Ківі (птушка)

**Кі́ві** (*Apteryx*; літаральны пераклад — *бяскрылы*) — адзіны род бескілявых птушак у  і атрадзе . Уключае пяць відаў, эндэмічных для Новай Зеландыі.

Усе віды ківі маюць моцныя чатырохпальцыя ногі і доўгую вузкую дзюбу з ноздрамі на самым кончыку. Крылы не развітыя, хвост адсутнічае. Пер’е ківі больш нагадвае густую поўсць. Вонкавым выглядам і звычкамі ківі настолькі адрозніваюцца ад іншых птушак, што заолаг Уільям Кальдэр даў ім мянушку «ганаровых сысуноў».

## Этымалогія 
Род Ківі апісаны ўпершыню ў 1813 годзе англійскім батанікам і заолагам Джорджам Шоу. Імя, якое ён надае, *Apteryx*, азначае «без крылаў» і мае грэчаскае паходжанне (*α* — без / не, *πτέρυξ* — крыло). Слова «ківі» ( з вымаўленнем /ˈkiːwiː/) паходзіць ад назвы птушкі на мове маоры: *kiwi*. У сваю чаргу, слова *kiwi* мае палінезійскія карані, якія адносяцца да назвы пералётных шпакоў , якія адпачываюць сярод трапічных астравоў Палінезіі. Першыя пасяленцы Новай Зеландыі паўторна выкарыстоўваюць гэтае слова для абазначэння мясцовых карычневых птушак. Слова змяшчае гукапераймальныя элементы «ki'» і «wi», якія маоры перанялі ад птушкі. Некаторыя віды ківі маюць спецыфічную назву на мове маоры:  вядомы як «пукупуку» (*pukupuku*),  — як «рароа» (*roroa*) ці «роа» (*roa*),  — «рові». У цяперашні час прынята афіцыйная назва  з Акарыта — «такаека» (*tokoeka*).

## Філагенетычнае паходжанне 
Доўгі час меркавалася, што найбліжэйшым сваяком ківі з’яўляецца іншы новазеландскі від нелятаючых птушак — вымерлы моа. Аднак нядаўнія даследаванні, выкананыя на пачатку 2000-х гадоў на аснове параўнання поўных паслядоўнасцей мітахандрыяльнай ДНК ківі і іх нелятаючых сваякоў, дазволілі высвятліць, што гэтыя птушкі генетычна бліжэй да эму і казуараў, чым да страусаў, нанду і моа.

Меркавана, продкі сучасных ківі патрапілі на Новую Зеландыю з Аўстралазіі пазней, чым моа, — каля 30 млн гадоў таму. Па малекулярных даных: самкі буйней за самцоў. Цела ў ківі грушападобнай формы, з маленькай галавой і кароткай шыяй. Важаць ад 1,4 да 4 кг. Аднак у ківі захавалася звычка, адпачываючы, хаваць дзюбу пад крыло. Цела птушкі раўнамерна пакрыта мяккім, шэрым ці светла-бурым пер’ем, больш падобным на поўсць, у якім адсутнічаюць мікрабарозды. Хвост адсутнічае.

Ківі галоўным чынам спадзяюцца не на зрок — вочы ў іх вельмі маленькія, усяго 8 мм дыяметрам, — а на развітыя слых і нюх. Язык рудыментарны. Каля аснавання дзюбы маюцца органы дотыку — адчувальныя шчацінкі — вібрысы.

## Спосаб жыцця і харчаванне 
Ківі насяляюць пераважна сырыя вечназялёныя лясы; доўгія пальцы на нагах дапамагаюць ім не гразнуць у багністым грунце. На найбольш населеных участках на 1 км² прыпадае 4—5 птушак. Лад жыцця яны вядуць выключна змрочны і начны.

На працягу дня ківі хаваецца ў выкапанай нары, дупле ці пад каранямі дрэў. У вялікага шэрага ківі норы ўяўляюць сабою сапраўдны лабірынт з некалькімі выхадамі; у іншых ківі норы прасцей, з адным выхадам. На тэрытарыяльным участку ківі можа быць да 50 сховішчаў, якія птушка змяняе кожны дзень. Нару ківі займае толькі праз некалькі тыдняў пасля таго, як вырые, — за гэты час трава і мох паспяваюць разрасціся, маскіруючы ўваход, памерам 135х84 мм, і ўтрымлівае найбольшы працэнт жаўтка сярод птушыных яйкаў — 65 % (у большасці птушак — 35—40 %).

Падчас выношвання яйка самка есць у тры разы больш, чым звычайна; за 2—3 дні да адкладвання яйка яна перастае есці, паколькі яйка займае занадта шмат месца ўнутры яе цела. Знесенае яйка наседжвае самец, які пакідае яго толькі на час кармлення, на 2—3 гадзіны; часам яго падмяняе самка. У ківі вострава Сцьюарт, якія жывуць не парамі, а невялікімі стабільнымі групамі, наседжваннем яйка займаюцца не толькі самец і самка, але і іншыя птушкі з групы. Часам праз 25 дзён самка зносіць другое яйка.

Інкубацыйны перыяд займае 75—85 дзён; птушаняці патрабуецца 2—3 дні на тое, каб з дапамогай ног і дзюбы выбрацца са шкарлупіны. Птушаняты нараджаюцца пакрытыя не пухам, а пер’ем, і нагадваюць мініяцюрныя копіі дарослых. Бацькі звычайна не клапоцяцца пра нашчадства і пакідаюць яго адразу пасля вылуплення У 2007 годзе ківі жылі толькі ў 13 заапарках па-за межамі Новай Зеландыі. У  12 асобін, у Берлінскім заапарку 7, у  1, у Вашынгтонскім заапарку 3, у , Нідэрланды — 3, у  5, у  1, у Смітсанаўскім Нацыянальным заалагічным парку 5, у  1 і ў  ў горадзе Калумбус, Агая 3.

## Людзі і ківі 
Ківі — нацыянальная птушка і неафіцыйная эмблема Новай Зеландыі. З’яўляецца ўпадабаным сімвалам новазеландскай культуры, які адлюстроўваецца на манетах, паштовых марках і г. д. «Ківі» () — жартоўная мянушка саміх новазеландцаў.

## Класіфікацыя 
Часам ківі аб’ядноўваюць на правах сямейства ў атрад казуарападобных ці страўсападобных.

Традыцыйна налічваюць тры віды ківі — *Apteryx australis*, *A. haastii* і *A. owenii*. Аднак паводле найноўшых даных варта вылучаць пяць відаў:
* **Звычайны**, ці **паўднёвы**, **ківі** () — , ці , ці ,
* **Вялікі шэры ківі** () — ,
* **Паўночны ківі** () — ,
* **Малы шэры ківі**, ці **ківі Оўэна** () — ,
* **Рові** () — .
Акрамя таго, звычайны ківі падраздзяляецца на два падвіды:
*  — ,
*  — .

Выява:Kiwifugl.jpg|*Apteryx australis*
Выява:TeTuatahianui.jpg| *Apteryx mantelli*
Выява:Apteryx owenii 0.jpg|*Apteryx owenii*
Выява:Kiwifugl2.jpg|*Apteryx australis*
Выява:Great spotted kiwi, apteryx haastii, Auckland War Memorial Museum.jpg|* Apteryx haastii*
Выява:Tokoeka.jpg|*Apteryx australis*
Выява:Little spotted kiwi, Apteryx owenii, Auckland War Memorial Museum.jpg|*Apteryx owenii*

 {{#if:{}|*{}*|Націсніце на выяву, каб павялічыць}}

## Генетыка 
**Карыятып:** 80 храмасом (2*n*).

**Малекулярная генетыка:**
* Дэпанаваныя нуклеатыдныя паслядоўнасці ў базе даных EntrezNucleotide, GenBank, NCBI, ЗША: 289 (па стане на 23 лютага 2011).
* Дэпанаваныя амінакіслотныя паслядоўнасці ў базе даных EntrezProtein, GenBank, NCBI, ЗША: 220 (па стане на 23 лютага 2011).

## Гл. таксама 
* Kiwi! (кароткаметражны мультфільм)

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Calder, W. A. (1979) Kiwi and egg design — evolution as a package deal. *Bioscience* 29:461-467.
* *de Boer L. E. M.* Do the chromosomes of the kiwi provide evidence for a monophyletic origin of the ratites? // Nature. — 1980. — Vol. 287. — No. 5777. — P. 84—85.
* McLennan, J. A. (1988) Breeding of North Island brown kiwi, *Apteryx australis mantelli*, in Hawke's Bay, New Zealand. *New Zealand Journal of Ecology* 11:89-97.
* *Sibley C. G., Monroe B. L.* Distribution and taxonomy of birds of the world. — New Haven: Yale University Press, 1990.
* Potter, M. & McLennan, J. (1992) Kiwi's egg size and moa. *Nature* 358:548.
* *Sibley C. G., Monroe B. L.* A supplement to 'Distribution and taxonomy of birds of the world'. — New Haven: Yale University Press, 1993.
* *Baker A. J., Daugherty C. H., Colbourne R., McLennan J. L.* Flightless Brown Kiwis of New Zealand possess extremely subdivided population structure and cryptic species like small mammals // Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. — 1995. — Vol. 92. — P. 8254—8258.
* McLennan, J. A. *et al.* (1996) Role of predation in the decline of kiwi, *Apteryx spp.*, in New Zealand. *New Zealand Journal of Ecology* 20:27-35.
* Taborsky, B. & Taborsky, M. (1999) The mating system and stability of pairs in kiwi *Apteryx spp*. *Journal of Avian Biology* 30:143-151.
* *Haddrath O., Baker A. J.* Complete mitochondrial DNA genome sequences of extinct birds: ratite phylogenetics and the vicariance biogeography hypothesis // Proc. R. Sci. Lond. B. — 2001. — Vol. 268. — No. 1470. — P. 939—945.
* Cooper, A. *et al.* (2001) Complete mitochondrial genome sequences of two extinct moas clarify ratite evolution. *Nature* 409:704-707.
* *Tennyson A. J. D., Palma R. L., Robertson H. A., Worthy T. H., Gill B.* J. A new species of kiwi (Aves, Apterygiformes) from Okarito, New Zealand] // Records of the Auckland Museum. — 2003. — Vol. 40. — P. 55—64.
* Sales, J. (2005) The endangered kiwi: a review. *Folia Zoologica* 54:1-20.

## Спасылкі 
* Факты пра ківі на сайце Макса Крайнава
* Ківі на сайце «Southern Encounter Aquarium and Kiwi House» (Новая Зеландыя)
* Oiseaux.net : Kiwi 
* National Zoological Park  : Kiwi
* Catalogue of Life : Apterygidae 
* IUCN Red List of Threatened Species : Apterygidae
* Интересни животни: Киви (лат. Apteryx)

### Таксанамічных спасылкі 
* Apteryx у ITIS
* Род *Apteryx* у базе даных Taxonomy Browser, NCBI, ЗША
* Apteryx у UniProt

### Мультымедыя 
* Гукі малога шэрага ківі (Apteryx owenii) 
* Галерэя вакал у розных тыпаў ківі 
* Відэа Захаванне ківі — Новая Зеландыя
* Відэа The Science Channel Videos: Mutant Planet: The Kiwi 


Катэгорыя:Роды птушак
Катэгорыя:Птушкі Новай Зеландыі
Катэгорыя:Эндэмікі Новай Зеландыі
Катэгорыя:Птушкі на марках
Катэгорыя:Атрады птушак