open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Напады на дыпламатычныя місіі ЗША (2012)

11 верасня 2012 года ў адказ на трэйлер фільма пад назвай «Нявіннасць мусульман», выкладзенага на відэахостынгу YouTube, і які многія мусульмане палічылі блюзнерскім, пачалася серыя акцый пратэсту. Першыя выступленні адбыліся ў Каіры (Егіпет) і Бенгазі (Лівія), і акцыі хутка распаўсюдзіліся па ўсім мусульманскім свеце. Прадметам пратэсту стала крытыка ісламу і прарока Магамета ў гэтым фільме.

У Каіры група ўзлезла на сцяну пасольства і сарвала амерыканскі сцяг, замяніўшы яго на чорны ісламісцкі сцяг. У Егіпце адзін чалавек загінуў і больш за дзвесце атрымалі раненні.

У Бенгазі з гранатамётаў і стралковай зброі было абстраляна консульства, што выклікала пажар у будынку, у выніку якога загінуў амбасадар ЗША ў Лівіі Крыстафер Стывенс; таксама загінулі супрацоўнік аддзела па кіраванні інфармацыяй дыпламатычнай службы Шон Сміт, прыватны амерыканскі ахоўнік Глен Доэрці, былы спецназавец ВМС ЗША Тайран Вудс і дзесяць лівійскіх паліцэйскіх, двое іншых былі параненыя. У наступных дакладах чыноўнікі заявілі, што напад на консульства ў Бенгазі аказаўся «складаным» і прафесійна выкананым. Амерыканскія чыноўнікі заявілі на ўмовах ананімнасці, што яны лічаць што напад быў узгоднены і спланаваны загадзя, а не быў выкліканы фільмам.

13 верасня пратэсты распаўсюдзіліся на амбасаду ЗША ў Сане: у выніку загінулі 4 удзельнікаў пратэстаў і атрымалі раненні 35 дэманстрантаў і членаў сіл бяспекі.

14 верасня амерыканскае консульства ў Чэнаі было атакавана: раненні атрымалі 25 чалавек.

Пратэстоўцы ў Тунісе ўзлезлі на сцены амбасады ЗША і падпалілі дрэвы на яе тэрыторыі. Па дадзеных урадавых крыніц, па меншай меры, 4 чалавекі былі забітыя і 46 чалавек атрымалі раненні падчас акцый пратэсту ў Тунісе 15 верасня.

Далейшыя пратэсты былі праведзены ў амерыканскіх дыпламатычных місій і ў іншых месцах у першыя дні пасля першага нападу. Узаемазвязаныя пратэсты прывялі да шматлікіх смерцей і раненняў людзей па ўсім Блізкім Усходзе і Афрыцы.

## Гл. таксама 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі
Leapin’ and Lopin’

**«Leapin’ and Lopin’»** — альбом джазавага піяніста Соні Кларка, выпушчаны на лэйбле «Blue Note». Альбом быў запісаны за адзін дзень 13 лістапада 1961 года. Гэта апошні альбом Кларка ў якасці лідара.

## Спіс трэкаў 
## Удзельнікі 
* Соні Кларк — раяль
* Томі Цёрэнтайн — труба
* Чарлі Роўз — тэнар-саксафон
* Айк К'юбек — тэнар-саксафон (толькі #2)
* Батч Уорэн — кантрабас
* Білі Хігінс — бабабаны

Катэгорыя:Альбомы 1962 года
Катэгорыя:Альбомы Соні Кларка
Катэгорыя:Альбомы Blue Note Records
Стара Прылука

**Стара Прылука** () — сяло ў Лыпавэцкім раёне Вінніцкай вобласці Украіны. Цэнтр Старапрылуцкага сельскага савета.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Лыпавэцкага раёна
Паўночнае Косава

**Паўно́чнае Ко́сава** (, ) — неафіцыйная назва раёна ў паўночнай частцы Косава, населенага пераважна сербамі, тым часам як у астатняй частцы абсалютную большасць (больш за 90 %) складаюць албанцы. Таксама раён называецца *Ібарскі Колашын* (, ), назва выкарыстоўвалася яшчэ да канфлікту ў краі.

З пункту гледжання Сербіі аўтаномны край Косава і Мятохія ёсць часткай Сербіі, пры гэтым знаходзіцца пад пратэктаратам ААН. Тым часам улады часткова прызнанай Рэспублікі Косава лічаць Паўночнае Косава сваёй тэрыторыяй, заяўляюць пра тэрытарыяльную цэласнасці сваёй дзяржавы.

Фактычна, Паўночнае Косава не падпарадкоўваецца ні ўладам Сербіі, ні ўладам часткова прызнанай Рэспублікі Косава, а знаходзіцца пад міжнародным кіраваннем на падставе рэзалюцыі 1244 СБ ААН.

## Гл. таксама 
* Рэспубліка Косава

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Косава
Трасцянэць

**Трасцяне́ц** ці **Трасцянэць** () — горад у Сумскай вобласці Украіны. Насельніцтва 19 000 чал. (2024).

## Гісторыя 
* 1660: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1940: атрымаў статус горада.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Людміла Адольфаўна Склярэнка (нар. 1944) — беларускі архітэктар.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Сумскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Трасцянэцкага раёна (Сумская вобласць)
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1660 годзе
Hommage to Cheslav Drozdievich

***Hommage to Cheslav Drozdievich*** () — студыйны альбом беларускага гітарыста Дзяніса Асімовіча, выдадзены ў 2008 годзе кампаніяй «Квадро-диск».
## Спіс кампазіцый 
## Выканаўцы 
* Дзяніс Асімовіч — гітара

## Спасылкі 
* Hommage to Cheslav Drozdievich  на Афіцыйным сайце

Катэгорыя:Музычныя альбомы Беларусі
Катэгорыя:Альбомы 2008 года
Адур

**Аду́р** (, , ) — рака ў паўднёва-заходняй частцы Францыі.

Даўжыня ракі 335 км. Плошча вадазбору 22 000 (15 000). Сярэдні расход вады каля 360 м³/с. Выток ракі знаходзіцца ў цэнтральнай частцы Пірэнеяў. Працякае па плато Арманьяк, Гаронскай нізіне і ўпадае ў Біскайскі заліў Атлантычнага акіяна. Рака суднаходная ў ніжнім цячэнні.

Сярод прытокаў: Гаў-дэ-По. Вада ракі выкарыстоўваецца на арашэнне.

На рацэ гарады Баёна, Тарб.

## Літаратура 
* 
* Адур // 

## Спасылкі 
* Adour River // Encyclopædia Britannica

Катэгорыя:Рэкі Францыі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян
Асот шурпаты

**Асо́т шурпаты** (*Sonchus asper*) — від кветкавых раслін роду  сямейства .

## Апісанне 
Аднагадовая травяністая расліна вышынёй 30—60 і да 100 см. Сцябло голае ў ніжняй частцы і апушанае буравата-залацістай шчацінкай уверсе. Корань верацёнападобнай формы. Лісце завостранае, падоўжанае, з калючымі зубцамі. Кветкі залаціста-жоўтыя. Суквецце — кошык. Плод — гладкая сямянка.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Расліны цвітуць у ліпені—верасні. Растуць у садах, агародах, уздоўж дарог, у засмечаных месцах. Пустазелле.

## Літаратура 
*  — С. 144.

## Спасылкі 
* 
* [Растения Беларуси // Гербарий ЦБС НАН Беларуси](http://hbc.bas-net.by/plantae/plantinfo.php?kodnazv=1103&aaafamilia=Asteraceae&genus=Sonchus&species=asper&aut_sp=(L.)%20Hill&intrasp=&type=vyr)

Катэгорыя:Асот
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1769 годзе
Ласла Бенедэк

**Ласла Бенедэк** (; 5 сакавіка 1905 — 11 сакавіка 1992) — кінарэжысёр.

Большую частку фільмаў які зняў у ЗША. Працаваў у Венгрыі, Германіі, Францыі. Вядомы пастаноўкай такіх фільмаў, як «Смерць каміваяджэра» (Death of a Salesman, 1951 год, «Залаты глобус» за найлепшую рэжысуру) і «Дзікун» (The Wild One, 1953 год).

## Зноскі 
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу
Чаркасаў

**Чаркасаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксей Цімафеевіч Чаркасаў (1915—1973) — савецкі пісьменнік
* Анатоль Паўлавіч Чаркасаў (1928—2000) — беларускі пісьменнік
* Васіль Аляксеевіч Чаркасаў (1908—1978) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Вілейскай вобласці
* Уладзімір Іванавіч Чаркасаў (1918—1943) — Герой Савецкага Саюза
* Мікалай Канстанцінавіч Чаркасаў (1903—1966) — савецкі акцёр
Багачэвэ (горад)

**Багачэвэ** () — горад у Чаркаскай вобласці Украіны. Плошча 10,89 км². Насельніцтва каля 20 000 чал. (2025).

## Гісторыя 
* 1947: дата заснавання пасёлка.
* 1952: атрымаў статус горада.
* 2024: пераіменаваны Вярхоўнай Радай Украіны ў межах дэрусіфікацыі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* Вату́тіне // Географічна енциклопедія України: В 3-х т. / Ред-кол.: … О. М. Маринич (відповід. ред.) та інш. — Київ: Українська радянська енціклопедія ім. М. П. Бажана, 1990. — Том 1: А—Ж. — С. 148. — 416 с.: іл. — 33 000 экз. — (В опр.) — ISBN 5-88500-015-8, ISBN 5-88500-005-0 (т. 1).

Катэгорыя:Гарады Чаркаскай вобласці
Гарадышчэ (Чаркаская вобласць)

**Гарадзішча** ці **Гарадышчэ** () — горад у Чаркаскай вобласці Украіны. Плошча 21,69 км². Насельніцтва 16 106 чал. (1 студзеня 2023).

## Гісторыя 
* 1050: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1956: атрымаў статус горада.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Іван Федасеевіч Гаркуша (1896—1970) — вучоны, доктар сельскагаспадарчых навук, акадэмік АН БССР, акадэмік Акадэміі сельскагаспадарчых навук, Заслужаны дзеяч навукі БССР.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Чаркаскай вобласці
Мікалай Канстанцінавіч Чаркасаў

**Мікалай Канстанцінавіч Чаркасаў** (,  — ) — савецкі акцёр тэатра і кіно. Народны артыст СССР (1947). Лаўрэат Ленінскай (1964) і пяці Сталінскіх прэмій (1941, 1946, 1950, 1951 — двойчы).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Санкт-Пецярбургу ў сям’і чыгуначнага служачага. Скончыў Інстытут сцэнічных мастацтваў (1926).

З 1919 года — артыст-міміст Петраградскага Марыінскага тэатра оперы і балета, Вялікага драматычнага тэатра і іншых тэатраў, у 1926—1929 — акцёр Ленінградскага ТЮГа, у 1929—1931 гадах — артыст Ленінградскага і Маскоўскага мюзік-холаў, у 1931—1933 гадах — Ленінградскага перасоўнага тэатра «Камедыя», у 1933—1965 гадах — Ленінградскага акадэмічнага тэатра драмы імя А. С. Пушкіна.

У 1926—1929 гадах Чаркасаў выступаў на сцэне Свабоднага тэатра сумесна з Пятром Бярозавым і Барысам Чырковым у папулярным эстрадным нумары «Пат, Паташон і Чарлі Чаплін», які быў выкарыстаны ў фільме «Мой сын» (1928), а потым паўтораны ў «Канцэрце на экране» (1940).

Памёр 14 верасня 1966 года. Пахаваны ў Ленінградзе ў некропалі майстроў мастацтваў Аляксандра-Неўскай лаўры.

## Фільмаграфія 
* «Дон Кіхот» (1957) — *Дон Кіхот*

## Бібліяграфія 
* В Индии. — Л.: Советский писатель, 1952. — 148 с.
* Записки советского актёра. — М.: Искусство, 1953. — 392 с.
* Четвёртый Дон Кихот. — Л.: Советский писатель, 1958. — 156 с.
* В театре и в кино. — М.: Детская литература, 1973. — 144 с. — (В мире прекрасного).
* Литературное наследие. Воспоминания. Письма. — М., 1976.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* *С. Ц.* Черка́сов, Николай Константинович // Театральная энциклопедия. В 5 томах. / Под редакцией С. С. Мокульского (том 1), П. А. Маркова (тома 2—5). — М., Советская энциклопедия, 1961—1967. — Т. 5: Табакова — Яшугин. — М., 1967. — Стб. 836—738. — 1136 стб. с илл., 8 л. илл. — 38 000 экз.
Манастырышчэ

**Манастыры́шча** ці **Манастыры́шчэ** () — горад у Чаркаскай вобласці Украіны. Плошча 5,51 км². Насельніцтва 8 860 чал. (1 студзеня 2023).

## Гісторыя 
* 1613 (1622): першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1985: атрымаў статус горада.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Чаркаскай вобласці
Жашкіў

**Жашкаў** ці **Жашкіў** () — горад у Чаркаскай вобласці Украіны. Плошча 130 км². Насельніцтва 14 281 чал. (1 студзеня 2012).

## Гісторыя 
* 1636: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1956: атрымаў статус горада.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Чаркаскай вобласці
Кам’янка (Чаркаская вобласць)

**Ка́менка** ці **Ка́м’янка** () — горад у Чаркаскай вобласці Украіны, адміністрацыйны цэнтр Кам’янскага раёна. Плошча 15,23 км². Насельніцтва 12 864 чал. (1 студзеня 2012).

## Гісторыя 
* 17 ст.: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1956: атрымаў статус горада.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Чаркаскай вобласці
Шпола

**Шпола** () — горад у Чаркаскай вобласці Украіны. Плошча 61,29 км². Насельніцтва 17,4 тыс. чал. (1 студзеня 2024).

## Гісторыя 
Упершыню згадана ў крыніцах пад 1594 годам.

У 1625—1704 гадах Шпола ў складзе Корсунскага палка. У 1702 годзе на Шпаляншчыне ўзнялася паўстанне Палія, пасля якога ў 1704—1714 гадах Шпаляншчыны была фактычна самастойна, але фармальна да 1709 года пад уладай Мазепы

У 1938 годзе атрымала статус горада.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Іван Юліянавіч Кулік, украінскі пісьменнік, грамадскі дзеяч

Катэгорыя:Гарады Чаркаскай вобласці
Жывакост жорсткі

**Жывако́ст цвёрды**, **Жывакост жорсткі** (*Symphytum asperum*) — від кветкавых раслін роду Жывакост сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна вышынёй 60—150 см. Сцябло прамастойнае, галінастае. Уся расліна пакрытая калючым шчаціннем. Лісце простае, суцэльнае, з зубчастым краем. Кветкі спачатку светла-пурпурныя, затым блакітныя, у завітках. Плод — арэшак.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Распаўсюджаны па ўсёй Еўропе. Святлолюбівая расліна, мезафіт і мезатроф.
Расце на пустках, лугах, па берагах вадаёмаў, на ўзлесках і палянах пойменных лясоў. Цвіце ў маі—чэрвені.

## Выкарыстанне 
Лекавая і дэкаратыўная расліна. У лекавых мэтах выкарыстоўваецца настой з сухога карэнішча. Ужываецца пры ранах, язвах, тромбафлебітах.

Каштоўная кармавая расліна (свінням і трусам). За лета дае 3—5 укосаў, добра сіласуецца з дамешкамі злакавых траў.

## Літаратура 
* 
*   (з картай распаўсюджання Symphytum asperum Lepech.)

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бурачнікавыя (падсямейства)
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Кармавыя расліны
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1805 годзе
Кулік

**Кулік**:

## Біялогія 
* Кулікі (*Charadrii*) — падатрад водных і каляводных птушак атрада сеўцападобныя
** Кулік-верабей
** Кулік-паручайнік
** Кулік-цякун

## Асобы 
* Алена Кулік (нар. 1979) — беларуская гандбалістка. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа. 
* Аляксандр Антонавіч Кулік — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* Віталь Васільевіч Кулік (нар. 1958) — беларускі палітык.
* Давід Майсеевіч Кулік — беларускі ўрач-псіхіятр.
* Іван Юліянавіч Кулік — украінскі пісьменнік, грамадскі дзеяч.
* Рыгор Іванавіч Кулік (1890—1950) – савецкі военачальнік.
* Яўген Сяргеевіч Кулік — беларускі мастак.
Мікульчык

**Мікульчык** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Андрэевіч Мікульчык — беларускі паэт.
* Яўген Васілевіч Мікульчык — беларускі дзяржаўны дзеяч.

Катэгорыя:Беларускія прозвішчы
Корсунь-Шэўчэнкіўскы

**Корсунь-Шаўчэнкаўскі** ці **Корсунь-Шэўчэнкіўскы** () — горад у Чаркаскай вобласці Украіны. Плошча 15,23 км². Насельніцтва 20 000 чал. (2025).

## Гісторыя 
* 1032: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1585: магдэбурскае права.
* 1938: зноў атрымаў статус горада.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Чаркаскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1032 годзе
Залатаноша

**Залатаноша** () — горад у Чаркаскай вобласці Украіны. Плошча 21,65 км². Насельніцтва 28 454 чал. (1 студзеня 2012).

## Гісторыя 
* 1576: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1781: атрымаў статус горада.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Ісак Яфрэмавіч Баляслаўскі, шахматыст
* Аляксей Мікалаевіч Бах, біяхімік
* Якаў Аронавіч Касцюкоўскі, пісьменнік

Катэгорыя:Гарады Чаркаскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1576 годзе
Уладзімір

**Уладзімір**:
* Уладзімір (імя)
## Тапонім 
* Уладзімір (горад, Расія)
* Уладзімір (горад, Украіна)
Брыцькэ

**Брыцькэ** () — сяло ў Лыпавэцкім раёне Вінніцкай вобласці Украіны. Цэнтр Брыцкага сельскага савета.

## Спасылкі 
* Надвор’е ў с. Брыцькэ

Катэгорыя:Населеныя пункты Лыпавэцкага раёна
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1584 годзе
Сміла

**Сме́ла** ці **Смі́ла** () — горад у Чаркаскай вобласці Украіны. Плошча 39.85 км². Насельніцтва 64 295 чал. (2024). Размешчаны на Прыдняпроўскім ўзвышшы каля ракі Цясмін. У горадзе размешчаны найбуйнейшы чыгуначны вузел Чаркаскай вобласці — станцыя імя Тараса Шаўчэнкі.

У падначаленні мясцовага гарадскога савета знаходзіцца таксама пасёлак Ірдзінаўка.

## Гісторыя 
* 1542: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* У часы Расійскай імперыі — мястэчка Чаркаскага павета Кіеўскай губерні. 
* 1926: атрымаў статус горада.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Ганна Сяргееўна Салаўёва (1922—2001) — вучоны ў галіне фтызіятрыі, доктар медыцынскіх навук.
* Яўгенія Мікалаеўна Яршова (1925—2009) — украінская савецкая артыстка балета, народная артыстка Украінскай ССР (1960).

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Чаркаскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1542 годзе
Жазефіна Бейкер

**Жазефіна Бейкер** (, народж. **Фрыда Джазефін Мак-Дональд**, , , Сент-Луіс, Місуры, ЗША — , ) — амерыкана-французская танцорка, спявачка і актрыса. У яе гонар названы кратар Бейкер на Венеры.
Міў Лікі

**Міў Лікі** (, нар. 28 ліпеня 1942 г., Лондан) — брытанскі і кенійскі заолаг і палеаантрополаг, аўтар многіх антрапагенетычных адкрыццяў, жонка Рычарда Лікі.

## Біяграфія 
У 1965 годзе скончыла ўніверсітэт Паўночнага Уэльса ў Бангоры, дзе вывучала заалогію. Наступныя два гады працавала ў Цэнтры прыматаў у Цігоні, па запрашэнню Луіса Лікі. Вывучала марфалогію пярэдніх канечнасцяў малпаў Усходняй Афрыкі. У 1968 г. ва ўніверсітэце Уэльса атрымала Доктарскую ступень па заалогіі. У 1969 пачала працу ў атрадзе Рычарда Лікі ў раёне возера Туркана, у 1970 годзе Міў і Рычард пажаніліся.

З 1989 года ўзначальвае экспедыцыйную работу па пошуку рэшткаў старажытнага чалавека, у 1990-х узначаліла аддзел палеанталогіі ў Нацыянальным музеі Кеніі.

Найбольш значная яе знаходка — выяўлены ў 1995 годзе Australopithecus anamensis, якая датыроўкай ў 4,1 млн гадоў адсунула час паходжання аўстралапітэкаў і прамахаджэння яшчэ на паўмільёна гадоў.

## Літаратура 
* Лики // Онлайн-энциклопедия «Кругосвет».

## Выбраная бібліяграфія 
* 
* *Lothagam: The Dawn of Humanity in Eastern Africa* by John Harris and Meave Leakey, Eds. (December 2001).
* 
* *Stratigraphy and Paleontology of Pliocene and Pleistocene Localities West of Lake Turkana, Kenya* by John Harris, Meave Leakey, Eds. et al. (Кастрычнік 1988).
* 
* 

Катэгорыя:Аўтары заалагічных таксонаў
Катэгорыя:Антраполагі Кеніі
Катэгорыя:Археолагі Кеніі
Катэгорыя:Постаці кенійскай заалогіі
Хрыстыніўка

**Хрысці́наўка** ці **Хрысты́ніўка** () — горад у Чаркаскай вобласці Украіны. Плошча 13 км². Насельніцтва 10 873 чал. (1 студзеня 2012).

## Гісторыя 
* 1890: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1956: атрымаў статус горада.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Ігар Пятровіч Смяшко — украінскі дзяржаўны дзеяч
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Чаркаскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1890 годзе
Ірдынь

**Ірдынь** — пасёлак гарадскога тыпу ў Чаркаскім раёне Чаркаскай вобласці Украіны. Паблізу пасёлка размешчана Ірдынскае балота, на якім вядзецца распрацоўка торфу, да месцаў распрацоўкі падведзена вузкакалейная чыгунка.

Пасёлак размешчаны за 18 км ад чыгуначнай станцыі Белазераў (на лініі Чаркасы — імя Тараса Шаўчэнкі). У 1989 годзе колькасць насельніцтва складала 1357 чалавек.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Чаркаскай вобласці
Вільшана

**Альшана** ці **Вільшана** — пасёлак гарадскога тыпу ў Гарадзішчанскім раёне Чаркаскай вобласці Украіны. Цэнтр пасялковага савета. Размешчаны на рацэ Альшанцы, за 25 км на захад ад раённага цэнтра — горада Гарадышчэ і за 23 км ад чыгуначнай станцыі Гарадышчэ.

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Чаркаскай вобласці
Шрамкіўка

**Шрамкаўка** ці **Шрамкіўка** — вёска ва Украіне, у Драбіўскім раёне Чаркаскай вобласці. Цэнтр сельсавета, якому падпарадкавана таксама пасёлак Вышнэвэ. Размешчаны ў даліне Чумгака, за 22 км ад раённага цэнтра — пасёлка гарадскога тыпу Драбіў і за 4,5 км ад чыгуначнай станцыі Конанаўка (на лініі Грэбінка — Кіеў). Насельніцтва — 3012 чалавек (3972 ў 1972, 3800 у 1984 і 3184 ў 2001 гадах).

З 1956 па 2017 года мела статус пасёлка гарадскога тыпу.

## Вядомыя асобы 
* Барыс Дзмітрыевіч Даўгатовіч (нар. 1934) — беларускі гісторык і літаратар.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Драбіўскага раёна
Драбіў

**Драбаў** ці **Драбіў** — пасёлак гарадскога тыпу ва Украіне, у Драбіўскім раёне Чаркаскай вобласці. Раённы цэнтр і цэнтр пасялковага савета. Насельніцтва — 6888 чалавек (2007).

Пасёлак размешчаны ў вярхоўях забалочанага прытоку Дняпра ракі Залатаношкі, за 75 км ад абласнога цэнтра — горада Чаркасы і за 13 км ад чыгуначнай станцыі Драбава-Баратынская.

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Чаркаскай вобласці
Вашкіўці

**Вашкаўцы** ці **Вашкіўці** () — горад у Чарнавіцкай вобласці Украіны. Насельніцтва 5000 чал. (1 студзеня 2024).

## Гісторыя 
* 1430-1439: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Чарнавіцкай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Выжныцкага раёна
Чарнабай

**Чарнабай** — пасёлак гарадскога тыпу, раённы цэнтр Чарнабаеўскага раёна Чаркаскай вобласці Украіны. Насельніцтва 6600 чалавек (2024).

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Чаркаскай вобласці
Бэрэгамэт

**Берагамет** ці **Бэрэгамэт** — пасёлак гарадскога тыпу Выжныцкага раёна Чарнавіцкай вобласці Украіны. Праз пасёлак працякае рака Серэт.

У пасёлку працуюць гімназія і 4 школы, Берагамецкі політэхнічны тэхнікум, аўташкола, чыгуначная станцыя, завод, лясгас, бальніца, ратуша і рынак. Развітая прыватная прамысловасць у галіне перапрацоўкі драўніны.

У цэнтры мураваная Міхайлаўская царква (пабудавана ў 1888).

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Чарнавіцкай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Выжныцкага раёна
Аляксей Цімафеевіч Чаркасаў

**Аляксей Цімафеевіч Чаркасаў** (2 чэрвеня (20 мая) , Енісейская губерня — , Сімферопаль) — савецкі пісьменнік-празаік, аўтар трылогіі «Паданні пра людзей тайгі» — раманаў «Хмель» (1963), «Чорная таполя» (1969), «Конь руды» (1972).

Разам з выхаванцамі Курагінскай камуны накіраваны на навучанне ў Краснаярскі агра-педагагічны інстытут. Першая кніга аповесцяў і апавяданняў А. Ц. Чаркасава «У старане сібірскай» выйшла ў 1949 годзе ў Маскве ў выдавецтве «Савецкі пісьменнік».

У 1969 годзе Аляксей Цімафеевіч пераязджае з сям'ёй у Сімферопаль. Пахаваны на Сімферопальскіх гарадскіх могілках.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Выжныця

**Віжніца** ці **Выжныця** () — горад у Чарнавіцкай вобласці Украіны. Плошча 2,7 км². Насельніцтва 3900 чал. (2024).

## Гісторыя 
* 1158: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1904: атрымаў статус горада.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Чарнавіцкай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Выжныцкага раёна
Бабанка

**Бабанка** — пасёлак гарадскога тыпу ва Уманскім раёне Чаркаскай вобласці Украіны. Знаходзіцца на берагах ракі Равуха. Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1991 года. Бліжэйшая чыгуначная станцыя размешчана ва Умані, за 15 км ад Бабанкі.

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Чаркаскай вобласці
Чарлстан (танец)

танчыць чарлстан у Фолі-Бержэр, Парыж, 1926]]
**Чарлстан**, *Чарльстон* — амерыканскі танец. Музычны памер 4/4. Рытмічны. Узнік у 1922 годзе ў горадзе Чарлстан (адсюль назва). Рытм атрымаў распаўсюджванне ў музыцы ЗША пасля прэм'еры на Брадвеі шоў пад назвай «Runnin' Wild», у якой дэбютавала песня «Чарлстан», напісаная Джэймсам П. Джонсанам. Пашыраны ў многіх краінах з канца 1930-х гадоў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Танцы
Снітка (значэнні)

**Снітка**

## Вядомыя асобы 
* Андрэй Канстанцінавіч Снітка (1866—1920) — беларускі археолаг, этнограф, краязнавец

## Расліны 
*  — род кветкавых раслін
* народная назва віду
Будынак пошты (Ліда)

**Будынак пошты** — помнік архітэктуры ў стылі функцыяналізму ў горадзе Ліда Гродзенскай вобласці, па адрасе вуліца Міцкевіча, 8. Збудаваны ў 1930-я гады.

## Гісторыя 
Будынак быў спраектаваны ў 1936 годзе архітэктарам Вандай Баэрнер-Пшэўлоцкай (хоць існуе папулярнае меркаванне, быццам будынак пошты ў Лідзе, як і ў польскім Быдгашчы, узведзены па праекце англійскіх архітэктараў). Лідская пошта мела пачаць працу ў новым памяшканні да верасня 1938. Але ўрачыстае адкрыццё будынка пошты адбылося толькі ў пачатку мая 1939 года (верагодна, толькі да гэтага часу быў цалкам закончаны мантаж абсталявання).

Зараз у будынку знаходзіцца Лідскі вузел паштовай сувязі і офіс «Белтэлекама».

## Архітэктура 
З пункту гледжання архітэктуры гмах пошты складаецца з кубічных аб'ёмаў з элементамі, тыповымі для стылю Ле Карбюзье: першы паверх знаходзіцца трошкі ў глыбіні, што падкрэслена больш цёмным колерам, і на першым плане бачныя канструкцыйныя слупы. У галоўным аб'ёме будынка знаходзіліся паштова-касавая зала і бакавая тэлеграфна-тэлефонная зала з агульным вестыбюлем. Вакол паштова-касавай залы размяшчаліся памяшканні розных паштовых службаў. Для работнікаў пошты меліся асобныя выхады з боку і тылу будынка. На другім-чацвёртым паверхах знаходзіліся розныя офісныя памяшканні, а таксама тэлефонная і тэлеграфная станцыі, у бакавым крыле пошты — кватэры.

## Літаратура 
* Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь / склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мінск: БЕЛТА, 2009. — С. 385. — 684 с.: іл. — 1000 экз. — ISBN 978-985-6828-35-8.
* *Лаўрэш Л.* Будынак Лідскай пошты — шэдэўр стылю функцыяналізму // Лідская газета. № 69 (12828). 6 верасня 2017.
* Лаўрэш Леанід. Стыль функцыяналізму ў Лідзе да 1939 г. // НАША СЛОВА № 19 (1170) 7 траўня 2014 г.; № 20 (1171) 14 траўня 2014 г.; № 21 (1172) 21 траўня 2014 г. // на pawet.net

## Спасылкі 
* 
* Будынак Лідскай пошты — шэдэўр стылю функцыяналізму — lidanews.by
* 

Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі функцыяналізм
Катэгорыя:Славутасці Ліды
Катэгорыя:З’явіліся ў 1939 годзе
Катэгорыя:1939 год у Заходняй Беларусі
Вахніўка

**Вахніўка** () — сяло ў Лыпавэцкім раёне Вінніцкай вобласці Украіны. Цэнтр Вахніўскага сельскага савета.

## Спасылкі 
* 
* Надвор’е ў с. Вахніўка

Катэгорыя:Населеныя пункты Лыпавэцкага раёна
Луіза Лікі

Прынцэса **Луіза дэ Мерод** (, народжаная **Лікі**; 21 сакавіка 1972, Найробі, Кенія) — кенійскі палеантолаг. Займаецца даследаваннем і раскопкамі акамянеласцяў старажытных гамінідаў ва Усходняй Афрыцы.

## Біяграфія 
Луіза Лікі нарадзілася ў Найробі (Кенія) у 1972 годзе, у сям'і палітыка і палеаантраполага Рычарда Лікі і палеаантраполага Міў Лікі. У тым жа годзе памер яе дзядуля, вядомы антраполаг Луіс Лікі. Упершыню Луіза пачала прымаць актыўны ўдзел у пошуках акамянеласцяў ў 1977 годзе ва ўзросце 6 гадоў і стала самым маладым чалавекам, які знайшоў акамянелага гамініда.

Луіза Лікі атрымала пасведчанне аб сярэдняй адукацыі па праграме міжнароднага бакалаўрыяту Аб'яднанага Сусветнага каледжа Атлантыкі, а таксама ступень бакалаўра навук у галіне геалогіі і біялогіі ад Універсітэта Брысталя. Пасля, у 2001 годзе, яна атрымала ступень доктара філасофіі ва Універсітэцкім каледжы Лондана.

У 1993 годзе да яе далучылася яе маці Міў Лікі, як яшчэ адін кіраўнік палеанталагічнай экспедыцыі ў Паўночнай Кеніі. Даследчы праект Каобі-Фора быў адной з самых прыкметных праграм апошніх двух дзесяцігоддзяў, у ходзе якога былі знойдзены некаторыя найбольш вядомыя акамянеласці гамінідаў, у тым ліку Kenyanthropus platyops.

Катэгорыя:Антраполагі
Катэгорыя:Выпускнікі Лонданскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Палеаантраполагі
Помнік байцам антытэрарыстычнай аперацыі (Кіеў)

**Помнік байцам антытэрарыстычнай аперацыі ў Кіеве** — помнік, выкананы ў выглядзе меча, які пранізвае карту Расіі. Адкрыты 1 жніўня 2017 года ў Кіеве. 

Прысвечаны байцам, якія ўдзельнічалі ў Антытэрарыстычнай аперацыі (АТА). Помнік размешчаны на скрыжаванні праспекта Леся Курбаса і вуліцы акадэміка Каралёва ў Кіеве, яго вышыня складае 2,5 метры.

Па словах арганізатараў, помнік усталявалі, каб ушанаваць памяць загінулых падчас канфлікту на Данбасе байцоў і каб пастаянна нагадваць жыхарам ўкраінскай сталіцы аб цане міру.

Прадстаўнік грамадскай арганізацыі „Вэтэраны АТА“ Яўген Яранцаў распавёў парталу АСН, што памятны знак сімвалізуе будучую перамогу Украіны над агрэсарам.

## Глядзіце таксама 
* Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну

Катэгорыя: Помнікі Кіева
Катэгорыя: Будынкі і збудаванні, пабудаваныя ў 2017 годзе
Уладзімір Аляксеевіч Рыкалін

**Уладзімір Аляксеевіч Рыкалін** (, г. Краснае Сяло,  — ) — беларускі жывапісец. Маляваў гарадскія і індустрыяльныя пейзажы. Член Саюза мастакоў СССР з 1967 г.  Ганаровы грамадзянін Гомеля.

## Біяграфія 
У 1946 годзе скончыў Адэскую мастацкую школу, а з 1948 па па 1953 гг. вучыўся ў Мінскім мастацкім вучылішчы. У гэтым жа годзе прыехаў у Гомель. Працаваў у Доме народнай творчасці.

Удзельнік выстаў з 1954 года. Карціны мастака захоўваецца ў дзяржаўнай установе «Карцінная галерэя Г. Х. Вашчанкі»

Званне «Ганаровы грамадзянін Гомеля» прысвоена 5 студзеня 1993 года.

## Серыя індустрыяльных пейзажаў Гомельшчыны 
* «Прамысловы куток Гомеля» (1958),
* «Раз’езд ў Васілевічах» (1963),
* «Порт на Сожы» (1975),
* «Індустрыяльны пейзаж Гомельшчыны» (1976),
* «Дарога на Рэчыцу» (1965),
* «Рэчыцкая шаша» (1969).

Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Таня Скарынкіна

**Таня Скарынкіна** (нар. 24 сакавіка , Смаргонь) — беларуская  і .

## Біяграфічныя звесткі 
Нарадзілася 24 сакавіка 1969 года ў Смаргоні. Скончыла Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію. Працавала ілюстратарам дзіцячых кніг, паштальёнам, журналістам. Некаторы час жыла ў Партугаліі.

## Творчасць і ўзнагароды 
Першая публікацыя вершаў — газета «Зорька» (1980). Друкавалася ў часопісах «Першацвет», «Немига литературная», «Маладосць», «Arche», «Мінская школа», «Полымя», Мінкульт, у выданні чэшскіх сюрэалістаў «Аналогон», часопісах «Крещатик» (Германія), маскоўскім «Воздухе», сеткавых выданнях «Полутона», TextOnly, Лиterraтура, Прайдзісвет, Colta.ru і інш.

Піша на беларускай і рускай мовах. Вершы перакладзены на іўрыт, польскую, чэшскую, італьянскую, грузінскую, літоўскую, англійскую, румынскую, нарвежскую, іспанскую, латышскую, японскую і нямецкую мовы.

Зборнік эсэ «Шмат Чэслава Мілаша, крыху Элвіса Прэслі» трапіў у шорт-ліст прэміі Ежы Гедройца. У 2018 годзе выйшаў па-англійску, як «A Large Czesław Miłosz With a Dash of Elvis Presley», у выдавецтве Skotland Street Press (Шатландыя, Эдынбург). У 2020 годзе выдадзены па-руску ў аўтарскім перакладзе пад назвай «Большой Чеслав Милош, маленький Элвис Пресли» (Москва, «Планж»).

Фіналістка Грыгор’еўскай прэміі — 2017. У 2020 атрымала  за паэтычную кнігу «И все побросали ножи». Зборнік эсэ «Райцэнтр» («Пфляўмбаўм», Мінск, 2020) — другое месца прэміі Ежы Гедройця ў 2021.

Ганаровы дыплом прэміі «Московский счёт» за кнігу «И все побросали ножи» — 2021.

## Бібліяграфія 
### Паэтычныя зборнікі 
* «Книга для чтения вне помещений и в помещениях» (Мінск, «Кнігазбор», 2013), на рускай мове.
* «Португальские трехстишия» (Нью-Йорк, 2014, «Айлурос»), на рускай мове.
* «Американские горки» (Мінск, «Смэлток», 2018), на рускай мове.
* «И все побросали ножи» (Москва, АРГО-РИСК, 2020), на рускай мове.
* «Yesмамочка» (Мінск, Медисонт, 2022), на рускай мове.

### Кнігі эсэ 
* «Шмат Чэслава Мілаша, крыху Элвіса Прэслі» (Вільня, «Логвінаў», 2015), на беларускай мове.
* «Райцэнтр» (Мінск, «Пфляўмбаўм»/«Цымбераў», 2020), на беларускай мове.

## Літаратура 
* Верина, Ульяна. Новая ностальгия: постоянство времени при разнообразии вещей и перемене пространства / Ульяна Верина // Неман. — 2013. ― № 10. ― С. 207―208. — Рецензия на книгу: Книга для чтения вне помещений и в помещениях : стихи / Таня Скарынкина. — Минск, 2013.

## Спасылкі 
* Таня Скарынкіна на сайце Litradio.by
* Таня Скарынкіна: «Хочацца, каб мяне разумелі» / Марына Весялуха 

Катэгорыя:Эсэісты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Члены Беларускага ПЭН-цэнтра
Андрэй Сяргеевіч Адамовіч

**Андрэй Сяргеевіч Адамовіч** () — беларускі паэт і празаік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 23 лютага 1984 года ў Мінску.

У 2006 годзе скончыў факультэт журналістыкі БДУ. 

Па размеркаванні быў накіраваны ў Віцебск, дзе два гады працаваў у абласной газеце «Віцьбічы». Пасля адпрацоўкі вярнуўся ў Мінск.

Удзельнік міжнародных літаратурных фестываляў («Кіеўскія лаўры», «Вялікае княства паэзіі», «Вершы на асфальце» і іншых). Творы перакладзены на літоўскую, польскую, грузінскую і іншыя мовы.

## Бібліяграфія 
* 
* 
* 

## Прэміі 
* Прэмія «Дэбют» за кнігу паэзіі «Дзень паэзіі смерці дзень» (2013).
* Трэцяе месца прэміі Ежы Гедройца за аповесць «Таўсціла і лешч» (2016).

## Спасылкі 
* Літанкета Свабоды: Андрэй Адамовіч // svaboda.org 28 снежня 2015

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Лаўрэаты беларускіх літаратурных прэмій
Катэгорыя:Члены Беларускага ПЭН-цэнтра
Чыгырын

**Чыгіры́н** ці **Чыгыры́н** () — горад у Чаркаскай вобласці Украіны. Плошча 14,12 км². Насельніцтва 8539 чал. (1 студзеня 2022).

## Гісторыя 
* XVI ст.: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.
* 1592: магдэбургскае права.
* 1795: атрымаў статус горада.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Алена Мікалаеўна Рудэнка (нар. 1961) — беларускі мовазнавец. Доктар філалагічных навук (2000), прафесар (2005).

Катэгорыя:Гарады Чаркаскай вобласці
Джарылгач

**Джарылгач** () — востраў у Чорным моры. Уваходзіць у склад Херсонскай вобласці Украіны. Агульная плошча — 56 км².

У 2009 годзе на востраве створаны прыродны парк.

## Літаратура 
* Комплексний атлас України, видавництво Державного комітету з природних ресурсів України та ДНВП «Картографія», К.:«Новий друк», 2005. ISBN 966-631-561-0.
* Вирлич А.Э. Памятники природы Херсонской области. – Симферополь: Таврия, 1984. – 110 с.
* Котенко Т.И. и др. Джарылгачский национальный природный парк: необходимость создания и предлагаемая схема функціонального зонирования его территории // Биоразнообразие Джарылгача:современное состояние и пути сохранения. – Вестн. зоологии. – 2000. Спец. выпуск. – С. 105-112.
* Цемш І.О. Екскурсія на південь України в 1937 році // Труди зоол. музею. – 1941. – №1. – С. 327-342.

Катэгорыя:Астравы Чорнага мора
Катэгорыя:Астравы Украіны
Кластэрыум

**Кластэрыум** (*Closterium*) — род аднаклетачных водарасцей сямейства кластэрыевых.

Вядомы дзясяткі, паводле некаторых звестак сотні, прэснаводных відаў. Трапляюцца ў розных вадаёмах — ад эўтрофных да дыстрофных і забруджаных, на сырых скалах, імхах.

Клеткі сіметрычныя, выцягнутыя, звужаныя па канцах, у сярэдняй частцы расшыраныя, без перацяжкі; ад прамых да дугападобна сагнутых, даўжыня перавышае шырыню ў 2—3, у буйных выцягнутых відаў — больш як у 140 разоў. Абалонка бясколерная ці бурая, штрыхаваная, радзей пункцірная, з порамі. Хларапласты (1—2, часам да 20) восевыя, з падоўжанымі рэбрамі і адным ці шматлікімі, размешчанымі ў адзін восевы рад пасярэдзіне паўклеткі або хаатычна пірэноідамі. Ядро цэнтральнае. На канцах клеткі праз поры выдзяляецца слізь, якая садзейнічае руху водарасці (кулянне па падоўжанай восі). Размнажэнне — папярочнае дзяленне клеткі і кан'югацыя.

Клетка складаецца з дзвюх роўных паловак — паўклетак. Пры вегетатыўным размнажэнні кожная паўклетка дабудоўвае другую палоўку.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Харавыя водарасці
Камасінцы

**Камасінцы** (саманазва *калмажи́*)  — самадыйскі народ з групы саянскіх самадыйцаў. Жыў на паўночных адгор'ях Саянаў і ў Мінусінскай катлавіны на поўдні Сібіры.

Камасінцы насялялі разам з енісейцамі ўсходнюю частку Мінусінскай катлавіны і бліжэйшыя адгор'і Усходніх Саянаў. У XVII ст. іх агульная колькасць набліжалася да 500 чалавек. Камасінцы падзяляліся на лясных, што займаліся пераважна паляваннем, аленегадоўляй і рыбалоўствам, а таксама на стэпавых — жывёлагадоўцаў і земляробаў. Ужо ў запісах Г. Ф. Мілера стэпавыя камасінцы вызначаліся сталымі кантактамі з цюркскім насельніцтвам Мінусінскай катлавіны і, відавочна, былі ім асіміляваны. У XIX ст. А. Кастрэн сустрэў толькі лясных камасінцаў, якіх назваў *Kagmásche*.

У XVII ст. лясныя камасінцы жылі ў канічных чумах, крытых звярынымі скурамі і карой бярозы, сезонна перамяшчаліся з адгор'яў у даліны. У якасці цяглавай сілы выкарыстоўвалі свойскіх аленяў, вазоў ня ведалі. Звычайная сям'я мела каля 10 аленяў, багатая — каля 20, вельмі багатыя сем'і — да 50. Ежа складалася з малака аленяў, мяса дзікіх жывёл і птушак, рыбы, ягад і ядомых карэнняў. Аленяў забівалі на мяса толькі ў галодныя гады. У 1629 г., калі адбыўся першы кантакт з рускімі, на чале камасінцаў стаяў князь Байга, прымушаны казакамі выплочваць ясак. З 1640 г. выплаты сталі рэгулярнымі.

З павелічэннем аселага рускага насельніцтва камасінцы згубілі частку сваіх зямель. Яны прымалі хрысціянства і звычаі земляробаў, заключалі сумесныя шлюбы. У 1824 г. налічвалася 357 камасінцаў, што захоўвалі качавы лад жыцця, і 195 камасінцаў, што займаліся земляробствам. Да 1887 г. колькасць камасінцаў скарацілася да 261 чалавека. З-за хвароб аленяў яны былі вымушаны канчаткова змяніць лад жыцця і сяліцца сярод рускіх сялян.

Адным з апошніх прытулкаў камасінцаў у XX ст. з'яўлялася вёска Абалкава  ў сучасным Краснаярскім краі. У 1925 г. з 32 двароў у вёсцы 20 належалі лясным камасінцам. У 1963 г. экспедыцыя Уральскага ўніверсітэта знайшла там старых, якія памяталі камасінскую мову. Сярод іх працавалі мовазнаўцы. Апошняя носьбіт камасінскай мовы памерла ў 1989 г.

У расійскай гістарыяграфіі звычайна падкрэсліваецца, што знікненне камасінцаў было наступствам мірнай асіміляцыі, але замежныя даследчыкі адзначаюць, што мужчыны-камасінцы знішчаліся ў выніку палітычных і сацыяльных падзей.

## Літаратура 
* *Малолетко, А.* Древние народы Сибири. Этничский состав по данным топонимики. Т. 6. Раннее заселение Северной Азии. - Томск: Томский университет, 2012.

Катэгорыя:Самадыйскія народы
Катэгорыя:Народы Сібіры
Катэгорыя:Зніклыя народы Азіі
Катэгорыя:Зніклыя народы Расіі
Закон зрушэння Віна

з рознымі тэмпературамі ад даўжыні хвалі. Відаць, што пры павелічэнні тэмпературы максімум спектральнай шчыльнасці зрушваецца ў караткахвалевыя частка спектру. Менавіта гэтую асаблівасць і апісвае закон Віна.]]
**Закон зрушэння Ві́на** ўстанаўлівае залежнасць даўжыні хвалі, на якой паток выпраменьвання энергіі чорнага цела дасягае свайго максімуму, ад тэмпературы чорнага цела.

Вільгельм Він ўпершыню вывеў гэты закон у 1893 годзе, шляхам прымянення законаў тэрмадынамікі да электрамагнітнага выпраменьвання.

## Агульны выгляд закона зрушэння Віна 
: Він разглядаў тэрмадынамічна працэс сціску выпраменьвання, зняволены ўсярэдзіне ідэальна люстранай пасудзіны, пры памяншэнні аб'ёму апошняга і, беручы пад увагу змену частаты выпраменьвання, якое адлюстроўваецца ад  люстэркi,якая рухаецца (Эфект Доллера), прыйшоў да высновы, што iспускальная здольнасць  чорнага цела мае выгляд:
:\varepsilon_{\nu,T}=c\nu^3f(\nu/T) ,
:дзе  *c* — скорасць святла ў вакууме.
:З малюнка відаць, што \varepsilon_\lambda,\Tau  для кожнай тэмпературы валодае максімумам. 
:Для выражэння максімуму ў шкале \lambda пяройдзем ў выразе вышэй ад \nu да \lambda, карыстаючыся суадносінамі:
:\varepsilon_\nu = \varepsilon_\lambda { \lambda^2  \over  c},
:\varepsilon_{\lambda,T} = {c^5 \over  \lambda^5} f ({c \over  \lambda T}).
:Прыраўнаваўшы нуля вытворную {d\varepsilon_{\lambda,T} \over d\lambda}, няцяжка ўбачыць, што становішча максімуму удоветворяет умове :
:\lambda_{max} = b/T, 

дзе \lambda_{max} — даўжыня хвалі выпраменьвання з максімальнай інтэнсіўнасцю, а *T* — тэмпература. Каэфіцыент b = {c h \over k\alpha}  , дзе *c* — скорасць святла ў вакууме, *h* — пастаянная Планка, *k* — пастаянная Больцмана, α ≈ 2,821439… — пастаянная велічыня (корань ураўнення \frac{\alpha}{3}=1-e^{-\alpha}, званы пастаяннай Віна), у Міжнароднай сістэме адзінак (СІ) мае значэнне 0,002898 м·K.

Для частоты святла  (у герцах) закон зрушэння Віна мае выгляд:

: \nu_\max = { \alpha \over h} kT  \approx  (5,879 \times 10^{10} \ \mathrm) \cdot T,  

дзе α ≈ 2,821439… — пастаянная велічыня (корань ўраўнення \frac{\alpha}{3}=1-e^{-\alpha}), *k* — пастаянная Больцмана, *h* — пастаянная Планка, *T* — тэмпература (у кельвинах).

## Прыклады 
Згодна з закону зрушэння Віна чорнае цела з тэмпературай чалавечага цела (~310 K) мае максімум цеплавога выпраменьвання на даўжыні хвалі каля 10 мкм, што адпавядае інфрачырвоным дыяпазоне спектру.

Рэліктавае выпраменьванне мае эфектыўную тэмпературу 2,7 K і дасягае свайго максімуму на даўжыні хвалі 1 мм. Адпаведна, гэтая даўжыня хвалі належыць ужо радыядыяпазону.

## Гл. таксама 
* Абсалютна чорнае цела
* Закон выпраменьвання Планка
* Закон Стэфана — Больцмана

## Літаратура 
* *B. H. Soffer and D. K. Lynch*, "Some paradoxes, памылкі, and resolutions concerning the spectral optimization of human vision," Am. J. Phys. 67 (11), 946-953 1999.
* *M. A. Heald*, «Where is the 'Wien peak'?», Am. J. Phys. 71 (12), 1322-1323 2003.
*Г.С. Ландсберг "Оптика " 5 издание,Издательство "Наука",696-698 1976.

## Спасылкі 
* Свет фізікі Эрыка Вейстейна

Катэгорыя:Астрафізіка
Катэгорыя:Оптыка
Катэгорыя:Статыстычная фізіка
Піянерская (колішняя вёска)

**Піяне́рская** — колішняя вёска, з 1972 года ў складзе Мінска.

## Гісторыя 
Вёска ўзнікла ў канцы 1940-х гадоў вакол кафлянага завода. 15 ліпеня 1965 года вёска атрымала назву Піянерская. Да 1972 года вёска Ждановіцкага сельсавета Мінскага раёна. У 1972 годзе ўключаная ў межы горада Мінска, Цэнтральны раён. Па ўваходжанні ў склад горада галоўная вуліца вёскі Заводская пераназваная ў Піянерскую.
У 2004 годзе тут пачалося будаўніцтва катэджнага мікрараёна «Вясёлкавы», у 2006 годзе пачаўся знос старой вясковай забудовы. На месцы вёскі катэджная і шматпавярховая забудова вуліцы Піянерская, гандлёвы цэнтр Арэна-Сіці.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска
Хара (род водарасцей)

**Хара** (*Chara*) — род шматклетачных водарасцей сямества харавых.

## Апісанне 
Адна- або двухгадовыя расліны. Талом кустваты, членіста-кальчаковы, падзелены на вузлы і міжвузеллі, з карой, радзей без яе, вышынёй ад 20 см да 1 м і больш, з коранепадобнымі рызоідамі, у многіх відаў моцна інкрустваны вапнай. Вузлы складзены з папярочнага слоя клетак. Міжвузеллі — з адной выцягнутай клеткі даўжынёй 5—10 см і больш. Бакавыя парасткі («лісце») па 3—7 у кальчаку, 2—7-членікавыя, з прылісткамі, адыходзяць ад вузлоў і будовай паўтараюць сцябло.

Размнажэнне вегетатыўнае — «укараненнем» бакавых галін талому і клубеньчыкамі, якія ўтвараюцца на рызоідах і паглыбленых у грунт частках сцябла. Полавы працэс — аагамія. Антэрыдыі і аагоніі развіваюцца на лісцевых вузлах (у двухполых відаў часцей парамі, у разнаполых і некаторых двухполых — адзіночна).

## Пашырэнне 
Вядома каля 120 відаў, пашыраных у чыстых прэсных і саланаватых вадаёмах рознага тыпу па ўсім зямным шары, акрамя Антарктыды. На Беларусі (у азёрах) адзначаны , , , , , , , , ,  і .

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Харавыя
Фанцік (абгортка)

**Фанцік** (ад слова «фант») — народная назва абгорткі, якая служыць для закручванню цукерак і іншай кандытарскай прадукцыі (карамель, ірыска, жавальная гумка). Матэрыялам служыць папера, палімер (звычайна фальгіраваны), фольга. Акрамя асноўнага прызначэння ў якасці ўпакоўкі, з’яўляецца таксама аб’ектам калекцыянавання і для гульні ў «фанцікі», якая была папулярная сярод дзяцей у дарэвалюцыйны і савецкі час.

Катэгорыя:Калекцыяніраванне
Катэгорыя:Упакоўка
Мікалай Ільіч Раманаў

**Мікалай Ільіч Раманаў** (15 (27) ліпеня 1867, Масква — 17 чэрвеня 1948, Масква) — расійскі і савецкі мастацтвазнавец, доктар мастацтвазнаўства, прафесар (1912), дырэктар Дзяржаўнага музея вытанчаных мастацтваў (1923—1928, цяпер — ДМВМ імя А. С. Пушкіна), заслужаны дзеяч мастацтваў, аўтар многіх кніг па гісторыі заходнееўрапейскага і рускага мастацтва.

## Біяграфія 
Мікалай Раманаў нарадзіўся 15 (27) ліпеня 1867 года ў Маскве, паходзіў з дваранскага роду. У 1889 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта.

З 1900 года Мікалай Раманаў выкладаў у Маскоўскім універсітэце. Ён працаваў на кафедры кафедры гісторыі і тэорыі мастацтваў, якой у той час кіраваў Іван Цвятаеў. Першапачаткова кафедра была часткай класічнага аддзялення гісторыка-філалагічнага факультэта, а ў 1907 годзе, пры актыўным удзеле Раманава, яна была ператворана ў самастойнае аддзяленне гісторыі і тэорыі мастацтваў таго ж факультэта. У 1912 годзе Раманаў атрымаў званне прафесара.

18 мая 1910 года Мікалай Раманаў быў прызначаны захавальнікам Аддзялення прыгожых мастацтваў і класічных старажытнасцяў Румянцаўскага музея, прымаў удзел у арганізацыі новага памяшкання для карціннай галерэі і гравюрнага кабінета. У гэтай пасадзе Раманаў прапрацаваў да 1923 года.

З 1917 года Мікалай Раманаў працягнуў сваю працу ў Маскоўскім універсітэце, быў прафесарам кафедры тэорыі і гісторыі мастацтваў, якая да 1921 года заставалася часткай гісторыка-філалагічнага факультэта, а затым (у 1921—1925 гадах) — факультэта грамадскіх навук (1921—1925).

У 1923 годзе Мікалай Раманаў быў прызначаны дырэктарам Дзяржаўнага музея выяўленчых мастацтваў (цяпер — ДМВМ імя А. С. Пушкина), куды неўзабаве была пераведзеная значная частка экспанатаў расфармаванага Румянцаўскага музея. Ён актыўна ўдзельнічаў у стварэнні карціннай галерэі ДМВМ. Раманаў прапрацаваў дырэктарам гэтага музея да 1928 года.

У наступныя гады Мікалай Раманаў працягваў выкладчыцкую дзейнасць: у 1938—1941 гадах ён выкладаў у Маскоўскім інстытуце філасофіі, літаратуры і гісторыі, а ў 1941—1948 гадах працаваў на кафедры агульнага мастацтвазнаўства філалагічнага факультэта МДУ.

## Узнагароды 
* ордэн Леніна (10.06.1945)

## Творы М. І. Раманава 
* Рембрандт, Москва, 1904
* А. А. Иванов и значение его творчества, Москва, 1907
* История итальянского искусства (первая половина XV века), Москва, 1909
* Музей изящных искусств в Москве, Москва, 1909
* Введение в теорию искусства, Москва, 1915 (второе издание — Москва, 1917)
* Местные музеи и как их устраивать, Москва, 1919
* Произведения Рафаэля в России, Москва, 1922
* Искусство Бельгии. Сокровища живописи, Москва, 1923
* Рафаэль, Москва—Ленинград, 1946

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі гісторыка-філалагічнага факультэта Маскоўскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Дактары мастацтвазнаўства
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў РСФСР
Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы СССР
Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Расіі
Матары

**Ма́тары** (саманазва *Матор-аймак*)  — самадыйскі народ з групы саянскіх самадыйцаў. Жыў на паўночных адгор'ях Саянаў і на рацэ Туба на поўдні Сібіры.

Асноўныя заняткі — паляванне, рыбалоўства, аленегадоўля. Галоўнайй сацыяльнай адзінкай быў *улус* — сезонны стан некалькіх сваяцкіх сем'яў. У 1609 г., калі пачаліся кантакты з рускімі, матары знаходзіліся ў залежнасці ад енісейскіх кіргізаў. Г. Ф. Мілер дадаваў іх да групы малых сібірскіх народаў, што выплочвалі даніну манголам. Пасля уключэння зямель матараў у склад Расіі частка перасялілася ў Манголію. 

У пачатку XVIII ст. матары моцна пацярпелі ад эпідэміі воспы, што спрыяла іх далейшай асіміляцыі цюркамі і рускімі. 

## Літаратура 
* *Малолетко, А.* Древние народы Сибири. Этничский состав по данным топонимики. Т. 6. Раннее заселение Северной Азии. - Томск: Томский университет, 2012.

## Спасылкі 
* Г. Ф. МИЛЛЕР, ИСТОРИЯ СИБИРИ
* Энциклопедия Брокгауза и Ефрона
* Е.С. Селезнёв, Т.А. Селезнёва, Колонизация канско-чунско- тайшетских земель и присоединение их к Русскому государству. 2-я пол. 17 в - нач.20 века 

Катэгорыя:Самадыйскія народы
Катэгорыя:Народы Сібіры
Катэгорыя:Зніклыя народы Азіі
Катэгорыя:Зніклыя народы Расіі
Коабі-Фора

**Каобі-Фора** () — шырокая тэрыторыя на ўсходнім беразе возера Туркана, на поўначы Кеніі, у раёне пражывання качавых народаў . Згодна з дадзенымі Нацыянальнага музея Кеніі, назва паходзіць з  і азначае месца вырастання каміфоры і крыніца міры.

Месца выяўлення рэшткаў больш за 160 асобін самых старажытных рэшткаў гамінідаў, шматслаёвы археалагічны помнік. Найбольш вядомая знаходка — выдатна захаваўшыся «чэрап 1470», знойдзены ў 1972 годзе палеаантраполагам Рычардам Лікі ў суправаджэнні прылад працы. Узрост знаходак доўга выклікаў спрэчкі, але паводле апошніх дадзеных ўстаноўлена, што ім ад 2 да 1,4 млн гадоў. Каштоўнасць «Чэрапа 1470» — у доказе існавання ў Усходняй Афрыцы чалавекападобных істот з досыць буйным мозгам на ранняй стадыі эвалюцыі чалавека. Большасць антраполагаў лічаць, што ён належыць прадстаўніку роду Людзі (Homo), магчыма, Чалавеку ўмеламу (Homo habilis), які вырабляў каля 2 млн гадоў таму прылады, што адносяцца да алдувайской культуры. Таксама тут знойдзеныя рэшткі Чалавека прамаходзячага (Homo erectus) узростам 1,6 млн гадоў, якому ўласцівыя больш складаныя алдувайскія прылады, названыя «індустрыяй Карары»; знойдзены і пазнейшыя прылады ашэльскай культуры.

Новыя знаходкі ў Каобі-Фора, зробленыя Міў і Луізай Лікі (KNM-ER 62000, KNM-ER 62003 і KNM-ER 60000), вельмі падобныя да KNM-ER 1470, што дазволіла аўтарам адкрыцця гаварыць аб існаванні тут 1,95—1,78 млн гадоў таму яшчэ аднаго віду роду Людзі (Homo), які адрозніваецца і ад Чалавека ўмелага (Homo habilis), і ад Чалавека рудольфскага (Homo rudolfensis).

## Літаратура 
* Кооби-Фора  // Оксфордская Иллюстрированая Энциклопедия Всемирная история (с 1800 г. и до наших дней).
* Richard E. Leakey and Roger Левін, *People of the Lake*, Copyright 1978, various editions.
* Delta Willis, *The Hominid Gang*, Copyright 1989, various editions such as the Viking, ISBN 0-670-82808-4.
* Bernard Wood, *Koobi Fora Research Project Volume 4: Hominid Cranial Remains*, Oxford University Press. 1991 г., ISBN 0-19-857502-5.

Катэгорыя:Геаграфія Кеніі
Катэгорыя:Археалогія ў Кеніі
Катэгорыя:Палеаантрапалогія Афрыкі
Катэгорыя:Месцы палеанталагічных знаходак
Вананд

**Вананд** () — гэта назва выкарыстоўваецца для абазначэння раёна гістарычнай Арменіі, што прыкладна адпавядае правінцыі Карс на тэрыторыі сучаснай Турцыі. Названа ў гонар армянскай сям’і Ванандзі і была княствам у каралеўстве Арменіі, а пазней правінцыі Дэмакратычнай Рэспублікі Арменія. Яе гістарычнай сталіцай быў горад Карс. У рэгіёне адзначыліся шматлікія інтэрвенты, у тым ліку асірыйцы, грэкі, рымляне, візантыйцы, арабы, манголы, персы і туркі. Пасля руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў, Расійская імперыя набыла рэгіён на кангрэсе ў Берліне. У вобласці па-ранейшаму захоўваецца значная колькасць армянскага насельніцтва, але пасля Першай сусветнай вайны, вялікая частка была знішчана ў ходзе турэцка-армянскай вайны 1920 года. Гэты рэгіён быў перададзены пад турэцкае кіраванне па  і .

Катэгорыя:Рэгіёны Вялікай Арменіі
Катэгорыя:Вялікая Арменія
Катэгорыя:Гісторыя Турцыі
Катэгорыя:Гісторыя Арменіі