Дняпро

**Дняпро́** (, ) — рака ў Расіі, Беларусі (у тым ліку ў Віцебскай, Магілёўскай і Гомельскай абл.) і Украіне. Даўжыня 2201 км (да пабудовы вадасховішчаў 2285 км), у Беларусі — 690 км (найбольш працяглая з усіх рэк Беларусі). Вадазбор 504 тыс. км², на тэрыторыі Беларусі — 63,7 тыс. км² (без басейна Прыпяці). Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1670 м³/с, каля Оршы 123 м³/с, каля Рэчыцы 364 м³/с. Агульнае падзенне ракі ў Беларусі 54 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,08 ‰.

Пачынаецца з невялікага балота на Валдайскім узвышшы (Смаленская вобл.) на вышыні 236 м над узроўнем мора, упадае ў Дняпроўскі ліман Чорнага мора.

## Назва 
Большасць даследчыкаў лічыць паходжанне назвы сармацкім і выводзяць яе ад выразу *дану апара*, што азначае *задняя рака* (адносна Днястра). Іншыя лічаць, што назва ракі паходзіць ад каранёў *дан (дон)*, што значыць *вада, рака* і *пр (прс)*, што значыць прыкладна *пырскі*, якія ўтвараюцца парогамі ў ніжнім цячэнні ракі.

Іншыя вядомыя назвы Дняпра: **Барысфе́н** ( — паўночная рака), згадваецца ў працах старажытнагрэчаскіх гісторыкаў Герадота, Страбона і ў некаторых старажытнарымскіх (Плінія Старэйшага), хаця ў рымскіх працах пераважае назва *Данапрыс*. **Славу́тыч**, т.б. *Славянская* (?), метафарычная назва часоў Русі. **Вар** (верагодна, ад імя індаеўрапейскага бога вады Варуна), гунская назва ракі, ад яе паходзіць печанежская назва *Варух* або *Варуч*. **Буры-Чай** (ад імя бога вайны Барын-Буры, які, па паданні, адпачываў на гэтай ракі), старажытнабулгарская назва. **Узу́** (тур. — доўгая), турэцкая назва. **Элтэкс**, назва, якая ўжывалася ў сярэднявечнай Італіі.

## Фізічная геаграфія 
Дняпро — тыповая для Усходне-Еўрапейскай раўніны буйная рака з павольным і спакойным цячэннем.

Рака падзяляецца на тры часткі: верхняе цячэнне (Верхні Дняпро) — ад вытоку да Кіева (1320 км), сярэдняе (Сярэдні Дняпро) — ад Кіева да Запарожжа (555 км) і ніжняе (Ніжні Дняпро) — ад Запарожжа да вусця (326 км). Агульная плошча дэльты складае , басейн Дняпра пачаў фарміравацца каля 10 млн гадоў таму, у Берагаўскі час, пасля адступлення палеаген-неагенавага мора. Першапачаткова сувязь з Чорным морам існавала толькі ў нізоўях, дзе рэкі Самара, Арэль, Кільчэнь і Конская ўтваралі аўтаномны басейн. У раннім антрапагене гідрасетка ўжо ўключала ўсе сучасныя элементы, за выключэннем басейна Прыпяці.

У сярэднім антрапагене пачалася «азёрная стадыя» — утварэнне вялізных пасляледавіковых азёр на значнай частцы басейна. Як абгрунтавалі даследчыкі В. Дакучаеў і пазней Д. Квасаў, сучасны Дняпро сфарміраваўся менавіта ў выніку маштабных прарываў гэтых вадаёмаў. Азёрны перыяд завяршыўся катаклізмамі. Найбольш катастрафічнымі сталі апошнія 23 тысячы гадоў: гіганцкая паводка прарвала даліну сярэдняга Дняпра. Наступныя, менш моцныя паводкі 13–12 тысяч гадоў таму канчаткова сфарміравалі сучасную будову дняпроўскага басейна.

### Рэльеф 
 Кіеўскай вобласці. Удалечыні бачны плоскі левы бераг.]]
Рэльеф басейна пераважна раўнінна-пагорысты. Вярхоўі вадазбору знаходзяцца ў межах Смаленскага, Аршанскага і Мінскага ўзвышшаў. Гэта найбольш узнёслая частка, якая ўяўляе сабой складаную сістэму буйнаўзгорыстых марэнавых узвышшаў з адноснымі вышынямі асобных грудоў ад  да . Яны чаргуюцца са слабаўвагнутымі, часта забалочанымі нізінамі і моцна падзеленымі плятопадобнымі ўчасткамі.

Цэнтральная частка (ахоплівае вадазборы рэк Бярэзіна і Сож) пераважна раўнінная: правабярэжжа ляжыць на Цэнтральнабярэзінскай раўніне, а левабярэжжа — на Аршанска-Магілёўскай раўніне. Тут сустракаюцца хвалістыя ўчасткі доннай марэны з меншымі перападамі вышынь (). Пры гэтым левабярэжжа да Жлобіна прыўзнятае адносна правага берага на  і моцна парэзана далінамі, ярамі і балкамі.

На поўдні, дзе раўніна пераходзіць у нізіну Беларускага Палесся (на поўдзень ад Рагачова цягнецца Прыдняпроўская нізіна), рэльеф змяняецца. Тут сустракаюцца пясчаныя дзюнава-грудкаватыя ўтварэнні (вышынёй ) і асобныя размытыя марэнавыя ўзгоркі.

]]
У межах Беларусі шырыня рачной даліны складае да 18 км, яна мае пераважна трапецападобную форму. Схілы даліны ўмерана стромкія і спадзістыя, вышынёй , парэзаныя ярамі і лагамі. Шырыня даліны змяняецца: да Магілёва яна складае , ніжэй (да вусця Сожа) пашыраецца да , а ў межах Палескай нізіны робіцца невыразнай і зліваецца з прылеглай мясцовасцю.

Пойма ракі шырынёй да 12 км на значным працягу ўяўляе сабой двухбаковую тэрасу, якая ўзвышаецца над межанным узроўнем вады на . Яе шырыня вагаецца: ад  каля Магілёва да 6 км каля Жлобіна і да 10 км у межах Гомельскага Палесся. Паверхня поймы перасечана старыцамі, рукавамі, пратокамі і азёрамі, большай часткай адкрытая і разараная. Сустракаюцца павышаныя грывістыя ўчасткі і прырэчышчавыя валы.

Рэчышча Дняпра на вялікім працягу моцназвілістае, багатае на рукавы, выспы і мелі (асабліва паміж вусцямі Друці і Сожа). За 9 км вышэй Оршы, каля вёскі Прыдняпроўе, рака праразае граду дэвонскіх вапнякоў, утвараючы так званыя *Кабяляцкія парогі*. Шырыня ракі , паміж вусцямі Бярэзіны і Сожа , ніжэй , а ў зоне падпору ад Кіеўскага вадасховішча . Дно пераважна роўнае, пясчанае, часам пясчана-жвіровае. Берагі вышынёй ад 0,5 да 10 м вар’іруюцца ад спадзістых да стромкіх, на лукавінах яны часта разбураюцца, таму ў асобных месцах праведзена іхняе штучнае замацаванне.

### Траекторыя 
Рака Дняпро ўваходзіць у Беларусь з паўночнага ўсходу. Першыя дзве траціны свайго шляху па краіне рака цячэ пераважна паралельна мяжы з Расійскай Федэрацыяй, праходзячы на сярэдняй адлегласці каля 80 кіламетраў ад яе. У сваёй паўднёвай траціне Дняпро ўтварае дзяржаўную мяжу з Украінай. Па ўсходнім беразе ракі тут знаходзіцца Чарнігаўская вобласць Украіны.

Ва Ўкраіну Дняпро ўваходзіць строга на поўначы (на стыку Кіеўскай і Чарнігаўскай абласцей) і цячэ на самы поўдзень, умоўна падзяляючы краіну амаль напалову на Правабярэжжа і Левабярэжжа, аж да ўпадзення ў Дняпроўска-Бугскі ліман Чорнага мора. Напрамак цячэння некалькі разоў змяняецца: ад вытокаў да Оршы Дняпро цячэ на паўднёвы захад, далей да Кіева — прама на поўдзень, ад Кіева да горада Дніпра — на паўднёвы ўсход.

Ніжэй за ўпадзенне правага прытока — ракі Базаўлук — даліна Дняпра зноў звужаецца: шырыня поймы тут складае , павялічваючыся да  толькі каля лімана. Іхняя сумарная даўжыня складае . З гэтага ліку  маюць даўжыню больш за  (сукупная працягласць — ).

#### Вышэйшыя расліны 
##### Ад верхняга Дняпра да вусця 
На розных участках Дняпра да зарэгулявання і ў розныя гады існавання вадасховішчаў выяўлялі 69 відаў вышэйшых водных раслін — макрафітаў. Будаўніцтва вадасховішчаў істотна паўплывала на водную і прыбярэжную расліннасць Дняпра і ягоныя поймы. Адны расліны не вытрымалі новых умоў існавання, іншыя, наадварот, развіваліся лепш, у выніку чаго відавы склад раслін да і пасля затаплення на ўсіх участках Дняпра змяніўся. У канцы 1970-х гадоў у кожным з вадасховішчаў расло некалькі дзясяткаў відаў вышэйшых водных раслін, але асаблівых адрозненняў у колькасці прадстаўленых відаў даследчыкі не адзначалі. Іхняе месца займаюць азёрныя віды: лешч (каля 40 % улову), шчупак, сом, карп, плотка, акунь.

Агулам за час існавання вадасховішчаў відавы склад іхніх насельнікаў збяднеў: паводле даных 2006 года, у былым Кахоўскім вадасховішчы колькасць відаў скарацілася з 67 да 56, у астатніх — з 58 да . У 2010 годзе гэты інвазівны від быў знойдзены таксама ў Беларусі.

Таксама ў Дняпры водзяцца 2 віды ракаў:  і .

#### Птушкі 
Больш за сотню відаў птушак з’яўляюцца пастаяннымі або часовымі жыхарамі рэк, азёр і балот басейна Дняпра.

Тыповыя водныя насельнікі — розныя паганкі: яны будуюць жытло на вадзе і на сушу амаль не выходзяць. На ўзлесках пойменных лясоў, што прылягаюць да балот і поймы ракі, размяшчаюцца калоніі . Апошнім часам сярод іх можна ўбачыць  і пакуль яшчэ вельмі рэдкую — . На ніжнім Дняпры і ягоных прытоках таксама жыве , якая гняздуецца на дрэвах.

Часова спыняюцца на Дняпры качкі, гусі і лебедзі, якія позняй восенню адлятаюць да Чорнага і Міжземнага мораў.

Драпежныя птушкі  (занесеныя ў Чырвоную кнігу Украіны) гняздуюцца паблізу вады на высокіх дрэвах, а  і  жывуць на пясчаных водмелях. На лугах каля Дняпра можна ўбачыць , а таксама  і , на берагах — , якая гняздуецца ў берагавых схілах або проста ў ямцы на беразе. Таксама на абрывістых берагах рэк часта сустракаюцца норкі ; часам яны ўтвараюць вялікія калоніі на некалькі соцень норак. Каля зарослых лесам участкаў ракі з абрывістымі берагамі сустракаецца .

Характэрнымі жыхарамі трысняговых, чаротавых і асаковых зараснікаў уздоўж берагоў з’яўляюцца . Самая буйная і прыкметная — . Часта сустракаюцца таксама ,  і .

Прыжыліся каля Дняпра нават  — яны збіраюць на беразе малюскаў і мёртвую рыбу, а таксама нападаюць на многіх птушак і іхнія гнёзды.

#### Млекакормячыя 
Фаўна басейна Дняпра налічвае каля 30 відаў млекакормячых, якія адносяцца да 4 атрадаў: насякомаедных, рукакрылых, драпежных і грызуноў.

Сярод насякомаедных вылучаюцца  — рэліктавы від, эндэмічны на тэрыторыі былога СССР. Гэты рэдкі і каштоўны футравы звер занесены ў Чырвоную кнігу Украіны і Чырвоную кнігу РФ.

Рукакрылыя, якія вядуць начны і змрочны лад жыцця, вывучаны значна горш. Вядома, што ў басейні ракі сустракаюцца  і чырванакніжная .

З атрада драпежных у рачных затоках жыве , а ў прыбярэжнай зоне і вадзе — . Абодва віды знаходзяцца пад аховай дзяржавы і ўключаны ў Чырвоную кнігу Украіны.

Багаты і свет грызуноў. У Дняпры і ягоных прытоках водзіцца  — самы буйны грызун Еўразіі. Таксама тут сустракаецца . Акрамя абарыгенных відаў, у фаўне прысутнічаюць і інтрадукаваныя: у 1944—1946 гадах у СССР завезлі паўночнаамерыканскую , якая паспяхова акліматызавалася ў мясцовых вадаёмах.

## Гаспадарчае выкарыстанне 
### Суднаходства 
ы каля кіеўскага прычала]]
Здаўна Дняпро быў найважнейшай транспартнай артэрыяй, па якой пралягала асноўная частка знакамітага шляху «з варагаў у грэкі», што злучаў Балтыйскае мора з Чорным. Аднак з XII стагоддзя, з прычыны набегаў качэўнікаў у нізоўях, рака пачала страчваць сваё значэнне як міжнародны маршрут — навігацыя ажыццяўлялася пераважна ў верхнім цячэнні.

Скразны рух па ўсёй рацэ аднавіўся толькі ў сярэдзіне XVIII стагоддзя пасля разбурэння і паглынання Крымскага ханства Расійскай імперыяй. Да сярэдзіны XIX стагоддзя па Дняпры хадзілі пераважна на плытах (сплаўлялі лес) і на драўляных суднах, якімі перавозілі збожжа і іншыя тавары.

Эпоха паравога флоту на рацэ пачалася ў 1823 годзе. Першы дняпроўскі параход быў пабудаваны ў маёнтку Мошны Кіеўскай губерні па заказе князя Міхаіла Варанцова і спачатку прызначаўся для буксіроўкі барж. Праз два гады гэтае судна перавялі праз дняпроўскія парогі ў Херсон, адкуль яно пачало здзяйсняць рэйсы ў Мікалаеў. Акрамя прамысловага транспарту, актыўна развіваецца турыстычны кірунак: з кожным годам расце папулярнасць круізаў па Дняпры і Дунаі.

### ГЭС і вадасховішчы 
Значная частка рэчышча Дняпра зарэгулявана каскадам вадасховішчаў, і ўсе яны знаходзяцца на тэрыторыі Украіны: Кіеўскае, Канеўскае, Крэмэнчуцкае, Кам’янскае, Дняпроўскае і Кахоўскае. Станам на 2022 год, іхняя агульная плошча воднага люстэрка складала , а поўны аб’ём — 43,8 км³, што адпавядала 94,7 % і 90,8 % ад паказчыкаў усіх буйных вадасховішчаў Украіны.

]]

Маштабныя праектныя і будаўнічыя работы распачаліся ў 1927 годзе са ўзвядзеннем першынца савецкай гідраэнергетыкі — Дняпроўскай ГЭС (ДнепраГЭСа). Ён складаецца з дзвюх частак — аўтамабільнай і чыгуначнай; таксама прадугледжаны тратуар для пешаходаў.

### Спажыванне дняпроўскіх вод 
#### Водаспажыванне ў Беларусі 
#### Водаспажыванне ва Украіне 
]]
Маштабы гаспадарчага выкарыстання ракі ва Украіне можна ацаніць па паказчыках 2001 года: з Дняпра было забрана 9,641 млрд м³ вады. З гэтага аб’ёму непасрэдна выкарыстана 7,589 млрд м³, скінута назад — 5,718 млрд м³, а беззваротнае спажыванне склала 2,219 млрд м³. Акрамя таго, штогод праз каналы Дняпро — Данбас, Паўночна-Крымскі і Кахоўскі за межы басейна перакідваецца  вады.

Структура водаспажывання размяркоўваецца наступным чынам.

Сістэма адвядзення сцёкаў развівалася паралельна. Першая цэнтралізаваная каналізацыйная сетка з’явілася ў Кіеве ў 1894 годзе. Першапачаткова сцёкавыя воды накіроўваліся на палі фільтрацыі на пясчаных грунтах на поўнач ад горада (раён Куранёўкі). Пазней, у 1909 годзе, быў збудаваны Лыбецкі каналізацыйны калектар, праз які сцёкі траплялі ў адстойнікі каля Лысай гары, а затым скідваліся ў раку. Толькі ў 1964 годзе на левым беразе была запушчана першая чарга Бортніцкай станцыі аэрацыі. Нягледзячы на тое, што станцыя ачышчае каля 413 млн м³ сцёкаў штогод, яна значна састарэла і патрабуе маштабнай рэканструкцыі. Як вынік, рака апынулася на мяжы гідраэкалагічнага крызісу. Спецыялісты канстатуюць: Дняпро і многія рэкі ягонага басейна страчваюць здольнасць да самаачышчэння і ўжо не могуць самастойна аднавіць парушаную экалагічную раўнавагу.

Забруджванне глеб, паверхневых і падземных вод дасягнула крытычнага ўзроўню — пры існых тэхналогіях іхняя поўная ачыстка становіцца немагчымай:
«Дняпро — ўжо не рака, а сістэма зарэгуляваных балот, бо на Дняпру існуе 8 ГЭС. Цячэнне практычна знікла, і ўсё смецце з берагоў, якое змываецца дажджамі ў раку, не выносіцца ў мора, а асядае на дне. У выніку вадаём мялее і забруджваецца. Наша мэта — падняць грамадства на барацьбу за адраджэнне Дняпра  Дняпро памрэ праз 300 гадоў, калі не спусціць плаціны»

### Якасць вады 
 у 2023 годзе. Прыметна моцнае заглеванне і забруджванне смеццем.]]
Сукупнасць негатыўных чыннікаў прывяла да заняпаду ўсёй экасістэмы басейна Дняпра і, у прыватнасці, да пагаршэння якасці вады. Аналіз шматгадовых назіранняў сведчыць: нягледзячы на захаванне прыроднай мінералізацыі ў норме (), вада моцна забруджана. Асноўнымі палютантамі з’яўляюцца нітрыты, аманійны азот, біягенныя і арганічныя рэчывы, цяжкія металы, нафтапрадукты і фенолы. Канцэнтрацыя гэтых рэчываў перавышае нормы, устаноўленыя для рыбагаспадарчых і культурна-бытавых патрэб.

Асноўны выкід радыенуклідаў у раку адбыўся ў першы перыяд пасля аварыі. Ужо ў маі 1986 года сумарная бэта-актыўнасць вады паблізу Кіева складала , што перавышала прыродны фон у 100—1000 разоў. Аднак ужо летам таго ж года гэты паказчык знізіўся ў некалькі разоў.

Асаблівую небяспеку ўяўляе выкід з рэактара 4-га энергаблока ЧАЭС каля 2000 кюры ізатопаў плутонію-239 (240), перыяд паўраспаду якога складае больш за 24 тысячы гадоў. Пераважная частка гэтага плутонію асела ў донных адкладах Кіеўскага вадасховішча (агульная маса глею там складае каля 60 млн тон), а таксама ў грунтах прылеглых тэрыторый.

Маніторынг воднага асяроддзя паказаў высокую затрымальную здольнасць вадасховішчаў у перыяд з 1986 па 1995 год: у дняпроўскі каскад праз аэразольныя ападкі і рачны сцёк паступіла не менш як 6000 кюры цэзію-137 і 5000 кюры стронцыю-90, тады як у Чорнае мора трапіла толькі каля 40 кюры цэзію і 1400 кюры стронцыю. Гэта азначае, што экасістэма вадасховішчаў затрымала прынамсі 99 % цэзію-137 і 70 % стронцыю-90, не дапусціўшы іхняга трапляння ў нізоўі ракі і мора — комплексны заказнік у Сычоўскім раёне Смаленскай вобласці. Створаны для аховы ляснога масіву Окаўскі лес і непасрэдна балота Аксёнінскі мох, з якога выцякае ручай, што дае пачатак Дняпру. Тэрыторыя мае вялікае гідралагічнае і гісторыка-культурнае значэнне.

; Беларусь
На тэрыторыі Беларусі ў басейне Дняпра створаны важныя ахоўныя прыродныя тэрыторыі, якія захоўваюць унікальныя экасістэмы:
* Рэспубліканскі ландшафтны заказнік «Смычок» — знаходзіцца ў Жлобінскім і Рэчыцкім раёнах Гомельскай вобласці, непасрэдна ў месцы зліцця Дняпра і Бярэзіны. Заснаваны ў 2000 годзе для аховы каштоўных поймавых ландшафтаў і рэдкіх відаў раслін і жывёл. Плошча — .
* Біялагічны заказнік «Днепра-Сожскі» — размешчаны ў Лоеўскім раёне Гомельскай вобласці, у міжрэччы Дняпра і Сожа. Створаны ў 1999 годзе, ягоная асноўная мэта — захаванне ўнікальных поймавых дуброў і лугоў, а таксама месцаў пражывання рэдкіх птушак. Плошча — .

; Украіна
]]
Да Дняпра прылягае больш за 10 запаведных зон Украіны. Найбуйнейшыя з іх:
* Крэмэнчуцкія плаўні — рэгіянальны ландшафтны парк, размешчаны паміж дзвюма часткамі Крэмэнчука ў Сярэднім Падняпроўі. Створаны 12 ліпеня 2001 года. Плошча — .
* Канеўскі прыродны запаведнік — створаны ў 1923 годзе прыродны запаведнік плошчай  непадалёк ад Канева (Чаркаская вобласць) на правым беразе і поймавых астравах Дняпра. Мяжуе непасрэдна з магілай Тараса Шаўчэнкі на Тарасавай (раней — Чарнечай) гары.
* Дняпроўска-Арэльскі прыродны запаведнік — запаведнік у даліне Дняпра і плаўнях Пратоўчы (сучаснае рэчышча Арэлі), створаны ў 1990 годзе. Плошча — .
* Нацыянальны запаведнік «Хорціца» — створаны яшчэ ў 1965 годзе, а статус нацыянальнага атрымаў 6 красавіка 1993 года пастановай Кабінета міністраў Украіны № 254. У ягоны склад уваходзіць сам востраў Хорціца, а таксама прылеглыя астравы і скалы: Байда, Дубовы, Расцёбін, Тры Стагі, Сярэдняя, Блізняты, урочышча Вырва на правым беразе Дняпра, якія маюць агульнадзяржаўнае і гістарычнае значэнне. Агульная плошча запаведніка — .

## Дняпро ў культуры 
Дняпро апеты і апісаны ў раманах, паэзіі і прозе, песнях, а таксама ў сотнях гістарычных даследаванняў на розных мовах і ў розныя часы. Дняпроўскія краявіды таксама папулярныя сярод мастакоў — розных часоў і розных краін.

### У літаратуры і мастацтве 
; Старажытная славеснасць і фальклор
Рака неаднаразова згадваецца ўжо ў адным з найстаражытнейшых літаратурных помнікаў усходніх славян — «Аповесці мінулых часоў». З ёй звязана легенда пра святога апостала Андрэя Першазванага, апавяданне пра хрышчэнне Русі Уладзімірам Святаславічам, а таксама гісторыі пра войны заснавальнікаў Кіеўскай дзяржавы са шматлікімі ворагамі.

У «Слове пра паход Ігараў» ёсць зварот Яраслаўны, жонкі князя Ігара Святаславіча: «О, Дняпро, Славуцічу!». Гэта сведчыць пра старажытнасць пашанотнага фальклорнага эпітэта ракі — Славуціч. Сустракаецца эпітэт і ў народных думах, як ва ўкраінскай «Думе пра Самійлу Кішку»:
«Тады казакі сабе добра дбалі, да Дняпра-Славуты нізенька ўкланялі».

Вобраз ракі жыве ў старадаўніх паданнях і песнях. Да яго звяртаюцца і ў літаратуры часоў Казацкай дзяржавы: творы «Вершы на жаласны пагрэб… Сагайдачнага» (*«Вірші на жалосний погреб… Сагайдачного»*), драма «Міласць Божая» (*«Милость Божія»*), казацкія летапісы.

#### Беларуская літаратура і мастацтва 
#### Расійская літаратура і мастацтва 
Пісьменнік Мікалай Гогаль, які сам быў украінцам з падняпроўскай Палтаўшчыны, прысвяціў рацэ 10-ы раздзел сваёй аповесці «Страшная помста» (1831) са зборніка «Вечары на хутары ля Дзіканькі». Першыя радкі ягонага апісання Дняпра сталі хрэстаматыйнымі ў рускай літаратуры:

У 1913 годзе Фёдар Кузьміч Салагуб, прадстаўнік рускага дэкадэнцтва і сімвалізму, напісаў верш *«Прекрасный Днепр, хохлацкая река…»* («Цудоўны Дняпро, хахлацкая рака…»).

#### Украінская літаратура і мастацтва 
, 1941]]
Украінскае адраджэнне XIX стагоддзя таксама ўздымае тэму Дняпра. Вобраз ракі чырвонай ніткай праходзіць праз усю творчасць найславуцейшага ўкраінскага паэта і мастака Тараса Шаўчэнкі, выступаючы сімвалам гістарычнага лёсу народа.

«Запавет» Тараса Шаўчэнкі, у якім ён прасіў знайсці вечны спачын «сярод стэпу шырокага» над самым Дняпром, а таксама само пахаванне паэта на Чарнечай гары ў значнай ступені вызначылі сучасную традыцыю шанавання ракі як украінскай нацыянальнай святыні.

З выдатных украінскіх творцаў да тэматыкі Дняпра-Славуты таксама звярталіся Максім Рыльскі, Рыгор Чупрынка, Васіль Сіманенка, Павел Тычына, Уладзімір Сасюра (*«Іще не скресла крига на Дніпрі»*), Мікалай Вінграноўскі (*«Чуєш, Дніпре мій», «Скажи мені, Дніпре», «Ніч Івана Богуна»*) ды многія іншыя.

### У музыцы 
У 1941 годзе кампазітар Марк Фрадкін на словы Яўгена Далматоўскага напісаў «Песню пра Дняпро».

У 1983 годзе выйшла канцэртная праграма «Песня пра Дняпро» з цыкла «Салют перамогі», прысвечаная 40-годдзю вызвалення Кіева ад войск Восі. У ёй прагучалі творы савецкіх кампазітараў, а таксама ўкраінскія народныя песні і танцы. У праграме ўзялі ўдзел Ансамбль песні і танца Кіеўскай ваеннай акругі пад кіраўніцтвам А. Пуставалава, Дзяржаўны ансамбль народнага танца УССР імя П. Вірскага, Дзяржаўная заслужаная капэла бандурыстаў Украіны пад кіраўніцтвам М. Гвозда і Ваенны аркестр штаба Кіеўскай ваеннай акругі пад кіраўніцтвам А. Кузьменкі. Сярод вакалістаў, што выступілі ў праекце, былі вядомыя спевакі: А. Макрэнка, Л. Зыкіна, А. Салаўяненка, Дз. Гнацюк, Н. Абарэнка, М. Стэфюк і М. Гнацюк.

### Выкарыстанне назвы 
Гідронім «Дняпро» шырока выкарыстоўваецца ў назвах населеных пунктаў, аб’ектаў інфраструктуры, тэхнікі і спартыўных клубаў на тэрыторыі Беларусі і Украіны.

#### Тапаніміка 
Найбуйнейшым аб’ектам, названым у гонар ракі, з’яўляецца ўкраінскі горад Дняпро (). Гэтую назву ён атрымаў 19 траўня 2016 года ў межах працэсу дэкамунізацыі. Папярэдняя назва горада — Днепрапятроўск — хоць і ўключала імя ракі, але таксама ўшаноўвала савецкага партыйнага дзеяча Рыгора Пятроўскага.

Акрамя таго, корань гідроніма прысутнічае ў іншых тапонімах Украіны:
* З 1806 года назву Вэрхнёдніпроўск носіць горад у Днепрапятроўскай вобласці.
* Горад Кам’янскэ з 1936 па 2016 год меў назву Днепрадзяржынск.

У Беларусі гісторыка-этнаграфічны рэгіён уздоўж цячэння ракі (Магілёўская, частка Гомельскай і Віцебскай абласцей) традыцыйна называецца Падняпроўе.

Важным транспартным аб’ектам з’яўляецца Дняпроўска-Бугскі канал на тэрыторыі Брэсцкай вобласці — суднаходная артэрыя, якая злучае басейны Чорнага і Балтыйскага мораў.

#### Навука, прамысловасць і культура 
Імя ракі стала брэндам у розных галінах навукі і тэхнікі:
* Ракетабудаванне: У 1999 годзе была створана ўкраінска-расійская ракета-носьбіт лёгкага класа «Дняпро». Яна распрацавана на базе міжкантынентальных балістычных ракет РС-20 (SS-18 «Сатана»), што падлягалі скарачэнню.
* Радыётэхніка: З 1952 года Днепрапятроўскі радыёзавод выпускаў папулярныя ў СССР магнітафоны і радыёлы пад маркай «Дняпро».
* Дняпроўскі машынабудаўнічы завод з 1953 года на працягу 50 гадоў выпускаў халадзільнікі маркі «Днепр». Вытворчасць гэтай бытавой тэхнікі служыла прыкрыццём для асноўнага профілю прадпрыемства — стварэння радыёлакацыйных сродкаў ваеннага прызначэння.
* Выдавецкая справа: З 1944 года ва Украіне выдаецца літаратурна-мастацкі часопіс «Дніпро». Таксама ў 1964 годзе імя ракі атрымала кіеўскае выдавецтва мастацкай літаратуры «Дзяржлітвыдаў Украіны» (заснаванае ў 1919 годзе).
* Харчовая прамысловасць: З 1967 года візітоўкай горада Дняпро стала аднайменнае здобнае пячэнне з аўтарскім дызайнам (арнаментам у выглядзе хваль і надпісам па цэнтры).

#### Урбаністыка і архітэктура 
Назва ракі шырока выкарыстоўваецца ў гарадскім асяроддзі населеных пунктаў, размешчаных на яе берагах. Так, у Кіеве ў 1960 годзе адкрылася ўнікальная станцыя метро «Дняпро» з платформамі на эстакадзе над набярэжнай, а ў 1964 годзе на Еўрапейскай плошчы сталіцы быў пабудаваны аднайменны чатырохзоркавы гатэль. На тэрыторыі Беларусі гасцініцы з назвай «Дняпро» працуюць у Магілёве і Рэчыцы, а ў Магілёве ўздоўж ракі пралягае Дняпроўскі бульвар.

#### Спорт 
» ў горадзе Дніпро]]
Назва «Дняпро» з’яўляецца папулярнай сярод спартыўных арганізацый Беларусі і Украіны:
* : Флагманам рэгіёна з’яўляецца футбольны клуб «Дняпро Магілёў», заснаваны ў 1960 годзе — чэмпіён краіны 1998 года. Таксама існуюць аднайменныя клубы ў Рагачове («Дняпро Рагачоў») і Рэчыцы («Дняпро-ДЮСШ-1»).
* : Знакаміты футбольны клуб «Дняпро» (Дніпро) быў заснаваны ў 1918 годзе і доўгі час выступаў у Прэм’ер-лізе. У 2008 годзе для клуба пабудавалі сучасны стадыён «Дняпро-Арэна» ўмяшчальнасцю больш за 31 тысячу гледачоў.

### Дзень Дняпра 
Штогод у першую суботу ліпеня ва Украіне адзначаецца дзень Дняпра і традыцыйна прымяркоўваецца да народнага свята Купалля (Івана Купалы). Гэтая дата паклікана прыцягнуць увагу грамадскасці да праблем рацыянальнага выкарыстання, аховы і аднаўлення водных рэсурсаў галоўнай воднай артэрыі Украіны.

Гісторыя свята пачалася ў лістападзе 2003 года, калі Кіеўская гарадская рада пастанавіла пашырыць спіс масавых мерапрыемстваў сталіцы і заснавала Дзень Дняпра. Асноўнай мэтай стала «данясенне да людзей інфармацыі пра праблемы сучаснага экалагічнага стану ракі, захаванне прыроднай раўнавагі ў яе басейне і культурнай спадчыны як асновы нацыянальнай культуры, а таксама клопат пра далейшае развіццё традыцыйных культур і этнасаў».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Сайт «Беларускі Пасейдон. Рэкі і вазёры Беларусі» 


Катэгорыя:Рэкі Беларусі
Катэгорыя:Рэкі Украіны
Катэгорыя:Рэкі Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці