Біёка

**Біё́ка** (*Bioko*; да 1973 г. — **Ферна́нда-По**, у 1973—1979 гг. — **Масі́яс-Нге́ма-Біё́га**) — вулканічны востраў у заліве Біяфра (састаўная частка Гвінейскага заліва) Атлантычнага акіяна, самы буйны з астравоў, якія належаць Экватарыяльнай Гвінеі; на ім размешчана сталіца гэтай дзяржавы — горад Малаба. Востраў падзелены на 2 правінцыі — Паўночны Біёка і Паўднёвы Біёка. Насельніцтва — 260 тыс. чал. (2001 г.).

## Прырода 
Востраў Біёка размешчаны на шэльфе Заходняй Афрыкі, аддалены ад узбярэжжа Камеруна ўсяго на 32 км. Даўжыня 70 км, шырыня 30 км, плошча 2017 км². Узнік пры зліцці некалькіх старажытных вулканічных конусаў вышынёй да 3011,4 м (гара Піка-Басіле, найвышэйшы пункт усёй краіны).

Мяркуюць, што ў мінулым ён быў часткай Афрыканскага мацерыка, аднак адасобіўся прыкладна 100 — 20 тыс. гадоў таму.

Клімат экватарыяльны, вільготны: ападкаў да 2500 (2000—4000) мм у год. На востраве густая рачная сетка.

Флора і фаўна вострава пераважна блізкія да афрыканскіх, аднак маюцца эндэмікі. Усяго налічваецца 1200 відаў раслін, 43 віды рыб, 33 віды амфібій, 52 віды рэптылій, 143 віды птушак і 65 відаў сысуноў. Найбольшую цікавасць уяўляюць эндэмічныя віды папараці, птушак, а таксама чарапахі, антылопы, пітоны, малпы і г. д. Да пачатку ХХ ст. на востраве меліся дзікія буйвалы.

Для абароны прыроды вострава былі створаны 2 запаведныя зоны.

## Гісторыя 
Да прыходу еўрапейцаў востраў насялялі карэнныя жыхары бубі афрыканскага паходжання. Яны называлі сваю радзіму *Отча* (*Otcho*).

У 1471 г. востраў быў адкрыты партугальскім мараплаўцам Фернанда По і названы ім *Фармоза-Флора* (літаральна «прыгожая кветка»). Пазней географы далі яму назву *Фернанда-По* (*Fernando Pó*) у гонар першаадкрывальніка. Падчас кампаніі па змене еўрапейскіх геаграфічных назваў на афрыканскія востраў у 1973 годзе быў пераназваны ў *Масіяс-Нгема-Біёга* (*Macias Nguema Bijogo*) у гонар першага прэзідэнта Экватарыяльнай Гвінеі Масіяса Нгемы, пасля звяржэння якога быў пераназваны ў *Біёка* (у 1979).

Партугальцамі на востраве былі створаны плантацыі цукровага трыснягу, на якіх працавалі негры-рабы. У выніку іх бегства з плантацый і караблёў, што заходзілі на Біёка, у горнай мясцовасці ўзніклі паселішчы свабодных неграў. Адносіны паміж імі і еўрапейскімі каланістамі мелі варожы характар. У выніку падзення коштаў на цукар у Еўропе калонія на востраве была часова закінута. У 1642—1648 гг. галандская Ост-Індская кампанія без дазволу Партугаліі ўтрымоўвала на Біёка свае гандлёвыя базы.

У 1778 г. востраў быў перададзены ў валоданне Іспаніі ў абмен на тэрытарыяльныя саступкі ў Паўднёвай Амерыцы. Аднак у 1780 г. іспанцы фактычна пакінулі Біёка, а ў XIX ст. заключылі дагавор з Вялікабрытаніяй, паводле якога на ім маглі спыняцца брытанскія караблі, што змагаліся з гандлем рабамі. Брытанцы заснавалі на ўзбярэжжы паселішча Порт-Кларэнс (сучасны горад Малаба), які заставаўся ў 1827—1855 гг. галоўнай базай іх флота ў Гвінейскім заліве.

У 1843 г. іспанцы зноў вярнуліся на востраў. Для папаўнення калоніі насельніцтвам яны заахвочвалі іміграцыю з Кубы і іншых сваіх калоній, а таксама зняволеных з самой Іспаніі. Былі створаны плантацыі алейнай пальмы і какава. Але ў 1920-х гг. Ліга Нацый даследавала становішча на Біёка і прыйшла да высновы, што іспанскія адміністрацыя і плантатары злоўжываюць паднявольнай працай.

З 1968 г. востраў у складзе Экватарыяльнай Гвінеі.

## Эканоміка і транспарт 
Перапрацоўка нафты. Вытворчасць какава. Вырошчванне арахісу, какавы, маніёку і інш. Галоўны порт — Малаба. На востраве маецца кальцавая аўтамабільная дарога даўжынёй 160 км.

## Насельніцтва 
Насельніцтва вострава ў 1977 годзе складала 81,3 тыс. чал., у 2001 — 260 тыс. чалавек.

Этнічны склад даволі складаны. Большасць фарміруюць карэнныя жыхары бубі (58 %) і *фернандынас* (12 %). Бубі традыцыйна займаюць узгорыстыя цэнтральныя раёны, хаця ў апошнія дзесяцігоддзі многія з іх пераехалі жыць у гарады.

*Фернандынас* — нашчадкі афрыканскіх рабоў і часткова еўрапейцаў (партугальцаў, галандцаў, іспанцаў, англічан), якія размаўляюць на некалькіх крэольскіх дыялектах іспанскай, французскай і англійскай моў. З іх складу вылучаецца група *крыа*, якая насяляе раён вакол Малаба і паходзіць ад вызваленых у XIX ст. рабоў. У адрозненне ад іншых *фернандынас*, *крыа* памятаюць аб сваёй гістарычнай радзіме ў Заходняй Афрыцы і захоўваюць многія афрыканскія рысы культуры.

Астатнія жыхары Біёка — мігранты або іх нашчадкі з Афрыкі, еўрапейцы і азіяты.

## Літаратура 
* Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред. А. Ф. Трёшников; Ред. колл.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1983.
* Африка: энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 351. — 672 с. с илл.
* 

## Спасылкі 
* Фотаздымкі 
* Выкарыстанне PRUNUS AFRICANA на Біёка  
* Праграма захавання біялагічнай разнастайнасці на Біёка 
* Геалогія  
* Прыматы Біёка  

Катэгорыя:Астравы Экватарыяльнай Гвінеі
Катэгорыя:Астравы Гвінейскага заліва