open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бараціна (Баранавіцкі раён)

**Бара́ціна** (, ) — вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Крошынскага сельсавета. Размешчана за 39 км на паўночны ўсход ад Баранавіч, за 22 км ад чыгуначнай станцыі Пагарэльцы на лініі Баранавічы—Мінск. Насельніцтва 27 жыхароў, 14 гаспадарак (2005).

## Назва 
З-пад Горадні (Азёры) фіксавалася прозвішча Баратовіч, з Горадні было Баратэвіч. У 18 ст. фіксаваліся старыя літоўскія Барат (Уцяна), патранімічнае Баратэнас (Гелваны). Ёсць латышскае *Barats*.

## Гісторыя 
### Вялікае Княства Літоўскае 
У пісьмовых крыніцах Бараціна ўпамінаецца пад 1567 года як вёска, шляхціч якой Васіль Тумінскі выставіў для войска Вялікага Княства Літоўскага аднаго коннага воіна. У 1623 годзе фальварак і вёска Бараціна ўваходзілі ў склад маёнтка Ішкалдзь, з'яўляўся ўласнасцю біржанскай лініі Радзівілаў.

### Пад уладай Расійскай імперыі 
З канца XVIII ст. ў складзе Расійскай імперыі. Паводле перапісу 1897 годзе — хутар у Востраўскай воласці Навагрудскага павета. У 1909 годзе засценак.

### Найноўшы час 
З 1921 года ў складзе Польшчы, у Паланэчкаўскай, са снежня 1925 года Вольнаўскай гміне Навагрудскага ваяводства.

З 1939 года ў БССР. З 15 студзеня 1940 года ў Гарадзішчанскім раёне Баранавіцкай вобласці.

У Вялікую Айчынную вайну з канца чэрвеня 1941 года да 6 ліпеня 1944 года вёска акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі.

З 8 студзеня 1954 года Брэсцкай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў Баранавіцкім раёне.

Да 14 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Паланечкаўскага сельсавета, да 26 чэрвеня 2013 года — у склад Петкавіцкага сельсавета (у 1960—1986 гадах — Савіцкі сельсавет).

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**:
** 1897 — 1 двор, 8 жыхароў.
* **XX стагоддзе**:
** 1909 — 7 двароў, 27 жыхароў.
** 1925 — 20 двароў, 97 жыхароў.
* **XXI стагоддзе**:
** 2005 — 27 жыхароў, 14 гаспадарак.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Крошынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна
Урочнік

**Уро́чнік** (*Carlina*) — род раслін сямейства . Налічвае больш за 20 відаў.

## Назва 
Лацінская назва ўтворана ад імя караля франкаў Карла Вялікага.

На тэрыторыі Беларусі 4 віды:
* 
* 
* 
* 

## Прымяненне 
Лекавыя і дэкаратыўныя расліны.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Колючник // Энциклопедия декоративных садовых растений
* Carlina // The Plant List
* 

Катэгорыя:Астравыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Павел Сцяпанавіч Нахімаў

**Павел Сцяпанавіч Нахімаў** (23 чэрвеня (5 ліпеня) 1802, с. Гарадок, Вяземскі павет, Смаленская губерня, Расійская імперыя (цяпер Смаленская вобласць) — 30 чэрвеня (12 ліпеня) 1855, , , Расійская імперыя) — рускі адмірал.

## Біяграфія 
У 1813 годзе падаў заяву ў Марскі кадэцкі корпус, але з-за недахопу месцаў паступіў туды толькі праз 2 гады. З мая па верасень 1817 года разам з іншымі кадэтамі, сярод якіх былі У. І. Даль, П. М. Навасільцаў і А. П. Рыкачаў, Павел Сцяпанавіч хадзіў у плаванне на брыгу «Фенікс». Карабель заходзіў у Стакгольм, Капенгаген, Карлскруну.

1818 — пад камандаваннем Лазарава М. П. здзейсніў у 1822—1825 гг. кругасветнае плаванне на фрэгаце «Крэйсер». Падчас плавання атрымаў званне лейтэнанта.

1827 — вызначыўся ў Наварынскай бітве, камандаваў батарэяй на лінейным караблі «Азоў» пад камандаваннем Лазарава М. П. ў складзе эскадры адмірала Л. П. Гейдэна; за поспехі ў бітве быў узнагароджаны 21 снежня 1827 года ордэнам св. Георгія IV класа за № 4141 і атрымаў званне капітан-лейтэнанта.

1828 — ўступіў у камандаванне карвета «Наварын», трафейным турэцкім караблём, які насіў раней імя «Насабіх Сабах». У час руска-турэцкай вайны 1828-29, камандуючы Карветам, у складзе рускай эскадры блакаваў Дарданелы.

З 1830, пасля вяртання ў Кранштат, нясе службу на Балтыцы, працягваючы камандаваць караблём «Наварын».

1831 — прызначаны камандзірам фрэгата «Палада».

З 1834 служыў у Чарнаморскім флоце, камандзірам лінейнага карабля «Сілістрыя».

1845 — званне контр-адмірала, прызначаны камандзірам брыгады караблёў.

1852 — віцэ-адмірал, прызначаны начальнікам флоцкай дывізіі.

28 чэрвеня (10 ліпеня) 1855 года, падчас аднаго з аб’ездаў перадавых ўмацаванняў быў смяротна паранены куляй у галаву на Малахавым кургане. Памёр 30 чэрвеня 1855 года. Пахаваны ў склепе Уладзімірскага сабора ў г. Севастопалі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Флатаводцы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Адміралы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Военачальнікі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Выпускнікі Марскога кадэцкага корпуса
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія II класа
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія IV класа
Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкай вайны 1828—1829
Катэгорыя:Удзельнікі Крымскай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вяземскім раёне (Смаленская вобласць)
Астрадынаміка

**Астрадынаміка** — падзел нябеснай механікі, які вывучае рух *штучных* касмічных тэл: штучных спадарожнікаў, міжпланетных станцый і іншых касмічных караблёў. У сферу задач астрадынамікі ўваходзяць разлік арбіт касмічных караблёў, вызначэнне параметраў іх запуску, вылічэнне змен арбіт у выніку манеўраў, планаванне гравітацыйных манеўраў і іншыя практычныя задачы. Вынікі астрадынамікі выкарыстоўваюцца пры планаванні і правядзенні любых касмічных місій. Астрадынаміка вылучаецца з нябеснай механікі, якая вывучае ў першую чаргу рух натуральных касмічных тэл пад дзеяннем сіл прыцягнення, сваёй арыентаванасцю на вырашэнне прыкладных задач кіравання касмічнымі караблямі. У сувязі з гэтым у астрадынаміке патрабуецца ўлічваць і фактары, ігнаруемыя класічнай нябеснай механікай - уплыў атмасферы і магнітнага поля Зямлі, гравітацыйных анамалій, ціску сонечнага выпраменьвання і іншыя.

## Літаратура 
*
Метонаў цыкл

**Метонаў цыкл** — прамежак часу ў 6939 дзён 14 гадзін 15 хвілін, які служыць для ўзгаднення працягласці месяцавага месяца і сонечнага года ў месяцава-сонечным календары. Цыкл, прапанаваны ў 433 годзе да н.э. афінскім астраномам Метонам, лёг у аснову старажытнагрэчаскага календара. Метонаў цыкл звязаны з набліжанай (з дакладнасцю да некалькіх гадзін) роўнасцю: 19 трапічных гадоў = 235 сінадычных месяцаў, гэта значыць кожныя 19 гадоў месяцавы цыкл завяршаецца ў той жа дзень сонечнага года.

Каляндар, заснаваны на метонавам цыкле, утрымлівае 12 гадоў па 12 месяцаў і 7 гадоў па 13 месяцаў (з устаўным месяцам). 125 месяцаў былі «поўнымі» - па 30 сутак, а астатнія 110 «пустымі» - па 29 сутак.

Метонаў цыкл ужываецца для разліку і даты праваслаўнай Вялікадня.

## Гл. таксама 
* Фазы Месяца

## Крыніцы 
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу
Катэгорыя:Каляндар
Катэгорыя:Час у астраноміі
Пакрыццё (астраномія)

**Пакрыццё** — гэта астранамічная з'ява, падчас якой, з пункту гледжання назіральніка з пэўнай кропкі, адно нябеснае цела праходзіць перад іншым нябесным целам, засланяючы яго частку.

## Азначэнне 
[thumb|справа|Пакрыццё [Зорка|зоркі Месяцам]]

Тэрмін «пакрыццё» ўжываецца ў тых выпадках, калі больш блізкі да назіральніка аб'ект па свайму адноснаму (бачнаму) памеру значна больш, чым больш аддалены аб'ект. У тых выпадках, калі больш блізкі аб'ект па сваіх бачных памерах значна менш аддаленага, ужываюць тэрмін "праходжанне".

## Пакрыццё Месяцам 
Часцей за ўсё, тэрмін «пакрыццё» выкарыстоўваецца для таго, каб апісаць астранамічныя з'явы, калі Месяц праходзіць перад зоркай або планетай у працэсе яе руху па арбіце вакол Зямлі. Такія падзеі ўяўляюць цікавасць, як для аматараў астраноміі, так і для прафесіяналаў (многія разлікі грунтуюцца менавіта на выніках назірання пакрыццяў).

## Пакрыццё планетамі і іх спадарожнікамі 
[200px|thumb|злева|Пакрыццё [Сатурна Месяцам]]

Зоркі таксама могуць быць пакрытыя планетамі і іх спадарожнікамі. Назіранне такой з'явы, да прыкладу, у 1977 годзе дало магчымасць выявіць наяўнасць кольцаў ва Урана. Назіранні пакрыццяў Плутонам зорак у 1988, 2002 і 2006 гадах дазволілі выявіць і вывучыць атмасферу гэтай карлікавай планеты. Назірання пакрыцця зоркі Харонам 7 красавіка 1980 г. дазволілі атрымаць блізкую да сучаснай ацэнку радыусу Харона: 585-625 км.

Прыватным выпадкам пакрыцця планетай з'яўляецца выпадак, калі адна планета пакрывае іншую. Такія з'явы надзвычай рэдкія для назіральніка з Зямлі. Апошні такі выпадак адбыўся 3 студзеня 1818 года, а наступны - адбудзецца 22 лістапада 2065 г.. Як у першым, так і ў другім выпадку Венера пакрывае Юпітэр. Калі планета пярэдняга плана па сваім адносным (бачным) памеры менш, чым планета задняга плана - такія з'явы называюць «узаемным планетарным транзітам» ( Mutual planetary transit). Адваротны выпадак (планета пярэдняга плана па сваім адносным (бачным) памеры больш, чым планета задняга плана) - «узаемным планетарным пакрыццём» ( Mutual planetary occultation)

Яшчэ адзін прыватны выпадак пакрыцця планетай, гэта з'ява, калі планета пакрывае свой спадарожнік. Пры гэтым, складваюцца спрыяльныя ўмовы для вывучэння атмасферных слаёў як самой планеты, так і спадарожніка. Патройнае пакрыццё планет Месяцам - вельмі рэдкая астранамічная падзея (некалькі выпадкаў за дзясяткі тысяч гадоў). Бліжэйшая да нас падобная ўнікальная падзея адбудзецца 3 красавіка 8745 года, калі Месяц пакрые Меркурый, Венеру і Юпітэр.

## Гл. таксама 
* Зацьменне

Катэгорыя:Астраметрыя
Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Катэгорыя:Нябесная механіка
Махадзанга

**Махадзанга** — горад на паўночным захадзе Мадагаскара, цэнтр аднайменнай правінцыі. Насельніцтва - 166.384 чал. (Па ацэнцы 2010 года). Па тэрыторыі горада працякае рака Бетсібука, якая ўпадае ў заліў Бамбетока.

## Гісторыя 
Горад, заснаваны арабамі, у XVIII стагоддзі з'яўляўся сталіцай каралеўства Бойна. На працягу доўгага часу Махадзанга з'яўлялася цэнтрам гандлю рабамі. У 1895 годзе быў захоплены французамі.

## Эканоміка 
Махадзанга з'яўляецца марскім портам, другім па важнасці на Мадагаскары пасля Туамасіны. Марскі тэрмінал прыстасаваны пад кантэйнеравозы і невялікія (да 150 вялікіх тон) грузавыя судны. Асноўным грузам, які перавозіўся праз порт, з'яўляюцца замарожаныя крэветкі. У горадзе размешчаны міжнародны аэрапорт, які выконвае рэйсы на Каморы і Маёта. 

## Адукацыя 
Універсітэт

Катэгорыя:Гарады Мадагаскара
Свята-Іаана-Прадцечанская царква (Вялікая Каўпеніца)

**Свята-Іаана-Прадцечанская царква** — колішні праваслаўны храм у вёсцы Вялікая Каўпеніца (Баранавіцкі раён), размяшчалася адасоблена ад яе, каля могілак і шашы Мінск — Баранавічы. Помнік народнага драўлянага дойлідства XVIII ст.

## Гісторыя 
Узведзена ў 1781 годзе за кошт Віленскага рымска-каталіцкага духавенства. Пры царкве царкве знаходзілася, пабудаваная асобна званіца з пяццю званамі. Станам на 1864 год пры царкве знаходзілася казённае вучылішча для дзяцей. Да яе належала прыпісная Сачыўская Праабражэнская драўляная царква. Настаяцелем прыхода ў 1879 годзе з’яўляўся протаіерэй Мікалай Савіч, высвечаны ў 1837 годзе.

Згарэла ў 1970-я гг. У пачатку XXI стагоддзя на месцы царквы быў усталяваны памятны крыж.

## Архітэктура 
thumb|злева|Бакавы фасад
Царква мела крыжовую форму плана — да асноўнага зруба далучаліся 3 прытворы і апсіда з бакавымі рызніцамі. На галоўным фасаде ўзвышалася чацверыковая званіца з макаўкай. Двухсхільны дах пераходзіў над апсідай у гранёны вальмавы і быў завершаны па цэнтры і над апсідай макаўкамі. Фасады крапаваліся вертыкальнымі брусамі-сцяжкамі, прамавугольнымі вокнамі, поясам цокаля, прафіляваным карнізам. У малітоўную залу шырокімі прасветамі расчыняліся бакавыя прыдзелы і апсіда.

## Літаратура 
*  — С. 647.
* Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии Архимандритом Николаем, Санкт-Петербург, 1864, Новогрудский уезд, стар. 202—213.
* Описание церквей и приходов Минской епархии, Минск, 1879.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Баранавіцкага раёна
Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Вялікая Каўпеніца
Катэгорыя:Помнікі беларускага народнага дойлідства
Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі
Катэгорыя:1781 год у Беларусі
Кацельня-Баярская

**Кацельня-Баярская** — тапонім.

## Брэсцкая вобласць 
* Вёска Кацельня-Баярская — былая вёска ў складзе Гершонскага сельсавета Брэсцкага раёна.
* Вёска Кацельня-Баярская — вёска ў складзе Клейнікаўскага сельсавета Брэсцкага раёна.
Праходжанне (астраномія)

300px|thumb|справа
**Праходжанне**, або **астранамічны транзіт** — гэта астранамічная з'ява, падчас якога з пункту гледжання назіральніка з пэўнай кропкі адно нябеснае цела праходзіць перад іншым нябесным целам, засланяючы яго частку.

## Азначэнне 
Тэрмін «праходжанне» ўжываецца ў тых выпадках, калі больш блізкі да назіральніка аб'ект па свайму адноснаму (бачнаму) памеру значна меншы, чым больш аддалены аб'ект. У тых выпадках, калі больш блізкі аб'ект па сваіх бачных памерах параўнальны або пераўзыходзіць больш аддалены, ужываюць тэрмін «пакрыццё». Тыя астранамічныя падзеі, падчас якіх адзін аб'ект утварае цень ад іншага, называюцца «зацьменнямі».

У якасці прыкладу праходжання можна прывесці праходжанне якой-небудзь планеты паміж зямным назіральнікам і Сонцам. Зразумела, падобнае магчыма толькі з Меркурыем і Венерай. Аднак, калі назіральнік знаходзіцца на яшчэ больш выдаленай планеце, напрыклад на Марсе, то ён можа ўбачыць і праходжанне Зямлі перад Сонцам (бліжэйшы адбудзецца 10 лістапада 2084). Існуюць астэроіды, напрыклад, (1383) Лімбург, з такім малым нахілам арбіты да экліптыкі, што праходжанне Зямлі па дыску Сонца з іх будзе відаць пры кожным ніжнім злучэнні Зямлі з Сонцам (гэта значыць, для дадзенага прыкладу - кожныя крыху больш за год). Сапраўды гэтак жа пры кожным ніжнім злучэнні Венера будзе праходзіць па дыску Сонца пры назіранні з астэроіда (6719) Gallaj, а Меркурый- з астэроіда (2583) Фатьянаў, паколькі ўзаемны нахіл з арбіты адпаведных планет у гэтых астэроідаў вельмі малы.

[200px|thumb|злева|[Праходжанне Меркурыя па дыску Сонца. 8 лістапада 2006 года.]]
[200px|thumb|справа|[Іо, спадарожнік|Іо над Юпітэрам]]

Тэрмін «праходжанне» таксама можа апісваць рух натуральнага спадарожніка над паверхняй планеты, напрыклад лёгка бачнае зямным назіральніку праходжанне галілеевых спадарожнікаў (Іо, Еўропы, Ганімеда і Каліста) над паверхняй Юпітэра.

Гэта астранамічная з'ява патрабуе выбудоўвання трох нябесных цел у лінію. Значна больш рэдкая з'ява - выбудоўванне чатырох нябесных цел у лінію. Апошняя такая падзея ў Сонечнай сістэме адбылася 27 красавіка 1586, калі з Венеры быў «бачны» праход Меркурыя над паверхняй Сонца, і ў той жа самы момант з Сатурна было «бачна» праходжанне самой Венеры над Сонцам.

У апошнія гады, у сувязі з адкрыццём экзапланет, навукоўцы зацікавіліся магчымасцю засекчы інструментальна іх праходжання над паверхняй зорак-цэнтраў іх сонечных сістэм. Планета HD 209458 b (неафіцыйную назву - Асірыс) стала першай адкрытай экзапланет такога роду.

## Кантакты 
Падчас праходжання вылучаюць чатыры «кантакты», калі контур меншага аб'екта тычыцца контуру большага аб'екта ў адной кропцы. Кантакты адбываюцца ў наступным парадку:

* **Першы кантакт:** Меншае цела цалкам звонку большага, рухаецца ўнутр
* **Другі кантакт:** Меншае цела цалкам унутры большага, працягвае рух унутр
* **Трэці кантакт:** Меншае цела цалкам унутры большага, рухаецца вонкі
* **Чацвёрты кантакт:** Меншае цела цалкам звонку большага, пачынае выдаляцца

## Гл. таксама 
* Праходжанне Меркурыя па дыску Сонца 
* Зацьменне

## Крыніцы 
Катэгорыя:Астраметрыя
Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Катэгорыя:Нябесная механіка
Газавая турбіна

**Газавая турбіна** — цеплавы рухавік бесперапыннага дзеяння, у лопасевым апараце якога энергія сціснутага і нагрэтага газу ператвараецца ў механічную працу на вале. Награванне сціснутага газу можа ажыццяўляцца ў камеры згарання, ядзерным рэактары і інш. Першыя газавыя турбіны з'явіліся ў канцы 19 ст. як частка газатурбіннага рухавіка і паводле канструктыўнага выканання былі блізкія да паравой турбіны. Газавая турбіна ўяўляе сабой шэраг паслядоўна размешчаных нерухомых лопасцевых вянкоў саплавога апарата і вярчальных вянкоў рабочага кола, якія ўтвараюць яе праточную частку. Саплавы апарат у спалучэнні з рабочым колам складае прыступку турбіны. Прыступка складаецца з статара, у які ўваходзяць нерухомыя дэталі (корпус, саплавыя лопасці, бандажныч кольцы), і ротара, які ўяўляе сабой сукупнасць вярчальных частак (працоўныя лопасці, дыскі, вал).
## Спасылкі 
* MIT Gas Turbine Laboratory 
* Тэхнічныя даныя турбін Capstone 
* Тэхнічныя даныя газапоршневых установак MTU

Катэгорыя:Газавыя турбіны
Кацельня Баярская

**Каце́льня Бая́рская** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Клейнікаўскага сельсавета. Размешчана за 14 км на паўночны захад ад Брэста, 8 км ад чыгуначнай станцыі Скокі. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Пагранічнік» (цэнтр — в. Клейнікі).

## Гісторыя 
У 19 ст. вёска ў Матыкальскай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. У 1897 годзе працавалі хлебазапасны магазін, карчма.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Матыкальскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну 5 вяскоўцаў загінулі, 1 прапаў без вестак. Да 8 верасня 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Матыкальскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 26 двароў, 209 жыхароў (1897)
* 13 двароў, 84 жыхары (1921)
* 91 жыхар (1959)
* 58 жыхароў (1970)
* 13 гаспадарак, 19 жыхароў (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Клейнікаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Газаабмен

**Газаабмен** — абмен газаў паміж арганізмам і навакольным асяроддзем. З навакольнага асяроддзя ў арганізм бесперапынна паступае кісларод, які спажываецца усімі клеткамі, органамі і тканкамі; з арганізма вылучаюцца ўтвараемы ў ім вуглякіслы газ і нязначная колькасць іншых газападобных прадуктаў абмену рэчываў. Газаабмен неабходны амаль для ўсіх арганізмаў, без яго немагчымы нармальны абмен рэчываў і энергіі, а такім чынам і само жыццё.

Кісларод, які паступае ў тканкі, выкарыстоўваецца для акіслення прадуктаў, якія ўтвараюцца ў выніку доўгага ланцугу хімічных ператварэнняў вугляводаў, тлушчаў і бялкоў. Пры гэтым ўтвараюцца СО2, вада, азоцістыя злучэнні і вызваляецца энергія, якая выкарыстоўваецца для падтрымання тэмпературы цела і выканання работы. Колькасць СО2 (які вылучаецца з арганізма) залежыць не толькі ад колькасці спажыванага О2, але і ад таго, што пераважна акісляецца: вугляводы, тлушчы або бялкі.

Катэгорыя:Дыханне
Навакольнае асяроддзе

)]]
]]
**Навакольнае асяроддзе** — комплекс прыродных цел і з'яў, з якімі арганізм знаходзіцца ў пэўных узаемаадносінах. Адно з асноўных экалагічных паняццяў. Для характарыстыкі навакольнага асяроддзя выкарыстоўваюцца абіятычныя, біятычныя і антрапагенныя фактары.

Навакольнае асяроддзе можна вызначыць па наступных кампанентах:
* Экалагічныя адзінкі, якія функцыянуюць як прыродныя сістэмы без умяшання чалавека, у тым ліку расліннасць, мікраарганізмы, глеба, камяні, атмасфера, і прыродныя з'явы, якія адбываюцца ў іх межах.
* Універсальныя прыродныя рэсурсы і фізічныя з'явы, якія не маюць дакладных меж, такія як паветра, вада, і клімат, а таксама энергія, выпраменьванне, электрычныя зарады і магнетызм, якія не з'яўляюцца вынікам дзейнасці чалавека.

## Гл. таксама 
* Дзень навакольнага асяроддзя
* Прырода
* Біясфера
* Наасфера
* Ахова прыроды

## Літаратура 
* *Хорн Р.* Морская химия. — М.: Мир, 1972. — 398 с.
* *Allaby M.* Basics of Environmental Science. 2nd edition. Routledge. London, N.Y. — 323 p. — ISBN 0-415-21175-1.


Катэгорыя:Экалогія
Клейнікаўскі сельсавет

**Кле́йнікаўскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок Клейнікі.

## Гісторыя 
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці БССР. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Рэчыцкага сельсавета.

8 верасня 1959 года цэнтр Рэчыцкага сельсавета перанесены ў вёску Клейнікі, сельсавет перайменаваны ў Клейнікаўскі, у склад сельсавета з Матыкальскага сельсавета перададзены 4 населеныя пункты (Кацельня Баярская, Коладна, Церабунь і Шумакі). 4 верасня 1972 года скасавана вёска Коладна (злілася з вёскай Церабунь). На 1 студзеня 1974 года ў складзе Клейнікаўскага сельсавета было 8 населеных пунктаў.

## Склад 
У склад сельсавета ўваходзяць 7 населеных пунктаў:

Да 21 снежня 2007 года ў склад Клейнікаўскага сельсавета ўваходзілі Казловічы.

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2226 чалавек, з іх 85,6 % — беларусы, 7,3 % — рускія, 5,1 % — украінцы, 1,1 % — палякі; паводле перапісу 2019 года — 2598 чалавек.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1959 годзе
Прыродная зона

**Прыродная зона** (), *фізіка-геаграфічная зона* — частка геаграфічнага пояса з аднастайнымі кліматычнымі ўмовамі.

Прыродныя зоны бяруць сваю назву ад расліннасці, уласцівай ім, і іншых геаграфічных асаблівасцей. Зоны заканамерна змяняюцца ад экватара да палюсоў і ад акіянаў углыб кантынентаў; маюць блізкія ўмовы тэмператур і ўвільгатненні, якія вызначаюць аднастайныя глебы, расліннасць, жывёльны свет і іншыя кампаненты прыроднага асяроддзя. Прыродныя зоны — адна са ступеняў фізіка-геаграфічнага раянавання.

## Карты прыродных зон 
Прыродныя зоны выяўлены на сушы і ў акіяне, дзе праяўляюцца менш выразна. У межах зоны па перавазе ландшафтаў таго ці іншага тыпу вылучаюцца фізіка-геаграфічныя падзоны.

### Карта размеркавання наземных прыродных зон  
thumb|center|1050px|

## Гл. таксама 
* Біём
* Кліматычныя зоны
* Вышынная занальнасць
* Інтразанальная расліннасць
* Азанальная расліннасць

Катэгорыя:Геаграфічныя аб’екты, зоны і тэрыторыі
Лібрацыя

300px|thumb|справа|На гэтай анімацыі намалявана мноства змадэляваных відаў Месяца на працягу аднаго месяца, як калі б яны былі зняты ў адзін і той жа час кожны дзень.

**Лібрацыя** (ад  — «разгойдванне») — павольнае ваганне (сапраўднае або ўяўнае) спадарожніка, якое назіраецца з паверхні цела, вакол якога ён круціцца. Без дадатковых удакладненняў слова «лібрацыя» звычайна азначае ўяўнае вагальны рух Месяца пры назіранні з Зямлі.

Хоць перыяд абароту Месяца вакол Зямлі роўны перыяду яе абароту вакол сваёй восі, лібрацыя дазваляе назіральніку з Зямлі бачыць у розныя моманты часу месяцавы дыск у некалькіх палажэннях, якія адрозніваюцца. Такім чынам, усяго з Зямлі можа назірацца 59% месячнай паверхні .

Існуюць чатыры тыпы лібрацыі: *па даўгаце, па шыраце, сутачная лібрацыя* і *фізічная лібрацыя*.

## Лібрацыя па даўгаце 
**Лібрацыя па даўгаце** мае амплітуду каля 7° 54', яна звязана з тым, што арбіта Месяца вакол Зямлі не з'яўляецца кругавой. Па гэтай прычыне скорасць руху Месяца па арбіце непастаянная, тады як яе кручэнне вакол сваёй восі адбываецца з амаль пастаяннай скорасцю. У выніку бачнае зямным назіральнікам кручэнне Месяца нераўнамернае, і назіральнік можа па чарзе трохі «зазіраць» у адвернутае ад Зямлі паўшар'е па чарзе з усходняга і з заходняга края. Перыяд лібрацыі па даўгаце — анамалістычны месяц.

## Лібрацыя па шыраце 
**Лібрацыя па шыраце** мае амплітуду каля 6° 50', яна адбываецца з прычыны нахілу восі кручэння Месяца да плоскасці яе арбіты вакол Зямлі. Пры руху Месяца вакол Зямлі мы назіраем то паўднёвы, то паўночны полюс Месяца. Перыяд лібрацыі па шыраце — драканічны месяц.

## Сутачная лібрацыя 
Параўнальна малыя штодзённыя ваганні амплітудай каля 57', яны звязаны з невялікай аддаленасцю Месяца ад Зямлі і з паралаксам, які ўзнікае пры кручэнні Зямлі. У выніку руху назіральніка разам з паверхняй Зямлі пры яе сутачным кручэнні для назірання становяцца даступнымі спачатку заходнія вобласці Месяца, затым усходнія. Перыяд **сутачнай лібрацыі** складае адны суткі.

## Фізічная лібрацыя 
**Фізічная лібрацыя** — невялікае (амплітудай каля 2') «калыханне» Месяца, якое выклікаецца прыліўнымі сіламі з боку Зямлі і праяўляецца ў невялікім змяненні перыяду кручэння Месяца вакол сваёй восі. Фізічная лібрацыя адбываецца па складанаму закону.

## Гл. таксама 
* Пункты Лагранжа

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  С. 237.
* 

Катэгорыя:Нябесная механіка
Катэгорыя:Месяц
Антарктычная пустыня

**Антарктычная пустыня** — прыродная зона частка антарктычнага геаграфічнага пояса, якая ахоплівае астраўную і мацерыковую сушу Антарктыкі, самая паўднёвая з прыродных зон Зямлі.

## Клімат 
Мае нізкія тэмпературы паветра ў зімовыя месяцы ад -60 да -70 °C. Тэмпература паветра ў летнія месяцы ад -30 да -50 °C. Нават летам тэмпература не падымаецца вышэй за -20°C. На ўзбярэжжы, у раёне Антарктычнага паўвострава, тэмпература паветра дасягае летам 10 - 12 °C. Фармуецца не толькі ў сувязі з нізкімі тэмпературамі высокіх шырот, але таксама на ўвазе адлюстравання цяпла (альбеда) у светлы час ад снегу і лёду. Халоднае паветра скочваецца з цэнтральных раёнаў Антарктыды, утвараючы стокавые вятры, якія дасягаюць каля узбярэжжа вялікіх хуткасцей. Адносная вільготнасць паветра 60-80%, што абумоўлена перавагай сыходзячых патокаў. Каля ўзбярэжжа і ў антарктычных аазісах адносная вільготнасць паветра зніжаецца да 20 і нават 5%. Ападкі прадстаўлены выключна ў выглядзе снегу: іх колькасць дасягае ў год ад 30-50 мм да 600-700 мм і ўзрастае на некаторых шэльфавых ледавіках да 700-1000 мм. У сувязі з моцнымі вятрамі вельмі частыя завеі.

## Флора і фауна 
Раслінны і жывёльны свет вельмі бедны і своеасаблівы. У антарктычных аазісах (свабодныя ад лёду ўчасткі) паблізу ўзбярэжжа бедная расліннасць прадстаўлена мохамі, лішайнікамі, некалькімі відамі кветкавых і багавіннем ў вадаёмах.

Тут вельмі мала наземных жывёл: адсутнічаюць лятаючыя насякомыя, сухапутныя сысуны і прэснаводныя рыбы. У невялікіх прэснаводных вадаёмах на сушы насяляюць найпрастэйшыя, калаўроткі, ніжэйшыя ракападобныя.

У антарктычных аазісах, сярод лішайнікаў і імхоў ёсць дробныя абцугі і бяскрылыя насякомыя.

Да ліку нешматлікіх звязаных з сушай птушак належаць тры эндэмічных віды: белая ржанка, якая сілкуецца яйкамі пінгвінаў, вялікі канёк (Anthus antarcticus), жоўтаклювая шылахвость, а таксама некалькі відаў пінгвінаў.

## Гл. таксама 
* Антарктыка
* Арктычная пустыня

Катэгорыя:Пустыні
Катэгорыя:Кліматычныя зоны
Плутоід

**Плутоід** () — нябеснае цела ў Сонечнай сістэме, арбіта якога праходзіць за арбітай Нептуна, і якое мае дастатковую масу, каб гравітацыйныя сілы надавалі яму амаль сферычную форму, але не такую вялікую, каб расчысціць прастору вакол сваёй арбіты (г.зн. каля іх знаходзіцца мноства дробных аб'ектаў). Тэрмін быў уведзены рашэннем выканаўчага камітэта Міжнароднага астранамічнага саюза на з'ездзе ў Осла ў чэрвені 2008 года. Да плутоідаў былі аднесены карлікавыя планеты Плутон і Эрыда. У ліпені таго ж года ў гэту катэгорыю быў уключаны Макемаке. 17 верасня 2008 у спіс дадалі Хаўмеа.

Плутоіды з'яўляюцца падмноствам карлікавых планет. Вялікія паўвосі іх арбіт большыя, чым у Нептуна.

*
Катэгорыя:Карлікавыя планеты
Кацельня-Баярская (Гершонскі сельсавет)

**Кацельня-Баярская** — былая вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці, з 21 снежня 2007 года ў складзе Брэста.

Знаходзілася за 9 км на поўдзень ад чыгуначнай станцыі Брэст-Цэнтральны. На поўдзень ад вёскі былі меліярацыйныя каналы, на захад — дзяржаўная граніца з Польшчай.

## Гісторыя 
У 19 ст. вёска ў Камянец-Жыровіцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Адносілася да маёнтка Камяніца Біскупская.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Камянец-Жыровіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

У Вялікую Айчынную вайну загінулі 4 вяскоўцы.

Уваходзіла ў склад Гершонскага сельсавета, з 21 снежня 2007 года ў складзе Брэста.

У складзе адкрытага акцыянернага таварыства «Агравіта» (цэнтр — в. Гершоны).

## Планіроўка 
Планіровачна складаецца з кароткай просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і забудаванай двухбакова, няшчыльна драўлянымі сялянскімі хатамі.

## Насельніцтва 
* 1870 год — 111 рэвізскіх душ
* 1905 год — 222 жыхары
* 1921 год — 35 двароў, 191 жыхар
* 2005 год — 9 гаспадарак, 204 жыхары

## Вядомыя асобы 
* Сафроній (Юшчук) (нар. 1951) — епіскап Рускай Праваслаўнай Царквы

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Брэста
Вежа Вятроў

**Вежа Вятроў** — найстаражытнейшы метэаралагічны помнік у Афінах, вышынёй 12 метраў і дыяметрам каля 8 метраў. Узвядзенне гэтай васьміграннай вежы пентэліконскага мармуру на рымскай агоры прыпісваецца астраному Андроніку з Кіра. Традыцыйна гэта падзея датуецца сярэдзінай I-га стагоддзя да н.э., аднак не выключана і больш ранняя дата.

У антычнасці вежу вянчаў флюгер у выглядзе Трытона. Захаваўся апяразваючы верх вежы фрыз з алегарычнымі выявамі васьмі вятроў — Барэя (паўночны), Кекія (паўночна-ўсходні), Апеліёта (усходні), Эўра (паўднёва-ўсходні), Нота (паўднёвы), Ліпса (паўднёва-заходні), Зефіра (заходні) і Скірона (паўночна-заходні). Унутры вежы знаходзілася клепсідра, якую жывілі воды з акропаля.

У Сярэднявеччы вежа была прыстасавана пад царкоўную званніцу. Напачатку XIX стагоддзя вызвалена ад векавых напластаванняў. Паслужыла правобразам абсерваторыі Радкліфа ў Оксфардзе (1794) і аднайменнай вежы ў Севастопалі (1849).

## Гл. таксама 
* Вятры ў старажытнагрэчаскай міфалогіі

Катэгорыя:Славутасці Афін
Катэгорыя:Вежы
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Грэцыі
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Васьмівугольныя будынкі
Арыфія

thumb|Барэй і Арыфія

**Арыфія** (**Арытыя**; , «які вее скрозь горы») — у старажытнагрэчаскай міфалогіі дачка цара Афін Эрэхтэя, жонка Барэя, маці Клеапатры, Хіёны, Гема і крылатых барэадаў Зефа і Калаіда.

Яе завуць «Марафонская дзева». Прыгажуня выкрадзена Барэем і панесена на далёкі поўнач. Яе сыны Зэт і Калаід удзельнічалі ў паходзе арганаўтаў, па адной з версій на зваротным шляху праходзілі пратоку ў горах Рыпах. За ўладаннямі Барэя і Арыфіі пражывалі гіпербарэі. Арыфія падарыла зброю Пенфесілеі.

Дзеючая асоба трагедыі Эсхіла «Арыфія».

Арытыя (**Арыфія**) прызнавалася і адной з царыц амазонак, саюзніцай скіфскага цара Сагіла і яго сына Панасагора. Імя абыгрываецца ў сувязі з назвай гары Рыпы, Рыфы — якая жыве ў акрузе Рыф.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Міфы Атыкі
Катэгорыя:Фракія ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Барэй

**Баре́й** (,  «паўночны») — у грэчаскай міфалогіі увасабленне паўночнага бурнага ветра. Згадаюць у «Іліядзе» (V 524 і інш.), «Адысеі» (V 296).
[thumb|Барэй выкрадае [Арыфія|Арыфію. Фрагмент роспісу вазы. 360 год да н.э.]]

Барэй быў сынам Астрэя (бога зорнага неба) і Эас (багіні ранішняга світанку), братам Зефіра і Нота. Яго паходжанне паказвае на сувязь са стыхійнымі сіламі прыроды. Маляваўся крылатым, доўгавалосым, барадатым, магутным бажаством. Фракія лічылася месцазнаходжаннем Барэя. Барэй выкраў дачку афінскага цара Эрэхтэя, Арыфію, якая нарадзіла яму Барэадаў Зэта і Калаіда, Хіёну і Клеапатру. Лічыўся сваяком афінян. Яго жыллё завуць «седзьмідомным гротам».

## У літаратуры і мастацтве 
Яму прысвечаны LXXX арфічны гімн. Дзеючая асоба трагедыі Эсхіла «Арыфія». На куфры Кіпсела была намалявана сцэна дзе ён са змяінымі хвастамі замест ног выкрадае Арыфію.

Сюжэт выкрадання Барэем Арыфіі ўпрыгожвае франтон храма афінян у Дэласе, часта сустракаецца ў роспісы ваз. У жывапісе гэты сюжэт можна сустрэць на карцінах Анібале Карачы, П. П. Рубенса, Ш. Лебрэна, Ф. Бушэ. Выяву Барэя (але ў большасці мастацтвазнаўчых крыніц - Зефіра) можна знайсці на карціне Бацічэлі «Вясна».

## Спасылкі 
* «Анемоі, Барэй»
* Мифы народов мира. Энциклопедия. М., 1987.

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Катэгорыя:Фракія ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Клеапатра (міфалогія)

**Клеапатра** () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі
дачка Барэя і Арыфіі, сястра Зэта, Калаіда і Хіёны. Жонка Фінея з Фракіі, маці Плексіпа і Пандыёна. Дзеці перадалі ёй царскую ўладу пасля прыходу арганаўтаў.

Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Фракія ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Хіёна

**Хіёна** () — імя двух персанажаў старажытнагрэчаскай міфалогіі:
* **Хіёна** — дачка Барэя і Арыфіі, маці Еўмолпа.
* **Хіёна** — царэўна, дачка Дэдаліёна, маці Аўтоліка (бацька — Гермес) і Філамона (бацька — Апалон).
* **Хіёна** — дачка Каліроі і рачнога бога Ніла. Гл. :en:Chione (daughter of Callirrhoe).

Катэгорыя:Імёны грэчаскага паходжання
Дэдаліён

**Дэдаліён** (). Сын Фосфара (?), брат Кеіка. Бацька Хіёны, дзед Аўтоліка і Філамона. Паводле Паўсанія, ён сапраўдны бацька Аўтоліка.

Аплакваючы адзіную дачку, жадаў кінуцца ў касцёр, але яго ўтрымалі. Ён збег і кінуўся з уцёса на Парнасе, пасля чаго быў пераўтвораны Апалонам у каршака (*дэдаліёна*). Паводле Авідзія, «пераследвае галубоў у Фісбе».

Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Міфы Факіды
Кербер (спадарожнік)

**Кербер** (Kerberos; таксама **S/2011 P 1** і **P4**) — чацвёрты спадарожнік Плутона. Адкрыты 28 чэрвеня 2011 года. Паводле папярэдніх ацэнак, яго дыяметр складае ад 13 да 34 км. На момант свайго адкрыцця быў самым маленькім з усіх спадарожнікаў Плутона, да выяўлення ў 2012 годзе пятага спадарожніка Стыкс.

## Арбітальныя характарыстыкі 
thumb|left|upright=1.5|Спадарожнікі Плутона. S/2011 P 1 (Кербер) абведзены кружком.
Вялікая паўвось арбіты спадарожніка роўная прыблізна 59 000 км.

Арбіта Кербера знаходзіцца паміж арбітамі двух іншых малых спадарожнікаў Плутона — Нікты і Гідры. Перыяд абарачэння спадарожніка вакол Плутона — 31 дзень.

## Адкрыццё 
Спадарожнік быў выяўлены пры абследаванні неба касмічным тэлескопам «Хабл» 28 чэрвеня 2011 года. Новыя фатаграфіі былі атрыманы 3 і 18 ліпеня. Афіцыйна адкрыццё новага спадарожніка было пацверджана 20 ліпеня.

## Назва 
Пасля адкрыцця гэты спадарожнік атрымаў часавае абазначэнне S/2011 (134340) 1 у адпаведнасці з сістэмай класіфікацыі астранамічных аб’ектаў. Марк Шоўалтэр, які ўзначальвае групу вучоных, што адкрылі новы спадарожнік, заявіў, што ў адпаведнасці з правіламі Міжнароднага астранамічнага саюза спадарожніку будзе прысвоена імя з грэчаскай міфалогіі, звязанае з падземным царствам мёртвых (працягваючы шэраг — Плутон (бог падземнага царства), Харон (перавозчык душ праз раку Стыкс) і г.д.). У галасаванні, якое было праведзена на спецыяльна створаным сайце, перамаглі варыянты *Вулкан* і *Цэрбер*. 2 ліпеня 2013 года спадарожнік атрымаў афіцыйнае імя — Kerberos (Кербер). Было вырашана даць спадарожніку назву ў лацінскай транскрыпцыі грэчаскага імя гэтага міфалагічнага персанажа, каб не ўзнікла блытаніны з назвай астэроіда (1865) Цэрбер (Cerberus).

## Гл. таксама 
* Спадарожнікі Плутона
* Гісторыя адкрыцця планет і спадарожнікаў Сонечнай сістэмы

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* NASA’s Hubble Discovers Another Moon Around Pluto NASA 
* *Jonathan Amos*. Hubble spies fourth moon at Pluto *BBC News*, 20 July 2011 
* Fourth moon discovered around Pluto *NewScientist*, 20 July 2011 

Катэгорыя:Спадарожнікі Плутона
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2011 годзе
Паўсаній (значэнні)

**Паўсаній** () — мужчынскае імя грэчаскага паходжання

*У гісторыі*:
* Паўсаній — спартанскі вайскавод эпохі Грэка-персідскіх войн.
* Паўсаній — цар Македоніі, які кіраваў напачатку IV стагоддзя да н.э.
* Паўсаній — цар старажытнай Спарты, які кіраваў ў канцы V — пач. IV стагоддзя да н.э.
* Паўсаній — грэчаскі географ і пісьменнік, які жыў у II стагоддзі
* Паўсаній — целаахоўнік і палюбоўнік, які забіў македонскага цара Філіпа II
Элангацыя (астраномія)

**Элангацыя** — астранамічны тэрмін, які азначае вуглавую адлегласць паміж Сонца і планетай (або Месяцам) пры назіранні з Зямлі. Тэрмін выкарыстоўваецца таксама для абазначэння вуглавога адлегласці паміж двума пункт нябеснай сферы.

У выпадку ўнутраных планет найлепшыя ўмовы іх бачнасці наступаюць пры іх становішчы паблізу максімальных элангацый: ўсходняй (вячэрняй) і заходняй (ранішняй).

Максімальныя элангацыя для Меркурыя і Венеры не перавышаюць 28 і 47 градусаў адпаведна.

## Гл. таксама 
* Нябесная сфера

## Спасылкі 
* Mercury Chaser’s Calculator (Greatest Elongations of Mercury)

Катэгорыя:Нябесная механіка
Міцькі (Брэсцкі раён)

**Мі́цькі** — былая вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці, за 9 км на поўдзень ад Брэста, 6 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Паўднёвы, аўтадарогай злучана з Брэстам. З 21 снежня 2007 года ў складзе горада Брэста. Міцькі ўваходзілі ў склад Гершонскага сельсавета.

У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «За мір» (цэнтр — в. Страдзеч).

## Гісторыя 
У 18 ст. вёска — цэнтр маёнтка ў Брэсцкім павеце.

Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, у Слонімскай, з 1797 года — у Літоўскай, з 1801 года — у Гродзенскай губернях. Маёнтак складаўся з фальварка і аднайменнай вёскі. У 1858 годзе ўласнасць пана Куроўскага. Вёска з'яўлялася цэнтрам сялянскай грамады. У 1897 годзе вёска ў Камянец-Жыровіцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Камянец-Жыровіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства. Непадалёку ад вёскі знаходзіўся фальварак (1 двор, 16 жыхароў).

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну гітлераўцы спалілі 27 двароў, загубілі 6 жыхароў; 7 вяскоўцаў загінулі на фронце.

## Насельніцтва 
* 72 сялянскія душы (1858)
* 15 двароў, 96 жыхароў (1897)
* 116 жыхароў (1905)
* 18 двароў, 96 жыхароў (1921)
* 37 двароў, 198 жыхароў (1940)
* 105 гаспадарак, 270 жыхароў (1997)
* 135 гаспадарак, 436 жыхароў (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Брэста
Лідзія Дзмітрыеўна Брызга

**Лідзія Дзмітрыеўна Брызга** () — Герой Сацыялістычнай Працы (1981).

## Біяграфія 
Нарадзілася 6 мая 1943 года ў в. Барысы Дамачаўскага раёна Брэсцкай вобласці.

З 1960 года — аператар машыннага даення калгаса імя Жданава Брэсцкага раёна. Званне Героя СССР прысвоена за поспехі ў павелічэнні вытворчасці і продажу дзяржаве прадуктаў земляробства і жывёлагадоўлі.

Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР ад Брэсцкай вобласці ў 1974—1979 гадах, Вярхоўнага Савета БССР з 1980 года. Член Цэнтральнай рэвізійнай камісіі КПСС з 1981 года.

Памерла 14 мая 2014 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 9-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання
Паўсаній Македонскі

: *Пад гэтым імем вядомыя і іншыя персанажы антычнасці, глядзі Паўсаній.*
**Павсаний** (, ) — македонскі цар, які кіраваў ў 393 г. да н.э.

## Біяграфія 
Паўсаній быў сынам цара Аеропа II. Па бацьку ён належаў да роду Лінкестыдаў, якія кіравалі ўдзельна на паўночным захадзе Македоніі. Кіраваў ён усяго год, і паводле Дыядора быў забіты Амінтай II, унукам Аляксандра I, які і захапіў царскую ўладу.

У храналогіі кіравання македонскіх цароў Паўсанія часам ставяць пасля Амінты II на падставе блытаніны ў дынастычных табліцах Еўсевія Кесарыйскага, які складаў іх у IV стагоддзі па працам грэчаскіх гісторыкаў і, у прыватнасці, працам Дыядора. Крыніцай блытаніны з'яўляюцца частая змена македонскіх кіраўнікоў той эпохі, недастатковая інфармацыя з самой Македоніі, якая завязла ў міжусобнай барацьбе за прастол, а таксама імя *Амінта*, якое адначасова насілі некалькі прадстаўнікоў дынастыі Аргеадаў.

## Бібліяграфія 
* *Диодор, «Историческая библиотека» СПб, 1774*

Катэгорыя:Цары македонскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IV стагоддзя да н.э.
Міцькі

**Міцькі** — тапонім.

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Мі́цькі — былая вёска ў Брэсцкім раёне

* Віцебская вобласць:
** Мі́цькі — былая вёска ў Глыбоцкім раёне

* Гомельская вобласць:
** Міцькі́ — вёска ў Мазырскім раёне

## Іншае 
* **Міцькі** — група мастакоў з Санкт-Пецярбурга.
Змена нахілу арбіты

**Змена нахілу арбіты** штучнага спадарожніка — арбітальны манеўр, мэтай якога (у агульным выпадку) з'яўляецца пераклад спадарожніка на арбіту з іншым нахілам. Існуюць два тыпы такога манеўру:

# Змена нахілу арбіты да экватара. Вырабляецца ўключэннем ракетнага рухавіка ў зыходзячаму вузле арбіты (над экватарам). Імпульс выдаецца ў кірунку, перпендыкулярным кірунку арбітальнай хуткасці;

# Змена становішча (даўгаты) зыходзячага вузла на экватары. Вырабляецца ўключэннем ракетнага рухавіка над полюсам (у выпадку палярнай арбіты). Імпульс, як і ў папярэднім выпадку, выдаецца ў кірунку, перпендыкулярным кірунку арбітальнай хуткасці. У выніку зыходзячы вузел арбіты ссоўваецца ўздоўж экватара, а нахіл плоскасці арбіты да экватара застаецца нязменным.

Змена нахілу арбіты - выключна энергазатратны манеўр. Так, для спадарожнікаў на нізкай арбіце (якія маюць арбітальную хуткасць парадку 8 км/с), змяненне ладу арбіты да экватара на 45 градусаў запатрабуе прыблізна той жа энергіі (прырашчэння характарыстычнай хуткасці), што і для вывядзення на арбіту - каля 8 км/с. Для параўнання можна адзначыць, што энергетычныя магчымасці карабля «Спэйс шатл» дазваляюць, пры поўным выкарыстанні бартавога запасу паліва (каля 22 тон: 8,174 кг гаручага і 13,486 кг акісляльніка у рухавіках арбітальнага манеўравання) змяніць значэнне арбітальнай хуткасці ўсяго на 300 м/с, а нахіл, адпаведна (пры манеўры на нізкай кругавой арбіце) - прыблізна на 2 градуса. Па гэтай прычыне штучныя спадарожнікі выводзяцца (па магчымасці) адразу на арбіту з мэтавым нахілам.

У некаторых выпадках, аднак, змяненне нахілу арбіты ўсё ж з'яўляецца непазбежным. Так, пры запуску спадарожнікаў на геастацыянарную арбіту з высокашыротных касмадромаў (напрыклад, Байканура), паколькі немагчыма адразу вывесці апарат на арбіту з нахілам, меншым, чым шырыня касмадрома, ужываецца змена нахілу арбіты. Спадарожнік выводзіцца на нізкую апорную арбіту, пасля якой паслядоўна фармуюцца некалькі прамежкавых, больш высокіх арбіт. Патрабаваныя для гэтага энергетычныя магчымасці забяспечваюцца разгонным блокам, што ўстанаўліваюцца на ракету-носьбіт. Змена нахілу вырабляецца ў апагеі высокай эліптычнай арбіты, так як хуткасць спадарожніка ў гэтай кропцы адносна невялікая, і манеўр абыходзіцца меншымі энергазатратамі (у параўнанні з аналагічным манеўрам на нізкай кругавой арбіце) .

## Разлік энергетычных выдаткаў на манеўр змены ладу арбіты 
Разлік прырашчэння хуткасці (\Delta{v_i}\,), патрабаванага для ажыццяўлення манеўру, разлічваецца па формуле:

: \Delta{v_i}= {2\sin(\frac{\Delta{i}}{2})\sqrt{1-e^2}\cos(w+f)na \over {(1+e\cos(f))}}
где:
* e\, — эксцэнтрысітэт
* w\, — аргумент перыцентра
* f\, — сапраўдная анамалія
* n\, — эпоха
* a\, — большая паўвось

Катэгорыя:Астрадынаміка
Катэгорыя:Арбіты
Крыпталогія

**Крыпталогія** ( — схаваны і λόγος — слова) — навука, якая займаецца метадамі шыфравання і дэшыфравання. Крыпталогія складаецца з двух частак — крыптаграфіі і крыптааналізу. Крыптаграфія займаецца распрацоўкай метадаў шыфравання дадзеных, у той час як крыптааналіз займаецца ацэнкай моцных і слабых бакоў метадаў шыфравання, а таксама распрацоўкай метадаў, якія дазваляюць узломваць крыптасістэмы.

Слова «крыпталогія» () сустракаецца ў англійскай мове з XVII стагоддзя, і першапачаткова азначала «скрытнасць у гаворцы», у сучасным значэнні было ўведзена амерыканскім вучоным Уільямам Фрыдманам  і папулярызавана пісьменнікам Дэвідам Канам.

## Гл. таксама 
* Шыфраванне
* Крыптаграфія
* Крыптааналіз
* Крыптасістэма

Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека
Аляксандр I

**Аляксандр I**:
* Аляксандр I — расійскі імператар (1777—1825).
* Аляксандр I Батэнберг — першы кіраўнік сучаснай Балгарыі.
* Аляксандр I — кароль Шатландыі.
* Аляксандр Абрэнавіч — кароль Сербіі (1889—1903).
* Аляксандр I Карагеоргіевіч (1921—1934) - кароль Югаславіі.
* Аляксандр I — цар Грузіі (1412—1442).
* Аляксандр I — кароль Грэцыі.
* Аляксандр I — цар Кахетыі (1476—1511).
* Аляксандр I Валас — цар Сірыі (150—145 г. да н.э.).
* Аляксандр I — цар Эпіра.
* Аляксандр I — цар Македоніі.
* Аляксандр I Добры — гаспадар Малдаўскага княства (1400—1432).
* Аляксандр I — епіскап рымскі з 105/107 па 115/116.
* Імператар Аляксандр I — лінейны карабель
Эфект Яркоўскага

а **2.** Кручэнне астэроіда **2.1** Паверхня, якая асвятляецца днём **3.** Арбіта астэроіда **4.** Цеплавое выпраменьванне Сонца]]

**Эфект Яркоўскага** — з’яўленне слабага рэактыўнага імпульсу за кошт цеплавога выпраменьвання ад нагрэтай днём і астываючай ноччу паверхні астэроіда, што надае яму дадатковае паскарэнне.

Велічыня і кірунак рэактыўнага імпульсу залежаць ад хуткасці кручэння, пабудовы і фізічных параметраў паверхні астэроіда. Напрыклад, для астэроіда (6489) Голеўка масай 210 млн тон яна складае прыкладна 0,3 Н — у выніку з 1991 па 2003 гады траекторыя астэроіда адхілілася ад разлічанай на 15 км.

Дадзены эфект тлумачыць, чаму колькасць астэроідаў, якія дасягнулі Зямлі, больш, чым вынікала з ранейшых разлікаў.

## Адкрыццё 
Эфект упершыню быў прадказаны ў 1900 годзе расійскім інжынерам-тэхнолагам І. В. Яркоўскім (1844—1902) і эксперыментальна пацверджаны ў 2003 годзе групай амерыканскіх вучоных пад кіраўніцтвам Стывена Чэслі і Стывена Остра (Лабараторыя рэактыўнага руху, NASA) з дапамогай радыётэлескопа Арэсіба (Пуэрта-Рыка).

## Магчымае прымяненне 
Назіральныя вымярэння эфекту Яркоўскага адкрываюць новыя магчымасці для даследавання астэроідаў. Напрыклад, (6489) Голеўка стаў першым адзінкавым астэроідам з дакладна вызначанай масай.

Эфект Яркоўскага адкрывае магчымасць кіравання арбітамі астэроідаў, за кошт змянення альбеда апошніх шляхам пакрыцця паверхні матэрыялам з патрэбнымі ўласцівасцямі. Калі пакрыць тонкім пластом грунта адно з малых нябесных цел, якія пагражаюць бяспецы Зямлі, то гэта зменіць яго цеплавую праводнасць, такім чынам, можа змяніць траекторыю руху на больш бяспечную. Прапанаваныя варыянты тэхнічна выканальныя, але ўсё-такі дарогі. Знішчэнне астэроідаў з дапамогай ракет больш танна, але менш бяспечна з-за непрагназуемых траекторый аскепкаў.

## Спасылкі 
* Отводить астероиды подальше, изменяя их альбедо
* Эфект інжынера Яркоўскага

Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Катэгорыя:Астэроіды
Катэгорыя:Нябесная механіка
Збліжэнне

thumb|справа|Збліжэнне нябесных цел

**Збліжэнне** — становішча двух цел, якія абарочваюцца па арбітах з агульным цэнтрам, у момант часу, пры якім яны збліжаюцца на мінімальна магчымую адлегласць, дасяганаю пры кожным абароце па арбіце. У астраноміі часцей за ўсё разглядаецца збліжэнне Зямлі з астатнімі планетамі Сонечнай сістэмы, пры абароце па геліяцэнтрычнай арбітах.

## Спасылкі 
* Збліжэнні планет

Катэгорыя:Нябесная механіка
Нямецкая марка

**Нямецкая марка** (Код валюты: **DEM**) — афіцыйная валюта Федэратыўнай Рэспублікі Германія з 1948 па 2001 год. Яна была ўведзена 21 чэрвеня 1948 ў Трызоніі, а праз тры дні у Заходнім Берліне ў выніку грашовай рэформы, замяніўшы рэйхсмарку. Пасля аб’яднання Германіі ў 1990 яна таксама замяніла марку ГДР у якасці афіцыйнага плацежнага сродку. 1 снежня 2002 пасля ўступлення ў сілу Еўрапейскага эканамічнага і грашовага саюзу нямецкую марку замяніў еўра. Нямецкая марка падзялалась на 100 пфенігаў. Пры гэтым існавалі манеты ў 1, 2, 5, 10 і 50 пфенігаў, а таксама банкноты 1/2, 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 500 і 1000 марак. Усяго былі выпушчаны чатыры серыі банкнотаў. Пачынаючы з другой серыі найменшы намінал банкнотаў быў 5 марак.

З 1948 па 1964 год нямецкая марка была таксама афіцыйнай назвай валюты ГДР.

## Спасылкі 
* Бундэсбанк  — цэнтралны банк ФРГ
* Выявы банкнотаў  на сайце Бундэсбанку
* Выявы манет  на сайце Бундэсбанку

Катэгорыя:Еўрапейскія валюты
Сінадычны перыяд

**Сінадычны перыяд абарачэння** (ад  — злучэнне) — прамежак часу паміж двума паслядоўнымі злучэннямі Месяца ці якой-небудзь планеты Сонечнай сістэмы з Сонцам пры назіранні за імі з Зямлі. Пры гэтым злучэнні планет з Сонцам павінны адбывацца ў фіксаваным лінейным парадку, што істотна для ўнутраных планет: напрыклад, гэта будуць паслядоўныя верхнія злучэнні, калі планета праходзіць за Сонцам.

Сінадычны перыяд Месяца роўны прамежку часу паміж дзвюма першымі квадрамі ці дзвюма любымі іншымі аднолькавымі паслядоўнымі фазамі.

## Сувязь з сідэрычным перыядам 
Формула сувязі паміж сідэрычнымі перыядамі абарачэння дзвюх планет (за адну з іх прымаем Зямлю) і сінадычнага перыяду S адной адносна іншай:

: \frac{1}{S} = \frac{1}{Z} - \frac{1}{T} (для знешніх планет)

: \frac{1}{S} = \frac{1}{T} - \frac{1}{Z} (для ўнутраных планет)

дзе Z — сідэрычны перыяд Землі (1 год), Т — сідэрычны перыяд планеты.

## Гл. таксама 
* Перыяд вярчэння
* Сідэрычны перыяд
* Канфігурацыя (астраномія)

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Час у астраноміі