open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Георгій Паўлавіч Гурыновіч

**Георгій Паўлавіч Гурыновіч** (, Барысаў, Мінская вобласць — ) — беларускі фізік. Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1994; член-карэспандэнт з 1970), доктар фізіка-матэматычных навук (1969), прафесар (1970).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (1956). З 1959 года ў Інстытуце фізікі Акадэміі навук БССР, з 1965 года загадчык лабараторыі гэтага інстытута, у 1992—1994 гадах загадчык лабараторыі Інстытута малекулярнай і атамнай фізікі Акадэміі навук Беларусі. Адначасова з 1963 года вёў выкладчыцкую працу ў Белдзяржуніверсітэце. У 1992—1994 гадах галоўны рэдактар "Часопіса прыкладной спектраскапіі".

Даследаванні ў галіне спектраскапіі і люмінесцэнцыі. Найважнейшыя навуковыя дасягненні звязаны з даследаваннямі элементарных фотапрацэсаў у шматамных малекулах, палярызацыі люмінесцэнцыі, эфектыўнасці пераўтварэнні светлавой энергіі рэчывам, інтэрпрэтацыяй электронна-вагальных спектраў, ужываннем атрыманых вынікаў у хіміі, біялогіі, медыцыне. Выявіў залежнасць ступені палярызацыі свячэння раствораў арганічных злучэнняў ад даўжыні хвалі ўзбуджальнага выпраменьвання і па спектры люмінесцэнцыі. Распрацаваў метады спектраскапічнага даследавання і вызначыў квантавыя выхады ўсіх стадый асноўнай фотарэакцыі хларафілападобных злучэнняў.

Аўтар больш за 280 навуковых прац, у тым ліку манаграфіі, 25 вынаходстваў.

## Прэміі і ўзнагароды 
* Дзяржаўная прэмія БССР 1980 года за цыкл работ «Фатоніка біялагічна важных пігментаў і іх аналагаў».

## Навуковыя працы 
* Спектроскопия хлорофилла и родственных соединений. — Мн.: Наука и техника, 1968 (разам А. Сеўчанкам, К. Салаўёвым).
* Квантовая эффективность элементарных стадий фотохимических реакций хлорофилла // Молекулярная фотоника. — Л., 1970.
* Первичные физические процессы фотосинтеза (разам з А. П. Лосевым, Э. І. Зенькевічам) // Хлорофилл. — Мн., 1974.
* Радиофотолюминесцентный дозиметр с миниатюрными детекторами (у суаўтарстве) // Изв. АН СССР. Сер. физич. 1977. Т.41, № 7.
* Промежуточные продукты реакции посстановления порфиринов и их строение (разам з А. М. Шульгой і Г. М. Сіняковым) // Биофизика. 1978. Т. 23. № 1.

## Літаратура 
* 
* Академик Георгий Павлович Гуринович: (К 70-летию со дня рождения). — Минск: ИМАФ НАН Беларуси, 2003.

## Спасылкі 
* Георгій Паўлавіч Гурыновіч у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 
* 
* Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента 

Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Фізікі Беларусі
Катэгорыя:Вынаходнікі СССР
Championship League 2016 (снукер)

**Championship League 2016** — прафесійны нярэйтынгавы турнір па снукеры, які праходзіў з 4 студзеня па 3 сакавіка 2016 года ў Crondon Park Golf Club, у Стоку, Англія. Турнір стаў дзявятым розыгрышам Championship League, які праходзіць штогод з 2008 года.

Пераможцам турніру стаў Джад Трамп, які патрапіў у групу пераможцаў з другой групы спаборніцтва, дзе перайграў Марка Сэлбі (3:0) і Марка Уільямса (3:1) у плэй-оф, пасля чаго ў групавым раўндзе фінальнай групы перамог Стывена Магуайра (3:1), Марка Уільямса (3:0) і Алістэра Картэра (3:1), саступіўшы Роні О’Салівану (0:3), Марку Сэлбі (2:3) і Мэцью Сэлту (2:3) і выйшаўшы ў плэй-оф з трэцяга месца, а ў паўфінальным і фінальным паядынках перайграў Марка Уільямса (3:2) і Роні О’Салівана (3:2) адпаведна. Такім чынам, 26-гадовы англічанін выйграў свой трэці (рэкордны) тытул турніру Championship League, 13-ы прафесійны тытул у кар’еры, а таксама першы турнір за год (пасля перамогі на Сусветным гран-пры ў сакавіку 2015 года).

## Прызавыя грошы 

## Група 1 
### Матчы 
### Табліца 
### Плэй-оф 
## Група 2 
### Матчы 
### Табліца 
### Плэй-оф 
## Група 3 
### Матчы 
### Табліца 
### Плэй-оф 
## Група 4 
### Матчы 
### Табліца 
### Плэй-оф 
## Група 5 
### Матчы 
### Табліца 
### Плэй-оф 
## Група 6 
### Матчы 
### Табліца 
### Плэй-оф 
## Група 7 
### Матчы 
### Табліца 
### Плэй-оф 
## Група пераможцаў 
### Матчы 
### Табліца 
### Плэй-оф 
## Фінал 
|-
| colspan="3" align="center" | 

|-
| colspan="3" align="center" style="font-size: 100%" | 0:**92** (**86**), **134**:0 (**134**), **119**:0 (**119**), 35:**61**, 0:**103** (**73**)
|-
| align="right" | **134**
| align="center" | Найвышэйшы брэйк
| 86
|-
| align="right" | **2**
| align="center" | Соценныя брэйкі
| 0
|-
| align="right" | 2
| align="center" | Брэйкі 50+
| 2
|}

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт турніру Championship League 
* Championship League 2016 на Snooker.org 
* Статыстыка Championship League 2016 на CueTracker.net 

Катэгорыя:Championship League (снукер)
Катэгорыя:Снукерны сезон 2015/2016
Катэгорыя:2016 год у снукеры
Катэгорыя:Спорт у Англіі ў 2016 годзе
Катэгорыя:Снукерныя турніры ў Англіі
Агрэст шыпаваты

**Агрэ́ст шыпаваты** (*Ribes cynosbati, Grossularia cynosbati*) — від шматгадовых раслін, сямейства агрэставых.

## Батанічнае апісанне 
Куст вышынёю да 1,5 м. Лопасці лісця гародчата-зубчастыя. Кветкі зялёныя, ягады вінна-чырвоныя або цёмна-карычневыя, апушаныя.

## Арэал 
Радзіма — Паўночная Амерыка. Iнтрадукаваны на Беларусі.

### Таксанамія 
Від **Агрэст шыпаваты** ўваходзіць у род  сямейства  парадку .

## Літаратура 
* *Анціпаў В., Валузнёў А., Вынаеў Г.* Агрэст //  — С. 33—34.

Катэгорыя:Парэчкі
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Міхалевіч

**Міхалевіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксей Анатольевіч Міхалевіч, беларускі палітычны і грамадскі дзеяч
* Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч, беларускі вучоны ў галіне цеплаабмену, агульнай і ядзернай энергетыкі. Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
* Анфім Іванавіч Міхалевіч (нар. 1949) — беларускі палітык.
* Вікторыя Юр’еўна Міхалевіч — беларуская спявачка
Мікалай Мікалаевіч Бамбалаў

**Мікалай Мікалаевіч Бамбалаў** (, в. Шаталава, Смаленская вобласць, РСФСР — 2 чэрвеня 2020) — беларускі біягеахімік. Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1994; член-карэспандэнт з 1989), доктар сельскагаспадарчых навук (1985), прафесар (2013).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 3 чэрвеня 1938 года ў вёсцы Шаталава Пачынкаўскага раёна Смаленскай вобласці.

У 1961 годзе скончыў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію. У 1962—1976 гадах — малодшы навуковы супрацоўнік, старшы інжынер, аспірант, старшы навуковы супрацоўнік, загадчык лабараторыяй ў Інстытуце торфу Акадэміі навук БССР (з 1990 г. — Інстытут праблем выкарыстання прыродных рэсурсаў і экалогіі НАН Беларусі, з 2007 года — Інстытут прыродакарыстання НАН Беларусі).

Памёр 2 чэрвеня 2020 года. Пахаваны ў Мінску на Усходніх могілках.

## Навуковая дзейнасць 
Распрацаваў тэорыю гніення і гуміфікацыі арганічнага рэчыва ў балотным асяроддзі рознага генезісу. Устанавіў агульныя заканамернасці мінералізацыі і трансфармацыі арганічнага рэчыва глеб, выявіў узаемасувязь паміж экалагічнымі ўмовамі глебаўтварэння, хімічным саставам, малекулярнай структурай арганічных злучэнняў і тэмпамі іх мінералізацыі. Вылучыў эколага-генетычныя групы тарфяных глеб і распрацаваў дыферэнцыраваныя метады іх выкарыстання і аховы, якія забяспечваюць захоўванне арганічнага рэчыва і прадухіленне забруджвання паветранага басейна, паверхневых і падземных вод прадуктамі разбурэння глеб. Устанавіў асаблівасці біягеахімічных цыклаў вугляроду і азоту ў глебах і балотах і даказаў, што балоты выконваюць функцыю пераходнага звяна паміж біягенным і геалагічным кругаваротамі гэтых элементаў. Распрацаваў навуковыя асновы новай галіны навукі і гаспадаркі — балотазнаўства. Распрацоўвае шляхі і метады біясферна сумяшчальнага выкарыстання прыродных рэсурсаў балот і глеб з улікам іх агульнапланетарных функцый.

Аўтар звыш 350 навуковых прац, у т.л. 5 манаграфій, 25 аўтарскіх пасведчанняў і патэнтаў на вынаходніцтвы.

Сярод апублікаванага:
* Баланс органического вещества торфяных почв и методы его изучения. Мн.: Наука и техника, 1984.
* Биосферно-совместимое использование лесных и болотных экосистем (мировые тенденции и опыт Беларуси). Мн.: Поликрафт, 2003 (у суаўт.).
* Роль болот в биосфере. Мн.: Белорусская наука, 2005 (разам з Раковічам)

## Літаратура 
* Бамбалаў Мікалай Мікалаевіч // 

## Спасылкі 
* Академик БАМБАЛОВ Николай Николаевич // Нацыянальная акадэмія навук Беларусі
* Мікалай Мікалаевіч Бамбалаў у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Вучоныя СССР
Катэгорыя:Эколагі Беларусі
Катэгорыя:Глебазнаўцы Беларусі
Горы Вярнадскага

**Горы Вярна́дскага** — падлёдавы горны хрыбет ва Усходняй Антарктыдзе, усходняя частка Зямлі Каралевы Мод. Адкрыты ў 1964 годзе 9-й савецкай антарктычнай экспедыцыяй і названыя ў гонар расійскага гісторыка Г. У. Вярнадскага.

Даўжыня хрыбта каля 400 км, вышыні больш за 1600 м. Таўшчыня ледавіковага покрыва да 1 км.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Горныя сістэмы Антарктыды
Перагрузка (авіяцыя)

у  пры уводзе ў горку суправаджаецца станоўчай перагрузкай - цела важыць больш, чым звычайна
]]
**Перагрузка** - гэта адносіна пад'ёмнай сілы  да вагі самалёта. Перагрузка - безразмерная велічыня, аднак часта адзінка перагрузкі пазначаецца гэтак жа, як паскарэнне вольнага падзення , **g** . Перагрузка ў 1 адзінку ( або 1g ) азначае прамалінейны палёт, 0 - вольнае падзенне або бязважкасць . Калі самалёт выконвае віраж у гарызантальным палёце з нахілам 60 градусаў , яго канструкцыя адчувае перагрузку у 2 адзінкі.

 Дапушчальнае значэнне перагрузак для цывільных самалётаў складае 2,5. Звычайны чалавек можа вытрымліваць любыя g да 15 каля 3-5 сек без адключэння, але вялікія перагрузкі ад 20-30g і больш чалавек можа вытрымліваць без адключэння не больш за 1-2 сек і ў залежнасці ад памеру перагрузкі, напрыклад 500g = 0.2 сек. Трэніраваныя пілоты ў супрацьперагрузачных касцюмах могуць пераносіць перагрузкі ад −3 ... −2 да +12. Супраціўляльнасць да адмоўных, накіраваным уверх перагрузак, значна ніжэй. Звычайна пры g= −7 ...−8 ў вачах «чырванее» і чалавек губляе прытомнасць з-за прыліву крыві да галавы.

Перагрузка - вектарная велічыня, накіраваная ў бок змянення хуткасці. Для жывога арганізма гэта прынцыпова. Пры перагрузцы органы чалавека імкнуцца заставацца ў ранейшым стане (раўнамернага прамалінейнага руху або супакою). Пры станоўчай перагрузцы (галава-ногі) кроў ідзе ад галавы да ног. Страўнік ідзе ўніз. Пры адмоўнай-кроў падступае ў галаву. Страўнік можа выкруціцца разам з змесцівам. Калі ў нерухомую машыну ўразаецца іншы аўтамабіль - кіроўца адчувае перагрузкі спіна-грудзі. Такая перагрузка пераносіцца без асабістай цяжкасці. Касманаўты падчас узлёту пераносяць перагрузкі лежачы. У гэтым становішчы вектар мае кірунак грудзі-спіна, што дазваляе вытрымаць некалькі хвілін. Супрацьперагрузачных касцюмаў касманаўты не маюць. Сам касцюм ўяўляе з сябе гарсэт з надзіманымі шлангамі, якія надзімаюцца ад паветранай сістэмы. Касцюм сцягваецца, і гэта дазваляе ўтрымліваюць паверхню цела чалавека нязменнай, што перашкаджае адтоку крыві.

## Зноскі 
Катэгорыя:Аэрадынаміка
Rhododendron viscosum

**Rhododéndron viscósum** — лістападны куст, від роду *Pentanthera* секцыі *Pentanthera* падсекцыі *Pentanthera* роду  сямейства .

Выкарыстоўваецца ў якасці дэкаратыўнай садовай расліны і ў селекцыйных праграмах пры стварэнні сартоў зімаўстойлівых лістападных рададэндранаў.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Усходняя частка Паўночнай Амерыкі (Мэн, Паўднёвая Караліна, Пенсільванія, Фларыда, Тэхас, Масачусетс). Расце на балотах, на прыбярэжных раўнінах і забалочаных участках у гарах.

## У культуры 
Від у культуры з 1734 года. Шырока выкарыстоўваецца ў селекцыі.

Вытрымлівае паніжэнні тэмпературы да −29 °С

Рададэндран
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1824 годзе
Маклаб

**Макла́б** (), або **Тэлеграф** () — востраў на ўсходзе Персідскага заліва каля ўзбярэжжа Амана. Плошча сушы - 0,01 км². Ненаселены.

Востраў Маклаб месціцца ў адным з фіёрдаў паўвострава Мусамдам у 385 м ад бліжэйшай сушы. Складзены пераважна скальнымі пародамі. Даўжыня - амаль 160 м. Найбольшая шырыня - 86,14 м. 

Маклаб стаў шырока вядомы ў другой палове XIX ст. у сувязі з будаўніцтвам прамой тэлеграфнай лініі паміж Вялікабрытаніяй і Брытанскай Індыяй. Паколькі ўрад Персіі не даў згоду на пракладку кабеля праз сваю тэрыторыю, лінія прайшла праз Маклаб. На востраве была створана спецыяльная тэлеграфная станцыя, забяспечаная абсталяваннем Siemens. Яна працавала ў 1865 - 1868 гг., але з-за ненадзейнасці лініі і будаўніцтва новай лініі Бамбей — Адэн была зачынена.

На востраве Маклаб захаваліся будынкі тэлеграфнай станцыі. Наведваецца турыстамі. 

## Спасылкі 
* TELEGRAPH ISLAND – JAZIRAT AL MAQLAB
* History of the Atlantic Cable & Undersea Communications

Катэгорыя:Астравы Амана
Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Астравы Персідскага заліва
Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Уладзімір Мікалаевіч Рашэтнікаў

**Уладзімір Мікалаевіч Рашэтнікаў** (нар., в. Халопенічы, Глускі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі біёлаг. Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2000; член-карэспандэнт з 1991), доктар біялагічных навук (1987), прафесар (1992).

## Біяграфія 
Закончыў Маскоўскую сельскагаспадарчую акадэмію імя К. А. Ціміразева (1959). У 1960—1962 гг. малодшы навуковы супрацоўнік БелНДІ пладаводства, агародніцтва і бульбаводства Міністэрства сельскай гаспадаркі БССР. З 1966 г. малодшы, старшы навуковы супрацоўнік, у 1977—1978 гг. вучоны сакратар Інстытута эксперыментальнай батанікі АН БССР. З 1978 г. намеснік дырэктара па навковай рабоце гэтага інстытута, адначасова з 1985 г. загадчык лабараторыі. У 1997—2009 гг. дырэктар Цэнтральнага батанічнага саду Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.

Член Беларускага батанічнага таварыства. Член Рэспубліканскай тэрміналагічнай камісіі пры НАН Беларусі.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы ў галіне біяхіміі і фізіялогіі раслін. Правёў даследаванні ў галіне саставу, структуры і функцыянальнай актыўнасці ўнутрыклетачных арганел, біясінтэтычных сістэм расліннай клеткі. Вызначыў спецыфічнасць пластыд пры поліплаідызацыі клетачнага ядра, прапанаваў гіпотэзу фізіёлага-біяхімічнага ўзаемадзеяння ядзер і пластыд пры дыферэнцыяцыі тканкі і ў антагенезе расліны. Паказаў віда- і сортаспецыфічнасць бялкоў бульбы і асобных ферментных сістэм трыцікале. Правёў біяхімічнае вывучэнне трансгенных раслін. Унёс уклад у вывучэнне і вызначэнне шляхоў выкарыстання запасных і біялагічна актыўных рэчываў раслін у харчовай прамысловасці, укараненне распрацаваных тэхналогій у вытворчасць.

Аўтар больш за 400 навуковых прац, у т.л. 11 манаграфій, 2 аўтарскіх пасведчанні, 12 патэнтаў.

## Навуковыя працы 
* Пластиды и клеточные ядра высших растений (биохимические аспекты). Мн.: Наука и техника, 1982.
* Клеточные ядра высших растений: состав, структура, функции. Мн.: Наука и техника, 1992.
* Characterization of the Nuclear Matrix in Inactive and Actively Functioning Cells of Winter Rye // Soviet Plant Physiology. 1993. Vol.40, № 1.
* Последствия радиоактивного загрязнения почв аварийными выбросами ЧАЭС для сельскохозяйственных растений // One Decade after Chernobyl: Summing up the Consequences of the Accident. Austria Center. Vienna, 1996.

## Узнагароды і званні 
* Ганаровае званне «Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь» (2008).
* Ордэн Пашаны (27 лютага 2020).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Акадэмікі: Рашэтнікаў Уладзімір Мікалаевіч // Нацыянальная акадэмія навук Беларусі
* Беларусь у асобах і падзеях: Рашэтнікаў Уладзімір Мікалаевіч // Нацыянальная бібліятэка Беларусі
* Уладзімір Мікалаевіч Рашэтнікаў у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Біёлагі Беларусі
Катэгорыя:Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
1872 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва

[міні|260 пкс|[Апалінарый Гіляравіч Гараўскі|Апалінарый Гіляравіч Гараўскі «Бабулька, якая моліцца», 1872]]
1872 год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі след у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва.

## Падзеі 
## З’явіліся 
* Тэвельская Успенская царква — помнік архітэктуры псеўдарускага стылю ў вёсцы Тэўлі (Кобрынскі раён)

## Нарадзіліся 
* 29 лютага — Вітольд Бялыніцкі-Біруля (пам. 1957), беларускі жывапісец-пейзажыст 

## Памерлі 
* Ян Астроўскі (нар. 1811) — беларускі скульптар, прадстаўнік класіцызму

## Галерэя 

Выява:Astrašycki Haradok, Tyškievič. Астрашыцкі Гарадок, Тышкевіч (A. Žamet, 1872).jpg|Альберт Жамет, Астрашыцкі Гарадок, інтэр'ер сядзібы Тышкевічаў
Выява:

Катэгорыя:1872 год у Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў
Катэгорыя:1872
Alangium

**Alangium** — род дравяністых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Дрэвы або кусты. Лісце простае, чарговае, без прылісткаў; альбо пальчаталопасцевае, альбо суцэльнае, яйкападобнае, эліптычнае або даўгавата-эліптычнае. Кветкі правільныя, сабраны ў цымозныя суквецці ў пазухах лісця. Пялёсткі белыя, крэмавыя ці жаўтлявыя, лінейныя або рэмнепадобня. Завязь ніжняя, двухгнёздавая або аднагнёздавая. Плод — чырвоная, жоўтая, сіняя, цёмна-фіялетавая ці амаль чорная касцянка.

## Таксанамія 
Род *Alangium* уключае 27 відаў:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Кізілавыя
Ларыса Іванаўна Цімошык

**Ларыса Іванаўна Цімошык** — беларуская журналістка.

## Біяграфія 
У 1987—1992 гадах вучылася на факультэце журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працавала ў аддзеле культуры газеты «Звязда» (1992—2015). Адначасова з 2008 года — старшы выкладчык кафедры літаратурна-мастацкай крытыкі Інстытута журналістыкі БДУ. Выкладае курсы «Праблемы літаратуры і мастацтва ў СМІ», «Аглядальнік па культуры», «Культурастваральная дзейнасць СМІ». Галоўны рэдактар газеты «Літаратура і мастацтва» (2016—2019). Член Саюза журналістаў Беларусі.

## Асноўныя працы 
* Культурастваральная функцыя прэсы ва ўмовах сучаснай медыятрансфармацыі // Веснік БДУ. Сер. 4 Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. — 2012. — № 3.
* Культмассовая работа в журналистике // Массовая культура и журналистика. Выпуск 3: Сб. научных трудов под ред. Л. П. Саенковой. — Минск, 2012. — 159 с. — С. 138—148.
* Культурная памяць як сведчанне спеласці нацыі // СМИ и современная культура: к 90-летию заслуж. деятеля науки Респ. Беларусь, д-ра филол наук, проф. Ефросиньи Леонидовны Бондаревой: сб. науч. тр. / под общ. ред. Л. П. Саенковой. — Минск: Изд. центр БГУ, 2012. — 618 с. — С. 573—582.
* Шлях ад чыстых жанраў да жанравых гібрыдаў у штодзённых рэспубліканскіх газетах // Трансформация жанров в литературно-художественной критике. Выпуск 4: Сб. научных трудов под ред. Л. П. Саенковой. — Минск, 2013. — 158 с. — С. 106—115.

## Узнагароды 
* ганаровая грамата Міністэрства культуры (2002),
* ганаровая грамата Міністэрства інфармацыі (2002),
* ганаровая грамата Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2012).

Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Курыя-Мурыя

**Курыя-Мурыя** () — група астравоў на захадзе Індыйскага акіяна каля паўднёвага ўзбярэжжа Амана. Агульная плошча — 73 км². Населены толькі востраў Эль-Халанія (каля 150 чал. у 2014 г.)

## Геаграфія і прырода 
Архіпелаг Курыя-Мурыя складаецца з 5 астравоў і некалькіх прыбярэжных скал. Найбольшым па плошчы з'яўляецца востраў Эль-Халанія, які займае 56 км². Усе астрравы гарыстыя. Мяркуецца, што яны пачалі фарміравацца ў перыяд міяцэна.

Клімат сухі трапічны. Асноўная колькасць асадкаў выпадае ў летнія месяцы, калі з акіяна дуюць вільготныя мусоны. Дажджы ідуць пераважна ў горных раёнах, у той час як на ўзбярэжжы спякотна і суха.

Пераважае расліннасць, характэрная для паўпустыні. У гарах сустракаюцца зараснікі хмызнякоў і дрэў. Наземная фаўна бедная, прадстаўлена птушкамі, казуркамі, грызунамі і чарапахамі. Навакольныя воды насяляюць рэдкія віды акул і кітоў.

## Гісторыя 
Астравы Курыя-Мурыя вядомы з глыбокай старажытнасці. У мінулым былі населены семіцкім народам *джыбалі*. У пачатку XIX ст. амаль спусцелі з-за пірацтва. У 1856 г. султан Маската перадаў архіпелаг у карыстанне Вялікабрытаніі. У 1967 г. вернуты Аману, што выклікала незадаволенасць урада НДРЕ. У 2010 г. урад Амана абвясціў праект па прыцягненню на Курыя-Мурыя турыстаў.

## Спасылкі 
* Oman Geography
* NATURAL WONDERS OF OMAN 
* THE KHURIYA MURIYA ISLANDS 
* Aden Harbor to Ras al Hadd 

Курыя
Курыя
Курыя
Urbi et Orbi

абвяшчае Urbi et Orbi на свята Нараджэння Хрыстова 2008 года]]
**Urbi et Orbi** — літаральна, «Гораду (Рыму) і Свету» — назва ўрачыстага папскага блаславення.

З выраза Urbi et Orbi пачыналіся важныя абвяшчэнні ў Старажытным Рыме. Звычай урачыста прамаўляць папскае блаславенне з нагоды асабліва значных падзей сфарміраваўся да XIII стагоддзя.

У сучаснай практыцы Папа штогод абвяшчае Urbi et Orbi двойчы: на святы Нараджэння Хрыстова і Вялікдня. Апроч гэтага, Папа прамаўляе Urbi et Orbi падчас цырымоніі сваёй інтранізацыі пасля абрання, пры абвяшчэнні юбілейнага года і ў рэдкіх выпадках для блаславення паломнікаў.

Раней існавала практыка выкладаць папскае блаславенне «Гораду і Свету» ў дзень святых апосталаў Пятра і Паўла (у базіліцы Святога Пятра) і на святы Узнясення Гасподняга (у Латэранскай базіліцы) і Унебаўзяцця (у базіліцы Санта-Марыя-Маджорэ), аднак яна была спынена ў 1870 годзе пасля ліквідацыі Папскай дзяржавы. Атрыманне папскага блаславення Urbi et Orbi можа даваць магчымасць для атрымання індульгенцыі.

Тэкст блаславення на латыні:

Sancti Apostoli Petrus et Paulus, de quorum potestate et auctoritate confidimus, ipsi intercedant pro nobis ad Dominum.

Amen.

Precibus et meritis beatæ Mariae semper Virginis, beati Michaelis Archangeli, beati Ioannis Baptistæ et sanctorum Apostolorum Petri et Pauli et omnium Sanctorum misereatur vestri omnipotens Deus et dimissis omnibus peccatis vestris, perducat vos Iesus Christus ad vitam æternam.

Amen.

Indulgentiam, absolutionem et remissionem omnium peccatorum vestrorum, spatium verae et fructuosae penitentiæ, cor semper penitens et emendationem vitae, gratiam et consultationem sancti Spiritus et finalem perseverantiam in bonis operibus, tribuat vobis omnipotens et misericors Dominus.

Amen.

Et benedictio Dei omnipotentis: Patris et Filii et Spiritus sancti descendat super vos et maneat semper.

Amen.

Катэгорыя:Лацінскія выслоўі
Катэгорыя:Гісторыя папства
Ушэсце

**Ушэ́сце**, або **Узнясенне Гасподняе**, у каталіцкай традыцыі **Унебаўшэсце Пана** — пераходнае свята ў хрысціянстве, якое адзначаедца на 40-ы дзень пасля Вялікадня. Рэлігійную аснову Ушэсце складае евангелічнае паданне пра ўзнясенне Ісуса Хрыста на неба, якое трактуецца як напамін аб прыярытэце духоўнага над цялесным, як пацвярджэнне магчымасці ўваскрашэння ўсіх праведнікаў пасля смерці.

Святкаванне Ушэсця зафіксавана ў IV—V стст. Канон свята ўстаноўлены ў VIII—IX стст. У праваслаўнай царквы адно з дванадзесятых свят.

## Літаратура 
* Ушэсце. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хрысціянскія святы
Катэгорыя:Дванадзясятыя святы
Катэгорыя:Пераходныя святы
Катэгорыя:Веснавыя святы
Пакланенне мудрацоў

» з Петрапаўлаўскага касцёла ў Дрысвятах, каля 1514 года. МСБК НАНБ.]]
. Канец XIII стагоддзя]]
**Пакланенне мудрацоў** (), радзей **Пакланенне магаў** — евангельскі эпізод, папулярны багаслоўскі і іканаграфічны сюжэт. У беларускім мастацтвазнаўстве сюжэт называецца літаральнымі перакладамі з рускай **Пакланенне вешчуноў** () і польскай **Пакланенне трох каралёў** (), такая практыка склалася за савецкім часам.

У аснове сюжэта сведчанне Евангелля паводле Матфея () пра трох мудрацоў, якія прыйшлі ў Віфлеем з Усходу, каб пакланіцца Дзіцяці-Хрысту і прынеслі яму дары. Апавяданне Матфея пазней дапоўнілі царкоўныя і апакрыфічныя паданні.

Сюжэт стаў шырока папулярны дзякуючы зборніку італьянца Якава Варагінскага (каля 1228/1230—1298) «Залатая легенда», складзенаму каля 1260 года. Мошчы мудрацоў з XIII стагоддзя зберагаліся ў Кёльнскім саборы, магчыма, таму «Пакланенне мудрацоў» надзвычай папулярным у жывапісе Паўночнай Еўропы.

У эпоху вялікіх геаграфічных адкрыццяў мудрацы сталі ўвасабленнем белай, жоўтай і чорнай рас або трох частак свету — Еўропы, Азіі, Афрыкі.

Дзень пакланення мудрацоў адзначаецца хрысціянамі. У каталіцтве — 6 студзеня на свята Богаяўлення. У некаторых краінах дзень называецца **Свята Трох Каралёў**.

## Гл. таксама 
* Нараджэнне Хрыстова
* Віфлеемская зорка
* Пакланенне пастухоў
* Саламея-павітуха
* Адарацыя
* Аповесць пра трох каралёў

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Жыццё Ісуса Хрыста
Катэгорыя:Евангелле паводле Матфея
Срэмская дыяцэзія

thumb|right|250px|Каталіцкія дыяцэзіі на тэрыторыі Сербіі
**Срэмская дыяцэзія** () — каталіцкая дыяцэзія з цэнтрам у Срэмска-Мітравіцы (Ваяводзіна, Сербія).

## Гісторыя 
Каталіцкія гісторыкі ўзводзяць гісторыю Срэмскай дыяцэзіі да заснаванай у IV стагоддзі дыяцэзіі з цэнтрам у рымскім горадзе Сірміум (цяпер Срэмска-Мітравіца). Пасля пасялення на гэтых землях славян і прыняцця імі хрысціянства дыяцэзія захавалася. Пасля Вялікага расколу 1054 года Сербія засталася ў юрысдыкцыі праваслаўнага Канстанцінопаля.

У XVI стагоддзі ўся яе тэрыторыя была заваявана туркамі, дыяцэзія скасавана.

Пасля адваявання Срэма ў туркаў у пачатку XVIII стагоддзя Габсбургскай манархіяй у 1709 годзе была створана Срэмская дыяцэзія, у 1773 годзе яна была аб'яднана з Баснійскай дыяцэзіяй і падпарадкавана Заграбскай мітраполіі.

У 1963 годзе дыяцэзія была пераназвана ў Джакавацка-Срэмскую дыяцэзію.

18 чэрвеня 2008 года была вылучана асобная Срэмская дыяцэзія на тэрыторыі Сербіі, якая стала суфраганнай у адносінах да зноў утворанай Джакавацка-Осіецкай мітраполіі.

Кафедральны сабор дыяцэзіі — Базіліка Святога Дзімітрыя. З 2008 года дыяцэзію ўзначальвае біскуп Джура Гашпаравіч. Асноўны кантынгент вернікаў дыяцэзіі — нацыянальныя меншасці Ваяводзіны: венгры, харваты, славакі і інш. Паводле звестак перапісу 2002 года каталіцтва вызнаюць каля 19 % насельніцтва Ваяводзіны.

Дыяцэзія падзелена на 3 дэканаты і налічвае 29 прыходаў, у якіх служаць 20 святароў. Усяго колькасць каталікоў у дыяцэзіі ацэньваецца прыкладна ў 50 тысяч чалавек.

## Ардынарыі дыяцэзіі 
* біскуп Джура Гашпаравіч (з 18 чэрвеня 2008).

## Спасылкі 
* Дыяцэзія на сайце catholic-hierarchy.org
* Дыяцэзія на сайце gcatholic.org

Катэгорыя:Рымска-каталіцкія дыяцэзіі Сербіі
Катэгорыя:Ваяводзіна
Марш украінскіх нацыяналістаў (песня)

**Марш украінскіх нацыяналістаў** — песня на словы Алеся Бабія. Музыку прыпісваюць Амяляну Нижанкоўскаму, хоць без згадкі яго ў арыгінале гэта пытанне спрэчнае. У 1932 годзе зацверджаны ў якасці гімна Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў.

## Тэкст песні 
## Уплыў 
У наш час тэкст Марша ўкраінскіх нацыяналістаў быў мадыфікаваны. Упершыню новы Марш украінскай арміі прэзентавалі 13 сакавіка 2017 года ў Кіева-Магілянскай акадэміі, напярэдадні Дня ўкраінскага валанцёра. «Зродились ми великої години» выканалі Алег Скрыпка і Ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Украіны.

24 жніўня 2018 года адаптаваная да сучасных украінскіх умоў версія песні стала маршам украінскай арміі і ўпершыню афіцыйна выконвалася на парадзе да Дня Незалежнасці Украіны, на якім таксама ўпершыню было афіцыйна выкарыстана прывітанне «Слава Україні!» — «Героям Слава!».

Ініцыятарамі стварэння для ўкраінскай арміі страевой песні на аснове тэксту Алеся Бабія сталі ўкраінскія музыкі Алег Скрыпка (лідар гурта «Воплі Відоплясова») і Іван Ленё (Kozak System). Зрабілі яны гэта разам з іншымі ўкраінскімі выканаўцамі-патрыётамі — Сашком Палажынскім («Тартак»), Фамой («Мандри»), Тарасам Кампанічэнкам («Хорея Козацька»), Фаготам («Танок на майдані Конґо»), Сяргеем Васілюком («Тінь Сонця») і Тарасам Чубаем («Плач Єремії») [6].

## Гл. таксама 
* Малітва ўкраінскага нацыяналіста

## Спасылкі 
* Зродились ми великої години. НАШЕ (тексти пісень)

Катэгорыя:Музыка Украіны
Катэгорыя:Маршы
Вінілацэтат

**Вінілацэтат** — арганічнае злучэнне класа складаных эфіраў, вінілавы эфір воцатнай кіслаты, C4H6O2.

Бясколерная празрыстая вадкасць. Тэмпература плаўлення −100,2 °С, тэмпература кіпення 72,7 °C. Шчыльнасць 934,2 кг/м³ пры тэмпературы 20 °C. Тэмпература ўспышкі −1,1 °C, тэмпература самазагарання 380 °C. Добра раствараецца ў арганічных растваральніках. Растваральнасць у вадзе 2,0—2,4 % пры тэмпературы 20 °C. Утварае азеатропныя сумесі з вадой, спіртамі, вуглевадародамі. Полімерызуецца пад ўздзеяннем святла і радыкальных ініцыятараў з утварэннем полівінілацэтата.

## Атрыманне 
У прамысловасці вінілацэтат, галоўным чынам, атрымліваюць акісляльным далучэннем воцатнай кіслаты да этылена ў прысутнасці соляў свінцу. Таксама вінілацэтат сінтэзуюць з ацэтылену і воцатнай кіслаты ў прысутнасці ацэтата цынку на актываваным вуглі пры тэмпературы 170—220 °C.

У лабараторных умовах вінілацэтат атрымліваецца прапусканнем ацэтылену ў бязводную воцатную кіслату ў прысутнасці соляў ртуці.

## Выкарыстанне 
Вінілацэтат выкарыстоўваецца у якасці сыравіны ў вытворчасці полівінілацэтата, вінілавага спірту, супалімера з вінілхларыдам, этыленам і інш.

## Шкоднае ўздзеянне 
Вінілацэтат валодае слезацечным уздзеяннем, выклікае апёкі рагавіцы вачэй, раздражняючым уздзеяннем на скуру, выклікае апёкі скуры ў жывёл.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя на сайце ХиМиК.ру

Катэгорыя:Эстэры карбонавых кіслот
Катэгорыя:Прадукцыя асноўнага арганічнага сінтэзу
Катэгорыя:Манамеры
Вайдэлот

]]
**Вайдэлоты** (, ) — святары ў свяцілішчах агню старажытных прусаў і літоўцаў, абавязкам якіх было прымаць ахвяры, даглядаць вогнішча, сачыць за каляндаром святаў, навучаць і даваць парады, а таксама апяваць на пахаваннях герояў-нябожчыкаў, асабліва на восеньскім свяце казла. 

Адам Міцкевіч у сваіх гістарычна-этнаграфічных тлумачэннях да паэмы «Гражына» цытуе сведчанне Сымона Грунаў, які ў XVI ст. трапіў на абрад казла ў Прусіі і ледзь уратаваў сабе жыццё, прысягнуўшы не выдаваць таямніцу паганскага абраду. «Пасля складання ахвяры стары Вайдэлот пачаў апяваць дзейнасць даўнейшых герояў Літвы, — піша паэт, — перамяжоўваючы іх з маральнымі павучаннямі і модламі. Грунаў, які добра разумеў па-літоўску, сведчыць, што нічога падобнага не спадзяваўся пачуць ад ліцвіна, такая гэта была прыгажосць і вымоўнасць». Заваяваўшы Прусію і хрысціянізаваўшы яе, крыжакі выгналі з краю Вайдэлотаў, служак паганскіх культаў, захавальнікаў народных традыцый. Тым не менш яны ўсё ж сям-там у падполлі дзейнічалі і стагоддзі пасля. Вайдэлоткі выконвалі такія ж функцыі, як і Вайдэлоты. Летапісныя звесткі сведчаць, што жонка вялікага князя Кейстута была вайдэлоткай, пакуль яе не выкраў князь і не ажаніўся з ёй, за што мог быць пакараны смерцю. Аўдавеўшы, Бірута-княгіня зноў вярнулася да святарскай дзейнасці пры вечным агні.

## Літаратура 
* Беларуская міфалогія. Энцыклапедычны слоўнік — Мінск: Беларусь, 2004.

Катэгорыя:Міфалогія
Джакавацка-Осіецкая архідыяцэзія

**Джа́кавацка-О́сіецкая архідыяцэзія** (, ) — каталіцкая архідыяцэзія-мітраполія лацінскага абраду ў Харватыі з цэнтрам у горадзе Джакава. Адна з пяці архідыяцэзій краіны. Суфраганнымі дыяцэзіямі мітраполіі з’яўляюцца Пожажская дыяцэзія ў Харватыі і Срэмская дыяцэзія ў суседняй Сербіі.

## Гісторыя 
[thumb|right|150px|[Ёсіп Юрай Штросмаер]]
Архідыяцэзія гістарычна ўзыходзіць да Срэмскай дыяцэзіі, заснаванай у IV стагоддзі ў рымскім горадзе Сірміум (цяпер Срэмска-Мітравіца, Сербія). Пасля пасялення на гэтых землях славян і прыняцця імі хрысціянства дыяцэзія захавалася. У XVI стагоддзі ўся яе тэрыторыя была заваявана туркамі, дыяцэзія скасавана. Пасля адваявання Славоніі ў туркаў у пачатку XVIII стагоддзя Срэмская дыяцэзія была адноўлена, у 1773 годзе яна была аб’яднана з Баснійскай дыяцэзіяй і падпарадкавана Заграбскай мітраполіі. У другой палове XIX стагоддзя дыяцэзію ўзначальваў выдатны дзеяч каталіцкай царквы гэтага перыяду Ёсіп Юрай Штросмаер, які высока шануецца ў сучаснай Харватыі за актыўную дзейнасць у сферы нацыянальна-культурнага адраджэння.

У 1963 годзе дыяцэзія была пераназваны ў Джакавацка-Срэмскую дыяцэзію . 18 чэрвеня 2008 года дыяцэзія была ўзведзена ў статус архідыяцэзіі-мітраполіі і пераназвана ў архідыяцэзію Джакавацка-Осіецкую, у якасці суфраганных дыяцэзій ёй былі падпарадкаваны Пожажская і Срэмская дыяцэзія з цэнтрам у сербскай Срэмска-Мітравіцы.

## Сучасны стан 
Паводле звестак на 2013 год у Джакавацка-Осіецкай архідыяцэзіі налічвалася 546 000 каталікоў (85,2 % насельніцтвы), 255 святароў і 153 прыходу. Кафедральным саборам архідыяцэзіі з’яўляецца Сабор Св. Пятра ў Джакаве. Кафедральны сабор — адзін з сямі сабораў краіны, якія носяць ганаровы статус «малой базілікі». У наш час архідыяцэзію ўзначальвае архібіскуп мітрапаліт Джура Храніч.

## Ардынарыі 
* Антон Мандзіч (Anton Mandic) (1806—1815);
* Эмерык Караль Рафай (Emeric Karol Raffay) (1816—1830);
* Ёсіп Юрай Штросмаер (Josip Juraj Strossmayer) (1850—1905);
* Джавані Батыста Крапач (Giovanni Battista Krapàc) (1910—1916);
* Антоніа Акшмавіч (Antonio Akšmovic) (1920—1942) у перыяд 1950—1959 быў апостальскім адміністратарам;
* Сцепан Баўрлейн (Stjepan Bauerlein) (1959—1973);
* Цырыл Кос (Ciril Kos) (1974—1997);
* Марын Сракіч (Marin Srakić) (1997 — 18.04.2013);
* Джура Храніч (Đuro Hranić) (18.04.2013 — па цяперашні час).

## Гл. таксама 
* Каталіцтва ў Харватыі

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт архідыяцэзіі 
* Статыстыка на gcatholic.org
* Статыстыка дыяцэзіі на catholic-hierarchy.org

Джакава
Катэгорыя:Славонія
Яленаўка

Назву **Яле́наўка** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Магілёўская вобласць
** Яленаўка — былая вёска ў Бабруйскім раёне
** Яленаўка — вёска ў Хоцімскім раёне
Грамадзянская авіяцыя

**Грамадзянская авіяцыя** — галіна вытворчасці і абслугоўвання, прызначаная для: перавозкі пасажыраў, багажу, грузаў і пошты, выканання авіяцыйных работ у розных галінах эканомікі (сельская гаспадарка, будаўніцтва, ахова лясоў, абслугоўванне экспедыцый і да т.п.), аказання медыцынскай дапамогі насельніцтву і правядзення санітарных мерапрыемстваў; эксперыментальных і навукова-даследчых работ; навучальных, культурна-асветных і спартыўных мерапрыемстваў, а таксама пошукава-выратавальных і аварыйна-выратавальных работ і аказання дапамогі ў выпадку стыхійнага бедства.

У лістападзе 1944 г. была падпісана Чыкагская канвенцыя аб міжнароднай грамадзянскай авіяцыі, адным з пунктаў якой было стварэнне ICAO — міжнароднай арганізацыі грамадзянскай авіяцыі.

Пры павелічэнні патоку перавозак кантроль за паветранай прасторай ператвараецца ў вялікую праблему. Таму ў 1963 г. быў усталяваны так званы Еўракантроль, у які ўвайшлі Бельгія, Францыя, ФРГ, Люксембург, Нідэрланды і Англія для назірання як за вайсковымі, так і цывільнымі палётамі самалётаў краін-удзельніц. Існуе таксама тэндэнцыя каардынаваць абслугоўванне паміж нацыянальнымі авіялініямі; напрыклад, быў усталяваны ў 1963 г. Паветраны саюз паміж Францыяй (Air France), ФРГ (Lufthansa), Італіяй (Alitalia), Бельгіяй (Sabena). 

## Гл. таксама 
* Паветраны транспарт

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Авіяцыя
Катэгорыя:Грамадзянская авіяцыя
Вера ў справядлівы свет

**Вера ў справядлівы свет** (; таксама *гіпотэза справядлівага свету*, *феномен справядлівага свету*) — сфармуляваны  сацыяльна-псіхалагічны феномен, які выяўляецца ў веры ў тое, што свет уладкаваны справядліва, і людзі ў жыцці атрымліваюць тое, што заслугоўваюць ў адпаведнасці са сваімі асабістымі якасцямі і ўчынкамі: добрыя людзі ўзнагароджваюцца, а дрэнныя — караюцца.

Ахвяры злачынстваў або правапарушэнняў часта абвінавачваюцца у тым, што яны сваімі дзеяннямі спрыялі здзяйсненню супрацьпраўных дзеянняў супраць іх. Так, напрыклад, задушаная да смерці паважаная ў грамадстве дэманстранка была абвінавачаная ў тым, што яна сама вінаватая ў сваёй бядзе, паколькі сваімі дзеяннямі парушала права кіроўцы на перасоўванне па дарогах. Згвалтаваная незнаёмцам, які прабраўся ў яе дом, жанчына была абвінавачаная ў тым, што яна сама была вінаватая з-за сваіх дрэнных манер або што яна абрала няправільнае месца для пражывання. Лернер у 1966 годзе ў сваёй сумеснай працы з Кэралайн Сіманз выказаў здагадку, што асновай тэндэнцыі вінаваціць ахвяр у непрыемнасцях, якія адбыліся з імі, з'яўляецца імкненне да справядлівасці. У гэтай працы навукоўцы назіралі, што ў тых сітуацыях, калі навакольныя разумеюць, што могуць эфектыўна скампенсаваць пакуты ахвяры, яны робяць гэта, спачуваючы ёй. Але ў выпадку, калі было зразумела, што ахвяра працягне пакутаваць, людзі прыпісваюць ёй негатыўныя рысы. Аўтары прыйшлі да высновы, што і падбадзёрваючая, і няўхвальная рэакцыя на адрас ахвяры выцякае з імкнення да справядлівасці. Яны выказалі здагадку, што людзям неабходная вера ў тое, што свет, у якім яны жывуць, з'яўляецца справядлівым, і людзі ў ім атрымліваюць тое, што заслугоўваюць. Няспынныя пасля заканчэння правапарушэння пакуты нявіннай ахвяры, якія людзі не могуць адэкватна скампенсаваць, супярэчаць гэтай веры і патрабуюць абгрунтавання. Гэтая вера ўплывае на тое, як людзі рэагуюць на навакольныя іх справядлівасць і несправядлівасць.

Гэтая гіпотэза выклікала дэбаты, а для яе праверкі быў выраблены шэраг даследаванняў, якія былі падагулены ў аглядным артыкуле Лернера і Мілера (Dale T. Miller) «Даследаванні і працэс атрыбутавання справядлівага свету: погляд назад і наперад» 1978 года і кнізе «Вера ў справядлівы свет: фундаментальны зман» 1980 года.

## Гл. таксама 
* Кагнітыўны дысананс
* Абвінавачванне ахвяры
* Адмаўленне
* Тэадыцэя
* Фундаментальная памылка атрыбуцыі

Катэгорыя:Законы псіхалогіі
Катэгорыя:Кагнітыўныя скажэнні
Азагена ўпрыгожаная

**Азаге́на ўпрыгожаная** (*Asagena phalerata*) — від членістаногіх сямейства павукоў-цянётнікаў.

## Апісанне 
Даўжыня цела самак 5-7 мм, самца меншая. Пярэдняя частка цела (галава-грудзі) цёмна-карычневая з тонкай чорнай каймой. Брушка чорнае з вузкай палосай спераду, вузкімі папярочнымі плямамі і падоўжнай палосай за імі.

## Арэал і экалогія 
Трапляецца ў Палеаарктыцы, у т. л. на Беларусі. Жыве на адкрытых сухіх месцах, хаваецца пад камянямі і рэшткамі раслін.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Павукі-цянётнікі
Лайма

**Ла́йма**, Лайме ( або *Laimė*, , таксама *Laimas māte — «маці шчасця»*) — багіня шчасця і лёсу ў міфалогіі ўсходніх балтыйскіх народаў — латышоў, латгальцаў і літоўцаў. З’яўляецца апякункай ро́даў і абаронцай кароў і г. д.

Дачка Бога (Дзіеваса, Дзіеўса). Часам выступае разам з Дэклай і Картай.

У літоўскай міфалогіі Лайма супрацьпастаўляецца Гільціне, якая ўвасабляе няшчасці або смерць. Па літоўскім павер’ям да нованароджанага прыходзяць дзве жанчыны: Лайма і Гільціне, якія вызначаюць яго лёс. Лайма дапамагае дзяўчатам ў пошуках жаніха і вясельных справах.
Латышы лічаць, што Лайма апякае цяжарных жанчын і дапамагае пры родах. Лайма падкладае нованароджанаму хустку, што вызначае яго шчаслівае жыццё. Часам яе вобраз звязаны з Дзевай Марыяй або Марай.

Катэгорыя:Балтыйская міфалогія
Катэгорыя:Латышская міфалогія
Катэгорыя:Багіні ўрадлівасці
Цягаўзброенасць

**Цягаўзброенасць**** **(рус. *тяговооружённость*, англ. *thrust-to-weight ratio*, скар. **T/W** або **TWR**) — адносіны цягі сілавой устаноўкі лятальнага апарата (ЛА) да яго вагі; адзін з найважнейшых параметраў, якія вызначаюць лётна-тэхнічныя характарыстыкі ЛА. Ад цягаўзброенасці залежаць хуткасць ЛА, час набору вышыні (скораўздымнасць) і разгону да зададзенай хуткасці, максімальная вышыня палёту, даўжыня разбегу, а таксама яго манеўраныя характарыстыкі. Важнай характарыстыкай самалёта з’яўляецца стартавая цягаўзброенасць — адносіны ўзлётнай цягі да яго ўзлётнай вагі.

Для транспартных сродкаў, якія не з’яўляюцца лятальнымі апаратамі і не выкарыстоўваюць рэактыўныя рухавікі, карэктней ужываць тэрмін энергаўзброенасць.

Цягаўзброенасць можа быць вельмі рознай для лятальных апаратаў розных сістэм. У планёра, напрыклад, гэтая велічыня строга раўняецца нулю, што аднак не перашкаджае пілоту планёра выконваць палёты працягласцю ў суткі і на адлегласць у тысячы кіламетраў. У той жа час цягаўзброенасць палубнага знішчальніка з вертыкальным узлётам паводле азначэння перавышае адзінку.

Для рэактыўных рухавікоў цягаўзброенасць з'яўляецца безразмернай велічынёй (адносіны ньютан цягі да ньютана вагі). Поршневыя рухавікі звычайна характарызуюцца іх энергаўзброенасцю (Вт/кг). 

## Прыклад 
Расійскі ракетны рухавік РД-180, які выкарыстоўваецца ў амерыканскіх ракетах «Атлас V», развівае на ўзроўні зямлі цягу 3820 кН і мае сухую масу 5307 кг. Выкарыстоўваючы паскарэнне свабоднага падзення ля паверхні Зямлі, можна разлічыць адносіны сілы цягі T да вагі W ля паверхні зямлі (цягаўзброенасць) гэтага рухавіка (1Н = 1кг × 9,807 м/с²)

\frac{T}{W}=\frac{3820\ \mathrm{kN}}{(5307\ \mathrm{kg})(9,807\ \mathrm{m/s^2})}=0,07340\ \frac{\mathrm{kN}}{\mathrm{N}}=73,40\ \frac{\mathrm{N}}{\mathrm{N}}=73,40

Варта памятаць, што рухавік не можа працаваць без корпуса, бакаў з гаручым і г.д. У гэтым прыкладзе вылічана цягаўзброенасць рухавіка, якая выкарыстоўваецца ў якасці параўнальных даных для розных рухавікоў пры стэндавых выпрабаваннях. Цягаўзброенасць лятальных апаратаў вылічваецца па іх сярэдняй вазе. 

## Цягаўзброенасць некаторых самалётаў 

## Цягаўзброенасць некаторых рухавікоў 
## Зноскі 

Катэгорыя:Авіяцыйныя тэрміны
Азарычы (значэнні)

Назву **Аза́рычы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць
** Азарычы — вёска ў Пінскім раёне
* Гомельская вобласць
** Азарычы — гарадскі пасёлак у Калінкавіцкім раёне
* Гродзенская вобласць
** Азарычы — вёска ў Слонімскім раёне
* Магілёўская вобласць
** Азарычы — вёска ў Слаўгарадскім раёне

### Расія 
* Бранская вобласць
** Азарычы — сяло ў Злынкаўскім раёне
### Украіна 
* Азарычы (Сумская вобласць)
Ажыка раўнінная

**Ажы́ка раўнінная** (*Luzula campestris*) — від кветкавых раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна.
Вышыня 5—25 см, з шматлікім прыкаранёвым (сцябловых толькі 2) лісцем і кветкамі па 3—9(12) у пучках, сабраных у раскідзістае суквецце.

## Пашырэнне 
Распаўсюджана на тэрыторыі Еўропы. Натуралізавалася ў Афрыцы, Аўстраліі і Паўночнай Амерыцы.
На тэрыторыі Беларусі трапляецца пераважна на поўдні і захадзе. Расце па сухіх травяных пясчаных мясцінах у хваёвых, хваёва-дубовых і дубовых лясах. Цвіце у маі — чэрвені.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Ажыка
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1805 годзе
Канатоп (значэнні)

Назву **Канато́п** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць
** Канатоп — вёска ў Іванаўскім раёне
** Канатоп — вёска ў Пінскім раёне
* Гомельская вобласць
** Канатоп — вёска ў Нараўлянскім раёне

### Украіна 
* Канатоп — горад у Сумскай вобласці
Сантыльяна-дэль-Мар

**Сантыльяна-дэль-Мар** () — муніцыпалітэт у Іспаніі, уваходзіць у правінцыю Кантабрыя ў складзе аўтаномнай супольнасці Кантабрыя. Муніцыпалітэт знаходзіцца ў складзе раёна (камаркі) Коста-Аксідэнталь. Займае плошчу 28,46 км². Насельніцтва 4040 чалавек (на 2010 год). Адлегласць да адміністрацыйнага цэнтра правінцыі — 31 км.

Катэгорыя:Муніцыпалітэты Кантабрыі
Пад’ёмная сіла

самалёта: 1 - цяга; 2 - лабавы супраціў; 3 - пад'ёмная сіла; 4 - вага
]]
'''Пад'ёмная сіла''' — складнік аэрадынамічнай сілы, перпендыкулярны вектару хуткасці руху цела ў патоку газу або вадкасці, у адрозненне ад паралельнага складніка — аэрадынамічнага супраціву. Пад'ёмная сіла ўзнікае з прычыны несіметрычнага абцяканння цела патокам. Згодна з законам Бернулі, статычны ціск асяроддзя ў тых месцах, дзе хуткасць патоку вышэй, будзе ніжэй, і наадварот. Гэтая розніца ціскаў і спараджае пад'ёмную сілу.

Поўная аэрадынамічная сіла - гэта інтэграл ад ціску вакол контуру крыла.

\mathbf{Y}+\mathbf{P} = \oint\limits_{\partial\Omega}p\mathbf{n} \; d\partial\Omega 

дзе:
* **Y** — пад'ёмная сіла 
* **P **— цяга,
* dɗΩ — мяжа профілю,

* p — ціск, 
* **n** — нармаль да профілю
Па тэарэме Жукоўскага, велічыня пад'ёмнай сілы прапарцыйна шчыльнасці асяроддзя, хуткасці патоку і цыркуляцыі хуткасці патоку.

## Каэфіцыент пад'ёмнай сілы 
Каэфіцыент пад'ёмнай сілы - бязмерная велічыня, якая характарызуе пад'ёмную сілу крыла пэўнага профілю пры вядомым вугле атакі. Каэфіцыент вызначаецца эксперыментальна ў аэрадынамічнай трубе, або па тэарэме Жукоўскага. Формулу разліку пад'ёмнай сілы праз каэфіцыент распрацавалі браты Райт і Джон Смітан ў пачатку XX стагоддзя. Формула мае выгляд:
: Y = C_y \frac{\rho V^2}{2} S \,
* Y - пад'ёмная сіла (Н) 
* C y - каэфіцыент пад'ёмнай сілы 
* ρ - шчыльнасць паветра (кг/м³) 
* V - хуткасць набягаючага патоку (м / с) 
* S - характэрная плошча (м²)

## Спасылкі 
* Пад’ёмная сіла 

Катэгорыя:Авіяцыйныя тэрміны
Катэгорыя:Аэрадынаміка
Вугал атакі

]]
Вугал атакі - вугал паміж напрамкам хуткасці набягаючага на цела патока (вадкасці або газу) і характэрным падоўжным напрамкам, абраным на целе, напрыклад у крыла самалёта гэта будзе хорда крыла, у самалёта - падоўжная будаўнічая вось, у снарада або ракеты - іх вось сіметрыі. Пры разглядзе крыла або самалёта вугал атакі  знаходзіцца ў нармальнай плоскасці, у адрозненне ад вугла слізгання.

Для самалёта ў гарызантальным прамалінейным палёце павелічэнне хуткасці і вугла атакі прыводзіць да павелічэння пад'ёмнай сілы, створанай крылом. У той жа час, павелічэнне вугла атакі  суправаджаецца ростам індуктыўнага супраціву. Спроба захоўваць набор вышыні павелічэннем вугла атакі  без павелічэння цягі рухавікоў з'яўляецца распаўсюджанай грубай памылкай у пілатаванні. Такая памылка можа прывесці да зрыву струменя і звальвання самалёта. Менавіта з-за вываду самалёта на закрытычныя вуглы атакі адбыліся шматлікія авіякатастрофы.

**Вугал атакі лятальнага апарата** (далей ЛА) - вугал паміж падоўжнай воссю ЛА і праекцыяй яго хуткасці V на плоскасць Ох звязанай сістэмы каардынатаў; лічыцца станоўчым, калі праекцыя V на нармальную вось Oу адмоўная. У задачах дынамікі палёту выкарыстоўваецца **прасторавы вугал атакі** — вугал паміж воссю ОХ і напрамкам хуткасці ЛА.

Змена вугла атакі самалёта дасягаецца адхіленнем органаў падоўжнага кіравання для павелічэння моманту тангажу і пераходу самалёта на іншы балансавальны вугал.

Для самалёта, акрамя, ўводзяцца дадатковыя характэрныя вуглы атакі:
* **балансавальны вугал атакі,** пры якім момант тангажу роўны нулю — значэнне змяняецца ў залежнасці ад адхілення органаў падоўжнага кіравання (працэс балансавання); 
* **дапушчальны вугал атакі** — максімальны вугал, дазваляемы пры нармальнай гадавой эксплуатацыі. Прызначаецца з умоў забеспячэння бяспекі палёту. Яго значэнне вызначаецца для кожнай канфігурацыі самалёта ў дазволеным дыяпазоне хуткасцяў і вышыняў яго ўжывання;
## Сувязь паміж вуглом атакі і пад'ёмнай сілай 
Каэфіцыент пад'ёмнай сілы самалёта вар'юецца адначасова з вуглом атакі. Павелічэнне вугла атакі звязана з павелічэннем каэфіцыента пад'ёмнай сілы Су да Су max, пасля чаго Су памяншаецца.

## Спасылкі 
* http://avia.pro/blog/ugol-ataki (рус.)

Катэгорыя:Авіяцыйныя тэрміны
Катэгорыя:Аэрадынаміка
Хутар (значэнні)

Хутар — від сельскага населенага пункта невялікага памеру.

Назву **Ху́тар** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць
** Хутар — былы пасёлак у Гомельскім раёне
** Хутар — былая вёска ў Добрушскім раёне
** Хутар — аграгарадок у Светлагорскім раёне
* Магілёўская вобласць
** Хутар — вёска ў Быхаўскім раёне
* Мінская вобласць
** Хутар — вёска ў Бярэзінскім раёне
** Хутар — вёска ў Лядскім сельсавеце Чэрвеньскага раёна
** Хутар — вёска ў Раваніцкім сельсавеце Чэрвеньскага раёна
Цяга

**Цяга** — сіла, якая выпрацоўваецца рухавікамі і штурхае самалёт скрозь паветранае асяроддзе. Цязе супрацьстаіць лабавы супраціў. У сталым прамалінейным гарызантальным палёце яны прыблізна роўныя. Калі пілот павялічвае цягу, дадаючы абароты рухавікоў, і захоўвае пастаяннай вышыню, цяга пераўзыходзіць супраціў паветра. Самалёт пры гэтым паскараецца. Даволі хутка супраціў павялічваецца і зноў ураўноўвае цягу. Самалёт стабілізуецца на пастаяннай, але больш высокай хуткасці. Цяга — найважнейшы фактар для вызначэння хуткаўздымнасці самалёта (як хутка ён можа набіраць вышыню). Вертыкальная хуткасць набору вышыні залежыць не ад велічыні пад’ёмнай сілы, а ад таго, які запас цягі мае самалёт.

## Гл. таксама 
* Рэактыўны рух
* Рэактыўная цяга

Катэгорыя:Аэрадынаміка