Ашмяны

**Ашмя́ны**.

Гэта ілюструе і наваколле ракі Ашмянкі: прадмесце Ашмянаў — Акмянеі (ад  «камень»), а на поўначы ад горада цячэ рэчка Каменка, назва якой — гэта пазнейшая «калька» з балцкай «каменнай» назвы ракі Ашмяны.

Назва ракі Ашмяны (Ашмянкі) значыць «Камяністая (рака)».

У лацінамоўнай хроніцы Віганда Марбургскага ў аповедзе пра паход крыжакаў на Літву ў 1385 годзе назва Ашмянаў фігуруе як «Asschemynne» (у фразе «Steteruntque 4 septimanis invitis paganis de Asschemynne», што значыць «І заставаліся [у паходзе] чатыры тыдні, нягледзячы на супраціў язычнікаў з Ашмянаў»).

Даследчык тапаніміі В. Жучкевіч назвы горада Ашмяны і рэчкі Ашмянкі называў «назвамі балтыйскага паходжання» і збліжаў з літоўскім тапонімам .

На знешнім сугуччы першых гукаў грунтуецца версія пра паходжанне назвы Ашмянаў ад назвы мядзведзя «Oš» у мове комі.

Ашмянамі або Ашмяной ці Ашмянкай называліся доўгі час шэсць населеных пунктаў і рэчка. Пазней да іх далучылася чыгуначная станцыя.

На карце Вялікага Княства Літоўскага працы Тамаша Макоўскага (1613) значацца як Oßmiana. У сучасных беларускамоўных публікацыях часам сустракаюцца больш аўтэнтычныя варыянты назвы Ашмяна́, Ашме́на.

## Гісторыя 
Згодна з легендарнай часткай «Хронікі Быхаўца», Ашмяны (*Oszmena*) заснаваў адзін з трох «*паноў радных*» жамойцкага князя Монтвіла (*Montwił*), калі ён паслаў свайго сына Гердзівіла (*Jerdywił*), дазнаўшыся, што «*Цар Батый*» «*разагнаў рускіх князёў*» і землі, якія тыя захапілі, цяпер можна апанаваць самім. Пасля таго як яны знайшлі «*ў чатырох мілях ад ракі Нёмана гару красную*» і заснавалі там Наваградак, а Гердзівіл сеў там княжыць, — Гердзівіл панам радным даў «астравы пушчы». Востраў «каля ракі Ашмяны» атрымаў Грумпюс (*Grumpiuż*), а Граўжыс (*Growżys*) — «востраў», які цяпер Граўжышкі, а Эйкшыс (*Ejkszys*) — «востраў», які цяпер Эйкшышкі (Эйшышкі). У іх у кожнага былі сыны: Гаштаўт (*Gasztolt*), Давойна (*Dowoin*), Монвід.

У крыніцах другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзяў часта сустракаецца меркаванне, што Ашмяны ўжо існавалі ў 1040 годзе (год паходу Яраслава Уладзіміравіча на Літву). А. Корава ў сваёй працы сцвярджае: «У пачатку XI ст. Яраслаў Мудры зрабіў напад на Літву ў ваколіцах г. Ашмяны і, атрымаўшы даніну ад насельніцтва, вярнуўся ў сваю айчыну». Гродзенскія вучоныя таксама не выключаюць існавання Ашмян у XI стагоддзі. Яны ў свой час падкрэслівалі: «У летапісных помніках XII ст. упамінаецца Гродна, XIII ст. — Навагрудак, Слонім, Ваўкавыск. Фактычна ж гэтыя гарады (як і Свіслач, Ліда, Ашмяны) існавалі значна раней — у XI ст.».

Першыя згадкі аб Ашмянах у пазнейшых крыніцах адносяцца да 1341 года: расказваючы пра смерць Гедзіміна і падзел пасадаў паміж яго сынамі, сярод гарадоў, якія разам з Вільняй дасталіся Яўнуту, «Хроніка літоўская і жамойцкая» называе Ашмяны. У 1384 і 1385 гадах пад Ашмянамі крыжакі спрабавалі перашкодзіць «шлюбнаму саюзу» паміж Польшчай і Вялікім Княствам Літоўскім (Крэўская унія), але пацярпелі паражэнне. У канцы XIV стагоддзя Ашмяны, верагодна, атрымалі статус горада ад Вітаўта. У 1398 годзе ўпершыню згаданы касцёл у горадзе. Не пазней за 1407 год у Ашмянах з’явіўся кляштар францысканцаў (у літаратуры яго заснаванне часам памылкова адносяць да пачатку XVI стагоддзя). У 1402 годзе годзе крыжакі зноў напалі на Ашмяны, але сустрэлі рашучае супраціўленне і мусілі адступіць у бок Меднікаў. З 1413 года Ашмяны ўваходзілі ў склад Віленскага ваяводства. У 1432 годзе ў Ашмянах адбыўся замах на жыццё Свідрыгайлы, які даў пачатак шматгадовай феадальнай вайне; тут жа, у ваколіцах Ашмян, праз некалькі месяцаў адбылася першая значная бітва паміж дзвюма партыямі. У другой палове XIV стагоддзя Ашмяны, «будучы месцапрабываннем княжацкім», «пачалі забудоўвацца па тыпе гарадоў» (левабярэжжа Ашмянкі), а першапачатковае паселішча засталося з назвай Старыя Ашмяны (правабярэжжа). У 1519 годзе горад разбураны маскоўскім войскам. З XVI стагоддзя цэнтр Ашмянскага павета. У гады Рэфармацыі Мікалай Радзівіл «Руды» заснаваў тут кальвінскі збор, горад зрабіўся адным з найвядомейшых цэнтраў кальвінізму ў Вялікім Княстве Літоўскім. Падчас войнаў сярэдзіны XVII — пачатку XVIII стагоддзяў Ашмяны зноў былі разбураныя. У 1655, 1661 і 1677 гадах вызваляліся ад падаткаў з прычыны разбурэнняў, учыненых маскоўскімі захопнікамі. У 1667 годзе земскі пісар А. Пачобут-Адляніцкі фундаваў кляштар дамініканцаў (з ліквідаванага касцёла Найсвяцейшай Тройцы ў 1873 годзе збудавалі капліцу на мясцовых каталіцкіх могілках). Да 1683 года адносіцца першы надзейна вядомы прывілей на гарадское права (ад Яна Сабескага).

File:Coat of Arms Ashmiany 1792.png|1792-1800 гг.
File:Coat of Arms of Ašmiany, Belarus, 1845.png|1845-1917 гг.

З верасня 1915 г. па студзень 1919 г. Ашмяны акупіраваны германскімі войскамі. З 1.1.1919 г. у складзе БССР, пазней Літоўска-Беларускай ССР, з красавіка 1919 г. па ліпень 1920 г. пад польскай уладай. Паводле дагавору паміж РСФСР і Літвой ад 12.7.1920 г. прадугледжвалася перадача Ашмян Літве, але яна не адбылася, бо 2.10.1920 г. у горад уведзены часці т.зв. польска-беларускай дывізіі на чале з генералам Жалігоўскім. У кастрычніку 1920 г. — сакавіку 1922 г. уваходзілі ў склад Сярэдняй Літвы, з 1922 г. — у склад Польшчы, цэнтр павета Віленскага ваяводства. Пасля аб’яднання Заходняй Беларусі з БССР (1939) Ашмяны — раённы цэнтр Вілейскай (з 1940 г.), Маладзечанскай (з 1944), Гродзенскай (з 1960) абласцей. З 25.6.1941 г. да 7.7.1944 г. пад нямецка-фашысцкай акупацыяй, перад адыходам з горада 24 чэрвеня 1941 года НКУС растраляла 57 «польскіх» вязняў мясцовай турмы. Вызвалены часцямі 3-й, 19-й гв. танкавай і 2-й гв. мотастралковай брыгад 3-га гв. танкавага корпуса 5-й гв. танкавай арміі і 31-й гв. стралковай дывізіі 11-й гв. арміі.

File:Catholic Church of Franciscan in Ašmiany.jpg|Касцёл францысканцаў
File:Ašmiany, Župranskaja. Ашмяны, Жупранская (1896).jpg|Вуліца Жупранская
File:Ašmiany-vulica.jpg|На цэнтральнай вуліцы
File:Ašmiany-synagoga.jpg|Вялікая сінагога

## Насельніцтва 

Колькасць жыхароў горада паводле перапісаў, рэвізкіх казак і іншых крыніц:
* **XVIII ст.**: 1728 год — 1 791 чал.; 1791 год — каля 1 тыс. чал.
* **XIX ст.**: 1804 год — 746 чал.; 1811 год — 1 850 чал.; 1825 год — 1 022 чал. (730 мужчын, 292 жанчыны); 1833 год — 797 чал. (387 мужчын, 410 жанчыны); 1840 год — 1 692 чал.; 1841 год — 1 725 чал.; 1848 год — 4 115 чал. (2 198 мужчын, 1 917 жанчын; яўрэяў 2 018); 1859 год — 3 066 чал.; 1861 год — 3 733 чал.; 1863 год — 3 317 чал.; 1865 год — 3 988 чал. (2 045 мужчын); 1871 год — 4 546 чал.; 1880 год — 5 050 чал. (з іх 2 175 каталікоў, 352 праваслаўных, 3 евангелісты, 2 501 яўрэяў, 18 магаметанаў); 1888 год — 4 988 чал. (2 422 мужчыны, 2 566 жанчын); 1895 год — 5 156 чал.; 1896 год — 6 218 чал. (3 099 мужчын, 3 119 жанчын); 1897 год — 7 214 чал.; 1900 год — 7 506 чал.
* **XX ст.**: 1904 год — 7 675 чал.; 1909 год — 7 953 чал.; 1914 год — 8,2 тыс. чал.; 1921 год — 3 442 чал.; 1927 год — 6,0 тыс. чал.; 1931 год — 7 414 чал.; 1939 год — 8 668 чал.; 1945 год — 3 460 чал.; 1948 год — 5 581 чал.; 1959 год — 6,9 тыс. чал.; 1970 год — 9,6 тыс. чал.; 1975 год — 10,0 тыс. чал.; 1980 год — 12,8 тыс. чал.; 1985 год — 14,1 тыс. чал.; 1990 год — 15,2 тыс. чал.; 1995 год — 16,0 тыс. чал.; 1999 год — 16,1 тыс. чал.; 2000 год — 15 068 чал.
* **XXI ст.**: 2002 год — 15,1 тыс. чал.; 2004 год — 14,9 тыс. чал.; 2005 год — 14 785 чал.; 2006 год — 14 588 чал.; 2007 год — 14 467 чал.; 2008 год — 14 350 чал.; 2009 год — 14 559 чал.; 2010 год — 14 804 чал.; 2011 год — 15 046 чал.; 2016 год — 16 388 чал.; 2017 год — 16 684 чал.;2018 — 16 835 чал.

## Эканоміка 
У 1861 годзе ў Ашмянах было толькі 5 прадпрыемстваў — 4 гарбарныя заводы і вадзяны млын. На заводах працавала 11 чалавек.

У 1884 годзе заводамі валодалі: вінакурна-дражджавымі (было 2) — купцы 2-й гільдыі Лейба Стругач і Абрам Богад; гарбарнымі — Овель Піктушанскі, Лейзер Біох, Іцка Саладуха, Янкель Саладуха, Маркел Чашын (у доме Гірша Дорскага), Мордух Закс, Шлёма Гершатар, сыны І. Г. Саладухі — Мордух і Янкель, піваварным — Іосіф Есельсон; тытунёвай фабрыкай — Борух Рындзінскі і Шлёма Гершатар, заводам мінеральных вод — Берка Данішэўскі; друкарняй — Зыська Мекель, заводам ізюмнага віна — Юлья Шміт; вапнавым заводам — Абрам Левін, бляшавым заводам — Соня Блехер і г.д. Толькі млын належаў гораду, аднак яго арандаваў купец другой гільдыі Хаім Гурвіч. Колькасць рабочых найбольшая была ў 1884 годзе на тытунёвай фабрыцы (22 разам з уладальнікамі) і вінакурна-дражджавым заводзе (11 разам са Стругачам).

У 1899 годзе ў горадзе было 15 прадпрыемстваў: 7 гарбарных заводаў, 1 вінакурны, 1 цагельны, 1 лесапільны, 1 завод мінеральных вод, 1 ваўнамыйка, 1 бойня, 1 саладоўня, 1 вадзяны млын; працавала 276 рабочых.

Усе прадпрыемствы і млын знаходзіліся ў прыватных руках. Уладальнікамі ашмянскіх прадпрыемстваў, як відаць з пераліку, з’яўляліся ў большасці яўрэі. У іх руках знаходзіўся і гандаль. Аднак калектывы прадпрыемстваў былі шматнацыянальнымі.

У польскі час флагманам прамысловасці не толькі павета, але і Віленскага ваяводства лічыўся дражджавы завод (адзінае прадпрыемства другой катэгорыі ваяводства). Можна дапоўніць, што завод пачаў адбудоўвацца ў 1921 годзе, а ў наступным годзе Абрам і Давід Стругачы атрымалі дазвол на пуск прадпрыемства. У 1924 годзе на ім працавала 9 чалавек, у 1934—1937 гадах — 33 работнікі, завод уваходзіў у картэль «Таварыства вытворцаў дражджэй», разам з аналагічным заводам у Нова-Вільні ў 1929 годзе ашмянскія дражджавікі выпусцілі 10 % ад прадукцыі ўсёй дражджавой прамысловасці Польшчы.

У Ашмянах у 1927 годзе меліся, акрамя дражджавога завода, гарэлачная фабрыка, гарбарныя заводы Дынерштэйна, Б. Бунімовіча і Качмера, Каца, Порта, бойня К. Руткоўкскага, фабрыкі цукерак Б. Эпштейна і А. Рубінсона, М. Мельніка, Святога, фарбавальная майстэрня М. Лапідуса, тытунёвая фабрыка, тартак Л. Стругача і іншыя нязначныя прадпрыемствы. Існавала тэлефонная станцыя.

Працавала гарадская электрастанцыя. Яе перавезлі ў Ашмяны з Лошы, дзе ў свой час пабудавалі немцы для патрэб фронту. У 1926 годзе ўведзена новая, якая рэканструявана ў 1931 годзе, затым узнікла яшчэ адна — прыватная.

У 2013 годзе аўстрыйскі інвестар заявіў аб планах па будаўніцтве у Ашмянах завода па вытворчасці дражджавога экстракту.

Сучасныя прадпрыемствы: прадпрыемствы харчовай (Ашмянскі мясакамбінат, сыраробны, дражжавы заводы, хлебакамбінат, ААТ «Белкофе»), радыётэхнічнай (ААТ «Радыётэхніка»), будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Ільнозавод. Тыпаграфія. Шэсць будаўнічых і дарожна-будаўнічых арганізацый. 45 магазінаў. Тры аддзяленні банкаў, 4 страхавыя кампаніі. Гасцініца «Ашмяны».

## Культура 
Ашмянскі краязнаўчы музей імя Ф. К. Багушэвіча. Дзейнічаюць дом культуры і кінатэатр.

У 2001 і 2010 гадах горад быў месцам правядзення фестывалю «Адна зямля».

## СМІ 
* Раённая газета «Ашмянскі веснік».
* Штотыднёвік «Рэгіянальная газета».

## Славутасці 
]]
* Васкрасенская царква
* Касцёл Міхала Арханёла
* Руіны касцёла францысканцаў
* Будынак былой сінагогі
* Кляштар дамініканцаў
* Богаяўленская царква (1840 — пач. XX ст.)
* Дом Саветаў (1978)
* Капліца могілкавая (пасля 1872 года)
* Сядзіба Стругача (канец ХІХ ст.)

## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Фульгенцавіч Акушка (1862—1919) — заснавальнік малдаўскай школы мастакоў.
* Аляксандр Астрамовіч (1878—1921) — каталіцкі святар, паэт.
* Андрэй Станіслававіч Барбашынскі (нар. 1970) — алімпійскі чэмпіён 1992 (гандбол).
* Аляксандр Іосіфавіч Батурын (1904—1983) — оперны спявак.
* Янка Вярсоцкі (1888—1937) — каталіцкі святар, грамадскі дзеяч.
* Язэп Станіслававіч Германовіч (1890—1978) — каталіцкі святар, пісьменнік.
* Валяр’ян Голяк (1881—1948) — каталіцкі святар.
* Люцыян Жалігоўскі (1865—1947) — генерал, дзяржаўны і ваенны дзеяч Сярэдняй Літвы і Польшчы.
* Юльян Восіпавіч Карчэўскі (1806—1833) — беларускі мастак.
* Аляксандр Уладзіміравіч Каршакевіч (нар. 1959) — алімпійскі чэмпіён 1988 (гандбол).
* Франц Адамавіч Клінцэвіч (нар. 1957) — депутат Дзяржаўнай Думы Расійскай Федэрацыі.
* Юрый Георгіевіч Лопух (нар. 1964) — матагоншчык.
* Віктар Валер’евіч Марціновіч (нар. 1977) — беларускі журналіст, мастацтвазнаўца, пісьменнік.
* Іван Іванавіч Пляхімовіч (нар. 1978) — беларускі юрыст.
* Міхал Сапоцька (1888—1975) — каталіцкі святар.
* Адам Станкевіч (1892—1949) — каталіцкі святар, грамадска-палітычны дзеяч, выдавец, гісторык, публіцыст, літаратуразнавец.
* Лейба Давідавіч Стругач (1842—1906) — заснавальнік дражжавога завода ў Ашмянах.
* Войцех Табар (~1453-1507) — ашмянскі пробашч, затым біскуп віленскі.
* Ігар Мікалаевіч Шкуратаў (нар. 1945) — беларускі мастак.
* Андрэй Цікота (1891—1952) — каталіцкі святар, рэлігійны і грамадскі дзеяч.
* Чэслаў Янкоўскі (1857—1929) — паэт, крытык, публіцыст, гісторык-краязнавец.

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Jankowski Cz.* Powiat Oszmiański. Cz. I. — Petersburg, 1897.
* Збор помнікаў гісторыі і культуры: Гродзенская вобласць / АН БССР; Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Беларуская савецкая энцыклапедыя; Рэдкалегія: С. В. Марцэлеў (галоўны рэдактар), М. М. Бірукова, М. В. Бірыла і іншыя. — Мн.: БелСЭ, 1986.
* *Краўцэвіч А. К.* Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV—XVIII стст.: Планіроўка, культурны слой / А. К. Краўцэвіч; Навуковы рэдактар М. А. Ткачоў. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — 171 с.
* Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Ашмяны і Ашмянскі рэгіён : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад. : А. А. Скеп’ян, А. Б. Доўнар; рэдкал.: А. А. Каваленя [і інш.] — Мінск: Беларус. Навука, 2015. — 497 с.

## Спасылкі 
* Навіны Ашмян на сайце Westki.info 
* Ашмяны на Radzima.org