open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вішапы

**Вішапы** (, Вешапы, Аждахакі) — старажытныя міфалагічныя істоты, выявы якіх рабілі ў выглядзе высокіх каменных стодаў, менгіраў. Вішапы распаўсюджаныя ў міфалогіях краін Армянскага нагор’я і Пярэдняй Азіі. Першапачаткова вішапы з’яўляліся божаствамі ці духамі вады і, верагодна, былі звязаны з Кура-аракскай археалагічнай культурай. Народы, якія насялялі Армянскае нагор’е ў II тысячагоддзі да н.э. або раней, вычэсвалі стоды вішапаў з камення і ўсталёўвалі іх ля падземных крыніц вады. З цягам часу міфалагічны вобраз вішапаў змяніўся і ў міфалогіях розных народаў пачаў асацыявацца са злымі духамі, цмокамі і т. п., часцяком захоўваючы першапачатковую сувязь з вадой. Статуі вішапаў дасягалі пяці метраў у вышыню і, як правіла, мелі форму рыб, радзей — форму расцягнутай на калах шкуры быка.

## Гісторыя адкрыцця 
У 1909 годзе М. Я. Мар і Я. І. Смірноў падчас правядзення археалагічных раскопак у Гарні ў Арменіі чулі ад мясцовых жыхароў пра каменныя «вішапы», якія ляжаць высока ў гарах, на летніх качэўях. Навукоўцы распачалі паездку ў горы Гегамскага хрыбта, каб усталяваць аснову чутак і праверыць, ці ўяўляе гэта навуковы інтарэс. Навукоўцы сапраўды выявілі мегалітычныя каменныя статуі на высакагорным качэўі (яйле), якую армяне называлі «Вішапнер», а мясцовыя курды «Аждаха-юрт». Большасць стодаў мела форму рыб. Самы буйны з выяўленых вішапаў дасягаў 4,75 метраў пры шырыні 0,55 метраў. Усе вішапы да 1909 былі паваленыя на зямлю, некаторыя з іх прыйшлося адкопваць.

## Узрост статуй 
Датаванне гэтых мегалітаў, як правіла, уяўляе пэўныя цяжкасці. Паблізу вішапаў не было знойдзена рэшткаў старажытных паселішчаў, вогнішчаў або іншых арганічных рэшткаў, да якіх мог быць ужыты радыевугляродны аналіз. Аднак выяўлены ў Аждаха-юрце вішап № 1 утрымліваў пазнейшыя малюнкі крыжоў і армянскі надпіс, датаваны XIII стагоддзем нашай эры. На падставе гэтай знаходкі навукоўцы першапачаткова вылучылі здагадку, што вішапы былі ўзведзены ў I тысячагоддзі нашай эры. Размяшчэнне крыжоў і тэксту сведчыла аб тым, што ў XIII стагоддзі вішап № 1 яшчэ знаходзіўся ў вертыкальным становішчы. У 1963 годзе ў Гарні быў адкрыты вішап, на якім аказаўся больш ранні ўрарцкі клінапісныя надпіс урарцкага цара Аргішці I. Гэтая знаходка дазваляе датаваць вішапы даурарцкім часам, гэта значыць, пачаткам I тысячагоддзя да н.э., а хутчэй за ўсё II тысячагоддзем да н.э..

Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Турцыі
Катэгорыя:Дагістарычны перыяд
Катэгорыя:Свяшчэнныя камяні
Рабчык (род раслін)

**Ра́бчык** (*Fritillaria*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя цыбульныя расліны вышынёй да 1 м. Лісце вузкае або шырокаланцэтнае. Кветкі паніклыя, адзіночныя або ў суквецці. Плод — каробачка.

## Віды 
. Рабчыкі ў меднай вазе. 1887. Алей, палатно. 73,5 × 60,5. Музей Арсэ]]
Род налічвае каля 100 відаў, пашыраных ва ўмераных абласцях.
Паводле базы даных *The Plant List*, род уключае 141 від. Некаторыя з іх:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
*  

Катэгорыя:Рабчык
Цвірка

**Цвірка** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Віталь Канстанцінавіч Цвірка — беларускі жывапісец.
* Кастусь Цвірка — беларускі паэт.
* Пятрас Цвірка — літоўскі пісьменнік.
* Уладзімір Цвірка — дзеяч беларускай эміграцыі.
* Юрась Цвірка — беларускі акцёр.

## Гл. таксама 
* Кастусь Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка — беларускі педагог.
Чэстэрфілд (астравы)

**Чэстэрфілд** () — невялікі архіпелаг у Каралавым моры. Уваходзіць у склад Новай Каледоніі. Агульная плошча сушы — меней за 10 км². Сталага насельніцтва няма.

## Геаграфія 
Архіпелаг уяўляе сабою адзін з найбуйнейшых у свеце каралавых атолаў. Плошча яго лагуны складае прыкладна 3500 км², а глыбіня — 51 м. Уздоўж рыфа, які атачае лагуну, знаходзяцца невялікія пясчаныя астраўкі. Самы высокі востраў Пасаж дасягае ўсяго 12 м. Найбуйнейшы востраў Анкорыдж цягнецца ўздоўж лагуны на 400 м. У шырыню — не болей за 100 м. Востраў Бамптон мае акружнасць 180 м. Астатнія яшчэ меншыя.

Астравы пакрыты травяной расліннасцю, на самых вялікіх ёсць таксама хмызнякі. Фаўна прадстаўлена шматлікімі марскімі птушкамі.

## Гісторыя 
Архіпелаг быў адкрыты ў 1793 г. экіпажам брытанскага карабля «Чэстэрфілд». У першай палове XIX ст. яго часцяком наведвалі кітабоі. У 1867 г. брытанскі ўрад перадаў эксклюзіўныя правы на здабычу на астравах гуана «Англа-Аўстралійскай кампаніі», заснаванай тасманійцам і былым кітабоем Вільямам Кроўтэрам. Здабыча працягвалася да 1882 г., прычым здабытчыкі загубілі на рыфах 5 караблёў. У 1879—1888 гг. на поўначы атола здабычу гуана вялі французскія кампаніі з Новай Каледоніі.

У 1939 г. Францыя афіцыйна абвясціла архіпелаг Чэстэрфілд сваёй тэрыторыяй. У 1968 г. на востраве Люп () была пабудавана французская аўтаматычная метэаралагічная станцыя. Астравы часта наведваюць навуковыя экспедыцыі.

## Спасылкі 
* Chesterfield Islands Expedition 2012 
* F. Cohic, Report on a visit to the Chesterfield Islands, September 1957

Чэстэрфілд
Чэстэрфілд
Чэстэрфілд
Чэстэрфілд
Чэстэрфілд
Іаган Генрых Фрыдрых Лінк

**Генрых Фрыдрых Лінк** (;  — ) — нямецкі натураліст і батанік.

## Біяграфія 
Адукацыю атрымаў у Гётынгене, дзе вывучаў медыцыну і прыродазнаўчыя навукі. У 1789 годзе абараніў дысертацыю *«Flora der Felsgesteine rund um Göttingen»* і стаў прыват-дацэнтам.

У 1792 годзе стаў першым прафесарам новай кафедры хіміі, заалогіі і батанікі ва ўніверсітэце Ростака. У 1806 годзе стварыў першую хімічную лабараторыю ў Ростаке. У гэты перыяд ім было выдадзена вялікая колькасць артыкулаў і кніг па самым разнастайным тэмам: фізіцы і хіміі, геалогіі, мінералогіі, батанікі і заалогіі, натуральнай філасофіі і этыкі, дагістрычнай і ранняй гісторыі. Двойчы абіраўся рэктарам універсітэта.

У 1797—1799 гадах разам з батанікам, арнітолагам і энтамолагам з Дрэздэна графам Гофманзэгам распачаў падарожжа па Партугаліі. Пасля гэтай паездкі батаніка стала яго галоўным навуковым цікавасцю.

У 1800 годзе абраны членам найстарэйшай прыродазнаўчай акадэміі Еўропы Леапальдзіна.

У 1811 годзе Лінк быў прызначаны прафесарам хіміі і батанікі ва ўніверсітэце Брэслау, дзе ён двойчы абіраўся рэктарам універсітэта.

Пасля смерці Карла Людвіга Вільдэнава ў 1815 годзе стаў прафесарам прыродазнаўчай гісторыі, куратарам гербарыя і дырэктарам батанічнага саду ў Берліне.

17 жніўня 1845 года ўзнагароджаны прускім ордэнам Pour le Mérite у галіне навук і мастацтваў.

Пасля смерці Лінка ў 1851 годзе яго пераемнікам на пасадзе дырэктара саду стаў Аляксандр Генрых Браўн.

Лінк прызнаецца адным з апошніх навукоўцаў XIX стагоддзя, якія валодалі ўніверсальнымі прыродазнаўчымі ведамі па шырокаму колу дысцыплін.

У 1783 годзе Лінк быў прыняты ў масонскую ложу «Брама вечнасці» (*Pforte der Ewigkeit*) у Гільдэсгайме. У далейшым ён быў актыўным членам ложы ў Ростаку, Брэслау і Берліне. Значны ўклад у масонства ён зрабіў на пасадзе Вялікага Майстра Вялікай ложы *«Royal York, genannt zur Freundschaft»* у 1831—1850 гадах.

## Навуковыя працы 
* *Grundlehren der Anatomie und Physiologie der Pflanzen.* Гётынген, 1807.
* *Nachträge zu den Grundlehren etc.* Гётынген, 1809.
* *Handbuch zur Erkennung der nutzbarsten und am häufigsten vorkommenden Gewächse*. Haude und Spener, Берлін, 1829
** Zweiter Theil (1831).
* *Die Urwelt und das Altertum, erläutert durch die Naturkunde.* Берлін. 1820—1822. (2. Auflage 1834)
* *Das Altertum und der Übergang zur neuern Zeit.* Берлін 1842.
* *Elementa philosophiae botanicae.* Берлін 1824. 2. Auflage 1837.
* *Anatomisch-botanische Abbildungen zur Erläuterung der Grundlehren der Kräuterkunde.* 4 т. Берлін 1837—1842.
* *Ausgewählte anatomisch-botanische Abbildungen.* 4 т. Берлін 1839—1842.
* *Filicum species in horto regio Berolinensi cultae.* Берлін 1841.
* *Anatomie der Pflanzen in Abbildungen.* 3 т. Берлін 1843—1847.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Батанікі Германіі
Катэгорыя:Масоны Германіі
Плывунец аблямаваны

**Плывунец аблямаваны** (*Dytiscus marginalis*) — від плывунцоў сямейства жукі-плывунцы.

## Апісанне 
Тулава мае выцягнутую форму, якая дазваляе лёгка перасоўвацца ў вадзе. Афарбоўка — ад цёмна-карычневай да чорнай, лапкі — жоўтыя з шырокай памяранцава-жоўтай аблямоўкай па ўсім тулаве і галаве. Самцы драбнейшыя за самак, і іх можна адрозніць па гладкім надкрылы. У абодвух палоў вялікія шырокія плоскія галовы, моцныя пярэднія лапкі і вострыя магутныя мандыбулы для разразання здабычы. Таксама плывунцы ўмеюць добра лётаць, але робяць гэта рэдка, у асноўным тады, калі ўмовы іх жыцця ў ранейшым вадаёме становяцца неспрыяльнымі і ўзнікае неабходнасць перабрацца ў іншы вадаём.

Памер: 27-35 мм.

## Арэал і экалогія 
Сустракаецца па ўсёй Заходняй Еўропе да Азіі ў вадаёмах са стаячай вадой або слабым цячэннем, дзе шмат дробных вадзяных насякомых, дробнай рыбы і жаб.

Катэгорыя:Плывунцы
Colymbetinae

**Colymbetinae** — падсямейства плывунцоў.

## Сістэматыка 
* **Colymbetinae**
** **Anisomeriini**
*** Anisomeria
** **Carabdytini**
*** Carabdytes
** **Colymbetini**
*** Colymbetes — Meladema — Melanodytes — Rhantus

## Крыніцы 
Катэгорыя:Плывунцы
Agabinae

**Agabinae** —  падсямейства плывунцоў, налічвае прыблізна 350 відаў.

## Сістэматыка 
* **Agabinae**
** **Agabini**
*** *Agabus* — *Ilybius* — *Platambus* — *Platynectes*

## Спасылкі 
* SScienceDirect Phylogeny and historical biogeography of Agabinae diving beetles (Coleoptera) inferred from mitochondrial DNA sequences

Катэгорыя:Плывунцы
Dytiscinae

**Dytiscinae** — падсямейства плывунцоў.

## Апісанне 
Жукі сярэдніх і буйных памераў; даўжыня ад 8 да 40 мм.

## Сістэматыка 
* **Dytiscinae**
** **Aciliini**
*** Acilius — Aethionectes — Graphoderus — Rhantaticus — Sandracottus — Thermonectus — Tikoloshanes
** **Aubehydrini**
*** Notaticus
** **Cybisterini**
*** Austrodytes — Cybister — Megadytes — Onychohydrus — Regimbartina — Spencerhydrus — Sternhydrus
** **Dytiscini**
*** Dytiscus
** **Eretini**
*** Eretes
** **Hyderodini**
*** Hyderodes
** **Hydaticini**
*** Hydaticus — Prodaticus

Катэгорыя:Плывунцы
Вадэвіль

**Вадэвіль** () — лёгкая камедыйная п'еса з песенькамі-куплетамі і танцамі. Радзіма вадэвілю — Францыя. Назва паходзіць ад даліны р. Вір (Vau de Vire), дзе жыў у 15 ст. песеннік А. Баслен. Спачатку вадэвілем называлі песенькі ў кірмашовых камедыях 1-й паловы 18 ст. Як самастойны тэатральны жанр вадэвіль склаўся ў гады Вялікай французскай рэвалюцыі і неўзабаве атрымаў агульнаеўрапейскае распаўсюджванне.

Гульня акцёраў у лепшых узорах вадэвілю адрознівалася натуральнасцю, непасрэднасцю, імправізацыйнай лёгкасцю дыялогу, пачуццём гумару; яна патрабавала ад выканаўцы музычнасці, умення спяваць і танцаваць. Акцёры вадэвілю валодалі мастацтвам знешняга пераўвасаблення, трансфармацыі, гуляючы па некалькі роляў у адной невялікай п'есе.

У беларускім тэатры першым вадэвілем была «Пінская шляхта» В.Дуніна-Марцінкевіча.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Катэгорыя:Тэатр
Водла

**Во́дла** () — рака на паўднёвым усходзе Карэліі ў Расіі.

Выцякае з Водлвозера вытокамі Сухая Водла і Вама (даўжынёй 35 і 20 км адпаведна), упадае ў Анежскае возера. Даўжыня ракі 149 км, плошча вадазбору 13 700 км². Расход вады вады каля 130 м³/сек. Упадае ў Анежскае возера з усходу каля пасёлка Шальскі.

Па Водле наўгародцы выходзілі да Белага мора і на раку Паўночная Дзвіна. Вадаспад Падун, які знаходзіцца ў 138 км ад вусця водле, служыў перашкодай для судоў, і яго прыходзілася абыходзіць волакам. На поўдзень ад вусця Водла знаходзіцца мыс Бесаў Нос, які даў назву вялікай групе шырока вядомых Анежскага петрогліфаў, а ў 30 км вышэй па цячэнні — гістарычны горад Пудаж.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Река Водла // Вологодское областное отделение Русского географического общества

Катэгорыя:Рэкі Карэліі
Катэгорыя:Басейн Анежскага возера
Валянцін Воднік

**Валянцін Воднік** (; , Згорня-Шышка — , Любляна) — славенскі паэт. Дзеяч нацыянальнага адраджэння, асветнік.

Атрымаў багаслоўскую адукацыю. Быў рэдактарам і адзіным аўтарам першай славенскай газеты («Lublanske novice od všich krajov cęliga svęjta», 1797—1800). Выступіў рэфарматарам школьнага навучання, склаў школьную граматыку, слоўнік і інш. Вершы публікаваў з 1781 года. Яго зборнік «Вершаваныя досведы» (1806) утрымліваў першыя славенскія вершы, напісаныя жывой народнай мовай. Воднік абуджаў пачуццё нацыянальнай самасвядомасці, аднаўляў эпізоды народнай гісторыі (ода «Уваскрашэнне Ілірыі», 1811), апрацоўваў гумарыстычныя бытавыя сюжэты.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Паэты Славеніі
Свята-Духаўская царква (Кодзень)

**Святадухаўская царква** — помнік абарончага дойлідства XVI ст. у стылі цаглянай готыкі ў в. Кодзень (цяпер Бяльскі павет Люблінскага ваяводства, Польшча).

## Гісторыя 
]]
Царква Святога Духа ў 1513—1520 змуравана разам з замкам па фундацыі Івана Сапегі і яго сына Паўла, ваяводы новагародскага. З’яўлялася дворскай капліцай роду Сапегаў да XIX стагоддзя. На працягу многіх гадоў у гэтай царкве захоўваўся цудатворны абраз Маці Божай Кодзеньскай, які, паводле падання, быў выкрадзены Мікалаем Сапегам у Рыме ў 1630 годзе.

. Юзаф Лоскі, 1855 ]]

У пачатку XVII ст. перайшла да ўніятаў. У 1709 г. для «пашырэння хвалы Сапежынскага Дому» канцлерам літоўскім Янам Фрыдэрыкам Сапегам быў замоўлены збор партрэтаў прадстаўнікоў роду, які складаўся з 79 партрэтаў размешчаных у 9 шэрагаў. У 1817 — зачынена з прычыны дрэннага тэхнічнага стану.

Пасля студзеньскага паўстання, у 1875 годзе, кодзенскі касцёл, дзе знаходзілася партрэтная галерэя, быў зачынены расійскімі ўладамі і перароблены на царкву, а партрэты перавезены ў замак Леана Сапегі ў .

У міжваенны перыяд пасля рамонту замкавая Святадухаўская царква часова служыла ў якасці парафіяльнай святыні адноўленай каталіцкай славяна-візантыйскага абраду (уніяцкай) парафіі Св. Міхаіла Арханёла.

Пасля 1945 з’яўляецца філіяльным храмам рымска-каталіцкай парафіі Св. Ганны ў Кодзені. У 1960-я гг. грунтоўна адрэстаўравана.

## Архітэктура 
]]
Храм уяўляе сабой лаканічны кампактны прамавугольны аб'ём (28,4×17 м), накрыты высокім двухскатных дахам, і з якога моцна выдаецца апсіда. Да яе паўночнай сцяны прымыкае рызніца, якая пасля прыстасавання царквы пад касцёл выконвае функцыю сакрысціі. Унутраная прастора збудавання падзелена чатырма крыжападобнымі ў плане слупамі на тры нефы, перакрытыя сеткападабным скляпеннем з нервюрамі. У сваёй архітэктоніцы Святадухаўская царква амаль цалкам паўтарае касцёл у Ішкалдзі, але ў адрозненне ад яго мае паўкруглую апсіду замест гранёнай, а круглая вежачка з вітымі ўсходамі прымыкае не ў паўночна-ўсходнім, а ў паўночна-заходнім вуглу каталікона.

Пабудавана з цэглы ў тэхніцы гатычнай муроўкі на вапнава-пясчаным рошчыне. На сценах царквы перапаленай цэглай выкладзены ромбападобны арнамент.

Уваход уяўляе паўцыркульную арку, акцэнтаваную рэнесанснай акаймоўкай. Сцены знадворку ўмацаваны контрфорсамі, якія на галоўным заходнім фасадзе дасягаюць франтона. Толькі паўднёвая сцяна прарэзана паўцыркульнымі аконнымі праёмамі, што таксама ўласціва для касцёлаў у Ішкалдзі і Гнезне. Франтон аздоблены атынкаванымі і пабеленымі спаранымі нішамі. Маляўнічнасць фасада ўзмацняецца паліхромнымі ўстаўкамі з выявамі святых. У пазнейшы час на скатах франтона былі надбудаванымі фігурныя слупкі.

## Літаратура 
* Кушнярэвіч Аляксандр Мікалаевіч. «Культавае дойлідства Беларусі XIII—XVI стст.» Мінск, «Навука і тэхніка», 1993 г. ISBN 5-343-01403-8.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Касцёлы Люблінскага ваяводства
Кодзень
Кодзень
Кодзень
Кодзень
Кодзень
Катэгорыя:Абарончыя храмы
Катэгорыя:Кодань 
Катэгорыя:Касцёлы Сядлецкай дыяцэзіі
Унутранае вуха

**Унутранае вуха** — перапончатыя лабірынт, асноўная частка органа слыху і орган статычнага пачуцця ў пазваночных жывёл і чалавека. Унутранае вуха запоўнена вадкасцю - эндалімфай і знаходзіцца ў храстковым або касцяным шкілетным лабірынцн. Шчылінападобную поласць паміж унутраным вухам і шкілетным лабірынтам запаўняе перылімфа; у наземных пазваночных гэтая поласць злучаецца з лімфатычнымі поласцямі галавы з дапамогай перылімфатычнай пратокі. У шкілетным лабірынце у наземных пазваночных ўтвараюцца дзве адтуліны, т.зв. вокны. У авальнае акно ўваходзіць пачатак слыхавой костачкі (стрэмкі) з сярэдняга вуха. Ніжэй размешчана круглае акно, закрытае эластычнай мембранай, якая дазваляе вадкасці ва ўнутраным вуху перамяшчацца пры руху стрэмкі.

Унутранае вуха ўзнікае ў выглядзе паглыблення эктадэрмы ў задняй частцы галавы. У працэсе развіцця зародка зачатак унутранага вуха прымае форму бурбалкі, злучаецца з вонкавым асяроддзем тонкай эндалімфатычнай пратокай, а затым цалкам аддзяляецца ад эктадэрмы. У далейшым зачатак унутранага вуха дыферэнцыюецца на верхні і ніжні аддзелы, злучаныя паміж сабой. У верхнім аддзеле ва ўсіх хрыбтовых адасабляюцца тры паўкругавыя каналы (у кругларотых - 1-2 каналы); на адным канцы кожнага з каналаў утвараецца ўздуцце - ампула. Астатняя частка верхняга аддзела, якая злучае паўкругавыя каналы паміж сабой, называецца авальным мяшэчкам (утрыкулюсам). У ніжнім аддзеле ўнутранага вуха фарміруецца круглы мяшэчак (сакулюс) з асаблівым ўздуццем - лагенай.

Катэгорыя:Анатомія
Катэгорыя:Анатомія чалавека
Катэгорыя:Вуха
Катэгорыя:Слых
Унутраныя хваробы

**Унутраныя хваробы (тэрапія, унутраная медыцына)** — раздзел медыцыны, які займаецца праблемамі этыялогіі, патагенезу і клінічных праяў захворванняў унутраных органаў, іх дыягностыкі, нехірургічнага лячэння, прафілактыкі і рэабілітацыі. Да сферы тэрапіі адносяцца захворванні дыхальнай сістэмы (пульманалогія), сардэчна-сасудзістай сістэмы (кардыялогія), страўнікава-кішачнага гасцінца (гастраэнтэралогія), мочавыдзяляльнай сістэмы (нефралогія), злучальнай тканкі (рэўматалогія) і інш. Урачы, якія займаюцца нехірургічным лячэннем ўнутраных хвароб, называюцца тэрапеўтамі (інтэрністамі).

## Тэрапеўтычная тактыка 
Для эфектыўнага лячэння патрабуецца правільная дыягностыка, заснаваная на сістэматычным абследаванні пацыента, аналізе анамнезу, скаргаў і аб'ектыўных прыкмет захворвання (выяўляюцца пры фізікальным абследаванні - аглядзе, пальпацыі, перкусіі, аўскультацыі, а таксама з дапамогай лабараторна-інструментальных метадаў). Выяўленыя прыкметы (сімптомы) захворвання тэрапеўт аб'ядноўвае ў сіндромы (сукупнасць сімптомаў, якія маюць агульны патагенез), на падставе якіх робіць заключэнне аб меркаваным захворванні. У выпадку немагчымасці зрабіць адназначную выснову аб наяўным захворванні, праводзіцца дыферэнцыяльная дыягностыка некалькіх падобных захворванняў з выкананнем дадатковых лабараторных і інструментальных даследаванняў. У некаторых складаных для дыягностыкі клінічных выпадках прызначаецца пробнае лячэнне, якое дазваляе паставіць так званы  (дыягназ, заснаваны на ацэнцы вынікаў праведзенага лячэння). Пасля пастаноўкі дыягназу тэрапеўт прызначае лячэнне. Прымяняюцца нелекавыя метады лячэння (захаванне рэжыму працы і побыту, харчавання), лекавае і фізіятэрапеўтычнае лячэнне, санаторна-курортнае лячэнне.
Сугестыя

**Сугестыя** — уздзеянне на асобу, якое прыводзіць да з'яўлення ў чалавека пэўнага стану (напрыклад, бадзёрасці, упэўненасці), пачуцця (напрыклад, страху), адносінаў (да аб'екта, да самога сябе, да свайго стану). Аб'ектам сугестыі можа быць як асобны чалавек, так і групы, калектывы, сацыяльныя пласты (феномен масавай сугестыі).

Індывідуальная і масавая сугестыя — адзін з рэгулятараў чалавечых узаемаадносін. На акты сугестыі абапіраюцца некаторыя з'явы ў выхаванні, ўздзеяння рэкламы, распаўсюджвання моды. Сугестыя з'яўляецца асноўным сродкам фарміравання веры і рэлігійных перакананняў, а таксама адным з псіхалагічных механізмаў з'яўлення канфармізму.

## Літаратура 
* Платонов К. И. Слово как физиологический и лечебный фактор (К физиологии психотерапии). — 3-е изд.: М., 1962 (2-е изд.: М., 1957; 1-е изд.: Харьков, 1930).
* Слободяник А.П. — «Психотерапия, внушение, гипноз» — 4-е изд., испр. и доп. — Киев: Здоров'я, 1983

Катэгорыя:Кіраванне свядомасцю
Катэгорыя:Псіхічныя працэсы
Катэгорыя:Метады псіхалагічнай дапамогі
Катэгорыя:Сугесталогія
Себасцьен Ле Прэтр дэ Вабан

**Себасцьен Ле Прэтр, маркіз дэ Вабан** (фр. Sébastien Le Prestre, marquis de Vauban;  — ) — выбітны ваенны інжынер свайго часу, маршал Францыі, пісьменнік. Пабудаваныя ім крэпасці абвешчаныя Сусветнай спадчынай чалавецтва. Ганаровы член Французскай АН (1699). На ваеннай службы з 1651, удзельнічаў у 53 паходах, 104 баях, кіраваў аблогай 53 крэпасцяў, пабудаваў 33 новыя і перабудаваў звыш 300 старых крэпасцяў.
.]]

Распрацаваў метад паступовай атакі крэпасцяў з дапамогай стварэння паралеляў, які ўжываўся да 20 ст. Упершыню ўжыў гэты метад атакі ў 1673 годзе пры аблозе крэпасці Маастрыхт. Увёў паняцце артылерыйскай атакі, пры якой агонь вёўся не па асаджаных у горадзе, а па абаронцах умацаванняў. Быў адным з заснавальнікаў тэорыі мінападрыўной справы, стварыў першыя сапёрныя і мінныя роты, заснаваў корпус ваенных інжынераў (1676). З 1677 кіраваў усімі інжынернымі работамі ў Францыі, акружыў яе колам крэпасцяў, якія адыгралі значную ролю ў наступных войнах. Пакінуў вялікую колькасць прац па ваенных, інжынерных і эканамічных пытаннях.

## Спасылкі 
* Fortifications of Saint-Martin-de-Ré — île de Ré — French

Катэгорыя:Ваенныя інжынеры
Катэгорыя:Інжынеры Францыі
Катэгорыя:Маршалы Францыі
Вялікі дубовы вусач

**Вялікі дубовы вусач** (*Cerambyx cerdo*) — насякомае сямейства вусачоў атрада цвердакрылых.

## Апісанне 
Цела вялікае (24-55 мм), смаляна-чорнае, верхавінка надкрылаў каштанавая або рыжа-бурая. Вусікі самца прыкметна даўжэйшыя за цела, у самкі роўныя з ім.

## Пашырэнне 
Прадстаўнік беднага відамі міжземнаморскага роду. Пашырэнне: Заходняя Еўропа, Украіна, Крым, Каўказ; у Беларусі сустракаецца жыве заходні (тыповы) падвід. Месцы пражывання: лісцевыя лясы і старыя паркі. Аддае перавагу тоўстым ствалам дуба, граба, грэцкага арэха, часам ліпы. Зрэдку засяляе пні.

## Асаблівасці біялогіі 
Лёт жукоў у траўні-ліпені. Лічынка выгрызае хады даўжынёй да 1 м спачатку ў кары, потым у забалоні і драўніне. Акукліванне ў дрэве ў спецыяльнай калысачцы. Генерацыя 3-4-гадовая. Жукоў знаходзяць на ствалах з сокам, які выцякае.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5 

Катэгорыя:Вусачы
Вадамеры

**Вадаме́ры** (*Gerridae*) — сямейства паўцвердакрылых насякомых з падатраду . Налічваюць каля 700 відаў. Найбольш распаўсюджаныя віды роду .

## Апісанне 
Невялікія (ад 2 да 34 мм) насякомыя з тонкім выцягнутым целам і доўгімі нагамі. Хутка коўзаюць або свабодна ходзяць па паверхні вады. Часта бяскрылыя. Ніжняя паверхня цела пакрыта аксаміцістым пушком. Распаўсюджаныя шырока; віды роду  і блізкія да яго сустракаюцца ў трапічных частках акіянаў.

## Экалогія 
Драпежнікі, высмоктваюць таксама трупы жывёл. Прэснаводныя віды адкладаюць яйкі на водныя расліны, марскія — носяць іх на сабе.

## Гл. таксама 
* Вадамерка сажалкавая

Катэгорыя:Клаповыя
Гідрадыкцыён

**Гідрадыкцыён** (*Hydrodictyon*) — род прэснаводных зялёных водарасцей парадку пратакокавых. Слаявішча да 1 м даўжынёй, мае выгляд торбападобнай сеткі, якая вольна плавае па вадзе. Бакі пяцёлак утвораны асобнымі мнагаядравымі клеткамі даўжынёй да 1,5 см. Пры бясполым размнажэнні зааспоры (іх бывае да 20 000 у адной клетцы), знаходзячыся ў матчынай клетцы, складваюцца ў новую сетку; палавы працэс — ізагамія.

## Літаратура 
* H. Carter-Lund: Fresh Water Algae. Biopress Ltd, Bristol 1995
* B. Fott: Algenkunde. Fischer Verlag, Stuttgart 1971

Катэгорыя:Зялёныя водарасці
Вадзяное кола

thumb|200px|Вадзяное кола
**Вадзяное кола** — механічная прылада для пераўтварэння гідраэнергіі у энергію вярчальнага руху з тым, каб на восі кола можна было здзяйсняць працу. Пры ўздыме вады на некаторы ўзровень у ёй запашвацца адпаведная гэтаму ўзроўню патэнцыйная энергія, таму падаючая вада можа здзяйсняць працу. Адваротнае пераўтварэнне ўжываецца ў вяслярных колах, якія выкарыстоўваюцца ў якасці рухавіка на суднах.

Выкарыстоўвалася са старажытных часоў у сістэмах ірыгацыі ў Егіпце, Індыі, Кітаі і іншых краінах, пазней — для прывада вадзяных млыноў, працоўных машын і механізмаў вытворчасцяў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гідратэхнічныя збудаванні
Мірановіч

**Мірановіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Міхась Мірановіч, беларускі паэт, гумарыст.
* Пётр Тамашавіч Мірановіч (1902—1990) — беларускі мастак.
* Спартак Пятровіч Мірановіч, беларускі гандбаліст.
* Яўген Васілевіч Мірановіч, беларускі гісторык.
* Яўген Фёдаравіч Мірановіч (7.11.1917-25.1.1980), гаспадарчы дзеяч, Герой Сацыялістычнай Працы, заслужаны аграном БССР.
Вадалюбы

**Вадалюбы** (*Hydrophilidae*) — сямейства насякомых атрада .

## Апісанне 
Даўжыня цела ад 1 да 50 мм. Надкрылы звычайна чорныя, бліскучыя. Каля 1700 відаў. Распаўсюджаныя шырока. Большасць прадстаўнікоў жыве ў вадзе, некаторыя віды — у гноі і гнілых раслінных рэштках. Сілкуюцца пераважна водарасцямі, ахвотна ядуць кукалак камароў. Лічынкі — драпежнікі.

## Некаторыя віды 
* 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Сямействы насякомых
Плывунцы

**Плывунцы** (*Dytiscidae*) — сямейства водных насякомых атрада цвердакрылых.

## Апісанне 
Даўжыня да 5 см. Цела авальнае, чорнае, іншы раз з жоўтымі плямамі або палосамі, верх крапінкавы або шчыгрынаваны. Галава шырокая, вусікі 11-членікавыя, ніткападобныя. Брушка з 14 сегментаў. Заднія ногі доўгія, плавальныя, пярэднія каротхія, хапальныя. Дыхаюць паветрам, якое ўтрымліваюць пад надкрыламі.

## Арэал 
Адрозніваецца каля 4000 відаў. Пашыраны ўсюды, акрамя Антарктыды. На Беларусі каля 100 відаў, найбольш трапляюцца , , , , ;  занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі.

## Спосаб жыцця 
Драпежнікі. Некаторыя віды знішчаюць лічынак камароў-крывасмокаў, іншыя — малявак рыб.

Развіццё з поўным ператаарэннем. Акукліваюцца ў глебе паблізу вады. 

## Літаратура 
* Максімава С. Плывунцы //
Сюрыкэн

**Сюрыкэн** (яп. 手里 剣 (літаральны пераклад: «лязо, схаванае ў руцэ») — японская кідальная зброя для схаванага нашэння (хоць часам выкарыстоўвалася і для ўдараў). Уяўляе з сябе невялікія клінкі, вырабленыя па тыпу паўсядзённых рэчаў: зорачак, іголак, цвікоў, нажоў, манет і гэтак далей.

Знешні выгляд сюрыкэнаў адлюстроўвае цікавасць японцаў да містыцызму. Часта розныя знакі наносіліся і на паверхню самой зброі.

Існуе два асноўныя віды сюрыкэнаў: бо-сюрыкэны і сякэны (сярод сякэнаў адрозніваюць хіра-сюрыкэны, сэмбан-сюрыкэны, тэпан-сюрыкэны).

Катэгорыя:Зброя паводле алфавіта
Катэгорыя:Кідальная зброя паводле алфавіта
Катэгорыя:Кідальная зброя
Катэгорыя:Зброя Японіі
Катэгорыя:Халодная зброя паводле алфавіта
Уладзімір Лявонцьевіч Сакалоўскі

**Уладзімір Лявонцьевіч Сакалоўскі** (, в. Мяльканавічы, цяпер Слонімскі раён, Гродзенскай вобл. — , Мінск) — беларускі літаратуразнавец, даследчык беларуска-нямецкіх сувязяў. Кандыдат філалагічных навук.

## Біяграфія 
Скончыў факультэт замежных моў Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працаваў перакладчыкам ва Усходняй Германіі, потым выкладаў нямецкую мову ў Латвіі, працаваў у Інстытуце літаратуры імя Янкі Купалы, пасля — у Бонскім універсітэце.

Асноўнай тэматыкай даследаванняў стала гісторыя развіцця і ўзаемадзеяння беларускай і нямецкай культур. Аўтар кніг «Пара станаўлення» і «Беларуская літаратура ў ГДР». Сістэматызаваў і абагульніў беларуска-нямецкія грамадска-культурныя, асабліва літаратурныя сувязі, адкрыў многія іх факты. Пераклаў з нямецкай мовы працу Анджэя Цеханавецкага «Міхаіл Казімір Агінскі і яго „сядзіба музаў“ у Слоніме». Вялікую ўвагу аддаваў даследаванню Беларусі ў перыяд Першай сусветнай вайны, а таксама Надзвычайнай місіі БНР у Германіі.

## Творы 
* Пара станаўлення: вопыт параўнальнага вывучэння беларускай і некаторых класічных зарубежных літаратур. — Мінск: Навука і тэхніка, 1986. — 190 с.
* Беларуская літаратура ў ГДР. — Мінск: Навука і тэхніка, 1988. — 166 с.
* Беларуская савецкая літаратура за мяжой. Мінск: Навука і тэхніка, 1988. — 87 с.
* Забытыя старонкі гісторыі. Рудольф Абіхт і Антон Луцкевіч. Перапіска (1916—1921) // Шляхам гадоў. Вып. 4. — Мінск, 1994. — Бач. 54-74.
* Weißrußland und Deutschland: Geistes- und Kulturbeziehungen zwischen 1914 und 1941. Bd. 1. Bibliographie. Köln: Böhlau, 2000. 319 S.
* Успрыняцце творчасці Якуба Коласа ў Заходняй Еўропе першай паловы XX ст. // Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць. Вып. 6. Мінск, 2007. Бач. 258―266
* Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне (1919―1923) // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні: навукова-практычны і інфармацыйна-метадычны часопіс. 2008. № 4. Бач. 217―230.
* Надзвычайная місія БНР у Нямеччыне (1919—1925) // Arche. 2009. № 3. Бач. 7-128.
* Прысутнасць творчасці Янкі Купалы ў нямецкамоўным свеце// Мастацкі свет Янкі Купалы: класічна-анталагічнае і непаўторна-індывідуальнае: VIII Міжнародныя Купалаўскія чытанні . — Мінск, 2009. — Бач. 127―131.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі з нямецкай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катана

**Катана** () — двухручны выгнуты японскі меч даўжынёй 95—120 см (клінок 68 см).

Нараўне з кароткім мячом вакідзасі ўваходзіў у камплект узбраення самураяў.

Японскія мячы захоўвалі на адмысловай падстаўцы — **Катанакакэ**.

Дзяржальня катаны мае даўжыню ў 3,5 кулакі. Шырыня ляза каля трох см, таўшчыня спінкі — 5 мм, само лязо вастрылася да вастрыні брытвы. Дзяржальню абцягваюць скурай ската або іншым матэрыялам, з тым каб яна не слізгала ў руках. І аплятаюць шнуром. Існуе шмат спосабаў аплёткі.

Вага катаны 1—1,5 кг. Рэжа вельмі цвёрдыя прадметы, напрыклад, метал, камень, аднак тэхніка фехтавання арыентаваная на паразу мяккіх тканак.

**Хамон** — лінія загартоўкі ляза ў катане. Адрозніваецца некалькі дзясяткаў тыпаў хамонаў, звычайна выглядае як хвалі на рэжучай абзе.

Самыя старажытныя катаны і ножны ўпрыгожваліся арнаментам і перадаваліся з пакалення ў пакаленні як сямейная рэліквія.
Асабліва шануюцца катаны, на якіх ёсць **Мэі** — подпіс з імем вядомага майстра і годам вырабу.

## Гл. таксама 
* Халодная зброя
* Шабля
* Дайсё

## Літаратура 
* Leon and Hiroko Kapp, Yoshindo Yoshihara: The Craft of the Japanese Sword Kodansha International, Tokyo 1987, ISBN 0-87011-798-X 
* Kanzan Sato: The Japanese Sword. A Comprehensive Guide. Kodansha International, Tokyo 1983, ISBN 4-7700-1055-9 
* W. M. Hawley: Laminating Techniques in Japanese Swords. Hawley, Hollywood 1974
* John M. Yumoto: Das Samuraischwert. Ein Handbuch. Ordonnanz-Verlag, Freiburg 1995 (Übers. des Originals The Samurai Sword, Tuttle 1958)

## Спасылкі 
* Старонка пра японскія мячы

Катэгорыя:Шаблі
Катэгорыя:Самураі
Катэгорыя:Зброя Японіі
Катэгорыя:Мячы (зброя)
Катэгорыя:Зброя паводле алфавіта
Клаака

**Клаака** — пашыраная канцавая частка задняй кішкі ў некаторых пазваночных жывёл. Сценка клаакі мае шматслаёвы эпітэлій. У клааку адкрываюцца мачаточнік, палавыя пратокі (семяправоды або яйцаводы) і мачавы пузыр. Клааку маюць некаторыя кругларотыя і рыбы (акулы, марскія іголкі), ва ўсіх земнаводных, паўзуноў, птушак, а з млекакормячых — у клаачных. У астатніх млекакормячых клаака ёсць толькі ў пачатку зародкавага развіцця, затым яна падзяляецца на мочапалавы сінус і канчатковы аддзел прамой кішкі, якія адкрываюцца самастойнымі адтулінамі — мочапалавой і анальнай.

Катэгорыя:Анатомія жывёл
Нейраінжынерыя

: ''Не варта блытаць з **Нейракібернетыкай**.

**Нейраінжынерыя** — гэта навуковая дысцыпліна, якая ўваходзіць у склад біямедыцынскай інжынерыі, што выкарыстоўвае розныя інжынерныя метады для вывучэння, аднаўлення, замены ці ўмацавання нервовай сістэмы. Нейраінжынерыя вырашае розныя ўнікальныя задачы для рашэння праблем сумяшчэння жывых нейронавых структур і нежывых канструкцый.

## Агляд 
Гэта адна з дысцыплін інжынерыі заснаваная на такіх навуковых адгалінаваннях як нейрафізіялогія, клінічная неўралогія, электратэхніка. І складаецца з элементаў такіх навуковых дысцыплін як робататэхніка, кібернетыка, камп'ютарная інжынерыя, матэрыялазнаўства і нанатэхналогіі.

Мэты даследаванняў накіраваны на аднаўленне і павелічэнне функцый чалавека праз прамое ўзаемадзеянне нервовай сістэмы з рознымі электроннымі і механічнымі прыладамі.

Шматлікія сучасныя даследаванні арыетаваны на разуменне кадавання і апрацоўкі інфармацыі ў сэнсарных і маторных сістэмах, колькаснай апрацоўцы інфармацыі, як яна змяняецца ў паталагічных станах і як гэтым можна кіраваць праз узаемадзеянне са знешнімі штучнымі прыладамі.

## Гісторыя 
Як самастойная навуковая дысцыпліна нейраінжынерыя існуе параўнальна нядаўна, наяўная інфармацыя і даследаванні носяць абмежаваны характар. Хоць сітуацыя хутка змяняецца. Першыя часопісы спецыялізаваныя на гэтым кірунку (такія як The Journal of Neural Engineering  і The Journal of NeuroEngineering and Rehabilitation) з'явіліся ў 2004. Міжнародныя канферэнцыі пры падтрымцы IEEE пачалі праходзіць з 2003 года, апошняя праходзіла з 29 красавіка па 2 мая 2009 у Анталіі, Турцыя 4th Conference on Neural Engineering.

## Гл. таксама 
* Нейракампутарны інтэрфейс
* NeuroSky
* Emotiv
* Уільям Генры Добел
* Brain-reading
* Кібернетыка
* Cyberware
* Neuroprosthetics
* Neurosecurity
* Sensory substitution

## Літаратура 
* Neuroengineering (2007) ISBN 978-0-8493-8174-4
* Neural Engineering (Bioelectric Engineering) (2005) ISBN 978-0-306-48609-8
* Operative Neuromodulation: Volume 1: Functional Neuroprosthetic Surgery. An Introduction (2007) ISBN 978-3-211-33078-4
* Deep Brain Stimulation for Parkinson’s Disease (2007) ISBN 978-0-8493-7019-9
* Handbook of Stereotactic and Functional Neurosurgery (2003) ISBN 978-0-8247-0720-0
* Neural Prostheses: Fundamental Studies (1990) ISBN 978-0-13-615444-0
* IEEE Handbook of Neural Engineering (2007) ISBN 978-0-470-05669-1
* Foundations on Cellular Neurophysiology (1995) ISBN 978-0-262-10053-3
* R.R. Garifullin, Nanopsychology as a New Science

## Часопісы па тэме 
* IEEE Transactions on Biomedical Engineering
* IEEE Transactions on Neural Systems and Rehabilitation Engineering 
* The Journal of Neural Engineering
* JNER Journal of NeuroEngineering and Rehabilitation
* Journal of Neurophysiology 

Катэгорыя:Раздзелы біялогіі
Катэгорыя:Псіхафізіялогія
Біялогія акіяна

[thumb|400px|right|alt=Від на Зямлю з космасу.|Усяго 29 працэнтаў паверхні зямнога шара — гэта [суша. Астатняе — гэта акіян, дом для марскіх арганізмаў. У сярэднім, акіян мае глыбіню каля чатырох кіламетраў і мяжуе з берагамі агульнай даўжынёй каля 380 000 кіламетраў.]]

**Біялогія акіяна** (*марская біялогія*, *біялагічная акіяналогія*, *біялагічная акіянаграфія*) — навука, раздзел біялогіі і акіяналогіі, які вывучае жыццё марскіх арганізмаў (біёты) і іх экалагічныя ўзаемадзеянні. Біялогія акіяна — частка гідрабіялогіі. Біялогіяй акіяна таксама завуць сукупнасць біялагічных з'яў і працэсаў у Сусветным акіяне.

Жыццё знаходзіцца ў акіяне ад паверхні да найбольшых глыбінь. Па тыпах месцапражывання адрозніваюць *пелагічныя* арганізмы, якія насяляюць тоўшчу вады (планктон і нектон), і арганізмы, што насяляюць дно акіяна (бентас). У акіяне жывуць прадстаўнікі амаль усіх класаў жывёл, а многія класы вядомы толькі ў акіяне. З пазваночных жывёл у акіяне жывуць рыбы, чарапахі, змеі і млекакормячыя, галоўным чынам кітападобныя і ластаногія.

Вялікі ўнёсак у даследаванне біялогіі акіяна ўнеслі В. Г. Богараў, Л. А. Зянкевіч (СССР), Дж. Д. Айзекс, В. М. Чапмен (ЗША), К. Э. Лукас (Вялікабрытанія), Р. Марумо, І. Мацуі (Японія), Жак-Іў Кусто (Францыя).

## Літаратура 
*Моисеев П. А.* Биологические ресурсы Мирового океана. — М., 1969.

Катэгорыя:Раздзелы біялогіі
Катэгорыя:Акіяналогія
Кара

**Кара**:
* Ка́ра — у крымінальным праве комплекс усталяваных законам праваабмежаванняў, а таксама пакаранне лёсу.
* Смяротная кара — прычыненне смерці чалавеку паводле рашэння юрысдыкцыйнага органа.
* Кара егіпецкая — любое з дзесяці бедстваў, якімі Бог, паводле Бібліі, пакараў Егіпет.
* Кара — шляхецкі герб.

## Біялогія 
* Кара́ — вонкавая частка ствала дрэва.
* Кара вялікіх паўшар’яў мозга:
** Старажытная кара
** Старая кара
** Новая кара

## Прозвішчы і імёны 
* Кара Блэк — зімбабвійская тэнісістка.
* Дзьёрдзь Кара — венгерскі і амерыканскі ўсходазнавец-мангаліст.
* Карла Кара — італьянскі мастак.
* Юрый Віктаравіч Ка́ра (прозвішча) — дзеяч расійскага кіно.
* Петр Ка́ра (прозвішча) — італьянскі юрысконсульт XV стагоддзя.
* Кара Караеў (імя) — савецкі кампазітар.

## Геаграфія 
* Кара, геалогія — знешняя абалонка нябеснага цела з цвёрдай паверхняй.
* Зямная кара — знешняя цвёрдая абалонка Зямлі.
** Акіянічная кара
** Кантынентальная кара
* Кара выветрывання — вынік выветрывання горных парод.

### Геаграфічныя назвы 
* Кара́ (дзяржава) — старажытная дзяржава на Карэйскім паўвостраве.

;Населеныя пункты
* Кара — гарадок у Індыі на беразе Ганга, адно з месцаў для паломніцтва.
* Кара — горад у Тога.
* Кара — сяло, Лакскі раён Дагестана
* Кара — камуна ў Італіі
* Кара — горад у паўночнай частцы Ненецкай аўтаномнай акругі.
* Кара — вёска ў Ірландыі, знаходзіцца ў графстве Кілдэр (правінцыя Ленстэр).

;Рэкі і залівы
* Кара — рака ў Архангельскай і Цюменскай вобласці.

## Астраномія 
*  — астэроід, адкрыты ў 1903 годзе.
Касмічная біялогія

**Касмічная біялогія** (касмабіялогія) — навука, якая вывучае магчымасці жыцці ва ўмовах касмічнай прасторы і пры палётах на касмічных лятальных апаратах, а таксама прынцыпы будовы біялагічных сістэм забеспячэння жыццядзейнасці членаў экіпажаў касмічных караблёў і станцый. Разглядае адсутнасць уплыву на арганізм сілы цяжару, магчымасць існавання арганізмаў у вакууме, наяўнасць, распаўсюджанне, асаблівасці і эвалюцыю жывой матэрыі ў Сусвеце (экзабіялогія). Выкарыстоўвае дасягненні розных раздзелаў біялогіі, астраноміі, геафізікі, радыёэлектронікі і інш.

У касмічнай біялогіі вылучаюцца: гравітацыйная біялогія, касмічная мікрабіялогія, фізіялогія, генетыка, біятэхналогія. У эксперыментах касмічнай біялогіі выкарыстоўваюць больш за 60 відаў біялагічных аб'ектаў (ад вірусаў да сысуноў).

*Ксенабіялогія* — прыватны від касмічнай біялогіі, займаецца вывучэннем магчымасці *разумнай* жыцці ў космасе; назва паходзіць ад грэчаскага «ксенас» — чужы, чужародны.

## Гісторыя 
У 1834 годзе Ё. Я. Берцэліус даследаваў вугляводзістыя сляды ў каменных метэарытах.

Праблема населенасці Сусвету асвятлялася ў працах К. Э. Цыялкоўскага.

У 1940—1960-х гадах уведзены навуковыя паняцці «астрабіялогія» і «астрабатаніка» (Г. А. Ціхаў), «экзабіялогія» (Дж. Ледэрберг). Практычная работа па касмічнай біялогіі ў СССР пачалася з адпраўкі паветранымі шарамі (1935), ракетамі (1949) у стратасферу, ШСЗ (1957) у космас эксперыментальных блокаў з жывёламі (мышы, пацукі, трусы, сабакі і інш.).

Біялагічныя даследаванні ў касмічнай прасторы праводзяць ЗША, Францыя, Германія, Італія, Японія, Індыя і іншыя.

На Беларусі даследаванні па праблемах стварэння і выпрабавання новых субстратаў для вырошчвання раслін у кантраляваных умовах праводзяць у Інстытуце фізіка-арганічнай хіміі НАН Беларусі, Інстытуце эксперыментальнай батанікі НАН Беларусі.

## Гл. таксама 
* Астрабіялогія
* Планеты, прыдатныя для ўзнікнення жыцця
* Крыябіялогія
* Панспермія

## Літаратура 
* 
* 
* Большой энциклопедический словарь. Космическая биология. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2001.
* 
* 

*
Спартак Пятровіч Мірановіч

{{Гандбаліст
|імя               = Спартак Мірановіч
|поўнае імя        = Спартак Пятровіч Мірановіч
|выява             = 
|рост              = 
|вага              = 
|пазіцыя           = разыгрывальнік
|кідковая рука     = 
|клуб              =  СКА Мінск
|нумар             = 
|пасада            = трэнер
|моладзевыя клубы  = 
|клубы             = 
|трэнерскія клубы  = 
| медалі           = 
 
{ style="background:transparent"
  
}
|абнаўленне дадзеных аб клубе    = 
|абнаўленне дадзеных аб зборнай = 
}}
**Спарта́к Пятро́віч Мірано́віч** (нар. , , РСФСР) — беларускі гандбаліст, трэнер па гандболе. Майстар спорту СССР, заслужаны трэнер СССР (1977) і заслужаны трэнер БССР (1967), заслужаны дзеяч фізічнай культуры і спорту БССР (1981).

## Біяграфія 
У 1963 скончыў Гомельскі педагагічны інстытут. Гандбольную кар’еру пачаў у 1960-я, гуляў за каманды «Буравеснік» і «Палітэхнік» з Мінска на пазіцыі разыгрывальніка. З 1976 па 2016 галоўны трэнер каманды СКА (Мінск). Пад яго кіраўніцтвам каманда тройчы станавілася ўладальніцай Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў і двойчы выйгравала Кубак уладальнікаў кубкаў. Акрамя таго, СКА шэсць разоў быў чэмпіёнам СССР, а ў чэмпіянаце суверэннай Беларусі падапечныя Спартака Міронавіча 10 раз запар станавіліся ўладальнікамі залатых медалёў. Спартак Мірановіч быў трэнерам зборных каманд СССР і СНД, якія двойчы ў Сеуле (1988) і Барселоне (1992) заваёўвалі алімпійскае золата, былі сярэбранымі прызёрамі чэмпіянатаў свету і Суперкубка, пераможцамі Гульняў добрай волі. У 1991—1997 гадах Спартак Мірановіч быў членам выканкама Нацыянальнага алімпійскага камітэта.

## Узнагароды і званні 
* Заслужаны трэнер БССР (1967)
* Заслужаны дзеяч фізічнай культуры БССР (1981)
* Заслужаны трэнер СССР (1977)
* Ордэн Дружбы народаў
* Ордэн Айчыны ІІІ ступені (2013)
* Спецыяльная прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Беларускі спартыўны Алімп» 2025 года — *за значны ўклад у развіццё фізічнай культуры і спорту, актыўную дзейнасць па папулярызацыі фізічнай культуры і спорту, развіцці фізкультурна-спартыўных традыцый, якія садзейнічаюць фарміраванню гарманічнай асобы*. 

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце гандбольнага клуба СКА-Мінск 
* Спартак Миронович: ни слова о гандболе 
* Самый главный Спартак Беларуси  // «СБ. Беларусь сегодня»

Катэгорыя:Гандбалісты СССР
Катэгорыя:Ігракі ГК СКА Мінск
Катэгорыя:Ігракі ГК Буравеснік Мінск
Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры СССР
Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі
Катэгорыя:Трэнеры ГК СКА Мінск
Катэгорыя:Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе
Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры БССР
Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры СССР
Катэгорыя:Майстры спорту СССР
Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы фізічнай культуры БССР
Шышкападобнае цела

**Эпіфіз**, **пінеальная жалеза**, ці **шышкападобнае цела** (corpus pineale, epiphysis cerebri) — невялікі орган, які выконвае эндакрынную функцыю, лічыцца складовай часткай фотаэндакрыннай сістэмы; прымацаваны ланцужкамі да абодвух зрокавых бугроў прамежкавага мозга. Няпарная ўтварэнні шаравата-чырвонага колеру, размешчанае ў цэнтры мозга паміж паўшар'ямі ў месцы міжталамічнага зрашчэнні. Звонку эпіфіз пакрыты злучальнатканкавай капсулай, ад якой унутр залозы адыходзяць трабекулы, якія падзяляюць яе на долькі. Выпрацоўвае гармоны мелатанін, сератанін і адрэнагламерулатрапін.

Анатамічна належыць да надталамічнай вобласці, ці эпіталамуса. Эпіфіз адносіцца да дыфузнай эндакрыннай сістэмы, аднак часта яго завуць залозай унутранай сакрэцыі (прыпісваючы яго прыналежнасць да гландулярнай эндакрыннай сістэмы). На падставе марфалагічных прыкмет эпіфіз прылічваюць да органаў, размешчаным па-за мяжамі гематаэнцэфалічнага бар'ера.

## Функцыі эпіфіза 
Дагэтуль функцыянальная значнасць эпіфіза для чалавека недастаткова вывучана. Сакраторныя клеткі эпіфіза вылучаюць у кроў гармон мелатанін, сінтэзаваны з сератаніну, які ўдзельнічае ў сінхранізацыі цыркадных рытмаў (біярытмы «сон — няспанне») і, магчыма, уплывае на ўсе гіпаталама-гіпафізарныя гармоны, а таксама імунную сістэму. Адрэнагламерулатрапін (Farell 1959) стымулюе выпрацоўку альдастэрону, біясінтэз ажыццяўляецца шляхам аднаўлення сератаніну.

Да вядомых агульных функцый эпіфіза адносяць:
* тармажэнне вылучэння гармонаў росту;
* тармажэнне палавога развіцця і палавых паводзін;
* тармажэнне развіцця пухлін.
* уплыў на палавое развіццё і сексуальныя паводзіны. У дзяцей эпіфіз мае большыя памеры, чым у дарослых; па дасягненні палавой сталасці выпрацоўка мелатаніну памяншаецца.

## Гл. таксама 
* Эндакрынная сістэма
* Эпіталамус

## Літаратура 
* Сапин М. Р., Билич Г. Л. Анатомия человека: учебник в 3 т. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2008. — Т.2. — 496 с. ISBN 978-5-9704-0602-1 (т.2)

## Спасылкі 
* Агляд функцый эпіфіза і вылучаемага ім мелатаніну — восень 2004 (англ.)

Катэгорыя:Эндакрынная сістэма
Катэгорыя:Галаўны мозг
Крывацёк

**Крывацёк** — выхад крыві за межы сасудзістага ручва ці сэрца ў навакольнае асяроддзе (вонкавы крывацёк), у поласць цела ці прасвет полага органа (унутраны крывацёк). Прыкладамі вонкавага крывацёку з’яўляюцца метрарагія (маткавае), мелена (кішэчнае), унутранага — гемаперыкард, гематоракс, гемаперытанеўм, гемартроз (адпаведна ў поласць сардэчнай сарочкі, у поласць плеўры, у брушную і сустаўную поласці).

## Гл. таксама 
* Анеўрызма
* Гемарой
* Каагуляцыя
* Кроў
* Кровазварот
* Крывяносны сасуд

## Літаратура 
* 
* *Батуев А. С.* Большой справочник для школьников и поступающих в вузы.— М.:Дрофа, 2004.С.848
* *Рохлов В. С.* Справочник школьника.— М.:АСТ-ПРЕСС,2001.С.704
* *Емельянов С. И.* Общая хирургия — М.: Медицинское информационное агентство, 2003, с 47 — 74.

Катэгорыя:Паталагічныя працэсы
Катэгорыя:Траўмы
Катэгорыя:Кроў
Кусарыгама

]]
**Кусарыгама** () — японская халодная зброя. З'явілася ў перыяд Мурамаці.

## Канструкцыя 
Кусарыгама складаецца з сярпа кама, да якога з дапамогай ланцуга (кусарі) мацуецца ўдарны груз (фундаменталь). Даўжыня рукаяці сярпа можа дасягаць 60 см, а даўжыня жалязякі - да 20 см. Жалязяка прымацоўваецца перпендыкулярна да ручкі, завастраюць з унутранага, ўвагнутага боку, заканчваецца лязом. Ланцуг мацуецца да іншага канца рукаяці, ці да абуху сярпа. Яе даўжыня складае каля 2,5 м ці менш.

## Выкарыстанне 
Тэхніка валодання гэтай зброяй дазваляла нанесці суперніку ўдар з дапамогай гіркі, або заблытаць яго з дапамогай ланцуга, пасля чаго здзейсніць атаку сярпом. Акрамя гэтага, можна было кідаць у суперніка сам серп, пасля чаго вяртаць яго з дапамогай ланцуга. Такім чынам кусарыгама выкарыстоўвалася пры абароне крэпасцяў.

## Кусарыгама 

Файл:Japanese kusarigama 1a.jpg
Файл:Antique Japanese kusarigama.jpg
Файл:Japanese kusarigama 1b.jpg
Файл:Kusarigama 1e.jpg

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гнутка-сустаўчатая зброя
Катэгорыя:Халодная зброя паводле алфавіта
Катэгорыя:Халодная зброя Японіі
Castor fiber belorussicus

**Castor fiber belorussicus** — падвід .

## Апісанне 
Паводле вынікаў параўнальнага даследавання двух падвідаў еўрапейскага бабра — *Castor fiber belorussicus* і  — у карэнных і інтрадукаваных папуляцыях, было вызначана, што беларускія бабры па большасці вымярэнняў апынуліся драбней ўсходнееўрапейскіх, але больш разнастайнымі — паліморфнымі — чым апошнія.

Пераважная афарбоўка верху светла-бурая.

## Арэал 
*Castor fiber belorussicus* сустракаецца на тэрыторыі Беларусі, Украіны, на захадзе Смаленскай вобласці. Карэнныя папуляцыі захаваліся ў межах басейна Дняпра.

## Літаратура 
* Bochkov A.V., Lapzycka A., Skoracki M., Saveljev A.P. Fur mites of the genus Schizocarpus Trouessart (Acari: Chirodiscidae) parasiting the Eurasian beaver Castor fiber belorussicus Lavrov (Rodentia: Castoridae) in NE Poland (Suwalki) // ZOOTAXA, 2012. № 3162. P. 39-59.

## Спасылкі 
* *Castor fiber belorussicus* у Рыжскім заапарку
* Belarussie european beaver 

Катэгорыя:Грызуны
Брушка

[thumb|Розніца абдомена, [торакса і галава ў чалавека і насякомага]]
**Бру́шка** ці **абдо́мен** ( — жывот) — задні аддзел цела ў членістаногіх. Размешчаны спераду ад брушка аддзел цела ў насякомых завуць грудзьмі, у павукападобных — галавагрудзьмі.

## Гл. таксама 
* Апістасома
* Грудзі беспазваночных
* Галавагрудзі

Катэгорыя:Анатомія членістаногіх
Катэгорыя:Анатомія павукоў
Грудзі беспазваночных

[thumb|Розніца [абдомена, торакса і галовы ў чалавека і насякомага]]

**Грудзі** ці **то́ракс** () — назва аддзела, які вылучаецца ў целе шматлікіх сегментаваных беспазваночных.

## Членістаногія 
[right|205px|thumb|Аддзелы цела [Trilobita|трылабіта (*Trilobita*).]]

Сярод членістаногіх грудны аддзел вылучаюць у ракападобных, насякомых і трылабітаў. У розных групах у склад гэтага аддзела цела ў палаваспелых стадый уваходзіць розная колькасць сегментаў. У шматлікіх ракападобных з непрамым развіццём колькасць грудных сегментаў павялічваецца падчас лічынкавага развіцця. Як відаць, падобныя антагенетычныя змены характарызавалі і шматлікіх трылабітаў. гэтыя два сегменты аб'ядноўваюць пад назвай *pterothorax* (ад  — крыло).

У перапончатакрылых насякомых з падатрада сцеблабрухіх, да якіх адносяцца мурашкі і восы, з груднымі сегментамі зліваецца першы сегмент брушка (*прападэўм*).. Аддзел цела, які ў выніку ўтвараецца, не гамалагічны грудзі іншых насякомых, у сувязі з чым для яго абазначэння выкарыстоўваюць іншыя тэрміны: *мезасома* () і *alitrunk*.

## Гл. таксама 
* Тагма
* Брушка
* Мезасома, марфалогія

Катэгорыя:Анатомія членістаногіх