open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Замак Ольштын

**Замак Ольштын** () — помнік сярэднявечнай прыгоннай архітэктуры Польшчы. 

## Размяшчэнне 
. Абарона Ольштына ў 1587 годзе, 1881]]
Замак знаходзіцца ў вёсцы Ольштын у гміне Ольштын у Чэнстахоўскім павеце Сілезскага ваяводства Польшчы.

## Гісторыя 
Пабудаваны, верагодна, у першай палове XIV стагоддзя, першае згадванне адносіцца да 1306 года. У 1370—1391 гадах быў уласнасцю князя Уладзіслава Апольчыка з сілезскай галіны дынастыі Пястаў. У 1391 годзе кароль Ягайла здабыў яго ў выніку тыднёвай блакады. У 1587 годзе атакаваны аўстрыйскімі арміямі, замак абараніўся дзякуючы рашучасці старосты Карлінскага, які ахвяраваў свайго сына-закладніка. Шведы разбурылі замак у 1656 годзе, падчас Шведскага патопу.

## Літаратура 
## Спасылкі 
* Zamek Olsztyn 

Катэгорыя:Замкі Польшчы
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Сілезскага ваяводства
Змочванне

**Змочванне** — гэта павярхоўная з’ява, якая складаецца ва ўзаемадзеянні вадкасці з паверхняй цвёрдага цела або іншай вадкасці. Змочванне бывае двух відаў:

* Імерсыйнае (уся паверхня цвёрдага цела кантактуе з вадкасцю)
* Кантактная (складаецца з трох фаз — цвёрдая, вадкая, газападобных)

Змочванне залежыць ад суадносін паміж сіламі счаплення малекул вадкасці з малекуламі (або атамамі) цела (адгезія) і сіламі ўзаемнага счаплення малекул вадкасці (кагезія).

Калі вадкасць кантактуе з цвёрдым целам, то існуюць дзве магчымасці:

* малекулы вадкасці прыцягваюцца адна да адной мацней, чым да малекул цвёрдага цела. У выніку сілы прыцягнення паміж малекуламі вадкасці збіраюць яе ў кропельку. Так паводзіць сябе ртуць на шкле, вада на парафіне або «тоўстай» паверхні. У гэтым выпадку кажуць, што вадкасць не змочвае паверхню;
* малекулы вадкасці прыцягваюцца адна да адной слабей, чым да малекул цвёрдага цела. У выніку вадкасць імкнецца прыціснуцца да паверхні, расплываецца па ёй. Так паводзіць сябе ртуць на цынкавай пласціне, вада на чыстым шкле або дрэве. У гэтым выпадку кажуць, што вадкасць змочвае паверхню.

Ступень змочвання характарызуецца вуглом змочвання. Вугал змочвання (або краёвы вугал змочвання) гэта вугал, утвораны датычнымі плоскасцямі да міжфазавым паверхням, якія абмяжоўваюць вадкасць, а вяршыня вугла ляжыць на лініі падзелу трох фаз. Вымяраецца метадам кроплі, якая ляжыць. У выпадку парашкоў надзейных метадаў, якія даюць высокую ступень узнаўляльнасці, пакуль не распрацаваная. Прапанаваны вагавой метад вызначэння ступені змочвання, але ён пакуль не стандартызаваны.

Вымярэнне ступені змочвання вельмі важна ў многіх галінах прамысловасці (лакафарбавая, фармацэўтычная, касметычная і г. д.). Да прыкладу, на лабавыя шкла аўтамабіляў наносяць асаблівыя пакрыцця, якія павінны быць устойлівыя супраць розных відаў забруджванняў. Склад і фізічныя ўласцівасці пакрыцця шкла і кантактных лінзаў можна зрабіць аптымальным па выніках вымярэння кантактнага вугла.

Да прыкладу, папулярны метад павелічэння здабычы нафты пры дапамозе запампоўкі вады ў пласт зыходзіць з таго, што вада запаўняе пары і выціскае нафту. У выпадку дробных пор і чыстай вады гэта далёка не так, таму даводзіцца дадаваць спецыяльныя ПАР. Ацэнку змочванасці горных парод пры даданні розных па складзе раствораў можна вымераць рознымі прыборамі.

Катэгорыя:Калоідная хімія
Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Бела IV

**Бела IV** (); 29 лістапада 1206 — 3 мая 1270) — венгерскі кароль з дынастыі Арпадаў, які кіраваў з 14 кастрычніка 1235, сын Андраша II, які выдаў для абароны правоў шляхты «Залатую булу» (венгерскі эквівалент Magna Carta).

## Біяграфія 
### Кіраванне 
Бела спрабаваў вярнуць каралеўскай уладзе ранейшае значэнне і ўсяляк стрымліваў імкненні магнатаў да самастойнасці, але гэтым выклікаў усеагульнае незадавальненне сярод шляхты, частка якой заклікала ў Венгрыю герцага Фрыдрыха II Аўстрыйскага, які быў разбіты Белай у 1236 годзе.

У 1241 годзе, падчас нашэсця манголаў на чале з Батыем, пацярпеў паражэнне пры р. Шаё і быў вымушаны шукаць прыстанак у Аўстрыі, дзе герцаг Фрыдрых II аказаў яму гасціннасць, але адабраў за гэта ўсю венгерскую казну і тры венгерскіх камітата. Калі ў 1242 годзе манголы пакінулі Венгрыю і павярнулі назад у Манголію, Бела IV вярнуўся ў сваю краіну і прыклаў разнастайныя высілкі да аднаўлення краіны, для чаго адбудоўваў спустошаныя манголамі гарады, прыцягваў усяляк новых пасяленцаў і за 4 гады амаль цалкам згладзіў сляды спусташэнняў, за што і атрымаў мянушку «другога заснавальніка Венгрыі». Неўзабаве ён ужо быў здольны выступіць супраць Фрыдрыха II і нанесці яму паражэнне пры Вінер-Нойштаце (1246). У чэрвені 1246 года аўстрыйскі герцаг Фрыдрых II загінуў у барацьбе з венграмі ў бою на рацэ Лейце.

Напачатку 1247 года Бела IV апавясціў Папу Інакенція IV пра свой намер авалодаць Аўстрыяй. Папа спачатку паабяцаў яму падтрымку, але затым абраў сярод магчымых прэтэндэнтаў пляменніцу памерлага герцага Гертруду. Бела IV у 1248—1250 гг. здзейсніў некалькі нападаў на аўстрыйскія землі, але асаблівага поспеху не дасягнуў.

У 1262 годзе Бела IV паспяхова адбіў спробу другога нашэсця манголаў. Ён памёр у 1270 годзе, зведаўшы перад тым няўдзячнасць роднага сына Іштвана, які некалькі разоў задумваў падняць паўстанне супраць бацькі.

### Нашчадкі 
У 1218 годзе Белая ажаніўся з Марыяй Ласкарынай, дачкой імператара Нікеі Феадора I Ласкарыса і Ганны Ангеліны (дачкі візантыйскага ўзурпатара Аляксея III Ангела). Ад гэтага шлюбу нарадзілася два сына і восем дочак. Найбольш вядомыя з іх, гэта:
# Св. Кунегунда (Кінга) — з пяцігадовага ўзросту жонка князя Польшчы Баляслава V, якая пасля яго смерці стала манашкай і абатысай (кананізавана ў 1999);
# Блаж. Іаланда (Іалента, Алена) — жонка вялікапольскага герцага Баляслава Набожнага, якая пасля яго смерці таксама стала манашкай-кларысай, а затым і ігуменняй манастыра (беатыфікавана ў 1827);
# Іштван (Стэфан) — пераемнік свайго бацькі;
# Канстанцыя — жонка галіцка-валынскага караля Льва;
# Св. Маргарыта Венгерская — з дзяцінства прызначаная для манаскага жыцця (кананізавана ў 1943).
# Ганна Венгерская — жонка князя галіцкага і чарнігаўскага Расціслава Міхайлавіча

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Каралі венгерскія
Катэгорыя:Арпады
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя
Левітацыя (фізіка)

Левітацыя ў фізіцы - гэта ўстойлівае становішча аб'екта ў гравітацыйным полі без непасрэднага кантакту з іншымі аб'ектамі. Неабходнымі ўмовамі для левітацыі ў гэтым сэнсе з'яўляюцца: (1) наяўнасць сілы, кампенсуючай сілу прыцягнення, і (2) наяўнасць вяртаючай сілы, якая забяспечвае устойлівасць аб'екта.

## Немагчымасць левітацыі ў статычным электрамагнітным поле 
Згодна з тэарэмай Ірншоу, якая з'яўляецца прамым следствам закона Гаўса, левітацыя статычных аб'ектаў у статычным электрамагнітным поле немагчымая. Тэарэма дастасоўная не толькі да кропкавых зарадаў, але і да працяглым пругкім цел і кажа, што іх свабодны подвес ў электрастатычным, магнітастатычным і (або) гравітацыйным полі будзе заўсёды няўстойлівы. Тэарэма Ірншоу не прымяняецца да дыямагнетыкаў.

Тым не менш, у пераменным поле электрастатычнай квадрупольнай лінзы левітацыя магчымая, напрыклад, зараджаных пылінак, хоць пры гэтым не забяспечваецца стабілізацыя становішча пылінак ўздоўж восі лінзы, паколькі раўнавага па гэтым кірунку абыякавая. Электрастатычных факусоўка пераменным электрычным полем ўжываецца пры факусоўцы пучкоў зараджаных часціц і па сваёй сутнасці аналагічная «ківачу Капіцы».

## Звышправоднасць і левітацыя 
 левітуе над звышправадніком, які ахалоджаны вадкім азотам]]

У сакавіку 1991 навуковы часопіс «Nature» апублікаваў цікавую фатаграфію: на здымку дырэктар Такійскай даследчай лабараторыі звышправоднасці Дон Тапскат стаяў на страве з звышправоднага керамічнага матэрыялу, і паміж ім і паверхняй падлогі быў выразна бачны невялікі зазор. Маса дырэктара разам з стравай складала 120 кг, што не перашкаджала ім парыць над зямлёй. Фокус складаўся ў тым, што калі над звышправаднікоў змясціць магніт, то ён завісне ў паветры. Гэта тлумачыцца эфектам Мейснэра.

## Дыямагнітная левітацыя 
Тып левітацыі у моцным магнітным полі цела, які змяшчае ў сабе дыямагнетык, напрыклад, ваду. Выкарыстоўвае дыямагнітныя ўласцівасці вады, якая пад дзеяннем знешняга магнітнага поля некалькі змяняе параметры руху электронаў у яе малекулах, што прыводзіць да з'яўлення слабога магнітнага поля, накіраванага процілегла зыходнаму. Эфект адштурхвання, які ўзнікае, дазваляе пераадольваць дзеянне сілы прыцянгнення.

Дадзены тып левітацыі выкарыстоўваўся ў вопытах на жывых аб'ектах. У ходзе эксперыментаў ў вонкавым магнітным полі з індукцыяй парадку 17 Тл дасягаўся падвешаны стан жаб і мышэй.

Тая ж ўласцівасць дыямагнетыкаў можна выкарыстоўваць наадварот, у адпаведнасці з другім законам Ньютана, або для адштурхвання магніта ад дыямагнетыка, або для стабілізацыі левітацыі магніта ў магнітным полі. Напрыклад эфектны эксперымент, у якім магніт вісіць у поле 11 Тл паміж вялікім і паказальным пальцамі даследчыка.

## Гл. таксама 
* Тэарэма Ірншоу
* Акустычная левітацыя
* Шанхайскі маглеў

## Спасылкі 
* Магнітная (звышправодзячая) левітацыя (YouTube)
* Квантавая левітацыя ў выкананні ізраільскіх навукоўцаў 
* Дыямагнітная левітацыя (YouTube)

Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Выгляд з акна

**«Выгляд з акна»** () — самая першая з фатаграфій, якія захаваліся да нашых дзён. Створана французскім вынаходнікам  ў 1826 (першую дакладную фатаграфію ён атрымаў ў 1822 годзе, аднак да нашых дзён яна не дайшла). З-за агульнай недасканаласці экспазіцыя доўжылася чатырнаццаць гадзін пры яркім сонечным святле. Бясспрэчнай перавагай такога метаду было тое, што, у адрозненне ад здымкаў, атрыманых дагератыпам, малюнак пасля пратручвання асфальту рабіўся рэльефным, і яго можна было хутка размножыць вялікім тыражом.

## Апісанне 
Фатаграфія адлюстроўвае краявід з акна майстэрні Ньепса. Вельмі дрэнная якасць перашкаджае разгледзець дэталі, але можна пабачыць дзве сцены і спусцісты дах нейкага будынка. На далёкім плане — дрэва і яшчэ адзін дом з вокнамі.

Катэгорыя:Гісторыя тэхнікі
Катэгорыя:Гісторыя XIX стагоддзя
Катэгорыя:Фатаграфіі 1826 года
Канашы (возера)

**Канашы́** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Тураўлянка, каля вёскі Канашы. Належыць да Ушацкай групы азёр.

Плошча паверхні возера 0,6 км². Даўжыня 1,12 км, найбольшая шырыня 0,88 км, даўжыня берагавой лініі 4,16 км. Найбольшая глыбіня дасягае 5 м, сярэдняя 2,8 м. Аб’ём вады ў возеры 1,65 млн м³. Плошча вадазбору 18,5 км².
Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу. Вышыня схілаў катлавіны ад 3—5 (на паўднёвым усходзе) да 6—14 м. Берагавая лінія звілістая. Берагі нізкія, пясчаныя. У залівах берагі сплавінныя. Вакол возера ўчасткамі забалочаная пойма шырынёй 50—100 м. Дно плоскае, да глыбіні 2 м пясчанае. На большых глыбінях дно выслана крэменязёмістым сапрапелем.
Возера эўтрофнае. Падводная расліннасць пашыраецца да глыбіні 2—2,5 м. У Канашы ўпадае ручай з возера Усомля і выцякае ручай у возера Гомель.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, плотка, акунь, краснапёрка і іншыя рыбы.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ушацкая група азёр
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Тураўлянкі
Казімір Паўлавіч Буслаў

**Казімір Паўлавіч Бу́слаў** (, в. Кашалёў,  — ) — беларускі савецкі філосаф. Акадэмік АН БССР (1972; член-карэспандэнт з 1969), доктар філасофскіх навук (1965), прафесар (1966). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1978).

## Біяграфія 
Член КПСС з 1943 года. Скончыў Смаленскі педагагічны інстытут у 1938 годзе, Вышэйшую партыйную школу пры ЦК УКП(б) ў 1947 годзе, Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС у 1951.

Асноўныя працы:
* Социальное единство, противоречия, ответственность. Мн.: Наука и техника, 1972.
* Социально-историческое развитие классов в СССР. Мн.: Наука и техника, 1979.
* Формирование социального в человеке. Мн.: Наука и техника, 1980.

## Узнагароды 
* Дзяржаўная прэмія БССР 1984 года — *за цыкл работ па гісторыі філасофіі і грамадскай думкі Беларусі дакастрычніцкага перыяду*.
* Узнагароджаны ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі (1974), медалямі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* К. П. Буслаў // Весцi АН БССР. Серыя грамадскiх навук. 1974. № 5.

## Спасылкі 
* Акадэмік БУСЛАЎ Казімір Паўлавіч
* Казімір Паўлавіч Буслаў у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі
* Юбілейны буклет да 100-годдзя Буслава Казіміра Паўлавіча падрыхтаваны Цэнтральнай навуковай бібліятэкай імя Я. Коласа НАН Беларусі

Катэгорыя:Філосафы Беларусі
Катэгорыя:Філосафы СССР
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання
Катэгорыя:Выпускнікі Смаленскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены ЦК КПБ
Тэлефонная сетка агульнага карыстання

**Тэлефонная сетка агульнага карыстання**, () — сеціва, доступ да якога ажыццяўляецца праз звычайныя дротавыя тэлефонныя апараты, міні-АТС і абсталяванне перадачы даных.
  
PSTN — секцыя тэлефоннай інфраструктуры, якая ідзе ад софтсвічаў Class-5 (PBX) офісаў і ажыццяўляецца з дапамогай IXC ().

У PSTN перадача сігналаў (у тым ліку і наладка злучэння) і сама размова адбываецца праз адну і тую ж універсальную лінію сувязі (магістраль) ад сістэмы камутацыі (СК) крыніцы да СК адрасата. Гэты працэс займае каналы сувязі ўсіх задзейнічаных падчас злучэння СК. Гэта значыць, калі патрэбны адрасат заняты, усе гэтыя злучэнні будуць марнымі.

Звычайна PSTN выкарыстоўваюць зоркападобную тапалогію (галоўны элемент злучаны з мноствам другасных). Але гэта не адзіны метад. Напрыклад, CATV выкарыстоўвае трэвападобную тапалогію.

## Гл. таксама 
* Тэлефонная сувязь
* Тэлефонны эфір

Катэгорыя:Тэлефонная сувязь
Сеткавая тапалогія

**Сеткавая тапалогія** (ад , месца) — спосаб апісання канфігурацыі сеткі, схема размяшчэння і злучэння сеткавых прылад.

## Класіфікацыя 
### Функцыянальная 
Сеткавая тапалогія можа быць:
* **Фізічная** — апісвае рэчаіснае размяшчэнне і сувязі паміж вузламі сеткі;
* **Лагічная** — апісвае праходжанне сігнала у межах фізічнай тапалогіі;
* **Інфармацыйная** — апісвае кірункі струменяў інфармацыі, якія перадаюцца праз сетку;
* **Кіраванне абменам** — апісвае прынцып перадачы права на карыстанне сеткай.

### Геаметрычная 
Існуе мноства спосабаў злучэння сеткавых прылад. Вызначаюць 3 базавыя тапалогіі:
* Шына;
* Кальцо;
* Зорка.
І дадатковыя:
* Падвойнае кальцо;
* Ячэістая;
* Рашотка;
* Дрэва;
* Fat Tree;
* Сняжынка;
* Паўназвязная.

Дадатковыя спосабы з’яўляюцца камбінацыямі базавых. У агульным выпадку, такія тапалогіі завуцца змешанымі (ці гібрыднымі), але некаторыя з іх маюць уласныя назвы (напрыклад, «Дрэва»).

## Гл. таксама 
* IEEE 802-1aq — Shortest Path Bridging (SPB)
Тэарэма Паўлі

**Тэарэма Паўлі** (*тэарэма аб сувязі спіна са статыстыкай*) - фундаментальная тэарэма квантавай тэорыі поля, якая ўстанаўлівае сувязь трансфармацыйных уласцівасцяў класічных палёў і метадаў яго квантавання. Ўпершыню сфармуляваная і даказаная Вольфгангам Паўлі ў артыкуле «Сувязь паміж спінам і статыстыкай», якая паступіла 19 жніўня 1940 года ў рэдакцыю Physical Review.

## Фармулёўка 
Фармулёўка тэарэмы Паўлі:

Класічныя палі, якія апісваюць часціцы з цэлым спінам, квантуюцца па Бозэ - Эйнштэйну, а класічныя поля, якія апісваюць часціцы з поўцелым спінам, квантуюцца па Фермі - Дзіраку.

Фактычна, гэта азначае, што ферміёны, гэта значыць часціцы з паўцелым спінам, антысіметрычныя, гэта значыць пры «перастанове» двух часціц стан усёй сістэмы змяняе знак, а часціцы з цэлым спінам (базоны) - сіметрычныя.

## Сродкі доказу 
Для доказу тэарэмы аб сувязі спіна са статыстыкай (тэарэмы Паўлі) выкарыстоўваюцца два пастулаты квантавай тэорыі поля:

* Аператарназначныя функцыі двух квантавых назіраных, якія адносяцца да розных прасторава-часовых кропках, падзеленым прасторава-падобным інтэрвалам, камутуюцца;
* Энергія квантавапалявой сістэмы дадатна вызначана.

Для доказу тэарэмы важная лакальная квантавай тэорыі поля.

Тэарэма Паўлі была даказаная для ідэалізаванага выпадку свабодных класічных палёў. Для палёў, якія ўзаемадзейнічаюць, зацвярджэнне аналагічнае тэарэме Паўлі было даказана ў рамках так званай Аксіаматычнай квантавай тэорыі поля.

## Следства 
З тэарэмы Паўлі выцякае выгляд перастановачных суадносін паміж аператарамі нараджэння і знішчэння часціц: базонныя аператары павінны звязаны адносінамі камутацыі, ферміённыя - антыкамутацыі.

З тэарэмы Паўлі варта прынцып забароны Паўлі нерэлятывісцкай квантавай механікі аб немагчымасці знаходжання двух неузаемадзеючых ферміёнаў ў адным і тым жа квантавым стане.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* *Румер Ю. Б., Фет А. И.* Теория групп и квантованные поля. М.: Наука, 1977, − 248 с. Параграф 13. Теорема Паули о связи спина со статистикой.
* Говорков А. Б., Теорема о статистике тождественных частиц ЭЧАЯ, 1993. Том 24. Вып 5. С.1341-1413.
* Кушниренко А. Н. Введение в квантовую теорию поля. 2-е изд. М.: Высшая школа, 1983. Параграф 3.7 Теорема Паули о связи спина со статистикой. стр.131-134.
* Паули теорема — Физическая энциклопедия. Том 3. стр. 551
* Паули В., «Связь между спином и статистикой» в книге «Паули В. Труды по квантовой теории. Статьи 1928—1958.» М.: Наука, 1977. — 696с. стр.354-366.
* Паули В., Релятивистская теория элементарных частиц, пер. с англ., М.: ИИЛ, 1947. стр. 72-83.

## Спасылкі 
* Pauli W., «The Connection Between Spin and Statistics» Physical Review 1940. Vol.58, N.8. P.716-722.

Катэгорыя:Тэарэтычная механіка
Катэгорыя:Квантавая тэорыя поля
Катэгорыя:Фізічныя тэарэмы
Юэ (дзяржава)

**Юэ** (, ) — старажытная дзяржава на паўднёвым усходзе сучаснага Кітая (VI ст. да н. э. - 223 г. да н. э.).

Відавочна, Юэ была ўтворана ў канцы VI ст. да н. э. паўночнымі в'етамі ''баць-в'ет'', але на яе тэрыторыі таксама жылі іншыя народы, у тым ліку продкі хань. Хаця у кітайскіх крыніцах мала звестак пра сапраўдныя гістарычныя падзеі ў гэтай дзяржаве, Сыма Цань лічыў, што яе манархі паходзілі з роду легендарнага Юя, што падкрэслівала значнасць Юэ ў вачах кітайцаў. Росквіт дзяржавы прыпаў на V ст. да н. э. У 334 г. да н. э. Юэ трапіла ў палітычную залежнасць ад суседніх кітайскіх дзяржаў. У 223 г. да н. э. была заваявана імператарам Цынь Шыхуан-дзі.

## Спасылкі 
* Treasures of the Yue State 
* Chinese History — Yue 越 (Zhou period feudal state)

Катэгорыя:Гісторыя Кітая
Катэгорыя:Старажытны Кітай
Буткевіч

**Буткевіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Алег Буткевіч (нар. 1972) — беларускі каталіцкі дзеяч.
* Вітаўт Буткевіч (1902—1975) — польскі вайсковы дзеяч.
* Вячаслаў Гар’евіч Буткевіч (нар. 1970) — вучоны ў галіне тэхналогіі тэкстыльных матэрыялаў.
* Красцьян Ягоравіч Буткевіч (?—1846) — беларускі і рускі танцоўшчык.
* Леанід Уладзіміравіч Буткевіч (1918—1985) — Герой Савецкага Саюза.
* Сатурнін Буткевіч (1903—1973) — акцёр.
* Уладзімір Сцяпанавіч Буткевіч (1872—1942) — біяхімік і фізіёлаг раслін.
Красцьян Ягоравіч Буткевіч

**Красцьян Ягоравіч Буткевіч** (?, Шклоўшчына — ) — беларускі і рускі танцоўшчык.

Да 1800 года прыгонны артыст балета Шклоўскага тэатра Зорыча, да 1825 года пантамімны танцоўшчык у балетнай трупе Пецярбургскага імператарскага тэатра.

З поспехам выступаў у балетах  і . У 1822 годзе адпушчаны на волю.

Катэгорыя:Акцёры Беларусі
Катэгорыя:Артысты балета Беларусі
Экранны эфект

**Экранны эфект** ці **эфект ўплыву зямлі** — эфект рэзкага павелічэння пад'ёмнай сілы крыла і іншых аэрадынамічных характарыстык лятальнага апарата пры палёце ля экрануючай паверхні (вады, зямлі і інш). Адкрыты ў сярэдзіне 20-х гадоў XX стагоддзя.

Экранны эфект — гэта тая ж паветраная падушка, толькі ўтвараемая шляхам нагнятання паветра не адмысловымі прыладамі, а дынамічна набягаючым патокам паветра.  Гэта значыць «крыло» такіх апаратаў стварае пад'ёмную сілу не толькі за кошт памяншэння ціску над верхняй плоскасцю (як у «нармальных» самалётаў), а за кошт павышанага ціску пад ніжняй плоскасцю, стварыць якое магчыма толькі на вельмі невялікіх вышынях (менш за аэрадынамічную хорду крыла).

Эфект экрана звязаны з тым, што абурэнні (рост ціску) ад крыла дасягаюць зямлі (вады), адбіваюцца і паспяваюць дайсці да крыла. Такім чынам, рост ціску пад крылом атрымліваецца вялікім. Калі прыняць хуткасць распаўсюджвання хвалі ціску роўнай хуткасці гуку, то з роўнасці часу праходжання хваляй ціску адлегласці *2h* часу пралёта хорды крыла вынікае, што экранны эфект пачынае выяўляцца з вышыні

{\mathbf{h}\le{\mathbf{l}\cdot\mathbf{V} \over 2\cdot\mathbf{v}}},

дзе l — шырыня крыла (хорда крыла), V — хуткасць гуку, h — вышыня палёту, v — хуткасць палёту.

Чым шырэй крыло, ніжэй хуткасць палёту і вышыня — тым вышэй экранны эфект. Напрыклад, максімальная далёкасць палёту экраналёту «Івалга» на вышыні 0,8 м складае 1150 км, а на вышыні 0,3 метра з той жа нагрузкай — ужо 1480 км.

Традыцыйна на хуткасцях палётаў самалётаў ля самай зямлі прынята лічыць вышынёй дзеяння экрана палову хорды крыла. Гэта дае вышыню каля метра. Найбольш моцна экранны эфект выяўляецца ў дэльтапланаў з-за малой палётнай хуткасці (каля 10 м/сек) і вялікай хорды крыла. У досыць вялікіх экранапланах вышыня палёту «на экране» можа дасягаць 10 і больш метраў.

Цэнтр ціску (агульны пункт прыкладання сілы) экраннага эфекту знаходзіцца бліжэй да задняй абзы, цэнтр ціску «звычайнай» пад'ёмнай сілы — бліжэй да пярэдняй абзы, таму, чым большы ўклад экрана ў агульную пад'ёмную сілу, тым большы цэнтр ціску ссоўваецца назад. Гэта прыводзіць да праблем балансавання. Змена вышыні мяняе балансаванне, змена хуткасці — таксама. Нахіл выклікае дыяганальнае зрушэнне цэнтра ціску. Таму кіраванне экранапланам патрабуе спецыфічных навыкаў.

## Гл. таксама 
* Экранаплан
* Экраналёт

## Спасылкі 
* Физика экранного эффекта , Двигатель, № 4 2007

Катэгорыя:Аэрадынамічныя з’явы
Базіліка Святога Антонія

**Базіліка Святога Антонія** (Basilica di Sant'Antonio) — галоўны цэнтр шанавання св. Антонія Падуанскага. Яе будаўніцтва пачалося праз 19 гадоў пасля смерці святога, у 1235 годзе, і працягвалася 66 гадоў. Пры гэтым у царкву была ўбудаваная т. зв. капэла цёмнай Мадонны, у якой быў пахаваны св. Антоній. Распісваў храм Альтык'ера.

Базіліка трохнефная, галоўны алтар знаходзіцца ў прэсбітэрыі цэнтральнага нефа. Бакавыя нефы у апсіды злучаюцца ў паўкола, у якім у форме прамянёў пабудавана 9 капэл (т. зв. вянок капэл). У цэнтральнай капэле дэамбулаторыя знаходзіцца капэла рэліквій у стылі барока (арх. Піліпа Пародзі) — багаты збор хрысціянскіх святынь і шэдэўраў італьянскага ювелірнага мастацтва.

У сваім цяперашнім стане базіліка вельмі эклектычная, злучае ў сабе спадчыну некалькіх будаўнічых этапаў, ад гатычнага інтэр'ера першапачатковага храма да барочнай капэлы рэліквій, пабудаванай адным з вучняў Берніні. На ўзор венецыянскага Сан-Марка сабор увенчаны пяццю шырокімі купаламі, запазычанымі італьянцамі з візантыйскай архітэктуры. У адной з капэл базілікі знаходзіцца грабніца Падуанскага кіраўніка Гатамелаты, а перад уваходам у царкву стаіць знакамітая  працы Данатэла.

## Гл. таксама 
* Капэла Сан-Джорджа — прыбудаваная да базілікі капліца з фрэскамі джатэскаў
* Базіліка Святой Іўсціны — падобная па архітэктурным рашэнні базіліка ў цэнтры Падуі
* Кафедральны сабор, Падуя

## Літаратура 
* Camillo Semenzato — Le pitture del Santo di Padova — ed. Neri Pozza — Vicenza (1984)
* Lucio Pertoldi — La cappella dell'arca di Sant'Antonio nella basilica di Padova. Marmi antichi, storia e restauro — Lalli editore (2011) — ISBN 88-95798-48-1
* Paolo Possamai — Guida ai luoghi e ai tesori del Santo — De Luca (1995) — ISBN 88-8016-072-9
* Guida d'Italia (serie *Guide Rosse*) — Veneto — pagg. 443—451 — Touring Club Italiano — ISBN 88-365-0441-8

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт сабора Антонія Падуанскага 

Катэгорыя:Храмы Падуі
Катэгорыя:Месцы паломніцтва
П
Катэгорыя:З’явіліся ў 1310 годзе
Катэгорыя:1310 год у Еўропе
Катэгорыя:XIV  стагоддзе ў Італіі
Леанід Георгіевіч Бутэлін

**Леанід Георгіевіч Бутэлін** (, в. Родня, цяпер у Клімавіцкім раёне Магілёўскай вобласці — ) — лётчык-знішчальнік, у час Вялікай Айчыннай вайны адным з першых здзейсніў таран самалёта праціўніка.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1919 (паводле іншых звестак 1917) годзе ў вёсцы Родня цяпер Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Рускі. З дзяцінства марыў стаць лётчыкам, займаўся авіямадэлізмам. Быў адным з лепшых спартсменаў Родні, неаднаразова станавіўся пераможцам лыжных гонак. У РСЧА са студзеня 1939 года. Скончыў 8-ю Адэскую ваенную авіяцыйную школу лётчыкаў імя П. Д. Асіпенкі.

## Таран 
22 чэрвеня 1941 года нямецкая авіяцыя зрабіла налёт на аэрадром Боўшаў Станіслаўскага аэравузла. Камандзір звяна 12-га знішчальнага авіяпалка (64-я змешаная авіяцыйная дывізія, ВПС , Кіеўская асобая ваенная акруга) камсамолец малодшы лейтэнант Л. Г. Бутэлін першым падняўся ў паветра на самалёце  для адлюстравання налёту. У паветры ён выявіў групу бамбардзіроўшчыкоў  і ўступіў з імі ў бой. Каля горада Галіч яму ўсталяваны помнік працы львоўскага скульптара Валянціна Усава — бронзавы крылаты чалавек, які падае з нябёсаў.

## Літаратура 
* ЦАМО, ф. 33 иап, оп. 200512, д. 1, л. 7, личное дело.
* Абрамов А. С. Мужество в наследство. — Свердловск: Средне-Уральское кн. изд., 1988. — С. 32.
* Бессмертные подвиги. — М.: Воениздат, 1980. — С. 215—217, 243.
* Бурче Е. Ф. Пётр Николаевич Нестеров. — М.: «Молодая гвардия», 1955. — С. 226.
* Важин Ф. А. Воздушный таран. — 2-е изд., пер. и доп. — М.: Воениздат, 1962. — С. 9-10.
* Герои и подвиги. — Кн. 3. — М.: Воениздат, 1965. — С. 9-12.
* Жукова Л. Н. Выбираю таран. — М.: «Молодая гвардия», 1985. — С. 8.
* Крылья Родины. — М.: ДОСААФ, 1983. — С. 99.
* На грани возможного. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: «Лимб», 1993. — С. 91-79, 393.
* Скрипко М. С. По целям ближним и дальним. — М.: Воениздат, 1981. — С. 129.
* Смирнов С. С. Были Великой войны. — М.: «Советская Россия», 1966. — С. 22-23.
* Авиация и космонавтика. — 1971. — № 6. — С. 44.
* Авиация и космонавтика. — 1991. — № 6. — С. 14.
* Аэрохобби. — 1994. — № 1. — С. 29, 33.
* Крылья Родины. — 1966. — № 6. — С. 2.
* Крылья Родины. — 1976. — № 6. — С. 18.
* Наука и жизнь. — 1986. — № 6. — С. 35.
* Знамя Родины. — 1941. — 15 июля.

## Спасылкі 
* Данясенне аб беззваротных стратах
* 22 июня 1941 года, 5 часов 15 минут… 
* Таран над Брестом 
* Гордость и слава Роднянской земли  
* Таран на рассвете. СБ. Беларусь Сегодня.

Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клімавіцкім раёне
Падсолтава

**Падсо́лтава** (, ) — аграгарадок у Мсціслаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Цэнтр Падсолтаўскага сельсавета і калгаса «Савецкая Беларусь».

Знаходзіцца 22 кіламетры на паўночны захад ад горада Мсціслаў, за 117 кіламетраў ад Магілёва, на рацэ Белая Натапа.

## Гісторыя 
У 1897 годзе сяло, 4 двары, 13 жыхароў, у Старасельскай воласці Мсціслаўскага павета Магілёўскай губерні. Дзейнічалі царква і царкоўнапрыходская школа. Штогод 9 мая і 20 ліпеня праводзіліся таржкі. Побач быў фальварк — 1 двор, 8 жыхароў, ветраны млын, кузня і карчма. У 1909 годзе 20 двароў, 104 жыхара, працавалі кузня, млын, мелася мелася казённая вінная лаўка.

Савецкая ўлада ўстаноўлена ў студзені 1918 года. Была адкрыта працоўная школа першай ступені, у якой у 1926 года было 124 вучні. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Сталінскі заклік», у 1932 г. ён аб'ядноўваў 34 гаспадаркі, меў 240 га ворыва, абслугоўваўся Курманаўскай МТС. У Вялікую Айчынную вайну з 14 ліпеня 1941 года да 28 верасня 1943 года вёска была акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі.

## Насельніцтва 
* 314 жыхароў, 108 двароў (2000)

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа
* Дом культуры і бібліятэка
* Аддзяленне сувязі

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Падсолтаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Мсціслаўскага раёна
Падтыннік вялікі

**Падтыннік вялікі**, **бародаўнік** (*Chelidonium majus*) — від кветкавых роду  раслін сямейства .

## Назва 
Падтыннік вялікі, цанцалея, цэнцылія, чыстацел, падтыннік, цанцылея, жоўты малачай, цалідонія, цантылія, цындалей, чортава серабро, селідарыя.

## Апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна (30—100 см вышынёй) з кароткім карэнішчам і аранжавым млечным сокам. Сцябло прамастойнае, як і лісце, рэдка пакрытае валасінкамі, уверсе разгалінаванае. Лісце чаргавальнае, светла-зялёнае, знізу шызаватае, няпарна-перыстарассечанае Прыкаранёвае лісце буйное. Кветкі жоўтыя (каля 20 мм у дыяметры) на доўгіх кветаножках, правільныя, шырока расплюшчаныя, сабраны па 4—5 у парасонападобныя суквецці. Калякветнік двайны. Чашалісцікаў два. Плод — прамастойная струкападобная каробачка (20-50 мм даўжынёй, 2—3 мм шырынёй). Ядавіты.

## Арэал 
Пашыраны ва ўмераным поясе Еўропы і Заходняй Азіі, як заносная расліна — на паўночным усходзе Паўночнай Амерыкі. На Беларусі трапляецца на сырых ярах, у хмызняках, на пустках, каля жылля, у садах і парках.

## Асаблівасці біялогіі 
Распаўсюджваецца мурашкамі.

## Гаспадарчае значэнне 
Інсектыцыдная, лекавая і тэхнічная расліна (з каранёў атрымліваюць жоўтую фарбу, з насення — тлусты алей).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Макавыя (падсямейства)
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Катэгорыя:Ядавітыя расліны
Катэгорыя:Пустазелле
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Чыстацел

**Чыстацел**

*  — род раслін
* народная назва віду 
* народная назва віду
Будзілава (Бешанковіцкі раён)

**Будзі́лава** — аграгарадок у Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі. У складзе Соржыцкага сельсавета.

Да 9 ліпеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Астровенскага сельсавета.

## Геаграфія 
За 20 км на паўночны ўсход ад Бешанковіч, 37 км ад Віцебска, каля аўтамабільнай дарогі . Каля аграгарадка ў Дзвіну ўпадае рака Чарнагосніца.

## Насельніцтва 
* 1995 год — 350 жыхароў, 121 двор.

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа
* Дом культуры і бібліятэка
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Памятны знак на месцы танкавага бою. Размешчаны каля Будзілава, справа ад дарогі М-3 Бешанковічы-Віцебск, перад мостам цераз Чарнагосніцу.
* Помнік землякам (1968).
* Помнікі на воінскіх пахаваннях.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  — С. 314.
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Бешанковіцкага раёна
Будзілава

Назву **Будзі́лава** маюць:
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
*Мінск:
**Будзілава — колішняя вёска ў Мінскім раёне, з 1959 года ў складзе Мінска
* Віцебская вобласць:
**Будзілава — аграгарадок у Бешанковіцкім раёне
**Будзілава — вёска ў Чашніцкім раёне
Будлянка

**Будля́нка** — рака ў Магілёўскім, Быхаўскім і Чавускім раёнах Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Раста (басейн Дняпра). 

Даўжыня ракі 24 кіламетры. Плошча вадазбору 170 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,7 м/км. Пачынаецца каля паўночнай ускраіны вёскі Ліпец Магілёўскага раёна. Упадае ў Расту за 1,5 км у напрамку на ўсход ад вёскі Сутокі Чавускага раёна. На ўсім працягу каналізаваная. Асноўны прыток — (Ржаўка) Беліца. 

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Ліст карты N-36-74. Выданне 1982 г. 
* Ліст карты N-36-86. Выданне 1981 г. 

Катэгорыя:Рэкі Магілёўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Быхаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Чавускага раёна
Катэгорыя:Прытокі Расты
Бузіна

**Бузіна** (*Sambucus*) — род кветкавых раслін сямейства бружмелевыя.

## Апісанне 
Высокія кусты або невялікія дрэвы вышынёй да 10 метраў, зрэдку шматгадовыя травяністыя расліны. Лісце няпарнаперыстае з непрыемным пахам. Кветкі дробныя, белыя, жоўтыя, крэмавыя, зеленаватыя, іншы раз ружовыя або чырвоныя, у верхавінкавых шчыткападобных або мяцёлчатых суквеццях. Плод — сакаўная ягадападобная касцянка.

## Пашырэнне 
Існуе каля 25 відаў. Пашыраны ва ўмераных і субтрапічных шыротах. На Беларусі як здзічэлыя і натуралізаваныя трапляюцца ,  і . У Цэнтральным батанічным садзе НАН РБ вырошчваюць 6 інтрадукаваных відаў: , , , ,  і .

## Гаспадарчае значэнне 
Дэкаратыўныя, лекавыя, харчовыя, тэхнічныя, меданосныя, ядавітыя (кара мае алкалоід самбуцын), інсектыцыдныя і фітанцыдныя расліны.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Адоксавыя
Бузіна гронкавая

**Бузіна гронкавая**, **Бузіна чырвоная**, **Бэз**, **Бузіна гронкападобная** (*Sambucus racemosa*) — лістападны куст ці невялікае дрэва, від роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Лісце супраціўнае, няпарнаперыстае, даўжынёй ад 5 да 10 см, з моцным характэрным непрыемным пахам. Маладае лісце нярэдка мае цёмна-чырвоны або фіялетавы колер — гэта звязана з павышаным утрыманнем антацыяну; гэты пігмент валодае ўласцівасцю ператвараць светлавую энергію ў цеплавую, што важна для развіцця расліны ранняй вясной.

Кветкі дробныя, абодваполыя. Плод — касцянка чырвонага колеру. Плады спеюць у ліпені-жніўні; маюць непрыемны пах і смак (у адрозненне ад пладоў іншага распаўсюджанага ў Еўропе віду бузіны — бузіны чорнай). Плады ўтрымліваюць цыянагенны гліказід самбунігрын, падобны да амігдаліну, пры ўжыванні вялікай колькасці сырых ягад ён можа выклікаць атручванні.

## Арэал 
Расліна шырока распаўсюджана ў Паўночным паўшар’і ў рэгіёнах з умераным кліматам — як у Еўразіі, так і ў Паўночнай Амерыцы.

Катэгорыя:Адоксавыя
Вальтэр Функ

**Вальтэр Функ** (;  — ) — эканаміст і буйны нацысцкі чыноўнік, які быў рэйхсміністрам эканамічных адносін з 1937 па 1945 гады.

## Маладыя гады 
Функ нарадзіўся ў сям’і гандляра ў 1890 годзе ў горадзе Данцкемен (сёння — Сасноўка, Калінінградская вобласць, Расія) ва Усходняй Прусіі. Быў сынам будаўніка Вальтэра Функа-старэйшага і яго жонкі Сафіі. Вучыўся ва ўніверсітэце Гумбальта ў Берліне і Лейпцыгскім універсітэтах, дзе вывучаў эканоміку, права і філасофію. Пад час Першай сусветнай вайны служыў у пяхоце, але быў камісаваны па стане здароўя ў 1916 годзе. У 1920 ажаніўся з Луізай Шміт. Пасля вайны працаваў журналістам, а ў 1924 годзе стаў рэдактарам правацэнтрыстскай фінансавай газеты Berliner Börsenzeitung.

## Палітычная кар’ера 
Функ быў антымарксістам і нацыяналістам, таму з-за несупадзення поглядаў з галоўным рэдактарам газеты летам 1931 года пакінуў сваю пасаду і далучыўся да нацысцкай партыі. Там Вальтэр Функ наблізіўся да Грэгара Штрасэра, які і пазнаёміў Функа з Гітлерам. Часткова дзякуючы сваёй цікавасці да эканомікі, Функ быў абраны дэпутатам у Рэйхстаг у ліпені 1932 года, а ўнутры партыі стаў галавою камітэта па эканамічнай палітыцы ў снежні 1932, хаця на апошняй пасадзе не затрымаўся. Пасля прыходу да ўлады нацыстаў Функ пакінуў месца ў Рэйхстагу і стаў галоўным прэс-сакратаром Трэцяга Рэйха.

У сакавіку 1933 года Вальтэр Функ быў прызначаны Дзяржаўным сакратаром у міністэрства публічнай асветы і прапаганды. У 1938 годзе ён стаў рэйхсміністрам эканомікі, змяніўшы Ялмара Шахта на гэтай пасадзе, апошні ўвайшоў у канфлікт з Германам Герынгам, прайграў у барацьбе і быў вымушаны пакінуць сваю пасаду.
У студзені 1939 года Гітлер прызначыў Функа прэзідэнтам Рэйхсбанка, з гэтага моманту стаў сябрам праўлення Інтэрнацыянальнага банка, які знаходзіўся ў Швейцарыі. У верасні 1943 года Вальтэр Функ быў прызначаны на пасаду дырэктара Галоўнага бюро планавання Рэйха.

## Нюрнбергскі трыбунал і смерць 
Нягледзячы на слабое здароўе, Функ быў абвінавачваемым на нюрнбергскім працэсе. Абвінавачваўся ў здзяйсненні злачынстваў супраць міра, планаванні ваеннай агрэсіі, ваенных злачынствах і злачынствах супраць чалавечнасці, хаця сам Функ абараняўся тым, што меў вельмі малую долю ўлады ў Рэйху. Амерыканскі пракурор Джэксан назваў Функа «Банкірам залатых зубоў», паказваючы адносіны абвінавачваемага да практыкі здабычы золата з зубоў ахвяр канцлагераў і наступнай пераплаўкі гэтага золата ў зліткі Рэйхсбанка. У выніку трыбунала быў асуджаны на пажыццёвае зняволенне.
Функ адбываў пакаранне ў турме Шпандау разам з іншымі асуджанымі-нацыстамі. З-за цяжкага стану здароўя быў вызвалены 16 мая 1957 года. Памёр праз год у Дзюсельдорфе ад дыябету.

## Літаратура 
* Ernst Klee Das Personenlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945. — Frankfurt am Main: Fischer-Taschenbuch-Verlag, 2005. — С. 172. — 732 с. — ISBN 3-596-16048-0
* Nuremberg: Tyranny on Trial. History Channel. 1995. Television
* Bird, Eugene (1974). The Loneliest Man in the World. London: Secker & Warburg. p.&nbsp;121. ISBN 0436042908.
Дабрылаўка

**Дабры́лаўка** — рака ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці, правы прыток ракі Бярозаўка.

Даўжыня ракі 32 км. Плошча вадазбору 133 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,5 м/км. Пачынаецца за 1 км у напрамку на поўдзень ад вёскі Забор’е, працякае праз возера Пятроўскае, упадае ў Бярозаўку на ўсход ад вёскі Панфілаўшчына. Вадазбор дробнаўзгорысты. Азёрнасць вадазбору каля 1 %. Даліна ракі трапецападобная, слабазвілістая, шырынёй ад 0,3 да 2 км. Схілы даліны ўмерана стромкія, месцамі стромкія. Пойма шырынёй 100—300 метраў. Рэчышча на працягу 16 км каналізаванае, ніжэй Пятроўскага возера звілістае.

У басейне Дабрылаўкі азёры Белае, Жакаўскае, Нарушоўскае, Сетаўскае, Шубніцкае і інш.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Глыбоцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Дзісны
Эфект Пельцье

**Эфект Пельцье** — тэрмаэлектрычная з’ява, пры якой адбываецца вылучэнне ці паглынанне цяпла пры праходжанні электрычнага току ў месцы кантакту (спая) двух разнастайных праваднікоў. Велічыня вылучаемага цяпла і яго знак залежаць ад выгляду рэчываў, што кантактуюць, напрамкі і сілы электрычнага току, які праходзіць:

: *Q = ПАBIt = (ПB-ПA)It*, дзе
:: *Q* — колькасць выдзеленага або паглынутага цяпла;
:: *I* — сіла току;
:: *t* — час праходжання току;
:: *П* — каэфіцыент Пельцье, які звязаны з каэфіцыентам тэрма-ЭРС *α* другімі суадносінамі Томсана  *П&nbsp;=&nbsp;αT*, дзе Т&nbsp;— абсалютная тэмпература у K.

Эфект адкрыты Ж. Пельцье ў 1834 годзе, сутнасць з’явы даследаваў некалькімі гадамі пазней — у 1838 Ленц, які правёў эксперымент, у якім ён змясціў кроплю вады ў паглыбленне на стыку двух стрыжняў з вісмута і сурмы. Пры прапусканні электрычнага току ў адным кірунку кропля ператваралася ў лёд, пры змене кірунку току — лёд раставаў, што дазволіла ўсталяваць, што ў залежнасці ад напрамку току, які праходзіць у эксперыменце, акрамя джоўлева цяпла вылучаецца або паглынаецца дадатковае цяпло, якое атрымала назву цяпла Пельцье. Эфект Пельцье «зваротны» эфекту Зеебека.

Эфект Пельцье больш прыкметны ў паўправаднікоў, гэта ўласцівасць выкарыстоўваецца ў элементах Пельцье.

Прычына ўзнікнення з’явы Пельцье заключаецца ў наступным. На кантакце двух рэчываў маецца кантактная рознасць патэнцыялаў, якая стварае ўнутранае кантактнае поле. Калі праз кантакт працякае электрычны ток, то гэта поле будзе альбо спрыяць праходжанню току, альбо перашкаджаць. Калі ток ідзе супраць кантактнага поля, то знешняя крыніца павінна выдаткаваць дадатковую энергію, якая вылучаецца ў кантакце, што прывядзе да яе нагрэву. Калі ж ток ідзе па кірунку кантактнага поля, то ён можа падтрымлівацца гэтым полем, якое і здзяйсняе працу па перамяшчэнні зарадаў. Неабходная для гэтага энергія адбіраецца ў рэчывы, што прыводзіць да астуджэння яго ў месцы кантакту.

## Гл. таксама 
* Тэрмаэлектрычныя з’явы
* Эфект Зеебека
* Эфект Томсана

## Спасылкі 
* 
* 3. М. Дашевский. Пельтье эффект\\Физическая энциклопедия
* В. Рудометов, Е. Рудометов. Полупроводниковые холодильники Пельтье
* Пельтье эффект в полупроводниках 
* Эффект Пельтье: магическое действие электрического тока

Катэгорыя:Тэрмаэлектрычныя з’явы
Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Бузіна чорная

**Бузіна чорная** (*Sambucus nigra*) — лістападны куст, від роду  сямейства  (раней гэты род уключалі ў сямейства  ці вылучалі ў асобнае сямейства ).

## Назва 
Бузіна чорная, бузіна, бэз чорны, бузіна, бэза

## Батанічнае апісанне 
Бузіна чорная — хмызняк, які дасягае ў вышыню 2-6 і іншыя), эфірны алей (0,27-0,32 %, істотнай часткай яго з'яўляюцца ), , ; алкалоіды  і сангвінарын; карацін; кіслоты: аскарбінавая, воцатная, яблычная, , ,  і інш; дубільныя рэчывы, слізі, пентазаны, смолы, мінеральныя солі. Кара ўтрымлівае крышталікі .

## Прымяненне 
### Медыцынскае прымяненне 
Прэпараты з кветак бузіны чорнай валодаюць патагонным, мачагонным, супрацьзапаленчым, дэзінфікуючым дзеяннем.

### Іншыя спосабы выкарыстання 
Са спелых пладоў можна атрымліваць бясшкодны фарбавальнік, які выкарыстоўваецца ў харчовай прамысловасці, у тым ліку для надання колеру вінам:
*  (Syn. )
*  (Syn. )
*  (Syn. )

## Літаратура 
* 
* 
*  
* Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. HarperCollins ISBN 0-00-220013-9.

Катэгорыя:Адоксавыя
Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Харчовыя расліны
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Флора Каўказа
Замак Гродна

**Замак Гродна** (, ) — адзін з помнікаў сярэднявечнай рыцарскай архітэктуры Ніжняй Сілезіі. 

## Размяшчэнне 
Замак знаходзіцца на вяршыні гары Хоіна (450 м над узроўнем моры) у вёсцы Загужэ-Слёнске ў гміне Валім у Валбжыхскім павеце Ніжнесілезскага ваяводства Польшчы.

## Гісторыя 
Пабудаваны, верагодна, у XIII стагоддзі князем Баляславам I Суровым з сілезскай галіны дынастыі Пястаў. Падчас Трыццацігадовай вайны заняты і часткова разбурнаы шведамі.

## Літаратура 
* L. Kajzer, S. Kołodziejski, J. Salm: Leksykon zamków w Polsce. Warszawa: Arkady, 2012, s. 550-554. ISBN 978-83-213-4158-3.
* B. Guerquin: Zamki śląskie. Warszawa: Wydawnictwo Budownictwo i Architektura, 1957, s. 84-85.

## Спасылкі 
* Замак Гродна  
* Замкі і палацы Ніжняй Сілезіі: Гродна  
* Zamek Grodno 

Катэгорыя:Замкі Польшчы
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Ніжнесілезскага ваяводства
Функ

**Функ** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Эраставіч Функ, беларускі пісьменнік
* Вальтэр Функ, нацысцкі міністр эканомікі
* Казімір Функ, польскі біяхімік
Флебіт

**Флебі́т** (ад , родны склон  — вена) — запаленне сценкі вены. У спалучэнні з трамбозам вены прыводзіць да тромбафлебіту. Адрозніваюць флебіт паверхневых або глыбокіх вен канечнасцей, тазавых вен; варотнай вены (пілефлебіт) як ускладненне запаленчага або гнойнага працэсу ў брушной поласці; асептычны (напрыклад, пры варыкозным расшырэнні вен); цэрэбральны (флебіт галаўнога мозга. Лячэнне тэрапеўтычнае, хірургічнае.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Захворванні сасудаў
Бузіна травяністая

**Бузіна травяністая** (*Sambucus ebulus*) — кветкавая расліна, від роду  сямейства .

## Апісанне 
Бузіна травяністая — шматгадовая травяністая расліна з непрыемным пахам. Вышыня дарослай расліны складае ад 50 да 150 см. Сцябло прамое.

Лісце даўжынёй да 20 см, з хвосцікам, які ў 4—5 разоў карацейшы за пласцінку; лісце складаецца з 9—11 завостраных лісточкаў.

Суквецце верхавіннае, венікавае, на доўгім кветаносе. Кветкі маюць мігдальны пах. Плады чорныя, бліскучыя, даўжынёй каля 4 мм, з трыма або чатырма яйкападобнымі зернейкамі.

Плады ўтрымліваюць цыянагенны гліказід самбунігрын, падобны да амігдаліну, пры ўжыванні вялікай колькасці сырых ягад ён можа выклікаць атручванні. Але адносна бяспечным можа лічыцца прыгатаванае з ягад віно, а таксама варэнне і іншыя кулінарныя вырабы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* *Sambucus ebulus* L. (Бузина травянистая) // ИАС «ООПТ России» 

Катэгорыя:Адоксавыя
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Вялікі Юй

**Юй** () — легендарны кітайскі імператар, утаймавальнік сусветнага патопу.

Паводле легенд, Юй жыў у канцы 3 тысячагоддзя да н. э., быў нашчадкам міфічнага імператара Чжуан-сюя. Яго бацька Гун змагаўся з паводкамі, якія працягваліся пасля сусветнага патопу, аднак не меў поспеху. Юй вырашыў завершыць справу бацькі і чатыры гады вандраваў па Кітаі. Пасля вывучэння рэк ён пачаў будаўніцтва абводных каналаў, дамбаў, а таксама паглыбленне дна глеістых рэк. Юй працаваў, харчаваўся і спаў разам з простымі рабочымі. Праца над утаймаваннем паводак цягнулася 9 гадоў. Падчас працы Юй падзяліў усё насельніцтва Кітая на 9 частак і загадаў кожнай жыць у пэўным рэгіёне. Такім чынам, ён стварыў першыя дзевяць дзяржаўных аб'яднанняў.

Апошнія гады жыцця Юй кіраваў як імператар. Памёр у старым узросце ад хваробы. Яго сын Цы заснаваў дынастыю Ся.

У старажытных кітайскіх дзяржавах існаваў свяшчэнны культ Юя, які падтрымлівалі самі імператары. У VI ст. н. э. для выпраўлення афіцыйных рытуалаў была пабудавана магільня Юя.

## Спасылкі 
* Yu the Great 
* Da Yu (Yu the Great)

Юй
Юй
Юй
Юй
Плацішна (возера, Бешанковіцкі раён)

**Плаці́шна** — возера ў Беларусі, у Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ула, за 20 км у напрамку на паўночны захад ад гарадскога пасёлка Бешанковічы.

Плошча паверхні возера 0,23 км². Даўжыня 1,4 км, найбольшая шырыня 0,26 км, даўжыня берагавой лініі 3,19 км. Найбольшая глыбіня дасягае 17,9 м, сярэдняя 6,4 м. Аб’ём вады 1,48 млн м³. Плошча вадазбору 1,45 км².
Катлавіна Плацішна лагчыннага тыпу, значна выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны пясчаныя і супясчаныя. У заходняй частцы возера схілы стромкія, вышынёй да 8 м, астатнія спадзістыя (вышынёй 3—5 м). Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі зліваюцца са схіламі катлавіны. Зона мелкаводдзя займае каля 15 % плошчы возера. Дно да глыбіні 5—7 м пясчанае, глыбей выслана крэменязёмістым сапрапелем.
Возера мезатрофнае, слабапраточнае. Прыбярэжная надводная расліннасць пашыраецца да глыбіні 2,5 м і займае палосу шырынёй 5—10 м. Ва ўсходняй частцы з Плацішна выцякае ручай у возера Лешна.

У возеры водзяцца акунь, шчупак, краснапёрка, плотка і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-35-35. Выданне 1991 года. Стан мясцовасці на 1987 год.

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Бешанковіцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Улы
Нежлева

**Не́жлева** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Нежлеўка (выцякае з возера), за 18 км у напрамку на паўднёвы захад ад Полацка.

Плошча паверхні возера 0,25 км², даўжыня 0,97 км, найбольшая шырыня 0,45 км. Даўжыня берагавой лініі 2,27 км. Плошча вадазбору 24 км².
Катлавіна Нежлева выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй 3—5 м. Берагавая лінія ўмерана звілістая. Берагі нізкія, забалочаныя.
У Нежлева ўпадае ручай з Наўліцкім возерам. У паўночнай частцы выцякае рака Нежлеўка (прыток Ушачы).

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Нежлева 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Слінец

**Слі́нец** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Свіна, за 1,3 км на паўднёвы захад ад вёскі Быхаўцы і возера Ласосна.

Плошча паверхні 0,11 км². Даўжыня 0,5 км, найбольшая шырыня 0,25 км. Даўжыня берагавой лініі 1,13 км.
Размешчана сярод забалочанага лесу. Катлавіна возера круглаватай формы, выцягнутая ў напрамку захаду на ўсход. Схілы катлавіны невыразныя. Берагі забалочаныя.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Сіела

**Сіе́ла** (*Siella*) — род кветкавых раслін сямейства . Адзіны від: .

## Апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з прамастойным або прыўзнятым голым, амаль акруглым, тонкабаразнаватым галінастым сцяблом вышынёй да 1,5 м, якое ўкараняецца ў ніжніх вузлах. Карэнішча з падземнымі парасткамі. Лісце непарнаперыстае, ніжняе — на чаранках, з 4—9 парамі яйкападобна-прадаўгаватых надрэзаных лісцікаў, верхняе — больш дробнае, з ланцэтападобнымі лісцікамі і расшыранай похвай. Кветкі дробныя, з пяццю пялёсткамі. Суквецце — складаны парасонік на кароткім кветаносе. Абгорткі і абгортачкі шматлістныя, травяністыя. Чашачка з шылападобнымі зубцамі. Пялёсткі белыя, адваротнасэрцападобныя. Плод — шырокаяйкападобны віслаплоднік, які распадаецца на 2 паўплодзікі.

## Пашырэнне 
Пашырэнне: Сярэдняя і Атлантычная Еўропа, заходнія раёны Усходняй Еўропы, Каўказ, Балканы; як заносная трапляецца ў Паўночнай Амерыцы, Мексіцы, Аўстраліі. На тэрыторыі Беларусі знаходзіцца ў асобных лакалітэтах на ўсходняй мяжы пашырэння, ахоўваецца. Расце на берагах каналаў, ручаёў, на ўскрайках балот.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў чэрвені—жніўні, пладаносіць у жніўні—верасні. Размнажэнне вегетатыўнае, магчыма, насеннае.

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўная расліна.

## Літаратура 
* 
* 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* 
* Берула // Информационно-аналитическая система «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»)

Катэгорыя:Парасонавыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Травы
Буйкі (Мядзельскі раён)

**Бу́йкі** (, ) — вёска ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Занарацкага сельсавета. За 45 кіламетраў ад г. п. Мядзел, 158 кіламетраў ад Мінска, 45 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Вілейка.

Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Сырмежскага сельсавета, у 1980—2004 гадах яго цэнтр.

## Насельніцтва 
* 240 жыхароў, 81 двор (1995)

## Інфраструктура 
* Дом культуры і бібліятэка

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Занарацкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна
Букна-фіёрд

**Букна-фіёрд**, таксама **Букн-фіёрд** () — заліў Паўночнага мора, каля паўднёва-заходніх берагоў Нарвегіі. Даўжыня 52 кіламетры, шырыня да 25 кіламетраў, глыбіня да 917 метраў. Шмат дробных астравоў. Порт — Ставангер.

Катэгорыя:Фіёрды Нарвегіі