Стоўбцы

**Сто́ўбцы**. Згодна з паданнем, стаўпамі пазначылі месца былога манастыра, насельнікі якога памерлі ў часе эпідэміі халеры. Існуе і такая версія: Стоўпцы, ад слова «стоўпы» — 'невялікія вежы для манахаў' — затворнікаў або «стоўпнікаў», што маглі жыць пры кляштары, заснаваным тут у 1624 годзе. Краязнаўцы таксама не адкідваюць версіі пра стаўпы, што дзялілі ўладанні Слушкаў і Радзівілаў.

## Гісторыя 
### Вялікае Княства Літоўскае 
, XVIII ст.]]
Паводле некаторых звестак, Стоўбцы існавалі яшчэ ў 1511 годзе. Афіцыйна лічыцца, што мястэчка ў 1593 годзе заснавала Гальшка Кміцянка, удава крычаўскага старасты Мікалая Слушкі. Аднак мястэчка хутка аднавілася і ў 1669 годзе атрымала прывілей на правядзенне таргоў і кірмашоў. 14 снежня 1675 года ў мястэчку пад тытулам Святога Казіміра кансэкравалі новы мураваны касцёл.

З пачатку XVIII ст. Стоўбцы сталі ўладаннем С. Дэнгофа. У час Паўночнай вайны (1700—1721) мястэчка было моцна разбурана, але зноў хутка аднавілася. У 1728 годзе Стоўбцы перайшлі да Чартарыйскіх і сталі цэнтрам графства. У гэты час тут было 144 двары, царква, касцёл, ратуша, школа і кляштар з шпіталем, карчма, буйная рачная прыстань з 16 складамі. У 1729 годзе мястэчка атрымала Магдэбургскае права.

### Пад уладай Расійскай імперыі 
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Стоўбцы апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, дзе з 1796 года сталі цэнтрам воласці Мінскага павета. У 1799 годзе на Нёмане збудавалі мост, які злучыў мястэчка з Новым Свержанем і дарогамі на Нясвіж і Мір. У 1822 годзе адкрылася прыходскае вучылішча.

Па здушэнні вызвольнага паўстання (1830—1831) расійскія ўлады канфіскавалі Стоўбцы ў Чартарыйскіх у дзяржаўны скарб, а ў 1844 годзе гвалтоўна ліквідавалі кляштар дамініканаў. На 1859 год у мястэчку быў 301 двор, на прыстані 20 дзяржаўных і 17 прыватных складоў, на 1867 год — 310 двароў. У 1860 годзе ад Стоўбцаў у Кёнігсберг водным шляхам вывезлі каля мільёна пудоў іржы, пшаніцы, аўса, ячменю і інш.

Па здушэнні нацыянальна-вызвольнага паўстання (1863—1864) 12 траўня 1868 года расійскія ўлады гвалтоўна перарабілі касцёл Святога Казіміра пад царкву Урадавага сінода Расійскай імперыі (Маскоўскай царквы). У 1869 годзе адкрыта народнае вучылішча для хлопчыкаў, у 1875 годзе — для дзяўчат. У 1871 годзе за 2 км ад Стоўбцаў на Маскоўска-Брэсцкай чыгунцы адкрылася аднайменная чыгуначная станцыя. У 1874 годзе ў мястэчку пачала працаваць запалкавая фабрыка. На 1886 год у Стоўбцах было 186 двароў, 2 царквы, сінагога, 2 іўдзейскія малітоўныя дамы, школа, 20 крамаў. На 1897 год на станцыі было 8 двароў. У 1905 годзе ў Стоўбцах адбылася буйная стачка лесарубаў, у кастрычніку — жалобная дэманстрацыя з нагоды мінскага Курлоўскага расстрэлу. У 1909 годзе ў мястэчку адкрылася гарадское вучылішча.

За часамі Першай сусветнай вайны ў лютым 1918 года Стоўбцы занялі войскі Германскай імперыі.

### Найноўшы час 
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Стоўбцы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У мястэчку прызначылі павятовага старшыню БНР, а жыхары воласці атрымалі Пасведчанні Народнага Сакратарыята БНР. 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі мястэчка ўвайшло ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыжскім мірным дагаворам 1921 года Стоўбцы апынуліся ў складзе Польскай Рэспублікі, дзе атрымалі статус горада і сталі цэнтрам гміны і павета ў Навагрудскім ваяводстве. Станцыя Стоўбцы стала прыгранічнай. 4 жніўня 1924 года на мястэчка напала вялікая бальшавіцкая дыверсійная банда. Пасля гэтага ў Стоўбцах утварыўся батальён Корпуса Аховы Памежжа. 15 ліпеня 1931 года ў горадзе пачало дзейнічаць Беларускае таварыства дабрачыннасці.

У выніку Заходняга паходу Чырвонай Армііі ў 1939 годзе Стоўбцы ўвайшлі ў склад БССР. 

У Другую сусветную вайну з 28 чэрвеня 1941 да 2 ліпеня 1944 года горад быў пад акупацыяй Германіі. У гета ў Стоўбцах (канец жніўня 1941 — 31 студзеня 1943) былі забітыя каля 3500 габрэяў.

У 1943—1944 гадах тут працавала падпольная польская школа. Сакрэтнае навучанне вёў былы суддзя гродскага суду А. Родэ (альбо Й. Родэ). Лекцыі адбываліся паводле перадваеннай праграмы польскіх гімназійных школ, у кожны другі дзень, у кватэры Ю. Урбановіча. Настаўнік загінуў на вачах сваіх вучняў каля 6 ліпеня 1944 года, у час шматдзённай аблогі горада савецкімі войскамі. У сакавіку 1977 года ў склад горада ўвайшла вёска Акінчыцы Заямнаўскага сельсавета.

Stoŭpcy, Rynak-Kaścielny. Стоўпцы, Рынак-Касьцельны (1900).jpg|Касцёл па маскоўскай перабудове
Stoǔpcy, kaścioł (XX).jpg|Аднаўленне касцёла па вяртанні каталікам
Stoŭpcy, Daminikanski. Стоўпцы, Дамініканскі (J. Bułhak, 1920-39).jpg|Касцёл, інтэр’ер
Stoǔpcy, kaścioł-ambon (XX).jpg|Касцёл, амбон

Stoǔpcy. Стоўпцы (1930).jpg|Панарама
Stoǔpcy. Стоўпцы (1933).jpg|Чыгуначная станцыя
Stoǔpcy, carkva (XX).jpg|Царква
Stoŭpcy, Carkoŭnaja-Rubiaževickaja. Стоўпцы, Царкоўная-Рубяжэвіцкая (1920-39).jpg|Цэнтр горада ў міжваенны час

## Насельніцтва 

ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:17000
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1867 from:0 till:2035
  bar:1886 from:0 till:1070
  bar:1897 from:0 till:3800
  bar:1921 from:0 till:2956
  bar:1939 from:0 till:7500
  bar:1970 from:0 till:7500
  bar:1989 from:0 till:12100
  bar:1991 from:0 till:14200
  bar:1995 from:0 till:15700
  bar:2000 from:0 till:12600
  bar:2001 from:0 till:16800
  bar:2006 from:0 till:15500
  bar:2009 from:0 till:15367
  bar:2018 from:0 till:16946
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:

* **XIX стагоддзе**: 1867 год — 2035 чал.; 1886 год — 1070 чал.. Таксама ў горадзе існавалі вуліцы Могілкавая, Садовая і Юрыдыка.

## Эканоміка 
Прадпрыемствы харчовай, машынабудаўнічай, дрэваапрацоўчай прамысловасці. Гасцініца «Стоўбцы». Уздоўж берагоў Нёмана — зона адпачынку рэспубліканскага значэння «Стоўбцы».

## Транспарт 
Ад Стоўбцаў бярэ пачатак рэспубліканская аўтадарога на Івацэвічы і Кобрын . Аўтадарогай  Стоўбцы злучаны з гарадскім пасёлкам Мір.

## Культура 
Раённая філармонія. Мастацкая галерэя. У Акінчыцах мемарыяльная сядзіба Якуба Коласа (частка філіяла Літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа).

## Славутасці 
* Касцёл Святога Казіміра (1996)
* Царква Святой Ганны (1825)
* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (1966, скульптар І. Глебаў)
* Гістарычная забудова (XIX — пач. XX ст.; фрагменты)
* Могілкі: каталіцкія, каплічка (ХІХ ст.); іўдзейскія
* Сінагога (канец ХІХ ст.)

Belarus-Stowbtsy-Church of Anne-1.jpg|Царква Святой Ганны
Stoǔpcy, vulica (17.03.2009).jpg|Вуліца
Stoǔpcy, kamianica (17.03.2009).jpg|Камяніца
Stoǔpcy, kaścioł (17.03.2009).jpg|Новы касцёл

### Страчаная спадчына 
* Касцёл Святога Казіміра і кляштар дамініканаў (1640)

## Вядомыя асобы 
* Фабіян Акінчыц (1886—1943) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, рэдактар.
* Якуб Колас (1882, засценак Акінчыцы, цяпер у межах Стоўбцаў — 1956) — беларускі паэт, пісьменнік.
* Юрый Браніслававіч Марэцкі (нар. 1972) — беларускі службовец, дэпутат.
* Юрый Сабалеўскі (1889—1957) — беларускі палітык, нацыянальны дзеяч.
* Івонка Сурвіла (Шыманец) (нар. 1936) — дзяячка беларускай эміграцыі, старшыня Рады БНР у выгнанні, мастачка.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 

## Спасылкі 
* Стоўбцы на Radzima.org


Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства