Вірус стракатапялёсткавасці цюльпана

**Вірус стракатапялёсткавасці цюльпана** () — адзін з пяці  сямейства , якія выклікаюць разрыў колеру кветак цюльпанаў. Гэтыя вірусы заражаюць расліны толькі з двух родаў сямейства лілейных:  і .

Вірус стракатапялёсткавасці цюльпана найбольш вядомы сваімі драматычнымі ўздзеяннямі на колер калякветніка цюльпана, Ён вызывае эфект, што быў вельмі папулярны падчас галандскай «» XVII стагоддзя.

Вірус стракатапялёсткавасці цюльпана — член групы, тыпавым відам якой з’яўляецца . Аддаленая сералагічная сувязь паміж *Вірус стракатапялёсткавасці цюльпана* і *вірусам * была выяўлена ў 1971 годзе.

Вірус заражае цыбуліну і прымушае сорт «разарваць» свой замок на адзін колер, што прыводзіць да заблытаных рысак, палос, прожылкаў, апярэння або агнявога эфекту рознага колеру на пялёстках. Гэтыя сімптомы адрозніваюцца ў залежнасці ад сорту расліны і ўзросту ў момант заражэння. Розныя тыпы каляровых разрываў залежаць ад разнастайнасці цюльпану і штаму віруса. Колеравая стракатасць выклікана або лакальным заміраннем, або інтэнсіфікацыяй і пераназапашваннем пігментаў у вакуолі верхняга  пласта з прычыны нераўнамернага размеркавання антацыянаў; гэта ваганне пігментацыі адбываецца пасля таго, як развіўся звычайны колер кветак. Паколькі кожная знешняя паверхня закранута, абодва бакі пялёстка часта адлюстроўваюць розныя малюнкі.

У відаў лілеі вірус выклікае мяккую і ўмераную крапінкавасць альбо палоскавасць ў лісці прыблізна праз два тыдні пасля , а затым выклікае ў расліны скажонае лісце і кветкі.

Вірус таксама аслабляе цыбуліну і запавольвае распаўсюджванне расліны праз  парасткаў; па меры прагрэсавання кожнае пакаленне цыбулін расце больш нізкарослым і слабым. У рэшце рэшт у расліны не застаецца сіл для цвіцення, і яна альбо распадаецца, альбо адсыхае, заканчваючы генетычную лінію. Па гэтай прычыне самыя вядомыя прыклады цюльпанаў са стракатаколеравых цыбулін — 'Semper Augustus' і the 'Viceroy' &nbsp; — больш не існуюць.

## Гісторыя 
, якая паказвае цюльпан сорту 'Semper Augustus', вядомы як самы дарагі цюльпан, што прадаваўся падчас «». Эфекты віруса стракатапялёсткавасці цюльпанаў бачныя ў яркіх палосах белага колеру на яго чырвоных пялёстках. ]]
Вірус стракатапялёсткавасці доўгі час лічыўся самым раннім зарэгістраваным раслінным вірусам, цяпер лічыцца, што TBV займае другое месца; самая ранняя спасылка на выкліканы вірусам  лісця (магчыма ) была зафіксавана ў Японіі ў 752 годзе нашай эры.

Сімптаматыка «стракатапялёсткавасці» была ўпершыню апісана ў 1576 годзе , фламандскім прафесарам батанікі з Лейдэна, які адзначыў стракатасць, або «рэктыфікацыю» — гэты тэрмін выкарыстоўваўся, бо лічылася, што пры выганцы парастніку новая «разарваная» расліна пераганяла або выпраўляла сябе ў чыстую жыццёвую форму.

Назіранні Клузіуса працягваліся; у 1585 годзе ён першым заўважыў, што «разбітыя» расліны таксама павольна выраджаюцца. «…любы цюльпан, які змяняе свой першапачатковы колер, звычайна пасля гэтага сапсуецца, як хацеў бы толькі пацешыць вочы гаспадара гэтай разнастайнасцю колераў перад смерцю, як бы развітаўшыся з ім». Было невядома, што за гэты эфект быў адказны вірус, таму на працягу стагоддзяў заводчыкі лічылі, што менавіта ўмовы навакольнага асяроддзя аслабляюць цыбуліну і прымушаюць аднакаляровыя цюльпаны ламацца і губляць колер. Яны спрабавалі выклікаць «выпраўленне» праз частыя змены глебы, якія прымушалі цыбуліны пераходзіць на насенне; розную глыбіню пасадкі, з-за чаго расліне прыходзілася змагацца ў занадта глыбокім ці занадта мелкім пласце глебы; унясенне занадта вялікай або занадта малой колькасці перагною; выкарыстанне глебы, якая была альбо занадта беднай, альбо занадта багатай; альбо захоўванне цыбуліны ў адкрытых умовах, каб на іх «дзейнічалі» дождж, вецер, сонца і тэмпературныя перапады. Аднак ужо ў 1637 годзе галандскія кветкаводы змаглі вырабляць новыя зламаныя сарты з дапамогай прышчэпкі цыбулін, спалучаючы «зламаныя» цыбуліны, заражаныя вірусам, са здаровымі цыбулінамі, якія давалі аднастайна афарбаваныя кветкі.

У канцы XVIII стагоддзя сярод батанікаў, безумоўна, разглядалася ўяўленне пра тое, што «разрыў» цюльпанаў быў праявай нейкага хранічнага засмучэння альбо слабасці ў цыбуліне; але ўсе яны яшчэ больш-менш лічылі, што прычына ў неспрыяльных умовах навакольнага асяроддзя. Каментарый  ў 1770 годзе аб тым, што: «Усе варыяцыі — гэта хвароба расліны, і нішто так не можа выклікаць гэта, як дэфект харчавання», выказаў такое агульнае стаўленне. Улічваючы недахоп ведаў пра інфекцыйныя захворванні чалавека ў гэты час (а таксама ў XIX стагоддзі), гэта не было незвычайнай высновай але дзіўна, што ў той час як хвароба цюльпанавай мазаікі мае значна больш уражлівую і дакументальную гісторыю, чым любы іншы вірус раслін, усведамленне таго, што гэта інфекцыйная хвароба раслін, не кажучы ўжо пра вірус, прыйшло дзіўна позна &nbsp; — праз дзесяць гадоў пасля заканчэння Першай сусветнай вайны. «Вірус раслін» для патолагаў раслін у той час быў практычна сінонімам вірусу табачнай мазаікі, які быў выяўлены ў 1897 годзе, зусім хутка пасля таго, як бактэрыялогія паўстала ў якасці вучэбнага прадмета. Паколькі асноўныя характарыстыкі віруса табачнай мазаікі складаюцца ў тым, што ён пашкоджвае лісце і кветкі расліны, марудзіць рост парасткаў і паніжае колькасць і якасць ураджаю, навукоўцам спатрэбілася яшчэ дваццаць гадоў, перш чым «разрыў» цюльпанаў нават пачалі падазраваць у сувязі з вірусамі.

## Выяўленне ўзбуджальніка 
Да сярэдзіны 1920-х гадоў біяхімія стала развівацца, і яе ўплыў адчуваўся ў даследаваннях вірусаў. У рэшце рэшт, была праведзена серыя эксперыментаў па маніпуляцыях з цыбулінай, распачатая ў 1928 годзе Дораці Кейлі ў  ў Мертане, Паўднёвы Лондан, Англія, якая прывяла да адкрыцця віруса. Запісы эксперыментаў Кейлі захоўваюцца ў цяперашнім месцазнаходжанні ўстановы ў Норфалку. Кейлі выявіла, што пры механічным пераносе заражанай тканкі з паражаных цыбулін на здаровыя ў , вірус, які выклікаў разрыў колеру, таксама будзе перададзены. Гэтыя эксперыменты былі ўдакладнены да драбнейшых колькасцей, што прывяло яе да правільнай высновы, што «вірусная ці ферментная інфекцыя» была сокапранікальнай, верагодна, перадавальнай насякомым, а ступень пашкоджвання была прапарцыйная колькасці ўнесенай заражанай тканкі.

У канчатковым выніку было паказана, што вірус нестабільна пераносіцца як мінімум чатырма відамі тлей, у прыватнасці  (найбольш эфектыўны), ,  і  . У 1934 годзе МакКенні -Х’юс паведамляў, што  перадаваў вірус паміж захоўваемымі цыбулінамі цюльпанаў, але гэта не было пацверджана. Перадача віруса не з’яўляецца пастаяннай, а значыць, гэта адбываецца шляхам кармлення насякомых. Пры няўстойлівай перадачы вірусы прымацоўваюцца да дыстальнага кончыка  ў ротавай поласці насякомага, так што наступная расліна, якой яна сілкуецца, інакуліруецца вірусам. Вірус не ўплывае на насенне, якое вырабляе цыбуліну, толькі саму цыбуліну, яе лісце і кветкі, і на яе параснік.

У 1960-х гадах было паказана, што TBV мае гнуткія ніткавыя часціцы (у асноўным памерам каля 12 × 750 нм) і, нарэшце, вызначыўся вірусам. Генетычны код TBV цяпер часткова секвеніраваны і вірус прызнаны прадстаўніком роду Potyvirus (сямейства Potyviridae). Як і іншыя прадстаўнікі роду, ён зараз лёгка выяўляецца і ідэнтыфікуецца сералагічнымі, малекулярнымі і аптычнымі метадамі

## Вірусныя штамы 
Існуе два асобныя штамы віруса — Severe Tulip Breaking Virus (STBV) і Mild Tulip Breaking Virus (MTBV), для іх былі вызначаны тып і цяжар прыкмет, якія яны выклікаюць.

Зусім нядаўна дынаміка папуляцыі тлей на палях цюльпанаў адсочвалася на працягу трох вегетацыйных сезонаў. Адначасова з гэтым эксперыментальна даследавалі перыяд перадачы TBV, падвяргаючы невялікія ўчасткі цюльпанаў на працягу вызначаных інтэрвалаў часу сустракаемымі ў прыродзе тлямі. Нарэшце, тэрміны распаўсюджвання віруса былі звязаны з дынамікай папуляцыі тлі і ўмовамі надвор’я. У 2007 годзе было выяўлена, што перадача TBV пачалася ў красавіку, а першая тля была знойдзена толькі ў маі. Верагодна, першыя тлі сезона ўжо ў значнай ступені спрыялі перадачы віруса, якая назіралася лакальна на участках цюльпанаў. Акрамя таго, быў ідэнтыфікаваны другі, але асобны, ізалят TBV, што прывяло да распрацоўкі палепшанага аналізу выяўлення TBV. Гэтыя вынікі павінны забяспечыць распрацоўку кіруючых прынцыпаў абароны раслін, якія ўдакладняюцца з рызыкай перадачы віруса, што дапаможа знізіць экалагічны ўрон, нанесены пестыцыдамі, хоць многія аматары цюльпанаў лічаць, што гэтыя «сучасныя» варыянты з’яўляюцца дрэннай заменай у параўнанні з даўно вымерлымі рэдкімі сартамі кшталту **Semper Augustus**. Сучасныя сарты цюльпанаў, заражаныя вірусам, далікатныя і звычайна значна меншыя, чым звычайныя здаровыя суквецці, са скарочанай даўжынёй сцябла. Існуе толькі некалькі разнавіднасцяў старых, сапраўды «разарваных» цюльпанаў, якія існуюць, напрыклад, 'Zomerschoon', але толькі таму, што горшыя аспекты віруса так ці інакш застаюцца дабраякаснымі. Адным з такіх прыкладаў з’яўляецца рэдкі 'Absalon', які датуецца 1780 годам, што валодае «дзіўнай» каляровай разнастайнасцю, якая паказвае полымя золата на фоне цёмна-шакаладнага колеру фону.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Проценко Е. П.*, Проценко А. Е.* Краткий атлас болезней декоративных растений. — М., 1961
* *Горленко С. В.*, *Панько Н. А.'' Защита луковичных и клубнелуковичных культур от болезней и вредителей. — Мн., 1977.
* Garber, Peter M. (1989), «Tulipmania», Journal of Political Economy, 97 (3): 535—560, doi:10.1086/261615, JSTOR 1830454
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Амстэрдамскі музей цюльпанаў
* Каралеўскае садаводчае таварыства
* Сусветны часопіс BBC Gardener

Катэгорыя:Вірусныя раслінныя патагены і захворванні
Катэгорыя:Лілейныя