *Comparison of the Crystal and Solution Structures of Two RNA Oligonucleotides* // Biophysical Journal, Volume 76, Issue 1, January 1999, Pages 65-75 http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B94RW-4V0KS52-11&_user=10&_coverDate=01%2F31%2F1999&_alid=1038702002&_rdoc=64&_fmt=high&_orig=search&_cdi=56421&_sort=r&_docanchor=&view=c&_ct=78&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=1c35bf4eb6466c50a67abcb5e078168d
* Peter B. Moore, Thomas A. Steitz (2005). *The ribosome revealed* // Trends in Biochemical Sciences, Volume 30, Issue 6, June 2005, Pages 281—283
* Steitz T.A. (2007). *Collecting butterflies and the protein structure initiative: the right questions?* // Structure 15, 1523—1524 http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VSR-4RB5VSV-4&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=6dcf3f55f1427f619486d7723ae8b5c8
* Артыкул на www.hhmi.org 

## Спасылкі 
* Біяграфія на www.yale.edu  

Катэгорыя:Хімікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Лаўрэаты міжнароднай прэміі Гайрднера
Катэгорыя:Выкладчыкі Ельскага ўніверсітэта
Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі

'''Беларускае аб'яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі''' (БАПА) заснавана ў Адэлаідзе ў 1977 годзе па ініцыятыве Янкі Ролсана. Аб'яднанне ладзіць нацыянальныя мерапрыемствы, прадстаўляе беларусаў у аўстралійскім грамадстве, распаўсюджвае веды пра Беларусь. З'яўляецца адным з заснавальнікаў Федэральнай рады беларускіх арганізацый Аўстраліі. У канцы 2001 г. аб'яднанне налічвала 22 зарэгістраваныя сябры.

## Літаратура 
* Гардзіенка, Н. Беларусы ў Аўстраліі: да гісторыі дыяспары / Натальля Гардзіенка; Прадмова І.Сурвіллы. – Мн.: Беларускі кнігазбор, 2004. – 468 с., [4] арк. – (Бібліятэка Бацькаўшчыны, Кніга 3).

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Аўстраліі
Катэгорыя:Беларусы ў Адэлаідзе
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1977 годзе
Катэгорыя:1977 год у Аўстраліі
Антуан дэ Фуркруа

**Антуан Франсуа дэ Фуркруа** (; ,  — , ) — французскі хімік і палітычны дзеяч, член Парыжскай АН (1785).

Удзельнічаў (сумесна з А. Лавуазье і інш.) у распрацоўцы новай рацыянальнай хімічнай наменклатуры. Садзейнічаў распаўсюджванню антыфлагістычнай тэорыі ў хіміі.

Абсталяваў уласную лабараторыю на вуліцы Бурдонэ ў Парыжы.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Хімікі Францыі
Катэгорыя:Постаці Вялікай французскай рэвалюцыі
Катэгорыя:Палітыкі Францыі
Катэгорыя:Члены Нацыянальнага Канвента
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Ада Ёнат

**Ада Ёнат** (; ) — ізраільская вучоная-крышталограф, лаўрэатка Нобелеўскай прэміі па хіміі (2009) сумесна з Венкатраманам Рамакрышнанам і Томасам Стэйцам з фармулёўкай «за даследаванні структуры і функцый рыбасомы».

## Спасылкі 
* Старонка Ады Ёнат на сайце інстытута Вейцмана  
* Спіс публікацый Ады Ёнат на сайце Інстытута Вейцмана 

Катэгорыя:Хімікі Ізраіля
Катэгорыя:Постаці ізраільскай біялогіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Ізраіля
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі Ізраілю
Марсельеза

**Марсельеза** ( — «марсельская», «марселька») — самая знакамітая песня Вялікай французскай рэвалюцыі, якая стала спачатку гімнам рэвалюцыянераў, а затым і ўсёй Францыі. Першапачаткова Марсельеза называлася «Ваенны марш Рэйнскай арміі». Марш быў напісаны ўвечары 25 красавіка 1792 года ваенным інжынерам Клодам Жазефам Ружэ дэ Лілем праз некалькі дзён пасля аб’яўлення рэвалюцыйнай Францыяй вайны «каралю Багеміі і Венгрыі». З гэтай песняй на вуснах 30 ліпеня таго ж года ў Парыж увайшоў марсельскі добраахвотніцкі батальён.

24 лістапада 1793 года Канвент выбраў Марсельезу ў якасці дзяржаўнага гімна Францыі. Марсельеза перажыла розныя рэжымы і няміласць.

Пасля падзей 1848 года, калі рэвалюцыйная хваля пракацілася па ўсёй Еўропе, Марсельеза стала песняй рэвалюцыянераў па ўсім свеце: у Італіі, Польшчы, Венгрыі. Яна гучала на палях бітваў і падчас Парыжскай камуны ў 1871 годзе. Апошні раз была забаронена рэжымам Вішы падчас Другой сусветнай вайны (з 1940 па 1944 гімнам Францыі была песня «Маршал, мы тут!»), але ў 1944 годзе зноў была абвешчана гімнам Францыі.

## Арыгінальны тэкст песні 
## Песні па матывах 
Існуюць песні, заснаваныя на тэксце або музыке Марсельезы, напрыклад, «Беларуская Марсельеза» Змітра Бойкі (тарашкевіцай).

## У культуры 
* У амерыканскім фільме «Касабланка» (1942) Марсельезу пачынае спяваць чэхаславацкі лідар падполля Віктар Лазла ў адказ на спяванне нацыстамі «Варты на Рэйне», што прыводзіць да закрыцця паліцыяй Café Américain, дзе адбываліся падзеі.
* У калядным выпуску брытанскага сіткама «Айцец Тэд» (1996) Марсельезу ўключае а. Дугал МакГуаер, каб заставіць устаць а. Джэка Хэкета, які прымушае ўсіх спяваць песню.

## Гл. таксама 
* Сімвалы Французскай Рэспублікі

## Спасылкі 
* La Marseillaise
* Mireille Mathieu — La Marseillaise MP3

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дзяржаўныя гімны
Катэгорыя:Песні Вялікай французскай рэвалюцыі
Катэгорыя:Песні паводле алфавіта
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Францыі
Катэгорыя:Песні 1792 года
Катэгорыя:Гімны
Катэгорыя:Маршы