Visio Tnugdali

, фрагмент мініяцюры з Getty Tondal.]]

'*** або **Візія Тнугдала*' — рэлігійны тэкст XII стагоддзя, які апавядае пра тагасветную візію (мрою) ірландскага рыцара Тнугдала, пазней называнага таксама *Тундалам*, *Тандалам*, усё ад арыгінальнага сярэднеірландскага *Tnúdgal* са значэннем «жаданне-доблесць» або «лютая доблесць». «*Адзін з найпапулярнейшых пільна прадуманых тэкстаў у сярэднявечным жанры візіянерскай інфернальнай літаратуры*», да XV стагоддзя перакладзены прынамсі сорак тры разы на пятнаццаць моў, у тым ліку на старабеларускую. Твор быў найбольш папулярным у Германіі, вядома дзесяць перакладаў на нямецкую мову і чатыры на галандскую. Па нядаўнім аднаўленні цікавасці навукоўцаў да Чыстца пасля прац Жака Ле Гофа, Стывена Грынблата і іншых, Візія прыцягнула павышаную акадэмічную ўвагу.

## Агульныя звесткі 
Лацінскі тэкст запісаны неўзабаве па 1149 годзе братам Маркам, ірландскім вандроўным манахам, у  у нямецкім Рэгенсбургу. Марк паведамляе, што чуў аповед ад самога рыцара Тнугдала па-ірландску і запісаў яго лацінай на просьбу рэгенсбургскай абатысы. Дзеі Візіі адбываюцца ў ірландскім Корку ў 1148 годзе.

*Візія* апавядае пра жорсткага і бясчыннага рыцара, які на тры дні страціў прытомнасць і анёл вядзе яго душу праз Рай і Пекла, дзе яна спазнае некаторыя пакуты грэшнікаў. Анёл загадвае Тнугдалу ўсё добра запомніць і расказаць блізкім. Па вяртанні ў цела, праз перажытае Тнугдал навяртаецца да пабожнага жыцця.
 з выдання на нямецкай мове, друку Матыяса Хупфуфа (Страсбург, 1514).]]
Візія Тнугдала з яе цікаўнасцю да тапаграфіі замагільнага жыцця належыць да шырокай ірландскай традыцыі *імрам*, фантастычных апавяданняў пра тагасветныя падарожжы, а таксама да традыцыі хрысціянскіх уяўленняў пра замагільнае жыццё, на якую паўплывалі дахрысціянскія ўяўленні пра замагільны свет. Іншыя важныя тэксты з гэтай традыцыі — ірландскі *Fís Adamnáin* («Візія Адамана») і лацінскія *Visio Pauli* («Візія Паўла»), *Visio Thurkilli*, *Visio Godeschalci* і *Tractatus de Purgatorio Sancti Patricii* (апісанне наведвання Чыстца святым Патрыкам).

Лацінскі *Тунгдал* хутка і шырока распаўсюдзіўся праз копіі, цяпер вядомы 172 рукапісы. Візія таксама была шаблонам для сярэдненіжненямецкіх і сярэдневерхненямецкіх адаптацый, такіх як рыфмаваная версія «Tundalus» Альбера з кляштара Віндберг (каля 1190) або фрагменты «Niederrheinischer Tundalus» (каля 1180—1190).

## Пераклады 
Твор перакладзены прынамсі на пятнаццаць моў, у тым ліку англійскую, галандскую, ісландскую, іспанскую, італьянскую, каталонскую, нямецкую, партугальскую, правансальскую, старабеларускую, старажытнаскандынаўскую, французскую, харвацкую, царкоўнаславянскую, чэшскую, шведскую.

### Англійская *Vision of Tundale* 
*Vision of Tundale* як версія на сярэднеанглійскай мове напісана васьміскладовымі або кароткімі вершамі, складзенымі каля 1400 года ананімным перакладчыкам, які перакладаў з англа-нарманскага тэксту. Захавалася пяць рукапісаў XV стагоддзя, тры поўныя (Нацыянальная бібліятэка Шатландыі, Advocates 19.3.1; BL Cotton Caligula A.ii; Royal 17.B.xliii) і два частковыя (Oxford Bodley 7656 (Ashmole 1491) з 700 радкоў; MS Takamiya 32, раней Penrose MS 6, набыты прафесарам Т. Такамія з Універсітэта Кэё ў Токіа, 1600 радкоў). Ёсць два сучасныя выданні сярэднеанглійскага тэксту.

### Нямецкія *Visio Tnugdali* 
Друкаваныя выданні, дваццаць два толькі на нямецкай мове, некаторыя ілюстраваны ксілаграфіямі. Візія была вядома сярод аўгустынскай кангрэгацыі Віндэсхайма, візія Пекла і Чыстца Якаміна Костэрса напісана ў падобным стылі.

### Старабеларуская *Книга о Таудале-рыцери* 
Старабеларускі пераклад пад назвай *Книга о Таудале-рыцери* зроблены з невядомага чэшскага пратографа. Пазней са старабеларускага перакладу зроблены пераклад *Visio Tnugdali* на царкоўнаславянскую мову. Старабеларускі пераклад уваходзіў у рукапісны зборнік XVI ст., які з 1833 года захоўваўся ў бібліятэцы Красінскіх і загінуў у пажары 1944 года. Тэкст захаваўся толькі часткова, у вялікіх урыўках апублікаваных польскім даследчыкам Аляксандрам Брукнерам і ў кароткім урыўку апублікаваным Яўхімам Карскім.

### Старажытнаскандынаўская *Duggals leizla* 
 перакладзена на старажытнаскандынаўскую як *Duggals leizla* (). Захавалася ў чатырох ісландскіх манускрыптах на пергаменце прыкладна з XV стагоддзя, а таксама ў трох папяровых рукапісах XVIII стагоддзя. У пралогу *Duggals leizla*, скапіраваным у два з рукапісаў, пераклад Візіі прыпісаны «Hakon konungr», то-бок, магчыма, Хокану Старому (уладарыў у 1217—1263) або Хокану Магнусану (уладарыў у 1299—1319), што рабіла б гэты пераклад адным найранейшых перакладаў *Visio* на народную мову.

### Французская *Visions du Chevalier Tondal* 
*Les visions du chevalier Tondal* з Геці — адзіная захаваная цалкам ілюстраваная версія. Змяшчае 20 мініяцюр Сімона Марміёна і складаныя рамкі з ініцыяламі бургундскай герцагіні Маргарыты Ёркскай, жонкі Карла Смелага. Тэкст напісаны Давідам Аберам на французскай мове (*Les visions du chevalier Tondal*).

## У мастацтве 
Сцэна з *Visio* напісана Іеранімам Босхам, многія яго сцэны Раю і Пекла, імаверна, створаны пад уплывам гэтага твора.

## *Візія Тнугдала* ў сучаснай мастацкай літаратуры 
У *The Monastery Murders («Забойствы ў манастыры*») 2018 года Э. М. Паўэла, другой кнізе серыі *Stanton and Barling* пра сярэднявечныя загадкавыя забойствы, Візія ўжыта як сюжэтны прыём, забойца бярэ яе за план для серыі жудасных забойстваў, паўтарае апісаныя ў творы пякельныя сцэны.

## Заўвагі 
## Літаратура 
* Easting, Robert. *Visions of the Other World in Middle English*, 1997. Boydell & Brewer, 
* T Kren & S McKendrick (eds), *Illuminating the Renaissance: The Triumph of Flemish Manuscript Painting in Europe*, Getty Museum/Royal Academy of Arts, pp.&nbsp;112-116 & passim, 2003, 
* Albrecht Wagner (ed.): *Visio Tnugdali. Lateinisch und Altdeutsch.* Erlangen: Deichert 1882.
* Nigel F Palmer: *Visio Tnugdali. The German and Dutch translations and their circulation in the later Middle Ages.* München 1982. 
* Brigitte Pfeil: ''Die 'Vision des Tnugdalus' Albers von Windberg. Literatur- und Frömmigkeitsgeschichte im ausgehenden 12. Jahrhundert. Mit einer Edition der lateinischen 'Visio Tnugdali' aus Clm 22254.* Frankfurt a.M./ Berlin et al.: Peter Lang 1999. 
* Herrad Spilling: *Die Visio Tnugdali. Eigenart und Stellung in der mittelalterlichen Visionsliteratur bis zum Ende des 12. Jahrhunderts.* München: Arbeo-Gesellschaft 1975.
* Eileen Gardiner, *Visions of Heaven and Hell Before Dante* (New York: Italica Press, 1989), pp.&nbsp;149-95, provides an English translation of the Latin text.
* *Иванов Сергей* Ирландская история XII века в восточнославянских переводах «Видения Тнугдала» // Индоевропейское языкознание и классическая филология XXVII (чтения памяти И. М. Тронского). Материалы Международной конференции, проходившей 26-28 июня 2023 г. / Гл. редактор Н. Н. Казанский. СПб.: ИЛИ РАН, 2023. Ч. I. 698 с., Ч. II. 637 с. (= Индоевропейское языкознание и классическая филология, 27, 2023).
* *Чамярыцкі В. А.* Аповесць пра Таўдала //  — С. 139.

## Спасылкі 
* TEAMS Introduction and text of a Middle English annotated transcription of the *Vision of Tundale* found in early-fifteenth-century manuscripts. Ed. by Edward E. Foster.
* *The Vision of Tundale*  Modern English translation of the Middle English version
* The Getty Museum manuscript in full
* Bibliography on the *Vision of Tundale*.
* Old Norse text of *Duggals leizla'' at heimskringla.no

Катэгорыя:Літаратура Ірландыі
Катэгорыя:Літаратурныя творы на лацінскай мове