open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Альфрэд Сцёртэвант

**Альфрэд Сцёртэвант**, *Стэртэвант* (, г. Джэксанвіл, штат Ілінойс — ) — амерыканскі вучоны ў галіне генетыкі, адзін з заснавальнікаў храмасомнай тэорыі спадчыннасці. Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША.

Скончыў Калумбійскі ўніверсітэт. З 1911 года ў лабараторыі Т. Х. Моргана. У 1928—1962 гадах — прафесар Каліфарнійскага тэхналагічнага інстытута. Навуковыя працы па сістэматыцы і параўнальнай цытагенетыцы відаў роду дразафілы. Абгрунтаваў тэорыю лінейнага рамяшчэння генаў, адкрыў супрэсію (1920) і эфект становішча гена (1925).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Генетыкі ЗША4
Катэгорыя:Заолагі ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ілінойсе
Катэгорыя:Ганаровыя дактары Ельскага ўніверсітэта
Сціснутабрухі

**Сціснутабрухі** (*Sympetrum*) — род сямейства сапраўдных стракоз. Каля 150 відаў. Пашыраны ўсюды (за выключэннем Арктыкі і засушлівых абласцей) паблізу вадаёмаў. Лічынкі жывуць у стаячых або павольнаплынных водах. На Беларусі 5 відаў;  занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі.

## Апісанне 
Даўжыня брушка 18-28 мм, задніх крылаў 21-29 мм. Афарбоўка разнастайная, акрамя блакітнай і зялёнай. Крылы з шырокай цёмнай перавяззю перад вяршыняй. Брушка ў самцоў чырвонае, у самак жоўтае. Лічынкі валасатыя або амаль голыя. Драпежнікі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сапраўдныя стракозы
Мішэль дэ Мантэнь

**Мішэ́ль дэ Мантэ́нь** (; поўнае імя — Мішэ́ль Эке́м дэ Мантэ́нь, ; 28 лютага 1533, замак Мантэнь у Сен-Мішэль-дэ-Мантэнь — 13 верасня 1592, Бардо) — французскі пісьменнік і філосаф эпохі Адраджэння, аўтар кнігі «Вопыты». Лічыцца заснавальнікам жанру эсэ.

## Біяграфія 
Мантэнь нарадзіўся ў фамільным замку ў горадзе Сен-Мішэль-дэ-Мантэнь (Дардонь) зблізку Перыгё і Бардо. Яго бацька, удзельнік Італьянскіх войн
П'ер Эйкем (атрымаў арыстакратычны тытул «дэ Мантэнь») быў у свой час мэрам Бардо; памёр у 1568. Маці — Антуанэта дэ Лопез, з сям'і заможных арагонскіх яўрэяў. У раннім дзяцінстве Мішэль выхоўваўся па ліберальнай-гуманістычнай педагагічнай методыцы бацькі — яго настаўнік, немец, зусім не валодаў французскай мовай і размаўляў з Мішэлем выключна на латыні.

Падчас гугеноцкіх войн Мантэнь часта выступаў як пасрэднік паміж абодвума бакамі, яго аднолькава паважалі кароль-каталік Генрых III і пратэстант Генрых Наварскі.

У 1565 Мантэнь жаніўся, атрымаўшы вялікі пасаг. Пасля смерці бацькі ў 1568 г. ён атрымаў у спадчыну радавы маёнтак Мантэнь, дзе і пасяліўся ў 1571, пасля таго як прадаў сваю судзейскую пасаду і выйшаў у адстаўку. У 1572 г., ва ўзросце 38 гадоў Мантэнь пачынае пісаць свае «Вопыты» (першыя дзве кнігі апублікаваны ў 1580 г.). Яго блізкім сябрам быў філосаф Эцьен дэ Ла Баэсі, аўтар «Разваг пра добраахвотнае рабства», некаторыя часткі з якіх Мантэнь уключыў у свае «Вопыты».

У 1580—1581 г. падарожнічаў па Швейцарыі, Германіі, Аўстрыі і Італіі. Уражанні ад гэтага падарожжа адлюстраваны ў дзённіку, апублікаваным толькі ў 1774 г.

Памёр 13 верасня 1592 г. падчас імшы.

## Творчасць, светапогляд 
У аснўным літаратурна-філасофскім творы «Вопыты» (кн. 1—3, 1580—88) развіваў сістэму скептыцызму, накіраваную супраць сярэдневяковай схаластыкі. Дапускаў існаванне Бога, сцвярджаў бяссілле розуму ў тлумачэнні звышнатуральнага і выкарыстанне яго толькі ў чалавечых справах, адмаўляў бяссмерце душы і пасмяротнае ўшанаванне. Высмейваў веру ў цуды і патрабаваў прычыннага тлумачэння ўсіх з'яў, падкрэсліваў універсальнасць законаў аб'ектыўнага свету, адстойваў свабоду сумлення. Яму напежыць шэраг прагрэсіўных ідэй у педагогіцы. Паўплываў на развіццё матэрыялізму і атэізму ў Францыі і па-за яе межамі. Яго ідэі прадаўжалі П. Гасеадзі, Р. Дэкарт, П. Бейль, Вальтэр, Ж. Ж. Русо, французскія матэрыялісты 18 ст.

## Літаратура 
* *Краснова В. В.* Мантэнь // 
* *Lazard* M. Michel de Montaigne, biographie. — P.: Fayard. — 2002. ISBN 2-213-61398-2
* *Dictionnaire de Michel de Montaigne*. Dirigé par Ph. Desan. — P.: Champion. — 2004. — ISBN 2-7453-1142-5.

Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Міхаіла (Францыя)
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Абаліцыяністы Францыі
Катэгорыя:Эсэісты Францыі
Катэгорыя:Філосафы Францыі
Катэгорыя:Філосафы XVI стагоддзя
Катэгорыя:Падарожнікі Францыі
Катэгорыя:Падарожнікі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Рэнесансныя гуманісты
Станіслаў Антоні Шчука

**Станіслаў Антоні Шчука** (1654, маёнтак Любонічы Рэчыцкага павета — , Варшава) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай, публіцыст. Рэферэндар каронны (з 1688), падканцлер вялікі літоўскі (з 1699).

Валодаў маёнткамі Рады ва Упіцкім павеце, Сідра ў Гарадзенскім павеце, а таксама на Украіне і Польшчы. Трымаў у Жамойці Вількійскае (з 1686), Платэльскае (з 1702) і Векшненскае (з 1703) староствы, у Польшчы — Люблінскае староства (1687—1710), вёскі ў Гродзенскай і Брэсцкай эканоміях. Ад Станіслава Ляшчынскага ў 1707—1708 атрымаў Палангу, Жыжморы, Ушпаль, Прэны і інш.

## Біяграфія 
Прадстаўнік шляхецкага роду Шчукаў герба «Грабе», сын Станіслава і Соф’і з Нерановічаў. Вучыўся ў Вільні і Кракаве.

Неаднаразова абіраўся паслом на соймы, яго маршалак у 1688—1689 і 1699. 3 1675 сакратар Яна Сабескага, чашнік візнаўскі з 1682, рэгент вялікі кароннай канцылярыі з 1684, рэферэндар каронны з 1688, падканцлер вялікі літоўскі з 1699. 3 1701 быў адміністратарам мыта Вялікага Княства Літоўскага. Удзельнічаў у шэрагу дыпламатычных місій.

Быў прыхільнікам абрання сына Яна Сабескага каралевіча Якуба, пазней падтрымаў абранне Аўгуста Моцнага, у 1706—1709 падтрымліваў Станіслава Ляшчынскага. Праз вялікія дзяржаўныя заслугі карыстаўся папулярнасцю ў шляхты.

Крытыкаваў удзел Рэчы Паспалітай у Паўночнай вайне (1700—1721). Узмацненне дзяржавы бачыў у саюзе з Расійскай імперыяй і барацьбе з Асманскай імперыяй.

Пад псеўданімам Кандзідус Веранензіс выдаў на лацінскай мове кнігу «Зацьменне Польшчы, усяму свету паказанае» («Ecclipsis Poloniae orbi publico demonstrata», Варшава, 1709), дзе выклаў праграму фінансавых і ваенных рэформ: павелічэнне войска, абкладанне вайсковым падаткам шляхты і духавенства, стварэнне Скарбовай камісіі і інш.

Выступаў за паляпшэнне адукацыі, увядзенне ў школьныя праграмы гісторыі і геаграфіі, арганізацыю сталай паштовай службы, якая б дастаўляла шляхце штотыднёвую дармовую газету з палітычнымі навінамі, за скарачэнне тэрмінаў судовых працэсаў. Быў мецэнатам, сабраў вялікую бібліятэку, гістарычныя матэрыялы.

Разбудаваў горад Шчучын на Падляшшы.

У шлюбе з Канстанцыяй Марыяй Ганнай Патоцкай меў сыноў Аўгуста Міхала, Марціна Леапольда, Яна Канта; дачок Вікторыю і Марыю Ганну.

## Галерэя 

Выява:Stanisłaŭ Antoni Ščuka. Станіслаў Антоні Шчука (XVIII, I).jpg|Невядомы мастак, XVIII ст.
Выява:Stanislaw Antoni Szczuka (1652 1654-1710).jpg|Іншая версія партрэта з музея-палаца ў Вілянаве
Выява:Stanisłaŭ Antoni Ščuka. Станіслаў Антоні Шчука (XIX).jpg|З збораў Нацыянальнай бібліятэкі Польшчы

## Літаратура 
* 

Станіслаў Антоні
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Падканцлеры літоўскія
Катэгорыя:Рэферэндары вялікія каронныя
Катэгорыя:Старосты вількійскія
Катэгорыя:Старосты платэльскія
Катэгорыя:Старосты векшненскія
Катэгорыя:Маршалкі Сойма Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіраўскім раёне
Роберт Лі Сцюарт

**Роберт Лі Сцюарт** (; нар. 13 жніўня 1942, Вашынгтон) — амерыканскі пілот, лётчык-выпрабавальнік, астранаўт, генерал.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў горадзе Вашынгтон, акруга Калумбія, ЗША. У 1960 годзе скончыў сярэднюю школу (*Hattiesburg High School*) у горадзе Гётысберг, штат Місісіпі. У 1964 годзе скончыў Універсітэт Паўднёвай Місісіпі (*University of Southern Mississippi*) і атрымаў ступень бакалаўра па матэматыцы.
У маі 1964 года Сцюарт пачаў службу ў арміі ЗША. У жніўні 1979 года ён далучыўся да НАСА. Яго тэхнічныя абавязкі былі тэставанне і распрацоўка сістэм кіравання палётам для STS-1.

У касмічную прастору адправіўся два разы: 3—11 лютага 1984 года з В. Брандам, Р. Гібсанам, Б. Мак-Кандлесам і Р. Мак-Нэрам здзейсніў (як спецыяліст палёту) палёт на касмічным караблі «Спэйс шатл» (STS-41B «Чэленджэр»), а 3—11 лістапада 1985 года на STS-51J «Атланціс».
 
Здзейсніў два выхады ў адкрыты космас. Агульная працягласць палётаў: 12 сутак 1 гадзіна 2 хвіліны 45 секунд.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Biographies of U.S. Astronauts Stewart. Robert Lee // SPACEFACTS

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:НАСА
Сцюарт

**Сцюарт** () — англійскае, амерыканскае прозвішча, а таксама каралеўскі род.

## Вядомыя носьбіты 
* Гілберт Сцюарт (1755—1828) — амерыканскі жывапісец.
* Глорыя Сцюарт (1910—2010) — амерыканская актрыса.
* Джон Сцюарт (1713—1792) — 7-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі.
* Джэймс Сцюарт (1908—1997) — амерыканскі акцёр.
* Джэймс Сцюарт (1712—1780) — англійскі эканаміст.
* Джэкі Сцюарт (нар. 1939) — шатландскі аўтагоншчык.
* Елізавета Сцюарт (1596—1662) — шатландская прынцэса.
* Карл I Сцюарт (1600—1649) — кароль Англіі, Шатландыі і Ірландыі.
* Карл II Сцюарт (1630—1685) — кароль Англіі і Шатландыі.
* Крыстэн Сцюарт (нар. 1990) — амерыканская актрыса.
* Марыя Сцюарт (1542—1587) — каралева Шатландыі.
* Мэры Сцюарт (1916—2014) — англійская пісьменніца.
* Патрык Сцюарт (нар. 1940) — брытанскі акцёр тэатра і кіно.
* Роберт Лі Сцюарт (нар. 1942) — касманаўт ЗША.
* Якаў II Сцюарт (1633—1701) — кароль Англіі, Шатландыі і Ірландыі.
Сцяпанавічы

**Сцяпа́навічы** (, ) — аграгарадок у Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Мяжанскага сельсавета. Да 2004 года ўваходзіў у склад Зайкаўскага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 50 кіламетраў у напрамку на паўночны ўсход ад горада Гарадок, за 89 кіламетраў ад Віцебска, за 47 км ад чыгуначнай станцыі Гарадок.

## Насельніцтва 
* 183 жыхара, 79 двароў (2002).

## Інфраструктура 
* Клуб
* Бібліятэка
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Каля вёскі гарадзішча днепра-дзвінскай культуры.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Мяжанскі сельсавет (Гарадоцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Гарадоцкага раёна
Іван Аляксандравіч Сцебут

**Іван Аляксандравіч Сцебут** (, горад Вялікія Лукі, Пскоўская вобласць — ) — рускі і беларускі вучоны-аграном, адзін з заснавальнікаў раслінаводства на Беларусі, прафесар (1860).

## Біяграфія 
Скончыў Горы-Горацкі земляробчы інстытут (1854 цяпер Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія). Пасля заканчэння інстытута пакінуты працаваць памочнікам упраўляючага вучэбнай фермай (1854—1858). У 1858 Міністэрствам дзяржаўнай маёмасці камандзіраваны за мяжу для падрыхтоўкі да прафесарскага звання. Быў слухачом ва ўніверсітэтах Германіі, Бельгіі, Англіі, Францыі. У 1860 годзе прызначаны прафесарам Горы-Горацкага земляробчага інстытута, вёў курс земляробства. Навукова-даследчая праца была звязана з Горы-горацкім вопытным полем, на якім ён заклаў шэраг вопытаў па вывучэнню севаабаротаў, вапнаванню і прымяненню ўгнаенняў, распрацаваў праект рэарганізацыі вопытнага поля ў вопытную сельскагаспадарчую станцыю. У 1865 абараніў магістрскую дысертацыю «Вапнаванне глебы». У 1865—1894 гадах прафесар Пятроўскай земляробчай лясной акадэміі ў Маскве, узначаліў першую ў Расіі кафедру раслінаводства. Праводзіў работу па падбору і агратэхніцы палявых культур, прымяненню ўгнаенняў. Удзельнік кангрэсаў і з’ездаў па сельскай гаспадарцы, кіраваў работай шматлікіх камітэтаў і камісій, выступаў з лекцыямі і дакладамі, арганізатар правядзення першых з’ездаў па сельскагаспадарчай вопытнай справе (1901, 1902). У 1898—1908 гадах старшыня Вучонага камітэта Міністэрства земляробства. Удзельнічаў у распрацоўцы Палажэння аб сельскагаспадарчых вопытных установах. Адзін з заснавальнікаў у Пецярбургу (1904) вышэйшых жаночых сельскагаспадарчых курсаў (Сцебутаўскія курсы). Заснавальнік і рэдактар журнала «Русское сельское хозяйство».

## Ушанаванне памяці 
У 1959 устаноўлены бюст на тэрыторыі Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі. Яго імем названа адна з вуліц Горак.

## Навуковыя працы 
* Известкование почвы (1865).
* Гипсовые почвы (1868).
* Культура растений, ее основание и средства" (1869)
* О возделывании подсолнечника в России (1870).
* Возделывание льна (1872).
* Статьи о русском сельском хозяйстве, его недостатках и мерах к его усовершенствованию, 1857—1882. — М.,1883.
* Сельскохозяйственное знание и сельскохозяйственное образование. — М.,1870,1889.
* Коллекции по культуре сахарной свекловицы (1892).
* Возделывание хлебных зерновых растений (1893).
* Об акклиматизации новых и малоизвестных растений в различных местностях России (1905).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Биография И. А. Стебута // Брянская областная научная универсальная библиотека имени Ф. И. Тютчева
* Стебут Иван Александрович (1833—1923) // Белорусская сельскохозяйственная библиотека (БелСХБ)
* *Валерий Ермоленко* «Не идеалист и не реалист, прежде всего — честный человек» // СБ. Беларусь сегодня

Катэгорыя:Аграномы Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вялікіх Луках
Катэгорыя:Аграномы Расіі
Сяргей Гаек

**Сярге́й** (свецкае імя - **Ян**) **Га́ек** M.I.C. (нар. 8.2.1949, Лышкавіцы, Польшча) — апостальскі адміністратар для грэка-каталікоў Беларусі, кіраўнік Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы на тэрыторыі Беларусі. Адзіны ў Каталіцкай Царкве амафорны архімандрыт. Належыць да кангрэгацыі марыян (MIC). Доктар багаслоўя. Паляк па нацыянальнасці, але заве сябе «беларусам паводле перакананняў». Мае грамадзянства Рэспублікі Беларусь і Ватыкана.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 8 лютага 1949 года ў вёсцы Лышкавіцы (), непадалёк ад горада Ловіч у польскай каталіцкай сям'і. У 1963 годзе скончыў пачатковую школу ў Лышкавіцах, чатырма гадамі пазней — ліцэй у Ловічы.

Пасля заканчэння ліцэя сышоў у кляштар айцоў-марыянаў, узяў сабе манаскае імя Сяргей і прыняў візантыйскі абрад. У 1967—1974 гадах вучыўся на багаслоўскім факультэце Каталіцкага ўніверсітэта Любліна. У гэты перыяд зацікавіўся беларускай культурай і рэлігійнасцю, кантактаваў з рэлігійнымі дзеячамі беларускай дыяспары, у прыватнасці з біскупам Чаславам Сіповічам, з-за чаго меў праблемы з органамі бяспекі Польскай Народнай Рэспублікі.

15 жніўня 1973 года прынёс вечныя зарокі ў ордэне марыян, 23 чэрвеня 1974 года пасвечаны ў святары. Пасля пасвячэння два гады служыў у грэка-каталіцкім прыходзе ў Глухалазах, пасля чаго працягнуў багаслоўскую адукацыю, спачатку ў Каталіцкім універсітэце Любліна на кафедры параўнальнага багаслоўя і экуменізму, затым у Рымы ў Папскім Усходнім інстытуце (). У лістападзе 1983 года абараніў доктарскую дысертацыю і вярнуўся ў Польшчу. У 1983—1999 гадах выкладаў на кафедры праваслаўнага багаслоўя ў Экуменічным інстытуце Каталіцкага ўніверсітэта Любліна.

Напачатку 1990-х гадоў грэка-каталіцкая царква атрымала ў Беларусі магчымасць свабоднага функцыяніравання. У 1994 годзе Папа Ян Павел II прызначыў Сяргея Гаека апостальскім візітатарам для грэка-каталікаў Беларусі. У 1996 годзе а. Сяргей Гаек атрымаў тытул архімандрыта, у 1997 годзе стаў кансультантам Кангрэгацыі па справах Усходніх цэркваў. 30 сакавіка 2023 года Папа Францыск заснаваў Апостальскую Адміністратуру для католікаў візантыйскага абраду ў Беларусі і адначасова прызначыў ардынарыем гэтай Апостальскай Адміністратуры Высокадастойнага архімандрыта Яна Сяргея Гаека MIC (без біскупскага сану), які да гэтага часу быў Апостальскім візітатарам для гэтых вернікаў.

## Фота 

File:Sergiusz Gajek in 2008.JPG|Сяргей Гаек, 2008
File:Sergiusz Gajek in 2012 march 18.jpg|Сяргей Гаек, 2012

## Спасылкі 
* Апостальскі Візітатар архімандрыт айцец Сяргей (Гаек)

Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Постаці беларускага ўсходняга каталіцтва
Катэгорыя:Архімандрыты
Гаек
Катэгорыя:Імігравалі ў Беларусь з Польшчы
Рыгор Багданавіч Багданаў

**Рыгор Багданавіч Багданаў** ( — ) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Камандзір батальёна 385-га стралковага палка 112-й Рыльскай стралковай дывізіі (60-я армія, Цэнтральны фронт), гвардыі старшы лейтэнант. Герой Савецкага Саюза (17.10.1943, пасмяротна).

## Біяграфія 
Р. Б. Багданаў нарадзіўся ў вёсцы Марцюшы, цяпер Гарадоцкага раёна Віцебскай вобласці Беларусі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гарадоцкім раёне
Катэгорыя:Афіцэры СССР
Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро
Катэгорыя:Камандзіры батальёнаў у Вялікай Айчыннай вайне
Гілберт Сцюарт

**Гілберт Чарлз Сцю́арт** (, 3 снежня 1755, Сандэрстаўн (Род-Айленд) — 9 ліпеня 1828, Бостан) — амерыканскі жывапісец, разам з Джонам Сінглтанам Коплі, які лічыцца заснавальнікам амерыканскага жывапісу.

З 1769 года вучыўся ў К. Александэра. У 1773—1792 гадах жыў у Вялікабрытаніі і Ірландыі, з 1793 года ў ЗША (пераважна ў Бостане).

Перш за ўсё вядомы як партрэтыст, які стварыў больш за тысячу партрэтаў сваіх сучаснікаў, уключаючы шэсць першых прэзідэнтаў ЗША.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія Гілберта Сцюарта на сайце Нацыянальнай Галерэі 
* Біяграфія 

Катэгорыя:Мастакі ЗША
Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты ЗША
Катэгорыя:Мастакі ЗША XIX стагоддзя
Парк імя 60-годдзя Вялікага Кастрычніка (Мінск)

**Парк імя 60-годдзя Вялікага Кастрычніка** (часам памылкова пазначаецца на картах як **Парк імя 60-годдзя ўтварэння СССР**) — парк у Фрунзенскім раёне Мінска. Тэрыторыя абмежавана вуліцамі Матусевіча, Данілы Сердзіча, Альшэўскага і Жудро.

Закладзены на месцы былой вёскі Падгрушава 4 верасня 1977 г., аб чым сведчыць памятны знак пры ўваходзе ў парк.

Парк з’яўляецца адной з пляцовак Фрунзенскага раёна для святочных гулянняў.

Катэгорыя:Паркі Мінска
Катэгорыя:Фрунзенскі раён (Мінск)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1977 годзе
Катэгорыя:1977 год у Мінску
Арэвахач

thumb|right|200px|Арэвахач
**Арэвахач** (сімвалы «֍» або «֎» ; , гэта значыць «Сонечны крыж») таксама **Патэразмахач** (, «Крыж вайны»), **Кер хач** (, «Крывы крыж»), у некаторых крыніцах таксама згадваецца як **Армянскі сімвал вечнасці** () — адзін з традыцыйных старажытных армянскіх знакаў, своеасаблівы від свастыкі. Цяпер арэвахач з'яўляецца неад'емнай часткай таксама армянскай хрысціянскай культуры, паступова перайшоўшы ў яе з прыняццем хрысціянства ў Арменіі.

## Гісторыя 
Самыя раннія выявы свастыкі ў Арменіі адносяцца да неаліту (прыблізна 7000-5000 да н. э.). Галоўным значэннем арэвахача з'яўляецца Сонца, а адсюль і святло, рух жыцця (вечнасці), дабрабыту, радасці, вечнасці і ўдачы.

Арэвахач ў Старажытнай Арменіі наносіўся на зброю, прадметы паўсядзённага побыту, адзенне, сцягі і гербы, выкарыстоўваўся пры афармленні цэркваў.

Вельмі часта арэвахач сустракаецца ў каменнай разьбе Армянскага нагор'я.

## Гл. таксама 
* Армянскі крыж
* Армянскае язычніцтва
* Свастыка

## Літаратура 
* Abraham Shahinyan. Armenian khatchkars and it's endgraving (9-13 cent.) — Yerevan, 1970. (арм.)
* Artak Movsisyan. Armenia at 3rd millennium BC — Yerevan: Jason publishing house, 2005 (арм.)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Свастыка
Катэгорыя:Армянскія сімвалы
Катэгорыя:Армянская міфалогія
Катэгорыя:Армянскае язычніцтва
Катэгорыя:Культура Арменіі
Храм Баграта

**Храм Баграта** — храм, пабудаваны ў Кутаісі ў часы кіравання Баграта III як галоўны сабор яго царства і асвечаны ў гонар Успення Багародзіцы ў 1003 годзе. Велічны па памерах і прапорцыям храм стаў прынцыпова новым словам у гісторыі Закаўказскага дойлідства, быў пышна упрыгожаны разьбой і мазаікамі і граў выключную ролю ў сярэднявечнай гісторыі Грузіі. У прыватнасці, менавіта тут быў каранаваны Давід IV Будаўнік. Падчас нападу турак у 1691 выбух пораху разбурыў дах і купал сабора, пасля не аднаўляліся. У 1994 годзе храм Баграта быў занесены ЮНЕСКА ў лік аб'ектаў Сусветнай спадчыны, у 2001 годзе перададзены Грузінскай праваслаўнай царкве, якая перыядычна праводзіць тут набажэнствы.

## Спасылкі 
* Славутасці Кутаісі — Храм Баграта

Катэгорыя:З’явіліся ў 1003 годзе
Катэгорыя:Храмы Грузіі
Катэгорыя:Кутаісі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Грузіі
Катэгорыя:Саборы Грузіі
К
Цмінда Самеба

**Цмінда Самеба** ( — «Найсвяцейшая Тройца»); Сабор Святой Тройцы ў Тбілісі — галоўны кафедральны сабор Грузінскай праваслаўнай царквы; знаходзіцца ў Тбілісі, на ўзгорку св. Іллі (левы бераг Куры). У саборы 13 прастолаў; ніжні храм у гонар Звеставання Найсвяцейшай Багародзіцы; асобна стаіць званіца.

## Гісторыя 
Будаўніцтва новага сабора было запланавана ў 1989 годзе ў сувязі са святкаваннем 1500-годдзя аўтакефаліі грузінскай царквы і ў адзначэнне 2000-годдзя хрысціянства. Конкурс на ўзвядзенне храма выйграў вытрыманы ў рэтраспектыўным духу праект Арчыла Міндыяшвілі. Вышыня верхняга храма складае 105,5 метраў (без надкупальнага крыжа 98 метраў і крыж 7,5 метра); працягласць з усходу на захад - 77 метраў, з поўначы на ​​поўдзень - 65 метраў; агульная плошча - больш за 5.000 м². Храм быў закладзены 23 лістапада 1995 г.; будаўніцтва вялося на ахвяраванні звычайных гараджан і буйных бізнесменаў. Першае набажэнства ў саборы было здзейснена 25 снежня 2002. Асвячоны роўна праз 9 гадоў пасля закладкі, у дзень Георгія Перамаганосца - нябеснага апекуна Грузіі; чын асвячэння здзейсніў Патрыярх-Каталікос Ілля II у саслужэнні архірэяў і клірыкаў Грузінскай Царквы, а таксама прадстаўнікі Канстанцінопальскай, Александрыйскай, Антыохійскай, Рускай, Сербскай, Румынскай, Кіпрскай, Эладскай, Польскай, Албанскай Цэркваў, Праваслаўнай Царквы ў Амерыцы. Пасля асвячэння ў Троіцкі сабор з Сіёні была перанесена кафедра Каталікоса Грузіі.
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт  

Файл:Sameba Cathedral, Tbilisi کلیسای جامع تثلیث در تفلیس- گرجستان 24.jpg
Файл:Sameba Cathedral, Tbilisi کلیسای جامع تثلیث در تفلیس- گرجستان 05.jpg
Файл:Sameba Cathedral, Tbilisi کلیسای جامع تثلیث در تفلیس- گرجستان 31.jpg
Sameba Cathedral, Visitors, Tbilisi, Georgia.jpg
Sameba Cathedral, Holy Trinity Cathedral, Interior 2, Tbilisi, Georgia.jpg
Sameba Cathedral, Holy Trinity Cathedral, Interior, Tbilisi, Georgia.jpg
Sameba Cathedral, Courtyard, Tbilisi, Georgia.jpg
Sameba Cathedral, Holy Trinity Cathedral, Courtyard, Dusk 2, Tbilisi, Georgia.jpg

Катэгорыя:Храмы Грузіі
Катэгорыя:Архітэктура Грузіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 2004 годзе
Катэгорыя:Храмы Тбілісі
Тбіліскі метрапалітэн

**Тбіліскі метрапалітэн** () — сістэма ліній метрапалітэна ў Тбілісі (Грузія).

## Гісторыя 
Уведзены ў эксплуатацыю 11 студзеня 1966 года і стаў чацвёртым па ліку ў СССР пасля маскоўскага, ленінградскага і кіеўскага. Ні на момант пачатку будаўніцтва метрапалітэна, ні на момант яго адкрыцця горад Тбілісі не дасягнуў мільённай колькасці жыхароў, насуперак прынятай у СССР практыцы будаваць метро толькі ў гарадах-«мільённіках».

З 2017 года, калі адкрылася апошняя на дадзены момант станцыя, метрапалітэн налічвае 29 км ліній і 23 станцыі, размешчаныя на двух лініях — Ахметэлі-Варкетылскай і Сабурталінскай. Тбіліскі метрапалітэн з’яўляецца другім па велічыні метрапалітэнам Закаўказзя (першы — Бакінскі метрапалітэн, трэці — Ерэванскі).

Да 2010 года ў метрапалітэне дзейнічалі жэтоны (спачатку металічныя, затым пластыкавыя). У цяперашні час сістэма аплаты праезду — толькі па пластыкавых картах. Кошт праезду складае 50 тэтры. Працуе з 6:00 да 24:00. Інтэрвал руху ад 2,5 хвіліны ў гадзіны пік да 12 хвілін у позні час.

Аб’явы станцый у вагонах чытаюць на грузінскай і англійскай мовах, назвы станцый таксама напісаны на грузінскай і англійскай мовах.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Тбіліскага метрапалітэна
Абанатубані

**Абанатубані** () — квартал у цэнтры Тбілісі, вядомы сваім комплексам лазняў, якія стаяць на натуральных сярністых крыніцах. Пабудаваныя ў розны час у XVII-XIX стагоддзях, цяперашнія лазні фармуюць сабой асобны квартал горада, які з'яўляецца папулярным месцам як для жыхароў горада, так і для шматлікіх турыстаў.

## Архітэктура 
Архітэктура лазняў традыцыйная, усходняя, у асноўным, персідская. Самі лазні ўяўляюць сабой вельмі нізкія прысадзістыя будынкі і знаходзяцца, з пункту гледжання старонняга назіральніка, пад зямлёй, звонку бачныя толькі скляпеністыя паўкруглыя купалы, так што турысты ходзяць па дахах лазняў. Зверху купал, як правіла, сканчаецца невялікай вежкай з праёмамі, праз якія ў лазню паступае сонечнае святло. Сцены лазняў зроблены з цэглы, падлога і звычайныя ванны — з пліт мясцовага шэрага порыстага каменя. Больш дарагія нумары і ванны ў іх аздобленыя мармурам.

Сярод усяго комплексу вылучаецца так званая Пярэстая лазня, другая назва Блакітная, упрыгожаная стрэльчатым фасадам і бакавымі мінарэтамі, аздобленая пярэстай кафляй.

Катэгорыя:Тбілісі
Катэгорыя:Лазня
Катэгорыя:Культура Грузіі
Пётр Мантыгірдавіч Белы

**Пётр Мантыгірдавіч**, мянушкай **Белы** () — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. Ваявода троцкі і маршалак земскі (з 1491).

Валодаў Алыкай на Валыні, Дубровай і Нядрэскам у Заслаўскім княстве, Шацкам і Цітвай у Менскім павеце, Лахвай на Палессі, Іўем, Лоскам, у 1492 годзе атрымаў Нясвіж.

## Біяграфія 
З роду Мантыгірдавічаў герба «Вадвіч», унук маршалак земскага Пятра Мантыгердавіча.

Быў намеснікам браслаўскім, маршалкам гаспадарскім (1480—1482), у 1487 годзе атрымаў урад старосты луцкага і маршалка валынскага. Неаднаразова браў удзел у пасольствах вялікага князя Аляксандра ў Маскву.

Яго адзіны сын Ян загінуў у бітве на Вядрошы (1500), усе маёнткі адышлі дачцэ, жонцы Станіслава Кішкі, якую ў літаратуры часта называюць Сафіяй, але крыніцамі гэта не пацвярджаецца.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Пётр Белы
Грузія-фільм

**«Грузія-фільм»** () — кінастудыя ў Тбілісі.

## Гісторыя 
* Кінастудыя заснавана ў 1921 годзе як кінасекцыя пры Наркамасветы Грузінскай ССР.
* У 1923—1938 гадах — трэст АТ «Дзяржкінапрам Грузіі».
* У 1938—1953 гадах — Тбіліская кінастудыя.
* З 1953 года — кінастудыя «Грузія-фільм».
* З 1930 года, апроч гульнявых, вырабляе мультыплікацыйныя фільмы.
* У 1944 годзе студыя ўзнагароджана ордэнам Леніна.
* У 1958 годзе на базе сектара кінахронікі кінастудыі «Грузія-фільм» створана Грузінская студыя хранікальна-дакументальных і навукова-папулярных фільмаў.

Катэгорыя:Кінакампаніі СССР
Катэгорыя:Грузія-фільм
Людвік Тышкевіч

{{Шляхціч
|беларускае імя=Людвік Тышкевіч
|поўнае імя=
|арыгінальнае імя=
|партрэт= Ludvik Tyškievič. Людвік Тышкевіч (J. Grassi, 1794).jpg
|шырыня партрэта= 250px
|подпіс= Людвік Тышкевіч. Партрэт Іозэфа Грасі, 1794
|герб=POL COA Leliwa.svg
|шырыня герба=100px
|подпіс герба=Герб «Ляліва»

|тытул=Вялікі маршалак літоўскі
|парадак=
|парадак-жан=
|пад імем=
|сцяг=
|перыядпачатак=1793
|перыядканец=1795
|перыяд праўлення=
|папярэднік=Ігнацы Патоцкі
|пераемнік=*пасада скасавана*
|каментар=
| тытул_2 =Віленскі губернскі маршалак
 | парадак_2 = 
 | перыядпачатак_2 =1795
 | перыядканец_2     =1801
 | перыяд праўлення_2 =
 | папярэднік_2 = няма *(пасада створана)*
 | пераемнік_2 = Міхал Геранім Бжастоўскі
|дата нараджэння=1748
|месца нараджэння=
|дата смерці=26.6.1808
|месца смерці=
|пахаваны=
|пахаваная=
|род=Тышкевічы
|бацька=Юзаф Тышкевіч
|маці= 
|муж=
|жонка= 
|дзеці= 
|рэлігія=
|узнагароды={ style="background: transparent"
  
}
{ style="background: transparent"
  
}
|аўтограф=
|Commons=
|Rodovid=
}}

**Людвік Тышкевіч** (1748 — ) — дзяржаўны і вайсковы дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Генерал-ад’ютант (з 1772), пісар вялікі літоўскі (1775—1780), гетман польны літоўскі (з 1780), падскарбі вялікі літоўскі (з 1791) і маршалак вялікі літоўскі (з 1793). Кавалер ордэнаў Белага Арла (1776) Святога Станіслава (1778), а таксама расійскіх Андрэя Першазванага (1787) і Аляксандра Неўскага (1787).

## Біяграфія 
Прадстаўнік шляхецкага роду Тышкевічаў герба «Ляліва», сын Юзафа і Ганны з Пацеяў.

У 1778 абіраўся маршалкам сойма. У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай, на сходзе 23 ліпеня 1792 падтрымаў прапанову караля і вялікага князя Станіслава Аўгуста Панятоўскага пра яго далучэнне да Таргавіцкай канфедэрацыі, што пазней зрабіў сам. У 1795 узначаліў дэпутацыю Вялікага Княства Літоўскага да расійскай імператрыцы Кацярыны II.

Атрымаў у спадчыну ад стрыечнай бабулі Саламеі Радзівіл маёнтак у Гародне, пры ім тут была ўзведзена рэзідэнцыя і сфармаваўся сядзібна-паркавы ансамбль. У 1792 збудаваў палац у Варшаве.

У 1775 парадніўся з паноўным родам Панятоўскіх, узяўшы шлюб з дачкой Казіміра Канстанцыяй Панятоўскай. Быў апошнім мужчынскім прадстаўніком галіны Скумінаў-Тышкевічаў.

Людвік
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Маршалкі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падскарбіі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Гетманы польныя літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі Сойма Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Губернскія маршалкі віленскія
Катэгорыя:Канфедэраты Анджэя Макраноўскага
Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма
Давід IV Будаўнік

**Давід IV Будаўнік** (, Davit IV Aghmashenebeli) (1073 — 24 студзеня 1125) — цар Грузіі (1089—1125) з дынастыі Баграціёнаў. У часы яго праўлення адбылося аб’яднанне грузінскіх княстваў у адзіную цэнтралізаваную дзяржаву.

## Літаратура 
* საქართველოს ისტორია, ტ. I — უძველესი დროიდან XIX საუკუნის დასასრულამდე;
* ლორთქიფანიძე, მარიამ (1987), «საქართველო XI—XII საუკუნეებში», გვ. 80-118.
* Anchabadze, G.Z. (1980), *The Qipchaks in Georgia*. — «Problems of Modern Study of Turks». Alma-Ata (a publication in Russian)
* Chkhataraishvili, K. (1986), *The Kipchak Resettlement in Georgia 1118*, in: Georgian Soviet Encyclopedia (*Encyclopaedia Georgiana*), Tbilisi (in Georgian)
* Peter Benjamin Golden|Golden, PB (1984), *Cumanica I: the Quipchaqs in Georgia*, Archivum Eurasiae Mediiaevi 4: 45-87
* Kirzioglu, MF (1992), *The Qipchaks in the Upper Valley of the Kura River*, Ankara (in Turkish)
* Rapp, SH (2003), *Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts*, Peeters Bvba ISBN 90-429-1318-5
* Wink, Andre (2001), *Nomads in the Sedentary World*, Routledge (UK) ISBN 0-7007-1370-0
* Yunusov, Arif. The Akhiska (Meskhetian Turks): Twice Deported People. «Central Asia and Caucasus» (Lulea, Sweden), 1999 # 1(2), p.&nbsp;162—165 (in Russian).
* Marie-Félicité Brosset, *Histoire de la Géorgie depuis l’Antiquité jusqu’au s-|XIX|e, v. 1-7*. Saint-Pétersbourg, 1848-58. (Lire ce livre avec Google Books: http://books.google.com/books?vid=OCLC38657816&id=9PIKAAAAIAAJ&dq=Brosset, http://books.google.com/books?vid=OCLC38657816&id=RfMKAAAAIAAJ&dq=Brosset)

## Спасылкі 
* 
* The Bagrationi Royal Dynasty of Georgia, by Dr. Levan Z. Urushadze (Tbilisi, Republic of Georgia)  Retrieved 13 August 2006.
* The PEDIGREE of David IV `the Builder' (King) of GEORGIA  Retrieved 13 August 2006.
* Lebenslauf David des Erbauers (en) 
* Bilder der Gelati-Kathedrale und der Akademie der Wissenschaften (de)

Катэгорыя:Баграціёны
Давід 04
Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XII стагоддзя
Катэгорыя:Кананізаваныя манархі
Катэгорыя:Святыя Грузіі
Тысячагалоў

**Тысячагало́ў** (*Vaccaria*) — род кветкавых раслін сямейства гваздзіковыя. Існуе 4 віды. Пашыраны ў Еўропе і умераным поясе Азіі. На тэрыторыі Беларусі сустракаецца адзін від — , народная назва *смолка*. Трапляецца на палянах, схілах, часам як пустазелле ў пасевах.

## Апісанне 
Тысячагалоў — аднагадовая травяністая расліна. Сцёблы прамыя, галінастыя, вышынёй да 70 см. Лісце супраціўнае, суцэльнае, шызавата-зяленае. Кветкі ружовыя, у рыхлым шчыткападобным суквецці. Плод — каробачка. Насенне ядавітае.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гваздзіковыя
Імбірныя

**Імбірныя** (*Zingiberáceae*) — сямейства аднадольных раслін.

Каля 45 родаў і больш за 1300 відаў. Пашыраны у трапічных і субтрапічных раёнах Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі, а таксама Афрыкі і Амерыкі.

Вядомыя як вострадухмяныя, лекавыя і дэкаратыўныя расліны (імбір, кардамон, куркума і інш.) Ва ўмераных шыротах некаторыя Імбірныя вырошчваюць у аранжарэях.

Катэгорыя:Імбіракветныя
Плошча Свабоды (Тбілісі)

**Плошча Свабоды** () — плошча, размешчана ў цэнтральнай частцы Тбілісі, сталіцы Грузіі. У Сярэднявеччы — Караван-сарай (Гасцінічная плошча). З 1827 года да ўсталявання савецкай улады — Плошча Эрыванскага (у гонар генерала Паскевіча, графа Эрыванскага), у савецкі час — спачатку Плошча Берыі, затым — Плошча Леніна.

Да плошчы вядзе праспект Руставелі, вул. А.Пушкіна, вул. Г.Леанідзэ, вул. Г.Табідзэ, вул. К.Апхазі, вул. Ш.Дадыяні. На плошчы знаходзяцца органы гарадской адміністрацыі Тбілісі, а таксама цэнтральнае аддзяленне Банка Грузіі і гасцініца «Марыёт». У будучыні на плошчы будзе размешчана таксама адміністрацыйны будынак мясцовага самакіравання Старога Тбілісі, будаўніцтва якога ўжо пачалося.

Плошча неаднаразова станавілася месцам масавых дэманстрацый, у прыватнасці, падчас рэвалюцыі руж, а таксама ў савецкі час — за незалежнасць Грузіі ад СССР. У 2005 годзе плошча была месцам святкавання 60-й гадавіны заканчэння Другой сусветнай вайны, у сувязі з чым там сабраліся каля 100000 чалавек, перад якімі выступілі прэзідэнт ЗША Джордж Буш і прэзідэнт Грузіі Міхаіл Саакашвілі.

У савецкі час на плошчы стаяў помнік Леніну. 23 лістапада 2006 г. адкрыты створаны Зурабам Цэрэтэлі Помнік Свабоды — манумент, на якім размешчаны святы Георгій, які забівае дракона.

## Спасылкі 
Свабоды
Спарасіс кучаравы

**Спарасіс кучаравы**, або **грыбная капуста** (*Sparassis crispa*) — ядомы грыб сямейства спарасісавых.

Пладовае цела дыяметрам 10—35 см, масай да 10 кг, круглаватае, моцнагалінастае, мясістае, падобнае да галоўкі цвятной капусты (адсюль другая назва), у сухім стане рогападобнае, белаватае, крэмава-жоўтае, пазней бурае; шматлікія галінкі лісцепадобныя, хваліста-кучаравыя з зубчастым краем, пакрытыя гіменіем. Тканка белая, валакністая, смакам і пахам нагадвае грэцкі арэх. Ножка кароткая, тоўстая, знаходзіцца ў зямлі. Споры памерам 5—7,5 х 3—5 мкм, эліпсаідальныя, гладкія, з кропляй алею, жаўтаватыя.

Від з дыз'юнктыўным арэалам. Пашырэнне: Заходняя Еўропа, Прыбалтыка, Украіна, Каўказ, Заходняя Сібір, Алтай, Далёкі Усход, Паўночная Амерыка. На тэрыторыі Беларусі рэдкі від.

Расце ў хвойных, пераважна сасновых лясах, каля асновы ствалоў, радзей на свежых пнях, выклікае жоўта-бурую гніль каранёў і асновы ствалоў хвоі. Трапляюцца адзінкавыя пладовыя целы. Пладаносіць у жніўні-лістападзе.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. — ISBN 5-85700-095-5
* 

Катэгорыя:Агарыкальныя
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Уладзіслаў Гуроўскі

{{Шляхціч
|беларускае імя=Уладзіслаў Гуроўскі
|поўнае імя=
|арыгінальнае імя=Władysław Gurowski
|партрэт=Uładzisłaŭ Guroŭski. Уладзіслаў Гуроўскі (J. Lampi, 1790).jpg
|шырыня партрэта=250px
|подпіс=Уладзіслаў Гуроўскі. Мастак Я.-Б. Лямпі старэйшы, 1790
|герб=Herb Wczele.PNG
|шырыня герба=100px
|подпіс герба=Герб «Учэле»

|тытул=Вялікі маршалак літоўскі
|парадак=
|парадак-жан=
|пад імем=
|сцяг=
|перыядпачатак=1781
|перыядканец=1790
|перыяд праўлення=
|папярэднік=Юзаф Сангушка
|пераемнік=Ігнацы Патоцкі
|каментар=

|дата нараджэння=
|месца нараджэння=
|дата смерці=
|месца смерці= 
|пахаваны=
|пахаваная=
|род=
|бацька=
|маці=Соф'я з Пшыемскіх
|муж=
|жонка=
|дзеці=
|рэлігія=
 | узнагароды ={ style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"

}
|аўтограф=
|Commons=Władysław Gurowski
|Rodovid=
}}

**Уладзіслаў Гуроўскі** (каля  — , Варшава) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай. Пісар вялікі каронны (1764—1768), маршалак надворны (1768—1781) і вялікі літоўскі (з 1781). Кавалер ордэнаў Святога Станіслава і Белага Арла (1772), расійскіх ордэнаў Святой Ганны і Аляксандра Неўскага (1774).

## Біяграфія 
Прадстаўнік шляхецкага роду Гуроўскіх герба «Учэле», сын Мельхіёра і Соф’і з Пшыемскіх. Разам з трыма братамі навучаўся ў Францыі, потым служыў у французскім войску.

У 1748 на даручэнне Морыца Саксонскага накіраваўся ў Пецярбург, дзе беспаспяхова спрабаваў падкупіць Аляксандра Бястужава з мэтай пераканаць расійскую імператрыцу Кацярыну II пасадзіць Маўрыція на сталец Герцагства Курляндскага і Земгальскага.

Адзін з найбольш уплывовых прадстаўнікоў прарасійскай групоўкі, супраціўнік Караля Станіслава Радзівіла «Пане Каханку». 24 сакавіка 1768 выступіў за ўвядзенне ў Рэч Паспалітую расійскіх войскаў з мэтай здушэння Барскай канфедэрацыі. Інфармаваў расіян пра ўсе дзеянні караля і вялікага князя Станіслава Аўгуста Панятоўскага, вінаваціў яго ў таемнай змове з Францыяй.

Ініцыятар стварэння і актыўны ўдзельнік Пастаяннай Рады, у 1775 правёў дэмаркацыю новай граніцы з Расіяй.

Уладзіслаў
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Маршалкі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі надворныя літоўскія
Катэгорыя:Пісары вялікія каронныя
Катэгорыя:Канфедэраты Анджэя Макраноўскага
Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма
Тбіліскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Іванэ Джавахішвілі

**Тбіліскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Іванэ Джавахішвілі** (, ТДУ) — вядучая і найбуйнейшая ВНУ Грузіі, цэнтр навукі і культуры. Заснаваны ў лютым 1918 года.

## Гісторыя 
У 1917 годзе было заснавана Таварыства па падставе Тбіліскага ўніверсітэта. Галоўным заснавальнікам лічыцца гісторык Іванэ Джавахішвілі, сярод першых заснавальнікаў былі усходазнаўца Георгій Ахвледыяні, гісторык Шалва Нуцубідзэ, псіхолаг Дзмітрый Узнадзэ, лінгвіст Акакій Шанідзэ. Першым рэктарам быў абраны хімік Пётр Мелікішвілі. Раней універсітэт насіў імя Сталіна. У 1949—1956 гадах ваенную кафедру універсітэта узначальваў генерал-маёр Павел Абрамідзэ. Пры рэктары Метрэвелі (з 1991) універсітэт вярнуў сабе аўтаномію, страчаную ў 1926 годзе; ў 1992 годзе Метрэвелі быў абраны супрацоўнікамі рэктарам універсітэта. У 2006—2010 гадах рэктарам універсітэта быў Георгій Хубуа. 27 снежня 2010 года рэктарам універсітэта стаў Аляксандр Квіташвілі. 

## Вядомыя выкладчыкі і выпускнікі 
* Георгій Маргвелашвілі

## Спасылкі 
* Сайт універсітэта 
* Гісторыя ТДУ 


Катэгорыя:Універсітэты Грузіі
Універсітэт
Катэгорыя:Дзяржаўныя арганізацыі Грузіі
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Сталіна
Снары

**Сна́ры** (, ) — архіпелаг на паўднёвым захадзе Ціхага акіяна. Уваходзіць у склад Новай Зеландыі. Агульная плошча — 3,28 км². Сталага насельніцтва няма.

## Гісторыя 
Пра існаванне архіпелага на поўдзень ад Новай Зеландыі ведалі маары, паколькі ён бачны ў яснае надвор’е з вострава Сцьюарт. Яны далі яму назву *Tini Heke* (літаральна «ланцуг праліваў»).

23 лістапада 1791 г. астравы былі адкрыты экспедыцыяй Джорджа Ванкувера. Ён пазначыў іх на карце як *Snares* (літаральна «пасткі»).

Людзі ніколі не прадпрымалі спроб засяліць Снары. Нават караблекрушэнні здараліся рэдка. Толькі ў 1970-ыя гг. на іх з’явілася часовая навуковая станцыя. Дзякуючы гэтаму на Снарах захавалася першародная прырода.

У 1998 г. архіпелаг трапіў у спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА разам з іншымі новазеландскімі субантарктычнымі тэрыторыямі.

## Геаграфія 
Архіпелаг Снары знаходзіцца ў каля 200 км на поўдзень ад новазеландскага вострава Сцьюарт. Мае вулканічнае паходжанне. Самы вялікі востраў Норт-Іст. На ім ёсць рэкі і невялікія азёры. Адзінае зручнае месца высадкі на ўсходнім беразе. Астатняе ўзбярэжжа скалістае. Найвышэйшы пункт (каля 130 м) — адзін з уцёсаў паўднёва-заходняга берага. Астатнія кавалкі сушы — малыя астравы або папросту стромкія скалы.

Клімат марскі прахалодны. Сярэднегадавая тэмпература — каля 11&nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 1200 мм.

## Прырода 
Норт-Іст і суседнія з ім астравы пакрыты лясамі, у якіх пераважаюць рамонкавае дрэва (*Olearia lyallii*) і высокія травы, у тым ліку мясцовыя эндэмікі *Stilbocarpa robusta*, *Anisotome acutifolia* і *Lepidium oleraceum*. Усяго налічваецца 22 віды сасудзістых раслін, 77 відаў мохаў, 45 лішайнікаў і 6 грыбоў.

На Снарах няма завезенай людзьмі фаўны накшталт небяспечных мышэй і пацукоў. Тут захаваліся эндэмічныя і распаўсюджаныя на іншых антарктычных астравах птушкі. Маецца каля 100 калоній пінгвінаў. На ўзбярэжжы можна сустрэць ластаногіх — марскога коціка *Arctocephalus Forsteri * і марскога льва *Phocarctos hookeri*. На востраве Броўтана жыве мясцовы від жука-даўганосіка, які не сустракаецца больш нідзе ў свеце.

## Галерэя 

Image:Snares Western Chain Alert Stack.jpg|Заходняя група астравоў
Image:Snares North East Island.jpg|Норт-Іст
Image:Arctocephalus fosteri 2.png|Дзённы адпачынак
Image:Snares Penguin (Eudyptes robustus) -group.jpg|Пінгвіны-каланісты

## Спасылкі 
* Offshore islands and conservation 
* Sub-Antarctic Islands 

Снары
Снары
Снары
Снары
Снары
Снары
Іосіф Раманавіч Бумагін

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Іосіф Раманавіч Бумагін
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  = 17.10.1907
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    =  24.04.1945
 |месца смерці   = Брэслау
 |партрэт        = 
 |подпіс        = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць = 
 |гады службы    = 1929—1933, 1941—1945
 |званне         = лейтэнант
 |род войскаў    = пяхота 
 |камандаваў     = 
 |частка          = 
 |бітвы   = Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды = { style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"
 
}
 |Commons        = 
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс        = 
}}
**Іосіф Раманавіч Бумагін** (,  — , ) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, камандзір кулямётнага ўзвода 396-га стралковага Катавіцкага палка 135-й стралковай Кракаўскай дывізіі (6-я армія, 1-ы Украінскі фронт), лейтэнант. Герой Савецкага Саюза (27.06.1945).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Постановление Совета Министров Белорусской ССР от 21 сентября 1964 г. № 429 О присвоении имён защитников Родины школам Витебской области  
* Памятник героям // Сайт ОГАУ Издательский дом «Биробиджан» 
* Митингом отметили 105-летие Героя Советского Союза Иосифа Бумагина в Биробиджане  

Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Антыфашысты
Катэгорыя:Ваенныя СССР
Катэгорыя:Загінулі ў баі
Катэгорыя:Воіны, якія закрылі целам амбразуру
Катэгорыя:Пахаваныя ва Уроцлаве
Глобус Беларусі

**Globus.tut.by** / **GlobusTut.by** (**«Глобус Беларусі»**) — рускамоўны беларускі рэсурс Інтэрнэта, прысвечаны выдатным аб’ектам і мясцінам на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Створаны ў 2002 годзе. Фота аўтара і карыстальнікаў. Першапачаткова рэсурс меў назву «Глобус Белоруссии». Ставіў мэту паглядзець і сфатаграфаваць усё, што было пабудавана перад камуністамі: гэта 1939 год для Заходняй Беларусі і 1918 — для Усходняй.

Мэтай сайта з’яўляецца адлюстраваць сучасны стан усіх абарончых, культавых і сядзібных пабудоваў, якія былі ўзведзеныя на тэрыторыі сучаснай Беларусі да 1939 года.

Станам на 30 лістапада 2015 года сайт змяшчае інфармацыю пра 11 000 аб’ектаў і 65 000 фатаграфій гэтых аб’ектаў.

Станам на май 2025 года сайт змяшчае інфармацыю пра 11 860 аб’ектаў і 79 400 фатаграфій гэтых аб’ектаў.

У маі 2021 года сайт змяніў дамен globus.tut.by на globustut.by.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Сайты Беларусі
Крыж Завішы

[thumb|upright|Гравюра (перыяду [барока) Крыжа Завішы]]
**Крыж Завішы** або **Крыж Завіша з Фалькенштэйна** - адна з трох галоўных рэліквій Чэхіі.

## Апісанне
Залаты двухбаковы крыж вышынёй 70 см з філігранню, выраблены ў Візантыі напачатку XIII стагоддзя. Убудаваны медальён з золата з перагародчатай эмаллю (Візантыя, XI ст.).

Адносіцца да дзесяці найрэдкім і найбольш каштоўных рэліквій у свеце і цяпер уключаны ў спіс нацыянальных помнікаў культуры. Да канца 1949 года рэліквія з'яўлялася ўласнасцю цыстэрцыянскага кляштара ў Вышабродзе (зараз раён Чэскі-Крумлаў Паўднёвачэшскага края Чэшскай Рэспублікі).

## Гісторыя 
У 1270 годзе быў вывезены з Венгрыі каралевай Ганнай Венгерскай, якая бегла да двара караля Чэхіі (Багеміі) Пржэмысла Отакара II і сваёй дачкі Кунгуты (Кунігунды) Расціслаўны і забрала з сабой частка каралеўскай скарбніцы, у тым ліку карону Святога Іштвана і дадзены крыж.

Пасля смерці Кунгуты ўладальнікам крыжа стаў яе другі муж, рыцар, неафіцыйны чэшскі віцэ-кароль Завіша з Фалькенштэйна, які нібы дараваў крыж вышабродскаму цыстэрцыянскаму кляштару.

На працягу стагоддзяў крыж з’яўляўся асноўным багаццем кляштара ў Вышабродзе. Гэты цудоўны аб’ект авеяны шматлікімі гістарычнымі таямніцамі і гіпотэзамі. У 1938 годзе быў перададзены ў сховішча каранацыйных рэгалій сабора Святога Віта на Пражскім Градзе.

У наш час Крыж Завішы — трэці з самых каштоўных помнікаў сярэднявечнага ювелірнага мастацтва ў Чэхіі (пасля каранацыйных рэгалій і рэлікварыя з мошчамі святога Маўра).

## Гл. таксама
* Карона Святога Вацлава
* Рэлікварый Святога Маўра
* Хрысціянскія рэліквіі

## Літаратура 
* Karel Chytil, Antonín Friedl, Nikolaj Pavlovič Kondakov: *Kříž zvaný Závišův v pokladu kláštera ve Vyšším Brodu.* Praha 1930

## Спасылкі 
* Kříž Záviše z Falkenštejna 
* Kříž krásného Záviše 
* Závišův kříž z vyšebrodského pokladu

Катэгорыя:Гісторыя Чэхіі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Чэхіі
Катэгорыя:Хрысціянскія рэліквіі
Катэгорыя:Распяцці
Вальтэр Грос

**Ва́льтэр Грос** (; , Касель — , Берлін) — палітычны дзеяч нацысцкай Германіі.

## Кар’ера 
Наведваў пратэстанцкія гімназіі ў Позэне і Гётынгене. З 1923 годзе вывучаў медыцыну ў Гётынгенскім, Цюбінгенскім і Мюнхенскім універсітэтах. Па сканчэнні навучання ў 1928 годзе атрымаў доктарскую ступень.

Чалец НСРПН (NSDAP) з 1925 года.

Да 1932 годзе працаваў асістэнтам у шпіталі Браўншвайга. Пасля ўступіў у нацысцкую медыцынскую асацыяцыю і стаў супрацоўнікам Дэпартамента аховы здароўя НСРПН.

У 1933 годзе Грос заснаваў Управу палітыкі ў галіне народанасельніцтва і расавай гігіены, у маі 1934 годзе перайменаваную ў Офіс расавай палітыкі НСРПН. Узначаленая ім установа мела займацца публічнай прапагандай і падтрымкай нацысцкай праграмы стэрылізацыі і іншых схем «этнічнага паляпшэння».

У 1936 годзе стаў членам Рэйхстага.

## Дзейнасць 
Грос быў антысемітам і заклікаў да вынішчэння яўрэяў паводле «Канчатковага вырашэння (Endlösung)». Напісаў некалькі кніг на тэму «яўрэйскага пытання».

## Смерць 
З уваходам у Берлін Чырвонай арміі Грос спаліў свае дакументы і здзейсніў самагубства ва ўласным доме, такім чынам знішчыўшы грунтоўныя доказы, «якія маглі абвінаваціць больш за 3000 членаў нацысцкай сеткі расавых прапагандыстаў».

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Літаратура пра Вальтэра Гроса на старонцы Нацыянальнай бібліятэкі Германіі
* Вальтэр Грос 

Катэгорыя:Самазабойцы
Катэгорыя:Нацысцкія злачынцы
Катэгорыя:Медыкі Германіі
Катэгорыя:Члены НСДАП
Будзьма беларусамі!

**Грамадская культурніцкая кампанія «Будзьма беларусамі!»** — грамадская кампанія, ініцыятарам і каардынатарам якой з’яўляецца Міжнароднае грамадскае аб’яднанне «Згуртаванне беларусаў свету „Бацькаўшчына“». Дзейнічае з 1 кастрычніка 2008 года дзеля паглыблення нацыянальнай ідэнтычнасці беларусаў. Кампанію падтрымліваюць грамадскія ініцыятывы, бізнес, інфармацыйныя агенцтвы, спартыўныя клубы, творцы, розныя актыўныя і крэатыўныя людзі, якія падзяляюць агульную мэты «Будзьма беларусамі!». Каардынатарамі кампаніі з’яўляюцца Алена Макоўская.

Мэта кампаніі — развіццё беларускага грамадства на глебе нацыянальных каштоўнасцяў. «Будзьма беларусамі!» дапамагае ўсвядоміць і папулярызуе каштоўнасці, што ёсць у беларусах, беларускай мове ды шматвяковай гісторыі і культуры Беларусі. Для праекта галоўнае — павага чалавека да беларускай культуры, а не яго этнічная прыналежнасць.

У межах кампаніі ладзіцца шэраг мерапрыемстваў, якія дэманструюць, што беларуская культура — сучасная і перспектыўная, а беларуская мова — якасны сродак камунікацыі. Пачынаючы з 2013 года кампанія ідзе пад слоганам «Культура паляпшае жыццё!», дзе паняцце «культура» ўжываецца ў шырокім значэнні: не толькі мастацтва, а найперш сістэма каштоўнасцяў, якімі кіруецца ў сваім жыцці чалавек штодня. Гэта і побыт, і стасункі з блізкімі, і сацыяльная адказнасць, і партнёрства, і шмат іншага.

Сярод самых адметных праектаў кампаніі — штогадовы фестываль беларускамоўнай рэкламы і камунікацыі «Аднак!», ток-шоў і «Кірмашы праектаў», камунікацыйныя праграмы «Краіна цмокаў» і «Культура паляпшае жыццё», музычныя праекты «Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New», «Тузін. Перазагрузка», «Будзьма! Тузін. Перазагрузка-2», мультфільм «Будзьма беларусамі», серыя фільмаў-вандровак «Край|BY».

Сайт кампаніі — budzma.org — стаў інфармацыйным рэсурсам, пляцоўкай, дзе можна знайсці не толькі культурніцкія навіны і абвесткі, але і цікавыя анлайн-праекты, дыскусійныя матэрыялы на актуальныя для грамадства тэмы і шмат іншай інфармацыі.

Напрыканцы чэрвеня 2023 года сайт і Telegram-канал праекта прызналі экстрэмісцкімі матэрыяламі ў Беларусі, а ў пачатку 2026 года ініцыятыву абвясцілі экстрэмісцкім фарміраваннем.

## Узнагароды і прэміі 
* Люблю Беларусь (2010)

## Гл. таксама 
* Будзьма беларусамі (мультфільм)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»
Катэгорыя:Сайты Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 2008 годзе
Міжнародны дзень супраць фашызму, расізму і антысемітызму

**«Міжнародны дзень супраць фашызму, расізму і антысемітызму»** — дзень, звязаны з угодкамі Крыштальнай ночы — яўрэйскага пагрому, арганізаванага нацыстамі ў ноч з 9 на 10 лістапада 1938 года.

## Наступствы
За адну ноч было забіта каля 90 яўрэяў, сотні яўрэяў былі параненыя і пакалечаныя, а 3,5 тысячы яўрэяў адправілі ў канцэнтрацыйныя лагеры. Былі спаленыя і разгромленыя сінагогі, сотні жылых дамоў і 7,5 тысяч гандлёвых і камерцыйных прадпрыемстваў. Шкода ад пагрому склала 25.000.000 рэйхсмарак. 5 мільёнаў з іх былі выдаткаваныя на рамонт пабітых вітрын.

Крыштальная ноч стала пачаткам Халакосту, у выніку якога было знішчана шэсць мільёнаў яўрэяў.

У памяць аб трагічных падзеях Крыштальнай ночы сусветная супольнасць кожны год адзначае Міжнародны дзень супраць фашызму, расізму і антысемітызму.

Катэгорыя:Міжнародныя дні
Катэгорыя:Святы 9 лістапада