Агатангел Крымскі

**Агатанге́л Крымскі** (; псеўданімы *А. Хванько, Хванько Кримський, Ївхимець, Панько Рогач, Мирдза-Джафар*; ) — украінскі гісторык, мовазнаўца, арыенталіст, пісьменнік, перакладчык, паэт, паліглот, адзін з заснавальнікаў Акадэміі навук Украіны (1918). Ахвяра сталінскага тэрору.

## Біяграфія 
Паходзіў з крымскататарска-беларускай сям’і, якая перайшла ў праваслаўе. Нарадзіўся ва Уладзіміры цяперашняй Валынскай вобласці Украіны (тады Валынскай губерні Расійскай імперыі) у сям’і крымскага татарына з беларускімі каранямі, настаўніка гісторыі і геаграфіі Юхіма Сцяпанавіча Крымскага. Заснавальнікам роду Крымскіх быў мула з Бахчысарая, які пераехаў у Мсціслаў (цяпер Магілёўская вобласць, Беларусь). Дзед А. Крымскага перайшоў з ісламу ў хрысціянства.

У 1889—1892 гадах навучаўся ў Лазараўскім інстытуце ўсходніх моў у Маскве. Асноўнымі дысцыплінамі вучонага былі: арабская, персідская і турэцкая мовы і літаратура. У 1892—1896 гадах скончыў поўны курс славістыкі на гісторыка-філалагічным факультэце Маскоўскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам мовазнаўцы Усевалада Мілера, славіста Рамана Бранта і знаўцы індаеўрапейскіх моў Філіпа Фартунатава. У 1896 годзе малады вучоны склаў магістарскія іспыты па арабістыцы ў Пецярбургскім універсітэце і па славянскай філалогіі ў Маскоўскім універсітэце. Агулам ён ведаў шэсцьдзесят моў. Пасля заканчэння Маскоўскага ўніверсітэта А. Крымскі атрымаў двухгадовую стыпендыю Лазараўскага інстытута, каб паехаць у Сірыю і Ліван. Падчас гэтай паездкі ў 1896—1898 гадах ён сабраў шмат матэрыялаў і дакументаў, над якімі працаваў да самай смерці.

У 1918 годзе пераехаў у Кіеў, дзе стаў неадменным сакратаром Украінскай акадэміі навук, заснаванай гетманам Паўлам Скарападскім. Быў адным з акадэмікаў-заснавальнікаў Украінскай акадэміі навук. У Кіеве А. Крымскі быў стваральнікам украінскага ўсходазнаўства.

У 1929 годзе А. Крымскі быў пераследаваны і пазбаўлены пасады. У 1930-я гады А. Крымскі быў практычна адхілены ад навукова-педагагічнай працы ў навуковых установах Украіны. Жыў у Кіеве і Звянігародцы. З 1930 года творы Крымскага забароненыя. У 1939 годзе рэабілітаваны, але ў ліпені 1941 года, пасля пачатку Вялікай Айчыннай вайны, НКУС арыштаваў яго як «асабліва ненадзейнага» па абвінавачанні ў «антысавецкай нацыяналістычнай дзейнасці». Яго справа была канчаткова спыненая ў 1957 годзе, а ў 1960 годзе ён быў афіцыйна рэабілітаваны.

## Асабістае жыццё 
Жыццё Крымскага было напоўнена клопатамі пра брата і сястру. Агатангел быў бісексуалам. Яго цягу да мужчын пацвярджае змест яго вершаў з цыклу «Грэшнае каханне», дзе ён разважаў пра сваё захапленне мужчынамі. Аднак называць яго гомасексуалам памылкова, сам ён быў закаханы ў Лесю Украінку, лічыў, што паміж імі ліставы раман. Тое, што Леся адказала ўзаемнасцю Кліменту Квітцы, а не яму — разбіў Агатангелу сэрца. У познія гады ён ажаніўся.

Быў усынавіцелем свайго памочніка — вядомага этнографа Міколы Леўчанкі. У 1929 годзе, калі пачаліся арышты, якія завяршыліся інспіраваным НКУС працэсам «Саюза вызвалення Украіны», Леўчанку разам з многімі іншымі супрацоўнікамі акадэміі рэпрэсавалі. Перад гэтым ён сваімі сведчаннямі ўратаваў Крымскага ад арышту. У Леўчанкі засталася цяжарная жонка, і пасля нараджэння сына Крымскі ўсынавіў яго і даў імя.

## Творчасць 
Агатангел Крымскі — аўтар шматлікіх прац па гісторыі і культуры арабскіх краін, Ірана, Турцыі і інш., семіфалогіі, гісторыі, ісламу (ведаў каля 60 моў, пераважна ўсходніх). Вялікую ўвагу надаваў вывучэнню гісторыі ўкраінскай мовы і літаратуры, фальклору, этнаграфіі. Агатангел Крымскі лічыцца адным з самых выбітных усходазнаўцаў у гісторыі сусветнай філалагічнай навукі.

А. Крымскі як пісьменнік вядомы сваімі паэтычнымі творамі на ўсходнюю тэматыку, якія ўвайшлі ў зборнік «Пальмавыя галінкі», апавяданнямі і раманам. Крымскаму таксама належаць шматлікія літаратурныя пераклады Антары, Амара Хаяма, Саадзі, Гафіза, Міхры-Хатуна, Фірдаўсі і многіх іншых, у тым ліку заходнееўрапейскіх паэтаў.

Па-беларуску выдаваўся зборнік «Бейруцкія апавяданні», за пераклад якога Уладзіслаў Гарбацкі быў намінаваны на прэмію Drahomán Prize-2022 за пераклады ўкраінскай літаратуры на мовы свету.

## Творы 
### Навуковыя творы 
* Про научність фонетичної правописи // Буковина, 1897,
* Ислам, его возникновение и старейший период его истории. Москва, 1901,
* Історія мусульманства, 1904—1912,
* Українська граматика (у 2-х т., 1907—1908),
* Історія арабів і арабської літератури, 1911—1912,
* Нариси з історії української мови (1922, у співавторстві з О. Шахматовим),
* Історія Персії та її письменства, 1923,
* Історія Туреччини та її письменства, 4 тт., 1924—1927,
* Перський театр, звідки він узявся та як розвивався, 1925,
* Вибрані сходознавчі праці в п’яти томах: Т. I. Арабістика (2007); Т. II. Тюркологія (2007); Т. III. Тюркологія (2010); Т. IV. Іраністика (2008); Т. V. Іраністика (2010).

### Мастацкія творы 
* Пальмове гілья, 1901, 1908, 1923,
* Повістки й ескізи з українського життя, 1895,
* Бейрутські оповідання, 1906; у беларускім перакладзе: 
* Андрій Лаговський, раман (1905, цалкам апублікаваны ў 1972 годзе).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Украінамоўныя паэты
Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны
Катэгорыя:Украінамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Усходазнаўцы
Катэгорыя:Арабісты
Катэгорыя:Перакладчыкі Украіны
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР