Каталіцтва ў Беларусі

[thumb|200px|[Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Мінск|Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі]]
Сёння ў Беларусі **каталіцтва** з’яўляецца другой па колькасці вернікаў канфесіяй у краіне. У Беларусі Каталіцкая Царква прадстаўлена двума абрадамі: лацінскім (дакладней, рымскім) і візантыйскім. Рымска-Каталіцкі Касцёл прадстаўлены структурна 4 дыяцэзіямі, якія ўтвараюць Мінска-Магілёўскую Мітраполію. Агульная колькасць каталікоў рымскага абраду — каля 1,4 млн асоб, у прыватнасці, Мінска-Магілёўская Архідыяцэзія мае 610 490 вернікаў, Пінская Дыяцэзія — 50 115, Гродзенская Дыяцэзія — 591 000, Віцебская Дыяцэзія — 151 000. Каталікі візантыйскага абраду аб'яднаныя ў Беларускую Грэка-Каталіцкую Царкву (БГКЦ), якая мае складаны кананічны статус у межах самой Каталіцкай Царквы (фактычна, не ўрэгуляваны да канца). Колькасць грэка-каталікоў вагаецца, у залежнасці ад метаду падліку, ад 3000 (людзі, якія вызнаюць сябе грэка-каталікамі і з'яўляюцца парафіянамі БГКЦ) да, прыкладна, 30 000 асоб (пры вызначэнні абрадавай прыналежнасці ў адпаведнасці з Кодэксам Кананічнага Права Рымска-Каталіцкага Касцёла і Кодэксам Канонаў Усходніх Цэркваў; зрэшты, гэта метадалогія падліку абсалютна не ўлічвае рэлігійную самаідэнтыфікацыю людзей і іх актуальную практыку).

## Ранняе Сярэднявечча 
Першае пранікненне хрысціянства даследчыкі звязваюць са з’яўленнем варагаў, якія ўсталявалі гандлёвы «шлях з варагаў у грэкі». Верагодна, пад канец ІХ стагоддзя адкрыўся яшчэ адзін шлях для пранікнення хрысціянства на Беларусь — з Вялікае Маравіі. У 992 годзе яно было ўведзена на беларускіх землях у яго ўсходняй форме яшчэ да афіцыйнага падзелу на праваслаўе і каталіцтва. Заходнехрысціянскія ўплывы пранікалі на тэрыторыю Беларусі праз місіянераў, гандлёвыя і эканамічныя стасункі з заходнееўрапейскімі краінамі.

«Крыстнісага» (*Сага пра хрышчэнне*), падзеі якой адносяцца да часу каля 1000, паведамляе пра падарожжа ў Іерусалім і Канстанцінопаль Торвальда, які абвяшчаў хрысціянства ў Ісландыі. На зваротным шляху Торвальд апынуўся ў Полацкіх землях, дзе неўзабаве памёр і быў пахаваны (пры храме Святога Яна ў Полацку). У іншай скандынаўскай сазе распавядаецца пра тое, што Торвальд заснаваў пры храме манастыр і памёр у ім.

right|thumb|200px|Смерць святога Бруна Кверфурцкага
На захадзе Беларусі хрысціянства абвяшчаў Бруна Кверфурцкі, забіты ў 1009 паганцамі «на мяжы Літвы і Русі». Амаль адначасова з гэтым каля 1010—1013 у Тураў прыбыла місія калобжэгскага біскупа Рэйнберна, запрошанага мясцовым князем Святаполкам, жанатым з дачкой польскага караля Баляслава. Дыпламатычную падтрымку ў Папы Рыгора VII шукаў зрынуты ў 1068 вялікі князь кіеўскі і князь тураўскі Ізяслаў Яраславіч, а яго сын Яраполк 17 красавіка 1075 атрымаў з Рыгора VII булу на вялікае княжанне ў Кіеве (падзеі 1075 адлюстраваныя ў мініяцюрах Трырскага псалтыру).

Узаемнае адасабленне Рымскай і Канстанцінопальскай Царквы ў ХІ—ХII стст. істотна не адбілася на беларускіх землях. Гэтак, калі ксёндз Мейнард, які прыбыў з Брэменскай дыяцэзіі, у 1186 папрасіў дазволу на абвяшчэнне хрысціянства сярод ліваў ў полацкага князя Уладзіміра, той не толькі даў дазвол, але і адарыў Мейнарда шматлікімі падарункамі.

Заснаваная напачатку ХIII ст. Рыжская дыяцэзія аказвала моцны ўплыў на рэлігійныя адносіны ў рэгіёне. У 1240—1260-я (ці нават яшчэ раней) у полацкіх уладаннях ужо існавалі дзве дыяцэзіі, падначаленыя мітраполічай з 1255 кафедры ў Рызе: Рускае біскупства ў Полацку і Селонскае — у залежнай ад Полацку Селонскай зямлі.

## Вялікае Княства Літоўскае 
У 1250-я адбылося першае прызначэнне рымска-каталіцкага біскупа для беларускіх земляў, калі вялікі князь Міндоўг прыняў хрышчэнне паводле каталіцкага абраду і каралеўскую карону. Разам з ім хрысціліся яго жонка Марта і 600 падданых. Новастворанаму каралеўству надаваўся прывілей на падначаленне біскупства непасрэдна Папе. Межы бікупства адпавядалі дзяржаўным межам Вялікага Княства Літоўскага, біскупамі ж былі прызначаныя Віт і Хрысціян. Пры Міндоўгу былі створаны і іншыя біскупскія кафедры, быў заснаваны шэраг касцёлаў, распачалі дзейнасць законы дамініканцаў і францысканцаў. Але напачатку 1260-х дыяцэзія спыніла сваё існаванне, а біскуп Хрысціян з’ехаў у Германію. Да 1387 ВКЛ не мела тэрытарыяльнай арганізацыі Рымска-каталіцкага касцёла.

У 1320-я нямецкія дамініканцы і францысканцы мелі ў Вільні і Навагрудку па адным кляштары. Каталіцкія манахі былі пры дварах вялікіх князёў Віценя і Гедзіміна. У 1360-я каталіцтва прыняў сын вялікага князя Кейстута Таўцівіл.

Трывала Каталіцкая Царква замацавалася ў ВКЛ за вялікім князем Ягайлам. У 1386, згодна з дамовай з Польшчай, ён хрысціўся паводле каталіцкага абраду і прыняў імя Уладзіслаў, стаўшы такім чынам каралём Польшчы. Апроч таго ў каталіцтва былі ахрышчаны язычнікі, было заснавана 7 парафій (у тым ліку ў Вільні, Абольцах, Гайне, Крэве). У 1387 была заснавана Віленская дыяцэзія, якая ў 1388 была зацверджана Папам. Тэрыторыя біскупства ахоплівала балцкія і большую частку беларускіх земляў, апроч паўднёва-заходніх з Брэстам і Пінскам, што ўваходзілі ў склад Уладзімірскай дыяцэзіі з цэнтрам ва Уладзіміры-Валынскім. У 1-й чвэрці XV стагоддзе Віленскае і Жамойцкае біскупствы (утворанае ў 1417) былі падпарадкаваны гнезненскаму архібіскупу ў Польшчы, а Уладзімірскае біскупства ў 1425 аб’ядналася з Луцкім. з 1613 на ўсходніх землях існавала Смаленскае біскупства (кананічна ў 1636—1798). Да 1430 узнікла яшчэ 20 парафій, у 1772 у Віленскай дыяцэзіі іх было 429, філіяльных касцёлаў і публічных капліцаў — 192. Галоўным патронам Віленскага біскупства быў абвешчаны святы княжыч Казімір.

Пад канец XV—XVI Каталіцкая Царква на тэрыторыі Беларусі перажывала крызіс і часткова страціла свае пазіцыі ў перыяд Рэфармацыі. Для пераадолення крызісу была праведзена царкоўная рэформа, што зарадзілася ў манаскім асяроддзі, была падтрыманая Ватыканам і санкцыянаваная Трыдэнцкім саборам. Галоўная ўвага аддавалася павышэнню адукацыі святарства і дысцыпліны. У парафіях з ксяндзоў патрабавалася весці метрычныя кнігі, здзяйсняць пілігрымкі, ствараць каталіцкія брацтвы, шпіталі, пачатковыя школы, бібліятэкі. У 1596 была заключана Берасцейская унія. На беларускіх землях галоўную ролю ў пашырэнні каталіцтва адыгралі манаскія ордэны. Ордэнскае святарства перавышала дыяцэзіяльнае, прадстаўляла ўсе групы манаскіх арганізацый. У 1772 на тэрыторыі Беларусі дзейнічалі кляштары 27 ордэнаў (19 мужчынскіх і 8 жаночых), найбольш манахаў было ў жабрацкіх ордэнах (аўгусціны, цыстэрцыяны, дамініканцы, кармеліты, францысканцы). У XVI-XVIII стст. з’явіліся новыя ордэны: баніфраты, езуіты, марыяне, місіянеры, піяры, трынітарыі і іншыя. Большасць кляштараў знаходзілася ў гарадох. Дзейнічала каля 150 уніяцкіх базылянскіх манастыроў і каля 160 каталіцкіх. Значным манаскім асяродкам была Вільня, якая ў 1772 займала 1-е месца ў Рэчы Паспалітай паводле колькасці ордэнскага святарства (774 чалавекі) і 3-е паводле колькасці кляштараў (22). Пад канец XVIII ст. каля 80 % насельніцтва Беларусі былі ўніятамі і каля 15 % — каталікамі.

[thumb|зправа|230px|[Касцёл Святога Францішка Ксаверыя, Гродна|Касцёл Св. Францішка Ксаверыя — кафедра Гродзенскага біскупа]]
Дзейнасць Каталіцкай Царквы на тэрыторыі Беларусі прыносіла заходнееўрапейскі ўплыў і пакінула прыкметны след у яе гісторыі і культуры, спрыяла развіццю навучальных устаноў і кнігадрукавання, фарміраванню навуковых кадраў, у галіне мастацтва прынесла культуру барока, культывавала традыцыі школьных тэатраў, грыгарыянскіх спеваў, вакальна-інструментальнай музыкі. З манаскага асяроддзя паходзілі навукоўцы і дзеячы культуры: Францішак Багамолец, Ян Хрызастом Багамолец, Бенедыкт Дабшэвіч, Альберт Каяловіч, Зігмунт Лаўксьмін, Казімір Нарбут, Францішак Міліконт Нарвойш, Марцін Пачобут-Адляніцкі, Мацей Сарбеўскі, Геранім Страйноўскі, Станіслаў Шадурскі, Станіслаў Баніфацый Юндзіл і іншыя.

## Расійская імперыя 
Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 да Расійскай імперыі адышла тэрыторыя, на якой жыло каля 100 тысяч рыма-каталікоў. 22 лістапада 1773 расійская імператрыца Кацярына II без узгаднення з Рымам стварыла Беларускую дыяцэзію з цэнтрам у Магілёве, паставіўшы на чале яе біскупа Станіслава Богуша-Сестранцэвіча. Гэтай дыяцэзіі былі падначаленыя ўсе парафіі Расійскай імперыі. У выніку доўгачасовых перамоў ізь Святым Стальцам замест Беларускай дыяцэзіі 17 студзеня 1783 была ўтворана Магілёўская архідыяцэзія (зацверджана булай Папы Пія VI з 15 красавіка 1783).

Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795—1798 замест скасаванай Віленскай дыяцэзіі дзейнічала Інфлянцкая дыяцэзія з цэнтрам у Вільні, у 1798 Віленская дыяцэзія была адноўлена, у яе юрысдыкцыю ўваходзілі заходнія беларускія землі. У 1795—1798 рабілася спроба стварэння Пінскай дыяцэзіі (скасавана папскім нунцыем Л.Літам як некананічна ўтворана). У 1798 была створаная Мінская архідыяцэзія. У агуле на 1798 у Расійскай імперыі было 6 рымска-каталіцкіх дыяцэзій, з іх 3 (Віленская, Магілёўская, Мінская) ахоплівалі тэрыторыю Беларусі.

26 лютага 1797 для кіравання Рымска-Каталіцкай Царквой створаны дэпартамент для каталіцкіх спраў пры Юстыц-калегіі Ліфляндскіх, Эстляндскіх і Фінляндскіх спраў, які 26 студзеня 1798 быў вылучаны асобна. У 1801 замест дэпартаменту заснавана рымска-каталіцкая духоўная калегія — вышэйшая рымска-каталіцкая ўстанова Расійскай імперыі, якой былі падпарадкаваныя ўсе начальнікі, установы і святарства. Супраць паўнамоцтваў калегіі выступалі біскупы і Ватыкан, адзначаючы, што такая ўстанова звужае правы біскупаў і супярэчыць вучэнню касцёла. У 1847 паводле канкардату паміж Расіяй і папствам былі зацверджаныя межы і колькасць дыяцэзій, правы рымска-каталіцкае калегіі звужаліся да ўстановы-пасярэдніцы паміж урадам і біскупамі і кіраўніка маёмаснымі справамі.

left|thumb|300px|Сучасны стан касцёла Святых апосталаў Пятра і Паўла ў Бабруйску, перароблены за Расіяй у цэйхгаўз

Удзел каталіцкіх святароў у антырасійскіх паўстаннях спрычыніўся да рэпрэсій супраць Каталіцкай Царквы. У перыяд 1830—1870 былі зачыненыя амаль усе каталіцкія кляштары і навучальныя ўстановы па абвінавачванні манахаў і святароў у неляяльнасці. Кляштары, што заставаліся, былі выведзеныя з падпарадкавання правінцыялаў і непасрэдна падначаленыя мясцовым біскупам (жаночыя) ці візітатарам з белага святарства, якія зацвярджаліся міністрам унутраных спраў паводле прадстаўлення біскупаў (мужчынскія, з 1842). У 1839 была ліквідавана унія. Пачаўся прымусовы перавод насельніцтва ў праваслаўе, усе каталікі былі абвешчаныя «палякамі», а праваслаўныя — «рускімі». Колькасць каталіцкага насельніцтва лацінскага абраду трохі павялічылася (да 20 %) законт пераходу ў яго грэка-каталікоў.

У 1866 расійскі ўрад перастаў выконваць умовы канкардату: правы калегі былі зноў пашыраныя (хоць ранейшае становішча адноўлена не было). У 1869 была ліквідавана Мінская дыяцэзія (яе тэрыторыя была далучаная да Віленскай, а ў 1883 — да Магілёўскай), скасаваная была і Камянецкая дыяцэзія. Беларускія губерні ўвайшлі ў склад 2 дыяцэзій — Віленскай (Віленская і Гродзенская губерні) і Магілёўскай, у якую акрамя Віцебскай, Магілёўскай, Мінскай і Смаленскай губерняў увайшлі ўсе вялікарасійскія губерні (за выключэннем Саратаўскай, Самарскай і Астраханскай), Вялікае Княства Фінляндскае і Астзэйскі край (за выключэннем Курляндскай губерні).

Рымская курыя не пагадзілася з такім падзелам, лічачы яго незаконным. У 1875 папства прызнала рымска-каталіцкую духоўную калегію, але толькі як установу, што загадвае адміністрацыйна-гаспадарчымі справамі. Яна складалася з 2 членаў (пад кіраўніцтвам магілёўскага архібіскупа) і 12 засядацеляў. У 1883 папеж рымскі заключыў новае пагадненне з расійскім урадам і даручыў кіраванне касцёламі былое Мінскай дыяцэзіі магілёўскаму архібіскупу.

Духоўную адукацыю пад канец XVIII-1-й палове XIX стст. рымска-каталіцкае святарства Беларусі атрымлівала ў Рыме, Віленскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі, Полацкай езуіцкай акадэміі, семінарыях у Вільні, Беластоку, Магілёве, Мінску. У 2-й палове ХІХ ст. ў Расійскай імперыі дзейнічала 1 вышэйшая навучальная ўстанова — Рымска-каталіцкая Духоўная акадэмія (у Санкт-Пецярбургу) і сярэднія — па адной семінарыі ў кожнай дыяцэзіі. Магілёўская архідыяцэзіяльная семінарыя знаходзілася таксама ў Санкт-Пецярбургу. У 1881 сярод яе выхаванцаў было 48 палякаў, 26 літоўцаў, 10 беларусаў, 1 немец. У 1872 у Мінску ксёндз Ф.Сенчыкоўскі адчыніў вучылішча для касцёльных арганістых. Традыцыйная дзейнасць каталіцкага святарства — выхаванне цывільнай моладзі — паступова выцяснялася са скасаваннем у ХІХ ст. езуіцкіх устаноў, школаў і калегіумаў піяраў і дамініканцаў. 10 снежня 1892 на загад імператара ўсе вучылішчы, што яшчэ засталіся пры касцёлах, былі перададзеныя міністэрству народнай асветы на агульных падставах. Выдавецкая дзейнасць касцёла абмяжоўвалася выданнем казанняў для абвяшчэння ў касцёлах і г. зв. рубрыцеляў на лацінскай мове (ад 1860-х улады рабілі захады, каб зрабіць іх рускамоўнымі).

Пасля 1905 ва ўмовах адноснай лібералізацыі канфесійных адносін наступіла пэўнае ажыўленне ў дзейнасці Каталіцкай Царквы ў Беларусі. Імкліва пачаў узрастаць беларускі нацыянальны рух, якому спрыяла і частка каталіцкага святарства. Многія дзеячы беларускага нацыянальнага адраджэння напачатку ХХ стагоддзя былі каталікамі.

## Міжваенны перыяд 
### БССР 
thumb|Зігмунт Лазінскі
Пасля Кастрычніцкае рэвалюцыі 1917 года Савецкі ўрад прыняў шэраг заканадаўчых актаў пра адмену ўсялякіх нацыянальна-рэлігійных абмежаванняў і прывілеяў, пра пазбаўленне Царквы зямельнай уласнасці, дзяржаўных датацыяў, права кантраляваць школу і сямейнае жыццё. Ва ўмовах неўмяшання дзяржавы ва ўнутрыцаркоўныя справы ў лістападзе 1917 была ўзноўлена Мінская дыяцэзія. Але дзяржава новым заканадаўствам фактычна выключыла рэлігію і Царкву (у тым ліку Каталіцкую Царкву) са сферы грамадcка-палітычнага жыцця і пачала шырокую атэістычную прапаганду. У сваю чаргу Каталіцкая Царква варожа сустрэла новую ўладу, з незадавальненнем успрыняла яе сацыяльныя пераўтварэнні. Ва ўмовах падзелу Беларусі паміж Польшчай і БССР, узмацнення антырэлігійнай палітыкі ў БССР дзейнасць Магілёўскай архідыяцэзіі і Мінскай дыяцэзіі былі амаль цалкам спаралізаваныя.

У 1920-я-1930-я Каталіцкая Царква перажыла шэраг антырэлігійных кампаній. У 1921 быў вымушаны выехаць у Заходнюю Беларусь біскуп Зігмунт Лазінскі, там у 1925 ён узначаліў новаствораную Пінскую дыяцэзію. У 1922 у сувязі з голадам у Паволжы праводзілася канфіскацыя касцёльнага майна, на патрэбы індустрыялізацыі канфіскаваліся званы. Праводзіліся судовыя працэсы над прадстаўнікамі каталіцкага святарства, якім інкрымінаваліся контррэвалюцыйная дзейнасць і шпіянаж на карысць Польшчы. Гэтак, у Мінску адбыўся суд над групай ксяндзоў (Я. Васілеўскі, Адам Лісоўскі, М. Тамашэўскі), якія былі асуджаныя да розных тэрмінаў зняволення. У 1923 у Маскве прайшоў працэс над 14 святарамі, двое з іх былі асуджаныя да расстрэлу — ксёндз Канстанты Рамуальд Будкевіч і архібіскуп Ян Цепляк (апошні быў памілаваны і высланы з СССР). Вялікую ролю ў атэістычнай рабоце адыграў Саюз ваяўнічых бязбожнікаў, унутры якога была антыкаталіцкая польская секцыя.

Падчас палітыкі беларусізацыі частка беларускіх кзяндзоў выступіла за беларусізацыю касцёла ў БССР, ініцыятыва сустрэла пэўнае спачуванне ўладаў, але падрымкі не атрымала. У канцы 1920-х — пачатку 1930-х гадоў ксяндзы-рэфарматары (Карл Лупіновіч і іншыя) былі арыштаваныя. На 1939 год у БССР былі зачыненыя амаль усе каталіцкія касцёлы, а ў 10, што фармальна дзейнічалі, не было аніводнага святара. Была фізічна знішчана большасць каталіцкіх святароў.

### Заходняя Беларусь 
У Заходняй Беларусі ў складзе Польшчы Каталіцкая Царква знаходзілася ў спрыяльных умовах і займала прывілеяванае становішча. Канстытуцыі 1921 і 1935 прызнавалі роўнасць рэлігій і права на вольнае выкананне культаў, аднак польскі ўрад разглядаў Каталіцкую Царкву як апірышча ў правядзенні сваёй палітыкі на «крэсах усходніх». Царква не была аддзелена з школы, і яна мела вялікі ўплыў на адукацыю. Касцёлы і кляштары адчынялі школы, апекавалі дзіцячыя дамы, выхоўвалі дзяцей і моладзь у духу каталіцтва і адданасці польскай дзяржаве. Амаль уся тэрыторыя Заходняе Беларусі ўваходзіла ў Віленскую мітраполію, што складалася з Віленскай архідыяцэзіі, Пінскай і Ломжынскай дыяцэзій.

У сярэдзіне 1920-х у Драгічыне і Пінску адчыніліся духоўныя семінарыі, адраджаліся кляштары. Актыўна будаваліся новыя касцёлы, гэтак у 1914 ў Навагрудcкім павеце было 9 касцёлаў, а ў 1939 — 37. Нерухомая маёмасць Каталіцкай Царквы ў Беластоцкім, Віленскім, Навагрудскім і Палескім ваяводствах складала 14 565 га ворнай зямлі (бязь земляў, што належалі віленскаму архібіскупу і пінскаму біскупу). Касцёлам належалі і вытворчыя прадпрыемствы — невялікія фабрыкі, заводы, тартакі, млыны і г.д. Пад уплывам касцёла знаходзіўся шэраг масавых арганізацый, створаных з мэтай умацавання каталіцтва, выхавання ў дусе непрымання бальшавізму і камуністычных ідэй, змагання з рэвалюцыйным рухам: «Акцыя каталіцкая», «Зухі», Каталіцкія саюзы жаночай і мужчынскай моладзі, «Стральцы», «Таварыства каталіцкай моладзі», «Харцэры» і г.д. Прыхільнікі беларускага нацынальнага руху сярод каталіцкага святарства і аб’ядноўваліся ў «Беларускую Хрысціянскую Дэмакратыю».

У 1920-х — 1930-х гадах даволі вялікая частка беларускіх кзяндзоў (Міхал Пятроўскі, Віктар Шутовіч, Генрых Глябовіч, Вінцэнт Гадлеўскі, Францішак Чарняўскі, Аляксандр Астрамовіч і іншыя) выступіла за беларусізацыю касцёла, аднак ініцыятыва сустрэла рэзкі супраціў з боку польскіх ўладаў. Ксяндзы абвінавачваліся ў беларускай агітацыі, некаторыя з іх былі асуджаны польскімі ўладамі за казанні на беларускай мове.

Каталіцкая Царква мела свой масавы друк, для Заходняй Беларусі ў асноўным прызначаліся «Nowo życie», «Słowo», «Gazeta kartuzka». Францысканцы пад кіраўніцтвам Максіміліяна Кольбэ выдавалі ў Гродна часопіс «Rycerz Niepokalanej» і газету «Mały dziennik». Пасля ўваходу Заходняй Беларусі ў склад БССР савецкае заканадаўства пра культы было пашырана на новыя тэрыторыі, уплыў Каталіцкай Царквы рэзка скараціўся, ксяндзы і манахі падвяргаліся рэпрэсіям.

## Другая сусветная вайна 
[180пкс|злева|thumb|Блаславёны [Юрый Кашыра]]
[180пкс|злева|thumb|Блаславёны [Антоній Ляшчэвіч]]
Падчас Другой сусветнай вайны нямецкія акупацыйныя ўлады (асабліва Вільгельм Кубэ) праводзілі ў дачыненні да Каталіцкай Царквы ў Беларусі палітыку лавіравання. На пачатку яны дазволілі адраджць рэлігійнае жыццё з мэтай выкарытаць антысавецкія настроі вернікаў і каталіцкага святарства ў сваёй прапагандзе, аднак баяліся прапольскіх памкненняў. Беларускія каталікі ў 1942 у лісце да Кубэ прасілі дазволу, каб правесці беларусізацыю Каталіцкай Царквы. Частка беларускіх ксяндзоў (напрыклад, Вінцэнт Гадлеўскі) спрабавала ў гэтым супрацоўнічаць з акупацыйнымі ўладамі, але няўдала. Многія ксяндзы ўдзельнічалі ў антыфашысцскім руху, асабліва актыўным было польскай святарства ў Арміі Краёвай, якая для капеланаў і афіцэраў мела нават падпольны часопіс «Sursum corda». За ўдзел у антыфашысцскім руху (ці паводле абвінавачвання ў гэтым) акупантамі было загублена больш за 100 каталіцкіх святароў (у тым ліку Юрый Кашыра, Антон Ляшчэвіч, сёстры-назарэтанкі). На 1945 у БССР захавалася 325 касцёлаў, 90 былі разбураныя ў вайну.

## БССР 
Пасля вайны пачалася новая хваля скасавання парафій і абмежавання дзейнасці Каталіцкай Царквы, святары масава выяжджалі ў Польшчу, шмат з іх было рэпрасавана. На 1 студзеня 1960 у БССР існавала 191 каталіцкае аб’яданне з 102 святарамі, на 1985 — 96 аб’яднанняў з 52 святарамі. Біскупы ў дыяцэзіі не прызначаліся. Сувязі Каталіцкай Царквы ў Беларусі з Ватыканам былі парушаны (здзяйсняліся нелегальна праз епіскапат Польшчы). Кадры духавенства для Беларусі рыхтаваліся з 1975 у Рыжскай каталіцкай духоўнай семінарыі.

У сувязі з перабудовай у СССР і ўсталяваннем дыпламатычных адносін з Ватыканам палепшылася сітуацыя і на Беларусі. 25 ліпеня 1989 Папа Ян Павел II рукапаклаў у біскупы і прызначыў апостальскім адміністратарам Мінска і ўсяе Беларусі Тадэвуша Кандрусевіча. Такім чынам была адроджана Мінская дыяцэзія. У 1990 у Гродна была створана каталіцкая семінарыя. У 1991 была ўтворана Мінска-Магілёўская архідыяцэзія (мітраполія, у межах Мінскай і Магілёўскай абласцей) з падпарадкаваннем апошняй Пінскай дыяцэзіі (у межах Брэстйскай і Гомельскай абласцей). 13 мая 1991 замест Тадэвуша Кандрусевіча, які быў прызначаны апостальскім адміністратарам еўрапейскай часткі Расіі, Мінска-Магілёўскім архібіскупам быў прызначаны Казімір Свёнтак. 13 красавіка 1991 у межах Гродзенскай вобласці была створана Гродзенская дыяцэзія, на чале якой стаў Аляксандр Кашкевіч. 27 ліпеня 1991 была абвешчана незалежнасць Беларусі.

## Сучасная Беларусь 
thumb|злева|180px|Будслаўскі абраз Маці Божай — адна з галоўных святынь Беларусі

У 1994 былі ўсталяваныя дыпламатычныя адносіны паміж Беларуссю і Ватыканам. Першым нунцыем 18 мая 1994 быў прызначаны архібіскуп Агастына Маркета. 5 ліпеня 1992 створана мітрапалітальная камісія па перакладзе літургічных тэкстаў і рэлігійнай літаратуры на беларускую мову, дзякуючы якой падрыхтаваны да выдання асноўныя літургічныя тэксты і шэраг іншых матэрыялаў. 26 лістапада 1994 Казімір Свёнтак быў названы кардыналам. 15 красавіка 1996 апостальскім нунцыем для Беларусі быў прызначаны архібіскуп Дамінік Грушоўскі.

]]
]]
1998—1999 Апостальскай Сталіцай былі названы дапаможныя біскупы для Гродзенскай і Пінскай дыяцэзій, а таксама для Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі (Антоній Дзям’янка, Казімір Велікаселец, Кірыл Клімовіч). 25 студзеня 1999 была створаня Канферэнцыя каталіцкіх біскупаў Беларусі на чале з Казімірам Свёнткам (ад чэрвеня 2006 яе ўзначальвае біскуп Аляксандр Кашкевіч). 13 кастрычніка 1999 у межах Віцебскай вобласці была ўтворана Віцебская дыяцэзія, першым біскупам якой стаў Уладзіслаў Блін.

30 верасня 2000 завяршыў сваю працу Сінод Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі, Віцебскай і Пінскай дыяцэзій — першы Сінод за ўсе пасляваенныя гады, які працягваўся чатыры гады. Сінод выпрацаваў Статуты Рымска-Каталіцкай Царквы па ўсіх галоўных накірунках яго дзейнасці. 22 лістапада 2001 Апостольскім нунцыем у Беларусі быў акрэдытаваны архібіскуп Іван Юркавіч, 15 верасня 2004 — Марцін Відавіч. 14 чэрвеня 2006 быў вызвалены са сваіх пасад (апроч пасады пінскага біскупа) кардынал Свёнтак, выканаўцам абавязкаў быў прызначаны Антоній Дзям’янка. 21 верасня 2007 архібіскупам-мітрапалітам Мінска-Магілёўскім быў прызначаны Тадэвуш Кандрусевіч. У 18—22 чэрвеня 2008 на Беларусь адбыўся візіт Дзяржаўнага сакратара Ватыкану кардынала Тарчызіа Бертонэ. Архібіскуп Тадэвуш Кандрусевіч 26 лютага 2009 абраны намеснікам старшыні Кансультатыўнага міжканфесійнага савета пры Упаўнаважаным па справах рэлігій і нацыянальнасцей. У маі 2009 адбыўся першы ў гісторыі візіт прэзідэнта Беларусі ў Ватыкан, дзе ён сустрэўся з Рымскім Папам Бенедыктам XVI.

За апошнія 20 гадоў колькасць парафій Рымска-Каталіцкай Царквы павялічылася ў чатыры разы, па стане на 1 студзеня 2009 у Рэспубліцы Беларусь налічваецца 467 парафій (у тым ліку ў 2008 зарэгістравана 10 парафій, у 2007 — 17). У краіне дзейнічаюць 9 рымска-каталіцкіх місіяў і 9 манаскіх супольнасцей (у тым ліку 1 манаская супольнасць зарэгістравана ў 2009), 451 касцёлы (яшчэ 35 знаходзяцца ў стадыі будаўніцтва). У 2008 завершана будаўніцтва 2 новых касцёлаў. Узровень забяспечанасці рымска-каталіцкіх парафій культавымі будынкамі складае больш за 96 % і з’яўляецца самым высокім сярод усіх канфесіяў у краіне. За перыяд з 1988 да 2008 дзяржавай было перададзена Касцёла каля 300 аб’ектаў пад рэлігійныя мэты.

У парафіях краіны працуюць 407 святароў, з якіх 168 — замежныя грамадзяне (у тым ліку 161 з Польшчы). Адной з праблем РКЦ з’яўляецца значны недахоп кадраў святароў. З 1990 гады працуе Вышэйшая духоўная семінарыя Гродзенскай дыяцэзіі, якой падрыхтавана і выпушчана 168 чалавек. З 2001 працуе Пінская духоўная семінарыя, якой у 2007—2008 выпушчана 12 святароў. Таксама для навучання ў духоўных вучэбных установах замежных краін накіроўваюцца грамадзяне Рэспублікі Беларусь. Для працы ў парафіях на 2009 запрошана з-за межы на 12 святароў і 4 законнікі, чым у 2008 (у параўнанні з 2007 лік запрошаных паменшыўся на 26 святароў і 15 законнікаў). Навучэнцы духоўных семінарыяў маюць адтэрміноўку з закліку на воінскую службу. У адпаведнасці з Загадам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у 2008 адтэрміноўка пададзена 56 навучэнцам і святарам, у 2009 — 44.

thumb|Падчас свята Найсвяцейшай Дзевы Марыі Будслаўскай у 2008 годзе
Рымска-Каталіцкая Царква шырока ажыццяўляе выдавецкую дзейнасць. Сёння ў Беларусі выдаюцца наступныя каталіцкія перыядычныя выданні: часопісы «Наша вера» (ад 1995; Мінск), «Дыялог» (ад 1994; Баранавічы), «Ave Maria» (ад 1994; часопіс Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі), «Ave Maria. Маленькі рыцар Беззаганнай» (Мінск), «Misericordia» (Гродна), газеты «Слова Жыцця» (Гродна), «Odkupiciel» (Гродна), «Каталіцкія навіны» (ад 1995; Мінск-Магілёў), «Голас Душы» (Мінск), «Любите друг друга» (Мінск). Функцыянуе каталіцкае выдавецтва «Pro Christo», якое выпускае рэлігійную літаратуру на беларускай мове. Беларускае радыё па нядзелях транслюе імшы на беларускай мове з архікафедральнага касцёла імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Мінску, рэспубліканскае тэлебачанне паказвае святочныя калядныя і велікодныя богаслужэнні з касцёлаў краіны, у шэрагу выпадкаў забяспечваецца ўключэнне прамой трансляцыі фрагментаў святочных богаслужэнняў з Ватыкана. Каталіцтва ў Беларусі прыняла ўдзел у правядзенні 1 сакавіка 2008 прысвечанага VI Еўрапейскаму Дню студэнта тэлемосту моладзі з 14 краін свету з удзелам Папы Рымскага Бенедыкта XVI.

Штогод ладзяцца шматлікія пілігрымкі, перш за ўсё ў в. Будслаў Мядзелскага раёна. Арганізуецца штогадовы міжканфесійны фестываль духоўнай музыкі «Магутны Божа» ў Магілёве. У Віцебскай дыяцэзіі з 2005 праводзіцца міжнародны фестываль каталіцкага кіно «Магніфікат», 17 мая 2008 у Віцебску праведзена IV Міжнародная навукова-практычная канферэнцыя «Праблемы ўрачэбнай этыкі ў сучасным свеце».

Касцёл актыўна займаецца дабрачыннасцю. У Гомелі створаны прытулак на 50 чалавек, які абслугоўваецца сёстрамі міласэрнасці ордэна Маці Тэрэзы. Пры Канферэнцыі каталіцкіх біскупаў у Беларусі і ва ўсіх дыяцэзіях дзейнічаюць філіялы дабрачыннай арганізацыі «Карытас», якія аказваюць значную дабрачынную дапамогу людзям у нястачы.

Каталіцкая Царква адыгрывае істотную ролю ў рэлігійным жыцці краіны, з’яўляючыся другой па колькасці вернікаў канфесіяй у Беларусі. Яна падтрымлівае канструктыўныя адносіны з Беларускай праваслаўнай царквой і іншымі канфесіямі і рэлігійнымі кірункамі. Прызнанне духоўнай, культурнай і гістарычнай ролі Каталіцкай Царквы ў Беларусі адзначана ў прэамбуле прынятага ў кастрычніку 2002 Закона Рэспублікі Беларусь «Аб волі сумлення і рэлігійных арганізацыях». У 2005 прэміяй Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «За духоўнае адраджэнне» была адзначана дзейнасць пробашча парафіі Святой Ганны ў в. Мосар Глыбоцкага раёна ксяндза Юзафа Булькі, у 2007 годзе — дзейнасць біскупа Віцебскай дыяцэзіі Уладзіслава Бліна.

### Палітычны крызіс у Беларусі 
-канонік Уладзіслаў Завальнюк побач з Чырвоным Касцёлам падчас пратэстаў (14 жніўня 2020 года).]]
Пасля масавых фальсіфікацый на прэзідэнцкіх выбарах 2020 года, жорсткага разгону акцый пратэстаў, збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, 14 жніўня архібіскуп Тадэвуш Кандрусевіч звярнуўся да беларускіх уладаў з заклікам распачаць канструктыўны дыялог з грамадствам, спыніць насілле і неадкладна вызваліць усіх затрыманых на мірных акцыях нявінных грамадзян. 22 жніўня Аляксандр Лукашэнка на мітынгу ў сваю падтрымку ў Гродне заявіў, што яго здзіўляе пазіцыя канфесій, у храмы людзі павінны прыходзіць маліцца, а не для палітыкі, і заклікаў не ісці на павадзе ў «адшчапенцаў». 23 жніўня Першы нацыянальны канал Беларускага радыё адмовіў у прамой трансляцыі нядзельнай святой імшы, якая раней выходзіла штотыдня.

31 жніўня 2020 года, пасля вяртання з паездкі ў Польшчу, беларускія памежнікі на памежным пераходзе  адмовілі мітрапаліту ва ўездзе ў краіну без тлумачэння прычыны. Ніводнае з ведамстваў не пракаментавала сітуацыю. У час знаходжання ў Польшчы Кандрусевіч даў інтэрв’ю польскаму хрысціянскаму тэлеканалу TV Trwam, у якім заявіў, што ёсць падставы меркаваць, што прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі праходзілі несумленна.

1 верасня Аляксандр Лукашэнка заявіў, што кіраўнік Каталіцкай Царквы нечакана выехаў для кансультацый у Варшаву і, атрымаўшы пэўныя задачы, вяртаўся ў Беларусь і трапіў у спіс неўязных, які агульны ў Беларусі і Расіі афіцыйны заклік маліцца ў гэты дзень у касцёлах пра адзінства і мір у Беларусі ды пра тое, каб рашэнні, якія прымаюцца цяпер «не вялі да таго жаху, які меў месца ў ХХ стагоддзі», у канцы імшы было прапанавана выканаць гімн «Магутны Божа». Напярэдадні свята, 2 ліпеня, прамаўляючы на ўрачыстым сходзе ў Палацы Рэспублікі, А. Лукашэнка выступіў з пагрозай у адрас Касцёла:

## Гл. таксама 
* Беларуская грэка-каталіцкая царква
* Рымска-каталіцкія святыя і благаслаўлёныя на Беларусі
* Радыё Ватыкана Беларуская служба

## Літаратура 
, дапоўнена.
* 
* Abraham W. Powstanie organizacji Kościoła łacinskiego na Rusi. Lwów, 1904. T. 1.
* Stankiewič A. Rodnaja mowa u światyniach. Wilnia, 1929.
* Długosz I. Dzieje diecezji Smoleńskiej. Lwów, 1937.
* Гарошка Л. Зара хрысціянства на Беларусі // Божым шляхам. 76 — 81 (1957), 21 — 38.
* Чубатий М. Історія християнства на Русі-Україні. Рим — Ню-Йорк, 1965. Т. 1.
* Гребенников Р. В., Таратунский Ф. С. Католицизм в Западной Белоруссии // Католицизм в СССР и современность: материалы научной конференции. Вильнюс, 1971.
* Мараш Я. Н. Ватикан и католическая церковь в Белоруссии (1569—1795). Минск, 1971.
* Ochmański J. Biskupstwo Wileńskie w średniowieczu. Poznań, 1972.
* Мараш Я. Н. Очерки экспансии католической церкви в Белоруссии XVIII в. Минск, 1974.
* Рапов О. М., Ткаченко Н. Г. Документы о взаимоотношениях папской курии с великим киевским князем Изяславом Ярославичем и польским князем Болеславом II Смелым в 1075 г. // Вестник Московского ўниверситета. История. 1975. № 5.
* Kumor B. Ustrój i organizacja Kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej (1772—1918). Kraków, 1980.
* Мараш Я. Н. Политика Ватикана и католической церкви в Западной Белоруссии (1918—1939). Минск, 1983.
* Куроедов В. А. Религия и церковь в советском обществе. 2 издание. Москва, 1984.
* Докторов В. Г. Католицизм сегодня: некоторые вопросы идеологии. Минск, 1984.
* 600 lat (Archi)diecezji Wileńskiej // Studia Teologiczne. 1987—1988. # 5—6.
* Брайчевский М. Ю. Утверждение христианства на Руси. Киев, 1989.
* Dzwonkowski R., Pałyga I. Za wschodnią granicą. 1917—1993: O Polakach i kościele w dawnym ZSSR. Warszawa, 1993.
* Жлутка А. Лацінская літаратура як феномен беларускай культуры // Спадчына. 1993, № 2.
* Глябовіч А. Касцёл у няволі // Спадчына. 1994. № 1—2.
* Hlebowicz A. Kościoł odrodzony: Katolicyzm w państwie sowieckim, 1944—1992. Gdańsk, 1994.
* Жлутка А. Заходняе хрысціянства на Беларусі // Наша вера. 1997. № 1; 1998. № 1; 1999. № 2—3.
* Канфесіі на Беларусі (канец XVIII-ХХ ст.). Мінск, 1998.
* Dzwonkowski R. Losy duchowieństwa katolickiego w ZSSR, 1917—1939: Martyrologium. Lublin, 1998.
* Kościoł w Rosji i na Białorusi w relacjach duszpasterzy (1892—1926). Kraków, 1999.
* Кулагін А. М. Каталіцкія храмы на Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. Мінск, 2001.
* Маслюкоў Т. В. Пытанні храналогіі касцёла на Ніжняй Бярэзіне  // Шацілкаўскія чытанні: матэрыялы II навукова-практычнай канферэнцыі (да 450-годдзя Шацілак) у Светлагорску, 16 красавіка 2010 г. — Светлагорск, 2011, с. 38—50.

## Спасылкі 
* Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі — афіцыйны сайт і галоўны Беларускі каталіцкі партал
* Апостальская нунцыятура ў Беларусі 
* Рымска-каталіцкая парафія мінскага архікафедральнага касцёла 
* О Римско-католической церкви в Республике Беларусь