open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Талоская мова

**Талоская мова** (саманазва — El Glheþ Tallosan) — штучная мова, створнаня ў 1980 годзе заснавальнікам віртуальнай карлікавай дзяржавы Талоса Робертам Бен-Медысанам. Талоская мова з'яўляецца дзяржаўнай мовай Каралеўства Талоса, заснаванага ў 1979 годзе і Рэспублікі Талоса, заснаванай ў 2004 годзе. Талоская мова пабудавана на аснове моў раманскай групы.
## Гісторыя мовы 
Развіццё талоскай мовы знаходзіцца пад кантролям моўнай камісіі Каралеўства Талосы "Comità per l'Útzil del Glheþ". Гэта арганізацыя выдае перыядычнае выданне "Arestadas", у якім фіксуюцца змены ў талоскай мове. У Рэспубліцы Талоса заснавана *"Школа талоскай мовы* ў структуры Рэспубліканскай Акадэміі мастацтваў, якая вывучае і падтрымлівае развіццё талоскай мовы.
Найбольш значнай падзеяй у развіцці талоскай мовы стала рэформа ад 12 снежня 2007 года, калі была значна спрошчана арфаграфія. Такім чынам, у развіцці мовы існуюць два перыяда, якія называюцца Pre-Arestada (Да-Арэстада) і Post-Arestada (Пасля-Арэстада). У настаячы час паміж двумя дзяржавамі Талосы вядуцца перамовы аб адзінай уніфікацыі талоскай мовы.
Самым поўным апісаннем талоскай мовы з'яўляецца кніга "Ün Guizua Compläts àl Gramatica es àl Cünsuetüd del Glheþ Talossan", выданая ў 2008 годзе.
## Узоры тэксту 
Перыяд "Pre-Arestada":

Ô traversâ salvátx tú ãnd d'Otogñheu s'eßençù, Tú da qissen presençù ûnividat els listopätsilor Sînt driveschti, com'els spiritzen d'iens encantéir escapînd, Vermél, és negreu, és brançéu, es roxh gipesc, Prestidonça-cünstats plenitüds! Ô tú, Qi apoartás á lor auscür þivereu lict".

Перыяд "Post-Arestada"^

Oh traversa salvatx, tu and d'Otogneu s'eßençù, Tu da qissen presençù unvidat els listopätsilor Sint driveschti com'els spiritexen d'iens encanteir escapind, Vermel, es negreu, es brançéu, es roxh gripesc, Pestidonç-cünsütats plenistüds! Oh tu, Qi apoartas à lor auscür þivereu lict".

## Спасылкі 
* The Kingdom of Talossa’s Talossan Language Reference Page 
* The Republic’s Talossan Language Reference Page 
* The Talossan-Language project (with dictionary) 
* The 2007 Arestada 
* ISO 639 identifier: tzl

Катэгорыя:Штучныя мовы
Фюрст

**Фюрст** (, пар. з  = першы) — вышэйшы арыстакратычны тытул Свяшчэннай Рымскай імперыі, звычайна перакладаны на беларускую як «князь».

У часы Франкскай дзяржавы і Свяшчэннай Рымскай імперыі фюрсты стаялі ў іерархіі кіравання адразу пасля караля. Да саслоўя фюрстаў адносіліся герцагі, ландграфы, маркграфы, пфальцграфы, а таксама архібіскупы і біскупы як духоўныя фюрсты.

У Сярэднявеччы фюрсты ўдзельнічалі ў выбарах караля, пазней гэты прывілей перайшоў да курфюрстаў, а за фюрстамі захавалася месца ў Рэйхстагу і права індывідуальнага голасу пры прыняцці рашэнняў (гл. **імперскі князь**).

Уладанні фюрста завуцца княствам (). У кожным германскім княстве быў толькі адзін фюрст, яго дзеці насілі тытулы прынцаў (у незалежных княствах) ці графаў (у залежных княствах).

З увядзеннем Веймарскай канстытуцыі ў 1919 годзе тытулы ў Германіі страцілі сваё значэнне ў пытаннях улады і захаваліся толькі як частка прозвішча, якая перадаецца без змен па спадчыне.

Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Свяшчэнная Рымская імперыя
Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Севярын Мікалай Ромер

**Севярын Мікалай Ромер** ( — ) — апошні маршалак шляхты Гродзенскага павета, паўстанцкі касір Гродзенскага павета.

## Біяграфія 
Сын Аляксандра. Быў уласнікам маёнтка Губінка ў Гродзенскім павеце. Знаходзіўся на дзяржаўнай службе, меў ордэн Св. Ганны 3-й ступені. Займаўся прадпрымальніцтвам, пабудаваў на Дамініканскай (цяпер Савецкай) вуліцы ў Гродне ўласны гатэль.

Пасля пачатку паўстання заняў пасаду касіра паўстанцкай арганізацыі ў Гродзенскім павеце. У красавіку ці маі (па новаму стылю) 1863 г. у гатэлі Ромера адбыўся сход членаў гродзенскай рэвалюцыйнай арганізацыі па раскладцы падаткаў на памешчыкаў пад кіраўніцтвам С. Солтана. Спачатку сабраліся ў нумары Юндзіла, які тут жыў: Солтан, Камінскі, Багатка, князь Чацвярцінскі, Э. Заблоцкі. Юндзіл здаў сабраныя 3000 руб. срэбрам ваяводскаму касіру Багатцы, Мілевіч схадзіў у сваю кватэру і прынёс 10 нумар газеты «Рух». У сходзе ўдзельнічалі, акрамя вышэй названых: Мілевіч, Каліноўскі, Ромер, Рэдых, Вайсятыч, Дашкевіч, Сільвестровіч. Жонка С. Ромера Тэадора кіравала жаночай арганізацыяй, збірала сродкі і медыкаментаў для паўстанцаў.

С. Ромер быў высланы ў Томскую губерню, яго жонка ў Казанскую, аднак паехала за мужам. Ромеры ў Табольску, адкуль праз шмат гадоў вярнуліся на радзіму. Пахаваны С. Ромер у мястэчку Лішкава на тэрыторыі сучаснай Літвы. Гатэль Ромера, канфіскаваны і праданы ўладамі, хаця і называўся «Маскоўскі», аднак сярод гродзенцаў яго доўга называлі «гатэлем Ромера», або «гатэлем паўстанцаў».

## Літаратура 
* Вашкевіч А. Адрасы паўстання 1863—1864 у Гародні і на Гарадзеншчыне. Гародня: Гарадзенская бібліятэка, 2013. С.5.
* Швед В. В. Гродзенскія адрасы паўстанцаў 1863—1864 гг. // Горад Святога Губерта. Выпуск VII. Гродна, 2013 г. С.142.

## Спасылка 
* Seweryn Mikołaj Römer h. Laski (1820—1885)

Катэгорыя:Маршалкі шляхты
Севярын Мікалай
Катэгорыя:Пахаваныя ў Літве
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 3 ступені
Катэгорыя:Сасланыя ў Сібір
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Зорны вецер

**Зорны вецер** - працэс плыні рэчывы з зорак у міжзорную прастору.

## Вызначэнне 
Рэчыва, з якога складаюцца зоркі, пры пэўных умовах можа пераадольваць іх прыцягненне і выкідвацца ў міжзоркавую прастору. Гэта адбываецца ў тым выпадку, калі часціца ў атмасферы зоркі разганяецца да хуткасці, якая перавышае другую касмічную хуткасць для дадзенай зоркі. Фактычна, хуткасці часціц, з якіх складаецца зорны вецер, складаюць сотні кіламетраў у секунду.

Зорны вецер можа ўтрымліваць як зараджаныя часціцы, так і нейтральныя.

Зорны вецер - працэс, які пастаянна адбываецца і прыводзіць да зніжэння масы зоркі. Колькасна гэты працэс можа быць ахарактарызаваны як колькасць (маса) рэчывы, якое губляе зорка ў адзінку часу.

## Крыніцы энергіі 
Для гарачых зорак асноўнай крыніцай энергіі для разгону часціц з'яўляецца ціск выпраменьвання, у выніку якога фатоны, якія валодаюць накіраваным ад зоркі імпульсам, ўзаемадзейнічаюць з рэчывам зоркі (іёнамі), якому перадаецца кінетычная энергія фатона. Страты масы ў гэтым выпадку складаюць 10^{-8} — 10^{-5} сонечных мас у год. Улічваючы, што маса такіх зорак максімум на парадак больш масы Сонца, а час іх жыцця мае парадак 10^{6} — 10^{7} гадоў, уплыў зорнага ветра на эвалюцыю зорак у гэтым выпадку вельмі вялікі.

Для больш халодных зорак, у тым ліку Сонца, крыніцамі энергіі з'яўляюцца канвектыўныя рухі ў атмасферы зорак. У выніку гэтых рухаў часціцам перадаецца кінетычная энергія і фармуецца магнітная складнік, якая ўзнікае як у выніку руху зараджаных часціц, так і ў выніку дзеяння магнітнага поля зоркі (магнітагідрадынамічныя хвалі). Страты масы для такіх зорак моцна адрозніваюцца, гэта можа быць велічыня і 10^{-8} сонечных мас (для маладых зорак), і 10^{-14} (для Сонца). У апошнім выпадку, з улікам ацэнкі часу існавання Сонца ў 5\cdot10^9 гадоў, можна сказаць, што зорны вецер не аказвае ўплыву на эвалюцыю Сонца.

## Роля зорнага ветра 
Зорны вецер можа гуляць важную ролю ў зорнай эвалюцыі: так як у выніку гэтага працэсу адбываецца памяншэнне масы зоркі, то ад яго інтэнсіўнасці залежыць тэрмін жыцця зоркі.

Зорны вецер з'яўляецца спосабам пераносу рэчывы на значныя адлегласці ў космасе. Акрамя таго, што ён сам па сабе складаецца з рэчыва, якое мінае з зорак, ён можа ўздзейнічаць на навакольнае міжзоркавае рэчыва, перадаючы яму частку сваёй кінетычнай энергіі. Так, форма эмісійнай імглістасці NGC 7635 «Бурбалка» ўтварылася ў выніку такога ўздзеяння.

У выпадку заканчэння рэчывы ад некалькіх блізка размешчаных зорак, дапоўненага уздзеяннем выпраменьвання гэтых зорак магчымая кандэнсацыя міжзоркавага рэчыва з наступным зоркаўтварэння.

Пры актыўным зорным ветры колькасць выкіданага рэчыва можа апынуцца дастатковым для фарміравання планетарнай туманнасці.

Яшчэ адзін прыклад ўздзеяння зорнага ветра ўжо ў галактычных маштабах - галактыка M82 «Цыгара»: у ёй зорны вецер вялікай колькасці зорак прывёў да утварэння добра бачных выкідаў рэчывы з галактыкі.

## Гл. таксама 
* Выпраменьванне Хокінга
* Сонечны вецер

## Літаратура 
# 
# 

Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Катэгорыя:Зорная эвалюцыя
Катэгорыя:Касмічныя прамяні
Генерал арміі

[thumb|Паўсядзённы [пагон генерала арміі (Расія, з 2013 года, фактычна які выкарыстоўваецца насуперак Указу Прэзідэнта Расіі)]]

**Генера́л а́рміі** — персанальнае воінскае званне ва ўзброеных сілах шэрагу дзяржаў. У тых узброеных сілах, дзе ёсць званне маршала ці фельдмаршала, званне **генерал арміі** звычайна другое па старшынстве; там жа, дзе такіх званняў няма, чын **генерал арміі** з'яўляецца вышэйшым (напрыклад, у ЗША і Украіне).

Могуць быць і выключэнні, напрыклад у Іспаніі вышэй чыну (поўны) **генерал** існуе званне **генерал-капітан**, якое прыблізна адпавядае званню **генерал арміі** ці званню **фельдмаршал** у некаторых еўрапейскіх узброеных сілах.

Пад уплывам Францыі, СССР або ЗША званне «генерал арміі» было ўведзена таксама ў шэрагу іншых узброеных сілах, у прыватнасці, усходнееўрапейскіх: як у міжваенны перыяд (Польшча, Чэхаславакія), гэтак і ў часы існавання Варшаўскага дагавора (Балгарыя, Народная армія ГДР, Венгрыя, Румынія, Югаславія). Уведзена званне «генерал арміі» і ў іншых сацыялістычных дзяржавах: Куба, В’етнам, Манголія, КНДР.

З іншых дзяржаў, ва ўзброеных сілах якіх існуе воінскае званне «генерал арміі» ці супадальнае з ім па значэнні, можна паказаць: Ангола, Балівія, Бразілія, Буркіна-Фасо, Габон, Гвінея, Інданезія, Камерун, Кот-д’Івуар, Ліберыя, Маўрытанія, Марока, Мазамбік (існавала з 1975 па 1990), Панама, Парагвай, Перу, Тога (дзе гэта воінскае званне з'яўляецца адзіным генеральскім званнем), Эквадор і Цэнтральна-Афрыканская рэспубліка.

У постсавецкіх дзяржавах воінскае званне «генерал арміі» існуе ў Расіі, Украіне, Казахстане, Кыргызстана, Туркменістане, Таджыкістане; а таксама прадугледжана, але ні разу не прысвойвалася ў Узбекістане, Грузіі, Арменіі, Азербайджане.

Катэгорыя:Воінскія званні
Катэгорыя:Воінскія званні Узброеных сіл Беларусі
Катэгорыя:Воінскія званні Узброеных сіл Расіі
Катэгорыя:Воінскія званні Узброеных сіл СССР
Джуліяна Амата

**Джулія́но Ама́та** (; нар. 13 мая 1938, Турын, Італія) — італьянскі палітык, двойчы Старшыня Савета міністраў Італіі. Таксама ён быў віцэ-старшынёй Канвенцыі за будучыню Еўропы, якая распрацавала Еўрапейскую канстытуцыю.

Амата нарадзіўся ў Турыне, але вырас у Таскане. У 1960 ён скончыў Пізанскі ўніверсітэт, атрымаўшы юрыдычную адукацую, і стажыраваўся да 1963 у Калумбійскім універсітэце. Пасля выкладчыцкай працы ва ўніверсітэтах Мадэны, Перуджы і Фларэнцыі ён у 1975—1997 быў прафесарам італьянскага і параўнальнага канстытуцыйнага права ў Рымскім універсітэце Ла Сапіенца.

Яшчэ ў 1958 уступіўшы ў Італьянскую сацыялістычную партыю, ён у 1983—1993 быў дэпутатам парламента. Ва ўрадзе свайго аднапартыйца Бетына Краксі ён у 1983—1987 займаў пасаду малодшага дзяржаўнага сакратара па справах прэм'ер-міністра, у 1987—1988 намесніка прэм'ер-міністра, у 1987—1989 міністра фінансаў. У чэрвені 1992 — красавіку 1993 Амата быў Старшынёй Савета Міністраў Італіі. У перыяд яго кіравання адбыўся карупцыйны крызіс, які прывёў да значных змен у палітычным жыцці Італіі. Амата быў вымушаны прыняць закон, які перадаваў расследаванне спраў аб карупцыі ў рукі падкантрольнай ураду паліцыі, але незадаволенасць насельніцтва прывяло да таго, што прэзідэнт Італіі Оскар Луіджы Скальфара адмовіўся яго падпісаць. У той жа час урад Амата правёў дзве дэвальвацыі ліры, якія прывялі да выключэння Італіі з Еўрапейскай валютнай сістэмы за рэзкае скарачэнне бюджэтнага дэфіцыту, аднак спрыялі наступнаму ўвядзенню еўра. Амата пазбег карупцыйнага скандалу, які закрануў кіраўніка ІСП Краксі, але вымушаны быў сысці ў адстаўку і з палітыкі. У 1994—1997 ён кіраваў антыманапольным камітэтам.

У 1998 Амата ўвайшоў ва ўрад Масіма Д'Алемы, стаўшы ў ім міністрам істытуцыянальных рэформаў, а ў снежні 1999 — сакавіку 2000 быў міністрам фінансаў. У красавіку 2000 — маі 2001 Амата зноў займаў пасаду старшыні Савета Міністраў, праводзячы рэформы, накіраваныя на павышэнне канкурэнтаздольнасці эканомікі і ўзмацненне сацыяльнай абароны. Пасля паражэння левых сіл на парламенцкіх выбарах Амата і экс-прэм'ер-міністр Бельгіі Жан-Люк Дэханэ былі запрошаны стаць намеснікамі Валеры Жыскар д’Эстэна, які ўзначальваў камісію па распрацоўцы Еўрапейскай канстытуцыі. Таксама ў 2001—2006 ён быў членам Сената ад Тасканы. У 2006 ён быў ізноў абраны ў Палату дэпутатаў і стаў міністрам унутраных спраў ва ўрадзе Рамана Продзі. У 2008 на чарговых парламенцкіх выбарах Амата не стаў ізноў займаць дэпутацкае крэсла.

## Спасылкі 
* Неафіцыйны сайт

Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Італіі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Італіі
Катэгорыя:Міністры фінансаў Італіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Італіі
Катэгорыя:Выпускнікі Пізанскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Фларэнційскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Дэмакратычнай партыі (Італія)
Катэгорыя:Члены Італьянскай сацыялістычнай партыі
Масіма Д’Алема

{{Дзяржаўны дзеяч
| імя        = Масіма д’Алема
| арыгінал імя   = Massimo D’Alema
| выява            = Massimo D'Alema ONU.jpg
| шырыня    = 
| апісанне выявы            = Масіма д’Алема
| пасада          = Старшыня Савета міністраў Італіі
| парадак            = 76
| сцяг               = Flag of the Prime Minister of Italy.svg
| перыядпачатак       = 21 кастрычніка 1998
| перыядканец        = 25 красавіка 2000
| папярэднік     = Рамана Продзі
| пераемнік           = Джуліяна Амата
| пасада_2        = Міністр замежных спраў Італіі
| прэм'ер_2  = Рамана Продзі
| сцяг_2             = Flag of Italy.svg
| перыядпачатак_2     = 17 мая 2006
| перыядканец_2      = 8 мая 2008
| папярэднік_2   = Джанфранка Фіні
| пераемнік_2         = Франка Фраціні
| дата нараджэння      = 20.04.1949
| месца нараджэння     = , Італія
| дата смерці =
| месца смерці =
| партыя = Дэмакратычная партыя
| бацька =
| маці =
| узнагароды ={ style="background: transparent"

}
| жонка = Лінда Джува
| дзеці = **дачка:** Джулія **сын:** Франчэска
| аўтограф =
| вікісховішча =Massimo D’Alema
}}
'''Ма́сіма д'Алема''' (, нар. 20 красавіка, 1949, Рым, Італія) — італьянскі палітык, былы 77-ы Старшыня Савета міністраў Італіі (1998—2000), былы міністр замежных спраў ва ўрадзе Рамана Продзі (2006—2008), вядомы журналіст, узначальваў нацыянальны сакратарыят Дэмакратычнай партыі левых сіл (), быў кіраўніком Партыі «Левыя дэмакраты», першы кіраўнік урада Італіі, якія з'яўляўся членам Італьянскай камуністычнай партыі. Цяпер уваходзіць у Дэмакратычную партыю.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і камуніста Джузэпэ д'Алема, у 1975 годзе стаў сакратаром Федэрацыі італьянскай камуністычнай моладзі. У 1986—1989 гадах быў рэдактарам газеты «Уніта», афіцыйнага органа ІКП. У 1991 годзе пры пераўтварэнні ІКП у Партыю дэмакратычных левых сіл выступаў за сацыял-дэмакратычную пераарыентацыю партыі. У 1998 годзе як лідар кааліцыі «Аліўкавае дрэва» стаў пераемнікам Рамана Продзі на пасадзе прэм'ер-міністра Італіі. У 1999 годзе падтрымаў бамбардзіроўкі Югаславіі.

## Узнагароды 
* Вялікі афіцэр ордэна Ганаровага легіёна (Францыя, 2001)

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Італіі
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Італіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Італіі
Катэгорыя:Члены Дэмакратычнай партыі (Італія)
Катэгорыя:Члены Італьянскай камуністычнай партыі
Катэгорыя:Члены партыі «Левыя дэмакраты»
Старшыня Савета Міністраў Італіі

[250пкс|thumb|[Палацца Кіджы ў Рыме — рэзідэнцыя Старшыні Савета Міністраў Італіі]]

**Старшыня Савета Міністраў Італіі** () — кіраўнік урада Італьянскай Рэспублікі.

Фармальна прызначаецца на пасаду прэзідэнтам краіны, але рэальна з’яўляецца прадстаўніком парламенцкай большасці.

Старшыня Савета Міністраў кіруе дзейнасцю ўрада і на практыцы з’яўляецца кіраўніком краіны, прадстаўляе Італію на сустрэчах глаў дзяржаў і ўрадаў. Старшыня Савета Міністраў падае на зацвярджэнне прэзідэнту спіс членаў урада. Ён змацоўвае сваім подпісам усё законы, падпісаныя прэзідэнтам.

Адноснай слабасцю пасады Старшыні Савета Міністраў у Італіі з’яўляецца немагчымасць для яго вызваліць ад пасады індывідуальных міністраў. У пэўнай ступені з гэтым звязана частая змена глаў урадаў, а таксама частая фармальная змена ўрадаў без замены старшыні. Гэтак, Альчыдэ дэ Гасперы, які займаў гэту пасаду ў 1945—1953, фармальна ўзначальваў восем розных урадаў. 22 лютага 2014 года Старшынёй Савета міністраў прызначаны Матэа Рэнцы. Па выніках рэферэндума Рэнцы падаў ў адстаўку і міністр замежных спраў ў ягоным кабінеце Паала Джэнцілоні быў прызначаны новым прэм’ер-міністрам. 1 чэрвеня 2018 года Старшынёй Савміна па выніках кааліцыйных перамоў пасля перамогі апазіцыі на выбарах быў прызначаны Джузэпэ Контэ.

## Гл. таксама 
* Спіс прэм'ер-міністраў Італіі

## Спасылкі 
* Урады 1-й рэспублікі, 1946-93 
* Урады 2-й рэспублікі, з 1993 

Катэгорыя:Палітыка Італіі
П’ер Луіджы Берсані

**П’ер Луіджы Берсані** ( ; нар. ) — італьянскі палітык, міністр у левацэнтрысцкіх кабінетах у 1996—2001 і ў 2006—2008. Старшыня Дэмакратычнай партыі з 25 кастрычніка 2009 па 20 красавіка 2013 года.

Нарадзіўся ў Бетоле (рэгіён Эмілія-Раманья). Вывучаў філасофію ў Балонскім універсітэце. Быў членам Італьянскай камуністычнай партыі і Партыі дэмакратычных левых сіл.

У 1994—1996 займаў пасаду прэзідэнта правінцыі Эмілія-Раманья. У 1996—2001 паслядоўна быў міністрам прамысловасці, камерцыі і турызму, а затым міністрам транспарту (з 1999) у кабінетах Рамана Продзі, Масіма Д’Алема і Джуліяна Амата. Пасля пераходу левацэнтрыстаў у апазіцыю займаў розныя партыйныя пасты. У 2004—2006 таксама быў дэпутатам Еўрапарламента, удзельнічаў у працы камісіі па эканамічнай і грашовай палітыцы (ECON).

У 2006—2008 займаў пост міністра эканамічнага развіцця ў кабінеце Рамана Продзі.

На выбарах главы Дэмакратычнай партыі, якія адбыліся 25 кастрычніка 2009 і ў якіх прыняла ўдзел 2,5 мільёна чалавек, Берсані быў абраны старшынёй.

22 сакавіка 2013 прэзідэнт Італіі Джорджа Напалітана даручыў Берсані сфарміраваць новы ўрад.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Палітыкі Італіі
Катэгорыя:Выпускнікі Балонскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Італіі
Катэгорыя:Міністры транспарту
Катэгорыя:Міністры гандлю
Катэгорыя:Члены партыі «Левыя дэмакраты»
Катэгорыя:Члены Дэмакратычнай партыі (Італія)
Фізічныя навукі

**Фізічныя навукі** — тэрмін, які зрэдку выкарыстоўваецца для пазначэння той часткі прыродазнаўчых навук, якія не вывучаюць жывую прыроду. Да іх адносіцца фізіка як навука пра агульныя ўласцівасці руху і хімія як навука пра будову рэчыва, а таксама такія навукі як астраномія і геалогія, якія вывучаюць канкрэтныя сістэмы. Да фізічных навук належыць таксама вялікая колькасць міждысцыплінарных навук: матэрыялазнаўства, геафізіка і г. д.

УДК тэрміна фізічныя навукі не выкарыстоўвае. Як і іншыя класіфікацыі навук, падзел на фізічныя навукі і навукі пра жывую прыроду даволі ўмоўны. Некаторыя раздзелы фізікі і хіміі, такія як біяфізіка і біяхімія прысвечаны вывучэнню біялагічных аб'ектаў. Фізічныя і хімічныя метады шырока выкарыстоўваюцца ў медыцыне.

## Універсітэты, якія прапануюць ступені ў фізічных навуках 
* Адкрыты універсітэт (Вялікабрытанія)
* Амстэрдамскі ўніверсітэт
MEDLINE

**Medline** (MEDlars onLINE) — найбуйнейшая бібліяграфічная база артыкулаў па медыцынскіх навуках, створаная Нацыянальнай медыцынскай бібліятэкай ЗША (U.S. National Library of Medicine, NLM). Ахоплівае каля 75 % сусветных медыцынскіх выданняў. Выкарыстоўвае слоўнік MeSH.

Перавагі базы:
* Хуткі пошук артыкулаў па зададзенай тэме з атрыманнем для іх абстрактаў і бібліяграфічных даных;
* Падаецца магчымасць звязацца з аўтарамі публікацыі.

Недахопы:
* Абстракты для старых артыкулаў могуць быць няпоўныя.

## Статыстыка 
База ўтрымлівае больш за 18.8 млн запісаў  пра публікацыі з 1950 года і да цяперашняга часу. Першапачаткова база ўтрымлівала артыкулы, напісаныя пасля 1965 года, але затым былі дададзены і больш раннія публікацыі.

Для запісаў, дададзеных у 1995-2003 годзе: каля 48% апублікавана ў ЗША, каля 88% на англійскай мове і для 76% маюцца абстракты на англійскай мове, прадстаўленыя аўтарамі працы.

Індэксуецца каля 5 тыс. навуковых часопісаў.

## Інтэрфейсы 
Існуе некалькі інтэрфейсаў, з дапамогай якіх ажыццяўляецца доступ да базы даных Medline. Сярод іх свабодныя, такія як PubMed і HubMed, і камерцыйныя, напрыклад, Ovid Technologies, SwetsWise і некаторыя іншыя.

## Спасылкі 
* MEDLINE. Практычнае кіраўніцтва. — Апублікавана ў Беларускім медыцынскім часопісе, № 1, 2004 г.
* Саветы па працы ў Pubmed 

Катэгорыя:Крыніцы медыцынскай інфармацыі
Катэгорыя:Бібліяграфічныя даведнікі і базы даных
Катэгорыя:Базы даных у Інтэрнэце
Катэгорыя:Базы даных у грамадскім набытку
Бланка д’Артуа

**Бланка д’Артуа** (,  — ) — графіня Шампані і Бры, і каралева Навары.

## Паходжанне 
Была дачкой Рабера д’Артуа і Мацільды Брабанцкай (1224—1288). Даводзілася (па бацькаўскай лініі) унучкай французскаму каралю Людовіку VIII і пляменніцай Людовіку IX, а па матчынай — унучкай брабанцкаму герцагу Генрыху II і Марыі Гогенштаўфен, дачцэ Філіпа Швабскага.

## Першы шлюб 
У 1269 годзе ажанілася з графам Шампані і Бры Генрыха III, які ў 1270 годзе стаў таксама каралём Навары пад імем Энрыке I. У гэтым шлюбе нарадзіліся:
* Цібо (пам. у 1273), апошні прадстаўнік мужчынскай лініі Шампанскага дому;
* Жанна (1271—1305), будучая каралева Навары і каралева Францыі.

Генрых памёр у 1274 годзе і Бланка д’Артуа стала рэгенткай Навары (1274—1284) падчас маленства сваёй дачкі Жанны.

## Другі шлюб 
У 1276 годзе Бланка ажанілася другі раз з Эдмундам Ланкастарскім (1245—1296), малодшым сынам англійскага караля Генрыха III і Элеаноры Праванскай. Эдмунд таксама быў удаўцом, яго жонка Эвеліна памерла ў 15-гадовым узросце ў тым жа годзе, што і муж Бланкі.
У гэтым шлюбе нарадзіліся трое дзяцей:
* Томас Ланкастарскі (каля 1278 — 22 сакавіка 1322), адзін з правадыроў баронскай апазіцыі падчас кіраванне англійскага караля Эдуарда II;
* Генры Ланкастарскі, адзін з кіраўнікоў звяржэння Эдуарда II і глава мецяжу супраць фаварыта Ізабелы Французскай Роджэра Морцімера;
* Джон Ланкастарскі, сеньёр дэ Бафор.

Катэгорыя:Постаці іспанскай гісторыі
Катэгорыя:Постаці французскай гісторыі
Катэгорыя:Постаці англійскай гісторыі
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XIII стагоддзя
Катэгорыя:Дом д’Артуа
Спіс графаў Шампані

thumb|125px|Герб графаў Шампані

**Графы Шампані** — умоўная назва для ўсіх кіраўнікоў, якія кіравалі Шампанскім рэгіёнам з 950 па 1316 гг. Уласна графства Шампань утварылася з графства Труа у канцы XI стагоддзя і Гуга I Шампанскі быў першым, хто афіцыйна выкарыстоўваў тытул "Графа Шампані". Калі Людовік X стаў каралём Францыі ў 1314 годзе, Шампань стала часткай каронных уладанняў. Тытулярныя графы Шампані таксама атрымлівалі ў спадчыну званне сенешаля Францыі.

## Графы і герцагі Шампані, Труа, Мо і Блуа 
### Герцагі Шампані 
right|50px
Першае згадванне пра герцагаў Шампані (ці Кампані) знаходзім ужо ў часы меравінгскага і каралінгскага кіравання. Мяркуючы па якія дайшлі да нас даным, герцагства было, відаць, створана на аснове аб'яднання Рэймса, Шалона-сюр-Марн, Лана і Труа (гарадоў і прылеглых тэрыторый). У канцы VII і пачатку VIII стагоддзяў кантроль над Шампанню апынуўся ў руках Піпінідаў: спачатку Трайня, сына Піпіна Герыстальскага, а затым яго сына Арнульфа.

* Луп
* Вінтрон
* Ваймар
* Дрога (690-708)
* Грымаальд II Малодшы (708-714)
* Арнульф

### Графы Мо і Труа 
**Графы Труа і Мо**

50px|right
50px|right
:::::::::::* Роберт I (Роберт II у Труа), (956—967)
:::::::::::* Герберт II (Герберт III у Мо), (967—995)
:::::::::::* Эцьен I (995—1022)
:::::::::::* Эд (Эд I у Мо і Эд III у Труа (1022—1037), таксама граф Блуа
:::::::::::* Эцьен II (1037—1048)
:::::::::::* Эд (Эд II у Мо і Эд IV у Труа) (1048—1066)
:::::::::::* Цібо I (1066—1089), таксама граф Блуа

### Графы Шампані 
right|50px
* Гуга I (1102–1125)
* Цібо II (1125–1152)
* Генрых I (1152–1181)
* Генрых II (1181–1197)
* Цібо III (1197–1201)
* Цібо IV (1201–1253)
* Цібо V (1253–1270)
* Генрых III (1270–1274)
* Жанна (1274–1305)
* Людовік (1305–1316)

## Літаратура 
* Evergates, Theodore. *Feudal Society in the Baillage of Troyes under the Counts of Champagne, 1152-1284*. ISBN 0-8018-1663-7
* Evergates, Theodore. *Feudal Society in Medieval France: Documents from the County of Champagne*. ISBN 0-8122-1441-2 (paperback), ISBN 0-8122-3225-9 (hardback)
* Evergates, Theodore. "The Aristocracy of Champagne in the Mid-Thirteenth Century: A Quantitative Description." *Journal of Interdisciplinary History*, Vol. 5. pp 1–18 (1974).

## Спасылкі 
*  Графы Шампані 




Катэгорыя:Спісы кіраўнікоў Францыі
Бры (графства)

**Графства Бры** () — невялікае сярэднявечнае графства, размешчанае на паўночным усходзе Францыі, прыкладна паміж рэкамі Сена на поўдні, Марна на поўначы і паўночна-ўсходняй часткай Іль-дэ-Франса.

Вядома з эпохі апошніх Каралінгаў. Графы Бры звычайна тытулаваліся графамі Мо, па назве галоўнага горада графства, Мо. У 956 годзе граф Мо Роберт I стаў графам Труа, і з гэтага часу графства было ва ўладанні графаў Труа, а затым графаў Шампані. Графы Шампані тытулаваліся «*Comtes palatins de Champagne et de Brie*» (пфальцграф Шампані і Бры).

У 1335 годзе графства Бры разам з графствам Шампань было далучана да каралеўскага дамена і да 1790 года заставалася правінцыяй Францыі.

## Гл. таксама 
* Спіс графаў Мо
* Спіс графаў Труа
* Спіс графаў Шампані

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Спісы кіраўнікоў Францыі
Катэгорыя:Гісторыя Францыі
Катэгорыя:графы Францыі
Катэгорыя:Французская арыстакратыя
Катэгорыя:пэры Францыі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы
Федэральны рэзервовы банк Нью-Ёрка

[thumb||Будынак банка, 33 [Liberty Street, New York, NY 10045)]]

**Федэральны рэзервовы банк Нью-Ёрка** — найважнейшы з 12 рэзервовых банкаў, якія ўваходзяць у Федэральную рэзервовую сістэму ЗША. Прэзідэнтам і CEO банка з 27 студзеня 2009 года з’яўляецца Уільям Дадлі (*William C. Dudley*). Размешчаны на 33 Ліберці-стрыт, Нью-Ёрк. Банк нясе адказнасць за другі рэгіён Федэральнай рэзервовай сістэмы, які ўключае штат Нью-Ёрк, 12 паўночных акруг штата Нью-Джэрсі, акругу Фэрфілд штата Канектыкут, Пуэрта-Рыка і Амерыканскія Віргінскія астравы. З’яўляючыся часткай ФРС, банк праводзіць манетарную палітыку, кантралюе і рэгулюе фінансавыя ўстановы, падтрымлівае нацыянальную аплатную сістэму.

Прэзідэнт банка мае права пастаяннага голасу на паседжаннях Камітэта па аперацыях на адкрытым рынку, які вызначае працэнтныя стаўкі па федэральных фондах. Астатнія 11 банкаў атрымліваюць права галасы на аснове ратацыі.

## Прэзідэнты Банка 
# 1914—28 — Бенджамін Стронг (*Benjamin Strong Jr.*)
# 1928—40 — Джордж Л. Харысан (*George L. Harrison*)
# 1941—56 — Алан Спраўл (*Allan Sproul*)
# 1956—75 — Альфрэд Хеес (*Alfred Hayes*)
# 1975—79 — Пол Волкер (*Paul A. Volcker*)
# 1980—85 — Энтані М. Саламон (*Anthony M. Solomon*)
# 1985—93 — Джэральд Корыган (*E. Gerald Corrigan*)
# 1993—2003 — Уільям Дж. Мак-Донау (*William J. McDonough*)
# 2003—2009 — Цімаці Гайтнер (*Timothy F. Geithner*)
# 2009 — Уільям Дадлі (*William C. Dudley*)

Выява:George_L_Harrison.png | 2. Харысан (1928—1940)
Выява:Paulvolcker.jpg | 5. Волкер (1975—1979)
Выява:Timothy_Geithner_official_portrait.jpg | 9. Гайтнер (2003—2009)
Выява:William_C._Dudley.jpg | 10. Дадлі (2009-)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Федэральныя рэзервовыя банкі ЗША
Атлантычная хартыя

[thumb|right|250px|Сустрэча Чэрчыля і Рузвельта на борце [HMS Prince of Wales, 1939|лінкора «Прынц Уэльскі»]]
**Атлантычная хартыя** — адзін з асноўных праграмных дакументаў антыгітлераўскай кааліцыі. Абмяркоўваўся і быў прыняты на Атлантычнай канферэнцыі «Riviera» брытанскім прэм'ерам У. Чэрчылем і Прэзідэнтам ЗША Ф. Д. Рузвельтам, на ваенна-марской базе Арджэнтыя ў Ньюфаўндлендзе, пра што было заяўлена 14 жніўня 1941. Пазней, 24 верасня 1941 г., да хартыі далучыўся і СССР.

Атлантычная хартыя была заклікана вызначыць упарадкаванне свету пасля перамогі саюзнікаў у Другой сусветнай вайне, нягледзячы на тое, што Злучаныя Штаты ў вайну яшчэ не ўступілі.

## Структура дакумента 
thumb|Атлантычная хартыя
Дакумент уключае наступныя пункты: 
# Адсутнасць тэрытарыяльных прэтэнзій з боку ЗША ці Вялікабрытаніі.
# Тэрытарыяльныя спрэчкі варта вырашаць паводле меркавання народа.
# Права народаў на самавызначэнне.
# Зніжэнне гандлёвых бар'ераў.
# Глабальнае эканамічнае супрацоўніцтва і павышэнне дабрабыту.
# Свабода ад галечы і страху.
# Свабода мораў.
# Раззбраенне дзяржаў-агрэсараў, агульнае раззбраенне пасля вайны.

Пункт 4 надзвычай цікавы з пункту гледжання паваеннага ўпарадкавання свету і выглядае больш падрабязна так:

На наступнай нарадзе ў Лондане 24 верасня 1941 згоду з прынцыпамі хартыі выказалі прадстаўнікі ўрадаў Бельгіі (у эміграцыі), Чэхаславакіі (у эміграцыі), Грэцыі, Люксембурга (у эміграцыі), Нідэрландаў (у эміграцыі), Нарвегіі (у эміграцыі), Польшчы (у эміграцыі), СССР, і Югаславіі, а таксама «Свабоднай Францыі» Шарля дэ Голя.

## Гл. таксама 
* Паўночнаатлантычны дагавор, 1949
* НАТА 

Катэгорыя:Брытанска-амерыканскія адносіны
Катэгорыя:Пагадненні антыгітлераўскай кааліцыі
Катэгорыя:Міжнародны гандаль
Катэгорыя:1941
Катэгорыя:Падзеі 14 жніўня
Гудок (музычны інструмент)

**Гудок**, *смык* — усходнеславянскі народны смычковы музычны інструмент.

## Вызначэнне 
Гудок складае праблему ў гісторыі беларускай музыкі. Гэты інструмент не мае аналогій у этнічным беларускім інструментарыі. Магчыма, пад тэрмінам «гудок» разумеўся цэлы набор старадаўніх смычковых інструментаў. Але ў XVII—XVIII стст. старыя смычковыя інструменты былі выціснуты скрыпкай.

Адрозненне гудка ад скрыпкі вялікае. Як пісаў У. Паветкін: «Тры струны на падстаўцы гудка размяшчаліся ў адной плоскасці. У гэтым галоўнае адрозненне гудка ад скрыпкі, на якой верхняя частка падстаўкі зроблена ў выглядзе дугі. На гудку нельга атрымаць скрыпічных гукаў, і на скрыпцы (не паслабіўшы валасы смычка) нельга выканаць трохгучных акордаў, як на гудку. Таму гэтыя інструменты доўгі час суіснавалі». Гудок сустракаем у афіцыйных дакументах, у Лісце Жыгімонта Аўгуста да старасты аршанскага князя А. Адзінцэвіча сказана: «з людзей волочащих, которые без службы мешкають… и с каждого гудка»

Некалькі прыкладаў гудка/смыка дае старабеларуская іканаграфія («Тлумачальны Псалтыр» першай паловы XVII ст.). Звяртае на сябе ўвагу дзіўная форма ручкі смычка. Галава грыфы трохструннага смычковага інструмента закрыта фігурай іншага музыкі. Музыка трымае інструмент грыфам уніз. Ніжняя частка гудка заканчваецца характэрным струнатрымальным выступам. Струны працягваюцца да канца верхняй дэкі.

Прыцягвае ўвагу тое, што музыкі ў «Псалтыры» і «Дзесятаглаве» ў адной манеры трымаюць інструмент. Як вядома па этнаграфічных звестках ХІХ ст., гэта традыцыйны народны спосаб трымаць скрыпку, які, напэўна, паходзіць з даўніх часоў.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Смычковыя музычныя інструменты
Катэгорыя:Хардафоны
Гандлёвыя бар’еры

'''Гандлёвыя бар'еры''' — абмежаванне свабоднага абмену таварамі і паслугамі паміж краінамі праз механізмы тарыфнага і нетарыфнага рэгулявання. Гандлёвыя бар'еры могуць прымаць разнастайныя формы:
* Мытна-тарыфнае рэгуляванне замежнагандлёвай дзейнасці
* Ліцэнзіі на імпарт
* Ліцэнзіі на экспарт
* Імпартныя квоты
* Гандлёвыя субсідыі
* Нетарыфныя метады рэгулявання знешнеэканамічнай дзейнасці
* Добраахвотныя экспартныя абмежаванні
* Эмбарга

## Прыклады зон свабоднага гандлю 
* Паўночнаамерыканская зона свабоднага гандлю (НАФТА)
* Асацыяцыя рэгіянальнага супрацоўніцтва Паўднёвай Азіі (СААРК)
* Еўрапейская асацыяцыя свабоднага гандлю (ЕАСГ)
* Еўрапейскі саюз (ЕС)
* Саюз паўднёваамерыканскіх нацый

## Гл. таксама 
* Мытны саюз

Катэгорыя:Сусветная эканоміка
Катэгорыя:Міжнародны гандаль
Раззбраенне

**Раззбраенне** — скарачэнне дзяржавамі сродкаў вядзення вайны, якімі яны валодаюць. Раззбраенне можа быць як шматбаковай, так і аднабаковай акцыяй, можа закранаць як абмежаваную тэрыторыю, так і ставіць на мэце дэмілітарызацыю ўсяго зямнога шара. Сфармавалася як адзін з кірункаў знешняй палітыкі ў XIX стагоддзі, пасля роля гэта кірунку толькі ўзмацнялася. У наш час раззбраенне галоўным чынам накіравана на кантроль, абмежаванне і скарачэнне стратэгічных ядзерных узбраенняў.

Сярод вядомых акцый, дагавораў, пагадненняў і прапаноў аб раззбраенні — пагадненне Раша — Бэгота, Гаагскія мірныя канферэнцыі, «чатырнаццаць пунктаў» як наступствы Першай сусветнай вайны, Канферэнцыя Лігі нацый па раззбраенні, стварэнне Арганізацыі Аб'яднаных нацый, Дагавор аб забароне выпрабаванняў ядзернай зброі ў атмасферы 1963 года, прапанова аб «адкрытым небе», Дагавор аб Антарктыцы 1959 года, Дагавор аб космасе 1967 года, Дагавор аб марскім дне 1971 года, Дагавор 1963 года аб забароне ядзернай зброі ў Лацінскай Амерыцы, Дагавор аб нераспаўсюджанні ядзернай зброі, Дагаворы аб скарачэнні стратэгічных наступальных узбраенняў, міжнародная канферэнцыя па забароне проціпяхотных мін.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Мір
Беларуская секцыя пры Адэскім губернскім аддзеле народнай асветы

**Беларуская секцыя пры Адэскім губернскім аддзеле народнай асветы**. Існавала з 1918 да 1923(?). Займалася культурна-асветнай працай сярод беларускіх бежанцаў 1-й сусветнай вайны ў Адэсе (у 1922 было каля 20 тыс. чал.). Разам з Беларускай секцыяй пры Адэскім губкоме РКП(б) арганізавала беларускі рабочы клуб і на яго базе гурткі гістарычна-літаратурнай і палітычнай граматы, беларускі хор, трупу артыстаў. Пад кіраўніцтвам секцыі ў 1922 працавалі 6 беларускіх школ, у т. л. 2 школы-камуны (400 вучняў). Арганізавала і кіравала беларускім дзіцячым прытулкам (1919—1922), дзіцячым тэатрам і хорам. 3 1921 супрацоўнічала з Беларускім цэнтральным бюро пры Народным камісарыяце асветы РСФСР. У секцыі працаваў вучоны і дзяржаўны дзеяч Беларусі С. Некрашэвіч, секцыі дапамагалі дзяржаўныя дзеячы БССР А. Баліцкі, П. Іллючонак, Л. Рытар, Стасевіч.

## Літаратура 
* Васілеўскі, Ю. Р. Беларуская секцыя пры Адэскім губернскім аддзеле народнай асветы / Ю. Р. Васілеўскі //  — С. 413.
* Г—скі [Гуткоўскі, Н.] Беларуская культурная праца на Усходзе // Вестник народного комиссариата просвещения ССРБ. — 1922. — № 3—4. — С.
* Сакович, А. Беларусы ў Адэсе // Веда [Нью-Ёрк]. — 1952. — № 5/10. — С.

Катэгорыя:Адукацыя ў Адэсе
Катэгорыя:З’явіліся ў 1918 годзе
Катэгорыя:1918 год у Адэсе
Катэгорыя:Беларусы ва Украіне
Беларуская секцыя пры Віцебскім губернскім аддзеле народнай асветы

**Беларуская секцыя пры Віцебскім губернскім аддзеле народнай асветы**. Працавала з 29 кастрычніка 1921 да вясны 1924. Заснавана паводле дырэктыў Цэнтральнага Савета па асвеце народаў нярускай мовы (Саўнацмен) пры Наркамаце асветы РСФСР. Непасрэдна падпарадкоўвалася Беларускаму цэнтральнаму бюро пры Народным камісарыяце асветы РСФСР у Маскве. 

Задачы секцыі: арганізацыя на тэрыторыі Віцебскай губерні сеткі нацыянальных школ і культурна-асветных устаноў для беларускага насельніцтва. Арганізавала беларускі тэатр і хор у Віцебску і Полацку, дзіцячую тэатральную трупу ў Полацку. 3 лістапада 1921 адкрыла ў Полацку Беларускую павятова-гарадскую секцыю. Працавала ў атмасферы непрыязні і перашкод з боку губернскага партыйнага і савецкага кіраўніцтва, органаў губернскага аддзела народнай асветы, якія выступалі супраць развіцця беларускага нацыянальна-культурнага руху на Віцебшчыне. Крызіснае становішча школьніцтва ў Віцебскай губерні і адмова кіраўніцтва губернскага аддзела народнай асветы фінансаваць беларускую секцыю прывялі да таго, што з пачатку 1922 яна існавала фармальна. За ўвесь перыяд дзейнасці не ўдалося арганізаваць ніводнай беларускай школы. Садзейнічала ўвядзенню ў навучальны план Віцебскага педагагічнага інстытута ў 1923/24 навучальным годзе курса беларусазнаўства. Супрацоўнічала з беларускімі гісторыкамі А. П. Сапуновым, М. В. Мялешкам, пісьменнікам A. Р. Пшчолкам, іншымі дзеячамі беларускага нацыянальна-культурнага руху на Віцебшчыне. 

Скасавана ў сувязі з далучэннем Віцебскай губерні да БССР.

## Літаратура 
* Васілеўскі, Ю. Р. Беларуская секцыя пры Віцебскім губернскім аддзеле народнай асветы // Ю. Р. Васілеўскі //  — С. 409.
* Г—скі [Гуткоўскі, Н.] Беларуская культурная праца на Усходзе // Вестник народного комиссариата просвещения ССРБ. — 1922. — № 3—4. — С.

Катэгорыя:Віцебск
Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе
Катэгорыя:1921 год у Віцебску
Катэгорыя:Беларускае цэнтральнае бюро пры Народным камісарыяце асветы РСФСР
Катэгорыя:Віцебская губерня
Катэгорыя:Зніклі ў 1924 годзе
Клуб Сяргея Алейнікава

**Клуб Сяргея Алейнікава** — адзін з трох ганаровых клубаў, заснаваны рэдакцыяй газеты “Прессбол” (разам з клубам бамбардзіраў і клубам "сухіх" варатароў). Уключае футбалістаў, якія сыгралі 500 і больш матчаў на вышэйшым узроўні. Названы ў гонар выбітнага айчыннага футбаліста Сяргея Алейнікава, які першы сыграў гэту колькасць матчаў у прафесійным футболе.

## Умовы ўключэння 
У клуб уключаюцца футбалісты, якія сыгралі 500 і больш матчаў у:
1) вышэйшых лігах (дывізіёны 1) чэмпіянатаў Беларусі, СССР і замежных краін;
2) у розыгрышах Кубкаў Беларусі, СССР і іншых краін на ўсіх стадыях (у Англіі, Францыі і Японіі — яшчэ і ў Кубках ліг);
3) у складзе нацыянальнай, алімпійскай і маладзёжнай зборных Беларусі і СССР;
4) у еўрапейскіх клубных кубкавых турнірах (Кубак чемпіёнаў/Ліга чэмпіёнаў, Кубак УЕФА/Лігі Еўропы УЕФА, Кубку кубкаў і Кубак Інтэртота) у складзе беларускіх (з 1992 года), савецкіх (да 1992 года) і замежных клубаў;
5) у Суперкубках Беларусі, СССР і іншых краін.

## Склад клуба 
На студзень 2023 года ў клуб уваходзяць:
* Аляксандр Глеб (731 матч)
* Аляксандр Юрэвіч (709)
* Ігар Стасевіч (660)
* Дзмітрый Ліхтаровіч (651)
* Сяргей Гурэнка (615)
* Станіслаў Драгун (605)
* Раман Васілюк (597)
* Аляксандр Шагойка (591)
* Віталь Радзівонаў (582)
* Аляксандр Кульчы (578)
* Валянцін Бялькевіч (576)
* Аляксей Панкавец (562)
* Цімафей Калачоў (555)
* Сяргей Алейнікаў (554)
* Алег Страхановіч (545)
* Алег Вераціла (540)
* Аляксандр Бычанок (539)
* Сяргей Кісляк (539)
* Сяргей Амельянчук (535)
* Ігар Ражкоў (523)
* Максім Бардачоў (521)
* Генадзь Блізнюк (518)
* Андрэй Зыгмантовіч (518)
* Аляксандр Паўлаў (517)
* Павел Рыбак (515)
* Дзмітрый Камароўскі (512)
* Максім Скавыш (510)
* Сяргей Крывец (504)
* Андрэй Лявончык (504)
* Арцём Канцавы (502)

Найбліжэйшым кандыдатам на ўступленне з’яўляецца Аляксандр Мартыновіч — 493 матчы.

## Спасылкі 
* Клуб Сергея Алейникова. Их цель — курс “500” http://www.pressball.by/articles/football/others/80390

Катэгорыя:Футбол у Беларусі
Гравітацыйная сінгулярнасць

**Гравітацыйная сінгулярнасць** (часам **сінгулярнасць прасторы-часу**) — пункт (або падмноства) у прасторы-часе, праз які немагчыма гладка працягнуць , якая ўваходзіць у яго. У такіх абласцях прасторы-часу становіцца непрымянімым базавае прыбліжэнне большасці фізічных тэорый, у якіх прастора-час разглядаецца як гладкая  без краю. Часта ў гравітацыйнай сінгулярнасці велічыні, якія апісваюць гравітацыйнае поле, становяцца бесканечнымі або нявызначанымі. Да такіх велічынь адносяцца, напрыклад,  або шчыльнасць энергіі ў спадарожнай сістэме адліку.

У рамках класічнай агульнай тэорыі адноснасці сінгулярнасці абавязкова ўзнікаюць пры фарміраванні чорных дзір пад гарызонтам падзей, у такім выпадку яны неназіраемыя звонку. У некаторых выпадках сінгулярнасці могуць быць бачныя вонкаваму назіральніку — так званыя , напрыклад, касмалагічныя сінгулярнасць ў тэорыі Вялікага выбуху.

З матэматычнага пункту гледжання гравітацыйная сінгулярнасць з’яўляецца мноствам  рашэння ўраўненняў Эйнштэйна. Аднак пры гэтым неабходна строга адрозніваць так званую «каардынатную сінгулярнасць» ад сапраўднай гравітацыйнай. Каардынатныя сінгулярнасці ўзнікаюць тады, калі прынятыя для рашэння ўраўненняў Эйнштэйна каардынатныя ўмовы аказваюцца няўдалымі, так што, напрыклад, самі прынятыя каардынаты становяцца мнагазначнымі (каардынатныя лініі перасякаюцца) ці наадварот, не пакрываюць усёй мнагастайнасці (каардынатныя лініі разыходзяцца, і паміж імі аказваюцца «кліны», якія не пакрываюцца імі). Такія сінгулярнасці можна ліквідаваць, прыняўшы іншыя каардынатныя умовы, г.зн. пераўтварэннем каардынат. Прыкладам каардынатнай сінгулярнасці служыць сфера Шварцшыльда r=2r_s ў  ў шварцшыльдаўскіх каардынатах, дзе кампаненты метрычнага тэнзара становяцца бесканечнымі. Сапраўдныя гравітацыйныя сінгулярнасці ніякімі пераўтварэннямі каардынат ліквідаваць нельга, і прыкладам такой сінгулярнасці служыць пункт r=0 у тым жа рашэнні.

Сінгулярнасці не назіраюцца непасрэдна і з’яўляюцца, пры цяперашнім узроўні развіцця фізікі, толькі тэарэтычнай пабудовай. Лічыцца, што апісанне прасторы-часу паблізу сінгулярнасці павінна даваць квантавая гравітацыя.

## Гл. таксама 
* Чорная дзірка
* Белая дзірка
* Касмалагічная сінгулярнасць

## Спасылкі 
* *Хокинг С., Эллис Дж.* Крупномасштабная структура пространства-времени. — М.: Мир, 1977
* Чудеса сингулярности (Черные дыры продолжают удивлять астрономов)

Катэгорыя:Рэлятывісцкія і гравітацыйныя з’явы
Катэгорыя:Агульная тэорыя адноснасці
Катэгорыя:Гіпатэтычныя аб’екты
Катэгорыя:Чорныя дзіркі
Катэгорыя:Разнастайнасці Лорэнца
Людамір Абрэмбскі

**Людамір Абрэмбскі** (каля 1820 — ) — шляхіц, гродзенскі чыноўнік, паўстанцкі касір Гродзенскага ваяводства.

## Біяграфія 
Паходзіў са шляхты Плоцкай губерні. Нарадзіўся ў мястэчку Дзярэчын на Слонімшчыне. Працаваў у губернскай палаце дзяржаўных маёмасцяў. Падчас паўстання стаў касірам гродзенскага ваяводства. На яго кватэры адбывалі сустрэчы паўстанцаў. Арыштаваны царскімі ўладамі быў высланы ў Сібір і вярнуўся адтуль толькі ў 1878 годзе. Увесь гэты час сям'я яго жыла ў вялікай нястачы.

Пасля вяртання з Сібіры Л. Абрэмбскі стаў блізкім сябрам Э. Ажэшкі, ездзіў разам з ёй у Міневічы. *"Вярнуўся з Сібіры без сродкаў, сіл для працы і аднаго вока. Другое таксама бачыць вельмі слаба. Ён ужо амаль сляпы і аслеп бы цалкам, каб не знайшоў нас і мы яму не зэканомілі сіл на астатнія гады жыцця. Гэты чалавек — досыць высокі калісьці чыноўнік… да нас прытуліўся. У горадзе ён толькі начуе ў сына, увесь час праводзіць у нас, "* — пісала пра яго пісьменніца.

Памёр Л. Абрэмбскі ў 1894 годзе. Э. Ажэшка сама склала эпітафію, якая выбітая на яго магіле: *«Сэрцам чыстым і мужным лібіў зямлю і людзей, шанаваў справядлівасць і служыў няшчасцю. Няхай спачывае ў Богу, чые законы выконваў»*. Пахаваны на гродзенскіх Фарных могілках, што цяпер па вул. Антонава. Яго сын Максімільян Абрэмбскі быў сябрам Э.Ажэшкі, пабудаваў дом у Гродне, цяпер па адрасе вул. Ажэшка № 19 .

## Літаратура 
* *Вашкевіч А.* Адрасы паўстання 1863—1864 у Гародні і на Гарадзеншчыне. — Гродна: Гродзенская бібліятэка, 2013. — С. 6-7.

Катэгорыя:Сасланыя ў Сібір
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзярэчыне
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слонімскім павеце (Расійская імперыя)
Юзаф Маркевіч

**Маркевіч Юзаф** (, Шчэнова, Навагрудскага павета — , Варшава) — старшы ўрач гродзенскай акружной бальніцы, паўстанцкі збіральнік падаткаў падчас Паўстання 1863—1864 гадоў.

## Біяграфія 
Навучаўся ў Віленскай гімназіі, Маскоўскім універсітэце. Скончыў яго ў 1858 г., атрымаўшы дыплом урача. Захапляўся музыкай, наведваў заняткі ў С. Манюшкі. Арганізаваў у Гродне акружную бальніцу. Карыстаючыся магчымасцю едзіць па ваколіцах горада, збіраў падаткі на карысць паўстанцкіх арганізацый. Арыштаваны ў сакавіку 1863 г., высланы ў Сібір. Жыў у Шадрынску Пермскай губерні, пасля пераехаў на Урал у Талітсы, дзе лячыў людзей на залатых прысіках. У 1868 г. вярнуўся ў Варшаву. Пасля часта жыў у Друскеніках, дзе пазнаёміўся з М. К. Чурлёнісам і дапамог яму атрымаць адукацыю. У 1922 г. яго сын перадаў у Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей альбом з фотаздымкамі гродзенскай шляхты, які належаў Ю. Маркевічу.

## Літаратура 
* Вашкевіч А. Адрасы паўстання 1863—1864 у Гародні і на Гарадзеншчыне. Гародня: Гарадзенская бібліятэка, 2013. С.6.
* Игнатович Ф. И. Медицинское и лекарственное обеспечение участников восстания 1863 года в Северо-Западном регионе Беларуси // Мінулае Гродзеншчыны. Выпуск 10. Гродна, 2004. С. 18-19.

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Клуб «сухіх» варатароў

**Клуб сухіх варатароў** — адзін з трох ганаровых клубаў, заснаваны рэдакцыяй газеты «Прессбол» (разам з Клубам бамбардзіраў і Клубам Сяргея Алейнікава). Уключае футбалістаў, якія сыгралі не прапусцілі галы ў 100 і больш матчах на вышэйшым узроўні.

## Умовы ўключэння 
У клуб уключаюцца футбалісты, якія не прапусцілі галы ў 100 і больш матчах у:
1) вышэйшых лігах (дывізіёны 1) чэмпіянатаў Беларусі, СССР і замежных краін;
2) у розыгрышах Кубкаў Беларусі, СССР і іншых краін на ўсіх стадыях (у Англіі, Францыі і Японіі — яшчэ і ў Кубках ліг);
3) у складзе нацыянальнай, алімпійскай і моладзевай зборных Беларусі і СССР;
4) у еўрапейскіх клубных кубкавых турнірах (Кубак чемпіёнаў/Ліга чэмпіёнаў, Кубак УЕФА/Лігі Еўропы УЕФА, Кубку кубкаў і Кубак Інтэртота) у складзе беларускіх (з 1992 года), савецкіх (да 1992 года) і замежных клубаў;
5) у Суперкубках Беларусі, СССР і іншых краін (СК).

## Склад клуба 
На студзень 2023 года ў клуб уваходзяць 19 чалавек:
* Аляксандр Гутар 171 «сухі» матч у 396 гульнях
* Уладзімір Бушма 161 «сухі» матч у 421 гульні
* Юрый Жаўноў 161 «сухі» матч у 414 гульнях
* Андрэй Гарбуноў 144 «сухія» матчы ў 377 гульнях
* Валерый Шанталосаў 143 «сухія» матчы ў 362 гульнях
* Аляксандр Федаровіч 138 «сухіх» матчаў у 322 гульнях
* Аляксандр Суліма 137 «сухіх» матчаў у 389 гульнях
* Сяргей Верамко 131 «сухі» матч у 357 гульнях
* Юрый Цыгалка 126 «сухіх» матчаў у 266 гульнях
* Сяргей Чэрнік 125 «сухіх» матчаў у 308 гульнях
* Аляксандр Марцёшкін 122 «сухія» матчы ў 304 гульнях
* Андрэй Клімовіч 115 «сухіх» матчаў у 266 гульнях
* Юрый Афанасенка 113 «сухіх» матчаў у 269 гульнях
* Віталь Варывончык 111 «сухіх» матчаў у 264 гульнях
* Уладзімір Селькін 107 «сухіх» матчаў ў 247 гульнях
* Уладзімір Гаеў 104 «сухія» матчы ў 318 гульнях
* Васіль Хамутоўскі 103 «сухія» матчы ў 276 гульнях
* Артур Лясько 102 «сухія» матчы ў 260 гульнях
* Альберт Дзенісенка 100 «сухіх» матчаў у 252 гульнях

Бліжэйшым кандыдатам на ўступленне з’яўляецца Дзмітрый Гушчанка — 92 «сухія» матчы.

## Спасылкі 
* Клуб «сухих» вратарей. Юрий Жевнов — наш Лев Яшин

Катэгорыя:Футбол у Беларусі
Лансэлот Хогбэн

**Лансэлот Хогбэн** (Lanselot Hogben) ( — ) — англійскі навуковец, стваральнік штучнай мовы Інтэрглоса. Вучыўся ў Трыніці Коледжэ, Кембрыдж. Быў біёлагам, меў навуковую ступень прафесара ва ўніверсітэтах Паўднёвай Афрыкі, ЗША, Лондана, і Абердзіна. Ён быў мужам Энід Чарлз — вядомай вучонай у галіне статыстыкі, меў пяць дзяцей.

Ён шмат падарожнічаў, быў нават у Японіі. З’яўляецца аўтарам навукова-папулярнай кнігі *Science for the Citezen* (Навука для грамадзяніна), шматлікіх эсэ па адукацыі, напрыклад *Dangerous Thoughts* (Небяспечныя думкі). Іншыя папулярныя ягоныя творы — *Mathematics for the Million* (Матэматыка для мільёнаў) і напісаная ў сааўтарстве *The Loom of Language* (Кросны мовы).

Ён стварыў у 1943 годзе штучную мову Інтэрглоса. Адсутнасць поспеха яго мовы стала падставай таго, што ён пакінуў заняткі ёй у 1963 годзе, калі прапанаваў іншы праект: *Essential World English*, створаны на аснове Бэйсік-інгліш.

Катэгорыя:Стваральнікі і прапагандысты моў
Марк Гучка

**Марк Гу́чка** (славацк. *Mark Hučko*; , ) — славацкі лінгвіст, стваральнік моў Словіа, Blitz English («хуткая англійская»), Ruskio (варыянт словіа) і Rusanto (спошчаная руская). У 1968 эміграваў у Канаду, з 1984 жыве ў Швейцарыі.

## Спасылкі 
* Біяграфія Марка Гучка
* Асабістыя фота з дзецьмі
* Blitzenglish.com — анлайн-курс «хуткай англійскай»

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Нарадзіліся 15 верасня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1947 годзе
Катэгорыя:Філолагі Славакіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Браціславе
Катэгорыя:Постаці XX стагоддзя
Катэгорыя:Постаці XXI стагоддзя
Катэгорыя:Стваральнікі і прапагандысты моў
Катэгорыя:Панславісты
Хіраюкі Марыёка

**Хіраюкі Марыёка** (2 сакавіка 1962 Прэфектура Хёго, Японія) — японскі пісьменнік.

Марыёка піша ў розных жанрах, найбольш вядомы як фантаст. Найбольш вядомым яго творам за межамі японіі з’яўляецца цыкл Seikai no Saga, персанажы якога размаўляюць на прыдуманай ім мове баронн.

Катэгорыя:Стваральнікі і прапагандысты моў
Катэгорыя:Пісьменнікі Японіі
Саронг (вопратка)

**Саро́нг** (, літаральна «абалонка») — мужчынская і жаночая насцегнавая вопратка, распаўсюджаная ў краінах Паўднёва-Усходняй Азіі і паўночнай часткі Індыйскага акіяна.

Саронг уяўляе сабою кавалак тканіны, якая падбіраецца пад памеры ніжняй часткі цела таго, хто яго апранае. Верхні край звычайна крыху больш вузкі, чым ніжэйшы. У розных рэгіёнах існуюць розныя варыянты абкручвання і замацавання на целе, у тым ліку для мужчын і жанчын.

Саронг з’яўляецца адным з найстаражытнейшых тыпаў вопраткі. У наш час складае аснову некаторых народных строяў, рэлігійнага і святочнага адзення.

## Спасылкі 
* Асноўнае пра саронг
* Як зрабіць саронг

Катэгорыя:Нешытае адзенне
Катэгорыя:Спадніцы