open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Blue Marble

«**The Blue Marble**» («Блю марбл», у перакладзе з англійскай — «сіні „“» ці «сіні мармур») — знакамітая фатаграфія планеты Зямля, зробленая 7 снежня 1972 года экіпажам касмічнага карабля «Апалон-17» з адлегласці ад паверхні Зямлі прыкладна ў 29 тыс. км (18 тыс. міль). Знаходзіцца ў адкрытым доступе як праца НАСА, грамадскі здабытак. Адлюстроўвае цалкам асветленую Зямлю (Сонца знаходзілася ззаду астранаўтаў).

## Гл. таксама 
* Pale Blue Dot («Бледна-сіні пункт») — фатаграфія Зямлі, зробленая зондам «Вояджэр-1» з рэкорднай адлегласці (ледзь больш за 6 мільярдаў кіламетраў).
* Earthrise («Узыход Землі») — фатаграфія Зямлі, зробленая падчас аблёту Месяца «Апалонам-8».
*  (выява метак KMZ для праграмы Google Планета Зямля)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Зямля з космасу
Катэгорыя:НАСА
Катэгорыя:Фатаграфіі 1972 года
Нітрыды

**Нітрыды** — злучэнні азота з менш электраадмоўнымі элементамі, напрыклад, з металамі (AlN; TiNx; Na 3N; Ca3N2; Zn3N2; і г. д.) і з неметалам (NH3, BN, Si3N4).

## Літаратура 
* Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн.: Народная асвета, 2004 — С. 171. // Нітрыды


Катэгорыя:Бінарныя злучэнні
Нітрылы

**Нітрылы** — арганічныя злучэнні агульнай формулы R—C ≡ N, фармальна з'яўляюцца C-замешчаныя вытворнымі, вытворныя сінільнай кіслаты HC ≡ N.

Нітрылы таксама часта разглядаюць як вытворныя карбонавых кіслот (прадукты дэгідратаціі амідаў) і называюць як вытворныя адпаведных карбонавых кіслот, напрыклад, CH3C≡N - ацэтонітрыл (нітрыт воцатнай кіслаты), C6H5CN- бензонітрыл (нітрыт бензойнай кіслаты). У сістэматычнай наменклатуры для наймення нітрылаў выкарыстоўваецца суфікс *карбанітрыл*, напрыклад, пірол-3-карбанітрыл.

Нітрылы, у якіх група-C ≡ N рухомая або мае псеўдагалагенавы характар звычайна называюць цыянідамі, напрыклад, C6H5CH2CN - бензілцыянід , C6H5COCN - бензаілцыянід, (CH3)3SiCN - трыметылсілілцыянід.

Нітрылы ізамерныя да ізанітрылаў R-N ≡ C.

## Літаратура 
* Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн.: Народная асвета, 2004 — С. 172. // Нітрылы


Катэгорыя:Тэрміналогія IUPAC
Катэгорыя:Функцыянальныя групы
Нітрыт

thumb|Аб'ёмная мадэль іона NO2
**Нітрыт** — соль азоцістай кіслаты HNO2. Нітрыты тэрмічна меней устойлівыя, чым нітраты. Прымяняюцца ў вытворчасці азафарбавальнікаў і ў медыцыне.

## Прыклады 
* Нітрыт натрыю NaNO2
* Азоцістая кіслата HNO2

## Біялагічная роля 
Нітрыты трапляюць у кроў чалавека двума шляхамі: прамым утрыманнем або з нітратамі, якія ў крыві чалавека ператвараюцца ў нітрыты. Яны - яд для гемаглабіна чалавека. Двухвалентнае жалеза ў гемаглабіне крыві акісляецца да трохвалентнага і атрымліваецца метгемаглабін. Ён не здольны пераносіць О2 ці  СО2.

## Літаратура 
* Нітрыты // Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн.: Народная асвета, 2004 — С. 172.
Хларэла

**Хларэла** (*Chlorella*) — род зялёных водарасцей сямейства хларэлавых.

## Апісанне 
Слаявішча хларэлы — мікраскапічная адзіночная нерухомая шарападобная, эліпсоідная клетка даўжынёй да 17 мкм са шчыльнай, тонкай, радзей адносна тоўстай, гладкай, часцей без слізі цэлюлознай абалонкай. У цытаплазме знаходзяцца буйны зялёны хларапласт і розныя арганоіды. Хларапласт прысценны, суцэльны, рассечаны або лопасцевы, чаша-, карытападобны, у выглядзе паяска ці іншай формы, з пірэноідам ці без яго. Асноўнае запасное рэчыва хларэлы — крухмал.

## Пашырэнне 
Налічваецца больш за 50 відаў (дакладна ідэнтыфікавана каля 10). Пашырана ў пастаянных і часовых прэсных і салёных вадаёмах, у глебе, на камянях, скалах. Часта сустракаецца на кары дрэў, пакрываючы яе зялёным налётам. У сімбіёзе з гідрабіёнтамі ўтвараюцца г. зв. зоахларэлы, фікабіёнт лішайнікаў. На Беларусі 5 відаў: , ,  і інш.

## Асаблівасці біялогіі 
Гэта водарасць паглынае мінеральныя солі ўсёй паверхняй цела. Размнажаецца хларэла толькі бясполым спосабам. Пры размнажэнні ў клетках утвараецца 4—8 (16) аўтаспор. Унутры клеткі ўтвараюцца нерухомыя споры, па будове вельмі падобныя на мацярынскую клетку, пасля разрыву абалонкі споры выходзяць у знешняе асяроддзе і растуць. Вядомы стадыі спакою — акінеты.

## Выкарыстанне 
Хларэла — адна з самых зручных водарасцей для штучнага вырошчвання. Яна назапашвае шмат крухмалу, бялку, тлушчаў, вітамінаў і хутка размнажаецца. Культывуецца для харчовых мэт і на корм рыбе і жывёле. Выкарыстоўваецца для біялагічнай ачысткі сцёкавых вод, рэгенерацыі паветра ў замкнутых прасторах (касмічныя караблі, падводныя лодкі), вывучэння працэсаў фотасінтэзу.

## Літаратура 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў і інш.; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с.: іл. ISBN 978-985-03-1340-9.
* *Міхеева Т.* Хларэла // 
* *Міхеева Т.* Хларэла // 

Катэгорыя:Хларэлавыя
Самер Глау

**Самер Лін Глау** (; нар. 24 ліпеня 1981) — амерыканская балерына і актрыса.

Кінакар’ера Самер пачалася ў 21 год са з’яўлення ў эпізодзе «Waiting in the Wings» тэлесерыяла «Анёл». Найбольш вядомая па выкананні ролі Рывер Тэм у тэлесерыяле «Светлячок» і створаным на яго аснове мастацкім фільме Місія «Серэніці», а таксама дзяўчыны-кібарга Камеран Філіпс у фантастычным тэлесерыяле «Тэрмінатар: Бітва за будучыню» за выкананне ролі якой у 2008 годзе Самер была ўдастоена кінапрэміі «Сатурн» у намінацыі «Лепшая актрыса другога плану».

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Summer Glau Wiki 
* 
* 

Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»
Павел Сяргеевіч Касцюкевіч

**Павал Касцюкевіч**, **Павел Сяргеевіч Касцюкевіч** (нар. 24 мая , ) — беларускі пісьменнік, перакладчык сучаснай ізраільскай і амерыканскай прозы. Піша на беларускай мове.

## Біяграфія 
Каля 10 гадоў жыў у Ізраілі, скончыў псіхалагічна-сацыялагічны факультэт Тэль-Авіўскага Акадэмічнага каледжа, таксама вывучаў рэкламную справу. У 2008 годзе вярнуўся ў Мінск.

У сакавіку 2012 года стаў першым лаўрэатам Прэміі імя Ежы Гедройца за кнігу «Зборная РБ па негалоўных відах спорту». У 2019 годзе — адзін з лаўрэатаў прэміі «Празрысты ЭОЛ» за пераклад з іўрыта шэрагу апавяданняў Узі Вайля. Пераклаў на беларускую паасобныя творы У. Вайля, К. Вонегута, Э. Керэта, Э. Кішона, Э. Манро, М. Шалева, вядомую ізраільскую песню «Залаты Іерусалім» і інш..

Адзін з аўтараў альманаха «Беларус-2008».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з іўрыта
Эрнст Барлах

**Эрнст Ба́рлах** (; , , Гольштэйн — , ) — выбітны нямецкі скульптар, мастак і пісьменнік. Рэаліст і экспрэсіяніст.

## Біяграфія і творчасць 
Вучыўся ў Гамбургу, Дрэздэне, Парыжы. У ранніх скульптурах, кераміцы, графіцы быў блізкі да югендстылю. У 1909 годзе працаваў у Фларэнцыі. Звярнуўся да нямецкай готыкі, якая аказала вырашальнае ўздзеянне на стыль яго спелых работ. У 1910 годзе пасяліўся ў Гюстраве, дзе пражыў усё астатняе жыццё.

З патрыятычных пачуццяў падтрымаў сусветную вайну, у 1915—1916 гадах ваяваў у пяхоце, вярнуўся з фронту перакананым пацыфістам. Набыў шырокую вядомасць, быў прыняты ў члены Прускай акадэміі мастацтваў (1919), Мюнхенскай мастацкай акадэміі (1925), атрымаў прэмію Клейста (1924). Ілюстраваў «Фаўст» Гётэ (1923). Пасля прыходу нацыстаў да ўлады антываенны пафас работ Барлаха прыйшоў у сутыкненне з мілітарысцкім духам «новай Германіі». У 1937 годзе работы скульптара былі канфіскаваныя з музеяў, цэркваў і іншых грамадскіх месцаў і асуджаныя як «дэгенерацыйнае мастацтва». У 1938 годзе Барлах быў вымушаны выйсці з Прускай Акадэміі Мастацтваў. Апошнім часам ён цяжка хварэў.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Сайт Таварыствы Барлаха ў Гамбургу
* Сайт  Таварыствы Барлаха ў Гюстраве
* Сайт  музея Барлаха ў Ведэлі
* Працы ў музеях свету
* Bibliographie der Sekundarliteratur 

Катэгорыя:Скульптары Германіі
Катэгорыя:Мастакі Германіі
Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Драматургі Германіі
Катэгорыя:Пацыфісты
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Берлінскі сецэсіён
Катэгорыя:Скульптары паводле алфавіта
Леў Уладзіміравіч Голуб

**Леў Уладзі́міравіч Го́луб** (, , Кацярынаслаўская губерня, Расійская імперыя — ) — беларускі , , . Народны артыст Беларускай ССР (1964), заслужаны дзеяч мастацтваў ПНР (1975) на Міжнародным кінафестывалі ў Мар-дэль-Плата (Аргенціна);
* 1965 — Прыз ЦК Чэхаславацкай Саюза моладзі за фільм «Пушчык едзе ў Прагу» (Міжнародны кінафестываль для дзяцей і юнацтва ў Готвальдаве);
* 1965 — Дыплом і «Залатая пласціна» за кінафільм «Дзяўчынка шукае бацьку» (Міжнародны кінафестываль кінафільмаў пра сям’ю ў Вічэнца);
* 1968 — Спецыяльны дыплом «За плённую працу ў галіне дзіцячага кіно» за кінафільм «Анюціна дарога» (Кінафестываль рэспублік Прыбалтыкі, Беларусі і Малдовы)
* 1971 — прыз Міністэрства асветы СССР на Міжнародным кінафестывалі ў Маскве.
* 1972 — Прыз ЦК УЛКСМ «Пунсовы гваздзік» за кінафільм «Паланэз Агінскага».

## Ушанаванне памяці 
[250px|thumb|[Паштовая картка Беларусі з арыгінальнай маркай, прысвечаная 100-годдзю з дня нараджэння Л. У. Голуба.]]

У 2004 годзе ў паштовы зварот уведзена паштовая картка Беларусі з арыгінальнай маркай, прысвечаная 100-годдзю з дня нараджэння Л. У. Голуба.

## Літаратура 
* Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1987. — 640 с., 96 л. ил.
* 

## Спасылкі 
* Голуб Лев Владимирович // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru 
* 

Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ленінскага камсамола БССР
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы
Катэгорыя:Рэжысёры дзіцячага кіно
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР
Катэгорыя:Постаці Беларусьфільма
Катэгорыя:Члены Саюза кінематаграфістаў СССР
Катэгорыя:Сацыялістычны рэалізм
Гракх Бабёф

**Гракх Бабёф** (, імя ўзята ў гонар антычных гракхаў; сапраўднае імя - **Франсуа Наэль Бабёф**, ; ,  — , ) — французскі рэвалюцыйны камуніст-утапіст, кіраўнік руху "ў імя роўнасці" падчас Дырэкторыі.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.2, Мн., 1996, С.180

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Архівісты Францыі
Катэгорыя:Журналісты Францыі
Катэгорыя:Выдаўцы Францыі
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Францыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Палітыкі Францыі
Катэгорыя:Палітычныя пісьменнікі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Францыі
Катэгорыя:Рэдактары Францыі
Катэгорыя:Сацыялісты Францыі
Катэгорыя:Сацыялісты-ўтапісты
Катэгорыя:Філосафы Францыі
Катэгорыя:Філосафы XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Эсэісты Францыі
Катэгорыя:Постаці Асветніцтва
Катэгорыя:Дзеячы Французскай рэвалюцыі, пакараныя на гільяціне
Шэрбрук

**Шэрбрук** (фр. Sherbrooke) — чацвёрты па велічыні горад у правінцыі Квебек у Канадзе, сталіца адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі Эстры ў гісторыка-культурным рэгіёне Усходнія Кантоны. Насельніцтва горада складае 150 тысяч жыхароў (2007). Горад размешчаны за 150 км на ўсход ад Манрэаля і за 50 км на поўнач ад мяжы з ЗША.

Горад названы ў гонар Джона Коўпа Шэрбрука — генерал-губернатара Канады ў пачатку XIX ст.

## Гісторыя 
Тэрыторыя Эстры і Шэрбрука доўгі час была заселеная індзейскімі плямёнамі іракезаў і алганкінаў. У ходзе французскай каланізацыі Канады XVII—XVIII стагоддзяў, даліны рэк Святога Лаўрэнція і яго прытокаў, у прыватнасці ракі Святога Францыска, увайшлі ў склад французскіх каланіяльных уладанняў, якія атрымалі назву Новая Францыя. Нягледзячы на сваю тэрытарыяльную прыналежнасць, рэгіён, які пасля стаў Усходнімі Кантонамі, не быў заселены французскімі каланістамі і заставаўся пакрытым лясамі, у якіх вандравалі нешматлікія індзейскія плямёны.

Брытанская акупацыя, якая змяніла французскі рэжым у 1760-х гадах, у першыя дзесяцігоддзі ніяк не адбілася на жыцці рэгіёну — ён працягваў заставацца незасвоеным і бязлюдным, хоць не так далёка — у даліне ракі Святога Лаўрэнція, працягвалі захоўвацца ачагі франкаканадскага гаспадарання, якія засталіся на месцы былых сеньёраў-надзелаў мясцовай знаці. Сітуацыя змянілася толькі пасля амерыканскай Вайны за незалежнасць, што завяршылася ў 1783 годзе, пасля чаго групы прабрытанскі настроеных лаялістаў вырашылі перасяліцца на тэрыторыю Канады, па-ранейшаму падкантрольную рэжыму.

Брытанскі ўрад усяляк заахвочваў англамоўных перасяленцаў, у тым ліку з самой Вялікабрытаніі, з мэтай заваяваць і канчаткова асіміляваць франкаканадцаў.

## Эканоміка 
Шэрбрук з’яўляецца буйным чыгуначным вузлом. Таксама гэта некалі быў буйны цэнтр тэкстыльнай і трыкатажнай прамысловасці. Вытворчасць чыгуначнага рухомага складу, абсталявання для горназдабыўной і цэлюлёзна-папяровай прамысловасці. У 2007 годзе канадскі часопіс *Canadian Business Magazine* паставіў Шэрбрук на першае месца сярод гарадоў Канады са спрыяльнымі ўмовамі вядзення бізнесу.

## Адукацыя 
У горадзе размешчаны франкафонны Шэрбрукскі ўніверсітэт, і з моманту зліцця з Ленаксвілем у 2002 годзе — англамоўны Біскупскі ўніверсітэт.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Гарады Квебека
Франчэска Бараміні

**Франчэска Бараміні** (італ. Francesco Borromini; уласна **Франчэска Кастэла**, італ. Francesco Castelli, 25 верасня 1599, Бісанэ, Тычына - 2 жніўня 1667, Рым) — выбітны італьянскі архітэктар, найбольш радыкальны прадстаўнік ранняга барока.
[thumb|left|Вяршыня купала [Сапіенца|ўніверсітэцкай царквы ў Рыме.]]

## Біяграфія 
Сын каменячоса, сам вучыўся на каменячоса ў Мілане. З 1619 працаваў у Рыме на Карла Мадэрна, свайго далёкага сваяка, у саборы Святога Пятра. Пасля смерці Мадэрна далучыўся да групы Берніні, дабудоўвае палацца Барберыні. У далейшым працаваў у Рыме ў пастаянным суперніцтве з Берніні за папскую ўвагу. Для яго творчай манеры былі характэрныя адсутнасць прамых ліній, багацце мудрагелістых архітэктурных дэталяў, ускладненая планіроўка інтэр'ераў з галавакружнымі перападамі ўзроўняў. Завяршыўшы капэлу Фальканьері ў царкве Сан-Джавані Дэі Фіёрэнціні, 22 ліпеня 1667 г. адчуў сябе цяжка хворым і больш не выходзіў з дому. Спаліў рукапісы і малюнкі, затым пакончыў з сабой.

## Асноўныя пабудовы 
, Рым]]
* 1622 — Сант-Андрэа-дэла-Вале (*Sant’Andrea della Valle*)
* 1629—1631 — Палацца Барберыні (*Palazzo Barberini*)
* 1631—1633 — Сабор Святога Пятра (*San Pietro*) (Ватыкан)
* 1634—1637 — Сан-Карла-але-Куатра-Фантанэ (*San Carlo alle Quattro Fontane*)
* 1637 — *Oratorio de San Felipe Neri*
* 1637—1638 — *Chiesa di Santa Lucia in Selci*
* 1642—1660 — Сант-Іва ала Сапіенца (*Sant’Ivo della Sapienza*)
* 1645—1650 — *Palazzo Pamphili*
* 1646—1667 — *Colegio de Propaganda Fide*
* 1647—1650 — Сабор Святога Іаана Латэранскага (*San Giovanni in Laterano*), (рэканструкцыя)
* Да 1655 — *Chiesa di Santa Maria dei Sette Dolori*
* 1653—1657 — Сант-Аньезэ-ін-Агонэ (*Sant’Agnese in Agone*)
* 1653—1665 — Сант-Андрэа-дэле-Фратэ (*Sant’Andrea delle Fratte*)
* 1667- Сан-Джавані-дэі-Фіярэнціні (*Chiesa di San Giovanni dei Fiorentini*)

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.2, Мн., 1996, С.291

## Спасылкі 
* Брытаніка (англ.)
* (англ.)
* (ням.) 

Катэгорыя:Архітэктары Італіі
Катэгорыя:Архітэктары Рыма
Катэгорыя:Мастакі-самазабойцы
Катэгорыя:Архітэктары барока
Барк

[thumb|300px|Барк [Горх Фок, барк|«Горх Фок» (1948-2003 "Таварыш"), 1933 г. пабудовы.]]
**Барк** () — вялікае паруснае судна з прамымі парусамі на ўсіх мачтах, акрамя кармавой (бізань-мачты), апорнае косае паруснае ўзбраенне. Іншымі словамі, усе мачты барка, за выключэннем апошняй, з папярочнага рангоўта маюць толькі рэі, а апошняя мачта рэй не мае. Колькасць мачтаў барка — тры і больш (двухмачтавыя паруснікі падобнага ўзбраення называюцца брыганціна).

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.2, Мн., 1996

## Спасылкі 
*
Барка

thumb|300px
**Барка** — рачное несамаходнае грузавое судна, якое буксуецца з дапамогай чалавечай (напр. асначы), коннай, а пазней — туэрна-ланцужной цягі.

Баркамі называлі свае лодкі венецыянскія гандальеры.

## Гл. таксама 
* Vasaorden, каралеўская барка

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тыпы парусных суднаў
Міхаіл Міхайлавіч Жванецкі

**Міхаіл Міхайлавіч Жванецкі** (Міхаіл Маньевіч Жванецкі; 6 сакавіка 1934, Адэса — 6 лістапада 2020) — расійскі пісьменнік-сатырык і выканаўца ўласных твораў, народны артыст Украіны (1999), народны артыст Расіі (2012).

Выступы і творы Жванецкага адрознівае асаблівы «адэскі гумар», у іх абсмейваюцца людскія недахопы і заганы грамадства.

## Спектаклі 
* «Птушыны палёт» (1987)
* «Выбранае» (1988)
* «Палітычнае кабарэ» (1989)
* «Мая Адэса» (1994)
* «Састарэлы гарэза» (1999)

## Кнігі 
* «Сустрэчы на вуліцах» (1982);
* «Год за два» (1987);
* «Мая Адэса» (1993);
* «Збор твораў» ў 5 тамах (2001, 2006, 2009, выдавецтва Час);
* «Мой партфель» (2004, выдавецтва Maхаон-Украіна);
* «Адэскія дачы» (2007, выдавецтва Час);
* «Дбайны…» (2008, выдавецтва Час);
* «Шлягеры. Аўдыёкніжка на 2-х CD» (2008, выдавецтва Час);
* «Канцэрт № 2. Аўдыёкніжка на 2-х CD» (2008, выдавецтва Час);
* «Адэскія дачы. Аўдыёкніжка на 2-х CD» (2008, выдавецтва Час);
* «Выбранае» (2008, 2010, 2011, выдавецтва Эксмо);
* «Не працягвай кароткае» (2010, выдавецтва Час).
* «Гарачае лета» (2011, выдавецтва Час).

## Спасылкі 
*  Супольнасць прыхільнікаў Міхаіла Жванецкага
* 

Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Адэсы
Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны
Катэгорыя:Гумарысты СССР
Катэгорыя:Гумарысты Украіны
Катэгорыя:Гумарысты Расіі
Катэгорыя:Сатырыкі СССР
Катэгорыя:Сатырыкі Расіі
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя
Катэгорыя:Народныя артысты Украіны
Катэгорыя:Члены прэзідыума Расійскага яўрэйскага кангрэса
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Свая каляіна»
Тэрмарэгуляцыя

**Тэрмарэгуляцыя** — рэгуляванне ў арганізме працэсаў утварэння і аддачы цяпла.

Утварэнне цяпла ў арганізме адбываецца за кошт біяхімічных працэсаў, якія ідуць у сэрцы, печані, нырках і іншых органах. Значна ўзрастае выпрацоўка цяпла ў выніку работы шкілетных мышцаў. Утворанае ў арганізме цяпло выводзіцца галоўным чынам праз скуру.

Пры павышэнні тэмпературы навакольнага асяроддзя абмен рэчываў у арганізме рефлекторна паніжаецца, што вядзе да памяншэння цеплапрадукцыі. Паніжэнне знешняй тэмпературы стымулюе рэцэптары, якія ўспрымаюць холад. У выніку рэфлекторна ўзмацняецца скарачэнне мышцаў, і павышаецца цеплапрадукцыя. Прыкладам могуць быць дрыжыкі, якія з'яўляюцца праявай рэгуляцыі тэмпературы цела шляхам павышэння цеплаўтварэння ў мышцах.

Чым ніжэйшая тэмпература атмасфернага паветра і чым вышэйшая хуткасць яго руху, тым больш арганізм губляе цяпла. Цеплааддача ўзмацняецца яшчэ больш, калі ў вонкавым паветры пры нізкай тэмпературы і ветры шмат вадзяной пары. У памяншэнні цеплааддачы і захаванні цяпла вялікае значэнне мае падскурны тлушчавы слой. Чым больш тлушчу ў падскурнай аснове, тым лепш арганізм захоўвае тэмпературу цела.

Пры паніжэнні тэмпературы навакольнага асяроддзя крывяносныя сасуды скуры рэфлекторна звужаюцца. Колькасць крыві, якая працякае па іх, памяншаецца, і адпаведна памяншаецца аддача цяпла з паверхні цела. Пры гэтым забеспячэнне крывёй унутраных органаў узрастае, што дазваляе захоўваць цяпло ўнутры арганізма.

Пры павышэнні тэмпературы навакольнага асяроддзя адбываецца расшырэнне крывяносных сасудаў скуры і, як вынік, павелічэнне колькасці цыркулюючай у іх крыві. Гэта садзейнічае страце арганізмам цяпла. Калі тэмпература паветра вышэйшая за тэмпературу цела, расшырэнне сасудаў скуры не можа ўзмацніць цеплааддачу. У гэтым выпадку тэмпература цела застаецца ранейшай дзякуючы ўзмацненню потааддзялення. На выпарэнне 1 г поту затрачваецца 2437 Дж энергіі, у выніку чаго арганізм ахалоджваецца. Чым паветра цяплейшае і сушэйшае, тым хутчэй выпараецца пот. У атмасферы, насычанай вадзяной парай, выпарэнне прыпыняецца. Таму чалавек адчувае сябе некамфортна ў вільготным паветры нават пры параўнальна невысокай тэмпературы (каля +30°С).

Для нармальнай жыццядзейнасці чалавеку неабходна падтрымліваць тэмпературу цела ў межах 36-37 °С. Гэта дасягаецца  тэрмарэгуляцыяй. Падтрыманне пастаяннай тэмпературы цела забяспечваецца нейрагумаральнымі механізмамі рэгуляцыі. Важная роля ў тэрмарэгуляцыі належыць гіпаталамусу. Яго ядры кантралююць працэсы цеплааддачы і цеплаўтварэння. Разбурэнне гіпаталамусу суправаджаецца стратай здольнасці падтрымліваць пастаянную тэмпературу цела. Гумаральныя фактары тэрмарэгуляцыі — біялагічна актыўныя рэчывы — рэгулююць узровень цеплапрадукцыі і цеплааддачы праз змяненні інтэнсіўнасці абменных працэсаў у клетках і тканках арганізма.

## Літаратура 
* *Машчанка М.* Біялогія: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агульн. сярэдн. адукацыі з бел. мовай навучання / М. В. Машчанка, А. Л. Барысаў; пер. з рус. мовы В. У .Клімко. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2011. ISBN 978-985-03-1531-1.

## Гл. таксама 
* Акліматызацыя
Фазіль Абдулавіч Іскандэр

**Фазі́ль Абду́лавіч Іскандэ́р** (; нар. , , Абхазія — , Перадзелкіна, Масква, Расія) — рускі пісьменнік.

## Біяграфія 
Бацька Фазіля быў дэпартаваны ў 1938 годзе з СССР разам з іншымі асобамі іранскага паходжання. Фазіля выхоўвалі сваякі па матчынай лініі. Скончыў Сухумскую школу з залатым медалем, паступіў у Маскоўскі бібліятэчны інстытут, у 1951 годзе перавёўся ў Літаратурны інстытут імя Горкага, які скончыў у 1954 годзе. Працаваў у газетах «Бранскі камсамолец», «Курская праўда». У 1956 годзе вяртаецца ў Сухумі, працуе ў Абхазскім літаратурным выдавецтве. З 1956 года рэгулярна публікуе вершы ў журнале «Літаратурная Абхазія». У 1957 годзе прыняты ў СП СССР.

Іскандэр — вядомы абхазскі інтэлектуал, дыстанцыяваў сябе ад Абхазскіх сепаратысцкіх рухаў у канцы 1980-х і крытыкаваў як грузінскіх, так і абхазскіх камуністаў за іх этнічныя забабоны. Папярэджваў, што Абхазія можа стаць новым Нагорным Карабахам. Аднак, Іскандэр не быў успрыняты сур'ёзна ніводным з канфліктуючых бакоў і крытыкаваўся суайчыннікамі.

Цяпер жыве ў Маскве.

## Творчасць 
Пісаў у асноўным на рускай мове. З 1956 года рэгулярна публікаваў вершы ў журнале «Літаратурная Абхазія». У колішнім СССР вядомы за яскравае апісанне каўказскага жыцця.

Фазіль Іскандэр аўтар сусветна вядомай навелы «Сандро з Чагема», якая распавядае пра жыццё выдуманай абхазскай вёскі ад пачатку XX ст. і да 1970-х. Гэты хаатычны, пацешны і іранічны твор дазволіў некаторым крытыкам называць Іскандэра «Абхазскім Габрыэлем Маркесам», хаця фактычна, стандартныя прыкметы магічнага рэалізму не відавочныя ў тэксце.

## Узнагароды 
Лаўрэат Пушкінскай прэміяй (1993), прэміі «Трыумф» (1999).

## Бібліяграфія 
* 1973—1988 — раман *Сандро з Чагема (Сандро из Чегема)*
* 1966 — зборнік апавяданняў *Трынаццаты подзвіг Геракла (Тринадцатый подвиг Геракла)*

### Сатырычныя аповесці 
* 1966 — ''Сузор'е Казлатура (Созвездие Козлотура)*
* 1987 — *Тру́сы і ўдавы (Кролики и удавы)*
* 1993 — *Чалавек і яго наваколлі (Человек и его окрестности)*

### Зборнікі вершаў 
* 1957 — *Горныя сцежкі (Горные тропы)*
* 1966 — *Золкі зямлі (Зори земли)''

## Спасылкі 
* Тэксты твораў Фазіля Іскандэра

Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі-сацрэалісты
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі Абхазіі
Катэгорыя:Выпускнікі Літаратурнага інстытута імя А. М. Горкага
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РФ у вобласці літаратуры і мастацтва
Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад акруг Грузіі
Катэгорыя:Ганаровыя члены РАМ
Катэгорыя:Асобы на манетах
Зялёныя водарасці

**Зялёныя водарасці** (*Chlorophyta*) — аддзел ніжэйшых раслін.

## Батанічнае апісанне 
Адна- і шматклетачныя, каланіяльныя, цэнабіяльныя арганізмы рознай марфалагічнай структуры цела (акрамя амебоіднай), памерам ад 1 мкм да дзесяткаў сантыметраў. Колер зялёны (хларафіл пераважае над жоўтымі пігментамі — карацінамі і ксантафіламі), рэдка бясколерныя арганізмы. Клеткі з цэлюлознай, цэлюлозна-пекцінавай ці пекцінавай абалонкай, адна- або шмат’ядравыя. Хларапластаў адзін ці некалькі, восевыя ці пасценныя, розный формы. Запасныя рэчывы — крухмал і зрэдку алей.

## Пашырэнне 
Пашыраны на ўсіх кантынентах і ў морах; трапляюцца ў вадаёмах, глебе, на скалах і сценах, кары дрэў, поўсці млекакормячых. У якасці эндасімбіёнтаў жывуць у клетках прасцейшых, губак, гідраў (зоахларэла). Планктонныя і бентасныя арганізмы, ёсць эпіфіты на раслінах і жывёлах, сімбіёнты з іншымі арганізмамі (напрыклад, лішайнікамі).

На Беларусі 140 родаў, каля 650 відаў; найбольш пашыраныя роды: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,  і іншыя.

## Размнажэнне 
Размнажэнне вегетатыўнае, бясполае (заа-, апланаспорамі або акінетамі), полавае (ізагамія, гетэрагамія, голагамія, аагамія і кан’югацыя). У рухомых зялёных водарасцей ёсць вочка, 2—4 і больш жгуцікаў.

## Класіфікацыя 
Паводле базы даных  аддзел ахоплівае наступныя класы:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Паводле іншых класіфікацый могуць вылучацца такія класы, як , , , , ; каля 400 родаў, да 20 тысяч відаў.

## Значэнне і выкарыстанне 
У складзе планктону выклікаюць «цвіценне» вады. Некаторыя (напр., ульва) ядомыя. Актыўныя фотасінтэтыкі і ўдзельнікі самаачышчэння вады, аб’екты даследаванняў як крыніцы харчовай біямасы ў замкнёных экалагічных сістэмах (напр.,  і ).

Зялёныя водарасці — найбольш верагодныя папярэднікі наземных раслін.

## Гл. таксама 
* Плеўракок
* Аацыстыдыум авальны

## Зноскі 
## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Аддзелы раслін
Саскія ван Эйленбюрх

thumb|188px|Рэмбрандт, «Бюст маладой жанчыны», 1634 год.

**Саскія ван Эйленбюрх** (**Эйленбург**; , МФА: ; , Леўвардэн - , Амстэрдам) — жонка нідэрландскага мастака Рэмбранта ван Рэйна, намаляваная на шматлікіх яго карцінах і малюнках.

## Жыццё 
Нарадзілася ў Леўвардэне, дачка мясцовага бургамістра, адваката і навукоўца, шляхетнага гараджаніна Ромбертуса ван Эйленбурга. У сям'і было восем дзяцей, з іх чацвёра дачок, Саскія - самая малодшая.

У 12 гадоў згубіла маці, яшчэ праз пяць гадоў - бацьку. Ва ўзросце 21 года яна прыязджае ў Амстэрдам у госці да стрыечнай сястры Алцье, якая была замужам за прапаведнікам Іаганам Карнелісам Сільвіусам. Ён быў знаёмы з Рэмбрантам, які ў 1633 годзе стварыў афорт з яго партрэтам. Відаць, там і пазнаёміліся Рэмбрант і Саскія. 10 чэрвеня 1634 яны абвянчаліся ў амстэрдамскай царкве Аўдэкерк, сведкам быў Іаган Карнеліс Сільвіус. На цырымоніі прысутнічалі стрыечны брат Саскіі Хендрык ван Эйленбург з жонкай Марыяй ван Эйк і сястра Саскіі Тыцыя з мужам.

У 1639 Рэмбрант змог набыць новы дом на вуліцы Сінт-Антонісбрэстрат за 13000 гульдэнаў, куды і пераехаў разам з жонкай (цяпер там размешчаны Дом-музей Рэмбранта). Трое іх дзяцей (Рамбертус і дзве Карнеліі) памерлі неўзабаве пасля нараджэння. 22 верасня 1641 г. быў ахрышчаны іх сын Цітус. У наступным годзе Саскія памерла ва ўзросце 30 гадоў (верагодна, ад туберкулёзу) і была пахавана ў Аўдэкерк.

Выява:Rembrandt Harmensz. van Rijn 090.jpg|«Саскія смяецца » (1633, Дрэздэн).
Выява:Rembrandt Harmensz. van Rijn 089.jpg|«Саскія чырвоным капялюшы» (1633/1634, Касель).
Выява:Rembrandt Harmensz. van Rijn 051.jpg|«Флора» (1634, С.-Пецярбург).
Выява:Rembrandt - Rembrandt and Saskia in the Scene of the Prodigal Son - Google Art Project.jpg|«Блудны сын у карчме» (1635, Дрэздэн).
Выява:Rembrandt Harmensz. van Rijn 087.jpg|«Партрэт Саскіі ў вобразе Флоры» (1641, Дрэздэн).

## Спасылкі 
* Даныя з амстэрдамскіх архіваў пра сям'ю Рэмбрандта 

Катэгорыя:Натуршчыцы
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Пітэр Кук ван Альст

**Пітэр Кук ван Альст** (; 14 жніўня 1502, Алст — 6 снежня 1550, Брусель) — фламандскі мастак, архітэктар, скульптар, гравёр, пісьменнік і ілюстратар.

Пітэр Кук ван Альст нарадзіўся ў 1502 годзе ў Алсце. Вучыўся ў Бернарта Арлея, затым жыў у Італіі. У 1527 годзе ён уступіў у гільдыю Святога Лукі Антверпена. У 1533 годзе ван Альст пражыў год у Канстанцінопалі, так і не знайшоўшы дзелавых партнёраў для збыту сваіх шпалераў. У 1544 годзе адкрыў майстэрню ў Бруселі, якая рыхтавала маляўнічыя палотны, гравюры і шпалеры. У ліку падмайстраў мастака быў Пітэр Брэйгель Старэйшы, які ажаніўся з дачкой Кука.

## Спасылкі 
* працы мастака
Наяда малая

**Наяда малая**, **Каўлі́нія малая** (*Najas minor*, *Caulinia minor*) — кветкавая падводная расліна роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Паглыбленая ў ваду аднагадовая двухдомная расліна з тонкім разгалінаваным, вельмі ломкім сцяблом даўжынёй 4—25 см. Лісце лінейнае, супраціўнае або ў кальчаках, сэрцападобна выгнутае, па краях з 6—10 даволі буйнымі, пры аснове расшыранымі зубцамі. Кветкі адзіночныя, непрыкметныя, у пазухах лісця, раздзельнаполыя. Плод падоўжны, касцянкападобны. Паверхня насення ячэістая.

## Арэал і экалогія 
Еўразія, Афрыка. На тэрыторыі Беларусі трапляецца ў невялікай колькасці на абмежаваных плошчах.
Месцы росту: эўтрофныя азёры і рэкі з чыстай сярэднемінералізаванай вадой, на глыбіні 20-60 см. Расце групамі, часам утварае чыстыя зараснікі.

Апыленне адбываецца пад вадой. Цвіце ў ліпені-жніўні, пладаносіць у жніўні-верасні. Размнажэнне насеннае.

## Значэнне і выкарыстанне 
Кармавая і дэкаратыўная расліна.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. - ISBN 5-85700-095-5.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Жабнікавыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Кармавыя расліны
Катэгорыя:Водныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1773 годзе
Ларэнца Медычы

**Ларэнца дзі П’еро дэ Медычы «Цудоўны»** (; 1 студзеня 1449, Фларэнцыя — 8 красавіка 1492, там жа) — фларэнційскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Фларэнційскай рэспублікі ў эпоху Адраджэння, заступнік навук і мастацтваў, паэт.

## Гл. таксама 
* Жыраф Медычы
* Медычы
* Ларэнца Медычы ў Assassin’s Creed II

## Літаратура 
* Marcel Brion, Laurent le Magnifique — Albin Michel — 1937
* Ivan Cloulas, Laurent le Magnifique — Fayard 1982 — (ISBN 978-2-213-01145-5)
* Lauro Martines Le sang d’avril — Florence et le complot contre les Médicis — Albin Michel — Histoire — Paris — 2006 — (ISBN 978-2-226-17095-8)

Катэгорыя:Медычы
Катэгорыя:Кіраўнікі Фларэнцыі
Катэгорыя:Італьянскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Італіі
Цітус ван Рэйн

**Цітус ван Рэйн** (нідэрл. Titus van Rijn, верасень 1641 — 4 верасня 1668) — сын нідэрландскага мастака Рэмбранта ван Рэйна і яго жонкі Саскіі.

## Біяграфія 
Цітус быў ахрышчаны 22 верасня 1641 года ў Амстэрдаме ў царкве Зюйдкерк пад імем Цітус у памяць аб цётцы Саскіі Цітыі.

Пасля смерці Саскіі ў 1642 годзе Рэмбрант для догляду Цітуса наняў Герцье Дзіркс. Праз некалькі гадоў яе змяніла Хендрык Стафельс.

Пасля банкруцтва Рэмбранта ў 1656 годзе, у 1658 Хендрык і Цітус заснавалі кампанію (афіцыйна зарэгістраваную ў 1660) па продажы твораў мастацтва, у якой Рэмбрант быў наёмным працаўніком. Тым самым яны не далі магчымасць крэдыторам спаганяць з мастака напісаныя ім карціны ў кошт даўгоў. Акрамя пошуку заказаў для бацькі і продажу яго твораў Цітус і сам спрабаваў пісаць карціны.

10 лютага 1668 г Цітус ажаніўся з Магдаленай ван Лоа, дачкой аднаго з сяброў Рэмбранта. 4 верасня 1668, праз усяго некалькі месяцаў, Цітус памёр, верагодна, ад чумы і быў пахаваны 7 верасня пры царкве Вестэркерк. Магдалена неўзабаве нарадзіла дачку, якую назвала Цітыяй у гонар бацькі.

## Цітус на карцінах Рэмбранта 
Цітус намаляваны на чатырох партрэтах Рэмбранта і, верагодна, служыў яму мадэллю для шэрагу карцін біблейскай тэматыкі.

File:Rembrandt van Rijn - Titus at his Desk - Google Art Project.jpg|«Цітус за партай» (1655, Ротэрдам).
File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 104.jpg|«Цітус  чытае» (1656, Вена).
File:Rembrandt van Rijn - Rembrandts zoon Titus in monniksdracht (Rijksmuseum Amsterdam).jpg|«Цітус у вобразе манаха» (1660, Амстэрдам).

Катэгорыя:Постаці Нідэрландаў
Лукрэцыя Тарнабуоні

**Лукрэцыя Тарнабуоні дэ Медычы** (, 1427, Фларэнцыя — 28 сакавіка 1482) — італьянская рэлігійная паэтэса перыяду Адраджэння, патронка мастацтваў і дабрачынніца, якая грала вялікую ролю ў грамадскім жыцці Фларэнцыі XV стагоддзя. Жонка П'еро дзі Козіма Медычы і маці Ларэнца Медычы.

## Літаратура 
* Lucrezia Tornabuoni de' Medici. Sacred Narratives. 2001. ISBN 978-0-226-80852-9
* Marcello Vannucci, Le donne di casa Medici, Newton Compton Editori, Roma 1999, ISBN 88-541-0526-0
* Mary Bosanquet. Mother of the Magnificent: A Life of Lucrezia Tornabuoni. 1960
* Maria Grazia Pernis, Laurie Adam. Lucrezia Tornabuoni de' Medici and the Medici Family in the Fifteenth Century // Parergon — Volume 24, Number 1, 2007, pp.&nbsp;224–226

## Спасылкі 
* Біяграфія і спасылкі на «Other Women’s Voices.»
* Laudi, італ. мова
* Іканаграфія
* Лукрэцыя Тарнабуоні на it.wikisource.org

Катэгорыя:Медычы
Катэгорыя:Жанчыны Рэнесансу
Катэгорыя:Паэты Італіі
Катэгорыя:Паэтэсы
Каўлінія

**Каўлі́нія** (*Caulinia*) — род кветкавых падводных раслін сямейства наядавых.

## Таксанамія 
Існуе каля 45 відаў. Пашыраны ў цёплых і ўмерана цёплых краінах.

Некаторыя віды:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

На Беларусі віды гэтага роду не сустракаюцца.  і , якія раней адносілі да роду Каўлінія, цяпер уключаны ў род .

## Апісанне 
Аднагадовыя травяністыя расліны з тонкім разгалінаванмм гнуткім або ломкім сцяблом даўжынёй 8—40 см. Лісце лінейнае, па краях зубчастае, супраціўнае або ў кальчаках. Кветхі адзіночныя, непрыкметныя, у пазухах лісця. Тычынкавыя кветкі абкружаны двухлопасцевым каляхветнікам. Цвітуць і апыляюцца пад вадой. Плод касцянкападобны.

Кармавыя і дэкаратыўныя расліны. Аб'ект біялагічных даследаванняў. Паводле выкапнёвых рэшткаў каўлініі вызначаюць узрост адкладаў міяцэну, пліяцэну і антрапагену.

## Літаратура 
* Каўлінія // БЭ ў 18 т. Т. 8. Мн., 1999.

Катэгорыя:Жабнікавыя
Джыролама Прыулі

**Джыралама Прыулі** (1486 — ) — 83-і венецыянскі дож, які займаў тытул кіраўніка дзяржавы з 1 верасня 1559 года аж да сваёй раптоўнай смерці ад інсульту.

Monumente ai dogi Lorenzo e Gerolamo Priuli (Venezia).jpg|

Катэгорыя:Кіраўнікі Венецыі
Джуліяна Медычы

**Джуліяна Медычы** (іт. Giuliano de 'Medici, 28 кастрычніка 1453 — 26 красавіка 1478, Фларэнцыя) — другі сын П’еро Медычы і яго жонкі Лукрэцыі Тарнабуоні, суправіцель свайго брата Ларэнца Медычы.

Джуліяна быў забіты падчас змовы Пацы падчас велікоднай імшы ў саборы Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ ў Фларэнцыі 26 красавіка 1478. Ён пахаваны ў Капэла Медычы базілікі Сан Ларэнца ў Фларэнцыі побач са сваім братам Ларэнца.

Незаконнанароджаны сын Джуліяна ад Ф’ёрэты Гарыні Джуліа стаў папам Кліментам VII. Іншая знакамітая каханая Джуліяна — Сіманета Веспучы.

## Літаратура 
* Marcello Vannucci, I Medici. Una famiglia al potere, Roma, Newton Compton Editori, 1994

## Спасылкі 
Катэгорыя:Медычы
Катэгорыя:Гісторыя Фларэнцыі
Васіль Фаміч Шаранговіч

**Васіль Фаміч Шаранговіч** () — дзяржаўны дзеяч БССР, удзельнік устанаўлення савецкай улады на Беларусі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 4 сакавіка 1897 года ў в. Качаны (цяпер — Мядзельскі раён Мінскай вобласці).

3 1918 года ў Чырвонай Арміі.

У 1919—1920 гадах на падпольнай партыйнай рабоце ў Мінскай губерні, захопленай польскімі войскамі. Ствараў партызанскія атрады, кіраваў баявымі аперацыямі. У маі 1920 года арыштаваны акупацыйнымі ўладамі паводле даносу правакатара і прыгавораны польскім дарожным надзвычайным судом да расстрэлу, які быў заменены 20 гадамі катаргі. У 1921 годзе абменены савецкім урадам на польскіх вязняў, вярнуўся ў Беларусь.

У 1921—1926 гадах — намеснік Наркама юстыцыі БССР, пракурор БССР, загадчык арганізацыйнага аддзела і адказны сакратар Цэнтральнага Савета прафсаюзаў Беларусі.

3 1926 года на прафсаюзнай рабоце ў Сібіры, першы сакратар Іркуцкага акруговага камітэта УКП(б).

3 кастрычніка 1930 года да лютага 1934 года з’яўляўся другім сакратаром і членам Бюро ЦК КП(б)Б.

3 1934 года — член Камісіі партыйнага кантролю пры ЦК УКП(б), упаўнаважаны КПК па Казахстане, з 1936 года — па Харкаўскай вобласці УССР.

3 сакавіка да ліпеня 1937 года з’яўляўся першым сакратаром і членам Бюро ЦК КП(б)Б.

Член ЦК КП(б)Б у 1925—1927 гадах, 1932—1934 гадах, 1937 годзе. Член ЦВК БССР у 1925—1926 гадах, 1931—1934 гадах і яго Прэзідыума ў 1931—1934 гадах.

Зняты з пасады першага сакратара паводле пастановы Палітбюро ЦК УКП(б) «Па пытанні аб кіраўніцтве КП(б)Б» ад 27 ліпеня 1937 года і ў той жа дзень арыштаваны ў Маскве. Абвінавачаны ў варожай дзейнасці супраць савецкай улады. 13 сакавіка 1938 года ваеннай калегіяй Вярхоўнага Суда СССР прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. Расстраляны 15 сакавіка 1938 года ў Маскве. Рэабілітаваны ў 1957 годзе.

## Ушанаванне памяці 
У Мінску імем Шаранговіча названа вуліца (1978), на доме № 19 усталявана мемарыяльная дошка.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Адамушка У.* Дзесяты першы сакратар // Памяць. Гіст.-дак. хроніка Мядзельскага р-на. — Мн., 1998.
* 
* 

## Спасылкі 
* Шаранговіч Васіль Фаміч // 
* Рэпрэсіі 1934—1935 гг. // 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Качанах (Мінская вобласць)
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Расстраляныя і пахаваныя на палігоне «Камунарка»
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Беларусі
Катэгорыя:Першыя сакратары ЦК КПБ
Катэгорыя:Члены ЦК КПБ
Катэгорыя:Члены Прэзідыума ЦВК БССР
Катэгорыя:Першыя сакратары Мінскага гаркама КП Беларусі
Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР
Хамза Хакімзадэ Ніязі

{{Пісьменнік
| Імя              = Ніязі Хамза Хакімзадэ
| Арыгінал імя   =
| Фота             = Hamza_Niyazi.jpg
| Подпіс          = 
| Імя пры нараджэнні = 
| Дата нараджэння    = 
| Месца нараджэння   = 
| Дата смерці      = 
| Месца смерці     = 
| Грамадзянства      =  → 
| Род дзейнасці = 
| Прэміі           = 
| Узнагароды          =
{ style="background:transparent"
 
}
| Вікітэка = 
}}
**Хамза Хакімзадэ Ніязі** (; 22 лютага (6 сакавіка) 1889, Каканд — 18 сакавіка 1929, кішлак Шахімардан) — узбекскі паэт, драматург, грамадскі дзеяч, народны паэт Узбекскай ССР (1926). Этнічны узбек.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і лекара. Вучыўся ў мактабе, затым у медрэсэ.

Арганізаваўшы бясплатную школу для бедных, выкладаў у ёй. Вершы пачаў пісаць з 1899 года пад уплывам творчасці ўзбекскіх асветнікаў Мукімі і Фурката. Асноўны твор дарэвалюцыйнай творчасці Хамзы, рукапісны вершаваны «Дыван» (1905—1914) на ўзбекскай і таджыкскай мовах, быў апублікаваны пасмяротна. У некаторых газэлях «Дывана» разам з традыцыйнымі вобразамі непадзеленага кахання прысутнічаюць матывы выкрыцця сацыяльнай няроўнасці, абароны навукі і асветы. Гэтымі ж матывамі прасякнуты і першыя апублікаваныя творы Хамзы: верш «Рамазан» (1914), аповесць «Новае шчасце» (1915), п'еса «Атручаная жыццё» (1916). У 1916—1919 гг. Хамза выпусціў 7 зборнікаў вершаў, якія сведчылі пераход паэта з пазіцый рэвалюцыйна-дэмакратычнага асветніцтва на пазіцыі рэвалюцыйнай барацьбы. Вершы, уключаныя ў зборніку «Духмяная ружа» (1919), сталі першымі ўзорамі пралетарскай паэзіі на ўзбекскай мове.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 г. Хамза настаўнічаў у Какандзе і Фергане, арганізаваў перасоўную тэатральную трупу, што абслугоўвала часткі Чырвонай Арміі на Туркестанскім фронце, працаваў супрацоўнікам палітаддзела Туркфронта, а пазней — Алпалітасветы. Член РКП (б) з 1920 года. У 1918 годзе ён стварыў п'есу «Бай і парабак», якая стала першым творам узбекскай савецкай драматургіі. Папулярнасцю карыстаюцца п'есы Хамзы «Выхадкі Майсары» (1926) і «Таямніцы паранджы» (1927), у якіх гаворыцца аб цяжкай долі ўзбекскіх жанчын у дарэвалюцыйныя гады. Яму належыць некалькі дзясяткаў песень. Збіраючы ў розных раёнах Узбекістана народныя песні, выконваў іх на нацыянальных інструментах. З музычнай спадчыны Хамзы ацалела не ўсё. Некаторыя яго мелодыі ўвайшлі ў зборнік «Песні Ферганы, Бухары і Хівы» (1931); частка песень запісана ад вядомых узбекскіх спевакоў. Хамза вёў разнастайную грамадскую працу, змагаўся за разняволенне жанчын, выкрываў дзеянні нацыяналістаў і рэакцыйнага духавенства. Хамза быў забіты бандай рэлігійных фанатыкаў.

Катэгорыя:Пісьменнікі Узбекістана
Катэгорыя:Паэты Узбекістана
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Узбекістана
Катэгорыя:Бальшавікі
Катэгорыя:Асобы на манетах
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Узбекскамоўныя паэты
Катэгорыя:Узбекскамоўныя пісьменнікі
Выратаванне (хрысціянства)

**Выратаванне** (, ) — у хрысціянстве пажаданы стан чалавека, які характарызуецца збавеннем ад зла — як маральнага («рабства граху», Рым. 7:14), так і фізічнага (пакут і самой смерці). Выратаванне з’яўляецца канчатковай мэтай рэлігійных высілкаў чалавека і вышэйшым дарункам з боку Бога.

Згодна з вучэннем хрысціянства, перадумовы выратавання складаюцца адносна агульнага стану чалавецтва. Людзі па сваёй сутнасці заганныя, асуджаны на маральную пагібель, а таксама на фізічныя пакуты і смерць. Біблія, якая паказвае погляд хрысціянства на праблему выратавання чалавека, вучыць, што прычына гэтага стану — грэшнасць чалавецтва. Апостал Павел падагульняе гэту думку ў сваім лісце да Рымлян, калі ён кажа: «…*бо ўсе зграшылі і пазбаўлены славы Божай*» (Рым 3:23), а пасля вызначае наступствы грэшнасці: «*Бо расплата за грэх — смерць*» (Рым 6:23). У першым лісце Апостала Яна даецца вызначэнне граху: «*Кожны, хто робіць грэх, робіць і беззаконне; і грэх ёсць беззаконне*» (1 Ян 3:4). У кнізе Ісаі падрабязна тлумачыцца, як грэх уплывае на чалавецтва і чаму ён прыводзіць да смерці: «*А беззаконні вашыя зрабілі падзел паміж вамі і Богам вашым, і грахі вашыя адварочваюць аблічча Яго ад вас*» (Іс 59:2).

Праблема заключаецца ў тым, што чалавецтва адлучана ад Бога і само не можа вярнуцца да Яго. У гэтым істотнае адрозненне паміж хрысціянствам і іншымі рэлігіямі. Іншыя рэлігіі вучаць, што людзі ў стане зноў прыйсці да Бога праз які-небудзь чалавечы высілак. Паводле хрысціянства, выратаванне душы чалавека засноўваецца на дзеяннях Бога, а не чалавечым высілку.

Хрысціянства прапануе выратаванне ад наступстваў маральнага падзення, якое дасягаецца не чалавечымі высілкамі і практыкай рэлігійных абрадаў, ці спробамі дасягнуць маральнай дасканаласці, але Бог прыносіць у ахвяру Свайго Сына Ісуса Хрыста ў якасці платы за грахі свету. У хрысціянстве Бог ратуе чалавецтва ад смерці, таму што чалавецтва не ў сілах зрабіць гэта самастойна.

Бог робіць тое, што немагчыма чалавеку, — выкупае маральны абавязак за грэх, а чалавек робіць тое, што ў яму пад сілу — ён верыць у Бога. У гэтым сутнасць выратавання. Бог дае чалавеку выратаванне ад смерці, прычына якой — грэх; а чалавек верыць Богу, каб атрымаць выратаванне, падараванае Ім. Біблія так апісвае гэтае пагадненне:

* «*Дык вось, апраўдаўшыся вераю, мы маем мір з Богам праз Госпада нашага Ісуса Хрыста*» (Рым 5:1).

* «*Бо так палюбіў Бог свет, што аддаў Сына Свайго Адзінароднага, каб кожны, хто верыць у Яго, не загінуў, а меў жыццё вечнае*» (Ян 3:16).

## Гл. таксама 
* Збавенне
* Грэхападзенне

Катэгорыя:Багаслоўе
Катэгорыя:Хрысціянская сатэрыялогія
Катэгорыя:Хрысціянства
Літаратуразнаўства

**Літаратуразнаўства** — навука пра паходжанне, сутнасць і грамадскія сувязі мастацкай літаратуры, спецыфіку літаратурнай творчасці і заканамернасці гісторыка-літаратурных працэсаў. Складаецца з трох асноўных раздзелаў: метадалогіі і тэорыі літаратуры, гісторыі літаратуры, літаратурнай крытыкі.

Метадалогія выпрацоўвае метады і агульныя прынцыпы вывучэння мастацкай літаратуры. Тэорыя літаразнаўства даследуе сацыяльную прыроду, вобразна-эстэтычную сутнасць, спецыфіку літаратуры, прыроду жанравых форм і іх адметнасць, законы літаратурна-мастацкай творчасці, агульныя і спецыфічныя заканамернасці станаўлення літаратуры, асаблівасці мастацкіх метадаў, плыняў і кірункаў.

Гісторыя вывучае літаратуру як працэс у канкрэтных яго праявах, важнейшых тэндэнцыях і заканамернасцях, апасродкавана звязаных і абумоўленых заканамернасцямі грамадскага развіцця, даследуе ўзнікненне, змены і развіццё літаратурных кірункаў, плыняў, станаўленне творчых метадаў і мастацкіх стыляў, вызначае месца пісьменніка і асобных твораў ў літаратурным працэсе.

Літаратурная крытыка асвятляе бягучы літаратурны працэс, ацэньвае і тлумачыць літаратурныя творы і адлюстраваныя ў іх з’явы ў святле ідэйна-эстэтычных ідэалаў эпохі, арыентуе чытача, накіроўвае яго інтарэсы, вызначае шляхі развіцця літаратуры. Літаратуразнаўства выкарыстоўвае дасягненні іншых гуманітарных навук, з якімі цесна звязана, — філасофіі, эстэтыкі, сацыялогіі, гісторыі, псіхалогіі, мовазнаўства; уключае такія дысцыпліны, як тэксталогія, тэорыя і практыка выдавецкай (эдыцыйнай) справы, гістарыяграфія, бібліяграфія, архівазнаўства, літаратурная крыніцазнаўства, краязнаўства, палеаграфія і іншыя. Некаторыя з дапаможных дысцыплін афармляюцца ў самастойныя галіны (напрыклад, тэксталогія).

Асновы вучэння пра мастацкую літаратуру распрацавалі старажытнагрэчаскія філосафы. Найбольшую ролю адыграў Арыстоцель, працы якога на доўгі час вызначылі праблематыку і кірунак развіцця літаратуразнаўства; яго ідэямі жывіліся трактаты пра літаратуру ў Старажытным Рыме, у эпоху Адраджэння і нават перыяд класіцызму (Н. Буало). У XVIII — пачатку XIX стагоддзяў на развіццё літаратуразнаўства моцна паўплывалі працы Д. Дзідро, Г. Лесінга, Ё. В. Гётэ і іншых пісьменнікаў і філосафаў эпохі Асветніцтва, якія цікавіліся пытаннямі спецыфікі мастацкай літаратуры, яе суадносінамі з іншымі відамі мастацтва, ідэямі рэалізму і гістарызму.

## Літаратура 
*
Яфім Захаравіч Капелян

**Яфім Захаравіч Капелян** (1912—1975) — савецкі акцёр тэатра і кіно. Народны артыст СССР (1973).

## Біяграфія 
Яфім Капелян нарадзіўся 30 сакавіка (12 красавіка) 1912 года ў горадзе Рэчыца (цяпер Гомельская вобласць) у сям’і лесанарыхтоўшчыка.

Пасля заканчэння школы ў 1929 годзе прыехаў у Ленінград і некаторы час працаваў токарам на заводзе «Чырвоны Пуцілавец», а затым паступіў у Акадэмію мастацтваў на архітэктурны факультэт, дзе раней навучаліся абодва яго брата. Дзеля заробку ўдзельнічаў у масоўках у спектаклях Вялікага драматычнага тэатра і ў рэшце рэшт паступіў у студыю пры тэатры, дзе яго настаўнікам быў К. К. Цвярскі (у той час галоўны рэжысёр БДТ). Пасля заканчэння студыі (у 1935 годзе) быў прыняты ў трупу тэатра, у якім працаваў да канца жыцця. З прыходам у 1956 годзе Г. А. Таўстаногава на пасаду галоўнага рэжысёра стаў адным з вядучых акцёраў БДТ.

Адначасова здымаўся ў кіно, выканаў мноства яркіх характэрных роляў у фільмах «Няўлоўныя мсціўцы», «Інтэрвенцыя», «Даура», «Вечны кліч», «Саламяны капялюшык». Адна з найбольш вядомых прац — аўтарскі тэкст у тэлесерыяле «Сямнаццаць імгненняў вясны».

Памёр ад інфаркту 6 сакавіка 1975 г. Пахаваны на Літаратарскіх мастках Волкаўскіх могілак у Ленінградзе.

## Узнагароды і званні 
* Заслужаны артыст РСФСР (1957)
* Лаўрэат Усесаюзнага кінафестывалю ў намінацыі «Прэміі за акцёрскую працу» за 1968 год.
* Народны артыст СССР (1973)

Катэгорыя:Акцёры агучвання СССР
Наяда гібкая

**Наяда гібкая**, **Наяда гнуткая**, **Каўлі́нія гнуткая** (*Najas flexilis*) — кветкавая падводная расліна сямейства жабнікавых.

## Батанічнае апісанне 
Паглыбленая ў ваду двухдомная, гнуткая, даволі кволая, светла-зялёная аднагадовая расліна з тонкім (менш за 1 мм у дыяметры) разгалінаваным сцяблом даўжынёй 8—40 см. Лісце лінейнае, па краях ледзь прыкметна зубчастае. Кветкі непрыкметныя, адзіночныя, у пазухах лісця. Тычынкавыя кветкі з адной тычынкай, абкружанай двухлопасцевым калякветнікам, песцікавыя — без калякветніка. Плод вузкаэліпсаідальны, касцянкападобны. Насенне жаўтаватае, бліскучае.

## Арэал і экалогія 
Еўразія, Паўночная Амерыка; у Беларусі знаходзіцца ў асобных лакалітэтах на паўднёва-ўсходняй мяжы арэала (выяўлена ў азёрах Лосвіда, Нешчарда, Дрывяты). Расце невялікімі групамі на глыбіні 20-60 см у азёрах з рознай ступенню трофнасці і мінералізацыі вады, пясчанымі і пясчана-галечнымі грунтамі з намулам.

Цвіце ў ліпені-жніўні, пладаносіць у жніўні-верасні. Цвіценне і апыленне адбываюцца пад вадой. Размнажэнне насеннае і вегетатыўнае.

## Значэнне і выкарыстанне 
Кармавая і дэкаратыўная расліна.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Жабнікавыя
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Кармавыя расліны
Уладзімір Іванавіч Кузняцоў

**Уладзі́мір Іва́навіч Кузняцо́ў** (нар. , ) — беларускі вучоны ў галіне фізіялогіі. Доктар медыцынскіх навук (1991), прафесар (1992). Скончыў Віцебскі медыцынскі інстытут (1970). Працуе ў Віцебскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце (з 1998 загадчык кафедры).

Навуковыя працы па адаптацыйнай медыцыне і эксперыментальнай кардыялогіі.

## Літаратура 
* Кузняцоў  Уладзімір Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г.П. Пашкоў [і інш.]. - Мн., 1999. - Т. 8. - С. 563.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук
Катэгорыя:Фізіёлагі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта