open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Барыс Ісаевіч Пурыс

**Барыс Iсаевiч Пурыс** (, ) — беларускі вучоны ў галіне гідрадынамікі. Доктар тэхнічных навук.

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі тэхналагічны інстытут у 1960 годзе. З 1965 г. у Інстытуце цепла- і масаабмену НАН Беларусі.

Навуковыя працы па вывучэнні гідрадынамічных заканамернасцей абцякання восесіметрычных цел. Эксперыментальна пацвердзіў механізм уздзеяння палімерных дабавак на структуру турбулентнага патоку. Распрацаваў тэхналагічныя метады ачысткі вады ад дробных дамешкаў з выкарыстаннем гідрадынамічнай кавітацыі.

## Літаратура 
*  — С. 127.

Катэгорыя:Выпускнікі БДТУ
Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Фізікі Беларусі
Катэгорыя:Дактары тэхнічных навук
Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута цепла- і масаабмену імя А. В. Лыкава НАНБ
Праабражэнне Ісуса

ў в. Мясяцічы Пінскага раёна.]]
**Праабражэнне** (у праваслаўнай), **Перамяненне Госпада Нашага Ісуса Хрыста**, або **свята Перамянення Пана** (у каталіцкай традыцыі) — адно з найгалоўнейшых святаў літургічнага календара Каталіцкай і Праваслаўнай Цэркваў.

Праабражэнне (*пераўтварэнне*) Ісуса — эпізод апавядання Новага Запавету, калі Ісус змяняецца і ззяе на гары. Падзея апісваецца ў сінаптычных Евангеллях (Матф. 17:1-9, Марк. 09:2-8, Лук. 9:28-36), да яе звяртаецца 2Пятра 1:16-18.

У апісаннях Ісус і трое Яго апосталаў пайшлі на гару (гару Праабражэння). На гары Ісус пачаў ззяць яркімі прамянямі святла. Тады прарокі Майсей і Ілля з’явіліся побач з Ім, і Ён гаварыў з імі. Ісус у гэтым эпізодзе названы з неба «Сынам», мяркуецца, голасам Бога Айца, як і пры хрышчэнні Ісуса.

Праабражэнне — адзін з цудаў Ісуса ў Евангеллях, унікальны сярод іншых, бо тычыўся ўласна Ісуса.

Праабражэнне — адна з пяці асноўных вехаў евангельскага апавядання пра жыццё Ісуса разам з Хрышчэннем, Укрыжаваннем, Уваскрасеннем і Узнясеннем.

## Апісанне падзеі 
У сінаптычных Евангеллях, (Матф. 17:1-9, Марк. 9:2-8, Лук. 9:28-36) падзея Праабражэння адбываецца да сярэдзіны апавядання. Гэта ключавы эпізод, за якім амаль адразу і адбываецца Праабражэнне, з’яўляецца прызнанне Пятра: «*Ты Хрыстос*». Праабражэнне выступае ў якасці дадатковай адкрыцця асобы Ісуса як Сына Божага да некаторых з сваіх вучняў.

У Евангеллях Ісус бярэ Пятра, Якава, сын Зевядзея і апостала Яна з Сабою і ідзе ўверх да гары, якая не названая. Пасля таго, на гары, згодна з Матф. (17:2) Ісус «*перамяніўся перад імі, і заззяла аблічча Ягонае, як сонца, а ўбранне Ягонае стала белае, як святло*». У гэты момант з’явіліся прарокі Ілля і Майсей і Ісус гаворыць з імі. У Лукі 9:32 маецца асаблівае апісанне Ісуса ў стане славы са спасылкай на «*ўбачылі славу Яго*».

Пасля таго, як Ілля і Майсей знікаюць, Пётр пачынае прасіць Ісуса, каб зрабіць тры палаткі для Яго і двух прарокаў. Гэта можа разглядацца, як спроба Пятра, каб захаваць прарокаў даўжэй. Але перш чым Пётр паспявае скончыць, з’яўляецца бліскучае воблака, і голас з воблака маўляе: «*Гэты ёсць Сын Мой Любасны; Яго слухайце*». Вучні падаюць на зямлю ад страху, але Ісус падыходзіць і кранаецца іх, кажучы, каб яны не баяліся. Калі вучні глядзяць уверх, яны больш не бачаць ні Іллі, ні Майсея.

Калі Ісус і трое апосталаў вяртаемся ўніз з гары, то Ісус кажа вучням, каб яны не казалі нікому, «што яны бачылі», пакуль «*Сын Чалавечы*» уваскрос з мёртвых. Апосталы пытаюцца адзін аднаго, што меў на ўвазе Ісус, калі казаў: «*уваскрос з мёртвых*».

У хрысціянскім вучэнні Праабражэнне з’яўляецца паваротным момантам, і падзеі на гары прадстаўлены як момант, дзе чалавечая прырода сустракае Божую: месца сустрэчы для часовага і вечнага, а сам Ісус як мост паміж небам і зямлёй.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хрысціянскія святы
Катэгорыя:Дванадзясятыя святы
Катэгорыя:Непераходныя святы
Катэгорыя:Святы 19 жніўня
Катэгорыя:Жыццё Ісуса Хрыста
Катэгорыя:Ілья (прарок)
Катэгорыя:Майсей
Сусанна Самуйлаўна Пшонік

**Сусанна Самуйлаўна Пшонік** (, Мінск — ) — беларуская вучоная ў галіне кардыялогіі і рэўматалогіі. Доктар медыцынскіх навук (1974), прафесар (1975).

## Біяграфія 
Скончыла Мінскі медінстытут (1953). Асістэнт 2-й кафедры шпітальнай тэрапіі Мінскага медыцынскага інстытута (1963—1971); дацэнт кафедры (1971—1975); прафесар 2-й кафедры ўнутраных хвароб (1975—1990).

Старшыня праблемнай камісіі па рэўматалогіі Вучонага медыцынскага савета Міністэрства аховы здароўя БССР, 1982; адказны сакратар Рэспубліканскага навуковага таварыства тэрапеўтаў; неаднаразова абіралася членам прафсаюзнага камітэта супрацоўнікаў інстытута; член метадычнай камісіі тэрапеўтычных дысцыплін інстытута.

Навуковыя працы па зменах функцыянальнага стану печані і падстраӯнікавай залозы пры лячэнні хранічнага танзіліту, рэгіянарнай і цэнтральнай гемадынаміцы пры рэўматызме, лячэнні захворванняў суставаў и дыфузійных хвароб злучальнай тканкі.

## Навуковыя працы 
* «Клиническая реография», 1976,
* «Ревматизм», 1979,
* «Справочника ревматолога», 1983

## Літаратура 
* 
* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 6. — Минск, 2008.
* Заведующие кафедрами и профессора Минского медицинского института (1921—1996) : биографический справочник / Н. Ф. Змачинская, М. В. Мальковец, А. Н. Пересада. — Минск, 1999. (Форма отчества: Семеновна.)

## Спасылкі 
* Пшоник Сусанна Семеновна (Самуйловна)(16.11.1929-14.04.1999)  // Сайт БДМУ

Катэгорыя:Кардыёлагі Беларусі
Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук
Катэгорыя:Тэрапеўты СССР
Катэгорыя:Тэрапеўты Беларусі
Загорнае (Клецкі раён)

**Заго́рнае** (, ) (да 1964 года вёскі **Вялі́кая Балва́нь** і **Мала́я Балва́нь**) — вёска ў Клецкім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Красназвёздаўскага сельсавета.

За 10 км на паўднёвы ўсход ад Клецка, за 150 км ад Мінска, на левым беразе Балванкі. Каля вёскі на рацэ сажалка.

## Гісторыя 
30 ліпеня 1964 года вёскі Вялікая Балвань і Малая Балвань Нясвіжскага раёна, аб’яднаны ў адзін населены пункт і перайменаваны ў вёску Загорная.

Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Нагорнаўскага сельсавета.

## Назва 
У XVI ст. вёска мела назву "Балваны", побач былі Балванскае Балота, Балванская Гаць, урочышча Барэйкаўшчына. "Балвань" тут называлася балота.

Ля Ваўкавыску бытавалі прозвішчы Балваноўскі, Балван. Беларускі савецкі антрапаніміст М. Бірыла выводзіў такія прозвішчы ад расійскага цюркізму *балван*. Сувязь са словам "балван" чуецца жыхарам вёскі і ў ХХІ ст.

З іншага боку, у старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах былі асновы *Bal-, Van-*.

Каля Ашмянаў былі Балванішкі (цяпер Зялёны Бор). Каля іх — Маствілішкі. Свае Маствілавічы (цяпер Масцілавічы) былі ля клецкіх Балванаў.

## Насельніцтва 
* 1997 год — 422 жыхары, 223 двары.

## Славутасці 
* Капліца

## Вядомыя асобы 
* Ала Мікалаеўна Сабалеўская (нар. 1960) — беларуская выкладчыца-эканаміст

## Літаратура 
*  — С. 496.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Красназвёздаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна
Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі
Аркадзь Ліцмінавіч Пярцоўскі

**Аркадзь Лiцмiнавiч Пярцоўскi** (, Калінкавічы) — беларускі хімік-аналітык. Доктар хімічных навук.

## Біяграфія 
Скончыў БДУ (1961). З 1963 у Інстытуце фізіка-арганічнай хіміі АН Беларусі, з 1971 у Беларускім н.-д. санітарна-гігіенічным інстытуце (у 1973—1991 загадчык лабараторыі). З 1994 у Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтры па экспертнай ацэнцы якасці і бяспекі прадуктаў харчавання.

Навуковыя працы па ўдасканаленні газахраматаграфічных метадаў хімічнага аналізу. Распрацаваў комплекс метадаў вызначэння мікраколькасцей шкодных арганічных і неарганічных, а таксама біялагічна актыўных рэчываў у розных асяроддзях.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах., Т.13. Мн., 2000, С.159

Катэгорыя:Хімікі Беларусі
Катэгорыя:Дактары хімічных навук
Маршальская мова

**Марша́льская мова** (саманазва *Kajin M̧ajeļ*) — мова маршальцаў, афіцыйная мова Маршалавых Астравоў. Адносіцца да ўсходнемікранезійскай малайска-палінезійскай групы аўстранезійскай моўнай сям'і. Агульная колькасць носьбітаў (2013 г.) - каля 71 400 чал.

Падзяляецца на 2 асноўныя (заходні *ралік* і ўсходні *ратак*) і 34 больш дробных дыялектаў, на якіх размаўляюць на асобных атолах. На працягу гісторыі існавала некалькі варыянтаў літаратурнай маршальскай мовы. У наш час выкарыстоўваецца версія *эбон*.  

Мова ўтрымоўвае 12 галосных і 26 зычных гукаў. Алфавіт на аснове лацінкі. Характэрна існаванне некалькіх варыянтаў арфаграфіі.

## Кароткі размоўнік
## Спасылкі 
* Marshallese (Kajin M̧ajeļ)
* Marshallese-English
* Practical Marshallese
* Marshallese Language Training Manual

Катэгорыя:Мікранезійскія мовы
Катэгорыя:Маршалавы Астравы
Катэгорыя:Аўстранезійскія мовы
Усць-Ілімскае вадасховішча

**Усць-Ілі́мскае** — вадасховішча ў Іркуцкай вобласці Расіі на рацэ Ангара і яе прытоку Ілім.

Вадасховішча створана плацінай Усць-Ілімскай ГЭС. Запаўненне праходзіла ў 1974—1977 гг. Плошча вадасховішча 1873 км², аб’ём вады 59,4 км³, карысны аб’ём вады 2,74)км, па рацэ Ілім — 299 км, найбольшая шырыня 12 км, даўжыня берагавой лініі 2500 км. Найбольшая глыбіня 100 м, сярэдняя — 32 м. Сезонныя ваганні ўзроўню вады 1,5 м.

Вадасховішча створана ў мэтах развіцця энергетыкі, суднаходства, лесасплаву і рыбагадоўлі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* О СОСТОЯНИИ ОЗЕРА БАЙКАЛ И МЕРАХ ПО ЕГО ОХРАНЕ В 2007 ГОДУ 

Катэгорыя:Геаграфія Іркуцкай вобласці
Катэгорыя:Вадасховішчы Расіі
Баязід

* Баязід — горад

Султаны Асманскай імперыі:
* Баязід I (каля 1357—1403)
* Баязід II (1447—1512)
Вуліца Жукава (Гомель)

Вуліца Жукава — вуліца у паўднёва-заходняй частцы Гомеля (Савецкі раён). 
Да 1975 года мела назву ключавая, з-за таго што недалёка ад вуліцы меліся ключы-крыніцы.

## Перасякае вуліцы 
* Багдана Хмяльніцкага
* Праспект Кастрычніка
* Рэчыцкі праспект

Катэгорыя:Вуліцы паводле алфавіта
Катэгорыя:Вуліцы Гомеля
Няправільная галактыка

, прыклад няправільнай галактыкі.]]

**Няправільныя галактыкі** — гэта галактыкі, якія не ўпісваюцца ў паслядоўнасць Хабла. Яны не маюць ні спіральнай, ні эліптычнай структуры. Часцей за ўсё такія галактыкі маюць хаатычную форму без ярка выяўленага ядра і спіральных галін. У працэнтных адносінах складаюць адну чвэрць ад усіх галактык. Большасць няправільных галактык ў мінулым з'яўляліся спіральнымі або эліптычнымі, але былі дэфармаваны гравітацыйнымі сіламі.

Існуе два вялікіх тыпы няправільных галактык:

* Няправільныя галактыкі першага тыпу (Irr I) уяўляюць сабой няправільныя галактыкі, якія маюць намёкі на структуру, якіх, аднак, не дастаткова, каб аднесці іх да паслядоўнасці Хабла. Існуе два падтыпы такіх галактык — выяўляюць падабенства спіральнай структуры (Sm), і з адсутнасцю такой (Im).
* Няправільныя галактыкі другога тыпу (Irr II) — гэта галактыкі, якія не маюць ніякіх асаблівасцей у сваёй структуры, якія дазваляюць аднесці іх да паслядоўнасці Хабла.

Трэці падтып няправільных галактык — так званыя карлікавыя няправільныя галактыкі, якія пазначаюцца як dI або dIrrs. Гэты тып галактык ў цяперашні час лічыцца важным звяном у разуменні агульнай эвалюцыі галактык. Выклікана гэта тым, што яны выяўляюць тэндэнцыю нізкага ўтрымання металаў і экстрэмальна высокага ўтрымання газу і таму маюцца на ўвазе падобнымі з самымі раннімі галактыкамі, якія запаўнялі Сусвет. Гэты тып галактык можа прадстаўляць мясцовую (і таму найбольш сучасную) версію цьмяных блакітных галактык, выяўленых у ходзе місіі «Hubble Ultra Deep Field».

Некаторыя няправільныя галактыкі з'яўляюцца маленькімі спіральнымі галактыкамі, разбуранымі прыліўнымі сіламі вялікіх кампаньёнаў.

У мінулым лічылася, што спадарожнікі Млечнага Шляху Вялікае і Малое Магеланавы воблакі адносяцца да няправільных галактык. Аднак пазней было выяўлена, што яны маюць спіральную структуру з барам. Таму гэтыя галактыкі былі перакваліфікаваныя ў SBm, чацвёрты тып спіральных галактык з барам.
Бар (адзінка вымярэння)

**Бар** ( — цяжар) — пазасістэмная адзінка вымярэння ціску, прыкладна роўная адной атмасферы. Адзін бар роўны 105 Н/м² (ДАСТ 7664-61) або 106 дына/см² (у сістэме СГС).

* У метэаралогіі для вымярэння атмасфернага ціску часта ўжываецца адзінка **мілібар** (мбар), роўная 0,001 бар, або 10³ дзін/см², або 0,986923×10−3 атм (атмасфер фізічных).
* Для вымярэння атмасфернага ціску на планетах з моцна разрэджанай атмасферай ужываецца **мікраба́р** (**мкбар**), роўны 10−6 бар.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння ціску
Даматканавіцкі сельсавет

**Даматка́навіцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Клецкага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр — вёска Даматканавічы. Знаходзіўся ў паўночна-заходняй частцы раёна.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Клецкага раёна Баранавіцкай вобласці БССР. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе Нясвіжскага раёна, з 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Клецкага раёна. 25 красавіка 2007 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Шчэпіцкага сельсавета.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 5 населеных пунктаў: Арда, Даматканавічы, Жылічы, Сцяпужычы, Якшычы.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Клецкага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Нясвіжскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2007 годзе
Марк Іосіфавіч Петракавец

**Марк Іосіфавіч Петракавец** (, Гомель — ) — беларускі вучоны ў галіне трыбалогіі. Доктар тэхнічных навук.

## Біяграфія 
Нарадзіўся у Гомелі. Скончыў Гомельскі педагагічны інстытут (1959). Працаваў настаўнікам на Брэстчыне. З 1963 года ў Інстытуце механікі металапалімерных сістэм НАНБ — лабарант, старшы механік, малодшы, старшы, вядучы і галоўны навуковы супрацоўнік. У 1970 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю. Асноўны напрамак яго навуковых даследаванняў — механіка дыскрэтнага фрыкцыйнага кантакту і яе прыкладанне да разліку вузлоў трэння. Аўтар звыш 80 навуковых прац і публікацый, у т.л. 7 манаграфій (3 выдадзены за мяжой). Мае 4 аўтарскія пасведчанні на вынаходніцтвы.

Член рэдакцыйнага савета міжнароднага часопіса «Трение и износ», Беларускага трыбалагічнага таварыства, спецыялізаванага савета Інстытута механікі металапaлімерных сіcтэм Нацыянальнай АН Беларусі па абароне доктарскіх дысертацый.

## Бібліяграфія 
* Трение полимеров. — М., 1972 (в соавторстве).
* Трение и износ материалов на основе полимеров. — Мн., 1976 (совместно с В. А. Белым, В. Г. Савкиным, А. И. Свириденком).
* Механика дискретного фрикционного контакта. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990 (совм. с Свириденком А. И., Чижиком С. А.).
* Tribology of polymers: adhesion, friction, wear, and mass-transfer. Tribology International. (совм. с Мышкиным Н. К.. Ковалевым А. В.).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Постаці трыбалогіі
Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы СССР
Тэадор Львовіч Перэльман

{{Навуковец 
 |Імя                  = Тэадор Львовiч Перэльман
 |Арыгінал імя         = 
 |Фота                 = 
 |Шырыня               = 
 |Месца нараджэння     = 
 |Грамадзянства        = 
 |Навуковая сфера      = фізіка
 |Месца працы          = Інстытут цепла- і масаабмену АН БССР, БДУ
 |Навуковая ступень    = 
 |Навуковае званне     = 
 |Альма-матэр          = БДУ
 |Навуковы кіраўнік    = 
 |Знакамітыя вучні     = 
 |Вядомы як            = 
 |Вядомая як           = 
 |Узнагароды і прэміі  = { style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"
 
-
 
}
 |Роспіс               = 
 |Шырыня роспісу       = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніцы           = 
}}

**Тэадор Львовiч Перэльман** (, Мінск — ) — беларускі фізік. Доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар.

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (1957). З 1957 г. у Інстытуце цепла- і масаабмену АН БССР (з 1967 г. загадчык лабараторыі), адначасова выкладаў у БДУ.

Навуковыя працы па матэматычнай фізіцы, тэорыі цеплаправоднасці, цеплафізіцы, статыстычнай фізіцы. Распрацаваў (разам з А. В. Лыкавым) тэарэтычныя асновы спалучаных задач цеплаабмену пры знешнім абцяканні цел і метады іх рашэння. Даследаваў асаблівасці працэсаў пераносу пры сублімацыі цвёрдых цел у вакуум.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску
Катэгорыя:Дактары фізіка-матэматычных навук
Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ
Катэгорыя:Фізікі Беларусі
Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута цепла- і масаабмену імя А. В. Лыкава НАНБ
Іосіф Абрамавіч Зільберштэйн

**Iосiф Абрамавiч Зiльберштэйн** (, Гомель — , ) — гідраметэаролаг, вучоны фізіка-географ і геаэколаг.

## Біяграфія 
У 1953 г. скончыў Молатаўскі (Пермскі) дзяржаўны ўніверсітэт. У 1953—1991 гг. у Забайкальскім кіраванні гідраметэаслужбы (старэйшы інжынер сектара гідралагічнага рэжыму, начальнік гідраметэаралагічнай станцыі Чыта, начальнік аддзела гідраметэафонду, дырэктар Чыцінскай гідраметэаабсерваторыі (1969—1979), намеснік начальніка кіравання).

Рэдактар і сааўтар шматлікіх даведачных матэрыялаў па клімаце, водных і агракліматычных рэсурсаў Забайкалля, гідралагічных штогоднікаў і іншых матэрыялаў. Аўтар каля 40 навуковых прац.

## Спасылкі 
* Зильберштейн И. А. 

Катэгорыя:Вучоныя СССР
Катэгорыя:Выпускнікі Пермскага дзяржаўнага ўніверсітэта
W- і Z-базоны

'''*W*- і *Z*-базо́ны'* — элементарныя часціцы, пераносчыкі слабага ўзаемадзеяння. Іх адкрыццё (CERN, 1983) лічыцца адным з галоўных поспехаў Стандартнай мадэлі фізікі элементарных часціц.

*W*-часціца названа па першай літары назвы ўзаемадзення — слабае (**Weak**) узаемадзеянне. *Z*-часціца атрымала такое імя, бо *Z*-базон мае нулявы (**Zero**) электрычны зарад.

*Z*0 базон не можа ўплываць ні на электрычны зарад, ні які іншы (дзіўнасць і інш.) — толькі спін і імпульс, так што ён ніколі не змяняе пакаленне ці водар часціцы, якая яго выпраменьвае (гл. *слабы нейтральны ток'').

## Гл. таксама 
* Стандартная мадэль
* Калібравальны базон
* Механізм Хігса
* Спіс базонаў

Катэгорыя:Базоны
Катэгорыя:Стандартная мадэль
Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Слабае ўзаемадзеянне
Катэгорыя:Электраслабае ўзаемадзеянне
Сцынтыляцыйны лічыльнік

са сцынтыляцыйным дэтэктарам]]
*Сцынтыляцы́йны лічы́льнік*' — дэтэктар радыеактыўнага выпраменьвання, прынцып дзеяння якога заснаваны на люмінесцэнцыі.

Сцынтыляцыйныя лічыльнікі выкарыстоўваюцца для выяўлення радыеактыўнага выпрамення рэчывам, што свяціцца пры паглынанні гама-кванта, нейтрона або зараджанай часціцы, люмінафора. У сучасных прыладах святло з дапамогай святлаводаў перадаецца на фотапамнажальнікі. Паслядоўна выкарыстоўваючы некалькі фотапамнажальнікаў можна дамагчыся ўзмацнення ў мільярды разоў.

Для выяўлення гама-квантаў найчасцей выкарыстоўваюцца крышталі NaI з дамешкам талію. Для выяўлення зараджаных часціц лепш выкарыстоўваць пластыкавыя сцынтылятары, напрыклад, полістэрын з дабаўкай тэрфінілу. Вадкія сцынтыляцыйныя лічыльнікі эфектыўныя для рэгестрацыі бэта-часціц.

Упершыню методу выкарыстання сцынтыляцыйных лічыльнікаў ажыццявіў Уільям Крукс у 1903 годзе.

## Літаратура 
* 
* *Фрауэнфельдер, Хенли Э.* Субатомная физика — Москва: Мир, 1979.

Катэгорыя:Дэтэктары элементарных часціц
Каларыметр (фізіка элементарных часціц)

**Каларыметры ў фізіцы высокіх энергій** — існуе дзве асноўныя сістэмы класіфікацыі каларыметраў: *па геаметрыі асяроддзя дэтэктавання* і *па відзе дэтэктуемых элементарных часціц*. Паводле класіфікацыі, па геаметрыі асяроддзя каларыметры бываюць гамагенныя (аднастайныя) і гетэрагенныя (самплінг-каларыметры). Па відзе дэтэктуемых часціц каларыметры бываюць электрамагнітныя і адронныя.

Адронныя каларыметры амаль без выключэння гетэрагенныя. Гэта звязана з тым, што немагчыма зрабіць аднастайныя цвёрдацельныя дэтэктары (сцынтылятары, паўправаднікі і іншае) такіх памераў, каб забяспечвалі поўнае паглынанне энергіі часціц адроннага каскаду. Праблема вырашаецца з дапамогай выкарыстання «сэндвічаў», дзе чаргуюцца пласты паглынальных і дэтэктуючых асяроддзяў. Ролю паглынальнікаў могуць выконваць такія шчыльныя і моцна паглынальныя матэрыялы як жалеза (Fe), свінец (Pb), медзь (Cu), уран (U). У якасці дэтэктараў — цвёрдыя сцынтылятары або свінцовае шкло, якое эфектыўна генеруе чаранкоўскае выпраменьванне. Трапляючы ў такі самплінг-каларыметр, часціца ўтварае лівень другасных часціц, якія з прасоўваннем углыб хутка памнажаюцца.

Энергія першаснай часціцы трансфармуецца ў энергіі часціцаў каскаду, а таксама ва ўзрушанасць і іанізацыю асяроддзя. Калі забяспечыць дастатковыя для прыпынку і паглынання ўсіх другасных часціцаў памеры каларыметра, то задача будзе вырашана зборам і сумаваннем усіх сігналаў з дэтэктуемых пластоў. Электрамагнітныя каларыметры найчасцей гамагенныя. Гэта звязана з тым, што электроны, пазітроны і гама-кванты, якія складаюць аснову электрамагнітнага каскаду, добра губляюць энергію ў дэтэктуючых асяроддзях каларыметраў — крышталях сцынтылятараў і чаранкоўскіх радыятарах — разумных памераў. Апроч гэтага, выкарыстанне гамагенных каларыметраў прыводзіць да лепшага энергетычнага распазнавання ў параўнанні з самплінг-каларыметрамі.

Часта для рэгістрацыі электрамагнітных і адронных кампанентаў ліўняў выкарыстоўваюць адзіныя каларыметрычныя комплексы. У гэткім разе, першым пластом, на які трапляе бамбардзіруючая часціца, з'яўляецца пласт дэтэктараў электрамагнітнага каларыметра, які дэтэктуе электрамагнітную кампаненту ліўня. Адронная кампанента слаба паглынаецца ў ім, таму адронны каларыметр заўсёды размяшчаецца пасля электрамагнітнага. Ззаду адроннага каларыметра звычайна ставяць мюонныя камеры для рэгістрацыі мюонаў.

Катэгорыя:Фізіка паскаральнікаў
Катэгорыя:Дэтэктары іанізуючага выпраменьвання
Катэгорыя:Эксперыментальныя ўстаноўкі фізікі элементарных часціц
Працэс Дрэла-Яна

300px|thumb|Працэс Дрэла-Яна: кварк з аднаго адрона і антыкварк з іншага анігілююць праз прамежкавы віртуальны фатон з утварэннем пары лептонаў.
**Працэс Дрэла-Яна** () сустракаецца ў адрон-адронных рассейваннях пры высокіх энергіях. Адбываецца пры анігіляцыі аднаго з кваркаў аднаго адрона і антыкварка з іншага (анты-)адрона, у выніку чаго, ствараецца віртуальны фатон, Z- ці W-базоны, якія потым распадаюцца на лептон-антылептонную пару. 

У дадзенай з'яве анігіляваць могуць як валентныя кваркі адронаў, так і марскія. Упершыню гэты працэс быў прапанаваны Сіднеям Дрэлам і Тун-Моу Янам у 1970 для апісання ўтварэння лептон-антылептонных пар у адронных сутыкненнях пры высокіх энергіях. Эксперыментальна першым гэты працэс назіраў Крыстэнсан і інш. у пратонна-ўранавых сутыкненнях у сінхратроне з пераменным градыентам у Брукхейвенскай нацыянальнай лабараторыі (штат Нью-Ёрк, ЗША).

Працэс Дрэла-Яна вывучаецца як у эксперыментах з фіксаванай мішэнню, так і ў калайдарных эксперыментах.

Калі існуюць больш цяжкія калібравальныя базоны (Z базон, напрыклад), яны могуць быць выяўлены ў якасці піку ў спектры дылептоннае інварыянтнае масы, амаль такім жа чынам, што і звычайныя Z базоны, якія з'яўляюцца ў выніку працэсу Дрэла-Яна.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Квантавая механіка
Уткін

**Уткін** — рускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Анатоль Віктаравіч Уткін (1942—1975) — савецкі серыйны забойца.
* Валерый Сцяпанавіч Уткін (1922—1944) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза.
* Васіль Вячаслававіч Уткін (1972—2024) — расійскі спартыўны журналіст і тэлекаментатар, тэле- і радыёвядучы, блогер, шоумен і акцёр.
* Віталь Юр’евіч Уткін (нар. 1965) — беларускі палітык.
* Мікалай Іванавіч Уткін (1780—1863) — рускі гравёр, майстар партрэтнай гравюры.
Рыгор Давыдавіч Пласкоў

**Рыгор Давыдавіч Пласкоў** (,  — ) — генерал-лейтэнант артылерыі.

## Біяграфія 
Скончыў Ваенеую акадэмію імя Фрунзэ (1932). У Чырвонай гвардыі з 1917 г., потым у Чырвонай Арміі. Удзельнік грамадзянскай вайны, баёў на Паўднёвым, Паўднёва-Заходнім і Заходнім франтах, савецка-фінляндскай вайны. У Вялікую Айчынную вайну з 1941 года на Заходнім, Калінінскім, 2-м Украінскім. 1-м Беларускім франтах: камандуючы артылерыі дывізіі, корпуса, арміі. Да 1956 г. у Савецкай Арміі.

Аўтар кнігі «Пад грукат кананады» (1969).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Валерый Сцяпанавіч Уткін

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Валерый Сцяпанавіч Уткін
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  =
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1941—1944
 |званне           = старшы лейтэнант
 |род войскаў      = пяхота
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
  
}
{ style="background:transparent"
     
-
 медаль 
}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = С. Р. Дрынь
 |у адстаўцы     = 
}}
**Валерый Сцяпанавіч У́ткін** (, сяло Алёшына,  — , каля вёскі Святое Возера ()) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (23.08.1944, пасмяротна).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сяле Алёшына (зараз у Сасаўскім раёне Разанскай вобласці Расіі). Скончыў інструментальна-зварачны тэхнікум і працаваў зваршчыкам на чыгуначнай станцыі ў Маскоўскай вобласці. У чэрвені 1941 г. прызваны ў Чырвоную Армію. Скончыў курсы малодшых лейтэнантаў.

Камандзір стралковай роты 740-га стралковага палка (217-я стралковая Унечская Чырванасцяжная дывізія, 48-я армія, 1-ы Беларускі фронт) старшы лейтэнант В. Уткін вызначыўся ў ходзе Беларускай наступальнай аперацыі. 25 чэрвеня 1844 г. у баях каля вёскі Святое Возера Рагачоўскага раёна Гомельскай вобласці. У час адбіцця контратакі праціўніка, якую падтрымлівалі 5 самаходных артылерыйскіх установак «Фердынанд», В. С. Уткін разам з чырвонаармейцам С. Р. Дрынь са звязкамі процітанкавых гранат кінуліся пад самаходную ўстаноўку і ўзарвалі яе. Астатнія САУ павярнулі назад.

Першапачаткова В. С. Уткін быў пахаваны на могілках у вёсцы Калатоўка Рагачоўскага раёна, у 1957 годзе перапахаваны ў брацкай магіле ў Рагачове. На магіле помнік.

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка» (пасмяротна)
* Ордэн Леніна (пасмяротна)
* Два ордэны Чырвонай Зоркі
* Медаль

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Гаус (адзінка вымярэння)

**Га́ус** (беларускае абазначэнне **Гс**, міжнароднае — **G**) — адзінка вымярэння магнітнай індукцыі ў сістэме СГС.

Названа ў гонар нямецкага фізіка і матэматыка Карла Фрыдрыха Гауса.

: 1 Гс = 100 мкТл;
: 1 Тл = 104 Гс.

Можа быць выражана праз асноўныя адзінкі вымярэння сістэмы СГС наступным чынам:

: 1 Гс = 1 г1/2·см?1/2·с-1.

## Гл. таксама 
* Тэсла (адзінка вымярэння)

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Катэгорыя:СГС
Катэгорыя:Карл Фрыдрых Гаус
Катэгорыя:Магнетызм
Удзельнікі Першай сусветнай вайны

Спіс краін, якія прынялі ўдзел у Першай сусветнай вайне.

## Антанта 
*  Брытанская імперыя
**  Аўстралія
** 30px Брытанская Індыя
** 30px Радэзія (пад уладай Брытанскай Паўднёва-Афрыканскай кампаніі)
** 30px Канада
** 30px Мальта
**  Новая Зеландыя
** 30px Ньюфаўндленд
** 30px Паўднёва-Афрыканскі Саюз
**  Брытанскія кароныя калоніі
*  Расійская імперыя
**  Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка (да Брэст-Літоўскага міру 1918)
*  Францыя
**  Французская каланіяльная імперыя

У ходзе вайны, на бок Антанты перайшлі наступныя дзяржавы:
*  Бельгія
**  Бельгійская каланіяльная імперыя
* 30px Бразілія
*  Гаіці
*  Гандурас
*  Гватэмала
* 30pxГрэцыя
* ЗША
**  Аляска
**  Гаваі
**  Філіпіны
**  Пуэрта-Рыка
**  Тэрыторыі ЗША
* 30px Італія
* 30px Рэспубліка Кітай
*  Коста-Рыка
*  Куба
*  Ліберыя
*  Непал
*  Нікарагуа
* Новыя Гебрыды (кандамініум Вялікабрытаніі і Францыі)
*  Панама
*  Партугалія
**  Партугальская каланіяльная імперыя
*  Румынія
*  Сан-Марына
* 30px Сербія
*  Сіам
* 30px Чарнагорыя
* 30px Чэхаславацкія легіёны
*  Японская імперыя

## Цэнтральныя дзяржавы і саюзнікі 
*  Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка
* 30px Асманская імперыя
* 30px Аўстра-Венгрыя
*  Балгарыя
* 30px Германская імперыя
** 30px Германская каланіяльная імперыя
* 30px Дзяржава дэрвішаў
* 30px Эмірат Джэбель-Шамар

## Дзяржавы, якія прытрымліваліся нейтралітэту 
* 30px Албанія
*  Аргенціна
* 30px Афганістан
*  Балівія
*  Бутан
* 30px Венесуэла
*  Данія
* 30px Іспанія
*  Калумбія
* 30px Ліхтэнштэйн
*  Люксембург
*  Манака
* 30px Манголія
* 30px/30px Мексіка
*  Нарвегія
*  Нідэрланды
*  Парагвай
* 30px Персія
*  Сальвадор
*  Тыбет
*  Чылі
*  Швейцарыя
*  Швецыя
* Шпіцберген — нейтральны кандамінімум
* 30px Эфіопія

## Абвяшчэнне вайны 
Катэгорыя:Першая сусветная вайна паводле краін
Кандэла

**Кандэ́ла** (пазначэнне: **кд**, **cd**) — адна з сямі асноўных адзінак вымярэння сістэмы СІ, роўная сіле святла, якое выпускаецца ў зададзеным кірунку крыніцай манахраматычнага выпраменьвання частатой 540·1012 гэрц, энергетычная сіла святла якога ў гэтым кірунку складае (1/683) Вт/ср. Прынята ў якасці адзінкі СІ ў 1979 г. XVI Генеральнай канферэнцыяй па мерах і вагах.

Абраная частата адпавядае зялёнаму колеру. Чалавечае вока валодае найбольшай адчувальнасцю ў гэтай вобласці спектра. Калі выпраменьванне мае іншую частату, то для дасягнення той жа сілы святла патрабуецца бо́льшая энергетычная інтэнсіўнасць.

Раней кандэла вызначалася як сіла святла, выпрамененага чорным целам перпендыкулярна паверхні плошчай 1/60 см² пры тэмпературы плаўлення плаціны (2042,5 К). У сучасным азначэнні каэфіцыент 1/683 абраны такім чынам, каб новае азначэнне адпавядала старому.

## Гісторыя 
* 1909 год уведзеная адзінка сілы святла «міжнародная Свечка». Роўная сіле святла кропкавай крыніцы ў такім кірунку, у якім ён выпускай светлавы паток у 1 люмен, раўнамерна размеркаваны ў цялесным вугле 1 стэрадыян. 1 міжнародная Свечка роўная 1,005 кд. Выкарыстоўвалася з 1921 года (у СССР з 1925 года) па 1948 год.
* 1948 год новая Свечка замяніла міжнародную Свечку.
* 1967 год замест «новая Свечка» уведзена сучасная назва Кандэла.

## Прыклады 
Сіла святла, выпрамененая свечкай, прыкладна роўная адной кандэле ( — свечка), таму раней гэтая адзінка вымярэння звалася «свечкай», цяпер гэтая назва з’яўляецца састарэлай і не выкарыстоўваецца.

Сіла святла тыпавых крыніц:

## Кратныя і дзельныя адзінкі 
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораюць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

## Гл. таксама 
* Люмен — адзінка вымярэння светлавога струменя

Катэгорыя:Фотаметрыя
Катэгорыя:Святло
Катэгорыя:СІ
Максвел (адзінка вымярэння)

**Ма́ксвел** — адзінка вымярэння магнітнага патока ў сістэме СГС. Беларускае скарачэнне — **Мкс** (не блытаць з мікрасекундай, яе скарочанае абазначэнне — мкс — запісваецца з малой літары). Міжнароднае скарачэнне — **Mx**.

Уведзена Міжнароднай электратэхнічнай камісіяй у 1930 г. (раней гэта адзінка звалася *лініяй*). Названа ў гонар англійскага фізіка Джэймса Клерка Максвела.

: 1 максвел = 1 гаус·см² = 10−8 вебер.

У аднародным магнітным поле з індукцыяй 1 гаус магнітны паток у 1 максвел праходзіць праз плоскі контур плошчай 1 см², размешчаны перпендыкулярна вектару індукцыі.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Катэгорыя:СГС
Катэгорыя:Магнетызм
Іозеф Стэфан

**Іозеф Стэ́фан** (, 24 сакавіка 1835, Санкт-Пёльтэн — 7 студзеня 1893, Вена) — аўстрыйскі фізік і матэматык. Член Аўстрыйскай акадэміі навук (1865).

## Біяграфія 
Стэфан нарадзіўся ў Санкт-Пёльтэне ў сям’і этнічных славенцаў. Скончыў гімназію ў Клагенфурце і падумваў пра ўступленне ў ордэн бенедыкцінцаў, аднак вырашыў займацца фізікай і матэматыкай і паступіў у Венскі ўніверсітэт, які скончыў у 1857. Пасля выкладаў ва ўніверсітэце (з 1863 — прафесар кафедры вышэйшай матэматыкі і фізікі), з’яўляўся дырэктарам Інстытута эксперыментальнай фізікі (з 1866), рэктарам універсітэта (1876—1877), віцэ-прэзідэнтам Аўстрыйскай акадэміі навук.

Імя Стэфана носіць найбуйнейшы даследчы інстытут у Славеніі.

## Навуковая дзейнасць 
Вядомы сваімі працамі па розных абласцях фізікі — кінетычнай тэорыі газаў, тэорыі цеплавога выпраменьвання, оптыцы, акустыцы, электрамагнетызму і інш. Вывучаў дыфузію і цеплаправоднасць газаў, атрымаў каэфіцыенты цеплаправоднасці шматлікіх з іх. У 1879 годзе шляхам вымярэння цеплааддачы плацінавага дрота пры розных тэмпературах усталяваў прапарцыйнасць энергіі, якая выпраменьвацца ім, чацвёртай ступені абсалютнай тэмпературы. Выкарыстоўваючы гэту заканамернасць, упершыню даў дакладную ацэнку тэмпературы паверхні Сонца — каля 6000 градусаў. Тэарэтычнае абгрунтаванне гэтага закона, вядомага як закон Стэфана — Больцмана, было дадзена ў 1884 годзе вучнем Стэфана Людвігам Больцманам.

У матэматыцы вядомы задача Стэфана і адваротная задача Стэфана з рухомай мяжой у тэорыі дыферэнцыяльных ураўненняў з частковымі вытворнымі.

## Гл. таксама 
* Закон Стэфана — Больцмана

## Літаратура 
* 
* Й. Стефан  // *Ю. А. Храмов.* Физики: Биографический справочник. — М.: Наука, 1983. — С. 38-39.

## Спасылкі 
* Стэфан і яго закон на сайце «Элементы»

Катэгорыя:Фізікі Аўстрыі
Катэгорыя:Фізікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Рэктары Венскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клагенфурце
Рэнтген (адзінка вымярэння)

**Рэнтген** (сімвал **P**) — пазасістэмная адзінка экспазіцыйнай дозы радыеактыўнага выпраменьвання. Паказвае здольнасць рэнтгенаўскага альбо гама-выпраменьвання іанізаваць паветра. 1 P — колькасць радыяцыі, неабходная для вызвалення дадатных і адмоўных зарадаў адной электрастатычнай адзінкі зарада (ESU) у 1 см3 сухога паветра пры нармальных умовах (стандартнай тэмпературы і ціску). Гэта адпавядае генерацыі прыкладна 2,083×109 пар іонаў.

## Пераказ у іншыя адзінкі 
У Міжнароднай сістэме адзінак, 1 **Р** = 2,57978 · 10−4 Кл/кг (з 1 электрастатычная адзінка ≈ 3.33564 Кл і стандартнай шчыльнасці атмасфернага паветру ~1.293 кг/м³).
Да 2006 года, рэнтген быў прыняты да ўжывання з сістэмай СІ, але яго велічыня выражалася ў адзінках СІ, як зарад падзелены на адзінку масы (Кл/кг).

Назва *рэнтген* паходзіць ад прозвішча нямецкага фізіка Вільгельма Рэнтгена.

## Гл. таксама 
* Прыстаўкі для ўтварэння кратных і дробавых адзінак

## Спасылкі 
* Other Non-SI units accepted for use with the SI

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Радыебіялогія
Хімічная кінетыка

[thumb|400px|[Скорасць хімічнай рэакцыі знаходзіцца ў непасрэднай залежнасць ад канцэнтрацыі рэагентаў, што тлумачаць тэорыя сутыкненняў і закон дзеючых мас.]]
**Хімі́чная кінетыка**, **кінетыка хімічных рэакцый** — раздзел фізічнай хіміі, які вывучае заканамернасці працякання хімічных рэакцый у часе, залежнасці гэтых заканамернасцей ад вонкавых умоў, а таксама механізмы хімічных пераўтварэнняў.

## Скорасць хімічнай рэакцыі 
Скорасць хімічнай рэакцыі знаходзіцца ў непасрэднай залежнасці ад умоў рэакцыйнага асяроддзя, у якім праходзіць рэакцыя. 

### Прырода рэагентаў і агрэгатны стан 
Скорасць хімічнай рэакцыі залежыць ад прыроды рэагуючых рэчываў. Хуткімі рэакцыямі з'яўляюцца рэакцыі кіслот, асноў и солей металаў, а таксама рэакцыі іоннага абмену. Рэакцыі з малекуламі з кавалентнай сувяззю і масіўнымі малекуламі як правіла больш павольныя.

Агрэгатны стан (цвёрдае цела, вадкасць ці газ) таксама моцна ўплывае на скорасць хімічных пераўтварэнняў. Калі рэагуючыя рэчывы знаходзяцца ў адной фазе, напрыклад, у водным растворы, цеплавы рух прыводзіць малекулы рэагентаў у кантакт. Калі ж рэагенты знаходзяцца ў розных фазах, то праходзіць гетэрагенная хімічная рэакцыя, непасрэднае ўзаемадзеянне кампанентаў у якой адбываецца толькі на граніцы раздзелу фаз. Адсюль выцякае, што чым большая плошча для правядзення рэакцыі, тым скарэй яна працякае. Напрыклад, рэакцыя карбанату кальцыю ў выглядзе крэйды і мармуру ў першым выпадку будзе працякаць хутчэй за другі з-за порыстай, і таму большай велічыні паверхні.

### Канцэнтрацыя 
Канцэнтрацыя моцна ўплывае на скорасць хімічнай рэакцыі, бо часціцы могуць зрэагаваць толькі сутыкнуўшыся. Чым большая канцэнтрацыя рэчываў у рэакцыйнай прасторы, тым большая імавернасць сутыкнення ў ёй часціц рэагентаў, што тлумачыцца тэорыяй сутыкненняў. Скорасць рэакцыі пры гэтым выражаецца законам дзеючых мас.

### Тэмпература 
### Каталізатары 
### Ціск 
## Хімічная раўнавага 
Катэгорыя:Фізічная хімія
Уфа (значэнні)

**Уфа:**
* Уфа — горад у Расіі, сталіца Рэспублікі Башкартастан
* Уфа — рака ў Чалябінскай і Свярдлоўскай абласцях і Башкартастане (Расія), прыток ракі Белая

## Спорт 
* ФК Уфа
Уфа (рака)

**Уфа́** (, ) — рака ў Чалябінскай і Свярдлоўскай абласцях і Башкартастане (Расія), правы прыток ракі Белая (басейн Волгі).

Даўжыня ракі 918 км, плошча вадазбору 53,1 тыс. км². Бярэ пачатак ва Уфімскім возеры на Сярэднім Урале. Да месца ўпадзення ракі Юрузань даліна Уфы вузкая, ніжэй па цячэнні пашыраецца. Упадае ў раку Белая на ўскраіне горада Уфа. Асноўныя прытокі: Ай, Юрузань, Бісерць, Сярга, Цюй, Уфалей.

На рацэ Паўлаўская ГЭС і Паўлаўскае вадасховішча.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Река УФА // Государственный водный реестр РФ

Катэгорыя:Басейн Камы
Катэгорыя:Рэкі Чалябінскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Свярдлоўскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Башкартастана
Манастырок (Гомель)

**Засценак Манастырок** (пасля далучэння проста Манастырок) — гістарычны раён горада Гомеля. Тэрытарыяльна размешчаны па-за сучаснай вуліцы Інтэрнацыянальная (за мастом «Кавальны-1»), паміж чыгуначным палатном і вёскай Любны, а з поўначы абмежаваны вуліцамі Беларускай і Леванеўскай.

Манастырок з’яўляецца часткай былой Спасавай Слабады. Таксама як і Спасава Слабада, Манастырок быў першапачаткова заселены стараверамі.

## Геаграфічныя адметнасці 
Гістарычным цэнтрам раёна з’яўляюцца вуліцы: 1-я Заводская (раней Падгорная) і 2-я Заводская (раней Манастырская).

Вядомым месцам Манастырка з’яўляецца так званая «**Басава гара**», самая высокая кропка Манастырка, на якой размяшчаўся дом заможнага абшарніка па прозвішчу Шаўцоў (рас. Шевцов).

## Гістарычныя адметнасці 
Манастырок вядомы сваім лесапільным заводам Левіціна (па інш. версіі Левітана). Гэта адлюстравана на карце Гомеля 1910 года. На той жа карце 1910 года, Манастырок апошніраз узгадаваецца пад назвай «Засценак Манастырок» .

Яшчэ адной адметнасцю былі могілкі старавераў, якія знаходзіліся недалёка ад Басавай гары (не захаваліся).

## Літаратура 
* Рогалев, А. Ф. От Гомиюка до Гомеля: городская старина в фактах, именах, лицах / А. Ф. Рогалев. — [2-е изд., переработанное и дополненное]. — Гомель : Барк, 2006. — 218 с.
* Вершинин, С. Новые этюды старого города: Монастырёк // Гомельские ведомости, 5 декабря 2022.

## Спасылкі 
* Район Монастырька в Гомеле 

Катэгорыя:Гістарычныя раёны Гомеля
Аляксей Паўлавіч Федчанка

**Аляксей Паўлавіч Фе́дчанка** (,  — , ледавік на Манблане, Альпы) — рускі вучоны-натураліст, падарожнік, даследчык Сярэдняй Азіі.

У 1864 годзе скончыў Маскоўскі ўніверсітэт. У 1868—1871 гадах падарожнічаў Туркестане і нізоўях ракі Сырдар’я. Займаўся даследаваннямі Алайскай і Ферганскай далін, адкрыў і даследаваў Заалайскі хрыбет. Стварыў першую араграфічную схему горнай сістэмы Гісара-Алая. У 1872 годзе А. П. Федчанка выехаў у Францыю, затым у Лейпцыг, пабываў у Швейцарыі.

У верасні 1873 года з двума праваднікамі падняўся на адзін з ледавікоў Манблана (), дзе загінуў падчас буры. Пахаваны на могілках у Шамані (Францыя) ля падножжа Манблана.

Асноўныя працы А. П. Федчанкі былі сістэматызаваны і надрукаваны пасля яго смерці пад назвай «Падарожжа ў Туркестан А. П. Федчанкі».

## Памяць 
У гонар А. П. Федчанкі названы ледавік на Паміры , астэроід 3195 і род вос *Fedtschenkia*.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Падарожнікі Расійскай імперыі
30 Seconds to Mars

**«30 Seconds to Mars»** () — амерыканскі альтэрнатыўны гурт з Лос-Анджэлеса, штат Каліфорнія. Заснаваны ў 1998 годзе братамі Джарэдам і Шэнанам Лета.

## Дыскаграфія 
### Альбомы 
* *30 Seconds to Mars* (2002)
* *A Beautiful Lie* (2005)
* *This Is War* (2009)
* *Love Lust Faith + Dreams* (2013)
* *America* (2018)
* ''It's the End of the World but It's a Beautiful Day'' (2023)

## Склад 
### Асноўны склад 
* Джарэд Лета — вакал, гітара, клавішныя, студыйная бас-гітара (з 1998 года)
* Шэнан Лета — ударныя, перкусія (з 1998 года)

### Канцэртныя ўдзельнікі 
* Стывен Аела — бас-гітара, клавішныя, гітара, бэк-вакал (з 2013 года)

### Былыя ўдзельнікі 
* Тома Мілічавіч — сола-гітара, скрыпка, клавішныя, бэк-вакал, перкусія, студыйная бас-гітара (2003—2018)
* Мэт Уочтэр — бас-гітара, клавішныя, бэк-вакал (2001—2007)
* Солан Бікслер — гітара, бэк-вакал (2001—2003)

### Былыя канцэртныя ўдзельнікі 
* Кевін Дрэйк — гітара (1999—2002)
* Брэкстан Аліта — клавішныя, гітара (2009—2013)
* Мэт Мак-Джанкінс — бас-гітара (2011)
* Цім Келехер — бас-гітара, сінтэзатар (2007—2010, 2011—2013)

### Часавая шкала 
## Спасылкі 
*  
* 
* Афіцыйны сайт альбома «A Beautiful Lie» 
* Расійскі фан-сайт 

Катэгорыя:Рок-гурты ЗША
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1998 годзе
Спеў

**Спеў** або **вака́л** — вакальнае мастацтва. Выкладаюць у музычных навучальных установах як асобную дысцыпліну.

Паходжанне спеву звязана з імкненнем чалавека выказаць свой настрой у гуках голасу. Паступова развіваючыся, спеў становіцца прадметам адмысловага мастацтва. Словы, дзякуючы спеву, набываюць большы рэльеф. Тэкст у злучэнні са спевам аказвае асабліва моцнае, захапляльнае ўздзеянне. Для спеву як мастацтва, неабходныя правільная, натуральная пастаноўка голасу і тэхнічнае вакальнае развіццё.

Спеў ужываецца не толькі ў солавым, але і ў сумесным выкананні (дуэт, трыа, квартэт, квінтэт, хор, ансамбль). Спеў выйграе ў музыцы меладычнай, якая дае магчымасць спеваку перадаваць музычны матэрыял вольна, не робячы над голасам занадта вялікіх высілкаў, не стамляючы яго прыёмамі, неўласцівымі яго натуры. Музыка для спеву не павінна насіць у сабе характару інструментальнага, гэта значыць не павінна заключаць у сабе прыёмаў, больш прыдатных да інструмента, чым да голасу.

Ва ўмовах сучаснай музычнай індустрыі пад вакалам таксама разумеюць любое голаснае выкананне музычнага твору: ад меладычнага рамансу да сцэнічных енкаў і крыкаў. У англійскай навуковай тэрміналогіі ўжыванне паняцця больш шырокае: тут «вакалам» можа звацца любое чалавечае маўленне голасам.

Жанры спеву:
* оперны
* камерны — канцэртнае выкананне арый, рамансаў, песень

Стылі спеву:
* пявучы — кантылена
* дэкламацыйны — рэчытатыў
* каларатурны
Спеў без слоў — вакаліз.

## Гл. таксама 
* Опера

## Спасылкі
Ню-метал

**Ню-метал** (, вытворнае ад *new metal* — «новы метал») — паджанр альтэрнатыўнага метала, які з’явіўся ў сярэдзіне 1990-х гадоў. Большасць калектываў змешваюць ню-метал з іншымі жанрамі, з прычыны чаго ўтварыліся некалькі асноўных і велізарная колькасць больш рэдкіх паджанраў. У 1990-я і пачатак 2000-х гадоў гэты жанр з’яўляўся самым запатрабаваным на рынку рок-музыкі ў прыватнасці і музычнай індустрыі наогул. Пачынаючы з другой паловы 2000-х яго папулярнасць пачала падаць, саступаючы месца эма-руху, як самай распаўсюджанай плыні ў рок-музыцы. Аднак лепшыя гурты ню-металу працягваюць выпускаць свае новыя альбомы, удасканальваючы гучанне, эксперыментуючы з рознымі складнікамі і навострываючы свае навыкі.

## Гісторыя 
Смерць лідара легендарнага гурта Nirvana, Курта Кабейна, у 1994 годзе дала штуршок да моцнага развіцця альтэрнатыўнай музыкі з грандж-складальнай. Але заснавальнікам прынята лічыць Майка Петана: Faith No More; Mr.Bungle; Fantomas; Tomahawk і г.д. Па словах саміх ню-металістаў менавіта ён адкрыў ім дарогу да ню-металу, на што сам Петан іранічна адказвае, што падобны шлак прыдумаць не мог. Чысты ню-метал у тым выглядзе, у якім яго стварылі заснавальнікі жанру, уяўляе з сябе змешванне грув-металу і гранжу. Вельмі часта выкарыстоўваецца гранжавы ход «спакойна-рэзка», гэта значыць у куплеце музыка і вакал спакойныя, вялікая ўвага надаецца басу і вакалу, а ў прыпеве вакал зрываецца на крык, у ход ідуць жорсткія гітарныя рыфы, хоць бывае і зваротнае. Мелодыка даволі разнастайная для розных гуртоў, шмат увагі надаецца спэцыфічнаму рытму.

## Ню-метал/Рэпкор 
Гэты найбольш папулярны кірунак ню-металу меў велізарную папулярнасць у першыя пяць-шэсць гадоў ХХІ стагоддзя. Фактычна, гэта нешта сярэдняе паміж ню-металам і рэпкорам. Валодае мякчэйшым саўндам, чым класічны ню-метал. У вакале прысутнічае значна большы адсотак хіп-хоперскай «чыткі», якая звыкла ўстаўляецца ў куплетах, але ў адрозненне ад рэпкора, выкарыстоўваецца і звычайны для жанру вакал.

## Прадстаўнікі ў Беларусі 
* Mauzer
* 5diez

## Прадстаўнікі 
* American Head Charge
* Deftones
* Disturbed
* Drowning Pool
* Ill Niño
* Korn
* Limp Bizkit
* Linkin Park
* Mudvayne
* P.O.D.
* Papa Roach
* Slipknot
* Soulfly
* System of a Down


Катэгорыя:Альтэрнатыўны рок
Свята-Мікалаеўская царква (Азярніца)

**Свята-Мікалаеўская царква** — праваслаўны храм на ўскраіне в. Азярніцы, Слонімскага раёна. Помнік архітэктуры сінадальнага кірунку рэтраспектыўна-рускага стылю.

## Гісторыя 
Пабудавана ў 1867 г. з цэглы на сродкі казны (6654 руб.); была прыпісана да Раства-Багародзіцкай царквы вёскі Міжэвічы. У 19 стагоддзі маёнтак Азярніца належаў святару Антону Аліфяровічу.

## Архітэктура 
Падоўжана-восевую кампазіцыю белакаменнага храма фармуюць двухярусная чатырохгранная званіца-прытвор, прасторная трапезная, папярочны аб'ём малітоўнай залы, прамавугольная апсіда. Плоскасныя фасады прарэзаны адзінарнымі і здвоенымі арачнымі вокнамі ў руставаных ліштвах. Маляўнічы сілуэт завяршаюць самкнуты сферычны купал з макаўкай над званіцай і цыбулепадобны купал на 8-гранным барабане асноўнага аб'ёму. Уваход вырашаны чатырохслуповым арачным рундуком з бочкавым кілепадобным пакрыццём. Лапідарны дэкор абмежаваны філёнгамі шырынкамі, прафіляванымі карнізамі і шырынкавымі фрызамі.

Царква акаймавана бутавай агароджай з чатырохслуповай брамай.

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі / А.М. Кулагін, З.Э. Герасімовіч, У.П. Свентахоўскі. - Мн., БелЭн, 2007. стар. 10.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Слонімскага раёна
Катэгорыя:Азярніца (Слонімскі раён)
Катэгорыя:Храмы Святога Мікалая
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў псеўдарускім стылі
Катэгорыя:Храмы Навагрудскай епархіі
Катэгорыя:1867 год у Беларусі
Хэві-метал

**Хэві-метал** (, літаральна *важкі метал*) — жанр рок-музыкі, першы і асноўны кірунак метала. Звычайна гэтым тэрмінам называюць «класічны» метал у тым ягоным выглядзе, у якім ён быў створаны ў пачатку 1970-х гадоў такімі гуртамі як Black Sabbath і Judas Priest. Аднак часам пад хэві-металам разумеюць метал увогуле (асабліва гэта распаўсюджана на Захадзе).

## Музычная характарыстыка 
Гук *хэві-метала* даволі падобны на хард-рокавы. Характарызуецца гітарнымі рыфамі (сярэдняга і хуткага тэмпу), гітарнымі ж сола і зазвычай «высокім» вакалам.

## Тэматыка песень 
Асноўнымі тэмамі для тэкстаў хэві-металічных кампазіцый ёсць: вайна, жахі, уласна хэві-метал, часам станоўчыя якасці чалавека (мужнасць, адвага, сяброўства), містыцызм, рэлігія.

## Спіс хэві-метал гуртоў 
* Accept
* AC/DC
* Aerosmith
* Alice Cooper
* Black Sabbath
* Blaze Bayley
* Blue Cheer
* Blue Öyster Cult
* Briar Rose
* Budgie
* Cream
* Danzig
* Deep Purple
* Def Leppard
* Diamond Head
* Dio
* Dokken
* Gotthard
* Guns N’ Roses
* Halford
* Icarus Witch
* Iron Butterfly
* Iron Maiden
* Jimi Hendrix
* Judas Priest
* kingdom come
* Kiss
* Led Zeppelin
* Manowar
* MC5
* Megadeth
* Metal Church
* Metalucifer
* Mötley Crüe
* Motörhead
* Mountain
* Oz
* Ozzy Osbourne
* Paul Dianno
* Pentagram
* Pretty Maids
* Queensrÿche
* Quiet Riot
* Rainbow
* Raven
* Ratt
* Saxon
* Scorpions
* Seven Witches
* Sinner
* Steppenwolf
* Stryper
* Ted Nugent
* The Stooges
* Thin Lizzy
* Trust
* Twisted Sister
* UFO
* Van Halen
* Warriors
* W.A.S.P.
* The Who
* Wolf
* Yngwie Malmsteen
## Спасылкі
Катэгорыя:Хэві-метал
Катэгорыя:Музычныя жанры