Рэферэндум у Беларусі (1996)

**Рэферэндум 24 лістапада 1996 года** — другі ў гісторыі незалежнай Беларусі рэферэндум. Быў выкліканы абвастрэннем адносін паміж прэзідэнтам і парламентам краіны. Чатыры пытанні, вынесеныя на рэферэндум, былі ініцыяваны прэзідэнтам краіны Аляксандрам Лукашэнкам, яшчэ тры — Вярхоўным Саветам Рэспублікі Беларусь. У рэферэндуме прынялі ўдзел , або 84,14% электарата.

Паводле меркавання апанентаў улады і міжнароднай супольнасці, рэферэндум быў праведзены з істотнымі парушэннямі заканадаўства.

## Пытанні і вынікі 
### Пытанні, ініцыяваныя прэзідэнтам 
* Аб перанясенні Дня незалежнасці Беларусі на 3 ліпеня — Дзень вызвалення Мінску ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў.
: «За» прагаласавала 88,18% выбарцаў, «супраць» — 10,46%.
* Аб занясенні змен і дадаткаў да Канстытуцыі (прапанаваных прэзідэнтам), якія значна пашыралі паўнамоцтвы прэзідэнта.
: «За» прагаласавала 70,45% выбарцаў, «супраць» — 9,39%.
* Аб увядзенні вольнай без абмежаванняў куплі-продажы земляў сельскагаспадарчага прызначэння.
: «За» прагаласавала 15,35% выбарцаў, «супраць» — 82,88%.
* Аб скасаванні смяротнага пакарання.
: «За» прагаласавала 17,93% выбарцаў, «супраць» — 80,44%.

### Пытанні, ініцыяваныя Вярхоўным Саветам 
* Аб занясенні змен і дадаткаў у Канстытуцыю (прапанаваных дэпутатамі парламенцкіх фракцый камуністаў і аграрыяў).
: «За» прагаласавала 7,93% выбаршчыкаў, «супраць» — 71,2%.
* Аб выбарнасці кіраўнікоў мясцовых органаў выканаўчай улады.
: «За» прагаласавала 28,14% выбаршчыкаў, «супраць» — 69,92%.
* Аб фінансаванні ўсіх галін улады адкрыта і толькі з дзяржаўнага бюджэту.
: «За» прагаласавала 32,18% выбаршчыкаў, «супраць» — 65,85%.

## Меркаваныя парушэнні 
Беларуская дэмакратычная апазіцыя, праваабаронцы і міжнародныя назіральнікі зарэгістравалі значную колькасць парушэнняў пры абвяшчэнні і правядзенні рэферэндуму. У прыватнасці, назіральнікі ад Еўрапейскага інстытута па СМІ адзначылі, што 90% адпаведнага эфірнага часу на беларускай тэлевізіі былі прысвечаны агітацыі на карысць пазіцыі прэзідэнта, у выніку чаго выбары былі пазбаўлены магчымасці дэмакратычнага выбару.

Існуюць пытанні датычна фінансавання рэферэндуму, бо паводле словаў прэзідэнта Лукашэнкі, рэферэндум адбыўся не за кошт бюджэтных сродкаў, але за кошт «добраахвотных ахвяраванняў». У праекты канстытуцыйных змен уносіліся істотныя папраўкі ўжо пасля афіцыйнай публікацыі, што забаронена заканадаўствам. Масавы характар набыло датэрміновае галасаванне, пры якім існуе небяспека фальсіфікацыі вынікаў і да якога ўлады актыўна схілялі грамадзян. Так, у многіх гарадах датэрмінова прагаласавала 30 і больш адсоткаў выбарцаў.

Былі зафіксаваныя шматлікія парушэнні пры правядзенні галасавання, падліку галасоў, адзначаліся выпадкі агітацыі на карысць пазіцыі прэзідэнта на выбарчых участках у дзень галасавання.

Паводле Сяргея Калякіна, кіраўніка фракцыі камуністаў у Вярхоўным Савеце, ад 20 да 50 адсоткаў галасоў былі сфальсіфікаваны.

Старшыня Вярхоўнага Савета Сямён Шарэцкі назваў рэферэндум «фарсам і насіллем над народам» і заявіў, што «вынікі такога плебісцыта не могуць быць прызнаныя ані ў Беларусі, ані сусветнай супольнасцю».

Беларускі Хельсінкскі камітэт адзначыў наступныя парушэнні ў ходзе правядзення рэферэндуму:

# Мясцовыя камісіі па правядзенню рэферэндуму былі ўтвораны не адпаведнымі Саветамі дэпутатаў не пазней, чым за месяц да рэферэндуму, а за 5-7 дзён органамі выканаўчай улады;
# У самы адказны перыяд падрыхтоўкі рэферэндуму ўказам прэзідэнта быў незаконна адхілены ад пасады старшыня Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Віктар Ганчар. Тым самым была паралізавана праца органа, які меў ажыццяўляць кантроль за законнасцю галасавання і падвесці вынікі рэферэндуму;
# Да моманту датэрміновага галасавання (9 лістапада) на ўчастках для галасавання адсутнічалі тэксты змен і дапаўненняў Канстытуцыі і грамадзяне не ведалі, за што яны галасуюць;
# У парушэнне заканадаўства выбарцы прыйшлі (а ў многіх выпадках прымушаліся) прагаласаваць датэрмінова. У выніку да дня рэферэндуму прагаласавала амаль чвэрць выбаршчыкаў;
# Бюлетэні для галасавання друкаваліся Упраўленнем справамі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Яны былі дастаўлены на выбарчыя ўчасткі мінуўшы Цэнтрвыбаркам і абласныя камісіі па рэферэндуме. Улік колькасці бюлетэняў нікім не ажыццяўляўся.
# Насуперак заканадаўству, падрыхтоўка рэферэндуму і яго правядзенне фінансаваліся не з бюджэту, а выключна за кошт «дабрачынных» унёскаў. Цэнтрвыбаркам быў цалкам адхілены ад дзейнасці па фінансаванні рэферэндуму;
# У аднабаковым парадку вялася агітацыя і прапаганда за пытанні, вынесеныя на рэферэндум па ініцыятыве прэзідэнта. У шэрагу выпадкаў агітацыя вялася проста на ўчастках для галасавання;
# У дзень рэферэндуму чыніліся перашкоды назіральнікам, прадстаўнікам палітычных партый і грамадскіх арганізацый пры ажыццяўленні кантролю за ходам галасавання; іх не дапускалі на ўчасткі, адмаўлялі ў атрыманні патрабаванай інфармацыі;
# Тыповымі парушэннямі заканадаўства на ўчастках для галасавання былі наступныя: адсутнічалі кабіны для тайнага галасавання; не было праектаў змен і дапаўненняў Канстытуцыі; выбаршчыкі дапускаліся да галасавання без дакументаў, якія сведчаць асобу; меліся пашкоджанні пломбаў на скрынях для галасавання; выяўленыя факты падробкі подпісаў выбаршчыкаў.

## Спасылкі 
* Афіцыйныя вынікі на сайце ЦВК  
* БелаПАН, Рэферэндум-1996  
* TUT.BY, «Амерыканскія горкі» беларускай Канстытуцыі 

Катэгорыя:Прэзідэнцтва Аляксандра Лукашэнкі
Катэгорыя:Канстытуцыйныя папраўкі
Катэгорыя:Рэферэндумы ў Беларусі
Катэгорыя:Падзеі 24 лістапада
Катэгорыя:Лістапад 1996 года
Катэгорыя:1996 год у Беларусі
Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (1995—1996)