Уяўны сябар

размаўляе са сваімі ўяўнымі сябрамі ў пастаноўцы «Бура» Шэкспіра ў Фолджэраўскім тэатры.]]
**Уяўны сябар**, таксама **выдуманы сябар**, **нябачны сябар**, — псіхалагічная і сацыяльная з’ява, найбольш распаўсюджаная ў дзяцей, хоць і не выключна. Яна заключаецца ва ўзнікненні і развіцці сяброўскіх або іншых міжасобасных адносін, якія існуюць і разгортваюцца пераважна ў багатым унутраным свеце ўяўлення чалавека, а не ў фізічнай, аб’ектыўнай рэальнасці. Важнай асаблівасцю з’яўляецца тое, што хоць для сваіх «творцаў» гэтыя ўяўныя таварышы могуць здавацца цалкам рэальнымі і эмацыйна значнымі, дзеці, як правіла, здольныя праводзіць мяжу паміж фантазіяй і рэчаіснасцю, усведамляючы выдуманую прыроду сваіх выдуманых прыяцеляў. Гэтая здольнасць адрозніваць не змяншае глыбіні і важнасці такіх адносін для самога дзіцяці.

## Гістарычны фон і эвалюцыя разумення 
Навуковае вывучэнне феномена ўяўных сяброў бярэ свой пачатак у канцы XIX стагоддзя, першыя сістэматычныя назіранні і даследаванні датуюцца 1890-мі гадамі. Даследаванні псіхолага Марджары Тэйлар і яе калег пацвярджаюць гэтую сувязь: яны выявілі, што дарослыя, якія прафесійна займаюцца творчасцю (у прыватнасці, пісьменнікі-фантасты), статыстычна значна часцей мелі ўяўных сяброў у дзяцінстве.

### Адрозненне ад псіхапаталогіі 
Ключавым з’яўляецца ўменне адрозніваць нармальных, узроставых уяўных сяброў ад уяўных галасоў ці кампаньёнаў, якія могуць быць праявай пэўных псіхічных расстройстваў (напрыклад, шызафрэніі, псіхатычных станаў). Асноўныя крытэрыі адрознення:
* Кантраляванасць: Дзіця звычайна цалкам кантралюе свайго ўяўнага сябра — яно можа «паклікаць» яго, калі хоча пагуляць, і «адпусціць», калі ён яму не патрэбны. Пры псіхапаталогіі галасы або ўяўныя сутнасці часта з’яўляюцца дакучлівымі, некіравальнымі, урываюцца ў свядомасць супраць волі чалавека і ўспрымаюцца як нешта чужое і знешняе.
* Эмацыйная афарбоўка і змест: Уяўныя сябры дзяцей пераважна маюць пазітыўную або нейтральную прыроду, яны «прапануюць» таварыства, падтрымку, суцяшэнне, удзельнічаюць у вясёлых гульнях. Паталагічныя галасы часта маюць негатыўны змест — яны могуць крытыкаваць, вінаваціць, абражаць, пагражаць або аддаваць небяспечныя загады.
* Успрыманне рэальнасці: Збольшага дзіця, нават эмацыйна прывязанае да ўяўнага сябра, усё ж усведамляе ягоную выдуманую прыроду, асабліва калі яго пра гэта наўпрост пытаюцца або ў сітуацыях, што патрабуюць адрознення рэальнасці. Чалавек з псіхічным расстройствам можа быць глыбока перакананы ў фізічнай рэальнасці галасоў і не адрозніваць іх ад уласнага ўнутранага дыялогу або ўспрымання знешніх гукаў.
* Уплыў на агульнае функцыянаванне: Здаровыя ўяўныя сябры звычайна станоўча ўплываюць на развіццё дзіцяці, узбагачаючы яго гульню і сацыяльны досвед. Паталагічныя праявы, наадварот, дэзарганізуюць псіхічную дзейнасць, выклікаюць пакуты і істотна пагаршаюць адаптацыю і якасць жыцця чалавека.

Неспакой у бацькоў можа ўзнікаць, калі ўяўны сябар становіцца адзіным аб’ектам зносін дзіцяці, выцясняючы сапраўдных сяброў, асабліва ў старэйшым узросце; калі ён мае выразна негатыўны, агрэсіўны характар; калі дзіця не можа яго кантраляваць або пачынае блытаць выдумку з рэальнасцю да такой ступені, што гэта перашкаджае яго паўсядзённаму жыццю. У такіх рэдкіх выпадках кансультацыя з дзіцячым псіхолагам можа быць дарэчнай.

### Уяўныя сябры ў псіхічным і сацыяльным развіцці дзіцяці 
Уяўныя сябры не проста забава; яны выконваюць шэраг надзвычай важных функцый, спрыяючы гарманічнаму развіццю дзіцяці:
* Авалоданне сацыяльнымі ролямі і сцэнарыямі: У гульні з уяўным сябрам дзіця можа бяспечна «прайграваць» разнастайныя сацыяльныя сітуацыі, прымяраць на сябе розныя ролі (напрыклад, быць лідарам, клапатлівым сябрам, настаўнікам), вучыцца разумець пачуцці іншых і прадбачыць наступствы сваіх дзеянняў.
* Развіццё ўяўлення і творчага мыслення: Стварэнне ўяўнага сябра і свету для яго — гэта магутны стымул для развіцця фантазіі, крэатыўнасці і здольнасці да сімвалічнага мыслення.
* Выбудоўванне ведаў пра свет: Праз узаемадзеянне з уяўным сябрам дзіця асэнсоўвае свае веды пра навакольны свет, правярае розныя ідэі і меркаванні, вучыцца тлумачыць з’явы.
* Задавальненне патрэбы ў зносінах і прыналежнасці: Уяўны сябар можа стаць надзейным таварышам, асабліва калі дзіцяці не хапае сапраўдных зносін з аднагодкамі (напрыклад, праз сарамлівасць, пераезд ў новае асяроддзе, хваробы) або яно адчувае сябе самотным.
* Эмацыйная падтрымка, рэгуляцыя і пераадоленне цяжкасцей: Уяўны сябар часта становіцца тым, каму дзіця можа даверыць свае таямніцы, страхі, крыўды. Ён можа даваць суцяшэнне, спачуванне, дапамагаць справіцца з трывогай, гневам або расчараваннем.
* Развіццё маўлення і камунікатыўных навыкаў: Пастаянныя дыялогі з уяўным сябрам спрыяюць узбагачэнню слоўнікавага запасу, удасканаленню граматычнага ладу маўлення і развіццю наратыўных здольнасцей.
* Апасродкаванне развіцця (паводле Л. Выгоцкага): Выдатны псіхолаг Леў Выгоцкі падкрэсліваў ролю культурных інструментаў і сацыяльнага ўзаемадзеяння ў псіхічным і кагнітыўным развіцці. Уяўныя сябры, успрымаючыся дзіцем як сапраўдныя партнёры, могуць служыць такім «культурным інструментам», навучаючы яго навыкам дыялогу, кааперацыі, эмпатыі, уменню дамаўляцца і вырашаць канфлікты. Канцэпцыя Выгоцкага пра «зону найбліжэйшага развіцця» — прастора паміж тым, што дзіця ўжо ўмее рабіць самастойна, і тым, што яно можа дасягнуць з дапамогай дарослага або больш дасведчанага таварыша — выдатна ілюструе ролю ўяўнага сябра. Ён можа выступаць своеасаблівым «рыштаваннем», падтрымліваючы дзіця ў засваенні новых, больш складаных для яго відаў паводзін, сацыяльных нормаў і спосабаў мыслення.
* Актыўнае даследаванне свету (паводле Ж. Піяжэ): Стварэнне ўяўных таварышаў таксама добра адпавядае тэорыі кагнітыўнага развіцця швейцарскага псіхолага Жана Піяжэ. Піяжэ разглядаў дзяцей як актыўных творцаў уласных ведаў, маленькіх «навукоўцаў», якія эксперыментуюць са светам і на аснове гэтага будуюць унутраныя разумовыя структуры (схемы). Узаемадзеянне з цалкам выдуманым сябрам, якога дзіця само надзяляе ўласцівасцямі і паводзінамі, з’яўляецца ідэальнай пляцоўкай для такога роду эксперыментаў, праверкі гіпотэз і фарміравання складаных уяўленняў пра сябе і свет.
* Падрыхтоўка да рэальных сацыяльных узаемаадносін: Досвед, атрыманы ў адносінах з уяўным сябрам (уменне суперажываць, дзяліцца, дамаўляцца, прабачаць), можа служыць важным падмуркам і своеасаблівай трэніроўкай для пабудовы паспяховых і глыбокіх рэальных сяброўскіх і сацыяльных сувязей у будучыні.

## Даследаванне з’явы 
Існуе навуковая здагадка, што дзеці з уяўнымі сябрамі могуць хутчэй развіваць маўленчыя навыкі і больш дзейсна засвойваць веды. Верагодна, гэта тлумачыцца тым, што такія дзеці атрымліваюць значна больш маўленчай практыкі, ведучы пастаянныя «размовы» са сваімі ўяўнымі таварышамі, што спрыяе ўзбагачэнню слоўнікавага запасу і ўдасканаленню граматычных канструкцый.

Псіхолаг Лоўрэнс Катнер паведамляў, што каля 65 % сямігадовых дзяцей прызнаюць, што ў пэўны момант свайго жыцця мелі ўяўнага сябра. Ён так ахарактарызаваў іхнюю ролю:
Уяўныя сябры з’яўляюцца неад’емнай часткай жыцця многіх дзяцей. Яны дораць суцяшэнне падчас стрэсу, таварыства, калі дзіця адчувае сябе самотным, даюць магчымасць кімсьці камандаваць, калі яно адчувае бяссілле, і становяцца тым, на каго можна зваліць віну за разбітую лямпу ў гасцінай. Але самае галоўнае, уяўны сябар — гэта інструмент, які маленькія дзеці выкарыстоўваюць для асэнсавання складанага свету дарослых.

Даследчыкі Марджары Тэйлар, Сіндзі Карлсан і Лін Героў (2001) падкрэсліваюць, што, нягледзячы на існаванне некаторых даных, якія звязваюць наяўнасць уяўных сяброў з вышэйшымі паказчыкамі пэўных здольнасцей, памылкова лічыць, што ўсе без выключэння разумныя дзеці іх ствараюць.

У сваіх даследаваннях Эрыка Хоф (2004—2005) дэталёва вывучала ролі і функцыі ўяўных сяброў.

Паколькі гульня з уяўным персанажам патрабуе ад дзіцяці пастаянна ўяўляць, як бы дзейнічала іншая асоба, узнікла здагадка, што гэта можа станоўча ўплываць на развіццё «тэорыі розуму» (), А. Ісаева і Алена Тагер і інш. Яны разглядаюць трылогію як класічны «раман выхавання», у якім галоўны герой, Малыш, у працэсе свайго сталення, сацыялізацыі і прыняцця сябе паступова інтэгруе сваё інфантыльнае, імпульсіўнае *alter ego* (то-бок Карлсана) са сваім асноўным, сацыяльна адаптаваным «Я».

Яшчэ да з’яўлення Карлсана Астрыд Ліндгрэн звярнулася да тэмы ўяўных сяброў у сваім зборніку апавяданняў «Малыш Нільс Карлсан» (1949). Героі гэтага зборніка — гэта пераважна самотныя дзеці, што пакутуюць ад хвароб, беднасці або абыякавасці дарослых. Чароўныя істоты, якія прыходзяць ім на дапамогу — малюсенькі дамавік, што жыве пад ложкам, жывая лялька, нябачная сястра-блізнючка або містычны пан Лільенкваст, што забірае дзяцей у Краіну Змроку, — маюць відавочныя прыкметы таго, што з’яўляюцца плодам дзіцячага ўяўлення. Яны з’яўляюцца ў час найбольшай патрэбы і знікаюць, калі крызіс мінае, выконваючы ролю псіхалагічнай падтрымкі і суцяшэння.

; Скеліг (Дэвід Алманд)
Падобная падвойная прырода&nbsp;— здольнасць лётаць і магчымасць трактоўкі як рэальнага, так і ўяўнага персанажа — уласцівая і для хворага анёла Скеліга з аднайменнага падлеткавага рамана брытанскага пісьменніка Дэвіда Алмонда (і ягонай экранізацыі). Скеліг, якога знаходзіць у напаўразбураным гаражы галоўны герой, хлопчык Майкл, можа быць як рэальнай містычнай істотай, так і магутным сімвалам надзеі і ўнутранай сілы, народжаным уяўленнем дзіцяці ў цяжкі час яго жыцця (хвароба сястры, пераезд). Гэтая неадназначнасць з’яўляецца цэнтральным мастацкім прыёмам твора.

### Кінематограф 
* Ззянне (, 1980)
* Дакучлівы Фрэд (, 1991)
* Богус (, 1996)
* Байцоўскі клуб (, 1999)
* Згубленыя (, 2004)
* Бэн Ікс (, 2007)
* У чаканні цуду (, 2007)
* Звышнатуральнае, 11-ты сезон, эпізод 226 «Проста маё ўяўленне» (, 2015)
* Хэпі! (, 2017)
* Трусік Джоджо (, 2019)
* Уяўныя сябры (, 2024)

### Мультыплікацыя 
* Рукавічка (, 1967)
* Дом Фостэра для ўяўных сяброў (, 2004)
* Мэры і Макс (, 2009)
* Уяўная Мэры (, 2017)

## Гл. таксама 
* Бікамеральны розум — гіпотэза пра свядомасць старажытнага чалавека, пры якім адна частка мозгу ўспрымала ўказанні іншай як боскія галасы.
* Гульня ў краіну-мару — дзіцячая творчасць, пры якой ствараецца і развіваецца дэталізаваны выдуманы свет.
* Забабоны — вера ў звышнатуральнае, заснаваная на перакананнях, а не на веданні і разумным сэнсе.
* Тульпа — устойлівая, свядомая самаўнушаная галюцынацыя, якая ўспрымаецца стваральнікам як самастойная разумная асоба.

## Крыніцы 
## Література 
* 
* 
* Gleason, T. (2009). 'Imaginary companions.' In Harry T. Reis & Susan Sprecher (Eds.), *Encyclopedia of Human Relationships* (pp.&nbsp;833-834). Thousand Oaks, CA: Sage.
* Hall, E. (1982). 'The fearful child’s hidden talents [Interview with Jerome Kagan].' *Psychology Today*, 16 (July), 50-59.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Partington, J., & Grant, C. (1984). 'Imaginary playmates and other useful fantasies.' In P. Smith (Ed.), *Play in animals and humans* (pp.&nbsp;217-240). New York: Basil Blackwell.
* 
* 

## Спасылкі 
*  Уяўныя сябры з доктарам Эванам Кідам  — падкаст-інтэрв’ю з доктарам Эванам Кідам з Універсітэта Ла-Троб

Катэгорыя:Псіхалогія развіцця
Катэгорыя:Дзіцячыя гульні
Катэгорыя:Міжасобасныя адносіны
Катэгорыя:Уяўленне
Катэгорыя:Тыпы персанажаў
Катэгорыя:Матывы ў фэнтэзі
Катэгорыя:Галюцынацыі