open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Язэпс Віталс

**Язэпс Віталс**, Іосіф Вітал (; , г. , Латвія — , ) — латышскі , ; адзін з заснавальнікаў нацыянальнай кампазітарскай школы, буйнейшы майстар латышскай харавой песні.

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Пецярбургскую кансерваторыю (1886, клас М. Рымскага-Корсакава), выкладаў у ёй (з 1901 г. прафесар). 3 1918 г. у Рызе. Заснавальнік, прафесар, рэктар (у 1919—44, з перапынкам) Латвійскай кансерваторыі (цяпер носіць яго імя). Адзін з заснавальнікаў і старшыня (1923—1940) Таварыства латышскіх кампазітараў.

Сярод яго вучняў: С. Пракоф’еў, М. Мяскоўскі, Я. Іваноў, Я. Калніньш, А. Скултэ, Л. Вігнерс, Е. Віталіньш і інш.

З 1944 года жыў у Германіі.

## Творчасць 
Асноўныя творы: кантаты «Песня» (1908), «Паўночнае ззянне» (1913); балада для хору «Беверынскі спявак» (1900); сімфонія (1888), «Свята Ліга» (1889), «Драматычная уверцюра» (1895), уверцюра «Спрыдзітыс» (1908), сюіты «Сем латышскіх народных песень» (1904) і «Каштоўныя камяні» (1924), балада «Восеньская песня» (1928), «Латышская сельская серэнада» (1934), «Рапсодыя» (1909) для сімфанічнага аркестра; фантазія на тэмы латышскіх народных песень для скрыпкі з аркестрам; струнны квартэт; інструментальныя творы, у т.л. для фартэпіяна (больш за 80); хары а капэла (103); песні для голасу з фартэпіяна (92), апрацоўкі латышскіх народных песень (больш за 300).

Аўтар артыкулаў па музычным мастацтве.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Язэпс Віталс на сайце Латвійскай Нацыянальнай бібліятэкі  (латыш.)

Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Латвіі
Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі
Катэгорыя:Выкладчыкі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі
Катэгорыя:Рэктары Латвійскай музычнай акадэміі імя Язэпа Вітала

Катэгорыя:Кампазітары Латвіі
Яніс Судрабкалн

**Яніс Судрабкалн** (, сапр. Арвід Судрабкалнс, да 1923 Арвід Пейне; , с. Інчукалнс, Латвія — ) — латышскі паэт. Заслужаны дзеяч культуры Латвіі (1943). Народны паэт Латвіі (1947). Акадэмік АН Латвіі (з 1973). Герой Сацыялістычнай Працы (1974).

## Творчасць 
Друкаваўся з 1909. Выступіў як рамантык (зборнік «Крылатая Армада», 1920). Зборнікі вершаў «Пераўтварэнні» (1924), «Ліхтар на ветры» (1931) адметныя эмацыянальнасцю і інтэлектуальнасцю, віртуознасцю формы. Гумарыстычныя і сатырычныя вершы ў зборніках «Трубадур на асле» (1921), «Джэнтльмен у бэзавым фраку» (1924). Паэтычныя зборнікі «У братняй сям’і» (1947), «Яшчэ адна вясна» (1964), «Ясень за акном» (1969), «Летуценнікам» (1974) прасякнуты грамадзянскімі матывамі. Аўтар кніг лірычных мініяцюр, публіцыстыкі.

Пераклаў на латышскую мову верш Я. Купалы «Абвілася краіна». Аўтар верша «Памяці Купалы». Сярод перакладчыкаў яго вершаў на беларускую мову Э. Агняцвет, П. Броўка, С. Блатун, С. Гаўрусёў, С. Грахоўскі, А. Звонак, В. Зуёнак, А. Кудравец, Е. Лось, М. Танк, Г. Шаранговіч і інш.

## Прэміі і ўзнагароды 
* Дзяржаўная прэмія СССР (1948)
* Дзяржаўная прэмія Латвіі (1965)

## Беларускія пераклады 
* Яшчэ адна вясна. Мн., 1969.
* У кн.: Латышская савецкая паэзія. Мн., 1984. Т. 1.
* У кн.: Песня Даўгавы. Мн., 1986.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Акадэмікі АН Латвіі
Катэгорыя:Латышскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Латвіі
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на латышскую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі Латвіі
Катэгорыя:Публіцысты Латвіі
Катэгорыя:Сатырыкі
Катэгорыя:Народныя паэты Латвіі
Вашкевіч

**Вашке́віч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Аляксандравіч Вашкевіч (1901—1945) — Герой Савецкага Саюза.
* Аляксандр Яўгенавіч Вашкевіч (нар. 1960) — беларускі правазнавец.
* Андрэй Вашкевіч (1971—2019) — беларускі рэдактар, вярстальнік і вэб-дызайнер.
* Андрэй Віталевіч Вашкевіч (нар. 1984) — беларускі журналіст, футбольны функцыянер.
* Андрэй Фрыдрыхавіч Вашкевіч — беларускі гісторык.
* Антон Вітальевіч Вашкевіч (нар. 1994) — беларускі баскетбаліст.
* Аркадзь Пракопавіч Вашкевіч (1930—2001) — Герой Сацыялістычнай Працы.
* Васіль Васілевіч Вашкевіч (1892—1972) — расійскі і беларускі рэвалюцыянер, партыйны дзеяч.
* Дзмітрый Андрэевіч Вашкевіч (нар. 2000) — беларускі футбаліст.
* Іван Іванавіч Вашкевіч (1937—2011) — беларускі акцёр, тэатральны дзеяч.
* Пётр Емельянавіч Вашкевіч (1900—1938) — беларускі архівіст, ахвяра сталінскіх рэпрэсій.
* Уладзімір Раманавіч Вашкевіч (1900—1970) — савецкі военачальнік.
BBC Radio 1

**BBC Radio 1** (*Бі-Бі-Сі Рэдыё Уан*) — брытанская радыёстанцыя, якая вяшчае на міжнародным узроўні пад кіраўніцтвам BBC і спецыялізуецца на поп-музыцы і хіт-парадах музычных кампазіцый. Пасля 19:00 радыё аддае перавагу альтэрнатыўным жанрам, уключаючы электроніку, хіп-хоп і рок. Гэта робіцца для прыцягнення аўдыторыі 15—29 гадоў. Радыёстанцыя пачала вяшчанне ў 7:00 раніцы 30 верасня 1967 года, пасля забароны парламентам пірацкіх радыёстанцый, якія размяшчаліся на марскіх суднах (англ).

Катэгорыя:Радыёстанцыі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Радыёстанцыі на англійскай мове
Катэгорыя:BBC
The Sun

**The Sun** — брытанскі таблоід, заснаваны ў 1963 годзе. Тыраж газеты па стане на чэрвень 2011 года складае 2 806 746 асобнікаў. Выдаецца ў Вялікабрытаніі і Ірландыі. У сярэднім у дзень газету чытае каля 7,7 млн чалавек, з іх 56 % складаюць мужчыны і 44 % — жанчыны. Належыць медыяхолдынгу News Corporation.

## Утрыманне 
Газета *The Sun* шырока вядомая дзякуючы гісторыям пра жыццё зорак, у тым ліку скандальным і правакацыйным, а таксама пра індустрыю забаў (гісторыі і чуткі пра поп-музыку, тэлевізійныя серыялы і да т.п.).

На трэцяй старонцы газеты рэгулярна друкуецца фатаграфія дзяўчыны-мадэлі ва ўзросце ад 18 да 27 гадоў топлес. Такі фармат трэцяй старонкі стаў традыцыйнай рысай газеты з 1970 года.

Газета надае вялікую ўвагу спартыўнай тэматыцы, асабліва футболу.

На другой старонцы газеты друкуюцца матэрыялы пра палітыку.

## Інцыдэнты 
11 лютага 2012 года брытанская паліцыя ў выніку праведзенай аперацыі «Эльведэн» арыштавала пецярых супрацоўнікаў газеты. Яны падазраюцца ў незаконных спосабах збору навін, у тым ліку шляхам хабараў і подкупу паліцэйскіх.

## Спасылкі 
* *The Sun* — афіцыйны сайт 
* *The Sun* на Twitter 
* *BBC*. Forty Years of the Sun. 

Катэгорыя:Газеты XX стагоддзя
Катэгорыя:Газеты Вялікабрытаніі
Лёд на Месяцы

[thumb|right|LCROSS [2009]]

**Лёд на Месяцы** — вада ў цвёрдым стане, якая, як ужо дакладна даказана, прысутнічае на Месяцы. Вадкая вада не можа знаходзіцца на месяцавай паверхні, так як яна выпараецца пад уздзеяннем сонечнага святла, і потым рассейваецца ў касмічнай прасторы. Аднак, з 1960-х гадоў існуе і даказаная гіпотэза, пра тое, што водны лёд захоўваецца ў кратарах Месяца, куды не могуць пранікаць прамяні Сонца або жа залягае на вялікай глыбіні.

Месяцавыя ледавікі могуць забяспечыць вадой першых каланістаў, магчыма з'яўленне расліннасці.

Катэгорыя:Месяц
Нізамі Гянджэві

**Нізамі Гянджэві** ( — *Nezâmi Ganjevi*, , , каля 1141, Гянджа, сучасны Азербайджан — каля 1209) — класік персідскай паэзіі, адзін з найбуйнейшых паэтаў сярэднявечнага Усходу, найбуйнейшы паэт-рамантык у персідскай эпічнай літаратуры, які прыўнёс у персідскую эпічную паэзію гутарковую мову і рэалістычны стыль. Выкарыстоўваючы тэмы з традыцыйнай вуснай народнай творчасці і пісьмовых гістарычных хронік, Нізамі сваімі паэмамі аб’яднаў даісламскі і ісламскі Іран. Героіка-рамантычная паэзія Нізамі на працягу наступных стагоддзяў працягвала аказваць ўплыў на ўвесь персамоўны свет. Яго творчасць аказала ўплыў на такіх вялікіх паэтаў, як Хафіз, Джалаладдзін Румі і Саадзі. Яго пяць маснаві (вялікіх паэм) («хамсэ») раскрываюць і даследуюць разнастайныя тэмы з розных галін ведаў і набылі вялікую славу, на што паказвае вялікая колькасць захаваных спісаў яго твораў. Героі яго паэм — Хасроў і Шырын, Лейлі і Меджнун, Іскандэр — да гэтага часу застаюцца агульнавядомымі як ва ўсім ісламскім свеце, так і ў іншых краінах. 1991 год быў абвешчаны ЮНЕСКА годам Нізамі ў гонар 850-годдзя паэта.

## Творы 
* «Хамсэ» (пяць паэм):
** «Скарбніца таямніц»
** «Хасроў і Шырын»
** «Лейлі і Меджнун»
** «Сем прыгажунь»
** «Іскандэр-намэ»
* Лірычныя вершы (захаваліся часткова)

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Паэты Азербайджана
Катэгорыя:Персідскамоўныя паэты
Катэгорыя:Аўтары любоўных раманаў
Катэгорыя:Асобы на марках
Адольф Алунан

**Адольф Алунан** (; , г. Мітава, цяпер Елгава, Латвія — ) — латышскі акцёр, рэжысёр, драматург; заснавальнік нацыянальнага тэатра і драматургіі. 

Сцэнічную дзейнасць пачаў у 1866. Працаваў у нямецкіх тэатрах у Тарту, Таліне, Пецярбургу. Выконваў пераважна камедыйныя ролі. Арганізатар, кіраўнік і рэжысёр першага нацыянальнага тэатра (Рыга, 1870—85), перасоўнай трупы ў Елгаве (1885—1904). Аўтар п'ес: «Дамарослы», «Радасць і гора», «Нашы продкі» і інш., артыкулаў пра тэатраьнае мастацтва, успамінаў.

## Літаратура 
* Алунан // БЭ ў 18 т. Т. 1. Мн., 1996.

Катэгорыя:Драматургі Латвіі
Катэгорыя:Тэатральныя акцёры Латвіі
Катэгорыя:Тэатральныя акцёры Расійскай Імперыі
Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі
Паўночна-Шатландскае нагор’е

**Паўночна-Шатландскае нагор’е** ці **Шатландскае высакагор’е** () — горная вобласць Шатландыі, якая займае прыкладна 2/3 гэтай аўтаномнай вобласці, адзін з пяці асноўных рэгіёнаў вытворчасці шатландскага віскі, якія вылучаюцца Асацыяцыяй шатландскага віскі.

Падзелена ўпадзінамі, найбуйнейшая з якіх — Глен-Мор, на шэраг пласкагор’яў і хрыбтоў: Грампіянскія горы, Паўночна-заходняе нагор’е і інш. На поўдні пераходзіць у Сярэднешатландскую нізіну. У вобласці знаходзіцца самая высокая гара Вялікабрытаніі, гара Бен-Невіс (1344 м), азёры Лох-Нес, Лох-Лохі і Лох-Ломанд; цэнтрам лічыцца горад Інвернес.

[left|thumb|Падзел на [Лоўленд і Хайленд]]
Назва *Highlands* (горная краіна ці горныя раёны паўночнай Шатландыі), дзе дамінавала кельцкая мова, ужываецца, як супрацьлегласць назве *Lowlands* (Scottish Lowlands, A' Ghalldachd) — Шатландская раўніна, нізінная паўднёвая, меней гарыстая частка Шатландыі.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Горы Шатландыі
Катэгорыя:Геаграфія Шатландыі
Лоўленд

[thumb|200px|Падзел [Шатландыя|Шатландыі на Хайленд і Лоўленд]]

**Лоўленд** (, , ) — адна з дзвюх гісторыка-геаграфічных частак Шатландыі. Тэрмін выкарыстоўваецца разам з тэрмінам Хайленд. Займае рыфтавую частку Сярэднешатландскай нізіны (), усходняе ўзбярэжжа і Паўночна-Шатландскае нагор'е.
thumb|250 px|left|Від раўніннай Шатландыі

Пад Лоўлендам у Шатландыі разумеюць тэрыторыю, населеную жыхарамі, дамінуючай мовай якіх да позняга Сярэднявечча была англа-шатландская мова (дыялект англійскай мовы, адна з германскіх моў, роднасная англійскай). Насельніцтва Хайленда, у адрозненне ад Лоўленда, выкарыстоўвала пераважна кельцкую шатландскую мову.

## Літаратура 
# Gillen, Con. *«Geology and landscapes of Scotland»*. Harpenden. Terra Publishing, 2003.
# Keay, J. & Keay, J. *«Collins Encyclopaedia of Scotland»*. London. HarperCollins, 1994.
# McKirdy, Alan Gordon, John & Crofts, Roger. *«Land of Mountain and Flood: The Geology and Landforms of Scotland»*. Edinburgh. Birlinn, 2007.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Геаграфія Шатландыі
Сярэднешатландская нізіна

**Сярэднешатландская нізіна** () — нізінныя раёны ў паўночнай частцы вострава Вялікабрытанія, якая раздзяляе Паўночна-Шатландскае нагор’е і Паўднёва-Шатландскае ўзвышша. На паўночным захадзе мяжой лічыцца лінія ад Дамбартана да Стонхейвена. Заходні бераг нізіны абмежаваны залівам Ферт-оф-Клайд; ва ўсходні ўразаюцца Ферт-оф-Тэй і Ферт-оф-Форт.

Нізіна складзена чырванаколернымі пясчанікамі, сланцамі і вапнякамі, перакрытымі чахлом марэны. Месцамі сустракаюцца астанцавыя кражы і ўзгоркі пераважна са старажытных вывергнутых парод. Маюцца радовішчы каменнага вугалю. Па схілах кражаў і ўзгоркаў — хваёвыя і бярозавыя лясы, верасовыя пусткі.

.]]
Нізіна густа населена. На ёй размешчаны найбуйнейшыя гарады Шатландыі: Глазга і Эдынбург, а таксама драбнейшыя Стэрлінг, Данды і іншыя. У гістарычны раён Лоўленд таксама ўключаюць Паўднёва-Шатландскае ўзвышша.

## Зноскі 
Катэгорыя:Геаграфія Шатландыі
Катэгорыя:Раўніны Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Нізіны паводле алфавіта
Партыя Уэльса

а — эмблема партыі з 2009 года.]]

**Plaid Cymru — Па́ртыя Уэ́льса** (; ) — левацэнтрысцкая палітычная партыя валійскіх нацыяналістаў. Адстойвае ідэі аддзялення Уэльса ад Вялікабрытаніі і стварэння незалежнай дзяржавы. Звычайна найбольшую падтрымку атрымлівае ў сельскіх раёнах паўночнага і заходняга Уэльса, сярод насельніцтва, якое размаўляе на валійскай. На парламенцкіх выбарах Вялікабрытаніі ў 2010 Партыя Уэльса атрымала 11,3 % галасоў усіх выбаршчыкаў Уэльса.

Партыя мае адно дэпутацкае месца ў Еўрапарламенце з чатырох месцаў ад Уэльса, тры з 40 уэльскіх месцаў у палаце абшчын парламента Вялікабрытаніі, і 11 з 60 месцаў ва Уэльскай Асамблеі. Усяго ў шэрагах партыі налічваецца каля 10 тысяч чалавек.

«Plaid» цесна супрацоўнічае з Шатландскай нацыянальнай партыяй: яны ўтвараюць кааліцыю ў брытанскім парламенце, а таксама бяруць удзел у дзейнасці Еўрапейскага свабоднага альянсу.

## Спасылкі 
* Plaid Cymru  — афіцыйны сайт

Катэгорыя:Палітычныя партыі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Палітыка Уэльса
Катэгорыя:Партыі, якія прадстаўляюць нацыянальныя меншасці
Уэльс
Катэгорыя:Левацэнтрысцкія партыі
Аксітанская партыя

**Аксітанская партыя** (*Partit Occitan*) — палітычная партыя Францыі.

## Гісторыя 
thumb|злева|155пкс|Сцяг Аксітаніі
Аксітанская партыя была арганізавана ў Тулузе ў 1987 годзе ў выніку зліцця аксітанскіх рухаў, такіх як Volem Viure al Païs, Païs Nòstre, і г.д.

Асноўнай праграмнай мэтай з'яўляецца арганізацыя аксітанскага палітычнага руху, які будзе незалежны ад палітыкі іншых партый і будзе выступаць за шырокую аўтаномію для Аксітаніі.

Аксітанская партыя ўваходзіць у Еўрапейскі свабодны альянс, які мае некалькі дэпутацкіх месцаў у Еўрапарламенце.

## Спасылкі 
* Сайт партыі

Катэгорыя:Сепаратызм
Катэгорыя:Палітычныя партыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Палітычныя партыі Францыі
Катэгорыя:Партыі, якія прадстаўляюць нацыянальныя меншасці
Вялікае Астравіта

**Вялі́кае Астраві́та** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Сосніца, прыкладна за 50 км у напрамку на паўночны ўсход ад Полацка, у межах гідралагічнага заказніка «Глыбокае—Чарбамысла, Вялікае Астравіта» («Глыбокае—Вялікае Астравіта»).

Плошча паверхні возера 0,48 км². Даўжыня 1,22 км, найбольшая шырыня 0,57 км. Даўжыня берагавой лініі 3,3 км. Найбольшая глыбіня 6 м, сярэдняя 3,1 м. Аб’ём вады 1,5 млн. м³. Плошча вадазбору 1,1 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны на поўначы і ўсходзе вышынёй 10—11 м, на захадзе 4—5 м, стромкія. Паўднёвыя схілы спадзістыя, вышынёй да 3 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі зліваюцца са схіламі катлавіны, пясчаныя. Паўднёвыя берагі тарфяністыя. Мелкаводдзе да глыбіні 2 м пясчанае. Да глыбіні 3 м дно возера выслана апясчаненым ілам, глыбей — сапрапелем. Вада вызначаецца нізкай мінералізацыяй (менш за 20 мг/л) і вялікай празрыстасцю (да 5,3 м). Возера мезатрофнае з прыкметамі алігатрофіі. Арганічнае жыццё развіта слаба. Надводная расліннасць утварае паласу ўздоўж берага шырынёй да 10 м. Дно да глыбіні 5 м расце ахоўны від раслін — палушнік азёрны, які занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

Іхтыяфаўна бедная. У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь.

## Літаратура 
* *Уласаў В. П.* Вялікае Астравіта // 
* 

## Спасылкі 
* Вялікае Астравіта 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Прэзідэнцкія выбары ў Туркменістане (1992)

**Прэзідэнцкія выбары ў Туркменістане** — першыя прэзідэнцкія выбары ў суверэнным Туркменістане, якія прайшлі 21 чэрвеня 1992. Адзіным кандыдатам на пасаду кіраўніка з’яўляўся С. Ніязаў.

## Вынікі 
Катэгорыя:Выбары ў Туркменістане
Катэгорыя:Чэрвень 1992 года
Катэгорыя:Падзеі 21 чэрвеня
Катэгорыя:Выбары 1992 года
Катэгорыя:1992 год у Азіі
Верасовая пустка

[right|thumb|300px|Верасовая пустка ў [Пенінскія горы|Пенінскіх гарах Вялікабрытаніі.]]
**Верасовая пустка** — біятоп, тыповы для гарыстай мясцовасці, характарызуецца перавагай рыхлых кіслых глеб цёмна-шэрага колеру з прымешкай белага пяску, бедных на калій, азот і фосфар. Звычайна ўяўляе сабой зараснікі  і раслін з роду .

Найбольшае распаўсюджванне мае ва умераным клімаце Паўночнага і Паўднёвага паўшар'яў, як напрыклад, у Вялікабрытаніі, Ірландыі і Новай Зеландыі, а таксама ў высакагорных раёнах тропікаў, як, напрыклад, у андскіх парама. Як правіла, пусткі не адрозніваюцца біялагічнай разнастайнасцю і звычайна асацыююцца з верасам.

Фаўна верасовых пустак у Еўропе прадстаўлена такімі птушкамі, як , , , , , , , ,  і .

У другой палове XX стагоддзя празмернае выкарыстанне верасовых пустак пад выпас скаціны, камерцыйныя лесапасадкі і інвазія чужародных раслін, такіх, як , прывялі да дэградацыі і знікнення 20% усёй прасторы пустак.

Катэгорыя:Ландшафты
Катэгорыя:Верасовыя
Адольф Сакс

**Адольф (Антуан Жазеф) Сакс** (; , Дынан, Бельгія — 4 лютага 1894, Парыж) — бельгійскі вынаходнік музычных інструментаў, найбольш вядомым з якіх з’яўляецца саксафон.

Патэнт на вынайдзены ім музычны інструмент Сакс атрымаў 17 траўня 1846 года — і адразу ж быў уцягнуты ў судовую вайну: адны аспрэчвалі ягонае першынство, другія лічылі, што саксафон пагубіць музыку, трэція — што душу, чацвертыя — што ён гучыць папросту неяк амаральна і падазрона. Так фірма Сакса ўрэшце збанкрутавала. Сын майстра музычных інструментаў і вынаходнік саксафона апынуліся ў галечы.

## Літаратура 
* *Бахарэвіч А.* На фоне Сакса // Каляндар Бахарэвіча. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2014. 464 с.: іл. ISBN 978-0-929849-64-5
* *Adolphe Sax*, Malou Haine, Bruxelles, 1980
* *Sax, Mule & Co*, Jean-Pierre Thiollet, Paris, 2004. ISBN 2-914266-03-0

## Спасылкі 
* Adolphe Sax page  from Saxgourmet site
* Pictures of five Sax Saxophones (circa 1858-76)

Катэгорыя:Вынаходнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Вынаходнікі Бельгіі
Катэгорыя:Музычныя канструктары і вынаходнікі
Катэгорыя:Музычныя педагогі Францыі
Прэзідэнцкія выбары ў Туркменістане (2007)

**Прэзідэнцкія выбары ў Туркменістане** прайшлі 11 лютага 2007 года.

## Вынікі 
Катэгорыя:Выбары ў Туркменістане
Катэгорыя:Люты 2007 года
Катэгорыя:Падзеі 11 лютага
Катэгорыя:Выбары 2007 года
Катэгорыя:2007 год у Азіі
XXVI Генеральная асамблея Міжнароднага астранамічнага саюза

**XXVI Генеральная асамблея Міжнароднага астранамічнага саюза** — міжнародная канферэнцыя, якая была арганізавана Міжнародным астранамічным саюзам і праходзіла ў Празе 14—25 жніўня 2006 года.

24 жніўня ўдзельнікамі асамблеі было прынята рашэнне змяніць вызначэнне тэрміна «планета». Зараз афіцыйна планетай Сонечнай сістэмы называецца нябеснае цела, якое адпавядае усім наступным умовам:

* звяртаецца па арбіце вакол Сонца (г.зн. не з'яўляецца спадарожнікам іншага цела);
* валодае дастатковай гравітацыяй, каб мець форму, блізкую да шара;
* паблізу арбіты якога маецца «прастора, свабодная ад іншых целаў».

Апошняе ўдакладненне наконт свабоднай прасторы, дададзенае на асамблеі, азначае, што на арбіце планеты не знаходзіцца нябесных целаў, якія не з'яўляюцца яе спадарожнікамі.

Асамблея відавочна дэкларавала, што Плутон не з'яўляецца планетай. Ён задавальняе толькі двум першым крытэрыям, якія выкарыстоўваліся раней, і не задавальняе новаму крытэрыю. Яго класіфікацыя змененая на «карлікавая планета», у якія таксама ўваходзяць Эрыс, Цэрэра, Макемаке і Хаумеа.

Дадзенае вызначэнне абмежавана Сонечнай сістэмай, г. зн. Асамблея ніяк не спрабавала класіфікаваць целы, званыя экзапланетамі.

## Спасылкі 
* Рашэнне XXVI асамблеі 

Катэгорыя:Планеталогія
Катэгорыя:2006 год у Празе
Катэгорыя:Жнівень 2006 года
Паводка ў Кітаі (1931)

У 1931 годзе  падвергся **серыі разбуральных паводак** (), паводле розных даных загінула ад 145 тысяч да 4 мільёнаў чалавек. Лічыцца найбуйнейшым стыхійным бедствам за ўсю задакументаваную гісторыю чалавецтва.

## Хроніка падзей 
З 1928 па 1930 год у Кітаі панавала засуха. Зіма 1930/1931 гадоў выдалася снежная, увесну выпала шмат дажджоў, і рэкі пачалі перапаўняцца. Ліўні працягнуліся і ўлетку, іх пік прыйшоўся на ліпень — жнівень 1931 года. Таксама назіралася небывалая актыўнасць цыклонаў: за адзін толькі ліпень таго года над рэгіёнам іх прайшло сем штук, у той час як нормай з'яўляецца два ў год.

Да ліпеня выйшлі з берагоў найбуйнейшыя рэкі краіны: Янцзы, Хуайхэ, Хуанхэ. Неўзабаве высокая вада дайшла да Нанкіна, сталіцы краіны ў той час, і амаль цалкам яго разбурыла. Да 19 жніўня ўзровень вады перавышаў норму на 16 метраў. Увечар 25 жніўня вада ўвайшла ў Вялікі канал, змыла дамбы, у тую ноч патанула каля 200 тысяч чалавек, большасць з якіх, натуральна, спалі.

У сувязі з велізарнай колькасцю трупаў у рэгіёне пачаліся эпідэміі халеры і тыфу, з-за адсутнасці харчавання фіксаваліся выпадкі дзетазабойства і канібалізму.

## Рэакцыя ўрада 
Гаміньданскі ўрад арганізаваў камісію для дапамогі пацярпелым, але ў сувязі з грамадзянскай вайной фінансаванне было мізэрным, і ўся дапамога вылілася ў пабудову некалькіх маленькіх дамбаў уздоўж Янцзы. У 1953 годзе, калі да ўлады прыйшлі камуністы, па берагах Янцзы праехаў Маа Цзэдун, распавядаючы пра планы па хуткім будаўніцтве найвялікшага гідратэхнічнага збудавання — «Тры цясніны», якое назаўжды засцеражэ жыхароў рэгіёна ад паводак. «Цясніны» былі пабудаваны праз шмат гадоў пасля смерці Маа і зарабілі толькі ў 2012 годзе.

## Гл. таксама 
* Паводка на Хуанхэ 1938 года
* 
* 

## Спасылкі 
* 1931年江淮异常梅雨  на сайце *cqvip.com
* The Great Floods Of 1931 At Gaoyou  на сайце *aboutgaoyou.com
* Get Ready to Swim: the World's Worst Floods in History  на сайце *amog.com
* Самая вялікая паводка ў свеце   на сайце *samogo.net
* Топ-10 самых смяротных прыродных катастроф у гісторыі — № 1  на сайце ''t0p-10.ru

Катэгорыя:Стыхійныя бедствы 1931 года
Катэгорыя:Паводкі ў Кітаі
Катэгорыя:Янцзы
Бораўна (возера, Лепельскі раён)

**Бо́раўна, Боравенскае** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ула, за 3 км на ўсход ад горада Лепель.

Плошча паверхні возера 0,38 км². Даўжыня 1,15 км, найбольшая шырыня 0,61 км, даўжыня берагавой лініі 3,56 км. Найбольшая глыбіня 8,2 м, сярэдняя 3,9 м. Аб'ём вады ў возеры 1,47 млн. м³. Плошча вадазбору 6,5 км².
Катлавіна Бораўна тэрмакарставага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй да 5 м, пераважна спадзістыя. Берагавая лінія звілістая. Берагі вышынёй да 0,1—0,5 м, пясчаныя. Дно возера ўздоўж берагоў выслана апясчаненымі адкладамі, астатняя частка — гліністым ілам.
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. У Бораўна ўпадае ручай з возера Глыбочыца і выцякае пратока ў возера Нюля. Надводная расліннасць распаўсюджваецца да адлегласці 2—3 м ад берага возера, падводная пашыраецца да глыбіні 2—5 м.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь, лешч, мянтуз, лінь, плотка, краснапёрка і іншыя рыбы.

## Літаратура 
* *Макрыцкі А. М.* Бораўна // 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна
Катэгорыя:Басейн Улы
Галактыка-спадарожнік

**Галактыка-спадарожнік** круціцца вакол большай па масе галактыкі пад дзеяннем прыцягнення гравітацыйным полем. Яны верцяцца з пары вакол агульнага цэнтра галактык. Калі адна значна большая іншай па масе, то вялікая з'яўляецца «галоўнай», а меншая спадарожнікам. Паміж галактыкамі, кірунак руху якіх перасякаецца ў залежнасці ад характару перасячэння, можа адбывацца сутыкненне, зліццё, або абмен некаторымі аб'ектамі. У такой сітуацыі бывае цяжка сказаць, дзе сканчаецца адна галактыка і пачынаецца іншая. Сутыкненне галактык не цягне за сабой сутыкненне зорак, але здольна змяніць іх арбіты і ініцыяваць працэс зоркаўтварэння.

Катэгорыя:Галактыкі
Галактычны год

**Галактычны год** — перыяд часу, за які Сонечная сістэма робіць адзін абарот вакол цэнтра нашай Галактыкі. Велічыня гэтага прамежку часу вядомая недакладна, таму што яна залежыць ад хуткасці руху нашай сістэмы і адлегласці да цэнтра Галактыкі. Галактычны год складае, па розных ацэнках, ад 225 да 250 мільёнаў зямных гадоў.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу
Катэгорыя:Галактыкі
Галактычнае гало

**Гало галактыкі** — нябачны кампанент галактыкі, які мае сферычную форму і распасціраецца за яе бачную частку. У асноўным складаецца з разрэджанага гарачага газу, зорак і цёмнай матэрыі. Апошняя складае асноўную масу галактыкі.

## Гл. таксама 
* Галактычны рукаў

Катэгорыя:Галактыкі
Катэгорыя:Цёмная матэрыя
Кампактная галактыка

**]]

**Кампактная галактыка''' — далёкая галактыка, якая на зорным небе падобная да звычайнай зоркі. Гэты аб'ект з высокай яркасцю паверхні, які мае вялікае чырвонае зрушэнне, што сведчыць аб значной адлегласці да яго. Найбуйнейшыя галактыкі з-за сваёй яркасці могуць перавышаць у сотні разоў яркасць галактык, маючы блакітны колер. У большасці з іх выяўлена радыёвыпраменьванне не цеплавога паходжання. Паводле тэорыі астранома І. Шклоўскага, такое выпраменьванне ўзнікае пасля тармажэння ў магнітным полі электронаў і больш цяжкіх зараджаных часціц. Гэтыя часціцы павінны рухацца са хуткасцямі, блізкімі да хуткасці святла. Такія хуткасці развіваюцца ў выніку значных выбухаў у галактыцы.

Група навукоўцаў Францыі, ЗША і Чылі апублікавала ў часопісе «The Astrophysical Journal» за студзень 2001 г вынікі даследаванняў, зыходзячы з якіх спіральныя галактыкі, і, у прыватнасці, наша, ўтварыліся з кампактных галактык. У аснову гэтай гіпотэзы ляглі тыя факты, што спектры далёкіх яркіх кампактных галактык вельмі падобныя на спектры ядраў спіральных галактык. На думку навукоўцаў сучасныя кампактныя галактыкі таксама могуць калі-небудзь эвалюцыянаваць у спіральныя. Існаванне галактык такога тыпу яшчэ да іх адкрыцця прадбачыў швейцарскі астрафізік Ф. Цвікі. Бліжэйшая да нас кампактная галактыка — М 32. Кампактныя галактыкі размяркоўваюцца па тыпу спектру выпраменьвання: ад блакітных да інфрачырвоных.

Катэгорыя:Галактыкі
Галактычны дыск

(NGC 253) з'яўляецца прыкладам галактыкі, што мае дыск.]]

**Галактычны дыск** — гэта кампанент структуры лінзападобных і спіральных галактык.

Галактычны дыск уяўляе сабой плоскасць, у якой знаходзяцца спіралі, рукавы і перамычкі. У галактычным дыску, як правіла, змяшчаецца больш маладых зорак, газу і пылу, чым у галактычным гало.

Галактычны дыск складаецца з газу, пылу і зорак. Газ і пыл ўтвараюць «газавы дыск». Зоркі ўтвараюць «зорны дыск».

## Гл. таксама 
* Галактычнае гало
* Галактычны рукаў

Катэгорыя:Галактыкі
Прэзідэнцкія выбары ў Туркменістане (1990)

**Прэзідэнцкія выбары ў Туркменістане** — першыя прэзідэнцкія выбары ў суверэнным Туркменістане, якія прайшлі ў Туркменскай ССР 27 кастрычніка 1990. Адзіным кандыдатам на пасаду кіраўніка новастворанай суверэннай рэспублікі з'яўляўся старшыня Вярхоўнага Савета Туркменскай ССР С. Ніязаў.

## Вынікі 
Катэгорыя:Выбары ў Туркменістане
Катэгорыя:Кастрычнік 1990 года
Катэгорыя:Падзеі 27 кастрычніка
Катэгорыя:Выбары 1990 года
Катэгорыя:1990 год у Азіі
Катэгорыя:1990 год у СССР
Галактычны рукаў

. Рукава лёгка можна адрозніць у структуры.]]

**Галактычны рукаў** — структурны элемент спіральнай галактыкі. У рукавах змяшчаецца значная частка пылу і газу, маладых зорак, а таксама мноства зорных скопішчаў.

Галоўная ўласцівасць, якая доўга з'яўляецца каменем спатыкнення, — доўгажывучасць спіральных рукавоў. Будзь сітуацыя зваротная, спіральныя галактыкі не былі б пераважным тыпам сярод усіх галактык. На дадзены момант лічыцца, што спіральныя галіны — хвалі шчыльнасці, якія ўтварыліся ў ходзе развіцця няўстойлівасцей, якія ўзніклі ў дыску.

## Назіранні 
Адметныя назіральныя ўласцівасці спіральных рукавоў:

* канцэнтрацыя маладых аб'ектаў (у два разы вышэй чым у сярэднім па дыску);
* дэфіцыт старых аб'ектаў (-30% ад сярэдняга па дыску);
* канцэнтрацыя газу (у 2-5 разоў больш, чым у суседніх абласцях);
* канцэнтрацыя пылу (непразрыстыя);
* сістэматычнае адхіленне хуткасці кручэння ад кругавой.

Цікава, што зоркі ў спіральных рукавах ў галактыках з перамычкай круцяцца, як правіла, практычна па кругавой арбіце.

## Спіральныя рукавы Млечнага Шляху 
Спіральная структура нашай Галактыкі Млечны Шлях недастаткова падрабязна вывучана і з'яўляецца перспектыўнай тэмай для навукі.Яна мае, як мінімум, 5 спіральных рукавоў: рукаў Лебедзя, рукаў Арыёна, рукаў Персея, рукаў Стральца і рукаў Цэнтаўра. Іх назвы абумоўлены месцазнаходжаннем асноўных масіваў рукавоў ў адпаведных сузор'ях. Наша Сонечная сістэма знаходзіцца ў невялікім Мясцовым рукаве, або рукавt Арыёна (часам пазначаецца як "0"), які злучаны з двума больш буйнымі — унутраным рукавом Стральца (абазначаецца як «-I») і знешніх рукавом Персея (абазначаецца як «+I»). Рукавы Млечнага Шляху складаюцца з зорак насельніцтва I (да якога належыць і наша Сонца) і розных аб'ектаў. Гэтыя аб'екты прадстаўляюць сабой, у прыватнасці, маладыя зоркі, вобласці H II і рассеяныя зорныя скопішчы.

## Спіральная структура галактыкі Андрамеды 
Галактыка Андрамеды з'яўляецца бліжэйшай да нас спіральнай галактыкай і, адпаведна, добра вывучаным аб'ектам. У першую чаргу, варта вылучыць у ёй такі структурны кампанент як рукаў S4 — добра прыкметнае спіральнае ўтварэнне ў паўднёва-заходняй частцы.

## Гл. таксама 
* Галактычнае гало
* Галактычны дыск

## Спасылкі 
* Природа спиральных рукавов Галактик
* Двухрукавная спираль Млечного Пути

Катэгорыя:Галактыкі
Пекулярная галактыка

**Пекулярная галактыка** (ад  — незвычайны, асаблівы) — гэта галактыка, якую немагчыма аднесці да пэўнага класу ў паслядоўнасці Хабла, паколькі яна валодае ярка выяўленымі індывідуальнымі асаблівасцямі. Для гэтага тэрміна не існуе адназначнага вызначэння, аднясенне галактык да гэтага тыпу можа аспрэчвацца.

Асаблівасці будовы галактык, якія лічацца пекулярнымі, могуць выяўляцца па-рознаму: скажэнні структуры (напрыклад, па прычыне ўзаемадзеяння з суседняй галактыкай), наяўнасці пылавых палос, выкідаў рэчыва і г. д.

Класічным прыкладам пекулярнай галактыкі з'яўляецца радыёгалактыка Centaurus A (NGC 5128).

У 1966 годзе быў апублікаваны Атлас пекулярных галактык, у якім была сабрана інфармацыя аб розных пекулярных аб'ектах.

## Гл. таксама 
* Эліптычная галактыка
* Спіральная галактыка

## Спасылкі 
* Пекулярные галактики  на сайце «Известия Науки»

Катэгорыя:Астрафізіка
*
Мезапланета

thumb|right|Параўнальныя памеры мезапланет.
**Мезапланета** — тэрмін, прыдуманы Айзэкам Азімавым дзеля пазначэння планетных целаў па велічыні менш за Меркурый, але буйней Цэрэры. Калі вызначаць велічыню лінейнымі вымярэннямі або аб’ёмам, мезапланеты павінны быць ад 1000 да 5000 км у дыяметры. Пад гэтую класіфікацыю трапляюць Эрыс, Плутон, Макемаке, Хаўмеа, Седна, Орк і Квавар. Да іх таксама могуць далучыцца такія аб’екты як 2002 TC302 і Варуна, калі іх памеры апынуцца бліжэй да верхняй мяжы бягучых ацэнак.

Тэрмін «мезапланета» быў упершыню выкарыстаны Азімавым ў артыкуле «Што ў імя?», упершыню апублікаваным у канцы 1980-х у «Лос-Анджэлес таймс», і ў 1991 годзе перадрукаваны ў яго кнізе «Новыя магчымасці». У артыкуле Азімаў адзначыў, што ў Сонечнай сістэме маецца вялікая колькасць планетных целаў (у адрозненне ад Сонца і спадарожнікаў планет), і заявіў, што любая абраная мяжа паміж асноўнымі і малымі планетамі адвольна. Азімаў затым паказаў, што існуе вялікі разрыў ў памерах паміж Меркурыем, самым малым целам, якое лічылася несумненна прадстаўніком асноўных планет, і Цэрэрай, найбуйнейшым целам, якое лічылася несумненна прадстаўніком малых планет. Толькі адно планетнае цела з вядомых у той час, Плутон, трапляе ў гэты інтэрвал. Замест таго, каб адвольным чынам аднесці Плутон да ліку асноўных ці малых планет, Азімаў прапанаваў любое планетнае цела, якое па памеры займае прамежкавае становішча паміж Меркурыем і Цэрэрай, называць мезапланетамі(&nbsp;— средний, промежуточный).

З 2000 года было адкрыта некалькі транснептунавых аб’ектаў, па памеры менш Меркурыя, але больш Цэрэры. Гэта падмацоўвае довады на карысць асаблівай катэгорыі нябесных целаў, такі як мезапланеты.

У 2006 годзе Міжнародны астранамічны саюз прыняў вызначэнне для катэгорыі карлікавых планет, у якую ўвайшлі Цэрэра, Плутон, Эрыс, а пазней Макемаке і Хаумеа.

## Гл. таксама 
* Астэроід
* Карлікавая планета

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты
Болецкае

**Бо́лецкае** — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Лужаснянка, за 5 км у напрамку на поўнач ад горада Гарадок, каля вёскі Новы Болецк.

Плошча паверхні возера 0,21 км². Даўжыня 1 км, найбольшая шырыня 0,3 км. Плошча вадазбору 28,7 км².
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Берагі стромкія.

З возера выцякае рака Кабішчанка (Пальмінка).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна
Астрамінералогія

, май 1910 г.]]
 65/Gunn і некаторыя астэроіды ў інфрачырвоным святле]]

**Астрамінералогія** () — адзін з перспектыўных напрамкаў сучаснай мінералогіі, які ўзнік на стыку мінералогіі, фізікі і астраноміі.

Астрамінералогія займаецца вывучэннем мінералаў і мінеральнага складу астэроідаў, метэарытаў і іншых нябесных целаў, а таксама астранамічнай спектраскапіі астэроідаў, камет, метэораў і пылу калязорнага асяроддзя ў цэлым.

З іншага боку, у крышталях мінералаў і тоўшчах парод фіксуюцца і на працягу мільярдаў гадоў геалагічнай гісторыі захоўваюцца прыкметы, якія характарызуюць не толькі эвалюцыю планеты Зямля, але і яе ўзаемадзеянне з космасам, з іншымі нябеснымі аб'ектамі і касмічнымі з'явамі (Жабін, 1982).

## Спасылкі 
* А. Г. Жабин. Космические процессы и минералообразование
* Thomas K. Henning, T. K. Henning. Astromineralogy // Springer-Verlag New York, LLC, 2002, p. 296. ISBN 3-5404-4323-1, ISBN 978-3540-4432-30
* Astromineralogy of Comets and Protoplanetary 

Катэгорыя:Мінералогія
Катэгорыя:Астрафізіка
Катэгорыя:Планеталогія
Бораўна (возера, басейн Астроўніцы)

**Бо́раўна** — возера ў Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Астроўніца, за 22 км на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Бешанковічы, за 30 км на паўднёвы захад ад Віцебска, за 1,5 км на захад ад вёскі Крупеніна.

Плошча паверхні возера 0,34 км². Даўжыня 1,15 км, найбольшая шырыня 0,52 км, даўжыня берагавой лініі 3,4 км. найбольшая глыбіня дасягае 4,1 м, сярэдняя 2,9 м. Аб'ём вады ў возеры 0,98 млн. м³. Плошча вадазбору 1,9 км².
Катлавіна Бораўна лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Вышыня схілаў катлавіны да 4—5 м у заходняй частцы, да 16 м у паўночнай і паўднёвай. На вышыні 3 м ад урэзу вады маецца тэраса. Берагавая лінія на поўначы звілістая, утварае заліў. Берагі нізкія, пясчаныя. Вакол возера пойма шырынёй 10—20 м. Прыбярэжная частка дна да глыбіні 2—2,5 м выслана апясчаненым ілам і пяском, глыбей — гліністым ілам, у заліве (ў паўночнай частцы возера) — сапрапелем.
Возера Бораўна эўтрофнае, слабапраточнае. Зарастае.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, акунь, плотка, краснапёрка, мянтуз, карась і інш.

Каля возера знаходзіцца база адпачынку «Крупеніна».

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Бешанковіцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Заходняй Дзвіны
Вансан

**Вансан** () — горад на паўночным усходзе КНДР. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі Канвандо. Насельніцтва 329.207 чалавек (2005). Порт на Японскім моры. Вузел чыгунак і аўтадарог.

## Прамысловасць 
Машынабудаванне, хімічная, харчасмакавая і тэкстыльная прамысловасць. Рыбалоўная база. Паблізу буйны завод каляровых металаў.

## Гарады-пабрацімы 
*

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гарады Паўночнай Карэі
Вандроўны голуб

**Вандроўны голуб** () — вымерлы від птушак з сямейства галубіных, вылучаемы ў монатыпічны род *Ectopistes*. Яго назвы на розных мовах звязаныя са схільнасцю гэтага віду да міграцый: галубы пастаянна мігравалі велізарнымі зграямі ў пошуках ежы, хованак і месцаў гнездавання. Птушкі былі памерам каля 40 см у даўжыню, мелі ў асноўным шэрую верхнюю і больш светлую ніжнюю часткі тулава, пералівістае бронзавае апярэнне на шыі і чорныя плямы на крылах. У памерах і афарбоўцы назіраўся палавы дымарфізм, самкі былі драбней і цямней. Від жыў у лісцевых лясах усходняй частцы Паўночнай Амерыкі (ад Паўднёвай Канады да Паўночнай Караліны), а размножваўся галоўным чынам блізу Вялікіх азёраў. Рацыён у асноўным складалі насенне дрэў, плады раслін і бесхрыбетныя.

У Паўночнай Амерыцы ў XVI–XVIII стагоддзях гэты від быў самай шматлікай птушкай, максімальная колькасць якой дасягала ад 3 да 5 мільярдаў асобін. Паляванне на вандроўных галубоў вялося яшчэ карэннымі амерыканцамі, яго маштабы істотна павялічыліся ў XIX стагоддзі з рассяленнем на мацерыку еўрапейцаў. Галубінае мяса выкарыстоўвалася ў якасці таннага харчавання. На зніжэнне колькасці віду і яго наступнае выміранне паўплывалі і іншыя фактары: масавы забой буйных гнездавых калоній і паўсюдная высечка лясоў, якая знішчыла яго натуральнае асяроддзе пражывання. Знікненне вандроўнага голуба з'яўляецца класічным прыкладам знішчэння чалавекам масавага віду, які налічваў мільярды асобін, у выніку неабмежаванага палявання і знішчэння асяроддзя пражывання. Апошняя дзікая асобіна меркавана была забітая ў 1901 годзе, а 1 верасня 1914 года ў заапарку Цынцынаці памёр апошні прадстаўнік гэтага віду — самка па мянушцы Марта.

## Апісанне 
Даўжыня каля 30 см, размах крылаў да 65 см. Зграбная птушка з доўгім клінападобным хвастом, зверху шаравата-бурая, знізу карычнявата-чырвоная. Самка больш цёмная. Карміўся пераважна жалудамі, каштанамі, рознымі арэхамі. Зімаваў на поўдні ЗША.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Галубіныя
Катэгорыя:Нядаўна вымерлыя віды
Катэгорыя:Вымерлыя жывёлы
Аляксандр Іванавіч Слупскі

**Аляксандр Іванавіч Слу́пскі** (,  — , Аса) — беларускі і расійскі гісторык і археолаг.

## Біяграфія 
Скончыў Мінскую гімназію, Пецярбургскі ўніверсітэт (1887). У 1880—1890-я гады друкаваў гісторыка-краязнаўчыя і літаратурнакрытычныя артыкулы ў перыядычных выданнях Мінска. У «Паўночна-Заходнім календары на 1888 год» апублікаваў гістарычны нарыс «Ізяслаўль і Тураў…». Пад яго рэдакцыяй у Мінску выдадзены «Паўночна-Заходні каляндар» на 1892 і 1893 год, дзе Слупскі змясціў і свой «Народны каляндар», складзены на аснове беларускіх народных прыкмет, абрадавых песень і прыпевак, артыкулы «Гісторыя Мінска» і «Легенда пра Магілёў». У артыкуле «Стары Мінск» (1890) прывёў біяграфічныя звесткі пра В. Дуніна-Марцінкевіча. 3 1893 года працаваў на Урале. У 1901—1905 гадах член Пермскай губернскай архіўнай камісіі. Вывучаў архітэктуру і археалогію Паўночнага Урала («Архітэктурныя помнікі Салікамска», 1902; «Падземныя хады Салікамска», 1904; «Да пытання аб маскоўскім і ноўгарадскім уплыве ў архітэктурных помніках Салікамска і Чэрдыні», 1905).

Памёр 8 верасня 1907 года ў горадзе Аса Пермскай губерні, пахаваны там жа.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Катэгорыя:Археолагі Расіі
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Памерлі ў Пермскім краі
Вампір

**Вампір** () — у старадаўніх павер’ях беларусаў і іншых народаў — мярцвяк, які ноччу выходзіць з магілы, каб шкодзіць людзям (смактаць кроў, душыць, ірваць на часткі і г.д.). Народная фантазія вампіраў уяўляла з тоўстымі (раздутымі) вуснамі і тонкім, вострым, як змяінае джала, языком. У народных вераваннях вампір — увасабленне страху прымхлівых людзей перад памерлымі чараўнікамі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Славянская міфалогія
Катэгорыя:Фальклор
Катэгорыя:Пярэваратні
Суфганія

**Суфганія́** (, мн.л. סופגניות *суфганіёт*) — пончыкі, якія ў Ізраілі прынята есці на яўрэйскае свята Ханука. Аналагічна бульбяным дранікам (*латкес*) у ашкеназскай традыцыі, суфганія з’яўляецца традыцыйнай ханукальнай стравай у некаторых сефардскіх супольнасцях (і называецца ).

Корань слова «суфганія» на іўрыце — *сфог*, , «губка» — паказвае на мяккае і порыстае цеста пончыка. Сімвалічнае значэнне суфганіі на Хануку — страва, якая гатуецца з вялікай колькасцю алею, бо Ханука прысвечана таму, як аднадзённага запасу алею хапіла на восем дзён.

Суфганія абсмажваецца ў алеі, пасля чаго ўнутр цеста ўводзіцца жэле або павідла, і гатовая страва пакрываецца цукровай ці шакаладнай глазурай.

Згодна з найбуйнейшай ізраільскай пякарняй *Angel Bakeries*, на працягу васьмі дзён Ханукі яны смажаць больш за 250 000 суфганіёт кожны дзень.

Катэгорыя:Ізраільская кухня
Катэгорыя:Яўрэйская кухня
Катэгорыя:Ханука
Катэгорыя:Мучныя кандытарскія вырабы
Пончык

**Пончык** — круглы, смажаны ў тлушчы або алеі піражок. 

Пончыкі папулярныя ў многіх краінах, гатуюць іх рознай формы як салодкую закускі, прадаюць у пякарнях, супермаркетах, прадуктовых крамах. Звычайна гатуюць з мучнога цеста і смажаць у фрыцюры, звычайна яны кольцападобной формы або шарападобныя. Таксама гатуюць пончыкі з іншых відаў вадкага цеста. Амаль усе пончыкі з начынкай -- варэннем, лікёрам, пудынгам, сырам, узбітымі вяршкамі, дзеля забывы пончыкі начыняюць мігдалём або іншым арэхам.

## Спасылкі 
* Рэцэпты пончыкаў

Катэгорыя:Амерыканская кухня
Катэгорыя:Польская кухня
Катэгорыя:Дэсерты
Прэзідэнцкія выбары ў Джыбуці (1981)

**Прэзідэнцкія выбары ў Джыбуці** — першыя прэзідэнцкія выбары ў суверэным Джыбуці, якія прайшлі 12 чэрвеня 1981.

## Вынікі 
Катэгорыя:Выбары ў Джыбуці
Катэгорыя:Падзеі 12 чэрвеня
Катэгорыя:Чэрвень 1981 года
Катэгорыя:1981 год у Афрыцы
Катэгорыя:Выбары 1981 года
Прэзідэнцкія і парламенцкія выбары ў Джыбуці (1987)

**Прэзідэнцкія і парламенцкія выбары ў Джыбуці** прайшлі 24 красавіка 1987.

## Прэзідэнцкія выбары. Вынікі 
## Парламенцкія выбары. Вынікі 
Катэгорыя:Выбары ў Джыбуці
Катэгорыя:Падзеі 24 красавіка
Катэгорыя:Красавік 1987 года
Катэгорыя:1987 год у Афрыцы
Катэгорыя:Выбары 1987 года
Europa Nostra

**Europa Nostra** () — агульна Еўрапейская федэрацыя па ахове па культурнай спадчыны, створаная на падставе руху грамадзян на захаванне культурнай і прыроднай спадчыны Еўропы. Арганізацыя мае кансультатыўны статус пры ЮНЕСКА і прызнаецца ў якасці партнёра-грамадскай арганізацыі.

Europa Nostra ахоплівае амаль 50 краін па ўсёй Еўропе і за яе межамі. Яна складаецца з больш чым 250 арганізацый-членаў (асацыяцыямі і фондамі па ахове спадчыны з агульным сяброўствам больш чым 5 мільёнаў чалавек), 150 асацыіраваных арганізацый (дзяржаўных органаў, мясцовых уладаў і карпарацый), а таксама 1500 індывідуальных членаў, непасрэдна падтрымліваць місію Europa Nostra.

Асноўная мэта Europa Nostra з’яўляецца: паставіць ахову спадчыны ў рэчышчы грамадскай свядомасці і зрабіць яе ахову на больш высокі прыярытэт дзяржаўнай палітыкі як на еўрапейскім, дык і нацыянальным узроўнях. Канкрэтнымі задачамі з’яўляюцца: забяспячэнне на еўрапейскім узроўні высокіх стандартаў якасці ў галіне захавання культурнай спадчыны, архітэктуры, гарадскога і сельскага планавання, збалансаванае і ўстойлівае развіццё гарадскога і сельскага, забудаванага ці прыроднага асяроддзя. Europa Nostra таксама імкнецца падкрэсліць важнасць культурнай спадчыны ў якасці будаўнічага блока еўрапейскай ідэнтычнасці і такім чынам зрабіць унёсак да ўмацавання пачуцця еўрапейскага грамадзянства.

Europa Nostra быў заснавана ў 1963 годзе па ініцыятыве Italia Nostra, у адказ на сур'ёзную пагрозу для існавання Венецыі, што было выклікана рэгулярнымі паводкамі. У 1991 годзе яна аб’ядналася з Internationales Burgen Institut (Міжнародны інстытут замкаў), створаным ў 1949 годзе.

Цяпер старшынёй Europa Nostra з’яўляецца сусветна вядомы оперны спявак Пласіда Дамінга (Іспанія), а выканаўчым прэзідэнтам Дэні дэ Кергорлай (Францыя). Былыя прэзідэнты арганізацыі былі Інфанта Донна Пілар дэ Бурбон (Іспанія, 2007-2009),  Прынц-консорт Даніі Генрык (1990-2007) і Ханс дэ Костэр з Нідэрландаў (1984-1990).

Дзейнасць арганизацыи каардынуецца Міжнародным Сакратарыятам ў Гаазе (Нідэрланды) на чале з генеральным сакратаром Europa Nostra. У шэрагу краін Міжнароднаму Сакратарыяту дапамагаюць ў выкананні задач прадстаўнікі краін.

Europa Nostra Асноўнымі напрамкамі дзейнасці з’яўляюцца:
*выступленне ў якасці лобі для захавання культурнай спадчыны ў Еўропе;
*абвяшчэнне і прасоўванне перадавога вопыту ў рамках прэміі Еўрапейскага саюза па культурнай спадчыне / прэміі Europa Nostra;
*выратаванне Еўрапейскіх гістарычных помнікаў, аб’ектаў і культурных ландшафтаў, якія знаходзяцца ў небяспецы; 
*павелічэнне кольвасці зацікаўленых бакоў па захаванні культурнай спадчыны ў Еўропе.
Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:Еўрапейскія арганізацыі
Прэзідэнцкія выбары ў Джыбуці (1993)

**Прэзідэнцкія выбары ў Джыбуці** — першыя выбары на шматальтэрнатыўнай аснове, якія прайшлі 7 мая 1993.

## Вынікі 
Катэгорыя:Выбары ў Джыбуці
Катэгорыя:Падзеі 7 мая
Катэгорыя:Май 1993 года
Катэгорыя:Выбары 1993 года
Катэгорыя:1993 год у Афрыцы
Прэзідэнцкія выбары ў Джыбуці (1999)

**Прэзідэнцкія выбары ў Джыбуці** прайшлі 9 красавіка 1999.

## Вынікі 
Катэгорыя:Выбары ў Джыбуці
Катэгорыя:Падзеі 9 красавіка
Катэгорыя:Красавік 1999 года
Катэгорыя:1999 год у Афрыцы
Катэгорыя:Выбары 1999 года
Дыягеніт

**Дыягеніты** — тып каменных метэарытаў, якія з'яўляюцца падгрупай HED метэарытаў. Прадстаўляюць сабой збедненыя кальцыем базальтавыя ахандрыты, амаль цалкам складаюцца з высокамагнезіальнага піраксэна (гіперстэна) і, у нязначных колькасцях, плагіаклаза і алівіна. На дадзены момант вядома каля 40 метэарытаў гэтай групы.

Лічыцца, што дыягеніты складаюцца з магматычных парод, якія ўтварыліся глыбока ў кары астэроіда (4) Веста, дзе, па меры астывання астэроіда, адбывалася іх павольная крышталізацыя ў форме крышталяў. Гэтыя крышталі складаюцца ў першую чаргу з магнію і ортапіраксэну, з невялікай колькасцю плагіаклазу і алівіну.

Сваю назву гэтыя метэарыты атрымалі ў гонар Дыягена Апаланійскага, старажытнагрэцкага філосафа, які першым выказаў здагадку пра пазаземнае паходжанне метэарытаў.

## Літаратура 
* David Roger Oldroyd, "The earth inside and out: some major contributions to geology in the twentieth century", *Special Publications of the Geological Society of London* **192**, Geological Society, 2002, ISBN 1862390967, p.&nbsp;20

## Спасылкі 
* Диогениты
* Фатаграфіі дыягенітаў (метэарыты Аўстраліі)
* Сайт пра дыягеніты 

Катэгорыя:Планеталогія
Катэгорыя:Метэарыты
Валуйскае

**Валу́йскае во́зера** — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Нешчарда, за 6 кіламетраў у напрамку на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка Расоны.

Плошча паверхні возера 0,54 км². Даўжыня 1,43 км, найбольшая шырыня 0,72 км, даўжыня берагавой лініі 3,76 км. Найбольшая глыбіня 7,1 м. Аб’ём вады 2,18 млн м³. Плошча вадазбору 19,3 км². Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны вышынёй 2—4 метры, на паўночным захадзе 1—2 метры. Берагі высокія, заходнія і паўночна-ўсходнія нізкія. Дно возера пясчанае, глыбей за 1 метр выслана сапрапелем. Шырыня паласы расліннасці 5—125 метраў. У возера ўпадае і выцякае ручай.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, лінь, плотка, акунь, краснапёрка, карась і іншыя віды рыб.

Каля паўднёва-ўсходняга берага возера вёска Заазер’е.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Валуйскае возера 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна
Анатоль Пятровіч Будаеў

**Анатоль Будаеў** (31 сакавіка 1969, Барысаў — 18 ліпеня 2013) — беларускі футбаліст, гуляў на пазіцыі абаронцы.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец барысаўскай ДЮСШ, пачынаў кар’еру ў мясцовай «Бярэзіне» (пазней «Фамальгаўт»). Пасля гуляў за жодзінскае «Тарпеда» і БАТЭ. З 1998 выступаў за салігорскі «Шахцёр». Стаў адным з лідараў салігорскай каманды. У 2004—2005 быў капітанам «Шахцёра», у якасці капітана прывёў клуб да перамогі ў Кубку Беларусі 2004 і чэмпіёнства 2005. Скончыў кар’еру іграка пасля сезона 2006

## Пасля заканчэння кар’еры 
Пасля заканчэння кар’еры працаваў на рудніку «Беларуськалія», гуляў у міні-футбол за салігорскі «Гарняк».
Памёр 18 ліпеня 2013.

## Дасягненні 
*   Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (3): 2002, 2004, 2006
*  Уладальнік Кубка Беларусі: 2004
*   Залаты прызёр чэмпіянату Беларусі: 2005
*  У спісе 22 найлепшых ігракоў чэмпіянату Беларусі (2): 2004, 2005

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Салігорск
Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ
Катэгорыя:Ігракі ФК Фамальгаўт Барысаў
Катэгорыя:Ігракі ў міні-футбол Беларусі
Алег Паўлавіч Белавусаў

**Алег Паўлавіч Белавусаў** (,  — , ) — беларускі аніматар, , .

## Біяграфія 
Нарадзіўся  года ў горадзе Слуцку Мінскай вобласці. Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт у 1966 годзе. 

Працаваў літаратурным супрацоўнікам газеты «Літаратура і мастацтва» ў 1968—1973 гадах.

## Рэжысёр мультыплікацыйных фільмаў 
# 1978 — Несцерка (аўтар сцэнарыя з В. Вольскім)

# 1980 — Казка пра вясёлага клоуна
# 1983 — Песнь пра зубра
# 1985 — Каўбойскія гульні
# 1987 — Ладдзя роспачы
# 1988 — Куб
# 1990 — Вельмі стары чалавек з велізарнымі крыламі
# 1990 — Дэкамерон

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Рэжысёры мультыплікацыі
Катэгорыя:Мультыплікатары СССР
Катэгорыя:Постаці Беларусьфільма
Катэгорыя:Мультыплікатары Беларусі
Катэгорыя:Члены КПСС