open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Капіталізм

**Капіталізм** — гэта эканамічная сістэма, заснаваная на прыватнай уласнасці на сродкі вытворчасці, свабодным рынку, канкурэнцыі і прынцыпе атрымання прыбытку як галоўнай матывацыі эканамічнай дзейнасці.

## Асноўныя рысы 
* Прыватная ўласнасць — асноўныя сродкі вытворчасці належаць асобным людзям або кампаніям.
* Свабода прадпрымальніцтва — грамадзяне могуць вольна адкрываць і весці бізнес.
* Рынак — цэны і вытворчасць рэгулююцца праз узаемадзеянне попыту і прапановы.
* Акумуляцыя капіталу — накапленне і інвеставанне капіталу дзеля павелічэння прыбытку.
* Найманая праца — большасць людзей працуе за заробак на прадпрыемствах, якія ім не належаць.

## Тыпы капіталізму 
* **Ліберальны (рынкавы) капіталізм** — мінімальнае дзяржаўнае ўмяшанне ў эканоміку.
* **Сацыяльны капіталізм** — рынак спалучаецца з сістэмай сацыяльнай абароны і рэгулявання.
* **Дзяржаўны капіталізм** — буйныя сектары эканомікі кантралююцца або належаць дзяржаве.
* **Кланавы капіталізм** — эканоміка, у якой капітал і кантроль над ім канцэнтруюцца ў руках абмежаванай групы.

## Гісторыя 
* Вытокі капіталізму звязаныя з развіццём гандлю ў Познім Сярэднявеччы і эпоху Рэфармацыі.
* У XVII–XVIII стагоддзях з развіццём пратэстанцкай этыкі, індустрыялізацыі і каланіяльнай экспансіі капіталізм стаў дамінуючай сістэмай у Еўропе.
* У XIX–XX стагоддзях капіталізм распаўсюдзіўся па ўсім свеце, хоць і з рознымі мадэлямі (англасаксонскай, сацыяльна-рынкавай, кітайскай і інш.).

## Крытыка 
Капіталізм часта крытыкуецца за:
* эканамічную няроўнасць;
* эксплуатацыю працоўнай сілы;
* экалагічныя наступствы;
* цыклічныя крызісы;
* меркантылізацыю ўсіх аспектаў жыцця.

Крытыкі капіталізму прапаноўваюць альтэрнатывы: сацыялізм, камунізм, анархізм або эканоміка ўдзелу.

## Прыхільнікі 
Прыхільнікі сцвярджаюць, што капіталізм:
* забяспечвае эфектыўнасць і інавацыі;
* стымулюе рост і дабрабыт;
* грунтуецца на індывідуальнай свабодзе і ініцыятыве.

## У сучасным свеце 
Большасць краін сёння мае змешаную эканоміку з дамінаваннем капіталістычных прынцыпаў, але з рознай ступенню дзяржаўнага рэгулявання і сацыяльных гарантый.

## Гл. таксама 
* Сацыялізм
* Рынак
* Капітал
* Індустрыялізацыя
* Карл Маркс

## Літаратура 
* Capitalism on *In Our Time* at the BBC  
* Capitalism at *Encyclopædia Britannica* Online.
* Smith, Adam. *The Wealth of Nations* (1776)  
* Weber, Max. *The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism*  

Катэгорыя:Грамадскі лад
Катэгорыя:Эканамічныя сістэмы
Катэгорыя:Капіталізм
Катэгорыя:Эканамічныя вучэнні, кірункі і школы
Феадал

**Феадал** — у эпоху феадалізму зямельны ўласнік, уладальнік феода (лена), які эксплуатаваў залежных ад яго сялян.

Кожны феадал, акрамя тых, хто знаходзіўся на верхняй або ніжняй прыступцы феадальнай іерархіі, быў і васалам, і сеньёрам адначасова. У раннефеадальны перыяд феадалы — *князі*, *баяры*. У Вялікім Княстве Літоўскім — *магнаты*, *князі*, *княжаты*, *паны*, *шляхта*.

## Гл. таксама 
* Феадалізм

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Феадалізм
Генрых Юр’евіч Грыгоніс

**Генрых Юр’евіч Грыгоніс** () — беларускі  тэатра і кіно. Народны артыст БССР (1941).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 20 мая 1889 года ў в. Падбярэззе Віленскага павета.

У 1908—1915 гадах працаваў у антрэпрызах на Далёкім Усходзе, у 1917—1919 гадах — у тэатрах Петраграда. У 1919 годзе — у Першым беларускім таварыстве драмы і камедыі (выканаў ролі Пустарэвіча, Старца ў «Паўлінцы» і «Раскіданым гняздзе» Я. Купалы). З 1920 года — у Першым беларускім дзяржаўным тэатры.

Памёр 4 лістапада 1955 года ў Мінску. Пахаваны ў Мінску на Вайсковых могілках.

## Творчасць 
Акцёр яркай сцэнічнай індывідуальнасці; яму былі уласцівы вострая камедыйнасць і лірыка-драматычная афарбоўка роляў. Створаныя ім народныя характары адметныя сакавітым гумарам, нацыянальным каларытам: Даліла («На Купалле» М. Чарота), Каваль («Каваль-ваявода» Е. Міровіча), Мікола («Салавей» З. Бядулі), Анісім («Пагібель воўка» Э. Самуйлёнка), Нічыпар, Сымон Верас («Хто смяецца апошнім», «Пяюць жаваранкі» К. Крапівы). У класічным рэпертуары асаблівы поспех меў у ролі Журдэна («Мешчанін у дваранах» Мальера). Сярод іншых значных роляў: Дзяк («Пісаравы імяніны» У. Галубка), Людавіка («Сабака на сене» Лопэ дэ Вэгі). Здымаўся ў кіно: «Кармялюк», «Хто смяецца апошнім» і інш.

## Літаратура 
* 
* 
* Генрых Юр’евіч Грыгоніс // Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2003. — Т. 1. — С. 315—316.
* 

## Спасылкі 
* 
* Генрих Григонис // kino-teatr.ru 

Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР
Mars

**Mars, Incorporated** — амерыканская харчовая кампанія. Штаб-кватэра — у горадзе Маклін, штат Вірджынія.

## Гісторыя 
Заснаваная ў 1911 г. Франклінам Клерэнсам Марсам (1884—1934 (ён разам з жонкай пачаткаў прадаваць сметанкавую карамель). У 1920 г. кампанія распрацавала першы з сваіх знакамітых шакаладных батончыкаў — «Мілкі Вэй», у 1923 г. — «Марс».

## Гл. таксама 
* Whiskas
* H. J. Heinz Company

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт кампаніі

Катэгорыя:Кампаніі ЗША
Катэгорыя:Вытворцы прадуктаў харчавання
Катэгорыя:Вытворцы кормаў для хатніх жывёл
Карамель

**Карамель** () — дэсертны інгрэдыент, уяўляе сабой калаідны раствор варанага цукру розных адценняў карычневага колеру. 

## Гл.таксама 
* Харчовыя дабаўкі

## Спасылкі 
* Як рабіць карамель 

Катэгорыя:Дэсерты
Уладзімір Бакуновіч

**Уладзімір Бакуновіч** (, в. Малыя Сцяблевічы, Лунінецкі павет — , Дэтройт, ЗША) — беларускі грамадскі дзеяч ЗША, эканаміст.

## Біяграфія 
Вучыўся ў польскай і савецкай школах. У 1944 годзе разам з сям’ёй бацькоў апынуўся ў Германіі, дзе да канца Другой сусветнай вайны працаваў у фермера, а потым вучыўся ў Беларускай гімназіі імя Я. Купалы ў беларускіх лагерах у Рэгенсбургу і Віндышбергердорфе. Прымаў удзел у Пятай сустрэчы беларусаў Аўстраліі, прысвечанай 100-годдзю Янкі Купалы і Якуба Коласа.

## Літаратура 
* 
* Календарыюм // «Czasopis» № 12/2006

Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Катэгорыя:Беларусы ў ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Лёвенскага каталіцкага ўніверсітэта (да падзелу)
Філосаф

thumb|Платон і Арыстоцель
**Філосаф** ( — аматар мудрасці) — чалавек, асноўным родам дзейнасці якога з'яўляецца вывучэнне, распрацоўка і аналіз філасофскіх вучэнняў і тэорый. Філосаф — прафесійны мысляр.
 
Філосафам таксама можа звацца чалавек, які належыць да пэўнай філасофскай школы і падзяляе яе ідэі і/або жыве ў адпаведнасці з гэтымі ідэямі, гэта значыць здзяйсняючы філасофію як лад жыцця.

## Постаці старажытнагрэчаскай філасофіі 
* Арыстоцель
* Метрадор
* Платон
* Тэафраст
* Тэон Смірнскі

Катэгорыя:Філасофія
Адам Герасімавіч Русак

**Адам Герасімавіч Русак** (, в. Пясочнае каля Капыля — ) — беларускі паэт-песеннік. Заслужаны дзеяч культуры БССР (1964).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі музычны тэхнікум (1930) і Ленінградскую кансерваторыю (1934). Быў салістам аркестра Ленінградскага Малога опернага тэатра, Белдзяржфілармоніі.

У сярэдзіне 1950-х гадоў пераехаў з сям’ёй у Дом гарсавета. 

Памёр  года ў Мінску. Пахаваны ў вёсцы Пясочнае Капыльскага раёна.

У шлюбе з Марый меў дзвюх дачок: Наталлю і Людмілу. Наталля жыве ў Маскве, працуе музычным рэдактарам на радыё.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 20 фактаў пра паэта, які ў год сьмерці Сталіна склаў паэму пра гібель чорта-тырана // сайт «Радыё Свабода» 24 траўня 2019
* *Алена КЛІМОВІЧ* «Ваш дружбак, Адам Русак» // СБ. Беларусь сегодня
* Адам Русак. 115 гадоў з дня нараджэння  // Мазырская цэнтральная раённая бібліятэка

Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэты-песеннікі СССР
Катэгорыя:Паэты-песеннікі Беларусі
Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі
Тэрыторыя

**Тэрыторыя** () — частка паверхні зямнога шара з вызначанымі межамі.

Галоўным чынам тэрыторыяй завецца зямельная прастора, на якой распаўсюджваецца юрысдыкцыя дзяржавы або адміністрацыйнай адзінкі ў яго складзе.

## Тэрыторыя дзяржавы 
**Тэрыторыя дзяржавы** (**дзяржаўная тэрыторыя**, **тэрыторыя як прыкмета дзяржавы**) — адна з частак зямнога шара, змешчаная пад юрысдыкцыяй якой-небудзь дзяржавы, адна з прыкмет дзяржавы на адносна позняй стадыі сацыяльнага развіцця.

## Гл. таксама 
* Раён

Катэгорыя:Міжнароднае права
Катэгорыя:Зямельнае права
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Плошча

** Плошча** — лікавая характарыстыка двухмернай (плоскай або скрыўленай) геаметрычнай фігуры, якая, нефармальна кажучы, паказвае памер гэтай фігуры. Гістарычна вылічэнне плошчы называлася квадратурай. Канкрэтнае значэнне плошчы для простых фігур адназначна выцякае з прад'яўленых да гэтага паняцця практычна важных патрабаванняў (гл. ніжэй). Фігуры з аднолькавай плошчай называюцца роўнавялікімі.

Агульны метад вылічэння плошчы геаметрычных фігур прадаставіла інтэгральнае вылічэнне. Абагульненнем паняцці плошчы стала тэорыя меры мноства, прыдатная для больш шырокага класа геаметрычных аб'ектаў.

Для набліжанага вылічэння плошчы на практыцы выкарыстоўваюць палеткі або спецыяльны вымяральны прыбор — планіметр.

## Адзінкі вымярэння 
### Метрычныя адзінкі 
* Квадратны кіламетр
* Гектар
* Ар (сотка)
* Квадратны метр
* Квадратны сантыметр
* Квадратны міліметр


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Васіль Андрэевіч Залатароў

**Васіль Андрэевіч Залатароў** (, Таганрог — ) — рускі і беларускі  і педагог. Заслужаны артыст Расіі (1932), народны артыст Беларусі (1949). Прафесар (1918).

## Біяграфічныя звесткі 
Вучыўся ў Прыдворнай пеўчай капэле ў М. Балакірава і А. Лядава, скончыў Пецярбургскую кансерваторыю (1900, клас М. Рымскага-Корсакава). У 1909—33 выкладаў у кансерваторыях і музычна-драматычных інстытутах у Расіі і на Украіне, у 1933—41 вёў клас кампазіцыі ў Беларускай кансерваторыі. Яго вучнямі былі Л. М. Абеліёвіч, А. В. Багатыроў, У. У. Алоўнікаў, К. Ф. Данькевіч.

## Творчасць 
Творча развіваў рэалістычныя традыцыі рускай класічнай музыкі. Напісаў шэраг твораў на матэрыяле фальклору розных народаў, у т.л. ўкраінскага, узбекскага, малдаўскага, туркменскага і інш. У беларускую музычную культуру арганічна ўвайшлі яго балет па матывах народных легенд «Князь-возера» (паст. 1949; на тую ж музыку пастаўлены балеты «Аповесць пра каханне», 1953, і «Палымяныя сэрцы», 1955); сімфонія «Беларусь» (4-я, 1934), танцавальная сюіта і уверцюра-фантазія на беларускія тэмы (1937) для сімфанічнага аркестра; Маленькая сюіта на тэмы заходнебеларускіх народных песень для хору а капэла (1943); цыкл апрацовак народных песень для голасу з сімфанічным аркестрам «Кантрасты» (1939). Сярод іншых твораў: опера «Дзекабрысты» (паст. 1925), 4 кантаты, 6 сімфоній, 6 струнных квартэтаў і інш.

Аўтар манаграфіі «Фуга» (1932) — першай рускамоўнай працы, спецыяльна прысвечанай гэтай музычнай форме.

## Прэміі і ўзнагароды 
* Дзяржаўная прэмія СССР (1950)

## Бібліяграфія 
* Воспоминания… М., 1957.
* Фуга. 3-е изд. М., 1965.

## Літаратура 
* Нисневич С. В. А. Золотарев. М., 1964.
* Нісневіч С. Залатароў // БЭ ў 18 т. Т. 6. Мн., 1998.

Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР
Дзяржаўны гімн

**Дзяржаўны гімн** — адзін з дзяржаўных сімвалаў, урачысты музычны або музычна-паэтычны твор, выкананне ў выпадках, звычайна прадугледжаных адмысловым законам: першым чынам, пры афіцыйных святах, мерапрыемствах, цырымоніях і рытуалах; падчас яго выканання прынята ўставаць і агаляць галаву.

У Беларусі дзяржаўны гімн, у адпаведнасці з 19 артыкулам Канстытуцыі з’яўляецца сімвалам дзяржаўнага суверэнітэту. Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь быў зацверджаны твор на музыку Несцера Сакалоўскага і словы Міхася Клімковіча і Уладзіміра Карызны «Мы, беларусы».

## Гл. таксама 
* Спіс дзяржаўных і нацыянальных гімнаў


Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы
Урад БНР (значэнні)

* Народны сакратарыят, БНР
* Рада народных міністраў БНР
* Дзяржаўная калегія БНР
Дзяцькава

**Дзяцькава** () — горад (з 1938 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Дзяцькаўскага раёна Бранскай вобласці. Насельніцтва 33,2 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1626 годзе.

## Геаграфія 
Горад размешчаны на паўднёвых схілах Смаленска-Маскоўскага ўзвышша на рацэ Балва.

## Гісторыя 
У час Вялікай Айчыннай вайны пакінуты войскамі Чырвонай Арміі 9 кастрычніка 1941 г., вызвалены 5 верасня 1943 г. войскамі Бранскага фронту ў ходзе Бранскай аперацыі.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 6 верасня 1983 г. горад узнагароджаны ордэнам Вялікай Айчыннай вайны I ступені.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
У горадзе — завод «Дзяцькаўскі крышталь» (выпускае крыштальныя вырабы, шкляны посуд, сувеніры), АТ «Рэле» (рэле, тэрмарэгулятары), АТ «Дзяцькаўскае праектна-прамыслова-будаўнічае аб’яднанне» (зборныя жалезабетонныя канструкцыі), АТ «Дзяцькаўскі завод Лесбуддэталь», АТ «Дзяцькава-ДОЗ» (мэбля) і іншыя прадпрыемствы. Харчовая прамысловасць.

## Зноскі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Дзяцькаўскага раёна
Катэгорыя:Гарады Бранскай вобласці
Усходне-Еўрапейская раўніна

**Усходне-Еўрапейская раўніна** (састарэлае Руская раўніна) — раўніна ва Усходняй Еўропе, адна з найбольшых на зямным шары. Плошча 3,8 млн км².

## Геаграфія 
Распасціраецца на 2750 км з поўначы на поўдзень і на 3000 км з захада на ўсход. На поўначы выходзіць да Белага і Баранцава мораў, на поўдні — да Чорнага, Азоўскага і Каспійскага мораў. На паўночным захадзе абмежавана Скандынаўскімі гарамі, на захадзе і паўднёвым захадзе — гарамі Цэнтральнай Еўропы (Гарц, Судэты, Карпаты), на паўночным усходзе — Крымскімі гарамі і Каўказам, на ўсходзе — Уральскімі гарамі і Мугаджарамі.

## Геалогія 
Геаструктурная аснова раўніны — дакембрыйскі крышталічны фундамент Усходне-Еўрапейскай платформы, перакрыты асадкавымі адкладамі рознага ўзросту. Няроўнасці фундамента абумоўліваюць наяўнасць асноўных форм рэльефу.

## Рэльеф 
Найбольшыя вышыні на Кольскім паўвостраве, у Хібінах (да 1191 м), найменшая — на ўзбярэжжы Каспійскага мора (28 м ніжэй узр. м.). Асноўныя формы рэльефу — узвышшы і нізіны (Валына-Падольскае ўзвышша, Прыволжскае ўзвышша, Прыдняпроўскае ўзвышша, Сярэднярускае ўзвышша, Ціманскі краж, Палеская нізіна, Прыдняпроўская нізіна, Прыкаспійская нізіна, Прычарнаморская нізіна, Пячорская нізіна і інш.).

На рэльеф паўночнай і паўночна-заходняй часткі вялікі ўплыў зрабілі зледзяненні — характэрны плоскія міжрэччы з участкамі марэнна-ўзгорыстага рэльефу. На поўдні ад мяжы зледзянення — рэльеф парэзаны ярамі і лагчынамі, якія далей змяняюцца марскімі акумуляцыйнымі раўнінамі.

## Клімат 
Большая частка раўніны адносіцца да вобласці ўмеранага пояса, дзе назіраецца паступовы пераход ад марскога клімату да кантынентальнага. Сярэднія тэмпературыры студзеня ад −3, −5 °C на захадзе да −22 °C на паўночным усходзе; ліпеня ад 9 °C на поўначы да 25 °C на паўднёвым усходзе. Ападкаў за год 600 мм і больш на захадзе, 400 мм на ўсходзе, да 200 мм на поўначы, 150 мм на паўднёвым усходзе.

## Унутраныя воды 
Рэкі паўночнай часткі належаць да басейна Паўночнага Ледавітага акіяна (Анега, Мязень, Паўночная Дзвіна, Пячора), заходняй і паўднёвай часткі да Балтыйскага (Вісла, Заходняя Дзвіна, Нёман і інш.), Чорнага (Днестр, Дняпро, Паўднёвы Буг) і Азоўскага мора (Дон); Волга і Урал упадаюць у Каспійскае мора.

Буйныя азёры — Анежскае возера, Ладажскае возера і інш.

## Глебы, расліннасць, жывёльны свет 
Характэрна выразная гарызантальная занальнасць з поўначы на поўдзень. Мохава-лішайнікавыя тундры ўзбярэжжа Баранцава мора на поўдні змяняюцца лесатундрай, далей лясная зона — цёмнахваёвая тайга і мяшаныя лясы, якія паступова пераходзяць на поўдні ў лесастэпавую і стэпавую зоны. На Прыкаспійскай нізіне — паўпустыні і пустыні.

## Ахова прыроды 
У межах раўніны Астраханскі запаведнік, Варонежскі запаведнік, Асканія-Нова, нацыянальны парк Белавежская пушча і інш.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Раўніны Еўропы
Катэгорыя:Рэгіёны Еўропы
Катэгорыя:Еўрапейская частка Расіі
Смаленскае ўзвышша

**Смаленскае ўзвышша** — узвышша ў еўрапейскай частцы Расіі. Частка Смаленска-Маскоўскага ўзвышша. Тэрытарыяльна цягнецца ад горада Орша ў Беларусі да Мажайскага раёна Маскоўскай вобласці, у асноўным у Смаленскай вобласці. Найвышэйшы пункт: 314 метраў над узроўнем мора (недалёка ад вёскі Мар’іна Вяземскага раёна Смаленскай вобласці). У заходняй частцы ўзвышша складзена даламітамі і вапнякамі дэвона, на ўсход ад Смаленска — вапнякамі, глінамі, мергелямі карбону. Рэльеф марэнна-эразійны; у паўночна-заходняй частцы буйны ўзгорыста-градавы. На ўзвышшы бяруць пачатак буйныя рэкі: Дзясна, Угра, Масква і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Смаленска-Маскоўскае ўзвышша
Катэгорыя:Геаграфія Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Смаленска-Маскоўскае ўзвышша

**Смаленска-Маскоўскае ўзвышша** — узвышша, якое размяшчаецца на тэрыторыі Яраслаўскай, Уладзімірскай, Маскоўскай і Смаленскай абласцей Расіі, а таксама Віцебскай вобласці Беларусі. Працягнулася з паўднёвага захаду на паўночны ўсход ад беларускага горада Орша да Юр’ева-Польскага. Складаецца са Смаленскага і Маскоўскага ўзвышшаў. Мае даўжыню каля 500 км, найвышэйшы пункт — 320 м (у паўночна-ўсходняй частцы Смаленскай вобласці). Рэльеф узгорысты, эразійна-марэнавы.

Узвышша дрэнуецца рэкамі басейна Дняпра (на захадзе) і Волгі (на ўсходзе). Пакрытая змяшанымі лясамі (пераважаюць елка і бяроза). Глебы — дзярнова-падзолістыя суглінкавыя. Частыя тарфяныя балоты.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Яраслаўскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Уладзімірскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Маскоўскай вобласці
Катэгорыя:Рэльеф Віцебскай вобласці
Маскоўскае ўзвышша

**Маскоўскае ўзвышша** — узвышша, размешчанае ў межах Маскоўскай (Клінска-Дзмітраўская града) і Уладзімірскай абласцей Расіі, працягнулася ад вярхоўяў рэк Масквы і Воры да вытокаў ракі Калокшы. З'яўляецца ўсходняй часткай Смаленска-Маскоўскага ўзвышша. Найбольшая вышыня — 310 м. Рэльеф — эразійна-марэнавы. Узвышша пакрыта змяшанымі лясамі (асноўныя дрэўныя пароды — елка, бяроза і асіна).

Катэгорыя:Смаленска-Маскоўскае ўзвышша
Катэгорыя:Геаграфія Маскоўскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Уладзімірскай вобласці
Калацкае ўзвышша

Варонежскай вобласці]]
**Калацкае ўзвышша** () — узвышша на поўдні Усходне-Еўрапейскай раўніны, на левабярэжжы Дона, паміж рэкамі Біцюг і Хапёр, у межах Варонежскай, Валгаградскай, Растоўскай абласцей Расіі.

Вышыня да 240 м. Уяўляе сабой паўднёвыя адгор’і Сярэднярускага ўзвышша. Калацкае ўзвышша складзена верхнемелавымі (крэйда, мергель) і палеагенавымі (гліны, пяскі, пясчанікі) адкладамі, перакрытымі ледніковымі адкладамі і лёсападобнымі покрыўнымі суглінкамі. Рэльеф далінна-ярава-балачны. Галоўныя рэкі — левыя прытокі Дона: Асярэдзь, Талучэеўка, Пескаватка. Глебы ўзвышша — чарназёмы звычайныя і паўднёвыя. Захаваліся дубравы (Шыпаў лес і інш.). Стэпы разараны пад пасевы пшаніцы, жыта, проса, сланечніка.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сярэднярускае ўзвышша
Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Варонежскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Растоўскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Валгаградскай вобласці
Клінска-Дзмітраўская града

**Клінска-Дзмітраўская града** — частка Маскоўскага ўзвышша, размяшчаецца ў паўночнай частцы Маскоўскай вобласці, а таксама на крайнім поўдні Яраслаўскай вобласці. На поўначы мяжуе з Верхняволжскай нізінай, на ўсходзе — з Уладзімірскім Аполлем.

Даўжыня — звыш 200 км, сярэдняя шырыня — 40 км. Найбольшая вышыня — 285 м. Рэльеф узгорыста-градавы, паўднёвыя схілы больш спадзістыя параўнальна з паўночнымі. Геалагічна града складаецца з пясчана-гліністых адкладаў юрскага (на захад ад Кліна) і крэйдавага перыядаў. Рачныя даліны добра выяўленыя; на ўзвышшы бяруць пачатак рэкі Клязьма, Яхрама, Дубна, Валгуша і інш. Азёры ледавікава-марэнавага паходжанні (Сенежскае, Трасцянское і інш.). Глебы дзярнова-падзолістыя, лясы змяшаныя. Граду перасякае канал імя Масквы.

У сувязі з тым, што Клінска-Дзмітраўская града мае найбольшы перапад вышынь зблізку Масквы, на яе схілах размешчаны шматлікія горналыжныя курорты (Сарачаны, Вольны і г.д.). Натуральны перапад вышынь каля пасёлка Багародскае Сергіева-Пасадскага раёна эфектыўна выкарыстоўваецца на Загорскай гідраакумулюючай электрастанцыі.

Катэгорыя:Смаленска-Маскоўскае ўзвышша
Катэгорыя:Геаграфія Маскоўскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Яраслаўскай вобласці
Валынская вобласць

**Валынская вобласць** () — вобласць на паўночным захадзе Украіны, у зоне ўкраінскага Палесся. Мяжуе на захадзе з Рэспублікай Польшча, на поўначы — з Рэспублікай Беларусь, на усходзе — з Ровенскай, на поўдні — з Львоўскай абласцямі Украіны.

Плошча вобласці складае 20,143 тыс. км2 (3,34% тэрыторыі Украіны) працягласцю з поўначы на поўдзень на 187 км, з захаду на ўсход — на 163 кіламетры.

## Прырода 
Рэльеф пераважна раўнінны. Амаль тры чвэрці тэрыторыі Валынскай вобласці размешчана ў межах Палескай нізіны (140—150 м).

Клімат умерана кантынентальны. Зіма мяккая, лета цёплае. Сярэдняя тэмпература студзеня 4,5&nbsp;°C, ліпеня 18,6&nbsp;°C. Ападкаў 550—600 мм у год. Вегетацыйны перыяд каля 200 дзён.

У паўночнай частцы Валынскай вобласці працякае рака Прыпяць. Яе правыя прытокі Турыная, Стаход, Стыр перасякаюць Валынскую вобласць з поўдня на поўнач. На захадзе па мяжы з Польшчай працякае рака Буг. Азёры: Свіцяжскае, Пулемецкае, Турскае, Арэхава, Белае і інш.

Глебы лесастэпавай часткі вобласці ападзоленныя цёмна-шэрыя і шэрыя, а таксама чарназёмы, у палескай частцы — дзярнова-падзолістыя і розныя балотныя (у тым ліку тарфяныя).

Лясы займаюць 32,5 % усёй тэрыторыі вобласці. Яны распаўсюджаныя галоўным чынам у Палессе (хвоя займае 60 % лесапакрытай плошчы, дуб — 13 %, алешына — 13 %, бяроза — 10 %); на поўдні вобласці невялікія масівы дубова-грабавых лясоў. У лясах водзяцца лось, казуля, дзік, барсук, рысь; у лесастэпы — заяц-русак, ліса, грызуны; акліматызаваная андатра, мелая прамысловае значэнне.

## Адміністрацыйная прылада вобласці 
### Агульныя звесткі 
Адміністрацыйны цэнтр Валынскай вобласці — горад Луцк.

Лік адміністрацыйных адзінак і населеных пунктаў вобласці:
* раёнаў — 4;
* раёнаў у гарадах — 0;
* населеных пунктаў — 1087, у тым ліку:
** сельскіх — 1054;
** гарадскіх — 33, у тым ліку:
*** пасёлкаў гарадскога тыпу — 22;
*** гарадоў — 11, у тым ліку:
**** гарадоў абласнога значэння — 4;
**** гарадоў раённага значэння — 7;
* тэрытарыяльных грамад — 54, у тым ліку:
** вясковых грамад — 25;
** пасялковых грамад — 18;
** гарадскіх грамад — 11.

## Вядомыя асобы 
* Пётр Аўксенцьевіч Краўчук
* Ігар Паўлюк
* Пётр Міхайлавіч Кралюк

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт адміністрацыі
* Фотаальбом

Катэгорыя:Вобласці Украіны
Уладзімір Міхайлавіч Давыдоўскі

**Уладзімір Міхайлавіч Давыдоўскі** (, Мінск) — беларускі журналіст, пісьменнік і музыкант.

## Біяграфія 
Скончыў Мінскае мастацкае вучылішча імя Глебава (1984) і факультэт журналістыкі БДУ (1995). Адзін з заснавальнікаў беларускага рок-гурта «Мроя», які пакінуў у верасні 1989. Займаўся ўласнымі праектамі. У 1992 стварыў гурт «Вялікае Княства» і запісаў музычны праект «Голас Дажджу». Аўтар інфармацыйнага праекта «Сусветная служба „Беларускай Маладзёжнай“» (1991—1994). Удзельнічаў у музычных і кнігавыдавецкіх праектах, тэматычна звязаных з гісторыяй Вялікага княства Літоўскага. Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў і Беларускай асацыяцыі журналістаў. Працаваў намеснікам галоўнага рэдактара тыднёвіка «Літаратура і мастацтва», рэдактарам і вядучым праграм радыёстанцыі «Беларуская маладзёжная» і Радыё «Рацыя», журналістам «Радыё Свабода». Лаўрэат IX конкурса імя Ежы Гедройца Польскага Інстытута ў галіне журналістыкі за 2008 год. Каардынатар парталаў «Вялікае Княства. Навіны» ды «Вялікае Княства. Эліта»..

Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Музыканты Беларусі
Катэгорыя:Мроя (гурт)
Курт фон Готберг

{{Дзяржаўны дзеяч
| беларускае імя        = Курт фон Готберг
| арыгінальнае імя   = 
|партрэт = 
| шырыня партрэта = 180px
| тытул = начальнік уліковага кіравання Галоўнага кіравання СС
| сцяг = Flag Schutzstaffel.svg
| перыядпачатак = 1 кастрычніка 1940
| перыядканец = 27 чэрвеня 1942
| папярэднік =
| пераемнік = Карл Цэнер

 | тытул_2              = Кіраўнік СС і паліцыі ў Беларусі
 | сцяг_2               = Flag Schutzstaffel.svg
 | перыядпачатак_2       = 21 ліпеня 1942
 | перыядканец_2        = 15 ліпеня 1943
 | папярэднік_2     = Карл Шэфер
 | пераемнік_2           = Вальтэр Шыман
| тытул_3 = генеральны камісар Беларусі
| сцяг_3 = Flag of Germany 1933.svg
| перыядпачатак_3 = 23 верасня 1943
| перыядканец_3 = верасень 1944
| папярэднік_3 = Вільгельм Кубэ
| пераемнік_3 = —
| дата нараджэння = 11.02.1896
| месца нараджэння = акруга Фрыдланд, Усходняя Прусія
| дата смерці = 31.05.1945
| месца смерці = Лейтцхёфт, акруга Фленсбург, Шлезвіг-Гольштэйн
| гады службы =
| прыналежнасць =
| род войскаў =
| званне = обергрупенфюрар СС
| камандаваў =
| бітвы =
| партыя = НСДАП (1932)
| дзейнасць =
| прафесія =
| адукацыя =
| навуковая ступень =
| узнагароды =
{ style="background:transparent"
     
-
     
-
 
}
}}
**Курт фон Готберг** (,  — ) — адзін з вышэйшых кіраўнікоў нямецкай акупацыйнай адміністрацыі ў Беларусі ў 1942—1944.

## Біяграфія 
Курт фон Готберг удзельнік Першай сусветнай вайны. У 1919—1924 служыў у добраахвотніцкім корпусе «Брыгада Эрхарда». У 1932 уступіў у НСДАП і СС. З 1937 у Галоўным ведамстве па расавай палітыцы і пасяленнях, з 1939 оберфюрар СС і галоўны камісар ведамства зямлі ў Празе. У 1940—1942 начальнік рэгістрацыйнага ведамства ў галоўным упраўленні СС, брыгадэнфюрар СС і генерал-маёр паліцыі.

З восені 1942 камандзір «баявой групы Готберг», потым кіраўнік СС і паліцыі ў Беларусі. Пасля гібелі гаўляйтэра В. Кубэ з верасня 1943 да ліпеня 1944 Курт фон Готберг выконваў абавязкі генеральнага камісара Беларусі. Адначасова з 1943 з’яўляўся прадстаўніком рэйхсфюрара СС у Цэнтральнай Расіі. З чэрвеня 1944 обергрупенфюрар СС.

Готберг лічыў, што беларусы не нацыя. Свайму шэфу Галоўнага ўпраўлення СС Готлабу Бергеру ён пісаў, што «ідэі нацыянальнай Беларусі з’яўляюцца выдумкай беларускіх эмігрантаў і берлінскіх салонных палітыкаў і ў сапраўднасці проста не існуюць».

У канцы Другой сусветнай вайны кіраваў барацьбой з французскім рухам супраціўлення. Пасля арышту саюзнікамі скончыў жыццё самагубствам у Фленбургу (Германія) ў маі 1945 года.

## Зноскі 
Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)
Катэгорыя:Кіраўнікі акупацыйнага рэжыму Трэцяга рэйха
Катэгорыя:Нацысцкія злачынцы
Катэгорыя:Афіцэры СС
Днепрапятроўская вобласць

**Днепрапятроўская вобласць** () — вобласць у цэнтральнай частцы Украіны.

## Гісторыя 
Першыя сляды *чалавека разумнага* на тэрыторыі вобласці датуюцца раннім палеалітам. У XI—XIII стагоддзях частка гэтай тэрыторыі ўваходзіла ў склад Палавецкай зямлі.

У Новы час вялікая частка вобласці ставілася да т.зв. Дзікага Поля, насельніцтва якога складалі качавыя плямёны нагайцаў, якія знаходзіліся пад кантролем Крымскага ханства.

У выніку руска-турэцкай мірнай дамовы 1774 года землі ў ніжняй плыні Дняпра ўвайшлі ў склад Расійскай Імперыі. З гэтага моманту пачалося засяленне гэтых месцаў аселымі жыхарамі. Акрамя вялікаросаў і ўкраінцаў сярод новых пасяленцаў былі і нямецкія каланісты. Тэрыторыя вобласці ўвайшла ў т.зв. «рысу аселасці», таму ў гарадах пасялілася значная колькасць яўрэяў, прыязджаўшых сюды з заходніх губерняў.

У канцы XVIII стагоддзя новыя землі былі падзеленыя на губерні. У 1783 годзе была утворана Екацярынаўская губерня, на тэрыторыі якой размяшчаецца цяпер некалькі абласцей, у тым ліку і Днепрапятроўская вобласць Украіны.

У гады Грамадзянскай вайны тэрыторыя вобласці стала арэнай упартых баёў. Сярод сялянскага насельніцтва вялікую папулярнасць атрымалі ідэі анархізму. У вёсцы Гуляй-Поле (цяпер Запарожскай вобласці) з 1917 па 1920 гады размяшчаўся цэнтр Сялянскага паўстанцкага войска (махноўцаў).

27 лютага 1932 года ў выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы была ўтворана Днепрапятроўская вобласць (адна з пяці першых абласцей УССР). Яе тэрыторыя значна адрознівалася ад сучаснай Днепрапятроўскай вобласці, уключаючы тэрыторыю сучасных Запарожскай, паўночнай часткі Херсонскай і ўсходняй часткі Данецкай абласцей.

17 ліпеня 1932 года са складу Днепрапятроўскай і Харкаўскай абласцей была вылучаная Данецкая вобласць. 10 студзеня 1939 года са складу Днепрапятроўскай вобласці вылучаная Запарожская вобласць і тэрыторыя вобласці была зафіксаваная ў сучасных межах.

## Эканоміка 
Вобласць прадстаўляе сабой буйны цэнтр металургіі Украіны (Дніпро, Крывы Рог, Кам’янскэ, Нікапаль), машынабудавання (у тым ліку авіякасмічнага, транспартнага), хімічнай, горназдабываючай (гл.Крыварожскі жалезарудны басейн), вугальнай прамысловасці. Развітыя транспарт, гандаль, банкі, сельская гаспадарка (пшаніца, сланечнік). Вобласць прэтэндуе на статус эканамічнага лакаматыва Украіны.

## Вядомыя асобы 
* Дар’я Віктараўна Астаф’ева
* Аляксандр Іванавіч Дыдышка, Герой Савецкага Саюза. Нарадзіўся ў горадзе Верхнедняпроўск.
* Павел Андрэевіч Таран, двойчы Герой Савецкага Саюза. Нарадзіўся ў сяле Шолахава Нікапальскага раёна.

Катэгорыя:Вобласці Украіны
Адэская вобласць

**Адэская вобласць** () — вобласць на поўдні Украіны. На поўначы мяжуе з Вінніцкай і Кіраваградскай, на ўсходзе — з Мікалаеўскай вобласцю, на захадзе — з Малдовай (у тым ліку Прыднястроўем), на паўднёвым захадзе — з Румыніяй.

## Прырода 
Першапачаткова на тэрыторыі Адэскай вобласці пераважную большасць меў стэпавы ландшафт. У цяперашні час пераважная большасць гэтых стэпаў разараныя і выкарыстоўваецца для земляробства. На поўначы вобласці захаваліся невялікія дубровы (дуб звычайны, бук, ясень, ліпа). На тэрыторыі вобласці шмат ветраахоўных палос (больш 25 тыс. га), высаджаных з акацый, абрыкоса, клёна і&nbsp;інш.

## Памятныя мясціны 
На тэрыторыі Адэскай вобласці захавалася мноства праваслаўных, мусульманскіх, каталіцкіх, іудзейскіх і іншых культавых будынкаў ХIII—ХХ стагоддзяў. Тут можна палюбавацца ўнікальнымі адзінкавымі абароннымі (ХIII—ХV стст.) і палацавымі (XIX ст.) комплексамі архітэктурных будынкаў. Да нашых дзён захаваліся архітэктурныя помнікі грамадзянскага прызначэння (асабнякі, адміністрацыйныя будынкі і будынкі вучэбных і лячэбных устаноў), шырока распаўсюджаныя ваенныя і грамадзянскія, у тым ліку і персанальныя манументы XIX—XX стагоддзяў. Выдатна захавалася Белгарад-Днястроўская крэпасць.

У вобласці знаходзіцца буйны Дунайскі біясферны запаведнік і разнастайныя прыродныя аб’екты з іншым ахоўным статутам.

У 1917—1920 гадах у Адэсе жыў і працаваў беларускі навуковец і грамадскі дзеяч С. М. Некрашэвіч.

## Эканоміка 
### Прамысловасць 
У структуры прамысловай вытворчасці рэгіёна найбольшую ўдзельную вагу маюць харчовая, хімічная і нафтахімічная прамысловасць, машынабудаванне.
Адмысловае развіццё атрымала станкабудаўнічая галіна. Яна прадстаўленая прадпрыемствамі па вытворчасці металарэзных станкоў, кавальска-прэсавага абсталявання.

### Сельская гаспадарка 
Прыродныя ўмовы Адэскай вобласці спрыяльныя для вырошчвання азімай пшаніцы, кукурузы, проса, ячменю, сланечніка. У паўночнай і цэнтральнай частках вобласці можна вырошчваюць цукровыя буракі, у паўднёвай — вінаград.

## Транспарт 
### Чыгуначны транспарт 
Адэская вобласць мае сетку чыгунак, якой кіруе Адэская чыгунка. Таксама ў вобласці ёсць лініі вузкакалейных чыгунак.

### Агульныя звесткі 
Адміністрацыйны цэнтр Адэскай вобласці — горад Адэса.

Лік адміністрацыйных адзінак, рад і населеных пунктаў вобласці:
* раёнаў — 7;
* раёнаў у гарадах — 4;
* населеных пунктаў — 1188, у тым ліку:
** сельскіх — 1136;
** гарадскіх — 52, у тым ліку:
*** пасёлкаў гарадскога тыпу — 33;
*** гарадоў — 19, у тым ліку:
**** гарадоў абласнога значэння — 7;
**** гарадоў раённага значэння — 12;
* тэрытарыяльных грамад — 91, у тым ліку:
** вясковых грамад — 47;
** пасялковых грамад — 24;
** гарадскіх грамад — 19.

## Вядомыя асобы 
* Аляксей Віктаравіч Пуцыкін
* Павел Навумавіч Беркаў

## Спасылкі 
* Партал выканаўчай улады Адэскай вобласці 

Катэгорыя:Вобласці Украіны
Ньютан (адзінка вымярэння)

**Нью́тан** (абазначаюць як **Н**, **N**) — адзінка вымярэння сілы, вытворная адзінка сістэмы адзінак вымярэння СІ, названая ў гонар Ісака Ньютана за яго ўнёсак у класічную механіку.

## Азначэнне 
Ньютан — адзінка сілы ў сістэме СІ, роўная сіле, неабходнай для таго, каб надаць фізічнаму целу масай 1 кілаграм паскарэнне 1 м/с²:
: {\rm 1~N = 1~\frac{kg\cdot m}{s^2}}.

## Кратныя і дзельныя адзінкі 
Найменні кратных і дзельных адзінак утвараюць, дадаючы стандартныя прыстаўкі СІ да слова «ньютан»:

## Прыклады 
* 1&nbsp;Н ёсць сіла зямнога прыцягнення, што ўздзейнічае на аб’ект масай каля 102&nbsp;г ((1/9,8)&nbsp;кг) (напрыклад, маленькі яблык).
* На паверхні Зямлі, цела масай 1&nbsp;кг уздзейнічае на апору з сілай 9,81&nbsp;Н. Прыбліжэнне, што 1&nbsp;кг адпавядае прыкладна 10&nbsp;Н часам выкарыстоўваюць у паўсядзённым жыцці і інжынерных разліках, што не патрабуюць высокай дакладнасці.
* Зямное прыцягненне для чалавека масай 70&nbsp;кг прыкладна роўнае 687&nbsp;Н.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Валаам (вяшчун)

**Валаам** — паводле біблейскага падання — месапатамскі вяшчун.

Паводле Бібліі, Валаам, спакушаны багатымі дарамі, пагадзіўся прыняць прапанову маавіцянскага цара Валака — магічнымі сродкамі перашкодзіць пранікненню яўрэяў у Палесціну, нягледзячы на перасцярогу і ўнушэнне з неба. Аднак задума Валака не здзейснілася. Калі пасля багатага піру вяшчун быў выведзены на гару, з якой добра бачыў ізраільцян, каб праклясці іх і забяспечыць маавіцянам перамогу, кожны раз з яго вуснаў замест пракляцця зрывалася велічнае благаслаўленне «богам абранага народа». Валаам загінуў у час агульнага вынішчэння ізраільцянамі маавіцян.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асобы
Кніга Тавіта

**Кніга Тавіта** () — адна з найбольш павучальных біблейскіх кніг.

Час і месца ўзнікнення дакладна невядомыя. Першапачатковым тэкстам яе прызнаецца грэчаскі, напісаны кімсьці з 70 тлумачальнікаў Бібліі. Галоўным яе героем выступае Тавіт, які сваё дзяцінства правёў у строгім захаванні закона Майсея. У часы панавання асірыйскага цара Салманасара трапіў у палон, быў выведзены з роднага горада і паселены ў сталіцы Асірыйскага царства Ніневіі. Вылучаючыся сваёй рэлігійнай праведнасцю на радзіме, ён не адмовіўся ад засвоенага ім набожнага вобраза жыцця і ў палоне, дзе праяўляў свае дабрачыннасці да гаротных аднапляменнікаў, за што падвяргаўся праследаванням з боку асірыйскіх улад і перажыў рад цяжкіх выпрабаванняў (пазбавіўся зроку і інш.). Пададзеная ў гэтай кнізе гісторыя жыцця Тавіта вылучаецца сваёй выключнай павучальнасцю, узорам самаадданай грамадскай дзейнасці, падпарадкаванай неабмежаванай любові да гаротных і прыгнечаных сваіх суайчыннікаў, прыкладам захавання старых патрыярхальных сямейных узаемаадносін і нораваў, народных традыцый.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Кніга Тавіта ў рускім сінадальным перакладзе
* Кніга Тобіі ў перакладзе Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь

Катэгорыя:Другакананічныя кнігі
*
Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету
Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Марксізм

**Марксізм** — сістэма звязаных паміж сабой:
* (а) філасофскага вучэння («дыялектычны матэрыялізм» і створаны на яго аснове «гістарычны матэрыялізм», які развівае матэрыялістычны падыход да тлумачэння грамадскіх працэсаў),
* (б) навуковых канцэпцый (у першую чаргу ў вобласці эканомікі, сацыялогіі, паліталогіі),
* (в) ідэалагічнай плыні (якая сцвярджае непазбежнасць і неабходнасць класавай барацьбы і вядучую ролю працоўнага класа — пралетарыята — у развіцці сучаснага грамадства),
створаных Карлам Марксам і Фрыдрыхам Энгельсам у сярэдзіне XIX ст.

Варта іх выразна адрозніваць паміж сабой, бо (а) і (б) выкарыстоўваюць у асноўным дэскрыптыўны (апісальны) падыход, у той час як (в) — прэскрыптыўны (прадпісальны).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* Jon Elster, *An Introduction to Karl Marx*. Cambridge, England, 1986.
* Michael Evans, *Karl Marx*. London, 1975.
* Stefan Gandler, *Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría*, Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5.
* 
* 
* 
* Robinson, Cedric J.: *Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition*, 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
* Rummel, R.J. (1977) *Conflict In Perspective* Chap. 5 *Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix*
* 
* Shenfield, S.D. *Vladislav Bugera*: *Portrait of a Post-Marxist Thinker*
* 

## Спасылкі 
* Marxists Internet Archive

Катэгорыя:Філасофія Германіі

Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы
Катэгорыя:Крытыка рэлігіі
Катэгорыя:Грамадскі лад
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Персія

200px|thumb|right|Сучасная правінцыя Фарс
**Персія** — латынізаваная назва гістарычнай вобласці Парс у паўднёвым Іране, якая выкарыстоўвалася ў заходніх краінах да 1935 года як назва ўсяго Ірана. У гісторыі тэрмін Персія таксама выкарыстоўваецца ў дачыненні да Персідскім імперыям Ахеменідаў (VI — IV стагоддзяў да н.э.) і Сасанідаў (III — VII стагоддзяў н.э.).

Назва адбываецца ад вобласці «Парсуаш» (старажытна-грэч. «Персіда», цяпер Фарс (астан)) на беразе Персідскага заліва, дзе жылі плямёны, якія стварылі імперыю Ахеменідаў.

Этнонім персы таксама ўжываецца да носьбітаў новаперсідскай мовы, або фарсі, для адрознення іх ад іншых жыхароў Ірана, частка з якіх таксама кажа на мовах іранскага гурта (курды, белуджы і г. д.).

Персія — месца ўзнікнення такіх рэлігій, як Вера Бахаі і Зараастрызм.

* Хафіз Шыразі

## Гл. таксама 
* Персідскі клінапіс

## Спасылкі 
* Гісторыя Ірана  

Катэгорыя:Персія
Катэгорыя:Былыя краіны
Жукаўка (горад)

**Жу́каўка** () — горад (з 1962 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Жукаўскага раёна Бранскай вобласці. Насельніцтва 19,1 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1968 годзе.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Веласіпедны завод, мэблевая фабрыка, перапрацоўка сельскагаспадарчай сыравіны.

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Бранскай вобласці
Харваты

**Харваты** — паўднёваславянскі народ, прадстаўнікі якога пражываюць у Харватыі, Босніі і Герцагавіне, Сербіі, Чарнагорыі, Румыніі, Славакіі, Славеніі, Чэхіі, а таксама Аўстраліі, Аўстрыі, Аргенціне, Балівіі, Бразіліі, Венгрыі, Германіі, Італіі, Канадзе, Новай Зеландыі, Перу, ЗША, і іншых краінах.

Уласна цяперашнія харваты – гэта чырвоныя харваты. Адно з усходнеславянскіх плямёнаў, якое пражывала ва ўсходняй Галіцыі (заходняя Украіна), звалася белыя харваты, а плямёны, што пражываюць у Маравіі і Славакіі – чорныя харваты.

Агульная колькасць каля 6,2 млн, з іх у Харватыі — 4 млн, Босніі і Герцагавіне — 650 тыс. Асноўная рэлігія — каталіцызм. Мова — харвацкая.

## Гл. таксама 
* Белыя харваты

Катэгорыя:Народы Еўропы
Катэгорыя:Народы Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Народы Харватыі
Катэгорыя:Паўднёвыя славяне
Самсон

**Самсон** — старажытнаяўрэйскі герой, біблейскі суддзя, які праславіўся сваімі подзвігамі ў барацьбе з філістымлянамі і вылучаўся звышнатуральнай адвагаю і сілай.

Паводле падання, паходзіў з ізраільскага Данава пакалення, якое найбольш падвяргалася прыгнёту з боку філістымлян. Крыніцай казачнай магутнасці Самсона цудадзейна служылі яго валасы, якія ён ніколі не павінен быў стрыгчы. Калі Самсон стаў дарослым, ён закахаўся ў філістымлянку Далілу і, насуперак волі бацькоў, пажадаў яе мець за жонку. Гэта стала прычынай розных няшчасцяў і прыгод. Аднойчы ў дарозе да сваёй нявесты Самсон сустрэўся з львом, які напаў на яго і якога ён разарваў уласнымі рукамі. Неўзабаве пасля вяселля Самсон на пэўны час пакінуў сваю жонку і накіраваўся ў дом сваіх бацькоў, а калі вярнуўся, аказалася, што яе выдалі замуж за другога чалавека, які быў яго шлюбным сябрам. Скупляючы сваю віну перад зяцем, цесць прапанаваў Самсону ў жонкі меншую дачку, але Самсон, не зважаючы на яе выключную прыгажосць, адмовіўся ад яе і пачаў помсціць філістымлянам за такую здраду. Для гэтага ён злавіў 300 лісіц, звязаў іх папарна хвастамі, паміж хвастамі прывязаў па факелу і выпусціў на тэрыторыю філістымлян. Пачаўся знішчальны пажар. Тады, спаганяючы зло на віноўніку прычыненых ім бедстваў, філістымляне схапілі цесця Самсона і спалілі яго. Але гэта яшчэ больш абурыла магутнага волата, і ён, як апісваецца ў біблейскай кнізе «Суддзі», узброены толькі адною сківіцай асліцы, знішчыў 1000 філістымлян. Аднойчы філістымляне імкнуліся знішчыць Самсона, які заначаваў у зачыненым імі горадзе Газе, але ён, прачнуўшыся апаўночы, разбурыў гарадскую браму і вынес яе разам з касякамі на вяршыню суседняй гары.

Давер Самсона да каханай ім філістымлянкі Далілы ўрэшце абярнуўся для яго трагедыяй. Прагная да абяцанага суайчыннікамі каштоўнага падарунка крывадушная Даліла паабяцала выведаць у Самсона, у чым сакрэт яго неверагоднай сілы, і гэта ёй удалося. Выкарыстаўшы зручны момант, філістымляне абстрыглі соннага Самсона, потым асляпілі і закавалі ў ланцугі. Калі аднойчы сляпога Самсона прывялі ў храм, каб прынесці яго на пацеху прысутных у ахвяру богу Дагону, ён папрасіў правадніка падвесці яго да апорнага слупа храма, каб можна было да яго прытуліцца. Праваднік выканаў просьбу. Тады Самсон, абмацаўшы апору, адчуў сваю былую сілу і з усёй моцы так штурхнуў гэты слуп, што храм рухнуў і пад сваімі абломкамі пахаваў Самсона, а разам з ім і мноства прысутных у храме філістымлян. У гэтым міфічным паданні пра Самсона знайшлі сваё адлюстраванне гістарычныя падзеі 12—11 ст. да н. э., звязаныя з барацьбой старажытнаяўрэйскіх плямён з філістымлянамі. Відаць, на гэтым біблейскім паданні ляжыць яўны адбітак уплыву вавілонскай, а магчыма, і грэчаскай міфалогіі, у прыватнасці міфаў пра Гільгамеша і Геракла.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Біблейскія персанажы
Харвацкая мова

**Харвацкая мова** () — афіцыйная мова Харватыі, Босніі і Герцагавіны (нараўне з баснійскай і сербскай) і адна з шасці афіцыйных моў аўтаномнага края Ваяводзіна у складзе Сербіі.

Адносіцца да славянскай групы індаеўрапейскай сям'і моў.

Пісьменнасць на аснове лацінскага алфавіта. Каля 6,2 мільёнаў носьбітаў.

## Дыялекты 
## Алфавіт 
Харвацкі алфавіт («гаевіца») пабудаваны на лацінскай аснове на ўзор чэшскага, складаецца з 27 літар і трох дыграфаў (якія звычайна таксама лічацца літарамі)

*Харвацкі алфавіт («гаевіца») (30 літар):

## Адрозненні ў словах
## Спасылкі 
* Інстытут харвацкай мовы  
* Акадэмія харвацкай мовы


*
Катэгорыя:Мовы Аўстрыі
Катэгорыя:Мовы Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Мовы Сербіі
Катэгорыя:Харваты
Эканоміка Харватыі

У Югаславіі Харватыя была адной з найболей эканамічна развітых рэспублік, прычым прыбытак ад яе прамысловасці нашмат пераўзыходзіў прыбытак ад сельскай гаспадаркі. Тут здабываецца вугаль, нафта і газ, развітыя чорная і каляровая металургія, машынабудаванне, тэкстыльная і гарбарна-абуткавая прамысловасць.

Цэнтральны банк Харватыі — Харвацкі народны банк ().

## Гандаль 
Амаль 50 % харвацкіх эканамічных аб’ектаў удзельнічаюць у дыстрыбутыўным гандлі. Гэта дзейнасць выкарыстоўвае 15 % усёй працоўнай сілы і ажыццяўляе прыблізна 10 % харвацкага ВУП, які робіць гэту вобласць надзвычай важнай для ўсёй эканомікі краіны. Агульны прыбытак, дасягнуты гэтай галіной у 1998 годзе, налічваў 19 мільярдаў USD.
Персідская імперыя

**Персідская імперыя**, або **Персідскае царства**, або **Персідская дзяржава** — тэрмін, якім завуць розныя дзяржавы, створаныя персамі. Часцей за ўсё Персідскай імперыяй завуць дзяржавы Ахеменідаў (648—330 да н.э.) і Сасанідаў (226—650).

Гісторыя Персідскага царства пачынаецца з 7 ст. да н.э., калі іранскае племя мідзян, якое займалася жывёлагадоўляй і земляробствам, з дапамогай іншых роднасных плямён знішчыла Асірыйскую дзяржаву і раепаўсюдзіла сваю ўладу амаль на ўвесь сучасны Іран. У 6 ст. да н.э. іх змянілі персы, якія жылі на крайнім паўднёвым захадзе сучаснага Ірана (у Персіі). Заснавальнікам персідскай манархіі быў Кір, які паходзіў з дынастыі Ахеменідаў і варадарыў з 558 да 530 да н.э. Ён заваяваў усю Заходнюю Азію і большую частку сучаснага Ірана. Яго пераемнік Камбіз (530—521 да н.э.) далучыў да гэтых заваёў Егіпет і частку Эфіопіі. У часы панавання Дарыя (522—486 да н.э.) межы Персідскай дзяржавы пашырыліся да Індыі. Пры ім краіна была падзелена на 120 сатрапій, уведзена залатая манетная сістэма і замацавалася рэлігія Зараастры. Да рэлігійных вераванняў іншых народаў персы тады ставіліся верацярпіма. Галоўнымі гарадамі Персіі пры Дарыі былі Сузы і Персепаліс. 3 часам Персія страціла сваю былую магутнасць і пад ударамі Аляксандра Македонскага спыніла сваё гістарычнае існаванне як самастойная дзяржава.

Да ісламскай рэвалюцыі (1979) Іран афіцыйна менаваўся імперыяй, а шаханшах Ірана насіў тытул "Яго Імператарская Вялікасць".

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Ірана
Катэгорыя:Былыя краіны
Палітыка Харватыі

Харватыя — парламенцкая рэспубліка, кіраўнік дзяржавы — Прэзідэнт (абіраецца на 5 гадоў), канстытуцыя прынятая 20 снежня 1990, незалежнасць ад Югаславіі — 25 чэрвеня 1991. Прынятыя папраўкі ў канстытуцыю: 1) аб правах меншасцяў, 2) змена паловапрэзідэнцкай мадэлі кіравання на парламенцкую мадэль кіравання, 3) аб рэформе парламента. Парламент (Харвацкі Сабар) аднапалатны (вялікая частка абіраецца па партыйных спісам, частка ад меншасцяў). Да 2001 мелася палата жупаній.

## Палітычныя партыі 
## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
* Складаецца з 20 жупаній і Заграба
Эканоміка Славакіі

Славакія пераадолела вялікую частку складанага пераходу ад цэнтралізаванай планавай эканомікі да сучаснай рыначнай. Урад краіны дамогся ў 2001 істотнага прагрэсу ў макраэканамічнай стабілізацыі і структурных рэформах. У асноўным завершаная прыватызацыя, банкаўскі сектар амаль цалкам знаходзіцца ў руках замежнікаў і замежныя інвестыцыі растуць. Славацкая эканоміка перасягнула чаканні ранніх 2000-х, за выключэннем спаду ў экспарце.
Ажыўленне ўнутранага попыту ў 2002, часткова дзякуючы росту прыбыткаў, кампенсуе запаволенне росту экспарту, дапамагаючы эканоміцы ісці да яе найбольшаму росту з 1998.
Беспрацоўе, якое дасягала 19,8 % у канцы 2001, істотна знізілася да 2003.

Паводле даследавання нямецкай Гандлёвай палаты, праведзенае ў сакавіку 2004, каля паловы нямецкіх фундатараў разглядаюць Славакію як лепшае месца для інвестыцый.

## Гл. таксама 
* Эканоміка Еўрапейскага саюза
* Эканоміка Чэхаславакіі
* Эканоміка Чэхіі
* Планавая эканоміка
* Рыначная эканоміка
* Нацыянальны банк Славакіі

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Міністэрствы эканомікі Славакіі
* Славакія на The world factbook 
* Афіцыйны сайт службы статыстыкі Славакіі
Насельніцтва Славакіі

**Насельніцтва Славакіі паводле перапісу 2001 г.**

## Нацыянальнасць 
* славакі 85,8 %
* венгры 9,7 %
* цыгане 1,7 %
* чэхі 0,8 %
* русіны/украінцы 0,6 %
* іншыя 1,4 %

## Родная мова 
* славацкая 83,9 %
* венгерская 10,7 %
* цыганская 1,8 %
* русінская/украінская 1,1 %
* чэшская 0,9 %
* іншыя 1,6 %

## Канфесія 
* каталікі 68,9 %
* лютэране 6,9 %
* грэка-каталікі 4,1 %
* рэфарматы 2,0 %
* праваслаўныя 0,9 %
* атэісты 13,0 %
* іншыя 4,2 %

## Нацыянальныя меншасці 
Найбуйнай нацыянальнай меншасцю Славакіі з’яўляюцца венгры, якія пражываюць на поўдні краіны, якія ў двух раёнах складаюць большасць насельніцтва.

## Гл. таксама 
* Каталіцтва ў Славакіі