open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Неон

**Неон** () **Ne** — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 10. Інертны газ.

## Прыродныя крыніцы 
Паветра — адзіная крыніца неону.

## Прымяненне 
Напаўняльнік люмінесцэнтных, індыкатарных лямп, газасветлавых трубак (у сумесі з азотам).
## Крыніцы 
Катэгорыя:Хімічныя элементы
Нептуній

**Нептуній** () **Np** — радыеактыўны хімічны элемент з атамным нумарам 93; адносіцца да актыноідаў. Серабрыста-белы метал.

## Прыродныя крыніцы 
Нязначная колькасць двух ізатопаў нептунію знойдзена ва ўранавых рудах.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Актыноіды
Амерыцый

**Амерыцый** () **Am** — радыеактыўны хімічны элемент з атамным нумарам 95; адносіцца да актыноідаў. У прыродзе адсутнічае, масавы лік найбольш стабільнага з вядомых ізатопаў роўны 243 (яго атамная маса роўная 243,06138 а. а. м.). Пазначаецца сімвалам **Am** (ад ). Чацвёрты сінтэзаваны трансплутоніевы элемент. Элемент быў атрыманы ў 1944 годзе ў металургічнай лабараторыі Чыкагскага ўніверсітэта Гленам Сібаргам з супрацоўнікамі.

## Фізічныя ўласцівасці 
Амерыцый — метал серабрыста-белага колеру, цягучы і коўкі. Свеціцца ў цемры за кошт уласнага α-выпраменьвання. Мае дзве алатропныя формы. У нізкатэмпературнай форме (шчыльнасць 13,67 г/см³) валодае двайной шчыльна упакаванай гексаганальнай структурай, якая пры 1074 °C ператвараецца ў гранецэнтрыраваную кубічную. Тэмпература плаўлення — 1175 °C. Тэмпература кіпення — 2607 °C.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Актыноіды
Эйнштэйній

**Эйнштэйній** () **Es** — радыеактыўны хімічны элемент з атамным нумарам 99; адносіцца да актыноідаў.

Метал. Тэмператара плаўлення +860°С.

## Прыродныя крыніцы 
У прыродзе не сустракаецца. Упершыню выдзелены з прадуктаў тэрмаядзернага выбуху ў 1952.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Актыноіды
Фермій

**Фермій** () **Fm** — радыеактыўны хімічны элемент з атамным нумарам 100; адносіцца да актыноідаў. Названы ў гонар італьянскага фізіка Энрыка Фермі.

## Прыродныя крыніцы 
У прыродзе не сустракаецца. Упершыню выдзелены з прадуктаў тэрмаядзернага выбуху ў 1952 (разам з эйнштэйніем).

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Актыноіды
Мендзялевій

**Мендзялевій** () **Md** — радыеактыўны хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 101; адносіцца да актыноідаў. 
Атамная маса найбольш устойлівага ізатопу 258.

Названы ў гонар рускага вучонага Дз. І. Мендзялеева.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Актыноіды
Супрасль

**Су́прасль** () — горад у Польшчы, у Беластоцкім павеце Падляскага ваяводства, на ўсход ад горада Беласток.

Горад размешчаны над ракой Супрасль, на тэрыторыі Кнышынскай пушчы.

## Гісторыя 
Заснаванне Супрасля звязана з перанясеннем у 1500 Супрасльскага Дабравешчанскага манастыра, размешчанага паблізу Грудка ўніз па рацэ. У пачатку XVI стагоддзя пабудавана Супрасльская царква-крэпасць, якая затым была аздоблена адмысловымі фрэскамі і іканастасам. На працягу XVII—XVIII стагоддзяў Супрасль стала значным культурна-навуковым асяродкам, тут знаходзілася багатая бібліятэка, друкарня. Вядомы імёны супрацоўнікаў тыпаграфіі другой паловы XVIII стагоддзя: друкары Антон Чарняўскі, Крэстомскі, Адам Генрых Подзебраньскі, мастак і прафесар жывапісу Антоній Грушэцкі, гісер Аляксей Завадскі.

У пачатку XIX стагоддзя манастыр заняпаў, выдатная бібліятэка была вывезена з Супраслі, большай часткай — у Вільню. Тады ж быў страчаны найкаштоўнейшы яе скарб: старэйшы напісаны кірыліцай рукапіс XI стагоддзя.

У сярэдзіне XIX стагоддзя Супрасль стала буйным цэнтрам тэкстыльнай прамысловасці, але тэкстыльныя прадпрыемствы былі ліквідаваны ў пачатку XX стагоддзя з-за аддаленасці горада ад чыгуначных шляхоў. Архітэктурныя помнікі Супраслі былі моцна разбураны фашысцкімі акупантамі ў 1944, пасля вайны — часткова адбудаваныя. З 1980-х гадоў аднавіў дзейнасць Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр, у 1996 годзе польскі ўрад замацаваў увесь манастырскі комплекс за праваслаўнай царквою, зараз тут завяршаюцца рэстаўрацыйныя работы.

## Гаспадарчае развіццё 
Размяшчэнне горада ў маляўнічай лясістай мясцовасці спрыяе развіццю розных галін гаспадарчай дзейнасці. У Супраслі знаходзіцца дырэкцыя ландшафтнага парку Кнышынскай пушчы. Горад з’яўляецца цэнтрам дрэваапрацоўчай прамысловасці. Тут развіваецца рэкрэацыйная сфера, з 2001 года Супрасль атрымала статус курорта. Праз горад праходзяць турыстычныя маршруты, з 2006 года дзейнічае Музей ікон. У Супраслі працуе Вышэйшая школа фізічнага выхавання і турызму.

## Славутасці 
* Дабравешчанская царква-крэпасць (пачатак XVI стагоддзя, адбудавана ў 1999 годзе)
* Палац архімандрытаў (XVII стагоддзе, адбудаваны)
* Царква Іаана Багаслова (XIX стагоддзе, адбудавана ў 1958 годзе)

## Беларусы ў Супраслі 
Супрасль з’яўляецца адным з цэнтраў беларускай культуры ў Польшчы. Наяўнасць тут важнага асяродка праваслаўя з’яўляецца чыннікам, які спрыяе захаванню нацыянальнай свядомасці мясцовых беларусаў.

## Вядомыя асобы 
* Вера Маслоўская

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка


Катэгорыя:Хадкевічы
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1500 годзе
Хроніка Прускай зямлі

**Хроніка Прускай зямлі** () — зводная праца па гісторыі Прусіі, створаная Пятром з Дузбурга ў 1320-х гадах у Кёнігсбергу (асноўная частка была скончаная ў 1326, а пазней была дапісаная дадатковая частка, якая давяла апісанне падзей да 1330 года).Складалася з 4 кніг. Трэцяя кніга прысвечана апісанню войнаў Тэўтонскага ордэна з прусамі, жамойтамі і літоўцамі ў час ад 1231 да 1326. Асабліва падрабязнай хроніка робіцца, пачынаючы з мяжы 13 ст. і 14 ст. Гістарычныя звесткі маюць амаль выключна ваенна-геаграфічны характар.

## Літаратура 
*  С. 19.

Катэгорыя:Тэўтонскія хронікі
Катэгорыя:Кнігі XIV стагоддзя
Свентакшыскае ваяводства

**Свентакшыскае ваяводства** () — адміністрацыйная адзінка, адно з 16 ваяводстваў у Польшчы.

Утворана ў 1999. Адміністрацыйны цэнтр — горад Кельцы. Колькасць насельніцтва — 1 274 тыс. чалавек (2013).

## Славутасці 
* Скіт Залатога лесу

Катэгорыя:Ваяводствы Польшчы
Падкарпацкае ваяводства

**Падкарпацкае ваяводства** () — адміністрацыйная адзінка, адно з 16 ваяводстваў Польшчы. Знаходзіцца на паўднёвым усходзе краіны, ля мяжы з Украінай i Славакіяй.

Утворана ў 1999. Адміністрацыйны цэнтр — горад Жэшаў. Колькасць насельніцтва — 2 130 тыс. чалавек (2013).

## Вядомыя асобы 
* Андрэй Баболя
* Ян Міхал Развадоўскі
* Тамаш Францавіч Домбаль
* Тадэвуш Паўлікоўскі

## Галерэя 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Ваяводствы Польшчы
Нікель

**Ні́кель** (хімічны сімвал — **Ni**, ад ) — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 28. Серабрыста-белы метал з жаўтаватым адценнем.

## Прыродныя крыніцы 
Па знаходжанні ў зямной кары займае 25-е месца сярод элементаў. Важнейшыя мінералы — нікелін, мілерыт, герсдарфіт, бунзеніт. Асноўныя радовішчы — у Расіі, Канадзе, Новай Каледоніі, Аўстраліі, Кубе, Інданезіі, Казахстане, Турцыі. Нікелевыя руды лічацца прамысловымі пры ўтрыманні ўжо нават 0,3 % Ni.

## Прымяненне 
Да 80 % здабытага нікелю ідзе на нікелевыя сплавы. Каля 10 % — выраб каталізатараў для многіх рэакцый. Антыкаразійнае пакрыццё (нікеліраванне).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Біблія

а, біблейскай кнігі старазапаветнага цыклу, выдадзенага  ]]

**Біблія** (ад  — кнігі, звод кніг) — збор старажытных рэлігійных тэкстаў, кананізаваных у іўдаізме і хрысціянстве. Першая кніга Бібліі — «Быццё», была напісана каля XVI ст. да н.э. (ёсць меркаванні, што кніга Іова яшчэ больш старадаўняя за Быццё), а апошняя кніга «Апакаліпсіс» — у канцы I ст. н.э. Сама назва «Біблія» паходзіць з грэчаскай мовы — τὰ βιβλία і перакладаецца як «кнігі». Такім чынам, Біблія не з’яўляецца адзінай кнігай, а зборнікам асобных кніг, напісаных у розныя часы рознымі асобамі.

Уключае апавяданні пра паходжанне свету і чалавека, рэлігійныя павучанні, догматы, прароцтвы, малітвы і інш., на працягу тысячагоддзяў біблейскія творы распаўсюджваліся ў рукапісах на беларускую мову тарашкевіцай.

З 1989 года здзяйсняе пераклады Святога Пісання Беларуская Біблейская камісія, арганізаваная пры Беларускім Экзархаце мітрапалітам Філарэтам. У 2017 годзе з друку выйшаў поўны пераклад Новага Запавету.

Пераклад кніг Новага Запавету (2017) і Пяцікніжжа Майсея (2025) таксама здзейснены Секцыяй па перакладзе літургічных тэкстаў і афіцыйных дакументаў Касцёла пры Канферэнцыі каталіцкіх біскупаў у Беларусі. Пры падрыхтоўцы перакладу Новага Запавету выкарыстаны тэкст «Лекцыянарыя», які папярэдне (2002—2005) перакладзены Секцыяй з арыгінальных моў.

## Гл. таксама 
* Кнігі Макавеяў
* Ватыканскі кодэкс
* Александрыйскі кодэкс
* Сінайскі кодэкс
* Злая Біблія

## Літаратура 
* *Сініла Г. В.* Біблія як феномен культуры і літаратуры. — Мн: Беларуская навука, 2003.
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6.
* 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Біблія. Кнігі Святога Пісаньня Старога і Новага Запавету кананічныя ў беларускім перакладзе — Перакладчык В. Сёмуха
* Сьвятая Бібля. Кнігі Святога Пісьма Старога і Новага Закону з мовы гэбрэйскае а грэцкае на вялікалітоўскую (беларускую) нанава перакладзеныя / Пераклад Я. Станкевіча і М. Гітліна.


Катэгорыя:Рэкардсмены Кнігі рэкордаў Гінеса
Алесь Мілюць

**Алесь Мілюць**, сапр.: **Аляксандр Макаравіч Мілюць** (, в. Скорычы  Гродзенскай вобласці — , Усходняя Прусія) — беларускі паэт.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў два класы пачатковай школы, займаўся самаадукацыяй. Пасля вызвалення родных мясцін (1944) пайшоў у Чырвоную Армію. Загінуў на фронце ва Усходняй Прусіі.

Друкаваўся з 1928 года ў заходнебеларускіх левых і рэвалюцыйных газетах і часопісах, з 1939 — у стаўбцоўскай раённай газеце. Асноўныя матывы творчасці — пратэст супраць сацыяльнай і нацыянальнай несправядлівасці («Бярозы»), заклік да грамадзянскай актыўнасці і салідарнасці прыгнечаных, паэтызацыя маральнага самаўдасканалення («Мой ідэал», «Покліч»), апяванне хараства роднага краю («Вясною»), пасля 1939 услаўляў у вершах і артыкулах новае сацыялістычнае жыццё. Асобныя вершы змешчаны ў калектыўных зборніках «Мы іх не забудзем» (1949), «Сцягі і паходні» (1965), «Крывёю сэрца» (1967), «Ростані волі» (1990).

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Геаграфічны дэтэрмінізм

**Геаграфічны дэтэрмінізм** — кірунак у геаграфічных і сацыяльна-палітычных навуках, які асноўваецца на думцы аб тым, што кірунак развіцця краін, эканомік, грамадстваў вызначаецца (дэтэрмініруецца) геаграфічнымі ўмовамі: рэльефам, кліматам, ландшафтамі, адлегласцю ад мора і г. д.

Заснавальнікам геаграфічнага дэтэрмінізма як цэласнай сістэмы поглядаў лічыцца Карл Рытэр, але яго элементы прагледжваюцца ў працах Арыстоцеля, Страбона, Мантэск'е, Мальтуза, Бадэна і іншых філосафаў і даследчыкаў. На ідэях геаграфічнага дэтэрмінізма грунтуецца геапалітыка. У савецкі час крытыкавалася як «немарксісцкая рэакцыйная канцэпцыя». У пэўных момантах пераклікаецца з канцэпцыяй сацыяльнага дарвінізма.

## Літаратура 
* *Дугин А. Г.*  Основы геополитики. Геополитическое будущее России. — М.: Арктогея, 1997.
* *Самохин А. В., Караваев Г. А.*  Географический детерминизм как принцип формирования геополитики // Общество и власть. 2001. Вып. 3. — С. 4-10.

Катэгорыя:Геапалітыка
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Уладзімір Тарасевіч

**Уладзімір Тарасевіч** (, в. Клешнякі, Лідскі павет, Навагрудскае ваяводства, цяпер  — ) — беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч. Каталіцкі святар-бенедыкцінец, біскуп, апостальскі візітатар для беларусаў-католікаў на Захадзе. Доктар багаслоўя (1958).

## Біяграфія 
Паходзіў з сям’і беларускіх католікаў. Напярэдадні 2-й сусветнай вайны пераехаў у ЗША да свайго дзядзькі Я. Тарасевіча. Скончыў духоўную семінарыю і каледж пры абацтве Св. Пракопа ў горадзе Лайл каля Чыкага, Каталіцкі ўніверсітэт у Вашынгтоне (1950), вучыўся ў Рыме ў папскім Грыгарыянскім універсітэце і Пантыфікальным інстытуце вывучэння Усходу. Манах-бенедыкцінец (1944), каталіцкі святар усходняга абраду (1949). Доктар тэалогіі (1958). У 1958—1986 гг. узначальваў беларускую ўніяцкую парафію Хрыста Спаса ў Чыкага. Архімандрыт (1975). Епіскап каталіцкай царквы ўсходняга абраду (1983), адначасова Папам Рымскім прызначаны на пасаду апостальскага візітатара для беларусаў-католікаў заходняга і ўсходняга абрадаў на эміграцыі. 25.4.1959 адчытаў малітву за беларускі народ у Кангрэсе ЗША. Адзін з заснавальнікаў уніяцкага англа-рускамоўнага часопіса «Церковный голос», выдаваў бюлетэні «Праўда», «Да злучэння».

Пахаваны на могілках бенедыкцінскага кляштара Св. Пракопа ў , штат Ілінойс.
 

## Літаратура 
* Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Аўтар-укладальнік: Ю. Гарбінскі. — Мн.-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. — ISBN 985-6318-65-3.
* *Кіпель В.* Беларусы ў ЗША — Мн., 1993.
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»
* Уладзімір Тарасевіч (пол.)

Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва
Уладзіслаў Блін

**Уладзіслаў Блін** () — каталіцкі біскуп-эмерыт Віцебскі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Свідвіне Кашалінскага ваяводства ў Польшчы (бацькі яго родам з Беларусі). Скончыў  ва Улацлаўку і 25 мая 1980 года атрымаў святарскае пасвячэнне. Вучыўся ў Люблінскім каталіцкім універсітэце і Акадэміі каталіцкай тэалогіі ў Варшаве.

Высвячаны на святара 25 мая 1980 года. У 1989 годзе вярнуўся ў Беларусь, быў пробашчам кафедральнага сабора ў Магілёве, дзе ў 1992 годзе заснаваў Міжнародны экуменічны фестываль «Магутны Божа». У 1998 годзе атрымаў ступень доктара тэалогіі. 13 кастрычніка 1999 года Папа Ян Павел II прызначыў Уладзіслава Бліна біскупам навастворанай Віцебскай дыяцэзіі. 20 лістапада таго ж года Уладзіслаў Блін быў пасвечаны на біскупа.

14 чэрвеня 2006 года абраны Намеснікам Старшыні Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі. Старшыня Экуменічнай камісіі, а таксама Камісіі агульнага душпастырства епіскапату Беларусі.

25 лютага 2013 года Папа Бенедыкт XVI прыняў прашэнне біскупа Уладзіслава Бліна аб адстаўцы з кіравання Віцебскай дыяцэзіяй.

## Спасылкі 
* Інфармацыя на старонцы «Рымска-каталіцкі Касцёл на Беларусі» 
* Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Біскупы віцебскія
Штучны спадарожнік Зямлі

штучнага спадарожніка Месяца «Клементайн».]]
**Штучны спадарожнік Зямлі** (ШСЗ) — касмічны лятальны апарат, выведзены на арбіту вакол Зямлі. Паводле міжнароднай дамоўленасці, касмічны апарат называюць спадарожнікам, калі ён зрабіў не менш за адзін абарот вакол Зямлі, у іншым выпадку яго лічаць ракетным (балістычным) зондам.

Рух штучных спадарожнікаў па сталай арбіце адбываецца пад уздзеяннем **толькі** сілы прыцягнення.

Хуткасць спадарожніка на колавай арбіце залежыць ад масы планеты, яе радыусу і ад таго, як высока над паверхняй планеты знаходзіцца спадарожнік.

У лік ШСЗ уваходзяць як аўтаматычныя, так і пілотныя касмічныя апараты-спадарожнікі. У залежнасці ад задач, якія выконваюць ШСЗ, іх падзяляюць на навукова-даследчыя, прыкладныя і вайсковыя.

Першы ў свеце ШСЗ быў пушчаны ў СССР 4 кастрычніка 1957, і стаў таксама першым штучным нябесным целам.

## Тыпы спадарожнікаў 
Вылучаюць наступныя тыпы спадарожнікаў:

* астранамічныя спадарожнікі — спадарожнікі, прызначаныя для даследавання планет, галактык і іншых касмічных аб’ектаў;

* біяспадарожнікі — спадарожнікі, прызначаныя для навуковых эксперыментаў над жывымі арганізмамі ва ўмовах космасу;
* спадарожнікі дыстанцыйнага зандзіравання Зямлі;
* метэаралагічныя спадарожнікі — спадарожнікі, прызначаны для перадачы даных у мэтах прадказання надвор’я, а таксама для назірання клімату Зямлі;
* малыя спадарожнікі — спадарожнікі малой вагі (менш за 1 або 0,5 тоны) і памеру. Уключаюць мініспадарожнікі (больш за 100 кг), мікраспадарожнікі (больш за 10 кг) і нанаспадарожнікі (лягчэй за 10 кг), у тым ліку кубсаты і покеткубы;
* ваенныя спадарожнікі (гл. касмічная зброя) — разведвальныя спадарожнікі і г.д.;
* спадарожнікі сувязі — спецыялізаваныя спадарожнікі для рэтрансляцыі радыёсігналу паміж пунктамі на паверхні Зямлі;
* навігацыйныя спадарожнікі — спадарожнікі, якія выкарыстоўваюць для вызначэння месцазнаходжання;
* касмічныя караблі — пілатуемыя касмічныя апараты;
* арбітальныя станцыі — доўгачасовыя касмічныя караблі.

## Спадарожнікі 
* Explorer 2
* Prospero X-3
* Landsat-7
* Vanguard 1
* Фатон, штучны спадарожнік

## Гл. таксама 
* Першая касмічная хуткасць

*
Катэгорыя:Вынаходніцтвы СССР
Аляксандр Кашкевіч

Яго Эксцэленцыя **Алякса́ндр Кашке́віч** (нар. , в. Падгайдзі, Віленшчына) — каталіцкі біскуп Гродзенскі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся у Эйшышкскай парафіі Віленскай архідыяцэзіі. Скончыў Вышэйшую духоўную семінарыю ў Коўне. Уведзены ў сан святарства 30 мая 1976 года. У 1976—1981 гадах быў вікарыем у Панявежысе, у 1981 годзе стаў пробашчам парафіі Св. Духа ў Вільні. 13 красавіка 1991 года Папа Ян Павел II прызначыў Аляксандра Кішкевіча біскупам наваўтворанай Гродзенскай дыяцэзіі. 23 мая 1991 года адбылося рукаўскладанне ў біскупа.

14 чэрвеня 2006 года абраны Старшынёй Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі. Узначальвае Раду па справах моладзі і Раду па справах каталіцкага выхавання.

## Спасылкі 
* Інфармацыя на сайце «Рымска-каталіцкі Касцёл на Беларусі»
* Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»

Катэгорыя:Біскупы гродзенскія
Катэгорыя:Постаці Панявежыса
Катэгорыя:Постаці Вільнюса
Катэгорыя:Выпускнікі Каўнаскай духоўнай семінарыі
Казімір Велікаселец

**Казімі́р Велікасе́лец** () — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч. Генеральны вікарый (1992—1999), дапаможны біскуп (1999—2024) Пінскай дыяцэзіі, апостальскі адміністратар Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі ў 2021 годзе.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 5 мая 1945 года ў вёсцы Стараволя Пружанскага раёна. Бацька вазіў яго за 50 кіламетраў на веласіпедзе ў найбліжэйшы дзейны касцёл у Кобрыне. Паўнамоцтвы біскупа Казіміра Велікасельца як Апостальскага Адміністратара канчаткова прыпыніліся 23 кастрычніка 2021 года з афіцыйным і кананічным уступленнем на пасаду Мінска-Магілёўскага мітрапаліта Іосіфа Станеўскага. Пазней выконваў выконваў паўнамоцтвы дапаможнага біскупа Пінскай дыяцэзіі да 10 кастрычніка 2024 года.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* Інфармацыя на Інтэрнэт-партале Каталіцкага Касцёла ў Беларусі
* Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»

Катэгорыя:Біскупы пінскія
Катэгорыя:Біскупы мінска-магілёўскія
Катэгорыя:Тытулярныя біскупы
Адам Лісоўскі

**Адам Лісоўскі** (1882, в. Каранды, Ашмянскі павет, Віленская губерня, Расійская імперыя — , Варшава, Польшча) — каталіцкі святар, адзін з заснавальнікаў беларускага хрысціянскага руху.

## Біяграфія 
Закончыў Віленскую духоўную семінарыю (1903), пасля вучыўся ў Духоўнай каталіцкай акадэміі ў Санкт-Пецярбургу, пасвечаны на ксяндза ў 1907. З 1907 працаваў у Польскім таварыстве «Асвета» ў Мінску — арганізацыі, якая арганізавала нелегальнае польскамоўнае і рэлігійнае (каталіцкае) навучанне. Служыў у розных парафіях на беларускіх землях: у Магілёве, Мінску, Гарадзішчы, Ігумене, Анопалі. У 1911 выконваў абавязкі адміністратара ў касцёле Святога Сымона і Святой Алены ў Мінску. З 1914 быў пробашчам у маёнтку Гарадзішча (Пінскі павет), што належаў сям'і Скірмунтаў.

У 1922 узначаліў Мінскі дэканат, 31 мая 1922 арыштаваны савецкімі ўладамі, асуджаны на 5 гадоў турмы. Сядзеў у Мінску, Маскве і ў Яраслаўлі. 28 красавіка 1924 у выніку абмену палітычнымі вязнямі трапіў у Польшчу. Служыў у Гарадзішчы каля Пінска і ў Віннай на Падляшшы.

Выступаў за беларусізацыю каталіцкага касцёла ў Беларусі. Пераклаў на беларускую мову часткі Новага Запавету: Апакаліпсіс, Апостальскія дзеі, лісты Святога Паўла. Пахаваны ў Кляшчэлях на Беласточчыне па сваім жаданні побач са сваім духовым апякуном ксяндзом Адольфам Пласкавіцкім. Адам Лісоўскі адыграў вялікую ролю ў лёсе ксяндза Адама Станкевіча і яго беларускай нацыянальнай свядомасці.

## Літаратура 
* *Смалянчук, А.Ф.* Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с.
* *Szpoper, D.* Gente Lithuana, Natione Lithuana. Myśl polityczna i działalność Konstancji Skirmuntt (1851—1934) / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 2009. — 487 s.
* *Tarasiuk, D.* Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918 / D. Tarasiuk. — Lublin : Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. — 211 s.
## Спасылкі 
* *Гарбінскі, Ю.* Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст. // Камунікат [Электронны рэсурс]

Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва
Катэгорыя:Постаці польскага каталіцтва
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Антоній Дзям’янка

**Антоній Дзям’я́нка** () — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў в. Заброддзе парафіі Дзераўная на Заходнім Палессі. Пасля заканчэння сярэдняй школы не атрымаў дазволу ад дзяржаўных уладаў на паступленне ў Рыжскую духоўную семінарыю. Святарскую фармацыю праходзіў пад кіраўніцтвам доктара тэалагічных навук, кс. прэлата Вацлава Пянткоўскага, тагачаснага Генеральнага вікарыя Пінскай дыяцэзіі.

Атрымаў сакрамант святарства 28 кастрычніка 1980. Да 26 красавіка 1985 не меў афіцыйнага дазволу ад дзяржаўных уладаў на святарскае служэнне і працаваў сакрыстыянінам і арганістам. У 1982-84 быў прызваны на вайсковую службу, якую праходзіў у Запаляр’і Мурманскай вобласці. З 1984 па 1998 быў пробашчам парафіі ў Навагрудку. З 1992 вучыўся ў Інстытуце сям’і Каталіцкай тэалагічнай акадэміі ў Варшаве, якую закончыў у 1996, атрымаўшы тытул магістра тэалогіі.

4 ліпеня 1998 Папа Ян Павел II прызначыў яго тытулярным біскупам Лесві і дапаможным біскупам Гродзенскай дыяцэзіі. 29 верасня таго ж года адбылося рукаўскладанне ў біскупа. 14 снежня 2004 загадам Яна Паўла II Антоній Дзям’янка быў вызвалены ад абавязкаў дапаможнага біскупа Гродзенскай дыяцэзіі і прызначаны дапаможным біскупам Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі. Быў прызначаны апостальскім адміністратарам архідыяцэзіі (14 чэрвеня 2006) пасля таго, як кардынал Казімір Свёнтак папрасіў вызваліць яго ад абавязкаў архібіскупа. Прызначаны генеральным вікарыем архідыяцэзіі пасля ўступлення на пасаду мінска-магілёўскага архібіскупа Тадэвуша Кандрусевіча.

3 мая 2012 ў Пінску было абвешчана рашэнне Папы Бенедыкта XVI аб прызначэнні Антонія Дзям’янкі біскупам Пінскай дыяцэзіі і вызваленні ад выканання абавязкаў дапаможнага біскупа Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі.

## Спасылкі 
* Інфармацыя на сайце «Рымска-каталіцкі Касцёл на Беларусі» 
* Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»

Катэгорыя:Біскупы гродзенскія
Катэгорыя:Біскупы пінскія
Катэгорыя:Біскупы мінска-магілёўскія
Катэгорыя:Выпускнікі Рыжскай каталіцкай духоўнай семінарыі
Зыгмунт Лазінскі

**Зы́гмунт (Зі́гмунд) Лазі́нскі** (; , наваколле Навагрудка — , ) — каталіцкі святар, біскуп мінскі (1918—1925) і пінскі (1925—1932).

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў семінарыю ў Санкт-Пецярбургу і Пецярбургскую духоўную рыма-каталіцкую акадэмію, дзе потым выкладаў. Святарскія пасвячэнні атрымаў 23 чэрвеня 1895 года. З-за канфлікту з царкоўнымі ўладамі двойчы (1898—1900 і 1905) быў адхілены ад пасады. У 1905 стаў пробашчам кафедральнага сабора ў Мінску. У 1905-09 зноў прафесар духоўнай акадэміі ў Пецярбургу, з 1908 — адначасова ў семінарыі. У 1909—1911 гадах суправаджаў магілёўскага біскупа Яна Цепляка ў наведванні парафій Расійскай імперыі.

2 лістапада 1917 пастаўлены біскупам на адноўленую Мінскую архідыяцэзію, рукаўскладзены ў біскупы 28 ліпеня 1918 ў Варшаве. З 14 жніўня 1918 заняў кафедру. Спрыяў усталяванню беларускай мовы ў касцёле. 6 снежня 1918 разам з Ф. Абрантовічам правёў першае беларускае багаслужэнне ў Мінску. Быў арганізатарам беларускай каталіцкай семінарыі ў Мінску (пазней пераведзена ў Навагрудак, затым — у Пінск, дзе паступова паланізавалася).

У 1920 годзе арыштаваны камуністычнымі ўладамі, 11 месяцаў правёў у маскоўскай «Бутырцы», пасля вымушаны з’ехаць у Заходнюю Беларусь.

28 кастрычніка 1925 прызначаны першым біскупам навастворанай Пінскай дыяцэзіі. Памёр у 1932 годзе ў Вялікую Суботу. Пахаваны ў крыпце кафедральнага касцёла ў Пінску.

Аўтар шэрагу брашур і артыкулаў на польскай мове.

У 2017 годзе, з нагоды 60 годдзя працэсу беатыфікацыі Зігмунда Лазінскага, гуманітарна-асветніцкае грамадскае аб’яднанне «Садружнасць Палесся» звярнулася з адкрытым лістом да каталіцкага Мітрапаліта Мінска-Магілёўскага арцыбіскупа Тадэвуша Кандрусевіча з просьбай паспрыяць у больш хуткім завяршэнні працэсу беатыфікацыі. У адказе на зварот Тадэвуш Кандрусевіч заклікаў вернікаў маліцца аб цудзе праз заступніцтва Слугі Божага Зігмунда Лазінскага.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Прысвечаная біскупу Лазінскаму старонка на catholic.by 
* Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»
 

Катэгорыя:Біскупы Мінскай дыяцэзіі
Катэгорыя:Біскупы пінскія
Брацтва Святога Вінцэнта Ферэра

**Брацтва Святога Вінцэнта Ферэра** (па-лацінску: *Fraternitas Sancti Vincentii Ferrerii*, па-французску: *Fraternité Saint-Vincent-Ferrier*) — каталіцкая манаская супольнасць традыцыяналісцкага кірунку.

Брацтва стварылася ў 1979 годзе і было першапачаткова седэвакантысцкім, але пазней прымірылася са Святым Прастолам і 28 кастрычніка 1988 года атрымала статус рэлігійнага інстытута пантыфікальнага права. У літургіі святары Брацтва ўжываюць стары Дамініканскі абрад, у манаскім жыцці абапіраюцца на традыцыі Дамініканскага ордэна. Брацтва не належыць да ордэна, хаця выказвала пажаданне ўвайсці ў яго.

Адзіны кляштар Брацтва носіць імя Святога Фамы Аквінскага і знаходзіцца ў паўночна-заходняй Францыі.

## Спасылкі
* Афіцыйны сайт Брацтва (толькі па-французску)

Катэгорыя:Каталіцтва
Катэгорыя:Каталіцкія манаскія супольнасці
Катэгорыя:Каталіцкі традыцыяналізм
Вінцэнт Ферэр

**Вінцэнт Ферэр** (валенс.: *Vicent Ferrer*;  — ), дамініканскі манах з Валенсіі, прапаведнік, каталіцкі святы.

Кананізаваны 3 чэрвеня 1455 папай Калікстам III. Памяць адзначаецца 5 красавіка. Ягонае імя носіць Брацтва святога Вінцэнта Ферэра.

## Біяграфія 
Вінцэнт Ферэр нарадзіўся ў 1350 годзе ў Валенсіі, у дваранскай сям'і, атрымаў добрую адукацыю. У 18-гадовым узросце ўступіў у лік дамініканаў. У 1370-1372 гадах выкладаў філасофію і логіку ў Лерыдзе, у гэты перыяд ён напісаў першыя філасофскія творы — De suppositionibus (Аб супазіцыях) і De vita spirituali (Аб духоўнам жыцці). У 1373 пераехаў у Барселону, дзе прайшоў навучанне ў дамініканскай школе арабістыкы і гебраістыкы.

У 1379 быў пасвечаны ў святары кардыналам Пэдра дэ Месяц (будучы антыпапай Бенедыкт XIII). З 1385 па 1390 жыў у родным горадзе, дзе ўзначальваў багаслоўскую школу пры кафедральным саборы. У Вялікім заходнім расколе, які адбыўся ў гэтыя гады Ферэр, як і большасць прадстаўнікоў паўднёваеўрапейскіх краін, выступаў у падтрымку Авіньёнскай партыі і антыпапы Клімента VII, апублікаваўшы складанне De moderno Ecclesiae schismate (Аб цяперашнім расколе ў Царквы).

У 1391 кароль Арагона і Валенсіі Хуан I прызначыў Вінцэнта сваім духоўнікам. Пасля таго, як у Авіньёне антыпапу Клімента VII змяніў добра знаёмы Вінцэнту Пэдра дэ Луна, які прыняў імя Бенедыкт XIII, ён прапаноўваў Вінцэнту кардынальскае званне, але той адмовіўся. Нягледзячы на падтрымку, якую Ферэр аказваў Бенедыкту XIII, ён неаднаразова заклікаў яго адмовіцца ад дамаганняў на папскі прастол у імя аднаўлення свету і пераадолення расколу ў царкве.

Вінцэнт Ферэр добраахвотна практыкаваў суровыя аскетычныя практыкі, круглы год выконваў строгі пост, спаў на голай зямлі, перасоўваўся толькі пешшу.

Пачынаючы з 1401 Ферэр прысвячае сябе місіянерскай дзейнасці сярод катараў і вальдэнсаў. Яго пропаведзі на поўдні Францыі, у Швейцарыі і Савоі былі паспяховымі, вялікі лік ерэтыкоў вярнуўся ў каталіцызм.

Святой Вінцэнт памёр у 1419 годзе ў Францыі, дзе правёў апошнія гады жыцця.

## Шанаванне 
Вінцэнт Ферэр быў кананізаваны папам Калікстам III ў 1455 годзе. Дзень святога ў Каталіцкай царкве адзначаецца 5 красавіка. Карціны, прысвечаныя святому, стварылі Тыцыян, Фра Беата Анджэліка, Беліні, Франчэска дэль Коса, Гірландая і іншыя. Святой Вінцэнт Ферэр лічыцца заступнікам Валенсіі і ўсяго валенсіянскага рэгіёну. У яго гонар названы два бразільскіх муніцыпалітэта — Сан-Вісэнтэ-Ферэр і Сан-Вісэнтэ-Ферэр (Мараньян).

## Спасылкі і крыніцы 
* Каталіцкая энцыклапедыя 
* Індэкс святых. Св. Вінцэнт Ферэр
* Артыкул на сайце philosophica.info 
* Католическая энциклопедия. Изд. францисканцев. Т.1. М.:2002

Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Святыя Іспаніі
Катэгорыя:Філосафы Іспаніі
Катэгорыя:Багасловы Іспаніі
Катэгорыя:Дамініканцы
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XV стагоддзя
Мальта

**Ма́льта**, **Рэспу́бліка Ма́льта** (, ) — астраўная дзяржава (Мальтыйскі архіпелаг) ў цэнтральнай частцы Міжземнага мора, на поўдзень ад Сіцыліі.

## Дзяржаўны лад 
Мальта — парламенцкая рэспубліка. Дзейнічае Канстытуцыя 1964 года (з папраўкамі 1974 і 1987). Заканадаўчая ўлада належыць парламенту Мальты, які складаецца з Прэзідэнта і Палаты прадстаўнікоў, якая складаецца з 65 дэпутатаў. Кіраўнік дзяржавы — Прэзідэнт. Выканаўчая ўлада ажыццяўляецца ўрадам на чале з Прэм’ер-міністрам.

## Прырода 
Краіна займае 2 параўнальна значныя астравы востраў Мальта (246 км²) і востраў Гоца (67 км²) і некалькі дробных. У рэльефе пераважаюць закарставаныя вапняковыя плато вышынёй да 253 метраў. Клімат міжземнаморскі з гарачым сухім летам і лагоднай дажджлівай зімой; сярэдняя тэмпература лютага +12 °C, жніўня +25 °C. Ападкаў каля 530 мм за год. Рэк і ручаёў няма. У расліннасці пераважае рэдкі травастой са злакаў, на схілах пусткі з нізкімі сухалюбівымі хмызнякамі і хмызнячкамі. Невялікія гаі з хвоі, пініі, дубу. Жывёльны свет бедны. Рэзерват Гадыра.

## Гісторыя 
Мальта была заселена прыкладна з 5900 года да н.э., з моманту прыбыцця пасяленцаў, якія паходзяць з еўрапейскіх неалітычных земляробаў. Аб гэтым сведчыць кераміка храмавага компллексу Скорба, якая прыналежала, магчыма сіканам.

## Беларуска-мальтыйскія адносіны 
Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Мальта ўсталяваныя 16 лютага 1993. 9 чэрвеня 2011 года Пасол Рэспублікі Беларусь у Італьянскай Рэспубліцы Беларусь Я. А. Шастакоў уручыў даверчыя граматы Прэзідэнту Мальты Дж. Абеле ў якасці Пасла Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Мальта па сумяшчальніцтве. 

21 чэрвеня 2012 Ганаровым консулам Рэспублікі Беларусь у г. Валеце прызначаны грамадзянін Мальты П.Фенех. У 2012 годзе беларуска-мальтыйскі тавараабарот склаў 2,2 млн долараў ЗША. Абарот гандлю паслугамі пры гэтым склаў 4,1 млн долараў. У першым паўгоддзі 2013 з Мальты ў эканоміку Беларусі прыцягнута 0,6 млн долараў ЗША інвестыцый.

## Літаратура 
* 

## Крыніцы
Дубній

**Дубній** () **Db** — хімічны элемент V групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 105.

## Прыродныя крыніцы 
Няма ў прыродзе, можа быць атрыманы толькі штучна.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Ніобій

**Ніо́бій** () **Nb** — хімічны элемент V групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 41. Метал светла-шэрага колеру.

## Прыродныя крыніцы 
Трапляецца звычайна разам з танталам. Важнейшыя для прамысловасці мінералы — калумбіт, нанталіт, лапарыт.

## Прымяненне 
Выкарыстоўваецца ў асноўным у сплаве з жалезам (фераніобій): выраб хімічнай і нафтахімічнай апаратуры, дэталей рэактыўных рухавікоў, газавых турбін.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Ніо́бій // 
* *Борисов А. А.* Нио́бий // Горная энциклопедия : в 5 т. / гл. ред. Е. А. Козловский. — М. : «Советская энциклопедия», 1987. — Т. 3. Кенган — Орт. — С. 504. — 592 с. — 56 540 экз. — ISBN 5-85270-007-X.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Набелій

**Набелій**, таксама **Нобелій** () **No** — штучны радыеактыўны хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 102; адносіцца да актыноідаў. Стабільных ізатопаў не мае. Вядома 9 ізатопаў з масавымі лікамі 251—259. Першыя надзейныя звесткі пра ізатопы 251No-256No атрыманы ў 1963-67 гадах Г. М. Флёравым і супрацоўнікамі. Найбольш устойлівы ізатоп 259No (перыяд паўраспаду 60 мінут) сінтэзаваны ў 1970 годзе ў ЗША. Названы ў гонар Альфрэда Нобеля.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Осмій

**Осмій** () **Os** — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 76; атамная маса 190,2. Адносіцца да сямейства плацінавых металаў.

Белы з шэра-блакітным адценнем метал. Шчыльнасць 2250 кг/см². Тэмпература плаўлення 3050 °C.

## Прымяненне 
Выкарыстоўваецца як кампанент звышцвёрдых і зносаўстойлівых сплаваў (з ірыдыем, рутэніем і інш.) для прыладабудавання, вырабу эталонаў і г. д.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Высакародныя металы
Катэгорыя:Плацінавыя металы
Казімір Свёнтак

Яго Эмінэнцыя **Казімір Свёнтак** ( , Валкаўскі павет, Ліфляндская губерня, Расійская імперыя — , , Брэсцкая вобласць, Беларусь) — беларускі і польскі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч. У 1994 годзе стаў першым кардыналам у гісторыі незалежнай і суверэннай Беларусі.

## Біяграфія 
Казімір Свёнтак нарадзіўся 21 кастрычніка 1914 года ў горадзе Валк на мяжы сучасных Латвіі і Эстоніі ў шляхецкай сям’i этнічна польскага паходжання. Падчас Першай сусветнай вайны сям’я Свёнткаў была ў эвакуацыі, а пасля апынулася на тэрыторыі Заходняй Беларусі ў Баранавічах, дзе Казімір Свёнтак скончыў гімназію імя Тадэвуша Рэйтана. У 1933 годзе паступіў у Пінскую вышэйшую духоўную семінарыю, у красавіку 1939 быў пасвечаны ў святары i распачаў душпастырскую дзейнасць на пасадзе вікарыя ў Пружанах.

У красавіку 1941 года Казімір Свёнтак быў арыштаваны савецкімі ўладамі па абвінавачванні ў шпіянажы i два месяцы ўтрымліваўся ў турме ў Брэсце. У канцы чэрвеня 1941 года ў выніку нямецкай акупацыі выйшаў з турмы і вярнуўся ў Пружаны. Пасля вайны застаўся з парафіянамі. У снежні 1944 года ён зноў быў арыштаваны савецкімі ўладамі i асуджаны на 10 гадоў пазбаўлення волі. Зняволенне адбываў у лагерах Сібіры і Комі АССР. У 1954 годзе вярнуўся ў Беларусь, з 1 снежня 1954 — пробашч у Пінску. З 13 красавіка 1991 архібіскуп, мітрапаліт Мінска-Магілёўскі, апостальскі адміністратар Пінскай дыяцэзіі.

30 кастрычніка 1994 года Папа Рымскі Ян Павел II надаў Казіміру Свёнтку сан кардынала. Старшыня Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі (1999—2006). 14 чэрвеня 2006 Папа Бенедыкт XVI прыняў прашэнне 91-гадовага кардынала Казіміра Свёнтка пра вызваленне ад кіраўніцтва архідыяцэзіяй. Пры гэтым Свёнтак застаўся апостальскім адміністратарам Пінскай дыяцэзіі.

Памёр 21 ліпеня 2011 года. Пахаваны ў крыпце кафедральнага касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Пінску.

## Памяць 
Казіміру Свёнтку прысвечана дакументальная кінатрылогія Юрыя Гарулёва: «Mater Misericordiae» (1997), «Вяртанне» (1999), «Канікулы кардынала» (2004).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Кардыналы Беларусі
Катэгорыя:Біскупы мінска-магілёўскія
Катэгорыя:Біскупы пінскія
Катэгорыя:Апостальскія адміністратары
Катэгорыя:Мітрапаліты Мінска-Магілёўскія
Плаціна (хімічны элемент)

**Плаціна** () **Pt** — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 78. Адносіцца да сямейства плацінавых металаў.

## Прыродныя крыніцы 
Трапляецца ў самародным выглядзе, у выглядзе сплаваў і злучэнняў. Радовішчы ў ПАР, ЗША, Зімбабвэ, Канадзе, Калумбіі.

## Прымяненне 
Выкарыстоўваецца ў аўтамабілебудаванні (сплаў плаціны з паладыем — каталізатар дапальвання выхлапных газаў), электроніцы і электратэхніцы (матэрыял электрычных кантактаў), у вытворчасці хімічнага посуду, ювелірных вырабаў, у якасці каталізатару хімічных рэакцый.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Высакародныя металы
Катэгорыя:Плацінавыя металы
Катэгорыя:Карысныя выкапні
Плацінавыя металы

**Плацінавыя металы** — хімічныя элементы VIII групы перыядычнай сістэмы: рутэній, родый, паладый, осмій, ірыдый, плаціна. Плацінавыя металы, разам з золатам і серабром, называюць высакароднымі металамі за іх высокую хімічную стойкасць, тугаплаўкасць і прыгожы знешні выгляд.

## Прыродныя крыніцы 
Радовішчы плацінавых руд — у ПАР, ЗША, Зімбабве, Канадзе, Калумбіі. У апошні час асноўнай крыніцай атрымання плацінавых металаў сталі сульфідныя медна-нікелевыя руды: радовішчы — у Канадзе, Расіі (Нарыльскі рудны раён) і інш.

## Прымяненне 
Галоўныя галіны прымянення — прамысловасць (лабараторны і заводскі хімічна ўстойлівы посуд, каталізатары хімічных рэакцый, навуковыя прыборы, медыцынскія інструменты), стаматалогія, ювелірная справа.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Высакародныя металы
Плутоній

**Плуто́ній** () **Pu** — радыеактыўны хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы з атамным нумарам 94; адносіцца да актыноідаў. Крохкі серабрыста-белы метал. Названы ў гонар Плутона, карлікавай планеты Сонечнай сістэмы.

## Гісторыя адкрыцця 
Энрыка Фермі разам са сваімі супрацоўнікамі ў Рымскім універсітэце паведамілі, што выявілі хімічны элемент з парадкавым нумарам 94, у 1934 годзе. Фермі назваў гэты элемент гесперыем, зрабіў такім чынам здагадку пра існаванне трансуранавых элементаў і стаў іх тэарэтычным першаадкрывальнікам. Фермі трымаўся гэтай пазіцыі і ў сваёй Нобелеўскай лекцыі ў 1938 годзе, аднак, даведаўшыся пра адкрыццё Ота Ганам і Фрыцам Штрасманам дзялення ядра, быў вымушаны зрабіць у друкаванай версіі, якая выйшла ў Стакгольме ў 1939 годзе, заўвагу, якая паказвала на неабходнасць перагляду «ўсёй праблемы трансуранавых элементаў». Праца нямецкіх навукоўцаў паказала, што актыўнасць, выяўленая Фермі ў яго эксперыментах, была абумоўлена менавіта дзяленнем, а не адкрыццём трансуранавых элементаў, як ён раней лічыў.

 (1912—1999) разам з супрацоўнікамі ў Берклі ўпершыню сінтэзаваў плутоній. Ён быў кіраўніком або ключавым членам каманд, якія атрымалі яшчэ восем элементаў: Am, Cm, Bk, Cf, Es, Fm, Md, No. У яго гонар названы элемент сіборгій. Э. Макмілан і Г. Сібарг у 1951 годзе былі ганараваны Нобелеўскай прэміяй за «вывучэнне хіміі трансуранавых элементаў».]]

Адкрыццё плутонію групай супрацоўнікаў Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі пад кіраўніцтвам Глена Сібарга было здзейснена з дапамогай 60-цалевага цыклатрона. Першае бамбаванне актааксіду трыўрана-238 (238U3O8) дэйтронамі, разагнанымі ў цыклатроне да 14-22 МэВ і праходзячымі праз алюмініевую фольгу таўшчынёй 0,002 цалі (50,8 мкм), была праведзена 14 снежня. Параўноўваючы ўзоры, атрыманыя і вытрыманыя на працягу 2,3 сутак, з выдзеленай фракцыяй чыстага нептунію, навукоўцы выявілі значную розніцу ў іх альфа-актыўнасцях і выказалі здагадку, што яе рост праз 2 сутак абумоўлены ўплывам новага элемента, які з’яўляецца даччыным адносна нептунію. Далейшыя фізічныя і хімічныя даследаванні працягваліся 2 месяцы. У ноч з 23 на 24 лютага 1941 года быў праведзены вырашальны эксперымент па акісленні меркаванага элемента з дапамогай пераксіддысульфат-іонаў і іонаў срэбра як каталізатара, які паказаў, што нептуній-238 праз два дні перажывае бета-мінус-распад і ўтварае хімічны элемент пад нумарам 94 у наступнай рэакцыі:
: 238U(d,2n) → 238Np → (β−) 238Pu

## Прыродныя крыніцы 
У прыродзе трапляецца ў мізэрнай колькасці ва ўранавых рудах (пастаянна ўтвараецца ў іх пры ўзаемадзеянні ўрану з нейтронамі). Увесь плутоній, які выкарыстоўваецца на практыцы, атрымліваюць штучна.

## Прымяненне 
Прымяняецца ў ваенных мэтах (пры вырабе ядзернай зброі), у энергетыцы (паліва атамных рэактараў; малагабарытныя ядзерных крыніцы электрычнага току з працяглым тэрмінам службы), а таксама як сыравіна для вытворчасці трансплутоніевых элементаў.

Па маштабах прымянення займае першае месца сярод усіх штучна атрыманых элементаў.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Праметый

**Праметый** () **Pm** — хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 61. Адносіцца да лантаноідаў.

## Прыродныя крыніцы 
Утвараецца ў прыродзе ў нязначнай колькасці пры ядзерных рэакцыях.

## Прымяненне 
Крыніца пастаяннага свячэння: ізатоп праметыя дадаецца ў склад люмінафораў (указальныя надпісы і знакі, напр., у шахтах). Кампактныя і бяспечныя (без гамма-выпраменьвання) атамныя батарэйкі.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Лантаноіды
Палоній

**Палоній** (), **Po** — радыеактыўны хімічны элемент VI групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 84, атамная маса 208,9824. Вядома 27 ізатопаў з масавымі лікамі 192—218. Найбольш доўгажывучы штучны 209Po (T1/2 — перыяд паўраспаду 102 гады). Ізатопы з масавымі лікамі 210—218 уваходзяць у прыродныя радыеактыўныя рады; найбольш устойлівы з іх 210Po (T1/2 138,3 сут; α-выпрамяняльнік). Вылучаны з уранавай смаляной руды П. Кюры і М. Складоўскай-Кюры ў 1898 г.; назва ад лац. Polonia — Польшча.

Мяккі серабрыста-белы метал, tпл 254 °C, tкіп 949 °С, шчыльнасць 9136 кг/м3 (вылічаная). У паветры акісляецца. Узаемадзейнічае з растворамі кіслот. З вадародам утварае лятучы гідрыд PoH2. Атрымліваюць 210Po апрамяненнем металічнага вісмуту нейтронамі, а таксама з адходаў перапрацоўкі уранавых руд. Выкарыстоўваюць для вырабу крыніц электрычнай энергіі на спадарожніках і ў пераносных прыстасаваннях, у сумесі з берыліем для атрымання лабараторных крыніц нейтронаў.

## Прыродныя крыніцы 
Рэдкі элемент. Прыродны палоній звычайна выдзяляюць з прадуктаў распаду радону.

Штучна атрымліваюць у ядзерных рэактарах.

## Прымяненне 
Электраэнергетычныя палоніевыя ўстаноўкі (для касмічных спадарожнікаў і г.д.), у сумесі з берыліем палоній — крыніца нейтронаў.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Ліпкі (горад)

**Лі́пкі** () — горад у Тульскай вобласці. Насельніцтва — каля 9,7 тыс. жыхароў (2005). Горад знаходзіцца за 38 км на поўдзень ад Тулы.

Вёска Ліпкі вядома з 17 стагоддзя. У 1940-я гады каля Ліпак пачалася здабыча вугалю. 3 1955 года Ліпкі стаў горадам.

У горадзе знаходзяцца таксама цагельны завод, малаказавод і хлебакамбінат.

Катэгорыя:Гарады Тульскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1951 годзе
Паладый

**Пала́дый** () **Pd** — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 46; атамная маса 106,42. Адносіцца да сямейства плацінавых металаў.

Шэравата-белы метал. Шчыльнасць 11 970 кг/м³, тэмпература плаўлення 1552&nbsp;°C.

## Гісторыя адкрыцця  
Адкрыццё паладыю адбылося ў 1803 годзе, дзякуючы працы англійскага хіміка У. Валастана (). Ён даў назву адкрытаму рэчыву ў гонар астэроіда Палада, адкрытага Г. Обстэрнам на год раней. Адкрыццё стала вядома пасля таго, як у 1984 годзе ірландскі хімік Р. Чэневікс даў аб’яву ў «Часопісе хімічнай адукацыі» аб продажы метала, уяўляючага сабой сплаў плаціны з ртуццю. У. Валастан не згадзіўся з гэтым меркаванне і выступіў у абарону ў артыкуле «Аб новым метале, знойдзеным у сырой плаціне».

## Прыродныя крыніцы 
Трапляецца ў самародным выглядзе, у выглядзе сплаваў і злучэнняў.

Буйнейшыя вытворцы — Расія, Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка, ЗША, Канада.

## Прымяненне 
Вытворчасць ювелірных вырабаў, медыцынскіх інструментаў, хімічнай апаратуры. Выкарыстоўваецца як каталізатар хімічных рэакцый.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Высакародныя металы
Катэгорыя:Плацінавыя металы
Сяргей Іванавіч Сідор

**Сяргей Іванавіч Сідо́р** (; в. Янаўшчына,  — ) — беларускі географ, кандыдат геаграфічных навук (1971), доктар педагагічных навук (1991), прафесар (1992).

## Біяграфія 
Скончыў Ваўкавыскае педагагічнае вучылішча ў 1959 годзе, геаграфічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта ў 1964 годзе.

Настаўнік Котчынскай і Зарудаўскай школ (Мастоўскі раён, 1959—1967), дырэктар Індурскай школы рабочай моладзі (Гродзенскі раён). Малодшы навуковы супрацоўнік Навукова-даследчага інстытута педагогікі Міністэрства асветы БССР (1970—1971). З 1971 года выкладчык у Магілёўскім педагагічным інстытуце. З 1974 года ў Беларускім дзяржаўным універсітэце, адначасова з 1995 года намеснік рэдактара часопіса «Геаграфія: Праблемы выкладання».

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па эканамічнай геаграфіі Беларусі, методыцы выкладання геаграфіі. Адзін з ініцыятараў распрацоўкі новай канцэпцыі выкладання геаграфіі ў школах незалежнай Беларусі. Аўтар падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў для школ і ВНУ.

Апісаў Беларусь у геаграфічным ракурсе («Геаграфія Беларусі. Энцыклапедычны даведнік», 1993; «Займальная геаграфія Беларусі», 1995, у сааўтарстве; «Геаграфія Беларусі ў пытаннях і адказах», 1998, у сааўтарстве).

## Выбраная бібліяграфія 
* Социально-экономическая география СССР: наука и учебная дисциплина. — Мн.: Университетское, 1989.
* Геаграфічныя паняцці і тэрміны. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 1993.
* Геаграфія Беларусі: падручнік для 9 класа сярэдняй школы / Сяргей Іванавіч Сідор . — [б. м.] Народная асвета, 1995.
* Тэорыя сацыяльна-эканамічай геаграфіі: Курс лекцый. — Мн.: БДУ, 2001 (у сааўтарстве).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* Сідор Сяргей Іванавіч // Гісторыя БДУ
* Вучоныя Беларусі. Сідор, Сяргей Іванавіч (доктар педагагічных навук; кандыдат геаграфічных навук; 1937—1998) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі

Катэгорыя:Папулярызатары навукі
Катэгорыя:Географы Беларусі
Катэгорыя:Географы СССР
Катэгорыя:Дактары педагагічных навук
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Зэльвенскім раёне
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў
Юрузань (горад)

**Юрузань** () — горад у Чалябінскай вобласці Расіі. Знаходзіцца на аднайменнай рацэ.  Паселішча заснавана ў 1758 годзе, з 1943 года стаў горадам. У горадзе знаходзіцца буйны механічны завод, які выпускаў халадзільнікі «*Юрузань*».
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Чалябінскай вобласці
Сім

**Сім** () — горад у Чалябінскай вобласці Расіі. Паселішча заснавана ў 1759 годзе, да 1942 года мела назву Сімскі Завод.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Мікалай Андрэевіч Ізюмаў (1920—1944) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.
* Ігар Васільевіч Курчатаў (1903—1960) — савецкі фізік, акадэмік Акадэміі навук СССР, тройчы Герой Сацыялістычнай Працы.

Катэгорыя:Гарады Чалябінскай вобласці
Юрузань

* Горад Юрузань — горад у Чалябінскай вобласці. 
* Рака Юрузань — рака ў Башкартастане і Чалябінскай вобласці, левы прыток Уфы (басейн Волгі).
* «Юрузань» - марка халадзільнікаў, якія выпускаліся ў СССР Юрузанскім механічным заводам.
Ліпкі

Назву **Лі́пкі** маюць:

**Ліпкі** — беларуска-літоўскія татары.

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Ліпкі — вёска ў Аршанскім раёне
** Ліпкі — вёска ў Лепельскім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Ліпкі — вёска ў Варнянскім сельсавеце Астравецкага раёна
** Ліпкі — вёска ў Гудагайскім сельсавеце Астравецкага раёна
* Магілёўская вобласць:
** Ліпкі — былая вёска ў Кіраўскім раёне
* Мінская вобласць:
** Ліпкі — вёска ў Барысаўскім раёне
** Ліпкі — вёска ў Дзяржынскім раёне
** Ліпкі — вёска ў Лагойскім раёне
** Ліпкі — колішняя вёска ў Мінскім раёне, пазней Сцяпянка. Цяпер у межах Мінска
** Ліпкі — вёска ў Мядзельскім раёне
** Ліпкі — вёска ў Смалявіцкім раёне

### Расія 
* Ліпкі — горад у Тульскай вобласці.
* Ліпкі (Сычоўскі раён)

## Іншае 
* Ліпкі — аэрадром у Беларусі.
Раднікі (горад)

**Раднікі́** () — горад у Іванаўскай вобласці Расіі. Горад заснаваны ў 1606 годзе на рацэ Юкша, у 1918 годзе стаў горадам. Горад знаходзіцца за 54 км ад Іванава.

У перакладзе з рускай мовы «Раднікі» азначае «Крыніцы».
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Нэлі Валянцінаўна Равяка (нар. 1942) — беларускі архітэктар.

## Спасылкі 
* Горад Раднікі і Раднікоўскі раён 

Катэгорыя:Гарады Іванаўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1606 годзе
Раднікі

Назву **Раднікі́** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гродзенская вобласць
** Раднікі — вёска ў Ваўкавыскім раёне
* Мінская вобласць
** Раднікі — вёска ў Валожынскім раёне
### Расія 
* Раднікі — горад у Іванаўскай вобласці
Няндама

**Ня́ндама** () — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Няндамскага раёна Архангельскай вобласці. Насельніцтва 22,4 тыс. чал. (2005). Чыгуначная станцыя на лініі Конаша—Архангельск, за 342 км на поўдзень ад Архангельска.

У горадзе дзейнічаюць прадпрыемствы чыгуначнага транспарту, мясакамбінат, бройлерная птушкафабрыка, прадпрыемствы лясной прамысловасці.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Міхаіл Сігізмундавіч Заржэцкі (нар. 1919) — беларускі архітэктар.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Архангельскай вобласці
Новачаркаск

**Новачаркаск** () — горад у Растоўскай вобласці Расіі. Знаходзіцца на правым рукаве Дона — Аксай. Чыгуначная станцыя, вузел аўтадарог.

Прыбліза кожны пяты жыхар горада з’яўляецца студэнтам. ВНУ горада:
* Новачаркаскі ваенны інстытут сувязі
* Новачаркаская дзяржаўная меліяратыўная акадэмія
* Паўднёва-Расійскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт
* Данскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт

## Насельніцтва 
## Музеі 
* Музей данскога казацтва

## Славутасці 
* Лютэранская кірха
* Помнік Ермаку

## Вядомыя асобы 
* Валянцін Георгіевіч Крусь (1938—2007) — беларускі архітэктар.
* Аляксандр Іванавіч Лебедзь (1950—2002) — расійскі палітычны і ваенны дзеяч.
* Зінаіда Мікалаеўна Леўчанка (1925—1980) — беларускі архітэктар.
* Сяргей Данілавіч Сказкін (1890—1973) — гісторык, акадэмік Акадэміі навук СССР, Герой Сацыялістычнай Працы.
## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Растоўскай вобласці

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1805 годзе