Першая чачэнская вайна

**Першая чачэнская вайна** (афіцыйна: **Аперацыі па аднаўленні канстытуцыйнага парадку ў Чачні  гадоў**, або **Узброены канфлікт у Чачэнскай Рэспубліцы і на прылеглых да яе тэрыторыях Расійскай Федэрацыі**; таксама вядомая як **Першая чачэнская кампанія** і **Першая расійска-чачэнская вайна**, ) — баявыя дзеянні на тэрыторыі Чачні і памежных рэгіёнаў Паўночнага Каўказа паміж войскамі Расіі (УС і ) і непрызнанай Чачэнскай Рэспублікай Ічкерыя з мэтай узяцця пад кантроль тэрыторыі Чачні, на якой у 1991 годзе была абвешчаная Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя.

Канфлікт і папярэднія яму падзеі характарызаваліся вялікай колькасцю ахвяр сярод насельніцтва, ваенных і праваахоўных органаў, гучалі ўзаемныя абвінавачванні бакоў у генацыдзе.

## Асноўныя падзеі 
* 12—22 снежня 1994 — бітва ў ваколіцах Грознага
* 28 снежня 1994 — бітва за гарадок Ханкала, што на ўсход ад Грознага
* 31 снежня 1994 — 6 студзеня 1995 — бітва за Грозны
* 15—23 лютага 1995 — бітва за Аргун
* 10 сакавіка 1995 — 24 мая 1996 — Аблога Бамута
* 7—8 красавіка 1995 — бойня ў вёсцы Самашкі
* 14—19 чэрвеня 1995 — напад на Будзёнаўск аддзелу на чале з Шамілём Басаевым, дзе было захоплена ў палон шмат матак і народжаных дзяцей у радзільным доме
* 14—26 снежня 1995 — бітва за Гудэрмес, Шатой, Урус-Мартан, Ачхой-Мартан.
* 9—18 сакавіка 1996 — напад на Кізляр Салмана Радуева, дзе захапілі ў палон мірных людзей.
* 22—23 лютага 1996 — баі каля вёскі Галашкі ў Інгушэціі
* 6—8 сакавіка 1996 — заняцце Грознага чачэнскімі ваярамі
* 14—15 сакавіка 1996 — бітва ў сяле Самашкі
* 16 красавіка 1996 — засада каля вёскі Ярышмарды, дзе былі забітыя каля 200 расіян.
* 6—20 жніўня 1996 — напад чачэнцаў на Грозны, Аргун і Гудэрмес
* 31 жніўня 1996 — угода паміж Расіяй і Ічкерыяй
* 31 снежня 1996 — канчатковы вывад расійскіх войскаў з Чачні

## Перадгісторыя канфлікту 
З пачаткам перабудовы ў розных рэспубліках Савецкага Саюза, у тым ліку і ў Чачэна-Інгушэціі, актывізаваліся розныя нацыяналістычныя рухі. У канцы 1990 году быў скліканы Агульнанацыянальны кангрэс чачэнскага народа. Яго ўзначаліў Джахар Дудаеў, генерал-маёр Савецкай Арміі. Мэтай кангрэса стала выхад са складу СССР і стварэнне незалежнай Чачэнскай рэспублікі. Паступова гэтае рашэнне пачало ўвасабляцца ў жыццё.

### «Чачэнская рэвалюцыя» 1991 года 
Яшчэ летам 1991 года ў Чачні назіралася двоеўладдзе: там працягваў працаваць урад самой Чачэна-Інгушскай АССР і ўрад Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя Джахара Дудаева. Але ў верасні 1991 года, пасля няўдалых дзеянняў ДКНС, чачэнскія сепаратысты адчулі, што надышоў спрыяльны момант, і ўзброеная гвардыя Дудаева захапіла тэлецэнтр, Вярхоўны Савет і Дом радыё. Фактычна адбыўся дзяржаўны пераварот.

Улада перайшла ў рукі сепаратыстаў, і ўжо 27 кастрычніка імі былі праведзены парламенцкія і прэзідэнцкія выбары ў рэспубліцы. Уся ўлада была сканцэнтравана ў руках Дудаева.

Абвастрэннем сітуацыі стала і тое, што ў рэспубліцы была вялікая колькасць савецкай зброі, якую не паспелі вывезці. Самаабраная ўлада захапіла практычна ўсе боепрыпасы, якія захоўваліся на тэрыторыі рэспублікі.

Фактычна ўлады Расіі ўпускаюць магчымасць захаваць кантроль над рэгіёнам.

### Распад Чачэна-Інгушскай АССР (1991—1993) 
Перамога сепаратыстаў у Грозным прывяла да распаду Чачэна-Інгушскай АССР. ,  і вялікая частка Сунжанскага раёна былой ЧІАССР утварылі сабой Рэспубліку Інгушэція у складзе Расійскай Федэрацыі. Юрыдычна Чачэна-Інгушская Рэспубліка спыніла сваё існаванне 9 студзеня 1993 года.

Дакладная мяжа паміж Чачнёй і Інгушэціяй не была дэмаркаваная і да 2018 года не вызначаная. Падчас  ў лістападзе 1992 года ў  былі ўведзеныя расійскія войскі. Адносіны паміж Масквой і Чачнёй рэзка абвастрыліся. Расійскае вышэйшае камандаванне прапаноўвала заадно вырашыць сілавым спосабам і «чачэнскую праблему», але тады ўвод войскаў на тэрыторыю Чачні быў папярэджаны намаганнямі Ягора Гайдара.

### Перыяд фактычнай незалежнасці (1991—1994) 
У выніку Чачня стала фактычна незалежнай, але юрыдычна не прызнанай ні адной краінай, уключаючы Расію, дзяржавай. Была прызнаная толькі грузінскім урадам у выгнанні на чале з Звіядам Гамсахурдыя і рухам Талібан, што кантраляваў Афганістан.

Рэспубліка мела дзяржаўную сімволіку — сцяг, герб і гімн, органы ўлады — прэзідэнт, парламент, урад, свецкі суд. Меркавалася стварэнне Узброеных Сіл, а таксама ўвядзенне ўласнай дзяржаўнай валюты — . У канстытуцыі, прынятай 12 сакавіка 1992 года. За перыяд 1993 года на Грозненскім аддзяленні  падвергліся ўзброенаму нападу 559 цягнікоў з поўным або частковым разрабаваннем каля 4 тысяч вагонаў і кантэйнераў на суму 11,5 мільярдаў рублёў. За 8 месяцаў 1994 года было здзейснена 120 узброеных нападаў, у выніку якіх разрабавана 1156 вагонаў і 527 кантэйнераў. Страты склалі больш за 11 мільярдаў рублёў. У 1992—1994 годзе ў выніку ўзброеных нападаў загінула 26 чыгуначнікаў. Такая сітуацыя прымусіла ўрад Расіі прыняць рашэнне аб спыненні руху па тэрыторыі Чачні з кастрычніка 1994 года. У рэспубліцы квітнелі захоп закладнікаў і гандаль рабамі — па даных «Расінфармцэнтра», усяго з 1992 года было выкрадзена і незаконна ўтрымлівалася ў Чачні 1790 чалавек.

Нават пасля таго, калі Дудаеў спыніў плаціць падаткі ў агульны бюджэт і забараніў супрацоўнікам расійскіх спецслужбаў уезд у Рэспубліку, Федэральны цэнтр працягваў пералічваць у Чачню грашовыя сродкі з бюджэту. У 1993 годзе на Чачню было выдзелена 11,5 млрд рублёў. Расійская нафта да 1994 года працягвала паступаць у Чачню, пры гэтым яна не аплачвалася і перапрадавалася за мяжу.

### Палітычны крызіс 1993 года 
Увесну 1993 года ў ЧРІ рэзка абвастрыліся супярэчнасці паміж прэзідэнтам Дудаевым і парламентам. 17 красавіка 1993 года Дудаеў абвясціў аб роспуску парламента, Канстытуцыйнага суда і МУС. 4 чэрвеня ўзброеныя дудаеўцы пад камандаваннем Шаміля Басаева захапілі будынак Грозненскага гарадскога савета, у якім праходзілі пасяджэнні парламента і канстытуцыйнага суда; такім чынам, у ЧРІ адбыўся дзяржаўны пераварот:

Увесну 1994 года , намеснік дырэктара , сказаў мне, што ў Чачні ёсць аб’яднаная апазіцыя, якой кіруе , кіраўнік  Чачні. Калі Расия акажа падтрымку, апазіцыянеры гатовыя ісці на выбары ў 95-м годзе, а ў выпадку перамогі — прызнаць Канстытуцыю РФ. Я далажыў прэзідэнту. Барыс Мікалаевіч у прынцыпе даў «дабро» на тое, каб падтрымаць чачэнскую апазіцыю. Гаворка ішла спачатку толькі аб фінансавай падтрымцы. Не схаваю, у той час мы пабойваліся ўплыву ў Чачні Хасбулатава і рабілі ўсё, каб быў іншы ўплыў. У нас былі звесткі, што ўплыў Дудаева ў Чачні моцна звузіўся, літаральна да Грознага і яго ваколіц. Калі мы прымалі рашэнне аб падтрымцы апазіцыі, мы запыталі , , дзе жывуць вялікія . Нам адказалі, што апазіцыю падтрымаюць, таму што крымінальны і скандальны рэжым Дудаева і там надакучыў, але пры адной умове: каб расійскіх войскаў на тэрыторыі Чачні не было. Я пра гэта напісаў Ельцыну ў сваёй запісцы.

### Барацьба з ўзброенай апазіцыяй (1994) 
З лета 1994 года ў Чачні разгарнуліся баявыя дзеянні паміж вернымі Дудаеву войскамі і апазіцыйнымі сіламі , неафіцыйна падтрыманымі Расіяй. Атрады Дудаева праводзілі наступальныя аперацыі ў кантраляваных апазіцыйнымі войскамі  і > раёнах. Яны суправаджаліся значнымі стратамі з абодвух бакоў. Ужываліся танкі, артылерыя і мінамёты.

Сілы бакоў былі прыблізна роўныя, і ні адзін з іх не здолеў атрымаць верх у барацьбе.

26 лістапада апазіцыянеры . Пры гэтым у палон да прыхільнікаў Дудаева трапіў шэраг расійскіх вайскоўцаў, «якія змагаліся на баку апазіцыі» паводле кантракту з .

## Ход вайны 
### Увод войскаў (снежань 1994) 
30 лістапада 1994 года Прэзідэнт Расіі Барыс Ельцын падпісаў Указ № 2137 «Аб мерапрыемствах па аднаўленні канстытуцыйнай законнасці і правапарадку на тэрыторыі Чачэнскай Рэспублікі». Указ прадугледжваў фактычнае прыняцце мер надзвычайнага становішча ў Чачні без яго афіцыйнага абвяшчэння, а таксама прадстаўленне асаблівых паўнамоцтваў так званай «Групе кіраўніцтва дзеяннямі па раззбраенні і ліквідацыі ўзброеных фарміраванняў, увядзенні і падтрыманні рэжыму надзвычайнага становішча на тэрыторыі Чачэнскай Рэспублікі». Частка гэтых паўнамоцтваў уваходзіла ў супярэчнасць з Канстытуцыяй і законамі Расіі. Ужо 1 снежня расійская авіяцыя нанесла ўдар па аэрадромах  і  і вывела з ладу ўсе самалёты, якія знаходзіліся ў распараджэнні сепаратыстаў.

8 снежня 1994 года Савет Федэрацыі Расіі прыняў пастанову № 291-I СФ «Аб становішчы ў Чачэнскай Рэспубліцы», у якой асудзіў дзеянні па сілавым вырашэнні канфлікту і прапанаваў прэзідэнту РФ «прыняць канстытуцыйныя меры па нармалізацыі абстаноўкі ў Чачэнскай Рэспубліцы і вакол яе», у тым ліку «паўторна звярнуцца да лідараў супрацьлеглых бакоў… з прапановай неадкладна спыніць узброенае супрацьстаянне і пачаць перамовы па аднаўленні канстытуцыйнага парадку ў Рэспубліцы». Услед за ім у гэты ж дзень Урад Расіі прыняў пастанову № 1360 «Аб забеспячэнні дзяржаўнай бяспекі і тэрытарыяльнай цэласнасці РФ, законнасці, правоў і свабодаў грамадзян, раззбраення незаконных узброеных фарміраванняў на тэрыторыі Чачэнскай рэспублікі і прылеглых да яе рэгіёнаў Паўночнага Каўказа», якая даручала МУС Расіі сумесна з Мінабароны Расіі раззброіць незаконныя ўзброеныя фарміраванні на тэрыторыі Чачэнскай рэспублікі, а ў выпадку немагчымасці канфіскацыі — знішчыць авіяцыйную і бранятанкавую тэхніку, артылерыю і цяжкае ўзбраенне. Гэтай пастановай на шэраг міністэрстваў ускладаліся абавязкі па ўвядзенні і падтрыманні на тэрыторыі ЧР так званага «асаблівага рэжыму», падобнага з надзвычайным, але без афіцыйнага абвяшчэння там надзвычайнага або ваеннага становішча.

Расійскім бокам была створана Аб’яднаная групоўка федэральных войскаў (АГФВ), у якую ўвайшлі злучэнні і часці Міністэрства абароны, , пагранічных войскаў і сілы . Непасрэднае кіраўніцтва дзеяннямі АГФВ ускладалася на Аб’яднанае камандаванне, сфармаванае на базе кіравання Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі, у якое ўвайшлі аператыўныя групы ВПС, ПДВ, , ВМФ, шэрагу іншых міністэрстваў і ведамстваў. Першым камандуючым АГФВ стаў камандуючы войскамі ПКВА генерал-палкоўнік . Агульнае кіраўніцтва падрыхтоўкай і правядзеннем аперацыі даручана міністру абароны РФ  П. С. Грачову. Яе задума распрацоўвалася ў  з прыцягненнем прадстаўнікоў міністэрстваў і ведамстваў, якія ўзаемадзейнічалі.

Для прасоўвання ў Чачню з трох кірункаў былі створаны тры групоўкі войскаў:

* маздокская пад камандаваннем першага намесніка камандуючага войскамі ПКВА генерал-лейтэнанта У. М. Чыліндзіна (15 батальёнаў, 2 роты спецыяльнага прызначэння УВ, 6564 чалавек, 41 танк, 132 БМП, 99 БТР, 54 гарматы і мінамёты);
* уладзікаўказская пад камандаваннем намесніка камандуючага ПДВ генерал-лейтэнанта  (11 батальёнаў, 3915 чалавек, 34 танкі, 98 БМП, 67 БТР, 62 гарматы, 14 верталётаў);
* кізлярская пад камандаваннем камандзіра 8-га армейскага корпуса генерал-лейтэнанта Л. Я. Рохліна (8 батальёнаў, 4053 чалавекі, 7 танкаў, 162 БТР, 28 гармат і мінамётаў, 16 верталётаў).

Таксама для стварэння знешняга кальца блакіравання па адміністрацыйнай мяжы ЧР прыцягнутая групоўка УВ МУС — 2 асобныя брыгады і 6 палкоў аператыўнага прызначэння.

Усходняя (кізлярская) групоўка была блакіраваная ў  Дагестана мясцовымі жыхарамі — чачэнцамі-. Заходняя (уладзікаўказская) група таксама была блакіраваная мясцовымі жыхарамі і трапіла пад абстрэл блізу сяла , аднак ужыўшы сілу, усё ж прарвалася ў Чачню.

Заходняя групоўка войскаў была спыненая на ўскраінах, усходняя (), атрымаўшы адпор, таксама адступіла і не рабіла ніякіх дзеянняў да 2 студзеня 1995 года. На паўночным напрамку 1-ы і 2-і батальёны  (больш за 300 чалавек), мотастралковы батальён і танкавая рота  (10 танкаў), якія знаходзіліся пад камандаваннем генерала , дайшлі да  і Прэзідэнцкага палаца. Федэральныя сілы патрапілі ў акружэнне — страты 131-й брыгады, паводле афіцыйных звестак, склалі 85 чалавек забітымі і 72 зніклымі без вестак, знішчана 20 танкаў, камандзір брыгады палкоўнік  загінуў, больш за 100 вайскоўцаў трапіла ў палон. Узмоцнены батальён 81-га гвардзейскага мотастралковага палка таксама панёс вялікія страты — да зыходу 1 студзеня ў ім заставалася 30 % спісачнага складу.

Паўночна-усходняя групоўка пад камандаваннем генерала Рохліна ўгразла ў баях з падраздзяленнямі сепаратыстаў, але тым не менш, Рохлін не даў загад адступаць.

Расійскія вайскоўцы змянілі тактыку — цяпер замест масавага прымянення бранятэхнікі ўжывалі манеўраныя дэсантна-штурмавыя групы, якія падтрымліваліся артылерыяй і авіяцыяй, 30 і 31 сакавіка былі ўзятыя без бою гарадыШалі і Гудэрмес адпаведна. Аднак, атрады сепаратыстаў не былі знішчаныя і бесперашкодна пакідалі населеныя пункты.

Да красавіка 1995 года расійскімі войскамі была занятая амаль уся раўнінная тэрыторыя Чачні, і сепаратысты зрабілі ўпор на дыверсійна-партызанскія аперацыі.

### Усталяванне кантролю над горнымі раёнамі Чачні (май — чэрвень 1995) 
Першыя спробы расійскага боку па вядзенні баявых дзеянняў у горных раёнах Чачні адносяцца да 31 снежня 1994 года, калі верталётамі ў ваколіцах сяла  Грозненскага раёна быў высаджаны зводны атрад спецыяльнага прызначэння ад  (22-я абрспп), а ў Шатойскім раёне пад сялом  быў высаджаны зводны атрад ад . Паводле задумы камандавання групоўкі, пасля імклівага захопу Грознага федэральнымі войскамі, праціўнік павінен быў выціскацца з горада і адступаць у горную мясцовасць. Высаджаным у тыле праціўніка групам спецыяльнага прызначэння адводзілася роля навядзення агню артылерыі і авіяцыі на адступаючых сепаратыстаў. Акрамя гэтага групы павінны былі правесці шэраг дыверсій, такіх як правядзенне засад на дарогах, абвальванне апор ЛЭП і  дарог, у сувязі з чым асабісты склад груп узяў з сабой вялікую колькасць выбухоўкі. 7 студзеня 1995 года ўсе вайскоўцы 22-й абрспп, высаджаныя ў гарах, практычна без бою былі ўзятыя ў палон.

З 28 красавіка па 11 мая 1995 года расійскі бок абвясціў аб прыпыненні баявых дзеянняў са свайго боку.

21 жніўня атрад сепаратыстаў  Алаўдзі Хамзатава захапіў Аргун, але пасля моцнага абстрэлу, распачатага расійскімі войскамі, пакінуў горад, у які затым была ўведзена Расійская .

Расійскае кіраўніцтва вырашыла перад выбарамі змяніць кіраўнікоў прарасійскай адміністрацыі рэспублікі  і  на апошняга старшыню Вярхоўнага Савета Чачэна-Інгушскай АССР .

### Тэрарыстычны акт у Кізляры (9-18 студзеня 1996) 
9 студзеня 1996 года атрад баевікоў колькасцю 256 чалавек пад камандаваннем палявых камандзіраў ,  і  здзейсніў рэйд на горад Кізляр. Першапачаткова мэтай баевікоў з’яўлялася Расійская верталётная база і зброевы склад. Тэрарысты знішчылі два транспартныя верталёты Мі-8 і ўзялі некалькі закладнікаў з ліку вайскоўцаў, якія ахоўвалі базу. Да горада сталі сцягвацца расійскія ваенныя і праваахоўныя органы, таму тэрарысты захапілі бальніцу і радзільны дом, сагнаўшы туды яшчэ каля 3000 мірных жыхароў.

У гэты раз расійскія ўлады не сталі аддаваць загад на штурм бальніцы, каб не ўзмацняць антырасійскія настроі ў Дагестан. У ходзе перамоваў атрымалася дамовіцца аб прадстаўленні баевікам аўтобусаў да мяжы з Чачнёй наўзамен на вызваленне закладнікаў, якіх меркавалася высадзіць ля самай мяжы. 10 студзеня калона з баевікамі і закладнікамі рушыла да мяжы. Калі стала ясна, што тэрарысты сыдуць у Чачню, аўтобусная калона была спыненая папераджальнымі стрэламі. Скарыстаўшыся замяшаннем расійскага кіраўніцтва, баевікі захапілі сяло , раззброіўшы там міліцэйскі . З 11 па 14 студзеня праходзілі перамовы, 15-18 студзеня адбыўся няўдалы штурм сяла. Паралельна са штурмам Першамайскага, 16 студзеня ў турэцкім порце Трабзон група тэрарыстаў  з пагрозамі расстрэльваць закладнікаў-расіян, калі штурм не будзе спынены. Пасля двухдзённых перамоваў тэрарысты здаліся турэцкім уладам.

18 студзеня пад покрывам ночы баевікі прарвалі акружэнне і сышлі ў Чачню.

Страты расійскага боку, паводле афіцыйных звестак, склалі 78 чалавек загінулі і некалькі сотняў параненыя.

### Напад на Грозны (6-8 сакавіка 1996) 
6 сакавіка 1996 года некалькі атрадаў сепаратыстаў атакавалі з розных кірункаў Грозны, які кантраляваўся расійскімі войскамі. Сепаратысты захапілі  горада, блакіравалі і абстрэльвалі расійскія  і блакпасты. Нягледзячы на тое, што Грозны застаўся пад кантролем расійскіх узброеных сіл, сепаратысты пры адыходзе захапілі з сабой запасы харчавання, медыкаментаў і боепрыпасаў. Страты расійскага боку паводле афіцыйных звестак склалі 70 чалавек забітымі і 259 параненымі.

Закрытым указам Барыса Ельцына некалькім ваенным лётчыкам былі прысвоены званні Герояў Расійскай Федэрацыі.

9 ліпеня, пасля расійскага ўльтыматуму, баявыя дзеянні аднавіліся — авіяцыя наносіла ўдары па базах сепаратыстаў у горных Шатойскім,  і  да 2000 чалавек зноў атакавалі Грозны. Сепаратысты не ставілі сваёй мэтай захоп горада; імі былі блакіраваныя адміністрацыйныя будынкі ў цэнтры горада, а таксама абстрэльваліся блокпасты і КПП. Расійскі гарнізон пад камандаваннем генерала , нягледзячы на значную перавагу ў жывой сіле і тэхніцы, не здолеў выбіць сепаратыстаў з горада, нясучы значныя страты (звыш 2000 вайскоўцаў забітымі, прапаўшымі без вестак і параненымі).

Адначасова са штурмам Грознага сепаратысты захапілі таксама гарады Гудэрмес (узяты імі без бою) і Аргун (расійскія вайскоўцы ўтрымалі толькі будынак камендатуры).

На думку Алега Лукіна, менавіта параза расійскіх вайскоўцаў у Грозным прывяла да падпісання  аб спыненні агню. «Місія Кавалёва» не мела афіцыйных паўнамоцтваў, а дзейнічала пры падтрымцы некалькіх праваабарончых грамадскіх арганізацый, каардынаваў працу місіі Праваабарончы цэнтр «Мемарыял».

У складзе «місіі Кавалёва» ў зону канфлікту выязджалі прадстаўнікі розных няўрадавых арганізацый, дэпутаты, журналісты. Місія займалася зборам інфармацыі аб тым, што адбываецца на чачэнскай вайне і вышукам зніклых без вестак, а таксама палонных; садзейнічала вызваленню расійскіх вайскоўцаў, якія трапілі ў палон да чачэнскіх сепаратыстаў.

Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа (МКЧК) з пачатку канфлікту разгарнуў шырокую праграму аказання дапамогі пацярпелым, забяспечыўшы ў першыя ж месяцы больш за 250 000 вымушаных перасяленцаў прадуктовымі пасылкамі, коўдрамі, мылам, цёплай вопраткай і пластыкавымі пакрыццямі. У лютым 1995 года з пакінутых у Грозным 120 000 жыхароў 70 000 цалкам залежалі ад дапамогі МКЧК.

У Грозным водаправод і каналізацыя былі цалкам разбураныя, і МКЧК спешна прыступіў да арганізацыі забеспячэння горада пітной вадой. Улетку 1995 года штодня каля 750 000 літраў хлараванай вады ў разліку на задавальненне патрэбаў больш за 100 000 жыхароў дастаўлялася ў аўтацыстэрнах у 50 размеркавальных пунктаў па ўсім Грозным. За наступны, 1996 год, было выраблена больш за 230 мільёнаў літраў пітной вады для жыхароў Паўночнага Каўказа.

У Грозным і іншых гарадах Чачні былі адкрыты бясплатныя сталовыя для самых уразлівых слаёў насельніцтва, у якіх штодня гарачай ежай забяспечваліся 7000 чалавек. Больш за 70 000 школьнікаў у Чачні атрымалі ад МКЧК кнігі і школьна-пісьмовыя прыналежнасці.

За 1995—1996 гады МКЧК ажыццявіў шэраг праграм дапамогі пацярпелым у выніку ўзброенага канфлікту. Яго дэлегаты наведалі каля 700 чалавек, затрыманых федэральнымі сіламі і чачэнскімі сепаратыстамі ў 25 месцах зняволення ў самой Чачні і суседніх рэгіёнах, даставілі адрасатам больш за 50 000 лістоў на бланках паслання Чырвонага Крыжа, якія сталі адзінай магчымасцю для разлучаных сем’яў наладзіць кантакты адзін з адным, бо ўсе віды сувязі былі перапыненыя. МКЧК прадаставіў медыкаменты і медыцынскія матэрыялы 75 шпіталям і медыцынскім установам у Чачні, Паўночнай Асеціі, Інгушэціі і Дагестане, удзельнічаў у аднаўленні і забеспячэнні медыкаментамі бальніц у Грозным, Аргуне, Гудэрмесе, Шалі, Урус-Мартане і Шатое, аказваў рэгулярную дапамогу дамам інвалідаў і дзіцячым прытулкам.

Увосень 1996 года ў паселішчы Новыя Атагі МКЧК абсталяваў і адкрыў шпіталь для ахвяр вайны. За тры месяцы працы шпіталь прыняў больш за 320 чалавек, амбулаторную дапамогу атрымалі 1700 чалавек, было зроблена амаль шэсцьсот хірургічных аперацый. 17 снежня 1996 года на шпіталь у Новых Атагах быў здзейснены ўзброены напад, у выніку якога загінула шэсць яго замежных супрацоўнікаў. Пасля гэтага МКЧК быў вымушаны адклікаць замежных супрацоўнікаў з Чачні.

У красавіку 1995 г. амерыканскі спецыяліст па гуманітарных аперацыях  разам з двума расійскімі ўрачамі-супрацоўнікамі  і перакладчыкам займаўся арганізацыяй гуманітарнай дапамогі ў Чачні. К’юні спрабаваў дамовіцца аб перамір’і, калі ён прапаў без вестак.

Розныя жаночыя рухі («», «Белая хустка», «Жанчыны Дона» і іншыя), вялі працу з вайскоўцамі-удзельнікамі баявых аперацый, вызваленымі ваеннапалоннымі, параненымі, іншымі катэгорыямі пацярпелых у ходзе ваенных дзеянняў.

Хатаб з 1995 года арганізоўваў замежнае фінансаванне закупкі боепрыпасаў і ўладкавання лагераў па падрыхтоўцы баевікоў на тэрыторыі Чачні.

## Вынікі 
Вынікам вайны стала падпісанне  і вывад расійскіх войскаў. Чачня зноў стала дэ-факта незалежнай, але дэ-юрэ непрызнанай ні адной краінай свету (у тым ліку Расіяй) дзяржавай.

Разбураныя дамы і сёлы не аднаўляліся, эканоміка — выключна крымінальная, зрэшты, крымінальная яна была не толькі ў Чачні, так, па сцвярджэнні былога дэпутата , хабар у будаўнічым бізнэсе па падрадах Міністэрства абароны, падчас першай чачэнскай вайны, даходзіў да 80 % ад сумы дагавора. Праз  і баявых дзеянняў Чачню пакінула (або было забіта) практычна ўсе нечачэнскае насельніцтва. У Рэспубліцы пачаўся міжваенны крызіс і рост , які ў далейшым прывёў да ўварвання ў Дагестан, а затым і да пачатку Другой чачэнскай вайны.

### Страты 
Паводле даных, апублікаваных штабам АГВ пасля заканчэння баявых дзеянняў, страты федэральных сіл склалі 4103 чалавек забітымі,1231 — зніклых без вестак/дэзерціраў/палонных, 19 794 параненых. Па ўдакладненых даных, сабраных групай даследчыкаў на чале з генерал-палкоўнікам Р. Ф. Крывашэевым, страты федэральных сіл склалі 5042 забітых, 690 зніклых без вестак, 17 892 параненых. Па даных Камітэта салдацкіх маці, страты склалі не менш за 14 000 чалавек забітымі (задакументаваныя выпадкі гібелі па даных маці загінулых вайскоўцаў). Аднак варта ўлічваць, што даныя Камітэта салдацкіх маці ўключаюць у сябе толькі страты салдат тэрміновай службы, без уліку страт ваеннаслужачых-кантрактнікаў і байцоў спецыяльных падраздзяленняў.

Раскажу пра адзін канкрэтны выпадак. Я дакладна ведаў, што ў гэты дзень — гэта быў канец лютага ці пачатак сакавіка 1995 года — загінулі сорак вайскоўцаў Аб’яднанай групоўкі. А мне прыносяць дадзеныя аб пятнаццаці. Пытаю: «Чаму не ўлічваеце астатніх?» Замяліся: «Ну, разумееце, 40 — гэта шмат. Мы лепш падзелім гэтыя страты на некалькі дзён». Мяне, вядома, абурылі гэтыя маніпуляцыі. — Камандуючы ўнутранымі войскамі МУС РФ Анатоль Кулікоў

Страты сепаратыстаў, паводле звестак расійскага боку, склалі 17 391 чалавек. Па даных начальніка штаба чачэнскіх падраздзяленняў (пазней Прэзідэнта ЧРІ) А. Масхадава страты чачэнскага боку склалі каля 3000 чалавек забітымі. Паводле праваабарончай арганізацыі «Мемарыял» страты сепаратыстаў не перавышалі 2700 чалавек забітымі, а колькасць страт мірнага насельніцтва складае да 50 тысяч чалавек забітымі. Сакратар Савета бяспекі Расіі А. І. Лебедзь ацэньваў страты цывільнага насельніцтва ў Чачні 80 000 чалавек загінулымі.

## Камандуючыя 
**Камандуючыя Аб’яднанай групоўкай федэральных сіл у Чачэнскай Рэспубліцы:**
*  (снежань 1994)
* Анатоль Васільевіч Квашнін (снежань 1994 — люты 1995)
*  (люты — ліпень 1995)
*  (ліпень — кастрычнік 1995)
*  (кастрычнік — снежань 1995)
*  (студзень — кастрычнік 1996)
*  (в. а. ліпень — жнівень 1996)

## У культуры 
### Фільмы і серыялы 
*  (1996)
*  (1997)
*  (1997)
*  (1997)
*  (1998)
* Асаблівы выпадак (2001)
*  (2002)
* Ахілесава пята (2006)
*  (2007)
*  (2007)
* Дэсантура (2009)
* САХР (2011)
* «Пекла» (Няўзораў А. Г.) Дакументальная хроніка (1995)
* Міратворац — дакументальны (2002)
* Звычайны тэрарызм — дакументальны, 4 серыі (2003)
*  — дакументальны (2004)
*  — дакументальны, 5 серый (2004)
* Па той бок вайны — дакументальны, 5 серый (2005)
*  — дакументальны (2006)
* Крымінальная Расія: Закладнікі чорнага золата
* Леў Рохлін. Загадана забыць 1 серыя: І адзін у полі воін (2018, рэжысёр Сяргей Рожанцаў)
* Юрый Дудзь. Чалавек пасля вайны. Фільм-інтэрв’ю (2018)

### Музыка 
* Першай чачэнскай вайне прысвечаны песні *Юрыя Шаўчука*: «Мёртвый город. Рождество», «Умирали пацаны».
* Першай чачэнскай вайне прысвечаны песні *«»*: «Батяня комбат» (1995), «Скоро дембель» (1996), «Шагом марш» (1996), «Мент» (1997).
* Першай чачэнскай вайне прысвечана амаль уся творчасць чачэнскіх аўтараў *Цімура Муцураева, , *.
* Першай чачэнскай вайне прысвечана песня гурта *«»* «Мёртвый город».
* *Блакітныя берэты* — «Новы год», «Размышления офицера у телефона горячей линии», «Две вертушки на Моздок».
* Гурт *«Ростов»* — «Город Грозный»
* Аўтар-выканаўца *Сяргей Цімашэнка* — «Штурм», «Вечер воспаминаний», «Добро пожаловать в ад», «Молитва»
* *Павел Пламенев* — «Ухожу»
* *7Б* — «Молодые ветра»
* *E.V.A.* — «Радио Кавказ»

### Адлюстраванне ў літаратуры 
* «» (1994) — апавяданне (аповесць) Уладзіміра Маканіна
* «Чачэнскі блюз»(1998) — раман Аляксандра Праханава.
* Першамайка (2000) — аповесць . Аповесць аб штурме сяла Першамайскае Рэспублікі Дагестан у студзені 1996.
* Я быў на гэтай вайне (2001) — раман . Фабула рамана пабудавана вакол штурму Грознага федэральнымі войскамі зімой 1994/95 года.
* «Паталогіі» (2004) — раман Захара Прылепіна.
* «Крэўнік» — раман 
* [Дзіцячы свет](https://web.archive.org/web/20130524034402/http://rukavkaz.ru/LoadedFiles/Detskiiy_mir._Kanta_Ibragimov_(rukavkaz.ru).zip) (2005) — раман .
* Грозненскія апавяданні  — цыкл апавяданняў Канстанціна Сямёнава аб штурме Грознага 1994-95 гг.
* «Мільён першы» (2005) — Біяграфія Джахара Дудаева, напісаная яго жонкай 
* «Алхан-Юрт» (2006) — збор аповесцяў і апавяданняў Аркадзя Бабчанкі.
* Грозненскі раман (2009) — раман Канстанціна Сямёнава. Выдаваўся таксама пад назвай «Нам здрадзіла Радзіма».
* Нататкі «кантрабаса» (2009) — аповесць Алега Варапаева. (Прэмія Губернатара СК у галіне літаратуры за 2013 год).
* *Цудоўны дзень у пекле* (2011) — раман 
*  — дакументальная кніга (2014) года Паліны Жарабцовай
* , (2015) — зборнік апавяданняў Паліны Жарабцовай, у якім адлюстравана жыццё мірных жыхароў у горадзе Грозным у перыяд чачэнскіх войнаў.
* Чачэнскія матывы (2016) — 150 с. ISBN 978-601-301-745-7. Аповяд Леаніда Манякіна.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Божедомов В. А., Левченко Т. Г.* «Постоянно используй в своей борьбе … „тактику блох и собак“». Особенности боевых действий незаконных вооружённых формирований на Северном Кавказе на примерах боестолкновений 1994—1996 гг. // Военно-исторический журнал. — 2022. — № 2. — С.74—83.
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Хроника войны 1994-96 гг.
* Анализ опыта боевого применения сил и средств разведки СВ во внутреннем вооружённом конфликте в Чечне
* Положенцев В. Два дня за линией фронта.(Заметки военного корреспондента программы «Время»)  // Подольские новости
* Галустян А., Мурадов М., Кулагина А., Мироненко П., Бычкова Ю. Спецпроекты — Первая война // Коммерсантъ
* Павел Густерин. О подготовке офицеров-двухгодичников, воевавших в первую чеченскую 
* Яворский А. Лётчикам не дали развернуться // Независимое военное обозрение, 10.12.1999
* Хлыстун В. *Павел Грачёв: «Меня назначили ответственным за войну»* // «Труд». № 048, 15.03.2001.
* Первая чеченская: путь к войне
* Анатолий Куликов. Уроки, оплаченные кровью
* Алексеева Л. Грачёв-Дудаев. Как проходила встреча, с которой началась Первая Чеченская // Аргументы и факты, 06.12.2014
* «Березовский передал Басаеву 10 миллионов долларов». Экс-глава МВД Анатолий Куликов — о неизвестных страницах чеченской войны
* «Эта война никому нахрен не была нужна». Как разгоралась первая чеченская и кто помешал победе оппозиции над Дудаевым
* «Если будет штурм, я буду на стороне Грозного». Чеченскую войну можно было остановить. Почему вместо этого политики перессорились?
* «Война — это, с..а, страшно». 25 лет назад российские солдаты вошли в Чечню. За что они сражались и умирали?
* Почему Ельцин не захотел встречаться с «пастухом» Дудаевым
* Первая чеченская война началась с ошибок и кончилась позором
* «Думали, так просто уедете? Теперь вы трупы». Ужас боев чеченской войны глазами русского солдата
* «Нужно было идти до конца». 25 лет назад закончилась первая чеченская война. Почему ее завершение считают предательством?
* Первую чеченскую развязали интриги Кремля. Как советский генерал Дудаев оказался во главе вайнахского восстания

Катэгорыя:Войны Расіі
Катэгорыя:Канфлікты 1996 года
Катэгорыя:Канфлікты 1995 года
Катэгорыя:Канфлікты 1994 года
Катэгорыя:Войны XX стагоддзя
Катэгорыя:Аперацыі расійскіх спецслужбаў

Катэгорыя:Контртэрарыстычныя аперацыі
Катэгорыя:Нацыянальна-вызваленчыя рухі