open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Селья (Торы)

**Селья** () — вёска ў воласці Торы павета Пярнумаа на паўднёвым захадзе Эстоніі.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Кочані

**Кочані** () — горад у Паўночнай Македоніі, адміністрацыйны цэнтр абшчыны Кочані. Знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы краіны, за 65 км ад мяжы з Балгарыяй.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Паўночнай Македоніі
Мацюлішкі

Назву **Мацюлішкі** маюць:

## Беларусь 
* Мацюлішкі — вёска ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці

## Літва 
* Мацюлішкі — вёска ў Віленскім раёне Віленскага павета
* Мацюлішкі — вёска ў Мар’ямпольскім павеце
* Мацюлішкі — колішняя вёска, цяпер частка Вільні
Гета ў Гарадзеі

**Гета ў Гарадзеі** (лета 1941 — 17 ліпеня 1942) — яўрэйскае гета, месца прымусовага перасялення яўрэяў пасёлка Гарадзея Нясвіжскага раёна і бліжэйшых населеных пунктаў падчас Халакосту.

## Гісторыя 
У перадваенныя гады ў гарадскім пасёлку Гарадзея жылі 796 яўрэяў.

26 чэрвеня 1941 года пасёлак быў захоплены вермахтам. Акупацыя доўжылася да 2 (4) ліпеня 1944 года.

Рана раніцай 17 (18.

У гэты дзень былі забітыя ўсе пакінутыя 1137 габрэяў гета Гарадзеі.

## Памяць 
У Гарадзеі на магіле ахвяр нацызму згадка пра габрэяў адсутнічае.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Гарадзея
Катэгорыя:Гісторыя Нясвіжскага раёна
Мацюлішкі (Віленскі раён)

**Мацюлішкі** () — вёска ў Віленскім раёне Віленскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Лаварышкаўскай сянюніі. Месціцца за 5 км ад Лаварышак.

## Гісторыя 
У 1860 годзе дзяржаўны засценак, 1 двор. Пасля 1861 года ў Міцкунскай воласці Віленскага павета Віленскай губерні. У 1866 годзе быў 1 двор, 15 жыхароў, з іх 1 праваслаўны і 14 каталікоў.

У 1892 годзе ў Мацюлішках нарадзіўся Браніслаў Тарашкевіч, у будучыні беларускі мовазнавец і палітык.

За часамі Першай сусветнай вайны з 1915 года тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята Чырвонай Арміяй. З 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР, у канцы сакавіка занята польскімі войскамі.

У 1920 годзе Мацюлішкі апынуліся ў Сярэдняй Літве, з 1922 года ў складзе Польшчы. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як Заходняя Беларусь. Уваходзілі ў склад Віленскага ваяводства, гміна Міцкуны.

У другой палове верасня 1939 года Мацюлішкі заняты Чырвонай Арміяй, 10 кастрычніка 1939 года паводле дагавора з СССР тэрыторыя Віленскай вобласці перададзена Літве. З 1940 года ў Літоўскай ССР.

У Другую сусветную вайну з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года пад акупацыяй Германіі.

З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Браніслаў Тарашкевіч (1892—1938) — беларускі мовазнавец і палітык, аўтар першай агульнапрынятай граматыкі беларускай мовы (1918).

## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Любоў Арышына

**Любоў Арышына** (нар. ) — расійская гандбалістка.

У гандболе з 11 гадоў. Выхаванка СДЮСШОР № 2 «Гандбол» горада Тальяці, першым трэнерам быў Дзмітры Уладзіміравіч Савінаў.

У 2012 годзе скончыла Тальяцінскі дзяржаўны ўніверсітэт.

## Кар’ера 
* 2005—2009 і з кастрычніка 2020 года ў ГК «ЛАДУ» (Тальяці).
* 2009—2010 — «Банколе» (Мантова, Італія).
* 2010—2012 — «Нуора» (Нуора, Італія).
* 2012 — «Сассари» (Сасары, Італія).
* 2012—2015 і 2019 — БНТУ-«БелАЗ» (Мінск, Беларусь).
* 2015—2018 — «Кубань» (Краснадар).
* 2019—2020 — «Біска» (Пусан, Карэя).
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Liubov Arishina
* Аришина Любовь Григорьевна

Катэгорыя:Гандбалісткі Расіі
Катэгорыя:Выпускнікі Тальяцінскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Сезон 2014/2015 ГК БНТУ-БелАЗ

У сезоне 2014/2015 жаночы гандбольны клуб «БНТУ-БелАЗ» з горада Мінска прымаў удзел:
* Чэмпіянат Беларусі 2014/2015 (**Чэмпіён**),
* Кубак Беларусі 2015 (**Фіналіст**).

## Склад каманды 
* Любоў Арышына (1988, Расія)
* Валерыя Баранік (1993, Расія)
* Анастасія Грахоўская (1996)
* Валерыя Гутава (1996)
* Марыя Канавал (1997)
* Алена Кулік (1979)
* Кацярына Лубяная (1989, Расія)
* Анастасія Мазго (1995)	
* Вольга Нікіціна (1996)
* Наталля Платанавіч (1981)	
* Таццяна Рудкоўская (1997)
* Алеся Сафонава (1979)
* Наталля Сакалоўская (1983)
* Юлія Шут (1994)
* Кацярына Сіліцкая (1993)	
* Ганна Сухамірава (1984)	
* Ганна Вінаградава (1986, Расія)
* Яўгенія Жулькіна (1988, Расія)

## Трэнеры каманды 
*  Канстанцін Шаравараў (галоўны трэнер)

## Гл. таксама 
* Сезон 2013/2014 ГК БНТУ-БелАЗ
* Сезон 2015/2016 ГК БНТУ-БелАЗ

## Спасылкі 
* EHF CL 2014-15 BNTU-BelAZ Minsk Reg.
* CUP 2014-15 BNTU-BelAZ Minsk Reg.
2014/2015
БНТУ-БелАЗ
Катэгорыя:2014 год у Мінску
Катэгорыя:2015 год у Мінску
Aporrectodea rosea

**Aporrectodea rosea** — від дажджавых чарвей сямейства .

Прысутнічае ў самых разнастайных глебах з нізкім утрыманнем арганікі і распаўсюджаны амаль па ўсёй планеце.

## Апісанне 
Дажджавы чарвяк даўжынёй ад 4 да 7 см, дыяметрам 2 — 3,5 см і вагой 1,5 — 3 г. Афарбаваны ў ружовы колер, пры гэтым кальцо апладнення, клітэлум, асабліва прыкметнае ружова-аранжавым колерам.

## Экалогія 
Прадстаўнікі віду сустракаюцца на першых трыццаці сантыметрах лісцяных і іглічных лясных глеб, а таксама на ворных і лугавых глебах. Яны пераносяць кіслы pH і любіць вільготныя глебы з нізкім утрыманнем арганічных рэчываў з паказчыкам меншым або роўным 4 % .

## Біялогія 
Харчуецца глебай і капае амаль гарызантальныя галерэі. Праяўляе партэнагенетычны спосаб размнажэння.

## Распаўсюджанне 
Жыве ў эказоне Палеарктыкі і ў цяперашні час распаўсюджаны на ўсіх кантынентах, акрамя Антарктыды.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Jules-Cesar Savigny *dans* Georges Cuvier (1826), Analyse des travaux de l’Académie royale des Sciences pendant l’année 1821. Mémoires de l’Académie (royale) des sciences de l’Institut (imperial) de France., 5: 153—203. (lire en ligne)

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Дажджавыя чэрві
Хула

**Хула** () — вёска ў воласці Вормсі павета Ляэнэмаа, Эстонія. Размешчана на востраве Вормсі. Адміністрацыйны цэнтр воласці Вормсі. Гістарычна была вёскай балтыйскіх шведаў, асноўная частка якіх эмігравала ў Швецыю ў апошнія гады Другой сусветнай вайны. На тэрыторыі вёскі знаходзіцца частка прыроднага парку Вормсі. У вёсцы ёсць некалькі помнікаў архітэктуры і гісторыі. Тут працуюць валасная ўправа і школа-дзіцячы садок.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Эцьен-Франсуа дэ Шуазэль

**Эцьен-Франсуа дэ Шуазэль-Бапрэ-Станвіль, граф і герцаг дэ Шуазэль, герцаг д’Амбуаз** (; , Нансі — , Амбуаз) — французскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат, прэм'ер-міністр і міністр замежных спраў, які адыграў ключавую ролю ў знешняй і ўнутранай палітыцы Францыі ў другой палове XVIII стагоддзя.

## Біяграфія 
Паходзіў са старажытнага і ўплывовага роду Шуазэляў. Яго ранняя кар’ера была звязана з ваеннай службай, аднак ён хутка праявіў сябе ў сферы дыпламатыі. У 1757 годзе ён быў прызначаны амбасадарам Францыі ў Аўстрыі, дзе адыграў значную ролю ў фарміраванні Другога бурбонска-габсбургскага саюзу, што стала важнай часткай дыпламатычнай рэвалюцыі гэтага перыяду.

У 1758 годзе заняў пасаду міністра замежных спраў Францыі. Ён імкнуўся да ўмацавання саюза з Аўстрыяй у ходзе Сямігадовай вайны (1756–1763), хаця вынікі вайны былі неспрыяльнымі для Францыі, якая страціла многія каланіяльныя ўладанні. Тым не менш, яго палітыка спрыяла ўмацаванню Францыі ў Еўропе.

У наступныя гады займаў шэраг ключавых дзяржаўных пасад, у тым ліку міністра ваеннага і марскога ведамстваў. Ён актыўна рэфармаваў армію і флот, спрабуючы аднавіць ваенную моц Францыі пасля паразы ў вайне. Таксама займаўся ўнутранай палітыкай: ён садзейнічаў рэформам адміністрацыйнай сістэмы, падтрымаў ліквідацыю Ордэна езуітаў у Францыі (1764) і садзейнічаў мадэрнізацыі каралеўскага флоту.

У 1770 годзе, пад ціскам фаварыткі Людовіка XV Жанны Дзюбары, быў адпраўлены ў адстаўку і сасланы ў свой маёнтак. Пасля смерці караля ў 1774 годзе ён спадзяваўся на вяртанне да ўлады пры Людовіку XVI, але новы манарх не аднавіў яго на пасадзе.

## Крыніцы
Луі Анры дэ Бурбон-Кандэ

**Луі-Анры дэ Бурбон, прынц Кандэ** (; , Версаль — , Шанційі) — французскі дзяржаўны дзеяч, галоўны міністр Францыі (1723–1726), прадстаўнік роду Бурбонаў.

## Біяграфія 
Ён быў сынам Людовіка III дэ Бурбона, пятага прынца Кандэ. Пасля смерці бацькі ў 1709 годзе атрымаў тытул шостага прынца Кандэ. Пасля смерці рэгента Філіпа Арлеанскага ў 1723 годзе Людовік XV стаў паўналетнім, і Луі Анры дэ Бурбон-Кандэ заняў пасаду галоўнага міністра — кіраўніка ўрада Францыі.

Яго палітыка характарызавалася спробамі ўмацавання ўлады караля і падтрымкі дваранства. Галоўным пытаннем, якім ён займаўся, было забеспячэнне прамой спадчыннасці для маладога караля. Ён арганізаваў шлюб Людовіка XV з Марыяй Ляшчынскай, дачкой зрынутага караля Рэчы Паспалітай Станіслава Ляшчынскага.

У 1726 годзе ўплыў яго аслабеў, і ён быў заменены на пасадзе галоўнага міністра кардыналам Флёры. Пасля адстаўкі ён адышоў ад палітычнага жыцця і жыў у сваім замку.

## Крыніцы
У атацы ўся каманда

**«У атацы ўся каманда»** () — беларускі дакументальны фільм, зняты на кінастудыі «Беларусьфільм» (ТА «Летапіс») у 1983 годзе.

## Сюжэт 
19 лістапада 2022 года споўнілася 40 гадоў з дня легендарнай перамогі футбольнага клуба «Дынама-Мінск» у 1982 годзе. У заключным туры, перамогшы на выездзе маскоўскі «Спартак» з лікам 4:3, жыхары Мінска ўпершыню ў сваёй гісторыі заваявалі званне чэмпіёна Савецкага Саюза.

## Здымкі і пракат
Ідэя фільма належала сцэнарысту Валерыю Холаду. Кіраўнік аддзела футбола ў Дзяржкамспорце Яўген Шунтаў дазволіў здымкі. Старшыня рэспубліканскага Спорткамітэта Валянцін Пятровіч Сазановіч адшукаў сродкі на трыццаць кіламетраў каляровай кінастужкі. Спрыяў здымкам асабіста Яўген Канстанцінавіч Вайтовіч, тагачасны дырэктар студыі «Беларусьфільм». Прэм’ера адбылася ў кінатэатры «Кастрычнік», з-за ажыятажу для забеспячэння парадку было выклікана падраздзяленне коннай міліцыі. Першапачаткова стужка была змантавана хранаматражом на гадзіну, але яе падкарацілі пры прыёмцы каміссіяй.

## Здымачная група 
*рэжысёр — Уладзімір Цэслюк;
*сцэнарый — В. Холад;
*аператары — Ю. Гарулёў, С. Канавалаў, У. Цэслюк;
*кампазітар — Л. Гедравічус.
## Узнагароды
* Лаўрэат усесаюзнага фестываля спартыўных фільмаў.
## Гл. таксама
## Зноскі
## Літаратура
## Спасылкі 
*ФК "Динамо-Минск": золотой сезон 1982
*

Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»
Эйзеніела чатырохгранная

**Эйзеніела чатырохгранная** (*Eiseniella tetraedra*) — від дажджавых чарвей сямейства .

## Апісанне 
Вырастае да 85 мм у даўжыню і мае працягласць жыцця 20 — 25 гадоў. Мае выразна прыкметны пояс (clitellum). Задні канец квадратныя, а пярэдні скруглены.

## Спосаб жыцця 
Сустракаецца ў глеістых лужынах паміж камянямі або каранямі.

З'яўляюцца прамежкавымі гаспадарамі круглых чарвей сямейства .

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дажджавыя чэрві
Рыфская вайна

**Рыфская вайна**, таксама **франка-іспана-рыфская вайна** — вайна Іспаніі і Францыі (з 1925) супраць саюза берберскіх плямёнаў Рыфскай рэспублікі ў рэгіёне Эр-Рыф, на тэрыторыі цяперашняга Марока. 

Канфлікт пачаўся ў 1921 годзе ў Іспанскім Марока. Да снежня 1924 года паўстанцкая рыфская армія (каля 50 тыс.чал.), якую ўзначальваў Абд аль-Керым аль-Хатабі, нанесла шэраг паражэнняў іспанцам і адцясніла праціўніка на ўзбярэжжа. Уплыў Рыфскай рэспублікі распаўсюдзіўся амаль на ўсю тэрыторыю іспанскай зоны Марока. У красавіку 1925 года рыфская армія, аказваючы падтрымку паўсталым плямёнам гезауа і санхаджа, перайшла ў наступленне і супраць французскай арміі. 100-тысячны французскі кантынгент, нягледзячы на цяжкую артылерыю, танкі і авіяцыю, вымушаны быў адступіць, пакінуўшы 43 з 66 памежных пастоў. У гэтай абстаноўцы ў чэрвені Іспанія і Францыя заключылі пагадненне аб блакадзе ўзбярэжжа Марока і сумесных дзеяннях супраць Рыфскай рэспублікі. 

Колькасць французскіх экспедыцыйных сіл узрасла да 325 000 (разам з тубыльцамі), іспанцаў — да 200 000. У пачатку верасня ў бухце Алусемас высадзіўся іспанскі дэсант, які трыма калонамі пачаў прасоўвацца ўглыб тэрыторыі Марока. Ужо 2 кастрычніка пала сталіца Адждыр. У маі 1926 года іспанцы і французы войскі ў наступленне ў раёне ракі Керт, акружылі групоўку рыфскай арміі і нанеслі ўдар па яе штаб-кватэры ў горадзе Таргіст. Рыфскія войскі 27 мая спынілі супраціўленне. Палонны Абд аль-Керым быў сасланы на востраў Рэюньён у Індыйскім акіяне. Аднак у шэрагу раёнаў узброеная барацьба працягвалася да 1934. 

Прычыны паразы рыфаў складаліся галоўным чынам у ваеннай перавазе Францыі і Іспаніі, якія ўжывалі танкі, самалёты і хімічную зброю супраць слаба ўзброеных атрадаў паўстанцаў. Тым не менш, еўрапейскія арміі панеслі цяжкія страты ў ходзе канфлікту.

## Гл. таксама 
* Афрыканская армія (Іспанія)

## Літаратура 
* ФРА́НКО-ИСПА́НО-РИ́ФСКАЯ ВОЙНА́ 1925–26 // Большая российская энциклопедия.

Катэгорыя:Войны ІспанііКатэгорыя:Войны ФранцыіКатэгорыя:Гісторыя МарокаКатэгорыя:Войны XX стагоддзя
Катэгорыя:Каланіяльныя войны
Крысці Ковентры

**Кірсці Кавентры** (; ) — зімбабвійская плыўчыха і палітык, дзяячка міжнароднага алімпійскага руху, двухразовая алімпійская чэмпіёнка па плаванні, сяміразовая чэмпіёнка свету, 14-разовая пераможца Афрыканскіх гульняў, шматразовая рэкардсменка свету. Самая тытулаваная спартсменка ў гісторыі Зімбабвэ. Спецыялізавалася ў плаванні на спіне і комплексным плаванні.

Міністр спорту, адпачынку, мастацтва і культуры Зімбабвэ. Член выканкама МАК, старшыня камісіі спартсменаў МАК.

20 сакавіка 2025 года на 144-й сесіі Міжнароднага алімпійскага камітэта абрана 10-м прэзідэнтам арганізацыі, стаўшы першай жанчынай на гэтай пасадзе.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па плаванні
Катэгорыя:Прэзідэнты Міжнароднага алімпійскага камітэта
Катэгорыя:Спартсмены Зімбабвэ
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2004 года
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года
Валерыя Баранік

**Валерыя Баранік** (нар. ) — расійская гандбалістка.
 
Выхаванка тальяцінскай школы гандбола, пасля сыходу з роднага клуба «Лада» паспела пагуляць за «Растоў-Дон», а пасля адправілася ў замежнае плаванне. З 2014 да 2015 год выступала за мінскі БНТУ-БелАЗ, чатыры гады ў «Муратпаше», вяртанне на два сезоны ў расійскі чэмпіянат у складзе «Кубані».
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Valeriya Baranik
* Турция. 29-летняя линейная Валерия Бараник пополнит ряды «Коньяалты» и станет одноклубницей Алёны Ихневой и Александры Санниковой

Катэгорыя:Гандбалісткі Расіі
Катэгорыя:Ігракі ЖГК ПАОК Салонікі
Рыфская мова

**Рыфская мова** (саманазва: *tarifit* / ⵜⴰⵔⵉⴼⵉⵜ, , , ) — мова рыфаў, адносіцца да групы берберскіх моў, распаўсюджана на поўначы Марока. Носьбітамі рыфскай мовы па ўсім свеце з'яўляюцца каля 4 мільёнаў чалавек. Як правіла, гэтыя людзі шматмоўныя і валодаюць адначасова арабскай.thumb|Мараканец-носьбіт рыфскай мовы|злеваРыфская мова прызнаная ў Марока адной з афіцыйных моў і выкарыстоўваецца ў дзяржаўным справаводстве.

## Пісьменнасць 
Раней у якасці графічнай асновы рыфскай мовы выкарыстоўваўся арабскі алфавіт. У наш час больш распаўсюджаны лацінскі алфавіт. У 1970-х гадах прадпрымаліся спробы адаптаваць старажытналівійскае пісьмо, якім карыстаюцца ў роднасных туарэгскіх мовах.

## Класіфікацыя 
220px|thumb|Арэал рыфскай мовы на поўначы Марока|злева
Паводле класіфікацыі, прадстаўленай у даведніку моў свету *Ethnologue*, мова рыф (тарыфіт) разам з мовай сенхаджа ўтвараюць адну з 6 падгруп зенецкай групы паўночнаберберскай галіны.220px|thumb|Доля гаворачых на рыфскай мове ў абласцях і правінцыях Марока (паводле даных перапісы 2004 года)У класіфікацыі, апублікаванай у працы С. А. Бурлак і С. А. Старасціна «Параўнальна-гістарычнае мовазнаўства», названая падгрупа ў складзе зенецкіх моў пазначана як «паўночнамараканская». Брытанскі лінгвіст Роджэр Бленч уключае ў склад рыфскага кластара мовы і (ці) дыялекты шаўя, тыдыкельт, туат, гхмара, тлемсен і шэліф басін. Мова сенхаджа (сенхажа) аднесена ў гэтай класіфікацыі да групы мзаб-уаргла.

Рыфская мова ўключае заходні, цэнтральны і ўсходні дыялекты.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Языковая ситуация в странах Азии и Африки : [Сборник статей] / АН СССР. Ин-т народов Азии ; [Ред. коллегия: И. Ф. Вардуль и др.]. - Москва : Наука, 1967. - 191 с. : граф., карт.; 21 см.

## Спасылкі 
* Tarifiyt Berber Vocabulary List (from the World Loanword Database)
* Ethnologue report on Tarifit
* INALCO report on Tarifit (fr)
* Site 100 % in Tarifit

Катэгорыя:Мовы Марока
Катэгорыя:Мовы Іспаніі
Катэгорыя:Мовы Алжыра
Катэгорыя:Бербера-гуанцкія мовы
Азаваг

[thumb|upright=1.25|Азаваг займае паўночна-ўсходнюю частку басейна [Нігер (рака)|Нігера, якая цяпер перасохла і атрымлівае ваду толькі ад сезонных падземных рэк.]]
**Азаваг** (таксама **Азаўаг** ці **Азавак**) — сухая катлавіна ў Афрыцы, якая ахоплівае тэрыторыю паўночна-заходняга Нігера, а таксама часткі паўночна-ўсходняга Малі і паўднёвага Алжыра. Азаваг галоўным чынам складаецца з раўнін Сахеля і Сахары. Населены пераважна туарэгамі, з некалькімі арабамоўнымі меншасцямі, бузу, вадабэ і нядаўнім прышлымі народаў хауса і джэрма.

## Назва 
Слова «азаваг» у туарэгаў азначае «саванна». Азавад, тэрмін, які выкарыстоўваецца для абазначэння часткі паўночнай часткі Малі, на якую прэтэндуе паўстанцкі рух туарэгаў Нацыянальны рух за вызваленне Азавада, лічыцца арабскім скажэннем слова «Азаваг».

## Геаграфія 
Азаваг з'яўляецца сухой катлавінай, якая раней уключала паўночныя прытокі рэк Нігер і Азаваг, вядомай у паўднёвых рэгіёнах як Далал Боса. Рака, якая ў дагістарычныя часы працякала тут каля 1 600 км, высахла пасля неаліту і ўтварыла басейн плошчай каля 420 000 км². Колішняя рачная даліна, званая ў геалогіі ўпадзінай Іўлемедэн, мяжуе з горамі Ахагар і іх перадгор'ямі на поўначы, пласкагор'ямі Аір на ўсходзе і Адрар-Іфарас на захадзе. Карэнная парода рэгіёна — вапняк і гліна мелавога і палеацэнавага перыядаў, якія ў верхнім плейстацэне былі разрэзаны эрозіяй і пакрыты эолавым пяскамі.

З экалагічнага пункта гледжання басейн Азавага дзеліцца з поўначы на поўдзень на Сахарскую, Сахельскую і Паўночную Суданскую зоны.

Сведчанні апрацоўкі медзі, знойдзеныя ў Тэкебрыне, датуюцца 1600 годам да н.э. Прыкладна ў той жа час кліматычныя ўмовы пагоршыліся, і на месца суданскіх народаў у рэгіён прыйшлі берберы, культура якіх адзначана іх курганнымі пахаваннямі тумулусамі. У пачатку XX стагоддзя ў гэты рэгіён уварваліся і каланізавалі французы. Пасля таго як Алжыр, Малі і Нігер атрымалі незалежнасць і французская каланіяльная ўлада пакінула рэгіён, тэрыторыя была падзелена паміж гэтымі трыма краінамі.

У 1970–1980-х гадах серыя засух прымусіла ўсё больш качавога насельніцтва перасяляцца ў вёскі і гарады. Засуха таксама стала прычынай паўстання сярод туарэгаў рэгіёна. У Нігеры супраць урада выступілі такія групоўкі, як Фронт вызвалення Аіра і Азаўака і Фронт вызвалення Тамуста. У Малі ж узброены супраціў узнялі Арабскі ісламскі фронт Азавада, Народны рух за вызваленне Азавада, Рэвалюцыйная вызваленчая армія Азавада і Народны фронт вызвалення Азавада. Азаваг з'яўляецца цэнтрам Федэрацыі Івелемедэн-Кел-Дэнег. У рэгіёне таксама пражывае качавое насельніцтва вадабэ, фульбэ і значная меншасць бузу, якое раней належала да касты рабоў туарэгаў. У апошнія гады ў рэгіёне з'явілася насельніцтва з народаў хауса і джэрма, галоўным чынам у якасці дзяржаўных чыноўнікаў і гандляроў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Дагістарычная Афрыка
Катэгорыя:Ірэдэнтызм
Катэгорыя:Туарэгі
Сенхаджа

**Сенхаджа** (таксама *сенхажа*, *сенхаджа-сраір*) — адна з моў атласкай групы паўночнаберберскай галіны бербера-лівійскі сем'і, на якой размаўляць у паўднёвай частцы мараканскага Рыфа. Утварае асобную падгрупу сярод атласкіх моў. Генетычна бліжэй да шыльхскім моў, чым да тамазігхцкім. Выяўляе рысы, падобныя з рысамі моў зенецкай групы. Дакладнае месца ў класіфікацыі сенхаджа да канца не зразумелае, хутчэй за ўсё яна мае атласкае паходжанне, але сфарміравалася пад моцным уплывам суседніх рыфскіх моў. Многія носьбіты сенхаджа пераходзяць на арабскую мову.thumb|250px|Вобласць распаўсюджання сенхаджа|злеваУ класіфікацыі, прадстаўленай у працы «Параўнальна-гістарычнае мовазнаўства» (С. А. Бурлак і С. А. Старасцін) сенхаджа разам з рыфскай мовай утвараюць паўночнамараканскую падгрупу. Таксама з рыфскай мовай аб'ядноўвае сенхаджа класіфікацыя ў даведніку моў свету *Ethnologue*. У класіфікацыі афразійскіх моў брытанскага лінгвіста Роджэра Бленча (*Roger Blench*) сенхаджа ўключаны ў падгрупу мзаб-уаргла.

Мова сенхаджа таксама вядомая пад назвай сенхаджа-сраір (магчыма, ад назвы ракі Сра, якая працякае па тэрыторыі рассялення носьбітаў мовы сенхаджа), гэтае ўдакладненне для мовы і этнічнай групы неабходнае, каб адрознівацца ад іншых берберскіх народаў, якія звязваюць сваё паходжанне з сярэдневяковым аб'яднаннем берберскіх плямёнаў «сенхаджа».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Peter Behnstedt, «La frontera entre el bereber y el árabe en el Rif», *Estudios de dialectología norteafricana y andalusí* vol. 6, 2002.
* Esteban Ibañez, *Diccionario español-senhayi (dialecto beraber de Senhaya de Srair)*, 1959.
* A. Renisio, *Études sur les dialectes berbères des Beni Iznassen, du Rif et des Senhaja de Sraïr. Grammaire, textes et lexique*. PIHEM, vol. 12. Paris 1932.

## Спасылкі 
* Ethnologue listing for Senhaja de Srair

Катэгорыя:Бербера-гуанцкія мовы
Катэгорыя:Мовы Марока
Катэгорыя:Выміраючыя мовы
Бернгард Кляйн

**Бернгард Кляйн** (; 6 сакавіка 1793, Кёльн — 9 верасня 1832, Берлін) — нямецкі кампазітар і педагог.

Быў пераважна самавукам, кароткі час вучыўся ў Парыжы ў Аляксандра Шарона. Па вяртанні ў Кёльн дырыжаваў аматарскімі канцэртамі ў мясцовым саборы. Затым, аднак, Кляйна заўважыў і падтрымаў Антон Цібо, музыказнаўчыя ідэі якога на Кляйна прыкметна паўплывалі. Дзякуючы падтрымцы Цібо Кляйн змог адправіцца ў Берлін, дзе ён вучыўся ў Карла Фрыдрыха Цэльтэра, затым выкладаў спевы ва ўніверсітэце. У час гадавога знаходжання ў Італіі Кляйн вывучаў раннюю харавую музыку (у прыватнасці, спадчыну Палестрыны), выкарыстоўваючы затым яе матэрыял у сваіх харавых сачыненнях (у якіх, аднак, сучаснікі адзначалі і ўплыў Гендэля).

Кляйну належыць шэраг араторый на біблейскія тэмы — «Іёў» (; 1822), «Яфтах» (; 1828) і інш., оперы «Дыдона» (на вершы Людвіга Рэльштаба, 1823) і «Арыядна» (1824), мноства гімнаў, рамансаў і песень.

Сярод берлінскіх вучняў Кляйна былі, у прыватнасці, Карл Фрыдрых Вайцман, Карл Банк, Вільгельм Гарткес.

Дачка Кляйна Элізабет выйшла замуж за егіптолага Карла Рыхарда Лепсіуса.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Бернхард Кляйн у бібліятэцы харавога мастацтва (GFDL)
* 

Катэгорыя:Кампазітары Германіі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Германіі
Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта
Хеленурмэ

**Хеленурмэ** () — вёска ў воласці Элва павета Тартумаа, Эстонія.

Да адміністрацыйнай рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіла ў склад воласці Палупера і была яе адміністрацыйным цэнтрам. Размешчана ў паўночна-ўсходняй частцы Валгамаа, на беразе ракі Элва, за 10 км на поўдзень ад горада Элва і за 11 км на паўночны захад ад горада Отэпя — «лыжнай сталіцы» Эстоніі.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Ойзу

**Ойзу** () — пасёлак у воласці Цюры павета Ярвамаа, Эстонія. Размешчаны за 12 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад валаснога цэнтра — горада Цюры. Мяжуе з вёскамі Вяльяотса, Метсакюла, Рэтла, Саарэтса і Кярэверэ. Вышыня над узроўнем мора — 66 метраў.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Малы чырвоны чарвяк

**Малы чырвоны чарвяк**, або **Малы выпаўзак** — від дажджавых чарвей сямейства 

## Апісанне 
Малы чырвоны чарвяк бывае даўжынёй ад 60 да 150 мм, шырынёй ад 4 да 6 мм і мае прыкладна 100 сегментаў. Клітэлюм з 26-га па 32-і сегмент. Афарбоўка цела чырвона-карычневая, ад чырвонага да чырвона-фіялетавага колеру, на канцы цела бялейшая. Першапачаткова радзімай з’яўляецца Еўропа, аднак дзякуючы чалавеку жывёла распаўсюдзілася па ўсім свеце.

## Спосаб жыцця 
Як і , малы выпаўзак можа пераварваць яшчэ адносна нераскладзены арганічны матэрыял расліннага паходжання і таму трымаецца ля паверхні зямлі пад лісцем або іншымі адкідамі. У адрозненне ад , ён можа будаваць праходы ў зямлі, а таксама прасоўвацца наперад у больш глыбокія пласты. Часта яго можна знайсці ў прыкаранёвай вобласці (рызасфера) раслін. Упадабаная велічыня pH складае ад 3,0 да 7,7. Малы чырвоны чарвяк адносна марозаўстойлівы. У яго, гэтак жа як і ў іншых відаў роду , маецца высокая патрэба ў кальцыі, таму ён аддае перавагу багатым вапнай глебам або адходам.

## Значэнне 
Малы чырвоны чарвяк быў інтрадукаваны ў Канаду, Злучаныя Штаты, Чылі і Аўстралію. Від мае там нязначнае эканамічнае значэнне. Ён выкарыстоўваецца ў якасці прынады рыбаловамі, асабліва ў Паўночнай Амерыцы. Нявыкарыстаныя чарвякі вытрасаюцца звычайна на зямлю і могуць такім чынам шырока распаўсюджвацца, таму асабліва вялікія папуляцыі можна выявіць паблізу азёр у Паўночнай Амерыцы. Малы выпаўзак як «перапрацоўшчык» глебы спрыяе ўрадлівасці сельскагаспадарчых плошчаў. У Інданезіі і Кітаі, разам з іншымі відамі чарвякоў, малога выпаўзка вырошчваюць і перапрацоўваюць у бялковы парашок і затым прадаюць у якасці біялагічна актыўнай дабаўкі або лекаў.

З'яўляюцца прамежкавымі гаспадарамі круглых чарвей сямейства .

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1843 годзе
Катэгорыя:Дажджавыя чэрві
Morone saxatilis

**Morone saxatilis** — від прамянёвапёрых рыб сямейства . Распаўсюджаны ў Атлантычным акіяне ля ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі ад вусця ракі Святога Лаўрэнція да Луізіяны.

## Апісанне 
Мае падоўжанае цела серабрыстага колеру з характэрнымі цёмнымі падоўжнымі палосамі ад задняй часткі жабраў да асновы хваста. Максімальная даўжыня складае 200 см, самы буйны зарэгістраваны асобнік важыў 57 кг. Большасць дарослых рыб дасягаюць каля 120 см у даўжыню. Мяркуецца, што рыбы жывуць каля 30 гадоў. Анадромы, нерастуюць у прэснай вадзе.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1792 годзе
Катэгорыя:Рыбы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Прамянёвапёрыя рыбы
Вялікі чырвоны выпаўзак

**Вялікі чырвоны выпаўзак** (*Lumbricus terrestris*) — від дажджавых чарвей сямейства , радзімай якога з’яўляецца Еўропа.

## Апісанне 
Даўжыня цела ад 12 да 30 см. Тулава спераду чырвонае, ззаду бледнае. Як і ва ўсіх кольчатых чарвякоў, яно падзелена на сегменты, кожны з якіх запоўнены вадкасцю, што дапамагае ім вытрымліваць ціск грунту над імі. Трубчастая стрававальная сістэма дазваляе чарвякам прапускаць праз яе глебу, павялічваючы яе ўрадлівасць. Прарабляе хады на глыбіню да 3-х метраў. Харчуецца часткамі раслін, якія яшчэ не да канца расклаліся.

Палавая сталасць надыходзіць ва ўзросце 3-х месяцаў. Дзіцяняты з’яўляюцца з кокана праз 40-45 дзён.

Добры біяіндыкатар якасці глеб. Дзякуючы невялікай колькасці нейронаў (каля 300), упадабаны аб’ект даследавання ў вобласці нейрабіялогіі.

## Распаўсюджанне 
Шырока распаўсюджаны па ўсім свеце, завезены чалавекам разам з культурнымі раслінамі. У некаторых раёнах, дзе ён быў інтрадукаваны, яго лічаць шкодным відам з-за яго канкурэнцыі з мясцовымі чарвякамі.

## Значэнне 
З'яўляюцца прамежкавымі гаспадарамі круглых чарвей сямейства .

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Breidenbach, Josef: *Normalanatomie und -histologie des Lumbriciden Lumbricus terrestris L.* — Online Dissertation, 2002.

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Дажджавыя чэрві
Сярэверэ

**Сярэверэ** () — пасёлак у Эстоніі ў воласці Цюры павета Ярвамаа. Размешчаны на рацэ Праньдзі, якая на тэрыторыі пасёлка перакрытая плацінай, утвараючы вадасховішча Сяверэрэ плошчай 1,3 гектара.
## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Лайнэ Эрык, эстонская спартсменка і вучоны ў галіне сельскай гаспадаркі
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Праньдзі (рака)

**Праньдзі** () — рака ў Эстоніі, левы прыток ракі Пярну. Рака бярэ пачатак у возеры Праньдзі-Алікаярв у вёсцы Праньдзі і ўпадае ў раку Пярну на тэрыторыі вёскі Віліта, побач з пасёлкам Сярэверэ. Даўжыня ракі - 25 км, плошча вадазбору - 285 км².
## Крыніцы 
Катэгорыя:Рэкі Эстоніі
Паход гунаў на Літву

**Паход гунаў на Літву** — летапісны паход гунскага племя (меркавана, акацыраў), узначаленага Атылай, супраць балцкага племя літвы паводле «Вугорска-польскай хронікі»:

## Сведчанні 
Паход Атылы на Літву згадваюць: «Вугорска-польская хроніка», знойдзеная ў пачатку ХІІ ст., венгерскі храніст ХІІІ ст. Сімон Кяжа, Марк Кальційскі ў «Вугорскіх паходах» (сярэдзіне XIV ст.). Сучасныя літоўскія гісторыкі лічаць паход гунаў у Літву вельмі верагодным, пра што, у прыватнасці, сведчаць трохрэбравыя наканечнікі стрэлаў, знойдзеныя ў 1992 г. на Кярнаўскім (р-н Шырвінтай) ахвярным гарадзішчы В. Шыменасам, і той факт, што бальшыня старых гарадзішчаў была спаленая ў сярэдзіне І тыс. н. э.

## Гл. таксама 
* Аблога Полацка гунамі

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гуны
Праньдзі (вёска)

**Праньдзі** () — вёска ў паўночна-цэнтральнай Эстоніі ў воласці Ярва павета Ярвамаа.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Філіп ІІ Арлеанскі

**Філіп ІІ Арлеанскі** (; , Сен-Клу — , Версаль) — французскі прынц з дынастыі Бурбонаў, пляменнік караля Людовіка XIV, пасля смерці якога ў 1715 годзе стаў рэгентам Францыі пры малалетнім Людовіку XV, кіруючы краінай да яго паўналецця ў 1723 годзе.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і Філіпа I Арлеанскага, малодшага брата Людовіка XIV, і Лізаветы-Шарлоты Пфальцкай. Як прадстаўнік Арлеанскай галіны дынастыі Бурбонаў, ён меў высокае становішча пры двары, але першапачаткова не разглядаўся як патэнцыйны кіраўнік дзяржавы.

Удзельнічаў у Вайне за іспанскую спадчыну (1701–1714) і вызначыўся як камандуючы французскай арміяй у Італіі. Пасля заключэння Утрэхцкага міру ў 1713 годзе яго ўплыў пры двары ўзмацніўся.

Пасля смерці Людовіка XIV у 1715 годзе быў прызначаны рэгентам пры пяцігадовым Людовіку XV. Перыяд рэгенцтва адзначаўся рэформамі і эканамічнымі эксперыментамі.

Асноўныя падзеі рэгенцтва:
* Перадача ўлады ад міністраў да рэгентскага савета, спроба змякчэння абсалютызму.
* Увядзенне грашовай сістэмы, заснаванай на папяровых грошах, што спачатку дало эканамічны рост, але скончылася фінансавым крахам у 1720 годзе.
* Збліжэнне з Вялікабрытаніяй і Гановерам.

Пасля дасягнення Людовікам XV паўналецця ў 1723 годзе адмовіўся ад рэгенцтва. Пазней ён быў прызначаны першым міністрам каралеўства, але праз некалькі месяцаў памёр ад інсульту 2 снежня 1723 года.

## Крыніцы
Максімільен дэ Бецюн дэ Сюлі

**Максімільен дэ Бецюн, герцаг дэ Сюлі** (; , Рані-сюр-Сен — , Вільбон) — французскі дзяржаўны дзеяч XVI-XVII стагоддзяў, маршал і старшыня ўрада Каралеўства Францыя пры каралі Генрыху IV.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў дваранскай сям’і. У маладосці далучыўся да гугенотаў і прыняў удзел у рэлігійных войнах на баку Генрыха Наварскага (будучага караля Генрыха IV). Прайшоўшы ваенную службу, стаў адным з галоўных памочнікаў караля, асабліва пасля яго ўзыходжання на трон Францыі ў 1589 годзе.

Пасля пераходу Генрыха IV у каталіцтва і яго ўмацавання на троне Сюлі атрымаў шэраг высокіх пасад:
* У 1599 годзе быў прызначаны генеральным суперінтэндантам фінансаў, фактычна стаўшы кіраўніком урада.
* Праводзіў рэформы, скіраваныя на скарачэнне дзяржаўнага доўгу, павелічэнне даходаў і развіццё сельскай гаспадаркі.
* Прасоўваў палітыку эканоміі і супрацьстаяў непатрэбным выдаткам каралеўскага двара.
* Спрыяў развіццю інфраструктуры: дарог, каналаў і гаваняў.
* Падтрымліваў гандаль і рамёствы, заахвочваў каланіяльную экспансію.

Пасля забойства Генрыха IV у 1610 годзе ўплыў Сюлі на палітыку саслабеў, і ён сышоў у адстаўку. Адышоўшы ад дзяржаўных спраў, ён прысвяціў сябе напісанню мемуараў. Герцаг дэ Сюлі лічыцца адным з найбольш здольных фінансістаў свайго часу. Яго рэформы дапамаглі закласці аснову эканамічнай стабільнасці Францыі, якая пазней спрыяла росквіту краіны.

## Крыніцы
Лайнэ Эрык

**Лайнэ Эрык** (, у замужжы — **Калас**; , Сярэверэ — ) — эстонская бягунка на сярэднія дыстанцыі, удзельніца дзвюх Алімпійсіх гульняў 1964 і 1968 гадоў. Па асноўнай прафесіі — вучоная ў галіне сельскай гаспадаркі.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1942 пасёлку Сярэверэ. Спецыялізавалася на дыстанцыі 800 метраў. На Алімпійскіх гульнях 1964 года заняла шостае месца ў фінале з вынікам 2:05.1, уступіўшы чатыры секунды чэмпіёнцы Энн Пэкер, якая прабегла з сусветным рэкордам. На наступных Алімпійскіх гульнях у Мехіка Эрык завяршыла барацьбу ў паўфінале, заняўшы пятае месца.

Пераможца летняй Універсіяды 1965 года з вынікам 2:06,2. Асабісты рэкорд устанавіла 16 жніўня 1964 года ў Кіеве, паказаўшы вынік у 2:03,6.

Двойчы прызнавалася найлепшай спартсменкай Эстоніі (1967, 1968).

Скончыла Эстонскі сельскагаспадарчы ўніверсітэт. У 1969—1996 гадах працавала навуковым супрацоўнікам у Інстытуце заатэхнікі Эстонскага сельскагаспадарчага ўніверсітэта.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Аграномы Эстоніі
Гіём Дзюбуа

**Гіём Дзюбуа** (; , Брыў-ла-Гаярд — , Парыж) — французскі дзяржаўны дзеяч, кардынал і галоўны міністр Францыі ў часы малалецтва Людовіка XV.

## Біяграфія 
Быў выхавальнікам Філіпа II Арлеанскага. Ён заслужыў давер будучага рэгента і ўвайшоў у яго блізкае атачэнне.

Калі ў 1715 годзе Філіп II Арлеанскі стаў рэгентам пры малалетнім Людовіку XV, Дзюбуа атрымаў уплывовыя пасады пры двары. Ён адыграў ключавую ролю ў фарміраванні знешняй палітыкі Францыі, падтрымліваючы мірныя адносіны з Вялікабрытаніяй і іншымі еўрапейскімі дзяржавамі.

У 1722 годзе Людовік XV быў каранаваны, і Дзюбуа быў прызначаны галоўным міністрам каралеўства. Ён працягваў курс на мірную палітыку і ўнутраныя рэформы, спрабуючы стабілізаваць фінансавую сітуацыю пасля фінансавага крызісу.

## Крыніцы
Пеэтры (Ярвамаа)

**Пеэтры** () — пасёлак у воласці Ярва павета Ярвамаа на поўначы Эстоніі.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Вяэтса

**Вяэтса** () — пасёлак у воласці Цюры павета Ярвамаа, Эстонія.

Да адміністрацыйнай рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіў у склад воласці Вяэтса і быў яго адміністрацыйным цэнтрам. Размешчана за 10 кіламетраў на поўнач ад валаснога цэнтра — горада Цюры — і за 8 кіламетраў на захад ад павятовага цэнтра — горада Пайдэ. Вышыня над узроўнем мора — 67 метраў.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Вуліца Пеэтры (Талін)

**Вуліца Пеэтры** () — вуліца ў Таліне, сталіцы Эстоніі. Часткова пешаходная. Размешчана на тэрыторыі гістарычнага суднабудаўнічага завода «Ноблеснер», у новым офісна-жылым квартале «Ноблеснер».

## Геаграфія 
Пралягае ў мікрараёне Каламая гарадскога раёна Пых'я-Талін. Пачынаецца ад вуліцы Цёэстузэ, перасякае вуліцы Каларана, Алвеэлаэва і Везіленукі і заканчваецца каля прыстані порта Ноблеснер. Працягласць — каля 540 метраў.

## Гісторыя і забудова 
Заснавана ў год пачатку будаўніцтва квартала «Ноблеснер» (2013), афіцыйна яе назва была зацверджана 23 кастрычніка 2013 года.

Будынкі на вуліцы пабудаваны ў гады заснавання завода «Ноблеснер» (1913—1916 гг.), да цяперашняга часу ўсе адрэстаўраваны і выкарыстоўваюцца.

Катэгорыя:Вуліцы Таліна
Platystele

**Platystele** — род архідэй, які ўключае 123 віды.У большасці з іх дробныя кветкі, некаторыя з іх адны з самых маленькіх у сямействе. Гэты род шырока распаўсюджаны ў Мексіцы, Цэнтральнай Амерыцы, на Кубе і ў Паўднёвай Амерыцы аж да Балівіі, але рэдка сустракаецца ў Бразіліі

## Віды 
У род уключаюць 123 віды. Некаторыя з іх:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Архідныя
Анія (вёска)

**Анія** () — вёска ў воласці Анія павета Хар'юмаа, Эстонія. Размешчана на поўначы Эстоніі, за 14 км на ўсход ад Таліна і за 3 км на поўнач ад валаснога цэнтра — горада Кехра. На паўночным захадзе мяжуе з вёскай Ааверэ, на паўночным усходзе — з вёскай Партсаарэ, на паўднёвым усходзе — з вёскай Куусемяэ, на паўднёвым захадзе — з вёскай Кіхмла. Бліжэйшы буйны да вёскі горад — Маарду — размешчаны за 19 км на паўночны захад ад Аніі. Анія размешчана на вышыні 51 метр над узроўнем мора.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Васк’яла

**Васк’яла** () — вёска ў воласці Раэ павета Хар'юмаа, Эстонія. Размешчана за 7 км на паўднёвы ўсход ад Таліна (па шашы 15 км). Вышыня над узроўнем мора — 43 метры. Цераз вёску працякае рака Пірыта.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Акталазіум малочны

**Акталазіум малочны** (*Octolasion lacteum*) — від дажджавых чарвей сямейства , які капае гарызантальныя галерэі ў верхнім пласце глебы.

## Экалогія 
*Octolasia lacteum* сустракаецца ў лісцяных і іглічных лясах, а таксама на ворных землях і лугах, дзе можа дамінаваць, асабліва на вільготных лугах. Аддае перавагу глебам з высокім утрыманнем арганічных рэчываў, больш за 4 % .

## Распаўсюджанне 
*Octolasia lacteum* — від палеарктычнага паходжання, інтрадукаваны практычна на ўсю планету. Сустракаецца па ўсёй Еўропе.

## Значэнне 
З'яўляюцца прамежкавымі гаспадарамі круглых чарвей сямейства .

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Дажджавыя чэрві
Бетховен (значэнні)

**Бетховен**:

## Прозвішча 
* Людвіг ван Бетховен — нямецкі кампазітар

## Астраномія 
* (1815) Бетховен — астэроід
* Бетховен (кратар)

## Кіно 
* Бетховен (фільм)
* Бетховен 2
Пеэтры (Хар’юмаа)

**Пеэтры** () — пасёлак у воласці Раэ павета Хар'юмаа, Эстонія. Да 1 студзеня 2012 года меў статус вёскі. Мяжуе з Талінам. Большая частка пасёлка размешчана з заходняга боку трасы Е263 Талін — Тарту — Выру — Лухамаа.

Плошча — 4,6 км², шчыльнасць насельніцтва — 800 чал./км ². Вышыня над узроўнем мора — 43 метры.

Клімат умераны.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Стылярыя азёрная

**Стылярыя азёрная** (*Stylaria lacustris*) — від кольчатых чарвей сямейства . Навуковая назва віда была апублікаваная ў 1767 годзе Карлам Лінеем.

## Апісанне 
Асобныя жывёлы дасягаюць у даўжыню 10 мм, з сегментамі да 20 мм. Чарвяк празрысты і бураватага колеру. Прадстаўнікі віду маюць два вокі. Доўгая антэна спераду няпарная, рэзка аддзеленая і рухомая. Яны ўмеюць добра плаваць.

## Размнажэнне 
Размнажэнне звычайна адбываецца бясполым шляхам шляхам утварэння ланцугоў. Палавое размнажэнне таксама адбываецца восенню. Пакрытыя сліззю коканы сустракаюцца на водных раслінах.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Жыве ў Еўропе і Паўночнай Амерыцы.

Сустракаецца на водных раслінах і ў глеі рэк і стаялай вадзе. Харчуюцца водарасцямі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1767 годзе
Катэгорыя:Малашчацінкавыя чэрві
Гета ў Ёдах

**Гета ў Ёдах** (лета — кастрычнік 1941) — яўрэйскае гета, месца прымусовага перасялення яўрэяў пасёлка Ёды Шаркаўшчынскага раёна і бліжэйшых населеных пунктаў падчас Халакосту.

## Гісторыя 
Нямецкія войскі занялі мястэчка Ёды ў канцы чэрвеня 1941 года. Акупацыя доўжылася 3 гады — да ліпеня 1944 года.

Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, немцы арганізавалі ў мястэчку гета. Акупанты прымусілі габрэяў арганізаваць юдэнрат, узначаліць які загадалі Перацу Школьніку і Эрміягу Разіну.

У канцы кастрычніка 1941 года ў гета прыгналі яшчэ каля 100 яўрэяў з блізкіх вёсак, у тым ліку з Замошша і Кіслаўшчыны.

Апошняя акцыя па ліквідацыі яўрэяў прайшла ў кастрычніку (снежні) 1941 года і працягвалася двое сутак. Асуджаных людзей прымушалі распранацца, расстрэльвалі і скідвалі ў глыбокую яму. Дзяцей кідалі ў яму жывымі.

Усяго ў Ёдах нацыстамі і мясцовымі паліцаямі былі закатаваныя і забітыя каля 450 габрэяў

## Памяць 
На месцы забойства яўрэяў усталяваны помнік (вул. Маладзёжная, каля д. № 20; ш.55. 4548673 д. 27.23621249) (Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь, шыфр 6226).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Ёды
Катэгорыя:Гісторыя Шаркаўшчынскага раёна
Катэгорыя:Ёды
Шарль д’Альбэр дэ Люйн

**Шарль д’Альбэр, маркіз д’Альбэр, герцаг дэ Люйн** (; , Пон-Сэнт-Эспры — , Лангвіль) — французскі дзяржаўны дзеяч, фаварыт і галоўны міністр караля Людовіка XIII.

## Біяграфія 
У пачатку XVII стагоддзя паступіў на службу да будучага караля Францыі, а тады яшчэ дафіна Людовіка. Дзякуючы сваёй страсці да палявання, якую падзяляў дафін, ён хутка стаў ягоным фаварытам. У 1615 годзе падчас рэгенцтва Марыі Медычы і Канчына Канчыні быў прызначаны адміністратарам Луўра і дзяржаўным дарадцам. Разам з групай змоўшчыкаў ён забіў Канчыні, у выніку чаго фактычную ўладу ў краіне ўзяў малады Людовік XIII. Новы кароль, аднак, заставаўся пад ягоным уплывам. У наступныя гады ён ажаніўся з Марыяй дэ Раган і пачаў кампанію супраць гугенотаў. За сваю службу атрымаў тытул герцага і пэра Францыі ў 1619 годзе. Ён таксама быў прызначаны галоўнакамандуючым каралеўскай арміяй. Памёр 15 снежня 1621 года пасля няўдалай аблогі Мантабана.

## Крыніцы
Бетховен 2

**«Бетховен 2»** () — амерыканская кінакамедыя 1993 года рэжысёра Рода Дэніэла, знятая паводле сцэнарыя Лена Блюма. Другая і апошняя выпушчаная ў кінатэатрах частка аднайменнай серыі з васьмі фільмаў пра разумнага сенбернара па мянушцы Бетховен. Гэта апошні фільм, у якім сям’я Ньютан з’явілася ў поўным складзе, не лічачы мультсерыяла «Бетховен». Першапачаткова новыя працягі не планаваліся, але пасля касавага поспеху карціны студыя выпусціла адразу на відэакасетах яшчэ 6 сіквелаў.

Інструментальную музыку да другога фільма — як і да першай часткі — напісаў кампазітар Рэндзі Эдэльман. Песня «The Day I Fall In Love» у выкананні Джэймса Інгрэма і Долі Партан была напісана спецыяльна для фільма і намінавалася на прэміі «Оскар», «Залаты глобус» і Грэмі.

## Сюжэт 
Сенбернар, названы ў гонар, геніяльнага музыканта, ужо стаў паўнапраўным членам новай сям’і. На прагулцы ён сустракае сваё каханне — Місі. Паміж сабакамі ўспыхвае рамантычнае пачуццё. Аднак у гаспадыні Місі, прагнай і беспрынцыповай Рэджыны, ёсць планы на каханую Бетховена. Сабаку разлучаюць з каханай, але на гэтым клопаты яго не сканчаюцца. Ён становіцца шматдзетным бацькам і павінен клапаціцца аб чатырох шчанюках, якія засталіся без маці.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове
Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША
Катэгорыя:Кінакамедыі 1993 года
Катэгорыя:Сямейныя фільмы ЗША
Катэгорыя:Фільмы пра сабак
Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures
Катэгорыя:Фільмы ЗША 1993 года
Катэгорыя:Фільмы-сіквелы
Адра (Эстонія)

**Адра** () — вёска на поўначы Эстоніі ў воласці Харку, павет Хар'юмаа.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Нікаля дэ Нёфвіль дэ Вілеруа

**Нікаля дэ Нёфвіль дэ Вілеруа** (; , Парыж — , Парыж) — французскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, маршал і пэр Францыі.

## Біяграфія 
Яго бацька быў адным з набліжаных да Генрыха IV і служыў каралеўскім раднікам. З маладосці ён быў набліжаным да Людовіка XIII, а пасля смерці апошняга захаваў уплыў пры двары каралевы-рэгента Ганны Аўстрыйскай і кардынала Мазарыні. Выконваў абавязкі выхавацеля маладога Людовіка XIV. У 1651 годзе ён быў прызначаны маршалам Францыі.

Нягледзячы на высокія воінскія званні, не праславіўся буйнымі ваеннымі перамогамі. Яго роля была больш палітычнай і адміністрацыйнай, чым стратэгічнай. Ён выконваў важныя дыпламатычныя і прадстаўнічыя функцыі, падтрымліваючы манархію падчас перыяду Фронды і ўмацавання абсалютызму.

## Крыніцы
Берлінская вышэйшая школа музыкі імя Эйслера

**Берлінская вышэйшая школа музыкі імя Эйслера** () — нямецкая кансерваторыя ў Берліне.

Была заснавана ў 1949 годзе Міністэрствам народнай адукацыі ГДР у сувязі з тым, што ранейшыя вышэйшыя музычныя навучальныя ўстановы Берліна засталіся ў ягоным заходнім сектары, і адкрылася для заняткаў у 1950 годзе. Імя Ганса Эйслера, які выкладаў у ёй, было прысвоена Вышэйшай школе музыкі пасля яго смерці ў 1964 годзе.

Першым кіраўніком кансерваторыі стаў Георг Кнеплер, сярод прафесараў першага складу было некалькі прыкметных музыкантаў — у прыватнасці, Рудольф Вагнер-Рэгені і Карл Адольф Марцінсен.

У 1953 годзе ў кансерваторыі было адкрыта аддзяленне рэжысуры музычнага тэатра, у 1965 годзе пры кансерваторыі адкрылася сярэдняя спецыяльная музычная школа (з 1991 года Гімназія імя Карла Філіпа Эмануэля Баха). У 2005 годзе Вышэйшая школа музыкі імя Эйслера і Берлінскі ўніверсітэт мастацтваў сумесна заснавалі Берлінскі інстытут джаза.

## Рэктары 
* Георг Кнеплер (1950—1959)
*  (1959—1971)
*  (1971—1982)
* Олаф Кох (1982—1986)
* Эрхард Рагвіц (1986—1989)
* Рут Цэхлін (1990)
*  (1990—1995)
* Крыстаф Попен (1995—2000)
* Крыстхард Гёслінг (2000—2008)
* Ёрг Петэр Вайгле (2008—2012)
* Штэфан Віліх (2012—2014)

## Крыніцы
Сяргей Барысавіч Чаберак

**Сяргей Барысавіч Чаберак** (нар. ) — беларускі лёгкаатлет, спартыўны трэнер; майстар спорту міжнароднага класа Рэспублікі Беларусь.

## Спатрыўная кар’ера 
Віцэ-чэмпіён Еўропы па кросе на дыстанцыі 6 км, 26-разовы пераможца чэмпіянатаў і першынстваў Беларусі па лёгкай атлетыцы. Неаднаразовы ўдзельнік чэмпіянатаў свету па кросе, кубкаў і чэмпіянатаў Еўропы па лёгкай атлетыцы. Фіналіст чэмпіянату Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні на дыстанцыі 3000 метраў, моладзевага чэмпіянату Еўропы па лёгкай атлетыцы на дыстанцыі 5000 метраў.

У 2011 годзе паказаў найлепшы вынік за ўсю гісторыю суверэннай Беларусі на дыстанцыі 3000 і 5000 метраў.

## Спасылкі 
* worldathletics.org

Катэгорыя:Лёгкаатлеты Беларусі
Канчына Канчыні

**Канчына Канчыні** (; , Фларэнцыя — , Парыж) — італьянскі авантурыст, фаварыт каралевы Марыі Медычы. Атрымаў велізарны ўплыў пасля забойства Генрыха IV, стаўшы фактычным кіраўніком урада Францыі. Забіты па загадзе Людовіка XIII.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Фларэнцыі. Паходзіў з дваранскай, але не вельмі заможнай сям’і. У 1600 годзе разам з жонкай ён суправаджаў Марыю Медычы ў Францыю пасля яе шлюбу з Генрыхам IV. Дзякуючы ўплыву жонкі, якая стала галоўнай прыдворнай дамай каралевы, хутка ўзняўся ў палітыцы.

Пасля забойства Генрыха IV у 1610 годзе і абвяшчэння рэгенцтва Марыі Медычы стаў адным з галоўных палітыкаў Францыі. Ён быў прызначаны маршалам Францыі (хоць ніколі не ўдзельнічаў у баях) і фактычна кіраваў краінай, паколькі каралева-рэгент цалкам давярала яму.

Праводзіў праітальянскую палітыку, наблізіўшы да сябе італьянскіх раднікаў, што выклікала незадаволенасць французскай знаці. Ён таксама падтрымліваў цесныя адносіны з Габсбургамі, што супярэчыла інтарэсам Францыі.

Па меры сталення Людовік XIII усё больш незадаволена ўспрымаў яго як перашкоду на сваім шляху да ўлады. Па яго загадзе 24 красавіка 1617 года Канчыні быў арыштаваны і неўзабаве забіты. Яго жонка была абвінавачана ў чараўніцтве і пазней пакараная смерцю.

## Крыніцы
Гомельская вуліца (Гомель)

**Гомельская вуліца** — вуліца ў Савецкім раёне горада Гомеля. 

Забудавана дамамі пераважна сядзібнага тыпу. 

## Гісторыя
Вядома з XIX стагоддзя. Сучаснае аблічча вуліцы сфармавалася ў 1920—1930-х гадах, калі вуліца канчаткова злілася з вуліцай Екацерынаслаўскай.

Напрыканцы 2010-х гадоў частка сядзібнай забудовы вуліцы (на скрыжаванні з вуліцай Барыкіна) была знесена (потым забудавана жылымі 10-павярховымі дамамі).

## Перасякае вуліцы
* Цыялкоўскага
* Катоўскага
* Бочкіна
* Ляшчынскую
* Салтыкова-Шчадрына
* Бакуніна
* Заслонава
* 1-й завулак Мікалая Астроўскага
* Астроўскага
* Якубава
* Барыкіна
* Чкалава
* Беларускую
* Светлагорскую
* Быхаўскую

## Літаратура
* Гомель. Энцыклапедычны справачнік. — Мн.: БелСэ, 1991. — 527 с.

Катэгорыя:Вуліцы, названыя ў гонар Гомеля
Дзмітрый Пятровіч Плакс (геолаг)

**Дзмітрый Пятровіч Плакс** (**Плакса**; нар. , ) — беларускі палеантолаг і стратыграф. Кандыдат геолага-мінералагічных навук (2007).

## Біяграфія 
Нарадзіўся  года ў Мінску.

Скончыў Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт па спецыяльнасці «Распрацоўка карысных выкапняў» (2002), аспірантуру Інстытута геалогіі і гідрагеалогіі НАН Беларусі (2005).

Працаваў у 2005—2010 гадах у Інстытуце геалогіі і гідрагеалогіі НАН Беларусі. З 2010 года дацэнт кафедры «Горныя работы» факультэта горнай справы і інжынернай экалогіі БНТУ.

Аўтар вершаў на рускай і лацінскай мовах.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя інтарэсы: стратыграфія, палеазойскія ніжэйшыя пазваночныя (рыбы і бяссківічныя). Спецыяліст у галіне стратыграфіі і палеанталогіі ніжне- і сярэднепалеазойскіх асадкавых утварэнняў Усходне-Еўрапейскай платформы. У асноўным даследуе сілурыйскую, дэвонскую і раннекаменнавугальную іхтыяфаўну Беларусі і сумежных рэгіёнаў і яе стратыграфічнае значэнне.

## Выбраная бібліяграфія 
* Рэшткi агнат i рыб з гарадоцкага гарызонту эйфельскага яруса Беларусi / Д. П. Плакс // Веснік Брэсцкага ўніверсітэта. Серыя 5, Хімія. Біялогія. Навукі аб Зямлі. — 2017. ― № 1. ― С. 96-101.

## Літаратура 
* Плакса Дмитрий Петрович // Геологи и горные инженеры Беларуси: биографический справочник. — Минск, 2008. — Ч. 1. — С. 184.

## Спасылкі 
* scientby.nlb.by
* bntu.by

Катэгорыя:Кандыдаты геолага-мінералагічных навук
Катэгорыя:Палеантолагі Беларусі