open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дыяна Французская

**Дыяна Французская** (; 25 ліпеня 1538 — 11 студзеня 1619) — пазашлюбная (легітымізаваная) дачка французскага караля Генрыха II, жонка Франсуа дэ Манмарансі, гераіня рамана Аляксандра Дзюма «Дзве Дыяны». Насіла тры герцагскія тытулы — герцагіні Шатэльро, Этампа і Ангулема.

## Біяграфія 
Яна была незаконнанароджанай дачкой дафіна Генрыха (будучага караля Генрыха II) і Філіпы Дучы з П'емонта. Дыяну выхоўвала фаварытка караля Генрыха — Дыяна дэ Пуацье, і гэта давала нагоду лічыць, што дзяўчынка дачка караля менавіта ад яе. Так лічыў, напрыклад, Брантом. Дыяна атрымала належнае выхаванне: яна ведала некалькі моў (іспанскую, італьянскую і латынь), іграла на некалькіх музычных інструментах і добра танчыла.

У 1548 годзе ва ўзросце 10 гадоў яе становішча дачкі караля было ўзаконена, а пасля ёй былі падараваны і тытулы — герцагіня дэ Шатэльро (1563), д'Этамп (1573) і герцагіня Ангулемская (1582), а таксама графіня дэ Каньяк і дэ Мерпен. 13 лютага 1553 года ў Сіене яна выйшла замуж за Арацыа Фарнезэ, герцага Кастра і ўнука Папы Паўла III. Яе муж загінуў пры аблозе Эдзёна 18 ліпеня таго ж года.

Венцаносны бацька зладзіў яшчэ адзін шлюб для сваёй дачкі і 3 мая 1557 у Віль-Катрэ Дыяна выйшла замуж за сына канетабля Ана дэ Манмарансі (і траюраднага брата караля) — Франсуа дэ Манмарансі, які быў намеснікам у французскай сталіцы. Пасля смерці Франсуа ў 1579 годзе яна загадала пабудаваць сабе на рагу вуліц Фран Буржуа і Павэ дом, вядомы цяпер як . У яе склаліся сардэчныя адносіны з адзінакроўным братам — каралём Генрыхам III, які дараваў ёй герцагства Ангулемскае ў 1582 годзе.
, 1568 год.]]
Пасля забойства герцага Гіза і яго брата кардынала Гіза ў снежні 1588 года, яна прыняла ўдзел у прымірэнні яе адзінакроўнага брата — Генрыха III — і спадчынніка прастола Генрыха Наварскага.

Пасля забойства Генрыха III Дыяна пераехала ў Турэнь. Яна набыла вялікі маёнтак каля Нотр-Дам-ля-Рыш, дзе пражыла да 1594 года, пазбягаючы такім чынам Парыжа і барацьбы за ўладу паміж Лігай і Генрыхам IV. У 1594 годзе яна пакінула Турэнь і пераехала ў Венсен.

Прамых спадчыннікаў у Дыяны не было, паколькі яе дзеці ад другога шлюбу — дачка Ганна і сын Франсуа — памерлі ў юным узросце. Яна займалася выхаваннем сваёй пляменніцы, Шарлоты дэ Манмарансі, і прадставіла яе каралеўскаму двару. Карыстаючыся даверам Генрыха IV, яна па яго просьбе таксама займалася выхаваннем дафіна, будучага караля Людовіка XIII.

У 1609 годзе Дыяна кіравала пераносам праху Кацярыны Медычы з Блуа ў Сен Дэні да магілы яе мужа Генрыха II. Дыяна памерла праз дзесяць гадоў і была пахавана ў парыжскім кляштары на Каралеўскай плошчы.

## Спасылкі 
* 
* Выява шлюбу Дыяны Французскай і Гарацыа Фарнезэ
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Герцагі Ангулема
Катэгорыя:Фарнезэ
Катэгорыя:Пазашлюбнае нашчадства манархаў Францыі (Валуа)
Пераварот у Тыграі (2024)

**Пераварот у Тыграі** — змена ўлады ў эфіопскім рэгіёне Тыграй, выкліканая супярэчнасцямі ўнутры кіруючай партыі Народны фронт вызвалення Тыграя (НФВТ).

## Ход падзей 
Пасля падпісання Прэтарыйскага мірнага пагаднення паміж урадам Эфіопіі і НФВТ у лістападзе 2022 года была ўтворана Часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя (ЧРАТ). Яе асноўнай мэтай была стабілізацыя рэгіёну, выкананне ўмоў пагаднення і назіранне за аднаўленнем пасляваеннага Тыграя. Аднак унутраныя супярэчнасці ў шэрагах НФВТ перашкаджалі аднаўленню. 

Палітычная барацьба вынікала з росту рознагалоссяў паміж Дэбрэцыянам Гебрэмікаэлем, лідарам партыі, і Гетачу Рэда, кіраўніком часовай адміністрацыі. Канфлікт паглыбіўся пасля 14-га з’езда НФВТ, на якім апошні, як паведамляецца, быў выключаны з партыі. Некалькі іншых высокапастаўленых членаў кабінета міністраў, у тым ліку Беен Мекру, прафесар Кіндэя Гебрэхівот, Хагас Гадэфай і Алмаз Гебрэтсадк, таксама былі адхіленыя. Акрамя таго, былі адпраўленыя ў адстаўку занальныя кіраўнікі з шасці абласцей рэгіёну Тыграй.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі
Катэгорыя:Канфлікты 2024 года
Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты
Катэгорыя:Падзеі 7 кастрычніка
Катэгорыя:Кастрычнік 2024 года
Улем

**Уле́м** ( [улама́], мн. л. ад  [а́лім] 'вучоны') — мусульманскі багаслоў і знаўца закону і права (шарыяту). Гістарычна займалі высокае становішча ў мусульманскім грамадстве, кантралявалі сістэму адукацыі, суды, узаемаадносіны паміж мусульманамі і іншае. Дагэтуль аказваюць вялікі ўплыў на палітычнае і грамадскае жыццё ў большасці мусульманскіх краін, яны найбольш кансерватыўны пласт грамадства, які супрацьстаіць яго вестэрнізацыі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ісламскія тэрміны
Адам Банецкі

**Адам Юзаф Фелікс Фрэдра-Банецкі** герба «Боньча» (; ) — польскі гісторык, геральдыст, юрыст.

## Біяграфія 
Са шляхецкага роду Банецкіх герба «Боньча», сын Фердынанда і Леанціны са Стадніцкіх. Нарадзіўся ў . Рана страціў бацькоў.

Вывучаў права ў Пецярбургскім універсітэце і Школе права ў Парыжы. У 1865—1872 гадах працаваў у судах Варшавы.

Пасяліўся ў маёнтку Свідна пад Варшавай, які пасля смерці графа Міхала Стадніцкага перайшоў да Банецкіх, пачаў геральдычныя даследаванні.

У 1899 годзе ў супрацоўніцтве з Артурам Рэйскім пачаў публікацыю шматтомнай працы *Herbarz polski*; да 1909 года выдаў трынаццаць тамоў. Пасля смерці Банецкага працу над *Herbarzem* працягнулі Рэйскі і Уладзімеж Дважачак. Выйшла 16 тамоў, пачынаючы з прозвішчаў на А- і заканчваючы Мад-.

Адзін з першых членаў Польскага геральдычнага таварыства.

Рукапісная спадчына Адама Банецкага перайшла да Дважачка і загінула ў Варшаве ў 1944 годзе.

Таксама апублікаваў:

* *Kronika rodziny Bonieckich* (1875)
* *Poczet rodów w Wielkim Księstwie Litewskim w XV i XVI w.* (1883)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Władysław Semkowicz. *Ś.p. Adam Fredro Boniecki*. «Miesięcznik Heraldyczny». R. 2, Nr 8-9 (sierpień-wrzesień 1909), s. 105—109.
* *Słownik historyków polskich* (pod redakcją Marii Prosińskiej-Jackl), Warszawa 1994

## Спасылкі 
* Herbarz polski Адама Банецкага ў зборах Варшаўскага ўніверсітэта
* [Публікацыі Адама Банецкага](https://polona.pl/search/?query=Adam_Boniecki&filters=creator:%22Boniecki,_Adam_(1842--1909)%22,public:1,hasTextContent:0) ў бібліятэцы *Polona*

Катэгорыя:Генеалогі Польшчы
Катэгорыя:Геральдысты Польшчы
Крысціна Сабаляўскайце

**Крысці́на Сабаляўска́йце** (або **Крысціна Сабалеўская** ; нар. , Вільня, Літоўская ССР, СССР) ― літоўская пісьменніца, гістарыца мастацтва.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў Вільні ў 1974 годзе.

Выпускніца Віленскай акадэміі мастацтва (1998). Магістратура Віленскай акадэміі мастацтва (1998—2000). Дактарантура Віленскай акадэміі мастацтва (2001—2005). Ганаровая доктарка гэтай акадэміі (2020).

З-за недахопу работы з 2002 года жыве ў Лондане, дзе робіць у розных установах. Многія насельнікі Літвы вымушаныя пакідаць свой край, каб пракарміць сабе.

2003—2005: дадаткова навучалася ва Варбургскім інстытуце (Лонданскі ўніверсітэт).

Да 2010 года працавала замежнай карэспандэнтай у Лондане і аглядальніцай найбуйнейшай штодзённай газеты Літвы — «Lietuvos rytas».

## Творчасць 
У 2008 годзе яна дэбютавала гістарычным раманам «Silva rerum» (выдавецтва «Baltos lankos»), у якім апісвае жыццё шляхецкай сям’і ў 1659—1667 гадах, падчас шведскага патопу. Кніга стала бестселерам і была абвешчана «літаратурнай падзеяй» у Літве, прызнаная крытыкамі і гісторыкамі, ацэненая за захапляльны апавяданне і вялікую ўвагу да гістарычных дэталяў. У тым жа годзе аўтарка атрымала прэмію Юргі Іванаўскайце.

## Творы 
* Silva Rerum, romanas — Baltos Lankos, 2008
* Silva Rerum II, romanas — Baltos Lankos, 2011
* Silva Rerum III, romanas — Baltos Lankos, 2014
* Silva Rerum IV, romanas — Baltos Lankos, 2016
* Petro Imperatorė, romanas — Baltos Lankos, 2019
* Petro Imperatorė II, romanas — Baltos Lankos, 2021
* Danielius Dalba & kitos istorijos, trumpų istorijų rinkinys — Baltos Lankos, 2012.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Літоўскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменніцы Літвы
Катэгорыя:журналісты Літвы
Катэгорыя:гісторыкі Літвы
Мізар

]]
**Мізар** — назва мусульманскіх могілак на тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай.

## Назвы 
Беларускія татары называлі свае могілкі па-рознаму – *мізяр*, *мізар* і *зірэць*, прычым найбольш старажытнай і папулярнай назвай сярод мясцовых жыхароў была *зірэць*. У 1663 г. татарын Адам Рафаловіч распараджаецца пра пахаванне свайго цела «на звычайным месцы, на *зыжэце*, на полі нашым Кшыванскім, у ваяводстве Троцкім ляжачым». У тэстаменце Рамана Давідовіча з Немежа (1684) гаворыцца пра пахаванне цела на *зярэце*.

## Апісанне 
Татарскія могілкі месціліся побач з мячэцямі. У пазнейшыя часы яны пераважна былі ўласнасцю мусульманскай абшчыны і ўяўлялі сабой частку *вакуфаў* (дарчых уладанняў).

Раней, калі маёнткі татар былі рассеяны па тэрыторыі ўсяго Вялікага Княства, існавала мноства невялікіх прыватных пагостаў. Пры размежаванні татарскіх земляў у XVI ст. часам у адпаведных дакументах адзначалася права бакоў на карыстанне такім прыватным пагостам.

## Спасылкі 
* Канапацкая, З. Хадж белорусских татар-мусульман: вчера и сегодня. Мусульманские кладбища (мизары) // Ислам в СНГ 

Катэгорыя:Могілкі
Катэгорыя:Іслам
Мугір

, па баках — тэкст малітвы «Пячатка Мухамеда Прарока» звычайным пісьмом на арабскай мове. Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі ]]
**Мугір** ( 'ваўняная тканіна') — у ісламе твор дэкаратыўнага мастацтва, тканіна з рэлігійным надпісам або выявай рэлігійнай сімволікі. Прызначаны для пашырэння рэлігійных ведаў, у народнай свядомасці мае таксама функцыі абярога.

Першапачаткова вырабляўся туркамі-качэўнікамі, праз іх трапіў да крымскіх татар.

### Іўеўшчына 
]]

Асабліва ж яскрава традыцыя мугіроў захавалася на Іўеўшчыне — у Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці, дзе з канца XIX — пачатку XX стст. мусульманскія суполкі працягвалі вырабляць гэтыя сакральныя творы.

Старэйшыя прадстаўнікі татарскай суполкі Іўя ўзгадваюць пра невялікія прыгожыя квадратныя і прамавугольныя карцінкі, якія насілі назву «мугіры», абцягнутыя дарагім аксамітам і тэкстыльныя пано, выкананыя ў тэхніцы валяння казінай поўсці (лямец), на якіх па-майстэрску былі выпісаны выразы з Карана. У беларускай татарскай традыцыі ўзгадванне імя Усявышняга на мугірах лічылася моцным абярэгам супраць бедаў і перашкод.

Традыцыя вырабу мугіроў на Іўеўшчыне асабліва актыўна развівалася з пачатку XX стагоддзя. Вядомы майстар Рафаловіч Сулейман Ях’евіч (1909—2001) стварыў для ўпрыгожвання Іўеўскай мячэці, пабудаванай у 1882 годзе, мугір з выявай славутай Вялікай мячэці Ая-Сафія ў Стамбуле. Ён выканаў гэты твор алоўкам і акварэльнымі фарбамі, карыстаючыся малюнкам з друкаванага выдання, бо асабіста ніколі не быў у Турцыі. Яго наступныя працы — мугіры 1934 і 1988 гадоў — вылучаюцца пазнавальнай аўтарскай манерай.

Яго паслядоўнікамі сталі жанчыны-мусульманкі, што сведчыць пра пераемнасць традыцыі і яе пашырэнне ў татарскай суполцы Іўя.Творы мясцовых майстроў адрозніваюцца спалучэннем мусульманскіх тэкстаў з эстэтыкай беларускай народнай культуры: арнаментамі, стылізацыяй шрыфту, кампазіцыйнымі рашэннямі, уласцівымі мясцоваму дэкаратыўнаму мастацтву.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ісламскае мастацтва
Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары
Навуковая этыка

**Навуковая этыка** або **этыка даследванняў** — раздзел прыкладной этыкі, які вывучае маральныя нормы і прынцыпы, якія рэгулююць навуковую дзейнасць і якіх павінны прытрымліваюцца навукоўцы і даследчыкі ў сваей дзейнасці, каб забяспечваюць функцыянаванне навукі як інстытуцыі. Навуковая этыка ахоплівае пытанні сумленнасці ў даследаваннях, адказнасці за наступствы навуковых адкрыццяў, справядлівага прызнання ўкладу ўдзельнікаў праектаў, а таксама захавання нормаў бяспекі і правоў чалавека.  

Асноўнымі прынцыпамі навуковай этыкі з'яўляюцца:  

* Сумленнасць: абавязак прадстаўляць дакладныя эксперыментальныя дадзеныя, пазбягаць фальсіфікацый, фабрыкацый і плагіяту. 
* Аб'ектыўнасць: імкненне да незалежнасці ад асабістых, палітычных ці камерцыйных інтарэсаў. 
* Адкрытасць: гатоўнасць дзяліцца вынікамі даследаванняў з навуковай супольнасцю для праверкі і паўтарэння
* Адказнасць: улік магчымых наступстваў вынікаў даследванняў для грамадства, навакольнага асяроддзя і будучых пакаленняў. 
* Справядлівасць: прызнанне ўкладу ўсіх удзельнікаў навуковай працы, захаванне аўтарскіх правоў і павага да інтэлектуальнай ўласнасці

Навуковая этыка таксама рэгулюе пытанні ўзаемадзеяння з удзельнікамі эксперыментаў (асабліва ў біямедыцынскіх даследаваннях), атрымання інфармаванай згоды на даследванні, захаванне канфідэнцыйнасці дадзеных і мінімізацыі рызык. Асобная ўвага надаецца этычным аспектам у такіх галінах, як генная інжынерыя, штучны інтэлект і нанатэхналогіі, там дзе хуткае развіцце патрабуе хуткай аддаптацыі этычных стандартаў да новых практычных выклікаў. Развіццё навуковай этыкі звязана з працай спецыялізаваных камітэтаў па навуковай этыцы, міжнародных арганізацый (напрыклад, ЮНЕСКА) і ўкараненнем адмысловых этычных кодэксаў у навуковых ўстановах. Навуковая этыка можа разглядацца а ў адносінах да суб'ектаў (навукоўцаў, выкладчыкаў, настаўнікаў, даследчыкаў), арганізацый (навуковая супольнасць, даследчы інстытут, універсітэт), метадаў даследавання або зацікаўленых бакоў (бізнэс, грамадства, улады). 

## Зноскі 
## Гл. таксама 
* Гаагскія этычныя настаўленні
* 23 асіламарскія прынцыпы для штучнага інтэлекту

Катэгорыя:Этыка
Катэгорыя:Навука
Катэгорыя:Прафесійная этыка
Ляэнэ-Хар’ю

**Воласць Ляэнэ-Хар’ю** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе павета Хар’юмаа Эстоніі. Цэнтр — горад Палдыскі. Плошча воласці — 646 км². Насельніцтва — 13 837 (2024).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Воласці Эстоніі
Інжынерная этыка

**Інжынерная этыка** —  раздзел прыкладной этыкі, якая даследуе маральныя абавязкі інжынераў перад грамадствам, працадаўцамі і прадстаўнікамі сваей прафесіі і ўсталеўвае прафесійныя стандарты, якія прымяняюцца ў інжынернай практыцы. Яна ўключае прынцыпы адказнасці за бяспеку, устойлівасць, дабрабыт грамадства, а таксама абарону навакольнага асяроддзя. Ключавымі пытаннямі інжынернай этыкі з'яўляюцца прадухіленне ўрону, сумленнасць у праектаванні і справаздачнасці, абарона інтарэсаў грамадства, захаванне прафесійнай кампетэнтнасці і павага да інтэлектуальнай уласнасці. Развіццё інжынернай этыкі цесна звязана з буйнымі тэхнагеннымі катастрофамі (напрыклад, аварыяй на Чарнобыльскай АЭС і крушэннем шатла «Чэленджэр»), якія падкрэслілі неабходнасць этычнай ацэнкі тэхналагічных рашэнняў. Сёння інжынерная этыка - важная частка падрыхтоўкі спецыялістаў у тэхнічных універсітэтах і актыўна развіваецца ў рамках навуковых даследаванняў і прафесійных кодэксаў.

## Зноскі 
Катэгорыя:Этыка
Катэгорыя:Прафесійная этыка
Катэгорыя:Інжынерыя
Катэгорыя:Інжынеры
Этыка тэхналогій

**Этыка тэхналогій**, **тэхнаэтыка** ці **тэхналагічная этыка** — раздзел прыкладной этыкі, які вывучае маральныя і сацыяльныя наступствы распрацоўкі, укаранення і выкарыстання тэхналогій. Тэхнаэтыка даследуе, якім чынам тэхналагічныя інавацыі ўплываюць на правы чалавека, грамадскія каштоўнасці, бяспеку і навакольнае асяроддзе. Тэхнаэтыка - гэта міждысцыплінарная вобласць даследаванняў, якая абапіраецца на тэорыі і метады з розных галін ведаў (камунікацыі, сацыяльныя навукі, інфарматыка і кібернэтыка, філасофія і інш), каб даць людзям магчымасць зразумець этычныя аспекты тэхналагічных сістэм і накірункі развіцця тэхналагічнага грамадства. 

Ключавыя пытанні этыкі тэхналогій уключаюць: 

* Адказнасць распрацоўшчыкаў: маральны абавязак стваральнікаў тэхналогій прадугледжваць патэнцыйныя рызыкі і мінімізаваць негатыўныя наступствы. 
* Празрыстасць і тлумачальнасць: патрабаванне да тэхналогій быць зразумелымі карыстальнікам і забяспечваць магчымасць ацэнкі іх уздзеяння. 
* Справядлівасць і дасяжнасць: барацьба з лічбавай няроўнасцю і забеспячэнне роўнага доступу да тэхналагічных дасягненняў. 
* Канфідэнцыяльнасць і абарона даных: абарона асабістай інфармацыі ва ўмовах лічбавага грамадства
* Экалагічная ўстойлівасць: улік экалагічных наступстваў ад стварэння і выкарыстанні новых тэхналагічных сістэм.

Асаблівае значэнне ў сучаснай этыцы тэхналогій маюць пытанні, звязаныя з развіццём штучнага інтэлекту, біятэхналогій, аўтаматызацыі, вялікіх даных і інтэрнэту рэчаў. Новыя выклікі патрабуюць балансавання паміж інавацыямі і абаронай фундаментальных правоў і свабод чалавека. Этычныя аспекты тэхналогій становяцца прадметам рэгулявання як на ўзроўні прафесійных кодэксаў, так і міжнародных ініцыятыў.

Сення тэхнаэтыка знаходзіць прымяненне ў розных галінах тэхнікі, напрыклад:  

* Адукацыйная тэхнаэтыка: мае дачыненне да этычных выклікаў, звязаных з выкарыстаннем тэхналогій у адукацыйных мэтах.
* Біятэхналагічная этыка: звязана з выклікамі, якія ўзнікаюць пры кланаванні, геннай інжынерыі чалавека і даследаванні ствалавых клетак.
* Экалагічная тэхнаэтыка: звязана з тэхналагічнымі інавацыямі, якія ўплываюць на навакольнае асяроддзе і жыццё, напрыклад геаінжынерыяй
* Нанаэтыка: этычныя і сацыяльныя праблемы, звязаных з развіццём тэхналогій змяненняў матэрыі на ўзроўні атамаў і малекул
* Ваенная тэхнаэтыка: этычныя праблемы, звязаныя з выкарыстаннем тэхналогій у ваенных дзеяннях.

## Зноскі 
## Гл. таксама 
* 23 асіламарскія прынцыпы для штучнага інтэлекту
* Касмічная этыка

Катэгорыя:Этыка
Катэгорыя:Тэхналогіі
Катэгорыя:Прафесійная этыка
Катэгорыя:Навука
Геаінжынерыя

**Геаінжынерыя** або **кліматычная інжынерыя** — гэта вобласць навуковых даследаванняў і тэхналогій, накіраваных на кіраванне кліматычнымі працэсамі і актыўнае уздзеянне на прыродныя сістэмы Зямлі (у тым ліку лакальныя) для змякчэння наступстваў змены клімату і стварэння найбольш камфортных умоў жыцця і эканамічнай дзейнасці. Асноўная ўвага надаецца распрацоўцы метадаў, якія дазваляюць скараціць глабальнае пацяпленне ці адаптавацца да яго наступстваў. 

## Асноўныя напрамкі 
# Кіраванне сонечнай радыяцыяй (Solar Radiation Management, SRM): - Увядзенне аэразоляў у стратасферу для адлюстравання сонечнага святла - Выкарыстанне люстраных паверхняў на Зямлі ці ў космасе.
# Зніжэнне канцэнтрацыі вуглякіслага газу (Carbon Dioxide Removal, CDR): - Біялагічнае паглынанне вугляроду праз лесааднаўленне і выкарыстанне балот (палудзікультура) - Тэхналогіі прамога хімічнага захопу CO₂ з атмасферы з наступным захоўваннем

## Патэнцыйныя перавагі 
* Запаволенне тэмпаў глабальнага пацяплення. 
* Зніжэнне рызык узнікнення экстрэмальных з'яў надвор'я
* Змяншэнне наступстваў прамысловай дзейнасці

## Рызыкі і этычныя аспекты 
* Магчымыя непрадказальныя змены клімату
* Уздзеянне на экасістэмы. 
* Адсутнасць міжнароднага рэгулявання
* Магчымасць выкарыстання тэхналогій у ваенных мэтах

## Цякучы стан 
Большасць геаінжынерных праектаў знаходзіцца на стадыі тэарэтычных даследаванняў і камп'ютарнага мадэлявання. Некаторыя метады, такія як лесааднаўленне і хімічны захоп CO₂, ужо прымяняюцца, але не маюць глабальнага маштабу. Геаінжынерыя выклікае актыўныя навуковыя і грамадскія дэбаты, паколькі яе выкарыстанне спалучана з высокімі рызыкамі і патрабуе міждзяржаўнага супрацоўніцтва.

## Зноскі 
Катэгорыя:Клімат
Катэгорыя:Кліматалогія
Катэгорыя:Глабальнае пацяпленне
Тэджвіды

**Тэджві́ды** ('правіла чытання Карана') – дапаможныя кнігі беларускіх татар, па якіх вучыліся чытаць Каран. У тэджвідах разглядалася чытанне літар арабскага алфавіта, вымаўленне гукаў, знакі паўз (спыненне голасу ў акрэсленых месцах Карана) і г. д.

Большасць беларускіх татар, акрамя некаторых рэлігійных тэрмінаў і формул услаўлення Алаха і яго пасланніка Мухамада, амаль нічога па-арабску не разумела. Чытаючы арыгінальны тэкст Карана, яны мелі перад сабой у кнігах для набажэнства пераклады на польскую мову, напісаныя арабскімі літарамі. Некаторыя суры (раздзелы) Карана яны ведалі на памяць.

Звычайна тэджвіды – гэта частка кітабаў, як асобныя кнігі тэджвіды сустракаюцца рэдка. Адзін такі тэджвід перад Другой сусветнай вайной знаходзіўся ў калекцыі муфціята ў Вільнюсе (страчаны).

## Літаратура 
* 
Катэгорыя:Ісламскія тэрміны
Гета ў Казлоўшчыне

**Гета ў Казлоўшчыне** (лета — 24 лістапада 1941) — яўрэйскае гета, месца прымусовага перасялення яўрэяў пасёлка Казлоўшчына Дзятлаўскага раёна і бліжэйшых населеных пунктаў падчас Халакосту.

## Гісторыя 
Гарадскі пасёлак Казлоўшчына быў захоплены нямецкімі войскамі ў чэрвені 1941 года, і знаходзіўся пад акупацыяй больш за тры гады — да 13 (9) ліпеня 1944 года.

Неўзабаве пасля акупацыі немцы, рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, стварылі ў пасёлку гета.

Сярод вязняў Казлоўшчынскага гета знаходзіўся Ехезкель Атлас з бацькамі і сястрой. У лістападзе 1941 года яго родных забілі, але ён сам (і яшчэ некалькі чалавек) здолеў бегчы, арганізаваў і ўзначаліў партызанскі атрад, і да сваёй смерці ў баі ў кастрычніку 1942 года ваяваў у яго складзе.

24 лістапада 1941 года немцы загадалі некалькім дзясяткам мясцовых жыхароў вырыць 6 ям недалёка ад Казлоўшчыны каля вёскі Маськаўцы. Акупанты выганялі габрэяў з дамоў, грузілі на аўтамабілі, вывозілі да тых загадзя падрыхтаваных ямаў і расстрэльвалі. Усяго за час акцыі было зроблена 13 рэйсаў. Назаўтра, 25 лістапада, немцы знайшлі яшчэ 18 яўрэяў, якія хаваліся, адвялі на мясцовыя могілкі і прымусілі выкапаць магілу. Бацькі стаялі ля ямы з дзецьмі на руках. Немцы стрэлілі спачатку толькі па дзецях, а іх бацькоў расстралялі пазней — пасля катаванняў. За гэтыя два дні, 24 і 25 лістапада 1941 года, былі забітыя прыкладна 300 (770) яўрэяў мястэчка.

У 1944 годзе, пасля вызвалення мястэчка, высветлілася, што ў жывых з усіх яўрэяў Казлоўшчыны засталося толькі 2 чалавекі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Казлоўшчына
Катэгорыя:Гісторыя Дзятлаўскага раёна
Катэгорыя:Казлоўшчына
Нанаэтыка

**Нанаэтыка** ці **этыка нанатэхналогій**  — гэта вобласць прыкладной этыкі, якая вывучае маральныя, прававыя і сацыяльныя пытанні, звязаныя з развіццём і прымяненнем нанатэхналогій. Нанаэтыка ўзнікла на скрыжаванні філасофіі навукі, біяэтыкі, тэхналогіі і права ў пачатку XXI стагоддзя на фоне імклівага росту даследаванняў у галіне нананавук. 

Асноўныя тэмы нанаэтыкі ўключаюць:

* бяспека нанаматэрыялаў
* ваеннае прымяненне нанатэхналогій 
* патэнцыйныя рызыкі для здароўя і навакольнага асяроддзя
* узмацненне фізічных і кагнітыўных здольнасцей чалавека, 
* справядлівасць у доступе да нанатэхналогій 
* стварэнне новых форм жыцця з выкарыстаннем нанаструктур
* самаўзнаўляльныя нанамашыны, і іх выкарыстанне для назірання, маніторынгу і адсочвання (пытанні прыватнасці людзей)

Адмысловая ўвага ў межах нанаэтыкі надаецца пытанням доўгатэрміновых наступстваў: з-за малых памераў і высокай актыўнасці наначасціны могуць валодаць унікальнымі ўласцівасцямі, не характэрнымі для макраскапічных матэрыялаў. Адной з цэнтральных задач нанаэтыкі з'яўляецца распрацоўка прынцыпаў рэгулявання даследаванняў і прымянення нанатэхналогій да з'яўлення маштабных негатыўных наступстваў. Гэта ўключае папярэднюю ацэнку рызык, укараненне механізмаў грамадскага кантролю і забеспячэнне адкрытага дыялогу паміж навукоўцамі, дзяржавай і грамадствам. Нанаэтыка разглядаецца як частка шырэйшай вобласці этыкі тэхналогій і мае важную ролю ў фармаванні адказнага падыходу да інавацый.

Акадэмічныя працы па этыцы нанатэхналогій можна знайсці ў часопісе Nanoethics.

## Літаратура 
Commission recommendation on A code of conduct for responsible nanosciences and nanotechnologies research & Council conclusions on Responsible nanosciences and nanotechnologies research

## Зноскі 
Катэгорыя:Этыка
Катэгорыя:Прафесійная этыка
Катэгорыя:Тэхналогіі
Катэгорыя:Навука
Мула

**Мула́** (, ад  — *пан, уладар*) — служыцель рэлігійнага культу ў мусульман, знаўца рэлігійных навук. Звычайна выбіраецца вернікамі са свайго асяроддзя.

У шыітаў мула — лідар рэлігійнай грамады, тэолаг, спецыяліст у тлумачэнні пытанняў веры і права (у сунітаў гэтыя функцыі выконвае ўлем).

У Расійскай імперыі муламі часта называлі ўсю сукупнасць існых мусульманскіх духоўных асоб, часам настаўнікаў медрэсэ і проста пісьменных людзей. Дзейнасць мулы кантралявалі чыноўнікі, а іх прызначэнне адбывалася спецыяльным указам. Мула звычайна знаходзіўся пры пэўнай мячэці.

На Каўказе мулой таксама называюць муэдзінаў, «будзённых» імамаў і іншае ніжэйшае духавенства, тады як «пятніцкі» імам, кадзі і шэйх-уль-іслам называюцца Мулой-ахундам (у шыітаў) ці Мулой-эфендзі (у сунітаў).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Іслам
Мула (значэнні)

**Мула** — шматзначны тэрмін.

## Прозвішча 
* Інва Мула — албанская оперная спявачка

## Іншае 
* Мула — служыцель рэлігійнага культу ў мусульман
* Мула (накшатра) — накшатра ў рашы Дхану ў індыйскай астралогіі
Біятэхналагічная этыка

**Біятэхналагічная этыка** ці **этыка біятэхналогій**   — гэта вобласць прыкладной этыкі, якая вывучае маральныя, прававыя і сацыяльныя пытанні, звязаныя з распрацоўкай і прымяненнем біятэхналогій. Яна ахоплівае шырокі спектр тэм, уключаючы генную інжынерыю, кланаванне, рэдагаванне геному (напрыклад, тэхналогіі CRISPR), біямедыцынскія даследаванні, сінтэтычную біялогію. 

Асноўныя пытанні этыкі біятэхналогій датычацца: 

* дапушчальнасці ўмяшання ў прыродныя працэсы, 
* абароны правоў чалавека і жывёл
* забеспячэння біябяспекі, 
* справядлівага размеркавання біятэхналагічных дасягненняў
* наступстваў для навакольнага асяроддзя і біяразнастайнасці. 

Адмысловая ўвага надаецца пытанням згоды пры медыцынскіх і генетычных працэдурах, рызыкам ненаўмысных мутацый, біяэтычным аспектам стварэння генетычна мадыфікаваных арганізмаў і пытанням патэнтавання жывых арганізмаў і біялагічных тэхналогій. Этыка біятэхналогій актыўна развіваецца ва ўмовах хуткага навуковага прагрэсу, патрабуючы пастаяннай карэкціроўкі этычных норм і рэгулятарных механізмаў. Важную ролю ў гэтым працэсе адыгрываюць біяэтычныя камітэты навуковых устаноў, міжнародныя арганізацыі і нацыянальныя заканадаўчыя ініцыятывы. Біятэхналагічная этыка цесна звязана з біяэтыкай, экалагічнай этыкай і правам, фармуючы комплексны падыход да ацэнкі новых тэхналагічных рашэнняў.

## Крыніцы 
* 
* 

Катэгорыя:Этыка
Катэгорыя:Біятэхналогія
Катэгорыя:Тэхналогіі
Катэгорыя:Навука
Катэгорыя:Прафесійная этыка
Хандрыты

**Хандрыты** — тып каменных метэарытаў з невялікімі сферычнымі ўкрапінамі (хондрамі). Складаюць больш за 85 % ад усіх падзенняў метэарытаў на Зямлю. Падзяляюцца на тры групы: звычайныя, вугляродзістыя і энстатытавыя. Падзенне хандрытаў на Зямлю абумоўлена сутыкненнямі і гравітацыйнымі пературбацыямі ў поясе астэроідаў.

Хондры могуць складацца з сілікатаў, металаў або сульфідаў і мець памер ад некалькіх соцень мікраметраў да некалькіх міліметраў. Большасць хандрытаў маюць у складзе бязводныя сілікаты алівін, піраксены і плагіяклазы, а таксама нікель-жалезныя мінералы камацыт і тэніт і сульфід жалеза траіліт.

Хандрыты ўтварыліся ў ранняй Сонечнай сістэме каля 4,56 мільярдаў гадоў таму як часткі сваіх бацькоўскіх астэроідаў і з тых пор адносна добра захавалі свой склад. Іх вывучэнне можа дапамагчы зразумець працэсы, што адбываліся ў сонечнай туманнасці перад і ў часе фазы планетаўтварэння. Хандрыты таксама маюць часцінкі матэрыі, у тым ліку арганічнай, што ўтварыліся вакол паміраючых зор яшчэ да ўзнікнення Сонечнай сістэмы. Хімічны склад хандрытаў, за выключэннем лятучых элементаў як напрыклад вадарод ці гелій, нагадвае хімічны склад Сонца.

## Крыніцы
Пурвціемс (Рыга)

**Пурвціемс** () — мікрараён у Рызе, які ўваходзіць у склад Відземскага прадмесця.

## Гісторыя 
Пурвціемс доўгі час быў ўскраінай Рыгі, уяўляючы сабой багністую, маланаселеную тэрыторыю. Да XX стагоддзі тут былі толькі рэдкія хутары і землі, непрыдатныя для сельскай гаспадаркі з-за высокай вільготнасці.

Развіццё раёна пачалося пасля Другой сусветнай вайны. У 1964 годзе быў распрацаваны падрабязны план забудовы раёна і пачалося будаўніцтва пяціпавярховых цагляных жылых дамоў і грамадскіх будынкаў. Актыўнае будаўніцтва мікрараёна распачалося ў 1960-70-х гадах, калі Латвійская ССР масава забудоўвала Рыгу шматпавярховымі кварталамі. Пурвціемс быў адным з раёнаў масавага індустрыяльнага будаўніцтва: тут з’явілася мноства тыпавых «хрушчовак» і «брэжнёвак», а таксама неабходныя аб’екты інфраструктуры — школы, крамы, бальніцы.

У пачатку 1970 гадоў быў адкрыты ўніверсам «Мінск» — адзін з першых буйных магазінаў самаабслугоўвання ў раёне, але ў адрозненне ад універсама універсам «Рыга» (архітэктары Я. Дзятлаў, А. Жалдакоў) ў Мінску, гэты універсам быў пабудаваны па тыпавым праекце групай архітэктараў.

Мікрараён Пурвціемс мусіў хутка забяспечыць жыллём расце насельніцтва сталіцы, у тым ліку працоўных заводаў і фабрык. Дзякуючы зручнаму размяшчэнню (адносна блізка да цэнтру горада) і добраму транспартным зносінам мікрараён хутка вырас у адзін з самых вялікіх і шчыльных па насельніцтве раёнаў Рыгі.

1984 і 1986 гадах па адрасах вуліца Мадонас, 21 і 23 былі пабудаваны два маналітныя будынкі па французскім праекце, якія з’яўляюцца аднымі з самых высокіх шматпавярховых жылых будынкаў у Савецкай Латвіі.

### Перайменаванні 
* Алея Густава Зэмгала — да 2008 года вуліца Шчыт (), зараз у гонар другога прэзідэнта Густава Зэмгала.
* Алея Джахара Дудаева — да 1996 алея Касманаўтыкі ()
* Вуліца Віцгалес — з 1932 па 1936 — вуліца Ерсікас, з 1974 па 1991 вуліца Андрэя Яроменка — савецкага ваеннага.
* Вуліца Аны Брыгадэр — да 2022 — вуліца Дэтлава Бранткална — савецкага афіцэра, зараз у гонар латышскай пісьменніцы.
* Вуліца Гунара Астра — з 1974 па 1996 — вуліца Арвіда Розеса — у гонар латвійскага батаніка. Зараз у гонар латышскага дысідэнта савецкіх часоў.
* Вуліца Сцірну — з 1925 па 1932 — Аленевая вуліца ()

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Рыга
Ідэль (часопіс)

**«Ідэль»** ( — «Волга», ) — першы ў пасляваенныя гады моладзевы татарскі часопіс з рэдакцыяй у Казані. Выдаецца з 1989 года на рускай і татарскай мовах.

За шэсць месяцаў да запуску часопіса кіраўніцтва правяло маштабныя рэкламныя мерапрыемствы, у выніку чаго «Ідэль» здолеў сабраць дзясяткі тысяч асобнікаў у сваёй першай падпісной кампаніі. Праз два гады колькасць падпісчыкаў дасягае 120 тысяч.

Першапачаткова меў падзагаловак «Літаратура, культура, моладзь, час». Большую частку зместу складаюць проза, паэзія і публіцыстыка маладых і пачынаючых аўтараў. Часопіс садзейнічаў адраджэнню гістарычнага апавядання ў татарскай літаратуры. Асноўныя тэмы: моладзевыя праблемы, значныя падзеі і вядомыя людзі Рэспублікі Татарстан, актуальныя праблемы грамадска-палітычнага развіцця, гісторыя татараў і народаў Татарстана, адраджэнне і развіццё нацыянальных мовы і культуры, сацыяльныя і культурныя праблемы татараў, якія пражываюць за межамі Рэспублікі, пытанні маралі і рэлігіі. У публіцыстыцы ў цяперашні час часопіс канцэнтруе ўвагу на пытаннях арганізацыі вучобы і вольнага часу моладзі, барацьбы з наркатызацыяй, тэме запатрабаванасці маладых спецыялістаў, спорту, тэатру, выяўленчаму мастацтву

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Часопісы Расіі
Катэгорыя:Часопісы на рускай мове
Кубак Беларусі па футболе 2025/2026

**Кубак Беларусі па футболе 2025/2026** — 35-ы розыгрыш Кубка Беларусі. Фінал кубка пройдзе ў 2026 годзе. Уладальнік Кубка атрымае права ўдзельнічаць у 1-м кваліфікацыйным раўндзе Лігі канферэнцый 2026/27.

## Каляндар 
## 1-ы раўнд 
Жараб’ёўка 1-га  раўнда (1/64 фіналу) адбылася 23 красавіка 2025 года. На гэтай стадыі пары вызначаліся па рэгіёнах

На гэтай стадыі прымуць ўдзел 28 клубаў з Другой лігі (Д3) і 2 клуба Медыйнай футбольнай лігі — «DMEDIA» і «Інфарм».

Футбольныя клубы «Мёры» згодна з рашэннем АБФФ прайшлі ў 2-і раўнд з прычыны цотнай колькасці каманд.

Гульні прайшлі з 3 па 13 мая 2025 года.

*Згодна з рэгламентам, на гэтай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.*

; Брэсцкая вобласць

; Віцебская вобласць

; Гомельская вобласць

; Гродзенская вобласць

; Магілёўская вобласць

; Мінск і Мінская вобласць

## 2-і раўнд 
Жараб’ёўка 2-га раўнда (1/32 фіналу) адбылася 15 мая 2023 года.

На гэтай стадыі прынялі ўдзел 32 клубы:
* 14 клубаў Другой лігі (Д3), якія перамаглі ў 1-м раўндзе («Мёры» пачалі свой удзел з другога раўнда);
* 12 клубаў Першай лігі (Д2), акрамя магілёўскага «Дняпро» і бабруйскай «Белшына», якія як найлепшая каманды Першай лігі на момант жараб’ёўкі пачнуць адразу з 1/16 фіналу).

2 клуба («Тэхнолаг-БДУТ» і «ДМедыя»), якія перамаглі ў 1-м раўндзе, але якія не прадстаўляюць які-небудзь дывізіён, згуляюць паміж сабой.

Гульні пройдуць 20—22 мая, 28 мая 2025 года.

*Згодна з рэгламентам, на гэтай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.*

## Фінал 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* football.by

2025
Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2025 годзе
Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2026 годзе
Катэгорыя:2025 год у футболе
Катэгорыя:2026 год у футболе
Рыжская вуліца (Мінск)

**Рыжская вуліца** — вуліца ў Кастрычніцкім раёне Мінска. Названа ў гонар г. Рыга.

Звязвае вуліцы Брэсцкую і Бялградскую, перасякаючы Чарнігаўскую ў раёне школы-інтэрната № 9. На вуліцы захаваліся будынкі 1960-х і 1980-х гг., у тым ліку цягавая падстанцыя № 60, пабудаваная ў 1983—1984 гг.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Рыжская вуліца на карце АТО.ВУ
* Рыжская вуліца ў архітэктурнай базе Рhotobuildings
* улица Рижская. Минск на карте

Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Мінск)
Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2025 (IV дывізіён)

**Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай IV дывізіёна 2025 года** — розыгрыш міжнароднага турніру па хакеі з шайбай у IV дывізіёне, арганізаваны Міжнароднай федэрацыяй хакея з шайбай (ІІХФ).

## Удзельнікі 
## Турнірная табліца 

## Вынікі 
*Па мясцовым часе (UTC+4)*

----

----

----

----

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Чэмпіянаты свету па хакеі з шайбай
Катэгорыя:2025 год у Арменіі
Катэгорыя:Спорт у Ерэване
Катэгорыя:2025 год у хакеі з шайбай
хакей з шайбай
Катэгорыя:Міжнародныя спартыўныя спаборніцтвы ў Арменіі
Тэфсір (перакладная літаратура)

**Тэфсі́р** ('тлумачэнне, каментарый') – у татар ВКЛ кнігі, якія змяшчалі тэкст Карана з перакладам і некаторымі элементамі каментарыя. Звычайна тэфсірамі называюць багаслоўскія каментары да Карана. Мусульмане разглядалі пераклад Карана на іншыя мовы як парушэнне асноў ісламу, таму, відаць, татары ВКЛ і называлі такія пераклады тэфсірамі.

## Апісанне 
Тэфсіры былі вялікімі кнігамі (400–500 аркушаў) і каштавалі дорага, іх перапісванне займала да паўгода. Кнігі захоўвалі ў вялікай пашане, яны пераходзілі з пакалення ў пакаленне як найкаштоўнейшая рэліквія.

Гарызантальна пісаліся радкі Карана на арабскай мове, а пад імі наўскось размяшчаўся пераклад на польскую мову. Перад і пасля асноўнага тэксту змяшчаліся малітвы і невялікія тэксты пра рэлігійныя рытуалы ў час чытання Карана.

## Ацалелыя тэфсіры 
На сённяшні дзень зарэгістравана 13 тэфсіраў:
* 2 – у Цэнтральнай навуковай бібліятэцы НАН Беларусі;
* 1 – у Гродзенскім дзяржаўным музеі гісторыі рэлігіі;
* 1 – у Нацыянальным музеі Літвы;
* 1 – у бібліятэцы Вільнюскага ўніверсітэта;
* 2 – у бібліятэцы Пецярбургскага ўніверсітэта;
* 1 – у бібліятэцы імя Ф. Скарыны ў Лондане;
* 5 – у прыватных калекцыях.

Старэйшы з ацалелых тэфсіраў напісаны ў канцы XVI ст., ён змяшчае падрадковы пераклад Карана на цюркскую мову (прыватны кнігазбор).

## Мінскі тэфсір 
У Цэнтральнай навуковай бібліятэцы НАН Беларусі захоўваецца тэфсір, які быў напісаны ў Мінску ў 1686 годзе. Ён змяшчае пераклад часткі тэксту Карана (суры 2–18) на цюркскую мову і часткі тэксту (суры 19–114) на польскую мову (самая ранняя копія перакладу Карана на польскую мову).

## Літаратура 
* ;
* *Антонович, А. К.* Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система / А. К. Антонович. — Вильнюс, 1968;
* Drozd, A., Dziekan, М. М., Мajda, Т. Piśmiennictwo i muhiry Tatarów polsko-litewskich. Warszawa, 2000;
* Drozd, A. Koran staropolski: Rozważania w związku z odkryciem tefsiru mińskiego z 1686 roku // Rocznik Biblioteki Narodowej. Warszawa, 2004. T. 36;
* Suter, P. Alfurkan Tatarski: Der litausich-tatarische Koran-Tefsir. Köln; Weimar; Wien, 2004.

Катэгорыя:Іслам
Катэгорыя:Беларуская арабіца
Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары
Катэгорыя:Кнігі
Гета ў Шамаве

**Гета ў Шамаве** (лета 1941 — 1 лютага 1942) — яўрэйскае гета, месца прымусовага перасялення яўрэяў вёскі Шамава Мсціслаўскага раёна і бліжэйшых населеных пунктаў падчас Халакосту.

## Гісторыя 
У 1940 годзе ў Шамаве было 920 жыхароў, з якіх больш за палову складалі яўрэі.

Калі пачалася вайна, вельмі мала габрэяў паспелі пакінуць мястэчка.

Выратаваліся толькі некалькі чалавек. Адна з іх — Сімкіна Фаіна Маркаўна, якая ноччу пасля расстрэлу, абмарожаная, змагла выбрацца з брацкай магілы і сысці ў лес да партызан. На наступны дзень паліцыянты вярнуліся на месца расстрэлу і дабілі параненых. Затым яны абышлі дамы забітых габрэяў і забралі ўсё што можна. Знайшлі яўрэяў, якія хаваліся — дзвюх старых жанчын і аднаго цяжкахворага, і расстралялі іх.

Усяго ў Шамаве былі забітыя, паводле розных звестак, ад 437 да 700 прадстаўнікоў нацыянальнасці.

## Памяць 
У 1975 годзе ахвярам генацыду яўрэяў у Шамаве ўсталяваны помнік, які знаходзіцца на ўсходняй ускраіне вёскі за 200 метраў ад будынка сярэдняй школы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Мсціслаўскага раёна
Шамава
Крысціян Джурхуус

**Крысціян Джурхуус** (; , , Фарэрскія астравы, Данія — , Твёрайры, Фарэрскія астравы) — фарэрскі палітычны і дзяржаўны дзеяч. Двойчы Прэм’ер-міністр Фарэрскіх астравоў (1950—1959, 1968—1970). Адзін з лідараў «Партыі саюза», якая выступала за цеснае супрацоўніцтва з Даніяй.

Неаднаразова абіраўся дэпутатам Лёгтынга (1932—1950, 1958—1962, 1966—1968). Міністр фінансаў, рыбалоўства і юстыцыі (1959—1963) у першым урадзе, і Міністр фінансаў, сельскай гаспадаркі і рыбалоўства ў другім урадзе Петэра Мора Дама (1967—1968), 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Фарэрскіх астравоў
Катэгорыя:Міністры фінансаў Фарэрскіх астравоў
Катэгорыя:Міністры рыбалоўства Фарэрскіх астравоў
Катэгорыя:Міністры юстыцыі і ўнутраных спраў Фарэрскіх астравоў
Катэгорыя:Члены Лёгтынга Фарэрскіх астравоў
Катэгорыя:Члены Партыі саюза
Андрас Самуэльсан

**Андрас Самуэльсан** (;  — ) — фарэрскі палітычны і дзяржаўны дзеяч. Першы прэм’ер-міністр Фарэрскіх астравоў пасля атрымання самакіравання (12 мая 1948 — 15 снежня 1950 гадоў). Адзін з дзеячоў, якія выступалі за цеснае супрацоўніцтва з Даніяй.

Сузаснавальнік «Партыі саюза» ў 1906 годзе. Неаднаразова абіраўся дэпутатам Лёгтынга ў перыяд з 1906 да 1950 гадоў. 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Фарэрскіх астравоў
Катэгорыя:Члены Лёгтынга Фарэрскіх астравоў
Катэгорыя:Члены Партыі саюза
С. Ан-скі

**Шлойма-Зайнвел Рапапорт** () — яўрэйскі пісьменнік, паэт, драматург, этнограф, публіцыст, рэвалюцыянер; пісаў на ідышы і па-руску. У расійскай традыцыі Рапапорт пісаўся **Сямёнам Акімавічам**. Ад імя маці Ханы ўтварыў псеўданім: **С. Ан-скі** (ש. &nbsp;אַנ־סקי),

Жыў у Віцебску, Лёзне, Дзвінску, сярод шахцёраў Украіны, у Парыжы, Лазане, Маскве.

У 1880—1990-я гады прымаў удзел у народніцкім руху, асабісты сакратар аднаго з ідэолагаў народніцтва П. Л. Лаўрова. Аўтар верша «Клятва», які стаў гімнам Бунда. З 1905 года член партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (эсэраў), удзельнік рэвалюцыі 1905—1907 гадоў і Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года. У 1917 годзе выбраны ў гарадскую думу Петраграда, у лістападзе 1917 года — дэпутат Устаноўчага сходу ад Магілёўскай губерні па спісе эсэраў. Адмоўна ўспрыняў бальшавіцкі пераварот, але быў супраць узброенай барацьбы з бальшавікамі.

Узначаліў этнаграфічную экспедыцыю 1911—1914 гадоў (работа спынена вайной). Даследаваў яўрэйскае жыццё Украіны, у Валынскай і Падольскай губернях, абследаваў каля 70 гарадоў. Матэрыялы экспедыцыі склалі вялікі збор: 2000 фатаграфій, 1800 народных казак, 1500 песень, народныя гульні, 1500 узораў народнай музыкі, 100 пісьмовых крыніц, у тым ліку 50 пінкасаў.

Аўтар успамінаў і іншых літаратурных твораў. Збор твораў С. Ан-скага на ідышы налічвае 15 тамоў. Адзін з найбольш вядомых — драма «Дыбук», створаная ў 1916 годзе на аснове яўрэйскай міфалогіі. Дыбук — злы дух, які можа ўсяляцца ў цела чалавека, авалодвае яго душою і гаворыць яго вуснамі. У п’есе дыбук захоплівае цела жанчыны, якую кахаў пры жыцці.

Пахаваны на яўрэйскіх могілках у Варшаве, у маўзалеі трох пісьменнікаў з Дзінезонам і Перацам.
, С.Ан-скі, Шолам-Алейхем з жонкай Вольгай, Майсей Гінзбург]]

## Беларускія вобразы 
У апавяданнях С. Ан-скага паўстаюць карціны беларускага жыцця, у іх аснове яго ўспаміны. Напрыклад, апісваецца шынок у беларускім горадзе (апавяданне «В кабаке»). У мове персанажаў ёсць беларускія словы.

Адзін з першых перакладчыкаў Купалы. У 1909 годзе газета «Новая Русь» (№ 355) публікуе без дазволу аўтара 4 вершы ў перакладзе С. Ан-скага.

## Беларускія пераклады 
Верш «Мая маці» пераклаў Юлій Шустар (1907—1937, вучань Антона Луцкевіча, ахвяра савецкіх рэпрэсій, расстраляны).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Эдуард Ліпецкі*. РАПАПОРТ Шлойме-Зайнвл // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — С. 98
* *Барух Чубінскі* An-Sky, Sh. // Слоўнік яўрэйскай літаратуры (англійскі пераклад)

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Паэты на ідыш
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Драматургі Беларусі
Катэгорыя:Этнографы Украіны
Вугляродзістыя хандрыты

**Вугляродзістыя хандрыты** — клас хандрытаў, які адрозніваецца цёмна-шэрым або чорным колерам і часам большай канцэнтрацыяй вугляроду, чым у іншых хандрытах. Паводле хімічнага складу, структуры і іншых уласцівасцей падзяляюцца на групы CI, CM, CV, CO, CR, і CK (часам таксама выдзяляюцца CH і CB). Як і іншыя хандрыты, маюць невялікія сферычныя ўкрапіны-хондры, убудаваныя ў . Хондры адсутнічаюць толькі ў змененых пад уплывам вады хандрытах групы CI, што класіфікуюцца як хандрыты толькі дзякуючы іх хімічным уласцівасцям.

Раней уважалася, што цёмны колер многіх вугляродзістых хандрытаў абумоўлены высокай канцэнтрацыяй вугляродзістага матэрыялу, што і дало назву цэламу класу. Аднак цяпер вядома, што да колеру найбольш прычыняецца дробназярністая структура матрыцы, а канцэнтрацыя вугляроду ў некаторых экзэмплярах вугляродзістых хандрытаў можа быць меншай за канцэнтрацыю вугляроду ў хандрытах іншых класаў). Падобныя часцінкі траплялі з космасу на Зямлю і на ранніх стадыях яе існавання, але іх роля ў станаўленні жыцця застаецца невядомай.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Хандрыты
Рычард Сцюарт Сатан

**Рычард Сцюарт Сатан** () — канадскі вучоны ў галіне інфарматыкі. Прафесар вылічальнай тэхнікі ва Універсітэце Альберты, навуковы супрацоўнік і галоўны навуковы кансультантам Інстытута машыннага інтэлекту Альберты, а таксама навуковы супрацоўнік «Keen Technologies». Сатан лічыцца адным з заснавальнікаў сучаснага вылічальнага , які зрабіў некалькі значных унёскаў у гэтую галіну, у тым ліку ў  і .

Сатан з’яўляецца членам Асацыяцыі садзейнічання развіццю штучнага інтэлекту (AAAI) з 2001 года.

У 2025 годзе разам з Эндру Барто атрымаў прэмію Цьюрынга ад Асацыяцыяй вылічальнай тэхнікі «за распрацоўку канцэптуальных і алгарытмічных асноў навучання з падмацаваннем».

## Узнагароды 
## Крыніцы
Эндру Барто

**Эндру Герэт Барто** () — амерыканскі вучоны ў галіне інфарматыкі. Ганаровы прафесар камп’ютарных навук Масачусецкага ўніверсітэта ў Амхерсце. Вядомы сваім укладам у вобласць сучаснага вылічальнага .

Сатан з’яўляецца членам Асацыяцыі садзейнічання развіццю штучнага інтэлекту (AAAI).

У 2025 годзе разам з Рычардам С. Сатанам атрымаў прэмію Цьюрынга ад Асацыяцыі вылічальнай тэхнікі «за распрацоўку канцэптуальных і алгарытмічных асноў навучання з падмацаваннем».

## Крыніцы
Беноні (раман)

**«Беноні»** () — раман нарвежскага пісьменніка Кнута Гамсуна, упершыню апублікаваны ў 1908 годзе. З’яўляецца першай часткай дылогіі пра Беноні і Розу.

Падзеі рамана адносяцца да 1870-х гадоў і адбываюцца ў невялікім рыбацкім мястэчку Сірылун. Галоўны герой рамана — паштальён і рыбак Беноні Хартвігсен, нічым не адметны чалавек з народа. Ён заляцаецца да дачкі мясцовага пастара, але церпіць няўдачу. Адначасова з тым, яму пачынае шчасціць у справах, і за нядоўгі час ён праходзіць шлях ад простага чалавека да кампаньёна самага ўплывовага чалавека ў мястэчку — Фердынанда Мака.

Раман быў напісаны па просьбе расійскага выдавецтва «Знание». Пісьменнік працаваў над раманам з зімы 1907 па вясну 1908 года. Раман выйшаў у свет восенню 1908 года ў Нарвегіі і амаль адначасова ў Расіі.

У 1975 годзе выйшла 6-серыйная адаптацыя рамана «» (*Benoni og Rosa*).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Кнігі 1908 года
Катэгорыя:Раманы Кнута Гамсуна
Катэгорыя:Раманы на нарвежскай мове
Вуліца Радзішчава (Мінск)

**Вуліца Радзішчава** — вуліца ў Кастрычніцкімм раёне Мінска. Названа ў гонар А. М. Радзішчава.

Звязвае вуліцы Аэрадромную і Варанянскага, ідзе праз квартал сядзібнай забудовы паралельна вул. Авакяна перасякаючы вуліцы Сеніцкую і Быхаўскую. Акрамя сядзібнай забудовы на вуліцы знаходзіцца 18-павярховы дом № 3, пабудаваны ў 2011—2015 гг.. Да вуліцы адносіцца прыпынак, дзе спыняюцца аўтобусы 4, 93, 163, 191.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Вуліца Радзішчава на карце АТО.ВУ
* Вуліца Радзішчава ў архітэктурнай базе Рhotobuildings

Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Мінск)
Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Расавая тэорыя Гюнтэра

**Расавая тэорыя Гюнтэра** — псеўданавуковая канцэпцыя нямецкага яўгеніка  няроўнасці рас, іх здольнасцей да развіцця, працы і, наадварот, іх схільнасцей да дэградацыі, а таксама некаторых іншых аспектаў генезісу цывілізацыі. Тэорыя аказала значны ўплыў на расавую палітыку нацысцкай Германіі.

## Апісанне 
Вызначэннем паняцця расы стала сукупнасць характарыстык псіхічнага і фізічнага характару, якія праяўляюцца ў прадстаўніка пэўнай расы (), што з’яўляецца неад’емнай часткай кожнага з тыпаў рас.

## Тыпы рас 
## Гл. таксама 
* Нацысцкая расавая палітыка

## Крыніцы 
Катэгорыя:Расалогія
Катэгорыя:Расавыя тэорыі
Катэгорыя:Нацызм
Гета ў Верашчаках

**Гета ў Верашчаках** (лета 1941 — лета 1942) — яўрэйскае гета, месца прымусовага перасялення яўрэяў вёскі Верашчакі Горацкага раёна і бліжэйшых населеных пунктаў падчас Халакосту.

## Гісторыя 
У 1930 годзе ў вёсцы Верашчакі быў створаны габрэйскі калгас, і да пачатку вайны большую частку вёскі складалі яўрэі. У сярэдзіне ліпеня 1941 года вёска была занятая нямецкімі войскамі. У пачатку жніўня 1941 года немцы, рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, арганізавалі ў вёсцы гета. Яно быў адкрытага тыпу, яго не ахоўвалі, але перыядычна правяралі паліцаі з размешчанага побач, у вёсцы Шарыпы, валаснога паліцэйскага ўчастка. Габрэям Верашчак загадалі нашыць на вопратцы жоўтыя зоркі, забаранілі сыходзіць з вёскі і выкарыстоўвалі на прымусовых работах.

Улетку 1942 года (у кастрычніку 1941 года) немцы забілі апошніх яшчэ жывых вязняў гета. Побач з загадзя выкапанай вялікай глыбокай ямай быў усталяваны кулямёт. Яўрэям загадвалі па 10 чалавек класціся ў яму і расстрэльвалі.

## Памяць 
У 1986 годзе на месцы расстрэлу на брацкай магіле з’явілася металічная таблічка. Затым там быў усталяваны помнік. Надпіс на помніку абвяшчае, што тут былі расстраляныя 101 чалавек. Але напэўна забітых было нашмат больш, бо на летнія вакацыі ў вёску прыехала шмат сваякоў з іншых гарадоў.

Ніна Кавалёва, член Саюза пісьменнікаў Беларусі, прысвяціла трагедыі ў гэтай вёсцы верш «Верашчакі».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Верашчакі
Катэгорыя:Гісторыя Горацкага раёна
Кураня Цыпа

**«Кураня Цыпа»** () — амерыканскі анімацыйны фільм студыі «Walt Disney Feature Animation» 2005 года.

## Ролі агучвалі 
* Зак Браф — Цыпа
* Джоан Кьюсак — Эбігейл «Эбі» Маллард
* Дэн Маліна — Рыба з вады
* Гары Маршал — Бак «Эйс» Клак
* Эмі Седарыс — Фоксі Локсі
* Марк Уолтан — Гусі Лузі
* Дон Нотс — Індычка Луркей
* Шон Элмар, Мэцью Джостэн і Эван Дан — Кірбі
* Фрэд Уілард — Мелвін
* Кэтрын О’Хара — Ціна
* Патрык Сцюарт — Містэр Вуленсуорт
* Уоллес Шон — Галоўны Фетчыт
* Адам Уэст — Эйс
* Гары Шырэр — Дон Боаўзер

## Успрыманне 
Паводле дадзеных агрэгатара крытычных аглядаў «*Rotten Tomatoes*» фільм атрымаў 37 % станоўчых рэцэнзій. На сайце-агрэгатары Metacritic, які выкарыстоўвае сярэдняе арыфметычнае ўзважанае, рэйтынг міні-серыяла складае 48 балы са 100 магчымых на падставе 32 рэцэнзій крытыкаў, што адпавядае «змешаны або сярэдні».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Мультфільмы ЗША
Катэгорыя:Мультфільмы 2005 года
Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове