Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі (1851)

і выдадзенай у 1851 годзе ў Санкт-Пецярбургу ]]
**Этнаграфі́чная ка́рта Еўрапе́йскай Расі́і** () — першая буйнамаштабная навуковая этнаграфічная карта Расійскай імперыі, выдадзеная ў 1851 годзе ў Санкт-Пецярбургу Імператарскім Рускім геаграфічным таварыствам (ІРГТ). Складальнікам карты быў вядомы статыстык і этнограф, акадэмік П. І. Кёпен. Выданне стала фундаментальным этапам у развіцці расійскай этнастатыстыкі і картаграфіі, заклаўшы асновы візуалізацыі этнічнага складу насельніцтва імперыі, хоць і мела шэраг метадалагічных абмежаванняў, звязаных з ідэалогіяй таго часу.

## Гісторыя стварэння 
Ідэя стварэння карты ўзнікла ў першыя гады існавання Рускага геаграфічнага таварыства. У 1846 годзе Савет таварыства зацвердзіў прапанаваны П. І. Кёпенам план выдання, вылучыўшы на гэта значныя сродкі. Да 1848 года быў гатовы чарнавы варыянт, а ў 1851 годзе карта выйшла з друку. Яна карысталася вялікім попытам і навуковым аўтарытэтам, таму двойчы перавыдавалася — у 1853 і 1855 гадах. За гэтую працу П. І. Кёпен быў узнагароджаны Канстанцінаўскім медалём і Жукоўскай прэміяй.

## Метадалогія і крыніцы 
Пры складанні карты П. І. Кёпен абапіраўся на даныя восьмай рэвізіі насельніцтва (1833—1835), а таксама на матэрыялы адміністрацыйна-паліцэйскага ўліку і звесткі, атрыманыя ад духавенства розных канфесій. Аднак афіцыйная статыстыка таго часу фіксавала пераважна саслоўную і канфесійную прыналежнасць, а не этнічную. Каб вырашыць гэтую праблему, вучоны выкарыстаў камбінаваны падыход, улічваючы моўныя асаблівасці і рэлігію.

Асноўная ўвага на карце была нададзена так званым «іншародцам» — неславянскім народам імперыі. П. І. Кёпен вылучыў і пазначыў колерам 38 такіх этнічных груп (фіна-угорскія, цюркскія, нямецкія, балцкія народы), якія класіфікаваліся паводле моўнага сваяцтва. Для адлюстравання іх рассялення выкарыстоўваўся метад якаснага фону (суцэльная афарбоўка тэрыторыі).

## Адлюстраванне славянскіх народаў 
Галоўнай асаблівасцю карты была адсутнасць візуальнага падзелу ўсходнеславянскага насельніцтва. Тэрыторыі, заселеныя велікарусамі, украінцамі (маларосамі) і беларусамі, не былі афарбаваныя і заставаліся белымі (фонавымі). Гэта было зроблена наўмысна, каб падкрэсліць канцэпцыю адзінства «рускага народа» і дамінуючае становішча славянскай стыхіі ў імперыі. П. І. Кёпен пакінуў каментарый: «Там, дзе жывуць Велікарасіяне, Маларасіяне і Беларусы, карта засталася нерасквечанай».

У выніку беларускі этнас на галоўнай карце не быў выдзелены як самастойная адзінка. Аднак у спецыяльным атласе, які быў выдадзены мізэрным тыражом (усяго ў трох экзэмплярах), П. І. Кёпен усё ж пазначыў межы рассялення беларусаў на асобных аркушах карты Г. Л. Шуберта. Гэтыя межы, хоць і не былі выдзелены колерам, адмяжоўвалі беларусаў ад велікарусаў, але не ад украінцаў.

## Праблема балцка-славянскага памежжа 
Адной з самых складаных задач для П. І. Кёпена стала правядзенне мяжы паміж беларусамі і літоўцамі ў Паўночна-Заходнім краі. Вучоны прызнаваўся, што звестак аб літоўцах катастрафічна не хапала. Каб вырашыць праблему, ён яшчэ ў 1827 годзе арганізаваў збор узораў жывой гаворкі («образчиков речи») праз каталіцкае і ўніяцкае духавенства Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і Курляндскай губерняў.

Гэта дазволіла яму даволі дакладна лакалізаваць на карце «латышска-літоўскае племя», якое было пазначана насычаным зялёным колерам. Гэты колер ствараў рэзкі кантраст з нерасфарбаваным (белым) фонам, дзе пражывала славянамоўнае насельніцтва («рускія»), да якога адносілі і беларусаў. Такім чынам, карта візуалізавала афіцыйнае ўяўленне пра тое, што «рускае» (у тым ліку беларускае) насельніцтва з’яўляецца карэнным і дамінуючым, а літоўцы і латышы — «іншародцамі».

## Значэнне 
Этнаграфічная карта 1851 года стала першай спробай навуковай візуалізацыі этнічнай прасторы імперыі. Яна замацавала ў навуцы і грамадскай свядомасці вобраз Расіі як шматнацыянальнай дзяржавы з маналітным славянскім ядром. Карта аказала значны ўплыў на ўсе наступныя этнаграфічныя працы, у тым ліку на атласы Р. Ф. Эркерта і А. Ф. Рыціха, якія развівалі закладзеныя Кёпенам прынцыпы класіфікацыі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Этнаграфічныя карты
Катэгорыя:Дэмаграфія Расійскай імперыі
Катэгорыя:Кнігі 1851 года
Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі