open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нява

**Нява́** () — рака ў Ленінградскай вобласці і Санкт-Пецярбургу Расіі, якая злучае Ладажскае возера з Фінскім залівам Балтыйскага мора. На берагах Нявы знаходзяцца чатыры гарады: Шлісельбург, Кіраўск, Атраднае, Санкт-Пецярбург. Самы буйны правы прыток Нявы ў межах Санкт-Пецярбурга — рака Охта. Левыя прытокі: Мурзінка. Цераз раку перакінуты масты: Вялікаохцінскі мост, Ліцейны мост.

## Літаратура 
* 
* 


Катэгорыя:Рэкі Ленінградскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі і каналы Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Балтыйскае мора
Ламаносаў (горад)

**Ламаносаў** () — горад (з 1780) у Расіі, у складзе Петрадварцовага раёна Санкт-Пецярбурга. Таксама з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам Ламаносаўскага раёна Ленінградскай вобласці, хаця ў склад гэтага раёна не ўваходзіць. Насельніцтва 37,8 тыс. чалавек (2003). Заснаваны ў 1710 годзе.

thumb|110px|left|Стары герб горада Араніенбаўма

Ламаносаў размешчаны на паўднёвым беразе Фінскага заліва. Марскі порт. Чыгуначная станцыя (Араніенбаум) знаходзіцца на Балтыйскім кірунку Кастрычніцкай чыгункі Санкт-Пецярбурга.

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Аляксеевіч Ганчароў (нар. 1948) — беларускі архітэктар.
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады ў складзе Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1710 годзе
Зялёны мост (Санкт-Пецярбург)

**Зялё́ны (Паліцэйскі) мост** — злучае Казанскі і 2-і Адміралцейскі астравы праз раку Мойку ў Цэнтральным раёне Санкт-Пецярбурга. Пафарбаваны ў 1730 г. у зялёны колер — адсюль назва.

## Месцазнаходжанне 
Знаходзіцца па асі Неўскага праспекта.

Катэгорыя:Масты Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Масты цераз Мойку
Аляксандра-Неўская лаўра

**Свя́та-Тро́іцкая Алякса́ндра-Не́ўская ла́ўра** — мужчынскі праваслаўны манастыр у Санкт-Пецярбургу (з 1797 — лаўра).

## Гісторыя 
Першае ўзгадванне ў дакументах — ліпень 1710, калі Пётр I, агледзеў месца паблізу Чорнай рэчкі (цяперашняя рэчка Манастырка) і даў распараджэнне будаваць тут Аляксандра-Неўскі манастыр на мяркуемым месцы перамогі ў 1240 войскаў Св. князя Аляксандра Неўскага над шведамі ў Неўскай бітве.

У Аляксандра-Неўскай лаўры пахаваныя Міхаіл Ламаносаў, Аляксандр Сувораў, Фёдар Дастаеўскі. У Фёдараўскай царкве — Міхаіл Рыгоравіч Хамутоў.

## Спасылкі 
* Свята-Троіцкая Аляксандра-Неўская Лаўра Афіцыйны сайт
* Каталог Праваслаўнай Архітэктуры — Свята-Троіцкая Аляксандра-Неўская Лаўра
* Падрабязны генплан Аляксандра-Неўскай Лаўры 


Катэгорыя:Гісторыя Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:З’явіліся ў 1713 годзе
Катэгорыя:Манастыры Рускай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Руская архітэктура XVIII стагоддзя
Санкт-Пецярбург
Катэгорыя:1713 год у Еўропе
1 тысячагоддзе да н.э.

**1 тысячагоддзе да н.э.** — прамежак часу ад 1 студзеня 1000 да н.э. да 31 снежня 1 да н.э., перыяд Жалезнага веку і паслядоўнай змены панавання імперый.

Неа-Асірыйскую імперыю змянілі Ахеменіды. У Грэцыі класічная антычнасць пачалася з каланізацыі Вялікай Грэцыі і дасягула росквіту ў элінізме. Канец тысячагоддзя ўбачыў узвышэнне Рымскай імперыі. У Паўднёвай Азіі ведычная цывілізацыя дала пачатак Імперыі Маур’яў. Кельты рассяліліся па ўсёй Цэнтральнай Еўропе. У Цэнтральнай Амерыцы з’яўляецца цывілізацыя Мая. У грэка-рымскай Еўропе, Індыі і Кітаі пачынаецца росквіт літаратуры.

## Вынаходствы, адкрыцці 
* Шырокае распаўсюджванне жалеза.
* Адкрыты Закон Архімеда.
* Развіццё геаметрыі.
* Даказана Тэарэма Піфагора.
* Эратасфен даказаў, што Зямля мае сферычную форму і вымераў яе дыяметр.
* Фінікійцы распаўсюджваюць літарны алфавіт у Міжземнамор’і.
* Створана шмат рэлігійных і філасофскіх школ.

----
Алыка

**Алыка** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Ківэрцаўскам раёне Валынскай вобласці Украіны.

## Славутасці 
* Алыцкі замак
## Вядомыя асобы 
* Альбрэхт Станіслаў Радзівіл (1593—1656) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай, пісьменнік, гісторык.
* Міхал Казімір Радзівіл «Рыбанька» (1702—1762) — дзяржаўны дзеяч ВКЛ , мецэнат.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Валынскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Ківэрцаўскага раёна
Анічкаў мост

**Ані́чкаў мост** () — адзін з самых вядомых мастоў Санкт-Пецярбурга. Каменны мост быў перакінуты цераз Фантанку па лініі Неўскага праспекта ў 1785 годзе.

Сваёй назвай мост абавязаны падпалкоўніку-інжынеру Міхаілу Анічкаву, батальён якога ў часы імператрыцы Ганны дыслацыраваўся за Фантанкай у так званай Анічкавай слабадзе.

Народная этымалогія, якая ўзводзіць назву да нейкай Ганны (рус:.Анна, альбо Аничка), як і націск на першы склад няправільныя.

Карэнныя пецярбуржцы, між тым, ставяць націск на другі склад: Ан`ічкаў мост.

Катэгорыя:Масты Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Масты цераз Фантанку
Канал Грыбаедава

**Кана́л Грыбае́дава** (да 1923 года — **Екацяры́нінскі кана́л**) — канал у Санкт-Пецярбургу, бярэ пачатак ад Мойкі каля Марсава поля і ўпадае ў Фантанку ля Мала-Калінкіна моста. Даўжыня канала — 5 км, шырыня — 32 м, сярэдні расход вады — 3.1—3.4 м³/с. На беразе канала знаходзіцца Спас на Крыві.

Катэгорыя:Рэкі і каналы Санкт-Пецярбурга
Васільеўскі востраў

thumb|left|300px|Васільеўскі востраў

**Васі́льеўскі во́страў** (,  — Ласіны востраў) — самы вялікі востраў у дэльце ракі Нявы.
Найбольшая працягласць: з поўначы на поўдзень — 4,2 км, з захада на ўсход — 6,6 км. Плошча —1090 га.
Узвышаецца над узроўнем мора (ардынарам) да 3,5 м.
Уваходзіць у склад Санкт-Пецярбурга як Васілеастроўскі раён.

На Васільеўскім востраве ў якасці помніка ўсталявана падводная лодка Д-2 тыпу Д.

Катэгорыя:Астравы дэльты Нявы
Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР

**Камітэ́т дзяржа́ўнай бя́спекі СССР** (**КДБ СССР**) — дзяржаўны орган, які выконваў задачы абароны канстытуцыйнага парадку СССР.

## Гісторыя 
Назва арганізацыі з цягам часу неаднаразова мянялася. 20 снежня 1917 года бальшавіцкі ўрад Расіі ўтварыў Усерасійскую надзвычайную камісію (УНК — па-рас. ВЧК). Першы старшыня — Фелікс Дзяржынскі. Агульнапрынятая назва супрацоўнікаў — *чэкісты*.

6 лютага 1922 года Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт (УЦВК) прыняў пастанову аб скасаванні УНК і ўтварэнні Дзяржаўнай палітычнай управы (ДПУ) РСФСР. 2 лістапада 1923 года прэзідыум ЦВК СССР стварыў Аб’яднаную ДПУ пры ўрадзе СССР.

10 ліпеня 1934 года пастановай ЦВК СССР быў створаны Народны камісарыят унутраных спраў СССР, у склад якога ўвайшло АДПУ СССР, ператворанае ў Галоўнае ўпраўленне дзяржаўнай бяспекі (ГУДБ) НКУС СССР.

1 сакавіка 1941 года НКУС СССР быў падзелены на два самастойныя органы: НКУС СССР і Народны камісарыят дзяржаўнай бяспекі (НКДБ) СССР. У ліпені 1941 года НКДБ СССР і НКУС СССР ізноў былі злітыя ў адзіны наркамат — НКУС СССР. У красавіку 1943 года быў зноў утвораны Наркамат дзяржаўнай бяспекі СССР.

15 сакавіка 1946 года НКДБ ператварылі ў Міністэрства (МДБ). 7 сакавіка 1953 года МДБ было аб’яднана з Міністэрствам ўнутраных спраў (МУС) СССР.

13 сакавіка 1954 года з МУС СССР выдзелены органы дзяржаўнай бяспекі і створаны Камітэт дзяржаўнай бяспекі (КДБ) пры Савеце Міністраў СССР (з 1978 года — КДБ СССР).

22 кастрычніка 1991 года шляхам падзелу КДБ СССР была створана Міжрэспубліканская служба бяспекі (МСБ) асноўнай функцыяй якой з’яўлялася каардынацыя работы рэспубліканскіх службаў бяспекі і правядзення ўзгодненай з імі контрвыведніцкай дзейнасці.

Устанаўлівалася, што МСБ з’яўляецца асноўным правапераемнікам КДБ СССР на матэрыяльна-тэхнічную базу і маёмасць. З паўнамоцтваў КДБ у падпарадкаванні МСБ заставаліся: контрвыведка (у тым ліку і ваенная), аператыўна-вышуковая праца, выраб апертэхнікі, інфармацыйна-аналітычная праца, падрыхтоўка кадраў. Аднак, большая частка паўнамоцтваў КДБ СССР адышла да службаў бяспекі саюзных рэспублік, МСБ паступова заставалася толькі каардынатарам дзейнасці рэспубліканскіх спецслужбаў.

19 снежня 1991 года Міжрэспубліканская служба бяспекі была скасавана.

## Кіраўніцтва 
### Старшыні КДБ СССР 
* Іван Сяроў (13 сакавіка 1954 — 8 снежня 1958), генерал-палкоўнік, з 8 жніўня 1955 года — генерал арміі
* Аляксандр Шалепін (25 снежня 1958 — 13 лістапада 1961)
* Уладзімір Сямічасны (13 лістапада 1961 — 18 мая 196]), з 9 снежня 1963 года — генерал-палкоўнік
* Юрый Андропаў (18 мая 1967 — 26 мая 1982), з 17 снежня 1973 — генерал-палкоўнік, з 10 верасня 1976 — генерал арміі
* Віталь Федарчук (26 мая — 17 снежня 1982), генерал-палкоўнік
* Віктар Міхайлавіч Чэбрыкаў (17 снежня 1982 — 1 кастрычніка 1988), генерал-палкоўнік, з 4 лістапада 1983 — генерал арміі
* Уладзімір Аляксандравіч Кручкоў (1 кастрычніка 1988 — 21 жніўня 1991), генерал арміі
* Вадзім Бакацін (23 жніўня — 22 кастрычніка 1991), генерал-лейтэнант

## Літаратура 
* История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с.

Катэгорыя:Спецслужбы
Катэгорыя:СССР
Дыўрыйі

**Дыўрыйí** (, ), горад у правінцыі Сівас у Турцыі, цэнтр павета Дыўрыйi. Размешчаны на паўднёвым беразе ракі Чалтысую (прыток Еўфрата). 

Належаў Візантыі, страчаны ёй пасля Манцыкерцкай бітвы каля 1071, мясцовасць разам з горадам адышла да сельджукскага бея Менгюджэка Газі. У 1228-29 у горадзе пабудаваныя Вялікая мячэць () і медыцынскі цэнтр (), якія ў 1985 уключаны ЮНЕСКА ў спіс Сусветнай спадчыны.
100px|left|thumb|Дзверы шпіталя

Катэгорыя:Гарады Турцыі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Турцыі
Вялікі шаўковы шлях

**Вялікі шаўковы шлях** (тэрмін уведзены нямецкім географам Рыхтгофенам у 1877; , , , , , ) — у старажытнасці і сярэднявечча караванная дарога з Кітая ў краіны Сярэдняй і Пярэдняй Азіі. Адкрыты ў 2 стагоддзі да н.э. Вёў з Сіяня праз Ланьчжоў у Дуньхуань, дзе раздвойваўся: паўночная дарога праходзіла праз Турфан, перасякала Памір і ішла ў Фергану і казахскі стэп, паўднёвая — паўз возера Лабнор па паўднёвай ускраіне пустыні Такла-Макан праз Яркенд і паўднёвы Памір вяла ў Бактрыю, а адтуль — у Парфію, Індыю і на Блізкі Усход.

Узнік па ініцыятыве кітайцаў, якія шукалі пародзістых коней для свайго войска. У якасці тавара для абмену прадстаўлены шоўк, фарфор, іншая кітайская прадукцыя. Адыграў значную ролю ў развіцці эканамічных і культурных сувязей народаў Пярэдняй Азіі, Сярэдняй Азіі і Кітая.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Шаўковы шлях
Катэгорыя:Міжнародны гандаль
Катэгорыя:Сусветная эканоміка
Катэгорыя:Старажытны свет
Катэгорыя:Гандлёвыя шляхі
Сівас

200px|thumb|right|Правінцыя Сівас і яе аднаіменны цэнтр на карце краіны
**Сіва́с** (ранейшыя назвы: *Себастыя, Севастыя Кападакійская, Кабіра, Дыяспаліс*; , , ) — горад у Турцыі, цэнтр правінцыі Сівас у цэнтральнай Анатоліі. Насельніцтва 297 тыс. чал. (2007).

## Гісторыя 
Заснаваны ў I стагоддзі да н.э., быў рымскім фарпостам у гэтым рэгіёне. Доўгі час належаў Візантыі. Пасля Бітвы пры Манцыкерце ў 1071 адышоў сельджукам. З 1408 належаў асманскім туркам.

У 1919 годзе ў горадзе пад кіраўніцтвам Мустафы Кемаля адбыўся кангрэс анаталійскіх дэлегатаў, які стаў істотным пунктам ва ўтварэнні Турэцкай Рэспублікі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Рышар Жэранян (1921—2019) — французскі мастак і літограф армянскага паходжання.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Турцыі
Катэгорыя:Кападокія
Плошча Паўстання (Санкт-Пецярбург)

**Плошча Паўстання** (; да 1918 — **Знаменская**) — адна з цэнтральных плошчаў Санкт-Пецярбурга. Знаходзіцца на перакрыжаванні Неўскага і Лігаўскага праспектаў.

На плошчы знаходзяцца Маскоўскі вакзал, гасцініца «Кастрычніцкая», наземны павільён станцыі метро «Плошча Паўстання». У цэнтры плошчы ўсталявана стэла «Гораду-герою Ленінграду».
Трохвугольны гандаль

**Трохвугольны гандаль** () — характэрны для Новага часу (асабліва для 17 і 18 стст.) трансатлантычны гандлёвы абмен паміж трымя часткамі свету — Еўропай, Афрыкай і Амерыкай.

Еўрапейскія судны курсіравалі паміж усімі вяршынямі «залатога трохвугольніка»:
* ажыццяўлялі марскі пераход да берагоў Гвінейскага заліва з мэтай набыцця рабоў;
* пасля захопу альбо пакупкі рабоў іх перавозілі праз Атлантычны акіян для продажу ў Вест-Індыі ці ў кантынентальнай Амерыцы;
* з Амерыкі ў Еўропу вывозіліся вырабленыя з выкарыстаннем рабскай працы прадукты — цукар, кава, какава, тытунь, індыга.

## Гл. таксама 
* Асьента
* Сярэбраны флот

## Спасылкі 
* The Transatlantic Slave Trade Database, a portal to data concerning the history of the triangular trade of transatlantic slave trade voyages. 
* Report of the Brown University Steering Committee on Slavery and Justice 

Катэгорыя:Гандлёвыя шляхі
Казанскі мост (Санкт-Пецярбург)

**Каза́нскі мост** — злучае Казанскі і Спаскі астравы праз канал Грыбаедава ў Цэнтральным раёне Санкт-Пецярбурга.
## Месцазнаходжанне 
Знаходзіцца па асі Неўскага праспекта.

## Гісторыя 
**Казанскі мост** з 1766 да 1830 года называўся *Калядны мост*, з 1923 да 1944 — *мост Пляханава*. Знаходзіцца побач з Казанскім саборам, які даў назву масту.

Пабудаваны ў 1765—1766 (інжэнеры В. І. Назімаў, І. М. Галенішчаў-Кутузаў) на месцы ўжо існавалага ў 1716 драўлянага Каляднага моста, знесенага пры аздабленні гранітам набярэжных канала. Пралёт перакрыты цаглянымсводам з пракладнымі шэрагамі з вапняковых пліт, фасадныя аркі з граніта, апоры бутавай кладкі з аздабленнем з выбаргскага граніта. У 1805—1806 пры паширэнні моста (арх. Л. Руска) знішчаны «дыяментавыя» русты фасадаў, лесвічныя спускі да вады; чыгунныя агароджы замененыя гранітнымі парапетамі.

Падчас работ у 1999—2002 свод рэстаўраваны на шырыню 53 м, умацавана бутавая кладка ўстояў і цыгляны свод, зладжана гідраізаляцыя, праведзена устаноўка гранітных камянёў, што адасабляюць тратуар ад праезжай часткі.

У 2007—2008 гадах быў праведзены рамонт набярэжнай канала Грыбаедава ад Казанскага да Банкаўскага моста.

### Асаблівасці праекта і моста 
* Другі па шырыні мост у горадзе
* Самы нізкі мост — пад ім забароны праход любога сродка плавання.

Катэгорыя:Неўскі праспект
Катэгорыя:Масты Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:1716 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Санкт-Пецярбургу
Катэгорыя:Масты цераз канал Грыбаедава
Охта (прыток Нявы)

**О́хта** (з іжорскай, водскай — «Мядзведзеўская») — рака на ўсходзе Пецярбурга, самы буйны правы прыток Нявы ў межах горада, упадае ў яе ля Петразавода. Першае ўзгадванне пра раку Охта сустракаецца ў Ноўгарадскім летапісе пад 1300 годам. Прытокі: Мурынскі ручай, Луб’я, Лапка.

Катэгорыя:Рэкі Ленінградскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі і каналы Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Прытокі Нявы
Крысцін Осцік

**Крысцін Осцік з Кернава** (каля 1363—1442/1443) — літоўскі баярын, староста ўшпольскі і пянянскі (1398—1401), кашталян віленскі (не пазней 1418—1442). На Гарадзельскай уніі прыняў герб «Трубы».

## Біяграфія 
Упершыню згаданы ў 1398 годзе як сведка Салінскага дагавору. З 1411 годзе згаданы з хрысціянскім імем Крысцін. Браў удзел у пасольствах да магістра Ордэна ў 1426, 1431 і 1437 гадах.

Пэўна вядома толькі адно яго вотчыннае ўладанне — вёска Даўклібішкі паблізу Майшаголы. Яго бацька меў уладанні паміж Кернавам і Вількамірам.

Меў брата Доргія — магчыма, але не пэўна, таго Доргія, ад якога вядзецца род Судзімонтаў з Хожава. Быў жанаты з Ганнай невядомага паходжання. Саламон Рысінскі ў пачатку XVII ст. у генеалогіі Радзівілаў адзначыў, што Осцік жаніўся двойчы і з кожнай жонкай меў трох сыноў. Невядома, якімі крыніцамі карыстаўся Рысінскі, але ён слушна назваў імёны трох малавядомых сыноў Осціка. Меў сыноў Радзівіла (родапачынальніка Радзівілаў), Станіслава або Станьку (родапачынальніка Осцікаў), Міцьку і Бартку.

## Гіпатэтычны радавод 
Зыходзячы з генеалагічных легенд, дакументальных і тапанімічных звестак Уладзіслаў Сямковіч прапанаваў гіпатэтычную генеалогію Осціка і Доргія, паводле яе, яны сыны Сірпуція, які мог быць нашчадкам іншага Сірпуція, брата вялікага князя Трайдзеня. Аднак, Сямковіч у значнай ступені грунтаваў сваю гіпотэзу на так званай уставе Альгерда пра крэваў, якую лічаць фальсіфікатам Тэадора Нарбута. Схема паводле гіпотэзы Сямковіча пададзена ніжэй.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Баяры літоўскія
Катэгорыя:Кашталяны віленскія
Катэгорыя:Старосты ўшпольскія
Катэгорыя:Радзівілы
Катэгорыя:Осцікі
Летнія Алімпійскія гульні 1964

thumb|240px|right|Краіны-удзельніцы

**Летнія Алімпійскія гульні 1964** (), афіцыйна вядомыя як **Гульні XVIII Алімпіяды**, праходзілі ў Токіа, сталіцы Японіі, з 10 кастрычніка па 24 кастрычніка 1964. Першыя алімпійскія гульні, якія праводзіліся ў Азіі.

## У Сеціве 

Катэгорыя:Кастрычнік 1964 года
Катэгорыя:1964 год у Японіі
Ордэн Францыска Скарыны

**О́рдэн Францы́ска Скары́ны** — беларуская дзяржаўная ўзнагарода, ордэн. Заснаваны ў 1995 пастановай Вярхоўнага Савета як адна з найвышэйшых дзяржаўных узнагародаў Беларусі за асаблівыя заслугі ў справе нацыянальна-дзяржаўнага адраджэння.

Ордэнам узнагароджваюцца грамадзяне:
* значныя поспехі ў справе нацыянальна-дзяржаўнага адраджэння Беларусі, дасягненні ў галіне нацыянальнай мовы, літаратуры, мастацтва, а таксама прапаганды культурнай спадчыны беларускага народа;
* за адмысловыя заслугі ў гуманітарнай, дабрачыннай дзейнасці, у справе абароны чалавечае годнасці і правоў грамадзян, міласэрнасць і іншыя высакародныя ўчынкі.

Ордэн Францыска Скарыны носіцца на левым боку  і пры наяўнасці іншых ордэнаў змяшчаецца пасля ордэна Пашаны.

## Апісанне 
Ордэн Францыска Скарыны ўяўляе сабой чатырохканцовую зорку з колам, складзеную ў авал памерам па вертыкалі 43 мм, па гарызанталі — 39 мм. У цэнтры кола — рэльефны малюнак Францыска Скарыны, у ніжняй частцы — лаўровая галіна. Авал апраўлены бела-блакітнай эмалевай стужкай з надпісам «Францыск Георгiй Скарына». Зваротны бок ордэна мае гладкую паверхню, у цэнтры знаходзіцца нумар ордэна.

Ордэн пры дапамозе вушкі і кольца злучаецца з калодкай сямікутнай формы, у ніжняй частцы якой размешчаны знак «сігнет». Калодка абцягнутая муаравай стужкай цёмна-фіялетавага колеру.

Ордэн вырабляецца з срэбра з пазалотай.

## Кавалеры ордэна 
* Уладзімір Адамушка — беларускі гісторык, дзяржаўны дзеяч
* Жарэс Алфёраў — беларускі і расійскі фізік
* Алексій II (Рыдыгер) — Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі
* Юрый Міхайлавіч Антонаў — расійскі кампазітар
* Надзея Бабкіна — расійская спявачка
* Павел Барадзін — расійскі дзяржаўны дзеяч
* Мікалай Баскаў — расійскі спявак
* Міхаіл Гапеевіч Булахаў — беларускі мовазнавец
* Барыс Федасеевіч Герлаван — беларускі мастак
* Мікалай Гнацюк — савецкі і ўкраінскі спявак
* Барыс Ельцын — першы прэзідэнт Расіі
* Аляксандр Зімоўскі — беларускі журналіст і грамадскі дзеяч
* Мікалай Казак — савецкі і беларускі фізік
* П’ер Кардэн — французскі мадэльер
* Юрый Лужкоў — мэр Масквы
* Уладзімір Мулявін — савецкі і беларускі спявак
* Аляксандра Пахмутава — савецкі і расійскі кампазітар
* Людміла Іванаўна Пісарава — беларуская актрыса
* Васіль Раінчык — беларускі кампазітар
* Міхаіл Савіцкі — савецкі і беларускі мастак
* Генадзь Селязнёў — расійскі палітычны дзеяч
* Філарэт (Вахрамееў) — мітрапаліт Мінскі і Слуцкі, патрыяршы экзарх Усяе Беларусі
* Міхаіл Фінберг — беларускі музыкант, дырыжор
* Павел Якубовіч — галоўны рэдактар газеты «СБ. Беларусь сегодня»
* Расціслаў Янкоўскі — савецкі і беларускі акцёр тэатра і кіно
* Анатоль Ярмоленка — беларускі музыкант
* Барыс Аракчэеў — беларускі мастак, педагог
* Антаніна Морава — былы міністр працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь
* Валянціна Матвіенка — Старшыня Савета Федэрацыі Федэральнага Сходу Расійскай Федэрацыі
* Уладзімір Тоўсцік — народны мастак Беларусі
*Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Францыска Скарыны
Рэкі Ісландыі

**Рэкі Ісландыі** маюць шэраг асаблівасцяў, вызначаемых асаблівасцямі прыроды вострава. Яны характэрызуюцца невялікай даўжынёй (да 230 км), парогавітасцю і імклівасцю. Гэта абумоўлівае іх несудаходства і наяўнасць вялікага запасу гідраэнергетычных рэсурсаў, якія актыўна выкарыстоўваюцца. Большасць рэк маюць ледавіковае жыўленне, максімум стока прыпадае на лета, пад час таяння ледавікоў. Для такіх рэк нярэдкія паводкі, у тым ліку вельмі моцныя, выкліканыя вывяржэннем падлёдных вулканаў.

Самыя буйныя рэкі Ісландыі:

* Цьёўрсаў (230 км)
* Ёкульсаў-аў-Ф’ёдлум (206 км)
* Ёльфуса (разам з ракой Хвітау) (185 км)
* Скьяўльфандафльёўт (178 км)
* Ёкульсаў-аў-Дал (150 км)
* Лагарфльёўт (140 км)
* Херадсвётн (130 км)
* Бланда (125 км)
* Твероў


Ісландыя
Бланда

**Бланда** — рака ў Ісландыі. Бярэ пачатак ад ледавіка Хофсёкюдль. Працягласць 125 км. На ёй знаходзіцца горад Блёндуос.

Катэгорыя:Рэкі Ісландыі
Хатуса

**Хатуса** (*Хаттус, Хаттусас, Хаттуш, Хаттушаш,* ) — сталіца старажытнага Хецкага царства. Гарадзішча размяшчаецца каля сучаснай турэцкай вёскі Багазкале (), правінцыя Чарум у цэнтральнай Анатоліі на беразе ракі Будакёзю (стараж. Халіс) у 145 км на ўсход ад Анкары. Знойдзена ў 1834, раскопкі вядуцца з 1906. Хатуса вядомы з 3 тысячагоддзя да н.э. У 1986 уключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Турцыі
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Турцыі
Катэгорыя:Хецкае царства
Катэгорыя:Былыя сталіцы
3 тысячагоддзе да н.э.

**3 тысячагоддзе да н.э.** — прамежак часу ад 1 студзеня 3000 да н.э. да 31 снежня 2001 да н.э., які азнаменаваўся пераходам ад ранняга да сярэдняга Бронзавага веку.

Старажытнаегіпецкая цывілізацыя стварае Старое царства. Міграцыя індаеўрапейцаў у Анатолію, Еўропу і Цэнтральную Азію. Пачатак выдзялення праславян з індаеўрапейскай еднасці.
----
2008 год у гісторыі метрапалітэна

* 27 лютага скончана будаўніцтва метро ў Санта-Дамінга (Дамініканская Рэспубліка), другога ў карыбскім рэгіёне пасля пуэртарыканскага
* 9 сакавіка адкрыты Гаосюнскі метрапалітэн
* 28 ліпеня адбылося паўторнае адкрыцце метрапалітэна Пальма-дэ-Малёркі
## Спасылкі 
* News 2008 на urbanrail.net

Катэгорыя:2008
Катэгорыя:Гады ў гісторыі метрапалітэна
2009 год у гісторыі метрапалітэна

* 30 студзеня — Адкрыты Метрапалітэн Санта-Дамінга
* 18 сакавіка — Адкрыты Аданскі метрапалітэн
* 2 красавіка — Адкрыты Севільскі метрапалітэн
* 9 верасня — Адкрыты Дубайскі метрапалітэн
* 23 верасня — Адкрыты Шэньянскі метрапалітэн

## Спасылкі 
* News 2009 на urbanrail.net

Катэгорыя:2009
Катэгорыя:Гады ў гісторыі метрапалітэна
Панізоўе

Назву **Панізо́ўе** маюць:
## Населеныя пункты 
* Віцебская вобласць:
** Панізоўе — вёска ў Бабініцкім сельсавеце Аршанскага раёна
** Панізоўе — вёска ў Задроўеўскім сельсавеце Аршанскага раёна
** Панізоўе — былая вёска ў Гарадоцкім раёне
** Панізоўе — вёска ў Дубровенскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Панізоўе — былая вёска ў Шклоўскім раёне
* Мінская вобласць:
** Панізоўе — вёска ў Лагойскім раёне

## Іншае 
* Панізоўе — гістарычны рэгіён на паўднёвым усходзе Беларусі ў міжрэччы Дняпра і Сожа
Алма-ацінскі метрапалітэн

**Алмацінскі метрапалітэн** (, ) — сістэма падземнага грамадскага транспарту ў буйнейшым горадзе Казахстана.

Будаўніцтва пачата ў 1988 годзе, адкрыццё адбылося 1 снежня 2011 года.

## Станцыі 
* Райымбек батыр
* Жыбек Жолы
* Алмалы
* Абай
* Байканур
* Тэатр імя Мухтара Аўэзава
* Алатаў
* Сайран
* Масква
* Сарыарка
* Бауыржан Момышулы

## Спасылкі 
* Прэзентацыя
* Падрабязны сайт
* Фатаграфіі ходу будаўніцтва на будаўнічым форуме Казахстана
* Навіны 
* На сайте UrbanRail — метрапалітэны свету 
* Альтэрнатыўна-дадатковы праект — монарэйка 
* Схема Алмацінскага метрапалітэна на сайце metroschemes.narod.ru Аляксея Барысава
* Метро ў Алматы

Катэгорыя:Метрапалітэны Казахстана
Мікалай Аляксандравіч Безак

**Мікалай Аляксандравіч Безак** (1836—1897) — дзяржаўны дзеяч Расіі, генерал-лейтэнант.

Прымаў удзел у Руска-турэцкай вайне 1877—1878 гадоў, удзельнічаў у атацы на Целіш, аблозе Плеўны, заняцці Сафіі і бітве пад Філіпопалем. Пасля вайны быў са снежня 1878 года па люты 1880 года Яраслаўскім губернатарам, з лютага 1880 года па жнівень 1882 года — Ніжагародскім губернатарам. У 1882—1884 гадах быў дырэктарам тэлеграфнага дэпартамента МУС, затым у 1884—1895 гадах начальнікам Галоўнага ўпраўлення пошт і тэлеграфаў. Пры ім у 1886 годзе ў Санкт-Пецярбургу было адчынена першае ў краіне Тэхнічнае вучылішча Паштова-тэлеграфнага ведамства. Член Дзяржаўнага Савета з 1895 года.

Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя пошты Расіі
Катэгорыя:Генералы Расійскай імперыі
Войцех Манівід

: *Гэты артыкул — пра баярына часоў Гарадзельскай уніі. Артыкул пра яго ўнука таго ж імені — Войцех Янавіч Манівід.*

**Войцех** (**Альберт**) **Манівід** (узгадв. ад 1387/1389 — памёр каля 1422) — літоўскі баярын, староста віленскі (1396—1413), затым ваявода віленскі (1413—1422). На Гарадзельскай уніі прыняў герб «Ляліва».

## Імя 
Імя Манвід, Манівід — з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з індаеўрапейскай эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання.

Першая аснова *Man*- звязаная з літоўскім *manyti* "думаць, меркаваць", другая — з літоўскім *iš-vysti* "убачыць" (*iš-vydo* "убачыў"). Імя значыла "Думны і зоркі" (шмат думае, далёка бачыць).

## Жыццяпіс 
Выступаў у шэрагу асоб, якія ў 1387—1389 гадах паручыліся за Грыдку Канстанцінавіча.

Сын Гайлігіна (Кайлікіна), брат Юрыя Гедыгольда (Гедгаўда). Быў двойчы жанаты: з Юліяніяй, дачкой смаленскага князя Святаслава Іванавіча, і з Ядвігай. Меў сына Івашку (праўдападобна, у першым шлюбе).

Валодаў шматлікімі вёскамі, у т.л. Жупранамі.

Вядомыя пячаткі: з 1398 году з надпісам ***SIGILL ALBRECI MONEWID*** і з 1410 году з надпісам ***+ s. alberti : capit : de : vilna***, яшчэ адна з 1419 з гербам «Ляліва». Яшчэ да Гарадзельскай уніі Манівід, у адрозненне ад многіх сучаснікаў, ужываў на пячатцы не просты ўласны знак, а цалкам аформлены герб у полі шчыта, падобны да крыжацкіх.

## Літаратура 
* Semkowicz W. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r.1413. Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. R.6, 1913 nr 11-12 (Ród Moniwida).

Манівід, Войцех
Манівід, Войцех
Войцех
Статуя Хрыста Збавіцеля

**Статуя Хрыста Збавіцеля** () — скульптура Ісуса Хрыста, знаходзіцца на ўзгорку Каркаваду, побач з Рыа-дэ-Жанейра, у Бразіліі.

## Апісанне 
Размешчана на ўзроўні 709 метраў вышэй за ўзровень мора. Вышыня 38 метраў, 8 метраў складае пастамент.

Будавалася пяць гадоў, а афіцыйнае адкрыццё адбылося 12 кастрычніка 1931 года. Ідэя будаўніцтва рэлігійнага помніка ўпершыню з’явілася ў 1859 годзе. Прапанова паступіла ад Педра Марыя Босу і прынцэсы Ізабелы. Ідэя была ізноў прынятая да ўвагі ў 1921 годзе.

Першы камень быў закладзены 4 красавіка 1922 года, маштабныя працы пачаліся ў 1926 годзе. Сярод шматлікіх, хто ўдзельнічаў у будаўніцтве гэтага помніка, можна згадаць Эітора да Сілву Коста (парт. *Heitor da Silva Costa*) — аўтара праекту, мастака Асвальда Карласа (парт.* Carlos Oswald*) і французскага скульптара Поля Ландоўскага (фр. *Paul Landowski*).

## Гл. таксама 
* Крышту Рэй
* Статуя Хрыста Збавіцеля (Энкантаду)

## Спасылкі 
* Праект скульптуры 
* Афіцыйны сайт
* Фотаздымкі 

Катэгорыя:Рыа-дэ-Жанэйра
Катэгорыя:Помнікі Ісусу Хрысту
Катэгорыя:Помнікі Бразіліі
Катэгорыя:Новыя сем цудаў свету
Фернанду-ды-Наронья

***Фернанду-ды-Наронья** — архіпелаг у Атлантычным акіяне ў складзе Бразіліі
***Фернанду-ды-Наронья** — найбуйнейшы востраў архіпелага Фернанду-ды-Наронья
Нона Віктараўна Мардзюкова

{{Кінематаграфіст
 |імя                  = 
 |арыгінал імя =
 |выява          = Nonna Mordyukova 2025 cover of Russia cr.jpg
 |шырыня               = 
 |апісанне выявы =
 |імя пры нараджэнні     = 
 |месца нараджэння       = 
 |прафесія            = 
 |гады актыўнасці      = 1948-2008
 |кірунак =
 |кінастудыя =
 |узнагароды              = { style="background:transparent"
     
}
{ style="background:transparent"
       
-
 
}
{ style="background:transparent"
          
}
}}
**Нона Віктараўна Мардзюкова** (сапраўднае імя — **Наябрына**; 1925—2008) — савецкая і расійская кінаактрыса, лаўрэат Сталінскай прэміі (1949), Народная артыстка СССР (1974).

## Біяграфія 
Нарадзілася 25 лістапада 1925 года ў станіцы Канстанцінаўская Данецкай вобласці.

Яшчэ з дзіцячых гадоў яна марыла здымацца ў кіно, але вайна перашкодзіла спраўдзіцца яе планам. У акупацыі ў Краснадарскім краі ёй прыходзілася хавацца ад гітлераўцаў, каб пазбегнуць адпраўкі на прымусовыя працы ў Германію.

У 1945 годзе паступіла ва УДІК, у акцёрскую майстэрню Барыса Бібікава і Вольгі Пыжовай. Скончыла яго ў 1950 годзе. У 1950—1991 — актрыса Тэатра-студыі кінаакцёра.

У 1948 годзе дэбютавала ў ролі Ульяны Грымотнай у фільме кінарэжысёра С. А. Герасімава «Маладая гвардыя». Першапачаткова на гэту ролю рэжысёр планаваў узяць Клару Лучко, але яна захварэла і яму прыйшлося ўзяць на гэту ролю Нону Мардзюкову. Дэбют апынуўся ўдалым, за гэту ролю Мардзюкова атрымала Сталінскую прэмію.

Яшчэ ў перыяд навучання ва УДІКе Нона Мардзюкова выйшла замуж за Вячаслава Ціханава, з якім пражыла ў шлюбе 13 год. Іх сын, Уладзімір Ціханаў таксама стаў кінаакцёрам.

За ўвесь час сваёй творчай кар’еры Нона Мардзюкова знялася ў 62 фільмах.

Увечары 6 ліпеня 2008 года на 83-м годзе жыцця Нона Віктараўна сканала.

Пахаваная 9 ліпеня 2008 года на Кунцаўскіх могілках Масквы побач з сынам. Паводле апошняй волі Мардзюковай, грамадзянская паніхіда не праводзілася. Адпяванне прайшло ў храме Спаса Нерукатворнай Выявы на Сетуні. Развітацца з ёй прыйшлі шматлікія дзеячы культуры і мастацтва — Юрый Саломін, Мікіта Міхалкоў, Рыма Маркава, Яўген Міронаў, Аляксандр Панкратаў-Чорны, Сяргей Гармаш, Ларыса Лужына, Ірына Разанава, Наталля Варлей.

## Спасылкі 
* [Профіль на IMDb(https://be.wikipedia.org/wiki/IMDb)] 

Катэгорыя:Актрысы СССР
Катэгорыя:Актрысы Расіі
Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя
Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай» 2 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай» 3 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай» 4 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Дружбы народаў
Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»
Катэгорыя:Народныя артысты СССР
Катэгорыя:Народныя артысты РСФСР
Катэгорыя:Заслужаныя артысты РСФСР
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Сталінскай прэміі
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя братоў Васільевых
Катэгорыя:Сацыялістычны рэалізм
Міхаіл Іванавіч Пугаўкін

**Міхаіл Іванавіч Пугаўкін** (, Рамешкі, Кастрамская вобласць, СССР — , Масква) — савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно, народны артыст СССР.

## Біяграфія 
Міхаіл Пугаўкін нарадзіўся 13 ліпеня 1923 года ў вёсцы Рамешкі Чухломскага раёна Кастрамской вобласці.

### Смерць 
Памёр 25 ліпеня 2008 у сваім доме ў Маскве з-за абвастрэння цукровага дыябету. Міхаіла Пугаўкіна пахавалі 29 ліпеня 2008 года на Ваганькаўскіх могілках Масквы. Апошняй воляй нябожчыка было — пахаваць яго побач з блізкім сябрам Аляксандрам Абдулавым.
## Фільмаграфія 
* (1971) «Факір на гадзіну» — Цімафей Гаўрылавіч Міронаў, начальнік камунальнай гаспадаркі
* (1973) «Іван Васілевіч мяняе прафесію» — рэжысёр Якін
* (1973) «Пасля кірмашу» — Пранцысь Пустарэвіч

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Акцёры Расіі
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ялты
Кастрычніцкая (станцыя метро)

* Станцыя метро Кастрычніцкая, Масква
* Станцыя метро Кастрычніцкая, Харкаў
* Станцыя метро Кастрычніцкая, Мінск
* Станцыя метро Кастрычніцкая, Новасібірск
* Станцыя метро Кастрычніцкая, Данецк
Наратыў

**Наратыў** (ад  або ; *«расказваць»*, *«апавядаць»*) — гісторыя (апавяданне), гістарычна і культурна абгрунтаваная інтэрпрэтацыя некаторага аспекту свету з пазіцыі некаторай асобы.

У літаратуры, наратыў — лінейны выклад фактаў і падзей у творы, то-бок як ён быў напісаны аўтарам.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Тэкст
Юрый Гедыгольд

**Юрый Гедыгольд**, **Гедыголд**, **Гедыгоўт**, **Дэдыголд** (згадваецца ад 1401 – памёр каля 1435) — літоўскі баярын, маршалак надворны Вітаўта (1401), ваявода кіеўскі да 1411, староста падольскі ад 1415, ваявода віленскі ад 1425 ці раней да 1432.

Сын Кайлікіна (Гайлігіна), брат Войцеха Манівіда. Быў жанаты з Анастасіяй, меў сына Пятра Сеньку.

## Імя 
Імя Гедгаўд (> польск. *Gedygołd*) — з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з індаеўрапейскай эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання.

## Біяграфія 
Падчас феадальнай вайны першапачаткова падтрымліваў Свідрыгайлу. Пры замаху на жыццё апошняга ў Ашмянах ў 1432 быў у ліку малога атраду, разам з якім Свідрыгайла збег да Полацка. У бітве пад Ашмянамі 8 снежня 1432 патрапіў у палон да Жыгімонта Кейстутавіча. Тады ж быў пазбаўлены ваяводскай пасады. Пазней прызнаў уладу Жыгімонта і сведчыў на ягоных дакументах ў якасці *пана на Вішнёве* да 1435; недзе ў тым часе, імаверна, памер.

## Літаратура 
* *Semkowicz W.* O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r.1413. Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. R.6 1913, nr 11-12
* *Peltz W.* Ród Giedygołda i jego majętności. Z dziejów tworzenia się wielkiej własności ziemskiej w Wielkim Księstwie Litewskim w XV wieku // «Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Historia» 1971, z. 11, s. 23-44.

Катэгорыя:Баяры літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы віленскія
Катэгорыя:Прыхільнікі Свідрыгайлы Альгердавіча
Катэгорыя:Маршалкі гаспадарскія
Катэгорыя:Ваяводы кіеўскія (Вялікае Княства Літоўскае)
Катэгорыя:Старосты падольскія
Катэгорыя:Намеснікі смаленскія
Лахта

**Ла́хта** (ад  — заліў) — гістарычны раён Санкт-Пецярбурга на беразе Фінскага заліва (Прыморскі раён). Увайшоў у межы горада указам презідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 16 студзеня 1963 (у склад тады Жданаўскага раёна Ленінграда, да гэтага быў у складзе Сестрарэцкага раёна).

Першыя паселішчы тут узніклі звыш 3000 год таму. Вясной 1923 года ў Лахце была знойдзена стаянка дагістарычнага чалавека, вялікая колькасць каменных прылад, наканечнікаў для стрэл, шкрабкоў, разцоў і г.д..

У пачатку XVIII стагоддзя паблізу Лахты знаходзілася сядзіба Пятра I Бліжнія Дубкі. Таксама тут у Лахце, паводле падання, у лістападзе 1724 Пётр I дапамагаў ратаваць матросаў, якія танулі.

## Літаратура 
* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1

Катэгорыя:Гістарычныя раёны Санкт-Пецярбурга
Аўрора (крэйсер)

**«Аўро́ра»** — крэйсер 1-га рангу Балтыйскага флоту, вядомы роляй у Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года. Закладзены ў 1897 годзе ў Санкт-Пецярбургу на суднабудаўнічым заводзе Новае Адміралцейства. Названы ў гонар паруснага фрэгата «Аўрора», які вызначыўся пры абароне Петрапаўлаўска-Камчацкага.

## Гісторыя службы 
Карабель канструкцыйна адносіўся да тыпу браняпалубных крэйсераў, тактычна — да крэйсераў-знішчальнікаў гандлю; прызначаўся для выканання функцый крэйсера-разведчыка і барацьбы з гандлёвым суднаходствам праціўніка на невялікай  адлегласці ад баз, а таксама для падтрымкі браняносцаў у эскадраным баі. Фактычна не мог вырашаць ніводную з гэтых задач з-за недастатковай (на 1900-я гады) для крэйсера дальнасці плавання, малой хуткасці, слабага ўзбраення і абароны, таму з 1908 года выконваў функцыі вучэбнага крэйсера.

Падчас руска-японскай вайны ўдзельнічаў у паходзе Другой Ціхаакіянскай эскадры, які скончыўся Цусімскай бітвай. Крэйсер таксама браў удзел у Першай сусветнай вайне. Халасты стрэл з «Аўроры» быў сігналам да штурму Зімняга палаца, крэйсер стаў адным з сімвалаў Кастрычніцкай рэвалюцыі.

Катэгорыя:Санкт-Пецярбург
Катэгорыя:Крэйсеры
Ісландская крона

**Ісландская крона** — грашовая адзінка Ісландыі. Уведзена ў 1885 годзе.
* Эмітэнт — Цэнтральны банк Ісландыі (Seddlabanki Islands).
* Афіцыйна ў абароце знаходзяцца манеты наміналам у 1, 5, 10, 50 і 100 крон і банкноты наміналам у 10, 50, 100, 500, 1000, 2000, 5000.
* Асноўныя колеры: чырвона-карычневы і бежавы.
Тэарэтычна крона складаецца з 100 эйрэ (eyrir, мн. л. *aurar*), але з 1 кастрычніка 2003 года ўсе манеты наміналам менш за 1 крону выведзеныя з абароту 1976 года. Банкноты наміналам у 10, 50 і 100 крон больш не выпускаюцца.

## Пераход на еўра 
Фінансавы крызіс у краіне восенню 2008 года прывёў да краху банкаўскага сектара і падзення курсу ісландскай кроны на 53 % (адносна долара ЗША). 7 кастрычніка 2008 года Цэнтральны банк Ісландыі паспрабаваў прывязаць крону да еўра з курсам 131:1, але неўзабаве адмовіўся ад гэтых спроб. Пазней курс кроны ўпаў ужо да 340 крон за еўра, і давялося нават прыпыніць продаж валюты. У студзені 2009 года прадстаўнік ісландскага ўрада заявіў:Крона мёртвая. Нам трэба новая валюта. Адзінай сур’ёзнай альтэрнатывай з’яўляецца еўра.У сакавіку 2009 года ў рапарце міністра міжнародных адносін Ісландыі Асура Скарфедзінсана было паказана тры магчымасці: пакінуць крону, увесці еўра без уступлення ў ЕС і ўвесці еўра шляхам уступлення ў ЕС. У рапарце была рэкамендавана трэцяя магчымасць. Ісландыя пачала перамовы пра ўступленне ў ЕС. Перамовы пачаліся ў 2010 годзе, аднак ужо ў 2013 годзе яны былі прыпыненыя. У лютым 2014 года парламент Ісландыі падтрымаў ініцыятыву пра канчатковую адмову ад далучэння да Еўрасаюза. 12 сакавіка 2015 года ісландскія ўлады абвясцілі ў лісце старшыні Савета Еўрапейскага саюза, што Ісландыя не павінна разглядацца як дзяржава-кандыдат і што няма пэўных планаў працягваць любы працэс членства. Лідары кіруючых урадавых партый таксама заявілі, што крона застанецца валютай Ісландыі прынамсі ў агляднай будучыні.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Ісландская крона 
* Ісландская крона (выява банкнот) 

Катэгорыя:Крона
Катэгорыя:Грошы Ісландыі
Хванадальсхнукюр

**Хванадальсхнукюр** () — пік на паўночна-заходнім краі кальдэры вулкана Эрайвайёкюдль у Ісландыі. З'яўляецца самым высокім пунктам вострава, афіцыйныя вымярэнні, што праводзіліся ў жніўні 2005 вызначылі вышыню — 2109,6 м (раней лічылася, што вышыня складае 2119 м).

Пік Хванадальсхнукюр уваходзіць у склад нацыянальнага парка Скафтафель. Маршрут на вершыню праходзіць па шматлікіх расколінах.

## Спасылкі 
* Фота Хванадальсхнукюр на сайце www.islandsmyndir.is 

Катэгорыя:Геаграфія Ісландыі
Немрут-Даг (гара)

**Немрут-Даг** () — гара на ўсходзе Турцыі ў правінцыі Адыяман. Вышыня 2150 м над узроўнем мора.

На вяршыні гары знаходзіцца грабніца правіцеля Антыёха І Тэаса з Камагены, пабудаваная ў 62 да н.э. Грабніца ўпрыгожана вялізнымі каменнымі статуямі 8—9 м вышынёй. У 1987 археалагічныя помнікі на вяршыні гары ўключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Турцыі
Катэгорыя:Горы Турцыі
Памукале

**Памукале́** (, літар. «баваўняная крэпасць») — тэрмальныя крыніцы (тэмпература каля 30°) ў Турцыі ў правінцыі Дэнізлі.

Вада, якая сцякае са схілаў гары, утварае сістэму дзівосных вадаёмаў з вапнавымі сценкамі (траверцінамі). Бліскучыя белыя тэрасы ўзніклі на схіле гары ў выніку адкладання солей з насычаных кальцыем крыніц. Курортная мясцовасць з часоў антычнасці. У 1988 Памукале і руіны горада Іерапаля ўключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Турцыі
Вік (Ісландыя)

**Вік** ( альбо *Vík í Mýrdal* - *Бухта ў балотнай даліне*) — самая паўднёвая вёска ў Ісландыі, знаходзіцца за 180 км на паўднёвы усход ад Рэйк’явіка, на акруговай дарозе Ісландыі. Вік — самае вільготнае месца ў Ісландыі.

## Выбітныя мясціны 
Адной з выбітных мясцін Віка з'яўляецца Рэйнісдрангар — базальтавыя калоны ў моры. Таксама вёска вядома чорным пясчаным пляжам, амерыканскі часопіс *Islands Magazine* назваў яго адным з самых найпрыгажэйшых пляжаў на Зямлі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Ісландыі
Вогар

**Вогар** (, літар. *Маленькія бухты*) — горад на паўночным узбярэжжы паўвострава Рэйк’янес, каля 30 км ад Рэйк’явіка. Насельніцтва — 1.218 чалавек (1 студзеня 2009). У ХІХ стагоддзі ў Вогары жыў селянін Ён Даніэльсан, які са свайго поля знёс валун вагой у 450 км. Сёння гэты камень ляжыць перад мясцовай школай.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Ісландыі
Дзяржава Селеўкідаў

**Дзяржава Селеўкідаў** (недакладна *Сірыйскае царства*) — эліністычная манархія, заснаваная дыядохам Аляксандра Македонскага Селеўкам. Існавала ў 312 да н.э. — 64 да н.э.

Дзяржава была заснаваная пасля распаду імперыі Аляксандра Македонскага адным з военачальнікаў таго, Селеўкам Нікатарам. Найбольшай магутнасці дзяржава дасягнула пры Антыёху III (мяжа 3 і 2 ст. да н.э.), калі ў яе ўваходзілі Сірыя, Месапатамія, частка Малой Азіі, Іранскае нагор’е, частка Сярэдняй Азіі.

Зручнае геаграфічнае становішча спрыяла развіццю ў дзяржаве земляробства, жывёлагадоўлі, гандлю; значнага росквіту дасягнулі гарады. Аднак нацыянальная неаднароднасць, разнастайнасць прыродных і сацыяльна-эканамічных умоў, нетрываласць эканамічных сувязяў прывялі да паступовага распаду дзяржавы і заваяваянне яе Рымам.

## Літаратура 
* 
* 
* Ср. Niese, «Geschichte der Griechischen und Makedonischen Staaten seit der Schlacht hei Charoneia» (II т., Гота, 1893, 1899);
* Holm, "Griechische Geschichten (IV т., Б., 1894; англ. перакл., 1898);
* Droysen, «Geschichte des Hellenismus» ; Mommsen, «R ö mische Geschichte» (V т., Б., 1885).


Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі
Катэгорыя:Гісторыя Ірана
Катэгорыя:Гісторыя Ірака
Катэгорыя:Гісторыя Сірыі
Хёбн

Горад і порт Хёбн знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы Ісландыі, у рэгіёне Ёйстурланд. Знаходзіцца на краі буйнога ледавіка Ісландыі — Ватнайёкюдль. Адлегласць ад сталіцы краіны Рэйк’явіка складае каля 460 км. Насельніцтва — 1.783 чалавекі (2004 год). Асноўны занятак мясцовых жыхароў — рыбалоўства. Штогод у канцы чэрвеня ў Хёбне ладзіцца фестываль рыбака («Лобстэр-фестываль»).

У горадзе пабудаваны аэрапорт, з якога ладзяцца палёты па ўсёй Ісландыі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Выбітныя асобы 
* Свавар Гуднасан — мастак

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Ісландыі
Іерапаль

**Іера́паль**, ці **Гіера́паліс** (, , літар. «свяшчэнны горад») — антычны горад, руіны якога знаходзяцца за 17 км ад турэцкага горада Дэнізлі.

Раскопкі вядуцца з 1887. У 1988 уключаны разам з тэрмальнымі крыніцамі Памукале ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Турцыі
Пляж

на Дарс (*Darß*)]]
[thumb|Пляж на [востраў|востраве Джэкіл у амерыканскім штаце Джорджыя]]
[thumb|Пляж на востраве [Востраў Элафонісі|Элафонісі ў Грэцыі]]

**Пляж** — месца адпачынку на беразе мора, ракі, возера, сажалкі ці іншага вадаёма, прыдатнае альбо прыстасаванае для купання. Пляжы падзяляюць на пясчаныя і галечныя. Паверхневы слой пясчанага пляжа на сушы і часткова ў вадзе складаецца з пяску, галечнага — з галькі. Таксама пляж з'яўляецца найбольш спрыяльным месцам для атрымання загару.

Можа быць даўжынёй у дзясяткі і сотні кіламетраў.

## Спасылкі 
* Вэб-камера анлайн: Акіянскі пляж Бондзі-Біч, Сідней, Аўстралія
* UNESCO Beach erosion & formation (англ.)
* Beach habitats (англ.) 

Катэгорыя:Пляжы
Банкнота

**Банкнота** — банкаўскі білет, крэдытны грашовы знак, што выпускаецца эмісійным банкам наўзамен металічных грошай. З’явіліся з развіццём крэдытных адносін, асабліва пашырыліся ў 17 ст. Банкаўскі білет — даўгавое абавязацельства яго ўладальніка, на якое можна набыць любы тавар (паслугі). Напачатку такім даўгавым абавязацельствам быў вэксаль, на змену якому прыйшлі банкаўскія білеты. У 18—19 ст. яны свабодна абменьваліся на золата. 3 1920-х г. у большасці краін (за выключэннем Швейцарыі) залатое забеспячэнне банкнотаў не прадугледжана. I хоць эмісійныя банкі працягваюць выпуск банкаўскіх білетаў, яны сталі аднолькавым плацежным і разліковым сродкам нараўне з грашовымі знакамі. Усе разліковыя білеты, што выпускае Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь, з’яўляюцца яго банкаўскімі білетамі.
## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1996. — 480 с.: іл. ISBN 985-11-0061-7 (т. 2), ISBN 985-11-0035-8

Катэгорыя:Грошы
Сафранбалу

**Сафранбалý** (), горад у правінцыі Карабюк у Чарнаморскім рэгіёне Турцыі. Знаходзіцца прыкладна ў 200 км ад Анкары і 100 км ад узбярэжжа Чорнага мора. Насельніцтва 32 тыс. чал. (2000). 

Назва горада паходзіць ад слова *шафран* (*safran*), паколькі гэтае месца было спрадвеку цэнтрам вырошчвання і гандлю шафранам.

У старой частцы горада захавалася шмат будынкаў, з якіх 1008 маюць гістарычную і культурную каштоўнасць. У 1994 горад ўключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА як помнік асманскай архітэктуры.

## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка горада
* Фотаздымкі 

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Турцыі
Катэгорыя:Гарады Турцыі
Ксанф (горад)

**Ксанф**, ці **Ксант** () — старажытны горад у Малай Азіі, цэнтр Лікіі.

Размешчаны на тэрыторыі правінцыі Анталья, Турцыя. У 1988 годзе ўключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. На сённяшні дзень ад старажытнага горада захавалася невялікая частка, адкрытая пры раскопках, у тым ліку тэатр. Да найбольш значных помнікаў лікійскай архітэктуры належаць характэрныя надмагільныя манументы.

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Турцыі
Катэгорыя:Старажытныя гарады Малой Азіі
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Турцыі
Катэгорыя:Лікія
Летаон

100px|thumb|left|Лікійскі Апалон

**Летаон** (, ) — рэлігійны цэнтр алімпійскай багіні Леты (маці Апалона і Артэміды) каля горада Ксанфа ў лікійскім рэгіёне Анатоліі (сучасная тэрыторыя правінцыі Анталья, Турцыя, паміж гарадамі Каш і Фетхіе).

Руіны эліністычнага храма багіні Леты і яе дзяцей адкрыты ў 1962. У 1988 разам з руінамі горада Ксанфа ўключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Турцыі
Зеленаград

**Зеленаград** () — горад (з 1963) гарадскога падпарадкавання ў Расіі, у складзе горада Масквы. Адміністрацыйна разам з падпарадкаванымі яму населенымі пунктамі (пасёлак Маліна, частка пасёлка Алабушава, вёскі Кутузава, Назар’ева, Навамаліна, Ражкі) утварае Зеленаградскую адміністрацыйную акругу Масквы. Насельніцтва 270,5 тыс. чалавек (2024). Заснаваны ў 1958 годзе.

Знаходзіцца за 37 км на паўночны захад ад Масквы. На паўднёвым усходзе мяжуе з гарадской акругай Хімкі, з іншых бакоў акружаны Сонечнагорскім раёнам. Галоўны навукова-вытворчы цэнтр савецкай і расійскай электронікі і мікраэлектронікі.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады ў складзе Масквы
Лізавета Тараканава

**Лізавета Тарака́нава** (, каля 1745 — ) — авантурыстка-самазванка, якая выдавала сябе за дачку імператрыцы Лізаветы Пятроўны, абвясціла сябе прэтэндэнткай на рускі пасад. Вядомая пад імёнамі *Франк Шаль Трэмуйль*, *Алі Эметэ*, *прынцэса Уладзмірская*, *княгіня Пінеберг*, *Зялінская* і іншымі.

Арыштавана ў Італіі і дастаўлена ў Расію. У 1775 годзе заключана ў Петрапаўлаўскую крэпасць, дзе памерла ад сухотаў. Паданне аб згубе Тараканавай падчас наваднення (сюжэт карціны К. Д. Флавіцкага, 1864) не адпавядае рэчаіснасці.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Самазванцы
Катэгорыя:Зняволеныя Петрапаўлаўскай крэпасці
Катэгорыя:Кацярына II
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Катэгорыя:Легенды дому Раманавых
Катэгорыя:Авантурысты Асветніцтва
Сафійскі метрапалітэн

{{Метро
 | Назва = Сафійскі метрапалітэн
 | Лагатып = 210px
 | Краіна =  Балгарыя
 | Горад = {}|Герб СафііСафія
 | Адкрыццё = 28 студзеня 1998
 | Даўжыня = 39 км
 | Станцыі = 34
 | Лініі = 2
 | Пасажыры = ~450 тыс.
 | Пасажыры1 = ~128 млн
 | Схема ліній = 200px|thumb|center|Схема Сафійскага метрапалітэна
}}
**Сафійскі метрапалітэн** () — сістэма ліній метрапалітэна ў Сафіі, сталіцы Балгарыі, адзіны метрапалітэн у краіне.

Складаецца з двух ліній працягласцю 39 км з 34 станцыямі. Сярэдняя адлегласць паміж станцыямі 1100 м, даўжыня платформ на Першым радыусе 120 м (разлічаныя на 6 вагонаў стандартнай даўжыні), а на Другім радыусе 104 м. Выкарыстоўваецца каляіна 1435 мм, стандартная для Еўропы. Сілкаванне ад кантактнай рэйкі, з напружаннем 825 В. Максімальная хуткасць цягнікоў — 90 км/г, мінімальна магчымы інтэрвал паміж цягнікамі — 90 секунд.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Неафіцыёы форум метрафанатаў
* Сафійскі метрапалітэн на партале urbanrail.net 
* Неафіцыйны сайт 
* Схема Пуцявога развіцця 

Катэгорыя:Метрапалітэны Балгарыі
Катэгорыя:Сафія
Булат Шалвавіч Акуджава

**Булат Шалвавіч Акуджава** (, ; ) — савецкі і расійскі бард, , ,  балад, лірычных і сатырычных песень, , .

Аўтар зборнікаў паэзіі «Сакавік велікадушны» (1967), «Арбат, мой Арбат» (1976), «Прысвячаецца вам» (1988), «Міласці лёсу» (1993). Пісаў таксама аповесці і раманы гістарычнай тэматыкі: «Будзь здароў, шкаляр!» (1961), «Бедны Аўросімаў» (1969), «Падарожжа дылетантаў» (1978), «Спатканне з Банапартам» (1983). Шэраг яго вершаў на беларускую мову пераклалі Рыгор Барадулін і Лявон Баршчэўскі.

## Беларускія пераклады 
* Акуджава Б. [Вершы] / Перакл. Р. Барадуліна // Братэрства: Літаратурны зборнік. Мн., 1982.
* Акуджава Б. [Вершы] / Перакл. Л. Баршчэўскага // ЛіМ. 1997. № 25 (19 чэрвеня).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Гітарысты СССР
Катэгорыя:Гітарысты Расіі