open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гарадок (Веткаўскі раён)

**Гарадо́к** (, ) — пасёлак у Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Стаўбунскага сельсавета.

Да 1966 года пасёлак знаходзіўся ў складзе Яноўскага сельсавета.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Стаўбунскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна
Глыбаўка

**Глы́баўка** (, ) — вёска ў Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Стаўбунскага сельсавета.

У 1926—1927 гадах цэнтр Глыбаўскага сельсавета.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Стаўбунскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна
Калінін (Веткаўскі раён)

**Калі́нін** (, ) — былы пасёлак у Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіў у склад Стаўбунскага сельсавета.

Да 1966 года пасёлак знаходзіўся ў складзе Яноўскага сельсавета. Ліквідаваны 29 снежня 2009 года.

## Крыніцы 
## Спасылкі
Палянаўка

**Паля́наўка** (, ) — вёска ў Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Хальчанскага сельсавета.

Да 30 ліпеня 1964 года вёска мела назву **Крысін**.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Хальчанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна
Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі
Старое Сяло (Веткаўскі раён)

**Старо́е Сяло́** (, ) — аграгарадок у Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Хальчанскага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 12 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада Ветка, за 14 км ад Гомеля, за 3 км ад аўтамабільнай дарогі .
На ўсход ад вёскі возера Чычэл (старатэчча ракі Сож).

## Гісторыя 
У 1926—1954 гадах цэнтр Старасельскага сельсавета.

## Эканоміка 
У Старым Сяле дзейнічае «Гомельскі конны завод № 59».

## Памятныя мясціны 
* Брацкая магіла савецкіх воінаў. — 
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-36-123. Выданне 1984 года.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хальчанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна
Ляды (Веткаўскі раён)

**Ля́ды** (, ) — пасёлак у Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Радужскага сельсавета.

Да 1978 года пасёлак уваходзіў у склад Радужскага сельсавета, да 28 сакавіка 2023 года — у склад Шарсцінскага сельсавета.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Радужскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна
Навасёлкі (Веткаўскі раён)

**Навасёлкі** (, ) — аграгарадок у Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Радужскага сельсавета.

### Гісторыя 
На тэрыторыі вяўленыя гарадзішчы бронзавага веку і часоў Кіеўскай Русі.

Па пісьмовых крыніцах вядома з 16ст. як сяленне ў Рэчыцкім павеце Міскага ваяводства ВКЛ. Паводле інвентару 1640г. ўласнасць казны, 5 дымоў, 5 валоў і 5 коней. У 1752г. ўпамінаецца ў актах Гал.Літоўскага трыбуналу.. Да 28 сакавіка 2023 года Навасёлкі ўваходзілі ў склад Шарсцінскага сельсавета.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Радужскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна
Ягаднае (Веткаўскі раён)

**Я́гаднае** (, ) — вёска ў Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Прыснянскага сельсавета.

Да 28 сакавіка 2023 года пвёска ўваходзіла ў склад Шарсцінскага сельсавета.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Прыснянскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна
Шарсцін

**Шарсці́н** (, ) — аграгарадок у Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Прыснянскага сельсавета. Насельніцтва 528 чал. (2004).

## Геаграфія 
Знаходзіцца за за 18 км на паўночны захад ад Веткі, за 15 км ад чыгуначнай станцыі Касцюкоўка (лінія Жлобін — Гомель), за 38.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**: 1860 — 896 чал.; 1897 — 118 чал. у *мястэчку Шарсцін*, 1149 чал. у *сяле Шарсцін* і 34. у *фальварку Шарсцін*
* **XX стагоддзе**: 1926 — 1460 чал.; 1959 — 1240 чал.
* **XXI стагоддзе**: 2003 — 513 чал.; 2004 — 528 чал.

## Інфраструктура 
У Шарсціне працуюць школа, фельчарска-акушэрскі пункт, дом культуры, бібліятэка, пошта.

## Забудова 
Планіроўка складаецца з доўгай простай вуліцы амаль шыротнай арыентацыі, да цэнтру якой з поўдня далучаецца кароткая простая вуліца. Забудова пераважна драўляная сядзібнага тыпу.

## Вядомыя ўраджэнцы 
* Міхаіл Іванавіч Гашкевіч (1864—1936) — дэпутат Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі II склікання ад Магілёўскай губерні.
* Якаў Кірэевіч Мінін (1922—1965) — Герой Савецкага Саюза.

## Турыстычная інфармацыя 
### Славутасці 
* Сядзібна-паркавы комплекс (XIX ст.)

### Страчаная спадчына 
* Капліца Нараджэння Прасвятой Багародзіцы

## Памятныя мясціны 
* Брацкая магіла савецкіх воінаў.
* Помнік землякам, загінуўшым у Вялікую айчынную вайну.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прыснянскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна
Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства
Жалуддзе

**Жалу́ддзе** (, ) — пасёлак у Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Стаўбунскага сельсавета.

Да 27 снежня 2022 года пасёлак уваходзіў у склад Яноўскага сельсавета.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Стаўбунскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна
Залаты Рог

**Залаты́ Рог** () — вёска ў Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Хальчанскага сельсавета.

## Геаграфія 
За 7 км на паўднёвы-захад ад Веткі, за 8 км ад Гомеля. На поўначы і на захадзе вёскі ёсць арашальныя каналы.

Па ўскрайку вёскі праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння  Гомель — Ветка — Чачэрск — Ямнае.

Блізкасць аўтадарогі P30 забяспечвае хуткую і частую транспартную сувязь, а рэйсы на малыя адлегласці прыбытковыя для перавозчыкаў праз высокі попыт у жыхароў, якія ездзяць на працу, у школы і па пакупкі ў Гомель і Ветку, таксама турыстычныя маршруты на «Залатым кальцы Гомельшчыны» праз Хальч падтрымліваюць часты графік руху.

Залаты Рог мае добрую аўтобусную сувязь з Веткай, Гомелем і суседнімі вёскамі — асабліва са Старым Сялом, Хальчам і Шарсцінам. Рэгулярныя рэйсы пачынаюць рух а 06:00. Штодня па маршруце Залаты Рог — Ветка больш за 100 адпраўленняў, час дарогі — 12 хвілін да цэнтру Веткі. Таксама бесперапынная аўтобусная сувязь з Гомелем. Кошт праезду, станам на снежань 2025 года:

* да аўтавакзала Гомеля — 1,54 BYN;
* да аўтастанцыі Веткі — 0,88 BYN.

Планіроўка Залатога Рога складаецца з пяці вуліц — 2 доўгіх і 3 кароткіх, арыентаваных з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і злучаных трыма папярочнымі вуліцамі. Забудова двухбаковая, пераважна цагляная, часткова драўляная, сядзібнага тыпу.

## Інфраструктура 
У вёсцы ёсць крама, фэльчарска-акушэрскі пункт і клуб.

## Гісторыя 
Мясцовасць здаўна звалася *Рогам* жыхарамі вакольных вёсак. Калі ў 1925 годзе беззямельныя сяляне з бліжэйшых вёсак — Старога Сяла, Хальча і іншых — заснавалі тут паселішча, назвалі яго *Залатым Рогам*. Паводле падання, назву прапанаваў землямер, які лічыў, што даўно неараная зямля будзе ўрадлівай — «залатой».

У Вялікую Айчынную вайну нямецка-фашысцкія захопнікі спалілі 117 двароў, расстралялі 5 жыхароў. На фронце загінула 45 вяскоўцаў.

Станам на 1998 года, вёска ў складзе Гомельскага конезавода № 59.

## Насельніцтва 
* 1927 год — 90 двароў, 509 жыхароў.
* 1941 год — 120 двароў, 400 жыхароў.
* 1969 год — 119 двароў, 508 жыхароў.
* 01.01.2004 года — 117 двароў, 286 жыхароў, у тым ліку каля 45 % насельніцтва пенсійнага ўзросту.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Хальчанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна
Янова (Веткаўскі раён)

**Яно́ва** (, ) — аграгарадок у Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Стаўбунскага сельсавета.

## Гісторыя 
Ваколіцы аграгарадка былі заселяны са стараажытных часоў, пра што сведчаць археалагічныя помнікі.

У 1789 г. належала арандатару Казіміру Вішынскаму. У 1886 г. у вёсцы 149 двароў; працаваў ветраны млын. З 1906 г. працавала народнае вучылішча (настаўнік Д. П. Прасаловіч). У 1910 г. 183 двары, 1806 дзесяцін ворнай зямлі. У 1929 г. арганізаваны калгас «Шлях Ільіча» (першы старшыня А. С. Ганчароў), у якой увайшлі 21 двор і 81 жыхар. У 1941 г. 180 двароў. У 1969 г. 195 двароў. Працавала сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, 2 магазіны. У 1997 г. 208 двароў.

Да 27 снежня 2022 года Янова з’яўлялася цэнтрам Яноўскага сельсавета.

## Насельніцтва 

* **XIX стагоддзе**: 1886 — 865 чал.; 1897 — 1378 чал.
* **XX стагоддзе**: 1910 — 1324 чал.; 1941 — 683 чал.; 1969 — 739 чал.; 1997 — 519 чал.

## Інфраструктура 
Праз аграгарадок праходзяць дзве аўтадарогі  «Стаўбун — Янова — Расуха» і  «Янова — Лазараў». Працуе аддзяленне паштовай сувязі, ДУА «Яноўскі дзіцячы сад – базавая школа Веткаўскага раёна».

## Славутасць 
* Абрад «Ваджэнне і пахаванне стралы» — .

## Вядомыя асобы 
* Таццяна Вяргееўна Васількова — Герой Сацыялістычнай Працы (1966)
* Уладзімір Сямёнавіч Башарымаў (нар. 1957) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* З гісторыі населенных пунктаў // Памяць: Веткаўскі раён: Гісторыка-дакументальная хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі: У 2 кн. / Уклад. У. Я. Райскі; Маст. Э. Э. Жакевіч. Кн. 2. — Мінск: БЕЛТА, 1998. — 461, [1] с.: іл. — С. 448. — ISBN 985-6302-07-2.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Стаўбунскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна
Яшма

**Я́шма** — асадкава-метамарфагенная тонка- або скрытакрышталічная шчыльная горная парода. 

## Назва 
Назва паходзіць з арабскай мовы.

## Апісанне 
Складзена з тонказярністых агрэгатаў кварцу і афарбавана аксідамі і гідраксідамі жалеза і іншых мінералаў прымесей у чырвоны, жоўты, зялёны, карычневы, шэры, белы і іншыя колеры. Адрозніваюць дэкаратыўныя тыпы яшмы: аднародныя, плямістыя, палоскавыя (плоскапаралельныя і хвалістыя), стракатыя («паркалёвыя» і «парчовыя»), брэкчыяпадобныя і пейзажныя (утвараюцца пры перакрышталізацыі і метасаматозе першасных сургучных і іншых аднародных яшмаў).

## Выкарыстанне 
Выкарыстоўваецца як вырабны камень у ювелірнай справе, як тэхнічны камень (апорныя прызмы, ступкі, матрыцы і інш.), у гемалогіі і каменярэзнай справе. Радовішчы ў Расіі, ЗША, Індыі, Венесуэле, Украіне і інш.

У гемалогіі і каменярэзнай справе да яшмы адносяць яшмоіды і яшмападобныя пароды, блізкія да іх па фізічных уласцівасцях і дэкаратыўнасці (акварцаваныя туфіты зеленакаменных тоўшчаў, халцэдонавыя і кварц-халцэдонавыя гідратэрмальна-метасаматычныя ўтварэнні базальтавых тоўшчаў, кварц-палевашпатавыя кантактавыя рагавікі, кіслыя эфузіўныя пароды — фельзіты і фельзітавыя парфіры.

## Літаратура 
* Яшма // 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Метамарфічныя горныя пароды
Катэгорыя:Вырабныя камяні
Прыбугскае Палессе

**Прыбугскае Палессе** — ландшафтны заказнік рэспубліканскага значэння ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. Заснаваны ў 2003 для захавання ўнікальных прыродных ландшафтаў з папуляцыямі рэдкіх і знікаючых відаў раслін і жывёл на плошчы 7950 га.

Плошча 17230,6 га. Асноўны від ландшафту — пласкахвалістая водна-ледавіковая раўніна з дзярнова-падзолістымі пясчанымі і забалочанымі тарфяна-балотнымі глебамі.

Пад лясамі 93% плошчы; прадстаўлены ўсе фармацыі лясоў Беларусі (за выключэннем шэраальховых), пераважаюць хваёвыя лясы. Ёсць унікальныя раслінныя згуртаванні: хвойнікі плюшчавы, чыставуставы; лугавая садружнасць райграсу сярэднееўрапейскага; лясы брызглінавыя, ядлоўцавыя з дрэвападобнымі экзэмплярамі вышынёю да 10 м; лясы з вішні птушынай (чарэшні). У флоры болыл за 500 відаў сасудзістых раслін, з якіх у Чырвоную кнігу занесены чыставуст каралеўскі, увярэднік лясны, каласняк пясчаны, гваздзік картузіянскі, гайнік цёмна-чырвоны, кадзіла сармацкае, касач сібірскі і інш. 

У фаўне 58 відаў млекакормячых, 166 — птушак, усе віды рэптылій і амфібій, што пашыраны на Беларусі, 32 віды рыб. 75 відаў жывёл уключаны ў Чырвоную кнігу, у т.л. соня арэшнікавая, барсук, начніцы сажалкавая і Натэрэра, шыракавушка еўрапейская, вячэрніца малая, кажанок паўночны, арлан-белахвост, гагара чорнаваллёвая, скапа і інш.

Рашэннем Брэсцкага аблвыканкама № 628 ад 9 снежня 2003 года на базе заказніка было абвешчана стварэнне біясфернага рэзервата «Прыбугскае Палессе» на плошчы 48024 га. З 2012 года біясферны рэзерват «Прыбугскае Палессе» з’яўляецца беларускай часткай міжнароднага трасгранічнага рэзервата «Заходняе Палессе», размешчанага на тэрыторыі Беларусі, Польшчы і Украіны.

## Літаратура 
* *Лабанок П.* Прыбугскае Палессе // 

Катэгорыя:Ландшафтныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Брэсцкага раёна
Касцёл Маці Божай Будслаўскай (Мінск)

**Касцёл Маці Божай Будслаўскай у Мінску** — рымска-каталіцкі касцёл у мікрараёне Красны Бор-1, Мінск.

## Гісторыя 
Парафія Маці Божай Будслаўскай у Мінску была зарэгістравана ў 1996 годзе. У 2005 годзе была пабудавана капліца. Будаўніцтва касцёла распачалося ў 2008 годзе. 1 ліпеня 2012 года архібіскуп-мітрапаліт Мінска-Магілёўскі Тадэвуш Кандрусевіч асвяціў вуглавы камень, прывезены з будслаўскага санктуарыя. Новазбудаваны касцёл 3 ліпеня 2016 года асвяціў кардынал Крыстаф Шонбарн.

## Гл. таксама 
* Дэканат Мінск-Захад

## Спасылкі 
* Мінск — парафія Маці Божай Будслаўскай — http://catholic.by/

Катэгорыя:Касцёлы Мінска
Катэгорыя:Касцёлы Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі
Варта (значэнні)

## Узброеныя сілы 
* Варта — узброенае падраздзяленне або яго частка, прызначанае для аховы і абароны баявых сцягоў, ваенных і дзяржаўных аб’ектаў, мяжы або перыметра ахоўнага аб’екта, таксама асоб, якія ўтрымліваюцца на гаўптвахце або ў дысцыплінарным батальёне.

## Тапонімы 
* Варта — рака ў Польшчы, правы прыток Одры (Одэра).
* Варта — горад у Польшчы.
* Варта — вяскова-гарадская гміна ў Польшчы.

## Іншае 
* «Варта» — літаратурна-грамадскі, навукова-гістарычны і эканамамічны часопіс.
* «Варта» — польскі футбольны клуб з горада Познань.
* «Варта» — украінскі бронеаўтамабіль.
Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай (Вялікія Шылавічы)

**Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай** — праваслаўны храм у вёсцы Вялікія Шылавічы Слонімскага раёна Гродзенскай вобласці. Знаходзіцца ў цэнтры вёскі.

## Гісторыя 
Пабудавана ў другой палове XIX стагоддзя з цэглы і бутавага каменю. У 1882 годзе адрамантавана пасля пашкоджання маланкай. Прастольнае свята 4 лістапада.

Vialikija Šyłavičy, Maci Božaj. Вялікія Шылавічы, Маці Божай (1915-18) (2).jpg|Пашкоджаная ў часы Першай сусветнай вайны царква
Vialikija Šyłavičy, Maci Božaj. Вялікія Шылавічы, Маці Божай (1915-18).jpg|Пашкоджаная ў часы Першай сусветнай вайны царква
Vialikija Šyłavičy, Maci Božaj. Вялікія Шылавічы, Маці Божай (1916) (2).jpg|Інтэр’ер. 1916
Vialikija Šyłavičy, Maci Božaj. Вялікія Шылавічы, Маці Божай (1916).jpg|Пашкоджаная ў часы Першай сусветнай вайны царква

## Архітэктура 
Царква — помнік архітэктуры позняга класіцызму. Асновай прасторавай кампазіцыі з’яўляецца цэнтрычны васьмігранны аб’ём, завершаны сферычным купалам на гранёным барабане. Па падоўжанай восі да асноўнага аб’ёму далучаны прамавугольныя ў плане бабінец і апсіда. Галоўны ўваход вырашаны 4-калонным порцікам. На фоне бутавай муроўкі сцен вылучаюцца атынкаваныя карнізы, ліштвы паўцыркульных акон, руст. У інтэр'еры апсіда вылучана драўляным іканастасам.

Вялікія Шылавічы. Праваслаўная царква (34).jpg|Галоўны фасад з порцікам
Вялікія Шылавічы. Праваслаўная царква (18).jpg|Царква з боку апсіды
Вялікія Шылавічы. Праваслаўная царква (40).jpg|Інтэр'ер. Іканастас
Вялікія Шылавічы. Праваслаўная царква (44).jpg|Інтэр'ер. Хоры
Вялікія Шылавічы. Праваслаўная царква (39).jpg|Дзверы

## Званіца 
Аналагічна з царквой вырашана асобна размешчаная званіца: цэнтрычны двух’ярусны аб’ём са сферычным купалам. Архітэктура вежы насычана класічным дэкорам: 1-ы ярус апрацаваны рустам, 2-і крапаваны кароткімі пілястрамі, архівольтамі арачных праёмаў. Ярусы вылучаны магутнымі антаблементамі з паясамі прафіляваных карнізаў і сухарыкаў, фрызам на дэнтыкулах.

## Літаратура 
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Слонімскага раёна. — Мн.: БЕЛТА, 2004.— 752 с. — стар. 676.
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Слонімскага раёна
Катэгорыя:Вялікія Шылавічы
Катэгорыя:Храмы Навагрудскай епархіі
Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Беларусі
Arbeit macht frei

«''''*» — фраза на нямецкай мове, гучыць як «*А́рбайт махт фрай*», што ў перакладзе значыць «*Праца робіць свабодным*», або «*Праца вызваляе*».

«*Arbeit macht frei*» — назва рамана нямецкага пісьменніка-нацыяналіста Лорэнца Дыфенбаха, які выйшаў у Вене ў 1872 г. Фраза з цягам часу стала папулярнай у нацыяналістычных колах. Яна таксама парадзіравала сярэдневяковы выраз  («*Гарадское паветра вызваляе*» — звычай, па якім прыгонны селянін, які пражыў у горадзе дастаткова доўга, станавіўся свабодным). Магчыма, гэта парафраз біблейскай цытаты «*Ісціна зробіць вас свабоднымі*» ().

У 1928 г. урад Веймарскай рэспублікі выкарыстоўваў фразу ў якасці лозунга для вялікай праграмы грамадскіх работ, якая была скіравана на пераадоленне беспрацоўя. Калі НСДАП у 1933 г. прыйшла да ўлады, яна працягнула яе выкарыстанне.

Фраза ў якасці лозунга змяшчалася на ўваходзе шматлікіх нацысцкіх канцэнтрацыйных лагераў. Нягледзячы на тое, што выкарыстанне падобных надпісаў над уваходамі ў розныя ўстановы было распаўсюджанай з’явай у Германіі, менавіта гэты выраз размяшчаўся па загадзе генерала СС Тэадора Эйке — кіраўніка сістэмы канцлагераў Германіі, другога каменданта канцлагера «*Дахау**»*.

Файл:Sachsenhausen Gedenkstätte asv2024-08 img02.jpg|Надпіс «*Arbeit Macht Frei*» на варотах канцлагера «*Заксенхаузен*».
Файл:Arbeit-auschwitz02.jpg|Надпіс «*Arbeit Macht Frei*» у Асвенціме (з перагорнутай літарай «*B*»).
Файл:Arbeitmachtfrei 01.jpg|Надпіс «*Arbeit Macht Frei*» у канцлагеры «*Тэрэзіенштат*» у Чэхіі.
Файл:Gross Rosen 3.JPG|Брама канцлагера «*Грос-Розен*» у Польшчы з надпісам «*Arbeit Macht Frei*».

## Гл. таксама 
* Jedem das Seine (Кожнаму сваё)

## Литература 
* *Wolfgang Brückner''. Arbeit macht frei. Herkunft und Hintergrund der KZ-Devise. Opladen 1998

Катэгорыя:Ідэалагічныя клішэ
Катэгорыя:Нацызм
Катэгорыя:Нямецкія фразы
Царква Прападобнай Ефрасінні Полацкай (Санкт-Пецярбург)

**Царква прападобнай Ефрасінні Полацкай** — страчаная царква на праспекце Стачак у Санкт-Пецярбургу. Пабудавана ў 1911—1912 гадах, разабрана ў 1935 годзе.

## Гісторыя 
У 1894 г. Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі жаночы манастыр Полацкай епархіі, які хацеў пабудаваць свой падворак у сталіцы, атрымаў для яго ўчастак на Пецяргофскай дарозе, які быў набыты на грошы Валагодскіх сялян.

Іерархія доўга не давала дазвол на будаўніцтва храма, і толькі 15 лістапада 1911 г. была закладзена драўляная капліца як падворак, сродкі на якую дала ганаровая грамадзянка В. М. Міхайлава. Зрубная крыжападобная ў плане капліца, увянчаная двума шатрамі, была асвечана ў імя Святой Ефрасінні Полацкай у першай палове наступнага года. Яна займала адказнае становішча ля павароту Пецяргофскай дарогі на Царскае Сяло і Маскоўскую дарогу і служыла мясцовай горадабудаўнічай дамінантай.

29 жніўня 1918 г. да капліцы было дазволена прыбудаваць алтар і спраўляць у ёй літургію. Абшчына і царква існавалі да 1935 года. У канцы 1930-х гадоў усе будынкі падворка былі разабраны.

## Адраджэнне прыходу 
25 кастрычніка 2007 г. святар Алексій Васільеў, клірык прыходу Св. Царскіх Мучанікаў на пр. Ветэранаў (бераг р. Новай), быў прызначаны ўказам Мітрапаліта Уладзіміра, Санкт-Пецярбургскага і Ладажскага, настаяцелем прыходу дамавага храма прап. Ефрасінні Полацкай пры Кіраўскім раённым таварыстве інвалідаў, які ўваходзіць у Ваеннае благачынне Санкт-Пецярбургскай дыяцэзіі. З 4 лістапада 2007 года (дня святкаванне абраза Казанскай Маці Божай) пачаліся рэгулярныя набажэнствы.

## Гл. таксама 
* Ефрасіння Полацкая

## Спасылкі 
* Ефрасінні Полацкай прап. капліца падворка Полацкага Спаса-Ефрасіннеўскага жаночага манастыра — citywalls.ru

Ефрасінні Полацкай
Катэгорыя:Знесеныя збудаванні
Катэгорыя:Храмы Святой Ефрасінні Полацкай
Чанел

**Ча́нел** () — група з 8 астравоў каля паўднёвага ўзбярэжжа амерыканскага штата Каліфорнія. 5 астравоў уваходзяць у склад аднайменнага нацыянальнага парка. Агульная плошча — 908,8 км². Насельніцтва (2009 г.) — 4096 чал.

## Геаграфія 
міні|злева|Карта
Астравы Чанел месцяцца каля паўднёвага ўзбярэжжа амерыканскага штата Каліфорнія і падзяляюцца на 2 групы — паўночную і паўднёвую. Найбуйнейшы востраў Санта-Круз (250 км²) належыць да паўночнай групы. Геалагічная пабудова астравоў сведчыць, што яны былі ўтвораны вулканічнай дзейнасцю каля 15 млн гадоў таму. У апошні ледавіковы перыяд складалі адзіны масіў сушы, пазней затоплены акіянам. Усе астравы гарыстыя. Найвышэйшая вяршыня пік Дэвілс (740 м) знаходзіцца на востраве Санта-Круз.

## Прырода 
Большасць тэрыторыі астравоў Чанел уяўляюць сабою аголеныя скалы і ўзгорыстыя прэрыі з багатым разнатраўем і хмызнякамі. Таксама сустракаюцца рэшткі старажытных лясоў з рэдкімі відамі хвоі, дуба і мальвы і балоты. На астравах добра прыжылася ўвезеная іспанцамі масліна. 

Наземная фаўна характарызуецца значнай колькасцю эндэмічных відаў. Астравы насяляюць птушкі, ластаногія, паўзуны, амфібіі. Захаваўся рэдкі эндэмічны від скунса. Эндэмічны від мясцовай лісы амаль знік у канцы XX ст. з-за распаўсюджання здзічэлых сабак. У мінулым на востраве Санта-Круз таксама сустракалася рэдкая здзічэлая парода авечак (у нашы дні ў заапарках захавалася каля 200 жывёл).

## Гісторыя 
Людзі з'явіліся на астравах Чанел каля 9 тысячагоддзя да н. э. Да прыбыцця еўрапейцаў яны былі населены індзейцамі чумашамі і тонгва. На іспанскіх картах архіпелаг з'явіўся ў 1602 г. З канца XVIII ст. індзейцы знаходзіліся пад уплывам каталіцкіх місіянераў. Да 1821 г. яны пакінулі архіпелаг і перасяліліся на мацерыковую частку Каліфорніі. Мексіканскі ўрад выкарыстоўваў астравы для высылкі крымінаьных злачынцаў, тут вялася гаспадарчая дзейнасць. У 1850 г. архіпелаг быў далучаны да ЗША. У другой палове XX ст. ён выкарыстоўваўся амерыканскімі ваеннымі для выпрабавання зброі. 

## Ахова 
У наш час населены толькі 2 астравы паўднёвай групы архіпелага Чанел. Паўночная група і 1 востраў паўднёвай групы ўваходзяць у склад нацыянальнага парка і нацыянальнага марскога запаведніка Чанел. Астравы з'яўляюцца папулярным месцам для наведвання турыстамі, якія знаёмяцца з дзікай прыродай.

## Спасылкі 
* Channel Islands National Park
* Channel Islands National Park Visitor Center
* Channel Islands National Marine Sanctuary
* Geology of the Channel Islands, Southern California 

Чанел
Чанел
Чанел
Чанел
Амфіцэлія

**Амфіцэлія** (*Amphicoelias* ад грэч. *amphi* — «з двух бакоў» і *koilos* — «пусты, увагнуты») — род траваедных дыназаўраў з групы заўрапод. Уключае два віды: *A. altus* і *A. fragillimus*.

## Апісанне 
thumb|left|130px|Выява пазванка з працы Э. Копа
*A. fragillimus* апісаны па адзіным фрагменце пазванка (які разбурыўся неўзабаве пасля ачысткі і не захаваўся дагэтуль — захаваўся толькі малюнак), таму памеры і нават само існаванне гэтага дыназаўра выклікае сумневы.

Калі амфіцэлія ўсё ж апісана правільна, то яе даўжыня, паводле разлікаў, складала ад 40 да 62 метраў, а маса — да 155 тон. Тады гэта не толькі самы буйны дыназаўр за ўвесь час іх існаванні, але і самае буйная з вядомых жывёл (буйней можа быць толькі сейсмазаўр, аднак яго памеры і маса таксама ўсё яшчэ застаюцца прадметам навуковых спрэчак). Амфіцэлія амаль у два разы даўжэйшая за блакітнага кіта і на 10 метраў даўжэйшая за сейсмазаўра, які стаіць на другім месцы. Аднак высунуты здагадкі пра існаванне больш масіўных дыназаўраў (напрыклад, брухаткаязаўра, які жыў у мелавым перыядзе).

*A. altus* дасягаў больш сціплых памераў, каля 25 метраў.

У 2010 годзе была прадстаўлена праца Henry Galiano і Raimund Albersdorfer, у якой апісваўся новы від — *Amphicoelias «brontodiplodocus»*. Знаходкі былі зроблены ў фармацыі Морысан у басейне ракі Бігхарн. Новыя знаходкі, паводле меркавання даследчыкаў, з’яўляюцца пераканаўчымі доказамі, што роды *Diplodocus* і *Barosaurus* з’яўляюцца сінонімамі роду *Amphicoelias*. Акрамя таго, палавы дымарфізм у знойдзеных узорах паказвае, што апатазаўр і суперзаўр таксама з’яўляюцца сінонімамі *Amphicoelias*.
 (зялёны), аргенціназаўр (фіялетавы), заўрапасейдон (светла-сіні), суперзаўр (аранжавы)]]

## Літаратура 
* Cope, E. D. (1878a). «On the Vertebrata of the Dakota Epoch of Colorado.» *Proceedings of the American Philosophical Society,* 17: 233—247.
* Cope, E. D. (1878b). «A new species of *Amphicoelias.»* *American Naturalist,* 12: 563—564. (адсканаваная копія артыкула)

## Спасылкі 
* *Amphicoelias*  на сайце DinoData.
* *Найвелізарны з гіганцкіх*  на Dino-Millennium.

†
Катэгорыя:Дыназаўры юрскага перыяду
Катэгорыя:Дыназаўры Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Дыпладацыды
Санта-Круз (востраў)

**Санта-Круз** () — найбуйнейшы востраў у групе астравоў Чанэл. Адміністрацыйна належыць да амерыканскага штата Каліфорнія. Плошча - 250 км². Сталага насельніцтва няма.

## Геаграфія і прырода 
Востраў Санта-Круз знаходзіцца за 20 км ад паўднёвага ўзбярэжжа Каліфорніі, амываецца водамі Ціхага акіяна. Даўжыня з захаду на ўсход — 38,63 км. Найбольшая шырыня — 10,92 км. Уздоўж паўднёвай і паўночнай частак вострава цягнуцца горныя хрыбты. Найвышэйшы пункт — пік Дэвілс, які ўзвышаецца на 740 м над ўзроўнем акіяна. Цэнтральную частку займае даліна з глыбокімі рашчылінамі. Берагі пераважна скалістыя, аднак сустракаюцца пляжы. Каля вострава знойдзена некалькі падводных пячор.

На востраве Санта-Круз выяўлена 600 відаў раслін, якія размеркаваны па 10 розных экалагічных зонах. Сустракаюцца лясныя гаі і забалочаныя мясціны. Наземная фаўна прадстаўлена 140 відамі птушак, 11 відамі сысуноў, 5 відамі паўзуноў, 3 відамі амфібій. На берагах спыняюцца ластаногія.

## Гісторыя 
Востраў Санта-Круз быў населены каля 9000 гадоў таму. Да прыходу еўрапейцаў тут жылі індзейцы-чумашы. Востраў быў пазначаны на іспанскіх картах толькі ў 1602 г. Да 1822 г. чумашы пакінулі Санта-Круз і перасяліліся на мацерыковую частку Каліфорніі. Пасля 1821 г. мексіканскі ўрад выкарыстоўваў востраў для высылкі крымінальных злачынцаў. У 1839 г. ён быў перададзены ў маёмасць сям'і Кастыльера, якая здолела захаваць свае правы нават пасля далучэння Каліфорніі да ЗША. Санта-Круз выкарыстоўваўся як жывёлагадоўчая ферма. З 1857 г. востраў некалькі разоў мяняў уладальнікаў, пакуль у 1936 г. не быў набыты штатам Каліфорнія.

## Ахова 
Востраў Санта-Круз уключаны ў ахоўваемыя зоны нацыянальнага парка і марскога нацыянальнага запаведніка Чанел. Востраў наведваюць турысты. Для іх адкрыты невялікі аэрапорт, порт і гасцінная зона.

## Спасылкі 
* Santa Cruz Island — Channel Islands National Park
* Santa Cruz Island The Nature Conservancy
* Santa Cruz Island Reserve

Катэгорыя:Геаграфія Каліфорніі
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы ЗША
Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Хвасцец

**Хвасце́ц** (), **хвастцовая косць** () — ніжні аддзел пазваночніка чалавека, які складаецца з трох-пяці зрослых рудыментарных пазванкоў.

## Функцыя 
Хвасцец з'яўляецца ў чалавека і іншых бясхвостых прыматаў, пачынаючы з нахалапітэка (міяцэнавы гамінід), уяўляючы сабой рудыментарны хвост. Нягледзячы на рудыментарны характар, хвасцец мае даволі важнае функцыянальнае значэнне.

Пярэднія аддзелы хвасца служаць для прымацавання мышцаў і звязкаў, якія ўдзельнічаюць у функцыянаванні органаў мочапалавой сістэмы і дыстальных аддзелаў тоўстага кішэчніка (хвастцовая, падуздышна-хвастцовая і лабкова-хвастцовая мышцы, што фарміруюць мышцу, якая падымае задні праход, а таксама заднепраходна-хвастцова звязка). Таксама да хвасца прымацоўваецца частка мышачных пучкоў вялікай ягадзічнай мышцы, якая з'яўляецца магутным разгінальнікам сцягна.

Апроч гэтага, хвасцец мае ролю ў размеркаванні фізічнай нагрузкі на анатамічныя структуры таза, служачы важным пунктам апоры — пры нахіле чалавека, які сядзіць, уперад пунктамі апоры з'яўляюцца сядалішчныя шышкі і ніжнія галіны сядалішчных касцей; пры нахіле назад частка нагрузкі перадаецца хвасцу.

## Будова 
Хвасцец у цэлым мае форму выгнутай піраміды, звернутай асновай дагары, а верхавінай — уніз і наперад.

Ад першага хвастцовага пазванка адыходзяць відазмененыя верхнія сустаўныя адросткі, якія атрымалі назву хвастцовых рогаў (). Хвастцовыя рогі, злучаючыся з крыжавымі рогамі, удзельнічаюць у фарміраванні крыжова-хвастцовага злучэння тыпу сіндэсмоза, рухомасць у якім больш выяўлена ў жанчын. Падчас родаў хвасцец можа адхіляцца назад, павялічваючы памеры родавых шляхоў.

Па бакавых (латэральных) паверхнях цела першага хвастцовага пазванка размяшчаюцца рудыменты папярочных адросткаў, астатнія хвастцовыя пазванкі адросткаў не маюць.

## Дадатковыя выявы 

 Image:Illu vertebral column.svg|Пазваночны слуп.
 Image:Gray 111 - Vertebral column-coloured.png|Пазваночны слуп.
 Image:Gray404.png|Левая мышца, якая падымае задні праход знутры.
 Image:Gray1228.png|Сярэдзіннае сагітальнае сячэнне мужчынскага таза.
 Image:Gray1230.png|Сярэдзіннае сагітальнае сячэнне жаночага таза.

## Гл. таксама 
* Пазваночнік чалавека
* Крыж

## Спасылкі 
* Сапин М. Р., Никитюков Д. Б. Анатомия человека. — В 3 томах. — М. — 1998. — Т.1.
* Синельников Р. Д. Атлас анатомии человека. — В 3 томах. — М. — 1990. — Т.1.
* «Хвастцовы боль» на сайце coccyx.org 
* http://www.al-hikmah.org/coccyx-fracture.asp 

Катэгорыя:Пазваночнік
Сейсмазаўр

**Сейсмаза́ўр** (*Seismosaurus*) — велізарны траваедны дыназаўр атрада яшчаратазавых, які ў наш час лічыцца малодшым сінонімам *Diplodocus hallorum*. Знойдзены толькі рэбры, сцегнавая косць і некалькі пазванкоў. З'яўляўся, відаць, самым вялікім дыназаўрам (магчыма, буйней за яго была амфіцэлія, але памеры гэтага дыназаўра таксама ўсё яшчэ з'яўляюцца прадметам навуковай дыскусіі).

## Апісанне 
Апісаны ў 1991 годзе Д. Жылетам на падставе частковага шкілета, знойдзенага ў познеюрскіх (кімерыдж) адкладах Нью-Мексіка ў 1980-х гадах. Першапачатковая агульная вылічаная даўжыня цела — 40—50 метраў, а вага каля 140 тон. Гэтыя перабольшаныя ацэнкі ў наш час істотна зніжаны — даўжыня была 36-40 метраў, вага — 30—50 тон.

Сейсмазаўр з'яўляецца адным з найбуйнейшых дыназаўраў, якія калі-небудзь жылі на нашай планеце. Нягледзячы на дзіўную даўжыню, валодаў не вельмі вялікім для дыпладацыда целам, затое меў доўгі пугападобны хвост і даволі доўгую шыю.

Ноздры сейсмазаўра размяшчаліся зверху яго малюсенькай галавы. Яго пярэднія ногі былі карацейшыя за заднія, слонападобныя. Кароткія ногі дапамагалі стабілізаваць велізарнае цела. Адзін палец на кожнай назе меў кіпцюр, верагодна для абароны. Хвост сейсмазаўра меў прынамсі адзін незвычайнай клінаватай формы пазванок, які дазваляў хвасту моцна выгінацца. Сейсмазаўр, магчыма, выкарыстоўваў гэты падобны да пугі хвост для абароны.

Сейсмазаўр трымаў сваю шыю больш-менш гарызантальна (паралельна зямлі). Доўгая шыя выкарыстоўвалася, каб пранікаць у лясы, для здабывання лісця, недаступнага велізарным заўраподам, якія не маглі заходзіць у лясы з-за свайго памеру. Таксама, доўгая шыя дазваляла гэтаму дыназаўру з'ядаць мяккія расліны (хвашчы, дзеразу і папараці). Гэтыя расліны з мяккім лісцем раслі ў вільготных абласцях, дзе дыназаўр не мог перамяшчацца без рызыкі, але, магчыма, ён мог стаяць на сушы і харчавацца ў забалочаных месцах.

## Лад жыцця 
Жыў сейсмазаўр, хутчэй за ўсё, у стэпах ці на балотах. Маладыя асобіны для бяспекі трымаліся статкамі, а дарослыя асобіны маглі быць і адзіночкамі. Харчаваліся балотнай расліннасцю або бактэрыяльнымі матамі з паверхні стэпавых азёр. У адрозненне ад дыпладока, не мог уздымацца на задніх лапах, але мог падымаць шыю на вышыню да дваццаці метраў.

Здагадкі пра лад жыцця застаюцца дыскусійнымі.

## Класіфікацыя 
У 2004 годзе на штогадовай канферэнцыі Геалагічнага таварыства Амерыкі было абвешчана, што *Seismosaurus* з'яўляецца малодшым сінонімам роду дыпладокаў. За гэтым рушылі ўслед больш падрабязныя публікацыі ў 2006 годзе, у выніку чаго *Seismosaurus hallorum* быў пераназваны ў *Diplodocus hallorum*. Палажэнне, што *Diplodocus hallorum* павінен быць расцэнены як асобнік *Diplodocus longus*, было таксама ўзята аўтарамі пераапісання *Supersaurus*, аспрэчваючы папярэднюю гіпотэзу, што *Seismosaurus* і *Supersaurus* з'яўляюцца адным і тым жа дыназаўрам.

## Спасылкі 
* Сейсмазаўр на Dino-Millennium 

†
Катэгорыя:Дыназаўры юрскага перыяду
Катэгорыя:Дыназаўры Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Дыпладацыды
Адэадат I

**Адэадат I** (; ?, Рым — , вядомы таксама як **Дэадат I**, або **Дэўсдэдыт**) — Папа Рымскі з 19 кастрычніка 615 па 8 лістапада 618 года. Святой каталіцкай царквы.

## Жыццё 
Адэадат нарадзіўся ў Рыме ў сям’і іпадыякана па імі Стэфан.

Ён быў святарам на працягу сарака гадоў і стаў першым з часоў Яна II (533—535) не-манахам на троне Святога Пятра. Адэадат быў падтрыманы на выбарах групай дыяканаў, якія выступалі супраць праманаскай палітыкі Папаў Рыгора I (590—604) і Баніфацыя IV (608—615). У *Liber Pontificalis* адзначана, што Адэадат «…быў вельмі любімы духавенствам…» і што «…ён аддаваў перавагу прасоўваць царкоўных чыноўнікаў, а не манахаў».

Адэадат увёў ва ўжытак папскія булы, названыя так па прыкладзенай да іх свінцовай пячатцы. Пра тры гады яго пантыфікату вядома толькі, што ў Рыме тым часам адбыліся землетрасенне, эпідэмія каросты і бунт візантыйскіх войскаў, незадаволеных адсутнасцю даравання. У выніку бунту былі забіты экзарх Іаан I Лемігій і іншыя ўрадавыя чыноўнікі з Равены. Адэадат застаўся верным імператару Іраклію падчас паўстання і аказаў цёплы прыём новаму экзарху Элефтэрыю, калі той наведаў Рым на шляху ў Равену, каб здушыць паўстанне. Неўзабаве Элефтэрый сам падняў паўстанне супраць візантыйскага валадарства, але падчас паходу на Рым ён быў забіты ўласнымі салдатамі.

Карыстаўся вялікай пашанай за падтрымку народа падчас землетрасення і эпідэміі. Эпітафія Адэадату I, складзеная Ганорыем I, апісвае яго як чалавека простага, набожнага і мудрага. Лежачы на божай пасцелі, ён абвясціў, што перадае духавенству ўсю сваю маёмасць і распарадзіўся выплаціць кожнаму ўдзельніку яго будучых пахаванняў гадавое дараванне ў якасці падарунку. Адэадат памёр 8 лістапада 618 года ад чумы і быў пахаваны ў базіліцы Святога Пятра ў Ватыкане.

Шануецца як святы, дзень памяці ў каталікоў — 8 лістапада.

## Літаратура 
* Biagia Catanzaro, Francesco Gligora, Breve Storia dei papi, da San Pietro a Paolo VI, Padova, 1975.
* Jeffrey Richards, The Popes and the Papacy in the Early Middle Ages (London: Routledge and Kegan Paul, 1979.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя VII стагоддзя
Катэгорыя:Кананізаваныя Папы Рымскія
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы VII стагоддзя
Катэгорыя:Памерлі ад чумы
Асвальда Дарцікос Тарада

**Асва́льда Дарціко́с Тара́да** (, , Сьенфуэгас — , Гавана) — кубінскі палітычны дзеяч.

## Біяграфія 
Па адукацыі юрыст. Палітычную дзейнасць пачаў з 16 гадоў у левым студэнцкім руху, затым у шэрагах Народна-сацыялістычнай партыі. У перыяд барацьбы супраць тыраніі Р. Ф. Батысты ўступіў у Рэвалюцыйны рух. У канцы 1958 арыштаваны і высланы з краіны. Пасля перамогі Рэвалюцыі 1959 — міністр па справах рэвалюцыйнай законнасці. З ліпеня 1959 па снежань 1976 прэзідэнт Рэспублікі Куба. Са снежня 1976 член Дзяржаўнага савета. З сакавіка 1962 член Сакратарыята Нацыянальнага кіраўніцтва Адзінай партыі сацыялістычнай рэвалюцыі Кубы. Ганаровы доктар юрыдычных навук МДУ. Не здолеў перанесці смерць жонкі і скончыў жыццё самагубствам.

Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Кубы
Катэгорыя:Камуністы Кубы
Катэгорыя:Прэзідэнты Кубы
Катэгорыя:Палітыкі-самазабойцы
Катэгорыя:Юрысты Кубы
Стэфан V

**Стэфан V** можа адносіцца да наступных асоб:

* **Стэфан IV (V)** — Папа Рымскі
* **Стэфан V (VI)** (? — 891) — Папа Рымскі (885—891)
* **Іштван V** (1239—1272) — кароль Венгрыі (1246—1272) з дынастыі Арпадаў
* **Стэфан V Лакуста** — гаспадар Малдаўскага княства ў 1538—1540 гадах
Стэфан IV

Тытул **Стэфан IV** можа адносіцца да наступных асоб:
* Стэфан III (IV) — Папа Рымскі
* Стэфан IV (V) — Папа Рымскі
* Стэфан IV Малдаўскі
* Стэфан IV — кароль Венгрыі
Пазванок

**Пазванок** ()&nbsp;— складальны элемент (косць) пазваночнага слупа.

Розныя групы пазваночных жывёл маюць розную колькасць пазванкоў у пазваночным слупе. У шэрагу груп&nbsp;— напрыклад, у птушак ці сысуноў&nbsp;— некаторыя пазванкі зліваюцца, ствараючы больш трывалыя ўтварэнні. У чалавека ў норме пазваночны слуп мае 33—34 пазванкі, уключаючы 5 зрослых у так званы крыж; акрамя таго, ад 3 да 5 пазванкоў, зрастаючыся, фарміруюць хвастцовую косць. Свабодныя пазванкі паміж сабой маюць праслойкі храстковай тканкі&nbsp;— так званыя міжпазванковыя дыскі.

Падобныя па будове і функцыях пазванкі фарміруюць розныя аддзелы пазваночнага слупа: шыйны, грудны, паяснічны, крыжавы, хваставы. Адпаведна з назвамі аддзелаў, і самі пазванкі называюцца па назве аддзела (напрыклад: *першы грудны пазванок*). Выключэнне складаюць першыя два шыйныя пазванкі, якія маюць уласныя назвы: атлант і эпістрафей. Найбольш пастаянны па колькасці пазванкоў шыйны аддзел, які ў большасці груп пазваночных уключае 7 пазванкоў.

Пазванкі бываюць рознай формы; яны могуць мець і дадатковыя адросткі. У рыб, некаторых земнаводных і паўзуноў форма сучляноўных паверхняў пазванкоў дваякаўвагнутая (*амфіцэльная*). У большасці земнаводных і паўзуноў у сувязі з патрэбнасцю ў рухомасці цела пазванкі становяцца *працэльнымі*, г.зн. увагнутымі спераду, ззаду выпуклымі, або *апістацэльнымі*&nbsp;— спераду выпуклымі, ззаду ўвагнутымі; у птушак&nbsp;— *гетэрацэльнымі*, г.зн. седлападобнымі. У сысуноў паміж пазванкамі размешчаны міжпазванковыя храсткі, у сувязі з чым цела пазванкоў маюць плоска-ўвагнутую форму: *плаціцэльныя* пазванкі.

## Будова 
Незалежна ад прыналежнасці да якога-небудзь пэўнага аддзела пазваночнага слупа ўсе пазванкі маюць адзіны агульны план будовы.

У пазванку адрозніваюць *цела* і *дугу*. Цела пазванка () звернута ўперад і прызначана для апорнай функцыі. Дуга пазванка () злучаецца ззаду з целам з дапамогай ножак дуг пазванка (). Паміж целам і дугой размяшчаецца пазваночная адтуліна (). У сукупнасці ўсе пазваночныя адтуліны ўтвараюць пазваночны канал (), дзе знаходзіцца спінны мозг. Ад дугі пазванка адыходзяць адросткі: ззаду ў сагітальнай плоскасці асцюкаваты адростак (), направа і налева ад дугі&nbsp;— папярочныя адросткі (), уверх і ўніз ад дугі&nbsp;— верхнія і ніжні сустаўныя адросткі (). Знізу сустаўныя адросткі абмежаваны верхнімі і ніжнімі пазваночнымі выразкамі (), якія пры злучэнні суседніх пазванкоў утвараюць міжпазванковыя адтуліны (). Праз гэтыя адтуліны праходзяць крывяносныя сасуды і спіннамазгавыя нервы.

## Літаратура 
* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978. 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пазваночнік
Зубны налёт

**Зубны налёт** (часам выкарыстоўваецца тэрмін «**зубная бляшка**» як даслоўны пераклад з аналагічнага англійскага тэрміна) — скопішча бактэрый у выглядзе плёнкі, якае ўтвараецца на зубах (у тым ліку і здаровага чалавека). Зубны налёт уключае як аэробныя, так і, факультатыўна, анаэробныя бактэрыі і пачынае ўтварацца ўжо праз 1-2 гадзіны пасля чысткі зубоў.

## Фактары, якія ўплываюць на працэс утварэння налёту 
* Рэакцыя асяроддзя (узровень pH).
* Характар харчавання.
* Меры, якія прадпрымаюцца для гігіены поласці рота.

## Цікавыя факты 
* Зубны налёт можа ўтварацца на паверхні пломбаў.
* Склад налёту на зубах верхняй і ніжняй сківіцы адрозніваецца.
* З цягам часу колькасць і якасць бактэрый у налёце змяняецца. Калі зубы былі вычышчаны ад налёту некалькі гадзін назад, бактэрый мала (дзясяткі тысяч у 1 г рэчыва) і яны пераважна аэробныя, калі прайшло некалькі сутак — іх шмат (да сотняў мільярдаў) і яны па большай частцы анаэробныя; дадзеныя факты пацвярджаюць сцвярджэнне пра тое, што зубы варта чысціць часта і старанна.
* Прагрэсуючы, зубны налёт стварае ўмовы для каланізацыі паверхні асобных зубоў і міжзубнай прасторы бактэрыямі, якія могуць выклікаць карыес.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Зубы
Катэгорыя:Бактэрыі
Катэгорыя:Стаматалогія
Дзед-глыбачанін

**Дзед-глыбачанін** — бронзавая манументальна-дэкаратыўная скульптура ў г. Глыбокае (Беларусь), размешчана на беразе возера Кагальнае.

Скульптура ўяўляе сабой зборны вобраз жыхара горада, прататыпам з'яўляецца мясцовы педагог, гісторык, краязнаўца Аляксандр Сабалеўскі. Ініцыятарамі стварэння і спонсарамі сталі яго ўнукі — Дзмітрый і Антон. На помнік было выдаткавана каля 1,3 млрд рублёў. Аўтарам стаў мінскі скульптар Аляксандр Тухто, праца над скульптурай вялася каля года. Адкрыты помнік быў на свяце горада 3 чэрвеня 2015 года.

Скульптура адлюстроўвае пажылога інтэлігентнага мужчыну ў капелюшы, на каленях у якога ляжыць кніга. Мужчына вяртаецца з рыбалкі, а ў лодцы знаходзіцца злоўленая рыба. Побач з мужчынам сядзіць кот. Акрамя таго ў помніку знайшлі адлюстраванне вобразы глыбоцкіх храмаў, касцёла і царквы, якія сімвалізуюць духоўнасць, добрасуседства вернікаў розных канфесій.

Катэгорыя:Помнікі Глыбокага
Катэгорыя:З’явіліся ў 2015 годзе
Катэгорыя:2015 год у Беларусі
Гуадалупэ (востраў)

**Гуадалупэ** () — востраў на паўночным захадзе Ціхага акіяна. Адміністрацыйна належыць да мексіканскага штата Ніжняя Каліфорнія. Плошча — 244 км². Насельніцтва (2008 г.) — 150 чал.

Востраў Гуадалупэ месціцца ў Ціхім акіяне за 256 км на захад ад берагоў Каліфарнійскага паўвострава. Даўжыня з поўначы на поўдзень — 34,6 км. Найбольшая шырыня — 11,7 км. Мае вулканічнае паходжанне. Рэльеф гарысты, са стромкімі скалістымі ўзвышэннямі. Гара Аўгуста дасягае 1297,5 м.

З-за засушлівага трапічнага клімата з сярэднегадавой колькасцю ападкаў 108,5 мм паўднёвая частка пустынная. На поўначы высокія горы затрымліваюць вільготныя атмасферныя масы, і колькасць ападкаў перавышае норму. Тут захаваліся невялікія па плошчы кіпарысавыя лясы, на крайнім паўночным беразе — пальмавы гай. Эндэмічная прырода вострава моцна пацярпела ад коз і катоў, увезеных кітабоямі ў XIX ст. У 2005 г. Гуадалупэ быў ачышчаны ад коз, аднак здзічэлыя каты працягваюць аказваць уздзеянне. Захаваліся калоніі марскіх птушак. На берагах спыняюцца ластаногія. Воды каля вострава лічацца адным з найлепшых месц у свеце для назірання за вялікай белай акулай.

На поўдні вострава дзейнічае метэаралагічная станцыя, ёсць паселішча мексіканскіх рыбакоў. З 2005 г. Гуадалупэ з’яўляўся біясферным запаведнікам.

## Спасылкі 
* Guadalupe Island Conservation Fund 

Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Мексікі
Тварны чэрап

**Тварны чэрап**, або **вісцэральны чэрап** (шкілет) () — шкілет рота і пярэдняга аддзела кішэчніка (глоткі) у пазваночных. У іх агульных продкаў тварны чэрап складаўся з апорных элементаў міжальвеалярных перагародак — тварных дуг. Пярэднія тварныя дугі злучыліся з восевым (мазгавым) чэрапам. У кругларотых пярэднія вісцэральная дугі ператвараюцца ў шкілет языка, заднія ўтвараюць жабравыя краты. У рыб пярэднія дугі ператвораныя ў сківіцы і падвесак, астатнія прадстаўленыя жабравымі дугамі, якіх звычайна бывае 5 (у акул да 7). У наземных пазваночных падвесак ператвараецца ў слыхавую костачку, а жабравыя дугі — у пад'язычны апарат і часткова ў храсткі гартані. У адрозненне ад мазгавога чэрапа, тварны, або вісцэральны чэрап, развіваецца не з мезадэрмы самітаў, а з мезэктадэрмы (эктамезенхімы), якая з'яўляецца вытворнай нервовага грэбня.

Катэгорыя:Чэрап
Касумель

**Касуме́ль** () — востраў у Карыбскім моры каля паўвострава Юкатан. Уваходзіць у склад Мексікі. Плошча — 477,85 км². Насельніцтва — 73 193 чал. (2005 г.)

## Геаграфія 
thumb|left|Карта
Востраў Касумель месціцца на захадзе Карыбскага мора ў 1290 км на ўсход ад Мехіка, сталіцы Мексікі. Аддзелены ад паўвострава Юкатан пралівам Касумель (17 км). Даўжыня з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад — 44,81 км. Найбольшая шырыня — 16,51 км. Паверхня вострава плоская, складзена пераважна вапнякамі. Найвышэйшы пункт дасягае 14 м над узроўнем мора. Берагі нізкія. На поўдні і паўднёвым захадзе вылучаюцца каралавыя рыфы.

Клімат трапічны вільготны. Сярэдняя тэмпература на працягу года вагаецца ад +22,9&nbsp;°C да +27,2&nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 1490 мм. Найбольш дажджлівыя месяцы — верасень і кастрычнік.

## Прырода 
Значная частка вострава Касумель пакрыта трапічнымі лясамі. Нягледзячы на значную вільготнасць, кіпрыя вапняковыя глебы хутка ўсмоктваюць дажджавую ваду, таму тут шырока распаўсюджана ксерафітная флора. Наземная фаўна прадстаўлена птушкамі, яшчаркамі, кракадзіламі, некалькімі відамі сысуноў. Каля 10 відаў жывёл, у тым ліку мясцовыя ліса і янот, з’яўляюцца эндэмікамі. Багаты жывёльны свет навакольных рыфаў.

Для аховы дзікай прыроды на паўднёвым захадзе Касумеля створаны прыродны парк і марскі запаведнік.

## Гісторыя 
Індзейцы мая насялілі Касумель ў III ст. н. э. З іх мовы назва вострава перакладаецца як «зямля ластавак». Лічыцца, што на Касумелі знаходзіўся цэнтр шанавання багіні Іш-Чэль. Захаваліся руіны паселішчаў старажытных мая. У пачатку XVI ст. насельніцтва вострава складала каля 20 тысяч чалавек.

У 1518 г. востраў Касумель быў адкрыты іспанскімі канкістадорамі. У 1519 г. на ім спыняўся Эрнан Картэс. У 1520 г. адбылася эпідэмія воспы, пасля якой насельніцтва скарацілася да 186 мужчын і 172 жанчын. У сярэдзіне XVII ст. тубыльцы з-за нападаў піратаў былі вымушаны перасяліцца на Юкатан. Піраты выкарыстоўвалі бязлюдныя берагі вострава для часовых стаянак. Мясцовыя гісторыкі ўпэўнены, што тут спыняўся Генры Морган.

Зноў Касумель быў населены выхадцамі з Юкатана ў 1848 г. У другой палове XX ст. ён ператварыўся ў важны цэнтр турызму.

## Галерэя 

Los Murcielagos, San Gervasio.JPG|Руіны мая
Cozumel Punta Sur View-27527.jpg|Пляжы Касумеля

## Спасылкі 
* Isla Cozumel, Cozumel Mexico Official Destination Website 
* Everything about Cozumel
* Cozumel Parks

Катэгорыя:Астравы Мексікі
Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора
Прынёманне

**«Прынё́манне. Гро́дзенская во́бласць»** — беларуская кніга, выдадзеная тыражом  экзэмпляраў.

## Змест 
Гродзенская вобласць — найпрыгажэйшы край Беларусі на яе паўночным захадзе, мяжуе з Польшчай і Літвой. Геаграфічна — тут цэнтр Еўропы, перакрыжаванне розных культур і народаў. Гэта зямля авеяна сівой і багатай гісторыяй. Яе помнікі, яе дыяменты, раскіданы паўсюль і сёння з’яўляюцца унікальнай нацыянальнай спадчынай і гонарам краіны. Гродзенцы шануюць сваё мінулае, самаадданай працай ствараюць будучыню і з адкрытымі сэрцамі гасцінна сустракаюць сяброў.

350 фатаграфій, на якіх прадстаўлены ўсе 17 раёнаў Гродзеншчыны, помнікі архітэктуры і пейзажы, склалі фотаанталогію «Прынёманне». Некаторыя панарамныя здымкі зроблены з самалёта.

## Іншыя даныя 
Выпуск выдання ажыццёўлены па заказу і пры фінансавай падтрымцы Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь. Выйшла ў свет два выдання фотаальбому.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Прынёманне у газеце Звязда

Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта
Катэгорыя:Даведнікі
Яшчаратазавыя

**Яшчаратазавыя** (*Saurischia*) — адзін з двух галоўных атрадаў дыназаўраў. Адрозніваюцца тым, што лабковыя косці першапачаткова нахілены наперад (пазней у некаторых прадстаўнікоў — сегназаўры, драмеазаўры і іншых — лабковыя косці адхіляюцца назад).

Гэты атрад складаецца з двух асноўных падатрадаў:

*Тэраподы, або звераногія (Theropoda), да якіх адносяцца двухногія, драпежныя дыназаўры; у сярэднім дробныя (ранняя юра — позні мел), але ж сустракаліся сярод іх і гіганты. 
*Заўраподаморфы (Sauropodomorpha), што ўключае ў сябе кладу буйных расліннаедных заўраподаў, якія хадзілі на чатырох нагах.

## Тэраподы 
Тэраподы з'явіліся ў познім трыясе і жылі да канца мелавога перыяду. Гэта былі самыя буйныя драпежнікі на Зямлі на працягу ўсёй мезазойскай эры (напрыклад акракантазаўры, гігантазаўры, эрэразаўры, тыраназаўры, тарвазаўры).

## Заўраподаморфы 
Заўраподаморфы ўяўлялі сабой буйных расліннаедных жывёл з доўгай шыяй, хвастом і вялікім бочкападобным целам.

Група заўраподаморфаў складалася з дзвюх падгруп:
* Празаўраподы (Prosauropoda). Жылі ў познім трыясе — ранняй юры;
* Заўраподы, або яшчараногія (Sauropoda) (брантазаўры, сейсмазаўры, дыпладокі, баразаўры, амфіцэліясы, футалагнказаўры і інш.). З'явіліся толькі ў ранняй юры і дасягнулі свайго росквіту ў познеюрскім перыядзе. На працягу ўсяго мелавога перыяду яны былі самымі галоўнымі расліннаеднымі жывёламі на тэрыторыі Паўднёвай Амерыкі, Еўропы і Індыі.

## Класіфікацыя 
### Таксанамія 
* Род: *Alwalkeria*
* Род: *Agnosphitys* — *nomen dubium*
* Род: *Alwalkeria*
* Род: *Anatopus*
* Род: *Anticheiropus*
* Род: *Argoides*
* Род: *Deuterotetrapous*
* Род: *Platypterna*
* Род: *Plesiornis*
* Род: *Teyuwasu*
* Сямейства: *Guaibasauridae*
* '*Падатрад: *Sauropodomorpha'''*
** Інфраатрад: Празаўраподы (*Prosauropoda*)
** Інфраатрад: Заўраподы (*Sauropoda*)
* *'Падатрад: *Theropoda*'*
** Інфраатрад: Цэратазаўры (*Ceratosauria*)
** Скарбу: Тэтануры (*Tetanurae*)
* Надатрад: *Pachypodosauria*
* Скарбу: *Eusaurischia*

### Кладаграма 
Гэта кладаграма прыведзена паводле *Weishampel* *et al.'', 2004:

Кладаграма паводле Марцінеса ў суаўтарстве з інш. калегамі, 2011:

## Галерэя 

Выява:Tyrannosaurus rex Reconstruction by Nobu Tamura.jpg|Тэрапод   (тыраназаўр)
Выява:Sellosaurus.jpg|Празаўрапод  (селазаўр)
Выява:Apatosaurus louisae by durbed.jpg|Заўрапод   (апатазаўр)


†