Ніўхі

**Ніўхі** (саманазва *нивгу*, «людзі») — народ у Расіі, карэнныя насельнікі ніжняга Амура (Хабараўскі край) і вострава Сахалін.

## Рассяленне 
Тэрытарыяльна ніўхі падзяляюцца на кантынентальных (амурскіх) і астраўных. Кантынентальныя насяляюць ніжнюю частку р. Амур, землі ўздоўж Амурскага лімана, Ахоцкага мора і Татарскага праліва (Хабараўскі край). Астраўныя пражываюць на ўсёй тэрыторыі Сахаліна, але галоўным чынам на поўначы і на ўсходзе каля р. Тым. Некаторыя прадстаўнікі ніўхаў таксама жывуць у іншых месцах Расіі, асабліва ў Хабараўску і Маскве.

## Колькасць 
Згодна перапісу 1897 г., у Расіі налічвалася 4642 ніўха — 2673 кантынентальных, 1969 астраўных. У 2010 г. расійскімі перапішчыкамі было зафіксавана 4652 чал., якія вызнавалі сябе як ніўхі.

*Агульная дынаміка колькасці ніўхаў у Расіі ў XX ст.:*

ImageSize = width:400 height:300
PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:6000
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1926 color:gray1 width:1 
   from:0 till:4076 width:15  text:4076 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1939 color:gray1 width:1 
   from:0 till:3857 width:15  text:3857 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:3690 width:15  text:3690 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:4356 width:15  text:4356 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:4366 width:15  text:4366 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:4631 width:15  text:4631 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:5162 width:15  text:5162 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:4652 width:15  text:4652 textcolor:red fontsize:8px

## Паходжанне 
Ніўхі з’яўляюцца карэнным народам, які здаўна насяляў ніжнюю частку р. Амур і ўзбярэжжа Ахоцкага мора. Некаторыя даследчыкі імкнуцца звязаць паходжанне мовы і культуры ніўхаў з палеазіяцкімі народамі, асабліва ітэльменамі, і нават з абарыгенным насельніцтвам Паўночнай Амерыкі. Аднак пакуль найбольш верагоднай версіяй з’яўляецца тая, што далёкія продкі ніўхаў мелі азіяцкае паходжанне і з’явіліся ва Усходняй Сібіры ў палеаліце, 30 — 20 тысяч гадоў таму. Міграцыя на Сахалін адбывалася пазней некалькімі хвалямі. У 3 — 4 тысячагоддзях да н. э. сфарміравалася адзіная Вазнясенаўская археалагічная культура, якая належала ніўхам.

## Гісторыя 
Ніўхі здаўна мелі кантакты з іншымі тутэйшымі народамі, перш за ўсё амурскімі — нанайцамі, ульчамі, орачамі і оракамі. Першыя кантакты сахалінскіх ніўхаў з айнамі адбыліся прыкладна ў 1 тысячагоддзі да н. э.
 
Пісьмовыя звесткі аб насельніках Прыамур’я і Ахоцкага ўзбярэжжа з’явіліся ў сяр. 1 тысячагоддзя да н. э. Кітайскія крыніцы апавядалі, што яны нікому не падпарадкоўваліся, карысталіся лодкамі і насілі вопратку з тканіны, здабытай у моры. Відавочна, ніўхі былі ўцягнутыя ў гандлёвыя сувязі з прадстаўнікамі Ахоцкай археалагічнай культуры VII—X ст. н. э., створанай меркавана прадстаўнікамі народа махэ — мігрырантаў з поўдня. Кітайская хроніка гэтага часу ўзгадвае сярод суседзяў махэ племя *цзылемі*, якое, як лічаць, было ніўхамі. У XII — кан. XIII ст. н. э. землі ніўхаў сталі ахвярай экспансіі спачатку чжурчжэняў (кітаеў), а потым манголаў, якія згодна кітайскім пісьмовым крыніцам сустрэлі супраціўленне тубыльцаў ў Ніжнім Прыамур’і. Рэшткі чжурчжэньскіх земляных крэпасцяў былі знойдзены археолагамі на Сахаліне.

У XVII — перш. пал. XIX ст. Ніжняе Прыамур’е і Сахалін фармальна належалі Кітаю. З XVII ст. яны таксама ўваходзілі ў сферу каланіяльных інтарэсаў рускіх і японцаў. У 1850 г. Прыамур’е і Сахалін былі далучаны да Расіі, там з’явіліся рускія перасяленцы. Ніўхі не былі абкладзены ясаком, але выплочвалі іншыя падаткі і абмяжоўваліся ў лове марской рыбы. Зверабойны промысел, які вялі ў прыбярэжных водах караблі розных краін, а таксама інтэнсіўная эксплуатацыя рыбных рэсурсаў на моры і на р. Амур выклікалі голад сярод ніўхаў у 1898 г. Адначасова, расійскія ўлады намагаліся прыцягваць карэннае насельніцтва да гандлю і працы на прадпрыемствах.

Палітыка савецкага ўрада мела супярэчлівыя наступствы. У 1920 — 1950-ых гг. правы ніўхаў як тубыльцаў былі значна пашыраны, аднак адмоўнае ўздзеянне мелі калектывізацыя і палітычныя рэпрэсіі. У 1960-ыя гг. ніўхі былі пераселены ў вёскі і гарады, што спрыяла іх хуткай русіфікацыі. Ужо ў 1989 г. 50,7 % ніўхаў жылі ў гарадах. З пач. 1980-ых гг. рабіліся пэўныя захады для адраджэння ніўхскай культуры і мовы, але доўгатэрміновых станоўчых змен не назіралася. Пасля 1991 г. пачалі адраджацца традыцыйныя абшчыны. Дзейнічаюць Саюз Ніўхаў Сахаліна, аддзелы Асацыяцыі карэнных малых народаў і іншыя арганізацыі.

## Традыцыйная культура 
thumb|Сям’я ніўхаў каля летняй хаціны, 1903
Асноўны гаспадарчы занятак — лоў рыбы з дапамогай сетак, невадаў, гаплікаў, астрог. Асабліва важнае значэнне меў летні промысел ласосевых, якіх вялілі і нарыхтоўвалі да наступнай пуціны. Рыбу ўжывалі таксама варанай, сырой, пячонай, замарожанай. З рыбных скур шылі вопратку, з вантробы вытаплівалі тлушч. Паляванне на марскіх звяроў, у першую чаргу на ластаногіх, забяспечвала мясам і скурай, якая ішла на абутак, адзежу і рамяні. Ніўхі трымалі шмат сабак, у тым ліку на мяса. Збіралі ядомыя травы, карэнні, ракавіны і малюскаў. З XIX ст. развіваецца агародніцтва. На далёкія дыстанцыі перамяшчаліся з дапамогай лыж, сабачых запрэжак, дашчаных лодак-пласкадонак, на р. Тым — лодак, выдзеўбаных у ствале таполі.

Паселішчы ніўхаў звычайна месціліся ля вусцяў нераставых рэк ці на марскім узбярэжжы і складаліся з 2 — 3 зімовых жытлаў — чатырохвугольных паўзямлянак са сферычным дахам. Уздоўж трох сценак рабілі абаграваемыя нары. Вялікі драўляны комін знаходзіўся звонку. Улетку ля месцаў промыслу будавалі летнія хаціны, сферычныя і з двумя пахіламі, на драўляных палях або пнях.

Мужчыны і жанчыны апраналіся ў штаны і халаты накшталт кімано, вырабленыя са скур рыбы, марскіх жывёл ці сабак. У халодную пару апраналі адразу некалькі халатаў, якія сашчэплівалі рамянём. Узімку таксама насілі сабачае або ласінае футра без капелюша.

Асновай сацыяльнага ладу быў род, які аб’ядноўваў мужчын — кроўных родзічаў, меўшых адзіную родавую назву. Жанчыны пасля шлюбу пераходзілі ў род мужа, але фармальна заставаліся ў складзе свайго. Шлюб унутры аднаго роду быў забаронены. Класічная форма шлюбу — жаніцьба на дачцэ брата маці. Роды складаліся з пашыраных і нуклеарных сем’яў.

Ніўхі захавалі багаты фальклор — казкі, паданні, лірычныя спевы, прыказкі і г. д. Сярод свят гадавога цыклу асобнае месца займала свята мядзведзя, калі вырашчанага ў няволі звера забівалі ў рытуальных мэтах. Свята суправаджалася песнямі, музычнымі і спартыўнымі спаборніцтвамі. Да сёй пары развітыа разьбярства па дрэве, косці, выраб скульптур і арнаментальных кампазіцый.

На Сахаліне дзейнічае некалькі фальклорных калектываў, разьбярская майстэрня, цэнтр традыцыйных культур і нацыянальны музей (г. Паранайск).

## Мова 
Гавораць на ніўхскай мове, пашырана таксама руская мова.

Ніўхская мова ізаляваная, адносіцца да так званых палеазіяцкіх моў. Яна падзяляецца на 3 асноўныя дыялекты (амурскі, паўночнасахалінскі, усходнесахалінскі). У 1932 г. для амурскага дыялекта была створана пісьмовасць на аснове лацінкі. На ёй друкаваліся кнігі, выдавалася газета. У 1937 г. адбыўся пераход пісьмовасці да кірыліцы, аднак выкладанне новага правапісу і друк на ім пачаліся толькі ў 1953 г. У 1979 г. была распрацавана пісьмовасць для ўсходнесахалінскага дыялекта на аснове кірыліцы. На ёй (фактычна на рускай і ніўхскай) з 1996 г. выдаецца малатыражная газета «Нивх диф» («Ніўхскае слова»). Выдадзены буквары на амурскім і ўсходнесахалінскім дыялектах, кнігі для чытання, слоўнікі. Ніўхская літаратура развіваецца пераважна на рускай мове.

## Рэлігія 
У кан. XIX ст. ніўхі былі ахрышчаныя ў праваслаўе, але да сёй пары прытрымліваюцца анімістычных культаў і памятаюць святыя для іх мясціны.

## Літаратура 
* Grant B. M. Memory and forgetting among the Nivkhi of Sakhalin Island. — Rice University, 1993.
* Mattissen J. Dependent-Head Synthesis in Nivkh: A Contribution to a Typology of Polysynthesis. — John Benjamins, 2004.
* Народы России: Энциклопедия. / Главный редактор В. А. Тишков. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1994
* Народы и религии мира: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999.
* История и культура нивхов: Историко-этнографический очерки. — СПб: Наука, 2008.

## Спасылкі 
* Ніўхская мова
* Сайт ніўхскай арганізацыі «Кыхкых»
* Школьны праект вывучэння ніўхаў і іншых карэнных народаў у Хабараўскім крае

Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Расіі