Праект ваенна-абарончага саюза БНР і краін Балтыі

]]
**Прае́кт вае́нна-абаро́нчага саю́за БНР і краі́н Балты́і** — нерэалізаваная дыпламатычная ініцыятыва дэлегацыі Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР) на Парыжскай мірнай канферэнцыі ў 1919 годзе, якая прадугледжвала стварэнне адзінага ваенна-палітычнага блока дзяржаў Усходняй і Цэнтральнай Еўропы (Беларусі, Эстоніі, Латвіі, Літвы і Украіны) для сумеснай барацьбы супраць бальшавікоў. Аўтарам праекта выступіў член дэлегацыі БНР, генерал ад інфантэрыі К.&nbsp;А.&nbsp;Кандратовіч.

## Перадумовы 
Вясной 1919 года дэлегацыя БНР на чале з А.&nbsp;І.&nbsp;Луцкевічам прыбыла ў Парыж для ўдзелу ў мірнай канферэнцыі з мэтай дамагчыся міжнароднага прызнання беларускай дзяржаўнасці з боку дзяржаў Антанты. Тэрыторыя Беларусі ў гэты час фактычна знаходзілася пад кантролем польскіх, савецкіх і нямецкіх ваенных фарміраванняў. Усведамляючы немагчымасць самастойна абараніць дзяржаўны суверэнітэт без уласных узброеных сіл і маючы патрэбу ў саюзніках, беларуская дэлегацыя пачала актыўна ўзаемадзейнічаць з прадстаўнікамі іншых новаўтвораных дзяржаў, у прыватнасці, з дэлегацыямі прыбалтыйскіх краін, якія працавалі ў межах Балтыйскай камісіі канферэнцыі. На той момант у склад беларускай місіі ўваходзілі сам прэм’ер-міністр А.&nbsp;І.&nbsp;Луцкевіч, міністр абароны палкоўнік Я.&nbsp;Ладноў, былы дэпутат Дзяржаўнай думы А.&nbsp;Азнабішын, сакратар Л.&nbsp;Баркоў і генерал К.&nbsp;А.&nbsp;Кандратовіч.

21 мая 1919 года К.&nbsp;А.&nbsp;Кандратовіч падрыхтаваў сакрэтны даклад для ўдзельнікаў Балтыйскай камісіі. У ім ён даў ацэнку агульнаму палітычнаму становішчу на тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Генерал падкрэсліў, што на заходнім фронце ад Балтыйскага да Чорнага мора эстонскія, латышскія, літоўскія, беларускія, польскія і ўкраінскія войскі вядуць барацьбу супраць Савецкай Расіі цалкам ізалявана адно ад аднаго. Адсутнасць каардынацыі і наяўнасць узаемных тэрытарыяльных і палітычных прэтэнзій паміж гэтымі новымі дзяржавамі прыводзілі да міжусобных сутыкненняў і зніжалі эфектыўнасць супраціўлення бальшавікам. Выйсце з гэтай сітуацыі беларускі прадстаўнік бачыў у стварэнні магутнага «баявога аб’яднання» незалежных дзяржаў.

## Сутнасць праекта 
Да пачатку чэрвеня 1919 года К.&nbsp;А.&nbsp;Кандратовіч дэталёва распрацаваў і падрыхтаваў тэкст дагавора аб ваенна-абарончым саюзе. Дакумент, датаваны 1 чэрвеня 1919 года і пазначаны грыфам «Сакрэтна», быў накіраваны ўрадам дзяржаў Усходняй Еўропы. Яго галоўнай задачай абвяшчалася вызваленне і абарона тэрыторый і дзяржаўнай незалежнасці краін-удзельніц ад узброеных сіл бальшавікоў.

Праект складаўся з некалькіх асноўных пунктаў. Па-першае, прадугледжвалася поўнае аб’яднанне дзеянняў усіх узброеных сіл дзяржаў, якія падпішуць дагавор. Па-другое, планавалася стварэнне бесперапыннага агульнасаюзнага фронту ад Балтыйскага да Чорнага мора. Па-трэцяе, для кіраўніцтва аб’яднанымі сіламі павінна было быць створана агульнасаюзнае камандаванне на чале з адным з выдатных палкаводцаў армій Антанты. Пры галоўнакамандуючым павінен быў дзейнічаць штаб з прадстаўнікамі армій усіх дзяржаў саюза, а таксама дапускалася запрашэнне добраахвотнікаў з армій Антанты і нейтральных краін.

Акрамя ваеннай інтэграцыі, праект прадугледжваў сумесныя дыпламатычныя крокі перад дзяржавамі-пераможцамі па ўсіх пытаннях, звязаных з ваеннай акцыяй. Для дэталёвай распрацоўкі саюзнага дагавора і плана яго практычнага ажыццяўлення прапаноўвалася заснаваць Саюзны вайсковы савет з паўнамоцных прадстаўнікоў кожнай краіны. Часовым месцазнаходжаннем савета павінен быў стаць Парыж.

## Перагаворы і рэакцыя бакоў 
Найбольшую зацікаўленасць праект беларускай дэлегацыі выклікаў у прадстаўнікоў Эстоніі. Эстонская дзяржава ў гэты час вяла цяжкую вайну за незалежнасць на два франты: супраць бальшавікоў пад Нарвай і Тарту, а таксама супраць нямецкага Прыбалтыйскага ландсвера на поўдні. Сустрэча К.&nbsp;А.&nbsp;Кандратовіча з ваеннымі прадстаўнікамі Эстоніі, у прыватнасці з першым паслом Эстоніі ў Фінляндыі Оскарам Філіпам Каласам, адбылася 13 чэрвеня 1919 года ў памяшканні беларускай дэлегацыі.

Галоўнакамандуючы эстонскай арміяй генерал Ёхан Лайданэр уважліва вывучыў дакумент і падтрымаў ідэю стварэння адзінага фронту на Балтыцы. Ён пагадзіўся з тым, што разрозненыя сілы новых дзяржаў (эстонцаў, латышоў і літоўцаў) не маюць дастатковага патэнцыялу для супрацьстаяння Савецкай Расіі. Ё.&nbsp;Лайданэр ухваліў ідэю перадачы вярхоўнага камандавання генералу, прызначанаму саюзнікамі (брытанцу, французу ці амерыканцу), аднак таксама дапускаў магчымасць перадачы камандавання прадстаўніку Фінляндыі пры ўмове яе актыўнага ўступлення ў вайну супраць бальшавікоў. Эстонскі ўрад нават звярнуўся да Вялікабрытаніі з просьбай аб дапамозе ў стварэнні такога фронту.

Нягледзячы на падтрымку з боку балтыйскіх ваенных дзеячаў, дыпламатычныя намаганні сутыкнуліся з апазіцыяй з боку вялікіх дзяржаў. Францыя і Вялікабрытанія не былі зацікаўлены ў стварэнні самастойнага ваенна-палітычнага саюза малых дзяржаў. Гэтыя краіны разглядалі ўсходнееўрапейскі рэгіён праз прызму агульнарасійскага ўрэгулявання і рабілі стаўку на стварэнне моцнай Польшчы як галоўнага «санітарнага кардона» супраць бальшавізму. Акрамя таго, актыўна супрацьстаяла незалежнасці прыбалтыйскіх краін і Беларусі Руская палітычная нарада ў Парыжы (у складзе якой былі С.&nbsp;Дз.&nbsp;Сазонаў і Г.&nbsp;Я.&nbsp;Львоў), якая адстойвала інтарэсы белага руху і ўрада А.&nbsp;В.&nbsp;Калчака.

Восенню 1919 года Ваенна-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі на чале з К.&nbsp;Б.&nbsp;Езавітавым працягвала намаганні па інтэграцыі Беларусі ў Саюз балтыйскіх дзяржаў. Беларускія прадстаўнікі ўдзельнічалі ў працы Юр’еўскай (Тартускай) канферэнцыі, дзе К.&nbsp;Б.&nbsp;Езавітаў прапанаваў ператварыць Юр’еў у «другі Парыж» для краін рэгіёна. Аднак адсутнасць прэм’ер-міністра А.&nbsp;І.&nbsp;Луцкевіча на гэтых перагаворах і паступовая змена геапалітычнай сітуацыі знізілі эфектыўнасць гэтых ініцыятыў.

## Прычыны няўдачы і наступствы 
Рэалізацыя праекта ваенна-абарончага саюза правалілася з-за шэрагу непераадольных знешніх і ўнутраных перашкод. Галоўным знешнім фактарам стала адсутнасць падтрымкі з боку краін Антанты, якія не жадалі легалізаваць распад Расіі да поўнага заканчэння грамадзянскай вайны і падтрымлівалі тэрытарыяльныя прэтэнзіі Польшчы і белага руху.

Унутраным фактарам, які фатальна аслабіў пазіцыі БНР, стаў палітычны крызіс і раскол Рады БНР у снежні 1919 года на Найвышэйшую і Народную Рады, што прывяло да ўтварэння двух канкуруючых урадаў (урада А.&nbsp;І.&nbsp;Луцкевіча і ўрада В.&nbsp;Ю.&nbsp;Ластоўскага). Падзел беларускага нацыянальнага руху ў ваўмовах вайны пазбавіў яго суб’ектнасці на міжнароднай арэне.

Канчатковы ўдар па планах стварэння саюза быў нанесены сепаратнымі мірнымі дагаворамі, якія прыбалтыйскія краіны падпісалі з РСФСР: Тартускім (люты 1920 года, з Эстоніяй), Маскоўскім (ліпень 1920 года, з Літвой) і Рыжскім (жнівень 1920 года, з Латвіяй). Паводле ўмоў гэтых дагавораў, Эстонія, Літва і Латвія абавязваліся не дапускаць на сваёй тэрыторыі знаходжання ўрадавых арганізацый і палітычных груп, якія прэтэндавалі б на ролю ўрада на тэрыторыі Расіі ці яе частак. Гэта пазбавіла ўрад БНР легальнай базы для дыпламатычнай і ваеннай дзейнасці ў гэтых краінах і зрабіла немагчымым стварэнне ваеннага саюза.

Урэгуляванне тэрытарыяльнага пытання Беларусі ў далейшым адбывалася выключна ў межах савецка-польскіх перагавораў (без удзелу беларускага боку), што ў выніку прывяло да падпісання Рыжскага мірнага дагавора і падзелу Беларусі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка
Катэгорыя:Парыжская мірная канферэнцыя (1919—1920)
Катэгорыя:Міжнародныя адносіны ў гісторыі Беларусі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Беларусі
Катэгорыя:1919 год у Беларусі