Чарлз Дарвін

**Чарлз Роберт Дарвін** (;  — ) — англійскі прыродазнавец, распрацоўшчык тэорыі эвалюцыі, згодна з якой усе віды развіліся з цягам часу з агульных прародзічаў праз працэс натуральнага адбору. Наяўнасць эвалюцыі ў прыродзе была прызнаная навуковай супольнасцю яшчэ пры жыцці Дарвіна, але тэорыя натуральнага адбору стала агульнапрызнаным тлумачэннем эвалюцыйнага працэсу толькі ў 1930-я.

## Жыццё 
Чарлз Дарвін нарадзіўся 12 лютага 1809 года ў Шрусберы, графства Шропшыр, у радавым маёнтку Маунт Хаўс (англ. Mount House). Пяты з шасці дзяцей заможнага лекара і фінансіста Роберта Дарвіна і Сьюзанн Дарвін (), народжанай Уэджвуд (англ. Wedgwood). Ён з’яўляецца ўнукам навукоўца-натураліста Эразма Дарвіна па бацькоўскай лініі і мастака Джозайі Уэджвуда па матчынай. Абодва сямействы ў значнай частцы прымалі ўнітарыянства, аднак Уэджвуд былі прыхаджанамі англіканскай царквы.

Да таго часу, як ён паступіў у дзённую школу ў 1817 годзе, васьмігадовы Дарвін ужо далучыўся да натуральнай гісторыі і калекцыянавання. У гэтым годзе, у ліпені, памірае яго маці, і выхаванне 8-гадовага хлопчыка цалкам кладзецца на плечы бацькі, які не заўсёды чула прыслухоўваўся да духоўных запытаў сына. З верасня 1818 года ён разам са старэйшым братам Эразмам (Erasmus Alvey Darwin) паступае на пансіён у бліжэйшую англіканскую Школу Шрусберы (Shrewsbury School), дзе будучы натураліст, які горача любіў прыроду, павінен быў вывучаць «сухія для яго жывой душы рэчы», як класічныя мовы і славеснасць. Гімназічныя гады заканамерна закончыліся атрыманнем пасрэднага атэстата.

Перад тым як адправіцца са сваім братам Эразмам ва ўніверсітэт Эдынбурга, летам 1825, ён выступае ў ролі асістэнта-вучня і дапамагае бацьку ў яго медыцынскай практыцы, аказваючы дапамогу беднякам Шропшыра.

У Эдынбургскім універсітэце Дарвін вывучаў медыцыну. Падчас навучання ён зразумеў, што лекцыі нудныя, а хірургія прычыняе пакуты, таму ён закідвае навучанне медыцыне. Замест гэтага ён пачынае вывучаць таксідэрмію ў Джона Эдманстоўна, вызваленага чорнага раба, які атрымаў свой вопыт, суправаджаючы Чарлза Уотэртана.

У 1826 годзе, будучы студэнтам кабінета натуральнай гісторыі, ён далучыўся да Плініеўскага студэнцкага таварыства, у якім актыўна абмяркоўваўся радыкальны матэрыялізм. У гэты час ён асісціруе Роберту Эдманду Гранту ў яго даследаваннях анатоміі і жыццёвага цыклу марскіх беспазваночных. На пасяджэннях таварыства, у сакавіку 1827, Дарвін прадстаўляе кароткія паведамленні аб сваіх першых адкрыццях, якія мянялі яго погляд на звыклыя рэчы.

Бацька Дарвіна, даведаўшыся, што сын закінуў навучанне медыцыне, быў раззлаваны і прапанаваў яму паступіць у каледж Хрыста Кембрыджскага ўніверсітэта і атрымаць сан святара Англіканскай царквы.

У 1831 годзе, пасля заканчэння ўніверсітэта, Дарвін у якасці натураліста адправіўся ў кругасветнае падарожжа на экспедыцыйным судне каралеўскага флоту «Бігль», адкуль вярнуўся ў Англію толькі 2 кастрычніка 1836 года. Падарожжа працягвалася амаль пяць гадоў. Вялікую частку часу Дарвін праводзіць на беразе, вывучаючы геалогію і збіраючы калекцыі па натуральнай гісторыі, у той час як «Бігль» пад кіраўніцтвам Фіцроя ажыццяўляў гідраграфічную і картаграфічную здымку ўзбярэжжа.

thumb|150px|right|Эма Дарвін (у дзявоцтве Уэджвуд), жонка Дарвіна

У 1838—1841 гг. Дарвін быў сакратаром Лонданскага геалагічнага таварыства. У 1839 ажаніўся, а ў 1842-м сямейная пара пераехала з Лондана ў Даўн (графства Кент), дзе стала жыць пастаянна. Тут Дарвін вёў адасобленае і мернае жыццё вучонага і пісьменніка.

## Навуковая праца Дарвіна 
Дарвін праявіў цікавасць да гісторыі прыроды падчас навучання медыцыне ва Універсітэце Эдынбурга, потым тэалогіі ў Кембрыджы. Пяцігадовае падарожжа (1831—1836) на караблі «Бігль» дало матэрыялы для навуковых прац «Дзённік пошукаў» (1833), «Будова і размеркаванне каралавых рыфаў» (1842), «Геалагічныя назіранні над вулканічнымі астравамі» (1844), «Геалагічныя назіранні над Паўднёвай Амерыкай» (1846).

Гэтыя працы прынеслі яму славу заснавальніка сучаснай геалогіі. У выніку назіранняў зрабіў вывад, што сучасныя формы жыцця з’яўляюцца вынікам працяглага гістарычнага развіцця арганізмаў ад адной або некалькіх прасцейшых форм. Асноўны змест свайго эвалюцыйнага вучэння ён выклаў у фундаментальных працах «Паходжанне відаў шляхам натуральнага адбору, ці Захаванне спрыяльных парод у барацьбе за жыццё» (1859), «Змяненне свойскіх жывёл і культурных раслін» (1868), «Паходжанне чалавека і палавы адбор» (1871). Прааналізаваўшы праблемы штучнага адбору, з’яў зменлівасці і спадчыннасці, паходжання чалавека ад жывёльных продкаў, абгрунтаваў тэорыю палавога адбору як адну з форм натуральнага адбору.

Яго вучэнне стала выдатным адкрыццём XIX ст. Тэорыя Дарвіна, захоўваючы сваё агульнаметадалагічнае і светапогляднае значэнне, сёння развіваецца і мадыфікуецца пад уплывам фактычнага і тэарэтычнага матэрыялу генетыкі (малекулярнай і папуляцыйнай), біякібернетыкі і іншых дысцыплін.

## Ушанаванне памяці 
У гонар Ч. Дарвіна названы востраў Дарвін, горад Дарвін.

## Гл. таксама 
* Альфрэд Расэл Уолес
* Эразм Дарвін

## Бібліяграфія 
* 1836: ''A LETTER, Containing Remarks on the Moral State of TAHITI, NEW ZEALAND, &c. — BY CAPT. R. FITZROY AND C. DARWIN, ESQ. OF H.M.S. 'Beagle.'* http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/tahiti.html 
* 1839: *Journal and Remarks* (The Voyage of the Beagle)
* *Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle*: published between 1839 and 1843 in five volumes by various authors, Edited and superintended by Charles Darwin: information on two of the volumes —
: 1840: *Part I. Fossil Mammalia*, by Richard Owen (Darwin’s introduction) 
: 1839: *Part II. Mammalia*, by George R. Waterhouse (Darwin on habits and ranges) 
* 1842: *The Structure and Distribution of Coral Reefs* http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2690
* 1844: *Geological Observations of Volcanic Islands* http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=3054, (French version)
* 1846: *Geological Observations on South America* http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=3620
* 1849: *Geology* from *A Manual of scientific enquiry; prepared for the use of Her Majesty’s Navy: and adapted for travellers in general.*, John F.W. Herschel ed. http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/geology.html 
* 1851: *A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes.* http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/liv_lepadidae/lepadidae01.html 
* 1851: *A Monograph on the Fossil Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes of Great Britain* http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/fos_lepadidae/fos.lep.html 
* 1854: *A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Balanidae (or Sessile Cirripedes); the Verrucidae, etc.* http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/liv_balanidae/balanidae_fm.html 
* 1854: *A Monograph on the Fossil Balanid? and Verrucid?? of Great Britain* http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/fos_balanidae/fos.balanidae.html 
* 1858: *On the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection*
* 1859: *On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life*
* 1862: *On the various contrivances by which British and foreign orchids are fertilised by insects* http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/orchids/orchids_fm.htm 
* 1868: *Variation of Plants and Animals Under Domestication* (PDF format), Vol. 1, Vol. 2
* 1871: *The Descent of Man and Selection in Relation to Sex*
* 1872: *The Expression of Emotions in Man and Animals* http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-expression-of-emotion-in-man-and-animals/
* 1875: *Movement and Habits of Climbing Plants* http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2485
* 1875: *Insectivorous Plants* http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/insectivorous-plants/
* 1876: *The Effects of Cross and Self-Fertilisation in the Vegetable Kingdom* http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-effects-of-cross-and-self-fertilisation/
* 1877: *The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species'' http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-different-forms-of-flowers-on-plants/
* 1879: «Preface and 'a preliminary notice'» in Ernst Krause’s *Erasmus Darwin* http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/erasmus.html 
* 1880: *The Power of Movement in Plants* http://charles-darwin.classic-literature.co.uk/the-power-of-movement-in-plants/
* 1881: *The Formation of Vegetable Mould Through the Action of Worms* http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2355 http://books.google.com/books?ie=UTF-8&hl=en&vid=LCCN04010736&id=IHcQHUAXg3oC&pg=PA1&lpg=PA1&dq=Vegetable+Mould
* 1887: *Autobiography of Charles Darwin* (Edited by his Son Francis Darwin) http://digital.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=2010
* 1958: *Autobiography of Charles Darwin* (Barlow, unexpurgated)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7
* 1911 Encyclop?dia Britannica/Darwin, Charles Robert 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шрусберы
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Біёлагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Эвалюцыяністы
Катэгорыя:Падарожнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Біёлагі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Удзельнікі кругасветных падарожжаў
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Воластана
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Нью-Ёркскай акадэміі навук
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Батанікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Асобы на марках