open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Паўночная Асеція

**Паўночная Асеція** (, ) — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на Паўночным Каўказе. Мяжуе з Інгушэціяй, Чачнёю Кабардзіна-Балкарыяй, Стаўрапольскім краем, Паўднёвай Асеціяй і Грузіяй.

Нацыянальны склад: асеціны (62,7 %), рускія (23,2 %), інгушы (3 %), армяне (2,4 %), кумыкі (1,8 %), грузіны (1,5 %).

Падзяляецца на 8 раёнаў:
* Алагірскі раён
* Ардонскі раён
* Дыгорскі раён
* Ірафскі раён
* Кіраўскі раён
* Маздокскі раён
* Правабярэжны раён
* Прыгарадны раён

Найбуйнейшыя гарады: Уладзікаўказ, Маздок, Беслан, Алагір.

## Геаграфія 
### Геаграфія 
Рэспубліка размешчана на паўночным схіле Вялікага Каўказа. Паўночную частку займаюць раўніны і нізіны, пры прасоўванні на поўдзень ландшафт становіцца гарыстым, пераходзіць у Галоўны ці Водападзельны хрыбет Вялікага Каўказа. Найвышэйшы пункт — гара Казбек (5033 м). Рэспубліка мяжуе з Інгушэціяй, Чачнёй, Кабардзіна-Балкарыяй, Стаўрапольскім краем, Паўднёвай Асеціяй і Грузіяй.

### Клімат 
Клімат у рэспубліцы лагодна кантынентальны. На Маздоцкай раўніне — засушлівы, частыя сухавеі; сярэдняя тэмпэратура студзеня −4,3&nbsp;°C, ліпеня +24&nbsp;°C, ападкаў 400—450 мм за год.

## Гісторыя 
### Далучэнне да Расійскай імперыі 
Тэрыторыі, на якіх жылі асеціны, былі сярод першых на Паўночным Каўказе, што былі далучаныя да Расійскай імперыі ў 1774 годзе. Уладзікаўказ стаў першай расійскай фартэцыяй у рэгіёне (заснаваны ў 1784 годзе). У XIX стагоддзі адбылося масавае перасяленне асецін з гор на раўніны ды ў наваколле Маздока.

### Савецкі час 
У 1921 годзе Асеція стала часткай Горскай Савецкай Рэспублікі, атрымаўшы статус аўтаномнай вобласці ў 1924 ды ў 1936 годзе была пераўтвораная ў Паўночна-Асецінскую Аўтаномную Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку.

## Насельніцтва 
Насельніцтва рэспублікі на 2013 год — 706 123 чал., шчыльнасць — 88,41 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва — 64,3 % (2009).
Паўночная Асеція з’яўляецца адным з самых густанаселеных суб’ектаў Расійскай Федэрацыі. Каля паловы насельніцтва рэспублікі (48 %) жыве ва Уладзікаўказе.
Нацыянальны склад: асеціны (68,2 %), рускія (20,8 %), інгушы (3,2 %), армяне (2,3 %), кумыкі (2,3 %), грузіны (1,3 %).

### Населеныя пункты 

## Гл. таксама 
* Помнік воінам-куртацінцам

## Спасылкі 

Катэгорыя:Асеція
Удмурція

**Удмурцкая Рэспубліка** (, ), **Удмурція** () — суб’ект Расійскай Федэрацыі. Плошча — 42,1 тыс. км², што складае 0,25 % агульнай плошчы Расійскай Федэрацыі. Мяжуе на захадзе і поўначы з Кіраўскай вобласцю, на ўсходзе — з Пермскім краем, на поўдні — з Башкартастанам і Татарстанам.

Насельніцтва — 1552,8 тыс. чал. (2005). Шчыльнасць насельніцтва: 36,9 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва: 69,4 %. Нацыянальны склад: рускія — 60,1 %, удмурты — 29,3 %, татары — 6,9 %, іншыя — 3,7 %.
Сталіца — Іжэўск.
Буйнейшыя гарады: Сарапул, Глазаў, Воткінск.

## Геаграфія 
Тэрыторыя рэспублікі — узгорыстая раўніна, паступова зніжацца з поўначы на поўдзень і з усходу на захад; значную частку раздзяляюць даліны рэк і яры. На поўначы — Верхнякамскае ўзвышша (вышыня да 330 м), на захадзе, у басейне р. Кільмезь, — забалочаная нізіна. У паўднёвай частцы Удмурціі невялікія Мажгінскае і Сарапульскае ўзвышша, падзеленыя р. Іж і яе прытокамі. Карысныя выкапні — нафта (радовішча Архангельскае, Чутырска-Кіенгопскае, Мішкінскае і інш.), торф, будматэрыялы (кварцавыя пяскі, гліны, вапнякі і інш.). Удмурція багатая на мінеральныя крыніцы (Варзі-Ятчы, Кізнер).

Клімат умерана кантынентальны. Зіма халодная, лета параўнальна цёплае. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −15,5 °C на поўначы да −14,2 °C на поўдні, ліпеня адпаведна ад 17,5 да 19 °C. Ападкі (400—600 мм у год) па сезонах размяркоўваюцца нераўнамерна; вегетацыйны перыяд доўжыцца з канца красавіка да канца верасня (сума тэмператур 1700—2100 ° С).

Найбуйнейшая рака — Кама (выток знаходзіцца на паўночным усходзе рэспублікі). Астатнія рэкі належаць басейну Камы: Сіва, Іж, Чапца, Кільмезь і інш. На усходзе і паўднёвым усходзе Кама — важная суднаходная артэрыя, якая злучае Удмурцію з Заходнім Уралам, Паволжам і Цэнтрам.

Пераважаюць дзярнова-падзолістыя глебы сярэдняй і моцнай ступені ападзоленасці. На поўдні і паўднёвым усходзе — шэрыя лясныя глебы. На ўсходзе, поўдні і поўначы рэспублікі сустракаюцца астраўкі дзярнова-карбанатных глебаў; слабападзолістыя балотныя глебы — пераважна ў заходніх і паўночных раёнах; алювіяльныя — па далінах рэк.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Іпуць

**І́пуць** — рака ў Клімавіцкім раёне Магілёўскай вобласці, Добрушскім, Гомельскім раёнах Гомельскай вобласці Беларусі, Смаленскай і Бранскай абласцях Расіі, левы прыток ракі Сож (басейн Дняпра).

## Назва 
Назву Іпуць ставяць у адзін шэраг з рачнымі назвамі Іпа (прыток Прыпяці), Іпта (прыток Друці). Назва Іпта выводзіцца ад **Iputa* (з балцкім пашыральнікам *-ut-*).

Пашыральнік *-ut-* вядомы ў балцкім (літоўскім) слова- і назваўтварэнні. З ім утвораныя літоўскія рачныя назвы тыпу *Noruta, Vilnutis, Beržutė*. У цяперашнім літоўскім словаўтварэнні пашыральнік *-ut-* дастаткова прадуктыўны.

Далей на ўсходзе ад Іпуці тапонім  () у вярхах дзесенскай ракі Болвы. Магчыма, такую назву мела не засведчаная на сёння рэчка.

У неакадэмічных інтэрнэт-публікацыях нярэдка сцвярджаецца сувязь назвы Іпуць з літоўскім *upė* «рака».

У балцкай гідраніміі — досыць шырокае фанетычнае вар’іраванне індаеўрапейскага **ab-* са значэннем «цякучая вада, рака» — *ab- (ap-) : ub- (up-)*. Ад іх гідронімы тыпу Обаль, Вопь, Убарць, Упа, якія ўсе значаць «рака».

Магчыма, **ip-* выкарыстоўвалася для называння «ракі» ў гаворцы падняпроўскіх балтаў, што да нас не дайшла, апроч як у выглядзе паасобных гідронімаў.

Верагодны фанетычны варыянт гэтага кораня *Ib-* у гідронімах Ібра (прыток дняпроўскай ракі Цецераў), Ібуж (возера перад сутокамі Дняпра і Дзясны, рака ў басейне дзесенскага прытоку ракі Наўля), Ібердзь (рака на правабярэжным Павоччы), у якіх пашыральнікі *-r-, -ž-, -rd-*, як у літоўскіх гідронімах тыпу *Vint-ur-a, Gab-iž-is, Dag-urd-a*.

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 437 км, у межах Беларусі 64 км. Плошча вадазбору 10 900 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 55,6 м³/с. Агульнае падзенне ракі 84,9 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 м/км.

Пачынаецца за 0,8 км на захад ад вёскі Недзведзь Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці, цячэ па Смаленскай, Бранскай і Гомельскай абласцях, упадае ў Сож на паўночна-ўсходняй ускраіне горада Гомель. Асноўныя прытокі на Беларусі: Няцёша, Хорапуць (злева), Струг, Ачоса (справа).

Вярхоўе ракі на Аршанска-Магілёўскай раўніне, прывусцявы ўчастак у Гомельскім Палессі. Даліна трапецападобная, шырыня яе ў вярхоўі 1—1,5 км, ніжэй 2,5—3,5 км, на ўчастку ад горада Сураж да вусця 4—8 км. Пойма пераважна двухбаковая, у нізоўі перасечаная старыцамі з азёрамі старычнага тыпу. Шырыня яе да вусця ракі Надва 0,2—0,8 км, ніжэй 2,5—3,5 км.

Рэчышча каналізаванае на працягу 24,3 км (ад вытоку да мяжы з Расіяй), ніжэй звілістае; шырыня яго ў вярхоўі 1,5—12 м, на астатнім працягу 20—50 м. Берагі стромкія і абрывістыя, вышынёй 0,5—2 м. Найбольшы ўзровень разводдзя ў красавіку, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 3—4 м. Замярзае ў 1-й палове снежня, крыгалом у канцы сакавіка — пачатку красавіка. На рацэ каля вёскі Цімошкі Клімавіцкага раёна плаціна і сажалка, плаціна ў горадзе Добруш.

На рацэ знаходзяцца гарады Сураж і Добруш.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Ипуть // Вялікая савецкая энцыклапедыя

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прытокі Сажа
Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Бранскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Клімавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Добрушскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Гомельскага раёна
Сем астравоў

**Сем астравоў** — група астравоў у Баранцавым моры. Размешчаны ўздоўж Мурманскага берагу Кольскага паўвострава, насупраць вусця ракі Харлаўкі.

Cамыя значныя — Харлаў і Вішняк (даўжыня 3,7 км, шырыня каля 1 км). Астравы з’яўляюцца часткай Кандалакшскага запаведніка.

Катэгорыя:Астравы Мурманскай вобласці
Катэгорыя:Астравы Баранцавага мора
Кільдзін

**Кільдзін** () — востраў у Баранцавым моры, за 1,5 км ад Мурманскага берага Кольскага паўвострава. Адміністрацыйна падпарадкоўваецца Мурманскай вобласці Расіі.

Даўжыня вострава 17,6 км, шырыня да 7 км. Паверхня — узгорыстае плато, вышынёй да 281 м, складзенае пясчанікамі і сланцамі, якое крута абрываецца на поўначы і захадзе і шырокімі тэрасамі спускаецца да поўдня і ўсходу. Тундравая расліннасць.

## Вядомыя асобы 
* Марыяна Акіндзінаўна Шчоткіна (нар. 1958) — беларуская дзяржаўная дзяячка.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Новосибирское отделение Русского географического общества (РГО)
* Словарь «География России» / Главный редактор А. П. Горкин — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998.
* Остров Кильдин

Катэгорыя:Астравы Баранцавага мора
Катэгорыя:Астравы Мурманскай вобласці
Рыгор Якаўлевіч Кіпрыяновіч

**Рыгор Якаўлевіч Кіпрыяновіч** (, Крайск, Вілейскі павет, Віленская губерня, Расійская Імперыя, (цяпер , Мінская вобласць) — ) — царкоўны гісторык, публіцыст, пісьменнік, прыхільнік школы заходнерусізму.

Выпускнік Літоўскай духоўнай семінарыі (1867). Выхаванец Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі, дзе ў 1873 абараніў магістарскую дысертацыю ''«Жыццё Іосіфа Сямашкі, мітрапаліта літоўскага і віленскага, і ўз'яднанне заходнерускіх уніятаў з праваслаўнай царквой у 1839 г.»*. Манаграфія вытрымала два выданні пры жыцці аўтара. Пасля сканчэння акадэміі Кіпрыяновіч накіраваны выкладчыкам у Літоўскую духоўную семінарыю. Выкладаў латынь, гісторыю і педагогіку, адначасова чытаў лекцыі ў Віленскай мужчынскай гімназіі і жаночым вучылішчы. Актыўна займаўся даследаваннем гісторыі ўніяцкай царквы і каталіцызму ў Беларусі. Аўтар шэрагу манаграфій, а таксама нарысаў *«Іасафат Кунцэвіч»* (1912) і *«Да гісторыі жаночай адукацыі ў Заходняй Расіі»'' (1910).

## Сачыненні 
* Киприанович Г. Я. Жизнь Иосифа Семашки, митрополита литовского и виленского, и воссоединение западно-русских униатов с православной церковью в 1839 года.
* Киприанович Г. Я. Исторический очерк православия, католичества и унии в Белоруссии и Литве, с древнейшего до настоящего времени. — Минск: Изд-во Белорусского Экзархата, 2006. — 351 с.

Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы Беларусі
Катэгорыя:Заходнерусізм
Катэгорыя:Гісторыкі праваслаўнай царквы Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Астравы Дэ-Лонга

**Астравы Дэ-Лонга** — група астравоў ва Усходне-Сібірскім моры, у складзе архіпелага Новасібірскіх астравоў. Знаходзяцца на паўночным усходзе ад вострава Новая Сібір. Архіпелаг уключае астравы:
* Жане́ты
* Генрыеты
* Бэ́нета
* Вількіцкага
* Жохава

Агульная плошча складае 228 км². Вышыня — да 426 м (о. Бэнета). Астравы Жанеты, Генрыэты і Бэнета адкрытыя ў 1879—1881 гг. экспедыцыяй Джорджа Дэ-Лонга на яхце «Жанета». Іншыя два вострава адкрыты гідраграфічнай экспедыцыяй Вількіцкага на судах «Вайгач» і «Таймыр» у 1914 годзе.

## Гл. таксама 
* Заліў Дэ-Лонга
Каспля

**Каспля** — рака ў Смаленскай вобласці Расіі і Віцебскім раёне Беларусі, левы прыток Заходняй Дзвіны.

Даўжыня Касплі складае 136 км, у межах Беларусі 20 км. Плошча вадазбору 5410 км², у межах Беларусі 513 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 35 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 ‰.

## Назва 
У назве Каспля бачаць дзве асновы, з іх другую выводзяць ад літоўскага *upė* "рака".

## Асноўныя прытокі 
**Злева**: Вымнянка, Неварожка. **Справа**: Жараспея, Габза.

## На рацэ 
**Гарады**: Дзямідаў. **Гарадскія пасёлкі**: Сураж.

## Агульнае 
Выцякае з возера Каспля ў Смаленскім раёне на ўсходніх схілах Віцебскага ўзвышша, у нізоўі цячэ па Суражскай нізіне, вусце каля г.п. Сураж. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў 1-й дэкадзе сакавіка, найбольшая вышыня над межанным узроўнем (у Беларусі) 9,1 м (1956). Замярзае ў 1-й дэкадзе снежня, крыгалом у пачатку сакавіка.

Даліна пераважна трапецападобная, шырынёй 300—400 м (у вярхоўі да 3 км). Пойма ніжэй вусця Габзы перарывістая, шырыня яе 100—200 м.

Рэчышча слабазвілістае, шырынёй 10—30 м у верхнім цячэнні і да 40—50 м у ніжнім.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны
Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Віцебскага раёна
Чувашыя

**Чувашыя** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на ўсходзе Рускай раўніны, пераважна на правабярэжжы Волгі паміж яе прытокамі Сурай і Свіягай.

Насельніцтва рэспублікі 1292,2 тыс. чал. (2006) (1299,3 — 2005). Шчыльнасць насельніцтва: 70,4 чал./км² (2006), удзельная вага гарадскога насельніцтва: 61,0 % (2006) (60,9 % — 2005).

Чувашыя мяжуе з Ніжагародскай вобласцю на захадзе, з Рэспублікай Марый Эл на поўначы, з Татарстанам на ўсходзе і з Мардовіяй і Ульянаўскай вобласцю на поўдні. Сталіца рэспублікі — горад Чэбаксары.

Нацыянальны склад: чувашы (67,69 %), рускія (26,53 %), татары (2,77 %), мардва (1,22 %), украінцы (0,49 %), марыйцы (0,27 %).

Падзяляецца на 21 раён. Буйнейшыя гарады Чэбаксары і Новачэбаксарск, у якіх пражывае тры чвэрці гарадскога насельніцтва рэспублікі.

## Вядомыя асобы 
* Іван Іларыёнавіч Бардышаў
* Сцяпан Іларыёнавіч Іларыёнаў
* Аляксандр Пятровіч Кедзяраў (нар. 1947) — спартсмен (стралковы спорт, стральба кулявая), заслужаны майстар спорту СССР

## Гл. таксама 
* Чувашская Вікіпедыя
* Чувашскі дзяржаўны тэатр оперы і балета

## Спасылкі 
*
Руская пліта

**Руская пліта** — буйнейшая тэктанічная структура Усходне-Еўрапейскай платформы, ахоплівае амаль усю тэрыторыю Беларусі, працягваецца ў сумежных краінах.

На захадзе Рускай пліты ў скляпенневых частках Беларускай антэклізы і Варонежскай антэклізы фундамент залягае каля паверхні Зямлі, часам утварае агаленні. На ўсходзе пліты найбольш буйная Волга-Уральская антэкліза. Цэнтральную частку Рускай пліты займае Маскоўская сінекліза, якая на паўночным усходзе пераходзіць у Мезенскую. На ўсходняй ускраіне пліты Камска-Бельскі перыкратонны прагін, на заходняй — Балтыйска-Прыднястроўская зона перыкратонных прагінаў, у складзе якой Балтыйская сінекліза, Падляска-Брэсцкая ўпадзіна. На паўднёвым усходзе платформы Прыкаспійская ўпадзіна (найбольш глыбокая). Паміж антэклізамі шэраг позніх (палеазойскіх) аўлакагенаў: Прыпяцка-Данецкі, Вяцкі, Дона-Мядзведзіцкі. У мезазоі і раннім кайназоі над Прыпяцка-Данецкім аўлакагенам утварылася Прыпяцка-Дняпроўская сінекліза. Перад горнымі збудаваннямі Урала і Карпат утварыліся Перадуральскі і Перадкарпацкі краявыя прагіны.

На тэрыторыі Беларусі пліта ўключае наступныя структурныя элементы:
* Беларуская антэкліза
* Варонежская антэкліза
* Жлобінская седлавіна
* Балтыйская сінекліза
* Аршанская ўпадзіна
* Падляска-Брэсцкая ўпадзіна
* Палеская седлавіна
* Прыпяцкі прагін
* Мікашэвіцка-Жыткавіцкі выступ
* Брагінска-Лоеўская седлавіна
* Дняпроўска-Данецкі прагін
* Латвійская седлавіна
* Маскоўская сінекліза

## Літаратура 
* *Гарэцкі Р.* Усходне-Еўрапейская платформа //  С. 274-275.

Катэгорыя:Тэктоніка Беларусі
Катэгорыя:Тэктоніка Расіі
Катэгорыя:Тэктоніка Украіны
Катэгорыя:Усходне-Еўрапейская платформа
Бурація

**Бура́ція** (; ) — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы Усходняй Сібіры ў Забайкаллі, мяжуе з Іркуцкай і Чыцінскай абласцямі, Тывой і Манголіяй. Абмываецца возерам Байкал. Насельніцтва Бураціі — 971,9 тыс. чал. (2024). Шчыльнасць насельніцтва: 2,8 чал./км² (2005), удзельная вага гарадскога насельніцтва: 57,0 % (2005).

## Гісторыя 
У 1703 годзе Бурація па дагаворы, падпісаным Пятром I, увайшла ў склад Маскоўкай дзяржавы.

30 мая 1923 была створана **Бурат-Мангольская АССР** у складзе РСФСР. У 1937 г. са складу Бураціі былі вылучаны Усць-Ардынская і Агінская Бурацкія аўтаномныя акругі. У 1958 г. ператвораная ў **Бурацкую АССР**. З 1992 Бурація — рэспубліка ў складзе Расійскай Федэрацыі.

## Геаграфія 
Цаган-Дабан, Цаган-Хуртэй.

## Насельніцтва 
Нацыянальны склад: рускія (67,8 %), бураты (27,8 %), немцы (1,16 %), украінцы (0,98 %), татары (0,83 %).

У Бураціі 6 гарадоў, 21 адміністрацыйны раён, 12 пасёлкаў гарадскога тыпу і 631 сельскі населены пункт:

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Сайт бурацкага народа
* Сайт пра Бурацію
* Навіны Бураціі
Татарстан

**Рэспубліка Татарстан** (; ) — суб’ект Расійскай Федэрацыі.

Плошча 67836,2 км². Насельніцтва 3 786 400 чалавек па стане на (2010), гарадское — 74,5 % (2005). Шчыльнасць насельніцтва: 55,8 чал./км (2010). Большасць насельніцтва складаюць татары (52,92 %) і рускія (39,49 %). У складзе рэспублікі 43 раёна, 20 гарадоў (з іх 14 — рэспубліканскага падначалення), 21 пасёлак гарадскога тыпу, 897 сельскіх рад. Сталіца — горад Казань.

## Геаграфія 
[thumb|left|Краявід [Мянзелінскам]]
У рэльефе вылучаюць 3 вобласці: Перадволжа (на правым беразе Волгі), Перадкам’е (на поўнач ад Камы) і Закам’е (на поўдзень і паўднёвы ўсход ад Камы). Каля 90 % тэрыторыі займаюць нізінныя раўніны; найбольшыя вышыні ў межах Бугульмінска-Белябееўскага (да 343 м) і Прыволжскага узвышшаў на правым беразе Волгі. Перадволжа і Вяцка-Камскі водападзел моцна раздзеленыя ярамі. На тэрыторыі Татарстана размяшчаецца частка Волга-Уральскай нафтагазаноснай вобласці, у межах якой знаходзяцца радовішчы нафты. Ёсць радовішчы бентанітавых глін, гіпсу, жвіру і іншых будматэрыялаў, торфу.

Клімат умерана кантынентальны. Сярэднія тэмпературы студзеня ад −13 °C на паўднёвых захадзе да −14,8 ° на поўначы і паўночным усходзе, ліпеня ад 18,6 °C на поўначы да 19,6 °C на поўдні. У Перадкам’і і Перадволжы выпадае 450 мм ападкаў у год, у Заходнім Закам’і — 400 мм. Вегетацыйны перыяд каля 170 сутак.

Агульная плошча вадаёмаў складае каля 5,2 % усёй тэрыторыі. Па тэрыторыі Татарстана працякаюць Волга (у межах Татарстана — 177 км), Кама (380 км), Белая (каля 60 км) і Вятка (каля 50 км); каля 120 малых рэк. У межах Татарстана знаходзіцца амаль палова Куйбышаўскага вадасховішча.

Звыш 16 % тэрыторыі Татарстана пакрыта лясамі, пераважна лісцянымі (81 % усіх лясоў); асноўныя масівы лясоў — у басейне рэк Зай, Шэшма, Чэрэмшан і на ўсходзе Перадкам’я.

## Вядомыя асобы 
* Закі Нуры
* Уладзімір Міхайлавіч Бехцераў
* Мінцімер Шарыпавіч Шайміеў
* Рустам Нургаліевіч Мініханаў
* Габдулхай Хурамавіч Ахатаў
* Ікрам Халімавіч Вайзулін
* Дзмітрый Іванавіч Гарбуноў (1924—1944) — Герой Савецкага Саюза.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Пентагон

**Пентагон** (літар. пяцікутнік) — будынак у Вашынгтоне, галоўная сядзіба Дэпартаменту абароны ЗША. Таксама, публіцыстычны сінонім для самога амерыканскага ваеннага ведамства.
Збудаваны ў 1943, пяцікутны ў плане будынак застаецца адным з найбольшых офісных будынкаў у свеце памерамі (зв. 28 км калідораў) і персаналам (да 23 тыс. работнікаў і 3 тыс. абслугі), а таксама адным з найбольш эфектыўных — пераход паміж двума адвольнымі пунктамі будынку займае не болей за 7,5 мін.

## Праект 
Галоўнымі архітэктарамі праекту былі Эдвін Бергстрам і Дэвід Дж. Вітмер. Будынак быў задуманы і аформлены ў заданне ў ліпені 1941 начальнікам Аддзелу будаўніцтва Штабу галоўнага кватэрмайстра, брыгадным генералам Брэганам Б. Самервелам, і мусіў задавальняць патрэбу ў месцы для памножанага персаналу Ваеннага дэпартаменту ЗША, які тады мясціўся ў 17 розных будынках у трох гарадах. Заданая змястоўнасць будынку складала 40 тыс.ч. Асноўныя рысункі і перспектыўныя планы праекту былі скончаныя за 5 дзён, пад 22.7.1941, канчаткова ўхваленыя 14.8.1941.

Незвычайная пяцікутная форма будынку была вынікам яго пачатковай прывязкі побач з Арлінгтонскімі мемарыяльнымі могілкамі, на зямельным участку, зрэзаным на куце дарогай. Самая пачатковая форма — простакутніка са зрэзаным рогам, была адкінутая як неэфектыўная, што і абумовіла выбар формы правільнага пяцікутніка, які даў назву будынку. Дзеля эфектыўнасці выкарыстання месца быў прыняты план канцэнтрычных контураў, злучаных радыяльнымі, з канцэнтрычнымі раздзяляльнымі дварамі. Адметна, што эскізны і рабочы праект былі скончаныя за 34 дні.

Аднак, змяшчэнне будынку побач з Арлінгтонскім мемарыялам і на лініі прагляду ў бок гістарычнага цэнтру Вашынгтону, выклікала сур’ёзныя пярэчанні, і Ф. Рузвельт скарыстаў сваё права перамясціць пляцоўку далей на поўдзень, тым самым, між іншым, змясціўшы будынак у зону паводкавага затаплення.

## Будаўніцтва 
Будаўніцтва вялося на месцы балотаў і пустак, была пачатая 11.9.1941 і скончаная 15.1.1943. Падмурак запатрабаваў перамяшчэння 4,2 млн куб.м зямлі і мацавання 41.492 бетонных паляў. Дадаткова, з прылеглага рэчышча Патамаку былі вынятыя 680 тыс. т пяску і жвіру, якія былі перапрацаваныя ў 333 тыс. куб.м бетону, які пайшоў на сцены будынку.

У найбольш напружаныя часіны на будоўлі працавалі ў тры змены 15 тыс.ч., уночы — пад святлом пражэктараў. Будоўля адбывалася так хутка, что часам апярэджвала праектаванне. Так, пяты паверх, які спачатку не планаваўся, застаўся без вокнаў.

Будоўля каштавала 83 млн долараў (: Кошты ЗША 1943), але з тым, што будынак замяніў сабою 17 іншых будынкаў Дэпартаменту абароны, ён акупіўся за 7 гадоў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Carolyn Gard*. The Attack on the Pentagon on September 11, 2001 // The Rosen Publishing Group, 2003, 64 стар.
* *Alfred Goldberg.* Pentagon 9/11 // Government Printing Office, 2007, 280 стар.

## Спасылкі 
* Афіцыйная пляцоўка будынку ў Сеціве. 

Катэгорыя:Узброеныя сілы ЗША
Катэгорыя:Вашынгтон
Катэгорыя:Архітэктура ЗША
Маскоўская вобласць

**Маскоўская вобласць** () — суб’ект Расійскай Федэрацыі, знаходзіцца ў цэнтры Рускай раўніны, у міжрэччы Акі і Волгі, паміж 54° і 57° паўночнай шыраты і паміж 35° і 40° усходняй даўгаты.

Гістарычна вобласці папярэднічала Маскоўская губерня, заснаваная Пятром I у 1708 г. Вобласць была створана 14 студзеня 1929 г., падчас ператварэнняў адміністрацыйнай сістэмы краіны.

Рэльеф раўнінны, з поўначы і захаду — Смаленска-Маскоўскае ўзвышша, на ўсходзе — Мяшчорская нізіна. Мяжуе на паўночным захадзе і на поўначы з Цвярской вобласцю, на поўначы — з Яраслаўскай, на паўночным усходзе і на ўсходзе — з Уладзімірскай, на паўднёвым усходзе — з Разанскай, на поўдні — з Тульскай, на паўднёвым захадзе — з Калужскай, на захадзе — са Смаленскай абласцямі.

Адміністрацыйны цэнтр — горад Масква, які адначасова з’яўляецца і самастойным суб’ектам Расійскай Федэрацыі.

## Геаграфія 
## Гісторыя 
## Насельніцтва 
Агульная колькасць насельніцтва —  чал. (2006). Большую частку насельніцтва Маскоўскай вобласці (звыш 90 %) складаюць рускія. Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва — 144,1 чал./км² (2005) — самая вялікая сярод расійскіх рэгіёнаў, што абумоўлена высокай доляй гарадскога насельніцтва — 80,5 % (2005). Найбольшая шчыльнасць у найбліжэйшых да Масквы раёнах (Любярэцкім, Балашыхінскім, Хімкінскім, Краснагорскім і інш.), найменшая — ва ўскраінных раёнах — Латошынскім, Шахоўскім, Мажайскім, дзе яна складае каля 20 чал./км²; рэдка заселеная таксама ўсходняя частка Мяшчэрскай нізіны (меней 20 чал./км²).

Нацыянальны склад: рускія (90,87 %), украінцы (2,23 %), татары (0,80 %), беларусы (0,64 %) і іншыя

Падзяляецца на 36 раёнаў. Буйнейшыя гарады: Балашыха, Падольск, Хімкі, Каралёў, Мыцішчы, Люберцы.

## Вядомыя асобы 
* Сямён Фарада
* Уладзімір Георгіевіч Сарокін
* Міхаіл Яўграфавіч Салтыкоў-Шчадрын
* Сава Цімафеевіч Марозаў
* Анатоль Канстанцінавіч Сульянаў
* Міхаіл Ціханавіч Кузняцоў (1925—1944) — Герой Савецкага Саюза
* Іван Мікалаевіч Зубачоў — адзін з кіраўнікоў абароны Брэсцкай крэпасці

## Гл. таксама 
* Абухава
* Вярэя
* Тайнінскае
* Арэхава-Зуева

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Барыс Карлавіч Пуга

**Барыс Карлавіч Пуга** () — савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч, Міністр унутраных спраў СССР (1990—1991), член Дзяржаўнага камітэта па надзвычайным становішчы СССР.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 19 лютага 1937 года ў г. Калінін. Латыш, член КПСС з 1963 года. Скончыў Рыжскі політэхнічны інстытут. З 1961 года на камсамольскай працы: сакратар камітэта камсамола завода, затым — другі і першы сакратар райкама камсамола, затым — загадчык сектарам ЦК ЛКСМ, затым — першы сакратар ЦК ЛКСМ, затым — сакратар ЦК УЛКСМ, затым — інспектар ЦК КПСС, затым — загадчык аддзелам ЦК Кампартыі Латвіі, затым — першы сакратар Рыжскага гаркама партыі.

З 1977 года працаваў у КДБ Латвійскай ССР. З 1980 года — старшыня Камітэта дзяржаўнай бяспекі Латвійскай ССР. У 1984—1988 гадах — першы сакратар ЦК Кампартыі Латвійскай ССР. Быў дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР адзінаццатага склікання. Быў членам ЦК КПСС (1986—1990). Старшыня камітэта партыйнага кантролю пры ЦК КПСС (1988—1990) і кандыдат у члены Палітбюро ЦК КПСС у верасні 1989 — ліпені 1990. Член і старшыня ЦК КПСС у ліпені 1990 — красавіку 1991. З 11 снежня 1990 года — Міністр унутраных спраў СССР. 4 лютага 1991 года Барысу Пуга было прысвоена воінскае званне генерал-палкоўніка.

Член ДКНС. Пракуратурай СССР у дачыненні Пуга Б. К. была ўзбуджана крымінальная справа за ўдзел у ДКНС. Па афіцыйнай версіі 22 жніўня 1991 года пасля правалу ДКНС пры спробе арышта застрэліўся разам з жонкай.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Постаці спецслужбаў Латвіі
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў СССР
Катэгорыя:Члены ДКНС
Катэгорыя:Застрэліліся ў СССР
Жлобінская седлавіна

**Жлобінская седлавіна** — тэктанічная структура ў Беларусі (Гомельская вобласць), падзяляе Беларускую і Варонежскую антэклізы і з'яўляецца перамычкай паміж Аршанскай упадзінай і Прыпяцкім прагінам.

Мае асіметрычную будову: паўночны яе схіл з'яўляецца досыць спадзістым, а паўднёвы ўяўляе сабой сістэму ступенчатых разломаў. Даўжыня 50 км, шырыня 45 км. На захадзе мяжуе з Бабруйскім пахаваным выступам Беларускай антэклізы, на поўначы — з Аршанскай упадзінай, на ўсходзе — з Суражскім пахаваным выступам, на поўдні з Гарадоцка-Хацецкай тэктанічнай ступенню (некаторыя даследчыкі адносяць яе да глыбока пахаванай часткі Жлобінскай седлавіны) Прыпяцкага прагіну.

Крышталічны фундамент у межах седлавіны залягае на глыбіні ад -650 да -900 м. Платформавы чахол складзены пераважна з рыфейскіх і вендскіх адкладаў, якія перакрываюцца сярэднедэвонскімі, юрскімі, мелавымі, палеагенавымі, неагенавымі і антрапагенавымі ўтварэннямі.

Пачатак фарміравання Жобінскай седлавіны ў познім пратэразоі. Блізкі да сучаснага выгляд яна набыла ў канцы герцынскага этапу. У палеазоі і да сярэдняга мезазою на тэрыторыі седлавіны пераважалі ўзыходныя тэктанічныя рухі. У жывецкі час дэвонскага перыяду, юрскім, мелавым, палеагенавым перыядах раён падвяргаўся адмоўным тэктанічным рухам і быў неглыбокім морам. Ад неагену да антрапагену ўключна тэрыторыя Жлобінскай седлавіны ўзвышаецца над узроўнем мора і з'яўляецца месцам намнажэння кантынентальных асадкаў.

## Літаратура 
* *Гарэлік З.* Жлобінская седлавіна // 
* *Шкуратаў У.* Жлобінская седлавіна // 

Катэгорыя:Геалогія Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Тэктоніка Беларусі
Катэгорыя:Усходне-Еўрапейская платформа
Альбрэхтаўскі стэарынавы і мылаварны купецкі завод

**Альбрэхтаўскі стэарынавы і мылаварны купецкі завод**, прадпрыемства, якое працавала ў 1836—1910 гадах у былым маёнтку Альбрэхтава Пінкавіцкай воласці (цяпер у г.Пінску).

Малы сярэбраны медаль Усерасійскай прамысловай выстаўкі (1861), таксама Сярэбраныя медалі ў 1865—1870. Прадукцыя збывалася ў Кіеў, Мінск, Варшаву, Вільню. Абсталяванне прыводзілася ў рух паравымі машынамі (з 1860), ужывалася дыстыляцыя і іншыя сучасныя метады перапрацоўкі сала для свечак.

Працавалі 213 рабочых (1877), выпуск прадукцыі на 300 тыс. руб. (1898; : Кошты Расіі 1890-1899). Працоўны дзень з 5 раніцы да 5 вечара, 2 гадзіны перапынку. Сярэдняя заплата за тыдзень у жанчын 1,5—2 руб., у мужчын 4—5 руб.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Гісторыя Пінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1836 годзе
Катэгорыя:1836 год у Беларусі
Катэгорыя:Зніклі ў 1910 годзе
Альбярцінская суконная памешчыцкая фабрыка

**Альбярцінская суконная памешчыцкая фабрыка** — прадпрыемства, якое працавала ў 1813—1905 гг. у былым маёнтку Альба Слонімскага павета (цяпер г. Слонім).

Сярэбраныя медалі Варшаўскай выстаўкі (1857) і Усерасійскай прамысловай выстаўкі (1882) за высокую якасць сукна, драпу, трыко, корту, фланэлі і інш.

Рухавікі спачатку вадзяныя, потым паравыя (1896). Абсталяванне складалася з ручных і механічных ткацкіх станкоў, часальных і прадзільных машын. Простую воўну куплялі ў мястэчку Косава, мерыносавую — у Расіі, фарбавальныя матэрыялы — за мяжой. Пры фабрыцы было вучылішча падрыхтоўкі рабочых.

Працавалі 503 рабочых (1858), аб’ём прадукцыі 128 тыс. аршынаў коштам (ацэнка) 255 тыс. руб. (1879). Рабочы дзень доўжыўся 12 гадзін потым быў трохі скарочаны.

Вясной 1876 года 400 рабочых удзельнічалі ў стачцы з патрабаваннем палепшыць матэрыяльнае становішча.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Гродзенскай вобласці
Катэгорыя:Слонім
Катэгорыя:Эканоміка Слонімскага раёна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1813 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1905 годзе
Катэгорыя:1813 год у Беларусі
Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара

**Барысаўшчынскі (Чарняўскі) металургічны завод царскага двара** — прадпрыемства, якое працавала ў 1854—1880 у маёнтку Барысаўшчына каля вёскі Чарняўка (цяпер — Барысаўскі раён Мінскай вобласці).

Бронзавы медаль Усерасійскай прамысловай выстаўкі ў Маскве (1870).

Сыравінай былі мясцовыя балотныя руды, з якіх на драўняным вугалі выплаўлялі чыгун, пудлінгавае, паласавое шыннае, круглае, квадратнае і доўгае жалеза, адлівалі і будавалі машыны, у тым ліку паравыя.

Працавалі 437 рабочых (1867). Выплаўка чыгуну дасягала 120 тыс. пудоў (1867?), апроч таго, штогод выплаўлялі па 20—72 тыс. пудоў жалеза і сталі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Барысаўскага раёна
Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Мінскай вобласці
Катэгорыя:З’явіліся ў 1854 годзе
Катэгорыя:1854 год у Беларусі
Катэгорыя:Металургічныя прадпрыемствы Беларусі
Беражанскі гадзіннікавы завод царскага двара

**Беражанскі гадзіннікавы завод царскага двара, Беражанская гадзіннікавая мануфактура** — прадпрыемства, якое працавала ў 1784—1793 гг. у сяле Беражань былога Дубровенскага графства Горацкага павета каля Шклова.

Прадпрыемства было заснавана з ініцыятывы графа Р. А. Пацёмкіна, якому належала Дуброўна. У Беражань у 1784 годзе быў выпісаны майстар Нордштэйн са Швецыі, якому даручылі будаўніцтва гадзіннікавай мануфактуры і навучанне 33 прыгонных хлопчыкаў з суседніх вёсак збіраць «усякага роду гадзіннікі» для царскага двара.

У 1789 годзе выраблена гадзіннікаў і іншых рэчаў на 9729 рублёў. Паведамляецца, што паводле якасці гадзіннікі не саступалі лепшым заходнееўрапейскім.

У 1794 годзе паводле загаду Кацярыны II завод перавялі ў горад Екацярынаслаў, потым у вёску Купава пад Масквой.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Шклоўскі раён
Катэгорыя:Мануфактуры Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1784 годзе
Катэгорыя:1784 год у Беларусі
Катэгорыя:Зніклі ў 1793 годзе
Ваўкавыская купецкая суконная мануфактура

**Ваўкавыская купецкая суконная мануфактура**, прадпрыемства, якое працавала ў 1825—1832 у Ваўкавыску.

Прадпрыемства атрымала «пахвалу за поспехі фабрыкі» ад журы першай Публічнай выстаўкі расійскіх мануфактурных вырабаў (1829).

Працавалі 259 рабочых (1828).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Ваўкавыска
Катэгорыя:Прадпрыемствы Ваўкавыска
Катэгорыя:Мануфактуры Беларусі
Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Гродзенскай вобласці
Віцебская купецкая фабрыка аптычных вырабаў

**Віцебская (купецкая) фабрыка аптычных вырабаў** — прадпрыемства, якое працавала ў 1892—1941 гадах у Віцебску. Першае прадпрыемства такога роду ў Расійскай імперыі.
 
Пасля 1917 года праведзена рэканструкцыя, летам 1941 года фабрыка эвакуіравана ў гарадскі пасёлак Суксун Пермскай вобласці РСФСР. Пасля Вялікай Айчыннай вайны ў будынку фабрыкі быў заснаваны завод электравымяральных прылад.

## Узнагароды 
Два Залатыя медалі Усерасійскіх выставак (пачатак XX ст.) за высакаякасныя аптычныя і фізічныя інструменты, акуляры і пенснэ.

## Рэсурсы 
Фабрыка мела паравую машыну, 10 замежных станкоў (1910).

Працавалі 125 рабочых (1913), кошт прадукцыі 115 тыс. руб. (1913).

## Літаратура 
* 
* Віцебская акулярная фабрыка // 

Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Прадпрыемствы Віцебска
Катэгорыя:Гісторыя Віцебска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1892 годзе
Катэгорыя:1892 год у Віцебску
Катэгорыя:Зніклі ў 1941 годзе
Гродзенская купецкая акцыянерная тытунёвая фабрыка

**Гродзенская купецкая акцыянерная тытунёвая фабрыка**, прадпрыемства, якое было заснавана ў 1859 у Гродна.

Сярэбраны медаль на Усерасійскай выстаўцы ў Маскве (1882).

Спачатку фабрыка была дробнай мануфактурай, потым для збудавалі шматпавярховы будынак з паравымі машынамі, станкамі на вул. Маставой, 6.

Махорку куплялі ў расійскіх губернях, тытунь вышэйшага гатунку — у Амерыцы.

Працавалі 1400 рабочых (1913), кошт прадукцыі на 3500 тыс. руб. і 3000 тыс. руб. акцызу (1913). Рабочы дзень складаў 11 гадзін для дарослых і 10 гадзін для дзяцей. Склады прадукцыі фабрыка мела ў Варшаве, Вільні, Сімферопалі і інш.

На фабрыцы былі частымі стачкі: дзве ў 1899, у 1905, у 1906. У выніку былі задаволеныя патрабаванні рабочых аб павышэнні заплаты, паляпшэнні бытавых умоваў і скасаванні штрафаў.

Фабрыка працавала і пасля 1921. Была разбураная ў гады вайны, адноўленая ў 1945.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Гродна
Гродзенская карандашная купецкая фабрыка

**Гродзенская карандашная купецкая фабрыка** — прадпрыемства, якое працавала ў 1878—1890 у Гродне.

Бронзавы медаль на Усерасійскай прамыслова-мастацкай выстаўцы ў Маскве (1882).

Працавалі 50 рабочых, кошт прадукцыі 60 тыс. руб. (1880, 1884).

Графіт куплялі ў Расіі і за мяжой, алоўкі рабілі з кедру і ліпы на станках, якія прыводзіліся ў рух паравой машынай 12 кс.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Гродна
Грудзінаўская суконная мануфактура

**Грудзінаўская суконная мануфактура** — колішняя мануфактура, якая працавала ў 1813—1837 гадах у вёсцы Грудзінаўка Быхаўскага павета.

Вялікі сярэбраны медаль на першай Публічнай выстаўцы расійскіх мануфактурных вырабаў у Пецярбургу (1829) за добрую якасць і прыймальны кошт сукна.

Працавалі 103 рабочыя (на 1823 год).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мануфактуры Беларусі
Катэгорыя:Грудзінаўка
Катэгорыя:З’явіліся ў 1813 годзе
Катэгорыя:1813 год у Беларусі
Катэгорыя:Зніклі ў 1837 годзе
Барысценеўскі косцеабпальны і клеяварны купецкі завод

**Барысценеўскі косцеабпальны і клеяварны купецкі завод** — прадпрыемства, якое працавала ў 1865—1914 гадах у маёнтку Барысценева Высоцкай воласці Аршанскага павета.

Вялікі сярэбраны медаль міністэрства земляробства і дзяржаўнай маёмасці на выстаўцы ў Магілёве (1896).

Прадпрыемства вырабляла касцяную муку для угнаенняў, сталярны клей, касцяны вугаль, мыла, гліцэрын і інш.

Працавалі 50 рабочых (1905), гадавы кошт прадукцыі 28 тыс. руб. (1905).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Аршанскага раёна
Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Віцебскай вобласці
Катэгорыя:З’явіліся ў 1865 годзе
Катэгорыя:1865 год у Беларусі
Катэгорыя:Зніклі ў 1914 годзе
Катэгорыя:Берасценава
Скідзельскае паўстанне (1939)

**Скідзельскае паўстанне** — збройнае выступленне супраць польскіх уладаў, якое адбылося ў верасні 1939 года на тэрыторыі Скідзельскай гміны ў час 2-й сусв. вайны і савецкага паходу ў Заходнюю Беларусь.

Выступленне пачалося ў Скідзелі пад кіраўніцтвам рэвалюцыйнга камітэта на чале з членамі былой КПЗБ М. Літвіна, Г. Шагуна, А. Мазалеўскага і інш. Былі захопленыя пастарунак паліцыі, магістрат, электрастанцыя, пошта, маёнтак князя Чацвяртынскага.

Паўстанцы раззброілі эшэлон польскіх салдатаў каля вёскі Сікорыца, узялі пад кантроль чыгуначную станцыю, мост цераз Котру, захапілі ўладу ў Лунне, Лаўне, у іншых вёсках.

На падаўленне паўстання польскія ўлады кінулі вялікія сілы. Скідзель быў захоплены, цэнтр мястэчка падпалены. Былі расстраляныя каля 20 паўстанцаў. Але праз ноч да вёскі Пясчанка падыйшла разведвальная група Чырвонай арміі пад кам. капітана Чарняўскага на двух танках і двух бранемашынах. Чырвонаармейцы ўзброілі сяляні і з іх дапамогай узялі Скідзель штурмам.

## Літаратура 
* М. Дзелянкоўскі. Скідзельская быль // . С.8,9.

Катэгорыя:Скідзель
Катэгорыя:1939 год у Заходняй Беларусі
Катэгорыя:Паўстанні ў Польшчы
Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі
Седлавіна

**Седлавіна** — паніжэнне паміж вяршынямі горнага хрыбта або ўзвышша. Да седлавін часцей за ўсё прыўрочаныя перавальныя дарогі.

## Седлавіны на тэрыторыі Беларусі 
* Брагінска-Лоеўская седлавіна
* Жлобінская седлавіна
* Латвійская седлавіна
* Палеская седлавіна

## Літаратура 
* 
* *Андрыеўская З. Я., Галай І. П.* Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік. — Мн.: Нар. асвета, 1994. — С. 266. — 367 с. — ISBN 985-03-0054-X.

Катэгорыя:Формы рэльефу
Катэгорыя:Горы
Катлавіна

**Катлаві́на** — замкнутае паніжэнне сушы з параўнальна пакатымі схіламі і плоскім дном. Глыбіні і памеры катлавін розныя. Некаторыя катлавіны: Кузнецкая катлавіна, Мінусінская катлавіна, Тувінская катлавіна.

Таксама катлавінамі называюцца шырокія паніжэнні дна акіянаў. Некаторыя акіянічныя катлавіны: Усходне-Ціхакіянская катлавіна.

## Літаратура 
* 
* *Андрыеўская З. Я., Галай І. П.* Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік. — Мн.: Народная асвета, 1994. — С. 135. — 367 с. — ISBN 985-03-0054-X.

Катэгорыя:Формы рэльефу
Бабруйка

**Бабру́йка** — рака ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток Бярэзіны (басейн Дняпра).

## Назва 
Адпачатная форма рачной назвы — Бабруя. Пераход у "Бабруйка" адбыўся так жа сама, як з назваў Ашмяна, Мена стала Ашмянка, Менка (з памяншальным пашыральнікам *-к*-).

Бабруя — гідронім балцкага паходжання, звязаны з літоўскім *bebras, babras* «бабёр». Корань *Babr- / Bebr-* у літоўскіх "бабровых" водных назвах *Babrūngas, Babrinis, Bebrė, Bebrusai*.

Гэты корань у спалучэнні з утваральнікам -*uj*- сустракаецца яшчэ ў двух балцкіх гідронімах. У Літве гэта рэчка *Bebrujis* (каля літоўскіх Радвілішак).

Яшчэ адна Бабруя была на Павоччы, на ўсходзе ад Тулы (прыток Шачы, што ўцякае ва Ўпу, якая цячэ ў Аку), цяпер "Баброўка". Там фіксавалася мясціна «*въ дер. въ Окулининѣ, вверхъ Бобруйскихъ отвершковъ*», там быў і летапісны старарускі "Бабруеск" (згадваецца ў "Спісе гарадоў рускіх, далёкіх і блізкіх" сярод "разанскіх" гарадоў).

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 14,5 км. Плошча вадазбору 88 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,2 ‰. Пачынаецца за 1 км на поўдзень ад вёскі Каменка. Цячэ па Цэнтральнабярэзінскай раўніне. На ўсім працягу каналізаваная. Злева ў Бабруйку ўпадае Сенкаў ручай. На рацэ горад Бабруйск (у вусці).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-107. Выданне 1982 г.
* 

Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны
Катэгорыя:Рэкі Бабруйскага раёна
Аю-Даг

thumb|right|250px|Мядзведзь-гара, выгляд з Артэку
**Аю-Даг**, Мядзведзь-гара, (, па-крымскататарску — *Аюв Дагъ* ці *Ayuv Dağ*) — гара ў Крыму паміж Артэкам і гарадскім пасёлкам Партэніт, каля 16 км на паўночны ўсход ад Ялты.

Форма гары падобна на мядзведзя, які п'е ваду. Вышыня гары — 572 м.

Сёння на гары знаходзіцца заказнік дзяржаўнага значэння плошчай 527 гектараў.

## Спасылкі 
* Мядзведзь-гара  — на рускай мове.

Катэгорыя:Украіна
Арлоўская вобласць

**Арлоўская вобласць** — суб'ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны у цэнтральнай частцы Сярэднярускага ўзвышша на мяжы стэпу і лесастэпу. Мяжуе на поўначы з Тульскай і Калужскай абласцямі, на захадзе — з Бранскай, на ўсходзе — з Ліпецкай, на поўдні — з Курскай вобласцю.

Створана 27 верасня 1937 г. шляхам вылучэння з Курскай вобласці. Працягвае традыцыю Арлоўскай губерні, заснаванай 28 лютага (11 сакавіка) 1778 г. па ўказе Кацярыны II і скасаванай у 1928 г. У 1944 г. шэраг раёнаў Арлоўскай вобласці быў перададзены ў склад Бранскай і Калужскай абласцей, у 1954 г. — у Ліпецкую вобласць.

Плошча — 24,7 тыс. км².

Падзяляецца на 24 раёны і 3 гарадскія акругі. Буйнейшыя гарады: Арол, Ліўны, Мцэнск.

Нацыянальны склад: рускія 95,3 %, украінцы 1,3 %, армяне 0,4 %, беларусы 0,3 %.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Іван Ціханавіч Ціханаў
* Васіль Абрамавіч Патапаў (1918—1996) — Герой Савецкага Саюза.

## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Ушуая

**Ушуая** () — горад і порт на поўдні Аргенціны, самы паўднёвы горад свету. Месціцца на востраве Вогненная Зямля на беразе праліва Бігля.

Насельніцтва — каля 50 тыс. чалавек. У турыстычны сезон — да 70 тысяч.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Літаратура 
Ушуая
Іван Іларыёнавіч Камінскі

**Іва́н Іларыё́навіч Камі́нскі** (, вёска Масоры (цяпер ) — ) — старшы лейтэнант, лётчык-разведчык савецкіх ВПС. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза (29.06.1945), узнагароджаны ордэнамі і медалямі.

## Біяграфія 
Скончыў ваеннае вучылішча ў горадзе Энгельс (1941). У час вайны камандзір экіпажу, потым намеснік камандзіра эскадрыллі ў асобным палку далёкай авіяразведкі. Зрабіў 239 баявых вылетаў, правёў фотаразведку каля 27 тыс. кв. км тэрыторыі праціўніка — лепшы вынік у савецкіх ВПС часоў 2-й сусветнай вайны. Паведамляецца, што нямецкае камандаванне абяцала за збіццё Камінскага Жалезны крыж. Выконваў баявыя задачы на Заходнім і 3-м Беларускім франтах. У дзельнік абароны Масквы, Арлоўскай, Смаленскай, Віцебскай, Магілёўскай, Беларускай аперацый, баёў у Літве, Польшчы, Усходняй Прусіі.

Пілатаваў: Пе-2 у варыянце фотаразведчыка.

Збіты 27.2.1945, у 239-м вылеце. Гарэў разам з самалётам, але дацягнуў машыну да сваёй тэрыторыі, разам з экіпажам выкінуўся з парашутам. Амаль год правёў у шпіталі, паводле стану здароўя быў спісаны з баявой авіяцыі.

Пасля вайны скончыў Рэспубліканскую партыйную школу пры ЦК КП(б)Б (1948), Вышэйшую партшколу пры ЦК КПСС (1963). З 1948 года працаваў сакратаром райкома КПБ, старшынёй Фрунзенскага райвыканкома Мінска, у апараце Дзяржплана БССР.

## Памяць 
Помнік у аграгарадку Машканы Сенненскага раёна.

## Літаратура 
* З кагорты савецкіх сокалаў //  — С. 7—9.
* Камінскі Іван Іларыёнавіч //  — С. 306.
* 

## Спасылкі 
* КАМИНСКИЙ Иван Илларионович

Катэгорыя:Постаці савецкай ваеннай авіяцыі
Катэгорыя:Постаці ваеннай авіяцыі з Беларусі
Катэгорыя:Ваенныя лётчыкі СССР
Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска
Катэгорыя:Капітаны СССР
Авянір Маркавіч Касценчык

{{Ваенны дзеяч
|імя     = Авянір Маркавіч Касценчык
|арыгінал імя = 
|дата нараджэння  = 
|дата смерці    = 
|месца нараджэння = 
|месца смерці = 
|выява = 
|шырыня = 
|апісанне выявы =
|мянушка =
|прыналежнасць =  (1904—1917) Белы рух
|гады службы = (1908—1921)
|званне = штабс-капітан (РІА)
|род войскаў = пяхота, авіяцыя
|камандаваў = Бамбардзіроўшчык «Ілья Мурамец-Х»
|частка =
|бітвы = Першая сусветная вайна Грамадзянская вайна ў Расіі 
|узнагароды = { style="background:transparent"
   (4 ст.)   (4 ст.)   (2 ст.)
-
  (3 ст.)   (2 ст.)   (3 ст.)
}
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}
**Авянір Маркавіч Касценчык** () — лётчык-бамбардзіроўшчык расійскіх ВПС, палкоўнік. Ордэн Св. Георгія IV класа (1916).

Вучыўся ў Віленскім ваенным вучылішчы, перайшоў (пач. 1914) і скончыў школу ваенных лётчыкаў у Гатчыне. У 1-ю сусв. вайну паручнік (1915), камандзір аднаго з першых на германскім фронце самалётаў «Ілля Мурамец» (1915).

Падчас баявога вылету на Рыга-Дзвінскім участку фронту 13(26).4.1916 быў цяжка паранены, але дакончыў бамбардзіроўку і павёў самалёт на базу. Ад ранаў страціў прытомнасць, але другі пілот давёў самалёт (64 шрапнельныя прабоіны ў корпусе). За гэты вылет увесь экіпаж быў прадстаўлены да крыжаў Св. Георгія.

## Літаратура 
* Ігнат Цяцерын. Капітан паветранага гіганта //
* . С.46,47.

Катэгорыя:Афіцэры Расійскай імперыі
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ваеннага вучылішча
Катэгорыя:Ваенныя лётчыкі Расіі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Стоўбцах
Катэгорыя:Расійскія лётчыкі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Памерлі ад тыфу
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Лётчыкі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія IV класа
Катэгорыя:Палкоўнікі Расійскай імперыі
Архангельская вобласць

**Архангельская вобласць** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на поўначы еўрапейскай часткі краіны. Утворана 23 верасня 1937 года. Цэнтр — горад Архангельск. Уключае Ненецкую аўтаномную акругу і астравы Паўночнага Ледавітага акіяна (Калгуеў, Вайгач, Новая Зямля, Зямля Франца-Іосіфа, Салавецкія астравы, востраў Вікторыя і іншыя). Найбуйнейшыя гарады: Котлас, Северадзвінск, Навадзвінск, Анега.

## Геаграфія 
Размешчана на поўначы Усходне-Еўрапейскай раўніны. У паўночна-заходняй частцы тэрыторыі цягнецца горны краж Ветраны Пояс (вышыня да 344 метраў), на паўночным усходзе — Ціманскі краж (вышыня да 303 метраў), Канін Камень (да 242 метраў) і хрыбет Пай-Хой (вышыня да 467 метраў). Цэнтральная частка парэзана далінамі рэк, асобныя платопадобныя ўчасткі вышынёй 150—270 метраў (Каношскае і Няндомскае ўзвышшы, Беламорска-Кулойскае плато). На ўсходзе ад Ціманскага кража — вялізная забалочаная Пячорская нізіна, большая частка якой занятая Вяліказямельскай і Малазямельскай тундрамі з шэрагам марэнных градаў вышынёй да 250—275 метраў. Паўвостраў Рускі Заварот, гарадскі пасёлак Малашуйка.

## Вядомыя асобы 
* Фёдар Аляксандравіч Абрамаў
* Яўлампій Мікалаевіч Бяспоясаў
* Людміла Русава (1954, пас. Дашчанае — 2010) — лідарка беларускага мастацкага авангарду.
* Рыгор Аркадзевіч Такуеў — Герой Савецкага Саюза.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Шалом

thumb|upright=0.5
**Шало́м** (ад усходнесл. шелом, шолом), канструкцыйны тып адкрытага шлему, вядомы са старажытнасці. Выкарыстоўваўся ў розных адменах у мностве культур, і ў асноўным з'яўляў сабою металічны (мядзяны, бронзавы, жалезны, сталёвы) каўпак. Звон такога шлему закрываў толькі чарапную каробку. Дадаткова шлем мог мець барміцу, паўмаску, маску або наноснік.

Шаломы, якімі карысталіся ў ВКЛ, належалі да некалькіх відаў: ад спадчыны старажытнарускіх часоў заставаліся сфераканічныя і цыліндра-канічныя, са шпілем наверсе, часта з шарыкам-«яблыкам» ці сцяжком-«ялаўцом»; ад татарскіх каланістаў 14 ст. з'явіліся татарскія віды шаломаў. Таксама ў 14 ст. у ВКЛ пачалі з'яўляцца бацынеты. Шаломы заставаліся ва ўжытку ў ВКЛ да сярэдзіны 16 ст.

## Гл. таксама 
* Пікельхельм

Катэгорыя:шлемы
Капалін

з Арагону, Іспанія (каля 1470).]]

**Капалін, жалезная шапка, шапель-дэ-фер** (), тып адкрытага шлему, распаўсюджаны ў Еўропе ў 12—16 ст., у асобных краінах і войсках — да канца 18 ст. Найбольш Масава ўжываўся ў пяхоце з прычыны добрага агляду і таннай і простай канструкцыі, але вядома, што капалінім карысталіся і коннікі.

Канструкцыйна складаўся са звону, акруглай, цыліндрычнай, сфераканічнай ці канічнай формы, дапоўненага сіметрычнымі палямі, прымацаванымі да яго, або выцягнутымі з яго ж. Часам палі былі апушчанымі ўніз, у радзе выпадкаў так нізка, што закрывалі частку твару, і тады яны праразаліся візурай. Галоўным адрозненнем такога капаліна ад салада была сіметрычнасць палёў. Капалін мог дапаўняцца барботам.

У ВКЛ капаліны былі вядомыя з 2-й паловы 14 ст. у форме конусападобных шлемаў з «яблыкам» і нешырокімі палямі, таксама ўжываліся больш тыповыя формы са сфераканічным звонам і яблыкам на невысокім шпілі і са звонам сферычнай формы.

Катэгорыя:шлемы
Вялікая Бераставіца

**Вялі́кая Бераставі́ца**.

thumb|злева|Ратуша, XIX ст.
З XVI стагоддзя ў Бераставіцы існаваў касцёл, які спалілі маскоўскія захопнікі. на карце Тамаша Макоўскага (1613) паселішча значыцца як мястэчка, у Гарадзенскім павеце. У 1615 годзе на месцы згарэлага драўлянага касцёла збудавалі новы. Цягам XVII—XVIII стагоддзяў мясцовасць знаходзілася ва ўладанні Мнішкаў, Патоцкіх, Касакоўскіх. У XVIII стагоддзі пры касцёле існавалі шпіталь і парафіяльная школа.

У 1754 годзе кароль і вялікі князь Аўгуст Сас надаў Бераставіцы Магдэбургскае права і герб з выявай вавёркі ў цэнтры. Неўзабаве на гандлёвай плошчы збудавалі ратушу. 19 верасня 1794 года ў бітве паміж паўстанцамі пад камандаю Тадэвуша Касцюшкі і расійскім акупацыйным войскам у мястэчку загінула больш за 250 абаронцаў Рэчы Паспалітай.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Бераставіца апынулася ў складзе Расійскай імперыі, у Гродзенскім павеце. Жыхары мястэчка бралі актыўны ўдзел у паўстанні Кастуся Каліноўскага.

У часы Першай сусветнай вайны ў 1917 годзе Бераставіцу занялі нямецкія войскі, у 1919 годзе — польскія войскі. 7 чэрвеня 1919 года разам з усім Гродзенскім паветам мястэчка ўключылі ў Віленскую акругу Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель — часовую Польскую адміністрацыйную адзінку
* Фелікс Ражанскі (1838 — пасля 1903) — беларускі паэт, мемуарыст, удзельнік рэвалюцыйнага руху 1860-х гг.
* Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч (нар. 1976) — беларускі гісторык.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* *Трусаў І.* Гродзенскія ваколіцы // «Биржа информации» № 83, 23 верасня 1999.
* 
* 

## Спасылкі 
* Фатаздымкі на radzima.org