open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фруктоза

240px|thumb|*Фруктоза (фуранозны цыкл)*
thumb|left|240px|Фруктоза ў крышталях
**Фрукто́за** (левулёза, фруктовы цукар) C6H12O6 — монацукрыд, ізамер глюкозы, які ў свабодным выглядзе прысутнічае амаль ва ўсіх салодкіх ягадах і пладах. Уваходзіць у склад цукрозы і лактулозы.

Выкарыстоўваецца ў медыцыне і харчовай прамысловасці.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Фруктоза  
* Метабалізм вугляводаў  
* Fructose, insulin resistance, and metabolic dislypidemia 
* 

Катэгорыя:Кетозы
Інулін

**Інулін** — арганічнае рэчыва з групы поліцукрыдаў, палімер D-фруктозы.

## Уласцівасці 
Інулін — поліфруктазан, які можа быць атрыманы ў выглядзе аморфнага парашка і ў выглядзе крышталёў, лёгка растваральны ў гарачай вадзе і цяжка ў халоднай. Малекулярная маса 5000-6000. Мае салодкі смак. Пры гідролізе пад дзеяннем кіслот і фермента інулазы ўтварае D-фруктозу і невялікую колькасць глюкозы. Інулін, як і прамежкавыя прадукты яго ферментатыўнага расшчаплення — інуліды, не валодае аднаўляльнымі ўласцівасцямі. Малекула інуліну — ланцужок з 30-35 рэшткаў фруктозы ў фуранознай форме.

Катэгорыя:Поліцукрыды
Катэгорыя:Дыябеталогія
Baccha

**Baccha** — род мух-журчалак з падсямейства Syrphinae.

## Апісанне 
Сярэдніх памераў журчалкі, якія маюць будову цела падобнае з восамі. Брушка тонкае булавападобнае. Метаплеўра ззаду cx3 ўтварае склератызаваны масток. Стэрпаплеўры ў верхняй частцы ў кароткіх рэдкіх валасінках.

## Віды 
Некаторыя віды:
* *Baccha apicalis* (Loew, 1858)
* *Baccha bequaerti* Curran, 1929
* *Baccha elongata* (Fabricius, 1775)
* *Baccha laphrieformis*. Violovitsh, 1976
* *Baccha maculata* Walker, 1852
* *Baccha obscuripennis* Meigen, 1822
* *Baccha okadomaei* Violovtsh, 1976
* *Baccha sibirica* Violovitsh, 1976

Катэгорыя:Журчалкі
Давос

**Давос** (*на мясцовым дыялекце — *,  і , , *рэдка — Tavate*, ) — горад ва ўсходняй Швейцарыі, у кантоне Граўбюндэн, на рацэ Ландвасер.

## Гісторыя 
Гісторыя горада пачалася з таго, што яшчэ ў XIX стагоддзі дактары прызналі мікраклімат высакагорнай даліны карысным для хворых лёгачнымі захворваннямі. Р. Л. Стывенсан напісаў у Давосе раман «Востраў скарбаў».

У 1913 у горадзе прайшоў першы і адзіны Чэмпіянат Еўропы па хакеі з мячом, перамогу ў якім атрымала каманда Англіі.

У сярэдзіне XX стагоддзя горад здабыў другое жыццё як модны гарналыжны курорт. Цяпер ён вядомы ў асноўным як месца правядзення Сусветнага эканамічнага форуму (часам званага проста «Давоскі форум»).

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Карліс Гун, латышскі мастак

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Швейцарыі
Катэгорыя:Камуны кантона Граўбюндэн
Клаус Марцін Шваб

**Клаус Марцін Шваб** (; нар. 30 сакавіка 1938, Равенсбург, Германія) — швейцарскі эканаміст, заснавальнік і прэзідэнт Сусветнага эканамічнага форуму ў Давосе.

Клаўс Шваб вырас у Равенсбургу. Вучыўся ў гімназіі. Яго бацька быў дырэктарам фабрыкі.

Клаўс Шваб вучыўся ў Швейцарскай вышэйшай тэхнічнай школе Цюрыха. Ён вывучаў машынабудаванне. Пасля заканчэння вышэйшай школы, Шваб атрымаў дыплом інжынера. У 1965 годзе Шваб стаў доктарам тэхнічных навук (Dr. sc. Techn.). Шваб таксама вучыўся ў універсітэце швейцарскага горада Фрайбурга, дзе ён вывучаў эканоміку прамысловасці. У 1967 годзе ён атрымаў ступень доктара эканомікі (Dr. rer. Pol.). Шваб таксама скончыў Гарвардскі ўніверсітэт і атрымаў ступень магістра (Master of Public Administration).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Біяграфія Клауса Шваба на сайце Сусветнага эканамічнага форума
Алі Трэйкі

**Алі Абдэль Салам ат-Трэйкі** (араб. علي عبد السلام التريكي; нарадзіўся ў 1938 годзе, Місрат, Лівія) — лівійскі дыпламат, былы міністр замежных спраў Лівіі (1976—1982, 1984—1986). З 2009 па 2010 год быў старшынёй 64-й сесіі Генеральнай Асамблеі ААН.

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце ААН

Катэгорыя:Паслы Лівіі ў Францыі
Катэгорыя:Сталыя прадстаўнікі Лівіі пры ААН
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Лівіі
Катэгорыя:Старшыні Генеральнай Асамблеі ААН
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лівіі
Сусветны эканамічны форум

**Сусветны эканамічны форум** (СЭФ) — швейцарская няўрадавая арганізацыя, найбольш вядомая арганізацыяй штогадовых сустрэч у Давосе. На сустрэчы запрашаюцца вядучыя кіраўнікі бізнесу, палітычныя лідары, вядомыя мысляры і журналісты. Прадметам абмеркавання з'яўляюцца найбольш вострыя сусветныя праблемы, у тым ліку ахова здароўя і ахова навакольнага асяроддзя.

## Пра форум 
Створаны ў 1971 годзе. Членамі СЭФ з'яўляюцца каля 1000 буйных кампаній і арганізацый з розных краін свету. Пастаянны выканаўчы орган - Савет дырэктараў. Штаб-кватэра размешчаная ў прыгарадзе Жэневы - Калоньі. Бюджэт фарміруецца за кошт штогадовых членскіх узносаў і сродкаў, якія ўносяцца удзельнікамі Форума. Склад удзельнікаў штогод пераглядаецца.

Заснавальнік і нязменны кіраўнік СЭФ - прафесар з Швейцарыі Клаўс Шваб.

## Дзейнасць 
«СЭФ» ладзіць сваю дзейнасць праз 3 асяродкі: 1) мясцовага плянавання — спрыяе краёваму абмеркаванню міжнародных спраў; 2) сусветнага парадку дня — праводзіць міжнародныя сустрэчы ў 9 галінах (гандаль, гаспадарчы рост, навакольнае асяроддзе, найм, плоці, сельская гаспадарка, сеціва, укладанне, фінансы); 3) сусветнай прамысловасці — ладзіць штогадовыя і краёвыя сустрэчы датычна пераменаў ва ўсіх галінах.

## Кіраванне 
* *Савет*. Складаецца з 12 членаў. Першапачатковым членам з’яўляецца заснавальнік «СЭФ» Клаўс Шваб, які мае паўнамоцтвы адзінаасобна прызначыць наступніка ў склад Савета. Склікаецца двойчы на год. Ухваляе пастановы простай большасцю галасоў. Пры роўнасці пададзеных галасоў вынік вызначае голас старшыні. Выбірае ў свой склад новых членаў пры вызваленні пасады адным з членаў. Абірае са свайго складу старшыню і яго намесніка, якія маюць быць мужчынамі. Вызначае паўнамоцтвы і абавязкі ўстаноў «СЭФ». Прызначае членаў Кіраўнічай управы і зацвярджае штогадовы каштарыс. Штогод зацвярджае старонніх аўдытараў для праверкі рахункаў цягам 3 месяцаў пасля сканчэння каштарыснага года.
* *Выканаўчы камітэт*. Уключае ад 3 да 9 выбраных са складу Савета членаў, у тым ліку прынамсі старшыню Савета, яго намесніка і старшыню Кіраўнічай управы. Набывае і збывае нерухомасць. Стварае падпарадкаваныя юрыдычныя асобы. Вызначае даты пачатку і канца каштарыснага года.
* *Кіраўнічая ўправа*. Выконвае пастановы Савета.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт СЭФ
* Справаздача «Глабальная канкурэнтаздольнасць»
* Youtube — The Davos Question

Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:Сусветная эканоміка
Катэгорыя:Давос
Катэгорыя:Міжнародныя канферэнцыі
Герт Вілдэрс

**Герт Вілдэрс** () (нар. 6 верасня 1963, Венло) — нідэрландскі палітык. З’яўляецца дэпутатам парламента Нідэрландаў з 1998 года, першапачаткова ў якасці прадстаўніка «Народнай партыі за свабоду і дэмакратыю», а з 2006 «Партыі Свабоды», заснавальнікам і кіраўніком якой ён стаў. Шырокую вядомасць набыў дзякуючы сваёй цвёрдай антыісламскай рыторыцы. Напрыклад, ён заявіў аб тым, што «выгнаў бы прарока Мухамеда з краіны, калі б ён жыў у наш час».

## Палітычная кар’ера 
У верасні 2004 года Вілдэрс пакінуў шэрагі ліберальнай «Народнай партыі за волю і дэмакратыю», членам якой ён быў з 1989 года, і заснаваў уласную партыю — «Партыю Свабоды». Прычынай выхаду паслужыла нязгода Вілдэрса з пазіцыяй партыі па пытанні аб пачатку перамоў з Турцыяй аб уступе ў Еўрасаюз, а таксама мноства іншых пытанняў.

## Палітычныя погляды 
Вілдэрс вядомы сваёй рэзкай крытыкай ісламу і прапановай забараніць іміграцыю мусульман у Галандыю. Па шматлікіх пытаннях яго погляды супадаюць з поглядамі іншага вядомага нідэрландскага палітыка Піма Фартайна. Вілдэрс зняў дакументальны кароткаметражны фільм «Фітна», які выклікаў шырокі міжнародны рэзананс.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка 
* Афіцыйная англамоўная старонка  
* Сайт Партыі Свабоды
* Geert Wilders’ Speech In Berlin On 2 October 2010 
* Прамова Гірта Вільдэрса ў Берліне: «Спыніць таталітарызм ісламу», 08.10.2010 

Катэгорыя:Палітыкі Нідэрландаў
Катэгорыя:Лібертарыянства
Катэгорыя:Члены Народнай партыі за свабоду і дэмакратыю
Катэгорыя:Ісламафобія
Злачынства ў Траццяках

**Злачынства ў Траццяках** — забойства і рабункі, здзейсненыя 17 верасня 1939 года ў асадзе Траццякі гміны Вялікія Эйсманты Гродзенскага павета Беластоцкага ваяводства Польскай Рэспублікі. Пацярпелымі была сям'я Межэеўскіх; падазронымі ў злачынстве — ўзброеная група камуністаў, якая складалася з жыхароў суседняй вёскі Кордзікі. Забойства адбылося ва ўмовах безуладдзя, якое прысутнічала на паўночна-ўсходніх землях Польскай Рэспублікі ў першыя дні пасля нападу СССР на Польшчу ў верасні 1939 года.

## Гістарычны фон 
Паводле тэзісу Альфонса Крыніцкага і Віктара Арміцкага, тэрыторыя гміны Вялікія Эйсманты ўваходзіла ў склад сціслага беларуска-польскага абшару, што азначае, што праваслаўнае беларускае насельніцтва пераважала на вясковых тэрыторыях, а ў большых населеных пунктах дамінавалі палякі. Паводле агульнага спісу на 1921 год, у гміне жыло 4246 чалавек, у тым ліку 2395 (56%) палякаў, 1833 (43%) беларусаў, 15 яўрэяў, 2 літоўцаў і 1 немец. У міжваенныя гады на тэрыторыі гміны адбывалася інтэнсіўнае польскае асадніцтва, у часе якога было створана некалькі пасёлкаў ваенных асаднікаў. Іх прысутнасць мела на мэце ўзмацніць сувязь гэтых зямель з Польшчай, аднак прывяла да паглыблення напружанасці па нацыянальнай прыкмеце.

Пасля наступлення Чырвонай Арміі на Польшчу ў верасні 1939 года на тэрыторыі Гродзенскага павету актывізаваліся ўзброеныя групы сялян і рэцыдывістаў, як правіла беларускай або яўрэйскай нацыянальнасці, якія дзейнічалі з інспірацыі СССР. Яны здзяйснялі забойствы і рабаванне багацейшых жыхароў, чыноўнікаў, паліцэйскіх і салдат Польскага войска, як правіла польскай нацыянальнасці.

## Ход падзеяў 
У асадзе, якая была створана пасля падзелу аднаго з фальваркаў, жылі муж і жонка Мяжэеўскія разам са сваячніцай — людзі незацікаўленыя палітыкай і мала вядомыя ў наваколлі. Аднак, яны мелі даволі багатае памяшканне (паводле іншай версіі, былі ўладальнікамі маёнтка ў гміне Малая Бераставіца). 17 верасня з'явілася ўзброеная група камуністаў з суседняй вёскі Кордзікі, з мэтай рабаўніцтва. Галіна Трусевіч пабегла тады ў вёску Траццякі за дапамогай. У вёсцы ў той час ужо паспеў сфарміравацца прасавецкі рэвалюцыйны камітэт, які Трусевіч праінфармавала пра пагрозу і папрасіла, каб той іх выратаваў. Яна атрымала абяцанне, аднак камуністы з Траццякоў чакалі з дапамогай. Калі яны прыбылі на месца, Межэеўскія былі мёртвымі, а іх забойцы бралі з сабой рэчы з дому.

Пасля нейкага часу адбылася спрэчка паміж некаторымі жыхарамі вёскі Траццякі і Малыя Жукевічы, а таксама камуністамі з Кордзікаў наконт спосабу падзелу маёмасці Межэеўскіх. Высветлілася, што рэвалюцыйны камітэт ў Траццяках ад пачатку быў у змове з забойцамі, з якімі планаваў падзяліцца здабычай, і таму не дапамог Межэеўскім.

## Літаратура 
*  
*  
*  

Катэгорыя:1939 год у Заходняй Беларусі
Катэгорыя:Беларуска-польскія адносіны
Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі
Журчалка падоўжаная

**Журчалка падоўжаная** (*Baccha elongata*) — від мух-журчалак з падсямейства Syrphinae.

## Апісанне 
Мае тыповы для роду выгляд, падабенства з восамі.

## Экалогія 
Лічынкі — драпежнікі, сілкуюцца ў асноўным тлёй. Звычайна сустракаюцца ў цяністых месцах каля зямлі.

Катэгорыя:Журчалкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1794 годзе
Syrphinae

**Syrphinae** — падсямейства журчалак.

## Экалогія 
Лічынкі — драпежнікі, якія сілкуюцца тлёй. Некаторыя з іх сілкуюцца выключна адным відам тлі, іншыя — некалькімі відамі. Прадстаўнікі трыбы Pipizini спецыялізуюцца на галавай тлі.

Дарослыя мухі сілкуюцца нектарам і пылком выключных раслін; раслін з вялікімі суквеццямі і плоскімі пялёсткамі з сямействаў: Apiaceae, Asteraceae, Ranunculaceae і Rosaceae.

## Гл. таксама 
* Paragus

## Спасылкі 
* BugGuide Subfamily Syrphinae

Катэгорыя:Журчалкі
Compact Disco

**Compact Disco** — венгерскі рок-гурт, прадстаўнікі Венгрыі на конкурсе песні Еўрабачанне 2012. 

Гурт быў створаны ў 2008 годзе. За кароткі перыяд часу музыкі выпусцілі 2 поўнафарматных альбома, а таксама паспелі атрымаць шэраг узнагарод у галіне электроннай музыкі.

11 лютага 2012 былі выбраны, каб прадставіць сваю краіну на конкурсе песні Еўрабачанне. Конкурсная кампазіцыя **«Sound of our hearts»** будзе выканана ў першым паўфінале. 

## Дыскаграфія 
### Альбомы 
* Steroid (2009)
* II (2011)

### Сінглы 
* I’m in Love (2010)
* Without You (2010)
* Fly or Dive (2011)
* Sound of Our Hearts (2012)

* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Музычныя калектывы Венгрыі
Пружанскі сельсавет

**Пружа́нскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Пружаны (не ўваходзяць у склад).

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці БССР. Цэнтр — горад Пружаны. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Слонімцы, сельсавет перайменаваны ў **Слонімцаўскі сельсавет**. 14 красавіка 1960 года Пружанскі сельсавет утвораны зноў шляхам аб’яднання скасаваных Параслянскага і Слонімцаўскага сельсаветаў, цэнтр — горад Пружаны. 4 верасня 1972 года скасаваны хутар Куплін. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 18 населеных пунктаў.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3585 чалавек, з іх 82,0 % — беларусы, 10,3 % — рускія, 5,7 % — украінцы, 1,1 % — палякі; паводле перапісу 2019 года — 2900 чалавек.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Алекса

**Але́кса** — валынскі дойлід другой паловы XIII стагоддзя, які пабудаваў шмат гарадоў і крэпасцей у княжанне ўладзіміра-валынскага князя Васілька Раманавіча.

У 1276 годзе Алекса быў пасланы князем Уладзімірам Васількавічам уверх па рацэ Лясной для выбару зручнага месца для крэпасці, якая будзе ахоўваць валынскія межы ад літоўскіх набегаў.

Алекса знайшоў такое месца і паставіў горад, які назвалі Камянец.

## Меркаваныя праекты 
Мяркуюць, што Алекса ў 1271—1289 гадах пабудаваў Камянецкую вежу ў драўляным замку. Магчыма, таксама ўдзельнічаў у будоўлі  ў Любамлі.

## Памяць 
У 1988 годзе ў Камянцы ўсталяваны помнік Алексы з зубрам працы скульптара Аляксандра Лышчыка. Ён стаў адным з сімвалаў горада.

## Галерэя 

Файл:Tower_of_Kamyanets.jpg|Камянецкая вежа
Файл:Church of St. George in Liuboml. View from the north-eastern side.JPG|Царква Святога Георгія ў Любамлі

## Літаратура 
* 
* Славянская энциклопедия. Киевская Русь — Московия: в 2 т. / Автор-составитель В. В. Богуславский. — Т. 1. — С. 14.
* 

## Спасылкі 
* Церква св. Георгія 

Катэгорыя:Горадабудаўнікі
Катэгорыя:Гісторыя Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XIII стагоддзя
Катэгорыя:Постаці Каменца
Наталля Пятроўна Александровіч

**Наталля Пятроўна Александровіч** () — беларускі археазаолаг, біёлаг-сістэматык, марфолаг. Кандыдат біялагічных навук (1999 г.).

Скончыла БДУ (1974 г.). У 1976 — 1994 гг. працавала ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі малодшым навуковым супрацоўнікам аддзела археалогіі сярэднявечнага перыяду. Тэма кандыдацкай дысертацыі: «Остеологическая оценка географической и хронологической изменчивости охотничьих млекопитающих средневековой Беларуси».

Даследавала праблему жывёлагадоўлі і палявання насельніцтва сярэдневяковых гарадоў і замкаў Беларусі X — XVII стст. Склала аснову эталонай калекцыі астэалагічных рэшткаў млекакормячых з раскопак з археалагічных помнікаў Беларусі. Упершыню прымяніла кластэрны аналіз пры апрацоўцы касцявога матэрыялу, распрацавала крытэрыі і прапанавала выкарыстоўваць каэфіцыент насычанасці косткамі культурных пластоў.

## Працы 
* Ихтиофауна из раскопок Масковичского городища (X — XIII вв.) // Древности Белоруссии и Литвы. — Мн., 1982. — С. 94 — 98: ил.
* Нечаканыя знаходкі // Родная прырода. — 1986. — № 3. — С. 29: іл.
* Промысловые животные в каменном веке на территории Полесья // Пятая обл. итоговая науч. конф. «Животный мир Белорусского Полесья, охрана и рациональное использование». — Гомель, 1988. — С. 62.
* Рыбалоўства ў жыцці продкаў / Л. Дучыц, Н. Александровіч // Родная прырода. — 1986. — № 6. — С. 21.
* Тайна возера Вячэра / Н. Александровіч, М. Крывальцэвіч // Родная прырода. — 1988. — № 6. — С. 23: іл.
* У радзіміцкім кургане / Н. Александровіч, У. Багамольнікаў, А. Макушнікаў // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — 1986. — № 2. — С. 16 — 17: іл.
* Фауна из раскопок древнего Витебска // Биология. Зоология наземных позвоночных. — 1990. — № 2. — С.
* Фауна из раскопок древнего Витебска // Динамика зооценов, проблема охраны и рационального использования животного мира Белоруссии. — Мн., 1989. — С. 192.
* Як і 600 гадоў назад… // Віцебскі рабочы. — 1984. — 3 лістапада. — С.

Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Іса ібн Салман аль-Халіфа

**Іса ібн Салман аль-Халіфа**, або **Іса II** (3 чэрвеня 1933, Ясра — 6 сакавіка 1999, Манама) — эмір Дзяржавы Бахрэйн, першы кіраўнік дзяржавы пасля зняцця брытанскага пратэктарата.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Манархі Бахрэйна
Катэгорыя:Аль-Халіфа
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Постаці Бахрэйна
Тыхуана

**Тыхуана** () — горад на паўночным захадзе Мексікі, найбуйнейшы ў штаце Ніжняя Каліфорнія і самы заходні ва ўсёй Лацінскай Амерыцы. Размешчаны за 170 км ад сталіцы штата — Мехікалі і ў гадзіне язды ад партовага горада Энсенада. Тыхуана таксама з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам аднайменнага муніцыпалітэта. Аддзелены дзяржаўнай мяжой ад горада-пабраціма ў ЗША — Сан-Дыега, агульная колькасць насельніцтва гэтых гарадоў перавышае 5 млн чалавек.

## Гарады-пабрацімы 
*

## Спасылкі 
* INEGI. Нацыянальны інстытут статыстыкі і геаграфіі  
* Энцыклапедыя пра муніцыпалітэты Мексікі. Тыхуана  
* Інтэрактыўная карта горада 

Катэгорыя:Гарады Ніжняй Каліфорніі
Археалагічная камісія пры Наркам асветы Літ-БелССР

**Археалагічная камісія пры Наркам асветы Літ-БелССР**. Заснавана 25 сакавіка 1919 г. паводле пастановы ўрада Літ-БелССР для каардынацыі і кіраўніцтва ўсімі даследаваннямі гістарычных і археалагічных помнікаў на тэрыторыі рэспублікі. Асноўныя мэты: пошук помнікаў, іх навуковае вывучэнне, сістэматызацыя і ацэнка, публікацыя атрыманых звестак, ахова гістарычнай і культурнай спадчыны. Камісія атрымала права ствараць даследчыя экспедыцыі, выдаваць навуковыя працы, распаўсюджваць археалагічныя веды сярод насельніцтва, кіраваць працай архіваў, бібліятэк, музеяў. Разгарнуць работу археалагічнай камісіі перашкодзіла акупацыя тэрыторыі Літ-БелССР польскімі войскамі летам 1919 г.

## Літаратура 
* Археалагічная камісія // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С. 44. — ISBN 978-985-11-0353-5.
* Вергей, В. С. Первые шаги советской археологической науки в БССР / В. С. Вергей // Древности Белоруссии и Литвы: Сб. ст. / Ин-т истории АН БССР, Ин-т истории АН ЛитССР; [Науч. ред.: Л. Д. Поболь, А. З. Таутавичус]. – Мн.: Наука и техника, 1982. — 176 с. — С. 4 — 10.

Катэгорыя:Археалогія ў Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1919 годзе
Катэгорыя:Літбел ССР
Катэгорыя:Археалогія ў Літве
Катэгорыя:Археалагічныя арганізацыі
Ляхі (Пружанскі раён)

**Ляхі́** (, ) — вёска ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Пружанскага сельсавета.

## Назва 
У «Рэвізіі Кобрыньскай эканоміі» 1563 г. зямельныя тэрыторыі суседніх вёсак Асавая (у бок в. Шубічы) і Чахец вызначаюцца праз арыенцір «*землі Яна Ляховіча*». У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод падвіленскага меміжскага баярства фігуруюць "*Ян і Мацей Ляховічы*".

Так жа сама ў той жа «Рэвізіі...» яшчэ няма суседняй вёскі Яцы, затое фігуруе засценак з братамі «*млынарамі Яцовічамі*».

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Пружанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна
Кілікія

thumb|Вобласць Кілікія на карце Рымскай імперыі
**Кілікія** (, , , ) - гістарычная вобласць на 
поўдні паўвострава Малая Азія. Гістарычна называлася з часоў Хетскага царства да заваявання Асманскай імперыяй. Геаграфічна размешчана на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы сучаснай Турцыі ля вострава Кіпр і паглыбляецца на поўнач і паўночны ўсход у цэнтр паўвострава.

Адным з найбольш вядомых выхадцаў Кілікіі быў прапаведнік хрысціянства Саўл з Тарса, які больш вядомы пад імем Павел.

Катэгорыя:Малая Азія
Катэгорыя:Старажытны свет
Катэгорыя:Правінцыі Рымскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Блізкага Усходу
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Арменіі
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Малай Азіі
Археабатаніка

**Археабатаніка** (старажытны + трава, расліна) — навука, якая вывучае рэшткі расліннага паходжання з раскопак помнікаў археалогіі: абпаленае збожжа. адбіткі раслін на кераміцы, матэрыялы, атрыманыя ў выніку флатацыі культурнага пласта.

Абпаленае збожжа трапляецца ў час раскопак паселішчаў з 2-й паловы I-га тыс. (гарадзішчы Вежкі, Нікадзімава, Свіла), старжытных гарадоў Беларусі, пераважна з пачатку II-га тыс. — Віцебск, Друцк, Лукомль, Мсціслаў, Полацк, Свіслач, Слуцк, Тураў, Строчыцкае гарадзішча пад Мінскам і інш. Адбіткі расліннага паходжання на кераміцы храналагічна адносяцца да эпохі першабытнасці (IV-е тыс. да н.э. — 1-я палова I-га тыс. н.э.). У час неаліту сярод штучных раслінных дамешкаў у гліняным цесце пераважалі сцёблы і зрэдку траплялася насенне. У перыяд ранняга жалезнага веку ў якасці арганічнага абястлушчвальніка выкарыстоўвалася зерне цвёрдай і мяккай пшаніцы, ячменю, проса. Уключэнні апошняга звычайна дамінуюць сярод адбіткаў на ляпным посудзе. Іншы раз сустракаюцца ўцісканні гароху і бобу, пустазелля — драсёнаў звычайнага і павойнага, мяшэяў зялёнага і шызага, куколя звычайнага, жыта. Насенне збожжавых культур, бабовых і пустазелля прысутнічаюць на кераміцы жыхароў мілаградскай, зарубінецкай, штрыхаванай керамікі і днепра-дзвінскай культур. Выявіць увесь спектр расліннай арганікі, што ўтрымліваецца ў культурным пласце паселішчаў, дапамагае метад флатацыі, заснаваны на ўсплыванні здробненых частак раслін. Батанічныя матэрыялы адрозніваюцца метадамі атрымання і далейшага даследавання ў лабараторных умовах. У Беларусі археабатанічныя даследаванні абпаленага збожжа распрацоўваліся Т. М. Каробушкінай у 1970—1990-я гады, вывучэнне адбіткаў раслін на керамічным посудзе ажыццяўляецца з 1990-х г. Упершыню метад флатацыі выкарыстаны ў 1991—1992 гг. М. І. Лашанковым пры даследаваннях гарадзішча культуры штрыхаванай керамікі Пятровічы Бабруйскага раёна.

## Літаратура 
* *Коробушкина, Т. Н.* Землевладение на территории Белоруссии в X—XIII вв. — Мн.: Наука и техника, 1979. — 120 с.
* *Лашанкоў, М., Траццякоў, Дз.* Палеаэтнабатанічныя даследаванні матэрыялаў з помнікаў ранняга жалезнага веку паўднёва-ўсходняй Беларусі / Міхаіл Лашанкоў, Дзмітрый Траццякоў // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2005. — № 20. — С. 56—61.
* *Лошенков, М. И.* Археоботанические материалы с зарубинецкого селища Хотомель // Ботаника: Сб. науч. тр. Вып. 35. — Мн., 2008.
* *Лошенков, М. И.* Новые материалы по земледелию населения милоградской культуры // Ботаника: Сб. науч. тр. Вып. 37. — Мн., 2009.

Катэгорыя:Археалогія
Катэгорыя:Батаніка
Турынская нацыянальная ўніверсітэцкая бібліятэка

**Нацыянальная ўніверсітэцкая бібліятэка** () у Турыне — адна з галоўных бібліятэк у Італіі. 

Яна была заснавана ў 1720 годзе, як Каралеўская Універсітэцкая бібліятэка Віктарам Амадэем II, які назваў так Нацыянальную бібліятэку ў 1872 годзе пасля аб'яднання Італіі. У 1904 годзе пажар знішчыў тысячы кніг і рукапісаў з бібліятэкі.
У наш час Турынская нацыянальная ўніверсітэцкая бібліятэка валодае больш 1 мільёна кніг, 3700 манускрыптаў і 1600 інкунабул.

## Літаратура 
* G. Ratti, *Dal libro alla biblioteca. Le biblioteche pubbliche*, Alessandria, Dell’Orso, 1993.

Катэгорыя:Бібліятэкі Італіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1720 годзе
Катэгорыя:Турын
Катэгорыя:1720 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Італіі
Археаіхтыялогія

**Археаіхтыялогія** — галіна археазаалогіі. якая вывучае рэшткі рыб. Устанаўленне па касцях і лусцы відаў, памераў, узросту рыб дазваляе рэкаструяваць змяненні ў складзе іхтыяфауны, экалагічныя ўмовы існавання, тып харчавання старажытнага чалавека, спосабы лову, ролю промыслу ў гаспадарчым жыцці. Першыя даследаванні былі зроблены ў сярэдзіне XIX ст. ў Швейцарыі, Даніі, Нідэрландах, Расіі (К. Кеслер — неаліт Ладажскага возера). Важнае значэнне для развіцця археаіхтыялогіі мела заснаванне ў 1981 г. у г. Капенгаген Рабочай групы па вывучэнні касцявых рэшткаў рыб пры Міжнародным савеце па археазаалогіі, які аб’ядноўвае каля 150 даследчыкаў з розных краін. Першапачаткова беларускія матэрыялы з Гродна, Ваўкавыска, гарадзішча Чаплін вывучаліся на біялагічным факультэце Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава ў 1960-я гады. Даследаванні ў археаіхтыялогіі з канца 1990-х гадоў праводзяцца ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі (вызначэнне касцей) і Інстытуце заалогіі НАН Беларусі (вызначэнне лускі). У беларусі налічваецца каля 50 іхтыялагічных калекцый з археалагічных помнікаў каменнага веку, жалезнага веку і ранняга сярэдневякоўя (гарадзішчы Рацюнкі, Клішына, Мікольцы), раннефеадальных гарадоў, замкаў і вясковых паселішчаў (Гомель, Маскаўцы, Свіслач, Слабодка, Тураў і інш.).

## Літаратура 
* *Цепкин, Е. А.* Промысловые рыбы древнего Волковыска // Древности Белоруссии: Доклады к конференции по археологии Белоруссии: март 1969 / АН БССР, Сектор археологии Института истории, Белорусское общество охраны памятников истории и культуры; Под ред. В. Д. Будько, П. Ф. Лысенко, Л. Д. Поболь, М. М. Чернявского. — Мн., 1969. — С. 400—405.
* *Ляшкевич, Э. А.*  Ихтиофауна стоянок каменного и бронзового веков Северной Беларуси / Э. А. Ляшкевич // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2001. — № 16. — С. 89—91.
* *Ляшкевич, Э.* Рыболовство в средневековом Гродно (по материалам раскопок Старого замка) / Элона Ляшкевич // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2004. — № 19. — С. 191—203.

Катэгорыя:Археалогія
Катэгорыя:Іхтыялогія
Аль-Халіфа

**Аль-Халіфа** (араб. آل خليفة) — дынастыя кіраўнікоў Бахрэйна.

Кіраўнікі дынастыі з XVIII стагоддзя насілі тытул Хакім (уладар) Бахрэйна. У 1971 годзе, пасля абвяшчэння незалежнасці, Іса ібн Салман аль-Халіфа прыняў тытул эмір Бахрэйна.

Цяперашні кіраўнік дынастыі - Хамад ібн Іса аль-Халіфа - стаў эмірам Бахрэйна ў 1999 годзе, а ў 2002 годзе абвясціў сябе каралём Бахрэйна.
## Дрэва дынастыі 
## Гл. таксама 
* Кароль Бахрэйна
Арнольд Бёклін

**Арнольд Бёклін** (; , Базель, Швейцарыя — , Сан-Даменіка-дзі-Ф'езоле, Італія) — швейцарскі жывапісец, графік, скульптар; адзін з выбітных прадстаўнікоў сімвалізму ў еўрапейскім выяўленчым мастацтве XIX стагоддзя.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Акадэміі мастацтваў у Дзюсельдорфе ў тэарэтыка мастацтва А. фон Гільдэбранта і пейзажыста І. В. Шырмера (1845—1847), затым у Мюнхене, дзе прыцягнуў увагу графа Шака. Распачаў адукацыйнае падарожжа па Швейцарыі, Нідэрландах і Францыі. Першапачаткова займаўся ляндшафтным жывапісам, аднак з часам перайшоў у міфалагічную тэматыку. У 1850—1857 гадах працаваў у Рыме. У 1860—1862 гадах быў прафесарам у Акадэміі мастацтваў у Веймары. Апошнія гады працаваў напераменку ў Базелі і ў Італіі. Аказаў уплыў на такіх прадстаўнікоў сюррэалізму, як Макс Эрнст, Сальвадор Далі, Джорджа дэ Кірыко.

## Творчасць 
[thumb|250px|left|«[Востраў мёртвых (карціна)|Востраў мёртвых»]]
Карціны Бёкліна, яркія і кідкія сваімі колерамі, напісаныя галоўным чынам тэмперай. У карцінах Бёкліна выступае выдуманы свет, часта знарочыста таямнічы. Спачатку Бёклін пісаў рамантычныя пейзажі з міфалагічнымі постацямі, затым — фантастычныя сцэны з німфамі, марскімі пачварамі і г. д. («Трытон і Нерэіда», 1873—1874).

Познія кампазіцыі («Востраў мёртвых», 1880, Мастацкі музей, Базель; у пачатку XX ст. рэпрадукцыі з яе былі вельмі папулярныя), дзе фантастычная сімволіка спалучаецца з натуралістычнай дакладнасцю дэталяў, паўплывалі на фармаванне нямецкага сімвалізму і югендштылю.

**Лепшыя працы:**
* «Востраў мёртвых» (1880, Мастацкі музей, Базель)
* «Трытон і Нерэіда» (1873—1874, Мастацкі музей, Базель)
* «Фаўн у чаротах» (у мюнхенскай Пінакатэцы)
* «Адпачываючая Венера»
* «Паляванне амазонак» (у Базелі),
* «Барацьба цэнтаўраў»
* «Палі блажэнных» (Нацыянальная галерэя ў Берліне)
* «Свяцілішча Геркулеса» (у Брэслаў)
* «Наяды» (у Базелі)
* «Віла на марскім беразе» (галерэя Шака ў Мюнхене)
* «Хвалі» (Мюнхен, Пінакатэка)
* «Вясновы лівень» (Дрэздэн)

## Літаратура 
* Е. Д. Федотова. Бёклин. Москва: Белый Город, 2001. ISBN 5-7793-0446-7

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Швейцарыі
Катэгорыя:Мадэрн
Катэгорыя:Графікі Швейцарыі
Катэгорыя:Скульптары Швейцарыі
Катэгорыя:Сімвалісты
Катэгорыя:Графікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Скульптары XIX стагоддзя
Каліпса

[thumb|[Арнольд Бёклін, *Адысей і Каліпса*]]
**Каліпса** () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі німфа, якая жыла на востраве Агігія на Крайнім захадзе, куды патрапіў выратаваны Адысей адломкам карабля, разбітага маланкай Зеўса за вынішчэнне быкоў Геліяса.

## Асноўны міф 
Дачка Атланта і (паводле Гігіна) Плеоны. Паводле версіі, дачка Геліяса.

На Агігіі Каліпса жыла сярод прыгожых краявідаў, у гроце, увітым вінаграднымі лозамі. Яна — умелая ткачыха. Штодня з'яўлялася ля кроснаў у празрыстым срэбным адзенні.

Каліпса трымала ў сябе Адысея 7 гадоў, хаваючы ад астатняга свету (паводле версіі, год). Марна жадала звязаць з ім сваё жыццё назаўжды, прапаноўваючы яму неўміручасць і вечную юнацкасць. Адысей не пераставаў тужыць па радзіме і жонцы. Нарэшце багі злітаваліся і паслалі да яе Гермеса з загадам адпусціць Адысея. Каліпса супраць волі вымушаная была яго вызваліць, папярэдне аказаўшы яму дапамогу ў будаўніцтве плыта, на якім ён і пусціўся ў наступнае плаванне.

Іх дзеці ў «Адысеі» не згаданыя. Паводле іншых аўтараў, яна нарадзіла ад Адысея сына Латына; альбо нарадзіла ад Адысея Наўсіфоя і Наўсіноя. Таксама нарадзіла ад Гермеса кефаленаў.

Паводле версіі Гігіна, скончыла жыццё самагубствам з-за кахання да Адысея.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Німфы
Катэгорыя:Заходняе Міжземнамор’е ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Гістарычны жывапіс

[thumb|350px|*[Апошні дзень Пампеі*, 1830—1833, Карл Брулоў, Дзяржаўны Рускі музей]]
**Гістарычны жывапіс** — жанр жывапісу, які бярэ свой пачатак у эпоху Рэнесансу і ўключае ў сябе творы не толькі на сюжэты рэальных падзей, але таксама міфалагічныя, біблейскія і евангельскія карціны. Адлюстроўвае важныя для асобнага народа ці ўсяго чалавецтва падзеі мінулага. Сюжэтам часцяком з'яўляецца не рэалістычнай перадачай мінулых падзей, а наўмысным іх услаўленнем з мэтай стварэння гістарычнага міфа.

Катэгорыя:Жанры жывапісу
Міхаіл Васільевіч Астраградскі

**Міхаіл Васільевіч Астраградскі** (12 (24) верасня 1801 — 20 снежня 1861 г. (1 студзеня 1862)) — украінскі матэматык, прызнаны лідар матэматыкаў Расійскай імперыі сярэдзіны XIX стагоддзя.

## Літаратура 
*А. А. Гусак, Г. М. Гусак, А. А. Брычыкава* Даведнік па вышэйшай матэматыцы — Мн.: «ТетраСистемс», 2007. — С. 541.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Марскі кадэцкі корпус
Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Асобы на марках

Катэгорыя:Матэматыкі Украіны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Палтаўскай вобласці
Іаган Вільгельм Шырмер

**Іаган Вільгельм Шырмер** (; ,  — , ) — нямецкі мастак-пейзажыст і графік.

## Біяграфія 
У 1821—1824 гадах юны Шырмер вывучае рамяство пераплётчыка кніг у майстэрні свайго бацькі. Паралельна самавукам асвойвае малюнак, а з 1826 года вучыцца ў дзюсельдорфскай Акадэміі мастацтваў у Ф. В. фон Шадава. Пад уплывам мастака Карла Фрыдрыха Лесінга Шырмер захапляецца пейзажным жывапісам.

З 1834 года ён выкладае ў дзюсельдорфскай Акадэміі, з 1839 — прафесар. Шырмер (нароўні з Лесінгам) быў адным з заснавальнікаў Дзюсельдорфскай школы жывапісу. У 1838 годзе Шырмер здзяйсняе паездку ў Нармандыю, пасля якой у сваіх палотнах робіць большы ўпор на малюнак і адценні колераў. У 1840 падарожнічае па Італіі, піша карціны па біблейскіх матывах. У 1854 годзе мастак станавіцца першым дырэктарам нядаўна адкрытай Мастацкай школы ў Карлсруэ. У свае апошнія гады Шырмер актыўна выкарыстоўваў рэлігійна-біблейскія сюжэты, а яго манера пісьма становіцца блізкай да імпрэсіянісцкай.

Сярод вучняў І. В. Шырмера варта назваць такіх майстроў, як Арнольд Бёклін, Ганс Тома, Освальд Ахенбах, Ансельм Феербах, Якаб Бекер, Рудольф Эп, Карл Фрыдрых Дэйкер.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Мастакі Германіі
Катэгорыя:Педагогі Германіі
Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты
Міхаэль Эміль Закс

**Міхаэль Эміль Захс** ( — ) — нямецкі ландшафтны жывапісец.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Шэера ў Вісбадэне, потым у Шыснера ў Карлсруэ і, нарэшце, у О. Ахенбаха ў Дзюсельдорфе. Жыў і працаваў у Партэнктрхене, у Баварыі, кіруючы мясцовай школай разьбы па дрэве. Яго ландшафты, якія адлюстроўваюць пераважна прырэйнскія мясцовасці і баварскія горы, адрозніваюцца паэтычнасцю абраных матываў і дакладнай перадачай прыроды.

Катэгорыя:Мастакі Германіі
Марыя Гаэтана Аньезі

**Марыя Гаэтана Аньезі** (; 16 мая 1718, Мілан — 9 студзеня 1799) — італьянскі матэматык і філантроп.

## Біяграфія 
Яна паходзіла з заможнай купецкай сям’і, у якой было 21 дзіця. Марыя Гаэтана была старэйшай з дзяцей. Яе бацька быў прафесарам матэматыкі, ён з дзяцінства падтрымліваў матэматычныя здольнасці дачкі і паклапаціўся аб добрай адукацыі Марыі Гаэтана. Ва ўзросце 21 года яна захацела пайсці ў манастыр, але яе бацька быў супраць. Яна падпарадкавалася яго волі і занялася матэматыкай.

У 1748 годзе яна апублікавала сваю працу Instituzioni analitiche («Асновы аналізу»). Крывая верзіера (іншая назва «завітак Аньезі») названая ў гонар Марыі Гаэтана, якая даследавала гэтую крывую. Яна мела таксама дасягненні ў дыферэнцыяльным вылічэнні.

У 1748 годзе Папа Рымскі Бенедыкт XIV прысвоіў ёй званне прафесара Універсітэта Балонні. Аднак ніколі не выкладала ва ўніверсітэце.

Калі Марыі Гаэтане было 34 гады, памёр яе бацька. З гэтага часу яна занялася філантрапічнай дзейнасцю і пачала вывучаць тэалогію. Дапамагала бедным і хворым і давала прытулак бяздомным у сваім доме.

З 1771 г. на працягу 28 гадоў Марыя Гаэтана кіравала прытулкам для старых жанчын.

Адна з сясцёр Марыі Гаэтана — Марыя Тэрэза была вядомым музыкантам і кампазітарам. Яна была знаёмая з Моцартам, Гайднам і Сальеры.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *А. А. Гусак, Г. М. Гусак, А. А. Брычыкава* Даведнік па вышэйшай матэматыцы. — Мн.: ТетраСистемс, 2007. — С. 541.

## Спасылкі 
* Maria Gaetana Agnesi

Катэгорыя:Матэматыкі Італіі
Катэгорыя:Матэматыкі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Жанчыны-вучоныя
Катэгорыя:Жанчыны XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Першыя жанчыны ў прафесіі
Катэгорыя:Дабрачынцы
Освальд Ахенбах

**Освальд Ахенбах** (; ,  — , ) — нямецкі мастак-пейзажыст.

## Біяграфія 
[thumb|200px|left|«Краявід Фларэнцыі» (1898). [Музей выяўленчага мастацтва (Дзюсельдорф)|Музей выяўленчага мастацтва, Дзюсельдорф]]

Вучыўся жывапісу ў Акадэміі мастацтваў у Дзюсельдорфе, у старэйшага брата Андрэаса Ахенбаха. У 1845 годзе пераехаў у Баварыю, затым у Італію. У Італіі Ахенбах напісаў свае лепшыя працы — пейзажы паўднёвай Італіі, парады, святочныя працэсіі, сцэны з народнага жыцця. У пейзажах надаваў асаблівую ўвагу светлавым кантрастам. У 1863—1872 гадах займаў пасаду прафесара ландшафтнага жывапісу ў дзюсельдорфскай Акадэміі мастацтваў. Памёр ад запалення лёгкіх. Карціны Ахенбаха прадстаўлены ў шматлікіх мастацкіх галерэях Германіі.

## Літаратура 
* «Энциклопедия импрессионизма». Под ред. М. и А. Серюлля. — М.: Республика, 2005. ISBN 5-250-01858-0

## Спасылкі 
* 
* Выбраныя працы О. Ахенбаха  

Катэгорыя:Мастакі Германіі
Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты Германіі
Жан Гастон Дарбу

**Жан Гастон Дарбу** (; , , Лангедок-Русільён — , ) — французскі матэматык.

Вядомы дзякуючы сваім вынікам у матэматычным аналізе (тэорыя інтэгравання, дыферэнцыяльныя ўраўненні ў прыватных вытворных) і дыферэнцыяльнай геаметрыі.

Дарбу быў біёграфам Анры Пуанкарэ і сувыдаўцом пры публікацыі работ Фур'е і Лагранжа.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Політэхнічнай школе і Вышэйшай Нармальнай школе ў Парыжы. Адным з яго настаўнікаў быў Мішэль Шаль. У 1873 годзе атрымаў званне прафесара ў Сарбоне, асіставаў Ліувілю.

Атрымаў гран-пры Французскай Акадэміі навук у 1876 годзе і стаў яе членам у 1884 годзе.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Мішэль Шаль

**Мішэль Шаль** (; , Эпернон, Эр і Луар, Францыя — , ) — французскі матэматык (геаметр) і гісторык матэматыкі, прызнаны лідар французскай геаметрычнай школы сярэдзіны XIX стагоддзя. Член Парыжскай Акадэміі навук з 1851 года, замежны член многіх іншых Акадэмій навук. Лаўрэат медаля Коплі (1865).

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Постаці геаметрыі
Катэгорыя:Гісторыкі матэматыкі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Археазаалогія

**Археазаалогія** (грэч. «старажытны» + «жывёла» + «слова, вывучэнне») — навуковая галіна, якая вывучае фауністычныя рэшткі з археалагічных помнікаў. Археазаалогія спалучае ў сабе элементы прыродазнаўчых і гуманітарных навук. Пачатак бярэ ў 2-й палове XIX ст. разам са станаўленнем археалогіі каменнага веку. Заснавальнікам навукі лічыцца Л. Рюцімеер. Ад археалогіі, палеанталогіі і традыцыйнай біялогіі археазаалогія аддзялілася ў 1950-я гг., што замацавана рашэннем міжнароднага сімпозіума 1961 г. у г. Кіль (ФРГ).

У 1971 г. у Будапешце (Венгрыя) створана секцыя па праблемах археазаалогіі, ператвораная ў 1976 г. у Міжнародны савет па археазаалогіі. Вырашае задачы: даместыкацыі жывёл, ацэнкі ўкладу палявання ў эканоміку і арганізацыі паляўнічай гаспадаркі; характарыстыкі асноўных форм і накірункаў жывёлагадоўлі; умоў і мадэлей утрымання, гадоўлі жывёл з вызначэннем пародных асаблівасцей, захворванняў і паталогій. Археазаалогія дазваляе праводзіць разлікі мяснога харчавання ў сістэме жыццезабеспячэння старажытных плямён, устанаўліваць суадносіны паміж галінамі гаспадаркі, вызначаць маштабы абменна-гандлёвых сувязей і іх значэнне ва ўстойлівасці гаспадарчых тыпаў. Асобныя спецыяльнасці археазаалогіі вывучаюць касцявыя рэшткі млекакормячых, птушак, рыб, даследуюць скуры, воўну, пух, валасы. Асобным накірункам археазаалогіі з’яўляецца вывучэнне выяў і фігурак жывёл, зааморфных рэчаў.

## Літаратура 
* Razluckaja, A. Nowe badania materialow osteologicznych z grodzisk białoruskiego podźwinia // Pruthenia AntiQua. Studia do pradzieów i wszesniej historii ziem Pruskich. Vol. 1. Człowiek a środowicko w epoce brązu i wczesnej epoce żelaza u południowo-wschodnich pobrzeżu Bałtyki. — Olsztyn, 2004. — S.
* Антипина, Е. Е. Археозоологичекие исследования: задачи, потенциальные возможности и реальные результаты // Новейшие зархеозоологические исследования в России. — М., 2003.
* Бурчак-Абрамович, Н. И. К изучению орнитофауны древнего Волковыска // Тезисы докладов к Конференции по археологии Белоруссии : [Февр. 1970 г.] / Ин-т истории АН БССР. — Мн., 1969. — 245 с.
* Бурчак-Абрамович, Н. И. Материалы к изучению орнитофауны Древнего Волковыска // Тезисы докладов к Конференции по археологии Белоруссии : [Февр. 1970 г.] / Ин-т истории АН БССР. — Мн., 1969. — 245 с.
* Калиновский, П. Ф. Териофауна позднего антропогена и голоцена Белоруссии / АН БССР, Ин-т геохимии и геофизики. — Мн.: Наука и техника, 1983. — 154 с.
* Разлуцкая, А. А. Промысел медведя в позднем неолите и ранней бронзе Северной Беларуси (по материалам стоянки Асавец-2) / А. А. Разлуцкая // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2001. — № 16. — С. 86 — 88.
* Разлуцкая, А. Фауна замка Свислочь / Анжела Разлуцкая // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2004. — № 19. — С. 220—231.
* Щеглова В. В. Роль охоты в снабжении мясом населения на территории Беларуси в X—XIV вв. / В. В. Щеглова // Сярэдневяковыя старажытнасці Беларусі: Новыя матэрыялы і даследаванні / АН Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 148 с. — С. 74 — 82.

## Спасылкі 
* История изучения палеотериофауны плейстоцена на территории Беларуси
Жазеф Ліувіль

**Жазеф Ліувіль** (;  — ) — французскі матэматык. Сістэматычна даследаваў вырашальныя шэрагі задач, даў строгае вызначэнне паняцця элементарнай функцыі і квадратуры. У прыватнасці, даследаваў магчымасць інтэгравання зададзенай функцыі, алгебраічнай ці трансцэндэнтнай, у элементарных функцыях, і вырашальныя ў квадратуры лінейнага ўраўнення 2-га парадку. Даказаў, што спецыяльнае ўраўненне Рыкаці інтэгруецца ў квадратуры толькі ў тых выпадках, якія былі дадзены яшчэ Бернулі. У гонар Ліувіля былі названы паверхня Ліувіля і сетка Ліувіля, а таксама некалькі матэматычных тэарэм.

## Літаратура 
* J. Liouville. ''Mémoire sur l'intégration d'une classe de fonctions transcendantes* // J. Reine Angew. Math. Bd. 13, p.&nbsp;93-118. (1835)
* Г. Н. Ватсон. *Бесселевы функции'' Т. 1

Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Эміль Барэль

**Фелікс Эдуард Жусцін Эміль Барэль** (;  — , Парыж) — французскі матэматык і палітычны дзеяч.

## Біяграфія 
Эміль Барэль нарадзіўся на поўдні Францыі, паблізу Авіньёна. Яго бацька, Анарэ Барэль, быў пастарам пратэстанцкай царквы, маці, Эмілія Тэйсье Салье — дачкой фабрыканта. У сям’і было трое дзяцей. Эміль — малодшы. Першыя веды атрымаў ад бацькі, які кіраваў пратэстанцкай школай. «Дзіўны дзіця ў нашага пастара — казалі мясцовыя жыхары, — вывучыў пачаткі геаметрыі, а яму ўсяго тры гады». У 11-гадовым узросце паступае ў Мантабанскі ліцэй, у 17 гадоў — у Парыжскі калегіум святой Барбары, у ліцэі Людовіка Вялікага вывучае механіку і геаметрыю. Атрымаўшы дзве прэміі на конкурсах, ён атрымлівае права вучобы альбо ў Нармальнай школе, альбо ў Політэхнічнай школе. Эміль выбірае навуку і паступае ў Нармальную школу. Першыя яго працы прысвечаны геаметрыі пад уплывам Гастона Дарбу. У 1893 годзе ён з’яўляецца ў Ліёнскім універсітэце ў якасці выкладчыка. Ён шмат працуе, за 3 гады ён піша 22 працы і дысертацыю. З 1897 года ён прафесар Нармальнай школы.

У 1901 годзе ён жэніцца з Маргарытай Апель, будучай пісьменніцай, больш вядомай пад псеўданімам Каміла Марбо.

Падчас Другой сусветнай вайны ўдзельнічаў у Французскім Супраціве. Вучоны быў арыштаваны немцамі і кінуты ў турму Фрэн. Пасля месяца знаходжання ў халоднай і сырой камеры, ён усё ж быў вызвалены. Памёр вялікі матэматык ва ўзросце 85 гадоў у выніку траўмы, якую ён атрымаў у паездцы з Бразіліі.

Яго пляменнік Арман Барэль таксама быў вядомым матэматыкам.

У гонар Эміля Барэля названы кратар на Месяцы.

## Літаратура 
* 
* *Гусак А. А., Гусак Г. М., Брычыкава А. А.* Даведнік па вышэйшай матэматыцы — Мн., «ТетраСистемс», 2007. — С.541.

Катэгорыя:Выпускнікі ліцэя Людовіка Вялікага
Катэгорыя:Марскія міністры Францыі
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Францыя)
Эцьен Безу

thumb|Эцьен Безу
**Эцьен Безу** (фр. Étienne Bézout; , Немур — , Бас-Лож каля Фантэнбло) — французскі матэматык, член Парыжскай акадэміі навук (1758).

## Біяграфія 
Выкладаў матэматыку ў Вучылішчы Гардэмарынаў (1763) і Каралеўскім артылерыйскім корпусе (1768). Асноўныя яго працы адносяцца да алгебры (даследаванне сістэм алгебраічных раўнанняў вышэйшых ступеняў, выключэнне невядомых у такіх сістэмах і інш.) Аўтар шасцітомнага «Курсу матэматыкі» (1764—1769), неаднаразова перавыдаваўся.

## Гл. таксама 
* Тэарэма Безу
* Кольца Безу
* Суадносіны Безу

## Літаратура 
* А. А. Гусак, Г. М. Гусак, А. А. Брычыкава «Даведнік па вышэйшай матэматыцы», Мн., «ТетраСистемс», 2007, С.541

## Спасылкі 
Катэгорыя:Матэматыкі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Жак Філіп Мары Бінэ

**Жак Філіп Мары Бінэ** (Jacques Philippe Marie Binet; ,  — , ) — французскі матэматык, механік і астраном.

## Біяграфія 
Скончыў політэхнічную школу (1806) і ўжо з наступнага года пачаў выкладаць e ёй. З 1843 года член Парыжскай Акадэміі Навук.

Бінэ адным з першых прыйшоў да ідэй матрычнай алгебры і першым апублікаваў у 1812 годзе правіла множання матрыц. З яго імем звязана формула Бінэ для лікаў Фібаначы, хоць гэту формулу стагоддзем раней атрымаў Абрахам дэ Муаўр. Незалежна ад Эйлера знайшоў прыватнае рашэнне задачы аб чатырох кубах (формулы Эйлера і Бінэ). Бінэ належыць таксама шэраг важных тэарэм у механіцы для целаў, што верцяцца.

## Літаратура 
* А. А. Гусак, Г. М. Гусак, А. А. Брычыкава «Даведнік па вышэйшай матэматыцы», Мн., «ТетраСистемс», 2007, С.542

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Немур

**Немур** () — горад у Францыі, у цэнтральнай частцы Паўночнай Францыі, на паўднёвы ўсход ад Парыжа. Плошча Немура складае 10,83 км². Колькасць яго насельніцтва — 12 434 чалавекі (на 2006 год). Шчыльнасць насельніцтва роўная 1148 чал./км².

Адміністрацыйна ён з’яўляецца цэнтрам кантона Немур, які ўваходзіць у акругу Фантэнбла дэпартамента Сена і Марна рэгіёна Іль-дэ-Франс. Горад ляжыць на берагах ракі Луэн і аднайменнага канала.

З XV стагоддзя Немур з’яўляўся цэнтрам герцагства Немурскага, якое прасціралася па сярэднім цячэнні Сены да межаў герцагства Арлеанскага. З помнікаў даўніны ў цэнтры Немура захаваўся замак XII стагоддзя.

## Гарады-партнёры 
*  Мюльталь
*  Чэрыньёла

## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Эцьен Безу (1730—1783) — французскі матэматык.

Катэгорыя:Гарады Іль-дэ-Франс
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Сена і Марна
NGC 2159

**NGC 2159** (іншае абазначэнне — **ESO 57-SC60**) — рассеянае скопішча ў сузор’і Залатая Рыба.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1826 годзе
2159
Катэгорыя:Залатая Рыба (сузор’е)
Катэгорыя:Рассеяныя скопішчы
NGC 3997

**NGC 3997** (іншыя абазначэнні — **UGC 6942**, **IRAS11552+2532**, **MCG 4-28-102**, **WAS 38**, **ZWG 127.114**, **KUG 1155+255B**, **PGC 37629**) — галактыка ў сузор’і Леў.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1827 годзе
3997
Катэгорыя:Леў (сузор’е)
Віктар Якаўлевіч Бунякоўскі

**Віктар Якаўлевіч Бунякоўскі** (3 снежня (па новым стылі - 15 снежня) 1804, г. Бар, Падольская губерня — 30 лістапада (12 снежня) 1889, Санкт-Пецярбург) — расійскі матэматык украінскага паходжання, віцэ-прэзідэнт акадэміі навук (1864-1889).

## Літаратура 
* *А. А. Гусак, Г. М. Гусак, А. А. Брычыкава* Даведнік па вышэйшай матэматыцы. — Мн.: ТетраСистемс, 2007. — С. 542.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Матэматыкі Расіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Пажскага корпуса
Катэгорыя:Выкладчыкі Першага кадэцкага корпуса
Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты РАН
Катэгорыя:Пахаваныя на Смаленскіх праваслаўных могілках
Катэгорыя:Выкладчыкі фізіка-матэматычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта
Арман Барэль

**Арман Барэль** (; , Ла-Шо-дэ-Фон, кантон Нёўшатэль, Швейцарыя — , Прынстан, штат Нью-Джэрсі, ЗША) — швейцарскі матэматык.

Навучаўся ў Швейцарскай вышэйшай тэхнічнай школе Цюрыха, вучань Хайнца Хопфа. З 1949 года Барэль пераязджае ў Парыж, дзе становіцца вучнем Жана Лерэ.

Асноўныя працы Барэля ляжаць у галіне алгебры, у асаблівасці тэорыі груп Лі, дзе ён ужыў спектральныя паслядоўнасці Лерэ да пытанняў тапалогіі груп Лі, алгебраічнай геаметрыі, асабліва ў тэорыі алгебраічных груп, дзе ён плённа супрацоўнічаў з Жакам Тытсам (у прыватнасці за гэтыя працы Тытс атрымаў у 2008 годзе Абелеўскую прэмію) і алгебраічнай тэорыі лікаў.

А. Барэль быў пляменнікам іншага выбітнага матэматыка — Э. Барэля, але ніякіх адносін з ім не падтрымліваў.

Удзельнік знакамітай групы «Нікаля Бурбакі», прычым адзін з нямногіх яе ўдзельнікаў — не французаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Матэматыкі Швейцарыі
Катэгорыя:Таполагі
Катэгорыя:Алгебраічныя геометры
Катэгорыя:Бурбакі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Бальцана
NGC 4003

**NGC 4003** (іншыя абазначэнні — **UGC 6948**, **MCG 4-28-105**, **ZWG 127.115**, **KCPG 312B**, **PGC 37646**) — лінзападобная галактыка (SB0) у сузор’і Леў.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1785 годзе
4003
Катэгорыя:Леў (сузор’е)