Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз

**Канстанцін Тызенгаўз** () — беларускі навуковец-заолаг, заснавальнік беларускай арніталогіі. Удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 3 чэрвеня 1786 года ў маёнтку Жалудок. З шляхецкага роду Тызенгаўзаў, сын Ігната і Марыяны з Пшаздзецкіх. Унучаты пляменнік Антонія Тызенгаўза. Успадкаваў ад бацькі тытул графа.

Пачатковую адукацыю атрымаў у Варшаве. Навучаўся прыродным навукам у Віленскім універсітэце. На фізіка-матэматычным факультэце прафесар Станіслаў Баніфацы Юндзіл выкладаў батаніку і заалогію. Хаця ён збольшага быў выдатным батанікам, які прысвяціў свае кнігі розным аспектам гэтай навукі, былі ў яго навуковыя публікацыі і па заалогіі, а ў 1807 г. выйшла першае выданне яго падручнікаў па заалогіі для школ у трох тамах, у якім другі том быў прысвечаны выключна птушкам. Менавіта яму К. Тызенгаўз прысвяціў сваю першую кнігу «Асновы арніталогіі, навукі аб птушках». Хутчэй за ўсё, пад уплывам дзейнасці праф. Юндзіла К. Тызенгаўз вырашыў прысвяціць сябе арніталогіі. Далейшы лёс закінуў яго да Седану, дзе ён стаў шэфам 3-й кампаніі польскай ганаровай гвардыі, а пазней — палкоўнікам войск Варшаўскага княства. Мужна змагаўся ў войсках князя Юзафа Панятоўскага, у тым ліку ў Лейпцыгскай бітве 16-19 кастрычніка 1813 года. 10 жніўня 1813 года атрымаў ад княза Басана Крыж Ганаровага легіёна. У студзені 1814 года атрымаў звальненне са службы і пасяліўся ў горадзе Клермон.

За ўдзел у вайне супраць Расійскай імперыі Тызенгаўзу, як і ўсёй паспалітай шляхце, пагражала канфіскацыя маёмасці і выгнанне, аднак у маніфесце ад 12 снежня 1812 года імператар Аляксандр І аб’явіў «уселітасцівейшае агульнае і прыватнае дараванне, аддаючы ўсё мінулае вечнаму забыццю і глыбокаму маўчанню». Гэта амністыя дазволіла К. Тызенгаўзу пасяліцца на сталае жыхарства ў Паставах (прыкладна ў 1814 г.) і вярнуць мястэчку былую славу і веліч.

Менавіта пры Канстанціне быў дабудаваны пастаўскі палац Тызенгаўзаў. Пры жыцці Антонія Тызенгаўза былі ўзведзены толькі два бакавыя флігелі (кухонны і канюшанны), закладзены фундамент асноўнага будынку і быў заснаваны парк пейзажнага тыпу з сажалкамі. Па ініцыятыве Канстанціна ў палацы была ўзведзена каланада — парадны пад’езд. З’явіўся новы, больш рэпрэзентатыўны фасад, павялічыліся і абодва флігелі. Паўночная частка палацу была цалкам прызначана для заняткаў навукамі і мастацтваў. Направа ад вестыбюля размяшчалася вялізная зала, прыстасаваная пад арніталагічны музей, налева — капліца. Былі таксама кабінеты заалогіі, мінералогіі і этнаграфіі краю. Злева знаходзіліся анфілады пакояў з ляпнінай і мармуровымі камінамі, сцены якіх упрыгожвалі палотны знакамітых мастакоў.

У 1831 падтрымаў вызваленчае паўстанне, дапамагаў матэрыяльнымі сродкамі, пастаўляў зброю і кантаністаў. Быў арыштаваны, сядзеў у турме ў Дынабургу, адкуль быў перавезены ў Мінск, адтуль у Вільню, дзе быў судзімы Віленскай следчай камісіяй.

Пасля смерці бацькі Ігната, атрымаўшы ў спадчыну графства Рокішкі, Канстанцін Тызенгаўз замовіў правесці яго інвентарызацыю. Навукоўцу было важна дакладна ведаць, якімі багаццямі ён тут кіруе. Таксама, у 1848 годзе Міхаіл Скіндар намаляваў карту графства. На ёй пазначаныя мястэчкі графства, вёскі, корчмы, паказаныя межы фальваркаў, дарогі, рэкі і іншыя вадаёмы.

У Ракішках Канстанцін Тызенгаўз пачаў стварэнне заапарка, заснаваў лабараторыю, у парку маёнтка пашырыў аранжарэі і цяпліцы, дзе вырошчваў шмат раслін з цёплых і субтрапічных краёў. У апісанні Ракішак 1825 г. паказана, што некаторыя лімонныя і апельсінавыя дрэвы ўжо лакалізаваны і распаўсюджваюцца па іншых маёнтках. Гандаль саджанцамі быў вельмі паспяховым і для казны Ракішскага графства прынёс вялікія прыбыткі. Частку з іх граф інвеставаў у культуру і адукацыю.

Разам са сваім таксідэрмістам Скіндэрам прэпараваў шматлікія экзэмпляры птушак і звяроў з навакольных мясцін Віленшчыны. Каб мець магчымасць параўноўваць птушак з розных месцаў і частак свету, ездзіў у экспедыцыі па краі і за яго межы (на Гродзеншчыну, Піншчыну, у Карпаты, Падолле, Бесарабію, на ўзбярэжжа Чорнага мора), здабываючы там не толькі новыя экспанаты для сваёй знакамітай калекцыі, але і новы досвед, новыя знаёмствы сярод навукоўцаў.

У 1829 і 1844 гадах быў у Парыжы і Вене, у 1841 годзе наведаў Дрэздэн, Мілан і Венецыю, у 1851 годзе — Берлін. Некалькі разоў наведваў Варшаву і мясцовы Заалагічны кабінет.

Сабраў велізарную калекцыю: каля 3000 відаў птушак з усяго свету, а таксама значную колькасць птушыных яек. З 1831 апублікаваў больш за 20 навуковых прац, напісаных на польскай, лацінскай і французскай мовах. У пастаўскай рэзідэнцыі знаходзілася вялікая бібліятэка па натуральнай гісторыі, «дзе меліся скарбы, якіх ніколі не было ў Польшчы», як сцвярджаў яго калега Антоні Вага, вялікія і каштоўныя альбомы англійскіх, французскіх і нямецкіх арнітолагаў.

Быў сябрам многіх навуковых таварыстваў: Сябраў Навук у Варшаве, у Вільні, натуралістаў у Дрэздэне і Рызе, эканамічнага — у Галіцыі, навуковага — у Кракаве, даследчыкаў прыроды — у Берліне, медыка-хірургічнай акадэміі і медыцынскага таварыства ў Вільні.

## Асноўныя навуковыя працы 
У 1841 годзе ў Вільні выйшлі «Асновы арніталогіі, навукі аб птушках» (), дзе ахоплена тэрміналогія, аалогія (навука аб птушыных яйках), таксаномія, гласалогія і інш. з дадаткам 5 літаграфічных табліц і 1 каляровай.

У 1843—1846 гадах у Вільні былі надрукаваныя тры тамы «Агульнай арніталогіі, альбо апісання птушак усіх частак Свету» (). Таксама адзначаецца сярод яго фундаментальных прац «Каталог птушак і млекакормячых Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага» (, 1844), у якім апісаў 351 від птушак і 167 відаў звяроў з тэрыторыі сучасных Беларусі, Польшчы, Літвы і Украіны.

З іншых прац: *Вывучэнне савы лапланскай (мшарнай), выяўленай у Літве* (1820), *Агульныя назіранні за шкоднымі для пасеваў вусенямі* (1838), *Назіранне за некаторымі відамі рыб у Літве* (1841). Падаў таксама вынікі даследаванняў над еўрапейскімі арламі, аб выпадковай ружовай афарбоўцы дзікіх качак, аб птушцы кашатка, аб вусенях, якія выпалі разам са снегам у адной з вёсак Мядзельшчыны.

Незадоўга да сваёй смерці пачаў выдаваць у Парыжы апісанне яек усіх птушыных парод паўночна-заходніх абшараў Расійскай імперыі. Пад яго кіраўніцтвам таксідэрміст Скіндэр выканаў значную колькасць адлюстраванняў яек з калекцыі, сабранай арнітолагам з вялікім стараннем. Аднак смерць не дазволіла здзейсніць задуманае. Памёр 28 сакавіка 1853 года ў Паставах.

Сын Райнольд распарадзіўся закончыць у Парыжы рэшткі табліц па *Заалогіі птушак польскіх*, што засталіся незавершанымі. Даручыў вопытнаму арнітолагу У. Тачаноўскаму падрыхтаваць тэкст. Апошняя, ужо пасмяротная праца была апублікавана ў 1862 г. на дзвюх мовах: польскай і французскай з дадаткам 170 каляровых табліц.

## Прызнанне 
Як сцвярджаў яго сучаснік і калега Антоні Вага:Што ў іншых краях прафесары вышэйшых навучальных устаноў, прызваныя ўрадам на свае кафедры, стваралі доўгай і мазольнай працай, — тое апантаны грамадзянін у ваколіцах, далёкіх ад сталічных гарадоў, аддадзены вясковай гаспадарцы, талентам і добрай воляй адораны стварыў у адну хвіліну!
Кандыдат біялагічных навук В. В. Грычык адзначыў, што менавіта К. Тызенгаўзу беларуская навука «… абавязана першымі па-сапраўднаму навуковымі звесткамі аб прыродзе і, у прыватнасці, жывёльным свеце Беларусі».

Найбольшую каштоўнасць у спадчыне магната ўяўляюць канкрэтныя звесткі аб складзе фаўны Беларусі ў першай палове ХІХ ст.

## Сям’я 
Меў аднаго брата Рудальфа і дзвюх сясцёр — Аляксандру (выйшла замуж за графа Адама Гюнтэра дэ Гільдэсгайма) і Сафію (выйшла замуж за графа Актава Шуазёль-Гуф’е, стала вядомай пісьменніцай, аўтаркай гістарычных раманаў).

### Жонка 
19 снежня 1821 года Канстанцін Тызенгаўз у касцёле святога Тадэвуша Апостала ў Лучаі (валоданне Ваньковічаў) пабраўся шлюбам з Валерыяй Ваньковіч (1805 — 2 сакавіка 1843). Бацькамі яе былі ігуменскі павятовы маршалак Антон Тадэвушавіч Ваньковіч (1780—1812) і яго жонка Ганна з Солтанаў (каля 1790—1812).

### Дзеці 
У шлюбе з Валерыяй Ваньковіч тры сыны і дзве дачкі:

* Збігнеў (1822—1845)
* Алена (1825—1864)
* Марыя Ганна Валерыя (13.11.1827—22.5.1890) — жонка польскага пісьменніка, гісторыка, этнографа і выдаўца Аляксандра Нарцыза Караля Пшаздзецкага
* Уладзіслаў (1830—?)
* Райнольд Тызенгаўз (1830—1881) — прадпрымальнік і мецэнат.

## Ушанаванне памяці 
Астанкі графа Канстанціна Тызенгаўза спачываюць у катакомбах Рокішскага касцёла. Пра гэта ў 1880 годзе паклапацілася яго дачка, якая перапахавала астанкі бацькі, маці Валерыі з Ваньковічаў, братоў Збігнева і Уладзіслава, і сястры Алены з Паставаў у нядаўна пабудаваным касцёле ў Рокішках.

У 2006 годзе да 220-годдзя з дня нараджэння Канстанціна Тызенгаўза ў Паставах перад будынкам палаца быў усталяваны бронзавы помнік у поўны рост. На пастаменце з чорнага паліраванага граніту надпіс: «Канстанцін Тызенгаўз, 1786—1853 гг.». Ля правай нагі вучонага сядзіць сава, на правую руку яго прыселі дзве птушкі.

У 2007 годзе ў Жалудоцкім касцёле адкрылі памятную шыльду ў гонар К. Тызенгаўза.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Генеалогія Валерыі Ваньковіч 
* Генеалогія Валерыі Ваньковіч 

Канстанцін
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў
Катэгорыя:Арнітолагі Беларусі