open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Філіпінскае мора

**Філіпінскія мора**  , , , ) - акіянічнае межвостраўное мора Ціхага акіяна, размешчанае каля Філіпінскага архіпелага. Мора гэта не мае дакладных сухапутных межаў, аддзеленае ад акіяна групамі астравоў: Японскімі (Хонсю, Кюсю і Рукю), востравам Тайвань і Тагальскімі астравамі на захадзе, падводнымі хрыбтамі і астравамі Ідзу, Агасавара (Банін), Кадзан (Волкан) і Марыянскімі астравамі на ўсходзе, Яп і Палау на паўднёвым усходзе. Плошча 5726000 км². Сярэдняя глыбіня 4108 м, максімальная 11022 м (у Марыянскім жолабе). Аб'ём - 23 522 тыс. куб.км. Праходзяць плыні Паўночная пасатнае і Куросіо. Тэмпература паверхні вады ад 15-28° С (на поўначы) да 27-29 ° С (на поўдні). Салёнасць ад 34,3 ‰ на поўначы да 35,1 ‰ на поўдні. Уключае Тагальская і заходне-Марыянскія катлавіны, якія падзелены падводным хрыбтом паміж астравамі Кюсю і Палау. 

Актыўны рыбалоўны і кітабойным промысел.thumb|Філіпінскае мора|злева

*
Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна
Катэгорыя:Моры паводле алфавіта
П’ешцяны

**П’е́шцяны** (, , ) — курортны горад у заходняй Славакіі на рацэ Ваг ля падножжа Паваскага Інаўца.

## Гісторыя 
П’ешцяны ўпершыню згадваюцца ў 1113 годзе. Уся гісторыя горада звязаная з мінеральнымі крыніцамі. Першае падрабязнае апісанне гаючых крыніц П’ешцянаў адбываецца ў 1545 годзе ў лісце каралеўскага дарадцы Юрая Вернера. Далей пра іх згадваюць лекары аўстрыйскага імператара і рымскага папы Сікста V. У 1642 годзе П’ешцяны атрымлівае гарадскія правы. У XVIII ст. тут узнікае санаторны гарадок Цепліцэ. У 1772 тут будуецца бальнеалагічны санаторый. Бурны росквіт наступае ў 1889 годзе, калі санаторыем кіравала фірма «Аляксандр Вінтэр і сыны».

У 1917 годзе тут сустракаюцца нямецкім імператар Вільгельм II, аўстрыйскі імператар і венгерскі кароль Карл I і балгарскі цар Фердынанд I і вырашаюць працягнуць вайну да пераможнага канца.

Сёння П’ешцяны вядомы курортны горад, знакаміты перш за ўсё лячэннем рэўматычных захворванняў.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Славакіі
Суверэнная дзяржава

thumb|250px|справа|Суверэнныя дзяржавы Еўропы
**Суверэнная дзяржава** — дзяржава з вызначанай тэрыторыяй, на якой яна ажыццяўляе ўнутраны і знешні суверэнітэт, нязменнасць насельніцтва, урад, незалежнасць ад іншых дзяржаў і ўплываў, і магчымасць уваходзіць у стасункі з іншымі суверэннымі дзяржавамі. Урад суверэннай дзяржавы ўтрымлівае прававы тытул па ўсёй унутранай маёмасці. Таксама гэтае азначэнне разумее пад сабой дзяржаву, якая не з'яўляецца залежнай або суб’ектам у дачыненні іншай дзяржавы. У абстрактных тэрмінах суверэнная дзяржава не можа існаваць без прызнання іншымі суверэннымі дзяржавамі, непрызнаным дзяржавам часцяком цяжка ажыццяўляць дыпламатычныя адносіны з іншымі суверэннымі дзяржавамі.

Слова «краіна» часцяком у побыце выкарыстоўваецца для абазначэння суверэнных дзяржаў, аднак першапачаткова такія назвы абазначаюць толькі геаграфічны рэгіён, а затым яго значэнне стала распаўсюджвацца на суверэнную дзяржаву, якая кіруе геаграфічным рэгіёнам.

## Літаратура 
*Chen, Ti-chiang. *The International Law of Recognition, with Special Reference to Practice in Great Britain and the United States*. London, 1951.
*Crawford, James. *The Creation of States in International Law*. Oxford University Press, 2005. ISBN 0-19-825402-4,  pp.&nbsp;15–24.
*Lauterpacht, Sir Hersch. *Recognition in International Law*. Cambridge, U.K., 1947.
*Raič, D. *Statehood and the Law of Self-determination*. Martinus Nijhoff Publishers, 2002. ISBN 978-90-411-1890-5.  p 29 (with reference to Oppenheim in International Law Vol. 1 1905 p110)

## Спасылкі 
* Opinions of the Badinter Arbitration Committee at the European Journal of International Law

Катэгорыя:Міжнародныя адносіны
Катэгорыя:Міжнароднае права
Катэгорыя:Палітычная геаграфія
Гары Кімавіч Каспараў

**Гары Кімавіч Каспараў** (пры нараджэнні **Вайнштэйн**; , Баку) — савецкі і расійскі шахматыст, 13-ы чэмпіён свету па шахматах, шахматны літаратар, палітык. Заслужаны майстар спорту СССР (1985). Прызнаецца многімі экспертамі найвялікшым шахматыстам ў гісторыі.

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Азербайджанскі педагагічны інстытут замежных моў (1986). 3 1986 прэзідэнт Прафесійнай Шахматнай Асацыяцыі (ПША).

Чэмпіён СССР сярод юнакоў (1975—77). Чэмпіён свету сярод юнакоў, міжнародны гросмайстар (1980). Чэмпіён СССР (1981, 1988), чэмпіён Расіі (2004). Уладальнік прыза лепшага шахматыста года «Шахматны Оскар» у 1982—1983, 1985—1988, 1995—1996, 1999, 2001—2002. З 1985 года Каспараў бесперапынна ўзначальваў рэйтынг-ліст ФІДЭ; на 1 студзеня 2006 года ён займаў першае месца з каэфіцыентам Эло 2812, але, згодна з правіламі ФІДЭ, быў выключаны з рэйтынг-ліста на 1 красавіка 2006 года, паколькі не ўдзельнічаў у турнірах на працягу папярэдніх 12 месяцаў. Чэмпіён свету па версіі ПША (1985—97).

10 лютага 1996 года суперкамп’ютар IBM Deep Blue ўпершыню перамог Гары Каспарава, на той час, чэмпіёна свету па шахматах.

Гары Каспараў актыўна ўдзельнічаў у расійскай апазіцыі з сярэдзіны 2000-х. Ён прымаў удзел у стварэнні і рабоце арганізацый «Аб’яднаны грамадзянскі фронт» і «Салідарнасць». Двойчы быў затрыманы за ўдзел у несанкцыянаваных палітычных акцыях, у 2007 годзе ён быў арыштаваны на пяць сутак, і праваабарончая арганізацыя Amnesty International абвясціла яго «вязнем сумлення».

На пачатку сваёй шахматнай кар’еры Г. Каспараў паспяхова выступаў у спаборніцтвах, арганізаваных у Беларусі: Мемарыял Сакольскага (1978, 1-е месца), чэмпіянат СССР па шахматах (1979, 3-4-е месцы).

Катэгорыя:Чэмпіёны свету па шахматах
Катэгорыя:Шахматныя гросмайстры
Катэгорыя:Члены КПСС
Прэшаў

**Прэшаў** (, , , ) — горад у паўночна-ўсходняй Славакіі, з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам аднайменнага Прэшаўскага края.

## Геаграфія 
Горад заснаваны на злучэнні рэк Тарыса і Секчоў ля падножжа горных масіваў Сланске Врхі і Шарышска Врховіна ў Кошыцкай упадзіне.

## Клімат 
## Насельніцтва 
Прэшаў — трэці па велічыні горад Славакіі і налічвае  (2021).

## Адукацыя 
Тут знаходзіцца адзін з найбуйнейшых у Славакіі Прэшаўскі ўніверсітэт.

## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Тэатр Аляксандра Духновіча

## Спасылкі 
* Сайт горада Прэшаў
* Прэшаў «GeoNames»

Катэгорыя:Гарады Славакіі
Левая Лясная

**Левая Лясная** — рака ў Пружанскім і Камянецкім раёнах Брэсцкай вобласці (басейн Віслы). Даўжыня 50 км. Плошча вадазбору 750 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,6 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 ‰.

Пачынаецца на паўднёвым захадзе ад вёскі Мыльніск (Пружанскі раён), вусце за 0,5 км на ўсход ад вёскі Вугляны (Камянецкі раён). Пры зліцці з ракой Правая Лясная ўтварае раку Лясная. Цячэ па Прыбужскай раўніне.

Рэчышча каналізаванае, шырыня яго 6—8 м, у ніжняй плыні месцамі да 20 м. Берагі нізкія, вышынёй 0,3—0,5 м, параслі хмызняком.

Даліна ракі шырынёй 1,6—2,5 км, у сярэдняй плыні месцамі невыразная; схілы спадзістыя, вышынёй 7—9 м, парэзаныя ручаямі, лагчынамі і канавамі. Абалона нізкая, забалочаная (шырыня 0,3—0,5 км), перасечаная старыцамі і асушальнымі каналамі. У паводку затапляецца вадой на глыбіню да 0,6 м на 15—30 дзён.

## Асноўныя прытокі 
: **Злева**: рэкі Тачніца і Зубрыца.
: **Справа**: ручай Калінавец, рака Вішня.

## Літаратура 
* 
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1—2. — Л., 1971.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с, 40 л. ил.

Катэгорыя:Басейн Буга
Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Камянецкага раёна
Выганашчанскае (заказнік)

**Выганашча́нскае** — ландшафтны заказнік рэспубліканскага значэння ў Брэсцкай вобласці.

Заказнік быў створаны як гідралагічны заказнік у 1968 годзе на мяжы Ганцавіцкага, Івацэвіцкага і Ляхавіцкага раёнаў Пастанаўленнем Савета Міністраў БССР ад 18.11.68 № 342 з мэтай захавання аднаго з буйнейшых леса-балотных масіваў Еўропы на галоўным еўрапейскім водападзеле рэк Балтыйскага і Чорнага мораў басейнаў рэк Шчары і Ясельды.

## Геаграфія 
]]
Плошча заказніка — 43 тыс. га, працягласць з поўначы на поўдзень — 27 км, з захаду на ўсход — 46 км. У заказнік уваходзяць азёры Выганашчанскае і Бабровіцкае, а таксама прылеглая тэрыторыя, якая прадстаўляе сабою ў асноўным забалочаную раўніну. Каля 10 тыс. лет таму на гэтым месцы знаходзілася вялізнае прыледавіковае возера плошчай каля 500 км².

## Фаўна 
Фаўна заказніка прадстаўлена прыкладна 58 відамі сысуноў, 220 відамі птушак, 7 відамі паўзуноў і 12 відамі земнаводных. Многія віды занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі. Азёры багатыя рыбай.

## Флора 
На тэрыторыі заказніка флора прадстаўлена прыкладна 250 відамі раслін, у тым ліку тут растуць (па няпоўных даных) 19 відаў раслін і грыбоў, уключаных у Чырвоную кнігу Беларусі: , , , , , , , , , , , , , , , , , , .

У заказніку сустракаюцца рэдкія для рэгіёна віды раслін: Частка Агінскага канала, пабудаванага ў 1767—1783 гг., знаходзіцца на тэрыторіі заказніка.

Адміністрацыя заказніка знаходзіцца ў горадзе Івацэвічы.

## Спасылкі 
* Заказнік «Выганашчанскае» — прыродны комплекс на галоўным еўрапейскім водападзеле  
* Гідралагічны заказнік рэспубліканскага значэння «Выганашчанскае» 

Катэгорыя:Гідралагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі
Катэгорыя:Запаведнікі Палесся
Катэгорыя:З’явіліся ў 1968 годзе
Катэгорыя:Тэрыторыі, важныя для птушак
Катэгорыя:Геаграфія Ганцавіцкага раёна
Катэгорыя:Геаграфія Івацэвіцкага раёна
Катэгорыя:Геаграфія Ляхавіцкага раёна
Паўднёвы востраў

**Паўднёвы востраў** (ці **Новы Манстэр**) — самы вялікі востраў Новай Зеландыі (другі па велічыні — Паўночны востраў).

На востраве пражывае каля мільёна чалавек, што прыблізна складае 24 % ад усяго насельніцтва Новай Зеландыі.

Плошча вострава — 151 215 км², гэта 12-ы па велічыні востраў у свеце. Уздоўж заходняга ўзбярэжжа цягнецца ланцуг гор Паўднёвых Альпаў.

## Спасылкі 
* Атлас Новай Зеландыі

Катэгорыя:Астравы Новай Зеландыі
Катэгорыя:Астравы Аўстраліі і Акіяніі
Падляшскае ваяводства (1513—1795)

**Падляшскае ваяводства** (), таксама *Падляшска-Берасцейскае* і *Наднарвенскае ваяводства* — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў заходняй частцы Вялікага Княства Літоўскага (з 1569 года ў складзе Каралеўства Польскага). Цэнтрам ваяводства з’яўляўся горад Дарагічын.

Гербам ваяводства былі аб’яднаныя гербы: польскі і літоўскі — арол без кароны ў чырвоным полі і Пагоня.

## Гісторыя 
* 29 жніўня 1513: вылучылася з Троцкага ваяводства; ахоплівала Падляшша (Дарагічынскі, Мельніцкі і Бельскі паветы) і Берасцейскую зямлю (Берасцейскі, Камянецкі і Кобрынскі паветы).
* 1565/66: на базе Берасцейскай зямлі ўтварылася аднайменнае ваяводства (імаверна, яшчэ раней гэтая тэрыторыя вярнулася ў склад Троцкага ваяводства).
* 1569: згодна з умовамі Люблінскай уніі перайшло пад уладу Каралеўства Польскага.
* 1795: у выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай спыніла сваё існаванне.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
Пасля адміністрацыйнай рэформы 1565—1566 гадоў ваяводства падзялялася на тры паветы — Дарагічынскі, Мельніцкі і Бельскі.

Ваяводскі соймік праводзіўся ў Дарагічыне, там жа склікалася паспалітае рушэнне. Павятовыя соймікі праходзілі ў Дарагічыне, Мельніку і Бельску.
Мясцовая шляхта абірала двух дэпутатаў на вальны сойм Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў.

## Гл. таксама 
* Ваяводы падляшскія

## Зноскі 
## Літаратура 
* 


Катэгорыя:З’явіліся ў 1513 годзе
Катэгорыя:1513 год у Еўропе
Катэгорыя:Зніклі ў 1795 годзе
Харбін

**Харбін** — горад у паўночна-ўсходнім Кітаі, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Хэйлунцзян, згодна з сучасным кітайскім адміністрацыйным падзелам Харбін з’яўляецца горадам субправінцыйнага значэння. Транспартны вузел, буйны эканамічны і культурны цэнтр. Насельніцтва з прыгарадамі — 9,5 мільёнаў жыхароў.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1898 годзе на месцы рыбацкага паселішча ў сувязі з будаўніцтвам Кітайскай Чанчуньскай чыгункі; тут знаходзілася яе цэнтральная адміністрацыя, склалася вялікая расійская дыяспара. Пасля грамадзянскай вайны ў Расіі Харбін — адзін з галоўных цэнтраў белай эміграцыі. У 1932—1945 гадах акупіраваны японскімі войскамі, фармальна ў складзе Маньчжоў-го. 18—20 жніўня 1945 года ў ходзе савецка-японскай вайны заняты Чырвонай Арміяй і Амурскай ваеннай флатыліяй.

## Насельніцтва 
## Прамысловасць 
Машынабудаванне (у т.л. электратэхнічнае, энергетычнае, транспартнае машынабудаванне, станка- і прыладабудаванне), харчовая прамысловасць, дрэваапрацоўка, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, цукровая, папяровая прамысловасць.

## Адукацыя, навука, культура 
Дзейнічае шэраг ВНУ. У будынку царквы Св. Сафіі цяпер музей рускай гісторыі.

Прымае наведвальнікаў заапарк. Праходзяць Харбінскі летні музычны фестываль (ліпень) і Зімовы фестываль ледзяных збудаванняў.

## Адміністрацыйны падзел 
Харбін у адміністрацыйна-тэрытарыяльным плане дзеліцца на:
* 8 гарадскіх раёнаў (Даолі, Наньган, Сянфан, Даовай, Пінфан, Сунбэй, Хулань, Ачэн),
* 3 горада павятовага ўзроўню (Шанчжы, Шуанчэн, Учан) і
* 7 паветаў (Фанчжэн, Бінь, Ілань, Баянь, Тунхэ, Мулань, Яньшоў)

## Беларусы ў Харбіне 
Сярод эмігрантаў 1920—1940-х гг. у горадзе быў значны беларускі асяродак. У оперным тэатры працавалі спявак М. Забэйда-Суміцкі, дырыжор І. Райскі і яго сын Б. Райскі. У Харбіне знаходзіліся беларускія місіянеры ордэна марыянаў на чале з Ф. Абрантовічам (1928—1939) і А. Цікотам (1939—1948), святары Я. Германовіч (В. Адважны), Т. Падзява, К. Найловіч.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады правінцыі Хэйлунцзян

Катэгорыя:Гарады субправінцыйнага значэння КНР
Бабровіцкае

**Бабровіцкае** — возера ў Івацэвіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Каля возера знаходзіцца вёска Бабровічы, у басейне ракі Грыўда.

## Апісанне 
Плошча возера — 9,47 км², даўжыня берагавой лініі — 14,4 км, максімальная глыбіня — 8,0 м, сярэдняя — 2,5 м. Асноўную плошчу займаюць глыбіні 02/04 м. Катлавіна рэшткавага тыпу, лопасцепадобнай формы, злёгку выцягнутая з поўначы на поўдзень.

Берагі нізкія, тарфяныя, парослыя хмызняком. Тэрыторыя вадазбору — плоская нізіна, напалову пакрыта лясамі і хмызнякамі, напалову балотамі і забалочанай тэрыторыяй. Канал Дзевяты злучае возера з ракой Грыўда. На паўднёвым захадзе, захадзе і паўночным захадзе пясчаны берагавы вал вышынёй да 4 м.

Дно ўздоўж берагоў пясчана-глеістае, глыбей дно выслана сапрапелем. Возера моцна зарастае.

Возера багата рыбай (карасі, карпы, таўсталобік, лешч, шчупак, плотка, акунь). У 1970-я гады ў возера засялялі сярэбраных карасёў, белых карпаў, белых амураў і таўсталобікаў. Фітапланктон прадстаўлены 89 відамі водарасцей (у асноўным зялёныя і сіне-зялёныя). Возера моцна зарастае.

Разам з Выганашчанскім возерам і навакольнай тэрыторыяй, Бабровіцкае возера ўваходзіць у склад рэспубліканскага ландшафтнага заказніка «Выганашчанскае» плошчай 43 тыс. га, а таксама ў склад лесапаляўнічай гаспадаркі «Выганаўскае», філіяла ДПУ «Нацыянальны парк „Белавежская пушча“».

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Азёры Івацэвіцкага раёна
Ханс Шпеман

**Ханс Шпеман** (ням. Hans Spemann, 27 чэрвеня 1869, Штутгарт, Германская імперыя — 9 верасня, 1941, Фрайбург, Трэці рэйх) — нямецкі эмбрыёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1935) «за адкрыццё арганізуючых эфектаў ў эмбрыянальным развіцці».

## Спасылкі 
* Біяграфія Ханса Шпемана на сайце Нобелеўскага камітэта.
* Нобелеўская лекцыя Ханса Шпемана.

Катэгорыя:Біёлагі Германіі
Катэгорыя:Эмбрыёлагі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Контррэфармацыя

**Контррэфармацыя** — перыяд каталіцкага адраджэння ў XVI—XVII стст. Лічыцца, што контррэфармацыя пачалася ў часы папы Пія IV ў 1560 і працягвалася да 1648 года — моманту заканчэння Трыццацігадовай вайны.

Контррэфармацыя ўключала ў сябе шырокі спектр намаганняў па барацьбе з пратэстантызмам. Вылучаюць пяць кірункаў дзейнасці контррэфармацыі:
* веравучэнне;
* духоўная і структурная перабудова;
* манаскія ордэны;
* духоўныя рухі;
* палітычныя аспекты.

## Вынікі Контррэфармацыі 
У выніку каталіцкай рэформы Царква зведала адміністрацыйныя змены, якія ўмацавалі яе становішча. Цэнтралізацыя ўлады ў руках Папы, з’яўленне семінарый і навучальных устаноў новага тыпу і, як следства, абнаўленне складу духавенства, барацьба з відавочнымі недахопамі, на якія даўно зважалі многія, усё гэта дапамагло каталіцкай Царквы адпавядаць эпосе.
Пій IV

**Пій IV** (, у свеце Джавані Анджэла Медычы ();  — ) — Папа Рымскі з 25 снежня 1559 па 9 снежня 1565.

## Біяграфія 
Джавані Анджэла дэ Медычы паходзіў з бакавой, збяднелай галіны роду Медычы. Нарадзіўся 31 сакавіка 1499 г. у Мілане. Быў сынам натарыуса. Прысвяціў сябе медыцыне і юрыспрудэнцыі.

Вучыўся ва універсітэтах у Павіі і Мілане.

Павел III прыняў яго на службу ў папскую курыю. Павел III прызначыў яго архіепіскапам Рагузы (Сіцылія), а ў 1549 годзе — кардыналам.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Стрэлкавы пядзенік

**Стрэлкавы пядзенік** (*Gagitodes sagittata* ці *Perizoma sagittata*) — від матылькоў сямейства пядзенікаў.

## Арэал 
Сустракаецца ва Усходняй Азіі, у тым ліку ў Японіі, Карэі і Кітаі, а таксама ў Цэнтральнай і Паўночнай Еўропе. У Беларусі вядомы па выпадковым залётам.

## Апісанне 
Размах крылаў 26-34 мм. Цела матылька карычневае. Асноўны тон верху пярэдняга крыла ад чырванавата-карычневага да цёмна-карычневага са светлымі разводамі. Лёт з ліпеня па жнівень у залежнасці ад мясцовасці.

Лічынкі кормяцца раслінамі роду .

## Ахова 
Від уключаны ў Чырвоныя кнігі Беларусі, Маскоўскай вобласці Расіі, Усходняй Фенаскандыі (Германія) і Швецыі.

## Спасылкі 
* Стрэлкавы пядзенік у Чырвонай кнізе Беларусі  
* Выявы імага і лічынак 
* www.nic.funet.fi
* www.schmetterlinge-deutschlands.de 
* s4ads.com/rotelisten 

Катэгорыя:Пядзенікі
Марыс Гайліс

**Марыс Гайліс** (; , Рыга, Латвійская ССР, СССР) — прэм'ер-міністр Латвіі ў 1994—1995 гг., міністр абароны асяроддзя і рэгіянальнага развіцця ў 1995—1996 гг., дэпутат Пятага і Шостага Сейма ад «Латвійскага шляху».

У 1995 годзе Марыс Гайліс двойчы пабываў у Мінску.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дэпутаты Пятага Сейма Латвіі
Катэгорыя:Дэпутаты Шостага Сейма Латвіі
Катэгорыя:Міністры навакольнага асяроддзя Латвіі
Катэгорыя:Міністры рэгіянальнага развіцця Латвіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Латвіі
Рэчкі (Івацэвіцкі раён)

**Рэ́чкі** (, ) — вёска ў Беларусі, у Івацэвіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Рэчкаўскага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 65 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада Івацэвічы, за 200 км ад Брэста. Каля вёскі працякае рака Вісліца.

## Насельніцтва 
* 2001 год — 970 жыхароў, 324 двары.

## Памятныя мясціны 
* Помнік землякам, загінуўшым у Вялікую Айчынную вайну.

## Літаратура 
*  — С. 37.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэчкаўскі сельсавет (Івацэвіцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёна
Краі (Івацэвіцкі раён)

**Краі́** (, ) — вёска ў Івацэвіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Рэчкаўскага сельсавета.

Да 9 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Гортальскага сельсавета.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэчкаўскі сельсавет (Івацэвіцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёна
Выганашчанскі сельсавет

**Выганашча́нскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Івацэвіцкага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Цэнтр — вёска Выганашчы.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Выганашчаўскі сельсавет у складзе Целяханскага раёна Пінскай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Выганашча. З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. З 8 жніўня 1959 года ў складзе Лагішынскага раёна, з 25 снежня 1962 года — Пінскага раёна, з 6 студзеня 1965 года — Івацэвіцкага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Выганашчэўскага сельсавета 2 населеныя пункты. 5 сакавіка 1981 года сельсавет перайменаваны ў Выганашчанскі, а цэнтр сельсавета ў Выганашчы. 26 чэрвеня 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Целяханскага сельсавета.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 683 чалавекі, з іх 97,3 % — беларусы, 1,6 % — рускія, 0,7 % — украінцы.

На момант скасавання ў сельсавет уваходзілі 2 населеныя пункты: Бабровічы і Выганашчы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Івацэвіцкага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Целяханскага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лагішынскага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пінскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе
Бабровічы (Івацэвіцкі раён)

**Бабро́вічы** (, ) — вёска ў Івацэвіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Целяханскага сельсавета.

З 12 кастрычніка 1940 года па 17 лістапада 1948 года цэнтр Бабровіцкага сельсавета, пасля — у Целяханскім сельсавеце. Да 26 чэрвеня 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Выганашчанскага сельсавета.

Каля вёскі знаходзіцца возера Бабровіцкае.

## Славутасці 
* Стаянка перыяду мезаліту, размешчаная на паўночна-ўсходнім беразе воз. Бабровіцкае ў в. Бабровічы — .
* Дуб-патрыярх
* Свята-Параскевы-Пятніцкая царква
### Страчаная спадчына 
, які служыў у ёй у 1930-я гг.]]
* Пятніцкая царква, згарэла ў 1942 г.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Целяханскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёна
Цыроз печані

**Цыроз печані** — цяжкае захворванне печані, якое суправаджаецца незваротным замяшчэннем парэнхіматознай тканкі печані фіброзна злучальнай тканкай, або стромай. Цыратычная печань павялічаная або зменшана ў памерах, незвычайна шчыльная, грудкаватая, шурпатая.

У эканамічна развітых краінах цыроз ўваходзіць у лік шасці асноўных прычын смерці пацыентаў ад 35 да 60 гадоў, складаючы 14-30 выпадкаў на 100 тыс. насельніцтва. Штогод у свеце паміраюць 40 млн чалавек ад віруснага цырозу печані і гепатацэлюлярнай карцыномы, якая развіваецца на фоне носьіцтва віруса гепатыту В. У краінах СНД цыроз сустракаецца ў 1 % насельніцтва.

Часцей за ўсё назіраецца ў мужчын: суадносіны мужчын і жанчын складае ў сярэднім 3:1. Захворванне можа развіцца ва ўсіх узроставых групах, але часцей пасля 40 гадоў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Захворванні печані
Кафеін

**Кафеін** — алкалоід (пурын № 7 — caffeine), які змяшчаецца ў такіх раслінах, як кававае дрэва, гарбата (кафеін, які змяшчаецца ў гарбаце або экстрагіраваны з яго, часам называюць **тэін**), матэ (кафеін, які змяшчаецца ў матэ або экстрагіраваны з яго, часам называюць **матэін**), гуараны, колы і некаторых іншых. Таксама вырабляецца сінтэтычна. Змяшчаецца ў розных напоях, у малых дозах аказвае стымулюючае ўздзеянне на нервовую сістэму. У вялікіх дозах выклікае знясіленне і з часам залежнасць — кафеінізм. У вельмі вялікіх дозах (сярэднесмяротная доза — 10 грамаў) выклікае смерць.

Катэгорыя:Арганічныя рэчывы
Катэгорыя:Злучэнні азоту
Катэгорыя:Кава
Катэгорыя:Пурыны
Катэгорыя:Алкалоіды
Вапняк

**Вапня́к** — асадкавая горная парода арганічнага, радзей хемагеннага паходжання, якая складаецца амаль на 100 % з CaCO3 (карбанату кальцыю) у форме крышталёў кальцыту рознага памеру.

Вапняк, які складаецца пераважна з ракавін марскіх жывёл і іх абломкаў, завецца ракушнікам (ракушачнікам).
  
Рэчывы, якія ўваходзяць у склад вапняку, здольныя хоць і ў малой колькасці, але растварацца ў вадзе, а таксама павольна раскладацца на вуглякіслы газ і адпаведныя асновы. Першы працэс — найважнейшы фактар утварэння карставых пячор, другі праходзіць на вялікіх глыбінях пад дзеяннем глыбіннага цяпла Зямлі, дае крыніцу газу для мінеральных водаў.

## Выкарыстанне 
Вапняк выкарыстоўваецца ў будаўніцтве, металургіі, хімічнай і шкляной прамысловасці, мастацтве, сельскай гаспадарцы (вапнаванне глебы, мінеральная падкормка жывёле).

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Известняк // Універсальная навукова-папулярная энцыклапедыя «Кругасвет»

Катэгорыя:Асадкавыя горныя пароды
Катэгорыя:Скульптурныя матэрыялы
Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы
Аброва (Івацэвіцкі раён)

**Абро́ва** (, ) — аграгарадок у Івацэвіцкім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Святавольскага сельсавета.

Да 9 жніўня 2022 года вёска ўваходзіла ў склад Аброўскага сельсавета.

## Геаграфія 
Аграгарадок знаходзіцца за 38 км у напрамку на поўдзень ад горада Івацэвічы, за 175 км ад Брэста. Каля паўночна-заходняй ускраіны аграгарадка вадасховішча Аброва.

## Насельніцтва 
* 1994 год — 1720 жыхароў, 617 двароў.

## Вядомыя ўраджэнцы 
* Мікалай (Шамяціла) (1877—1933) — беларускі праваслаўны дзеяч, епіскап Слуцкі (1923—1933).

## Славутасці 
* Свята-Міхайлаўская царква (1860) — 

## Літаратура 
*  — С. 39.

## Спасылкі 
* 
* Бунт в Оброво: Как полесская деревня ОМОНовцев избивала // charter97.org 

Катэгорыя:Святавольскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёна
Кварк

**Ква́ркі** — фундаментальныя часціцы ў стандартнай мадэлі, якія не назіраюцца ў свабодным стане;
спецыфічныя састаўныя часткі адронаў — элементарных часціц, якім уласцівы моцныя ўзаемадзеянні.

Антычасціцы кваркаў называюцца **антыква́ркамі** і адрозніваюцца ад кваркаў тым, што ўсе іх квантавыя лікі процілеглыя па знаку.

Паводле стандартнай мадэлі, барыёны складаюцца з трох кваркаў, мезоны — з кварка і антыкварка.

Гіпотэза кваркаў прапанавана амерыканскімі фізікамі М. Гел-Манам і Дж. Цвейгам у 1964 годзе для тлумачэння ўласцівасцей адронаў і заканамернасцей у іх спектраскапіі.

Маюць спін 1/2, электрычны зарад +2/3 ці −1/3 ад зараду пратона, барыённы зарад 1/3, а таксама спецыфічныя квантавыя лікі — «водар», «колер» і іншыя.

Вядома шэсць «водараў» кваркаў, якія маюць розныя назвы і пазначаюцца лацінскімі літарамі *u*, *d*, *s*, *c*, *b*, *t* (масы спакою 5, 8, 100 МэВ і 1,5, 5, 175 ГэВ адпаведна), адпаведныя антыкваркі — , , , , , .

Пры гэтым кваркі *u* і *d* утвараюць звычайнае ядзернае рэчыва, астатнія нараджаюцца ў якасці кароткажывучага штучнага ядзернага рэчыва на паскаральніках зараджаных часціц.

Кваркі існуюць толькі ў ядзерным рэчыве; эксперыментальна ўскосна выяўлены ў доследах па сутыкненні адронаў, электронна-пазітроннай анігіляцыі ў струменях адронаў і рассеянні лептонаў на нуклонах.

## Гл. таксама 
* Квантавая хромадынаміка
* Колер кварка

## Літаратура 
*  С. 211.
* Окунь Л. Б. Лептоны и кварки. 2 изд. М., 1990.

## Спасылкі 
* Кварки // Физическая энциклопедия.
* Антикварки // Физическая энциклопедия.
* Эксперыментальная інфармацыя пра кваркі на сайце Particle Data Group

Катэгорыя:Элементарныя часціцы
Катэгорыя:Ферміёны
Кваркі
Выганашчы

**Вы́ганашчы** (, ) — вёска ў Івацэвіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Целяханскага сельсавета. 

## Геаграфія 
Размешчана на ўсходнім беразе Агінскага канала, на тэрыторыі гідралагічнага заказніка «Выганашчанскае». За 57 км на ўсход ад горада Івацэвічы і чыгуначнай станцыі Івацэвічы на лініі Брэст—Баранавічы.

## Гісторыя 
Паводле пісьмовых крыніц вядома з **XVI стагоддзя** як шляхецкая ўласнасць у Новагародскім павеце Вялікага Княства Літоўскага. У 1558 годзе належала Кішкам.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**: 1870 — 150 рэвізскіх душ (мужчын); 1897 — 1491 жыхар.
* **XX стагоддзе**: 1909 — 2283 жыхары; 1924 — 447 жыхароў, з іх 426 беларусаў; 1940 — 1608 жыхароў; 1951—1952 — 1710 жыхароў; 1958 — 1645 жыхароў; 1979 — 1361 жыхар; 1997 — 927 жыхароў.
* **XXI стагоддзе**: 2005 — 823 жыхары.

## Інфраструктура 
Размешчаны лясніцтва, філіял запаведніка «Белавежская пушча», сярэдняя школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, магазіны.

## Славутасці 
* Фартыфікацыйны ансамбль франтавых умацаванняў Першай сусветнай вайны (у складзе 9 аб'ектаў) (1915—1918) — 
* Помнікі савецкім грамадзянам, загінуўшым у Вялікую Айчынную вайну, і партызанам, якія загінулі ў баі з карнікамі на 10-м шлюзе Агінскага канала ў верасні 1942 года.
* Свята-Пакроўская царква (2000—2009)

## Вядомыя асобы 
* Міхаіл Клімаў — беларускі мастак.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2006. — 528 с.: іл. — 4 000 экз. — ISBN 985-11-0373-X. — С. 326—328.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёна
Любішчыцкі сельсавет

**Любі́шчыцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Івацэвіцкага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Цэнтр — аграгарадок Любішчыцы.

## Гісторыя 
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Косаўскага раёна Брэсцкай вобласці БССР. З 20 верасня 1947 года ў складзе Івацэвіцкага раёна, з 25 снежня 1962 года — Бярозаўскага раёна, з 6 студзеня 1965 года — адноўленага Івацэвіцкага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 4 населеныя пункты. 9 жніўня 2022 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Яглевіцкага сельсавета.

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1747 чалавек, з іх 93,9 % — беларусы, 3,8 % — рускія, 1,7 % — украінцы; паводле перапісу 2019 года — 1576 чалавек.

## Склад 
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 4 населеныя пункты: аграгарадок Любішчыцы, вёскі Панкі, Плехава і пасёлак Майск.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Івацэвіцкага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бярозаўскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2022 годзе
Аляксандр Аксёнаў

**Аляксандр Аксёнаў**:
* Аляксандр Мікалаевіч Аксёнаў — беларускі гісторык
* Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў (1924—2009) — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч
Майск (Івацэвіцкі раён)

**Майск** (, ) — пасёлак у Івацэвіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Яглевіцкага сельсавета.
 
Да 9 жніўня 2022 года пасёлак уваходзіў у склад Любішчыцкага сельсавета.

На ўсход ад пасёлку працякае Косаўскі канал. На поўнач ад вёскі праходзіць міжнародная аўтамагістраль Варшава - Брэст - Мінск - Масква .

## Спасылкі 
Катэгорыя:Яглевіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёна
Адрон

**Адрон** (ад  — моцны, цяжкі) — клас элементарных часціц, якія ўдзельнічаюць у моцным узаемадзеянні. Да адронаў належаць мезоны, барыёны і ўсе рэзанансы. Моцнае ўзаемадзеянне адрознівае адроны ад лептонаў і фатонаў, для якіх характэрны толькі слабыя і электрамагнітныя ўзаемадзеянні. Што тычыцца класіфікацыі адронаў, то агульнапрынятай лічыцца класіфікацыя на падставе ўнітарнай сіметрыі, паводле якой адроны аб’ядноўваюцца ў групы (унітарныя мультыплеты). Унітарная сіметрыя прывяла да гіпотэзы пра існаванне больш фундаментальных часціц — кваркаў, з якіх у некаторым сэнсе і пабудаваны адроны.

У апошні час былі выяўленыя так званыя *экзатычныя адроны*, якія таксама моцна ўзаемадзейнічаюць, але не ўкладваюцца ў рамкі кварк-антыкваркавае ці трохкваркавай класіфікацыі адронаў. Некаторыя адроны пакуль проста падазраюцца ў экзатычнасці.

Экзатычныя адроны падзяляюцца на:
* Экзатычныя барыёны, у прыватнасці пентакваркі, мінімальны кваркавы склад якіх — 4 кваркі і 1 антыкварк.
* Экзатычныя мезоны — у прыватнасці адронныя малекулы, глюболы і гібрыдныя мезоны.

Тэрмін «адрон» прапанаваны савецкім фізікам Л. Б. Окунем у 1962 годзе.

## Крыніцы
Любішчыцы

**Любі́шчыцы** (, ) — аграгарадок у Беларусі, у Івацэвіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Яглевіцкага сельсавета.

Да 9 жніўня 2022 года Любішчыцы ўваходзілі ў склад і з’яўлялася адміністрацыйным цэнтрам Любішчыцкага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 7 кіламетраў у напрамку на паўночны ўсход ад горада Івацэвічы, за 143 км ад Брэста.

Праз аграгарадок працякае рака Руднянка, праходзіць рэспубліканская аўтадарога Стоўбцы — Івацэвічы — Кобрын . Па паўночна-заходняй ваколіцы праходзіць чыгунка Мінск — Брэст.

## Насельніцтва 
* 1999 год — 1428 жыхароў, 527 двароў.

## Славутасці 
* Царква Святой Ганны (1857) — 
* Брацкая магіла (1941—1944), на могілках — 
* Будынак школы (1939 год)

## Вядомыя асобы 
* Сяргей Пракопавіч Агейчык (1924—2004) — Герой Сацыялістычнай Працы (1971).

## Літаратура 
*  — С. 397.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Яглевіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёна
Пратон

{{Элементарная_часціца|Пратон|p,\quad p^+|938,272046(21)&nbsp;МэВ|Антыпратон (\bar{p})\! |ферміён, адрон, барыён, N-барыён, нуклон|+1 |1/2 |1/2 |1 |0 |0 |>2,9 гадоў | няма |uud }}
**Пратон** (ад  — «першы, асноўны») — стабільная элементарная часціца, ядро атама вадароду. З'яўляецца найлягчэйшым ферміённым адронам і ўваходзіць у групу барыёнаў.

Маса пратона m_p = 1,672614(14)\sdot10 −24 г (ці 938,27200 ± 0,00004 МэВ). Электрычны зарад пратона дадатны: e = +1,6021892 \sdot10 −19 Кулон. Спін пратона ½. Разам з нейтронамі пратоны ўтвараюць атамныя ядры ўсіх хімічных элементаў.

Уяўленне пра пратон узнікла ў 1910-х гады як гіпотэза, паводле якой усе ядры атамаў складаюцца з ядраў атамаў вадароду. Паняцце *пратон* уведзена ў пачатку 1920-х гадоў Э. Рэзерфордам, які ў 1919—1920 гг. назіраў атамы атамаў вадароду, выбітыя α-выпраменьваннем з атамаў іншых элементаў.

## Фізічныя характарыстыкі 
### Маса 
Маса пратона, складае:

* 938,272 088 16(29) МэВ;
* 1,007 276 466 621(53) а.а.м.;
* 1,672 621 923 69(51)⋅10−27 кг;
* 1836,152 673 43(11) масы электрона.

### Магнітны момант 
Магнітны момант пратона знаходзяць вымярэннем адносін рэзананснай частаты прэцэсіі магнітнага моманту пратона ў зададзеным аднародным магнітным полі і цыклатроннай частаты абарачэння пратона па кругавой арбіце ў тым самым полі. Ён роўны 2,792 847 344 63(82) ядзернага магнетона або 1,410 606 797 36(60)×10−26 Дж/Тл.

## Ужыванне 
Пучкі паскораных пратонаў ужываюцца ў эксперыментальнай фізіцы элементарных часціц (вывучэнне працэсаў рассейвання і атрыманне пучкоў іншых часціц), у медыцыне (пратонная тэрапія анкалагічных захворванняў).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Элементарныя часціцы
Катэгорыя:Барыёны
Цімафей Данілавіч Алексяйчук

**Цімафей Данілавіч Алексяйчук** (нар. , Камарычы, Радагошцкая воласць, Сеўскі павет, Арлоўская губерня, цяпер Камарыцкі раён, Бранская вобласць, Расія) — савецкі ваенны дзеяч, Герой Савецкага Саюза (1944 г.).

## Біяграфія 
Нягледзячы на то, што нарадзіўся ў сям'і рабочых ў Расіі, па нацыянальнасці Ц. Д. Алексяйчук з'яўляецца беларусам. У 1939 г. быў прызваны ў Чырвоную Армію. У 1941 г. скончыў Ташкенцкае ваенна-пяхотнае вучылішча. З лістапада 1942 г. на Закаўказскім, Паўночна-Каўказскім і 1-м Украінскім франтах (у апошнім камандзір стралковага батальёна 197-га стралковага палка 99-й стралковай дывізіі 94-га стралковага корпуса 1-га гвардзейскай арміі.). У 1943 г. ўступіў у партыю.

31 снежня 1943 г. батальён пад камандаваннем Ц. Д. Алексяйчук першы ўварваўся ў г. Жытомір, знішчыў 10 танкаў праціўніка. Пасля вайны працягнуў службу ў савецкім войску (да 1977 г. у званні палкоўніка). У 1947 г. скончыў Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ.

Жыве ў г. Масква. Да сыходу на пенсію выкладаў у Маскоўскім эканоміка-статыстычным інстытуце.

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза (№ 2148)
* Ордэн Леніна
* два ордэна Чырвонага Сцяга
* Ордэн Айчыннай вайны I ступені
* два ордэна Чырвонай Зоркі
* Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
* Юбілейны медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
* Юбілейны медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
* Юбілейны медаль «Сорак гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»

Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бранскай вобласці
Катэгорыя:Выкладчыкі Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта эканомікі, статыстыкі і інфарматыкі
Элементарная часціца

**Элемента́рная часці́ца** — у першапачатковым значэнні — першасная, далей нераскладальная часціца. З элементарных часціц складаецца ўся матэрыя. У сучаснай фізіцы паняцце звычайна ўжываецца не ў дакладным значэнні, а меней строга — для азначэння вялікай групы драбнейшых часціц матэрыі, падпарадкаваных умове, што яны не атамы або атамныя ядры (выключэнне — пратон).

Цяпер налічваюць больш за 400 элементарных часціц.

Усе элементарныя часціцы маюць уласцівасць узаемаператварэння, якое ёсць следствам іх узаемадзеянняў: моцнага, электрамагнітнага, слабага і гравітацыйнага. Узаемадзеянні часціц выклікаюць ператварэнні часціц і іх сукупнасцей у іншыя часціцы і іх сукупнасці, калі такія ператварэнні не пярэчаць законам захавання энергіі, імпульсу, моманту колькасці руху, электрычнага зарада і інш.

Асноўныя характарыстыкі элементарных часціц: маса, спін, электрычны зарад, час жыцця, цотнасць, G-цотнасць, магнітны момант, лептонны зарад, ізатапічны спін, CP-цотнасць, зарадавая цотнасць.

## Класіфікацыя 
### Па часе жыцця 
Усе элементарныя часціцы падзяляюцца на два класы:
* Стабільныя элементарныя часціцы — часціцы, якія маюць бясконца вялікі час жыцця ў вольным стане (пратон, электрон, нейтрына, фатон і іх антычасціцы).
* Нестабільныя элементарныя часціцы — часціцы, якія распадаюцца на іншыя часціцы ў вольным стане за канечны час.

### Па масе 
Усе элементарныя часціцы падзяляюцца на два класы:
* Часціцы, якія не маюць масы (напрыклад, фатон).
* Часціцы, якія маюць масу.

### Па значэнні спіна 
Усе элементарныя часціцы падзяляюцца на два класы:
* Базоны — часціцы з цэлым значэннем спіна (напрыклад, фатон, глюон, мезон, базон Хігса);
* Ферміёны — часціцы з напалову цэлым значэннем спіна (напрыклад, электрон, пратон, нейтрон, нейтрына).

## Памеры элементарных часціц 
Нягледзячы на вялікую разнастайнасць элементарных часціц, іх памеры ўкладваюцца ў дзве групы. Памеры адронаў (як барыёнаў, так і мезонаў) складаюць каля , што блізка да сярэдняй адлегласці паміж кваркамі. Памеры фундаментальных часціц — калібровачных базонаў, кваркаў і лептонаў — у межах хібнасці эксперыменту складаюць: верхняя мяжа дыяметра — . Калі ў далейшых эксперыментах канечныя памеры гэтых часціц не будуць выяўлены, то гэта можа сведчыць пра тое, што памеры калібровачных базонаў, кваркаў і лептонаў блізкія да фундаментальнай даўжыні (якая вельмі верагодна можа аказацца планкаўская даўжынёй, роўнай 1,6·10−35 м).

## Гл. таксама 
* Спіс часціц
* Фундаментальная часціца
* Гіпатэтычная элементарная часціца
* Фундаментальныя ўзаемадзеянні
* Фізіка высокіх энергій
* Фізіка элементарных часціц

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Хроніка адкрыццяў у фізіцы ядра і часціц, падрыхтаваная супрацоўнікамі фізічнага факультэта МДУ імя М. В. Ламаносава 
* Фізіка элементарных часціц на Scientific.ru 
* Particle Listings, Particle Data Group
* Фізіка элементарных часціц — у свеце, у ІЯФ, на кафедры ФЭЧ 

## Гл. таксама 
* Фізіка высокіх энергій
* Фізіка элементарных часціц
* Стандартная мадэль

Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Роберт Эндрус Мілікен

**Роберт Эндрус Мілікен** (; 22 сакавіка 1868, Морысан, Ілінойс, ЗША — 19 снежня 1953, Сан-Марына, Каліфорнія, ЗША) — амерыканскі фізік. У 1923 годзе атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіцы за працы ў галіне фотаэлектрычнага эфекту і за вымярэнні зарада электрона. Пасля ён займаўся вывучэннем касмічных прамянёў.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта
* 
* *M. Schirber.* Landmarks — Millikan Measures the Electron’s Charge // *Physics*. — 2012. — Vol. 5. — P. 9.

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём ASME
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Эдысана
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Х’юза
Жэнеўскія канвенцыі

**Жэнеўскія канвенцыі** — шэраг міжнародных пагадненняў, заключаных на канферэнцыях у Жэневе (Швейцарыя).

* Жэнеўская канвенцыя 1864
…
* Жэнеўская канвенцыя 1927
* Канвенцыя аб паляпшэнні лёсу раненых і хворых у дзеючых войсках 1929. Жэнева, 27 Ліпень 1929
* Канвенцыя аб абыходжанні з ваеннапалоннымі 1929. Жэнева, 27 ліпеня 1929
* Жэнеўская канферэнцыя па раззбраенні 1932-35
* Жэнеўскія канвенцыі 1949 аб абароне ахвяр вайны
* Жэнеўскія канвенцыі 1949 аб абароне ахвяр вайны
** Жэнеўская канвенцыя (I) аб паляпшэнні лёсу раненых і хворых у дзеючых арміях
** Жэнеўская канвенцыя (II) аб паляпшэнні лёсу параненых, хворых і асоб, якія пацярпелі караблекрушэнне, са складу ўзброеных сіл на моры
** Жэнеўская канвенцыя (III) аб абыходжанні з ваеннапалоннымі
** Жэнеўская канвенцыя (IV) аб абароне грамадзянскага насельніцтва падчас вайны
* Жэнеўская канвенцыя аб статусе бежанцаў 1951
* Жэнеўская Канвенцыя ад 6 верасня 1952 года, перагледжаная ў Парыжы 24 ліпеня 1971 г. — Сусветная канвенцыя аб аўтарскім праве
* Жэнеўская канвенцыя аб ахове інтарэсаў вытворцаў фанаграм

## Спасылкі 
* Жэнеўскія канвенцыі: аснова міжнароднага гуманітарнага права  (Афіцыйны сайт Міжнароднага Камітэта Чырвонага Крыжа)
Макраэканоміка

**Макраэканоміка** (ад  — *доўгі, вялікі*,  — *дом* і  — *закон*) — навука, якая вывучае функцыянаванне эканомікі ў цэлым, працу эканамічных агентаў і рынкаў; сукупнасць эканамічных з’яў. Упершыню тэрмін быў выкарыстаны Рагнарам Фрышам 14 жніўня 1934 года. Заснавальнікам сучаснай макраэканамічнай тэорыі лічыцца Джон Мейнард Кейнс, пасля таго, як у 1936 годзе ён выпусціў сваю кнігу «Агульная тэорыя занятасці, адсотка і грошай» (анг. The General Theory of Employment, Interest, and Money).
Мікраэканоміка

**Мікраэканоміка** ( — маленькі;  — дом;  — закон) — навука, якая вывучае функцыянаванне эканамічных агентаў у ходзе іх вытворчай, размеркавальнай, спажывецкай і абменнай дзейнасці.

## Літаратура 
* Хвесеня, Н. П. Микроэкономика : учеб.-метод. комплекс для студентов экон. спец. / Н. П. Хвесеня, С. С. Хвесеня. — Минск : БГУ, 2010. ISBN 978-985-518-377-9
Часціны мовы

**Часці́ны мо́вы** — лексіка-граматычныя класы слоў, якія характарызуюцца адзінствам абагульненага значэння, агульнасцю граматычных катэгорый і асаблівасцей словазмянення, характарам спалучальнасці з іншымі словамі, асноўнымі сінтаксічнымі функцыямі і спосабамі словаўтварэння.

Часціна мовы можа быць вылучана толькі на падставе сукупнасці пэўных крытэрыяў. Увага надаецца наступным фактарам:
* што звычайна абазначае пэўная адзінка — прадмет, дзеянне, якасць і г. д.;
* у якіх граматычных формах яна можа ўзнікаць;
* якія ёй характэрныя словаўтваральныя сродкі;
* якія функцыі яна выконвае ў сказе.

У беларускай мове ёсць 10 часцін мовы:

Сярод паўназначных часцін мовы вылучаюцца ўказальныя словы (займеннікі), якія не называюць прадметаў, прыкмет ці колькасці, а толькі ўказваюць на іх. Астатнія паўназначныя часціны мовы адносяцца да знамянальных.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Часціны мовы //  С. 258.
*
Леў XII

**Леў XII** (, , свецкае імя: Анібале, граф дэла Джэнга); (22 жніўня 1760 — 10 лютага 1829) — Папа Рымскі 28 верасня 1823 года — 10 лютага 1829.

## Біяграфія 
Анібале, граф дэла Джэнга нарадзіўся 22 жніўня 1760 ў замку Джэнга пад Спалета. У 1783 атрымаў святарскі сан. Стаў канонікам сабора Святога Пятра. З 1794 выконваў розныя функцыі на дыпламатычнай службе апостальскай сталіцы. У 1816 атрымаў кардынальскага шапку і пасаду вікарыя Рыма. Узышоўшы на трон Святога Пятра, Леў XII абраў відавочна рэакцыйны кірунак палітыкі як ва ўнутраных справах папскай дзяржавы, так і ў адносінах з еўрапейскімі краінамі паслярэвалюцыйнай эпохі. У Рыме яўрэі зноў былі загнаныя ў гета, і папская паліцыя сачыла за мараллю жыхароў Рыма. Па ўказанні Льва XII кардынал Рываролі абвясціў бязлітасную вайну любым праявам непаслухмянасці і рэвалюцыйным «рэліктам». Уціхамірванне розных тайных арганізацый набыло жахлівыя памеры. Не было недахопу ў смяротных прысудах, турмы былі запоўненыя супернікамі вяртання «старога парадку». Жорсткасць Папы і яго чыноўнікаў абурыла насельніцтва ўсіх гарадоў папскай вобласці і нават ўсёй Італіі.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ў Германіі
Мсціслаў Усеваладавіч Келдыш

{{Вучоны
| Месца нараджэння       = , Ліфляндская губерня, Расійская імперыя
| Месца смерці = , РСФСР, СССР
| Навуковая сфера = матэматыкамеханіка
| Месца працы = ЦАГІ, МДУ, МФТІ, ІПМ, АН СССР
|Навуковае званне        = 
| Альма-матэр = Маскоўскі ўніверсітэт
| Навуковы кіраўнік =
| Знакамітыя вучні =
| Вядомы як =
| Узнагароды і прэміі =
{ style="background: transparent"
     
}
{ style="background: transparent"
       
-
       
-
       
-
      
}
{
    
}
{
    
}
{
     
}
| Сайт =
}}
**Мсціслаў Усеваладавіч Келдыш** (,  — , ) — савецкі вучоны ў галіне матэматыкі і механікі.

Акадэмік АН СССР (1946; член-карэспандэнт 1943), з 1953 года — член Прэзідыума, у 1960—1961 гадах — віцэ-прэзідэнт, у 1961—1974 гадах — прэзідэнт, у 1974—1978 гадах — член Прэзідыума АН СССР. Тройчы Герой Сацыялістычнай Працы (1956, 1961, 1971). Член КПСС з 1949 года.

Памёр 24 чэрвеня 1978 года ў Маскве. Пахаваны ў Маскве ў некропалі каля Крамлёўскай сцяны.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі фізіка-матэматычнага факультэта МДУ
Катэгорыя:Матэматыкі СССР
Катэгорыя:Вучоныя СССР
Катэгорыя:Члены ЦК КПСС
Катэгорыя:Выкладчыкі МДУ
Катэгорыя:Механікі СССР
Катэгорыя:Падпісалі «ліст трохсот»
Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты РАН
Катэгорыя:Прэзідэнты Расійскай акадэміі навук
Катэгорыя:Тройчы Героі Сацыялістычнай Працы
Катэгорыя:Узнагароджаныя Вялікім залатым медалём імя М. В. Ламаносава
Катэгорыя:Заснавальнікі савецкай касманаўтыкі
Катэгорыя:Выкладчыкі МФТІ
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 9-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання
Катэгорыя:Пахаваныя ў некропалі каля Крамлёўскай сцяны
Катэгорыя:Члены Каралеўскага таварыства Эдынбурга
Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы
Катэгорыя:Асобы на марках
Славацка-венгерская вайна

**Славацка-венгерская вайна** (, ) — узброены канфлікт паміж арміямі Славакіі і Венгрыі, які адбыўся ва ўсходняй Славакіі ў канцы сакавіка 1939 года.

Завяршыўся тактычнай перамогай Венгрыі і адчужэннем паласы тэрыторыі Славакіі на карысць Венгрыі (вузкая палоска на крайнім усходзе па ліні Стачкін — Собранцэ).

## Спасылкі 
* Кароткі агляд гістарычнага кантэксту 

Катэгорыя:Войны XX стагоддзя
Катэгорыя:Войны Венгрыі
Катэгорыя:Войны Славакіі
Катэгорыя:Гісторыя Венгрыі
Катэгорыя:Гісторыя Славакіі
Мілан Расціслаў Штэфанік

**Мі́лан Ра́сціслаў Штэ́фанік** (, 21 ліпеня 1880, Кошарыска — , Іванка пры Дунаі) — славацкі палітык, дыпламат, астраном. У час Другой сусветнай вайны быў генералам французскай арміі  і адначасова міністрам абароны Чэхаславакіі. Расціслаў Штэфанік зрабіў значны ўклад у справу суверэнітэту чэхаславацкай рэспублікі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вучоныя Славакіі
Катэгорыя:Военачальнікі Славакіі
Катэгорыя:Палітыкі Славакіі
Катэгорыя:Палітыкі Чэхаславакіі
Катэгорыя:Астраномы Францыі
Катэгорыя:Вучоныя Францыі
Катэгорыя:Военачальнікі Францыі
Катэгорыя:Французскія лётчыкі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Харбар-Брыдж (Сідней)

**Харбар-Брыдж** () — самы вялікі мост Сіднея, адзін з самых вялікіх стальных арачных мастоў у свеце. Ён з’яўляецца адной з галоўных славутасцяў Сіднея. З-за сваёй характэрнай формы мост атрымаў у сіднейцаў жартоўную назву «Вешалка». Мост быў адкрыты 19 сакавіка 1932 года.

Агульная даўжыня ўсяго моста — 1149 метраў. Шырыня — 49 метраў. Поўная вага моста — 52 800 тон.

Па мосце ажыццяўляюцца аўтамабільныя, пешаходныя і чыгуначныя зносіны. Харбар-Брыдж злучае дзелавую, цэнтральную частку горада з Паўночным берагам і перасякае заліў Порт-Джэксан.

Харбар-Брыдж
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Сіднея
Катэгорыя:Славутасці Сіднея
Катэгорыя:Транспарт Сіднея
Катэгорыя:З’явіліся ў 1932 годзе
Парламенцкія выбары ў Германіі (1949)

**Парламенцкія выбары ў Германіі** — 1-я дэмакратычныя выбары пасля Другой сусветнай вайны, якія прайшлі 14 жніўня 1949 г.

## Вынікі выбараў 
 Партыі якія сфармавалі кааліцыю пасля выбараў.

## Гл. таксама 
* Парламенцкія выбары ў Германіі, 1953
* Парламенцкія выбары ў Германіі, 1957

Катэгорыя:Выбары ў Германіі
Катэгорыя:Падзеі 14 жніўня
Катэгорыя:Жнівень 1949 года
Катэгорыя:1949 год у Германіі
Катэгорыя:Выбары 1949 года
Славацкае нацыянальнае паўстанне

**Славацкае нацыянальнае паўстанне** () — узброенае паўстанне, арганізаванае славацкім рухам супраціву падчас Другой сусветнай вайны, якое распачалося 29 жніўня 1944 ў Банскай Бістрыцы з мэтай зрынуць калабаранцкі славацкі ўрад Ёзэфа Ціса. Неўзабаве мяцежныя войскі былі пераможаныя сіламі Нацысцкай Германіі, аднак партызанская вайна працягвалася да акупацыі Славакіі войскамі СССР.

## Гл. таксама 
* Аўгусцін Малар

Катэгорыя:Славацкае нацыянальнае паўстанне
Катэгорыя:Гісторыя Славакіі