Беларускі цэнтр у Літве

**Белару́скі цэнтр у Літве́** — беларуская грамадска-палітычная і культурна-асветніцкая арганізацыя, якая дзейнічала ў Літоўскай Рэспубліцы ў міжваенны час і ў пачатку Другой сусветнай вайны. 

## Гісторыя 
### Ковенскі перыяд (1923—1939) 
Арганізацыя была заснавана ў красавіку 1923 года ў Коўне на базе закрытага літоўскімі ўладамі Міністэрства беларускіх спраў Літвы. У першы перыяд свайго існавання (1923—1927) арганізацыя займалася перакладам на беларускую мову і выданнем навуковай літаратуры і школьных падручнікаў. Сярод іншага, у 1926 годзе была выдадзена манументальная праца «Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі». Кіраўнікамі цэнтра ў гэты час з'яўляліся Вацлаў Ластоўскі, Клаўдзій Дуж-Душэўскі і Антон Матач. Пасля ад'езду В.&nbsp;Ластоўскага ў БССР у сакавіку 1927 года дзейнасць цэнтра была спынена.

Беларускі цэнтр аднавіў сваю дзейнасць 22 лютага 1933 года пры Міністэрстве замежных спраў Літвы. У 1930-я гады цэнтр групаваўся вакол К.&nbsp;Дуж-Душэўскага і прытрымліваўся пралітоўскай арыентацыі, шчыльна супрацоўнічаючы з Беларускай хрысціянскай дэмакратыяй (БХД). У гэты час арганізацыя была нешматлікай і складалася пераважна з былых актывістаў Рады БНР у эміграцыі, якія вырашылі застацца ў Літве пасля 1923 года. 

### Віленскі перыяд (1939—1940) 
Сітуацыя кардынальна змянілася пасля падзей кастрычніка 1939 года, калі паводле савецка-літоўскага дагавора Вільня і частка Віленскага края былі перададзены Літве. Беларускі цэнтр адыграў галоўную ролю ў кансалідацыі беларускай меншасці ў новых умовах, і да яго вырашыла далучыцца група стваральнікаў газеты «Крыніца». 

23 лістапада 1939 года ў Коўне на кватэры К.&nbsp;Дуж-Душэўскага (па вуліцы Аўшрас, 47) адбыўся надзвычайны сход членаў арганізацыі. На ім быў абраны новы склад прэзідыума, у якім ключавыя пасады занялі прадстаўнікі віленскіх беларусаў. Старшынёй стаў ксёндз Адам Станкевіч, сакратаром&nbsp;— Адольф Клімовіч, скарбнікам&nbsp;— Янка Шутовіч. Іншымі членамі кіраўніцтва сталі прадстаўнікі Коўна Васіль Барысовіч і Антон Матач. 6 снежня 1939 года офіс Беларускага цэнтра быў перанесены ў Вільню ў будынак па Завальнай вуліцы, 1-2, дзе таксама размяшчалася друкарня імя Ф.&nbsp;Скарыны. З гэтага моманту А.&nbsp;Станкевіч стаў неаспрэчным лідарам беларускай супольнасці ў Літве, а К.&nbsp;Дуж-Душэўскі фактычна адышоў ад грамадскага і палітычнага жыцця.

У Вільні Беларускі цэнтр імкнуўся ахапіць сваёй дзейнасцю ўсе сферы жыцця беларускай супольнасці. Арганізацыя сканцэнтравалася на вырашэнні сацыяльных пытанняў: аказвала матэрыяльную дапамогу найбольш бяднейшым прадстаўнікам супольнасці, арганізоўвала курсы літоўскай мовы і праводзіла рэгістрацыю беспрацоўных (як прафесіяналаў, так і некваліфікаваных рабочых), спрабуючы дапамагчы ім працаўладкавацца праз літоўскія біржы працы і Чырвоны Крыж. Вялася інтэнсіўная культурная, навуковая і выдавецкая дзейнасць. У студзені 1940 года цэнтр урачыста адзначыў 25-гадовы юбілей святарскай дзейнасці А.&nbsp;Станкевіча, выдаўшы з гэтай нагоды спецыяльны юбілейны зборнік пад рэдакцыяй Я.&nbsp;Шутовіча. Акрамя газеты «Крыніца», цэнтр друкаваў розныя кнігі і брашуры.

10 чэрвеня 1940 года Беларускі цэнтр у Літве накіраваў у Кабінет Міністраў Літоўскай Рэспублікі вялікі і падрабязны мемарандум па беларускім пытанні. Дакумент змяшчаў канкрэтныя патрабаванні і прапановы да літоўскіх улад. У галіне адукацыі цэнтр патрабаваў забяспечыць навучанне на беларускай мове для ўсіх дзяцей, чыёй роднай мовай з'яўляецца беларуская (незалежна ад запісу аб нацыянальнасці ў пашпартах бацькоў), а таксама стварыць спецыяльны Дэпартамент беларускіх школ пры Міністэрстве адукацыі. У рэлігійнай сферы патрабавалася больш шырокае выкарыстанне беларускай мовы ў касцёлах і семінарыі, прызначэнне біскупа-суфрагана з ліку беларускага духавенства, а таксама аднаўленне аўтакефаліі Праваслаўнай царквы і арганізацыя курсаў для праваслаўнага святарства. Сярод іншых патрабаванняў былі: пашырэнне беларускамоўнага радыёвяшчання да 45 хвілін у дзень, увядзенне беларускай мовы як дапаможнай у адміністрацыі на этнічна беларускіх тэрыторыях, вырашэнне праблем з атрыманнем літоўскага грамадзянства і пашпартоў, пашырэнне радыкальнай зямельнай рэформы на Віленскі край і афіцыйная дзяржаўная падтрымка беларускіх кааператываў.

Мемарандум так і не быў разгледжаны літоўскімі ўладамі з-за хуткай інкарпарацыі Літвы ў склад СССР улетку 1940 года, пасля чаго дзейнасць Беларускага цэнтра была канчаткова спынена.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Літвы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1923 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1940 годзе
Катэгорыя:Арганізацыі Коўна
Катэгорыя:Беларусы ў Вільні
Катэгорыя:Арганізацыі Вільні
Катэгорыя:Беларусы ў Коўне