Аляксандр Васільевіч Калчак

{{Дзяржаўны дзеяч
| пасада = Вярхоўны кіраўнік Расіі
| імя     = Аляксандр Васільевіч Калчак
| папярэднік = пасада заснавана
| пераемнік           = падчас катастрофы Усходняга фронту А. В. Калчаком было прынята рашэнне пра перадачу ўлады А. І. Дзянікіну, аднак на практыцы яно не было рэалізавана.
| сцяг = SupremeRulerFlag.jpg
| сцяг2           = Coat of Arms of Russia (1919).png
| перыядпачатак = 18 лістапада 1918 года
| перыядканец = 4 студзеня 1920 года
| пасада_2 = Вярхоўны Галоўнакамандуючы Рускай арміяй
| сцяг_2             = FlagOfGlavkoverh.svg
| сцяг2_2            = Coat of Arms of Russia (1919).png
| перыядпачатак_2 = 18 лістапада 1918 года
| перыядканец_2 = 4 студзеня 1920 года
| пераемнік_2 = В. Г. Болдыраў
| тытул_3 = Ваенны і марскі міністр Расійскага ўрада
| сцяг_3             = Flag of Russia.svg
| сцяг2_3            = Coat of Arms of Russia (1919).png
| перыядпачатак_3 = 5 лістапада
| перыядканец_3 = 20 лістапада 1918 года
| папярэднік_3   = Аляксандр Іванавіч Вярхоўскі
| пераемнік_3 = Міхаіл Іванавіч Смірноў (марскі міністр)Мікалай Аляксандравіч Сцяпанаў (ваенны міністр)
| тытул_4 = Галоўнакамандуючы Імператарскім Чарнаморскім флотам
| сцяг_4             = Naval Ensign of Russia.svg 
| сцяг2_4            = Flag of Russia.svg
| перыядпачатак_4 = 28 чэрвеня 1916 года
| перыядканец_4 = 7 чэрвеня 1917 года
| папярэднік_4   = 
| пераемнік_4 = Веніямін Канстанцінавіч Лукін
| маці                      = Вольга Ільінічна
| дзеці                     = 3 (дзяўчынка (нарадзілася ў 1905 годзе і не пражыла і месяца), Расціслаў (1910—1965),Маргарыта (1913—1914))
| выява =Vice-AdmiralKolchak.jpg
| шырыня =290px
| аўтограф = Aleksandr Kolchak Signature.svg
| апісанне выявы = Вярхоўны кіраўнік Расіі і Вярхоўны Галоўнакамандуючы Рускай арміяйадмірал А. В. Калчак
| апісанне = рускі военачальнік, кіраўнік Белага руху.
|арыгінал імя = 
|прыналежнасць =  Дзяржава Расійская
|гады службы = 1886—1920
|званне = 
|род войскаў =  Флот
|камандаваў = эсмінцам «*Сярдзіты*»;артылерыйскай батарэяй;эсмінцам «*Усурыец*»;эсмінцам «*Пагранічнік*»;міннай дывізіяй Балтыйскага флоту;Чарнаморскім флотам (камандуючы);Вярхоўны Галоўнакамандуючы Рускай арміяй
|бітвы = Руска-японская вайнаПершая сусветная вайнаГрамадзянская вайна ў Расіі
|рэлігія = праваслаўе
|узнагароды ={ style="background: transparent"

-

-

-
40px|border|link=Медаль «У памяць руска-японскай вайны»|Сярэбраны медаль «У памяць руска-японскай вайны»40px|border|link=Медаль «У памяць 300-годдзя валадарання дому Раманавых»|Медаль «У памяць 300-годдзя валадаранні дому Раманавых»40px|border|link=Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»|Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III» 40px|border|link=Медаль «У памяць 200-годдзя марской бітвы пры Гангуце»
}
border|link=Залатая зброя «За адвагу»
{
80px|border|link=Крыж «За Порт-Артур»|Крыж «За Порт-Артур»
}*** «Падарунак з кабінета Яго Імператарскай Вялікасці» ***
{
} ***Залатая зброя — корцік***
{
}*** Замежныя ўзнагароды:***
{

}
}}
**Алякса́ндр Васі́льевіч Калча́к** (; , сяло Аляксандраўскае, Санкт-Пецярбург — 7 лютага 1920, Іркуцк) — расійскі ваенны і палітычны дзеяч, флатаводзец, навуковец-акіянограф, палярны даследчык.

Належаў да дваранскага роду. З’яўляўся адным з найбуйнейшых палярных даследчыкаў канца XIX — пачатку XX стагоддзяў, пасля знікнення групы барона Толя ў час экспедыцыі 1900—1902 гадоў арганізаваў уласную экспедыцыю для яго выратавання. Удзельнік Руска-японскай вайны. У час Першай сусветнай вайны камандаваў міннай дывізіяй Балтыйскага флоту (1915—1916), Чарнаморскім флотам (1916—1917). Георгіеўскі кавалер, адмірал (1918).

Правадыр Белага руху ў час Грамадзянскай вайны. Вярхоўны кіраўнік Расіі (1918—1920). Вярхоўны галоўнакамандуючы Рускай арміяй.

## Паходжанне 
Род Калчакоў адносіўся да служылага дваранства Расійскай імперыі, быў даволі шырокім, у розных пакаленнях яго прадстаўнікі вельмі часта аказваліся звязанымі з ваеннай справай. Само прозвішча «*Калчак*» — цюркскага паходжання і азначае «*меч*», «*шабля*».

Згодна з адной легендай, продкам А. В. Калчака быў турэцкі ваенны, камендант крэпасці Хатын на Днястры, нашчадкі якога, нібы, атрымалі пазней расійскае падданства. Аднак ніякіх довадаў, што сведчаць пра родныя сувязі «*новых*» Калчакоў, пачынаючы з Лук’яна, з хатынскім камендантам і яго сынам, не існуе. Сучасныя расійскія гісторыкі паказваюць, што, хутчэй за ўсё, Калчакі аказаліся ў Расіі не раней другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 годзе — значна пазней падзей, звязаных з руска-турэцкай вайной і паланеннем хатынскага каменданта рускімі войскамі.

У крыніцах часоў Паўла I і Аляксандра I згадваецца сотнік створанага ў 1803 годзе , якое ахоўвала межы Расіі па Днястры, Лук’ян Калчак. Ён атрымаў зямельны надзел у  Херсонскай губерні, блізу Балты, — прадзед А. В. Калчака. Два сыны сотніка, Іван і Фёдар, пасля смерці бацькі падзялілі паміж сабой яго маёнтак. Фёдар Лук’янавіч выбраў ваенную службу і даслужыўся да чыну палкоўніка. Іван Лук’янавіч прадаў сваю частку маёнтка і з’ехаў у Адэсу, дзе набыў дом і паступіў на грамадзянскую службу. Матэрыялы рэвізіі 40-х гадоў XIX стагоддзя далі падставы для ўказа Сената ад 1 мая 1843 года, якім Калчакі былі зацверджаны ў патомным дваранстве і занесены ў радаводную кнігу дваран Херсонскай губерні.

Іван Лук’янавіч быў бацькам шматдзетнага сямейства: ён выхаваў траіх сыноў і некалькіх дачок. Сыноў клікалі Васілём, Пятром і Аляксандрам. Усе яны выбралі для сябе ваенную кар’еру, сталі марскімі артылерыстамі. Малодшы сын, Пётр, даслужыўся да капітана 1-га рангу; Аляксандр, ад якога ўзяла пачатак сярэдняя лінія Калчакоў — памешчыкаў Тамбоўскай губерні, скончыў службу ў чыне генерал-маёра.

Старэйшы сын, Васіль, нарадзіўся 1 студзеня 1837 года. Выхоўваўся ў адэскай , добра ведаў французскую мову і быў прыхільнікам французскай культуры. Васіль рыхтаваўся бацькамі да грамадзянскай службы, але ў 1853 годзе пачалася Крымская вайна і Васіль паступіў на службу ў марскую артылерыю Чарнаморскага флоту ў малодшым афіцэрскім чыне. Падчас абароны  вылучыўся і быў узнагароджаны салдацкім Георгіеўскім крыжам. Чын прапаршчыка В. І. Калчак атрымаў, быўшы параненым пры . Пасля вайны ён скончыў Горны інстытут у Пецярбургу і быў камандзіраваны для праходжання практыкі на Урал, у Златавуст. Далейшы лёс Васіля Іванавіча быў звязаны з , пачынаючы з яго пуску ў 1863 годзе. Аж да адстаўкі ён служыў тут прыёмшчыкам , меў рэпутацыю чалавека простага і вельмі педантычнага. Быў спецыялістам у вобласці артылерыі, апублікаваў шэраг навуковых прац пра сталеліцейную вытворчасць, у 1903 годзе выйшла яго кніга па гісторыі Абухаўскага завода. Пасля выхаду ў адстаўку ў 1889 годзе (з прысваеннем генеральскага звання) яшчэ 15 гадоў працягваў працаваць на заводзе, будучы кіраўніком -пракатнай майстэрні.

, дзе быў ахрышчаны Аляксандр Васільевіч Калчак.]]

Сям’я маці А. В. Калчака — Посахавых — паходзіла з данскіх казакоў. Вольга Ільінічна (1855—1894) паходзіла з купецкай сям’і. Яе бацька Ілья Міхайлавіч быў патомным ганаровым грамадзянінам, шматгадовым  Адэскай гарадской думы. У 1920 годзе ён быў расстраляны савецкімі карнымі органамі. Аляксандр Васільевіч паведаміў пра сваю згоду. Калчак быў часова пераведзены з ваеннай службы ў дырэктыву Акадэміі навук дзякуючы заступніцтву вялікага князя Канстанціна Канстанцінавіча, прэзідэнта Імператарскай Акадэміі навук. Неўзабаве на караблі была атрымана тэлеграма, што прадпісвала лейтэнанту Калчаку неадкладна выехаць у сталіцу.

## Руская палярная экспедыцыя 
. 1900—1901 гг.]]
.]]

У пачатку студзеня 1900 года Калчак прыбыў у Пецярбург. Начальнік экспедыцыі прапанаваў яму кіраваць гідралагічнымі працамі, а таксама выконваць абавязкі другога магнітолага. Усю зіму і вясну Калчак рыхтаваўся да экспедыцыі: пачаў працы ў Паўлаўскай магнітнай абсерваторыі, здзейсніў камандзіроўку ў Нарвегію для кансультацыі з Ф. Нансенам, некаторы час праходзіў у яго стажаванне. 22 верасня 1900 года экспедыцыя спынілася на зімоўку каля бухты Коліна Арчэра.

У Толя не атрымалася выканаць свой план: даплысці ў першую навігацыю да маладаследаванай усходняй часткі паўвострава Таймыр. Зараз ён хацеў, каб не губляць часу, дайсці туды праз тундру, для чаго трэба было перасекчы паўвостраў Чалюскіна. Кіраўнік экспедыцыі прызначыў гэты паход на вясну 1901 года. Заданне ўскладнялася тым, што, не маючы размешчанага на гэтым шляху склада, дабрацца да ўсходняга берага на сабаках было немагчыма. Такі склад вырашана было закласці, не чакаючы наступлення палярнай ночы. У падарожжа пайшлі чацвёра, на 2 цяжка нагружаных нартах: Толь з каюрам Растаргуевым і Калчак з качагарам Носавым. Праца над справаздачай пра ратавальную экспедыцыю, якой кіраваў Калчак, была завершана 12 лістапада 1905 года; справаздача была апублікаваная ў «Вестках Рускага геаграфічнага таварыства», а 10 студзеня 1906 года Калчак на падставе гэтай справаздачы зрабіў кароткі даклад на пасяджэнні Рускага геаграфічнага таварыства. Гісторык У. Г. Хандорын адзначае, што з гэтага моманту імя Калчака стала вядомым у навуковых колах, аднак не паспеў выдаць іншую манаграфію, прысвечаную картаграфічным працам экспедыцыі Толя.

У жніўні каля вострава  быў захоплены нямецкі крэйсер «», які сеў на мелізну. У ліку трафеяў была нямецкая сігнальная кніга. З яе штаб Эсэна даведаўся, што Балтыйскаму флоту супрацьстаяць даволі малыя сілы германскага флоту. У выніку было пастаўлена пытанне пра пераход Балтыйскага флоту ад глухой абароны да актыўных дзеянняў.

У пачатку верасня план актыўных аперацый быў ухвалены, Калчак адправіўся бараніць яго ў Стаўку Галоўкаверха. Вялікі князь Мікалай Мікалаевіч прызнаў актыўныя аперацыі Балтыйскага флоту заўчаснымі. Калчак, які адчуў насцярожаныя адносіны Стаўкі да Эсэна, цяжка перажываў няшчасце сваёй місіі, «быў надзвычай нярвовы і жаліўся на празмерны бюракратызм, што замінаў прадукцыйнай працы».

Увосень 1914 года штаб Эсэна вырашыў скарыстаць паслабленне пільнасці з боку немцаў, упэўненых у пасіўнай тактыцы рускіх марскіх сіл, і з дапамогай сталай працы мінаносцаў «заваліць мінамі ўсё германскае ўзбярэжжа». Калчак распрацаваў аперацыю па міннай блакадзе нямецкіх ваенна-марскіх баз. Першыя міны былі пастаўлены ў кастрычніку 1914 года блізу Мемеля, і ўжо 4 лістапада ў раёне гэтай міннай банкі пайшоў да дна германскі крэйсер «». У лістападзе была пастаўлена таксама банка блізу вострава Борнхальм. У ходзе мінна-загараджальнай аперацыі ў Данцыгскай бухце Калчаку давялося ўжываць свой досвед плавання ў Арктыцы — у моры ўжо было шмат лёду. Усе мінаносцы паспяхова дасягнулі месца пастаноўкі міннага поля. Аднак крэйсер прыкрыцця «Рурык» наскочыў на камяні і атрымаў прабоіну. Калчак павёў свае караблі далей без прыкрыцця крэйсераў. 1 лютага 1915 года Калчак у цяжкіх умовах надвор’я паставіў да 200 мін (паводле іншых дадзеных — 140) у бухце, бліскуча вырашыўшы заданне паходу, і паспяхова вярнуў свае судны на базу. Пазней, як сцвярджалі біёграфы Калчака ў сваіх працах, на мінах падарваліся чатыры крэйсеры, восем мінаносцаў і 23 транспарты Германіі, і камандуючаму нямецкім Балтыйскім флотам  давялося распарадзіцца пра забарону нямецкім караблям выходзіць у мора, пакуль не будзе знойдзены сродак для змагання з рускімі мінамі. Аднак ваенныя гісторыкі Д. Ю. Казлоў, Е. Ф. Падсабляеў, В. Ю. Грыбоўскі ў сваёй працы, прысвечанай дзеянням Калчака-флатаводца, напісалі, што «цверджанне пра гібель на „данцыгскай“ загародзе „4 крэйсераў, 8 мінаносцаў і 11 транспартаў“ гэтак абсурднае, што наўрад ці мае патрэбу ў каментарыях». Камандуючы 6-ай арміяй даклаў пра «мужнасць і выдатную распарадчасць» Калчака «падчас небяспечнай аперацыі вялікага баявога значэння». Калчак быў узнагароджаны ордэнам Святога Уладзіміра 3-й ступені з мячамі. Імя Калчака стала вядомым і за мяжой: для навучання ў яго тактыцы міннай вайны англічане падрыхтавалі на Балтыку групу сваіх марскіх афіцэраў. Фармавалася адмысловая дэсантная Чарнаморская дывізія марской пяхоты на чале з палкоўнікам А. І. Вярхоўскім, якую курыраваў асабіста Калчак.

Пры ацэнцы баявой працы Чарнаморскага флоту ў перыяд камандавання ім А. В. Калчака сучасныя гісторыкі адзначаюць, што флот дамогся за гэты час вялікіх поспехаў. Былі загнаны на базы непрыяцельскія падводныя лодкі, вораг панёс вельмі значныя страты, і яго флот пазбавіўся магчымасці выхаду ў Чорнае мора, былі перарваны напады на рускае ўзбярэжжа. Мікалай II настаяў, каб былі апытаны ўсе вышэйшыя палкаводцы. Камандуючых флатамі Аляксееў не апытаў, хоць павінен быў гэта зрабіць, бо і Няпенін, і Калчак, нароўні з камандуючымі франтамі, падпарадкоўваліся Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму: на думку гісторыка П. М. Зыранава ў гэтым адлюстравалася грэблівае стаўленне рускага генералітэту да флоту. Замест гэтага 2 сакавіка камандуючы Чарнаморскім флотам атрымаў ад Аляксеева асведамляльную тэлеграму, у якой прыводзіліся тэксты тэлеграм ад камандуючых франтамі Мікалаю II з просьбамі пра адрачэнне.

Што да палітычных поглядаў Аляксандра Васільевіча, то да сакавіка 1917 года яго манархізм зусім бясспрэчны. Пасля рэвалюцыі паводле зразумелых прычын Калчак свае погляды не афішаваў і рэкламаваць уласны манархізм лічыў няўчасным. Калі зайшла гаворка пра Басфорскую аперацыю, Аляксееў вырашыў скарыстаць сітуацыю і канчаткова пахаваць аперацыю, якой ніколі не спачуваў. Генерал заявіў, што ў яго няма патрэбных для аперацыі пяці дывізій, што ў арміі ўжо няма ніводнага палка, у якім ён мог быць упэўнены, і што сам Калчак не можа быць да канца ўпэўнены ў сваім флоце. Нягледзячы на тое, што ў гэты момант абвалілася прадпрыемства, якое адмірал бачыў вянком сваёй ваенна-марской службы і нават «большай часткай утрымання і сэнсу жыцця», ён з меркаванняў ваярскай дысцыпліны не стаў на ўрадавым пасяджэнні ўступаць у спрэчку з Галоўкаверхам. Калчак пазнаёміўся таксама з генералам Л. Г. Карнілавым.

Пад уражаннем ад выступу Калчака было прынята рашэнне пра пасылку дэлегацыі ад Чарнаморскага флоту на фронт і на Балтыйскі флот для ўзняцця баявога духу і агітацыі за захаванне баяздольнасці войскаў і пераможнае завяршэнне войны, «каб вялі вайну актыўна пры поўнай напрузе сіл». У вялікую дэлегацыю, што складалася з 210 чалавек, да якіх пазней далучыліся яшчэ 250 матросаў і салдатаў, былі ўлучаны таксама сацыялісты, якія прытрымліваліся абарончай арыентацыі. Калчак не зацвердзіў пастанову пра арышт і выгнаў дэлегацыю, якая прыйшла да яго. Тады ЦВВК арыштаваў Пятрова па ўласнай ініцыятыве без санкцыі камандуючага флотам. 12 мая звыклы да безумоўнага выканання сваіх загадаў адмірал Калчак адправіў Часоваму ўраду тэлеграму з апісаннем супрацьстаяння і просьбай замяніць яго іншым палкаводцам. Канфлікт супаў па часе з публікацыяй Дэкларацыі правоў салдата, якую падчас падарожжа Калчака ў сталіцу ваенныя адмовіліся абмяркоўваць на пасяджэнні Часовага ўрада. Адкрыта выступіць супраць Дэкларацыі Калчак не мог, бо адразу быў бы адпраўлены ў адстаўку і падпаў пад судовае пераследаванне. Не збіраючыся выходзіць з палітыкі, ён выбраў іншы шлях. 14 мая на скліканай ім Дэлегацкай нарадзе Калчак публічна раскрытыкаваў дзейнасць камітэтаў з сакавіка 1917 года, кажучы, што «камітэты ўмешваюцца ва ўсе справы, уносяць раскладанне ў армію і флот і падрываюць дысцыпліну». Аляксандр Васільевіч гэтым кінуў выклік масавай дэмакратычнай арганізацыі. Прыбыўшы 17 мая ў Севастопаль, А. Ф. Керанскі ўладзіў на некаторы час канфлікт паміж ЦВВК і Калчаком.

Калчак працягваў рэгулярна выводзіць флот у мора, бо гэта дазваляла адцягваць людзей ад рэвалюцыйнай актыўнасці і падцягвала іх. Крэйсеры і мінаносцы працягвалі абыходы варожага ўзбярэжжа, працягваліся мінныя працы па блакаванні Басфора, блізу яго, рэгулярна змяняючыся, дзяжурылі падводныя лодкі.

Пасля ад’езду Керанскага сумятня і безуладдзе на Чарнаморскам флоце сталі ўзмацняцца. Недавер матросаў да афіцэраў і асабіста камандуючага пагоршыла ваеннае няшчасце — у ноч на 13 мая пры спробе пастаноўкі мін практычна ва ўтоку Басфора з самаходных баркасаў, спушчаных з рускіх лінкараў, што засталіся ў 10 мілях ад берага, адбыўся несанкцыянаваны падрыў міны, што выклікаў ланцуговую рэакцыю выбухаў іншых мін. Два баркасы з чатырох затанулі, загінулі 15 матросаў і афіцэраў, 29 чалавек былі паранены. Пасля гэтага выпадку каманды сталі адмаўляцца выходзіць у мора на рызыкоўныя заданні, дэлегацкі сход гарнізона і працоўных, што праходзіў увесь дзень 6 чэрвеня, пастанавіў абяззброіць усіх афіцэраў і адхіліць ад пасады камандуючага флотам адмірала Калчака і начальніка штаба капітана першага рангу Смірнова.

6 чэрвеня Калчак накіраваў Часоваму ўраду тэлеграму з паведамленнем пра бунт і пра тое, што ў становішчы, якое стварылася, ён не можа больш заставацца на пасту камандуючага. Аляксандр Васільевіч сустракаўся і з іншымі членамі Дырэкторыі, дзе большасць былі эсэрамі, а таксама з прадстаўніком Добраахвотніцкай арміі ў Сібіры палкоўнікам Д. А. Лебедзевым, казачымі афіцэрамі, камендантам Омска казачым палкоўнікам В. І. Воўкавым. 7 лістапада Аляксандр Васільевіч прыступіў да выканання сваіх новых абавязкаў, першымі сваімі загадамі пачаўшы фарміраванне цэнтральных органаў Ваеннага міністэрства і Галоўнага штаба.

### Вярхоўны кіраўнік Расіі 
Пасля шэрага ваенных параз і страты Іжэўска (7 лістапада) аўтарытэт Дырэкторыі ў вачах арміі ўпаў. Часовы Усерасійскі ўрад не валодаў рэальнай уладай, а з няшчасцямі на фронце настрой афіцэрства рабіўся ўсё больш кансерватыўным. Левасацыялістычная Дырэкторыя апынулася ізаляванай ад ваенных — адзінай рэальнай сілы супраць бальшавікоў. Наспеў урадавы крызіс, выкліканы незадаволенасцю ваеннага асяроддзя.

Прыезд Калчака ў Омск супаў з канфліктам Дырэкторыі і Савета міністраў. Калчак, прыхільнік цвёрдага курса, быў залучаны ў гэта змаганне на боку Савета міністраў.

Ваенныя склалі ўдарную сілу змовы супраць Дырэкторыі. 18 лістапада афіцэры-казакі арыштавалі эсэраў — прадстаўнікоў левага крыла Часовага Усерасійскага ўрада. Батальён аховы Дырэкторыі, які складаўся з эсэраў, быў раззброены. У падтрымку Дырэкторыі не выступіла ніводная ваенная частка омскага гарнізона. Кандыдатамі ў «дыктатары» разглядаліся галоўнакамандуючы войскамі Дырэкторыі генерал В. Г. Болдыраў, кіраўнік КУЧ генерал Д. Л. Харват і ваенны і марскі міністр віцэ-адмірал А. В. Калчак. Савет міністраў галасаваннем выбраў Калчака.

Калчак быў узведзены ў поўныя адміралы, яму было перададзена ажыццяўленне вярхоўнай дзяржаўнай улады і прысвоена званне Вярхоўнага кіраўніка. У яго падначаленне ўваходзілі ўсе ўзброеныя сілы дзяржавы. Вярхоўны кіраўнік мог прадпрыняць любыя меры, аж да надзвычайных, па забеспячэнні ўзброеных сіл, а таксама па ўсталяванні грамадзянскага парадку і законнасці.

Калчак заявіў пра згоду на абранне і першым загадам па арміі абвясціў пра прыняцце звання Вярхоўнага галоўнакамандуючага ўсімі сухапутнымі і марскімі сіламі. Калчак так вызначаў кірунак працы на пасту Вярхоўнага кіраўніка:
Прыняўшы цяжкасць гэтай улады ў вылучна цяжкіх умовах Грамадзянскай вайны і поўнага засмучэння дзяржаўных спраў і жыцця, аб’яўляю, што я не пайду ні па шляху рэакцыі, ні па згубным шляху партыйнасці. Галоўнай мэтай я стаўлю стварэнне баяздольнай арміі, перамогу над бальшавікамі і ўсталяванне законнасці і парадку

Грамадскасць паставілася да перавароту ці безуважна, ці радасна, спадзеючыся на ўсталяванне цвёрдай улады. Краіны Антанты падтрымалі Калчака.

Пасля свайго  Калчак скасаваў дырэктыву пра тое, што яўрэі як патэнцыяльныя шпіёны падлягаюць высяленню з 100-вёрстнай прыфрантавой зоны.

Як піша гісторык В. В. Жураўлёў, найважнейшай ідэалагічнай канстантай калчакаўскага кіравання стала формула-лозунг «аднаўлення законнасці». 28 лістапада на сустрэчы з прадстаўнікамі прэсы Калчак заяўляў: «Парадак і закон у маіх вачах з’яўляюцца нязменнымі спадарожнікамі, непарыўна адзін з адным злучанымі». «Законнасць» планавалася забяспечыць шляхам аднаўлення правапераемства расійскай улады — як было заяўлена, новы расійскі ўрад (урад Калчака) дзеяў, «успрыняўшы ўладу былога Часовага ўрада, што ўтварыўся ў сакавіку 1917 года, і паставіўшы сваім заданнем умацаванне свайго аўтарытэта як адзінай улады, пераемнай да гістарычнай улады Дзяржавы Расійскай».

У цэлым А. В. Калчак працягнуў эканамічны і палітычны курс Часовага Сібірскага ўрада, былы кіраўнік якога — блізкі да кадэтаў П. В. Валагодскі, які стаў для Вярхоўнага кіраўніка знакам легітымнасці яго кіравання — быў пакінуты Старшынёй Савета міністраў. Загадам пра свой уступ у пасаду Вярхоўнага галоўнакамандуючага Калчак адначасна вызваляў ад яе В. Г. Болдырава. Той знаходзіўся ва Уфе, калі яго выклікаў Калчак і паведаміў пра пераварот. Болдыраў стаў гаварыць пра пагрозу грамадзянскай вайны, адмірал яго рэзка перапыніў: «Генерал, я не хлопчык! Я ўзважыў усё і ведаю, што раблю. Неадкладна выязжайце з Уфы». Болдыраў падпарадкаваўся дырэктыве адмірала, абвяшчэнне яго Вярхоўным кіраўніком не прайшло гладка. Расійскае аддзяленне  21 лістапада выказвала сваю незадаволенасць пераваротам. Вярхоўны кіраўнік, у сваю чаргу, вельмі рэзка адрэагаваў на выступленне чэшскіх палітыкаў, проста заявіўшы ім, што думка замежнікаў, якія кінулі да таго ж фронт пасля сканчэння сусветнай вайны, яго не цікавіць.

Прыход Калчака да ўлады, канцэнтрацыя ў яго руках ваеннай, палітычнай і эканамічнай улады далі магчымасць белым акрыяць ад параз, панесеных імі ў Паволжы восенню 1918 года. Супрацьбальшавіцкі рух пасля омскіх падзей стаў больш кансалідаваным, аднак падзеі не абыйшліся без страт для яго: палітычная база руху стала вужэй. Такім чынам, у выніку падзей 18 лістапада 1918 года антыбальшавіцкі рух трансфармаваўся ў Белы рух.

Омская газета «Наша зара» пісала: «Фронт пачаў дужэць. Забеспячэнне яго самым патрэбным рабілася з кожным днём лепш і лепш. Жыццё прыфрантавой паласы ўпарадкоўвалася. Насельніцтва атрымала ўпэўненасць у заўтрашнім дне і стала паддавацца арганізацыі. Рух непрыяцеля быў спынены».

#### Аднаўленне ўзнагарод Рускай арміі 
30 лістапада 1918 года Калчак выдаў загад пра аднаўленне дня святкавання ў гонар Ордэна Святога Вялікапакутніка і Перамаганосца Георгія — 26 лістапада (старога стылю), загадаўшы: Лічыць гэты дзень святам усяго Рускага Войска, гераічныя прадстаўнікі якой высокімі подзвігамі, адвагай і мужнасцю захавалі сваю любоў і адданасць нашай Вялікай Радзіме на палях бітвы.  Дзень гэтай урачыста святкаваць штогод ва ўсіх воінскіх частках і камандах.

Вярхоўны кіраўнік скасаваў заснаванае Часовым урадам узнагароджанне «Георгіем з лаўровай галіной», нават забараніўшы нашэнне атрыманых раней такіх узнагарод, як скасаваў і ўзнагароджанне ордэнам Святога Станіслава.

Былі адноўлены ўзнагароджанні ордэнамі Святога Георгія да 2-й ступені ўлучна і Георгіеўскай зброяй, ордэнамі Святога Уладзіміра да 2-й ступені ўлучна і ордэнамі Святой Ганны ўсіх ступеняў. Салдатаў узнагароджвалі Георгіеўскімі крыжамі і медалямі «За стараннасць» (апроч медалёў на стужках ордэна Святога Станіслава).
Не былі адноўлены найвышэйшыя імператарскія ордэны: , ордэн Святога Аляксандра Неўскага, ордэн Святога Георгія 1-й ступені, ордэн Святога Уладзіміра 1-й ступені, . Калчак адмовіўся ад аднаўлення ордэнаў, узнагароджанне якімі было справай цара, а таксама пакінуў у ордэнскай сістэме, якая адлюстроўвала і дзяржаўную іерархію, незанятай самую высокую ступень. Пры гэтым былі ўведзены новыя ўзнагароды, што адпавядалі падзеям грамадзянскай вайны: «За вызваленне Сібіры», «За Вялікі сібірскі паход».

#### Расследаванне забойства царскай сям’і 
Калчак арганізаваў расследаванне справы пра расправу бальшавікоў з сям’ёй імператара Мікалая II, даручыў гэта следчаму М. А. Сакалову, які на глебе раскопаў, збору і аналізу дакументаў, пошуку і допытаў сведак усталяваў час, месца і акалічнасці трагедыі, хоць рэшткі забітых да адступлення Рускай арміі ад Екацярынбурга ў ліпені 1919 года знайсці не паспелі. Аднак пры задушэнні паўстанняў, падобных снежаньскаму омскаму, нярэдка іх удзельнікі рабіліся ахвярамі самасудаў. Пазней ваенныя часткі, падкантрольныя Калчаку ў Сібіры, ажыццяўлялі аперацыі супраць чырвоных партызан. У гэтых аперацыях выкарыстоўваліся таксама атрады Чэхаславацкага корпуса. Згодна афіцыйнаму дакладу , накіраванага бальшавіцкім урадам у Сібір загаднікам аддзеламі юстыцыі , у  было падвергнута  каля 10 % двухмільённага насельніцтва, у тым ліку жанчыны і дзеці. Як паведамляў гісторык П. А. Галуб, больш 625 чалавек былі расстраляныя пры задушэнні паўстання ў Кустанаі ў красавіку 1919 года, некалькі паселішчаў былі спаленыя. Уціхамірнікам паўстання Калчак адрасаваў такі загад: «Дзякую генерал-маёру Воўкаву і ўсім спадарам афіцэрам, салдатам і казакам, якія прымалі ўдзел пры задушэнні паўстання. Тых, хто найболей праславіліся, прадставіць да ўзнагарод». У ноч на 30 ліпеня 1919 года ў Краснаярскім ваенным мястэчку выбухнула паўстанне, у якім узялі ўдзел 3-і полк 2-й асобнай брыгады і большасць салдатаў 31-га палка 8-й дывізіі, усяго да 3 тыс. чалавек. Захапіўшы ваеннае мястэчка, паўсталыя распачалі наступленне на Краснаярск, але былі разбітыя, страціўшы да 700 чалавек забітымі. Генералу С. М. Разанаву, які кіраваў задушэннем паўстання, адмірал паслаў тэлеграму: «Дзякую вам, усіх начальнікам, афіцэрам, стралкам і казакам за выдатна выкананую працу». Член ЦК партыі правых эсэраў Д. Ф. Ракаў здолеў пераправіць з турмы за мяжу ліст, які быў апублікаваны ў 1920 годзе выглядзе брашуры з назвай «У катавальнях Калчака. Голас з Сібіры». У ім ён пісаў, у прыватнасці, наступнае:

Омск проста заціх ад жаху. У той час, калі жонкі забітых таварышаў дзень і ноч адшуквалі ў сібірскіх снягах іх трупы, я працягваў пакутлівае сваё сядзенне, не ведаючы, які жах чыніцца за сценамі гаўптвахты. Забітых… было бясконцае мноства, ва ўсякім разе, не менш 2500 чалавек. Цэлыя вазы трупаў правозілі па горадзе, як возяць зімой баранавыя і свіныя тушы. Пакутавалі галоўным чынам салдаты мясцовага гарнізона і працоўныя…

З прыходам да ўлады Калчака Расійскі Савет міністраў Пастановай ад 3 снежня 1918 года «з мэтай захавання існага дзяржаўнага ладу і ўлады Вярхоўнага Кіраўніка» скарэктавала артыкулы Крымінальнага Укладання Расійскай імперыі ад 1903 года. Артыкулы 99, 100 усталявалі кару ў выглядзе смяротнага пакарання як за замах на Вярхоўнага Кіраўніка, так і за спробу гвалтоўнага скідання ўлады, адрыньвання тэрыторый. «Падрыхтоўкі» да дадзеных злачынстваў, паводле артыкула 101 караліся «катаргай». Абразы ВК у пісьмовай, друкаванай і вуснай форме караліся турэмным зняволеннем паводле артыкула 103. Бюракратычны сабатаж, невыкананне загадаў і простых абавязкаў службоўцамі, паводле артыкула 329, караўся катаржнымі працамі на тэрмін ад 15 да 20 гадоў. Дзеянні паводле Укладання разглядаліся ваенна-акруговымі ці ваенна-палявымі судамі ў прыфрантавой паласе. Асобна паказвалася, што дадзеныя змены дзеюць толькі «да ўсталявання народным прадстаўніцтвам асноўных дзяржаўных законаў». Паводле дадзеных артыкулаў кваліфікаваліся, да прыкладу, дзеянні бальшавіцка-эсэраўскага падполля, што арганізавала паўстанне ў Омску пад канец снежня 1918 года.

11 красавіка 1919 года ўрадам Калчака было прынята Палажэнне № 428 «Пра асоб, небяспечных для дзяржаўнага парадку з прычыны прыналежнасці да бальшавіцкага бунту» за подпісам міністра юстыцыі З. Старынкевіча. Заканадаўчы акт быў апублікаваны ў омскай газеце «Урадавы вястун Омск» (№ 188 ад 19 ліпеня 1919 год). Ён агадваў высылку на тэрмін ад года да пяці гадоў без канфіскацыі і пазбаўленне на дадзены перыяд «палітычных правоў» для «асоб, прызнаных небяспечнымі для дзяржаўнага парадку з прычыны датыкальнасці іх якім-небудзь чынам да бальшавіцкага бунту». Санкцыя, паводле закона, «замежным падданым — высыланне за мяжу», асобы, якія не дасягнулі 17 гадоў, аддаваліся «пад нагляд бацькоў». У выпадку «самавольнага вяртання» з высылкі ці з замежжа агадвалася адказнасць у выглядзе катаржных прац ад 4 да 8 гадоў. Прыярытэт аддаваўся грамадзянскаму судаводству, а ваенна-палявыя суды выключаліся з судовай сістэмы. Расследаванне спраў ускладалася на адмыслова створаныя Акруговыя Следчыя Камісіі, якія працавалі паводле Пастановы № 508 ад 1 ліпеня 1919 года «Пра парадак расследавання і разгляды злачынстваў, зробленых з мэтай бальшавіцкага бунту».

Бязлітаснае дачыненне карнікаў Калчака да працоўных і сялян справакавала масавыя паўстанні. Як адзначае пра рэжым Калчака А. Л. Літвін, «цяжка гаварыць пра падтрымку яго палітыкі ў Сібіры і на Урале, калі з прыкладна 400 тыс. чырвоных партызан таго часу 150 тыс. дзеялі супраць яго, а сярод іх 4—5 % было заможных сялян, ці, як іх тады звалі, кулакоў».

### Пермская аперацыя 
План  па наступленні замест Масквы на Волагду (каб выйсці на злучэнне з архангельскімі белымі часткамі і атрымаць доступ да дапамогі саюзнікаў праз Архангельск і Мурманск) быў распрацаваны яшчэ чэхамі, пры пакіданні фронту яны перадалі гэту ідэю Болдыраву, якому ідэя таксама спадабалася, яе падтрымваў і Нокс. У выніку «па спадчыне» ўсё гэта дасталася Калчаку.

Наступленне пачалося 27 лістапада з пачаткам абыходу Кушвы правафланговай групай генерала . Кушва была ўзята белымі штыкавой атакай 2 снежня.

29 лістапада ў наступленне перайшла ўдарная групоўка А. М. Пепяляева. Пры 20-градусных марозах, па калена ў снезе, за два тыдні салдаты пераадолелі 100 вёрстаў і ўзялі 14 снежня вузлавую станцыю Каліна. У выніку манеўру белых армія  апынулася разрэзанай на дзве часткі.

20 снежня 7-я Уральская дывізія генерала У. В. Галіцына і 2-я Чэхаславацкая дывізія з розных бакоў уварваліся ў Кунгур, выбіўшы адтуль 30-ю дывізію В. К. Блюхера.

Cавецкія войскі, якія панеслі значныя страты, адыходзілі да падпяразанай некалькімі шэрагамі акопаў і драцяных загарод Пермі, якую чырвонае камандаванне спадзявалася ўтрымаць. Войскі Калчака, перарэзаўшы чыгунку, не далі часткам дывізіі Блюхера ўзмацніць гарнізон горада, які быў захоплены 24 снежня. У палон былі ўзяты больш 30 тыс. чырвонаармейцаў, 120 гармат, звыш 1000 кулямётаў, 9 бронецягнікоў, 180 цягніковых складаў, рачная флатылія і ўвесь абоз разбітай , якая ў выніку снежаньскіх бітваў страціла палову свайго складу. На некаторых кірунках чырвоныя здаваліся цэлымі палкамі, прыкладам, 4-ы Камскі полк. Поспех быў дасягнуты белымі часткамі ўжо без дапамогі чэхаў, якія пакінулі фронт.

Паведамленне пра ўзяцце Пермі выклікала захопленую рэакцыю ў Омску. Савет міністраў пастанавіў узнагародзіць Калчака, які знаходзіўся і дзейнічаў увесь час аперацыі ў баявым становішчы, ордэнам Святога Георгія 3-й ступені за вялікі ўнёсак у падрыхтоўку аперацыі. У сувязі з узяццем Пермі асабістае віншаванне Вярхоўнаму кіраўніку даслаў прэм’ер-міністр Францыі Жорж Клемансо. Заходняй арміі давялося адыходзіць. На іншых кірунках белыя працягвалі сваё наступленне.

9 чэрвеня чырвоныя часткі ўзялі Уфу. Пасля адступлення з Паволжа Калчак страціў стратэгічную ініцыятыву. Баяздольнасць войска зменшылася.

«Кадравы голад» прывёў, у канчатковым выніку, да паразы белых армій у 1919 годзе. Генералу М. А. Інастранцаву Калчак гаварыў:
…мы бедныя людзьмі, чаму нам і даводзіцца цярпець нават на высокіх пастах, не выключаючы і пастоў міністраў, людзей, якія далёка не адпавядаюць занятым імі месцам, але — гэта таму, што іх замяніць няма кім…

20 чэрвеня былі зробленыя кадравыя перастановы. Калчак замацаваў за сабой пасаду вярхоўнага галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі Расійскай дзяржавы, Дзітэрыхс заняў вызвалены Калчаком пост галоўнакамандуючага Усходнім фронтам. Замест Ханжына камандуючым Заходняй арміяй стаў генерал К. В. Сахараў.

У ліпені праваліўся авантурны план Лебедзева і Сахарава заманіць 5-ю армію чырвоных у Чалябінск, а потым атачыць яе і разграміць. Заходняя і Сібірская арміі адыходзілі ў Заўралле.

Калчак распачаў высілкі для ўзмацнення цэнтралізацыі ўлады: паводле яго ўказа ад 7 жніўня Савету Вярхоўнага кіраўніка, які складаўся з набліжаных міністраў, падаваліся дадатковыя паўнамоцтвы па арганізацыі абароны. Быў рэзка скарочаны бюракратычны апарат.

Калчак узмацніў прапаганду ў войсках, звярнуўся з заклікамі да сялян і салдатаў. Яго загад ад 28 ліпеня абавязваў афіцэраў тлумачыць салдатам мэты вайны: адзінства і цэласць Расіі, рашэнне надзённых для народа пытанняў праз Нацыянальны ўстаноўчы сход, абарона праваслаўнай веры і нацыянальных святыняў. Ліберальныя газеты выходзілі з заклікамі мацаваць абарону дзяржавы. Аэрапланы белых пачалі скідаць пракламацыі на пазіцыі бальшавікоў. Для кампраметацыі бальшавікоў друкавалі фальшывыя дэкрэты Савецкай улады і нумары газеты «Правда». Былі адкрыты курсы ваенных інфарматараў, якія рыхтавалі прафесійных агітатараў у войсках. Чырвоныя былі адкінуты ад ракі Табол на 100 км. Вераснёвыя перамогі пасля працяглых няшчасцяў ацэньваліся як паваротны момант у грамадзянскай вайне. Калчак вырашыўся на крок, які не хацеў рабіць у перыяд адступлення, каб гэта нельга была інтэрпрэтаваць як праяву слабасці ўлады, — ператварэнне Дзяржаўнай эканамічнай нарады ў абіраны насельніцтвам орган.

Аляксандр Васільевіч ездзіў на перадавую незалежна ад таго, як ішлі справы яго армій. Імкненне Калчака як мага больш асабіста быць на фронце выцякала з яго ўпэўненасці, што менавіта тут робіцца сапраўды важная справа. У адмірала шмат разоў узнікала жаданне ўзяць самому вінтоўку і ваяваць нароўні са сваімі салдатамі. Выступаючы перад ваярамі, Вярхоўны галоўнакамандуючы казаў, што ён «такі ж салдат, як і ўсе астатнія, што для сябе ён нічога не шукае, а імкнецца выканаць абавязак перад Расіяй». Адпраўляючыся на фронт, Калчак прычапляў да свайго цягніка вагон — два з тытунём, цукрам, чаем, бялізнай, каб падарыць іх салдатам. Пры гэтым Аляксандр Васільевіч перажываў, калі ўзнікалі складанасці са здабычай гэтых рэчаў для патрэб франтавікоў, гатовы быў нават выпрошваць патрэбнае. Калчак пры гэтым неўсвядомлена паводзіў сябе як Мікалай II і рабіў гэта ад таго, што ведаў жыццё салдата, жадаючы дапамагчы яму не толькі прамовамі і ўзнагародамі, але і матэрыяльна.

Пасля вераснёвых баёў на Таболе было некаторае зацішша. У сярэдзіне кастрычніка чырвоныя павялі наступленне свежымі сіламі. Белыя здавалі свае апорныя пункты. Пачалося адступленне белых частак. Чырвоныя не змаглі прарваць фронт, аднак захапілі плацдармы на левым беразе Табола. Разумеючы, што далейшае змаганне за пазіцыі блізу Табола прывядзе да знясілення войскаў, камандуючы Усходнім фронтам генерал Дзітэрыхс вырашыў пачаць стратэгічнае адступленне з саступкай праціўніку значнай тэрыторыі Белай Сібіры, улучаючы, магчыма, і сам Омск, а потым здзейсніць удар па праціўніку з глыбіні сваіх пазіцый. Аднак гэты план не ўлічваў, што здача сталіцы прывядзе ў рух усе варожыя Калчаку сілы ў тыле арміі. Калчак, які стаў ужо дасведчаным палітыкам, прачуваў усеагульны абвал у тыле і пачаў схіляцца да думкі, што Омск трэба бараніць да апошняй магчымасці: страта сталіцы пазбывала сэнсу ўсю структуру Усерасійскай улады, Стаўка і ўрад пераходзілі аўтаматычна ў статус «вандроўных». Дзітэрыхс быў выкліканы да Калчака, пры гэтым генерал К. В. Сахараў са штучным абурэннем падтрымаў Вярхоўнага кіраўніка і выступіў у абарону плана абароны Омска. Дзітэрыхс быў адкліканы ў тыл для фарміравання добраахвотніцкіх частак, а на яго месца быў прызначаны Сахараў. Пасля пакідання Петрапаўлаўска Омск аказаўся пад ударам з двух бакоў: па збежных лініях чыгункі з боку Петрапаўлаўска і Ішыма. Пры гэтым Сахараў не змог арганізаваць ні абарончай мяжы, ні абароны Омска, ні арганізаванага адступлення. У выніку белыя спазніліся з эвакуацыяй сталіцы, зробленай толькі 10 лістапада. Сам Вярхоўны кіраўнік вырашыў адыходзіць разам з арміяй, зрабіўшы стаўку на тое, што яго прысутнасць у шэрагах дзейных войскаў дапаможа падняць іх дух. На рашэнне Калчака зрабіла ўплыў і жаданне запабегчы захапленню чэхаславакамі, саюзнікамі ці чырвонымі партызанамі залатога запасу Расіі. Прапанова ад французскага генерала Жанена і ўсяго дыпламатычнага корпуса пра ўзяцце залатога запасу пад міжнародную апеку, ахову і транспартаванне ва Уладзівасток Калчаком была ўспрынята як заломліванне надмернай цаны за абяцаную дапамогу. Аляксандр Васільевіч катэгарычна адпрэчыў іх прапанову: «Я вам не веру. Золата хутчэй пакіну бальшавікам, чым перадам саюзнікам». На думку гісторыка Зыранава, гэтыя словы каштавалі Аляксандру Васільевічу жыцця: з гэтага моманту замежныя прадстаўнікі страцілі да яго цікавасць. Усе каштоўнасці, а таксама адмысловы груз з рэчамі царскай сям’і і доказамі іх забойства былі ўтойліва пагружаны ў эшалон Чырвонага Крыжа.

З пакіданнем Омска войскі Усходняга фронту пачалі свой «Вялікі Сібірскі Ледзяны паход».

### Вялікі Сібірскі Ледзяны паход 
Пакінуўшы Омск, камандаванне Усходняга фронту планіравала затрымаць наступленне чырвоных на мяжы ракі Об. Армію меркавалася папоўніць за кошт тылавых злучэнняў, а фронт аднавіць на мяжы Томск — Нованікалаеўск — Барнаул — Бійск. Аднак войскі да гэтага часу кантралявалі толькі буйныя населеныя пункты, у многіх з якіх былі падняты паўстанні. Нягледзячы на зацятыя ар’ергардныя баі, арганізаваць абарону не атрымалася, і 11 снежня быў пакінуты Барнаул, 13 снежня — Бійск, 14 снежня — Нованікалаеўск. 24 лістапада адмірал Калчак адправіў М. Жанену і Я. Сыраваму тэлеграму з канстатаваннем: выкарыстанне чыгункі вылучна для пропуску чэхаславацкіх эшалонаў азначае гібель многіх рускіх эшалонаў, апошнія з якіх фактычна знаходзіліся на лініі фронту. Адмірал пісаў: «У такім разе я буду лічыць сябе маючым права прыняць крайнія меры і не спынюся перад імі».

11 снежня Калчак за злачыннае пакіданне Омска зняў і аддаў пад следства генерала К. В. Сахарава. Новым Галоўнакамандуючым войскамі Усходняга фронту быў прызначаны генерал У. О. Капель, які планаваў аднавіць фронт па Енісеі і ўсталяваць сувязь з забайкальскімі войскамі атамана Р. М. Сямёнава, але насамрэч зроблены былі для забеспячэння свабоднага пасоўвання іх эшалонаў на Усход. Нягледзячы на дадзеныя раней запэўненні і гарантыі бяспекі і абароны, Жанен і чэхаславакі здрадзілі адмірала. Каля 9 гадзін вечара «Палітцэнтр» абвясціў Калчаку і Пепяляеву пра арышт, пасля чаго яны былі змешчаны ў будынку губернскай турмы. У выніку пры пераправе праз раку Кан Капель праваліўся з канём пад лёд, абмарозіў ногі, і ўжо 26 студзеня сканаў ад запалення лёгкіх. Тым не менш войскі белых пад камандаваннем генерала С. М. Вайцяхоўскага працягнулі рух наперад. Іх заставаліся ўсяго 4—5 тысяч ваяроў. Вайцяхоўскі планаваў узяць штурмам Іркуцк і выратаваць Вярхоўнага кіраўніка і ўсіх афіцэраў. Хворыя і абмарожаныя, 30 студзеня яны выйшлі на лінію чыгункі і ля станцыі Зіма разбілі высланыя супраць іх савецкія войскі. Пасля кароткага адпачынку, 3 лютага, капелеўцы рушылі на Іркуцк. Яны з ходу ўзялі Чарамхова ў 140 км ад Іркуцка, разагнаўшы шахцёрскія дружыны і расстраляўшы мясцовы рэўкам. Паводле сведчання генерала Пучкова, генерал Вайцяхоўскі мог разлічваць пры рэалізацыі свайго плана выратаванні Калчака не больш чым на 5 тыс. ваяроў, якія былі расцягнуты ўздоўж дарогі так, што на іх зборы да месца бою спатрэбілася б не менш за суткі. Армія мела 4 дзейныя і 7 разабраных гармат з абмежаванай колькасцю боепрыпасаў. У большасці дывізій было не больш 2—3 кулямётаў з мізэрнай колькасцю патронаў. Яшчэ горш справы ішлі з патронамі ў стралкоў.

Як піша гісторык , у гэтым штурме Іркуцка капелеўцамі было шмат што і маральнага парадку, што павінна было стаць душэўнай палёгкай для ідучага на смерць Вярхоўнага кіраўніка. Адмірал мог са спакойным сумленнем сустрэць расстрэльныя стрэлы: яго салдаты і афіцэры ў самы крытычны момант выпрабавання не здрадзілі справе, якой служыў А. В. Калчак, не здрадзілі і самога адмірала, застаўшыся яму вернымі да канца. Пастанова Іркуцкага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта пра расстрэл А. В. Калчака і В. М. Пепяляева была падпісана А. Шырамавым, старшынёй камітэта, і яго членамі А. Снаскаровым, М. Левянсонам і кіраўніком справамі камітэта Аборыным.

Тэкст пастановы пра іх расстрэл быў упершыню апублікаваны ў артыкуле былога старшыні Іркуцкага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта А. Шырамава. У 1991 годзе  зрабіў дапушчэнне, што пастанова была складзена ўжо пасля расстрэлу, як апраўдальны дакумент, бо датавана яна сёмым лютага, а ў турму С. Г. Чудноўскі і І. М. Бурсак прыбылі ў другой гадзіне ночы сёмага лютага, нібы ўжо з тэкстам пастановы, прытым да гэтага складалі з камуністаў расстрэльную каманду. У працы У. І. Шышкіна 1998 года паказана, што наяўны ў ДАРФ арыгінал пастановы датаваны шостым лютага, а не сёмым, як паказана ў артыкуле А. Шырамава. Аднак у гэтай жа крыніцы прыведзены тэкст тэлеграмы Старшыні Сібрэўкама і члена Рэўваенсавета 5-ай арміі І. М. Смірнова, дзе гаворыцца, што рашэнне пра расстрэл Калчака было прынята на пасяджэнні сёмага лютага. Апроч таго, увесь дзень шостага лютага ішоў допыт Калчака.

Згодна з пашыранай версіяй, расстрэл адбыўся на беразе ракі Ушакоўкі блізу Знаменскага жаночага манастыра. Кіраваў расстрэлам Чудноўскі. Целы забітых былі скінуты ў палонку. Удзельнікі расстрэлу адзначалі, што адмірал сустрэў смерць з салдацкай мужнасцю, захаваўшы годнасць і перад смерцю. Толькі ў пачатку 1990-х гадоў у СССР была апублікавана запіска Леніна намесніку Троцкага  для перадачы па тэлеграфе члену Рэўваенсавета 5-ай арміі, старшыні Сібрэўкама І. Смірнову, якая да гэтага моманту была вядомая за мяжой ужо 20 гадоў — з моманту апублікавання ў Парыжы выдання «Паперы Троцкага» яшчэ ў жніўні 1919 года пастановай Саўнаркама і УЦВК Саветаў, бяссудна былі пакараны смерцю толькі А. В. Калчак і В. М. Пепяляеў. Астатніх арыштаваных трыбунал, які адбыўся ў маі 1920 года, выходзячы з таго, што «востры момант грамадзянскай вайны абмінуў», знайшоў магчымым адправіць пад суд.

Некаторыя сучасныя гісторыкі лічаць, што сэнс дзеянняў Леніна тут, як і ў выпадку з забойствам царскай сям’і, складаўся ў спробе зняць з сябе адказнасць за бяссуднае пакаранне смерцю, паказаўшы справу як народную ініцыятыву і «акт адплаты». Да гэтай думкі блізкі пункт погляду гісторыка А. Г. Латышава, паводле якой Ленін мог менавіта так паступіць у адносінах да царскай сям’і, але палічыў гэта немэтазгодным. У. І. Шышкін, не адмаўляючы наяўнасці ленінскай дырэктывы пра патрэбу расстрэлу Калчака, не лічыць Леніна адзіным вінаватым бяссуднага забойства, паказваючы, што ў савецкай Расіі ў той час не існавала іншага пункту погляду па гэтым пытанні. Паводле яго думкі, вызваленне А. В. Калчака было справай нерэальнай, і яго расстрэл быў ініцыяваны верхавінай бальшавіцкага кіраўніцтва як акт палітычнай расправы і застрашвання, але звярнуў увагу на невыразнасці ў тэксце запіскі, калі лічыць, што яна была напісана ўжо пасля расстрэлу.

### Магіла Калчака 
Гісторык Ю. В. Чайкоўскі лічыць пераканаўчымі здагадкі С. У. Дрокава, што афіцыйная версія пра расстрэл Калчака на беразе Ангары выдумана, і магілу Аляксандра Васільевіча варта шукаць у сценах іркуцкай турмы. Паказваючы на многія нестасоўкі ў афіцыйнай версіі (прыкладам, на футра Калчака, якое засталася ў турме і патрапіла потым у пералік асабістых рэчаў), Чайкоўскі згаджаецца з Дрокавым, што бальшавікі баяліся выводзіць Калчака за сцены турмы, пры гэтым камандарм Смірноў ужо тэлеграфаваў у Маскву, што загадаў уладам Іркуцка вывезці Калчака на поўнач ад горада, а калі гэта не атрымаецца, то «расстраляць у турме». Выканаўцы маглі шумна і прылюдна вывесці смяротнікаў у футрах з камер, а забіць іх употай у склепе. Афіцыйная версія, піша Чайкоўскі, магла служыць толькі таму, каб схаваць месца пахавання рэшткаў Калчака.

Сімвалічная магіла Калчака знаходзіцца на месцы яго «спачынку ў водах Ангары» недалёка ад іркуцкага , дзе ўсталяваны крыж.

## Сям’я 
Жонка Калчака, Соф’я Фёдараўна Калчак, нарадзілася ў 1876 годзе ў Камянцы-Падольскім Падольскай губерні (цяпер Хмяльніцкай вобласці Украіны). Яе бацькам быў сапраўдны тайны саветнік Фёдар Васільевіч Аміраў. Маці Дар’я Фёдараўна, народжаная Каменская, была дачкой генерал-маёра, дырэктара Ляснога інстытута Ф. А. Каменскага, сястрой скульптара .

Патомная дваранка, Соф’я Фёдараўна выхоўвалася ў  і была адукаванай (ведала сем моў, французскую і нямецкую ведала ў дасканаласці), прыгожай, валявой і незалежнай па характары (шмат у чым гэта надалей адбілася на яе адносінах з мужам).

Соф’я Фёдараўна нарадзіла ад Калчака траіх дзяцей: першая дзяўчынка нарадзілася ў кастрычніку 1905 года і не пражыла і месяца; сын Расціслаў нарадзіўся 9 сакавіка 1910 года, дачка Маргарыта (1912—1914) застудзілася падчас уцёкаў ад немцаў з Лібавы і сканала.

Соф’я Фёдараўна жыла ў Гатчыне, потым у Лібаве. Пасля абстрэлу Лібавы немцамі ў пачатку вайны (2 жніўня 1914 года) бегла, кінуўшы ўсё, апроч некалькіх валізак (казённая кватэра Калчака была потым разрабавана і яго маёмасць загінула). З Гельсінгфорса пераехала да мужа ў Севастопаль, дзе падчас Грамадзянскай вайны чакала мужа да апошняга. У 1919 годзе ёй удалося адтуль эміграваць: брытанскія саюзнікі забяспечылі яе грашамі і далі магчымасць выехаць на караблі з Севастопаля ў Канстанцу. Далей яна перабралася ў Бухарэст, а потым з’ехала ў Парыж. Памерла ў шпіталі Ланжумо ў Парыжы ў 1956 годзе і была пахавана на галоўных могілках рускага замежжа — Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа. Апошняй просьбай адмірала Калчака перад расстрэлам было: «Я прашу паведаміць маёй жонцы, якая жыве ў Парыжы, што я багаслаўляю свайго сына». — «Паведамлю», — адказаў кіруючы расстрэлам супрацоўнік УНК .

Расціслаў у 1919 годзе разам з маці пакінуў Расію і з’ехаў спачатку ў Румынію, а потам у Францыю, дзе скончыў Вышэйшую школу дыпламатычных і камерцыйных навук і ў 1931 годзе паступіў на службу ў Алжырскі банк. Жонкай Расціслава Калчака была Кацярына Развозава, дачка адмірала . У 1939 годзе Расціслаў Аляксандравіч быў мабілізаваны ў французскую армію, ваяваў на бельгійскай мяжы і ў 1940 годзе быў узяты ў палон немцамі, пасля вайны вярнуўся ў Парыж. Слабы здароўем, ён памёр 28 чэрвеня 1965 года і быў пахаваны каля маці ў Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа, дзе пазней была пахавана і яго жонка. Іх сын Аляксандр Расціслававіч (нар. 1933) цяпер жыве ў Парыжы.

## Памяць 
І. А. Бунін, выступаючы на паніхідзе па Калчаку ў Парыжы ў 1921 годзе, сказаў:

Мемарыяльныя дошкі ў гонар і памяць Калчака ўсталяваны на будынку Марскога корпуса, які скончыў Калчак, у Санкт-Пецярбургу (2002), на будынку вакзала ў Іркуцку, у двары капліцы Мікалая Мірлікійскага ў Маскве (2007). На фасадзе будынка  (Маўрытанскі замак, былы будынак Рускага геаграфічнага таварыства) ў Іркуцку, дзе Калчак чытаў даклад пра Арктычную экспедыцыю 1901 года, адноўлены знішчаны пасля рэвалюцыі ганаровы надпіс у гонар Калчака — каля імёнаў іншых навукоўцаў і даследчыкаў Сібіры. Імя Калчака высечана на помніку героям Белага руху («Галіпалійскім абеліску») на парыжскіх могілках Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа. У Іркуцку на месцы «спачынку ў водах Ангары» ўсталяваны крыж.

4 лістапада 2004 года ў Іркуцку ўсталяваны помнік Калчаку, аўтар ідэі — Андрэеў С. В., скульптар — В. М. Клыкаў.

18 снежня 2006 года ў Іркуцку ў будынку Іркуцкай турмы быў адкрыты Музей гісторыі Іркуцкага турэмнага замка імя А. В. Калчака, а ў ім — экспазіцыя ў былой камеры Калчака. Экскурсіі «Калчак у Іркуцку» праводзіць Іркуцкі абласны краязнаўчы музей. Ролю Калчака ў гісторыі Расіі раскрываюць экспазіцыі Цэнтра вывучэння гісторыі Грамадзянскай вайны, адкрытага 13 студзеня 2012 года ў Омску.

Пастановай Думы Таймырскай аўтаномнай акругі імя Калчака вернута востраву ў Карскім моры.

Адкрыты ў 2013 годзе эндэмічны для Арктыкі і Сібіры від кляшчоў *Arctoseius koltschaki* названы ў гонар адмірала.

У красавіку 2014 года  абвясціла пра планы па ўсталёўцы помніка Калчаку ў Севастопалі.

### Справа пра юрыдычную рэабілітацыю 
У пачатку 1990-х гадоў акадэмік Д. С. Ліхачоў і віцэ-адмірал В. М. Шчарбакоў заявілі пра патрэбу ацэнкі законнасці прысуду, вынесенага адміралу бальшавіцкім Іркуцкім ваенна-рэвалюцыйным камітэтам.

У канцы 1990-х за  Калчака выказваліся Ю. І. Скуратаў, які займаў у той час пост , і начальнік  А. В. Квашнін.

У 1998 годзе С. Зуеў, кіраўнік Грамадскага фонду па стварэнні храма-музея ў памяць пра ахвяр палітычных рэпрэсій, накіраваў у  заяву пра рэабілітацыю Калчака, якая дайшла да суда. 26 студзеня 1999 года ваенны суд Забайкальскай ваеннай акругі (ЗабВА) прызнаў Калчака не падлеглым рэабілітацыі, бо, з пункту гледжання ваенных юрыстаў, нягледзячы на свае шырокія паўнамоцтвы, адмірал не спыніў тэрору, яки праводзіўся яго контрразведкай у дачыненні грамадзянскага насельніцтва.

Прыхільнікі адмірала з гэтымі довадамі не пагадзіліся. Іераманах Нікан (Белавенец), кіраўнік арганізацыі «За Веру і Бацькаўшчыну», звярнуўся ў  (ВС) з просьбай пра занясенне пратэсту на адмову ў рэабілітацыі Калчака. Пратэст быў перададзены ў Ваенную калегію Вярхоўнага суда, якая, разгледзеўшы справу ў верасні 2001 года, прыняла рашэнне — не апратэстоўваць рашэнне Ваеннага суда Забайкальскай ваеннай акругі. Члены Ваеннай калегіі пастанавілі, што заслугі адмірала ў дарэвалюцыйны перыяд не могуць служыць падставай для яго рэабілітацыі: Іркуцкі ваенна-рэвалюцыйны камітэт прысудзіў адмірала да расстрэлу за арганізацыю ваенных дзеянняў супраць Савецкай Расіі і масавыя рэпрэсіі ў дачыненні мірнага насельніцтва і чырвонаармейцаў і, такім чынам, меў рацыю.

Абаронцы адмірала вырашылі звярнуцца ў  (КС), які ў 2000 годзе пастанавіў, што суд ЗабВА не меў права разглядаць справу «без апавяшчэння асуджанага ці яго абаронцаў пра час і месца судовага паседжання». Паколькі суд ЗабВА ў 1999 годзе разглядаў справу пра рэабілітацыю Калчака без абаронцаў, то, паводле рашэння Канстытуцыйнага суда, справа павінна быць разгледжана зноў, ужо з удзелам абароны. У 2004 годзе КС адзначыў, што справа пра рэабілітацыю Калчака не закрыта, як раней пастанавіў ВС. Члены КС угледзелі, што суд першай інстанцыі, дзе ўпершыню было пастаўленае пытанне пра рэабілітацыю адмірала, парушыў юрыдычную працэдуру.

Працэс юрыдычнай рэабілітацыі Калчака выклікае неадназначнае дачыненне і той часткі грамадства, якая, у прынцыпе, станоўча ацэньвае гэту гістарычную фігуру. У 2006 годзе губернатар Омскай вобласці  заявіў, што Калчак не мае патрэбу ў рэабілітацыі, бо «час яго рэабілітаваў, а не ваенная пракуратура».

У 2009 годзе была апублікавана кніга С. В. Дрокава «Адмірал Калчак і суд гісторыі». На падставе дакументаў следчай справы Калчака аўтар кнігі ставіць пад сумнеў кампетэнцыю следчых груп пракуратур 1999—2004 гадоў. Дрокаў даводзіць патрэбу афіцыйнага здымання канкрэтных вінавачанняў супраць адмірала, сфармуляваных і апублікаваных Савецкай уладай.

## Узнагароды 
* Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III» (1896)
* Ордэн Святога Уладзіміра 4-й ступені (6 снежня 1903)
* Ордэн Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За адвагу» (11 кастрычніка 1904)
* Залатая зброя «За адвагу» — шабля з надпісам «За адрозненне ў справах супраць непрыяцеля пад Порт-Артурам» (12 снежня 1905)
* Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені з мячамі (12 снежня 1905)
* Вялікі залаты Канстанцінаўскі медаль (30 студзеня 1906)
* Срэбны медаль на Георгіеўскай і Аляксандраўскай стужцы ў памяць Руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў (1906)
* Мячы і бант да іменнага ордэна Святога Уладзіміра 4-й ступені (19 сакавіка 1907)
* Ордэн Святой Ганны 2-й ступені (6 снежня 1910)

* Медаль «У памяць 300-годдзя валадарання дома Раманавых» (1913)
* Французскі Ордэн Ганаровага легіёна афіцэрскага крыжа (1914)
* Крыж «За Порт-Артур» (1914)
* Медаль «У памяць 200-годдзя марской бітвы пры Гангуце» (1915)
* Ордэн Святога Уладзіміра 3-й ступені з мячамі (9 лютага 1915)
* Ордэн Святога Георгія 4-й ступені (2 лістапада 1915)
* Англійскі Ордэн Лазні (1915)
* Ордэн Святога Станіслава 1-й ступені з мячамі (4 ліпеня 1916)
* Ордэн Святой Ганны 1-й ступені з мячамі (1 студзеня 1917)
* Залатая зброя —  Саюзу афіцэраў войска і флоту (чэрвень 1917)
* Ордэн Святога Георгія 3-й ступені (15 красавіка 1919)

## Калчак у літаратуры і мастацтве 
### У літаратуры 
У першых радках рамана «», выдадзенага ў 1926 годзе, У. А. Обручаў апісвае выступленне на пасяджэнні Рускага геаграфічнага таварыства неназванага «марскога афіцэра, які здзейсніў адважнае плаванне ў вельбоце праз Ледавітае мора з Новасібірскіх астравоў на востраў Бенета, на які высадзіўся барон Толь, які адтуль не вярнуўся», згадваючы «мужны твар дакладчыка, абветраны палярнымі непагадзямі». Гэтаму апісанню цалкам адпавядае рэальны чалавек — Аляксандр Калчак, якога аўтар адкрыта ў той час назваць не мог.

Калчак з’яўляецца персанажам рамана  «Порт-Артур» (1940—1942). Пераважна станоўча ацэньваецца асоба і дзейнасць Калчака ў рамане П. А. Севернага «Ледзяны смех», які выйшаў пры Савецкай уладзе (1981). Таксама Калчак з’яўляецца адным з персанажаў гістарычнага рамана  «» (1981).

Жыццё Калчака апісана ў раманах «Зазірнуць у бездань» , выдадзеным аўтарам у эміграцыі ў Парыжы (1986), «Адміральская гадзіна» М. І. Юдалевіча (2000), «Калчак. Вярхоўны кіраўнік» В. Д. Паваляева (2001).

Адмірал Калчак з’яўляецца адным з галоўных герояў другой часткі трылогіі Кіра Булычова «Рака Хронас» — «Штурм Дзюльбера» (1992), напісанай у жанры . Адной з ліній сюжэта з’яўляецца версія пра магчымае развіццё падзей 1917 года, калі б адміралу Калчаку атрымалася паспяхова правесці Басфорскую аперацыю і сіламі Чарнаморскага флоту ўзяць Канстанцінопаль.

Калчаку прысвячалі вершы многія аўтары, у тым ліку:
* С. С. Бахцееў «Калчак. Вярхоўны кіраўнік Расіі.». Створана ў эміграцыі ў 1927 годзе, Новы Футог;
* В. Р. Ян, ваенны карэспандэнт у час Руска-японскай вайны: «Калчак»;
* С. Р. Бонгарт «Памяці адмірала Калчака»;
*  «Палярны адмірал Калчак»;
* Г. В. Цімірова «Паўстагоддзя не магу прыняць…» (30 студзеня 1970 года), «Ты пяшчотным стаў мне сніцца…» (1939 год), «Ніколі не галасіў ты так…» (1939 год), «Сёмае лютага» (7 лютага 1969 года);
* А. І. Купрын «Крывавыя лаўры. Некралог А. В. Калчаку»
* невядомы аўтар «На смерць Калчака». Апублікавана ў газеце «Славянская зара» 25 сакавіка 1920 года.

### У кіно і тэатры 
У савецкі час Калчак эпізадычна з’яўляўся ў кінастужках пра асобныя падзеі расійскай гісторыі:  ў Першай сусветнай вайне («», 1988, у ролі Калчака — ), палітычным супрацьстаянні 1917 года на Чарнаморскам флоце («Севастопаль», 1970, у ролі — Генадзь Зіноўеў), Грамадзянскай вайне ў Паволжы, на Урале і ў Сібіры («Чырвоны газ», 1924, у ролі — Міхаіл Ленін (Ігнацюк), фільм не захаваўся; «», 1959, у ролі — Аляксандр Шатаў; «», 1968, у ролі — ; «Вандроўны фронт», 1971, у ролі — Валянцін Кулік).

У паслясавецкі час Калчак у кіно ўпершыню быў паказаны Анатолем Гузенкам у серыяле «» (1993). У кастрычніку 2008 года ў пракат выйшаў фільм «», цалкам прысвечаны жыццю і лёсу Калчака. Ролю адмірала выканаў Канстанцін Хабенскі, Ганны Ціміровай — . Дзесяцісерыйная тэлеверсія фільма была паказана ўвосень 2009 года.

У Іркуцкім драматычным тэатры 6 лютага 1998 года адбылася прэм’ера спектакля «Зорка адмірала» па п’есе Сяргея Астравумава (рэжысёр Вячаслаў Какорын, выканавец ролі Калчака — Генадзь Гушчын), 4 лістапада 2005 года — «Сустрэчы з адміралам Калчаком» па п’есе Астравумава (рэжысёр Генадзь Шапашнікаў, ролю адмірала згуляў ). Пазней спектакль быў сыграны на сцэне Тэатра імя Массавета.

У Іркуцкам музычным тэатры ім. М. М. Загурскага 18 снежня 2015 года адбылася прэм’ера спектакля «Ганна і адмірал. Гісторыя кахання». Музычна-пластычны спектакль паставіла галоўны рэжысёр тэатра Ганна Фекета. Ролю Ганны Ціміровай выконвае салістка тэатра, вядучая актрыса Ганна Рыбнікава, ролю Калчака — саліст балета Юрый Шчарботкін.

### У музыцы 
На Усходнім фронце чырвоных была папулярная песня-прыпеўка  (у розных варыянтах). З’явілася ў 1919 годзе. Пасля адступлення белых ад Омска прыпеўка атрымала працяг: . Генерал П. М. Красноў у рамане «Ад двухгаловага арла да чырвонага сцяга» (1921) малюе яе выкананне на вечарыне ў чырвоных камандзіраў у Петраградзе ў ліпені 1920 года. Доўгі час прыпеўка ілюстравала час кіравання Калчака ў савецкіх падручніках гісторыі для сярэдняй школы.

Адміралу Калчаку прысвечаны шэраг песень:
*  — «Романс Колчака»;
*  і «Белая Гвардыя» — «Памяти Колчака»;
* «» — «Мой адмирал»;
* Кірыл Рэвель — «Холод вечного огня…» (Памяці адмірала А. В. Калчака);
* Андрэй Зямскоў — «Адмиральский романс»;
* «» — «В путь»;
* Аляксандр Паручык — «Расстрелянный вальс».

Асноўнай музычнай тэмай кінастужкі «Адмиралъ» стала песня Ігара Мацвіенкі «Анна» на вершы Ганны Ціміровай. Каханню Калчака і Ціміровай прысвечана песня Канстанціна Фралова «Мой ангел, Анна!».

Кампакт-дыскі з рамансамі і баладамі, прысвечанымі лёсу адмірала Калчака:
* «Звезда адмирала» (аўтар музыкі і вершаў — Сяргей Астравумаў), выйшаў у Іркуцку ў 2005 годзе.
* «Гори, гори, моя звезда. Адмирал А. В. Колчак». Мужчынскі хор «Валаам». Мастацкі кіраўнік і дырыжор — Заслужаны артыст РФ І. У. Ушакоў.

## Гл. таксама 
* Руская палярная экспедыцыя
* Палярная экспедыцыя А. В. Калчака
* Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна
* Чарнаморская дэлегацыя
* Прыход да ўлады адмірала Калчака
* Вярхоўны кіраўнік
* Расійскі ўрад, 1919

* Расійская дзяржава
* Руская армія, 1919
* Усходні фронт Рускай арміі
* Вялікі Сібірскі Ледзяны паход
* Расстрэл адмірала Калчака
* Соф’я Фёдараўна Калчак
* Ганна Васільеўна Цімірова

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
### Працы А. В. Калчака 
* 
* 
* Какой нужен России флот // *Мор. сборник*. — 1908. — № 6, 7.
* Современные линейные корабли / Военные флоты 1909 г. — СПб., [1909]. — С. 229—283.
* Служба Генерального штаба. — СПб., 1912.
* Инструкция для уклонения от атак подводных лодок. — [Ревель], 1915.
* 
* Письмо Верховного правителя адмирала А. В. Колчака Донскому атаману генералу А. П. Богаевскому. 28 июня 1919 г. // *Белый архив*. — 1926. — Т. 1. — С. 136.

### Крыніцы 
#### «Допыт Калчака» 
* Допрос Колчака  / Публ. и предисловие К. А. Попова. — Л.: ГИЗ, 1925.

*Існуюць шматлікія перавыданні, што цалкам або часткова паўтараюць тэкст гэтай савецкай публікацыі, напрыклад:

* ;
* Допрос А. В. Колчака. / Отв. за выпуск В. Д. Доценко и Л. Г. Колотило. — 2-е изд., репринт., доп. — Л.: Политекс, 1991;
* .

*Іншы тэкст, які трохі адрозніваецца, апублікаваны раней у Берліне І. В. Гесенам:*

* Пратаколы допыту адмірала Калчака надзвычайнай следчай камісіяй у Іркуцку ў студзені — лютым 1920 г. // *Архив русской революции*. — 1991. — Кн. 5. — Т. 10. — С. 177—321.

*Упершыню сапраўдныя пратаколы допытаў Калчака і А. В. Ціміровай з фонд ЦА ФСК РФ (был. ЦА КДБ СССР) былі апублікаваны ў 1994 годзе С. В. Дрокавым, які раскрытыкаваў папярэднія публікацыі, ахарактарызаваўшы стэнаграмы допытаў Калчака як «гістарычныя падробкі»:*

* Сапраўдныя пратаколы допытаў адмірала А. В. Калчака і А. В. Ціміровай. / Публ. С. В. Дрокова // *Отечественные архивы*. — 1994. — № 5. — С. 84—97; № 6. — С. 21—58.

#### Публікацыі дакументаў 
* 
* Верховный правитель России: Документы и материалы следственного дела адмирала А. В. Колчака. ИРИ РАН, М. 2003. 722 с.
* *Дроков, С. В., Коновалова, О. В.* К истории рода адмирала Колчака // *Отеч. архивы*. — 1992. — № 5. — С. 95—99.
* *Дроков, С. В.* Порт-Артурский дневник лейтенанта Колчака // *Сов. архивы*. — 1990. — № 5.
* *Колчак, Р.* Адмирал Колчак. Его род и семья (из семейной хроники) // *Воен.-ист. вест.* (Париж). — 1959. — № 13—14; 1960. — № 16.
* Процесс над колчаковскими министрами. Май 1920. / Отв. ред. В. И. Шишкин. — М.: Фонд «Демократия», 2003. — 672 с.
* *Шишкин, В. И.* Арест адмирала А. В. Колчака (декабрь 1919 — январь 1920 г.) / Власть и общество в Сибири в XX веке. Вып. 1. Сибирская контрреволюция в годы Гражданской войны. — Новосибирск: Изд-во НИИ МИОО НГУ, 1997. — С. 111—169.
* *Шишкин, В. И.* К истории государственного переворота в Омске (18—19 ноября 1918 г.) // *Вест. НГУ. Сер. История, филология*. — 2002. — Т. 1. — В. 3 (история). — С. 88—98.
* *Шишкин, В. И.* Как Колчак стал Верховным правителем // *Сиб. огни*. — 1993. — № 5-6. — С. 143—148.
* *Шишкин, В. И.* Колчак влюблённый // *Сиб. огни*. — 1993. — № 5—6. — С. 149—160.
* *Шишкин, В. И.* Колчак о себе // *Грани* : журн. лит., иск-ва, науки и общест.-пол. мысли. — 1992. — № 165. — С. 128—146.
* *Шишкин, В. И.* Колчак о себе // *Сиб. огни*. — 1993. — № 5—6. — С. 131—142.
* *Шишкин, В. И.* «Моя милая, бесконечно дорогая Анна Васильевна…». Переписка А. В. Колчака и А. В. Тимирёвой // *Рус. мысль*. — 1992, 25 декабря.
* *Шишкин, В. И.* Расстрел адмирала Колчака // *Гуманит. науки в Сибири*. — 1998. — № 2.
* *Шишкин, В. И.* «С уходом А. В. Колчака закрылась последняя светлая страница истории Черноморского флота» (воспоминания Р. Р. Левговда «Вице-адмирал Александр Васильевич Колчак и Черноморский флот в 1916/17 гг.» // *Ист. архив*. — 2008. — № 5. — С. 126—160.

#### Мемуары 
* Боевое прошлое: Воспоминания. — Куйбышев: Куйбышевское кн. изд-во, 1958. — 306 с.
* *Будберг, А. П.* Дневник. 1919 год. // *Архив русской революции* : в 18 т. — Берлин, 1921—1922.
* *Гинс, Г. К.* Сибирь, союзники и Колчак. Поворотный момент русской истории (1918—1922 гг.): Впечатления и мысли члена Омского правительства. — Пекин, 1920. — Т. 1, часть 1. — 325 с; Т. 2, части 2 и 3. — 608 с.
** Переиздание: М.: Айрис-Пресс, 2013. — ISBN 978-5-8112-4563-5
* *Деникин, А. И.* [Очерки русской смуты(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BC%D1%83%D1%82%D1%8B).] : [В 3 кн.] — Кн. 2. — Т. 2. Борьба генерала Корнилова; Т. 3. Белое движение и борьба Добровольческой армии. — М.: Айрис-пресс, 2006. — 736 с. — (Белая Россия) — ISBN 5-8112-1891-5 (Кн. 2)
* *Иностранцев, М. А.* Адмирал А. В. Колчак и его катастрофа. Воспоминания. — Прага, 1922.
* *Князев, В. В.* Жизнь за всех и смерть за всех: Записки личного адъютанта Верховного правителя адмирала Колчака ротмистра В. В. Князева. — Тюмень — Киров, 1991. — 32 с.
* *Колосов, Е.* Сибирь при Колчаке: Воспоминания, материалы, документы. — Петроград: Былое, 1923. — 190 с.
* Колчаковщина: Из белых мемуаров. / Под ред. и с вступ. ст. Н. А. Корнатовского. — Л.: Красная газета, 1930. — 240 с.
* *Раков, Д. Ф.* В застенках Колчака / Гражданская война в Сибири. Колчаковщина. — Иркутск: Провинция, 1991. — С. 18—45.
* *Смирнов, М. И.* Адмирал Александр Васильевич Колчак: Краткий биографический очерк. — Париж: Изд. Военно-морского союза, 1930. — 60 с.
* 

### Біяграфіі 
* Калчак Аляксандр Васілевіч //  С. 487—488.
* *Будницкий, О. В.* Александр Васильевич Колчак  // Бол. энц. Кирилла и Мефодия. — 1998.
* *Дроков, С. В.* Полярный исследователь Александр Колчак  // *Сев. просторы* : журнал. — 1989. — № 6.
* *Дроков, С. В.* Александр Васильевич Колчак  // *Вопр. истории* : журнал. — 1991. — № 1.
* 
* 
* *Кузнецов, Н. А.* Александр Васильевич Колчак. — М.: Цейхгауз, 2007. — 48 с. — (Воен. биографии). — ISBN 978-5-97-710080-9.
* *Купцов, И. В., Буяков, А. М., Юшко, В. Л.* Белый генералитет на Востоке России в годы Гражданской войны : Биографический справочник — М.: Кучково поле; Асс. «Воен. книга», 2011. — 672 с. — ISBN 978-5-9950-0199-7.
* . В переработанном виде переиздана под названием: *Плотников, И. Ф.* Александр Васильевич Колчак: исследователь, адмирал, Верховный правитель России. — М.: Центрполиграф, 2002. — 702 с. — ISBN 5-2270-1698-4.
* *Чайковский, Ю. В.* Возвращение лейтенанта Колчака. К 100-летию русской полярной экспедиции (1900—1903) // Вест. РАН. — 2002. — № 2. — С. 152—161.
* *Черкашин, Н. А.* Адмирал Колчак. Диктатор поневоле. — М.: Вече, 2005. — 368 с. — (Досье без ретуши). — ISBN 5-9533-0518-4.

### Даследаванні 
* 
* *Будницкий, О.* Деньги русской эмиграции: Колчаковское золото. 1918—1957. — М.: Нов. лит. обозрение, 2008. — 512 с. — (Historia Rossica). — ISBN 978-5-86793-639-6.
* *Ганин, А. В.* Враздробь, или почему Колчак не дошёл до Волги? В незабываемом 1919-м. // *Родина* : журнал. — 2008. — № 3. — С. 63—74.
* Ганин А. В. Закат Николаевской военной академии 1914—1922. М.: Книжница, 2014. 768 с.: ил.
* Гражданская война в России: Энциклопедия катастрофы. / Науч. ред. С. В. Волков. — М.: Сиб. цирюльник, 2010. — 400 с. — ISBN 978-5-903888-14-6.
* 
* 
* *Иоффе, Г. З.* Колчаковская авантюра и её крах. — М.: Мысль, 1983. — 351 с. — ISBN 5-250-01558-1
* 
* *Мельгунов, С. П.* Трагедия адмирала Колчака.  В 2 кн. — М.: Айрис-Пресс, 2004. — (Белая Россия). — ISBN 5-8112-0546-5, 5-8112-0547-3.
* *Синюков, В. В.* Александр Васильевич Колчак как исследователь Арктики. — М.: Наука, 2000. — 325 с. — (Науч.-биограф. лит.). — ISBN 5-02-002377-9.
* 
* 
* *Шешунова, С.* Образ адмирала Колчака в художественной литературе. // *Посев* : журнал. — 2004. — № 9, 11.
* *Шишкин, В. И.* Колчак: человек, учёный, политик // *Наука в Сибири*. — 1992, февр. — № 5—7.
* *Шишкин, В. И.* К характеристике политических взглядов адмирала А. В. Колчака в 1917—1919 гг. // *Изв. Сибир. отд. АН СССР*. Сер. истории, филологии, философии. — 1992. — В. 3. — С. 9—14.
* *Шишкин, В. И.* Колчаковская диктатура: истоки и причины краха  // История «белой» Сибири. Тезисы второй науч. конф. (4—5 февраля 1997 г.). — Кемерово: Кузбассвузиздат, 1997. — С. 7—12.
* *Шишкин, В. И.* Вице-адмирал А. В. Колчак (19 сентября — 4 ноября 1918 г.) // Россия в глобализирующемся мире : сб. науч. ст. — Архангельск: Солти, 2006. — С. 164—176.
* *Шишкин, В. И.* Военный и морской министр вице-адмирал А. В. Колчак // *Гуманитарные науки в Сибири*. Серия: Отечественная история. — 2007. — № 2. — С.45—48.
* *Шишкин, В. И.* Военный и морской министр Временного Всероссийского правительства А. В. Колчак // *Вестник НГУ*. Серия: История, филология. — 2008. — Т. 7. — В. 1 (история). — С. 54—65.
* *Шишкин, В. И.* Адмирал А. В. Колчак: на пути к военной диктатуре (19 сентября — 18 ноября 1918 г.) // *Голоса Сибири* : лит. альманах. — 2008. — В. 6. — С. 773—824, 1445—1453.
* *Шишкин, В. И.* 1918 год: от Директории к военной диктатуре // *Вопр. истории* : журнал. — 2008. — № 10. — С. 42—61.

### Публіцыстыка 
* Арестант пятой камеры. — М.: Политиздат, 1990. — 480 с. — ISBN 5-250-01405-4.
* *Богданов, К. А.* Адмирал Колчак: Биографическая повесть-хроника. — СПб.: Судостроение, 1993. — 304 с. — ISBN 5-7355-0481-9.
* «Буду рад содействовать»: Сибирь помнит адмирала Колчака за дела и плохие, и благие. Интервью с С. Фоминых о содействии А. В. Колчака появлению первого Института исследования Сибири — прообраза Сибирского отделения Российской академии наук . // *Поиск* : еженед. газета науч. сообщества. — 2009. — № 1—2 (1023—1024). — С. 11.
* *Бунин, И. А.* Памяти адмирала А. В. Колчака // *Общее дело* : газета. — 1921, 7 февр.
* *Власов, Ю. П.* Огненный крест : историческая исповедь : В 2 ч. — М.: Новости, 1992. — Ч. 2. — 590 с. — ISBN 5-7020-0378-0.
* Браун Н. Н. Верховному правителю России // М. Посев. 2002. № 7
* 
* *Колотило, Л. Г.* Звезда и смерть адмирала Колчака // *Учит. газета*. — 1990, 4—11 дек.
* 
* *Троцкий, Л.* Россия или Колчак?  / Сочинения. — М.—Л., 1926. — Т. 17, ч. 2.
* *Хандорин В. Г.* Адмирал Колчак: Правда и мифы. Научно-популярное издание . — Томск: Томский гос. ун-т, 2007. — 288 с. — ISBN 978-5-7511-1842- 6.

## Спасылкі 
* 
* Сайт, присвячений О.&nbsp;В.&nbsp;Колчаку (рос.) 
* Биография Александра Васильевича Колчака
* Александр Колчак  в книге «100 великих аристократов»
* Блог, посвящённый Александру Васильевичу Колчаку
* Музей истории Иркутского тюремного замка имени А. В. Колчака 
* Расстрел Колчака: свидетельство очевидца
* Профиль во всемирном родословном древе
* Памятник А.В Колчаку в Иркутске
* 
* *Владимир Хандорин.'' А. В. Колчак и «финляндский вопрос»

Катэгорыя:Гідрографы Расіі
Катэгорыя:Военачальнікі Расіі
Катэгорыя:Флатаводцы Расіі
Катэгорыя:Камандуючыя Чарнаморскім флотам
Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі
Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года
Катэгорыя:Манархісты Расіі
Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Кіраўнікі Расіі
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Постаці Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Постаці Севастопаля
Катэгорыя:Постаці Омска
Катэгорыя:Постаці Іркуцка
Катэгорыя:Пакараныя смерцю палітыкі
Катэгорыя:Расстраляныя
Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Адміралы Першай сусветнай вайны