open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
BirdLife International

**BirdLife International** (раней **International Council for Bird Preservation**) — міжнародная арганізацыя па абароне птушак і захаванню іх асяроддзя пражывання. Уяўляе сабой таварыства няўрадавых прыродаахоўных арганізацый, якія супрацоўнічаюць паміж сабой.

Арганізацыя была заснавана ў 1922 годзе амерыканскімі арнітолагамі Томасам Гілбертам Пірсанам і Жанам Тэадорам Дэлакурам і першапачаткова называлася *International Council for Bird Preservation*. Пасля Другой сусветнай вайны арганізацыя спыніла працу. Яе дзейнасць была адноўлена ў 1983 годзе, а ў 1993 назва таварыства была зменена на BirdLife International.

Арганізацыя базіруецца ў Кембрыджы, аднак мае рэгіянальныя сакратарыяты на ўсіх іншых кантынентах. З 2005 года статус партнёра BirdLife International у Беларусі атрымала грамадская арганізацыя «Ахова птушак Бацькаўшчыны».
.

У 2007 годзе BirdLife International запусціла маштабную кампанію па выратаванні выміраючых відаў птушак. Кошт праекта склаў каля 40 мільёнаў долараў.

Прэзідэнтам арганізацыі сёння з’яўляецца прынцэса Такамадо, член японскай імператарскай сям’і.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:Экалагічныя арганізацыі
Катэгорыя:Ахова жывёл
Навіны

Тэрмін **навіны** з’яўляецца множным лікам ад «навіна» і звычайна ўяўляе сабой праграму (збор некалькіх навін) на тэлебачанні і радыё. У друкаванай прэсе навінамі таксама завуцца зводкі навін, напрыклад, у адмысловай рубрыцы ў газеце.

Як правіла, навіны на тэлебачанні і радыё перадаюцца некалькі разоў у дзень, пачынаюцца ў пачатку гадзіны і доўжацца ад двух хвілін да паўгадзіны. Яны звычайна ўяўляюць сабой зводку асобных навін з такіх абласцей, як палітыка, эканоміка, навука, культура, спорт, з прагнозам надвор’я ў канцы. Мяркуецца, што навіны павінны быць выкладзеныя максімальна нейтральна і аб’ектыўна, і асобна ад каментарыяў. Выбар навін для падборкі ажыццяўляецца рэдакцыяй.

Навіна (Hot news) — гэта аператыўная інфармацыя, якая ўяўляе палітычную або эканамічную цікавасць у аўдыторыі, часам за навіну выдаюць прапаганду.

## Гл. таксама 
* Навінавы артыкул — жанр журналістыкі
* Інфармацыйнае агенцтва

Катэгорыя:Прэса
Катэгорыя:Журналістыка
Катэгорыя:Тэлеперадачы
Катэгорыя:Радыёперадачы
Катэгорыя:Крыніцы інфармацыі
Катэгорыя:Тэлевізійныя жанры
Кіраў

Назву **Кі́раў** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць:
** Кіраў — аграгарадок у Нараўлянскім раёне

### Расія 
* Кіраў — горад, адміністрацыйны цэнтр Кіраўскай вобласці
** Кіраў — аднайменная гарадская акруга, якая ўлучае ў сябе горад Кіраў
* Кіраў — горад у Калужскай вобласці

## Прозвішча 
### Вядомыя носьбіты 
* Сяргей Кіраў — расійскі рэвалюцыянер, палітык Савецкай Расіі
* Бісер Хрыстаў Кіраў — балгарскі эстрадны спявак.

## Караблі 
* Крэйсеры праекту 26(біс) «Кіраў» — серыя савецкіх лёгкіх крэйсераў часоў ВАВ.
* Крэйсер Кіраў, 1936) — савецкі лёгкі крэйсэр, галаўны карабель праекта 26 (лістапад 1936)
* Kirov-class — назва праекта 1144 (Арлан) расійскіх атамных ракетных крэйсераў па класіфікацыі НАТА
* Крэйсер Кіраў, 1980) — галаўны карабель праекту 1144 (Арлан)

## Гл. таксама 
* Кірава
* Кіраўград
Класіфікацыя Сіблі — Алквіста

**Класіфікацыя Сіблі-Алквіста** () — фундаментальная рэвізія сістэмы птушак, праведзеная *Чарльзам Сіблі* () і *Джонам Алквістам* (). Заснаваная на працах па даследаванню філагеніі птушак метадам гібрыдызацыі ДНК, якая праводзілася ў канцы 1970-х — 1980-х гадах.

У малекулярнай біялогіі гібрыдызацыя ДНК уяўляе сабой адзін з параўнальных метадаў, з дапамогай якога можна ацаніць ступень адрозненняў у паслядоўнасцях ДНК арганізмаў, якія параўноўваюць.

## Спасылкі 
* Sibley, Charles Gald & Ahlquist, Jon Edward (1990): Phylogeny and classification of birds. Yale University Press, New Haven, Conn. 

Катэгорыя:Птушкі
Катэгорыя:Гістарычна значныя класіфікацыі жывых арганізмаў
Ота Валах

**Ота Ва́лах** (; ,  — , ) — нямецкі хімік-арганік. Скончыў Гётынгенскі ўніверсітэт (1869). Прыват-дацэнт у Бонскім універсітэце (з 1873 года), прафесар там жа (з 1876 года), а затым у Гётынгенскім універсітэце (з 1889 па 1915 г.).

## Навуковая дзейнасць 
Адзін з піянераў хіміі тэрпенаў. Нобелеўская прэмія па хіміі (1910) «У знак прызнання яго дасягненняў у галіне развіцця арганічнай хіміі і хімічнай прамысловасці, а таксама за тое, што ён першым ажыццявіў працу ў галіне аліцыклічных злучэнняў».
Адкрыў ліманэн, феладрэн, фенхан і іншыя злучэнні, паказаў іх генетычную сувязь з ізапрэнам'. Адкрыў рэакцыю аднаўляльнага аміліравання альдэгідаў і кетонаў сумессю першасных і другасных амінаў з мурашынай кіслатой (1909).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Хімікі Германіі
Тваравы дыск

(*Tyto alba*) мае найлепш выражаны тваравы дыск]]

, напрыклад, аўстралійскі лунь (*Circus approximans*), маюць кальцо з пер’я вакол шыі, якое можа падымацца ў адказ на гук]]

У арніталогіі **тваравы дыск** — гэта складкі скуры разам з размешчаным канцэнтрычнымі радамі вакол дзюбы жорсткім пер’ем. Тваравы дыск маецца на твары пераважна ў соў. Пер’е дыску рухомае і дазваляе рэгуляваць шырыню вушных шчылін з мэтай аптымальнага ўспрымання гукавых хваль.

Па форме тваравы дыск уяўляе сабой парабалу, якая збірае гукавыя хвалі і накіроўвае іх у вуха. Гэтыя ўтварэнні павышаюць адчувальнасць успрымання гукаў у соў, дазваляючы вызначыць месцазнаходжанне ахвяры па гуках з-пад снега, травы або расліннага покрыва.

У іншых відаў птушак, напрыклад, у лунёў, маюцца менш выяўленыя тваравыя дыскі. У дачыненні да лунёў тэрмін «тваравы дыск» азначае пер’е вакол шыі, якое ўздымаецца ў адказ на гукі; па сутнасці, павялічваючы тваравы дыск, лунь паляпшае слых.

Лепш выражаны тваравы дыск у сіпухі, тады як у савы барадатай ён мае найбольшыя памеры сярод птушак — да 110 мм.

## Спасылкі 
* Пукинский Ю. Б. Жизнь сов. — Л.: ЛНУ, 1977. — 240 с.
* Jemima Parry-Jones (2001). Understanding Owls: Biology, Management, Breeding, Training. David & Charles, p. 20. ISBN 0715312235
* Robert E. Simmons (2000). Harriers of the World: Their Behaviour and Ecology. Oxford University Press, pp. 53-56. ISBN 0198549644

Катэгорыя:Анатомія птушак
Васкавіца

**Васкавіца** — участак патоўшчанай скуры каля асновы наддзюб’я некаторых птушак (сокалападобныя, совападобныя, галубіныя, папугаепадобныя), на якой размешчаны вонкавыя адтуліны ноздраў. Звычайна васкавіца пазбаўлена пер’я і можа быць ярка афарбаваная (у шматлікіх драпежных птушак афарбоўка васкавіцы змяняецца з узростам — жоўтая ў старых, блакітнаватая ў маладых). Апераная васкавіца характэрная для папугаяў, арла-барадача. У некаторых соў пакрыта звернутым наперад пер’ем. Васкавіца палягчае рухі наддзюб’я.

## Літаратура 
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд., исправл. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 864 с. ISBN 5-85270-002-9 (Гл. анатацыю. )

Катэгорыя:Анатомія птушак
Нідэрландская манархія

thumb|Каралеўскі герб
**Нідэрландская манархія** () — форма кіравання незалежным каралеўствам Нідэрландаў каралём (ці каралевай) з Аранскай дынастыі. Спіс манархаў гл. Каралі Нідэрландаў.

Кіраўніком нідэрландскай дзяржавы з'яўляецца манарх,які кіруе каралеўствам на падставе канстытуцыі 1815 года (перагледжанай у 1847, 1887 і 1983 гадах). Выканаўчая ўлада знаходзіцца ў руках манарха, які фарміруе ўрад па ўзгадненні з палітычнымі партыямі. Заканадаўчая ўлада належыць двухпалатным Генеральным штатам. Наследаванне трона адбываецца ад памерлага або караля, які адрокся ад яго, да яго старэйшага дзіцяці незалежна ад полу, гэта значыць як па мужчынскай, так і па жаночай лініям. Шлюб наследніка прастола павінен быць зацверджаны парламентам; прынц ці прынцэса, якія ўступілі ў шлюб без дазволу парламента, пазбаўляюцца права атрымання ў спадчыну прастола.

Усе законы пасля прыняцця іх Генеральнымі штатамі зацвярджаюцца манархам. Манарх таксама з'яўляецца старшынёй Дзяржаўнага савета (Raad van State), які складаецца з членаў каралеўскай сям'і і прызначаных манархам дзяржаўных дзеячаў, які ўдзельнічае ў заканатворчай дзейнасці.

Манарх праводзіць усе ўзнагароджанні ардэнамі (Ордэн Нідэрландскага Льва, Ордэн Аранскіх-Насаў і ваенны ордэн Вілема).

Каралеўская сям'я распараджаецца шасцю палацамі, у тым ліку Каралеўскім палацам ў Амстэрдаме. Манарх не выплачвае падатка на спадчыну на атрыманую ў спадчыну ім маёмасць.

Партрэты манарха намаляваныя на нідэрландскіх манетах еўра і паштовых марках. Дзень нараджэння каралевы з'яўляецца афіцыйным дзяржаўным святам. Абраза Вялікасці з'яўляецца крымінальным злачынствам з максімальным пакараннем да пяці гадоў турмы.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Нідэрландскай каралеўскай сям'і

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Нідэрландаў
*
Катэгорыя:Нідэрланды
Архівольт

thumb|right|150px|Архівольты
thumb|right|150px|Разрэз архівольта з «Архітэктурнага слоўніка» (1856)

**Архіво́льт** (,  — «абрамляльная дуга») — абрамленне арачнага праёма, якое вылучае дугу аркі з плоскасці сцяны. Як правіла, служыць элементам дэкарыравання фасадаў і інтэр'ераў. Апісаннем архівольта таксама можа служыць ляпны архітраў, або крывалінейная цяга, якая атачае добрую паверхню аркі або вокны.

## Літаратура 
* БСЭ 1980.

Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Жан Рэнуар

**Жан Рэнуар** (; —12 лютага 1979) — французскі кінарэжысёр, акцёр, прадзюсар, сцэнарыст, сын мастака Агюста Рэнуара, брат акцёра П'ера Рэнуара.

## Фільмаграфія 
### Нямыя фільмы (Францыя) 
* 1924 - Катрына, або Жыццё без радасці / Catherine ou Une vie sans Joie
* 1925 - Дачка вады / La Fille de l'eau
* 1926 - Нана / Nana
* 1927 - Чарльстон / Sur un air de charleston
* 1927 - Маркіта / Marquitta
* 1928 - Гультай / Tire-au-flanc
* 1928 - Дзяўчынка з запалкамі / La Petite Marchande d'allumettes
* 1928 - Турнір / Le Toirnoi
* 1929 - Блед / Le Bled

; Гукавыя фільмы (Францыя)
* 1931 — Дзіцяці даюць слабільнае / *On purge bébé*
* 1931 — Сука / *La Chienne*
* 1932 — Ноч на скрыжаванні / *La Nuit du Carrefour*
* 1932 — Будзю, выратаваны з вады / *Boudu Sauvé des Eaux*
* 1932 — Шатар і Кампанія / *Chotard et Cie*
* 1933 — Мадам Бавары / *Madame Bovary*
* 1935 — Тоні / *Toni*
* 1936 — Злачынства спадара Ланжа / *Le Crime de Monsieur Lange*
* 1936 — На дне / ''Les Bas-fonds (па п'есе М. Горкага)*
* 1936 — Жыццё належыць нам / *La vie est a nous*
* 1936 — Загарадная прагул­ка / *Une partie de campagne*
* 1937 — Вялікая ілюзія / *La Grande Illusion*
* 1938 — Чалавек-звер / *La Bête Humaine*
* 1938 — Марсельеза / *La Marseillaise*
* 1939 — Правілы гульні / *La Règle de Jeu ''

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Постаці Францыі
Катэгорыя:Постаці фрацузскай кінарэжысуры
Катэгорыя:Рэжысёры нямога кіно
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Лаўрэаты ганаровай прэміі «Оскар»
Пол Хлебнікаў

**Пол Хлебнікаў** (, ) (1963 — 9 ліпеня, 2004) — амерыканскі і расійскі журналіст часопісу Forbes.

## Біяграфія 
Пол нарадзіўся ў 1963 годзе ў Нью-Ёрку (ЗША), у сям’і расійскіх яўрэяў, якія ўцяклі з Расіі пасля кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі. Вучыўся ў Акадэміі Філіпс Экстэр (Phillips Exeter Academy), скончыў Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі (University of California, Berkeley) і адну з самых прэстыжных у свеце MBA-праграм Лонданскай школы эканомікі (London School of Economics), пачаў працаваць у часопісе Forbes у 1989 годзе. Займаў пасаду рэдактара ў пытаннях Расіі і Усходняй Еўропы. У красавіку 2004 года стаў першым галоўным рэдактарам расійскай версіі Forbes.

У верасні 2000 году выйшла ў свет яго кніга «Godfather of the Kremlin» (Крамлёўскі кроснік), біяграфія расійскага алігарха Барыса Беразоўскага. Сам Беразоўскі крытычна выказваўся пра кнігу і ранейшыя публікацыі «Форбс». У 1996 годзе Беразоўскі быў падаў скаргу ў суд на часопіс за паклёп.

## Забойства 
Пол Хлебнікаў быў застрэлены на вуліцы ў Маскве 9 ліпеня 2004 года, калі ён выходзіў з будынку рэдакцыі. Яго расстралялі з машыны.

Выдавец расійскай версіі часапісу «Форбс» заявіў, што гэта было замоўленае забойства, звязанае з прафесійнай дзейнасцю Пола Хлебнікава. Генеральны сакратар Саюза журналістаў Расіі Ігар Якавенка таксама лічыць, што гэта — заказное забойства.

Пол Хлебнікаў стаў 15-м журналістам, што загінуў у Расіі за апошнія чатыры гады.

29 лістапада 2004 у сталіцы Беларусі, Мінску, былі затрыманыя два чачэнцы, грамадзяне Расіі (у некаторых крыніцах паведамляюцца іхныя імёны: Казбэк Дукузаў і Валід Агаеў), якія падазраюцца ў забойстве Пола Хлебнікава. Беларускія ўлады абяцалі адразу ж выдаць іх расійскім уладам, але экстрадыцыя ў Расію адбылася толькі праз тры месяцы 22 лютага 2005 года.

## Спасылкі 
* Падазраваных у забойстве рэдактара расійскай версіі часопісу «Форбс» Пола Хлебнікава ўтрымлівае КГБ Беларусі (29.11.2004)

Хлебнікаў Пол
Катэгорыя:Лаўрэаты Міжнароднай прэміі за свабоду прэсы
Журналіст

thumb|250px|Журналісты
**Журналі́ст** — той, хто займаецца журналістыкай: стварае інфармацыйнае напаўненне для СМІ шляхам збору, асэнсавання і выкладання для аўдыторыі інфармацыі пра які-небудзь факты. Яму могуць дапамагаць тэлеаператар альбо фатограф, якіх таксама лічуць журналістамі.

Журналіст — гэта чалавек, які выступае пасярэднікам паміж грамадcкімі інстытутамі і грамадствам, ажыццяўляе сувязь паміж імі праз які-небудзь інфармацыйны канал (тэлебачанне, радыё, інтэрнэт, друкаваныя СМІ).

## Віды журналістаў 
Журналістаў падзяляюць па відах: рэпарцёры, аглядальнікі, каментатары, вядоўцы праграм і іншыя.

## Прафесійная рызыка 
Праца журналіста непрадказальная, нельга прадбачыць, што адбудзецца ў наступную хвіліну. Таксама вартая ўвагі высокая асабістая рызыка журналістаў па розных прычынах: войны, палітычныя фактары, крымінал і г. д. Топ-20 краін, небяспечных для занятку журналістыкай:

 1.  Ірак: 127
 2.  Алжыр: 60
 3.  Расія: 47
 4.  Калумбія: 40
 5.  Філіпіны: 32
 6.  Індыя: 22
     Самалі: 22
 8.  Боснія і Герцагавіна: 19
     Турцыя: 19
     Пакістан: 19
 11. Афганістан: 17
 12. Руанда: 16
     Сьера-Леонэ: 16
     Таджыкістан: 16
 15. Бразілія: 15
 16. Шры-Ланка: 14
 17. Мексіка: 14
 18. Бангладэш: 12
 19. Ангола: 8
     Югаславія: 8

## Гл. таксама 
* Пол Хлебнікаў

## Спасылкі 
Катэгорыя:Журналістыка
Катэгорыя:Медыяпрафесіі
Носіўскі раён

**Носіўскі раён** () — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе Чарнігаўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Носіўка

## Адміністрацыйны падзел 
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 гарадскога і 16 сельскіх саветаў.

## Населеныя пункты 
На тэрыторыі раёна размешчаны 1 горад раённага значэння і 47 сёлаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Былыя раёны Чарнігаўскай вобласці
Дэльта Ніла

225px|thumb|Выгляд дэльты Ніла з космасу (не ў натуральных колерах).
**Дэльта Ніла** — адна з самых вялікіх рачных дэльт у свеце, якая працягнулася па ўзбярэжжы Міжземнага мора на 240 км ад Александрыі на захадзе да Порт-Саіда на ўсходзе. Яна ўтварылася на месцы марской бухты,якая паступова запоўнілася рачнымі наносамі, і мае форму кветкі лотаса. Па плошчы (24 тыс. км ²) дэльта Ніла амаль роўная Крымскаму паўвостраву.

Крыху ніжэй Каіра, у 160 км на поўдзень ад свайго ўпадзення ў мора, рака Ніл распадаецца на рукавы, з якіх найважнейшыя наступныя — Пялузскі, Таніцкі, Мендэзскі; Букольскі або Фатнічаскі, Себяніцкі, Балбіцінскі і Канопскі. «Дэльтай» вусце Ніла назвалі грэчаскія географы, якія параўноўвалі яго трохкутную форму з літарай Δ грэцкага алфавіту, даўшы такім чынам назву ўсім рачным дэльтам зямнога шара.

## Насельніцтва 
Каля паловы з 100-мільённага насельніцтва Егіпта пражывае ў раёне дэльты Ніла. Не ўлічваючы буйнейшыя гарады, шчыльнасць насельніцтва ў дэльце Ніла пераўзыходзіць 1000 чалавек на км². Александрыя з’яўляецца найбуйнейшым горадам у дэльце з ацэначным насельніцтвам больш за 4 мільёны чалавек. Іншыя буйныя гарады ў дэльце: Шубра-эль-Хайм, Порт-Саід, Эль-Махала-эль-Кубра, Эль-Мансура, Танта і Заказік.

## Гісторыя 
Вядомая сваёй урадлівасцю дэльта з найстаражытных часоў мела неацэннае значэнне для эканамічнага дабрабыту Егіпта. Акрамя Каіра і Александрыі, у дэльце былі размешчаны старажытныя горада Аварыс, Таніс, Саіс, Сябеніт, Пелусій, Бубасціс і Каноб, некалькі пазней — Наўкраціда, Леантопаль, Дам'ета і Разэта.

Ніл
Катэгорыя:Геаграфія Егіпта
Катэгорыя:Ніл
Уінчэстэр

**Уі́нчэстэр** () — адміністрацыйны цэнтр графства Хэмпшыр у паўднёва-заходняй частцы Англіі. Станам на 2001 год, паводле даных перапісу, насельніцтва складала 41,420 чалавек.

Уінчэстэр — старажытная сталіца каралеўства Уэсекс і Англіі. Горад быў пабудаваны на месцы рымскага горада . Уінчэстэр знакаміты сваім , які з’яўляецца адным з найбуйнейшых сабораў Англіі. Яго будаўніцтва пачалося яшчэ ў часы Альфрэда Вялікага ў IX стагоддзі і было працягнута нарманамі, якія захапілі астравы.

На ўскрайку Старога Уінчэстэра стаяць разваліны замка: брама Вэст Гейт (*West Gate*) з Вялікай Залай (*Great Hall*), што была пабудавана ў 1234 годзе. Згодна з паданнем, менавіта ў гэтай зале за сталом караля Артура збіраліся рыцары круглага стала.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Англіі
Керчанскі паўвостраў

**Керчанскі паўвостраў** — усходняя частка Крымскага паўвострава, ва Украіне.

Абмываецца на поўначы Азоўскім морам, на поўдні Чорным морам, на ўсходзе — Керчанскім пралівам. Плошча каля 3 тыс. км².

Паўночна-ўсходняя частка ўзгорыстая (выш. да 190 м г. Анук), паўднёва-заходняя — раўнінная. Гразевыя вулканы. Саляныя азёры-ліманы. Керчанскі жалезарудны басейн.

Большая частка тэрыторыі ўзарана (збожжавыя, тэхнічныя, бахчавыя культуры і вінаграднікі). Найбуйнейшы горад і порт — Керч.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Найноўшая тэктоніка Керчанскага паўвострава

Катэгорыя:Паўвостравы Крыма
Карадаг

**Карада́г** (цюрк. чорная гара) — вулканічны масіў у Крыме, на беразе Чорнага мора, за 20 км на паўднёвы захад ад г. Феадосія, ва Украіне. 

Складаецца з купалападобнай Святой гары, або г. Вялікі Карадаг (выш. 577 м), і Берагавога хрыбта з арыгінальнымі формамі выветрывання. Складзены з туфаў і лаў. Радовішчы паўкаштоўных камянёў (сердалік, агат, яшма). Расліннасць прадстаўлена лясамі, стэпамі, зараснікамі нізкарослых цвердалістых паўхмызнякоў. 

3 боку мора — бухты (Сердалікавая, Блакітная і інш.). Каля ўсходняга падножжа — курорт Планёрскае (Кактэбель).

Катэгорыя:Патухлыя вулканы
Катэгорыя:Горы Украіны
Катэгорыя:Крымскія горы
Катэгорыя:Вулканы Украіны
Хвастцовая залоза

**Хвастцовая залоза** ці надхваставая () размешчана над хваставымі пазванкамі, яе сакрэт выводзіцца вонкі праз буйныя пратокі. Сам па сабе сакрэт алеісты і выкарыстоўваецца птушкамі для змазкі пер’я, засцерагаючы яго ад намакання, захоўваючы эластычнасць. Пад уздзеяннем сонечнага святла сакрэт хвастцовай залозы ператвараецца ў вітамін D, які птушкі заглынаюць пры ачыстцы пяра. Нарэшце, сакрэт гэтай залозы спрыяе захаванню рагавога чахла дзюбы. Добра развітая хвастцовая залоза як у водных, так і ў наземных птушак; адсутнічае яна ў страўсавых, у некаторых папугаяў, галубоў, дрофаў і іншых птушак.

## Будова 
Тлушчавая залоза, якая знаходзіцца ў аснове хваста ды складаецца з дзвюх частак. Кожная з доляў мае па цэнтральнай пратоцы, у якую трапляюць вывядзенні з трубачак, радыяльна размешчаных вакол. Гэты сакрэт выводзіцца вонкі праз буйныя пратокі.

Пад час чысткі пер’я птушкі труцца галавой ля залозы, а пасля па ўсім целе, такім чынам змазваючы сакрэтам усю паверхню пер’я.

## Функцыя 
Сам па сабе сакрэт алеісты і змяшчае ферменты, бялкі, тлустыя кіслоты і . Апошні пад уздзеяннем ультрафіялетавага святла ператвараецца ў вітамін D.

У вадаплаўных птушак сакрэт залозы засцерагае пер’е ад намакання і захоўвае яго эластычнасць. У асобных відаў спрыяе захаванню рагавіцы дзюбы і лускавай скуры на лапах.

У птушак, якія не маюць гэтай залозы, яе функцыю выконвае пер’е асаблівай будовы, якое расце на пэўных частках цела. Гэтае пер’е пастаянна абломваецца, утвараючы дробны парашок, якім птушкі змазваюць апярэнне, прадухіляючы яго зліпанне і намаканне.

## Гл. таксама 
* Сальныя залозы

## Літаратура 
*  

## Спасылкі 
* The Grey Roost  

Катэгорыя:Анатомія птушак
Катэгорыя:Залозы
Марыя Юзэфа фон Габсбург

**Марыя Юзэфа фон Габсбург** (, ; , Вена, Свяшчэнная Рымская імперыя — , Дрэздэн, Курфюрства Саксонія) — эрцгерцагіня аўстрыйская, каралева польская, вялікая княгіня літоўская, княгіня-электарка саксонская, жонка Аўгуста IIІ Прыгожага. З дому Габсбургаў.

## Біяграфія 
Была дачкой нямецкага імператара Іосіфа І Габсбурга і Амаліі Вільгельміны фон Браўншвайг-Каленберг. Лічылася спакаеміцай свайго дзядзькі імператара Карла VI, але пасля нараджэння ў таго дачкі Марыі Тэрэзіі пазбавілася гэтага права.

Шлюб паміж Марыяй Юзэфай і Аўгустам адбыўся 20 жніўня 1719. Каранаваная на сталец Рэчы Паспалітай 20 студзеня 1734 года. Ад 1740 года спрабавала зрабіць мужа нямецкім імператарам, для чаго намагалася стварыць саюз супраць Прусіі. З пачаткам Сямігадовай вайны ў адрозненне ад мужа засталася ў акупаваным Дрэздэне, дзе памерла ад апалектычнага ўдару. Пахаваная там у Саборы Святой Тройцы.

Была вельмі рэлігійнай, шмат дапамагала езуітам. Перадавала кляштарам і касцёлам шматлікія каштоўнасці.

Марыя Юзэфа разам з мужам мела 14 дзяцей.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія
Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія
Антверпенская ратуша

**Гарадская ратуша ў Антверпене** — цэнтральны твор нідэрландскага Адраджэння і адзін з першых рэнесансных будынкаў на поўначы Еўропы. Пабудаваны ў 1561-65 гг., калі Антверпен быў гандлёвай сталіцай Еўропы, па праекце мясцовага архітэктара Карнеліса Флорыса. Распрацаваная Флорысам сістэма дэкаратыўнай арнаментыкі («Florisstil») аказала значны ўплыў на развіццё бельгійскай (фламандскай) мастацкай традыцыі.

Чатырохпавярховы будынак, які стаіць на галоўнай плошчы горада, арганічна спалучае элементы, запазычаныя ад італьянскіх маньерыстаў, з фламандскай традыцыяй будаўніцтва шматпавярховых гатычных ратуш. Ніжні паверх рустыраваны, верхні паверх — скразны (гульбішча). Ратуша пышна ўпрыгожаная геральдычнымі знакамі Антверпенскага маркграфа, іспанскіх Габсбургаў і герцагства Брабанцкага.

Падчас узяцця Антверпена іспанцамі (1576) ратуша выгарэла амаль дашчэнту. Стылізаваныя пад даўніну інтэр’еры з’явіліся ў сярэдзіне XIX стагоддзя (арх. П’ер Бруна Бурла).

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Паўночнае Адраджэнне
Катэгорыя:Ратушы Бельгіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1565 годзе
Катэгорыя:Славутасці Бельгіі
Катэгорыя:Сусветная спадчына паводле алфавіта
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Бельгіі
Катэгорыя:Антверпен
Феадосія

**Феадосія** (, , ад  — «Богам дадзеная») — партовы і курортны горад поўдня Украіны ля Чорнага мора на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы Крыма. Феадасійскі рэгіён Крыма — тэрыторыя, падпарадкаваная Феадасійскага гарсавету, уключае ў сябе акрамя ўласна Феадосіі шэраг пасёлкаў.

Дзень горада Феадосіі — апошняя субота ліпеня.

## Геаграфія 
Знаходзіцца на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы Крымскага паўвострава (абмываецца на ўсходзе водамі Феадасійскага заліва Чорнага мора), на мяжы Крымскіх гор і Керчанскай узгорыстай раўніны, сярод адгор’яў, што заканчваюцца мысам Святога Ільі.

Клімат пераходны ад субтрапічнага міжземнаморскага тыпу да ўмерана кантынентальнага. Лета цёплае (24 °C у жніўні). Феадасійскі порт адкрыты круглы год для заходу суднаў.

## Гісторыя 
Горад Феадосія () быў заснаваны выхадцамі з Мілета да сярэдзіны VI ст. да н. э. Існаваў як старажытнагрэчаская калонія, пазней — грэчаскі поліс. З 355 да н.э. ў складзе Баспорскай дзяржавы. У 107 да н.э. адзін з цэнтраў паўстання Саўмака.

У IV ст. н.э. разбурана гунамі. У V—VI ст. паселішча аланаў. У канцы VI ст. пад уладай хазараў.

Пасля захопу ў 1239 годзе Крыма войскамі Батыя ўвашла ў склад Залатой Арды. У 1270—80-я гады на яе тэрыторыі генуэзцы заснавалі гандлёвую факторыю Кафэ (назва захоўвалася да 1783). У пач. XIV ст. тут узнікла армянская калонія.

У 1475 годзе Кафу захапіла Турцыя, і горад атрымаў назву Кефе (другая назва Малы Стамбул). У XVI—XVII ст. горад — галоўны нявольніцкі рынак у Крыме. У 1616, 1628 і 1667 Кефе займалі запарожскія казакі.

У руска-турэцкую вайну Кафу ўзялі рускія войскі (1771). З 1783 года ў складзе Расіі (зноў названа Феадосіяй), з 1802 павятовы горад Таўрычаскай губерні, у 1892 злучаны з чыгункай Севастопаль—Данбас.

У грамадзянскую вайну Феадосію захоплівалі аўстра-германскія, англа-французскі войскі. У 1920 годзе занята Чырвонай Арміяй.

З 1921 у складзе Крымскай АССР. У 1941—44 акупіравана германскімі войскамі, вызвалена ў выніку Крымскай аперацыі 1944 года. З 1945 пасля скасавання крымскай аўтаноміі ў складзе Крымскай вобласці РСФСР, з 1954 — Украінскай ССР. У 1953—1995 гады горад з’яўляўся адным з цэнтраў Керчанска-Феадасійскай ваенна-марской базы Чарнаморскага флоту, у связі з чым да пачатку 1970-х гадоў меў статус закрытага горада.

З 1991 года ў назалежнай Украіне, у складзе Рэспублікі Крым (1992—1998) і Аўтаномнайй Рэспублікі Крым (з 1998).

З 2014 года кантралюецца Расіяй. 26 снежня 2023 года Узброеныя сілы Украіны нанеслі ракетны ўдар па Феадосіі, атакаваны ў пункце базавання вялікі дэсантны карабель «Новачаркаск».

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Гаўрыіл Канстанцінавіч Айвазоўскі (1812—1880) — армянскі святар, навуковы гісторык, лінгвіст і паліглот.
* Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі (1817—1900) — рускі мастак-марыніст, калекцыянер, мецэнат.
* Андрэ Барсак (1909—1973) — французскі рэжысёр, тэатральны мастак, драматург.
* Таццяна Казырэнка (нар. 1996) — украінская футбалістка.

## Зноскі 
Катэгорыя:Гарады Крыма

Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Феадасійскаму гарсавету
Копач (герб)

«**Копач**» або «**Топач**» () — шляхецкі і дваранскі герб, якім карысталіся 62 роды Беларусі, Літвы, Украіны, Польшчы і Расіі.

## Апісанне 
Выкарыстанне прынцыпаў блазанавання: у чырвоным полі паднятае ўверх ястрабінае або арлінае чорнае крыло з залатой лапай. Каленам яно звернутае ў правы бок шчыта. У клейнодзе — тры страусавыя пёры. Герб гэты выводзяць з Венгрыі, адкуль ён перанесены ў Польшчу пры Казіміры III Вялікім або Людовіку I Венгерскім.

Першае згадванне 1404 г., у афіцыйным дакуменце — 1413 г. у Літве як «Копач» пад час Гарадзельскай уніі з Польшчаю.

## Выкарыстоўваюць 
Бялошыцкі (Białoszycki), Берултоўскі (Bierułtowski), Бланкенбург (Blankenburg), Бойшоўскі (Bojszowski), Божымоўскі (Borzymowski), Быдлоўскі (Bydłowski), Халчнёўскі (Chalczniowski), Халчыноўскі (Chalczynowski), Халкнёўскі (Chalkniowski), Халкноўскі (Chalknowski), Халуковіч (Chalukowicz), Хвалчнеўскі (Chwalczniewski), Чабелскі (Czabelski), Дмосінскі (Dmosiński), Дзядовіч (Dziadowicz), Гедарвох (Gedorwoch), Гедрох (Giedroch), Градзкі (Grądzki), Гродзіцкі (Grodzicki), Галчыноўскі (Halczynowski), Галкноўскі (Halknowski), Галеноўскі (Hałenowski), Іскра (Iskra), Камёнацкі (Kamionacki), Когкоўскі (Kogkowski), Копач (Kopacz), Копыцінскі (Kopyciński), Копычынскі (Kopyczyński), Корыбскі (Korybski), Крыпскі (Krypski), Крупскі (Krupski), Купчынскі (Kupczyński), Кужескі (Kurzeski), Кужеўскі (Kurzewski), Лісогурскі (Lisogórski), Лога (Loga), Лувчыцкі (Łuwczycki), Лысогурскі (Łysogórski), Меджведзкі (Miedźwiedzki), Медзыблоцкі (Międzybłocki), Моксевіч (Moksiewicz), Мрохоўскі (Mrochowski), Навоі (Nawoy), Педзіцкі (Piędzicki), Пледзіцкі (Plędzicki), Пжецескі (Przecieski), Рац (Rac), Сегрот (Siegroth), Скідзенскі (Skidzieński), Славік (Sławik), Срочкоўскі (Sroczkowski), Старовейскі (Starowieyski), Шашорскі (Szaszorski), Шегрод (Szegrod), Шыгрод (Szygrod), Томковіч (Tomkowicz), Войнеко (Woyneko), Выстеп (Występ), Зегартоўскі (Zegartowski), Зеглінскі (Zegliński), Зерванскі (Zerwański), Жеглінскі (Żegliński).

## Літаратура 
* Bartosz Paprocki, «Herby rycerstwa polskiego», Kraków, 1584; 
* Simon Okolski, «Orbis Polonus», Kraków, 1642, T. 1-3; 
* Ks. Kasper Niesiecki, «Herby i familie rycerskie tak w Koronie jako y w W.X.L.», Lwów, 1728; 
* Лакиер А. Б., «Русская геральдика», 1855, параграф 91, № 252. 

## Спасылкі 
*  Герб Топач, яго адмены і ўжывальнікі
* «Polish Armorial Middle Ages to 20th Century», Tadeusz Gajl, Gdańsk-2007 r.  

Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
ЦЭЦ-3 (Мінск)

**ЦЭЦ-3** — філіял РУП «Мінскэнерга» — прадпрыемства энергетыкі ў паўднёва-ўсходняй частцы Мінска. Пабудаваная ў 1951 годзе. Вызначаная магутнасць 370 МВт (2011). Забяспечваецца тэхнічнай вадой з Чыжоўскага вадасховішча.

Пабудаваная ў 1951 годзе ЦЭЦ з вызначанай магутнасцю 25 МВт прызначалася для забеспячэння электраэнергіяй, парай і цяплом Мінскага трактарнага завода.

У 1961 на ЦЭЦ-3 устаноўлена 1-я ў СССР цеплафікацыйная турбіна вызначанай магутнасцю 100 МВт.

Цяпер ЦЭЦ абслугоўвае буйны прамысловы вузел, утвораны трактарным, аўтамабільным, маторным, падшыпнікавым і інш. заводамі, а таксама абслугоўвае да 25 % жыллёвага фонду горада. Вызначаная магутнасць ЦЭЦ-3 дасягае 370 МВт.

Плануецца рэканструкцыя з мэтаю павысіць ККД і давесці вызначаную магутнасць да 550 МВт.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Электрастанцыі Мінска
Катэгорыя:Цеплавыя электрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1951 годзе
Катэгорыя:1951 год у Мінску
Бабры (значэнні)

Назву **Бабры́** маюць:

* Бабры — род сысуноў з атрада грызуноў.

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Бабры — былы хутар у Брэсцкім раёне
** Бабры — вёска ў Жабінкаўскім раёне
* Гомельская вобласць:
** Бабры — былая вёска ў Мазырскім раёне
** Бабры — хутар у Рэчыцкім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Бабры — вёска ў Ваўкавыскім раёне
** Бабры — вёска ў Лідскім раёне
* Мінская вобласць:
** Бабры — вёска ў Валожынскім раёне
** Бабры — вёска ў Лагойскім раёне
** Бабры — вёска ў Маладзечанскім раёне

## Народы 
* Бабры — састарэлая еўрапейская назва племені канадскіх індзейцаў

## Глядзіце таксама 
* Бабёр
Бабры (Жабінкаўскі раён)

**Бабры́** (, ) — вёска ў Жабінкаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Жабінкаўскага сельсавета.

Да 11 мая 2012 года вёска ўваходзіла ў склад Якаўчыцкага сельсавета.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Жабінкаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёна
Панявежыскі раён

**Панявежы́скі раён** () — адміністрацыйная адзінка ў цэнтральнай Літве, знаходзіцца ў складзе Панявежыскага павета. Адносіцца да этнаграфічнага рэгіёна Аўкштота.

## Паселішчы 
У раёне знаходзяцца наступныя паселішчы:
* 2 гарады — Панявежыс, *Рамігола*
* 8 мястэчак — *Гележы*, *Крэкенава*, *Мяжышкі*, *Наўместы*, *Рагува*, *Смілгі*, *Шылы*, *Вадоклы*.
* 752 вёскі

## Колькасць насельніцтва 
* *Дэмбава* — 2 397 чал;
* *Крэкенава* — 2 003 чал;
* *Рамігола* — 1 733 чал;
* *Велжы* — 1 417 чал;
* *Пінява* — 1 158 чал;
* *Пажагены* — 962 чал;
* *Ятайны* — 885 чал;
* *Наўместы* — 832 чал;
* *Людзіны* — 762 чал;
* *Вайводы* — 752 чал

## Староствы 
У складзе раёна знаходзяцца 11 старостаў:

* *Карсакіскае* (па-літоўску: *Karsakiškio seniūnija*)
* *Крэкенаўскае* (па-літоўску: *Krekenavos seniūnija*)
* *Межышкаўскае* (па-літоўску: *Miežiškių seniūnija*)
* *Наўмесцкае* (па-літоўску: *Naujamiesčio seniūnija*)
* *Панявескае* (па-літоўску: *Panevėžio seniūnija*)
* *Рагуўскае* (па-літоўску: *Raguvos seniūnija*)
* *Рамігольскае* (па-літоўску: *Ramygalos seniūnija*)
* *Сьмільгійскае* (па-літоўску: *Smilgių seniūnija*)
* *Упіцкае* (па-літоўску: *Upytės seniūnija*)
* *Вадоклаўскае* (па-літоўску: *Vadoklių seniūnija*)
* *Велскае* (па-літоўску: *Velžio seniūnija*)

## Спасылкі
Стакгольмская канферэнцыя ААН

**Канферэнцыя Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па праблемах навакольнага асяроддзя чалавека** (таксама вядомая як **Стакгольмская канферэнцыя**) — міжнародная канферэнцыя, якая прайшла пад эгідай Арганізацыі Аб’яднаных Нацый у Стакгольме, Швецыя 5-16 чэрвеня 1972 года. Гэта была першая буйная канферэнцыяй ААН па міжнародных праблемах аховы навакольнага асяроддзя, якая адзначыла паваротны момант у развіцці міжнароднай экалагічнай палітыкі.

Калі Генеральная асамблея ААН вырашыла склікаць Стакгольмскую канферэнцыю, па ініцыятыве ўрада Швецыі, Генеральны сакратар ААН У Тан запрасіў Морыса Стронга ў якасці Генеральнага сакратара канферэнцыі.

Канферэнцыя была адкрыта шведскім прэм’ер-міністрам Улафам Пальмэ і генеральным сакратаром Куртам Вальдхаймам, каб абмеркаваць глабальны стан навакольнага асяроддзя. Прысутнічалі прадстаўнікі 113 краін, 19 міжурадавых агенцтваў, і больш чым 400 міжурадавых і няўрадавых арганізацый, канферэнцыя была шырока прызнана пачаткам сучаснай палітыкі ў галіне экалогіі і асведчанасці грамадскасці аб глабальных праблемах аховы навакольнага асяроддзя, што гэтая канферэнцыя, і што яшчэ больш важна навуковыя канферэнцыі, папярэднія гэтай, аказала рэальны ўплыў на экалагічную палітыку Еўрапейскага эканамічнай супольнасці (якае пазней стане Еўрапейскім саюзам). Напрыклад, у 1973 ЕС стварыў Упраўленне аховы навакольнага асяроддзя і аховы спажыўцоў, і склаў першую праграму акцый у абарону навакольнага асяроддзя. Такі павышаны інтарэс і даследчае супрацоўніцтва магчымае праклалі шлях да далейшага разумення глабальнага пацяплення, якое прывяло да такіх пагадненняў як Кіёцкі пратакол.

Катэгорыя:Канферэнцыі Арганізацыі Аб'яднаных Нацый
Катэгорыя:Арганізацыя Аб’яднаных Нацый
Чачэнцы

**Чачэнцы** (саманазва *Noxçi* (*Нохчы*)) — вайнахскі народ у Расіі, асноўнае насельніцтва Чачэнскай Рэспублікі.

## Этнонім 
Існуе некалькі версій паходжання саманазвы чачэнцаў, сярод іх: ад вёскі Нахш, рэшткі якой можна знайсці ў гарах; ад слова *nexça*, што значыць «авечы сыр»; ад слова *nox* — рала. Некаторыя выводзяць этнонім ад імя Біблейскага патрыярха Ноя (па-чачэнску Nox). Еўрапейская назва «чачэнцы» паходзіць ад аулу Чачэн, каля якога рускія ўпершыню сустрэліся з плямёнамі нохчый падчас Персідскага паходу 1722—1723 гадоў.

## Краіны пражывання 
У цяперашні час пражываюць на тэрыторыі Расійскай Федэрацыі (у тым ліку ў Чачні — 1,300,000 чал., у Дагестане — 97,000, у Інгушэтыі — 97,000, у Паўночнай Асеціі — 5,000, у Кабардзіна-Балкарыі — 5,000, Краснадарскім краі — 3,000 і інш., асабліва ў Маскве), Турцыі (больш за 100,000), Іарданіі (90,000), Казахстане (75,000), Саудаўская Аравія (60,000), Сірыі (больш за 50,000), Грузіі (40,000), Азербайджане (10,000), у краінах Еўропы.

Ёсць самым шматлікім з паўночна-каўказскіх народаў.

### Міграцыя 
Пасля заканчэння каўказскай вайны ў 1865 годзе каля 5000 чачэнскіх сем'яў перасяліліся на тэрыторыю Асманскай імперыі. Іх сталі зваць мухаджырамі. Сёння іх нашчадкі прадстаўляюць асноўную частку чачэнскіх дыяспар Турцыі, Сірыі і Іарданіі.

У лютым 1944 года больш за паўмільёна чачэнцаў былі дэпартаваныя на загад Сталіна ў раёны Сярэдняй Азіі. 9 студзеня 1957 года яны атрымалі дазвол вярнуцца на ранейшае месца жыхарства, але некаторая колькасць перасяленцаў так і засталася на новай радзіме — у Казахстане і Кыргызстане.

Першая і другая чачэнскія войны прывялі да таго, што значная колькасць чачэнцаў перасялілася ў краіны Заходняй Еўропы, Турцыю і арабскія краіны. Павялічылася чачэнская дыяспара і ў Расіі.

## Мова і рэлігія 
Чачэнская мова адносіцца да нахскай групы моў іберы́йска-каўка́зскай сям’і. Дадзеныя лінгвістыкі ўсталёўваюць сваяцтва нахскіх моў з старажытнымі хурыта-урарцкімі мовамі. Разам з інгушамі, кістынцамі і бацбійцамі чачэнцы складаюць нахскую этнічную групу (саманазва — вайнахі).

Вернікі чачэнцы — мусульмане-суніты, у асноўным належаць да суфійскіх тарыкатаў Накшбандыя і Кадырыя. Яшчэ ў XVI ст. было шырока распаўсюджана праваслаўе.

## Традыцыйныя заняткі 
Традацыйным заняткам раўнінных чачэнцаў было земляробства. Збольшага сеялі пшаніцу, проса і ячмень. У гарах пераважала жывёлагадоўля. Асноўным транспартам у гарах была запрэжаная валамі арба з двума невялікімі драўлянымі коламі, па бездаражы выкарыстоўвалі санкі. Сярод рамёстваў былі распаўсюджаныя гарбарства, апрацоўка металаў, камню, дрэва, ганчарства.

## Кухня 
Улюбёная народная страва — звараныя ў булёне галушкі з кукурузнай мукі — галнаш; да сталу іх падаюць з кавалкамі адварнога мяса і тоўчанага часнаку. З пшанічнай ці ячменнай мукі пякуць пірагі з начыннем з сыру, бульбы ці гарбузоў. Звычайныя стравы ўлетку — сыр, тварог, кіслае малако.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Расіі
Катэгорыя:Чачня
Пагар (Пагарскі раён)

**Пага́р** — колішні горад, цяпер пасёлак гарадскога тыпу ў Бранскай вобласці Расіі, на рацэ Судасць. Адміністрацыйны цэнтр Пагарскага раёна. Насельніцтва 10 936 чалавек (2009).

Знаходзіцца за 128 км на паўднёвы захад ад Бранска, за 7 км ад чыгуначнай станцыі Пагар.

## Гісторыя 
* 1193: першая згадка пра старажытнае горада *Радагошч*, з якім некаторыя даследчыкі суадносяць пазнейшы Пагар.
* 1517: належаў князю Васілю Іванавічу Шамячычу, якога маскоўскія цары пасадзілі ў вязніцу (дзе ён і сканаў), а горад далучылі да Маскоўскай дзяржавы.
* 1563: Радагошч далучаны да Вялікага Княства Літоўскага, Рускага, Жамойцкага.
* XVII ст.: Ян Яцына атрымаў дазвол на заснаванне мястэчка *Пагар* ва ўласным маёнтку, што знаходзіўся ў Старадубскім павеце Смаленскага ваяводства.
* 19 снежня 1649: паводле прывілея караля Яна Казіміра ў мястэчку дазвалялася мець штотыднёвыя таргі па аўторках і пятніцах і чатыры кірмашы — на святога Яна Хрысціцеля, на «свята зялёнай Дзевы Марыі», на святога Мікалая і «на Масленіцу Рускую ведлуг старога календара».
* 1654: захоплены войскамі Б. Хмяльніцкага.
* 1667: згодна з Андрусаўскім перамір’ем канчаткова перайшоў пад уладу Расіі, пазней зрабіўся соценным горадам Старадубаўскага палка.
* 1784: назначаны павятовым цэнтрам Ноўгарад-Северскага намесніцтва.
* 1797: заштатны горад Маларасійскай губерні.
* 1802: у Чарнігаўскай губерні.
* У ХІХ стагоддзі мястэчка Пагар было ў складзе Пагарскай воласці Старадубскага павета Чарнігаўскай губерні.
* 3 лістапада 1865: атрымаў герб «у рассечаным тарку котвігападобны крыж і два ромбы: правы бок тарка блакітны, левы — срэбны, афарбоўка фігур адваротная».
* 1919: апынуўся ў РСФСР, цэнтр воласці Старадубскага павета Гомельскай губерні.
* 1926: у Бранскай губерні.
* 1929: цэнтр раёна Заходняй вобласці.
* 1937—1944: у Арлоўскай вобласці.
* 1938: гарадскі пасёлак.

## Насельніцтва 
* кан. ХІХ ст. — 7292 чал.
* 1993 — 11,3 тыс. чал.
* 1998 — 12,0 тыс. чал.
* 2006 — 11358 чал.

## Эканоміка 
Цыгарэтна-цыгарная фабрыка — адзінае прадпрыемства ў Расіі, якое выпускае цыгары. Курцом пагарскіх цыгарак быў савецкі пісьменнік Ілья Эрэнбург, іх спрабаваў Уінстан Чэрчыль. Апроч гэтага, фабрыка выпускае люлькавы тытунь, а таксама тытунь для кальянаў і самакрутак.

Таксама ў мястэчку працуюць заводы бульбянога грануляту, хлебазавод, масла і сухога малака, гароднінасушыльны, кансервавы; мясакамбінат і іншыя прадпрыемствы.

## Помнікі архітэктуры 
* Былы касцёл, цяпер праваслаўная царква Св. Ганны (XVII—XIX стст.).
* Царква Св. Тройцы (1783).

## Вядомыя асобы 
* Дзмітрый Мікалаевіч Андрыеўскі (1904—1983) — хімік. Доктар хімічных навук (1964), кандыдат хімічных навук, прафесар.

## Літаратура 
* 
* Андрэй Катлярчук. Беларусы Бранскага краю. Этнічная гісторыя і сучаснасць  // ARCHE, 2-2001 (Народны нумар)

## Спасылкі 
* м. Пагар на Radzima.org
* Алег Трусаў. Беларуская Атлянтыда: Без бар’ераў. Северскія землі // Радыё Свабодная Еўропа, 19 кастрычніка 2007

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Бранскай вобласці
Каўказская вайна

**Каўказская вайна** **(1817—1864)** — ваенны канфлікт паміж Расійскай імперыяй і горнымі раёнамі Паўночнага Каўказа. 

Напачатку XIX ст. былі далучаны да Расіі Картлі-Кахецінскае царства (1801—1810 гг.), а таксама ханствы Паўночнага Азербайджана (1805—1813 гг.). Аднак паміж набытымі землямі і Расіяй ляжалі землі якія прысягнулі Расіі, але дэ-факта заставаліся амаль-што незалежнымі. Выправіць гэтае становішча Расія справбавала з дапамагой ваеннай моцы, на што атрымала разлютаваны супраціў.

Пасля пакарэння Вялікай Кабарды (1825 г.) галоўнымі супернікамі расійскіх войскаў сталі адыгі Чарнаморскага ўзбярэжжа і Прыкубання, Карачай і Балкарыя на Цэнтральным Каўказе, а на ўсходзе — горцы, якія аб'ядналіся ў ваенна-тэакратычную ісламскую дзяржаву -Імамат Дагестана і Чачні, якое ўзначаліў Імам Шаміль. На гэтым этапе Каўказская вайна пераплялася з вайной Расіі супраць Персіі. 

З сярэдзіны 1830-х гг. канфлікт абвастрыўся ў сувязі з узнікненнем у Чачні і Дагестане рэлігійна-палітычнага руху пад сцягам газавата, якое атрымала маральную і ваенную падтрымку Асманскай імперыі, а падчас Крымскай вайны — і Вялікабрытаніі. Супраціў горцаў Чачні і Дагестана быў зламаны толькі ў 1859 г., яны здаліся. Вайна ж з адыгскімі плямёнамі Заходняга Каўказа працягвалася да 1864 г. і скончылася высяленнем часткі адыгаў у Асманскую імперыю, або на раўнінныя землі Прыкубання.

## Гл. таксама 
* Імам Шаміль

Катэгорыя:Войны Расійскай імперыі
Катэгорыя:Каўказ
Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя

**Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя** (*Noxçiyn Respublika Içkeri*, *Нохчийн Республика Ичкери*) — самаабвешчаная дзяржава, якая існавала на частцы тэрыторыі былой Чачэна-Інгушскай АССР.

Абвяшчэнне незалежнасці Ічкерыі стала пачаткам ваеннага канфлікту на Паўночным Каўказе.

## Гісторыя 
Пасля скасавання СССР Ічкерыя абвясціла незалежнасць, яе першым прэзідэнтам стаў Джахар Дудаеў. Улады Расійскай Федэрацыі не прызналі незалежнасць Ічкерыі і лічылі гэтую тэрыторыю Чачэнскай рэспублікай у складзе РФ.

Супрацьстаянне вылілася ў зацяжны ваенны канфлікт. Баявыя дзеянні 1994—1996 гадоў былі няўдалымі для Расіі, у выніку расійскія войскі былі выведзены, а пытанне пра статус рэспублікі было адкладзена да 2001 года. Такім чынам юрыдычна паўстанцы прызнаны не былі, але фактычна ўлада ў Чачні заставалася ў іх.

У 1997 годзе прэзідэнт Расіі Барыс Ельцын і прэзідэнт Ічкерыі Аслан Масхадаў падпісалі «Дагавор пра мір і прынцыпы ўзаемаадносін паміж Расійскай Федэрацыяй і Чачэнскай Рэспублікай Ічкерыя». Некаторыя эксперты лічылі гэты дакумент фактычным, але не юрыдычным прызнаннем самаабвешчанай рэспублікі.

У 1999 годзе Расіяй зрабіла другую спробу ўзяць тэрыторыю пад свой кантроль — пачалася другая чачэнская вайна і да вясны 2000 года Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя была ліквідавана.

## Прызнанне Ічкерыі 
Была прызнаная грузінскім урадам у выгнанні на чале з Звіядам Гамсахурдыя і рухам Талібан, што кантраляваў Афганістан.

18 кастрычніка 2022 года Вярхоўная Рада Украіны прызнала незалежнасць Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя і назвала яе тэрыторыяй «часова акупаванай Расіяй» у выніку ўзброенай агрэсіі, учыненай з парушэннем Статута ААН.

## Прэзідэнты 
* Джахар Дудаеў (27 кастрычніка 1991 — 21 красавіка 1996)
* Зэлімхан Яндарбіеў (выканаўца абавязкаў, 22 красавіка 1996 — 27 студзеня 1997)
* Аслан Масхадаў (27 студзеня 1997 — 8 сакавіка 2005, з 2000 года ў выгнанні)
* Абдул-Халім Садулаеў (у выгнанні, 8 сакавіка 2005 — 17 чэрвеня 2006)
* Доку Умараў (у выгнанні, 17 чэрвеня 2006 — кастрычнік 2007)

Катэгорыя:Гісторыя Чачні

Катэгорыя:Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы
Керчанскі праліў

**Керчанскі праліў** (стараж.-грэч. Баспор Кімерыйскі) — праліў паміж Керчанскім паўвостравам на захадзе і Таманскім паўвостравам на ўсходзе, злучае Чорнае мора і Азоўскае мора.

Даўжыня каля 41 км, шырыня ад 40 да 45 км, глыбіня 5-15 м. Берагі часткова нізінныя, з пясчанымі косамі, месцамі абрывістыя і скалістыя. Зімой укрыты плывучымі ільдамі.

, студзень 2019 года.]]
На заходнім беразе — буйны порт Керч, звязаны чыгуначным паромам са станцыяй Каўказ. 15 мая 2018 года адбылося ўрачыстае адкрыццё аўтамабільнай часткі Крымскага моста праз Керчанскі праліў. 23 снежня 2019 года запушчаны рух па чыгуначным мосце.

Міжнародны інцыдэнт у Керчанскім праліве адбыўся 25 лістапада 2018 года, калі Узброеныя сілы РФ і караблі Берагавой аховы Пагранічнай службы ФСБ Расіі з ужываннем зброі затрымалі караблі Ваенна-марскіх сіл Украіны, якія спрабавалі прайсці з Адэсы ў Марыупаль.

8 кастрычніка 2022 года на аўтамабільнай частцы Крымскага моста з боку Таманскага паўвострава адбыўся падрыў грузавога аўтамабіля, які пацягнуў за сабой узгаранне паліўных цыстэрн чыгуначнага састава, адбылося частковае абвальванне двух аўтамабільных пралётаў моста.

## Літаратура 
*  — С. 240.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Азоўскае мора
Катэгорыя:Чорнае мора
Катэгорыя:Пралівы Расіі
Катэгорыя:Пралівы Крыма
Катэгорыя:Геаграфія Краснадарскага края
Вілем Менгельберг

**Ві́лем Ме́нгельберг** (*Willem/Joseph Wilhelm Mengelberg*; 28 сакавіка, 1871 — ) — нідэрландскі дырыжор.

Нарадзіўся ва Утрэхце, Нідэрланды, быў чацвертым з 16 дзяцей у бацькоў нямецкага паходжання. Навучаўся ў Кёльнскай кансерваторыі.

Менгельберг здабыў сусветную вядомасць як галоўны дырыжор Каралеўскага аркестра Канцэртгебаў у перыяд ад 1895 да 1945 года. У 1902 годзе ён пазнаёміўся з Малерам, быў яго добрым сябрам i прапагандаваў яго творы ў Нідэрландах. Малер часта бываў у Галандыi на прэм'ерах сваіх твораў і нават уносіў змяненні ў некаторыя з іх, каб прыстасаваць сваю музыку да акустыкі Канцэртгебаў. У 1920 годзе, святкуючы 25-годдзе ўзначальвання Аркестру Канцэртгебаў, Менгельберг арганізаваў Фестываль музыкі Малера (*Mahlerfeest*) ў Амстэрдаме. Гэта была ўнікальна падзея сусветнага маштабу, калі на працягу 10 дзён у адным горадзе, адным аркестрам і адным дырыжорам былі выкананыя ўсе сімфанічныя творы Малера.

Менгельберг вядомы таксама як цудоўны інтэрпрэтатар твораў Рыхарда Штраўса, Бетховена, Брамса, Чайкоўскага. Яго стыль вызначаўся надзвычайнай экспрэсіўнасцю і тэмпавай вольнасцю, насычаным гучаннем аркестру. У працэсе работы над тым ці іншым творам ён дазваляў сабе ўносіць змяненні ў арыгінальныя тэксты кампазітараў.

Праз тое, што Менгельберг працягваў сваю працу ў час Другой cусветнай вайны, супрацоўнічаючы з акупацыйным рэжымам, у 1945 годзе яму былa забароненая дырыжорская дзейнасць у Нідэрландах. Апошнія 6 гадоў жыцця правёў у Швейцарыі.

## Спасылкі 
* Кароткая біяграфія з фотаздымкамі (па-англійску)
* Дыскаграфія (па-англійску)

Катэгорыя:Дырыжоры Нідэрландаў
Керулен

**Керуле́н** — рака ў Манголіі і Кітаі.

Даўжыня 1264 км (з іх 1090 км у Манголіі). Плошча басейна 116,4 тыс. км². Пачынаецца на паўднёвым усходзе нагор'я Хэнтэй, у вярхоўях цячэ ў вузкай горнай даліне, у сярэднім і ніжнім цячэнні — у шырокай тэрасаванай даліне, рэчышчы са шматлікімі астравамі, старычнымі азёрамі і забалочанымі ўчасткамі. Упадае ў возера Далайнор, якое ў мнагаводныя гады злучаецца пратокай з ракой Аргунь (правы складнік ракі Амур). Здараюцца летнія паводкі. Выкарыстоўваецца для арашэння.

На Керулене — горад Чайбалсан (Манголія).

## Літаратура 
* 
* Военный энциклопедический словарь / Пред. Гл. ред. комиссии Н. В. Огарков. — М. Воениздат, 1983. — С. 327. — 633 с. с ил., 30 л. ил.
* 

Катэгорыя:Рэкі Манголіі
Катэгорыя:Рэкі Кітая
Катэгорыя:Басейн Амура
Хільчыцы (Жыткавіцкі раён)

**Хі́льчыцы** (, ) — вёска ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласці, за 7 км на поўдзень ад Верасніцы. Уваходзіць у склад Рычоўскага сельсавета.

## Насельніцтва 
## Вуліцы 
* Ленінская вуліца
* Ленінскі завулак
* Новая вуліца
* Садовая вуліца
* Савецкая вуліца
* Стадыённая вуліца

## Вядомыя асобы 
* Надзея Іванаўна Кавалец (1927—2020) — беларускі педагог, Герой Сацыялістычнай Працы (1978).
* Павел Міхайлавіч Шруб (нар. 1955) — беларускі паэт.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Хартыя'97, Фермерства знічтажаецца пад корань

Катэгорыя:Рычоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна
Пасюцішкі

**Пасюцішкі** () — хутар у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Пасюцішкі ўваходзяць у склад Цяцеркаўскага сельсавета.

## Гісторыя 
У 1921—1945 гадах фальварак у складзе гміны Пераброддзе Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.

## Насельніцтва 
* 1921 год — 26 жыхароў, 3 двары.
* 1931 год — 24 жыхары, 4 двары.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Цяцеркаўскі сельсавет
Керхэ

**Керхэ́** — рака ў Іране і Іраку (нізоўі). У верхнім цячэнні называецца *Гамасіяба*, у сярэднім — *Сеймерэ*.

Даўжыня ракі 870 км, плошча вадазборнага басейна 50 тыс. км². Пачынаецца ў гарах Загрос, цячэ пераважна па днішчах глыбокіх цяснін і каньёнаў, ніжняе цячэнне — па раўнінах Хузістана, дзе рака падзяляецца на рукавы і губляецца ў балотах Эль-Хавіза. У час разводдзя частка сцёку паступае ў раку Тыгр. Сярэдні гадавы расход вады ў ніжнім цячэнні каля 220 м³/с. Вада з ракі выкарыстоўваецца на арашэнне.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* KARḴEH RIVER // Encyclopædia Iranica

Катэгорыя:Рэкі Ірака
Катэгорыя:Рэкі Ірана
Катэгорыя:Басейн Шат-эль-Араба