open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ціхаакіянскае вогненнае кальцо

thumb|350px|Ціхаакіянскае вулканічнае вогненнае кальцо
thumb|right|350px|Тэктанічныя пліты свету

**Ціхаакіянскае вулканічнае вогненнае кольца** (Ціхаакіянскае вогненнае кольца, Ціхаакіянскае кольца, Ціхаакіянскі вогненны пояс) — вобласць па перыметры Ціхага акіяна, у якой знаходзіцца большасць дзейсны вулканаў і адбываецца мноства землятрусаў. Усяго ў гэтай зоне налічваецца 328 дзейсных наземных вулканаў з 540 вядомых на Зямлі.

На заходнім узбярэжжы Ціхага акіяна вулканічны ланцуг цягнецца ад паўвострава Камчатка праз Курыльскія, Японскія, Філіпінскія астравы, востраў Новая Гвінея, Саламонавы астравы і Новую Зеландыю да Антарктыды. Усходняя частка кальцо ўключае вулканы паўночна-ўсходняй Антарктыды, астравоў Вогненнай Зямлі, Андаў, Кардыльераў і Алеуцкіх астравоў.

У Ціхім акіяне знаходзіцца некалькі зон спрэдынгу (разрастання) акіянічнай літасферы, галоўная з якіх — Усходне-Ціхаакіянская зона (складаецца з падводных літасферных пліт Какос і Наска). Па перыферыі акіяна адбываецца субдукцыя гэтых пліт пад суседніякантыненты. Над кожнай зонай субдукцыі працягнуўся ланцужок вулканаў, усё разам яны і ўтвараюць Ціхаакіянскае кольца. Аднак гэта кольца незамкнёнае, яно перарываецца там, дзе няма субдукцыі — ад Новай Зеландыі і ўздоўж антарктычнага ўзбярэжжа. Акрамя таго, ні субдукцыі, ні вулканізму няма на двух адрэзках узбярэжжа Паўночнай Амерыкі: уздоўж паўвострава і штата Каліфорнія (больш за 2000 км) і на поўнач ад вострава Ванкувер (амаль 1500 км).

У Ціхаакіянскім вогненным кольцы адбылося амаль 90% усіх сусветных землятрусаў і 80% найбольш магутных з іх. Наступная па магутнасці сейсмічная зона (5—6% землятрусаў і 17% самых магутных землятрусаў свету) — гэта Міжземнаморскі складкавы пояс, які пачынаецца каля Явы і Суматры, ідзе праз Гімалаі, Міжземнамор'е і заканчваецца ў Атлантычным акіяне. Сярэдне-Атлантычны хрыбет — трэцяя па магутнасці зона землятрусаў.

## Гл. таксама 
* Алеуцкі жолаб
* Банінскі жолаб
* Паліла-Камчацкі жолаб
* Марыянскі жолаб
* Перуанска-Чылійскі жолаб
* Японскі жолаб
* Спіс вулканаў свету
* Алпідны пояс

## Літаратура 
* Словарь современных географических названий, Екатеринбург, 2006.
* 

Катэгорыя:Вулканалогія
Катэгорыя:Геаграфія Акіяніі
Катэгорыя:Ціхі акіян
Катэгорыя:Тэктоніка пліт
Катэгорыя:Экстрэмальныя пункты Зямлі
Катэгорыя:Альпійская складкавасць
Генетыка чалавека

**Генетыка чалавека** — раздзел генетыкі, які вывучае спадчыннасць і зменлівасць нармальных і анамальных прыкмет чалавека. Да яго адносяцца: дэтэрмінацыя фізіялагічных, біяхімічных і марфалагічных уласцівасцей асобных тканак і органаў чалавека, роля спадчыннасці і асяроддзя ў фарміраванні асобы, мутацыі чалавека і метады аховы яго генатыпу ад пашкоджанняў рознымі фактарамі асяроддзя, роля спадчыннасці пры ўзнікненні і развіцці паталагічных змен у чалавека і інш.

Генетыку чалавека падзяляюць на антрапагенетыку, дэмаграфічную генетыку (генетыка народанасельніцтва), экалагічную генетыку (вучэнне пра генетычныя аспекты ўзаемаадносін чалавека з навакольным асяроддзем), імунагенетыку, медыцынскую генетыку (найбольш важную галіну генетыкі чалавека для практычных задач аховы здароўя) і інш.

Даследаванні па генетыцы чалавека маюць вялікае значэнне для развіцця медыцыны (паляпшэнне дыягностыкі, лячэння і прафілактыкі спадчынных захворванняў).

## Метады даследавання 
Асноўныя метады даследавання генетыкі чалавека:
* блізнятны метад,
* метад генеалогіі,
* папуляцыйна-статыстычны метад (вывучэнне пашырэння асобных генаў або храмасомных анамалій у папуляцыях чалавека),
* цытагенетычны метад (аналіз карыятыпу чалавека) і інш.

## Літаратура 
*
Палац Лінлітгау

**Палац Лінлітгау** () — палац у Шатландыі ў вобласці Заходні Лоціян. Размешчаны ў 24 км на захад ад Эдынбурга паміж горадам Лінлітгау і возерам Лінлітгау. Палац быў улюблёнай рэзідэнцыяй Сцюартаў. У ім нарадзілася Марыя Сцюарт.

## Гісторыя 
, Ордэн чартапалоху, Ордэн Залатога Руна і Ордэн Святога Міхаіла), якія належалі Якаву V, над аркай пярэдняга ўваходу]]

У 1424 годзе Якаў I пачаў адбудоўваць палац Лінлітгау пасля пажару, які знішчыў былы будынак. Лінлітгау стаў па-сапраўднаму шыкоўным «фешэнэбельным палацам», прыемным прыпынкам для каралеўскай сям’і падчас падарожжа па дарозе, якая злучала Эдынбургскі замак і замак Стэрлінг.

Старадаўні палац стаў «каралеўскай дзіцячай» для Якава V (нарадзіўся ў 1512 г.), Марыі Сцюарт (нарадзілася ў 1542 г.) і прынцэсы Елізавета (нарадзілася ў 1596 г.), больш вядомай, як «Зімовая каралева». Пасля 1603 года, калі Якаў VI перанёс свой каралеўскі двор у Лондан услед за сваёй каранацыяй, як Якава I Англійскага, палац хутка заняпаў. У верасні 1745 з-за неасцярожнага абыходжання з агнём яго апошніх пастаяльцаў, прадстаўнікоў Гановерскай дынастыі, адбыўся пажар, і будынак быў знішчаны. У нашы дні велічны каралеўскі палац Сцюартаў у Лінлітгау стаіць без даху, у запусценні.

## Гл. таксама 
* Данфермлінскі палац
* Фалклендскія палац
* Спіс замкаў Шатландыі

## Спасылкі 
Л
Лінлітгау
Палац Дыяклетыяна

**Палац Дыяклетыяна** () — палац у Спліце (Харватыя), пабудаваны рымскім імператарам Дыяклетыянам, які кіраваў з 284 па 305 год н.э. Палац Дыяклетыяна лічыцца найбольш захаваным палацам перыяду Рымскай імперыі. З 1979 года палац разам з гістарычным цэнтрам Спліта з'яўляецца аб'ектам Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Гісторыя 
Імператар Дыяклетыян у 293 годзе падзяліў Рымскую імперыю на чатыры вобласці, стварыўшы так званую тэтрархію. Сам Дыяклетыян узяў сабе Малую Азію і Балканы, а астатняя імперыя была падзелена паміж трыма суправіцелямі. Сталіцай Дыяклетыяна стала Нікамедыя на беразе Мармуровага мора, але ўжо праз два гады пасля падзелу ён прыняўся за будаўніцтва раскошнай рэзідэнцыі побач са сваім родным горадам Салонай на тэрыторыі былой грэчаскай калоніі Аспалатас на ўзбярэжжы Адрыятыкі. Будаўніцтва было завершана незадоўга да адрачэння імператара ў 305 годзе. Пасля адрачэння Дыяклетыян адышоў ад вялікай палітыкі і астатак жыцця пражыў у сваім палацы, займаючыся садаводствам.

Пазней на шырокую тэрыторыю ў межах сцен палаца сталі перасяляцца жыхары Салоны, для якіх палац стаў абаронай ад варвараў. Паступова на тэрыторыі палаца і вакол яго вырас горад Спліт. Размешчаны ў палацы маўзалей Дыяклетыяна быў перабудаваны ў хрысціянскі сабор. Сутарэнні палаца падчас рэканструкцыі порта Спліта ў канцы XVI стагоддзя былі прыстасаваны пад гандлёвыя склады. Палац быў у сутнасці нанова адкрыты брытанскім архітэктарам Робертам Адамам, які выдаў яго падрабязнае апісанне ў 1764 годзе. Адам перанёс у брытанскую архітэктурную практыку Дыяклетыянавы вокны, даследаваныя ім у Спалата.

Перад Другой сусветнай вайной англійская пісьменніца Рэбека Уэст, якая вандравала па Югаславіі, адзначала, што ў дамах, выбудаваных у межах палацавых сцен, жыло 9&nbsp;000 чалавек, пятая частка насельніцтва горада. Цяпер палацавы комплекс займае большую частку гістарычнага цэнтра Спліта, унутры яго размешчаны жылыя будынкі, рэстараны, крамы і гатэлі.

## Архітэктура 
Палац прамавугольнай формы займае плошчу каля 3 гектараў. Ён быў абнесены магутнымі сценамі вышынёй да 20 метраў з пятнаццаццю вежамі (цяпер захаваліся тры).

Для водазабеспячэння палаца быў збудаваны асобны акведук.

## Спасылкі 
* Роберт Адам *Ruins of the Palace of the Emperor Diocletian at Spalatro in Dalmatia*
* Historical Complex of Split with the Palace of Diocletian
* 3D рэканструкцыя (відэа)

Катэгорыя:Палацы Харватыі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Харватыі
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Спліт
Катэгорыя:З'явіліся ў 305 годзе
Новае Палессе (газета)

«**Но́вае Пале́ссе**» — Жыткавіцкая раённая грамадска-палітычная газета, выдаецца з 1931 года.

## Гісторыя 
Першапачаткова выдавалася пад назвай «Прымежны Камунар». Першы нумар газеты быў надрукаваны ў лютым 1931 года. У той час Жыткавіцкі раён быў прымежным, бо па рацэ Случ праходзіла дзяржаўная мяжа паміж СССР і Польшчай. У 1939 годзе газета была перайменавана ў «Ленінскі шлях». У гады Вялікай Айчыннай вайны, у перыяд акупацыі Жыткаўшчыны нямецка-фашысцкімі захопнікамі, газета вымушана была спыніць сваё існаванне. У ліпені 1944 года раён быў вызвалены, і ў кастрычніку гэтага ж года выйшаў першы пасляваенны нумар «Ленінскага шляху». 26 красавіка 1962 года жыткавіцкая раённая газета стала міжраённай і атрымала назву «Новае Палессе», а праз год ёй быў вернуты статус раённай.

За актыўны ўдзел у камуністычным выхаванні працоўных раёна, мабілізацыі іх на паспяховае рашэнне задач гаспадарчага і культурнага будаўніцтва і ў сувязі з 50-годдзем з дня выхаду першага нумару ўказам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР 21 лютага 1981 года жыткавіцкая раённая газета «Новае Палессе» ўзнагароджана Ганаровай граматай Вярхоўнага Савета БССР.

Выходзіць 2 разы на тыдзень: па серадах і суботах.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Газеты Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1931 годзе
Катэгорыя:Жыткавіцкі раён
Кагуро

**Кагуро́** (, , саст. Гао-Гюйлі; 37 да н.э. — 668) — назва аднаго з карэйскіх плямёнаў, а пазней — адной з трох раннефеадальных дзяржаў. Племя кагуро да пачатку I стагоддзя займала тэрыторыю ў сярэднім цячэнні ракі Ялуцзян (карэйская назва — Амнакан), якая ў наш час аддзяляе Кітай ад КНДР.

Першае падрабязнае апісанне ўтрымліваецца ў кітайскай дынастыйнай гісторыі («Сань го чжы», III стагоддзе). Пасля Качасонскай вайны, кагуросцы былі ўключаны ў акругу Сюаньту. Племянное дзяржаўнае ўтварэнне Кагуро дабілася незалежнасці ад імперыі Хань у 37 да н.э. У III стагоддзі было разгромлена царствам Вэй, але пасля здолела адрадзіцца.

Сучасная назва «Карэя» паходзіць ад назвы сярэдневяковай дзяржавы Каро, якая, у сваю чаргу, з'яўляецца скарачэннем ад «Кагуро».

Сталіца дзяржавы Кагуро — горад Хвандо (сучасны Цзіянь у Паўночна-Усходнім Кітаі), а з пачатку V стагоддзя — Пхеньян.

## Літаратура 
* Кагуро //  С. 403.
* Н. Я. Бичурин (о. Иакинф) «Собрание сведений…»
* Л. Н. Гумилёв «Хунну в Китае»/I. Тление/Корея
* Ким Бусик. Самгук Саги (Исторические записи трёх государств). Кн. 2. Летописи Когурё. Летописи Пэкче. М.: «Восточная литература». 1995 г.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старажытная гісторыя Карэі
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Карэі
Дакія Прыбярэжная

**Дакія Прыбярэжная** (лац. Dacia Ripensis) — правінцыя Рымскай імперыі, створаная ў 271 г. імператарам Аўрэліянам на правым беразе Дуная.

## Гісторыя 
Рымская правінцыя Дакія была заснавана ў 106 г. рымскім імператарам Траянам, які далучыў да імперыі зямлю, што насялялі плямёны дакаў — частку цяперашняй Румыніі. Тэрыторыя была багатая на радовішчы золата, таму хутка каланізавалася і раманізавалася. Аднак правінцыя цярпела ад набегаў варварскіх народаў, якія жылі па суседству. У 2-й палове III ст. н.э. становішча Рымскай Імперыі пагоршылася, і імператар Аўрэліян быў вымушаны эвакуіраваць рымскія войскі і грамадзянскае насельніцтва на правы бераг Дуная. Там, на тэрыторыі Фракіі і Мёзіі былі створаны дзве новыя правінцыі — Дакія Прыбярэжная (Dacia Ripensis) і Дакія Унутраная (Dacia Mediterranea). Уласна тэрыторыя Дакіі Прыбярэжнай называлася раней Верхняя Мёзія, і менавіта там нарадзіўся сам імператар. Левабярэжную тэрыторыю Дуная, якую пакінулі рымляне, хутка занялі варвары — готы, вандалы, гепіды, сарматы, аднак там засталася і частка раманізаванага насельніцтва.

## Спасылкі 
* Вялікая Савецкая энцыклапедыя. Дакія (рус) 
* Еўтропій. Кароткая гісторыя заснавання горада (рус)

## Гл. таксама 
* Рымская правінцыя

Катэгорыя:Правінцыі Старажытнага Рыма
Зуй

**Зуй** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Міхаіл Валер’евіч Зуй — беларускі акцёр, музыкант.
* Міхась Зуй — беларускі грамадскі і палітычны дзеяч.
* Уладзімір Ігнатавіч Зуй — беларускі геафізік.
Верцынгетарыг

thumb|Верцынгетарыг і Цэзар
thumb|200px|right|Помнік Верцэнгеторыгу ў Алезіі
**Верцынгетарыг** або **Верцынгетарыкс** () (82 да н.э. — 46 да н.э.) — правадыр кельцкага племя арвернаў у Галіі. Яго імя на гальскай азначае «ўладар над» (*ver-rix*) «воінамі» (*cingetos*).

## Біяграфія 
Сын правадыра арвернаў Кельтыла, пакаранага смерцю па абвінавачванні ў жаданні кіраваць усёй Галіяй.

Паводле некаторых здагадках, навучаўся ў Брытаніі ў друідаў, а таксама, магчыма, служыў у рымскай арміі. Паводле сведчання Дыяна Касія, быў сябрам Цэзара.

Падчас Гальскай вайны Верцынгетарыг узначаліў паўстанне аб'яднаных гальскіх плямёнаў супраць Цэзара ў 52 да н.э.

Як піша Юлій Цэзар у сваіх «Запісках пра Гальскую вайну», Рым забяспечыў сваю ўладу над кельцкімі плямёнамі па-за межамі рымскай правінцыі Нарбонская Галія ужываннем палітыкі «падзяляй і валадар». Верцынгетарыг, насупраць, аб'яднаў плямёны і ўжыў тактыку нападу на рымскія войскі з наступным адыходам у натуральныя ўмацаванні. Акрамя таго, паўстанне стала адным з першых зарэгістраваных прыкладаў выкарыстання стратэгіі «выпаленай зямлі», калі паўстанцы спальвалі гарадскія паселішчы, каб пазбавіць рымскія легіёны правіянта.

Нягледзячы на першапачатковы поспех пры Герговіі, паўстанцы былі ўрэшце акружаны ў крэпасці Алезія ў цэнтральнай Галіі (сучасны Аліз-Сент-Рэн каля Семюра, Францыя). Верцынгетарыг заклікаў на дапамогу іншыя гальскія плямёны, але Юлій Цэзар арганізаваў падвойнае кальцо аблогі вакол Алезіі, што дазволіла яму разбіць па частках абложаных і іх саюзнікаў, якія прыйшлі ім на выручку.

Пасля таго, як усе спробы прарваць рымскія ўмацаванні не далі вынікаў, паўстанцы здаліся. Верцынгетарыг быў сярод іншых трафеяў дастаўлены ў Рым, дзе правёў пяць гадоў у зняволенні, а пасля ўдзелу ў трыўмфальнай працэсіі ў 46 да н.э. быў задушаны (паводле іншых крыніцах, абезгалоўлены).

## У мастацтве 
* Гэтаму эпізоду рымскай гісторыі прысвечаны фільм «Друіды» (2001). Ролю Верцынгетарыга выканаў Крыстафер Ламберт. У ролі Цэзара — Клаус Марыя Брандаўэр.
* У фільме «Юлій Цэзар» (2002) яго ролю выканаў Хейна Ферч, у ролі Цэзара — Джэрэмі Сіста.

## Гл. таксама 
* Арверны
* Гальская вайна
* Амбіёрыкс
* Камулаген
* Бітва пры Алезіі

## Літаратура 
* А. Плюшар. Энциклопедический лексикон, том 9. — Типография А. Плюшара; С.-П., 1837 — с. 534 (Верцингеториксъ).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ворагі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Кіраўнікі кельтаў
Катэгорыя:Варвары, якія ўдзельнічалі ў Гальскай вайне
Герговія

right|thumb|300px|Руіны ў Герговіі
**Герговія** (*Gergovia*) — гальскі умацаваны пункт, які размяшчаўся ў вобласці племя арвернаў, у 6 км на поўдзень ад сучаснага Клермон-Ферана ў Аверні (Францыя) і займаў плошчу 75 га. Атрымаў вядомасць дзякуючы актыўнаму супраціўленню насаджэнню ўлады Рыма ў 52 годзе да н.э. (перыяд кіравання Юлія Цэзара).

Падчас археалагічных раскопак, якія праводзіліся ў 1863 годзе і 1930—1940-х гадах былі выяўлены рэшткі старажытнагальскага паселішча, што ўключалі каменныя ўмацаванні, майстэрні, жыллё і г.д. У паселішчы была знойдзена вялікая колькасць бытавых прадметаў, якія пераважна адносяцца да латэнскай культуры. Апроч гэтага, паблізу былі выяўлены рэшткі двух ваенных лагераў, адкуль рымскія войскі ажыццяўлялі аблогу паселішча, і іншых рымскіх ваенных збудаванняў.

## Літаратура 
* Цезарь Юлий, Записки о Галльской войне М., 1962; Dechelette J., Manuel d’archeo-logie prehistorique¼, v. 5, Archeologie Gallo-romaine, P., 1931; Brogan О. and Desforges E., Gergovia, «Archaeological Journal», 1941, v. 97, p. 1—36.
* 

## Гл. таксама 
* Бітва пры Герговіі

Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Францыі
Катэгорыя:Пюі-дэ-Дом
Катэгорыя:Геаграфія Старажытнага Рыма
Арверны

**Арверны** () — паводле гісторыка Страбона, у III — II стст. да н.э. — самае магутнае кельцкае племя ў Галіі (пазней — у рымскай правінцыі Аквітанія — тэрыторыя сучаснай правінцыі Авернь, Францыя).

Сталіцай арвернаў з'яўляўся Аўгустанемет (сучасны Клермон-Феран), на поўдзень ад якога размяшчалася крэпасць Герговія (Gergovia).

У 121 да н.э. арверны былі разбіты рымскімі вайскаводамі Даміцыем Агенабарбам і К. Фабіем Максімам, пасля чаго дамінуючае становішча ў Галіі перайшло да плямёнаў эдуяў і секванаў.

Падчас Гальскай вайны арвернскі правадыр Верцынгетарыг (*Vercingetorix*) узначаліў паўстанне аб'яднаных гальскіх плямёнаў супраць Цэзара ў 52 да н.э. Нягледзячы на першапачатковы поспех пры Герговіі, паўстанцы былі ўрэшце акружаны ў крэпасці Алезія ў цэнтральнай Галіі (сучасны Аліз-Сент-Рэн каля Семюра, Францыя) і пасля працяглай галоднай аблогі перабіты. У 46 да н.э. узяты ў палон Верцынгетарыг быў сярод іншых трафеяў дастаўлены ў трыўмфальнай працэсіі ў Рым і там задушаны.

## Гл. таксама 
* Кельты
* Юлій Цэзар
* Галія
* Гальская вайна
* Вергабрэт

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кельцкія плямёны
Эбуроны

**Эбуроны** (*Eburones*) — старажытнае племя, якое займала ў часы Цэзара міжрэчча Рэйна і Мааса па суседстве з менапіямі. Цэзар прылічвае яго да германцаў, аднак гальскія імёны згаданых ім правадыроў дазваляюць шэрагу навукоўцаў аднесці эбуронаў да ліку кельтаў.

thumb|Эбуроны на карце плямёнаў Галіі

Са згадкі эбуронаў у «Запісках пра Гальскую вайну» можна зрабіць выснову, што яны займалі ўсю тэрыторыю бельгійскага Лімбурга і нідэрландскага Лімбурга (у сучасных Бельгіі і Нідэрландах), а таксама прырэйнскія землі аж да Ахена. Пасля гэта вобласць увайшла ў склад рымскай правінцыі Ніжняя Германія.

## Паўстанне эбуронаў 
У 54 годзе да н.э. Гай Юлій Цэзар раскватараваў на зіму XIV Парны легіён (легіён і пяць кагорт) пад камандаваннем Кота і Сабінуса ў краіне эбуронаў. Узімку эбуроны паднялі паўстанне супраць рымлян пад камандаваннем Амбрыёрыкса і яго брата. На іх бок перашлі і нервіі. Разам яны напалі на лагер XIV Парнага легіёна і, выбавіўшы салдат з лагера, перабілі іх усіх, агульнай колькасцю да 6 тысяч. У сутычцы быў страчаны сцяг легіёна. Наступны напад на лагер Квінта Тулія Цыцэрона (брата знакамітага аратара) быў перарваны своечасовым умяшаннем Ціта Лабіена.

Не жадаючы губляць людзей у звыклых эбуронам балотах і лясах, Цэзар аддаў іх краіну на рабаванне суседзям, і ў першую чаргу сікамбрам. Услед за гэтым ён аддаў агню ўсе паселішчы эбуронаў, забраў іх скаціну і знішчыў харчовыя прыпасы. Пасля гэтага эбуроны знікаюць з гісторыі, саступаючы месца германскаму племю тунграў.

## Спасылкі 
* Падрабязныя звесткі пра эбуронаў з дадаткам карт 

Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў
Катэгорыя:Лімбург
Катэгорыя:Кельцкія плямёны
Катэгорыя:Плямёны Галіі
Анатоль Абрамавіч Гантварг

**Анатоль Абрамавіч Гантварг** (, , БССР, СССР —) — савецкі і беларускі шашыст, неаднаразовы чэмпіён свету па міжнародных шашках. Пачаў займацца шашкамі ў Мінскім палацы піянераў у І. Бельскага, у 18 гадоў увайшоў у склад зборнай СССР па шашках.

Анатоль Гантварг — міжнародны гросмайстар (1976), заслужаны майстар спорту (1985), чэмпіён свету (1978, 1980, 1984, 1985), СССР (4 разы ў 1969—1981) па міжнародных шашках. Матэматык, скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт у 1972 годзе.

## Канфлікт з Сусветнай федэрацыяй шашак 
У 2007 годзе абвясціў байкот  і , адмовіўшыся ўдзельнічаць у спаборніцтвах, якія праводзяцца пад іх эгідай. Тым не менш, ён не адмаўляецца выступаць за зборную Беларусі.

## Прапаганда шашак 
Напісаў аўтабіяграфічную кнігу, куды ўвайшлі яго найлепшыя партыі.

У 2007 годзе А. Гантварг правёў паказальны матч у  з Прэзідэнтам Абхазіі Сяргеем Багапшам.

Suikerdamtoernooi_in_Krasnapolsky_Amsterdam,_Bestanddeelnr_925-2664.jpg|Гантварг  (1970)
Wereldkampioenschappen Dammen te Amsterdam, Gantwarg (links) tegen Kuyken. Sjtsjogoljev - Nationaal Archief - 928-7379.jpg|Гантварг  (1976)
Anatoli Gantwarg - Nationaal Archief - 930-4703.jpg|Гантварг  (1979)
1985 Gantwarg Clerc felicitatie.jpg|Гантварг (1985)

## Літаратура 
* *Шаус Я.* Есть упоение в бою.  // «64 — Шахматное обозрение». — 1983. — № 4. — С. 30—31.

Катэгорыя:Шашысты СССР
Катэгорыя:Шашысты Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Катэгорыя:Выпускнікі БДУ
Даманава

Назву **Дама́нава** маюць:

## Прозвішча 
* Вольга Мікалаеўна Даманава (нар. 1958) — беларускі жывапісец.
* Святлана Уладзіміраўна Даманава (нар. 1963) — беларускі жывапісец.

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць
** Даманава — аграгарадок у Івацэвіцкім раёне
* Мінская вобласць
** Даманава — вёска ў Вілейскім раёне
** Даманава — вёска ў Маладзечанскім раёне
### Расія 
* Даманава (Манастыршчынскі раён)
Віртуальная валюта

**Віртуальная валюта** ці **гульнёвая валюта** — прыватныя электронныя грошы, якія выкарыстоўваюцца для набыцця і продажу віртуальных тавараў у розных сеціўных суполках: сацыяльных сетках, сіртуальных сусветах і online-гульнях.

У кожным асяроддзі *віртуальная валюта* ужываецца для спецыфічных мэтаў:
* набыццё аватараў;
* набыццё розных гульнявых артэфактаў: напрыклад, зброі, зямлі, статусу;
* набыццё пашыраных магчымасцяў карыстання форумам . Спачатку у ЗША толькі заўзятыя геймеры трацілі грошы на куплю віртуальных тавараў; зараз усё больш спажыўцоў не толькі купляюць віртуальныя гульнявыя тавары, але ўсё большую папулярнасць набываюць платныя гульні ў такіх сацыяльных сетках, як Facebook і MySpace

Паводле класіфікацыі камісіі вызначаецца «*рэальная валюта*» — манеты і папяровыя грошы ЗША ці любой іншай краіны, якія
# з'яўляюцца законным сродкам плацяжу;
# абарочваюцца;
# звычайна ўжываюцца і агульнапрыняты ў якасці сродка абмену ў краіне-эмітэнце.

«*Віртуальная валюта*» — сродак абмену, які дзейнічае як валюта ў некаторых сферах, але не мае ўсіх атрыбутаў рэальнай валюты. У прыватнасці, віртуальная валюта не мае статуса законнага сродка плацяжу ні ў адной юрысдыкцыі. Віртуальная валюта лічыцца «*канвертавальнай*», калі яа мае эквівалент у рэальнай валюце ці дзейнічае як замяняльнік рэальнай валюты.

## Гл. таксама 
* Віртуальная эканоміка
* Дадатковая валюта
* Крыптавалюта
* Лічбавыя тэхналогіі
* Выдуманая валюта
* Плацёжная сістэма
* Прыватная валюта
* Электронныя грошы
* Электронная камерцыя
* Электронны гаманец
* Электронная эканоміка

## Спасылкі 
* European Central Bank: Virtual currency schemes. October 2012

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Плацежныя сістэмы
Катэгорыя:Электронная камерцыя
ФК Урарту

**«Урарту»** () — армянскі футбольны клуб з Ерэвана. Заснаваны ў 1992 годзе ў горадзе Абавян, да 2019 года быў вядомы пад назвай «Бананц».

## Ранейшыя назвы 
* 1992—1995: «Бананц» Катайк 
* 2001—2019: «Бананц» Ерэван
* з 2019: «Урарту» Ерэван

## Дасягненні 
* **Чэмпіянат Арменіі:** 
** **Пераможца (2):** 2013/14, 2022/23
* **Кубак Арменіі:** 
** **Уладальнік (4):** 1992, 2007, 2016, 2023
* **Суперкубак Арменіі:** 
** **Уладальнік (1):** 2014

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Профіль на klisf.info
* Профіль на www.footballdatabase.eu
* Профіль на eufo.de 
* Профіль на national-football-teams.com
* Профіль на www.football-lineups.com

Урарту

Катэгорыя:Абавян (горад)
Адступленне

thumb|300px|Адступленне напалеонаўскіх войскаў, 1812 год
**Адступленне** — тактычны, аператыўны ці стратэгічны манеўр у вайне і ваеннай справе. Вымушанае ці наўмыснае пакіданне войскімі занятых абарончых межаў, а таксама іх адвод на новыя межы, у глыбіні сваёй ці варожай тэрыторыі. Адступленне з'яўляецца важным ходам і манеўраваннем ударных сіл, або сродкаў, для вядзення наступных ваенных (баявых) дзеянняў. Ставіць мэтай вывад ваеннай групоўкі з-пад удару, а таксама перагрупоўку войскаў, умацаванне выгоднай абарончай пазіцыі ці заманьванне непрыяцеля пад удар.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ваеннае мастацтва
Катэгорыя:Віды ваенных дзеянняў
Аператыўнае мастацтва

**Аператыўнае мастацтва (АМ)** — складовая частка ваеннага мастацтва, займае прамежкавае становішча паміж тактыкай і стратэгіяй.

Вывучае метады падрыхтоўкі і вядзення сумесных і самастойных аперацый (ваенных (баявых) дзеянняў) буйнымі вайсковымі фарміраваннямі — карпусамі, арміямі, групамі армій, франтамі, групамі франтоў, войскамі.

Аператыўнае мастацтва падпарадкавана стратэгіі і яго рашэнні непасрэдна выцякаюць з рашэння стратэгічных. Займаючы пануючае становішча ў адносінах да тактыкі, аператыўнае мастацтва вызначае яе задачы і кірунак развіцця. Аднак, відавочна, што магчымасці тактыкі ўплываюць на аператыўнае мастацтва гэтак жа як магчымасці аператыўнага мастацтва ўплываюць на стратэгію.

У ваеннай тэорыі заходніх дзяржаў тэрмін «аператыўнае мастацтва» не ўжываецца. Замест яго ўжываюцца паняцці «вялікая тактыка» ці «малая стратэгія».

Катэгорыя:Ваеннае мастацтва
Фронт (вайсковае аб’яднанне)

[thumb|right|300px|*Фронт*, англасаксонскія ўмоўныя абазначэнні, [1940 год.]]
**Фронт (Ф)** — фарміраванне, вышэйшае, да Другой сусветнай вайны, аператыўна-стратэгічнае аб'яднанне войскаў (сіл) узброеных сіл на кантынентальным тэатры ваенных дзеянняў, прызначанае для правядзення стратэгічных ваенных аперацый па знішчэнні буйных варожых груповак або абароны жыццёва важных тэрыторый.

*Фронт* прызначаны для выканання аператыўных і аператыўна-стратэгічных задач на адным са стратэгічных ці на некалькіх аперацыйных кірунках і выконвае іх шляхам правядзення аперацый і ваенных (баявых) дзеянняў, як правіла ва ўзаемадзеянні з суседнімі *франтамі* ці з аб'яднаннямі і злучэннямі, якія ўваходзяць у іх склад, таксама можа ўзаемадзейнічаць з аб'яднаннямі і злучэннямі відаў узброеных сіл дзяржавы ці саюзнікаў, або дзейнічае самастойна.

Пярэдняя частка *фронту* называецца **Лініяй фронту**.

Часцяком у прастамоўі *фронтам* называюць тэатр ваенных дзеянняў, напрыклад, Усходні фронт Першай сусветнай вайны.

Фронтам камандуе камандуючы войскамі фронту, ва УС СССР штатная катэгорыя пасады — генерал арміі.

## Гл. таксама 
* Фронт ППА
* Ваенная акруга
* Група войскаў
* Група армій

## Спасылкі 
Катэгорыя:Воінскія фарміраванні
ФК Ла Фіярыта

**«Ла Фіярыта»** () — санмарынскі футбольны клуб, які прадстаўляе горад Монтэджардзіна. Выступае ў чэмпіянаце Сан-Марына па футболе. Клуб заснаваны ў 1967 годзе.

## Дасягненні 
***Чэмпіянат Сан-Марына:** 
:: **Пераможца (6):** 1987, 1990, 2014, 2017, 2018, 2022

***Кубак Сан-Марына:** 
:: **Уладальнік (7):** 1986, 2012, 2013, 2016, 2018, 2021, 2024

***Суперкубак Сан-Марына:** 
:: **Уладальнік (6):** 1986, 1987, 2007, 2012, 2018, 2021

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт «Ла Фіярыты»

Ла Фіярыта
Баявыя дзеянні

**Баявыя дзеянні** — арганізаванае ўжыванне сіл і сродкаў для выканання пастаўленых баявых задач часцямі, злучэннямі і аб'яднаннямі відаў Узброеных Сіл і родаў войскаў (сіл), гэта значыць вядзенне вайны на аператыўным, аператыўна-тактычным і тактычным узроўнях.

Вядзенне вайны на больш высокім, стратэгічным узроўні арганізацыі называецца ваеннымі дзеяннямі. Такім чынам, *баявыя дзеянні* ўваходзяць у ваенныя дзеянні ў якасці складовай часткі — напрыклад, калі фронт (група франтоў) вядзе ваенныя дзеянні ў форме стратэгічнай наступальнай аперацыі (ці паміж аперацыямі), арміі і карпусы, якія уваходзяць у склад фронту, вядуць баявыя дзеянні ў форме наступаў, рэйдаў і да т.п.

Разнавіднасцямі баявых дзеянняў з'яўляюцца баявыя дзеянні войскаў (сіл) проціпаветранай абароны (ППА), ваенна-паветраных сіл (ВПС), ваенна-марскога флоту (ВМФ) і да т.п.

## Склад 
Асноўныя віды:
* наступ;
* абарона;
Дапаможныя віды:
* сустрэчны бой;
* акопны бой;
* тактычная перагрупоўка і да т.п.

## Характар 
На сучасным этапе баявыя дзеянні характарызуюцца наступнымі рысамі:
* рашучасць мэт;
* вялікі прасторавы размах;
* высокая манеўранасць;
* дынамічнасць;
Якасць арганізацыі баявых дзеянняў разам з баявымі ўласцівасцямі ўзбраення і ваеннай тэхнікі вызначаюць эфектыўнасць баявых дзеянняў.

## У пажарнай ахове 
Баявыя дзеянні — прадугледжанае Статутам арганізаванае ўжыванне сіл і сродкаў пажарнай аховы для выканання асноўнай баявой задачы.

## Гл. таксама 
* Бой
* Бітва
* Ваенная аперацыя

## Літаратура 
* ;
* Военный энциклопедический словарь (ВЭС), , ВИ, 1984 г., 863 стр. с иллюстрациями (ил.), 30 листов (ил.)

Катэгорыя:Ваеннае мастацтва
ФК Санта Калома

**«Санта Калома»** () — футбольны клуб з Андоры, выступае ў чэмпіянаце Андоры.

## Дасягненні 
* **Чэмпіянат Андоры:** 
:: **Пераможца (13):**  1994/95, 2000/2001, 2002/2003, 2003/2004, 2007/2008, 2009/2010, 2010/2011, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19

***Кубак Андоры:** 
:: **Уладальнік (10):** 1991, 2001, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2009, 2012, 2018

***Суперкубак Андоры:** 
:: **Уладальнік (7):** 2003, 2005, 2007, 2008, 2015, 2017, 2019

## Спасылкі 
* FC Santa Coloma Афіцыйны сайт

Санта Калома
Тактыка выпаленай зямлі

[міні|справа|*Тактыка выпаленай зямлі*, [вайна ў В’етнаме.]][міні|справа|Гараць нафтавыя свідравіны ў Кувейце, [Вайна ў Персідскім заліве#Наступствы вайны|падпаленыя адыходзячымі іракскімі войскамі ў 1991 год.]]
**Тактыка «выпаленай зямлі»** — поўнае знішчэнне любых аб'ектаў прамысловага, сельскагаспадарчага, грамадзянскага прызначэння пры адступленні, каб яны не дасталіся праціўніку.

## Гісторыя 
Аднымі з першых гэту тактыку выкарыстоўвалі скіфы, што апісана ў Герадота ў кнізе IV. Таксама, падчас Вялікай Айчыннай вайны абодва бакі знішчалі любыя аб'екты (заводы, жылыя дамы, масты, няскошаныя палі, склады харча і ГЗМ, чыгуначныя шляхі і гэтак далей) на пакінутых тэрыторыях. У прыватнасці, былі падарваны шматлікія нафтавыя вышкі Каўказа, каб яны не дасталіся войскам Германіі.

Таксама тэрмін «выпаленая зямля» ўжываецца пры баявых дзеяннях, падчас якіх войскі аднаго боку знішчаюць любыя аб'екты і насельніцтва супрацьстаялага боку. У прыватнасці, генерал А. П. Ярмолаў ужываў даную тактыку на Каўказе напачатку XIX стагоддзя супраць горцаў, з прычыны таго, што, па яго словах, «іншай мовы яны не разумелі».

Адным з найбольш буйных і вядомых выпадкаў ужывання тактыкі «выпаленай зямлі» з'яўлялася аперацыя «Ranch Hand», якую праводзілі ЗША падчас вайны ў В'етнаме з мэтай знішчыць расліннасць джунгляў у Лаосе і Паўднёвым В'етнаме.

Іракская армія ўжывала тактыку «выпаленай зямлі» пры адступленні з акупаванага Кувейта ў лютым 1991 года, падпальваючы кувейцкія нафтавыя свідравіны, што прывяло да экалагічнай катастрофы.

Пратакол I Жэнеўскіх канвенцый ад 1977 г. забараняе знішчэнне крыніц жарчавання і пітнай вады для мірнага насельніцтва падчас баявых дзеянняў. Нягледзячы на гэта, падобная практыка застаецца распаўсюджанай. Сярод краін, якія не ратыфікавалі гэты пратакол — ЗША, Ізраіль, Іран і Пакістан.

## Гл. таксама 
* Дэфаліянт
* Знайсці і знішчыць
* Экацыд

Катэгорыя:Тактыка
Катэгорыя:Ваенныя злачынствы
Амбіёрыкс

**Амбіёрыкс** (*Ambiorix*) — суправіцель племя эбуронаў, які праславіўся сваім супраціўленнем рымскаму вайскаводу Юлію Цэзару, які ўвекавечыў імя варвара ў сваіх «Запісках пра Гальскую вайну». У XIX стагоддзі Амбіёрыкс стаў нацыянальным героем Бельгіі.

## Біяграфія 
У 57 годзе да н.э. Юлій Цэзар захапіў Галію, а таксама тэрыторыю сучасных Бельгіі і Нідэрландаў (да ракі Рэйн). У гэтых месцах жыло некалькі плямёнаў, якія варагавалі паміж сабой. Кіраўнікамі эбуронаў былі Амбіёрыкс і Катувалк. У 54 годзе да н.э. войскам Цэзара запатрабавалася больш правіянта, і мясцовым плямёнам прыйшлося аддаць частку свайго, у той год беднага, ураджая. Гэта выклікала незадаволенасць эбуронаў, і Цэзар загадаў паставіць лагеры каля паселішчаў варвараў, каб сачыць за дастаўкай правіянта.

Гэта прывяло да паўстання эбуронаў. Аднак, усвядоміўшы магчымасці праціўніка, лідары эбуронаў пайшлі на хітрасць. Яны пераканалі рымскіх военачальнікаў у сваёй лаяльнасці і папярэдзілі пра тое, што нібыта рыхтуецца напад германцаў з-за Рэйна. Рымляне вырашылі перагрупавацца, каб сустрэць ворага. У гэтым паходзе эбуроны заспелі рымскія войскі знянацку і выразалі адзін легіён і пяць кагорт — каля шасці тысяч воінаў.

Помста Цэзара была жудаснай. Каля 50 тысяч рымскіх салдатаў і прыцягнутыя на іх бок суседнія варварскія плямёны рабавалі мясцовасць, пасля чаго племя эбуронаў назаўжды знікла. Лічыцца, што сам Амбіёрыкс са сваімі набліжанымі змог выжыць і схаваўся за Рэйнам.

## Гл. таксама 
* Верцынгетарыкс
* 

Катэгорыя:Постаці нідэрландскай гісторыі
Катэгорыя:Кіраўнікі кельтаў
Катэгорыя:Варвары, якія ўдзельнічалі ў Гальскай вайне
Катэгорыя:Ворагі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы I стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Зніклыя без вестак
Наступ

Чырвонай Арміі ідуць у наступ, Вялікая Айчынная вайна, 1941.]]
**Наступ**, **наступленне** — асноўны від ваенных (баявых) дзеянняў, заснаваны на атакуючых дзеяннях, у форме баёў, аперацый і бітваў. Ужываецца для разгрому фарміраванняў праціўніка (знішчэння (паланення) яго жывой сілы, знішчэння (захопу) узбраення і ваеннай тэхнікі) і авалодання важнымі раёнамі, рубяжамі і аб’ектамі на сваёй тэрыторыі і тэрыторыі праціўніка.

У адпаведнасці з ваеннымі дактрынамі большасці дзяржаў і ваенных блокаў, наступу, як віду ваенных (баявых) дзеянняў, аддаецца перавага, у адносінах да абарончых ваенных (баявых) дзеяннях.

Наступ складаецца з нанясення па праціўніку ўдараў рознымі баявымі сродкамі на сушы, у паветры (космасе), у акіяне (на моры) і ў інфармацыйнай прасторы, знішчэння асноўных груповак яго войскаў (сіл) і рашучага выкарыстання дасягнутага поспеху шляхам імклівага прасоўвання сваіх войскаў (сіл), абыходу, ахопу ці акружэння праціўніка. Маштаб наступу можа быць стратэгічным, аператыўным, аператыўна-тактычным і тактычным.

Наступ вядзецца з поўным напружаннем сіл, у высокім тэмпе, безупынна днём і ўначы, у любое надвор’е і на любой мясцовасці пры цесным узаемадзеянні ўсіх фарміраванняў (падраздзяленняў, часцей, злучэнняў і аб’яднанняў).

Падчас наступы войскі (сілы) захопліваюць ініцыятыву і навязваюць сваю волю праціўніку. Мэтай наступу з’яўляецца дасягненне пэўнага поспеху, для замацавання якога магчымы пераход да абароны або наступ на іншых участках фронту.

## Віды наступаў 
 грэнадзёраў у бітве пры Гогенфрыдбергу 4 чэрвеня 1745 года.]]
Разнавіднасцямі наступу ў аператыўным і тактычным маштабах з’яўляюцца пераследаванне, а ў стратэгічным і аператыўна-стратэгічным маштабах — контрнаступленне, паветраны наступ, артылерыйскі наступ.

Наступ можа весціся на праціўніка, які абараняецца, наступае, контрнаступае або адыходзіць.
Пры наступе на праціўніка, які абараняецца, існуе два спосабу наступу: са становішча непасрэднага судотыку з праціўнікам і з ходу.

Наступ на праціўніка, які адыходзіць, ажыццяўляецца шляхам пераследавання, калі ж праціўнік наступае, тое ён ажыццяўляецца з ходу.

Катэгорыя:Ваеннае мастацтва
Катэгорыя:Віды ваенных дзеянняў
Рагі

**Рагі** - тапонім.

* Вёска Рагі, Гомельскі раён
* Вёска Рагі, Клічаўскі раён
* Вёска Рагі, Слаўгарадскі раён
ФК Левадыя Талін

**«Левадыя»** (, «ФКІ Левадыя») — эстонскі футбольны клуб з горада Талін, які выступае ў Мэйстрылізе.

## Дасягненні 
* **Чэмпіянат Эстоніі:**
:: **Пераможца (11):** 1999, 2000, 2004, 2006, 2007, 2008, 2009, 2013, 2014, 2021, 2024

* **Кубак Эстоніі:**
:: **Уладальнік (10):** 1999, 2000, 2004, 2005, 2007, 2010, 2012, 2014, 2018, 2021

* **Суперкубак Эстоніі:**
:: **Уладальнік (8):** 1999, 2000, 2001, 2010, 2013, 2015, 2018, 2022

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт   
* Сайт WGS, заўзятараў FC Levadia   

Левадыя Талін

Катэгорыя:1999 год у Таліне
Палуян

**Палуян** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксей Палуян (нар. 1989) — беларускі рэжысёр.
* Іван Васілевіч Палуян — беларускі гісторык, выкладчык.
* Ігар Іванавіч Палуян (нар. 1962) — беларускі дыпламат, Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Эквадоры.
* Сяргей Епіфанавіч Палуян (1890—1910) — беларускі публіцыст.
* 

Катэгорыя:Беларускія прозвішчы
ФК Лінкальн Рэд Імпс

**«Лінкальн Рэд Імпс»** () — футбольны клуб з Гібралтара, заморскай тэрыторыі Вялікабрытаніі. Грунтуецца на праспекце Уінстана Чэрчыля. Выступае ў Вышэйшым дывізіёне.

## Дасягненні 
* **Чэмпіянат Гібралтара:** 
:: **Пераможца (28):** 1984/85, 1985/86, 1989/90, 1990/91, 1991/92, 1992/93, 1993/94, 2000/01, 2002/03, 2003/04, 2004/05, 2005/06, 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2018/19, 2020/21, 2021/22, 2022/23, 2023/24

***Кубак Скалы:**
:: **Уладальнік (19):** 1986, 1989, 1990, 1993, 1994, 2002, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2014, 2015, 2016, 2021, 2022

***Прэм’ер-кубак:** 
:: **Уладальнік (1):** 2014

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт  

Лінкальн Рэд Імпс
Траверцін

**Траверці́н, вапнавы туф** () — порыстая асадкавая горная парода, утвораная ў выніку асаджэння мінералаў карбаната кальцыю (кальцыту) з гарачых і халодных крыніц і ў выглядзе нацёчных утварэнняў кальцыту. Часта змяшчае адбіткі раслін і ракавіны.

Колер белы, буравата-шэры, жаўтавата-шэры. Порыстасць 2—40 %. Шчыльнасць ад 1400 да 1800 кг/м³. Добра паддаецца механічнай апрацоўцы.

Радовішчы ў Арменіі, Азербайджане, Германіі, Італіі, Іране, ЗША, Перу, Расіі, Таджыкістане, Турцыі, ва Украіне і інш.

## Выкарыстанне 
Траверцін выкарыстоўваецца ў прамысловасці ў вытворчасці цэменту, вапны, карбіду кальцыю, у якасці флюсавага матэрыялу. Таксама выкарыстоўваецца ў якасці абліцовачнага і дэкаратыўнага матэрыяла.

## Гл. таксама 
* Вапняк

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* Известковый туф // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 1: А—Л / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — 25 000 экз. — С. 266.
* Травертин // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 2: М—Я / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 331.

## Спасылкі 
* Камень травертин натуральный 
* 

Катэгорыя:Асадкавыя горныя пароды
Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы
Генетычная інжынерыя

**Генеты́чная інжыне́рыя (генная інжынерыя)** — раздзел малекулярнай біялогіі, звязаны з мэтанакіраваным канструяваннем новых спалучэнняў генаў, якіх няма ў прыродзе. Узнікла ў 1972 годзе (П. Берг, ЗША). Разам з клетачнай інжынерыяй ляжыць у аснове сучаснай біятэхналогіі. Генетычная інжынерыя заснавана на даставанні з клетак якога-небудзь арганізма гена (які кадзіруе неабходны прадукт) або групы генаў і злучэнні іх са спецыяльнымі малекуламі ДНК (т. зв. вектарамі), здольнымі пранікаць у клеткі іншага арганізма (пераважна мікраарганізмаў) і размнажацца ў іх.

Галоўнае значэнне пры генетычнай інжынерыі маюць ферменты — рэкстрыктазы, кожны з якіх рассякае малекулу ДНК на фрагменты ў вызначаных месцах, і ДНК-лігазы, што сшываюць малекулы ДНК у адзінае цэлае. Пасля выдзялення і вывучэння такіх ферментаў стала магчыма стварэнне штучных генетычных структур. Рэкамбінінтная малекула ДНК мае форму кальца, дзе размешчаны ген (гены) — аб'ект генетычных маніпуляцый і вектар (фрагмент ДНК, які забяспечвае размнажэнне ДНК і сінтэз канчатковых прадуктаў жыццядзейнасці генетычнай сістэмы — бялкоў).

Генетычная інжынерыя адкрывае новыя шляхі вырашэння некаторых праблем генетыкі, медыцыны, сельскай гаспадаркі. З дапамогай генетычнай інжынерыі атрыманы шэраг біялагічна актыўных злучэнняў: інсулін і інтэрферон чалавека, авальбумін, калаген і іншыя пептыдныя гармоны.

## Літаратура 
*
Генатып

**Генатып ** (ад *ген* + *тып*) — генетычная (спадчынная) канстытуцыя арганізма, сукупнасць усіх яго генаў, лакалізаваных у храмасомах; кантралюе развіццё прыкмет арганізма — яго фенатып.

У больш шырокім сэнсе **генатып **— сукупнасць ядзерных (геном) і неядзерных — цытаплазматычных і пластыдных (плазмон) носьбітаў спадчыннасці. Генатып разглядаецца як адзіная сістэма генаў, якія знаходзяцца ў складанным узаемадзеянні паміж сабой. 

Праз генатып перадаецца спадчынная інфармацыя ад пакалення да пакалення. Ён вызначае норму рэакцыі пры развіцці прыкмет арганізма. Варыяцыі ў межах гэтай нормы рэакцыі абумоўліваюцца мутацыямі і ўплывам фактараў навакольнага асяроддзя. Арганізмы з рознымі генатыпамі могуць мець аднолькавы фенатып (т. зв. фенакопіі) і, наадварот, з аднолькавым генатыпам — розны фенатып (мадыфікацыі). Для вызначэння структуры генатыпа праводзяцца адпаведныя аналітычныя скрыжаванні і генетычны аналіз патомства.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Эвалюцыйная біялогія
Катэгорыя:Генетыка
Абарона

Буйніцкага поля» у Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]
**Абарона** — від ваенных (баявых) дзеянняў, заснаваны на ахоўных дзеяннях узброеных сіл (войскаў, сіл). Ужываецца з мэтай сарваць ці спыніць наступ праціўніка, утрымаць важныя зоны, раёны, межы і аб'екты, скаваць перавышаючыя сілы непрыяцеля, стварыць умовы для пераходу ў наступ і г.д. Таксама сістэма палітычных, эканамічных, ваенных, сацыяльных, прававых і іншых мер па падрыхтоўцы да ўзброенай абароны дзяржавы, цэласнасці і недатыкальнасці яго тэрыторыі.

Складаецца ў паражэнні праціўніка агнявымі (у ядзернай вайне і ядзернымі) ударамі, адлюстраванні яго агнявых і ядзерных удараў, наступальных дзеянняў, якія прадпрымаюцца на зямлі, у паветры і на моры, процідзеянні спробам праціўніка захапіць абаронныя рубяжы, раёны, аб'екты, разгроме яго груповак войскаў (сіл).

Абарона можа мець стратэгічнае, аператыўнае і тактычнае значэнне. Абарона арганізуецца загадзя або ў выніку пераходу войскаў (сіл) праціўніка ў наступ. Звычайна, нароўні з адлюстраваннем удараў праціўніка абарона ўключае і элементы наступальных дзеянняў (нанясенне сустрэчных і папераджальных агнявых удараў, правядзенне контрудараў і контратак, паражэнне атакуючага праціўніка ў раёнах яго базіравання, разгортвання і на зыходных межах), удзельная вага якіх характарызуе ўзровень яе актыўнасці.

## Гісторыя 
[thumb|250пкс|[Аблога Арлеана. Мініяцюра з «*Вігілій на смерць караля Карла VII*», канец XV стагоддзя.]]
У Старажытным свеце і ў Сярэднявеччы для абароны выкарыстоўвалі ўмацаваныя гарады, крэпасці, замкі. З аснашчэннем армій (з XIV—XV стст.) агнястрэльнай зброяй пачалося будаўніцтва палявых абарончых умацаванняў, галоўным чынам, земляных, якія выкарыстоўваліся для вядзення агню па праціўніку і ўкрыцця ад яго ядраў і куль. З'яўленне ў сярэдзіне XIX стагоддзя наразной зброі, якая мела большую хуткастрэльнасць і далёкасць стральбы, выклікала неабходнасць удасканалення спосабаў абароны. Для павышэння яе ўстойлівасці баявыя парадкі войскаў (сіл) сталі эшаланіраваць у глыбіню.

## Элементы сухапутнай абароны 
У залежнасці ад умоў элементы сухапутнай абароны ўключаюць:
* абарончы рубеж
** перадполле ці перадавая паласа абароны;
** пазіцыя баявой аховы;
** галоўная паласа абароны.

## Разнавіднасці абароны 
* агульнавайсковая
* проціпаветраная абарона
* проціракетная абарона
* процікасмічная абарона
* процітанкавая абарона
* проціартылерыйская
* процілодачная
* іншыя віды (гл. напр. Стратэгічная абаронная ініцыятыва)

## Гл. таксама 
* Абаронная вытворчасць
* Міністэрства абароны
* Грамадзянская абарона

## Літаратура 
* ;

Катэгорыя:Ваеннае мастацтва
Катэгорыя:Віды ваенных дзеянняў
Генетычны код

thumb|200px|Генетычны код
**Генетычны код** — адзіная сістэма «запісу» спадчыннай інфармацыі ў малекулах нуклеінавых кіслот у выглядзе паслядоўнасці нуклеатыдаў, што ўваходзяць у склад генаў. Уласцівы ўсім жывым арганізмам (у т. л. вірусам) і заснаваны на індывідуальным адрозненні ў наборах і ўзаемаразмяшчэнні чатырох азоцістых асноў (адэніну, гуаніну, цытазіну, урацылу) у малекулах ДНК або РНК.

Адзінкай генетычнага коду служыць кадон, або трыплет (трынуклеатыд). Генетычны код, запісаны ў малекуле ДНК, вызначае парадак размяшчэння амінакіслот у бялковай малекуле, ад якога залежыць уласцівасць самога бялку. Зыходзячы з таго, што малекула ДНК складаецца з дзесяткаў тысяч нуклеатыдаў, практычна дапускаецца неабмежаванная колькасць спалучэнняў азоцістых асноў і магчымасць кадзіравання ўсіх бялкоў у арганізме.

Рэалізацыя генетычнага коду ў жывых клетках ажыццяўляецца ў працэсе сінтэзу матрычнай РНК на ДНК гена (транскрыпцыя) і сінтэзу бялку (трансляцыя), пры якім паслядоўнасць нуклеатыдаў гэтай РНК пераводзіцца ў адпаведную паслядоўнасць амінакіслот бялковай малекулы.

61 кадон з 64 кадзіруюць пэўныя амінакіслоты, 3 адказваюць за заканчэнне сінтэзу бялку. Некалькі кадонаў могуць кадзіраваць адну і тую ж амінакіслату (выраджальнасць генетычнага коду), але адзін і той жа кадон адпавяядае толькі адной амінакіслаце. За рэдкім выключэннем генетычны код універсальны — аднолькавы для ўсіх арганізмаў.

## Гісторыя 
Сутнасць генетычнага коду, прынцыпы будовы і асноўныя ўласцівасці (універсальнасць, здольнасць да выраджэння, трыплетнасць) эксперыментальна выявілі ў 1961—1965 гадах амерыканскія вучоныя Ф. Крык і С. Брэнер, М. Нірэнберг, С. Ачоа, Х. Карана і іншыя.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Генетыка
Тэрэнцінскія гульні

**Тэрэнцінскія гульні** (ці Тарэнцінскія Ludi Terentini ці Tarentini) таксама **Стагоднія**, ці **эпахальныя гульні** (Ludi saeculares, ад  стагоддзе, эпоха) - у старажытным Рыме здзяйсняліся на Марсавыя полі на так званым Tarentum ці Terentum, над падземным алтаром, які быў прысвечаны Дзіту і Празэрпіне.

Імя «Тарэнт» засведчана большасцю рымскіх пісьменнікаў (Валерый, Засім, Ціт Лівій, Авідзій, Марцыял, Стацый, Цэнзарын, Сервій, Аўзоній), імя Тэрэнт (Terentum) сустаркаецца толькі ў Феста (паводле глосы Паўла Дыякана) і тлумачыцца ў тым сэнсе, што «eo loco ara Ditis patris terra occultaretur». Слова тлумачыцца на глебе спрадвечная лацінскай этымалгіі і гісторыі: так Момзен і Прэлер бачаць ў Тэрэнційскіх гульнях родавы абрад (Sacra gentilica), які падтрымліваўся родам Валерыяў. Магчыма, назва паходзіць ад горада тарэнта і тарэнційскія гульні - абрад грэчаскага свята Гіакінфій,перанесеных з Тарэнта ў Рым. Гэта даказваецца між іншым тым, што, згодна са сведчаннем старажытных, гульні былі заснаваны згодна з указаннем Сівіліных кніг, гэта значыць мелі адносіны да грэчаскага культа. Гістарычна вядомыя першыя Тэрэнцінскія гульні былі адсвяткаваны ў 249 да н.э. пры ўдзеле ўраджэнца Тарэнта Лівія Андраніка, які дзякуючы веданню грэчаскай і лацінскай моў лацінізаваў грэчаскія партыі свята. Потым Тэрэнційскія гульні былі вядомы пад назвай секульярных.

## Гл. таксама 
* Старажытнарымскія гульні

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Святы Старажытнага Рыма
Мілавідаў

**Мілавідаў** — прозвішча

Вядомыя носьбіты:
* Аляксандр Іванавіч Мілавідаў (1864 — пасля 1933) — расійскі гісторык, археограф, бібліёграф
* Ігар Мікалаевіч Мілавідаў (1910—1984) — савецкі ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант артылерыі
* М. Мілавідаў — беларускі архітэктар
Тэатр ваенных дзеянняў

(снежань 2008 года).]]

**Тэатр ваенных дзеянняў** (**ТВД**) — частка сусветнай прасторы, уключаючы касмічнае, у межах якога разгортваюцца групоўкі (фарміраванні) Узброеных Сіл (УС) дзяржавы, кааліцыі дзяржаў і могуць весціся ваенныя дзеянні. Мае кірункі і раёны (зоны).

Перад Першай сусветнай вайной, тэрыторыя для разгортвання і размяшчэнні Дзеючай арміі, называлася *«тэатрам ваенных дзеянняў»*.

Дысцыпліна ў ваеннай справе, якая вывучае *тэатры ваенных дзеянняў* называецца ваенная геаграфія.

Англасаксонская ваенная справа *тэатр ваенных дзеянняў* класіфікуе (вызначае) як фарміраванне, у адрозненне ад айчыннай як тэрыторыі ці месца ваенных дзеянняў.

У прастамоўі часцяком называецца фронтам.

## Тэатры ваенных дзеянняў 
### Грамадзянская вайна ў ЗША 
* Усходні тэатр ваенных дзеянняў Грамадзянскай вайны ў ЗША
* Заходні тэатр ваенных дзеянняў Грамадзянскай вайны ў ЗША
* Транс-Місісіпскі тэатр ваенных дзеянняў Грамадзянскай вайны ў ЗША
* Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў Грамадзянскай вайны ў ЗША

### Першая сусветная вайна 
* Заходнееўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны
* Усходнееўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны
* Балканскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны
* Блізкаўсходні тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны
* Італьянскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны
* Азіяцка-Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны
* Афрыканскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны

### Другая сусветная вайна 
* Заходнееўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны
* Усходнееўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны
* Італьянскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны
* Міжземнаморскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны
* Афрыканскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны
* Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны

## Гл. таксама 
* Тэатр вайны
* Панаванне на моры
* Панаванне ў паветры
* Панаванне ў космасе

## Спасылкі 
* «Тэатр ваенных дзеянняў» у ВСЭ.

Катэгорыя:Ваенная навука
Катэгорыя:Узброеныя сілы
Катэгорыя:Ваенная тэрміналогія
Паразіталогія

**Паразіталогія **— біялагічная навука пра паразітычныя арганізмы, выкліканыя імі хваробы жывёл, чалавека і раслін, метады і сродкі барацьбы з паразітозамі.

Падзяляецца на *агульную, медыцынскую, ветэрынарную, экалагічную і агранамічную.*

Асноўныя метады даследавання — мікраскапічны, эксперыментальны і клінічны.

## Гісторыя 
Зачаткі паразіталогіі ўзніклі ў глыбокай старажытнасці. Сістэмнае вывучэнне паразітаў пачалося ў 18 стагоддзі (К. Ліней, П. С. Палас, К. І. Скрабін і інш.).

## Літаратура 
*