open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ратуша

[thumb|300px|[Нясвіжская ратуша]]
**Ратуша** (ад  — *дом сходаў*,  — *рада*) — будынак, у якім размяшчаліся органы гарадскога самакіравання. Засядалі ў ёй ратманы.

Першыя ратушы ў Заходняй Еўропе з'явіліся ў XII ст. Пабудовы мелі элементы абарончага і грамадзянскага дойлідства. Узводзілі 2-павярховыя ратушы з балконам ці эркерам. Будынак ратушы, звычайна прамавугольнай формы, будаваўся ў цэнтры горада, пасярэдзіне плошчы, дзе адбываліся кірмашы. Ратушу амаль заўсёды ўпрыгожвала вежа, якая выконвала ролю назіральнай вышкі (у выпадку пажару альбо ваеннага нападу). Галоўным памяшканнем ратушы была зала пасяджэнняў магістрата на другім паверсе асноўнага будынка. Вакол ратушы мясціліся гандлёвыя рады і крамы. У канцы XVI ст. усе вялікія беларускія гарады мелі ратушы, у асноўным драўляныя. У час шматлікіх пажараў яны звычайна гарэлі, і таму там, дзе магістраты мелі значныя сродкі, узводзіліся мураваныя будынкі. На жаль, большая частка з іх не захавалася, а некаторыя загінулі ў XX ст. падчас войнаў і з-за абыякавых адносін да культурнай спадчыны.

На Беларусі ратушы пачалі будаваць з XIV ст. Узводзілі ў гарадах на рыначных плошчах, часам аб'ядноўвалі з гандлёвымі, гасцінымі радамі, арсеналамі, важніцамі. Будавалі з дрэва, цэглы, у тэхніцы «прускага муру». Будынкі ратушаў мелі звычайна простыя і манументальныя формы. У XVII—XVIII стст. пераважаў барочны тып: ратуша з шмат'яруснай вежай, завершанай разнастайнымі купалкамі ці шпілем, існавалі і бязвежавыя. Манументальнасцю і цэльнасцю вылучаліся ратушы стылю класіцызм, у якіх кампазіцыйным акцэнтам фасадаў быў порцік. Існавалі ратушы з рысамі несапраўднай готыкі. Галоўным памяшканнем ратушы была парадная зала (на 2-м паверсе) для ўрачыстых актаў, пасяджэнняў магістрата, тэатральных паказаў і інш. Частка памяшканняў ратушы (падвалы, першыя паверхі) адводзілася пад крамы, склады і інш.

Будаўніцтва ратушаў пашырана ў XIX і асабліва ў XX ст., калі ратуша арганічна ўваходзіць у гістарычныя цэнтры гарадскога асяроддзя.

## Літаратура 
* «Современный толковый словарь русского языка», Ридерз Дайджест, Москва, 2004 г. С. 692. ISBN 5-89355-108-7.

## Спасылкі 
* Ратушы Беларусі 

*
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні
Катэгорыя:Ратушы Беларусі
Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры

[thumb|250px|Рэстаўрацыя вежы [Мірскі замак|Мірскага замка]]
**Рэстаўрацыя** (ад позна лац. *restauratio* аднаўленне) — умацаванне і аднаўленне разбураных, пашкоджаных або скажоных архітэктурных помнікаў для выяўлення іх гістарычнай і мастацкай каштоўнасці, падаўжэння іх веку і ўключэння ў сучаснае жыццё. Састаўная частка аховы помнікаў гісторыі і культуры.

Праводзіцца на аснове спецыяльных даследаванняў іх гістарычнай верагоднасці, дэталёвага дакументальнага даследавання помніка (апісанні, фотафіксацыя, абмерныя чарцяжы, археалагічныя, гістарычныя, інжынерна-тэхнічныя і іншыя даследаванні) і навукова абгрунтаванага праектнага рашэння, узгодненага з органамі аховы помнікаў гісторыі і культуры, з фіксацыяй усіх наступных змен. У працэсе рэстаўрацыі могуць уводзіцца новыя элементы, неабходныя па эстэтычных і канструкцыйных меркаваннях, выкарыстоўвацца матэрыялы і тэхніка, якія адрозніваюцца ад першапачатковых, але не парушаюць цэласнасці помніка, яго гістарычных рыс. Метады і спосабы рэстаўрацыі вызначаюцца характарам далейшага выкарыстання помніка. Метады сучаснай рэстаўрацыі: кансервацыя, аднаўленне (адбудова), прыстасаванне, рэканструкцыя (згодна з навукова абгрунтаванымі дадзенымі), уласна рэстаўрацыя. Асобныя спосабы рэстаўрацыі: перанясенне (з поўнай разборкай помніка або без яе), рэгенерацыя (комплекс горадабудаўнічых і рэстаўрацыйных мерапрыемстваў па захаванню гістарычнай забудовы і ансамбляў). Розніца мясцовых умоў, традыцый, мэт і ўзроўню рэстаўрацыі вызначае разнастайнасць тэарэтычных канцэпцый і тэрміналогіі рэстаўрацыі ў розных рэгіёнах.

## Гл. таксама 
* Кансервацыя
* Рэканструкцыя
* Цэласная рэканструкцыя

## Літаратура 
* *Мартыненко И.* О соблюдении международно-правовых требований. / Каштоўнасьці мінуўшчыны — 5: Рэстаўрацыя і выкарыстанне помнікаў гісторыі і культуры: Матэрыялы канферэнцыі. Мінск, 17 красавіка 2001 г. — Мн., 2001. ISBN 985-6305-24-1

## Спасылкі 
* Адкрыцці беларускіх рэстаўратараў 2010


Катэгорыя:Тэхналогіі
Аксана Уладзіміраўна Мянькова

**Аксана Уладзіміраўна Мянькова** (нар. ) — беларуская лёгкаатлетка.

## Спартыўная кар’ера 
На Летніх Алімпійскіх гульнях 2008 у Пекіне атрымала залаты медаль у кіданні молату. Аднак пераправерка пекінскай допінг-пробы Аксаны Мяньковай з дапамогай найноўшых тэхналогій паказала наяўнасць у арганізме спартсменкі анабалічных стэроідаў дэгідрахлорметылтэстастэрону (турынаболу) і аксандралону. У 2016 годзе Аксана Мянькова была пазбаўлена залатой узнагароды.

Акрамя таго, станоўчы вынік прынесла і пераправерка допінг-пробы Аксаны Мяньковай з лонданскай Алімпіяды-2012, дзе яна заняла 7-е месца. Гэты вынік таксама быў ануляваны. У аналізах зноў выяўлены дэгідрахлорметылтэстастэрон (турынабол) і станазалол.

## Палітычныя погляды 
Падпісала адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў народных пратэстаў у 2020 годзе.

## Узнагароды 
Пераможца нацыянальнага адкрытага публічнага конкурсу «Трыумф. Героям спорту 2008» у Беларусі ў намінацыі «Спартсменка года» (атрымала 528383 галасы). Уладальніца спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Беларусі «Беларускі спартыўны Алімп» 2009 года.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года
Катэгорыя:Кідальнікі молата Беларусі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Беларускі спартыўны Алімп»
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Крычава
Мурад Зайрудзінавіч Гайдараў

**Мурад Зайрудзінавіч Гайдараў** ( ў Хасавюрце, Дагестан, Расія) — беларускі барэц.

На Летніх Алімпійскіх гульнях 2008 у Пекіне Гайдараў атрымаў бронзавы медаль у вольнай барацьбе ў мужчынскай вагавай катэгорыі 76 кг.

## Спасылкі 
* 
* Старонка аб Гайдаравым на афіцыйным сайце Летніх Алімпійскіх гульняў 2008 у Пекіне

Катэгорыя:Барцы Беларусі
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года
Катэгорыя:Барцы на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года
Катэгорыя:Барцы на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хасавюрце
Міжнародны фанетычны алфавіт

**Міжнародны фанетычны алфавіт — МФА** (, ) — сістэма фанетычнай транскрыпцыі, адзінай для ўсіх моў свету, створаная на аснове лацінскага алфавіту і кантраляваная Міжнароднай фанетычнай асацыяцыяй. Кожнаму гуку маўлення, незалежна ад мовы, адпавядае знак або камбінацыя знакаў МФА.

Сістэма ў пачатковай форме існуе з 1886, ва ўніфікаванай — з 1888. Вялікія дапаўненні і змяненні МФА былі зробленыя ў 1900, 1932, 1989, а дробныя — у 1993 і 2005. У 1990 былі прынятыя Пашырэнні МФА для апісання дэфектнага маўлення.

## Літаратура 
*Афіцыйныя матэрыялы Міжн. фанетычнай асацыяцыі. — Афіцыйная пляцоўка ў Сеціве .

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьменнасць
Катэгорыя:Фанетыка
Грот (парус)

**Грот** (, г.зн. *вялікі парус*) — на трохмачтавых суднах ніжні прамы парус на сярэдняй мачце (грот-мачце). Калі на грот-мачце няма прамых парусоў, гротам называюць ніжні косы парус. На аднамачтавых суднах гротам звычайна назваюць задні парус.

Катэгорыя:Парусы
Катэгорыя:Марскія тэрміны
Косы парус

**Косыя парусы** — парусы, якія ставяцца ў дыяметральнай плоскасці ўздоўж судна. Дазваляюць судну ісці круцей да ветру, пад вуглом да 20°.

Да косых парусоў адносяцца, у прыватнасці, стаксель, бермудскі парус, гафельны парус.

!
Катэгорыя:Марскія тэрміны
Поля Ракса

**Поля Ракса** (, ) — польская .

## Біяграфія 
Будучая актрыса нарадзілася ў Лідзе, сям’я пасля вайны выехала ў Польшчу. Тут Поля Ракса скончыла школу, а пасля вывучала польскую мову і літаратуру ва Уроцлаўскім універсітэце.

У 1960 кінаражысёр М. Канеўская прапанавала Полі ролю Ванды ў фільме «Чарцяня з сёмага класа». Поля неўзабаве перайшла на акцёрскае аддзяленне Вышэйшай школы тэатра і кіно ў Лодзі і ў 1964 скончыла яе. Ужо падчас вучобы паспела сыграць ролі Марысі ў фільме «Рэчаіснасць» (1961), Марысі ў фільме «Клуб кавалераў» (1962), Гражыны ў фільме «Іхні будзённы дзень» (1963), Крысі ў фільме «Разводаў не будзе» (1964). Пасля заканчэння вучобы Поля Ракса працавала ў тэатры «Повшэхны» ў Лодзі (1964-68) і тэатры «Вспулчэсны» ў Варшаве (1968-86). Адначасова працягвала здымацца: роля Беаты ў фільме «Беата» (1965), адна з галоўных роляў у фільме «Блакітны пакой» (1965), роля Зузанны ў серыяле «Капітан Сава ідзе па следу», знялася ў савецкім фільме «Накцюрн». Вялікую вядомасць Полі прынесла роля Гелены дэ Віт у фільме «Попел» (1965), у тым жа годзе яна сыграла яшчэ ролю Інезілы ў фільме «Рукапіс знойдзены ў Сарагосе».

Выключную вядомасць прынесла актрысе роля Марусі-«Аганёк» у фільме , у якім яна здымалася з 1966 па 1970. У гэты ж час іграла ролі Гані ў фільме «Біч божы» (1967), Альжбэты ў фільме «Парыж-Варшава без візы» (1967), Зосі ў савецкім фільме «Зося» (1967), Марыэлы ў фільме «Прыгода з песенькай» (1969), Камы ў фільме «Пагоня за Адамам» (1970).

Фактычна кінакар’ера Полі Раксы доўжылася ўсяго дзесяць гадоў: з 1960 па 1970. Пасля яна перастае здымацца ў класічных ігравых фільмах, але шмат здымаецца на тэлебачанні, у тым ліку ў тэлевізійных спектаклях.

У 1986 Поля Ракса пакідае тэатр, а з 1989 перастае здымацца і на тэлебачанні. У 1990-я гг. яна толькі зрэдку выконвала ролі ў спектаклях варшаўскіх тэатраў, у 1993 знялася ў ролі мамы Агаты ў фільме «Уводзіны Агаты», у гэты перыяд шмат займаецца модай.

Поля Ракса не раз атрымоўвала ўзнагароды як актрыса.

## Узнагароды 
* 1967, 1969, 1970: «Срэбная маска», самая папулярная польская актрыса;
* 1967: узнагарода Міністра народнай абароны Польшчы І ступені (калектыўная) для стваральнікаў фільма «Чатыры танкісты і сабака»;
* 1967: узнагарода часопіса «Советский экран» за ролю Зосі, лепшая актрыса года па версіі часопіса;
* 1974: «Залаты крыж заслугі», адна з вышэйшых дзяржаўных узнагародаў Польшчы;
* 1979: званне «Заслужаны дзеяч культуры».

## Зноскі 
## Літаратура 
* Пола Ракса: Лідзянка, якая стала сімвалам прыгажосці ўсёй Польшчы // Лідскі летапісец № 14

Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы
Востраўскае пагадненне

**Востраўскае пагадненне** (4 жніўня 1392) — палітычная дамова, якую падпісалі, з аднаго боку, кароль польскі Уладзіслаў II, ён жа Вялікі князь літоўскі, рускі і жамойцкі Ягайла, і яго жонка польская каралева Ядвіга, а з другога боку — Вітаўт Кейстутавіч, тагачасны князь гарадзенскі, і яго жонка Ганна. Яны дамовіліся пра спыненне міжусобнай вайны і пра падзел улады ў Вялікім княстве Літоўскім у складзе саюзнай польска-літоўскай дзяржавы. Пагадненне было падпісана ў маёнтку Востраў (цяпер не існуе) пад Лідай.

Паводле тагачаснага звычаю, удзельнікі пагаднення ўзаемна прабачылі крыўды і пакляліся ў вечным сяброўстве. Вітаўт прызнаваў вярхоўную ўладу польскай кароны і прызначаўся намеснікам караля ў княстве; ён не толькі вяртаў свае вотчыны, але і атрымліваў ад караля новыя землі, і ў выніку атрымаў у валоданне гарады Трокі, Гродна, Ліду, воласці Берасцейскую, Суражскую, Драгічынскую, Мельніцкую, Камянецкую, Ваўкавыскую і Лідскую. Такім чынам, Вітаўт стаў фактычным уладаром Вялікага княства Літоўскага, а з 1395 пачаў афіцыйна ўжываць тытул Вялікага Князя Літоўскага. Пасля смерці Вітаўта, усе яго землі і тытулы мусілі вярнуцца пад уладу польскай кароны, з выняткам спадчыны для брата Жыгімонта і пасагу жонкі Ганны. Жонка Вітаўта атрымлівала ад Кароны гарантыі бяспекі і пратэкцыі пасля яго магчымай смерці.

Пагадненне паклала канец міжусобнай вайне, стабілізавала палітычную сітуацыю ў ВКЛ, а ў далейшай перспектыве спрычынілася да канчатковага спынення крыжацкай экспансіі ў балтыйскія землі (Вялікая вайна, 1409-1411).

## Перадгісторыя 
Ініцыятарамі пагаднення былі члены Кракаўскай каралеўскай рады. Актыўнай прыхільніцай выступіла каралева Ядвіга Анжуйская. Патаемныя перамовы з Вітаўтам правёў князь мазавецкі Генрык — муж Рынгалы, сястры Вітаўта. Перад падпісаннем, у канцы ліпеня 1392 года, у Вільні адбыўся з’езд малодшых Альгердавічаў з удзелам Ядвігі, дзе было прынята канчатковае рашэнне аб перадачы ўлады ў княстве Вітаўту.

## Літаратура 
* *Лаўрэш Л.* Востраўскае пагадненне 1392 г. // «Наша Слова». № 18(806) 2.5.2007; № 23(811), 13.6.2007;
* *Лаўрэш Л.* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // «Гістарычны альманах». Том 13, 2007. С. 109—118;
* *Лаўрэш Л.* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзе заснавання горада. Матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі (Ліда, 3 кастрычніка 2008 г.). Ліда, 2009. С. 44–48;
* Leonid Ławresz. Miejsce zawarcia ugody ostrowskiej 1392 r. // Ziemia Lidzka №2(78), 2007.
* *Лаўрэш Л.* Праўду ў яміну не закапаеш, або шукайце і знойдзеце // Маладосць. 2012. № 2. С. 96-100.;
* *Лаўрэш Л.* Гісторыя маёнтка Востраў // Гісторыка-культурная спадчына Лідчыны. Зборнік навуковых артыкулаў. Мінск. 2022. С. 39-45;
* 

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы XIV стагоддзя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Польшчы
Катэгорыя:1392 год у Еўропе
Катэгорыя:Падзеі 4 жніўня
Еўропа (спадарожнік)

**Еўропа** — спадарожнік Юпітэра, які быў упершыню ўбачаны Галілеа Галілеем у 1610 годзе.

Сваю назву спадарожнік Юпітэра атрымаў у гонар персанажа старажытнагрэчаскай міфалогіі — каханкі Зеўса (Юпітэра). Гэтая назва была прапанавана Сімонам Марыусам у 1614 г., аднак на працягу доўгага часу ён практычна не выкарыстоўвалася. Г. Галілей назваў чатыры ўбачаных ім спадарожніка Юпітэра «планетамі Медычы» і даў ім парадкавыя нумары; Еўропу ён пазначыў як «другі спадарожнік Юпітэра». Толькі з сярэдзіны 20 ст. назва «Еўропа» стала агульнаўжывальнай.

Еўропа знаходзіцца ў ліку найбуйнейшых спадарожнікаў планет Сонечнай сістэмы; па памерах яна блізкая да Месяца.

Еўропа заўсёды павёрнутая да Юпітэра адным бокам. Яна поўнасцю пакрытая пластом вады таўшчынёй каля 100 км. Аб'ём гэтага «акіяна» перавышае аб'ём сусветнага акіяна Зямлі. Існаванне акіяна пацвярджаецца пераменным характарам магнітнага поля Еўропы. Мяркуецца, што акіян пад лёдам Еўропы блізкі па сваіх параметрах да ўчасткаў акіянаў Зямлі зблізку глыбокаводных геотэрмальных крыніц, а таксама да падлёднага возера Усход у Антарктыдзе. У такіх вадаёмах можа існаваць жыццё. У той жа час, некаторыя навукоўцы мяркуюць, што акіян Еўропы можа ўяўляць сабою атрутную субстанцыю, не занадта прыдатную для жыццядзейнасці арганізмаў.

Пад акіянам залягаюць горныя пароды, а ў цэнтры, верагодна, находзіцца невялікае металічнае ядро.

Паверхня Еўропы вельмі роўная, толькі нешматлікія ўзвышшы, якія нагадваюць узгоркі, маюць вышыню некалькі сот метраў.

Кратараў не шмат, маецца толькі тры кратара дыяметрам больш 5 км, што таксама гаворыць аб адноснай маладосці паверхні.

Тэмпература паверхні Еўропы па зямных мерках вельмі нізкая — 150—190 °C ніжэй нуля. На паверхні спадарожніка павінна быць высокая радыяцыя, бо арбіта Еўропы праходзіць праз магутны радыяцыйны пояс Юпітэра.

Уся паверхня Еўропы спярэшчаная мноствам ліній. Гэта разломы і расколіны ледзянога панцыра. Некаторыя лініі амаль поўнасцю атачаюць планету. Мяркуюць, што паверхня Еўропы перажывае сталыя змены, у прыватнасці, ствараюцца новыя разломы. Бакі расколін могуць рухацца адносна адзін аднаго.

Касмічны апарат «Галілеа» выявіў на Еўропе іёнасферу, што паказвае на існаванне атмасферы ў спадарожніка. Пасля з дапамогай арбітальнага тэлескопа «Хабл» у Еўропы сапраўды былі заўважаныя сляды вельмі слабой атмасферы, ціск якой не перавышае 1 мікрапаскаль. Атмасфера складаецца з кіслароду, які ўтварыўся ў выніку раскладання лёду на вадарод і кісларод пад дзеяннем сонечнай радыяцыі (лёгкі вадарод пры выпароўваецца ў космас).

Здымак атрыманы зондам Галілеа 19 снежня 1997 г., падчас пралёта над Еўропай. На ім бачна разламанная і замарожаная паверхня Еўропы. Гэты самы падрабязны здымак спадарожніка. Здымак ахоплівае 9.4 x 15.8 км. Здымак быў зроблены з адлегласці 3296 км ад паверхні Еўропы.

## Гл. таксама 
* Макула, планетная наменклатура

## Крыніцы 
## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.15, Мн., 2002, С.93: *Спадарожнікі планет*

Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1610 годзе
Камнямёт

— куляўрына, картауна, камнямёт («педрэра»), марціра. З рукапісу Луіса Калады (1592).]]

**Камнямёт** (ням. *Steinbuechse*, фр. *perrier*, ісп. *pedrero*, польск. *petriera*, таксама *petrary*, *cannon petro*, *patterero* і інш.): гладкаствольная гармата, прызначаная страляць *выключна* каменнымі снарадамі на малыя адлегласці (да 150—200 м).

Пачаткова такой назвай магла азначацца ўсякая гармата (напр., бамбарда), якая страляла каменным снарадам. Пазней назначыліся некаторыя асаблівасці канструкцыі, якія сталі і галоўнымі перавагамі камнямётаў — ствол з параўнальна тонкімі сценкамі і, значыць, з меншай масай, а таксама меншы парахавы зарад. Гэта спрычынялася тым, што каменны снарад важыў да 1/3 чыгуннага, роўнага памерам, што дазваляла паменшыць парахавы зарад (каля 1/3 масы снараду) і рабіць сценкі ствала значна танчэйшымі; ствол камнямёта мог важыць напалову меней за ствол блізкай памерам кулеўрыны).

Камнямёты маглі быць доўга- і кароткаствольнымі, або марцірамі. Калібры даўгаствольных камнямётаў даходзілі да 50-фунтавых; існавалі буйнакалібравыя камнямётныя марціры. Снарады — суцэльна-каменныя ядры, а таксама кашы з камянямі (прыблізна з 1750 — і з ручнымі гранатамі).

Тып аформіўся на працягу 14 — 16 ст. і быў выцеснены з ужытку марцірамі, якія маглі страляць выбуховымі снарадамі і карцеччу. У іспанскай крапасной артылерыі камнямёты стаялі на ўзбраенні яшчэ ў канцы 18 ст., у расійскай крапасной і абложнай артылерыі — да 19 ст. У ЗША з 1839 да 1861 стаяла на ўзбраенні 15-цалёвая (38-см) «камянёвая марціра» («*stone mortar*»), адмыслова прызначаная дзейнічаць кашамі камянёў, гранат або малымі бомбамі супраць асабовага складу праціўніка (знятая з узбраення з-за небяспекі дачаснага выбуху гранат ці бомбаў пры стрэле).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарматы
Бермудскі парус

**Бермудскі парус** — трохвугольны парус, які расцягваецца паміж мачтаю і гарызантальным гікам. Гэта шырока распаўсюджаны тып паруса, у прыватнасці часта сустракаецца ў якасці грота на спартыўных яхтах.

Катэгорыя:Косыя парусы
Катэгорыя:Марскія тэрміны
Парус

**Парус**, **ветразь** (старабел. *парус*, *парѹс* (*пароус*), таксама *жакгель* (*жагель*)) — паверхня, прызначаная для стварэння цягі пад уздзеяннем ветру, па сутнасці вертыкальнае крыло.

## Гл. таксама 
* Косы парус
* Грот


Катэгорыя:Рухачы
Піза

**Пі́за** () — старажытны горад у Італіі, заснаваны этрускамі пры зліцці рэк Аусера (сучасн. Серкіо) і Арно, у 180 годзе да н.э. стаў рымскай калоніяй. У сярэднявеччы Піза зрабілася значным марскім гандлёвым горадам, рака Арно ў той час была суднаходная. Завязаўшы шырокія гандлёвыя сувязі па ўсім Міжземнамор'і, Піза ператварылася ў багатую Пізанскую рэспубліку.

Горад шырока вядома за кошт сваёй вежы, які нахілена ў бок і здаецца нібыта збіраецца паваліцца. У горадзе на 2014 год налічвалася крыху больш за 89 тысяч чалавек, пры гэтым у метраполіі пражывала каля 200 тысяч чалавек. У горадзе знаходзяцца больш за 20 цэркваў, шмат мастоў і палацаў.
## Геаграфія 
Горад знаходзіцца на вышыні 4 метры над узроўнем мора. Займае плошчу 185 км². У горадзе працякае рака Арно. У ім пражывае 87353 жыхароў (2008). Шчыльнасць насельніцтва 472 чал/км².

### Клімат 
Для Пізы, як і для ўсёй цэнтральнай і паўднёвай Італіі, характэрны міжземнаморскі клімат.

## Гісторыя 
]]
Да прыходу рымлян, верагодна, мясцовасць сучаснага горада была населена лігурыйцамі. Пасля 180 года да н.э. горад уваходзіў у склад Рымскай рэспублікі і была адной з яе ваенна-марскіх базаў. Аб існаванні Пізанскай епіскапіі вядома з 313 года. У VII стагоддзі праз Пізу адпраўляліся ваенныя экспедыцыі да візантыйскай Равены. Гэтыя напады здзяйсняліся з дапамогаў папы Рыгора I. Піза была адзіным цэнтрам візантыйскай Тасканы, якая мірна перайшла да ўлады лангабардаў. Праз некаторы час Піза стала галоўным портам паўночнай часткі Тырэнскага мора і стала галоўным гандлёвым цэнтрам паміж Тасканай, Корсікай, Сардзініяй і паўднёвымі берагамі Францыі і Іспаніі.

Пасля таго як Карл Вялікі разграміў лангабардаў пад камандаваннем Дэзідэрыя ў 774 годзе, Піза перажывала крызіс, які неўзабаве хутка скончыўся. Палітычна горада стала часткай герцагства Лука. У 860 годзе Піза была захоплена вікінгамі на чале з Б'ёрнам Жалезнабокім. У 930 годзе Піза стала павятовым цэнтрам у межах маркі Тусцыя.

У XII—XIII стагоддзях горад вёў вялікае будаўніцтва ў раманскім стылі, гэта значыць над яго ўпрыгожваннем працавала сямейства таленавітых мастакоў і рамеснікаў Пізы, у гэты час расквітае Пізанская школа жывапісу. Нягледзячы на тое, што пізанскія грамадзяне заручыліся падтрымкай імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі і ўмацавалі свае пазіцыі ў гады крыжовых паходаў, канец залатому веку Пізанскай дзяржаўнасці паклала паражэнне ад генуэзцаў у бітве пры Мелорыі ў 1284 годзе. Прычынай паслаблення марской моцы горада стала заіленаванне ракі Арна. Змена рэчышча ракі канчаткова адрэзала Пізу ад марскога гандлю.

## Архітэктура 
У той час як званіца сабору, вядомая як Пізанская вежа, з'яўляецца самым вядомым вобразам гораду. Адным з многіх твораў мастацтва і архітэктуры з'яўляецца гарадская плошча П’яцца дэі Міраколі ( — «Плошча цудаў»), якая знаходзіцца на поўначы ад гістарычнага цэнтра горада.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Фібаначы
* Арацыо Джэнтылескі

## Гл. таксама 
* Dictatus papae

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Гарадскі партал
* Гістарычны партал Пізы


Катэгорыя:Камуны правінцыі Піза
Катэгорыя:Гарады Тасканы
Стаксель

**Стаксель** (гал.: *stagzeil*; ням.: *Stagsegel*; англ.: *staysail*) — асноўны з пярэдніх косых парусоў; ставіцца на штазе (адсюль назва).

У яхтавых парусных аснашчэннях цягавыя характарыстыкі стакселя лепшыя за грот, бо ён не мае тоўстага рангоўта па пярэдняй шкатарыне. Гэта, між іншым, у значнай ступені тлумачыць і лепшыя цягавыя якасці шлюпаў у пар. з кечамі.

Стаксель мае значэнне не толькі на лавіроўцы, але і як сталы, на ўсіх курсах, сродак павелічэння пад'ёмнай сілы пастаўленага за ім грота. Апроч уласнай цягі, стаксель дапамагае і лепшай працы пастаўленага за ім грота. Павелічэнне пад'ёмнай сілы грота дасягаецца за кошт памяншэння завіхрэнняў паветра за ім, і можа дасягаць, пры правільна пастаўленым стакселі (калі канцы стакселя кіруюць паток паветра ўздоўж контура падветранага боку грота), 10—15% на курсе бейдэвінд, 20—25% — на курсе галфвінд і блізкіх да яго. Уздзеянне прыкметнае нават на курсе бакштаг. З іншага боку, дрэнна пастаўлены або няправільна пашыты стаксель, асабліва такі, які моцна заходзіць за машту (генуэзскі), можа значна пагоршыць працу грота. Дзеля павелічэння карыснага эфекту стакселя дамагаюцца яго максімальна магчымай вышыні, у параўнанні з гротам. 

Катэгорыя:Косыя парусы
Катэгорыя:Марскія тэрміны
Аблога Канстанцінопаля (626)

**Аблога Канстанцінопаля (626)** адбылася падчас персідска-візантыйскай вайны (602—629), калі персы заключылі саюз з Аварскім каганатам для сумесных дзеянняў супраць Візантыі.

Скарыстаўшыся адсутнасцю галоўных сіл візантыйскага войска, якія дзейнічалі пад камандаваннем імператара Іраклія ў паўднёва-ўсходнім Прычарнамор’і, войска персідскага палкаводца Шахрбараза зімой 625-626 гадоў выйшла на азіяцкі бераг Басфора. 29 ліпеня 626 году авары цалкам блакіравалі Канстанцінопаль з сушы. У склад аварскага войска ўваходзілі таксама балгары, гепіды і славяне. Насельніцтвам горада авалодаў неспакой, але ўлады цвёрда вырашылі абараняць сталіцу. Абаронай горада кіраваў патрыцый Вон. Візантыйскі флот панаваў на моры і не дазваляў аварам і персам дзейнічаць скаардынавана. Імкнучыся паскорыць развязку, у ноч на 7 жніўня каган распачаў вальны штурм горада з сушы і мора, але візантыйцы адбілі яго з вялікім стратамі аварскага войска. У лагеры кагана пачаўся бязлад, славяне масава дэзерціравалі; запасы прадуктаў харчавання ў авараў канчаліся. 9 жніўня, спаліўшы абложныя машыны, авары знялі аблогу. Пазней перакінутыя з Арменіі войскі пад кіраўніцтвам брата васілеўса, курапалата Феадора, прымусілі персаў ачысціць азіяцкі бераг Басфора.

Разгром візантыйцамі авараў дазволіў вызваліцца з пад іх улады частцы славянаў, якія стварылі сваю дзяржаву Само, а таксама адкрыў балгарам шлях да заваёваў на Балканах.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Аблогі Канстанцінопаля
Катэгорыя:Аварскі каганат
Канстанцінопаль
Канстанцінопаль
Канстанцінопаль
Катэгорыя:Войны Персіі
Катэгорыя:626
Канстанцінопаль
Уладзімір Канстанцінавіч Слабін

**Уладзімір Канстанцінавіч Сла́бін** (нар. , ) — беларускі навуковец, спецыяліст у галіне экалагічнай адукацыі і выхавання.

## Біяграфія 
Скончыў біёлага-хімічны факультэт Віцебскага педагагічнага інстытута (1986) і аспірантуру Інстытута механікі металапалімерных сістэм АН БССР (1990). Працаваў на кафедрах хіміі (1990—2003) і педагогікі (2004—2005) Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта, у Віцебскім філіяле Інстытута сучасных ведаў імя А. М. Шырокава (2003—2004). Кандыдат педагагічных навук (2000), дысертацыя прысвечана даследаванню распрацоўкі і выкарыстання камп’ютарных праграм як сродку экалагічнай адукацыі і выхавання ў выкладанні біялогіі, хіміі і геаграфіі. Член рэдакцыйных калегій часопісаў Історія науки і техніки (Украіна, 2019—2023), Journal of Baltic Science Education (Літва, 2003—2023), Problems of Education in the 21st Century (Літва, 2007—2023), Gamtamokslinis Ugdymas / Natural Science Education (Літва, 2006—2023), Journal of Teacher Education for Sustainability (Латвія, 2005—2007), Eurasian Journal of Mathematics, Science and Technology Education (Турцыя, 2006—2012).

У 2006—2019 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам Цэнтра перадавых тэхналогій у адукацыі (Center for Advanced Technology in Education) і выкладчыкам кафедры хіміі, з 2019 года працуе навуковым супрацоўнікам кафедры хіміі Арэгонскага ўніверсітэта ў Юджыне.

Аўтар Беларускага музычнага календара (2011) і віртуальнай Беларусі ў Second Life (2008—2021).

## Літаратура 
* Слабін Уладзімір Канстанцінавіч  // Памяць: Гарадоцкі р-н: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. С. І. Садоўская; рэдкал. Н. А. Бурунова і інш. — Мн., 2004. — С. 715.

## Спасылкі 
* http://calendar.secondbelarus.com/about 

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава
Андрэй Віктаравіч Багдановіч

**Андрэй Віктаравіч Багдановіч** (, в. , Магілёўская вобласць, Беларусь) — беларускі вясляр, алімпійскі чэмпіён.

## Біяграфія 
На першынстве свету па веславанні ў 2006 годзе атрымаў бронзавы медаль у спаборніцтве на кіламетровай дыстанцыі ў каноэ ў складзе чацвёркі.

На Летніх Алімпійскіх гульнях 2008 у Пекіне спадар Багдановіч атрымаў залаты медаль у дыстанцыі 1000 м у каноэ сярод мужчын у пары з братам Аляксандрам. За спартыўны поспех 20 лютага 2009 года старшыня Магілёўскага абласнога выканаўчага камітэту Пётр Руднік ушанаваў яго разам з братам прэміямі «Чалавек года» за 2008 год памерам у 100 базавых велічыняў (3,5 мільёны рублёў = $1237). 27 лютага 2009 года ў якасці дзяржаўнай узнагароды Андрэй Багдановіч атрымаў трохпакаёвую кватэру ў Мінску па вуліцы Іосіфа Жыновіча. Навучаецца ў Бабруйскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерва.

## Палітычныя погляды 
Падпісаў адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў народных пратэстаў у 2020 годзе.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ Беларусі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Беларусі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па веславанні на байдарках і каноэ
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Бабруйска
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Асіповічаў
Раман Іванавіч Петрушэнка

{{Спартсмен
| імя                 = Раман Петрушэнка
| выява         =Abalmasau, Piatrushenka, Litvinchuk, Makhneu 2010 Belarusian stamp.jpg 
| шырыня              = 
| апісанне выявы    = Петрушэнка другі злева
| пол                 = мужчынскі
| поўнае імя          = Раман Іванавіч Петрушэнка
| арыгінал імя      = | мянушкі            = 
| грамадзянства      =   
| спецыялізацыя       = Веславанне на байдарках і каноэ
| клуб =«Дынама» Мазыр
| дата нараджэння = 
| месца нараджэння = 
| дата смерці =
| месца смерці =
| года кар'еры =
| рабочы бок =
| трэнеры = Уладзімір Уладзіміравіч Шантаровіч
 |рост                 = 191 см
 |вага                 = 91 кг
| медалі = 

{ style="background: transparent"
  
}
{ style="background: transparent"

}
}}
**Раман Іванавіч Петрушэнка** (нар. 25 снежня 1980, Калінкавічы) — беларускі вясляр.

На Летніх Алімпійскіх гульнях 2004 у Афінах Петрушэнка атрымаў бронзавы медаль у дыстанцыі 2500 м у каяку сярод мужчын у пары з Вадзімам Махневым.

На Летніх Алімпійскіх гульнях 2008 у Пекіне Петрушэнка атрымаў залаты медаль у дыстанцыі 1000 м у каяку сярод мужчын у чацьвёрцы з Вадзімам Махневым, Аляксеем Абалмасавым і Артурам Літвінчуком, а таксама бронзавы медаль у дыстанцыі 2500 м у каяку сярод мужчын у пары з Вадзімам Махневым.
Кавалер ордэнаў Айчыны II і III ступені. Узнагароджаны ордэнам Беларускай праваслаўнай царквы Свяціцеля Кірылы Тураўскага II ступені.

З 1998 па 2004 гг. — студэнт Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта.

З 2004 па 2006 гг. — выкладчык кафедры тэорыі і методыкі фізічнага выхавання Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта. З 2006 г. па цяперашні час — выкладчык кафедры тэорыі і методыкі фізічнага выхавання Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта.

Лепшы спартсмен года ў Беларусі (2009).

Жыве ў Мазыры.

## Спасылкі 
* 
* Старонка пра Петрушэнку на афіцыйным сайце Летніх Алімпійскіх гульняў 2008 у Пекіне

Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ Беларусі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Беларусі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па веславанні на байдарках і каноэ
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2004 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па веславанні на байдарках і каноэ
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыны III ступені (Беларусь)
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыны II ступені (Беларусь)
Катэгорыя:Выкладчыкі Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мазыра
Аляксей Аляксандравіч Абалмасаў

{{Спартсмен
 |імя                 = Аляксей Аляксандравіч Абалмасаў
 |выява         = 
 |шырыня              = 
 |апісанне выявы    = 
 |пол                 = 
 |поўнае імя          = 
 |арыгінал імя      = 
 |мянушкі            = 
 |грамадзянства         = 
 |спецыялізацыя       = байдарка, спрынт
 |клуб                = Дынама
 |дата нараджэння       = 
 |месца нараджэння      =  
 |дата смерці         = 
 |месца смерці        = 
 |года кар'еры        = 
 |рабочы бок     = 
 |трэнер              = 
 |рост                = 180 см
 |вага                 = 83 кг
 |медалі              = 

{ style="background: transparent"
  30px|link=Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь
}
}}
**Аляксей Аляксандравіч Абалмасаў** ( у Барысаве) — беларускі вясляр-байдарачнік.

## Біяграфія 
Выступаў за зборную Беларусі на ўсім працягу 2000-х гадоў. На Летніх Алімпійскіх гульнях 2008 у Пекіне Абалмасаў атрымаў залаты медаль у дыстанцыі 1000 м у каяку сярод мужчын у чацвёрцы з Вадзімам Махневым, Раманам Петрушэнкам і Артурам Літвінчуком. Тройчы чэмпіён Еўропы, шматразовы пераможца рэспубліканскіх і моладзевых рэгат. На спаборніцтвах прадстаўляў Мінскую вобласць і таварыства «Дынама», заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь. Цяпер — трэнер па веславанні на байдарках і каноэ.

## Палітычныя погляды 
Падпісаў адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў народных пратэстаў у 2020 годзе.

## Спасылкі 
* 
* Аляксей Абалмасаў — медалі на найбуйнейшых спаборніцтвах

Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ Беларусі
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Беларусі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па веславанні на байдарках і каноэ
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па веславанні на байдарках і каноэ
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыны III ступені (Беларусь)
Вадзім Генадзевіч Махнеў

{{Спартсмен
| імя                 = Вадзім Генадзевіч Махнеў
| партрэт             = 
| памер              = 
| подпіс             = 
| пол                 = мужчынскі
| поўнае імя          = Вадзім Генадзевіч Махнеў
| арыгінальнае імя    = 
| мянушкі            = 
| грамадзянства         = 
| спецыялізацыя = Веславанне на байдарках і каноэ
| клуб =
| дата нараджэння = 
| месца нараджэння = 
| дата смерці =
| месца смерці =
| года кар'еры =
| працоўны бок =
| трэнеры =
| рост =
| вага =
| медалі =

{ style="background: transparent"
  
}
|}}
**Вадзім Генадзевіч Махнеў** () — беларускі вясляр. 

На Летніх Алімпійскіх гульнях 2004 у Афінах Махнеў атрымаў бронзавы медаль у дыстанцыі 2500 м у каяку сярод мужчын у пары з Раманам Петрушэнкам. 

На Летніх Алімпійскіх гульнях 2008 у Пекіне Петрушэнка атрымаў залаты медаль у дыстанцыі 1000 м у каяку сярод мужчын у чацвёрцы з Раманам Петрушэнкам, Аляксеем Абалмасавым і Артурам Літвінчуком, а таксама бронзавы медаль у дыстанцыі 2500 м у каяку сярод мужчын у пары з Раманам Петрушэнкам.

## Палітычныя погляды 
Падпісаў адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля здушэння народных пратэстаў у 2020 годзе.

## Спасылкі 
* 
* Canoe09.ca profile 

Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ Беларусі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па веславанні на байдарках і каноэ
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Беларусі
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2004 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года
Залаты медаль

**Залаты медаль** — медаль, які выкарыстоўваецца як высокая ўзнагарода. У спорце залаты медаль звычайна выдаецца пераможцы спаборніцтва.

## Гл. таксама 
* Срэбны медаль
* Бронзавы медаль

## Спасылкі 
Катэгорыя:Медалі
Катэгорыя:Спартыўная тэрміналогія
Срэбны медаль

]]

**Срэбны медаль** — медаль, які выкарыстоўваецца ў якасці ўзнагароды. У спорце срэбны медаль звычайна выдаецца ўдзельніку, які атрымаў другое месца ў спаборніцтве.

## Гл. таксама 
* Залаты медаль
* Бронзавы медаль

## Спасылкі 
* Дызайн медаляў усіх Алімпійскіх гульняў

Катэгорыя:Спартыўная тэрміналогія
Катэгорыя:Медалі
Бронзавы медаль

]]
**Бронзавы медаль** — медаль, які выкарыстоўваецца ў якасці узнагароды. У спорце бронзавы медаль звычайна выдаецца удзельніку, які атрымаў трэцяе месца ў спаборніцтве.

## Гісторыя 
Канцэпцыя падобнага знака адрознення першапачаткова ўзнікла ў ваеннай справе яшчэ ў Сярэднявеччы, але з часам бронзавым медалём сталі нярэдка адзначаць і небаявыя заслугі. Збольшага гэта адбылося дзякуючы з’яўленню ў ваеннай сферы больш канкрэтызаваных узнагарод (напрыклад: Бронзавы медаль «За воінскую доблесць», Бронзавы медаль «Заслужаным на полі Славы» і г. д.).

У больш агульным плане бронза традыцыйна з’яўляецца найболей распаўсюджаным сплавам, які выкарыстоўваюць для выраба ўсіх відаў высакаякасных медалёў, у тым ліку і мастацкіх.

## Гл. таксама 
* Залаты медаль
* Срэбны медаль

## Спасылкі 
Катэгорыя:Медалі
Катэгорыя:Спартыўная тэрміналогія
Андрэй Сяргеевіч Краўчанка

{{Лёгкаатлет
| імя             = Андрэй Краўчанка
| партрэт         = Andrei Krauchanka Paris 2011.jpg
| поўнае імя      = Андрэй Сяргеевіч Краўчанка
| грамадзянства     = 
 |клуб           = Дынама
| трэнеры = Iгар Сiвадзедаў
| рост = 191 см
| вага = 84 кг
| IAAF = 196475
| сямібор'е = 6303 (2014)
| дзесяцібор'е = 8617 (2007)
| медалі =

 
{ style="background: transparent"

}
| абнаўленне = 14 жніўня 2014
}}

**Андрэй Сяргеевіч Краўчанка** (нар. ) — беларускі лёгкаатлет. Спецыялізуецца ў мнагабор’і. Заслужаны майстар спорту Беларусі.

## Біяграфічныя звесткі 
Выхаванец Гомельскага вучылішча алімпійскага рэзервау, першы трэнер — Іван Пятровіч Гардзіенка.

На Летніх Алімпійскіх гульнях 2008 у Пекіне Андрэй Краўчанка атрымаў срэбны медаль у дзесяцібор’і. Стаў пераможцам нацыянальнага адкрытага публічнага конкурсу «Трыумф. Героям спорту 2008» у Беларусі ў намінацыі «Самы яркі спартыўны момант года».

Пасля завяршэння спартыўнай кар’еры знаходзіўся на службе ў органах дзяржаўнай бяспекі, меў званне маёра. У час пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе звольнены. 8 лістапада 2020 года Андрэй Краўчанка быў затрыманы за ўдзел у «Маршы народаўладдзя» і прысуджаны да 10 сутак арышту.

## Асабістыя рэкорды 
### Дзесяцібор’е 
### Сямібор’е 
## Грамадская дзейнасць 
18 жніўня падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў спартыўнай галіны Рэспублікі Беларусь з патрабаваннем прызнаць несапраўднымі выбары прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, якія прайшлі 9 жніўня 2020 года.

## Спасылкі 
* Старонка аб Краўчанку на афіцыйным сайце Летніх Алімпійскіх гульняў 2008 у Пекіне
* Андрэй Краўчанка ў базе IAAF
* 
* 

Катэгорыя:Дзесяціборцы Беларусі
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі
Катэгорыя:Мнагаборцы Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Петрыкаўскім раёне
Віленскае барока

**Ві́ленскае баро́ка** — умоўная назва мастацкай сістэмы позняга барока ў манументальнай культавай архітэктуры Беларусі. Архітэкутрныя помнікі віленскага барока вызначаюцца пластычнасцю аб’ёмаў, маляўнічасцю сілуэта, створанага стромкімі шмат’яруснымі скразнымі ажурнымі вежамі, фігурнымі атыкавымі франтонамі, якія надаюць галоўнаму фасаду прасторавую структуру. Важную ролю ў стварэнні своеасаблівай школы віленскага барока адыграла творчасць архітэктара I. К. Глаўбіца.

## Значныя помнікі віленскага барока 
* Полацкі Сафійскі сабор
* Барунскі манастыр базыльян
* Беразвецкі кляштар базыльян
* Глыбоцкі касцёл і кляштар кармелітаў
*Глыбоцкі касцёл найсвяцейшай Тройцы
* Івянецкі касцёл і кляштар францысканцаў
* Дзятлаўскі касцёл
* сабор святога Спаса ў Магілёве

## Літаратура 
* Барока ў беларускай культуры і мастацтве / Пад рэд. В. Ф. Шматава. — Мінск: «Беларуская навука», 1998. — 304 с.: іл. — ISBN 985-08-0452-1.
* 
* 
* Габрусь Т. Стваральнікі Віленскага барока // «Наша Вера» № 4 (18), 2001.

## Спасылкі 
* Віленскае барока // 

Катэгорыя:Архітэктура барока
Катэгорыя:Архітэктура Беларусі
Шлюб

**Шлюб** — гістарычна абумоўленая і санкцыяніраваная форма адносін паміж мужчынам і жанчынай, якая ўстанаўлівае іх пэўныя правы і абавязкі адзін да аднаго, да іх дзяцей і грамадства, упарадкоўвае і рэалізуе прыродную патрэбу людзей у працягванні роду. У большасці сучасных дзяржаў, у тым ліку на Беларусі, закон патрабуе адпаведнага афармлення (рэгістрацыі) шлюбу ў спецыяльных дзяржаўных органах. У некаторых краінах прававое значэнне таксама надаецца і шлюбу, які заключаецца ў царкоўных абрадах.  У некаторых краінах рэгіструюць так званыя аднаполыя шлюбы. 

Заканадаўства Рэспублікі Беларусь (Кодэкс аб шлюбе і сям'і ад 1.9.1999 года і іншыя прававыя акты) устанаўлівае і рэгулюе парадак і умовы ўзяцця шлюбу, замацоўвае правы і абавязкі членаў сям'і. Шлюб устанаўліваецца з мэтай аховы асабістых і маёмасных правоў мужа, жонкі і дзяцей, а таксама ў інтарэсах грамадства і дзяржавы. Прававыя асновы параджае толькі шлюб, зарэгістраваны азначаным парадкам.

## Гл. таксама 
* Эндагамія

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17)

Катэгорыя:Дэмаграфія
Катэгорыя:Сям’я
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Раманскі стыль

[міні|[Камянецкая вежа. Раманскі стыль. 1271 — 1288 г.; г. Каменец, Брэсцкая вобл.]]
**Раманскі стыль** — стыль сярэдневяковага еўрапейскага мастацтва X — XIII стагоддзяў. Pаманскі стыль склаўся пад уплывам феадальна-рэлігійнай ідэалогіі, увабраў у сябе элементы старажытнарымскага і візантыйскага мастацтваў і прыйшоў на змену шматлікім мясцовым варыянтам, лакальным стылям (, каралінгскаму і інш.).

## Тэрмін 
Стыль спачатку атрымаў у даследчыкаў розныя вызначэнні: візантыйскі, навагрэчаскі, старагерманскі, раманскі (у сэнсе рымскі). Але ніводная з прыведзеных дэфініцый не можа лічыцца дакладнай і вычарпальнай. Аднак з лёгкай рукі французскіх гісторыкаў  і , якія ўпершыню выкарысталі ў 1820 годзе тэрмін «раманскі стыль», агульнае прызнанне атрымала менавіта гэтая назва.

## Асаблівасці 
 Камуна Отмарсайм, кантон Рыксайм, акруга Мюлуз, дэпартамент Верхні Рэйн, рэгіён Гранд-Эст, Францыя.]]
Вызначальная роля належала суровай, крэпаснога характару архітэктуры (замкі, манастырскія комплексы, цэрквы, гарадскія дамы), якой уласціва сукупнасць набліжаных адзін да аднаго аб’ёмаў рознай вышыні, канструкцыйна аб’яднаных узаемазвязанасцю апор і перакрыццяў, ураўнаважаных вежай-ліхтаром ці купалам над сяродкрыжжам. У ранні перыяд у будынках рабілі плоскія драўляныя перакрыцці, пазней цыліндрычныя і, нарэшце, крыжовыя.

 фасад Майнцкага сабора, XI — XIII ст.]]
У цэлым раманскія храмы працягвалі традыцыі рымскай архітэктуры — тут выкарыстоўваўся прамавугольны храм (базіліка) з прадольнымі нефамі і апсідай. Новым было з’яўленне трансепты — галерэі, перпендыкулярнай нефам. У выніку цэнтральны неф і трансепт складалі крыж, што адпавядала хрысціянскай сімволіцы. Над гэтым перакрыжаваннеКоХг
м размяшчалася вежа (яшчэ адна прыкмета раманскай пабудовы). Найбольш закончаны тып збудаванняў раманскага стылю — манастырская царква (базіліка, крыжападобная ў плане ў Заходняй Еўропе, круглая ў плане ратонда ў Цэнтральнай Еўропе).

Збудаванні вызначаліся манументальнасцю, масіўнасцю канструкцый, аздабляліся абстрактна-геаметрычным арнаментам і скульптурай на тымпанах парталаў, капітэлях апор. У скульптуры і фрэсках пераважалі дагматычнасць, скаваны арнаментальна-плоскасны характар кампазіцыі, умоўная трактоўка фігур у спалучэнні з павышанай экспрэсіяй. Прафесійны ўзровень выканання пабудоў быў не вельмі высокі. Справа ў тым, што іх будавалі непрафесійныя рабочыя або манахі. Толькі ў канцы XII ст. узніклі першыя арцелі муляраў з ліку міран.

Яркія ўзоры архітэктуры раманскага стылю створаны ў Германіі (сабор у Вормсе, XII — XIII ст.), Францыі (царква Нотр-Дам у Пуацье, XII ст.), Італіі ( ў Павіі, XII ст.) і інш. У Беларусі да раманскага стылю належыць Камянецкая вежа.

## Галерэя 

Выява:Церква Святого Пантелеймона поблизу Галича.jpg|Царква св. Панцеляймона ў в. Шаўчэнкава, XII ст. Галыцкі раён, Івана-Франкоўская вобл., Украіна.
Выява:Wormser_Dom_19040325.jpg|Вормскі сабор, 1181 — 1234.
Выява:Bamberger Dom 1880.jpg|Бамбергскі сабор, першая трэць XIII ст.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Círculo Románico: Visigothic, Mozarabic and Romanesque art in Europe 

*
Катэгорыя:Архітэктурныя стылі
Астрагожск

**Астрагожск** () — горад (з 1765 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Астрагожскага раёна Варонежскай вобласці. Насельніцтва 32,3 тыс. чалавек (2006). Заснаваны ў 1652 годзе як астрог на паўднёвых межах Расіі.

Горад размешчаны за 110 км на поўдзень ад Варонежа на рацэ Ціхая Сосна (прыток Дона). За 3 км ад горада — чыгуначная станцыя Астрагожск (на лініі Ліскі — Валуйкі).

Заводы: аўтарамонтны, цагельня, сталярных вырабаў, аліфаварачны, кансервавы, вінны, масласыраробчы, гарбарня, філіял ПА «Працаўніца» (лёгкая прамысловасць), крэйдавапняковы камбінат (пасёлак Капанішча), завод па вытворчасці соладу.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Васіль Уладзіміравіч Дзякаў (1897—1946) — савецкі партыйны дзеяч.
* Іван Мікалаевіч Крамской (1837—1887) — рускі мастак.
* Юлій Таўбін (1911—1937) — беларускі паэт, перакладчык.
* Гаўрыіл Мікалаевіч Траяпольскі (1905—1995) — рускі савецкі пісьменнік, публіцыст, драматург і сцэнарыст, Заслужаны работнік культуры РСФСР (1985). З 1937 па 1954 год загадваў дзяржаўным сортвыпрабавальным участкам па збожжавых культурах у Астрагожску.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Варонежскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1652 годзе
Аблога Канстанцінопаля (717—718)

**Аблога Канстанцінопаля (717—718)** — другая аблога горада арабамі, падчас араба-візантыйскай вайны, пачалася летам 717 года, калі 120-тысячнае войска арабскага военачальніка Масламы з дапамогай магутнага флоту (каля 1800 караблёў) пераправілася праз Гелеспонт у Еўропу і аблажыла горад. Абарону горада ўзначаліў імператар Леў III. Абраўшы тактыку актыўных баявых дзеянняў, ён неаднаразова рабіў вылазкі на сваіх караблях узброеных грэчаскім агнём і нанёс флоту праціўніка сур'ёзныя страты. Вялікую дапамогу абложаным аказалі тагачасныя саюзнікі імперыі – балгары, якія наносілі ўдары па арабам з тылу. Узімку ў лагеры арабаў пачаўся голад, а затым успыхнула эпідэмія. Страціўшы за час аблогі да 100 тысяч чалавек, Маслама 15 жніўня 718 года быў вымушаны адступіць ад горада.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Леў III Ісаўр, візантыйскі імператар часоў абароны Канстанцінопаля ў 717—718

Катэгорыя:Аблогі Канстанцінопаля
Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы Візантыі
Катэгорыя:Бітвы Арабскага халіфата
Катэгорыя:Бітвы Балгарыі
Катэгорыя:Арабскія заваяванні
Катэгорыя:Аблогі VIII стагоддзя
Катэгорыя:718
Катэгорыя:717
Аблога Канстанцінопаля (674—678)

**Аблога Канстанцінопаля (674—678)** падчас араба-візантыйскай вайны, калі мусульманскае войска выйшла на ўсходні бераг Басфора, а флот шчыльна блакіраваў горад з мора. Абсталяваўшы якарную стаянку ў Кізіцы на Мармуровым моры, арабы на працягу чатырох гадоў здзяйснялі спусташальныя набегі на наваколлі сталіцы Візантыйскай імперыі, неаднаразова спрабавалі штурмаваць гарадскія сцены. Летам 678 года эскадра імператара Канстанціна IV знішчыла асноўную частку караблёў праціўніка незадоўга да гэтага вынайдзеным грэчаскім агнём.

Параза на моры прымусіла арабаў зняць аблогу і адступіць у Малую Азію. Каля Сілейскага мора іх флот патрапіў у моцную буру, амаль усе караблі патанулі. Пасля гэтага быў заключаны мір на трыццаць гадоў паміж Візантыяй і Арабскім халіфатам.

## Гл. таксама 
* Араба-візантыйскія войны
* Аблогі Канстанцінопаля

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Сцены Канстанцінопаля, Osprey Publishing, ISBN 1-84176-759-X.

Катэгорыя:Аблогі Канстанцінопаля
Канстанцінопаль
Канстанцінопаль
Катэгорыя:Бітвы Арабскага халіфата
Канстанцінопаль
Катэгорыя:Арабскія заваяванні
Катэгорыя:670-я
Багучар

**Багучар** () — горад (з 1779 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Багучарскага раёна Варонежскай вобласці. Насельніцтва 13,6 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1704 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Багучарка (за 6 км ад упадзення яе ў Дон), за 234 км ад Варонежа.

Прадпрыемствы харчовай прамысловасці, вытворчасць будматэрыялаў.

## Вядомыя асобы 
* Вадзім Іванавіч Тутаў (1932—1999) — спецыяліст у галіне ліцейнай вытворчасці.

## Спасылкі 
* Гарадскі вэбсайт 

Катэгорыя:Гарады Варонежскай вобласці
Барысаглебск

**Барысаглебск** () — горад (з 1779 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Барысаглебскага раёна Варонежскай вобласці. Насельніцтва 68,0 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1698 годзе.

Горад размешчаны на левым беразе ракі Варона, за 240 км ад Варонежа.

Заводы: хімічнага машынабудавання, кацельна-механічны, прыборабудаўнічы, авіярамонтны, півавараны, кансервавы, хлебазавод, цагельня.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Інэса Фёдараўна Брэгман (нар. 1944) — беларускі архітэктар.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Варонежскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1698 годзе