Калядныя цары

**Калядныя цары** — традыцыйны абыходны абрад каляднага цыклу ў вёсцы Семежава Капыльскага раёна Мінскай вобласці Беларусі.

Хадзілі «ў цары» напярэдадні «старога Новага года» (новага года паводле юліянскага календара), у Шчодры вечар («Шчодрык») — з 13 на 14 студзеня.

У 2009 годзе абрад «Цары» ўключаны ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны, якая вымагае неадкладнай аховы (ЮНЕСКА).

## Гісторыя 
Паводле папулярнай версія, абрад «Цары Каляды» мог узнікнуць у XVIII стагоддзі, калі паблізу Семежава былі раскватараваны часці Рускай імператарскай арміі і, быццам, у дні святкавання Новага года па старым стылі (Юліянскім календары) салдаты і афіцэры хадзілі па дварах з вясёлымі імпрэзамі, за што гаспадары іх частавалі. Такая версія запісана ад мясцовага былога настаўніка гісторыі, але больш у Семежаве яе ніхто не распавядаў, таму яе ставяць пад сумнеў.

Думаюць, што семежаўскі абрад можа сягаць каранямі ў значна ранейшыя часу і ёсць прыкладам трансфармацыі батлейка (лялечнага тэатра) у народны вясковы тэатр. Пра гэта найперш сведчыць відавочнае падабенства традыцыйнай для Беларусі народнай драмы «Цар Максіміліан», якую звычайна паказвалі на Калядныя святы скамарохі і батлеечнікі, і п’есы, якую разыгрываюць семежаўскія «Цары» падчас каляднага абыходу вёскі. Пагатоў Семежава знаходзілася ў цэнтры арэалу распаўсюджання батлеечнай і кірмашовай культуры. У ХIХ ст., як сведчаць пісьмовыя крыніцы, у Семежава дзейнічала школа «вяроўчаных скакуноў (канатаходцаў) і штукароў (жанглёраў)».

Абрад праводзілі да 1960-х гадоў. Пасля 40-гадовага перапынку яго адрадзілі ў 1996 годзе па ініцыятыве мясцовых жыхароў.

У ХХ стагоддзі абрад «выезджваць сівага» заставаўся толькі ў адной мясціне ў Літве, у мястэчку Гражышкі (літ. *Gražiškiai*), у Вілкавішскім раёне, на ранейшым літоўска-прускім памежжы (раней бытаваў у многіх вёсках паўднёвага захаду Літвы). Калядаваць такім чынам ідуць у Гражышках у час паміж Калядамі і каталіцкім святам Трох каралёў (25 снежня — 6 студзеня). На гербе Гражышак нават выяўлены калядоўшчык — вершнік-вайсковец у белай форме і з белай фуражкай, на белым кані.

Хоць карнавальны персанаж «вершнік» папулярны і ў Польшчы, і ў Нямеччыне, але актыўная роля ў абрадзе «вайскоўцаў» ставіць гражышскі абрад побач семежаўскага. І там, і там вайскоўцы маюць начальніка (вылучаецца знешне), таксама і там, і там удзельнічае персанаж «падмятальшчык».

Мяркуецца, што калядны персанаж «конь» даўнейшы за персанажа «вершнік». Пагатоў пазнейшы персанажы — «вайскоўцы». Калядоўшчыкі спачатку ўвасаблялі прадстаўнікоў «таго свету» і свету прыроды (у процілегласць свету культуры), а вайскоўцаў інкарпаравалі ў іх склад, калі ў войска забіралі так надоўга, што гэта разумелася як смерць у вачах традыцыйнай вясковай грамады.

Хадзілі «выезджваць сівага» ў Гражышках да 1970-х гадоў. У 2023 годзе гражышская традыцыя «выезджваць сівага» ўнесеная ў літоўскі нацыянальны Звод каштоўнасцяў нематэрыяльнай культурнай спадчыны.

## Спасылкі 
* Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars) // unesco.org
* 

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Беларусі
Катэгорыя:Святы Беларусі
Катэгорыя:Культура Капыльскага раёна
Катэгорыя:Семежава
Катэгорыя:Новы год у Беларусі
Катэгорыя:Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь