Капланкырскі запаведнік

**Капланкырскі запаведнік** () размешчаны на паўднёвым краі плато Усцюрт у Дашагузскім велаяце на поўначы Туркменістана. Ён займае плошчу 2822 км², а разам з двума заказнікамі, якія ўваходзяць у яго ахоўную зону 8210 км².

Запаведнік быў створаны ў 1979 годзе для аховы і аднаўлення мясцовай флоры і фаўны, ён размешчаны на плато Капланкыр на мяжы з Казахстанам і Узбекістанам на паўночным захадзе Дашагузскага велаята. Запаведнік утвораны, перш за ўсё, для аховы і аднаўлення колькасці усцюртского урыяла, джэйрана і таксама іншых прадстаўнікоў фаўны Паўночнага Туркменістана. У 1980-х гадах праводзілася вывучэнне экасістэм Заўнгузскіх Каракумаў, Сарыкамышскай катлавіны і паўднёва-ўсходняга Усцюрта з мэтай распрацоўкі навуковых асноў захавання і аднаўлення экасістэм рэгіёна. Яно ажыццяўлялася навуковым аддзелам запаведніка ў рамках дзяржбюджэтных планавых тэм. Як і ў іншых запаведніках, тут вядзецца «Летапіс прыроды», а сумесна з супрацоўнікамі Нацыянальнага інстытута пустыняў, расліннага і жывёльнага свету праводзяцца палявыя выезды па вывучэнні сучаснага стану біяразнастайнасці гэтага цікавага раёна на поўначы Туркменістана.

## Становішча 
Запаведнік знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы Дашагузскага велаята Туркменістана. Тэрыторыя запаведніка і яго заказнікаў размешчана ў межах Усцюртскай і Сарыкамышскай фізіка-геаграфічных абласцей і толькі на паўднёвым усходзе захоплівае невялікі ўчастак паўночных Заўнгузскіх Каракумаў. Такім чынам, Капланкырскі запаведнік стаіць на стыку Паўднёвай і Паўночнай падзоны пустыняў Турана.

## Рэльеф 
Пануючы ландшафт — гліністая, месцамі хвалістая раўніна — плато Капланкыр. У паўночных яго межаў раўніннае аблічча прыўносяцца своеасаблівыя ўключэння ў выглядзе шматлікіх дробных упадзін і больш буйных катлавін, паніжэнняў, варанок, правалаў — «анаў» і пячор карставага паходжання. Тут налічваецца 44 пячоры, 7 з іх скразныя. Даўжыня самай вялікай пячоры 206 м, вышыня 9 м, размешчана яна на глыбіні 42-44 м. У гэтых пячорах некаторыя звяры, птушкі і рэптыліі знаходзяць месцы для адпачынку, гнездавання і хованкі ад халадоў і спякоты, а таксама небяспекі. Паўднёва-заходняя частка Сарыкамышской упадзіны, большая частка якой займае аднайменнае возера, ахоплівае . Плошча возера каля 3000 км², глыбіня да 40 м. Упадзіна складзеная алювіяльна-дэльтавымі адкладамі. У яе межах знаходзяцца не толькі водна-балотныя ўчасткі: шырока распаўсюджаныя такыры і пяскі, сустракаюцца таксама саланчакі. Дзівяць своеасаблівай прыгажосцю чынкі запаведніка і прылеглых тэрыторый: на захадзе — Гарашорскія, абрываюцца ў аднайменную упадзіну да 200 м і больш; на паўночным усходзе — Сарыкамышскія, менш высокія.

## Клімат 
Рэзка кантынентальны і вельмі сухі, у год выпадае менш за 100 мм ападкаў. Вясна кароткая, хуткабежная. Сухое надвор’е звычайна ўсталёўваецца з сярэдзіны мая. Травяністая расліннасць выгарае. Лета гарачае і працяглае. У зімовы перыяд надвор’е не ўстойлівае, частыя адлігі, снег трымаецца 20-25 дзён. Сярэднегадавая тэмпература складае +11&nbsp;°C. У студзені тэмпература, у сярэднім апускаецца да −5&nbsp;°C, а ў ліпені падымаецца да +28&nbsp;°C. У незвычайна халодныя зімы тэмпература можа зніжацца да −20&nbsp;°C, а ў гарачыя летнія дні павышацца да +44&nbsp;°C. Пераважаюць паўночныя і паўночна-ўсходнія вятры. Нярэдкі пясчаныя буры, асабліва, у вяснова-летні перыяд. Максімум ападкаў прыпадае на зіму і вясну. Пастаянных вадацёкаў на запаведнай тэрыторыі няма. Пясчаныя глебы — на буйна-градавых пясках ва ўсходняй і паўднёва-ўсходняй частках запаведніка. Утрыманне перагною ў іх таксама нізкі, а расліннасць утвораецца пясчана-пустыннымі супольнасцямі. Нарэшце, яшчэ два тыпу глеб — такыры і саланчак. Такыры раскіданыя плямамі на плато і паміж градамі пяскоў. Што тычыцца саланчакоў, то яны фармуюцца на паніжэннях рэльефу, ва ўмовах блізкага залягання мінералізаваных грунтавых вод.

Расліннасць на саланчаках прадстаўлена салянкамі.

## Флора 
У батаніка-геаграфічным дачыненні запаведная тэрыторыя знаходзіцца на стыку паўночнай і паўднёвай падзоны пустыні Туранскай нізіны Туранскай правінцыі азіяцкай вобласці пустыняў. Флора запаведніка ўключае 377 відаў вышэйшых сасудзістых раслін з 178 родаў і 46 сямействаў. (Па іншых дадзеных, на тэрыторыі запаведніка зарэгістраваныя 918 відаў вышэйшых раслін). Больш за палову відавой разнастайнасці складаюць пяць характэрных для пустыняў сямействаў: лебядовыя, капуставыя, астравыя, бабовыя і метлюжковыя. Такі склад абумоўліваецца тэрытарыяльным размяшчэннем запаведніка ў пераходнай паласе і ўяўляе вялікую цікавасць з біягеаграфічнага пункту гледжання. Мох віду  утварае пад кустамі суцэльнае пакрыццё і там таксама можа налічвацца да 20 відаў лішайніку, а на саланчаках — да 30 відаў водарасцей, пры высокай разнастайнасці грыбоў.

Сярод найбольш рэдкіх відаў варта адзначыць , ,  і , якія ўнесены ў Чырвоную кнігу Туркменістана (2011), а таксама рэдкія эндэмічныя віды, як  і .

Расліннасць асноўных ландшафтаў запаведніка ў агульных рысах можна ахарактарызаваць наступным чынам. Аснову раслінных груповак Капланкыра складаюць палынова-салянкавыя супольнасці. Значныя плошчы плато занятыя аднароднымі супольнасцямі наступных відаў:  ),  і  з удзелам відаў шматгадовага  і паўхмызняковых палыноў — ,  і . Верхні (першы) ярус, які складаецца з , відаў роду  і іншых хмызнякоў, не заўсёды выяўлены. Асноўным ярусам з’яўляецца другі, вышынёй 20-40 см, які ўтвораны палыном пры ўдзеле паўхмызняковых салянак:  і . У паўночна ўсходняй частцы тэрыторыі на схілах плато, звернутых да Сарыкамышскай упадзіны, дамінуе асадыяцыя відаў -. У аднастайны характар расліннасці прыўносяць каларыт інтразанальныя ўключэнні: катлавіны, астанцовыя ўзвышшы, рэчышчы часовых вадацёкаў і т. п. Па паніжэннях або ўздоўж прамоін развіваюцца плямы калючых кустоў — , ,  і .

На участках грудкаватых і градава-грудкаватых пяскоў , прылеглых з поўдня, расліннае покрыва прадстаўлена, галоўным чынам, групоўкай . Яе верхні ярус вышынёй 1.5-2.0 м утвараецца  і іншымі буйнымі хмызнякамі, куды ўваходзяць розныя віды і роды , , ,  і інш. Другі ярус складаюць хмызнякі і паўхмызнякі драбнейшыя, звычайна не вышэй за 1 м. Яны прадстаўлены , ,  і інш. Трэці ярус травяністы, дзе асаблівае месца належыць , якія ствараюць адносна магутнае покрыва. З іншых травяністых раслін, акрамя , заслугоўваюць увагі віды родаў , , , а таксама эфемеры, у асноўным, з сямейства капуставых, метлюжковых, астравых, у прыватнасці, . У спрыяльныя гады колькасць эфемераў у фітацэнозах з удзелам  дасягае 30 відаў і больш.

Што тычыцца чорнасаксаульнікаў, то яны распаўсюджаныя, галоўным чынам, у Сарыкамышскай упадзіне, дзе ў залежнасці ад глебавага покрыва відавы склад супольнасцяў мяняецца. Так, на пясках сумесна з чорным саксаўлам растуць чэркез і розныя віды кандымаў, а ў травяным ярусе многія эфемеры. Сярод кустоў тамарыкса, якія захаваліся па краях Сарыкамышскай упадзіны, таксама сустракаюцца зараснікі . Травяністыя расліны тут прадстаўлены, у асноўным, некаторымі аднагадовымі травамі.

Асноўныя тыпы і элементы ландшафтаў ў адпаведных экасістэмах запаведніка — плато, чынкі, як пустыні, бясцёкавыя упадзіны, карставыя правалы, кыровыя грады, саланчакі і азёры; асабняком стаіць экасістэма возера Сарыкамыш, дзе блізка кантактуюць водныя і каляводныя групоўкі раслін і жывёл (на дне і ў тоўшчы вады возера, на астравах і ўзбярэжжы). Біятапічная мазаічнасць ў  больш выказана, чым на іншых участках запаведнай тэрыторыі, што мае вельмі важнае значэнне, у прыватнасці, для фаўны.

## Фаўна 
У Капланкырскім запаведніку зарэгістравана 26 відаў млекакормячых, 147 відаў птушак. Ахоўныя рэдкія віды млекакормячых, якія насяляюць запаведнік, гэта джэйран, усцюртскі урыял, медаед. У зімовы перыяд на тэрыторыю запаведніка мігруюць статкі сайгакаў з суседняга Каракалпакстана. У 1980-я гады рэакліматазаваны кулан. Па зоагеаграфічным раянаванні тэрыторыя адносіцца да пустэльна-стэпавай падабласцей Палеарктычнай зоагеаграфічнай вобласці. Паўднёвы Усцюрт, дзе размешчана асноўная частка запаведніка, уваходзіць ва Усцюрцкі раён казахскай зоагеаграфічнай правінцыі; Сарыкамышскі і Шасенемскі заказнікі, і Заўнгузскія Каракумы, ставяцца да іранскай правінцыі сярэднеазіяцкай пустыннай акругі. Характэрная асаблівасць жывёльнага свету запаведніка таксама абумоўлена геаграфічным становішчам рэзервата ў зоне пераходу ад паўночных да паўднёвых тыпаў пустынь У дачыненні да насякомых, у цэлым, можна сказаць, што на гліністых раўнінных участках звычайныя Жукі, саранчовыя і тэрміты, а ў пяшчаных месцапражываннях — маскітаў, мурашкі, лускакрылыя; з жукоў — чарнацёлкі і шашолкі.

Капланкырскі запаведнік таксама ўключае два заказніка: Сарыкамышскі заказнік, плошчай 210400 га, арганізаваны ў 1980 годзе для аховы азёрна-прыбярэжных экасістэм, і Шахсенемскі заказнік, 270 000 га, створаны ў 1983 годзе для захавання камяністых пустыняў.

## Літаратура 
* *Герман В. Б., Затока А. Л., Шубенкина Е. Ю., Шубенкин В. П.* Заповедник Капланкыр. // Заповедники СССР. Заповедники Средней Азии и Казахстана. М.: Мысль. С. 140—150.
* 
* 

Катэгорыя:Геаграфія Туркменістана
Катэгорыя:Запаведнікі