(10) Гігея

**10 Гігея** () — вялікі астэроід, які абарачаецца ў знешняй частцы галоўнага пояса астэроідаў, паміж арбітамі Марса і Юпітэра. Гэта дзясяты адкрыты астэроід: яго выявіў 12 красавіка 1849 года італьянскі астраном Анібале дэ Гаспарыс у астранамічнай абсерваторыі Кападымонтэ ў Неапалі. Назву аб’ект атрымаў у гонар старажытнагрэчаскай багіні здароўя Гігеі.

Гігея з’яўляецца чацвёртым па аб’ёме і масе аб’ектам у галоўным поясе астэроідаў, пасля Цэрэры, Весты і Палады. Яе сярэдні дыяметр складае прыкладна 433 км. Маса Гігеі складае каля 3 % ад агульнай масы пояса астэроідаў. На паверхні выяўлены два вялікія кратары дыяметрам каля 100 і 180 км. Дзякуючы яе памерам і форме, Гігею часам разглядаюць як патэнцыйную карлікавую планету, падобна да Цэрэры. Паверхня Гігеі цёмная і багатая на вуглярод, складаецца пераважна з сілікатных гідратаваных мінералаў, якія ўтрымліваюць ваду, амоній і карбанаты. Па складзе і будове Гігея мае шмат агульнага з Цэрэрай, што можа сведчыць пра падобную гісторыю фарміравання.

Гігея з’яўляецца галоўным аб’ектам сямейства Гігеі — вялікай групы астэроідаў з падобнымі арбітамі і хімічным складам. На сённяшні дзень да гэтай групы належаць больш за 7 000 вядомых астэроідаў. На думку навукоўцаў, сямейства Гігеі ўтварылася ў выніку магутнага сутыкнення, якое адбылося прыблізна 2-3 мільярды гадоў таму. Тады Гігея была разбурана на шматлікія аскепкі, аднак з часам частка іх паўторна сабралася, сфарміраваўшы сучаснае цела амаль сферычнай формы.

## Гісторыя 
### Адкрыццё 
Гігею адкрыў італьянскі астраном Анібале дэ Гаспарыс увечары 12 красавіка 1849 года ў абсерваторыі Кападымонтэ ў Неапалі, Італія. У той вечар ён працаваў са спецыяльным тэлескопам — экватарыяльным тэлескопам Райхенбаха — і назіраў участак неба ў зоне, што называецца 12-й гадзінай прамога ўзыходжання. Гэта была частка вялікага праекта дэ Гаспарыса па складанні каталога зорак уздоўж нябеснага экватара, уключна з вельмі цьмянымі зоркамі да 14-й зорнай велічыні, даволі слабымі для назірання.

Параўноўваючы свае назіранні з тагачаснымі зорнымі картамі, у прыватнасці картай Берлінскай акадэміі навук, дэ Гаспарыс заўважыў новы аб’ект, падобны на слабую зорку з бляскам каля 9-10 зорнай велічыні, які раней не фігураваў на картах. Праз некалькі дзён надвор’е перашкодзіла працягнуць назіранні, але 14 і 17 красавіка яму ўдалося зноў убачыць гэты аб’ект. Назіраючы за ягоным становішчам у розныя дні, дэ Гаспарыс заўважыў, што аб’ект перамясціўся. Гэта сведчыла, што гэта не звычайная зорка, а нябеснае цела, якое рухаецца па небе. Па характары руху вучоны выказаў здагадку, што гэта новая «планета», якая рухаецца паміж арбітамі Марса і Юпітэра — іншымі словамі, гэта быў новы астэроід.

Пра сваё адкрыццё дэ Гаспарыс паведаміў Фабры Скарпеліні — сакратару бюлетэня навуковай карэспандэнцыі ў Рыме.

Гігея стала першым астэроідам, адкрытым дэ Гаспарысам, і дзясятым астэроідам, адкрытым у гісторыі астраноміі ў цэлым. У наступныя гады, з 1850 па 1853 год, вучоны адкрыў яшчэ шэсць астэроідаў, а ў 1860-х — яшчэ два.

### Назва 
Пасля адкрыцця астэроіда дэ Гаспарыс звярнуўся да свайго сябра, дырэктара абсерваторыі Кападымонтэ, Эрнеста Капочы Бельмонтэ, каб той дапамог выбраць імя для новага аб’екта ў знак падзякі за падтрымку і парады.

Назва «Ігея Барбоніка» не згадвалася ў першых паведамленнях пра адкрыццё астэроіда Гігеі, якія дасылалі еўрапейскім навукоўцам. Калі англійскі астраном Джон Гершэль даведаўся пра гэта адкрыццё ад сваіх калег з Неапаля, ён прапанаваў іншую назву — «Парфенопа». Гэта імя паходзіць ад сірэны Парфенопы з грэчаскіх легенд, якая, паводле міфа, заснавала горад Неапаль. Сучасная англійская форма — Hygiea — выкарыстоўваецца радзей і з’яўляецца варыянтам імя багіні, якую па-грэчаску называюць Ὑγίεια (Hygieia) або Ὑγεῖα (Hygeia). У 1850-х гадах астраномы часцей за ўсё пісалі назву як Hygeia, часам — як Hygea. Аднак да 1860-х гадоў самым распаўсюджаным стаў варыянт Hygiea. На выгляд гэты сімвал сапраўды нагадвае змяю, над якой размешчана зорка (). Змяя — традыцыйны атрыбут багіні Гігіеі, заступніцы здароўя. Яе часта адлюстроўваюць з чашай, з якой п’е змяя, і гэты вобраз стаў настолькі пазнавальным, што цяпер выкарыстоўваецца як міжнародны фармацэўтычны сімвал.

Праз тое, што сімвал для Гігеі абвясцілі занадта позна, яго не паспелі ўключыць у наступныя астранамічныя альманахі. У прыватнасці, яго не было ў «Berliner Astronomisches Jahrbuch» за 1850 год і ў «American Ephemeris and Nautical Almanac» за 1852 год. Гэта быў першы выпадак, калі астэроід з’явіўся ў такіх выданнях без астранамічнага сімвала.

Гігею часам згадваюць і ў астралогіі, але тут узнікла блытаніна з сімваламі. Замест правільнага сімвала — посаха Асклепія () — яе пазначаюць кадуцэем Меркурыя, жазлом з дзвюма змеямі, які насамрэч не мае дачынення да медыцыны ().

### Класіфікацыя 
Першыя чатыры адкрытыя астэроіды — Цэрэра (1801), Палада (1802), Юнона (1804) і Веста (1807) — спачатку лічыліся сапраўднымі планетамі. На працягу першай паловы XIX стагоддзя іх часта так і называлі, а некаторыя астраномы лічылі іх планетамі нават да канца стагоддзя. Да моманту адкрыцця Гігеі ў 1849 годзе стаўленне да такіх аб’ектаў пачало змяняцца.

У 2006 годзе Міжнародны астранамічны саюз (МАС) працаваў над новым вызначэннем паняцця «планета», разглядаючы магчымасць залічыць Гігею або да планет, або да новай катэгорыі — карлікавых планет. Рашэнне залежала ад таго, ці з’яўляецца Гігея дастаткова масіўнай, каб пад дзеяннем уласнай гравітацыі набыць амаль сферычную форму — гэта значыць знаходзіцца ў стане гідрастатычнай раўнавагі. У 2019 годзе з дапамогай сучасных тэлескопаў астраномам удалося ўпершыню дакладна разгледзець форму Гігеі — яна аказалася амаль сферычнай, гэта значыць сапраўды дасягнула гідрастатычнай раўнавагі. Аднак на 2025 год яна не мае такога статусу. На адзін абарот вакол Сонца Гігея затрачвае 5,57 зямнога года. Яе арбіта мае эліптычную форму. Бліжэй за ўсё да Сонца (у перыгеліі) яна набліжаецца на 2,79 астранамічнай адзінкі (каля 420 млн км), а найдалей (у афеліі) аддаляецца на 3,49 а. а. (прыкладна 520 млн км). Арбіта Гігеі амаль ляжыць у плоскасці Сонечнай сістэмы: яе нахіл да экліптыкі складае ўсяго 3,8°. Хуткасці яе абароту вакол Сонца матэматычна звязаны з хуткасцямі абароту Юпітэра і Сатурна па формуле. У 2002 годзе было праведзена даследаванне, якое выявіла 40 астэроідаў, якія паміж 1970 і 2000 гадамі праходзілі на адлегласці менш за 0,05 астранамічнай адзінкі (прыкладна 7,5 мільёна кіламетраў) ад Гігеі.

### Абарачэнне 
 Гігеі, вымераная тэлескопам TRAPPIST у 2018 годзе.]]
Гігея абарачаецца вакол уласнай восі прыкладна за 13 гадзін 49,5 хвілін. Гэты перыяд абарачэння вызначылі вельмі дакладна, з хібнасцю ўсяго каля 0,2 секунды, дзякуючы прамым назіранням і аналізу змены яркасці астэроіда з часам. З Зямлі заўважна, што яркасць Гігеі змяняецца прыкладна на 15 % ад сярэдняга ўзроўню.

Паводле першых ацэнак перыяду абарачэння Гігеі, зробленых яшчэ ў 1950-х гадах, поўны абарот Гігеі вакол сваёй восі доўжыцца прыкладна 18 гадзін, хоць гістарычна гэтым тэрмінам абазначалі не найбуйнейшыя па памерах, а першыя чатыры адкрытыя астэроіды — Цэрэру, Паладу, Юнону і Весту. Статус чацвёртага па памеры астэроіда Гігея атрымала толькі ў 1974 годзе, калі астраном Дэвід Морысан упершыню вымераў яе памеры і альбеда (адбіўную здольнасць паверхні) з дапамогай інфрачырвонага выпраменьвання.

Самыя дакладныя вымярэнні памераў Гігеі на сёння былі зроблены з дапамогай аднаго з наймагутнейшых тэлескопаў у свеце — ВВТ (Вельмі вялікі тэлескоп), які размешчаны ў Чылі. Гэты тэлескоп мае спецыяльную сістэму, якая кампенсуе скажэнні, выкліканыя атмасферай Зямлі, таму дазваляе атрымліваць вельмі выразныя выявы далёкіх касмічных аб’ектаў. Дзякуючы гэтаму астраномы змаглі наўпрост сфатаграфаваць Гігею і дакладна вызначыць яе дыяметр. Масу Гігеі можна вылічыць, назіраючы яе ўплыў на іншыя аб’екты. Калі іншы астэроід пралятае паблізу, гравітацыя Гігеі крыху змяняе ягоную траекторыю. Калі вымераць гэтае змяненне да і пасля збліжэння, можна даведацца, наколькі моцным быў уплыў — а значыць, і якую масу мае сама Гігея.

Тэмпература на паверхні Гігеі змяняецца ў залежнасці ад некалькіх фактараў — яе абарачэння, адлегласці да Сонца, а таксама фізічных уласцівасцей паверхневага грунту, у прыватнасці рэгаліту. У самым цёплым пункце паверхні, дзе Сонца знаходзіцца непасрэдна ў зеніце, тэмпература можа дасягаць прыкладна 230 К, што адпавядае −43 °C. Аднак такая тэмпература — часовая з’ява: паколькі Гігея абарачаецца, яе асветленыя ўчасткі змяняюцца, і цяпло паступова рассейваецца. У зацененых рэгіёнах тэмпература хутка падае, што прыводзіць да сутачных ваганняў. Сярэдняя тэмпература на паверхні змяняецца і на працягу яе арбітальнага руху.

#### Склад 
Гігея — гэта вугляродны астэроід, паверхня якога пераважна складаецца з мінералаў, што ўтрымліваюць ваду і амоній, у прыватнасці філасілікатаў і карбанатаў. Акрамя таго, на яе паверхні выяўлены прыкметы прысутнасці воднага лёду. Інфармацыя пра склад Гігеі была атрымана дзякуючы спектраскапічным назіранням — метаду, які дазваляе вызначаць хімічны склад аб’ектаў па аналізе святла, адбітага ад іхняй паверхні. Аналіз бачнага і блізкага інфрачырвонага спектраў класіфікуе Гігею як астэроід класа C. Група C-тыповых астэроідаў з’яўляецца распаўсюджанай у знешняй частцы галоўнага пояса астэроідаў — менавіта ў гэтай зоне Сонечнай сістэмы Гігея і размешчана. Гэтыя астэроіды адзначаюцца цёмнай афарбоўкай і багаццем вугляродных злучэнняў, што робіць іх важнымі аб’ектамі для вывучэння працэсаў фарміравання і эвалюцыі малых цел Сонечнай сістэмы.

Спектр і склад паверхні Гігеі вельмі падобныя да характарыстык вугляродных хандрытных метэарытаў і карлікавай планеты Цэрэры; яе нават называюць магчымым «спектральным блізнюком Цэрэры». Падабенства з вугляроднымі хандрытамі, асабліва з тыпам CM-хандрытаў, сведчыць пра тое, што Гігея зведала невялікі тэрмічны ўплыў — яе мінералы амаль не падвяргаліся высокім тэмпературам. У той жа час паверхня астэроіда зведала некаторы ўплыў вады, якая змяніла яе першасны склад. Менавіта гэта робіць Гігею прымітыўным касмічным целам, гэта значыць такім, што захавалася амаль у першапачатковым стане з часоў фарміравання Сонечнай сістэмы. Назіранні з высокім разрозненнем, зробленыя касмічным тэлескопам Джэймса Уэба, паказалі, што філасілікаты на паверхні Гігеі багатыя на магній і належаць да амонійзмяшчальнага сапаніту — мінералу, які ўтвараецца ва ўмовах наяўнасці вады.

Існуе верагоднасць таго, што пад паверхняй Гігеі ўтрымліваецца вялікая колькасць воднага лёду. На гэта ўказваюць некалькі фактараў: у прыватнасці, умерана нізкае сярэдняе значэнне яе шчыльнасці, спектраскапічныя назіранні, якія выявілі прыкметы наяўнасці воднага лёду, а таксама адсутнасць вялікіх чашападобных кратараў, якія звычайна ўтвараюцца пасля моцных сутыкненняў. Лічыцца, што лёд пад паверхняй можа «змякчаць» удары, прадухіляючы ўтварэнне такіх кратараў.

Калі браць вышэйшую ацэнку шчыльнасці — 2,06 г/см³, — то Гігея з’яўляецца адным з самых шчыльных сярод вялікіх астэроідаў C-тыпу з дыяметрам больш за 300 км. Для параўнання, шчыльнасць большасці такіх аб’ектаў вагаецца ад 1,5 да 2,16 г/см³. Даследчыкі на чале з П’ерам Вернацам лічаць, што такія значэнні шчыльнасці ўказваюць на нізкую сітаватасць унутранай структуры — гэта значыць, у адрозненне ад многіх меншых астэроідаў, Гігея мае даволі шчыльную будову. Яны таксама мяркуюць, што гэта можа быць вынікам працяглага ўплыву вады на пароды, з якіх складаецца Гігея: гэты працэс, вядомы як водная альтэрацыя, або гідратэрмальная змена (), у старажытнасці мог «сцэментаваць» першасны матэрыял, зрабіўшы цела больш трывалым і шчыльным.

Падчас звычайных супрацьстаянняў — калі Гігея знаходзіцца ў найбліжэйшым да Зямлі пункце на сваёй арбіце — яе бляск складае прыкладна +10,2 зорнай велічыні. Аднак у спрыяльныя перыяды супрацьстаяння, калі Гігея знаходзіцца паблізу перыгелія — гэта значыць найбліжэйшага да Сонца пункта сваёй арбіты, — яе бляск можа дасягаць +9,1 зорнай велічыні. У такіх выпадках яе магчыма разгледзець нават у бінокль 10×50. Гэта вылучае Гігею сярод іншых вялікіх астэроідаў: напрыклад, (704) Інтэрамнія і (511) Давіда, якія па памеры набліжаюцца да яе, заўсёды застаюцца занадта цьмянымі для назірання без тэлескопа.

Да сённяшняга дня астраномы зафіксавалі 17 падзей пакрыцця зорак Гігеяй — калі астэроід праходзіць перад далёкім свяцілам, часова засланяючы яго. Дзве з іх, у 2002 і 2014 гадах, назіраліся шырокім колам астраномаў. Такія пакрыцці з’яўляюцца важнымі для вызначэння дакладных параметраў цела, бо дазваляюць удакладніць памеры, форму і арыентацыю восі абарачэння астэроіда.

### Даследаванні 
Ніводная касмічная місія дагэтуль не даследавала Гігею непасрэдна. У 2006 годзе астраном Марк Сайкс разам з калегамі з Планеталагічнага інстытута () прапанаваў НАСА місію «Exploring the Very Earliest Epoch» (EVE) у рамках касмічнай праграмы «Discovery». Ідэя заключалася ў запуску мадыфікаванай версіі касмічнага апарата Dawn, які раней даследаваў Весту і Цэрэру. Згодна з прапановай, запуск павінен быў адбыцца ў кастрычніку 2011 года, а прыбыццё да Гігеі — у 2021 годзе. Аднак НАСА не зацвердзіла гэтую місію. Як і многія іншыя пасяленні ў поясе, Гігея цярпела ад высокіх падаткаў, уведзеных ААН, што значна ўскладняла жыццё яе жыхарам. Праз гэта кошт базавых рэсурсаў на станцыі быў надзвычай высокім, а большасць насельніцтва жыла ў галечы. Такая сітуацыя спрыяла развіццю магутнага чорнага рынку, асабліва гандлю гідрапоннай прадукцыяй — раслінамі, вырашчанымі ў спецыяльных растворах без грунту. Менавіта гэтыя культуры былі жыццёва важнымі для харчавання і выжывання ў суровых умовах касмічных калоній.

## Гл. таксама 
* Спіс астэроідаў (1—100)
* Спіс планетападобных аб’ектаў

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1849 годзе
Катэгорыя:Сямейства Гігеі