open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Адэноіды

**Адэноіды** (, ад  — залоза і  — від) — пухлінападобныя разрастанні насаглотачнай міндаліны.

Бываюць пераважна ў дзяцей, часцей у 3-10 гадоў, іншы раз у грудных.

Узнікненню адэноідаў спрыяюць інфекцыйныя хваробы.

Асноўная прыкмета захворвання — цяжкае дыханне праз нос; часта праяўляецца захворваннямі сярэдняга вуха, «адэноідным габітусам» (вузкі нос, адкрыты рот, згладжаная носагубная складка, высокае паднябенне, няправільнае размяшчэнне зубоў на верхняй сківіцы), паслабленнем увагі і памяці, парушэннем сну, іншы раз начным нетрыманнем мачы.

Лячэнне хірургічнае (выдаленне міндалін, часцей амбулаторна).

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А - Аршын / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1996. - 552 с.: іл.

## Спасылкі 
* Адэноіды ў дзяцей, фота хірургічнага лячэння 
* Адэноіды: дыягнастычная і лекавая тактыка 
* Дыягностыка і лячэнне хранічнага адэнаідзіта ў дзяцей
* Адэноіды: кансерватыўнае і хірургічнае лячэнне

Катэгорыя:Лімфатычная сістэма
Ізбішча

**Ізбішча** мае наступныя значэнні:

* Ізбішча (археалагічны помнік) — складаецца з курганнага могільніка і селішча

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Ізбішча — вёска ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці
* Ізбішча — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці
* Ізбішча — вёска ў Блонскім сельсавеце Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці
* Ізбішча — вёска ў Турынскім сельсавеце Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці
Ізледзь

**І́зледзь** — рака ў Беларусі, на мяжы Валожынскага, Стаўбцоўскага раёнаў Мінскай вобласці і Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці, левы прыток ракі Волка (басейн ракі Нёман).

Даўжыня 30 кіламетраў. Плошча вадазбору 134 км². Пачынаецца на паўночным захадзе ад вёскі Забор’е Валожынскага раёна на схілах Мінскага ўзвышша. У нізоўі цячэ па Налібоцкай пушчы. Асноўны прыток — рака Каменка (справа). Рэчышча большай часткай каналізаванае.

## Літаратура 
*  — ISBN 985-11-0279-2
*  — С. 399.
* 

Катэгорыя:Рэкі Валожынскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Стаўбцоўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Іўеўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Заходняй Бярэзіны
Капсід

а]]
**Капсід** — знешняя абалонка віруса, якая складаецца з бялкоў. Гэта бялковая структура, у поласці якой знаходзіцца вірусны геном (нуклеоід). 

Утвораны з аднаго, радзей з двух слаёў бялковых субадзінак (капсамераў) па спіральным або кубаідальным тыпе, якія ўтрымліваюцца ў выніку ўздзеяння міжмалекулярных і кавалентных сіл. У полігеномных вірусаў кожны геном (фрагмент) заключаны ў свой капсід.

Капсід выконвае некалькі функцый.
* Абарона генетычнага матэрыялу (ДНК або РНК) віруса ад механічных і хімічных пашкоджанняў.
* Вызначэнне патэнцыялу да заражэння клеткі.
* На пачатковых стадыях заражэння клеткі: прымацаванне да клеткавай мембраны, разрыў мембраны і ўкараненне ў клетцы генетычнага матэрыялу віруса.

Капсід складаных вірусаў выконвае функцыі стабілізацыі генома і яго абароны ад знешніх пашкоджанняў, у простых вірусаў, акрамя таго, рэцэпторную і ферментатыўную функцыі.

У заражанай клетцы вірус рана ці позна пачынае размнажацца, выкарыстоўваючы інфраструктуру клеткі. Бялкі, якія складаюць капсід, сінтэзуюцца на аснове генетычнага матэрыялу віруса. Некаторыя тыпы вірусаў, пакідаючы заражаную клетку, адхопліваюць частку клеткавай мембраны і «захутваюцца» ў ёй, ствараючы тым самым дадатковы ўзровень абароны.
 
Капсіды большасці вірусаў маюць спіральную або ікасаэдрычную сіметрыю.

## Літаратура 
* Слоўнік па агульнай і медыцынскай вірусалогіі / Уклад.: А. Красільнікаў, Л. Цітоў, Н. Казак. — Мн.: Вышэйшая школа, 1995. ISBN 985-06-0048-9

Катэгорыя:Вірусы
Ласо

**Ласо** (ад  — пятля), таксама **аркан** або **ларыят** — вяроўка з пятлёй на канцы, прызначаная для накідвання вакол цэлі і наступнага зацягвання пры нацяжэнні вяроўкі. Вядомы атрыбут амерыканскіх каўбояў.

Звычайна выкарыстоўваюць у радэа ў якасці атракцыёну, таксама выкарыстоўваецца для лоўлі жывёлы або для іншых бытавых мэтаў на сучасных працоўных ранча. Пасля злову жывёлы ласо можа быць абвязаны вакол ражка, тыповага атрыбуту каўбойскага сядла.

Ласо робяць са шчыльнай вяроўкі, каб пятля заставалася адкрытай пры кіданні.

Катэгорыя:Халодная зброя паводле алфавіта
Катэгорыя:Кідальная зброя
Катэгорыя:Жывёлагадоўля
Катэгорыя:Вестэрн
Ярна Трулі

**Ярна Трулі** (; ) — італьянскі аўтагоншчык. Браў удзел у гонках класа Формула-1 з 1997 года. Быў пілотам каманд Minardi, Prost, Jordan GP, Renault F1, Toyota F1. У сезонах 2010—2011 гадоў выступаў за каманду Lotus Racing. За рулём Рэно ў 2004 годзе выйграў свой першы Гран Пры. Уладальнік Прэміі імя Ларэнца Бандзіні (2000: за 1999).

Катэгорыя:Пілоты Формулы-1 паводле алфавіта
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1 з Італіі
Кансальва Санезі

**Кансальва Санезі** (, , Арэца — , ) — італьянскі аўтагоншчык, пілот Чэмпіянату Еўропы AIACR, затым - Формулы-1.

## Кар'ера 
Кансальва Санезі быў тэст-пілотам каманды Alfa Romeo. У якасці баявога пілота Чэмпіянату Еўропы AIACR ён выходзіў на Talbot. У сезонах 1946-1948 Санезі ўзяў шэраг подыумаў у Чэмпіянаце Еўропы. Пасля ён заняў другое месца ў Mille Miglia.

У 1950 пачаліся гонкі Формулы-1. Кансальва Санезі не здолеў правесці першыя гонкі, бо быў траўміраваны ў новай гонцы Mille Miglia. Ён быў заменены на Луіджы Фаджыёлі. Санезі ўдзельнічаў у Гран-пры Італіі. Там ён не дамогся поспехаў з-за праблем з рухавіком.

У 1951 сезоне Кансальва правёў чатыры Гран-пры і набраў тры ачкі (4 месца ў швейцарскім Гран-пры). Аднак Alfa Romeo пакінула Формулу-1, і Санезі пачаў удзельнічаць толькі ў гонках спорткараў. У 1954 ён стаў пераможцам у класе ў гонцы Carrera Panamericana. Потым ён быў траўміраваны на тэстах, але ўжо ў 1955 вярнуўся ў гонкі і заняў 2 месца ў гонцы па ўздыму на ўзгорак на ўласнай Alfa Romeo. Гэта было яго апошняе аўтаспартыўнае выступленне.

## Літаратура 
* *Tim Hill. The Complete Story Formula One.*

## Спасылкі 
*
Маргарыта Мікалаеўна Ізворска-Елізар’ева

**Маргарыта Мікалаеўна Ізворска-Елізар’ева** (, г. Бяла-Слаціна, Балгарыя) — беларускі рэжысёр оперы, педагог. Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1990).

## Біяграфія 
Скончыла Балгарскую (1969) і Ленінградскую (1974) кансерваторыі. У 1975-94 гг. рэжысёр Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі, з 1975 года выкладае ў Беларускай кансерваторыі. У беларускім тэатры паставіла оперы «Дон Карлас» Джузэпэ Вердзі (1979), «Служанка-пані» Дж. Б.Пергалезі (1981), «Севільскі цырульнік» Дж. Расіні (1986), «Чароўная флейта» В. А. Моцарта (1987).

У 2002—2009 гадах мастацкі кіраўнік Нацыянальнага тэатра оперы Беларусі.

Добраахвотна сышла з тэатра пасля звальнення ў 2009 годзе Валянціна Елізар’ева.

З 2021 года мастацкі кіраўнік Нацыянальнага тэатра оперы і балета.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР
Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі
Hemiphractidae

**Hemiphractidae** — сямейства бясхвостых земнаводных, прадстаўнікі якога жывуць у Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы. Раней гэтая група была апісана як падсямейства (Hemiphractinae) у складзе сямейства Hylidae. Больш познія даследаванні прывялі да апісання асобнага сямейства, якое часам падзяляюць на тры самастойныя сямействы: Amphignathodontidae (Flectonotus і Gastrotheca), Cryptobatrachidae (Cryptobatrachus і Stefania) і Hemiphractidae (Hemiphractus). Пытанне аб тым, якая з гэтых класіфікацый з’яўляецца больш дакладнай, актыўна абмяркоўваецца.

## Размнажэнне 
Незвычайнай адаптацыяй ў гэтым сямействе з’яўляецца біялогія размнажэння, калі яйкі развіваюцца ў жабянятак на спіне самкі (у большасці адсутнічае стадыя вольнага плавання апалонікаў). У некаторых родаў яйкі заключаны ў так званую торбу.

Катэгорыя:Бясхвостыя земнаводныя
Герард Меркатар

**Герард Меркатар** (; 5 сакавіка 1512, Рупельмонд, габсбургскае графства Фландрыя, Свяшчэнная Рымская імперыя — 2 снежня 1594, Дуйсбург, Юліх-Клевэ-Берг, Свяшчэнная Рымская імперыя) — фламандскі картограф, філосаф, крэацыяніст і матэматык. Найбольш вядомы за ўнёсак у картаграфію, стварыўшы ў 1569 годзе карту свету з выкарыстаннем новай праекцыі, у якой усе лініі выяўляліся лаксадромамі. Ён таксама першым выкарыстаў слова «атлас» у значэнні збору карт.

## Глядзіце таксама 
* Праекцыя Меркатара

## Літаратура 
* *Mercator: The Man Who Mapped the Planet* by Nicholas Crane, ISBN 0-8050-6624-1, Henry Holt & Company, Inc.; July 2002
* *Atlas sive Cosmographicae Meditationes de Fabrica Mundi et Fabricati Figura* (Atlas, or Cosmographical Meditations on the Frame for the World and its Form) by Gerardus Mercator, Duisburg, 1595; Lessing J. Rosenwald Collection, Library of Congress. ISBN 1-891788-26-4
* *Gerard Mercator: His Life And Works*, Elial F. Hall (1878), Journal of the American Geographical Society of New York, Vol. 10 pp. 163–196

## Спасылкі 
Катэгорыя:Географы XVI стагоддзя
Катэгорыя:Астраномы XVI стагоддзя
Катэгорыя:Географы Бельгіі
Катэгорыя:Постаці галандскай картаграфіі
Катэгорыя:Картографы XVI стагоддзя
Ілоу

*Ілоу* ()  — старажытны народ або група народаў, якая насяляла горныя раёны на паўночным усходзе сучаснага Кітая, поўдні Прыморскага края Расіі і поўначы Карэі. 

Паходжанне ілоу не вядома. Магчыма, што былі палеазіятамі, блізкімі да продкаў айнаў і ніўхаў, або сваякамі карэйцаў ці тунгуса-маньчжурскіх народаў. У кітайскіх пісьмовых крыніцах ілоу ўзгадваюцца з пачатку нашай эры. З III ст. - пад назвай **сушэнь**. 

Займаліся жывёлагадоўляй, паляваннем, земляробствам і ткацтвам. У IV ст. перайшлі да конегадоўлі. Умелі будаваць лодкі і нават займаліся пірацтвам. Улетку ілоу нападалі на плямёны, што жылі на берагах Японскага мора, і па рэках пранікалі ва ўнутраныя раёны. Ілоу лічыліся выдатнымі стралкамі з лукаў, апісваліся як цягавітыя воіны. У пашане сярод іх былі мужныя мужчыны. Крадзяжы караліся смерцю, таму адзін аднаго не падманвалі. Спадчына пераходзіла па мужчынскай лініі.

Жылі вялікімі сем'ямі ў заглыбленых зямлянках. Ілоу не мелі пісьма, дамовы заключалі вусна, вопраткі амаль не ведалі, узімку шаравалі цела свіным салам, карысталіся скурамі жывёл. Валасы запляталі. Жалеза і соль не здабывалі. Навершы стрэл рабілі з каменю. У Кітаі былі вядомы футры і яспіс з земляў ілоу.

З IV - V стст. назва ілоу паступова выціскаецца назвай махэ. У VIII ст. увайшлі ў склад дзяржавы Бахай, пасля чаго перасталі ўзгадвацца як самастойны народ.  

## Літаратура 
* *Шавкунов Э. В.* Государство Бохай и памятники его культуры в Приморье / АН СССР, Сиб. отд-ние, Дальневосточный филиал им. В. Л. Комарова. — Л.: Наука, 1968

Катэгорыя:Зніклыя народы Азіі
Катэгорыя:Зніклыя народы Расіі
Бумеранг

thumb|Драўляны бумеранг
**Бумеранг** — разнавіднасць драўлянай кідальнай булавіцы. Назва паходзіць з мовы аўстралійскіх абарыгенаў.
 
У мінулым — баявая і паляўнічая зброя ў Старажытным Егіпце, Паўднёвай Індыі, Паўднёва-Усходняй Азіі, Інданезіі (Палінезіі), Афрыцы, Паўночнай Амерыцы, на Урале, Еўропе. У аўстралійскіх абарыгенаў распаўсюджаны вяртальныя бумерангі, якія ўяўляюць сабой выгнутую пласціну з ніжняй плоскай паверхняй і верхняй — выпуклай. Цяпер бумеранг выкарыстоўваецца для навострывання спрыту рук і проста для забавы.
 
Бумеранг шырока вядомы дзякуючы сваёй уласцівасці вяртацца назад, да месца, з якога быў зроблены кідок. У рэчаіснасці гэту ўласцівасць маюць далёка не ўсе бумерангі — толькі вяртальныя, гэтая ўласцівасць рэалізоўваецца толькі пры належным уменні і з абавязковым улікам сілы і напрамку ветру.

Катэгорыя:Кідальная зброя паводле алфавіта
Катэгорыя:Кідальная зброя
Катэгорыя:Булавы
Катэгорыя:Халодная зброя паводле алфавіта
Am386

thumb|180px|right|AMD Am386DX-40 CPU
right|thumb|180px|Am386SX/SXL
Працэсар Am386 фірмы AMD, сумяшчальны з працэсарам Intel 80386, быў выпушчаны ў 1991 годзе.

Am386 меў невялікае энэргаспажыванне. Эканамічнасць дазваляла яму дасягаць больш высокай частаты, чым у галоўнага канкурэнта: яго старэйшая мадэль у керамічным корпусе працавала на частаце 40 МГц, у той час як самая старэйшая мадэль Intel 80386 дасягала толькі 33 МГц, а большасць працэсараў Intel працавалі на частаце 16-25 МГц.

Ва ўмовах абвастрыўшайся ў пачатку 90-х гадоў барацьбы платформ гэты працэсар быў удалым рашэннем, які не патрабаваў вялікіх выдаткаў на вялікую прадукцыйнасць. На той момант было ўжо відавочна, што састарэлыя камп’ютары будуць хутка цалкам выціснуты.

Катэгорыя:Мікрапрацэсары фірмы AMD
Катэгорыя:X86
Адваротная транскрыпцыя

**Адваротная транскрыпцыя** — гэта працэс утварэння двухланцужковай ДНК на матрыцы адналанцужковай РНК. Дадзены працэс называецца *адваротнай* транскрыпцыяй, бо перадача генетычнай інфармацыі пры гэтым адбываецца ў «адваротным», адносна транскрыпцыі, напрамку.

Ідэя адваротнай транскрыпцыі спачатку была вельмі непапулярная, бо супярэчыла цэнтральнай догме малекулярнай біялогіі, якая прадугледжвала, што ДНК транскрыбіруецца з РНК і далей транслюецца ў бялкі.

Аднак у 1970 годзе  і  незалежна адзін ад аднаго адкрылі фермент, названы адваротнай транскрыптазай (рэвертазай), і магчымасць адваротнай транскрыпцыі была канчаткова пацверджана. У 1975 годзе Цеміну і Балтымору была прысуджана Нобелеўская прэмія ў галіне фізіялогіі і медыцыны.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Метады малекулярнай біялогіі
Катэгорыя:Малекулярна-генетычныя працэсы
Катэгорыя:Малекулярная біялогія
Ізбішча (Лагойскі раён)

**Ізбі́шча** (, ) — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Задор’еўскага сельсавета.

Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Ізбішчанскага сельсавета.

За 57 кіламетраў на паўночны захад ад Лагойска, за 97 кіламетраў ад Мінска.

## Насельніцтва 
* 459 жыхароў, 165 двароў (1997)

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Ветэрынарныя аптэка
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Царква (XIX стагоддзе)
* археалагічны помнік
* Ваенны мемарыял

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Задор’еўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Лагойскага раёна
Дон Карлас (опера)

**«Дон Карлас»** (, ) — «вялікая» опера Джузэпэ Вердзі ў пяці дзеях, упершыню пастаўлена Парыжскай операй 11 сакавіка 1867 года. Лібрэта на французскай мове напісана Камілам дэ Локлем і Жазефам Меры па матывах аднайменнай драмы Шылера (). Аднак асновай для аднаго з актаў — сцэна ў Фантэбло — паслужыла іншая навела на той жа сюжэт: «Філіп Другі, кароль Іспаніі» (Philippe II, Roi d’Espagne), аўтарам якой быў французскі драматург Эжэн Кармон.
 
Поўная версія оперы ў пяці дзеях з балетам ідзе каля чатырох гадзін і з’яўляецца найбольш працяглай операй Вердзі; пры жыцці кампазітара і пасля яго смерці з’явіліся шматлікія, больш кароткія рэдакцыі. За межамі Францыі опера, як правіла, выконваецца на італьянскай мове ў перакладзе дэ Лазье.
 
«Дон Карлас» Вердзі — пятая па ліку опера пад гэтай назвай пасля твораў Майкла Коста (1844), Паскуале Бона (1847), Антоніа Буццола (1850) і Вінчэнца Маскуцца (1862).

Катэгорыя:Оперы Джузэпэ Вердзі
Катэгорыя:Оперы на французскай мове
Катэгорыя:Оперы на італьянскай мове
Еўрапейская інтэграцыя

**Еўрапейская інтэграцыя** — працэс паступовага збліжэння і паглыбленага супрацоўніцтва еўрапейскіх краін і народаў у сферах эканомікі, права, культуры і палітыкі.

Пачатак інтэграцыйных працэсаў на еўрапейскім кантыненце датуецца канцом 1940-х гадоў. Еўрапейская інтэграцыя адбываецца галоўным чынам у рамках Еўрапейскага саюза, але таксама, прынамсі ў пэўных аспектах, — Савета Еўропы, Арганізацыі Паўночнаатлантычнага дагавора і АБСЕ.

Паводле вядомага амерыканскага палітолага Леона Ліндберга, інтэграцыя — гэта двухузроўневы працэс:
# Добраахвотнае адмаўленне з боку нацыянальных дзяржаў ад паўнамоцтваў прымаць незалежныя рашэнні (суверэнітэту) ў пэўных сферах палітыкі (рашэнні прымаюцца або супольна ўрадамі дзяржаў-удзельніц або іх прымаць новаўтвораныя цэнтральныя інстытуцыі).
# Пераарыентацыя прызнання, чаканняў і дзейнасці нацыянальных палітычных актараў на карысць гэтага новага цэнтра.

Існуе 2 спосабы ажыццяўлення інтэграцыі: праз шчыльнае міждзяржаўнае супрацоўніцтва, або праз стварэнне наднацыянальных інстытуцыяў з уласнымі кампэтэнцыямі. У рамках еўрапейскай інтэграцыі былі створаныя міждзяржаўныя структуры і наднацыянальныя істытуцыі, здольныя каардынаваць прыняцце і забяспечваць выкананне сваіх рашэнняў у самых разнастайных сферах жыццядзейнасці. Даследчыкі лічаць, што да 80% сацыяльна-эканамічнага заканадаўства дзяржаў-членаў прымаецца праз узаемадзеянне ў рамках ЕС.

Інтэграцыя ставіць пад пытанне межы суверэнітэту і нават мэтазгоднасць існавання нацыянальнай дзяржавы як формы палітычнай арганізацыі чалавечых супольнасцей. Аднак больш як 60-гадовая гісторыя еўрапейскай інтэграцыі не пакуль не спрычынілася да яе поўнага скасавання і ўзнікнення Злучаных Штатаў Еўропы.

## Гл. таксама 
* Пашырэнне Еўрапейскага саюза
* Еўраскептыцызм
* Наддзяржаўнасць
* Неафункцыяналізм
* Рымская імперыя

## Літаратура 
* Аляксандр Лагвінец. http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/31025/1/1996_1_JILIR_lagvinets_r.pdf Еўрапейская інтэграцыя і лёс нацыянальнай дзяржавы  // «Белорусский журнал международного права и международных отношений», №1, сентябрь-ноябрь 1996 г.

## Спасылкі 
* Leon N. Lindberg, The Political Dynamics of European Economic Integration 
* Ian Bache, Stephen George, and Simon Bulmer, Politics in the European Union. 3rd Edition; Chap. 1 Theories of European Integration 
* Андрэй Казакевіч. Гісторыя еўрапейскай інтэграцыі
* Аляксандр Лагвінец. Еўрапейскі вектар развіцця — падмурак нацыянальнага інтарэсу Беларусі, 1 лістапада 2003

Катэгорыя:Еўрапейская палітыка
Лібрэта

**Лібрэ́та** ( — «кніжыца») — 1) славесны тэкст музычна-драматычнага твора (оперы, аперэты; раней таксама кантаты і араторыі). Будуецца на паслядоўным сюжэтным развіцці дзеяння, пішацца пераважна вершамі, радзей прозай (часцей у дыялогу). Лібрэта — літаратурна-драматычная аснова оперы і не разглядаецца як самастойны мастацкі твор. Задума лібрэта, а часам і драматургічны сцэнарый належаць кампазітару. Можа быць арыгінальным паводле тэмы, але часцей грунтуецца на сюжэтах і вобразах мастацкай літаратуры ці народнай творчасці. Музычная інтэрпрэтацыя драматычнага тэксту абумоўлівае пераасэнсаванне кампазітарам і лібрэтыстам літаратурнай першакрыніцы. 2) Літаратурны сцэнарый балетнага спектакля. 3) Кароткі выклад зместу оперы, аперэты, балета.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэатр
Краснагорскія валуны

**Краснагорскі Вялікі Камень і група валуноў** — геалагічны помнік рэспубліканскага значэння. Валуны знаходзяцца ля вёскі Краснагорка (Браслаўскі раён, Віцебская вобласць). Прынесены ледавіком каля 18-20 тысяч гадоў таму з Выбаргскага масіву. Даўжыня самага вялікага з іх — 4,4 м, шырыня — 2,2 м, вышыня — 2,1 м, вага — 28,6 т.

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Краснагорка (Плюскі сельсавет)
Сахонаўскі дуб

**Сахонаўскі дуб** — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння Беларусі. Расце ў Верхнядзвінскім раёне, каля вёскі Вышнарава. Дрэва дубу звычайнага. Узрост — 260 год (дакладна высветлены супрацоўнікамі Інстытута эксперыментальнай батанікі імя Купрэвіча НАН Беларусі метадам узяцця керна са ствала дрэва), вышыня 23,4 м, акружнасць ствала 680 см. У час Вялікай Айчыннай вайны 1941—1945 гг. вёска Сахонава спалена гітлераўцамі. На месцы былой вёскі збярогся адзін толькі дуб. Ахоўны статус нададзены ў 1971 годзе.

Дрэва сёння дэманструе стабільны і дастаткова высокі радыяльны прырост (3,1 мм за год), што гаворыць аб задавальняючым жыццёвым стане.

#### Легенда 
Даўным-даўно тое было. Стаяла сярод поля невялікая вёсачка, і жылі ў ёй працавітыя ды вясёлыя людзі. 3 жыхароў гэтай вёскі вылучаўся Сахон, які так прыгожа спяваў, што птушкі, пачуўшы яго голас,тут жа сціхалі. Аднойчы прапанаваў пясняр сваім аднавяскоўцам пасадзіць вакол вёскі па дубку, каб дрэвы цешылі вока людское ў летнюю спёку і не давалі ліхім вятрам гуляць па дварах у зімнюю сцюжу. Пагаварылі–зрабілі... А ведама ж, колькі вясной клопатаў у вяскоўцаў. Працавалі яны ад цямна да цямна. Неставала ім часу даглядаць пасаджаныя дубкі. А таму – чый не прыжыўся, засох без вады, а чый скаціна зламала. Толькі Сахонаў дуб, як на дзіва якое, рос на вачах, прыгажэў, набіраўся сілы – дужа ж добра глядзеў сваё дрэва пясняр.

Прайшло шмат часу. Даўно ўжо няма Сахона. Але памяць пра яго засталася. Добрая памяць, на доўгія гады. Дуб, што пасадзіў некалі пясняр, стаіць і сёння. Вялізны, здаравенны, у некалькі абхватаў. I завуць яго ў нас Сахонаўскім дубам.

*Запісала Ружалоўская Валянціна, вучаніца 8 класа Стралкоўскай БШ.*

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дрэвы-помнікі
Катэгорыя:Помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Вышнарава
Катэгорыя:Дубы
Марозаўскі валун

**Марозаўскі валун** — геалагічны помнік рэспубліканскага значэння. Знаходзіцца за 1 кіламетр на паўднёвы ўсход вёскі Язвіна (Шумілінскі раён, Віцебская вобласць), за 0,6 кіламетра на ўсход ад ракі Мурожніца і за 0,65 кіламетра на поўдзень ад Мурожніцкага возера, за 1 кіламетр ад вёскі Ужляціна і за 20 метраў на поўнач ад лесу.

## Ахоўная тэрыторыя 
Плошча помніка прыроды складае 10 м². Плошча ахоўнай зоны помніка прыроды — 54 м². Мяжой ахоўнай зоны геалагічнага помніка прыроды рэспубліканскага значэння «Марозаўскі валун» з’яўляецца лінія, умоўна праведзеная на адлегласці 3 метры ад мяжы гэтага помніка.

## Апісанне 
Валун светла-ружовага граніту, дробназярністага з уключэннем рэдкіх крышталёў палявога шпату з акантоўкай, асобных крышталёў і друз чорнага і шэрага кварцу, крышталёў рагавой падманкі і мускавіту. Прынесены падчас паазерскага аблядзянення з наваколляў г. Выбарга. Мае каштоўны склад, тыповую форму ледавіковай апрацоўкі, буйныя памеры (даўжыня бачнай часткі доўгай восі складае 3,25 метра).

Файл:Марозаўскі валун1.jpg|Выгляд з паўднёвага боку
Файл:Марозаўскі валун2.jpg|Выгляд з паўночнага боку
Файл:Марозаўскі валун3.jpg|Выгляд з заходняга боку
Файл:Марозаўскі валун4.jpg|Выгляд з усходняга боку

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Шумілінскага раёна
Катэгорыя:Язвіна
Плігаўскі валун

**Плігаўскі валун** — адзін з найбольш буйных валуноў Беларусі, даўжыня бачнай часткі доўгай восі складае 7,2 метры. Помнік прыроды рэспубліканскага значэння.

Знаходзіцца за 0,45 км на поўдзень ад галоўнай вуліцы Плігавак 2, за 3,6 км на паўночны ўсход ад Залужжа, за 2,4 км на поўнач ад Юрава, за 50 метраў на поўнач ад высакавольтнай лініі электраперадачы, пасярод рэчышча Чарніцы.

## Ахоўная тэрыторыя 
Плошча помніка — 44 м², плошча ахоўнай зоны помніка прыроды — 116 м². Мяжа ахоўнай зоны геалагічнага помніка прыроды рэспубліканскага значэння «Плігаўскі валун» — умоўная лінія на адлегласці 3 метраў ад краёў самога помніка.

## Апісанне 
Валун светла-карычневага дробназярністага граніту з уключэннем крышталёў ружовага палявога шпату, шэрага кварцу і рэдкіх крышталёў біятыту, рагавой падманкі і іншых мінералаў. Дадзены валун прынесены з тэрыторыі Скандынавіі падчас паазерскага аблядзянення.

## Гісторыя 
Паводле падання, у даўніну па Чарніцы, у рэчышчы якой ляжыць Плігаўскі валун, праходзіў водны гандлёвы шлях. Паблізу валуна было вялікае аднайменнае паселішча Чарніца, якое пазней перайменавалі на Сіроціна. У сярэднявеччы мясцовасць была густанаселеная і заможная, без дарог водны шлях быў асноўным для гандлю.

Гандляры з Сіроціна спускаліся на лодках па Чарніцы да Обалі, па ёй падымаліся ўверх па цячэнні да Усысы і па гэтай рацэ ішлі на вёслах да Гарадка — старажытнага паселішча ў рэгіёне. Уніз па Обалі даплывалі да Дзвіны, гандлявалі ва Уле, Полацку, Дрысе, Мядзелі, Браславе, Лагойску, Гародні. Таксама хадзілі паўночным шляхам да Себежа і Ноўгарада. Гандлявалі мёдам, воскам, льном і льнянымі вырабамі, пянькой і футрам. Завозілі ж вырабы з жалеза, медзі, дубу, грабу, тлушч цюленяў, маржовую косць.

Паводле падання, Плігаўскі валун перашкаджаў гандлярам, бо ляжаў сярод рэчышча і выступаў над вадою амаль на два сажні, аб яго можна было разбіць лодку, таму ў вялікую ваду пры камені ставілі вартавых, а на ім самым па начах палілі вогнішча.

## Галерэя 

Файл:Плігаўскі валун2.jpg
Файл:Плігаўскі валун4.jpg
Файл:Плігаўскі валун3.jpg
Файл:Плігаўскі валун1.jpg

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалагічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Геалогія Шумілінскага раёна
Катэгорыя:Славутасці Шумілінскага раёна
Мікалай Аляксеевіч Ізобаў

**Мікалай Аляксеевіч Ізобаў** (нар. , в. Красыні, , Віцебская вобласць) — беларускі матэматык. Акадэмік НАН Беларусі (1994). Доктар фізіка-матэматычных навук (1979), прафесар (1990).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння Янавіцкай сярэдняй школы з 1958 года вучыўся на фізіка-матэматычным факультэце Віцебскага педінстытута, у 1962 годзе пераведзены на матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Скончыўшы яго, у 1966—1967 гадах вучыўся ў аспірантуры. Пасля абароны кандыдацкай дысертацыі (1967) працаваў спачатку асістэнтам, потым малодшым навуковым супрацоўнікам у БДУ. З 1969 года працуе ў Акадэміі навук БССР: у 1969—1980 гадах намеснік галоўнага рэдактара ўсесаюзнага часопіса «Дифференциальные уравнения», у 1980—1986 гадах старшы навуковы супрацоўнік, у 1986—1993 гадах загадчык лабараторыі, з 1993 года загадчык аддзела Інстытута матэматыкі НАН Беларусі. Адначасова ў 1995—1999 гадах загадчык кафедры Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.

## Навуковы ўклад 
М. А. Ізобаў — вядомы спецыяліст у тэорыі характарыстычных паказчыкаў Ляпунова і тэорыі ўстойлівасці па лінейным прыбліжэнні. Навуковыя працы па звычайных дыферэнцыяльных ураўненнях і тэорыі ўстойлівасці. Атрымаў крытэрый устойлівасці паказчыкаў Ляпунова, алгарытм іх вылічэння і ацэнку мінімуму. Развязаў прыватную, а ў некрытычным выпадку агульную задачу Ляпунова пра экспаненцыйную ўстойлівасць па лінейным набліжанні.

Больш за 200 навуковых прац, у т.л. 2 манаграфіі.

## Узнагароды і прэміі 
Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь у галіне навукі і тэхнікі (2000, у сааўтарстве) — *за цыкл прац «Даследаванне асімптатычных уласцівасцей дыферэнцыяльных і дыскрэтных сістэм»*. Ордэн Францыска Скарыны (2000).

## Асноўныя працы 
* Линейные системы обыкновенных дифференциальных уравнений // Математический анализ. Итоги науки и техники. 1974. Т.12.
* О задаче Конти для пересечений множеств линейных систем // Дифференциальные уравнения. 1990. Т.26, № 8.
* Исследования в Беларуси по теории характеристических показателей Ляпунова и ее приложениям // Дифференциальные уравнения. 1993. Т. 29, № 12.
* О временных последовательностях, реализующих характеристические и нижние характеристические векторы решений // Дифференциальные уравнения. 1999. Т. 35, № 6.
* Множества Коппеля-Конти линейных систем // Труды Ин-та математики НАН Беларуси. 2000. Т. 4 (разам з Р.Прохаравай).
* Введение в теорию показателей Ляпунова. Мн.: БГУ, 2006.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Мікалай Аляксеевіч Ізобаў у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 
* Акадэмік Ізобаў Мікалай Аляксеевіч на сайце НАН Беларусі

Катэгорыя:Матэматыкі СССР
Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі
Гімн Ізраіля

**Ха-Тыква**, традыцыйна **Атыква** ( — *надзея*) — дзяржаўны гімн Ізраіля.

## Тэкст 
## Спасылкі 
* «Ха-Тыква»  (mp3)

Ізраіль
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Ізраіля
Катэгорыя:Песні 1888 года
Катэгорыя:Яўрэйская музыка
Іяр

**Іяр** () — другі месяц яўрэйскага календара, ад зыходу з Егіпту і восьмы, калі лічыць ад Стварэння свету з Тышрэя.
 
На гэты месяц выпадаюць:
* 4 - Дзень памяці загінулых у войнах Ізраіля і ў тэрактах
* 5 - Дзень незалежнасці - 5 іяра 5708 года (14 мая 1948) была створана Дзяржава Ізраіль.
* 18 - Лаг ба-Омер (33-ы дзень Омер) - дзень смерці рабі Шымона бар Іохая, аўтара Кнігі Загар і дзень, калі больш не паміралі вучні рабі Аківа.
* 28 - Дзень Іерусаліма - дзень вызвалення Старога горада Іерусаліма падчас Шасцідзённай вайны 1967 года.
  

Катэгорыя:Месяцы яўрэйскага календара
Новы ізраільскі шэкель

**Новы шэкель** ( — «шэкель хадаш») — поўная назва грашовай адзінкі Ізраіля, якая знаходзіцца ў звароце з 4 верасня 1985 года па сённяшні дзень, змяніла стары шэкель, які з’явіўся на свет 24 лютага 1980 года. Адзін шэкель роўны 100 агораў (адз. л. — іўр. אגורה, агора; мн. л. — іўр. אגורות, агоры).

Новы шэкель мае таксама хаджэнне на тэрыторыі Палесцінскай аўтаноміі.

* Абазначэння валюты: ש"ח (абрэвіятура поўнай назвы валюты «שקל חדש»),
* NIS (скарачэнне ад англ. New Israeli Sheqel),
* ILS, згодна са стандартам ISO 4217.
* Сімвалічнае абазначэнне новага шекеля — ₪, уяўляе сабой перапляценне іўрыцкіх літар ש і ח, з якіх пачынаюцца словы שקל חדש.

## Гл. таксама 
* Шэкель
* Ізраільская ліра


Катэгорыя:Азіяцкія валюты
Біблія каралевы Соф’і

'''Бі́блія карале́вы Со́ф'і''' — найстарэйшая спроба перакласці Стары Запавет на польскую мову. Зроблены па просьбе каралевы Соф'і Гальшанскай, жонкі караля Ягайлы. Пераклад зроблены з ранейшага чэшскага перакладу Вульгаты і завершаны ў 1453—1455. Праца ілюстравалася і пазней — у XVI ст. Адзін з перакладчыкаў — капелан каралевы Андрэй з Яшовіц.

## Гісторыя помніка 
З 1708 года Біблія знаходзілася ў бібліятэцы кальвінскага калегіума ў Шарашпатаку ў Венгрыі. Ад гэтай мясцовасці і паходзіць адна з назваў перакладу. Да Другой сусветнай вайны гэты літаратурны помнік складаўся з 185 аркушаў, якія змяшчалі Стары Запавет да кнігі Эсфір. Былі знойдзены таксама фрагменты наступных кніг, але няма ўпэўненасці ў тым, што быў перакладзены таксама і Новы Запавет. Падчас вайны Біблія была знішчана. Захаваліся толькі асобныя аркушы: два знаходзяцца ва ўніверсітэцкай бібліятэцы ў Вроцлаве, фрагмент аднаго — у бібліятэцы Нацыянальнага музея ў Празе.

## Бібліяграфія 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Глядзіце таксама 
* Пераклады Бібліі на беларускую мову
* Стары Запавет
* 

## Спасылкі 
*  Артыкул пра «Біблію каралевы Соф'і»  //  Historia książki. Książka w Polsce. .
*  Фрагменты тэксту «Бібліі каралевы Соф'і»  // Staropolska.pl. .
*  «Біблія каралевы Соф'і» ў выданні Ан. Малецкага (1871)  // Польская сеткавая бібліятэка. .
*  Biblia Królowéj Zofii

Катэгорыя:Старажытнапольскія помнікі пісьменнасці
Катэгорыя:Пераклады Бібліі
Катэгорыя:Рукапісы
Катэгорыя:Пераклады на польскую мову
Аіда

**«Аіда»** () — опера Джузэпэ Вердзі, лібрэта Антоніа Гісланцоні па сцэнарыі О. Ф. Марыета. Дзеі адбываюцца ў Мемфісе і Фівах у часы ўладарства фараонаў. Опера апавядае пра няшчаснае каханне егіпецкіх военачальніка Радамеса і рабыні Аіды — дачкі эфіопскага цара, з войскамі якога змагаюцца егіпцяне.

Опера «Аіда» упершыню пастаўлена 24 снежня 1871 года ў Каіры. У ролях: Амнерыс — Гросі, Аіда — Пацоні, Радамес — Манджыні, Аманасра — Штэлер, Рамфіс — Медзіна. Дырыжор — Батэзіні.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Оперы на італьянскай мове
Катэгорыя:Оперы Джузэпэ Вердзі
Бакэрбзэ

**Бакэрбзэ** (бакэрбсэ, , «печаны гарох») - традыцыйная супавая засыпка з цеста ў нямецкай, аўстрыйскай і швейцарскай кухні ў форме абсмажаных ў фрыцюры шарыкаў з цеста велічынёй з гарох. Паходзіць з аўстрыйскага Форарльберга..
 
Для прыгатавання бакэрбзэ выкарыстоўваецца вадкае цеста з мукі, курыных яек, малака і солі, часам з даданнем алею. Цеста прапускаюць праз плоскую тарку ў кіпельны тлушч. Атрыманыя «гарошыны» абсмажваюць ў фрыцюры да залацістага колеру, затым тлушчу даюць сцячы. Бакэрбзэ дадаюць у булёны і супы непасрэдна перад падачай на стол. Прыгатаваныя бакэрбзэ прадаюцца з 1953 года.

## Гл.таксама 
* Крутоны
* Клёцкі

## Спасылкі 
* Сайт вытворцы 

Катэгорыя:Гарніры
Катэгорыя:Мучныя вырабы
Катэгорыя:Смажаныя стравы
Катэгорыя:Нямецкая кухня
Катэгорыя:Аўстрыйская кухня
Катэгорыя:Швейцарская кухня
Нісан

[thumb|right|[Песах, свята ў памяць аб Сыходзе з Егіпта, пачынаецца на 15-ы дзень месяца нісан]]
**Нісан** (, паходзіць ад акадскага нісана, «першыя плады») — у яўрэйскім календары першы месяц біблейскага і сёмы грамадзянскага года. У Торы называецца Авіў. Прыблізна адпавядае сакавіку - красавіку грыгарыянскага календара.
 
У іўдаізме гэты месяц называецца царскім (іўр. חודש המלך, хадэш ха-мелех), кіраўніком ўсіх месяцаў
(іўр. חודש החודשים, хадэш ха-хадашым).

Катэгорыя:Месяцы яўрэйскага календара
Песах

**Песах** (, літар. «мінуў, абышоў», у ашкеназскім вымаўленні - пейсах /пайсах; арам. פִּסְחָא, пісха; па-беларуску - Вялікдзень, Пасха) — цэнтральнае іўдзейскае свята ў памяць аб Сыходзе з Егіпта. Пачынаецца на чатырнаццаты дзень вясновага месяца Нісан і святкуецца на працягу 7 дзён у Ізраілі і 8 - па-за межамі Ізраіля.

## Гл. таксама 
* Сараеўская Агада


Катэгорыя:Іўдзейскія святы
Сіван

**Сіван** (іўр. סִיוָן) — трэці месяц яўрэйскага года, які пачынаецца з нісана і дзявяты - года, які пачынаецца з тышрэя, прыпадае на чэрвень - ліпень.

## Памятныя даты 
* 6 сівана святкуюць Шавуот (Пяцідзесятніцу).

## Падзеі, якія адбыліся ў сіване 
* 23 сівана - Згодна з кнігай Эсфір (Эсф.8: 9), Мардахей і сакратары цара Ахашвероша напісалі ўказ, які даваў іўдзеям права на самаабарону.
* 6 сівана 33 г. н. э. у Пяцідзясятніцу, згодна з Дзеяннямі Апосталаў (Дзеянні.2: 4), вучні Ісуса Хрыста споўніліся Святога Духа.

Катэгорыя:Месяцы яўрэйскага календара
Шавуот

**Шавуот** (, у ашкеназскім вымаўленні **Швуэс** або **Швіес**), *Пяцідзясятніца* — свята ў іўдаізме,  адзначаецца 6 сівана, на 50 дзень амера. Асноўны рэлігійны сэнс свята — падараванне яўрэям Торы на гары Сінай пры Сыходзе з Егіпта. За межамі Эрэц-Ісраэль свята адзначаецца 2 дні.

Катэгорыя:Іўдзейскія святы
Тамуз (месяц)

**Тамуз** () — чацвёрты месяц яўрэйскага календара пры адліку ад Сыходу з Егіпту і дзясяты пры адліку ад стварэння свету. Назва паходзіць ад імя месапатамскага бога, які згадваўся ў кнізе Езекііля. 17 чысла гэтага месяца адзначаецца пост у памяць аб прарыве сцен Іерусаліма рымлянамі пры разбурэнні Другога Храма. Разбурэнне абодвух храмаў адбылося 9 ава.
Аў

thumb|Франчэска Хаез — Разбурэнне Іерусалімскага Храма
**Аў** () — пяты месяц яўрэйскага календара пры адліку ад Сыходу з Егіпту і адзінаццаты пры адліку ад стварэння свету. Адпавядае прыблізна ліпеню - пачатку жніўня.
 
Першыя дзевяць дзён гэтага месяца (Дзевяць дзён) і асабліва 9-е чысло (тыш'а бе-аў) адзначаецца іўдзеямі як жалобны перыяд. Дзявятага ава былі разбураны Першы Храм і Другі Храм, гэта дзень разбурэння Іерусаліма і знішчэння яўрэйскай дзяржавы. 9-га ава вернікі яўрэі выконваюць строгі пост і чытаюць у сінагогах «Плач Ераміі».

Катэгорыя:Месяцы яўрэйскага календара
Запіскі раскрадальнікаў грабніц

**Запіскі раскрадальнікаў грабніц** (кіт. 盜墓筆記 Dàomù bìjǐ) — кітайскі інтэрнэт-раман, які напісаў Сюй Лэй (кіт. 徐磊 Xú Lěi; таксама вядомы як Кенэдзі Сюй) пад псеўданімам Наньпай Саньшу (南派三叔), і маньхуа (коміксы) на на яго аснове.

Першапачаткова кніга публікавалася ў інтэрнэце, дзе яна дагэтуль даступная. Раман перакладаўся на англійскую пад назвай **Grave Robber’s Chronicles**.

## Сюжэт 
У Се (吳邪) атрымаў ад дзядулі, які займаўся пошукамі скарбаў у старых грабніцах, дзіўны надпіс на шоўку. Ён прынёс яго свайму дзядзьку У Саньшэну (吳三省), і той расшыфраваў яго і сказаў, што надпіс паказвае шлях да грабніцы з эпохі Ваюючых царстваў. Сабраўшы кампанію, у тым ліку заўсёды маўклівага Чжана Цыліна (張起靈), яны адправіліся на пошукі скарбаў.

## Коміксы і маньхуа 
Ёсць дзве серыі коміксаў па матывам «Запісак».

Коміксы ў амерыканскім стылі называюцца «Daomu» (у кітайскім перакладзе 盜墓者 Dàomùzhě), і сцэнарый для іх пісаў Колін Джонсан (Colin Johnson). Сюжэт зменены ў параўнанні з кнігай; галоўнага героя завуць Шон.

Маньхуа ў кітайскім стылі называецца таксама, як раман (盜墓筆記; на вокладцы напісана англійская назва Grave Robbery Note). Кітайская версія бліжэй да арыгінальнага рамана.

## Спасылкі 
* Поўны тэкст рамана (на кітайскай мове)

Катэгорыя:Літаратура Кітая
Яблычны хрэн

[thumb|[Тафэльшпіц сервіраваны з соусам з зялёнай цыбулі і яблычным хрэнам]]

**Яблычны хрэн** (апфэлькрэн, ) - соус у аўстрыйскай і паўднёванямецкай кухні, па кансістэнцыі нагадвае яблычнае пюрэ. Ужываецца разам з халоднымі і гарачымі стравамі з ялавічыны, у прыватнасці, разам тафэльшпіцам, а таксама з вэнджанай рыбай. Гатуецца з нацёртага хрэна, ачышчаных кіславатых яблык і вяршкоў з даданнем лімоннага соку, солі і цукру.

## Спасылкі 
* Рэцэпт яблычнага хрэну 
* Рэцэпт яблычнага хрэну
* Рэцэпт апфэлькрэна 

Катэгорыя:Соусы
Катэгорыя:Аўстрыйская кухня
Катэгорыя:Нямецкая кухня
Катэгорыя:Стравы з яблык
Луіджы Фаджыёлі

**Луіджы Фаджыёлі** (; , Азіма, Анкона, Італія — , Монтэ-Карла, Манака) — італьянскі аўтагоншчык, удзельнічаў у чэмпіянатах свету ў гонках Формулы-1 у сезонах 1950—1951 гадоў. Віцэ-чэмпіён Еўропы 1935 года. Заняў трэцяе месца ў чэмпіянаце 1950 года. Быў вядомы сваім няўступлівым характарам і нязгодай з аўтарытэтамі.

Меў мянушку «рабаўнік з Абруцы», пры тым, што не паходзіў з італьянскага рэгіёну Абруцы і не меў рэпутацыі злачынцы.

## Біяграфія 
Луіджы Фаджыёлі нарадзіўся ў 1898 годзе ў італьянскім горадзе Азіма. Удзел у гонках пачаў у 1920-я гады, з найбольшымі перамогамі ў 1930-я.

У  годзе стаў выступаць у Формуле-1 за каманду Alfa Romeo. У сезоне  года на Гран-пры Францыі здабыў сваю адзіную перамогу (разам з Хуанам Мануэлем Фанхіа). На дадзены момант з’яўляецца найстарэйшым пераможцам гонкі ў Формуле-1 (53 гады).

Пасля таго як пакінуў Формулу-1, прымаў удзел у кузаўных гонках. У прыватнасці, кіраваў седанам Lancia Aurelia B20. 1 чэрвеня 1952 года павінен быў узяць удзел у спаборніцтвах у Монтэ-Карла, але напярэдадні, падчас трэніроўкі, патрапіў у аварыю. Памёр 20 чэрвеня ў шпіталі ў Монтэ-Карла.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Аўтагоншчыкі Італіі
Катэгорыя:Пераможцы Гран-пры Формулы-1
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1 з Італіі
Катэгорыя:Гоншчыкі, якія загінулі падчас заездаў
Бахматы

**Ба́хматы** (, ) — вёска ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Тарноўскага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 22 км на поўдзень ад горада Ліда, на рацэ Бахматка. 6 гаспадарак, 9 жыхароў (2015).

## Гісторыя 
Паводле вопісу парафій Лідскага дэканата 1784 года Бахматы належаць да Няцецкай парафіі, уласнасць віленскага біскупа Ігната Масальскага. Належала да Лідскага павета ВКЛ, у складзе Рэчы Паспалітай.

З 1795 года ў Расійскай імперыі. На пачатку XX ст. вёска ў Ганчарскай воласці Лідскага павета, 131 жыхар, 123 дзесяціны зямлі.

З верасня 1915 года да канца 1918 года акупавана германскімі войскамі. Са студзеня 1919 года ў складзе БССР, у красавіку занята польскімі войскамі. З ліпеня да верасня 1920 года кантралявалася Чырвонай Арміяй, затым ізноў польскімі войскамі. З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі ў Ганчарскай гміне Лідскага павета. Капліца ў Бахматах узведзена ў пачатку ХХ ст., належыць да Няцецкай парафіі.

З 1939 года — у БССР. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Канюшанскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 1921 год — 109 чал. (22 жылыя пабудовы)
* 1996 год — 36 чал. (18 двароў)
* 2004 год — 19 чал. (13 двароў)
* 2009 год — 16 чал.
* 2015 год — 9 чал. (6 двароў)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Памяць: Ліда. Лідскі раён: Гіст.-дак хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / Рэдкал В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. — ISBN 985-01-0522-4

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна
Клёцкі

**Клёцкі** () або **кнёдлі** (кнедлі, ) — еўрапейскія мучныя вырабы, часам з дададзенымі сырам і яйкамі. Ужываюць звычайна з супам.

Кнёдлі ёсць у аўстрыйскай, беларускай, нямецкай, фінскай, чэшскай, яўрэйскай, латышскай, эстонскай, польскай, украінскай і татарскай кухнях. У варыяцыях кнёдлі таксама ёсць у канадскай, нарвежскай і славенскай кухнях.

## Клёцкі ў беларускай кухні 
Клёцкі — традыцыйная беларуская страва ў форме невялікіх галак. Гатуюць як простыя клёцкі, так і клёцкі з начынкай, якую называюць «душой», а страву цалкам клёцкамі з душамі. Да канца ХІХ ст. і простыя клёцкі, і клёцкі з душамі былі мучнымі або крупянымі.

Магчыма, клёцкі агулам з’явіліся спачатку ў гарадской кухні Заходняй Беларусі, прынамсі такую здагадку выказваў Вільям Пахлёбкін. З часам адбылася трансфармацыя стравы з узбуйненнем, пераходам на бульбу і змяненнем начынкі. Звараныя клёцкі забельваюць малаком, часам смажаць.

Клёцкі былі адной з абавязковых страў на памінках пераважна на ўсходзе Беларусі.

Страва падобнай назвы (kleckiene) ёсць у літоўцаў.

## Гл. таксама 
* Галушкі — украінскія клёцкі
* Кнедлік — чэшскі кнёдль
* Цюрынгскія клёцкі — традыцыйная страва Цюрынгіі
* Бакэрбзэ
* Ньокі
* Чумар — клёцкі па-татарску

## Літаратура 
* 
* Клёцкі // 

## Спасылкі 
* Клёцкі па-рымску 
* Клёцкі і тэхналогія іх прыгатавання
* Бульбяныя клёцкі 
* Рэцэпт бульбяных кнёдляў 

Катэгорыя:Еўрапейская кухня
Катэгорыя:Нямецкая кухня
Катэгорыя:Аўстрыйская кухня
Катэгорыя:Башкірская кухня
Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Італьянская кухня
Катэгорыя:Канадская кухня
Катэгорыя:Каракалпакская кухня
Катэгорыя:Латышская кухня
Катэгорыя:Літоўская кухня
Катэгорыя:Нарвежская кухня
Катэгорыя:Польская кухня
Катэгорыя:Руская кухня
Катэгорыя:Татарская кухня
Катэгорыя:Фінская кухня
Катэгорыя:Чэшская кухня
Катэгорыя:Эстонская кухня
Шафар

**Шафар** (שׁוֹפָר) — яўрэйскі рытуальны духавы музычны інструмент, зроблены з рога жывёлы. Мае вельмі старажытную гісторыю і традыцыю выкарыстання — ад Маісея. У яго трубяць падчас сінагагальных набажэнстваў на Рош Ха-Шана (яўрэйскі Новы год), Ём-Кіпур (Судны дзень, ці Дзень адкуплення) і ў шэрагу іншых выпадкаў.

Катэгорыя:Ізраільская музыка
Катэгорыя:Іўдаізм
Рош Ха-Шана

**Рош ха-Шана** або **Рош-Хашана** ( — літар. «Кіраўнік года») — яўрэйскі Новы год, які святкуюць два дні запар на маладзік восеньскага месяца тышрэй (тышры) па яўрэйскім календары (прыпадае на верасень або кастрычнік). З гэтага дня пачынаецца адлік дзён новага яўрэйскага года.

У залежнасці ад штогодняга цыкла Месяца адзначаецца ў пачатку верасня або ў пачатку кастрычніка. У Бібліі названы «днём трубнага гуку». Магчыма, быў звязаны са святам Месяца, які адзначаўся гукамі труб, што быццам бы адганялі злых духаў. У 1-ы дзень свята іўдзеі ідуць да вады (возера, рака і інш.) і сімвалічна кідаюць свае грахі ў ваду, выварочваюць кішэні (т.зв. ташліх). На 2-і дзень у сінагогах праводзяцца асаблівыя богаслужэнні і трубяць у бараноў рог (шофар) для закліку да пакаяння, Кульмінацыя абраду — 10-ы дзень Новага года Іом-Кіпур. Дарослыя іўдзеі ў гэты дзень не ядуць і не п'юць, праводзяць яго ў роздуме і малітвах; Бог выносіць прысуд усяму жывому і запісвае ў асобныя кнігі, што чакае кожнага ў наступным годзе залежна ад таго, як пражыў гэты год.

У Танаху першым месяцам года лічыцца вясновы месяц *авіў*, пазней названы нісан, калі яўрэі выйшлі з Егіпта. Свята ж першага дня сёмага месяца тышрэй названы днём «свяшчэннага сходу», калі належыць не працаваць, трубіць у шафар і здзяйсняць ахвярапрынашэнні.

## Літаратура 
* Рош-Хашана // 

Катэгорыя:Іўдзейскія святы
Катэгорыя:Новы год
Ём-Кіпур

**Ём-Кіпур** ( — «Дзень адкуплення») — у іўдаізме самае важнае са святаў, дзень посту, пакаяння і адпушчэння грахоў. Адзначаецца ў дзясяты дзень месяца тышрэй, завяршаючы **Дзесяць дзён пакаяння**.

Катэгорыя:Іўдаізм
Катэгорыя:Іўдзейскія святы
Катэгорыя:Ём-Кіпур
Тышрэй

**Тышрэй** () — месяц пачатку года ў яўрэйскім календары (прыходзіцца прыкладна на верасень-кастрычнік).
 
Сярод месяцаў года месяц *Тышрэй* характарызуецца найбольшай колькасцю святаў. 1-2 тышрэя адзначаецца адно з самых важных святаў у годзе - Рош Ха-Шана - пачатак новага яўрэйскага года. 10 тышрэя надыходзіць самы святы дзень - Ём-Кіпур («Дзень ачышчэння»). З 15 па 21 тышрэя святкуецца Сукот («Свята кушчаў»), 22 - Шміні Ацэрэт, 23 - Сімхат Тора.
Хешван

**Хешван** () — другі месяц яўрэйскага календара (пры адліку паводле Торы - восьмы). Адпавядае звычайным месяцам кастрычнік або кастрычнік-лістапад. Складаецца з 29 або 30 дзён.
 
Поўная назва месяца - мархешван - паходзіць з акадскай мовы, і азначае «восьмы месяц». Народная этымалогія інтэрпрэтуе назву месяца як «мар-хешван» (горкі хешван), бо гэта адзіны месяц у яўрэйскім календары, на які не прыпадае ніводная знамянальная падзея або свята.

Катэгорыя:Месяцы яўрэйскага календара
Кіслеў

**Кіслеў** () — трэці месяц яўрэйскага календара (пры адліку ў адпаведнасці з Торай — дзявяты). Адпавядае звычайна лістападу-снежню.
 
У гэтым месяцы можа быць 29 ці 30 дзён. На 25-ы дзень месяца прыпадае пачатак свята Ханука, якое адзначаецца ў памяць аб паўстанні Макавеяў супраць грэчаскага валадарства.

Катэгорыя:Месяцы яўрэйскага календара
Ханука

**Ха́нука** ( — Ханука — асвячэнне, абнаўленне; ; ) — яўрэйскае свята, пачынаецца 25 кіслева і працягваецца восем дзён да 2 ці 3 тэвета. Свята было ўстаноўлена ў II стагоддзі да н.э. у памяць пра ачышчэнне Храма, асвячэнне ахвярніка і аднаўленне храмавай службы Макавеяў, якія рушылі за разгромам і выгнаннем з Храмавай гары грэка-сірыйскіх войскаў і іх яўрэйскіх саюзнікаў у 165 годзе да н.э.

За тры гады перад тым, у той жа самы дзень 25 кіслева, Антыёх Епіфан апаганіў святыню Ізраіля.

## Даты 
* Заход сонца 22 снежня 2019 г. – надыход ночы 30 снежня 2019 г
* Заход сонца 10 снежня 2020 г. – надыход ночы 18 снежня 2020 г
* Заход сонца 28 лістапада 2021 г. – надыход ночы 6 снежня 2021 г
* Заход сонца 18 снежня 2022 г. - надыход 26 снежня 2022 г
* Заход сонца 7 снежня 2023 г. - надыход ночы 15 снежня 2023 г
* Заход сонца 25 снежня 2024 г. - надыход 2 студзеня 2025 г

## Спасылкі 

Катэгорыя:Іўдзейскія святы
Катэгорыя:Паўстанне Макавеяў
Тэвет

**Тэвет** () — дзясяты месяц святога яўрэйскага года і чацвёрты грамадзянскага. У гэтым месяцы 29 дзён. Прыпадае на снежань-студзень грыгарыянскага календара.
 
У 10-ы дзень гэтага месяца іўдзеі трымаюць пост у памяць пра пачатак аблогі Іерусаліма Навухаданосарам.

Катэгорыя:Месяцы яўрэйскага календара
Агароднікі (Тарноўскі сельсавет)

**Агаро́днікі** (, ) — вёска ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Тарноўскага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца на поўдзень ад г. Ліда, на р. Бахматка.

## Гісторыя 
Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Канюшанскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 1996 — 93 чал. (51 двор)
* 2004 — 71 чал. (41 двор)

## Літаратура 
* Памяць: Ліда. Лідскі раён: Гіст.-дак хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / Рэдкал В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. ISBN 985-01-0522-4

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна
Шват

**Шват (Шэват)** () — пяты месяц яўрэйскага календара (пры адліку ў адпаведнасці з Торай - адзінаццаты). Адпавядае звычайна студзеню-лютаму.
 
Заўсёды складаецца з 30 дзён. У пятнаццаты дзень месяца адзначаецца «Новы год дрэў» (Ту бі-Шват). Гэты дзень прынята прысвячаць пасадкам новых дрэў.
Адар

**Адар** () — у яўрэйскім календары дванаццаты месяц, калі лічыць ад нісана, як прынята ў Бібліі і шосты месяц, калі лічыць з тышрэя. 
 
У высакосным годзе дадаецца 13-ы месяц пад назвай Адар-Шэні або Адар Бэт («Другі Адар»). Папярэдні Адара месяц Шват мае працягласць у 30 дзён. Трыццаты дзень Швата з'яўляецца першым днём Рош-Хадэшы месяца Адар. Другі Адар пачынаецца з трыццатага дня першага Адара, Рош-Хадэш другога Адара. Згодна з яўрэйскай традыцыі, год, калі Аман вырашыў знішчыць яўрэйскі народ, быў высакосны, і цудоўнае выратаванне адбылося ў другім Адары. У месяцы Адар бывае ў яўрэяў пост Эсфір і свята Пурым.

Катэгорыя:Месяцы яўрэйскага календара