open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Леон Макс Ледэрман

**Леон Макс Ледэрман** (; нар. , Нью-Ёрк, ЗША — , Рэксберг, Айдаха, ЗША) — амерыканскі фізік, прафесар, лаўрэат прэміі Вольфа па фізіцы (1982), лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1988) за адкрыццё мюоннага нейтрына («for the neutrino beam method and the demonstration of the doublet structure of the leptons through the discovery of the muon neutrino»).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і яўрэйскіх імігрантаў з Украіны Морыса Ледэрмана (з Кіева) і Міны Розэнберг (з Адэсы) у Нью-Ёрку. Скончыў Сіці-каледж Нью-Ёрка. У 1943 атрымаў ступень бакалаўра і адправіўся на франты Другой сусветнай вайны. Пасля вайны, у 1946 годзе, паступае вучыцца на фізічны факультэт Калумбійскага ўніверсітэта, які ўзначальвае ў той час Ісідарам Рабі, будучы лаўрэат Нобелеўскай прэміі. Там Леон Макс Ледэрман абараняе дысертацыю па фізіцы (1951). З 1958 — прафесар. У складзе лабараторыі Nevis ўдзельнічае ў праектаванні магутнага ў свеце сінхрацыклатрона. У 1961—1978 гадах узначальвае лабараторыю. Ледэрман адкрыў нейтральны каон, антыдэйтрон, іпсілон-мезоннага, мюоній, даследаваў нараджэнне лептонных пар у адронных сутыкненнях. Адкрыў другі тып нейтрына — мюонны нейтрына. У 1977 знайшоў пацверджанне існавання b-кварка. У 1979—1989 Ледэрман — дырэктар нацыянальнай лабараторыі імя Фермі ў Батавіі (Ілінойс, ЗША). Узначальваў будаўніцтва і выкарыстанне першага і самага магутнага ў свеце звышправоднага паскаральніка. У 1989 пераходзіць працаваць у Чыкагскі ўніверсітэт, на прафесарскую пасаду. З 1991 — прэзідэнт Амерыканскай асацыяцыі садзейнічання навуковаму прагрэсу. На працягу акадэмічнай кар’еры Леон Макс Ледэрман падрыхтаваў да абароны доктарскай дысертацыі 50 суіскальнікаў, якія ў далейшым сталі прафесарамі і кіраўнікамі універсітэтаў.

## Узнагароды 
* Нацыянальны навуковы медаль ЗША (1965).
* Лаўрэат прэміі Вольфа па фізіцы (1982).
* Сумесна з Джэкам Стэйнбергерам і Мелвінам Шварцам атрымлівае Нобелеўскую прэмію па фізіцы (1988).
* Прэмія Энрыка Фермі (1992).
* Медаль Комптана (2005).

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Энрыка Фермі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Комптана
Норман Фостэр Рамзей

**Норман Фостэр Рамзей** (; , Вашынгтон — , Уэйланд, Масачусетс) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1989) «за вынаходства метаду разнесеных палёў, якія асцыліруюць, і за яго выкарыстанне ў вадародным мазеры і іншых атамных гадзінніках».

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Калумбійскі (1935) і Кембрыджскі (1937) універсітэты. У 1942—47 у Калумбійскім універсітэце (з 1943 удзельнічаў у Манхатэнскім праекце). У 1947—86 у Гарвардскім універсітэце (з 1950 прафесар), адначасова ў 1968—81 прэзідэнт Нацыянальна-даследчыцкай асацыяцыі ўніверсітэтаў.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па фізіцы малекулярных і атамных пучкоў, ядзернай фізіцы, фізіцы элементарных часціц, тэрмадынаміцы і статыстычнай механіцы. Адкрыў электрычны квадрупольны момант у дэйтрона (1940), вызначыў магнітныя моманты шэрагу ядзер, пратона і нейтрона, магнітны і электрычны дыпольны моманты дэйтрона. Распрацаваў метад прасторава разнесеных асцылюючых палёў (1956) і стварыў мазер на атамарным вадародзе (1960). Удзельнічаў у стварэнні высокадакладнага атмнага гадзінніка.

## Узнагароды і членства 
* Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1952)
* Медаль Лоўрэнса (1960)
* Прэмія Дэвісана - Джэрмера (1974)
* Медаль гонару IEEE (1984)
* Прэмія Рабі (1985)
* Прэмія Румфарда (1985)
* Медаль Комптана (1986)  
* Нацыянальны навуковы медаль ЗША (1988)
* Медаль Эрстэда (1988)
* Нобелеўская прэмія па фізіцы (1989)
* Прэмія Вэнівара Буша (1995)
* Ганаровыя доктарскія ступені Заходняга рэзервовага ўніверсітэта Кейза, Мідлберы-каледжа, Оксфардскага ўніверсітэта, Ракфелераўскага ўніверсітэта, Чыкагскага ўніверсітэта, Універсітэта Сэсекса, Х'юстанскага ўніверсітэта і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Комптана
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём пашаны IEEE
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Ханс Георг Дэмельт

**Ханс Георг Дэмельт** (; нар. года, Гёрліц, Германія) — нямецка-амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1989) — палова прэміі сумесна з Вольфгангам Паўлем «за распрацоўку метаду ўтрымання адзіночных іонаў». Другую палову прэміі атрымаў Норман Рамзей «за вынаходства метаду паасобных вагальных палёў і яго выкарыстанне ў вадародным мазеры і іншых атамных гадзінніках».

## Біяграфія 
Ханс Георг Дэмельт вырас у Берліне. Пасля экзамену на допуск да навучання ва ўніверсітэце ў 1940 годзе пайшоў служыць у войска ў частцы СПА. Удзельнічаў у Сталінградскай бітве, пасля якой вярнуўся ў Германію і ў рамках ваеннай праграмы вывучаў фізіку ва ўніверсітэце Брэслау. У 1944 годзе быў пасланы на заходні фронт, дзе падчас Ардэнскай бітвы трапіў у палон да амерыканцаў. Пасля вызвалення ў 1946 годзе працягнуў навучанне ў Гётынгенскім універсітэце ў такіх вучоных, як Рыхард Бекер, Ханс Копферман, Вернер Гейзенберг, Макс фон Лаўэ, Вольфганг Паўль і Макс Планк. Пры пахаванні Планка быў адным з тых, хто нёс яго труну. Атрымаў дыплом у 1948 годзе па тэме томсанаўскага мас-спектрометра. У 1950 годзе абараніў дысертацыю, пасля чаго быў запрошаны ў ЗША на месца постдокаў. У 1952 годзе перайшоў у Вашынгтонскі ўніверсітэт у Сіэтле, дзе ў 1955 годзе стаў асістэнтам прафесара, у 1958 годзе намеснікам прафесара і ў 1961 годзе прафесарам. У 2002 годзе выйшаў на пенсію.

## Дасягненні 
У 1956 годзе Дэмельт упершыню апісаў перавагі іонных пастак для спектраскапіі высокай адрознівальнай сілы. У наступныя гады ён заклаў асновы для будаўніцтва такіх пастак. У 1959 годзе яму ўдалося пратрымаць у магнетроннай пастцы (пасля названай пасткай Пенінга) 1 электрон на працягу 10 секунд. У 1973 годзе яму ўдалося правесці доўгае захоўванне аднаго электрона і пабудаваць аднаэлектронны генератар, сумесна з Дэвідам Вінеландам і Філам Экстрамам. У наступныя гады ён настолькі ўдасканаліў гэты метад, што ў 1987 годзе яму ўдалося вельмі дакладна памераць гірамагнітныя адносіны электрона і пазітрона.
 
У 1989 годзе Дэмельт, сумесна з Вольфгангам Паўлем, атрымаў палову Нобелеўскай прэміі па фізіцы.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Хатняя старонка Ханса Дэмельта на серверы Вашынгтонскага ўніверсітэта  

Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гёрліцы
Харвацкі гістарычны музей

**Харвацкі гістарычны музей** () — дзяржаўны гістарычны музей у сталіцы Харватыі горадзе Заграбе; значны збор прадметаў і матэрыялаў па харвацкай гісторыі, навукова-даследчы і культурны цэнтр краіны.

## Агульная інфармацыя 
Будынак музея - палац Войкавіч-Оршыч-Раўх (Vojković-Oršić-Rauch), адзін з самых каштоўных помнікаў архітэктуры барока ў Заграбе і ўсёй краіне, быў узведзены ў канцы XVIII стагоддзя. На працягу гісторыі палац быў сямейным гняздом некалькіх шляхетных харвацкіх сем'яў, не раз мяняў уладальнікаў, пакуль у 1930-х гадах горад не набыў будынак у апошняга прыватнага ўласніка. У далейшым у будынку знаходзілася рэзідэнцыя мэра Заграба, а з 1959 года - частка Харвацкага гістарычнага музея.
 
Рэжым працы музейнай установы:
: з панядзелка па пятніцу - з 10.00 да 18.00;
: па суботах і нядзелях - з 10.00 да 13.00;
: зачынены на святы і ў святочныя дні.
 
## Гісторыя 
Харвацкі гістарычны музей у Заграбе лічыцца правапераемнікам Нацыянальнага музея Харватыі, заснаванага ў 1846 годзе.
 
У 1959 годзе ў палацы Войкавіч-Оршыч-Раўх размясціўся Гістарычны музей Харватыі. Разам з незалежнасцю Харватыі ў 1991 годзе быў аб'яднаны з Музеем Рэвалюцыі (Muzej revolucije naroda Hrvatske), затым з'явілася новая музейная ўстанова - Харвацкі гістарычны музей, які з тых часоў з'яўляецца галоўным гістарычным музеем краіны. Акрамя барочнага палаца на вул. Матошава, частка экспазіцыі Харвацкага гістарычнага музея размешчана ў павільёне Мештравіча (харв. Meštrovićev paviljon); музей, акрамя таго, мае бібліятэку, ажыццяўляе навукова-даследчую і выдавецкую дзейнасць. Музейная ўстанова кіруе філіялам - мемарыяльным музеем Івана Горана Кавачыча ў сяле Лукаўдол (Lukovdol) у Горскім Котары (Прыморска-Гаранская жупанія).

## Экспазіцыі 
Фонды Харвацкага гістарычнага музея налічваюць больш за 200 000 экспанатаў. Музейныя калекцыі ўключаюць 15 аддзелаў:
* збор дакументаў № 1;
* збор дакументаў № 2;
* калекцыя твораў мастацтва ХХ стагоддзя;
* сакральны збор;
* збор фатаграфій, плёнак і негатываў;
* Геральдычна-сфрагістычная калекцыя;
* калекцыя халоднай зброі;
* калекцыя каменных помнікаў, нумізматыкі і археалагічных артэфактаў;
* калекцыя узнагарод, медалёў, ганаровых знакаў і значкоў;
* збор прадметаў побыту;
* калекцыя твораў жывапісу, графікі і скульптуры;
* змяшаная калекцыя;
* калекцыя агнястрэльнай зброі;
* збор сцягоў;
* калекцыі форменнай вопраткі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Музеі Заграба
Катэгорыя:Гістарычныя музеі
Вольфганг Паўль

**Вольфганг Паўль** (; , , Германская імперыя — , , ФРГ) — нямецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1989) (палова прэміі сумесна з Хансам Дэмельтам) «за распрацоўку метаду ўтрымання адзіночных іонаў». Другую палову прэміі атрымаў Норман Рамзей «за вынаходства метаду паасобных вагальных палёў і яго выкарыстанне ў вадародным мазеры і іншых атамных гадзінніках».

## Біяграфія 
Пасля абароны дысертацыі ў 1939 годзе ў Берліне, Паўль абараняе другую дысертацыю ў Гётынгене і працуе там прафесарам з 1944 па 1952 год. У 1952 годзе ён пераходзіць у Бонскі ўніверсітэт, дзе працуе да 1981 года прафесарам і дырэктарам фізічнага інстытута.
 
З 1964 па 1967 Паўль быў дырэктарам фізічнага аддзялення ў ЦЕРН, і ў 1970-1973 гадах - старшынёй савета дырэктараў паскаральніка DESY ў Гамбургу. У 1979 годзе Паўль быў абраны прэзідэнтам фонду імя Аляксандра фон Гумбальта і знаходзіўся на гэтай пасадзе на працягу 10 гадоў.
 
У першым шлюбе з Лізэлотай Паўль (у дзявоцтве Хірш) у яго было чацвёра дзяцей - Юта, Рэгіна, Штэфан і Лорэнц. З 1979 года Паўль пабраўся шлюбам з дацэнтам па сярэднявечнай літаратуры Дорыс Вальх-Паўль. Сын Паўля, Штэфан Паўль, загадчык кафедры эксперыментальнай фізікі ў тэхнічным універсітэце Мюнхена, другі сын, Лорэнц Паўль, з'яўляецца прафесарам фізікі ва ўніверсітэце Вуперталя.

## Дасягненні 
Вольфганг Паўль лічыцца піянерам у галіне фізікі элементарных часціц. Яго працы ахопліваюць вобласці атамнай і малекулярнай фізікі, мас-спектраскапіі, падзелу ізатопаў, рассейвання электронаў у рэчыве, радыебіялогіі, дазіметрыі і медыцынскай тэрапіі электроннымі пучкамі. У 1953 годзе Паўль распрацаваў квадрупольны мас-фільтр (масфільтр Паўля) для прымянення ў мас-спектраскапічных вымярэннях.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Постаці радыебіялогіі
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя
Катэгорыя:Выкладчыкі Бонскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Фрыдман

**Фрыдман** — папулярнае прозвішча яўрэйскага паходжання.

## Вядомыя носьбіты 
* Абрам Эмануілавіч Фрыдман (1911—1971) — беларускі архітэктар-мастак.
* Аляксандр Фрыдман (нар. 1979) — беларускі і нямецкі гісторык.
* Джэром Айзек Фрыдман — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1990)
* Джэфры Фрыдман — амерыканскі генетык
* Іосіф Саламонавіч Фрыдман (1912—1980) — беларускі інжынер-будаўнік
* Майкл Фрыдман — амерыканскі матэматык
* Мілтан Фрыдман — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1976)
* Херберт Фрыдман — амерыканскі астрафізік
Анатоль Міхайлавіч Брагін

**Анатоль Міхайлавіч Бра́гін** (, с. Новая Чыгла, Талаўскі раён, Варонежская вобласць — ) — беларускі вучоны ў галіне глебазнаўства і аграхімік. Доктар сельскагаспадарчых навук (1969), прафесар (1970). Заслужаны работнік вышэйшай школы БССР (1979).

## Біяграфія 
Скончыў Варонежскі сельскагаспадарчы інстытут у 1936 годзе. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. З 1949 года ў Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі (з 1969 загадчык кафедры глебазнаўства).

## Навуковая дзейнасць 
Працы па сістэме ўгнаення культур у севаабаротах на дзярнова-падзолістых глебах Беларусі.

### Бібліяграфія 
* Краткий справочник по удобрениям для БССР / Р. Т. Вильдфлуш, А. М. Брагин, А. А. Каликинский
* Опыт длительного изучения различных систем удобрения в севообороте в условиях дерново-подзолистых легкосуглинистых почв БССР : автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора сельскохозяйственных наук / А. М. Брагин ; Министерство сельского хозяйства БССР, Белорусский научно-исследовательский институт земледелия
* Даведнік па ўгнаеннях для калгасаў БССР / Р. Т. Вільфлуш, А. М. Брагін, А. А. Калікінскі ; Пад рэд. В. І. Шэмпеля

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Брагін, Анатоль Міхайлавіч (доктар сельскагаспадарчых навук; 1909—1989) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі

Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Глебазнаўцы СССР
Катэгорыя:Глебазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Заслужаныя работнікі вышэйшай школы БССР
Катэгорыя:Аграхімікі СССР
Катэгорыя:Аграхімікі Беларусі
Віктар Іванавіч Варанец

**Віктар Іванавіч Варанец** (нар. , ) — беларускі лексікограф, педагог.

## Біяграфія 
Скончыў філалагічны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы (1985). Працаваў настаўнікам беларускай мовы, завучам у Раціцкай сярэдняй школе Гродзенскага раёна. З 1990 па 1992 год выкладаў беларускую мову ў Гродзенскай гімназіі № 1. З 1992 года працуе ў Гродзенскім медыцынскім універсітэце на кафедры рускай і беларускай моў. З 2005 па 2020 год з’яўляўся намеснікам дэкана медыка-псіхалагічнага факультэта. Кіраўнік універсітэцкага літаратурнага аб’яднання «Катарсіс», складальнік і сааўтар літаратурных зборнікаў «Вечныя канікулы», «Гіпакратавы ваганты», «Вечар пятніцы», «Менестрэлі Асклепія». З’яўляецца аўтарам гімна Гродзенскага медыцынскага ўніверсітэта.

Займаецца пытаннямі беларускай медыцынскай тэрміналогіі. У 1982—1983 гадах разам з Юрыем Камягіным выдаваў машынапісны часопіс «Містыка». Аўтар 20 вучэбных і вучэбна-метадычных дапаможнікаў, шэрагу артыкулаў па пытаннях беларускай тэрміналогіі. Выдаў «Русско-белорусский медицинский словарь» (2005) і першы «Руска-беларускі тлумачальны слоўнік медыцынскіх тэрмінаў» (2012). Аўтар зборніка паэзіі і прозы «Рамізнік». Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў.

Прызнаны Чалавекам года Гродзеншчыны за 2012 год.

## Бібліяграфія 
* Варанец В. І., Гуляй П. Д., Кандрацьеў Д. К. і інш. Вучэбна-тэрміналагічны слоўнік па скурных і венерычных хваробах. — Гродна: ГрДМІ, 1992.
* Воронец В. И. Русско-белорусский медицинский словарь. — Гродно: ГрГМУ, 2005.
* Варанец В. І. Правілы беларускай арфаграфіі і тлумачэнні да іх. — Гродна: ГрДМУ, 2009.
* Варанец В. І. Беларуская мова. Дапаможнік для аспірантаў і саіскальнікаў. — Гродна: ГрДМУ, 2011.
* Варанец В. І. Руска-беларускі тлумачальны слоўнік медыцынскіх тэрмінаў. — Мінск: «Чатыры чвэрці», 2013.
* Варанец В. І. Дыялектны слоўнік медыцынскіх тэрмінаў Беларусі — Гродна: ГрДМУ, 2016.
* Варанец В. І. Беларуская мова. Дапаможнік для слухачоў падрыхтоўчых курсаў/аддзяленняў. - Гродна: ГрДМУ, 2017.
* Варанец В. І. Беларуская мова. Прафесійная лексіка для медыкаў. — Мінск: РІВШ, 2018.
* Варанец В. І. Варанец А.В. Руска-беларускі слоўнік-даведнік лекавых раслін. - Гродна: ГрДМУ, 2018.

## Літаратура 
* Воронец Виктор Иванович // Учреждение образования «Гродненский государственный медицинский университет» [Электронный ресурс] — Режим доступа http://grsmu.by, свободный — Язык руск.

Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Лексікографы Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Цыкадкі

**Цыкадкі** (*Cicadellidae*) — вялікае сямейства насякомых, якое налічвае каля 20000 відаў. Звычайна каля 1 см у даўжыню (ад 2 да 30 мм).

## Распаўсюджанне 
Апісана каля 20 000 відаў, з іх 3000 жывуць у Паўночнай Амерыцы.

## Апісанне 
Маленькія скачучыя насякомыя з адным ці некалькімі радамі зубчыкаў (выступаў) на задняй галёнцы. Яны пафарбаваны ў самыя розныя колеры з рознымі лініямі, кропкамі і плямамі.

Прадстаўнікі мірмекафільнай трыбы  () днём жывуць як інквіліны ў гнёздах мурашак, а ўначы кормяцца на раслінах пад аховай тых жа мурашак.

## Спасылкі 
* Leafhoppers — Cicadellidae Photo Gallery

Катэгорыя:Цыкадавыя
Катэгорыя:Сямействы насякомых
Джэром Айзек Фрыдман

**Джэром Айзек Фрыдман** (; нар.  года, Чыкага, ЗША) — амерыканскі фізік, прафесар, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1990) за асноўныя даследаванні, якія пацвярджаюць існаванне кваркаў («за піянерскія даследаванні глыбоканяпругкага рассейвання электронаў на пратонах і звязаных нейтронах, істотна важных для распрацоўкі кваркавай мадэлі ў фізіцы часціц»).

## Біяграфія 
Бацькі Фрыдмана эмігравалі ў ЗША з Расійскай імперыі. Джэром Айзек Фрыдман нарадзіўся ў Чыкага. Скончыў Чыкагскі ўніверсітэт. Там жа абараніў дысертацыю і атрымаў ступень доктара філасофіі па фізіцы (1956). Выкладаў у Чыкагскім універсітэце (1956-1957) і Стэнфардскім універсітэце (1957-1960). З 1960 гады Джэром Фрыдман выкладае ў Масачусецкім тэхналагічным інстытуце. Тут ён атрымаў пасаду прафесара і ў 1983 годзе ўзначальвае кафедру фізікі. На працягу сваёй кар'еры Фрыдман займаўся даследаваннямі ў галіне элементарных часціц. Фізікі да таго часу ўжо ведалі пра існаванне пратонаў і нейтронаў. З 1950 года робяцца спробы знайсці больш дробныя часціцы. У 1964 годзе навукоўцы М. Гел-Ман і Джордж Цвейг зрабілі здагадку аб існаванні кваркаў, але даказаць іх існаванне не маглі. Выкарыстоўваючы найноўшы магутны лінейны паскаральнік ў Стэнфардзе, Фрыдман і яго калегі - Рычард Э. Тэйлар і Генры У. Кендал ў 1967-1973 гадах правялі шэраг эксперыментаў па бамбардзіроўцы пратонаў электронамі. Чакалася, што электроны альбо пройдуць скрозь іх, альбо пераскочаць. Рэчаіснасць абвергла іх чаканні. Пры павелічэнні хуткасці электронаў да велічыні, блізкай да хуткасці святла, навукоўцы ўбачылі, што большасць з гэтых электронаў адскокваюць ад пратонаў пад рознымі вугламі самым дзіўным чынам, што пацвярджала наяўнасць у іх нейкіх больш дробных часціц, умоўна названых кваркамі. У выніку ўважлівай апрацоўкі вынікаў эксперыменту і класіфікацыі знойдзеных часціц, навукоўцы прадставілі набор кваркаў, названых: верхні (up), ніжні (down), зачараваны (charm), дзіўны (strange), праўдзівы (truth), прыгожы (beauty).

## Дачыненні з Беларуссю 
19 жніўня 2025 года падпісала зварот дваццаці двух нобелеўскіх лаўрэатаў да прэзідэнта ЗША Дональда Трампа з просьбай дамагчыся вызвалення каля 1300 беларускіх палітвязняў.

## Літаратура 
* Alan Symons. The jewish contriution to the 20-th century, Polo Publishing, London, 1997

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чыкага
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Выкладчыкі Масачусецкага тэхналагічнага інстытута
Катэгорыя:Выкладчыкі Чыкагскага ўніверсітэта
Расел Алан Халс

**Расел Алан Халс** (; нар. , Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1993) «за адкрыццё новага тыпу пульсараў, што дало новыя магчымасці ў вывучэнні гравітацыі», сумесна з Джозефам Тэйларам.
 
Сваё адкрыццё Расел Халс і Джозеф Тэйлар зрабілі ў 1974 годзе. Праводзячы назіранні на Радыётэлескопе ў Арэсіба яны ўпершыню выявілі двайны пульсар PSR B1913 +16.
 
У 1991 годзе вымярэнні скарачальнай арбіты гэтай пары зорак, якія ўтвараюць пульсар, далі пацверджанне агульнай тэорыі адноснасці, і магчымасць выпраменьвання гэтай сістэмай гравітацыйных хваль.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку
Вячаслаў Віталевіч Швед

**Вячаслаў Віталевіч Швед** (нар. , ) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (2001), прафесар (2005).

## Біяграфія 
]]
Скончыў гістарычны факультэт БДУ, гістарычнае аддзяленне (1979). У 1974—1979 працаваў настаўнікам гісторыі і грамадазнаўства ў Гарадзішчанскай сярэдняй школе. У 1979—1983 навучаўся ў завочнай аспірантуры БДУ, у 1995—1998 — у дактарантуры. У 1982—1995, 1998—2001 і з 2005 выкладаў на кафедры гісторыі славянскіх дзяржаў Гродзенскага ўніверсітэта.

У 1984 абараніў кандыдацкую дысертацыю «Гандаль у Беларусі ў перыяд крызісу феадальна-прыгонніцкіх адносін (30—50-я гады ХIX ст.)» (навуковы кіраўнік кандыдат гістарычных навук, дацэнт М. Баранава), а ў 2001 абараніў доктарскую дысертацыю «Грамадска-палітычнае жыццё на землях Беларусі (1772—1863 гг.)».

У 2001—2005 прарэктар па навуковай рабоце УА «Гродзенскі дзяржаўны абласны інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіроўных працаўнікоў і спецыялістаў адукацыі». З 1 верасня 2005 прафесар кафедры гісторыі славянскіх дзяржаў Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы, з сакавіка 2007 прафесар кафедры беларускай культуры і рэгіянальнага турызму, выконваў абавязкі загадчыка кафедры, з сакавіка 2008 па 1 красавікa 2013 загадчык гэтай кафедры.

Звольнены з пасады загадчыка кафедры беларускай культуры і рэгіянальнага турызму, а 1 красавіка 2013 года Рада ўніверсітэта не абрала яго на пасаду прафесара па конкурсе. Выступіў у СМІ з адкрытым лістом, заявіўшы, што звальненне з’яўляецца палітычным. Выдаленне Шведа асудзіў між іншым польскі кінарэжысёр Кшыштаф Занусі.

## Навуковая дзейнасць 
Сферы навуковых інтарэсаў: сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі ў 1-й пал. XIX ст., грамадска-палітычнае развіццё зямель Беларусі ў 1772—1863., гісторыя Гродна і Гродзеншчыны (X—XX вв.), развіццё турызму ў Панямонні.

Агульная колькасць публікацый на 1 студзеня 2009 — 257 навуковых прац, 9 навукова-метадычных і 8 аўтарскіх, творчых.

Вячаслаў Швед добра валодае польскай мовай.

## Выбраная бібліяграфія 
* Кронан: Летапіс горада на Нёмане (1116—1990 гг.). Гродна, 1993 (разам з А. П. Госцевым).
* Падзеі і постаці гродзенскай даўніны. Гродна, 1995.
* Горадня: Аповяды з гісторыі горада (сярэдзіна 16 — канец 18 ст.). Гродна, 1997 (разам з А. П. Госцевым).
* Беларускія старонкі гісторыі дзекабрыстаў. Мн., 1998.
* Паміж Польшчай і Расіяй: Грамад.-паліт. жыццё на землях Беларусі (1772—1863 гг.). Гродна, 2001.
* *Швед В. В., Госцеў А. П.* Горадня. Аповяды з гісторыі горада (сярэдзіна 16 — канец 18 ст.). — Гродна: Пергамент, 1997. — 140 с.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 17. — Мн., 2003.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 2. — Мн., 2003.

Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Левін

**Левін** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Адам Левін — амерыканскі спявак.
* Аляксандр Майсеевіч Левін (1918—1998) — спецыяліст у галіне цепла- і газазабеспячэння. Доктар тэхнічных навук (1968), прафесар (1971).
* Анатоль Лазаравіч Левін (нар. 1933) — беларускі спецыяліст у галіне электраэнергетыкі і электратэхнікі.
* Арон Самуілавіч Левін — беларускі вучоны ў галіне педыятрыі.
* Барыс Міхайлавіч Левін — беларускі акцёр.
* Генрых Майсеевіч Левін — беларускі вучоны ў галіне кібернетыкі.
* Джэк Левін — амерыканскі мастак
* Іосіф Давыдавіч Левін (1923—2011) — беларускі архітэктар.
* Курт Левін — амерыканскі псіхолаг.
* Леанід Мендэлевіч Левін — беларускі архітэктар.
* Майсей Аронавіч Левін — беларускі вучоны ў галіне тэарэтычнай механікі.
* Шмарыя Хаімавіч Левін — яўрэйскі палітычны дзеяч.
* Рыгор Сямёнавіч Левін — беларускі ўрач-хірург і арганізатар аховы здароўя.
* Эліягу Зееў Левін-Эпштэйн (1864—1932) — дзеяч сіянісцкага руху, ізраільскі грамадскі дзеяч.
Клод Коэн-Тануджы

**Клод Коэн-Тануджы** (; нар.  года, горад Канстанціна, Алжыр) — французскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1997) сумесна са Стывенам Чу і Уільямам Філіпсам «за стварэнне метадаў астуджэння і ўлоўлівання атамаў лазерным прамянём».

## Біяграфія 
Коэн-Тануджы паходзіць з яўрэйскай сям'і, якая жыла ў Алжыры з XVI стагоддзя (з 1870 года — падданыя Францыі). З 1953 па 1957 год вывучаў у Вышэйшай нармальнай школе спачатку матэматыку, затым фізіку, пасля таго, як наведаў лекцыі нобелеўскага лаўрэата Альфрэда Кастлера. У 1957 годзе ён атрымаў дыплом, пасля чаго праслужыў у войску 28 месяцаў . З 1960 года працаваў у дзяржаўным навуковым даследчым цэнтры Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS). Пасля 1962 выкладаў на факультэце прыродазнаўчых навук ва ўніверсітэце Парыжа і пасля ва ўніверсітэце П'ера і Марыі Кюры. У 1973 годзе стаў прафесарам Калеж дэ Франс і членам праўлення Каледжа ядзернай і малекулярнай фізікі.

## Дасягненні 
Двухтомная манаграфія «Méchanique Quantique», якая выйшла ў 1977 годзе і напісаная Коэнам-Тануджы сумесна з Бернарам Дзью і Франкам Лалоэ, па сённяшні дзень з'яўляецца ўзорным падручнікам па квантавай механіцы.
 
Сумесна з амерыканцамі Стывенам Чу і Уільямам Філіпсам Коэн-Тануджы распрацаваў метад астуджэння атамаў пры распаўсюдзе пучка атамаў ўздоўж пераменнага магнітнага поля. Пры гэтым атамны пучок тармозіцца, і атамы ўлоўліваюцца ў пастку. Гэты метад прымяняецца пры канструяванні дакладных атамных гадзіннікаў, таксама яго ўжываюць пры дакладным пазіцыянаванні і ў касмічнай навігацыі.
 
У 1996 годзе быў узнагароджаны прэміяй Харві ў Хайфе (Ізраіль).

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта

Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Харві
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Катэгорыя:Імігравалі ў Францыю з Алжыра
Дэвід Морыс Лі

**Дэвід Морыс Лі** (; , Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1996), сумесна з Д. Ошэравым і Р. Рычардсанам, "за адкрыццё звышцякучасці гелію-3 ".

## Біяграфія 
Лі вырас у мястэчку Рюу ў Нью-Ёрку. Яго бацькі былі яўрэйскімі імігрантамі з Англіі і Літвы. Лі скончыў Гарвардскі ўніверсітэт у 1952 годзе, пасля чаго пайшоў служыць у войска. Ступень магістра ён атрымаў ва ўніверсітэце Канектыкута, а ступень доктара ў 1955 годзе ў Ельскім універсітэце. У Ельскім універсітэце ён працаваў пад кіраўніцтвам Г. Фэйрбанка. Пасля Ельскага ўніверсітэта ён стаў прафесарам у Карнельскім універсітэце, дзе працуе да гэтага часу.
 
Дэвід Лі жанаты. У яго два сыны.

## Дасягненні 
У 1972 годзе ён апублікаваў, сумесна з прафесарам Корнуэлскага ўніверсітэта Рычардсанам і аспірантам Ошэравым, працу па звышцякучасці ізатопа гелію 3He. Ён таксама працаваў, сумесна з Дж. Фрыдам, над выяўленнем хваль ядзернага спіна ў спінна-палярызаваным газе атамарнага вадароду. Па стане на 2006 год яго навуковая група займаецца даследаваннем цвёрдых тэл з уключэннямі гелію.
 
У 1976 годзе ён атрымаў прэмію імя сэра Фрэнсіса Сімана ад брытанскага інстытута фізікі. У 1981 годзе Лі атрымаў прэмію Олівера Баклі ад амерыканскага фізічнага таварыства, сумесна з Д. Ошэравым і Р. Рычардсанам, за работу па звышцякучасці 3He. У 1996 годзе ім жа была прысуджана Нобелеўская прэмія па фізіцы.
 
Лі з’яўляецца членам Нацыянальнай акадэміі навук ЗША і Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (ЗША).

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Старонка Дэвіда Лі на сайце факультэта ў Корнуэле 
* Гісторыя адкрыцця звышцякучасці He  

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Чарнякевіч

**Чарнякевіч** — беларускае прозвішча.

## Выбітныя носьбіты 
* Аксана Пятроўна Чарнякевіч (нар. 1981) — беларуская пісьменніца, літаратуразнаўца, крытык.
* Андрэй Мікалаевіч Чарнякевіч (нар. 1974) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук.
* Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч (нар. 1986) — беларускі літаратуразнавец, літаратурны крытык, перакладчык і паэт.
* Юрый Валер’евіч Чарнякевіч (нар. 1979) — беларускі мовазнаўца, журналіст.
Дуглас Ошэраў

**Дуглас Дын Ошэраў** (;  нар.  года, Абердзін, штат Вашынгтон, ЗША ў сям'і яўрэйскіх імігрантаў з Расіі) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1996) (сумесна з Дэвідам Лі і Робертам Рычардсанам) "за адкрыццё звышцякучасці гелію-3". Адкрыццё было зроблена ў 1971 годзе, калі Ошэраў быў аспірантам ў Карнельскага ўніверсітэта.
 
Ошэраў атрымаў ступень бакалаўра ў 1967 годзе ў Калтэху. Ступень доктара ён атрымаў у Карнельскім універсітэце ў 1973 годзе.
 
Па стане на 2006 год выкладаў у Стэнфардскім універсітэце на аддзяленнях фізікі і прыкладной фізікі, якімі ён нейкі час кіраваў.
 
Ошэраў прымаў удзел у камісіі па расследаванні аварыі касмічнага чоўна Калумбія, выконваючы тыя ж функцыі, што і Рычард Фейнман ў камісіі па расследаванні аварыі Чэленджэра.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Аддзяленне фізікі ў Стэнфардзе — Ошэраў 
* Бясплатнае відэа-інтэрв'ю навуковага трэста Вега з Ошэравым 
* Адкрыццё звышцякучасці гелія-3  
* Curriculum vitae 

Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Карнельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты стыпендыі Мак-Артура
Бертрам Брокхаўз

**Бертрам Невіл Брокхаўз** (; , Летбрыдж, Канада - , Гамільтан, Канада) — канадскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1994) «за стварэнне нейтроннай спектраскапіі» (сумесна з Кліфардам Шалам).
 
## Біяграфія 
Бертрам Брокхаўз быў другім з чатырох дзяцей у сям'і Ізраэля Бертрама і Мэйбл Эмілі Брокхаўз . У канцы 1926 г. сям'я пераехала ў Ванкувер, дзе ў 1935 г. Бертрам Брокхаўз скончыў школу імя Караля Георга. Неўзабаве пасля гэтага сям'я, па прычыне беднасці падчас дэпрэсіі, пераехала ў Чыкага, дзе Брокхаўз працаваў асістэнтам у лабараторыі і займаўся рамонтам радыёпрыёмнікаў. Па прычыне, што сітуацыя ў сям'і пасля пераезду ў Чыкага не палепшылася, у 1938 г. адбыўся новы пераезд назад у Ванкувер. Пасля пачатку другой сусветнай вайны Брокхаўз пайшоў добраахвотнікам на флот і служыў там да заканчэння вайны. На службе займаўся ў асноўным эксплуатацыяй абсталявання ASDIC - папярэдніка санараў.
 
Пасля заканчэння вайны ён паступае ў канцы 1945 г. пры дапамозе дэпартамента падтрымкі ветэранаў ва ўніверсітэт брытанскай Калумбіі. Вывучае фізіку і матэматыку. У 1947 г. атрымаў ступень бакалаўра ў лабараторыі нізкіх тэмператур. Пасля гэтага ён перакладаецца ва ўніверсітэт Таронта і праз 8 месяцаў атрымлівае там ступень магістра. Пасля абароны дысертацыі ў 1950 г. атрымлівае месца ў лабараторыі Чок Рывер - канадскай установе па ядзернай энергіі. З 1960 г. узначальвае там аддзяленне нейтроннай фізікі.
 
У 1962 г. Брокхаўз стаў прафесарам ва ўніверсітэце Мак-Майстра ў Канадзе, дзе і заставаўся да пенсіі ў 1984 г.
 
У 1994 г. атрымаў сумесна з Кліфард Шалам Нобелеўскую прэмію па фізіцы. У 1982 г. прысвоена званне афіцэра ордэна Канады і ў 1995 г. прысвечаны ў кампаньёны.
 
У кастрычніку 2005 г. у рамках святкавання 75-годдзя ўніверсітэта Мак-Майстра, Універсітэцкая авеню ў горадзе Гамільтане пераназваная ў гонар Брокхаўза ў Брокхаўз-Уэй.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта science.ca 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі Канады
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Матэўс Мерыян (старэйшы)

'*Матэўс Мерыян *Старэйшы'''* (;  — ) — швейцарскі гравёр.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Д. Мэйера ў Цюрыху. Аўтар вялікай колькасці гравюр — пейзажаў, бітваў, сцэн палявання і партрэтаў. Вядомы выдавец гістарычных і геаграфічных прац, аформленых афортамі яго работы, у т.л. Біблія, «Готфрыдава хроніка», «Theatrum Europeum», «Тапаграфія» Цэйлера (1610—1688; 30 т. *in folio*, змяшчае віды найважных гарадоў Еўропы) і інш.

Бацька Матэўса *Малодшага'', жывапісца і гравёра, і Марыі Сібілы, мастака і даследчыцы жывой прыроды.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гравёры Швейцарыі
Брайцаў

**Брайцаў** — прозвішча.

## Выбітныя носьбіты 
Браты Брайцавы:
* Іван Раманавіч Брайцаў, савецкі матэматык
* Васіль Раманавіч Брайцаў, савецкі хірург
* Якуб (Якаў Раманавіч) Брайцаў, рускамоўны пісьменнік Беларусі
Іван Раманавіч Брайцаў

**Іван Раманавіч Брайцаў** (, в. Забялышын Магілёўская губерня, Расійская імперыя, цяпер Хоцімскі раён Беларусь — ) — рускі савецкі матэматык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў с. Забялышын Клімавіцкага павета Магілёўскай губерні (Беларусь) у беднай сям'і беларускіх сялян. Брат Якуба і Васіля Брайцавых.

Член Маскоўскага матэматычнага таварыства (1904), прафесар (1924), доктар фізіка-матэматычных навук (1935).

Скончыў сельскую школу, павятовую вучэльню. У 1885—1887 гг. працаваў настаўнікам, у 1887—1892 гг. вучыўся ў маскоўскай гімназіі, у 1896 г. скончыў фізіка-матэматычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта. Выкладаў матэматыку ў розных навучальных установах, здаў магістарскія выпрабаванні і быў зацверджаны прыват-дацэнтам.

У 1900—1918 гг. працаваў у Варшаўскім політэхнічным інстытуце, абараніў магістарскую дысертацыю, стаў прафесарам. Разам з інстытутам эвакуіраваўся ў Маскву, затым у Ніжні Ноўгарад.

Ініцыятар стварэння ў Ніжагародскім універсітэце фізіка-матэматычнага факультэта, быў яго дэканам да 1939 года. Працаваў прафесарам і ў Горкаўскім педінстытуце. З 1942 г. да канца жыцця — загадчык кафедры тэорыі функцый ГДУ, створанай па яго ініцыятыве.

Доктар фізіка-матэматычных навук (1935, без абароны дысертацыі).

Арганізатар выкладання матэматыкі ў ВНУ г. Н. Ноўгарада, заснавальнік навуковай школы па тэорыі аналітычных функцый, з 1918 па 1931 г., да прыезду , быў адзіным буйным матэматыкам горада.

Быў першым загадчыкам кафедры матэматычнага аналізу (з 1936 г. па 1945 г.). Іван Раманавіч з'яўляецца заснавальнікам Горкаўскай школы тэорыі функцый. Ім апублікавана звыш 50 работ, у тым ліку некалькі манаграфій. За вялікую плённую навукова-даследчую і педагагічную дзейнасць І. Р. Брайцаў узнагароджаны ордэнам «Знак пашаны» і медалём «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне».

Загадам рэктара № 117 ад 16 верасня 1945 года з кафедры матэматычнага аналізу вылучаецца кафедра тэорыі функцый, куды пераведзены загадчыкам кафедры прафесар І. Р. Брайцаў.

## Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт 
Адзін з арганізатараў БДУ, укладальнік праекта вучэбнага плана для фізіка-матэматычнага факультэта БДУ (1921).

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны», медалём.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* *Кузнецова Н. Б. * Служение науке и отечеству // Газета «Нижегородский университет», Номер: 8 (2045) сентябрь 2006 г. Рубрика: к 90- летию ННГУ 

Катэгорыя:Дактары фізіка-матэматычных навук
Катэгорыя:Матэматыкі Расіі
Катэгорыя:Матэматыкі СССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хоцімскім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі фізіка-матэматычнага факультэта МДУ
Катэгорыя:Выкладчыкі Ніжагародскага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта
Малінны жук звычайны

**Малінны жук звычайны** (*Byturus tomentosus*) — від .

## Апісанне 
Даўжыня цела дарослых насякомых (імага) 3,8-4,3 мм. Цела шаравата-чорнае, рэдка ўсё цела рыжае, у шэрых або жоўтых густых валасінках. Краі пярэдняспінкі і вяршыня брушка звычайна чырванаватыя

Катэгорыя:Насякомыя Еўропы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1774 годзе
Катэгорыя:Малінавыя жукі
Кансервы

**Кансервы** — харчовыя прадукты расліннага або жывёльнага паходжання, якія прайшлі адпаведную апрацоўку і змешчаны ў герметычную тару для працяглага захоўвання.

Бываюць мясныя (натуральныя, кулінарна апрацаваныя, у выглядзе паштэтаў, фаршаў, каўбас, субпрадуктаў), мяса-раслінныя (мяса з гарохам, фасоляй, капустай і інш.), рыбныя (у тым ліку прэсервы), малочныя, агароднінныя (закусачныя, для першых і другіх страў) і фруктовыя.

Па прызначэнні адрозніваюць:
* Агульнага прызначэння
* Спецыяльныя
* Для дзіцячага харчавання
* Для дыетычнага харчаваня

## Працэс прыгатавання 
У працэсе вырабу з прадуктаў выдаляюць неядомыя часткі, дадаюць тлушч, цукар, прыправы, вітаміны, апрацоўваюць цяплом або хімічнымі рэчывамі (гл.кансерваванне). Кансервы расфасоўваюць і герметычна закрываюць у бляшаную, шкляную або палімерную тару. Захоўваюць у сухім месцы пры тэмпературы 0-20°С.  

## Гл. таксама 
* Кансерваванне
* Марынаваныя таматы

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі
Кансерваванне

thumb|Кансерваванне ў хатніх умовах
**Кансерваванне** — апрацоўка прадуктаў жывёльнага і расліннага паходжання з мэтай прадухілення іх ад псавання (гніення, браджэння) пры працяглым захоўванні.

Спосабы кансервавання заснаваны на розных прыёмах знішчэння мікробаў і разбурэння ферментаў або стварэння неспрыяльных умоў для іх актыўнасці.

Спосабы кансервавання:
* стэрылізацыя,
* сушка,
* замарожванне,
* вэнджанне,
* выкарыстанне хімічных сродкаў (марынаванне, засольванне),
* квашанне,
* вяленне.

Распрацаваны таксама метады кансервавання іанізавальным выпраменьваннем, токамі высокай частаты, апрацоўкай ультрафіялетавым і інфрачырвоным выпраменьваннем.

## Кансервавая прамысловасць 
Узнікла ў пачатку XIX стагоддзя. Развіта ў многіх краінах свету, найбольш у ЗША, Германіі, Францыі, Украіне, Вялікабрытаніі. У свеце пераважае вытворчасць агароднінных і пладова-агароднінных кансерваў.

### Кансервавая прамысловасць Беларусі 
На Беларусі выраб кансерваў пачаты ў 1915 годзе ў Віцебску. На 1997 год было больш 60 прадпрыемстваў, спецыялізаваных на вырабе розных відаў кансерваў. Пераважалі пладова-агародніна-кансервавыя прадпрыемствы (51). Найбольшыя: Глыбоцкі і Рагачоўскі малочнакансервавыя камбінаты, Аршанскі, Баранавіцкі і Бярозаўскі мясакансервавыя заводы, Быхаўскі кансервава-агароднінасушыльны завод, Ганцавіцкі эксперыментальны кансервава-агароднінасушыльны завод.

Перапрацоўку рыбы ўласных вадаёмаў і марской ажыццяўляюць Мінскае доследнае рыбапераапрацоўчае комплекснае прадпрыемства, «Санта-Брэмар», рыбазаводы ў Полацку, Нарачы, Браславе.

## Гл. таксама 
* Кансервы

## Літаратура 
* 

*
Катэгорыя:Харчовая прамысловасць
Катэгорыя:Апрацоўка прадуктаў харчавання
Марцін Льюіс Перл

**Марцін Льюіс Перл** (; нар. , Нью-Ёрк — ) — амерыканскі фізік, прафесар, грамадскі дзеяч, лаўрэат прэміі Вольфа (1982) за адкрыццё рада элементарных часціц, у тым ліку кваркаў, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (палова прэміі за 1995 «за адкрыццё тау-лептона»; другую палову прэміі атрымаў Фрэдэрык Райнес «за эксперыментальнае знаходжанне нейтрына»).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Нью-Ёрку, у яўрэйскай сям’і выхадца з мястэчка Пружаны, Брэсцкая вобласць Оскара Перла і Фаі Розэнталь. Оскар Перл вырас на манхэтанскім Іст-сайдзе, Фая Розэнталь — у бруклінскім Браўнсвіле. Акрамя Марціна, у сям’і Оскара і Фаі нарадзілася яшчэ адно дзіця — Ліля Перл.
 
У Другую сусветную вайну быў марскім пехацінцам (1944—1945). У 1948 закончыў хімічны факультэт Політэхнічнага інстытута ў Брукліне. У 1948—1950 працаваў у фірме Джэнерал электрык. Зацікавіўшыся атамнай фізікай, паступіў у каледж на курс фізікі, потым у Калумбійскі ўніверсітэт, дзе пад кіраўніцтвам прафесара Рабі заняўся навуковай працай у галіне элементарных часціц. У 1963 Марцін Перл быў запрошаны працаваць будуемы ў Стэнфардзе лінейны паскаральнік. Тут ён і яго калегі праектавалі і будавалі ўстаноўкі для пацвярджэння сваіх навуковых гіпотэз. На працягу 1970-х гг. тут была пастаўлена вялікая колькасць эксперыментаў, якія дазволілі зрабіць шэраг найважнейшых адкрыццяў. У сярэдзіне 1970-х гг. Марцін Перл адкрыў элементарную часціцу тау-лептон.
 
За адкрыццё так званага трэцяга пакалення элементарных часціц (таона, тау-нейтрына, верхняга і ніжняга кварка) Перл быў удастоены прэміі Вольфа па фізіцы (1982). Пасля Перл падзяліў з фізікам Фрэдэрыкам Райнесам Нобелеўскую прэмію па фізіцы (1995). Вучоны працаваў таксама над ужываннем оптыкі і электронікі, займаўся пытаннямі аховы навакольнага асяроддзя, заставаўся перакананым праціўнікам ядзернага ўзбраення.

## Літаратура 
* Перл Марцін Льюіс //  С. 294.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Персанальны блог Марціна Перла «Reflections on Physics» 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Блогеры
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Блюз-рок

**Блюз-рок** — гібрыдны музычны жанр, разнавіднасць рок-музыкі, які аб’ядноўвае элементы стыляў блюз і рок-н-рол. Аснову блюз-фатальнага гучання складаюць электрагітара, бас-гітара і ўдарная ўстаноўка, прычым гук электрагітары падвяргаецца скажэнню «овердрайв», звычайна з дапамогай лямпавага гітарнага ўзмацняльніка.

Блюз-рок пачаў сваё развіццё ў сярэдзіне 1960-х гадоў у Англіі і ЗША як тое, што музычны гісторык П'еро Скаруфі назваў «рытм-н-блюз у выкананні белых еўрапейскіх музыкантаў». Англійскія гурты, такія, як The Who, Yardbirds, Led Zeppelin, Animals, Cream і Rolling Stones, эксперыментавалі з музыкай ранніх амерыканскіх блюзменаў Хаўліна Вульфа, Роберта Джонсана, Джымі Рыда, Мадзі Уотэрса і іншых. Раннія блюз-фатальныя групы «імкнуліся іграць доўгія і складаныя імправізацыі, тыповыя для джазавых запісаў», але да сярэдзіны 1970-х гадоў блюз-рок стаў цяжэйшым і заснаваным на рыфах. На хвалі папулярнасці рок-музыкі, «напачатку 70-х гадоў мяжа паміж блюз-рокам і хард-рокам была ледзь прыкметная». Пазней, у 1980-х і 1990-х гадах выканаўцы блюз-рока вярнуліся да блюзавых каранёў, а некаторыя, напрыклад, Fabulous Thunderbirds ці Стыві Рэй Вон, «фліртавалі са статусам рок-зорак».

## Выканаўцы блюз-рока 
* AC/DC
* Jimi Hendrix Experience
* The Black Keys
* Reignwolf
* The Heavy Eyes
* The Heavy
* Cream
* Roy Buchanan
* Derek and the Dominos
* The Doors
* Janis Joplin
* The Allman Brothers Band
* The Black Crowes
* The Yardbirds
* ZZ Top
* Led Zeppelin
* The White Stripes
* Джо Банамаса
* Free
* John Mayall & the Bluesbreakers
* The Rolling Stones
* Lynyrd Skynyrd
* Ten Years After
* Стыві Рэй Воэн
* Роры Галахер
* Пітэр Грын, гітарыст
* Snowy White
* Zoro
* Mad Season
* Shocking Blue
* Gary Moore
* Livin' Blues
* Black Box Revelation
Ударная ўстаноўка

**Ударная ўстаноўка** (барабанная ўстаноўка, драмз ад ) — набор барабанаў, талерак і іншых ударных інструментаў, прыстасаваны для зручнай ігры музыканта-барабаншчыка. Звычайна выкарыстоўваецца ў джазе, року і поп-музыцы.

На асобных інструментах устаноўкі граюць барабаннымі палачкамі, рознымі шчоткамі і выбівачкамі. Для ігры на хай-хэце і бас-барабане выкарыстоўваюцца педалі, таму барабаншчык іграе, седзячы на спецыяльным крэсле ці зэдліку.

Розныя жанры музыкі дыктуюць стылістычна адпаведны склад інструментаў у барабаннай устаноўцы.

Катэгорыя:Ударныя музычныя інструменты
Якуб Брайцаў

**Якуб (Якаў Раманавіч) Брайцаў** (, в. Забялышын Магілёўская губерня, Расійская імперыя, цяпер , Беларусь — ) — беларускі рускамоўны празаік, драматург, паэт.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў с. Забялышын Клімавіцкага павета Магілёўскай губерні (Беларусь) у сям'і беларускіх сялян. Брат Івана і Васіля Брайцавых.

Скончыў пачатковую школу ў родным Забялышыне, а прыблізна ў 1873 годзе паступіў у павятовае вучылішча ў Клімавічах. Менавіта тут ён пазнаёміўся з талентам А. Пушкіна, М. Гогаля, М. Лермантава, М. Някрасава.

3 2-й палавіны 1880-х гадоў у Маскве. 3 1900 г. на радзіме. У 1905 г. за рэвалюцыйную дзейнасць быў пад наглядам паліцыі, збірае матэрыялы да задуманай аповесці.

1905—1906 гг. ўвайшлі ў яго жыццё актыўнай падтрымкай рэвалюцыйных выступленняў, надзеі на вялікія перамены.

Менавіта ў гэты перыяд Я. Брайцаў прыступілі да стварэння першага беларускага рускамоўнага рамана «Сярод балот і лясоў». Ён завяршыла яго ў 1916 годзе, але да публікацыі справа не дайшла. Патрэбныя былі грошы, якіх у Якуба Брайцава не было. Ды і не так проста было знайсці выдаўца, які б узяўся друкаваць раман пра экспрапрыятара Аляксандра Савіцкага, вобраз якога аўтар бясспрэчна ўзвышаў да ролі рэвалюцыянера і змагара за народную справу.

З 1917 года сакратар Забялышынскага валаснога выканкама, павятовы пракурор.

## Памяць і спадчына 
Рукапісы аповесцяў «Няўдашачка Анюта» (1887), «Старая вёска», «Юда» (1899), камедыі «Бяда цыгана» (1905), рамана «Сярод балот і лясоў» (1913-16) і іншыя захоўваюцца ў Цэнтральным дзяржаўным архіве-музее літаратуры і мастацтва БССР.

У 2013 годзе ў выдавецтве «Регистр» выйшаў зборнік твораў Якуба Брайцава «Сярод балот і лясоў». Кніга вяртае імя выдатнага пісьменніка Якуба Брайцава ў кантэкст рускамоўнай літаратуры Беларусі і дазваляе вучоным пашырыць межы сваіх даследаванняў.

## Літаратура 
* Памяць: Хоцімскі раён: гісторыка-дакум. хроніка/Гал. рэдактар Г. П. Пашкоў.-Мн.: БелЭн, 2003. — С. 506.
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Паэты СССР
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Драматургі СССР
Катэгорыя:Драматургі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хоцімскім раёне
Дом музыкі (Порту)

thumb|265px|Каза-да-Музіка ў начны час сутак.
**Дом музыкі** (*Casa da Música*) — спраектаваны Рэмам Колхасам канцэртная зала ў гістарычным цэнтры Порту, у якім грунтуюцца тры гарадскія аркестры.

Будаўніцтва будынка незвычайнай формы запатрабавала рэалізацыі новых інжынерных вырашэнняў i ажыццяўлялася ў 1999—2005 гг. у сувязі з выкананнем Порту функцый культурнай сталіцы Еўропы.

Прапанаваны Колхасам праект атрымаў шырокае прызнанне ў архітэктурнай супольнасці. Так, архітэктурны крытык The New York Times Мікалай Урусаў назваў Дом музыкі «самым прывабным» праектам Колхаса, параўнаўшы яго з Берлінскай філармоніяй і Музеем Гугенхайма ў Більбаа.

Дом музыкі адкрыўся 15 красавіка 2005 г. у прысутнасці партугальскага прэзідэнта канцэртам Лу Рыда.

Катэгорыя:Канцэртныя залы Партугаліі
Катэгорыя:Порту
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Партугаліі
Катэгорыя:Архітэктура Партугаліі
Катэгорыя:З’явіліся ў 2005 годзе
Мінбар

[thumb|200px|Мінбар мячэці ў [Стамбуле]]
**Мінбар**, або **мумібір** () — кафедра ці трыбуна ў саборнай мячэці, з якой імам чытае пятніцкую пропаведзь. Размешчана справа ад міхраба. Мае выгляд высокага трона, на які вядзе лесвіца з парэнчамі і дэкаратыўным аздабленнем. Звычайна вырабляецца з дрэва.
 
## Гл. таксама 
* Міхраб

## Спасылкі 
* Мінбар 

Катэгорыя:Ісламскія тэрміны
Катэгорыя:Ісламская архітэктура
Брант

**Брант** () — нямецкае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Вілі Брант, палітычны і дзяржаўны дзеяч Германіі
* Пётр Уладзіслаў Казіміравіч Брант, удзельнік паўстання 1863-64 гадоў
* Раман Фёдаравіч Брант, рускі мовазнавец, славіст
* Себасцьян Брант, нямецкі пісьменнік-гуманіст
* Фёдар Фёдаравіч Брант, расійскі заолаг
* Эдуард Карлавіч Брант, педагог, прафесар заалогіі і параўнальнай анатоміі Ваенна-медыцынскай акадэміі
* Юзаф Брант, польскі мастак
Франсуа Куперэн

**Франсуа́ Куперэ́н** (; 10 лістапада 1668, Парыж — 11 верасня 1733, там жа) — французскі кампазітар, арганіст і клавесініст. Адзін з найбольш значных прадстаўнікоў вядомай французскай дынастыі Куперэнаў, якая налічвала некалькі пакаленняў музыкантаў.

## Біяграфічныя звесткі 
Музыкай пачаў займацца пад кіраўніцтвам бацькі, Шарля Куперэна, і пасля яго смерці заняў месца арганіста ў парыжскай царкве Сен-Жэрвэ. Дасягнуўшы вялікіх поспехаў, Куперэн праз некалькі гадоў атрымаў месца прыдворнага арганіста, а яшчэ праз некаторы час — таксама прыдворнага клавесініста. У 1730 годзе выйшаў у адстаўку, перадаўшы сваё месца дачцэ, Маргарыце-Антуанэце.

## Творчасць 
Асноўныя сачыненні Куперэна напісаны для клавесіна — больш 250 п'ес рознага характару, якім аўтар даваў праграмныя загалоўкі: «Матылькі», «Жняцы», «Вернасць», «Вятракі» і інш. Стыль гэтых сачыненняў адрозніваўся лёгкасцю, вытанчанасцю і выразнасцю, і яны хутка атрымалі велізарную вядомасць не толькі ў Францыі, але і за мяжой. За выбітнае выканальніцкае і кампазітарскае майстэрства сучаснікі звалі музыканта «вялікі Куперэн». Пяру кампазітара належаць шэраг аркестравых сачыненняў (у тым ліку «Каралеўскія канцэрты»), трыа-санаты, імшы, сачыненні для органа і іншыя творы. Куперэн таксама з'яўляецца аўтарам шэрагу тэарэтычных прац і трактата «Мастацтва ігры на клавесіне».

## Спасылкі 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* Предисловия к музыкальным сочинениям. Франсуа Куперен. «Искусство игры на клавесине» . М.: «Музыка», 1973

Катэгорыя:Нарадзіліся 10 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1668 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Памерлі 11 верасня
Катэгорыя:Памерлі ў 1733 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Кампазітары Францыі
Катэгорыя:Арганісты Францыі
Катэгорыя:Ракако