open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Валгаград

**Валгаград** (; да 1925 — **Царыцын**, да 1961 — **Сталінград**) — горад (з 1780 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Валгаградскай вобласці. Насельніцтва  (2024, 15-е месца ў Расіі). Найбуйнейшы прамысловы горад у Ніжнім Паволжы.

Горад размешчаны на правым беразе ракі Волгі ў яе ніжнім цячэнні. Працягнуўся ўздоўж берага ракі на 90 км.

## Гісторыя 
Горад заснаваны ў XVI стагоддзі на востраве, насупраць упадзення ракі Царыцы ў Волгу, для абароны волжскага шляху на стыку Волгі і Дона. У пачатку XVII стагоддзя Царыцын згарэў; ізноў пабудаваны ў 1615 годзе на правым беразе Волгі. У XVII—XVIII стагоддзях Царыцын з’яўляўся буйным цэнтрам паўстанняў: у маі 1670 года горад быў захоплены атрадамі Сцяпана Разіна, у жніўні 1774 года войскі Емяльяна Пугачова разбілі пад Царыцынам буйны атрад царскіх войск. З 1782 года павятовы горад Саратаўскай губерні. У XIX стагоддзі былі пабудаваны найбуйнейшая на Волзе нафтабаза таварыства Нобель, кацельныя майстэрні француза Баро, Урала-Волжскі металургічны завод (1898) і інш. У другой палове XIX стагоддзя праз Царыцын прайшла чыгунка і ён ператварыўся ў буйны чыгуначны вузел, звязаны з цэнтрам Расіі, Данбасам, Каўказам.

## Насельніцтва 
## Транспарт 
* Валгаградскі хуткасны трамвай

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Алена Гаджыеўна Ісінбаева — расійская спартсменка.
* Андрэй Яўгенавіч Крывашэеў (нар. 1981) — беларускі журналіст, тэлевядучы, грамадскі дзеяч.
* Галіна Уладзіміраўна Палянская (нар. 1950) — беларускі архітэктар.
* Генадзь Васілевіч Рымскі — беларускі вучоны і педагог.
* Вераніка Уладзіміраўна Стоцкая (нар. 1967) — беларускі архітэктар.
* Ганна Васільеўна Чапман — агент расійскай разведкі.
* Віктар Іванавіч Башмакоў (нар. 1933) — фізік. Доктар фізіка-матэматычных навук (1987), прафесар (1990).

## Славутасці 
* Цэнтральны парк культуры і адпачынку

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Гарады Валгаградскай вобласці
Катэгорыя:Гарады-мільянеры Расіі
Анапа

**Анапа** () — горад (з 1846 года) у Расіі, краявога падпарадкавання ў складзе Краснадарскага края. Насельніцтва 54,8 тыс. чалавек (2007). Заснаваны ў 1781 годзе.

Горад размешчаны на Чарнаморскім узбярэжжы Каўказа, на высокім паўночна-усходнім беразе Анапскай бухты, акружанай адгор’ямі Галоўнага Каўказскага хрыбта, за 160 км на захад ад Краснадара, за 52 км на паўночны захад ад Наварасійска.

Прыморскі кліматычны і бальнеялагічны (пераважна дзіцячы) курорт усерасійскага значэння. Даўжыня пясчаных пляжаў складае звыш 40 км (Джамятэ — самы доўгі ў Еўропе натуральны пясчаны пляж), галечных — 10 км. Ёсць марская прыстань, чыгуначная станцыя і аэрапорт.

Клімат міжземнаморскага тыпу. Зіма мяккая, з няўстойлівым снежным покрывам. Сярэдняя тэмпература студзеня +1 °C, часам маразы дасягаюць адзнак у −20 і ніжэй (−32 °C у 2006). Лета вельмі цёплае, сонечнае, працяглае. Сярэдняя тэмпература ліпеня +23 °C. Спякоту змякчаюць марскія брызы. Ападкаў каля 400 мм у год. Анапа — самае сонечнае месца на Чарнаморскім узбярэжжы Каўказа (сярэднегадавая колькасць пахмурных дзён 48). Купальны сезон з 15 мая па 15 кастрычніка.

Прадпрыемствы харчовай прамысловасці, абслугоўваючыя курорт (хлебзавод, вінзавод і інш.). Вытворчасць будматэрыялаў і пластыкавых вырабаў. У наваколлях Анапы — вінаградарства і вінаробства.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Анатоль Аляксеевіч Грычэнка (нар. 1937) — беларускі спецыяліст у галіне працэсаў і апаратаў хімічнай тэхналогіі. Доктар тэхнічных навук (1982), прафесар (1982).
* Уладзіслаў Андрэевіч Антропаў (нар. 1937) — фізік. Доктар фізіка-матэматычных навук (1992), прафесар (1994).

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1781 годзе
Абінск

**Абінск** () — горад (з 1963 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Абінскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 37 000 чалавек (2015). Заснаваны ў 1863 годзе.

Горад размешчаны на Кубанска-Прыазоўскай нізіне, на рацэ Абін (левы прыток Кубані). Праз горад праходзіць аўтатраса Краснадар — Анапа. Адлегласць да Краснадара — 80 км, да Крымска — 12 км. Чыгуначная станцыя Абінская Паўночна-Каўказскай чыгункі.

Развіта харчовая прамысловасць (кансервавы завод, вінзавод, харчакамбінат, маслазавод), дрэваапрацоўчы камбінат, вытворчасць будматэрыялаў.

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Язэп Зазека

**Язэп Зазека**, поўнае імя **Іосіф Васілевіч Зазека** (, в. Восаў, цяпер , Магілёўская вобласць — , Мінск) — беларускі пісьменнік, навуковец і педагог. Кандыдат філалагічных навук. 

## Біяграфія 
Нарадзіўся  года ў вёсцы Восаў у сям’і батрака. Калі яму споўнілася тры гады, памерла маці. Бацька працаваў на панскім бровары, выхаваннем хлопчыка займалася бабуля. У 1920 г. ён скончыў царкоўнапрыходскую школу. Пасля вучобы ў школе сялянскай моладзі прайшоў ваенную падрыхтоўку ў часцях асобага прызначэння, прымаў удзел у ліквідацыі банд у Чэрвеньскім раёне. У 1922–1930 гг. батрачыў, быў рабочым, займаўся ў палітэхнікуме.  

У 1931 г. прыехаў у Менск і праз год паступіў на літаратурны факультэт Беларускага дзяржаўнага вышэйшага педагагічнага інстытута. З другога курса яго адклікалі для работы ў апараце ЦК ЛКСМБ, потым працаваў у палітаддзеле машынна-трактарнай станцыі, а таксама прапагандыстам у пагранічных раёнах. З 1934 г. працягваў вучобу ў інстытуце і праз два гады атрымаў дыплом. Рыхтуючыся да выкладчыцкай дзейнасці, паступіў у аспірантуру, якую скончыў у 1940 г. У гэтым жа годзе быў прызначаны намеснікам дырэктара Беластоцкага педагагічнага інстытута.

Памёр  года ў Мінску. Пахаваны на Паўночных могілках Мінска.

## Творчасць 
Літаратурнай дзейнасцю Я. Зазека пачаў займацца ў пачатку 1920-х гг. На старонках рэспубліканскіх перыядычных выданняў таго часу друкаваліся яго нататкі і нарысы. Першае апавяданне «На сталёвых павучыннях» было апублікавана ў часопісе «Маладняк» (№ 12) у 1930 г. Праз два гады выйшаў зборнік «Рукою ворага». У сваіх творах аўтар адгукнуўся на хвалюючыя надзённыя пытанні жыцця, адлюстраваў падзеі, што адбываліся ў вёсцы ў перыяд калектывізацыі. Пасляваенныя апавяданні і нарысы пісьменнік прысвяціў жыццю і барацьбе народных мсціўцаў, якія мужна змагаліся з захопнікамі і набліжалі Вялікую Перамогу. Многія з іх склалі зборнік «Партызанскія сцежкі» (1959). Героіка вайны, думкі і пачуцці юнага пакалення, апісанне прыгажосці роднай прыроды сталі тэмамі твораў, што Я. Зазека напісаў для дзяцей. Кнігі «Лясныя сябры» (1966), «Трывожная ноч» (1972), «Сонечны алень» (1987) вызначаюцца займальнасцю сюжэтаў, жывасцю стылю, дакладнасцю мастацкіх дэталей. Шмат увагі пісьменнік удзяляў збору і публікацыі фальклорных твораў. Ён складальнік зборнікаў партызанскай творчасці «Песні барацьбы» (1946, з М. Меяровіч і С. Карабанам) і «Лясныя песні» (1970, 2-е дапоўненае выданне выйшла ў 1974 г.).

## Прызнанне 
За ўдзел у падпольным і партызанскім руху, плённую працу ў вышэйшых навучальных установах быў узнагароджаны ордэнам «Партызанскі крыж» (Польшча), шматлікімі медалямі, Ганаровай граматай і Граматай Вярхоўнага Савета БССР.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Філолагі Беларусі
Караноўск

**Караноўск** () — горад (з 1961 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Караноўскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 41 тыс. чалавек (2023). Заснаваны ў 1794 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Бейсужак Левы (прыток ракі Бейсуг), за 64 км ад Краснадара.

Харчовая прамысловасць: малочна-кансервавы камбінат, заводы цукровы, піваварны, сухой малочнай сывараткі, птушкафабрыка, элеватар. Вузел аўтамабільных дарог. Чыгуначная станцыя на лініі Ціхарэцкая — Краснадар.

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Армавір (Расія)

**Армавір** () — горад (з 1914 года) у Расіі краявога падпарадкавання ў складзе Краснадарскага краю. Насельніцтва 210,0 тыс. чалавек (2007). Заснаваны ў 1839 годзе.

Горад размешчаны на левым беразе Кубані, пры выхадзе яе з паўночных перадгор’яў Вялікага Каўказа, у месцы ўпадзення ў яе прытока Уруп, за 202 км на паўднёвы ўсход ад Краснадара. Важны чыгуначны вузел: станцыі Армавір-Растоўскі і Армавір-Туапсінскі Паўночна-Каўказскай чыгункі. Неўзабаве будзе дабудавана новая РЛС (магутней за Габалінскую РЛС у Азербайджане), што дапоўніць сілавую прысутнасць ў горадзе. На сённяшні дзень у горадзе знаходзіцца Армавірскае лётнае вучылішча.

## Эканоміка 
* Харчовая прамысловасць: малочны камбінат, мыслатлушчкамбінат, кандытарская фабрыка «Армавірская», Армавірскі мясаперапрацоўчы завод, ТАА «Метраполіс», кансервавы завод саўгаса «Усход» і г. д.
* Машынабудаванне і металаапрацоўка (ААТ «Армавірскі вопытны машынабудаўнічы завод», Армавірскі электрамеханічны завод — філіял ААТ «ЭЛТЕЗА», ААТ «Армавірскі электратэхнічны завод», ААТ «Армавірскі завод цяжкага машынабудавання», Армавірскі завод чыгуначнага машынабудавання|завод чыгуначнага машынабудавання і інш.).
* Хімічная і нафтахімічная прамысловасць (Армавірскі завод гумавых вырабаў).
* Лёгкая прамысловасць.

## Вядомыя асобы 
* Юрый Міхайлавіч Віннік (1923—1995) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.
* Валянціна Васілеўна Талкунова (1946—2010) — савецкая і расійская спявачка.
* Альберт Сямёнавіч Шагінян (1934—2000) — беларускі спецыяліст у галіне машыназнаўства, гідраўлічных і электрагідраўлічных сочачых сістэм.

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Апшэронск

**Апшэронск** () — горад (з 1947 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Апшэронскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 39,6 тыс. чалавек (2006). Заснаваны ў 1863 годзе.

Горад размешчаны на паўночным схіле Галоўнага Каўказскага хрыбта, на рацэ Пшэха (басейн Кубані, левы прыток ракі Белая), за 103 км на паўднёвы ўсход ад Краснадара, за 43 км ад Беларэчанска, за 5 км ад мяжы з Адыгеяй.

Чыгуначныя станцыі Апшэронская і Нефцягорская — тупік на галінцы ад лініі Армавір — Туапсэ.

Ляспрамгас, лясгас, лесакамбінат (выпускаюць піламатэрыялы, фанеру, шпон, паркет, тару і інш.), Апшэронская вузкакалейная чыгунка, вытворчасць музычных інструментаў, рыбаперапрацоўчая прамысловасць. У перспектыве — цэнтр горнага турызму і гарналыжнага спорту.

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Беларэчанск

**Беларэчанск** () — горад (з 1958 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Беларэчанскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 54,0 тыс. чалавек (2007). Заснаваны ў 1863 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Белая ў перадгор’ях Галоўнага Каўказскага хрыбта. Адлегласць да Краснадара — 90 км, да Майкопа — 12. Вузлавая чыгуначная станцыя (Беларэчанская) Паўночна-Каўказскай чыгункі на лініі Армавір—Туапсэ з адгалінаваннем электрыфікаванай галінкі ўверх па даліне ракі Белая (праз Майкоп) да пасёлка Каменнамосцкі.

Эканоміка:

* Хімічная прамысловасць: завод па вытворчасці фосфарных мінеральных угнаенняў (належыць ААТ «Еўрахім»).
* Харчовая прамысловасць: малочны завод, харчкамбінат.
* Маслаэкстракцыйны завод.
* Мэблевая і дрэваапрацоўчая прамысловасць.
* Вытворчасць будматэрыялаў.
* Прадпрыемствы чыгуначнага транспарту.

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1862 годзе
Белая (прыток Кубані)

**Белая** — рака ў Расіі, левы прыток Кубані (упадае ў Краснадарскае вадасховішча). Даўжыня 273 км, плошча басейна 5990 км².

Бярэ пачатак на Галоўным, або Водападзельным хрыбце Вялікага Каўказа, ля вяршыняў гор Фішт і Оштан. У верхнім цячэнні мае рысы тыповай горнай ракі з шэрагам каньённых участкаў, у ніжнім цячэнні набывае раўнінны характар. Жыўленне змяшанае — ледавіковае, снегавое, дажджавое.

Галоўныя прытокі: Пшэха, Курджыпс, Руфабга. На Белай размешчаныя гарады Майкоп, Беларэчанск, пасёлкі гарадскога тыпу Каменнамосцкі, Тульскі, пасёлак Нікель.

Энергетычны патэнцыял ракі выкарыстоўваецца Беларэчанскім каскадам ГЭС, які складаецца з Беларэчанскай і Майкопскай ГЭС (сумарная магутнасць станцый — 57,4 МВт, выпрацоўка — 241,9 млн. квт·гадз/год).

Катэгорыя:Прытокі Кубані
Катэгорыя:Рэкі Адыгеі
Катэгорыя:Рэкі Краснадарскага края
Геленджык

**Геленджы́к** () — горад (з 1915 года) у Расіі, краявога падпарадкавання ў складзе Краснадарскага края. Насельніцтва 50,7 тыс. чалавек (2005).

## Геаграфія 
Горад размешчаны за 25 км на паўднёвы ўсход ад Новарасійска, ля падножжа заходняй часткі горнага хрыбта Маркотх, на ўзбярэжжы Геленджыкскай бухты Чорнага мора.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1831 годзе як руская крэпасць. З 1864 года — станіца, з 1915 года — горад.

## Эканоміка 
Галоўнымі галінамі эканомікі з’яўляецца будаўніцтва, турысцка-рэкрэацыйны комплекс, транспарт, харчовая прамысловасць.

## Насельніцтва 
## Славутасці 
* Гісторыка-краязнаўчы музей
* Дом-музей пісьменніка У. Г. Караленкі

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Алег Андрэевіч Анофрыеў, расійскі акцёр тэатра і кіно
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1831 годзе
Новарасійск

**Новарасійск** () — горад (з 1866 года) у Расіі, краявога падпарадкавання ў складзе Краснадарскага края. Насельніцтва 389,4 тыс. чалавек (2007). Заснаваны ў 1838 годзе. Горад-герой.

Размешчаны на ўзбярэжжы Новарасійскай (Цэмескай) бухты Чорнага мора. Найбуйнейшы порт Расіі на Чорным моры — пасажырскі, грузавыя парты і нафтаналіўная гавань. Адзін з пунктаў базавання Чарнаморскага флоту РФ.

Клімат субтрапічны міжземнаморскі. У зімовы час пануюць паветраныя масы ўмераных шырот, летам трапічных.

Новарасійск — галоўны цэнтр цэментнай прамысловасці на поўдні Расіі (4 цэментавыя заводы), створаны на базе буйных радовішчаў высакаякасных мергеляў. У горадзе знаходзіцца штаб-кватэра буйнага вытворцы цэменту «Новоросцемент».

Развіта машынабудаванне (заводы: «Молат», «Чырвоны рухавік», «Харчмаш», суднарамонтны, радыёзавод «Прыбой» і інш.). Маюцца прадпрыемствы прамысловасці будаўнічых матэрыялаў (выпускаюць шыфер, жалезабетонныя вырабы і інш.). Дрэваапрацоўчая (у тым ліку мэблевая), харчовая (мукамольна-элеватарны камбінат, малочны, піваварны заводы, рыбзавод і інш.), сталеліцейная (завод «Новороссметалл») прамысловасць. Прадпрыемствы чыгуначнага транспарту («Новарасійскі вагонарамонтны завод»).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Яўгенавіч Ахрыменка (нар. 1938) — вучоны ў галіне радыёлакацыі, доктар тэхнічных навук (1973), заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР (1982).
* Мікалай Захаравіч Крываручка (1904—1987) — інжынер шляхоў зносін, спецыяліст у галіне рухомага саставу чыгунак.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Гарачы Ключ

**Гарачы Ключ** () — горад (з 1965 года) у Расіі, краявога падпарадкавання ў складзе Краснадарскага края. Насельніцтва 27,8 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1864 годзе. Бальнеалагічны курорт, завод мінеральных вод, лесакамбінат, мэблевая фабрыка.

## Славутасці 
* Помнік Прыгожыну і Уткіну (2024)

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1868 годзе
Гулькевічы

**Гулькевічы** () — горад (з 1961 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Гулькевіцкага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 35,1 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1875 годзе. Размешчаны за 5 км ад ракі Кубань, на яе левым (нізкім) беразе, за 150 км ад Краснадара.

Харчовая прамысловасць, завод жалезабетонных шпал, будаўнічая індустрыя. У горадзе размешчаны буйны завод па вытворчасці жалезабетонных будаўнічых канструкцый — аграпрамысловы будаўнічы камбінат «Гулькевіцкі».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Ейск

**Ейск** () — горад (з 1848 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ейскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 87,1 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1848 годзе. Размешчаны ля Ейскай касы, паміж Таганрогскім залівам і Ейскім ліманам Азоўскага мора. Назву горад атрымаў ад ракі Еі, якая ўпадае ў Ейскі ліман.

Буйнейшымі прамысловымі прадпрыемствамі горада з’яўляюцца: Завод «Атракцыён», Ейскі станкабудаўнічы завод, 570-ы авіяцыйны рамонтны завод, Ейскі завод паліграфічных машын.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Цімафей Цімафеевіч Хрукін

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Крапоткін

* Аляксандр Крапоткін — рускі князь, папулярызатар астраноміі
* Пётр Крапоткін — рускі тэарэтык анархізму, гісторык, літаратар (1842–1921)
* Крапоткін — горад у Краснадарскім краі Расіі
* Крапоткін — пасёлак у Іркуцкай вобласці
Тадэвуш Гіляравіч Лада-Заблоцкі

**Тадэвуш Гіляравіч Лада-Заблоцкі (Заблоцкі-Лада)** (, в. Лугінава Сенненскага пав. Магілёўскай губ., цяпер в. Лугінавічы Сенненскі раён, Віцебская вобласць — жнівень , Каўказ) — паэт, перакладчык.

## Біяграфія 
Скончыў Віцебскую гімназію. У 1831 паступіў у Маскоўскі ўніверсітэт; удзельнічаў у тайным студэнцкім згуртаванні. За вершы антыцарскага зместу ў 1833 выключаны з універсітэта, высланы на радзіму; зняволены ў віцебскай турме. З 1837 у выгнанні — спачатку ў Таганрогу, потым (у 1838) адпраўлены салдатам на Каўказ. Даслужыўся да падпаручніка; быў кіраўніком саляных капальняў. Зблізіўся з грузінскімі, азербайджанскімі і рускімі паэтамі.

## Творчасць 
Пісаў на польскай мове. Ёсць звесткі, што пісаў таксама па-беларуску. Пры падтрымцы Ю. Крашэўскага і Р. Падбярэскага ў 1845 выдаў зборнік «Паэзія». Перакладаў на польскую мову творы заходне-еўрапейскіх аўтараў; пераклаў на французскую мову ўкраінскія народныя песні («Украінскія песні», Парыж, 1845); на рускую — «Гісторыю Азербайджана» А. Бакіханава. Сваім родным мясцінам прысвяціў паэтычныя творы: паэму «Ваколіцы Віцебска», элегіі «Да Дзвіны», «Даўжанскае возера», «Вілія» і інш. На матэрыялах «Хронікі» М. Стрыйкоўскага напісаў баладу «Ляшка».

## Беларускія пераклады 
На беларускую мову творы Т. Лады-Заблоцкага перакладалі П. Бітэль, У. Мархель, К. Цвірка.

## Літаратура 
* 
** Пачынальнікі. Мн., 1977;
** Хаўстовіч М. Душа вярталася на бераг Лучосы // Роднае слова. 1994, № 10;
** ЭГБ, т. 4;
** Kubacki W. Malwy na Kaukazis. Warszawa, 1964.

Катэгорыя:Польскамоўныя паэты
Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі на французскую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы
Катэгорыя:Памерлі ад халеры
Берма

**Бе́рма** (): гарызантальная пляцоўка, якую пакідаюць пры выкопванні стралковага акопу паміж крутасцю акопу і брустверам, каб пазбегнуць абсыпання. Выкарыстоўваецца для ўпору локцяў пры стральбе, для размяшчэння патронаў, гранат і інш.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Крапоткін (горад)

**Крапоткін** () — горад (з 1921 года) у Расіі, у складзе Краснадарскага края. Насельніцтва 74,0 тыс. чалавек (2024). Заснаваны пасля 1778 года.

Горад размешчаны на правым беразе ракі Кубань, за 136 км на паўночны ўсход ад Краснадара. Вузлавая чыгуначная станцыя (Каўказская) Паўночна-Каўказскай чыгункі.

Цэнтр харчовай прамысловасці: маслаэкстракцыйны, кансервавы, малочны, піваварны заводы, мясакамбінат, хлебакамбінат. Хімічная прамысловасць: хімзавод, фабрыка бытавой хіміі. Эксперыментальны машынабудаўнічы завод. Вытворчасць будматэрыялаў

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Крымск

**Крымск** () — горад (з 1958 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Крымскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 56,5 тыс. чалавек (2007).

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1862 годзе салдатамі Крымскага пяхотнага палка як умацаваны пункт. Да 1958 года — станіца Крымская. У час Вялікай Айчыннай вайны станіца была адным з важных абарончых пунктаў на шляху наступлення нямецка-фашысцкіх войскаў на Паўночны Каўказ. У час вызвалення станіцы і Крымскага раёна загінулі больш за 18 тысяч чырвонаармейцаў (5000 з іх пахаваны ў Крымску).

## Геаграфія 
Горад размешчаны на Кубана-Прыазоўскай нізіне на беразе невялікай ракі Адагум (левы прыток Кубані ў перадгор’ях заходняй часткі Галоўнага Каўказскага хрыбта), за 87 км ад Краснадара. Вузлавая чыгуначная станцыя (Крымская) Паўночна-Каўказскай чыгункі на лініі Краснадар—Новарасійск, адгалінаванні на станцыі Каўказ (паром на Керч), Анапу, Цімашоўск.

## Эканоміка 
Цэнтра сельскагаспадарчага раёна.
Харчовая прамысловасць: кансервавы камбінат, вінны, малочны заводы і іншыя. Камбікормавы завод, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1862 годзе
Сочы

**Со́чы** () — горад (з 1917 года) у Расіі, краявога падпарадкавання ў складзе Краснадарскага края. Насельніцтва 444,9 тыс. чалавек (2024). Заснаваны ў 1838 годзе.

Знаходзіцца на ўзбярэжжы Чорнага мора, распасціраецца ад ракі Шэпсі да дзяржаўнай мяжы з Абхазіяй па рацэ Псоу і займае агульную плошчу 3 502 км². Сочы — самы доўгі горад Еўропы. Працягласць тэрыторыі Сочы — 146 км (уздоўж федэральнай аўтадарогі Джубга — Сухум) (рэальная жа даўжыня Сочы раўна 105 км). Тэрыторыя горада ў цэлым размешчаная блізка ўздоўж узбярэжжа, часам адыходзіць ў горныя даліны аж да Галоўнага Каўказскага хрыбта на адлегласць ад 40 да 60 км. З агульнай плошчы горада толькі 250 км² знаходзіцца пад забудовай. Па плошчы тэрыторыі, падпарадкаванай гарадскому савету, Сочы ў 3,5 разы больш за Маскву.

Сочы, як і ўвесь участак расійскага чарнаморскага ўзбярэжжа паўднёвей Туапсэ, размешчаны ў зоне вільготных субтропікаў, што моцна адрознівае гэты рэгіён ад больш паўночнага ўчастку ўзбярэжжа ад Анапы да Туапсэ, дзе пануе тыповы паўсухі міжземнаморскі клімат. Клімат, падобны сочынскаму назіраецца ў суседняй Абхазіі, а таксама на паўднёвым усходзе ЗША (штаты Місісіпі, Луізіяна, Алабама, Джорджыя). Падобны тып клімату спрыяльны для культывацыі рознага роду субтрапічных і ўмераных культур. Паколькі Сочы размешчаны на паўночнай мяжы субтропікаў, зімой тут магчымыя замаразкі і снегапады. У лютым 2008 года за 12 гадзін выпаў 41 мм ападкаў і снежнае покрыва дасягнула вышыні 40 см. Сярэднегадавая тэмпература — +14.2 °C, сярэднегадавая хуткасць ветру — 2,2 м/с, Сярэднегадавая адносная вільготнасць паветра — 74 %.

Мноства прадпрыемстваў харчовай прамысловасці, суднабудаўнічая верф, рамонтна-механічны завод, завод жалезабетонных вырабаў і інш. Дзейнічае міжнародны аэрапорт.

Сочы падзяляецца на 4 раёны — Адлерскі, Лазараўскі, Цэнтральны, Хосцінскі.

Па выніках 2015 года Сочы прыняў каля 6 мільёнаў турыстаў. У 2016 годзе Сочы наведала 6,5 млн адпачывальнікаў.

## Славутасці 
* Конь у паліто

## Вядомыя асобы 
* Леў Сяргеевіч Патапаў (нар. 1935) — беларускі архітэктар.

## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Курганінск

**Курганінск** () — горад (з 1961 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Курганінскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 46,3 тыс. чалавек (2007). Заснаваны ў 1853 годзе.

Горад размешчаны на правым беразе ракі Лаба, у перадгор'ях заходняй часткі Галоўнага Каўказскага хрыбта, за 130 км на ўсход Краснадара. Чыгуначная станцыя *Курганная* на лініі Армавір—Туапсэ, адыходзіць галінка ўверх па даліне ракі Лабы (праз Лабінск да пасёлка Псябай).

Прадпрыемствы харчовай прамысловасці: цукровы, кансервавы, малочны заводы. Харчакамбінат, птушкакамбінат. Пяньковы завод, завод арбалітавых вырабаў.

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Лабінск

**Лабінск** () — горад (з 1947 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Лабінскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 61,2 тыс. чалавек (2007). Заснаваны ў 1841 годзе.

Горад размешчаны на правым беразе ракі Лаба (прыток Кубані) у перадгор'і Галоўнага Каўказскага хрыбта, за 180 км ад Краснадара. Чыгуначная станцыя *Лабінская*, на галінцы да Курганінска.

Харчовая прамысловасць: кансервавы, цукровы, маслаэкстракцыйны заводы, сыраробны і мясны камбінаты. Лёгкая прамысловасць: швейная, абутковая фабрыкі. Хімічная прамысловасць: лакафарбавы завод.

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Новакубанск

**Новакубанск** () — горад (з 1966 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Новакубанскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 33,4 тыс. чалавек (2023). Заснаваны ў 1867 годзе.

Горад размешчаны ў Перадкаўказзі, на левым беразе ракі Кубань, за 187 км на ўсход ад Краснадара, за 12 км ад Армавіра, недалёка ад мяжы са Стаўрапольскім краем.

Прадпрыемствы харчовай прамысловасці, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў.

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Прыморска-Ахтарск

**Прыморска-Ахтарск** () — горад (з 1949 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Прыморска-Ахтарскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 32,4 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1829 годзе.

Горад размешчаны на беразе Ахтарскага заліва Азоўскага мора, за 151 км на паўночны захад ад Краснадара. Ёсць марскі порт, аэрапорт, чыгуначная станцыя Ахтары. Кліматычны курорт, серавадародныя воды.

Харчовая прамысловасць: рыбакамбінат, кансервавы завод і г. д. Парфумерна-касметычная фабрыка, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў.

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Туапсэ

**Туапсэ** () — горад (з 1916 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Туапсінскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 63,5 тыс. чалавек (2007). Заснаваны ў 1838 годзе. Горад воінскай славы.

Горад знаходзіцца на ўзбярэжжы Чорнага мора ў перадгор’ях Галоўнага Каўказскага хрыбта. Вусце рэк Туапсэ і Павук. Буйны марскі порт. Чыгуначная станцыя Паўночна-Каўказскай чыгункі. Цэнтр курортнага раёна.

Нафтаперапрацоўчы завод, нафтабаза, суднарамонтны завод, прадпрыемства харчовай прамысловасці.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Наталля Глебава

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Усць-Лабінск

**Усць-Лабінск** () — горад (з 1958 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Усць-Лабінскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 42,9 тыс. чалавек (2005). Крэпасць Аляксандраўская заснавана ў 1778 годзе; станіца Усць-Лабінская пры крэпасці заснавана ў 1794 годзе. Горад размешчаны на правым беразе ракі Кубань у сутоцы з ракой Лаба, за 62 км ад Краснадара.

## Эканоміка 
Харчовая прамысловасць: цукровы і масласыраробчы заводы, мясны і эфірамаслічны камбінаты, элеватар. З іншых прадпрыемстваў — дзве цагельні. Чыгуначная станцыя.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Павел Дзмітрыевіч Кузьмінскі, рускі інжынер

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Хадыжэнск

**Хадыжэнск** () — горад (з 1947 года) у Расіі, у складзе Апшаронскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 20,9 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1864 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Пшыш, за 113 км ад Краснадара, за 15 км ад раённага цэнтра Апшэронска. Бальнеялагічны курорт з ёдабромнымі водамі.

Хадыжэнскі машынабудаўнічы завод, лясгас, АТ «Хадыжэнляспрам», Хадыжэнскі леспрамгас, эфірамаслічны саўгас, хлебакамбінат, піўзавод, санаторый «Мінеральны».

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1864 годзе
Цімашоўск

**Цімашоўск** () — горад (з 1966 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Цімашоўскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 54,1 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1794 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Кірпілі, за 68 км ад Краснадара. Вузлавая чыгуначная станцыя (Цімашоўская) Паўночна-Каўказскай чыгункі.

Развіта харчовая прамысловасць: цукровы завод, кандытарскі камбінат «Кубань» — адзін з буйнейшых у краі, малочны камбінат — 4 па велічыні ў Расіі, з’яўляецца філіялам ААТ «Вім-Біль-Дан», фабрыка па абжарцы і фасоўцы кавы і вытворчасці марожанага Nestle, каўбасны завод, лікёра-гарэлкавы завод («Фартуна»). Вытворчасць будаўнічых матэрыялаў: асфальтавы, цагельні. Завод пакавальных матэрыялаў.

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Ціхарэцк

**Ціхарэцк** () — горад (з 1923 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ціхарэцкага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 63,2 тыс. чалавек (2007). Заснаваны ў 1874 годзе.

За 150 км на паўночны ўсход ад Краснадара, за 155 км на паўднёвы ўсход ад Растова-на-Доне. Чыгуначная станцыя Ціхарэцкая — вузлавая на скрыжаванні ліній Растоў-на-Доне — Баку і Валгаград — Новарасійск.

Буйнейшы трубаправодны перапампоўваючы вузел на шляху сібірскай і каспійскай нафты да наварасійскага і туапсинскага тэрміналам, нафтапрадуктапровад Маздок — Растоў-на-Доне, чыгуначная нафтаналіўная станцыя. Значная вузлавая падстанцыя якая злучае Стаўрапольскую і Навачаркаскую ГРЭС, Валгадонскую АЭС і энергасістэму Кубані. Тихорецкий машынабудаўнічы завод імя Зладзейскага — выпуск чыгуначнага абсталявання. Харчовая прамысловасць (14 прадпрыемстваў). Швейная фабрыка. Вытворчасць будматэрыялаў.

## Вядомыя асобы 
* Лада Самойленка (нар. 1998) — расійская гандбалістка.

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Тэмрук

**Тэмрук**  () — горад (з 1860 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Тэмрукскага раёна Краснадарскага края. Насельніцтва 35,8 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1831 годзе.

Горад размешчаны на правым беразе ракі Кубань, пры ўпадзенні яе ў Тэмрукскі заліў Азоўскага мора, за 130 км на захад ад Краснадара, самы буйны населены пункт Таманскага паўвострава. Марскі порт, чыгуначная станцыя. Кліматычны курорт.

Рыбалоўства і рыбагадоўля, перапрацоўка рыбы. Харчовая прамысловасць, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, лёгкая прамысловасць, турызм, вінаградарства і вінаробства.

Катэгорыя:Гарады Краснадарскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1831 годзе
Паветраны мост

**Паветраны мост** — паветраная траса, якой карыстаецца авіяцыя для папаўнення асабовага складу і забеспячэння матэрыяльнымі сродкамі, а таксама для эвакуацыі абкружаных (ізаляваных, блакіраваных) груповак войскаў, жыццезабеспячэнне абложаных гарадоў, для хуткага ўзмацнення або стварэння новых групіровак войскаў на далёкіх ТВД. Забяспечваецца сродкамі сувязі і навігацыі, мае аэрадромы пагрузкі і выгрузкі, прыкрываецца сродкамі ППА.

## Гл. таксама 
* Нямецкі паветраны мост у Сталінградзе
* паветраны мост Індыя-Кітай
* Берлінскі паветраны мост

Катэгорыя:Авіяцыя
Катэгорыя:Паветранадэсантныя войскі
Катэгорыя:Вайсковы транспарт
Благадарны

**Благадарны** () — горад (з 1971 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Благадарненскага раёна Стаўрапольскага края. Заснаваны ў 1782 годзе. Горад размешчаны на рацэ Мокрая Буйвола (прыток Кумы), за 150 км ад Стаўрапаля. Харчовая прамысловасць.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Інтэлектуальныя гульні

**Інтэлектуальныя гульні** — від спорту, гульні, з вызначынымі правіламі, і разумовай тактыкай.
Сярод інтэлектуальных гульняў самае прыкладнае месца займаюць шахматы. Таксама для прыкладу, можна назваць шашкі, даміно, Што? Дзе? Калі? і іншыя.

Катэгорыя:Гульні

Катэгорыя:Віды спорту
Будзёнаўск

**Будзёнаўск** () — горад (з 1799 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Будзёнаўскага раёна Стаўрапольскага края. Насельніцтва 65,6 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1769 годзе. Горад размешчаны на рацэ Кума, за 220 км на паўднёвы ўсход ад Стаўрапаля. Дзве чыгуначныя станцыі на лініях да Георгіеўска і Светлаграда.

## Гісторыя 
Горад стаў шырока вядомы ў 1995 годзе, калі чачэнскія баевікі на чале з Шамілем Басаевым захапілі больш за 1600 закладнікаў у мясцовай бальніцы. Захоп доўжыўся 6 дзён (з 14 па 19 ліпеня), каштаваў жыцця 105 закладнікам, 11 міліцыянерам і 14 вайскоўцам.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Хімічная прамысловасць: ТАА «Стаўрален» — горадаўтваральнае прадпрыемства; ААТ «Завод поліэтыленавых труб», ААТ «Электратэкс». Таксама прадстаўлены харчовая прамысловасць, гарбарная прамысловасць, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў.

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1799 годзе
Міхайлаўск (Стаўрапольскі край)

**Міхайлаўск** () — горад (з 1999 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Шпакаўскага раёна Стаўрапольскага края. Заснаваны ў 1784 годзе. Горад размешчаны за 210 км на поўнач ад Стаўрапаля.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Камбінат будаўнічых матэрыялаў, завод аўтадэталяў «Цытрон», камбінат па перапрацоўцы птушкі, племянны завод.

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Кубань

**Кубань** — рака ў Расіі на Паўночным Каўказе. Працякае па тэрыторыі Карачаева-Чаркесіі, Стаўрапольскага края, Краснадарскага края і Адыгеі.

Кубань бярэ пачатак у раёне гары Эльбрус і ўпадае ў Азоўскае мора (да XIX стагоддзя ўпадала ў Чорнае мора). Працягласць ракі складае 870 км, а плошча басейна — 58 тыс. км². Пачынаючы ад горада Усць-Лабінска, Кубань з'яўляецца суднаходнай.

На рацэ Кубань размешчаныя гарады Карачаеўск, Усць-Джэгута, Чаркеск, Нявіннамыск, Армавір, Новакубанск, Крапоткін, Усць-Лабінск, Краснадар, Славянск-на-Кубані і Тэмрук.

На рацэ размешчана Краснадарскае вадасховішча. Прытокі: Лаба, Уруп.

Акрамя таго рака выкарыстоўваецца для назапашвання і выпрацоўкі электраэнергіі на Кубанскім каскадзе (Зелянчукскія, Куршаўскія, Барсучкоўскія і Сенгялееўскія ГЭС) сумарнай магутнасцю больш за 620 МВт з перспектывамі павелічэння на 220 МВт. 

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.551

Катэгорыя:Рэкі Карачаева-Чаркесіі
Катэгорыя:Рэкі Стаўрапольскага края
Катэгорыя:Рэкі Краснадарскага края
Катэгорыя:Рэкі Адыгеі

Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Азоўскае мора
Георгіеўск

**Гео́ргіеўск** () — горад (з 1786 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Георгіеўскага раёна Стаўрапольскага края. Заснаваны ў 1777 годзе. Горад размешчаны ў Перадкаўказзі на рацэ Падкумак (прыток Кумы), за 210 км на паўднёвы ўсход ад Стаўрапаля. Чыгуначны вузел.
## Гісторыя 
Заснаваны ў верасні 1777 года як крэпасць Св. Георгія на Азова-Маздокскай абарончай лініі. У 1783 годзе тут быў заключаны Георгіеўскі трактат паміж Расіяй і Грузіяй, паводле якога цар Іраклій II прызнаваў заступніцтва Расіі. З 1785 павятовы горад Каўказскага намесніцтва. З 1802 года цэнтр Каўказскай губерні. Пачатак XIX ст. — росквіт горада — кірмашы, адкрыліся: лячэбная ўправа, прыхадское і павятовае вучылішчы. Але з 1822 года Георгіеўск, які стаў павятовы горадам, паступова губляе сваё значэнне.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
У сучасным Георгіеўску: заводы — арматурны, рамонтна-механічны, цвіковы, гарбарныя, два цагляныя, асфальтавыя, спецінструментаў; фабрыкі — швейная, абутковая, футравыя; прадпрыемствы харчовай прамысловасці: маслаэкстракцыйны, кансервавы, малочны, мукамольны, вінаробны, піўзавод, мяса- і птушкакамбінаты.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Лермантаў (горад)

**Лермантаў** () — горад (з 1956 года) у Расіі, краявога падпарадкавання ў складзе Стаўрапольскага края. Заснаваны ў 1953 годзе. Горад размешчаны за 182 км на паўднёвы ўсход ад Стаўрапаля, у Перадкаўказзі, на паўднёвай ускраіне Стаўрапольскага ўзвышша, у цэнтры курортаў Каўказскіх Мінеральных Вод, на перадгорнай раўніне і заходнім схіле гары Бештау, за 5 км ад чыгуначнай станцыі Скокі. Названы ў гонар рускага паэта Міхаіла Юр’евіча Лермантава.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Завод «Мікром», завод «Аргтэхніка», электрамеханічны завод, ткацкая фабрыка, гідраметалургічны завод.

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1953 годзе
Каўказскія Мінеральныя Воды

**Каўказскія Мінеральныя Воды** — група курортаў у Стаўрапольскім краі (Расія) — Есентукі, Жалезнаводск, Кіславодск, Пяцігорск, Мінеральныя Воды.

Размешчаны ў межах Стаўрапольскага ўзвышша і паўночных схілаў Вялікага Каўказа. Звыш 130 мінеральных крыніц і вялікія запасы глею (Тамбуканскае возера). Каўказскія Мінеральныя Воды — адзін з найстарэйшых (з 1803) курортных раёнаў Расіі. У горадзе Мінеральныя Воды размешчаны буйны міжнародны аэрапорт.

Афіцыйная гісторыя Каўказскіх Мінеральных вод бярэ пачатак з 24 красавіка 1803 года, калі быў падпісаны Рэскрыпт Аляксандра I «Аб прызнанні дзяржаўнага значэння Каўказскіх Мінеральных Вод і неабходнасці іх уладкавання».

Катэгорыя:Каўказ
Стаўрапольскае ўзвышша

**Стаўрапо́льскае ўзвы́шша** () — узвышша ў Расіі, у сярэдняй частцы Перадкаўказзя. Адміністрацыйна ўзвышша размешчана ў межах Стаўрапольскага края, а таксама часткова ва ўсходняй частцы Краснадарскага, крайнім захадзе Рэспублікі Калмыкіі.

## Рэльеф 
Раздзелена шырокімі далінамі рэк і балкамі на асобныя сталовыя горы. З поўначы абмежавана Кума-Маныцкай упадзінай. Большай часткай разараная. Пераважаюць вышыні 300—600 м. Найвышэйшая кропка — гара Стрыжамент (831 м).

## Геалогія 
Узвышша пераважна складаецца глінамі, пясчанікамі і вапнякамі, ва ўсходняй частцы — суглінкамі.

## Клімат 
Зімы даволі лагодныя (ад −4 да −6 °C), лета спякотнае (22—25 °C), вясна кароткая, і параўнальна доўгая восень. Сярэднегадавая колькасць ападкаў вагаецца ад 200—300 мм на ўсходзе да 600 мм на захадзе. У рэгіёне часта здараюцца буры і вятры тыпу фёнаў.

## Гідраграфія 
На ўзвышшы бяруць пачатак рэкі Егарлык, Калаўс, Тамузлаўка. У заходняй частцы праходзіць Азова-Каспійскі водападзел. Часткова арашаецца з дапамогай Кубана-Егарлыкскай воднай сістэмы і Вялікага Стаўрапольскага канала.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* География. Современная иллюстрированная энциклопедия. / Под редакцией проф. А. П. Горкина. — М.: Росмэн, 2006.

## Спасылкі 
* Ставропольская возвышенность  // Геалагічны музей Паўночна-Каўказскага федэральнага ўніверсітэта

Катэгорыя:Геаграфія Стаўрапольскага края
Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Бітва пад Адрыятам (614)

**Бітва пад Адрыятам** або '''бітва пад Бострай. Аднак яе прынцыповае значэнне было надзвычай вялікім. Перамога адкрыла персам шлях у Палесціну і на Іерусалім (), а сама бітва паказала як стратэгічную важнасць гэтага раёна для кантролю над Сірыяй, так і тактычныя прыёмы, прыдатныя для яго ўзяцця (гл. ).

## Літаратура 
* Walter Emil Kaegi, Jr. The Strategy of Heraclius // The IVth International Conference on Bilad al-Sham. pp. 104—115

Катэгорыя:614
Катэгорыя:Бітвы
Мінеральныя Воды

**Мінеральныя Воды** () — горад (з 1920 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Мінералаводскага раёна Стаўрапольскага края. Заснаваны ў 1878 годзе.іГорад размешчаны ў даліне ракі Кума, за 170 км на ад Стаўрапаля. У горадзе размешчаныя буйны аэрапорт, які злучае раён Каўказскіх Мінеральных Вод з іншымі рэгіёнамі Расіі, вузлавая чыгуначная станцыя Паўночна-Каўказскай чыгункі на лініі Армавір—Прахладная з адгалінаваннем на Кіславодск.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Авіярамонтны завод, трубны, шкляны заводы, прадпрыемствы харчовай прамысловасці.

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Светлаград

**Светлаград** () — горад (з 1965 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Пятроўскага раёна Стаўрапольскага края. Заснаваны ў 1750 годзе. Горад размешчаны за 90 км на паўночны ўсход ад Стаўрапаля. Размешчаны ў Перадкаўказзі, на Стаўрапольскім узвышшы, на р. Калаўс (прыток Усходняга Маныча). Вузел чыгуначных ліній і аўтамабільных дарог. Чыгуначная станцыя на галінцы Стаўрапаль — Будзёнаўск, пачатак галінкі на Элісту.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Тэкстыльна-галантарэйная фабрыка, элеватар, харчовая прамысловасць, вытворчасць будматэрыялаў, прадпрыемствы чыгуначнага транспарту.

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Ізабільны

**Ізабільны** () — горад (з 1965 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ізабільненскага раёна Стаўрапольскага края. Заснаваны ў 1895 годзе. Горад размешчаны за 54 км на паўночны захад ад Стаўрапаля. Чыгуначная станцыя.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Харчовая прамысловасць: элеватар, масларобны завод, мясакамбінат, кансервавы і цукровы заводы, харчакамбінат, хлебазавод, макаронная фабрыка. Рамонтны завод. Вытворчасць будаўнічых матэрыялаў. Ізабільны — пачатковы пункт газаправода «Галубой струмень», пабудаванага для транспартоўкі прыроднага газу з Расіі ў Турцыю.

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Пяцігорск

**Пяцігорск** () — горад (з 1830 года) у Расіі, у складзе Стаўрапольскага края. Насельніцтва 139,7 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1780 годзе.

Горад-курорт размешчаны раёне Каўказскіх Мінеральных Вод, пераважна на левым беразе ракі Падкумак. Сярод іншых курортаў Каўказскіх Мінеральных Вод Пяцігорск мае найбольш разнастайныя прыродныя лячэбныя рэсурсы. Ёсць звыш 40 крыніц мінеральных вод, якія адрозніваюцца па хімічным складзе і тэмпературы вады; некаторыя з іх радонавыя. З размешчанага каля Пяцігорска Тамбуканскага возера здабываюць высокакаштоўную ў тэрапеўтычным дачыненні сульфідны глей. Спрыяльныя кліматычныя ўмовы летам і ў пачатку восені дазваляюць выкарыстаць іх для клімататэрапіі.

Вышыня над узроўнем мора — каля 600 метраў. Вышэйшы пункт у ваколіцах горада — вяршыня гары Бештау — 1401 м. Таксама ў межах горада размешчаны вяршыні гор: Машук, Гарачая, Пост, Пікет, Казачка і інш.

Дзейнічаюць больш за два дзесяткі санаторна-курортных устаноў. Прамысловасць Пяцігорска арыентавана пераважна на абслугоўванне запатрабаванняў курорта. Прадпрыемствы харчасмакава прамысловасці: мясны, вінны камбінаты, малака- і півавараны заводы, кандытарская фабрыка. Лёгкая прамысловасць: швейная, абутковая, дываннаткацкая фабрыкі. Развіта таксама машынабудаванне і металаапрацоўка: ПА «Пяцігорсксельмаш» па выпуску машын і абсталявання для птушкагадоўлі. Заводы: аўтаспецбудавання, электрамеханічны і інш. Ёсць таксама хімічны завод.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Пётр Сямёнавіч Самадураў (1908—1985) — вучоны, геолаг, мінералог і петрограф, кандыдат геолага-мінералагічных навук, доктар геаграфічных навук.
* Мірза Масэсавіч Авакаў (1925—1987) — юрыст. Доктар юрыдычных навук (1968), прафесар (1968).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Тапаграфiчныя карты 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1780 годзе
Новапаўлаўск

**Новапаўлаўск** () — горад (з 1981 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кіраўскага раёна Стаўрапольскага края. Насельніцтва 23,2 тыс. чалавек (2007).

Заснаваны ў 1777 годзе як крэпасць Святога Паўла. Размешчаны на левым беразе ракі Кура, за 230 км на ўсход ад Стаўрапаля, недалёка ад мяжы з Кабардзіна-Балкарыяй. Чыгуначная станцыя Апалонская на лініі Георгіеўск — Прахладны.

Харчовая і шкляная прамысловасць.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1777 годзе
Аркадзь Бейнусавіч Мігдал

**Аркадзь Бенядзіктавіч (Бейнусавіч) Мігда́л** (,  — , ) — савецкі фізік-тэарэтык.

## Біяграфія 
Аркадзь Бейнусавіч Мігдал нарадзіўся на Беларусі. У Першую сусветную вайну, чатырохгадовым, разам з бацькамі ўцёк ад немцаў у Пецярбург. Пасля заканчэння школы паступіў у Ленінградскі ўніверсітэт, адкуль яго выгналі ў 1931 годзе за «непралетарскае паходжанне». У 1933 годзе быў арыштаваны, яго выпусцілі праз семдзесят дзён.

У канцы 1930-х гадах будучы акадэмік заняўся разглядам праблемы ўзаемадзеяння нейтронаў з атамамі. У выніку ім быў развіты арыгінальны метад «устрэсвання», які прынёс аўтару заслужаную вядомасць.

У 1943—1945 гадах А. Б. Мігдал працаваў у Інстытуце фізічных праблем Акадэміі навук СССР, з 1944 года прафесар Маскоўскага інжынерна-фізічнага інстытута. У 1945—1971 гадах у Інстытуце атамнай энергіі. У 1947 годзе быў апанентам на абароне кандыдацкай дысертацыі А. Дз. Сахаравым. З 1971 года працуе ў Інстытуце тэарытычнай фізікі АН СССР.

Член-карэспандэнт АН СССР (1953), акадэмік АН СССР (1966).

Узнагароджаны ордэнамі Леніна і Працоўнага Чырвонага Сцяга.

## У навуцы 
А. Б. Мігдал — заснавальнік новых кірункаў у ядзернай фізіцы і фізіцы металаў. Развіў тэорыю дыпольнага і квадрапольнага выпраменьвання ядраў і тэорыю іанізацыі атамаў пры ядзерных рэакцыях. Распрацаваў тэорыю шырокіх ліўняў. Разгледзеў уплыў шматкратнага рассейвання на тармазное выпраменьванне і развіў метад рашэння квантавай задачы многіх целаў. Дастасаваў тэорыю звышправоднасці да пытанняў будовы ядраў і вылічыў моманты інерцыі цотных і няцотных ядраў. Развіў колькасную тэорыю ядра, заснаваную на прымяненні метадаў квантавай тэорыі поля. Даследаваў праблему палярызацыі і вакууму ў моцных магнітных палях.

У навуковы ўжытак увайшлі такія азначэнні, як асаблівасць Мігдала-Кона, скачок Мігдала, канстанта Мігдала.

## Літаратура 
*  С. 330.
* В. Белянкевіч. Акадэмік Аркадзь Мігдал: Аповесць пра шчаслівага чалавека // Лідскі летапісец №13 
* *Лаўрэш Л.* Крэскі да біяграфіі акадэміка Аркадзя Мігдала // Наша слова.pdf № 14 (66), 5 красавіка 2023. // на pawet.net

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідзе
Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі СССР
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Супрацоўнікі Фізіка-тэхнічнага інстытута імя А. Ф. Іофэ
Катэгорыя:Удзельнікі савецкага атамнага праекта
Катэгорыя:Падпісалі «ліст трохсот»
Нявіннамыск

**Нявіннамы́ск** () — горад (з 1939 года) у Расіі, у складзе Стаўрапольскага края. Заснаваны ў 1825 годзе. Адзіны монагарад Стаўрапольскага края. З 22 снежня 2017 года — тэрыторыя апераджальнага сацыяльна-эканамічнага развіцця.

Знаходзіцца ў перадгорнай нахільнай раўніне на абедзвюх берагах ракі Кубань, у месцы ўпадзення ў яе ракі Вялікі Зелянчук, за 55 км на поўдзень ад Стаўрапаля. Аўтамабільны і чыгуначны вузлы. Горадаўтваральнае прадпрыемства — ААТ «Нявіннамыскі Азот», выпускае азотныя ўгнаенні; ААТ «Арнест», буйнейшы расійскі вытворца аэразольнай прадукцыі, ААТ «Нявіннамыская ДРЭС», завод вымяральных прыбораў.

## Насельніцтва 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1825 годзе
Жалезнаводск

**Жалезнаводск** () — горад (з 1917 года) у Расіі, у складзе Стаўрапольскага края, уваходіць у групу Каўказскіх Мінеральных Водаў. Заснаваны ў 1842 годзе. Горад размешчаны на поўдні Стаўрапольскага ўзвышша, у перадгор’ях Вялікага Каўказа, па паўднёвым, паўднёва-заходнім і збольшага ўсходнім схілах гары Жалезнай, у даліне рэчак Джэймук і Кучук, на паўднёвым схіле гары Жалезная, за 5 км ад чыгуначнай станцыі Бештаў, за 19 км на поўнач ад Пяцігорска, за 21 км ад станцыі Мінеральныя Воды, за 191 км ад Стаўрапаля.

Клімат горна-лясны, падобны да клімату Сярэдніх Альп. Паветра насычаны кіслародам і фітанцыдамі лесу. Умерана спякотнае лета з прахалоднымі начамі, вялікая колькасць сонечных дзён пры слабых асвяжальных вятрах, зіма не халодная.

Жалезнаводск — горад-курорт, вядомы сваімі крыніцамі мінеральных вод і горным паветрам.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Стаўрапольскага края
Шашкі

**Ша́шкі** — інтэлектуальная гульня. Від спорту.

Гульня двух партнёраў на шматклетачнай дошцы (падзеленай на цёмныя і светлыя палі) аднолькавымі, але розных колераў фігуркамі (фішкамі-шашкамі), якія перамяшчаюцца па цёмных палях паводле пэўных правіл. Мэта гульні — знішчыць фігуры праціўніка ці «заперці» іх (пазбавіць хадоў).

Паводле археалагічных звестак і твораў Герадота і Платона, шашкі ўзніклі ў Старажытным Егіпце і краінах Аравійскага паўвострава. Найбольшае пашырэнне набылі 100-клетачныя французскія шашкі, якія сталі міжнароднымі. Чэмпіянаты свету па 100-клетачных шашках праводзяцца з 1894. У 1947 заснавана Сусветная федэрацыя шашак.

## Тыпы 
Існуюць розныя тыпы шашак: рускія, англійскія, бразільскія, амерыканскі пул, італьянскія, чэшскія, міжнародныя, гішпанскія, канадскія і інш. Яны адрозніваюцца колькасцю шашак і таксама памерамі дошкі (8х8, 10х10, 12х12, 8х10 і інш.).

## Правілы 
## Хады 
Шашкі ходзяць адна праз адну (заўсёды па дыяганалі) і становяцца толькі на свабодныя клеткі. Б’юць яны абавязкова (фукаў няма), за выключэннем ангельскіх шашак, у якіх дазволена ігнараваць бой, таксама пераскокваючы фігуру суперніка. Міжнародныя шашкі адрозніваюца дошкай 10х10 і абавязкам біць большасць шашак.

## Дамка 
Дамкай становіцца шашка, якая дайшла да чужога краю дошкі. У міжнародных шашках ёсць некаторыя адрозненні: 1) калі шашка трапіла да чужога краю, яна прызнаецца дамкай толькі ў наступным ходзе; 2)калі шашка (не дамка) б’е шашкі суперніка праз дамачнае поле і не спыняецца на ім, а збівае чарговую, стаялую каля дамачнага поля шашку, яна не прызнаецца дамкай.

## Шашкі ў Беларусі 
У Беларусі афіцыйныя спаборніцтвы праходзяць па міжнародных шашках і рускіх. Існуе Беларуская Федэрацыя шашак (БФШ), офіс якой знаходзіцца ў Мінску, у будынку Рэспубліканскага Цэнтра Алімпійскай Падрыхтоўкі па шахматах і шашках (РЦАП).

### Шашысты Беларусі 
* Алена Барысаўна Альтшуль
* Браніслава Баскіна (1902—1973), першая чэмпіёнка Беларусі па рускіх шашках сярод жанчын
* Бер Лейзеравіч Берлінкоў (1912—1996), чэмпіён Беларусі па рускіх шашках (1933), сярэбраны (1936, 1937, 1947, 1949) і бронзавы (1932, 1934, 1950, 1953, 1959) прызёр
* Барыс Прохаравіч Круталевіч, 1-ы майстар спорту Беларусі па шашках
* Мацвей Яфімавіч Рабіновіч (1913—1954), двухразовы чэмпіён Беларусі па рускіх шашках (1947, 1948), бронзавы прызёр (1951)
* Марк Міхайлавіч Шульман

## Гл. таксама 
* Матрона Сцяпанаўна Нагавіцына

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Беларуская Федэрацыя Шашак 
* Шашкі ў Расіі 


Катэгорыя:Віды спорту паводле алфавіта
Катэгорыя:Гульні з поўнай інфармацыяй