Славацкая мова

**Слава́цкая мо́ва** (, *slovenský jazyk*) — славянская мова індаеўрапейскай моўнай сям'і. Утварае чэшска-славацкую падгрупу ў заходнеславянскай групе (разам з чэшскай, польскай, верхне- і ніжнелужыцкай мовамі). З'яўляецца афіцыйнай мовай Славацкай рэспублікі і адной з афіцыйных моў Еўрапейскага саюза.

Славацкую мову ўжывае больш за 5 мільёнаў чалавек (2013), з іх у Славакіі — 4,34 млн чалавек (2012). Таксама носьбіты жывуць у Чэхіі, Сербіі, Венгрыі, Румыніі, Аўстрыі, Харватыі, Канадзе, ЗША, Аўстраліі, Украіне і інш..

## Назва 
Саманазвы славацкага народа (*Slovák* — «славак», *Slovenka* — «славачка») і славацкай мовы (*slovenský jazyk*, *slovenčina*, *slovenská reč*) маюць агульнаславянскія карані. *Slovák* утворанай заменай суфіксу ў слове  «славянін», а *Slovenka* наўпрост узыходзіць да праслав. **slověnъka* «славянка». Падобную саманазву мае яшчэ адна славянская мова — славенская (*slovenski jezik*, *slovenščina*).

## Пашырэнне, колькасць носьбітаў 
]]

Паводле колькасці носьбітаў славацкая мова займае трэцяе месца ў заходнеславянскіх моў пасля польскай і чэшскай.
Асноўны арэал славацкай мовы — тэрыторыя Рэспублікі Славакія. Паводле вынікаў перапісу 2011 года, роднай мовай славацкую назвали  чалавекі (78,6 % насельніцтва краіны), за ёй ідуць венгерская (; 9,4 %), цыганская (; 2,3 %) і русінская (; 1,0 %) мовы. Пераважная большасць носьбітаў славацкай мовы — этнічныя славакі. Да гэтага этнасу сябе аднеслі  чалавек (80,7 %).

Носьбіты славацкай мовы пражываюць таксама на частцы тэрыторый суседніх дзяржаў, якія разам са Славакіяй даўней уваходзілі ў склад Венгерскага каралеўства: у Венгрыі ( з  венгерскіх славакаў назвалі славацкую роднай, агулам ёю ў Венгрыі размаўляюць  чалавек, 2011) і Украіне, найбольш у раёнах Закарпацця ( з  славакаў). Акрамя гэтага, па-славацку размаўляюць жыхару шэрагу іншых тэрыторый былога Венгерскага каролеўства, якія не мяжуюць са Славакіяй: жыхары Румыніі, у асноўным у раёнах Трансільваніі і Баната ( з  славакаў назвалі славацкую роднай, агулам ёй у Румыніі размаўляюць  чалавекі, 2011), жыхары Сербіі, галоўным чынам у аўтаномным краі Ваяводзіна ( з  сербскіх славакаў назвалі славацкую роднай, пры гэтым у Ваяводзіне пражываюць  носьбітаў славацкае з  славака, 2011) і Харватыі, у асноўным на ўсходзе краіны — у Вукаварска-Срэмскай і Осіецка-Бараньскай жупаніях ( з  харвацкіх славакаў, 2011).

Акрамя таго, носьбіты славацкай жывуць у шэрагу раёнаў суседніх са Славакіяй Аўстрыі і Чэхіі, якія некалі ўваходзілі ў склад Аўстра-Венгерскай імперыі (а разам з Чэхіяй Славакія большую частку XX стагоддзя да таго ж складала адзіную Чэхаславацкую дзяржаву). Так, у Чэхіі жывуць паводле звестак перапісу 2011 года  носьбітаў славацкай мовы як роднай. У Аўстрыі жывуць  славацкамоўных, 2001. У суседняй Польшчы 765 грамадзян размаўляюць па-славацку, з іх 648 польскіх славакаў назвалі гэту мову роднай, 2011.

Акрамя Славакіі і пералічаных вышэй дзяржаў славацкая мова распаўсюджаная сярод славацкіх імігрантаў і іх нашчадкаў у краінах Заходняй Еўропы, у краінах Амерыкі, у тым ліку ў ЗША (агульная колькасць славакаў у гэтай краіне складае 510 тыс. чалавек, але актыўна карыстаецца славацкай параўнальна невялікая частка славацкай дыяспары, 2000) і ў Канадзе ( чалавек, 2011). Па-славацку размаўляюць у Аўстраліі ( з больш як  славакаў, 2011), у Расіі ( носьбітаў мовы, з якіх 324 славакі, 2010), а таксама ў іншых краінах.

 ці іх ўплыў на славацкую літаратурную мову, у тым ліку ў друку, было адзначана між славакаў у ЗША на пераломе XIX—XX стагоддзяў.

Агулам колькасць славацкамоўных жыхароў у свеце складае больш за 5,2 млн чалавек.

Паводле вынікаў перапісу і ацэначных звестак у розных дзяржавах колькасць носьбітаў славацкай мовы выглядае наступным чынам:

## Пісьменства 
У аснове пісьмовасці ляжыць лацінская графіка. Самыя раннія помнікі ўласна славацкай пісьмовасці датаваныя канцом XV—XVI стагоддзем, пры гэтым славакізмы сустракаюцца ў чэшскіх, нямецкіх і лацінскіх крыніцах больш ранняга перыяду. Да XVIII стагоддзя літаратурнай мовай славакаў была чэшская, у сярэдзіне XIX стагоддзя кадыфікаваная славацкая літара­тур­ная мова галоўным чынам на базе сярэднеславацкага дыялекту.

У славацкім алфавіце выкарыстоўваюцца лацінскія літары (малыя і вялікія).

Славацкая графіка стварылася на аснове чэшскай з дадаткам знакаў *ä, ô, ĺ, ť, ŕ, dz, dž*. Дыякрытычны знак выкарыстоўваецца для абазначэння даўжыні галосных: *á, ó, ú, é, í, ý*. Асаблівы знак выкарыстоўваецца для абазначэння шыпячых *č, ž, š* і афрыкаты *dž*, а таксама мяккасці *ň* і вялікіх літар *Ň* і *Ť* , *Ď* перад галоснымі *a, o, u* і ў канцы склада. Апострафам абазначаецца мяккасць малых *ď, ť, ĺ* і вялікага *Ĺ*. Для дыфтога [*u̯o*] выкарыстоўваецца *ô*, літара *ä* пішацца пасля губных зычных і абазначае шырокае адкрытае [*э*]. Апрача дыфтонга *ô* пасля мяккіх зычных або пасля былых мяккіх зычных сутракаюцца дыфтонгі *ie, ia*, а ў некаторых склонавых канчатках таксама дыфтонг *iu*. Славацкія дыфтонгі прыраўноўваюцца да доўгіх галосных. Літары *i, y* абазначаюць адну і тую ж фанему, але зычны перад *y* вымаўляецца цвёрда. Літары *x, w, q, ó* сустракаюцца толькі ў замежных словах.

## Лінгвістычныя асаблівасці 
### Фанетыка 
У сучаснай славацкай літаратурнай мове 41 фанема; 14 галосных (з дыфтонгамі) і 27 зычных, з якіх 20 складаюць 10 пар паводле звонкасці — глухасці: *b* — *p*, *v* — *f*, *d* — *t*, *ď* — *ť*, *dz* — *c*, *dž* — *č*, *z* — *s*, *ž* — *š*, *g* — *k*, *h* — *ch*; няпарныя звонкія фанемы — *m, n, ň, l, ľ, r, j*. Гук [г] толькі цвёрды, *l* — сярэднееўрапейскае, а *ľ* — мяккае. Падвойныя зычныя вымаўляюцца як адзін доўгі зычны. Пры маўленні зычныя часам прыпадабляюцца да суседніх зычных або аглушаюцца ў канцы слоў.

Да асаблівасцей славацкай мовы (частка з якіх вылучае яе сярод астатніх славянскіх моў) адносяць такія фанетычныя рысы, як наяўнасць у сістэме вакалізму нароўні з кароткімі даўгіх галосных і ўзыходных дыфтонгаў *i̯a*, *i̯e*, *i̯u*, *u̯o*, якія ўтвараюць доўгі склад; наяўнасць спецыфічнай фанемы /*ä*/ (выйшла з ужывання ў сучаснай мове); распаўсюджанне рытмічнага закону, паводле якога склады з доўгімі галоснымі (а таксама дыфтонгамі) не могуць ісці адзін за другім у межах аднаго слова; у сістэме кансанантызму — прымяненне доўгіх і кароткіх складаўтваральных санорных [l̥], [l̥̄], [r̥], [r̥̄], якія выступаюць функцыянальнымі эквівалентамі галосных; перавага няпарных цвёрдых зычных, наяўнасць толькі цвёрдай *r* і двух тыпаў *l* (мяккай *ľ* і сярэдняй *l*) і інш.

Эспіраторны націск у большасці слоў робіцца на першым складзе. Аднак ёсць група слоў без націску (т. зв. энклітыкі), якія, як правіла, далучаюцца да папярэдняга слова.

### Марфалогія 
У славацкай марфалогіі 10 часцін мовы. Зменныя часціны — назоўнік, прыметнік, займеннік, лічэбнік, дзеяслоў — маюць адзіночны і множны лікі, тры роды, назоўнік — 7 склонаў, адзін з іх клічны, іншыя імёны без яго — па 6 склонаў.

У мужчынскім родзе адрозніваюцца скланенні адушаўлёных назоўнікаў, у прыватнасці давальны і месны склоны адзіночнага ліку (канчатак *-ovi*) і назоўнага склону множнага ліку (*-ovia*), ад неадушаўлёных, у якіх давальны склон мае канчатак *-а*, месны *-е, -і, -u*, а назоўны склон множнага ліку *-y, -е*. Характэрным  з'яўляецца канчатак меснага склону множнага ліку *-och* і творнага склону *-mi*. У назоўнікаў жаночага роду 4 прадуктыўныя тыпы скланення — 2 на *-а* і 2 на зычны. Назоўнікі ніякага роду маюць 4 тыпы скланення, для іх характэрныя формы назоўнага склону множнага ліку з доўгай галоснай у канчатку.

Прыметнікі за рэдкім выключэннем не маюць кароткіх форм. Скланяюцца паводле цвёрдага, мяккага і прыналежнага тыпу. Ужываюцца суфіксы вышэйшай ступені якасных прыметнікаў *-ejši, -ši*, найвышэйшая ступень утвараецца далучэннем прэфекса *naj-* да формы вышэйшай ступені.

Уласціва распаўсюджванне канчатку *-m* ва ўсіх дзеясловаў цяперашняга часу ў форме 1-й асобы адзіночнага ліку і інш.

## Дыялекты 
Славацкія дыялекты даволі адрозныя паміж сабой. Вылучаюць тры буйныя групы дыялектаў:
* усходнеславацкія дыялекты;
* цэнтральнаславацкія;
* заходнеславацкія.

## Гл. таксама 
* Славакізацыя

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Лучыц-Федарэц І. І.* Славацкая мова // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9.

## Спасылкі 
* Курс славацкай мовы ў pdf


*
Катэгорыя:Мовы Аўстрыі
Катэгорыя:Мовы Венгрыі
Катэгорыя:Мовы Сербіі
Катэгорыя:Мовы Чэхіі
Катэгорыя:Славакі