Каланізацыя Сібіры

**Каланізацыя Сібіры** — заваяванне Сібіры рускімі ў 1581—1778 гадах, калі Сібірскае ханства стала свабоднай палітычнай структурай васалітэтаў, якія падрываліся дзейнасцю рускіх даследчыкаў. Хоць колькасць рускіх была меншай, яны аказвалі ціск на розныя сямейныя племены, застаўляючы іх змяняць сваю лаяльнасць і будаваць аддаленыя ўмацавання, з якіх яны здзейснілі набегі. Традыцыйна лічыцца, што кампанія Ярмака Цімафеевіча супраць Сібірскага ханства пачалася ў 1581 годзе. Злучэнне Сібіры і Дальнега Усходу з Расіяй сустрэла супрацьдзеянне мясцовым жыхарам і суправаджалася жорсткасцю спрэчак паміж каранёвымі народамі Сібіры і рускімі казакамі, якія часта здзяйснялі жорсткасць у адносінах карэннага насельніцтва Сібіры.

## Заваяванне Сібірскага ханства 
Расийскае заваяванне Сибіры пачалося ў ліпені 1581 году, калі каля 540 казакоў пад камандаваньнем Ярмака Цімафеевіча ўварваліся на тэрыторыю вагулаў, падданых хану Кучуму, кіраўніку Сібірскага ханства. Іх суправаджала частка літоўскіх і нямецкіх наймітаў і ваеннапалонных. На працягу 1581 г. гэтае войска перасекла тэрыторыю, вядомую як Югра, і падпарадкавала гарады вагулаў і асцякаў. У гэты час яны таксама схапілі зборшчыка падаткаў Кучум-хана.

Пасля серыі татарскіх набегаў у адказ на рускае наступленне войскі Ярмака падрыхтаваліся да паходу на Кашлык, сталіцу Сібіры. Сілы выйшлі на карабель у маі 1582 г. Пасля трохдзённай бітвы на берагах ракі Іртыш Ярмак атрымаў перамогу над аб’яднанымі сіламі Кучум-хана і шасці саюзных татарскіх князёў. 29 чэрвеня на казацкія войскі напалі татары, але зноў адбілі іх.

На працягу ўсяго верасня 1582 года хан збіраў свае сілы для абароны Кашлыка. Арда сібірскіх татараў, вагулаў і асцякаў сабралася ля гары Чуваш для абароны ад казакоў-захопнікаў. 1 кастрычніка спроба казакоў узяць штурмам татарскі форт на гары Чуваш была спынена. 23 кастрычніка казакі ў чацвёрты раз спрабавалі ўзяць штурмам татарскі форт на гары Чуваш, калі татары перайшлі ў контратаку. Было забіта больш за сотню казакоў, але іх гарматы прымусілі татар адступіць і дазволілі захапіць дзве татарскія гарматы. Войскі хана адступілі, і 26 кастрычніка Ярмак увайшоў у Кашлык.

Кучум-хан адступіў у сцепы і на працягу наступных некалькіх гадоў перагрупаваў свае сілы. Ён раптоўна напаў на Ярмака 6 жніўня 1584 г. глыбокай ноччу і разбіў большую частку яго войска. Падрабязнасці аспрэчваюцца расейскімі гісторыкамі, якія сцвярджаюць, што Ярмак быў паранены і спрабаваў уцячы, пераплыўшы раку Вагай, якая з’яўляецца прытокам ракі Іртыш, але патануў пад цяжарам уласнай кальчугі. Рэшткі сіл Ярмака пад камандаваннем Мешчарака адступілі з Кашлыка, разбурыўшы горад пры адыходзе. У 1586 годзе рускія вярнуліся і, падпарадкаваўшы народ ханты і мансі з дапамогай артылерыі, заснавалі крэпасць Цюмень побач з руінамі Кашлыка. Татарскія плямёны, якія падпарадкоўваліся Кучум-хану, у 1584—1595 гадах пацярпелі ад некалькіх нападаў рускіх; аднак Кучум-хан не быў злоўлены. Нарэшце, у жніўні 1598 года Кучум-хан пацярпеў паражэнне ў бітве пры Ірмене каля ракі Об. У ходзе бою сібірская царская сям’я трапіла ў рускі палон. Аднак Кучум-хан зноў уцёк. Рускія вывезлі членаў сям’і Кучум-хана ў Маскву і засталіся там у якасці закладнікаў. Нашчадкі ханскага роду сталі вядомыя як князі Сібірскія, і вядома, што род праіснаваў прынамсі да канца 19-га стагоддзя.

Нягледзячы на ​​асабістыя ўцёкі, палон яго сям’і спыніў палітычную і ваенную дзейнасць Кучум-хана, і ён адступіў на тэрыторыі Нагайскай Арды ў Паўднёвай Сібіры. Ён быў у кантакце з царом і прасіў, каб невялікая вобласць на берагах ракі Іртыш была прадастаўлена яму ва ўладанне. Гэта было адхілена царом, які прапанаваў Кючум-хану прыехаць у Маскву і «суцешыць сябе» на службе ў цара. Аднак стары хан не жадаў пакутаваць ад такой пагарды і палічыў за лепшае застацца ў сваіх землях, чым «суцяшацца» ў Маскве. Затым Кучум-хан адправіўся ў Бухару і ў старым узросце аслеп, памёр у выгнанні з далёкімі сваякамі прыкладна ў 1605 годзе.

## Заваяванне і даследаванне 
Для падпарадкавання тубыльцаў і збору ясака (даніны з футра) у месцах зліцця буйных рэк і ручаёў і важных валокаў быў пабудаваны шэраг зімовых фарпостаў і астрогаў. Першымі з іх былі Цюмень і Табольск — першы пабудаваны ў 1586 годзе Васілём Сукіным і Іванам Мясным, а другі ў наступным годзе — Данілам Чулкавым. Табольск стане цэнтрам заваявання. На поўначы былі пабудаваны Бярозава (1593) і Мангазея (1600—1601), каб абкласці ненцаў данінай, у той час як на ўсходзе былі заснаваны Сургут (1594) і Тара (1594) для абароны Табольска і падпарадкавання правіцеля нарымскіх асцякоў. З іх Мангазея была самай вядомай, стаўшы базай для далейшых даследаванняў на ўсход.

Уверх па Обі і яе прытоках былі пабудаваны Кецкі (1602) і Томскі (1604) астрогі. Кецк служылые людзі дасягнулі Енісея ў 1605 г., спусціўшыся па ім да Сыма; праз два гады мангазеянскія гандляры і гандляры спусціліся па Турухану да яе ўпадзення ў Енісей, дзе заснавалі зімоўе Туруханск. Да 1610 г. туруханцы дасягнулі вусця Енісея і падняліся па ім да Сыма, дзе сустрэлі канкуруючых зборшчыкаў даніны з Кецка. Для забеспячэння падпарадкавання радзімічаў былі заснаваны Енісейскі (1619) і Краснаярскі (1628) астрогі.

Пасля смерці хана і роспуску арганізаванага сібірскага супраціву рускія рушылі спачатку да возера Байкал, а потым да Ахоцкага мора і ракі Амур. Аднак калі яны ўпершыню дасягнулі кітайскай мяжы, яны сутыкнуліся з людзьмі з артылерыйскімі гарматамі і тут спыніліся.

Рускія выйшлі да Ціхага акіяна ў 1639 г. Пасля заваёвы Сібірскага ханства (1598 г.) уся Паўночная Азія — тэрыторыя, значна большая за старое ханства — стала вядомая як Сібір, а да 1640 г. усходнія межы Расіі пашырыліся больш чым на некалькі мільёнаў квадратных кіламетраў. У пэўным сэнсе ханства захавалася ў даччыным тытуле «Цар Сібіры», які стаў часткай поўнага імперскага ладу расейскіх самадзержцаў.

## Ідэалогія 
Асноўнае ідэалагічнае абгрунтаванне расійскай экспансіі ў Сібір вынікала з інтэрпрэтацыі таго, што юрыдычная інкарпарацыя Сібірскага ханства ў Расійскае царства давала Расіі юрыдычны суверэнітэт над усёй тэрыторыяй, якая распасціралася ад Уральскіх гор да Ціхага акіяна на ўсходзе. Фактычныя межы Сібіры, такім чынам, сталі вельмі расплывіста акрэсленымі і адкрытымі для інтэрпрэтацый; па сутнасці, расійскае панаванне над зямлёй спынялася толькі тады, калі прэтэнзіі Расіі на зямлю супярэчылі патрабаванням цэнтралізаваных дзяржаў, здольных супрацьстаяць расійскай экспансіі і паслядоўна адстойваць уласны суверэнітэт над дадзенай тэрыторыяй, такіх як Кітай і Манголія. Другім ідэалягічным слупам, які апраўдваў расійскі каланіялізм, было пашырэнне ўсходняга праваслаўнага хрысціянства, хаця гэтая падстава зыходзіла ў значнай ступені ад саміх даследнікаў і пасяленцаў як апраўданне, а не ад самой Рускай Праваслаўнай Царквы.

Катэгорыя:Гісторыя Сібіры
Катэгорыя:Гісторыя Цюменскай вобласці
Катэгорыя:Каланізацыя