Мінскае гета

**Мінскае гета** (20 ліпеня 1941 — 21 кастрычніка 1943) — яўрэйскае гета, створанае нацыстамі неўзабаве па ўварванні ў СССР. Найвялікшае гета на акупаванай немцамі тэрыторыі СССР і ва Усходняй Еўропе. У ім знаходзілася каля 100 000 яўрэяў, большасць іх загінула ў Халакосце.

## Канцлагер у Драздах 
На пачатку 1941 года ў Мінску жыло 71 000 яўрэяў (паводле іншым звестак, 75 000).

Стварэнню гета папярэднічала арганізацыя канцэнтрацыйнага лагера каля вёскі Дразды ў першыя дні нацысцкай акупацыі Мінска.

Туды трапілі больш як 100 тысяч савецкіх ваеннапалонных і каля 40 тысяч мужчын прызыўнога веку, якіх схапілі падчас рэгістрацыі ў Мінску. У лагеры адбылася першая карная акцыя супраць яўрэяў. Нацысты намагаліся знішчыць у першую чаргу адукаваных і проста дастаткова маладых яўрэяў-мужчын, якія маглі стаць арганізатарамі супраціву.На пяты дзень усіх цывільных, апрача габрэяў, адпусцілі ў горад. Палонныя вайскоўцы былі адпраўленыя ў Масюкоўшчыну, і толькі габрэяў пакінулі ў Драздах. Ім было загадана падзяліцца на «дыпламаваных спецыялістаў» і ўсіх астатніх. Людзі меркавалі, што габрэйскіх інжынераў, тэхнікаў, архітэктараў, урачоў, мастакоў немцы накіруюць на працу. Блізу 3000 габрэяў залічылі сябе да гэтай катэгорыі, у іх ліку і тыя, што толькі на словах выдавалі сябе за такіх. (…)

	Ужо па дарозе з Драздоў няшчасныя габрэйскія інтэлігенты зразумелі, што вязуць іх не ў Менск. (…) Габрэйскія інтэлігенты з Менска сталі аднымі з першых ахвяраў нацысцкай машыны масавага знішчэння ў Трасцянцы. Габрэям жа ў Менску акупанты цынічна ўводзілі ў вушы, што з Драздоў людзей накіравалі ў розныя працоўныя лагеры і неўзабаве яны паведамяць пра сваё месцазнаходжанне...Астатніх яўрэяў з лагера перавялі ў гарадскую турму, дзе расстралялі яшчэ каля 100 чалавек, а рэшту пазней адправілі ў гета. 

На чацвёрты дзень акупацыі, 1 ліпеня 1941 года, нямецкая ўлада наклала на габрэяў Мінска «кантрыбуцыю», абавязаўшы здаць пэўную колькасць грошай і каштоўнасцяў. Адразу пасля гэтага было загадана стварыць юдэнрат (яўрэйскі камітэт) для выканання нямецкіх загадаў у дачыненні да яўрэяў Мінска. Старшынёй юдэнрата немцы паставілі Іллю Мушкіна (да вайны — начальнік аднаго з мінскіх трэстаў). Вайсковы камендант стаяў на вуліцы Маркса і прымаў «парад»: немцы гналі вялікі гурт габрэяў на прымусовую працу. У нейкі момант людзям было загадана спыніцца і пашыхтавацца. Камендант стаў аглядаць шэрагі, пільна ўзіраючыся ў перапалоханыя твары габрэяў, якія, натуральна, не чакалі ад гэтага нічога добрага. Але загад страляць не прагучаў. Замест гэтага камендант пажадаў даведацца, ці гаворыць хто з габрэяў па-нямецку. Ніхто не адгукнуўся. Другі раз ён запытаў больш пагрозліва: «Хто ўмее гаварыць па-нямецку?» Габрэі пачалі спалохана азірацца, спадзеючыся, што сярод іх знойдзецца такі ўмелец. Фашыст пацягнуўся ўжо быў да пісталета, і тут пачуўся голас. Ілля Мушкін сказаў, што крыху ведае па-нямецку… Мушкін вярнуўся з штаба каменданта з пісьмовым загадам, у якім «*Jude* Эліас Мушкін» прызначаўся «старшынём габрэяў».

Мушкін быў арыштаваны і забіты ў красавіку 1942 года, пасля яго юдэнрат узначальвалі Э. Іофе (да канца ліпеня 1942 года) і Н. Эпштэйн (да кастрычніка 1943 года).

3. **«Зондэргета»** (частка гета па вул. Сухой і Абутковай) — гета для 20 тысяч яўрэяў, дэпартаваных нацыстамі з сямі краін Заходняй, Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Існавала ад лістапада 1941-га да верасня 1943 года. Большасць тых яўрэяў паходзіла з Германіі і пратэктарату Багеміі і Маравіі. У ім знаходзілася каля 35&nbsp;000 чалавек. Паміж двума гета амаль не было кантакту.

## Умовы ў гета 
Гета было абгароджана па перыметры калючым дротам. Жыхары пад страхам смерці мусілі насіць на вопратцы спецыяльныя апазнавальныя знакі.У гета ўсё скіравана на тое, каб пазбавіць чалавека не толькі пачуцця ўласнай годнасці, але і чалавечага аблічча. Голад, холад, лахманы, апазнавальныя знакі — латы і таблічкі з нумарамі дамоў на спіне і грудзях. Футравыя рэчы забаронены, ды і адкуль ім узяцца, калі ўжо ўсё абменена ля дроту на кавалак хлеба, на вядро бульбы. Далікатэсам лічыцца лек-расол з селядцовых бочак. У яго мачаюць хлеб, калі хлеб ёсць. Ядуць аладкі з бульбяных лупін, прапушчаных праз мясасечку. Ядуць сала, саскрэбенае са старых скур на скурзаводзе. Ядуць баланду, якая прыносіцца, калі атрымаецца, з працы. Пастаянныя думкі і размовы пра ежу. Найпершая тэма — хто што еў да вайны і хто што любіў. Такога наслухаешся!

Хадзіць можна толькі па маставой. Убачыўшы немца, метраў за 15 здымаць шапку. Аднойчы ўзімку я замарудзіўся, развязваючы шнурок свайго «травуха на рыбіным футры», не паспеў яго сарваць і атрымаў урок пачцівасці ў выглядзе аплявухі, якая адкінула мяне ў гурбу.

Чалавечае жыццё не каштуе нічога.Немцы і паліцаі беспакарана рабавалі і забівалі насельнікаў гета. Жыццё яўрэяў было абкладзена мноствам забарон, за любое парушэнне якіх пагражаў расстрэл. Напрыклад, забаранялася пакідаць гета без дазволу, з’яўляцца без апазнавальных знакаў, мяняць рэчы на ​​прадукты ў неяўрэяў. Забаранялася вітацца са знаёмымі неяўрэямі. Забаранялася заходзіць у сады і іншыя грамадскія месцы. Зімой, нават у моцныя маразы, у гета забаранялася праносіць дровы.

Галоўнай крыніцай здабыцця ежы для яўрэяў сталі нелегальныя, смяротна небяспечныя абмены з неяўрэйскім насельніцтвам праз працоўныя калоны і праз калючы дрот. Таксама «чорны рынак» дзейнічаў і ў гета, прычым удзел у ім бралі і некаторыя немцы. За бохан хлеба і 3 цыбуліны вязні аддавалі залатыя гадзіннікі.

Нацысты падтрымлівалі ў гета надзвычай высокую шчыльнасць насельніцтва — у аднапавярховы дом на 2—3 кватэры ўціскалі да 100 чалавек, у аналагічны двухпавярховы — да 300 чалавек, з разліку 1,2—1,5 м² на чалавека без уліку дзяцей.

Ахвярамі пагромаў рабіліся вязні, якія заставаліся ў гета пасля сыходу рабочых калон на працу.

**жнівень 1941 года** — першы буйны пагром. Было забіта каля 5000 яўрэяў яўрэяў у раёне вуліцы Абойнай.

**21 студзеня 1942 года** — былі расстраляны больш за 12 тысяч яўрэяў. У гета пасля сыходу працаздольных вязняў уехалі грузавыя аўтамабілі з немцамі і паліцаямі, якія ўчынілі масавае забойства на ўсёй тэрыторыі. Целы забітых — прыкладна 5000 чалавек — скідалі ў былы кар’ер, на месцы якога цяпер знаходзіцца мемарыял «Яма». У гэты ж дзень нацысты знішчылі яўрэйскі дзіцячы дом, забілі ад 200 да 300 дзяцей разам з медперсаналам і выхавацелькамі.Да вайны на Тучынцы размяшчаўся штаб шостай дывізіі НКВД. Цяпер немцы пераўтварылі энкавэдысцкія будынкі ў турму для захопленых падчас (…) «*акцый*» габрэяў — мужчын, жанчын і дзяцей. Чалавек, якому ўдалося адтуль збегчы, расказваў: перш-наперш усім загадалі павыварочваць кішэні і распрануцца, затым людзей зганялі да свежавыкапанага рова, дзе кулямёты заканчвалі гэту жахлівую справу. Некаторыя ахвяры паміралі не адразу. Здавалася, сама магіла стагнала галасамі параненых.

Удзельнік падполля ў гета Бэр Сарын стаў прататыпам героя апавядання Уладзіміра Карпава «Развітанне».

## Гл. таксама 
* Трасцянец
* Праведнікі сусвету Беларусі
* Музей гісторыі і культуры яўрэяў Беларусі

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Замойскі, А.* «Успомні мяне калі-небудзь» // Наша гісторыя, № 4, 2018, с. 28-35. ISBN 2617—2305.
* *Barbara Epstein*. The Minsk Ghetto 1941—1943: Jewish Resistance and Soviet Internationalism. University of California Press, 2008. ISBN 940.53’185786-dc22.
* *Барбара Эпштейн*. Женщины в поспротивлении Минского гетто // Женщины на краю Европы. Сб. под редакцией Елены Гаповой. — Минск : ЕГУ, 2003. ISBN 985-6723-12-4.

## Спасылкі 
* Энцыклапедыя Халакосту
* Мінскае гета 
* Артыкул па-англійску на Радыё Свабода


Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе
Катэгорыя:1941 год у Мінску
Катэгорыя:Зніклі ў 1943 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Мінска
Катэгорыя:Гета ў Беларусі