Беларуская готыка

— унікальны помнік беларускай праваслаўнай готыкі ]]
**Беларуская готыка** — стыль, распаўсюджаны ў архітэктуры XV — першай траціны XVI ст. на тэрыторыі сучаснай Беларусі і сумежных з ёй абласцях Літвы і Польшчы. Для беларускай готыкі характэрна гарманічнае спалучэннем рыс готыкі і рэнесансу, традыцый старажытнарускага манументальнага дойлідства і ўплываў руска-візантыйскага стылю, што ўзбагаціла, надало яе помнікам непаўторны каларыт і мастацкую каштоўнасць, яе падтрымалі М. І. Каспяровіч, , Т. В. Габрусь, А. М. Кушнярэвіч. Шчакаціхін у адрозненне ад папярэднікаў, польскіх і расійскіх даследчыкаў, разглядае «беларускую царкоўную готыку» як вынік мастацкай творчасці аднаго народа, а не толькі як матэрыяльную аснову супрацьлеглых расійска-польскіх клерыкальна-шавіністычных пазіцый, і акцэнтуе ўвагу на нацыянальных каранях гэтай культурнай з’явы.

Нешматлікія гісторыка-архітэктурныя даследаванні пасляваеннага часу (Ю. Ягораў, М. Кацар, А. Міцянін, У. Чантурыя), толькі з большага закраналі аб’екты беларускай готыкі, адкінуўшы ўжо помнікі Вільні, у асноўным паўтаралі мастацтвазнаўчую канцэпцыю М. Шчакаціхіна. На мяжы 1960-1970-х гг. кола даследаваных помнікаў архітэктурнай готыкі Вялікага Княства Літоўскага значна пашырылі працы маскоўскай даследчыцы А. Квітніцкай і шэрагу літоўскіх даследчыкаў, такіх як А. Янкавячэне, В. Дрэма.

Пранікненню форм заходнееўрапейскай гатычнай архітэктуры, і ў першую чаргу — з Італіі і Германіі, у Вялікае Княства Літоўскае спрыялі сацыяльна-палітычныя і эканамічныя абставіны. Гэта адбылося ў канцы XIV ст. з афіцыйным хрышчэннем Літвы ў каталіцтва праз дзейнасць жабрацкіх манаскіх ордэнаў францысканцаў і бернардзінцаў, а таксама ганзейскіх гандляроў. Першыя гатычныя мураваныя касцёлы былі ўзведзены ў буйнейшых гарадах дзяржавы — Вільні (касцёлы Св. Мікалая, бернардзінцаў і Св. Ганны) — і Коўне («фара Вітаўта»), які па Нёмане меў развітыя гандлёвыя стасункі з землямі Паўночнай Германіі), таму ў іх назіраецца выразны ўплыў нямецкай готыкі, што і адзначае большасць даследчыкаў. Сцены храма ў канструкцыйных вузлах умацаваны контрфорсамі. На галоўным фасадзе вуглавыя контрфорсы падтрымліваюць масіўны мураваны шчыт даха, магутныя схілы якога маюць ступеньчата-пластычны абрыс, плоскія паўцыркульныя арачныя нішы на шчыце выконваюць адначасова разгрузачную і дэкаратыўную функцыю

У Навагрудку (Гродзенская вобласць) у першай чвэрці XVI ст. быў пабудаваны сабор Св. Барыса і Глеба, які першапачаткова, да перабудоў XVII—XIХ стст., з’яўляўся трохнефным двухпраславым з пяціграннай адначастковай апсідай збудаваннем, перакрытым востраканцовым дахам.

Navahradak, Sabornaja. Наваградак, Саборная (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|Малюнак царквы з боку апсіды, 1856
Церква Святих Бориса і Гліба в Новогрудку.jpg|Інтэр'ер, 1930-я
Г. Наваградак - Барысаглебская царква DSC08011.JPG|
Навагрудак. План царквы.JPG|План царквы.

У Сынкавічах (Гродзенская вобласць, Зэльвенскі раён) у 1520-я гг. была ўзведзена царква Архангела Міхаіла — чатырохслупнае, трохнефнае, трохпраславае, зальнага тыпу збудаванне, перакрытае востраканцовым двухсхільным дахам, фланкаванае чатырма вуглавымі вежамі, з трохчастковым алтаром паўкруглай формы на ўсходнім фасадзе.

Сынкавіцкая царква на заходзе (02).jpg|Сынкавіцкая царква
Царква Сьв. Міхаіла Архангела ў Сынкавічах, foto 24.jpg|Сынкавіцкая царква з боку апсіды
Інтэр'ер Сынкавіцкай царквы. Скляпенні (02).jpg|Зорчатыя скляпенні правай апсіды храма
Сынкавічы. План царквы.JPG|План царквы.

У Мураванцы (Гродзенская вобласць, Шчучынскі раён) у 1530-я — пачатку 1540-х гг. была пабудавана царква Раства Багародзіцы — трохнефная, трохпраславая, з адной паўкруглай апсідай зальнага тыпу пабудова, перакрытая востраканцовым дахам і фланкаваная чатырма цыліндрычнай формы вуглавымі вежамі.

Muravanka, Małamažejkaŭskaja. Мураванка, Маламажэйкаўская (V. Griaznov, 1874).jpg|Мураванкаўская царква на малюнку В. Гразнова, 1874
Murovanka church.jpg|Сучасны выгляд Мураванкаўскай царквы
Гатычныя скляпенні. Царква ў Мураванцы..jpg|Гатычныя скляпенні
Мураванка. План царквы.JPG|План царквы.

У Вільні (цяпер сталіца Літоўскай Рэспублікі) у гэты перыяд было ўзведзена некалькі каменных праваслаўных цэркваў. Успенскі (Прачысценскі) сабор (1511—1522) пабудаваны на месцы аднайменнага храма, узведзенага ў XIV ст. Гэта першапачаткова, да пазнейшых перабудоў, трохнефнае, трохпраславае, перакрытае востраканцовым дахам, фланкаванае чатырма вуглавымі вежамі, увянчанае над сяродкрыжжам купалам, збудаванне зальнага тыпу з трохчастковым гранёным алтаром.

Vilnia, Pračyścienskaja. Вільня, Прачысьценская (I. Trutnev, XVII, 1870).jpg|Сабор з інвентару XVII паводле перамалёўкі У. Гразнова
Russian Orthodox Church of The Holy Mother of God Vilnius (5990381200).jpg|Сучасны выгляд Прачысценскага сабора
Orthodox Cathedral of the Dormition of the Theotokos in Vilnius2.JPG|Фрагменты гатычнай муроўкі апсіды
Orthodox Cathedral of the Dormition of the Theotokos in Vilnius1.JPG|Вуглавая вежа

Царква Свяціцеля Мікалая (другая палова 1510-х — пачатак 1520-х гг.) — першапачаткова (да перабудоў сярэдзіны XVIII — пачатку ХХ стст.) трохнефнае, трохпраславае, зальнае збудаванне з трохчастковым паўкруглым алтаром і квадратнай у плане вежай-званіцай, якая прылягае да паўднёва-заходняга вугла, перакрытае востраканцовым дахам, на каньку якой размяшчалася драўляная глаўка.

Царква Святой Тройцы (другая палова 1510-х — пачатак 1520-х гг.), першапачаткова, да перабудоў XVII—XIX стст., уяўляла сабой традыцыйны для Беларусі храм-крэпасць. Царква ўяўляла сабой трохнефную, шасцістоўпную, трохпраславую, зальную пабудову з трохчастковым паўкруглым алтаром, накрытую востраканцовым дахам з драўлянай галоўкай на вільчаку, па вуглах фланкавалася чатырма вежамі. Па версе і ў вежах былі прапрэзаныя байніцы. Тыпалагічна царква Святой Тройцы ў Вільні бліжэй за ўсё да царквы-крэпасці ў Сынкавічах. У 1944 г. быў падарваны адыходзілымі нямецка-фашысцкімі войскамі. У 1998 г. да 500-гадовага юбілею манастыра храм у цэлым быў адноўлены ў адпаведнасці з першапачатковым абліччам, зафіксаваным даследчыкамі пачатку ХХ ст.

Cerkiew Zwiastowania NMP w Supraślu 02.jpg|Сучасны выгляд Дабравешчанскай царквы ў Супраслі
Cerk NMP-kon.jpg|Дабравешчанская царква з боку апсіды
Wnętrze Cerkiew Zwiastowania NMP w Supraślu 07.jpg|Скляпенні царквы
Супрасль. План царквы.JPG|План царквы

У Кодне (цяпер Рэспубліка Польшча, Люблінскае ваяводства) у 1530-я гг. была пабудавана царква Св. Духа — трохнефнае, трохпраславае, чатырохслупнае збудаванне, перакрытае двухсхільным востраканцовым дахам, з адначастковай паўцыркульнай апсідай.

Koden Kosciol Sw Ducha.jpg|Сучасны выгляд царквы Св. Духа ў Кодне
Kościół św. Ducha w Kodniu, widok od tyłu.JPG|Царква Св. Духа з боку апсіды
План царквы ў Кодне.JPG|План царквы

Архітэктурныя формы, канструкцыі і будаўнічая тэхніка готыкі найбольш характэрны для замкавага дойлідства 16—17 ст. (Гродзенскі Стары замак, Навагрудскі замак, Мірскі замак). У драўляным дойлідстве асобныя элементы готыкі захоўваліся да 18 ст.

Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|Мірскі замак
Мір. Паўночна-усходняя Вежа..jpg|Паўночна-усходняя вежа Мірскага замка
Г.п. Мір - Мірскі замак PICT1655.jpg|Паўднёва-заходняя вежа Мірскага замка
Belarus Mir Mir Castle Complex 8112 2100 (cropped).jpg|Уязная вежа  Мірскага замка
Мірскі замак (Мир).jpg|Уязная вежа з унутранага двара

## Літаратура 
* Шчакаціхін М. Нарысы з гісторыі беларускага мастацтва. /Репринт. изд. 1928 г. — Мн., 1993. — С. 242—270
* 
* Кушнярэвіч А. М. Культавае дойлідства Беларусі XIII—XVI стст. — Мн., 1993.
* Квитницкая Е. Д. Малоизвестные зальные сооружения Белоруссии XV — начала XVI в. //Архитектурное наследство. — М., 1967. Т. 16.
* Янкявічэне А. С. Самабытныя рысы беларускай готыкі //Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1974. № 1 (17).
* Баравы Р. В. Невядомы помнік беларускай готыкі. //Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. −1987, № 2. — С.20-24.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гатычнае мастацтва Беларусі
Катэгорыя:Гатычная архітэктура
Катэгорыя:Архітэктура Беларусі