Касцёл Ісуса і Святога Казіміра і калегіум езуітаў (Брэст)

**Касцёл Ісуса і Святога Крыжа і калегіум езуітаў** — культавы комплекс каталіцкага ордэна езуітаў, які дзейнічаў у Берасці з 1620-х гадоў да канца XVIII стагоддзя. Знаходзіўся ў цэнтры Старога горада, на рагу Рынка і вуліцы Кавальскай. Помнік архітэктуры віленскага барока. Пры будаўніцтве Брэсцкай крэпасці будынак калегіума быў прыстасаваны пад канцылярыю каменданта і ваенную казарму; касцёл зруйнаваны ў 1840-я гг., захаваліся падмуркі ці 1629), які купіў для езуітаў фальварак і в. Паніквы (цяпер Камянецкі раён).

Манументальны мураваны касцёл Ісуса і Св. Казіміра быў узведзены ў 1653—1659 гадах па фундацыі К. Л. Сапегі, які ахвяраваў кляштару 30 тыс. злотых на будаўніцтва мураваных касцёла і калегіума. У час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў у 1659 годзе касцёл спалены расійскімі войскамі.

3 1676 года пачала фарміравацца бібліятэка, першыя кнігі падараваў В. Лахоўскі. Прыблізна з таго ж года працавала аптэка. У 1683—1692 гадах касцёл адбудаваны па фундацыі Б. Сапегі як 3-нефавая базіліка з трансептам і 2-вежавым галоўным фасадам, які быў насычаны архітэктурнай пластыкай і завяршаўся трохвугольным франтонам з валютамі, інтэр’ер размаляваны ў 1692—1702, меліся 13 алтароў, арган. У 1669 годзе кароль Міхал Вішнявецкі. У распараджэнні езуітаў быў цагельны завод.

Каля 1727 года побач з касцёлам пабудавана вежа-званіца. 3 пачатку 18 ст. да 1755 вялося будаўніцтва новага будынка для калегіума. У 1696—1760-я гг. пры калегіуме дзейнічаў школьны тэатр, мелася вялікая бібліятэка.

Пры будаўніцтве Брэсцкай крэпасці будынак калегіума быў прыстасаваны пад канцылярыю каменданта і ваенную казарму; касцёл зруйнаваны ў 1840-я гг., захаваліся падмуркі.

Крэпасьць_Брэст-Літоўск_1840_год.jpg|Копія М. Г. Жашкова карціны М. Залескага «Крэпасць Брэст-Літоўск у 1840 г.»
Bieraście, Jezuicki. Берасьце, Езуіцкі (1833).jpg|Праект перабудовы пад царкву Урадавага сінода Расійскай імперыі, 1833 г.
Bieraście, Rynak-Kavalskaja. Берасьце, Рынак-Кавальская (1834).jpg|Праект перабудовы пад царкву Урадавага сінода Расійскай імперыі, 1834 г.
Bieraście, Rynak-Kavalskaja. Берасьце, Рынак-Кавальская (1837).jpg|Праект перабудовы пад адміністрацыйны будынак, 1837 г. 

### Найноўшы час 
У 1920-я гады ўлады міжваеннай Польскай Рэспублікі рэканструявалі будынак калегіума. Будынкі комплексу езуітаў выкарыстоўваліся да 1939 г. Пасля Другой сусветнай вайны ў 1945—1946 гадах разабраны для гаспадарчых патрэб ваеннага гарнізона. Падмуркі комплексу закансерваваны.

Bieraście, Rynak-Kavalskaja, Jezuicki. Берасьце, Рынак-Кавальская, Езуіцкі (H. Vogel, 1915).jpg|1915 г.
Bieraście, Rynak, Jezuicki. Берасьце, Рынак, Езуіцкі (1925).jpg|1925 г. 
Bieraście, Rynak, Jezuicki. Берасьце, Рынак, Езуіцкі (1926).jpg|1926 г.
Bieraście, Rynak-Kavalskaja, Jezuicki. Берасьце, Рынак-Кавальская, Езуіцкі (1928) (2).jpg|1930 г.
Bieraście, Bernardynskaja, Jezuicki. Берасьце, Бэрнардынская, Езуіцкі (1936).jpg|1936 г.
Bieraście, Rynak, Jezuicki. Берасьце, Рынак, Езуіцкі (1936) (2).jpg|да 1939 г.
Bieraście, Rynak, Jezuicki. Берасьце, Рынак, Езуіцкі (1930-39).jpg|да 1939 г.
Bieraście, Jezuicki. Берасьце, Езуіцкі (1936).jpg|да 1939 г.

## Архітэктура 
### Касцёл 
Берасцейскі езуіцкі касцёл пабудаваны пазней за касцёлы ў Вільні (XV — першая палова XVI ст.) і Горадні (1595—1618), але ён яскрава адлюстроўвае тэндэнцыю да «кампраміснай архітэктуры». Тагачасныя пабудовы ў Вялікім Княстве Літоўскім, захоўваючы асноўныя традыцыйныя прыёмы каталіцкай архітэктуры, перанімалі традыцыйныя формы і пластыку уніяцкіх, каталіцкіх і праваслаўных сакральных забудоў. Берасцейскі ансамбль езуіцкага комплексу адлюстроўвае гэтую тэндэнцыю.

Касцёл з’яўляўся творам архітэктуры барока. Меў класічную для «езуіцкага» барока архітэктоніку і быў вырашаны 3-нефавай 2-вежавай крыжова-купальнай базілікай з выразным трансептам і паўкруглай развітой апсідай, схаванай звонку дзвюма сіметрычнымі сакрысціямі; над сяродкрыжжам узвышаўся купал. У «Інвентары люстрацыйным брэсцкай калегіі» за 1773—1774 гг. паведамляецца, што «касцёл мураваны, у даўжыню каля 70 крокаў у сабе мае, на філярах і аркадах, з дахам пад гонтай, патрабуе рэпарацыі… купал мае адзін дужы, драўляны на самай сярэдзіне касцёла з сігнатуркай, белай бляхай пакрыты».

Насычанай архітэктурнай пластыкай вылучаўся галоўны фасад, аздоблены карынфскім ордарам і завершаны высокім 2-ярусным шчытом з бакавымі валютамі, які быў упрыгожаны дэкаратыўнымі гірляндамі на фрызе. Фасад уяўляў сабою аб’ёмную пласціну, шырыня (глыбіня) якой абумоўлівалася параметрамі чацверыковых вежаў з вітымі ўсходамі ўнутры, што часткова выступалі за межы базілікі. Увядзенне ў структуру фасада невялікіх чацверыковых вежаў (усяго адзін ярус над бакавымі нефамі) рабіла рытм вертыкальных і гарызантальных чляненняў больш энергічным, вытанчаным, надавала дадатковую экспрэсію валютам атыкавага франтона, вытрыманага ў стылістыцы ранняга барока з уплывам італьянскага. На адной з вежаў размяшчаўся гадзіннік, на другой — звон «сярэдні».

### Вежа-званіца 
З паўднёва-заходняга боку касцёла і з усходняга боку гарадскога рынку пабудавана (1692—1750) вялікая вежа-званіца, якая надала яшчэ большую прасторавую разгорнутасць фасаду, верхні чацверык яе быў крыху большы за суседнюю фасадную вежу і змяшчаў звон «вялікі». Над званіцай была ўстаноўлена вялікая статуя Святога Юзафа. Пластычная аздоба вежы-званіцы мела ідэнтычны характар з дэкорам уваходнага рызаліта двухпавярховага калегіума.

### Інтэр’ер 
Інтэр’ер размаляваны ў 1692—1702 гадах іспанскім архітэктарам Адамам Казімірам Дэламарсам-старым. У афармленні касцёла ўдзельнічалі польскі дэкаратар І. Барч, які служыў пры калегіуме ў 1725—1728 гг., а потым афармляў Віленскі езуіцкі калегіум. Над паўднёвай сакрысціяй размяшчаліся эмпоры («хорак з вокнамі»), з другога боку ад вімы прэзбітэрыя — «ізба з комінам і печам зялёным, а наверсе скарбец».

Інтэр’ер меў алтарны ансамбль (13 алтароў), амбон, арган, спавядальні высокамастацкага выканання; пад 6удынкам мелася крыпта з ганаровымі пахаваннямі. Так берасцейская шляхцянка Марыяна Грушэўская-Яльцова, якая падарыла ў 1689 годзе езуіцкаму калегіуму вёску Машковічы, у сваім тастаменце дае запавет пахаваць яе каля свайго сына ў грабніцы езуіцкага касцёла. У самім касцёле былі сямейныя магільныя склепы — у 1767 г. у капліцы Св. Фларыяна быў пахаваны дзед Юліяна Нямцэвіча.

У 1773—1774 гг. былі зроблены новыя свінцовыя вітражы і дзевяць разных алтароў з пазалотай.

### Калегіум 
2-павярховы корпус калегіума паўтараў лінію вуліцы Кавальскай і быў далучаны на паўночнага фасада касцёла, ствараючы з ім адзіны мастацкі ансамбль. Першы паверх калегіума меў уваход з Кавальскай вуліцы, праз яго можна было трапіць у аптэку. Школьныя памяшканні мелі асобны ўваход, аздоблены рызалітам, дэкарыраваным у стылі позняга барока. У корпусе знаходзіліся аптэка, трапезная, студэнцкі парлаторыум, 6 вучэбных класаў плошчай прыблізна 24—25 кв. метраў, пакоі рэктара і прарэктара (рэктар калегіума ў гэты час Марцін Ракоўскі), бібліятэка (чытальная зала, сховішча і працоўны пакой), пакоі прафесараў. Супрацьлеглы ад касцёла бок калегіума завяршаўся перпендыкулярным крылом тэатра. Планіровачнае рашэнне калегіума не было кампазіцыйна закрытым. Прадугледжвалася магчымае пазнейшае далучэнне набытых пабудоў і тэрыторый.

Планіроўка зямельнага ўчастка езуіцкага калегіума мела функцыянальнае заніраванне і была падпарадкавана існуючай гарадской забудове. Тэрыторыя калегіума была абнесена сцяной і падзелена на гаспадарчы двор (уключаў кухню, свірны, бровар, стайню і інш.), невялікі аптэчны агарод для забеспячэння фармакалагічных патрэб аптэкі і 2 сады. Езуіцкі сад меў рэгулярную планіроўку з традыцыйнымі для 17—18 ст. алеямі, фантанам і альтанкамі. Кветкавую кампазіцыю саду забяспечваў спецыяльны кветкавы сад, размешчаны за апсідальнай часткай касцёла.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Колішнія касцёлы Брэста
Катэгорыя:1659 год у Еўропе
Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Брэсце
Катэгорыя:Зніклі ў 1840-я гады
Катэгорыя:1840-я ў Брэсце
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі віленскага барока