open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Янаш Бояі

**Янаш Бо́яі** (; , Клуж-Напока - , Марашвашархей) — венгерскі матэматык, адзін з першаадкрывальнікаў нееўклідавай геаметрыі (вядомай цяпер як геаметрыя Лабачэўскага). Надзейна выбудаваная, паслядоўная і несупярэчлівая альтэрнатыўная геаметрыя, якая можа адпавядаць структуры Сусвету, дапамагла вызваліць матэматыкаў, каб яны змаглі звярнуцца да вывучэння абстрактных канцэпцый безадносна да якіх-небудзь сувязей з фізічным светам.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў трансільванскім горадзе Колажвары (цяпер - румынскі Клуж-Напока) ў сям'і Жужаны Бенкі і вядомага матэматыка Форкаша Бояі, які перадаў сыну асновы матэматычных ведаў.

У 13-гадовым узросце Янаш авалодвае матэматычным аналізам і сумежнымі абласцямі тэарэтычнай механікі.

З 1818 па 1822 г. навучаўся у Вайскова-інжынерным каледжы ў Вене, у якім прайшоў за 4 гады семілетні курс. У каледжы захапіўся даследаваннем аксіёмы паралельнасці Еўкліда, па выніках якога паміж 1820 і 1823 гг. напісаў вялікую працу "Апендыкс", дзе выклаў суцэльную сістэму нееўклідавай геаметрыі (незалежна ад Лабачэўскага). Праца была выдадзена ў 1832 г. як дадатак да матэматычнага падручніка, складзенага бацькам.

11 гадоў Янаш Бояі прысвяціў арміі, лічыўся выдатным афіцэрам. Валодаў 9 мовамі, уключаючы кітайскую і тыбецкую. Ніколі не паліў і не спажываў алкаголь.

З 1834 г. па 1852 г. знаходзіўся ў грамадзянскім шлюбе з Разаліей Кібедзі Орбан, меў ад яе двух дзяцей.

У 1848 г. Бояі дазнаўся, што Лабачэўскі яшчэ ў 1829 г. надрукваў падобную працу. Разачараваны, Янаш кідае навуковыя даследаванні.

Пасля смерці матэматыка было знойдзена больш за 2000 аркушоў незавершаных матэматыных рукапісаў.

У гонар Янаша Бояі названы ўніверсітэт у г. Клуж-Напока, а таксама астэроід № 1441 і кратар на Месяцы.

## Спасылкі 
*
Гвіяна

**Гвія́на** — гісторыка-геаграфічная вобласць на паўночным усходзе Паўднёвай Амерыкі. 

Гвіяна складаецца з наступных тэрыторый:
*Венесуэльская Гвіяна (у мінулым Іспанская Гвіяна) — вобласць, у мінулым правінцыя на ўсходзе Венесуэлы
*Гаяна (у мінулым Брытанская Гвіяна)
*Сурынам (у мінулым Галандская Гвіяна)
*Французская Гвіяна
*Бразільская Гвіяна (у мінулым Партугальская Гвіяна) — вобласць на паўночным усходзе Бразіліі. Уваходзіць у склад штата Амапа. 

## Спасылкі 
*Гісторыя размежаванняў у Гвіяне
*Флора Гвіяны 
*Інфармацыя для вандроўнікаў

Катэгорыя:Геаграфія Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці
Гвіяна (значэнні)

***Гвіяна** — гісторыка-геаграфічная вобласць на паўночным захадзе Паўднёвай Амерыкі.

*Французская Гвіяна — найбуйнейшы заморскі дэпартамент Францыі, размешчаны на паўночным усходзе Паўднёвай Амерыкі.
*Гвіянскае нагор’е — пласкагор'е, даўжынёй каля 1930 км і вышынёй 300-1000 м, якое знаходзіцца на поўначы Паўднёвай Амерыкі, паміж басейнамі рэк Арынока і Амазонка, і берагавой Гвіянскай нізінай.
Халькапірыт

**Халькапіры́т, медны калчадан** — мінерал класа сульфідаў, **CuFeS2.

У склад халькапрыту ўваходзяць да 34,6 % медзі, 30,5 % жалеза, 34,9 % серы. Сустракаюцца прымешкі марганцу, мыш'яку, золата, серабра, селену і інш.

Крышталізуецца ў тэтраганальнай сінгаллі, пры тэмпературы вышэй за 700 °C у кубічнай. Колер зеленавата- ці латунна-жоўты з металічным бляскам. Шчыльнасць 4,1—4,3 г/см³. Цвёрдасць па шкале Моаса 3—4. Паўправаднік. Радовішчы халькапірыту распаўсюджаны ва ўсіх рэгіёнах свету і з'яўляюцца галоўным рудным мінералам медзі.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Воробьев Ю. К.* Халькопирит  // Вялікая савецкая энцыклапедыя 
* Халькопирит // Энцыклапедыя Кругасвет 
* 

Катэгорыя:Сульфіды (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Катэгорыя:Мінералы медзі
Сутарэнні Ромула

**«Сутарэнні Ромула»** — раман Людмілы Рублеўскай. Раман «Сутарэнні Ромула» ўпершыню апублікаваны ў часопісе «Дзеяслоў» (2011 год, № 47—49. Асобнай кнігай зборнік раманаў выйшаў у 2012 годзе, выдавецтва СБП «Кнігазбор» (у серыі «Кнігарня пісьменніка», выпуск 26).

У 2011 годзе Людміла Рублеўская за свой раман «Сутарэнні Ромула» стала лаўрэаткай прэміі імя Францішка Багушэвіча

Катэгорыя:Творы Людмілы Рублеўскай
Катэгорыя:Раманы на беларускай мове
Катэгорыя:Фантастычныя раманы
Катэгорыя:Кнігі 2011 года
П’юра (горад)

**П’ю́ра** () — горад на поўначы Перу, за 981 км ад сталіцы Лімы, сталіца аднайменнага рэгіёна П’юра. Насельніцтва складае каля 422 тысяч чалавек.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1532 годзе іспанскім канкістадорам Франсіска Пісара.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Перу
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XVI стагоддзі
Дайкіры

**Дайкіры** (ісп. Daiquirí) — сямейства алкагольных кактэйляў кубінскага паходжання, асноўнымі кампанентамі якіх з'яўляюцца ром, сок лайма і цукар. Падобны па складзе да бразільскага кактэйлю ''кайпірын'я''.
 
Дайкіры быў любімым напоем Джона Кенэдзі і Эрнеста Хемінгуэя. Томас Хадсон, галоўны герой рамана Хемінгуэя «Астравы ў акіяне», прызнаваўся: «Мая латынь зусім ніякая, гэтак жа як і мая грэчаская, і мая англійская, і мая галава, і маё сэрца. Я цяпер магу гаварыць толькі на мове замарожанга дайкіры».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кактэйлі
Катэгорыя:Алкагольныя напоі
Герб Цёркс і Кайкаса

**Герб Астравоў Цёркс і Кайкас** афіцыйна быў прыняты ў 1965 годзе.

Герб складаецца са шчыта, на якім намаляваны: ракавіна, амар і кактус на жоўтым фоне. Падтрымліваюць шчыт — фламінга. Грэбень шчыта — пелікан паміж дзвюма раслінамі сізаля, якія ўяўляюць сувязь вострава з вытворчасцю ліннай прадукцыі.

Герб ёсць на сцягу Астравоў Цёркс і Кайкас і на скажоным сцягу Губернатара астравоў.

Цёркс і Кайкас
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Цёркса і Кайкаса
Жак Саламон Адамар

**Жак Саламон Адама́р** (;  — ) — французскі матэматык-універсал. Аўтар мноства фундаментальных прац па алгебры, геаметрыі, функцыянальнаму аналізу, дыферэнцыяльнай геаметрыі, матэматычнай фізіцы, тапалогіі, тэорыі імавернасцей, механіцы, гідрадынаміцы і інш.

Член Парыжскай АН з 1912 года. Ганаровы член Апякунскай рады Яўрэйскага ўніверсітэта ў Іерусаліме. Замежны член-карэспандэнт (1922) і замежны ганаровы член (1929) АН СССР.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Версалі ў яўрэйскай сям’і. Вучыўся ў Парыжы. Ужо ў 19 гадоў пачаў публікаваць навуковыя працы.

У 1892 годзе ажаніўся з Луізай-Ганнай Трэнель (фр. Louise-Anna Trénel), у іх нарадзіліся тры сыны і дзве дачкі. Двое старэйшых сыноў Адамара загінулі на франтах Першай сусветнай вайны, трэці быў забіты ў Другой сусветнай вайне (1944).

З 1893 года — прафесар у Бардо. Прафесар Калеж дэ Франс (1897—1935), Парыжскага ўніверсітэта (1900—1912), Політэхнічнай школы (1912—1937).

Падчас нямецкай акупацыі Францыі (1940—1945) быў у эміграцыі ў ЗША, пасля заканчэння вайны вярнуўся ў Францыю.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Біяграфія. 

Катэгорыя:Матэматыкі ў тэорыі лікаў
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Выпускнікі ліцэя Людовіка Вялікага
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Ганаровыя члены АН СССР
Архідыяцэзія

**Архідыяцэзія**, **архіепархія** (ад  «галоўны, старэйшы» і )  — царкоўная тэрытарыяльна-адміністрацыйная адзінка, епархія, узначаленая архібіскупам.

## У Каталіцкай Царкве 
Архідыяцэзія (), можа належаць да аднаго з трох тыпаў: 

# Архідыяцэзія, якая ўваходзіць у склад мітраполіі, ці *царкоўнай правінцыі*;
# Гістарычная, цяпер тытулярная, архідыяцэзія;
# Рэзідэнцыяльная архідыяцэзія, якая не належыць ні да якой мітраполіі, а падпарадкавана непасрэдна Апостальскаму Прастолу. Такія архідыяцэзіі ствараліся, як правіла, у якасці асновы будучых мітраполій (Галіцкая архідыяцэзія ў 1367, Магілёўская ў 1783, Варшаўская ў 1818 і інш.)

## Гл. таксама 
* Епархія (біскупства)

Катэгорыя:Царкоўная структура Рымска-Каталіцкай Царквы
Катэгорыя:Кананічнае права
Тэтрык II

__NOTOC__
**Гай Пій Эзувій Тэтрык** (**Тэтрык II**) () — сын і суправіцель імператара так званай «Гальскай імперыі» Тэтрыка I.

Год нараджэння і маці Тэтрыка малодшага невядомыя. У 273 годзе ён быў узведзены сваім бацькам у ранг цэзара і атрымаў тытул правадыра моладзі, а 1 студзеня 274 года, у Аўгусце Трэвераў (суч. Трыр), уступіў разам з ім у консульства. Пасля ўварвання Аўрэліяна і няўдалай бітвы пры Дуракаталаўне (суч. Шалон-ан-Шампань) Тэтрык I разам з сынам здаўся ў палон. Яны абодва былі праведзены ў трыўмфальнай працэсіі ў Рыме, аднак пасля гэтага дараваны Аўрэліянам. Тэтрык-старэйшы быў прызначаны карэктарам у Луканіі, а яго сын быў ганараваны сенатарскага звання і пасля займаў шматлікія пасады.

## Літаратура 
* Polfer, Michael, «Tetricus II (Caesar 273—274 AD)», *De Imperatoribus Romanis*
* 
* Пісьменнікі гісторыі Аўгустаў. Трыццаць тыранаў. Тэтрык малодшы.
* Аўрэлій Віктар. Пра цэзараў.
* Еўтропій. Брэвіярый.

## Спасылкі 
* Манеты Тетрика II

Катэгорыя:Трыццаць тыранаў
Катэгорыя:Імператары рымскія
Катэгорыя:Рымскія консулы III стагоддзя
Катэгорыя:Рымскія ўзурпатары
Катэгорыя:Гальскія імператары
Барытон

**Барытон** (, ад  — які нізка гучыць, ад  — цяжкі і  — тон) — мужчынскі пеўчы голас, па вышыні сярэдні паміж басам і тэнарам. Рабочы дыяпазон: ля&nbsp;вялікай актавы — ля&nbsp;першай актавы. Адрозніваюць лірычны барытон&nbsp;— мякчэйшы і больш рухомы, блізкі да драматычнага тэнара, і драматычны барытон&nbsp;— больш мужны і моцны, блізкі да баса.

Калі кастраты страцілі сваё першынствавалае значэнне ў оперы, кампазітары, як, напрыклад, Моцарт (у Дон Жуане), сталі даручаць барытонам самыя адказныя партыі. У найноўшыя часы ў большасці выпадкаў пераважнае значэнне ў оперы мае тэнар.

Катэгорыя:Галасы спевакоў
Дазоршчык-уладар

**Дазоршчык-уладар** ці **Дазоршчык-імператар** (*Anax imperator*) — насякомае атраду стракозы (*Odonata*), сямейства каромыслы (*Aeschaidae*).

## Апісанне 
Даўжыня брушка 49-61 мм, задняга крыла 45-51 мм. Грудзі ярка-зялёныя, брушка самца блакітнае з чорнай зігзагападобнай падоўжнай палосай; брушка самкі зялёнае з бурай палосай. Чорная вузкая палоса на краю лба.

## Арэал 
Арэал: Еўразія. Адна з самых вялікіх і прыгожых стракоз беларускай фаўны. У Беларусі зарэгістраваны лакальныя знаходкі на Нарачанскіх і Браслаўскіх азёрах.

Жыве ў літаральнай зоне вялікіх азёр, радзей слабапраточных вадаёмаў. Стракозы адлятаюць на значныя адлегласці ад месцаў выпладу.

## Асаблівасці біялогіі 
Цыкл развіцця 3-4 гады. Лёт у маі-жніўні. Лічынкі развіваюцца ў літаральнай зоне азёр, радзей у слабапраточнай вадзе.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Каромыслы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1815 годзе
Боснія (гістарычны рэгіён)

thumb|right|Прыблізная мяжа паміж Босніяй (светлая) і Герцагавінай (цёмная)
**Бо́снія** (; ) — гістарычны рэгіён на Балканах, частка гістарычнай вобласці Далмацыя.

Рэгіён размешчаны на Дынарскім нагор’і і аддзелены ад Сярэднедунайскай нізіны рэкамі Сава (на поўначы) і Драва (на ўсходзе).

Плошча рэгіёна — каля 41 тысячы км², гэта каля 80 % тэрыторыі сучаснай дзяржавы Боснія і Герцагавіна. Астатнія 20 % тэрыторыі дзяржавы займае гістарычны рэгіён Герцагавіна.

## Назва 
Назва рэгіёна звязана з ракой Босна. Часта назва «Боснія» ўжываецца для пазначэння Босніі і Герцагавіны разам.

## Гісторыя 
Тэрыторыя была населена славянскімі плямёнамі з VII стагоддзя, і часткі яе ўваходзілі ў розныя сербскія, харвацкія і баснійскія дзяржавы.

Першую такую баснійскую дзяржаву, якая знаходзілася ў васальнай залежнасці ад Візантыі, заснаваў у 1180 годзе бан Кулін. Яна дасягнула свайго росквіту пры бане Твртко I у другой палове XIV стагоддзя. Пасля смерці Твртко ў дзяржаве пачаліся ўсобіцы, а ў 1463 годзе Боснія цалкам страціла незалежнасць і ўвайшла ў склад Асманскай імперыі.

thumb|right|Францысканскай манастыр у Фойніцы
З 1878 да 1908 года правінцыя знаходзілася ў кандамініуме Аўстра-Венгрыі і Асманскай імперыі. Затым пасля Баснійскака крызісу яна ўвайшла ў склад Аўстра-Венгрыі.

Забойства эрцгерцага Франца-Фердынанда ў сталіцы Босніі Сараева стала нагодай да Першай сусветнай вайны. Пасля вайны і распаду Аўстра-Венгерскай імперыі Боснія і Герцагавіна ўвайшлі ў склад Каралеўства Югаславія.

Падчас Другой сусветнай вайны, з 1941 па 1945 год, Боснія ўваходзіла ў склад фашысцкай Незалежнай Дзяржавы Харватыя, пры гэтым істотная частка яе тэрыторыі кантралявалася падраздзяленнямі партызан і чэтнікаў.

З 1945 года Боснія і Герцагавіна сталі адзінай саюзнай рэспублікай у складзе сацыялістычнай Югаславіі.

У 1992 годзе, падчас распаду Югаславіі, была абвешчана незалежнасць Рэспублікі Боснія і Герцагавіна. Шматлікія сербы і харваты, якія пражывалі ў Рэспубліцы, не падтрымалі гэта рашэнне, і на кантралюемых імі тэрыторыях былі абвешчаны Рэспубліка Сербская і Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна. З 1995 года Боснія і Герцагавіна стала складацца з дзвюх раўнапраўных дзяржаўных утварэнняў: Федэрацыі Босніі і Герцагавіны і Рэспублікі Сербскай.

## Гарады 
Найбуйнейшыя гарады Босніі:
* Сараева — 400 000
* Баня-Лука — 250 000
* Зеніца — 146 000
* Тузла — 132 000
* Траўнік — 70 000
* Біхач — 64 600
* Какань — 46 500
* Брчко — 38 000
* Быеліна — 36 700
* Бугойна — 35 700

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гісторыя Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Балкан
Мангеймскі палац

**Мангеймскі палац** () — барочная рэзідэнцыя кіраўнікоў Курпфальца на беразе Рэйна ў горадзе Мангейме. Курфюрст пераехаў у Мангейм з Гайдэльбергскага замка ў 1720 годзе і ўвесь час пражываў у палацы да 1777 года, пасля чаго па ўмовах Тэшэнскага міру з'ехаў кіраваць Баварыяй у Мюнхен. У наш час палац заняты Мангеймскім універсітэтам.

Палац будаваўся ў 1720-60 гг. падчас кіравання пфальцскіх курфюрстаў Карла III Філіпа і Карла Тэадора. Пры даўжыні фасада ў 450 метраў і ўладкаванай плошчы ў 6 гектараў, рэзідэнцыя належыць да найбуйнейшых палацаў Еўропы XVIII стагоддзя. Курфюрст настаяў, каб яго палац меў на адно акно больш, чым Версаль, які служыў для яго ўзорам. Будаўніцтва фінансавалася збольшага праз спецыяльны падатак, які спаганяўся з насельніцтва Пфальца. У летні час курфюрст, як правіла, з'яжджаў з Мангейма ў Шветцынгенскі палац. Мангеймскі двор славіўся на ўсю Еўропу сваёй любоўю да музыкі (гл. мангеймская школа).
[thumb|left|План цэнтра горада — палац (унізе, вылучаны чырвоным) і «квадраты». У левым ніжнім вугле — [Рэйн, у правым верхнім — Некар]]

Пачынаючы ад палаца і да ракі Некар распасціраецца гістарычны цэнтр горада — так званыя «квадраты» — прамавугольныя блокі будынкаў, падзеленыя вуліцамі, перпендыкулярнымі і паралельнымі сценам палаца Квадраты носяць назвы, якія складаюцца з літары і лічбы (напрыклад, «A1» ці «M7»), якія размеркаваны адносна палаца і галоўнай вуліцы горада, што праходзіць ад фасада палаца да моста праз Некар. Гэта вуліца носіць назву *Kurpfalzstrasse*, але гараджанамі называецца выключна як *Шырокая вуліца* (). Яна знаходзіцца напалову ў пешаходнай зоне, у якой размешчаны шматлікія крамы і адміністрацыйныя будынкі.

Падчас Другой сусветнай вайны палац быў амаль цалкам разбураны, з 1956 па 1961 адбудоўваўся нанова. Пазней часткова перабудоўваўся і прыводзіўся ў выгляд, больш адпаведны даваеннаму.

thumb|center|700px|Палац у 2013 годзе

## Спасылкі 
* Пра замак  на сайце schloesser-magazin.de
* Пра замак на сайце burgen.strasse-online.de

Катэгорыя:Мангейм
Катэгорыя:Палацы Германіі
Катэгорыя:Збудаванні Германіі ў стылі барока
Залатая була (1356)

thumb|Карл IV выдае Залатую булу.
**Залатая була 1356 года** () — заканадаўчы акт Свяшчэннай Рымскай імперыі, прыняты імперскім рэйхстагам у 1356 годзе; самы вядомы з дакументаў, якія зваліся «Залатая була». Тэкст дакумента, складзены на латыні, быў зацверджаны імператарам Карлам IV Люксембургскім. Дзеянне булы спынілася са знікненнем імперыі (1806 год).

Карл IV, заклапочаны больш за ўсё ўмацаваннем сваёй улады ў Чэхіі і пашырэннем асабістых уладанняў, замацаваў палітычны распад імперыі, выдаўшы ў 1356 годзе «Залатую булу». Була прызнавала поўны суверэнітэт князёў у іх уладаннях, узаконьвала войны паміж феадаламі, ізноў забараніла саюзы гарадоў.

Була рэгламентавала абранне германскага караля (імператара) калегіяй сямі імперскіх курфюрстаў (архібіскупаў Майнца, Трыра і Кёльна, караля Чэхіі, Рэйнскага пфальцграфа, герцага Саксоніі і маркграфа Брандэнбурга) і вызначала правы гэтых курфюрстаў. Вядучая роля ў рэйхстагу адводзілася архібіскупу Майнцкаму. Акрамя таго, була забараняла падзел тэрыторый курфюрстваў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя права Германіі
Катэгорыя:Выбарчае права
1356
Катэгорыя:1356
Карл IV Тэадор

**Карл Філіп Тэадор** (; , замак Дрогенбос, каля Бруселя — , Мюнхен) — герцаг Юліх-Берга, курфюрст Пфальца з 1742 года (як **Карл IV Тэадор**), па выніках вайны за баварскую спадчыну (з 1777 года) — курфюрст Баварыі (як **Карл II Тэадор**).

Карл Тэадор быў сынам Іагана Хрысціяна Пфальц-Зульцбахскага і Марыі Генрыэты дэ ла Тур д’Авернь, спадчынніцы маркграфства Бергенскага (па лініі маці, з дому Ліняў).

## Біяграфія 
Пасля смерці маці ў 1728 годзе Карл Тэадор у 4-гадовым узросце атрымаў у спадчыну маркграфства Берген-оп-Зом, гарадок у Паўночным Брабанце. Праз 5 гадоў памёр яго бацька, і маленькі Карл Тэадор стаў пфальцграфам Зульцбахскім.

31 снежня 1742 года памёр курфюрст Пфальцкі Карл III Філіп, апошні прадстаўнік лініі пфальцграфаў Нойбургскіх дынастыі Вітэльсбахаў, і тытул курфюрста перайшоў у наступную па старшынстве лінію гэтага дому пфальцграфаў Зульцбахскіх. Так Карл Тэадор стаў курфюрстам Пфальца пад імем Карл IV.

Карл Тэадор быў адным з асвечаных манархаў Еўропы. Больш за ўсё яго займала падтрыманне Мангейма на ўзроўні іншых еўрапейскіх сталіц эпохі Асветніцтва. Ён заснаваў у Мангейме акадэміі навук і выяўленчых мастацтваў, апекаваўся прыдворнымі музыкантамі, шчодра адорваў Вальтэра і перапісваўся з ім. На лета перабіраўся са сваім дваром з Мангеймскай рэзідэнцыі ў Шветцынген.

Разам з тытулам курфюрста да яго перайшоў таксама тытул герцага Юліха і Берга. Сведчанне архітэктурных густаў Карла Тэадора — мініяцюрны палац Бенрат, выбудаваны ім для пражывання падчас прыездаў у Юліх-Берг.

У 1777 годзе пасля смерці апошняга курфюрста Баварыі з баварскай лініі Вітэльсбахаў Максіміліяна III Іосіфа Карл Тэадор стаў курфюрстам і герцагам Баварыі пад імем Карл II і пераехаў у Мюнхен, што справакавала т. зв. бульбяную вайну. Карл IV Тэадор пахаваны ў крыпце Тэатынеркірхэ ў Мюнхене.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Вітэльсбахі
Катэгорыя:Герцагі юліхскія
Катэгорыя:Герцагі бергскія
Катэгорыя:Курфюрсты пфальцкія
Катэгорыя:Курфюрсты баварскія
Раатан

**Раата́н** () — востраў у Карыбскім моры, найбуйнейшы ў групе Іслас-дэ-ла-Баія. Уваходзіць у склад Гандураса. Плошча вострава — 125 км². Насельніцтва — 17415 чал. (2001 г.)

## Геаграфія 
Востраў Раатан знаходзіцца ў 252,7 км на паўночны ўсход ад Тэгусігальпы, сталіцы Гандураса, і ў 10015 км на паўднёвы захад ад Мінска. Раатан з’яўляецца вяршыняй падводнага вулканічнага ўзвышша. Значная частка вострава сфарміравана каралавымі вапнякамі і пазней паднята ў выніку тэктанічных працэсаў. Даўжыня — 47,2 км, шырыня — да 4,9 км. Найвышэйшы пункт — 308 м над узроўнем мора.

Клімат трапічны вільготны. Сярэднія тэмпературы вагаюцца на працягу года ад +21—28° C да +25—31° C. У жніўні сярэдняя колькасць ападкаў не перавышае 76 мм у месяц, у лістападзе дасягае 448 мм у месяц.

## Прырода 
Цёплы вільготны клімат стварае выдатныя ўмовы для развіцця прыроднай разнастайнасці. На Раатане растуць некалькі тыпаў лясоў, на сухіх узвышшах — хваёвыя, на нізінах — вільготныя з перавагай папарацяў, бамбуку, пальм і г. д. Паўсюдна на ўзбярэжжы сустракаюцца мангры.

Фаўна прадстаўлена 12 відамі сысуноў, у тым ліку аленямі, грызунамі, кажанамі, яшчаркамі, марскімі чарапахамі і птушкамі.

## Гісторыя 
У VI ст. да н. э. Раатан быў населены індзейцамі з Цэнтральнай Амерыкі. У 1502 г. ён быў адкрыт Хрыстафорам Калумбам. Іспанскія гандляры рабамі, а таксама англійскія і галандскія піраты вынішчылі мясцовых тубыльцаў.

У 1638 г. англічане прадпрынялі першую спробу каланізацыі вострава, але канкурэнцыя з іспанцамі і галандцамі зрабілі працяглае існаванне калоніі немагчымым. Раатан карыстаўся папулярнасцю сярод піратаў. На ім спыняўся Генры Морган. Другая спроба брытанскай каланізацыі адбылася ў 1742—1782 гг. Хаця брытанцы былі ў выніку выгнаныя іспанцамі, у 1797 г. яны перасялілі на востраў чорных карыбаў з Малых Антыльскіх астравоў, продкаў сучасных гарыфунаў. У першай трэці XIX ст. сюды таксама пераехалі выхадцы з Кайманавых астравоў і поўдня ЗША. Такім чынам, у сярэдзіне XIX ст. насельніцтва склала некалькі тысяч чалавек, прычым большасць размаўляла на англійскай мове.

У 1852 г. брытанцы афіцыйна далучылі Раатан да сваіх калоній і падпарадкавалі яго адміністрацыі Ямайкі. У 1860 г. востраў быў перададзены Гандурасу.

З канца XX ст. развіваецца турызм. На Раатане захавалася ўнікальная карыбская культура. Гэта, а таксама прыгожая прырода, прыцягваюць на яго шматлікіх наведвальнікаў.

## Спасылкі 
* Жыццё на Раатане
* Клімат і надвор’е
* Гісторыя

Катэгорыя:Астравы Гандураса
Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора
Банкруцтва

**Банкруцтва** ( ад  — зламаная лаўка) — няздольнасць кампаніі, прадпрыемства ці прадпрымальніка плаціць крэдыторам па сваіх даўгавых абавязацельствах з-за адсутнасці сродкаў. Рашэнне аб банкруцтве прымае суд па просьбе саміх юрыдычных ці фізічных асоб (добраахвотная ліквідацыя) ці паводле патрабавання іх крэдытораў (прымусовая ліквідацыя). Пасля судовага рашэння банкрут спыняе эканамічную дзейнасць, а яго маёмасць прадаецца для выплаты даўгоў. Пагашаць даўгі можа і калектыў прадпрыемства-банкрута. У гэтым выпадку маёмасць прадпрыемства пераходзіць у калектыўную ўласнасць яго работнікаў.

## Літаратура 
* 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7
Апафеоз

[thumb|400px||[Энгр|Жан Агюст Дамінік Энгр. «Апафеоз Напалеона», 1853]]
**Апафеоз** (ад  — абагаўленне) — услаўленне, узвышэнне якой-небудзь асобы, з’явы і падзеі; урачыстае завяршэнне падзеі. Бярэ пачатак ад старажытнай блізкаўсходняй традыцыі прылічэння цароў да багоў або іх сыноў, што з цягам часу трансфармавалася ў культ правіцеляў. У старажытных егіпцян, грэкаў і рымлян гэта быў урачысты абрад абогатварэння правіцеляў за іх асаблівыя заслугі.

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7
* Eugénie Strong. Apotheosis and after life: three lectures on certain phases of art and Religion in the Roman Empire. 1915

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тэатр
Катэгорыя:Іканапіс
Катэгорыя:Метафары
Іслас-дэ-ла-Баія

**Іслас-дэ-ла-Баія** () — група астравоў у Карыбскім моры. Уваходзяць у склад Гандураса. Агульная плошча — 261 км². Насельніцтва (2005 г.) — 43 018 чал.

## Геаграфія 
Астравы Іслас-дэ-ла-Баія месцяцца на падводным падняцці вулканічнага паходжання, на якім знаходзіцца працяглы Карыбскі каралавы бар’ерны рыф, другі па даўжыні ў свеце пасля Вялікага бар’ернага рыфа ў Аўстраліі. Суша складзена пераважна вапнякамі.

Клімат марскі трапічны. Сярэднегадавая тэмпература складае прыкладна 29 °C, аднак некалькі разоў у год можа паніжацца да 18-20 °C. З мая да верасня вельмі вільготна, сярэдняя колькасць ападкаў рэдка перавышае 100 мм у месяц, у зімовую пару дасягае 600 мм у месяц.

## Прырода 
Флора астравоў адрозніваецца разнастайнасцю. Захаваліся першародныя лясы і зарасці манграў на ўзбярэжжы. Фаўна прадстаўлена яшчаркамі, кажанамі, чарапахамі, грызунамі, у тым ліку рэдкім эндэмічным відам агуці. Шмат птушак. Добра захаваўся прыродны свет мясцовага каралавага рыфа.

## Гісторыя 
Астравы адкрыты ў 1502 г. Хрыстафорам Калумбам. Доўгі час з’яўляліся прыбежышчам піратаў. Уціла — адзін з прэтэндэнтаў лічыцца востравам, на якім жыў Рабінзон Круза.

У канцы XVIII ст. брытанцы перасялілі на востраў Раатан карыбаў з Малых Антыльскіх астравоў. У XIX ст. на Іслас-дэ-ла-Баія з’явіліся выхадцы з астравоў Кайман. У нашы дні нашчадкі перасяленцаў складаюць большасць насельніцтва. Распаўсюджаны мясцовыя гаворкі англійскай і іспанскай моў, а таксама мова гарыфунаў.

У 1823 г. Іслас-дэ-ла-Баія фармальна ўвайшлі ў склад Гандураса. Аднак у 1841 г. на іх быў усталяваны кантроль Вялікабрытаніі. У 1852 г. адміністрацыйна далучаны да Ямайкі.

У 1859 г. Вялікабрытанія пагадзілася перадаць астравы пад юрысдыкцыю Гандураса. У 1861 г. гандураскі ўрад прызначыў на Іслас-дэ-ла-Баія сваю адміністрацыю.

Напрыканцы XIX стагоддзя на некаторых астравах Іслас-дэ-ла-Баія сфармавалася супольнасць людзей з высокай доляй носьбітаў сіндрому Ушэра, якія нараджаюцца з парушэннямі слыху, а з цягам жыцця губляюць і зрок. Унутры гэтых суполак развілася вясковая жэставая мова Іслас-дэ-ла-Баія, якая таксама мае тактыльную мадальнасць для камунікацыі са слепаглухімі людзьмі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Інфармацыя для вандроўнікаў 
* Дэпартамент Іслас-дэ-ла-Баія
* Афіцыйны сайт вострава Уціла

Іслас
Іслас
Іслас
Маёмасць

**Маёмасць** — матэрыяльны аб'ект грамадзянскіх правоў асобы, тое, што знаходзіцца ў чыёй-небудзь уласнасці, а таксама сукупнасць маёмасных правоў (актыў) або маёмасных правоў і абавязкаў (актыў і пасіў), якія належаць пэўнай асобе.

Паводле беларускага заканадаўства, ва ўласнасці грамадзян могуць знаходзіцца жылыя дамы, кватэры, дачы, зямельныя ўчасткі (т.зв. «нерухомая маёмасць»), транспартныя сродкі, грашовыя сродкі, акцыі і іншыя каштоўныя паперы, прадметы хатняй гаспадаркі і асабістага ўжытку, сродкі вытворчасці для вядзення сялянскай (фермерскай) або асабістай падсобнай гаспадаркі, садоўніцтва, агародніцтва, індывідуальнай і іншай гаспадарчай дзейнасці, створаная прадукцыя і атрыманыя даходы, а таксама іншая маёмасць спажывецкага і вытворчага прызначэння. Склад і вартасць маёмасці, набытай грамадзянінам за кошт працоўных даходаў і зберажэнняў і на іншых падставах, дазволеных заканадаўствам, не абмяжоўваецца. Грамадзянін правамоцны распараджацца сваёй маёмасцю паводле асабістага меркавання - прадаваць, здаваць у арэнду, рабіць з ёю іншыя здзелкі, якія не супярэчаць закону. Права на маёмасць ахоўваецца законам. Уласнік мае права выпатрабаваць сваю маёмасць з чужога незаконнага валодання і спагнаць панесеныя ім страты.

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. — ISBN 985-11-0108-7

Катэгорыя:Рэчавае права
Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны
Апека

**Апека** — адна з формаў абароны правоў і інтарэсаў грамадзян. Апеку і апякунства часцей устанаўліваюць над непаўналетнімі, а часам і дарослымі (паўналетнімі). У першым выпадку гэта спосаб забяспечыць выхаванне непаўналетніх і абараніць іх законныя інтарэсы, калі бацькі памерлі, пазбаўлены бацькоўскіх правоў ці хворыя. Апека ўстанаўліваецца над дзецьмі ва ўзросце да 15 гадоў, а апякунства - ад 15 да 18 гадоў. У выніку назначэння апекі або апякунства непаўналетні трапляе ў сям'ю, якая павінна замяніць яму родную. Над дарослымі апека і апякунства ўстанаўліваюцца, калі яны па стане здароўя не могуць самастойна карыстацца сваімі правамі і выконваць свае абавязкі. Апякунства ўстанаўліваецца над дзеяздольнымі паўналетнімі асобамі, якія па стане здароўя (напрыклад, бязрукія, сляпыя) не маюць магчымасці ўласнымі дзеяннямі рэалізаваць свае правы (напрыклад, падпісваць дагаворы) і выконваць свае абавязкі. 

**Апекуны** (тыя асобы, што ажыццяўляюць апеку) прызначаюцца асобам, якія абмежаваны судом у дзеяздольнасці ў сувязі са злоўжываннем спіртнымі напіткамі або наркатычнымі рэчывамі.

Органамі апекі і апякунства з'яўляюцца выканкамы раённых, гарадскіх, раённых у гарадах, пасялковых і сельскіх Саветаў дэпутатаў. Яны па заявах адпаведных асоб устанаўліваюць і адмяняюць апекуноў ці вызваляюць іх ад выканання абавязкаў. У раённых і гарадскіх Саветах рэалізацыя функцый па апецы і апякунстве ўскладзена непасрэдна на аддзелы народнай асветы ў адносінах да непаўналетніх, на аддзелы аховы здароўя - у адносінах да недзеяздольных або абмежавана дзеяздольных, на аддзелы сацыяльнай абароны - у адносінах да дзеяздольных, якім патрэбна дапамога апекуна па стане здароўя. Выканкамы ж сельскіх і пасялковых Саветаў адначасова з'яўляюцца органамі апекі і апякунства і непасрэдна выконваюць адпаведныя функцыі. Апека і апякунства рэгулююцца Кодэксам аб шлюбе і сям'і Беларусі.

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7 

Катэгорыя:Дзяцінства
Катэгорыя:Сям’я
Катэгорыя:Сямейнае права
Ахлакратыя

**Ахлакратыя** (; ад  — натоўп +  — улада) — улада натоўпу; сітуацыя мяцяжоў, пагромаў, буйных вулічных беспарадкаў, у якіх натоўп выступае гаспадаром становішча. Характарызуецца праяўленнем самых ганебных намераў і дзеянняў (збіванні, бяссудныя забойствы, бяссэнсавыя разбурэнні) і да т.п. 2) Улада грамадска-палітычных груповак, якія апелююць да папулісцкіх настрояў у іх найбольш прымітыўных варыянтах. Іх палітыка вызначаецца зменлівасцю, імкненнем улавіць і адлюстраваць імгненныя грамадскія настроі. Ахлакраты - гэта пераважна «людзі з народа», якія незадаволены сваім статусам і гатовы да неадкладных дзеянняў. Каб шырокія масы зразумелі іх, ахлакраты крайне спрашчаюць складаныя грамадскія праблемы, імкнуцца справакаваць масавы запал. Недахоп уяўлення, палітычнай кампетэнцыі, няўтольная прага да ўлады, падштурхоўвае іх на разнастайныя ўнутрыпалітычныя і знешнепалітычныя авантуры. Гэта робіць ахлакратыю адной з найбольш небяспечных палітычных з'яў, здольных прывесці грамадства да агульнанацыянальнай катастрофы. Працяглае знаходжанне ахлакратаў ва ўладзе стварае мноства тупіковых сітуацый; іх лавінападобнае назапашванне ў выніку пазбаўляе ахлакратаў улады звычайна прымусовым шляхам.

## Гл. таксама 
* Папулізм

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7 

Катэгорыя:Формы дзяржавы
Валюнтарызм

**Валюнтарызм** (ад  - воля) — 1) ідэалістычны кірунак у філасофіі, які абвяшчае першаасновай быцця волю і тлумачыць яе як сляпую сілу. На гэтай аснове адмаўляюцца аб'ектыўныя законы развіцця прыроды, грамадства і прапаведуецца культ «выбітных асоб». 2) Сацыяльна-палітычная практыка, якая ігнаруе аб'ектыўныя заканамернасці гістарычнага працэсу і кіруецца суб'ектыўнымі жаданнямі і адвольнымі рашэннямі асоб, што яе ажыццяўляюць. Прыхільнікі валюнтарызму перабольшваюць ролю валявога, стыхійнага пачатку ў жыцці чалавека і грамадства. Палітычны працэс яны трактуюць як адвольны, перарывісты і недаступны розуму. Асноўную ўвагу акцэнтуюць не на праграмах, а на прамых дзеяннях, адвольных рашэннях, часта на бессэнсоўным палітычным ціску. У палітыцы вынікам валюнтарызму найчасцей бывае аўтарытарызм або таталітарызм, звышрэвалюцыйнасць або анархізм. Як філасофскі кірунак валюнтарызм узнік у 19 ст. Найбольш вядомыя яго прадстаўнікі - А.Шапенгаўэр (сцвярджаў, што ў аснове ўсіх з'яў ляжыць нічым не абумоўленая «сусветная воля»), Ф.Ніцшэ (надаў валюнтарызму агрэсіўны характар, рухальнай сілай гісторыі абвясціў «волю да ўлады» і «культ сілы»), Э.Гартман. Погляды гэтых філосафаў з'явіліся адной з галоўных ідэйных крыніц фашызму.

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7 

Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы
Катэгорыя:Анталогія
Катэгорыя:Этыка
Катэгорыя:Палітычныя тэорыі
Катэноід

thumb|right|200px|Катэноід.
**Катэноід** — паверхня, якая ўтвараецца кручэннем ланцужной лініі
: y=a\,\operatorname{ch}\,\frac{x}{a} вакол восі OX.

Таксама катэноід можна задаць і з дапамогай параметрычных каардынат:
: u\in\R, \quad v\in\left[0;2\pi\right[,\qquad
\begin{cases}
x=\operatorname{ch}(u)\,\cos(v)\\
y=\operatorname{ch}(u)\,\sin(v)\\
z=u\end{cases},
где \operatorname{ch} — гіпербалічны косінус.

Адкрыў катэноід Леанард Эйлер у 1744 годзе. Само слова *катэноід* утворана ад лацінскага *catena* - *ланцуг* і грэчаскага *éidos* - *выгляд*.

## Літаратура 
* Математическая энциклопедия. В пяти томах. Том 2./ Под ред. И. М. Виноградова. М.: Советская энциклопедия, 1984

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Паверхні
Эліпсоід вярчэння

**Эліпсоід вярчэння** (сфероід) — гэта фігура вярчэння у трохмернай прасторы, атрыманая пры вярчэнні эліпса вакол адной з яго галоўных восяў.

Тэрмін сфероід для абазначэння двух варыянтаў эліпсоіда вярчэння увёў Архімед:

"… мы мяркуем наступнае: калі эліпс пры захаванні нерухомай большай восі паварочваецца, вяртаючыся ў зыходнае становішча, то ахопленая ім фігура будзе называцца выцягнутым сфероідам (παραμακες σφαιροιδες). Калі эліпс паварочваецца пры захаванні ў нерухомасці малой восі і вяртаецца назад, ахопленая ім фігура будзе называцца пляскатым сфероідам (επιπλατυ σφαιροιδες) ".

Эліпсоід вярчэння з’яўляецца прыватным выпадкам эліпсоіду, дзве з трох паўвосяў якога маюць аднолькавую даўжыню (a_x=a_y=a):

: \frac{x^2}{{a_x}^2}+\frac{y^2}{{a_y}^2}+\frac{z^2}{b^2}=\frac{\rho^2}{a^2}+\frac{z^2}{b^2}=1.\,\!

У прыватным выпадку, калі ўсе тры паўвосі роўныя, зыходны эліпс ўяўляе сабой акружнасць, а эліпсоід вярчэння выраджаецца ў сферу.

## Літаратура 
* 
* Сфероі́д // 
* 

Катэгорыя:Паверхні
Уласнасць

**Уласнасць** — гістарычна абумоўленая форма прысваення матэрыяльных даброт, у якой выяўляюцца адносіны паміж людзьмі ў працэсе грамадскай вытворчасці. Галоўны аб’ект прысваення — сродкі вытворчасці, таму што валоданне імі вызначае становішча ў грамадстве пэўных класаў, сацыяльных груп насельніцтва.

Спрадвеку ў большасці краін свету панавала прыватная ўласнасць: прамысловыя прадпрыемствы належаць пераважна прадпрымальнікам, зямля — памешчыкам, сялянам, фермерам. Паралельна можа існаваць дзяржаўная, акцыянерная, кааператыўная і грамадская ўласнасць.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі прыватная ўласнасць была ліквідавана. У выніку нацыяналізацыі зямля, усе прадпрыемствы, банкі і іншае перайшлі ва ўласнасць дзяржавы і атрымалі назву «сацыялістычная ўласнасць», якая мела формы дзяржаўнай і калгасна-кааператыўнай.

Пасля атрымання незалежнасці і фармавання рыначнай эканомікі Беларусі заканадаўствам вызначана правамернасць існавання дзяржаўнай, калектыўнай і прыватнай уласнасці; дапускаецца існаванне ўласнасці іншых дзяржаў, іх юрыдычных асоб, уласнасці міжнародных арганізацый, сумесных прадпрыемстваў. Канстытуцыя Беларусі гарантуе абарону і роўныя ўмовы для развіцця ўсіх формаў уласнасці. Уласнік мае права валодаць, карыстацца і распараджацца маёмасцю як аднаасобна, так і сумесна з іншымі асобамі. Недатыкальнасць уласнасці, права яе атрымання ў спадчыну ахоўваецца законам. Прымусовае адчужэнне маёмасці дапускаецца толькі па матывах грамадскай неабходнасці пры захаванні ўмоў і парадку, вызначаных законам, са своечасовай і поўнай кампенсацыяй кошту адчужанай маёмасці, а таксама паводле прыгавору суда.

Ажыццяўленне права ўласнасці не павінна наносіць шкоды навакольнаму асяроддзю, гісторыка-культурным каштоўнасцям, уціскаць правы і абараняемыя законам інтарэсы іншых асоб. Закон можа вызначыць аб’екты, якія знаходзяцца толькі ва ўласнасці дзяржавы.

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7
* Бугера В. Е. Собственность и управление: философско-экономические очерки.  Москва: Наука, 2003. ISBN 5-02-032777-8.

Катэгорыя:Рэчавае права
Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны
Катэгорыя:Сацыяльная філасофія
Катэгорыя:Палітычная філасофія
Аўтаномія

**Аўтаномія** (ад грэч. autonomia ад autos — сам + nomos — закон) — самастойнае ажыццяўленне дзяржаўнай улады ці кіравання, якое дадзена канстытуцыяй якой-небудзь частцы дзяржавы. Найчасцей будуецца паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнага прынцыпу і можа мець розны статус (рэспубліка, акруга, вобласць, асобная нацыянальная ці рэлігійная супольнасць).

Беларусь аўтаномных адзінак не мае. У розных формах аўтаномія ажыццяўляецца і ў іншых краінах свету (напрыклад, у Вялікабрытаніі, Швейцарыі) і надаецца, як правіла, тэрыторыям, кампактна заселеным нацыянальнымі супольнасцямі, што вызначаюцца асаблівасцямі мовы, ментальнасці, эканамічнага, палітычнага і культурнага развіцця.

## Нацыянальна-культурныя аўтаноміі ў Беларусі 
Існуе таксама нацыянальна-культурная аўтаномія — свабоднае, самастойнае функцыянаванне і развіццё нацыянальных культур асобных этнічных супольнасцей. Яна грунтуецца на канстытуцыі ці іншых заканадаўчых актах краіны і можа існаваць у форме нацыянальных саветаў, школ, культурна-асветных устаноў і інш. У Беларусі ў 1920—-1930-я гады ў месцах кампактнага пражывання нацыянальных меншасцей дзейнічалі нацыянальныя сельскія і местачковыя Саветы з правамі аўтаноміі: 23 польскія, 23 яўрэйскія, 16 рускіх, 5 латышскіх, 2 украінскія і 2 нямецкія нацыянальныя саветы, а таксама Койданаўскі польскі нацыянальны раён; дзейнічалі нацыянальныя дамы, хаты-чытальні, тэатры, мастацкія студыі, літаратурныя аб’яднанні; выдаваліся кнігі, часопісы, газеты на мовах нацыянальных меншасцей. У канцы 1930-х гадоў усе формы нацыянальна-культурнай аўтаноміі ў БССР спынілі існаванне.

Іх адраджэнне пачалося ў канцы 1980-х гадоў. Створаны Саюз палякаў Беларусі, Асацыяцыя ўкраінцаў Беларусі «Ватра», беларускія аб’яднанні яўрэйскіх арганізацый і суполак, Беларускае згуртаванне татар-мусульман «Аль-Кітаб» і інш. Пачалі дзейнічаць рэлігійныя абшчыны і культурна-асветныя ўстановы, выходзяць перыядычныя выданні на мовах асобных нацыянальных супольнасцей краіны.

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7

Катэгорыя:Самакіраванне
Катэгорыя:Філасофская тэрміналогія
Катэгорыя:Сацыяльная філасофія
Катэгорыя:Палітычная філасофія
Катэгорыя:Міжнароднае права
Катэгорыя:Філасофія права
Катэгорыя:Кібернетыка
Катэгорыя:Канстытуцыйнае права
Годнасць

**Годнасць** — паняцце, якое адлюстроўвае ўяўленне аб каштоўнасці чалавека як маральнай асобы, а таксама катэгорыя этыкі, якая абазначае маральныя адносіны чалавека да самога сябе і грамадства да яго. З аднаго боку, усведамленне чалавекам уласнай годнасці з'яўляецца формай самасвядомасці і самакантролю асобы, на ёй заснавана патрабавальнасць чалавека да самога сябе. У такім сэнсе разуменне ўласнай годнасці побач з сумленнем і гонарам з'яўляецца адным са спосабаў усведамлення чалавекам сваёй адказнасці перад сабой і грамадствам. З другога боку годнасць асобы патрабуе і ад іншых людзей павагі да яе, прызнання за ёй адпаведных правоў. На разуменне годнасці чалавека ўплываюць асаблівасці гістарычнай эпохі, у якой ён жыве. 

Годнасць чалавека вызначаецца яго маральнымі (праўдзівасць, добрасумленнасць, сціпласць), інтэлектуальнымі і фізічнымі (здароўе, сіла, спрыт, прыгажосць) якасцямі. Яна выяўляецца ў адносінах чалавека да грамадства, у яго здольнасці рабіць людзям дабро. Асноўнай умовай існавання чалавечай годнасці з'яўляецца свабода асобы. Важную ролю ў развіцці і захаванні гэтага пачуцця адыгрывае эканамічная незалежнасць асобы, якая служыць гарантам палітычнай незалежнасці. У шырокім сэнсе паняцце годнасці ўключае і наяўнасць у чалавека пачуцця нацыянальнай годнасці. 

## Гл. таксама 
* Правы і свабоды чалавека і грамадзяніна

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7

Катэгорыя:Мараль
Катэгорыя:Філасофія права
Катэгорыя:Тэорыя дзяржавы і права
Красацел даследчык

**Красацел даследчык**, або **красацел чорны** (*Calosoma investigator*) — насякомае атраду цвердакрылыя (*Coleoptera*), сямейства жужалі (*Carabidae*).

## Апісанне 
Даўжыня жука 16-27 мм. Афарбоўка чорная, зверху часта бронзавая або зеленаватая. Паміж радамі буйных залацістых ямак на надкрылах можна заўважыць 5-7 няправільных радоў дробных зярнятак.

## Арэал 
Паўночна-Усходняя Еўропа (вядомы таксама з Швецыі), Сібір. У Беларусі знойдзены ў паўднёвых раёнах (на Палессі).
Месцы пражывання: часцей за ўсё палі і лугі; на пясчанай і супясчанай глебе.

## Асаблівасці біялогіі 
Мезаксерафіл. Актыўны ўначы. Днём хаваецца ў сховішчах. Трапляецца з мая па кастрычнік. Корміцца ў асноўным вусенямі лугавога матылька, коканапрадаў, совак і пядзенікаў. Генерацыя аднагадовая.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Жужалі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1798 годзе
Красацел пахучы

**Красацел пахучы** (*Calosoma sycophanta*) — насякомае атраду цвердакрылыя (*Coleoptera*), сямейства жужалі (*Carabidae*).

## Апісанне 
Буйны, ярка афарбаваны жук даўжынёй 22-33 мм. Бакавы кант пярэдняспінкі працягнуты да задніх вуглоў. Галава, пярэдняспінка і большая частка нізу цела цёмна-сінія, надкрылы залаціста-зялёныя з медна-чырвоным бляскам. Вусікі, ротавы апарат, галёнкі, лапкі і брушка чорныя.
Адзін з 14 відаў роду. Рэгулюе колькасць іншых насякомых.

## Арэал 
Паўднёвая і Сярэдняя Еўропа, уключаючы поўдзень Англіі і Швецыі, Заходняя Азія (Сібір, Заходні Казахстан, поўдзень Алтая), Паўночная Афрыка. Акліматызаваны ў Паўночнай Амерыцы. У Беларусі праходзіць паўночна-ўсходняя мяжа арэала. Дакладна вядомы толькі з Белавежскай пушчы. У 1936 г. адзначаўся ў Віцебскім раёне.

## Асаблівасці біялогіі 
Актыўны драпежнік. Жукі і лічынкі знішчаюць у асноўным вусеняў і кукалак матылёў, сярод якіх ёсць шкоднікі лесу: няпарны і кольчаты шаўкапрады, манашка, чубаткі і інш. Жукі зімуюць у глебе і лясной падсцілцы. Спароўванне і адкладка яек вясной або ў пачатку лета. Развіццё лічынак і кукалак доўжыцца каля 2 месяцаў. Самкі адкладваюць каля сотні яек, з якіх праз 3-15 сутак выходзяць лічынкі, якія праходзяць 3 стадыі развіцця і ператвараюцца ў кукалак, а праз 10-18 сутак выходзяць жукі. Маладыя жукі паяўляюцца ў жніўні-верасні. Частка асобін зімуе і адкладвае яйкі 2-3 разы.

## Выкарыстанне 
У Паўночнай Амерыцы красацела пахучага разводзяць для барацьбы з няпарным шаўкапрадам.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Жужалі
Зелянчук няпарны

**Зелянчук няпарны** (*Chrysochraon dispar*) — насякомае атраду прамакрылыя (*Orthoptera*), сямейства саранчовыя сапраўдныя (*Acrididae*).

## Апісанне 
Цела самца даўжынёй 16—20 мм, светла-ізумруднага колеру з залацістым адценнем. Самка даўжынёй 22—26 мм, серабрыстая светла-шэрая або бура-зялёная з вохрыстым адценнем. Пярэдняспінка падоўжная, з амаль паралельнымі бакавымі кілямі, ззаду закругленая. Вусікі самак нязначна даўжэйшыя за галаву з пярэдняспінкай, вусікі самцоў даўжэйшыя за іх амаль у 2 разы. Надкрылы самак звычайна ўкарочаныя, завостраныя на верхавінцы (у f. macroptera падоўжныя), амаль сутыкаюцца. Яйкаклад кручкападобны. Надкрылы самцоў закругленыя, дасягаюць верхавінкі задніх сцёгнаў. Ногі доўгія, стройныя. Вонкавы бок задніх сцёгнаў рабрысты. Галёнкі і сцёгны аднолькавай даўжыні.

## Арэал 
Еўропа, Казахстан, Сібір, паўночны ўсход Сярэдняй Азіі. У Беларусі жыве падвід *Chrysochracn dispar dispar Germ*, знойдзены ў Гомельскай і Віцебскай абласцях. Трапляецца на сырых лугах і балотах.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. — ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Сапраўдныя саранчовыя
Фігура вярчэння

**Паверхня вярчэння** — паверхня утвораная пры вярчэнні вакол прамой (восі паверхні) адвольнай лініі (прамой плоскай або прасторавай крывой). Напрыклад, калі прамая перасякае вось вярчэння, то пры яе вярчэнні атрымаецца канічная паверхня, калі раўналежная восі — цыліндрычная, калі скрыжоўваюцца з воссю — аднаполасцевая гіпербалоід вярчэння. Адна і тая ж паверхня можа быць атрымана вярчэннем самых разнастайных крывых.

З'яўляецца аб'ектам вывучэння ў матэматычным аналізе, аналітычнай і начартальнай геаметрыі.

## Прыклады 
* Сфера (атрымліваецца вярчэннем акружнасці вакол восі, якая ляжыць у той жа плоскасці і праходзіць праз яе цэнтр).
* Тор (атрымліваецца вярчэннем акружнасці вакол не перасякала яе восі, якая ляжыць у той жа плоскасці).
* Эліпсоід вярчэння — эліпсоід даўжыні двух паўвосяў якога супадаюць. Можа быць атрыманы вярчэннем эліпсу вакол адной з яго восяў.
* Парабалоід вярчэння — эліптычны парабалоід атрыманы вярчэннем парабалы вакол сваёй восі.
* Конус атрымліваецца вярчэннем прамой вакол іншай прамой, якая перасякала першую.
* Кругавая цыліндрычная паверхня
* Катэноід

Катэгорыя:Паверхні
А, ты раўнуеш?

**«А, ты раўнуеш?»** (Aha oe feii?) — карціна французскага мастака Поля Гагена, напісаная ім у палінезійскі перыяд творчасці. У аснове карціны ляжыць сцэна з жыцця, падгледжаныя мастаком і апісаная потым у кнізе «Ноа Ноа»:

На беразе дзве сястры — яны толькі што купаліся, а цяпер іх телы раскінуліся на пяску ў нязмушаных поўных слодычы позах — гавораць пра любоў учарашнюю і тую, што будзе заўтра. Адзін з успамінаў выклікае спрэчку: «Як? Ты раўнуеш!»

Поль Гаген надаваў вялікае значэнне гэтаму палатну і ў лісце з Таіці пісаў сябру, што гэта лепшае з таго, што ён пакуль зрабіў.

## Літаратура 
* Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина. Галерея искусства стран Европы и Америки XIX—XX веков. — М.: Красная площадь, 2007. — С. 128. — ISBN 978-5-900743-34-9

Катэгорыя:Карціны паводле алфавіта
Катэгорыя:Карціны Поля Гагена
Катэгорыя:Карціны 1892 года
Катэгорыя:Карціны з аголенымі жанчынамі
Scolopendra abnormis

**Scolopendra abnormis** — від  роду , які з'яўляецца эндэмікам вострава Маўрыкій. Від знаходзіцца пад пагрозай знікнення.

## Спасылкі 
* Scolopendra abnormis у Catalogue of Life 

Катэгорыя:Скалапендры
Катэгорыя:Эндэмікі Маўрыкія
Катэгорыя:Фаўна Акіяніі
Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі

**Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі** (, вёска Гіравічы, Радашковіцкі раён, Маладзечанская вобласць, цяпер Валожынскі раён Мінская вобласць — , ) — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч, вучоны. Доктар гістарычных навук, прафесар, кандыдат філасофскіх навук, акадэмік Беларускай акадэміі адукацыі. Рэктар Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта (1997—2009). Член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь другога склікання (2000—2004).

## Біяграфія 
У 1969 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт па спецыяльнасці «Філасофія». Быў першым сакратаром Віцебскага абкама ЛКСМ Беларусі, другім сакратаром Віцебскага гаркама Камуністычнай партыі Беларусі (КПБ), загадчыкам ідэалагічнага аддзела цэнтральнага камітэта КПБ. З лістапада 1990 года працаваў сакратаром ЦК КПБ.

Пасля набыцця Рэспублікай Беларусь незалежнасці кіраваў Віцебскім філіялам Міжнароднага інстытута менеджменту. Працаваў намеснікам дырэктара Віцебскага абласнога інстытута ўдасканалення настаўнікаў. Пазней — намеснікам, першым намеснікам старшыні Віцебскага гарвыканкама.

У 2000—2004 гадах быў членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь другога склікання (2000—2004), уваходзіў у склад Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі па сацыяльных пытаннях.

## Навуковыя публікацыі 
* «Уладзімір Караткевіч: праз гісторыю ў сучаснасць»,
* «Мастацкая культура Беларусі: тэорыя і гісторыя»,
* «Ісці да чалавека»,
* «Художественная культура Витебска с древности до 1917 года»,
* «Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я. Ад старажытнасці да пачатку ΧΧ стагоддзя»,
* Мастацкая культура Аршанскай зямлі ў канцы XI—XIX стагоддзях / А. У. Русецкі, Ю. А. Русецкі; Маст. У. М. Жук — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2002. — 232 с.: іл. — ISBN 985-11-0249-0,
* «Художественная культура и образование. Проблемы взаимодействия».

## Узнагароды 
* Ордэн «Знак Пашаны»,
* Ордэн Андрэя Першазваннага,
* медаль Францыска Скарыны (2001).

## Абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях студэнтаў 
Паводле рапарту польскага Фонду Свабода і Дэмакратыя і паводле беларускага Камітэта «Салідарнасць», А. В. Русецкі, рэктар універсітэта, выключыў двух студэнтаў за іх палітычную дзейнасць.

## Літаратура 
* 
* Great Men of the 21st Century / American Biographical Institute.

Катэгорыя:Сакратары ЦК КПБ
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне
Катэгорыя:Рэктары Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання