open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Цешча

**Цешча** — маці жонкі, гэта сваяк, які з'яўляецца ў выніку заключэння шлюбу. Адносіны паміж цешчай і мужам яе дачкі звычайна з'яўляюцца напружанымі, што знаходзіць сваё адлюстраванне ў фальклоры. Існуе мноства анекдотаў пра цешчу.

## Цешча ў беларускай культуры 
Катэгорыя:Сям’я
Канкубіна

**Канкубіна** — у старажытнасці: жанчына, якая жыве з мужчынам у адкрытай, несхаванай і звычайна працяглай сексуальнай сувязі. У адрозненне ад шматжонства, яна і народжаныя ад такой сувязі дзеці не мелі права на спадчыну бацькі. Другое адрозненне — адсутнасць вясельнай цырымоніі і адсутнасць прэтэнзій мужчыны ў выпадку, калі жанчына-канкубіна сыдзе да іншага.

## Рымскае права 
У рымскім праве пастаяннае (не выпадковае) дазволенае законам сужыццё мужчыны і жанчыны. Канкубіна не падзяляла сацыяльнага становішча мужа. Акрамя таго, мужчына ў рэспубліканскую эпоху мог складацца і ў законным шлюбе, і ў канкубінаце (з рознымі жанчынамі).

## Вядомыя канкубіны 
* Альпаіда

Катэгорыя:Сям’я
Катэгорыя:Наложніцы і канкубіны
Карэла-Фінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка

**Карэла-Фінская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка**, (, ) **Карэла-Фінская ССР** (, ) — адна з рэспублік Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік. Існавала ў 1940—1956 гадах.

## Утварэнне 
Пасля заканчэння савецка-фінскай вайны і падпісання Маскоўскага мірнага дагавора, 31 сакавіка 1940 года на VI сэсіі Вярхоўнага Савета СССР быў прыняты закон пра перадачу Карэльскай Аўтаномнай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы тых тэрыторый, якія былі занятыя Савецкім Саюзам (Карэльскага перашыйка і Паўночнага Прыладажжа), а таксама пра ператварэнне КАССР у Карэла-Фінскую ССР. Сталіцай КФССР застаўся горад Петразаводск.

На думку некаторых гісторыкаў, КФССР уяўляла пагрозу для Фінляндыі, таму што магла быць патэнцыйным «зачынам» для яе далучэння да СССР, падобна як наяўнасць у складзе СССР нацыянальных рэспублік БССР і УССР стала прычынай для далучэння Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны. На карысць гэтай тэорыі кажа тое, што раней, 1 снежня 1939 года на тэрыторыі СССР быў абвешчаны т. зв. Народны Урад з фінскіх камуністаў на чале з Ота Куўсіненам, які потым узначаліў КФССР.

## Гісторыя 
У ходзе савецка-фінскай вайны 1941—1944 гг. значная частка Карэла-Фінскай ССР (за выключэннем тэрыторый, што раней належалі Фінляндыі), была акупаваная фінскім войскам і часцямі нямецкага Вермахта. У гэты час сталіцай рэспублікі быў горад Беламорск, які не быў узяты. Фінскія войскі былі разгромленыя ў Карэліі ўлетку 1944 года ў выніку Выбарска-Петразаводскай аперацыі.

У 1944 годзе ў рамках агульнасаюзнай адміністрацыйнай рэформы Выбарскі і Кексгольмскі (Прыазерскі) раёны былі перададзеныя са складу КФССР у склад РСФСР і ўвайшлі ў Ленінградскую вобласць.

## Нацыянальны склад 
 (1949)]]
«Тытульнае» карэльскае і фінскае насельніцтва, у адрозненне ад іншых савецкіх рэспублік, было нацыянальнай меншасцю цягам усяго часу існавання рэспублікі. На 1939 год, яшчэ да вайны і далучэння Карэльскага перашыйка і Прыладажжа, частка прыбалтыйска-фінскага насельніцтва (карэлы, фіны і вепсы) у Карэльскай АССР склала 27 %, а згодна з перапісам 1959 года, праведзеным ужо пасля скасавання рэспублікі, яна знізілася да 18,3 %.
Фінскае і карэльскае насельніцтва далучаных у 1940 годзе заходніх зямель Карэліі (больш за 400 тыс. чал.), адразу эвакуіравалася ў цэнтральныя раёны Фінляндыі, а, вярнуўшыся, з-за вайны зноў пакінула Карэлію ў 1944 годзе.

## Скасаванне 
16 ліпеня 1956 года КФССР была паніжаная ў статусе да аўтаномнай рэспублікі і вернутая ў склад РСФСР. Пры гэтым з яе назвы было прыбранае слова «фінская» (Карэльская АССР).

Катэгорыя:Рэспублікі СССР
Катэгорыя:Гісторыя Карэліі
Цётка

**Цётка** — сястра бацькі або маці, а таксама жонка дзядзькі. Іншымі словамі, цётка — жанчына для дзяцей свайго брата або сястры, а таксама для дзяцей брата або сястры свайго мужа.

Адваротнае дачыненне — пляменнік і пляменніца, г.зн. калі жанчына прыходзіцца дзіцю цёткай, то яно для яе пляменнік ці пляменніца.

Слова можа называць усякую дарослую жанчыну і быць зваротам (цёця, цётухна, цётачка).

Ёсць асаблівае слова для дзядзькавай жонкі: **дзя́дзіна**. Адам Багдановіч нават пішучы па-руску захоўваў гэтае слова.

## Гл. таксама 
* Цёця (багіня)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Цётка, цёця // 

Катэгорыя:Сваяцкія адносіны
Веласіпедная дарожка

**Веласіпедная даро́жка**, або **роварная дарожка** (скарочана: *веладарожка*, або *роварка*) — асобная дарожка ці частка дарогі або тратуара, прызначаная для руху веласіпедаў, вылучаная дарожнай маркіроўкай і абазначаная адпаведнымі дарожнымі знакамі. Веладарожка канструкцыйна афармляецца ў выглядзе адасобленай паласы. Веладарожкамі таксама лічацца палосы для веларуху, якія мяжуюць з пешаходнымі дарожкамі або знаходзяцца на праезжай частцы дарогі.

Дзяржстандартам Беларусі веладарожкі аднесеныя да 4-га ўзроўню патрабаванняў да эксплуатацыйнага стану вуліц і праездаў, у выніку чаго паводле эксплуатацыйных характарыстык веладарожкі звычайна саступаюць аўтамабільным дарогам.

У Мінску да 2007 года было 2 веладарожкі і 1 веладарожка ў Мінскім раёне (Мінск — Раўбічы).

## Асаблівасці руху па веладарожках у Беларусі 
У Беларусі ўмовы і характарыстыка арганізацыі веладарожак, руху па іх, іх догляду ўсталёўваюцца Правіламі дарожнага руху і дзяржаўнымі стандартамі, у прыватнасьці СНБ 3.03.02-97 «Вуліцы і дарогі гарадоў, пасёлкаў і сельскіх населеных пунктаў», СТБ 1291—2001 «Дарогі аўтамабільныя і вуліцы. Патрабаванні да эксплуатацыйнага стану, дапушчальнага па ўмовах забеспячэння бяспекі руху», БНіП 3.06.03-85 «Аўтамабільныя дарогі».

У адпаведнасці з беларускімі Правіламі дарожнага руху (ад 28 лістапада 2005 года) па веладарожцы дазваляецца рухацца не толькі веласіпедыстам, але таксама пешаходам і групам дзяцей. Рух па веладарожцы мапедаў і прыраўняных да іх транспартных сродкаў у Беларусі забаронены. У Беларусі пры адсутнасці веладарожкі рух раварыстам дазваляецца па ўзбочыне, ходніку, пешаходнай дарожцы, і толькі пры немагчымасці руху па іх — па праезжай частцы дарогі. Веласіпедыстам нельга рухацца па веладарожцы ў часе снегападу або галалёду. Па-за скрыжаваннямі на нерэгуляваным скрыжаванні веладарожкі з дарогай веласіпедыст абавязаны даць дарогу транспартным сродкам, якія рухаюцца па гэтай дарозе.

## Гл. таксама 
* Веламаршрут EV2

## Спасылкі 
* БНіП 3.06.03-85 «Аўтамабільныя дарогі»
* Правілы дарожнага руху 
* СНБ 3.03.02-97 «Вуліцы і дарогі гарадоў, пасёлкаў і сельскіх населеных пунктаў»
* СТБ 1291—2001 «Дарогі аўтамабільныя і вуліцы. Патрабаванні да эксплуатацыйнага стану, дапушчальнага па ўмовах забеспячэння бяспекі руху» 

Катэгорыя:Веласіпед
Катэгорыя:Дарогі
Сын

**Сын** — ступень роднасці, дзіцё мужчынскага полу адносна бацькоў. Жаночы адпаведнік — дачка.

## Сацыяльныя пытанні датычна сыноў 
У даіндустрыяльным грамадстве і некаторых сучасных краінах з аграрнай эканомікай, сыны мелі і маюць большае за дачок значэнне, бо мужчыны фізічна мацнейшыя і таму на многіх работах у сельскай гаспадарцы эфектыўнейшыя, адпаведна іх сацыяльны статус у такім грамадстве вышэйшы.

У Кітаі, дзеля стрымання прыросту насельніцтва, прынята «Палітыка аднаго дзіця». Як яе вынік, афіцыйная статыстыка паказала рост нараджэння хлопчыкаў, што абумоўлена як незаконнай практыкай выбарачных абортаў паводле полу дзіця, так і шырокай практыкай утойвання нараджэння дзяўчынак ад статыстыкі, а таксама іншымі фактарамі.

У некаторых краінах прынятая практыка першародства — перавага сыноў перад дачкамі ў праве спадчыны.

Катэгорыя:Сям’я
Мапед

**Мапед** — двух-або трохколавы транспартны сродак з рухавіком аб'ёмам не больш за 50 см³ і максімальнай канструктыўнай хуткасцю не больш за 50 км/гадз. 

Размежаванне матацыклаў і мапедаў ў Правілах дарожнага руху звязана з тым, што матацыкл можа ехаць у агульным патоку аўтамабіляў, а мапед едзе істотна павольней, і таму правілы загадваюць яму рухацца толькі ля правага краю дарогі, разам з веласіпедамі. 

Папулярнасць мапедаў вызначаецца ў першую чаргу тым, што яны не патрабуюць дзяржаўнай рэгістрацыі, тэхаглядаў і абавязковага страхавання; для кіравання мапедам не патрабуецца вадзіцельскага пасведчання (ёсць краіны, дзе гэта не так). Акрамя таго, мапеды каштуюць даволі танна і расходуюць мала бензіну.

## Гл. таксама 
* Матацыкл
* Ровар з маторам
* Скутар

## Літаратура 
* Мапед // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 101

*
Муж

**Муж** (сужэнец) — мужчына ў дачыненні да жанчыны, якая знаходзіцца з ім у шлюбе, г.зн. жонкі.

На побытавым узроўні адрозніваюць *грамадзянскі шлюб* і *афіцыйны шлюб*. Часам лічыцца, што калі мужчына супольна з жанчынай жывуць, вядуць гаспадарку і (альбо) маюць дзяцей, але не зарэгістравалі шлюб афіцыйна, то яны знаходзяцца ў *грамадзянскім шлюбе*. А калі зарэгістравалі — у *афіцыйным шлюбе*. Але гэта памылковае меркаванне. З пункту гледжання закону адрозніваюць *грамадзянскі шлюб* і *царкоўны шлюб* паводле месца рэгістрацыі ў дзяржаўных органах улады або ў царкве ці касцёле.

Катэгорыя:Сям’я
Катэгорыя:Грамадзянскае права
Катэгорыя:Побыт
Закаўказская Сацыялістычная Федэратыўная Савецкая Рэспубліка

**Закаўказская Сацыялісты́чная Федэратыўная Саве́цкая Рэспу́бліка**, **Закаўказская СФСР** — адна з рэспублік Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік. Існавала ў 1922—1936 гадах.

### Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
* Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка,
* Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка,
* Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Грузія.

Катэгорыя:Рэспублікі СССР
Катэгорыя:Гісторыя Каўказа
Абрагам Война

**Абрагам Война** ( — ) — вялікалітоўскі рымска-каталіцкі і дзяржаўны дзеяч. Канонік віленскі, біскуп-суфраган віленскі (з 1611), тытулярны біскуп метонскі, біскуп жамойцкі (1627—1630), біскуп віленскі (1630—1649).

З роду Войнаў-Грычынавічаў, сын кашталяна мсціслаўскага Сямёна. Запрасіў у Вільню кармелітаў і гаспітальераў, які пазней заснавалі шпіталь і аптэку. Змагаўся з пратэстантызмам, кіраваў пераследавальнікамі кальвіністаў.

Быў электарам караля Уладзіслава Вазы ў 1632 годзе.

## Літаратура 
* 

Абрагам
Катэгорыя:Біскупы віленскія
Катэгорыя:Біскупы жамойцкія
Катэгорыя:Суфраганы віленскія
Катэгорыя:Канонікі віленскія
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Канонікі Віленскага кафедральнага капітула
Ліптаўскі сыр

**Ліптаўскі сыр** (, ) — традыцыйная страва ў Славакіі і Аўстрыі. Назву сыру даў рэгіён Ліптаў, адкуль страва паходзіць. Ліптаўскі сыр — сумесь брынзы з маслам, чырвоным салодкім перцам, чорным перцам і іншымі спецыямі. Ліптаўскі сыр намазваецца на хлеб. Цікава, што ў Славакіі ліптаўскі сыр хутчэй рэгіянальная страва, у той час як у Аўстрыі ён шырока распаўсюджаны.

Катэгорыя:Славацкая кухня
Катэгорыя:Аўстрыйская кухня
Катэгорыя:Стравы з сыру
Катэгорыя:Закускі
Катэгорыя:Бутэрбродныя пасты
Франсіска дэ Кеведа

**Франсі́ска Го́мес дэ Кеведа-і-Сантыба́нес Вільле́гас** (, 14 верасня 1580, Мадрыд — 8 верасня 1645, , Габсбургская Іспанія) —  і , буйнейшы іспанскі сатырык XVII.

Пасля заканчэння ўніверсітэта ў Вальядалідзе знаходзіўся пры двары, дзе праславіўся дасціпансцю, вучонасцю і з’едлівымі сатырычнымі вершамі. У 1611 годзе пасля дуэлі вымушаны быў пакінуць радзіму, удзельнічаў у італьянскіх паходах. У Іспанію ён вярнуўся толькі пасля смерці Філіпа ІІІ, у 1621 годзе, а праз два гады атрымаў ганаровую пасаду каралеўскага сакратара, але ў 1639 г. быў абвінавачаны ў сачыненні памфлета супраць караля і яго ўлюбёнцаў, быў арыштаваны і правёў у турме чатыры гады. Ён выйшаў адтуль хворым і хутка сканаў.

Кеведа трагічна ўспрыняў заняпад краіны, усеагульнае разлажэнне нораваў, пануючыя ў грамадстве карысталюбства і эгаізм. Яго летрыльі, рамансы, сатырычныя санеты аздобленыя рэзкім пачуццём смутку і агіды. Толькі любоўныя санеты з’яўляюцца выключэннем: ў іх Кеведа не бязлітасны, а поўны прыкрасці. Аднак і ў яго любоўнай лірыцы вобраз смерці і разлажэння сустракаецца вельмі часта.

Аўтар круцельскага раману *«Гісторыя жыцця прайдзісвета па імені дон Паблас»* (1626), цыклу сацыяльна-палітычных памфлетаў *«Сны»* (1627), зборніка вершаў* «Час адплаты, ці Свядомая Фартуна»* (1638, выд. 1650).

## Беларускія пераклады 
Асобныя творы на беларускую пераклаў М. Шчур.

## Літаратура 
* *Lázaro Carreter F.* Estilo barroco y personalidad creadora: Góngora, Quevedo, Lope de Vega. — Salamanca: Ediciones Anaya, 1966.
* *Ayala F.* Cervantes y Quevedo. — Barcelona: Editorial Seix Barral, 1974.
* *Garciasol R. de.* Quevedo. — Madrid: Espasa-Calpe, 1976.
* Quevedo in perspective. / James Iffland, ed. — Newark: Juan de la Cuesta, 1982.
* *Arellano I. a.o*. Rostros y máscaras: personajes y temas de Quevedo. — Pamplona: Ediciones Universidad de Navarra, 1999.
* *García Marruz F.* Quevedo. — México: Fondo de Cultura Económica, 2003.
* *Gutiérrez C. M.* La espada, el rayo y la pluma: Quevedo y los campos literario y de poder. — West Lafayette: Purdue UP, 2005.
* *González Quintás E.* La metáfora en la poesía de Quevedo: la naturaleza y la mujer. Barañáin: Ediciones Universidad de Navarra, 2006.
* *Борхес Х. Л.* Кеведо. // Собрание сочинений. — : Амфора, 2005. — Т. 2. — С. 358—365.
* *Сергиевская Г. Е.* Консептизм как основа схождения двух философских языков: Грасиан и Кеведо //Когнитивные стили коммуникации. Теория и прикладные модели. — Симферополь, 2004. — C. 154—156.

## Спасылкі 
* Старонка ў віртуальнай бібліятэцы «Мігель дэ Сервантэс»
* http://www.usc.es/~quevd 

Катэгорыя:Іспанамоўныя паэты
Катэгорыя:Выпускнікі Камплутэнсэ
Ян Караль Даўгяла Завіша

**Ян Караль Даўгяла Завіша** (; ? — 9 сакавіка 1661) — рымска-каталіцкі дзеяч ВКЛ, біскуп віленскі, канцлер Вiленскай акадэміі. У некаторых даведніках імя памылкова даецца як Юры (*Jerzy*).

Прадстаўнік шляхецкага роду Даўгялаў, сын Каспра Янавіча Даўгялы. Вучыўся за мяжою. З 1639 канонік, пазней архідыякан віленскі, рэферэндар і пісар ВКЛ. Біскуп віленскі з 16 кастрычніка 1656. Блізкі супрацоўнік караля Яна Казіміра.

Згодна з тэстаментам біскупа Яна, пасля ягонай смерці ягоныя прыватныя сродкі пайшлі на патрэбы катэдры і на адбудаванне разбуранага вайною касцёла ў Ашмянах.

## Літаратура 
* J. Kurczewski. Biskupstwo wileńskie od jego założenia aż do dni obecnych, zawierające dzieje i prace biskupów i duchowieństwa djecezji wileńskiej, oraz wykaz kościołów, klasztorów, szkół i zakładów dobroczynnych i społecznych, Wilno, 1912, s. 44-45.
* Herbarz polski Kaspra Niesieckiego, t. X, Lipsk 1845, s. 114.

## Спасылкі 
* Bishop Jerzy Karol Zawisza †
* Апісанне архіўнага дакумента 1650 г. з подпісам Яна Даўгялы Завішы: Joannes Dowgiałło Zawisza, referendarius et notarius M(agni) D(ucatus) Lith(uaniæ) 

Ян Караль
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Біскупы віленскія
Катэгорыя:Рэферэндары вялікія духоўныя літоўскія
Катэгорыя:Пісары вялікія духоўныя літоўскія
Катэгорыя:Канонікі віленскія
Катэгорыя:Канонікі Віленскага кафедральнага капітула
Катэгорыя:Архідыяканы Віленскага кафедральнага капітула
Корбачык

**Корбачык** () — традыцыйны славацкі авечы сыр з тонкіх валокнаў, сплецены ў касічкі. Корбачыкі прадаюцца ў салёным растворы. Бываюць вэнджаныя і нявэнджаныя.

## Гл. таксама 
* Парэніца

Катэгорыя:Славацкая кухня
Катэгорыя:Сыры
Камісія паліцыі Вялікага Княства Літоўскага

**Камісія паліцыі Вялікага княства Літоўскага** - цэнтральны калегіяльны орган улады ВКЛ па падтрымцы грамадскай бяспекі і парадку. Створаны Гарадзенскім соймам 1793 г. адначасова з Кароннай камісіяй паліцыі замест Камісіі паліцыі абодвух народаў. У склад камісіі павінен быў уваходзіць 1 сенатар і 5 прадстаўнікоў ад шляхты, выбраных на сойме; яе пасяджэнні мусілі адбывацца пад старшынствам вялікага або надворнага маршалка ВКЛ. У камісію былі выбраны М.Радзівіл (кашталян віленскі), В.Гарэцкі (войскі віленскі), С.Валовіч (падкаморы рэчыцкі), С.Корсак, М.Мараўскі, А.Казакоўскі. Вялікі маршалак ВКЛ Л.Тышкевіч мала ўдзельнічаў у працы камісіі, на яе пасяджэннях звычайна старшынстваваў Валовіч. Была падсправаздачная сойму, падначалена Дэпартаменту паліцыі Пастаяннай Рады. Камісіі падпарадкоўваліся мясцовыя камісіі парадкавыя цывільна-вайсковыя. У задачы камісіі ўваходзіў нагляд над дзейнасцю мясцовай адміністрацыі (было фактычна скасавана самакіраванне гарадоў), справы «бяспекі, спакою і публічнай выгоды», цэнзура, нагляд над шпіталямі, барацьба з бадзяжніцтвам. У апарат камісіі ўваходзілі пісар, судовы і эканамічны рэгенты, генеральны сакратар, пленіпатэнт, архівіст, касір, геаметр. Камісія пачала працу ў Гародні 28 снежня 1793 г. Займалася арганізацыяй новых гарадских магістратаў, упарадкаваннем асвятлення і гандлю ў Вільні, рэгуляваннем цэн, шпітальнай справай і інш. Дзейнічала да пачатку паўстання 1794 г., да якога далучыліся амаль усе яе члены.

## Літаратура 
* Zahorski, A. Centralne instytucje policyjne w Polsce w dobie rozbiorów. - Warszawa, 1959.
* Анішчанка, Я. Камісія паліцыі Вялікага княства Літоўскага / Яўген Анішчанка // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г.П.Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я.К.Анішчанка [і інш.]. Том 2: К — Я. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С. 26.

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Вялікага Княства Літоўскага
Крывавая нядзеля

thumb|200px|right
**Крывавая нядзеля** — тэрмін, якім у гістарыяграфіі называюць падзеі 9 студзеня (па старым стылі, 22 студзеня па новым) 1905 году ў Санкт-Пецярбургу. У гэты дзень была расстраляная 2,5 тысячная мірная дэманстрацыя працоўных, якія ішлі да Зімовага палацу з намерам ўручыць петыцыю з просьбай палепшыць умовы жыцця. Дэманстрацыю ўзначальваў вядомы святар Георгій Гапон і князь Ільніцкі. Перад Зімовым палацам дэманстрантаў атакавалі вайскоўцы. Паводле дадзеных паліцыі тады загінулі каля 100 чалавек, а каля 300 параненыя; верагодна гэтыя лічбы заніжаныя. Гэтыя падзеі выклікалі абурэнне ў Расіі; гэтая дата лічыцца пачаткам рэвалюцыі 1905 года.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.492

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Расійская імперыя
Катэгорыя:Студзень 1905 года
Катэгорыя:Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі
Катэгорыя:Падзеі 22 студзеня
Катэгорыя:Растрэлы дэманстрацый
Катэгорыя:Правы чалавека ў Расіі
Катэгорыя:Рэпрэсіі ў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Расіі
Параніца

**Параніца** () — традыцыйны славацкі авечы сыр. У адрозненне ад ошцьепка, параніца фарміруецца ў выглядзе стужак, якія потым вытрымліваюцца ў салёнай вадзе і скручваюцца ў тугі клубок. Параніцы бываюць вэнджаныя і нявэнджаныя. Тлустасць каля 22%. Прыблізна такой жа тэхналогіяй выпрацоўваецца іншы вядомы славацкі сыр — корбачыкі.

## Гл. таксама 
* Жынчыца
* Ошцьепак

## Спасылкі 
* Славацкія авечыя сыры 

Катэгорыя:Славацкая кухня
Катэгорыя:Сыры
Слоўнік

**Сло́ўнік** — спіс словаў (або знакаў, як у японскай ці кітайскай мовах) разам з іхнымі дэфініцыямі альбо перакладамі-адпаведнікамі на іншыя мовы. Раздзел мовазнаўства, які вывучае тэорыю і практыку складання слоўнікаў, мае назву лексікаграфія.

## Тыпы слоўнікаў 
thumb|300пкс|Першая старонка Сямімоўнага слоўніка. 1918
* Энцыклапедычныя
** Універсальныя
** Галіновыя
* Лінгвістычныя
** Перакладныя
*** Двухмоўныя
*** Шматмоўныя
** Аднамоўныя
*** Тлумачальныя
*** Арфаграфічныя
*** Гістарычныя
*** Дыялектныя
*** Этымалагічныя
*** Словаўтваральныя
*** Марфемныя
*** Слоўнікі сінонімаў
*** Слоўнікі антонімаў
*** Слоўнікі амонімаў
*** Фразеалагічныя
і г.д.

## Слоўнікі 
* Duden

## Гл. таксама 
* АмегаВікі
* Мультитран

## Спасылкі 
* slounik.org — Вялікая калекцыя беларускіх слоўнікаў у электронным выглядзе 
* wiktionary.org — Вікі-слоўнік на дзесятках моваў свету
* dictionaries24.com — слоўнікі: англійская, іспанская, нямецкая, французская і іншыя

*
Метафізіка

**Метафі́зіка** ( — «тое, што пасля фізікі») — раздзел філасофіі, які вывучае рэальнасць існага. Часта метафізіку, цалкам або часткова, атаясняюць з анталогіяй.

## Гісторыя ўзнікнення паняцця *метафізіка* 
Слова «метафізіка» ўпершыню ўжыў у 1 стагоддзі да н.э. Андронік Радоскі (Андронікас з Родас), які, упарадкоўваючы ў бібліятэцы трактаты Арыстоцеля, творы, што не падпадалі пад акрэсленне *фізіка*, назваў *метафізіка* (што значыць — пасля фізікі).


Катэгорыя:Анталогія
Наталля Міхайлаўна Вадзянава

**Ната́лля Міха́йлаўна Вадзя́нава** () (, Ніжні Ноўгарад) — расійская супермадэль, актрыса і філантроп.

«Два дні ў Маскве, тры — Ніжні Ноўгарад» — прыкладна такі стандартны графік наведвання Наталляй Расіі. Некалькі разоў у год яна абавязкова прылятае да маці і сястры ў Ніжні Ноўгарад.

## Пачатак 
Наталля Вадзянава нарадзілася ў беднай сям’і. Наведванне школы было цяжкім з-за вельмі бядотнага становішча сям’і — акрамя Наталлі ў сям’і расла малодшая сястра, інвалід ДЦП. Наташа не падумвала пра моду. Даношвала старыя маціны рэчы, перарабляла і перашывала на «сябе», імкнулася быць «не горш за астатніх», але гэта не заўсёды атрымоўвалася з-за абмежаваных сродкаў.

## Адукацыя 
* Педагагічны каледж г. Ніжні Ноўгарад

## Кар’ера 
* Удзельнічала ў паказе калекцыяў Yves Saint-Laurent, Gucci, Calvin Klein. Яе здымалі для самых вядомых часопісаў моды — Vogue, Harper's Bazaar, W.
* Зьяўлялася тварам парфумэрнай маркі L’Oreal Paris.
* Здымалася для календара Pirelli.
* У 2003 стала афіцыйным «тварам і целам» кампаніі Calvin Klein.
* Па дадзеных Sunday Times, Наталя Вадзянава ўваходзіць у трэцюю сотню самых багатых людзей Вялікабрытаніі (у 2003 Наташа зарабіла 3.6 мільёна фунтаў стэрлінгаў).
* У 2007 пасля нараджэння сына Віктара вырашыла пакінуць кар’еру мадэлі і прысвяціць сябе сям’і і дабрачыннаму фонду.
* У 2009 зацверджана на месца вядучага паўфіналу песеннага конкурсу Еўрабачання, які праходзіць з Масквы.

## Сям’я 
* Муж — брытанскі арыстакрат, мастак, англійскі лорд Джасцін Трэвар Бэрклі Портман.
* Выхоўвае траіх дзяцей. Сыноў Лукаса Аляксандра (нар. 2001 год), Віктара (нар. 2007 год) і дачка Нэву (нар. 2006 год).

## Дабрачыннасць 
* Заснавала ўласны фонд — «Аголенае сэрца» (The Naked Heart Foundation) для будаўніцтва дзіцячых пляцовак у правінцыйных гарадах Расіі

## Фільмаграфія 
* 2001 — Агент «Страказа» — *Брыджыт*
* Знялася ў невялікай ролі ў фільме Фрэнсіса Форда Копалы «Раўнанне» з Білі Зэйнам.
* 2009 — Корак

## Спасылкі 
* Інтэрв’ю Наталі Вадзянавай
* Біяграфія Наталі Вадзянавай
* Natalia Vodianova Photos Gallery

Катэгорыя:Постаці Расіі
Катэгорыя:Фотамадэлі Расіі
Катэгорыя:Топ-мадэлі
Сафія Андрэеўна Рудзьева

**Сафі́я Андрэ́еўна Ру́дзьева** (, Санкт-Пецярбург, СССР) — расійская мадэль, пераможца конкурсу Міс Расія 2009 года.

## Біяграфія 
Нарадзілася 15 лістапада 1990 года ў Санкт-Пецярбургу. У сям’і скульптара і мастака Андрэя Рудзьева і мастачкі Таццяны Шкарынай. У дзесяць гадоў займалася ў тэатральнай студыі, але пакінула яе пасля двух гадоў навучання. Улетку 2008 году скончыла школу № 203 імя А. З. Грыбаедава. Плануе паступіць у вну, аднак з прафесіяй пакуль не вызначылася. У мадэльны бізнес Сафія патрапіла, калі ёй было 15. Ва ўзросце 16 гадоў яна прымала ўдзел у конкурсе «*Elite Model Look Russia 2007*».

У 14 гадоў дзяўчына здымалася для замежнага часопіса «Perfect10», які спецыялізуецца на эратычных фатаграфіях.

У 2009 годзе стала пераможцам конкурсу «Міс Расія». Дадзеная перамога, гэта беспрэцэдэнтны выпадак у гісторыі конкурсу прыгажосці. Раней у фінале ўдзельнічалі толькі пераможцы рэгіянальных конкурсаў. Сафія, не з’яўляючыся «Міс Пецярбург», перамагла ў федэральным конкурсе. Такое стала магчыма дзякуючы новым правілам, дзейсным на «Міс Расіі» з 2009 года. Для ўдзелу ў конкурсе зараз трэба толькі мінуць кастынг у Маскве. Валодаць тытулам «Міс Пецярбург» або «Міс Масква» неабавязкова.

## Спасылкі 
* NEOModels.ru, Фатаграфіі Сафіі Рудзьевай на сайце мадэльнага агенцтва NEOModels 

Катэгорыя:Фотамадэлі Расіі
Піраньі

**Піраньі**, піранні (*Serrasalmus*) — род прэснаводных рыб сямейства піраньевых атрада харацынападобных.

## Апісанне 
Даўжыня да 35, зрэдку да 60 см. Цела высокае, сціснутае з бакоў. Ёсць тлушчавы плаўнічок. Моцныя сківіцы, на верхняй да 66, на ніжняй да 77 вострых кліналадобных зубоў. Арыентуюцца пераважна пры дапамозе зроку і нюху.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў басейнах рэк Амазонка, Арынока і іншых рэк у паўночна-ўсходняй частцы Паўднёвай Амерыкі. Разам з піраньямі родаў Рузвельтыела і Пігацэнтрус складаюць падсямейства драпежных піраньяў (каля 25 відаў).

Чародныя рыбы. Зграя піраньяў за некалькі хвілін здольна знішчыць жывёлу масай каля 50 кг.

Аб'екты акварыумнага рыбаводства.

## Класіфікацыя 
У родзе *Serrasalmus* 31 від:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Зноскі 
Катэгорыя:Харацыніды
Кім Ён Сам

**Кім Ён Сам** (김영삼; , Кёнсан-Намда, Карэя) — дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэзідэнт Рэспублікі Карэя з 25 лютага 1993 да 25 лютага 1998 г.

Скончыў Сеульскі ўніверсітэт. 3 1954 дэпутат Нацыянальнай асамблеі. У 1970-я г. ўзначальваў памяркоўную апазіцыю рэжыму прэзідэнта Пак Чжон Хі (лідар Новай дэмакратычнай партыі). Пасля прыходу да ўлады Чон Ду Хвана (1979) пазбаўлены права займацца палітычнай дзейнасцю. 3 1985 разам з Кім Тэ Чжунам узначальваў рух за дэмакратызацыю ў краіне, пасля разрыву з ім (1987) далучыўся да прэзідэнта Ро Дэ У (з 1990 яго пераемнік на пасадзе лідара Дэмакратычнай ліберальнай партыі). У 1993—1998 прэзідэнт Рэспублікі Карэя. Праводзіў курс на барацьбу з карупцыяй у дзяржаўным апараце.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах., Т.8. Мн., 1999, С.261

## Спасылкі 
* Артыкул на афіцыйным сайце Прэзідэнта Рэспублікі Карэя 

Катэгорыя:Ваенныя Паўднёвай Карэі
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Паўднёвай Карэі
Катэгорыя:Прэзідэнты Паўднёвай Карэі
Вацлаў Пятровіч Федаровіч

**Вацлаў Пятровіч Федаровіч** (, Магілёў — , Рыга) — краязнавец, калекцыянер, юрыст. Член-карэспандэнт Кракаўскай АН.

## Біяграфія 
Скончыў юрыдычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта. 3 1872 працаваў адвакатам у Саратаве, Балашове, Царыцыне, Ерэване. 3 1884 жыў і працаваў у Віцебску. Намеснік старшыні Віцебскай вучонай архіўнай камісіі.

Дапамагаў у раскопках археолагам, у т.л. М. Ф. Кусцінскаму, калекцыяніраваў зброю, археалагічныя, нумізматычныя, сфрагістычныя, этнаграфічныя матэрыялы. Набыў у сваю калекцыю матэрыялы віцебскіх калекцыянераў Бергнера і Валковіча. У яго бібліятэцы (больш за 1 тыс. тамоў) былі кнігі па гісторыі Беларусі і Літвы, беларускія і літоўскія выданні 18-19 ст. У 1880-я стварыў у Віцебску прыватны музей, у якім былі сабраны прадметы даўніны, знойдзеныя ім на тэрыторыі Віцебскай, Магілёўскай, Мінскай і Віленскай губерняў.

Публікваў артыкулы па гісторыі ў «Витебских губернских ведомостях». Складальнік і ініцыятар выдання літаратурна-краязнаўчага зборніка «З ваколіц Дзвіны» (Віцебск, 1912).

Памёр у Рызе, пахаваны ў Віцебску каля касцёла св. Антонія (цяпер не існуе).

Пасля рэвалюцыі калекцыя В. Федаровіча была нацыяналізаваная, на яе аснове ў 1923 у Віцебску дзейнічаў Музей мясцовых страражытнасцей. Паводле інвентарнага вопісу за 1923 год, калекцыя складалася з 1972 назваў і ўключала больш за 7000 прадметаў. У гады Вялікай Айчыннай вайны калекцыя знаходзіліся ў Саратаве. Па вайне ў Віцебск вернута толькі частка калекцыі. Цяпер у фондах Віцебскага абласнога краязнаўчага музея захоўваюцца толькі троху больш за 200 прадметаў са збору В. Федаровіча.

## Літаратура 
* Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.: Энцыкл. давед. — Мн.: БелЭн, 1995. — 671 с.
* *Масонская коллекция В. Федоровича* http://vash2008.mylivepage.ru/file/2921/18413_Буклет_Масонская_коллекция_.pdf .

Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі
Піраміда

**Піраміда**

* Піраміда (геаметрыя)
* Піраміда (збудаванне)

## Гл. таксама 
* Егіпецкія піраміды
Піранометр

**Піранометр** (ад ) — прылада для вымярэння сумарнай і рассеянай сонечнай радыяцыі.

Пабудаваны на тэрмаэлектрычным прынцыпе. Прыёмнай паверхняй піранометра з'яўляецца тэрмабатарэя. Рознасць тэмператур спаяў тэрмабатарэі, якая прыводзіць да ўзнікнення электра-рухаючай сілы, ствараецца розным па радыяцыйных уласцівасцях пакрыццём цотных і няцотных спаяў тэрмабатарэі. Сіла току, якая ў ёй узнікае, прапарцыянальная інтэнсіўнасці радыяцыі і вымяраецца гальванометрам. Тэрмабатарэя ахавана ад дзеяння даўгахвалевай радыяцыі, ветру і ападкаў шкляным каўпаком. Для вымярэння рассеянай радыяцыі выкарыстоўваецца экран, які зацяняе піранометр ад уздзеяння прамой радыяцыі.

## Гл. таксама 
* Актынометр

Катэгорыя:Метэаралагічныя прылады
Польска-літоўскія уніі

thumb|Геральдычныя сімвалы Польшчы і Літвы
**Польска-літоўскі саюз** — ваенна-палітычны саюз польскага каралеўства Ягелонаў і Вялікага Княства Літоўскага ў канцы XIV-XVI стагоддзях, які выліўся ва ўтварэнне ў 1569 г. адзінай дзяржавы Рэч Паспалітая.

Польшча і Літва каардынавалі свае інтарэсы з моманту падзелу галіцка-валынскай спадчыны пры Гедзіміне. Дзве дзяржавы аб'ектыўна згуртоўвалі такія фактары, як татара-турэцкая пагроза на поўдні і экспансія тэўтонскіх рыцараў на поўначы. Саюзныя адносіны былі аформленыя наступнымі уніямі:

* 1385 — Крэўская унія прывяла літоўскую дынастыю Ягелонаў на польскі трон
* 1401 — Віленска-радамская унія пацвердзіла незалежнасць ВКЛ.
* 1413 — Гарадзельская унія распаўсюдзіла правы шляхты на каталіцкае дваранства Вялікага Княства Літоўскага, уніфікавала геральдыку.
* 1432 — Гарадзенская унія.

* 1499 — Кракаўска-Віленская унія.
* 1501 — Мельніцкая унія прадугледжвала аб'яднанне Польшчы і Літвы ў адзіную дзяржаву, але не была зацверджана літоўскім сеймам.
* 1569 — Люблінская унія, ва выніку якой узнікла Рэч Паспалітая.

## Гл. таксама 
* Знешняя палітыка Вялікага Княства Літоўскага

Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Турэцкая Праваслаўная Царква

**Турэцкая праваслаўная царква**, некананічная раскольніцкая групоўкая, створаная ў 1922 годзе ў Турцыі паводле загада яе ўрада для адрыва праваслаўных вернікаў ад грэчаскага ўплыву. Першым кіраўніком быў Павел Каракісарыдзіс, які ўзяў сабе імя Эфцім і змяніў прозвішча на Эрнэрол. У новую структуру ўвайшла вельмі малая колькасць праваслаўных (як грэкаў, так і турак). У ідэалогіі арганізаціі вялікую ролю адыгрывал турэцкі нацыяналізм.

З пачатку існавання ТПЦ пачала змаганне з Канстанцінопальскім патрыярхатам. Так, 1 чэрвеня 1923 года прыхільнікамі ТПЦ была ажыццеўлена спроба захапіць патрыярха Мялеція II, а 1 красавіка — быў абложаны Сінод Канстанцінопальскага Патрыярхата, і захоплены будынак патрыярхіі. Гэта ж прыхільнікі ТПЦ пасправабалі паўтарыць у снежні, але былі разагнаны паліцыяй. Тым не менш, у 1924 і 1926 яны захапілі дзве праваслаўныя царквы. Падтрымка ўрада паступова пачала зніжацца, а пасля смерці Атацюрка і ўвогуле перапынілась.

У 1956 годзе ТПЦ захоплівае яшчэ дзве царквы (усе захопы адбыліся ў Галаце — раёне Стамбула, дзе ТПЦ мела найбольш прыхільнікаў). У 1962 годзе новым кіраўніком ТПЦ стаў сын Эфціма I — Тургут Эрнерол (пад імем Эфцім II), а з 1991 — яго брат Сельджук Эрнерол (Эфцім ІІІ). Колькасць прыхільнікаў з сярэдзіны ХХ стагоддзя паступова скарачалась і пасля смерці Эфціма ІІІ (2002) існаванне царквы фактычна перапынілася. Зараз ТПЦ існуе толькі ўнутры сям'і Эрнерол, іншых прыхажан няма.

Катэгорыя:Некананічныя праваслаўныя цэрквы
Катэгорыя:Хрысціянства ў Турцыі
Балгарская Старастыльная Праваслаўная Царква

200px|міні
**Балгарская старастыльная праваслаўная царква**, старастыльная дэнамінацыя ў Балгарыі, стварэнне якой было выклікана пераходам Балгарскай царквы на новаюліянскі календар. Чатыры святара, якія былі супраць пераходу, былі забаронены ў служэнні - архімандрыты Серафім (Аляксіеў), Сергій (Язаджыеў) і Пантэлеймон (Старыцкі) і іераманах Серафім (Дзмітрыеўскі), якія не прынялі новага календара. Да іх далучыўся Княжэўскі Свята-Пакроўскі жаночы манастыр. Вакол іх сфарміравалася група прыхільнікаў, духоўным лідарам якой быў іераманах Серафім.

З другой паловы 1980-х гадоў старастыльнікі пачалі кантактаваць з грэчаскім Сінодам супрацьстаялых, які заснаваў для іх Трыадзісційскую епархію. У 1993 годзе ў ім жа было ажыццеўлено першае епіскапскае пасвячэнне для балгарскіх старастыльнікаў - епіскапа Фоція (Сірамахава). Пасля гэтай падзеі да БСПЦ далучыліся яшчэ некалькі свяшчэннікаў Балгарскай царквы.

Да БСПЦ на дадзены момант адносяцца 19 свяшчэннікаў, 3 дыякана, 17 храмаў і 9 капліц (з іх 9 у Сафіі), Свята-Пакроўскі жаночы манастыр (65 манашак), мужчынскі манастыр у Жаблена на чале з іераманахам Касіянам (Ангелавым–Баянковым) (16 чалавек); скіт у гонар святога Фядоса Тырноўскага ў Тырнова (4 манаха).

Катэгорыя:Некананічныя праваслаўныя цэрквы
Катэгорыя:Рэлігія ў Балгарыі
Шынок

**Шынок** ( ад ) — невялікі пітны дом, карчма, месца продажу спіртных напояў. Гістарычна назва ўжывалася ў Польшчы, Беларусі і Украіне.

У адрозненне ад карчмы ў шынку няма жылых пакояў. Шынком таксама называлі ўласна залу абслугоўвання ў карчме.

Шынкарствам (трыманнем шынкоў) у XVII—XVIII стагоддзях найчасцей займаліся яўрэі. Яны гандлявалі ў крамах на першых паверхах сваіх дамоў або ў драўляных будках. У Гродне ў пачатку XVIII стагоддзя былі 54 піўныя шынкі і 12 мядовых, а ў другой палове XVIII стагоддзя налічвалася ўжо 120 шынкоў (з іх 28 — у цэнтры горада), 27 корчмаў (у тым ліку 6 на Гарадніцы) і 32 заезныя дамы.

У Мінску ў 1976 годзе адкрыўся піўны бар «Шынок у Лявона», які хутка набыў папулярнасць сярод жыхароў горада. Каб патрапіць туды, трэба было купіць білет, які каштаваў 2,50 руб. Разам з пропускам ішоў адзін з трох комплексаў халодных закусак да піва.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прадпрыемствы грамадскага харчавання
Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія

**Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія** () — праваслаўная юрысдыкцыя (самакіравальная епархія) Канстанцінопальскага патрыярхата ў ЗША.

У цяперашні час складаецца з прадстаўнікоў розных этнічных груп, а не толькі карпацкіх русінаў.

## Гісторыя 
Узнікненне епархіі звязана з эміграцыяй у ЗША грэка-католікаў Прыкарпацця і Закарпацця. Эмігрантаў суправаджалі свяшчэннікі, якія маглі быць жанаты, што выклікала незадаволенасць у каталіцкага епіскапата ЗША. У сувязі з гэтым Ватыкан у 1929 годзе выдае пастанову *Cum Data Fuerit*, паводле якой новарукапакладзеныя грэка-каталіцкія свяшчэннікі абавязаны былі трымацца цэлібату. У сваю чаргу, гэты крок выклікаў абурэнне карпата-русінскай грамады. Таму 23 лістапада 1937 года ў Пітсбургу (Пенсільванія) прайшоў царкоўны сабор з удзелам прадстаўнікоў 37 прыходаў, які вырашыў разарваць унію з Ватыканам і вярнуцца ў праваслаўе.

З гэтых прыходаў была створана новая епархія, епіскапам якой быў абраны Арэст Чарнок. Ён звярнуўся да Канстанцінопальского патрыярха Веніяміна І з просьбай прыняць епархію ў сваю юрысдыкцыю. Гэта і было зроблена ў 1938 годзе.

У 2005 годзе быў расфарміраваны Беларускі савет праваслаўных цэркваў у Паўночнай Амерыцы. 5 прыходаў увайшлі ў склад карпата-русінскай епархіі.

Цэнтрам епархіі з’яўляецца Джонстаўн (Пенсільванія), дзе ёсць духоўная семінарыя, кафедральны сабор Хрыста Збавіцеля. Станам на 2011 год у складзе епархіі 75 прыходаў, 3 місіі, якія аб’ядноўваюць больш за 50 тысяч чалавек. У Такседа (штат Нью-Ёрк) ёсць мужчынскі манастыр Дабравешчання, заснаваны ў 1978 годзе.

## Епіскапат 
; Епархіяльныя епіскапы:
* Арэст (Чарнок) (1937—1977)
* Іаан (Марцін) (1977—1984)
* Мікалай (Смішко) (1985—2011)
* Рыгор (Таціс) (з 2012)

; Епіскапы-памочнікі:
* Пётр (Шыманскі) (1963—1964)
* Мяфодзій (Канчуга) (1965)
* Іаан (Марцін) (1966—1977)

Катэгорыя:Епархіі Канстанцінопальскага Патрыярхата
Катэгорыя:Праваслаўе ў ЗША
Эфес (горад)

400px|thumb|Карта горада
**Эфе́с** (, , ) — старажытны горад на заходнім узбярэжжы Малой Азіі, пры ўпадзенні ракі Каістр (суч. Малы Мендэрэс), паўднёвей Смірны (суч. Ізмір) (сучасная тэрыторыя Турцыі). У цяперашні час археалагічная зона Эфеса, памерам больш за дзесяць кіламетраў, знаходзіцца ў наваколлі горада Сельчук, Турцыя. У музеі Сельчука сабраны ўнікальныя знаходкі з Эфескіх храмаў.

## Гісторыя 
Горад быў закладзены на беразе Эгейскага мора, тым самым, быў партовым горадам, і хутка развіваўся за кошт гандлю. З’яўляўся важным цэнтрам старажытнай Арцавы і Іоніі. Пасля мора адышло, апусціўшыся на 57 метраў, што і стала прычынай хуткага заняпаду горада. Сёння разваліны Эфеса знаходзяцца на адлегласці прыблізна 6 км ад берага мора.

Сваёй славай Эфес у вялікай ступені абавязаны мясцоваму культу ўсходняй багіні ўрадлівасці, якая з часам атаясамліваецца з грэчаскай багіняй Артэмідай. Пакланенне багіні ідзе з спрадвечных часоў, але будаўніцтва прысвечанага ёй храма, аднаго з сямі цудаў свету, пачалося ў першай палове VI стагоддзя да н. э.

Насельніцтва горада дасягала 200 тыс. жыхароў, і Эфес быў другім горадам у Рымскай імперыі па памеры і значэнні пасля Рыма.

У 1869 г. англійскімі навукоўцамі былі праведзены першыя археалагічныя раскопкі заснаванага Лісімахам горада на гары, у выніку якіх міру была адкрыта прыгажосць антычнага горада.

Рэшткі старажытнага Эфеса схаваныя пад амаль непраходным балотам.

## Славутасці 
У Эфесе захавалася мноства археалагічных помнікаў. Асабліва багаты горад помнікамі рымскай эпохі, сярод гарадоў усходняга Міжземнамор’я тут іх больш за ўсё. Далёка не ўсё яшчэ раскапана, але тое што можна ўбачыць дае некаторае ўяўленне пра былую пышнасць горада.

### Базіліка Св. Іаана 
Базіліка пабудавана ў 6 ст. пры імператары Юстыніяне I там дзе меркавана знаходзілася грабніца апостала.

### Храм Артэміды 
thumb|Руіны храма Артэміды ў Эфесе
]]

Толькі адна непрыкметная калона ацалела ад храма Артэміды, аднаго з сямі цудаў свету. Калона была знойдзена падчас археалагічных раскопак, якія праводзіліся Брытанскім музеем у 1870-х гг. Нязначныя фрагменты фрыза і яшчэ некалькі невялікіх знаходак знаходзяцца часткова ў Брытанскім музеі, часткова ў археалагічным музеі Стамбула.

## Вядомыя асобы 
* Гіпанакс (сатырык)
* Геракліт (філосаф)
* Парасій (мастак)
* Зенадот (філолаг і паэт)
* Саран Эфескі
* Руф
* Ян Багаслоў

## Спасылкі 
* TurkishRuNet: Горад-музей Эфес, фатаграфіі 
* Карта-схема развалін горада Эфес
* Эфес на WikiMAPIA
* Дом дзевы Марыі на WikiMAPIA


Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Турцыі
Катэгорыя:Свяшчэнныя гарады
Катэгорыя:Гарады Іоніі
Катэгорыя:Колішнія гарады Еўропы
Мулішча

**Мулі́шча** (, ) — вёска ў Барысаўскім раёне Мінскай вобласці, за 4 км на паўночны ўсход ад Аздзяцічаў. Уваходзіць у склад Мётчанскага сельсавета.

## Гісторыя 
Гісторыя пасялення Мулішчы пачынаецца з часоў, калі велізарнымі плошчамі зямлі на Барысаўшчыне валодалі Радзівілы (Барысаўскім староствам, а пасля яго ліквідавання буйным землеўладаннем, у якое яно пераўтварылася). Было гэта пад канец XVIII — у першай палове XIX стагоддзяў. У гэты час ва ўрочышчы Мулішчы перадаецца ў арэнду Іосіфу Аляхновічу 200 дзесяцін зямлі, 130 з якой было ворнай.

Аляхновіч пераязджае жыць на арандуемыя землі, будуе тут двухпавярховы асабняк, лазню, свірны, будынак для захавання садавіны, канюшні, кароўнікі, птушнікі і іншыя збудаванні. Ля дома на двух гектарах закладвае сад. Гаспадарка мела паўсотні коней, каля паўтары сотні буйнога рагатага быдла, сярод якога было 60 дойных кароў, больш сотні авечак. На палях пераважна вырошчваліся зерневыя, зернебабовыя культуры, шматгадовыя злакавыя і бабовыя травы. Асаблівая ўвага надавалася ў гаспадарцы жыту і ячменю, якіх, дарэчы, летам не заўсёды меліся ў дастатковай колькасці. Бульбу і лён у гаспадарцы не вырошчвалі. Чвэрць ворных зямель не апрацоўвалася і прызначалася для выпасу быдла.

Абслугоўвалі гаспадарку 15—17 чалавек. Для іх былі пабудаваны адмысловыя будынкі. Для выканання сезонных работ: апрацоўкі палёў, сяўбы і збору ўраджаю, прыцягваліся наёмныя сяляне з Вяляцічаў. Аднак пастаянныя змены і часовасць працаўнікоў нярэдка даводзіла яе да хаатычнага стану. Усёй гаспадаркай кіраваў прыказчык, для якога таксама быў у садзе пабудаваны дом.

Адносіны арандатара з працаўнікамі-сялянамі склаліся добрыя. Ён да іх ставіўся з павагай, ніколі ад іх не патрабаваў нічога лішняга.

Падчас падзей 1917 года жыхары навакольных вёсак разрабавалі і спалілі маёнтак. Пасля таго некалькі год зямля тут не апрацоўвалася. У 1920 годзе яна была падзелена сярод беззямельных сялян. Асобныя з іх атрымалі кароў і коней са ліквідаваных гаспадарак Занцэвіча і Аляхновіча. Так была ўтворана вёска Мулішчы.

Пасяленцы Мулішчаў не мелі вопыту ў земляробстве — гэта былі былыя батракі Занцэвіча і моцных сялян з Вяляцічаў, якія раней працавалі на лесанарыхтоўках, лесасплавах. Большасць з іх не мела нават коней і ім не было як апрацоўваць зямлю. Даводзілася запазычваць іх у суседзяў. Былі праблемы ў пасяленцаў і з насеннем. Як вынік, іх зямля апрацоўвалася дрэнна, зарастала хмызняком і пустазеллем, а самі яны атрымлівалі невялікія ўраджаі і жылі бедна. Амаль усе пасяленцы, паўтара дзесятка гаспадарак (акрамя Філіпа Рашэтніка і каваля Антона Людвіга), не выходзілі з цяжкага эканамічнага становішча.

У 1930 годзе сялянскія гаспадаркі з Мулішчаў увайшлі ў калгас «Іскра». У 60-х — 70-х гадах XX стагоддзя Мулішчы былі прызнаны неперспектыўнай вёскай. У выніку меней чым за 30 год яе насельніцтва паменшылася амаль у чатыры разы. Зараз Мулішчы — невялікая вёска з насельніцтвам у некалькі дзесяткаў чалавек.

Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Аздзяціцкага сельсавета.

## Спасылкі 
* Алесь Барэвіч, Гоман Барысаўшчыны, Мулішчы

Катэгорыя:Мётчанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Барысаўскага раёна
Урук

**Уру́к** — старажытны горад-дзяржава ў Шумеры (шумерскае *Унуг*, біблейскае *Эрэх*, грэч. *Архоя*), на яго месцы сучасны пасёлак Варка (за 65 км на паўночны захад ад г. Насірыя ў Іраку).

## Гісторыя 
У XXVIII ст. да н.э. вядомы паўлегендарны правіцель Урука Гільгамеш. Пад гегемоніяй Урука ў XXVIII — XXVII ст. да н.э. аб’яднаны гарады-дзяржавы Паўднёвага Двухрэчча. Пры цару Лугальзагісі ў XXIV ст. да н.э. Урук — сталіца Шумера. Заваяваны ў XXIV ст. да н.э. Сарганам Старажытным і ўвайшоў у склад яго дзяржавы. У канцы XXII ст. да н.э. яго цар Утухегаль стварыў у Двухрэччы аб’яднанае «царства Шумера і Акада». Урук заставаўся важным горадам да канца I тыс. да н.э. У VIII—II ст. да н.э. — аўтаномны храмавы горад у складзе вавілонскага, потым ахеменідскага і селеўкідскага царстваў. Разбураны Сасанідамі ў III ст. н.э.

З пачатку ХХ ст. вядуцца сістэматычныя раскопкі.

## Архітэктура 
Да першых вядомых культавых будынкаў адносіцца так званы Белы храм ва Уруку (кан. IV тыс. да н. э.), які захаваўся ў руінах. Ён складаўся з двух частак — гліняных тэрасы і платформы, дзе знаходзілася свяцілішча. На іх можна было ўзысці па лесвіцах, выкладзеных з пліт вапняку. Вонкавыя паверхні платформы і фасады свяцілішча аформлены плоскімі лапаткамі. Дзякуючы вялікім памерам, афарбоўцы сцен у белы колер храмавы комплекс вылучаўся сярод радавой гарадской забудовы.

## Літаратура 
* 
* *Лазука, Б.* Гісторыя сусветнага мастацтва. Ад старажытных часоў па XVI стагоддзе / Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2010. ISBN 978-985-01-0894-4

Катэгорыя:Гарады Шумера
Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў

{{Пісьменнік
| Імя               = Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў
| Імя пры нараджэнні  = Кірыла Міхайлавіч Сіманаў
| Выява       = Konstantin Michailowitsch Simonow 1943.jpg
| Псеўданімы        = 
| Месца нараджэння    = 
| Месца смерці = 
| Грамадзянства = 
| Род дзейнасці = , , празаік
| Гады актыўнасці = 1936—1979
| Мова твораў = руская
| Званне = 
| Кірунак = сацыялістычны рэалізм, ваенная проза, лірыка
| Жанр = раман, аповесць, паэма, верш, п’еса, нарыс
| Прэміі = {

}
| Узнагароды = 
{

-

-

-

}
**Замежныя ўзнагароды:**
{
 
}
|Роспіс = Автограф Константина Симонова.png
| Lib =
}}
**Канстанцін (Кірыл) Міхайлавіч Сіманаў** (1915—1979) — савецкі пісьменнік, грамадскі дзеяч. Герой Сацыялістычнай Працы (1974). Лаўрэат Ленінскай (1974) і шасці Сталінскіх прэмій (1942, 1943, 1946, 1947, 1949, 1950). Намеснік генеральнага сакратара СП СССР. Член ВКП (б) з 1942 года.

## Узнагароды і прэміі 
* Герой Сацыялістычнай Працы (1974)
* 3 ордэна Леніна (1965; 1971; 1974)
* ордэн Чырвонага Сцяга (1942/05/03)
* 2 ордэны Айчыннай вайны I ступені (1945/05/30; 1945/09/23)
* ордэн «Знак Пашаны» (1939/01/31)
* савецкія медалі «За абарону Адэсы», «За абарону Сталінграда», «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне», юбілейныя медалі на 20 і 30 гадоў Перамогі, медаль «За доблесную працу ў азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння В. І. Леніна»
* Крыж ордэна Белага льва "За Перамогу» (Чэхаславакія)
* Ваенны Крыж 1939 года (Чэхаславакія)
* ордэн Сухэ-Батара (МНР)

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Удзельнікі абароны Магілёва
Катэгорыя:Пісьменнікі-франтавікі
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 4-га склікання
Ума

thumb|300px|Старажытнае Двурэчча
**У́ма** (шумерскае *Убмэ*) — старажытны горад-дзяржава ў Паўднёвым Двухрэччы (сучаснае гарадзішча Джоха ў Іраку), цэнтр шанавання бога-заступніка Шары.

У ІІІ тыс. да н.э. вяла барацьбу з Лагашам з-за пагранічных тэрыторый і каналаў. У XXIV ст. да н.э. правіцель Умы Лутальзагісі атрымаў перамогу над Лагашам. У канцы XXIV ст. да н.э. заваявана царом Акада Сарганам і ўвайшла ў склад Акадскай дзяржавы. Каля 2200 да н.э. горад захапіла племя гуціяў. У XXI ст. да н.э. Ума — акруговы цэнтр Шумера і Акада. Каля 2000 да н.э. страціла сваё значэнне.

У пач. ХХ ст. н.э. на гарадзішчы Джоха мясцовыя жыхары знайшлі кяінапісныя таблічкі (архіў царска-храмавых гаспадарак ХХІІІ—ХХІ ст. да н.э.).

## Гл. таксама 
* Дынастыя Умы

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Шумера
Аляксандр Дзюма (бацька)

**Аляксандр Дзюма** (; (, Віле-Котрэ — , Пюі) — французскі пісьменнік, прыгодніцкія раманы зрабілі яго адным з самых чытэльных французскіх аўтараў у свеце. Таксама быў драматургам і журналістам. Паколькі яго сын таксама насіў імя «Аляксандр» і таксама быў пісьменнікам, для прадухілення блытаніны пры яго згадванні часта дадаюць ўдакладненне-бацька.

Катэгорыя:Аўтары гістарычных раманаў
Катэгорыя:Памерлі ад інсульту
Катэгорыя:Пахаваныя ў парыжскім Пантэоне
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Асобы на марках
Аляксандр Дзюма (сын)

**Аляксандр Дзюма, сын** (, 27 ліпеня 1824 — 27 лістапада 1895) — сын Аляксандра Дзюма, знакаміты французскі драматург, член Французскай акадэміі (з 1874).

## Ранняя творчасць 
Яго маці, Катрына Лабе, была простая парыжская працаўніца, ад якой Дзюма атрымаў у спадчыну любоў да акуратнага і спакойнага ладу жыцця, гэта рэзка адрознівае яго ад чыста багемнай натуры бацькі. Разарваўшы сувязь з рахманай, непатрабавальнай грызеткай, Дзюма-бацька ўзаконіў свайго сына і даў яму добрае выхаванне. З 18-ці гадоў ён пачаў пісаць вершы ў перыядычных выданнях; ў 1847 г. з'явіўся яго першы вершаваны зборнік, «Péchés de jeunesse» («Грахі юнацтва»); за ім рушыў услед шэраг дробных аповесцяў і апавяданняў, на якіх адчуваўся ўплыў бацькі («Aventures de quatre femmes et d'un perroquet» («Прыгоды чатырох жанчын і папугая»), «Le Docteur Servans» («Доктар Серван»), «Cesarine», «Le Roman d'une femme», "Trois hommes forts "etc.), a потым і больш арыгінальныя раманы і аповесці: «Diane de Lys», «Un paquet de lettres», «La dame aux perles», "Un cas de rupture"і інш.

Катэгорыя:Драматургі Францыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Асобы на марках
Князі віцебскія

* можа, да 1129: Святаслаў Усяславіч, памёр пасля 1129 г.
* можа да 1162, зг. 1175: Усяслаў Васількавіч памёр пасля 1181 г.
* ? 1162—1165: Раман Вячаславіч памёр пасля 1165 г.
* ? 1165—1167: Давыд Расціславіч 1141—1197 гг.
* да 1181: Брачыслаў Васількавіч памёр пасля 1181 г.
* 1209: Васілька, зг. 1209
* да 1242: Брачыслаў, зг. 1232-1242
* 1265: Ізяслаў, зг. 1265 г.
* каля 1271-1287: Міхаіл Канстанцінавіч
*да 1320: бацька Марыі Віцебскай, 1-й жонкі Альгерда, памёр 1320 г.
* 1320—1377: Альгерд


Катэгорыя:Спісы:Віцебск