open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1540-я

* Паход на Маскву крымскага хана Сахіб-Гірэя
* Іван Грозны прымае тытул цара і вялікага князя ўсяе Русі. Руская дзяржава стала царствам.
* Паходы Івана Грознага на Казань (1547 і 1549)
1550-я

* Трэці паход на Казань. Узяцце Казані.
* Астраханскія паходы (1554 і 1556), далучэнне Астраханскага ханства да Расіі
* Руска-шведская вайна, 1554-1557
* Паход крымскага хана на Тулу (1555)
* Паход рускіх войскаў на Крымскае ханства (Ржэўскі паход)
* Пачатак Лівонскай вайны
1560-я

* Лівонская вайна
* Іван Грозны ўвёў апрычніну
* Паходы турэцка-татарскага войска на Астрахань
* Заснаваны горад Арол
* У Маскоўскі царстве заснаваны прыказы: памесны, прыказ Вялікага прыхода, ямскі
1570-я

* Лівонская вайна
* У маскоўскім царстве створаны прыказы: чалабітны, халопій, разбойны, пасцельны, земскі
* Набег крымскіх татараў на Маскву, яе апошняе спальванне татарамі
* Пабеда рускіх пры Моладзях, узяцце імі крэпасці Вейсенштэйн
* Намінальнае "праўленне" Сімеона Бекбулатавіча з тытулам "вялікі князь усяе Русі" (1575-1576)
* Перманентна паўстае пытанне аб выбарах польскага караля
* Першы і другі паходы Ермака ў Сібір
1580-я

* Заканчэнне Лівонская вайны
* Атаман Ярмак Цімафеевіч разбівае сібірскага хана Кучума
* Смерць Івана Грознага
* Заснаванне патрыярства ў Рускай царкве
Тарка

thumb|Тарка
**Тарка** — кухонная прылада для драбнення прадуктаў (напрыклад, сыру, гародніны).

Паверхня таркі звычайна мае мноства адтулін з прылеглымі да іх зубцамі. Зубцы выконваюць функцыю разцоў, а скрозь адтуліны праходзіць здробнены прадукт. Некаторыя віды тарак не маюць адтулін, у іх ёсць толькі зубцы.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кухонныя прылады
1810-я

* Утварэнне Дзяржаўнага савета ў Расіі
* Руска-турэцкая вайна, 1806-1812
* Руска-персідская вайна, 1804-1813
* У Каліфорніі заснаваны Форт-Рос — крайняя кропка пасоўвання рускіх на юг Паўночнай Амерыкі
* Айчынная вайна, 1812
* Замежныя паходы Расійскай арміі, уступленне рускіх у Парыж
* Пабудаваны першы расійскі параход "Елизавета"
* Венскі кангрэс
* Пачатак экспедыцыі Белінсгаўзена і Лазарава да паўднёвага полюса
* Чугуеўскае паўстанне ў Расіі
1820-я

* Адкрыццё Антарктыды рускай экспедыцыяй пад кіраўніцтвам Белінсгаўзена і Лазарава
* Росквіт тайных арганізацый у Расіі
* Паўстанне дэкабрыстаў у Расіі
* Руска-персідская вайна, 1826-1828
* Руска-турэцкая вайна, 1828-1829
1830-я

* Паўстанне 1830-1831 у Царстве Польскім
* Адкрыццё першай у Расіі чыгункі паміж Санкт-Пецярбургам і Царскім Сялом
* Далучэнне ўніятаў у заходніх абласцях Расійскай імперыі да праваслаўнай царквы
Царэвіч

**Царэвіч** — славянскі ўладарскі тытул для сыноў цароў, спачатку замежных і гістарычных, затым, са з’яўленнем царстваў у Балгарыі, Сербіі, Масковіі — для дзяцей уласных уладароў. Жаночы адпаведнік — **царэўна**.

У XVIII стагоддзі тытул *царэвіч / царэўна* заменены на этымалагічна роднасны тытул цэсарэвіч (які мелі толькі спадчыннікі імператарскага стальца) і на тытул *вялікі князь / вялікая княгіня* (які мелі ўсе нашчадкі імператара, не толькі спадчыннікі стальца).

Катэгорыя:Манархія
*
Катэгорыя:Тытулы
Кароль

**Кароль** (, , ) — тытул манарха, звычайна спадчынны, але часам выбарны, уладар каралеўства.

**Каралева** — уладарка каралеўства або жонка караля.

Славянскае слова *кароль* () утварылася ад імя караля франкаў Карла Вялікага.

## Літаратура 
* С. Цатурова. Священная миссия короля-судии: Франция XIV-XV вв.  // Священное тело короля: Ритуалы и мифология власти. М.: Наука, 2006, с. 78-95

Катэгорыя:Тытулы
Манарх

**Манарх** (, ад , «адзін» і , «кіраўнік»&nbsp;— адзінаўладальны кіраўнік, уладар)&nbsp;— спадчынны або (радзей) выбарны глава манархічнай дзяржавы (цар, імператар, кароль, цэзар, кайзер, фараон, князь, прынц, герцаг, экзарх, негус, шах, султан, эмір, халіф, хан, малік, бей, візір, пуштун, махараджа і т.&nbsp;п.).

У руках манарха можа быць засяроджаная вярхоўная дзяржаўная, ваенная і судовая ўлада (абсалютная манархія, цяпер толькі ў краінах Азіі; Ватыкан з'яўляецца манархіяй тэакратычнай), у наш час яна звычайна абмежаваная вышэйшым заканадаўчым органам краіны (тады кажуць аб парламенцкай, або канстытуцыйнай манархіі).

## Гл. таксама 
* Манархія
* Спіс валадыроў-манархаў

*
Катэгорыя:Тытулы
Цар

**Цар** (ад , ): адзін з тытулаў манархаў у ўсходнеславянскай і паўднёваславянскай традыцыі; тытул быў роўным імператарскаму тытулу, або абвяшчаўся роўным таму (гл. гісторыя).

Этымалагічна слова «цар» (усходнесл. *царь*; англ. *tsar*, *czar*) выводзіцца са слова «цэсар» (усходнесл. *цҍсарь*), якое, у сваю чаргу, было выведзена з імені Цэзара, першага рымскага імператара (пар. ням. *Kaiser* імператар). Сэнсава словы «цар» і «цэсар» з’яўляліся перакладам грэч. тытулу «васілеўс» (імператар)

Тытулы «цар» і «імператар» фактычна ўзыходзяць да той самай крыніцы і азначаюць той самы гісторыка-культурны аб’ект, але на розных мовах.

## Гісторыя 
Да 15 ст. словам «цар» у усходнеслав. тэкстах азначалі візантыйскіх імператараў, біблейскіх і наогул старажытных валадароў, з 13 ст. ― мангола-татарскіх ханаў.

У Балгарыі тытул «цар» з’явіўся ў 913, калі Сімяон I быў каранаваны на царства канстанцінопальскім патрыярхам. Да таго ж перыяду адносяцца і першыя вядомыя артыфакты з гэтай формай слова («надпіс Мосціча»). У Сербіі тытулам «цар» называліся некалькі валадароў у 14 ст. У маскоўскай літаратуры тытул у дачыненні да маскоўскіх вялікіх князёў пачалі ўжываць з 15 ст., а самі яны пачалі карыстацца гэтым тытулам з сяр. 15 ст. (гл. цары расійскія).

Тытул «цэсар» ва ўсходнеславянскіх сярэднявечных тэкстах ужываўся ў дачыненні да імператара Святой Рымскай імперыі (старабел. *цесаръ*, *цэсаръ* ад польск. *cesarz* < лац. *Caesar*; старарус. *цҍсарь*).

## Тытулы царскай сям’і 
* *Царыца* — асоба якая валадарыць, альбо жонка мужа цара.
* *Царэвіч* — сын цара або царыцы.
* *Цэсарэвіч* — спадчыннік мужчынскага полу, поўны тытул *Спадчыннік Цэсарэвіч*.
* *Цароўна* — дачка цара або царыцы.

## Літаратура 
* *Успенский Б.* Отзвуки концепции «Москва — Третий Рим» в идеологии Петра Первого // Семиотика истории. Семиотика культуры.
* *Платонов С.* Полный курс лекций по русской истории. ― Петроград : [Б.м.], [1917].

*
Катэгорыя:Тытулы
Негус

**Негус** — тытул імператара Эфіопіі аж да звяржэння манархіі у 1975. Негус быў кіраўніком дзяржавы і кіраўніком урада, засяроджваў у сваіх руках поўную выканаўчую і заканадаўчую ўладу. Часопіс National Geographic заве імперскую Эфіопію «намінальнай канстытуцыйнай манархіяй» і «добразычлівай аўтакратыяй».

У плыні шэрагу стагоддзяў гэтым тытулам менаваліся феадальныя кіраўнікі буйных правінцый Эфіопіі. Цар Менелік II (1889—каля.1913 гг.), які змагаўся за цэнтралізацыю Эфіопскай дзяржавы, захаваў тытул негус толькі за цэнтральным кіраўніком. Негус Хайле Селасіе I абвясціў сябе імператарам у 1930 годзе.

Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Імператары эфіопскія
Экзарх

**Экза́рх**, часам выкарыстоўваецца напісанне «екзарх» (, «глава», «кіраўнік», «намеснік») — свецкі і царкоўны тытул.

1. Кіраўнік хору ў Старажытнай Грэцыі, пазней тытул кіраўнікоў у жрэчаскім саслоўі.

2. Тытул кіраўніка, у прыватнасці, вярхоўнага жраца ў Старажытным Рыме (пантыфіка).

3. Назва адной са ступеняў іерархіі ва ўсходняй царкве часоў Сусветных Сабораў. Згадваецца ў гістарычных дакументах ад Антыяхійскага сабору 445 года. Межы ўлады і юрысдыкцыі экзарха дакладна не высветленыя. Ён быў старшынёй г.зв. вялікіх сабораў дыяцэзу (μείζων συνόδος), якім падпарадкоўваліся мітрапаліты епархіяў і гарадоў. Пасля дыяцэзы былі падпарадкаваныя канстанцінопальскаму патрыярху і тытул экзарха перастаў згадвацца ў дакументах. Пазней, каля 1193, тытул экзарха зноў надаецца некаторым мітрапалітам. У 12 ст. тытул надаецца епіскапам Кесарыі Кападакійскай, Фесалонік, Эфеса, Карынфу.

4. У тэрміналогіі дзяржаўнага кіравання Усходняе Рымскай імперыі — намеснік імператара, які кіраваў тэрыторыямі, адваяванымі на захадзе ў варвараў. Найбольш вядомыя экзархі равенскія (з 568 па 752 г.). Эзархі ўзначальвалі ваенныя сілы і цывільную адміністрацыю экзархатаў.

5. У кіраванне Канстанціна Пурпурароднага (9 ст.) — цырыманіймейстар імператарскага двара ў Візантыі.

6. У 9 ст., пасля ўсталявання ў Балгарыі хрысціянства, тытул царкоўнага першаіерарха. З узмацненнем Балгарскага царства заменены тытулам патрыярха, пасля захопу Балгарыі туркамі ў 15 ст., тытул патрыярха зноў заменены на тытул экзарха. Захаваўся за першаіерархам балгарскай царквы і пасля таго, як яна набыла аўтакефалію ад канстанцінопальскага патрыярхату.

7. У Праваслаўі — глава асобнай царкоўнай акругі (экзархату). У Расіі тытул экзарха нададзены ў 1700, пасля адмены патрыяршаства, мітрапаліту Стэфану Яворскаму, местаблюсціцелю патрыяршага прастолу. Далей праваслаўная царква выкарыстоўвае тытул экзарха для першаіерархаў аўтакефальных ці памесных цэркваў невялікіх самастойных дзяржаў, або вялікіх рэгіёнаў дзяржавы, якія маюць структуру, адрозную ад рэшты дзяржавы (напрыклад, Грузія ў Расійскай імперыі).

8. У гістарычных актах Візантыі — надзвычайны ўпаўнаважаны прадстаўнік патрыярха, пасыланы з рознымі даручэннямі і рэвізіямі.

## Літаратура 
* 
* БСЭ

Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Царкоўныя чыны
Катэгорыя:Экзархаты
Султан

]]
**Султа́н** () — ісламскі тытул, з некалькімі гістарычнымі значэннямі.

## Мусульманскі манарх 
Тытул нясе маральны груз і рэлігійную ўладу, паколькі роля кіраўніка была вызначаная ў Каране. Султан, аднак, не абавязкова з’яўляецца рэлігійным настаўнікам і рэлігійным главой. У Візантыйскай Імперыі і традыцыйных сферах Усходняга Артадаксальнага Хрысціянства, супастаўнае адзінства царквы і дзяржавы ў асобе кіраўніка завуць цэзарапапізм. Апошнім Заходнім кіраўніком з сумешчанай уладай быў Мікалай II, апошні цар Расіі, хоць фармальна (калі не практычна) брытанскі манарх уяўляе падобны звяз царквы і дзяржавы, быўшы і главою дзяржавы і Главою Англіканскай царквы; у рэальнасці каралева — проста намінальны лідар царквы і дзяржавы.

Лічыцца што тытул Султана ніжэй тытула халіфа, аднак у Егіпецкім Султанаце з 1261 па 1517, рэальная ўлада прыналежыла Султану, а ўлада Халіфа дынастыі Абасідаў абмяжоўвалася духоўнай. У дзяржавах, дзе кіравалі Чынгідзы, тытул султана звычайна лічыўся ніжэй ханскага.

Наступным пасля тытула Султана з’яўляецца тытул эміра.

## Сучасныя султанаты 
* Бруней
* Малайзія
* Аман

## Гл. таксама 
* ага-Султан
* Бей
* Малік
* Падзішах
* Паша
* Халіф
* Хан
* Шах
* Эмір
* Султан султанаў
* Асманскія султаны

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Ісламскія тэрміны
Падзішах

**Падзішах** (ад стараж.-перс. уладар + перс. цар) ― тытул манарха ў шэрагу краін Блізкага і Сярэдняга Усходу. Узнік y старажытным Іране. Тытул Падзішаха насілі правіцелі Асманскай імперыі (XV ст. — пачатак XX ст.), Магольскай імперыі (XVI ст. — XIX ст.), Майсура (2-я палова XVIII ст.), Афганістана (1926—1973) і іншых.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тытулы
Малік

**Малік** ( - *malik*) — арабскі манархічны тытул. У адрозненне ад іншых тытулаў, такіх як эмір або султан, не перакладаемых на замежныя мовы, тытул малік звычайна перакладаюць як «кароль». Так, каралямі завуць малікаў-кіраўнікоў Саудаўскай Аравіі, Іарданіі і Марока, а самі гэтыя краіны, званыя па-арабску «малікствамі» ( — mamlakah) мянуюць каралеўствамі.

## Гл. таксама
* Мелік (сугучны армянскі тытул)

Катэгорыя:Манархія
Катэгорыя:Тытулы
Кайзер

[thumb|right|Кайзер [Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]]
**Кайзер** () — старое запазычанне ў германскіх мовах з латыні, з , цэзар; на старажытнае запазычанне паказвае захаванне пачатковага k. 

Уласна, па-нямецку гэтае слова значыць «імператар» і ўжываецца ў нямецкамоўных краінах да імператараў усіх часоў і народаў, але ў іншых еўрапейскіх мовах кайзерамі звычайна завуць толькі трох імператараў Германскай імперыі (1871—1918): Вільгельма I, Фрыдрыха III і Вільгельма II. Да гэтага перыяду прыкладаецца назва «кайзераўская Германія».

Радзей слова «кайзер» ужываецца (не толькі па-нямецку) у дачыненні да імператараў Свяшчэннай Рымскай і Аўстрыйскай імперый, дзе дамінуючай мовай таксама быў нямецкі. У дарэвалюцыйнай Расіі да імператараў Свяшчэннай Рымскай Імперыі звычайна ўжывалася слова "кесар".

Пасля падзення Канстанцінопаля, турэцкія сулатаны насілі тытул Кайзер-і-Рум (Рымскі Кайзер).

Катэгорыя:Тытулы
*
*
*
Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Халіф

**Халіф** (намеснік) — назва самога высокага тытула ў мусульман.

У розныя часы погляды на ўтрыманне гэтага тытула былі рознымі. Для Амейядаў і Абасідаў халіф — гэта спадчынны тытул кіраўніка, які злучае ў сабе неабмежаваную вышэйшую духоўную і свецкую ўладу. Для харыджытаў — тытул выбарнага кіраўніка, абмежаванага воляй мусульманскай абшчыны. У Егіпецкім султанаце халіфы з'яўляліся выключна духоўнымі лідарамі, пакідаючы свецкае кіраванне султанам.

Тытул халіфа быў скасаваны з скасаваннем Турцыяй Асманскага халіфата у 1924.
## Хто можа быць халіфам 
* Шыіты лічаць, што халіфам можа быць толькі нашчадак Алі і Фацімы, тым самым выняткоўваючы Амейядаў з спісу халіфаў.
* Суніты лічаць, што халіфам можа быць сейід або нашчадак паплечніка прарока.

Катэгорыя:Духоўныя званні ў ісламе
*
Катэгорыя:Тытулы
Мірза

**Мірза**, **мурза** :

* у Іране тытул члена кіруючай дынастыі; пісар, службовец, сакратар.
* у цюркскіх качавых народаў царскай Расіі мірзой зваліся главы асобных родаў і орд.
* у казахскай мове гэтае слова ((каз.)мырза) таксама выкарыстоўваецца для наймення шчодрага чалавека
Свастыка

thumb|Звычайная свастыка

**Свастыка**, **крывакрыж** () — роўнабаковы крыж, у якога канцы загнутыя ў прамы вугал. Бывае звычайнай (卐) і адваротнай (卍). Часамі таксама рысуецца з паўторна перагнутымі на прамы вугал канцамі.

Найстаражытнейшыя археалагічныя знаходкі з свастычнымі рысункамі адносяць да часоў неаліту. Гэты старавечны знак найчасцей сустракаецца ў індаеўрапейскіх культах і культурах, альбо як рэлігійны сімвал, альбо як звычайны геаметрычны знак для рысавання на матэрыяльных прадметах побыту. Гэты сімвал мае старадаўнюю традыцыю выкарыстання ў шмат якіх сусветных рэлігіях, напрыклад, у індуізме, каталіцтве, будызме і джайнізме.

Свастычны знак выкарыстоўваўся нацыстамі і прыдбаў ад 1930-х гадоў асацыятыўнасць з Трэцім Рэйхам. Гэта негатыўна паўплывала на ўспрыманне некаторымі людзьмі свастыкі ў Еўропе, Паўночнай Амерыцы і ў краінах былога СССР. Усё ж у іншых частках свету такія асацыяцыі не прыхапіліся ў грамадстве, а ў некаторых культурах свастыка нават застаецца адным з сакральных сімвалаў.

## У беларускай народнай культуры 
У традыцыйных беларускіх арнаментавых узорах свастыка найбольш распаўсюджаная як элемент вясельных строяў жаніха і нявесты. Гэта звязана з тым, што свастычны сімвал меў значэнне ўраджаю, пладавітасці, агню (пачатку ўсяго жыцця), дабрабыту.

Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што гэты сімвал ёсць схематычна выяўленым прыстасаваннем для распальвання агню, якое складалася з двух драўляных брускоў, якія, круцячы, цёрлі адзін аб аднаго, каб здабыць іскру. Агонь, крыніца цяпла і жыцця, меў сакральны сэнс ва ўяўленнях старажытных насельнікаў Беларусі, а таму яго сімвал таксама набыў містычны сэнс.

Пасля падзей Другой сусветнай вайны на тэрыторыі СССР, у тым ліку ў БССР, свастычныя знакі набылі новы сэнс, звязаны з Трэцім Рэйхам і нацызмам. Ад тых часоў пачаўся заняпад выкарыстання гэтага сімвала ў народнай культуры. Таксама мясцовымі партыйнымі органамі праводзілася палітыка фізічнага вынішчэння прадметаў побыту з свастычнымі сімваламі ці іх перахоўванне ў закрытых музейных сховішчах.

Файл:Swastika in the Belarusian medieval ceramics.jpg|Свастыка на беларускай кераміцы (XI - XIII стст.)
Файл:Свастычны арнамент.jpg|Беларускі свастычны арнамент, Віцебскі раён
Файл:Падол строю з свастычным арнаментам.JPG|Фартух са свастычным арнаментам, лунінецкі строй

Катэгорыя:Рэлігійныя сімвалы
Катэгорыя:Нацызм
Катэгорыя:Трэці рэйх
Катэгорыя:Ткацкія арнаменты
Шах

[thumb|right|174px|[Фетх Алі-шах — другі шах (з 1797 па 1834) Персіі дынастыі Каджараў.]]
**Шах** (перс.) — тытул манарха у некаторых краінах Блізкага і Сярэдняга Усходу і Дэлійскім султанаце.

Упершыню стаў ужывацца ў дзяржаве Сасанідаў.

Апошнія шахі ў XX стагоддзі былі зрынутыя ў Афганістане ў 1973 і ў Іране ў 1979.

У 1994—1995 у Туркменіі разглядалася пытанне аб пераўтварэнні займанай Сапармуратам Ніязавым «Туркменбашы» вышэйшай пасады прэзідэнта ў шаха і аб'яве Туркменістана Шахствам. З назвы дзяржавы «Рэспубліка Туркменістан» было выключана слова Рэспубліка, і афіцыйнай назвай краіны стала «Туркменістан». Аднак на нарадзе старэйшын, які прайшоў у 1994 у Балканскім велаяце, гэтая ідэя не была аднадушна падтрыманая старэйшынамі, прадстаўляўшымі некалькі кланаў Туркменіі.(http://www.iicas.org/articles/library/libr_rus_20_03_01_t.htm  і інш.) У сувязі з гэтым, а таксама ў большай меры ўлічваючы выказанае падчас сакрэтных кансультацый адмоўнае стаўленне да гэтай ідэі кіраўніцтваў суседніх Ірана, Узбекістана, Расіі і ўлічваючы нацягнутыя адносіны Ніязава з магчымым спадчыннікам сынам Мурадам, Ніязаў шахам абвешчаны не быў. (Пазней, у снежні 1999, Сапармурат Ніязаў быў абвешчаны пажыццёвым прэзідэнтам).

## Гл. таксама 
* Сардар

Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Манархія
Прынц

**Прынц** (, англ. і франц. *prince*, , ад лац. *princeps* — першы) — адзін з вышэйшых тытулаў прадстаўнікоў арыстакратыі.

Большасць асноўных сюжэтаў казак і народнага фальклору звязана з прынцамі і прынцэсамі.

## Гісторыя 
У Старажытным Рыме яшчэ ў эпоху Рэспублікі — першы ў спісе сенатараў (princeps senatus), «першпрысутнічаючых», сенатар, першым які выказваў сваё меркаванне па запыце консула, што сабраў паседжанне сената. Актавіян Аўгуст узяў сабе гэты тытул, прыйшоўшы да ўлады, — пры ім форма кіравання ў Рыме стала звацца прынцыпат.

## Іранічнае ўжыванне 
У сучаснай беларускай мове слова *прынц* і *прынцэса* маюць таксама іранічнае значэнне. Ужываецца для апісання манернага і/або залішне фармальнага чалавека

## Гл. таксама 
* Дафін, прынц крыві, кронпрынц, курпрынц, эрбпрынц, каралевіч.

Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Манархія
Pragnavit

».]]

**PRAGNAVIT** — музычны гурт з Магілёва; грае рытуальны этнічны дарк-эмбіент. Аўтар праекта — *Voist Angiras*.

У 1997—1998 гг. на музычным лэйбле Possession Productions былі выдадзеныя два альбомы на аўдыёкасетах. У 2000 годзе дзейнасць праекта перапынілася, але ў 2006 удзельнікі зноў адрадзілі яго, выдаўшы на музычным лэйбле Crivia Records CD-альбом Svietacjam, які адрозніваўся ад двух папярэдніх багатым выкарыстаннем жывых народных інструментаў (дуда, сурма, калюка, хмара, акарына, дрымба ды інш.), высокім узроўнем запісу.

## Дыскаграфія 
* 1997: Sljach da Dnja adnauliennja stomlienaj Maci (*Шлях да дня аднаўлення стомленай маці*)
* 1998: Viede... (*Ведэ…*)
* 2006: Svietacjam (*Светацям*)
* 2016: Skarby Zmiainaha Karala (*Скарбы Змяінага Караля*)

## Супольныя праекты 
* 2006: Хатынь: Tacet, sed loquitur

## Спасылкі
* Старонка гурта на Facebook
* Старонка гурта на Last.fm
* Архіў матэрыялаў пра калектыў на Stigmata.name
*Старонка гурта ў http://vk.com https://vk.com/pragnavit

Катэгорыя:Электронныя музычныя калектывы Беларусі

Катэгорыя:Фолк-гурты Беларусі
Мураўскі шлях

з Мураўскім шляхам]]
**Мураўскі шлях**, адзін з галоўных шляхоў нападу крымскіх татараў у XVI-пачатку XVII стагоддзе на Русь. Ішоў ад Перакопа праз Дзікае Поле па водападзелу рэк Ворскла, Северскі Данец і Сейм да Тулы.

Паводле Кнігі Вялікаму Чарцяжу і дакументаў XVI ст. аб станіцах і вартаўніках, Мураўскі шлях ішоў муравай (адкуль і яго назва), пазбягаючы перапраў праз значныя рэкі, большай часткай па бязлюдным стэпе, акружаны па баках высокай травой. Мураўскі шлях перасякаў адзінаццаць зручных брадоў — Каганскі, Абашкін, Шабелінскі, Ізюмскі, Татарскі і іншыя.

Муравским шляхом карысталіся таксама рускія пасольскія і купецкія караваны, якія карысталіся таксама такімі адгалінаваннямі шляха, як Стары і Новы Пасольскі, Рамаданаўскі, Сагайдакавы і іншыя. На ўсім гэтым працяжэнні было пяць вартавых станіц. Запарожскія казакі, у межах якіх цягнуўся Мураўскі шлях на працягу 200 вёрст, звалі яго «адвечным, бязмежным».

За першыя пяцьдзясят гадоў XVI стагоддзя здзейснена сорак тры набегу. Таму для аховы ад нападаў крымскіх татараў была збудаваная Белгарадская засечная рыса з крэпасцямі — Ліўны (1586), Белгарад (1589), Аскол (1586), Валуйкі (1599) і іншыя. Пасля ўзвядзення гэтых крэпасцяў татары сталі пазбягаць Мураўскага шляха; затое ён зрабіўся галоўным шляхам для казакоў, якія накіраўваліся ў Крым.

Катэгорыя:Руская дзяржава
Катэгорыя:Набегавыя шляхі крымскіх татар
Катэгорыя:Гістарычныя дарогі Расіі
Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Расіі
Эмір

[thumb|Эмір [Бухарскі эмірат|Бухары Алім Хан (1880—1944). Фатаграфія С. М. Пракудзін-Горскага]]
**Эмір** або **амір** ( — *’amir* — уладар, правадыр) — у некаторых мусульманскіх краінах Азіі і Афрыкі тытул кіраўніка, князя, а таксама наогул асоб, якія носяць гэты тытул.

Да ўзнікнення ісламу эмірамі зваліся ваяводы, пазней — кіраўнікі, якія ажыццяўлялі дзяржаўную і духоўную ўладу (бухарскі эмір, эмір Афганістана і інш.).

Тытул эміра прысвойваецца прынцам у арабскіх манархіях (напрыклад, у Саудаўскай Аравіі).

Эмірамі (*амір аль-хаджы* — «правадыр паломнікаў») завуць таксама правадыроў вялікіх груп паломнікаў у Мекку.

Персідскі тытул мірза з’яўляецца скарочаным варыянтам *эмір задэ* (перс.امیر زادح) — *amir zadah*) — «сын эміра».

## Гл. таксама 
* Эмірат

Катэгорыя:Тытулы
Ізюмскі шлях

**Ізюмскі шлях** — адзін з галоўных шляхоў, якімі карысталіся крымскія татары для набегаў на Русь у XVI—XVIII стст. Пачынаўся ля вярхоўяў ракі Ораш (левы прыток Дняпра), дзе аддзяляўся ад Мураўскага шляха, перасякаў па Ізюмскую броду Северскі Данец і ў міжрэччы вярхоўяў рэк Псёл, Ворсклы, Северскага Данца і Аскола ізноў зліваўся з Мураўским шляхам. Пазней быў заваяваны рускімі войскамі і страціў сваё ваеннае значэнне.

Катэгорыя:Крымскае ханства
Катэгорыя:Гісторыя Русі
Катэгорыя:Гісторыя Украіны
Катэгорыя:Набегавыя шляхі крымскіх татар
Катэгорыя:Гістарычныя дарогі Расіі
Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Расіі
Астраханскі паход (1554)

**Астраханскі паход 1554 года** — баявая аперацыя маскоўскіх войск вясной—летам 1554 года. Частка маскоўскай кампаніі па падпарадкаванні Астраханскага ханства.

Пасля ўзяцця Казані вялікі князь маскоўскі Іван Васілевіч вырашыў падпарадкаваць Астраханскае ханства, каб кантраляваць увесь басейн Волгі і атрымаць просты выхад у Каспійскае мора. Прычынай пачатку ваенных дзеянняў стала паланенне астраханскім ханам Ямгурчэям маскоўскіх паслоў у Астрахані. Вясной 1554 года па Волзе ў бок Астрахані адправіліся войскі (30 тысяч чалавек) на чале з князем Ю. І. Пронскім-Шамякіным. Маскоўскі авангард пад камандаваннем князя А. Вяземскага 29 чэрвеня 1554 года каля Чорнага вострава (раён Валгаграда) разбіў галаўныя сілы астраханцаў. Пасля гэтага Ямгурчэй не стаў уступаць у новую бітву і пры набліжэнні маскоўцаў да Астрахані ўцёк адтуль у турэцкую крэпасць Азоў. Маскоўцы без бою занялі Астрахань. На астраханскі сталец узведзены супернік Ямгурчэя і саюзнік вялікага князя маскоўскага — хан Дервіш-Алі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Войны Маскоўскай дзяржавы
Катэгорыя:Гісторыя Астрахані
Катэгорыя:Астраханскае ханства
Катэгорыя:1554
Кніга Вялікаму Чарцяжу

**Кніга Вялікаму Чарцяжу** — падрабязнае апісанне карты ўсёй тэрыторыі Расіі і суседніх дзяржаў XVI—XVII стагоддзяў, так званага «Вялікага Чарцяжа ўсёй Маскоўскай дзяржаве», складзенаму па ўказанні цара ўсяе Русі Івана Васільевіча пасля 1552 года і перамаляванага з прычыны поўнага зносу каля 1600 года. Першы вядомы поўны збор геаграфічных і этнаграфічных звестак аб Расіі і сумежных дзяржавах. Другая рэдакцыя складзеная ў 1627 годзе ў Разрадным прыказе.

## Гл. таксама 
* Вялікі Чарцёж
* Геаграфічны атлас

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кнігі па геаграфіі Расіі
Катэгорыя:Картаграфія
Катэгорыя:Гісторыя Расіі
Катэгорыя:Старажытныя кнігі
Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Катэгорыя:Геаграфія Расіі
Астраханскі паход (1556)

**Астраханскі паход 1556 года** — баявая аперацыя маскоўскіх войск летам 1556 года. Частка маскоўскай кампаніі па падпарадкаванні Астраханскага ханства.

Аперацыя арганізавана вялікім князем маскоўскім Іванам Васілевічам з прычыны «здрады» яго стаўленіка пасля паходу 1554 года астраханскага хана Дэрвіша-Алі, які перайшоў на бок Крыма і Асманскай дзяржавы.

Летам 1556 года да Астрахані выступілі атрады стральцоў і казакоў пад камандаваннем ваяводы Н. Чарамісінава і атамана Л. Філімонава. Першым сустрэўся з ханскімі войскамі пад Астраханню казацкі атрад Філімонава (500 чалавек), разбіў іх і стаў чакаць падыходу сіл Чарамісінава. Пасля аб’яднання, абодва атрады 2 ліпеня 1556 года падплылі на суднах да Астрахані. Хан і яго прыбліжаныя ўцяклі з горада, прыняўшы невялікі стралецка-казацкі атрад за авангард вялікай маскоўскай арміі. У выніку маскоўцы практычна без бою занялі амаль пустую Астрахань. Умацаваўшыся ў Астрахані, маскоўцы здзейснілі шэраг наступальных баявых аперацый супраць Дэрвіша-Алі, які тым часам атрымаў падмацаванні ад крымскага хана Даўлет-Гірэя. Аднак, дапамога ад уладара Крыма была невялікая (агулам 700 чалавек), бо яго ўладанні падвергліся тым часам нападу атрада пад камандаваннем ваяводы М. І. Ржэўскага.

За сотні кіламетраў ад асноўнага абшару Маскоўскай дзяржавы, невялікія маскоўскія сілы дзейнічалі рашуча. Маскоўскія камандзіры праявілі не толькі ваенныя, але і дыпламатычныя здольнасці, дамагліся саюзу з мясцовымі нагайскімі мурзамі, якія нанеслі канчатковае паражэнне Дэрвішу-Алі. Дэрвіш-Алі ўцёк у асманскія ўладанні. Астраханскае ханства канчаткова і амаль без барацьбы было далучана да Маскоўскай дзяржавы.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Войны Маскоўскай дзяржавы
Катэгорыя:1556
Катэгорыя:Астраханскае ханства
Катэгорыя:Гісторыя Астрахані
Астраханскія паходы

**Астраханскія паходы** — маскоўская ваенная кампанія 1554—1556 гадоў па падпарадкаванні Астраханскага ханства.

Арганізавана вялікім князем маскоўскім Іванам Васілевічам пасля падпарадкавання Казанскага ханства. Складаецца з дзвюх асноўных баявых аперацый — астраханскага паходу 1554 і астраханскага паходу 1556 гадоў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Войны Маскоўскай дзяржавы
Катэгорыя:Астраханскае ханства
Прыказ тайных спраў

**Прыказ тайных спраў**, адзін з прыказаў у Маскоўскай дзяржаве, створаны каля 1658 царом Аляксеем Міхайлавічам і быў, з аднаго боку, асабістай канцылярыяй Цара, з іншай — установай, у якую перадаваліся справы з іншых прыказаў па ўказе Цара. Яму быў падпарадкаваны Палацавы прыказ. Быў скасаваны пасля смерці Аляксея Міхайлавіча. Некаторымі даследнікамі разглядаецца як першая інстытуцыялізаваная спецслужба ў Расіі. У прыказе засядалі дзяк і каля 10 пад'ячых.

Баяры і думныя людзі не ўваходзілі ў склад прыказа, бо ён быў заснаваны галоўным чынам для назірання за іх дзейнасцю. Пад’ячыя праказа тайных спраў пасылаліся з пасламі ў розныя дзяржавы і на пасольскія з’езды, а таксама разам з ваяводамі на вайну. Яны павінны былі сачыць за дзеяннямі паслоў і ваявод і аб усім паведамляць цару.

У Прыказе тайных спраў праводзіліся следствы па найважнейшых дзяржаўных справах, напрыклад па выпуску фальшывай манеты, справе патрыярха Нікана і інш., разглядалісь гранатнай справы майстры, гранатная справа і заводы. У вядзенні гэтага жа прыказа была любімая царская пацеха — птушкі, крэчаты і ястрабы з адмысловым штатам для іх лоўлі і навучанні, а таксама галубятні, у якіх было больш 100 тысяч галубіных гнёздаў для корму драпежных птушак.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Маскоўская дзяржава
Катэгорыя:Прыказы Маскоўскай дзяржавы
Хедзіў

**Хедзіў** (хедзіва, хедзіф) (перс. — гаспадзін, васпан) — тытул віцэ-султана Егіпту, які існаваў у перыяд залежнасці Егіпту ад Турцыі (1867—1914).

## Гл. таксама 
* Егіпецкі хедзіфат
* Вялікі візір
* Візір
* Бей
* Паша, тытул
* Султан
* Фараон
* Халіф

## Крыніцы 
Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Гісторыя Егіпта
Візір

**Везір** або **візір** — тытул міністраў і вышэйшых саноўнікаў у шматлікіх мусульманскіх дзяржавах, кіраўнік усёй адміністрацыі, як ваеннай, так і грамадзянскай. У Хазарскім каганаце званне везіра (вазір) насіў камандуючы харэзмійскай гвардыяй Ал-ларысія. У Асманскай імперыі вялікі, або вярхоўны, Везір (везір-і азам, садр-азам) узначальваў урад (Порту); публікаваў указы султана (ірадзе), выдаваў ад імя султана ўказы (ферманы), падпісваў мірныя дамовы; з ліквідацыяй султанату ў Турцыі (1922) гэтая пасада скасаваная.

Слова «візір» паходзіць ад арабскага значэння «носчык цяжараў».

Катэгорыя:Кіраўнікі
Катэгорыя:Званні
Ржэўскі паход

**Ржэўскі паход** — паход рускага атрада пад камандаваннем М. І. Ржэўскага (дзяка) у крымска-турэцкія ўладанні вясной-летам 1556 г. Арганізаваны царом Іванам IV для адцягнення сіл крымскага хана Даўлет-Гірэя, які рыхтаваў новы набег на Маскву. Адначасова цар ажыццявіў і паход супраць Астраханскага ханства. У мая 1556 г. атрад Ржэўскага выступіў з Пуціўля і спусціўся па Дняпры. Там да атрада далучыліся 300 казакоў. Даплыўшы да турэцкай крэпасці Ачакаў на Чорным моры, атрад Ржэўскага захапіў і разбурыў астрог, а затым павярнуў назад, адбіваючы пагогю турак.

У дняпроўскай крэпасці Іслам-Кермень атрад Ржэўскага на працягу шасці дзён адбіваў атакі крымскага войска пад камандаваннем старэйшага сына Даўлет-Гірэя. Падчас гэтай бітвы Ржэўскі адбіў у крымцаў конскія табуны і шчасліва вярнуўся ў Расію з вялікай здабычай. Гэта было першае з’яўленне маскоўскага войска на ніжнім Дняпры. Яно моцна ўразіла ўкраінскае казацтва, якое з гэтага часу ўбачыла ў рускім цары рэальнага саюзніка ў барацьбе супраць крымска-турэцкай агрэсіі. Паход Ржэўскага вымусіў хана Даўлет-Гірэя адмовіцца ад наступальных планаў і вярнуць свае войскі на абарону Крыма.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гісторыя Расіі
Катэгорыя:Бітвы ва Украіне
Катэгорыя:Крымскае ханства
Катэгорыя:Канфлікты 1556 года
Дамастрой

thumb|300px|Андрэй Рабушкін. Купецкая сям’я XVII стагоддзя
**Дамастрой** — рускі літаратурны помнік XVI стагоддзя. Уяўляе сабою дбайна распрацаваны збор правіл грамадскіх, рэлігійных і асабліва сямейна-бытавых паводзін. Мяркуюць, што «Дамастрой» узнік у XV стагоддзі ў асяродзі багатага наўгародскага баярства і купецтва. Аўтар яго карыстаўся літаратурнымі крыніцамі ў выглядзе зборнікаў «слоў» і павучанняў («Ізмарагд», «Залатавуст», «Златы ланцуг» і інш.). «Дамастрой» служыў рускаму грамадству маральным кодэксам. У сярэдзіне XVI ст. перапрацаваны набліжаным маладога цара Івана IV Васільевіча пратапопам Сільвестрам, які завершыў выкладанне «Дамастрою» пасланнем да свайго сына Анфіма. Утрымоўвае каштоўныя звесткі аб сацыяльным укладзе ў Рускай дзяржаве, дае падрабязнае апісанне паўсядзённага жыцця радавітага баярства і купецтва з мноствам бытавых падрабязнасцяў. Напісаны ў большай сваёй частцы жывой мовай, месцамі ўпрыгожаны прыказкамі і прымаўкамі.

Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Катэгорыя:Літаратурныя творы на рускай мове
Viede...

**«Viede...»** (*Ад санскрыта - спасціганне альбо пазнанне*) — другі музычны альбом праекта Pragnavit, выдадзены ў 1998 годзе на лэйбле Possession Productions, у фармаце аўдыёкасетаў.

Альбом прысвечаны тэме рытуальнай ініцыяцыі ў Крыўскай Традыцыі.

На вокладцы змешчаны здымак "Шклоўскага ідала", які пазней будзе выкарыстаны пры афармленні наступнага альбома Svietacjam.

## Спіс кампазіцый
# **«**Vielic nietrau**»** (*Веліч нетраў*) - 4:14
# **«**Marmytannie ducham Bjazljuddzja**»** (*Мармытанне духам Бязлюддзя*) - 8:29
# **«**Cujcie!**»** (*Чуйце!*) - 8:39
# **«**Smierc Dazboga**»** (*Смерць Дажбога*) - 2:30
# **«**Viede...**»** - 8:23
# **«**Adzinota**»** (*Адзінота*) - 4:11
# **«**Skavany**»** (*Скаваны*) - 7:58

Катэгорыя:Альбомы Pragnavit
Катэгорыя:Альбомы 1998 года
Бей

**Бей** — цюркскі тытул і званне, ваеннае і адміністрацыйнае, ідучае першапачаткова ад цюркскага тытула **«бег»** — кіраўнік, правадыр, князь, гаспадар. Як звычайна ў цюркскіх мовах, гэты тытул мае прамы раўналежнік у тэрмінах, вызначальных сямейныя адносіны — муж, супруг, глава сям’і. Першапачаткова глава самастойнага радавога, рода-племяннога і нават палітычнага (дзяржаўнага) тэрытарыяльнага падпадзялення. У ранніх цюркскіх мовах існавала нават паняцце *«беглербегі»* («князь князёў»), якое адпавядае больш распаўсюджаным тытулам султана, шаханшаха і г. д. У буйных цюркскіх палітычных аб’яднаннях — каганатах, султанатах і г. д. **бег** (бей) займаў вызначаную іерархічную пазіцыю сярод тытулаваных адміністратараў. У Асманскай імперыі пачатковы парадак быў такім (хоць і не на ўсім працягу існавання імперыі) — паша, бей, ага, эфендзі. Тытул бея, як індывідуалізаванае званне, маглі насіць князі (гаспадары) Малдавіі, Валахіі, вострава Самос.

У сучаснай Турцыі слова бей набыла сэнс ветлівага звароту да паважанай асобы (аналаг еўрапейскіх зваротаў містар, месье, сіньёр, пан і г. д.).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Тытулы
*
Серафім (Роўз)

**Серафім**, свецкае імя **Юджын Роўз** (, ; , Сан-Дыега, Каліфорнія — , Плаціна, Каліфорнія) — дзеяч Рускай праваслаўнай царквы за мяжой, духоўны пісьменнік, іераманах.

## Біяграфія 
Амерыканец. Нарадзіўся ў пратэстанцкай сям’і. У 1956 годзе, скончыўшы каледж, паступіў у Акадэмію ўсходазнаўства ў Сан-Францыска. Захапляўся будызмам, працамі Лаа Цзы, вывучаў старажытнакітайскую мову, займаўся вывучэннем параўнальнага аналізу рэлігій.

Пасля наведвання рускага праваслаўнага сабора Усіх пакутуючых Радасці ў Сан-Францыска парваў з будызмам і пачаткаў наведваць праваслаўныя богаслужэнні, вучыць рускую мову, вывучаць кнігі аб Праваслаўі. У лютым 1962 годзе хрысціўся ў праваслаўе. У гэты час ён знаёміцца з нашчадкам рускіх эмігрантаў выпускніком праваслаўнай семінарыі ў Джорданвіле Глебам Падмашэнскім. Разам яны пачалі выдаваць бюлетэнь «Праваслаўны веснік», затым адкрылі пры храме краму «Праваслаўныя абразы і кнігі» — адну з першых у ЗША, якая стала адным з духоўных цэнтраў рускага праваслаўя ў Амерыцы. Юджын інтэнсіўна вывучаў рускую і царкоўнаславянскую мовы, быў чытальнікам у храме, скончыў тэалагічную школу ў Сан-Францыска.

У сярэдзіне 1960-х гадоў Юджын і Глеб вырашылі заснаваць праваслаўнае брацтва. У 1967 годзе на поўначы Каліфорніі ў лесе недалёка ад гарадка Плаціна быў набыты ўчастак зямлі, на якім быў збудаваны скіт. У 1969 годзе яны пераязджаюць у скіт, а ў 1970 годзе пастрыгаюцца ў манахі: Юджын пад імем Серафім (у гонар Серафіма Сароўскага), а Глеб пад імем Германа (у гонар Германа Аляскінскага). У манастыры яны працягваюць выдаваць «Праваслаўны веснік», пішуць і выдаюць працы духоўна-асветніцкага і багаслоўскага зместу, вядуць актыўную місіянерскую дзейнасць.

У 1977 году айцец Серафім пасвечаны ў святары. Памёр у 1982 годзе ва ўзросце 48 гадоў ад хваробы. Серафім (Роўз) — аўтар шматлікіх прац, якія аказалі вялікі ўплыў на праваслаўнае жыццё ў Амерыцы, выклікалі вялікую цікавасць у Расіі і актыўна перавыдаюцца і цяпер.

Катэгорыя:Руская праваслаўная царква за мяжой
Катэгорыя:Манахі Рускай праваслаўнай царквы
Амяла белая

**Амяла́ бе́лая**, **Амяла**, **Амела белая**, **Вяха** (*Viscum album*) — вечназялены паўпаразітны куст сямейства амяловых.

## Арэал і экалогія 
Мяжа распаўсюджання амялы на Беларусі пралягае прыкладна па лініі Ліда—Гомель. Паразітуе на дрэвах: таполях, клёнах, соснах, вербах, бярозах, рабінах, пладовых дрэвах. Селіцца на верхавіне ці на галінах. Мае выгляд густога зялёнага куста. Утрымлівае клейкае рэчыва званае вісцынам. Птушкі ядуць ягады амялы, пасля чысцяць дзюбу ад наліплых рэштак расліны і гэткім чынам пераносяць зародышы амялы, і насенне, якое выдаляецца са страўніка з экскрэментамі.

## Значэнне і выкарыстанне 
З ягадаў амялы вырабляюць гэтак званы , які ўжываецца ў паляванні на малых птушак. Экстракт з маладых лісцяў ужываюць для лячэння ранніх стадый гіпертанічнай хваробы.

## Літаратура 
* 
* Аркадзь Смоліч. Географія Беларусі. — Менск: «Беларусь», 1993. ISBN 5-338-01035-6

Катэгорыя:Санталавыя
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Дапаўненне мностваў

**Дапаўне́нне** (або **адніма́нне**) **мно́стваў** — бінарная аперацыя над мноствамі, вынікам якой ёсць мноства, якое складаецца з элементаў першага мноства, што не ўваходзяць у другое. Вынік аперацыі дапаўнення між мноствамі A і B называюць рознасцю гэтых мностваў або дапаўненнем мноства B да мноства A.

Аперацыя дапаўнення мностваў абазначаецца знакам «–» або «\».

## Уласцівасці дапаўнення мностваў
* дапаўненнем перасячэння мностваў да некаторага мноства ёсць аб’яднанне іх дапаўненняў да гэтага мноства: \forall A, B_i: A - \bigcap B_i = \bigcup (A - B_i)
* дапаўненнем аб’яднання мностваў да некаторага мноства ёсць перасячэнне іх дапаўненняў да гэтага мноства: \forall A, B_i: A - \bigcup B_i = \bigcap (A - B_i)
Гэтыя дзве ўласцівасці можна разглядаць як пашыраную фармулёўку правілаў дэ Моргана.
* дапаўненнем мноства да сябе самога ёсць пустое мноства: \forall A: A - A = \varnothing
* дапаўненнем пустога мноства да любога мноства ёсць гэтае мноства: \forall A: A - \varnothing = A
* дапаўненнем мноства да сябе самога ёсць пустое мноства: \forall A: A - A = \varnothing

Катэгорыя:Тэорыя мностваў
Рында (пасада)

**Рында** — збраяносец-целаахоўнік, воін прыдворнай аховы пры вялікіх князях і царах Расіі XVI—XVII стагоддзяў. Меў адмысловую форму, узбройваўся лёгкім бердышом. Інстытут рындаў скасаваны ў 1698.

Рынды набіраліся з юнакоў шляхецкага (баярскага) паходжання і суправаджалі цара ў паходах і паездках. Падчас палацавых цырымоній стаялі ў параднай вопратцы паабапал трона з бердышамі на плячах. Падчас прыёму замежных паслоў рынды стаялі паабапал царскага трона з маленькімі сякеркамі; стаяць па правы бок лічылася больш ганаровым (адгэтуль месніцтва). У час вайны рынды ўсюды неадлучна следавалі за гасударам, носячы за ім зброю. У кожнага рынды былі па 1—3 падрынды або податня (таксама са стольнікаў). Галоўны рында карыстаўся правам дадаваць да свайго імя па бацьку *-віч*. Паколькі рынды не былі чынамі прыдворнымі, то яны не атрымлівалі жалавання. Знаходзіліся пад кіраўніцтвам аружэйнічага.

*Рында з вялікім саадакам* — галоўны збраяносец цара. Гэтак жа былі *рынды з іншым саадакам*, *з меншым кап’ём*, *з рагацінай* і г. д. Пасада рынды скасаваная пры Пятры I у 1698.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Маскоўская дзяржава
Беларускі фронт (1939)

** Беларускі фронт** існаваў у верасні-лістападзе 1939 у час Польскай абарончай вайны і пасля яе завяршэння. Камандуючы  — камандарм 2-га ранга Міхаіл Кавалёў.

Пасля нападу нацысцкай Германіі на Польшчу для ажыццяўлення паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну на базе Беларускай і Кіеўскай ваенных акруг 11 верасня 1939 былі створаны адпаведна Беларускі і Украінскі франты.

У склад Беларускага фронту ўваходзілі 3-я, 4-я, 10-я, 11-я арміі, франтавая конна-механізаваная група, Дняпроўская ваенная флатылія і інш. Пры кожнай арміі была авіяцыйная група. Фронт меў задачу не дапусціць захоп Заходняй Беларусі войскамі Германіі.

Беларускі фронт налічваў 200,8 тыс. чал. Яму супрацьстаяла 45 тысяч польскіх салдат і афіцэраў. Большасць польскіх вайскоўцаў не былі ўзброены і аб'яднаны ў вайсковыя фарміраванні. Польская армія не магла аказаць істотнага супраціўлення савецкім войскам.

У адпаведнасці з рашэннямі ўрада СССР савецкія войскі 17 верасня перайшлі савецка-польскую граніцу, занялі Глыбокае, Маладзечна, Валожын, Карэлічы, Мір, Баранавічы. 18 верасня былі занятыя Свянцяны, Ліда, Навагрудак, Слонім, Ваўкавыск, 19 верасня — Вільня, Пружаны, Кобрын, 20-21 верасня — Гродна, 21 верасня — Пінск, 22 верасня — Беласток і Брэст (апошні быў перададзены немцамі).

Пад час паходу баявыя дзеянні адбываліся на пагранічнай лініі, у раёнах Нясвіжа, Валожына, Шчучына, Століна, Маладзечна і інш. Упартыя баі ішлі за Скідзель, Навагрудак, Вільню, Гродна, у Аўгустоўскіх лясах.

Лічыцца, што да 25 верасня Чырвоная армія поўнасцю вызваліла Заходнюю Беларусь ад польскіх войск. Але яшчэ да 28 верасня дзе-нідзе адбываліся ваенныя сутычкі. Да 1 кастрычніка 1939 савецкія войскі выйшлі да ўзгодненай з нямецкім камандаваннем граніцы.

Беларускі фронт страціў 996 чал. забітымі і 2002 параненымі. Былі ўзяты ў палон 60202 польскія вайскоўцы, у тым ліку 2066 афіцэраў. Сярод палонных значную частку складалі адстаўныя вайскоўцы.

## Гл. таксама 
*Абарона Гродна 1939

## Літаратура 
Люцік Зм. «Беларускі фронт». Вайсковая аперацыя Чырвонай Арміі ў Заходняй Беларусі // Arche. 2009. №9. (Артыкул у пяці частках на сацйе: http://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/420-bielaruski-front-1 )
ЭГБ. - Т.6, ч. 1, Мн., 2001. - С. 571-572.

Катэгорыя:1939 год у Заходняй Беларусі
Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Польскі паход Чырвонай арміі (1939)
Амяла

**Амяла́**, **Аме́ла** (*Viscum*) — род паўпаразітных кустоў сямейства , раней уключаліся ў сямейства . Растуць на галінах дрэў. Каля 70 відаў, галоўным чынам у трапічнай і субтрапічнай Афрыцы, некалькі — у трапічнай Азіі, на поўначы Аўстраліі, у Еўразіі. У Беларусі 2 віды:  і . Лісце амялы можа здзяйсняць фотасінтэз, але расліна не мае сапраўдных каранёў і не можа атрымліваць ваду і мінеральныя рэчывы з глебы.

Ягады амялы не маюць лятальнага апарату і распаўсюджваюцца з дапамогаю птушак — драздоў і амялушак (апошнія атрымалі сваю беларускую назву менавіта ад амялы). Насенне амялы наліпае на дзюбы птушак, якія харчуюцца ягадамі. Птушка спрабуе вызваліцца ад насення, аціраючы дзюбу аб кары дрэва. Насенне наліпае на дрэва і прарастае на ім.

## Класіфікацыя 
Род уключае больш 70 відаў, некаторыя з іх:
]]
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## У культуры 
Амяла здаўна мела магічнае значэнне ў многіх культурах. Кельцкія друіды збіралі яе кожную зіму. У скандынаўскай міфалогіі страла з амялы забівае Бальдра, бога вясны. У Англіі выкарыстоўвалася як навагодняя расліна да пачатку выкарыстоўвання ялінак.

## Літаратура 
* Определитель высших растений Беларуси / Под ред. В. И. Парфенова. — Мн.: Дизайн ПРО, 1999.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / Белорус. Сов. Энцикл.; И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — 2-е изд. — Мн.: БелСЭ, 1989.
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі: У 5-і т. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: Беларус. Сав. Энцыклапедыя, 1983.

Катэгорыя:Санталавыя
Катэгорыя:Расліны-паразіты
Віталь Хамёнак

**Віталь Хамёнак** (, в. Баяршчына каля Лепеля — 1971, Скурцы) — дзеяч беларускага хрысціянскага руху, каталіцкі святар.

## Біяграфія 
З 1925 года служыў у Друйскім кляштары марыянаў. У 1938 годзе разам з іншымі беларускімі святарамі дэпартаваны з Друі ў цэнтральную Польшчу. Памёр у 1971 годзе у кляштары айцоў марыянаў у Скурцы каля Седлец.

Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лепельскім павеце
Svietacjam

**«Svietacjam»** (*Светацям*) — трэці музычны альбом праекта «Pragnavit», выдадзены ў 2006 годзе на лэйбле «Crivia Records», у фармаце Digi-sleeve-CD-дыска з шасцістаронкавым буклетам і спецыяльнай паштоўкай. На вокладцы змешчаны старажытны свастычны беларускі арнаментальны сімвал Айчыны. У афармленні дадатковых інфармацыйных укладак выкарыстаная выява «Шклоўскага ідала», якая была змешчаная таксама на вокладцы папярэдняга альбома «Viede...» гэтага праекта.

Гэты альбом вельмі адрозніваецца ад папярэдніх прац праекта (багатым выкарыстаннем народных музычных інструментаў, высокай якасцю запісу ды інш.) З гэтага альбома адрадзіўся праект, які цягам 8 гадоў нічога не выдаваў. Музыка створаная на працягу 2005 года. Запіс «*пачаты ў 2006 годзе пад канец панавання Зюзі ў гонар адраджэння Крывійскага Светацяму і скончаны падчас Пахавання Стралы*».

Як сведчыць выдавец, гэты альбом прысвечаны традыцыйна-этнічнай духоўнай культуры балта-славянскага рэгіёну Старой Еўропы.

## Удзельнікі стварэння
* Voist: агульная канцэпцыя, музыка, перкусія, сакральная лірыка, заклёны і мармытанні.
* Андрусь Палаўчэня і Кастусь Канцавы (гурт Osimira): стварэнне традыцыйна-этнічных інструментаў і вакальных хтанічных імпрэз.
* STIGMATA design: агульнае аздабленне альбома.

## Спіс кампазіцый
# Pjakielny ṡpieū (*Пякельны спеў*, )
# Gałaszeṅni Juraty (*Галашэнні Юраты*, )
# Krumkaczyny zaviej (*Крумкачыны завей*, )
# Paūnocznaja mroja... ...Szaljonaje paljavaṅnie (*Паўночная мроя... ...Шалёнае паляванне*,  ...*Wildhunt*)
# U majoj kryvi... (*У маёй крыві...*, )
# Pad skamjaniełymi promnjami Czornaga Sonca (*Пад скамянелымі промнямі Чорнага Сонца*, )

Катэгорыя:Альбомы Pragnavit
Катэгорыя:Альбомы 2006 года
Акольнічы

**Ако́льнічы** () — прыдворны чын і пасада ў Рускай дзяржаве ў XIII—пачатку XVIII стст. З сярэдзіны XVI стагоддзя — другі (пасля баярына) думны чын Баярскай думы. Акольнічыя ўзначальвалі прыказы, палкі.

## Акольнічыя 
* Князь Лабанаў-Растоўскі Аляксандр Іванавіч — 1676 г.

Катэгорыя:Маскоўская дзяржава
Катэгорыя:Тытулы
Стольнік

**Стольнік** — на Русі — прыдворны, які прыслужваў князю за сталом падчас урачыстых трапез, а таксама суправаджаў князя ў паездках.

## Вялікае Княства Літоўскае 
Урад стольніка ў Вялікім Княстве Літоўскім упамінаецца з сярэдзіны XV стагоддзя. Стольнік вялікакняжацкага двара загадваў сервіроўкай стала і парадкам падачы страў пры урачыстых трапезах і афіцыйных прыёмах. Улічваючы вялікую колькасць гасцей на падобных мерапрыемствах, у распараджэнні стольніка былі памочнікі, званыя падстоліямі. 

У канцы 1580-х гадоў кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт III, які дабіваўся стварэння адзінай сістэмы ўрадаў ва ўсёй дзяржаве, пачаў ўводзіць урады стольніка і падстолія ў паветах і ваяводствах Вялікага Княства Літоўскага (раней гэтыя пасады існавалі толькі ў цэлым па княстве), ствараючы адзіную сістэму ўрадаў ва ўсёй дзяржаве. З гэтага часу ўрад страціў свае функцыі і ператварыўся ў тытул, які даваўся пажыццёва. Наданне тытула стольніка выкарыстоўвалася для адзнакі асабліва вартых прадстаўнікоў павятовай і ваяводскай эліты, а таксама для папаўнення дзяржаўнага скарбу. Першыя прывілеі на гэтыя ўрады былі падпісаныя ў сакавіку 1590 года.

Члены сям’і стольніка мелі права ўжываць тытул у побыце і пры складанні афыіцыйных дакументаў. Жонка стольніка, пажыццёва або да атрымання мужам новага, больш высокага ўрада (пасады, тытула), менавалася *стольнікавай*. Сын стольніка менаваўся *стольнікавічам*, што часта прыводзіць даследчыкаў да памылак пры выкарыстанні дакументаў, датычных сына стольніка, бо ў канцылярыях судоў ВКЛ урады рэдка запісваліся поўнасцю і, звычайна, даваліся ў скроце — «стольн.», што магло азначаць і самога стольніка, і яго сына — стольнікавіча адпаведнага ваяводства ці павета. Дачка стольніка менавалася *стольнікаўнай*. Права на ўжыванне тытула мела і жонка сына стольніка, яна менавалася *стольнікавічавай*.

## Маскоўская дзяржава 
Палацавы, затым прыдворны чын да XVII стагоддзя, а таксама асоба, якая мела гэты чын. Даволі рана страцілі свае колішнія ўтылітарныя функцыі, прызначаліся на прыказныя, ваяводскія, пасольскія і інш. пасады. Паводле роспісу чыноў XVII стагоддзя стольнікі займалі пятае месца пасля баяраў, акольнічых, думных дваран і думных дзякаў.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Пасады
Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Маскоўская дзяржава
Думны чын

**Думныя чыны** (**думныя людзі**, **думцы**) — у Рускай дзяржаве ў канцы XV—XVII стст. службовыя асобы — баяры, акольнічыя, думные дваране і думныя дзякі, якія мелі права ўдзельнічаць у паседжаннях Баярскай думы і ў працы думскіх камісій. Думскія чыны займалі вышэйшыя прыдворныя пасады (канюшага, дварэцкіх, пасцельнічых, скарбнікаў), удзельнічалі ў кіраванні дзяржавай, дыпламатычных перамовах, разбіралі месніцкія спрэчкі. Частка з іх уваходзіла ў Блізкую думу цара.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Маскоўская дзяржава
Баярская дума

thumb|300px|Цар Міхаіл Фёдаравіч і баяры
**Баярская дума**, орган кіравання ў Рускай дзяржаве. З'явілася працягам княжай думы у новых гістарычных умовах Маскоўскага княства. Без думы не абыходзіўся ні адзін гасудар, не выключаючы і Івана Грознага. Самастойнай ролі баярская дума не адыгрывае, яна, заўсёды дзейнічае разам з царом, складаючы сумесна з гаспадаром адзіную вярхоўную ўладу. Гэтае адзінства асабліва рэльефна выяўлялася ў справах заканадаўства і ў міжнародных зносінах. Па ўсіх справах выносілася рашэнне ў наступнай форме: «Гасудар прыказаў і баяры прысудзілі» або «Па гасудараву ўказу баяры прысудзілі». Баярская дума праіснавала да канца XVII стагоддзя і пазней была ператвораная ў сенат.

Катэгорыя:Маскоўская дзяржава
Фізічныя велічыні

Размернасці фізічных велічынь залежаць ад абранай сістэмы адзінак.

## Гл. таксама 
* Каэфіцыент цеплавога расшырэння
* Цеплавое расшырэнне


Катэгорыя:Метралогія
Малюта Скуратаў

**Малюта Скуратаў**, **Рыгор Лук’янавіч Скуратаў-Бельскі** (? — ) — рускі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, думны дваранін, любімы апрычнік і цвёрды паплечнік Івана Грознага. Шматлікія сучаснікі і гісторыкі, у прыватнасці, Карамзін, называлі і лічаць яго забойцам мітрапаліта Філіпа ў 1569 годзе.

У студзені 1570 у сувязі з падазрэннем ў здрадзе Ноўгарада кіраваў яго разгромам, забіўшы шмат жыхароў. У 1571 годзе вёў следства аб прычынах паражэння рускіх войскаў у баі з войскам крымскага хана Даўлет-Гірэя. Загінуў 1 студзеня 1573 года пры ўзяцці крэпасці Вайсенштайн у Лівонскую вайну, асабіста ўзначаліўшы штурм.

Адна з дочак яго, Марыя, была замужам за Барысам Гадуновым, яшчэ адна замужам за Дзмітрыем Іванавічам Шуйскім. Пахаваны побач з магілай свайго бацькі ў Іосіфа-Валакаламскім манастыры. Да цяперашняга часу пахаванне не захавалася.

Катэгорыя:Маскоўская дзяржава