Прэрафаэліты

», Джона Міле, адна з самых вядомых карцін прэрафаэлітаў. 1852 г., галерэя Тэйт, Лондан]]
**Прэрафаэлі́ты** () — кірунак у англійскіх паэзіі і жывапісе ў другой палове XIX стагоддзя, які ўтварыўся на пачатку 1850-х гадоў з мэтай барацьбы супраць умоўнасцяў віктарыянскай эпохі, акадэмічных традыцый і сляпога пераймання класічных узораў.

Назва «прэрафаэліты» павінна была пазначаць духоўнае падабенства з фларэнційскімі мастакамі эпохі ранняга Адраджэння, гэта значыць мастакамі «*да Рафаэля*» і Мікеланджэла: Перуджына, Фра Беата Анджэліка, Джавані Беліні. Самымі выбітнымі членамі прэрафаэліцкага руху былі паэт і жывапісец Дантэ Габрыэл Расеці, жывапісцы Уільям Холман Хант, Джон Эверэт Міле, Мэдакс Браўн, Эдвард Бёрн-Джонс, Уільям Морыс, Артур Х’юз, Уолтэр Крэйн, Джон Уільям Уотэрхаус.

## Узнікненне 
### Брацтва прэрафаэлітаў 
Першым этапам развіцця прэрафаэлітызму было ўзнікненне так званага «Брацтва прэрафаэлітаў», якое складалася першапачаткова з сямі «братоў»: Дж. Э. Міле, Холмана Ханта (1827—1910), Дантэ Габрыэля Расеці, яго малодшага брата Майкла Расеці, Томаса Вулнера і жывапісцаў Фрыдэрыка Стывенса і Джэймса Колінсана.
1848—1849 гг., галерэя Тэйт, Лондан]]

Гісторыя Брацтва пачынаецца ў 1848 годзе, калі на выстаўцы Каралеўскай Акадэміі мастацтваў пазнаёміліся студэнты Акадэміі — Холман Хант і Дантэ Габрыэль Расеці, які раней бачыў працы Ханта і захапляўся імі. Хант дапамагае Расеці скончыць карціну «Юнацтва Дзевы Марыі» (, 1848-49), якая была выстаўлена ў 1849 годзе, і ён жа знаёміць Расеці з Джонам Эверэтам Міле, юным геніем, які паступіў у Акадэмію ва ўзросце 11 гадоў. Яны не проста сталі сябрамі, але выявілі, што падзяляюць погляды адзін аднаго на сучаснае мастацтва: у прыватнасці, яны лічылі, што сучасны англійскі жывапіс зайшоў у тупік і памірае, і найлепшым спосабам адрадзіць яго будзе вяртанне да шчырасці і прастаты ранняга італьянскага мастацтва (г. зн. мастацтва да Рафаэля, якога прэрафаэліты лічылі заснавальнікам акадэмізму).

Так зараджаецца ідэя стварэння сакрэтнага таварыства, названага **Брацтвам прэрафаэлітаў**, — таварыства, якое знаходзіцца ў апазіцыі да афіцыйных мастацкіх плыняў. У групу з самага пачатку былі запрошаны таксама Джэймс Колінсан (студэнт Акадэміі і жаніх Крысціны Расеці), скульптар і паэт Томас Вулнер, малады 19-гадовы мастак і пасля крытык Фрэдэрык Стывенс і малодшы брат Расеці Уільям Расеці, які па слядах старэйшага брата паступіў у мастацкую школу, але асаблівай схільнасці да мастацтва не выяўляў і, урэшце, стаў вядомым мастацкім крытыкам і пісьменнікам. Мэдакс Браўн быў блізкі нямецкім назарэйцам, таму ён, падзяляючы ідэі Брацтва, адмовіўся далучыцца да групы.

На карціне Расеці «Юнацтва Дзевы Марыі» ўпершыню з’яўляюцца тры ўмоўныя літары P. R. B. (), гэтымі ж ініцыяламі былі адзначаны «Ізабела» Міле і «Рыенцы» () Ханта. Члены Брацтва таксама стварылі свой уласны часопіс, пад назвай «Парастак», хоць ён праіснаваў толькі са студзеня па красавік 1850 года. Яго рэдактарам стаў Уільям Майкл Расеці (брат Дантэ Габрыэля Расеці).

### Прэрафаэліты і акадэмізм 
Да з’яўлення Брацтва прэрафаэлітаў развіццё брытанскага мастацтва вызначалася галоўным чынам дзейнасцю Каралеўскай Акадэміі мастацтваў. Як любая іншая афіцыйная ўстанова, яна вельмі раўніва і асцярожна адносілася да новаўвядзенняў. Больш за тое, прэрафаэліты змянілі адносіны мастака і мадэлі — яны сталі раўнапраўнымі партнёрамі. Калі героі карцін Рэйнальдса амаль заўсёды апрануты адпаведна іх сацыяльнаму статусу, то Расеці мог маляваць каралеву з прадаўшчыцы, багіню з дачкі конюха, а таксама ўнеслі змены ў традыцыйную тэхніку жывапісу. На загрунтаваным палатне прэрафаэліты вызначалі кампазіцыю, наносілі пласт бялілаў і збіралі з яго масла прамакальнай паперай, а затым пісалі на бялілах паўпразрыстымі фарбамі. Абраная тэхніка дазволіла дамагчыся яркіх, свежых тонаў і аказалася такой даўгавечнай, што іх працы захаваліся ў першародным выглядзе да нашых дзён.

### Барацьба з крытыкай 
», Д. Э. Міле1850 г., галерэя Тэйт, Лондан]]
Спачатку працы прэрафаэлітаў прымалі даволі цёпла, аднак неўзабаве абрынулася суровая крытыка і насмешкі. Залішне натуралістычная карціна Міле «Хрыстос у бацькоўскім доме», выстаўленая ў 1850 годзе, выклікала такую хвалю абуранасці, што каралева Вікторыя папрасіла даставіць яе ў Букінгемскі палац для самастойнага агляду.

Нападкі грамадскай думкі выклікала таксама карціна Расеці «Дабравешчанне», выкананая з адступленнямі ад хрысціянскага канону. На выстаўцы ў Каралеўскай акадэміі ў 1850 годзе Расеці, Хант і Міле так і не змаглі прадаць ніводнай карціны. У аглядзе, апублікаваным у штотыднёвіку «Атэнеум», крытык Фрэнк Стоўн пісаў: «Ігнаруючы ўсё вялікае, што было створана старымі майстрамі, гэта школа, да якой належыць Расеці, пляцецца няўпэўненымі крокамі да сваіх ранніх папярэднікаў. Гэта — археалогія, пазбаўленая ўсякай карысці і пераўтвораная ў дактрынёрства. Людзі, якія належаць да гэтай школы, заяўляюць, што яны кіруюцца праўдай і прастатой прыроды. Насамрэч яны па-рабску імітуюць мастацкую няўмеласць». Пасля яго месца заняў жывапісец Уолтэр Дэверэл.

Становішча ў пэўнай ступені выратаваў Джон Роскін, уплывовы гісторык мастацтва і мастацкі крытык Англіі. Нягледзячы на тое, што ў 1850 годзе яму было толькі трыццаць два гады, ён ужо з’яўляўся аўтарам шырока вядомых прац пра мастацтва. Акрамя таго, Роскін купіў многія з карцін Габрыэля Расеці, чым падтрымаў яго матэрыяльна, і ўзяў пад сваё крыло Міле, у якім адразу ўбачыў выбітны талент.

## Джон Роскін і яго ўплыў 
 на партрэце Д. Э. Міле, 1853—1854 гг.]]
Англійскі крытык Джон Роскін прывёў у парадак ідэі прэрафаэлітаў адносна мастацтва, аформіўшы іх у лагічную сістэму. Сярод яго прац найбольш вядомыя «Мастацкая выдумка: прыгожае і агіднае» (), «Англійскае мастацтва» (*The Art of England*), «Сучасныя мастакі» (*Modern Painters*). Ён жа аўтар артыкула «Прэрафаэлітызм» (), які выйшаў у 1851 годзе.

«Цяперашнія мастакі, — пісаў Роскін у „Сучасных мастаках“, — адлюстроўваюць [прыроду] ці занадта павярхоўна, ці занадта прыхарошана; яны не імкнуцца пракрасціся ў [яе] сутнасць». У якасці ідэалу Роскін высоўваў сярэднявечнае мастацтва, такіх майстроў Ранняга Адраджэння, як Перуджына, Фра Беата Анджэліка, Джавані Беліні, і падахвочваў мастакоў «пісаць карціны з чыстым сэрцам, ні на што не арыентуючыся, нічога не выбіраючы і нічым не грэбуючы». Прэрафаэліцкая тэхніка напісання карцін прадугледжвала прапрацоўку кожнай дэталі.

Роскін таксама абвяшчаў «прынцып вернасці Прыродзе»: «Ці не ад таго, што мы любім свае тварэнні больш, чым Яго, мы шануем каляровае шкло, а не светлыя аблокі… І, вырабляючы купелі і ўзводзячы калоны ў гонар Таго… мы ўяўляем, што нам даруецца ганебнае грэбаванне ўзгоркамі і патокамі, якімі Ён надзяліў наша жыллё — зямлю». Такім чынам, мастацтва павінна было спрыяць адраджэнню духоўнасці ў чалавеку, маральнай чысціні і рэлігійнасці, што таксама стала мэтай прэрафаэлітаў.

Роскіну належыць яснае вызначэнне мастацкіх мэт прэрафаэлітызму: Лёгка кіраваць пэндзлем і пісаць траву і расліны з дастатковай для вока слушнасцю; гэтага можа дабіцца ўсякі пасля некалькіх гадоў працы. Але адлюстроўваць сярод травы і раслін таямніцы тварэння і спалучэнняў, якімі прырода гаворыць нашаму разуменню, перадаваць далікатны выгін і хвалісты цень узрыхленай зямлі, знаходзіць ва ўсім, што здаецца самым дробным, праява вечнага боскага новатварэння прыгажосці і велічы, паказваць гэта немыслячым і невідушчым — такое прызначэнне мастака.

Ідэі Роскіна глыбока кранулі прэрафаэлітаў, асабліва Уільяма Холмана Ханта, які заразіў сваім запалам Міле і Расеці. У 1847 годзе Хант пісаў пра кнігу Роскіна «Сучасныя мастакі»: «Як ніякі іншы чытач, я адчуваў, што кніга напісана адмыслова для мяне».

## Распад 
Пасля таго, як прэрафаэлітызм атрымаў падтрымку Роскіна, прэрафаэлітаў прызналі і палюбілі, ім далі права «грамадзянства» ў мастацтве, яны ўваходзяць у моду і атрымліваюць больш добразычлівы прыём на выстаўках Каралеўскай акадэміі, карыстаюцца поспехам на Сусветнай выстаўцы 1855 года ў Парыжы.
», Артур Х’юз1855—1856 гг., галерэя Тэйт, Лондан]]
Акрамя ўжо згаданага Мэдакса Браўна, прэрафаэліцкім стылем таксама зацікавіліся Артур Х’юз (найбольш вядомы дзякуючы карціне «Красавіцкае каханне», 1855—1856 гг.), Генры Уоліс, Роберт Брайтуэйт Марціна, Уільям Уіндус () і іншыя.

Аднак Брацтва распадаецца. Акрамя юнага рэвалюцыйнага рамантычнага духу і захаплення Сярэднявеччам, мала што аб’ядноўвала гэтых людзей, і з першых прэрафаэлітаў толькі Холман Хант застаўся верны дактрыне Брацтва. Калі ў 1853 годзе Міле стаў членам Каралеўскай акадэміі мастацтваў, Расеці абвясціў гэту падзею канцом Брацтва. «Круглы стол з гэтага часу распушчаны», — зрабіў вывад Расеці. Усе гэтыя рысы ўласцівыя творчасці Расеці, які спачатку быў лідарам руху.
Як пасля пісаў мастак Вэл Прынсеп (), Расеці «быў планетай, вакол якой мы круціліся. Мы капіявалі нават яго манеру гутаркі». Ён заснаваў рух «Arts and Crafts Movement» (), галоўнай ідэяй якога было вяртанне да ручнога майстэрства як да ідэалу прыкладнага мастацтва, а таксама ўзвядзенне ў ранг паўнапраўных мастацтваў кнігадрукавання, словаліцця, гравюры. Гэты рух, якое падхапілі Уолтэр Крэйн, Макінтош, Нэльсан Доўсан, Эдвін Лачэнс, Райт і іншыя, пасля выявіўся ў англійскай і амерыканскай архітэктуры, дызайне інтэр’ераў, ландшафтным дызайне.

### Паэзія 
Большасць прэрафаэлітаў займаліся паэзіяй, але, па меркаванні шматлікіх крытыкаў, мае каштоўнасць менавіта позні перыяд развіцця прэрафаэлітызму. Дантэ Габрыэль Расеці, яго сястра Крысціна Расеці, Джордж Мерэдзіт, Уільям Морыс і Алджэрнон Суінберн пакінулі значны след у англійскай літаратуры, але найбольшы ўклад унёс Расеці, захоплены вершамі італьянскага Адраджэння і асабліва творамі Дантэ. Галоўным лірычным дасягненнем Расеці лічыцца цыкл санетаў «Дом Жыцця» (*The House of Life*). Крысціна Расеці таксама была вядомай паэтэсай. Паэзіяй займалася і каханая Расеці, Элізабет Сідал, чые творы засталіся нявыдадзенымі пры жыцці. Эрудыт Уільям Морыс быў не толькі прызнаным майстрам вітражоў, але і вёў актыўную літаратурную дзейнасць, у тым ліку напісаў шмат вершаў. Яго першы зборнік «Абарона Гвінеўры і іншыя вершы» быў апублікаваны ў 1858 годзе, калі аўтару было 24 гады.

Пад уплывам паэзіі прэрафаэлітаў развівалася брытанскае дэкадэнцтва 1880-х гадоў: Эрнст Доўсан, Ліянель Джонсан, Майкл Філд, Оскар Уайльд, да таго ж быў драматургам і літаратурным крытыкам. Першую драму «Каралева-маці» (), напісаную ў 1860 годзе, Суінберн прысвяціў Расеці, з якім яго злучалі сяброўскія адносіны. Аднак, хоць Суінберн і дэклараваў сваю прыхільнасць прынцыпам прэрафаэлізма, ён безумоўна выходзіць за межы гэтага кірунку.

### Выдавецкая дзейнасць 
У 1890 годзе Уільям Морыс арганізаваў выдавецтва «Келмскат-прэс» (*Kelmscott Press*), у якім разам з Бёрн-Джонсам надрукаваў некалькі кніг. Гэты перыяд завуць кульмінацыяй жыцця Уільяма Морыса.
Як пісаў Дункан Робінсан,

Сучаснаму чытачу, які звыкся з простым і функцыянальным шрыфтом XX стагоддзя, выданні «Келмскат-прэс» здаюцца раскошнымі спараджэннямі Віктарыянскай эпохі. Багаты арнамент, узоры ў выглядзе лісця, ілюстрацыі па дрэве — усё гэта становіцца найважнейшымі ўзорамі дэкаратыўнага мастацтва XIX стагоддзя; усё зроблена рукамі чалавека, які ўнёс большы ўклад у гэту вобласць, чым хто-небудзь іншы.

Морыс аформіў усе 66 кніг, выпушчаных выдавецтвам, а Бёрн-Джонс выканаў большасць ілюстрацый. Выдавецтва праіснавала да 1898 года і аказала моцны ўплыў на шматлікіх ілюстратараў канца XIX стагоддзя, у прыватнасці, на Обры Бёрдслі.

### Эстэтычны рух 
У канцы 50-х гадоў, калі шляхі Роскіна і прэрафаэлітаў разыходзяцца, узнікае неабходнасць у новых эстэтычных ідэях і новых тэарэтыках, якія фармуюць гэтыя ідэі, запазычаныя ад Тэафіля Гацье, Шарля Бадлера, трансфармуюцца ў канцэпцыю эстэтызму (), якая атрымлівае распаўсюджванне ў коле англійскіх мастакоў і паэтаў: Уістлера, Суінберна, Расеці, Уайльда. Оскар Уайльд таксама аказаў моцны ўплыў на развіццё эстэтычнага руху (у тым ліку на познюю творчасць Расеці), будучы асабіста знаёмым і з Холманам Хантам, і з Бёрн-Джонсам. Ён, як і шматлікія яго аднагодкі, зачытваўся кнігамі Патэра і Роскіна, і эстэтызм Уайльда шмат у чым вырас з прэрафаэлітызму, які нёс у сабе зарад вострай крытыкі сучаснага грамадства з пазіцый прыгажосці. Оскар Уайльд пісаў, што «эстэтыка — вышэй крытыкі», што лічыць мастацтва вышэйшай рэальнасцю, а жыццё — разнавіднасцю выдумкі: «Я пішу таму, што пісаць для мяне — вышэйшае артыстычнае задавальненне. Калі мая творчасць падабаецца няшмат якім выбраным, я гэтаму рады. Калі не, я не засмучаюся».

## Сюжэты 
1853 г., галерэя Тэйт, Лондан]]
Спачатку прэрафаэліты аддавалі перавагу евангельскім сюжэтам, прычым пазбягалі ў жывапісе царкоўнага характару і тлумачылі Евангелле сімвалічна, надаючы асаблівае значэнне не гістарычнай слушнасці адлюстроўваных евангельскіх эпізодаў, а іх унутранаму філасофскаму сэнсу. Так, напрыклад, у «Светачы свету» Ханта ў выглядзе Збавіцеля з яркім каганцом у руках намаляваны таямнічае боскае святло веры, якое імкнецца пракрасціся ў зачыненыя чалавечыя сэрцы, як Хрыстос стукае ў дзверы чалавечага жылля, любілі сярэднявечную рамантыку і містыку.

### Жаночыя выявы 
Прэрафаэліты стварылі ў выяўленчым мастацтве новы тып жаночай прыгажосці — адхілены, спакойны, таямнічы, які пазней разаўюць мастакі стылю мадэрн. Жанчына на палотнах прэрафаэлітаў — сярэднявечны вобраз ідэальнай прыгажосці і жаноцкасці, ёй захапляюцца і ўшаноўваюць. Асабліва гэта прыкметна ў Расеці, якога захаплялі прыгажосць і загадкавасць, а таксама ў Артура Х’юза, Міле, Бёрн-Джонса. Містычная, пагібельная прыгажосць, *la femme fatale* пазней знайшла адлюстраванне ў Уільяма Уотэрхауса. У гэтым плане знакавай можна назваць карціну «Лэдзі з Шалота» (1888), якая дагэтуль застаецца адным з самых папулярных экспанатаў галерэі Тэйт. Яна заснавана на паэме Альфрэда Тэнісана. Шматлікія жывапісцы (Холман Хант, Расеці) ілюстравалі творы Тэнісана, у прыватнасці, *«Лэдзі Шалот»*. Гісторыя апавядае пра дзяўчыну, якая павінна заставацца ў вежы, знаходзячыся ў ізаляцыі ад навакольнага свету, і ў той самы момант, калі вырашаецца на ўцёкі, яна падпісвае сабе смяротны прысуд, а назва паэмы ператварылася ў фразеалагізм. Прэрафаэлітаў прыцягвалі, у прыватнасці, такія тэмы, як душэўная чысціня і трагічнае каханне, неўзаемнае каханне, недасягальная дзяўчына, жанчына, якая гіне дзеля кахання, заклеймавана ганьбай ці праклёнам, а таксама мёртвая жанчына незвычайнай прыгажосці. Дантэ Габрыэль Расеці выкарыстоўвае фігуру Празерпіны з старажытнагрэчаскай і рымскай міфалогіі: маладая жанчына, якая была выкрадзена Плутонам у падземнае царства і адчайна марыць вярнуцца на зямлю. Яна з’ядае толькі некалькі гранатавых семечак, але досыць маленькага кавалачка ежы, каб чалавек навекі застаўся ў падземным свеце. Празерпіна Расеці — не проста прыгожая жанчына з задуменным поглядам. Яна вельмі жаноцкая і пачуццёвая, а гранат у яе руках — сімвал гарачага пачуцця і спакусы, якой яна паддалася () Уільяма Морыса, у вершы Крысціны Расеці «Хуткае каханне» (, 1856), у паэме Расеці «Джэні» (1870), дзе паказана паўшая жанчына, прастытутка, якая зусім не занепакоена сваім становішчам і нават атрымлівае асалоду ад сексуальнай свабоды.

### Пейзаж 
1852 г., галерэя Тэйт, Лондан]]
Холман Хант, Міле, Мэдакс Браўн шмат працавалі ў жанры пейзажу. Пэўнай вядомасцю таксама карысталіся жывапісцы Уільям Дайс, Томас Сэдан, Джон Брэт. Пейзажысты гэтай школы вядомыя асабліва выявай аблокаў. Асабліва вядомыя фатаграфіі Джэйн Морыс, зробленыя Дантэ Габрыэлем Расеці у ліпені 1865.

Многія знакамітыя фатографы пасля натхняліся прэрафаэліцкай творчасцю: такія як, напрыклад, Генры Піч Робінсан. Адна журналістка піша пра іх так: «…жанчыны без крыналінаў, з валасамі, якія развяваюцца… незвычайныя, як гарачкавы сон, у якім павольна рухаюцца пышныя і фантастычныя вобразы», аднак, сярод даследчыкаў значэнне ацэньваецца па-рознаму: ад рэвалюцыі ў мастацтве да чыстага наватарства ў тэхніцы жывапісу. Існуе меркаванне, што рух пачынаўся са спробы абнаўлення жывапісу, а меў у далейшым вялікі ўплыў на развіццё літаратуры і ўсёй англійскай культуры ў цэлым. Паводле Літаратурнай энцыклапедыі, з прычыны свайго вытанчанага арыстакратызму, рэтраспектызму і сузіральнасці іх творчасць мала ўздзейнічала на шырокія масы — на маладога Толкіна. Цікава, што ў юнацтве Толкін, які разам з сябрамі арганізаваў паўтаемнае таварыства «Чайны клуб», параўноўваў іх з прэрафаэліцкім брацтвам.

## Спіс асоб, звязаных з прэрафаэлітызмам 
### Брацтва 
* Джэймс Колінсан (мастак)
* Уільям Холман Хант (мастак)
* Джон Эверэт Міле (мастак)
* Дантэ Габрыэль Расеці (мастак і паэт)
* Уільям Майкл Расеці (крытык)
* Фрэдэрык Джордж Стывенс (крытык)
* Томас Вулнер (скульптар і паэт)

### Сябры і аднадумцы 
* Лоўрэнс Альма-Тадэма (мастак)
* Джон Брэт (мастак)
* Форд Мэдакс Браўн (мастак і дызайнер)
* Эдвард Бёрн-Джонс (мастак і дызайнер)
* Чарлз Олстан Колінз (мастак)
* Фрэнк Кадаган Купер (мастак)
* Уолтэр Дэверэл (мастак)
* Артур Хакер (мастак)
* Артур Х’юз (мастак, ілюстратар)
* Генры Холідэй (мастак, ілюстратар)
* Джэйн Морыс (мадэль)
* Мэй Морыс (вышывальшчыца і дызайнер)
* Уільям Морыс (дызайнер і пісьменнік)
* Крысціна Расеці (паэтэса)
* Джон Роскін (крытык)
* Энтані Фрэдэрык Агастас Сандзіс (мастак)
* Томас Сэдан (мастак)
* Элізабет Сідал (мастак, паэт і мадэль)
* Сімеон Саламон (мастак)
* Марыя Спарталі Сцілман (мастачка)
* Алджэрнон Суінбёрн (паэт)
* Генры Уоліс (мастак)
* Уільям Ліндсей Уіндус (мастак)

### Мастакі, якія перанялі стыль 
* Сафі Андэрсан
* Уайк Бэйліс
* Джордж Прайс Бойс
* Джэймс Кэмпбел
* Джон Кальер
* Уільям Дэвіс
* Эвелін дэ Морган
* Фрэнк Бернард Дзіксі
* Джон Уільям Годвард
* Томас Купер Готч
* Эдвард Роберт Х’юз
* Джон Лі
* Эдмунд Лейтан
* Фрэдэрык Лейтан
* Джозеф Ноэль Патан
* Джон Вільям Уотэрхаус
* Даніэл Вільямсан

### Мадэлі 
* Фані Корнфарт
* Эні Мілер
* Эвелін дэ Морган
* Джэйн Морыс
* Элізабет Сідал
* Мэры Спарталі Сцілман
* Марыя Замбака

## Музеі 
Працы прэрафаэлітаў захоўваюцца ў наступных музеях Вялікабрытаніі:
* Галерэя Тэйт, Лондан.
* Мастацкая галерэя лэдзі Левер, Ліверпуль.
* Манчэстэрская мастацкая галерэя
* Мастацкая галерэя Уокера, Ліверпуль.
* Бірмінгемскі музей і мастацкая галерэя
* Музей Ашмала, Оксфард.

## Гл. таксама 
* Імпрэсіянізм
* Выяўленчае мастацтва Адраджэння
* Каралеўская Акадэмія мастацтваў
* Назарэйцы
* Мадэрн
* Медыевізм
* Эстэтызм
* Джон Кітс
* Hogarth club

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Макс Нордау. Прерафаэлиты // Вырождение. — М.: Республика, 1995. — 400 с. — (Прошлое и настоящее). ISBN 5-250-02539-0 

## Спасылкі 
* Victorian Art in Britain — сайт, прысвечаны мастацтву віктарыянскай эпохі.
* http://www.victorianweb.org 
* Кніжныя ілюстрацыі прэрафаэлітаў (Pre-Raphaelites and Illustration)
* Literary Aspects of Pre Raphaelitism: The Cambridge History of English and American Literature 
* Прэрафаэліты і фатаграфія
* Жанчыны прэрафаэлітаў 
* Прэрафаэліты ў Вялікай савецкай энцыклапедыі 
* «Сястрыства» прэрафаэлітаў

Катэгорыя:Мастацкія кірункі