Фарсіраванне Проні

**Фарсі́раванне Про́ні** — шэраг тактычных аперацый на берагах ракі Проня на працягу кастрычніка 1943 — чэрвеня 1944 гг..

Яно працягвалася каля 9 месяцаў і завяршылася вызваленнем шэрагу населеных пунктаў Беларусі. У аперацыі ўдзельнічалі 10-я армія, , , 15 стралковых злучэнняў і далучаныя да іх артылерыйскія, танкавыя, авіяцыйныя і сапёрныя часткі.

## Перадгісторыя 
### Савецкі бок 
Чырвоная Армія, якая разграміла нямецкія войскі на Курскай дузе ўлетку 1943 года, у верасні ўступіла ва ўсходнія раёны Беларусі: 23 верасня 1943 года войскамі 13-й арміі Цэнтральнага фронту вызвалілі першы раённы цэнтр Беларусі — Камарын Палескай вобласці; 26 верасня 3-я і  арміі, Бранскага фронту вызвалілі первый райцэнтр Магілёўскай вобласці — Хоцімск; 29 верасня вызвалены Крычаў; 28 верасня — Мсціслаў, Дрыбін. Пасля гэтага фронт выйшаў да Проні.

### Нямецкі бок 
З канца верасня 1943 года нямецкія часткі сталі ствараць паміж Проняй і Дняпром глыбока эшаланаваную абарону. Ім удалося замацавацца ўздоўж высокага заходняга берага Проні. З дапамогай мясцовага насельніцтва (на Проні, Дзвіне і Дняпры больш за 200 тысяч чалавек з Магілёўскай і Віцебскай абласцей) і сіл рэзервовых частак, былі выкапаны траншэі, доты і бліндажы.

Да лета 1944 глыбіня тактычнай абароны складала 15-20 км. Тэрыторыя Чавускага раёна была ў паласе дзеянняў 49-й і 50-й армій Другога Беларускага фронту.

У Прапойскім раёне найбольш моцныя баі за захоп плацдармаў праходзілі паўночней Прапойска а раёне вёсак Улукі, Рабавічы, Чырвоная Слабада, Завад-Віравая і паўднёвей, каля вёскі Рудня, вораг аказваў упарты супраціў, часта пераходзіў у контратакі буйнымі сіламі пяхоты і танкаў.

На досвітку 25 кастрычніка 1943 года 334-й гвардзейскі стралковы полк фарсіраваў раку паўночней Прапойска ў раёне вёскі Рабавічы і захапіў плацдарм на яе правым беразе. На наступны дзень немцы кінулі.

### Лістапад 1943 года 
[250px|thumb|Камандуючы [Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходнім фронтам генерал арміі В. Д. Сакалоўскі]]
Лістапад быў адносна спакойны, але ў канцы месяца баі аднавіліся і паказалі, што расстаноўка сіл была няроўная. Агнявыя кропкі немцаў былі выдатна прыстраляны і мелі добрую падтрымку танкаў і артылерыі. З іншага боку, савецкія войскі мелі мала агнявой моцы і размяшчаліся на адкрытай мясцовасці, таму яны маглі разлічваць толькі на раптоўнасць нападаў.

10 лістапада 1943 года з утрыманага 334-м гвардзейскім стралковым палком плацдарма падраздзяленні 3-й арміі перайшлі ў наступ у ходзе Гомельска-Рэчыцкай аперацыі Беларускага фронту. Наступ на кірунку галоўнага ўдару разгортваўся левым крылом фронту з плацдарму на заходнім беразе Дняпра ля Лоева. Згодна сведчанняў удзельнікаў вада ў рацэ была чырвонай ад крыві.

## Камісія са Стаўкі ВГК 
У сакавіку ў штаб Заходняга фронту была накіравана надзвычайная камісія са Стаўкі ВГК на чале з членам дзяржаўнага камітэта абароны , якая спрабавала выявіць прычыны няўдалага наступлення. У склад камісіі таксама ўваходзілі генерал-палкоўнік А. Шчарбакоў, генерал-палкоўнік С. Шцяменка, генерал-лейтэнанта  і генерал-лейтэнант А. Шыманаеў.

Як адзначалася ў дакладзе І. Сталіну 11 красавіка 1944 года: «*Усе гэтыя аперацыі скончыліся няўдала, і фронт пастаўленых Стаўкай задач не выканаў. Ні ў адной з пералічаных аперацый не была прарвана абарона праціўніка, хаця б на яе тактычную глыбіню, аперацыя сканчалася ў лепшым выпадку нязначным укліньваннем у абарону праціўніка пры вялікіх стратах нашых войскаў*».

Па выніках працы камісіі за подпісам І. В. Сталіна 12 красавіка 1944 г. было прынята Пастанова Дзяржаўнага Камітэта Абароны № 5606сс «Аб недахопах у рабоце камандавання і штаба Заходняга фронту», дзе былі пералічаныя ўсе высновы камісіі і прыняты шэраг арганізацыйных мер. Камандуючы фронтам В. Д. Сакалоўскі быў зняты з пасады з фармулёўкай «*як не справіўся з камандаваннем фронтам*». Таксама былі зняты начальнік артылерыі фронту  і начальнік разведаддзелу фронту, шэраг генералаў падвергнуты спагнанням. Яшчэ раней, 8 снежня 1943 года, «*за бяздзейнасць і несур’ёзнае стаўленне да справы*», быў зняты з пасады намеснік камандуючага фронтам генерал-палкоўнік М. С. Хозін.

## Тактычныя і стратэгічныя памылкі і недахопы аперацыі 
Камандаванне наступленнем не ўлічыла моцную абарону суперніка і разлічвала правесці аперацыю з рэкорднай хуткасцю. Нягледзячы на перавагі рэльефу для нямецкага боку (заходні бераг высачэйшы і пакрыты лесам у адрозненне ад раўніннага лугу ўсходняга берагу), артпадрыхтоўка была недастатковай.

Уначы з 23 на 24 чэрвеня начная бамбардзіровачная авіяцыя  зрабіла бамбакіданне па нямецкім пазіцыям і тэхніцы у тактычнай глыбіні, а перад світаннем быў нанесены магутны бомбавы ўдар па пярэднім краі абароны праціўніка.

Танкавыя часткі і самаходныя артылерыйскія палкі вырушылі на зыходныя пазіцыі, было выраблена ўдакладненне сістэмы агню абароны немцаў.

25 чэрвеня 1944 у дзень вызвалення г. Чавусы ў Маскве быў дадзены салют — 20 залпаў з 224 гармат у гонар фарсіравання Проні.

## Фарсіраванне Проні ў літаратуры 
Падзеі твора  «Невядомыя салдаты» («»), які быў адзначаны М. А. Шолахавым, як «лепшы твор аб Вялікай Айчыннай вайне», а таксама ў кнізе Дзеева і Пятрэнкі «Прастрэляныя кіламетры» і М. Р. Хамулы «Полк, да бою!» («») адбываюцца таксама і падчас фарсіравання Проні.

## Літаратура 
* Память: Чаусский р-н: Ист. — док. Хроника городов и р-нов Беларуси / Редкол.: А. Н. Винкевич и др.; Худ. Э. Э. Жакевич. — Мн.: Урожай, 2001. 686 с.; ил.
* Борисенко Н. С. Освобождение: от Хотимска до Могилева и Бобруйска (сентября 1943 года — июнь 1944 года). Могилев: Могилевская областная укрупненная типография им. Спиридона Соболя 2009. — 240 с. ; ил.
* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне 1941 −1945. Энцыклапедыя. — Мн., БСЭ, 1990 г.
* Боевой путь 64-й Могилевской стрелковой дивизии. М., 1990.
* Лемяшонак У. І. Вызваленне — без грыфа «Сакрэтна!». — Мн., 1996.
* Могилевский поисковый вестник. 2 выпуск.- Могилев: УПКП «Могилевская областная укрупненная типография им. Спиридона Соболя» 2005 г. — 160с.

## Спасылкі 
* 385 Кричевская Дивизия 1268 стрелковый полк 
* Исследование неизвестных обстоятельств боев 1943—1944 гг. на р. Проня в Чаусском районе  
* Прони кровавые берега  
* «Калі мы прыйшлі ў сваю вёску, то не пазналі родных мясцін»

Катэгорыя:Бітвы ў Вялікай Айчыннай вайне
Катэгорыя:Гісторыя Магілёўскай вобласці