open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tor Band

«**TOR BAND**» — беларускі музычны рок-гурт з Рагачова. Стаў вядомы дзякуючы песням «Мы не „народец“!», «Жыве», «Кто, если не ты?!». Самі музыкі апісваюць сваю творчасць слоганам «Граем сумленнае музло!».

## Удзельнікі 
* Зміцер Галавач — *вакаліст*
* Яўген Бурло — *барабаншчык*
* Андрэй Ярэмчык — *бас-гітарыст*

Аўтар песень — вакаліст Зміцер Галавач. Навучаўся ў Магілёве, а пасля з’ехаў у Маскву. Там ён пражыў 12 гадоў і вярнуўся ў Рагачоў, дзе працаваў фатографам да 2022 году. Барабаншчык Яўген Бурло працаваў гукарэжысёрам у рагачоўскім Доме культуры да 2022 году. Андрэй Ярэмчык працаваў настаўнікам у школе да 2022 году.

## Гісторыя 
Зміцер Галавач прыкладна ў 2010-я гады прывёз у родны Рагачоў з Масквы сваіх знаёмых рок-музыкаў, каб даць землякам канцэрт. У ДК ён пазнаёміўся з Яўгенам Бурло. Яны разам стварылі «Sex», які нават праехаўся па Украіне з турам.

Пасля новы менеджар гурту прапанаваў змяніць назву на «Ойра!», гурт выступіў у Кіеве ў Зялёным тэатры разам з «Ляпісам Трубяцкім», Louna, Lumen і FPG. Пазней выступаў разам з расійскай спявачкай Юляй Коган, якая тады сышла з гурту «Ленинград».

У 2017 годзе пасля канфлікту з менеджарам музыкі далі гурту новую назву — «Tor Band».

Гурт стаў вядомым у 2020 годзе дзякуючы песні «Мы не „народец“!», якая стала хітом. Кліп сабраў мільён праглядаў на YouTube.

Летам 2020 году пасля папярэджанняў ад мясцовых уладаў з гурту сышоў бас-гітарыст Павел Дземянцей.

28 кастрычніка 2022 года ўсіх удзельнікаў гурту разам з жонкамі затрымалі ў Рагачове сілавікі рэжыму Лукашэнкі. Іх перавезлі ў жлобінскі ІЧУ — ім прызначылі па 15 сутак арышту. Аднак пасля 15 дзён у ізалятары часовага ўтрымання музыкі разам з жонкамі не выйшлі на волю.

У студзені 2023 года стала вядома, што на ўдзельнікаў гурту завялі крымінальную справу, а КДБ абвясціў гурт «экстрэмісцкім фармаваннем».

31 кастрычніка 2023 года стаў вядомы прысуд музыкам гурта:
* Зміцер Галавач — 9 гадоў узмоцненага рэжыму;
* Яўген Бурло — 8 гадоў узмоцненага рэжыму;
* Андрэй Ярэмчык — 7,5 гадоў узмоцненага рэжыму.

Акрамя таго, кожнаму прысудзілі па 100 базавых велічынь штрафу, іх канфіскаваныя мабільныя тэлефоны пайшлі ў даход дзяржавы. Таксама ў даход дзяржавы пайшоў канфіскаваны ноўтбук Змітра Галавача.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонку гурта на Youtube
* Старонку гурта ў Instagram
* Пяць фактаў пра гурт Tor Band, удзельнікаў якога затрымалі ў Рагачове

Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі
Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі
Газель (страфа)

**Газе́ль** (ад , *ġazal*) — форма лірычнага верша, распаўсюджаная ў паэзіі народаў Сярэдняй Азіі, Блізкага Усходу, Індыі і Пакістана.

## Структура 
Газель складаецца, як правіла, не менш чым з 3 і не больш чым з 12 двухрадкоўяў (бейтаў), якія звязаны паміж сабой манарамай па схеме *аа, ба, ва, га...* У апошнім бейце звычайна ўпамінаецца імя або псеўданім аўтара верша.

## Гісторыя 
Газель узнікла з персідскай народнай лірычнай песні. Росквіту гэты жанр дасягнуў у творчасці класічных паэтаў Усходу: Саадзі, Хафіза, Джамі, Нізамі.

З XIX стагоддзя форма газелі пранікла ў еўрапейскую паэзію, дзе яе выкарыстоўвалі І.&nbsp;В.&nbsp;Гётэ, А.&nbsp;Фет, В.&nbsp;Брусаў, І.&nbsp;Франко. У беларускай літаратуры вядома «Кактэбельская газель» С.&nbsp;Ліхадзіеўскага.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Строфіка
Катэгорыя:Літаратура на азербайджанскай мове
Катэгорыя:Арабска-персідская метрыка
Катэгорыя:Персідская літаратура
Катэгорыя:Турэцкая літаратура
Гамілетыка

**Гаміле́тыка** (ад , homilētikē — «уменне гаварыць з людзьмі», «мастацтва весці гутарку») — раздзел багаслоўя, у якім разглядаюцца тэарэтычныя і практычныя пытанні царкоўнай пропаведзі.

## Кірункі 
У гамілетыцы вылучаюцца два асноўныя кірункі:
*   *Рытарычны кірунак* звязвае поспех пропаведзі і ступень яе ўздзеяння на вернікаў з красамоўствам прапаведніка і асваеннем ім практычных метадаў пераканання.
*   Другі кірунак робіць упор на веданне прапаведнікам сваёй паствы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рыторыка
Катэгорыя:Гамілетыка
Ленінскі шлях (асвейская раённая газета)

**«Ле́нінскі шлях»** — раённая газета Асвейскага раёна Віцебскай вобласці. Выдавалася з 1930 па 1959 год (з перапынкам).

## Гісторыя 
### Даваенны перыяд 
Газета была заснавана ў снежні 1930 года як орган Асвейскага райкама КП(б)Б і раённага Савета дэпутатаў працоўных. Выходзіла да 22 чэрвеня 1941 года.

### У гады вайны 
Падчас Вялікай Айчыннай вайны газета з’яўлялася органам Асвейскага падпольнага райкама КП(б)Б. Выдавалася на беларускай мове, аднак першы нумар выйшаў на рускай. Вядома 9 нумароў (№ 1—5; № 7—10) за перыяд з 12 чэрвеня да 24 кастрычніка 1943 года. Рэдактарам быў Е. В. Лукашонак.

### Пасляваенны перыяд 
Пасля вызвалення Беларусі выданне газеты было адноўлена пад той жа назвай. Яна з'яўлялася органам Асвейскага райкама КПБ і раённага Савета дэпутатаў працоўных. Выданне было спынена 8 жніўня 1959 года (на нумары 64) у сувязі са скасаваннем Асвейскага раёна.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Газеты Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Падпольныя газеты Беларусі
Катэгорыя:Газеты Беларусі, якія выдаваліся ў час Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Катэгорыя:Газеты на рускай мове
Катэгорыя:Асвейскі раён
Катэгорыя:Друкаваныя выданні, заснаваныя ў 1930 годзе
Катэгорыя:Друкаваныя выданні, скасаваныя ў 1959 годзе
Катэгорыя:1930 год у Беларусі
Катэгорыя:1959 год у Беларусі
Сінгарманізм

**Сінгармані́зм** (ад  — «разам» +  — «гармонія») у мовазнаўстве — марфаналагічная з'ява, якая заключаецца ў прыпадабненні галосных гукаў (прагрэсіўная асіміляцыя), што ўваходзяць у склад афіксаў, да галосных кораня па прыкмеце месца ўтварэння, лабіялізацыі і інш. На сінгарманізм таксама ўплывае характар апошняга зычнага кораня (пярэдне- ці заднеязычны).

## Прыклады 
У турэцкай мове суфікс множнага ліку набывае розную фанетычную будову ў залежнасці ад фанетычнай структуры кораня. Напрыклад:
*   *ev* (дом) → *ev**ler*** (дамы)
*   *ok* (страла) → *ok**lar*** (стрэлы).

## Распаўсюджанне 
Сінгарманізм уласцівы пераважна аглюцінатыўным мовам, такім як цюркскія мовы, фіна-ўгорскія мовы і мангольскія мовы. У гэтых мовах ён выконвае функцыю забеспячэння цэласнасці і адасобленасці словаформы, падобна да таго, як націск выконвае гэту функцыю ў індаеўрапейскіх мовах.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Асіміляцыя (мовазнаўства)
Ульві Гасанлы

**Ульві Фахраддзін оглы Гасанлы** (азерб. *Ülvi Fəxrəddin oğlu Həsənli*; 10 жніўня 1987 года, Гянджа, Азербайджан) — азербайджанскі палітычны актывіст і медыяпрацаўнік; палітычны зняволены; дырэктар «AbzasMedia».

Удзельнічаў у палітычных працэсах з 2005 года, у межах якіх быў старшынём моладзевага руху «Хваля» (Dalğa) (2006–2007), сузаснавальнікам і старшынём арганізацыі «Вольная моладзь» (2011–2013), а таксама членам праўлення Грамадзянскага руху «NİDA» (у 2014–2015, 2017–2018 і 2019–2020 гадах). Падчас сваёй палітычнай дзейнасці пастаянна падвяргаўся пераследу з боку ўрада Азербайджана. Неаднаразова ўдзельнічаў і арганізоўваў мітынгі, акцыі і пікеты. У кастрычніку 2012 года быў асуджаны на 7 сутак, а ў верасні 2013 года — на 15 сутак пазбаўлення волі. Еўрапейскі суд па правах чалавека (ЕСПЧ) прызнаў абодва арышты палітычна матываванымі. У 2017 годзе быў затрыманы ваеннай паліцыяй

Шэраг мясцовых і міжнародных праваабарончых арганізацый асудзілі арышт Ульві Гасанлы, назваўшы яго палітычна матываваным, і заклікалі ўлады Азербайджана неадкладна вызваліць яго.

20 чэрвеня 2025 года Бакинскі суд па цяжкіх злачынствах прысудзіў яго да 9 гадоў пазбаўлення волі.

З лістапада 2023 года па ліпень 2025 года ён адбываў пакаранне ў Бакинскім следчым ізалятары (п. Забрат), з ліпеня 2025 года па верасень 2025 года — у пенітэнцыярным комплексе «Умбаку» (п. Чеільдаг), а з верасня 2025 года — у папраўчай установе № 10 (Нарыманаўскі раён).

## Гл. таксама 
* Серыйныя арышты журналістаў у Азербайджане

## Крыніцы 
Катэгорыя:Журналісты Азербайджана
Ленінскі шлях

Назву **«Ле́нінскі шлях»** мелі:

## Выданні 
* Ленінскі шлях — назва буда-кашалёўскай раённай газеты «Авангард» у 1931—1962 гадах.
* Ленінскі шлях — назва лунінецкай раённай газеты «Лунінецкія навіны» ў 1962—1991 гадах.
* Ленінскі шлях — назва асвейскай раённай газеты ў 1930—1959 гадах.
* Ленінскі шлях — назва слуцкай раённай газеты «Слуцкі край» у 1930—1935 гадах.

## Гл. таксама 
* Ленінскім шляхам
Геліядор

**Геліядо́р** ( — «дар Сонца») — шматзначны тэрмін.

## Імя 
* Геліядор — мужчынскае імя грэчаскага паходжання.

### Вядомыя носьбіты 
*  (II ст. да н.э.) — персанаж біблейскіх кніг Макавеяў.
*  (VIII ст.) — маг, персанаж жыція святога Льва Катанійскага.
*  (II ст. да н.э.) — пасол інда-грэчаскага цара Антыялкіда.
*  (III—IV стст.) — старажытнагрэчаскі пісьменнік.
*  (IV ст.) — хрысціянскі пісьменнік, прэсвітар.
*  (V ст.) — філосаф-неаплатонік.
*  (II ст. да н.э.) — старажытнагрэчаскі пісьменнік.

## Іншае 
*  — мінерал, разнавіднасць берылу.

## Гл. таксама 
* Іліядор
Гегельянства

**Гегелья́нства** — філасофская плынь, якая зыходзіць з вучэння Г.&nbsp;Гегеля і развівае яго ідэі. Узнікла ў Германіі ў 1830—1840-я гады.

## Кірункі 
Унутры гегелеўскай школы, першапачаткова ў спрэчках па рэлігійных пытаннях, вылучылася некалькі кірункаў:
*   *Правагегельянства* (таксама вядомае як *старагегельянства*) трактавала вучэнне Гегеля ў духу пратэстанцкай артадоксіі, разглядаючы яго філасофскую сістэму як рацыянальную форму багаслоўя. Прадстаўнікі: К. Гёшэль, Г.&nbsp;Гінрыхс, Г.&nbsp;Габлер.
*   *Левагегельянства* (таксама вядомае як *младагегельянства*) — радыкальны кірунак, які адмаўляў рэлігійныя матывы ў філасофіі Гегеля. Младагегельянцы падкрэслівалі вырашальную ролю асобаснага, суб'ектыўнага фактару ў гісторыі ў процівагу гегелеўскаму «сусветнаму духу». Прадстаўнікі: А. Ругэ, Б. Баўэр і іншыя.
*   *Артадаксальнае гегельянства* (*цэнтр*) займала прамежкавае становішча і імкнулася захаваць вучэнне Гегеля ў яго «чысціні». Прадстаўнікі: К.&nbsp;Міхелет, К.&nbsp;Розенкранц.

Адраджэнне цікавасці да філасофіі Гегеля ў другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя выклікала з'яўленне ў розных краінах новых плыней, у тым ліку неагегельянства.

## Гл. таксама 
* Нямецкая класічная філасофія

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

!
Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы
Катэгорыя:Гістарычныя тэорыі
Герольд

]]
ах падчас каранацыі Карла III (2023).]]
**Геро́льд** ( ад ) — службовая асоба пры манаршых і буйных феадальных дварах Заходняй Еўропы.

## Гісторыя 
У раннім сярэднявеччы герольды выконвалі функцыі парламенцёра. З XII стагоддзя яны пачалі кіраваць правядзеннем рыцарскіх турніраў, падчас якіх абвяшчалі ўдзельнікаў з апісаннем іх гербаў і радаводаў.

З XIV стагоддзя пасада герольда стала пастаяннай. У абавязкі герольдаў уваходзіла складанне гербоўнікаў, радаводаў, а таксама стварэнне гербаў для асоб, якім было падаравана шляхецтва. Яны таксама кіравалі і ўдзельнічалі ў ганаровых цырымоніях. Герольды падзяляліся на рангі, найвышэйшым з якіх быў «гербавы кароль».

Пасада герольда існуе ў некаторых сучасных краінах (напрыклад, у Вялікабрытаніі). У Расіі з 1722 па 1917 год функцыі герольда выконваў герольдмайстар. Для ўдзелу ва ўрачыстых цырымоніях у XIX — пачатку XX стагоддзя прызначаліся спецыяльныя герольды.

## Гл. таксама 
* Герольдыя
* Геральдыка

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Геральдыка
Катэгорыя:Прафесіі
Катэгорыя:Культура Сярэдневякоўя
Хваляванні ў Мінску (1970)

**Хваляванні ў Мінску 9 красавіка 1970 года** — несанкцыянаваны мітынг з выкарыстаннем формаў непадпарадкавання ўладам. Звязаны з забойствам мінскага хіпі Вячаслава Максакава (19.03.1952 — 07.04.1970). Удзел у выступленні бралі прадстаўнікі беларускага музычнага нонканфармізму.

Выступленне адбылося стыхійна на месцы забойства Максакава па вуліцы Энгельса ля кінатэатру «Навіны дня» (цяпер — Малая сцэна Нацыянальнага акадэмічнага тэатру імя Янкі Купалы), за 300 метраў ад ЦК КПБ. Па розных ацэнках, у акцыі ўзяло ўдзел ад 100 да 400 чалавек.

## Гісторыя 
### Перадумовы 
7 красавіка 1970 года Вячаслаў Максакаў і ягоны сябар Аляксандр Шарубаў былі спыненыя каля кінатэатру «Навіны дня» крыкамі нейкага хлопца «Хайль Гітлер!». Распачалася бойка, падчас якой незнаёмы выцягнуў з рукава штых і параніў хлопцаў — Максакава смяротна.

### Выступы 
8 красавіка на месцы забойства нехта зрабіў графіці «Тут 7 красавіка забілі Славу Максакава». 9 красавіка па вяртанні з пахавання Вячаслава Максакава ягоныя сябры сталі выпадковымі сведкамі знішчэння графіці. Абураныя такімі дзеяннямі, сябры забітага спынілі знішчэнне. Каля месца забойства пачалі збірацца людзі. Да кінатэатру пад’ехалі машыны з міліцыяй, усім загадалі разысціся. На гэта ўдзельнікі выступлення сашчапілі рукі ў локцях і сталі ля сцяны. За кароткі час да міліцыі далучыліся байцы Белпалка (унутраныя войскі), якія ачапілі вуліцу і паспрабавалі разарваць жывы ланцуг — між хіпі і ахоўнікамі парадку пачалася бойка. У выніку сутыкнення была затрыманая пэўная колькасць хіпі. Пазней затрыманых і магчымых удзельнікаў выступлення выключылі з навучальных устаноў.

### Вынікі 
Пасля красавіцкага выступлення ўлады ўзмацнілі прэсінг на музычную контркультуру Мінска: міліцыя і гэтак званыя добраахвотныя дружыннікі рабілі аблавы на хіпі, супраць хіпі заводзілі адміністрацыйныя справы, як «ненадзейных», удзельнікаў хіпі-руху выключалі са школ, вышэйшых навучальных устаноў. Падзеі 9 красавіка 1970 года, на думку музыкаў і журналістаў, справакавалі негатыўную рэакцыю ўладаў на правядзенне II-га фэсту біт-ансамбляў у Мінску.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Хваляваньні ў Менску 09.04.1970 // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. — Менск: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. — ISBN 985-6374-08-1.

Катэгорыя:1970 год у Мінску
Катэгорыя:Падзеі 9 красавіка
Катэгорыя:Красавік 1970 года
Эміль Тэадоравіч Кіо

**Эміль Тэадоравіч Кіо** (сапр. Гіршфельд-Рэнард; ) — цыркавы артыст-ілюзіяніст, пачынальнік цыркавой дынастыі. Народны артыст РСФСР (1958).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 11 красавіка 1894 года ў Маскве.

Як ілюзіяніст дэбютаваў у 1921 годзе на Маскоўскай эстрадзе. З 1932 года адзін з першых пачаў выступаць у цырках з ілюзійнай апаратурай на адкрытай арэне. У праграмах выкарыстоўваў балет, сцэнічную ігру, кантакт з залай. Ствараў цэласныя праграмы-рэвю, дзе асобныя нумары мелі вострасатырычны, надзённы характар. Канструяваў цыркавую апаратуру.

Памёр 19 снежня 1965 года падчас гастроляў у Кіеве. Пахаваны ў Маскве на Новадзявочых могілках.

## Узнагароды 
* Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1939).
* Заслужаны артыст РСФСР (1939).
* Народны артыст РСФСР (1958).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Народныя артысты РСФСР
Генезіс (філасофія)

**Ге́незіс** ( — «узнікненне», «паходжанне») — філасофская катэгорыя, якая абазначае ўзнікненне, паходжанне і станаўленне аб'ектаў і з'яў, што развіваюцца.

## Гісторыя паняцця 
Першапачаткова паняцце генезісу адносілася да ўяўленняў аб паходжанні прыроды і быцця. Гэты аспект прасочваецца ўжо ў міфалогіі (багі як стваральнікі космасу), а пазней развіваўся ў філасофіі (Геракліт, І.&nbsp;Кант, Г.&nbsp;Гегель) і ў канкрэтна-навуковых галінах ведаў (касмаганічная гіпотэза Канта—Лапласа, атамістыка Дж.&nbsp;Дальтана і інш.).

З XIX стагоддзя катэгорыя генезісу пачынае адыгрываць важную метадалагічную ролю ў навуковым пазнанні, асабліва ў навуках, што вывучаюць працэсы развіцця (напрыклад, тэорыя паходжання відаў праз натуральны адбор у біялогіі). Гэта прывяло да ўсталявання генетычнага метаду як асобнага метаду пазнання і ўзнікнення навуковых дысцыплін, якія вывучаюць пераважна генетычныя аспекты з'яў і працэсаў (генетычная псіхалогія, генетычная сацыялогія і інш.).

## Сучаснае разуменне 
У сучаснай навуцы прызнана неабходнасць спалучэння генетычнага (дыяхранія) і структурна-функцыянальнага (сінхранія) метадаў даследавання аб'ектаў. У рамках агульнай тэорыі сістэм робяцца спробы мадыфікаваць структурна-функцыянальны падыход такім чынам, каб стала магчымым вывучэнне генезісу і развіцця структур (працы Ю. А. Абрамаў, Л.&nbsp;Берталанфі, Дж.&nbsp;Кліра, Э. М. Сарока, А. І. Уёмаў, Ю. А. Урманцаў). Выключна важную ролю набываюць праблемы глабальная эвалюцыя і генеалогія форм свядомасці.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Філасофскія катэгорыі
Катэгорыя:Метафізіка
Катэгорыя:Эпістэмалогія
Лідзія Уладзіміраўна Кірылюк

**Лідзія Уладзіміраўна Кірылюк** (,  — ) — беларускі педагог. Кандыдат педагагічных навук (1969), прафесар (1991).

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыла Гродзенскі педагагічны інстытут (1952). З 1955 года ў Гродзенскім універсітэце (у 1971—82 прарэктар, загадчык кафедры, у 1982—91 дэкан). Даследуе тэарэтычныя праблемы геаметрыі, формы і метады арганізацыі прафесійна-педагагічнай падрыхтоўкі настаўнікаў матэматыкі.

## Выбраная бібліяграфія 
* Аналітычная геаметрыя: Дапаможнік для студэнтаў. Ч. 1—2. — Гродна, 1998.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Беларусь у асобах i падзеях

Катэгорыя:Кандыдаты педагагічных навук
Аляксандр Паўлавіч Кібальнікаў

**Аляксандр Паўлавіч Кібальнікаў** () — расійскі скульптар. Народны мастак СССР (1963). Правадзейны член АМ СССР (1954).

## Біяграфія 
Скончыў Саратаўскае мастацка-прамысловае вучылішча (1932). Працаваў у манументальнай і партрэтнай скульптуры. Творы вызначаюцца вастрынёй пластычнага вырашэння, выразнасцю псіхалагічных характарыстык: помнік М. Чарнышэўскаму (1953) і помнік-бюст А. Радзішчаву (1956) у Саратаве, партрэт (1956) і помнік У. Маякоўскаму (1958), помнік П. М. Траццякову ў Маскве, С. Ясеніну ў Разані (1975) і інш. Галоўны мастацкі кіраўнік стварэння мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць-герой» (1971).

## Прэміі і ўзнагароды 
* Дзяржаўная прэмія СССР (1949, 1951).
* Ленінская прэмія (1959).

## Літаратура 
* 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Скульптары Расіі
Катэгорыя:Народныя мастакі СССР
Народжаны забіваць

«**Народжаны забіваць**» () — фільм нуар рэжысёра Роберта Уайза, які выйшаў на экраны ў 1947 годзе.

Фільм распавядае гісторыю прывабнага маладога мужчыны (Лоурэнс Цірні) з паталагічнай цягай да забойства кожнага, хто ўстае папярок яго шляху, і халоднай ашчаднай жанчыны (Клер Трэвар), якая настолькі ім зачараваная, што цалкам губляе маральныя арыенціры і сама становіцца на злачынны шлях.

## Зноскі 
Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове
Валянцін Кіпарскі

**Валянцін Юліус Аляксандр Кіпарскі** () — фінскі філолаг-славіст, балтыст, германіст. Акадэмік Фінскай АН (1977).

## Біяграфія 
Скончыў Хельсінкскі ўніверсітэт (1929), вучыўся ў Празе. У 1947—63 гадах прафесар Хельсінкскага, Індыянскага (г. Блумінгган, ЗША), Бірмінгемскага (Вялікабрытанія), Вольнага (Берлін) універсітэтаў. Аўтар манаграфій: «Агульнаславянскія запазычаныя словы з германскіх моў» (1934), «Чужое ў мове балтыйскіх немцаў» (1936), «Куршскае пытанне» (1939; пра мёртвы балтыйскі дыялект), «Фінляндыя ў рускай літаратуры» (1943), «Поўнач у рускай літаратуры» (1947), «Англійскія і амерыканскія тыпы ў рускай літаратуры» (1964), «Руская гістарычная граматыка» (т. 1—З, 1963—75), артыкулаў па пытаннях этымалогіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мовазнаўцы Фінляндыі
Вышнік

**Вы́шнік**, або **о́бер** () — фігура ў ігральных картах у нямецкай і швейцарскай калодах. У стандартнай французскай калодзе яму адпавядае дама.

Звычайна гэта перадапошняя па старшынстве фігура ў масці: яна стаіць ніжэй за караля, але вышэй за ніжніка (унтара). У некаторых гульнях (напрыклад, у скаце) вышнікі з’яўляюцца пастаяннымі козырамі.

## Назва і паходжанне 
Згодна з «Этымалагічным слоўнікам беларускай мовы», назва «вышнік» запазычана з польскай мовы (). Польскае слова з’яўляецца калькай з чэшскага *svršek*, якое, у сваю чаргу, з’яўляецца перакладам нямецкага *Ober*. Франак Вячорка адзначае, што Ластоўскі таксама ўжываў назву «вышнік» для абазначэння караля ў картах, што адрозніваецца ад традыцыйнага разумення гэтага тэрміна як адпаведніка дамы ці обера.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Ігральныя карты
Катэгорыя:Нямецкая калода
Катэгорыя:Швейцарская калода
Ліяна Ланга

**Ліяна Ланга** (), па нараджэнні **Ліяна Бокша** (; ) — латвійская паэтка, публіцыстка і грамадская дзяячка.

## Біяграфія 
Ліяна Ланга нарадзілася 23 лютага 1960 года ў Рызе. Вучылася на філалагічным факультэце Латвійскага ўніверсітэта. Ланга працавала рэдактарам літаратурнага часопіса «*Latvju Teksti*».

У 2022 годзе пасля ўварвання Расіі ва Украіну ў лютым 2022 года Ланга пачала актыўна ўдзельнічаць у грамадзянскай кампаніі «Уз’яднанне Латвіі!» (), мэтай якой, сярод іншага, умацаванне латышскай мовы як адзінай дзяржаўнай, дэрысыфікацыя дзяржаўных устаноў і прадпрыемстваў і пераадоленне наступстваў русіфікацыі Латвіі.

Ліяна Ланга балатавалася на выбарах у Еўрапейскі парламент у 2024 годзе, была другім нумарам у спісе Партыі новых кансерватараў, выбаршчыкі паднялі яе на першую пазіцыю ў спісе, яна абагнала Таліса Лінкайціса, але спіс атрымаў толькі 1,5 % галасоў выбаршчыкаў. У верасні 2024 года выйшла з Партыі новых кансерватараў, прагназуючы супрацоўніцтва з іншымі палітычнымі сіламі ў будучыні. Неўзабаве абвясціла пра ўступленне ў «Нацыянальнае аб’яднанне „Усё для Латвіі!“ — „Айчына і Свабода/ДННЛ“». На выбарах у Рыжскую гарадскую думу ў 2025 годзе абрана дэпутаткай мясцовага самакіравання.

## Творы 
* *Te debesis, te ciparnīca* (1997)
* *Iepūt taurītē, Skorpion!* (2001)
* *Antenu burtnīca* (2006)
* *Es varēju nesteigties* (2008)
* *Vilkogas* (2010)
* *Velēnu kleita* (2018)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Латвіі
Катэгорыя:Рэдактары Латвіі
Уладзімір Леонавіч Фядотаў

**Уладзімір Леонавіч Фядотаў** — беларускі батанік. Кандыдат біялагічных навук.

Загадваў кафедрай батанікі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Папулярызатар ведаў па агратэхніцы.

## Выбраная бібліяграфія 
* Мінералы, горныя пароды і глебы роднага краю: кніга для настаўніка / У. Л. Фядотаў, А. М. Цытлёнак. — Мінск: Народная асвета, 1987. — 109 с.
* Асновы агратэхнікі: вучэбны дапаможнік для 10―11-х класаў / У. Л. Фядотаў. — Мінск: Народная асвета, 1992. — 206 с. — ISBN 5-341-00865-0
* Асновы сельскай гаспадаркі: вучэбны дапаможнік для спецыяльнасці «Біялогія і хімія» педагагічных ВНУ: у 2 ч. / навук. рэд. У. Л. Фядотаў. Ч. 1: Глебазнаўства, земляробства, аграхімія. — Мн.: Ураджай, 1997. — 205 с. — ISBN 985-04-0226-1
* Асновы сельскай гаспадаркі: вучэбны дапаможнік для спецыяльнасці «Біялогія і хімія» педагагічных ВНУ: у 2 ч. / навук. рэд. У. Л. Фядотаў. Ч. 2: Паляводства, гароднінаводства, садаводства, жывёлагодоўля. — Мн.: Ураджай, 1998. — 327 с. — ISBN 985-04-0241-5

## Спасылкі 
* unicat.nlb.by

Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава
Катэгорыя:Кандыдаты біялагічных навук
Замкавы лес

**«Замкавы лес»** — біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння ў Ваўкавыскім і Зэльвенскім раёнах Гродзенскай вобласці ў міжрэччы Зальвянкі і Росі. Створаны ў 1998 годзе. Мэтай заснавання стала зберажэнне прыродных комплексаў з участкамі высокаўзроставых лясоў, рэдкіх па фларыстычным складзе.

Плошча ахоўнай тэрыторыі, размешчанай на Ваўкавыскім узвышшы, складае 3,6 тыс. га. Рэльеф градава-ўзгорысты. Большая частка прыроднага комплексу пакрыта лесам з хвоі, елкі, граба, клёна і бярозы. Асаблівую каштоўнасць ім надае значная колькасць дуброў (больш за 30% насаджэнняў). У флоры выяўлена больш за 600 відаў вышэйшых сасудзістых раслін, з якіх баранец звычайны, кураслеп лясны, купальнік горны, пылкагалоўнік чырвоны, кадзіла сармацкае і лопух дуброўны ўнесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. Сярод рэдкіх прадстаўнікоў фаўны ў заказніку сустракаюцца барсук, рысь, чорны бусел, звычайная пустальга, каршачок, жужалі рашэцісты і фіялетавы, махаон, чмель мохавы, пераліўніца вялікая і інш.

Заказнік з’яўляецца аб’ектам экалагічнага турызму. Для наведвальнікаў пракладзены пешыя і веласіпедныя маршруты. Мясцовай славутасцю стаў 400-гадовы цар-дуб.

## Спасылкі 
* Беларусь у асобах і падзеях

Катэгорыя:Біялагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Ваўкавыскага раёна
Катэгорыя:Геаграфія Зэльвенскага раёна
Дыбук

(1874–1925).]]
У яўрэйскай міфалогіі дыбук (  ; ідыш: דיבוק) — гэта злы дух, які ўсяляецца ў цела жывога чалавека, і лічыцца, што гэта душа нябожчыка, якая не знаходзіць сабе месца. Мяркуецца, што ён пакідае цела гаспадара пасля дасягнення сваёй мэты, а часам пасля правядзення абраду экзарцызму.

## Этымалогія 
Слова "дыбук" () азначае ў іўрыце "прычапленне, прыляпленне" і паходзіць ад дзеяслова לדבוק (трансл. "лідбок", што азначае «прыліпаць» або «чапляцца»).https://www.pealim.com/search/?q=%D7%9C%D7%93%D7%91%D7%95%D7%A7 

## Гісторыя 
Гэты тэрмін упершыню сустракаецца ў шэрагу твораў XVI стагоддзя.  Аднак даследчыкі не надавалі яму ўвагі, пакуль п'еса С. Ан-скага «Дыбук», пастаўленая ўпершыню ў 1920 годзе, не папулярызавала гэтую канцэпцыю ў літаратурных колах.  У ранейшых апісаннях апантанасці, напрыклад, у Іосіфа Флавія, гаварылася пра апантанасць дэманамі, а не прывідамі. 

Паведамляецца, што рабін Ёэль Тэйтэльбаўм, сатмарскі рэбе (1887–1979), нібыта параіў чалавеку, якога лічылі апантаным, звярнуцца да псіхіятра . 

Традыцыйна дыбукі былі духамі мужчынскага полу. Паводле сярэднявечнага кабаліста з Цфата Хаіма бен Іосіфа Віталя, жанчыны не маглі стаць дыбукамі, бо іх душы не ўдзельнічалі ў гільгулі.   Казалі, што часам гэтыя духі авалодваюць жанчынамі напярэдадні іх вяселля, звычайна сэксуальным чынам, уваходзячы ў жанчын праз іх похвы.  Аднак мужчыны і хлопчыкі таксама маглі быць апантаныя.

У псіхіятрычнай літаратуры дыбук апісваецца як істэрычны сіндром. 

## Выгнанне 
У традыцыйных яўрэйскіх супольнасцях канцэпцыя дыбука служыла сацыяльна прымальным спосабам выражэння непрымальных імкненняў, у тым ліку сэксуальных. У яўрэйскім містыцызме і фальклоры, асабліва ў каббалістычных традыцыях, для адпужвання гэтых злых духаў выкарыстоўваліся таксама ахоўныя практыкі. Адна з іх заключаецца ў прымацоўванні мезузы — кавалка пергаменту з пэўнымі вершамі Торы — да дзвярных вушакоў дома. Хаця мезуза ў першую чаргу служыць напамінам пра веру і неабходнасць прытрымлівацца Божых запаведзяў, яна таксама разглядаецца як ахоўны амулет ад шкодных духаў, у тым ліку дыбукаў. У кнізе "Зоар", асноўным кабалістычным тэксце, указваецца на тое, што правільна прымацаваная мезуза можа перашкодзіць такім істотам увайсці ў дом.  Акрамя таго, у яўрэйскім фальклоры ёсць звесткі пра тое, што занядбаныя або няправільна дагледжаныя мезузы робяць дамы ўразлівымі для апантанасці дыбукам.  Гэтыя погляды падкрэсліваюць двайную ролю мезузы ў яўрэйскім жыцці: як сімвала веры і знака духоўнай аховы.

## Дыбук у папулярнай культуры 
* 

## Глядзіце таксама 
* Дыбук (п’еса)
* Голем
* Кабала
* Шэдзім
* Зомбі

## Спасылкі 
*
Катэгорыя:Яўрэйская містыка
Аляксандр Маркавіч Цытлёнак

**Аляксандр Маркавіч Цытлёнак** ( — ) — беларускі геолаг, малаколаг. Кандыдат геолага-мінералагічных навук.

## Біяграфічныя звесткі 
Нарадзіўся на Украіне.

Працаваў у Віцебскім дзяржаўным універсітэце на кафедры батанікі, кафедры геаграфіі і аховы прыроды.

Сфера навуковых інтарэсаў: агульная і гістарычная геалогія, палеанталогія і стратыграфія карбанатных адкладаў верхняга дэвона.

## Выбраная бібліяграфія 
* Мінералы, горныя пароды і глебы роднага краю: кніга для настаўніка / У. Л. Фядотаў, А. М. Цытлёнак. — Мінск, 1987.

## Літаратура 
* Геологи и горные инженеры Беларуси: биографический справочник: в 2 ч. / составители: А. Д. Смычник и др. — Минск, 2008. — Ч. 1.

## Спасылкі 
* Беларусь у асобах і падзеях
* unicat.nlb.by

Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава
Катэгорыя:Геолагі Беларусі
Катэгорыя:Кандыдаты геолага-мінералагічных навук
Renault Talisman

**Renault Talisman** — легкавы аўтамабіль сярэдняга класа, які выпускаўся кампаніяй Renault з 2015 года па 2025 год. Аўтамабіль прыйшоў на змену Renault Laguna, а таксама замяніў мадэль Renault Latitude, якая не атрымала іншага прамога пераемніка. Мадэль выпускалася на заводзе ў Дуэ з 2015 па 2022 год, а таксама ў Паўднёвай Карэі (завод Renault Korea) з 2016 па 2025 год пад брэндам Renault Samsung SM6.

Renault скончыў выпуск еўрапейскага Talisman у лютым 2022 года. У красавіку 2024 года Renault Korea анансавала канец выпуску SM6 у Карэі.

## Галерэя 

File:Renault Talisman bei Albert Heijn Kerkrade 03.jpg|Renault Talisman
File:Renault Talisman (2015) 1X7A1604.jpg|Renault Talisman
File:Renault Talisman Grandtour Intens ENERGY dCi 160 EDC – Frontansicht, 24. Juni 2017, Düsseldorf.jpg|Renault Talisman Grandtour
File:Renault_Talisman_Grandtour_Intens_ENERGY_dCi_160_EDC_%E2%80%93_Heckansicht,_24._Juni_2017,_D%C3%BCsseldorf.jpg|Renault Talisman Grandtour
File:Renault Talisman - wnętrze (MSP16).jpg|Інтэр'ер Renault Talisman
File:0_Samsung_SM6.jpg|Renault Samsung SM6
File:20160311_Renault_Samsung_SM6_02.jpg|Renault Samsung SM6
File:Renault_Samsung_SM6_2016_BIMOS_03.jpg|Інтэр'ер Renault Samsung SM6
File:00 samsung sm6 fl 1.jpg|Renault Samsung SM6 (фэйсліфт)
File:00_samsung_sm6_fl_2.jpg|Renault Samsung SM6 (фэйсліфт)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Аўтамабілі Renault
Катэгорыя:Седаны
Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 2015
Глоса (лексікаграфія)

[thumb|[Эміліянскія глосы|Glosas Emilianenses — глосы, дададзеныя да гэтага кодэкса на лацінскай мове, якія ў наш час лічацца першымі фразамі, напісанымі на кастыльскай мове]]
**Гло́са** (ад  — «мова», «гаворка») у лінгвістыцы і тэксталогіі — тлумачэнне або пераклад незразумелага слова непасрэдна ў тэксце рукапісу або друкаванага выдання.

## Гісторыя і віды 
У антычнасці *глосай* называлі рэдкаўжывальнае, незразумелае слова ў пісьмовым помніку, якое патрабавала тлумачэння. Пазней гэтым тэрмінам сталі называць само тлумачэнне, якое размяшчалася на палях (*маргінальная глоса*) ці паміж радкамі (*інтэрлінеарная глоса*). У Сярэднявечча глосы шырока выкарыстоўвалі пры тлумачэнні біблейскіх і юрыдычных тэкстаў. Існавалі зборы глос з адпаведнымі каментарыямі да іх — гласарыі.

## Глосы ў беларускім пісьменстве 
У беларускае пісьменства глосы ўвёў Францыск Скарына. Рыхтуючы да друку Біблію, «Псалтыр», «Апостал» і «Малая падарожная кніжыца», ён імкнуўся зрабіць тэксты зразумелымі для простых людзей, таму ў якасці глосы выкарыстоўваў словы жывой народнай мовы. Напрыклад, ён тлумачыў стараславянскія словы беларускімі адпаведнікамі: «кивотъ — скриня», «Сионъ — гора». Традыцыю Скарыны працягнулі Сымон Будны ў «Катэхізісе» і Васіль Цяпінскі ў сваім выданні «Евангелле».

## Гл. таксама 
* Гласарый

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лексікаграфія
Катэгорыя:Састарэлыя словы
Глоса (паэзія)

**Гло́са** ў паэзіі — цвёрдая форма верша, якая ўзнікла ў іспанскай паэзіі XIV—XVII стагоддзяў.

## Структура 
Глоса складаецца з эпіграфа і некалькіх строф (звычайна чатырох дзесяцірадкоўяў). Асаблівасць формы ў тым, што радкі эпіграфа паслядоўна паўтараюцца як апошнія радкі кожнай са строф. Такім чынам, строфы нібы «тлумачаць» або развіваюць тэму, зададзеную ў эпіграфе.

## У беларускай паэзіі 
У беларускай паэзіі класічную форму глосы выкарыстаў С. Кавалёў у аднайменным вершы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Цвёрдыя формы
Катэгорыя:Іспанская літаратура
Псалтыр (Скарына)

**Псалты́ры**, выдадзеныя беларускім першадрукаром Францыскам Скарынам:

## Выданні 
* Псалтыр — пражскае выданне 1517 года.
* Псалтыр — віленскае выданне каля 1522 года, якое з'яўляецца часткай «Малой падарожнай кніжкі».
Стэфан Чарноцкі

**Стэфан Чарноцкі** (; ) — польскі геолаг, горны інжынер, падарожнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў в. Гайлянцы на Віленшчыне ў сям’і ўрача. Скончыў рэальнае вучылішча ў г. Сумы і першы курс Харкаўскага тэхналагічнага інстытута. У 1906 г. у Санкт-Пецярбургскім горным інстытуце атрымаў дыплом горнага інжынера. Падчас вучобы С. Чарноцкі па запрашэнні Расійскага геалагічнага камітэта ўдзельнічаў у разліку рэсурсаў Дамброўскага вугальнага басейна (зараз Польшча). У далейшым працягваў працу ў гэтым камітэце. Даследаваў радовішчы нафты, прыроднага газу, выкапнёвага вугалю, будаўнічых матэрыялаў на Каўказе, праводзіў інжынерна-геалагічныя пошукі пад будаўніцтва дарогі Туапсэ—Сухумі ўздоўж узбярэжжа Чорнага мора.

У 1922 годзе С. Чарноцкі быў запрошаны на працу ў . На працягу пятнаццаці гадоў займаў пасаду начальніка аддзела вугалю і нафты, некаторы час з’яўляўся віцэ-дырэктарам і дырэктарам інстытута. Навуковая дзейнасць С. Чарноцкага ў гэты перыяд была звязана з геалогіяй Польскага вугальнага басейна. Ён арганізаваў сістэматычныя даследаванні вугальных радовішчаў, склаў карту іх размяшчэння, правёў разлік агульнай колькасці рэсурсаў і вызначыў найбольш перспектыўныя радовішчы з эканамічнага пункту гледжання, апублікаваў шэраг навуковых прац, прысвечаных Польскай вугальнай зоне і геалогіі нафты. Пад яго рэдакцыяй выканана карта карысных выкапняў Польшчы (1931). У 1938 г. С. Чарноцкі ўзначаліў кафедру прыкладной геалогіі Кракаўскай горнай акадэміі, дзе займаўся вывучэннем геалогіі паўднёвых раёнаў Польшчы. У гады Другой сусветнай вайны вучоны некаторы час утрымліваўся ў канцлагеры Заксенхаўзен. Потым выкладаў у Кракаўскай тэхнічнай школе, у 1945—1947 гг. з’яўляўся прэзідэнтам Польскага геалагічнага таварыства.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Беларусь у асобах i падзеях

Катэгорыя:Геолагі Польшчы
Віктар Цімафеевіч Каравосаў

**Віктар Цімафеевіч Каравосаў** (нар. , в. Лугіны, Горацкі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі вучоны, спецыяліст у галіне тэхналогіі апрацоўкі, захоўвання і перапрацоўкі плодаагародніннай прадукцыі. Кандыдат сельскагаспадарчых навук (1981), дацэнт (1989).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і калгаснікаў. Скончыў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію па спецыяльнасці «Аграномія» (1970), аспірантуру Беларускага навукова-даследчага інстытута бульбаводства і плодаагародніцтва (1975).

Загадчык сектара ў Беларускім рэспубліканскім філіяле Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута эканомікі кааператыўнага гандлю Цэнтрасаюза (Мінск; 1981—1983), дацэнт Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэт імя М. Танка (1983—2004), загадчык аспірантуры Беларускага дзяржаўны аграрнага тэхнічнага ўніверсітэта (2007—2010). У БДТУ працаваў ў 2012–2014 гадах на кафедры лясных культур і глебазнаўства.

Навуковыя інтарэсы: селекцыя новых сартоў крапівы для лекавых і кармавых мэтаў, захоўванне і пераапрацоўка ягаднай прадукцыі. Мае вынаходніцтвы ў галіне мікрабіялогіі, аўтамабільнай тэхнікі. Займаецца літаратурнай творчасцю.

## Выбраная бібліяграфія 
* Асновы сельскай гаспадаркі: вучэбны дапаможнік для студэнтаў спецыяльнасці «Біялогія і хімія» педагагічных ВНУ: у 2 ч. / В. Ц. Каравосаў і інш. — Мінск, 1998. — 2 ч.

## Спасылкі 
* unicat.nlb.by

Катэгорыя:Кандыдаты сельскагаспадарчых навук
Глотагенез

**Глотагене́з** (ад  — «мова» +  — «узнікненне») — працэс станаўлення натуральнай гукавой мовы чалавека.

## Даследаванне 
Праблема глотагенезу цесна звязана з паходжаннем мовы і вывучаецца комплексна як мовазнаўствам (пераважна параўнальна-гістарычным мовазнаўствам і гістарычнай тыпалогіяй), так і іншымі навукамі аб чалавеку. Супастаўляючы мовы асобных макрасем'яў, параўнальна-гістарычны метад дазваляе акрэсліць формы верагоднай зыходнай мовы Homo sapiens (сучаснага чалавека), а гістарычная тыпалогія дапамагае выявіць найбольш верагодныя шляхі фарміравання асноўных моўных катэгорый.

Лічыцца, што здольнасць падтрымліваць зносіны развівалася ў чалавека ў адпаведнасці з развіццём пэўных зон мозга: спачатку жэставыя зносіны (звязаныя з правым паўшар'ем), потым аднаслоўныя абазначэнні прадметаў (заднія зоны левага паўшар'я) і, нарэшце, утварэнне звязных сказаў (скронева-лобныя зоны левага паўшар'я).

Тэорыю глотагенезу на працягу XX стагоддзя распрацоўвалі лінгвісты А. Трамбеці, Б. Розенкранц, антраполагі В. В. Бунак, Г. У. Х'юз, А. Ліберман, палеанеўролаг В. І. Качаткова. У 1984 годзе было заснавана Міжнароднае таварыства па даследаванні глотагенезу з цэнтрам у Парыжы.

## Гл. таксама 
* Паходжанне мовы

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Параўнальна-гістарычнае мовазнаўства
Пекалінскі (заказнік)

**«Пекалінскі»** — біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння ў Смалявіцкім раёне Мінскай вобласці. Быў створаны ў 2000 годзе. Мэтай заснавання стала зберажэнне ў натуральным стане лясных фармацый з рэдкімі і знікаючымі відамі раслін і жывёл.

Рэльеф дробнаўзгорысты, па паўночнай мяжы працякае р. Уша (прыток Бярэзіны).

Ахоўная тэрыторыя плошчай больш за 2 тыс. га на 95 % пакрыта хваёвымі, яловымі і бярозавымі лясамі. У падлеску растуць арляк, кісліца, папараць. У флоры зарэгістраваны 583 віды сасудзістых раслін, з якіх купальнік горны, баранец звычайны, гарлянка пірамідальная, лілея кучаравістая занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. Устаноўлена таксама адзінае ў краіне месца росту рэліктавага дэкаратыўнага і лекавага віду — ятрышніку абпаленага.

Фаўна наземных пазваночных налічвае больш за 100 відаў. Тут водзяцца казулі, дзікі, ласі, выдры, тхары, бабры, сустракаецца рэдкая для Беларусі птушка — сокал-кабец. Асаблівасцю з’яўляецца значная відавая разнастайнасць чмялёў. Сярод ахоўных відаў насякомых — жужалі рашэцісты і фіялетавы, пераліўніца вялікая.

Заказнік з’яўляецца аб’ектам экалагічнага турызму. Для наведвальнікаў пракладзена экалагічная сцежка, распрацаваны пешыя і веласіпедныя маршруты.

## Спасылкі 
* Беларусь у асобах і падзеях

Катэгорыя:Біялагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Смалявіцкага раёна
Электронная бібліятэка БДУ

**Электронная бібліятэка Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта** (скарочана **ЭБ БДУ**) — электронная бібліятэка і інстытуцыйны рэпазіторый Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які забяспечвае збор, сістэматызацыю, захаванне і прадастаўленне доўгатэрміновага і ўстойлівага доступу да навуковых, адукацыйных і іншых матэрыялаў, створаных супрацоўнікамі ўніверсітэта.

## Гісторыя 
Была ўведзена ў вопытную эксплуатацыю ў верасні 2010 года. На той час яна ўтрымлівала каля 1&nbsp;300 дакументаў (навуковыя манаграфіі, артыкулы, матэрыялы канферэнцый і інш.). На 1 лютага 2013 года ў бібліятэцы было размешчана 28&nbsp;000 дакументаў, з якіх 24&nbsp;360 (87&nbsp;%) знаходзіліся ў адкрытым доступе.

## Мэты стварэння 
Стварэнне бібліятэкі было абумоўлена развіццём інфармацыйных тэхналогій, зменай парадыгмы ў адукацыі (пераход ад простай перадачы ведаў да развіцця ўменняў самастойнай працы), а таксама ростам папулярнасці міжнароднай ініцыятывы адкрытага доступу (*Open Archives Initiative*). Бібліятэка працуе на аснове сеткавага пратакола збору метаданых OAI-PMH і выкарыстоўвае схему метаданых Dublin Core для апісання рэсурсаў, што забяспечвае эфектыўны пошук інфармацыі ў інтэрнэце.

## Структура і змест 
Асноўнай часткай ЭБ БДУ з'яўляецца яе кантэнт, які фарміруецца з наступных крыніц:
*   электронныя выданні і аналагі друкаваных выданняў, уключаныя ў тэматычныя планы БДУ;
*   вучэбна-метадычныя матэрыялы факультэтаў і Галоўнага ўпраўлення вучэбнай і навукова-метадычнай работы;
*   справаздачы аб навукова-даследчых работах, матэрыялы канферэнцый;
*   артыкулы з часопісаў, якія выдаюцца пры БДУ;
*   навуковыя артыкулы, падручнікі і дапаможнікі, прадстаўленыя аўтарамі-супрацоўнікамі БДУ;
*   алічбаваныя дакументы з фонду Фундаментальнай бібліятэкі, тэрмін дзеяння аўтарскага права на якія скончыўся.

Бібліятэка працуе на праграмным забеспячэнні DSpace і індэксуецца сістэмай Google Scholar. Для абароны аўтарскіх правоў з кожным аўтарам заключаецца дамова, якая вызначае ўзровень доступу да яго працы: адкрыты (для ўсіх карыстальнікаў інтэрнэту) або карпаратыўны (толькі для карыстальнікаў унутранай сеткі БДУ).

## Рэйтынгі і статыстыка 
На 1 лютага 2013 года ў сусветным рэйтынгу ўніверсітэцкіх рэпазітарыяў *Webometrics Ranking Web of Repositories* ЭБ БДУ займала 128-е месца, апярэджваючы найбліжэйшы беларускі рэпазітарый (БНТУ) на 503 пазіцыі.

Паводле статыстыкі Google Analytics за 2012 год, колькасць наведванняў ЭБ БДУ склала 167&nbsp;847 (у сярэднім 459 у дзень). Наведванні былі зафіксаваны з 1435 гарадоў у 112 краінах свету. Галоўнымі крыніцамі пераходаў былі пошукавая сістэма Google (61&nbsp;109) і афіцыйны сайт БДУ (29&nbsp;995). За год было прагледжана 1&nbsp;208&nbsp;703 старонкі дакументаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Электронныя бібліятэкі
Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт
Катэгорыя:2010 год у Беларусі
Грэцызм

**Грэцы́зм** — слова, запазычанае з грэчаскай мовы, а таксама тэрмін, утвораны з грэчаскіх каранёў і афіксаў.

## Гісторыя 
Грэцызмы сустракаюцца ў помніках беларускага пісьменства XIV—XVI стагоддзяў, куды яны траплялі са старажытнарускай мовы, а таксама праз пераклады з грэчаскай мовы рэлігійнай і навуковай літаратуры. Да такіх запазычанняў адносяцца, напрыклад, словы *«адъ»*, *«аксамитъ»*, *«ангелъ»*, *«антихристъ»*, *«канон»*, *«мира»* і іншыя.

Вялікая колькасць грэцызмаў пранікла ў беларускую мову на працягу XVII—XX стагоддзяў праз рускую або польскую мовы-пасрэдніцы.

## Характэрныя прыкметы 
Лексіка грэчаскага паходжання ў сучаснай беларускай мове характарызуецца наступнымі прыкметамі:
*   зычны гук [ф] у пачатку слова (напрыклад, *«фаза»*, *«філасофія»*);
*   спалучэнні зычных -кс- (*«сінтаксіс»*), -пс- (*«эліпсіс»*), -мв- (*«сімвал»*), -мп- (*«сімптом»*) у сярэдзіне слова;
*   спалучэнні -ос (*-ас*) і -іка (*-ыка*) у канцы слова (напрыклад, *«пафас»*, *«батаніка»*).

Прадуктыўнымі з'яўляюцца таксама штучныя ўтварэнні слоў на аснове грэчаскіх каранёў і афіксаў, напрыклад, *«антонім»* (ад *anti* — «супраць» і *onyma* — «імя», «назва»). Большасць грэцызмаў у беларускай мове папаўняюць навуковую тэрміналогію.

## Гл. таксама 
* Лацінізм

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Запазычанні паводле моў
Катэгорыя:Грэчаская мова
Гуказапіс

**Гуказа́піс** — запіс гукавых ваганняў на гуканосьбіт для іх наступнага ўзнаўлення. Падчас запісу гуказапісвальны элемент (напрыклад, разец, светлавы прамень або магнітнае поле) пакідае на рухомым гуканосьбіце след гукавога вагання, які называецца гукавой дарожкай або фанаграмай.

## Віды гуказапісу 
У залежнасці ад колькасці каналаў запісу-ўзнаўлення адрозніваюць гуказапіс:
*   монафанічны (1 канал);
*   стэрэафанічны (2 каналы);
*   квадрафанічны (4 каналы);
*   поліфанічны (больш за 4 каналы).

Найбольш пашыраны механічны, фатаграфічны (аптычны) і магнітны метады гуказапісу.

### Механічны гуказапіс 
Выкарыстоўваецца электраакустычны або акустычны спосаб. Пры акустычным спосабе гукавыя ваганні непасрэдна ўздзейнічаюць на запісвальны элемент (напрыклад, іголку фанографа), які стварае гукавую канаўку. Пры электраакустычным спосабе гукавыя ваганні спачатку пераўтвараюцца мікрафонам у электрычныя, узмацняюцца і толькі потым уздзейнічаюць на запісвальны элемент. Гэты метад выкарыстоўваецца пры вытворчасці грампласцінак.

### Фатаграфічны гуказапіс 
Таксама называецца аптычным. Гукавыя ваганні пераўтвараюцца ў светлавыя і фіксуюцца на святлоадчувальнай плёнцы (гл. гукавое кіно), кампакт-дыску і іншых носьбітах.

### Магнітны гуказапіс 
Пры гэтым метадзе змяняецца намагнічанасць дарожкі запісу на магнітных носьбітах, такіх як магнітны дрот, магнітная стужка, магнітны дыск і інш..

## Уплыў на музыку 
У музычным мастацтве гуказапіс адкрыў новыя магчымасці і аказаў вялікі ўплыў на ўсе сферы музыкі XX стагоддзя. Ён ператварыў музыку ў прадмет масавай вытворчасці, вылучыў гукарэжысуру як новую разнавіднасць музычнай творчай працы і прывёў да істотных змен у кампазіцыі, выканальніцтве (электронная музыка) і ўспрыманні музыкі.

## Гл. таксама 
* Дыктафон
* Магнітафон
* Магнітарадыёла
* Магнітола

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гуказапіс
Катэгорыя:Музычныя тэхналогіі
Катэгорыя:Радыёэлектроніка
Глотахраналогія

**Глотахранало́гія** (ад  — «мова» + храналогія) — галіна параўнальна-гістарычнага мовазнаўства, якая займаецца выяўленнем хуткасці моўных змен. Гэта служыць падставай для вызначэння часу аддзялення роднасных моў і ступені блізкасці паміж імі.

Метад быў створаны амерыканскім лінгвістам М.&nbsp;Сводэшам у 1948—1952 гадах. Ён грунтуецца на дапушчэнні, што ў мовах свету існуе ўніверсальная частка слоўніка (так званы спіс Сводэша), якая адлюстроўвае фундаментальныя паняцці і змяняецца прыкладна ў аднолькавым тэмпе ў розныя эпохі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Параўнальна-гістарычнае мовазнаўства
Градус

**Гра́дус** ( — крок, ступень) — шматзначны тэрмін.

## Адзінкі вымярэння 
* Градус (*вуглавы градус*) — адзінка вымярэння плоскіх вуглоў, роўная 1/90 прамога вугла.
* Градус (*тэмпературны градус*) — агульная назва адзінак вымярэння тэмпературы. Уключае:
** Градус Цэльсія (°C)
** Градус Рэамюра (°R)
** Градус Фарэнгейта (°F)
** Градус Ранкіна (°Ra)
** Кельвін (K)
* Градус — адзінка вымярэння ўтрымання спірту ў вадкасцях.
*  — адзінка вымярэння шчыльнасці вадкасцей.
* Градус Энглера — адзінка вымярэння ўмоўнай вязкасці вадкасцей.
*  — адзінка вымярэння ўтрымання спірту, якая ўжывалася ў XIX стагоддзі ў Расійскай імперыі.
*  — адзінка вымярэння кіслотнасці малака.
*  — адзінка вымярэння фазы ў электратэхніцы.

## Іншыя значэнні 
* Знак градуса — друкарскі знак (°).
*  — ступень або ўзровень пасвячэння ў масонстве.

## Гл. таксама 
* Градуснік
*  — расійскі музычны гурт.

## Крыніцы
Грамадская свядомасць

**Грама́дская свядо́масць** — сукупнасць уяўленняў, поглядаў і навуковых тэорый аб чалавеку і навакольным свеце, іх мінулым, сучасным і будучым. Яна не зводзіцца да простай сумы індывідуальных свядомасцей членаў грамадства, а ўтварае арганічную цэласнасць са сваімі спецыфічнымі ўласцівасцямі, заканамернасцямі развіцця і функцыямі.

Грамадская свядомасць узаемадзейнічае з іншымі сферамі грамадскага жыцця (вытворчасцю, сям’ёй і г.д.), уплывае на асабістае жыццё індывідаў і іх паводзіны ў грамадстве. Пры гэтым яна захоўвае адносную самастойнасць.

## Філасофскія канцэпцыі 
Актыўная роля грамадскай свядомасці па-рознаму вытлумачваецца ў розных філасофска-гістарычных сістэмах:
* У ідэалістычных вучэннях ёй надаецца абсалютнае, субстанцыянальнае значэнне (чалавечы розум творыць навакольны свет).
* Паводле матэрыялістычных канцэпцый, яна з’яўляецца неабходным, але не самадастатковым момантам функцыянавання адзінага сацыяльнага цэлага. Дыялектычны матэрыялізм зыходзіць з таго, што грамадская свядомасць дыялектычна адлюстроўвае грамадскае быццё і абумоўлена ім.

## Структура 
Грамадская свядомасць мае складаную ўнутраную структуру, якая ўключае розныя ўзроўні і формы:
* *Узроўні:* тэарэтычная і звычайная свядомасць, ідэалогія і грамадская псіхалогія.
* *Формы:* палітычная і прававая свядомасць, мараль, рэлігія, мастацтва, філасофія, навука.

## Роля ў сучасным свеце 
У сучасным грамадстве асаблівае значэнне набывае здольнасць грамадскай свядомасці мысленна апераджаць рэальны рух гістарычнага працэсу, што выяўляецца ў функцыі сацыяльнага прадбачання. У сувязі з абвастрэннем глабальных праблем (экалагічных, эканамічных і інш.) на мяжы XX і XXI стагоддзяў роля грамадскай свядомасці ў вырашэнні пытанняў, ад якіх залежыць лёс чалавецтва, значна ўзрастае.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Сацыяльная філасофія
Катэгорыя:Паняцці марксізму
Катэгорыя:Філасофскія паняцці
Гравіраванне

**Гравірава́нне** (ад ,  — «выразаць на чым-небудзь») — спосаб стварэння арнаменту, выявы або надпісу шляхам выразання на паверхні цвёрдых матэрыялаў (метал, костка, камень, дрэва, шкло і інш.) з дапамогай разцоў ці іншых спецыяльных інструментаў.

## Тэхніка і прымяненне 
Пры гравіраванні на метале і шкле таксама ўжываецца траўленне кіслотамі. Гравіраваны малюнак можа быць пукатым (рэльефным) або заглыбленым. Гравіраванне выкарыстоўваецца ў вытворчасці друкарскіх форм у гравюры, у ювелірным мастацтве, для аздаблення шклянога і хрусталёвага посуду, зброі. Можа спалучацца з чаканкай, ліццём, залачэннем, чарненнем і эмалямі.

## Гісторыя 
Гравіраванне вядома са старажытных часоў у многіх народаў, напрыклад, гравіраванне на метале кубачынскіх майстроў у Дагестане, чукоцкае гравіраванне па косці і інш..

На Беларусі гравіраванне вядома з каменнага веку (ювелірныя вырабы з геаметрычным гравіраваным арнаментам). У XI—XIII стагоддзях было пашырана гравіраванне геаметрычнага і сюжэтнага характару па метале, косці, дрэве, камені. У XV—XVIII стагоддзях гравіраваннем арнаментальнага і сюжэтнага характару аздаблялі царкоўнае начынне, кніжныя абклады і іншае. У XVII—XVIII стагоддзях гравіраванымі гербамі, партрэтамі, пейзажамі і надпісамі ўпрыгожвалі ўзоры ўрэцка-налібоцкага шкла. Металічныя вырабы XIX стагоддзя вызначаюцца чаргаваннем дробнаўзорыстага гравіраванага дэкору з вялікімі ўчасткамі чыстай паверхні. У наш час у тэхніцы гравіравання працуюць некаторыя майстры-ювеліры.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва
Катэгорыя:Мастацкія тэхнікі
Катэгорыя:Гравюра