open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Расійская рэспубліка

**Расійская рэспу́бліка** () — назва Расіі з 1 верасня па 25 кастрычніка 1917 года. Абвешчана пастановай Часовага Урада ад 1 (14) верасня 1917 года.
5 (18) студзеня 1918 года Усерасійскі Устаноўчы сход у законе пра зямлю зацвердзіў назву «Расійская рэспубліка», а затым абвясціў Расію дэмакратычнай федэратыўнай рэспублікай (аднак гэта не мела практычнага значэння, бо яшчэ да гэтага Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт абвясціў федэратыўны лад Расійскай Савецкай рэспублікі. Словазлучэнне «Расійская Рэспубліка» сустракаецца ў Канстытуцыі 1918 года два разы (арт. 10 і арт. 20), адзін раз «Расійская Савецкая Рэспубліка» (арт. 2), а ў астатніх выпадках Расія ў гэтым дакуменце называецца «Расійская Сацыялістычная Федэратыўная Савецкая Рэспубліка».

## Дзяржаўны лад 
Дзяржаўная структура Расійскай рэспублікі складалася з часовых органаў дзяржаўнай улады.

* Часовы ўрад з'яўлялася найвышэйшым органам выканаўчай і заканадаўчай улады. Узначальваўся міністрам-старшынём і было заклікана кіраваць краінай да склікання Устаноўчага сходу. Міністры-старшыні — князь Георгій Львоў (з 14 сакавіка па 6 жніўня 1917 года н. ст.) і Аляксандр Керанскі (з 6 жніўня 1917). Часовы Урад страціў уладу ў выніку Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года;
* Часовы савет Расійскай Рэспублікі — часовы парламент (Прадпарламент), спачатку закліканы быць заканадаўчым органам да склікання Устаноўчага сходу, але пазней стаў толькі дарадчым органам пры Часовым Урадзе. Старшыня — М. Д. Аўксенцьеў. Быў распушчаны Саветам Народных Камісараў.

Апроч таго, Часовым Урадам быў утвораны шэраг камісій, у якіх распрацоўваліся праекты будучага дзяржаўнага ладу Расіі, у тым ліку новых асноўных законаў (канстытуцыі). Дзеялі і практычна ўсе ўстановы Расійскай імперыі, у прыватнасці Урадаўнічы Сенат, распушчаны пазней бальшавікамі паводле Дэкрэту пра суд № 1.

## Беларускія нацыянальныя арганізацыі 
У перыяд 1905—1917 гадоў з пачаткам росту нацыянальных рухаў у Расіі шматлікія палітычныя арганізацыі беларускага кірунку, разам з рухамі іншых не-расійскіх народаў Расіі, выказвалі ідэі пра будучую дэмакратызацыю ў Расіі, у выніку якой у Расіі будзе ўтвораная федэрацыя, а беларускія землі ў ёй атрымаюць статус аўтаноміі. Падобны шлях развіцця Расіі і Беларусі бачыла, напрыклад, Беларуская хрысціянская дэмакратыя, якая, аднак, ужо ў 1918 годзе падтрымала абвяшчэнне незалежнасці Беларусі.

Ужо пасля канца існавання Расійскай рэспублікі і прыходу ёй на змену савецкай улады шэраг беларускіх нацыянальных арганізацый першапачаткова прытрымліваліся думкі пра аднаўленне не-савецкае федэратыўнай Расіі, у якой Беларусь мела б аўтаномію на рэспубліканскай аснове

## Гл. таксама 
* Лютаўская рэвалюцыя
## Літаратура 
* История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А.Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с.

Катэгорыя:Гісторыя Расіі
Катэгорыя:Лютаўская рэвалюцыя 1917
Катэгорыя:З’явіліся ў 1917 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1917 годзе
Робі Уільямс (ігрок у снукер)

**Робі Уільямс** (; нар. , , Англія) — англійскі прафесійны гулец у снукер. Паўфіналіст адкрытага чэмпіянату Індыі 2013 года.

Пачаў удзельнічаць на турнірах Міжнароднай адкрытай серыі ў 2005 годзе ва ўзросце 18 гадоў, а з 2010 года актыўна прымаў удзел у нізкарэйтынгавых турнірах серыі Players Tour Championship у якасці аматара. У сезоне 2011/2012 дайшоў да 1/8 фіналу Пол Хантэр Класік, пасля чаго перамог на адным з турніраў Q-School і здабыў статус прафесіянала. У першым сезоне ў мэйн-туры ў другі раз дайшоў да 1/8 фіналу нізкарэйтынгавага спаборніцтва на Пол Хантэр Класік, а ў канцы 2013 года дайшоў да паўфіналу нізкарэйтынгавага адкрытага чэмпіянату Рура, пасля чаго здзейсніў дэбют у асноўнай стадыі рэйтынгавага турніру на адкрытым чэмпіянаце Індыі, дзе адразу ж здолеў дайсці да паўфінальнай стадыі, саступіўшы будучаму пераможцу Дзіну Цзюньхуэю (1:4). У тым жа сезоне дэбютаваў на чэмпіянаце Вялікабрытаніі і, прайшоўшы чатыры кваліфікацыйныя раунды, патрапіў у асноўную стадыю чэмпіянату свету, дзе саступіў Нілу Робертсану (2:10), пасля чаго скончыў сезон у топ-64 сусветнага рэйтынгу. У наступным сезоне ў другі раз патрапіў у Крусібл, але зноў саступіў у першым паядынку будучаму чэмпіёну Сцюарту Бінэму (7:10), а ў сезоне 2015/2016 дайшоў да 1/16 фіналу чэмпіянату Вялікабрытаніі, што з'яўляецца яго найлепшым вынікам на другім па значнасці спаборніцтве, і ў трэці раз выйшаў у асноўную стадыю чэмпіянату свету, саступіўшы ў першым раундзе Рыкі Уолдэну (8:10).

Займае найвышэйшы для сябе 48-ы радок у сусветным рэйтынгу з пачатку снежня. За сваю прафесійную кар'еру зрабіў больш за 30 соценных брэйкаў і ўваходзіць у топ-150 снукерыстаў з найбольшай колькасцю соценных серый у гісторыі снукера, а таксама зарабіў больш за 140 тысяч фунтаў стэрлінгаў прызавых грошай, уваходзячы ў топ-150 снукерыстаў у гісторыі па іх колькасці.

## Выступы на прафесійных снукерных турнірах

## Спасылкі 
* Профіль на World Snooker 
* Статыстыка Робі Уільямса на CueTracker.net 

Катэгорыя:Снукерысты Англіі
Бары Пінчэс

**Бары Пінчэс** (; нар. , , Англія) — англійскі прафесійны гулец у снукер. Чвэрцьфіналіст чэмпіянату Вялікабрытаніі 2003 года і Гран-пры 2005 года, а таксама пераможца аднаго з этапаў нізкарэйтынгавай серыі PTC у Шэфілдзе. Былы 18-ы нумар сусветнага рэйтынгу (2005/2006). У 2000 годзе выканаў свой адзіны максімальны брэйк.

## Спасылкі 
* Профіль на World Snooker 
* Статыстыка Бары Пінчэса на CueTracker.net 

Катэгорыя:Снукерысты Англіі
Лука Брэсэль

**Лука Брэсэль** (; нар. , , Бельгія) — бельгійскі прафесійны гулец у снукер. Пераможца чэмпіянату Кітая 2017 года, іншых прафесійных турніраў. З 2016 года ўваходзіць у топ-32, а з 2017 — у топ-16 сусветнага рэйтынгу. Чэмпіён свету па снукеры (2023).

## Кар’ера 
У 2009 годзе стаў самым маладым чэмпіёнам Еўропы сярод гульцоў да 19 гадоў, а ў сезоне 2010/2011 пачаў выступаць на турнірах серыі PTC і атрымаў уайлдкард на турнір German Masters, дэбютаваўшы на рэйтынгавым турніры. У наступным сезоне далучыўся да прафесіяналаў ва ўзросце 16 гадоў, але прайшоў кваліфікацыю рэйтынгавага спаборніцтва толькі на чэмпіянаце свету 2012 года, выйграўшы чатыры адборачныя матчы, стаў самым маладым удзельнікам асноўнай стадыі чэмпіянату свету ў 17 гадоў. У канцы 2012 года дайшоў да свайго першага чвэрцьфіналу на чэмпіянаце Вялікабрытаніі, другога па значнасці рэйтынгавага спаборніцтва, а па выніках сезона 2013/2014 упершыню патрапіў у топ-64 снукерыстаў свету. У сезоне 2014/2015 упершыню дайшоў да паўфіналу рэйтынгавага турніру на адкрытым чэмпіянаце Уэльса, а ў 2016 годзе выйшаў у фінал German Masters, дзе саступіў Мартыну Гоўлду (5:9), і ўвайшоў у топ-32 сусветнага рэйтынгу. У сезоне 2016/2017 у другі раз выйшаў у чвэрцьфінал чэмпіянату Вялікабрытаніі і ў другі раз прабіўся ў асноўную стадыю чэмпіянату свету, а ў пачатку сезона 2017/2018 здабыў свой першы рэйтынгавы тытул, перамогшы на чэмпіянаце Кітая і стаўшы першым пераможцам рэйтынгавага спаборнцітва з кантынентальнай Еўропы, і ўпершыню ўвайшоў у топ-16 сусветнага рэйтынгу, а пазней дайшоў да чацвёртага ў кар’еры рэйтынгавага паўфіналу на World Open, падняўшыся на найвышэйшае для сябе 12-е месца ў рэйтынгу.

Апроч дасягненняў на рэйтынгавых турнірах, дайшоў да фіналу аднафрэймавага прафесійнага турніру Shoot-Out у 2015 годзе, а на турнірах серыі PTC тры разы даходзіў да чвэрцьфінальнай стадыі. За прафесійную кар’еру аформіў больш за 60 сэнчуры-брэйкаў і ўваходзіць у топ-90 гульцоў з найбольшай колькасцю соценных серый у гісторыі снукера, а таксама зарабіў больш за 400 тысяч фунтаў, уваходзячы ў топ-80 снукерыстаў у гісторыі па гэтым паказчыку. Найвышэйшым брэйкам у кар’еры Брэсэля з’яўляецца серыя ў 140 ачкоў, якую ён выконваў тры разы.

У 2023 годзе першым з снукерыстаў кантынентальнай Еўропы выйшаў у фінал чэмпіянату свету, дзе сустрэўся з англічанінам Маркам Сэлбі. 1 мая 2023 года Лука Брэсэль атрымаў перамогу з лікам 18:15 і выйграў тытул чэмпіёна свету.

## Фіналы рэйтынгавых турніраў 
## Спасылкі 
* Профіль на World Snooker 
* Статыстыка Лукі Брэсэля на CueTracker.net 

Катэгорыя:Снукерысты Бельгіі
Аландская канвенцыя 1921

**Аландская канвенцыя 1921** — другая канвенцыя аб дэмілітарызаваным і нейтральным статусе Аландскіх астравоў, падпісаная падчас Аландскага крызісу і пацверджаная Лігай Нацый. Падпісантамі сталі Фінляндыя, Швецыя, Германія, Вялікабрытанія, Францыя, Італія, Данія, Польшча, Эстонія і Латвія. Статус дэмілітарызаванай зоны краіна набыла яшчэ па першай канвенцыі 1856 і дагавор 1921 толькі замацаваў яго; статус нейтральнай тэрыторыі з’явіўся ўпершыню тут.

Паводле гэтага дакумента, на астравах не могуць знаходзіцца нічыя войскі, не могуць будавацца ваенныя фартыфікацыі, не дзейнічае прызыў у фінскую армію для мясцовых грамадзян і рэзідэнтаў, якія пражылі тут больш за пяць гадоў.

Дзеянне канвенцыі было падмацавана савецка-фінскай дамовай, заключанай пасля Зімняй вайны 1939—1940, спынена падчас Вайны-працягу 1941—1944 і адноўлена паводле Парыжскага міру 1947.

## Літаратура 
* Lauri Hannikainen *The Continued Validity of the Dernilitarised and Neutralised Status of the Aland Islands* 

Катэгорыя:Гісторыя Аландскіх астравоў
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Фінляндыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Швецыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Германіі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Францыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Італіі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Даніі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Польшчы
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Эстоніі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Латвіі
Пупок (род раслін)

**Пупо́к, антэміс** (*Anthemis*) — род кветкавых раслін сямейства Астравыя. Налічвае каля 150 (176) відаў, пашыраных у Афрыцы і Еўразіі.

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовыя і шматгадовыя травяністыя расліны, зрэдку — паўкусцікі. Сцёблы прамастойныя або прыўзнятыя. Лісце пёрыстарассечанае, радзей лінейнае. Суквецце — кошык. Плод — сямянка.

## Значэнне 
Дэкаратыўныя, лекавыя, фарбавальныя, меданосныя і інсектыцыдныя расліны. Некаторыя віды (напрыклад, ) — пустазелле.

## Літаратура 
* *Прохараў В. М.* Пупок //  — С. 124—125.
*  — С. 302—303.
* 

## Спасылкі 
* 
* Anthemis  // The Plant List
* 

Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)
Пол Дэвісан

**Пол Дэвісан** (; нар. , , графства Паўночны Ёркшыр, Англія) — англійскі прафесійны гулец у снукер. Удзельнік 1/16 фіналу German Masters 2012 года, адкрытага чэмпіянату Аўстраліі 2013 года і German Masters 2014 года.

## Спасылкі 
* Профіль на World Snooker 
* Статыстыка Пола Дэвісана на CueTracker.net 

Катэгорыя:Снукерысты Англіі
Адам Дафі

**Адам Дафі** (; нар. , , Англія) — англійскі прафесійны гулец у снукер. Удзельнік 1/16 фіналу адкрытага чэмпіянату Індыі 2015 года. Былы 58-ы нумар сусветнага рэйтынгу (2013/2014), з сезона 2012/2013 да лістапада 2013 года ўваходзіў у топ-64.

Пачаў удзельнічаць на турнірах Міжнароднай адкрытай серыі ў 2005 годзе ва ўзросце 16 гадоў, а ў сезоне 2010/2011 удзельнічаў на турнірах Players Tour Championship, дайшоўшы да 1/16 фіналу аднаго са спаборніцтваў у Шэфілдзе, пасля чаго перамог на трэцім этапе Q School і стаў прафесіяналам у 2011 годзе. У дэбютным сезоне дайшоў да 1/8 фіналу другога этапу серыі PTC у Глостэры, аднак не здолеў прабіцца ў асноўную стадыю рэйтынгавага турніру, аднак увайшоў у топ-64 сусветнага рэйтынгу. У двух наступных сезонах гуляў менш удала, дайшоўшы да 1/24 фіналу Шанхай Мастэрс 2013 года, якая не была часткай асноўнай стадыі, але стала яго найлепшым вынікам на турнірах рэйтынгавага ўзроўню, а ў 2014 годзе вылецеў з топ-64 і быў вымушаны пакінуць мэйн-тур. У 2015 годзе ў якасці аматара дэбютаваў у 1/16 фіналу рэйтынгавага турніру на адкрытым чэмпіянаце Індыі і дайшоў да апошняга кваліфікацыйнага раунда чэмпіянату свету, што стала яго найлепшым вынікам на найбуйнейшым снукерным спаборніцтве. У 2016 годзе паспяхова выступаў на Q School і вярнуў сабе месца сярод прафесіяналаў.

За сваю прафесійную кар’еру аформіў больш за 20 соценных брэйкаў, а таксама зарабіў больш за 60 тысяч фунтаў стэрлінгаў прызавых грошай, уваходзячы ў топ-250 снукерыстаў у гісторыі па іх колькасці.

## Выступы на прафесійных снукерных турнірах 
## Спасылкі 
* Профіль на World Snooker 
* Статыстыка Адама Дафі на CueTracker.net 

Катэгорыя:Снукерысты Англіі
Рэспубліка Каманча

**Рэспубліка Каманча** (**Усходне-Лемкоўская рэспубліка**) — аб'яднанне 30 лемкоўскіх сёлаў, якія абвясцілі ў сяле Каманча стварэнне рэспублікі ва ўсходняй Лемкоўшчыне 5 лістапада 1918 года. У снежні 1918 года на радзе ў Віславе прынята рашэнне пра далучэнне да дзяржавы Заходне-Украінская Народная Рэспубліка. Канчаткова ліквідавана польскімі войскамі 23 студзеня 1919 года.

Рэспубліку Каманча складалі вёскі Балігорад, Кісна, Чыстагорб, Пржвбічаў, Дараў, Карлікаў, Палона, Яворнік, Каманча, Куляшне, Кальніца, Рэпедзь, Туржанск, Душацін, Прэлукі, Маніў, Марахоў, Машчанец, Бальніца, Смольнік, Вола Міхова, Лупкоў, Аславіца, Радошыцы, Даўжыца, Мікаў, Суравіца, Сукаватэ, Шчаўнэ, Высачаны, Макрэ, Пулавы і Віслак Вілкі.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Гісторыя Украіны
Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Катэгорыя:Распад Аўстра-Венгрыі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы
Канстытуцыя Эстонскай рэспублікі (1920)

**Канстыту́цыя Эсто́нскай рэспу́блікі 1920 года** — першая канстытуцыя Эстонскай рэспублікі, прынятая Эстонскім устаноўчым сходам 15 чэрвеня 1920. Набыла моц 21 снежня таго ж года.

Гэтая канстытуцыя — адзіная, якая была прынятая не на рэферэндуме, у адрозненне ад пазнейшых канстытуцый 1934 і 1938 гадоў.

Канстытуцыя ўвасобіла ідэі Русо пра нацыянальны суверэнітэт. Адной з яе істотных адметнасцей было прызнанне фундаментальных правоў асобы. Улада была падзеленая на судовую, выканаўчую і заканадаўчую ў адпаведнасці з прынцыпамі Мантэск’ё. Канстытуцыя надавала пашыраныя магчымасці грамадзянскім ініцыятывам і волевыяўленню. Кіраўніком дзяржавы з’яўляўся старшыня ўрада. Аднак аднапалатны парламент меў надзвычайныя паўнамоцтвы над выканаўчай і судовай галінамі, што прывяло нестабільнасці і частых адставак урада.

## Гл. таксама 
* Дэкларацыя незалежнасці Эстоніі

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі
Эстоніі
1920
Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе
Дэкларацыя незалежнасці Эстоніі

**Дэкларацыя незалежнасці Эстоніі**, інакш вядомая як **Маніфест да эстонскага народа** () — законатворчы акт Эстонскай рэспублікі 1918 года. Штогод 24 лютага з гэтай нагоды адзначаецца нацыянальнае свята **Дзень незалежнасці Эстоніі**.

Дэкларацыя была падрыхтавана Камітэтам выратавання, абраным з найбольш паважаных членаў Эстляндскім земскім сходам. 23 лютага маніфест быў надрукаваны і абнародаваны ў Пярну. Назаўтра, 24 лютага, маніфест быў надрукаваны і распаўсюджаны ў сталіцы, Таліне.

## Гістарычны кантэкст 
У Першую сусветную вайну, паміж адыходам бальшавіцкім і прыходам кайзераўскіх войскаў і чаканай акупацыяй, Камітэт выратавання Эстляндскага нацыянальнага сходу 24 лютага 1918 года абвясціў незалежнасць Эстоніі. Аднак нямецкія ўлады не прызналі самаабвешчаную дзяржаву. Пасля нямецкай рэвалюцыі прадстаўнікі Германіі 11—14 лістапада 1918 фармальна перадалі палітычную ўладу ў Эстоніі нацыянальнаму ўраду. Пасля гэтага пачалося бальшавіцкае ўварванне і вайна за незалежнасць Эстоніі. 2 лютага 1920 Эстонская рэспубліка і Савецкая Расія падпісалі ў Тарту мірны дагавор. Эстонія атрымала міжнароднае прызнанне і ў 1921 увайшла ў Лігу Нацый.

## Галерэя 

Выява:Tallinn24Feb1919.jpg|Першае святкаванне Дня незалежнасці ў Таліне 24 лютага 1919

## Спасылкі 
* Эстонская дэкларацыя незалежнасці 

Эстонія
Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі
Катэгорыя:Люты 1918 года
Катэгорыя:Падзеі 24 лютага
Анці Туленхейма

**Анці Туленхейма** (,  — ) — дзяржаўны і палітычны дзеяч Фінляндыі, прэм’ер-міністр краіны ў 1925, старшыня Нацыянальнай кааліцыйнай партыі.

## Біяграфія 
Па адукацыі — юрыст, выкладаў з 1911 па 1918 г. у Хельсінкскім універсітэце, у 1919 прызначаны прафесарам крымінальнага права ў універсітэце Хельсінкі. З 1926 па 1930 і з 1944 да сваёй смерці быў рэктарам Хельсінкскага ўніверсітэта. Палітычную кар’еру пачаў у 1914, быў абраны ў фінскі Сойм. Пасля абіраўся дэпутатам Эдускунты і прадстаўляў там з 1922 па 1923 і з 1930 па 1932 Нацыянальную кааліцыйнага партыю Фінляндыі.

Пасля абвяшчэння незалежнасці краіны з мая 1918 да жніўня 1919 г. быў губернатарам правінцыі Хямэ, а таксама з лістапада 1918 па красавік 1919 — міністрам у кабінеце Л.Інгмана. З 1921 па 1924 Туленхейма быў старшынёй Нацыянальнай кааліцыйнай партыі. У сакавіку 1925 стаў прэм’ер-міністрам кааліцыйнага ўрада Нацыянальнай кааліцыйнай партыі і Аграрнай лігі. Пасля сыходу ў адстаўку ў снежні 1925 адышоў ад удзелу ў палітычным жыцці.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Фінляндыі
Катэгорыя:Прафесары Хельсінкскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Мэры Хельсінкі
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Фінляндыі
Катэгорыя:Рэктары Хельсінкскага ўніверсітэта
Перніла Карлсан

**Перніла Карлсан** (, , Сіўнтыа, Фінляндыя) — фінская спартсменка (гандбалістка), член зборнай Фінляндыі па гандболе (2012); у сезоне 2012/2013 гуляе за жаночую каманду гандбольнага клуба *Dicken* (Хельсінкі).

Вядома таксама як спявачка; выйграўшы нацыянальны адборачны тур, яна 22 мая 2012 года прадставіла Фінляндыю на конкурсе песні «Еўрабачанне 2012».

## Біяграфія 
Нарадзілася 11 чэрвеня 1990 года ў Сіўнтыа ў шведскамоўнай сям’і.

З 15 гадоў гуляла за гандбольны клуб *Ш’юндэа ІФ* (*Sjundeå IF*)

Выступ Карлсан у Баку адбыўся ў першым паўфінале, які прайшоў 22 мая. Яна выступіла з баладай *När jag blundar* (*"Калі я заплюшчу вочы ", «Калі я заплюшчваю вочы»*). Першапачаткова гэта песня была напісана яе братам Ёнасам у падарунак для маці Пернілы і Ёнаса да дня яе нараджэння. У гісторыі ўдзелу Фінляндыі ў конкурсе «Еўрабачанне» гэта другі выпадак, калі прадстаўнік краіны выконвае песню на шведскай мове (першай такой кампазіцыяй стала песня *Fri?*групы Beat у 1990 годзе). Выступала Карлсан ў касцюме ад вядомага фінскага дызайнера Катры Нісканен. Як іранічна напісала газета *«Kaleva»* з Оўлу, «песенны конкурс Еўрабачанне для Фінляндыі пачаўся звыкла — прадстаўнік краіны , Перніла Карлсан, не прабілася ў фінал». Сама Карлсан сказала, што яна задаволена сваім выступам.

## Спасылкі 
* Старонка Карлсан на афіцыйным сайце конкурса «Еўрабачанне»
* Старонка Пернілы Карлсан на сайце клуба Dicken

Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Фінляндыі
Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне 2012
Катэгорыя:Фінляндыя на конкурсе песні Еўрабачанне
Катэгорыя:Гандбалісты Фінляндыі
Майк Дан

**Майк Дан** (; нар. , , Англія) — англійскі прафесійны гулец у снукер. Паўфіналіст адкрытага чэмпіянату Кітая 2014 года і ўдзельнік чэмпіянату свету 2002 года. Былы 32-гі нумар сусветнага рэйтынгу (2010/2011). У 2012 годзе выканаў сваю адзіную максімальную серыю.

Пачаў прафесійную кар’еру ў 1991 годзе ва ўзросце 19 гадоў, але ўпершыню дайшоў да 1/16 фіналу рэйтынгавага турніру толькі ў 1999 годзе на адкрытым чэмпіянаце Уэльса. У 2002 годзе адзіны раз у сваёй кар’еры патрапіў у асноўную стадыю чэмпіянату свету, у чацвёрты раз дайшоўшы да стадыі 1/16 фіналу рэйтынгавага спаборніцтва, пасля чаго ўвайшоў у топ-64 сусветнага рэйтынгу, а на кубку Мальты 2005 года ўпершыню патрапіў у 1/8 фіналу. У сезоне 2008/2009 ў другі раз выйшаў у 1/8 фіналу рэйтынгавага турніру на чэмпіянаце Бахрэйна, пасля чаго ўпершыню ўвайшоў у топ-48, а ў канцы 2010 года падняўся на найвышэйшае для сябе 32-е месца ў рэйтынгу, але пратрымаўся ў топ-32 толькі адзін тыдзень. У сезоне 2013/2014 у трэці раз выйшаў у 1/8 фіналу рэйтынгавага адкрытага чэмпіянату Індыі, а таксама ўпершыню за сваю 23-гадовую прафесійную кар’еру дайшоў да паўфіналу прафесійнага спаборніцтва на адкрытым чэмпіянаце Кітая, дзе саступіў Дзіну Цзюньхуэю (0:6). У сезоне 2015/2016 дайшоў да 1/8 фіналу Шанхай Мастэрс, да паўфіналу нізкарэйтынгавага адкрытага чэмпіянату Рура і да свайго другога рэйтынгавага чвэрцьфіналу на Players Championship, дзе прайграў Марку Алену (1:4). На чэмпіянаце Вялікабрытаніі двойчы гуляў у 1/16 фіналу, у 2006 і 2009 гадах, але ніколі не праходзіў далей.

За сваю прафесійную кар’еру аформіў больш за 50 соценных брэйкаў і ўваходзіць у топ-100 снукерыстаў з найбольшай колькасцю соценных серый у гісторыі снукера, а таксама зарабіў больш за 400 тысяч фунтаў стэрлінгаў прызавых грошай, уваходзячы ў топ-80 снукерыстаў у гісторыі па іх колькасці.

## Выступы на прафесійных снукерных турнірах 
## Спасылкі 
* Профіль на World Snooker 
* Статыстыка Майка Дана на CueTracker.net 

Катэгорыя:Снукерысты Англіі
Аландскія канвенцыі

**Аландскія канвенцыі** — дзве канвенцыі, якія зацвердзілі дэмілітарызаваны (першая) і нейтральны (другая) статус Аландскіх астравоў.
* **Аландская канвенцыя 1856** — падпісана Брытаніяй, Расіяй і Францыяй пасля Крымскай вайны.
* **Аландская канвенцыя 1921** — падпісана дзесяцю дзяржавамі пасля Аландскага крызісу.
Ян Бэрнс

**Ян Бэрнс** (; нар. , , Англія) — англійскі прафесійны гулец у снукер. Удзельнік 1/8 фіналу International Championship 2014 года і адкрытага чэмпіянату Аўстраліі 2015 года. Уваходзіць у топ-64 сусветнага рэйтынгу.

Пачаў удзельнічаць на турнірах Міжнароднай адкрытай серыі ў 2006 годзе ва ўзросце 21 года, а ў 2010 годзе двойчы даходзіў да 1/16 фіналу турніраў серыі PTC. У сезоне 2011/2012 таксама два разы даходзіў да стадыі 1/16 фіналу нізкарэйтынгавых турніраў, пасля чаго перамог на адным з этапаў Q School і патрапіў у мэйн-тур. У дэбютным сезоне ў статусе прафесіянала ўпершыню дайшоў да чвэрцьфіналу аднаго з турніраў PTC і двойчы гуляў у асноўных стадыях рэйтынгавых спаборніцтваў на адкрытым чэмпіянаце Уэльса і на World Open, а ў наступным сезоне здзейсніў дэбют на турнірах Трайной кароны на чэмпіянаце Вялікабрытаніі і ўпершыню патрапіў у топ-64 сусветнага рэйтынгу. У 2014 годзе ўпершыню дайшоў да 1/8 фіналу рэйтынгавага турніру на International Championship, дзе саступіў Майклу Уайту (2:6), а ў сезоне 2015/2016 дайшоў да 1/8 фіналу адкрытага чэмпіянату Аўстраліі, дзе быў пераможаны Джадам Трампам (5:2), і да апошняга кваліфікацыйнага раунда чэмпіянату свету, што з’яўляецца яго найлепшым вынікам на найбуйнейшым снукерным турніры, пасля чаго падняўся на найвышэйшае для сябе 62-е месца ў рэйтынгу.

У агульнай колькасці займае 62-і радок у сусветным рэйтынгу больш за месяц. За сваю прафесійную кар’еру аформіў больш за 20 соценных брэйкаў, а таксама зарабіў больш за 100 тысяч фунтаў стэрлінгаў прызавых грошай, уваходзячы ў топ-200 снукерыстаў у гісторыі па іх колькасці.

## Выступы на прафесійных снукерных турнірах 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Профіль на World Snooker 
* Статыстыка Яна Бэрнса на CueTracker.net 

Катэгорыя:Снукерысты Англіі
Вяйнё Танер

**Вяйнё Альфрэд Танер** (; , Хельсінкі — , Хельсінкі, Фінляндыя) — фінскі дзяржаўны дзеяч, лідар сацыял-дэмакратычнай партыі, прэм’ер-міністр Фінляндыі ў 1926 −1927 гг.

Таннер працаваў ва ўрадзе ў ролі прэм’ер-міністра (1926—1927), міністра фінансаў (1937—1939), міністра замежных спраў (1939—1940), і пасля Савецка-фінскай вайны 1939—1940 гадоў — міністрам гандлю (1940—1942) (апошняя перастаноўка была здзейсненая пад націскам СССР). У 1942—1944 гадах зноў быў міністрам фінансаў.

Падчас Савецка-фінскай вайны 1939—1940 гадоў Таннер быў міністрам замежных спраў і сыграў важную ролю ў фарміраванні ў Фінляндыі «духу Зімняй вайны», ён аб’яднаў нацыю, незалежна ад палітычных поглядаў, у барацьбе за захаванне незалежнасці краіны.

Пасля заканчэння Зімняй вайны СССР запатрабаваў змен ва ўнутранай палітыцы Фінляндыі — у прыватнасці, адстаўкі Вяйнё Танера. 16 жніўня 1940 года Танер выйшаў з урада.

Пасля заканчэння Савецка-фінскай вайны 1941—1944 гадоў Танер, пад ціскам СССР, быў асуджаны ў 1946 годзе на пяць з паловай гадоў пазбаўлення волі, аднак і ў зняволенні заставаўся папулярным палітычным дзеячам. У снежні 1948 года, адбыўшы палову тэрміну, быў амніставаны і выпушчаны на свабоду.

## Зноскі 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Фінляндыі
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Фінляндыі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Фінляндыі
Катэгорыя:Сацыял-дэмакраты Фінляндыі
Оскары Мантэрэ

**Оскары Мантэрэ** (,  -) - фінскі педагог, асветнік, дзяржаўны і палітычны дзеяч.

Нарадзіўся ў сялянскай сям'і, скончыў Хельсінкскі ўніверсітэт у 1899 годзе і атрымаў ступень бакалаўра філасофіі, пасля чаго выкладаў у школе ў Хельсінкі фінскую мову. Абараніў у 1907 годзе дысертацыю па гісторыі і метадалогіі адукацыі, распрацаваў праект рэформы адукацыі ў краіне, якая не была ажыццёўлена пры яго жыцці, а рэальна была праведзена толькі ў 1960-я. З 1924 аж да сваёй смерці быў дырэктарам школьнага савета.

З 1919 па 1938 год быў дэпутатам Эдускунты ад Нацыянальнай прагрэсіўнай партыі. З лістапада 1922 па студзень 1924 года займаў пасаду міністра сацыяльных спраў у першым кабінеце К.Каліа, з мая 1924 па сакавік 1925 г - намесніка міністра адукацыі ў кабінеце Л.Інгмана. З 22 снежня 1928 па 16 жніўня 1929 быў прэм'ер-міністрам кааліцыйнага ўрада (Нацыянальнай прагрэсіўнай і Нацыянальнай кааліцыйнай партыі).

Са снежня 1932 па кастрычнік 1936 быў міністрам адукацыі ў кабінеце Т.Ківімякі. У гэтай якасці ён таксама быў дэлегатам ў 1933 на канферэнцыі Лігі Нацый у Жэневе.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Фінляндыі
Тойва Ківімякі

**Тойва Ківімякі** (; , Тарвас'ёкі — , , Фінляндыя) — фінскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, член Нацыянальнай прагрэсіўнай партыі.

## Біяграфія 
Па адукацыі юрыст, скончыў Хельсінкскі ўніверсітэт, пасля працаваў у ім, быў прафесарам кафедры грамадзянскага права, а з 1931 па 1936 — дэканам факультэта. Абіраўся ў эдускунту ад Нацыянальнай Прагрэсіўнай партыі, са снежня 1928 па жнівень 1929 г. быў міністрам унутраных спраў у кабінеце О.Мантэрэ, з сакавіка 1931 па снежань 1932 — міністрам юстыцыі ў кабінеце Ю.Суніла.

Са снежня 1932 па кастрычнік 1936 быў прэм'ер-міністрам у кааліцыйным урадзе Фінляндыі (куды ўваходзілі прадстаўнікі Нацыянальнай Прагрэсіўнай партыі, Нацыянальнай кааліцыйнага партыі і Шведскай народнай партыі). Тэрмін яго прэм'ерства (амаль чатыры гады) быў найбольш працяглым за ўсю гісторыю Фінляндыі да 1985 года. Падчас свайго знаходжання на пасадзе прэм'ера арыентаваўся на супрацоўніцтва з іншымі скандынаўскімі краінамі.

Праз два тыдні пасля падпісання мірнага дагавора паміж Фінляндыяй і СССР пасля Зімняй вайны, у сакавіку 1940 года Ківімякі быў прызначаны паслом у Берліне, і на гэтай пасадзе знаходзіўся да разрыву дыпламатычных адносін Фінляндыі з Германіяй 2 верасня 1944 года. У снежні 1940 Ківімякі балатаваўся на пасаду прэзідэнта краіны, разам з Р.Руці, але прайграў выбары. У апошнія месяцы свайго знаходжання ў Берліне Ківімякі ўсё меней паслядоўнічаў дырэктывам прэзідэнта Руці. У прыватнасці, падпісанне пакта Руці-Рыбентропа 26 чэрвеня 1944 г. у Хельсінкі праходзіла без удзелу Ківімякі. Пасля заканчэння Савецка-фінскай вайны (1941—1944) па патрабаванні савецкага боку быў аддадзены пад суд у якасці ваеннага злачынца і 21 лютага 1945 прыгавораны да пяці гадоў пазбаўлення волі.

Пасля заключэння Дагавора аб дружбе паміж Фінляндыяй і Савецкім Саюзам у 1948 быў амніставаны тагачасным прэзідэнтам Фінляндыі Юха Паасіківі. Пасля вызвалення не займаўся палітыкай.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Фінляндыі
Катэгорыя:Міністры юстыцыі Фінляндыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Фінляндыі
Катэгорыя:Выпускнікі Хельсінкскага ўніверсітэта
Культура Аскала

**Культура Аскала** — археалагічная культура эпохі мезаліту на тэрыторыі Фінляндыі.

Культура бярэ назву ад воласці Аскала ў правінцыі Усіма. Знойдзеныя прадметы выкананы з кварца — гэта скрабкі, шыла і інш. Вырабы маюць грубую форму з дробнай рэтушшу. Датыроўка культуры заснавана на знаходках і на меркаваным размяшчэнні берагавой лініі ў мезалітычны перыяд.

На думку шэрагу археолагаў, культура Аскала была мясцовай разнавіднасцю нарвежскай культуры Комса; на думку іншых — культуры Суомус’ярві, якая дамінавала ў Фінляндыі ў эпоху мезаліту.

## Літаратура 
* *Sten-och bronsålderns ABC* (1991)

## Гл. таксама 
* :sv:Ville Luho

Катэгорыя:Мезаліт Еўропы
Катэгорыя:Археалогія ў Фінляндыі
Культура Морбю

**Культура Морбю** - археалагічная культура, распаўсюджаная ў перыяд бронзавага і жалезнага веку на паўднёвым захадзе Фінляндыі, цэнтральнай Швецыі, Аландскіх астравах і ў Латвіі. Ідэнтыфікуецца па сваёй кераміцы.

На тэрыторыі Эстоніі дадзеная культура называецца «культура Асва» . Адна са стаянак выяўленая на востраве Саарэмаа. Асва з'яўляецца стаянкай эпохі ранняга бронзавага веку. У перыяд позняга бронзавага веку паселішча было агароджанае шырокай каменнай сцяной з драўляным палісаднікам. Унутры агароджы выяўленыя прастакутныя падмуркі з земляной падлогай, а таксама патопленыя ў зямлі агмені. Таксама выяўлена каля 32000 аскепкаў керамікі, розныя каменныя прылады і нешматлікія дробныя бронзавыя вырабы. Жыллё праіснавала да рымскага жалезнага веку.

Часта сустракаюцца прадметы з косці і рога. У халоднай глебе захавалася каля 500 вырабаў з косці, у прыватнасці, гарпуны, наканечнікі стрэл, лыжкі, дзяржальні нажоў, іголкі, зашпількі і прылады для пражы.

Кераміка культуры Асва характарызуецца як кераміка, дзе асноўным з'яўляецца паласаты ўзор, і зрэдку сустракаецца тэкстыльная кераміка. Многія сасуды арнаментаваныя адным ці некалькімі радамі ямак. Падобная кераміка, аднак без арнаменту, сустракаецца таксама ў Літве і Латвіі.

## Літаратура 
* *Wiik, Kalevi, Eurooppalaisten juuret* (2002)
* *Sten-och bronsålderns ABC* (1991)

Катэгорыя:Археалагічныя культуры Еўропы
Катэгорыя:Археалагічныя культуры Латвіі
Катэгорыя:Археалогія ў Швецыі
Катэгорыя:Археалогія ў Фінляндыі
Катэгорыя:Археалогія ў Эстоніі
Катэгорыя:Еўропа бронзавага веку
Катэгорыя:Еўропа жалезнага веку
Yle TV1

**Yle TV1** — фінскі тэлеканал, які вяшчае на фінскай мове (некаторыя перадачы ідуць на шведскай, рускай і саамскіх мовах — у гэтым выпадку звычайна з фінскімі субтытрамі), належыць нацыянальнай тэлерадыёвяшчальнай кампаніі Фінляндыі Yleisradio Oy (Yle).

Канал адкрыты 1 студзеня 1958 года пад назвай *Suomen Televisio*. На канале выпускаюцца навіны, дакументальныя фільмы, серыялы, адукацыйныя і забаўляльныя праграмы і іншае. Тэлеканал вяшчае без рэкламы.

13 мая 2013 года па тэлеканалу Yle TV1 пачалася трансляцыя навін на рускай мове.

З 2 снежня 2013 года штодня ў сярэдзіне дня па канале Yle TV1 выходзіць выпуск тэленавінаў на саамскіх мовах (Yle Ođđasat); трансляцыя ажыццяўляецца з новай тэлестудыі ў Інары.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* АФіцыйны сайт  

Катэгорыя:Тэлеканалы Фінляндыі
Кундская культура

**Кундская культура** — мезалітычныя культура VIII—V тысячагоддзяў да нашай эры, распаўсюджаная на тэрыторыі ўсходняй Прыбалтыкі ад Польшчы да Ленінградскай вобласці і паўднёвай Фінляндыі.

Развілася на базе свідэрскай культуры і пазней эвалюцыянавала ў нарвенскую культуру.

Пуліскае паселішча кундскай культуры лічыцца следам старажытнага знаходжання чалавека на тэрыторыі Эстоніі. Кундская культура названа ў гонар эстонскага горада Кунда (знаходзіцца прыблізна за 110 кіламетраў на ўсход ад Таліна), недалёка ад якога было знойдзена першае шырока вывучанае паселішча на гары Ламмасмяэ і ў навакольным тарфяніку.

На тэрыторыі Беларусі вядома тры паселішчы, два ў Полацкім раёне і адно — у Верхнядзвінскім.

Прадстаўнікі культуры часта выкарыстоўвалі для вытворчасці інструментаў і зброі рогі і косткі, што было абумоўлена рэдкімі радовішчамі крэменю ў рэгіёне.

Як і позняя свідэрская культура, кундская культура пазней пашыраецца на паўночны ўсход і ўсход, што вызначылі прыродныя ўмовы і адыходжанне ў гэтым напрамку паўночных аленяў. Комплексы, уласцівыя кундскай культуры, знаходзяць ля Анежскага возера, а яшчэ больш на поўнач фіксуюцца постсвідэрскія комплексы на рэках Каме і Пячоры.

## Спасылкі 
* Развіццё прыроднага асяроддзя і культурна-храналагічнае дзяленне мезаліту лясной зоны Усходняй Еўропы

Катэгорыя:Мезаліт Еўропы
Катэгорыя:Археалагічныя культуры Беларусі
Катэгорыя:Археалагічныя культуры Латвіі
Катэгорыя:Археалагічныя культуры Літвы
Катэгорыя:Археалагічныя культуры Польшчы
Катэгорыя:Археалагічныя культуры Расіі
Катэгорыя:Археалогія ў Фінляндыі
Катэгорыя:Археалогія ў Эстоніі
Бітва пры Чашніках (1567)

**Бітва пры Чашніках**, **Бітва на рацэ Уле 1567**, **Бітва пад Копіем** — эпізод Лівонскай вайны (1558—1583). Адбылася на рацэ Уле пад Чашнікамі. Вялікалітоўскі атрад колькасцю 2 тыс. чалавек на чале з Раманам Сангушкам перамог маскоўскі корпус ваяводы Пятра Сярэбранага (8 тыс. чалавек). Вынікам бітвы стала аблога ў сярэдзіне лютага 1568 года Янам Хадкевічам Улы, пасля чаго 24 верасня 1568 года Раман Сангушка вызваліў крэпасць Ула.

## Перадумовы бітвы 
Падчас Лівонскай вайны Іван Грозны ўмацоўваў становішча сваіх войскаў у захопленых літоўскіх землях, умацоўваючы старыя і будуючы новыя крэпасці. У ліпені 1567 года маскоўскія ваяводы князь Пётр Сярэбраны-Абаленскі, баярын Калычоў і князь Юрый Такмакоў разам са служылым татарскім царэвічам Амуратам выступілі з царскім і татарскім войскам з Полацка і перайшлі Дзвіну, каб забяспечыць пабудову крэпасці Копіе (на поўдні ад Полацка) на востраве, размешчанай пасярод возера Суша. Частка маскоўскіх войскаў на чале з Юрыем Такмакавым заняла востраў і пачала будаваць на ёй крэпасць. Іншыя сілы спыніліся непадалёк у палявым лагеры ва ўрочышчы Суша.

Раман Сангушка правёўшы разведку і, сабраўшы прыкладна дзве тысячы салдат, адправіўся ў паход на маскоўскае войска, колькасць якога складала 8 тысяч ваяроў. Храніст Марцін Бельскі адзначаў: *«20 дня ліпеня, маючы вызначаныя звесткі ад відавочнікаў пра войска маскоўскае, якіх было з татарамі 8000, якія рухаліся з Чашнікаў да іх»*.

## Ход бітвы 
Ноччу 21 ліпеня салдаты лёгкай конніцы Рамана Сангушка (казакі) напалі на перадавую варту ў 100 вершнікаў і разграмілі іх. Умела выкарыстоўваючы веды мясцовасці, яны раптам напалі на лагер, пяхота хутка раскідала драўляную агароджу, а кавалерыя, не даўшы магчымасці маскоўскім ваярам пашыхтавацца ў баявыя парадкі, уварвалася ў лагер. За кароткі час маскоўскае войска было амаль цалкам разгромлена. Мноства салдат было ўзята ў палон, быў захоплены абоз і вызвалены з палону салдаты свайго войска і мірныя жыхары, галоўным чынам сяляне, запалоненыя падчас паходу з Полацка.

## Гл. таксама 
* Бітва на рацэ Уле

## Літаратура 
* Тарас А. Е. Войны Московской Руси с Великим Княжеством Литовским и Речью Посполитой в XIV—XVII вв. Москва: «АСТ»; Минск: «Харвест», 2010. — 800 с — ISBN 978-985-13-6108-9.

Катэгорыя:Падзеі 21 ліпеня
Катэгорыя:Бітвы Лівонскай вайны
Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы XVI стагоддзя
Катэгорыя:Бітвы Расіі
Катэгорыя:Бітвы ў Беларусі
Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:1567 год у Еўропе
Катэгорыя:Ліпень 1567 года
Катэгорыя:Гісторыя Чашнікаў
Культура сеткаватай керамікі

**Культура сеткаватай керамікі**, **культура тэкстыльнай керамікі** - археалагічная культура позняга бронзавага веку (другая палова II - першая палова I тыс. да н.э.), якая займала шырокую паласу ад сярэдняга Паволжа да ўсходу і поўначы Фенаскандыі (уключаючы Карэлію). Характарызуюцца керамікай, упрыгожанай адбіткамі грубых тканін і рыбалоўных сетак. Склалася на аснове элементаў ямачна-грабеньчатай керамікі, фацьянаўскай і пазнякоўскай, прычым апошняя збольшага з'яўляецца сінхроннай сеткаватай культуры. Паслужыла магутным субстратам для складання розных фіна-ўгорскіх археалагічных культур ананьінскага кола старажытнасцяў, аднак прыналежнасць уласна сеткаватай керамікі фіна-ўграў апошні час аспрэчваецца шэрагам даследчыкаў.

## Літаратура 
* Косменко М. Г., Кочкуркина С. И. Археология Карелии. Петрозаводск, 1996.
* Юшкова М. А. Эпоха бронзы и ранний железный век на Северо-Западе России — автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата исторических наук, Санкт-Петербург, 2011.

Катэгорыя:Археалагічныя культуры Еўропы
Катэгорыя:Бронзавы век
Катэгорыя:Археалагічныя культуры Расіі
Катэгорыя:Археалогія ў Фінляндыі
Катэгорыя:Еўропа бронзавага веку
Катэгорыя:Гісторыя Карэліі
Артур Гротгер

**Арту́р Гро́тгер** (; (, , Аўстра-Венгрыя, цяпер Львоўская вобласць, Жыдачыўскі раён — , Амелі-ле-Бен, Францыя) — польскі мастак, адзін з асноўных прадстаўнікоў плыні рамантызму ў польскім мастацтве, ілюстратар, аўтар серыі малюнкаў, прысвечаных паўстанню 1863—1864 гг.

## Біяграфія 
Артур Гротгер нарадзіўся 11 лістапада 1837 года ў Атыневічах на Падоллі. Яго бацька Ян Іосіф працаваў упраўляючым маёнтка Гілярыя Сімяноўскага і прымаў удзел у паўстанні 1863—1864 гг. у якасці афіцэра 5 палка ўланаў «*Варшаўскія дзеці*». Ян Іосіф таксама быў таленавітым мастаком, які вывучыўся мастацтву ў Венскай акадэміі мастацтваў. Менавіта ён даў свайму сыну першыя ўрокі малявання.

У адзінаццацігадовым узросце Артур Гротгер пайшоў вучыцца ў майстэрню львоўскага мастака Яна Машкоўскага, дзе на доўгія гады пасябраваў з сынам настаўніка — Марцэлем.

Вывучэнне мастацтва Артур працягваў у Школе мастацтваў у Кракаве, а ў 1855—1858 гг. у Венскай акадэміі мастацтваў. У Вене мастак правёў большую частку свайго жыцця з 1854 да 1865 года. У гэты перыяд ён супрацоўнічаў з шматлікімі венскімі часопісамі, такімі як «*Museestunden*», «*Waldheim’s Illustrierte Zeitung*» і «*Waldheim’s Illustrierte Blatter*», a таксама з польскім часопісам «*Postęp*» Іосіфа Ацецкага. У 1863 годзе Артур стаў рэдактарам «*Postęp*».

Пад час паўстання 1863—1864 гг. Гротгер удзельнічаў у дапамозе паўстанцам, якія збеглі з расійскага палону ў Аўстрыю. 23 студзеня 1863 года ў венскім доме Артура Гротгера быў арыштаваны паляк, які падазраваўся ва ўдзеле ў паўстанні. Гротгер таксама быў абвінавачаны ўладамі ў рэвалюцыйнай дзейнасці, пасля чаго імператар Франц Іосіф пазбавіў мастака стыпендыі, у выніку чаго збяднелы Гротгер быў вымушаны ў ліпені 1865 года пакінуць Вену.

З-за фінансавых складанасцей Артур быў вымушаны вандраваць па Галіцыі, зарабляючы на жыццё маляваннем партрэтаў. Аднак у гэты ж час з’явіліся найлепшыя творы мастака, выкананыя чорнай і белай крэйдай.

У 1866 годзе Артур Гротгер пазнаёміўся з 16-гадовай Вандай Мон, у якую імгненна закахаўся. У пагоні за прызнаннем Гротгер накіраваўся ў Парыж, дзе змог скончыць цыкл малюнкаў «*Вайна*», які купіў аўстрыйскі прынц *Франц*. У студзені 1867 года, пакутуючы ў сувязі з пагаршэннем здароўя, Артур быў накіраваны дактарамі ў вядомы курорт Амелі-ле-Бен у французскіх Пірэнеях, дзе ён памёр 13 студзеня 1867 года. Цела мастака было прывезена ў Львоў 4 ліпеня 1868 года і пахавана на Лычакаўскіх могілках.

## Спасылкі 
* Цыклы: Polonia, Lituania, Wojna. Львоў: H.Altenberg, 1911.
* Біяграфія 
* Творы 

Катэгорыя:Мастакі Польшчы
Катэгорыя:Пахаваныя на Лычакаўскіх могілках
Культура азбеставай керамікі

**Культура азбеставай керамікі** — археалагічная культура Фінляндыі і Карэліі, якая сфармавалася ў эпоху бронзы, у другой палове II тыс. да н.э., і існавала да сярэдзіны I тыс. н.э. Носьбітамі гэтай культуры лічаць саамаў, якія ўвайшлі ў склад сучасных вепсаў і карэлаў. Сфармавалася на базе ямачна-грабеньчатай керамікі. Аснову гаспадаркі складала паляванне і збіральніцтва.

Самая ранняя, неалітычная яшчэ па выглядзе, азбеставая кераміка выяўленая на так званых паселішчах Піндушы I, Лахці II і Сандэрмоха IV.

Стаянкі сталі дзяліцца на летнія і зімовыя. На летніх стаянках насельніцтва запасалася харчаваннем, а ўвосень адкачоўвала ў уцепленыя паселішчы з паўзямлянкамі. У сасудах культуры азбеставай керамікі з’явіліся плоскія донцы, тады як ва ўсіх ранейшых культурах Карэліі дно ў сасудах было выпуклым або нават завостраным. Пласкадонныя сасуды былі лепш прыстасаваныя для побыту, асабліва пры рухах на вялікія адлегласці. Такім чынам, носьбіты культуры азбеставай керамікі вялі паўкачавы лад жыцця.

Каля 1000 гадоў да н.э. культура азбеставай керамікі на тэрыторыі Карэльскага перашыйка ўступіла ва ўзаемадзеянне з культурай тэкстыльнай керамікі. Аднак магутныя патокі перасяленцаў з поўдня з’явіліся толькі ў раннім Сярэднявеччы.

## Спасылкі 
* Наскальныя малюнкі Карэліі (П-ск, 1983) 
* Культура азбеставай керамікі

Катэгорыя:Археалагічныя культуры Еўропы
Катэгорыя:Гісторыя Карэліі
Катэгорыя:Археалогія ў Фінляндыі
Катэгорыя:Гісторыя Ленінградскай вобласці
Катэгорыя:Гісторыя Архангельскай вобласці
Катэгорыя:Гісторыя Мурманскай вобласці
Катэгорыя:Гісторыя Валагодскай вобласці
Віктар Вестэрхольм

**Віктар Аксель Вестэрхольм** (; , Турку — , Турку, Фінляндыя) — фінскі мастак-пейзажыст, прафесар, з 1891 па 1919 год — галоўны захавальнік Мастацкага музея Турку, стварыў калонію мастакоў Энінгебю.

З 1869 па 1879 гады навучаўся ў мастацкай школе ў Турку, а пазней у якасці творчай практыкі з 1878 па 1880 і з 1881 па 1886 гады навучаўся ў Дзюсельдорфе ў Дзюсельдорфскага акадэміі мастацтваў. Ён з’яўляўся апошнім з плеяды фінскіх мастакоў дзюсельдорфскай школы. Яго настаўнікамі былі Андрэас Мюлер, Уга Крола і Ойген Дзюкер.

З 1888 па 1890 гады навучаўся і Парыжы ў Жуля Юзефа фон Лефеўра і Гюстава Буланжэ.

У якасці самастойнага жывапісца дэбютаваў у 1876 годзе. Прымаў удзел у многіх выставах у Фінляндыі (у 1893, 1894, 1896, 1897, 1899, 1900, 1901, 1902, 1904, 1905, 1909 гадах). Пасля смерці мастака яго вялікія рэтраспектывы прайшлі ў Фінляндыі ў 1924 і 1954 гадах.

Экспанаваўся на выставах у Венецыі (1897), Парыжы (1900 і 1908), Маскве (1917 г.) і ў Капенгагене (1919). Пасля смерці карціны мастака былі прадстаўлены на выставах у Кілі, Германія ў 1929, Мілане і Рыме, Італія ў 1937, Маскве і Ленінградзе, Расія ў 1953 і 1954 і ў Кітаі ў 1958 гадах.

З’яўляўся выкладчыкам мастацкай школы ў Турку і ўзначальваў яе ў якасці дырэктара. З 1891 па 1919 гады быў першым захавальнікам мастацкага збору Мастацкага музея ў Турку. У сваёй творчасці выпрабаваў ўплыў імпрэсіянізму.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Фінляндыі
Yle

**Yle** (афіцыйныя назвы — , ) — нацыянальная тэлерадыёвяшчальная кампанія Фінляндыі.

З 2013 года кампанія стала першай у краіне, зрабіўшы даступнымі ў прамой трансляцыі ў інтэрнэце ўсіх сваіх тэлепраграм.

## Гісторыя 
Yleisradio была заснавана ў Хельсінкі 29 мая 1926 года. Першая радыё перадача была перададзена 9 верасня 1926 года. Гэты дзень лічыцца днём нараджэння рэгулярнай вяшчальнай дзейнасці ў Фінляндыі і на самой Yle. Пасля гэтага была распрацавана сетка вяшчання, і ў пачатку 1930 года ўжо 100 000 сем'яў змаглі слухаць радыё Yle.

У 1957 годзе Yle паспрабавала сябе ў тэлевяшчанні, былі праведзены пробныя тэлеэфіры. Праз год з'явілася штодзённая перадача *Suomen Televisio* (фінскае тэлебачанне). З 1969 года Yle пачала трансляваць перадачы ў каляровым фармаце. У 2007 годзе разам з усім тэлебачаннем Фінляндыі Yle перайшло на лічбавае вяшчанне. Таксама ў Yle каналаў ёсць адзіны тэлетэкст.

Плануецца, што з 2 снежня 2013 года пачнецца выпуск тэленавінаў на саамскай мове.

## Радыёстанцыі 
* Yle Radio 1
* YleX
* Yle Radio Suomi
* Yle Puhe
* Yle X3M
* Yle Radio Vega
* Yle Sámi Radio
* Yle Klassinen
* Yle Mondo

## Тэлеканалы 
* Yle TV1
* Yle TV2
* Yle Fem
* Yle Teema

## Цікавыя факты 
* Першай тэлевізійнай трансляцыяй у Фінляндыі (г. зн. Yle) у 1950 годзе стаў рэпартаж з універмага *Stockmann* у Хельсінкі.
* У 2013 годзе рэжысёр спартыўных праграм Тапані Парм удастоены прэміі брытанскай кінаакадэміі BAFTA.

## Галерэя 

Выява:YLE logo.svg|Стары лагатып кампаніі (да 5 сакавіка 2012 года)
Выява:Yleisradion Iso Paja.jpg|Офіс Yle ў Хельсінкі
Выява:YLE News Studio.jpg|Студыя навін у Yle

## Спасылкі 
* Yle — Афіцыйны сайт

### Радыё 
* Radio Peili, Real Audio, 22 kBit/s
* Radio Peili, Media Player, 32 kBit/s
* Multifoorumi, Real Audio, 21 kBit/s 
* Multifoorumi, Media Player, 48 kBit/s 
* YLE Arkki, Real Audio, 22 kBit/s
* YLE Arkki, Media Player, 32 kBit/s 

### Прамыя интэрнэт-трансляцыі 
* YLE24 
* Апошні выпуск навін 
* YLE па-шведску 

Катэгорыя:З’явіліся ў 1926 годзе
Катэгорыя:Тэлеканалы Фінляндыі
Аландскі крызіс

**Аландскі крызіс** (, ) — канфлікт паміж урадам Фінляндыі і насельніцтвам Аландаў па пытанні дзяржаўнай прыналежнасці астравоў. Адна з першых спраў мірнага ўрэгулявання Лігі Нацый.

Пасля пераходу Фінляндыі са складу Швецыі ў склад Расійскай імперыі ў 1809 уплыў шведскай культуры пачаў слабець. У 1860-х сярод фінскай інтэлігенцыі паўстаў рух фенаманіі — пашырэння ўжывання фінскай мовы ў паўсядзённай гутарцы, які падтрымалі і імперскія ўлады. Гэта выклікала сур'ёзную занепакоенасць шведскай меншасці, якое складала большасць насельніцтва Аландскіх астравоў. Пасля абвяшчэння незалежнасці Фінляндыі ў 1917 яны накіравалі петыцыю шведскаму каралю Густаву V з просьбай аб далучэнні астравоў да Швецыі.

Шведскія ўлады, занятыя Першай сусветнай вайной і ўнутранымі праблемамі, спачатку не звярнулі ўвагі на аландскую петыцыю. Але пасля пачатку фінскай грамадзянскай вайны яны выслалі невялікую флатылію для эвакуацыі жадаючых з астравоў. Калі жадаючых не апынулася, камандзір флатыліі прыняў рашэнне застацца на Аландах у якасці міратворчых сіл для аховы шведскага насельніцтва, што выклікала трывогу фінскага кабінета міністраў.

Прэм’ер-міністр Швецыі Яльмар Брантынг прапанаваў вынесці пытанне аб прыналежнасці астравоў на міжнародны ўзровень і звярнуцца ў Лігу Нацый як самую аўтарытэтную наднацыянальную арганізацыю на той час. У 1920 Фінляндыя гарантавала шырокую палітычную і культурную аўтаномію астравам. Канвенцыя 1921 пацвердзіла іх нейтральны і дэмілітарызаваны статус. Ліга Нацый знайшла такія ўмовы здавальняючымі і палічыла патрабаванні аландцаў пра ахову шведскай культуры і мовы выкананымі, нягледзячы на іх пратэсты супраць такога вырашэння канфлікту.

Добразычлівая палітыка цэнтральнага ўрада да астраўлянінаў і неўмяшальніцтва ў справы аўтаномнай рэспублікі на працягу ўсяго XX стагоддзя прывялі да згасання сепаратысцкіх настрояў.

Катэгорыя:Палітычныя крызісы
Катэгорыя:XX стагоддзе ў Швецыі
Катэгорыя:XX стагоддзе ў Фінляндыі
Катэгорыя:Гісторыя Аландскіх астравоў
Yle TV2

**Yle TV2** — фінскі тэлеканал, які вяшчае на фінскай мове (некаторыя перадачы таксама даступныя і на шведскай мове). Вяшчанне вядзецца з Тамперэ. 

Канал быў адкрыты 7 сакавіка 1964 года. На канале выпускаюцца грамадскія, дзіцячыя і моладзевыя, спартыўныя, музычныя і забаўляльныя праграмы. Тэлеканал вяшчае без рэкламы.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт  

Катэгорыя:Тэлеканалы Фінляндыі
Петрогліфы Астувансалмі

**Наскальныя малюнкі ў Астувансалмі**, фін. *Astuvansalmen kalliomaalaukset*, размешчаны ў Фінляндыі на беразе возера Юовесі, якое прадстаўляе сабой частку возера Сайма. Гэта найбуйнейшая калекцыя наскальнага жывапісу ва ўсёй Фенаскандыі, якая змяшчае 65 малюнкаў. Першае паведамленне аб знаходцы петрогліфаў апублікаваў фінскі археолаг Пека Сарвас ў 1968 г., хоць мясцовым жыхарам выявы былі вядомыя і раней.

У цяперашні час малюнкі размяшчаюцца на вышыні 7,7 - 11,8 метраў над узроўнем возера Сайма, аднак у часы стварэння малюнкаў яго ўзровень быў значна вышэй. Найбольш старыя з петрогліфы датуюцца каля 3000-2500 гг. да н.э. Яны размешчаны на максімальнай ў той мясцовасці вышыні (11 м над узроўнем мора). Тагачасны ўзровень мора даволі хутка змяніўся на 2,5 метра пасля апоўзня Вуоксы. Пазней ўзровень мора паступова апусціўся яшчэ на 8 метраў да цяперашняга ўзроўню. Усе пазнейшыя выявы былі выкананы малявальшчыкамі, якія падплывалі да скал на лодках.

## Літаратура 
* Wirilander Hannele, Ristiinan historia 1, Pieksämäki 1989, pages: 18-20, 23, 31-34

## Спасылкі 
* Unesco world heritage site
* Juha Pentikäinen: Astuvansalmi rituaalipaikkana 
* Astuvansalmen kalliomaalaukset http://www.internetix.ofw.fi/tutkimus/muinaistaide/kalliojumala/galleria2.htm 

## Галерэя 

Файл:Astuvansalmi hirvia.jpg|Выявы ласёў, людзей і лодак ў Астувансалмі.
Файл:Astuvansalmen kalliolippa.jpg|Навіслая скала, якая бараніла наскальныя малюнкі ў Астувансалмі ад эрозіі.
Файл:Astuvansalmi tellervo.jpg|Постаць жанчыны з лукам ўнікальная сярод малюнкаў.

Катэгорыя:Археалогія ў Фінляндыі
Катэгорыя:Петрогліфы Еўропы
Катэгорыя:Еўропа меднага веку