open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пеня

**Пеня́** (ад лац.: *poena* — пакаранне) — разнавіднасць штрафу, грашовая сума, якая налічваецца да выплаты грашова-павіннай асобе, альбо арганізацыі, за спазненне ў ажыццяўленні  фінансавых обавязкаў. *Пеня* вылічваецца ў працэнтах ад асноўнай сумы за кожны дзень спазнення.

Катэгорыя:Фінансы
Катэгорыя:Дзяржаўная эканоміка
Катэгорыя:Бухгалтарскі ўлік
Катэгорыя:Падаткаабкладанне
Хімера

— этруская скульптура з бронзы. Музей археалогіі, Фларэнцыя, Італія]]
**Хіме́ра** ( літаральна, «маладая каза») — у грэчаскай міфалогіі пачвара с галавой і шыяй ільва, тулавам казы, хвастом у выглядзе змяі; нашчадак Тыфона і Эхідны. У пераносным сэнсе — фантазія, неажыццяўляльная ідэя (мара).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Міфічныя істоты ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Гатычная архітэктура
Матырына (возера)

**Маты́рына, Матырынскае** — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Ушача, за 6 км у напрамку на поўнач ад гарадскога пасёлка Ушачы, каля вёскі Матырына.

Плошча паверхні возера 1,38 км². Даўжыня 1,7км, найбольшая шырыня 1,4 км, даўжыня берагавой лініі каля 7 км. Найбольшая глыбіня 6 м, сярэдняя 3,6 м. Плошча вадазбору 178 км².
Катлавіна возера трохвугольнай формы.  Схілы катлавіны вышынёй да 25 м, месцамі з валунамі. Берагавая лінія звілістая, утварае залівы. Берагі нізкія, у паўночнай частцы возера сплавінныя. Дно возера ў прыбярэжнай частцы пясчанае, глыбей — ілістае, у паўночным заліве выслана сапрапелем. На возеры 3 астравы агульнай плошчай каля 1 га. Возера зарастае. Праз возера працякае рака Альзініца. На паўднёвым захадзе злучана ручаём з возерам Лаканец, на поўначы ўпадае канава з возера Лінне.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, акунь, гусцяра, плотка, лінь, краснапёрка і іншыя віды рыб.

На паўднёвы ўсход ад возера пралягае аўтамабільная дарога .

## Літаратура 
*
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Ушацкага раёна
Грунт (значэнні)

**Грунт** (ст.-белар. *кгрунтъ*,*грунтъ* ад  — глеба, зямля, аснова) - шматзначны тэрмін:

* Грунт - тэрмін з геалогіі;

* У пераносным сэнсе: падстава, аснаванне, базіс тэорыі альбо гіпотэзы, сутнасць;

* Грунт афарбоўкі - у будаўніцтве: хімічная апрацоўка розных відаў паверхні перад афарбоўкай.
Аблога Вены

Аблога Вены:
* Аблога Вены (1529) — беспаспяховая аблога Вены асманскім войскам
* Аблога Вены (1683) — беспаспяховая аблога Вены асманскім войскам
Кавыль

**Кавы́ль** (*Stipa*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя, радзей аднагадовыя, шчыльнакустовыя расліны з моцным голым сцяблом вышынёй 30—150 см. Лісце вузкае, складзенае ўздоўж, шылападобнае. Суквецці — сціснутая або слабараскіданая мяцёлка з аднакветнымі двухполымі каласкамі. Плод — зярняўка.

## Арэал 
Адрозніваецца каля 300 відаў. Пашыраны ва ўмерана цёплых, субтрапічных і горных раёнах тропікаў абодвух паўшар'яў. Асноўныя расліны стэпаў, прэрый, пампасаў і паўпустынь.

## Значэнне 
Кармавыя, прамысловыя, дэкаратыўныя расліны.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* *Stipa* (Ковыль) // ИАС «ООПТ России» 

Катэгорыя:Метлюжковыя
Джэйран

**Джэйра́н** (*Gazella subgutturosa*) — млекакормячае роду газелей сямейства пустарогіх.

## Апісанне 
Даўжыня цела 93—116 см, вышыня ў карку 60—75 см, маса 18—33 кг. У самцоў чорныя лірападобныя рогі даўжынёю да 41 см, самкі бязрогія. Афарбоўка верху цела і бакоў пясчаная, ніз цела, шыя і ўнутраныя бакі ног белыя. Каля хваста невялікае белае «люстэрка».

## Арэал 
Пашыраны ў Пярэдняй і Цэнтральнай Азіі, Усходнім Закаўказзі, Казахстане. Жыве ў пустынях, паўпустынях і перадгор’ях, трымаецца групамі.

## Спосаб жыцця 
Корміцца травяністымі і хмызняковымі раслінамі. Нараджае 1—2 дзіцянят.

## Ахова 
Падвід джэйрана з Аравійскага паўвострава занесены ў Чырвоную кнігу МСАП.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пустарогія
Катэгорыя:Сысуны Еўразіі
Катэгорыя:Сысуны плейстацэну
Самаеды

**Самаеды**:

* Самаеды — састарэлая назва некалькіх паўночных народаў, што гавораць на мовах самадыйскай групы і вядомых у сучаснай беларускай тэрміналогіі пад тэрмінамі *самады́йскія народы* або *самады́йцы*.
* Самаеды — парода сабак.
Дзень Святога Іштвана

[thumb|Помнік святому Іштвану каля [Рыбацкі бастыён|Рыбацкага бастыёна ў Будзе]]
**Дзень Святога Іштвана** — асноўнае дзяржаўнае свята Венгрыі. 20 жніўня 1000 года, Іштван I Святы быў каранаваны на венгерскі прастол, стаўшы, такім чынам, першым каралём Венгрыі. У часы кіравання Іштвана I (1000—1038) венгры прынялі хрысціянства, племянны падзел краіны быў заменены адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі акругамі (каралеўскімі камітатамі). У 1083 годзе Іштван I быў кананізаваны, а Папа Рымскі Рыгор VII абвясціў 20 жніўня святочным днём. Хоць гэта свята ў Венгрыі ва ўсе часы было вельмі папулярным, у гісторыі дзяржавы здараліся перыяды, калі яно было забаронена. Так, напрыклад, свята не адзначалася падчас прыгнечання Венгерскага паўстання ў 1848—1849 гадах, а таксама ў той час, калі Венгрыя была часткай сацыялістычнага лагера. Свята было зноў прызнаны дзяржаўным толькі ў 1991 годзе. Гэты дзень традыцыйна адзначаецца масавымі гуляннямі, разнастайнымі фестывалямі, феерверкамі і тэатралізаванымі паказамі на тэму нацыянальнай гісторыі з абавязковымі чардашам і гуляшом.

## Спасылкі 
* Дзень святога Іштвана ў Венгрыі

Катэгорыя:Святы Венгрыі
Іаган Штраус

**Іаган Штраус** ( ці *Johann Strauss*):
* Іаган Штраус, бацька (1804—1849) — аўстрыйскі кампазітар, дырыжор і скрыпач, бацька Іагана Штрауса (малодшага).
* Іаган Штраус, сын (1825—1899) — аўстрыйскі кампазітар, дырыжор і скрыпач, «кароль вальсаў».
Іосіф Іосіфавіч Васілеўскі

**Іосіф Іосіфавіч Васілеўскі** () — расійскі паэт.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і рабочага.

Скончыў аршанскія педагагічныя курсы ў 1930, тэатральна-драматычныя курсы ў Мінску ў 1932 годзе.

Працаваў акцёрам Віцебскага тэатра драмы, супрацоўнікам газеты «Ленінскі прызыў» у Оршы, акцёрам-байцом тэатра Беларускай ваеннай акругі, акцёрам тэатраў у Смаленску, Жытоміры, Бранску, Днепрадзяржынску, Ленінагорску, Усць-Каменагорску, Разані, Іжэўску, Калузе.

З 1967 года ў Мінску.

## Творчасць 
Друкаваўся з 1932 года. Аўтар зборнікаў вершаў, вершаваных кніг для дзяцей. Пераклаў на рускую мову творы многіх беларускіх паэтаў, у тым ліку Я. Купалы, Я. Коласа, П. Броўкі, М. Танка, А. Куляшова, П. Панчанкі і іншых.

Член Саюза пісьменнікаў СССР (1957).

### Бібліяграфія 
* Мой спутник Солнце. Минск, 1971;
* Чибис. М., 1973;
* Веселый поезд. Минск, 1977;
* Зимнее солнце. М., 1979;
* Продолжение. Минск, 1981;
* Призадумалась река. Минск, 1982;
* Безымянные острова. Минск, 1984;
* Снежные лебеди. Минск, 1987;
* Река времени. Минск, 1989

## Узнагароды 
Узнагароджаны медалямі СССР, Ганаровай граматай Прэзідыума ВС БССР.

Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Вербункаш

**Ве́рбункаш** () — жанр венгерскай танцавальнай музыкі, які з'явіўся ў другой палове XVIII стагоддзя, а таксама стыль венгерскай інструментальнай музыкі канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя. У аснову вербункаша пакладзены мужчынскі танец «вербунк», а таксама «чардаш», які ўзнік з яго. Тыповы ўзор вербункаша — «Ракаці-марш».

## Гісторыя жанру 
Назва танца «вербунк», які быў пакладзены ў аснову жанру, з'яўляецца скажэннем нямецкага слова *werben* (вербаванне). Звязана гэта з тым, што танец выконвалі на пунктах вербавання і на праводзінах у армію.

Найбольш знакамітымі выканаўцамі і кампазітарaмі ў жанры «вербункаш» прызнаюцца скрыпачы Янаш Біхары, Янаш Лавата і Антал Чэрмак.

## Спасылкі 
* Венгерская музыка 

Катэгорыя:Музыка Венгрыі
Катэгорыя:Венгерскія народныя танцы
Вольга Аляксандраўна Аросева

**Вольга Аляксандраўна Аросева** (, Масква — , Маскоўская вобласць) — савецкая і расійская актрыса тэатра і кіно. Народная артыстка РСФСР (1985).

З 1950-х гадоў да канца жыцця была адной з вядучых актрыс Маскоўскага акадэмічнага тэатра сатыры. Плённа працавала ў кіно і на тэлебачанні. Вядомая выкананнем камедыйных, вострахарактарных роляў, сярод якіх ключавыя вобразы ў карцінах «Сцеражыся аўтамабіля» і «Старыя-разбойнікі». У 1969 годзе сыграла ролю Раісы Пятроўны ў стужцы «Беларусьфільма» «Чакай мяне, Ганна».

## Фільмаграфія 
* 1971 — Старыя-разбойнікі
Берэнгар I

**Берэнга́р (Берэнга́рый) I Фрыу́льскі** (, , —) — маркграф Фрыуля з 874 года, кароль Італіі з 888 года, апошні імператар Захаду з 916 года, сын герцага Эбергарда Фрыульскага і Гізелы, дачкі Людовіка Набожнага.

## Біяграфія 
Берэнгар і герцаг Гвіда Спалецкі ў канцы IX стагоддзя былі самымі магутнымі сеньёрамі ў Італіі. У той час, калі апошні дамагаўся заходне-франкскай кароны, спадзяючыся на свае вялікія ўладанні і роднасныя сувязі ў Франконіі, Берэнгар пасля звяржэння Карла Толстага ў выніку перамоў з італьянскімі магнатамі быў абраны італьянскім каралём у перыяд з 30 снежня 887 года па 6 снежня 888 года і каранаваны ў Павіі. Тым часам Гвіда вярнуўся з няўдалага паходу ў Францыю, пры Брэшыі ўступіць у бой з Берэнгарам і, хоць быў ім пераможаны, але да таго саслабіў яго, што Берэнгар павінен быў падпарадкавацца германскаму імператару Арнульфу.

Напачатку 889 года, аднак, Гвіда ўдаўся атрымаць значную перамогу над войскамі Берэнгара пры Трэбіі, і ён быў абраны каралём, а ў 891 годзе нават каранаваны імператарам. Паход Арнульфа да сцен Рыма не прынёс Берэнгару істотнай карысці; пасля хуткага адступлення нямецкага войска Берэнгар заключыў дагавор з Ламбертам, сынам памерлага Гвіда, па якім яны абодва падзялілі паміж сабой панаванне ў Італіі. Калі ж Ламберт, няўдала зваліўшыся з каня на паляванні, памёр (898 год), Берэнгару ўдалося авалодаць усёй Ламбардыяй. Неўзабаве, аднак, ён страціў увесь свой прэстыж, з прычыны таго, што не ў стане быў спыніць драпежніцкіх набегаў венграў і даць адпор арабам, якія ўварваліся ў Італію з поўдня. З гэтай прычыны італьянскія патрыцыі заклікалі Людовіка, караля Ніжняй Бургундыі, які ў 901 годзе быў каранаваны ў Рыме каралём Італіі.

Аднак пры зменлівасці, карысталюбстве і вераломстве італьянскіх сеньёраў месца моцнай каралеўскай уладзе не было, і Людовік ізноў быў выцеснены Берэнгарам, на якога Папа Ян X 24 сакавіка 916 года ўсклаў імператарскую карону. Але, з прычыны таго, што, па справядлівай заўвазе Ліўтпранда Крэмонскага, італьянцам заўсёды хацелася мець двух каралёў, каб пры дапамозе аднаго з іх трымаць у страху іншага, то праз некалькі гадоў ізноў утварылася партыя незадаволеных, на чале з зяцем самога Берэнгара, Адальбертам Іўрэйскім, жанатым на яго дачцэ Гізеле, і архібіскупам Ламбертам Міланскім, якія заклікалі на дапамогу (919 год) караля Рудольфа II Бургундскага. Пацярпеўшы ад апошняга 29 ліпеня 923 года рашучае паражэнне, Берэнгар заклікаў венграў, чым канчаткова паадштурхваў ад сябе сваіх прыхільнікаў. Берэнгар быў па-здрадніцку забіты 7 красавіка 924 года.

## Літаратура 
* Пар. панегірык Б., пакінуты яго сучаснікам: «Gesta Berengarii imperatoris» (выд. Дзюмлера, Гале, 1871);
* Дзюмлера, «Geschichte des ostfränkischen Reichs» (2 т., Берл., 1865).
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя
Катэгорыя:Каралі італьянскія
Катэгорыя:Маркграфы Фрыўльскія
Катэгорыя:Імператары Захаду
Катэгорыя:Дынастыя Унрашыдаў
Чардаш

**Ча́рдаш** () — традыцыйны венгерскі народны танец. Назва паходзіць ад  — постоялый двор, трактир.

З'явіўшыся ў Венгрыі, чардаш быў распаўсюджаны цыганскімі музычнымі ансамблямі па Венгрыі і суседнім краінам і рэгіёнам: Ваяводзіна, Славакія, Славенія, Харватыя, Трансільванія і Маравія.

Пра паходжанне танца існуюць розныя меркаванні. Па адным меркаванні, яго паходжанне можа быць звязана з венгерскім музычным стылем вербункашам (ад ням. *Werbung* — вербаванне), распаўсюджаным у венгерскай арміі ў XVIII стагоддзі. Паводле меркавання іншых, чардаш з'явіўся з танца гайдукоў.

Для чардаша характэрным з'яўляецца значная варыяцыя яго тэмпу. Танец, пачынаючыся з павольнага лірычнага ўступу танца па крузе (*лашу*), завяршаецца ў вельмі хуткім, імклівым рытме парнага танца (*фрыш*). Існуюць таксама і іншыя варыяцыі тэмпу: *csárdás*, *sűrű csárdás* і *szökős csárdás*. Музычны памер 2/4 ці 4/4.

Чардаш танчаць мужчыны і жанчыны. Жанчыны адзеты ў традыцыйныя шырокія спадніцы, звычайна ярка чырвонага колеру, якія падчас кружэння набываюць характэрную форму.

Да тэматыкі чардаша звярталіся ў сваёй творчасці такія класічныя кампазітары як Ферэнц Ліст, Віторыа Монці, Іаганес Брамс, Іаган Штраус, Пётр Ільіч Чайкоўскі і іншыя.

## Спасылкі 
* StreetSwing’s Dance History Archives: Czardas or Csárdás 

Катэгорыя:Танцы Венгрыі
Катэгорыя:Венгерскія народныя танцы
Катэгорыя:Танцы
Ян IX

**Ян IX** (; 840—900) — Папа Рымскі з студзеня 898 па студзень 900. Родам з Цівалі, манах Бенедыктынскага ордэна.

## Біяграфія 
Яго абранню папярэднічалі Трупны сінод і падазроныя смерці двух яго папярэднікаў. Ян прадстаўляў у Латэране партыю нябожчыка Фармоза, якой процідзейнічала партыя Сергія, адлучанага Янам ад царквы. Яго галоўнымі мерапрыемствамі былі царкоўныя саборы ў Равене і Рыме, што прызналі несапраўднасць Трупнага сінода і пастанавілі знішчыць яго дакументы. Вымушаны каранаваць імператарам Берэнгара Фрыульскага, пасля яго аддалення Ян IX прызнаў законным імператарам яго суперніка Ламберта, з дапамогай якога і ўтрымаўся на прастоле. У надзеі спыніць перыяд нестабільнасці вакол папскага прастола ён аднавіў «рымскую канстытуцыю» Лотара I, па якой на папскіх выбарах абавязкова павінен быў прысутнічаць прадстаўніка імператара.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы IX стагоддзя
Ламберт Спалецкі

**Ламберт Спалецкі** (каля 875/880 — 15 кастрычніка 898) — сын Гвіда III і Агельтруды, дочкі князя Беневента Адэльхіза. Кароль Італіі (**891 — 898**) і імператар (**892 — 898**), а таксама герцаг Спалета (**894 — 898**) і маркграф Камерына (**894 — 898**). Натхніцель і ўдзельнік Трупнага сінода (897).

## Біяграфія 
На асамблеі ў Павіі ў маі 891 года Гвіда дамогся каралеўскага тытула для свайго сына Ламберта, якому тады было каля дванаццаці гадоў. Прыкладна ў той жа час, 30 красавіка 892 года, новы Папа Фармоз каранаваў у Равене Ламберта імператарскай каронай і ён стаў суправіцелем свайго бацькі.

Пасля смерці бацькі Ламберт у студзені 895 года заняў Павію, апярэдзіўшы Берэнгара I Фрыульскага. Карыстаючыся падтрымкай Папы Фармоза, які расчараваўся ў Арнульфе Карынтыйскім, ён карыстаўся падтрымкай сваіх васалаў. Але ў 895 годзе ён дазволіў маці ўцягнуць сябе ў авантуру з адваяваннем княства Беневента для Гвіда IV, маркграфа Спалета, у Візантыі. Гэты паход, распачаты ў жніўні 895 года, выклікаў незадаволенасць Папы, які зноў звярнуўся з заклікам да Арнульфа Карынтыйскага, які ў кастрычніку ўварваўся ў Італію. Пры гэтым з Арнульфам дамовіўся аб дапамозе і імператар Візантыі Леў VI, які заключыў саюз таксама з каралём Ніжняй Бургундыі Людовікам III. У лютым 896 годзе Арнульф заняў Рым, дзе каранаваўся імператарскай каронай. Каралева Агельтруда бегла з Рыма ў Спалета, Ламберт з'ехаў туды яшчэ раней для арганізацыі абароны. Арнульф выступіў следам, але нечакана яго разбіў параліч, у выніку чаго германская армія вярнулася ў Баварыю. Праз некаторы час, 4 красавіка 896 года, памёр Папа Фармоз.

У кастрычніку ці лістападзе 896 года Ламберт і Берэнгар сустрэліся ў Тычына, дзе заключылі мірныя дагаворы. Яны падзялілі каралеўства, Берэнгар атрымаў землі паміж рэкамі По і Ада, астатняя частка засталася ў Ламберта. У канцы года Ламберт, Агельтруда і Гвіда IV змаглі выбіць з Рыма германцаў. Пасля гэтага ў студзені 897 года Папа Стэфан VI склікаў Трупны сабор, які прызнаў незаконным абранне Папам Фармоза, і, такім чынам, каранацыю імператарам Арнульфа. Пасля чаго Ламберт вярнуўся ў Павію, а яго маці адправілася ў Беневента, дзе ад імя імператара перадала кіраванне свайму брату Радэльхізу. У гэты ж час у Рыме ўспыхнула паўстанне, якое зрынула Папу Стэфана.

У маі 898 года Папа Ян IX на сінодзе ў Равене ануляваў каранацыю Арнульфа і падтрымаў Ламберта. А ў жніўні ўспыхнула паўстанне маркграфа Тасканы Адальберта II. Ламберт выступіў супраць мяцежніка і яму ўдалося захапіць Адальберта. Ён быў адпраўлены ў Павію чакаць суду. Але 15 кастрычніка на паляванні Ламберт зваліўся з каня і загінуў. З яго смерцю род загас, паколькі яго кузен, маркграф Гвіда IV, памёр годам раней.

## Літаратура 
* Фазоли Джина. Короли Италии (888—962 гг.) / Пер. с итал. Лентовской А. В.. — СПб.: Евразия, 2007. — 288 с. — 1 000 экз. — ISBN 978-5-8071-0161-8

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IX стагоддзя
Катэгорыя:Каралі італьянскія
Катэгорыя:Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі
Катэгорыя:Імператары Захаду
Катэгорыя:Дынастыя Гвіданідаў
Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з каня
Септыманія

thumb|Септыманія на карце Францыі
**Септыманія** () — гістарычная вобласць на французскім узбярэжжы Міжземнамор'я, якая ляжыць паміж горнымі хрыбтамі Пірэнеяў і Севенаў, з аднаго боку, і далінамі Гароны і Роны, з іншага. Названа ў гонар Сёмага легіёна, ветэраны якога (*septimani*) былі надзелены Аўгустам землямі ў гэтай мясцовасці. У наш час уваходзіць у склад французскага рэгіёна Лангедок-Русільён.

Пасля падзення Рымскай імперыі Септыманія даўжэй за іншыя вобласці Галіі прызнавала ўладу вестготаў. Правінцыя кіравалася герцагамі, адзін з якіх, Ліўва, сам у 568 годзе стаў каралём, а іншы — Павел, у 672—673 гадах узначальваў паўстанне супраць караля Вамбы. У тыя часы Септыманія складалася з сямі акруг: Нарбона, Нім, Без'е, Маклон, Ладэў, Агд і Юзес. Пазней амаль усе гэтыя гарады ўвайшлі ў склад французскай правінцыі Лангедок.

У 721 годзе Септыманія падверглася мусульманскаму нашэсцю. Першапачаткова захопнікі жадалі пайсці іншым шляхам — пасля таго, як яны перайшлі Пірэнеі і ўзялі Нарбону, яны аблажылі Тулузу. Але герцаг аквітанскі Эд Вялікі ў бітве пры Тулузе разбіў арабаў і зняў аблогу. Неўзабаве новыя войскі арабаў ізноў сталі штурмаваць Еўропу, і дайшлі да Септыманіі, Бургундыі і левага берага рэкі Роны. У 732 годзе яны былі пераможаны ў бітве пры Пуацье Карлам Мартэлам, і гэта адкрыла Септыманію для засялення франкамі, якое і адбылося да 768 годзе.

Пры Каралінгах Септыманія лічылася даменам Аквітанскага каралеўства, аднак у 817 годзе вылучылася ў самастойнае герцагства (марку). Паступова назва Септыманія была выцеснена назвай Готыя. Праз некалькі дзесяцігоддзяў Готыя перайшла ў рукі графаў Тулузскіх і страціла палітычную самастойнасць.

## Гл. таксама 
* Маркіз Готыі
* Графства Тулуза

## Літаратура 
* Lewis, Archibald R. The development of southern french and catalan society, 718—1050. — Austin: University of Texas edition, 1965.
* Лебек С. Происхождение франков. V—IX века / Перевод В. Павлова. — М.: Скарабей, 1993. — Т. 1. — 352 с. — (Новая история средневековой Франции). — 50 000 экз. — ISBN 5-86507-001-0
* Тейс Л. Наследие Каролингов. IX — X века / Перевод с французского Т. А. Чесноковой. — М.: «Скарабей», 1993. — Т. 2. — 272 с. — (Новая история средневековой Франции). — 50 000 экз. — ISBN 5-86507-043-6

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Францыі
Катэгорыя:Дзяржава франкаў
Бенедыкт IV

**Бенедыкт IV** (; ?,  — ліпень ) — Папа Рымскі з 1 лютага 900 па ліпень 903. Нарадзіўся ў Рыме, належаў да партыі Папы Фармоза. Каранаваў імператарам Людовіка III Сляпога. Адлучыў ад царквы графа Фландрыі Балдуіна II, які арганізаваў забойства архібіскупа Рэймса Фулька. Пахаваны ў Рыме.

## Літаратура 
* Тейс Л. Наследие Каролингов. IX—X века / Перевод с французского Т. А. Чесноковой. — М.: «Скарабей», 1993. — Т. 2. — 272 с. — (Новая история средневековой Франции). — 50 000 экз. — ISBN 5-86507-043-6

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы X стагоддзя
Стаўракій

**Стаўракій** (пам. ) — візантыйскі імператар (суправіцель у 803—811, адзінаўладны кіраўнік з 811 года).

Стаўракій быў сынам імператара Нікіфара I (Геніка). Стаўшы імператарам, Нікіфар у 803 г. абвясціў Стаўракія суправіцелем і стаў шукаць таму нявесту. Пасля доўгага выбару па ўсёй імперыі, быў арганізаваны агляд нявест, і ён знайшоў, нарэшце, добрую жанчыну. Хоць тая ўжо была заручана з мужам, Нікіфар развёў іх і выдаў яе за свайго сына.

У 811 г. падчас няўдалага для рымлян паходу ў Балгарыю, калі ад рук балгараў паў сам Нікіфар і з ім мноства іншых знатных людзей, Стаўракій быў сам моцна паранены ў шыю і ледзь жывы выйшаў з бітвы. Пакутуючы ад раны, ён дабраўся да горада Адрыянопаля і тут быў абвешчаны імператарам, нягледзячы на тое, што ні выглядам, ні сілай, ні розумам не быў прыдатны для гэтай высокага пасады. Ад моцнага кровапускання Стаўракій настолькі саслаб, што астатак шляху да Канстанцінопаля яго неслі на насілках. Феафан таксама распавядае, што ён меў нязломны характар і часта лаяў тых, хто ўзвёў яго на прастол.

Урэшце, яны вырашылі зрынуць Стаўракія і перадаць уладу яго зяцю, Міхаілу Рангавэ, жанатаму на сястры імператара. Стаўракій даведаўся пра гэта і вырашыў аддаць загад асляпіць Міхаіла. Але, мяркуючы па ўсім, загад спазніўся, 2 кастрычніка 811 г. змоўшчыкі сабралі легіёны на іпадроме і ўгаварылі салдат прызнаць імператарам Міхаіла. Сенат і патрыярх таксама падтрымалі Міхаіла. Стаўракій, пачуўшы пра сваё звяржэнне, адразу пастрыгся ў манахі. Міхаіл захаваў Стаўракію жыццё і дазволіў яму застацца ў сталіцы, дзе ён і памёр 11 студзеня 812 г. (Феафан: 800, 803, 804)

## Літаратура 
* *Феафан*. Хранаграфія: у кн. Летапіс візантыйца Феафана ад Дыяклетыяна да цароў Міхаіла і сына яго Феафілакта, М. 1884

Катэгорыя:Візантыйскія імператары IX стагоддзя
Канстанцін VIII

**Канстанцін VIII** (960—15 лістапада 1028) — візантыйскі імператар (як суправіцель розных імператараў з дзяцінства, фактычна 1025—1028), сын Рамана II і Феафана, малодшы брат Васіля II, пасля бяздзетнага скону якога стаў адзінаўладным васілеўсам.

## Біяграфія 
У кароткачасовае кіраванне Канстанціна VIII не адбылося прыкметных змен у суадносінах сіл. Ён толькі пажынаў плады страху, пасеянага яго папярэднікам. Быўшы падазроным і баязлівым, Канстанцін душыў самую нязначную незадаволенасць, асабліва ахвотна звяртаючыся да асляплення сваіх сапраўдных і ўяўных ворагаў. Рэпрэсіі абрынуліся перш за ўсё на нашчадкаў Варды Фокі і Варды Скліра. Здольныя, дзелавітыя людзі, якія атачалі Васіля II, былі заменены Канстанцінам на саўдзельнікаў гулянак. У адносінах да сваіх улюбёнцаў ён праяўляў вялікую шчодрасць.

Падчас кіравання Канстантна бяспрыкладнае марнатраўства сродкаў дзяржавы спалучалася з рэзкім узмацненнем падатковага прыгнёту, з прычыны таго, што імператар загадаў спагнаць падаткі за ўсе папярэднія неўрадлівыя гады ў поўным аб’ёме. Узраслі паборы і з гарадскога насельніцтва. Гэта прывяло да паўстанняў. У 1026 годзе паўсталі жыхары Наўпакта. Стратыг горада, які прыгнятаў насельніцтва пры спагнанні падаткаў, быў забіты, а яго маёмасць разрабавана. Узнікла абурэнне і сярод ваеннай эліты. Таксама ўзніклі змовы Нікіфара Камніна і прадстаўнікоў роду Фокаў.

Канстанцін меў трох дочак: манашку Еўдакію, імператрыцу Зою і імператрыцу Феадору.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Constantine VIII coinage

Катэгорыя:Візантыйскія імператары XI стагоддзя
Катэгорыя:Македонская дынастыя
Аляксей IV Ангел

**Аляксей IV Ангел** (; каля  — ) — Візантыйскі імператар у 1203—1204 гадах. Сын Ісака II.

Пасля асляплення свайго бацькі і ўзурпацыі ўлады Аляксеем III пражываў у Канстанцінопалі ў якасці палоннага. У 1202 годзе бег да сваёй сястры Ірыны, жонкі караля Філіпа Швабскага. Падчас чацвёртага крыжовага паходу вярнуўся ў сталіцу імперыі і быў каранаваны суправіцелем свайго бацькі, якому крыжакі вярнулі ўладу.

Зрынуты 28 студзеня 1204 года падчас палацавага перавароту. Узяты пад варту па ўказанні протавестыярыя Дукі Мурзуфлула, будучага імператара Аляксея V, які двойчы спрабаваў атруціць яго, а затым загадаў задушыць (Ханіят: 7; 1, 3—4).

## Спасылкі 
* АЛЯКСЕЙ IV АНГЕЛ («Гісторыя людзей») 

Катэгорыя:Ангелы (дынастыя)
Катэгорыя:Зрынутыя манархі
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Задушаныя
Марыя Баграціёні

[thumb|Марыя Аланская і [Нікіфар III Ватаніят, якіх благаслаўляе Хрыстос (Манускрыпт XI стагоддзя, Нацыянальная бібліятэка Францыі).]]
**Марыя Аланская** (грэч. Μαρία της Αλανίας) — дачка грузінскага цара Баграта IV, якая, стаўшы адной з ключавых постацей палітычнага жыцця Канстанцінопаля 1070-х гадоў, спрыяла прыходу да ўлады Камнінаў.

## Біяграфія 
Марыям была дачкой грузінскага цара Баграта IV і Барэны Аланскай. Яна ўпершыню прыбыла ў Канстанцінопаль, да двара імператрыцы Феадоры, у 1056 годзе, калі была яшчэ дзіцем. Праз дзевяць гадоў яе выдалі замуж за спадчынніка імператара Канстанціна X — Міхаіла.

Пакуль у 1071-78 гадах муж Марыі кіраваў дзяржавай, імператрыца была ў перапісцы з вучоным Феафілактам Балгарскім, падтрымлівала Мінгрэльскі манастыр на Афоне і разам з маці выступіла царкоўным старастай будаўніцтва на гары Сіён.

Пасля звяржэння Міхаіла яго састарэлы пераемнік Нікіфар III Ватаніят шукаў рукі імператрыцы для таго, каб узаконіць узурпацыю ўлады. Марыя Аланская пайшла яму насустрач, пры ўмове, што спадчыннікам прастола будзе абвешчаны яе з Міхаілам сын, Канстанцін Дука.

Калі Нікіфар адмовіўся ад планаў з часам перадаць прастол сыну Марыі, яна ўступіла ў сувязь з Аляксеем Камнінам з мэтай звяржэння з прастола свайго мужа. Пасля ўсшэсця Аляксея на прастол Канстанцін быў заручаны з яго дачкой Ганнай Камнінай і абвешчаны спадчыннікам прастола.

У 1087 годзе, калі ў Аляксея нарадзіўся сын-спадчыннік, заручыны былі скасаваны, Канстанцін Дука — аддалены ад двара, а яго маці Марыя — пастрыжана ў манахіню. Далейшы яе лёс невядомы.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Баграціёны
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XI стагоддзя
Катэгорыя:Жонкі візантыйскіх імператараў
Нікіфар III Ватаніят

**Нікі́фар III Ватанія́т** (); каля 1002 — 10 снежня 1081) — візантыйскі імператар, які кіраваў з 1078 па 1081 гады. Ён належаў да сям’і, якая сцвярджала, што мае сваё паходжанне ад іншай візантыйскай сям’і Фокаў.

Нікіфар Ватаніят, паводле словаў Врыенія Малодшага, быў «адным з мужных мужоў Усходу», стаў імператарам ужо ў вельмі старэчым узросце. У пачатку 1077 года імператар Міхаіл VII зрабіў яго галоўнакамандуючым усходніх войскаў, а ў кастрычніку таго ж года Ватаніят адкрыта абвясціў пра пачатак паўстання, ачолены ім жа, і загадаў збіраць рассеяныя па Азіі войскі. З Фрыгіі ён рушыў у Віфінію, але меў вельмі мала сіл. Толькі пасля таго, як яго адкрыта падтрымаў найважнейшы горад Нікея, мяцеж стаў разрастацца і неўзабаве ахапіў усю Азію. У сталіцы Візантыі, Канстанцінопалі, таксама адбылося абурэнне. Імператар Міхаіл добраахвотна вырашыў пакінуць трон і пастрыгся ў манахі.

Авалодаўшы ўладай, Нікіфар, хоць быў ужо даволі стары, ажаніўся з прыгажуняй імператрыцай Марыяй Аланскай. Ён усяляк стараўся прыцягнуць да сябе прыхільнасць грамадзян і шчодра раздаваў падарункі. Вядома, усё гэта прывяло да таго, што выдаткі сталі далёка перавышаць даходы, і з’явіўся недахоп у грошах.

## Літаратура 
* Вриенний Никифор, «Исторические записки» М. 1997

## Спасылкі 
Катэгорыя:Візантыйскія імператары XI стагоддзя
Дэзідэрый

**Дэзідэрый** ():

* Дэзідэрый (сяр. IV ст.) — рымскі цэзар (гістарычнасць сумніўная).
* Дэзідэрый (сяр. IV ст.) — рымскі дзяржаўны дзеяч, вікарый.
* Дэзідэрый (VI ст.) — герцаг караля франкскага Суасонскага каралеўства Хільперыка I.
* Дэзідэрый (756—774 гг.) — апошні лангабардскі кароль.
* Дэзідэрый Эпіфані (каля 1027—1087 гг.) — 158-ы Папа Рымскі.
Міхаіл I Рангавэ

**Міхаіл I Рангавэ** (? — 844) — візантыйскі імператар, які кіраваў у 811—813 гадах.

## Біяграфія 
Міхаіл быў сынам начальніка Эгейскага флоту Феафілакта Рангавэ. Пасля таго, як ён ажаніўся з Пракопіяй, дачкой імператара Нікіфара I, атрымаў пасаду курапалата ў 802 годзе. Калі Пракопія не змагла пераканаць свайго хворага брата імператара Стаўракія назваць Міхаіла сваім пераемнікам, той у кастрычніку 811 годзе пры дапамозе сваіх прыхільнікаў захапіў уладу, зрынуўшы Стаўракія. Па словах Феафана, Міхаіл быў добрым, але не ўмелым у кіраванні і па-рабску адданы Феактысту і іншым военачальнікам. Міхаіл пакінуў умераныя падаткі, усталяваныя Нікіфарам, а таксама шчодра раздаваў грошы арміі, царкве і народу.

У 812 годзе Міхаіл пачаў перамовы з каралём франкаў Карлам і прызнаў таго імператарам. У абмен на гэта прызнанне Венецыя была вернута ў склад Візантыйскай імперыі. На яго долю выпала цяжкая вайна з балгарамі, распачатая яго цесцем. У 812 годзе балгары ўзялі Месемврыю, падышлі да сцен Канстанцінопаля, але былі адбіты. 22 чэрвеня 813 года рамейскае войска сустрэлася з балгарскім ханам Крумам пад Версінікамі, непадалёк ад Андрыянопаля, і пацярпела ад яго разгромнае паражэнне, прычым грэкі пусціліся наўцёкі раней, чым балгары паспелі на іх напасці. Праклінаючы баязлівасць воінаў, Міхаіл вярнуўся ў Канстанцінопаль. На чале арміі ён пакінуў свайго вайскавода, Льва Армяніна. Даведаўшыся ў хуткім часе, што той абвясціў сябе імператарам краіны, Міхаіл неадкладна склаў з сябе ўладу і пастрыгся ў манахі. Ён сканаў 11 студзеня 844 года.

## Характар 
Як чалавек велікадушны і не срэбралюбівы, ён суцешыў і ўзнагародзіў усіх пакрыўджаных Нікіфарам, падарункамі прыцягнуў да сябе сенат і войска. Ён узбагаціў патрыцыяў, сенатараў, архірэяў, іерэяў, манахаў, ваенных і жабракоў як у сталіцы, так і ў правінцыях, так што скарбы, сабраныя імператарам Нікіфарам, былі растрачаны за некалькі дзён.

## Літаратура 
* 
* *Феафан*. Хранаграфія: у кн. Летапіс візантыйца Феафана ад Дыяклетыяна да цароў Міхаіла і сына яго Феафілакта, М. 1884
* Treadgold, W. A History of the Byzantine State and Society, Stanford University Press; 1 edition (November 1, 1997)
* Gregory, T., A History of Byzantium (Blackwell History of the Ancient World), Wiley-Blackwell (March 11, 2005)

Катэгорыя:Візантыйскія імператары IX стагоддзя
Анаксагор з Клазаменаў

**Анаксаго́р з Клазаменаў** (, каля 500 да н. э., Клазамены — 428 да н. э., Лампсак) — старажытнагрэчаскі філосаф, матэматык і астраном, пачынальнік афінскай філасофскай школы.

## Біяграфія 
Анаксагор — адзін з найвыдатнейшых іанійскіх філосафаў, сын заможных бацькоў, нарадзіўся ў Клазаменах каля 500 года да н.э. З ранніх гадоў ён адмовіўся ад асалодаў, на якія мог разлічваць па сваім багацці, і пранікся філасофіяй.

Прываблены кіпучым разумовым жыццём Афінаў, што пачалося пасля бліскучых перамог над персамі, 45-гадовы Анаксагор перасяліўся туды, уступіў у блізкія зносіны з Перыклам і першым стаў пераказваць філасофію ў агульнадаступнай форме. Апроч самога Перыкла, яго вучнямі былі Фукідыд, фізік Архелай і Еўрыпід.

Анаксагор навучаў пра вечныя элементы сусвету, «зерні» (ці «гамеамерыі»), якія ўключаюць у сябе ўсю паўнату сусветных якасцей і кіруюцца касмічным Розумам. Імкнучыся тлумачыць натуральнымі прычынамі такія з'явы, як сонечнае і месяцавае зацьменне, землетрасенні і да т. п., ён выклікаў у свой адрас абвіначванне ў абразе багоў. Яго прысудзілі да смерці, ад якой выратавала яго толькі красамоўства Перыкла. Смяротны прысуд заменены быў выгнаннем. Анаксагор пасяліўся ў Лампсаку, дзе і памёр у 428 годзе. «Не я страціў Афіны, але афіняне страцілі мяне» — з гонарам казаў ён.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Анаксагор. Internet Encyclopedia of Philosophy
* Анаксагор. Stanford Encyclopedia of Philosophy
* 

Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Філосафы V стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Астраномы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Матэматыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Астраномы V стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Матэматыкі V стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Матэрыялісты
Катэгорыя:Постаці старажытнагрэчаскай фізікі
Катэгорыя:Фізікі
Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Катэгорыя:Памерлі ад голаду
Катэгорыя:Дасакратыкі
Катэгорыя:Натурфілосафы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клазаменах
Катэгорыя:Памерлі ў 428 да н.э.
Катэгорыя:Памерлі ў Лампсаку
Цюркская прамова

**Цюркская прамова** — гіпатэтычная прамова цюркскай моўнай сям'і, існаванне якой прыпадае на перыяд да падзелу цюрак на агузаў і булгараў, які адбыўся прыкладна ў 4500-4000 гг. да н.э. Рэканструкцыя мовы адбываецца з дапамогай паранаўча-гістарычнага метаду.

Меркавана ўзнікла шляхам вылучэння з алтайскай прамовы ў перадгор'ях Алтаю.

Для запісу мовы старажытныя цюркі выкарыстоўвалі старажытнацюркскую рунічную пісьмовасць. Нягледзячы на пачатак дыялектнага распаду ў вусным маўленні цюркскіх плямёнаў з цягам іх рассялення па Еўразіі, для запісу сваёй мовы старажытныя цюркі пачалі карыстацца старажытнацюркскай рунічнай пісьмовасцю. З гэтай прычыны паўстала літаратурная архона-енісейская (старажытнацюркская) мова, якая мела наддыялектны характар. Найраннейшыя цюркскія помнікі датуюцца VII ст. н.э.

Рэканструкцыя цюркскай прамовы ўзняла некаторыя праблемы, у прыватнасці, пытанне пра першаснасць ратацызму або зэтацызму ў гэтай мове. Найбольш старажытныя пісьмовыя помнікі (петрогліфы, выкананыя старажытнацюркскімі рунамі) ужо адлюстроўваюць на сабе існаванне ў цюркскай прамове -z- і -r- дыялектаў, што сведчыць на карысць пачатку падзелу мовы на ўласнацюркскія і булгарскія. У той жа час іншыя алтайскія мовы (мангольскія, тунгуса-маньчжурскія) дэманструюць толькі -r- асновы. Вызначаныя асаблівасці цюркскай прамовы можна аднавіць на грунце кансерватыўных -r- моў (напр., чувашская мова) і шляхам аналізу булгарскіх элементаў у венгерскай.

## Фанетыка 
Фанетыка мовы характарызуецца наяўнасцю гармоніі галосных — рысы, якая часта прыпісваецца і праалтайскай мове. Гармонія галосных выражалася ў супрацьпастаўленні галосных *e, i, o, u* і *ë, ï, ö, ü* (апрача *a*), існавала дзве велічыні галосных.

## Лексіка 
### Лічэбнікі 
## Літаратура 
* Gyula Décsy, *The Turkic Protolanguage: A Computational Reconstruction* (1998).
** Edward J. Vajda, review of Décsy (1998), Language (2000), 473—474.
* Gerard Clauson, *Etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish*, Oxford, Clarendon Press (1972).
* Vilhel Gronbech, *Preliminary Studies in Turkic Historical Phonology (Uralic & Altaic)*, RoutledgeCurzon (1997), ISBN 0-7007-0935-5.
* Andras Rona-Tas, 'The Reconstruction of Proto-Turkic and the Genetic Question', in L. Johanson, *The Turkic Languages*, Routledge Language Family Descriptions, Routledge (1998), ISBN 0-415-08200-5, pp. 67-80.

Катэгорыя:Цюркскія мовы
Катэгорыя:Мёртвыя мовы
Катэгорыя:Прамовы
Коракс

**Коракс** () — сіцыліяц, пасля смерці Гіерона I і выгнання Фрасібула з Сіракузаў (467 да н.э.), дзякуючы сваёй прамоўніцкаму таленту, стаў на чале кіравання рэспублікай.

Пазней, пакінуўшы ўдзел у грамадскіх справах, адкрыў школу красамоўства. Ён і яго вучань Тысій звычайна завуцца вынаходнікамі рытарычнага мастацтва ў грэкаў. Коракс лічыцца таксама першым пісьменнікам, які пісьмова вытлумачыў правілы рыторыкі. Яго праца (), якая служыла ўзорам для наступных пакаленняў, да нас не дайшла. Была выказана здагадка, што яму належыць захаваная сярод сачыненняў Арыстоцеля «Rhetorica ad Alexandrum».

## Літаратура 
* Дёмин Р. Н. Дэн Си, Гунсунь Лун, сицилийские риторы и школьный курс истории философии // Универсум платоновской мысли. Двадцать четыре века платонизма: традиции и инновации в истории древнейшей европейской философской школы. Материалы XI Платоновской конференции. СПб., 2003. С. 48 −57.
* Kennedy G.A. The earliest rhetorical handbooks // American Journal of philology. V.80 (1959), p.169-178.

## Гл. таксама 
* Кракадыліт — вядомы сафізм Коракса

Катэгорыя:Аратары Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Сафісты
Крышталегідраты

**Крышталегідраты** — крышталі, якія змяшчаюць малекулы вады і ўтвараюцца, калі ў крышталічнай рашотцы катыёны ўтвараюць больш трывалую сувязь з малекуламі вады, чым сувязь паміж катыёнамі і аніёнамі ў крышталі бязводнай солі. Пры нізкіх тэмпературах вада ў крышталегідратах можа быць звязана як з катыёнамі, так і з аніёнамі соляў. Шматлікія солі, а таксама кіслоты і асновы выпадаюць з водных раствораў у выглядзе крышталегідратаў.

## Прыклады 
Тыповымі крышталегідратамі з'яўляюцца шматлікія прыродныя мінералы, напрыклад гіпс CaSO4·2H2O, карналіт MgCl2·KCl·6H2O. Крышталізацыйная вада звычайна можа быць выдалена награваннем, пры гэтым раскладанне крышталегідрату часта ідзе ступеньчата. Так, медны купарвас CuSO4·5H2O (сіні) пры тэмпературы вышэй за 105&nbsp;°C пераходзіць у трыгідрат CuSO4·3H2O (блакітны), пры 150&nbsp;°C у монагідрат CuSO4·H2O (белы); поўнае абязводжванне адбываецца пры тэмпературы вышэй за 250&nbsp;°C. Аднак некаторыя злучэнні (напрыклад, BeC2O4·H2O) устойлівыя толькі ў форме крышталегідрату і не могуць быць абязводжаны без раскладання.
Іншыя прыклады: жалезны купарвас FeSO4·7H2O, крышталічная сода Na2CO3·10H2O.

## Гл. таксама 
* Вада
* Мінерал

## Літаратура 
* Артыкул *Гідраты* ў Хімічнай энцыклапедыі

Катэгорыя:Агульная хімія
Катэгорыя:Солі
Неграза

**Неграза, Гарадзі́шча** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ладасна, за 13 км на паўночны ўсход ад Лепеля, за 2 км на поўнач ад аграгарадка Чарэйшчына.

Плошча паверхні возера 0,8 км². Даўжыня 2,39 км, найбольшая шырыня 0,7 км, даўжыня берагавой лініі 5,6 км. Найбольшая глыбіня дасягае 3,4 м, сярэдняя каля 2 м. Аб'ём вады ў возеры 1,57 млн. м³. Плошча вадазбору 8,3 км².
Катлавіна возера рэшткавага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй 6—8 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі вышынёй 0,4—0,6 м, пясчаныя. Вакол возера забалочаная пойма. Дно ў прыбярэжнай зоне пясчанае да глыбіні 2 м. На большых глыбінях дно возера выслана сапрапелем.
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Цалкам зарастае. У паўночнай частцы выцякае ручай у возера Ладасна.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь, лешч, лінь, мянтуз, плотка, карась і іншыя рыбы.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна
Сахарын

thumb|right|Формула натрыевай солі сахарынуthumb

**Сахары́н** (імід орта-сульфабензойнай кіслаты, імід 2-сульфабензойнай кіслаты, орта-сульфабензімід) — бясколерныя крышталі салодкага смаку, маларастваральныя ў вадзе. «Сахарын», які знаходзіцца ў продажы, уяўляе сабой крышталегідрат натрыевай солі, якая ў 300—500 раз саладзейшы за цукар. Сахарын не засвойваецца арганізмам (выводзіцца з мачой).

## Гісторыя 
Сахарын быў выпадкова адкрыты ў 1879 годзе пры даследаванні акіслення 2-талуолсульфанаміду, якое праводзіў К. Фальберг у лабараторыі праф. А. Рэмсена ва ўніверсітэце Джона Хопкінса. У 1884 Фальберг запатэнтаваў спосаб атрымання сахарыну і пачаў яго прамысловую вытворчасць.

## Фізічныя ўласцівасці і атрыманне 
Сахарын выглядае як бясколерныя крышталі салодкага смаку, дрэнна раствараецца ў вадзе (1:250) і спірце (1:40). Тэмпература плаўлення крышталёў — 228—229&nbsp;°C.

Сахарын можа быць атрыманы рознымі спосабамі. Першапачаткова Рэмсен і Фальдберг атрымалі яго з талуолу шляхам сульфіравання хлорсульфонавай кіслатой. Хлорангідрыд, які пры гэтым атрымліваўся, ператваралі ў амід, які акіслялі перманганатам калію. Гэты метад быў неэфектыўным.

Толькі ў 1950 годзе ў кампаніі Maumee Chemical Company (Таледа, Агая) быў распрацаваны метад, які дазваляе выпрацоўваць сахарын у прамысловых маштабах. Гэты метад заснаваны на рэакцыі антранілавай кіслаты з азоцістай кіслатой, дыяксідам серы, хлорам і аміякам. Іншы метад, распрацаваны ў 1967 годзе, заснаваны на рэакцыі бензілхларыду.

## Ужыванне 
Сахарын ужываюць замест цукру пры дыябеце, а таксама як сурагат цукру.

У харчовай прамысловасці сахарын зарэгістраваны ў якасці харчовыя дабаўкі **E954**, як падсаладзіцель. Як і іншыя падсаладзіцелі, сахарын не мае пажыўных уласцівасцей і з’яўляецца тыповым ксенабіётыкам.

У наш час харчовае выкарыстанне сахарыну моцна скарочана, хоць выпускаюцца падсаладзіцелі на сахарыне (Сукразіт), а ў напоях і некаторых іншых прадуктах выкарыстоўваюць сумесі падсаладзіцеляў, з прычыны таго, што быўшы выкарыстаны сам па сабе дае не вельмі прыемны металічны прысмак.

Прадукт узаемадзеяння тэтрагідрахіналіну і іміду 2-сульфабензойнай кіслаты знаходзіць ужыванне ў складзе кампазіцый на аснове метакрылатаў, якія выкарыстоўваюцца ў якасці клеяў для металаў.

## Гл. таксама 
* Падсаладзіцелі

## Літаратура 
* Теддер Дж., Нехватал А., Джубб А. Промышленная органическая химия. — М.: Мир, 1977.

Катэгорыя:Падсаладзіцелі і заменнікі цукру
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Катэгорыя:Іміды
Сіністэр

**«Сіністэр»** () — фільм жахаў рэжысёра Скота Дэрыксана, у галоўных ролях Ітан Хоўк, Вінсент Д’Анофрыа і Джэймс Рэнсан. Сусветная прэм’ера адбылася на кінафестывалі «На поўдзень праз паўднёвы захад» 11 сакавіка 2012 года.

## Сюжэт 
Разам з сям’ёй аўтар дэтэктываў пасяляецца ў невялікім гарадку, у доме, дзе амаль год назад разгарнулася страшэнная трагедыя — былі забіты ўсе жыльцы. Пісьменнік выпадкова знаходзіць відэазапісы, якія з’яўляюцца ключом да тайны злачынства. Але ні што не даецца дарма: у доме пачынаюць адбывацца жудасныя рэчы і цяпер пад пагрозай жыццё яго блізкіх. Яны сутыкнуліся з чымсьці, ад чаго няма выратавання…

## У ролях 
* Ітан Хоўк — *Элісан Освальт*
* Джульет Райлсен — *Трэйсі*
* Клер Фолі — *Эшлі*
* Майкл Хол Д’Адарыа — *Трэвар*
* Фрэд Далтан Томпсан — *шэрыф*
* Джэймс Рэнсан — *памочнік шэрыфа*
* Вінсент Д’Анофрыа — *прафесар Джонас*
* Вікторыя Лі — *Стэфані*

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Дэтэктыўныя фільмы ЗША
Катэгорыя:Фільмы жахаў ЗША
Катэгорыя:Фільмы ЗША 2012 года
Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША
Катэгорыя:Фільмы пра пісьменнікаў
Ферэкід

**Ферэкід Сіраскі** (, 584/583 — 499/98 да н.э., востраў Сірас) — старажытнагрэчаскі касмолаг, сучаснік Анаксімандра, настаўнік Піфагора. Такія аўтары, як Клімент Александрыйскі і Філон Біблскі, сцвярджаюць, што «Ферэкід не атрымліваў навучанняў у філасофіі ні ад якога настаўніка, але набыў свае веды з тайных кніг фінікійцаў». Ферэкід лічыцца першым грэчаскім празаікам. Напісаў «Тэагонію» і «Касмагонію». Высоўваў вучэнне пра ператварэнні душ, дзе адрозніваў тры элементы: агонь, паветра, ваду. Прызнаваў вечнасць пачатковай троіцы багоў: Заса (Зеўса, гэта значыць эфір), Хтоніі (хаос, падземныя глыбіні) і Хронаса (час). Магчыма, галоўная заслуга Ферэкіда — у тым, што ён першым стаў тлумачыць міфалогію алегарычна.

## Літаратура 
* Фрагменты ранних греческих философов. Часть 1. — М.: Наука, 1989

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Пісьменнікі VI стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Перадфіласофская традыцыя
Дэкларацыя Бальфура

**Дэкларацыя Бальфура**:
* Дэкларацыя Бальфура 1917 года
* Дэкларацыя Бальфура 1926 года
Дыяген Апаланійскі

**Дыяген Апаланійскі** (, 499/498 да н.э., Афіны — 428/427 да н.э.) — грэчаскі філосаф, сучаснік Анаксагора. У 420-я гады да н.э. жыў і вучыў у Афінах. Лічыцца, што яго вучэнне парадыраваў Арыстафан у «Аблоках» у 423 годзе да н.э. Нягледзячы на тое, што Дыяген жыў у адзін час з Сакратам, афіцыйна ён прылічаецца да дасакратычнай традыцыі.

Як і Анаксімен, Дыяген лічыць першаснай матэрыяй паветра. Уласцівасцямі паветра, акрамя таго, ён лічыць розум і мысленне — якасці, якія Анаксагор прыпісваў сусветнаму розуму, нусу. Усе рэчы, паводле Дыягена, з'яўляюцца прадуктам розных ператварэнняў паветра. Яго вучэнне падагульняе ўсю філасофію іанійскай школы.

## Гл. таксама 
* Дыягеніт

## Літаратура 
* Античная философия: Энциклопедический словарь. — М.: Прогресс-Традиция, 2008. — 896 с. — С. 329—330. — 
* André Laks. Diogène d’Apollonie. La dernière cosmologie présocratique. Lille: Presses Universitaires de Lille 1983. Edition, translation and commentary.
* André Laks (ed.), Diogène d’Apollonie: edition, traduction et commentaire des fragments et témoignages. International Pre-platonic Studies; v. 6. Sankt Augustin: Academia Verlag, 2008 (revised edition of the preceding volume)

Катэгорыя:Дасакратыкі
Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія філосафы
Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Філосафы V стагоддзя да н.э.
Іпр

**Іпр** ( , , ), **Іперн** () — горад, размешчаны на паўночным захадзе Бельгіі, у правінцыі Заходняя Фландрыя, каля мяжы з Францыяй, у складзе еўраакругі Вялікі Ліль. Насельніцтва — 34 897 жыхароў (2006).

## Гісторыя 
Упершыню згаданы ў VIII стагоддзі, Іпр быў адным з самых багатых гарадоў сярэдневяковай Еўропы, з насельніцтвам у 80 тысяч жыхароў. У XII—XIV стагоддзях ён аспрэчваў у Бругэ і Гента званне галоўнага цэнтра цэхавага сукнаробства ў Фландрыі. Зацяжная аблога англічанамі падчас Стагадовай вайны (1383) падарвала яго дабрабыт. У канцы XVI стагоддзя, калі мясцовым біскупам быў знакаміты Янсен (заснавальнік янсенізму), у Іпры жыло ўжо не больш за пяць тысяч чалавек. Далейшыя страты эканоміка панесла падчас войн Людовіка XIV, калі ўмацаваны Вабанам горад не раз падвяргаўся аблогам.

### Першая сусветная вайна 
Іпр забяспечыў сабе месца ў сусветнай гісторыі як ключавы пункт Заходняга фронту Першай сусветнай вайны. Іпрскі выступ у брытанскіх лініях абароны стаў арэнай трох буйных бітваў, падчас якіх немцы ў 1915 годзе ўпершыню ў гісторыі ўжылі хімічную зброю — хлор — і ў 1917 годзе, таксама ўпершыню ў якасці зброі, — гарчычны газ, цяпер вядомы як іпрыт.

З 250 000 салдат Антанты, якія загінулі каля Іпра, кожны пяты застаўся непахаваным. У памяць пра гэта каля ўезду ў Іпр у 1927 годзе была адкрыта ўзведзеная на брытанскія сродкі трыўмфальная арка — так званыя Мененскія вароты. На мануменце выбіты імёны 54 тысяч загінулых у гэтых месцах падчас Першай сусветнай вайны. Увогуле вакол горада налічваецца не менш за сто сорак вайсковых могілак і мемарыялаў.

## Насельніцтва 
* 1986 год — 35 тыс. чал.

## Славутасці 
Стары горад быў амаль цалкам знішчаны падчас Першай сусветнай вайны, аднак яго найбольш значныя збудаванні былі пазней адноўлены. Першае месца сярод іх займае выбітны помнік гатычнай грамадзянскай архітэктуры — палата суконшчыкаў і бефруа (1304). У гарадскім саборы Св. Марціна (XIII—XV стст.) Янсен. У новы і найноўшы час гэта быў першы выпадак поўнага знішчэння (і наступнага аднаўлення) еўрапейскага горада па прычыне ваенных дзеянняў.

Раз у тры гады ў Іпры праводзіцца касцюміраваны Фестываль Кошак, у памяць пра жудасную традыцыю, якая існавала аж да пачатку XIX стагоддзя: скідваць жывых кошак з гарадской вежы. Апагеем свята становіцца скіданне з вежы цацачных катоў.

## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Cats Parade 

Катэгорыя:Гарады Бельгіі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Заходняя Фландрыя
Пагадненне Сайкса — Піко

thumb|upright=1.5|

**Пагадненне Сайкса — Піко** () ад 16 мая 1916 года — тайнае пагадненне паміж урадамі Вялікабрытаніі, Францыі, Расіі і пазней Італіі, у якім былі размежаваны сферы інтарэсаў на Блізкім Усходзе пасля Першай сусветнай вайны.

Пагадненне было распрацавана ў лістападзе 1915 года французскім дыпламатам Франсуа Жорж-Піко і англічанінам Маркам Сайксам.

Паводле пагаднення, Вялікабрытанія атрымлівала тэрыторыю, якая адпавядае сучасным Іарданіі, Іраку, і раён вакол горада Хайфа. Францыя атрымлівала паўднёва-ўсходнюю частку Турцыі, паўночны Ірак, Сірыю і Ліван. Астатняя тэрыторыя паміж Міжземным морам і ракой Іардан павінна была знаходзіцца пад міжнародным кантролем. Кожная з дзяржаў мела права вызначыць дзяржаўныя межы ў сваёй зоне ўплыву.

Многія разглядаюць пагадненне як пераломны пункт у адносінах паміж Захадам і арабскім бокам. Яно адмаўляла абяцанні, дадзеныя арабам праз Томаса Эдварда Лоўрэнса, пра стварэнне нацыянальнай арабскай дзяржавы на тэрыторыі Вялікай Сірыі ў абмен на падтрымку брытанскіх войскаў у барацьбе з Асманскай імперыяй.

## Гл. таксама 
* Пагадненне аб статусе Канстанцінопаля

## Спасылкі 
* Тэкст пагаднення
* Пагадненне Сайкса-Піко 1916 (пераклад)
* Гіпатэтычная карта Блізкага Усходу па ўмовах пагаднення
* 

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы XX стагоддзя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Дагаворы Францыі перыяду Трэцяй рэспублікі
Катэгорыя:Гісторыя Блізкага Усходу
Катэгорыя:Араба-ізраільскі канфлікт
Катэгорыя:Францыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Гісторыя Лівана
Катэгорыя:Май 1916 года
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы аб тэрытарыяльных зменах
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Падзеі 16 мая
Амга

**Амга́** (, ) — рака ў Азіяцкай частцы Расіі, у Якуціі, левы прыток ракі Алдан (басейн Лены).

Даўжыня ракі 1462 км. Плошча вадазбору 69 300 км². Сярэдні расход вады каля 190.

## Літаратура 
* Амга //  — С. 310.
* 
* Амга // 

## Спасылкі 
* Государственный водный реестр РФ
* Река Амга. Якутия
* *Иванов В. В.* Амга // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»

Катэгорыя:Рэкі Якуціі
Катэгорыя:Басейн Лены