Скандынаўскія мовы

thumb|250px|Паўночнагерманскія мовы на карце Паўночнай Еўропы

**Паўно́чнагерма́нскія мовы**, ці **скандына́ўскія мовы** — група моў у складзе германскае галіны індаеўрапейскае сям'і моў. Разам з заходнегерманскай і вымерлай усходнегерманскай групамі ўтварае галіну германскіх моў.

У краінах Скандынавіі тэрмін *скандынаўскія мовы* адносіцца, як правіла, да трох узаемназразумелых моў трох краін — Швецыі, Нарвегіі і Даніі, і ў такім сэнсе абазначае толькі падгрупу ў складзе паўночнагерманскіх моў. Абагульняючая назва *скандынаўскія мовы* з'явілася ў XVIII ст. у асяроддзі моўнага і культурнага руху скандынавістаў, які звяртаўся да агульнае спадчыны трох краін Скандынавіі.

Тэрмін *паўночнагерманскія мовы* выкарыстоўваецца ў сучаснай параўнальна-гістарычнай лінгвістыцы, у той час як тэрмін *скандынаўскія мовы* ўзнікае ў даследаваннях сучасных літаратурных моў і дыялектнага кантынуума Скандынавіі (пры гэтым у саміх скандынаўскіх краінах ужываецца тэрмін «*нардычныя мовы*»).

Мовы паўночнагерманскае групы распаўсюджаныя ў краінах Скандынавіі, у Ісландыі, на Фарэрскіх астравах і Грэнландыі. Значныя дыяспары існуюць таксама ў Фінляндыі, а таксама ў Паўночнай Амерыцы ды Аўстраліі.

Некаторыя лінгвісты абмяркоўваюць магчымасць далучэння да скандынаўскіх моў англійскай мовы.

## Гісторыя 
### Адасабленне ад усходне- і заходнегерманскіх 
Германская галіна моў традыцыйна падзяляецца на тры групы: усходнегерманскую, заходнегерманскую і паўночнагерманскую. Іх дакладныя суадносіны цяжка вызначыць ужо з перыяду пісьмовых фіксацый германскіх ідыёмаў рунічным пісьмом, узаемназразумеласць паміж імі магла захоўвацца падчас Вялікага перасялення народаў. Дыялекты з асаблівасцямі, уласцівымі будучым паўночнагерманскім мовам, аддзяліліся ад прагерманскае мовы ў канцы Дарымскага жалезнага веку.

Каля ІІІ ст. н.э. паўночнагерманская група набыла дастаткова адрозненняў ад іншых германскіх ідыёмаў. Пра ранняе развіццё паўночнагерманскай групы сведчаць помнікі рунічнай пісьменнасці.

### Рысы, агульныя з заходнегерманскімі 
Мовы паўночнагерманскае групы характарызуюцца пэўнай колькасцю фаналагічных і марфалагічных інавацый, уласцівых таксама і заходнегерманскім.

* Паніжэнне прагерманскага *ē* (/ɛː/, таксама запісвалася як *ǣ*) у *ā*:
** Прагерманскае **jēraN* («год») > паўночна-/заходнегерманскае **jāraN* > паўночнагерманскае **āra* > ст.-сканд. *ár*, > зах.-герм. **jāra* > ст.-верх.-ням. *jār*, ст.-анг. *ġēar* . Параўн. з гоцкім *jēr*;
* Павышэнне /ɔː/ у /oː/ (у канцы слоў — у /uː/). Першапачатковы галосны гук застаўся ў складзе назалізаванага **ōN* /ɔ̃ː/ і перад /z/, аднак потым панізіўся ў /ɑː/;
** Прагерм. **gebō* («падарунак», ) > паўн.-/зах.-герм. **gebu* > паўн.-герм. **gjavu* > (умлаўтызацыя) **gjǫvu* > стар.-сканд. *gjǫf*, > зах.-герм. **gebu* > ст.-анг. *giefu*. У гоцкай — галосная нізкага ўздыму: *giba*.
** Прагерм. **tungōN* («язык», ) > позн. паўн.-/зах.-герм. **tungā* > **tunga* > ст.-сканд. *tunga*, ст.-верх.-ням. *zunga*, ст.-анг. *tunge* (пераход ненаціскнога *a* у *e*). Параўн. з гоцк. *tuggō*.
** Прагерм. **gebōz* («падарунка», ) > позн. паўн.-/зах.-герм. **gebāz* > паўн.-герм. **gjavaz* > ст.-сканд. *gjafar*, > зах.-герм. **geba* > ст.-верх.-ням. *geba*, ст.-анг. *giefe* (пераход ненаціскнога *a* у *e*). Параўн. з гоцк. *gibōs*;
* Развіццё т.зв. «і-умлаўта»;
* Ратацызм /z/ у /r/, як мяркуецца, на ранняй стадыі праз нейкі ратычны фрыкатыў. Гэтая змена, меркавана, адбылася спачатку ў заходнегерманскіх і з іх перайшла ў паўночнагерманскія, не дасягнуўшы ўсходнегерманскіх, якія на той момант ужо адасобіліся. Гэта пацвярджаецца гукам /ʀ/, засведчаным ва ўсходнестаражытнанарвежскай у тыя часы, калі ў заходнегерманскіх ён ужо зліўся з /r/;
* Развіццё ўказальных займеннікаў.

Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што пасля аддзялення ўсходнегерманскіх ідыёмаў ад астатніх германскіх, утвораныя ў выніку гэтага паўночназаходнегерманскія ідыёмы падзяліліся на чатыры асноўныя дыялекты: паўночнагерманскі і тры дадатковыя, умоўна вядомыя як заходнегерманскія, а іменна:

* Паўночнаморскі германскі (інгвеонскі, продак англа-фрызскіх моў і ніжненямецкай мовы)
* Везэр-рэйнскі германскі (іствеонскі, продак ніжнефранконскіх моў)
* Эльба-германскі (ірмінонскі, продак верхненямецкіх моў)

Згодна з такім поглядам усе тыя рысы, якія з'яўляюцца агульнымі для заходнегерманскіх моў і пры гэтым не сустракаюцца ў паўночнагерманскіх, не паходзяць ад гіпатэтычнай «празаходнегерманскай мовы», а распаўсюдзіліся ў выніку моўных кантактаў, не дасягнуўшы паўночнагерманскіх.

### Рысы, унікальныя для паўночнагерманскіх 
Некаторыя моўныя інавацыі паўночнагерманскіх моў не ўласцівыя ні заходнегерманскім, ні ўсходнегерманскім мовам, а іменна:

* Узмацненне гемінатаў (падвоеных зычных) /jj/ ды /ww/ (вядомае як закон Гольцмана). Адбылося таксама і ва ўсходнегерманскіх мовах, але з іншым вынікам.
** Прагерм. **twajjôN* («абодвух») > ст.-сканд. *tveggja*, гоцк. *twaddjē*, але > ст.-верх.-ням. *zweiio*;
* Аглушэнне выбухных у канцы слоў.
** Прагерм. **band* («я/ён абавязаны») > **bant* > зах.-ст.-сканд. *batt*, усх.-ст.-сканд. *bant*, але ст.-анг. *band*;
* Страта /h/ у сярэдзіне слоў і падаўжэнне папярэдняй галоснай і наступнай зычнай (калі прысутнічаюць).
** Прагерм. **nahtuN* («ноч» [вінавальны склон]) > **nāttu* > (умлаўтызаванае /u/) **nǭttu* > ст.-сканд. *nótt*;
* Пераход  >  перад  (але не перад ).
** Прагерм. **sairaz* («хворы») > **sāraz* > **sārz* > ст.-сканд. *sárr*, але > **seira* > ст.-верх.-ням. *sēr*.
** Перад першапачатковым прагерманскім : **gaizaz* > **geizz* > ст.-сканд. *geirr*;
* Агульная страта канцавога /n/ пасля страты кароткіх галосных у канцы слоў (якія працягвалі фіксавацца ў самых ранніх рунічных помніках).
** Прагерм. **bindanaN* > **bindan* > ст.-сканд. *binda*, але > ст.-анг. *bindan*.
** Уплыў гэтай страты і на націскныя склады: прагерм. **in* > ст.-сканд. *í*;
* Пераход галоснага /e/ у дыфтонг /jɑ/, за выключэннем пазіцый перад *w*, *j*, *l*;
* Страта пачатковага /j/ і /w/ перад агубленымі галоснымі.
** Прагерм. **wulfaz* > ранн. паўн.-герм. *wulfaz* > позн. *ulfz* > ст.-сканд. *ulfr*;
* Развіццё т.зв. u-умлаўта, які агубіў націскныя склады ў пазіцыях, калі ў наступным складзе ішлі гукі /u/ або /w/.

### Сярэдневяковы перыяд 
Пасля перыядаў існавання праскандынаўскай і, потым, старажытнаскандынаўскай моў паўночнагерманскія мовы распаліся на тры падгрупы: усходнескандынаўскую, у якой аб'ядналіся дацкая і шведская, заходнескандынаўскую (нарвежская, фарэрская, ісландская мовы) і старажытнагутнійскую (складалася толькі са старажытнагутнійскай мовы/дыялекту). Каля ІХ ст. нарвежскія перасяленцы прынеслі ў Ісландыю і на Фарэрскія астравы заходнія дыялекты старажытнаскандынаўскае мовы, што заклала пачатак адпаведным мовам — ісландскай і фарэрскай. З сучасных скандынаўскіх моў пісьмовая ісландская з'яўляецца найбліжэйшай да тагачаснай старажытнай мовы. З маўлення вікінгаў, якія каля ІХ ст. пасяліліся на Аркнейскіх і Шэтландскіх астравах, развілася мова норн, якая, аднак, вымерла каля пачатку XVIII ст.. У XVI ст. некаторая частка шведаў і датчан працягвала разумець сваё маўленне як адзіную мову, што, у прыватнасці, заяўлялася ў першым дацкім перакладзе Бібліі і ў працы шведскага пісьменніка Олафа Магнуса «Апісанне паўночных народаў». Тым не менш, у старажытнаскандынаўскай мове ўжо ў Сярэдневякоўі прысутнічалі дыялектныя адрозненні: мова падзялялася на заходні, усходні і гутнійскі дыялекты. Тагачасная старажытнаісландская і старажытнанарвежская мовы па сутнасці на той момант былі ідэнтычныя адна адной, утвараючы разам заходні дыялект старажытнаскандынаўскае мовы, які быў распаўсюджаны на Фарэрскіх астравах, у Ірландыі, Шатландыі, на востраве Мэн і ў нарвежскіх паселішчах Нармандыі. Усходні дыялект старажытнаскандынаўскай мовы быў ва ўжытку ў Даніі, Швецыі, Англіі, у дацкіх паселішчах у Нармандыі, а таксама ў паселішчах на тэрыторыі тагачаснай Кіеўскай Русі. Старажытнагутнійскі дыялект (не блытаць з сучасным готландскім дыялектам шведскай мовы) быў распаўсюджаны на востраве Готланд і некаторых усходніх паселішчах.

Тым не менш, да XVII ст. унутраная класіфікацыя паўночнагерманскіх моў засноўвалася на сінтаксічных крытэрыях, у выніку чаго ўнутраная класіфікацыя паўночнагерманскіх моў выглядала наступным чынам: кантынентальная (дацкая, нарвежская, шведская мовы) і астраўная (ісландская, фарэрская мовы) падгрупы. Гэты падзел засноўваўся таксама на крытэрыі ўзаемнай зразумеласці і развіўся пад рознымі палітычнымі ўплывамі, такімі як Унія Даніі і Нарвегіі 1536—1814 гадоў, у выніку чаго дацкая мова значна паўплывала на ўсходнія і цэнтральныя дыялекты нарвежскай мовы (гл. букмол).

Сярод іншых спосабаў унутранай класіфікацыі паўночнагерманскіх моў вылучаецца крытэрый узаемнай зразумеласці, які проціпастаўляецца дрэвападобнай мадэлі, якая падзяляе паўночнагерманскія мовы на кантынентальныя і астраўныя (гл. вышэй). Тым не менш, у дацкай мове развілася глыбейшая розніца між пісьмовай і вуснай мовай, таму ступень адрозненняў паміж гутарковай нарвежскай і гутарковай дацкай большая чым паміж адпаведнымі пісьмовымі мовамі. У пісьмовым плане дацкая мова даволі блізкая да іншых скандынаўскіх моў, але мае ўласныя фанетычныя адрозненні: напрыклад, рэдукцыя і асіміляцыя зычных і галосных гукаў, а таксама прасадычная з'ява пад назвай *stød* (літ. «штуршок»), якія не паявіліся ў іншых мовах (хоць, аднак, у шведскай і нарвежскай існуюць розныя тоны, якія адпавядаюць з'яве *stød*). Нягледзячы на рад падобных фанетычных адрозненняў, скандынаўскія народы ў стане разумець іншыя гутарковыя скандынаўскія мовы. Некаторыя людзі (напрыклад, людзі пажылога ўзросту, якія могуць з'яўляцца носьбітамі дыялектаў) могуць мець некаторыя цяжкасці, але ў асноўным большасць людзей разумее літаратурныя мовы іншых скандынаўскіх краін (напрыклад, з радыё або тэлебачання).

У 1523 годзе Швецыя скасавала са свайго боку Кальмарскую унію, у выніку чаго ў Скандынавіі ўтварыліся дзве краіны: саюз Даніі і Нарвегіі, які кіраваўся з Капенгагена, і Швецыя, якая на той момант уключала яшчэ і Фінляндыю. Гэтыя дзве краіны былі па розныя бакі ў радзе войн да 1814 года і мелі розныя міжнародныя адносіны. Гэта прывяло да розных запазычанняў з замежных моў (Швецыя, напрыклад, мела ў сваёй гісторыі франкамоўны перыяд): так, напрыклад, старое шведскае *vindöga* («акно») было заменена сярэдненіжненямецкім *fönster*, у той час як дацкая мова засвоіла шведскае *vindue*. З іншага боку, слова *begynde* («пачатак», у сучасным букмоле — *begynne*) было запазычана дацкай і нарвежскай мовамі, тады як у шведскай захавалася першапачатковае *börja*. Нягледзячы на тое, што шведская і дацкая мовы аддаляліся адна ад адной, іхнія дыялекты не знаходзіліся пад такім уплывам. Дзякуючы гэтаму, нарвежская і шведская захоўвалі падобнае вымаўленне, так, напрыклад, слова *børja* (адпаведнае шведск. *börja*) захоўвалася ў некаторых нарвежскіх дыялектах, а слова *vindöga* захоўвалася ў некаторых дыялектах шведскай. Падобныя рысы адлюстроўвае на сабе нюношк у адрозненне ад букмола, які засвоіў вялікую частку дацкай лексікі (напрыклад: нюношк. *byrja*, *veke*, *vatn* параўн. са шведск. *börja*, *vecka*, *vatten*; але дацк. *begynde*, *uge*, *vand*). Такім чынам, нюношк падзяляе шмат рыс са шведскай мовай. На думку нарвежскага лінгвіста Арнэ Торпа, фарміраванне літаратурнай нормы нюношка адбывалася бы значна цяжэй, калі б замест Даніі Нарвегія была ў уніі са Швецыяй, таму што адрозненняў паміж нюношкам і шведскай менш, чым між нюношкам і дацкай.

### Узаемазразумеласць 
Узаемазразумеласць паміж мовамі паўночнагерманскае мовы з'яўляецца неаднароднай. Так, шэраг даследаванняў паказвае, што носьбіты нарвежскае мовы маюць патэнцыяльна найбольшую здольнасць разумець астатнія паўночнагерманскія мовы. Паводле даследаванняў, праведзеных у 2002—2005 гг. Фондам культуры Паўночных краін, носьбіты шведскай мовы Стакгольма і носьбіты дацкай мовы Капенгагена маюць найбольшыя цяжкасці ў разуменні іншых паўночнагерманскіх моў. У публіцыстыцы кантынентальныя скандынаўскія мовы часта прыводзяцца ў якасці ілюстрацыі да афарызма «мова — гэта дыялект, у якога ёсць армія і флот». Часам адрозненні паміж дыялектамі адной краіны большыя чым з суседнімі дыялектамі цераз граніцу, аднак палітычная незалежнасць гэтых краін прыводзіць да іх класіфікацыі як нарвежскай, шведскай і дацкай моў. Такім чынам, моўны падзел, на думку некаторых лінгвістаў, грунтуецца на палітычных межах, што ўзмацняецца ўплывам літаратурных моў (асабліва ў Швецыі і Даніі). Нягледзячы на гэта, стварэнне адзінай пісьмовай мовы ацэньваецца як вельмі малаверагоднае, улічваючы правал стварэння адзінай стандартызаванай мовы ў Нарвегіі; аднак на думку прыхільнікаў скандынаўскага моўнага адзінства існуе шанс «некаторай уніфікаванай арфаграфіі», агульнай для Нарвегіі, Швецыі і Даніі.

### Склад 
Унутраны падзел паўночнагерманскіх моў даволі цяжка вызначыць. У склад ніжэйпрыведзенай класіфікацыі ўключаныя таксама некаторыя дыялекты.

* Праскандынаўская мова
** Заходняя падгрупа (астраўныя)
** Старажытнаісландская мова †
***  †
*** Ісландская мова
*** Фарэрская мова
*** Норн †
** Заходняя падгрупа (кантынентальныя)
*** Старажытнанарвежская мова †
*** Нарвежская мова
**** Заходні дыялект (Вестлан і Сёрлан)
**** Паўночны дыялект (Паўночная Нарвегія)
**** Усходні дыялект (Эстланд)
**** Трондэлажскі дыялект
** Усходняя падгрупа
*** Старажытнадацкая мова †
*** Дацкая мова
**** Ісландскі варыянт дацкае мовы
**** Усходнедацкі дыялект
**** Ютландскі дыялект
***** Паўднёваютландская гаворка
*** Старажытнашведская мова †
*** Шведская мова
**** Даларнскія дыялекты
**** Свеаландскія дыялекты
**** Норландскія дыялекты
**** Гёталандскія дыялекты
**** Сконскія дыялекты
**** Дыялекты Эстэрботэна (дыялекты шведаў Фінляндыі і Эстоніі)
**** Емтландскія дыялекты (прыналежнасць да ўсходнескандынаўскай падгрупы аспрэчваецца)
** Гутнійскія ідыёмы
*** Старажытнагутнійская мова †
**** Сучасныя гутнійскія дыялекты

### Дыскусійныя пытанні 
Емтландскія дыялекты падзяляюць шмат рыс як з трондэлажскімі, так і з норландскімі дыялектамі, у сувязі з чым емтландскія дыялекты могуць адносіцца як да ўсходняй, так і да заходняй падгруп. , які распаўсюджаны на паўночным усходзе Швецыі пры шведска-нарвежскай мяжы і, як правіла, лічыцца адным з свеаландскіх дыялектаў, сёння мае афіцыйную арфаграфію і праз адсутнасць узаемаразумення са шведскай мовай разглядаецца шэрагам лінгвістаў як асобная мова.

Акрамя традыцыйных дыялектаў, існуюць такія мовы як «цыганская дацкая», «родзі» і шведска-цыганская мова, якія з'яўляюцца варыянтамі дацкай, нарвежскай і шведскай моў з даданнем цыганскай лексікі, усе яны вядомыя пад агульнай назвай *скандынаўска-цыганскія мовы*. Гэтыя ідыёмы спалучаюць у сабе элементы дыялектаў заходняй Швецыі, усходняй Нарвегіі і Трондэлага.

### Пісьмовыя нормы нарвежскай 
Сучасная нарвежская мова мае дзве пісьмовыя нормы: букмол (а таксама больш кансерватыўная, то бок, бліжэйшая да дацкай, яго форма — рыксмол) і нюношк (а таксама яго форма пад назваю *хёхношк*, літаральна «высокая нарвежская»). Букмол выкарыстоўваецца параўнальна часцей, у прыватнасці, ён бытуе ў гарадах і найбольш значных газетах.

## Іншыя мовы Скандынавіі 
Геаграфічна блізкімі да паўночнагерманскіх моў з'яўляюцца мовы саамаў, якія ўваходзяць у склад уральскае моўнае сям'і і не роднасныя з індаеўрапейскімі мовамі (у якія ўваходзяць германскія мовы). Саамскія мовы з дагістарычных часоў суіснавалі з паўночнагерманскімі мовамі. На працягу стагоддзяў саамскія і фінская мовы запазычылі з паўночнагерманскіх моў некаторыя часткі лексікі (у той час як паўночнагерманскія мовы запазычылі з гэтых моў значна меншую колькасць слоў).

Паўночнагерманскія мовы з'яўляюцца мовамі большасці ў Нарвегіі, Даніі і Швецыі. На Фарэрскіх астравах, апроч афіцыйнай на дацкім узроўні дацкай мовы, афіцыйны статус і значнае распаўсюджанне мае фарэрская мова. У Грэнландыі, якая належыць Даніі, афіцыйнай мовай з'яўляецца толькі грэнландская мова. На паўднёвым захадзе Даніі, у паўднёвай Ютландыі, існуе мясцовая нямецкая супольнасць, нямецкая мова ў рэгіёне прызнана мовай меншасці. У Паўднёвым Шлезвігу, што на поўначы Германіі (каля граніцы з Даніяй) нямецкая мова з'яўляецца асноўнай мовай мясцовых датчан, пры гэтым асноўнай мовай немцаў, якія жывуць па іншы бок мяжы (у Даніі), з'яўляецца дацкая; абедзве супольнасці ў высокай ступені з'яўляюцца двухмоўнымі.

Традыцыйна дацкая і нямецкая мовы з'яўляліся афіцыйнымі мовамі агульнай дацка-нарвежскай дзяржавы.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 


Катэгорыя:Скандынавія