Лес

]]
**Лес** — прыродны комплекс згуртаванняў лясных раслін і жывёл з пэўным геаграфічным асяроддзем; адзін з асноўных тыпаў расліннага покрыва Зямлі.

Складаецца з сукупнасці дрэвавых, кустовых і травяністых раслін, дзе галоўная роля належыць дрэвам. Пашыраны на ўсіх кантынентах (акрамя Антарктыды). Займае больш за 27 % сушы. Палова гэтай плошчы належыць трапічным лясам. Біямаса лясоў — 90 % наземнай біямасы.

Структура лясоў залежыць ад фізіка-геаграфічных умоў асяроддзя, відавога складу і біялагічных асаблівасцей раслін (гл. біягеацэноз). Для лесу характэрна ярусная будова. Звычайна вылучаюць дрэвавыя ярусы (дрэвастой), ярус кустовага падлеску, кусцікавае, паўкусцікавае і травяністае покрыва, ярус імхоў і лішайнікаў, пазаярусныя расліны (ліяны, эпіфітныя расліны на ствалах і ў кронах дрэў). У залежнасці ад складу, умоў і асаблівасцей развіцця вылучаюць вечназялёныя (вільготныя трапічныя лясы, мангравыя лясы, хвойныя лясы), лістападныя (дробна- і шыракалістыя лясы, мусонныя, саванныя і інш.). Паводле тыпу аднаўлення адрозніваюць насенныя і парасткавыя, паводле паходжання — натуральныя і штучна створаныя, паводле гісторыі фарміравання — карэнныя і другасныя, па складзе парод — чыстыя і мяшаныя.

Лес уздзейнічае на працэсы глебаўтварэння, клімат, кругаварот вільгаці, з’яўляецца адным з планетарных акумулятараў жывога рэчыва ў біясферы; актыўна ўзаемадзейнічае з трапасферай і вызначае ўзровень кіслароднага і вугляроднага абмену. Выконвае водаахоўную, глебаахоўную, рэкрэацыйную і іншыя функцыі. Выключная роля лесу ў экалагічнай раўнавазе біясферы, захаванні генетычнай разнастайнасці раслін і жывёл, як крыніц рэсурсаў для розных галін прамысловасці, сельскай гаспадаркі і інш. робяць неабходнымі мерапрыемствы па ахове лясоў, аднаўленні лясоў, лесаразвядзенні.

Лес — узнаўляльны прыродны рэсурс, які забяспечвае ўстойлівасць біясферы. Важны кампанент геаграфічных ландшафтаў. Яго вывучае лесазнаўства, лесаводства і іншыя дысцыпліны.

## Структура лесу 
У залежнасці ад біялагічных асаблівасцяў найважнейшых раслін, іх узросту і вызначаных фізіка-геаграфічных умоў у лесе развіваецца некалькі ярусаў раслін. Ярусы — досыць выразна адмежаваныя гарызонты канцэнтрацыі дзейных органаў раслін. Ярусы могуць быць утвораны адным ці двума і больш відамі. У лясах адрозніваюць ярусы:
# **Дрэвастой**. **Полаг лесу** — сукупнасць крон дрэў, якія стуліліся. У лясах умеранага пояса можа быць да двух лясных полагаў, у трапічных лясах — да пяці ярусаў дрэвастою. У вільготных трапічных лясах ёсць ярус вельмі высокіх дрэў, што ўзвышаюцца над полагам лесу.
# **Падлесак**. Складаецца з хмызнякоў і нізкіх дрэў.
# **Травяны** ці **травяна-кусцікавы**.
# **Мохавы** ці **імхова-лішайнікавы**(БСЭ).
Ён складаецца з апалага лісця, галінак, кветак, пладоў, кары і іншых рэшткаў раслін, фекалій і трупаў жывёл, абалонак кукалак і лічынак. Бывае, што ў лясным подсціле знаходзіцца некалькі мільёнаў насельнікаў на кожным квадратным метры, ад найпрасцейшых і бактэрый да мышэй і іншых дробных сысуноў. Таму звычайна подсціл і ёсць самы густанаселены ярус. Роля ляснога подсцілу вельмі вялікая, ён выконвае наступныя функцыі:
## Месца ўтварэння перагною.
## Абарона глебы ад размыву і механічнага ўшчыльнення.
## Рэгулятар водна-паветранага рэжыму глеб.
## Рэгулятар лесараслінных уласцівасцей глеб.
## Месца канцэнтрацыі элементаў сілкавання раслін, лясных глеб і іх шматлікіх насельнікаў, уключаючы фаўну, грыбы і мікраарганізмы.

Сустракаецца **пазаярусная расліннасць** з павойных раслін і эпіфітаў.

Асноўным кампанентам з’яўляецца дрэвастой. Падлесак і падрост, а ў лясах з густым шчыльным полагам і *жывое наглебавае покрыва*, могуць адсутнічаць. Жывое наглебавае покрыва складаюць імхі, лішайнікі, травяністыя расліны і хмызнячкі.

### Узлесак лесу 
**Узлесак лесу** — паласа пераходу да сумежнага тыпу расліннасці. Звычайна на ўзлеску дрэвы пакрыты лісцем на ўсю вышыню, тут больш хмызнякоў, ліян і падросту. Узлесак адрозніваецца ад суседніх тыпаў расліннасці відавым складам раслін і жывёл. Многія віды сустракаюцца выключна на ўзлеску.

### Ламачча 
.]]
**Ламачча** — паваленыя на зямлю ствалы дрэў ці іх часткі: сучча, галіны, сухія і гнілыя.

Свежае ламачча можа выкарыстоўвацца ў якасці паліва.

Свежае ламачча, у выпадку ўзнікнення ляснога пажару, спрыяе яго хуткаму распаўсюджванню. Апроч таго, ламачча дазваляе размнажацца казуркам, асабліва караедам, і развівацца грыбным хваробам, якія могуць перакінуцца на жывыя дрэвы. Таму свежае ламачча па магчымасці ў патрэбных колькасцях выдаляюць з лесу. Згнілае ламачча робіцца бясшкодным, і тады яго выдаленне з лесу прыносіць ужо не карысць, а шкоду, дарма пазбаўляючы лясную глебу прыроднага ўгнаення.

Ламачча з’яўляецца сталым ці часовым жыллём для шматлікіх насельнікаў: мікраарганізмаў, грыбоў, членістаногіх, малюскаў, земнаводных і паўзуноў, птушак і нават дробных сысуноў. Для паспяховага развіцця раслін некаторых відаў трэба, каб іх насенне прарасло ў ламаччы.

Ламачча грае значную ролю як даўгачасны рэзервуар вугляроду. Прыкладам, у хваёвых лясах у ламаччы разам з глебай можа змяшчацца да 25—30 % назапашанага ў лесе вугляроду.

## Лес як экасістэма 
Лес — гэта не проста сукупнасць дрэў і хмызнякоў, лес з’яўляецца экасістэмай — складанай супольнасцю з цесна злучаных паміж сабой элементаў, сюды ўваходзяць як жывыя арганізмы (біёта), так і нежывы, абіятычны складнік — паветра, глеба і вада. Лясная біёта складаецца з расліннасці, жывёл і мікраарганізмаў. Лясная расліннасць — гэта не толькі драўняная расліннасць, а яшчэ і травы, імхі, грыбы, багавінне і лішайнікі. Струмені энергіі і рэчываў (прыкладам, кіслароду) цыркулююць у экасістэме, утвараючы колазварот і злучаючы ў адно цэлае ўсе элементы жывой і нежывой прыроды.

Прыкладам з’яўляюцца працэсы, звязаныя з фотасінтэзам — працэсам утварэння пажыўных рэчываў з вады і вуглякіслага газу з выкарыстаннем энергіі сонечнага святла. Здольнасцю да фотасінтэзу валодаюць толькі зялёныя расліны, таму ўсе астатнія змушаны сілкавацца або гэтымі раслінамі, або іншымі арганізмамі, якія выкарыстоўваюць у ежу расліны, і такім чынам расліны, прама ці ўскосна, з’яўляюцца крыніцай сілкавання для ўсіх арганізмаў. Вельмі важная роля бактэрый і іншых арганізмаў, што раскладаюць адыходы абмену рэчываў і рэшткі раслін і жывёл, утвараючы прасцейшыя рэчывы, якія могуць быць выкарыстаны надалей у абмене рэчываў.

Найбольшае значэнне мае адрозненне паміж *выносістымі* і *нізкастволымі* насаджэннямі. Выносістыя ўтвораны дрэвамі, што выраслі з насення, а нізкастволыя — што паходзяць з парасніку. У адным і тым жа насаджэнні могуць быць дрэвы рознага паходжання.

Хваёвыя насаджэнні звычайна насеннага паходжання, а натуральныя насаджэнні лісцяных парод — змяшанага паходжання.

; Ступень стуленасці
). У месцах з парушанай стуленасцю полага на подсціле заўважная травяністая расліннасць.]]
Ступень стуленасці насаджэння (ступень зацянення змешчанай пад ім глебы) — акалічнасць, якая мае велічэзнае значэнне: на зацененай полагам насаджэння глебе адбываецца назапашанне ляснога подсцілу, дзякуючы якому падтрымліваецца ўрадлівасць глебы. З парушэннем стуленасці сонечныя прамені пракрадаюцца да глебы, з-за чаго подсціл хутчэй раскладаецца, з’яўляецца травяністая расліннасць, глеба ўшчыльняецца, і ўсё гэта неспрыяльна адлюстроўваецца на ўзросце дрэў. Да вызначанага веку аднавекавыя насаджэнні застаюцца стуленымі, потым пачынаецца натуральнае вырэджванне. З маладога веку паміж дрэвамі, што ўтвараюць насаджэнне, ідзе змаганне з-за абшару, патрэбнага для іх вяршынь, якія паступова разрастаюцца; многія дрэвы ў гэтым змаганні адстаюць і ў выніку гінуць. Такім чынам, змаганне паміж дрэвамі абумоўлівае натуральнае змяншэнне колькасці ствалоў у насаджэнні, што асабліва рэзка заўважна ў насаджэннях маладога і сярэдняга веку. Дрэвы, што адміраюць у маладым веку, маюць невялікія вяршынькі, адміранне якіх выклікае ўтварэнне малых прасветаў, якія хутка зачыняюцца дзякуючы разрастанню вяршынь астатніх дрэў. У пазнейшым веку адміраюць буйныя дрэвы, вяршыні якіх займалі так шмат месца, што прасветы не могуць ужо зачыняцца вяршынямі астатніх дрэў, якія да таго ж растуць, з прычыны старэчага веку, даволі павольна. Такім чынам, у пэўным веку, больш познім для ценетрывалых парод, прыкладам, елкі, піхты, бука, граба, і маладзейшым для святлалюбных, прыкладам, хвоі, дуба, бярозы, у насаджэннях пачынаюць з’яўляцца прасветы, што не могуць зачыніцца і парушаюць стуленасць.

* **Банітэт лесу** — паказнік прадукцыйнасці насаджэння (хуткасці прыросту драўніны). Хуткасць росту дрэў залежыць ад глебава-грунтовых, кліматычных умоў і ўплыву чалавека на лес. Банітэт залежыць ад сярэдняй вышыні дрэў асноўнай пароды з улікам іх узросту. Для ўсіх драўняных парод выкарыстоўваецца баніціровачная шкала, складзеная ў 1911 годзе прафесарам М. М. Арловым. Насенныя і парасткавыя насаджэнні маюць асаблівыя шкалы.

## Гісторыя лясоў 
### Старажытная гісторыя 
Самыя першыя наземныя расліны выяўлены ў Аўстраліі. Іх узрост прыкладна 395 млн гадоў. Каля 370 млн гадоў таму (пачатак дэвонскага перыяду) на сушы шырока распаўсюдзілася расліннасць з нізкіх хмызняковых формаў.

Першымі лясамі былі нізкарослыя лясы з гіганцкіх хвашчоў і плаўнаў, якія мелі вышыню больш за 7,5 м, з падлескам з прымітыўных папарацей і іншых дробных раслін.

Каля 345 млн гадоў таму пачаўся каменнавугальны перыяд, цягам якога на сушы пашырыліся густыя, шырокія лясы з гіганцкіх хвашчоў, дзеразы і дравяністых папарацей, якія мелі вышыню каля 30 м. У гэты ж час з’явіліся першыя прымітыўныя голанасенныя расліны — насенныя папараці і кардаіты. У каменным вугалі, утвораным у той перыяд, часта прысутнічаюць шматлікія выкапнёвыя рэшткі раслін.

На пачатку пермскага перыяду (280 млн гадоў таму) адбываліся працэсы гораўтварэння, магутнага зледзянення Паўднёвага паўшар’я і глабальнага пераразмеркавання сушы і мора, клімат рабіўся ўсё сушэйшым. У гэты час шырыліся прымітыўныя сагаўнікавыя і хвойныя, выцясняючы гіганцкія хвашчы, дзеразу і дравяністыя папараці;
* на дзяржаўным узроўні;
* на ўзроўні грамадскіх арганізацый, аж да радыкальных метадаў шыпавання дрэў.

Мерапрыемствы, звязаныя з аховай лесу, можна падзяліць на наступныя групы:
* навукова-даследчыя;
* арганізацыйна-тэхнічныя — стварэнне запаведнікаў і іншых ахаваных тэрыторый, лесааднаўленне;
* эканамічныя;
* адміністрацыйна-праўныя.

## Літаратура 
* 
* Атлас лесов СССР. — М., 1973.
* Леса. — М.: Мысль, 1981. — 316 с. — (Природа мира).
* 
* *Второв И.* Лесная кладовая планеты. — Наука и жизнь. — № 10, 2013 г.
* *Ковязин В. Ф., Мартынов А. Н., Мельников Е. С.* Основы лесного хозяйства и таксация леса. — СПб.: Лань, 2008. — С. 384. — ISBN 978-5-8114-0776-7.

## Спасылкі 
* Федеральное агентство лесного хозяйства РФ 
* Словарь лесных терминов 

Катэгорыя:Біёмы
Катэгорыя:Тыпы расліннасці
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы