open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Віктар Шутовіч

**Віктар Шутовіч** (, в. Шутавічы, Ашмянскі павет — , ) — беларускі каталіцкі святар, публіцыст.

## Біяграфія 
Быў высвенчаны ў 1913 годзе ў Вільні. Пачаткова служыў у касцёле Святога Іосіфа ў Барадзенічах Браслаўскага павета. У 1928 годзе польскія ўлады прыцягнулі Шутовіча да суда фактычна за казанні на беларускай мове, аднак справу скасавалі ў сувязі з амністыяй. Быў на парафіях у Лідзе, Тшцянным. З 1932 года — вікарый і прэфект у Харошчы каля Беластоку. Служыў у мінскім Чырвоным касцёле (з вясны 1944 да 1945). 26 студзеня 1945 года арыштаваны савецкімі ўладамі, асуджаны на 10 гадоў турмы. Да 1955 года зняволены лагераў у Комі АССР. Вызвалены 20 сакавіка 1955 года, вярнуўся ў Мінск, атрымаў парафію (нелегальна, з 1956) у Барысаве, дзе і памёр. Пахаваны на старых Барысаўскіх могілках.

Апрацаваў зборнік «Калядныя песні», выдадзены Нінай Абрамчык у Берліне.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* [Ks. V. Śutovič. U 25-tyja ŭhodki majho śviatarstva (1913—1938) // Chryścijanskaja Dumka № 16(164), 1 červienia 1938.; № 17(165), 10 červienia 1938.; № 18(166), 20 červienia 1938.](http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051/Ks._V._%C5%9Autovi%C4%8D._U_25-tyja_%C5%ADhodki_majho_%C5%9Bviatarstva_(1913_-_1938).html)
* Лаўрэш Леанід. Ксёндз Віктар Шутовіч і горад Ліда // НАША СЛОВА № 35 (1342), 30 жніўня 2017.

Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянскім павеце (Расійская імперыя)
Падляшскае ваяводства

**Падляшскае** (таксама **Падляскае**) **ваяводства** — адміністрацыйна-тэратэрыяльная адзінка ВКЛ, Рэчы Паспалітай, Расійскай імперыі і Рэспублікі Польшча:

* Падляшскае ваяводства (1513—1795)
* Падляскае ваяводства (1816—1837) 
* Падляскае ваяводства (з 1999 года)
Лацінская Амерыка

**Лацінская Амерыка** — абагульняючая назва Паўднёвай Амерыкі і Цэнтральнай Амерыкі. Гэтая назва ўпершыню з'явілася ў 1856 годзе ў творах калумбійскага пісьменніка і публіцыста, які жыў і пісаў у эміграцыі ў Парыжы: Хасэ Марыі Торэса Каіцэда. Амаль адначасова гэту назву пачаў ужываць чылійскі пісьменнік Францыска Білбаа. Гэта назва мае гістарычную падставу — яна адносіцаа да той часткі Амерыкі, якая была каланізавана амаль цалкам дзвумя краінамі: Іспаніяй і Партугаліяй. Таму ва ўсіх лацінаамерыканскіх краінах існуюць падобныя грамадскія, гаспадарчыя, культурныя структуры; дзяржаўная мова (іспанская), за выключэннем Бразіліі, дзе дзяржаўнай мовай з'яўляецца партугальская).

Лацінская Амерыка займае каля 21 млн км², з насельніцтвам 549 млн чалавек (2006).

Краіны якія складаюць Лацінскую Амерыку:

* Аргенціна;
* Балівія;
* Беліз;
* Бразілія;
* Венесуэла;
* Гватэмала;
* Гандурас;
* Дамініканская Рэспубліка;
* Калумбія;
* Коста-Рыка;
* Куба;
* Мексіка;
* Нікарагуа;
* Панама;
* Парагвай;
* Перу;
* Пуэрта-Рыка;
* Сальвадор;
* Уругвай;
* Чылі;
* Эквадор.
Ухлясць (рака)

**У́хлясць**, **Вухлясць** — рака ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, левы прыток Дняпра.

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 48 км. Плошча вадазбору 478 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 2,6 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 ‰. Асноўныя прытокі — рэкі Хачынка (злева) і Варонінка (справа).

Пачынаецца за 2 км на паўночны захад ад вёскі Ляжанка, вусце за 0,5 км на паўночны захад ад вёскі Прыбар (Быхаўскі раён). Цячэ пераважна па Аршанска-Магілёўскай раўніне. Рэчышча каналізаванае на ўсім працягу, у 1998 г. праведзена паўторнае паглыбленне паміж вёскамі Трылесіна і Дабужа (Быхаўскі раён).

На перыяд веснавога разводдзя прыпадае 55 % гадавога сцёку. Замярзае ў пачатку снежня, крыгаход у канцы сакавіка (у сярэднім 6 сутак).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Рака Ухлясць 

Катэгорыя:Прытокі Дняпра
Катэгорыя:Рэкі Быхаўскага раёна
Бяляш

**Бяляш**, **баліш** (ад татарск.: *бэліш* — пірог) — кулінарны выраб з цеста з мясной, рыбнай і іншай начынкай. Традыцыйная татарская страва, якая атрымала шырокая распаўсюджанне ў грамадскім харчаванні (пераважна ў якасці «хуткай ежы») па ўсім былым СССР, у тым ліку ў Беларусі. Арыгінальная татарская страва гатуецца з двух скавародных бліноў (або пластоў цеста) з начынкай, з зашчыпанымі краямі, вядомая ў многіх варыяцыях, можа быць як асноўнай стравай, так і дэсертам. Аналагі беляша вядомыя ў большасці цюркскіх народаў, вельмі блізкі да яго *бялюш* беларуска-літоўскіх татараў.

Татары Віцебшчыны называюць баліш султанскім пірагом. У яго начынку дадаюць некалькі лыжак булёну праз выразаную ў цесце адтуліну. Пасля дзірку шчыльна закрываюць і ставяць пірог на выпечку. Зверху баліш абавязкова чымсьці прыкрываюць, каб ён не падгарэў.

## Літаратура 
* 
* Этнокультурные процессы Белорусского Подвинья (Витебщины) в прошлом и настоящем / А. Вл. Гурко [и др.]; науч. ред. А. Викт. Гурко ; Нац. акад. наук Беларуси, Центр исслед. белорус. культуры, языка и лит., Ин-т этнографии и фольклора имени Кондрата Крапивы. — Минск : Беларуская навука, 2017. С.460

Катэгорыя:Выпечка
Катэгорыя:Казахская кухня
Катэгорыя:Татарская кухня
Катэгорыя:Башкірская кухня
Катэгорыя:Савецкая кухня
Катэгорыя:Вулічная ежа
Плёс (горад)

**Плёс** () — горад у Іванаўскай вобласці Расіі. Горад знаходзіцца на правым беразе Волгі ў вусці ракі Шахонкі. Першае пасяленне было на месцы горада яшчэ ў XII стагоддзі, аднак афіцыйна гісторыя пачынаецца ў 1410 годзе.

Горад часта наведвалі рускія мастакі (Ілля Рэпін, Аляксей Саўрасаў, Ісак Левітан).
## Насельніцтва 
thumb|300px|Горад Плёс у 2005 годзе

Катэгорыя:Гарады Іванаўскай вобласці
Катэгорыя:Залатое кальцо Расіі
Плёс

Слова **плёс** мае некалькі значэнняў:

## Гідралогія 
* Плёс азёрны — шырокая водная прастора ці частка вадаёма, якая адрозніваецца большай у параўнанні з суседнімі часткамі глыбінёй. 
* Плёс рачны — глыбокаводны ўчастак рэчышча паміж перакатамі

## Населеныя пункты 
* Горад Плёс — горад у Іванаўскай вобласці Расіі.
* Станцыя Плёс — станцыя Прыволжскай чыгункі.
Южа

**Южа** () — горад у Іванаўскай вобласці Расіі. Горад на беразе возера Вазаль. За 95 км на паўднёвы ўсход ад Іванава.

Паселішча на месцы горада было яшчэ ў XV стагоддзі, аднак, афіцыйна гісторыя пачынаецца з 1628 года. Статус горада Южа атрымала ў 1925 годзе.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Аляксей Іванавіч Бруханаў (1923—1943) — Герой Савецкага Саюза (1943).
* Аляксандр (Алесь) Сяргеевіч Шатэрнік (нар. 1940) — беларускі мастак.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Іванаўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1628 годзе
Ісак Ільіч Левітан

**Ісак Ілліч Левітан** (; ) — расійскі мастак.

## Біяграфія 
Ісак Левітан нарадзіўся ў мястэчку Кібарты альбо Кейданах (сучасная Літва) ў яўрэйскай сям’і. Вучыўся ў мастакоў Пярова і Саўрасава.

Яго карціны-краявіды мелі поспех, асабліва пасля жыцця ў расійскім горадзе Плёс на Волзе.

Самыя вядомыя яго карціны — «Бярозавы гай» (), «Сакавік» (), «Залатая восень» (), «Асенні дзень. Сакольнікі» (), «Над вечным спакоем» () і іншыя.

Памёр Ісак Левітан 22 ліпеня (4 жніўня) 1900 года ад прастуды (маляваў пад дажджом).

## Галерэя 

File:Levitan SolnechnyDen1876 7.jpg|Сонечны дзень, 1876
File:LevitanII OsennPzh1880TVER.jpg|Восеньскі пейзаж, 1880
File:Levitan nad vech pok28.jpg|Над вечным спакоем, 1894
File:Mart levitan.jpg|Сакавік, 1895
File:Levitan Zolotaya Osen.jpg|Залатая восень, 1895
File:LevitanI Lilii AST.jpg|Ліліі. Ненюфары, 1895
File:Isaak Ilitsch Lewitan 003.jpg|Цішыня, 1898
File:Isaak Ilitsch Lewitan 002.jpg|Горад Плёс. 1889

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Расіі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага вучылішча жывапісу, разьбярства і дойлідства
Катэгорыя:Перасоўнікі
Катэгорыя:Мастакі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках
Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты Расіі
Ыгыата

**Ыгыата** ці **Ыгыта** () — рака ў Расіі, на захадзе Якуціі, левы прыток ракі Вілюй (басейн Лены).

Выток Ыгыты знаходзіцца на Вілюйскім плато. Даўжыня ракі 601 км, плошча вадазбору каля 11 200 км², сярэдні расход вады ў вусці каля 30 м³/сек, а глыбіня да 10 м. Цячэ па Цэнтральна-Якуцкай раўніне.

Замярзае ў кастрычніку да мая.

На берагах ідзе здабыча каштоўных камянёў: (ізумрудаў, рубінаў, сердалікаў, халцэдонаў, аквамарынаў, яшмы) і золата.

Катэгорыя:Рэкі Якуціі
Катэгорыя:Басейн Лены
Вармінска-Мазурскае ваяводства

**Вармінска-Мазурскае ваяводства** () — адміністрацыйная адзінка, адно з 16 ваяводстваў у Польшчы. Знаходзіцца на паўночным усходзе краіны, ля мяжы з Расіяй (Калінінградская вобласць).

Утворана ў 1999 годзе. Адміністрацыйны цэнтр — горад Ольштын. Колькасць насельніцтва — 1 450,7 тыс. чалавек (2013).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ваяводствы Польшчы
Тулій

**Ту́лій** () **Tm** — хімічны элемент, лантаноід. Назва ад  — так антычныя географы называлі крайнія паўночныя краіны.

Атамны нумар 69; атамная маса 168,9342. Серабрыста-белы метал. Шчыльнасць 9318 кг/м³. Тэмпература плаўлення 1544,85 °C. Узаемадзейнічае з мінеральнымі кіслотамі. З вадародам, азотам, галагенамі і халькагенамі ўзаемадзейнічае пры награванні. Характэрная ступень акіслення ў злучэннях +3.

## Выкарыстанне 
Штучны ізатоп Tm (перыяд паўраспаду 128,6 сутак)— крыніца мяккага рэнтгенаўскага выпраменьвання і выкарыстоўваецца ў медыцынскай радыедыягностыцы і ў тэхніцы ў дэфектаскопах для прасвечвання тонкіх (да 5 мм) слаёў металу. Таксама выкарыстоўваецца для паглынання газаў у электравакуумных прыборах.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Лантаноіды
Хасан

* **Хасан** (, літаральна "добры") — імя, распаўсюджанае сярод мусульман. Гл. напрыклад: Хасан II, Хасан Гулед Аптыдон, Хасан аль-Басры, Хасан Шэйх Махмуд і г. д. 

## Тапонім 
* Возера Хасан —  возера ў Расійскай Федэрацыі
* Гарадскі пасёлак Хасан — гарадскі пасёлак у Прыморскім крае
Хасан (Прыморскі край)

**Хасан** () — гарадскі пасёлак у Прыморскім краі, вядомы баямі на возеры Хасан з японцамі ў 1938 годзе. Хасан — самае паўднёвае паселішча на Далёкім Усходзе Расіі і адзіны пункт на мяжы з КНДР на рацэ Туманная (Туманган). Каля пасёлку знаходзіцца пагранічная застава Пясчаная. Летам рака пагражае пасёлку і заставе паводкамі.

Ад Хасана ідзе чыгунка да Уладзівастока.

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Прыморскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1959 годзе
Лютэцый

**Лютэцый** () **Lu** — хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 71. Рэдказямельны элемент.

## Прымяненне 
Адно з самых дарагіх рэчываў (даражэй за золата і плаціну) — шырока не прымяняецца.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Лаўрэнсій

**Лаўрэнсій** () **Lr** — радыеактыўны хімічны элемент, актыноід; атамны нумар 103. Масавы лік найбольш жывучага ізатопу 260.

## Прыродныя крыніцы 
Радыеактыўны элемент, атрыманы штучна, у прыродзе не сустракаецца.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Актыноіды
Czasopis

**«Czasopis»** (**«Часопіс»**) — беларускі інфармацыйна-культурны часопіс, які выдаецца Аб’яднаннем беларускіх журналістаў у Польшчы. Выходзіць з красавіка 1990 года ў Беластоку (Польшча) на польскай і беларускай мовах.

Выданне змяшчае штомесячны агляд грамадска-палітычных і культурных падзей на Беласточчыне, у Беларусі, Польшчы і ў свеце. Асвятляецца становішча беларускай нацыянальнай супольнасці, царкоўнае жыццё ў Польшчы і на Беласточчыне, гісторыя праваслаўных прыходаў і цэркваў.

«Czasopis» друкуе ўспаміны ўдзельнікаў гістарычных падзей у Польшчы і на Беларусі, артыкулы пра дзеячаў беларускай культуры, творы беларускіх пісьменнікаў Беласточчыны. Друкуюцца дыскусійныя матэрыялы, лісты чытачоў, інтэрв’ю. Аўтарскую рубрыку мае вядомы пісьменнік і публіцыст з Беласточчыны Сакрат Яновіч.

У часопісе змяшчаюцца таксама: каляндар падзей, агляд друку, рэцэнзіі, прэзентацыі.

Выданне ілюстраванае.

Галоўны рэдактар — Ю. Хмялеўскі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Інтэрнэт-старонка «Часопіса»
* «Czasopis» у Інтэрнэце

Катэгорыя:Часопісы Польшчы
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Часопісы на польскай мове
Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі ў Беластоку
Катэгорыя:З’явіліся ў 1990 годзе
Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы
Магній

**Магній** () **Mg** — хімічны элемент II групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 12. Адносная атамная маса 24,305.

Прыродны магній складаецца з трох ізатопаў: 24Mg (78,60 %), 25Mg (10,11 %) і 26Mg (11,29 %).
Серабрыста-белы метал. Шчыльнасць 1739 кг/м³. Тэмпература плаўлення 631 °C, тэмпература кіпення 1105 °C.

## Гісторыя адкрыцця 
Злучэнні магнію (даламіт, азбест, тальк і інш.) былі вядомы чалавеку і выкарыстоўваліся з даўніх часоў. У 1865 годзе ў Англіі ў мінеральных крыніцах, адкрытых у 1618 годзе Г. Вікерам, была знойдзена горкая соль — сульфат магнію, якую сталі выкарыстоўваць у медыцынскіх мэтах. Было вызначана, што гэту соль можна атрымаць штучна. Дж. Блэк () вызначыў яе адрозненне ад глауберавай солі. Металічны магній быў атрыманы ў 1808 годзе Г. Дэві з выкарыстаннем таго жа метаду, што і для атрымання калію і натрыю. Вялікую колькасць магнію ў 1831 годзе атрымаў французскі хімік А. Бюсі.

## Прыродныя крыніцы 
Шырока распаўсюджаны ў прыродзе (8-е месца сярод элементаў). Амаль кожны восьмы мінерал змяшчае магній. Запасы карбанатаў магнію — магнезіту MgCO3 і даламіту CaCO3·MgCO3 — практычна невычарпальныя. Таксама шырока распаўсюджаныя сілікаты магнію — тальк, серпенцін (азбест) і інш. Вялікая колькасць магнію — у марской вадзе. У складзе зямной кары ўтрымліваецца каля 2,1 % магнію па масе.

Магній змяшчаецца ў жывых арганізмах (зялёны пігмент раслін хларафіл змяшчае каля 2,5% магнію).

## Прымяненне 
Сплавы на аснове магнію шырока ўжываюцца ў авіябудаванні (магній лягчэйшы на трэць за алюміній і амаль у два разы больш трывалы). Сплавы магнію немагнітныя, не іскраць пры ўдарах і трэнні, трывалыя супраць вібрацыйных нагрузак. Недахоп — нізкая каразійная ўстойлівасць (патрэбна абарончае пакрыццё).

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* МАГНИЙ на сайце ХиМиК.ру  

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Літый

**Літый** () **Li** — хімічны элемент І групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 3.
Канфігурацыя электронных абалонак: 2s1. Належыць да шчолачных металаў. Атамная маса 6,941. Ізатопы: 6Li (7,42 %) и 7Li (92,58 %) — стабільныя.

Адкрыты ў А. Арфведсонам у 1818 годзе. Упершыню атрыманы ў свабодным выглядзе Г. Дэві ў 1818 годзе.

28-е месца па распаўсюджанасці ў зямной кары: 6,5*10−3 % па масе.

Простае рэчыва: метал серабрыста-белага колеру, вельмі лёгкі, мяккі, пластычны (можна рэзаць нажом). Шчыльнасць: 534 кг/кубічны метр, тэмпература плаўлення — 179 градусаў Цэльсія, тэмпература кіпення — 1350 градусаў Цэльсія.

Прыродныя крыніцы: асноўныя прамысловыя запасы — рапа салёных азёраў. Мінералы: спадумен, петаліт, лепідаліт. Буйнейшыя радовішчы злучэнняў літыю — у Канадзе, ЗША, ПАР, Бразіліі. Металічны Л. атрымліваюць шляхам электролізу расплаўленай сумесі хларыдаў Л. і калію.

Хімічна актыўны шчолачны метал, на паветры хутка цямнее, бо акісляецца, лёгка загараецца пры кантакце з вадою, энергічна рэагуе з вадою і кіслотамі, пры павышаных тэмпературах злучаецца з галагенамі, серай, вугляродам, крэмніем, азотам. Валентнасць: 1. Ступень акіслення ў злучэннях: +1.

Найважнейшыя злучэнні і сферы іх выкарыстання:

— кампанент розных сплаваў, цепланосьбіт у атамных рэактарах, зыходны элемент для атрымання трытыю;

— піратэхніка (афарбоўвае полымя ў малінавы колер);

— арганічныя злучэнні Л. — кампаненты машынных змазак, каталізатары;

— як кампанент электралітаў у электрычных акумулятарах (шчолачных, літыйіённых, літыйпалімерных).

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Шчолачныя металы
Марганец

**Марганец** () **Mn** — хімічны элемент VII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 25. Цяжкі серабрыста-белы метал.

## Прыродныя крыніцы 
Па распаўсюджанасці ў прыродзе займае 11-е месца сярод іншых элементаў. Часта сустракаюцца яго шматлікія мінералы. Вялікія запасы жалеза-марганцавых канкрэцый знаходзяцца на дне Сусветнага Акіяна (займаюць каля 10% плошчы акіянічнага ложа). Буйнейшыя радовішчы марганцу — у ПАР і Украіне. Вялікія радовішчы — у КНР, Аўстраліі, Бразіліі, Габоне, Індыі, Мексіцы, Грузіі, Расіі.

## Прымяненне 
Асноўны спажывец марганцу — чорная металургія. Больш за 90% здабытага марганцу ідзе на раскісленне і дэсульфурацыю сталі і чыгуну і на дабаўкі ў спецыяльныя сталі. Марганец надае ім каразійную стойкасць, зносастойкасць, цвёрдасць (для вырабу дэталей, якія падвяргаюцца сціранню пры вялікіх нагрузках — адказныя часткі драбілак, млыноў, чыгуначныя рэйкі і г.д.).

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Беларус на варце

**Беларус на варце** — часопіс, які выдаваўся з лістапада 1943 па чэрвень 1944 года ў Мінску на беларускай мове пад кантролем германскіх акупацыйных уладаў.

Прызначаўся для беларусаў, якія знаходзіліся на службе ў нямецкіх і калабаранцкіх вайсковых і ваенізаваных фарміраваннях. Праслаўляў акупацыйны рэжым, прапагандаваў ідэі нацызму, заклікаў беларусаў да ўзброенай барацьбы супраць савецкай улады і партызанаў. Друкаваў артыкулы, нарысы, апавяданні.

Выйшла 10 нумароў.

## Літаратура 
* *Жумар, С. У.* «Беларус на варце» / С. У. Жумар // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 1. А — Беліца / БелЭн; Рэдкал.: М. В. Біч (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. — С. 346. — ISBN 5-85700-074-2.

Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)
Мыш’як

**Мыш’я́к**, таксама **аршэ́нiк** () **As** — хімічны элемент V групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 33.

## Прыродныя крыніцы 
Для прамысловага атрымання мыш’яку вельмі важныя поліметалічныя руды, у якіх ён сустракаецца разам з золатам, серабром, меддзю, кобальтам і інш. металамі.

## Прымяненне 
Дабаўка да сплаваў (з меддзю, свінцом і інш.).

Інсектыцыды, лекавыя прэпараты.

## Гл. таксама 
* Рэальгар

Катэгорыя:Хімічныя элементы

Катэгорыя:Паўметалы
Малібдэн

**Малібдэн** () **Mo** — хімічны элемент VI групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 42; атамная маса 95,94.

Серабрыста-шэры метал. Шчыльнасць 10200 кг/м³, тэмпература плаўлення 2620&nbsp;°C.

## Прыродныя крыніцы 
Прамысловае значэнне мае мінерал малібдэніт MoS2. Буйнейшыя радовішчы — у ЗША, Канадзе, Чылі, Расіі, КНР, Казахстане.

## Прымяненне 
Больш за 75% малібдэну ідзе на вытворчасць легіраванай сталі. Малібдэн — важны кампанент кіслотаўстойлівых і гарачатрывалых сплаваў.

Аксіды малібдэну — каталізатары многіх працэсаў арганічнага і неарганічнага прамысловага сінтэзу (нафтаперапрацоўка і інш.).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Ліванскі фунт

**Ліва́нскі фунт** (, ISO 4217: **LBP**) — афіцыйная валюта Лівана. Яна дзеліцца на 10 кіршаў (), але ў выніку інфляцыі яны не ўжываюцца. Надпісы на ўсіх банкнотах валюты пішуцца на арабскай і французскай мовах.

## Гісторыя 
Да Першай Сусветнай вайны, на тэрыторыі Лівана выкарыстоўвалася Турэцкая ліра. Пасля падзення Асманскай імперыі (з 1918 г.), пачаў выкарыстоўвацца Егіпецкі фунт. Пасля перадачы кантролю над Сырыяй і Ліванам Францыі, фунт быў заменены на новую валюту: фунт Сірыі і Лівана. З 1939 года ліванская валюта афіцыйна была аддзелена ад сірыйскай, але захоўвалася прывязка да французскага франка па фіксаваным курсе. У 1941 годзе, пасля заваявання Францыі нацысцкай Германіяй, ліванскі фунт быў прывязан да Брытанскага фунта па курсе 1 брытанскі фунт = 8,83 ліванскага фунта. Пасля вайны прывязка да франка была адноўлена.

Катэгорыя:Ліван
Катэгорыя:Валюты
Паветрана-паліўны боепрыпас

**Паветрана-паліўны боепрыпас**, **боепрыпас аб’ёмнага выбуху**, «**вакуумная бомба**» — боепрыпас, разбуральнае дзеянне якога чыніцца аб’ёмным выбухам палкай сумесі ў прысутнасці кіслароду (паветра).

Першыя такія баепрыпасы былі распрацаваныя і ўжытыя ўзброенымі сіламі ЗША ў гады В’етнамскай вайны. Неўзабаве такія боепрыпасы былі пастаўлены на ўзбраенне і ў савецкіх узброеных сілах і, верагодна, ужываліся падчас канфлікту на востраве Даманскі (1969), Афганскай і Чачэнскай войн. Узброеныя сілы Ізраіля ўжывалі такія боепрыпасы ў вайне ў Ліване (1982).

У аснове паветрана-паліўны боепрыпас складаецца з паліўнага кантэйнера і двух звычайных выбуховых зарадаў. Першы зарад разбурае кантэйнер і распыляе паліва ў паветры, ствараючы сферу паражэння, прычым дробна распыленае паліва лёгка пранікае ў закрытыя негерметызаваныя аб’ёмы. Другі зарад ажыццяўляе падпал і дэтанацыю атрыманага воблака, утвараючы ў вялікім аб’ёме магутную выбуховую хвалю, якая і з’яўляецца галоўным паражальным фактарам такога тыпу боепрыпаса.

Паветрана-паліўныя боепрыпасы, пры параўнальных памерах, больш магутныя за звычайныя, прычыняюць разбурэнні на большай плошчы і маюць большую эфектыўнасць супраць асабовага саставу ў сховішчах, з засцерагальным узбраеннем, і ўнутры баявой тэхнікі. Таксама такія боепрыпасы могуць ужывацца супраць мінных палёў, для расчысткі пасадкавых пляцовак, для масавага вынішчэння расліннасці і пасеваў. Найгалоўнейшым паражальным фактарам паветрана-паліўных боепрыпасаў з’яўляецца ўдарная хваля.

Апроч звычайных паражальных фактараў выбуховых баепрыпасаў, незгарэлыя аэразолі паліва з такога боепрыпасу звычайна моцна таксічныя.

Магутнасць  паветрана-паліўных боепрыпасаў дасягае эквіваленту дзесяткаў тон трацілу, і паводле баявой эфектыўнасці параўноўваецца ваеннымі спецыялістамі з тактычнымі ядзернымі баепрыпасамі.

Існуюць спецыялізаваныя варыянты паветрана-паліўных боепрыпасаў, напрыклад, рэактыўны-ахопныя (алюмінавы парашок і нітрацэлюлоза) і запаволена-выбухныя (брызантная выбуховае рэчыва і вадкае паліва).
## Літаратура 
* Backgrounder on Russian Fuel Air Explosives («Vacuum Bombs») // Human Rights Watch. — http://www.hrw.org/press/2000/02/chech0215b.htm(http://www.hrw.org/press/2000/02/chech0215b.htm).

Катэгорыя:Боепрыпасы
Медзь

**Медзь** () **Cu** — хімічны элемент I групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 29. Метал чырвонага колеру.
thumb|280px|alt=||Медзь|right

Медзь вядомая са старажытных часоў: гэта першы метал, які замяніў камень у першабытных прыладах працы — пачатак меднага веку датуецца прыкладна 4-м тысячагоддзем да н.э.

Адкрыццё старажытнымі егіпцянамі бронзы (сплаву медзі з волавам) — больш лёгкаплаўкай і цвёрдай, чым сама медзь — паклала канец кароткаму меднаму веку і пачатак намнога даўжэйшаму веку бронзаваму: з канца 4-га па 1-е тысячагоддзе да н. э.

Старажытныя рымляне вывозілі медную руду з вострава Кіпр, адкуль пайшла лацінская назва медзі — «купрум».

## Прыродныя крыніцы 
Па распаўсюджанасці ў зямной кары займае 26-е месца сярод элементаў. У асноўным медзь прысутнічае ў горных пародах у выглядзе злучэнняў. Прамысловае значэнне маюць халькапірыт CuFeS2, хальказін Cu2S, малахіт CuCO3·Cu(OH)2, некаторыя іншыя мінералы.

## Вытворчасць 
Большасць медзі здабываецца ў выглядзе сульфідаў медзі ў буйных кар'ерах у медна-парфіраваных радовішчах, якія ўтрымліваюць ад 0,4 да 1,0 % медзі. Прыкладамі такіх радовішчаў з'яўляюцца шахты Чукікамата ў Чылі, Бінга-Каньён (Юта) і Эль-Чына (Нью-Мексіка) у ЗША. Згодна з Брытанскай геалагічнай службай у 2005 годзе Чылі была найбуйнейшым вытворцам медзі з руднікоў, акрамя таго трэць усёй здабычы прыпадала на ЗША, Інданезію і Перу. Медзь можа таксама быць адноўлена праз падземнае вылугоўванне. Некалькі радовішчаў у штаце Арызона лічацца першымі кандыдатамі для прымянення гэтага метаду. Масштабы выкарыстання медзі павялічваюцца, але яе колькасць ледзь задавальняе ўзровень выкарыстання ў развітых краінах.

## Прымяненне 
Больш за палову ўсёй здабычы медзі ідзе на вытворчасць электрычнага дроту, каля 30-40 % выкарыстоўваецца для атрымання розных сплаваў: бронзы, латуні, медна-нікелевых.

## Гл. таксама 
* Паўночнае золата

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Міхал Пятроўскі

**Міхал Пятроўскі** (, в. Празарокі, Дзісенскі павет (цяпер Глыбоцкі раён) — , Вінная) — беларускі хадэцкі дзеяч, каталіцкі святар, прыхільнік беларусізацыі касцёла ў Беларусі.

## Біяграфія 
 ў Рыма-каталіцкай духоўнай акадэміі ў Пецярбургу на пачатку 1917 г. Злева направа: Міхал Пятроўскі, Антон Матвейчык, Андрэй Цікота, Антон Неманцэвіч, Карл Лупіновіч, Адам Станкевіч.]]

Пасвячоны ў 1912 г., служыў у Даўгінаве, Шаркаўшчыне, Вільні, Барунах. У 1917-1921 гадах быў адным з арганізатараў хрысціянска-дэмакратычнага руху ў Дзісенскім павеце. Прамаўляў казанні на беларускай мове. З'яўляўся аўтарам пастановы з'езду каталіцкага духавенства Дзісенскага павета, прынятай 6 жніўня 1918 года ў мястэчку Германавічы, у якой выказвалася патрэба ўжывання беларускай мовы ў касцёле ды беларускага характару школьніцтва, культурнай і грамадскай дзейнасці.

У 1922 годзе падчас працы пробашчам у Барунах быў арыштаваны польскімі ўладамі. Пасля вызвалення служыў у Даўгінаве, аднак больш не прымаў актыўнага ўдзелу ў беларускай грамадскай і палітычнай дзейнасці. Не прамаўляў казанняў на беларускай мове.

У 1925 г. быў пераведзены на іншае месца службы на Падляшша. Памёр у Віннай, пахаваны на мясцовых могілках.

## Літаратура 
* Календарыюм // «Czasopis», 10/2004.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне
Катэгорыя:Постаці Даўгінава
Катэгорыя:Постаці Шаркаўшчыны
Боепрыпас

**Боепрыпас (баявы прыпас)** — складавая частка ўзбраення, якая непасрэдна прызначана для паражэння жывой сілы і тэхнікі, разбурэння збудаванняў (умацаванняў) і выканання спецыяльных задач (асвятлення, задымлення, перакідання агітацыйнай літаратуры і інш.)

У лік боепрыпасаў уваходзяць артылерыйскія выстралы, рэактыўныя снарады, баявыя (галаўныя) часткі ракет і тарпед, патроны да стралковай зброі, гранаты, авіяцыйныя і глыбінныя бомбы, інжынерныя і марскія міны, падрыўныя зарады, дымавыя шашкі.

Паводле прыналежнасці выдзяляюцца боепрыпасы: артылерыйскія, авіяцыйныя, марскія, стралковыя, інжынерныя.

Паводле прызначэння выдзяляюцца боепрыпасы: асноўныя (для паражэння цэляў), спецыяльныя (для асвятлення, задымлення і пад.) і дапаможныя (вучэбныя, пустыя (халастыя), для спецыяльных выпрабаванняў і пад.).

Паводле характару паражэння выдзяляюцца боепрыпасы: са звычайным выбуховым рэчывам («канвенцыйныя»), ядзерныя, хімічныя, біялагічныя, аб'ёмнага выбуху і інш.

## Літаратура 
*
Бланшыраванне

**Бланшыраванне** ( – апарваць) — від тэрмічнай апрацоўкі прадуктаў, хуткае абварванне або апарванне.

Прадукт абдаюць варам або парай у закрытым посудзе або пагружаюць у вар (на 0,5–5 хв.). Ужываецца пры першаснай апрацоўцы некаторай гародніны, пераважна для выдалення горычы (з бручкі і іншага). Капуснае лісце для галубцоў бланшыруюць, каб яно распрасталася. Бланшыраваннем нельга злоўжываць, яно прычыняе страты мінеральных рэчываў (кальцыю, натрыю — да 94 %). У мясных прадуктаў ад бланшыравання ўтвараецца тонкі паверхневы засцерагальны слой.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Кулінарыя
Класіфікацыя караблёў

**Класіфікацыя караблёў** — размеркаванне ваенных караблёў ваенна-марскіх сіл на **класы**, **падкласы** і **тыпы**, у залежнасці ад іх тактычнага прызначэння, водазмяшчэння, узбраення, браніравання, хуткасці ходу і іншых якасцяў. У ваенна-марскіх сілах розных краін могуць быць прынятымі розныя класіфікацыі караблёў.

**Клас караблёў** — група ваенных караблёў, аднародных паводле прызначэння і асноўнага ўзбраення. Прыклады класаў караблёў: ракетныя падводныя лодкі, тарпедныя падводныя лодкі, процілодачныя караблі, міннатральныя караблі, дэсантныя караблі.

**Падклас караблёў** — ваенныя караблі таго самага класу, якія адрозніваюцца між сабой водазмяшчэннем і ўзбраеннем. Прыклад падзелу на падкласы: клас міннатральных караблёў у савецкіх ВМС падзяляўся на мінныя загароднікі, марскія тральшчыкі, базавыя тральшчыкі і інш.

**Тып караблёў** — ваенныя караблі, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам, канструкцыйнымі дэталямі і тэхнічнай аснашчанасцю.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ваенная тэхніка
Катэгорыя:Флот
Сінтаксіс мовы

**Сінтаксіс мовы** — раздзел граматыкі, які вывучае звышслоўныя значэнні (значэнні словазлучэнняў і сказаў), што ўзнікаюць у працэсе маўлення пад уплывам граматычных правіл (: марфалогія). Прадметам дысцыпліны з’яўляюцца словазлучэнні і сказы, спосабы і сродкі іх сувязі, адносіны паміж імі і пад.

Сінтаксіс — сукупнасць сродкаў і правіл утварэння сінтаксічных адзінак — словазлучэнняў і сказаў.

## Літаратура 
* 
* 

## Гл. таксама 
* Сінтаксіс англійскай мовы

Катэгорыя:Сінтаксіс
Марфалогія мовы

**Марфалогія** (ад  форма і  вучэнне, літаральна *навука аб формах*) - раздзел граматыкі, які вывучае словы ў сістэмах іх форм словазмянення, разглядаючы правілы змянення словаў, адрозненні словаформаў адной лексемы, пытанні прыналежнасці словаформаў тым ці іншым словам (: сінтаксіс).

Прадметам марфалогіі як лінгвістычнай дысцыпліны з'яўляецца **вучэнне аб часцінах мовы**, якія з'яўляюцца самымі вялікімі граматычнымі групамі словаў, якімі займаецца марфалогія.

## Літаратура 
*
Бліны

**Бліны́, або блінцы**  — інтэрнацыянальная мучная страва, кулінарны выраб, вядомы шмат якім народам, у т.л. беларусам.

Пшанічную, жытнюю, ячную, грэчневую ці аўсяную муку замешваюць на малацэ або сыроватцы, сыраквашы. Бліны былі кіслыя, на рошчыне, і прэсныя, на содзе. У цеста часам дадаюць яйкі, цукар. Пякуць на падмазцы. Падаюць з мачанкай, падсмажаным салам, малаком, смятанай. З пшанічнай мукі пякуць невялікія тоўстыя бліны — аладкі і тонкія — наліснікі.

## Этнаграфія 
У народнай традыцыі прыгатаванне бліноў уваходзіла ў шэраг абрадавых комплексаў і звязвалася з ідэяй ахвяравання продкам. Таму рытуальнае спажыванне бліноў характэрнае найперш для абрадаў памінальнага характару. У час пахавання першы гарачы блін прызначаўся непасрэдна самому памерламу, блін неслі за труной і пакідалі на магіле. На масленіцу бліны клалі на акно, каб продкі сілкаваліся парай, а на Змітраўскія Дзяды на Магілёўшчыне бліны збіраў па хатах пастух, кажучы пад акном, што яго паслалі «дзяды».

З бліном у руцэ гаспадар клікаў Мароза на калядную вячэру. Пры першым выгане жывёлы бліны неслі пастуху, які пагражаў: «Хто не дасць блінца — здохне аўца». Бліны ўваходзяць у склад шматлікіх варожбаў пра замужжа: з ім на галаве ішлі на вуліцу і пыталіся імя першага сустрэчнага мужчыны; з блінамі беглі пад акно да суседзяў і чакалі слоў тыпу «сядзь» ці «ідзі»; ішлі з першым бліном на сметнік і прыслухоўваліся да брэху сабакі і г.д. Бліны пяклі на Ушэсце «Хрысту на анучы», Бліны як мучная страва характарызаваліся і прадукавальнай сімволікай — на куццю першы блін неслі авечкам, каб яны цэлы год былі здаровыя. Часам даследчыкі ў круглай форме бліна бачаць увасабленне сонца і тлумачаць спажыванне бліна на масленіцу як сімвалічны акт ушанавання «маладога» веснавога сонца і далучэння да яго жыватворнай моцы. Пры выпяканні бліноў непажаданай была прысутнасць іншых. Калі хто заходзіў у хату, дзе пякуць бліны, мусіў казаць: «Скачком бліны!», а ў адказ чуў: «Тарчком з ізбы!».

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Беларускія бліны 


Катэгорыя:Славянская кухня
Катэгорыя:Хлебабулачныя вырабы
Катэгорыя:Руская кухня
Катэгорыя:Украінская кухня
Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Славянская абрадавая ежа і напоі
Катэгорыя:Памінальная ежа
Катэгорыя:Вулічная ежа
Міхаіл Загоскін (значэнні)

* Міхаіл Васільевіч Загоскін (1830–1904) — рускі пісьменнік, грамадскі дзеяч
* Міхаіл Мікалаевіч Загоскін (1789–1852) — рускі пісьменнік, драматург
Іван Серада

**Іван Серада**:
* Іван Мікітавіч Серада (1879—1943) — беларускі грамадскі і палітычны дзеяч. Першы старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі.
* Іван Паўлавіч Серада (1919—1950) — савецкі афіцэр, Герой Савецкага Саюза.
Міхаіл Мікалаевіч Загоскін

**Міхаіл Мікалаевіч Загоскін** () (14 (25) ліпеня 1789, с. Рамзай Пензенскага ўезда, цяпер Макшанскага раёна Пензенскай вобласці — 23 чэрвеня (5 ліпеня) 1852, Масква) — рускі пісьменнік, драматург, аўтар гістарычных раманаў.

З 1802 года служыў у Санкт-Пецярбургу, падчас Айчыннай вайны 1812 года паступіў у апалчэнне, быў паранены пад Полацкам. Пасля вайны быў дырэктарам шэрагу маскоўскіх тэатраў, з 1842 года — дырэктар Аружэйнай палаты.

У літаратуры дэбютыраваў камедыяй «Гарэзнік» () (1815). У яго п'есах «Багатонаў в вёсцы, ці Сурпрыз самому сабе» () (1821), «Урок халастым, ці Спадчыннікі» () (1822), «Вясковы філосаф» () (1822), «Рэпетыцыя на станцыі» () (1827), «Благародны тэатр» () (1827) знаходзяць перайманне французскай камедыі. Першы раман — «Юры Міласлаўскі, альбо Рускія ў 1612 годзе» () (1829) карыстаўся вялікай папулярнасцю. Іншыя раманы і аповесці:

* «Раслаўлёў, альбо Рускія ў 1812 годзе» () (1831)
* «Аскольдава магіла» () (1833)
* «Кузьма Рошчын» () (1836)
* «Спакуснік» () (1838)
* «Сумота па Радзіме» () (1839)
* «Кузьма Пятровіч Мірошаў» () (1841)
* «Брынскі лес» () (1845)
* «Рускія ў пачатку XVIII стагоддзя» () (1848)

Пра прыжыццёвую папулярнасць Загоскіна гаворыць такі факт: у вядомай камедыі Гогаля «Рэвізор» галоўны герой, прайдзісвет Хлестакоў, спрабуе выдаць за сваю літаратурную творчасць менавіта раман «Юры Міласлаўскі», але прысутныя ўзгадваюць, што гэта «спадара Загоскіна сачыненне», і Хлестакову даводзіцца апраўдвацца.

## Гл. таксама 
* Лаўрэнцій Аляксеевіч Загоскін

## Спасылкі 
* Загоскін у бібліятэке Максіма Машкова

Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пензенскай вобласці
Станіслаў Незабітоўскі

**Станіслаў Незабітоўскі (Незабытоўскі)** (, в. Ятра, цяпер Навагрудскі раён — ) — дзеяч рэфармацыі ў ВКЛ, мемуарыст. Падчашы калішскі.
## Біяграфія 
Нарадзіўся ў шляхецкай сям'і. Вучыўся ў Навагрудскім езуіцкім калегіуме. З 1670-х жыў у Слуцку. Кіраваў адміністрацыяй Багуслава Радзівіла ў Слуцкім княстве. Удзельнічаў у кальвінскіх сінодах Навагрудскай акругі. Выбіраўся дэпутатам ад навагрудскай шляхты на сесіі Трыбунала ВКЛ.

У 1695 г. не дапусціў захопу Слуцка сіламі нясвіжскага ардыната Караля Станіслава Радзівіла, а пазней падпісаў з Сапегамі дамову наконт пераходу «нойбургскіх уладанняў» пад іх апеку. С. Незабітоўскі клапаціўся пра захаванне ў Слуцку і іншых «нойбургскіх уладаннях» свабоды веравызнання, якая там існавала з часоў Багуслава Радзівіла. Верагодна, гэта паўплывала на тое, што Незабітоўскі пайшоў на супрацоўніцтва з Сапегамі і апякунства Казіміра Яна Сапегі, які тымчасова быў у канфлікце з каталіцкім клірам і асабіста з віленскім біскупам Канстанцінам Бжастоўскім, які ў 1694 г. адлучыў яго ад царквы. Аднак набыццё Сапегамі адразу ўсіх «нойбургскіх уладанняў» у Карла Філіпа Нойбургскага ў 1700 годзе Незабітоўскі не прызнаў, што прывяло да пагаршэння яго адносінаў з Сапегамі.

Аўтар успамінаў на польскай мове, дзе паказаныя падзеі і факты грамадска-палітычнага і прыватнага жыцця 1682—1700 г. на Новагародчыне і Случчыне.

Унук С. Незабітоўскага — Багуслаў Фелікс Незабітоўскі.

## Творы 
* Dzienniki 1695—1700. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 1998, 374 s. ISBN 83-232-0775-5

## Гл. таксама 
* Рух пасесараў нойбургскіх маёнткаў

## Літаратура 
* 
* *Віцько Д. В.* Гарады Беларусі ў грамадзянскай вайне 1696—1702 гг. // Гарады Беларусі ў кантэксце палітыкі, эканомікі, культуры: зборнік навук. артыкулаў / Гродз.дзярж. ун-т; рэдкалегія: І. П. Крэнь, І. В. Соркіна (адк. рэдактары) [і інш.]. — Гродна: ГрДУ, 2007.
* 

Станіслаў
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Падчашыя калішскія
Катэгорыя:Кальвіністы
Юльян Іосіфавіч Сергіевіч

**Юльян Іосіфавіч Сергіевіч** (, в. Юраўшчына, Ашмянскі павет, Віленская губерня, цяпер , Мінская вобласць — , в. Ленкаўшчына, ) — беларускі паэт і настаўнік, самадзейны мастак.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Вучыўся ў пачатковай школе, а далей займаўся самаадукацыяй. Працаваў на сельскай гаспадарцы. Пасля службы ў польскай арміі (1932—1933) скончыў сельскагаспадарчыя курсы. У сярэдзіне 1920-х быў актывістам БСРГ і ТБШ. З нападам Германіі на Польшчу ў верасні 1939 мабілізаваны ў польскую армію. Трапіў у нямецкі палон. Знаходзіўся ў лагерах для ваеннапалонных (разам з Я. Брылём), на рабоце ў нямецкага баўэра. Працаваў у Камітэце беларускай самапомачы ў Берліне. Вярнуўшыся на Радзіму пасля вайны, настаўнічаў у в. Ленкаўшчына і Манішчыцы Маладзечанскага раёна. Арыштаваны ў 1946. Да 1956 знаходзіўся ў лагерах Поўначы, Сібіры, Казахстана. Потым працаваў у калгасе імя Леніна Маладзечанскага раёна.

## Творчасць 
Дэбютаваў вершам «Дуб» у 1922 (часопіс «Маладое жыццё»). Друкаваўся ў перыядычных выданнях Заходняй Беларусі, найперш у часопісе «Маланка» і газеце «Шлях моладзі»; у калектыўным зборніку заходнебеларускіх пісьменнікаў «Рунь веснаходу» (Вільня, 1928). Пісаў сцэнарыі для самадзейных калектываў. У 1939 меў выйсці падрыхтаваны да друку зборнік паэзіі, але пачатак вайны не дазволіў ажыццявіцца гэтым планам, а 17.9.1939 набор кнігі быў раскіданы. Пасля вайны і лагераў друкаваўся мала, пераважна ў маладзечанскай раённай газеце. Некаторыя творы былі апублікаваны ўжо пасля яго смерці. Асобныя творы ўключаны ў зборнік «Ростані волі» (1990).

Як мастак размалёўваў насценныя кілімы, пісаў тэматычныя карціны з жыцця вёскі. Мастацкія творы Ю. Сергіевіча экспанаваліся на рэспубліканскай выставе ў 1978.

Вобраз Ю. Сергіевіча стаў прататыпам аднаго з герояў рамана Я. Брыля «Птушкі і гнёзды», таксама вобраз Ю. Сергіевіча як настаўніка створаны ў кнізе польскага празаіка З. Жакевіча «Воўчыя лугі».

## Бібліяграфія 
* Музыка // Рунь веснаходу. Вільня, 1928;
* За волю нашых родных хат: (Вершы) // Полымя. 1991, № 7;
* Вершы з фашысцкай няволі // Полымя. 1992, № 9.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Літ. з даведн. Л. У. Маракова: Чаркасава Д. Люблю. Мн., 1978. С. 72—74
* Брыль Я. З любоўю да слова // Голас Радзімы. 1980, 21 лют.
* Гардзіенка А. Юльян Сергіевіч // Наша ніва. 2001, 3 вер.

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Мікалай Мацвеевіч Галадзед

**Мікалай Мацвеевіч Галадзед** (21 траўня 1894, с. Стары Крывец, Навазыбкаўскі павет, Чарнігаўская губерня — 21 чэрвеня 1937, Менск, НКУС) — беларускі савецкі палітычны дзеяч. 3-і Старшыня СНК БССР.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сяле Стары Крывец Чарнігаўскай губерні (цяпер Бранская вобласць) у сям’і беларускага селяніна-печніка. Працаваў ад сямі гадоў: пастухом, парабкам, падсобным рабочым, пазней шахцёрам на Крыварожжы.

У Першую сусветную вайну ў арміі Расійскай імперыі.

У 1933 годзе быў сябрам Палітычнай камісіі для перагляду расійска-беларускага слоўніка і новых правіл беларускай мовы.

### Арышт і смерць 
Быў арыштаваны ў Маскве 14 чэрвеня 1937 года, абвінавачаны ва ўдзеле ў праватрацкісцкім блоку і ўкраінскай нацыянал-фашысцкай арганізацыі. Накіраваны ў Менск. Паводле афіцыйнай версіі, выкінуўся з акна 5-га паверха ў часе допытаў у будынку НКУС БССР. Па неафіцыйных звестках, быў збіты да смерці, а потым супрацоўнікі дзяржбяспекі інсцэнавалі самагубства. Паводле іншых звестак, расстраляны.

## Літаратура 
*  С. 447
* 
* Якутов В. Д. Н. М. Голодед: Страницы биографии. Мн., 1981;
* Страницы истории Компартии Белоруссии: суждения, аргументы, факты. Мн., 1990;

## Спасылкі 
* 
* Н. М. Голодед — Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991 
* Шифротелеграмма В. Ф. Шаранговича И. В. Сталину о Н. М. Голодеде и А. Г. Червякове 
* Записка Н. И. Ежова И. В. Сталину о самоубийстве Н. М. Голодеда с приложением проекта приказа 
* 

Катэгорыя:Палітыкі Беларусі
Катэгорыя:Старшыні СНК БССР
Катэгорыя:Самазабойцы
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Другія сакратары ЦК КПБ
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навазыбкаўскім раёне
Катэгорыя:Члены Прэзідыума ЦВК БССР
Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка

**Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка** — наратыўная хроніка лівонскага паходжання, 2-я паводле часу стварэння лівонская наратыўная хроніка (пасля Хроніка Лівоніі Генрыха Латвійскага). Напісана каля 1290 на сярэдненямецкім дыялекце і складаецца з 12017 вершаваных радкоў.

Хроніка апісвае падзеі ад сяр. 12 ст. да 1290 і з’яўляецца творам г.зв. рыцарскай паэзіі. У апісанні падзей увага засяроджана на войнах: падрабязна апісаныя войны Лівонскага ордэна з курамі, семігаламі, эстамі. Адносна шмат увагі прысвечана Літве і Русі, іх унутраным справам.

Аўтарам хронікі доўгі час памылкова лічыўся Дзітлеб фон Альнпеке.

Уся хроніка ўтрымівае толькі тры гадавыя даты — 1143, 1279, 1290 гады. У пачатковай частцы хронікі шмат памылак і недакладнасцяў, больш верагоднай інфармацыя робіцца пачынаючы ад першых дзесяцігоддзяў 13 ст., і асабліва дакладнай — ад 1270-х гадоў. Часам аўтар не вытрымліваў фактычнай дакладнасці ў дагоду рыфме.

Летапіс з’яўляецца самай каштоўнай першакрыніцай па, і адной з дзвюх асноўных першакрыніц па дзяржаваўтварэнню ВКЛ (: Галіцка-Валынскі летапіс).

## Літаратура 
*  — С.11,12.

Катэгорыя:Лівонскія хронікі
Хроніка Лівоніі

200px|thumb|right|Старонка манускрыпта
**Хроніка Лівоніі** () — наратыўная хроніка, створаная Генрыхам Латвійскім у ХІІІ ст. Твор апісвае падзеі ў Ніжнім Падзвінні і на балтыйскім узбярэжжы ад 1180-х гадоў да 1227 года.

Першы і самы вядомы твор сярэднявечнай гістарыяграфіі на тэрыторыі балтыйскіх краін, у навейшы час (1740-я — 1990-я) перавыданы каля 20 разоў на 6 мовах. Хроніка лічыцца каштоўнай крыніцай не толькі па гісторыі Лівоніі і хрысціянізацыі ліваў, латгалаў і эстаў, але і Літвы, Русі, Даніі, Швецыі.

Важная крыніца па часе блізкім да дзяржаваўтварэння Вялікага Княства Літоўскага, аднак, на думку Аляксандра Краўцэвіча, «этнічна літоўская дзяржава — папярэдніца ВКЛ» у хроніцы ні разу не згадана.

## Літаратура 
*  -- С. 17-18.

Катэгорыя:Лівонскія хронікі
Катэгорыя:Літаратура XIII стагоддзя
Збігнеў Алясніцкі

**Збі́гнеў Алясні́цкі** (;  — ), польскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, кардынал, дыпламат.

## Біяграфія 
Алясніцкі нарадзіўся ў сям’і кракаўскага суддзі Яна Алясніцкага. Навучаўся ў Сандаміры, ва Уроцлаве і ў Ягелонскім універсітэце ў Кракаве. Пачынаючы з 1410 года супрацоўнічаў у канцэлярыі польскага караля Уладзіслава II Ягайлы, якому Алясніцкі ў тым жа годзе выратаваў жыццё ў Грунвальдскай бітве. З 1423 і да смерці — біскуп Кракаўскі. У перыяд з 1411 па 1429 гг. удзельнічаў у шматлікіх важных дыпламатычных місіях у якасці натарыуса, протанатарыуса і біскупа, між іншым пры двары караля Жыгімонта, на службе ў папы рымскага Яна XXIII і брандэнбургскага курфюрста Фрыдрыха I. Адначасова з гэтым Алясніцкі пераймае верхавенства ў царкоўнай іерархіі і ў колах дробнай палітычнай алігархіі, а ў часы кіравання караля Уладзіслава III (1434—1444) Алясніцкі быў па сутнасці рэгентам Польшчы. У знешняй палітыцы Алясніцкі выступаў за вяртанне Сілезіі да Польшчы, і спрыяў узмацненню польска-венгерскай уніі з мэтай сумеснай барацьбы супраць Асманскай імперыі. У 1440 годзе на венгерскі трон узышоў Уладзіслаў III. У 1435 годзе Алясніцкі садзейнічаў падпісанню спрыяльнага для Польшчы Брэсцкага міру ў Куявіі з Тэўтонскім ордэнам. Ва ўнутранай палітыцы Алясніцкі прытрымліваўся інтарэсаў алігархіі, магнатаў і царквы. Выступаў супраць каралеўскіх рэформ. У сваёй дыяцэзіі Збігнеў Алясніцкі змагаўся з любымі праявамі ерасі, з асаблівай жорсткасцю бароўся з гусізмам і яго пашырэннем у Польшчы. Пасля таго, як у 1447 годзе на трон узышоў кароль Казімір IV, Алясніцкі страціў палітычны ўплыў і далучыўся да апазіцыі. У 1444 годзе Збігнеў Алясніцкі быў абвешчаны кардыналам Базельска-Фларэнційскім саборам, а ў 1449 годзе зноў атрымаў кардынальскі тытул ад папы рымскага Мікалая V за сваю адданасць. Кардынал ахвотна ўсталёўваў кантакты з навукоўцамі і літаратарамі, сярод якіх былі, напрыклад, Іаан Лангінус і Энеа Сільвіа Пікаламіні, з апошнім Алясніцкі рэгулярна перапісваўся.

Катэгорыя:Кардыналы Польшчы
Катэгорыя:Біскупы кракаўскія
Лівонская малодшая рыфмаваная хроніка

**«Малодшая рыфмаваная хроніка»**, **Лівонская малодшая рыфмаваная хроніка** — вершаваная хроніка аўтарства , напісаная ў Лівоніі, у канцы 1340-х гадоў, на ніжненямецкім дыялекце. Хроніка складзена з выкарыстанне архіваў Лівонскага ордэна і апісвае падзеі 1315—1348 гадоў, найперш у Лівоніі, але ўзгадвае таксама паўстанне эстаў, барацьбу Ордэна з Рыгай, войны Ордэна з Літвой і Руссю, асабліва з Псковам.

Да нашых часоў хроніка дайшла толькі ва ўрыўках, якія трапілі ў іншыя хронікі, пісаныя прозай (напрыклад, у «Хроніку Лівоніі» Германа Вартберга). Найбольшы ацалелы фрагмент змешчаны ў «Гісторыі Лівоніі» Ёгана Рэнера (16 ст.).

## Літаратура 
*  С. 19, 20.
* *Вахтре С. Х.* Младшая ливонская рифмованная хроника как исторический источник. — Тарту: Тартуский Государственный Университет, 1955. — 18 с.
* Die jüngere livländische Reimchronik des Bartholomäus Hoeneke 1315—1348. Hrsg. v. K. Höhlbaum. Leipzig, 1872.

Катэгорыя:Лівонскія хронікі
Катэгорыя:Літаратурныя творы на нямецкай мове
Бэлць

**Бэлць** (), таксама **Бе́льцы** () — горад на рацэ Рэўт, другі па велічыні пасля сталіцы Малдовы горад, палітычны, эканамічны, культурны, адукацыйны цэнтр, колькасць насельніцтва каля 127 600 чалавек (2004).

## Геаграфія 
Бэлць размешчаны на поўначы Малдовы, за 130 км на паўночны захад ад Кішынёва, на ўзгорыстай раўніне (Белцкі стэп), у месцы ўпадзення ў Рэўт ракі Рэўцел.

Рэўт перасякае горад з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад, Рэўцел — з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Агульная даўжыня гэтых рэк на тэрыторыі Бэлці складае 17 км. Праз горад працякаюць таксама рэчкі Капачанка і Флэмындэ — прытокі Рэўта. Усе рэкі адносяцца да басейна Днястра. На тэрыторыі Бэлці існуе некалькі штучных азёр: Гарадское, Камсамольскае, Кірпічнае.

Плошча горада — 41,43 км², з прыгарадамі — 78 км². Бэлць знаходзіцца ў 7-бальнай сейсмічная зоне. Глебавую структуру складаюць звычайны чарназём і гліністыя супескі.

## Герб і сцяг 
Сучасныя герб і сцяг Бэлці былі зацверджаны на пасяджэнні Савета муніцыпій ў красавіку 2006 года. Праекты герба і сцяга распрацаваў член Дзяржаўнай камісіі па геральдыцы Сільвіу Табак.

### Герб 
Асноўны элемент герба — шчыт, на які нанесены дванаццаць чаргавальных гарызантальных палос сярэбранага і сіняга колеру. Сярэбраны колер сімвалізуе ваду, сіні — зямлю. Спалучэнне гэтых колераў сімвалізуе малдаўскую назву горада, літаральна азначае «дрыгва» (г.зн. вада і зямля).

На шчыце намаляваны лучнік ў малдаўскіх даспехах часоў Стэфана Вялікага. Гэты элемент быў запазычаныя з герба Бэлці 1930 года, у якім ён сімвалізаваў, як было паказана ў афіцыйных матэрыялах, «старажытную вайсковую варту і баі ў дадзеным рэгіёне Малдовы». Адзенне лучніка чырвонага колеру, воінскі рыштунак — залатога.

Над шчытом — сярэбраная карона ў выглядзе замкавай сцяны з сям`ю вежамі (т. зв. Вежавыя, або сцяна, карона). Гэты элемент ўказвае на тое, што Бэлць здаўна мае статус горада. Колькасць вежаў сімвалізуе значнасць населенага пункта. У Малдове, акрамя Бэлці, права выкарыстоўваць у гербе семігаловую карону маюць яшчэ толькі два гарады: Кішынёў і Ціраспаль. У эмблеме іншых гарадоў можа быць толькі тры або пяць вежаў.

Шчыт падтрымліваюць дзве сярэбраныя коні, паднятыя на дыбкі. Конь — старажытны сімвал гэтага рэгіёну. Першым гербам Бэлці (1826) быў шчыт з выявай галавы гэтай жывёлы. Пад шчытом знаходзіцца дэвізная стужка з надпісам на лацінскай мове: CEDANT ARMA TOGAE (Няхай зброя саступіць месца тозе).

### Сцяг 
Сцяг уяўляе сабой палатно з двух гарызантальных палос: сярэбранага (верхняя) і сіняга (ніжняя) колеру. У цэнтры палатна размешчаны асноўны элемент герба — шчыт з выявай лучніка.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Мікалай Дзмітрыевіч Філіп

## Эканоміка 
* Бэлцкая свабодная эканамічная зона
* Міжнародны аэрапорт Бэлць

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Малдовы
Натрый

**Натрый** () **Na** — хімічны элемент I групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 11.
Канфігурацыя электронных абалонак: 3s1. Належыць да шчолачных металаў. Атамная маса 23. Ізатопы: 23Na (100 %) — стабільны.

Упершыню атрыманы ў свабодным выглядзе Г. Дэві ў 1807 годзе.

Зямная кара ўтрымлівае 2,5 % па масе (6-е месца па распаўсюджанасці). Уваходзіць у склад шматлікіх мінералаў.
Простае рэчыва: серабрыста-белы метал, пластычны, мяккі. Шчыльнасць: 968 кг/м³, тэмпература плаўлення — 97,8 °C, тэмпература кіпення — 883 °C. Солі натрыю афарбоўваюць полымя ў жоўты колер.

Прыродныя крыніцы: галіт (каменная соль) NaCl, мірабіліт (глаўберава соль) Na2SO4*10H2O, тэнардыт Na2SO4. Здабыча ў свеце парадку 1,108 тон у год. Металічны Н. атрымліваюць шляхам электролізу расплаваў [NaCl].

## Хімічныя ўласцівасці 
Хімічна актыўны шчолачны метал, на паветры хутка акісляецца, энергічна рэагуе з вадою і кіслотамі, галагенамі, пры павышаных тэмпературах злучаецца з серай, азотам. Валентнасць: 1. Ступень акіслення ў злучэннях: +1.

## Найважнейшыя злучэнні і сферы іх выкарыстання 
* адноўнік у вытворчасці металаў (тытан, цырконій і інш.) з іх злучэнняў (металатэрмія)
* сплаў Н. з каліем — цепланосьбіт, у тым ліку для ядзерных рэактараў
* хларыд Н. NaCl — соль, харчовы прадукт, крыніца атрымання Н. і хлору
* гідраксід NaOH — кампанент электралітаў, сыравіна для розных галінаў прамысловасці.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Шчолачныя металы