Пячора Арэні

**Пячора Арэні** () — комплекс пячор, што знаходзяцца блізу сяла Арэні ў Ваёцдзорскай вобласці на поўдні Арменіі. У пячоры, што знаходзіцца на вышыні каля 1080 м над узроўнем мора, вывучальнікамі было выяўлена некалькі культурных пластоў, улучаючы комплекс эпохі медзяна-каменнага стагоддзя (энеаліта) з глінабітнымі будынкамі, датаваны 4200-3500 гадамі да нашай эры. Найранейшы культурны пласт ставіцца да VI—V тыс. да. н.э.. Плошча пячоры складае паводле розных дадзеных ад 400 да больш за 600 кв.м.

На блізкіх ад пячоры ўзвышшах (цясніну Амагу) у старажытныя часы знаходзіліся крэпасць і замак, разваліны якіх захаваліся да нашых дзён.

## Раскопы 
Археалагічныя працы ў пячоры вядуцца з 2007 года, экспедыцыю ўзначальваюць Барыс Гаспаран (Арменія), Рыгор Арэшан (ЗША) і Рон Пінхасі (Ірландыя). У раскопах прымаюць удзелы навуковыя з Інстытута археалогіі і этнаграфіі Армянскай АН, Каліфарнійскага інстытута імя Лойда Котсена, Коркскага ўніверсітэцкага каледжа Ірландыі. Тэхніка-тыпалагічныя адрозненні керамікі гэтых дзвюх, розных у храналагічным дачыненні пластоў мяркуе магчымасць наяўнасці дзвюх ранняй (4000-3700 гг. да н.э.) і пазней (3600-3500 гг. да н.э.) фаз у позным энеаліце Паўднёвага Каўказа. Знаходжанне керамікі па тэхніка-технологичеким асаблівасцям паўтарае энеалітычны посуд, а па формах блізкай да ўзораў керамікі куро-аракскай культуры ў раскапаных пластах (пры гэтым у першым гарызонце колькасць падобных узораў узрастае), кажа пра зараджэнне керамікі куро-аракскай культуры з энеалітычнай.

#### Структура керамікі першага пласта 
Керамічны матэрыял пласта фрагментарны, пададзены профільнымі чарапкамі і асобнымі часткамі (венцамі, гарлавінамі, ручкамі) высакаякаснага параднага посуду.

Кераміка ўяўляе сабою шаравістыя і выцягнутыя яйкападобныя буйныя пасудзіны пазбытыя гарлавіны, грушаватыя пасудзіны з закругленай падставай і горлачкам, якое звужаецца ці, наадварот, пашыраецца. Дны буйных пасудзін, ці карасаў, плоскія з плыўным пераходам да прыдона (хоць часам сустрэты і грубыя, вылучаныя дны). Збаны знойдзеныя ў першым пласце пададзены размаітымі формамі: слоікавай, канічнай, біканічнай, галоўным чынам пазбыты гарлавіны і маюць рэзка адагнуты вонкі і завостранае да канца венца. Сярод знаходак пласта таксама ёсць адзін амаль цэлы збан, чарапок якога выраблены з прасеянай, добра адмучанай гліны з невялікім даданнем дробназярністага пяску ці зусім без дамешкаў. Большасць пасудзін мае чорна-глянцаваную (часта са срабрыстым водбліскам), шэра-глянцаваную і светла-карычневую паверхню з падкладкай іншага колеру.

Міскі і чары маюць звонападобную форму з разбежнымі сценкамі, пазбытымі венца, пераход ад дна да прыдновай часткі плыўны. Жароўні — круглявай ці авальнай формы, іх сценкі роўныя і невысокія са скразнымі адтулінамі ў закраіны борта.
Знойдзены былі таксама фрагмент плоскай свяцільні з ручкай і круглявая судзінка дыяметрам 5.4 см і вышынёй 5.7 см са злівам.

### Энеалітычны пласт 2 
2-і пласт згодна радыевугляроднай экспертызы датуецца 3900-3800 гг. да н.э, адкрыты быў непасрэдна пад падлогамі будынкаў 1 -га пластуючы. Пададзены галоўным чынам глінабітнымі структурамі. Кераміка гэтага пласта знойдзеная пры раскопах галоўным чынам сярэдне- і танкасценная
У задняй частцы пячоры было адкрыта складское памяшканне з укапанымі ў адклады пасудзінамі для захоўвання харчовых запасаў і круглымі глінянымі пасудзінамі вытворчага прызначэння, а таксама здзейсненыя ў іх пахаванні чэрапаў. Дзякуючы праведзеным даследаванням атрымалася пазнаць, што чэрапы прыналежаць тром дзяўчынкам 13-14 гадоў, а ўзрост іх складае больш 5,9-6,2 тысяч гадоў. А ў трэцім вучоныя выявілі рэшткі высахлага, але добра захаванага мозгу, на паверхні якога захаваліся крывяносныя судзіны. Паводле навукоўцаў, знаходка з'яўляецца найстаражытнейшай з калі-небудзь знойдзеных рэшткаў першабытнага чалавека.

##### Абутак 
Падчас раскопаў, праводжаных у пячоры Арэне Дыянай Зардарян. Такім чынам чаравік быў зроблены на 400 гадоў раней, чым пабудаваны Стоўнхэндж і амаль на тысячу гадоў раней пірамід Гізы ў Егіпце, яна адрозніваецца таксама ад сваіх аналогаў па тэхналогіі вытворчасці і стылі і найстарэйшай знаходкай абутку на тэрыторыі Еўразіі, якая на некалькі стагоддзяў старэй чаравіка «арктычнага вандроўніка», знойдзенага ў 1991 годзе ў ледавіках Аўстрыі, які лічыўся да апошняга часу найстарэйшым абуткам мацерыка

#### «Спадніца» і льняныя тканіны 
У кастрычніку 2010 года на прэс-канферэнцыі дырэктар Інстытута Археалогіі і Этнаграфіі НАН РА Павел Авецісян расказаў пра вынікі мінулых летам раскопаў, падчас якіх былі выяўлены старажытныя прадметы адзення. У іх ліку льняныя тканіны, а таксама «спадніца» з трыснягу:

Дзякуючы мікраклімату пячоры знаходкі добра захаваліся. На пляцёнках з трыснягу разглядаюцца ўзоры, якія маюць шмат агульнага з сучасным дывановым мастацтвам. Па словах дырэктара экспедыцыі Барыса Гаспарана «захаваныя кавалкі тканіны даюць уяўленні пра рамесніцтва ў 4 тысячагоддзі да н.э.». Узрост адзення дакладна не вядомы, яго мае быць удакладніць у лабараторыях Оксфарда і Каліфарнійскага ўніверсітэта, але нягледзячы на гэта, ужо цяпер армянскія спецыялісты сходзяцца ў тым, што прадметы прыбіральні старажытней знакамітага абутку. Паводле Авецісяна, дзякуючы апошнім знаходкам у пячоры ''ў навукоўцаў з'явіўся ключ у далёкае мінулае''.

#### Іншыя знаходкі 
У пячоры дзякуючы адменнаму мікраклімату таксама былі выяўлены вялікія збаны, рэшткі вінаграднай лупіны і костачак, металічныя нажы, насенне больш 30 відаў садавіны, мноства зерняў траў, вяроўкі, адзенне, салома, трава, чарот і высахлы чарнасліў. Костачкі вінаграду, вінаградныя лозы разам з прыстасаваннямі для вытворчасці і захоўвання віна ў Арэні могуць сведчыць пра тое, што ў гэтым рэгіёне быў размешчаны найстаражытнейшы комплекс па прамысловай вытворчасці віна. Сярод выяўленых у пячоры пасудзін, шэраг пакрыты колеравымі выявамі жывёл і сонца, яны ўнікальныя тым, што ў эпоху энеаліту на тэрыторыі Армянскага нагор'я колеравая размалёўка не была пашырана. У пячоры шмат костак коз, авечак і іншых жывёл. Сярод выяўленых металічных вырабаў вылучаецца невялікі кінжал велічынёй з далонь, форма якога мае аналогіі з прадметамі IV тыс. да н.э. выяўленымі на Каўказе, і ў прыватнасці ў Арменіі. Самай познай у гістарычным плане знаходкай выяўленай у выніку раскопаў з'яўляецца выяўленая ва ўваходзе ў пячору сярэднявечная печка, што адносіцца да XII—XIV стст. Знойдзены таксама жмуток рукапісу XIII—XIV стст. на армянскай і персідскай мовах. Каментуючы вынікі раскопаў у 2010 годзе дырэктар інстытута археалогіі і этнаграфіі Нацыянальнай Акадэміі Навук (НАН) Павел Авецісян заявіў:

## Крыніцы 
Катэгорыя:Славутасці Арменіі
Катэгорыя:Пячоры Арменіі