Зычныя

**Зы́чныя гу́кі** — гукі чалавечай мовы, пры вымаўленні якіх на шляху паветра, што выдыхаецца з лёгкіх, узнікае перашкода — органы маўлення або змыкаюцца, або збліжаюцца.

У акустычных адносінах зычныя гукі складаюцца з голасу і шуму або толькі шуму. Крыніца гуку пры ўтварэнні зычных лакалізуецца ў раёне перашкоды гукавой хвалі і мае шумавы або імпульсна-шумавы характар.

Сістэма зычных гукаў мовы называецца *кансанантызмам*.

## Класіфікацыя 
Пры класіфікацыі зычных гукаў улічваюцца артыкуляцыйныя прыметы (месца ўтварэння, спосаб утварэння, наяўнасць або адсутнасць дадатковай артыкуляцыі) і акустычная прымета: удзел голасу і шуму.

### Паводле месца ўтварэння 
Па месцы ўтварэння зычныя гукі класіфікуюцца ў залежнасці ад таго, якія актыўныя і пасіўныя органы маўлення ўдзельнічаюць у артыкуляцыі. Адрозніваюць *губныя* (*лабіяльныя*) і *язычныя* гукі:
* *зубныя*;
* *паднябенныя*:
** *пярэднепаднябенныя*,
** *сярэднепаднябенныя*,
** *заднепаднябенныя*.

#### Губныя (лабіяльныя) зычныя 
Губныя гукі падзяляюцца на:
* *губна-губныя* (*білабіяльныя*), што ўтвараюцца пры збліжэнні ніжняй губы з верхняй;
* *губна-зубныя* (*лабіяльна-дэнтальныя*), што ўтвараюцца пры збліжэнні актыўнага органа (ніжняй губы) з пасіўным (верхнімі зубамі).

#### Язычныя зычныя 
Язычныя гукі ў залежнасці ад таго, якая частка языка актыўная ў артыкуляцыі, падзяляюцца на:
* *пярэднеязычныя*, што ўтвараюцца пры змыканні або збліжэнні пярэдняй часткі спінкі языка і яго кончыка з пасіўным органам (зубамі, альвеоламі, паднябеннем);
* *сярэднеязычныя*, што ўтвараюцца пры збліжэнні сярэдняй часткі языка з цвёрдым паднябеннем;
* *заднеязычныя*, што ўтвараюцца пры збліжэнні або змыканні задняй часткі спінкі языка з мяккім паднябеннем.

### Паводле спосабу ўтварэння 
Паводле спосабу ўтварэння (характару перашкоды і спосабу яе пераадолення) зычныя гукі падзяляюцца на *змычныя, шчылінныя, змычна-шчылінныя, змычна-праходныя* і *вібранты*.

#### Змычныя (выбухныя) зычныя 
Змычныя (выбухныя) гукі ўтвараюцца пры поўным змыканні органаў маўлення, калі паветра з сілай разрывае створаную імі перашкоду.

#### Шчылінныя (фрыкатыўныя) зычныя 
Шчылінныя (фрыкатыўныя) гукі ўзнікаюць пры збліжэнні актыўнага органа маўлення з пасіўным, у выніку чаго ўзнікае трэнне паветра аб сценкі набліжаных органаў.

#### Змычна-шчылінныя зычныя (афрыкаты) 
Змычна-шчылінныя (афрыкаты) утвараюцца, калі органы маўлення спачатку змыкаюцца, а затым плаўна размыкаюцца, утвараючы шчыліну для струменя паветра.

#### Змычна-праходныя зычныя 
Змычна-праходныя гукі ўтвараюцца ў выніку таго, што адны органы маўлення змыкаюцца, а іншыя ўтвараюць праход для паветра. Яны падзяляюцца на:
* *насавыя* (*назальныя*) гукі, пры ўтварэнні якіх струмень паветра праходзіць праз поласць носа;
* *ротавыя* (*латэральныя*) гукі, якія ўзнікаюць, калі паветра праходзіць праз ротавую поласць.

#### Вібранты (дрыжачыя) 
Вібранты (дрыжачыя) утвараюцца ў выніку вібрацыі ў поласці рота пярэдняй часткі спінкі языка.

### Паводле акустычнай прыметы 
Паводле акустычнай прыметы (удзел голасу і шуму) зычныя гукі падзяляюцца на *шумныя* і *санорныя*.

#### Шумныя зычныя 
Шумныя гукі складаюцца з голасу і шуму з перавагай шуму над голасам (*звонкія*) або толькі з шуму (*глухія*).

#### Санорныя зычныя (сананты) 
Санорныя (сананты) утвараюцца з голасу і шуму з перавагай голасу. Яны не маюць парных глухіх і не аглушаюцца ў слабай пазіцыі, глухія зычныя перад імі не азванчаюцца.

### Паводле дадатковай артыкуляцыі 
У залежнасці ад наяўнасці дадатковай артыкуляцыі, якая дадаецца да асноўнай, вылучаюцца гукі *мяккія* і *цвёрдыя*.

#### Мяккія (палаталізаваныя) зычныя 
Мяккія (палаталізаваныя) зычныя ўтвараюцца ў выніку дадатковай артыкуляцыі — пад’ёму сярэдняй часткі спінкі языка да цвёрдага паднябення.

#### Цвёрдыя (велярызаваныя) зычныя 
Цвёрдыя (велярызаваныя) зычныя ўзнікаюць пры дадатковай артыкуляцыі, у выніку якой задняя частка спінкі языка збліжаецца з мяккім паднябеннем.

## Гл. таксама 
* Галосныя

## Літаратура 
*