Ёхан Лайданер

{{Ваенны дзеяч
|імя = Ёхан Лайданер 
|дата нараджэння = 
|дата смерці = 
|месца нараджэння = 
|месца смерці = 
|выява =
|шырыня = 240px
|апісанне выявы = галоўнакамандуючы эстонскай арміяй
|мянушка = 
|прыналежнасць =  
|гады службы =
|званне = (РІА)генерал (Эстонія) 
|род войскаў =
|камандаваў = Галоўнакамандуючы эстонскай арміяй
|частка =
|бітвы = Першая сусветная вайнаЭстонская вайна за незалежнасць
|узнагароды = { style="background:transparent"
 Image:Order of Glory Ribbon Bar.svg|border|40px|Залатая зброя «За адвагу»
default Георгіеўская зброя
desc none       
-

}
{ style="background:transparent"

-

-

-

-

-

}
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}
**Ё́хан Ла́йданер** (; у Расійскай імперыі зваўся *Іван Якаўлевіч Лайданер*; 31 студзеня (12 лютага) 1884, Вірацкая воласць, Фелінскі павет, Ліфляндская губерня, Расійская імперыя — 13 сакавіка 1953, Уладзімір, РСФСР, СССР) — афіцэр рускай арміі, ваенны і дзяржаўны дзеяч Эстоніі, галоўнакамандуючы эстонскай арміяй.

## Біяграфія 
[left|*Мемарыяльная табліца з тэкстам на [Літоўская мова|літоўскай і эстонскай мовах на будынку былога ваеннага вучылішча ў Вільні, дзе Лайданер вучыўся ў 1902—1905 гадах (цяпер факультэт прыродазнаўчых навук Віленскага ўніверсітэта, вул. Чурлёнё 18*|thumb]]
Нарадзіўся на хутары Раба () у Вірацкай воласці () Фелінскага павета Ліфляндскай губерні. Родны хутар Лайданера знаходзіўся ў раёне сучаснай эстонскай вёскі Вардзья, на тэрыторыі ўтворанай у 1991-м годзе воласці Війратсі павета Вільяндзімаа, у раёне 4-га кіламетра сучаснай шашы Вільяндзі—Мустла. Быў старэйшым дзіцем у сям'і Яака Лайданера (1854—1911) і Мары Саарсен (1851—1938) — дачкі гаспадара хутара Раба.

У 1901—1902 гадах служыў у 110-м Камскім пяхотным палку ў Коўне. У 1905 годзе скончыў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча. Служыў у 13-м лейб-грэнадзёрскім Эрыванскім палку. Паручнік (9 жніўня 1908), штабс-капітан (9 жніўня 1912). У 1912 годзе скончыў Імператарскую Мікалаеўскую ваенную акадэмію па першым разрадзе. Камандаваў ротай 1-га Каўказскага стралковага палка.

Удзельнік Першай сусветнай вайны. Узнагароджаны Георгіеўскай зброяй (ВП 04.07.1915). Ад'ютант штаба 21-й пяхотнай дывізіі. Намеснік начальніка аддзела разведкі ў штабе Заходняга фронту, падпалкоўнік (15 жніўня 1916). Пасля Лютаўскай рэвалюцыі Часовы ўрад пачаў фарміраваць нацыянальныя часці. Лайданер узначаліў Эстонскую дывізію, якая фарміравалася з эстонцаў. Пасля сыходу немцаў з Паўночнай Прыбалтыкі — Галоўнакамандуючы эстонскай арміі (у вайне за незалежнасць Эстоніі ), палкоўнік (4 красавіка 1918).

У 1919 годзе Эстонскія войскі, у склад якіх уваходзілі белагвардзейскія войскі (яны падпарадкоўваліся галоўнакамандуючаму Лайданеру паводле дагавора заключанага з урадам Эстоніі 6 снежня 1918 г.) вялі наступальныя баявыя дзеянні на тэрыторыі Савецкай Расіі.
Узяцце Петраграда эстонскімі войскамі планавалася толькі ў выпадку юрыдычнага прызнання самастойнасці Эстоніі Расійскай дзяржавай. Генерал-маёр (20 студзеня 1919), генерал-лейтэнант (26 сакавіка 1920). У 1920 годзе выйшаў у адстаўку. Дэпутат дзяржаўнага савета Эстоніі. Узначальваў камісію Лігі Нацый па вырашэнні турэцка-іракскай тэрытарыяльнай спрэчкі.

У снежні 1924 года кіраваў прыгнечаннем паўстання, падрыхтаванага камуністамі. З 1925 года ў адстаўцы.

### Дзяржаўны пераварот 1934 года 
12 сакавіка 1934 года Лайданер разам з Канстанцінам Пятсам, які быў у той перыяд прэм'ер-міністрам Эстоніі ў паўнамоцтвах Дзяржаўнага старэйшыны, здзейсніў дзяржаўны пераварот 1934 года ў Эстоніі. У выніку ваеннага перавароту было ўсталявана аўтарытарнае кіраванне і абвешчана надзвычайнае становішча. Пятс быў абвешчаны Дзяржаўным Пратэктарам Эстоніі (*Riigihoidja*), а Лайданер ізноў прызначаны Галоўнакамандуючым эстонскай арміяй. Усе палітычныя партыі былі забаронены, уведзена цэнзура прэсы. Сваімі дзеяннямі Пятс і Лайданер не дапусцілі перамогі на выбарах вапсаў (ветэранаў вайны за незалежнасць па дамоўленасці паміж Эстоніяй і Расіяй 12 лютага 1999 года; увесну 2007 года яна была апаганена «невядомымі».

## Ацэнкі дзейнасці Лайданера 
У сваёй кнізе «Генерал Лайданер і Эстонская Рэспубліка ў 1939—1940» фінскі гісторык Марці Туртала прыходзіць да высновы, што размяшчэнне першых савецкіх ваенных баз у Эстоніі ў верасні 1939 года было свядомым крокам эстонскага кіраўніцтва на чале з Пятсам і Лайданерам. У пацверджанне сваіх тэзісаў гісторык прыводзіць факт, што ў Эстоніі, у адрозненне ад Фінляндыі, у свой час не абвясцілі мабілізацыю для барацьбы са СССР.
&nbsp;&nbsp;&nbsp;*«Пасіўнасць і неабвяшчэнне мабілізацыі не былі выкліканы адсутнасцю адвагі ці баязлівасцю. Пытанне было ў выбары Пятса і Лайданера»*, — сцвярджае Туртала, &nbsp;&nbsp;&nbsp;дадаючы, што апазіцыя не крытыкавала рашэнні ўрада, таму што ў той момант у Эстоніі панавала дыктатура.

## Сям'я 
У 1911 Ё. Лайданер ажаніўся з Марыяй, народжанай Крушэўскай (нар. 1888). У 1940 яна была разам з мужам вывезена ў СССР і пасаджана ў лагеры; вызвалілася пасля смерці Сталіна і памерла ў доме для састарэлых у Хаапсалу ў 1978.

## Узнагароды 
* Георгіеўская зброя (ВП 04.07.1915).
* Ордэн Святога Уладзіміра 4-й ст. з мячамі і бантам.
* Ордэн Святой Ганны 2-й ступені з мячамі.
* Ордэн Святой Ганны 3-й ступені (19.05.1912).
* Ордэн Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За адвагу».
* Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені з мячамі (ВП 31.05.1916).
* Ордэн Святога Станіслава 3-й ступені (1907).
* Крыж Свабоды I класа 1 ступені (Эстонія)
* Крыж Свабоды III класа 1 ступені (Эстонія)
* Ордэн Белай зоркі на Спецыяльнай вялікай стужцы (Эстонія)
* Ордэн Эстонскага Чырвонага Крыжа 1 ступені (Эстонія)
* Памятны знак Эстонскага Чырвонага Крыжа
* Ордэн Белага арла (Польшча)
* Ордэн Virtuti Militari V ступені (Польшча)
* Ваенны ордэн Лачплэсіса 2-й ступені (Латвія, LKOK nr.2/1 1921)
* Ваенны ордэн Лачплэсіса 1-й ступені (Латвія, LKOK nr.1/5 1924)
* Ордэн Трох зорак I ступені (Латвія, 1932)

## Літаратура 
* *Turtola, Martti*: Kenraali Johan Laidoner ja Viron tasavallan tuho 1939—1940. (*Мартти Туртола*: «Генерал Лайдонер и Эстонская Республика в 1939—1940»). Otava, Otavan kirjapaino oy 2008, ISBN 978-951-1-22737-3
* Гущик, Владимир Ефимович: Наш главнокомандующий, генерал Иван Яковлевич Лайдонер (1940)

## Спасылкі 
* 
* Віленчукі ў арміях Балтыйскіх дзяржаў
* Гісторык: Лайданер і Пятс прывялі Эстонію ў СССР  // «Постымеэс», 19.03.2008

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты
Катэгорыя:Палітыкі Эстоніі
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ваеннага вучылішча
Катэгорыя:Узнагароджаныя Георгіеўскай зброяй
Катэгорыя:Ваенныя Расійскай імперыі
Катэгорыя:Военачальнікі Эстоніі
Катэгорыя:Зняволеныя Уладзімірскага цэнтрала
Катэгорыя:Памерлі ў месцах пазбаўлення волі