open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ду Фу

**Ду Фу** (, другое імя **Цзымэй**; 712, павет Гун — 770): кітайскі паэт часоў Танскай дынастыі. З сям’і чыноўніка.

## Біяграфічныя звесткі 
Нарадзіўся ў сям’і чыноўніка. Ужо ў сямігадовым узросце прыдумваў вершы. Яго літаратурныя пазнанні былі надзвычай шырокія, шматабсяжныя. Пакінуўшы родны дом, ажыццявіў два вялікія падарожжы па краіне. Жыў у сталіцах Танскай імперыі — Лаяне і Чаньяні. Сябраваў з Лі Бо. У адрозненне ад Лі Бо марыў пра дзяржаўную службу, меркаваў, што праз яе зможа прынесці карысць сваёй Айчыне. Аднак заўжды яго спробы прайсці праз сіта дзяржаўных экзаменаў заканчваліся з-за інтрыг карумпіраваных чыноўнікаў, якія акружалі трон. Сям’я Ду Фу цярпела нястачы, сын памёр ад голаду, а сам Ду Фу захварэў на ліхаманку і сухоты. У час мяцяжу Ань Лу-шаня Ду Фу быў захоплены ў палон і адвезены ў Чаньян, адкуль уцёк праз два гады. Гэтым разам яму ўдалося атрымаць пасаду пры двары. Але ўсё адно яго дзейнасць не знайшла падтрымкі наверсе. Калі двор вярнуўся ў вызваленую сталіцу, Ду Фу патрапляе ў няміласць да імператара і адпраўляецца на нязначную пасаду ў правінцыю, праз год падае ў адстаўку.

## Творчасць 
Найбольш вядомыя цыклы вершаў «Тры аканомы» і «Тры расстанні». Майстар пейзажнай лірыкі. Паказваў у творах сацыяльныя кантрасты феадальнага грамадства («*Вершы з 500 словаў пра тое, што ў мяне было на душы, калі я ехаў з сталіцы ў Фынсянь*» і інш.), цяжкі лёс народа, асуджаў грабежніцкія войны.

Кітайская літаратурная крытыка называе Лі Бо і Ду Фу «прашчурамі верша», паколькі яны стварылі новую вершаваную форму — верш у пяць і сем слоў, які прыйшоў на змену старой форме верша ў чатыры словы. Гэта стала асноўнай формай паэзіі на наступныя тысячу з нечым гадоў, да літаратурнай рэвалюцыі 1918 года.

На беларускую мову яго творы перакладалі Рыгор Барадулін, Уладзімір Дубоўка, Лявон Баршчэўскі, Янка Сіпакоў, Мікола Мятліцкі, Навум Гальпяровіч.

## Беларускія пераклады 
*  у кн.: Дубоўка У. Выбраныя творы, Т.1, Мн., 1965.
* Адзінота горных вышынь: зборнік паэзіі: [пераклад] / Ду Фу / прадм. Алеся Карлюкевіча. — Мн.: Звязда, 2015. — 61, [1] с. — (Светлыя знакі: паэты Кітая). ISBN 978-985-575-014-8
* Выбраная лірыка. Пер. Л. Баршчэўскага. Мн.: Зміцер Колас, 2019. — 100 с. — («Паэты планеты»). ISBN 978-985-23-0044-5

## Літаратура 
*  С.315.
* Серебряков Д. А. Ду Фу, М., 1958.

## Спасылкі 
* Уздыхі асенняга дажджу

Катэгорыя:Паэты Кітая
Катэгорыя:Паэты эпохі Тан
Катэгорыя:Паэты VIII стагоддзя
Катэгорыя:Кітайскамоўныя паэты
Явожна

**Явожна** () — горад на правах павета ў Польшчы, уваходзіць у Сілезскае ваяводства. Займае плошчу 152,59 км² (2013). Насельніцтва 93 643 чалавек (на 2014 год).

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка горада
Слупск

**Слупск** — горад на захадзе Польшчы, на беразе ракі Злупячы, у 15 км ад узбярэжжа Балтыйскага мора. Вядомы з XIII ст., гарадскія правы з 1310 г. Быў членам Ганзейскага саюза. 102 тыс. жыхароў (2000). У 1648—1945 гг. у складзе Брандэрбурга і Прусіі пад назвай Штоўп. Помнікі гатычнай архітэктуры XIII—XVI стст.: касцёл, замак і інш.

## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Роберт Бедрань

## Літаратура 
*
Каліш

**Каліш** (, ) — горад на правах павета ў Велікапольскім ваяводстве Польшчы. Каліш з’яўляецца самым старым горадам у Польшчы. У II стагоддзі н. э. грэчаскі географ Клаўдзій Пталемей у сваім «Геаграфічным аглядзе» прама згадаў горад Калізію, і гэты горад атаясамляецца з сучасным Калішам. З’яўляецца ён таксама цэнтрам гміны Каліш і горадам на правах павета. Займае плошчу 70 км². Насельніцтва 103&nbsp;870 чалавек (на 2014 год).

Раней з’яўляўся сталіцай Калішскай губерні (1837—1844, 1867—1917) у складзе Расійскай імперыі і Калішскага ваяводства (1975—1998).

Горад размешчаны на рацэ Просна.
## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Тадэвуш Кулісевіч (1899—1988) — польскі графік і ілюстратар.
* Аліна Шапачнікаў (1926—1973) — скульптар і графік.

## Галерэя 

Выява:Kalisz_Mostek_184-32.jpg| 
Выява:PL_Kalisz_RynekII.JPG|Рынак
Выява:Kalisz ratusz 2018.jpg|Ратуша
Выява:PL_Kalisz_KosciolNoc.JPG| 
Выява:Kalisz ul. Śródmiejska 29, bank.jpg| 
Выява:Kalisz_Dorotka_184-30.jpg| 
Выява:Kalisz-Kosciol_Sw_Jozefa.jpg| 
Выява:Kalisz Calisia One 2019.jpg| 
Выява:Kalisz 01.JPG| 
Выява:Kalisz ul. Rzemieślnicza 6 (CKP).jpg| 
Выява:PL_Kalisz_NowySwiat.JPG| 

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка горада
Зялёна Гура

**Зялёна Гура** (, нямецкая назва *Grunberg in Schlesien*) — горад на правах павета ў Польшчы, адзін з двух адміністрацыйных цэнтраў Любушскага ваяводства. Адлегласць па прамой паміж гарадамі Зялёна Гура — Мінск 819 км, да Варшавы — 376 км.

Насельніцтва — 118 533 жыхароў (2014 год).

## Гісторыя 
У XIII стагоддзі ўмацаванае паселішча на скрыжаванні гандлёвых шляхоў. Гарадскія правы з 1323 года (нямецкая назва Грунберг). З 1331 васал Чэхіі. З 1490 належала польскім каралям. З 1506 года ў складзе Чэхіі. У XV—XVI стагоддзях хутка развівалася эканоміка горада (сукнаробства, вінаградарства, вінаробства), існавалі манетны двор і вадаправод. З 1742 года ў складзе Прускай дзяржавы, вялася планамерная германізацыя. З 1945 года ў складзе Польшчы пад сучаснай назвай, у 1950—1998 гадах цэнтр ваяводства.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
Генадзь Васілевіч Багдановіч

**Генадзь Васілевіч Багдановіч** (, в. Мікольскае Дрысенскага павета Віцебскай губерні —  (?)) — беларускі грамадскі дзеяч. Брат Вячаслава Багдановіча.

## Біяграфія 
Скончыў Віцебскую духоўную семінарыю (1907), Віленскі настаўніцкі інстытут. У 1918 загадчык юрыдычнага аддзела Белнацкама ў Петраградзе. З 1919 настаўнічаў у Дрысе, пазней — у Віленскай беларускай гімназіі. Выдаваў газету «Незалежная думка». У 1924 эмігрыраваў у СССР, працаваў выкладчыкам віцебскіх педагагічнага тэхнікума і ветэрынарнага інстытута. 

15 ліпеня 1930 арыштаваны ДПУ БССР па справе СВБ. Пастановай Калегіі АДПУ СССР ад 10 красавіка 1931 сасланы ў г. Слабадскі Кіраўскай вобласці. Падлягаў пільнаму нагляду АДПУ СССР, трактаваўся як «нераззброены нацдэм». Паўторна арыштаваны 25 ліпеня 1937. Загінуў у зняволенні. Абставіны смерці невядомыя. Рэабілітаваны 15 лістапада 1957.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»
Ваенная аперацыя

. Чырвоныя стрэлкі дэманструюць удары савецкіх войскаў да 4 ліпеня]]

**Аперацыя** — форма ваенных дзеянняў — сукупнасць бітваў, баёў, удараў і манёўраў, якія ажыццяўляюцца разнароднымі войскамі (сіламі), узгоднены і ўзаемазвязаны паводле мэты, задач, месца і часу, і якія праводзяцца адначасова і паслядоўна згодна з адзінай задумай і планам дзеля вырашэння задач на тэатры (ці тэатрах) ваенных дзеянняў, стратэгічным ці аператыўным кірунку (у пэўным раёне ці зоне) у акрэслены перыяд часу.

Паводле маштабу бываюць стратэгічныя, франтавыя (флоту, акругі ППА, групы армій), армейскія (флатыліі, корпусу, эскадры). У залежнасці ад удзелу сіл і сродкаў бываюць: агульнавайсковыя (агульнафлоцкія), супольныя і самастойныя. Паводле характару баявых дзеянняў адрозніваюць аперацыі наступальныя і абарончыя; паводле часуі чарговасці правядзення — першыя і наступныя.

У стратэгічнай аперацыі могуць правоздіцца некалькі франтавых, у франтавой — некалькі армейскіх і корпусных аперацый. Кожная аперацыя мае свае паказальнікі, з якіх асноўныя: колькасць войскаў (сіл), што ўдзельнічаюць у аперацыі, шырыня паласы дзеянняў, працягласць; апроч таго, у наступальных аперацыях адзначаюць глыбіню і тэмпы наступлення.

На змест, спосабы падрыхтоўкі і вядзення аперацый вырашальнае ўдзеянне робяць: палітычныя мэты вайны і характар стратэгічных і аператыўных задач, якія вырашаюцца, ваенна-эканамічныя здольнасці дзяржавы, баявыя магчымасці сваіх войскаў і праціўніка, фізіка-геаграфічныя асаблівасці ТВД, сістэмы кіравання, маральна-палітычны стан войскаў (сіл) і ўзровень іх аператыўнай, баявой і палітычнай падрыхтоўкі.

## Літаратура 
* . С.516.

Катэгорыя:Ваенная справа
Хожаў

**Хожаў** (, нямецкая назва — **Кёнігсхютэ** ) — горад у Польшчы, у Сілезскім ваяводстве. Размешчаны ў паўднёвай частцы краіны за 6 км да паўночнага-ўсходу ад Катавіцы, за 50 км да поўначы ад мяжы з Чэхіяй. Прамысловы цэнтр і чыгуначны вузел.

Насельніцтва — 110 697 жыхароў (2014).

Прамысловасць прадстаўленая чорнай металургіяй, машынабудаваннем, хімічнай, шкляной, харчовай і інш.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Курт Альдэр (1902—1958) — нямецкі хімік-арганік, доктар філасофіі.
* Альгерд Лукашэвіч (нар. 1946) — польскі акцёр.
Бітва

**Бітва** — форма ваенных дзеянняў — складавая частка аперацыі; сукупнасць найбольш важных і напружаных баёў і ўдараў, аб'яднаных адзінай задумай, якія праводзяцца пэўнымі групоўкамі войскаў (сіл) і скіраваныя на выкананне адной аператыўнай задачы.

У рамках адной аперацыі могуць адбывацца некалькі бітваў, якія ажыццяўляюцца адначасова ці паслядоўна, на ўсім фронце ці на асобным кірунку. Да з'яўлення ў ваенным майстэрстве паняцця «аперацыя» бітва была асноўнай формай дзеянняў армій.

Да пачатку 20 ст. бітвы падзяляліся на генеральныя (вальныя) і часткавыя (звычайныя), а само паняцце часта атаясамлялася з паняццем «бой». Таксама з 20 ст. «бітвай» сталі называць рад адначасовых і паслядоўных наступальных і абарончых аперацый буйных груповак войск на важнейшых кірунках або тэатрах ваенных дзеянняў у мэтах дасягнення стратэгічных вынікаў у вайне (ваеннай кампаніі) — напрыклад, Курская бітва і інш.

Адрозніваюць бітвы: агульнавайсковыя, паветраныя, проціпаветраныя і марскія. Паводле мэтаў і відаў ваенных дзеянняў бітвы бываюць наступальнымі і абарончымі.

## Літаратура 
* . — С. 81,701.
* 

Катэгорыя:Ваенная справа
Будзькі

Назву **Бу́дзькі** маюць:
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Будзькі — былая вёска ў Талачынскім раёне
* Мінская вобласць:
** Будзькі — вёска ў Вілейскім раёне
Загараны

Назву **Загараны** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* У Гродзенскай вобласці:
** Загараны — вёска ў Гродзенскім раёне
** Загараны — вёска ў Мастоўскім раёне

* У Мінскай вобласці:
** Загараны — вёска ў Вілейскім раёне

## Назва 
Фіксавалася горадзенскае прозвішча Загароўскі (*Zagorowski*), было віленскае Загарэвіч (*Zagarewicz*). Ёсць літоўскае *Zagaras*, латышскае *Zāgars*.
Мардасы

* Мардасы — вёска ў складзе Нарачанскага сельсавета Вілейскага раёна Мінскай вобласці
* Мардасы — вёска ў складзе Хаценчыцкага сельсавета Вілейскага раёна Мінскай вобласці
Рабцы

Назву **Рабцы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Ра́бцы — вёска ў Сенненскім раёне
* Мінская вобласць:
** Рабцы́ — вёска ў Вілейскім раёне
Сцюдзянец

Назву **Сцюдзяне́ц** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Мінская вобласць
** Сцюдзянец — вёска ў Валожынскім раёне.
** Сцюдзянец — вёска ў Вілейскім раёне.

* Магілёўская вобласць
** *Сцюдзянец* — варыянт назвы вёскі Студзянец у Касцюковіцкім раёне.
Ляхі

**Ляхі** — этнічнае найменне палякаў.

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Ляхі́ — вёска ў Пружанскім раёне

* Віцебская вобласць:
** Ля́хі — вёска ў Віцебскім раёне
** Ляхі́ — вёска ва Ушацкім раёне

* Магілёўская вобласць:
** Ляхі́ — вёска ў Чэрыкаўскім раёне

* Мінская вобласць:
** Ляхі́ — вёска ў Вілейскім раёне
** Ляхі́ — вёска ў Мінскім раёне
** Ляхі́ — вёска ў Нясвіжскім раёне

### Польшча 
* Падляскае ваяводства
** Ляхі — вёска ў Гайнаўскім павеце

### Расія 
* Уладзімірская вобласць:
** Ляхі — вёска ў Меленкаўскім раёне

## Гл. таксама 
* Ляхава
* Ляхавічы
* Ляхаўка
* Ляхаўцы
* Ляхаўшчына
Куляшы

Назву **Куляшы́** маюць:
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Куляшы — вёска ў Івацэвіцкім раёне
* Віцебская вобласць:
** Куляшы — вёска ў Лепельскім раёне
** Куляшы — вёска ў Сенненскім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Куляшы — вёска ў Ашмянскім раёне
** Куляшы — вёска ў Смаргонскім раёне
** Куляшы — вёска ў Шчучынскім раёне
* Мінская вобласць:
** Куляшы — вёска ў Крывасельскім сельсавеце Вілейскага раёна
** Куляшы — вёска ў Хаценчыцкім сельсавеце Вілейскага раёна
** Куляшы — вёска ў Маладзечанскім раёне
** Куляшы — вёска ў Салігорскім раёне
### Расія 
* Куляшы (Смаленская вобласць)
Паэтыка

**Паэтыка** ( — паэтычнае мастацтва) — тэорыя паэзіі, навука, якая вывучае паэтычную дзейнасць, яе формы, паходжанне, значэнне.
Паэтыка — гэта раздзел тэорыі літаратуры, які тлумачыць пытанні спецыфічнай структуры літаратурнага твора, паэтычнай формы, тэхнікі і прыёмаў паэтычнага мастацтва на аснове навукова-метадычных прадпасылак. Тэрмін «паэтыка» таксама часам пераносіцца на аб’ект вывучэння, напр. «пушкінскай паэтыкі», «паэтыкі Шэкспіра».

## Гл. таксама 
* Дактыль
* Брахікалон

## Спасылкі 
* Паэтычны слоўнік Квяткоўскага
* Паэтыка Арыстоцеля ў сямі перакладах
* Гамбургская драматургія

Катэгорыя:Эстэтыка

Катэгорыя:Вершазнаўства
Гусан

**Гуса́н** () — народны спявак у Арменіі, які выконвае песні і паданні пад акампанемент музычнага інструмента. Таксама гусаны былі акторамі і мімамі. Першапачаткова гусанамі называлі служкаў у храме бога Гісанэ, а ў эпоху элінізму — удзельнікаў фарсавых і сатырычных спектакляў. Хрысціянская царква пераследвала спевакоў, бо яны выконвалі творы пра зямное каханне, міфічныя паданні пра народных герояў і высмейвалі царкоўныя абрады і звычаі.

## Гл. таксама 
* Гусан Айказун

Катэгорыя:Музыка Арменіі
Катэгорыя:Культура Арменіі
Катэгорыя:Мастацтва Арменіі
Катэгорыя:Вандроўныя артысты
Тарнаў

**Тарнаў** () — горад на правах павета ў Польшчы, у Малапольскім ваяводстве.

## Геаграфія 
Тарнаў стаіць на рацэ Бяле. Простая адлегласць паміж Тарнавам і Мінскам — 611 км, да Варшавы — 247 км.

## Клімат 
## Насельніцтва 
Насельніцтва — 112 026 жыхароў (2014 год).

## Прамысловасць 
Тарнаў — прамысловы цэнтр з дамінаваннем хімічнай (Grupa Azoty, Becker Farby Przemysłowe Sp. z o.o., Summit Packaging Polska Sp. z o.o.) і электрамашыннай (Тарнаўскі механічны завод, завод электрарухавікоў «Tamel», Lenze Tarnów Sp. z o.o., Fabryka Maszyn Tarnów) прамысловасцяў. У горадзе таксама ёсць прадпрыемствы паліўна-энергетычнай (oddział GAZ-SYSTEM, oddział Tauron- Dystrybucja, Tauron Dystrybucja Pomiary), харчовай (мясакамбінат "Mięsta ", Халадзільны завод «Fritar»), бетоннай (Bruk-Bet), швейнай (Spółdzielnia «Tarnowska Odzież», Tarnospin) і шкляной (Huta Szkła Gospodarczego Tarnów) прамысловасці.

У Тарнаве працуе лагістычны цэнтр кампаніі TC Debica/Goodyear і перагрузачна-складскі цэнтр для абслугоўвання аўтамабільных перавозак кампаніі DHL.

## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка 
* Тарнаў «GeoNames» 
* Тарнаў «Encyclopædia Britannica»
Канічнае сячэнне

**Канічныя сячэнні** — лініі, якія атрымліваюцца пры перасячэнні прамога кругавога конуса пласкасцямі, якія не праходзяць праз вяршыню гэтага конуса. Канічнымі сячэннямі з’яўляюцца:

* эліпс — атрымліваецца, калі сякучая плоскасць перасякае ўсе ўтваральная конуса ў пунктах адной яго поласці. Акружнасць з’яўляецца асобным выпадкам эліпса і атрымліваецца, калі сякучая плоскасць перпендакулярна восі конуса.

* парабала — сякучая плоскасць паралельна адной з датычных пласкасцей конуса.

* гіпербала — сякучая плоскасць перасякае абедзве поласці конуса.

## Вызначэнне праз эксцэнтрысітэт 
Канічнае сячэнне — геаметрычнае месца пунктаў, для кожнага з якіх адносіна яга адлегласцей да фокуса і да дырэктрысы раўно аднаму ліку *e*, які называецца эксцэнтрысітэтам. Пры гэтым калі 0  1 — гіпербала. (Праз такое вызначэнне нельга атрымаць акружнасць, бо яна не мае дырэктрысы).

## Каардынатнае прадстаўленне 
Канічныя сячэнні з’яўляюцца лініямі другога парадку (але не ўсе лініі другога парадку з’яўляюцца канічнымі сячэннямі), і ў дэкартавых каардынатах на плоскасці іх можна апісаць квадратным мнагачленам:
: Ax^2 + Bxy + Cy^2 +Dx + Ey + F = 0\; (пры гэтым павінна выконвацца няроўнасць |A|+|B|+|C|\ne 0),
калі:
* B^2 - 4AC , то канічнае сячэнне з’яўляецца эліпсам,
** калі ж яшчэ выконваецца і ўмова A = C \  and B = 0 \  — акружнасцю,
* B^2 - 4AC = 0 \  — парабала,
* B^2 - 4AC > 0 \  — гіпербала.

Катэгорыя:Геаметрыя
Старынкі

Назву **Старынкі** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Стары́нкі — вёска ў Віцебскім раёне.
** Старынкі — былая вёска ў Глыбоцкім раёне.
** Стары́нкі — вёска ў Полацкім раёне.
** Стары́нкі — вёска ў Талачынскім раёне.
* Гродзенская вобласць:
** Ста́рынкі — вёска ў Ваўкавыскім раёне.
** Стары́нкі — вёска ў Шчучынскім раёне.
* Магілёўская вобласць:
** Стары́нкі — вёска ў Бабруйскім раёне.
* Мінская вобласць:
** Стары́нкі — вёска ў Барысаўскім раёне.
** Стары́нкі — вёска ў Гародзькаўскім сельсавеце Валожынскага раёна.
** Стары́нкі — вёска ў Івянецкім сельсавеце Валожынскага раёна.
** Стары́нкі — вёска ў Ільянскім сельсавеце Вілейскага раёна.
** Старынкі — былая вёска ў Касцяневіцкім сельсавеце Вілейскага раёна.
** Стары́нкі — вёска ў Хаценчыцкім сельсавеце Вілейскага раёна.
** Стары́нкі — вёска ў Дзяржынскім раёне.
** Стары́нкі — вёска ў Лагойскім раёне.
** Стары́нкі — вёска ў Маладзечанскім раёне.
** Стары́нкі — вёска ў Пухавіцкім раёне.
### Расія 
* Старынкі (Краснінскі раён)
Дым

thumb|Дым ад згарання раслін
**Дым** — устойлівая дысперсная сістэма, якая складаецца з дробных цвёрдых часціц, змешчаных ва ўзважаным стане ў газах. Дым — тыповы аэразоль з памерамі цвёрдых часціц ад 10−7 да 10−5 м. У адрозненне ад пылу — больш грубадысперснай сістэмы, часціцы дыму практычна не абсоўваюцца пад дзеяннем сілы цяжару. Часціцы дыму могуць служыць ядрамі кандэнсацыі атмасфернай вільгаці, у выніку чаго ўзнікае смуга.

**У нана-навуках** назоўнік «дым» (*fume*) азначае воблака ў паветры, якое складаецца з часціц, у тым ліку і наначасціц нізкай лятучасці, і якое ўтвараецца кандэнсацыяй выпарэнняў, зробленых хімічнай або фізічнай рэакцыяй.

## Дым і экалогія 
Дым утвараецца, у прыватнасці, пры згаранні гаручых рэчываў, напрыклад у топках ЦЭС і розных прамысловых усталёвак, пры пажарах, асабліва лясных. Такія дымы могуць утрымоўваць буйныя часціцы незгарэўшага паліва і попела, вокіслаў металаў, сажы, смалы. Пры дрэннай ачыстцы дымавых газаў забруджваецца навакольная прастора, пагаршаецца мікраклімат, утвараецца смуга, зніжаецца натуральная асветленасць.

## Літаратура 
* Дым // 
* 

Катэгорыя:Наначасціцы
Катэгорыя:Калоідная хімія
Катэгорыя:Атмасферныя з’явы
Рыцар

thumb|Выява турніру. Вальтэр фон Клінген
**Рыцар** (, першапачаткова — коннік, вершнік) — сярэдневяковы арыстакратычны ганаровы тытул у Еўропе.

Рыцарства як ваеннае і землеўладальніцкае саслоўе ўзнікла ў франкаў у сувязі з пераходам у VIII ст. ад народнага пешага войска да коннага войска васалаў. Пад уздзеяннем царквы і паэзіі, яно выпрацавала маральны і эстэтычны ідэал воіна, а ў эпоху Крыжовых паходаў, пад уплывам узніклых тады духоўна-рыцарскіх ордэнаў, замкнулася ў спадчынную арыстакратыю, лічыўшую сябе міжнародным ваенным ордэнам. Узмацненне дзяржаўнай улады, перавага пяхоты над конніцай, вынаходства агнястрэльнай зброі, стварэнне пастаяннага войска ператварылі феадальнае рыцарства, к канцу сярэдніх вякоў, у палітычнае саслоўе нетытулаванай арыстакратыі.

## Рыцарскія доблесці 
Рыцарскія доблесці —
* мужнасць (*pronesse*)
* вернасць, адданасць (*loyaute*)
* велікадушнасць (*largesse*)
* разважлівасць (*le sens*, у сэнсе ўмеранасці)
* пачцівасць, куртуазнасць (*courtoisie*)
* пачуццё гонару (*honneur*)

Рыцарскія запаведзі — быць верным хрысціянінам, ахоўваць царкву і Евангелле, абараняць слабых, любіць радзіму, быць мужным у бітве, падпарадкоўвацца і быць верным сеньёру, казаць праўду і трымаць сваё слова, ахоўваць чысціню нораваў, быць шчодрым, змагацца супраць зла і абараняць дабро і г. д.

## Замкі 
Помнікамі сярэдневяковага рыцарства застаюцца замкі XII—XIV стст. З адпадзеннем рыцарства такія замкі ператвараліся часам у разбойніцкія гнёзды, апорныя пункты для сістэматычнага рабавання прыезджых суседзяў. Рудольф Габсбургскі знішчыў у Германіі вялікую колькасць такіх разбойніцкіх гнёздаў.

## Сучаснасць 
Рыцарскія традыцыі сёння адраджаюцца ў выглядзе турніраў і фэстаў.

## Літаратура 
* *Gautier.* La Chevalerie. — P., 1884.
* Schreckenstein R. von. Die Ritterwurde und der Ritterstand. — Freiburg im Br., 1886.
* Schulz A. Das hofische Leben zur Zeit der Minnesinger. — 1879—1880. — (2. Aufl. — 1889.).
* Kohler Die Entwickelung des Kriegswesens und der Kriegfuhrung in der Ritterzeit.
* Henne am Rhyn. Geschichte des Rittertums. — Leipzig.
* https://www.academia.edu/resource/work/127300679

*
Катэгорыя:Ваенныя фарміраванні і падраздзяленні Сярэдневякоўя
Валока

**Вало́ка**&nbsp;— асноўная зямельная мера і адзінка абкладання сялян павіннасцямі ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVIII стагоддзях. На тэрыторыі Беларусі была ўведзена ў час правядзення валочнай памеры.

## Характарыстыка 
Як адзінка плошчы валока падзялялася на 30 маргоў, або 9000 прутоў, што ў метрычнай сістэме адпавядае 21,36 га. Зямельны надзел павінен быў складацца з трох роўных палёў, што адпавядала прынятай трохпольнай сістэме земляробства. Часта да асноўнага палявога надзелу дадавалі яшчэ 3 маргі на сядзібу і агарод.

Згодна з «Уставай на валокі» 1557&nbsp;года, прадугледжвалася валока памерам у 33 маргі (па 11 маргоў у кожным полі). Аднак пры кепскай якасці зямлі практыкаваліся так званыя «наддаўкі», таму рэальны памер валокі мог вагацца ад 30 да 46 маргоў. Нягледзячы на розніцу ў плошчы, усе валокі абкладаліся аднолькавымі павіннасцямі.

## Класіфікацыя 
Паводле ўмоў плацяжу адрознівалі наступныя тыпы валок:

* *Цяглыя* — за якія выконвалася паншчына;
* *Асадныя* — за якія плаціўся грашовы чынш;
* *Вольныя* — вызваленыя ад павіннасці.

Паводле характару выкарыстання існавалі валокі *аселыя* (знаходзіліся ў пастаянным карыстанні сялян), *прыёмныя* або *бакавыя* (знаходзіліся ў часовым карыстанні) і *пустыя* (не ўзятыя ў карыстанне).

## Гл. таксама 
* Дым (адзінка падаткаабкладання)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія меры плошчы
Катэгорыя:Феадалізм
Катэгорыя:Эканоміка Вялікага Княства Літоўскага
Калектывізацыя

**Калектывізацыя** — працэс кааперацыі сялянскіх гаспадарак, пераход ад індывідуальнай да калектыўнай вытворчасці.

Першыя калектыўныя гаспадаркі (калгасы, саўгасы, камуны, арцелі і таварыствы па сумеснай апрацоўцы зямлі) ўзніклі з усталяваннем савецкай ўлады (1917—1920 гг.) У 1922—1928 гадах улады Беларускай ССР падтрымлівалі добраахвотную калектывізацыю з мэтай аб’яднання дробных сялянскіх гаспадарак. Пры гэтым у 1924—1929 гадах у аграрнай палітыцы пераважала «прышчэпаўшчына» — свабода выбару сялянамі форм землекарыстання, віталася стварэнне дробных хутароў і пасёлкаў.

У 1929 годзе адбылося фактычнае скасаванне НЭП, былі абвешчаны суцэльная калектывізацыя і ліквідацыя кулакоў. Пастановы ЦК КП(б)Б 1930 года арыентаваліся на паскоранае завяршэнне стварэння калгасаў і саўгасаў. У выніку, працэс калектывізацыі набыў прымусовы характар, пачалася хваля палітычных рэпрэсій супраць «кулакоў». Да 1939 года было калектывізавана 90 % сялянскіх гаспадарак. У кожным раёне дзейнічалі МТС.

У Заходняй Беларусі суцэльная калектывізацыя была праведзена ў 1949—1952 гадах. Адмоўнымі вынікамі прымусовай калектывізацыі сталі рэпрэсіі ў дачыненні сялянства, штучны голад 1933 года (галадаморы ў Беларусі, Украіне), масавы забой рагатай жывёлы, раскулачванне заможных сялянскіх гаспадарак.

## Гл. таксама 
* Голад у Казахстане, 1932—1933

## Літаратура 
* История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с.
* Булавацкі, М. «А ў калгасе добра жыць: адзін робіць, сем ляжыць» // Наша гісторыя, № 1, 2019, с.75 — 78. ISBN 2617—2305

## Спасылкі 
* Слоўнік гісторыі Беларусі

Катэгорыя:Калектывізацыя
Катэгорыя:Гісторыя СССР
Пыл

thumb|200px|Пыл
**Пыл** — дробныя цвёрдыя целы арганічнага або мінеральнага паходжання.

Звычайна пыл пад дзеяннем вільготнасці ператвараецца ў бруд.

## Цікавыя факты 
Вялікая частка пылу ў кватэры — гэта адпаўшыя часцінкі скуры. Пыл — гэта часцінкі сярэдняга дыяметра 0,005 мм і максімальнага — 0,1 мм. Буйнейшыя часціцы перакладаюць матэрыял у разрад пяску, які мае памеры ад 0,1 да 1 мм.

Катэгорыя:Смецце
Катэгорыя:Побыт
Катэгорыя:Уборка
Ваенныя дзеянні

**Ваенныя дзеянні** — арганізаванае выкарыстанне сіл і сродкаў дзеля выканання пастаўленых баявых задач часткамі, злучэннямі, аб’яднаннямі ўсіх відаў узброеных сіл.

Вядуцца ў розных формах на зямлі, у паветры і на моры. Характарызуюцца, з сяр. 20 ст., рашучасцю мэт і вялікім прасторавым размахам, удзелам буйных груповак войск (сіл), шырокім выкарыстаннем усіх відаў зброі і баявой тэхнікі, высокай манёўранасцю, дынамічнасцю і хуткацечнасцю, рэзкімі зменамі сітуацыі, вялікім выдаткаваннем матэрыяльных сродкаў. Тэрмін «ваенныя дзеянні» звычайна ўжываецца ў дачыненні да дзеянняў стратэгічнага маштабу, а ў дачыненні да дзеянняў аператыўна-тактычнага маштабу ўжываецца тэрмін «баявыя дзеянні».

## Формы ваенных дзеянняў 
Формы ваенных дзеянняў ужываюцца ў залежнасці ад маштабу ўзброенай барацьбы, магчымасцяў відаў узброеных сіл і родаў войск (сіл), мэты ваенных дзеянняў і характару задач, што выконваюцца.

Да форм ваенных дзеянняў адносяцца: аперацыя, бітва, баявыя дзеянні (у т.л. сістэматычныя баявыя дзеянні), бой, удар (у т.л., ядзерны).

## Літаратура 
*  С.146.

Катэгорыя:Ваенная справа
Катэгорыя:Ваеннае майстэрства
Давыд Гарадзенскі

**Давыд** (каля 1283 — ) — староста гродзенскі, военачальнік вялікага князя літоўскага Гедзіміна.

## Біяграфія 
Паходжанне невядома. На думку Васіля Тацішчава, быў сынам пскоўскага князя Даўмонта і гэта меркаванне пашырана, але пацвярджэнняў гэтаму няма. У нямецкіх хроніках называецца кашталянам або старостам Гарадзенскага замка, у Пскоўскім летапісе — князем.

Упершыню Давыд згадваецца ў хроніцы Пятра Дусбурга пад 1314 годам, калі ўзначальваў паспяховую абарону Новагародка ад ордэнскага нападу. У 1319 годзе ўзначальваў паход вялікалітоўскага войска супраць Ордэна ў Прусію. У 1323 годзе двойчы прыходзіў на дапамогу Пскову супраць Ордэна ў Лівоніі, а таксама ўзначальваў паход у Добжынскую зямлю супраць Ордэна ў Прусіі. У 1324 годзе крыжаносцы знішчылі яго маёнтак Давыдзішкі ў Літве. У 1324 годзе вадзіў вялікалітоўскае войска ў Мазовію. У 1326 годзе хадзіў з войскам на дапамогу польскаму каралю Уладзіславу Лакатку супраць маркграфства Брандэнбургскага, дзе быў забіты мазавецкім рыцарам Анджэем Гостам. Паводе адной з версій, Гост мог быць падкуплены крыжакамі. Паводле іншай, гэта мог быць паядынак у выніку праз нейкую спрэчку.

У літаратуры ўкаранілася легенда, што Давыд быў непераможны ў бітвах з крыжакамі, хоць у Хроніцы Пятра з Дусбурга ёсць інфармацыя прю адбітую ў атрада Давыда здабычу.

Паводле Мацея Стрыйкоўскага, быў жанаты з дачкой вялікага князя Гедзіміна.

Паводле папулярнай гарадской легенды, мог быць пахаваны ў Гродне каля Барысаглебскай (Каложскай) царквы.

## Памяць 
[thumb|Помнік Давыду Гарадзенскаму каля [Барысаглебская царква (Гродна)|Каложскай царквы]]
Імем Давыда Гарадзенскага названа вуліца ў гістарычным цэнтры Гродна. У Каложскім парку ў 2003 годзе ўсталяваны камень-валун у яго гонар (скульптар Панцялееў).

У красавіку 2017 года ў Гродне выбралі эскіз помніка Давыду Гарадзенскаму, на конкурсе перамог праект Сяргея Аганава. У скульптуры Давыд Гарадзенскі стварае адзінае цэлае з канём, закрываючы яго сваім плашчом, у руцэ трымае меч, за спінай шчыт з крыжам. На помніку ёсць выявы гродзенскага Старога замка і Каложскай царквы. Выгляд Давыда Гарадзенскага невядомы, таму скульптар не выяўляў дэталёва яго твар. Помнік пастаўлены ў 2018 годзе на скрыжаванні вуліц Замкавай і Давыда Гарадзенскага.

У 2018 годзе Мінскі гадзіннікавы завод пад брэндам «Луч», у калекцыі "Волат", выпусціў лімітаваную серыю гадзіннікаў "Давыд Гарадзенскі".

Першай спробай напісаць біяграфію Давыда стала кніга «Давыд Гарадзенскі. Герой і легенда» Мікалая Малішэўскага, якая выйшла ў 2019 годзе.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Д — Давыд Гарадзенскі. 5 фактаў пра гарадзенскага старасту які не атрымаў ніводнай паразы ад крыжакоў

Катэгорыя:Старосты гарадзенскія

Катэгорыя:Асобы на манетах
Верхняя Нармандыя

**Верхняя Нармандыя** () — рэгіён на поўначы Францыі. Галоўны горад — Руан. Насельніцтва — 1,805 млн чалавек (13-е месца сярод рэгіёнаў).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 12 318км². Рэгіён уключае дэпартаменты Эр і Сена Прыморская. Праз яго працякаюць рэкі Сена, Эр, Вель.

## Вядомыя асобы 
* Бурвіль
* Нікаля Пусэн

## Спасылкі 
* Consteil Regional 

Катэгорыя:Рэгіёны Францыі
Катэгорыя:Нармандыя
Корсіка

**Корсіка** () — чацвёрты па велічыні востраў у Міжземным моры і адзін з 26 рэгіёнаў Францыі. Галоўны горад Аяча. Насельніцтва 272 тыс. чалавек (25-е месца сярод рэгіёнаў).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 8680 км². Рэгіён уключае дэпартаменты Корсіка Паўднёвая і Корсіка Верхняя.

## Гісторыя 
З 850 па 1034 г. Корсіка знаходзілася пад уладай маўраў. Пасля востраў перайшоў пад кантроль Генуэзскай рэспублікі. У 1768 г. Генуя перадала востраў Францыі за даўгі.

На Корсіцы нарадзіўся Напалеон Банапарт, а таксама сям’я вайскоўцаў і дзяржаўных дзеячаў Абатучы. Таксама па адной з версій на Корсіцы нарадзіўся Хрыстафор Калумб.

## Гл. таксама 
* Карсіканцы
* Фронт нацыянальнага вызвалення Корсікі
* Горад Бастыя
* Горад Алерыя

## Зноскі 
## Спасылкі 
* PhotoGlobe — Corsica A collection of photos of Corsica together with GPS-based positions
* CNN CNN coverage of rejection of autonomy proposals in 2003

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Еўропы
Катэгорыя:Рэгіёны Францыі
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Францыі
Катэгорыя:Астравы Францыі
Катэгорыя:Астравы Міжземнага мора
Праванс — Альпы — Лазурны Бераг

**Праванс — Альпы — Лазурны Бераг** () — рэгіён на паўднёвым усходзе Францыі. Галоўны горад Марсель. Насельніцтва 4,666 млн чалавек (3-е месца сярод рэгіёнаў).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 31 400 км². Рэгіён уключае дэпартаменты Альпы Верхняга Праванса, Прыморскія Альпы, Буш-дзю-Рон, Вар, Верхнія Альпы і Ваклюз. Праз яго працякаюць рэкі Дзюранс, Вар і Рона.

## Вядомыя асобы 
* Гаспар дэ Танд (1618—1697) — пісьменнік і падарожнік.
* Эмануэль Беар (нар. 1963) — актрыса

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Regional
* Le portail de la region PACA 
* Maison du Tourisme de la Provence d’Azur
* Toulon.org : Guide du tourisme du grand Toulon en photos 
* Wiki de PACA Love
* Paca-Communiques.com
* Annuaire des sites de la Cote d’Azur 
* Annuaire des sites en Provence — Photos 
* Toulonnais.com : Le passe et les projets de la ville de Toulon 
* Annuaire portail des Sites de Provence
* Toute la Grande Randonnee en Provence (France)

Катэгорыя:Рэгіёны Францыі
Верхняя Корсіка

**Корсіка Верхняя** () — дэпартамент Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Корсіка. Парадкавы нумар 2B. Адміністрацыйны цэнтр — Бастыя. Насельніцтва 141,6 тыс. чалавек (93-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 4666 км². Дэпартамент з трох бакоў абмываецца водамі Міжземнага мора, на паўднёвым захадзе мяжуе з дэпартаментам Корсіка Паўднёвая.

Дэпартамент уключае 3 акругі, 30 кантонаў і 236 камун.

## Гісторыя 
З 1793 па 1811 г. на тэрыторыі цяперашняй Паўднёвай Корсікі размяшчаўся дэпартамент Гола. Затым на востраве Корсіка быў утвораны адзіны дэпартамент Корс. 15 верасня 1975 г. востраў быў падзелены на два дэпартаменты.

## Спасылкі 
* Conseil General website 
* University of Corsica website

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Эн (дэпартамент)

**Эн** () — дэпартамент на ўсходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Авернь — Рона-Альпы. Парадкавы нумар 1. Адміністрацыйны цэнтр — Бурк-ан-Брэс. Насельніцтва 515 тыс. чалавек (48-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

Плошча тэрыторыі 5762 км2. Дэпартамент размешчаны ў міжрэччы Роны і Соны, на паўднёвых адгор'ях Юрскіх гор.

Дэпартамент уключае 4 акругі, 43 кантона і 419 камун.

Эн — адзін з першых дэпартаментаў, створаных у час Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Узнік на тэрыторыі былых правінцый Брэс, Бюжэ, Домбр і Жэз. Назва паходзіць ад ракі Эн.

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Эна (дэпартамент)

**Эна** () — дэпартамент на поўначы Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Пікардыя. Парадкавы нумар 2. Адміністрацыйны цэнтр — Лан. Насельніцтва 535,5 тыс. чалавек (46-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 7369 км². Дэпартамент размешчаны ў даліне ракі Эны, якая перасякае яго тэрыторыю з усходу на захад.

Дэпартамент уключае 4 акругі, 41 кантон і 363 камуны.

## Гісторыя 
Эна — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былых правінцый Іль-дэ-Франс, Пікардыя і Шампань. Назва паходзіць ад ракі Эны.

## Вядомыя асобы 
* Гракх Бабёф
* Марыс Кантэн дэ Латур
* Жан дэ Лафантэн

## Гл. таксама 
* Фест’ё

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Аквітанія (гістарычная вобласць Францыі)

**Аквітанія** (, , ) — гістарычная вобласць і рэгіён на паўднёвым захадзе сучаснай Францыі, абмежаваная Біскайскім залівам на захадзе, Пірэнеямі на поўдні, ракой Луара на поўначы і Ронай на ўсходзе. 

Найболей вядомыя гарады: Бардо, Тулуза, Лімож, Пуацье, Ангулем.

## Гісторыя 
Упершыню згадваецца Цэзарам (I стагоддзе да н.э.) як частка Галіі, размешчаная паміж Пірэнеямі і р. Гаронай, населеная іберыйскімі плямёнамі аквітанаў.

У Рымскай імперыі ў кіраванне Аўгуста (27 да н.э. — 14 н.э.) Аквітанія ўяўляла сабой імператарскую правінцыю Аквітанія.

Падчас распаду Рымскай імперыі Аквітанія была захопленая вестготамі, якія заснавалі ў 418 у Паўднёвай Галіі першае на тэрыторыі Заходняй Рымскай імперыі варварскае каралеўства з цэнтрам у Тулузе.

У 507 пасля шматгадовых войн вестготаў змянілі франкі на чале з Хлодвігам.

У другой палове VII — першай палове VIII стст. Аквітанія як частка Франкскай дзяржавы была герцагствам, якое карысталася вызначанай самастойнасцю.

У VIII стагоддзі да Аквітаніі дайшлі маўры, але неўзабаве былі выгнаныя, і з 778/781 па 877 Аквітанія — каралеўства, васальнае Каралінгам, а затым зноў герцагства.

У 1137 Элеанора, спадчынніца апошняга герцага Аквітаніі, выйшла замуж за французскага караля Людовіка VII, у сувязі з чым Аквітанія была далучаная да валадарстваў французскай кароны; у 1154 у выніку другога шлюбу
Элеаноры з Генрыхам Плантагенетам (1152) яна адышла да Англіі.

З XIII ст. назва Аквітанія выцясняецца найменнем Гіень (Guyenne). У XII—XV стст. яна перыядычна знаходзілася пад уладай англійскіх каралёў, у 1453 была вернутая Францыі.

У XVII—XVIII стст. уваходзіла ў склад губернатарства Гіень і Гасконь (цэнтр — Бардо), перастаўшага існаваць з уводзінамі падчас Вялікай французскай рэвалюцыі дзяленняў на дэпартаменты.

## Гл. таксама 
* Акус

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Францыі
Катэгорыя:Рэгіёны Францыі
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Еўропы
Алье (дэпартамент)

**Алье** () — дэпартамент на поўдні цэнтральнай вобласці Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Авернь — Рона-Альпы. Парадкавы нумар 3. Адміністрацыйны цэнтр — Мулен. Насельніцтва 344,7 тыс. чалавек (63-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 7340 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі Алье, Луара і Шэр.

Дэпартамент уключае 3 акругі, 35 кантонаў і 320 камун.

## Гісторыя 
Алье — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былых правінцый Авернь і Бурбонэ. Назва паходзіць ад ракі Алье.

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Альпы Верхняга Праванса

**Альпы Верхняга Праванса** () — дэпартамент на паўднёвым усходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Праванс-Альпы-Лазурны бераг. Парадкавы нумар 4. Адміністрацыйны цэнтр — Дзінь-ле-Бэн. Насельніцтва 140 тыс. чалавек (94-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 6925 км². Дэпартамент размешчаны ў гарыстым раёне з сухім кліматам. Для вядзення земляробства прыходзіцца выкарыстоўваць абрашэнне.

Дэпартамент уключае 4 акругі, 30 кантонаў і 200 камун.

## Гісторыя 
Да 13 красавіка 1970 г. дэпартамент зваўся Ніжнія Альпы.

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Лімузен

**Лімузен** (франц. *Limousin*) — рэгіён на паўднёвым захадзе цэнтральнай часткі Францыі. Галоўны горад Лімож. Насельніцтва 712 тыс. чалавек (22-е месца сярод рэгіёнаў).

## Геаграфія 
У склад рэгіёна ўваходзяць тры дэпартаменты: Карэз, Кроз і Верхняя В’ена. Рэгіён амаль цалкам знаходзіцца ў межах Цэнтральнага масіва. Найвышэйшы пункт — гара Бессу (976 м). Асноўнымі рэкамі з’яўляюцца Шаранта і Дардонь, таксама праз рэгіён працякаюць рэкі В’ена, Крэз.

Лімузенская мова — дыялект аксітанскай мовы, ад якой паходзіць каталанскі паддыялект.

## Вядомыя асобы 
* П’ер Агюст Рэнуар
* Жазеф Луі Гей-Люсак

## Спасылкі 
* Limousin regional council website 
* Art in the Limousin region

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Францыі
Верхнія Альпы

**Верхнія Альпы** () — дэпартамент на паўднёвым усходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Праванс — Альпы — Лазурны Бераг. Парадкавы нумар 5. Адміністрацыйны цэнтр — Гап. Насельніцтва 121 тыс. чалавек (98-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 5549 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі Дзюранс, Бюэш, Клары, Боек, Северэс.

Дэпартамент уключае 2 акругі, 30 кантонаў і 177 камун.

## Гісторыя 
Альпы Верхнія — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі Дафінэ.

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Прыморскія Альпы (дэпартамент)

**Альпы Прыморскія** () — дэпартамент на паўднёвым усходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Праванс-Альпы-Лазурны бераг. Парадкавы нумар — 69. Адміністрацыйны цэнтр — Ніца. Насельніцтва — 1,579 млн чалавек (4-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 4299 км². Праз дэпартамент працякае мноства рэк, у тым ліку Вар, Бандоль , Буён, Бурду.

Дэпартамент уключае 2 акругі, 52 кантона і 163 камуны.

## Гісторыя 
Ужо ў антычную эпоху існавала рымская правінцыя з назвай Прыморскія Альпы. Аднайменны дэпартамент існаваў у Францыі з 1793 па 1815 г., але яго мяжы не супадалі з межамі цяперашняга дэпартамента, аформіўшагася толькі ў 1947 г.

## Гарады 
* Горад Грас

## Выбітныя асобы 
* Франсуа Жасеф Поль дэ Грас

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Ардэш

**Ардэш** () — дэпартамент у цэнтральнай частцы поўдня Францыі. Частка рэгіёна Авернь — Рона-Альпы. Адміністрацыйны цэнтр — Прыва. 

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 5529 км². Дэпартамент размешчаны ў гарыстай мясцовасці да захаду ад Роны. 

Дэпартамент уключае 3 акругі, 33 кантона і 339 камун.

## Гісторыя 
Ардэш — адзін з першых 83 дэпартаментаў, створаных у сакавіку 1790 г. Знаходзіцца на тэрыторыі былой правінцыі Віварэ.

## Вядомыя асобы 
* Жазеф-Мішэль Мангальф’е

## Спасылкі 
* Прэфектура 
* Генеральная рада 
* Les Inforoutes de l'Ardeche - 271 камун Ардэша 
* Турыстычны партал
* Ардэш у Інтэрнэце  
* Ardechoo — партал дэпартамента
* блог аб Ардэшу
* гід па Ардэшу
* Ardeche — Portail annonces
* Television locale de l'Ardeche

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Ардэны (дэпартамент)

**Ардэны** () — дэпартамент на паўночным усходзе Францыі, на мяжы з Бельгіяй, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Шампань-Ардэны. Парадкавы нумар — 8. Адміністрацыйны цэнтр — Шарлевіль-Мезьер. Насельніцтва — 290 тыс. чалавек (75-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 6229 км². Праз дэпартамент працякае рака Мез. 

Дэпартамент уключае 4 акругі, 37 кантонаў і 463 камуны.

## Гісторыя 
Ардэны — адзін з першых 83 дэпартаментаў, створаных у сакавіку 1790 г. Утвораны на тэрыторыі былых правінцый Шампань, Аргона.

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Ар’еж (дэпартамент)

'''Ар'еж''' () — дэпартамент на поўдні Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Поўдзень — Пірэнеі. Парадкавы нумар 9. Адміністрацыйны цэнтр — Фуа. Насельніцтва 137,2 тыс. чалавек (96-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.). 

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 4890 км². Дэпартамент на поўдні мяжуе з Іспаніяй і Андорай. Рэльеф апрадзяляецца размяшчэннем дэпартамента ў горнай сістэме Пірэнеяў.

Дэпартамент уключае 3 акругі, 22 кантона і 332 камуны.

## Гісторыя 
Ар'еж — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утворанных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былых графстваў Фуа і Кузран. Назва паходзіць ад аднайменнай ракі.

## Спасылкі 
*Conseil general website  (in French)
*Prefecture website (in French)
*http://www.ariege.com/

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Об (дэпартамент)

**Об** () — дэпартамент на паўночным усходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Шампань — Ардэны. Парадкавы нумар 10. Адміністрацыйны цэнтр — Труа. Насельніцтва 292 тыс. чалавек (74-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 года).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 6004 км². Багатая вапняком глеба рэгіёна выдатна падыходзіць для вінаробства.

Дэпартамент уключае 3 акругі, 33 кантона і 433 камуны.

## Гісторыя 
Об — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утворанных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 года. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі Шампань.

## Вядомыя асобы 
* Франсуа Жырардон

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Аверон (дэпартамент)

**Аверон** () — дэпартамент на поўдні Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Поўдзень — Пірэнеі. Парадкавы нумар 12. Адміністрацыйны цэнтр — Радэз. Насельніцтва — 263,8 тыс. чалавек (78-е месца сярод дэпартаментаў, даныя на 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі — 8735 км². Дэпартамент размешчаны ў гарыстай мясцовасці, найвышэйшы пункт — вяршыня Майэб’ё (1469 м).

Дэпартамент уключае 3 акругі, 46 кантонаў і 304 камуны.

## Гісторыя 
Аверон — адзін з першых 83 дэпартаментаў, створаных у сакавіку 1790 г.

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Эр (дэпартамент)

**Эр** () — дэпартамент на поўначы Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Верхняя Нармандыя. Парадкавы нумар — 27. Адміністрацыйны цэнтр — Эўрэ. Насельніцтва — 541 тыс. чалавек (44-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 6040 км&sup2;. Праз дэпартамент працякаюць рэкі Сена і яе прытокі Эр, Эпт, Андэль і інш. 

Дэпартамент уключае 3 акругі, 43 кантона і 675 камун.

## Гісторыя 
Эр — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утворанных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі Нармандыя. Назва паходзіць ад ракі Эр.

## Спасылкі 
* Conseil General website (in French)
* Prefecture website (in French)
* Article on the Abbey of Bec

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Шэр (дэпартамент)

**Шэр** (фр. *Cher*) — дэпартамент у цэнтры Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Цэнтр. Парадкавы нумар 18. Адміністрацыйны цэнтр — Бурж. Насельніцтва 314,4 тыс. чалавек (70-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 7235 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі Арон, Сольдр і Шэр.

Дэпартамент уключае 3 акругі, 35 кантонаў і 290 камун.

## Гісторыя 
Шэр — адзін з першых 83 дэпартаментаў, створаных у сакавіку 1790 г. Займае частку былой правінцыі Беры.

## Гл. таксама 
* Абацтва Сен-Жэні

## Спасылкі 
* Генеральная рада Шэра
* http://www.bc.edu/bc_org/avp/cas/fnart/arch/bourges.html 

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Канталь (дэпартамент)

**Канталь** (, ) — дэпартамент на поўдні цэнтральнай часткі Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Авернь. Парадкавы нумар 15. Адміністрацыйны цэнтр — Арыяк. Насельніцтва 151 тыс. чалавек (92-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 5726 км².

Дэпартамент уключае 3 акругі, 27 кантонаў і 260 камун.

## Гісторыя 
Канталь — адзін з першых 83 дэпартаментаў, створаных у сакавіку 1790 г. Займае частку тэрыторыі былой правінцыі Авернь.

Радзіма двух прэзідэнтаў Францыі: Поля Думера і Жоржа Пампіду.

## Спасылкі 
* (Фр) Conseil General website 

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Кальвадос (дэпартамент)

**Кальвадос** () — дэпартамент на паўночным захадзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Ніжняя Нармандыя. Парадкавы нумар 14. Адміністрацыйны цэнтр — Кан. Насельніцтва 648 тыс. чалавек (31-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 5548 км². На ўсходзе Кльвадос мяжуе з дэпартаментам Сена Прыморская па рацэ Сене.

Дэпартамент уключае 4 акругі, 49 кантонаў і 705 камун.

## Гісторыя 
Кальвадос — адзін з першых 83 дэпартаментаў, створаных у сакавіку 1790 г. Займае частку тэрыторыі былой правінцыі Нармандыя.

У чэрвені 1944 г. у рэгіёне адбылася бітва за Нармандыю пасля высаджвання саюзных войскаў у Францыі.

## Цікавыя факты 
Ад назвы дэпартамента атрымаў назву аднаіменны напой.

## Вядомыя асобы 
* Настрадамус
* Жуль Себасцьен Сезар Дзюмон-Дзюрвіль

## Спасылкі 
* Conseil General website 
* Prefecture website 

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Шаранта (дэпартамент)

**Шаранта** () — дэпартамент Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Пуату — Шарант. Парадкавы нумар 16. Адміністрацыйны цэнтр — Ангулем. Насельніцтва — 340 тыс. чалавек (66-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 5956 км².

Дэпартамент уключае 3 акругі, 35 кантонаў і 404 камуны.

## Гісторыя 
Шаранта была адным з першых дэпартаментаў, утворанных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 года. Узнікла на тэрыторыі былой правінцыі Ангумуа. Назва паходзіць ад ракі Шаранты.

## Вядомыя гарады 
* Жарнак
* Каньяк

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Эр і Луар

**Эр і Луар** (франц. Eure-et-Loir) — дэпартамент на поўначы цэнтральнай часткі Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Цэнтр. Парадкавы нумар 28. Адміністрацыйны цэнтр — Шартр. Насельніцтва 407,7 тыс. чалавек (55-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 5880 км². Дэпартамент размешчаны ў даліне Луары.

Дэпартамент уключае 4 акругі, 29 кантонаў і 403 камуны.

## Гісторыя 
Эр і Луар — адзін з першых дэпартаментаў, утворанных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былых правінцый Арлеане, Перш і Шартрэн. Назва паходзіць ад рэк Эр і Луар.

## Вядомыя асобы 
* Франсуа-Андрэ Данікан Філідор

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Пуату — Шаранта

**Пуату — Шаранта** () — былы рэгіён на захадзе Францыі. Галоўны горад Пуацье. З 1 студзеня 2016 года ўключаны ў склад рэгіёна Новая Аквітанія.

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 25 809 км². Рэгіён уключае дэпартаменты Шаранта, Шаранта Прыморская, Дзё-Сеўр і В’ена. Праз яго працякаюць рэкі Шаранта, В’ена, Сеўр-Нантэз і Сеўр-Ньяртэз.

## Спасылкі 
* Site du Conseil regional 
* Site de l’Observatoire Regional de l’Environnement de Poitou-Charentes 
* Site des paysages de Poitou-Charentes
* AngloINFO Poitou-Charentes — information in English
* Deux Sevres, for Brits  (in English)

Катэгорыя:Рэгіёны Францыі
Од (дэпартамент)

**Од** () — дэпартамент на поўдні Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Лангедок-Русільён. Парадкавы нумар 11. Адміністрацыйны цэнтр — Каркасан. Насельніцтва 341,0 тыс. чалавек (68-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 2006 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 6139 км&sup2;.

Дэпартамент уключае 3 акругі, 35 кантонаў і 438 камун.

## Гісторыя 
Од — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утворанных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі Лангедок.

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Буш-дзю-Рон

**Буш-дзю-Рон** (, даслоўна — «вусце Роны») — дэпартамент Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Праванс-Альпы-Лазурны бераг. Парадкавы нумар — 13. Адміністрацыйны цэнтр — Марсель. Насельніцтва — 1,84 млн чалавек (1999).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 5087 км².

Дэпартамент уключае 4 акругі, 57 кантонаў і 119 камун.

## Гісторыя 
Буш-дзю-Рон быў адным з першых дэпартаментаў, утворанных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 года. Паўстаў на тэрыторыі былога Праванса, у 1793 годзе межы былі змененыя.

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі