Тур (жывёла)

**Тур** (*Bos primigenius*) — вымерлы від парнакапытных жывёл роду  падсямейства  сямейства , першабытны дзікі бык, прабацька сучаснай . З вышынёй у карку да 180 см у быкоў і 155 см у кароў, быў адной з самых буйных траваедных жывёл у галацэне; меў масіўныя падоўжаныя і шырокія рогі, якія дасягалі 80 см у даўжыню.

Жыў з другой паловы антрапагену ў лесастэпах і стэпах Усходняга паўшар’я. Цяпер лічыцца вымерлым у выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека і інтэнсіўнага палявання. Апошняя асобіна не была забітая на паляванні, а загінула ў 1627 годзе ў лясах недалёка ад ) — лічыцца, што з-за хваробы, якая закранула маленькую генетычна слабую і ізаляваную папуляцыю апошніх жывёл гэтага роду.

## Этымалогія 
Слова «тур» у значэнні «дзікі бык» паходзіць ад . Слова на індаеўрапейскім узроўні роднасна ,  «буйвал, тур»,  «чарка, слоік»,  «зубр»,  «бык»,  — тое самае, далей —  м. «буйная рагатая жывёла»,  «бык, цяля». 

Праіндаеўрапейскае слова **tawros*, да якога ўзыходзяць гэтыя словы, параўноўваецца з прасеміцкім **tawr*, што азначае «бык» (пар. , [шор], бык), , [θawr], бык), ад якога яно, можа быць, і паходзіць, быўшы запазычаным з прасеміцкай. Іншая гіпотэза заключаецца ў тым, што абодва словы былі запазычаныя або пайшлі з нейкай трэцяй мовы.

## Апісанне 
, падпісаная «*Urus sum, polonis Tur, germanis Aurox; ignari Bisontis nomen dederant»*; у перакладзе: «Я Urus, *Tur* па-польску, *Aurox* у Германіі; невукі далі мне імя Bison».]]
 ў Даніі, выстаўлены ў ]]

Згодна з апісаннем XVI стагоддзя Сігізмунда фон Герберштэйна, тур быў смалена-чорным з шэрай паласой на спіне; Дрэварыт, зроблены ў 1556 годзе, грунтаваўся на выбракаваным туры, атрыманым ім у Мазовіі. У 1827 годзе  апублікаваў выяву тура, заснаваную на карціне алеем, якую ён набыў у гандляра ў Аўгсбургу і якая, як мяркуецца, была зроблена ў пачатку XVI стагоддзя. Мяркуецца, што на гэтай карціне быў намаляваны тур, хоць некаторыя аўтары меркавалі, што на ёй мог быць намаляваны гібрыд тура і свойскага быка. Сучасныя рэканструкцыі тура заснаваны на шкілетах і інфармацыі, атрыманай з мастацкіх малюнкаў таго часу і гістарычных апісанняў жывёлы.

### Колер поўсці 
Рэшткі поўсці тура не былі вядомыя да пачатку 1980-х гадоў. Малюнкі паказваюць, што ў паўночнаафрыканскага тура на спіне мог быць светлы знак сядла. Цяляты, верагодна, нараджаліся з каштанавай афарбоўкай, а маладыя быкі станавіліся чорнымі з вузкім белым «рамянём» уздоўж спіны, які праходзіць па хрыбетніку, у той час як каровы захоўвалі рудавата-бурую афарбоўку. Абодва полы мелі светлую пысу, але доказаў варыяцый у колеры поўсці не існуе. Егіпецкія магільныя малюнкі паказваюць буйную рагатую жывёлу з чырванавата-карычневай афарбоўкай поўсці ў абодвух полаў, са светлым сядлом, але форма рога сведчыць аб тым, што яны могуць адлюстроўваць свойскую буйную рагатую жывёлу. Многія прымітыўныя пароды буйной рагатай жывёлы, асабліва тыя, што з Паўднёвай Еўропы, дэманструюць колер поўсці, падобны да тура, у тым ліку чорны колер у быкоў са светлай звілістай палоскай, бледным ротам і падобным палавым дымарфізмам у колеры. Асаблівасць, якую часта прыпісваюць турам, — светлыя валасы на лбе. Згодна з гістарычным апісаннем тура, у яго былі доўгія кучаравыя валасы на лбе, але ні ў адным не згадваецца пэўны колер. Нягледзячы на тое, што афарбоўка прысутнічае ў розных прымітыўных парод буйной рагатай жывёлы, верагодна, гэта змяненне колеру, якое з’явілася пасля прыручэння.

### Форма цела 
а і шкілета каровы з Кембрыджа з характэрнымі рысамі тура]]

Прапорцыі і форма цела тура моцна адрозніваліся ад многіх сучасных парод буйной рагатай жывёлы. Напрыклад, ногі былі значна даўжэйшымі і больш стройнымі, у выніку чаго вышыня ў карку была амаль роўная даўжыні тулава. Чэрап з вялікімі рагамі быў значна большы і больш выцягнуты, чым у большасці парод буйной рагатай жывёлы. Як і ў іншай дзікай буйной рагатай жывёлы, форма цела тура была атлетычнай і, асабліва ў быкоў, дэманстравала моцна выяўленую мускулатуру шыі і пляча. Таму пярэднія ногі былі буйнейшыя за заднія, падобна на зубра, але ў адрозненне ад многіх даместыкаваных быкоў. Нават у цельных кароў вымя было маленькім і збоку амаль не заўважным; гэтая асаблівасць роўная іншым дзікім быкам.

### Памер 
Тур быў адной з найбуйнейшых траваедных жывёл галацэнавай Еўропы. Памер тура, імаверна, вар’іраваўся ў залежнасці ад рэгіёна, у Паўночнай Еўропе жылі буйнейшыя асобнікі, чым на поўдні. Вышыня ў карку тура ў Даніі і Германіі вагалася ад 155—180 см у быкоў і 135—155 см у кароў, у той час як быкі тураў у Венгрыі дасягалі 160 см.

Афрыканскі тур быў падобны па памеры да еўрапейскага тура ў плейстацэне, але зменшыўся ў памерах пры пераходзе да галацэну; магчыма, ён таксама адрозніваўся па памеры геаграфічна.

Маса цела тура, імаверна, таксама дэманстравала некаторую зменлівасць. Некаторыя асобіны дасягалі каля 700 кг, у той час як асобнікі з позняга сярэдняга плейстацэну, паводле ацэнак, важылі да 1,500 кг. У тура выяўлены значны палавы дымарфізм у памерах самца і самкі.

### Рогі 
]]
Рогі былі масіўнымі, дасягалі 80 см у даўжыню і ад 10 да 20 см у дыяметры. Яго рогі раслі ад чэрапа пад вуглом 60° да пысы, звернутай наперад, і былі выгнуты ў трох кірунках, а менавіта ўверх і вонкі ў аснове, затым пахіляючыся наперад і ўнутр, потым унутр і ўверх. Скрыўленне рагоў быка было мацней выяўлена, чым рагоў каровы. Базальная акружнасць  дасягала 44.5 см у самага вялікага кітайскага асобніка і 48 см у французскага. Некаторыя пароды буйной рагатай жывёлы ўсё яшчэ дэманструюць форму рагоў, падобную на форму тура, напрыклад, , а часам таксама асобіны вытворных парод.

### Генетыка 
Добра захаваная костка тура дала дастатковую колькасць мітахандрыяльнай ДНК для , які паказаў, што яго геном складаецца з 16 338 . Далейшыя даследаванні з выкарыстаннем поўнай паслядоўнасці геному тура выявілі кандыдатаў у гены даместыфікацыі, якія рэгулююцца мікраРНК.

## Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання 
 (130—115 000 гадоў таму).]]
Тур быў шырока распаўсюджаны ў Паўночнай Афрыцы, Месапатаміі і па ўсёй Еўропе да , Каўказа і Заходняй Сібіры на захадзе і да Фінскага заліва і Ладажскага возера на поўначы.

Выкапневыя рогі, якія прыпісваюць туру, былі знойдзены ў адкладах  на вышыні 3,400 м) на ўсходняй ускраіне Тыбецкага плато недалёка ад ракі  ў , яны датуюцца прыкладна 26620±600 гадамі да нашай эры. Большасць выкапняў у Кітаі былі знойдзены на раўнінах ніжэй за 1,000 м у Хэйлунцзяне, , паўночна-ўсходняй Маньчжурыі, Унутранай Манголіі, недалёка ад Пекіна, у  у правінцыі Хэбэй, Датуне і  ў правінцыі Шаньсі,  у Ганьсу і ў правінцыі Гуйчжоу.  у закамянеласцях тура, знойдзеных на паўночным усходзе Кітая, сведчыць аб тым, што тур жыў у рэгіёне як мінімум да 5000 гадоў да нашай эры. Выкапнёвыя астанкі таксама былі знойдзены на Карэйскім паўвостраве і на Японскім архіпелагу.

Ландшафты ў Еўропе, верагодна, складаліся з густых лясоў на працягу большай часткі апошніх некалькіх тысяч гадоў. Верагодна, тур выкарыстоўваў прыбярэжныя лясы і балоты ўздоўж азёр. Пылок пераважна невялікіх кустоў, знойдзеных у выкапневых  з рэшткамі тура ў Кітаі, паказвае на тое, што ён аддаваў перавагу ўмераным травяністым раўнінам або , якія мяжуюць з лясамі. Магчыма, ён таксама жыў на адкрытых лугах. У цёплы  галацэну ён быў абмежаваны адкрытымі мясцовасцямі і ляснымі ўскраінамі, дзе канкурэнцыя з жывёлай і людзьмі паступова ўзмацнялася, што прывяло да паслядоўнага змяншэння колькасці тура.

### Выміранне 
 вымер падчас цывілізацыі даліны Інда, верагодна, з-за страты асяроддзя пражывання, выкліканай пашырэннем жывёлагадоўлі і скрыжаваннем са свойскімі . Яго апошнія вядомыя парэшткі былі датаваныя 3800 , што робіць яго першым з падвідаў тура, якія вымерлі.

, магчыма, захаваліся прынамсі да рымскага перыяду, як паказваюць выкапні, знойдзеныя ў  і Фаюме ў дэльце Ніла.

*Bos primigenius primigenius* прысутнічаў у паўднёвай Швецыі падчас  прынамсі да 7800 гадоў . У Даніі першае вядомае  тура адбылося пасля  на новаствораных дацкіх астравах прыкладна 8000-7500 гадоў , а апошнія задакументаваныя туры жылі ў паўднёвай Ютландыі каля 3000 гадоў . Апошнія вядомыя выкапні тура ў Вялікабрытаніі датуюцца 3245 гадамі  і, імаверна, вымерлі 3000 гадоў таму.

Пачалося празмернае паляванне і працягвалася, пакуль папуляцыя амаль не вымерла. Паступовае знікненне тура ў Цэнтральнай Еўропе адбывалася адначасова з  вялікіх лясных масіваў паміж IX і XII стагоддзямі.

Да XIII стагоддзя туры існавалі толькі ў невялікай колькасці ва Усходняй Еўропе, і паляванне на іх стала прывілеем шляхты, а пазней і каралеўскай сям’і. Колькасць папуляцыі ў Венгрыі скарачалася прынамсі з IX стагоддзя да поўнага знішчэння ў XIII стагоддзі.

Знаходкі акамянеласцяў паказваюць, што дзікія туры маглі існаваць у паўночна-заходняй Трансільваніі да XIV—XVI стагоддзяў, у заходняй Малдове, верагодна, да пачатку XVII стагоддзя і ў паўночна-ўсходняй Балгарыі і вакол Сафіі максімум да XVII стагоддзя. Рог тура, знойдзены на сярэднявечным месцы ў Сафіі, сведчыць аб тым, што ён захаваўся ў заходняй Балгарыі да другой паловы XVII — першай паловы XVIII стагоддзяў, хоць гэтыя запісы, як было ўстаноўлена, паходзяць ад свойскай буйной рагатай жывёлы ().

Да 1400 года туры жылі толькі ў адносна маланаселеных і цяжкадаступных лясах на тэрыторыі сучасных Польшчы, Беларусі і Літвы. Тут яны былі ўзятыя пад ахову закона і жылі як паркавыя жывёлы ў каралеўскіх угоддзях.

Свядомыя спробы актыўна  тура як знікаючы від, нягледзячы на ​​беспаспяховасць, былі першымі ў свеце. Кароль Ягайла ўбачыў неабходнасць такой абароны, і яе працягвалі ўсе наступнікі дынастыі Ягелонаў, а пазней і дынастыі Вазаў. Ужо ў другой палове XVI стагоддзя ў вёсцы  на ўскрайку  пасяліліся шаснаццаць леснікоў з сем’ямі, адзіным абавязкам якіх было даглядаць тураў і абараняць іх ад . Каралеўскім прывілеем яны атрымлівалі зямлю для апрацоўкі, вольную ад усякіх ільгот. Затое яны павінны былі «даглядаць тураў, збіраць у падданых сена з Яктарова, а зімой карміць тураў гэтым сенам, ведаць колькасць тураў і штоквартальна паведамляць старасце». У 1597 годзе з канцылярыі Жыгімонта ІІІ Вазы сахачаўскаму старосту быў накіраваны ліст, у якім ёсць фрагмент: «Загадваем і знаходзім, што падданыя згаданай вёскі, дзе туры часта бываюць і маюць свае пашы або пасады, не павінны гнаць сваю скаціну і траву дзеля ўласнай карысці не касілі, бо гэтае сяло было засаджана і забяспечана вольнасцямі не столькі за сваю маёмасць, колькі за тураў і г.д. Староста за гэтым сочыць, каб наш лес, дзе трымаецца тур, не быў спустошаны абяцанымі падданымі; каб туры, зверы нашы, мелі былыя пасады».

Апошні вядомы статак тураў жыў у багністых лясах у  ў Польшчы. Колькасць паменшылася прыкладна з 50 асобін у сярэдзіне XVI стагоддзя да чатырох асобін у 1601 годзе.

Першапачаткова меркавалася, што прычынай знікнення апошняга статка тураў, ахоўваных самім каралём, стала хвароба, якой яны заразіліся ад жывёлы, што пасвілася каля лесу мясцовым насельніцтвам. Цяпер усё часцей гавораць, што патэнцыйная хвароба, хаця яна і не павінна была быць небяспечнай для буйной рагатай жывёлы, знайшла спрыяльную глебу: невялікую ізаляваную папуляцыю, якая страціла натуральныя магчымасці для генетычнага скрыжавання і, такім чынам, здольнасць адаптавацца да новых умоў.

Апошняя карова тура памерла ў 1627 годзе ад натуральнай смерці.

## Паводзіны і экалогія 
Туры ўтваралі невялікія статкі ў асноўным зімой, але звычайна жылі паасобку або невялікімі групамі летам. Калі б туры валодалі сацыяльнымі паводзінамі, падобнымі да іх нашчадкаў, сацыяльны статус яны заваёўвалі б праз паказы і баі, у якіх удзельнічалі як каровы, так і быкі. Са сваёй  сківіцай тур, верагодна, быў выпасовай жывёлай, з выбарам ежы, вельмі падобным да свойскай буйной рагатай жывёлы, то бок харчаваўся травой, галінкамі і жалудамі.

Шлюбны перыяд быў у верасні, а цяляты нараджаліся вясной. Быкі ладзілі жорсткія баі, і сведчанні з  паказваюць, што яны былі цалкам здольныя смяротна параніць адзін аднаго. Увосень тур падкормліваўся на зіму, набіраючы вагу і валодаючы больш бліскучай поўсцю, чым у астатні час года. Цяляты заставаліся з маці, пакуль не набраліся сіл, каб далучыцца да статка і паспяваць за ім на кармавых пляцоўках. Цяляты тура былі ўразлівыя да драпежніцтва з боку такіх жывёл, як  і , у той час як велізарныя памеры і сіла здаровых дарослых тураў азначалі, што ім, верагодна, не трэба было баяцца большасці драпежнікаў. ,  і  былі верагоднымі драпежнікамі ў дагістарычныя часы. Згодна з гістарычным апісаннем, тур быў хуткім, нягледзячы на свой целасклад, і мог быць вельмі агрэсіўным, калі яго справакаваць, але звычайна не баяўся людзей.

## Сістэматыка 
Навуковая назва *Bos taurus* была ўведзена Карлам Лінеем у 1758 годзе для  жывёлы ў Польшчы. Навуковая назва *Bos primigenius* была прапанавана для тура , які апісаў адрозненні шкілета тура ад свойскай буйной рагатай жывёлы ў 1825 годзе, апублікавана ў 1827 годзе. Назва *Bos namadicus* была выкарыстана  у 1859 годзе для выкапняў буйной рагатай жывёлы, знойдзеных у  Нармады Назва *Bos primigenius mauritanicus* была прыдумана  у 1881 годзе, які апісаў выкапні, знойдзеныя ў радовішчах каля  на захад ад Канстанціны, Алжыр.

У 2003 годзе  змясціла *Bos primigenius* у «Афіцыйны спіс відавых назваў у заалогіі» і тым самым прызнала  гэтай назвы для дзікіх відаў.

Вылучаюць чатыры падвіды тура:

*  быў часткай плейстацэнавай мегафаўны Еўразіі
*  — жыў на Індыйскім субкантыненце
*  жыў на поўначы Сахары
*  вядомы з грэчаскага вострава 

## Эвалюцыя 
### У дагістарычныя часы 
 з выкарыстаннем выкапняў 16 відаў  паказвае, што трыба  эвалюцыянавала каля 11,7 мільёнаў гадоў таму.   і , паводле ацэнак,  ад Bovini прыкладна ад 2,5 да 1,65 мільёна гадоў таму. Наступная  паказвае філагенетычныя ўзаемаадносіны тура, заснаваныя на аналізе  і мітахандрыяльных геномаў трыбы Bovini:

Халодны  прывёў да пашырэння адкрытых , што дазволіла эвалюцыю буйных выпасовых жывёл.  з’яўляецца магчымым продкам тура, яго выкапнёвы чэрап быў раскапаны на хрыбце Сівалік у Індыі і датуецца  каля 2 мільёнаў гадоў таму.

Чэрап тура, раскапаны ў вілаеце Кеф у Тунісе з пластоў ранняга , які датуецца каля 0,78 мільёнаў гадоў таму, з’яўляецца самым старым вядомым на сённяшні дзень выкапнёвым узорам, які сведчыць аб тым, што род *Bos* мог эвалюцыянаваць у Афрыцы і міграваць у Еўразію ў сярэднім плейстацэне. Выкапні тура сярэдняга плейстацэну таксама былі знойдзены ў сахарскім эргу ў гарах Ахагар.

Самыя раннія выкапні тура, знойдзеныя ў Еўропе, адносяцца да  за 230 000 гадоў . Аналіз мітахандрыяльнай ДНК паказаў, што гібрыдызацыя паміж турам і  адбылася каля 120 000 гадоў таму;  мае да 10 % паходжання ад тура.

Акамянеласці індыйскага падвіда () былі знойдзены ў алювіяльных адкладах у  і датаваныя сярэднім плейстацэнам. Гэта прывяло Ван Вурэ да высновы, што ён, магчыма, міграваў на захад на Блізкі Усход у сярэднім або познім плейстацэне

Выкапні тура позняга плейстацэну былі знойдзены ў  у Судане, які датуецца 50 000 гадоў таму, калі клімат у гэтым рэгіёне быў больш вільготным, чым у . Дзве косткі тура, знойдзеныя ў  ў Італіі, былі датаваныя радыевавугляродным метадам як 20 210 і 19 351 гадоў да нашай эры. Косці тура, знойдзеныя ў пячоры каля Сан-Тэадора, Сіцылія, датуюцца познім  — 14 785-14 781 гадамі да нашай эры.

Закамянеласці, знойдзеныя ў розных месцах Даніі, датуюцца галацэнам — 9925-2865 гадоў да нашых дзён. Аналіз   тура паказвае, што структура харчавання змянялася ад траваеднасці ў дацкім  да змешанага кармлення ў ,  і  перыяды галацэну.

### Даместыфікацыя 
Самае ранняе вядомае прыручэнне тура адносіцца да эпохі неалітычнай рэвалюцыі на Урадлівым паўмесяцы, дзе жывёла, на якую палявалі і якую ўтрымлівалі неалітычныя фермеры, паступова памяншалася ў памерах паміж 9800 і 7500 гадамі да н.э. Косці тура, знойдзеныя ў  і Гёбеклі-Тэпе, большыя па памеры, чым косці буйной рагатай жывёлы з позніх неалітычных паселішчаў на поўначы Сірыі, такіх як  і . На стаянках  ў паўночным Іраку і заходнім Іране, датаваных VI тысячагоддзем да н. э., рэшткі буйной рагатай жывёлы таксама меншыя, але часцей сустракаюцца, што сведчыць аб тым, што прыручаная буйная рагатая жывёла была завезена падчас  з цэнтральнага рэгіёна Урадлівага паўмесяца Вынікі генетычных даследаванняў паказваюць, што сучасная  паходзіць ад 80 тураў,  у паўднёва-ўсходняй Анатоліі і паўночнай Сірыі каля 10 500 гадоў таму. Гібрыдызацыя паміж самцамі тура і ранняй свойскай буйной рагатай жывёлай адбылася ў Цэнтральнай Еўропе паміж 9500 і 1000 гадамі да н.э . Аналіз паслядоўнасцей мітахандрыяльнай ДНК узораў італьянскіх тураў, датаваных 17-7000 гадоў таму, і 51 сучаснай пароды буйной рагатай жывёлы паказаў некаторую ступень  генаў тураў у паўднёваеўрапейскую буйную рагатую жывёлу, што паказвае на тое, што самкі тура кантактавалі са свойскай буйной рагатай жывёлай, якая выгульвалася на волі Косткі буйной рагатай жывёлы рознага памеру, знойдзеныя на паселішчы эпохі энеаліту ў , з’яўляюцца дадатковым доказам гібрыдызацыі тура і свойскай буйной рагатай жывёлы паміж 3000 і 2800 гадамі да н.э. у Багеміі. Парода буйной рагатай жывёлы  таксама дэманструе спарадычную інтрагрэсію самак еўрапейскага тура ў свойскую буйны рагатую жывёлу ў Альпах. Свойская буйная рагатая жывёла працягвала змяншацца як у памеры цела, так і ў памерах рагоў да Сярэдневякоўя. Закамянеласці тура, знойдзеныя ў неалітычным месцы Мергарх у Пакістане, датуюцца прыблізна 8000 гадамі да нашай эры і з’яўляюцца аднымі з самых ранніх доказаў яго прыручэння на Індыйскім субкантыненце. Зебу быў завезены ва Усходнюю Афрыку каля 3500-2500 гадоў таму.

Трэцяя падзея прыручэння, якая, як мяркуецца, адбылася ў , не пацвярджаецца вынікамі аналізу ,  і міграцыі патэрнаў 3196 асобін свойскай буйной рагатай жывёлы, якія прадстаўлялі 180 папуляцый. Статкі гэтай буйной рагатай жывёлы былі выпушчаны ў , польдар у Нідэрландах у 1980-х гадах у якасці сурагатаў тура для натуралістычнага выпасу з мэтай аднаўлення дагістарычных ландшафтаў. Вялікая колькасць з іх памерла ад  падчас халодных зім 2005 і 2010 гадоў, а праект «неўмяшання» завяршыўся ў 2018 годзе.

Пачынаючы з 1996 года быкоў Хека скрыжавалі з паўднёваеўрапейскімі пародамі буйной рагатай жывёлы, такімі як ,  і ў меншай ступені  ў надзеі стварыць жывёлу, больш падобную на тура. Атрыманыя ў выніку  жывёлы называюць быкамі Taurus. Іншыя праекты па адваротным развядзенні — гэта  і .

## Культурнае значэнне 
### Гісторыя 
Тур быў часткай . Верагодна, ён  ў Азіі і міграваў на захад і поўнач у цёплыя  перыяды. Самыя старажытныя вядомыя акамянеласці тура, знойдзеныя ў Індыі і Паўночнай Афрыцы, адносяцца да , а ў Еўропе да . Як паказваюць выкапнёвыя рэшткі ў Паўночнай Еўропе, ён дасягнуў Даніі і паўднёвай Швецыі ў галацэне. Колькасць тураў скарацілася ў познім галацэне з-за  і палявання, што прывяло да вымірання прыкладна ў XVII стагоддзі.

Туры адлюстраваныя на палеалітычных наскальных малюнках, неалітычных петрогліфах, старажытнаегіпецкіх рэльефах і статуэтках бронзавага веку. У  ён сімвалізаваў моц, сексуальную сілу і доблесць. Яго рогі выкарыстоўваліся ў вотыўных ахвяраваннях, у якасці  і .

Дзве падзеі даместыфікацыі тура адбыліся падчас неалітычнай рэвалюцыі. Адна дала пачатак з’яўленню  ва Урадлівым паўмесяцы на Блізкім Усходзе, які быў завезены ў Еўропу праз Балканы і ўзбярэжжа Міжземнага мора. Гібрыдызацыя паміж турам і ранняй свойскай буйной рагатай жывёлай адбылася ў раннім галацэне. Даместыфікацыя  прывяла да з’яўлення , якая скрыжавалася з ранняй таурынавай буйной рагатай жывёлай на Блізкім Усходзе каля 4000 гадоў таму. Некаторыя сучасныя пароды буйной рагатай жывёлы дэманструюць рысы, што нагадваюць тура, такія як цёмны колер і светлая звілістая паласа ўздоўж спіны быкоў, больш светлы колер кароў або форма рога, падобная на рогі тура.

### У Азіі 
]]
 на выставе ў Пергамскім музеі]]
 ў  на поўдні плато Дэкан у Індыі далі косткі тура са слядамі насечкі. Костка тура са слядамі, нанесенымі крэменем, была знойдзена ў пласце  на стаянцы  ў Ізраілі; ён быў датаваны  каля 120 000 . Археалагічныя раскопкі ў Ізраілі выявілі сляды свята, якое праводзілася натуфійскай культурай каля 12 000 гадоў , падчас якога з’елі трох тураў. Здаецца, гэта незвычайная з’ява ў культуры, якая адбывалася разам з пахаваннем пажылой жанчыны, як мяркуецца, пэўнага сацыяльнага статусу. Петрогліфы з выявай тура ў  ў Азербайджане датуюцца перыядам  і неаліту. Косці і чэрапы тура, знойдзеныя ў паселішчах ,  і , сведчаць аб тым, што людзі захоўвалі і дзяліліся ежай у . Рэшткі тура таксама былі знойдзены ў некропалі ў Сідоне, Ліван, датаваныя прыблізна 3700 гадамі ; тур быў пахаваны разам са шматлікімі жывёламі, некалькімі чалавечымі косткамі і прадуктамі.

Пячаткі, якія адносяцца да цывілізацыі даліны Інда, знойдзеныя ў Харапе і Махенджа-Дара, паказваюць жывёл з выгнутымі рагамі, падобных на тура. Статуэткі тура вырабляліся майкопскай культурай на Заходнім Каўказе.

Тур абазначаецца акадскімі словамі rīmu і rēmu, абодва выкарыстоўваліся ў кантэксце палявання такімі кіраўнікамі, як ,  і ; у Месапатаміі ён сімвалізаваў моц і сексуальную сілу, быў эпітэтам багоў Энліля і Шамаша, абазначаў доблесць як эпітэт цара Сінахерыба і героя Гільгамеша. Дзікія быкі часта згадваюцца ва  як аб’екты палявання і ахвяраванне богу Баалу. На вавілонскіх варотах Іштар, пабудаваных у VI стагоддзі да н.э., адлюстраваны тур.

### У Афрыцы 
Петрогліфы з выявай тура, знойдзеныя ў  ў даліне вярхоўяў Ніла, былі датаваны познім плейстацэнам прыкладна 19-15 000 гадоў  з дапамогай  і з’яўляюцца самымі старымі гравюрамі, знойдзенымі на сённяшні дзень у Афрыцы. Туры з’яўляюцца часткай сцэн палявання на рэльефах у грабніцы ў Фівах, Егіпет, датаванай XX стагоддзем да н.э., і ў   у , датаванай каля 1175 года да н.э. Апошняя з’яўляецца самай маладой выявай тура ў старажытнаегіпецкім мастацтве на сённяшні дзень.

### У Еўропе 
]]
]]
 1481 года ў манастыры Путна]]

Туры шырока прадстаўлены на палеалітычных наскальных малюнках у пячорах Шавэ і Ласко на поўдні Францыі, якія датуюцца адпаведна 36 000 і 21 000 гадамі . Дзве палеалітычныя наскальныя гравюры ў калабрыйскай  паказваюць тура. Палеалітычныя гравюры з выявай тура былі таксама знойдзены ў  на італьянскім востраве . Наскальныя гравюры і малюнкі эпохі верхняга палеаліту з выявамі тура таксама былі знойдзены ў пячорах на Пірэнейскім паўвостраве, якія адносяцца да  і Мадленскай культур. Косці тура са слядамі насечкі і надрэзаў былі знойдзены на розных мезалітычных месцах палявання і  ў Францыі, Люксембургу, Германіі, Нідэрландах, Англіі і Даніі. Косці тура былі знойдзены таксама ў мезалітычных паселішчах на рацэ Нарва і Эмайыгі ў Эстоніі. Косткі тураў і чалавечыя косткі былі знойдзены ў ямах і  на некалькіх неалітычных стаянках у Англіі. Кубак, знойдзены ў грэчаскім горадзе , паказвае сцэну палявання, у якой людзі спрабуюць злавіць тура. Адзін з быкоў кідае паляўнічага на зямлю, а другога атакуе рагамі. Імаверна, кубак датуецца мікенскай Грэцыяй. Грэкі і  палявалі на тура і выкарыстоўвалі іх велізарныя рогі ў якасці трафеяў, кубкаў для віна і ахвяраванняў багам і героям. Вол, згаданы ,  і , забіты  ля падножжа гары , насамрэч быў турам; Філіп прапанаваў рогі, даўжыня якіх была 105 см, і скуру храму Геркулеса. Тур быў апісаны ў «Запісках пра Гальскую вайну» Юлія Цэзара. Тура час ад часу лавілі і выстаўлялі на  ў , такіх як Калізей. Рогі тура часта выкарыстоўваліся рымлянамі ў якасці паляўнічых рогаў. У Сярэдневякоўі рогі тура выкарыстоўваліся як , у тым ліку рог апошняга быка; многія похвы з рагоў тура захаваліся і сёння. У XVII стагоддзі рог тура для піцця быў выгравіраваны на гербе  ў Кембрыджы. Галава тура з зоркай паміж рагамі і  элементамі ўвасабляе ўвекавечаны стагоддзямі афіцыйны герб Малдовы.

На тура палявалі са стрэламі, сеткамі і паляўнічымі сабакамі, а ў жывой жывёлы зразалі валасы на лбе; з гэтых валасоў рабілі паясы, якія, як лічылася, павялічваюць  жанчын. Калі тура забівалі,  выцягвалі з сэрца; гэтая костка спрыяла містычнасці і магічнай сіле, якія ёй прыпісваліся.

М. Шарлемань адзначаў, што ў пачатку ХХ стагоддзя ва Украіне буйных быкоў месцамі яшчэ называлі турамі. Яму ў 1914 годзе даводзілася чуць на  (Чаркаская вобласць) фразы «пагнаў тураў», «напувати турів». Пра паляванне на тура (або зубра) згадваў у «» Уладзімір Манамах:

«*А вось што я ў Чарнігаве рабіў…Два туры цэлілі ў мяне рагамі разам з канём*».У Кіеве на адным з найстаражытных рынкаў Падолу знаходзілася так званая Турава Бажніца, магчыма, звязана з больш раннім культам бога-заступніка жывёлы — Вялеса. Былі і іншыя праявы культу быка-тура.

М. В. Шарлемань лічыў, што сапраўдныя туры на Русі зніклі рана. Прыблізна з пачатку XVI стагоддзя іх назва была перанесена на зубраў.

### У літаратуры і фальклоры 
. Польская паштоўка. 1937 год]]
Тур належыць да ліку жывёл, упадабаных славянскім фальклорам. Нягледзячы на тое, што жывёла гэта даўно вымерла, назва яе сустракаецца да гэтага часу ў прыказках, песнях, былінах і абрадах на тэрыторыі Украіны, Расіі, Беларусі, Польшчы, Чэхіі і Славакіі. Прыказкі аб турах запісаны на Падоллі, Кіеўшчыне і Галічыне, гэта значыць у месцах былога распаўсюджання тура. Ва Усходняй Еўропе тур пакінуў след у такіх выразах, як «паводзіць сябе як тур» для п’янага чалавека, што паводзіць сябе дрэнна, і «хлопец як тур» для вялікіх і моцных людзей. Тур у песнях і абрадах далёка выходзіць за межы свайго ранейшага распаўсюджання. Ва ўкраінскіх песнях тур захаваўся ў вясельных і калядках, звычайна ў сувязі з паляваннем на яго. У рускай народнай паэзіі тур сустракаецца ў былінах пра  і Марыну, пра Васіля Ігнатавіча і Салаўя Будзіміравіча. У абрадах тур галоўным чынам з’яўляецца ў  на святках. Аляксандр Весялоўскі ўзводзіць гэты звычай да рымскага пераапранання цяляткам, але абрадавае пераапрананне быком ёсць і ў іншых культах, напрыклад у будызме. У сувязі з роляй тура ў абрадзе знаходзіцца назва  святаў у славакаў () і ўкраінцаў Галічыны «турыцамі». Пра паганскую гульню «туры» згадвае львоўскі  XVII стагоддзя. Гульня ў тураў захавалася ў русінскім Падляшшы да канца XIX стагоддзя і была апісана . Гульня гэтая прымыкае да гульняў, што маюць шлюбны характар. Тур у ёй з’яўляецца чалавекападобным. Прафесар  лічыў тура рускай абраднасці заменай быка абраднасці іншых народаў.

## Гл. таксама 
* Паляванне на тура

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* History of aurochs in Poland 
* Aurochs: Bringing Them Back 

Катэгорыя:Вымерлыя сысуны
Катэгорыя:Віды, якія зніклі
Катэгорыя:Сапраўдныя быкі
Катэгорыя:Сысуны пліяцэну
Катэгорыя:Сысуны плейстацэну