open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сіметрыя (фізіка)

**Сіметрыя** ў шырокім сэнсе — адпаведнасць, нязменнасць (інварыянтнасць), якія праяўляюцца пры якіх-небудзь зменах, пераўтварэннях (напрыклад: становішча, энергіі, інфармацыі, іншага). У фізіцы, сіметрыя фізічнай сістэмы — гэта некаторая ўласцівасць, якая захоўваецца пасля правядзення пераўтварэнняў.

**Сіметрыя** (сіметрыі) — адно з фундаментальных паняццяў у сучаснай фізіцы, якое iграе найважнейшую ролю ў фармулёўцы сучасных фізічных тэорый. Сіметрыі, якія ўлічваюцца ў фізіцы, даволі разнастайныя, пачынаючы з сіметрый звычайнай трохмернай «фізічнай прасторы» (такіх, напрыклад, як люстраная сіметрыя), працягваючы больш абстрактнымі і менш нагляднымі (такімі як калібровачная інварыянтнасць).

Некаторыя сіметрыі ў сучаснай фізіцы лічацца дакладнымі, іншыя — толькі прыбліжанымі. Таксама важную ролю адыгрывае канцэпцыя спантаннага парушэння сіметрыі.

Гістарычна выкарыстанне сіметрыі ў фізіцы прасочваецца са старажытнасці, але найбольш рэвалюцыйным для фізікі ў цэлым, мабыць, стала ўжыванне такога прынцыпу сіметрыі, як прынцып адноснасці (як у Галілея, так і ў Пуанкарэ — Лорэнца — Эйнштэйна), які стаў затым як бы ўзорам для ўвядзення і выкарыстання ў тэарытычнай фізіцы іншых прынцыпаў сіметрыі (першым з якіх стаў, відаць, прынцып агульнай каварыянтнасці, які з’яўляюцца дастаткова прамым пашырэннем прынцыпу адноснасці і які прывёў да агульнай тэорыі адноснасці Эйнштэйна).

*Групай сіметрыі* фізічнай задачы называецца група, кожны элемент якой з’яўляецца лінейнай аперацыяй сіметрыі задачы, які адлюстроўвае адзін элемент мноства рашэнняў задачы ў iншы.

## Тэарэма Нётэр 
У 1918 годзе нямецкі матэматык Нётэр даказала тэарэму, згодна з якой кожнай неперарыўнай сіметрыі фізічнай сістэмы адпавядае некаторы закон захавання. Наяўнасць гэтай тэарэмы дазваляе праводзіць аналіз фізічнай сістэмы на аснове наяўных дадзеных аб сіметрыі, якой гэтая сістэма валодае. З яе, напрыклад, вынікае, што інварыянтнасць ураўненняў руху цела адносна часу прыводзіць да закона захавання энергіі; інварыянтнасць адносна зрухаў у прасторы — да закона захавання імпульсу; інварыянтнасць адносна вярчэнняў — да закона захавання моманту імпульсу.

## Гл. таксама 
* Група сіметрыі
* Тэарэма Нётэр
* Суперсіметрыя

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Ферми Э.* Квантовая механика. — М.: Мир, 1968. — 366 с.
* *Любарский Г. Я.* Теория групп и физика. — М.: Наука, 1986. — 224 с.
Кітуба

**Кіту́ба** (саманазвы: *Munukutuba, Kituba*) — крэольская мова, распаўсюджаная на захадзе Цэнтральнай Афрыкі, афіцыйная мова Рэспублікі Конга. Колькасць носьбітаў — каля 5,4 млн чалавек.

Сфарміравалася ў выніку кантактаў народа конга з іншымі народамі банту. Мае таксама запазычанні з еўрапейскіх моў.

У Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга ўжываецца ў якасці афіцыйнай тая ж форма мовы, але яна носіць назву кіконга.

## Спасылкі 
* Kituba (Munukutuba)
* Kikongo-Kituba - English word list
* Kituba Basic Course

Катэгорыя:Мовы банту
Катэгорыя:Мовы Рэспублікі Конга
Каралеўства Францыя

**Каралеўства Францыя** () — дзяржава ў Заходняй Еўропе, папярэдніца сучаснай Французскай Рэспублікі. Адна з самых магутных дзяржаў у Еўропе, вялікая дзяржава з часоў позняга Сярэднявечча і Стогадовай вайны. Таксама мела значныя ўладанні ў Паўночнай Амерыцы.

## Гісторыя 
Францыя ўзнікла як Заходне-Франкскае каралеўства ў заходняй частцы імперыі Каралінгаў паводле дагавора ў Вердэне (843). Галіна дынастыі Каралінгаў працягвала кіраваць да 987 года, калі Гуга быў абраны каралём і заснаваў дынастыю Капетынгаў. Тэрыторыя заставалася вядомай як Франкія і яе кіраўнікі як *rex Francorum* («кароль франкаў») яшчэ ў Сярэднявеччы.

Францыя ў Сярэднявечча была дэцэнтралізаванай, феадальнай дзяржавай. У Брэтані і Каталоніі (цяпер частка Іспаніі) улада французскага караля амаль не адчувалася. Латарынгія і Праванс былі часткай Свяшчэннай Рымскай імперыі, а не Францыі. Першапачаткова заходнефранкскія каралі выбіраліся свецкімі і царкоўнымі магнатамі, але рэгулярная каранацыя старэйшага сына кіруючага караля ў час жыцця бацькі ўсталявала прынцып мужчынскага першародства, які стаў кадыфікаваным у салічным законе. У часы позняга Сярэднявечча, каралі Англіі прэтэндавалі на французскі прастол, у выніку чаго адбыўся шэраг канфліктаў, вядомых як Стогадовая вайна (1337—1453). Пасля Францыя імкнуліся распаўсюдзіць свой уплыў у Італіі, але пацярпела паражэнне ад Іспаніі ў італьянскіх войнах (1494—1559).

Францыя ў пачатку сучаснай эпохі станавілася ўсё больш цэнтралізаванай, французская мова пачала выцясняць іншыя мовы са службовага карыстання, і манарх пашырыў сваю абсалютную ўладу, хоць і ў адміністрацыйнай сістэме (старога рэжыму), ускладненай гістарычнымі і рэгіянальнымі парушэннямі ў сферы падаткаабкладання, прававой, судовай і царкоўнай сферах, а таксама мясцовымі прывілеямі. Рэлігійна Францыя была падзелена на каталіцкую большасць і пратэстанцкую меншасць, гугенотаў. Пасля серыі грамадзянскіх войнаў, рэлігійных войнаў (1562—1598), гугеноты атрымалі некаторыя правы паводле Нанцкага эдыкта. Францыя прад’явіла правы на вялікя абшары Паўночнай Амерыцы, вядомыя пад агульнай назвай Новая Францыя. Войны з Вялікабрытаніяй прывялі да страты значнай часткі гэтай тэрыторыі ў 1763 годзе. А французская інтэрвенцыя ў час Вайны за незалежнасць ЗША дапамагла забяспечыць незалежнасць новай дзяржавы — Злучаных Штатаў Амерыкі.

Французскае каралеўства прыняло пісьмовую канстытуцыю ў 1791 годзе, але праз год каралеўства было ліквідавана, на яе месцы паўстала Першая французская рэспубліка. Манархія была адноўлена ў 1814 годзе і праіснавала, калі не лічыць час Ста дзён у 1815 годзе — да французскай рэвалюцыі 1848 года.

## Літаратура 
* *Кареев* «История Западной Европы в новое время»
* *К. Каутский* «Противоречия классовых интересов в 1789 г.»

## Спасылкі
Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру

**Еўрапе́йская кінапрэ́мія найле́пшаму еўрапе́йскаму рэжысё́ру** () — адна з галоўных узнагарод Еўрапейскай кінапрэміі, якая была ўпершыню прысуджана на 1-й цырымоніі ў 1988 годзе і ўручаецца еўрапейскай кінаакадэміяй штогод па сённяшні дзень, за выключэннем перыяду з 1990 па 2000 год, калі ўзнагарода ў гэтай намінацыі не ўручалася.

Колькасць намінацый у катэгорыі «Найлепшы еўрапейскі рэжысёр» на працягу існавання кінапрэміі змянялася, застаючыся ў межах ад 5 да 8. Апроч таго, часам у склад адной намінацыі ўваходзіла адразу некалькі рэжысёраў, калі яны з’яўляліся суаўтарамі фільма.

Па стане на пачатак 2026 года часцей за ўсё, а менавіта тройчы, у намінацыі «Найлепшы еўрапейскі рэжысёр» перамагаў Міхаэль Ханэке (2005, 2009, 2012). Па колькасці намінацый першынства трымае іспанскі рэжысёр Педра Альмадовар з сямю намінацыямі (2002, 2004, 2006, 2009, 2016, 2019, 2024).

## Пераможцы і намінанты 
Пераможцы і намінанты прыведзены ў храналагічным парадку. У межах аднаго года намінанты ўпарадкаваны па прозвішчах паводле беларускага алфавіта. Пераможца адзначаны блакітным колерам фона &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; і прыводзіцца першым.

### 1980-я 
### 1990-я 
Узнагарода не прысуджалася.

### 2000-я 
### 2010-я 
### 2020-я 
:Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру на Берлінскім кінафестывалі
: на Венецыянскім кінафестывалі
: на Канскім кінафестывалі

## Статыстыка па перамогах і намінацыях 
Па стане на пачатак 2026 года часцей за ўсё, а менавіта тройчы, у намінацыі «Найлепшы еўрапейскі рэжысёр» перамагаў Міхаэль Ханэке (2005, 2009, 2012). Па колькасці намінацый першынства трымае іспанскі рэжысёр Педра Альмадовар з сямю намінацыямі (2002, 2004, 2006, 2009, 2016, 2019, 2024).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Архіў на сайце Еўрапейскай кінаакадэміі
* Архіў  на сайце Еўрапейскай кінапрэміі

Катэгорыя:Намінацыі Еўрапейскай кінапрэміі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1988 годзе
Катэгорыя:Кінапрэміі за найлепшую рэжысуру
Пітэр Мутарыка

**Артур Пітэр Мутарыка** (; нар. , Чысока, акруга Таёла, Ньясаленд) — малавійскі дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт Малаві (2014—2020).

Па выніках выбараў 20 мая 2014 года пасля апрацоўкі 100 % бюлетэняў Пітэр Мутарыка апярэдзіў дзеючага прэзідэнта Джойс Банду, атрымаўшы 36,4 % галасоў. Другое месца заняў Лазарус Чаквера з 27,8 %, а Джойс Банда атрымала 20,2 % галасоў. Банда прыняла гэты вынік, у той жа час працягваючы апісваць галасаванне як «ашуканскія» і сцвярджаць, што выбары суправаджаліся масавымі фальсыфікацыямі.

31 мая Пітэр Мутарыка быў прыведзены да прысягі прэзідэнта Малаві. 2 чэрвеня прэзідэнт ПАР Джэйкаб Зума павіншаваў Мутарыку з перамогай на выбарах і паабяцаў умацоўваць двухбаковыя адносіны паміж дзвюма дзяржавамі.

Катэгорыя:Прэзідэнты Малаві
Коханаў

**Коханаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Анатоль Паўлавіч Коханаў — беларускі палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання
* Піліп Лаўрэнцьевіч Коханаў — беларускі камуністычны і дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Беларускай ССР (1951—1965)
Конга (мова)

**Ко́нга** (саманазва: *Kikongo*) — мова, распаўсюджаная на захадзе Цэнтральнай Афрыкі, пераважна ў Рэспубліцы Конга, Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга і Анголе. Належыць да моўнай групы банту.

Родная мова народа конга. У 2012 г. мова конга стала ўжывалася 6,5 млн носьбітаў, яшчэ 2 млн носьбітаў ёй карысталіся як другой мовай.

## Гісторыя 
Мова конга сфарміравалася ў дзяржаве Каралеўства Конга. У XVI ст. партугальскія місіянеры пераклалі на яе катэхізіс. У 1645 г. была складзена першая граматыка. У 1648 г. надрукаваны слоўнік. Поўны пераклад Бібліі з’явіўся ў 1905 г.

## Асаблівасці 
Мова конга з’яўляецца тонавай. Падзяляецца на 9 буйных дыялектаў. Крэольскі дыялект кітуба з’яўляецца афіцыйнай мовай у Рэспубліцы Конга. У Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга ён ужываецца пад назвай **конга** і таксама мае афіцыйны характар.

У наш час існуе некалькі версій літаратурнай мовы, аднак усе версіі заснаваны на лацінцы.

## Кароткі размоўнік 
## Спасылкі 
* Kongo (Kikongo)
* Dictionary and grammar of the Kongo language, as spoken at San Salvador, the ancient capital of the old Kongo empire, West Africa
* Learn Kongo

Катэгорыя:Мовы банту
Катэгорыя:Мовы Рэспублікі Конга
Катэгорыя:Мовы Анголы
Катэгорыя:Мовы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
Нагахвостка вадзяная

**Нагахвостка вадзяная**, **Падура вадзяная** (*Podura aquatica*) — від нагахвостак з сямейства *Poduridae*.

## Апісанне 
Даўжыня каля 1-2 мм. Афарбаваныя ад цёмна-карычневага да сіне-чорнага колеру. Галава гіпагнатычная. Скакальная вілка вялікая.
Жывуць на паверхні вады ў стаячых вадаёмах (сажалках, каналах і водна-балотных угоддзях, у лужынах) і на водных раслінах.

## Літаратура 
* Christiansen, K. et Bellinger, P. 1980. *Part 1. Poduridae and Hypogastruridae,* The Collembola of North America North of the Rio Grande, Grinnell College, Iowa, p.1-386.
* Hopkin, Stephen P. (1997): *The Biology of the Collembola (Springtails): The Most Abundant Insects in the World.* Музей естествознания (Лондон). PDF Поўны тэкст
* Noble-Nesbitt, J. 1963. Transpiration in Podura aquatica L. (Collembola, Isotomidae) and the wetting properties of its cuticle., J. Exp. Biol., 1963, 40, p.681-700.

## Спасылкі 
* Спіс відаў Нагахвостак

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Нагахвосткі
Бакілі Мулузі

**Бакілі Мулузі** (; нар. ) — прэзідэнт Малаві з 24 мая 1994 года па 24 мая 2004 года.

Мулузі быў абраны прэзідэнтам Малаві ў маі 1994 года, на першых шматпартыйных выбарах (як кандыдат ад Аб’яднанага дэмакратычнага фронту). Ён атрымаў перамогу над Хастынгсам Бандай, дыктатарам Малаві з 1963 года. Да гэтага працаваў ва ўрадзе Банды. У чэрвені 1999 года Мулузі быў пераабраны на другі тэрмін.

Перыяд праўлення Мулузі быў азмрочаны шэрагам скандалаў. У 2000 годзе ён у поўным складзе адправіў у адстаўку ўрад, калі высветлілася аб нямэтавым выкарыстанні фінансавай дапамогі, выдзеленай краіне Вялікабрытаніяй. Іншы скандал быў звязаны з продажам Малаві запасаў кукурузы для іншых краін незадоўга да пачатку засухі, з-за якой у краіне пачаўся голад.

Катэгорыя:Прэзідэнты Малаві
Абду Дзіуф

**Абду Дзіуф** (, ; ) — сенегальскі палітык, Прэзідэнт Сенегала з 1 студзеня 1981 года па 1 красавіка 2000 года.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і паштовага служачага. Атрымаў сярэднюю адукацыю ў ліцэі ў Сен-Луі, затым вучыўся на факультэце права ва ўніверсітэце Дакара і Сарбоне, дзе абараніў дыплом па праве ў 1959 годзе. Затым скончыў французскую школу па падрыхтоўцы адміністрацыйных працаўнікоў для заморскіх тэрыторый. Вярнуўшыся на радзіму, паступіў на дзяржслужбу, заняўшы пасаду намесніка генеральнага сакратара ўрада. У чэрвені 1961 года стаў генеральным сакратаром міністэрства абароны. У тым жа годзе ўступіў у кіруючую партыю Сенегальскі прагрэсіўны саюз (СПС). У 1961—1962 — губернатар вобласці Сінэ-Салум, у 1962—1963 — дырэктар кабінета міністра замежных спраў, у 1963—1965 — дырэктар кабінета і першы сакратар канцылярыі прэзідэнта. У 1968—1970 — міністр планавання і прамысловасці.

З 1968 — член палітбюро СПС, c 1978 — намеснік генеральнага сакратара СПС.

У лютым 1970 года прызначаны на пасаду прэм’ер-міністра, пасля адстаўкі першага прэзідэнта краіны Леапольда Седара Сенгора з 1 студзеня 1981 аўтаматычна змяніў яго на пасадзе. У 1983, 1988 і 1993 гадах пераабраны на ўсеагульных выбарах.

Найбольш прыкметнымі падзеямі яго кіравання былі ўзброеная інтэрвенцыя ў Гамбію, дзе ў ноч з 30 на 31 ліпеня адбыўся бяскроўны ваенны пераварот, арганізаваны «левымі» афіцэрамі і падпольнай марксісцкай Рэвалюцыйнай сацыялістычнай партыяй (у выніку інтэрвенцыі загінула больш за 500 чалавек), стварэнне ў 1982 годзе канфедэрацыі з суседняй Гамбіяй Сенегамбія і памежны канфлікт з Маўрытаніяй ў 1989 годзе, у выніку якога канфедэрацыя распалася.

У 2000 годзе прайграў у другім туры прэзідэнцкіх выбараў лідару апазіцыі Абдулаю Ваду. З 1 студзеня 2003 года па 1 студзеня 2015 займаў пасаду старшыні арганізацыі Франкафонія, у 2006 годзе пераабраны на другі тэрмін.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Прэзідэнты Сенегала
Кузнечнае

**Кузнечнае** (, да 1948 года **Каарлахці**, ) — пасёлак гарадскога тыпу ў Прыазерскім раёне Ленінградскай вобласці Расіі, цэнтр муніцыпальнага ўтварэння «Кузнечнае». Размешчаны на паўночным захадзе вобласці, ва ўсходняй частцы Карэльскага перашыйка, паблізу Ладажскага возера, блізу мяжы з Карэліяй. Чыгуначная станцыя.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Ксенія Паўлаўна Зікункова (нар. 1979) — беларуская біятланістка

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Ленінградскай вобласці
Прус

**Прус** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Баляслаў Прус (1847—1912) — псеўданім польскага пісьменніка Аляксандра Главацкага;
* Ілля Яфімавіч Прус (1903—1972) — савецкі военачальнік;
* Рыгор Майсеевіч Прус (нар. 1914) — беларускі вучоны ў галіне хірургіі.
Анатоль Іванавіч Юлін

**Анатоль Іванавіч Юлін** (, Бекетава — , Мінск) — беларускі спартсмен-лёгкаатлет і трэнер; чэмпіён Еўропы (1954) у бегу на 400 метраў з бар’ерамі.  (1954), Заслужаны трэнер СССР. Выхаванец  (1977).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі ўніверсітэт фізічнай культуры ў 1953 годзе.

З 1975 года — старшы трэнер спецыялізаванай ДЮСШ па лёгкай атлетыцы Беларускага савета ДСТ «Трудавыя рэзервы». Чэмпіён Еўропы па бегу на 400 м з бар’ерамі (1954, Берн). Рэкардсмен СССР па эстафетнаму бегу 4×400 м (1952). Лепшы вынік па бегу на 400 м з бар’ерамі — 50,5 сек (1954).

## Выступленні на спаборніцтвах 
### Чэмпіянаты СССР 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Анатоль Юлін 
* Яго дэвіз — быць першым 

Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры СССР
Катэгорыя:Лёгкаатлеты паводле алфавіта
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Трэнеры па лёгкай атлетыцы
Каралеўскі ўніверсітэт у Кінгстане

**Каралеўскі ўніверсітэт у Кінгстане** () — канадская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Кінгстан у правінцыі Антарыа, Канада.

## Агульная характарыстыка 
Царква Шатландыі стварыла Каралеўскі каледж у Кінгстане ў кастрычніку 1841 года хартыяй каралевы Вікторыі. Першыя заняткі адбыліся 7 сакавіка 1842 года з 13 студэнтамі і двума прафесарамі. У 1869 годзе каледж стаў першай канадскай вучэльняй на захад ад марскіх правінцый, якая пачала прымаць на навучанне жанчын. У 1912 годзе вучэльня спыніла сваю прыналежнасць да прэсвітэрыянскай царквы і прыняла сваю цяперашнюю назву. Па стане на 2022 год 5 лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі і адзін лаўрэат прэміі Цьюрынга былі звязаны з універсітэтам.

## Структура 
* Факультэт мастацтваў і навук
* Факультэт адукацыі
* Факультэт навук пра здароўе
* Факультэт права
* Факультэт бізнесу
* Факультэт інжынерыі
* Факультэт магістратуры і аспірантуры

## Спасылкі 
* https://www.queensu.ca/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы]

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Канады
Томас Гейтс

**Томас Соверэйн Гейтс малодшы** (; 10 красавіка 1906 — 25 сакавіка 1983, Філадэльфія) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч, які займаў пасаду міністра абароны ў 1959—1961 гадах, у адміністрацыі прэзідэнта Эйзенхаўэра.

Катэгорыя:Міністры абароны ЗША
Toyota Prius

**Toyota Prius** — першы ў свеце аўтамабіль з гібрыдным сілавым агрэгатам, які ўяўляе сабой спалучэнне бензінавага рухавіка з электраматорам, якія працуюць ад акумулятара. Кампанія Toyota Motor Corporation упершыню прадставіла аўтамабіль у 1997 годзе. З таго часу было выпушчана 4 пакалення Toyota Prius:
* 1 пакаленне (XW10) — 1997—2003
* 2 пакаленне (XW20) — 2003—2009
* 3 пакаленне (XW30) — 2009—2015
* 4 пакаленне (XW50) — 2015 — ц.ч.

## Апісанне '2016 
Жорсткая база Toyota New Global Architecture (TNGA) і ўдасканаленая канструкцыя спрыяе спрытнаму кіраванні аўтамабілем. Toyota Prius 2016 года больш дакладная, чым папярэдняе пакаленне — менш нахіл кузава на паваротах і больш хуткая зваротная рэакцыя рулявога механізму. У той час, як эфектыўная магутнасць рухавіка нязначна паменшылася, у параўнанні з папярэднім пакаленнем, час паскарэння да 96,5 км/г застаецца такім жа — прыкладна 10 секунд. Кардынальна палепшыліся паказчыкі расходу паліва — 4,36 л/100 км па горадзе, 4,7 л/100 км па аўтамагістралі (4,06/4,44 л/100 км для палегчанай версіі Eco), у параўнанні з 4,61/4,9 л/100 км, якія дэманстравалі аўтамабілі папярэдняга пакалення.

## Бяспека 
Вынікі краш-тэсту Toyota Prius 2016 ад страхавога інстытута дарожнай бяспекі (IIHS):

## Агляд мадэлі 
Чацвёртае пакаленне Toyota Prius было прадстаўлена восенню 2015 года. Гэта быў першы аўтамабіль на базе новай архітэктуры Toyota New Global Architecture (TNGA).
Файл:2016 Toyota Prius (ZVW50L) Hybrid liftback (2016-04-02) 01.jpg|Toyota Prius_front
Файл:Toyota Prius 2016 (1).jpg|Toyota Prius_side
Файл:Toyota Prius 2016 (01).jpg|Toyota Prius_light

## Спасылкі 
Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта
Катэгорыя:Аўтамабілі Toyota
Катэгорыя:Аўтамабілі сегмента B
Катэгорыя:Еўрапейскі аўтамабіль года
Біём

**Біём** — сукупнасць экасістэм адной прыродна-кліматычнай зоны.

Па іншых крыніцах біём — больш буйная, чым біяцэноз, біясістэма, якая ўключае ў сябе мноства цесна звязаных біяцэнозаў. Так, у вызначэнні Юджына Одума, біём — «тэрмін, які вызначае буйную рэгіянальную або субкантынентальную біясістэму, якая характарызуецца якім-небудзь асноўным тыпам расліннасці або іншай характэрнай асаблівасцю ландшафту».

Існуе некалькі класіфікацый біёмаў, якія ўключаюць ад 10 да 32 тыпаў. Размеркаванне біёмаў адбываецца па прынцыпу шыротнай і вертыкальных занальнасцей, а таксама сектарнасці.

## Прыклады буйных біёмаў 
* Сухія субтропікі: Паўднёвы бераг Крыма (ПБК) — міжземнаморскі клімат.
* Вільготныя субтропікі на прычарнаморскім участку Туапсэ-Трабзон.
* Субтрапічны фінбош: Капская вобласць ПАР
* Трапічныя балоты Эверглэйдс: штат Фларыда, ЗША

## Бібліяграфія 
* *Вронский А. В.* Прикладная экология: учебное пособие. — Ростов н/Д.: Изд-во «Феникс», 1996. — 512 с. — ISBN 5-85880-099-8 
* *Уиттекер Р.* Сообщества и экосистемы. — М.: Прогресс, 1980. — 327 с.


Катэгорыя:Біягеаграфія
Эры Радзаўнарымампіяніна

**Эры Радзаўнарымампіяніна** (нар. , Антананарыву, Малагасійская Рэспубліка) — мадагаскарскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт Мадагаскара ў 2014—2018 гадах. Прозвішча прэзідэнта Мадагаскара з'яўляецца самым доўгiм сярод усіх кіраўнікоў дзяржаў у свеце.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 6 лістапада 1958 года ў Анцафанандры, прыгарадзе Антананарыву. У 1982 г. атрымаў ступень магістра дзелавога адміністравання ва ўніверсітэце Антананарыву, а затым працягнуў вучобу ва Універсітэце Квебека ў Труа-Рыўеры, дзе ў 1986 годзе атрымаў ступень магістра ў галіне фінансаў і бухгалтарскага ўліку.

У 1991 годзе вярнуўся на Мадагаскар і працаваў бухгалтарам. З 1991 па 1995 год узначальваў Нацыянальны інстытут дзелавога адміністравання і бухгалтарскага ўліку навук (INSCAE) у Антананарыву і быў асістэнтам ва ўніверсітэце Антананарыву і ва Універсітэце Меца (Францыя).

У 1995 годзе ён стварыў сваю бухгалтарскую фірму «Аўдытары для акцыянераў». У 2003 годзе быў абраны прэзідэнтам Ордэна дыпламаваных бухгалтараў і аўдытараў Мадагаскара.

У 2009 годзе быў прызначаны міністрам фінансаў і бюджэту ва ўрадзе пераходнага перыяду пры Андры Радзуэліне. На гэтай пасадзе ён спыніў інфляцыю, своечасова плаціў заробкі дзяржаўным чыноўнікам, нягледзячы на поўную адсутнасць фінансавай падтрымкі з боку міжнароднай супольнасці і сусветны эканамічны крызіс.
У 2013 годзе, вырашыўшы вылучацца прэзідэнцкіх выбарах, Радзаўнарымампіяніна стварыў партыю «Новая сіла для Мадагаскара». Для ўдзелу ў прэзідэнцкіх выбарах былі зарэгістраваныя 33 кандыдаты. Першы тур выбараў прайшоў 25 кастрычніка 2013 года. Папярэднія вынікі паказалі, што Жан Луі Рабінсон і Эры Радзаўнарымампіяніна набралі адпаведна 27% і 15-16% і апынуліся лідарамі першага тура.

У другім туры Эры Радзаўнарымампіяніна набраў 53,5%, а Жан Луі Рабінсон - 46,5% галасоў. Апазіцыя заявіла, што лічыць вынікі выбараў сфальсіфікаванымі і мае намер дабівацца іх адмены. У суды былі пададзеныя 300 скаргаў на парушэнні падчас галасавання, аднак назіральнікі ад Еўрасаюза парушэнняў не выявілі.

25 студзеня 2014 адбылася цырымонія інаўгурацыі.

26 мая 2015 года дэпутаты парламента Мадагаскара абсалютнай большасцю галасоў (121 з 125 прысутных ад агульнай колькасці чальцоў парламента - 151 дэпутат) прагаласавалі за імпічмент прэзідэнту Радзаўнарымампіяніна па прычыне невыканання ім абяцаных рэформаў, зацягванні працэсу ўстановы вышэйшай суда, парушэнняў канстытуцыі. 13 чэрвеня суддзі Канстытуцыйнага суда Мадагаскара палічылі неправамоцным патрабаванне аб імпічменце прэзідэнта, асабліва падкрэсліўшы, што ён ні разу не пасягаў на парушэнне асноўнага закона.

Увечары 7 верасня 2018 года Радзаўнарымампіяніна абвясціў аб сваёй адстаўцы, так як для ўдзелу ў наступных выбарах прэзідэнт павінен сысці з пасады за 60 дзён да дня галасавання. Вярхоўны канстытуцыйны суд паведаміў, што атрымаў прашэнне аб адстаўцы Эры Радзаўнарымампіяніна і прызначыў старшыню сената Рыва Ракатавао (малаг. Rivo Rakotovao) часова выконваючым абавязкі прэзідэнта.

Катэгорыя:Прэзідэнты Мадагаскара
Усіхсвяцкая вуліца (Мінск)

**Усіхсвяцкая вуліца** — вуліца ў Першамайскім раёне Мінска. Названа ў гонар Царквы ўсіх Святых.

## Размяшчэнне 
Пачынаецца ад перасячэння з вуліцай Каліноўскага і заканчваецца на скрыжаванні з вуліцай Гінтаўта і МКАД. Працягласць — 1,0 км.

## Забудова 
* (*пр. Незалежнасці, 169*) — бізнес цэнтр «XXI стагоддзе» (1998, А. Корбут, В. Нікіцін, Зееў Натэс, Даніэль Бран).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Катэгорыя:Першамайскі раён (Мінск)
Акадэмія Святога Лукі

**Акадэмія святога Лукі** () — аб'яднанне мастакоў, створанае ў Рыме па ініцыятыве Папы Рымскага Рыгора XIII і адкрытае ў 1593 годзе вядомым мастаком Федэрыка Цукара і кардыналам Федэрыка Барамеа. Працягвала традыцыі сярэдневяковых гільдый Святога Лукі.

Акадэмія атрымала сваю назву па імі святога евангеліста Лукі, які паводле падання напісаў карціну, на якой была намалявана Маці Божая з немаўлём, і лічыўся святым заступнікам мастакоў. Першым прэзідэнтам новага таварыства стаў таксама Федэрыка Цукара. Займаючы гэту пасаду, ён распрацаваў новыя правілы выкладання мастацтваў, рэфарміраваўшы гэту вобласць педагогікі. Акрамя Цукара, сярод заснавальнікаў Акадэміі Св. Лукі ўваходзіў таксама і Джыралама Муцыяна.

[thumb|[Гверчына, *Евангеліст Лука, які малюе Дзеву Марыю*]]

Рымская *Акадэмія Святога Лукі* арганізоўвалася на ўзор першай мастацкай Акадэміі ў Італіі — створанай у Фларэнцыі ў 1563 годзе вялікім герцагам Козіма I Медычы *Accademia del Disegno*, і выкарыстоўвала падобную да фларэнційскай навучальную праграму. У 1607 годзе Цукара выпускае сачыненне *Думкі пра жывапіс, скульптуры і архітэктуры («Idea de’pittori scultori ed architetti»)*, якое стала мастацка-тэарэтычнай асновай для выкладання мастацтваў. 

Праз цудоўна пастаўлены навучальны працэса і арганізацыю выставак, Акадэмія Св. Лукі стала паважаным узорам для тагачасных мастацкіх акадэмій. У 1635 годзе, пад патранажам папы Урбана VIII, яна была канчаткова зацверджана ў сваіх правах і статусе. Яе членамі была большасць вядомых італьянскіх і многія замежныя мастакі. 

На працягу XVII стагоддзя *Акадэмія Святога Лукі* дамаглася ўзмацнення свайго ўплыву на развіццё мастацкага жыцця ў Італіі, а таксама павышэння аўтарытэту сваіх членаў. Паміж радавымі жывапісцамі накшталт Андрэа Сакі і «акадэмікамі» (як, напрыклад, П'етра да Картона) здараліся сваркі і звады.

У 1872 годзе *Accademia di San Luca* была ператворана ў Каралеўскую акадэмію, а ў 1948 — у Нацыянальную акадэмію Св. Лукі (*Accademia Nazionale di San Luca*). Размешчана яна цяпер у Рыме на плошчы Акадэміі дзі Сан-Лука (*Piazza dell’Accademia di San Luca*), у палацца Карпенья (*Palazzo Carpegna*), пабудаваным у XVI стагоддзі. 

Акадэміі Святога Лукі належыць карцінная галерэя з палотнамі і скульптурамі ў духу класіцызму і акадэмізму, і сярод іх каля 500 партрэтаў. Тут жа — цудоўны збор твораў графікі і малюнкаў.

## Прэзідэнты акадэміі 
* Даменікіна
* Алесандра Альгардзі
* Джавані Ларэнца Берніні
* Даменіка Гвідзі
* Алесандра Турчы
* П'етра да Картона
* П'ер Франчэска Мола
* Сімон Вуэ
* Шарль Лебрэн
* Антон Рафаэль Менгс
* Антон фон Маран
* Антоніа Канова
* Вінчэнца Камучыні.
## Спасылкі 
Катэгорыя:Культура Рыма
Катэгорыя:Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:З'явіліся ў 1593 годзе
Кіеўская губерня

**Кіеўская губерня** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Расійскай імперыі і Украінскай ССР. У чэрвені 1925 года Кіеўская губерня, як і астатнія губерні Украінскай ССР, была скасаваная.

## Гл. таксама 
* Кіеўская вобласць

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя Украіны (1795—1917)
Аканкагуа (рака)

]]
**Аканкагуа** () — рака ў вобласці Вальпараіса Чылі.

## Геаграфія 
Рака бярэ пачатак у Андах на вышыні 1430 метраў над узроўнем мора, пры зліцці рэк Хункаль (36 км) і Рыа-Бланка (35 км). Цячэ ў заходнім кірунку па шырокай даліне Валье-дэль-Аканкагуа, упадае ў Ціхі акіян на поўнач ад горада Вінья-дэль-Мар. На берагах ракі размешчаны гарады Лос-Андэс, Сан-Феліпэ, Ла-Калера, Кільёта і Канкон. Па даліне ракі пракладзена частка чылійскага ўчастка  і асобныя ўчасткі шашы № 5 і шашы № 60.

Агульная плошча басейна ракі складае 7200 км², даўжыня ракі — 142 км (177 км, калі вытокам ракі лічыць выток ракі Хункаль).

## Спасылкі 
* Карта Чили, масштаб 1:19 000 000, ГУГК, 1986.
* Большой атлас мира, издательство «Ридерз Дайджест», 2007, с. 294-295, ISBN 978-5-89355-169-3
* Río Aconcagua 

Катэгорыя:Рэкі Чылі
Callipappidae

**Callipappidae** — сямейства паўцвердакрылых насякомых-какцыд. 2 роды.

## Распаўсюджанне 
Аўстралія, Новая Зеландыя, Тасманія.

## Сістэматыка 
2 родв. Раней уключаліся ў склад сямейства Margarodidae. У якасці асобнага сямейства ўпершыню згадана ў 1996 годзе (Koteja, 1996)

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Coccoidea
Катэгорыя:Сямействы насякомых
Турма для белых мядзведзяў

**Турма для белых мядзведзяў** () — спецыяльнае збудаванне, пабудаванае ў канадскім горадзе Чэрчыл, правінцыі Манітоба, для знаходжання асобін белых мядзведзяў, якія прадстаўляюць пагрозу для насельніцтва.

## Гісторыя 
Раней белых мядзведзяў, якія ўяўлялі небяспеку, адстрэльвалі. У 1982 годзе (па іншых дадзеных — у 1983 годзе, пасля таго, як прама на вуліцах горада чалавек быў  забіты мядзведзем) на месцы былой ваеннай базы, у будынку, які афіцыйна *завецца «Дом нумар D-20»*, упершыню размясцілі падобнае памяшканне. Але калі раней гэты будынак быў моргам для загінулых ваенных, цяпер у ім змяшчаюць мядзведзяў жывымі.

## Утрыманне жывёл 
Першапачаткова турма складалася з 20 клетак, у якія змяшчаліся 16 асобін-адзіночак і 4 сямейныя групы. Тэрмін знаходжання ў заключэнні можа складаць ад 2 да 30 дзён, аднак калі некаторых асобін ловяць ужо не ў першы раз, то гэты тэрмін можа быць павялічаны. Сутнасць усяго метаду складаецца ў тым, каб у мядзведзяў сфарміравалася пачуцце небяспекі набліжэння к гораду, таму ў час знаходжання ў заключэнні жывёлам даюць толькі ваду.

Пры злове небяспечнай асобіны мядзведзя пазбаўляецца магчымасці рухацца з дапамогай транквілізатару і атрымлівае яркую пазнаку на карку. Выпускаюць мядзведзяў бліжэй да зімы, калі льды ўжо замярзаюць на акваторыі Гудзонава заліва, пры гэтым іх зноў транквілізуюць і транспартуюць як мага далей ад горада пры дапамозе верталёта.

У апошні час турма для белых мядзведзяў была пашырана, цяпер у ёй маецца ўжо 28 камер. Тым не менш, жыхары Чэрчыла ўсё яшчэ вымушаныя быць асцярожнымі. Распавядалася, што ў летнія месяцы наваколлі горада наведвае да 1000 белых мядзведзяў. Асноўная прычына заключаецца ў тым, што падчас раставання льдоў мядзведзі пазбаўленыя магчымасці паляваць на сваю асноўную здабычу — цюленяў, і ад пакут голадам ствараюць пагрозу жыхарам мястэчка.

Таксама ў нашы дні каля Гудзонава заліва і  расстаўлены папераджальныя знакі *«Асцярожна, белыя мядзведзі!»* (), а жыхар горада, які ўбачыў дзе-небудзь белага мядзведзя, можа звярнуцца ў спецыяльную службу, пасля чаго жывёла падвяргаецца лоўлі з боку супрацоўнікаў Міністэрства прыродных рэсурсаў.

Катэгорыя:Геаграфія Манітобы
Катэгорыя:Мядзведзі ў культуры
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Канады
Прыхільнасць

**Прыхільнасць** — пачуццё блізкасці, заснаванае на глыбокай сімпатыі, закаханасці, адданасці каму-небудзь ці чаму-небудзь.

## Фармаванне прыхільнасці 
Першасная прыхільнасць узнікае ў дзіцяці да яго бацькоў і, пазней, да іншых выхавальнікаў. Сярод псіхааналітыкаў пашырана думка, што калі фармаванне такіх першасных прыхільнасцей па якіх-небудзь прычынах абцяжарана ці немагчыма, то сталы чалавек не зможа паўнавартасна фармаваць прыхільнасці і да іншых людзей, што сур'ёзна парушае працэс яго сацыялізацыі і можа быць прычынай антысацыяльнага засмучэння асобы.

## Віды прыхільнасці 
*Бяспечная прыхільнасць* — здаровая сувязь паміж маці і дзіцём, што стварае эмацыйную базу ўпэўненай у сабе асобе. Бацька зычліва і ўвесь час арыентаваны на дзіцё. Дзіцё спакойнае, радасны, яго лёгка можна супакоіць, стаўшы сталым, лёгка эмацыйна адаптуецца.

*Уніклівая прыхільнасць* — узнікае з прычыны сталага эмацыйнага грэбавання бацькі ці бацькоў. Даступнасць бацькі непрадказальная. Дзіцё назойлівае, стаўшы сталым, моцна залежыць ад думкі атачальных, схільнае недаацэньваць блізкія адносіны.

*Дэзарганізаваная прыхільнасць* — з'яўляецца як вынік сталага запалохвання і прыгнечання дзіцяці бацькам ці бацькамі. Дзіцё дрэнна кіравана, агрэсіўнае ці прыгнечанае, стаўшы сталым, з вялікімі высілкамі выбудоўвае адносіны з атачальнымі.

## Літаратура 
* 
* 
* *Искольдский Н. В.* Исследование привязанности ребенка к матери (в зарубежной психологии) // Вопросы психологии. — 1985. — № 6.
* 

Катэгорыя:Пачуцці
Epiprocta

**Epiprocta** — адзін з двух сучасных падатрадаў стракоз. Быў прапанаваны параўнальна нядаўна, створаны, каб прыстасаваць уключэнне Anisozygoptera. Апошні, як было паказана, не з’яўляецца натуральным падатрадам, але хутчэй парафілетычная група, якую перанеслі з падатраду Разнакрылыя пад назву Epiprocta. Ранейшы падатрад Anisoptera прапануецца лічыць інфраатрадам для Epiprocta, у той час як прадстаўнікі Anisozygoptera уключаны ў інфраатрад Epiophlebioptera.

Катэгорыя:Стракозы
Лукаш Смуглевіч

**Лукаш Смуглевіч** (;  — , Варшава) — мастак, працаваў таксама ў Галічыне. Яго род паходзіў з Жамойці. Настаўнікам быў спачатку Ян Самуэль Моцк, а пасля яго смерці — Сымон Чаховіч (з 1737 года). Пастаянна жыў у Варшаве. У 1752-1758 гадах працаваў для Яна Клеменса Браніцкага. Быў двойчы жанатым. Першая жонка — Зялінская. Другая жонка — дачка сястры Сымона Чаховіча Рэгіна Алясніцкая, з якой яны ажаніліся перад 1740 годам і мелі 10 дзяцей, з якіх пяцёра сыноў сталі мастакамі. Быў пахаваны ў крыпце касцёла рэфарматаў у Варшаве (цяпер , вул. , 31/33).

; Працы
* роспіс інтэр'еру (паліхрамія)  (разам з сынам Антоніем і памочнікамі), 1765 год.
* дэкарацыя тэатральнай залы  (разам з сынам Антоніем і памочнікамі).
* маляваў і залаціў галоўны алтар у  (Варшава) у 1747-1748 гадах.
* партрэты караля Аўгуста III і каралевы Марыі Юзефы (абодва страчаныя, якія знаходзіліся ў зборы ў Дрэздэне).

## Літаратура 
* *Michalczyk Z.* Smuglewicz (Smuglewicz) Łukasz (1709-1780) // Polski Słownik Biograficzny.&#x20;— Warszawa&#x20;— Kraków&#x20;: Polska Akademia Nauk, Polska Akademia Umiejętności, 1999.&#x20;— Tom ХХХІХ/3, zeszyt 162.&#x20;— S. 379-380. (польск.)&nbsp;
* *Rastawiecki E.* Słownik malarzów polskich tudzież obcych w Polsce osiadłych lub czasowo w niej przebywających.&#x20;— Warszawa&#x20;: Nakł. aut. (S. Orgelbrand), 1851.&#x20;— T. II.&#x20;— 327 s.&#x20;— S. 170-171. (польск.)&nbsp;

Катэгорыя:Постаці Варшавы
Катэгорыя:Мастакі Польшчы
Манахрамія

**Манахрамія** (ад  — *аднакаляровы*) — аднаколернасць, якая мае ў розных галінах дзейнасці наступныя значэнні:
* **Оптыка**: манахраматычнае выпраменьванне — светлавая эмісія ў вельмі вузкім частотным і/або хвалевым дыяпазонах;
* **Фатаграфія**: манахромная выява — здымак ці фільм, на якім выява знята толькі ў розных адценнях шэрага або якога-небудзь іншага, але абавязкова *аднаго* колеру;
* **Жывапіс**: мастацкае палатно створана ў адным колеры, але ў розных адценнях гэтага колеру. Падобны жывапіс носіць назву камай. Калі выкарыстаны колер шэры, то гэты від жывапісу носіць назву грызайль;
* **Інфарматыка**: модуль выявы толькі ў . Манахромныя маніторы маюць экраны, якія паказваюць малюнак толькі ў чорна-белым, чорна-зялёным, чорна-чырвоным або чорна-жоўтым колерах.

Катэгорыя:Успрыманне
Паўднёвае Патагонскае ледавіковае плато

**Паўднёвае Патагонскае ледніковае плато** () — горна-покрыўны ледавіковы комплекс у Патагонскіх Кардыльерах (Чылі і Аргенціна), паміж 48°15' — 51°20' паўднёвай шыраты і 73° — 74°15' заходняй даўгаты.

Працягласць з поўначы на поўдзень складае 360 км, шырыня — ад 40 да 90 км. Плошча — каля 12 000 км². Пераважныя вышыні — 1500 м. Сярод лёду падымаюцца нунатакі (скалістыя вяршыні, якія выступаюць над паверхняй ледавіка) і горы. Найвышэйшы пункт — гара Бертран (3270 м). Вышыня фірнавай лініі памяншаецца ад 1200 м на поўначы да 650 м на поўдні. На ўзроўні ледавіковага плато выпадае 7000—8000 мм ападкаў у год. Шыротная бязлёдавая дэпрэсія супраць возера Архенціна падзяляе ледавіковае плато на дзве часткі — вялікую паўночную і невялікую паўднёвую.

З плато сцякаюць вывадныя ледавікі, многія на заходнім боку заканчваюцца ў фіёрдах, на ўсходнім — у азёрах (О’Хігінс, В’едма, Архенціна). Найбуйнейшыя вывадныя ледавікі: *Грэве*, *Бруген*, *Гуілардзі*, *Амалія* (цякуць на захад); *Хорхе-Маўнт* (на поўнач); *О’Хігінс*, *В’едма*, *Упсала*, *Перыта-Марэна*, *Грэй*, *Ціндаль* (на ўсход).

## Літаратура 
* Южное Патагонское ледниковое плато 

Катэгорыя:Геаграфія Аргенціны
Катэгорыя:Геаграфія Чылі
Катэгорыя:Мяжа Аргенціны і Чылі
Катэгорыя:Патагонія
Ян Самуэль Моцк

у Варшаву ў 1734 праз трыўмфальную арку]]
**Ёган (Ян) Самуэль Моцк** (каля 1687 - 4 чэрвеня 1737,  Варшава, Польшча) – мастак родам з Саксоніі, каля прыехаў у 1723 ў Польшчу, прыдворны мастак караля Аўгуста III, гараджанін Старой Варшавы.

## Біяграфія 
Першапачаткова працаваў пры каралеўска-электарскім двары ў Дрэздэне, дзе праектаваў узоры габелены для каралеўскай мануфактуры, рабіў таксама гуашавае дакументаванне прыдворнага жыцця. Прыкладна ў 1723 годзе пераехаў у Варшаву, дзе ў 1731 атрымаў пасаду прыдворнага мастака. Быў жыхаром Старой Варшавы і перайшоў у каталіцызм. 

Пры каралеўскім двары ён маляваў карціны алеем, якія паказваюць партрэты (Аўгуст II,  і іншыя), перспектывы (напрыклад, ), жанравыя сцэны ("Гульня ў косці", "Заляцанні Негра" і іншыя), тэатральныя дэкарацыі, а таксама сучасныя яму падзеі (Вяселле Фрыдрыха-Аўгуста, у жніўні 1719, Прыбыццё Аўгуста III у Варшаву і іншыя). Выканаў эскізы  сенатарскіх залаў Каралеўскіх палацаў у Варшаве і Гродне, праектаваў таксама трыўмфальныя аркі з нагоды розных свят і ўрачыстыя ілюмінацыі. Прымаў удзел у конкурсе на карціну для галоўнага алтара ў касцёле Святога Крыжа ў Варшаве, аднак не вядома, ці з'яўляўся ён аўтарам абраза, знішчанага там у 1939 годзе.

Памёр у Варшаве.

Ад шлюбу з Барбарай з дома Сакрэз пакінуў 3 дачкі.

Вучнямі Моцка былі, у прыватнасці, Ян Бенедыкт Хофман і Лукаш Смуглевіч.

## Літаратура 
* Monika Kretschmerowa. Cenny nabytek Muzeum Historycznego. „Stolica”. Nr 2 (1414) (12 stycznia 1975), s. 13. WWP RSW "Prasa Książka Ruch".
* Polski Słownik Biograficzny

Катэгорыя:Мастакі Польшчы
Эдвард Раставецкі

**Эдвард Раставецкі** (,  — ) — польскі даследчык мастацтва і калекцыянер.

## Біяграфія 
Эдвард Раставецкі быў нашчадкам баронскага польскага роду . Нарадзіўся ад шлюбу барона Людвіка Мікалая Адама Раставецкага і Тэрэзы з Краеўскіх.

Па заканчэнні  пачаў навучанне ў Варшаўскім універсітэце.

Да 1830 года працаваў у якасці стажора ў , а затым быў саветнікам . Саветнік галоўнай дырэкцыі  па Любельскім ваяводстве ў 1834 годзе.

Успадкаваная маёмасць дазволіла яму прысвяціць сябе навуцы. Дзякуючы яго фінансавай падтрымцы была апублікавана праца Ігнацы Загурскага «Monety dawnej Polski, jako też prowincji i miast do niej niegdyś należących, z trzech ostatnich wieków» (1845). Падтрымліваў развіццё польскай археалогіі, фінансаваў археалагічныя даследаванні ў Царстве Польскім. З 1846 быў членам  і з 1850 года — членам . Актыўна працаваў у Таварыстве заахвочвання мастацтваў. Член  у 1858 годзе. У 1860—1866 гадах быў яго віцэ-прэзідэнтам, а з 1868 года — «вечны і ганаровы» член Таварыства.

Падарожнічаў па Еўропе ў пошуках крыніц для польскай гісторыі. Падчас паездак па Польшчы збіраў калекцыі мастацкіх твораў, у тым ліку манеты і карціны. Гэтыя калекцыі былі выкупленыя Севярын Миэлзински, які падараваў іх  і археалагічнаму кабінету Ягелонскага ўніверсітэта. У часопісе «Biblioteka Warszawska» публікаваў свае артыкулы па гісторыі мастацтва.

Быў жанаты з Леоніяй Накваскай (1818—1886), але дзяцей не меў.

Памёр у сваім асабняку на  ў Варшаве. Быў пахаваны на Старых Павонзках.

## Навуковая дзейнасць 
У працах Раставецкага «Słownik malarzów polskich ..» (I—III, 1850—1857) і «Słownik rytowników polskich …» (1886) шмат матэрыялаў, якія тычацца ўкраінскіх .

### Бібліяграфія 
* *Mapografia dawnej Polski*, 1846;
* *Słownik malarzy polskich tudzież obcych w Polsce osiadłych lub czasowo w niej przebywających*, t. 1-3, 1850—1857;
* *Słownik rytowników polskich*, 1886;
* *Wzory sztuki średniowiecznej i z epoki Odrodzenia w dawnej Polsce*, 1853—1858

## Партрэты 
Вядома некалькі партрэтаў Эдварда Раставецкага працы розных мастакоў, у тым ліку яго малявалі  і .  стварыў яго бюст.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* A. Ryszkiewicz, *Zasługi Edwarda Rastawieckiego jako kolekcjonera i mecenasa*, [w:] *Mecenas — kolekcjoner — odbiorca. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, listopad 1981*, Warszawa 1984.

## Спасылкі 
* Едвард Раставецький // CBN Polona

Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Польшчы
Катэгорыя:Гісторыкі мастацтва
Катэгорыя:Бароны
Квадратная мышца паясніцы

**Квадратная мышца паясніцы** () парная, плоская, чатырохвугольная; пачынаецца з задняй часткі падуздышнага грэбня, падуздышна-паяснічнай звязкі і на папярочных адростках I-IV паяснічных пазванкоў. Прымацоўваецца да медыяльнага краю XII рабра і да папярочных адросткаў I-IV паяснічных пазванкоў.

## Функцыя 
Пры двухбаковым скарачэнні спрыяе ўтрыманню тулава ў вертыкальным становішчы. Пры аднабаковым скарачэнні разам з цягліцай, якае выпрамляе тулава, і цягліцамі бакавой сценкі жывата нахіляе пазваночнік у свой бок, цягне ўніз XII рабро.

## Інервацыя 
Цягліцавыя галіны паяснічнага спляцення (Th12, L1-L5)

## Кровазабеспячэнне 
Падраберная, паяснічныя, падуздышна-паяснічная артэрыі.

## Літаратура 
* М. Р. Сапин,  Анатомия человека: учебник в 3 т. — М.: ГЭОТАР-Медия, 2007. — Т. 1. — 608 с. ISBN 978-5-9704-0600-7 (т. 1)

Катэгорыя:Цягліцы тулава
Аляксей Яфімавіч Учыцель

**Аляксей Яфімавіч Учыцель** (, нар. , ) — савецкі і расійскі кінарэжысёр, народны артыст Расійскай Федэрацыі (2002), мастацкі кіраўнік кінастудыі «Рок».

## Біяграфія 
Нарадзіўся 31 жніўня 1951 у Ленінградзе ў сям’і рэжысёра-дакументаліста Яфіма Учыцеля. У 1975 годзе скончыў УДІК, працаваў на Ленінградскай студыі дакументальных фільмаў. У 1990 годзе заснаваў сваю кінастудыю «Рок». Дэбютам у якасці рэжысёра гульнявых фільмаў стаў фільм «Манія Жызелі».

У 2000 годзе ён атрымаў прэмію «Ніка», Гран-пры «Кінатаўра» і намінацыю на «Крыштальны глобус» за фільм «Дзённік яго жонкі». У 2002 годзе стаў народным артыстам Расіі.

Фільм 2005 года «Космас як прадчуванне» атрымаў галоўны прыз XXVII ММКФ — «Залатога Святога Георгія» і прэмію «Залаты арол» за лепшую рэжысёрскую працу. З 2010 года — прэзідэнт Міжнароднага Кінафестывалю дакументальнага, кароткаметражнага ігравога і анімацыйнага кіно «Пасланне да Чалавека» («Message to Man») у Санкт-Пецярбургу.

З’яўляецца членам Прэзідыума Расійскай Акадэміі кінематаграфічных мастацтваў «Ніка».
Тайбар Джорджлі

**Тайбар Джорджлі** ( — ) — венгерскі амерыканскі мастак, найбольш вядомы сваімі ілюстрацыямі да папулярных дзіцячых .

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Будапешце ў 1900 годзе, кароткі час вывучаў мастацтва ў Вене да эміграцыі ў ЗША, дзе ён пасяліўся ў 1939 годзе ў Нью-Ёрку. У асноўным мастак-самавук, ён прымаў удзел у выпуску некалькіх вокладак , у асноўным у 1940-х гадах. Сярод самых папулярных дзіцячых кніг Джорджлі ілюстраваў такія, як «The Happy Man and His Dump Truck», «Busy Day Busy People», «Маленькі чырвоны кабуз», «The Fire Engine Book», «», «Five Little Firemen», «Five Hundred Animals from A to Z» і «».

Многія з яго самых вядомых кніг былі апублікаваныя ў серыі «». Яго лепшыя працы сабраны ў «Вялікай кнізе казак на ноч» ().

Тайбар Джорджлі стаў грамадзянінам ЗША ў 1948 годзе. Памёр у 1978 годзе ў Нью-Ёрку.

Па стане на 2001 год кніга «» займала 3-е месца сярод самых прадавальных дзіцячых кніг у цвёрдым пераплёце, выдадзеных на англійскай мове, а «» займала 8-е месца сярод самых прадаваных кніг за ўвесь час.

## Літаратура 
* : G. T. (Élet és Irod., 1978. jan. 21.)
* : In memoriam: Búcsú egy „vasárnapostól” (Magy. Nemzet, 1978. febr. 1.)
* : Magyar karikaturisták adat- és szignótára 1848—2007. Karikaturisták, animációs báb- és rajzfilmesek, illusztrátorok, portrérajzolók. Budapest, Ábra Kkt., 2008.
* Nagy Csaba: A magyar emigráns irodalom lexikona. Bp., Argumentum Kiadó-Petőfi Irodalmi Múzeum és Kortárs Irodalmi Központ, 2000.
* . Fel. szerk. Lajta Edit. Bp., Akadémiai Kiadó, 1965—1968.
* Új magyar életrajzi lexikon. Főszerk. Markó László. Bp., Magyar Könyvklub.
* Szabó Lilla: Szlovákiai magyar könyvművészet 1918—1945. Bp., Méry Ratio, 2011.

## Спасылкі 
* Tibor Gergely website 
* Tibor Gergely 

Катэгорыя:Мастакі ЗША
Катэгорыя:Мастакі Венгрыі
Марыя Фёдараўна (жонка Паўла I)

**Марыя Фёдараўна**; да пераходу ў праваслаўе — Сафія Марыя Аўгуста Луіза Вюртэмбергская (; 14 (25) кастрычніка 1759, Шчэцін — 24 кастрычніка (5 лістапада) 1828, Паўлаўск) — прынцэса Вюртэмбергскага дома, другая жонка расійскага імператара Паўла I. Маці імператараў Аляксандра I і Мікалая I.

Катэгорыя:Мастакі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Нямецкія прынцэсы
Катэгорыя:Рускія імператрыцы-жонкі
Катэгорыя:Павел I
Platanistoidea

**Platanistoidea** — надсямейства зубатых кітападобных. Надсямейства ўключае ў сябе чатыры сучасных віды, тры з якіх сустракаюцца ў прэснаводных вадаёмах, а чацвёрты — Pontoporia blainvillei — у акіяне.

Прадстаўнікі надсямейства знаходзяцца на мяжы вымірання з-за страты месцаў пражывання, невялікіх папуляцый і з прычыны палявання на іх людзьмі. Акрамя таго, рачныя дэльфіны валодаюць вельмі дрэнным зрокам, што служыць прычынай шматлікіх сутыкненняў з людзьмі і цёмнымі штучнымі аб'ектамі, якія ім складана выявіць пры дапамозе свайго санара.

Адно з месцаў пражывання: вёска Крачэ (Камбоджа) размешчаная на беразе ракі Меконг. У сапраўдны момант у рацэ жыве каля 100 асобін і гэты від знаходзіцца на мяжы вымірання.

## Спасылкі 
* Rice, Dale W. (1998). Marine mammals of the world: systematics and distribution. Society of Marine Mammalogy Special Publication Number 4. 231 pp.
* Whale and Dolphin Conservation Society (WDCS)

Катэгорыя:Зубатыя кіты
Сфінгаміеліназа

**Сфінгаміелінфосфадыэстэраза** (КФ 3.1.4.12 , сфінгаміеліназа, ) — лізасамальны фермент, які расшчапляе мембранны ліпід сфінгаміелін на фасфатыдзілхалін і цэрамід. Недастатковасць фермента прыводзіць да значнага назапашвання ліпідаў у лізасомах, што выклікае захворванні, вядомыя як . Існуе 5 формаў фермента: кіслая сфінгаміеліназа (SMPD1), нейтральныя (SMPD2, SMPD3) і кіслыя сфінгаміеліназа-падобныя (SMPDL3A, SMPDL3B).

Катэгорыя:Бялкі
Катэгорыя:Ферменты
Катэгорыя:Гены
Aname atra

**Aname atra** — від павукоў надатраду Mygalomorphae з Паўднёвай Аўстраліі. Прадстаўнік роду  сямейства , знойдзены ў розных месцах па ўсёй Аўстраліі, у тым ліку ў Тасманіі.

Катэгорыя:Мігаламорфныя павукі
Hypochilidae

**Hypochilidae** — сямейства павукоў інфраатраду Araneomorphae, якое супрацьпастаўляюць ўсім іншым прадстаўнікам групы — Neocribellatae. Назва дадзена ў сувязі з характэрнай формай лоўчай сеткі. Налічваюць 12 відаў, якія жывуць у Паўночнай Амерыцы і Кітаі.
 прадстаўніка сямейства]]

## Будова 
Валодаюць шэрагам архаічных прыкмет: захоўваюць дзве пары лёгачных мяшкоў і пяць тэргітаў на апістасоме (брушку), іх ядавітыя залозы не заходзяць у прасому (галавагрудзі), размяшчаючыся толькі ў хеліцэрах. Нягледзячы на гэта, прадстаўнікоў сямейства адносяць да інфраатраду Araneomorphae, паколькі яны валодаюць характэрнай для тых апамарфіяй — пераўтварэннем унутранай пары пярэдніх павуціных бародавак у крыбелюм — шырокую рэшатападобную пласцінку з вельмі вялікім лікам (да некалькіх тысяч) павуціннем трубачак. Дыяметр вырабляльных гэтымі трубачкамі павуцінневых нітак складае 10-15 нанаметраў, што надае сплеценым з іх валокнам высокую адгезію нават у адсутнасці клейкіх рэчываў.

У відаў роду Hypochilus хеліцэры займаюць плагіянатнае становішча: іх базальныя членікі рассунутыя такім чынам, што кіпцюрападобныя членікі аказваюцца не раўналежнымі адзін аднаму (ортагнатнае становішча), але і не цалкам супрацьпастаўленыя адзін аднаму, лежачы ў адной плоскасці (лабідагнатнае становішча). У прадстаўнікоў роду *Ectatosticta* становішча хеліцэр лабідагнатнае.

## Прадстаўнікі 
У межах сямейства вылучаюць два роды: *Ectatosticta* (Кітай) і *Hypochilus* (Паўночная Амерыка).
* Ectatosticta&#x20;Simon, 1892.
** Ectatosticta davidi&#x20;(Simon, 1889)
** Ectatosticta deltshevi&#x20;Platnick & Jäger, 2009 
* Hypochilus&#x20;Marx, 1888
** Hypochilus bernardino&#x20;Catley, 1994
** Hypochilus bonneti&#x20;Gertsch, 1964
** Hypochilus coylei&#x20;Platnick, 1987
** Hypochilus gertschi&#x20;Hoffman, 1963
** Hypochilus jemez&#x20;Catley, 1994
** Hypochilus kastoni&#x20;Platnick, 1987
** Hypochilus petrunkevitchi&#x20;Gertsch, 1958
** Hypochilus pococki&#x20;Platnick, 1987
** Hypochilus sheari&#x20;Platnick, 1987
** Hypochilus thorelli&#x20;Marx, 1888

Катэгорыя:Аранеаморфныя павукі
Катэгорыя:Сямействы павукападобных