open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тарн і Гарона

**Тарн і Гарона** (франц. Tarn-et-Garonne) — дэпартамент на поўдні Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Поўдзень — Пірэнеі. Парадкавы нумар 82. Адміністрацыйны цэнтр — Мантабан. Насельніцтва 206 тыс. чалавек (86-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

Плошча тэрыторыі 3718 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі Тарн і Гарона, ад якіх і паходзіць яго назва.

Дэпартамент уключае 2 акругі, 30 кантонаў і 195 камун.

Дэпартамент быў утвораны дэкрэтам Напалеона ад 4 лістапада 1804 г. У яго склад увайшлі землі суседніх дэпартаментаў, у першую чаргу Ло і Гарона Верхняя.

## Вядомыя асобы 
* Жан Агюст Дамінік Энгр

## У Сеціве 
* Prefecture
* Conseil general
Вар (дэпартамент)

**Вар** () — дэпартамент на паўднёвым усходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Праванс-Альпы-Лазурны бераг. Парадкавы нумар — 83. Адміністрацыйны цэнтр — Тулон. Насельніцтва — 898,4 тыс. чалавек (21-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

Плошча тэрыторыі 5973 км².

Дэпартамент уключае 3 акругі, 43 кантона і 153 камуны.

Вар — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі Праванс. У 1860 г. частка тэрыторыі дэпартамента была падзелена і перададзена зноў утворанаму дэпартаменту Альпы Прыморскія.

## Гарады 
* Горад Драгіньян

## Спасылкі 
* Prefecture 
* Maison du Tourisme de la Provence d’Azur
Вандэя

**Вандэя** (франц. Vendée) — дэпартамент на захадзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Краіна Луары. Парадкавы нумар 85. Адміністрацыйны цэнтр — Ла-Рош-сюр-Ён. Насельніцтва 539,7 тыс. чалавек (45-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

Плошча тэрыторыі 6720 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі Сеўр-Нантэз, Сеўр-Ньёртэз, Ле і Вандэя. У дэпартамент уваходзяць два астравы Нуармуцье і Йе.

Дэпартамент уключае 3 акругі, 31 кантон і 282 камуны.

Вандэя — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі у сакавіку 1790 г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі Пуату. Назва паходзіць ад мясцовай ракі.

## Спасылкі 
* Prefecture 
* Conseil general
Ваклюз

**Ваклюз** (, ) — дэпартамент на поўдні Францыі ў рэгіёне Праванс-Альпы-Лазурны бераг; парадкавы нумар — 84; адміністрацыйны цэнтр — Авіньён; насельніцтва — 499,7 тыс. чалавек (50-е месца сярод французскіх дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

Плошча тэрыторыі 3567 км². Уздоўж заходняй мяжы дэпартамента працякае рака Рона, уздоўж паўднёвай — Дзюранс. 

Дэпартамент уключае 3 акругі, 24 кантона і 151 камуну.

Ваклюз быў утвораны ў 1793 г. з абласцей, якія адлучыліся ад дэпартаментаў Буш-дзю-Рон, Дром і Ніжнія Альпы (цяпер Альпы Верхняга Праванса). Размешчаны на тэрыторыі былой правінцыі Праванс.

## У Сеціве 
* Prefecture
* Conseil general
Аяз Муталібаў

**Аяз Ніязаў аглы Муталібаў** (; , Баку, Азербайджанская ССР — , Баку, Азербайджан) — савецкі і азербайджанскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, Старшыня Савета Міністраў Азербайджанскай ССР (1989—1990), Першы Сакратар ЦК Кампартыі Азербайджанскай ССР (1990), першы прэзідэнт Азербайджана (1991—1992).

## Біяграфія 
Аяз Муталібаў нарадзіўся 12 мая 1938 года ў Баку ў сям’і выхадца з Шэмахі, удзельніка Вялікай Айчыннай вайны, хірурга па прафесіі Ніяза Муталібава і гінеколага Кубры Муталібавай. У 1956 годзе ён скончыў бакінскую сярэднюю школу № 189, а ў 1962 годзе — Азербайджанскі інстытут нафты і хіміі. У 1958 годзе Муталібаў пачаў працаваць старэйшым тэхнікам-канструктарам Азербайджанскага навукова-даследчага інстытута гідратэхнікі і меліярацыі, затым працаваў інжынерам канструктарскага бюро, майстрам цэха, начальнікам спецыяльнага канструктарскага бюро і галоўным інжынерам Бакінскага завода халадзільнікаў і бытавых машын. У 1963 годзе ён уступіў у КПСС, праз тры гады ў 1966 годзе Аяз Муталібаў зрабіўся дырэктарам Бакінскага завода халадзільнікаў і бытавых машын, а ў 1974 — генеральны дырэктар Бакінскага вытворчага аб’яднання па выпуску халадзільнікаў і бытавых машын.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Прэзідэнта Азербайджанскай Рэспублікі   

Катэгорыя:Прэзідэнты Азербайджана
Катэгорыя:Камуністы Азербайджана
Катэгорыя:Сацыял-дэмакраты Азербайджана
Катэгорыя:Хімікі Азербайджана
Катэгорыя:Эмігранты з Азербайджана
Катэгорыя:Першыя сакратары ЦК КП Азербайджана
Мозель (дэпартамент)

**Мозель** () — дэпартамент на паўночным усходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Латарынгія. Парадкавы нумар 57. Адміністрацыйны цэнтр — Мец. Насельніцтва 1,023 млн чалавек (19-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

Плошча тэрыторыі 6216 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі Мозель, Сар, Сейль.

Дэпартамент уключае 9 акруг, 51 кантон і 730 камун.

Мозель — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г.

## Вядомыя асобы 
* Патрысія Каас
* Жорж Дзюменіль дэ Латур

## Спасылкі 
* Prefecture website 
* Conseil General website
Гогаль-могаль

**Гогаль-могаль** — дэсертны кактэйльны напой, асноўныя кампаненты якога — узбітае яйка з цукрам. Ёсць шмат варыяцый дэсерту, з дадаткамі віна, ваніліну, мёду, сокаў з садавіны і ягад. Часта ўжываць як лекавы сродак пры прастудных захворваннях і страце голасу.

## Этымалогія і паходжанне 
Слоўнік Макса Фасмера дае некалькі версій паходжання назвы — ад англійскага hug-mug, hugger-mugger; ад польскага kogel-mogel; ад нямецкага Kuddelmuddel (мешаніна).

Вынаходніцтва кактэйлю адна з легенд прыпісвае нямецкаму кандытару Манфрэду Кёкенбаўэру. Іншая легенда распавядае пра кантара з Магілёва на прозвішча Гогель, якія страціў голас і каб вылечыць горла прыдумаў гэты рэцэпт. У іншай версіі гэтай легенды графіня Браніслава Патоцкая крыху мадэрнізавала рэцэпт, замяніла хлеб на мёд, і пераназвала напой з «гогель-могаль» на «гогаль-могаль».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Ежа і напоі
Воіслаў Каштуніца

**Воіслаў Кашту́ніца** (; , Бялград) — прэзідэнт Югаславіі ў 2000-2003 і прэм'ер-міністр Сербіі ў 2004-2008. Заснавальнік і лідар Дэмакратычнай партыі Сербіі (з 1992 г.).

## Адукацыя 
Скончыў юрыдычны факультэт Бялградскага ўніверсітэта (1966). Абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Палітычная тэорыя і практыка Канстытуцыйнага суда ў Югаславіі» (1970) і кваліфікацыйную працу на доктарскую ступень па тэме «Апазыцыя ў палітычнай сістэме капіталізму» (1976).

## Прэзідэнт Югаславіі 
На выбарах прэзідэнта Югаславіі 24 верасня 2000 г., як кандыдат кааліцыі Дэмакратычная апазіцыя Сербіі (ДАС), выйграў, перамогшы Слабодана Мілошавіча. Прыйшоў да ўлады пасля масавых выступаў прыхільнікаў дэмакратычнай апазіцыі, якія ўзялі пад кантроль Бялград, у той час як югаслаўская армія адмовілася падтрымаць Мілошавіча. Многія СМІ назвалі гэтыя падзеі «Бульдозернай рэвалюцыяй». Першапачаткова выбарчая камісія пад уплывам Мілошавіча настойвала на правядзенні другога тура выбараў, сцвярджаючы, што Каштуніца атрымаў у першым туры толькі 48,96% галасоў. Аднак пасля «рэвалюцыі» федэральны канстытуцыйны суд прыняў рашэнне аб унясенні змяненняў у пратакол выбараў і, такім чынам, Каштуніца, набраўшы 50,2% галасоў, стаў прэзідэнтам.

У якасці прэзідэнта быў прыхільнікам еўрапейскай інтэграцыі краіны, негатыўна ставіўся да выхаду Чарнагорыі з складу Югаславіі і магчымасці абвяшчэння незалежнасці Косава. Падчас яго знаходжання на пасадзе прэзідэнта Слабадан Мілошавіч быў выдадзены Гаагскаму трыбуналу. Пасаду прэзідэнта Югаславіі пакінуў у лютым 2003, у сувязі з рашэннем аб спыненні існавання Югаславіі і фарміраванні садружнасці Сербіі і Чарнагорыі.

Катэгорыя:Палітыкі Сербіі
Хельсінкскі ўніверсітэт

**Хельсінкскі ўніверсітэт** (, , ) — самы стары і буйны ўніверсітэт Фінляндыі. Заснаваны ў горадзе Турку ў 1640 годзе як Каралеўская акадэмія ў Турку. Ва ўніверсітэце навучаецца каля 38 000 студэнтаў (у тым ліку 5500 аспірантаў).

З 1 жніўня 2005 універсітэт у адпаведнасці з еўрапейскім стандартам Балонскага працэсу прапануе навучанне на бакалаўраў, магістраў і доктарскіх ступеняў. Універсітэт з’яўляецца членам LERU, Unica (універсітэты ў сталіцах Еўропы).

Канцлер універсітэта з 2008 года — Ілька Нійнілуота.

Універсітэт уваходзіць у асацыяцыю ўніверсітэтаў Еўропы Утрэхцкую сетку.

## Гісторыя 
]]
Заснаваны ў горадзе Турку ў 1640 годзе як Каралеўская акадэмія ў Турку.

Пасля пажару 1827 года рашэннем імператара Мікалая I пераведзены з Турку ў Гельсінгфорс і атрымаў назву Аляксандраўскага, у гонар яго брата імператара Аляксандра I.

У 1944 годзе некаторыя будынкі ўніверсітэта былі знішчаны савецкай бамбардзіроўкай.

## Вядомыя выкладчыкі і выпускнікі 
* Ларс Альфорс
* Ёхан Аўгуст Гуга Гюльдэн
* Якуб Лапатка
* Альберт Эдэльфельт

## Крыніцы 
## Спасылкі 
*
Прылепскі сельсавет

**Прыле́пскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Смалявіцкага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр — вёска Усяжа.

## Геаграфія 
Знаходзіўся на паўночны захад ад Смалявічаў. Праз тэрыторыю сельсавета працякала рака Усяжа, праходзіла рэспубліканская аўтадарога Лагойск — Смалявічы — Мар’іна Горка .

## Гісторыя 
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Астрашыцка-Гарадоцкага раёна Мінскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Прылепы. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Астрашыцка-Гарадоцкім раёне БССР. З 18 студзеня 1931 года сельсавет у складзе Смалявіцкага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе Лагойскага раёна, з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Смалявіцкага раёна. У 1970-я гады цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Усяжа. 10 лютага 1977 года ў склад Азярыцкаслабадскога сельсавета перададзены 8 населеных пунктаў (вёскі Багута, Батурынка, Грудок, Задомля, Масцішча, Пастухі, Рудамэйка і хутар Рэпішча). У 1977 годзе скасаваны вёскі Вялікія Калодзезі, Малыя Калодзезі і хутар Тадуліна (зліліся ў вёску Тадуліна). 23 сакавіка 1987 года ў склад сельсавета з Усяжскага сельсавета перададзены 2 населеныя пункты (вёскі Высокае і Ізбіцкае). 16 снежня 2009 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Азярыцкаслабадскога (9 населеных пунктаў: вёскі Аношкі, Вішня, Дуброва, Кудрышчына, Ляды, Прылепская Усяжка, Прылепы, Прыстрамы і Рудня) і Усяжскага (5 населеных пунктаў: вёскі Высокае, Ізбіцкае, Кавалеўшчына, Тадуліна і Усяжа) сельсаветаў.

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1514 чалавек, з іх 90,5 % — беларусы, 6,4 % — рускія, 1,5 % — украінцы, 0,7 % — азербайджанцы.

## Склад 
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 14 населеных пунктаў.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Смалявіцкага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Астрашыцка-Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лагойскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе
Кафедральны сабор Хельсінкі

**Кафедральны сабор Хельсінкі** (, ) — галоўная царква Хельсінкскай епархіі Евангелічна-лютэранскай царквы Фінляндыі і хатняя царква абшчыны вернікаў сабора. Знаходзіцца ў Хельсінкі ў раёне Круунунхака на Сенацкай плошчы.

Будаўніцтва сабора вялося па праекце Карла Людвіга Энгеля ў 1830—1852 гадах, паралельна з будаўніцтвам у Пецярбургу Ісакіеўскага сабора, з якім Мікалаеўскі мае шмат агульнага.

Храм быў урачыста адкрыты 15 лютага 1852 года. Сабор прысвечаны Святому Мікалаю — нябеснаму заступніку імператара Мікалая I, які тады валадарыў, і атрымаў назву **царква Св. Мікалая** ().

Пасля таго як у 1917 годзе Фінляндыя стала незалежнай, храм атрымаў назву **Суўркірка** (, *Вялікая царква*).

У 1959 годзе была ўтворана Хельсінкская дыяцэзія, пасля чаго храм стаў звацца **Хельсінкскім саборам** ().

Штогод 6 снежня, у Дзень незалежнасці Фінляндыі, апоўдні ў саборы праходзіць экуменічнае набажэнства з удзелам прэзідэнта рэспублікі і членаў Дзяржаўнага савета.

## Спасылкі 
* http://www.helsinginkirkot.fi/fi/kirkot/tuomiokirkko 

Катэгорыя:З’явіліся ў 1852 годзе
Катэгорыя:Саборы Фінляндыі
Катэгорыя:Лютэранскія храмы Фінляндыі
Катэгорыя:Храмы Хельсінкі
Мухамад Юнус

**Мухамад Юнус** () — прафесар эканомікі, лаўрэат Сіднейскай прэміі міру (1998), Нобелеўскай прэміі міру (2006). Скончыў Вандэрбільтаўскі ўніверсітэт, ЗША, з вучонай ступенню доктара эканомікі.

Пасля пратэстаў у Бангладэш 2024 года ўзначаліў часовы ўрад краіны.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Бангладэш
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Бангладэш
Катэгорыя:Прадпрымальнікі
Катэгорыя:Эканамісты
Альберт Гор

**Альберт Арнольд «Эл» Гор-малодшы** (; ) — віцэ-прэзідэнт ЗША з 1993 па 2001 год у адміністрацыі Біла Клінтана, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру за 2007 год .

## Нобелеўская прэмія міру 
12 кастрычніка 2007 Гору была прысуджана Нобелеўская прэмія міру за працу па абароне навакольнага асяроддзя і даследаваннях па праблеме змянення клімату. Стварыў фільм «Нязручная праўда» аб уздзеянні чалавека на клімат. Са сваімі выступленнямі па абароне клімату ён аб’ездзіў некалькі дзясяткаў гарадоў свету.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі ЗША
Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты ЗША (2000)
Катэгорыя:Сенатары ад штата Тэнесі
Катэгорыя:Члены Дэмакратычнай партыі ЗША
Катэгорыя:Прадпрымальнікі ЗША
Катэгорыя:Супрацоўнікі Google
Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў В’етнаме
Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда
Катэгорыя:Apple
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»
Махамед аль-Барадэі

**Махамед аль-Барадэі** (, ) — генеральны дырэктар Міжнароднага агенцтва па атамнай энергіі (МАГАТЭ), лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (2005). Пасля ваеннага перавароту ў Егіпце 2013 заняў пасаду віцэ-прэзідэнта.

## Нобелеўская прэмія міру 
7 кастрычніка 2005 года Нобелеўскі камітэт у Осла абвясціў аб прысуджэнні Нобелеўскай прэміі міру Міжнароднаму агенцтву па ядзернай энергіі і яго кіраўніку Махамеду аль-Барадэі. Уручэнне прэміі, якая складае 10 мільёнаў шведскіх крон, адбылося ў снежні 2005 года ў нарвежскай сталіцы.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі Егіпта
Катэгорыя:Генеральныя дырэктары МАГАТЭ
Катэгорыя:Юрысты Егіпта
Шырын Эбадзі

**Шырын Эбадзі** (перс. شیرین عبادی — Širin Ebâdi ) — іранская праваабаронца і юрыст, лаўрэат прэміі памяці прафесара Таролфа Рафто (2001), лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (2003) «за ўклад у развіццё дэмакратыі і барацьбу за правы чалавека, асабліва жанчын і дзяцей у Іране».

## Праваабарончая дзейнасць 
У 1990-я гг. Эбадзі атрымала магчымасць выкладаць у Тэгеранскім універсітэце. Яна адыграла важную ролю ва ўзмацненні ўмерана-ліберальных тэндэнцый у іранскім грамадстве канца 1990-х, а яе агітацыя за павелічэнне ролі жанчын у іранскім грамадскім жыцці стала важным фактарам у перамозе Махамеда Хатамі на прэзідэнцкіх выбарах 1997 года.

У якасці адваката Эбадзі ўдзельнічала ў шэрагу найважнейшых судовых працэсаў у Іране 1990-х. У прыватнасці, яна прадстаўляла інтарэсы сем’яў загінулых іранскіх інтэлектуалаў, якія прытрымліваўся апазіцыйных поглядаў. Падчас аднаго з гэтых працэсаў у 2000 годзе Эбадзі апублікавала відэазапіс паказанняў Аміра Фархада Ібрахіма, які сведчыў аб заказах на забойствы палітыкаў з атачэння прэзідэнта Хатамі. За раскрыццё гэтых паказанняў Эбадзі была прысуджана да 5 гадоў турмы (пазней прысуд быў адменены). Акрамя таго, Эбадзі вяла шэраг спраў з нагоды забароны іранскіх газет, абараняла пераследуемых у Іране прыхільнікаў рэлігіі бахаі.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Ірана
Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі

**МАГАТЭ** (анг. **IAEA**, скар. *International Atomic Energy Agency*) — міжнародная арганізацыя для развіцця супрацоўніцтва ў галіне мірнага выкарыстання атамнай энергіі. Заснаваная ў 1957 годзе. Штаб-кватэра знаходзіцца ў Вене (Міжнародны Венскі Цэнтр).
Агенцтва было створана як незалежная міжурадавая арганізацыя ў сістэме ААН, а са з’яўленнем Дагавора аб нераспаўсюджванні ядзернай зброі яго праца набыла асаблівае значэнне, бо ДНЯЗ зрабіў абавязковым для кожнай дзяржавы-ўдзельніка заключыць з МАГАТЭ пагадненне аб гарантыях.

Мэта работы Агенцтва ў краіне — канстатаваць, што працы у мірнай ядзернай галіне не пераключаюцца на ваенныя мэты. Дзяржава, падпісваючы такое пагадненне нібы гарантуе, што не праводзіць даследаванняў ваеннай накіраванасці, таму гэты дакумент і называецца пагадненнем аб гарантыях. Пры гэтым МАГАТЭ — орган асабліва тэхнічны. Яно не можа даваць палітычнай ацэнкі дзейнасці той ці іншай дзяржавы. МАГАТЭ не мае права будаваць здагадкі — Агенцтва працуе толькі з наяўнымі фактамі, засноўваючы свае высновы выключна на атрыманых выніках інспекцый. Сістэма гарантый МАГАТЭ не можа фізічна перашкодзіць пераключэння ядзернага матэрыялу з мірных мэтаў на ваенныя, а толькі дазваляе выявіць пераключэнне знаходзіцца пад гарантыямі матэрыялу або выкарыстанне не па прызначэнні пастаўленай пад гарантыі ўстаноўкі і ініцыяваць разгляд такіх фактаў у ААН. Пры гэтым высновы Агенцтва адрозніваюцца крайняй асцярогай і карэктнасцю.

У функцыі Агенцтва ўваходзіць:
* заахвочванне даследаванняў і распрацовак па мірным выкарыстанні атамнай энергіі;
* заахвочванне абмену навуковымі дасягненнямі і метадамі;
* фарміраванне і прымяненне сістэмы гарантый таго, што грамадзянскія ядзерныя праграмы і распрацоўкі не будуць выкарыстоўвацца ў ваенных мэтах;
* распрацоўка, усталяванне і адаптацыя норм у галіне аховы здароўя і бяспекі.

Катэгорыя:Ядзерная энергетыка
Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Стоўнхендж

**Стоўнхендж** (, літар. «Каменны хендж») — занесенае ў спіс Сусветнай спадчыны каменнае мегалітычнае збудаванне (кромлех) на Солсберыйскай раўніне ў графстве Уілтшыр (Англія). Прыкладна за 130 км на паўднёвы захад ад Лондана.

## Датаванне 
Першыя даследчыкі звязвалі пабудову Стоўнхенджа з друідамі, раскопкі, аднак, адсунулі час стварэння Стоўнхенджа да новакаменнага і бронзавага вякоў. Сучасная датыроўка элементаў Стоўнхенджа, заснаваная на радыевугляродным метадзе, вылучае наступныя фазы стварэння:

* Фаза 1 — будаўніцтва галоўнага рова і валоў (культура Віндміл-Хіл). У рове была знойдзена значная колькасць аленевых рагоў са слядамі «зносу». Як ніжэй глею рагоў не знойдзена, была выказана думка, што роў быў выкапаны неўзабаве пасля забойства аленяў. Апошняя падзея была датавана радыевугляродным метадам 3020-2910 гадамі да н. э. Пры гэтым ёсць узоры, якія адхіляюцца ад гэтага часу.
* Фаза 2 — другаснае запаўненне рова, драўляныя будынкі і лункі Обры.
* Фаза 3 — пахавальная ўрэзка ў вяршыню другаснага запаўнення рова, пабудова каменных кругоў з пясчаніку і блакітных камянёў, авеню і лункі Y і Z (Уэсекская культура). Матэрыял для датыроўкі валуноў САРС, вельмі абмежаванай колькасці, паказвае на 2440—2100 гады да н. э.

## Гл. таксама 
* Ваўн-Маўн

## Літаратура 
* 
* Кельтская мифология. Энциклопедия. / Пер. с англ. С. Головой и А. Голова. — М.: Эксмо., Изд-во Эксмо, 2002.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мегаліты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Хенджы
Джэйн Адамс

**Джэйн Адамс** (; , Седарвіль, штат Ілінойс — , Чыкага) — амерыканская сацыёлаг і філосаф, лаўрэатка Нобелеўскай прэміі міру (1931) разам з Нікаласам Мюрэем Батлерам. Вучылася ў Рокфардскай жаночай семінарыі. Разам з сяброўкай Э. Стар арганізавала ў Чыкага дзіцячыя яслі, бібліятэку, гімнастычную залу, пераплётныя майстэрні, камунальную кухню, мастацкую студыю, музей працы, пансіён для маладых работніц і інш. Прэзідэнт Міжнароднай жаночай лігі за мір і свабоду (1919-29).

## Асноўныя творы 
* «Дэмакратыя і сацыяльная этыка» (Democracy and social ethics, 1902);
* «Новыя ідэалы свету» (New ideals of peace, 1907).

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Сацыёлагі ЗША
Катэгорыя:Філосафы ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Рэнэ Касэн

**Рэнэ Касэн** (фр. René Cassin; 5 кастрычніка 1887 — 20 лютага 1976) — французскі юрыст, адзін з аўтараў Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека. Доктар права (1914). Старшыня ЕСПЧ ў 1965—1968 гадах. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру і прэміі ААН па правах чалавека 1968 года.

## Біяграфія 
Скончыў Парыжскі ўніверсітэт. У 1920—60 гадах прафесар права ўніверсітэтаў Экс-ан-Праванса, Ліля, Парыжа. У 1924—38 гадах прадстаўнік Францыі ў Лізе нацый. У 1941—43 камісар юстыцыі і асветы ва Урадзе «Свабоднай Францыі» (з 1942 «Змагарная Францыя», знаходзіўся ў эміграцыі ў Лондане). У 1944—60 гадах віцэ-прэзідэнт Дзяржаўнага савета і член Канстытуцыйнага савета, член Акадэміі грамадскіх навук (з 1947).

У 1946—68 гадах член, старшыня Камісіі па правах чалавека ААН. Адзін з заснавальнікаў ЮНЕСКА. Адзін з ініцыятараў стварэння і галоўны аўтар Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека (снежань 1948). У 1950—60 гадах член Міжнароднага суда ў Гаазе, у 1965—68 старшыня Еўрапейскага суда па правах чалавека. Заснаваў (1969) і ўзначаліў Міжнародны інстытут правоў чалавека ў Страсбуры, прэзідэнт Яўрэйскага альянсу ў Францыі.

Аўтар мемуараў, кніг і артыкулаў на юрыдычныя тэмы.

Пахаваны ў парыжскім Пантэоне.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дыпламаты Францыі
Катэгорыя:Службовыя асобы ААН
Катэгорыя:Міністры юстыцыі Францыі
Катэгорыя:Юрысты Францыі
Катэгорыя:Пахаваныя ў парыжскім Пантэоне
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Францыя)
Рыначная плошча Хельсінкі

**Рыначная плошча** ці **Гандлёвая плошча** (фін. Kauppatori, швед. Salutorget) — самае шматлюднае месца ў Хельсінкі. Знаходзіцца акурат на беразе мора. З яе адплываюць паромы на Суаменліну. На плошчу выходзіць фасад прэзідэнцкага палаца і парк Эспланады. Славіцца сваім рыбным кірмашом.

Сярод славутасцяў плошчы — бронзавы фантан і абеліск Імператрыцы з двухгаловым арлом. Ён быў усталяваны ў гонар візіту ў Гельсінгфорс імператрыцы Аляксандры Фёдараўны ў 1835 годзе. Пасля набыцця Фінляндыяй незалежнасці знесены, але адноўлены ў 1971 годзе па просьбе гараджан.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Плошчы Хельсінкі
Джордж Маршал

**Джордж Кэтлет Маршал-малодшы** (, 31 снежня 1880 — 16 кастрычніка 1959, Вашынгтон) — дзяржаўны і ваенны дзеяч ЗША, генерал арміі (18 снежня 1944), ініцыятар плана Маршала, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1953). Займаў пасады начальніка Генштаба, дзяржаўнага сакратара і міністра абароны.

## Біяграфія 
* 1901 г. — скончыў ваенны корпус.
* 1916 г. — чын капітана.
* 1917 г. — Узначальвае аператыўны аддзел амерыканскай арміі ў Францыі.
* 1936 г. — Прысвоена званне брыгаднага генерала.
* 1938 г. — Начальнік штаба арміі ЗША.
* 1939 г.-1940 год — Удзельнічае ва ўмацаванні і ўзмацненні амерыканскай арміі.
* 1942 г. — Кіруе войскам і флотам, распрацоўвае план адкрыцця «Другога фронту».
* 1942 г.-1944 — Кіруе практычна ўсімі аперацыямі амерыканскай арміі.
* 1944 — Генерал арміі, настойвае на адкрыцці «Другога фронту».
* 1945 год — Сыходзіць у адстаўку і неўзабаве вяртаецца, робііцца прадстаўніком прэзідэнта ў Кітаі.
* 1947 г. — Вяртаецца ў ЗША, становіцца дзяржсакратаром, распрацоўвае «План Маршала».
* 1949 г. — Стварае НАТА, сыходзіць у адстаўку.
* 1950 г. — Вяртаецца на службу, робіцца сакратаром па абароне.
* 1951 г. — Канчаткова адыходзіць ад спраў.

## Воінскія званні 
* 1 кастрычніка 1936 — брыгадны генерал
* 1 ліпеня 1939 — генерал-маёр
* 1 верасень 1939 — генерал (падвышэнне часовае, абмінаючы чын генерал-лейтэнант)
* 16 снежня 1944 г. — генерал арміі (часовае павышэнне)
* 23 сакавіка 1946 — генерал арміі (пастаяннае званне са старшынствам з 16 снежня 1944 г.)

Катэгорыя:Военачальнікі ЗША
Катэгорыя:Генералы арміі (ЗША)
Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША
Катэгорыя:Міністры абароны ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Лаўрэаты міжнароднай прэміі імя Карла Вялікага
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (ЗША)
Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны
Праспект Манергейма

**Праспект Манергейма** (фін. Mannerheimintie, швед. Mannerheimvägen) — адна з галоўных вуліц Хельсінкі, сталіцы Фінляндыі. Папярэднікам праспекта быў старадаўні тракт, які злучаў Хельсінкі з былой сталіцай Фінляндыі — Турку. У 1942 годзе праспект атрымаў сучасную назву — перайменаваны ў гонар 75-годдзя маршала Карла Густава Манергейма.

Свой пачатак праспект Манэргейма бярэ ў цэнтры Хельсінкі ад Шыльнадскай плошчы каля Шведскага тэатра і крамы Стокман. Пасля вуліца праходзіць некалькі раёнаў горада, і ўжо за межамі Хельсінкі робіцца магістраллю, якая вядзе да гарадоў Хямеэнліна і Тамперэ. Сярод будынкаў, размешчаных на праспекце або яго наваколлях вылучаюцца: Будынак Парламента (Эдускунты), паштамт Хельсінкі, музей сучаснага мастацтва Кіясма, Канцэртная зала «Фінляндыя», Нацыянальны музей і будынак Фінскай нацыянальнай оперы.

Катэгорыя:Хельсінкі
Катэгорыя:Вуліцы паводле алфавіта
Нацыянальны музей Фінляндыі

**Нацыянальны музей Фінляндыі** — музей знаходзіцца ў сталіцы Фінляндыі - Хельсінкі. У экспазіцыі музея прадстаўлена вялікая колькасць экспанатаў звязаных з гісторыяй Фінляндыі.

Будынак нацыянальнага музея Фінляндыі створаны архітэктарамі Г. Гезеліусам, Э. Саарыненам і А. Ліндгрэнам, што працавалі ў архітэктурнай фірме Gesellius-Lindgren-Saarinen. Размешчана яно на праспекце Манергейма. Будаўніцтва  пачалося ў 1905 годзе, завершана ў 1910 годзе. У 1916 годзе музей быў адкрыты для наведвальнікаў.

Экспазіцыя Нацыянальнага музея падзелена на шэсць частак. У ёй прадстаўлены калекцыі манет, медалёў, ордэнаў і знакаў адрознення, срэбра, ювелірныя вырабы і зброя. Шматлікія экспанаты знойдзены пры археалагічных раскопках на тэрыторыі Фінляндыі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Музеі Хельсінкі
Катэгорыя:Нацыянальныя музеі Фінляндыі
Ральф Норман Энджэл

**Ральф Но́рман Э́нджэл** (1873, Англія — 1967, ЗША) — журналіст, пісьменнік, лектар, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1933).

## Біяграфія 
У маладосці змяніў мноства прафесій. Быў перакананым пацыфістам і актыўным барацьбітом з мілітарызмам.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Вялікабрытаніі
Дросель

**Дросель** ()
* у шырокім сэнсе слова дросель — гэта абмежавальнік, рэгулятар.
* у радыётэхніцы — катушка індуктыўнасці, якая валодае высокім супрацівам пераменнаму току і малым супрацівам пастаяннаму. Прызначаны як для абароны крыніц сілкавання ад траплення ў іх наведзеных высокачастотных сігналаў, так і для пазбягання засмечвання сілкавальнай сеткі электрамагнітнымі перашкодамі. На нізкіх частотах выкарыстоўваецца ў фільтрах ланцугоў сілкавання і звычайна мае металічны або ферытавы стрыжань.
* дросельная (рэдукцыйная) арматура — элемент трубаправоднай арматуры, прызначаны для зніжэння (редуцыравання) працоўнага ціску ў сістэме за кошт павелічэння гідраўлічнага супраціву ў праточнай частцы.
* дросельная заслонка ў рухавіку ўнутранага згарання, а таксама ручка, якая рэгулюе гэтую заслонку (напрыклад, у кабіне пілота).

Катэгорыя:Радыё
Катэгорыя:Трубаправодны транспарт
Катэгорыя:Электроніка
Каралас Папульяс

**Каралас Папульяс** (,  — , Афіны) — грэчаскі палітык, прэзідэнт Грэцыі (2005—2015).

## Біяграфія 
Актыўны ўдзельнік барацьбы супраць дыктатарскага рэжыму «чорных палкоўнікаў» 1967—1974, блізкі паплечнік Андрэаса Папандрэў. У 1985—1989 і 1993—1996 гадах займаў пасаду міністра замежных спраў Грэцыі.

12 сакавіка 2005 года стаў Прэзідэнтам Грэцыі. 3 лютага 2010 года Парламент Грэцыі пераабраў Караласа Папульяса на другі прэзідэнцкі тэрмін (за пераабранне прагаласавалі 266 дэпутатаў з 298 прысутных). 12 сакавіка 2015 года Пракопіс Паўлапулас змяніў Караласа Папульяса на пасадзе прэзідэнта краіны.

Памёр 26 снежня 2021 года ў Афінах.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэзідэнты Грэцыі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Грэцыі
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Марыупаля
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Члены ПАСОК
Альберт Швейцэр

**Альберт Швейцэр** (ням. Albert Schweitzer; , Кайзерсберг, Верхні Эльзас — , ) — нямецкі тэолаг, філосаф, музыкант і ўрач, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1952).
## Біяграфія 
Вучыўся ў Страсбургскім (1893-98, 1905-08) і Парыжскім (1898-99) універсітэтах. У 1903-05 кіраўнік семінарыі Св. Фамы ў Страсбургу. У 1913 заснаваў першую ў Экватарыяльнай Афрыцы бальніцу для мясцовага насельніцтва (г. Ламбарэне, Габон), дзе працаваў (з перапынкамі) да канца жыцця.

Выступаў з арганнымі канцэртамі ў Германіі, Швецыі, Вялікабрытаніі і іншых еўрапейскіх краінах, вылучаўся віртуознай тэхнікай і глыбокім разуменнем прыроды арганнай музыкі, найперш твораў І. С. Баха. У працы «І. С. Бах» (1908) імкнуўся ацаніць яго творчасць з новых эстэтычных пазіцый. Даследаваў гісторыю аргана.

У цэнтры яго філасофскіх поглядаў — праблема ўзаемадзеяння чалавека з божым і зямным светам. Прааналізаваўшы гісторыю рэлігій свету, прыйшоў да высновы, што хрысціянства — адзінае вучэнне, якое спалучае ў сабе разуменне недасканаласці зямнога і імкненне да пераўтварэння свету ў адпаведнасці з божай задумай. Асноўную перавагу хрысціянскага вучэння бачыў у яго этычнай накіраванасці, якую лічыў асновай найвышэйшага тыпу духоўнасці («Хрысціянства і сусветныя рэлігіі», 1924). На яго думку, у аснове сапраўднай этыкі ляжыць прынцып «глыбокай пашаны да жыцця». Лічыў, што ў аснове жыццесцвярджальнага светапогляду ляжыць «перажыванне» свету, а не яго пазнанне, што рацыяналізм і веды прыводзяць да песімізму. Паводле Альберта Швейцэра, еўрапейская культура знаходзіцца ў глыбокім заняпадзе, што выяўляецца ў панаванні матэрыяльнага над духоўным, грамадства над індывідуумам і абумоўліваецца крызісам еўрапейскага светапогляду. Сцвярджаў, што выратаваць культуру можа толькі стварэнне па-філасофску абгрунтаванага светапогляду, які б спалучаў у сабе аптымізм і этыку «пашаны да жыцця» і быў накіраваны на духоўна-маральнае ўдасканаленне чалавека і грамадства («Культура і этыка», 1923). Аўтар прац «Тайна месіянізму і пакуты: Нарыс жыцця Хрыста» (1901), «Містыка апостала Паўла» (1930), «Праблема свету ў сучасным свеце» (1954), «Гуманнасць» (апубл. 1966) і інш.

Доктар філасофіі (1899), тэалогіі (1900), медыцыны (1913). Ганаровы доктар шэрагу еўрапейскіх і амерыканскіх універсітэтаў.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Германіі
Лайнус Полінг

**Лайнус Карл Полінг** (анг. Linus Carl Pauling; , Портленд, Арэгон — , , Каліфорнія) — амерыканскі хімік, крышталограф, лаўрэат двух Нобелеўскіх прэмій: па хіміі (1954) і прэміі міру (1962), а таксама Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаванне міру паміж народамі» (1970).

## Іншыя ўзнагароды 
Апроч двух Нобелеўскіх прэмій, Полінг атрымаў наступныя ўзнагароды:
* За дасягненні ў галіне чыстай хіміі Амерыканскага хімічнага таварыства (1931)
* Медаль Дэйві Лонданскага каралеўскага таварыства (1947)
* Міжнародная Ленінская прэмія «За ўмацаванне міру паміж народамі» (1971)
* Нацыянальны навуковы медаль ЗША (1974)
* Медаль «За навуковыя дасягненні» Нацыянальнага навуковага фонду ЗША (1975)
* Залаты медаль імя М. В. Ламаносава АН СССР (1977)
* Прэмія па хіміі Амерыканскай Нацыянальнай акадэміі навук (1979)
* Медаль Прыстлі Амерыканскага хімічнага таварыства (1984)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта штата Арэгон
Катэгорыя:Хімікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Двойчы лаўрэаты Нобелеўскай прэміі
Катэгорыя:Пацыфісты
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Дэві
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Прыстлі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Рэблінга
Катэгорыя:Крышталёграфы
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Прэзідэнты Амерыканскага хімічнага таварыства
Шон Мак-Брайд

**Шон Макбрайд** () (, Парыж — ) — палітычны і грамадскі дзеяч Ірландыі. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1974), Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаванне міру паміж народамі» (1977)

## Біяграфія 
Па адукацыі юрыст. У 30-40-я гг. займаўся журналістыкай і юрыдычнай практыкай. Займаў адказныя пасады ў шматлікіх міжнародных арганізацыях. З 1973 вярхоўны камісар ААН па Намібіі. Міжнародная Ленінская прэмія «За ўмацаванне міру паміж народамі» (1977).

## Палітычная дзейнасць 
Актыўны ўдзельнік барацьбы за незалежнасць Ірландыі. Падвяргаўся пераследам англійскіх уладаў. У 20-я гг. быў адным з кіраўнікоў Ірландскай рэспубліканскай арміі. У 1947-58 дэпутат ірландскага парламента ад створанай ім (у 1936) Рэспубліканскай партыі (Клан на Поблахта). У 1948-51 міністр замежных спраў Ірландыі. Актыўна ўдзельнічаў у падрыхтоўцы і рабоце Сусветнага кангрэса (1973) і Сусветнага форуму (1977) міралюбных сіл у Маскве.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Ірландыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Ірландыі
Пот

[thumb|200px|«Жанчына, якая выцірае пот» (Ase o fuku onna), ксілаграфія [Кітагава Утамара (1798).]]
**Пот** — бясколерная салёная вадкасць, якая выдзяляецца потавымі залозамі. Пот уяўляе сабой канчатковы прадукт механізму тэрмарэгуляцыі мноства біялагічных відаў.

Састаў поту залежыць ад віду жывёлы, тыпу яго потавых залоз, стану арганізма, інтэнсіўнасці потавыдзялення і колькасці розных рэчываў у крыві. У чалавека пот мае 98—99 % вады, каля 0,1 % мачавіны, арганічнай кіслаты, аміяк, тлушчы, хлорысты натрый (каля 0,3 %) і інш. З потам пераносяцца фэрамонныя і мноства біялагічна актыўных рэчываў. Рэакцыя поту бывае кіслай (рН 3,8—6,2) або шчолачнай (пры раскладанні мачавіны і выдзяленні аміяку). У капытных з потам выдзяляюцца бялкі (таму спацелы конь мае «запенены» выгляд). У некаторых жывёл пот мае пігменты (напр., у бегемота і самца вялікага кенгуру ён чырвоны).

У чалавека выдзяляецца 0,5—12 л поту за суткі ў залежнасці ад мышачнай нагрузкі, тэмпературы навакольнага асяроддзя, колькасці выпітай вады. Больш за ўсё потавых залоз ў чалавека на далонях — да 500 на адзін квадратны сантыметр. Пры паталагічным стане пот можа мець глюкозу (цукровы дыябет), жоўцевыя пігменты, цысцін (цыстынурыя), часам эрытрацыты — крывавы пот.

## Літаратура 
* Леанцюк А. Пот // БЭ ў 18 т. Т. 12. Мн., 2001.
* Сергей Бесараб Потные истории. Введение в антиперспирант // Хабр — habr.com, 16 чэрвеня 2022, 17:16

## Гл. таксама 
* Ангідроз
* Гіпергідроз
* Гіпертэрмія
* Гіпанатрыемія
* Ферамоны

Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці
Катэгорыя:Безумоўныя рэфлексы
Катэгорыя:Тэрмарэгуляцыя
Альва Мюрдаль

**Альва Мюрдаль** (, 31 студзеня 1902, Упсала — 1 лютага 1986, Стакгольм) — шведская дыпламат, палітык і сацыёлаг, лаўрэатка Нобелеўскай прэміі міру ў 1982 годзе разам з Альфонса Гарсія Роблесам.

## Біяграфія 
Скончыла Стакгольмскі ўніверсітэт у 1924 годзе. З 1932 года член Сацыял-дэмакратычнай партыі. У 1936—1948 гадах дырэктар заснаванага ёю сацыяльна-педагагічнага семінара (Педагагічнага інстытута дашкольнага навучання) у Стакгольме. З 1956 года пасол у Індыі, Бірме і на Цэйлоне. У 1962—1972 гадах кіраўніца шведскай дэлегацыі на Жэнеўскай канферэнцыі па раззбраенні. У 1966—1972 гадах міністр па пытаннях раззбраення.

Аўтар прац «Крызіс у праблеме насельніцтва» (1934, у сааўтарстве з мужам Г. Мюрдалем), «Гульня ў раззбраенне: як Злучаныя Штаты і Расія раздуваюць гонку ўзбраенняў» (1977) і інш.

Муж (з 1924) — Гунар Мюрдаль — лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы. Дочкі — Сісела Мюрдаль-Бок (нар. 1934), прафесар філасофіі Гарвардскага ўніверсітэта, і Кай Фелстэр, сацыёлаг. Сын — Ян Мюрдаль, пісьменнік.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* біяграфія Альвы Мюрдаль на сайце Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Дыпламаты Швецыі
Абдул Калам

**Авур Пакір Джаінулабдзін Абдул Калам Марайкаяр** (, ; нар.  — ) — прэзідэнт Індыі з ліпеня 2002 па ліпень 2007.

## Біяграфія 
Таміл па нацыянальнасці, мусульманін па веравызнанні. Нарадзіўся 15 кастрычніка 1931 года ў мястэчку Рамешварам на поўдні штата Тамілнад ў сям’і беднага рыбака, Абдул Калам з дзяцінства адрозніваўся не толькі зайздроснай упартасцю ў атрыманні ведаў у школе, але і велізарнай працавітасцю і адказнасцю, дапамагаючы сваёй сям’і продажам газет у вольны ад школы час.

У 1950 ён паступіў у каледж Сент Джозэф ў г. Трычы, а ў 1954 — у Мадраскі тэхналагічны інстытут, дзе атрымаў дыплом авіяінжынера. З 1958 працаваў у Арганізацыі абаронных даследаванняў, з 1963 перайшоў у індыйскую арганізацыю касмічных даследаванняў.

З 1992 па 1999 Калам быў дарадцам па навуцы міністра абароны і кіраўніком Дэпартамента абаронных даследаванняў. Ён аўтар знакамітага тэхналагічнага плана-2002 па ператварэнні Індыі з краіны, што развіваецца ў развітую краіну. Перад прэзідэнцтвам займаў пасаду галоўнага дарадцы ўрада Індыі ў рангу міністра, адказнага за навукова-тэхнічнае развіццё ў стратэгічнай, эканамічнай і сацыяльнай абласцях.

Вядомы стратэгічным бачаннем развіцця Індыі і яе месца ў свеце. У сваёй кнізе «Індыя-2020» прапануе праграму ператварэння краіны ў тэхналагічную звышдзяржаву.

Памёр 27 ліпеня 2015 года.

Катэгорыя:Палітыкі Індыі
Катэгорыя:Прэзідэнты Індыі
Альфонса Гарсія Роблес

**Альфонса Гарсія Роблес** (, Самора, Мічаакан, Мексіканскія Злучаныя Штаты — , , Мексіканскія Злучаныя Штаты) — мексіканскі палітычны дзеяч, міністр замежных спраў Мексікі (1975—1976), лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1982) сумесна з Альвай Мюрдаль.

## Біяграфія 
У 1933 г. скончыў юрыдычны факультэт Нацыянальнага ўніверсітэта ў Мехіка, працягнуў адукацыю ў Парыжы і ў Акадэміі міжнароднага права ў Гаазе (1938).

У 1941 г. прызначаны кіраўніком дэпартамента міжнародных арганізацый, а затым генеральным дырэктарам палітычнай і дыпламатычнай службы.

У 1945—1952 гг. — Пастаянны прадстаўнік Мексікі ў ААН,

ў 1952—1957 гг. — У сакратарыяце ААН у Нью-Ёрку, з'яўляўся дырэктарам палітычнага аддзялення.

У 1957—1962 гг. — Начальнік дэпартамента Еўропы, Азіі і Афрыкі МЗС Мексікі. Прымаў актыўны ўдзел у працы канферэнцый па марскім праве 1958 і 1960 гг.

У 1962—1964 гг. — Пасол у Бразіліі.

У 1964—1970 гг. — Намеснік міністра замежных спраў, гуляў адну з ключавых роляў у падпісанні ў лютым 1967 г. дамовы аб забароне ядзернай зброі ў Лацінскай Амерыцы, (Дагавор Тлатэлолька), падпісаны прадстаўнікамі 14 краін, пазней да яго далучыліся яшчэ 10 дзяржаў. У 1967 г. узначаліў мексіканскую дэлегацыю на Жэнеўскай канферэнцыі ААН па раззбраенні, дзе сумесна з Альвай Мюрдаль прымаў актыўны ўдзел у распрацоўцы Дагавора аб нераспаўсюджванні ядзернай зброі 1968 г., удзельнікамі якога сталі 115 краін свету.

У 1970—1975 гг. — Прадстаўнік Мексікі ў ААН.

У 1975—1976 гг. — Міністр замежных спраў Мексікі, старшыня «групы 77» ў ААН (1974—1975).

У 1985 г. абраны старшынёй Камітэта ААН па раззбраенні.

## Зноскі 
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Мексікі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Мексікі
Катэгорыя:Паслы Мексікі ў Бразіліі
Катэгорыя:Пастаянныя прадстаўнікі Мексікі пры ААН
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі Мексікі
Маўзалей Леніна

**Маўзалей У. І. Леніна** (у 1953—1961 гг. Маўзалей У. І. Леніна і І. В. Сталіна) — помнік-пахавальня на Чырвонай плошчы ля Крамлёўскай сцяны ў Маскве.

## Гісторыя будаўніцтва 
Першы драўляны Маўзалей (праект А. В. Шчусева) быў узведзены да дня пахавання Уладзіміра Ільіча Леніна (27 студзеня 1924), меў форму куба, быў увянчаны трохспрыступкай пірамідай; ў другім часовым драўляным Маўзалеі, устаноўленым вясной 1924 года (праект А. В. Шчусева), да прыступкавага аб’ёма былі прыбудаваны з двух бакоў трыбуны. Першапачатковы праект саркафага быў прызнаны тэхнічна цяжкім і архітэктар К. С. Мельнікаў на працягу месяца распрацаваў і прадставіў восем новых варыянтаў. Адзін з іх быў зацверджаны, а затым і рэалізаваны ў самыя кароткія тэрміны пад наглядам самога аўтара. Гэты саркафаг стаяў у маўзалеі аж да заканчэння Вялікай Айчыннай вайны.

## Спасылкі 
* Сайт пра Маўзалей

Катэгорыя:Уладзімір Ленін
Катэгорыя:Маўзалеі
Катэгорыя:Зікураты
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Расіі
Катэгорыя:Сусветная спадчына паводле алфавіта
Катэгорыя:Помнікі архітэктуры Масквы
Катэгорыя:Мемарыяльныя збудаванні
Катэгорыя:Красная плошча (Масква)
Катэгорыя:Падзеі 27 студзеня
Катэгорыя:Студзень 1924 года
Катэгорыя:Некропаль каля Крамлёўскай сцяны
Катэгорыя:1930 год у Маскве
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Аляксея Шчусева
Манмахан Сінгх

**Манмахан Сінгх** (гурмукхі: ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, дэванагары: मनमोहन सिंह; ) — індыйскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, пятнаццаты Прэм’ер-міністр Індыі ад партыі Індыйскі нацыянальны кангрэс (ІНК) (2004—2014). Сікх па веравызнанні, ён стаў першым неіндусам на пасадзе прэм’ер-міністра Індыі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Палітыкі Індыі
Кал

**Кал** (, фекаліі, экскрыменты) — сукупнасць адходаў жыццядзейнасці і неперавараных рэшткаў ежы жывёл і чалавека, што выдзяляюцца ў навакольнае асяроддзе з дыстальнага заканчэння кішачніка ў працэсе акту дэфекацыі.

## Аналізы кала 
У медыцыне па аналізах кала (капраграме) можна даведацца пра функцыянаванні арганізма, перш за ўсё аб стане працэсаў пераварвання ежы ў стрававальным аддзеле, аб працы жоўцьвыводнай сістэмы, аб бактэрыяльным балансе тоўстай кішкі, аб наяўнасці схаваных крывацёкаў з ЖКТ (тэст на ўтоеную кроў), а таксама выявіць паразітаў (гельмінтаў) у кішачніку, што дазваляе выявіць іх прысутнасць і ў іншых частках арганізма (гл. мазгавік).

## Гл. таксама 
* Гной
* Капраліты
* Капрафагія
* Гаўно мастака

Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці
Спіннамазгавая вадкасць

**Спіннамазгава́я ва́дкасць**, **цэрэбраспінальная вадкасць**, **ліквар** — вадкасць, якая пастаянна цыркулюе у жалудачку галаўнога мозгу, лікваправодных шляхах, субарахнаідальнай (падпавуціннай) прасторы галаўнога і спіннога мозгу.

## Функцыі 
Засцерагае галаўны і спінны мозг ад механічных уздзеянняў, забяспечвае падтрыманне пастаяннага нутрачарапнога ціску і водна-электралітнага гамеастазу. Падтрымлівае трафічныя і абменныя працэсы паміж крывёй і мозгам. Флуктуацыя ліквора аказвае ўплыў на вегетатыўную нервовую сістэму.

## Утварэнне 
Асноўны аб’ём цэрэбраспінальнай вадкасці утвараецца шляхам актыўнай сакрэцыі залозістымі клеткамі сасудзістых спляценняў у жалудачку галаўнога мозгу. Іншым механізмам утварэння цэрэбраспінальнай вадкасці з’яўляецца прапацяванне плазмы крыві праз сценкі крывяносных сасудаў і эпендыму жалудачкаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці
Катэгорыя:Галаўны мозг
Гной

**Гной** — каламутны экссудат, які ўзнікае ў выніку гнойнага або серозна-гнойнага запалення тканак. Працэс утварэння гною называюць нагнаенне. Нагнаенне костак называецца астэаміеліт. Гной складаецца з:

# гнойнай «сыроваткі», якая змяшчае раствораныя ў ёй альбумін, глабулін, пратэялітычныя, глікалітычныя і ліпалітычныя ферменты мікробнага або лейкацытарнага паходжання, халестэрын, лецыцін, тлушчы, мыла, прымешкі ДНК;
# тканкавага дэтрыта;
# клетак, галоўным чынам жывых або дэгенерыраваных мікраарганізмаў або нейтрафільных лейкацытаў (гнойныя цельцы, шарыкі, клеткі). У асаблівых выпадках у гное пераважаюць эазінафілы або монануклеары.
Колер гною часта жоўты, жоўта-зялёны, але можа быць блакітнаватым, ярка-зялёным, брудна-шэрым. Кансістэнцыя свежага гною вадкая, з часам яна гусцее.

## Гл. таксама 
* Эмпіема

## Літаратура 
* *Красильников А. П.* Микробиологический словарь-справочник. — Минск: «Беларусь», 1986. — С. 96—97.

Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці
Насавая слізь

**Насавая слізь** (муканазальны сакрэт, разм. соплі) — слізь, якая выдзяляецца ў носе. Пры прастудзе, алергіі або пры астуджэнні (замярзанні) носа выдзяленне слізі павялічваецца. Залішняе выдзяленне муканазальнага сакрэту называецца катарам (насмаркам). Пры багатым катары муканазальны сакрэт сцякае па задняй сценцы насаглоткі.

Насавая слізь прадуцыруецца залозамі слізістай абалонкі поласці носа, служыць для ўвільгатнення ўдыхаемага паветра і зліпання удыхаемага пылу; таксама слізь валодае антысептычнымі ўласцівасцямі.

Пры залішнім вылучэнні муканазальнага сакрэту патрабуецца ачыстка носа пасродкам фарсіраванага выдыху праз яго (высмарківання), часам — прымяненне лекавых сродкаў (антыкангестанты, антыгістамінныя прэпараты і інш).

Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці
Клас Понтус Арнальдсан

**Клас Понтус Арнальдсан** (,  — ) — шведскі пісьменнік, журналіст, палітык і пацыфіст, сумесна з Фрэдрыкам Баерам лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру ў 1908 годзе.

## Біяграфія 
У 1881—1887 гадах дэпутат шведскага парламента. Выступаў за нейтралітэт Швецыі і аб’яднанне скандынаўскіх краін.

Адзін з заснавальнікаў і першы старшыня Шведскага саюза міру і арбітражу, створанага ў 1883 годзе.

Удзельнічаў у вырашэнні нарвежскага канфлікту (1895—1905) як прыхільнік аддзялення Нарвегіі ад Швецыі.

Пахаваны на Паўночных могілках у Стакгольме.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — 552 с.: іл.

## Спасылкі 
* Біяграфія Класа Понтуса Арнальдсана на Нобелеўскім сайце
* Клас Понтус Арнальдсан на сайце Find-A-Grave

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Пісьменнікі Швецыі
Катэгорыя:Палітыкі Швецыі
Катэгорыя:Пацыфісты
Фрэдрык Баер

**Фрэдрык Баер** (; 1837 — 22 студзеня 1922) — дацкі пісьменнік і палітычны дзеяч. Адзін з пачынальнікаў пацыфісцкага руху. З 1891 года па 1907 год быў старшынёй праўлення Міжнароднага бюро міру. У 1908 годзе атрымаў Нобелеўскую прэмію міру разам з Класам Понтусам Арнальдсанам.

## Спасылкі 
* Fredrik Bajer (анг.)

Катэгорыя:Палітыкі Даніі
Катэгорыя:Пісьменнікі Даніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Даніі
Мера (племя)

**Мера**, або **мяране** — старажытнае фіна-ўгорскае племя, якое жыло на тэрыторыі сучасных Уладзімірскай, Яраслаўскай, Іванаўскай, усходняй часткі Маскоўскай, часткі Валагодскай, і заходняй часткі Кастрамской абласцей Расіі.

## Роля ў фарміраванні рускага этнасу 
Ёсць меркаванне, што фіна-ўгорскі народ — мера (мяране), быў асіміляваны славянскімі плямёнамі падчас засялення імі тэрыторый, ужо занятых мерай. Такім чынам рускія як этнас склаліся на мяранскай аснове. Таксама, магчыма, адбывалася выцясненне і міграцыя, або вынішчэнне меры, але пра арганізаваны супраціў мясцовага насельніцтва прышлым славянам звестак няма. Археалагічныя раскопкі ў многіх месцах паказваюць суіснаванне ў адзін перыяд славянскай і фіна-ўгорскай культур на адных паселішчах.

## Сучасныя мера 
Некаторыя гісторыкі, філолагі і этнографы схільныя лічыць, што прамыя нашчадкі летапіснай меры — кастрамскія марыйцы.

У той жа час, у Парфеньеўскім, Антропаўскім, Вахомскім, Нейскім, Галіцкім раёнах Кастрамской вобласці, Мышкінскім і Некоўзскім раёнах Яраслаўскай вобласці і іншых ёсць карэнныя рускамоўныя жыхары, якія хацелі б лічыцца нашчадкамі мяран, хоць усе апошнія перапісы насельніцтва іх запісвалі рускімі. Сучасныя мяране маюць свае інтэрнэт-сайты, дзе прадстаўлены нацыянальныя герб, сцяг і гімн; удзельнічаюць у дыскусіях на фіна-ўгорскіх сетках.

Жыццю сучасных мяран прысвечаны літаратурныя творы сучасных пісьменнікаў: аповесці Дзяніса Асокіна (Аіста Сяргеева) «Аўсянкі» і Алекса Авардзіна (Авардзеня Сандры) «Кастрамскія вакацыі». У 2010 годзе рэжысёрам Аляксеем Фядорчанкам зняты мастацкі фільм «Аўсянкі», героі якога мяране, якія паводле сцэнарыя захаваліся як этнас і жывуць у наш час.

Няма доказаў, што сучасныя «мяране» прамыя нашчадкі летапіснага народа. Аднак, паводле часткі 1 артыкула 26 Канстытуцыі Расіі, кожны мае права вызначаць і пазначаць сваю нацыянальную прыналежнасць.

## Гл. таксама 
* Дзякаўская археалагічная культура
* Чарняхоўская культура
* Аўсянка (фільм)

## Спасылкі 
* Карта рассялення народаў Еўропы ў IX стагоддзі. УНПК Арлоўскі Дзяржаўны Тэхнічны ўніверсітэт 
* Uralistica — Фіна-ўгорскія супольнасць — Uralistica. the world of finno-ugric and samoyed peoples 
* Партал «Меряния» прысвечаны гісторыі і культуры народа Мера (публікацыі на рускай мове)

Катэгорыя:Старажытныя народы
Катэгорыя:Фіна-ўгорскія народы
Сенацкая плошча Хельсінкі

**Сенацкая плошча** (фін. Senaatintori, швед. Senatstorget) — плошча ў цэнтральнай частцы горада Хельсінкі ў раёне Круунунхака, «візітная картка» горада. Створана ў стылі позняга класіцызму пасля ўваходжання Фінляндыі ў склад Расійскай імперыі. На ёй у 1830-1852 гадах архітэктар Карл Людвіг Энгель пабудаваў манументальны кафедральны сабор. Перад саборам знаходзіцца помнік Аляксандру II. Яго ўсталявалі ў 1894 годзе ў памяць аб аднаўленні царом фінскага парламентарызму.

## Спасылкі 
* Будынак сената (Дзяржаўнага савета) на сайце vHelsinki.ru  

Катэгорыя:Плошчы Фінляндыі
Катэгорыя:Архітэктура класіцызму
Катэгорыя:Хельсінкі