open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Камінг-аўт

**Ка́мінг-а́ўт** (іншыя варыянты напісання — *ка́мін-а́ўт*, *ка́мінг а́ўт* і *каміна́ўт*, ад  — «*раскрыццё*», «*выхад*») — працэс адкрытага і добраахвотнага прызнання чалавекам сваёй прыналежнасці да сексуальнай ці гендарнай меншасці ці вынік такога працэсу. Тэрмін «камінг-аўт» ужываецца пераважна ў адносінах да лесбіянак, геяў, бісексуалаў і транссексуалаў (скар. ЛГБТ), якія перасталі хаваць сваю сексуальную арыентацыю ці неадпаведнасць псіхічнага полу біялагічнаму. Выраз «камінг-аўт» з'яўляецца прамым запазычаннем устоянага англамоўнага выразу *coming out* (скар. ад  — літар. «выйсці з каморы», па сэнсе «выйсці з поцемак, адкрыцца»).

Аўтынг (), г.&nbsp;з. гвалтоўнае раскрыццё адпаведных акалічнасцей асабістага жыцця чалавека, не з'яўляецца добраахвотным камінг-аўтам. Аўтынг складаецца ў публічным разгалашэнні асабістай інфармацыі пра арыентацыю ці гендарную ідэнтычнасць чалавека супраць яго жадання і згоды, што можа быць расцэнена як парушэнне закона. У выніку падобных дзеянняў магчымы перанос стаўлення людзей да нетрадыцыйнай арыентацыі чалавека ў сацыяльную і прафесійную сферу. Такі эфект можа быць выкарыстаны для таго, каб скампраметаваць чалавека, сапсаваўшы яго асабістую ці грамадскую рэпутацыю, а таксама паставіўшы пад сумнеў яго прафесійную кампетэнтнасць.

Некаторыя прадстаўнікі поп-культуры выкарыстоўваюць камінг-аўт ці імідж чалавека з нетрадыцыйнай сексуальнай арыентацыяй для павышэння цікавасці да ўласнай персоны, як, напрыклад, паступіў расійскі гурт «Тату».

## Гл. таксама 
* Сексуальная ідэнтычнасць
* Гамафобія
* Дыскрымінацыя
* Стыгма

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт «Нацыянальнага дня камінг-аўту» 
* Матэрыялы пра камінг-аўт на сайце «Кампаніі за правы чалавека» 

Катэгорыя:ЛГБТ
Катэгорыя:Сексуальная арыентацыя і грамадства
Катэгорыя:Сацыяльная псіхалогія
Паноптыкон

[thumb|Паноптыкон. Малюнак [Джэрэмі Бэнтам|Джэрэмі Бэнтама 1791 года.]]
**Паноптыкон** (ад  — усё і  — наглядны) — музей, калекцыя разнастайных незвычайных прадметаў (напрыклад, васкавых фігур, мудрагелістых жывых істот і г. д.). У пераносным сэнсе — нешта, што нагадвае такі збор.

Паноптыконам таксама завецца праект ідэальнай турмы Джэрамі Бэнтама падчас яго працы ў Крычаве, калі адзін вартаўнік можа назіраць за ўсімі вязнямі адначасова. У праекце турма ўяўляла сабой цыліндрычную пабудову са шклянымі унутранымі перагародкамі. Вартаўнік знаходзіўся ў цэнтры, але нябачны для вязняў. Вязні не ведаюць, у які дакладна момант за імі назіраюць і ў іх ствараецца ўражанне няспыннага кантролю. Такім чынам, яны становяцца ідэальнымі вязнямі. Адна з вядомых рэалізацый падобнага праекта — турма Presidio Modelo на кубінскім востраве Хувентуд, дзе з 1953 па 1955 год утрымліваліся Фідэль Кастра.

## Гл. таксама 
* Кунсткамера
* Бестыарый

## Спасылкі 
Катэгорыя:Музеі
Zilog

**Zilog, Inc.** (раней таксама **ZiLOG**) — амерыканская кампанія, вытворца мікрапрацэсараў, мікракантролераў і ўбудаваных электронных схем.

## Гісторыя 
Кампанія *Zilog* была заснавана ў 1974 годзе трыма інжынерамі Intel, якіх не задавальняла тое, што Intel надавала мала ўвагі распрацоўцы працэсараў пасля выпуску працэсара Intel 8080.

Ініцыятарам заснавання новай кампаніі быў Федэрыка Фаджын (), галоўны распрацоўшчык працэсара Intel 4004 і Intel 8080, яго асноўнай ідэяй было стварэнне кампаніі, цалкам прысвечанай распрацоўцы мікрасхем. Да новага праекта далучыўся былы менеджар Intel Ральф Унгерман () і японскі інжынер Масатошы Сіма () — таксама рапрацоўшчык Intel 4004.

Першай распрацоўкай кампаніі быў 8-бітны мікрапрацэсар Z80. Створаны на аснове Intel 8080, ён быў аднак значна ўдасканалены і таннейшы.

У 1980 году Zilog стала даччынай кампаніяй Exxon, але адміністрацыя і супрацоўнікі выкупілі кампанію назад у 1989. У 1998 Zilog была набыта кампаніяй *Texas Pacific Group*, якая рэарганізавала яе ў канцы 2001 года.
У студзені 2008 года Zilog адхіліла прапанову *Universal Electronics Inc* па набыцці кампаніі.

У снежні 2009 года карпарацыя *IXYS* выкупіла Zilog за 62.4 мільёна долараў.

У лютым 2012 года кампанія анансавала выпуск новага пакалення мікрапрацэсараў Z8051.

У жніўні 2017 года Zilog разам з IXYS былі купленыя кампаніяй Littelfuse за 750 мільёнаў долараў.

## Працэсары і мікракантролеры Zilog 
* Zilog Z80 (1976 год)
* Zilog Z8000 (1978 год)
* Zilog Z8 (1979 год)
* Zilog Z800 (1985 год)
* Zilog Z80000 (канец 1985 года)
* Zilog Z280 (пачатак 1986 года)
* Zilog Z180 (канец 1986 года)
* Zilog Z380 (1994 год)
* Zilog eZ80 (2001 год)
* Zilog eZ8 (2005 год)
* Zilog Z16 (2006 год)
* Zilog Z8051 (2012 год)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Zilog 

Катэгорыя:Вытворцы электронікі ЗША
Кава-брэйк

**Кава-брэйк** () — кароткі перапынак (15-40 хвіл.) падчас навуковай ці бізнес-канферэнцыі для прыёму ежы і нефармальных зносін. Звычайна ўяўляе сабой стол з кубкамі, банкамі растваральнай кавы і/ці чаем у пакеціках, ёмістасцямі з гарачай вадой, цукеркамі, цукарам, вяршкамі і печывам. Аднак могуць прысутнічаць і спіртныя напоі (каньяк, віно, гарэлка) з гарачымі закускамі. Як і падчас фуршэту, кава-брэйк не мае на ўвазе фіксаваных месцаў, удзельнікі  наліваюць каву і ядуць стоячы.

## Гісторыя 
З 1936 года панамерыканскае бюро, якое аб'ядноўвае вытворцаў кавы ў ЗША, Канадзе і іншых краінах, пачынае кампанію, накіраваную на павелічэнне спажывання кавы. У прыватнасці, быў уведзены ў традыцыю «перапынак на каву».

Катэгорыя:Культура харчавання
Катэгорыя:Канферэнцыі
Катэгорыя:Культура спажывання кавы
Горданаўскія канферэнцыі

**Горданаўскія канферэнцыі** — міжнародныя навукова-практычныя канферэнцыі, арганізаваныя аднайменнай некамерцыйнай арганізацыяй. Тэматыка канферэнцый ахоплівае даследаванні ў вобласці біялагічных, хімічных, фізічных навук і звязаных з імі тэхналогій. Канферэнцыі праводзяцца з 1931 года, і ў наш час праводзіцца амаль 200 канферэнцый у год. Сустрэчы будуць праходзіць на тэрыторыі ЗША ў Каліфорніі, Новай Англіі, Тэхасе і Паўночнай Караліне, а таксама на міжнародным узроўні ў Італіі, Швейцарыі і Кітаі. Для правядзення канферэнцый часта выбіраюцца маляўнічыя і ізаляваныя месцы, каб заахвоціць атмасферу нефармальнай супольнасці.
Тэмы Канферэнцый рэгулярна публікуюцца ў прэстыжным навуковым часопісе Science: 2010, 2009, 2008, 2007 і 2006
.

## Гісторыя 
Папярэднікам Горданаўскіх канферэнцый было правядзенне летніх сесій на факультэце хіміі Універсітэта Джонса Хопкінса ў канцы 1920-х. У 1931 годзе гэта ператварылася ў семінар выпускнікоў, на якім таксама прысутнічалі знешнія ўдзельнікі. Горданаўскія канферэнцыі былі ініцыяваны доктарам , з універсітэта Джонса Хопкінса.

Канферэнцыі прызнаюцца аднымі з галоўных навуковых канферэнцый у свеце, дзе вядучыя даследчыкі з усяго свету абмяркоўваюць сваю апошнюю працу і будучыя праблемы ва ўнікальна неафіцыйным, інтэрактыўным фармаце. Падрыхтоўкай і правядзеннем канферэнцый займаецца Горданаўскі даследчы цэнтр — некамерцыйная арганізацыя, якая дзейнічае пад эгідай Амерыканскай асацыяцыі садзейнічання развіццю навукі

## Мэты канферэнцый 
Адной з мэт з’яўляецца імкненне дапамагчы маладым вучоным стварыць нефармальную сетку для абмеркавання сваіх бягучых даследаванняў і ўсталяванню кантактаў, якія ў будучыні дапамогуць ім супрацоўнічаць і дасягаць поспеху ў навуковай сферы.

Для гэтага Горданаўскія канферэнцыі сумесна з Kenan Institute for Engineering, Technology & Science з універсітэта штата Паўночная Караліна, стварылі праграму Gordon Research Seminar — серыю двухдзённых сустрэч, арганізаваных аспірантамі і постдактарамі пры падтрымцы вядучых вучоных, звязаных з Горданаўскімі канферэнцыямі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Горданаўскіх канферэнцый

Катэгорыя:Навуковыя канферэнцыі
Пармскае герцагства

**Пармскае герцагства** ці **Герцагства Парма, П’ячэнца і Гвастала** () было створана ў 1545 годзе з часткі Міланскага герцагства, што размяшчалася на поўдзень ад ракі По, як феадальнае ўладанне для незаконнанароджанага сына Папы Рымскага Паўла III, П’ера Луіджы Фарнезэ, з цэнтрам у горадзе Парма.

## Гісторыя герцагства 
У 1556 годзе, другі герцаг, Атавіа Фарнезэ, узяў горад П’ячэнцу, стаўшы такім чынам таксама **герцагам П’ячэнцы**, дзяржава стала звацца **герцагствам Парма і П’ячэнца**.

Сямейства Фарнезэ працягнула кіраваць герцагствам да спынення іх роду ў 1731 годзе, пасля чаго герцагства атрымаў у спадчыну малодшы сын караля Іспаніі, дон Карлас, чыя маці Ізабеле (Елізавета) Фарнезэ была спадчынніцай Фарнезэ і апошняй прадстаўніцай гэтага роду. Ён кіраваў ім да канца вайны за польскую спадчыну ў 1735 годзе, калі Парму саступілі імператару Карлу VI у абмен на Каралеўства Абедзвюх Сіцылій.

Габсбургі, аднак, кіравалі герцагствам толькі да складання Другога Аахенскага міру ў 1748 годзе, калі яно было вернута назад Бурбонам у асобе дона Філіпа, малодшага брата дона Карласа. Як герцаг, Філіп стаў заснавальнікам Бурбон-Пармскага дому.

У 1796 годзе герцагства было занята французскімі войскамі пад камандаваннем Напалеона Банапарта. Паводле Аранхуэскага дагавора 1801 года герцаг Фердынанд фармальна пагадзіўся саступіць герцагства Напалеону. Тэрыторыі былі аб’яднаны ў Цызальпінскую рэспубліку да 1802 года, Італьянскую Рэспубліку, з 1802 па 1805 гады, і каралеўства Італію, з 1805 па 1808 гады. У 1808 годзе французская імперыя анексавала і сфармавала з іх дэпартамент Тара.

У 1814 годзе герцагства было адноўлена пад уладай жонкі Напалеона, Марыі-Луізы, якая кіравала ім да сваёй смерці. Герцагства было пераназвана ў **герцагства Парма, П’ячэнца і Гвастала**, назва, якую яно захавала да канца.

Пасля смерці Марыі-Луізы Аўстрыйскай у 1847 годзе герцагства было перададзена лініі Пармскіх Бурбонаў, што кіравала ў малюсенькім герцагстве Лука. Бурбоны кіравалі ў Парме да 1859 года, калі яны былі зрынуты рэвалюцыяй пасля перамогі Сардзініі ў вайне супраць Аўстрыі.

Герцагства Парма, П’ячэнца і Гвастала і герцагства Лука былі аб’яднаны з вялікім герцагствам Тасканскім і герцагствам Модэнскім у снежні 1859 года, сфармаваўшы Аб’яднаныя правінцыі Цэнтральнай Італіі, далучаныя Сардзінскім каралеўствам у сакавіку 1860 года.

Дом Пармскіх Бурбонаў працягвае прад’яўляць правы на герцагства і дагэтуль. Карлас-Уга (карлісцкі прэтэндэнт на іспанскі трон у 1970-х) — глава Дому Пармскіх Бурбонаў з 1977 года.

## Гл. таксама 
* Герцагі Пармскія
* Герцагства Кастра

## Спасылкі 
Катэгорыя:Парма
Катэгорыя:Італьянскія дзяржавы
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы
Аб’яднаныя правінцыі Цэнтральнай Італіі

'''Аб'яднаныя правінцыі Цэнтральнай Італіі'* () — дзяржаўнае ўтварэнне ў Цэнтральнай Італіі, залежная дзяржава Сардзінскага каралеўства.

У 1859 годзе ў выніку народных рэвалюцый было зрынута манархічнае кіраванне ў Таскане, Парме, Модэне і Папскай вобласці. Урады, якія прыйшлі на гэтых тэрыторыях да ўлады, арыентаваліся на Сардзінскае каралеўства і склалі паміж сабой ваенныя дагаворы, а 7 лістапада 1859 года абралі Яўгена Эмануіла Савой-Карыньянскага ў якасці свайго рэгента. Аднак сардзінскі кароль Віктор Эмануіл II не зацвердзіў гэты выбар, і замест гэтага прызначыў Карла Банкампаньі *генерал-губернатарам Цэнтральнай Італіі'', які павінен быў адказваць за ваенныя і дыпламатычныя справы ў гэтых дзяржавах.

8 снежня 1859 года Парма, Модэна і тэрыторыя Папскай вобласці былі ўключаны ў **каралеўскія правінцыі Эміліі**. Пасля плебісцытаў сакавіка 1860 года цэнтральнаітальянскія дзяржавы былі афіцыйна ўключаны ў склад Сардзінскага каралеўства, праз год ператворанага ў Каралеўства Італія.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Італьянскія дзяржавы
Паўднёвыя Нідэрланды

**Паўднёвыя Нідэрланды** (, ) — паўднёвая частка гістарычных Нідэрландаў, якая з XVI стагоддзя па 1713 год знаходзілася пад уладай іспанскіх Габсбургаў (**Іспанскія Нідэрланды**, ), з 1713 па 1794 гады — пад уладай аўстрыйскіх Габсбургаў (**Аўстрыйскія Нідэрланды**).

Тэрмін з’явіўся ў 1581 годзе, калі іспанскі военачальнік Алесандра Фарнезэ здолеў захаваць для іспанскай кароны паўднёвыя (пераважна каталіцкія) правінцыі Нідэрландаў, якія паўсталі супраць караля Філіпа II падчас Нідэрландскай рэвалюцыі, у той час як пратэстанцкія паўночныя правінцыі вылучыліся ў Галандскую рэспубліку.

Сталіцай паўднёвых Нідэрландаў быў Брусель, а ў склад уключаліся наступныя землі:
* графства Артуа з горадам Камбрэ (паводле Німвегенскага мірнага дагавора 1678 года, адрынуты ад Нідэрландаў на карысць Францыі, цяпер рэгіён Поўнач — Па-дэ-Кале);
* графства Фландрыя з горадам Турнэ;
* герцагства Люксембург;
* герцагства Лімбург;
* графства Генегау (Эно);
* графства Намюр;
* графства Мехелен;
* герцагства Брабант;
* чвэрць герцагства Гелдэрланд.

Пасля спынення іспанскай галіны Габсбургаў і Вайны за іспанскую спадчыну паўднёвыя правінцыі паводле Утрэхцкага міру 1713 года перайшлі пад кіраванне імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі. Мясцовае насельніцтва было незадаволена такім развіццём падзей і паўстала супраць аўстрыйскіх чыноўнікаў у 1789-90 гадах, у выніку чаго ў студзені 1790 года былі створаны *Бельгійскія злучаныя штаты*, якія праіснавалі да снежня таго ж года. Падчас рэвалюцыйных войнаў у 1794 годзе Паўднёвыя Нідэрланды былі далучаны да Францыі, падзелены на дзевяць дэпартаментаў і заставаліся ў такім становішчы да 1815 года.

Венскі кангрэс 1815 года нарэшце аб’яднаў паўднёвыя Нідэрланды з Паўночнымі (а таксама з біскупствам Льежскім) у адзінае каралеўства Нідэрланды, аднак ужо праз пятнаццаць гадоў каталіцкая большасць былых іспанскіх і аўстрыйскіх правінцый ізноў здабыла палітычную самастойнасць, вылучыўшыся ў каралеўства Бельгія. Апроч Бельгіі, на тэрыторыі Паўднёвых Нідэрландаў цяпер знаходзіцца яшчэ адно палітычнае ўтварэнне — вялікае герцагства Люксембургскае.

## Намеснікі 
* Гл. Штатгальтары габсбургскіх Нідэрландаў

## Гл. таксама 
* Гістарычныя Нідэрланды
* Аўстрыйскія Нідэрланды
* Габсбургскія Нідэрланды
* Іспанскія Нідэрланды

Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі
Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў
Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Катэгорыя:Гісторыя Люксембурга
Герцагства Брабант

**Герцагства Брабант** (, ) — гістарычны рэгіён у Гістарычных Нідэрландах. Герцагства складалася з трох сучасных правінцый Бельгіі (Фламандскі Брабант, Валонскі Брабант, Антверпен), Брусельскага сталічнага рэгіёна, а таксама нідэрландскай правінцыі Паўночны Брабант.

## Гісторыя 
 і Нідэрландаў]]
У часы Старажытнага Рыма Брабант размяшчаўся ў Рымскіх правінцыях Белгіка і Ніжняя Германія, населеных кельтамі, якіх пазней выцеснілі германскія плямёны, якія паклалі канец імперскай уладзе. Найважнейшымі гарадамі рэгіёна былі Брусель, Антверпен, Лёвен, Брэда, Хертагенбас, Лір і Мехелен. Упершыню назва рэгіёна згадваецца ў часы Меравінгаў як *pagus Bracbatensis* (ад *bracha* — новы, *bant* — рэгіён). Брабантам зваўся рэгіён паміж рэкамі Шэльда і Дэйле.

Пазней тэрыторыя Брабанта ўвайшла ў каралеўства Латарынгію, апынуўшыся такім чынам неад’емнай часткай Свяшчэннай Рымскай імперыі. Імператар Фрыдрых I Барбароса стварыў герцагства Брабант у 1183—1184 гадах, вылучыўшы яго як феод свайму васалу Генрыху I Брабанцкаму. Першапачаткова герцагства ўяўляла сабой малюсенькі ўчастак зямлі паміж рэкамі Сена і Дандр на захад ад сучаснага Бруселя, аднак пазней, пачынаючы з XIII стагоддзя, гэту назву ўжывалі ўжо да ўсёй тэрыторыі Брабанта.

У 1288 годзе пасля бітвы пры Ворынгене герцаг Брабанцкі далучыў да сваіх уладанняў графства Лімбургскае і верхні Маас. У 1356 годзе жыхарам Брабанта была прадстаўлена хартыя свабоды. У 1430 годзе герцагства Брабанцкае было ўспадкавана Філіпам III Добрым і ўвайшло ў склад Бургундыі. У 1477 годзе тытулы герцагаў Брабанцкіх перайшлі да Габсбургаў пасля шлюбу Марыі Бургундскай і Максіміліяна I. Далейшая гісторыя герцагства Брабанцкага непарыўна звязана з гісторыяй Сямнаццаці правінцый.

Васьмідзесяцігадовая вайна (1568—1648 гады) падзяліла герцагства, паводле Вестфальскага міру паўночныя правінцыі адышлі незалежным Нідэрландам. Паўднёвая частка заставалася герцагствам у складзе Габсбургскіх Паўднёвых Нідэрландаў. У 1795 годзе, у часы французскай акупацыі герцагства Брабант было скасавана.

## Гл. таксама 
* Спіс герцагаў Брабанта
* Графства Лувен

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў
Катэгорыя:Брабант
Аўгуста Вікторыя

**Аўгу́ста Вікто́рыя, Аўгуста Вікторыя Фрыдэрыка Луіза Феадора Джэні** (, 22 кастрычніка 1858 — 11 красавіка 1921) — прынцэса з роду Аўгустэнбургаў, у шлюбе — германская імператрыца і каралева Прусіі.

Дачка Фрыдрыха, тытульнага герцага Шлезвіг-Гольштэйнскага, чые прэтэнзіі на Шлезвіг-Гольштэйн паслужылі нагодай да вайны за Шлезвіг у 1864 годзе. Любіла мастацтва і складала музычныя п’есы для кларнета. Марай яе жыцця было наведаць Луўр у Парыжы: па палітычных прычынах ёй так і не атрымалася.

У 1881 годзе выйшла замуж за прынца Вільгельма Прускага, пасля імператара Вільгельма II. Пасля яго адрачэння ў 1918 годзе пераехала з ім у Нідэрланды, дзе і памерла. Магіла Аўгусты Вікторыі знаходзіцца ў пахавальні Гогенцолернаў у Антычным храме ў парку Сан-Сусі ў Патсдаме.

У шлюбе з Вільгельмам II у Аўгусты Вікторыі нарадзілася сямёра дзяцей, шэсць сыноў і адна дачка:
* Вільгельм (1882—1951), кронпрынц Прусіі
* Эйтэль Фрыдрых (1883—1942),
* Адальберт (1884—1948),
* Аўгуст Вільгельм (1887—1949),
* Оскар (1888—1958),
* Іаахім (1890—1920),
* Вікторыя Луіза (1892—1980), у 1913 годзе выйшла замуж за Эрнста Аўгуста, герцага Браўншвайгскага.

## Літаратура 
* Evers, «Auguste Viktoria» (3 выд., 1897).
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Гогенцолерны
Катэгорыя:Ольдэнбургская дынастыя
Катэгорыя:Прускія каралевы і германскія імператрыцы
Катэгорыя:Нямецкія прынцэсы
Катэгорыя:Прынцэсы прускія
Роханская мова

**Ро́ханская** ці **рохі́ррык** (Rohirrik) — мова, прыдуманая Дж. Р. Р. Толкінам для народа Рохіррым у рамане Уладар пярсцёнкаў. Але Толкін не займаўся грунтоўна распрацоўкай мовы, таму вядома толькі невялікая колькасць словаў:
* *trahan* — «нара».
* *kûd-dûkan* — «жыхар нор» ().
* *lô*- (*loh*) — прэфікс, які абазначае «конь» ( (*eoh*)).
* *Lohtûr* -«народ коней» — саманазва рохіррым ().
* *Lôgrad* — назва краіны рохіррым (). (Рохан — сіндарынскі экзаэтнонім.)
* *tûrak* — «кароль» (корань слова, верагодна, запазычаны з сіндарыну).
* *róg* — «дзікун».
* *rógin* — «дзікуны».

Тое, што Толкін перадаваў роханскія словы англасаксонскай мовай, прывяло да памылковага інтэрпрэтавання роханскай мовы як старажытнаанглійскай. Пераклад на старажытнаанглійскую ажыццяўляўся Толкінам з мэтай захаваць пераемнасць у адносінах да вестрана, які пераводзіўся аўтарам на сучасную англійскую мову. Паколькі роханская мова з’яўлялася продкам вестрана, то Толкін выкарыстаў продка англійскай мовы — старажытнаанглійскую.

## Рохіррык, рохірыйская ці роханская мова? 
Абазначаючы мову рохіррым, Толкін абапіраецца на перыфраз «Мова Рохана», не называючы мову яўна. Тэрмін «рохіррык» (*Rohirrik*) у асноўным выкарыстоўваецца англафонамі і быў прапанаваны Робертам Фостэрам у яго даведніку «Поўнае настаўленне па Серадзем’ю». У тэксце, апублікаваным пасмяротна, Толкін адзін раз выкарыстоўвае «rohanesse», што магчыма было перакласці як «роханская». У сваім слоўніку мовы хобітаў, гномаў, оркаў (і гэтак далей) Эдуард Клачко захоўвае «роханская» і «рохіррык» як магчымыя імёны, аддаючы перавагу апошняму (с. 153, § 137). «Рахірыйская мова» (*Rohirian*) — альтэрнатыўная форма, якую выкарыстоўваў Толкін.

## Літаратура 
* *Эдуард Клочко*. Словарь языков хоббитов, гномов, орков и других созданий Средиземья, Нуменора и Амана = *Dictionnaire des langues des Hobbits, des Nains, des Orkues & autres créatures de la Terre du milieu, de Númenor & d’Aman.* 2002. 179 c. — ISBN 2-911979-04-4.
* *Роберт Фостер*. Полное руководство по Средиземью = *The Complete Guide to Middle-earth.* — Ballantine Books, 1978. — 573 c. — ISBN 0-345-44976-2

## Спасылкі 
* Various Mannish Tongues — the sadness of Mortal Men? 

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:Выдуманыя мовы
Катэгорыя:Серадзем’е
Катэгорыя:Мовы Серадзем’я
Гістарычныя Нідэрланды

300px|right|thumb|Ніжнія землі ў 1556—1648 гадах

**Гістарычныя Нідэрланды** (*de Nederlanden*), таксама вядомыя як *Ніжнія землі* — тэрмін для пазначэння сукупнасці гістарычных абласцей у раўнінным цячэнні і ў дэльтах еўрапейскіх рэк Рэйн, Шэльда і Маас: Фландрыі, Галандыі, Брабанта, Эно і іншых. Межы палітычных утварэнняў на тэрыторыі гістарычных Нідэрландаў на працягу стагоддзяў неаднаразова змяняліся. Традыцыйна прылічаныя да гістарычных Нідэрландаў вобласці ў розны час належалі Бургундскаму герцагству, Свяшчэннай Рымскай імперыі (баварцам, аўстрыйцам, Ватыкану і інш.), французскім і іспанскім каралям і г.д. Межы сучаснай дзяржавы Нідэрланды захопліваюць арэал гістарычных Нідэрландаў толькі часткова.

Тэрмін «Ніжнія землі» (англ. Low Countries) не варта выкарыстоўваць замест тэрміна «Гістарычныя Нідэрланды», паколькі першым таксама пазначаюць тэрыторыю трох сучасных краін, Бельгіі, Нідэрландаў і Люксембурга, інакш Бенілюкс.

## Гл. таксама 
* Бургундскія Нідэрланды
* Іспанскія Нідэрланды
* Габсбургскія Нідэрланды
* Сямнаццаць правінцый
* Аўстрыйскія Нідэрланды
* Гісторыя Нідэрландаў

## Літаратура 
* Paul Arblaster. *A History of the Low Countries*. Palgrave Essential Histories Series New York: Palgrave Macmillan, 2006. 298 страниц. ISBN 1-4039-4828-3.
* J. C. H. Blom и E. Lamberts, редакторы. *History of the Low Countries* (1999).
* B. A. Cook. *Belgium: A History* (2002).
* Jonathan Israel. *The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477—1806* (1995).
* J. A. Kossmann-Putto и E. H. Kossmann. *The Low Countries: History of the Northern and Southern Netherlands* (1987).

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Нідэрландаў
Катэгорыя:Рэгіёны Еўропы
Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Прагматычная санкцыя (1549)

**Прагматычная санкцыя 1549 года** — эдыкт імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Карла V аб рэарганізацыі Сямнаццаці правінцый, прыняты ў выкананне планаў па цэнтралізацыі адміністрацыйнага падзелу Свяшчэннай Рымскай імперыі.

Першапачаткова тэрыторыя Сямнаццаці правінцый з'яўлялася кангламератам феадальных уладанняў, якія ўваходзілі ў Свяшчэнную Рымскую імперыю або падпарадкоўвальных уладарам Францыі, і была вядомая пад назвай Бургундскія Нідэрланды. Прагматычная санкцыя вылучыла гэту тэрыторыю ў асобную палітычную сутнасць, якая стала спадчынным уладаннем дому Габсбургаў. Пасля адрачэння Карла V у 1556 годзе Сямнаццаць правінцый былі ўспадкаваны яго сынам Філіпам II.

Сілком навязваючы адзінства 17 тэрыторыям з розным гістарычным лёсам і рознымі традыцыямі, Прагматычная санкцыя 1549 года падрыхтавала глебу для выбуху народнай незадаволенасці ў Нідэрландскай рэвалюцыі.

Катэгорыя:Бургундыя
Катэгорыя:Падзеі ў Нідэрландах
Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Катэгорыя:Гісторыя Люксембурга
Катэгорыя:1549
Бургундскія Нідэрланды

**Бургундскія Нідэрланды** — гістарычны перыяд з 1384 па 1530 гады, калі тэрыторыі сучасных Нідэрландаў, Бельгіі, Люксембурга і часткі Францыі знаходзіліся пад уладай герцагаў Бургундыі.

Значная частка гэтых тэрыторый была атрымана ў спадчыну герцагамі Бургундскімі (малодшай галіной французскай каралеўскай дынастыі Валуа) у 1384 годзе, пасля смерці Людовіка Мальскага. Яго спадчынніца Маргарыта III выйшла замуж за Філіпа Смелага, сына французскага караля Іаана II і заснавальніка бургундскай лініі дынастыі Валуа. Філіп успадкаваў графствы Фландрыя, Артуа, Рэтэль, Бургундыя і Невер. Разам з Маргарытай яны пачалі эру бургундскага панавання ў Нідэрландска-Бельгійскім рэгіёне.

Бургундскія тэрыторыі былі пашыраны за кошт графства Намюр у 1421 годзе, герцагстваў Брабант і Лімбург у 1430, графстваў Эно, Галандыя і Зеландыя ў 1432, герцагства Люксембург у 1441 і герцагства Гельдэрн у 1473.

Эра Валуа доўжылася да 1477 года, калі апошні з герцагаў — Карл Смелы — загінуў на поле бою, не пакінуўшы спадчыннікаў мужчынскага полу, і тэрыторыя Герцагства Бургундскага ў адпаведнасці з салічным законам перайшла французскай кароне. Нідэрландскай часткай былых бургундскіх уладанняў сталі кіраваць дачка Карла Смелага — Марыя Бургундская — і яе муж Максіміліян I, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі. Такім чынам, улада ў Бургундскіх Нідэрландах перайшла ад Валуа да Габсбургаў. Іх унук Карл V выдаў у 1549 годзе Прагматычную санкцыю, якая пераўтварыла Бургундскія Нідэрланды ў Сямнаццаць правінцый.

Катэгорыя:Бургундыя
Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў
Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Катэгорыя:Гісторыя Люксембурга
Томас

**То́мас** (, ) — імя і прозвішча. Паходзіць ад  — *«блізнюк»*.

* Імя Томас

## Прозвішча 
* Аёна Томас — амерыканскі дыпламат.
* Доналд Алан Томас (нар. 1955) — амерыканскі астранаўт.
* Дылан Томас (1914—1953) — валійскі паэт, драматург, публіцыст.
* Олдфілд Томас (1858—1929) — брытанскі заолаг.
* Рэбека Томас (нар. 1984) — амерыканская рэжысёрка, сцэнарыстка.
* Сідні Джылкрыст Томас (1850—1885) — англійскі вынаходнік, распрацаваў тамасаўскі працэс перапрацоўкі чыгуна ў сталь.
* Эдуард Донал Томас (нар. 1920) — амерыканскі ўрач-трансплантолаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па медыцыне (1990).

## Іншае 
* Томас — указ прадстаяцеля памеснай праваслаўнай царквы.

Катэгорыя:Прозвішчы
Маргарыта III (графіня Фландрыі)

'''Маргарыта Дамп'ер** ці **Маргарыта Мальская** (; ;  — 16/21 сакавіка ) — графіня Фландрыі пад імем **Маргарыта III**, графіня Невера пад імем **Маргарыта I''' з 1384 года, Рэтэля пад імем Маргарыта I у 1384—1402 гадах, пфальцграфіня Бургундыі і графіня Артуа пад імем Маргарыта II з 1384 года з дынастыі Дамп'ер.

## Біяграфія 
Дачка Людовіка II Мальскага і Маргарыты, дачкі Жана III, герцага Брабанта.

У 1357 годзе Маргарыта сямігадовай дзяўчынкай была выдадзена замуж за герцага Бургундскага Філіпа, але праз 4 года стала ўдавой.

Другім яе мужам у 1369 годзе стаў новы герцаг Бургундскі Філіп II Смелы, сын караля Францыі Жана Добрага.

У другім шлюбе нарадзіліся:
* Іаан Бясстрашны (1371—1419), наступны герцаг Бургундскі;
* Маргарыта (1374—1441), жонка Вільгельма IV, графа Эно, Галандыі і Зеландыі;
* Кацярына (1378—1425), жонка герцага Леапольда IV Аўстрыйскага;
* Бона (1379—1399), заручана з Жанам дэ Бурбонам;
* Марыя (1380—1428), жонка герцага Амадэя VIII Савойскага
* Антуан (1384—1415), граф Рэтэля, затым герцаг Брабанцкі;
* Філіп (1389—1415), граф Невера і Рэтэля.

Дзякуючы дынастычным шлюбам Маргарыты, Фландрыя і Франш-Кантэ сталі часткай Бургундыі.

## Спасылкі 
* Біяграфія (ням.)

Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў
Катэгорыя:Графы бургундскія
Катэгорыя:Графы д’Артуа
Катэгорыя:Дом Дамп'ер
Катэгорыя:Графы фландрскія
Катэгорыя:Графы неверскія
Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XV стагоддзя
Клаўе

**Клаўе** — французскае прозвішча.

* Крысціян Клаўе — французскі акцёр, сцэнарыст, кіраўнік кінакампаніі *Ouille Production*.
* Жэром Клаўе — французскі скакун з шастом.
Елаўстан (рака)

**Елаўстан** () — рака на паўночным захадзе ЗША, правы прыток р. Місуры (лічыцца асноўным прытокам верхняга Місуры). Каля 1200 км (па іншых дадзеных 1600 км), плошча басейна 182,3 тыс. км². Сярэдні расход вады 365 м³/с. Бярэ пачатак і працякае (у верхнім цячэнні) у Скалістых гарах. Таксама працякае па тэрыторыі штатаў Мантана, Ваёмінг, Паўночная Дакота, і Елаўстонскі нацыянальны парк. У верхнім цячэнні ўтварае каньёны (да 360 м глыбінёй) і вадаспады. У сярэднім і ніжнім цячэнні — спакойная раўнінная рака. Сілкаванне ў гарах снегавое і дажджавое; вяснова-летнія паводкі. У штаце Мантана рака шырока выкарыстоўваецца для арашэння.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Ваёмінга
Катэгорыя:Рэкі Мантаны
Катэгорыя:Рэкі Паўночнай Дакоты
Катэгорыя:Прытокі Місуры
Катэгорыя:Рэкі ЗША
Олеў Йыгі

**Олеў Йы́гі** (; , Веске, востраў Саарэмаа, Эстонія — ) — эстонскі літаратуразнавец, перакладчык. Заслужаны пісьменнік Эстоніі (1978). Лаўрэат Літаратурнай прэміі Эстоніі 1971.

Скончыў у 1956 годзе Тартускі ўніверсітэт.

## Біяграфія 
Аўтар зборнікаў літаратурна-крытычных артыкулаў «Літаратурныя каардынаты» (1963), «Зыб на вадзе» (1973), «Барозны і цені» (1975, Літаратурная прэмія імя Ю. Смуўла 1976).

Перакладаў з беларускай мовы. Удзельнічаў у выданні на эстонскай мове выбраных вершаў Янкі Купалы (1966), Якуба Коласа (1968). Пераклаў на эстонскую мову зборнікі апавяданняў «Сірочы хлеб», аповесць «Апошняя сустрэча» Янкі Брыля, аповесць «Трэцяя ракета» Васіля Быкава, раманы «Людзі на балоце» і «Подых навальніцы» Івана Мележа, трылогію «На ростанях» Якуба Коласа.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Перакладчыкі Эстоніі
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на эстонскую мову
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Эстоніі
Катэгорыя:Заслужаныя пісьменнікі Эстонскай ССР
Катэгорыя:Выпускнікі Тартускага ўніверсітэта
Катэгорыя:Нарадзіліся на Саарэмаа
Сямнаццаць правінцый

**Сямнаццаць правінцый** — незалежнае аб’яднанне ў Ніжніх краінах у XV і XVI стагоддзях, якія прыблізна пакрываюць тэрыторыі сучасных Нідэрландаў, Бельгіі, Люксембурга, некаторай часткі паўночнай Францыі (Артуа, дэпартамент Нор) і невялікай часткі заходняй Германіі.

Першапачаткова Сямнаццаць правінцый належалі Герцагам Бургундыі з Дынастыі Валуа (Бургундскія Нідэрланды), але пазней Габсбургам спачатку па Іспанскай, а потым па Аўстрыйскай лініі. З 1512 года правінцыі перафармаваліся ў буйную частку Бургундскай акругі Свяшчэннай Рымскай імперыі. У 1549 годзе Карл V выдаў Прагматычную санкцыю, якая вылучыла Сямнаццаць правінцый са складу Свяшчэннай Рымскай імперыі і зрабіла іх спадчыннымі ўладаннямі дому Габсбургаў.

## Склад 
Карта адпавядае наступным правінцыям:
# Графства Артуа
# Графства Фландрыя, якое ўключала Ліль, Дуэ, Аршы, Турнэ і Турнезі.
# Графства Мехелен
# Графства Намюр
# Графства Эно
# Графства Зеландыя
# Графства Галандыя
# Герцагства Брабант
# Герцагства Лімбург
# Герцагства Люксембург
# Правінцыя Утрэхт
# Заходняя Фрызія
# Герцагства Гельдэрн
# Правінцыя Гронінген
# Омеландэн
# Правінцыя Дрэнтэ, Лінген, Ведэ і Вестэрвальд.
# Правінцыя Аверэйсел

## Гл. таксама 
* Гістарычныя Нідэрланды
* Бургундскія Нідэрланды
* Іспанскія Нідэрланды
* Габсбургскія Нідэрланды
* Аўстрыйскія Нідэрланды
* Гісторыя Нідэрландаў

Катэгорыя:Бургундыя
Катэгорыя:Гісторыя Еўропы
Елаўстонскі нацыянальны парк

thumb|290px|right|Гранд-гейзер у Елаўстоўнскім парку
**Нацыянальны парк Елаўстан**, або **Елаўстонскі нацыянальны парк** () — міжнародны біясферны запаведнік, аб'ект Сусветнай Спадчыны ЮНЕСКА, першы ў свеце нацыянальны парк (заснаваны 1 сакавіка 1872). Знаходзіцца ў ЗША, на тэрыторыі штатаў Ваёмінг, Мантана і Айдаха. Парк знакаміты шматлікімі гейзерамі і іншымі геатэрмічнымі аб'ектамі, багатай жывой прыродай, маляўнічымі ландшафтамі. Плошча парку — 898,3 тыс. га.
 
Згодна з археалагічнымі дадзенымі людзі пачалі жыць на тэрыторыі, якую займае парк, 11 000 гадоў таму. Сучасныя даследчыкі ўпершыню з'явіліся ў рэгіёне ў 1805 годзе (удзельнікі экспедыцыі Люіса і Кларка), але да 1860-х гадоў тут не праводзілася гаспадарчая або навуковая дзейнасць. У першыя гады пасля ўзнікнення парку ён знаходзіўся пад кіраваннем арміі ЗША, а ў 1917 годзе ўпраўленне было перададзена створанай за два гады да гэтага Службе нацыянальных паркаў.
 
На велізарнай тэрыторыі парку знаходзяцца азёры, рэкі, каньёны і пячоры. Возера Елаўстан, адно з самых вялікіх высакагорных азёр у Паўночнай Амерыцы, размешчана ў цэнтры Елаўстонскай кальдэры, самага вялікага супервулкана на кантыненце. Кальдэра лічыцца спячым супервулканам; ён вывяргаўся з велізарнай сілай некалькі разоў за апошнія два мільёны гадоў. Большая частка тэрыторыі парка пакрыта застылай лавай; ў парку знаходзіцца адно з пяці існуючых у свеце гейзерных палёў.
 
У парку расце каля двух тысяч відаў раслін, сустракаюцца некалькі сотняў відаў млекакормячых, птушак, паўзуноў і рыб, у тым ліку якія знаходзяцца пад пагрозай знішчэння. Большая частка тэрыторыі пакрытая лесам, меншая - стэпам. Кожны год здараюцца лясныя пажары, а каля траціны ўсіх лясоў выгарэла ў выніку катастрафічных пажараў 1988 года. У парку пракладзена некалькі соцень кіламетраў асфальтавых дарог, па якіх ажыццяўляецца доступ наведвальнікаў.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт нацыянальнага парку 

### Вэб-камеры 
* Гейзер «Стары служака» 
* Мамантавы гарачыя крыніцы

Катэгорыя:Біясферныя рэзерваты ЗША
Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Мантаны
Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Ваёмінга
Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Айдаха
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў ЗША
Еменскі рыял

**Еменскі рыял** (араб. ريال يمني) — грашовая адзінка Емена, знаходзіцца ў абароце з моманту аб’яднання краіны ў 1990 годзе. Фармальна падзяляецца на 100 філсаў.

## Гісторыя 
Пасля аб’яднання Еменскай Арабскай Рэспублікі і Народна-Дэмакратычнай Рэспублікі Емен ў 1990 годзе ў абароце на ўсёй тэрыторыі краіны засталіся як рыял Паўночнага Емена, так і дынар Паўднёвага Емена, якія мяняліся ў суадносінах 26 дынараў за 1 рыял, а ў 1993 годзе былі выпушчаны першыя новыя манеты. У 1996 дынар быў выведзены з абарачэння, і рыял стаў адзінай валютай краіны, прычым старыя грашовыя знакі былі паступова заменены на новыя.

У цяперашні час у звароце знаходзяцца манеты ў 1, 5, 10 і 20 рыялаў і банкноты ў 50, 100, 200, 250, 500 і 1000 рыялаў.

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Эканоміка Емена
Шыбам

150px|left|thumb|Будынкі ў горадзе Шыбам, з традыцыйнымі дзвярамі і вокнамі
**Шыбам** (араб. شبام) — горад у Хадрамауце, Емен, насельніцтва 13.316 жыхароў (2004). Шыбам быў сталіцай царства Хадрамаут некалькі разоў.

## Архітэктура 
Шыбам славіцца сваёй архітэктурай, якая ўключана ў праграму Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Усе дамы ў Шыбаме пабудаваны з глінянай цэглы, прыкладна 500 дамоў маюць 5-11 паверхаў, кожны паверх ўяўляе сабой кватэру, якую займае адна сям’я. Такога тыпу будынкі былі закліканы абараняць жыхароў горада ад набегаў бедуінаў. Хоць Шыбам існуе ўжо каля 2000 гадоў, большасць гарадскіх дамоў былі пабудаваныя ў XVI ст. Многія з іх неаднаразова перабудоўваліся за апошнія стагоддзі.

Шыбам часта называюць «найстарэйшым горадам небаскробаў у свеце» або «пустынях Манхэтанам», гэта таксама найстаражытны прыклад гарадскога планавання, заснаванага на прынцыпе вертыкальнага будаўніцтва. У Шыбаме знаходзяцца самыя высокія гліняныя будынкі ў свеце, некаторыя з іх ўзвышаюцца на 30 м і больш.

Шыбамскія небаскробы звужаюцца да верху. Яны ўяўляюць сабой вежы, якія вельмі шчыльна стаяць адна да адной, і злучаюцца з дапамогай балконаў-пераходаў. Матэрыялам для будаўніцтва паслужыў мадар — гліняна-саламяная цэгла-сырэц. Самы стары дом у Шыбаме, які дайшоў да нашых дзён, датуецца 1609 г. Да таго ж, Шыбам — верагодна, першы ў горадабудаўнічай гісторыі прыклад планавай забудовы, заснаванай на прынцыпе вертыкальнасці. Размяшчэнне будынкаў, іх вышыні рэгламентаваны такім чынам, каб кожны дом-вежа атрымліваў прыкладна аднолькавую колькасць сонечнага святла. Праз увесь горад праходзіць даволі шырокі праспект, ад якога адыходзяць шматлікія вуліцы і завулкі. Самыя вузкія з іх маюць у шырыню не больш за 2 метры.

Катэгорыя:Гарады Емена
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Емене
Катэгорыя:Архітэктура Емена
Штатгальтары габсбургскіх Нідэрландаў

**Габсбургскія Нідэрланды** — Іспанскія Нідэрланды да і Аўстрыйскія Нідэрланды пасля вайны за іспанскую спадчыну, тэрыторыя якая ахоплівала сённяшнюю Бельгію і спачатку Нідэрланды. Падчас Вялікай французскай рэвалюцыі гэтыя вобласці былі заваяваны Францыяй і больш не вярнуліся пад валадарства Аўстрыі.

Габсбургі прызначалі для кіравання Нідэрландамі штатгальтараў, таксама якія належалі дынастыі Габсбургаў, або набліжаных каралеўскага двара каталіцкага веравызнання.

## Сямнаццаць правінцый 
* 1506—1507 Вільгельм дэ Круа
* 1507—1530 Маргарыта Аўстрыйская, герцагіня Савоі
* 1530—1555 Марыя Аўстрыйская, каралева Венгрыі
* 1555—1559 Эмануіл Філіберт, герцаг Савоі
* 1559—1567 Маргарыта Пармская, герцагіня Пармы
* 1567—1573 Фернанда Альварэс дэ Таледа, герцаг Альба
* 1573—1576 Луіс дэ Суніга Рэкесенс
* 1576—1578 Хуан Аўстрыйскі
* 1578—1581 Алесандра Фарнезэ, герцаг Пармы і П'ячэнцы

У 1581 годзе Рэспубліка Злучаных правінцый абвясціла сябе незалежнай ад Іспаніі. Пра штатгальтараў Рэспублікі Злучаных правінцый гл. Штатгальтары Нідэрландаў.

## Іспанскія Нідэрланды 
* 1581—1592 Алесандра Фарнезэ, герцаг Пармы і П'ячэнцы
* 1592—1594 Петэр Эрнст I, граф Мансфельд
* 1594—1595 Эрнст, эрцгерцаг Аўстрыйскі, эрцгерцаг Аўстрыі
* 1595—1596 Педра Энрыкес дэ Асеведа, граф Фуэнтэса
* 1596—1598 Альбрэхт VII, эрцгерцаг Аўстрыі
* 1598—1621 Альбрэхт VII і Ізабела Клара Яўгенія
* 1621—1633 Ізабела Клара Яўгенія, эрцгерцагіня Аўстрыі
* 1633—1641 Фердынанд, кардынал-інфант
* 1641—1644 Францыска дэ Мело, маркіз Тэрсейра
* 1644—1647 Эмануэль дэ Маўра Картэрэаль
* 1647—1656 Леапольд Вільгельм, эрцгерцаг Аўстрыі
* 1656—1659 Хуан Аўстрыйскі Малодшы
* 1659—1664 Луіс дэ Бенавідэс Карылья, маркіз Карасена
* 1664—1668 Францыска дэ Маўра Картэрэаль, маркіз Кастэл Радрыга
* 1668—1670 Ініга Фернандэс дэ Веласка, герцаг Ферыа
* 1670—1675 Хуан Дамінга дэ Зуніга Фансека
* 1675—1677 Карлас дэ Гурэа, герцаг Вілахермоза
* 1678—1682 Алесандра дзі Адаарда Фарнезэ, прынц Пармы
* 1682—1685 Ота Генры, маркіз Карэта
* 1685—1692 Фрай Антоніа дэ Агурта, маркіз Кастанья
* 1692—1706 Максіміліян II, курфюрст Баварыі

Паўднёвыя Нідэрланды былі акупаваны Англіяй і Нідэрландамі з 1706 па 1714. У 1714 па Раштацкаму дагавору Паўднёвыя Нідэрланды адышлі да аўстрыйскай галіны дому Габсбургаў.

## Аўстрыйскія Нідэрланды 
* 1716—1724 Яўген Савойскі, прынц карыньянскі
* 1724—1741 Марыя Елізавета, эрцгерцагіня Аўстрыі
* 1741—1744 Фрыдрых Аўгуст, граф Гарах-Рарау
* 1744—1744 Марыя Ганна, эрцгерцагіня Аўстрыі і Карл Аляксандр, прынц Латарынгскі
* 1744—1780 Карл Аляксандр, прынц Латарынгскі
* 1781—1793 Марыя Крысціна, эрцгерцагіня Аўстрыі і Альберт Казімір, герцаг Саксен-Тэшэна
* 1793—1794 Карл, эрцгерцаг Аўстрыі

Пасля гэтага французы акупавалі Ніжнія краіны да 1815 года. Па выніках Венскага кангрэса Ніжнія краіны былі аб'яднаны ў каралеўства Нідэрландаў, каралём якога стаў Вілем I.

## Гл. таксама 
* Штатгальтары Нідэрландаў

*
Катэгорыя:Спісы кіраўнікоў Нідэрландаў
Бадліянская бібліятэка

**Бадліянская бібліятэка** () — бібліятэка Оксфардскага ўніверсітэта, якая аспрэчвае ў Ватыканскай права звацца найстарэйшай у Еўропе, а ў Брытанскай — тытул самага буйнога кніжнага збору Вялікабрытаніі. З 1610 (афіцыйна — з 1662) года нададзена правам на атрыманне абавязковага асобніка ўсіх выданняў, якія выпускаюцца ў краіне.

Бібліятэка носіць імя сэра Томаса Бодлі (1545—1613) — вядомага збіральніка старадаўніх манускрыптаў, які складаўся на дыпламатычнай службе каралевы Елізаветы. Тым часам яе заснавальнікам павінен лічыцца біскуп Томас дэ Кобэм (пам. 1327), які стварыў пры ўніверсітэце невялікі збор кніг, прыкаваных да паліц ланцугамі каб пазбегнуць іх вынасу за межы будынка.

У 1410 годзе гэта бібліятэка перайшла ў поўнае распараджэнне ўніверсітэта, а некалькі пазней пашырэннем універсітэцкага збору заклапаціўся герцаг Хамфры Глостэрскі. Дзякуючы яго апецы ў 1450 годзе бібліятэка пераехала ў новыя, больш шырокія памяшканні, якія захаваліся дагэтуль. Пры першых Цюдорах універсітэт згалеў, Эдуард VI экспрапрыяваў яго кніжныя зборы, нават самі кніжныя шафы былі распрададзены.

У 1602 годзе Томас Бодлі не толькі аднавіў бібліятэку, але і дапамог ёй заняць новыя памяшканні. Ён паднёс універсітэту свой кніжны збор, клапаціўся аб набыцці кніг з Турцыі і нават Кітая. На працягу наступных стагоддзяў для размяшчэння бібліятэчных збораў было выбудавана некалькі будынкаў, уключаючы ратонду Радкліфа (1737—1769) — шэдэўр брытанскага паладыянства.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Бадліянскай бібліятэкі


Катэгорыя:Оксфардскі ўніверсітэт
Катэгорыя:З’явіліся ў 1602 годзе
Катэгорыя:Навуковыя бібліятэкі
Катэгорыя:Славутасці Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Музеі Оксфарда
Катэгорыя:Бібліятэкі Вялікабрытаніі
Дровы

thumb|300px|Дровы
**Дро́вы** — ссечаныя і распілаваныя часткі дрэваў, якія выкарыстоўваюцца для таго, каб паліць у печы, коміне альбо вогнішчы для атрымання цяпла і святла. Большая частка дроваў мае форму палена.

## Тэхналогія вытворчасці 
Камлі дрэваў і тоўстыя галіны пілуюць на кавалкі даўжынёй 40—60 см, якія пасля расколваюць сякерай уздоўж на драбнейшыя кавалкі. Часам для гэтага працэсу выкарыстоўваецца адмысловая сякера, лязо якой мае форму кліна з вуглом прыкладна ў 30°.

Правільнай стойкай падчас сячэння дроваў лічыцца такая, калі ногі расстаўленыя шырэй за плечы. Гэта прадухіліць ад пашкоджанняў у выпадку промаху, няўдачнага ўдару альбо ламання сякеры.

Самымі «спякотнымі» лічацца дровы з бярозы, а самымі халоднымі — з асіны.

thumb|300px|

## Беларускія традыцыі 
Нарыхтоўкай дроваў зазвычай займаліся мужчыны. Лічылася, што ў таго, хто першы ссек дрэва на дровы да наступнай зімы, «жыццё будзе цяплейшым і багацейшым».

Час, на працягу якога займаліся нарыхтоўкай дроваў, называўся *дрывасекам*. Звычайна ён пачынаўся вясной, у сакавіку-красавіку, а скончваўся 22 кастрычніка — на Якуба-дрывасека — ахоўніка дрывасекаў. У пэўных мясцовасцях дровы нарыхтоўвалі талакой.

Нарыхтоўкай дроваў забаранялася займацца ў пэўныя дні: на Каляды, на Саракі, у перадвелікодную пятніцу, у чацвер на Траецкім тыдні, а таксама ў нядзелю і ў святы. Таксама забаранялася секчы дровы пасля заходу сонца. З відаў дрэваў забаранялася секчы рабіну, бузіну, асіну, шыпшыну, вішню. Таксама не дазвалялася секчы на дровы дрэва, у якое трапіла маланка альбо якое было вывернута з коранем падчас навальніцы. Лічылася, што нарыхтоўка такіх дрэваў выклікае хваробу ці смерць кагосьці з жыхароў хаты.

Каб дзіця не нарадзілася з рассечанымі вуснамі, цяжарнай жанчыне было неабходна пазбягаць месцаў, дзе пілуюць і сякуць дровы. Падчас вяселляў жаніха часам прасілі пакалоць дровы, каб паказаць сваю спрытнасць і гаспадарлівасць.

Тое, як дровы гарэлі ў печы, сведчыла пра будучае надвор'е: гараць з трэскам — будуць маразы; дрэнна распальваюцца, дымяць — да адлігі.

## Гл. таксама 
* Палена
* Энергетычны лес
* Паліўныя гранулы

## Літаратура 
* Аксана Катовіч, Янка Крук — Дровы 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Паліва
Катэгорыя:Біяпаліва
Катэгорыя:Лесаматэрыялы
Хадэйда

**Хадэйда** (араб. الحديدة — Эль-Худайда) — партовы горад у Емене, на ўзбярэжжы Чырвонага мора. З’яўляецца цэнтрам мухафазы Хадэйда.

## Гісторыя 
Упершыню згаданы ў пісьмовых крыніцах у 1454—1455 гг. У 1520-я гады быў заваяваны Асманскай імперыяй і пасля стаў адным з галоўных партоў вілаета Емен. З XVII ст. Хадэйда знаходзілася пад кантролем еменскіх імаматаў.
 
Туркі зноў авалодалі горадам у XIX ст. У 1899 г. ён стаў цэнтрам вілаета Хадэйда.
 
У 1914 г. падчас Першай сусветнай вайны германскія войскі пад камандаваннем барона Отмар фон Штоцынгена ўсталявалі ў горадзе тэлеграфную станцыю, што дазволіла падчас арабскага паўстання перадаваць паведамленні з Стамбула ў Германскую Усходнюю Афрыку. Затым горад на некаторы час быў заняты англійскімі войскамі.
 
У 1925 г. горад быў вызвалены ад турак.
 
У 1961 г. пры садзейнічанні СССР быў пабудаваны глыбакаводны порт і дарога да Саны і Таіза.

Катэгорыя:Гарады Емена
Катэгорыя:Парты Чырвонага мора
Лямпа напальвання

[thumb|Лямпа напальвання агульнага прызначэння (230 [Вольт|В, 60 Вт, 720 лм, цокаль E27, габарытная вышыня каля 110 мм]]
**Лямпа напальвання** — электрычная крыніца святла, у якой цела напалу (тугаплаўкі праваднік), змешчанае ў празрыстую вакуумную або запоўненую інертным газам судзіну, награваецца да высокай тэмпературы за кошт правядзення праз яго электрычнага току, у выніку чаго цела выпраменьвае электрамагнітныя хвалі ў шырокім спектральным дыяпазоне, у тым ліку бачнае святло. У якасці цела напалу ў наш час звычайна выкарыстоўваюцца спіралі з вальфрамавых стопаў.

## Прынцып дзеяння 
У лампе выкарыстаецца эфект награвання цела напальвання пры праходжанні праз яго электрычнага току (цеплавое дзеянне тока). Пры награванні цела напальвання па законе Планка выпраменьвае электрамагнітныя хвалі, частка якіх пры тэмпературы  з'яўляецца бачным святлом.

## Гісторыя вынаходства 
У 2-й палове 1870-х гадоў амерыканскі вынаходнік Томас Эдысан праводзіць даследчую працу, у якой спрабуе як ніткі розныя металы. У 1879 годзе ён патэнтуе лямпу з плацінавай ніткай. У 1880 годзе ён вяртаецца да вугальнага валакна і стварае лямпу з часам жыцця 40 гадзін.

## Літаратура 
* A. Zukauskas, M.S. Shur and R. Caska, Introduction to solid-state lighting, John Willey & Sohn, 2002
* K. Bando, Symp. Proc. Of the 8th Int. Symp. on the Sci. & Tech. of Light Sources 1998, 80

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Электротехническая энциклопедия. История изобретения и развития электрического освещения

Катэгорыя:Святлатэхніка
Катэгорыя:Крыніцы святла
Уілард Бойл

**Уілард Бойл** (,  - ) — амерыканскі фізік канадскага паходжання, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2009). Падзяліў палову прэміі з Джорджам Смітам «за распрацоўку аптычных паўправадніковых сенсараў - ПЗС-матрыц». Другую палову атрымаў Чарлз Каа.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэта Мак-Гіла
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Чарлза Старка Дрэйпера
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Макота Кабаясі

**Макота Кабаясі** (яп. 小林 诚, нар. , Нагоя, Японія) — японскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2008). Суаўтар артыкула пра парушэнні CP-сіметрыі. Артыкул «CP Violation in the Renormalizable Theory of Weak Interaction» (1973), напісаны сумесна з Тасіхідэ Маскава, на 2007 год займае трэцяе месца па частаце цытавання сярод артыкулаў па фізіцы высокіх энергій. У гэтай працы была ўведзена матрыца Кабібо — Кабаясі — Маскава, якая вызначае параметры змешвання кваркаў.
 
Гіпотэза, выказаная ў артыкуле, пастулявала існаванне трэцяга пакалення кваркаў, якое было эксперыментальна пацверджана праз 4 гады з адкрыццём b-кварка.

## Біяграфія 
Кабаясі нарадзіўся ў горадзе Нагоя. Скончыў Нагойскі ўніверсітэт, абараніў у ім доктарскую дысертацыю ў сакавіку 1972. З 1972 працаваў у Кіоцкім універсітэце, з 1979 — у Нацыянальнай лабараторыі фізікі высокіх энергій. З 2003 — дырэктар Інстытута даследаванняў часціц і ядра (падраздзяленне KEK — Даследчай арганізацыі паскаральнікаў высокіх энергій, Цукуба). З чэрвеня 2006 на пенсіі (прафесар КЕКа у адстаўцы). Лаўрэат шматлікіх нацыянальных і міжнародных прэмій.
 
Макота Кабаясі двойчы жанаты і мае двух дзяцей. У 1975 годзе ён ажаніўся з Саціка Энамота, а ў 1977 годзе ў іх нарадзіўся сын Дзюн'іціра. Пасля смерці жонкі Кабаясі ажаніўся паўторна ў 1990 годзе, з Эміка Накаяме.

## Прэміі і ўзнагароды 
Кабаясі атрымаў у 1985 годзе прэмію Сакураі, у 2008 годзе ўзнагароджаны Ордэнам Культуры і стаў лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па фізіцы.

Катэгорыя:Фізікі Японіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Японіі
Энтані Джэймс Легет

Сэр **Энтані Джэймс Легет** KBE (; ) — брытана-амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2003) (сумесна з А. А. Абрыкосавым і В. Л. Гінзбургам) «за стварэнне тэорыі звышправоднасці другога роду і тэорыі звышцякучасці вадкага гелію-3». Па стане на 2011 год з’яўляўся прафесарам фізікі ва Універсітэце Ілінойса.
 
Сваімі працамі Легет распачаў асновы даследаванняў квантавай фізікі макраскапічных дысіпатыўных сістэм і выкарыстання кандэнсаваных сістэм для праверкі асноў квантавай механікі.
 
З’яўляўся членам Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1997), Амерыканскага філасофскага таварыства (ЗША), Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (ЗША, 1996), замежным членам Расійскай акадэміі навук, членам Лонданскага каралеўскага таварыства (Вялікабрытанія, 1980), Амерыканскага фізічнага таварыства, Амерыканскага інстытута фізікі і ганаровым членам Інстытута фізікі (Вялікабрытанія).
 
Меў падвойнае, брытанска-амерыканскім грамадзянства. Ён стаў рыцарам-камандорам ордэна Брытанскай імперыі ў 2004 г. «за заслугі ў фізіцы».

## Узнагароды 
* Прэмія Вольфа па фізіцы (2002/2003)
* Нобелеўская прэмія па фізіцы (2003)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Члены Амерыканскага фізічнага таварыства
Катэгорыя:Замежныя члены РАН