Абульфаз Эльчыбей

**Абульфа́з Гадзіркулі́ аглы́ Эльчыбе́й** (, сапр. прозвішча **Алі́еў**; , с. , , Нахічэванская АССР, Азербайджанская ССР — , Анкара, Турцыя) — азербайджанскі дзяржаўны, палітычны і грамадскі дзеяч, перакладчык, , лідар Народнага фронту Азербайджана, Прэзідэнт Азербайджана (1992—1993). Эльчыбей быў першым усенародна і дэмакратычна абраным Прэзідэнтам краіны. У перыяд яго праўлення краіна пагрузілася ў палітычную нестабільнасць з пагаршэннем эканамічнага становішча. Цяжкія вынікі Карабахскай вайны і палітычная барацьба ў краіне вымусілі Абульфаза Эльчыбея пакінуць пост прэзідэнта, каб пазбегнуць грамадзянскай вайны. 28 жніўня 1993 года на  пра давер Абульфазу Эльчыбею за яго адстаўку прагаласавалі 97,5 % грамадзян краіны. Народны фронт Азербайджана назваў вынікі рэферэндуму сфальсіфікаванымі, а Дзярждэпартамент ЗША выказаў заклапочанасць з нагоды арганізацыі рэферэндуму і надзвычайных умоў яго правядзення. Наступныя выбары прэзідэнта АБСЕ ацэньвае «*неадпаведнымі некаторым абавязкам у рамках АБСЕ*».

## Біяграфія 
### Навуковец і дысідэнт 
Абульфаз Аліеў нарадзіўся 24 чэрвеня 1938 года ў сяле Келекі Ардубадскага раёна Нахічэванскай АССР, у сям'і Гадзіркулі Аліева, загінулага ў гады Вялікай Айчыннай вайны, і Мейрансы Джафар кызы Аліевай. У 1957 годзе ён скончыў аддзяленне арабскай філалогіі факультэта ўсходазнаўства Азербайджанскага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1963—1964 гг. праходзіў моўную практыку ў Егіпце ў якасці перакладчыка. Вучыўся ў аспірантуры Азербайджанскага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Гісторыя краін Азіі і Афрыкі», потым у гэтым жа ўніверсітэце з 1969 па 1974 год працаваў выкладчыкам гісторыі. Пад кіраўніцтвам усходазнаўца .

Аліеў рана далучыўся да дысідэнцкага руху, выступаў прапагандыстам панцюркізму. У 1973 годзе ён арганізаваў у Бакінскім універсітэце студэнцкі гурток «Свабода», члены якога абмяркоўвалі праблемы аднаўлення дзяржаўнай незалежнасці Азербайджана. Паводле іншых крыніц адсядзеў 2 гады ў лагеры агульнага рэжыму.

Пасля вызвалення Абульфаз Аліеў працягнуў навуковую дзейнасць у пасады вядучага навуковага супрацоўніка Інстытута рукапісаў Акадэміі навук Азербайджана (да 1992 г.). Ён з'яўляецца аўтарам больш за 50 навуковых прац па ўсходняй філасофіі, гісторыі, літаратуры, рэлігіі. 16 ліпеня 1989 года ён стае старшынём Народнага фронту Азербайджана. Дзмітрый Фурман і Алі Абасаў у артыкуле «Азербайджанская рэвалюцыя» наступным чынам апісваюць пагляды Эльчыбея:

У першых прэзідэнцкіх выбарах у верасні 1991 года Эльчыбей не браў удзел і кіраўніком рэспублікі тады быў абраны Аяз Муталібаў.

## Прэзідэнт Азербайджана 
### Прыход да ўлады 
У сакавіку 1992 года пад ціскам апазіцыі Аяз Муталібаў змушаны быў падаць у адстаўку, аднак праз два месяцы ён паспрабаваў вярнуцца да ўлады. Муталібаў запатрабаваў ад Вярхоўнага Савета Азербайджана аднаўлення яго на пасадзе прэзідэнта і скасавання новых выбараў. 14 мая Вярхоўны Савет задаволіў яго просьбу і прагаласаваў за аднаўленне яго на пасту прэзідэнта. У адказ на аднаўленне Муталібава на пасту прэзідэнта краіны, пачаўся мітынг прыхільнікаў апазіцыі ля будынка НФА. Раніцай 15 мая кіраўніцтва Народнага фронту высунула Муталібаву ўльтыматум з вымогай самахоць пайсці да 15:00 з паста прэзідэнта. Літаральна да дня інаўгурацыі ён жыў на сёмым паверсе тыповай бакінскай «хрушчоўкі» ў кватэры брата. Ён артыкуляваў ідэю аб’яднання незалежнага Азербайджана з Паўднёвым Азербайджанам, які знаходзіцца ў складзе Ірана. Эльчыбей прымае ў сябе дысідэнтаў, якія беглі з Сярэдняй Азіі, а пра рэжымы ў сярэднеазіяцкіх дзяржавах дазваляе сабе выказваецца наступным чынам: *«…Праз некалькі месяцаў народны рух, які расце там, змяце цяперашняе кіраўніцтва — цяпер немагчыма задушыць імкненне народаў да свабоды»*'.

18 жніўня 1992 года Эльчыбей падпісаў указ пра ўступ Азербайджана ў Міжнародны валютны фонд, Міжнародны банк рэканструкцыі і развіцця і злучаныя з імі арганізацыі. На наступны дзень быў прыняты закон пра правядзенне ў жыццё канвенцый і пагадненняў гэтых арганізацый у Азербайджане. 12 верасня ён здзейсніў візіт у Маскву, падчас якога быў падпісаны «Дагавор пра сяброўства, супрацу і ўзаемную бяспеку паміж Азербайджанскай Рэспублікай і Расійскай Федэрацыяй». Пры гэтым ён адмаўляўся гаварыць па-руску і вёў перамовы праз перакладчыка. У пачатку снежня ён наведаў Кіеў, дзе Эльчыбей і Прэзідэнт Украіны Леанід Краўчук падпісалі «Дагавор пра сяброўства і супрацу паміж Украінай і Азербайджанскай Рэспублікай». За тыдзень да візіту ва Украіну на II з’ездзе Народнага фронту Эльчыбей заявіў, што ў знешняй палітыцы Азербайджанская Рэспубліка будзе арыентавацца на ўзмацненне сувязей з ЗША і Вялікабрытаніяй, а *«што ж тычыцца рэспублік былога Саюза, то тут прыярытэт будзе аддавацца Украіне»*. Праз два дні Эльчыбей увёў на тэрыторыі Агдэрынскага (былога Мардакерцкага) раёна надзвычайнае становішча тэрмінам на месяц з мэтай «запабегчы магчымыя правакацыі з боку армянскіх тэрарыстычных груповак».

У жніўні 1992 года ён увёў сваім указам у абарот нацыянальную грашовую адзінку — манат. 19 верасня ім быў абнародаваны ўказ пра абарону правоў і свабод, дзяржаўную падтрымку развіцця мовы і культуры нацыянальных меншасцей. Была праведзена рэформа сістэмы паступлення ў ВНУ — уведзена тэставая сістэма, што практычна выключыла карупцыю. У гэты час у ваенных дзеяннях на карабахскім фронце адбываецца пералом у карысць армян і паспяховыя да гэтага ваенныя аперацыі паварочваюцца паразамі. У сваёй кнізе «Канец Другой Рэспублікі» азербайджанскі палітолаг Зардушт Алізадэ піша:

Да 25 лютага 1993 года праціўнік цалкам авалодаў , а 3 красавіка . У гэтых умовах Эльчыбей увёў у краіне ваеннае становішча. Эльчыбей узнагародзіў Сурэта Гусейнава званнем Нацыянальнага героя Азербайджана і прызначыў паўнамоцным прадстаўніком у Нагорным Карабаху, намеснікам прэм’ер-міністра і камандуючым Агдэрынскім ваенным корпусам. Пазней, праз больш за два тыдні, на невялікай прэс-канферэнцыі Эльчыбей скажа, што загад пра раззбраенне 709-й воінскай часці ў Гянджы быў адданы пасля адмовы яе камандавання перадыслакавацца ў іншае месца. Аперацыя ўрадавых войскаў у Гянджы скончылася паразай, у выніку чаго, паводле афіцыйных дадзеных, загінулі 10 чалавек, а па неафіцыйных — да 60. Згодна афіцыйнай інфармацыі, Гусейнаў распачаў спробу захапіць маёмасць расійскай 104-й паветрана-дэсантнай дывізіі, да таго часу выведзенай, але атрымаў адпор. Сам жа Сурэт Гусейнаў пра адбытае падрабязна расказаў у інтэрв’ю газеце «»:

Ваярам С. Гусейнава атрымалася ўзяць у палон генеральнага пракурора . Гусейнаў адразу загадаў генпракурору выпісаць ордар на арышт Абульфаза Эльчыбея. Гусейнаў таксама змяніў начальніка паліцыі Гянджы і стварыў гарадскі Савет. У Гянджы, тымчасам, сабраўся мітынг прыхільнікаў Гусейнава, на якім быў зачытаны яго зварот да народа. Ён звінаваціў урад і Народны фронт у ваенных няшчасцях у Карабаху, а таксама ў вывадзе з фронту частак нацыянальнай арміі, якія ў тыле сталі займацца марадзёрствам, і заклікаў насельніцтва да грамадзянскага непадпарадкавання. Камісія ж, што вярнулася з Гянджы, фактычна стала на бок мяцежнікаў, запатрабаваўшы ад улад спыніць супрацьстаянне, звінаваціўшы іх у няшчырасці ў адносінах да Сурэта Гусейнава. Пасля азнаямлення з дакладам Дзяржаўнай камісіі дэпутаты парламента вырашылі стварыць парламенцкую следчую камісію з мэтай правесці паўторнае расследаванне.

Перамовы з Сурэтам Гусейнавым, пасярэднікам на якіх выступіў Гейдар Аліеў, не прынеслі адчувальных вынікаў. 10 чэрвеня  падаў у адстаўку з паста старшыні Мілі Меджліса і 15 чэрвеня Мілі Меджліс абраў Аліева ў якасці новага старшыні парламента. Сітуацыя ў краіне, тым часам, імкліва ўскладнялася. Падраздзяленні Сурэта Гусейнава рушылі ўбок Баку. Да 14 чэрвеня пад іх кантроль без супраціву перайшлі Барда, Еўлах, Геакчай, Ханлар і Мінгечэвір. Ва ўсіх гэтых раёнах былі ссунуты кіраўнікі адміністрацыі і прызначаны ваенныя каменданты, якія падначальваліся Сурэту Гусейнаву. 15 чэрвеня ім удалося ўзяць Шэкі, а раніцай наступнага дня перадавы атрад Гусейнава знаходзіўся ўжо ў 100 км ад Баку, каля Аджыкабула. Крызісам улады ў Азербайджане скарыстаўся армянскі бок, што развярнуў . Прэс-сакратар Прэзідэнта Арыф Аліеў паведамляў, што падаванне падтрымкі азербайджанскім сілам абцяжарана, бо частка прылеглых да зоны баёў раёнаў кантралюецца прыхільнікамі Гусейнава, але расійскі бок афіцыйна аспрэчыў гэта. Дзярждэпартамент ЗША і  выказалі падтрымку Эльчыбею як усенародна абранаму кіраўніку дзяржавы ў яго канфлікце з мяцежнікамі. Адлегласць паміж урадавымі сіламі і мяцежнікамі ўсё больш скарачалася. На 18 чэрвеня Гусейнаў прызначыў дату ўводу войскаў у Баку, матывуючы гэта тым, што яго вымогі пра адстаўку кіруючых асоб (прэзідэнта, міністра абароны, міністра ўнутраных спраў, міністра нацыянальнай бяспекі) не выконваюцца. На загад  вакол сталіцы сталі капаць траншэі і будаваць барыкады, на якіх выстаўляліся пасты. Эльчыбей зняў з пасад міністраў бяспекі і ўнутраных спраў, прызначыўшы в.а. адпаведна  і . Праз дзень дзяржсаветнік  заявіў, што па наяўнай у яго інфармацыі ''«некаторыя ўрадавыя сілы, падкупленыя мяцежнікамі, учора спрабавалі здзейсніць арышт і замах на жыццё прэзідэнта. З мэтай прадухілення кровапраліцця Абульфаз Эльчыбей з'ехаў у Нахічэвань»''. 21 чэрвеня Мілі Меджліс прыняў дзве пастановы: адна, што заклікала Эльчыбея неадкладна вярнуцца ў сталіцу для кіраўніцтва абаронай горада, іншая — заклік да Сурэта Гусейнаву сесці за стол перагавораў. У той жа дзень Сурэт Гусейнаў у Гянджы абвясціў пра тое, што «бярэ ў свае рукі ўсе паўнамоцтвы». Яго падраздзяленні да таго часу знаходзіліся ўжо ў 20 км ад Баку.

Вечарам 23 чэрвеня адкрылася экстранае пасяджэнне парламента, што доўжылася да глыбокай ночы. У позве пасяджэння стаялі два пытанні: ці трэба арганізаваць сустрэчу Эльчыбея з Сурэтам Гусейнавым і ў стане кіраўнік дзяржавы выконваць свае абавязкі, знаходзячыся за межамі сталіцы і ці варта перадаць яго паўнамоцтвы старшыні парламента Гейдару Аліеву? Кіраўнік МЗС Т. Гасымаў і дзяржсакратар  паведамілі, што прэзідэнт гатовы сустрэцца з мяцежным палкоўнікам. Аднак той у сваёй тэлефанаграме Мілі Меджлісу адмовіўся ад падобнай сустрэчы. Да таго часу паступілі звесткі, што часці Сурэта Гусейнава кантралююць Сумгаіт. Пасты на заездзе і выездзе з Баку, а таксама пасты ў бакінскага аэрапорта «Біна» кантраляваліся супольнымі сіламі паліцыі і падраздзяленнямі Сурэта Гусейнава.

Эльчыбей абяцаў па факсе перадаць адказ у Баку. Прыкладна да 19:00 25 чэрвеня ў парламент паступіў адпаведны дакумент, які аднак не быў завізаваны і адпаведна не меў юрыдычнай сілы. У ім Эльчыбей ахарактарызаваў падзеі ў краіне як дзяржаўны пераварот і зноў паўтарыў, што не збіраецца падаваць у адстаўку. Пры гэтым ён выявіў гатовасць часова перадаць частку сваіх паўнамоцтваў старшыні парламента. Да поўначы таго ж дня Мілі Меджліс Азербайджана прагаласаваў (33 галасы «за» пры трох «супраць» і адным, які ўстрымаўся) за пазбаўленне Абульфаза Эльчыбея прэзідэнцкіх паўнамоцтваў і перадачу іх старшыні парламента Гейдару Аліеву, але паколькі такое рашэнне не адпавядала Канстытуцыі краіны, то парламентары вырашылі вынесці пытанне пра давер прэзідэнту краіны на ўсенародны рэферэндум. Вырашальную ролю ў прыняцці канчатковага рашэння згуляў адбыты ў той жа дзень тэракт у Гянджы, у выніку якога загінулі кіраўнік выканаўчай улады (мэр) гарады Вагіф Валіеў, яго намеснік і адзін з паплечнікаў Сурэта Гусейнава; апошні расцаніў гэта як чарговую спробу дыверсіі ўлад супраць яго. 6 лістапада 1998 года, выступаючы на прэс-канферэнцыі, Эльчыбей заявіў, што дзейны прэзідэнт Гейдар Аліеў, знаходзячыся на пасту Старшыні КДБ Азербайджана, быў датычны да стварэння Рабочай партыі Курдыстана. Пасля жалобнага мітынгу труну з целам Эльчыбея аддалі зямлі на Алеі ганаровых пахаванняў.

У жніўні 2012 года Пракуратура Баку па звароце лідара партыі «Сучасны Мусават» Хафіза Гаджыева ўзбудзіла крымінальную справу пра спробу забойства Абульфаза Эльчыбея. Гаджыеў абвясціў, што Эльчыбея незадоўга да смерці атруцілі, але гэта спрыяла толькі пагаршэнню яго здароўя, і звінаваціў у спробе забойства аднаго з яго паплечнікаў Алі Керымава, які ўзначаліў Народны фронт Азербайджана.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Прэзідэнта Азербайджанскай Рэспублікі   
* ЗВЕЗДА И СМЕРТЬ АБУЛЬФАЗА ЭЛЬЧИБЕЯ 

### Відэаматэрыялы 
* Памяці Абульфаза Эльчыбея
* Прэзідэнцкая прысяга Абульфаза Эльчыбея
* Інтэрв'ю з Эльчыбеем

Катэгорыя:Дысідэнты Азербайджана
Катэгорыя:Нацыяналісты Азербайджана
Катэгорыя:Антыкамуністы Азербайджана