open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Даміно

**Даміно** — настольная гульня ў пластмасавыя або касцяныя пласцінкі, на якіх нанесены кропкі (ачкі), а таксама набор пласцінак для гэтай гульні (28 штук).

## Правілы 
### Пачатак гульні 
Кожнаму іграку даецца (звычайна) па 7 касцяшак (камешкаў). На кожнай касцяшцы напісаны па два лікі ад 0 да 6. Першым ходзіць той, у каго самы меншы двайная касцяшка (**0 | 0**, **1 | 1** , **2 | 2** , **3 | 3** і г.д.). Ігрок павінен пахадзіць ім жа.

### Гульня 
Калі першы пахадзіў, то другі павінен падставіць касцяшку, у якой лік супадае з першым каменчыкам. Напрыклад: **1 | 1** _ **1 | 2**. Далей ўсё працягваецца такім жа чынам. Напрыклад: **2 | 2** _ **2 | 3** _ **3 | 6** _ **6 | 4**… З другога боку, там дзе (**2 | 2**), таксама можна ставіць касцяшкі. Але ўлічваючы, што ўсяго пласцінак 28, а кожнаму даецца па 7, усе астатнія 14 ляжаць збоку, і бяруцца калі адзін з ігракоў не можа пахадзіць. Калі ўсе адкладзеныя каменчыкі канчаюцца, і сярод іх няма патрэбнага, то ход перадаецца другому іграку.

### Канец гульні 
Гульня заканчваецца перамогай таго, ў каго першага закончыліся ўсе каменчыкі, альбо «рыбай».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гульні
Катэгорыя:Інтэлектуальныя гульні
Бенедыкцінцы

**Бенедыкцінцы** (, **Ордэн св. Бенедыкта**, ) — манахі найстарэйшага ў Еўропе каталіцкага манаскага ордэна святога Бенедыкта. Заснаваны ў 529 г. Бенедыктам Нурсійскім у горадзе Монтэ-Касіна (Італія). Статут бенедыкцінцаў патрабаваў сталага жыхарства ў кляштары (кляўзуры), паслушэнства, устрымання і беднасці. Мэта ордэна — кантэмпляцыя (прывядзенне псіхікі ў стан глыбокай засяроджанасці), фізічная і разумовая праца, выхаванне моладзі. Адным з абавязкаў бенедыкцінцаў было правядзенне ўрачыстай літургіі.

## Гісторыя 
У IX—X стст. кляштары ордэна мелі аўтаномію, карысталіся шматлікімі прывілеямі, сабралі вялікія багацці. Гэта прывяло да адыходу ад статута ордэна. Дзеля вяртання да першапачатковых ідэалаў была праведзена Клюнійская рэформа (X—XI ст.), у выніку якой утварыліся новыя кангрэгацыі: картузаў, цыстэрцыянцаў, трапістаў, камедулаў. Бенедыкцінцы адыгралі вялікую ролю ў развіцці каталіцкай тэалогіі, умацаванні каталіцкай царквы і папства. У XIII ст. бенедыкцінцы страцілі першынство, саступіўшы яго дамініканцам і францысканцам. У 1893 г. Папа Леў XIII заснаваў федэрацыю бенедыкцінцаў, якая пацверджана статутам Папы Пія XII у 1952 г. Гэты ж Папа ў 1947 г. прысвоіў Бенедыкту Нурсійскаму тытул «Бацька Еўропы», а Папа Павел VI у 1964 г. абвясціў яго «патронам Еўропы».

## Бенедыкцінцы на Беларусі 
У XI—XIII ст. бенедыкцінцы ўдзельнічалі ў місіянерскай дзейнасці на славянскіх землях і ў Прыбалтыцы. У Вялікае Княства Літоўскае яны прыйшлі з Польшчы, на Беларусі бенедыкцінцы мелі кляштары ў Гарадзішчы каля Пінска (1659—1855 гады, фундатар ваявода полацкі Ян Караль Копаць; заснаваны менахамі, якія прыйшлі з Монтэ-Касіна, таму атрымаў назву *Castrum Cassinum* — «Пастаянны лагер Касіна»), Мінску (1700—1832 гады, фундатар жонка менскага харунжага Стацкевіча), Нясвіжы (1590—1872 гады, фундатар Мікалай Радзівіл Сіротка), Слоніме (1669—1850 гады, фундатар Ганна Пшэўдзецкая; першыя манашкі прыйшлі сюды з закрытага смаленскага кляштара, таму называўся *Exulantki Smolenski*). Былі і жаночыя кляштары, пры якіх існавалі школы для дзяўчынак са шляхецкіх сем’яў. У ВКЛ манашкі-бенедыкцінкі мелі права прышываць да вэлюму крыж з ярка-чырвонага аксаміту, як напамінак пра ахвяры ордэна ў час Паўночнай вайны. Пасля далучэння беларускіх зямель да Расійскай імперыі царскі ўрад аб’яднаў кляштары бенедыкцінцаў і іншых каталіцкіх манаскіх ордэнаў у **бенедыкцінска-цыстэрцыянска-камедула-картузскую** кангрэгацыю. Пасля паўстанняў 1830—1831 і 1863—1864 гг. на Беларусі кляштары бенедыкцінцаў былі закрыты.

## Літаратура 
* 
* *Карнілава, Л. А.* Бенедыкцінцы / Л. А. Карнілава //  — С. 12—23.

Катэгорыя:Манаскія ордэны
Катэгорыя:Каталіцкія ордэны і кангрэгацыі
Есентукі

**Есентукі** () — горад (з 1917 года) у Расіі, у складзе Стаўрапольскага края, уваходіць у групу Каўказскіх Мінеральных Водаў. Заснаваны ў 1825 годзе. Горад размешчаны ў даліне ракі Падкумак (прыток Кумы) на вышыні 640 м над у.м., за 17 км ад Пяцігорска.

Клімат кантынентальны. Лета цёплае, з вялікай колькасцю гарачых і сухіх дзён. Сярэдняя тэмпература ліпеня — 20.4&nbsp;°C, максімальная тэмпература даходзіць да 37&nbsp;°C. Зіма нехалодная, часта бываюць адлігі, але могуць быць і маразы да −25&nbsp;°C. Сярэдняя тэмпература студзеня −4.6&nbsp;°C.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Найбуйнейшы і найбольш папулярны пітны і бальнеалагічны курорт Расіі, дзе лечаць захворванні страўнікава-кішачнага тракту, печані і абмену рэчываў. Галоўныя лячэбныя сродкі курорта — больш за 20 мінеральных крыніц. Горад мае шырокія курортныя паркі — Лячэбны (ніжні) і парк Перамогі (верхні). У парках знаходзяцца крыніцы мінеральнай вады, шматлікія лячэбныя ўстановы, размечаныя маршруты тэрэнкура.

У горадзе каля 25 санаторна-курортных устаноў. Развіта харчовая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1825 годзе
Руаян

**Руаян** () — горад у Францыі, у дэпартаменце Прыморская Шаранта.

## Галерэя 

Image:Printemps_Royannais.jpg | 
Image:Port_Royan.jpg |

Катэгорыя:Гарады Новай Аквітаніі
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Прыморская Шаранта
Катэгорыя:Населеныя пункты кельцкай Галіі
Лазар Богша

**Лазар Богша** — полацкі майстар-ювелір 12 ст., вольны рамеснік.

У 1161 для Спаса-Праабражэнскага сабора Спаскага манастыра стварыў шэдэўр старажытнарускага мастацтва —  Ефрасінні Полацкай. Мастацкія асаблівасці крыжа сведчаць пра сувязі з традыцыямі кіеўскай ювелірнай школы.

Імя майстра і яго мянушка вядомыя з надпісу, пакінутага ім на адваротным боку крыжа:

Дакладная дата стварэння вырабу і ўказанне імені аўтара з'яўляецца рэдкім выключэннем для мастацтва таго перыяду. Шэраг ананімных работ таго перыяду па тэхніцы вырабу таксама адносяць да твораў Лазара Богшы (напрыклад, медальён барм нагруднага княжацкага упрыгожання з Кіеўскага скарбу 1824 года, апісаны ), якія з'яўляюцца найлепшымі ўзорамі эмалевага мастацтва Старажытнай Русі.

Вядомыя і працы больш позняга перыяду, створаныя ў традыцыях работ Лазара, — іх адносяць да твораў яго вучняў.

Па паходжанні Лазар быў выхадцам з Паўднёва-Заходняй Русі або з заходніх славян.

Лазар — гэта імя, атрыманае ім у хрышчэнні, а Богша — скарачэнне ад паганскага імені Багуслаў, распаўсюджанага ў заходніх славян у XII стагоддзі. Адносна таго, дзе ён пазнаёміўся з мастацтвам перагародкавай эмалі называюцца як Візантыя, так і Грузія (першая з краін, якая пераняла з Візантыі гэта мастацтва). На момант стварэння крыжа па заказу княгіні Ефрасінні майстар быў не малады — надпісы на крыжы блізкія да датаваных надпісаў 1130-х гадоў, і мяркуецца, што Лазар засвоіў манеру пісьма ў сваім юнацтве і карыстаўся ёю ўсё жыццё.

## Літаратура 
* Алексеев Л. В. Лазарь Богша — мастер-ювелир XII в // Сов. археология. № 3, 1957.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Катэгорыя:Беларускае мастацтва
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Ювеліры Беларусі
Катэгорыя:Постаці Полацка
Нефцякумск

**Нефцякумск** () — горад (з 1968 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Нефцякумскага раёна Стаўрапольскага края. Заснаваны ў 1958 годзе. Горад размешчаны за 300 км на ўсход Стаўрапаля на Церска-Кумскай нізіне (Нагайскі стэп), за 5 км ад ракі Кума. Бліжэйшая чыгуначная станцыя размешчана ў горадзе Будзёнаўск за 70 км ад Нефцякумска.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Прыдпрыемства «Роснефть-Ставропольнефтегаз» (газаперапрацоўчы завод, нафтаперапампоўваючая і газакампрэсарныя станцыі) — горадаўтваральнае прадпрыемства, здабывае каля 1 млн т нафты ў год. Хлебазавод, малочны завод, ткацкая фабрыка і іншыя прадпрыемствы.

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Зеленакумск

**Зеленакумск** () — горад (з 1965 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Савецкага раёна Стаўрапольскага края. Заснаваны ў 1762 годзе. Размешчаны на рацэ Кума, за 265 км ад Стаўрапаля. Чыгуначная станцыя на лініі Георгіеўск — Прыкумск.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
АТ «ВЭЛАН», «Строймаш», аўтарамонтны завод, вопытна-механічны завод, ААТ «Зеленакумскі элеватар».

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1781 годзе
Новааляксандраўск

**Новааляксандраўск** () — горад (з 1971 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Новааляксандраўскага раёна Стаўрапольскага края. Заснаваны ў 1854 годзе. Размешчаны за 105 км на паўночны захад Стаўрапаля на рацэ Расшаватка (басейн Маныча).

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Харчовая прамысловасць: хлебазавод, масларобны завод, піўзавод, мясакамбінат, элеватар. Вытворчасць будаўнічых матэрыялаў: 1 цагельня, Лёгкая прамысловасць. Шклотарны завод.

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Іпатава (горад)

**Іпатава** () — горад (з 1979 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Іпатаўскага раёна Стаўрапольскага края. Заснаваны ў 1860 годзе. Горад размешчаны на рацэ Калаўс, за 145 км на паўночны ўсход ад Стаўрапаля. Чыгуначны станцыя на лініі Светлаград — Эліста.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Заводы: масласыраробчы, піваварны, камбікормавы, аўтарамонтны, цагляны, хлебазавод. Мясаптушкакамбінат, элеватар.

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1860 годзе
Кіславодск

**Кіславо́дск** () — горад (з 1903 года) у Расіі, у складзе Стаўрапольскага края. Насельніцтва 126,6 тыс. чалавек (2023). Заснаваны ў 1803 годзе. Бальнеакліматычны курорт федэральнага значэння ў групе Каўказскіх Мінеральных Вод.

Размешчаны ў паўночных перадгор’ях Вялікага Каўказа на вышыні 800—1069 м, за 234 км ад Стаўрапаля. Чыгуначная станцыя.

## Эканоміка 
Прадпрыемствы харчасмакавай (у тым ліку разліванне мінеральнай вады «Нарзан»), лёгкай, мэблевай прамысловасці. У горадзе каля 40 санаторна-курортных устаноў.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Іван Карпавіч Двадненка (1903—1904) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт адміністрацыі Кіславодска
* www.kisl.ru 
* www.kmvtur.ru

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Сальск

**Сальск** () — горад (з 1926 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Сальскага раёна Растоўскай вобласці. Насельніцтва 110,3 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1830 годзе.

Завод кавальна-прэсавага абсталявання, цагельня, лёгкая і харчовая прамысловасць.

## Насельніцтва 
## Памятныя мясціны 
* Помнік генералу Маркаву

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Растоўскай вобласці
Стаўрапаль

**Ста́ўрапаль** () — горад (з 1785 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Стаўрапольскага края. Насельніцтва 412 тыс. чалавек (2007). Заснаваны ў 1777 годзе. Размешчаны на ўзгорках і распадках у цэнтральнай частцы Перадкаўказзя на Стаўрапольскім узвышшы, у вярхоўях ракі Ташла (басейн Усходняга Маныча), за 1621 км на поўдзень ад Масквы.
## Насельніцтва 
## Прамысловасць 
Асноўнае месца ў структуры прамысловай вытворчасці Стаўрапаля займае машынабудаванне. Вялікую ролю адыгрывае таксама вытворчасць радыёэлектроннай апаратуры, камплектуючых для аўтамабіляў, зарадных прылад, сістэм кіравання суднаў, сістэм абароны ад электрахімічнай карозіі, вымяральных прылад, лічыльнікаў электрычнай энергіі. Вытворчасць харчовай прадукцыі ў вартасным выразе складае 35 % у структуры агульнага аб’ёму прамысловай прадукцыі — розныя прадукты харчавання: каўбасныя вырабы, кансервы, мука, сыры, алей, масла, піва, алкагольныя і безалкагольныя напоі. Выпускаюцца таксама прадукты хіміі і высокіх тэхналогій.

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Павел Сяргеевіч Пацёмкін (1743—1796) — граф, расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, далёкі сваяк Рыгора Аляксандравіча Пацёмкіна. Падчас яго намесніцтва (1782—1788), а менавіта ў 1785 годзе Стаўрапаль атрымаў правы аднаго з шасці павятовых гарадоў Каўказскай вобласці.
* Яўгенія Уладзіміраўна Рудэнка (1929—2010) — вучоны ў галіне лугаводства, доктар сельскагаспадарчых навук (1976), прафесар (1984).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1777 годзе
Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Расіі
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар военачальнікаў
Джо Байдэн

**Джозеф Рабінет «Джо» Байдэн-Малодшы** (, ІРА: ['dʒoʊsɛf rɒbɪ'nɛt 'bаɪdɛn]; ) — амерыканскі палітык, 46-ы Прэзідэнт ЗША.

## Палітычная кар’ера 
З 3 студзеня 1973 lа 15 студзеня 2009 — сенатар-дэмакрат ад штата Дэлавэр, узначальваў сенацкія камітэты па судовых справах, па міжнародных адносінах. З 27 жніўня 2008 афіцыйны кандыдат у віцэ-прэзідэнты ЗША ад Дэмакратычнай партыі (у пары з Баракам Абамам). Заступіў на пасаду адначасова з Баракам Абамам 20 студзеня 2009 года.

У пачатку красавіка 2020 года стала вядома, што Джо Байдэн, пасля выхаду з гонкі яго саперніка — сенатара Берні Сандэрса, стаў адзіным кандыдатам Дэмакратычнай партыі на чарговых прэзідэнцкіх выбарах у пары з Камалай Харыс як кандыдаткай на пасаду віцэ-прэзідэнта. Станам на 7 лістапада 2020 года Байдэн набраў патрэбную для перамогі колькасць галасоў выбаршчыкаў, перамогшы ў штаце Пенсільванія.

10 снежня 2020 года абраны прэзідэнт ЗША Джозеф Байдэн і яго напарніца па перадвыбарнай гонцы Камала Харыс названы ўладальнікамі звання «Чалавек года» па версіі часопіса «*Time*». Інаўгурацыя 46-га Прэзідэнта ЗША адбылася 20 студзеня 2021 года. Джо Байдэн змяніў на гэтай пасадзе Дональда Трампа.

У красавіку 2023 года Байдэн вылучыў сваю кандыдатуру ў прэзідэнты ад Дэмакратычнай партыі на выбарах 2024 года. Пасля дэбатаў з Трампам у чэрвені 2024 года многія назвалі выступленне Байдэна няўдалым, у тым ліку з прычыны шматлікіх узроставых праблем са здароўем. Байдэна неаднаразова ўгаворвалі зняць сваю кандыдатуру. У выніку 21 ліпеня ён выйшаў з прэзідэнцкай гонкі і падтрымаў кандыдатуру Харыс.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт сенатара ЗША Джо Байдэна (англ.) 
* Афіцыйная біяграфія

Катэгорыя:Члены Дэмакратычнай партыі ЗША
Катэгорыя:Сенатары ад штата Дэлавэр
Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Кабінет Барака Абамы
Катэгорыя:Кавалеры грузінскага ордэна Перамогі імя Святога Георгія
Катэгорыя:Старшыні камітэта па замежных справах Сената ЗША
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты ЗША (2020)
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты ЗША (2024)
Сара Луіз Пэйлін

**Сара Луіз Пейлін** (, па нараджэнні **Хіт** (*Heath*);  у Сэндпойнт, Айдаха) — амерыканскі палітык, член Рэспубліканскай партыі.

## Біяграфія 
Дзяцінства правяла ў маленькім горадзе Wasilla (штат Аляска). Захаплялася паляваннем, паспяхова займалася баскетболам, прымала ўдзел у рэгіянальным конкурсе прыгажосці (1984 г.).

У 1987 годзе скончыла Універсітэт Айдаха, атрымала ступень бакалаўра ў галіне СМІ і паліталогіі. Займалася камерцыйнай рыбнай лоўляй, працавала рэпарцёрам на тэлебачанні.

У 1992 годзе пачала сваю палітычную кар’еру — была абрана ў гарадскі савет Уасілы. У 1996 годзе перамагла на выбарах мэра Уасілы. Праводзіла ўзважаную і паспяховую палітыку. У 1999 годзе Пэйлін была пераабрана мэрам горада і стала прэзідэнтам канферэнцыі мэраў Аляскі.

У 2002 годзе спрабавала балатавацца на пасаду віцэ-губернатара Аляскі ад Рэспубліканскай партыі, але прайграла на праймерыз.

У 2006 годзе перамагла на выбарах губернатара Аляскі і з вынікам 48,3% галасоў стала першай жанчынай-губернатарам у гісторыі штата.

У 2008 годзе ўступіла ў прэзідэнцкую кампанію, балатавалася на пасаду віцэ-прэзідэнта ЗША у пары з кандыдатам на пасаду кіраўніка дзяржавы Дж. Макейнам.

Пасля абрання прэзідэнтам ЗША Барака Абамы вярнулася да абавязкаў кіраўніка Аляскі. 26 ліпеня 2009 года склала з сябе паўнамоцтвы губернатара штата (да заканчэння тэрміну знаходжання на пасадзе), тлумачыла сваю адстаўку асабістымі фінансавымі цяжкасцямі.

Прадстаўляе кансерватыўны кірунак у Рэспубліканскай партыі. З'яўляецца супернікам абортаў (выхоўвае пецярых дзяцей), аднаполых шлюбаў і сэксуальнай адукацыі ў школах. Пасля адстаўкі займаецца літаратурнай дзейнасцю і выступае ў тэлевізійных шоу. Каментатар на канале Fox Business Channel і на радыё Fox News.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Кандыдаты ў віцэ-прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Члены Рэспубліканскай партыі ЗША
Катэгорыя:Прэзідэнцкія выбары ў ЗША, 2008
Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі ЗША
Катэгорыя:Губернатары Аляскі
Часлаў Найдзюк

**Часлаў (Чэслаў) Найдзю́к** (, в. Бойдаты, Ваўкавыскі павет — , Пасадэн, Каліфорнія, ЗША) — беларускі грамадскі дзеяч.

## Біяграфія 
Брат Язэпа Найдзюка.

Вучыўся ў Віленскай беларускай гімназіі (1927—1935). Скончыў юрыдычны факультэт Універсітэта Стэфана Баторыя (1940), член Беларускага студэнцкага саюза ў Вільні. Па палітычных перакананнях быў хадэкам.

У час Другой сусветнай вайны старшыня акруговага міравога суда ў Вілейцы.

У 1949 эмігрыраваў у ЗША. Арганізоўваў беларускае жыццё ў Каліфорніі, 23 лістапада 1950 года у Норт-Галівудзе (раён Лос-Анджэлеса) быў заснаваны аддзел Злучанага беларуска-амерыканскага дапамаговага камітэту на штат Каліфорнія, які ён узначаліў. Праз 11 месяцаў арганізацыя стала называцца аддзелам БККА на штат Каліфорнія. Ніводнага разу аднак не прыязджаў на Кангрэсы беларусаў Амерыкі ў Саўт-Рыверы — пераезд цягніком быў занадта доўгім, а самалётам ён лётаць баяўся. Свой голас і справаздачу Часлаў Найдзюк перадаваў праз сакратара БККА Міхася Сеньку. Супрацоўнічаў з газетай «Беларус».

Пахаваны на могільніку Галівуд-Хілз у Пасадэне, Каліфорнія.

## Сям’я 
У верасні 1956 года ажаніўся з Юзэфай Брэчкай, ад якой меў дзвюх дачок, Ядзю і Карнелю, і сына Віктара.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Гардзіенка А.* Беларускі кангрэсавы камітэт Амэрыкі (БККА) / Алег Гардзіенка. — Смаленск: [б.в.], 2009. — 428 с., [12] с. іл. — (БІНІМ; Бібліятэка Бацькаўшчыны, Кніга 16).

Катэгорыя:Члены Беларускага студэнцкага саюза
Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ваўкавыскім раёне
Абама

**Абама** мае наступныя значэнні:

* Гара Абама, найвышэйшы пункт Антыгуа і Барбуда.

## Асобы 
* Барак Абама, 44-ы прэзідэнт ЗША
* Барак Хусейн Абама, старэйшы, кенійскі эканаміст
* Мішэль Абама, першая лэдзі ЗША
Байдэн

**Ба́йдэн** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Джо Байдэн, 46-ы прэзідэнт ЗША
* Джыл Байдэн, першая лэдзі ЗША
* Хантэр Байдэн, амерыканскі юрыст
Бровар

**Бро́вар, вінакурня, вінакурны завод** — традыцыйнае вытворчае збудаванне, дзе варылі піва, гналі гарэлку.

На Беларусі бровар вядомы з XVI стагоддзя ў замках, сядзібах, пры корчмах і аўстэрыях. Размяшчалі бровар каля рэк і сажалак, у асобных выпадках — у дварах. Будавалі пераважна драўляныя, пазней мураваныя. Часта ў комплекс бровара ўваходзілі саладоўня з сушыльняй, варыўня, дзе захоўвалі гародніну і харчовыя прыпасы, лазня, а таксама жыллё.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Харчовая прамысловасць
Катэгорыя:Напоі
Берасцейская зямля

**Берасцейская зямля** — гісторыка-геаграфічны рэгіён, які ў раннефеадальны перыяд займаў тэрыторыю па абодва бакі сярэдняга цячэння Буга з гарадамі Бельск, Берасце, Дарагічын Надбужскі, Каменец, Кобрын, Мельнік і іх акругамі. Населены пераважна дрыгавічамі і валынянамі. Па тэрыторыі Берасцейскай зямлі праходзілі важныя гандлёвыя магістралі, па якіх ажыццяўляўся тавараабмен паміж Турава-Пінскай, Кіеўскай, Галіцка-Валынскай, Наўгародскай, Чарнігаўскай і іншымі землямі і Заходняй Еўропай. Апошнім мытным пунктам на гандлёвым шляху быў Дарагічын, дзе знойдзены тысячы старажытных алавяных таварных пломбаў.

З канца Х ст. у складзе Русі, з другой паловы ХІ ст. да сярэдзіны ХІІ ст. ва ўладанні тураўскіх, ад сярэдзіны ХІІ ст. — валынскіх князёў. Паводле ўскосных звестак Іпацьеўскага летапісу, у 1240 годзе сюды з поўдня ўварваліся мангола-татары. У першай палове ХІV ст. увайшла ў склад Вялікага Княства Літоўскага, ва ўладанні князя Кейстута. У 1349 годзе Берасцейскую зямлю на некаторы час захапіў польскі кароль Казімір III. Канчаткова Берасцейшчына адыйшла да ВКЛ у 1366 годзе. З 1413 года ў складзе Троцкага ваяводства. У 1566 годзе рэгіён раздзелена на Берасцейскае ваяводства і Падляшскае ваяводства (паветы Дарагіцкі, Бельскі, Мельніцкі; : Віленскі сойм).

У гістарычным, этнічным і фізіка-геаграфічным аспектах Берасцейская зямля ўяўляла сабою адзіную і цэльную тэрыторыю, натуральны працяг дрыгавіцкага Турава-Пінскага Палесся. На поўначы яна межавала з Гарадзеншчынай. Такім чынам, яна была арганічна звязана з карэннай тэрыторыяй, на якой сфарміраваўся беларускі народ, складаючы яе неад'емную частку.

Улучэнне Берасцейшчыны ў склад старажытнай Валыні, якое праводзяць адныя навукоўцы, лічыцца цалкам няправільным іншымі, бо сувязь існавала толькі палітычная. Пасля Люблінскай уніі адзінства Берасцейскай зямлі было парушана, і Падляшскае ваяводства адыйшло да Польскай Кароны, трапіўшы пад узмоцненую паланізацыю, асабліва пасля царкоўнай уніі, і каланізацыю выхадцамі з Мазовіі.

## Берасцейскія князі 
* Яраслаў Яраполчыч (1101—1102)
* Святаполк Мсціславіч (1140)
* Уладзімір Давыдавіч (1142), чарнігаўскі князь, часова трымаў Берасце разам з іншымі ўладаннямі як «дадатак» да сваёй воласці
* Ігар Ольгавіч (1142—1146)
* Уладзімір Андрэевіч (1154—1156)
* Уладзімір Мсціславіч (1170)
* Святаслаў Мсціславіч (1170—1183)
* Васілька Раманавіч (1208—1210, 1219—1228)

## Літаратура 
* *Гринблат М. Я.* Белорусы. — Минск, 1968.
* *Пашуто В. Т.* Очерки по истории Галицко-Валынской Руси. — Москва, 1950.
* Полное собрание русских летописей. Т. 2. Ипатьевская летопись. — Москва, 1962.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4.

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Брэсцкай вобласці
Будакі

**«Будакі́»**, **будакі-паны** — група насельніцтва беларускага паходжання на тэрыторыі былога Лукаянаўскага павета Ніжагародскай губерні (сучасныя паўднёвыя раёны Ніжагародскай вобласці Расіі). Пачатак утварэння групы «будакоў» быў пакладзены ў першай палове XVII стагоддзя (цараванне Аляксея Міхайлавіча) прымусовым перасяленнем этнічна беларускага насельніцтва, што ў расійскіх крыніцах XIX — пачатку XX стагоддзяў было вядома пад назвай «мензелінская шляхта». Назва паходзіць ад заняткаў гэтых людзей у мінулым будным промыслам (скажонае ад буднікі). Мясцовае насельніцтва называла «будакоў» таксама «літвой», «палякамі», «польшчай». Паводле перапісу 1897 года, з 995 беларусаў, што жылі ў той час на тэрыторыі былой Ніжагародскай губерні, большасць (67,5 %) была сканцэнтравана ў Лукаянаўскім павеце.

## Літаратура 
* 
* 
* Исторический очерк Нижегородского края. Б. м., Б. г.

Катэгорыя:Беларусы
Браслаўскае ваяводства

**Браслаўскае ваяводства** — адміністрацыйная адзінка ВКЛ на тэрыторыі Браслаўскага павета Віленскага ваяводства. Адміністрацыйны цэнтр — Браслаў. Падзелу на паветы не мела.

Ваяводства ўтворана ў 1793 годзе паводле Гродзенскага надзвычайнага сойма з прычыны 2-га падзелу Рэчы Паспалітай.

Спыніла існаванне за 3-ім падзелам Рэчы Паспалітай у 1795 годзе. Тэрыторыя ваяводства ўвайшла як павет у склад Віленскай губерні.

## Гл. таксама 
* Ваяводы браслаўскія

## Літаратура 
*
*
Ваяводы браслаўскія

**Пералік ваяводаў браслаўскіх** — вышэйшых службовых асоб Браслаўскага ваяводства ў складзе ВКЛ ад яго ўтварэння пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) да скасавання паводле 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795).

* Міхал Касакоўскі (1794—1795)

## Літаратура 
*
Варта начная

**Варта начная**, **старожа** — павінасць сялян на Беларусі ў 16—19 ст. Заключалася ў адбыванні начных дзяжурстваў на панскім фальварку. На варце сяляне выходзілі па чарзе, часам яна магла замяняцца грашовым эквівалентам. Напрыклад сяляне вёскі Косценева Слонімскага павета, якой валодаў І. Адынец, у 1578 за варту начную сплачвалі 12 грошаў.

## Літаратура 
* 
* Лойка П. А. Прыватнаўласніцкія сяляне Беларусі:Эвалюцыя феадальнай рэнты ў другой палове XVI—XVIII ст. Мн., 1991.

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1569—1795)
Васкабойня

**Васкабойня** — майстэрня для прыгатавання воску. Невялікае збудаванне, звычайна драўлянае, з каменнай або цагляннай печчу, у якую ўмуроўвалі кацёл для плаўкі воску. Расплаўлены воск выцякаў па спецыяльным латаку і напаўняў разнастайныя формы. Васкабойні часта згадваліся ў прывілеях гарадам на магдэбургскае права.

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні
Міхал Адольфавіч Федароўскі

**Міхал (Міхаіл) Адольфавіч Федароўскі** (, радзей *Fedorowski*, , Варшава — , Варшава) — беларускі і польскі этнограф, фалькларыст і археолаг-аматар, садоўнік, аграном, даследчык польскай і беларускай народнай культуры). У дзяцінстве ён перахварэў на туберкулёз, што паўплывала на яго фізічнае здароўе і фінансавую сітуацыю (скончыў у 1870 годзе). Наступныя тры гады ён навучаўся агратэхнікі падчас практык і курсаў магнацкіх сельскіх і садовых гаспадарак (1971—1973), аднак было апублікавана толькі 8, з якіх тамы 5-8 пасмяротна. Тама 9-20 не захаваліся.

Архіўныя матэрыялы Міхала Федароўскага знаходзяцца ў  пад нумарам III-8.

### Прыватнае жыццё 
У 1892 г. ажаніўся са Стэфаніяй Бітнер (дачкой памешчыка з Келецкай губерні, сястрой лекара Бітнера з Свіслаччыны).

## Публікацыі 
### Кнігі 
#### Фалькларыстычная тэматыка 
* 1870 *«Budowle dla inwentarza»*, рукапіс, спіс у ;
* 1882: *«Notatki archeologiczne z okolic Słonima, Kurchany pod Wiszowem*», апубл. Зыгмунтам Глогерам з нататк Федароўскага ў *«Pamiętnik Fizyograficzny»*, Варшава;
* 1883: «*Juréj (święty Jerzy) przyczynek do etnografii krajowéj»*, апубл. Зыгмунтам Глогерам з нататк Федароўскага ў *«Pamiętnik Fizyograficzny»*, Варшава;
* 1888—1889: *«Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy»*, Варшава;
* 1877—1905: *«Люд беларускі на Русі літоўскай. Матэрыялы славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гг.» (**)*,  / пасмертнае Навуковае выдавецтва PWN;
* 1991: *«Люд беларускі. Вяселле»* (), пад рэд. Саламевіч І. У., Мінск;
* 2013: «*Diabelskie wesele. Bajki z Polesia*», пад рэд. Aleksander Barczewski, Zysk i S-ka, Познань.

#### Успаміны і біяграфіі 
* 1910: *«Wspomnienia o Świsłoczy Tyszkiewiczowskiej, Dereczynie i Różanie»*, разам з Леанам Патоцкім, Вільня
* 1911: «*Leon hr. Potocki: jego życie i prace literackie*», Вільня, *Kwartalnik Litewski*
* 1913: *«Zbiory graficzne* *»*, Варшава;
* 1917: *«Wspomnienia moje o Michale Poleskim i o Włodowicach*». , Варшава;
* 1920: *«6 sierpnia 1914 r.: wspominki na czesć poległych bohaterów*», Stowarzyszenie Włascicieli Zakładów Graficznych, Варшава.

### Гербарыі 
* 1882—1890: *«Zioła lecznicze»*, сшытак 1 (1882), 2 (1883;
* 1883: *«Zielnik Litewski»*, сшытак 1''*.

### Іншыя творы 
Пад аўтарствам М. Федароўскага выходзілі і шматлікія ананімныя водгукі, вершы, маршы і песні для часопісаў, песеннікаў і аднадзёнак ; працы (рукапісы, карты, малюнкі), страчаныя пасля смерці Федароўскага.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Календарыюм // «Czasopis» № 9, 2003.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* тамы 1-4, 6-7 (доступ анлайн)
* Ânka Salamevìč, *Michał Federowski'' (доступ анлайн)
* Усе тамы «Люду беларускага» на «Беларускай палічцы». (доступ анлайн)
* [Працы Міхала Федаркоўскага](https://polona.pl/search/?query=Micha%C5%82_Federowski&filters=creator:%22Federowski,_Micha%C5%82_(1853--1923)%22,public:1,hasTextContent:0) ў бібліятэцы Polona

Катэгорыя:Этнографы Беларусі
Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Этнографы Польшчы
Катэгорыя:Беларусісты
Катэгорыя:Беларусісты Польшчы
Адам Пучкар-Хмялеўскі

**Адам Янавіч (Іванавіч) Пучкар-Хмялеўскі** (, м. Івянец Мінскага павета (цяпер Валожынскі раён Мінскай вобласці) — , ) — рымска-каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.

## Біяграфія 
У жніўні 1903 года па 4 чэрвеня 1911 года вучыўся ў Мінскім рэальным вучылішчы. У 1911—1916 гадах вучыўся ў Магілёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі ў Пецярбургу, дзе далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. Пасвечаны ў святары ў 1916 годзе. Быў прызначаны вікарыем у Бабруйскі касцёл. Пазней служыў у рымска-каталіцкай парафіі ў Іркуцку.

Арыштаваны ЧК у 1920 годзе. Знаходзіўся ў групе закладнікаў, якая па дамоўленасці паміж польскім і савецкім урадамі рыхтавалася да выезду ў Польшчу. З 1922 года ў Мінску, святар у касцёле Святога Сымона і Святой Алены. Потым служыў у парафіях м. Койданава, Заслаўя, Воўчкавіч. У 1926 годзе на з’ездзе каталіцкіх святароў колішняй Мінскай губерні выступіў з прапановай утварэння каталіцкай дыяцэзіі на чале з беларускім біскупам, падпарадкаваным непасрэдна Ватыкану, а не польскай іерархіі. З 1929 года пробашч Мінскага кафедральнага касцёла. Арыштаваны ДПУ БССР 3 жніўня 1933 года (паводле іншых крыніц 26 чэрвеня 1933 года) у Мінску па адрасе: вул. Даўгабродская, д. 28, кв. 2. Асуджаны 24 лютага 1934 года (разам з рымска-каталіцкімі святарамі Адольфам Кржавіцкім, Мечыславам Сабачынскім і інш.) асобай нарадай АДПУ як «*член ПАВ*» і «*за шпіянаж на карысць Польшчы*» да 10 гадоў ППК. З сакавіка 1934 года знаходзіўся ў Дзмітраўскім лагеры АДПУ Маскоўскай вобласці, потым этапаваны ў Беламорска-Балтыйскі лагер АДПУ Карэльскай АССР. Рэабілітаваны 30 кастрычніка 1956 года трыбуналам БВА. Справа П. і іншых № 9939-с захоў­ваецца ў архіве КДБ Беларусі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Гарбінскі БРД
* *Dzwonkowski R.* Losy duchowieństwa katolickiego w ZSRR, 1917—1937: Martyrologium. — Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1998.

Катэгорыя:Памерлі ў ГУЛАГу
Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі
Георгій Колас

**Георгій Колас** (, х. Куцень Чэрвеньскага р-на Мінскай вобл. — ) — беларускі літаратуразнавец і крытык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Падчас калектывізацыяй разам з раскулачанымі бацькамі 30.3.1930 быў сасланы на спецпасяленне ў Гаінскі раён Комі-Пярмяцкай нацыянальнай акругі. Вызвалены 14 верасня 1945 года. Скончыў філалагічны факультэт Кудымкарскага настаўніцкага інстытута (1947), акцёрскі факультэт Беларускага дзяржаўнага тэатральнага інстытута (1951). Два гады працаваў акцёрам Дзяржаўнага рускага драматычнага тэатра ў Мінску. Затым працаваў супрацоўнікам газеты «Сталинская молодежь», аспірантам Інстытута літаратуры і мастацтва АН БССР. У 1955—1960 — галоўны рэдактар па рэпертуары драматычных тэатраў у Міністэрстве культуры БССР. Працаваў загадчыкам метадычнага кабінета культасветработы Белсавпрафа. У 1961—1964 — літсупрацоўнік газеты «Літаратура і мастацтва», у 1967—1971 — рэдактар аддзела крытыкі, бібліяграфіі і мастацтва часопіса «Неман». Член СП СССР (з 1964). Бацька Уладзіміра і Змітра Коласаў.

## Творчасць 
У друку з артыкуламі пра тэатральнае мастацтва і драматургію выступае з 1953. Выдаў брашуры «Тэатры Беларускай ССР у 2-й Прыбалтыйскай тэатральнай вясне» (1957), «Спектаклі юбілейнага сезона» (1958), «Николай Ерёменко» (Масква, 1968). Аўтар кнігі «Современник в гриме и без грима» (1963), зборніка артыкулаў «Диалог через рампу» (1967), шматлікіх артыкулаў пра старажытныя беларускія інтэрмедыі, пра творчасць драматургаў К. Марашэўскага, Я. Купалы, К. Губарэвіча, А. Маўзона, А. Макаёнка, А. Вярцінскага, І. Чыгрынава, А. Дударава, М. Матукоўскага, А. Дзялендзіка, Я. Шабана і інш.

Аўтар звыш дваццаці пяці сцэнарыяў дакументальных, навукова-папулярных кіна- і тэлефільмаў «Беларуская сюіта» (1966), «Я чую вестку» (1967), «Купалаўцы» (1970), «Мы — сіняблузнікі» (1971), «Жывая ніць» (1973), «Ларыса Александроўская» (1975), «Тры тысячы песень» (1976), «Мінск — пра час і пра сябе» і «Лепей за тое, што ёсць» (1977), «Ігра без ігры» (1978), «Іван Шамякін» (1979), «Паклон мой народу за песні» і «Янка Купала» (1982), «Старажытныя паркі» (1989) і інш.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Крытыкі Беларусі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чэрвеньскім раёне
Тангенцыяльнае паскарэнне

).]]
**Тангенцыя́льнае паскарэ́нне**, **датычнае паскарэнне** — праекцыя паскарэння матэрыяльнага пункта на напрамак датычнай да траекторыі яе руху.

Тангенцыяльнае паскарэнне вызначае хуткасць змены велічыні хуткасці руху матэрыяльнага пункта. Яго велічыня вызначаецца як

a_{\tau} = \frac {dv} {dt}

У вектарнай форме

\mathbf a_{\tau} = \frac {dv} {dt} \hat \tau

дзе \hat \tau — орт датычнай да траекторыі.

Пры прамалінейным руху тангенцыяльнае паскарэнне цела роўнае да яго агульнага паскарэння (бо нармальнае паскарэнне роўнае да нуля).

У выпадку, калі цела рухаецца раўнамерна, яго тангенцыяльнае паскарэнне роўнае да нуля.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Паскарэнне
Аблога Быхава (1660—1661)

**Аблога Быхава, 1660—1661** — праводзілася казакамі і войскамі Рэчы Паспалітай у час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667.

У снежні 1659 года Быхаў занялі рускія войскі . Ваявода Фёдар Абярнібесаў 26.10.1660 паведамляў пра цяжкае становішча рускага войска, якое асаджалі казакі палкоўніка Дзяніса Мурашкі і гетмана С. Чарнецкага, што стаялі лагерам у Балкулабарскім манастыры. Паводле інфармацыі палкоўніка Гохварта, якая адносіцца да канца 1661, яго салдаты «*голод и нужды всякие терпели, и траву, и лебеду, и мокрицу, и лошадиное мясо, и сырые говяжье кожы, варя, ели*». У асаджаных было 18 палкавых гармат і 2 пішчалі-бамбарды. 1.12.1661 да Быхава падышло войска Рэчы Паспалітай у складзе 7 тыс. конных і пешых салдат з 11 гарматамі пад камандаваннем С. Чарнецкага. Рускі гарнізон Быхава інтэнсіўнай аблогі не вытрымаў і праз некалькі дзён горад сдаў.

## Літаратура 
*

Катэгорыя:Бітвы вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў
Катэгорыя:Гісторыя Быхава
Катэгорыя:Аблогі XVII стагоддзя
Быхаў (1660—1661)
Быхаў (1660—1661)
Быхаў (1660—1661)
Быхаў (1660—1661)
Катэгорыя:1660 год у Еўропе
Катэгорыя:1661 год у Еўропе
Катэгорыя:Канфлікты 1660 года
Катэгорыя:Канфлікты 1661 года
Рамуальд Траўгут

**Рамуальд Людвікавіч Тра́ўгут** (; , в. Шастакова, Брэсцкі павет, Гродзенская губерня, Расійская імперыя — , Варшава; Псеўданім: *Кракоўскі*) — генерал, удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў, адзін з яго кіраўнікоў.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Свіслацкай гімназіі. З 1845 года служыў у расійскай арміі, удзельнік Крымскай вайны (1853—1856). У 1862 годзе, у чыне падпалкоўніка, пайшоў у адстаўку. Жыў у маёнтку Востраў на Кобрыншчыне, займаўся гаспадаркай.

Пасля пачатку паўстання, у красавіку 1863 года, сфарміраваў і ўзначаліў Кобрынскі паўстанцкі атрад. У баях каля вёскі Горкі тройчы нанёс паражэнне расійскім карным часцям. У чэрвені 1863 года з Брэсцкім атрадам Я. Ваньковіча зрабіў рэйд па Піншчыне і Паўночнай Валыні, але атрад Р. Траўгута панёс значныя страты, і ў ліпені 1863 года з дапамогай Э. Ажэшкі Р. Траўгут таемна выехаў у Варшаву. Атрымаў чын генерала, быў прадстаўніком паўстанцкіх уладаў за мяжой. У кастрычніку 1863 года кіраўнік Нацыянальнага ўрада ў Варшаве і фактычна дыктатар паўстання. Шмат зрабіў дзеля пашырэння сацыяльнай базы паўстання, надання яму новага размаху, рэарганізацыі ўзброеных сіл інсургентаў. Арыштаваны 30 сакавіка 1864 года. Паводле прыгавору ваеннага суда павешаны ў Варшаўскай цытадэлі.

У 1928 годзе ў мястэчку Свіслач устаноўлены помнік Р. Траўгуту, адноўлены ў 1989 годзе. У час Вялікай Айчыннай вайны ў СССР была створана польская дывізія імя Рамуальда Траўгута.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Чаропка В.* Апошні дыктатар паўстання Рамуальд Траўгут // Беларускі гістарычны часопіс. № 8, 2005.
* 
* Dubiecki M. Romuald Traugutt i jego dyktatura podczas powstania styczniowego 1863—1864, Kijów 1911
* *Миллер И. С.* Ромуальд Траугут // За нашу и вашу свободу: Герои 1863 г. — М., 1964.
* Dunin-Wąsowicz K. Romuald Traugutt. Warszawa, 1980
* *Бандарэнка М.* Пра Рамуальда Траўгута // Полымя. 1999. № 8
* 
* 
* *Игнат Михаевич*. Мятежный генерал. — Минск: Конфидо, 2007, − 48 с. — ISBN 985-6777-07-0.
* 

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Камянецкім раёне
Катэгорыя:Навучэнцы Свіслацкай гімназіі
Катэгорыя:Падпалкоўнікі (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Военачальнікі Польшчы
Катэгорыя:Удзельнікі Крымскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Венгерскай вайны
Катэгорыя:Вязні Варшаўскай Аляксандраўскай цытадэлі
Катэгорыя:Павешаныя ў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Дыктатары паўстання 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Генералы паўстання 1863—1864 гадоў
Беларускі пасольскі клуб

, Ф. Ярэміч, П. Валошын; у 2-м радзе — В. Багдановіч, М. Кахановіч, Б. Тарашкевіч, А. Назарэўскі, А. Уласаў; стаяць: В. Рагуля, С. Якавюк, А. Станкевіч, С. Рак-Міхайлоўскі, П. Мятла. Варшава. 1923.]]
**Беларускі пасольскі клуб** (*БПК*) — беларуская фракцыя ў парламенце Польскай Рэспублікі ў 1922—1927 і 1928—1930.

Створаны ў лістападзе 1922. Першапачаткова членамі БПК з'яўляліся 11 дэпутатаў (паслоў) сейма (Антон Аўсянік, Сяргей Баран, Уладзімір Каліноўскі (пасля яго замяніў Павел Валошын), Міхал Кахановіч, Пятро Мятла, Васіль Рагуля, Сымон Рак-Міхайлоўскі, ксёндз Адам Станкевіч, Браніслаў Тарашкевіч, Сымон Якавюк і Фабіян Ярэміч) і 3 сенатары (Вячаслаў Багдановіч, Аляксей Назарэўскі, Аляксандр Уласаў). У працэсе сваёй дзейнасці клуб адстойваў сацыяльныя і нацыянальныя правы беларускага насельніцтва ў Польшчы. Cпачатку займаў лаяльную пазіцыю ў адносінах да польскага ўрада, але ў сярэдзіне 1923 перайшоў у апазіцыю; дапускаў тактычнае ўзаемадзеянне з польскімі левымі і цэнтрысцкімі партыямі. 24 чэрвеня 1925 з-за тактычных рознагалоссяў у БПК адбыўся раскол. Паслы сейма Браніслаў Тарашкевіч, Сымон Рак-Міхайлоўскі, Павел Валошын і Пятро Мятла стварылі асобны пасольскі клуб Беларускай сялянска-работніцкай грамады. Дэпутаты, якія засталіся ў БПК, займалі апазіцыйнае становішча ў дачыненні да пасольскага клуба БСРГ і польскага ўрада.

Пасля новых выбараў у сакавіку 1928 БПК быў створаны паўторна ў складзе 4 дэпутатаў сейма (Павел Каруза, Альбін Стэповіч, Кастусь Юхневіч і Фабіян Ярэміч) і 2 сенатараў (Вячаслаў Багдановіч і Васіль Рагуля). У сакавіку — лістападзе 1928 з'яўляўся аўтаномнай часткай аб'яднанага Украінска-беларускага клуба, затым дзейнічаў самастойна. У парламенце дзейнічаў паралельна з пракамуністычным беларускім сялянска-работніцкім пасольскім клубам «Змаганне», з якім вёў вострую ідэалагічную барацьбу. У розны час БПК узначальвалі Браніслаў Тарашкевіч (1922 — 1924), Васіль Рагуля (1924—1925), Фабіян Ярэміч (1925—1927, 1928—1930).

## Літаратура 
*  — С. 451.
 
Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Польшчы
Міхась Васілёк

, справа ад яго Рыгор Шырма. 1928]]
**Міхась Васілёк**, сапр. **Міхаіл Восіпавіч Касцевіч** (, в. Баброўня, цяпер  — ; Псеўданімы: *Язэп Гром*) — беларускі паэт.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і лесніка, пляменнік Макара Касцевіча (Краўцова). Сярэднюю адукацыю атрымаў у 1921 у расійскім Казлове (Мічурынску), дзе разам з бацькамі быў у бежанстве. У 1922 вярнуўся на радзіму.

Уступіў у Беларускую сялянска-рабочую грамаду. Арганізоўваў гурткі Таварыства беларускай школы. За ўдзел у рэвалюцыйным руху польскія ўлады неаднаразова арыштоўвалі і саджалі ў турму. Рукапіс другога зборніка быў канфіскаваны дэфензівай і знішчаны (1934). У 1937 годзе ў Вільні выйшаў зборнік «З сялянскіх ніў».

У савецкі час выдадзены кнігі паэзіі «Выбраныя вершы» (1950), «Выбраныя творы» (1955), «Зоры над Нёманам» (1963), «Вершы» (1973).

## Ушанаванне памяці 
У Горадні імем паэта названа вуліца, на якой стаяў дом паэта.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Віктар Ладзіч. Паэт небяспечны кожнаму рэжыму //www.euramost.org
* Вячаслаў Кот. Вуліца Васілька ў Гродна раней называлася Пясочная// «Гродзенская праўда», 16.04.09 

Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)
Марыя Канапніцкая

**Марыя Канапні́цкая**, дзявочае **Васілоўская** (; , Сувалкі — , Львоў) — польская пісьменніца, паэтэса, перакладчыца; буйнейшы майстар польскай рэалістычнай літаратуры.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1842 годзе ў Сувалках, рана страціла бацькоў. У 1850-я гады выхоўвалася ў манастырскім пансіёне ў Варшаве, дзе пасябравала з Эльжбетай Паўлоўскай (Элізай Ажэшка), таксама выхаванкай пансіёна.

У 20 гадоў выйшла замуж за Яраслава Канапніцкага. Сям’я Канапніцкіх была звязаная з паўстаннем 1863 года, баючыся пераследу, Канапніцкія з’ехалі ў Германію і вярнуліся на радзіму ў 1865 годзе пасля аб’яўлення амністыі.

Неаднаразова наведвала Беларусь, перапісвалася з Я. Лучынам.

Памерла ў 1910 годзе ў Львове, пахавана на Лычакаўскіх могілках.

## Творчасць 
Дэбютавала у друку ў 1870 годзе. Першы цыкл вершаў «У гарах» (1876—78). Вядомасць прынёс цыкл лірыка-эпічных вершаў «Карцінкі» (1879—80). Асноўныя матывы яе творчасці — сялянская нядоля, жыццё гарадской беднаты, любоў да радзімы, вера ў народ, у надыход справядлівасці (зборнікі «Паэзія», т. 1—4, 1881—96; «Лініі і гукі», 1897; «Італія», 1901; «Людзям і часу», 1904). Паэзіі М. Канапніцкай уласцівы дэмакратызм, спалучэнне лірычнасці і публіцыстычнасці, блізкасць да фальклору. У эпічнай паэме «Пан Бальнэр у Бразіліі» (1892—1906, поўнае выд. 1910) праз трагічны лёс польскіх сялян-эмігрантаў паказаны веліч народа, яго патрыятызм. Аўтар зборнікаў апавяданняў «Чатыры навелы» (1888), «Мае знаёмыя» (1890), «На Нарманскім беразе» (1904), апавядання «З узломам» (1892), кнігі «Міцкевіч, яго жыццё і душа» (1899).

Напісала аповесць для дзяцей «Пра гномаў і сіротку Марысю», цыклы народных песняў «З лугоў і палёў», «На жалейцы». Таксама вядомая як публіцыстка і літаратурны крытык.

## Грамадская дзейнасць 
Актыўна займалася дзейнасцю па абароне правоў жанчын.

## Беларускія пераклады 
* Дым. — Вільня, 1908;
* Мэндэль Гданскі… — Мн., 1930;
* Пра гномаў і сіротку Марысю. — Мн., 1984;
* Канапніцкая М.: (вершы) / Перакл. Я. Купалы, В. Сёмухі // Роднае слова. — 2002. № 4.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Марыя Канапніцкая на ПрайдзіСвеце
* Канапніцкая Марыя, вершы на Kamunikat.org
* Біяграфія і вершы Марыі Канапніцкай 
* Марыя Канапніцкая на prajdzisvet.org

Катэгорыя:Паэты Польшчы
Катэгорыя:Пісьменніцы Польшчы
Катэгорыя:Польскамоўныя паэты
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сувалках
Давядзенне да абсурду

**Давядзенне да абсурду** або доказ ад «процілеглага» (лац. Reductio ad absurdum) — адзін з самых выкарыстоўваных метадаў доказу сцвярджэнняў. Гэты спосаб заснаваны на праўдзівасці формулы ((A\Rightarrow B) \land \neg B) \Rightarrow \neg A ў класічнай логіцы і законе двайнога адмаўлення.

Доказ сцвярджэння A праводзіцца так. Спачатку прымаюць здагадку, што сцвярджэнне A няправільна, а затым даказваюць, што пры такой здагадцы было бы дакладна некаторае сцвярджэнне B, якое загадзя памылкова.
Атрыманая супярэчнасць даказвае, што зыходная здагадка была памылковай, і таму правільнае сцвярджэнне \neg\neg A, якое па закону двайнога адмаўлення раўназначна сцвярджэнню A.

У інтуіцыйнай логіцы закон выключанага трэцяга не працуе, таму такія доказы ў ёй не прымаюцца.

## Прыклад 
* Доказ ірацыянальнасці ліку \sqrt{2}.*

Дапусцім процілеглае: хай \sqrt{2} — рацыянальны лік. Тады яго можна прадставіць у выглядзе нескарачальнага дробу \frac{m}{n}, дзе m і n — цэлыя лікі.
Узвядзём меркаваную роўнасць у квадрат:
: \sqrt{2} = \frac{m}{n} \Rightarrow 2 = \frac{m^2}{n^2} \Rightarrow m^2 = 2n^2.
Адгэтуль варта, што m^2 цотна, значыць, цотна і m. Такім чынам, m^2 падзяляецца на 4, значыць, n^2 і n таксама цотныя. Гэтае сцвярджэнне супярэчыць нескарачальнасці дробу \frac{m}{n}.
Значыць, зыходнае сцвярджэнне памылкова, і \sqrt{2} — ірацыянальны лік.

Катэгорыя:Матэматычная логіка
О Канада

**«О Канада»** (; ) — дзяржаўны гімн Канады. Паколькі і англійская і французская мовы з'яўляюцца ў Канадзе дзяржаўнымі, існуюць дзве афіцыйныя версіі гімну. Аўтар музыкі гімну — кампазітар Калікса Лавале, які напісаў яе ў 1880 на французскія вершы паэта і суддзі Сэра Адольфа-Базіля Руцье па замове тагачаснага лейтэнант-губернатара Квебеку.

Песня "О Канада" была ўпершыню перакладзеная на англійскую мову ў 1906. У 1908 з'явілася версія, якую напісаў паэт і суддзя Роберт Стэнлі Вайр. Гэтая версія, якая з'яўляецца не перакладам, а пераказам французскага арыгіналу, лягла ў аснову сённяшняй англійскай версіі гімну, зацверджанага законам у 1980.

"О Канада" атрымала статус дзяржаўнага гімну Канады 1 ліпеня 1980.

## Спасылкі 
* 4 версіі гімна ў фармаце MP3
* Free Android app

Канада
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Канады
Катэгорыя:Песні 1880 года
Люблінскае ваяводства

**Люблінскае ваяводства** — адно з 16 ваяводстваў Польшчы. На ўсходзе яно мяжуе з Украінай і Беларуссю, на поўначы з Падляскім і Мазавецкім ваяводствамі, на захадзе з Свентакшыскім, а на поўдні з Падкарпацкім.

Люблінскае ваяводства займае тэрыторыю 25 122 км² і складаецца з 24 паветаў. Насельніцтва — каля 2,2 млн чалавек (2013). Самыя вялікія гарады Любліншчыны: Люблін (360 000 жыхароў), Хэлм (72 600 жыхароў), Замасць (69 000 жыхароў), Бяла Падляска (59 000 жыхароў), Пулавы (55 000 жыхароў).

## Гл. таксама 
* Хжонхаў

Катэгорыя:Ваяводствы Польшчы
Аблога Быхава (1702)

**Аблога Быхава 1702 года** — праводзілася казакамі і войскам Вялікага Княства Літоўскага ў час Паўночнай вайны 1700—1721.

## Перадумовы 
Уладальнік Быхава К. Сапега ў час Паўночнай вайны падтрымліваў шведскага караля Карла XII, а ў перыяд двоеўладдзя — С. Ляшчынскага, шведскага стаўленіка, які ў 1704 Варшаўскай канфедэрацыяй шляхты быў выбраны польскім каралём. Былы польскі кароль і курфюрст Саксоніі Аўгуст II разам са сваім саюзнікам рускім імператарам Пятром I пачаў ваенныя дзеянні супраць Ляшчынскага і яго прыхільнікаў. 

## Ход баявых дзеянняў 
29.8.1702 пачалася аблога Быхава. Да яго падышлі 3 казацкія палкі пад камандаваннем наказнога гетмана запарожскага войска Міхаіла Міклашэўскага. 31 жніўня з боку Магілёва прыбыло войска харужага навагрудскага і адміністратара магілёўскай эканоміі генерала артылерыі Вялікага Кяства Літоўскага Крыштафа Сяніцкага-Бонча ў складзе беларускай дывізіі, конніцы беларуска-літоўскіх татар і батарэі артылерыі, у тым ліку 15 вялікіх гармат з Магілёва. Пазней падышлі Лубенскі і Гадзяцкі казацкія палкі. 

Гарнізон асаджанага Старога Быхава складаўся з гарнізона валаснога і шляхецкага апалчэнняў, Валоскай драгунскай і Запарожскай казацкай палкоўніка Сердзюка конных харугваў, наёмнай запарожскай, венгерскай і нямецкай пяхоты. У горадзе і быхаўскім замку было 30 гармат. Кіравалі войскам парнаўскі падкаморы Мікалай Більдзюкевіч і тагачасны быхаўскі губернатар оберст-лейтэнант Якуб Дэро. 

Войскі Сяніцкага абкружылі горад шанцамі, з дапамогай апрошаў (вузкіх, глыбокіх, зігзагападобных равоў для бяспечнага набліжэння да праціўніка) пачалі падступацца да бастыённых умацаванняў Быхава: капалі падземныя хады для падкладкі мін пад гарадскія валы, бесперапынна вялася артылерыйская стральба. Асабліва вялікія разбурэнні рабіла вялікая магілёўская гармата — «галандка», якая скарыстоўвала 52-фунтовыя бомбы (на адзін зарад ішло 45 кг пораху). Абаронцы горада білі ў адказ карцеччу, рабілі ўдалыя вылазкі, нават захоплівалі казацкія гарматы. Аднак 10 кастрычніка гарнізон Быхава мусіў здацца на ганаровых умовах і прысягнуў каралю Аўгусту II. Горад і замак разам з гарматамі і ўсёй амуніцыяй пераходзілі да Сяніцкага, частка гарнізона і наёмнікі пераводзіліся ў Магілёў, запарожцы амнісціраваліся. Мяшчанам пакідаліся ўсе вольнасці і прывілеі, у склад гарнізона замка ўводзілася 400 гвардзейцаў караля Аўгуста II.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Быхава
Катэгорыя:Аблогі XVIII стагоддзя
Быхаў (1660—1661)
Быхаў (1660—1661)
Быхаў (1660—1661)
Быхаў (1702)
Катэгорыя:1702 год у Беларусі
Катэгорыя:Бітвы Паўночнай вайны
Катэгорыя:Канфлікты 1702 года
Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1696—1702)
Памор’е

'''Памор'е** ў самім шырокім сэнсе — поўнач Еўрапейскай часткі Расіі (ад Карэліі да Урала), паўднёвае ўзбярэжжа Балтыйскага мора ад Літвы на ўсходзе да некалі заселенага славянскімі плямёнамі абадрытамі Шлезвіг-Гольштэйна на захадзе. Адгэтуль захаваўся да сёння славянскі тапонім:  і .

Назву **Памор'е''' таксама маюць:
*Памор'е, Расія
*Памор'е, Польшча
Памор’е (Расія)

'''Памор'е''', гістарычная назва шырокай тэрыторыі на поўначы Еўрапейскай Расіі.

Тэрмін ужываецца ў розных значэннях. У самім вузкім сэнсе Памор'і (Паморскі бераг) — паўднёвы бераг Белага мора ад Анегі да Кемі. Шырэй Памор'е разумеецца як усё беламорскае ўзбярэжжа з прылеглымі раёнамі.

Катэгорыя:Еўрапейская частка Расіі
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Расіі
Катэгорыя:Белае мора
Балтыйскае Памор’е

**Памор’е** — гістарычная вобласць на тэрыторыі Польшчы, на ўзбярэжжы Балтыйскага мора.

Назва рэгіёна звязана з яго геаграфічным становішчам і тлумачыцца як «краіна над морам ці паблізу мора». Назва вядомая з XI ст.

У 1999 створана Паморскае ваяводства з цэнтрам у Гданьску і Заходнепаморскае ваяводства з цэнтрам у Шчэціне.

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы