open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Прывілей 1434 года

**Прывілей 1434 года** — заканадаўчы акт, выданы 6 мая 1434 года вялікім князем літоўскім Жыгімонтам Кейстутавічам. Акт абвяшчаў для праваслаўнай і каталіцкай арыстакратыі саслоўную роўнасць, але не поўную; 9-ы параграф Гарадзельскага прывілея не быў скасаваны, і вышэйшыя ўрады Віленскага і Троцкага ваяводстваў засталіся недаступнымі для праваслаўных арыстакратаў.

Акт складаўся з прэамбулы і васьмі пунктаў, якімі «рускім» князям і баярам даваліся права свабоднага распараджэння спадчыннымі маёнткамі паводле прыкладу іншых тагачасных краін, права атрымання ў спадчыну зямельных уладанняў жонкай і дзецьмі; княжацкія і баярскія падданыя вызваляліся ад некаторых дзяржаўных падаткаў і павіннасцяў. Праваслаўнай шляхце дазвалялася мець гербы і знакі дваранства нароўні з каталіцкай шляхтай.

Прывілей выданы ў час феадальнай вайны ў ВКЛ 1432-1437 гадоў і безумоўнай быў перамогай феадалаў ВКЛ праваслаўнага веравызнання ў іх барацьбе за раўнапраўе. Аднак непаўната акту не выкараніла прычын палітычнай напружанасці ў ВКЛ і абумовіла працяг гэтай барацьбы.

## Літаратура 
* . С.125, 126.
* 

Катэгорыя:Крыніцы права ў Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах
Катэгорыя:1434
Бітва пад Вількамірам (1435)

**Бітва пад Вількамірам** (1 верасня 1435) — эпізод феадальнай вайны ў ВКЛ (1432—1437), баявое сутыкненне на рацэ Святой (прытоку Віліі) пад Вількамірам (цяпер Укмерге, Літва) скончылася перамогай войск вялікага князя літоўскага Жыгімонта Кейстутавіча над войскамі вялікага князя літоўскага Свідрыгайлы. Зыход бітвы фактычна вырашыў вынік усёй вайны на карысць Жыгімонта Кейстутавіча.

, прысвечаная бітве]]
Войска Свідрыгайлы Альгердавіча налічвала да 15 тысяч чалавек, сярод іх — 6 тысяч ваяроў уласна вялікага князя, 50 дружын удзельных князеў, 3 тысячы лівонскіх войскаў, 1,5 тысячы табарытаў, 500 ардынцаў. Разнароднае войска ўзначальвалі сам Свідрыгайла, лівонскі ландмайстр Франц фон Кірскорф і князь Жыгімонт Карыбутавіч. Самым дасведчаным з іх быў Жыгімонт Карыбутавіч, удзельнік гусіцкіх войнаў. 

Жыгімонт Кейстутавіч мабілізаваў 5 тысяч уласна сваіх ваяроў, камандаванне якімі даручыў свайму сыну Міхаілу. Польшча прыслала на дапамогу 4-12 тысяч чалавек на чале з Якубам Кабылянскім, дасведчаным ваеначальнікам, удзельнікам Грунвальдскай бітвы і Вялікай вайны з Ордэнам.

На працягу двух дзён (29-30 жніўня) войскі Свідрыгайлы Альгердавіча і Жыгімонта Кейстутавіча занімалі пазіцыі за 9 км на поўдзень ад Вількаміра. На трэці дзень Свідрыгайла, праз на яго думку невыгоднасць сваёй пазіцыі, вырашыў перанесці лагер да Вількаміра, яго войска пачало пераход на новае месца і было атакавана праціўнікам. Цяжкая кавалерыя Свідрыгайлы не паспела разгарнуцца, таксама не паспелі сабраць палявы ўмацаваны лагер з вазоў — вагенбург, на гусіцкі манер, неўзабаве войска было раздзелена на дзве часткі і практычна знішчана.

З 50 князёў, якія былі ў бітве на баку Свідрыгайлы, загінула 13, а 34 трапілі ў палон. З боку лівонскага рыцарства загінулі ландмайстр Франц фон Кірскорф і некалькі комтураў. Свідрыгайла з 30 баярамі ўцёк у Полацк, застаўся без войска і саюзнікаў — лівонцаў і князёў (многія з іх аказаліся ў палоне да канца ўладарства Жыгімонта Кейстутавіча).

Аднак Свідрыгайла працягнуў вайну, але потым, значна аслаблены, у 1437 годзе прапанаваў Жыгімонту кампраміс, на які той пад ціскам польскага боку не згадзіўся. Свідрыгайла ўрэшце збег у Валахію. На месцы бітвы Жыгімонт Кейстутавіч у 1436 годзе загадаў пабудаваць касцёл Святой Троіцы.

Цяпер на месцы бітвы знаходзіцца паселішча Пабойск (ад польскага «pobojowisko» — поле бітвы).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах
Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:1435
Катэгорыя:Бітвы Інфлянцкага ордэна
Катэгорыя:Укмярге
Беларуская служба Радыё Швецыі

**Беларуская служба Радыё Швецыі** (шведск.: Radio Sweden på belarusiska) — служба іншамоўнага вяшчання дзяржаўнай шведскай радыёкампаніі Радыё Швецыі на беларускай мове, якая існавала з 2004 па 2009 год. Уваходзіла ў структуру міжнароднага канала «Radio Sweden» (SR International).

## Гісторыя стварэння 
Шведскае радыё распачало вяшчанне на замежжа яшчэ ў 1938 годзе (першыя праграмы былі на шведскай мове). Уласна канал замежнага вяшчання «Radio Sweden» існуе з 1939 года, калі ў эфір выйшлі перадачы на англійскай мове.

Беларуская рэдакцыя была створана значна пазней, у пачатку XXI стагоддзя. Першая праграма на беларускай мове выйшла ў эфір 7 лістапада 2004 года.

Запуск вяшчання адбываўся ў кантэксце пашырэння еўрапейскай інфармацыйнай падтрымкі дэмакратычных працэсаў у Беларусі. Як адзначаюць аглядальнікі, «Радыё Швецыя» стала адным з шэрагу замежных вяшчальнікаў (разам з Deutsche Welle, Еўрарадыё, Радыё «Рацыя»), якія пачалі або актывізавалі працу на беларускім напрамку ў гэты перыяд. Праект фінансаваўся пры падтрымцы SIDA (Шведскае агенцтва па міжнародным супрацоўніцтве ў галіне развіцця) у рамках стратэгіі садзейнічання развіццю дэмакратыі і правоў чалавека.

## Фармат і змест 
Беларуская служба «Радыё Швецыя» выходзіла ў эфір 4 разы на тыдзень. Трансляцыя вялася на кароткіх хвалях (КХ), што дазваляла пакрываць тэрыторыю Беларусі. Адпаведныя праграмы можна было слухаць таксама праз інтэрнэт (у фармаце струменевага аўдыё і падкастаў).

Супрацоўнікі службы (сярод якіх быў вядомы літаратар і перакладчык Дзмітрый Плакс) у сваіх нарысах і рэпартажах асвятлялі:
* бягучыя падзеі ў Швецыі;
* беларуска-шведскія дачыненні ў галіне культуры і палітыкі;
* шведскі вопыт пабудовы дэмакратычнага грамадства.

## Закрыццё 
У чэрвені 2009 года новы кіраўнік міжнароднага канала «Радыё Швецыя» Інгемар Лёфгрэн (шведск.: Ingemar Löfgren) абвясціў пра намер спыніць вяшчанне беларускай перадачы. Афіцыйнай прычынай сталі змены ў стратэгіі вяшчання і пераразмеркаванне рэсурсаў.

Гэтае рашэнне было негатыўна ўспрынятае беларускай дыяспарай, а таксама слухачамі ў Беларусі. З крытыкай закрыцця выступілі:
* Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»;
* Таварыства беларускай мовы;
* Прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці Швецыі (шведскія студэнты стварылі сайт па зборы подпісаў супраць закрыцця службы).

Нягледзячы на пратэсты, 1 верасня 2009 года Беларуская служба «Радыё Швецыя» спыніла сваё існаванне.

## Гл. таксама 
* Радыё Швецыі
* Беларуска-шведскія адносіны
* Беларуская служба Польскага радыё
* Еўрапейскае радыё для Беларусі

Катэгорыя:Радыёстанцыі Швецыі
Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове
Катэгорыя:З’явіліся ў 2004 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 2009 годзе
Катэгорыя:Беларускія СМІ
Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы
Пушчына

**Пушчына** () — горад у Серпухаўскім раёне Маскоўскай вобласці. Цэнтр біялагічных даследаванняў РАН, у горадзе знаходзяцца 9 навукова-даследчых інстытутаў, філіял МДУ, радыёастранамічная абсерваторыя, Пушчынскі дзяржаўны ўніверсітэт. Размешчаны на рацэ Ака.
## Насельніцтва 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Маскоўскай вобласці
Катэгорыя:Навукаграды
North American Rockwell

**«Норт-Аме́рыкан-Ро́квел»** (NAR, ) — колішняя авіякасмічная кампанія ў ЗША, утвораная зліццём кампаній «Норт-Амерыкан» і «Роквел» (сакавік 1967). Кампанія была цалкам купленая ў 1996 кампаніяй «Боінг».

Кампанія суправаджала ранейшую прадукцыю, а ў 1970-я—1980-я гады дасягнула камерцыйнага поспеху на вялікіх ваенных праграмах бамбардзіроўшчыка B-1 і касмічнага чаўнака (у адмыслова створаным Аддзяленні касмічных транспартных сістэм (STSD, ) былі выпушчаны 4 арбітальныя апараты). У канцы 1980-х—пач. 1990-х кампанія ўдзельнічала ў радзе міжнародных авіякасмічных праектаў. Разрадка 1990-х гадоў і памяншэнне ваенных заказаў прывялі да пагаршэння фінансавай сітуацыі кампаніі, і ў 1996 яна была купленая «Боінгам».

Вядомыя і шырокаўжываныя прадукты: бамбардзіроўшчык B-1 «Лансер», КА «Спейс шатл».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Авіябудаўнічыя кампаніі ЗША
Катэгорыя:Вытворцы ўзбраенняў
Катэгорыя:Ракетна-касмічныя кампаніі ЗША
Катэгорыя:Колішнія кампаніі ЗША
Катэгорыя:Boeing
North American Aviation

**«Норт-Аме́рыкан Авіе́йшн»** (), колішняя авіяцыйная і авіякасмічная кампанія ў ЗША, заснаваная Клементам Кізам (снежань 1928). Кампанія існавала самастойна да сакавіка 1967 года, калі аб’ядналася з кампаніяй «Роквел», утвараючы «Норт-Амерыкан-Роквел».

Кампанія пачала існаванне як авіяцыйная холдынгавая, пасля выпуску Закону аб авіяпошце (1934) была падзеленая. Адна з аддзеленых частак, якая захавала назву холдзінга, была ачоленая Дж. Х. Кіндэльбергерам, перапрафіляваная на выпуск лятальных апаратаў, і перамешчаная ў паўднёвую Каліфорнію.

Падчас 2-й сусветнай вайны кампанія выпусціла рад удалых і шырокаўжываных канструкцый (T-6, B-25, P-51). Пасля вайны справы кампаніі пагоршыліся, колькась занятых паменшала з ваеннага піку 91 да 5 тысяч (1946), а колькасць заказаў з 8 (1945) да 24 (1946) тысяч. Аднак, кампанія хутка акрыяла (аб’ёмы продажаў у канцы 1952 перавысілі 315 млн. USD), і выпусціла рад удалых і вядомых узораў рэактыўных баявых самалётаў (AJ, B-45, F-86, F-100), пашырыла вытворчыя магутнасці на былыя заводы кампаній «Кёрціс-Райт» (Каламбас, Агая) і «Кансалідэйтад-Валці» (Даўні, Каліфорнія), пабудавала новы завод у Даўні (1948). Структура кіраўніцтва, якая была прынятая ў чэрвені 1948 года, захоўвалася да 1980-х гадоў — прэзідэнт (CEO з 1960) Лі Атвуд, старшыня і CEO Кіндэльбергер.

У 1955 годзе было ўтворана аддзяленне па выпуску вадка-паліўных ракет «Рокетдайн», а Аддзяленне распрацоўкі ракет было ператворана ў Аддзяленне касмічных і інфармацыйных сістэм (1960). Аддзяленне «Аўтанецікс» засяродзілася на выпуску сістэм навядзення. У 1950-х гадах выпуск асноўных тыпаў баявых рэактыўных самалётаў скараціўся, шэраг урадавых заказаў (м. інш., КР «Наваха») быў скасаваны. Пасля канца 1950-х гадоў і завяршэння праграм выпуску F-100 і A-5 вялікія рэактыўныя баявыя самалёты кампаніяй не выпускаліся.

З 1960 года кампанія засяродзілася на ўдзеле ў касмічнай праграме ЗША, атрымліваючы кантракты на выпуск месяцавага модулю КК «Апалон» (1961) і значны ўдзел у выпуску ракеты-носьбіта «Сатурн-5». Тэхнічныя і кіраўнічыя цяжкасці, напатканыя кампаніяй у час выканання гэтых заказаў, абумовілі яе зліццё, прапанаванае яшчэ раней, з «Роквелам» у сакавіку 1967 года. Новая кампанія атрымала назву «Норт-Амерыкан-Роквел», і была купленая ў 1996 годзе «Боінгам».

Першыя прадукты: самалёты GA-15 і GA-16, BC-1 (першы баявы самалёт).

Некаторыя вядомыя і шырокаўжываныя прадукты: самалёты O-47, NA-16/BT-9, SNJ/T-6 «Тэксан»/«Харвард», B-25 «Мічал», P-51/F-51 «Мустанг», P-82/F-82 «Твін Мустанг»; AJ «Сэвідж», B-45 «Тарнада», F-86 «Сейбар», F-100 «Супер Сейбар», A-5 «Віджылент», T-2 «Бакай», T-39, OV-10 «Бронка», X-15; удзел у акетна-касмічных праграмах «Апалон» і «Сатурн-5».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Авіябудаўнічыя кампаніі ЗША
Катэгорыя:Вытворцы ўзбраенняў
Катэгорыя:Ракетна-касмічныя кампаніі ЗША
Катэгорыя:Колішнія кампаніі ЗША
Катэгорыя:Boeing
Ян Глябовіч

* Ян Юр’евіч Глябовіч — ваявода віленскі
* Ян Янавіч Глябовіч — ваявода троцкі
* Ян Янавіч Глябовіч (малодшы) — сын Яна Янавіча Глябовіча, ваяводы троцкага
Бона Сфорца

**Бона Сфорца д’Арагона** (;  — ) — каралева польская і вялікая княгіня літоўская, другая жонка Жыгімонта I Старога, маці Жыгімонта II Аўгуста.

## Біяграфія 
Дачка міланскага герцага Джана Галеаца Сфорца. Імкнулася ўзмацніць палітычную ўладу і эканамічную моц манархіі, абараняла дзяржаўныя землі ад незаконнага прысваення феадаламі. Закладзеныя ў яе шматлікіх маёнтках прынцыпы інтэнсіўнага, у інтарэсах феадалаў, вядзення гаспадаркі (меліярацыя, палепшаны севазварот), узмоцненага, але ўнармаванага падаткаабкладання, пазней былі распаўсюджаны на ўсе дзяржаўныя маёнткі Вялікага Княства Літоўскага (г. зв. Валочная памера, 1557) і да канца XVI стагоддзя прынятыя большасцю землеўладальнікаў.

Ад самага прыезду ў Польшчу ў 1518 годзе, Бона мела шматлікае атачэнне з італьянцаў, адмыслоўцаў розных галін, у тым ліку кухараў, якія аказалі значны ўплыў на пашырэнне найноўшых заходнееўрапейскіх культурных і тэхнічных дасягненняў, спажывецкіх прыхільнасцяў эпохі Рэнесансу, у тым ліку на ўдасканаленне меню, спачатку толькі найвышэйшых арыстакратычных колаў Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага. З дзейнасцю Боны Сфорца звязваюць з’яўленне або пашырэнне ў меню арыстакратыі экзатычнай усходняй садавіны — апельсінаў, лімонаў, гранатаў, фігаў, прыпраў — шафрану, фенхелю, імбіру, цынамону, цукру, а таксама алівак, каштанаў, разынак, мігдалаў, марцыпанаў, рысу і г.д. Найбольш яскравым новаўвядзеннем эпохі Боны лічыцца салата і іншая агародніна, а таксама ўвядзенне ў карыстанне відэльцу і г.д. Боне Сфорца таксама прыпісваецца дасканалае валоданне атрутамі, яе падазраюць у арганізацыі атручвання апошніх з незалежных мазавецкіх княжатаў у 1522 годзе і непажаданай нявесткі Барбары Радзівіл у 1551 годзе.

## Галерэя 

Выява:Cranach the Younger Bona Sforza.jpg|Бона Сфорца, пасля 1548
Выява:Jan Matejko-Poisoning of Queen Bona.jpg|Атручэнне каралевы Боны (*Otrucie królowej Bony*), карціна Яна Матэйкі
Выява:Dabrowski Queen Bona.JPG|Бона Сфорца, карціна Банавентуры Дамброўскага (палатно, алей; 1840-я)

## Ушанаванне памяці 
Імем Боны Сфорцы была названа цэнтральная плошча мястэчка Моталь (зараз — плошча Леніна).

### У літаратуры 
* Галіна Аўдзерская. «Каралева Бона. Цмок у гербе» (гістарычны раман-хроніка).
* Януш Маеўскі. «Каралева Бона» (тэлесеряал).
* Уладзімір Караткевіч. «Ладдзя Роспачы» — аповесць.
* Аляксей Дудараў. «Чорная панна Нясвіжа» (п’еса).
* Валянцін Пікуль. «Апошнія з Ягелонаў». Мініяцюры.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Рудзкі Э. Бона Сфорца д’Арагона — другая жонка Жыгімонта Старога 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія
Катэгорыя:Сфорца
Катэгорыя:Памерлі ад атручвання
Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія
Груман

**«Гру́ман»** () — колішняя авіякасмічная кампанія ў ЗША. Заснаваная пад назвай «Груман-Эркрафт-Інджынірынг-Карпарэйшан» () кіраўніцтвам Л. Грумана і В. Швендлера 2 студзеня 1930 у Болдвіне, штат Нью-Ёрк. Купленая кампаніяй «Нортрап» у 1994 годзе.

У 1930-я гады кампанія пусціла ў серыйную вытворчасць рад мадэляў знішчальнікаў і гідрасамалётаў (FF-1/JF-1, JF-2, F2F, F3F, G-21 «Гуз»). Сталыя ваенныя заказы дазволілі кампаніі не скарачаць вытворчасці нават у часы гаспадарчага спаду 1930-х гадоў — у 1937 кампанія пераехала ў горад Бетпейдж і збудавала новы завод. Увосень 1941 года кампанія мела 6,5 тыс. работнікаў.

У гады Другой сусветнай вайны прадукцыя кампаніі стала адной з асноў марской авіяцыі ЗША (знішчальнікі F4F «Вайлдкет», F6F «Хелкет», тарпеданосец TBF «Эвенджар»), і вытворчыя магутнасці кампаніі былі аднымі з найбольшых у ЗША (25,5 тыс. работнікаў у верасні 1943 года, вытворчыя плошчы 246,2 тыс. кв.м).

Прадукцыя кампаніі захавала ключавую пазіцыю ў марской авіяцыі ЗША і пасля вайны, нягледзячы на пасляваенныя скарачэнні вытворчасці (F9F «Пантар», S2F «Трэкер»). Часова прайграўшы барацьбу за пазіцыю галоўнага знішчальніка марской авіяцыі «Макдонелу» з яго «Фантомам», кампанія ў канцы 1950-х гадоў адкрыла лінію самалётаў радыёэлектроннай разведкі (WF-2 «Трэйсер», E-2 «Хокай»), пачала выпуск даўгавечнага штурмавіка А-6 «Інтрудар». Дыверсіфікацыя вытворчасці сярэдзіне 1950-х гадоў дала такія прадукты як сельскагаспадарчы самалёт «Аг-Кет», серыю малых пасажырскіх самалётаў «Галфстрым», рад мадэляў караблёў і аўтамабіляў.

Вельмі значным рынкам для кампаніі з канца 1950-х гадоў стала касмічная вытворчасць. У 1960-я гады кампанія выпускала серыю касмічных тэлескопаў ААА () і месяцавыя модулі апаратаў «Апалон».

У сярэдзіне 1960-х гадоў кампанія наймала 37 тыс. работнікаў. У 1970-х гадах кампанія вярнула сабе ролю пастаўшчыка асноўнага знішчальніка марской авіяцыі (F-14 «Томкет»). У 1980-х гадах кампанія адчула фінансавыя цяжкасці, а канец халоднай вайны і скарачэнне ваенных заказаў канчаткова падарвалі эканамічнае становішча кампаніі. У 1994 годзе кампанія была цалкам купленая «Нортрапам».

Першы серыйны прадукт: самалёт FF-1. Вядомыя і шырокаўжываныя прадукты: самалёты FF-1, JF-1, JF-2, F2F, F3F, G-21, F4F, F6F, TBF, F9F, S2F/WF-2, E-2, A-6/EA-6, F-14; КА OAO, Апалон (месяцавы модуль).

## Зноскі 
Катэгорыя:Авіябудаўнічыя кампаніі ЗША
Агінская Бурацкая аўтаномная акруга

**Агінская Бурацкая аўтаномная акруга** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, які існаваў у складзе Чыцінскай вобласці з 1993 да 2008 год. Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак Агінскае. Падзяляўся на тры адміністрацыйных раёна. Гарадоў не было. Нацыянальны склад (2002): бураты (62,52 %), рускія (35,13 %), татары (0,54 %), украінцы (0,26 %), эвенкі (0,23 %).

Як суб’ект Расійскай Федэрацыі спыніла існаванне 1 сакавіка 2008 года, аб’яднаўшыся з Чыцінскай вобласцю ў Забайкальскі край.

Катэгорыя:Былыя суб’екты Расійскай Федэрацыі
Катэгорыя:Забайкальскі край
Катэгорыя:З’явіліся ў 1937 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 2008 годзе
Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга

**Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга** — былы суб’ект Расійскай Федэрацыі. Знаходзіўся ў складзе Іркуцкай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр пасёлак Усць-Ардынскі. Падзяляўся на 6 адміністрацыйных раёнаў. Гарадоў і гарадскога насельніцтва няма. Нацыянальны склад (2002): рускія (54,42 %), бураты (39,64 %), татары (3,03 %), украінцы (0,96 %), палякі (0,32 %), беларусы (0,29 %).

Як суб’ект Расійскай Федэрацыі спыніў існаванне 1 студзеня 2008 года, аб’яднаўшыся з Іркуцкай вобласцю.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Былыя суб’екты Расійскай Федэрацыі
Катэгорыя:Іркуцкая вобласць
Катэгорыя:З’явіліся ў 1937 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 2008 годзе
Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга

**Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга** — адзін з суб’ектаў Расійскай Федэрацыі. Знаходзіцца ў складзе Цюменскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр — горад Салехард. Падзяляецца на 7 адміністрацыйных раёнаў. Найбуйнейшыя гарады — Новы Урэнгой, Наябрск, Надым. Нацыянальны склад: рускія (58,85 %), украінцы (13,03 %), татары (5,47 %), ненцы (5,21 %), беларусы (1,77 %), ханты (1,76 %).

У Ямала-Ненецкай аўтаномнай акрузе па дадзеных на 2017 год амаль 24 % работнікаў зарабляюць больш за 100 тысяч расійскіх рублёў у месяц. ЯНАА займае першае месца ў рэйтынгу ўзроўню заробкаў у рэгіёнах Расіі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Ханты-Мансійская аўтаномная акруга — Югра

**Ханты-Мансійская аўтаномная акруга — Югра** — адзін з суб’ектаў Расійскай Федэрацыі. Знаходзіцца ў складзе Цюменскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр — горад Ханты-Мансійск. Падзяляецца на 9 адміністрацыйных раёнаў. Найбуйнейшыя гарады — Сургут, Ніжнявартаўск, Нефцеюганск. Нацыянальны склад: рускія (66,06 %), украінцы (8,6 %), татары (7,51 %), башкіры (2,5 %), азербайджанцы (1,75 %), беларусы (1,43 %).

## Гарады акруговага значэння 
* Кагалым
* Лангепас
* Мегіён
* Нефцеюганск
* Ніжнявартаўск
* Нягань
* Покачы
* Пыць-Ях
* Радужны
* Сургут
* Урай
* Ханты-Мансійск
* Югорск
* Белаярскі
* Лянтор
* Савецкі

## Вядомыя асобы 
* Марыя Юр’еўна Шарапава

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Бугаі (падсямейства)

thumb|200px|
**Бугаі** (*Botaurinae*) — падсямейства птушак з сямейства чаплевых атраду галянастых.

У Беларусі (найболей на Палессі) 2 пералётныя віды: ; народныя назвы: *бухала*, *бугай*, *вадзяны бык*, *гібейла*) і ; народныя назвы: *малы бугайчык*, *лазнюга*, *ваўчок*, *малы гібялюйчык*). Жывуць на балотах, па берагах вадаёмаў. Гучныя крыкі самцоў у гнездавы перыяд нагадваюць рыканне быка (адсюль назва). Даўжыня цела бугая вялікага 66-70 см, маса да 1,7 кг, бугая малога — 32 — 35 см і 130—170 г адпаведна.

У мінулым — аб'ект палявання. У еўрапейскай кулінарыі здаўна лічылася, што смак мяса нагадвае зайцаў ці трусоў.

Зараз абодва віды занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі.

## Сістэматыка 
Падсямейства ўключае 4 роды:

* Род 
** 
** 
** 
** 

* Род 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** † 

* Род 
** 

* Род 
** 

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Чаплевыя
Брынза

**Бры́нза**, **брындза** () — мяккі расольны ферментаваны сыр з авечага малака або сумесі авечага з казіным або каровіным, пашыраны ў Румыніі, Малдавіі, Славакіі, Заходняй Украіне, на поўдні Польшчы.

Змяшчае каля 45 % тлушчу, 2-3 % солі. Дадаецца ў салаты з садавіной, пасту-запраўку да салатаў і г.д. Пры традыцыйным спосабе вырабу са свежага тварагу фармуюцца вялікія кавалкі, якія 10 — 20 дзён даспяваюць на адкрытым паветры, а затым размінаюцца і прасуюцца ў драўляных фасках, з соллю і вялікай колькасцю вады. Ферментацыя адбываецца пад уздзеяннем бактэрый.

У XIX стагоддзі брынзай у Беларусі пачалі называць нарыхтаваны падобным спосабам у запас тварог. У пост, калі малочныя прадукты не спажываліся, добра адціснуты тварог перамешвалі з соллю (у халодную пару года без солі), складалі ў дзежкі, залівалі або закладалі сметанковым маслам, захоўвалі ў халодным месцы. Такая «брынза» была найбольш пашырана ў Цэнтральным і Усходнім Палессі, у іншых рэгіёнах вядомая над назвамі сырніца, масленіца і іншымі. Елі гэтую страву звычайна разагрэтай.

У сучаснай Беларусі расольны ферментаваны сыр пад назвай брынза прамыслова вырабляецца з каровінага малака. Мае кісла-малочны, умерана салёны смак і пах. Змяшчае 50 % тлушчу ў сухім рэчыве, 3,5—4,0 % солі. Мае форму бруска з квадратнай асновай вагай 1,2—1,5 кг. Колер мякаці белы або жаўтаваты. Брынза даспявае ў бочках з расолам каля 20 дзён, пасля чаго ідзе ў рэалізацыю.

## Гл. таксама 
* Брынзавыя галушкі
* Ліптаўскі сыр

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Польская кухня
Катэгорыя:Малочныя прадукты
Катэгорыя:Сыры
Наватроіцк

**Наватроіцк** — горад у Расіі, у Арэнбургскай вобласці. Размешчаны на правым беразе ракі Урал ля мяжы з Казахстанам.  
## Насельніцтва 
## Транспарт 
* Наватроіцкі трамвай

Катэгорыя:Гарады Арэнбургскай вобласці
Бручка

**Бру́чка**, **Бруква**, **Кручка**, **Букса**, **Буксінка**, **Брушчка**, **Буква**, **Кілаватка**, **Немка**, **Салядзянка**, **Сінюха**, **Чыгірынка**  (*Brassica napus var. napobrassica*, *Brassica napobrassica*) — двухгадовая караняплодная расліна роду капуста сямейства капуставых.

## Экалогія 
У першы год развіваецца разетка лісця і мясісты караняплод, на другі — кветаноснае сцябло і насенне. Кветкі залаціста-жоўтыя ў гронках.

## Хімічны склад 
Караняплоды круглыя, авальныя, або сплюшчаныя, жоўтага ці жоўта-белага колеру, утрымліваюць 10 — 16 % сухіх рэчываў, да 2 % бялку, да 1,5 % клятчаткі, 5 — 10 % цукроў, мінеральныя рэчывы (калій, кальцый, натрый, фосфар, магній), карацін, вітаміны B1, B2, і асабліва C — да 30 мг %. Бручка вельмі падобная да рэпу, адрозніваецца ад яе канцэнтрычнымі зубчастымі «шрамамі» вакол сцябла. Своеасаблівы смак і пах бручкі (лепш выражаны ў старых караняплодаў) абумоўленыя эфірнымі алеямі.

## Выкарыстанне 
### Гісторыя 
У сярэднявечча і ранні Новы час бручку вырошчвалі пераважна ва Усходняй Еўропе, а таксама ў Скандынавіі, адкуль яе ў канцы XVIII ст. запазычылі заходнія еўрапейцы (па-англійску бручка называецца *swede* — «шведка»). Адносна танная і даступная, бручка была важным прадуктам харчавання ў абедзве сусветныя войны, але гэта сапсавала яе рэпутацыю, і ў наш час яна рэдка ўжываецца ў ежу.

### У кулінарыі 
Адзін з самых трывалых пры захоўванні караняплодаў, да таго ж вітамін С у бручцы амаль не разбураецца пры варцы, што робіць яе вельмі каштоўнай узімку. Раней гэтая асаблівасць бручкі была добра вядомай у Беларусі, дзе з яе ўзімку гатавалі грыжанку. Дыетычныя якасці бручкі асабліва прыдатныя пры цукровым дыябеце і празмернай вазе (добра паглынае тлушч). З сырой бручкі гатуюць салаты — найлепей з хрэнам, цыбуляй і зелянінай, запраўленыя смятанай або маянэзам; з варанай — супы (малочныя і мясныя), другія стравы (бручка, фаршыраваная тварагом, бручка ў смятане, пюрэ з бручкі). Можна гатаваць тыя самыя стравы, што і з морквы; у яўрэйскай кухні з яе гатавалі салодкую страву, падобную да цымусу.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гародніна
Катэгорыя:Рапс
Бузулук

**Бузулук** () — горад у Арэнбургскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр Бузулуцкага раёна. Утварае гарадскую акругу горад Бузулук. У склад муніцыпальнага раёна не ўваходзіць. Да 1934 года горад уваходзіў у склад Самарскай губерні і Сярэдневолжскай вобласці.

Насельніцтва — 86042 чал. (2021).

Аднайменная чыгуначная станцыя Паўднёва-Уральскай чыгункі на лініі Кінель — Арэнбург.

Горад размешчаны на захадзе Арэнбургскай вобласці, на рэках Самара, Бузулук і Дамашка, за 252 км на паўночны захад ад Арэнбурга і за 172 км на паўднёвы ўсход ад Самары, за 100 км на поўдзень ад Бугуруслана, за 90 км на паўночны захад ад Сарочынска.

За пятнаццаць кіламетраў на поўнач ад горада размешчаны нацыянальны парк Бузулуцкі бор.

На паўночна-заходняй ускраіне горада размешчаны спартыўны аэрадром.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Генадзь Пятровіч Чысцякоў (1937—2014) — беларускі і рускі архітэктар.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Арэнбургскай вобласці
Бугуруслан

**Бугуруслан** — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Бугурусланскага раёна Арэнбургскай вобласці. Горад размешчаны на паўднёвых схілах Бугульмінска-Белябееўскага ўзвышша, рацэ Вялікі Кінель, за 360 км на паўночны захад ад Арэнбурга. Чыгуначная станцыя.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Веньямін Іосіфавіч Вацякоў (1921—2014) — беларускі вірусолаг.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Арэнбургскай вобласці
Гай (горад)

**Гай** — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Гайскага раёна Арэнбургскай вобласці. Горад размешчаны на паўднёвым Урале.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Алег Аляксеевіч Калягін

Катэгорыя:Гарады Арэнбургскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1959 годзе
Меднагорск

**Меднагорск** — горад у Расіі, у складзе Арэнбургскай вобласці. Заснаваны ў 1933 годзе разам з распрацоўкай Блявінскага медна-калчаданавага радовішча і будаўніцтвам медна-сернага камбіната. Горад з 1939 года.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Сямёнавіч Трухін (нар. 1953) — беларускі архітэктар.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Арэнбургскай вобласці
Сарочынск

**Сарочынск** — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Сарочынскага раёна Арэнбургскай вобласці. Горад размешчаны ў Перадураллі на левым беразе ракі Самара. 
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Арэнбургскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1737 годзе
Кувандык

**Кувандык** () — горад (з 1953 года, да 1953 года пасёлак) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кувандыцкага раёна Арэнбургскай вобласці. Насельніцтва 28,6 тыс. чал. (2005).

## Геаграфія 
За 194 км на ўсход ад Арэнбурга, на рацэ Сакмары.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Анатоль Іванавіч Бабылёў (1939—2010) — юрыст. Доктар юрыдычных навук (1989), прафесар (1989).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Арэнбургскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1915 годзе
Абдуліна

**Абдуліна** — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Абдулінскага раёна Арэнбургскай вобласці. Горад размешчаны ў Перадураллі, на рацэ Цірыс (прыток ракі Іч), за 280 км на паўночны захад ад Арэнбурга, недалёка ад мяжы з Башкартастанам. Чыгуначная станцыя на лініі Самара — Уфа.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Арэнбургскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1795 годзе
Ясны

**Ясны** — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ясненскага раёна Арэнбургскай вобласці. Горад размешчаны за 340 км на паўночны ўсход ад Арэнбурга. Заснаваны ў 1961 годзе.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Арэнбургскай вобласці
Орск

**Орск** — горад у Расіі, у Арэнбургскай вобласці. Размешчаны ў паўднёвых адгор’ях Уральскіх гор пры ўпадзенні ракі Ор ва Урал. Апошні дзеліць горад на дзве часткі — еўрапейскую (Новы горад) і азіяцкую (Стары горад). У склад горада Орска ўваходзяць тры раёны: Ленінскі, Кастрычніцкі, Савецкі. Агульная плошча горада — 58,4 тыс. га. Орск — другі па колькасці насельніцтва (247,6 тыс. чалавек у 2005 годзе) горад Арэнбургскай вобласці. Нацыянальны склад: рускія — 80,5 %, украінцы — 4,1 %, татары — 4 %, казахі, немцы і інш.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Юрый Васільевіч Бондараў
* Віктар Сцяпанавіч Манахаў (нар. 1946) — беларускі матэматык.

Катэгорыя:Гарады Арэнбургскай вобласці

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1735 годзе
Мураваная Ашмянка

**Мурава́ная Ашмя́нка** (, ) — аграгарадок у Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Мураванаашмянкоўскага сельсавета. Насельніцтва: 415 чал. (2015). 

## Геаграфія 
Размешчана на Ашмянскім узвышшы, за 11 км на паўночны захад да Ашмян і 28 км ад чыгуначнай станцыі Ашмяны. Паблізу вёскі мае выток рака Ашмянка. 

## Гісторыя 
Захаваліся руіны друкарні (цагляны будынак, збудаваны, магчыма, у 1590, перабудаваны ў жылы палац у 19 стагоддзі), якая ў пачатку 17 ст. належала Крыштафу Дарагастайскаму і дзе была надрукавана «Цэнзура» В. Салінарыуса (1615). Касцёл Дзевы Марыі (драўляны будынак са званіцай, збудаваны ў канцы 18 — пач. 19 ст., падноўлены ў 1841 і 1874), які з’яўляе прыклады барока, класіцызму і народнага драўлянага дойлідства.

Падчас 2-й сусв. вайны (май 1944) каля вёскі адбыўся бой паміж сіламі АК і літоўскага дапаможнага кантынгенту (на нямецкай службе).

## Насельніцтва 
* 1866 год — 184 чал., 26 двароў.
* 1886 год — 330 чал., 44 двары.
* 1905 год — 306 чал.
* 1999 год — 338 чал., 134 гаспадаркі.
* 2009 год — 409 чал.
* 2015 год — 415 чал., 155 гаспадарак.

## Інфраструктура 
У вёсцы бальніца, сярэдняя школа.

## Славутасці 
* Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі — помнік архітэктуры.
* Друкарня — помнік гісторыі і дойлідства, за 1 км на паўднёвы захад ад вёскі.

Muravanaja Ašmianka, Maci Božaj. Мураваная Ашмянка, Маці Божай (1930).jpg|Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі
Muravanaja Ašmianka, Kaplica. Мураваная Ашмянка, Капліца (J. Bułhak, 1929).jpg|Каплічка
Файл:Muravanaja Ašmianka, Śviran. Мураваная Ашмянка, Сьвіран (1929) (2).jpg|Свіран
Файл:Muravanaja Ašmianka, Śviran. Мураваная Ашмянка, Сьвіран (J. Bułhak, 1929).jpg|Свіран
Muravanaja Ašmianka. Мураваная Ашмянка (J. Bułhak, 1929) (2).jpg|Свіран, фрагмент

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Гродзенская вобласць // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі, 1986.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мураванаашмянкоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна

Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства
Арэнбург

**Арэнбу́рг** (, з 1938 па 1957 год — **Чкалаў**) — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Арэнбургскай вобласці. Насельніцтва 538,6 тыс. чал. (2005). Размешчаны на рацэ Урал. Заснаваны ў 1743 годзе.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Міхаіл Васільевіч Аўдзееў (1821—1876) — рускі пісьменнік і літаратурны крытык.
* Сяргей Іванавіч Гусеў-Арэнбургскі (сапр. Гусеў; 1867—1963) — рускі пісьменнік.
* Яўген Аляксеевіч Іваноў (1924—1985) — матэматык. Доктар фізіка-матэматычных навук (1969), прафесар (1970). Член-карэспандэнт АН БССР (1977).
* Сяргей Рыгоравіч Канавалаў (1917 — ?) — беларускі архітэктар.
* Уладзімір Васілевіч Струмінскі (1914—1998) — савецкі і расійскі вучоны ў галіне аэрадынамікі, лятальных апаратаў і тэарэтычных асноў самалётабудавання, акадэмік АН СССР (1966), Герой Сацыялістычнай Працы (1990).
* Аляксандр Генадзевіч Суслаў (нар. 1950) — беларускі архітэктар.
* Барыс Іванавіч Юркін (1919—1944) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.

## Гл. таксама 
* Арэнбургскі гурток беларусаў
* Аблога Арэнбурга

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Арэнбургскай вобласці

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1743 годзе
Сельская абшчына

**Сельская абшчы́на** (усходнеслав. *верв*, *мір*) — сацыяльная ячэйка грамадства, заснаваная на тэрытарыяльных сувязях, у процівагу сувязям кроўна-роднасным.

Замяніла сабою родавую абшчыну ў выніку пераходу да ворнага земляробства, змяненняў у жывёлагадоўлі, рамястве, гандлі, з пачаткам узнікнення класавых адносінаў.

Сельскія абшчыны складваліся на аснове вялікіх патрыярхальных сем’яў, якія распадаліся на асобныя манагамныя аднашлюбныя сем’і. Уласнасць на зямлю з родавай (калектыўнай) ператваралася ва ўласнасць больш малых калектываў, потым у сямейную і індывідуальную.

## Літаратура 
* Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё. — 2001. — 433 с.
* Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 5 : Сям’я. — 374 с.
* Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6 : Грамадскія традыцыі. — 606 с.
* Грамадскі быт і культура сельскага насельніцтва Беларусі / В. К. Бандарчык [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 256 с.
* *Пилипенко, М. Ф.* Этнография Беларуси / М. Ф. Пилипенко. — Минск: Вышэйшая школа, 1981. — 192 с.

Катэгорыя:Абшчына
Катэгорыя:Сельская гаспадарка
Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)

**Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр** — праваслаўны манастыр у горадзе Гомелі, належыць Рускай праваслаўнай царкве.

## Гісторыя 
Галоўны храм манастыра — Свята-Мікольскі храм, заснаваны ў 1904 годзе па блаславенні Іаана Кранштацкага на сродкі чыгуначнікаў. Манастыр заснаваны ў 1904 годзе. Рэканструяваны ў 2004 годзе. Настаяцель — архімандрыт Мануіл (Глеб). Акрамя галоўнага храма ў манастыры маецца надбрамная царква святога Дзіянісія Раданежскага. Падвор'е манастыра з храмам у гонар Смаленскай іконы Божай Маці размешчана ў вёсцы Церуха.

## Спасылкі 
* Гомель. Свято-Никольский мужской монастырь  на сайце «Piligrim.by» 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Беларусі
Катэгорыя:Культавыя збудаванні Гомеля
Катэгорыя:Манастыры паводле алфавіта
Катэгорыя:З’явіліся ў 1994 годзе
Катэгорыя:Гомельская і Жлобінская епархія
Бядрынец каменяломнікавы

**Бядрынец каменяломнікавы**, **Бядрынец каменяломкавы**, **Бядрынец разразны** (*Pimpinella saxifraga*) — травяністая расліна сямейства парасонавых.

## Назва 
Бядрынец каменяломкавы, дзягель, едранец, едрынец, броніц, берджанец, варанец, дзянгель, ядрынец, бядрынец-каменяломка, пастарнак палявы, пятрушка палявая, бедрынец, перац палявы:
* 
*  — падвід характарызуецца шаравата-апушаным сцяблом; у прыкаранёвага лісця лісточкі буйныя, зваротна-яйкападобныя. Корань на зломе сінее.

### Таксанамія 
Від **Бядрынец каменяломнікавы** ўваходзіць у род  сямейства  парадку .

## Значэнне і выкарыстанне 
Як прыправа (цяпер фактычна забытая ў Беларусі) ужываецца пераважна маладое лісце з далікатным пахам і памяркоўна пякучым, даўкім смакам, што нагадвае агуркі, выключна ў свежым выглядзе — прыпраўляюць салаты, супы з гародніны, соўсы, вараную гародніну і рыбу; выкарыстоўваюць таксама ў якасці сурагату гарбаты. Лісце і плады ўжываюцца для араматызацыі вінаў, а карэнне — у вытворчасці горкіх лікёраў. У XIX стагоддзі ў Беларусі бядрынец, папярэдне вымачаны ў вадзе, дадаваўся ў тытунь-самасад дзеля паляпшэння смаку.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Бядрынец
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Бяссольнік

**Бяссольнік** — страва, звараная на хлебным квасе.

Для прыгатавання бяссольніку бралі прасяныя крупы, старанна разміналі іх разам з сухім канапляным семем, залівалі хлебным квасам і варылі. Страву не салілі, часам падбельвалі вяршком.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Стравы
Катэгорыя:Беларуская кухня
Валаваны

**Канапэ**́ (), таксама сустракаецца **валаваны** ( — ляціць у паветры) — акруглыя піражкі з прэснага (гэтак званага французскага або паўфранцузскага) цеста, якія непасрэдна перад ужыткам напаўняюць свежай (часам гарачай) начынкай: птушкай, рыбай, грыбамі (баравікамі, шампіньёнамі), садавіной (спаржа, брусельская капуста) і г.д. Як правіла, аднапарцыйныя, але могуць быць разлічаныя і на некалькі порцый. Падаюць да булёнаў, а таксама як хуткую закуску на прыёмах і інш.

Валаваны вынайдзеныя славутым французскім кухарам першай трэці 19 ст. Мары-Антуанам Карэмам.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Стравы
Катэгорыя:Французская кухня
Бярозавік

thumb|Збор бярозавага соку.

**Бяро́завік**, **бэрка** — свежы бярозавы сок, а таксама беларускі традыцыйны ферментаваны напой з яго.

У бочку з сокам дадаюць прарошчаны і падпражаны на блясе ячмень або жытнія сухары, часам крыху цукру ці мёду, ставяць яе ў цёмнае халаднаватае месца ці закопваюць у зямлю на 4 — 6 тыдняў. У іншым варыянце свежы сок злівалі ў кадку, дадавалі дрожджы, некалькі галінак парэчак для паляпшэння смаку і насыпалі авёс, які, прарастаючы на паверхні, ахоўваў сок ад пылу. Такі напой мог захоўвацца да сенакосу. Пашыраны амаль на ўсёй тэрыторыі Беларусі. Для Беларусі ў часы ВКЛ бярозавы і кляновы сокі былі вельмі характэрныя. У Польшчы «бярозавая юшка» служыла аб’ектам сталых кпінаў над літоўцамі і беларусамі. Летам бярозавік выкарыстоўвалі для прыгатавання халаднікоў.

Бярозавік шырока выкарыстоўваецца і ў народнай медыцыне. Яго п’юць пры падагры і іншых сустаўных захворваннях. Выкарыстоўваюць у выглядзе вільготных павязак пры экзэмах.

Свежы бярозавік мае кіслотнасць 5,2 — 6,5 (pH), шчыльнасць 1,0007 — 1,0046 г/см³. Утрымлівае 1,09 — 1,17 % цукроў, у тым ліку 0,54 — 0,59 % глюкозы, 0,45 — 0,52 % сахарозы, 0,19 — 0,20 % фруктозы. Багаты на мінеральныя рэчывы. Утрымлівае шэраг макраэлементаў: у 100 г соку калію — 27,3 мг, натрыю — 1.6 мг, кальцыю — 1,3 мг, магнію — 0,6 мг. У яго склад уваходзяць мікраэлементы — медзь, марганец, жалеза, алюміній, крэмній, нікель, тытан і іншыя, вітаміны — C, В1, B6, PP, H.

Існавала некалькі спосабаў нарыхтоўкі бярозавіка. Найпрасцейшы — на ствале бярозы не вышэй за 80 см ад зямлі рабілі надрэз глыбінёй каля 20 см; сок, які збіраўся ў гэтым паглыбленні, вычэрпвалі лыжкай. Існаваў і іншы спосаб: у бярозе буравілі адтуліну да асяродка або менш глыбокую, ці надрубалі дрэва ў 2 месцах сякерай уздоўж дравеснага валакна, а паміж гэтымі зарубкамі рабілі папярочны надрэз. У адтуліну ўстаўлялі трубку з бузіны або іншага дрэва ці прыладжвалі жолаб. Пад ім ставілі або падвешвалі пасудзіну. Каб яе не скралі, яе змяшчалі даволі высока і прыкрывалі галінамі. Часам абрубалі сук і каля абрубленага канца падвешвалі пасудзіну.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Напоі
Катэгорыя:Беларуская кухня
Верашчака

**Верашча́ка** — традыцыйная беларуская, польская і літоўская страва, вядомая з «саскіх» (саксонскіх) часоў, ад сярэдзіны XVIII ст.

Пры двары караля Аўгуста III у Варшаве быў славуты кухмістр Верашчака, аўтар адмысловага спосабу падавання кілбасы: кілбаса, якая падавалася «на верашчаку», рэзалася ў талерцы, перакладалася кавалкамі сала і палівалася вострай падлівай. Есці яе трэба было лыжкай, адсюль і прымаўка: «за караля Саса лыжкай кілбаса».

У класічнай польскай кулінарыі верашчака, або кілбаса па-старапольску, дагэтуль гатуецца з белай кілбасы, зваранай у піве напалам з вадой, затым пакрышанай на кавалкі і вельмі хутка (каля 1 хв.) патушанай у густым заквашаным цыбулевым соусе. Неўзабаве верашчака выйшла за межы каралеўскага двара і зазнала шэраг мадыфікацый у розных мясцінах і сацыяльных пластах Польшчы і ВКЛ. Напрыклад, у канцы XVIII ст. у Нясвіжы частавалі «каўбасой, так званай верашчакай, з соусам падрыхтаванай» наведвальнікаў бернардынскага кляштару. У адным з варыянтаў верашчака ўяўляла сабою густы суп з кілбасой, паўгускамі ды ячнай кашай. Стравы падобнай рэцэптуры, з мясцовымі адрозненнямі, вядомыя па ўсёй Беларусі пад назвай верашчака, часцей мачанка: падсмажаныя кавалачкі сала, каўбасы, свіныя рабрынкі з вострымі прыправамі падкалочваюць мукой і тушаць у печы. У Літве і на паўночным захадзе Беларусі верашчаку тушаць на бураковым квасе. Ядуць як мачанне для бліноў.

Народная этымалогія выводзіла назву ад шыпення, якое зыходзіць ад кілбасы падчас гатавання. Адной з магчымых дадатковых падстаў пашырэння своеасаблівага «культу верашчакі» у XIX ст. была асоба Марылі Верашчакі, каханай Адама Міцкевіча.

Якуб Колас у паэме Новая зямля:

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Стравы
Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Літоўская кухня
Катэгорыя:Польская кухня
Вобла

**Во́бла** (*Rutilus rutilus caspicus*) — паўпрахадная рыба.

Даўжыня да 30 см, маса 150—800 г. Цела даўгаватае, злёгку пляскатае з бакоў, пакрытае буйной лускай. Жыве ў Каспійскім моры і рэках, якія ў яго ўпадаюць. Аб'ект промыслу. Асобымі кулінарнымі ўласцівасцямі мяса воблы не вылучаецца (сярэдняя тлустасць 2,5 %, лепшая вобла — зімняй падлёднай лоўлі). Пераважна прадаецца вяленай і вэнджанай. Вяленую рыбу можна адварваць (10 — 20 мінут у кіпячай вадзе) або запякаць у духоўцы, у накрытай крышкай патэльні. Вараную або печаную вяленую воблу дадаюць у халаднік, салаты або выкарыстоўваюць як халодную закуску.

Шырока распаўсюдзілася ў меню беларусаў у канцы XIX ст. у пачатку ўрбанізацыі, да Кастрычніцкай рэвалюцыі (1917) была адной з найбольш спажываных рыб.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Карпавыя
Венгерская кухня

**Венгерская кухня** складвалася стагоддзямі на скрыжаванні еўрапейскіх (перадусім італьянскіх і нямецкіх) і ўсходніх (найперш фіна-угорскіх, турэцкіх і іншых) традыцый і мае вельмі своеасаблівае аблічча. Коратка венгерскую кухню, тлустую і вострую, як калісьці і шляхецкая кухня Рэчы Паспалітай, характарызуюць словамі «шпік і перац», але насамрэч яна выкарыстоўвае самыя разнастайныя кампаненты, — амаль усе венгерскія стравы маюць досыць складаную рэцэптуру. Асноўны спосабы тэрмічнай апрацоўкі — варка, смажанне і тушэнне. Стравы гатуюць амаль выключна на свіным сале, масла і алей ужываюць радзей. Шырока ўжываецца смятана, якой запраўляюць і першыя і другія стравы, вырабляюць разнастайныя соусы. Шмат ужываецца мукі: з яе гатуюць запраўку (пасероўку), якая надае стравам гушчыню; тархоню — падсушанае цеста, замешанае на яйках, у выглядзе дробных шарыкаў, накшталт крупы, выкарыстоўваецца заміж рысу ў галубцах, фаршыраваным перцы, у гарнірах і г.д.; рулет «рэцеш» з вельмі тонка раскатанага цеста; разнастайныя клёцкі і г.д.

Вельмі папулярная садавіна, асабліва цыбуля, без якой немагчыма ўявіць амаль ніводную венгерскую страву, часнок, памідоры, бульба, салодкі перац — папрыка, якую венгры ўвялі ў еўрапейскую кухню. Шчодра ўжываюцца спецыі. З сушаных здробненых стручкоў папрыкі вырабляюць адмысловы чырвоны парашок, які надае венгерскім стравам востры смак і спецыфічны водар. Венгры па-майстэрску гатуюць рачную рыбу. Многія венгерскія стравы (гуляш, папрыкаш) даўно атрымалі інтэрнацыянальную вядомасць, хаця часам замежныя інтэрпрэтацыі венгерскіх страў моцна адрозніваюцца ад арыгіналаў.

У Беларусі венгерскі культурны ўплыў у сярэднявеччы адчуваўся значна больш, чым цяпер, дасягнуўшы максімуму пры Стэфане Баторыі, які значную частку свайго праўлення правёў у Беларусі (памёр у Гародні). Многія жаўнеры з яго 40-тысячнага венгерскага войска аселі ў Беларусі, паступова асіміляваўшыся. У венграў добра развітая культура вінаробства, на працягу многіх стагоддзяў венгерскае віно, асабліва такай, было ўлюбёным напоем шляхты Рэчы Паспалітай.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Буг (значэнні)

Назву **Буг** маюць:

## Рэкі 
* Заходні Буг — рака ва Украіне, Беларусі і Польшчы, левы прыток Нарава.
* Паўднёвы Буг — рака ва Украіне, упадае ў Чорнае мора.

## Населены пункты 
* Новы Буг — горад у Мікалаеўскай вобласці Украіны.

## Іншае 
* Еўрарэгіён «Буг» — еўрарэгіён, у склад якога ўваходзяць памежныя раёны Украіны, Польшчы і Беларусі.
* «Буг» — гасцініца ў Брэсце.
Філіп Хасэ Фармер

**Філіп Хасэ Фармер** (;  — ) — амерыканскі пісьменнік-фантаст. Вядомы фантастычнымі серыяламі «Свет ракі», «Шмат'ярусны свет», «Свет аднаго дня». Таксама аўтар шматлікіх іншых твораў, у тым ліку раманаў, прысвечаных узаемаадносінам розных іншапланетных рас.

## Спасылкі 
* Раманы Фармера 

Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША
Вусач

**Вусач**, **мірон** (*Barbus barbus*) — рыба сямейства карпавых атрада карпападобных.

## Апісанне 
Пашыраны ў многіх рэках Еўропы. У Беларусі ёсць у рэках басейна Нёмана, Дняпра і Буга; жыве на ўчастках рэк з галечным і камяністым грунтам і хуткай плынню; занесены ў Чырвоную кнігу. Мясцовыя назвы: на Дняпры — *мірон*, радзей *марэна*, *марона*, на Нёмане — *келб*, або *марскі келб*. Даўжыня 40 — 60, часам да 90 см, маса 2 — 3, зрэдку да 10 кг. Цела доўгае, амаль цыліндрычнае, спінка зеленавата-жаўтаватая, аліўкава-зялёная, брушка белаватае, бураватае. Спінны і хваставы плаўнікі цёмныя, астатнія чырванаватыя. На рыле 4 вусікі (адсюль назва).

Корміцца чарвямі, лічынкамі насякомых, малюскамі, ракападобнымі, воднымі раслінамі. Мяркуюць, што ікра ядавітая.

## Пашырэнне 
left|thumb|Паштовая марка Беларусі
Шырока распаўсюджаны ў рэках Еўропы ад паўднёва-ўсходняй Англіі на захадзе да басейнаў рэк Нёман і Дняпро на ўсходзе. Адсутнічае ў рэках Апенінскага, Балканскага і Пірэнейскага паўвостраваў, дзе заменены блізкімі відамі; у Даніі і на Скандынаўскім паўвостраве. Жыве ў рэках, якія ўпадаюць у Балтыйскае мора — Нёман, Вілія, Заходні Буг і іх буйных прытоках (Заходняя Бярэзіна і Шчара). Дняпроўскі вусач жыве ў р. Дняпро і яго прытоках (Бярэзіна, Друць, Прыпяць, Сож).

## Промысел 
Каштоўны прамысловы від.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Карпавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Жывёлы на марках
Baureihe 80 (DRG BR80)

**Baureihe 80**, **DRG BR80** () — тып манеўровага лакаматыва класу танк-паравоз, які выпускаўся ў Германіі (?—1928) згодна са стандартнай тыпавой праграмай Дзяржаўнай чыгункі Германіі ().

Тып прызначаўся для працы на вялікіх пасажырскіх вакзалах, такіх, як вакзалы Берліна, Лейпцыга альбо Кёльна. Праект меўся замяніць мноства рознатыпных малых лакаматываў адзіным стандартным тыпам па ўсёй Германіі. Да 1928 года розныя лакаматывабудаўнічыя заводы агульна вырабілі 39 машын серыі **80** (Hohenzollern — 22; Jung — 5; Union — 7; Wolf — 5). Першапачаткова яны працавалі ў дырэкцыях () Аўгсбург, Брэслаў, Вюрцбург, Гале, Гановер, Кёльн, Лейпцыг, Рэгенсбург ды Франкфурт-на-Майне.

Пасля Другой сусветнай вайны большасць лакаматываў заставалася ў раёне Лейпцыга і працягвалі працу там да 1968. Па некаторых дадзеных адзін **BR80** быў знішчаны ў ходзе баявых дзеянняў. 17 машын патрапіла на чыгункі Федэратыўнай Рэспублікі Германія, у асноўным у Дортмунд ды ў Інгальштат. Апошнія з іх прапрацавалі ў дэпо Швайнфурт, пакуль не былі спісаныя ў 1965 годзе. Некаторыя лакаматывы выкарыстоўваліся як прамысловыя на пад’язных шляхах прадпрыемстваў і шахт да 1968.  Ruhrkohle AG, буйное вуглездабываючае прадпрыемства, набыло 6 **BR80**: нумары 013, 014, 030, 036, 038 і 039. Асобныя экзэмпляры эксплуатаваліся да 1977. 

Да нашых дзён захавалася 7 адзінак дадзенага тыпу.
***80 009** належыць прыватнаму ўласніку і знаходзіцца ў ягоным садзе.
***80 013** у непрацоўным стане экспануецца ў Нямецкім музеі паравых лакаматываў (Deutsches Dampflokomotiv-Museum), Ноенмаркт-Вірсберг.
***80 014** знаходзіцца ў Паўднёванямецкім музеі чыгункі г. Хайльброна.
***80 023** быў перададзены Дрэздэнскаму музею транспарта.
***80 030** знаходзіцца ў Чыгуначным музеі Бохум-Дальхаўзен. Гэты лакаматыў адметны сваёй нетыповай афарбоўкай, прызначанай спецыяльна для фатаграфавання на чорна-белую стужку, альбо для фотаздымкаў, якія будуць надрукаваны ў газетах ці часопісах.
***80 036** належыць нідэрландскаму "Таварыству аматараў паравой чыгункі Велювэ" ("Veluwsche Stoomtrein Maatschappij (VSM)").
***80 039** належыць таварыству Museumseisenbahn Hamm e.V. (MEH).

## Спіс BR80 прыналежнасці DB (Deutsche Bundesbahn, Федэратыўная Рэспубліка Германія) 

## Спасылкі 
* German class BR80. Kurt H. Miska, Ann Arbor, Michigan, USA
* 80 009 у прыватным садзе 

Катэгорыя:Паравозы Германіі
Катэгорыя:Паравозы тыпу 0-3-0
Вушкі

**Ву́шкі** — традыцыйная мучная страва беларускай і польскай кухні, блізкая да варэнікаў, калдуноў і г.д.

Запякаюцца на блясе, адварваюцца ў падсоленай вадзе або смажацца на алеі, змяшчаюць розныя начынкі. Падаюцца да булёнаў, супоў і г.д. Традыцыйны дадатак да баршчу ў час вігіліі, у гэтым выпадку найчасцей гатуюцца з грыбным фаршам. Назва паходзіць ад формы, якая нагадвае чалавечае вуха. Могуць быць і самастойнай стравай, у тым ліку дэсертнай.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дамплінгі
Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Польская кухня