Ізабэль Юпэр

**Ізабэль Юпэр** (; нар. 16 сакавіка 1953, Парыж) — французская актрыса тэатра і кіно.

## Сям'я 
Нарадзілася ў заможнай сям'і прадпрымальніка, інжынера па тэхніцы бяспекі, Раймона Юпэра і настаўніцы англійскай мовы Анік Юпэр. Малодшая з чатырох дзяцей у сям'і. Сёстры — Жаклін (акадэмічны вучоны, 1944 г.н.), Элізабэт (актрыса, 1948 г.н.), Караліна (рэжысёр, 1950 г.н.), брат Рэмі (літаратар). З 1982 г. у шлюбе са сцэнарыстам і прадзюсарам Ранальдам Шама. Дзеці: Лаліта (актрыса, 1983 г.н.), Ларэнца (1986 г.н.) і Анджэла (1997 г.н.).

## Жыццё і творчасць 
Разам з сёстрамі і братам гадавалася ў добрых умовах у бацькоўскім маёнтку ў прыгарадзе Парыжа Віль д'Аўрэ (''Ville-d'Avray*). Пасля заканчэння гімназіі ў Сент-Клод (*Sent-Cloud*), вывучала рускую мову ва ўніверсітэце і атрымала ступень бакалаўра. Бацькі натхнілі Ізабэль стаць актрысай, яна пачала вывучаць тэатр у Версальскай кансерваторыі, атрымала першую ўзнагароду. Год правучылася ў тэатральнай школе Ру Бланш (*École nationale supérieure des arts et techniques du théâtre*), пасля чаго паступіла ў прэстыжную Вышэйшую нацыянальную кансерваторыю драматычнага мастацтва.

Пачынала як тэатральная актрыса, мела поспех у значных пастаноўках, сярод якіх «Медэя» Еўрыпіда. У 1971 годзе ўпершыню з’явілася на тэлевізійным экране, праз год - у фільме «Фаўстына і цудоўнае лета» (*Faustine et le Bel Été*). Імкліва заваявала рэпутацыю моцнай актрысы, адразу стаўшы адной з самых запатрабаваных актрыс Францыі свайго пакалення. Здымалася ў Жана-Люка Гадара і Клода Шаброля.

За Юпэр замацавалася ўстойлівае рэнамэ актрысы, здольнай на вельмі складаныя ролі, сярод якіх роля маладой жанчыны, якая забіла сваіх бацькоў (Віялета Назьер (*Violette Nozière*), 1978, рэж. Клод Шаброль), роля жанчыны, апошняй смяротна асуджанай у Францыі за выкананне аборта («Жаночая справа» (*Une affaire de femmes*), 1988, рэж. Клод Шаброль). У 2001 годзе яна знялася ў фільме Міхаэля Ханэке, дзе сыграла выкладчыцу-піяністку, якая хавае глыбокія садамазахісцкія сексуальныя жаданні. З Ханэке працавала некалькі разоў, у тым ліку сыграла ў фільме Каханне, за што атрымала якая Залатую пальмавую галіну ў Канах ў 2012 годзе.

Юпэр з’яўляецца найбольш часцей намінаванай актрысай на прэмію Сезар (чатырнаццаць разоў), але атрымала яе толькі аднойчы за ролю ў фільме «Цырымонія» (*La Cérémonie*), Клода Шаброля (1995).

У 2009 годзе Юпэр узначальвала журы Канскага кінафестывалю.

## Фільмаграфія 
### Паўнаметражныя фільмы 
* 1971 : Фаўстына і цудоўнае лета (*Faustine et le Bel Été*), рэж. Ніна Кампанэз
* 1972 : Сэзар і Разалі (*César et Rosalie*), рэж. Клод Сатэ
* 1972 : Бар на ростанях (*Le bar de la fourche*), рэж. Ален Левэнт
* 1973 : Паступовыя змяненні задавальнення (*Glissements progressifs du plaisir*), рэж. Ален Роб-Грые
* 1974 : Вальсоўшчыкі (*Les Valseuses*), рэж.Бертран Бліе
* 1974 : *L'ampélopède*, рэж. Рэйчэл Вэйнберг
* 1975 : Дзюпон Лажуа (*Dupont-Lajoie*), рэж. Іў Буасэ
* 1975 : Бутон ружы (*Rosebud''), рэж. Ота Прэмінджэр
* 1975 : Сур'ёзны, як задавальненне (*Sérieux comme le plaisir*), рэж. Раберт Бэнаюн
* 1975 : Алаіза (*Aloïse*), рэж. Ліліян дэ Кермадэк
* 1975 : Вялікая памылка (*Le grand délire*), рэж. Дэніс Бэры
* 1975 : Доктар Франсуаза Гаян (*Docteur Françoise Gailland*), рэж. Жан-Луі Бертучэлі
* 1975 : Я, П'ер Рыўер (*Je suis Pierre Rivière*), рэж. Крыстын Ліпінска
* 1976 : Суддзя і забойца (''Le Juge et l'assassin*), рэж. Бертран Тавернье
* 1976 : Маленькі Марсель (*Le petit Marcel*), рэж. Жак Фанстэн
* 1977 : Каруначніца* (*La Dentellière*), рэж. Клод Гарэта
* 1977 : Індзейцы ўсё яшчэ далёкія (*Les indiens sont encore loin*), рэж. Патрыцыя Мараз
* 1978 : Віялета Назьер (*Violette Nozière*), рэж. Клод Шаброль
* 1979 : Вяртанне да каханай (*Retour à la bien-aimée*), рэж. Жан-Франсуа Адам
* 1979 : Сёстры Бронтэ (*Les Soeurs Brontë*), рэж. Андрэ Тэшынэ
* 1980 : Другая жонка (*Örökség*), рэж. Марта Месарош
* 1980 : Лулу (*Loulou*), рэж. Марыс Піяла
* 1980 : Ратуй, хто можа (сваё жыццё) (*Sauve qui peut (la vie)*), рэж. Жан-Люк Гадар
* 1980 : Брама нябёс (''Heaven's Gate*), рэж. Майкл Чыміна
* 1981 : Сапраўдная гісторыя дамы з камеліямі (*La storia vera della signora dalle camelie*), рэж. Маўро Баланьніні
* 1981 : Крылы галубкі (*Les ailes de la colombe*), рэж. Бенуа Жако
* 1981 : Аблава (*Coup de torchon*), рэж. Бертран Тавернье
* 1981 : Глыбокія воды (*Eaux profondes*), рэж. Мішэль Дэвіль
* 1982 : Стронга (*La Truite*), рэж. Джозэф Лоўзі
* 1982 : Жарсць (*Passion''), рэж. Жан-Люк Гадар
* 1982 : Гісторыя П'еры (*Storia di Piera*), рэж. Марка Ферэры
* 1983 : Каханне з першага погляду (*Coup de foudre*), рэж. Дзіяна Кюры
* 1983 : Жанчына майго сябра (*La Femme de mon pote*), рэж. Бертран Бліе
* 1984 : Курва (*La Garce*), рэж. Крысціна Паскаль
* 1985 : Подпіс Шарлоты (*Signé Charlotte*), рэж. Каралін Юпэр
* 1985 : Заварушка (*Sac de noeuds*), рэж. Жазіян Баласко
* 1986 : Кактус (*Cactus*), рэж. Пол Кокс
* 1987 : Акно спальні (*The Bedroom Window*), рэж. Кёрціс Хэнсан
* 1988 : Бесы (*Les Possédés*), рэж. Анджэй Вайда
* 1988 : Жаночая справа (*Une affaire de femmes*), рэж. Клод Шаброль
* 1988 : Чорны Мілан (*Milan noir*), рэж. Ранальд Шама
* 1989 : Перасяленне (*Seobe*), рэж. Аляксандр Петравіч
* 1990 : Жаночая помста (''La vengeance d'une femme*), рэж. Жак Дуаён
* 1991 : Маліна (*Malina*), рэж. Вернэр Шротэр
* 1991 : Мадам Бавары (*Madame Bovary*), рэж. Клод Шаброль
* 1992 : Пасля кахання (*Après l'amour*), рэж. Дзіяна Кюры
* 1994 : Аматары (*Amateur*), рэж. Хэл Хартлі
* 1994 : Разрыў (*La Séparation*), рэж. Крысціян Венсан
* 1994 : Паводка (*Наводнение''), рэж. Ігар Мінаеў
* 1995 : Люм'ер і кампанія (*Lumière et compagnie*)
* 1995 : Цырымонія (*La Cérémonie*), рэж. Клод Шаброль
* 1996 : Выбарная роднасць (*Le Affinità elettive*), рэж. Паола Тавіяні і Віторыё Тавіяні
* 1996 : Адкіды кахання (''Poussières d'amour — Abfallprodukte der Liebe*), рэж. Вернэр Шротэр
* 1997 : Узнагароды доктара Шутца (*Les palmes de M. Schutz*), рэж. Клод Пінато
* 1997 : Стаўкі зроблены (*Rien ne va plus*), рэж. Клод Шаброль
* 1998 : Школа плоці (*L'École de la chair*), рэж. Бенуа Жако
* 1999 : Толькі не скандал (*Pas de scandale*), рэж. Бенуа Жако
* 2000 : Сучаснае жыццё (*La vie moderne*), рэж. Лоранс Ферэйра Барбоза
* 2000 : Фальшывая служанка (*La Fausse suivante*), рэж. Бенуа Жако
* 2000 : Дзякуй за шакалад (*Merci pour le chocolat*), рэж. Клод Шаброль
* 2000 : Камедыя нявіннасці (*Comédie de l'innocence*), рэж. Рауль Руіс
* 2000 : Сен-Сір (*Saint-Cyr*), рэж. Патрысія Мазюі
* 2000 : Сентыментальныя лёсы (*Les Destinées sentimentales*), рэж. Аліўе Асаяс
* 2001 : Піяністка (*La Pianiste*), рэж. Міхаэль Ханэке
* 2002 : 8 жанчын (*Huit femmes*), рэж. Франсуа Азон
* 2002 : Запаветнае жыццё (*La Vie promise*), рэж. Аліўе Даан
* 2002 : Двое (*Deux*), рэж. Вернэр Шротэр
* 2003 : Час ваўкоў (*Le Temps du loup*), рэж. Міхаэль Ханэке
* 2004 : Мая маці (*Ma mère*), рэж. Крыстоф Анарэ
* 2004 : Узломшчыкі сэрцаў (*I Heart Huckabees*), рэж. Дэвід О Расэл
* 2004 : Злыя сёстры (*Les Soeurs fâchées*), рэж. Аляксандра Леклер
* 2005 : Габрыэла (*Gabrielle*), рэж. Патрыс Шэро
* 2006 : Камедыя ўлады (*L'Ivresse du pouvoir*), рэж. Клод Шаброль
* 2006 : Прыватная ўласнасць (*Nue propriété*), рэж. Жаакім Лафос
* 2007 : Схаваная любоў (*L'amore nascosto*), рэж. Алесандра Капонэ
* 2007 : Цуд Медэі (*Médée miracle*), рэж. Таніна дэ Бернардзі
* 2008 : Дом (*Home*), рэж. Урсула Маер
* 2008 : Плаціна супраць Ціхага акіяна (*Un barrage contre le Pacifique*), рэж. Рыці Панх
* 2009 : Белы матэрыял (*White Material*), рэж. Клер Дэні
* 2009 : Віла Амалія (*Villa Amalia*), рэж. Бенуа Жако
* 2010 : Капакабана (*Copacabana*), рэж. Марк Фітусі
* 2010 : Бессэнсоўны (*Sans queue ni tête*), рэж. Жан Лабрун
* 2011 : Мая маленькая прынцэса (*My Little Princess*), рэж. Эва Ёнэска
* 2011 : Мой горшы кашмар (*Mon pire cauchemar*), рэж. Ан Фантэн
* 2012 : Каханне (*Amour*), рэж. Міхаэль Ханэке
* 2012 : Лініі Велінгтона (*Les Lignes de Wellington''), рэж. Валерыя Сарм'ента
* 2012 : Захопленыя (*Captive*), рэж. Брыянтэ Мендоса
* 2012 : Спячая прыгажуня (*Bella addormentata*), рэж. Марка Белок'ё
* 2012 : У іншай краіне (*Dareun naraesuh*), рэж. Хон Сан-Су
* 2013 : Манашка (*La Religieuse*), рэж. Гіём Ніклу
* 2013 : На аднаго трупа меней (*Dead Man Down*), рэж. Нільс Ардэн Оплеў
* 2013 : Ограм на шчасце (*Au bonheur des ogres*), рэж. Нікаля Беры
* 2013 : Ціп Топ (*Tip Top*), рэж. Серж Базон
* 2013 : Злоўжыванне слабасцямі (*Abus de faiblesse*), рэж. Катрын Брэйла
* 2022 : Іа (*Io*), рэж. Ежы Скалімоўскі

### Караткаметражныя фільмы 
* 1979 : ''Scénario de 'Sauve qui peut la vie'*, рэж. Жан-Люк Гадар

### Тэлевізійныя фільмы 
* 1971 : Прусак (*Le prussien''), рэж. Жан Л'Атэ
* 1972 : Фігара тут, Фігара там (*Figaro-ci, Figaro-là*), рэж. Эрвэ Брамбергер
* 1973 : Дракар (*Le drakkar*), рэж. Жак П'ер
* 1973 : Сапраўдная гісторыя (*Histoire vraie*), рэж. Клод Сантэлі
* 1973 : Настаўнік (*Le maître de pension*), рэж. Марсель Мусі
* 1973 : Будзь як будзе (*Vogue la galère*), рэж. Раймон Руло
* 1974 : Мадам Батыст (*Madame Baptiste*), рэж. Клод Сантэлі
* 1974 : Парэзі і сінякі (*Plaies et bosses*), рэж. Іў-Андрэ Юбэр
* 1977 : Не жартуйце з каханнем (''On ne badine pas avec l'amour*), рэж. Каралін Юпэр
* 1995 : Вялікія пісьменнікі (*Un siècle d'écrivains*, серыял, 1995—2001)
* 1996 : Падарожжы Гулівера (*Gulliver's Travels*), рэж. Чарлз Старыдж
* 1999 : Закон і парадак. Спецыяльнае падраздзяленне (*Law & Order: Special Victims Unit*, серыял, 1999-цяпер)
* 2001 : Медэя (*Médée*), рэж. Дон Кент
* 2005 : Тысяча фільмаў (*Cinema mil*, серыял, рэж. Хаум Фігерас)

## Узнагароды 
### Сезар 
* 1996: Прыз за найлепшую жаночую ролю (фільм «Цырымонія» (*La Cérémonie*))

### Chlotrudis Awards 
* 2003: Найлепшая актрыса (фільм «Піяністка» (*La Pianiste*))
* 2003: Найлепшая актрыса другога плану (фільм «8 жанчын» (*Huit femmes*))

### Кубак Вольпі 
* 1988: Прыз за найлепшую жаночую ролю (фільм «Жаночая справа» (*Une affaire de femmes*))
* 1995: Прыз за найлепшую жаночую ролю (фільм «Цырымонія» (*La Cérémonie*))

### Еўрапейская кінапрэмія 
* 2001: Прыз за найлепшую жаночую ролю (фільм «Піяністка» (*La Pianiste*)) 
* 2002: Прыз за найлепшую жаночую ролю (у складзе ансамбля) (фільм «8 жанчын» (*Huit femmes*))

### Канскі кінафестываль 
* 1978: Прыз найлепшай актрысе (фільм «Віялета Назьер» (*Violette Nozière*))
* 2001: Прыз найлепшай актрысе (фільм «Піяністка» (*La Pianiste''))

### Прэмія Люм'ер 
* 1996: Прыз найлепшай актрысе (фільм «Цырымонія» (*La Cérémonie*))
* 2001: Прыз найлепшай актрысе (фільм «Дзякуй за шакалад» (*Merci pour le chocolat*))
* 2006: Прыз найлепшай актрысе (фільм «Габрыэла» (*Gabrielle*))

## Цікавыя факты 
* Грае на фартэпіяна
* Цікавіцца фатаграфіяй
* Рост 160 см
* У 1970-я гг. здымала пакой разам з Ізабель Аджані, а потым з Крысцін Паскаль
* Любімым рэжысёрам лічыць Міхаэля Ханэке
* Падпісала «Зварот 18-ці» ў падтрымку легалізацыі марыхуаны, апублікаваны 18 чэрвеня 1976 ў газеце *Libération*

## Зноскі 
Катэгорыя:Лаўрэаты Канскага кінафестывалю
Катэгорыя:Лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі
Катэгорыя:Актрысы Францыі