open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Генадзь Уладзіміравіч Кулажанка

**Генадзь Уладзіміравіч Кулажанка** (, г. Нароўля, Гомельская вобласць, БССР —  Правінцыя Герат, Афганістан) — актывіст беларускамоўнага самвыдату ў 1970-х гг., саветнік па справах моладзі ў Афганістане.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 28 ліпеня 1952 года ў г. Нароўля Гомельскай вобласці.

У 1969 годзе скончыў сярэднюю школу № 9 г. Мінска, працаваў слесарам-зборшчыкам на заводзе імя Арджанікідзе ў Мінску. У 1975 г. скончыў гістарычны факультэт БДУ імя У.I. Леніна. Пад час вучобы разам з сябрамі: Уладзімірам Арловым, Эдвардам Зайкоўскім, Ігарам Чарняўскім, Юрыем Бандаровічам выступіў арганізатарам, рэдактарам і адным з аўтараў самвыдатаўскага машынапіснага літаратурнага альманаху «Мілавіца». Таксама ў гэты час быў адным з лідараў студэнцкага нефармальнага гуртка «Партыя аматараў піва». За 1974—1976 гг. выйшла 7 нумароў альманаха. У 1976 годзе выданне было канфіскавана КДБ БССР, з аўтарамі правялі тлумачальную работу.

Пасля сканчэння БДУ працаваў дырэктарам школы ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці. З 1975 года — другі сакратар Пастаўскага РК ЛКСМБ. 3 1976 да 1978 г. вучыўся ў Вышэйшай камсамольскай школе пры ЦК УЛКСМ у Маскве. У 1978—1980 гг. — першы сакратар Пастаўскага РК ЛКСМБ, з ліпеня да снежня 1980 года — загадчык аддзела Віцебскага АК ЛКСМБ. У снежні 1980 года накіраваны саветнікам па справах моладзі ў Афганістан.

У ліпені 1981 года, рухаючыся з аэрапорту на таксі, трапіў у засаду ў ваколіцах г. Герат. Загінуў, прыняўшы бой супраць 45 душманаў. Дакладнае месца пахавання невядома.

Узнагароджаны ордэнам Дружбы народаў (пасмяротна). У г. Паставы ў яго гонар названа вуліца.

## Літаратура 
* *Арлоў У.* ІМЁНЫ СВАБОДЫ. (Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе.) — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2007. — 576 с.
* «Собеседник», № 45, 1985.
* «Собеседник», № 44, 1987.
* «Собеседник», № 45, 1987.
* «Мілавіца», № 3, 1975
Спадарожнікі Венеры

[thumb|Так, паводле меркавання мастака, выглядала б [планета Венера|Венера, калі б у яе меўся спадарожнік.]]
**Спадарожнікі Венеры** — гіпатэтычныя нябесныя целы натуральнага паходжання, якія абарочваюцца вакол Венеры, пра адкрыццё якіх у XVII—XVIII стагоддзях неаднаразова паведамлялі розныя астраномы. У наш час вядома, што натуральныя спадарожнікі ў Венеры адсутнічаюць.

Першыя заявы пра тое, што выяўлены спадарожнікі Венеры, адносяцца да XVII стагоддзя. Усяго за 120-гадовы перыяд да 1770 года было зарэгістравана больш за 30 назіранняў спадарожнікаў прынамсі 12 астраномамі. Да 1770 годзе пошукі спадарожнікаў Венеры былі практычна спынены, галоўным чынам з-за таго, што не ўдавалася паўтарыць вынікі папярэдніх назіранняў, а таксама ў выніку таго, што ніякіх прыкмет наяўнасці спадарожніка не было выяўлена пры назіранні праходжання Венеры па дыску Сонца ў 1761 і 1769 годзе.

Сучасны погляд на гэта пытанне выказаў у 1928 годзе дацкі астраном : «У Венеры няма месяцаў. У мінулым мелі месца шматлікія заявы пра назіранне спадарожнікаў Венеры, але адкрыццё заўсёды апынялася заснаваным на памылцы. У наш час можна лічыць даказаным фактам адсутнасць у Венеры якіх-небудзь спадарожнікаў істотных памераў». Астраномамі XX стагоддзя праблема існавання спадарожнікаў Венеры разглядаецца толькі ў кантэксце гісторыі астраноміі і касмалогіі. Існуюць таксама гіпотэзы, якія ставяць сваёй мэтай растлумачыць адсутнасць спадарожніка: або першапачатковую (з моманту фармавання Сонечнай сістэмы), або выкліканую якой-небудзь касмічнай катастрофай.

У Венеры існуе квазіспадарожнік, астэроід , які абарочваецца вакол Сонца такім чынам, што паміж ім і Венерай існуе арбітальны рэзананс, у выніку якога на працягу шматлікіх перыядаў абароту ён застаецца блізка да планеты.

## Літаратура 
### Апісанні назіранняў 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Венера (планета)
Катэгорыя:Спадарожнікі планет Сонечнай сістэмы
Катэгорыя:Гіпатэтычныя астранамічныя аб’екты
Герб Канарскіх астравоў

**Герб Канарскіх астравоў** уяўляе сабой шчыт, у блакітным полі якога сем срэбраных астравоў: 2, 2, 2 і 1. Шчыт увянчаны залатой іспанскай каралеўскай каронай. Шчыт падтрымліваюць два сабакі натуральнага (карычневага) колеру з нашыйнікамі. Над шчытом срэбраная дэвізная стужка з надпісам чорнымі літарамі *«Oceano»*.

## Сімволіка 
Срэбраныя астравы пасярод блакітнага поля сімвалізуюць сем вулканічных астравоў Канарскага архіпелага. Карона азначае прыналежнасць астравоў Іспаніі. У якасці шчытатрымальнікаў абраны сабакі, з прычыны таго, што назва астравоў утворана ад лацінскага слова *canis*, што азначае «сабака». Дэвіз перакладаецца як «Акіян», сімвалізуючы геаграфічнае становішча астравоў пасярод Атлантычнага акіяна.

Паводле артыкула ў газеце *«La Opinion de Tenerife»* за 25 кастрычніка 2004 года, парламенцкая камісія па рэформе статусу аўтаноміі прапанавала прыбраць з сабак, якія трымаюць шчыт, нашыйнікі, якія азначаюць прыручаных сабак, у той час як гэтыя жывёлы павінны б быць дзікімі. Дыскусія стала працягам адхіленай прапановы аб тым, каб увогуле прыбраць шчытатрымальнікаў з герба.

## Спасылкі 
* Artículo Sexto // de Estatuto de Autonomía de Canarias, 10/1982, de 10 de agosto. 
* Canary Islands (Spain) // CRW Flags' Online Catalog. 

Канарскія астравы
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Канарскіх астравоў
Пульсарная планета

[200px|thumb|Пульсарная планета [PSR 1257+12 ва ўяўленні мастака.]]
**Пульсарная планета** — планета, якая абарочваецца вакол пульсара.

Першая планета па-за межамі Сонечнай сістэмы была знойдзена менавіта каля пульсара. Планета, якая знаходзіцца каля пульсара выклікае ўзбурэнне ў яго перыядзе пульсацыі. Паколькі перыяд абарачэння пульсара вельмі стабільны, то нават невялікія ўзбурэнні, выкліканыя планетай, могуць быць зафіксаваны. Менавіта так і знаходзяць пульсарныя планеты.

У 2006 годзе вакол пульсара 4U 0142+61, размешчанага на адлегласці 13 000 светлавых гадоў ад Зямлі, быў знойдзены калязоркавы дыск. Адкрыццё было зроблена камандай Дыпта Чакрабарці на касмічным тэлескопе Спітцэр. Дыск складаецца з металічных рэшткаў, утвораных пры выбуху звышновай, які сфарміраваў пульсар каля 100 000 гадоў назад. Дыск падобны на тыя, што назіраюцца каля сонцападобных зорак, і ў будучыні, магчыма, з яго ўтворыцца планетная сістэма, падобная да нашай. На сённяшні дзень лічыцца, што на пульсарных планетах наяўнасць высокаразвітых форм жыцця немагчыма з-за моцнага электрамагнітнага патоку, які ідзе ад пульсара.

### M62H 
**M62H** — мілісекундны пульсар, размешчаны ў сузор’і Змеяносец. Ён знаходзіцца ў шаравым зорным скопішчы Месье 62 на адлегласці каля 5600 парсекаў (прыкладна 18 000 светлавых гадоў) ад Зямлі. Пульсар быў адкрыты ў 2024 годзе з дапамогай радыётэлескопа MeerKAT. Перыяд кручэння M62H складае 3,70 мілісекунды, гэта значыць, ён робіць 270 абаротаў у секунду (270 Гц). Яго планетарны спадарожнік мае мінімальную масу 2,5 МДж і медыянную масу 2,83 МДж, пры дапушчэнні масы пульсара 1,4 М☉. Яго мінімальная шчыльнасць складае 11 г/см.

## Спіс пульсарных планет 
* PSR 1257+12 b
* PSR 1257+12 c
* PSR 1257+12 d
* PSR B1620-26 b

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* List of known exoplanets 
* 
* 

Катэгорыя:Класы экзапланет
Зорная асацыяцыя

[thumb|300 px|Трапецыя [Арыён, сузор'е|Арыёна, цэнтральная частка — OB-асацыяцыя маладых зорак-гігантаў спектральных класаў **O** і **B**, пагружаная ў малекулярнае воблака. На левай выяве (бачнае святло), бачна флуарэсцэнцыя газавага воблака, якая ўзбуджаецца ўльтрафіялетавым выпраменьваннем гэтых зорак. На правым (інфрачырвоны дыяпазон) бачная пыл, які рассейвае іх ІЧ-выпраменьванне.]]
**Зорныя асацыяцыі** — групоўкі гравітацыйна незвязаных зорак або слабазвязаных маладых (узрост да некалькіх дзясяткаў мільёнаў гадоў) зорак, аб'яднаных агульным паходжаннем.

Упершыню выяўвіў і прадказаў іх распад В. А. Амбарцумян у 1948 годзе. Далейшыя вымярэнні пацвердзілі факт пашырэння зорных асацыяцый.

У адрозненне ад маладых рассеяных зорных скопішчаў, зорныя асацыяцыі маюць большыя памеры (дзясяткі парсекаў, у ядраў рассеяных зорных скопішчаў — адзінкі парсекаў) і меншую шчыльнасць: колькасць зорак у асацыяцыі — ад дзясяткаў да сотняў (у рассеяных зорных скопішчах — ад сотняў да тысяч). Паходжаннем зорныя асацыяцыі абавязаны абласцям зоркаўтварэння комплексаў малекулярных аблокаў.

Адрозніваюць наступныя тыпы зорных асацыяцый:
* OB-асацыяцыі, якія змяшчаюць галоўным чынам масіўныя зоркі спектральных класаў **O** і **B**
* Т-асацыяцыі, што змяшчаюць галоўным чынам маламасіўныя пераменныя зоркі тыпу Т Цяльца
* R-асацыяцыі (ад R — reflection), у якіх зоркі спектральных класаў **O** — **A2** атачаюць адбівальныя газапылавыя туманнасці.

## Гл. таксама 
* Зоркаўтварэнне
* Безуважлівыя зорныя скопішчы

## Спасылкі 
* Артыкулы і ўспаміны.

Катэгорыя:Зорныя асацыяцыі
Катэгорыя:Зорныя скопішчы
Цэнтр малых планет

**Цэнтр малых планет** (ЦМП; , MPC) знаходзіцца ў Смітсанаўскай астрафізічнай абсерваторыі (SAO), якая з'яўляецца часткай Гарвард-Смітсанаўскага цэнтра астрафізікі (CfA) разам з Гарвардскай універсітэцкай абсерваторыяй (HCO).

Гэта афіцыйная арганізацыя пры садзейнічанні Міжнароднага астранамічнага саюза, збірае і сістэматызуе даныя назіранняў за малымі целамі Сонечнай сістэмы і каметамі, вылічвае іх арбіты і публікуе гэту інфармацыю праз цыркуляр малых планет. Яна падтрымлівае бясплатныя анлайн сэрвісы для назіральнікаў, каб дапамагчы ім у назіранні за малымі планетамі і каметамі. Поўны каталог арбіт малых планет (MPCORB) можа быць свабодна загружаны.

Цэнтр малых планет быў заснаваны ва ўніверсітэце Цынцынаці ў 1947 годзе пад кіраўніцтвам Пола Херджэта. Пасля сыходу Херджэта ў адстаўку ў 1978 годзе Цэнтр быў перакладзены ў Смітсанаўскую астрафізічную абсерваторыю, кіраўніком прызначаны Браян Марсдэн. З 2006 года дырэктарам ЦМП з'яўляецца Цімаці Спар.

## Гл. таксама 
* Спіс кодаў абсерваторый
* Часавае абазначэнне астэроіда

## Спасылкі 
* Цэнтр малых планет на Вікі-рэсурсе
* Цэнтр малых планет, афіцыйны сайт
* Каталог малых планет на сайце Цэнтра малых планет

Катэгорыя:Астранамічныя інстытуты і ўстановы
Катэгорыя:Навукова-тэхнічныя часопісы
Ізер (басейн Паўночнага мора)

**Ізер** (, ) — рака ў Заходняй Еўропе. Выток знаходзіцца на поўначы Францыі. Працякае па Францыі і Бельгіі. Упадае ў Паўночнае мора ў горадзе Ньіўпорт. Самы нізкі ўзровень вады ў рацэ летам, у перыяд з ліпеня па верасень. Даўжыня 78 км. Плошча басейна 1101 км².

Катэгорыя:Рэкі Бельгіі
Катэгорыя:Рэкі Францыі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Паўночнае мора
Ізер (прыток Роны)

**Ізер** () — рака на паўднёвым усходзе Францыі, левы прыток Роны. Даўжыня 290 км, плошча басейна 11,8 тыс. км². Ізер бярэ пачатак у Грайскіх Альпах, на мяжы з Італіяй, побач з вядомым гарналыжным курортам Валь д’Ізер. Рака перасякае Савойскія Альпы ў глыбокай даліне Тарантэз, у сярэднім цячэнні працякае ў даліне Грэзівадан. Упадае ў Рону ў мястэчку Пон-дэ-Ізер, у некалькіх кіламетрах на поўнач ад Валанса. Жыўленне ракі змяшанае снежна-дажджавое. На рацэ і яе прытоках — вадасховішча і ГЭС. Рака суднаходная на 155 км вышэй вусця.

Катэгорыя:Рэкі Францыі
Катэгорыя:Прытокі Роны
Скопішча галактык

**Скопішчы галактык** — гравітацыйна-звязаныя сістэмы галактык, адны з самых вялікіх структур у сусвеце.
Памеры скопішчаў галактык могуць дасягаць 108 светлавых гадоў.

Скопішчы ўмоўна падзяляюцца на два віды:
* *рэгулярныя* — скопішчы правільнай сферычнай формы, у якіх пераважаюць эліптычныя і лінзападобныя галактыкі, з выразна выяўленай цэнтральнай часткай. У цэнтрах такіх скопішчаў размешчаны гіганцкія эліптычныя галактыкі. Прыклад рэгулярнага скопішча — скопішча Волас Веранікі.
* *ірэгулярныя* — скопішчы без пэўнай формы, якія па колькасці галактык саступаюць рэгулярным. У скопішчах гэтага віду пераважаюць спіральныя галактыкі. Прыклад — скопішча Дзевы.

Масы скопішчаў вар'іруюцца ад 1013 да 1015 мас Сонца.

## Гл. таксама 
* Каталог скопішчаў галактык Эйбела

*
Протагалактыка

[thumb|right|Сутыкненне протагалактык у маладым Сусвеце (праз мільярд гадоў пасля [Вялікі выбух|Вялікага выбуху). Ілюстрацыя НАСА]]
**Протагалактыка** (**«першабытная галактыка»**; ): у фізічнай касмалогіі — воблака міжзоркавага газу на стадыі ператварэння ў галактыку. Лічыцца, што тэмпы зоркаўтварэння ў гэты перыяд галактычнай эвалюцыі вызначаюць спіральную ці эліптычную форму будучай зорнай сістэмы (больш павольнае фармаванне зорак з лакальных згусткаў міжзоркавага газу звычайна прыводзіць да ўзнікнення галактыкі спіральнай формы). Тэрмін «протагалактыка» выкарыстоўваецца галоўным чынам пры апісанні ранніх фаз развіцця Сусвету ў рамках тэорыі Вялікага выбуху.

## Гл. таксама 
* Карлікавая галактыка
* Шаравое зорнае скопішча

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Касмалогія
Катэгорыя:Галактыкі
Альфа-працэс

**Альфа-працэс (α-працэс)** — ядзерная рэакцыя захопу α-часціц ядрамі лёгкіх элементаў. У зорках ён з'яўляецца асноўнай крыніцай вытворчасці хімічных элементаў ад гелію да нікелю. Далей прыведзены найбольш значныя α-працэсы.

: \mathrm{_6^{12}C} + \mathrm{_2^4He}  \rightarrow \mathrm{_{8}^{16}O} + \gamma + Q, Q = 7,16 МэВ

: \mathrm{_8^{16}O} + \mathrm{_2^4He}  \rightarrow \mathrm{_{10}^{20}Ne} + \gamma + Q, Q = 4,73 МэВ

: \mathrm{_{10}^{20}Ne} + \mathrm{_2^4He}  \rightarrow \mathrm{_{12}^{24}Mg} + \gamma + Q, Q = 9,31 МэВ

: \mathrm{_{12}^{24}Mg} + \mathrm{_2^4He}  \rightarrow \mathrm{_{14}^{28}Si} + \gamma + Q, Q = 9,98 МэВ

: \mathrm{_{14}^{28}Si} + \mathrm{_2^4He}  \rightarrow \mathrm{_{16}^{32}S} + \gamma + Q, Q = 6,95 МэВ

: \mathrm{_{16}^{32}S} + \mathrm{_2^4He}  \rightarrow \mathrm{_{18}^{36}Ar} + \gamma

: \mathrm{_{18}^{36}Ar} + \mathrm{_2^4He}  \rightarrow \mathrm{_{20}^{40}Ca} + \gamma

: \mathrm{_{20}^{40}Ca} + \mathrm{_2^4He}  \rightarrow \mathrm{_{22}^{44}Ti} + \gamma

: \mathrm{_{22}^{44}Ti} + \mathrm{_2^4He}  \rightarrow \mathrm{_{24}^{48}Cr} + \gamma

: \mathrm{_{24}^{48}Cr} + \mathrm{_2^4He}  \rightarrow \mathrm{_{26}^{52}Fe} + \gamma

: \mathrm{_{26}^{52}Fe} + \mathrm{_2^4He}  \rightarrow \mathrm{_{28}^{56}Ni} + \gamma

## Гл. таксама 
* Зорны ядзерны сінтэз

## Спасылкі 
* ГАРЭННЕ ГЕЛІЯ. ЧЫРВОНЫЯ ГІГАНТЫ 
* Паходжанне зорак і хімічных элементаў 

Катэгорыя:Тэрмаядзерныя рэакцыі
Пратазорка

**Пратазоркі** — зоркі на завяршальным этапе свайго фармавання, аж да моманту загарання тэрмаядзерных рэакцый у ядры, пасля якога сціск пратазоркі спыняецца і яна становіцца зоркай галоўнай паслядоўнасці.

Пратазоркі звычайна маюць пылавыя абалонкі, дзякуючы якім яны з'яўляюцца магутнымі крыніцамі інфрачырвонага выпраменьвання. Пратазоркі невялікіх мас пры назіранні часта зіхацеюць.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Зорная эвалюцыя
Смітсанаўская астрафізічная абсерваторыя

thumb|Фасад будынка цэнтра
**Смітсанаўская астрафізічная абсерваторыя** (САА) з’яўляецца даследчым падраздзяленнем Смітсанаўскага інстытута, з галаўным падраздзяленнем у Кембрыджы (штат Масачусетс), дзе яна аб’яднана з Гарвардскай універсітэцкай абсерваторыяй у складзе Гарвард-Смітсанаўскага цэнтра астрафізікі.

## Гісторыя 
Смітсанаўская астрафізічная абсерваторыя была заснавана ў 1890 Самуэлем Пірпантам Лэнглі, перш за ўсё для даследаванняў Сонца. Лэнглі памятаюць сёння як піянера авіяцыі, але ён атрымаў адукацыю астранома і быў першым амерыканскім вучоным, які вылучыў астрафізіку ў асобную дысцыпліну. Лэнглі вынайшаў балометр і выявіў інфрачырвонае выпраменьванне ад Сонца.

У 1955 САА пераязджае з Вашынгтона (акруга Калумбія) у Кембрыдж, каб далучыцца да Гарвардскай універсітэцкай абсерваторыі і пашырыць яго штат, магчымасці, і, што найбольш важна, навуковую вобласць. Фрэд Віпл, першы дырэктар САА ў гэту новую эру, прыняў рашэнне: стварыць міжнародную сетку кіравання спадарожнікамі — рашэнне, якое зробіць САА піянерам і лідарам у касмічных даследаваннях.

У 1973 сувязі паміж САА і Гарвардам былі ўзмоцнены і фармалізаваны стварэннем аб’яднанага Гарвард-Смітсанаўскага цэнтра астрафізікі.

## САА сёння 
У наш час больш за 300 вучоных у САА ўключаны ў шырокую праграму даследаванняў у вобласці астраноміі, астрафізікі, даследаванняў Зямлі.

Кіраўніцтва САА прыкладае высілкі да развіцця арбітальных абсерваторый і вялікіх наземных тэлескопаў, у вобласці ўжывання камп'ютараў да астрафізічных праблем і інтэграцыі лабараторных вымярэнняў, тэарэтычнай астрафізікі і назіранняў у вобласці электрамагнітнага спектра, што вельмі паспрыяла сучаснаму разуменню Сусвету.

САА кіруе рэнтгенаўскай абсерваторыяй Чандра з Кембрыджа. Сумесна з Арызонскім універсітэтам САА таксама кіруе абсерваторыяй MMT. САА належыць Абсерваторыя імя Уіпла.

## Дырэктары абсерваторыі 
* 1890—1906 — Самуэль Пірпант Лэнглі
* 1906—1944 — Чарлз Грылі Абат
* 1944—1955 — 
* 1955—1973 — Фрэд Лоўрэнс Віпл
* 1973—1982 — 
* 1983—2004 — Ірвін Шапіра
* 2004 — наш час — 

## Гл. таксама 
* Зорны каталог САА

## Спасылкі 
* Сайт САА
* Сайт Гарвардска-Смітсаніянскага цэнтра астрафізічных даследаванняў

Катэгорыя:Астранамічныя абсерваторыі
Катэгорыя:Астранамічныя абсерваторыі ЗША
Катэгорыя:Кембрыдж (Масачусетс)
Q-зорка

**Q-зорка** (), таксама вядомая як **Шэрая дзірка** () — гіпатэтычны тып кампактнай і цяжкай нейтроннай зоркі з экзатычным станам матэрыі. Тэрмін «Q-зорка» не павінен памылкова прымацца за кваркавую зорку (), з прычыны таго, што **Q** у назве азначае не кварк, а хутчэй захаваную колькасць часціц. Q-зорка можа быць памылкова прынята за чорную дзірку. Адным з такіх кандыдатаў з'яўляецца кампактны аб'ект V404 Cyg у сузор'і Лебедзь.

## Тыпы Q-зорак 
* SUSY Q-шар ()
* B-шар, стабільныя Q-шары з вялікім барыённым лікам B. Яны існуюць у нейтронных зорках, якія паглынулі адзін ці некалькі Q-шароў.

## Гл. таксама 
* Чорная дзіра
* Прэонная зорка
* Кваркавая зорка

## Спасылкі 
* Abstract, Are Q-stars a serious threat for stellar-mass black hole candidates?, Miller J.C., Shahbaz T., Nolan L.A, 1997
* Abstract, No observational proof of the black-hole event-horizon, Marek A. Abramowicz, Wlodek Kluzniak, Jean-Pierre Lasota, 2002

Катэгорыя:Класы зорак
Катэгорыя:Гіпатэтычныя астранамічныя аб’екты
Брытанская алімпійская асацыяцыя

**Брытанская алімпійская асацыяцыя** () — арганізацыя, якая прадстаўляе Вялікабрытанію ў міжнародным алімпійскім руху. Заснавана і зарэгістравана ў МАК у 1905 годзе.

Штаб-кватэра размешчана ў Лондане. З’яўляецца членам МАК, ЕАК і іншых міжнародных спартыўных арганізацый. Ажыццяўляе дзейнасць па развіцці спорту ў Вялікабрытаніі.

## Алімпійскія гульні ў Вялікабрытаніі 
Вялікабрытанія была тройчы ўдастоена права правядзення летняй Алімпіяды, усе тры заяўкі былі на горад Лондан: ужо прайшлі гульні у 1908 і ў у 1948 гадах

## Гл. таксама 
* Вялікабрытанія на Алімпійскіх гульнях

## Спасылкі 
* Афіцыйны вэбсайт Брытанскай алімпійскай асацыяцыі.

Вялікабрытанія
Катэгорыя:Вялікабрытанія на Алімпійскіх гульнях
Гарвард-Смітсанаўскі цэнтр астрафізікі

**Гарвард-Смітсанаўскі цэнтр астрафізікі** (, *CfA*) — адна з найбуйнейшых у свеце астрафізічных арганізацый. Вучоныя, якія ўваходзяць у яе, працуюць у рамках шырокіх даследчых праграм у вобласці астраноміі, астрафізікі, навук аб зямлі і космасе і выкладання прыродазнаўчых навук. Сваёй галоўнай задачай цэнтр абвяшчае паглыбленне ведаў пра Сусвет і разуменне яго прынцыпаў шляхам навуковых даследаванняў і развіцця астранамічнай і астрафізічнай адукацыі.

Цэнтр быў заснаваны ў 1973 годзе для супрацоўніцтва паміж Смітсанаўскім інстытутам і Гарвардскім універсітэтам. У яго склад уваходзяць Абсерваторыя Гарвардскага каледжа і Смітсанаўская астранамічная абсерваторыя. Асноўны будынак цэнтра размешчаны ў Кембрыджы (штат Масачусетс, ЗША), кіраванне спадарожнікамі ажыццяўляецца з розных пунктаў зямнога шара. Пад кіраўніцтвам Гарвард-Смітсанаўскага цэнтра астрафізікі створаны Цэнтр малых планет.

## Кіраўнікі 
* Джордж Філд: 1973—1982
* Ірвін Шапіра: 1982—2004
* Чарлз Элкак: 2004—цяперашні час

## Факты 
Астэроід 10234 Sixtygarden быў названы ў гонар адрасу цэнтра.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Астранамічныя інстытуты і ўстановы
Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі ЗША
Верхнялужыцкая мова

**Верхнялужыцкая мова** () — мова лужыцкіх сербаў і адна з афіцыйных моў Германіі.

Адносіцца да славянскай групы моў. Агульны лік носьбітаў — каля 40 000 чалавек, яны жывуць у Саксоніі. Лік носьбітаў мовы ў штодзённым жыцці значна ніжэйшы.

## Пашырэнне 
Агульны лік лужыцкіх сербаў у Горнай Лужыцы — 40 000, аднак актыўна карыстаюцца мовай — 13 000. Агульны лік лужычан у Дольнай Лужыцы — 20 000, аднак актыўна карыстаюцца мовай — 7 000. У адрозненне ад ніжнялужыцкай мовы, верхнялужыцкая мова не знаходзіцца на мяжы вымірання. Усяго ж пражываюць у Лужыцы прыкладна 600 000 чалавек — лужычанаў і нелужычанаў (немцаў). Цэнтрам верхнялужыцкай культуры з’яўляецца горад Баўцэн у Саксоніі.

## Асаблівасці 
Націск заўсёды падае на першы склад. Шэраг фанетычных асаблівасцей збліжае верхнялужыцкую мову з беларускай: наяўнасць фрыкатыўнага /h/, змякчэнне гукаў /d/, /t/ адпаведна да /dź/, /ć/, наяўнасць прыстаўнога /в/.

## Алфавіт 
| ||
|

|}

## Прыклад тэксту 

**Naša wjeska**

To je naša wjeska. Blisko wjeski je lěs. Tam widźiš našu chěžu. Wokolo chěže je zahroda. W zahrodźe je naša wowca. Naša kruva tam njeje. Tu je dróha do města. Widźiš tam šulu? Tam je naš wučer. Wučer ma psyka. Blisko zahrody je naš susod. Susod ma awto a jědźe do města. Maš doma tež awto? Blisko dwora je štom. Wokoło štoma je trawa. Što hišće widźiš?

**Нашая вёска**

Гэта наша вёска. Паблізу вёскі ё лес. Там бачыш нашу хату. Вакол хаты агароджа. У агароджы нашая авечка. Нашая карова там не есь. Вось дарога ў горад. Бачыш там школу? Там наш настаўнік. Настаўнік мае сабаку. Паблізу агароджы наш сусед. Сусед мае аўтамабіль і ездзіць у горад. А ты маеш дома аўтамабіль? Паблізу двара ё дрэва. Вакол дрэва трава. Што яшчэ ты бачыш?

## Спасылкі 
* Падручнік, слоўнік, карысныя матэрыялы
* Дапаможнік верхнялужыцкай мовы  (Пераклад пачатку чэшскага падручніка на рускую).
* Лужыцка-нямецкі слоўнік


Катэгорыя:Мовы Германіі
Сандэ

**Са́ндэ** — дэсерт з марожанага. Звычайна гатуецца з шарыкаў марожанага, аздобленых фруктовым сіропам альбо жэле, здробленымі арэхамі, шакаладам, узбітай смятанкай і ягадамі.

## Гісторыя 
Паводле «Оксфардскага слоўніка англійскай мовы» (*Oxford English Dictionary*), паходжанне тэрміна *сандэ* невядома. Розныя гарады і штаты ЗША прэтэндуюць на тое, што менавіта там быў прыдуманы гэты папулярны ў ЗША дэсерт: Нью-Ёрк, Буфала, Агая, Кліўленд, Новы Арлеан, Луізіяна і многія іншыя.

Сярод многіх гісторый пра вынаходніцтва сандэ прысутнічае тлумачэнне, што падштурхнуў да стварэння гэтага дэсерта напой, вядомы ў ЗША, як ''* — «содавая з марожаным». Іншай прычынай з’яўляецца неабходнасць знайсці замену марожанаму, якое было папулярным ласункам і ўжывалася звычайна ў нядзельныя дні. У той час, як паводле аднаго з так званых «сініх законаў», забаранялася ўжываць марожанае ў нядзелю. Нядзеля па-англійску — Sunday, адсюль і назва дэсерту — «сандэ». Пітэр Бёрд у кнізе «Першая харчовая імперыя» (*The First Food Empire'', 2000) напісаў, што назва была прынята ў штаце Ілінойс, дзе было забаронена ўжыванне марожанага па нядзелях, а марожанае ў складзе дэсерта з даданнем іншых інгрэдыентаў ужо не з’яўлялася асноўным прадуктам, з-за чаго гэты прадукт не лічыўся марожаным.

Катэгорыя:Дэсерты
Катэгорыя:Марожанае
Катэгорыя:Амерыканская кухня
Head (Unix)

**head** — утыліта ў UNIX і UNIX-падобных сістэмах, якая друкуе першыя n радкоў з файла, па змоўчванню n роўнае 10:

```bash
head /var/log/messages
```

Змяніць колькасць радкоў на вывад можна ўказаўшы ключ -n :

```bash
head -n 20 /var/log/messages
```

ці -:

```bash
head -20 /var/log/messages
```

Часта ўжываецца ў якасці элемента канвеера апрацоўкі тэксту рознымі ўтылітамі, каб абмежаваць вывад інфармацыі:

```bash
df | head -n 2 | tail -n 1 | column -t | cut -d" " -f1
```

Катэгорыя:Прылады Unix для апрацоўкі тэксту
Virtual International Authority File

**VIAF** ( — Віртуальны міжнародны аўтарытэтны файл) — віртуальная сістэма міжнародных стандартаў для аўтарытэтнай інфармацыі (напрыклад, інфармацыі пра творы і іх аўтарах). У распрацоўцы праекта ўдзельнічала некалькі найбуйнейшых сусветных бібліятэк, у тым ліку Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Бібліятэка Кангрэса ЗША.

VIAF з’яўляецца міжнародна прызнанай сістэмай класіфікацыі. Гэта сумесны праект некалькіх нацыянальных бібліятэк і кіруецца Анлайнавым камп'ютарным бібліятэчным цэнтрам (OCLC). Праект быў ініцыяваны Нямецкай нацыянальнай бібліятэкай і Бібліятэкай Кангрэса ЗША. Праект заснаваны ў 2000 годзе.

## Кароткая гісторыя праекта 
У красавіку 1998 года Бібліятэка Кангрэса ЗША (LC), Нямецкая бібліятэка (DNB) і OCLC прыступілі да стварэння канцэптуальнага праекта, каб звязаць бібліяграфічныя запісы для асабістых імёнаў у адзіную сістэму.

VIAF Кансорцыум быў сфарміраваны па пісьмовай згодзе LC, DNB і OCLC у жніўні 2003 года. Пагадненне было падпісана на 69-й Генеральнай канферэнцыі IFLA, якая адбылася ў Берліне.

Нацыянальная бібліятэка Францыі (BNF) далучылася да пагаднення аб кансорцыуме 5 кастрычніка 2007 года.

Гэтыя чатыры арганізацыі - LC, DNB, BnF і OCLC - узялі на сябе ролю кіраўнікоў у кансорцыуме, маючы агульную адказнасць за VIAF, хостынг VIAF і пастаўку праграмнага забеспячэння, а таксама бібліяграфічны змест даных. Іншыя арганізацыі пазней далучыліся да кансорцыума, падаючы зыходныя файлы і досвед для прасоўвання VIAF.

У 2010 годзе сярод кіраўнікоў устаноў пачаліся сур'ёзныя перамовы і дыскусіі па доўгатэрміновай арганізацыйнай дамоўленасці для VIAF. Пасля разгляду розных варыянтаў і прынцыпаў працы аўтары пагадзіліся аднесці VIAF да службы OCLC. У 2011 годзе былі абмеркаваны дэталі пераходу і пасля згоды ўсіх удзельнікаў у 2012 годзе пачаўся гэты пераход.

## Апісанне праекта 
Мэта сістэмы - звязаць некалькі нацыянальных ідэнтыфікатараў (такіх, як нямецкі GND, (раней PND для асоб), амерыканскі LCCN, французскі BNF і іншыя) у адзіную сістэму класіфікацыі і пошуку інфармацыі. Запіс **VIAF** атрымлівае стандартны ўнікальны нумар, утрымлівае ўвесь набор першасных запісаў з зыходніка, а таксама высылаецца на арыгінальныя крыніцы. Даныя знаходзяцца ў свабодным інтэрнэт-доступе і могуць быць выкарыстаны для даследаванняў і абмену данымі і праз фонды бібліятэк у электронным відзе. Узаемнае абнаўленне ажыццяўляецца па пратаколе Ініцыятывы адкрытых архіваў (OAI).

Нумары файлаў таксама дадаюцца ў біяграфічныя і іншыя артыкулы Вікіпедыі.

## Бібліятэкі-ўдзельнікі 
## Бібліятэкі і праекты, якія ўдзельнічаюць у рэжыме тэсціравання 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Класіфікатары
Катэгорыя:Сістэмы класіфікацыі
Катэгорыя:Бібліятэка Кангрэсу
Катэгорыя:Базы даных
Спадарожнік-пастух

thumb|right|150px|Праметэй (справа) і Пандора «пасвяць» кольца F Сатурна паміж сваімі ўнутранай і знешняй арбітамі
thumb|right|150px|**Метад уздзеяння спадарожніка-«пастуха»** — Калі часціцы знаходзяцца наперадзе ці ззаду спадарожніка на яго арбіце, то яны або паскараюць рух па сваёй траекторыі і сыходзяць з арбіты, або прытарможваюць рух па сваёй траекторыі і прыцягваюцца да арбіты

**Спадарожнікамі-«пастухамі»** завуць невялікія натуральныя спадарожнікі газавых планет у Сонечнай сістэме, якія не дазваляюць крайнім часціцам кольца разыходзіцца ад яго ў бакі. Яны як бы «пасвяць» часціцы, за што і атрымалі сваю назву «пастухоў».

Дзякуючы свайму гравітацыйнаму ўздзеянню яны могуць збіраць часціцы або адхіляць з першапачатковай арбіты, змяняючы, або ствараючы новую траекторыю руху. Гэта прыводзіць да «прабелаў» у сістэме кольцаў, такіх як шчыліна Касіні, або да «закручаных» формаў кольцаў.

Сістэма кольцаў Сатурна мае некалькі такіх спадарожнікаў. Тры спадарожнікі больш-менш адназначна прылічаюць да спадарожнікаў-«пастухоў». Гэта Атлас для кольца А, Праметэй і Пандора для кольца F. Іншыя пяць спадарожнікаў таксама трапляюць пад гэта вызначэнне, гэта Дафніс, Пан, Янус, Эпіметэй і Эгеон.

Уран мае два спадарожнікі-«пастухі» па абодва бакі ад свайго кольца ε (эпсілон): Кардэлія і Афелія.

Катэгорыя:Нябесная механіка
Вялікі атрактар

**Вялікі атрактар** — гравітацыйная анамалія, размешчаная ў міжгалактычнай прасторы на адлегласці прыкладна 65 Мпк або 250 млн светлавых гадоў у сузор'і Навугольніка. Гэты аб'ект, які мае масу дзясяткаў тысяч мас Млечнага Шляху, назіраецца дзякуючы эфекту, які ён аказвае на рух назіраных намі галактык і іх скопішчаў на ўчастку прасторы, працягласцю ў некалькі сотняў мільёнаў светлавых гадоў.

Гіпотэза пра існаванне Вялікага атрактара былы выказана ў 1986 годзе. Назіранне Вялікага атрактара абцяжарана тым, што ён знаходзіцца ў «зоне пазбягання», закрытай ад назірання плоскасцю Млечнага шляху з вялікай колькасцю пылу. Мясцовае звышскопішча (у тым ліку Мясцовая група) знаходзіцца ў зоне гравітацыйнага ўздзеяння Вялікага атрактара. Хоць Вялікі атрактар аддаляецца ад нас, хуткасць аддалення ад яго нашай і бліжэйшых Галактык паменшана (у параўнанні з законам Хабла) прыкладна на 250 км/с. У прылеглых да атрактара абласцях Уселенай галактыкі выяўляюць буйнамаштабная плынь у бок да Вялікага атрактара з хуткасцю парадку 491±200 кіламетраў у секунду.

У кірунку да Вялікага атрактара знаходзіцца скопішча галактык Abell 3627, якое, верагодна, і служыць яго цэнтрам. Маса — парадку 5 сонечных мас, але маса бачнага рэчыва ў той вобласці, прынамсі, у 10 разоў меншая. Лічыцца, што асноўную масу складае цёмная матэрыя.

## Спасылкі 
* Вялікі Атрактар
* Буйнамаштабная структура Сусвету і яе паходжанне 
* 
* 

Катэгорыя:Касмічныя з'явы
Катэгорыя:Навугольнік (сузор’е)
Міжгалактычная прастора

**Міжгалактычная прастора** — частка космасу, размешчаная паміж галактыкамі. У міжгалактычнай прасторы практычна няма матэрыі, і па сваім саставе яна вельмі блізкая да абсалютнага вакууму. 

Міжгалактычная прастора запоўнена вельмі разрэджаным газам з сярэдняй шчыльнасцью менш за 1 атам вадароду на 1 дм³ (ёсць здагадка, што магутныя патокі энергіі, якія выпраменьваюць звышмасіўныя чорныя дзіркі, награваюць гэты газ).  У міжгалактычнай прасторы маецца міжгалактычны пыл.

## Гл. таксама 
* Міжгалактычны газ
* Войд
* Міжпланетная прастора
* Міжзоркавая прастора

## Спасылкі 
* Загадкавыя ўльтракароткія радыёсігналы могуць праліць святло на шчыльнасць матэрыі ў міжгалактычнай прасторы  //  «Компьюлента-Онлайн», 5 ліпеня 2013
* Вучоныя выявілі месцазнаходжанне таямнічай цёмнай матэрыі // GlobalScience.ru, 20.02.2012

Катэгорыя:Астрафізіка
Скопішча Дзевы

thumb|310px|Карта скопішча Дзевы.
**Скопішча Дзевы** — скопішча галактык, размешчанае на адлегласці ад 15 да 22 мегапарсекаў, бліжэйшае да Мясцовай групы буйное скопішча. Яно складаецца не менш, чым з 1300 (хутчэй за ўсё, каля 2000) галактык. На назіраным небе скопішча мае вуглавы памер каля 8° з цэнтрам у сузор'і Дзевы, адсюль і назва. Частка скопішча размешчана ў сузор'і Дзевы, а частка — у сузор'і Валасы Веранікі (з ім не варта блытаць скопішча Волас Веранікі — іншае буйное скопішча галактык у гэтым сузор'і). Скопішча Дзевы, як і Мясцовая група, уваходзіць у склад Мясцовага звышскопішча галактык.

Першыя аб'екты скопішча былі апісаны яшчэ ў каталогу Месье, напрыклад, гіганцкая эліптычная галактыка M87. Група галактык гэтага скопішча М 84, М 86, NGC 4477, NGC 4473, NGC 4461, NGC 4458, NGC 4438, NGC 4435 цікавая тым, што меркавана ўтварае фізічна звязаную сістэму і завецца ланцужком Маркарана па імі астранома, які прапанаваў і абгрунтаваў у 1961 годзе гэту гіпотэзу.

## Спасылкі 
* Скопішча Дзевы на WIKISKY.ORG
* Апісанне са спісам галактык скопішча 

*
Цэнтрамера

ў позняй прафазе — метафазе мітозу. 1—храматыда; 2—цэнтрамера; 3—кароткае плячо; 4—доўгае плячо.]]
**Цэнтрамера** — участак храмасомы, які характарызуецца спецыфічнай паслядоўнасцю нуклеатыдаў і структурай. Цэнтрамера грае важную ролю ў працэсе дзялення клеткавага ядра і ў кантролі экспрэсіі генаў.

## Функцыі 
Цэнтрамера прымае ўдзел у злучэнні сястрынскіх храматыд, фарміраванні кінетахора, кан'югацыі гамалагічных храмасом і ў кантролі экспрэсіі генаў.

Менавіта ў вобласці цэнтрамеры сястрынскія храматыды злучаны  ў прафазе і метафазе мітозу і гамалагічныя храмасомы ў прафазе і метафазе першага дзялення меёзу. На цэнтрамерах адбываецца фарміраванне кінетахораў: бялкі, якія звязваюцца з цэнтрамерай, фармуюць пункт прымацавання для мікратрубак верацяна дзялення ў анафазе і целафазе мітозу і меёзу.

Адхіленні ад нармальнага функцыянавання цэнтрамеры вядуць да праблем ва ўзаемным размяшчэнні храмасом ядры, якое дзеліцца, у выніку гэта вядзе да парушэнняў працэсу сегрэгацыі храмасом (размеркавання іх паміж даччынымі клеткамі). Гэтыя парушэнні прыводзяць да анеуплаідыі, якая можа мець цяжкія наступствы (напрыклад, сіндром Дауна ў чалавека, звязаны з анеуплаідыяй (трысоміяй) па 21-й храмасоме).

Катэгорыя:Храмасомы
Цэнтральны канал (Францыя)

**Цэнтральны канал** () — канал у дэпартаменце Сона і Луара (Бургундыя). Канал быў пабудаваны ў 1784-1791 гадах і злучае рэкі Сона і Луара, мае даўжыню 112 км і 61 шлюз. Пачынаецца канал у Шалон-сюр-Соне на рацэ Сона, канчаецца, злучаючыся з Бакавым (абводным) каналам Луары ў Дзігуэне. Вышэйшы пункт - 301 м над узроўнем мора, найнізкі - 175 м у Шалон-сюр-Соне. Важнейшыя парты - Дзігуэн, Монса-ле-Мін, Шаньі, Шалон-сюр-Сон.

## Спасылкі 
* Canal du Centre & Roanne — артыкул пра Цэнтральны канал.

Катэгорыя:Сона і Луара
Катэгорыя:Каналы Францыі
Катэгорыя:Басейн Луары
Катэгорыя:Басейн Роны
Катэгорыя:З’явіліся ў 1791 годзе
Катэгорыя:Каналы паводле алфавіта
Катэгорыя:1791 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Францыі
Богуслаў Собатка

**Бо́гуслаў Со́батка** (; нар. , Тэльніцы, акруга Брно-прыгарад, Чэхаславакія) — чэшскі палітык, міністр фінансаў у 2002—2006, выконваючы абавязкі кіраўніка Чэшскай сацыял-дэмакратычнай партыі ў 2005—2006 і з 2010 года. З 17 студзеня 2014 года па 6 снежня 2017 — прэм’ер-міністр Чэхіі.

У 1995 годзе скончыў юрыдычны факультэт Масарыкава ўніверсітэта ў Брно, дзе вучыўся разам са Здэнекам Коўдзелкай.

У 1996 годзе быў упершыню абраны ў Палату дэпутатаў. 15 ліпеня 2002 года стаў міністрам фінансаў ва ўрадзе Уладзіміра Шпідлы, захаваў сваю пасаду ў кабінетах Станіслава Гроса і Іржы Параўбека; сышоў у адстаўку пасля паражэння ЧСДП на выбарах 2006 года.

Двойчы — у 2003—2004 і 2005—2006 гадах — быў віцэ-прэм’ерам урада. Пасля адстаўкі Станіслава Гроса Собатка часова выконваў абавязкі кіраўніка партыі да партыйных выбараў (на іх перамог Параўбек). Пасля няўдалага выступлення ЧСДП на парламенцкіх выбарах 2010 года і адстаўкі Параўбека з пасады старшыні партыі Собатка зноў стаў выконваючым абавязкі кіраўніка партыі. У сакавіку 2011 года абраны старшынёй партыі. Таксама Собатка ўзначальвае фракцыю ЧСДП у Палаце дэпутатаў.

17 студзеня 2014 года прызначаны прэм’ер-міністрам Чэхіі.

Жанаты, мае дваіх дзяцей.

## Спасылкі 
* Асабісты сайт Богуслава Собаткі  
* Профіль на сайце Палаты дэпутатаў Чэхіі  

Катэгорыя:Выпускнікі Масарыкава ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Чэшскай сацыял-дэмакратычнай партыі
Катэгорыя:Міністры фінансаў Чэхіі
Катэгорыя:Міністры прамысловасці і гандлю Чэхіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Чэхіі
Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН Беларусі

**Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН Беларусі** з’явіўся у 1963 годзе ў выніку рэарганізацыі Інстытута біялогіі АН БССР і першапачаткова меў назву *Інстытут эксперыментальнай батанікі і мікрабіялогіі АН БССР.* У 1966 годзе са складу Інстытута выдзяляецца ў самастойную ўстанову Аддзел мікрабіялогіі. У 1972 г. у *Інстытут эксперыментальнай батанікі АН БССР* у складзе трох лабараторый ўваходзіць Аддзел фізіялогіі і сістэматыкі ніжэйшых раслін АН БССР, і ўстанове надаецца імя В. Ф. Купрэвіча. Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН Беларусі находзіцца ў складзе Аддзялення біялагічных навук ад моманту свайго заснавання.

## Асноўныя напрамкі даследаванняў 
* біялагічныя асновы ўзнаўлення, рацыянальнага выкарыстання і аховы расліннага свету Беларусі
* фізіёлага-біяхімічныя асновы павышэння прадукцыйнасці і ўстойлівасці раслін
* радыеэкалогія раслін

## Навуковыя школы 
* *фларыстыка-батанічная* — М. П. Тамін, В. І. Парфёнаў
* *геабатанікі і лясной тыпалогіі* — І. Д. Юркевіч, Д. С. Голад
* *міколагаў і фітапатолагаў* — В. Ф. Купрэвіч, М. А. Дарожкін
* *фізіялогіі хворай расліны* — В. Ф. Купрэвіч, З. Я. Сярова
* *экзагеннай рэгуляцыі росту, развіцця і ўстойлівасці раслін* — С. М. Маштакоў, М. А. Ламан
* *экалогіі і ўстойлівасці раслінных згуртаванняў і маніторынгу расліннага свету* — А. В. Пугачэўскі

## Дырэктары Інстытута ў розныя гады 
* Іван Данілавіч Юркевіч — 1963—1967
* Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык — 1967—1972
* Віктар Іванавіч Парфёнаў — 1972—2000
* Мікалай Апанасавіч Ламан — 2000—2010
* Аляксандр Віктаравіч Пугачэўскі — 2011—2022
* Дзмітрый Генадзевіч Грумо — з 2022

## Узнагароды 
* Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1981)
* Дзяржаўныя прэміі БССР 1972 і 1976 гг.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Национальная академия наук Беларуси: 1929—1999 / Под науч. ред. Н. А. Борисевича, А. П. Войтовича. — Мн.: Беларуская навука, 1998. — С. 196—198. — ISBN 985080278-2

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Інстытута эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
** Институт экспериментальной ботаники имени В. Ф. Купревича НАН Беларуси — История

Катэгорыя:Арганізацыі Мінска
Катэгорыя:Біялогія ў Беларусі
Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР
Катэгорыя:З’явіліся ў 1963 годзе
Катэгорыя:1963 год у Мінску

Катэгорыя:Батанічныя арганізацыі
Цэратазаўр

**Цэратазаўр** (*Ceratosaurus*) — род вымерлых паўзуноў падатрада тэрапод, яшчарападобны дыназаўр. На насавых костках меўся вялікі шурпаты выступ, які з'яўляецца, відавочна, асновай рогу. Вядомы некалькі відаў. Быў буйным двухногім драпежнікам (вышынёй каля 3 м). Шкілет знойдзены ў верхнеюрскіх адкладах Паўночнай Амерыкі (ЗША, Каларада).

Катэгорыя:Дыназаўры
Гіндэнбург (дырыжабль)

thumb|Дырыжабль «Гіндэнбург»
**LZ 129 «Гіндэнбург»** () — цвёрды дырыжабль, пабудаваны ў 1936 годзе ў Германіі. Быў самым вялікім у свеце са створаных да таго часу дырыжабляў (па аб’ёме малаважна саступаў апошняму класічнаму цэпеліну , 1938). Сваю назву паветраны карабель атрымаў у гонар рэйхспрэзідэнта Германіі Паўля фон Гіндэнбурга.

6 мая 1937 года, завяршаючы чарговы трансатлантычны рэйс, пры выкананні пасадкі на галоўнай паветраплавальнай базе ваенна-марскіх сіл ЗША ў Лейкхерсце напоўнены пажаранебяспечным вадародам «Гіндэнбург» загарэўся і пацярпеў катастрофу, у выніку якой загінула 35 з 97 чалавек, якія знаходзіліся на яго борце, а таксама адзін член наземнай каманды. І хоць па колькасці ахвяр «Гіндэнбург» не з’яўляецца найбуйнейшай катастрофай дырыжабля, гібель гэтага паветранага карабля атрымала вялікі рэзананс.

## Заўвагі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Navy Lakehurst Historical Society  
* Airships.net: LZ-129 Hindenburg 
* Hindenburg Hydrogen Fire 
* Faces of the Hindenburg 

Катэгорыя:Дырыжаблі
Катэгорыя:Авіякатастрофы
Катэгорыя:Катастрофы 1937 года
Катэгорыя:Падзеі ў ЗША
06
1937
Катэгорыя:1937 год у ЗША
Катэгорыя:З’явіліся ў 1936 годзе
Катэгорыя:Авіяцыя Германіі
Цэрыянтарыі

**Цэрыянтарыі** (*Ceriantharia*) — атрад каралавых паліпаў з падкласа шасціпрамянёвых (*Hexacorallia*). Донныя стадыі жыццёвага цыкла вядуць рыючы спосаб жыцця ў друзлых грунтах, для харчавання выстаўляюць вонкі ротавы канец з шматлікімі шчупальцамі. Лічынкі цэрыянтарый — цэрынулы — падоўгу існуюць у планктоне, дзе вядуць драпежны спосаб жыцця. У цяперашні час апісана каля 100 відаў, многія з якіх вядомыя толькі па планктонных стадыях.

Катэгорыя:Шасціпрамянёвыя каралы
Эрнст Цэрмела

**Эрнст Цэрмела** (; , Берлін — , Фрайбург) — нямецкі матэматык. У 1894 скончыў Берлінскі ўніверсітэт. Асноўныя даследаванні адносяцца да тэорыі мностваў, дзе ён даў агульную аксіяматыку і даказаў, што ўсякае мноства можа быць цалкам упарадкавана. Работы Цэрмела аказалі вялікі ўплыў на развіццё гэтага раздзелу матэматыкі і выклікалі ажыўленую дыскусію. Займаўся таксама варыяцыйным вылічэннем і пытаннямі прыкладання тэорыі імавернасцей да статыстычнай фізікі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Матэматыкі Германіі
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы Германіі
Цэрвіцыт

**Цэрвіцыт** — запаленне шыйкі маткі. Узнікае ў выніку пранікнення гана-, стафіла- і стрэптакокаў, кішэчнай палачкі або трыхаманад з похвы ў канал шыйкі маткі. Часта спалучаецца з іншымі запаленчымі гінекалагічнымі захворванні (вагініт, метрыт, сальпінгаафарыт). Мае вострае, падвострае і хранічнае цячэнне.

## Сімптомы 
Пры вострым цэрвіцыце невялікія болі ўнізе жывата і ў паясніцы, з'яўляюцца слізіста-гнойныя вылучэнні. У хранічнай стадыі скаргі могуць адсутнічаць. Белі, якія вылучаюцца з канала шыйкі маткі, прыводзяць да ўтварэння эрозіі. Для вызначэння ўзбуджальніка інфекцыі выкарыстоўваюць бактэрыялагічнае даследаванне вылучэнняў з канала шыйкі маткі.

## Лячэнне 
Лячэнне залежыць ад прычыны захворвання і яго стадыі; пры вострым цэлестыце — спакой, антыбіётыкі, сульфаніламіды; пры хранічным цэлестыце — фізіятэрапеўтычныя і інш мясцовыя працэдуры.

Катэгорыя:Запаленне
Катэгорыя:Захворванні, якія перадаюцца палавым шляхам
Гексадэкан

**Гексадэкан** (цэтан) — CH3-(CH2)14-CH3 — аліфатычны насычаны вуглевадарод.

Крышталічнае рэчыва, бескаляровая вадкасць. Тэмпература плаўлення 18,2 °С, тэмпература кіпення 286,8 °С, шчыльнасць 0,770 г/см³ (пры тэмпературы 25 °С). Устойлівы да тэмпературы 500 °С. Не раствараецца ў вадзе і спірце, раствараецца ў бензоле, эфіры і іншых арганічных растваральніках.

Атрымліваюць гексадэкан награваннем актылбраміду з натрыем (рэакцыя Вюрца) і іншымі метадамі. Выкарыстоўваюць у якасці эталона для ацэнкі якасці дызельнага паліва (цэтанавы лік).

## Гл. таксама 
* Цэтанавы лік
* Актанавы лік

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Алканы
Катэгорыя:Паліва
Цэрулаплазмін

**Цэрулаплазмін** — медзьутрымальны бялок (глікапратэін), які прысутнічае ў плазме крыві. У церулаплазміне ўтрымоўваецца каля 95 % агульнай колькасці медзі сыроваткі крыві чалавека. Прыроджаны дэфіцыт цэрулаплазміну прыводзіць да дэфектаў развіцця галаўнога мозгу і печані. Быў апісаны ў 1948 годзе.

## Фізічныя ўласцівасці цэрулаплазміну чалавека 
Цэрулаплазмін чалавека, дзякуючы іёнам медзі, якія ўваходзяць у яго склад, мае блакітны колер. Сярэдняя малекулярная маса вагаецца ў дыяпазоне 150 000—160 000 г/моль. На адну малекулу прыходзіцца 6—7 іёнаў медзі (Cu +2).

Да ўкаранення медзі ў бялок ён называецца апацэрулаплазмін, пасля — халацэрулаплазмін.

Асноўныя амінакіслоты цэрулаплазміну: аспарагінавая, глутамінавая, трэанін, гліцын, лейцын.

Катэгорыя:Бялкі
Катэгорыя:Кроў
Катэгорыя:Ферменты
Цэтанавы лік

**Цэтанавы лік** — характарыстыка ўзгаральнасці дызельнага паліва, якая вызначае перыяд затрымкі гарэння рабочай сумесі (прамежак часу ад упырску паліва ў цыліндр да пачатку яго гарэння). Чым вышэй цэтанавы лік, тым менш затрымка і тым больш спакойна і плаўна гарыць паліўная сумесь.

Цэтанавы лік колькасна роўны аб'ёмнай долі цэтану, цэтанавы лік якога прымаюць за 100, у сумесі з α-метылнафталінам (цетанавы лік якога, у сваю чаргу, роўны 0), калі гэтая сумесь мае той жа перыяд затрымкі ўзгарання, што і падыспытнага паліва ў тых жа ўмовах.

Калі дызельнае паліва характарызуецца такой жа ўзгаральнасцю, вызначанай на вопытным рухавіку (ASTM D 613, EN 5165, ISO 5165, ГОСТ 3122), што і мадэльная сумесь гэтых двух вуглевадародаў, цэтанавы лік гэтага паліва лічыцца роўным працэнтнай долі цэтану ў гэтай сумесі. Чым ён больш, тым лепш узгаральнасць сумесі пры сцісканні.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Артыкул на сайце ХиМиК.ру

Катэгорыя:Гарэнне
Катэгорыя:Рухавік унутранага згарання
Шыйка маткі

**Шыйка маткі** () — ніжні сегмент маткі. У цэнтры размешчаны канал шыйкі маткі, адзін канец якога адкрываецца ў поласць маткі, а другі — у похву. У сярэднім даўжыня шыйкі маткі 3-4 см, а цэрвікальны канал самкнёны.

У шыйкі маткі адрозніваюць похвавую частку. Шыйка маткі злучаецца з похвай з дапамогай зводаў похвы. Адрозніваюць пярэдні звод (кароткі), задні (больш глыбокі) і два бакавыя. Па шыйцы маткі праходзіць цэрвікальны канал, які закаркаваны сліззю. Слізь у норме не пранікальная ні для мікробаў, ні для сперматазоідаў. Але ў сярэдзіне менструальнага цыклу слізь радзее і робіцца пранікальнай для сперматазоідаў.

Сперматазоіды з похвы падымаюцца па канале шыйкі і трапляюць у поласць маткі. Падчас родаў шыйка маткі раскрываецца (да 10 см), каб па канале шыйкі прайшла галава дзіцяці. Для агляду вонкавай адтуліны шыйкі маткі (а таксама верхніх аддзелаў похвы) выкарыстоўваюць кальпаскапію — спецыяльны аптычны прыбор. Дадзеная дыягнастычная працэдура неабходная для выключэння захворванняў шыйкі маткі, у тым ліку цэрвіцыту і рака.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Жаночыя палавыя органы
Cephalocereus

**Cephalocereus** — род раслін сямейства кактусавых. Тыпавы від — Cephalocereus senilis. Сцябло калонападобнае, вышынёй да 15 м і дыяметрам 30 см, з 20-30 рэбрамі, на якіх размешчаны пучкі дробных калючак і доўгія белыя прамыя або хвалістыя валаскі. У раслін, якія пераходзяць у фазу цвіцення, утвараецца асаблівы орган — цэфалій — зона на сцябле, дзе замест рэбраў ўтвараюцца невысокія смочкі, якія размяшчаюцца радамі, з пучкамі доўгіх шчацінак і валасінак. Кветкі, якія развіваюцца на цэфаліі, шырока варонкападобныя, ружовыя, з непрыемным пахам; раскрываюцца ноччу. Плод ягадападобны, фіялетава-чырвоны. Радзіма — Мексіка; расце ў гарачых сухіх далінах на стромкіх вапнавых схілах.

Катэгорыя:Кактусавыя
Семявывяргальны канал

**Семявывяргальны канал** — парная трубчастая структура, утвораная зліццём пратокі семяннай бурбалкі і семявыноснай пратокі. Даўжыня кожнай эякуляторнай пратокі складае каля 2 см эякуляторной пратокі праходзяць праз прастату і адкрываюцца ва ўрэтру на паверхні насенных грудкоў.

Сустракаецца як прыроджаная, так і набытая абструкцыя семявывыргальнага канала. У выпадку двухбаковай абструкцыі развіваецца аспермія / азааспермія, мужчынскае бясплоддзе.

## Спасылкі 
* http://www.dartmouth.edu/~humananatomy/figures/chapter_34/34-3.HTM 

Катэгорыя:Мужчынскія палавыя органы
Катэгорыя:Фізіялогія рэпрадуктыўнай сістэмы мужчын
Фердынанд фон Цэпелін

**Фердынанд фон Цэпелін** (, Канстанц — , Шарлотэнбург, пад Берлінам) — граф, нямецкі канструктар дырыжабляў.

## Біяграфія 
У 1854 скончыў ваенную акадэмію ў Людвігсбургу. Удзельнічаў добраахвотнікам у Грамадзянскай вайне ЗША 1861-65 (на баку паўночнікаў), а таксама ў аўстра-прускай 1866 і франка-прускай 1870-71 войнах. У 1891 выйшаў у адстаўку ў чыне генерала і цалкам прысвяціў сябе пытанням будавання дырыжабляў. Цэпелін распрацаваў канструкцыю дырыжабля жорсткай сістэмы з металічным каркасам, абцягнутым тканінай. Усярэдзіне корпуса ў адсеках размяшчаліся балоны з газам. 2 ліпеня 1900 года здзейсніў палёт 1-ы яго дырыжабль аб’ёмам 11300 м³, які неўзабаве быў разбураны бурай. У 1905 годзе Цэпелін пабудаваў 2-і дырыжабль, які пазней разбіўся пры пасадцы. Да 1914 года было пабудавана 25 апаратаў (з іх 6 пасажырскіх). Ваенныя дырыжаблі Цэпеліна, выкарыстоўваліся ў 1-й сусветнай вайне. Апошні пасажырскі дырыжабль Цэпеліна («Гіндэнбург», 1936) здзейсніў 63 палётаў (згарэў у 1937).

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дырыжаблебудаўнікі
Катэгорыя:Паветраплавальнікі Германіі
Катэгорыя:Авіяканструктары Германіі
Катэгорыя:Машынабудаўнікі Германіі
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Вормса
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мюнхена
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Штутгарта
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ульма
Людміла Георгіеўна Калінчык

**Людмі́ла Гео́ргіеўна Калі́нчык** (нарадзілася , , БССР) — беларуская біятланістка, двухразовая прызёрка Чэмпіянатаў свету па біятлоне. Удзельніца Алімпійскіх гульняў, прызёрка этапаў Кубка свету па біятлоне.

### Агульны залік у Кубку свету 
* 2012—2013 — **53-е месца** (87 ачкоў)
* 2011—2012 — **42-е месца** (145 ачкоў)
* 2010—2011 — **38-е месца** (160 ачкоў)
* 2009—2010 — **27-е месца** (363 ачка)
* 2008—2009 — **72-е месца** (45 ачкоў)
* 2007—2008 — **62-е месца** (14 ачкоў)
* 2006—2007 — **76-е месца** (5 ачкоў)

## Спасылкі 
* Профіль IBU
* Анкета на сайце Беларускай Федэрацыі біятлона 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Біятланісткі Беларусі
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014 года