Жамойцкае біскупства

**Жамойцкае біскупства**, **Жамойцкая дыяцэзія** (у XV—XVI стагоддзях таксама **Медніцкае біскупства**) — царкоўна-адміністрацыйная адзінка Рымска-Каталіцкай царквы ў Вялікім Княстве Літоўскім, Рускім і Жамойцкім з цэнтрам у Медніках (Ворнях).

Прызначалася для жамойтаў (тым часам для ліцвінаў у Вялікім Княстве Літоўскім існавала Віленскае біскупства) і ахопліва парафіі літоўскай Жамойці — Жамойцкага староства і Упіцкага павета Троцкага ваяводства, прэтэндавала на частку Ковенскага павета (Ваўкавішкі, зарэчная ковенская частка Кейданаў і іншыя). Населеныя жамойтамі землі таксама ўваходзілі ў склад Самбійскага біскупства Прусіі (ужо ў 1435 годзе Базельскі царкоўны сабор задаволіў просьбу біскупа самбійскага Міхала Юнгэ дазволіць карыстацца ў царкоўным жыцці мовамі мясцовых насельнікаў Самбіі, у тым ліку «*мовай жамойтаў*»).

## Гісторыя 
Утварылася 24 кастрычніка 1417 года паводле пастановы Канстанцкага сабора з ініцыятывы вялікага князя Вітаўта. Аднак стварэнне каталіцкага біскупства (разам з заснаваннем Ягайлам і Вітаўтам шэрагу касцёлаў у Жамойці) выклікала жорсткае супраціўленне жамойцкага жыхарства: у 1418 годзе жамойты ўзбунтаваліся, выгналі біскупа і ксяндзоў, разбурылі касцёлы і дамы баяраў-каталікоў, дзеля чаго вялікі князь Вітаўт мусіў выправіць у Жамойць літоўскае войска, каб здушыць гэта паўстанне.

Ад пачатку, з усяго відаць, падпарадкоўвалася Папу Рымскаму, з 1427 года — Гнезненскай мітраполіі. На чале стаяў біскуп жамойцкі, першы біскуп — Мацей з Вільні.

У XV ст. налічвала 19 касцёлаў, у пачатку XVII ст. — каля 50 касцёлаў, у XVIII ст. — каля 200 касцёлаў (разам з філіяльнымі). З 1587 года існавалі тры дэканаты, з 1636 года — 6 дэканатаў.

## Мова 
 на літоўскую мову, якая ў дакуменце называецца «жамойцкай мовай» (). Прызначаўся да чытання ў парафіях Жамойцкага біскупства, якое ахоплівала не толькі Жамойцкае староства, але і Упіцкі павет, жыхароў якога за Расійскай імперыяй назвалі «аўкштайтамі» — «уласнымі літоўцамі»]]

У пасланні да кардыналаў Рымскай курыі з нагоды прызначэння ў 1417 годзе першага каталіцкага біскупа для Жамойці Мацея львоўскі архібіскуп Ян і віленскі біскуп Пётр пісалі: «*Дастойнага пана Мацея, магістра вольных навук, пробашча Віленскага, Ліцвіна, які поўнасцю валодае жамойцкай гаворкай  мы высвяцілі на кафедру*». Тое, што першы жамойцкі біскуп досыць добра ведаў «*жамойцкую гаворку*», паўтаралася яшчэ ў адным пасланні гэтых жа іерархаў. Само ж новае біскупства стваралася для «*народу Жамойтаў*», што неаднаразова падкрэслівалася ў афіцыйных дакументах ( у 1409 годзе,  у 1416 годзе). У просьбе вялікага князя Вітаўта да папы Марціна V аб прызначэнні новага біскупа для «*жамойцкага народа*» Мікалая (1423 год) зноў зазначалася, што гэтым разам ужо другі жамойцкі біскуп ведае «*гаворку жамойцкага народа*» (*sciensque gentis Samaitice ydioma*). Такім парадкам, жамойцкія біскупы мусілі вольна валодаць жамойцкай мовай. У 11-й кнізе сваіх хронікаў Ян Длугаш зазначыў пра першага жамойцкага біскупа Мацея, што той «*добра ведаў мовы літоўскую і жамойцкую*», чым засведчыў існаванне дзвюх асобных моў — літоўскай і жамойцкай. Апроч таго, апісваючы эпізоды хрышчэння ліцвінаў і жамойтаў, храніст адзначыў: пры хрышчэнні ліцвінаў польскія святары не мелі патрэбы ў перакладчыках, якія спатрэбіліся ім пры хрышчэнні жамойтаў. Яшчэ адным сведчаннем адрознення лічыцца грамата вялікага князя Аляксандра да біскупа жамойцкага Марціна ад 1503 года, дзе зазначалася нізкая адукацыя парафіяльных ксяндзоў у Жамойці і тое, што яны былі няздольныя карыстацца ў набажэнствах «*гаворкай літоўскай або гэтай жамойцкай*». У 1507 годзе Барташ Табаравіч, брат якога біскуп віленскі Войцех Табар атрымаў аналагічную паводле зместу грамату, аформіў фундацыю на касцёл у Таўрогах з прызначэннем туды святароў, якія б ведалі «*гутарковую жамойцкую мову*» і маглі б навучаць парафіян слову Божаму ў «*мове жамойтаў*».

28 лютага 1506 года кароль польскі і вялікі князь літоўскі Аляксандр накіраваў у Ватыкан дакумент, у якім прасіў заснаваць асобную Прускую каталіцкую мітраполію, якая мелася стаць асобным царкоўным княствам на чале з архібіскупам. Да гэтага княства-мітраполіі прапанавалася далучыць Жамойцкае біскупства, што фактычна значыла вылучэнне тэрыторыі Жамойці са складу Вялікага Княства Літоўскага. Апроч таго, у самім дакуменце Жамойць мела непрывабную характарыстыку: адзначалася, што праз яе тэрыторыю было небяспечна падарожнічаць з Прусіі ў Рыгу. Як зазначае Павел Урбан, гэты праект сведчыў пра іншароднасць Жамойці ў складзе Вялікага Княства Літоўскага і большую этнічную блізкасць жамойтаў з карэнным насельніцтвам Прусіі.

Пры прызначэнні ў 1575 годзе Мельхіёра Гедройца на Медніцкую кафедру неаднаразова падкрэслівалася, што ён «*валодае жамойцкай мовай*». Пры візітацыі Жамойцкага біскуства ў 1579 годзе абмяркоўвалася выключна жамойцкая мова () — як вусная мова мясцовага насельніцтва. Складзеныя ў 1620—1752 гадах спісы навучэнцаў Папскай семінарыі ў Вільні размяжоўваюць літоўскую (lingua lituanica) і жамойцкую (lingua samogitica) мовы — як і ліцвінаў з жамойтамі. У 1631 годзе пры прызначэнні на Медніцкую кафедру Мельхіёра Гейша, народжанага на Жамойці, староста генеральны жамойцкі Геранім Валовіч зазначаў, што той «*вольна валодае жамойцкай мовай…, якой амаль не валодаў ніводны біскуп да цяперашняга часу*» (). У 1647 годзе чацверты сінод Жамойцкага біскупства пастанавіў перакласці булу Папы Рымскага Урбана VIII менавіта на «*жамойцкую мову*» (), таго ж года адпаведны тэкст змясцілі ў кнізе «Synodus quarta dioecesis Samogitiae», надрукаванай у Вільні. Публікацыя жамойцкага перакладу тлумачылася ў пастанове сінода тым, што некаторыя святары і прапаведнікі перакручвалі змест булы «*ў мясцовай мове*». У 1690 годзе адпаведны тэкст папскай булы «*жамойцкай мовай*» з невялікімі зменамі змясцілі ў надрукаваным у Вільні зборніку дакументаў Жамойцкага біскупства.

## Гл. таксама 
* Біскупы жамойцкія

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Каталіцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Каталіцтва ў Літве