Януш Радзівіл (1612—1655)

**Януш Радзівіл** (, Папелі, Вількамірскі павет — , Тыкоцін)  — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Гетман польны літоўскі (1646—1654), ваявода віленскі (з 1653) і гетман вялікі літоўскі (з 1654).

Меў багатыя маёнткі, у тым ліку Біржы, Кейданы, Віжуны, Папелі і Яшуны на тэрыторыі сучаснай Літвы, Любчу ў Новагародскім павеце, Дойліды і Заблудаў у Гарадзенскім павеце, Невель у Віцебскім павеце, Себеж у Полацкім павеце. Трымаў Камянецкае, Барысаўскае, Мсціслаўскае і іншыя староствы. Князь Свяшчэннай Рымскай Імперыі на Біржах і Дубінках.

## Біяграфія 
З біржанска-дубінкаўскай лініі роду Радзівілаў, сын Крыштафа Радзівіла, гетмана вялікага літоўскага, і Ганны з Кішкаў. Кузен Багуслава Радзівіла. Вызнаваў кальвінізм.

Скончыў кальвінісцкую Слуцкую гімназію, у 16 гадоў выехаў дзеля навучання за мяжу. Працягваў адукацыю ў Лейпцыгскім, Альтдорфскім і Лейдэнскім універсітэтах, наведаў Францыю і Англію.

У 1633 годзе, наняўшы ў Нідэрландах 1 тысячу пяхотнікаў і 200 драгунаў, вярнуўся на радзіму і ўзяў удзел у Смаленскай вайне. Вызначыўся ваенным талентам. Атрымаўшы ў 1646 годзе пасаду польнага гетмана літоўскага, надзвычай паспяхова правёў свае першыя самастойныя кампаніі супраць казакаў. У ліпені 1649 года разбіў пад Лоевам 15-тысячнае войска казацкага палкоўніка Крычэўскага, праз два гады тамсама — войска казацкага палкоўніка Нябабы і без бітвы здабыў Кіеў.

Фундаваў кальвінісцкія зборы і школы ў Вялікім Княстве Літоўскім, апекваўся пратэстанцкімі супольнасцямі, фінансаваў атрыманне адукацыі ў еўрапейскіх універсітэтах мясцовай пратэстанцкай моладзі.

У палітычных дачыненнях быў прыхільнікам ідэі незалежнасці Вялікага Княства Літоўскага. Яшчэ ў маладосці ў Вільні ў прысутнасці манарха кінуў польскім сенатарам: *«Пагарды, столькі разоў праяўленай, літоўскі народ няздольны вытрымаць! Прыйдзе час, і палякі да дзвярэй не патрапяць, праз вокны іх выкідваць будзем»*. Дзеля гэтага ўжо ў 1649 годзе спрабаваў наладзіць кантакты са Швецыяй. Ненавідзеў караля Яна Казіміра. Стаўшы ў 1653 годзе ваяводам віленскім, а ў 1654 — вялікім гетманам, засяродзіў у сваіх руках практычна ўсю ўладу ў Вялікім Княстве.

Падчас вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай атрымаў перамогу над маскоўскім войскам у бітве пад Шкловам 12 жніўня 1654 года і паражэнне ў бітве пад Шапялевічамі 24 жніўня 1654 года. Паранены, ледзь пазбег палону: мясцовы жыхар правёў яго праз балоты да Барысава, далей скіраваўся на Менск збіраць войска. У студзені 1655 года спрабаваў адбіць Магілёў.

### Кейданская унія 
Пасля заняцця маскоўскімі захопнікамі ўлетку 1655 года большай часткі тэрыторыі сучаснай Беларусі, а таксама Вільні і Коўны, ініцыяваў складанне уніі з шведскім каралём Карлам Густавам, якая была падпісаная 17 жніўня 1655 года ў Кейданах. Паводле гэтага дагавора Вялікае Княства Літоўскае выходзіла са складу Рэчы Паспалітай і ўступала ў федэратыўны саюз з Швецыяй. Аднак акт Кейданскай уніі не быў ажыцёўлены. Супраць Я. Радзівіла ўзбунтаваліся харугвы ўласнага войска. З рэштай верных сіл ён зачыніўся ў Тыкоцінскім замку, абложаны войскам Паўла Сапегі, адданым каралю. Неўзабаве памёр. Паводле некаторых звестак, быў атручаны, бо на целе выступілі плямы.

]]
Пахаваны ў Кейданскім кальвінскім зборы.

## Сям’я 
Першы раз ажаніўся ў 1638 годзе з Кацярынай Патоцкай, другі — у 1645 годзе з Марыяй, дачкой малдаўскага гаспадара Васіля Лупу. У першым шлюбе меў дачку Ганну Марыю, якая выйшла замуж за Б. Радзівіла і прынесла яму ў пасаг бацькавы ўладанні. Першы шлюб зблізіў Януша Радзівіла з каталікамі, другі — з праваслаўнымі.

## Галерэя 
### Жывапіс 

Portret księcia Janusza Radziwiłła.jpg|Давід Байі, 1632 г.
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (B. Strobel, 1634).jpg|Б. Стробель, 1634 г.
JRadziwiłł.JPG|Невядомы мастак, каля 1652 г.

Januš Radzivił. Януш Радзівіл (XVII) (2).jpg|Невядомы мастак, XVII—XVIII стагоддзі
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (1733-37).jpg|Невядомы мастак, 1733—1737 гг. 
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (1888).jpg|Невядомы мастак, каля 1888 г.

### Графіка 

Januš Radzivił. Януш Радзівіл (D. Schultz, 1652).jpg|Невядомы мастак, 1640-я гг. 
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (W. Hondius, XVII).jpg|В. Гандзіюс, XVII ст. 
Januš XI Radzivił. Януш XI Радзівіл (1646-53).jpg|Невядомы мастак, 
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (1650).jpg|Невядомы мастак, каля 

Januš Radzivił. Януш Радзівіл (1653).jpg|C. Merian, 1653 г. 
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (J. Meyssens, 1670).jpg|J. Meyssens, 1670 г. 
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (M. Lang, 1670) (2).jpg|М. Лянг, 1671 г.
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (XVII).jpg|Невядомы мастак, XVII ст.

Januš XI Radzivił. Януш XI Радзівіл (H. Lajbovič, 1758).jpg|З альбома «Выявы роду Радзівілаў». Г. Ляйбовіч, 1758 г.
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (K. Račynski, 1838).jpg|К. Рачынскі, 1838 г. 
Januš XI Radzivił. Януш XI Радзівіл (M. Starkman, 1857).jpg|М. Старкман, 1857 г.
Januš Radzivił. Януш Радзівіл (W. Gerson, 1860-62).jpg|В. Герсан, 1860—1862 гг.

## Памяць 
Імя Януша Радзівіла атрымаў Радзівілаўскі летапіс.

Я. Радзівіл — адзін з персанажаў гістарычнага раману польскага пісьменніка Генрыка Сянкевіча «Патоп» (1884—1886).

## Літаратура 
* 
* Барэвіч А. Староста барысаўскі Януш Радзівіл // «Гоман Барысаўшчыны» № 3 (108), 2008.
* 
* 
* 
* Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов. — Т.34. Акты, относящиеся ко времени войны за Малороссию (1654—1667). — Вильна, 1909. — С. 98—100. 
* Барэвіч А. Староста барысаўскі Януш Радзівіл // «Гоман Барысаўшчыны» № 3(108), 2008;
* 

## Спасылкі 
* Жыццяпіс Януша Радзівіла

Януш (1612—1655)
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Старосты барысаўскія
Катэгорыя:Старосты мсціслаўскія
Катэгорыя:Падкаморыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы віленскія
Катэгорыя:Старосты жамойцкія
Катэгорыя:Гетманы польныя літоўскія
Катэгорыя:Гетманы вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты быстрыцкія