Іосіф Тункель

**Іосіф Тункель** (1881 — 9 жніўня 1949) — яўрэйска-беларуска-амерыканскі пісьменнік паэзіі і гумарыстычнай прозы на ідыш, шырока вядомы пад псеўданімам **Der Tunkeler,** або «Цёмны» на ідыш.

## Біяграфія 
Тункель нарадзіўся ў 1878 годзе ў сям’і беднага настаўніка ў Бабруйску (тады ў складзе Расійскай імперыі). Тункель быў хваравітым дзіцём, чые здольнасці да малявання падштурхнулі дабрачынных членаў супольнасці адправіць яго ў мастацкую школу Трутнева ў Вільнюсе ва ўзросце пятнаццаці гадоў. Ён скончыў вучобу ў 1899 годзе і, будучы занадта недальнабачным, каб быць мастаком, заняўся пісьменніцтвам. Яго паэзія была ўпершыню апублікавана ў варшаўскім часопісе *Der yud* у 1901 годзе, і з таго часу яго вершы, сатыра, драмы і дзіцячыя апавяданні з’яўляліся ў выданнях на ідыш па ўсёй Еўропе і Паўночнай Амерыцы.

Паміж 1906 і 1910 гадамі ён пераехаў у ЗША і пасяліўся ў Нью-Ёрку, дзе заснаваў гумарыстычны часопіс *«Der kibitser»* (які працягваў выходзіць два дзесяцігоддзі пад назвай *«Der Groyser Kundes*»). У 1910 годзе ён вярнуўся дадому ў Бабруйск з-за сямейных абставін. Пераехаўшы ў Варшаву ў 1911 годзе, ён пісаў для *«Der moment»*, рэдагуючы яго гумарыстычныя старонкі *«Der krumer spiegel»* або *«Крывое люстэрка*». У гэты час ён пачаў выкарыстоўваць псеўданімы Хойшэх і Der Tunkeler. Першую сусветную вайну ён правёў спачатку дома ў Бабруйску, потым ва Украіне, галоўным чынам у Кіеве і Адэсе. У пачатку дваццатых гадоў ён адаптаваў некалькі твораў нямецкага паэта Вільгельма Буша. Пасля вайны ён вярнуўся ў незалежную Польшчу і *ў «Der Moment»*. Ён таксама часам пісаў для іншых газет, такіх як *«Der Haynt»* і *«Folkszeitung»* («Народная газета»), пад псеўданімам «Androginus».

Прыкладна ў гэты час ён наведаў Ізраіль, дзе яго ўшаноўвалі Саюз пісьменнікаў іўрыту і Хаім Нахман Бялік, які абвясціў сябе вялікім прыхільнікам творчасці Тункеля. Пасля гэтага Тункель напісаў сваё першае падарожнае апавяданне, заснаванае на ўражаннях ад паездкі ў Святую Зямлю.

У 1920-я гады Тункель апублікаваў мноства кніг, п’ес, фельетонаў, пародый і гумарыстычных артыкулаў. Ён часта асабіста інсцэніраваў свае творы на сцэне падчас падарожжаў па краіне.

Калі ў 1925 годзе адкрылася варшаўскае кабарэ «Азазэль», творы Дэр Тункелера былі часткай рэпертуару; яго творы ставіліся таксама ў Лодзі і ў варшаўскім кабарэ-тэатры *«Самбатыён»* (які адкрыўся ў 1927 годзе).

У 1931 годзе ён наведаў тое, што тады было брытанскім мандатам у Палесціне, а затым у 1932—1933 гадах адправіўся ў Злучаныя Штаты, каб наведаць сваіх братоў і старых сяброў, а таксама сабраць матэрыял для падарожнага апавядання. Ён спыніўся ў Спрынгфілдзе, дзе жылі яго брат Алекс і нявестка Роўз. Прыкладна ў 1934 годзе ён адправіўся ў Савецкі Саюз, каб сабраць матэрыял для падарожнага апавядання, якое пазней было апублікавана. Некаторы час ён жыў у Парыжы. У 1938 годзе ён адаптаваў на ідыш польскі фільм *«Суседзі*». На пачатак Другой сусветнай вайны ён знаходзіўся ў Бельгіі, адкуль уцёк у Францыю з групай яўрэйскіх бежанцаў, але быў арыштаваны ўладамі Вішы. Яго адправілі ў цэнтр утрымання пад вартай для замежных яўрэяў у Страсбургу, дзе ён пасябраваў з парыжскім раманістам В. Вавёркай.

Уцякаючы ў пачатку 1941 года, ён зноў трапіў у ЗША, дзе, нягледзячы на пагаршэнне здароўя, пачаў пісаць для буйнай нью-ёркскай штодзённай газеты на ідышы *«The Jewish Daily Forward»*. Ён назаўсёды пасяліўся ў Нью-Ёрку. У 1943 годзе ён апублікаваў аўтабіяграфічную працу *«Goles: Ksovim von a Flichtling»* («Выгнанне: запіскі выгнанніка») пра свой досвед у Бельгіі і Францыі, спрабуючы праліць святло на цяжкае становішча еўрапейскага яўрэйства. У 1948 годзе Тункель апублікаваў сваю апошнюю кнігу *«Der Groyser Genits Oder a Nudner Tag in Nyu York»* (*«Вялікі геній, або надакучлівы дзень у Нью-Ёрку»*). Яго апошнім літаратурным творам быў артыкул для літоўскага часопіса «Yizkor Book Lite» «Віленская частка майго жыцця», які быў апублікаваны пасмяротна ў 1951 годзе.

Яго фізічнае здароўе пагоршылася з-за знаходжання ў французскіх лагерах, і апошнія некалькі гадоў свайго жыцця ён правёў хварэючы і амаль аслепшы. 9 жніўня 1949 года Іосіф Тункель памёр і быў пахаваны на могілках Нью-Маўнт-Кармэл у Рыджвудзе, Куінс, штат Нью-Ёрк.

На працягу ўсяго яго жыцця ў Варшаве, Кіеве і Нью-Ёрку былі апублікаваныя шматлікія зборнікі яго твораў. Яго памятаюць як аднаго з выдатных гумарыстаў на ідыш і па сённяшні дзень.

## Бібліяграфія 
* *Yo Hasene Hoben, Nit Hasene Hoben*, 19??
* *Der Krumer Shpiegel: Parodien, Sharzhen, und Nokhhamungen*, Варшава, 1911. 58 с. (NUC1) (NYPL)
* *Fleder Mayz … Filietonen, Lieder un Parodien, Verlag A Gittlin*, Варшава, 1912. 71 с. (HUC) (NYPL,1)
* *Der Griner Papugai: A Zamlung fun Monologen, Satiren, un Parodien*, Выдавец Y. Halter, Варшава, 1912. 72 с. (NUC1)
* *Der Goldener Aeroplan Oder Haim-Yankel Der Honig Kvetsher*, Lewin-Epstein Publishers, Warsaw, 1914. 96 pp.&nbsp;Ілюстрацыі (NYPL)
* *Di Royte Hagode*, Н. Гальперын, Адэса, 1917. 16 с. (LYS)
* *Di Bolshevistishe Hagode*, fun Tunkelen Mit … Masiyos un Meshalim. Mit Perushim un Dinim Wegen Bdikat Khametz un Biur Hametz un Seder-Preven … M. Goldfein Publishers, Кіеў, 1918. 16 с. (HUC)
* *Idishisten*, Кіеў?, 1918? 15 с. (NYPL1)
* *Malines* — in Pensionet, Кіеў?, 1918? 15 с. (NYPL1)
* *Zumer-Leb*, Кіеў, 1918. 15 с. (LNYL)
* *Der Purim-Ber*, Odessa, Blimeloch, Odessa, 1919. 22 с. (LYS)
* *Der Humorist. A Shpas in ein Akt*, Farlag Levin-Epstein Bros. and Partners, Варшава, 1920. 28 стар. (NUC1)
* *Masoes Benyomin HaRevii* (Funem Ukrainishn Khaos), Farlag «Mizrah un Maarav», Нью-Ёрк, 1920. 91 с. (NUC1)
* *Der Khazn, A Shpas in ein Akt*, Farlag Levin-Epstein Bros. and Partners, Варшава, 1920. 26 с. (NYPL)
* *Vikhne-Dvoshe Fort Keyn America*, Farlag Humoristishe Bibliotek, Варшава, 1921. 91 с. (NUC1) (HUC)
* *Kopel un di Genz*, Варшава, 1921 (2-е выданне, 1928). 14 с.&nbsp;Іл. (LNYL)
* *Der Regenboygen*, Варшава, 1922. 267 с. (LNYL)
* *Haim Getzel Der Reformator Mit Zaynen 25 Reformen*, Farlag «Humoristishes Bibliotek», Варшава, 1922. 74 с.&nbsp;Ілюстрацыі (HUC) (NYPL)
* *Katoves*, Варшава, 1923, 134 с. (LNYL)
* *Mit di Fis Aroyf: Naye Humoreskes, Stzenkes un Parodiyes*, Achisepher Publishers, Варшава, 1926?. 211 с. (NUC1) (NYPL)
* *Mitn Kop Arop: Parodiyes*, Фарлаг «Цэнтраль», Варшава, 1924 (2-е выданне, Вільна, 1931). 189 с. (NUC1,2) (NYPL) (HUC)
* *Oyf-tsu-kloymersht: Humoreskes fun Der Tunkeler*, B. Klatzkin Publishers, Warsaw and Wilno, 1931. 216 pp. (NUC1,2) (NYPL) (HUC)
* *Ikh Lakh fun Aykh: Humoresken*, Stzenkes, Gramen, Bucher, Варшава, 1931. 212 с. (HUC) (NYPL)
* *A Gelekhter on a Zayt. Satireskes, Humoreskes*, Stzenkes, Achisefer, 1931. 95 с. (LNYL 193? с.) (HUC)
* *Dos Freylikhe Teater: Eynakters, Stsenkes, Declamatsiyes*, Bucher Publishers, Варшава, 1931. 246 с. (HUC) (NYPL)
* *Fort a Yid Keyn Eretz Yisroel: «A Reise-Beschreibung»*, M. Nomberg Publishers, 1932. 278 с.&nbsp;Ілюстрацыя (HUC) (NYPL)
* *In Gutn Mut: A Zamlung fun Humoreskes, Satires, Groteskes, Parodiyes, un Stsenkes*, Kultur Buch, Варшава, 1936. 222 с. (NUC1) (NYPL)
* *On Gal: Humoristishe Skitsen*, Ferun un Gramen, Варшава, 1939. 188 с. (HUC)
* *Goles: Ksovim fun a Flichtling*, Schreiber Farlag, Нью-Ёрк, 1943. 95 с. (NUC1,2) (NYPL) (HUC)
* *Der Groyser Genits: Oder a Nudner Tog in Nyu York, A Humoristishe Dertseylung fun Tunkel*, Schreiber Farlag, New York, 1948, 63 pp. (NUC1,2) (NYPL)

### Зборнікі 
* *Humoristishe Bibliotek*, 5 Vol., (Vol. 1: *Gelechter un a Zat*, Vol. 2: *Ich Lach fun Aych*, Vol. 3: *Miten Kop Aroyp*, Vol. 4: *Oyf-tsu-cloymersht*, Vol. 5: *Das Freiliki Teater*), (Тамы 3 і 4 надрукаваны ў Вільне). (HUC)

## Літаратура пра Тункеля 
* «Der Tunkeler» in Ravitch, Melekh, Mayn Leksikon (My Dictionary), Vol. II, Northern Printing un Stashonery, Montreal, Canada, 1945., pp 101 — 3.
* «Tunkeler, Der» in Zylbercweig, Zalman, Leksikon fon Yidishe Teatr, (Dictionary of Yiddish Theater) Vol. II, Libris Publishers, Warsaw, 1934, pp 865—866.
* «Tunkel, Iosef 'Der Tunkeler»" in Raskin, Shaul, Leksikon fun der Nayer Yidisher Literatur (Dictionary of the New Yiddish Literature), Vol. I, Marstin Press, New York, 1961, pp 47 — 51.
* «Tunkel Iosef» in Encyclopaedia Judaica, p 1451.
* «Tunkel, Iosef 'Der Tunkeler'» in Landman, Isaac, ed. *The Universal Jewish Encyclopedia*, Vol 10, Ktav Publishing House, Inc., New York, 1969, pp 324 — 5.
* Roback, A. A., Curiosities of Yiddish Literature, Sci — Art Publishers, Cambridge, Massachusetts, 1933, p 62, 192. «Der Tunkeler (J. Tunkel) ranks as the best parodist in Yiddish.», p 62.
* Roback, A. A., The Story of Yiddish Literature, Yiddish Scientific Institute, New York, 1940, p 353.
* Feinsilver, Mermin Lillian, The Taste of Yiddish, South Brunswick Publishers, New York, 1970, p 53, 187.
* Liptzin, Sol, A History of Yiddish Literature, Jonathan David Publishers, New York, 1972, p 274.
* Sadan, Dov, Ke’arot Egozim o Elef Bdikha ve Bdikha, (Nut Bowl or 1001 Jokes), M. Neuman Publishers, Tel Aviv, 1953 (5713), p 213 — 4.
* Gold, David L., «Towards a Critical Edition of Yoysef Tunkl’s Notl Un Motl», Jewish Linguistic Studies, 1989, pp 165—173.
* Sheintukh, Yekhiel, «HaBikoret, HaKhevratit-Tarbutit BiKhtavav HaHumoristi’im shel 'Der Tunkeler'» (The Socio-Cultural Criticism in Der Tunkeler’s Humorous Writings), The 9th World Congress for Jewish Studies, 1985, pp 457—460.
* Sheintukh, Yekhiel, «An Areinfir tsu der Sugiya — Humor in der Yidisher Literatur un der Tunkeler», in Kabakoff, Jacob, Jewish Book Annual, Vol 44, New York, 1986—1987 (5747)
* Gotthelf, Yehuda, HaItonut HaYehudit SheHaitah (The Jewish Press That Was), HaIgud HaOlami shel HaItonim HaYehudim, Tel Aviv, 1973, pp.&nbsp;86, 88, 91, 95, 111, 117, 123, 163, 195, 226, 232, 343.
* Davidon, Yakov, «Lapitch VeTil Oylenshpigel» in Bobruisk Yizkor Book, Tel Aviv, pp 773 — 80 (see pp 775, 779)
* Dluzhshnavsky, M., «Yosef Tunkel (Der Tunkeler): Zayne Letzte Yaren in Nyu York», (Joseph Tunkel (Der Tunkeler): His Last Years in New York), A"Ts, 326,2 (1969) 36 — 39.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* «Bobruisk» артыкул Тункеля, перакладзены на англійскую мову
* Satires by Yosef Tunkel на *Di velt fun yiddish* 
* Yosef Tunkl’s Jerusalem на lebnsfragn.com 

Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш
Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі
Катэгорыя:Сатырыкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Яўрэі
Катэгорыя:Паэты на ідыш
Катэгорыя:Постаці Бабруйска