open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гарлачыкакветныя

**Гарлачыкакветныя** (*Nymphaeales*) — парадак кветкавых двухдольных раслін.

## Апісанне 
Старажытныя расліны, паходжанне якіх адносяць да пачатку эвалюцыі пакрытанасенных.
 
Гэта шматгадовыя, звычайна карэнішчавыя водныя травы з чарговымі цэльнымі лістамі з прылісткамі ці без іх. Сасуды адсутнічаюць. У парэнхімічных тканках членістыя млечнікі. Кветкі буйныя ці невялікія, адзіночныя, двухполыя, звычайна спірацыклічныя. Калякветнік двайны. Тычынак шмат. Гінецэй апакарпны — несапраўдная цэнакарпія (пладалісцікі пагружаны і прырастаюць да бакалападобнай восі кветкі), з 2—35 карпеламі з галоўчатымі рыльцамі. Семязачаткі шматлікія. Плады — шматлістоўкі ці пераходныя ад шматлістоўкі да шматарэшка.

## Пашырэнне 
Парадак уключае 3 сямействы, 8 родаў і больш за 90 відаў трапічных і субтрапічных раслін у раёнах Амерыкі, Афрыкі, Азіі і Аўстраліі. На Беларусі сустракаюцца віды сямейства гарлачыкавых.

## Літаратура 
* 
* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях / Л. М. Сапегін. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. — ISBN 978-985-439-644-6

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Парадкі раслін
Скай

**Скай** (, ) — востраў у архіпелагу Унутраныя Гебрыды на захадзе Шатландыі. Адміністрацыйна адносіцца да вобласці Хайленд.

## Геаграфія 
Плошча — 1656,25 км², гэта другі па велічыні востраў краіны пасля Льюіс-энд-Гарыс (за выняткам Вялікабрытаніі). Рэльеф мясцовасці гарысты, вышэйшы пункт — 993 м над узроўнем мора (г. Скур-Аласдайр), што робіць востраў трэцім па вышыні сярод Брытанскіх астравоў пасля Вялікабрытаніі і Ірландыі. Клімат вільготны, марскі, з частымі ападкамі ў любую пару года.

## Насельніцтва 
На Скаі жыве больш за 10 008 жыхароў (2011), гэта 4-ы па населенасці востраў Шатландыі. Найбуйнейшы населены пункт — горад Портры. Скай — адна з нешматлікіх абласцей, дзе гэльская шатландская мова з'яўляецца роднай для значнай часткі насельніцтва, хоць яго значэнне памяншаецца. Калі ў 1900—1910-я гг. гэльская была роднай для больш чым 75 % насельніцтва, у 1971 годзе — прыкладна для паловы насельніцтва, то ў 2001 годзе ўжо для 31 %.

## Інфраструктура 
Мост Скай-Брыдж злучае востраў з пасёлкам Кайл-оф-Лохалш у асноўнай частцы краіны.
Аэрадром Бродфард цяпер для рэгулярных рэйсаў не выкарыстоўваецца.

## Галерэя 

Выява:Old Man of Storr.JPG|Скала Олд-Мен-оф-Стор
Выява:KiltRock.JPG|Прыбярэжныя скалы вострава
Выява:Scotland Skye PointNeist.jpg|Мыс Ніст-Пойнт

## Спасылкі 
* Востраў Скай 

Катэгорыя:Астравы Шатландыі
Лаўракветныя

**Лаўракветныя** (*Laurales*) — парадак кветкавых двухдольных раслін. Уключае дрэвы ці кусты, іншы раз драўняныя ліяны, рэдка бязлістыя паразітныя травы.

## Апісанне 
Лісты чарговыя ці супраціўныя або кальчаковыя, цэльныя ці іншы раз лопасцевыя, рэдка пальчатаскладаныя; сасуды звычайна маюцца, з лесвічнай ці простай перфарацыяй, рэдка ксілема бессасудзістая. Кветкі спіральныя, спірацыклічныя ці, часцей, цыклічныя, двухполыя ці, радзей, аднаполыя, звычайна ў цымозных ці батрычных суквеццях, большая частка  з  больш ці менш развітым гіпантыем (кветкавай трубкай) звычайна чашападобнай формы, утвораным зрастаннем асноў членаў калякветніка і тычынкавых ніцей. Калякветнік цыклічны, часта 3-членны ці спіральны, звычайна невыразна дыферэн-цыраваны на чашалісцікі і пялёсткі. Андрацэй з  3, 5, многіх тычынак, цыклічны ці спіральны. Тычынкі больш ці менш стужкападобныя, або, часцей, дыферэнцыраваны на ніць і пыльнік. Мікраспарагенез сукцэсіўны ці сімультанны. Пылковыя зерні 2-клетачныя ці, рэдка, 3-клетачныя, 1-кальпатныя ці 2-кальпатныя. Гінецэй большай часткай апакарпны ці сінкарпны з ніжняй завяззю. У кожнай карпеле і ў кож-ным гняздзе завязі з адным семязачаткам. Семязачаткі бітэгмальныя (двухпокрыўныя) ці, рэдка, унітэгмальныя (аднапокрыўныя), красіну-цэлятныя (з моцна развітым нуцэлусам). Эндасперм цэлюлярны (клетачны) ці, іншы раз, нуклеарны (шмат’ядзерны). Плады розных тыпаў.  Насенне з маленькім зародкам ці, часцей, зародак сярэдніх або буйных памераў з 3–4 семядолямі; эндасперм добра развіты ці насенне без эндасперма.

## Літаратура 
* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях / Л. М. Сапегін. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6


Катэгорыя:Парадкі раслін
Унутраныя Гебрыдскія астравы

**Унутраныя Гебрыды** (, ) — архіпелаг каля заходняга ўзбярэжжа Вялікабрытаніі, частка Гебрыдскіх астравоў.

## Геаграфія 
Архіпелаг складаецца з 36 заселеных і 43 незаселеных астравоў плошчай звыш 30 га. Найбуйнейшы — Скай. Агульная плошча Унутраных Гебрыдаў — 4158 кв.км, насельніцтва — 18 948 чалавек (2011).

На Унутраных Гебрыдах распаўсюджана менш відаў жывёл, чым на суседнім в. Вялікабрытанія. Тым не менш, некаторыя з гебрыдскіх птушак практычна не сустракаюцца ў Англіі (арлан-белахвост, звычайны чысцік, ). Водзяцца цюлені — звычайны і доўгаморды.

## Гісторыя 
Людзі з'явіліся на архіпелагу ў эпоху неаліту. У Сярэднявеччы яго тэрыторыя належала каралеўству Дал Рыяда, а затым — каралеўству Астравоў. Паводле Перцкага дагавора Унутраныя Гебрыды перайшлі да Шатландыі, а ў 1707 г. яны сталі часткай каралеўства Вялікабрытанія.

## Эканоміка 
Цяперашнія іх жыхары займаюцца фермерствам, рыбнай лоўляй, вытворчасцю віскі. Развіваецца турыстычная галіна. Так, наведванне Гебрыдаў натхніла Мендэльсона на стварэнне «Фінгалавай пячоры».

## Спасылкі
Лідзія Парамонаўна Ялоўчык

**Лідзія Парамонаўна Ялоўчык (Лісок)** (, вёска Марцянаўцы, , Гродзенская вобласць — ) — беларуская пісьменніца, паэтэса, педагог.

## Біяграфія 
Закончыла 4 класа школы ў Оршы, дзе сям'я апынулася ў час Першай Сусветнай Вайны. З 1921 г. на радзіме. У 1934 г. закончыла Гродзенскую прамыслова-гандлёвую школу. Два гады наведвала Агульнанародны ўніверсітэт. У 1937 г. экстэрнам здала экзамены за курс жаночай настаўніцкай семінарыі. Працавала на Гродзенскім радыёвяшчанні, справаводам у лясгасе (1939—1940 гг.). У 1940 г. паступіла на літаратурны факультэт Гродзенскага настаўніцкага інстытута, закончыла ў 1949 г. У 1944—1967 гг. працавала настаўніцай у Дзенькаўскай школе Мастоўскага, Батароўскай і Рыбніцкай сямігодках Гродзенскага раёнаў. Друкавалася з 1939 г. Выдала кнігі апавяданняў і аповесцей «Карэнне жыцця» (1973 г.), «Дзе яно, шчасце…» (1981 г.), «Па хісткай лесвіцы» (1983 г.). Пісала пераважна пра мінулае, удзяляючы значную ўвагу жыццю беларускай моладзі ў даваеннай Польшчы і ў час вайны.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Стафан Яфімавіч Ялейнікаў

{{Ваенны дзеяч
|імя            = Стафан Яфімавіч Ялейнікаў
|дата нараджэння  = 
|месца нараджэння = 
|дата смерці    = 
|месца смерці   = 
|выява = 
|прыналежнасць = 
|гады службы = 1930—1940
|званне = 
|род войскаў = пяхота
|пасада =
|частка =
|бітвы = 
|узнагароды = { style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
 
}
|сувязі =
}}

**Стафан Яфімавіч Ялейнікаў** (,  — , , Фінляндыя) — Герой Савецкага Саюза (1940).

## Біяграфія 
Скончыў Смаленскую ваенную пяхотную школу. У Чырвонай Арміі з 1930 года. Удзельнік вызвалення Заходняй Беларусі, савецка-фінляндскай вайны 1939-40. Памочнік начальніка штаба па разведцы лейтэнант Ялейнікаў вызначыўся ў студзені 1940 года ўмелым кіраваннем вышуковым атрадам у час разведкі боем на адным з астравоў возера Суванта-Ярві і выяўленні агнявой сістэмы праціўніка; загінуў у гэтым баі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны
Катэгорыя:Загінулі ў баі
Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза
Выдранік

**Выдранік** — возера ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці, за 9 км на паўднёвы захад ад горада Мядзел, за 5 км на паўночны ўсход ад вёскі Занарач. 

Уваходзіць у склад гідралагічнага заказніка "Чарэмшыцы". Адносіцца да Нарачанскай групы азёр . З'яўляецца сточным вадаёмам.

Плошча паверхні возера - 0,07 км². Даўжыня - 400 м, найбольшая шырыня - 200 м, даўжыня берагавой лініі - 1,06 км.
Катлавіна возера прадаўгаватай формы, выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад.
Водазбор вельмі забалочаны, пакрыты лесам. Берагі нізкія, парослыя хмызняком. Асаблівасці катлавіны і дна мала даследаваныя. З паўднёва-ўсходняй частцы возера выцякае ручай.

Вада возера - гідракарбанатна-кальцыевая, трафічны статус вадаёма - дыстрофны.

Возера месціцца ў запаветнай зоне, знаходжанне чалавека ў якой забаронена (акрамя навуковых даследаванняў).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Возера Выдранік ў даведніку "Водныя рэсурсы Нацыянальнага парка "Нарачанскі"

Катэгорыя:Азёры Мядзельскага раёна
Катэгорыя:Нарачанская група азёр
Катэгорыя:Басейн Нарачы
Макавыя

**Макавыя** (*Papaveraceae*) — сямейства раслін парадку казяльцовакветных.

## Апісанне 
Шматгадовыя ці аднагадовыя травы, радзей паўкусты, кусты ці невялікія дрэўцы. Лісты чаргаваныя, рэдка амаль процілеглыя ці кальчакаватыя, без прылісткаў. Характэрна наяўнасць у тканках членістых млечнікаў з млечным сокам белага ці аранжавага колеру.

Кветкі адзіночныя або ў рознага роду суквеццях, двухполыя, актынаморфныя ці зігаморфныя, звычайна з двайным калякветнікам, 2-членныя, радзей 3-членныя. Чашалісцікаў 2, іншы раз 3 ці 4, большай часткай ападаючых. Пялёсткаў 4, радзей 6 ці 8-12, у двух кругах, свабодных, часам зусім адсутнічаючых. Тычынкі шматлікія, можа быць 6-12, рэдка 4 — . Гінецэй паракарпны, з 3 ці 3-20 карпел; завязь верхняя, рэдка паўніжняя са шматлікімі семязачаткамі, радзей з двума або з адным. Плады — каробачкі, часта стручкападобныя.

## Арэал 
Сямейства ўключае каля 26 родаў і да 250 відаў, распаўсюджаных галоўным чынам ва ўмераным і субтрапічным паясах Паўночнага паўшар’я, а таксама ў Арктыцы, Паўднёвай і трапічнай Афрыцы, Усходняй Аўстраліі. У Беларусі прадстаўлена 4 родамі і 8 відамі.

## Гл. таксама 
* Macleaya cordata
* Эшольцыя

## Літаратура 
* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях / Л. М. Сапегін. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Сямействы раслін
Фенантрэн

**Фенантрэ́н** — трыцыклічны араматычны вуглевадарод, CH.

Бясколерныя крышталі. Малекулярная маса 178,2. Тэмпература плаўлення 101 °C, тэмпература кіпення 340 °C. Не раствараецца ў вадзе. Раствараецца ў дыэтылавым эфіры, этаноле, бензоле, хлараформе, воцатнай кіслаце. Па хімічным уласцівасцям падобны да нафталіну. Растворы флуарэсцыруюць блакітным колерам.

## Атрыманне і выкарыстанне 
У прыродзе фенантрэн сустракаецца ў выглядзе вытворных — алкалоіды групы марфіну, некаторыя тэрпены. Звычайна фенантрэн вылучаюць з ацэтыленавай фракцыі каменнавугальнай смалы.

Фенантрэн выкарыстоўваецца ў якасці стабілізатара выбуховых рэчываў, кампанента дымавых саставаў і растваральнікаў.

## Шкоднае ўздзеянне 
Працяглае фенантрэна на арганізм вядзе да зніжэння ўзроўню гемаглабіну ў крыві і развіццю лейкацытозу.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Хімічная энцыклапедыя на сайце ХиМиК.ру
* 

Катэгорыя:Поліцыклічныя араматычныя вуглевадароды
Перцкі дагавор

**Перцкі дагавор** () — мірны дагавор, заключаны ў 1266 годзе ў Перце паміж Нарвегіяй і Шатландыяй, які спыніў нарвежска-шатландскае суперніцтва за ўладу над Гебрыдскімі астравамі. У адпаведнасці з умовамі дагавора астравы былі перададзены Шатландыі.

## Гісторыя 
Пачынаючы з IX стагоддзя Гебрыдскія астравы і частка заходняга ўзбярэжжа Шатландыі ўвайшлі ў сферу ўплыву нарвежскіх вікінгаў, а ў 1098 годзе яны былі афіцыйна прызнаны ўладаннем Нарвегіі. У сярэдзіне XII стагоддзя на Гебрыдах склалася гэльская дзяржава — каралеўства Астравоў, якое прызнала сюзерэнітэт нарвежскага караля. Але ўжо з пачатку XIII стагоддзя ўздужалая Шатландыя пачала экспансію на захад і аспрэчыла правы Нарвегіі на Гебрыды.

Шатландска-нарвежскі канфлікт дасягнуў сваёй кульмінацыі ў 1263 годзе, калі магутны нарвежскі флот пад камандаваннем караля Хокана IV прыбыў на Гебрыдскія астравы і разарыў уладанні шатландскага караля. У бітве пры Ларгсе 2 кастрычніка 1263 года нарвежцы атрымалі адпор з боку шатландскай арміі, а 15 снежня сканаў Хокан IV. Ужо ў наступным годзе шатландцы атакавалі нарвежскія землі на заходнім узбярэжжы Шатландыі і падпарадкавалі сваёй улады кіраўнікоў каралеўства Астравоў. У 1265 годзе шатландцы заваявалі востраў Мэн. Новы кароль Нарвегіі Магнус VI быў вымушаны пайсці на перамовы.

Мірны дагавор быў заключаны 2 ліпеня 1266 года ў шатландскім горадзе Перт. Нарвегія саступала Шатландыі Гебрыдскія астравы і Мэн за выкуп у памеры 4 000 шатландскіх марак, падлеглы выплаце на працягу чатырох гадоў. Шатландскі кароль гарантаваў захаванне мае рацыю і звычаяў жыхароў астравоў. Кожная з бакоў таксама абавязвалася не падаваць сховішчы здраднікам і злачынцам іншага боку. Акрамя таго, шатландцы павінны былі штогод выплачваць 100 марак нарвежскаму каралю (гэты плацёж быў адменены толькі ў 1468 годзе, хоць фактычна перастаў выплачвацца ўжо ў XIV стагоддзі). Аркнейскія і Шэтландскія астравы прызнаваліся ўладаннем Нарвегіі.

Перцкі дагавор спыніў суперніцтву дзвюх дзяржаў за ўладу над Гебрыдамі і адкрыў перыяд дружбы і саюза паміж Нарвегіяй і Шатландыяй. Далучэнне астравоў да Шатландыі азначала не толькі завяршэнне фарміравання тэрытарыяльнай асновы шатландскай дзяржавы, але і станаўленне новага балансу ўлады на Брытанскіх астравах: перыяд мноства каралеўстваў і прысутнасці вікінгаў падышоў да канца, а Брытанскія астравы былі канчаткова падзелены на дзве дзяржавы: Англію і Шатландыю.

## Спасылкі 
* *Agreement between Magnus IV and Alexander III, 1266* — тэкст дагавора.  , 

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Шатландыі
Катэгорыя:Каралеўства Астравоў
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Нарвегіі
Катэгорыя:Мірныя дагаворы Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы XIII стагоддзя
1266
Катэгорыя:1266 год у Еўропе
Герцаг Глостэрскі

thumb|Кароль Рычард III насіў тытул герцага Глостэрскага з 1461 да свайго ўзыходжання на трон у 1483 годзе
thumb|right|Яго цёзка, цяперашні герцаг Рычард Глостэрскі, кузен Лізаветы II, у ордэнскім адзенні гаспітальераў
**Герцаг Глостэр** () — тытул некаторых малодшых прынцаў англійскага (пазней — брытанскага) каралеўскага дому.

З іх вядомыя:

* *Томас*, герцаг Глостэр (1355—1397), малодшы сын Эдуарда III. Абезгалоўлены, верагодна, па загадзе яго пляменніка Рычарда II.
* *Хамфры*, герцаг Глостэр (1391—1447), сын Генрыха IV. Пасля смерці свайго брата Генрыха V (1422) кіраваў дзяржавай за малалетняга Генрыха VI, спачатку сумесна з герцагам Бедфардам, а з 1435 года — адзін. Пасля жаніцьбы караля на Маргарыце Анжуйскай, Глостэр, па нагаворы яе фаварыта, графа Суфалка, быў абвінавачаны ў дзяржаўнай здрадзе, арыштаваны і праз некалькі дзён знойдзены мёртвым у пасцелі.
* *Рычард*, герцаг Глостэр (1452—1485), пасля кароль Рычард III.
* *Генры*, герцаг Глостэр (1640—1660), сын Карла I, па загадзе Кромвеля выгадаваны на востраве Уайт і адпраўлены затым у Галандыю; вярнуўся ўслед за сваім братам Карлам II у Англію.
* *Вільгельм*, герцаг Глостэр (1689—1700), сын каралевы Ганны і Георга Дацкага, адзінае іх дзіця, якое перажыло дзіцячы ўзрост, памёр у 11 гадоў ад гідрацэфаліі. Яго смерць, якая пакінула пратэстанцкую лінію Сцюартаў без спадчыннікаў, паскорыла прыняцце Акту пра лад 1701 года, што заклікаў на прастол Гановерскую дынастыю. Вільгельм меў тытулаванне (style) герцага Глостэра, але афіцыйна герцагства яму не прысвойвалася.
* *Фрэдэрык, прынц Уэльскі* (1707—1751), сын Георга II і бацька Георга III, у 1718—1726 тытулаваўся (styled), пры жыцці дзеда, «герцаг Глостэр», але герцагства яму таксама афіцыйна не прысвойвалася.
* *Вільгельм Генры*, герцаг Глостэрскі і Эдынбургскі (1743—1805), сын папярэдняга, брат Георга III. Яго тайная жаніцьба на аўдавелай графіні Вальдэргравэ выклікала ў парламенце шмат дэбатаў. Брытанскі фельдмаршал (1793).
* *Вільгельм Фрэдэрык*, герцаг Глостэрскі і Эдынбургскі (1776—1834), сын папярэдняга, быў жанаты з Марыяй, дачкой Георга III. Брытанскі фельдмаршал (1816).
* *Генры* (1900—1974), трэці сын Георга V, дзядзька Лізаветы II. З 1935 года быў жанаты з лэдзі Алісай Мантэгю-Дуглас-Скот (1901—2004). Генерал-губернатар Аўстраліі ў 1945—1947 гадах. Брытанскі фельдмаршал (1955).
* *Рычард*, нарадзіўся ў 1944 годзе, другі сын папярэдняга, стрыечны брат Лізаветы II. Жанаты з Брыгітай ван Дойрс (Хенрыксен). Пасля смерці старэйшага брата Вільяма (1941—1972) у авіякатастрофе стаў спадчыннікам тытула герцага Глостэра. Сын (Аляксандр, граф Ольстэр) і дзве дачкі.

Рэзідэнцыя герцага Глостэрскага — Кенсінгтонскі палац

## Гл. таксама 
* Граф Глостэр
* 

Глостэр
Катэгорыя:Постаці Глостэра
Глостэр
Катэгорыя:Пэрства Англіі
Катэгорыя:Пэрства Злучанага каралеўства
Тэхаскі дзяржаўны ўніверсітэт

**Тэхаскі дзяржаўны ўніверсітэт** () — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Сан-Маркас у штаце Тэхас.

## Агульная характарыстыка 
З моманту свайго стварэння ў 1899 годзе ўніверсітэт вырас у адзін з найбуйнейшых універсітэтаў ЗША. Універсітэт дасягнуў рэкордных паказчыкаў у 38 873 студэнтаў у восеньскім семестры 2023 года, дэманструючы тэндэнцыю да росту колькасці студэнтаў на працягу некалькіх гадоў. Універсітэт прапануе больш за 200 праграм атрымання ступені бакалаўра, магістра і доктара ў сваіх дзесяці акадэмічных каледжах. Універсітэт акрэдытаваны Паўднёвай асацыяцыяй каледжаў і школ ЗША і прызначаны Міністэрствам адукацыі ЗША як лацінаамерыканская ўстанова. 36-ы прэзідэнт Злучаных Штатаў Ліндан Джонсан скончыў гэтую навучальную ўстанову ў 1930 годзе (Тэхаскі дзяржаўны ўніверсітэт — адзіны каледж ці універсітэт у Тэхасе, выпускніком якога быў прэзідэнт ЗША). Універсітэт кіруе Паркам навукі, тэхналогій і перспектыўных даследаванняў, цэнтрам камерцыялізацыі тэхналогій і прыкладных даследаванняў.

## Структура 
* Каледж прыкладнога мастацтва
* Каледж бізнесу
* Каледж адукацыі
* Каледж выяўленчага мастацтва і камунікацый
* Каледж медыцынскіх прафесій
* Ганаровы каледж
* Каледж аспірантуры
* Каледж вольных мастацтваў
* Каледж навукі і тэхнікі
* Універсітэцкі каледж

## Гл. таксама 
* Спіс універсітэтаў штата Тэхас

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты Тэхаса
Віктар Аляксандравіч Гвоздзеў

**Віктар Аляксандравіч Гвоздзеў** (, Смаленск — 9 лютага 2021) — дзяржаўны і партыйны дзеяч БССР, вучоны ў галіне эканомікі сельскай гаспадаркі, кандыдат эканамічных навук (1981).

## Біяграфія 
Член КПСС з 1956 года. Скончыў Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію ў 1954 годзе. З 1954 года галоўны інжынер Стайкаўскай МТС Багушэўскага раёна, дырэктар Зарубскай МТС Дубровенскага раёна, галоўны інжынер Дубровенскай РТС. З 1959 2-і сакратар Дубровенскага, з 1961 года 1-ы сакратар Езярышчанскага райкамаў КПБ. З 1962 года парторг Віцебскага абкама КПБ у Гарадоцкім тэрытарыяльна-вытворчам калгасна-саўгасным кіраванні, з 1963 года намеснік загадчыка сельска-гаспадарчым аддзелам Бюро ЦК КПБ па сельскаму гаспадаранню, у 1966—1969 гадах начальнік Галоўнага кіравання па асушэнні зямель і будаўніцтву саўгасаў на Палессі пры Міністэрстве меліярацыі і воднай гаспадаркі СССР.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя інтарэсы і тэматыка публікацый: арганізацыйна-эканамічныя аспекты міжгаспадарчай кааперацыі; планаванне ў сельскагаспадарчай вытворчасці; арганізацыя вытворчасці кармоў, ялавічыны і інш.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Белорусская ССР : краткая энциклопедия. В 5 т. Т. 5. — Минск, 1982.
* Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. [У 12 т.]. Т. 3. — Мінск, 1971.
* Проблемы развития межхозяйственной кооперации и повышения ее экономической эффективности : (по материалам Белорусской ССР) : автореферат диссертации … кандидата экономических наук : 08.00.05 / Гвоздев Виктор Александрович. — Москва, 1981.
* Каталог кандидатских и докторских диссертаций, поступивших в Государственную библиотеку СССР им. В. И. Ленина и Государственную центральную научную медицинскую библиотеку. Вып. 5. ― Москва, 1982.

Катэгорыя:Эканамісты СССР
Катэгорыя:Эканамісты Беларусі
Катэгорыя:Постаці аграрнай навукі
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 9-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання
Катэгорыя:Члены ЦК КПБ
Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ
Катэгорыя:Старшыні Дзяржплана БССР
Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Савета Міністраў БССР
Катэгорыя:Першыя намеснікі Старшыні Савета Міністраў БССР
Катэгорыя:Першыя сакратары райкамаў КПБ
Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР ад акруг Беларусі
Ваенная акадэмія ЗША

**Ваенная акадэмія Злучаных Штатаў Амерыкі** (), вядомая таксама як **Уэст-Пойнт** () — вышэйшая федэральная ваенная навучальная ўстанова арміі ЗША. З'яўляецца найстарэйшай з пяці ваенных акадэмій ў ЗША.

Акадэмія размешчана ў горадзе Уэст-Пойнт, штат Нью-Ёрк, на рацэ Гудзон у 80 км на поўнач ад г. Нью-Ёрк, займае плошчу каля 65 км², з'яўляючыся адным з самых вялікіх кампусаў у свеце. Практычна ўвесь цэнтральны акадэмічны гарадок з'яўляецца месцам, дзе засяроджана мноства гістарычных месцаў, будынкаў і помнікаў. Большасць будынкаў гарадка пабудаваныя ў стылі неаготыкі з шэрага і чорнага граніту. Акадэмічны гарадок — папулярнае месца сярод турыстаў, што абумоўлена яшчэ і тым, што ў ім знаходзіцца найстарэйшы музей Арміі ЗША.

## Гісторыя 
Ваенны форт на месцы акадэміі быў пабудаваны ў 1778 годзе па загадзе Джорджа Вашынгтона. Праект быў складзены Тадэвушам Касцюшкам. У якасці асноўнай задачы, якая стаяла перад фортам, было не прапусціць караблі брытанскага флота па рацэ Гудзон. Гэты форт адыграў ключавую ролю ў Вайне за незалежнасць ЗША.

Акадэмія была заснавана ў 1802 годзе. Суперінтэндантам акадэміі з 1817 па 1833 год быў палкоўнік Сільванус Таер, які лічыцца «бацькам» акадэміі. Асноўнай асаблівасцю усталяванай ім сістэмы навучання было невялікая колькасць аўдыторных заняткаў і вялікая колькасць самастойна выконваемых дамашніх заданняў. Гэтая сістэма навучання захоўваецца і ў цяперашні час. Вялікае значэнне надавалася інжынернай справе. У першай палове XIX стагоддзя выпускнікі Уэст-Пойнт праектавалі большую частку дарог, мастоў і чыгунак ЗША.

Пасля Першай сусветнай вайны супэрінтэндант акадэміі Дуглас Мак-Артур надаваў вялікую ўвагу фізічнай падрыхтоўцы і спорту, высунуўшы лозунг «Кожны кадэт павінен быць спартсменам».

У 1964 годзе прэзідэнт ЗША Ліндан Джонсан павялічыў колькасць навучэнцаў з 2529 да 4417. Пасля колькасць была скарочана да 4000, але потым зноў падвышана да 4400.

У 1976 годзе ў акадэміі пачалося навучанне жанчын.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт


Катэгорыя:Узброеныя сілы ЗША
Катэгорыя:Вышэйшыя ваенныя навучальныя ўстановы ЗША
Катэгорыя:Нью-Ёрк (штат)
Катэгорыя:1802 год у ЗША
Канзаскі ўніверсітэт

**Канзаскі ўніверсітэт** () — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Лоўрэнс у штаце Канзас, ЗША.

## Агульная характарыстыка 
Гэта буйнейшая ВНУ ў штаце Канзас. Вучэльня класіфікуецца як доктарскі ўніверсітэт з вельмі высокай даследчай актыўнасцю. Заснаваны афіцыйна 21 сакавіка 1865 года, універсітэт фактычна быў адкрыты ў 1866 годзе. У дадатак да галоўнага кампуса ў Лоўрэнсе ёсць універсітэцкі шпіталь у Канзас-Сіці, філіял у Оверленд-Парку (недалёка ад Канзас-Сіці), навукова-даследчыя інстытуты ў Парсансе і Топіке, а таксама філіял медыцынскай школы ва Уічыце. У склад універсітэта ўваходзяць Музей натуральнай гісторыі і Музей мастацтваў. Універсітэт з'яўляецца членам Асацыяцыі амерыканскіх універсітэтаў — асацыяцыі вядучых навукова-актыўных універсітэтаў Паўночнай Амерыкі, якая існуе з 1900 года. Універсітэт праводзіць вельмі паспяховую праграму міжнароднага студэнцкага абмену і ў 2005 годзе быў узнагароджаны прэміяй за інтэрнацыяналізацыю навучання. 20 % студэнтаў, якія атрымалі акадэмічную ступень у гэтай ВНУ, таксама вучыліся за мяжой падчас навучання ва ўніверсітэце. Больш за 1,5 тысячы замежных студэнтаў з 110 краін свету штогод вучацца, выкладаюць або праводзяць даследаванні ў гэтай вучэльне. Ва ўніверсітэце выкладаюцца 28 моў. Універсітэт займае 23-е месца з ліку больш чым 200 буйных каледжаў і універсітэтаў ЗША па колькасці студэнтаў, якія ўваходзяць у Корпус міру.

## Структура 
* Школа мастацтваў
* Школа грамадскіх сувязяў і адміністрацыі
* Школа архітэктуры, дызайну і планавання
* Школа бізнесу
* Школа адукацыі
* Школа інжынерыі
* Школа прафесій у сферы аховы здароўя
* Школа журналістыкі і масавых камунікацый
* Школа права
* Школа медыцыны
* Школа музыкі
* Школа сястрынскай справы
* Школа фармацыі
* Школа сацыяльнага забеспячэння

## Гл. таксама 
* Спіс універсітэтаў штата Канзас

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты Канзаса
Букавыя арэшкі

**Букавыя арэшкі** — плады (сямянкі) бука ляснога. Кожны букавы арэшак звычайна змяшчае адну семачку без . Арэшкі маюць форму тэтраэдраў.

## Спажыванне 
Арэшкі багатыя тлушчам — у іх утрымліваецца 40 % тлушчу, які складаецца з 75 % ) і вугляводаў. Яны ядомыя, але дубільныя рэчывы надаюць ім злёгку даўкі смак. Арэшкі злёгку таксічныя для людзей калі іх спажываць у вялікіх колькасцях. Гэта звязана з рэчывам пад назвай «фагін». Празмернае спажыванне можа выклікаць кішачныя засмучэнні, курчы ці панос, млоснасць. У харчаванні, з мэтай захавання арэшкаў, іх сушаць.

Катэгорыя:Ядомыя арэхі і семечкі
Катэгорыя:Плод
Карл дэ Геер

**Карл дэ Геер** (; , Фінспанг — , Стакгольм) — шведскі энтамолаг.

## Біяграфія 
Рос у [Горад УтрэхтУтрэхце, у 19-гадовым узросце вярнуўся ў Швецыю. Атрымаў у спадчыну маёнтак, буйны металургічны завод і замак Лёйфста. Вучань Лінея, быў членам Шведская каралеўскай акадэміі навук і гофмаршалам, быў членам-карэспандэнтам Французскай Акадэміі навук ў 1748 годзе. Напісаў «Mémoires pour servir à l'histoire des insectes» (7 т., Стакгольм, 1752—1778), дзе апісаў 1466 відаў насякомых, суправаджаючы іх 238 гравюрамі. Пахаваны разам з яго жонкай у Кафедральным саборы Упсалы.

## Літаратура 
* Duncan, James (1804—1861): Introduction to entomology. Lizars, Edinburgh 1840.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Энтамолагі Швецыі
Катэгорыя:Арахнолагі Швецыі
Даследчы цэнтр Эймса

**Даследчы цэнтр Эймса** () — аддзяленне ўрадавага агенцтва НАСА, знаходзіцца на тэрыторыі федэральнага аэрадрома Мафета. Заснаваны 20 снежня 1939 года як другая лабараторыя National Advisory Committee for Aeronautics (NACA), якая стала часткай НАСА ў 1958 годзе. Цэнтр названы ў гонар прафесара фізікі Джозефа Эймса, сузаснавальніка і старшыні (1919—1939) камітэта NASA.

Цэнтр Эймса з’яўляецца адным з асноўных цэнтраў НАСА, і размешчаны ў Крамянёвай даліне, паблізу ад мноства высокатэхналагічных кампаній, карпаратыўных інвестфондаў, універсітэтаў і лабараторый.

Даследчы цэнтр Эймса з’яўляецца цэнтрам некалькіх ключавых навуковых місій НАСА (Місіі Кеплера, LCROSS, SOFIA, LADEE). Значны ўклад унесены ў праект Exploration (КА Orion і РН Ares I).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі ЗША
Катэгорыя:Касмічныя цэнтры
Магноліякветныя

**Магноліякветныя**, **магноліяпсіды** (*Magnoliales*) — парадак двухдольных кветкавых раслін.

## Апісанне 
Большай часткай дрэвы і хмызнякі. Лісты размешчаны пачаргова, простыя, цэльныя, з прылісткамі ці без іх. Сасуды ёсць ці адсутнічаюць. Кветкі правільныя (актынаморфныя), спіральныя, спірацыклічныя ці цыклічныя, часта апыляюцца жукамі. Тычынкі шматлікія, часта стужкападобныя і вельмі прымітыўнай будовы. Пылковыя зярняткі аднабарозныя ці вытворныя ад аднабарознага тыпу. Гінецэй большай часткай апакарпны, рэдка паракарпны ці сінкарпны.

## Класіфікацыя 
Сістэмы класіфікацыі APG (1998) і APG II (2003) адносяць парадак у групу *Magnoliids* і адрозніваюць наступныя сямействы:
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Зноскі 
## Літаратура 
* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях / Л. М. Сапегін. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6


Катэгорыя:Парадкі раслін
Песня вясны

**«Песня вясны»** — чорна-белая беларуская нямая кінааповесць. Экранізацыя аповесці беларускага класіка Якуба Коласа «На прасторах жыцця» (1926). Фільм не захаваўся.

Рэжысёр Уладзімір Гардзін. У ролях: Г. Самойлаў (Сцёпка), С. Якаўлева (Аленка), Е. Карчагіна-Аляксандроўская (яе маці), А. Рокатаў (бацька Сцёпкі), Н. Стралкоўская (яго жонка), Б. Платонаў (Шэршань [Шулевіч]), Н. Яблакаў (Сямён), Т. Булах (Ніна).

## Сюжэт 
Аленка Гарнашка, дзяўчына з палескай вёскі Заборцы, вучыцца ў гарадской сямігодцы. Яе сябар Сцёпка Барута зайздросціць ёй. У сувязі з просьбай сялян аб павелічэнні сенажацяў з горада прыязджае адказны работнік Наркамзема, меліяратар. Пратакол сходу сялян піша Сцяпан. Пахваліўшы яго, прыезджы раіць хлопцу паступаць на рабфак. Скончыўшы сямігодку, Аленка вяртаецца дадому. Разам яны ўдзельнічаюць у свяце Купалля, дзе Сцёпка-атэіст становіцца ініцыятарам разбурэння «святога калодзежа» як увасаблення «рэлігійнага дурману». Але на наступны дзень пад кіраўніцтвам папа сяляне аднаўляюць яго. Пасварыўшыся з набожнымі бацькамі, Сцёпка сыходзіць вучыцца ў Мінск на рабфак. Услед за ім едзе Аленка і паступае на меліяратыўнае аддзяленне сельгасакадэміі. У Сцёпкі нараджаецца план асушэння балот у родных мясцінах. Ён дзеліцца ім з Аленкай і сваім новым сябрам рабфакаўцам Сямёнам Галызай — рабочым друкарні і паэтам, якія падтрымліваюць яго. Іншы аднакашнік Сцёпкі, Шэршань, жыве зусім іншымі інтарэсамі. Скарыстаўшыся замкнёнасцю, нявопытнасцю рабфакаўкі Ніны Ральніцкай, ён развівае перад ёй тэорыю «вольнага кахання», спакушае і хутка кідае яе. Перажыўшы расчараванне ў сваім «ідэале», Ніна знаходзіць падтрымку ў таварышаў па рабфаку. На вакацыі Сцёпка і Аленка прыяжджаюць да хаты. У хаце-чытальні яны склікаюць вясковы сход, каб патлумачыць аднавяскоўцам праект Сцёпкі. Большасць сялян выступае супраць. Спачатку на працу выходзіць толькі моладзь. Але паступова энтузіястам атрымоўваецца пераканаць многіх. Праз некалькі месяцаў праца паспяхова завяршаецца вясёлым, радасным святам. Прадстаўнік Наркамзема кажа, што праведзенае па ініцыятыве Сцёпкі асушэнне балот паслужыць асновай для стварэння ў Заборцах калектыўнай гаспадаркі.

## Літаратура 
* *Игорь Авдеев*, *Лариса Зайцева* Все белорусские фильмы : каталог-справочник. Игровое кино (1926—1970). — Минск: Беларуская навука, 2001. — Т. 1. — 240 с. — ISBN 985-08-0023-2

Катэгорыя:Фільмы Беларусі
Катэгорыя:Нямыя фільмы
Мікалай Іванавіч Альхоўскі

{{Ваенны дзеяч
 |імя     = Мікалай Іванавіч Альхоўскі
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    = 
 |месца смерці   = 
 |выява =
 |шырыня = 
 |апісанне выявы  = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      =
 |прыналежнасць = 
 |гады службы    = 1927—1953
 |званне         = 
 |род войскаў      =  ВПС
 |камандаваў     = 
 |частка          = 
 |бітвы       = Вялікая Айчынная вайна
|узнагароды =
{ style="background:transparent"

}
{ style="background:transparent"

-

-

-

-

}
 |вікісховішча        =
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = кранаўшчык на будоўлі
 |роспіс        = 
}}

**Мікалай Іванавіч Альхоўскі** (, вёска Межава, Аршанскі раён, Віцебская вобласць — , Масква) — Герой Савецкага Саюза (04.02.1944).

## Біяграфія 
Скончыў ваенна-паветранную акадэмію (1936). З лютага 1943 года на Бранскім, Варонежскі, Сцяпным, 2-м Украінскім франтах, удзельнік Курскай бітвы, вызвалення Украіны, Малдовы, Румыніі, Венгрыі, Чэхіі, Славакіі. Камандзір эскадрыллі знішчальнага авіяпалка, маёр зрабіў 128 баявых вылетаў, знішчыў 19 самалётаў праціўніка. Да 1953 года ў Савецкай Арміі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Аршанскім раёне
Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза
Вацлаў Яўгенавіч Гебельт

**Вацлаў Яўгенавіч Гебельт** (, в. Лабна-Агароднікі, , Сувалкаўская губерня, Царства Польскае, Расійская імперыя — , Ліда, Гродзенская вобласць, Беларусь) — беларускі ;  (1977) і  (1959) па шахматнай кампазіцыі. Філолаг.

## Біяграфія 
Скончыў Варшаўскі ўніверсітэт у 1937 годзе, працаваў настаўнікам у гімназіі горада Сувалкі. У 1944 быў арыштаваны (у гэты час ён жыў у Гродне), вызвалены ў 1949. Рэабілітаваны ў 1992 годзе. Да сыходу на пенсію ў 1976 годзе працаваў намеснікам галоўнага бухгалтара мясакамбіната ў горадзе Лідзе.

На фарміраванне творчасці Гебельта вялікі ўплыў аказалі яго настаўнікі  і . З 1933 года склаў больш за 600 кампазіцый, пераважна  і . Пераможца 5-га чэмпіянату СССР па раздзелу двуххадовак (1959). На конкурсах удастоены 150 прызоў, з іх — 53 першае, у тым ліку на алімпійскім конкурсе па раздзелу кааператыўных матаў (ГДР, 1960), у міжнародным матчы «Дружба» па раздзелу троххадовак (1962—1964) . У вобласці троххадоўкі складаў галоўным чынам задачы стратэгічнага стылю з правільнымі мацюкамі. У «» апублікавана больш за 40 яго задач.

Пераможца 1-га чэмпіянату Міжнароднай шахматнай федэрацыі па шахматнай кампазіцыі ў камандным першынстве (1975).

У кастрычніку 2013 года ў Мінску быў выпушчаны юбілейны канверт з выявай В. Я. Гебельта. У лістападзе 2013 у Мінску прайшоў Кубак «Альбіна» па рашэнні шахматных кампазіцый з удзелам беларускіх і расійскіх вырашальнікаў, прысвечаны памяці Гебельта.

## Задачы 
**1.Кс8!** з пагрозай **2.Kd6+ Ф:d6 3.Kb2++ Kpc5 4.Ka4X**, 
**1. … Cg3 2.Kb6+ Ф:b6 3.Kf2+ Крс5 4.Ке4X**, 
**1. … Сс5 2.Фf7+ Ф:f7 3.Ке5+ Крb5 4.Сс6Х** 
Эфектная 10-фігурная задача з ахвярамі белых фігур і матывамі развязвання каня.

## Кнігі 
* Шахматная композиция в Белоруссии, Минск, 1981 (соавтор).

## Літаратура 
* Шахматы : энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 80. — 100 000 экз. — ISBN 5-85270-005-3.
* *Волчек В.* В. Е. Гебельт (10.12.1913—16.10.1999) // Задачи и этюды. СПб., 2000. Вып. 20. С. 36—40.

## Спасылкі 
* Воспоминания. Гебельт Вацлав Евгеньевич  на pawet.net 

Катэгорыя:Шахматныя кампазітары
Катэгорыя:Майстры спорту СССР
Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР
Зоркаўка ланцэтападобная

**Зо́ркаўка ланцэтападобная**, **Зоркаўка вялікакветная** (*Stellaria holostea*) — кветкавая расліна роду  сямейства .

## Назва 
Зоркаўка ланцэтападобная, зоркаўка-пырнік, пырнік.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна.
Пары лістоў ланцэтна-лінейныя, цвёрдыя, процілеглыя, у маладым стане накіраваны ўверх, але хутка прымаюць гарызантальнае становішча. Сцябло трымаецца вертыкальна (на апорах). Увосень сцябло ляжыць на зямлі. Кветкі ў рыхлым дыхазіяльным суквецці. Плод — каробачка.

Расліна ядавітая.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Расліна распаўсюджана на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі (Алжыр, Марока, Туніс). Натуралізавалася ў іншых рэгіёнах.

Святлолюбівая расліна, мезафіт, мезатроф і эўтроф.
Расце ў лісцевых лясах, прыбярэжных і пойменных хмызняках, у садах і агародах, на лясных палянах і ўзлесках, на пустках.

## Сінонімы 
* 
* 
* 
* 
* , nom. illeg.
* 
* 

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6
*  — С. 376.
* 

## Спасылкі 
* 
* *Stellaria holostea* L. // ИАС «ООПТ России»

Катэгорыя:Зоркаўка
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:флора Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Кармавыя расліны
Катэгорыя:Ядавітыя расліны
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Бярозавыя

**Бярозавыя** (*Betulaсеае*) — сямейства двухсемядольных раслін.

## Батанічнае апісанне 
Аднадомныя, лістападныя, ветраапыляльныя расліны. У сям'ю бярозавых уваходзяць дрэвы і хмызнякі з простымі, суцэльнымі чарговымі лістамі з прылісткамі, якія рана ападаюць. Кветкі ў каташковых і галоўчатых складаных суквеццях з дыхазіяў, аднаполыя, у двухчленных кругах. Плады — арэхі.

## Арэал 
Бярозавыя — гэта тыповыя барэальныя расліны, распаўсюджаныя ва ўсіх умераных, пазатрапічных абласцях паўночнага паўшар'я. У Беларусі прадстаўлена родамі  і . Толькі асобныя віды вольхі заходзяць у Паўднёвую Амерыку (да Чылі і Аргенціны), у Азію (да Бенгаліі і Паўночнага В'етнама, дзе растуць у гарах). Асобныя віды бярозы і вольхі даходзяць да лесатундры, у тундру, а ў гарах даходзяць да субальпійскага пояса. У гэтых умовах яны маюць карлікавую і сцелістую форму. Найбольш поўна бярозавыя прадстаўлены ў флоры ўсходніх частак Азіі і Паўночнай Амерыкі. Бярозавыя з'яўляюцца важным кампанентам хвойных і змешаных лясоў, месцамі ўтвараюць чыстыя лясныя і хмызняковыя згуртаванні.

## Сістэматыка 
Сямейства складае 6 ці 7 родаў:
* 
** 
** . Гэты род часам разглядаюць як самастойны, але часцей ўключаюць у склад роду Вольха
** 
* 
** 
** 
** 
** 

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6


Катэгорыя:Сямействы раслін
Букавыя

**Бу́кавыя** (*Fagaceae*) — сямейства двухдольных раслін.

## Батанічнае апісанне 
Дрэвы з чарговымі простымі ці лопасцевымі лістамі з ападаючымі прылісткамі, часта вечназялёныя. Суквецці каташкападобныя ці галоўчатыя. Кветкі аднаполыя, адна-домныя, рэдка двухдомныя, размешчаны на галоўнай восі суквецця дыхазіяльнымі групамі ці адзіночна. Мужчынскія кветкі маюць каля-кветнік з трохчленных кругоў. Тычынак столькі, колькі лісцікаў калякветніка ці больш. Тычынкі нерасшчэпленыя. Жаночыя кветкі маюць надпесцічны трохмерны калякветнік і песцік з 3 ці большага ліку карпел. Завязь трох-, шасцігняздовая з двума семязачаткамі ў кожным гняздзе. Плод — арэх з плюскай.

## Арэал 
Шырока распаўсюджана ў трапічных, субтрапічных і ўмераных абласцях. Уключае 7-8 родаў і больш за 900 відаў. Асноўнымі родамі з’яўляюцца ,  і .

## Батанічная класіфікацыя 
У сістэме APG II сямейства разбіта на дзесяць родаў. Род , які раней ставіўся да дадзенага сямейства, у цяперашні час выведзены ў асобнае сямейства .

Роды:
*  — восем відаў; умераны пояс паўночнай і ўсходняй Азіі; Паўднёва-Заходняя Азія; Паўднёва-Усходняя Еўропа; усходняя Паўночная Амерыка.
*  — каля 125—130 відаў, Паўднёва-Усходняя Азія.
* ) — два віды, захад ЗША.
* ) — адзін від *Colombobalanus excelsa* з поўначы Паўднёвай Афрыкі, які часам далучаюць да роду .
*  — каля 150 відаў, Паўднёва-Усходняя Азія.
*  — дзесяць відаў; умераны пояс паўночнай і ўсходняй Азіі, Паўднёва-Заходняя Азія, Еўропа, усходняя Паўночная Амерыка.
*  — адзін від *Formanodendron doichangensis* у Паўднёва-Усходняй Азіі, часам прылічаюць да роду 
*  — каля 330—340 відаў. Акрамя аднаго, усе віды з субтрапічнай і трапічнай Азіі. адзін від  з заходняй Паўночнай Амерыкі.
*  — больш 600 відаў; шырока распаўсюджаныя ў Паўночным паўшар’і. Некалькі відаў перасякаюць экватар у Інданезіі і Паўднёвай Амерыцы.
*  — адзін від *Trigonobalanus verticillata*, Паўднёва-Усходняя Азія.
* †  — выкапнёвы род з верхнемелавых і раннекайназойскіх адкладаў Паўночнага паўшар’я, гіпатэтычны агульны продак дубоў і букаў. Апісана не менш за дзесяць відаў.

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6


Катэгорыя:Сямействы раслін
Уладзімір Расціслававіч Гардзін

{{Кінематаграфіст
 |імя                  = Уладзімір Гардзін
 |арыгінал імя       = 
 |выява          =
 |шырыня               = 
 |апісанне выявы =
 |імя пры нараджэнні     = 
 |месца нараджэння       = 
 |месца смерці         = 
 |прафесія            = 
 |гады актыўнасці      = 
 |кірунак          = 
 |кінастудыя           = 
 |узнагароды              = 
{ style="background:transparent"                                                                                   
    
-

}
{ style="background:transparent"
	
}  
}}

**Уладзімір Расціслававіч Гардзін** (,  — , , РСФСР, СССР) — савецкі і расійскі , , . Народны артыст СССР (1947).

## Біяграфія 
Творчую дзейнасць пачаў у 1898 годзе ў правінцыяльных тэатрах, у 1904—1905 гадах акцёр Тэатра В.Камісаржэўскай (Пецярбург), потым Маскоўскага тэатра Корша. Сярод роляў: Фёдар Карамазаў («Браты Карамазавы» паводле Фёдара Дастаеўскага), Федзя Пратасаў («Жывы труп» Льва Талстога). З 1913 года працаваў у кіно. Атрымаў вядомасць як рэжысёр і сцэнарыст фільмаў-экранізацый «Ганна Карэніна» і «Крэйцарава саната» (абодва 1914 года), «Вайна і мір» (1915, разам з Я.Пратазанавым; усе паводле Льва Талстога), «Дваранскае гняздо» і «Напярэдадні» паводле Івана Тургенева (абодва 1915). У 1919 годзе аснаваў і быў кіраўніком 1-й Дзяржкінашколы (цяпер Усерасійскі дзяржаўны інстытут кінематаграфіі). Паставіў фільмы: «Дзевяноста шэсць» (1919), «Паэт і цар» (1927), «Кастусь Каліноўскі», «Чатырыста мільёнаў» і «Песня вясны» (усе 1928). Зняўся ў фільмах «Сустрэчны» (1932), «Іудушка Галаўлёў» (1934), «Канцэрт Бетховена» (1936).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі Другога Маскоўскага кадэцкага корпуса
Катэгорыя:Постаці УДІКа
Катэгорыя:Рэжысёры нямога кіно
Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы
Катэгорыя:Пахаваныя на Багаслоўскіх могілках
Эрлінг Стэйнвег

**Эрлінг Стэйнвег** (? — 1207) — кароль Нарвегіі з 1204 да 1207 года, глава партыі баглераў, удзельнік грамадзянскай вайны ў Нарвегіі.

Пазашлюбны сын Магнуса V Эрлінгсан, караля Нарвегіі. Пасля перамогі караля Сверыра I кіраўнікі баглераў беглі ў Данію. Сам Эрлінг некаторы час жыў у Швецыі, а затым пераехаў да двара дацкага караля Вальдэмара II. Скарыстаўшыся раптоўнай смерцю караля Хокана III, ён высунуў свае прэтэнзіі на трон. З дапамогай дацкіх войскаў высадзіўся ў Нарвегіі і захапіў яе паўднёвую і заходнюю часткі. Тут яго абвясцілі новым каралём. Але неўзабаве, у 1207 годзе, Эрлінг I нечакана сканаў. Барацьбу баглераў супраць біркебейнераў працягнуў рэгент сыноў Эрлінга I — Філіп Сімансан.

Дзеці ад палюбоўніц:
* сын Сігурд Рыбунг (пам. 1226);
* сын, імя невядома.

## Літаратура 
* Helle, Knut Under kirke og kongemakt, 1130—1350 (Oslo 1995).

Катэгорыя:Каралі нарвежскія
Катэгорыя:Памерлі ў 1207 годзе
Шатландска-нарвежская вайна

**Шатландска-нарвежская вайна** — узброены канфлікт паміж Шатландскім і Нарвежскім каралеўствамі з-за спрэчнай тэрытарыяльнай прыналежнасці шэрагу астравоў ля ўзбярэжжа Шатландыі, які меў месца ў 1262—1266 гадах.

## Прычыны і перадумовы 
Права нарвежскай кароны на Гебрыдскія астравы пачаў аспрэчваць яшчэ ў 1240-х гадах шатландскі кароль Аляксандр&nbsp;II, які на працягу доўгага часу прапаноўваў купіць Гебрыды ў нарвежцаў. На ўсе прапановы шатландцаў нарвежскі кароль Хокан Хокансан нязменна адказваў адмовай, у выніку чаго Аляксандр III, які ўзыйшоў на шатландскі прастол у 1262 годзе, прад'явіў яму ультыматум, заявіўшы, што калі Хокан не пагодзіцца прадаць яму астравы, то ён адбярэ іх сілай.

## Ход ваенных дзеянняў 
У адказ на патрабаванні Аляксандра Шатландскага Хокан сабраў буйны флот (каля 120 ваенных караблёў) і з дванаццацітысячнай (паводле прыкладных ацэнак) арміяй адплыў з Нарвегіі, каб абараніць свае шатландскія ўладанні. Прыбыўшы на востраў Аран, ён пачаў перамовы з Аляксандрам III, які спадзяваўся зацягнуць іх да пачатку сезона штармоў. Зразумеўшы план праціўніка, нарвежскі кароль атакаваў першым, аднак яго флот патрапіў у моцную буру і панёс значныя страты, у выніку чаго Хокану прыйшлося адступіць.
У 1263 годзе нарвежцы зноў распачалі спробу напасці на Шатландыю, аднак пацярпелі паражэнне ў бітве пры Ларгсе. Гэта бітва, не самая буйная і кровапралітная, тым не менш, азначала фактычную перамогу Шатландыі ў вайне. Хокан з войскам адплыў на Аркнейскія астравы, дзе раптам памёр у снежні 1263 года.
Пераемнік Хокана вымушаны быў саступіць Аляксандру III востраў Мэн і Гебрыдскія астравы, аднак захаваў за сабой Аркнейскія і Шэтландскія астравы.

## Завяршэнне вайны 
Нягледзячы на тое, што да 1264 годзе шатландцы ўжо фактычна заваявалі Гебрыды, афіцыйна вайна завяршылася заключэннем мірнага дагавора ў Перце ў 1266 годзе. Паводле яго ўмоў, шатландцы куплялі Гебрыды за 4 тысячы марак адначасовай выплатай і сістэматычныя выплаты па 100 марак у год на працягу некалькіх гадоў.

## Гл. таксама 
Бітва пры Ларгсе

Катэгорыя:Войны XIII стагоддзя
Катэгорыя:Войны Шатландыі
Катэгорыя:Войны Нарвегіі
Катэгорыя:Канфлікты 1262 года
Катэгорыя:Канфлікты 1263 года
Катэгорыя:Канфлікты 1264 года
Катэгорыя:Канфлікты 1265 года
Катэгорыя:Канфлікты 1266 года
Катэгорыя:1262 год у Еўропе
Катэгорыя:1263 год у Еўропе
Катэгорыя:1264 год у Еўропе
Катэгорыя:1265 год у Еўропе
Катэгорыя:1266 год у Еўропе
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Шатландыі
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Нарвегіі
Хокан II Шыракаплечы

**Хокан II Сігурдсан** (Herdebrei — «шыракаплечы»; 1147 — 7 ліпеня 1162, кал. Секена ў Ромсдалене) — кароль Нарвегіі (1157-62).

## Біяграфія 
Незаконнанароджаны сын Сігурда Муна, атрымаў ад свайго дзядзькі Эйстэйна II у спадчыну прастол і быў забіты Эрлінгам Скаке кал. Секена ў Ромсдалене 7 ліпеня 1162 года. Сваім пераемнікам назваў брата, Сігурда, але той не ўзыйшоў на прастол і быў забіты ў 1163 годзе.
thumb|left|Кароль Сігурд II заслухаўся спевам служанкі, будучай маці Хокана II Шыракаплечага.
Перыяд грамадзянскіх войнаў у Нарвегіі гэта адрэзак нарвежскай гісторыі з 1130 па 1217 гады. У гэты перыяд адбывалася некалькі ўзаемазвязаных канфліктаў рознага маштабу і сілы. Асновай для гэтых канфліктаў былі няясныя нарвежскія законы аб атрыманні прастола ў спадчыну, сацыяльныя канфлікты і барацьба паміж каралём і царквой. Існавала дзве асноўных партыі, якія першапачаткова вядомыя пад рознымі назвамі або зусім без іх, але затым вылучыліся ў партыі баглераў і біркебейнераў. Аб’яднаўчай сілай як правіла выступаў сын караля, які станавіўся главой партыі, якая супрацьстаяла ўладзе караля з іншай партыі.

Катэгорыя:Манархі, якія памерлі ў дзяцінстве
Катэгорыя:Сярэднявечныя кіраўнікі-дзеці
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя
Катэгорыя:Хорфагеры
Гаметангій

**Гаметангій** — спецыялізаваная клетка або шматклетачны палавы орган раслін і грыбоў, у якім развіваюцца гаметы.

У некаторых грыбоў і водарасцей гаметангій прадстаўлены адной шматядзернай клеткай, змесціва якой без падзелу на гаметы зліваецца са змесцівам другой падобнай клеткай. У ааміцэтаў, аскаміцэтаў, базідыяміцэтаў і вышэйшых раслін з дыферэнцыраванымі паводле полу гаметамі мужчынскія гаметы называюцца антэрыдыямі, жаночыя — аагоніямі або археагоніямі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Генератыўныя органы раслін
Інгэ I Гарбаты

**Інгэ Харальдсан**, або **Інгэ I Гарбаты** (;  — ) — кароль Нарвегіі на працягу амаль усяго свайго кароткага жыцця. Адзіны законны сын Харальда IV і ўнучкі шведскага караля Інгэ Стэнкільсана (у гонар якога і названы). Яго кіраванне было адзначана бесперастаннай барацьбой з пазашлюбнымі сынамі Харальда і іх нашчадкамі.

Пасля смерці Харальда IV падгадаваны Інгэ быў абвешчаны каралём разам са сваім адзінакроўным братам, Сігурдам II. Іх апекунам удалося адолець некалькіх прэтэндэнтаў на прастол — Магнуса IV і Сігурда Слембэ. У 1142 годзе ў Нарвегіі з'явіўся трэці кіраўнік — Эйстэйн Магнусан, які называў сябе сынам Харальда; яму адышла траціна Нарвежскага каралеўства.

З імем Інгэ Харальдсана звязана заснаванне Нідараскага біскупства — зародка самастойнай Нарвежскай царквы. У 15-гадовым узросце Інгэ старшынстваваў на Бергенскім з'ездзе знаці і духавенства. Яго палітычная самастойнасць выклікала зайздрасць Сігурда і Эйстэйна, якія сталі рыхтаваць яго звяржэнне.
[thumb|Армія Інгэ I Гарбатага ў бітве пры Осла ў 1161 годзе. Мастак [Вільгельм Ветлезен]]
З 1155 года ў Нарвегіі пачаўся перыяд зацяжных грамадзянскіх войнаў, якія падтачылі асновы нацыянальнай дзяржаўнасці. На першым этапе Эйстэйн і Сігурд былі зрынуты прыхільнікамі Інгэ. З 1157 года пры падтрымцы шырокіх пластоў сялянства на прастол стаў прэтэндаваць пазашлюбны сын Сігурда — будучы Хокан II Шыракаплечы. Сутычка з яго прыхільнікамі каля Осла каштавала Інгэ жыцця.

## Спасылкі 
* Інгэ Харальдсан у Брытанскай энцыклапедыі

Катэгорыя:Загінулі ў баі
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя
Катэгорыя:Хорфагеры
Крысціна Гамулка

**Крысціна Гамулка** (, , Польшча) — польскі гісторык. Доктар габілітаваны (1993).

Скончыла Гданьскі ўніверсітэт (1977). У 1978-93 гадах працавала ў Інстытуце эканамічных і гуманітарных навук, з 1993 года — у політэхнічным інстытуце ў Гданьску.

Даследую гісторыю беларусаў паміж 1-й і 2-й сусветнымі войнамі, палітычнае, эканамічнае, культурнае жыццё сучаснай Беларусі, беларускую дыяспару. З 1993 года рэдактар польска-беларускага часопіса «Дыскусія».

## Творы 
* Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фарміраванняў (1918—1922) / Пер. з польск. — Вільня: 2008. — 256 с.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі Гданьскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Рэдактары Польшчы