open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рэйман Уілсан

**Рэйманд (Рэй) Уілсан** (; , Шырбрук, Дэрбішыр, Англія — ) — англійскі футбаліст, левы абаронца. Чэмпіён свету 1966 у складзе нацыянальнай зборнай Англіі.

## Клубная кар’ера 
У дарослым футболе дэбютаваў у 1952 годзе выступам за «Хадэрсфілд Таўн», у якім правёў 12 сезонаў, прыняўшы ўдзел у 266 матчах чэмпіянату. Большасць часу, праведзенага ў складзе «Хадэрсфілд Таўн», быў асноўным гульцом абароны каманды.
 
Сваёй гульнёй за гэту каманду прыцягнуў увагу прадстаўнікоў трэнерскага штабу клуба Эвертан», у склад якога далучыўся ў 1964 годзе. Згуляў за клуб з Ліверпула наступныя пяць сезонаў. Гуляючы ў складзе «Эвертана», таксама ў выходзіў на поле ў асноўным складзе каманды. За гэты час заваяваў тытул уладальніка Кубка Англіі.
 
У 1969—1970 гадах абараняў колеры каманды «Олдэм Атлетык».
 
Завяршыў прафесійную гульнявую кар’еру ў клубе ніжэйшай лігі «Брэдфард Сіці», за каманду якога выступаў у сезоне 1970/1971.

## Выступы за зборную 
У 1960 годзе дэбютаваў у афіцыйных матчах у складзе нацыянальнай зборнай Англіі. На працягу кар’еры ў нацыянальнай камандзе, якая доўжылася 9 гадоў, правёў у форме галоўнай каманды краіны 63 матчы.
 
У складзе зборнай быў удзельнікам чэмпіянату свету 1962 года ў Чылі, чэмпіянату свету 1966 года ў Англіі, калі каманда стала чэмпіёнам, а ў 1968 годзе на чэмпіянаце Еўропы ў Італіі заваяваў бронзавую ўзнагароду.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Англіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Брэдфард Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Олдэм Атлетык
Катэгорыя:Ігракі ФК Эвертан
Катэгорыя:Ігракі ФК Хадэрсфілд Таўн
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Англіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Брэдфард Сіці
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1966
Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола
Уітні (гара)

**Уітні** — гара ў хрыбце Сьера-Невада горнай сістэмы Кардыльераў. Вышыня 4418 метраў.

## Літаратура 
* Steve Roper, ''The Climber's Guide to the High Sierra'' (Sierra Club Books, 1976) ISBN 0-87156-147-6

Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Катэгорыя:Кардыльеры
Катэгорыя:Геаграфія Каліфорніі
Катэгорыя:Горы ЗША
Фаланга

**Фала́нга** ( літар. падоўжны) — баявы парадак пяхоты ў войсках Старажытнай Грэцыі і Рыму, першы з вядомых баявых парадкаў.

Цесна самкнутае лінейнае пастраенне цяжкай пяхоты, складалася з 8—16 (радзей 25) шэрагаў па 800—1000 воінаў у кожнай. Мела вялікую ўдарную сілу, але была маларухомай.

З 2-й паловы 4 ст. да н.э. тыповую грэчаскую фалангу з фронту прыкрывалі пелтасты (больш за 8 тыс. чалавек), а з флангаў конніца (больш за 4 тыс. чалавек)

**Фалангі́т** — воін са складу македонскай фалангі.

## Гл. таксама 
* Трыярыі

Катэгорыя:Войска Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Войска Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Ваенная гісторыя
Фанетычная сістэма мовы

**Фанетычная сістэма** або **гукавы лад** — збор усіх гукаў, якія служаць дзеля дыферэнцыяцыі словаў і марфем пэўнай мовы. У гэтым плане гукі, што ўваходзяць у фанетычную сістэму, адпавядаюць фанемам. У сваю чаргу, сістэма фанем, нароўні з паасобнымі фанемамі, з’яўляе адну з найбольш характэрных асаблівасцяў канкрэтнай мовы.

Фанетычная сістэма (гукавы лад) адлюстроўваецца ў алфавіце і правілах чытання літар і іх спалучэнняў (графічных правілах), а таксама ў правілах напісання ў словах літар, што абазначаюць пэўныя гукі (арфаграфічных правілах).

## Гл. таксама 
* Фанетыка
* Фаналогія
* Графіка
* Арфаграфія

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мовазнаўства
Фанетыка

**Фанетыка** (, літаральна: гукавы) — раздзел мовазнаўства, які вывучае фанетычную сістэму (гукавы лад) мовы.

Аб’ектам вывучэння з’яўляюцца гукавыя сродкі мовы — гукі, склады, націск, інтанацыя. Цэнтральнае месца ў фанетыцы займае вучэнне аб гуках, як асноўным сродку афармлення мовы, сродку яе матэрыялізацыі.

Фанетыка разглядае гукі з трох бакоў: фізічнага (акустычнага), фізіялагічнага (артыкуляцыйнага), функцыянальнага (лінгвістычнага, сацыяльнага). Фізіка і фізіялогія вымаўлення гука з’яўляюцца ўласна фанетычнай стараной вывучэння гукавога ладу мовы, а функцыянальнасць гукаў (лінгвістычная, сацыяльная роля) вывучаецца такім раздзелам фанетыкі як фаналогія.

Апроч фаналогіі, таксама выдзяляюцца такія адносна самастойныя часткі фанетыкі, як акцэнталогія, сілабіка, інтаналогія. Фанетыка цесна звязана з арфаэпіяй, дае той зыходны матэрыял для выпрацоўвання правілаў і нарматыўных рэкамендацый. Маючы сваім аб’ектам матэрыяльны бок мовы, фанетыка звязана і з немовазнаўчымі навукамі: акустыкай, фізіялогіяй, таксама з псіхалогіяй.

У залежнасці ад задач вывучэння гукавога матэрыялу адрозніваюць фанетыку агульную, апісальную, гістарычную, параўнальную.

Своеасаблівасць фанетыкі сярод іншых мовазнаўчых дысцыплін у тым, што гукі мовы, у адрозненне ад іншых яе адзінак — марфем, слоў, словазлучэнняў, сказаў, — не маюць самастойнага сэнсавага значэння, а маюць толькі адну значную характарыстыку — гучанне. Але з іншага боку, гукі мовы, не маючы самі па сабе сэнсу, значэння, служаць для ўтварэння моўных адзінак, якія маюць сэнс, значэнне, такім чынам, гукі рэалізуюцца ў лексіцы і граматычным ладзе мовы.

## Гл. таксама 
* Фанетычная транскрыпцыя
* Міжнародны фанетычны алфавіт

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
*
Фасген

**Фасген** (COCl2) — дыхлорангідрыд вугальнай кіслаты. Бясколерны газ з пахам гнілога сена.

Тэмпература плаўлення −118 °C, тэмпература кіпення 8,2 °C, шчыльнасць (пры 0 °C) 1420 кг/м².

Атрымліваюць пры ўзаемадзеянні вокісу вугляроду з хлорам. Выкарыстоўваюць у арганічным сінтэзе.

Фасген з’яўляецца баявым атрутным рэчывам удушлівага дзеяння, упершыню выкарыстаны ў 1-ую сусветную вайну. Вельмі небяспечны з-за таго, што сімптомы атручвання з’яўляюцца пасля латэнтнага перыяду, які складае ад 30 мінут да 72 гадзін.

## Назва 
Некаторыя гандлёвыя маркі і сінонімы назвы:
* Зялёны крыж
* CG
* D-Stoff
* Phosgene
* Phosgen
* Fosgeen
* Fosgen
* Fosgene
* Diphosgene
* Carbonic dichloride
* Carbon dichloride oxide
* Carbon oxychloride
* Oxychlorure de carbone
* Carbonic acid dichloride
* Carbonic chloride
* Ossicloruro di carbonio
* Carbonyl dichloride
* Carbonylchlorid
* Koolstofoxychloride

Катэгорыя:Хімічная зброя
Катэгорыя:Арганічныя рэчывы
Фотаметрыя

**Фотаметрыя** (літаральна «вымярэнне святла») — вымярэнне інтэнсіўнасці светлавога патоку, які прыходзіць ад крыніцы прамяністай энергіі, у т. л., ад нябесных целаў. Звычайна падзяляецца на кропкавую і паверхневую. Асноўнай велічынёй з’яўляецца светлавы паток.

**Кропкавая фотаметрыя** займаецца вымярэннем бляску зорак і іншых кропкавых крыніц святла (астэроідаў, спадарожнікаў планет, ядраў камет, штучных спадарожнікаў Зямлі, таксама планет).

**Паверхневая фотаметрыя** вывучае яркасць паверхняў, якія свецяцца або асветлены (паверхні Сонца, Месяца, планет, камет, туманнасцей).

Паводле тыпу прыймальніка выпрамянення падзяляецца на візуальную, фатаграфічную, фотаэлектрычную і інш.

Вока, фотапласцінка, фотаэлемент і пад. успрыймаюць выпрамяненне розных даўжыняў хваль у рознай ступені і ў абмежаваным дыяпазоне, таму называюцца **селектыўнымі прыймальнікамі** выпрамянення (радыяцыі). Існуюць і **неселектыўныя прыймальнікі** — тэрмаэлемент, радыяметр, балометр, актынаметр, піргеліяметр.

Кожнаму селектыўнаму прыймальніку радыяцыі адпавядае пэўная **фотаметрычная сістэма**, аснаваная на здольнасцях прыймальніка рэагаваць на выпрамяненне розных даўжыняў хваль, напрыклад: візуальная; фатаграфічная; жоўтая (V); сіняя (B); ультрафіялетавая (U); баламетрычная.

## Гл. таксама 
* Энергетычная свяцільнасць

## Крыніцы 

Катэгорыя:Оптыка
Феліс Міелі

**Фе́ліс Міе́лі Венера́нду** (; ,  — ) — бразільскі футбаліст, брамнік. Чэмпіён свету 1970 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі ФК Флуміненсі
Катэгорыя:Ігракі ФК Партугеза Дэспортус
Катэгорыя:Ігракі ФК Насьянал Сан-Паўлу
Катэгорыя:Ігракі ФК Жувентус Сан-Паўлу
Катэгорыя:Трэнеры ФК Аваі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Батафогу
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Фелікс IV

**Фелікс IV (III)** — Папа Рымскі (526—530), святы.

Пры выбранні атрымаў станоўчае суджэнне (*judicium*) свайго сябра, караля остготаў Тэадорыха, таксама быў падтрыманы каралеўскай дачкой Амалазунтай. Яго супернік быў адхілены ад удзелу ў выбарах, як асоба «неадпаведная». «Папская кніга» адкрыта кажа пра загад Тэадорыха абраць Фелікса.

Імаверна перабудаваў і прысвяціў базіліку ў цэнтры Рыма Св. Казьму і Даміяну.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Папы Рымскія
Амадэй VIII

**Фелікс V** (Амадэй VIII Савойскі; 4 верасня 1383 — 7 студзеня 1451) — антыпапа. Апошні антыпапа ў гісторыі.

Базельскі сабор у 1439 годзе абвясціў пра звяржэнне Яўгенія IV і абраў Папам пад імем Фелікса V (пасля прызнанага антыпапам) савойскага герцага Амадэя VIII.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Графы савойскія
Катэгорыя:Герцагі савойскія
Катэгорыя:Савойская дынастыя
Катэгорыя:Дэканы Калегіі кардыналаў
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы XV стагоддзя
Катэгорыя:Кіраўнікі П’емонта
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XV стагоддзя
Фелікс
Жазэ Фантана

**Жазэ́ ды Аншые́та Фанта́на** (;  — ) — бразільскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1970 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Біяграфія 
Пачынаў кар’еру ў клубах роднага штата «Віторыя» і «Рыу-Бранку», дзе двойчы станавіўся пераможцам Лігі Капішаба.
 
У 1962 годзе перайшоў у склад аднаго з найлепшых клубаў Бразіліі, «Васка да Гама», дзе стаў адным з лідараў у абароне разам з Брыту. У «Васка» Жазэ Фантана двойчы выйграваў Кубак Гуанабара, а таксама стаў пераможцам Турніру Рыа-Сан-Паўлу ў 1966 годзе. 8 чэрвеня 1966 года дэбютаваў у зборнай Бразіліі ў матчы супраць Перу (3:1).
 
У 1969 годзе Фантана перайшоў у «Крузейру», будучы іграком якога быў выкліканы ў склад зборнай Бразіліі на чэмпіянат свету 1970 года. На тым мундыялі ён адыграў адзін матч групавога турніру супраць Румыніі і ў выніку стаў чэмпіёнам свету. Усяго за зборную Бразіліі правёў 7 афіцыйных матчаў і 4 гульні, якія не ўвайшлі ў рэестр ФІФА.
 
Скончыў кар’еру футбаліста ў 1972 годзе, у другі раз выйграўшы з «Крузейру» Лігу Мінейру.
 
Праз 8 гадоў, падчас футбольнага матча з сябрамі, Фантана адчуў млоснасць і памёр ад сардэчнага прыступу ва ўзросце 39 гадоў.

## Дасягненні 
* Чэмпіён свету 1970
* Пераможца Турніру Рыа-Сан-Паўлу (1): 1966
* Чэмпіён штата Мінайс-Жэрайс (2): 1969, 1972
* Чэмпіён штата Эспірыту-Санту (2): 1959, 1962

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Крузейру
Катэгорыя:Ігракі ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Ігракі ФК Рыу-Бранку Віторыя
Катэгорыя:Ігракі ФК Віторыя Эспірыту-Санту
Джавані Ферары

**Джавані Ферары** (;  — ) — італьянскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1934 і 1938 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Балоння
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Алесандрыя
Катэгорыя:Ігракі ФК Напалі
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Падова
Катэгорыя:Трэнеры ФК Прата
Катэгорыя:Трэнеры ФК Неўшатэль Ксамакс
Катэгорыя:Трэнеры ФК Брэшыя
Катэгорыя:Трэнеры ФК Павія
Катэгорыя:Трэнеры ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Трэнеры ФК Ювентус
Катэгорыя:Двухразовыя чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1934
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1938
Вісенты Феола

**Вісе́нты І́талу Фео́ла** (;  — ) — бразільскі футбольны трэнер, які прывёў зборную Бразіліі да перамогі ў чэмпіянаце свету 1958.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі ФК Амерыкану Сан-Паўлу
Катэгорыя:Ігракі ФК Аўту Сан-Паўлу
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Паўлу да Фларэста
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сан-Паўлу
Катэгорыя:Трэнеры ФК Бока Хуніярс
Катэгорыя:Трэнеры ФК Партугеза Сантыста
Катэгорыя:Трэнеры-пераможцы чэмпіянатаў свету па футболе
Аціліа Ферарыс

**Аціліа Ферарыс** або **Ферарыс IV** (;  — ) — італьянскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1934 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Катанія
Катэгорыя:Ігракі ФК Рома
Катэгорыя:Ігракі ФК Бары
Катэгорыя:Ігракі ФК Лацыа
Катэгорыя:Ігракі ФК Фартытуда Рома
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1934
П’етра Ферарыс

**П’е́тра Фера́рыс** або **Ферарыс II** (;  — ) — італьянскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1938 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Навара
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарына
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Напалі
Катэгорыя:Ігракі ФК Про Верчэлі
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1938
Ларэнца Фернандэс

**Ларэнца Фернандэс** (;  — ) — футбаліст зборнай каманды Уругвая. Паўабаронца. Чэмпіён свету 1930.

## Біяграфія 
На пераможным чэмпіянаце свету ў 1930 годзе Ларэнца Фернандэс правёў усе 4 матчы ў складзе зборнай сваёй краіны.

Выступаў за уругвайскія футбольныя клубы «Капура», «Мантэвідэа Уондэрэрс», «Пеньяроль», «Рывер Плэйт» (Мантэвідэа).

Пасля заканчэння кар’еры футбаліста працаваў трэнерам, у 1941—1942 гадах узначальваў «Пеньяроль».

## Тытулы 
* Чэмпіён свету (1): 1930
* Алімпійскі чэмпіён (1): 1928
* Чэмпіён Паўднёвай Амерыкі (2): 1926, 1935
* Чэмпіён Уругвая (5): 1923 (ФУФ), 1928, 1929, 1932, 1935
* Кубак Ліптана (2): 1927, 1929
* Кубак Ньютана (2): 1929, 1930

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Ігракі ФК Мантэвідэа Уондэрэрс
Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт Мантэвідэа
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Уругвая
Катэгорыя:Трэнеры ФК Ліверпуль Мантэвідэа
Катэгорыя:Трэнеры ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1930
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Флот адкрытага мора

**Флот адкры́тага мо́ра** (ням. *Hochseeflotte*) — асноўны ваенны флот германскіх імперскіх ВМС падчас Першай сусветнай вайны. Базіраваўся ў г. Вільгельмсгафен, (Германія).

## Гісторыя 
, першы флагманскі карабель Флота адкрытага мора]]
Флот адкрытага мора ствараў пастаянную пагрозу Брытанскім астравам і вымушаў брытанскі Гранд-Фліт на працягу ўсёй вайны знаходзіцца ў раёне Паўночнага мора, нягледзячы на недахоп караблёў на іншых тэатрах ваенных дзеянняў.

Брытанскі *Гранд-Фліт* колькасна пераўзыходзіў Флот адкрытага мора ў суадносінах 3/2. У першы год вайны назіралася роўнасць сіл (з прычыны распылення сіл брытанскага флота), у наступныя гады суадносіны змяніліся на карысць Гранд-Фліта. У такой сітуацыі Флот адкрытага мора пазбягаў адкрытых сутыкненняў з Гранд-Флітам і аддаваў перавагу стратэгіі рэйдаў у Паўночнае мора з мэтай выманіць частку Гранд-Фліта, адрэзаць яе ад асноўных сіл і знішчыць. Тым не менш, бітвы ў Гельгаландскай бухце (28 жніўня 1914 года), ля Догер-банкі і нават Ютландская бітва (31 мая 1916 года) не аказалі істотнага ўздзеяння на расстаноўку сіл у Паўночным моры.

Для прарыву блакады Германіі, якую ажыццяўляў брытанскі флот, германскія ВМС сканцэнтравалі свае рэсурсы на вядзенні неабмежаванай падводнай вайны. Не лічачы двух выхадаў у мора (у жніўні 1916 года і ў маі 1918 года), Флот адкрытага мора ўвесь час знаходзіўся на сваёй базе.

У кастрычніку 1918 года, ва ўмовах набліжэння паражэння ў вайне і росту незадаволенасці народных мас, адмірал Шэер вырашыў учыніць адчайную атаку на Гранд-Фліт. Ведаючы, што падобная аперацыя не будзе падтрымана, ён не праінфарміраваў урад аб сваёй задуме. Аднак, калі быў аддадзены загад аб выхадзе ў мора (30 кастрычніка), большасць маракоў адмовілася яго выконваць. План атакі быў адменены, але паўстанне маракоў перарасло ў рэвалюцыю, выклікала падзенне імперскага ўрада (9 лістапада) і сканчэнне вайны (11 лістапада).

### Лёс флота пасля Першай сусветнай вайны 
Паводле ўмоў мірнага дагавора, Флот адкрытага мора мусіў быць інтэрніраваны на базе брытанскіх ВМС Скапа-Флоў на Аркнейскіх астравах. У ходзе «Аперацыі ZZ» (21 лістапада 1918 года) 60 лінейных караблёў Антанты эскартыравалі 11 лінейных караблёў, 5 лінейных крэйсераў, 9 крэйсераў і 48 эскадраных мінаносцаў Флота адкрытага мора на стаянку ў Скапа-Флоў.

21 чэрвеня 1919 года контр-адмірал Людвіг фон Ройтар загадаў камандам затапіць караблі, каб яны не дасталіся англічанам. Усяго быў затоплены 51 карабель. Дзевяць маракоў, якія загінулі пры затапленні, сталі апошнімі ахвярамі Першай Сусветнай вайны.

## Камандуючыя 
Флотам камандавалі: 
* Фрыдрых фон Інгеналь (1913—1915)
* Гуга фон Поль (1915—1916)
* Рэйнхард Шэер (1916—1918)
* Франц фон Хіпер (1918).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ваенна-марскі флот Германіі
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Германская імперыя
Хайнц Флоэ

**Хайнц Флоэ** (;  — ) — нямецкі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1974 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Дасягненні 
* Чэмпіён свету: 1974
* Віцэ-чэмпіён Еўропы: 1976
* Чэмпіён ФРГ: 1977/78
* Уладальнік Кубка ФРГ (3): 1967/68, 1976/77, 1977/78

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Мюнхен 1860
Катэгорыя:Ігракі ФК Кёльн
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1974
Берці Фогтс

**Ханс-Хуберт Фогтс** (; нар. , Бютген, Паўночны Рэйн-Вестфалія), больш вядомы як **Берці Фогтс** () — нямецкі футбаліст (абаронца) і трэнер. Чэмпіён свету 1974 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ. Чэмпіён Еўропы як гулец (1972) і як трэнер (1996).

## Клубная кар’ера 
Берці Фогтс пачаў свой шлях у футболе ў 1959 годзе ў складзе дзіцячай каманды «Бютгена». У складзе гэтага клуба ён выступаў да пераходу ў «Барусію» (Мёнхенгладбах) у 1965 годзе. У гэтай камандзе ён і правёў усю сваю кар’еру на высокім узроўні, выступаючы на пазіцыі правага абаронцы. У 70-х гадах ён быў адным з ключавых гульцоў каманды. За гульнявыя якасці Фогтс атрымаў мянушку «Тэр’ер». За кар’еру ён пяць разоў станавіўся чэмпіёнам Германіі, адзін раз выйграў кубак краіны і двойчы Кубак УЕФА. Усяго за кар’еру Берці Фогтс правёў 419 матчаў і забіў 32 мяча ў чэмпіянаце Германіі, таксама на яго рахунку 64 гульні і 8 мячоў у еўракубках. Кар’еру гульца Берці Фогтс завяршыў у 1979 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
* Легенды кубка свету

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Ігракі ФК Барусія Мёнхенгладбах
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Азербайджана па футболе
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Нігерыі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Шатландыі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Кувейта па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Баер 04
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Германіі па футболе
Альфрэда Фоні

**Альфрэда Фоні** (; ,  — , ) — італьянскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1938 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі. Чэмпіён Алімпіяды 1936. Пасля заканчэння кар’еры гульца працаваў футбольным трэнерам.

З’яўляецца заснавальнікам італьянскай сістэмы гульні, якая характызуецца фразай, сказанай ім: «Галоўнае не прапусціць».

## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК К’яса
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Падова
Катэгорыя:Ігракі ФК Лацыа
Катэгорыя:Ігракі ФК Удзінезэ
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Лугана
Катэгорыя:Трэнеры ФК Мантова
Катэгорыя:Трэнеры ФК Белінцона
Катэгорыя:Трэнеры ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Швейцарыі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Рома
Катэгорыя:Трэнеры ФК Удзінезэ
Катэгорыя:Трэнеры ФК К’яса
Катэгорыя:Трэнеры ФК Балоння
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сампдорыя
Катэгорыя:Трэнеры ФК Павія
Катэгорыя:Трэнеры ФК Казале
Катэгорыя:Трэнеры ФК Венецыя
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1938
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па футболе
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Італіі
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1936 года
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1936 года
Франц Хогенберг

**Франц Хо́генберг** (Franz Hogenberg; 1535, Мехелен —1590, Кёльн) — фламандскі гравёр, мастак, картограф.

Сын мюнхенскага гравёра, які пасяліўся ў Мехелене. (Фландрыя). Вучыўся і працаваў у Англіі, Антверпене, супрацоўнічаў з Абрагамам Артэліем, гравіраваў карты для першага геаграфічнага атласа *Theatrum Orbis Terrarum* (у тым ліку «карту Віда-Ляцкага»). У 1570 годзе ўцёк у Кёльн ад рэлігійных пераследаў, у 1572 годзе разам з кёльнскім тэолагам Георгам Браўнам заснаваў шматтомную серыю «Гарады зямнога свету» (*Civitates Orbis Terrarum*; апошні, шосты том выйшаў у 1618 годзе) — збор выяваў найважнейшых гарадоў свету, дзякуючы якой заходнееўрапейскі чытач упершыню пазнаёміўся з відарысамі некаторых гарадоў ВКЛ: Гродна, Вільні, Смаленска, гэтак званым Сігізмундавым планам Масквы і г. д. На картах і планах, створаных Хогенбергам ці пад яго рэдакцыяй, Белая Русь выступае як сінонім Маскоўскай дзяржавы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Алесь Белы // 
* Michow H. Die altesten Karten von Russland. Ein Beitrag zur historischen Geographie. Hamburg, 1884.
* Борисовская Н. Старинные гравированные карты и планы XV—XVIII вв. М., 1992.

## Спасылкі 
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Картографы Бельгіі
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мехелене
Катэгорыя:Картографы XVI стагоддзя
ФК Нёман Гродна

**«Нёман»** — беларускі футбольны клуб з горада Гродна, заснаваны ў 1964 годзе. З 1992 года прымае ўдзел у Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі. Колеры клуба: жоўты і зялёны. 

## Папярэднія назвы 
* «Нёман» (1964—1971)
* «Хімік» (1972—1992)
* «Нёман» (1993—1998)
* «Нёман-Белкард» (1999—2001)
* «Нёман» (з 2002 года)

## Дасягненні 
### СССР 
* Вышэйшае дасягненне ў Чэмпіянаце СССР — 1 месца ў восьмай зоне другой лігі (1980)
* Вышэйшае дасягненне ў Кубку СССР — 1/8 фіналу (1986/87)

### Рэспубліка Беларусь 
*  Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 2002, 2023, 2024
* Уладальнік Кубка Беларусі: 1993, 2024, 2025
* Фіналіст Кубка Беларусі: 2011, 2014
* Уладальнік Суперкубка Беларусі: 2026

## Цяперашні склад 
*Станам на сакавік 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба*.

|-----
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
|----- bgcolor="#DFEDFD"

|-----
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
|----- bgcolor="#DFEDFD"

 

|-----
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
|----- bgcolor="#DFEDFD"

### Ігракі ў арэндзе 
### Трэнерскі штаб 
*  Ігар Кавалевіч (нар. 1968) — галоўны трэнер
*  Дзмітрый Барысейка (нар. 1979) — старшы трэнер
*  Дзмітрый Кавалёнак (нар. 1977) — трэнер
*  Віталь Надзіеўскі (нар. 1981) — трэнер
*  Андрэй Скорабагацька (нар. 1968) — трэнер
*  Аляксандр Суліма (нар. 1979) — трэнер брамнікаў
*  Дзмітрый Траско (нар. 1969) — галоўны трэнер дубля
*  Сяргей Шляхавы (нар. 1978) — трэнер брамнікаў дубля

## Статыстыка выступленняў 
Папярэднікі клуба ў чэмпіянаце БССР — зборная Гродна (1940), «Дынама» Гродна (1945), «Лакаматыў» Гродна (1946—1955), «Нёман» Гродна (1957—1963).

### Чэмпіянаты СССР 
* **1964/1991:** 2-я ліга (клас «Б», клас «А»), **28** сезонаў. Гульні: **1020+350=287-383**. Мячы: **997-1078**. Найлепшае дасягненне: **1980**, 1-е месца 8-й зоны 2-й лігі. Найлепшыя перамогі: **5:0** («Спартак» Разань, 1966; «Цігіна» Бендэры, 1989). Найгоршыя паразы: —. Найлепшы стралец: **Сяргей Саладоўнікаў** (усе чэмпіянаты: **131**, за сезон: **21** (1988)).
* Першы матч: клас «Б», 1-я зона УССР, 12.4.1964, «Валынь» Луцк — «Нёман» Гродна, 4:0.
* Першы матч дома: 3.6.1964, «Нёман» Гродна — «Спартак» Сумы, 0:0.
* Першы гол: 6.5.1964, «Тэмп» Кіеў — «Нёман» Гродна, 4:1 (Іван Алексяк).
* Першае ачко: 3.6.1964, «Нёман» Гродна — «Спартак» Сумы, 0:0.
* Першая перамога: 13.6.1964, «Нёман» Гродна — «Дзясна» Чарнігаў, 1:0.
* Першы сезон: 16-е месца з 16-ці каманд. Гульні: 30+6=6-18, мячы: 16-60. Найлепшы стралец: Іван Алексяк: 4.

### Кубкі СССР 
* З **1964**: **11** выступаў. Найлепшае дасягненне: **1986/87**, 1/8 фіналу.
* Першы матч: 22.4.1964, «Верхавіна» Ужгарад — «Нёман» Гродна, 1:0.

### Чэмпіянат і Кубак Беларусі 
1 Улічваючы дадатковую гульню (паражэнне 0:1) за першае месца супраць БАТЭ.

### Міжнародныя кубкі 
## Галоўныя трэнеры 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт «Нёмана»  
* Старонка фанатаў  

Нёман Гродна
Фрунзенскі раён (Мінск)

]]
**Фрунзенскі раён** — адміністрацыйны раён Мінска. Размешчаны ў заходняй частцы горада. Утвораны 17 красавіка 1951 года. Названы ў гонар М. В. Фрунзэ. У сучасных межах з 1977 года. Самы вялікі з дзевяці раёнаў Мінска. Плошча: 4,3 тыс. га. Насельніцтва: 372 тыс. чалавек (калі б Фрунзенскі раён быў горадам, ён займаў бы трэцяе месца па колькасці насельніцтва, саступаючы толькі Мінску і Гомелю). Амаль кожны пяты мінчанін жыве ў Фрунзенскім раёне. З-за вялікіх памераў раёна многія ўстановы ў ім прадубліраваны: два ЖРЭА, дзве падстанцыі хуткай дапамогі, дзве раённыя інспекцыі Міністэрства па падатках і зборах і г.д.

## Геаграфія 
Раён займае паўночна-заходнюю частку горада. З паўночнага ўсходу мяжа праходзіць па вул. Ціміразева, ад вул. Варашылава па лініі забудовы праспекта Пераможцаў да вул. Мельнікайтэ, з паўднёвага ўсходу і поўдня па вул. Кальварыйская да шляхаправода праз чыгунку Мінск — Маладзечна, затым па вул. Харкаўскай, вуліцам Прылукскай, Глаголева, уключае пасёлак Масюкоўшчыну. Асноўныя магістралі — вул. Прытыцкага, праспекты Пушкіна і Пераможцаў, вуліцы Кальварыйская, Ціміразева.

## Насельніцтва 
Фрунзенскі раён — найбуйнейшы раён Мінска, уключае жылыя мікрараёны Сухарава, Красны Бор, Мядзвежына, Кунцаўшчына, Дамброўка, Захад, Масюкоўшчына.

На 1 лістапада 2010 года налічвалася 391,5 тысячы гараджан (у 2005 годзе — 329 тыс.). Раён даўно пераўзыходзіць па колькасці насельніцтва такія абласныя цэнтры, як Магілёў, Віцебск, Брэст і Гродна.

Для раёны характэрны рост колькасці насельніцтва:
* 1996 — 330 200 тыс.

Нацыянальны склад насельніцтва (2009): беларусы — 79,95 %, рускія — 8,97 %, украінцы — 1,34 %, палякі — 0,8 %, яўрэі — 0,2 %.

Родная мова (2009): беларуская — 135 096 (36,27 %), руская — 188 991 (50,75 %).

## Эканоміка 
33 прамысловыя прадпрыемствы, на якіх працуе 19 тыс. чалавек. Буйнейшыя прадпрыемствы: ААТ «Мінскі завод ацяпляльнага абсталявання», ААТ «Сукно», ААТ «Мінскі завод будаўнічых матэрыялаў», ААТ «Мінскпраектмэбля», флагман беларускай энергетыкі ЦЭЦ-4.

30 будаўнічых арганізацый, сярод якіх самае вялікае ў горадзе будаўнічае аб’яднанне ААТ «МАПІД», вядучая арганізацыя па будаўніцтве буйнапанэльнага жылля.

## Культурны ўплыў 
Дамы культуры ААТ «МАПІД» і ААТ «Сукно», кінатэатр «Аўрора», мноства бібліятэк, клубаў, кружкоў. Стадыён «Домабудаўнік».

Навучальныя і дашкольныя ўстановы раёна наведваюць звыш 50 000 дзяцей, падлеткаў і моладзі.

15 лячэбна-прафілактычных устаноў, у тым ліку Мінскі гарадскі кардыялагічны дыспансер, адзіны ў Беларусі дзіцяча-падлеткавы псіханеўралагічны дыспансер, Беларускі пратэзна-артапедычны аднаўленчы цэнтр і г.д.

## Экалогія 
У раёне налічваецца 231 га зялёных насаджэнняў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Раёны Мінска
Рудзі Фёлер

**Рудольф (Рудзі) Фёлер** (; нар. ) — нямецкі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1990 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Кікерс Афенбах
Катэгорыя:Ігракі ФК Мюнхен 1860
Катэгорыя:Ігракі ФК Вердэр
Катэгорыя:Ігракі ФК Рома
Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпік Марсель
Катэгорыя:Ігракі ФК Баер 04
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Баер 04
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Рома
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1990
Фанетычная транскрыпцыя беларускай мовы

**Фанетычная транскрыпцыя беларускай мовы** адлюстроўвае асаблівасці беларускага вуснага маўлення. Яна ажыццяўляецца паводле спецыяльнай сістэмы запісу. Кожная літара ў транскрыпцыі абазначае толькі адзін гук (а не спалучэнне гукаў) і заключаецца ў квадратныя дужкі [ ].

Беларуская транскрыпцыя грунтуецца на базе літар беларускага алфавіта. Але паколькі ў беларускай мове гукаў больш, чым літар, то для абазначэння некаторых гукаў выкарыстоўваюцца асобныя літары з іншых графічных сістэм (лацінскай, грэчаскай), а таксама спецыяльныя дыякрытычныя значкі.

## Асноўныя правілы 
Гукі, якія абазначаюцца літарамі *а*, *о*, *у*, *ы*, *і*, *э*, у транскрыпцыі перадаюцца адпаведнымі знакамі [а], [о], [у], [ы], [і], [э].

Ётавыя галосныя *е,* ё, *ю*, *я* перадаюцца як [э], [о], [у], [а] з пазначэннем мяккасці папярэдняга зычнага.

Дыграфы *дз* і *дж* звычайна транскрыбіруюцца з дапамогай лацінскіх сімвалаў [z] і [ž] адпаведна, што ўказвае на іх злітнае вымаўленне.

Калі літара *г* абазначае фрыкатыўны гук, яна адлюстроўваецца ў транскрыпцыі знакам γ (*ся*[γ]*óння*), калі выбухны — знакам г ([г]*ýзік*).

Дыякрытычныя значкі паказваюць на наступыя асаблівасці гукаў:

* (’) — абазначае мяккасць зычнага: [с’м’]*ех*, [б’]*яроза*, *б*[л’]іскавіца;
* (:) — абазначае падаўжэнне зычнага: *узбярэ*[ж:]*а*, *світа*[н:]*е*, *паме*[ж:]*а*;
* (́) — абазначае асноўны націск над галосным націскнога склада, заўсёды пазначаецца ў транскрыпцыі асобных слоў: [в’іхл’áц’], [в’íшн’а];
* (̀) — абазначае пабочны націск у складаных словах: [мнòγастанóчны];
* (‿) — абазначае адно фанетычнае слова: [у‿хáц’э], [на‿вýха], [γл’áн’‿жа].

Не выкарыстоўваюцца ў фанетычнай транскрыпцыі вялікая літара, знакі прыпынку і знак пераносу. Малыя паўзы у сярэдзіне фразы азначаюцца як [/], вялікія паўзы як [//].

### Узор фанетычнай транскрыпцыі 
Якраз у той дзень яшчэ з раніцы павіслаў паветры страшэнная парнасць. Зморанае бясконцай гарачынёй усё жывое быццам анямела і прынікла да зямлі. Падвечар на падымацца адна поўдні пачалі за другой папялістыя хмаркі. Яны выплывалі з за гарызонта, паволі рассцілаліся па небе, насцігалі адна другую, зліваліся і раслі ў вялікую чорную хмару.

[jакрас у той z'эн'I јашчэ з раніцы / пав'ісла ў пав'этры / страшэнаја парнасц || ус'о жывојэ быцам анжела / і прынікла да з'амл'і / падв'эчар на поўдні 1 пачалі падымаца адна за дру ой пап'ал'iстыја хмарк'і // 'аны выплывалі за јарызонта || паволі расц'ілал'ic'а па н'эб'э // нас'ці алі адна грууују | з'л'івал'с'а і раслі ў в'ал'ікују чорнују хмару]

## Гл. таксама 
* Транскрыпцыя
* Арфаэпія
* МФА

## Крыніцы 
Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Беларуская фанетыка
Убальда Фільёль

**Убальда Мацільда Фільёль** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, брамнік. Чэмпіён свету 1978 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Велес Сарсфілд
Катэгорыя:Ігракі ФК Расінг Авельянеда
Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетыка Мадрыд
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Аргенцінас Хуніярс
Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт
Катэгорыя:Ігракі ФК Кільмес
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны
Катэгорыя:Трэнеры ФК Расінг Авельянеда
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1978
Філіпіны

**Філіпіны** ( ,  ) — астраўная краіна ў Паўднёва-Усходняй Азіі, у Ціхім акіяне паміж Інданезіяй і Тайванем.

## Гісторыя 
Філіпіны насялялі плямёны аўстралоіднай расы, у II-м тысячагоддзі да н.э. іх адцяснілі ў горныя раёны паўднёвамангалоідныя народы. У 1521 годзе Філіпіны наведала іспанская экспедыцыя Фернана Магелана, які загінуў у сутычцы з жыхарамі вострава Мактан. У 1565 годзе з прыбыцця флоту М. Л. Легаспі пачалося іспанскае заваяванне Філіпін. Да канца XVI стагоддзя іспанцы падпарадкавалі большую частку краіны, акрамя ісламізаванага ў XIV — XV стагодздзях насельніцтва, якое захавала напоўдні незалежнасць да XIX стагоддзя. У хуткім часе большасць філіпінцаў было хрысціянізавана.

На Філіпінах усталявалася сістэма кіравання на ўзор іспанскіх калоній у Амерыцы. З XVII стагоддзя іспанцы ізалявалі краіну ад знешняга свету. Выхад з ізаляцыі ў пачатку XIX стагоддзя спрыяў уздыму гаспадаркі Філіпін і мясцоваму культурна-асветніцкаму руху (галоўны яго прадстаўнік Х. Рысаль). 1892 г. заснавана тайная патрыятычная арганізацыя Каціпунан (кіраўнік А. Баніфасіа), якая ўзначаліла нацыянальнае паўстанне 1896—1897. У час Іспана-амерыканскай вайны 1898 г. на Філіпіны высадзіліся войскі ЗША. 12 чэрвеня 1898 года абвешчана незалежная Філіпінская Рэспубліка на чале з Э. Агінальда. У выніку Амерыкана-філіпінскай вайны 1899—1901 гадах Філіпіны сталі калоніяй ЗША.

У 1916 годзе утворана Легіслатура Філіпін, а паводле закона і Канстытуцыі 1934 года у 1935 годзе быў створаны аўтаномны ўрад на чале з прэзідэнтам М. Л. Кесанам. У 1941—1942 гадах Філіпіны акупіравалі японскія войскі. У 1942-1944 гадах на востраве Лусон узброеную барацьбу супраць акупацыйных войскаў вяла партызанская армія Хукбалахап. У канцы 1944 — пачатку 1945 года тут адбыліся жорсткія баі паміж амерыканскімі і японскімі войскамі.

4 ліпеня 1946 года была абвешчана незалежнасць Філіпін. У 1965 годзе прэзідэнтам краіны абраны Ф. Маркас, які ў 1972 годзе увёў надзвычайнае становішча (да 1981 года) і замацаваў свае вялікія паўнамоцтвы. Дыктатура прэзідэнта і карупцыя сярод яго паплечнікаў прывялі да народных выступленняў у лютым 1986 года, і рэжым Маркаса быў скінуты. Новы ўрад пад кіраўніцтвам прэзідэнта К. Акіна правёў дэмакратызацыю палітычнага жыцця. Але ён і ўрад прэзідэнта Ф.Рамаса (1992-1998 гады) не здолелі рэфармаваць эканоміку Філіпін. Нягледзячы на мірнае пагадненне 1996 года з мусульманскімі арганізацыямі, радыкальныя ісламісцкія групоўкі на поўдні Філіпін працягваюць узброеную барацьбу супраць урада.

## Культура 
З сучасных пісьменнікаў ды мастакоў можна вылучыць Харкін Дэксімірэ ды іншых.

## Гл. таксама 
* Капампанганская мова

## Спасылкі 
* А. С. Ханеня А. В. Салохiн, Філіпіны — кіраўніцтва для турыстаў, 2019 рок
* Iнфаграфiк па Філіпінах


Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі
Фінстэрааргорн

**Фінстэрааргорн** () — гара ў горнай сістэме Альпаў. Вышыня 4274 м.

Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горы Швейцарыі
Фітацэналогія

**Фітацэналогія** — навука аб раслінных супольнасцях — фітацэнозах. Часта разглядаецца як сінонім геабатанікі. Згодна з іншым пунктам гледжання геабатаніка падзяляецца на фітацэналогію і геаграфію раслін. У заходнееўрапейскіх даследчыкаў больш распаўсюджаны тэрмін «фітасацыялогія», які падкрэслівае ўзаемаадносіны паміж раслінамі як аснову арганізацыі фітацэнозаў.

Тэрмін «фітацэналогія» быў прапанаваны ў 1918 годзе аўстрыйцам Х.Гамсам.

Развіццё фітацэналогіі ў ХХ стагоддзі характарызавалася наяўнасцю двух супрацьлеглых канцэпцый прыроды расліннага покрыва. Першая — канцэпцыя дыскрэтнасці расліннага покрыва — разглядае супольнасці як рэальныя, аб'ектыўна існуючыя, гістарычна абумоўленыя адзінкі, аддзеленыя адна ад адной досыць тонкімі межамі. Гэта канцэпцыя была шырока распаўсюджана на пачатковых эпапах развіцця фітацэналогіі 1910-я — 1950-я гады і звязана з імёнамі вядучых геабатанікаў таго часу — Ф. Клементса (ЗША) і У. Н. Сукачова (Расія). Супольнасць разглядаецца як нейкі аналаг арганізму с адносна жорстка дэтэрмінаванай структурай і дынамікай.

Другая канцэпцыя — канцэпцыя кантынуалізму — разглядае фітацэнозы як ўмоўнасці, штучна вылучаныя з расліннага кантынуума. Яна пачала выцясняць канцэпцыю дыскрэтнасці з 1950-х гадоў. Гэта канцэпцыя асноўваецца на індывідуалістычнай гіпотэзе, упершыню сфармуляванай рускім вучоным Л. Г. Раменскім у 1910 годзе. Сутнасць гэтай гіпотэзы ў тым, што кожны від з'яўляецца спецыфічным паводле сваіх адносін да вонкавага асяроддзя і мае экалагічную амплітуду, дастаткова розную з іншымі відамі; т. ч., кожны від размяркоўваецца «індывідуалістычна». Кожную супольнасць утвараюць віды, экалагічныя амплітуды якіх перакрываюцца ў дадзеных умовах асяроддзя. Пры змяненні нейкага фактару або іх групы адны віды паступова памяншаюць сваё багацце і знікаюць, іншыя — з'яўляюцца і павялічваюць сваё багацце. Такім чынам здзяйсняецца пераход ад аднаго тыпу раслінных супольнасцей да іншага. З прычыны спецыфічнасці (індывідуальнасці) экалагічных амплітуд відаў гэтыя змены адбываюцца не сінхронна, і пры паступовай змене асяроддзя расліннасць змяняецца таксама паступова. Таму немагчыма выдзяліць аб'ектыўна існуючыя супольнасці з дэтэрмінаванай структурай і дынамікай.

Сёння лічыцца, што раслінны покрыў з'яўляе складанае адзінства дыскрэтнасці і кантынуальнасці. У суббарэальных і барэальных лясах ступень дыскрэтнасці павялічваецца; на лугах, у стэпах, трапічных лясах яна памяншаецца і павялічваецца ступень кантынуальнасці.

Асноўнымі раздзеламі сучаснай фітацэналогіі з'яўляюцца:
* структура раслінных супольнасцей;
* дынаміка расліннасці;
* класіфікацыя расліннасці;
* геабатанічнае раянаванне і картаграфаванне;
* індыкацыйная фітацэналогія;
* спецыяльная фітацэналогія (лугазнаўства, лесазнаўства, тундразнаўства, урбафітацэналогія, аграфітацэналогія і інш.).

Катэгорыя:Геабатаніка
Агастас Фіц-Рой

**Агастас Фіц-Рой, 3-і герцаг Графтан** (;  — ) — 11-ы прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Вігаў. Паміж 1747 і 1757 гадамі Агастас быў вядомы як граф Юстан і быў брытанскім ліберальным дзяржаўным дзеячам Геаргіянскай эпохі.

Стаў вядомым у палітыцы ў якасці праціўніка лорда Б’юта, фаварыта караля Георга III. Графтан злучыўся з герцагам Ньюкасла супраць Б’юта. У 1765 годзе герцаг Графтан быў прызначаны таемным дарадцам; затым ён стаў сакратаром у Паўночным Дэпартаменце ў першым урадзе маркіза Рокінгема. Аднак ён сышоў адтуль у наступным годзе, і Піт (да таго часу граф Чэтэм) сфармаваў міністэрства, у якім Графтан быў Першым лордам казначэйства.

Хвароба Чэтэма ў канцы 1767 года прывяла Графтана да лідарства ва ўрадзе, але палітычныя разлад і напады «Джаніўса» прывялі да яго адстаўкі ў студзені 1770 года.
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Герцагі Графтан
Катэгорыя:Вігі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Род Фіц-Рояў
Мілард Філмар

**Мілард Філмар** (; , Самерхіл, штат Нью-Ёрк — ) — 13-ы прэзідэнт ЗША, апошні прэзідэнт вігаў, і апошні прэзідэнт, які не быў звязаны з дэмакратычнай або рэспубліканскай партыяў. Філмор быў адзіным прэзідэнтам вігаў, які не памёр на пасадзе ці не быў выключаны з партыі. Як віцэ-прэзідэнт Закарыі Тэйлара, Мілард заняў пасаду прэзідэнта пасля смерці Тэйлара. Філмар быў прыхільнік ідэі кампрамісу паміж рабаўладальнікамі і іх праціўнікамі.

## Біяграфія 
Філмар быў адвакатам з заходняй часткі штата Нью-Ёрк, а таксама адным з першых членаў партыі вігаў. Ён служыў у заканадаўчым сходзе штата ў 1829—1831 гадах, у 1833-35, 1837-43 у Палаце Прадстаўнікоў ЗША, а таксама кантралёрам штата Нью-Ёрк у 1848-49 гадах. Ён быў абраны віцэ-прэзідэнтам Злучаных Штатаў ў 1848 годзе ў якасці напарніка Тэйлара, і знаходзіўся на пасадзе з 1849 да самай смерці Тэйлара ў 1850 годзе, у разгар «*крызісу 1850 года*» над рабствам.

Як памяркоўны праціўнік рабства, Філмар выступаў супраць абаліцыяністкіх патрабаванняў, каб выключыць рабства з усёй тэрыторыі, набытай ЗША ў мексіканскай вайне. Замест таго, каб ён падтрымліваў Кампраміс 1850 года, у якім коратка скончыўся крызіс. У знешняй палітыцы Філмар падтрымаў экспедыцыю ваенна-марскога флоту ЗША для адкрыцця гандаля у Японіі, выступаў супраць французскай прысутнасці на Гаваях, і быў збянтэжаны экспедыцыяй Наўціска Лопеса на Кубе. Мілмар дамагаўся абрання на поўны тэрмін у 1852 годзе, але не атрымаў патрымкі для вылучэння партыі вігаў.

Пасля распаду партыі вігаў распаўся ў 1854-56 гадах, Філмар адмовіўся далучыцца да Рэспубліканскай партыі. Хоць кансерватыўныя вігі далучыліся да Амерыканскай партыі, палітычныя мэты якой былі антыімігрантскія і антыкаталіцкія погляды, аднак Філмар не далучыўся да Амерыканскай партыі. Амерыканская партыя вылучыла Філмара кандыдатам на пасаду прэзідэнта ў 1856 годзе, але ён заняў трэцяе месца на выбарах, абыйшоўшы кандыдата Рэспубліканскай партыі. Падчас амерыканскай грамадзянскай вайны, Філмар асудзіў раскол і падтрымаў заявы, што Саюз павінен быць захаваны сілай, калі гэта неабходна; але вельмі крытычна ставіўся да ваеннай палітыкі прэзідэнта Аўраама Лінкальна. Пасля вайны ён падтрымліваў рэканструкцыйную палітыку прэзідэнта Эндру Джонсана. Хоць многія гісторыкі і ўхваляюць стрыманую знешнюю палітыку Філмара, аднак ён падвяргаецца крытыцы за пагаршэнне напружанасці у адносінах паміж абаліцыяністамі і рабаўладальнікамі; і ў выніку ён знаходзіцца ў ніжняй дзясятцы гістарычнага рэйтынгу прэзідэнтаў Злучаных Штатаў, складзенага на падставе розных навуковых абследаванняў.

Філмар заснаваў Універсітэт Буфала і быў першым рэктарам. Ён таксама дапамог заснаваць Гістарычнае таварыства Буфала і Цэтральны шпіталь Буфала.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты ЗША, 1856
Катэгорыя:Партыя вігаў, ЗША
Хара Такасі

**Хара Такасі** (*原敬, Hara Takashi*;  — ) — 19-ы прэм’ер-міністр Японіі (1918—1921). Належаў да Канстытуцыйнай партыі (*Seiyukai*).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Хасэ дэ Сан-Марцін

**Хасэ́ Франсі́ска дэ Сан-Марці́н-і-Маторас** (; * 25 лютага 1778, Япею; † 17 жніўня 1850, Булонь, Францыя) — аргенцінскі рэвалюцыянер, генерал, нацыянальны герой Аргенціны.

Сан Марцін нарадзіўся ў іспанскай сям’і ў Япею ў віцэ-каралеўстве ла-Плата, сучасная Аргенціна. Рос у Іспаніі, потым пайшоў на службу ў іспанскую армію, даслужыўся да афіцэрскага чыну. Менавіта ў час службы, якой ён аддаў каля дваццаці гадоў жыцця, Сан-Марцін паступова пераходзіць на пазіцыі змагароў за незалежнасць у іспанскіх калоніях Паўднёвай Амерыкі.

У 1812 годзе Сан-Марцін вяртаецца ў Аргенціну, дзе пачынае падрыхтоўваць і абучваць рэвалюцыйную армію для барацьбы з іспанскімі ўладамі. У 1817 годзе Сан-Марцін пераходзіць з войскам паўстанцаў праз Анды, разбівае іспанскую армію ў бітве пры Чакабука і захапляе чылійскую сталіцу Сант’яга. У 1818 годзе, пасля вырашаючай перамогі над іспанскімі раялістамі ў бітве пры Майпу, Сан-Марцін прыводзіць да ўлады нацыянальны ўрад, адмовіўшыся ад пасады прэзідэнта на карысць чылійскага генерала Бернарда О’Хігінса.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Хосе де Сан Мартин, Хронос, Библиографический указатель  
* Музей у доме Хасэ дэ Сан Марціна ў Булоні (Францыя)  

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Перу
Катэгорыя:Военачальнікі Перу
Катэгорыя:Военачальнікі Аргенціны
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Аргенціны
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Перу
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Чылі
Катэгорыя:Прэзідэнты Перу
Хатанга (рака)

**Ха́танга** — рака ў Азіі, у Краснаярскім краі (Расія).

Даўжыня ракі 227 км. Вадазбор 364 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,32 тыс. м³/сек.

Хатанга цячэ праз Паўночна-Сібірскаю нізіну па шырокай даліне, дзе знаходзіцца каля 112 тысяч азёр. Вусце ракі — Хатангскі заліў (мора Лапцевых). У эстуарый Хатангі ўпадае рака Папігай. Сярод прытокаў: Блудная, Малая Балахня, Лукунская, Арцельная, Старая, Ніжняя, Новая, Чара, Хета, Аганылі і інш.

Клімат у басейне Хатангі вельмі суровы. Рака замярзае ўжо ў канцы верасня (або ў пачатку кастрычніка), а крыгаход пачынаецца толькі ў сярэдзіне мая.

На эвенкійскай мове «Хатанга» азначае «багата вады». Найбуйнейшае паселішча, праз якое цячэ рака, гэта сяло Хатанга.

## Гл. таксама 
* Рака Катуй

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Государственный водный реестр РФ
* *Жук В. А., Чалов Р. С.* Хатанга // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»

Катэгорыя:Рэкі Краснаярскага края
Катэгорыя:Басейн мора Лапцевых
Роджэр Хант

**Роджэр Хант** (; нар. ) — англійскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1966 у складзе нацыянальнай зборнай Англіі.

Прафесійную кар’еру пачаў у 1958 у «Ліверпулі», стаў пазней з ім двойчы чэмпіёнам Англіі, адзін раз уладальнікам Кубка Англіі, тройчы уладальнікам Суперкубка Англіі і адзін раз фіналістам Кубка ўладальнікаў кубкаў УЕФА. Дэбютаваў у складзе «Ліверпула» 9 верасня 1959 года, а апошні матч адыграў 13 снежня 1969 года. Першы мяч забіў у першым жа матчы за клуб 9 верасня 1959 года, а апошні 26 лістапада 1969 года. Усяго за «Ліверпул» правёў 492 матчы (404 у лізе) і забіў 286 галоў (245 у лізе). У 1969 годзе перайшоў у «Болтан Уондэрэрс», за які выступаў да завяршэння кар’еры гульца ў 1972 годзе, згуляўшы за гэты час 76 матчаў і забіўшы 24 мяча ў вароты супернікаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Англіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Болтан Уондэрэрс
Катэгорыя:Ігракі ФК Хеленік
Катэгорыя:Ігракі ФК Ліверпул
Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1966
Ратэрфорд Хейс

**Ратэрфорд Бэрчард Хейс** (;  — ) — 19-ы прэзідэнт ЗША. На пасадзе прэзідэнта курыраваў заканчэнне Рэканструкцыі Поўдня і пачаў дзеянні, якія прывялі да рэформы дзяржаўнай службы; спрабаваў прымірыць рознагалоссі, якія засталіся пасля грамадзянскай вайны і Рэканструкцыі.

## Біяграфія 
Хейс быў адвакатам у Агая, пасля стаў павераным у горадзе Цынцынаці з 1858 па 1861 гг. Калі пачалася Грамадзянская вайна, ён пакінуў палітычную кар’еру і далучыўся да войска Саюза ў якасці афіцэра. Хейс быў пяць разоў паранены, найбольш сур’ёзна ў бітве каля Паўднёвай гары, там ён зарабіў высокую рэпутацыю за адвагу ў баі і быў павышаны да звання генерал-маёра. Пасля вайны як рэспубліканец з 1865 па 1867 гг. ён служыў у Кангрэсе ЗША. Хейс пакінуў Кангрэс, балатаваўся на пасаду губернатара штата Агая і быў абраны на два тэрміны запар у 1868—1872 гг., а затым і на трэці тэрмін у 1876-77 гг.

У 1876 годзе Хейс быў абраны прэзідэнтам у адных з самых спрэчных выбараў у амерыканскай гісторыі. Ён прайграў галасы выбаршчыкаў дэмакрату Самуэлю Дж. Цілдэну, але выйграў пасля таго, як камісія Кангрэса ЗША прысвоіла яму дваццаць аспрэчваемых галасоў выбаршчыкаў. У выніку быў заключаны Кампраміс 1877 года, у якім дэмакраты згадзіліся на вынікі выбараў Хейса ўзамен на сканчэнне ваеннага ўмяшання ЗША ў дачыненні да Паўднёвай палітыкі.

Хейс верыў у мерытакратычную ўладу, роўныя правы незалежна ад расы, а таксама паляпшэнне праз адукацыю. Загадаў федэральным войскам задушыць Вялікую чыгуначную стачку 1877 года. Хейс ажыццявіў сціплыя рэформы дзяржаўнай службы, якія заклалі аснову для далейшых рэформаў у 1880-х і 1890-х гадах. Ён наклаў вета на Закон Бленда-Алісана, у выніку якога ўводзіліся ў абарот сярэбраныя грошы і паднімаліся кошты. Хейс настойваў на тым, што падтрыманне залатога стандарту мае важнае значэнне для аднаўлення эканомікі. Яго палітыка ў дачыненні да заходніх індзейцаў апярэдзіла асіміляцыйную праграму Закона Дауэса 1887 года.

Хейс стрымаў сваё абяцанне не балатавацца на другі тэрмін, выйшаў на пенсію ў родным Агая і стаў прыхільнікам сацыяльнай і адукацыйнай рэформы. Даследчыкі адзначаюць яго самае вялікае дасягненне ў тым, што аднавілася народная вера ў прэзідэнта і спынілася пагаршэнне ролі выканаўчай улады, якое пазначылася пасля смерці Аўраама Лінкальна. Хоць прыхільнікі і высока ацэньваюць прыхільнасць Хейса рэформам дзяржаўнай службы і абароны грамадзянскіх правоў, ён, як правіла, уваходзіць у лік ніжняй паловы ў рэйтынгах гісторыкаў прэзідэнтаў ЗША.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Дзітэр Херцаг

**Дзітэр Херцаг** (; ) — нямецкі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1974 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Баер 04
Катэгорыя:Ігракі ФК Фартуна Дзюсельдорф
Катэгорыя:Ігракі ФК Гамбарн 07
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1974
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Обергаўзене