open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нагасакі (прэфектура)

— прэфектура у Японіі, размешчаная на заходнім узбярэжжы вострава Кюсю і на шматлікіх прыбярэжных астравах — Цусіма, Хірадасіма, групах астравоў Гато і Ікі.  Адміністрацыйны цэнтр — горад Нагасакі.

## Кароткія звесткі 
міні|злева|250пкс|У прэфектуры Нагасакі пражывае найбуйнейшая ў Японіі хрысціянская абшчына.

Прэфектура Нагасакі размешчана ў заходняй частцы Японскага архіпелага, у паўночна-заходняй частцы вострава Кюсю. Адлегласць да сталіцы краіны Токіа складае 1400 км. Прэфектура мае выхад да Усходне-Кітайскага мора. Яе плошча складае звыш 4 100 км². Большую частку прэфектуры займаюць паўвостравы, меншую частку — аддаленыя астравы. Плошча паўастраўной часткі складае 55 % ад агульнай плошчы прэфектуры. Найбуйнейшымі паўвостравамі з’яўляюцца Кітамацуўра, Нісісанагі, Сімабара і Нагасакі. У цэнтры паўастраўной часткі пралягае заходняе адгалінаванне вулканічнай грады Тара, найвышэйшым пунктам якой з’яўляецца аднайменная гара Тара (1076 м). Да аддаленых астравоў прэфектуры адносяцца Ікі і Цусіма, размешчаныя ў Карэйскім праліве, а таксама Хірадо і Гато, размешчаныя ва Усходне-Кітайскім моры.

Прэфектура Нагасакі была ўтворана на месцы былых правінцый Ікі, Цусіма і заходняй часткі правінцыі Хідзэн. Гістарычна гэтыя землі выконвалі ролю японскага акна ў развіты свет. Геаграфічная блізкасць да мацерыка абумовіла іх характар транзіцёра карэйскіх, кітайскіх і еўрапейскіх цывілізацыйных дасягненняў у Цэнтральную Японію. У сярэднявечча на землях прэфектуры існавалі буйныя міжнародныя порты Хірада і Нагасакі. У 17 — 19 стст. востраў Дэдзіма быў адзіным легальным месцам кантактаў японцаў з еўрапейцамі. Менавіта адтуль пачалася вестэрнізацыя краіны. У найноўшыя часы прэфектура стала апорай Імператарскага флоту, што спрыяла развіццю мясцовага суднабудавання і вугальнай прамысловасці. Гарады Нагасакі і Сасеба ператварыліся ў адны з самых буйных урбаністычных цэнтраў рэгіёна. Сцяг прэфектуры быў зацверджаны 30 жніўня 1991 года.

Кветкай прэфектуры абралі рададэндран (*Rhododendron kiusianum*, 1982) і камелію (1966). Птушкай абралі ў 1966 годзе мандарынку. Таксама ў 1966 годзе былі абраны жывёла і дрэва прэфектуры — плямісты алень і гарохавы кіпарыс.

## Геаграфія 
міні|250пкс|Каля паловы тэрыторыі прэфектуры Нагасакі складаюць астравы.
Паўвостравы:
* Паўвостраў Кітамацуўра
* Паўвостраў Нагасакі
* Паўвостраў Нісісанагі
* Паўвостраў Сімабара
Астравы:
* Астравы Гато
* Востраў Ікі
* Востраў Хасіма
* Востраў Хірада
* Востраў Цусіма
Горы:
* Гара Ундзен (1483 м)
* Гара Тара (1076 м)
* Гара Куніяма (776 м)
* Гара Ядатэ (649 м)

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
У прэфектуры Нагасакі размешчана 13 гарадоў і 4 паветы (8 пасёлкаў).

### Гарады 
Спіс гарадоў прэфектуры:

### Паветы 
Пасёлкі па паветах:

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт
* 
* 


Катэгорыя:Кюсю (рэгіён)
Турэцкі Курдыстан

1920 года ]]
міні|250п|Населеныя курдамі тэрыторыі Турцыі і суседніх краін па стане на 1992 год
**Турэцкі Курдыстан** (Kurdistana Tirkiyê, Bakurê Kurdistanê) — умоўнае назва паўднёва-ўсходніх рэгіёнаў Турцыі, населеных пераважна этнічнымі курдамі, у тым ліку рэгіёнаў якія да Генацыду армян 1915—23 гг. былі населены армянамі. Сталіцай вобласці лічыцца Дыярбакыр. Галоўным чынам Турэцкі Курдыстан гэта нагор'і і засушлівыя плато з кантынентальным кліматам, большая частка якога размешчана на Армянскім нагор'і. Тэрыторыя Турэцкага Курдыстана служыць арэнай шматгадовага турэцка-курдскага канфлікту рознай інтэнсіўнасці, падчас якога сепаратысцкая Рабочая партыя Курдыстана вядзе партызанскую барацьбу супраць турэцкай арміі і жандармерыі пры падтрымцы сірыйскіх і іракскіх курдаў. З за гэтага канфлікту шматлікія курды былі вымушаны эміграваць у Еўропу.

## Гл. таксама 
* Курды ў Турцыі
* Іракскі Курдыстан

Катэгорыя:Курдыстан
Катэгорыя:Геаграфія Турцыі
Катэгорыя:Палітыка Турцыі
Сувораў

**Сувораў** — прозвішча, тапонім.

## Прозвішча 
* Аляксандр Васільевіч Сувораў — расійскі палкаводзец.
* Анатоль Анатолевіч Сувораў (нар. 1948) — беларускі архітэктар.
* Віктар Сувораў — пісьменнік-публіцыст.
* Станіслаў Уладзіміравіч Сувораў — беларускі футбольны трэнер.
* Сяргей Мікалаевіч Сувораў (1918—1963) — Герой Савецкага Саюза.
* Юрый Сувораў — беларускі плывец.

## Тапонім 
* Сувораў — горад у Тульскай вобласці Расіі.
Благадаць

Назву **Благада́ць** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Магілёўская вобласць:
** Благадаць — вёска ў Слаўгарадскім раёне
* Мінская вобласць:
** Благадаць — вёска ў Пухавіцкім раёне
Кулікова поле

. 1848]]
**Кулікова поле** —  на водападзелах Окска-Данскога міжрэчча, якая ўяўляе сабой працяглы  са стэпавай расліннасцю, на ўчастку якога знаходзіцца меркаванае месца бітвы 8 верасня 1380 года паміж злучанымі сіламі рускіх князёў пад правадырствам вялікага князя маскоўскага Дзімітрыя Іванавіча і войскам залатаардынскага  Мамая, якая скончылася паразай у гэтай бітве боку татара-мангольскага войска. Плошча месца непасрэднага баявога сутыкнення па найноўшых рэканструкцыям каля 2 — 3 км².

Месца гістарычнай бітвы, пачынаючы з канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя, было традыцыйна лакалізавана месцам зліцця  і Дона каля сяла  ( Тульскай вобласці). У апошнія гады на аснове комплекснага вывучэння пісьмовых крыніц (помнікаў Кулікоўскага цыкла), іх новага прачытання ў сувязі з гістарычнай геаграфіяй з'явіліся новыя навуковыя дадзеныя, якія дазваляюць перагледзець кананічны падыход (работы прафесара  і іншых даследчыкаў).

## Літаратура 
* Книга Большому Чертежу / Под ред. . — М., Изд-во АН СССР, 1950.
* '''' Топонимия поля Куликова // . 1980. № 4. С. 56-61.
* 

## Спасылкі 
* 
* http://ccitula.ru/userfiles/file/downloads/magazine/16-18.pdf
* http://www.sedmitza.ru/text/403107.html
* Каталог книжно-иллюстративной выставки 

Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Расіі
*
Катэгорыя:Музеі-запаведнікі Расіі
Катэгорыя:Аб’екты культурнай спадчыны Расіі
Катэгорыя:Ваенна-гістарычныя музеі
Арол стэпавы

**Арол стэпавы** (*Aquila nipalensis*) — драпежная птушка сямейства ястрабіных.

## Апісанне 
Даўжыня цела 67-86 см, размах крылаў 175—230 см. Вельмі цёмны, ва ўсіх узростах хвост папярочна-паласаты. Светлыя плямы, якія назіраюцца ў маладых асобін, паступова на працягу амаль 5 гадоў знікаюць.

Голас нагадвае брэх сабакі «хаў-хаў».

## Пашырэнне 
Арэал разарваны, на ўсход ад Чорнага мора да Усходняга Кітая, Індыя. Жыве ў стэпах, паўпустынях і пустынях, у гарах паблізу далін да 2300 м; на зімоўках у Афрыцы — саванны.

Пералётны. Месца зімовак: Ірак, Іран, Ізраіль, паўднёвая частка Аравійскага п-ва, усходняя частка Афрыкі да Паўднёвай Афрыкі. Усходнія папуляцыі часткова аселыя, часткова зімуюць у Індыі, Пакістане і іншых краінах Паўднёвай Азіі. Залятае ў Францыю, Галандыю, Германію, Швецыю, Нарвегію, Фінляндыю, Польшчу, Чэхію, Славакію, Венгрыю, Італію, Грэцыю, б. Югаславію, Румынію.

На Беларусі вельмі рэдкі залетны від. Адзначаны аднойчы ў чэрвені 2004 года ў Гомельскай вобласці.

## Гнездаванне і размнажэнне 
Гняздо часцей за ўсё на зямлі (на пагорку альбо кургане); радзей — у руінах пабудоў, на дрэвах і кустах. Круглае, аснова з сухіх галін (часам з прымессю касцей вялікіх жывёл), высцілка з сухіх травяністых раслін, кары, шэрсці і пер’я старых птушак. Дыяметр 0,7-1,3 м. Адна і тая ж пара часта мае 2-3 гнязды.

Яйкі 1-3 (рэдка 4 і выключна 5), амаль эліптычныя або ўздутыя, белыя з бурымі плямамі. Памеры ў сярэднім 69,5 х 54,5 мм.

## Падвіды 
* *A. n. orientalis* — паўднёва-ўсходняя частка еўрапейскай Расіі, на ўсход да возера Байкал і ўсходняга Казахстана;
* *A. n. nipalensis* — Алтай і Тыбет, на ўсходзе да Манчжурыі.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

Катэгорыя:Арлы
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Птушкі Азіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1833 годзе
Іі Наосукэ

— японскі палітычны і дзяржаўны дзеяч перыяду Эда. 15-ы кіраўнік Хіконэ-хана, старэйшы старэйшына сёгуната Такугава.

Іі Наосукэ, без згоды імператара, падпісаў нераўнапраўныя дагаворы з замежнымі дзяржавамі, якія пакалалі канец ізаляцыі Японіі. Ён лічыў, што гандаль з еўрапейскімі краінамі дапаможа Японіі назапасіць багацці і мадэрнізаваць сваю армію. Арганізатар рэпрэсій Ансэй. Іі Наосукэ быў забіты апазіцыянерамі ў Эда падчас інцыдэнту каля варот Сакурада.

## Літаратура 
* *Рубель В. А.* Японська цивілізація: традиційне суспільство і державність. — Київ: «Аквілон-Прес», 1997.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Забітыя палітыкі
Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў
Катэгорыя:Самураі
Снукерны сезон 2002/2003

**Снукерны сезон 2002/2003** уяўляе сабой серыю турніраў па снукеры, якія праходзілі ў часовым прамежку паміж 24 верасня 2002 і 22 мая 2003.


Катэгорыя:Снукерныя сезоны
Дэрбішыр

**Дэрбішыр** () — графства ў рэгіёне Іст-Мідлендс, Англія. 


Катэгорыя:Іст-Мідлендс
Марысін парк

**Новы (Марысін) парк** размешчаны ў левабярэжнай частцы Нясвіжскага палацава-паркавага комплексу. У кампазіцыйных вырашэннях ландшафтаў парку адбіўся ўплыў натуралізму (намеры асобных паркавых груп павялічыліся па меры аддалення ад замку).

Новы парк мае форму прамавугольніка, абмежаванага з боку поля аднарадковай пасадкай таполі канадскай позняй. Яго кампазіцыя парку найбольш поўна адлюстроўвае асаблівасці рамантычнага парка з яго павышанай эмацыянальнасцю, самотнасцю і цішынёй. Стварэнне гэтага паркавага ансамбля звязана з легендай і аб трагічным лёсе князёўны Марыі, што знайшло адлюстраванне ў пэўных паркавых сімвалах: крынічка «*Слёзы Марыі*», бронзавая скульптурная група «''Георгій Перамаганосец кап'ём паражае змея*», вада ў якой цякла з раны змея (скульптура вывезена фашыстамі ў гады Айчыннай вайны), эпітафіі і надпісы на камянях. У найбольш балоцістай частцы парку за *Лебядзіным лугам* сфарміравана круглая сажалка з *Востравам кахання*..

Ландшафтная планіроўка Новага парку пераклікаецца з планіроўкай *Азярыны*: па меры аддалення ад замка памер паркавых груп паступова павялічваецца, асобныя курціны пераходзяць у гаі і буйныя зялёныя масівы, а на ўсходняй ускраіне — у так званы *Рускі лес* з мясцовых ліставых парод з рэдкімі экзотамі. Усе кампазіцыйныя элементы Марысінага парку звязвае кальцавая дарога. Да Рускага лесу вядуць дубовая і ясеневая алеі, ад круглай сажалкі — вярбовая і ліпавая алеі.

У 1898 на ўзвышшы *Крыжовай* або *Цэнтральнай'' паляны Новага парку ўстаноўлены астранамічны абеліск, ад якога ў радыяльных напрамках былі пракладзены дзве ліпавыя і кляновая алеі. Паўднёвы ўваход у Марысін парк захаваўся амаль у першапачатковым выглядзе, аформлены масіўнымі калонамі і жалезнымі варотамі, брамкамі. Каля ўваходу знаходзіцца вартоўня, пабудаваная ў гатычным стылі.

З усходу Марысін парк завяршаўся лесам з перавагай бярозы. Тут была створана кампазіцыя «Колца Караліны», утвораная пасадкамі з елкі з вялікім валуном у цэнтры. Ад яе праз поле ішла бярозавая алея да паляўнічага павільёна — «Хаткі Караліны». Там жа мясціліся сабакарня, ферма фазанаў, збіраліся паляўнічыя, ладзіліся абеды па канчатку палявання.

Вялікія памеры і аддаленасць Марысінага парку, натуралістычнасць яго пейзажаў, самотны абеліск і крыніца-грот пад назвай «Слёзы Марысі» — усё гэта рабіла парк асабліва таямнічым, агорнутым покрывам паданняў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Паркі Нясвіжа
Катэгорыя:Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс
Турухтан

**Турухтан**, **баталён** (*Philomachus pugnax*) — птушка атрада сеўцападобных.

## Апісанне 
Даўжыня цела самца 28-33 см, самкі 22-27 см, размах крылаў самца 54-59 см, самкі 48-52 см. У шлюбным уборы палавы дымарфізм праяўляецца ў багатым, вельмі зменлівым апярэнні самца. Самка меншая. Самец у негнездавы час падобны да самкі, але з меншай колькасцю плямак, грудзі крэмавыя, аднатонныя. У палёце «каржакаваты» сілуэт, рысунак на крылах i дзве белыя плямы на паясніцы. Голас вельмі рэдка ціхае «как»; самка каля гнязда, калі аблятае набліжаючагася ворага, ціха мармыча «ум-ум».

## Пашырэнне 
Сустракаецца ў Вялікабрытаніі, Францыі, Галандыі, Германіі, Даніі і Польшчы. Арэал закрыты ад Скандынавіі праз паўночна-ўсходнюю Еўропу і Азію да Берынгава праліва. Лакальна сустракаецца на поўдні да возера Байкал.

Насяляе вялікія вільготныя лугі з невялічкімі пагоркамі, літараль каля ўзбярэжжа, дэльты, балоты з невялікімі азёрамі, сустракаецца ў тундры. У паслягнездавы перыяд таксама трапляецца на сухіх травяністых тэрыторыях, палях, сухім дне часовых вадацёкаў, узбярэжжы прэснаводных вадаёмаў і рэк, заліваемыя вадой тэрыторыях і балотах. Значна больш рэдкі на марскіх узбярэжжах.

 СССР]]
Пералёты від. Месцы зімовак: Заходняя Еўропа (Галандыя, Германія, Францыя, Вялікабрытанія), Міжземнамор’е, Месапатамія, Паўднёвая і Паўднёва-Усходняя Азія (з Індыяй уключна), Афрыка на поўдзень ад Сахары.

На тэрыторыі Беларусі нешматлікі на гнездаванні пералётны від. У значна большай колькасці сустракаецца пад час транзітных міграцый; так 17.4.2017 на Тураўскім лузе ў пойме Прыпяці было адзначана 120 тысяч турухтанаў, што стала іх самым вялікім міграцыйным скопішчам пад час веснавога пралёту ў Еўропе.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца пераважна насякомымі і іх лічынкамі, а таксама чарвямі, малюскамі і насеннем дзікіх і культурных раслін.

Гняздо ў даволі глыбокай ямцы ў сухім месцы пад прыкрыццем высокіх наземных раслін. Высцілка больш багатая, чым у кнігаўкі, з травы, лісця, сцёблаў і моху.

Яйкі звычайна 4 (радзей 2-3), грушападобныя да авальных, з больш вострым вузейшым канцом, чым у случка, і больш вузкія, чым у кнігаўкі. Жаўтавата-зялёныя або светла-зялёныя да аліўкавых, з карычнева-шэрымі глыбокімі і карычняватымі да цёмна-карычневых паверхневымі плямамі.

## Літаратура 
* 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. — ISBN 83-01-13187-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бакасавыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Птушкі на марках
Валасяніца-белашыйка

**Валасяніца-белашыйка**, мухалоўка-белашыйка (*Ficedula albicollis*) — птушка сямейства мухалоўкавых.

## Апісанне 
Даўжыня цела 13 см, размах крылаў 22-24 см, маса 11,8-16 г. У самца верх галавы і шыі, спіна, крылы і хвост чорныя. Вузкая палоска на ілбе, шырокая палоаа на крылах, надхвосці, палоскі па баках хваста і ўвесь ніз цела белыя. Белы колер на шыі заходзіць глыбока, утвараючы часам поўнае кольца. У самкі верх цела аліўкава-буры.

Самец у гнездавы перыяд падобны на пярэстую валасяніцу, але з больш інтэнсіўным чорным колерам, суцэльным белым ашыйнікам, акрамя таго белым надхвосцем. Самку цяжэй адрозніць ад пярэстай валасяніцы, яна адрозніваецца больш светлымі бакамі шыі і крыху святлейшая. У абодвух полаў белыя плямы на крыле большыя, чым у пярэстай валасяніцы.

## Пашырэнне 
Арэал: ад усходняй Францыі і Італіі праз Балканы, цэнтральную і ўсходнюю Еўропу да зліцця р. Камы і Вяткі. Асобныя папуляцыі на Балтыйскім моры (астравы Эланд і Готланд). Акрамя гнездавога арэала сустракаецца ў Фінляндыі, Нарвегіі, Даніі, Вялікабрытаніі, Бельгіі, Люксембургу, Галандыі, Эстоніі, Літве, Іспаніі і Партугаліі (выпадкі гнездавання). На Беларусі рэдкі на гнездаванні пералётны від; пашырэнне абмежавана паўднёвай паловай краіны.

Насяляе вялікія масівы высакаствольных і зацененых старых лісцевых і мяшаных лясоў (як на ўскрайку, так і ў гушчары, дзе трымаецца ў кронах, а не на ніжніх галінах, рэдка сходзіць на зямлю; паркі, вялікія сады, алеі.

Месца зімовак: паўднёвая і трапічная Афрыка, галоўным чынам на поўдзень ад экватара (Заір, Уганда, Замбія).

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо ў натуральных ці штучных дуплах дрэў, шчылінах муроў і будынкаў, звычайна досыць высока (часцей за ўсё каля 15 м над зямлёй, рэдка ніжэй, хоць і вядомы гнёзды на вышыні 0,5-4 м). Займае шпакоўні. Гняздо з няшчыльна ўкладзеных (часткова завялых) лістоў, сухіх траў і сцёблаў раслін. Высцілка з тонкай і сухой травы, а таксама валосся і шэрсці.

Яйкі 4-7, звычайна асіметрычныя, адзін канец больш тоўсты, светла-блакітныя.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мухалоўкавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1815 годзе
Катэгорыя:Птушкі Еўропы
Гідра (гармата)

«**Гідра**» (Hydra) — бастардавы малы фальканет літоўскага ліцця. Захоўваецца ў Музеі Войска Польскага ў Варшаве.

## Гісторыя 
Адліта ў Нясвіжы ў 1599 годзе майстрам Германам Мольцфельдам. Вядома, што незадоўга да 1619 года ў Біржайскі замак з Нясвіжа была перавезена разам за «Мелюзінай». У 1626 годзе, як сведчаць інвентары, «Гідра» знаходзілася ў Нясвіжскім замку. Падчас Паўночнай вайны ў 1706 годзе замак быў заняты шведамі, які частку замкавых гармат, у тым ліку і «Гідру», забралі з сабой, аднак пасля былі вымушаны затапіць у рацэ Лахве. Пасля адыходу шведаў у чэрвені 1717 года «Гідру» разам з іншымі гарматамі дасталі з ракі і вярнулі ў Нясвіжскі замак, дзе яна захоўвалася да пачатку XX стагоддзя.

Падчас Першай сусветнай вайны гарматы былі вывезены з Нясвіжа, які знаходзіўся непадалёк ад лініі фронту ўглыб Расіі. У 1922 годзе па ўмовах Рыжскага міру гарматы былі перададзены Польшчы. Першапачаткова іх паклалі на дзядзінцы каралеўскага замка ў Варшаве, праз які праходзілі ўсе рэчы, што перадаваліся Саветамі, а затым гарматы былі перададзены Радзівілам і вярнуліся ў Нясвіж. Там для іх парабілі даволі простыя лафеты і паставілі на замкавым двары.

У 1939 годзе гарматы перавезлі ў Мінск і пакінулі каля Беларускага дзяржаўнага музея. Пасля захопу Мінска вермахтам гарматы былі адпраўлены ў знакаміты берлінскі цэйхгаўз, як выдатныя прыклады нямецкага людвісарства на ўсходзе. Да 1945 года будынак быў сур’ёзна пашкоджаны, пры гэтым пацярпелі і радзівілаўскія гарматы.

Пасля вайны гарматы адправілі ў  ў Пецярбургу, праз які праходзілі ўсе трафеі ваеннага характару. У другой палове 1940-х — першай палове 1950-х гадоў савецкі ўрад вырашыў перадаць частку трафеяў ПНР. «Гідра» і шэраг іншых гармат трапілі ў Музеі Войска Польскага ў Варшаве, дзе і захоўваюцца цяпер.

## Апісанне 
Калібр — 51 мм, ядро — ¾ фунта, даўжыня 32 калібра, далёкасць выстралу — 1200 м. Гармата мае выглядзе карынфскай калоны, у тыльнай частцы якой адліта пяцігаловая гідра. На ствале надпіс: *гідра: рыхтуе жалобу, хутка кране чорнай меткай*. Упрыгожана  — знакам прыналежнасці Мікалая Крыштафа Радзівіла «Сіроткі» да рыцараў Ордэна Труны Гасподняй.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Пакручасты лёс радзівілаўскіх гармат: зь Нясьвіжу ў Варшаву праз Менск, Бэрлін і Пецярбург

Катэгорыя:Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс
Катэгорыя:Гарматы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1599 годзе
Лінейны крэйсер

thumb|Знакаміты лінейны крэйсер «Худ»
**Лінейны крэйсер** — клас артылерыйскіх караблёў, якія маюць узбраенне, блізкае да лінкараў, але валодаюць большай хуткасцю ходу пры лягчэйшым браніраванні. З'явіліся напачатку XX стагоддзя як развіццё браняносных крэйсераў. Яны павінны былі складаць авангард галоўных сіл флоту, а ў баі мець ролю яго хуткаходнага крыла. Вынікі марскіх бітваў Першай сусветнай вайны, а таксама Вашынгтонскае марское пагадненне 1922 года перапынілі эвалюцыю лінейных крэйсераў. У далейшым прагрэс у вобласці сілавых установак прывёў да зліцця лінейных крэйсераў і лінкараў у адзіны клас хуткаходных лінейных караблёў. Тым не менш, шэраг караблёў, пабудаваных у 1930—1940-х гадах, нярэдка называецца ў ваенна-марской літаратуры лінейнымі крэйсерамі ў сілу іх прамежкавага становішча паміж «сапраўднымі» лінкарамі і цяжкімі крэйсерамі. Апошні класічны лінейны крэйсер «Явуз» быў спісаны ў 1954 годзе.

## Гл. таксама 
* Лінкар
* Цяжкі крэйсер
* Лёгкі крэйсер
* Браняносны крэйсер
* Бранепалубны крэйсер
* Крэйсер-скаўт

## Крыніцы 
## Літаратура 
* {{кніга
|аўтар        = Балакин С. А., Дашьян А. В. и др.
|частка       = 
|загаловак    = Линкоры Второй мировой. Ударная сила флота
|месца        = М.
|выдавецтва   = Коллекция, Яуза, ЭКСМО
|год          = 2006
|том          = 
|старонкі     = {{#if: {}|{}}}
|старонак як ёсць = 256 c.: ил
|серыя        = Арсенал Коллекция
|isbn         = 5-699-18891-6
|тыраж        = 3000
|мова         = ru
|ref          = Балакин, Дашьян
}}
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Тыпы ваенных караблёў
Катэгорыя:Крэйсеры
Флагманскі карабель

**Флагманскі карабель** — **флагман**, карабель, на якім знаходзяцца камандуючы, ці камандзір злучэння, штаб і флагманскі камандны пункт (ФКП), абсталяваны сродкамі кіравання. На ФКП разгортваюцца штабныя пасты, знаходзяцца афіцэры сувязі злучэнняў і часцей флоту (флатыліі), сухапутных войскаў і авіяцыі, якія ўзаемадзейнічаюць паміж сабой. Флагманскі карабель носіць сцяг, прысвоены камандзіру гэтага злучэння. У начны час флагманскі карабель носіць флагманскі агонь. Флагманскім караблём звычайна называюць таксама лепшыя і найбуйнейшыя судны параходстваў, экспедыцый, флатылій прамысловых суднаў.

## Гл. таксама 
* Флагман

Катэгорыя:Тыпы суднаў і караблёў
Вартавы катар

**Вартавы катар** — клас хуткаходнага, маламернага баявога карабля (баявога катара), прызначанага для выканання такіх задач, як: ахова дзяржаўнай мяжы, нясенне дазорнай (патрульнай) службы ў прыбярэжнай зоне, артылерыйская барацьба з тарпеднымі, вартавымі і артылерыйскімі катарамі праціўніка. Звычайна маюць артылерыйскае ўзбраенне.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тыпы ваенных караблёў
Мейфлаўэр

, 1882]]
**Мейфлаўэр** (, літ. «майская кветка» — так называюць у Англіі глог) — англійскае гандлёвае судна (тып якога часцей за ўсё вызначаюць як галеон), на якім англічане, якія заснавалі адно з першых брытанскіх паселішчаў у Паўночнай Амерыцы, у 1620 годзе перасеклі Атлантычны акіян.

Выкарыстоўваўся як гандлёвы карабель у рэйсах паміж Англіяй, Францыяй, Іспаніяй і Нарвегіяй. З 1609 па 1622 гады капітанам быў Крыстафер Джонс. Пасля яго смерці ў 1623 годзе судна, хутчэй за ўсё, было разабрана на драўніну.

Раніцай 6 верасня 1620 года карабель, капітанам якога быў Крыстафер Джонс, выйшаў з англійскага горада Плімут. Сто два перасяленцы знаходзіліся на яго борце: сорак адзін дарослы мужчына, дзевятнаццаць жанчын і дзеці, а таксама прынамсі два сабакі. Адно дзіця нарадзілася падчас плавання, яшчэ адно нарадзілася на караблі 20 лістапада, да абгрунтавання ў Плімуце. Экіпаж карабля складаўся з 25—30 чалавек.  Самі сябе яны называлі «пілігрымамі».

Памеры «Мейфлаўэра», водазмяшчэнне якога было ўсяго 180 тон, не дазвалялі пасажырам размясціцца з камфортам. 11 (21) лістапада 1620 года, абмінуўшы мыс Код, судна стала на якар ля берагоў Плімута і пілігрымы прычалілі да Плімуцкай скалы (цяпер — нацыянальны помнік). На караблі лідарамі пілігрымаў Уільямам Брустэрам і Уільямам Брэдфардам было падпісана Мейфлаўэрскае пагадненне, якое стала кіраўніцтвам для новазаснаванай Плімуцкай калоніі.

## Мейфлаўэр II 
right|300px|thumb|«Мейфлаўэр II»
Поўнапамерная копія карабля Мейфлаўэр, створаная ў рамках праекта Plimoth Plantation, вядомая пад назвай Mayflower II, з 1957 года прышвартавана ў Плімуцкай бухце як музейны экспанат. Штогод Мейфлаўэр II наведваюць шматлікія дзясяткі тысяч турыстаў.

## Спасылкі 
* Сайт Калеба Джонсана (англ.)

Катэгорыя:Гісторыя ЗША
Катэгорыя:Судны Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Судны паводле алфавіта
Катэгорыя:Плімуцкая калонія
Татарскі сквер

**Татарскі сквер** — сквер у Мінску, размешчаны ў межах вуліц Татарскай, Грыбаедава, Ігнаценкі.

На месцы сквера ў XIX — першай палове XX стагоддзя знаходзілася татарскія могілкі. У канцы 1970-х могілкі былі знесены, засталася толькі адна магіла ўдзельніка Мінскага антыфашысцкага падполля Х. М. Александровіча. У 2009 годзе, калі сквер атрымаў цяперашняе імя, на яго тэрыторыі ішло будаўніцтва мячэці.

Катэгорыя:Скверы Мінска
Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)
Парк Дзівівелка

**Дзівівелка** () — парк у Мінску, размешчаны ў мікрараёне Сухарава-5 у межах вуліц Мазурава, Лабанка, Шамякіна і Скрыпнікава. На тэрыторыі парку знаходзіцца абмялелая рэчка Качынка, якая ў старадаўнія часы мела назву Дзівівелка.

Назва Дзівівелка прысвоена парку 17 чэрвеня 2009 года рашэннем Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў.

Катэгорыя:Паркі Мінска
Катэгорыя:Фрунзенскі раён (Мінск)
Катэгорыя:Вуліца Мазурава (Мінск)
Катэгорыя:Вуліца Лабанка (Мінск)
Катэгорыя:Вуліца Шамякіна (Мінск)
Катэгорыя:Вуліца Скрыпнікава (Мінск)
Катэгорыя:З’явіліся ў 2009 годзе
Катэгорыя:2009 год у Мінску
Артылерыйскі катар

а з борта катара ва В'етнамскай вайне]]
**Артылерыйскі катар** (АКА) — надводны карабель малога водазмяшчэння, асноўным узбраеннем якога з'яўляецца ствольная ці рэактыўная артылерыя (як правіла, адна-дзве 37—88-мм універсальнымі артылерыйскімі ўстаноўкамі і 12,7—14,5-мм кулямёты. Могуць несці мінамёты, РСЗА (напрыклад, 1400 «Грыф»), агнямёты («маніторы» ЗША перыяду В'етнамскай вайны).

АКА прызначаны для барацьбы з катарамі праціўніка, падтрымкі сухапутных войскаў і рашэння іншых задач. Адрозніваюць вартавыя (патрульныя) катары (СКА) і браніраваныя катары (БКА). Паводле прынцыпу руху бываюць: водазмяшчальныя, глісіруючыя, на падводных крылах, на паветранай падушцы. Паводле віду рухавіка падзяляюцца на маторныя і газатурбінныя.

## Літаратура 
* «Энциклопедия современного оружия и боевой техники», Н. Л. Волковский, «Издательство Полигон», Санкт-Петербург, 1997г
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Тыпы ваенных караблёў
Бондараўскі сквер

**Бондараўскі сквер** — сквер у Мінску, размешчаны ў межах ЦУМа, вул. Гікалы і бібліятэкі імя Пушкіна.

Сквер з’явіўся ў 1960-я гады на месцы прадмесця Старая Камароўка, дзе ў дарэвалюцыйны час размяшчаліся рамеснікі-бондары, а вул. Гікалы да 1967 года называлася Бондараўскай.

Катэгорыя:Скверы Мінска
Катэгорыя:Савецкі раён (Мінск)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1960-я гады
Катэгорыя:1960-я ў Мінску
Тучынскі сквер

**Тучынскі сквер** — сквер у Мінску, размешчаны ў межах вуліц Харкаўская, Берута, Верашчагіна. Да 2023 года ў скверы знаходзіўся зачынены кінатэатр «Сучаснік».

Сквер заснаваны ў 1960-я гады на тэрыторыі былога прадмесця Тучынка, каля дзвюх сажалак. Тучынка здаўна славілася цагельнямі, побач з якімі з’явіліся гліняныя кар’еры. З часам кар’еры напоўніліся вадой і ператварыліся ў невялікія сажалкі (тучкі).

Катэгорыя:Скверы Мінска
Катэгорыя:Фрунзенскі раён (Мінск)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1960-я гады
Катэгорыя:1960-я ў Мінску
8-я армія (Германская імперыя)

**8-я А́рмія** () — воінскае аб’яднанне армейскага узроўня імперскай Германскай Арміі падчас Першай сусветнай вайны.

Была сфармавана падчас мабілізацыі ў жніўні 1914 года на базе І Армейскай Інспекцыі. Удзельнічала ў баявых дзеяннях на тэрыторыі Усходняй Прусіі супраць войскаў Расійскай імперыі.

## Гісторыя баявых дзеянняў 
Згодна з планам Шліфена Германія разгарнула асноўныя сілы (7 армій) на Заходнім фронце, а на усходзе сканцэнтравала супраць Расіі толькі 8-ю армію, у склад якой увайшлі 4 вайсковых карпусы .

Галоўнай задачай 8-й арміі была абарона Усходняй Прусіі і дапамога аўстра-венгерскім войскам, якія, паводле плана германскага камандавання, павінны былі адыграць галоўную ролю ў барацьбе з Расіяй.

## Баявы склад на 1914 
* I Корпус (Генерал-лейтэнант Герман фон Франсуа), Кёнігсберг
* XVII Корпус (Генерал ад кавалерыі Аўгуст фон Макензен), Данцыг
* XX Корпус (Генерал ад інфантэрыі Фрыдрых фон Шольц), Аленштайн
* I Рэзервны корпус (Генерал-лейтэнант Ота фон Белаў), фарміраваўся падчас мабілізацыі
* 3-я Рэзервная дывізія (Генерал-лейтэнант Курт фон Морген), фарміравалася падчас мабілізацыі 
* 1-я Кавалерыйская дывізія (Генерал-лейтэнант Герман Брэхт), фарміравалася падчас мабілізацыі
* Корпус *Ландвера* (Генерал ад інфантэрыі Рэмус фон Фойрш)

## Камандуючыя 
* Генерал-палкоўнік Максіміліян фон Прытвіц (1914)
* Генерал-палкоўнік Паўль фон Гіндэнбург (1914)
* Генерал ад артылерыі Рыхард фон Шуберт (1914)
* Генерал ад інфантэрыі Герман фон Франсуа (1914)
* Генерал ад інфантэрыі Ота фон Белаў (1914)
* Генерал ад артылерыі Фрыдрых фон Шольц (1915) 
* Генерал ад інфантэрыі Ота фон Белаў (1915)
* Генерал ад інфантэрыі Макс фон Фабек (1916)
* Генерал ад інфантэрыі Бруна фон Мудра (1916)
* Генерал ад артылерыі Фрыдрых фон Шольц (1917) 
* Генерал ад інфантэрыі Оскар фон Гуцьер (1917)
* Генерал ад інфантэрыі (пасля генерал-палкоўнік) Гюнтэр фон Кірхбах (1917)
* Генерал ад інфантэрыі Х'юга фон Катэн (1918)

## Гл. таксама 
* Баявы расклад Германскай імперскай арміі ў 1914 годзе

## Літаратура 
* 
* 

 

Катэгорыя:Ваенная гісторыя Германіі
Катэгорыя:Арміі Германіі ў Першай сусветнай вайне
Нос (марскі тэрмін)

**Нос** — пярэдняя частка судна, процілеглая карме. Зроблены такім чынам, каб скараціць да мінімуму супраціўленне вады. Пярэдні ўскраек носа судна называецца фарштэўнем.

Даўней на носе карабля мацаваліся фігурныя ростры.

Корпус судна ў раёне носа мае больш узмоцнены набор, што дае судну магчымасць штармаваць носам да хвалі і ветру і рабіць першы дотык да прычала насавой часткай судна (скулой судна) падчас швартовых аперацый. Таксама, па гэтай прычыне, у выпадку калі судна не можа пазбегнуць сутыкнення з іншым суднам ці з іншымі перашкодамі (скалы, рыфы, плаваючыя прадметы, прычал і да т.п.) пажадана першы ўдар прыняць носам (ці на нос).

Нос бывае прамы, з нахільным фарштэўнем, ледакольны, кліперскі, бульбавы і інш.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Марскія тэрміны
Катэгорыя:Дэталі караблёў
Катэгорыя:Будова паруснага судна
Буксір

thumb|Буксір
**Буксі́р** — самаходнае судна для буксіроўкі і кантоўкі іншых суднаў і плывучых збудаванняў.

Буксіры падраздзяляюцца на: *партовыя* (кантоўшчыкі), *марскія буксіры і буксіры-выратавальнікі*, *буксіроўшчыкі* і *штурхачы*.

Партовыя кантоўшчыкі маюць параўнальна невялікія памеры і выкарыстоўваюцца для забеспячэння швартоўкі ў закрытых гаванях і іншай партовай працы, марскія звычайна значна большых памераў, прызначаны для эксплуатацыі ў адкрытым моры, выкарыстоўваюцца для буксіроўкі суднаў, плывучых збудаванняў і выратавальных аперацый. Буксіры-выратавальнікі выкарыстоўваюцца для дапамогі суднам у моры і іх буксіроўкі ў порт.

Буксіроўшчыкі цягнуць несамаходныя судны, а штурхачы — штурхаюць. Раней буксіроўшчыкі вадзілі караваны рачных баржаў, але цяпер для гэтых мэт выкарыстоўваюцца практычна выключна штурхачы.

Буксіры-штурхачы з баржамі складаюць аснову грузавога флоту на расійскіх унутраных водных шляхах.

У адрозненне ад іншых відаў суднаў для буксіра адной з найважнейшых характарыстак з’яўляецца не хуткасць, а цяга ці ўпор, гэта значыць сіла, з якой ён можа ўздзейнічаць на судна, якое перамяшчае.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тыпы суднаў і караблёў
Ляхаўскі сквер

**Ляхаўскі сквер** — сквер у Мінску, размешчаны ў межах вуліц Кастрычніцкая, Ульянаўская, Беларуская і ракі Свіслач.

Сквер з’явіўся ў 1950-я гады ў прадмесці Ляхаўка, якое было адным з буйных раёнаў даваеннага горада. Прадмесце складалася з чатырох кварталаў: Ляхаўкі, Верхняй Ляхаўкі, Ніжняй Ляхаўкі і Ляхаўскай Слабодкі — насельніцтва якіх складалі рабочыя беларусы.

У 2010 годзе ў скверы была адноўлена сцяна Цоя.

Катэгорыя:Скверы Мінска
Катэгорыя:Ленінскі раён (Мінск)
Катэгорыя:Ульянаўская вуліца (Мінск)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1950-я гады
Катэгорыя:1950-я ў Мінску
Санта-Барбара (кантон)

**Санта-Барбара** () — кантон № 4 у правінцыі Эрэдзія ў Коста-Рыцы. Адміністрацыйны цэнтр — горад Санта-Барбара. Плошча кантона складае 53,21 км². Насельніцтва — 36 243 чал. (2011 г.).

Кантон мяжуе на поўначы — з кантонам Эрэдзія, на ўсходзе — з кантонам Барва, на поўдні — з кантонам Флорэс, на захадзе — з правінцыяй Алахуэла.

У склад кантона ўваходзяць 6 дыстрыктаў (раёнаў):
* Пураба
* Сан-Педра
* Сан-Хуан
* Санта-Барбара
* Санта-Дамінга
* Хесус

Кантон Санта-Барбара быў створаны 29 верасня 1882 года.

Тэрыторыя кантона знаходзіцца на вышыні ад 950 м на крайнім паўднёвым захадзе (даліна ракі Сегунда) да 2599 м на паўночным усходзе (гара Гуарары). Гідраграфічная сетка адносіцца да басейна ракі Таркалес, якая ўпадае ў Ціхі акіян.

У кантоне развіта вырошчванне гародніны, кавы і цукровага трыснягу, пашырана жывёлагадоўля.

## Галерэя 

Файл:Santa Bárbara de Heredia.jpg|Горад Санта-Барбара
Файл:Cafetal en Santa Bárbara de Heredia.jpg|Плантацыя кавы ў кантоне
Файл:Barrio en Purabá de Santa Bárbara de Heredia.jpg|Дыстрыкт Пураба

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт кантона Санта-Барбара
* Карты кантона Санта-Барбара 

Катэгорыя:Кантоны правінцыі Эрэдзія
Гага звычайная

**Гага звычайная** (*Somateria mollissima*) — птушка сямейства качыных.

## Апісанне 
Даўжыня цела 50-71 см, размах крылаў 80-110 см. Самка значна меншая за самца.

У самцоў у шлюбным уборы галава і верх цела белыя, грудзі цялеснага колеру, патыліца зеленаватая, верх галавы і астатняя частка цела чорныя. Самка, маладыя і самец у негнездавы час карычневыя ў бурыя палоскі. Самцы крыху цямнейшыя, адносна хутка набываюць цялесны колер грудзей і белую палоску на баках спіны. Голас: у самцоў гучнае «аў-аў, ху-аў, уху-ах» (другі склад заўседы больш моцны), у самак траскучае «корр, крр».

## Пашырэнне 
Арэал ваколпалярны, у т.л. ўзбярэжжы Паўночнай Еўропы, Ісландыя, Шпіцберген, Фарэрскія астравы, Зямля Франца-Іосіфа, Кольскі паўвостраў, Нарвегія, Шатландыя, паўночная Ірландыя, на Балтыцы (у Швецыі, Фінляндыі, Эстоніі), Данія, Фрызскія астравы, Галандыя, узбярэжжы Францыі (ізаляваныя), Чукоцкае і Берынгава мора, поўнач Паўночнай Амерыкі, Бафінава Зямля і Грэнландыя.

Насяляе марскія ўзбярэжжы або астравы (камяністыя або парослыя лесам, але не пясчаныя), вусці вялікіх рэк, летам таксама тундру.

Паўночныя папуляцыі пералётныя, паўднёвыя — аселыя. Спарадычна назіраецца на поўдзень ад гнездавога арэала ў Партугаліі, Венгрыі, Румыніі, б. Югаславіі, Албаніі, Грэцыі, Балгарыі, Беларусі, Турцыі.

Месца зімовак у паўднёвай частцы гнездавога арэала, а таксама Паўночнае мора і заходняя Балтыка, заходнія ўзбярэжжы Брытанскіх астравоў, Ірландыі, нешматлікая на швейцарскіх азёрах (Жэнеўскім і Бодэнскім), Атлантычнае і Ціхаакіянскае ўзбярэжжы Паўночнай Амерыкі, Камчатка і Берынгава мора. На Беларусі вельмі рэдкі выпадкова залётны і зімуючы від.

## Падвіды 
* *S. m. mollissima* — паўночнае ўзбярэжжы Заходняй і Усходняй Еўропы (да Новай Зямлі);
* *S. m. faeroeensis* — Фарэрскія астравы;
* *S. m. borealis* — Ісландыя, Ян-Маен, Мядзведжыя а-вы, Шпіцберген, Зямля Франца-Іосіфа, а таксама Грэнландыя, Бафінава Зямля;
* *S. m. v-nigra* — Паўночна-Усходняя Сібір.

Іншыя падвіды жывуць на крайняй поўначы Паўночнай Амерыкі.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо звычайна ў калоніі, паблізу вады, часцей за ўсё пад навесам каранёў, раслін або торфу; у ямцы, скупа высланай навакольнымі раслінамі. Пасля знясення 4-га яйка з’яўляецца багатая высцілка з пуху ў выглядзе валіка вакол яек.

Яйкі (звычайна 4-6, часам 1-8) сярэдне падоўжаныя, зеленавата-салатавыя. Памеры: 78 х 51,5 мм.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

Катэгорыя:Качыныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Таркалес

**Та́ркалес** або **Рыа-Грандэ-дэ-Та́ркалес** () — рака ў Коста-Рыцы ў правінцыі Пунтарэнас. Бярэ пачатак у сутоке рэк Вірылья і Рыа-Грандэ-дэ-Сан-Рамон на вышыні 280 м над узроўнем мора і цячэ на паўднёвы захад, упадае ў заліў Нікоя Ціхага акіяна.

Даўжыня ракі 52 км, ад вытокаў Вірыльі — 111 км. Плошча басейна 2121 км². У басейне ракі жыве амаль палова насельніцтва Коста-Рыкі, з-за чаго рака з'яўляецца найбольш забруджанай ў краіне. У ніжнім цячэнні служыць натуральнай паўночнай мяжой нацыянальнага парка Карара.

Асноўны прыток — рака Турубарэс.

## Спасылкі 
* Ballestero, Maureen: Tárcoles River Basin, Costa Rica: Background Paper (Басейн ракі Таркалес: дапаможны матэрыял). (2003) 

Катэгорыя:Рэкі Коста-Рыкі
Гагач чырвонаваллёвы

**Гагач чырвонаваллёвы**, **гагара чырвонаваллёвая** (*Gavia stellata*) — птушка сямейства гагаравых.

## Апісанне 
Даўжыня цела 53-68 см, размах крылаў 100-116 см. У гнездавым апярэнні шыя спераду мае ржавы колер. У зімовым апярэнні падобны на чорнаваллёвага гагача, адрозніваецца па злёгку ўзнятай уверх дзюбе, а таксама дробнымі белаватымі плямкамі на спіне (увесь больш светлы, асабліва на галаве, адсутнічае рэзкая мяжа паміж верхам і бакамі).

## Пашырэнне 
Арэал цыркумпалярны (вакол Паўночнага полюса). Насяляе невялікія вадаёмы ў тундры або лесатундры з зарослымі берагамі, менш звязаны з марскім узбярэжжам.

Пралётны від. Месца зімовак: еўрапейскае ўзбярэжжа Атлантыкі, Паўночнае мора, Балтыка, Чорнае мора, узбярэжжа Усходняй Азіі, заходняе і ўсходняе ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі. На Беларусі зрэдку і ў невялікай колькасці адзначаецца ў час міграцый.

## Падвіды 
* *G. s. stellata* — Еўропа, Ісландыя;
* *G. s. squamata* — Шпіцберген, Зямля Франца-Іосіфа, Мядзведжыя астравы.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо — ямка без высцілкі або з высцілкай з водных раслін, звычайна ў купіне травяністых раслін, не далей чым 0,5 м ад вады.

Яйкі (2) падоўжаныя, бура-аліўкавыя або зялёна-аліўкавыя з бура-чорнымі плямамі.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. — ISBN 83-01-13187-X

Катэгорыя:Гагарападобныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1763 годзе
Гагач беладзюбы

**Гагач беладзюбы**, **гагара беладзюбая** (*Gavia adamsii*) — птушка сямейства .

## Апісанне 
Даўжыня цела 75—100 см, размах крылаў 135—155 см. Падобны на , адрозніваецца па моцнай, белаватай дзюбе, клінаватае паддзюб’е якой стварае ўражанне загнутай уверх дзюбы. Голас: вельмі падобны да голасу чырвонаваллёвага гагача, але больш нізкі і гучны — прарэзлівае «квак» і доўгі, гучны, тужлівы крык, у палёце нагадвае смех «харарара».

## Пашырэнне 
Арэал ахоплівае Арктычныя еўраазіяцкія і амерыканскія ўзбярэжжы ад Мурманска і Новай Зямлі да Сібіры і ад праліва Прынца Уэльскага на Алясцы да дэльты ракі Макензі. Насяляе біятопы азёр тундры, не вельмі аддаленыя ад мора, акрамя таго рэкі, эстуарыі, дэльты, марскія ўзбярэжжы, а таксама сустракаецца ў гарах.

Пералётны від, нерэгулярна залятае ў Еўропу (Скандынавію, Фарэрскія астравы, Вялікабрытанію, Ісландыю, Францыю, Бельгію, Галандыю, Германію, Польшчу, Чэхію, Славакію, Аўстрыю, Швейцарыю, Іспанію, Італію, былую Югаславію, Украіну, Беларусь). Месца зімовак: паўночныя ўзбярэжжы Нарвегіі і Швецыі, у невялікай колькасці на Балтыцы, на ўзбярэжжах Шатландыі, на Камчатцы, у Японіі, Карэйскім паўвостраве, а таксама ад паўднёвай Аляскі да Брытанскай Калумбіі.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо — плоская кучка з сухой травяністай расліннасці, ніз гнязда вільготны.

Адкладвае 2 яйкі, падоўжаныя, аліўкава-карычневыя з бура-чорнымі плямамі. Памеры: 89 х 56 мм.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

Катэгорыя:Гагарападобныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1859 годзе
Дорэстад

, знойдзеная археолагамі на месцы Дорэстада.]]
**Дорэстад** (*Dorestad*) — буйны гандлёва-рамесны цэнтр Паўночнай Еўропы эпохі ранняга Сярэднявечча. Размяшчаўся ў міжрэччы Рэйна і Лека на тэрыторыі Нідэрландаў, на поўдзень ад Утрэхта, каля сучаснага горада Вейк-бей-Дзюрстэдэ ().

Дорэстад служыў перавалачным пунктам для рэйнскіх суднаў, якія вывозілі з глыбінь кантынента збожжа і віны, якія адсюуль паступалі на рынкі, размешчаныя па берагах Балтыйскага і Паўночнага мораў. У Дорэстадзе меўся і ўласны манетны двор, дзе чаканілі манету спадчыннікі Хлодвіга і першыя Каралінгі.

У VII—VIII стст. за ўладанне Дорэстадам з франкамі часта спрачаліся фрызы, якія наравілі зрабіць яго сталіцай сваёй дзяржавы. У IX стагоддзі гандлёвы горад стаў аб'ектам нападаў з боку вікінгаў. Найбольш разбуральныя набегі пералічаны ў хроніках за 834—836, 844, 857 і 863 гг. Апошнія два набегі прыпадаюць на час, калі Дорэстад адпаў ад Франкскай дзяржавы і кіраваўся дацкім конунгам з роду Ск'ёльдунгаў. Клікалі яго Рорыкам.

Ваенныя трывогі і заглейванне Старога Рэйна падарвалі эканамічны дабрабыт Дорэстада. З сярэдзіны IX стагоддзя пачынаецца яго заняпад, а купцы перабіраюцца ў суседнія гандлёвыя цэнтры — Дэвентэр і Тыл. Адна з апошніх згадак — у дакуменце латарынгскага караля Цвентыбольда, выдадзеным біскупу ўтрэхцкаму Адальбольду 24 чэрвеня 896 года.

Частыя разлівы рэк мала што захавалі ад развалін старажытнага горада. Сляды раннесярэднявечнага паселішча, тым не менш, прасочваюцца на тэрыторыі ў 50 га.

Катэгорыя:Утрэхт (правінцыя)
Катэгорыя:Колішнія гарады Еўропы
Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў
Катэгорыя:Археалагічныя помнікі Нідэрландаў
Катэгорыя:Вікінгі
Чэмпіянат свету па футболе 2014 (узнагароды)

Дадзены артыкул апісвае ўзнагароды чэмпіянату свету па футболе, што праходзіў у Бразіліі з 12 чэрвеня па 13 ліпеня 2014 года. Наступныя ўзнагароды будуць дадзены па завяршэнні турніру:

* Залаты Мяч
* Залатая Буца
* Залатыя Пальчаткі
* Лепшы малады гулец
* FIFA Fair Play Trophy

## Залаты Мяч
**Залаты мяч** — прыз, які ўручаецца лепшаму гульцу чэмпіянату свету. Напярэдадні фіналу спецыяльная камісія ФІФА складае спіс лепшых гульцоў, з яго прадстаўнікі акрэдытаваных СМІ выбіраюць лепшага футбаліста. Пераможца атрымлівае «Залаты мяч»; гульцы якія занялі другое і трэцяе месца атрымліваюць «Срэбны мяч» і «Бронзавы мяч» адпаведна.

11 ліпеня 2014 спецыяльная камісія ФІФА абвясціла спіс дзесяці кандыдатаў на Залаты мяч чэмпіянату свету па футболе 2014:

*  Анхель Дзі Марыя
*  Матс Хумельс
*  Філіп Лам
*  Тоні Кроас
*  Ліянель Месі
*  Хаўер Маскерана
*  Томас Мюлер
*  Неймар
*  Ар’ен Робен
*  Хамес Радрыгес

## Залатая Буца 
**Залатая буца** — узнагарода, якая ўручаецца лепшага бамбардзіру (аўтару найбольшай колькасці мячоў) чэмпіянату свету. Пры роўнасці паказчыкаў прыз уручаецца гульцу, творцу найбольшай колькасці галявых пасаў у параўнанні з канкурэнтамі. Калі і гэтыя паказчыкі роўныя, то прыярытэт аддаецца футбалісту, які правёў менш хвілін на поле, чым іншыя суіскальнікі прыза.

;6 галоў

;5 галоў

;4 галы

;3 галы

## Залатыя Пальчаткі 
**Залатыя пальчаткі** — ўзнагарода, якая ўручаецца лепшаму брамніку турніру. Да 2010 года прыз насіў імя савецкага брамніка Льва Яшына. Лаўрэат ўзнагароды выбіраецца спецыяльнай камісіяй ФІФА па выніках іх брамавай «працы» на турніры. Нягледзячы на тое, што брамнікі маюць уласную ўзнагароду, яны таксама застаюцца прэтэндэнтамі на Залаты мяч. Адзіным уладальнікам двух гэтых прызоў стаў Олівер Кан ў 2002 годзе.

11 ліпеня 2014 спецыяльная камісія ФІФА абвясціла спіс трох кандыдатаў на Залатыя пальчаткі чэмпіянату свету па футболе 2014:

*  Серхіа Рамера
*  Мануэль Ноер
*  Кейлар Навас

## Лепшы малады гулец 
Узнагарода **лепшаму маладому гульцу** упершыню з'явілася ў 2006 годзе. Першым лаўрэатам стаў Лукаш Падольскі. Узнагарода прысуджаецца лепшаму гульцу ва ўзросце да 21 года ўключна. Выбар гульца ажыццяўляецца спецыяльнай камісіяй ФІФА.

11 ліпеня 2014 спецыяльная камісія ФІФА абвясціла спіс трох кандыдатаў на прыз лепшаму маладому гульцу чэмпіянату свету па футболе 2014:

*  Мемфіс Дэпай
*  Поль Пагба
*  Рафаэль Варан

## FIFA Fair Play Trophy
**Прэмія сумленнай гульні** (*FIFA Fair Play Trophy*) - ўзнагарода камандзе, якая прадэманстравала на сусветным першынстве лепшыя аспекты Fair Play. У якасці кандыдатаў разглядаюцца каманды, якія прайшлі другі этап фінальнай часткі чэмпіянату свету.

## Гулец матчу 
Узнагароды
Ск’ёльдунгі

'''Ск'ёльдунгі'* ( (мн. л. *Scyldingas*); стар.-нарв.. *Skjöldung* (мн. л. *Skjöldungar*)) — легендарная каралеўская дынастыя народа данаў, продкаў сучасных датчан. Часам гэтак жа называўся іх народ. У абедзвюх мовах фамільнае імя ўтворана ад слова *«шчыт»''. Родапачынальнік дынастыі і ўсяго роду — Ск'ёльд.

## Міфічныя продкі роду 
Свой род Ск'ёльдунгі, роўна як і іншыя конунгі скандынаваў, вялі ад міфічных герояў і багоў. Частку іх «міфічнай» генеалогіі можна прасачыць на прыкладзе «Сагі пра Хервёр», якая адносіцца да т.зв. саг «пра старажытныя часы» і апавядае пра дзеянні ледзь не V—VI стагоддзяў н.э. У сазе распавядаецца гісторыя берсеркаў, якія паводле міфа паходзяць ад сына бога Одзіна Сіргламі. Падобна да іншых сыноў Одзіна, Сіргламі з’яўляўся каралём Гардарыкі, гэта значыць Русі. Яго спадчыннікам быў яго сын Свафрламі, першы ўладальнік чароўнага мяча Цюрфінга, вакол якога разгортваецца дзеянне сагі. Дачка Сварфламі выйшла замуж за нашчадка веліканаў Арнгрыма, ад якога ў яе нарадзілася 12 сыноў-берсеркаў, у тым ліку і кароль готаў Анганцюр (які фігуруе нават у «Беавульфе» пад імем Онгентэаў). Анганцюр быў жанаты са Свафай, дачкой ярла Альдэйг'юбарга (Ладагі). Ад іх шлюбу нарадзілася дачка Хервёр, якой і прысвечана сага і якая, у сваю чаргу, мела сына Хейдрыка — продка Івара Шырокія Абдымкі і Ауд Багатай — прадстаўнікоў роду Ск'ёльдунгаў.

## Гісторыя роду 
Адным з першых па часе вядомым прадстаўніком роду Ск'ёльдунгаў стаў Івар Шырокія Абдымкі, які меў дачку Ауд Багатую.
Ауд была ў шлюбе некалькі разоў: адным з яе мужоў быў Хрорык Кідальнае Кольца — праслаўлены герой скандынаўскага эпасу, ад якога ў яе быў сын Харальд па мянушцы Баязуб. Харальд стаў конунгам данаў і вёў частыя войны, з-за чаго і атрымаў сваю мянушку. Загінуў ён, быўшы старым, у вайне са сваім пляменнікам, конунгам Упсалы Сігурдам Пярсцёнкам. Гісторыкі адносяць гэту падзею прыблізна да 770—775 годзе.
У Харальда Баязуба быў сын Хальвдан, які меў, у сваю чаргу, чатырох сыноў: Анула, Харальда Клака, Рэгінфрыда і Хемінга. Меркавана, менавіта Хальвдан у 782 годзе страціў свае ўладанні і адправіў пасольства да караля франкаў Карла Вялікага, каб выклапатаць сабе лен у валоданне. Анула і Рэгінфрыд загінулі ў 810-х гадах у сутычках з ворагамі, вядома пра іх вельмі мала. Хемінг, названы ў крыніцах «найхрысціянным», таксама загінуў, але пазней, у 837 годзе. Харальд Клак некаторы час быў конунгам Ютландыі, але бег у Фрысландыю, у вобласць Рустрынгенія, дзе і памёр у 840-х гадах.
Таксама прадстаўніком роду быў Рорык Ютландскі, аднак у якіх адносінах ён знаходзіўся з Харальдам невядома (хутчэй за ўсё, сын або пляменнік).

Вядомыя і іншыя прадстаўнікі роду Ск'ёльдунгаў, такія як Фродзі Смелы, Хрольв Жардзінка і г.д.

## Магчымыя нашчадкі Ск'ёльдунгаў 
* Рурыкавічы (862—1598) — гл. Рорык Ютландскі
* Графы дэ Гін (928—1137)

## Гл. таксама 
* Інглінгі


Катэгорыя:Вікінгі
Катэгорыя:Кіраўнікі Даніі
Шлезвіг (горад)

**Шле́звіг** (, , , палаб. *Слаўсвік*) — горад у Германіі, раённы цэнтр, размешчаны ў зямлі Шлезвіг-Гольштэйн.

Уваходзіць у склад раёна Шлезвіг-Фленсбург. Насельніцтва складае 24 058 чалавек (на 31 снежня 2010 года). Займае плошча 24,3 км². Афіцыйны код — *01 0 59 075*.

Горад стаіць на заходнім ускрайку бухты Шлей, хвалі якой намаляваны на яго гербе.

## Паходжанне назвы 
Бярэ сваю назву ад бухты Шлей у Балтыйскім моры, у канцы якой ён размешчаны, і «Вік» ці «Віг», што азначае заліў на старой мове вікінгаў і сучаснай дацкай мове. Шлезвіг (Slesvig), такім чынам, азначае бухту Шлей. Існуе таксама здагадка, што назва Шлезвіг узнікла па імі аднаго племя заходніх славян, якіое жыло ў «Slavsvick» паміж V і X стагоддзямі.

## Славутасці 
* Замак Готарп (пабудаваны ў 1161 годзе, рэканструяваны ў XVII стагоддзі архітэктарам Тэсін-малодшым) — былая рэзідэнцыя герцагаў, з садам у стылі барока. У замку захоўваецца копія глобуса Готарфа).
* Шлезвігскі сабор (1134), з грабніцай караля Фрыдрыха I Даніі.
* Холм — старая рыбацкая вёсачка на беразе Шлей.
* Хедэбю — паселішча вікінгаў.
* Алтар Бордэсхальм у Кафедральным саборы (1521, аўтар — Ханс Бругеман) — зроблены ў Даніі, але размешчаны цяпер у Шлезвігу — уваходзіць у Дацкі культурны канон.

## Знакамітасці 
* У Шлезвігу нарадзіўся Вернер Ганс Фрыдрых Абрагамсан — дацкі пісьменнік і археолаг.

## Клімат 
Клімат вільготны і марскі. Штогадовая сярэдняя тэмпература 8 °C , сярэднія асадкі 814 мм.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка
* EastTalk.de — Інфармацыйны партал на рускім і нямецкім (+ гісторыі гарадоў)  

Катэгорыя:Гарады Шлезвіг-Гольштэйна