Бук лясны

**Бук лясны́**, або **Бук еўрапе́йскі** (*Fágus sylvática*) — вялікае лістападнае дрэва, від роду  сямейства .

Арэал віду ахоплівае амаль усю Заходнюю і частку Усходняй Еўропы. Бук еўрапейскі — найбольш распаўсюджаны від бука ў Еўропе. Акрамя яго, у Еўропе на невялікай тэрыторыі расце толькі .

Бук лясны з’яўляецца важнай лесаўтваральнай пародай і характэрным кампанентам шыракалістых лясоў. Чыстыя букавыя лясы ўтвараюць асобную падзону, якая ў цяперашні час засталася ў асноўным у гарах. У далёкім мінулым букавыя лясы і лясы з перавагай бука займалі значна большую тэрыторыю, яны маюць патрэбу ў ахове, як і звязаныя з імі флора і фаўна. Бук еўрапейскі мае каштоўную драўніну, яго арэшкі выкарыстоўваюцца ў ежу і на корм свойскім жывёлам. Букавыя дрэвы дажываюць да 500 гадоў, і шматвяковыя дрэвы з’яўляюцца помнікамі прыроды, з імі звязана мноства легенд. Бук еўрапейскі выкарыстоўваецца ў , многія культурныя формы бука еўрапейскага вырошчваюць у батанічных садах, парках і дэндрарыях многіх краін свету.

## Назва 
У большасці германскіх моў назва бука супадае са словам «кніга» ( — *бук* / *кніга*, , ,  — *бук* і *кніга*), англійскае  — *кніга* таксама паходзіць ад бука. Ад бука ж паходзіць і назва другой літары кірылічнага алфавіта — (букы), што значыла *літары*, адпаведна і сучасная руская назва літар (). Звязана гэта з тым, што галіны бука, як самага распаўсюджанага дрэва на еўрапейскі кантыненце, ужываліся яе фізічны носьбіт пісьма — на іх пісалі і выразалі знакі, у тым ліку руны. Як бук еўрапейскі — адзіны прадстаўнік роду на большай частцы тэрыторыі Еўропы, то можна казаць, што гэты від даў назву ўсяму роду, а таксама і ўсяму сямейству.

У Францыі ёсць мноства мясцовых назваў бука еўрапейскага: *faon, faoug, fau, faug, faux, feux, fay, faye, fayard, fayaux, faye, fou, foug, foutey, foux, foyard*. У паўднёва-ўсходняй Францыі драўніну бука называюць *fayard* (ці *foyard*). Ёсць меркаванне, што ў Сярэднявеччы старафранцузскае слова *fau* ператварылася ў  і яно мела яшчэ адно значэнне: «фея, добрая дама». У той жа час імя кельцкай багіні Фрэі азначае «дама» і звязана таксама з . Фрэю атаяснялі з Венерай, яна была багіняй кахання, але таксама ўрадлівасці. Магчыма, ёсць сувязь бука з кельцкімі божаствамі жаночага роду, якіх кельты атаяснялі з дрэвамі.

Відавы эпітэт — *sylvatica*, *лясны* — быў дадзены Карлам Лінеем у яго *Species plantarum*. Другі відавы эпітэт на беларускай мове (*еўрапейскі*) прывязаны да арэалу віду.

У нямецкай мове бук лясны — , што азначае «чырвоны бук» і звязана з чырвоным адценнем драўніны.

## Батанічнае апісанне 
### Знешні выгляд 
Лістападнае дрэва да 30-50 м вышынёй са стройным калонападобным ствалом дыяметрам да 1,5 м—2 (2,5; шматвяковыя дрэвы да 3 м), яйкападобнай ці шырокацыліндрычнай, на вяршыне закругленай магутнай кронай і больш-менш распасцёртымі, адносна тонкімі галінамі. Агульная архітэктура букавага дрэва, якое імкнецца выцягнуць сваю крону ў шырыню, вызначаецца шырокай формай яго ліставых пласцін. Максімальная плошча кроны — 315 м² і нават да 930.

Пасля пашкоджання ствала па розных прычынах, букавае дрэва можа прыняць падформу шматствольнага дрэва. Напрыклад, свойскія жывёлы, якія пасвяцца ў лесе (авечкі, козы) аб’ядаюць у маладых дрэў бука канцы маладых парасткаў разам з лісцем. Верхняя астатняя частка такога парастка засыхае ля месца раны, а ніжэй застаецца жывой. Нанесеная траўма стымулюе спячыя пупышкі, з якіх з’яўляюцца новыя, нават лепш растучыя парасткі. Новыя парасткі на наступны год могуць зноў падвергнуцца нападу жывёл. Калі гэта паўтараецца з года ў год, то такія дрэвы набываюць своеасаблівую форму росту, якая не дазваляе жывёлам далей аб’ядаць іх. Галіны становяцца густымі, а канцы іх цвёрдымі і збліжанымі, і жывёлы не могуць пракрасціся праз створаную «крэпасць» да зялёнага лісця і маладых парасткаў), з бакавымі каранямі, якія бяруць пачатак коса ўглыб глебы, і вялікай колькасцю паверхневых каранёў, якія нярэдка абгінаюць сустракаемыя камяні і зрастаюцца паміж сабой. Карані суседніх дрэў у лесе таксама часам зрастаюцца паміж сабой. Дробныя заканчэнні каранёў нярэдка накіраваныя ўверх і шчоткападобна галінуюцца ў пласце мёртвага подсцілу, утвараючы мікарызу. У старых дрэў часта моцна разрастаюцца каранёвыя лапы, з прычыны чаго ў камлёвай частцы ствала з’яўляецца жалабковасць.

### Пупышкі 
Пупышкі да 1,5—2 (3, у раёне Бабруйска — у канцы красавіка, у Санкт-Пецярбургу — у пачатку мая.

### Лісце 
Лістаразмяшчэнне чарговае, двухраднае, вугал паміж  складае 180° ці 120°) см даўжынёй, 2,5—7. Максімальная ўдзельная шчыльнасць лісця ў дрэў сярэдняга ўзросту — . Гэты паказчык характарызуе інтэнсіўнасць фотасінтэзу расліны. У бука еўрапейскага ён не вельмі высокі, максімальны з драўняных раслін у елкі еўрапейскай — 

### Суквецці і кветкі 
Бук еўрапейскі —  расліна з раздзельнаполымі кветкамі, з камернымі по́рамі і трыма вельмі вузкімі падоўжнымі.

Песцікавыя кветкі ў дзвюхкветкавым (у выніку рэдукцыі сярэдняй кветкі) дыхазіяльным суквецці, з 3-5-лопасцевым (6-лопасцевым.

Формула кветкі: {{Nobr|\ast P_{(4-6)} \; A_{8-12} \; G_0}} и {{Nobr|\ast P_6 \; A_0 \; G_{(\underline3)}}}.

### Плады 
Плады — трохграневыя арэхі з вострымі (амаль да кораткакрылатых) рэбрамі, 1—1,6 гадоў, па іншых дадзеных — праз 10-12 гадоў. Маса 1000 арэшкаў, у сярэднім, па адных дадзеных 180, максімальная — па адных дадзеных 300.

Размнажэнне насеннае, вельмі рэдка бывае вегетатыўным. .

### Усходы 
У натуральных умовах насенне прарастае ў сакавіку — красавіку, калі сярэднясутачная тэмпература стане 8—10&nbsp;°C. Хутка развіваюць стрыжнёвы корань даўжынёй . Б. Сушка і А. Клучынска рэкамендуюць пасля збору насення высушваць іх пры тэмпературы не вышэй 15—20&nbsp;°C, захоўваць на холадзе; стратыфікацыю праводзіць так: намочваць да вільготнасці 31 % на працягу 1,5—2,5 месяцаў да з’яўлення 10 % праросткаў, затым высейваць і вытрымліваць пры тэмпературы 3&nbsp;°C на працягу 0,5—1 месяца ва ўмовах высокай вільготнасці субстрата, пасля чаго прарошчваць пры тэмпературы 20&nbsp;°C.

## Распаўсюджанне і экалогія 
### Арэал 
У Еўропе арэал віду ахоплівае:
* Паўночную Еўропу: Данія (поўдзень), Вялікабрытанія (Англія);
* Цэнтральную Еўропу: Аўстрыя, Бельгія, Чэхія, Славакія, Германія, Венгрыя, Нідэрланды, Польшча, Славенія, Швейцарыя;
* Паўднёвую Еўропу: Албанія, Балгарыя, Харватыя, Чарнагорыя, Сербія, Паўночная Македонія, паўночная Грэцыя, Італія (поўнач і цэнтр, Малдова (паўночна-заходнія Кодры), Калінінградская вобласць, Ленінградская вобласць (наваколлі Санкт-Пецярбурга, станцыя ).

Від апісаны з Заходняй Еўропы.

інтрадукаваны на тэрыторыях:
* Паўночная Амерыка (Мэн, Мэрыленд, Масачусетс, Нью-Ёрк, Агая, Род-Айленд, Юта);
* Вялікабрытанія (Паўночная Ірландыя, Шатландыя).

У адносінах да вільгаці бук еўрапейскі — мезафіт. Узровень ападкаў у раўнінных месцах росту бука не менш за 500 мм, у гарах больш, да 1000—1700 мм. У адносінах да тэмпературы — мезатэрм. Вясновыя замаразкі ў 2-5° забіваюць усходы і маладую лістоту. У Румыніі бук еўрапейскі расце ў Карпатах, Заходне-Румынскіх гарах, перадгор’ях Карпат і на Трансільванскім плато. Ён сустракаецца асобнымі дрэвамі і невялікімі групамі на Трансільванскай раўніне і ў Мунтэніі. За межамі суцэльнага арэалу сустракаецца ў выглядзе астравоў, у Алтэніі: лес Быковец (каля Краёвы), лес Старміна (, Драбета-Турну-Северын), лес у раёне горада Брабова; у Дабруджы: лес Валя Фагілор у Лункавіцы (), лес у Тулчы.

У Вялікабрытаніі заходняя мяжа натуральнага арэала праходзіць па тэрыторыі рэзервата прыроды «», які знаходзіцца на паўднёвым беразе цясніны, утворанай аднайменнай ракой.

Паўночная і ўсходняя мяжа арэала вызначаецца кліматычнымі ўмовамі. Бук еўрапейскі не вытрымлівае скарачэння перыяду вегетацыі менш як да пяці месяцаў і паніжэння сярэдняй тэмпературы студзеня ніжэй −5&nbsp;°C. У Калінінградскай вобласці бук еўрапейскі захаваўся асобнымі ўчасткамі на Балтыйскай касе, у межах Вармійскага ўзвышша, у ваколіцах горада Ладушкіна, на Самбійскім марэнным плато. У Ленінградскай вобласці сустракаецца на невялікім участку ў змешаным лесе ў выглядзе кустоў або невялікіх шматствольных дрэў 6-8 м вышынёй, якія размнажаюцца вегетатыўна.

Розныя крыніцы. Паўночна-ўсходняя мяжа арэала праходзіць па тэрыторыі Польшчы: ад Калінінграда на поўдзень да Лідзбарка Варміньскага, праз Ольштын, Брадніцу на захад да Хелмна, Быдгашча, вакол Вангроўца, робіць круг на захадзе праз Познань, Гродзіск Мазавецкі, Лешна, затым ідзе на ўсход да Каліша, Лодзі, Скернявіцаў, паварочвае да Равы Мазавецкай, Апочна, Радама, праходзіць затым праз Казімеж, Люблін, Хелм, крута паварочвае на поўдзень да Замасці, Тамашава Любэльскага і мяжы Польшчы. Зона распаўсюджвання даходзіць на ўсход да паўднёвага берага Крыма. У Крыме, акрамя бука еўрапейскага, расце , па марфалагічных прыкметах і экалогіі вельмі блізкі буку еўрапейскаму, а таксама гібрыд, які ўтварыўся паміж імі, — бук крымскі. Гэты ж гібрыд расце і на Балканскім паўвостраве, у месцах сутыкнення двух відаў бука, як гэта мае месца ў Балгарыі. У Турцыі бук еўрапейскі расце ў памежных з Балгарыяй абласцях і ўздоўж Чарнаморскага ўзбярэжжа, перамяжоўваючыся з букам усходнім і выцясняючыся ім на ўсход.

Ва Украіне бук еўрапейскі расце пераважна ў Карпатах. Ніжняя мяжа яго распаўсюджвання ва ўкраінскіх Карпатах праходзіць у кірунку: Ужгарад, Мукачава, Вынаградзіў, Цячыў, Вэлыкы Бычкіў і на Рахаў. А верхняя мяжа суцэльных букавых лясоў у Карпатах праходзіць амаль па вяршынях гор ад польска-славацкай мяжы праз , Валавэць, , Міжгір’я, Вусць-Чорную, Ясіню і на Рахаў. Гэта значыць мяжа праходзіць амаль паралельна мяжы Закарпацкай вобласці. На паўночна-ўсходнім схіле Карпат бук еўрапейскі расце не суцэльным масівам, а асобнымі, хоць і вялікіх памераў, астраўкамі сярод піхтава-яловых і цёмна-хвойных лясоў. Сучасная агульная мяжа распаўсюджвання бука еўрапейскага ва Украіне праходзіць ад польскай мяжы праз Раву-Рускую, Львоў, Золачыў, а потым, згодна з рэльефам мясцовасці, яна ідзе на Броды, Крэменець і да вусця ракі , пасля чаго паварочвае на поўдзень і праходзіць да мяжы з Румыніяй праз Атынію, Каламыю і каля Чарнаўцоў. Такім чынам, букавыя лясы растуць амаль па ўсёй тэрыторыі  ў Прыднястроўі, на Расточчы і Аполлі. За межамі гэтай вобласці букавыя лясы сустракаюцца ў выглядзе астравоў памерам ад 0,5 да 300 га па ўсім Валынска-Падольскім узвышшы: у Ровенскай, Цярнопальскай, Хмяльніцкай і Вінніцкай абласцях (напрыклад, наваколлі Гарадка і Сатаніва Хмяльніцкай вобласці, Валкавецкі лес у Баршчыўскім раёне Цярнопальскай вобласці). А асобныя дрэвы і групы дрэў растуць сярод прыродных грабнякоў нават у Чаркаскай вобласці. Тут, на ўсходняй мяжы свайго арэала, бук еўрапейскі займае сваю экалагічную нішу на найбольш высокіх участках, якія добра ўвільгатняюцца пераважнымі заходнімі вятрамі, з’яўляючыся  монадамінантных (гэта значыць якія складаюцца з аднаго біялагічнага віду) супольнасцяў. На Беларусі найбольш вядомы два векавыя пладаносныя дрэвы ў парку ў в. Велікарыта.

На поўначы бук еўрапейскі даходзіць на марскім узбярэжжы Нарвегіі да  і Левангера. Самы паўночны ў свеце букавы лес знаходзіцца ў Левангеры (правінцыя Нур-Трондэлаг). Найбуйнейшы ў Нарвегіі букавы лес (300 акраў) знаходзіцца ў . У Швецыі паўночная мяжа арэала праходзіць ад цэнтра Бохуслена да паўднёва-ўсходняй частцы Крунуберга, затым на поўнач да мяжы з , потым на паўднёвы ўсход да праліва . У выглядзе асобных экзэмпляраў і невялікімі групамі бук еўрапейскі таксама сустракаецца ў паўночным Вестэргётландзе, на поўначы Смоланда і іншых месцах, у пасадках у Еўле.

У Іспаніі бук еўрапейскі сустракаецца ў Пірэнэях, зрэдку ў Кантабрыйскіх гарах. У Пірэнэях бук сустракаецца на тэрыторыях прыродных паркаў , , Аеда-дэ-Тэхера-Негра, у . Добра захаваліся букавыя лясы ў правінцыі Леон і ў гарах Краіны Баскаў. Лес  ў Мадрыдзе часта называюць самым паўднёвым букавым лесам у Еўропе, хоць нават на тэрыторыі Іспаніі ёсць букавыя лясы, размешчаныя далей на поўдзень. Заходняя мяжа ў Іспаніі праходзіць у гарах на ўсходзе Галісіі і ў прыбярэжнай частцы .

На поўначы арэала букавымі лясамі занятыя ў асноўным раўніны, на поўдні — пэўны пояс гор: у Скандынавіі — да 190, у Апенінах — да шыраты Сіцыліі, на Адрыятычным узбярэжжы — да Сярэдняй Албаніі.

Бук еўрапейскі валодае высокай канкурэнтаздольнасцю, гэта значыць здольнасцю выцясняць іншыя віды ў барацьбе за выжыванне. Пры ацэнцы па 12-бальнай шкале ён займае трэцяе месца сярод драўняных раслін Еўропы пасля  і . Букавыя дрэвы маюць максімальныя памеры ў параўнанні з іншымі дрэвамі, якія растуць з імі ў лесе, пры гэтым ім уласцівы доўгае ўтрыманне тэрыторыі і высокі бягучы прырост біямасы, што накіроўваецца на пабудову вегетатыўных органаў. Істотная адтэрміноўка пачатку плоданашэння ва ўмовах лесу і працяглыя перыяды са слабым плоданашэннем у спалучэнні з максімальным штогадовым нарастаннем біямасы спрыяюць укладанню вялікай колькасці рэчываў у асобнае насенне і атрыманню нашчадкаў з вялікай выжывальнасцю і канкурэнтаздольнасцю. Гэта якасць дазваляе буку еўрапейскаму адыгрываць ролю эдыфікатара. Бук не расце на застойных увільготненых і пераўвільготненых глебах, на лёгкіх пясчаных глебах і сухіх схілах.

Букавыя дрэвы, з’яўляючыся шырокалісцевымі, ствараюць цень, таму падлесак у іх звычайна адсутнічае, ці ж яго ўтвараюць толькі вечназялёныя хмызнякі, такія як , ,  і , а ў травяным покрыве ў асноўным прысутнічаюць вясновыя эфемероіды, прыстасаваныя да цвіцення і паспявання пладоў да поўнага распускання лісця дрэў і ў перыяд доўгага светлавога дня.

Грыбы, якія растуць у букавых лясах, выконваюць першасную ролю пры раскладанні лістоты і галін, а таксама ўтварэнні мікарызы з букавымі дрэвамі. Роля мікарызы ў жыцці бука вялікая, без яе бук не можа нармальна расці і развівацца. Мікарызныя грыбы выконваюць хімічную і механічную абарону каранёў ад бактэрый, паляпшаюць вода- і мінеральнае забеспячэнне дрэў. Буку ўласцівая эктамікарыза.

У букавых лясах пражываюць да сотні відаў розных птушак, пералётных і зімуючых. Бук забяспечвае іх жыллём: птушкі ладзяць гнёзды ў дуплах або ўюць іх на дрэвах. Ладзяць сваё жыллё ў дуплах бука таксама , , . У букавых лясах водзяцца , , , , , , ; у гістарычныя часы, верагодна, сустракаліся  і . Зрэдку сустракаюцца , ,  і ; больш звычайны .

У букавых лясах звычайныя вавёркі, соні-палчкі, лясная і арэшнікавая соні. У лясной падсцілцы букавага лесу знаходзяць прыдатныя ўмовы для існавання многія віды насякомых. У выніку ўмяшання чалавека і яго гаспадарчай дзейнасці многія жывёлы, што жылі раней у букавых лясах, зніклі.

Букавымі арэшкамі кормяцца мышы, вавёркі, соні, барсукі, кабаны, птушкі; яны ўваходзяць таксама ў рацыён харчавання казуль. Лісце служыць ежай шматлікім насякомым, а таксама некаторым капытным і грызунам.

Траваедныя жывёлы знаходзяць у букавых лясах у якасці корму таксама і травяністую расліннасць. У многіх мясцовасцях букавыя лясы здаўна выкарыстоўваюцца насельніцтвам для выпасу свойскай жывёлы.

У адрозненне ад лясоў іншых тыпаў, у букавым лесе, які мае невялікі падлесак і трававы ярус, а значыць, нязначную колькасць ягад, садавіны, травяністай расліннасці, птушкі і млекакормячыя знаходзяць мала расліннай ежы. Затое ў ім добра развіта ліставая падсцілка, якая стварае ўмовы для развіцця шматлікіх бесхрыбтовых, служачых ежай земнаводным, сысунам і некаторым птушкам, напрыклад, драздам. У штучных насаджэннях пераважаюць іглічныя пароды, большай часткай хвоя і елка. Лясы з удзелам бука еўрапейскага  нацыянальных паркаў, запаведнікаў,  і рэзерватаў прыроды.

Бук еўрапейскі на тэрыторыі раўніннай часткі Украіны ставіцца да відаў, якія скарачаюцца (III катэгорыя па класіфікацыі МСАП).

Самыя вялікія некранутыя букавыя лясы захаваліся ў міжнародным біясферным рэзерваце «», занесеным у ліпені 2007 года ў спіс сусветнай прыроднай спадчыны ЮНЕСКА. Дадзены прыродны масіў, які знаходзіцца на тэрыторыі Украіны і Славакіі, у афіцыйнай класіфікацыі ЮНЕСКА фігуруе як «Некранутыя букавыя лясы Карпатаў». Значныя некранутыя букавыя лясы знаходзяцца таксама ў румынскіх Карпатах, напрыклад, у горным масіве . Там, у нацыянальным парку «Семянік — Цясніны Караша» — 5000 га букавага лесу. Вялікія і багатыя відамі лясы захаваліся таксама ў гарах Балкан. На іспанскай тэрыторыі лесу Іраці захавалася 20 га букава-піхтавага лесу з асобнікамі бука да 40 м вышынёй. Унікальныя некранутыя змешаныя лясы з перавагай бука захаваліся ў Ніжняй Аўстрыі. Гэта , які займае плошчу 40 км², глюкаванілін, а таксама эцілгваякол, , ,  і d-ксілозу.

Кара ўтрымлівае трытэрпеноіды: ; стэроіды: ; фенолы і іх вытворныя: *цыс*-каніферылавы спірт, D-глюкапіраназід *цыс*-каніферылавага спірту; дубільныя рэчывы 2,47 %, у тым ліку , арахінавы спірт; глюкаванілін. Лісце — вугляводы і роднасныя злучэнні: ; стэроіды: сітастэрын; вітаміны: , , *п*-гідроксібензойная, ванілінавая, хларагенавая, ; флаваноіды: астрагалін, ізакверцытрын; лейкаантацыянідзіны: лейкацыянідзін, лейкадэльфінідзін; вышэйшыя : эйказанол, азоцістыя рэчывы 22,84 %, бялкі 30 %; фенолкарбонавыя кіслоты: *п*-гідроксібензойная, *п*-кумаравая, ванілінавая, кафейная, ферулавая, сінапавая, у яго складзе трыгліцэрыды кіслот: алеінавай 76,7 %, лінолевай 9,2 %, пальміцінавай 4,9 %, стэарынавай 3,5 %,  0,4 %. Для адкрытых работ драўніна бука малапрыдатная, лёгка руйнуецца грыбамі і пакрываецца мармуровай гніллю. Каб павысіць трываласць букавай драўніны, надаць ёй патрэбны тон, а таксама ліквідаваць іншыя недахопы, яшчэ не спілаваныя дрэвы прапітваюць хімікатамі і фарбавальнікамі.

Апрацаваная пад парай драўніна бука традыцыйна выкарыстоўваецца для вырабу знакамітых .
 
З драўніны бука еўрапейскага шляхам сухой перагонкі (награванне без доступу паветра) атрымліваюць дзёгаць. Акрамя таго, з яе атрымліваюць драўняны воцат і метылавы спірт і найлепшай з драўніны шыракалистых парод.

Пры вытворчасці традыцыйных каўбас у некаторых краінах у працэсе іх вэнджання выкарыстоўваюцца букавыя трэскі, напрыклад, пры вытворчасці французскай каўбасы «».

### Харчовае і кармавое значэнне 
Арэхі выкарыстоўваюцца ў ежу: у сырым выглядзе праз утрыманне алкалоіду фагіну яны ў вялікай колькасці шкодныя, лепш іх ужываць спражанымі. З мукі букавых арэхаў з даданнем пшанічнай мукі ў Карпатах пякуць бліны, аладкі, печыва, а таксама выкарыстоўваюць для выпечкі звычайнага хлеба. З арэхаў атрымліваюць : светла-жоўты, вельмі прыемнага на смак, які выкарыстоўваецца для харчовых і тэхнічных мэтаў. Са смажаных арэшкаў атрымліваюць .

У Швецыі маладыя лісточкі бука ўжываюць у ежу ў сырым выглядзе, робяць з іх салату або дадаюць у кашу; пупышкі сушаць і перамолваюць у муку, якую таксама выкарыстоўваюць у ежу.

Арэхі бука пасля адварвання выкарыстоўваюць на корм птушцы,  і  рагатай скаціне, на корм выкарыстоўваюць таксама маладыя галіны, асабліва пры сіласаванні.

Лісцем бука, часцей за ўсё ўвосень, кормяць свойскую жывёлу.

### Выкарыстанне ў медыцыне і касметыцы 
Букавы дзёгаць раней прымяняўся пры лячэнні розных скурных захворванняў, а таксама пры  і падагры, як расціранне або мазь. З , які здабываецца з арэхаў, вырабляюць медыкаменты, якія выкарыстоўваюцца пры лячэнні пачатковых стадый сухот.

### Выкарыстанне ў ландшафтным дызайне 
У культуры бук еўрапейскі разводзяць звычайна на поўнач і на ўсход ад яго натуральнага арэалу: у Скандынавіі — да 63-65 ° паўночнай шыраты, на ўсходзе — да мерыдыяна Масквы. У Маскве абмярзае па ўзровень снегу пры тэмпературы каля −40&nbsp;°C. Вырошчваюць таксама ў Паўночнай Амерыцы і ў Новай Зеландыі. У стэпавай зоне пакутуе ад засухі і спякоты. У культуры добра расце на глебах падзолістага і  тыпу, мірыцца з моцна камяністымі глебамі. Дрэнна расце на тарфяных, сухіх пясчаных і залішне ўвільготненых гліністых глебах. Падыходзіць для стрыжкі, шырока выкарыстоўваецца для высокіх жываплотаў, сцен і , але часцей у якасці . Бук традыцыйна выкарыстоўваецца ў мастацтве бансай, пры гэтым яго памеры памяншаюцца ў 60-80 раз.

Культурныя формы размножваюць ,  і гадавымі .

У Заходняй Еўропе бук еўрапейскі і яго культурныя формы шырока выкарыстоўваюцца ў ландшафтным дызайне.  ў Парыжы вядомы сваімі ніцымі букамі вакол цэнтральнага возера, ёсць цудоўны экземпляр гэтай формы бука і ў Гайд-парку.

У маёнтку І. С. Тургенева «Ясені» ў Францыі захаваўся ніцы бук, пасаджаны пісьменнікам перад вілай П. Вірдо. У  князя  ў  горны ўчастак засаджаны букам еўрапейскім. У  у Францыі, у «вар’яцкім» садзе знайшлося месца звілістай форме бука з лесу Вярзі. Асабліва папулярныя ў Заходняй Еўропе ў пачатку XX стагоддзя былі «габеленавыя» жывыя загарадзі, складзеныя з залацістых, зялёных, шызых і бронзавых карлікавых форм бука. Вядомая сваімі 8-метровымі букавымі жывымі дрэвамі, якія служылі для абароны ад ветру, вёска  на захадзе Германіі. Характэрная і , які знаходзіцца ў ваколіцах  ў Шатландыі, вышынёй 30 м і даўжынёй 530 м. Яго занеслі ў Кнігу рэкордаў Гінэса як найвышэйшы і самы доўгі жываплот свету. Букавыя дрэвы ў ім былі пасаджаныя ў 1745 годзе, іх стрыгуць кожныя дзесяць гадоў. Упрыгожваннем  з’яўляецца травяністы бардзюр даўжынёй 165 м, які эфектна выглядае на фоне жываплота з бука. Гэтая загарадзь складаецца са 150 дрэў узростам большым за 100 гадоў. Букавыя прысады ў лесе  занесеныя ў Кнігу рэкордаў Гінеса як самая доўгая алея ў Вялікабрытаніі. Яе заклалі ў канцы 1790-х гадоў, даўжыня яе больш за 6,6 кіламетраў. Вядомая алея з букаў звілістай формы ў горадзе  ў Германіі, яе складаюць амаль 100 дрэў,  з якіх з’явіліся з каранёвых атожылкаў.

### Культурныя сарты і формы 
Вядома   і сартоў бука еўрапейскага, адрозныя , формай, афарбоўкай і памерамі лісця, а таксама будынкам кары.

Бук еўрапейскі вырошчваецца ў многіх батанічных садах свету з падыходнымі кліматычнымі ўмовамі, у тым ліку ў кіеўскім , дзе ён уваходзіць у склад трох экспазіцый: «Заходняя, або букавая, дуброва», «Украінскія Карпаты» і «Крым». Прадстаўлены бук еўрапейскі і ў  ў Італіі, які спецыялізуецца на вырошчванні .

### Штучныя пасадкі бука 
Букавыя лясы і лясы з удзелам бука ў сваім першапачатковым выглядзе захаваліся на нязначнай плошчы. Часта бук еўрапейскі фармуе лясы, якія ўтвараюцца пасля ўмяшання чалавека. Фарміраванне шыракалістых лясоў натуральным шляхам адбываецца пасля шматразовых высечак лесу без моцных парушэнняў глебавага покрыва. У некаторых абласцях Германіі, напрыклад, у зямлі Рэйнланд-Пфальц, на працягу некалькіх дзясяткаў гадоў, пачынаючы з дваццатых гадоў XX стагоддзя, высаджваюць саджанцы бука ў лясах, якія складаюцца з елкі звычайнай, псеўдатсугі і хвоі.

У некаторых краінах пасадкі бука еўрапейскага выкарыстоўваюць у лесапарках для паляпшэння ландшафту. Прыкладам можа служыць лес Севернэйк у Вялікабрытаніі. У мінулым у некаторых краінах Еўропы букі, нароўні з іншымі дрэвамі, высаджвалі на межах зямельных уладанняў.

## Класіфікацыя 
### Таксанамічная схема 
Від **Бук еўрапейскі** ўваходзіць у род  сямейства  парадку .

### Прыродныя формы 
Шэраг батанікаў вылучаюць дзве формы бука еўрапейскага, якія сустракаюцца ў натуральных умовах. Аднак звычайна дадзеныя формы бука апісваюцца як культурныя сарты. Глядзі сарты *Atropunicea* і *Tortuosa*.

### Сінонімы 
Від мае шырокі спіс сінонімаў, вялікая частка якіх раней была ўведзена рознымі аўтарамі як формы або разнавіднасці, але канчаткова прызнаныя не былі. У 1772 годзе ў батанічным сачыненні «Flora Carniolica Exhibens Plantas Carniolae Indigenas et Distributas in Classes Naturales …» від быў аднесены да роду Каштан, які ўваходзіць у тое ж сямейства, аднак пазней такая класіфікацыя батанікамі была адвергнутая.

## Палеабатанічныя звесткі 
У міяцэнавых адкладах Заходняй Сібіры сустракаюцца плюскі віду , вельмі блізкага буку еўрапейскаму і яшчэ больш блізкага . Рэшткі бука еўрапейскага былі знойдзены ў  адкладах Волжска-Данскога раёна (горад Чакалін) і Перадкаўказзя (гара Машук). У Скандынавію бук пракраўся з поўдня ў канцы каменнага і пачатку бронзавага веку, значна пазней елі. Пранікненне елі і бука ў Скандынавію характарызуе апошні, яшчэ не скончаны этап у развіцці яе расліннасці.

У сярэдзіне трацічнага перыяду тургайская флора, у склад якой уваходзілі лістападныя дрэвы, у тым ліку і бук, займала большую частку Еўразіі. Згодна з тэорыяй распаўсюджвання раслін Гуда, ледніковы перыяд выклікаў зрушэнні арэала тургайскай флоры да поўдня. Але і ў гэты час астравы лясных масіваў захоўваліся ў Еўропе, пры адступленні льдоў яны адразу ж пачыналі распаўсюджвацца. Нават у перыяд максімальнага зледзянення заставаліся ўчасткі з букам, напрыклад, у Чэхіі. Найбольш паўночныя з прытулкаў бука еўрапейскага знаходзіліся на паўднёва-ўсходняй ўскраіне Альпаў у Славеніі, або Істрыі. Самы паўночны прытулак быў асноўным у распаўсюдзе бука на поўнач па ўсёй Цэнтральнай Еўропе, а таксама на захад. Са сваіх сховішчаў у Цэнтральнай Еўропе бук раней за ўсё з’явіўся ў Швейцарыі (у канцы барэальнай або ў атлантычнай фазе), затым у Баварыі і ў басейне ракі Віслы. Дадзеныя пылковага аналізу сведчаць пра пасляледавіковае распаўсюджанне бука на поўнач з Балканскага паўвострава ўздоўж Альпаў. Найбольшага распаўсюджвання ён дасягнуў у Цэнтральнай Еўропе да канца бронзавага веку, прыкладна за 800 гадоў да нашай эры. Да канца XVIII стагоддзя бук захоўваўся ў нязначнай колькасці на Валдаі. У. Шафер, правёўшы аналіз раслін розных рэгіёнаў Карпат, выявіў нямала відаў, уласцівых букавым і букава-піхтавым фармацыям ляснога пояса (600—1250 м над узроўнем мора), якія сустракаюцца распылена на прылеглых раўнінных тэрыторыях. Многія з гэтых раслін ставяцца да «частковых рэліктаў», першая хваля міграцыі гэтых відаў была цесна звязана з распаўсюджваннем бука і піхты ў . Па сучасных дадзеных, існуе нямала доказаў таго, што зусім нядаўна, гэта значыць 600—800 або 1000 гадоў таму букавыя лясы сустракаліся па ўсяму Прыдняпроўскаму ўзвышшу аж да сярэдняга цячэння Дняпра. Некаторыя ўскосныя дадзеныя, напрыклад, брукаванне маставых ў Ноўгарадзе ў XII стагоддзі дошчачкамі з бука, дазваляюць выказаць здагадку, што лясы з удзелам бука на захадзе Рускай раўніны захоўваліся да канца жалезнага веку. Пра гэта сведчыць і найменшая колькасць жылак на яго лісці, што лічыцца больш маладой  прыкметай. Існуе меркаванне пра паходжанне бука еўрапейскага ад бука ўсходняга, які з’яўляецца рэліктам трацічнай флоры.

## Бук у культуры 
Бук мае для археолагаў Еўропы вялікае значэнне, паколькі з яго стагоддзямі вырабляліся вёслы, дзяржальні разнастайных прадметаў, . З часоў неаліту пладамі бука кармілі свіней. Алей пладоў ішоў у ежу. Гладкая шэрая кара бука ідэальна падыходзіла для нанясення пісьмёнаў, гэта значыць рэлігійных тэкстаў; невыпадкова букавыя гаі ў  былі святымі.

 ў Еўропе доўгі час разглядалася як ключавы аргумент за тое, што  індаеўрапейцаў знаходзілася на захад ад гэтай лініі, а прарадзіма славян — на ўсход. Яго ўзрост ацэньваўся ў 1940 годзе ў 350—400 гадоў. Загінуў і «Пагранічны бук» у Чынаўцы, былы вядомы помнік прыроды. Гэты бук ставіцца да дрэў, высаджаных у якасці мяжы паміж Чэхіяй і Германіяй. Вядома, што «» быў высаджаны ў 1537 годзе і канчаткова загінуў у 70-х гадах XX стагоддзя. Па словах аднаго з мясцовых жыхароў, пад гэтым букам адпачываў Напалеон Банапарт перад адным з апошніх баёў. «Пагранічны бук» быў сведкам двух паездак імператара Іосіфа II у Рудныя горы (1766 і 1779 гады), падарожжа Гётэ з Цепліцаў у 1813 годзе, уварвання гітлераўскай арміі ў час Другой сусветнай вайны, а таксама Савецкай арміі ў 1968 годзе.

Вядомы трохсотгадовы «» з ваколіц горада , радзімы пісьменніка , пад кронай якога пісьменнік любіў сядзець. Бук быў пашкоджаны бурай ў 1979 годзе, але існаваў да 1994 года. Захаваўся яго павалены ствол. Ён быў вышынёй 17 м, акружнасць яго ствала дасягала 5,7 м, шырыня кроны была 21 м

«», ці «Бук Альфонс» — помнік прыроды ў  Вялікапольскага ваяводства Польшчы, вышынёй 27 м, акружнасць ствала на вышыні 1,3 м — 6,7 м. Гэта бук з самым тоўстым ствалом на тэрыторыі Польшчы. У вёсцы  гміны Свяркляны Рыбніцкага павета Сілезскага ваяводства знаходзіцца «Бук Сабескага», звязаны з імем польскага палкаводца XVII стагоддзя Яна III Сабескага.

Самы вялікі бук у Бельгіі — «» — знаходзіцца ў вёсцы  ў камуне Уфаліз. Акружнасць яго ствала ў 1,5 м ад зямлі 8 м.

У Нідэрландах асобнікі еўрапейскіх букаў з’яўляюцца самымі высокімі з шыракалістых дрэў. Да 2005 года гэта былі букі на тэрыторыі замка  паблізу Арнема, пасаджаныя ў 1873 годзе, якія дасягалі вышыні больш за 44 м, а самыя высокія з іх — 46 м і 48,5 м. Яны былі высечаныя ў лістападзе 2005 года. Цяпер самымі высокімі шырокалісцевымі дрэвамі з’яўляюцца букі, якія растуць у гэтым жа раёне, вышынёй 41 м.

У Іспаніі ў правінцыі Леон самы вялікі бук мае дыяметр ствала 6,32 м, яго ўзрост ацэньваецца ў 500 гадоў. У нацыянальным парку «» ў Румыніі сустракаюцца дрэвы з дыяметрам ствала да 1,4 м на ўзроўні грудзей і вышынёй да 50 м. Узрост самых старых дрэў 350—400 гадоў.

У Германіі калісьці самым вядомым сярод букаў звілістай формы быў «» ў лесе Зюнтэль у горным масіве Везель, што знаходзіцца на тэрыторыі прыроднага парку . Ён праіснаваў з 1739 па 1994 год. Людская гаворка, звязваючы гэта дрэва з фельдмаршалам і знакамітым палкаводцам Трыццацігадовай вайны Цілі (1559—1632), пераацэньвала яго ўзрост. У гэтым лесе ёсць яшчэ некалькі знакамітых дрэў звілістай формы. Самым буйным з іх у цяперашні час лічыцца «». Вышыня яго 14 м, дыяметр кроны 24 м, абхват ствала 6 м, штогадовы прырост дыяметра ствала складае 9,6 мм.

Адзін з самых знакамітых і «фотагенічных» букаў — «», які расце ў Верхняй Баварыі каля вёскі . Яго ўзрост ацэньваецца ў 500—800 гадоў, пры тым што букі рэдка жывуць больш за 300 гадоў. У абхваце ён дасягаў 9,8 м, у вышыню — 22 м. Крона мела дыяметр 30 м і займала плошчу ў 750 квадратных метраў. Дрэва моцна пацярпела падчас буры 19 жніўня 2006 года.

Шэраг самых буйных букаў унесены ў . Сярод іх 250-гадовы  6,15 м у абхваце і 21 м вышынёй. Вельмі цікавы бук з Мітгенфельда, у абхваце 7,6 м, які складаецца з двух паловак, якія растуць паасобку. У Германіі вядомы «» з  узростам 400 гадоў.
У  34 дрэва, яны маюць ствалы абхватам ад 6,25 да 9,8 метраў на вышыні 1 метр ад зямлі.

Назву адзінцы кіравання ў Швейцарыі  даў асобнік пурпурнага бука , які існуе ў рэчаіснасці на гары Штамберг, дакументальна зарэгістраваны ў 1680 годзе. Гэта найстарэйшы з вядомых пурпурных букаў у Еўропе. У 2007 годзе ён моцна пацярпеў ад буры. Існуе сага, згодна з якой лісце дрэва афарбавалася крывёй падчас братазабойства, што адбылося тут.

У Даніі вядомы бук, які складаецца з адзінаццаці ствалоў, якія растуць ад аднаго кораня, у ахопе 12,5 м. Яго ўзрост ацэньваецца ў 350 гадоў.

### У сімволіцы 
* Разам з дубам бук лічыўся сімвалам Зеўса і Юпітэра. Адсюль эпітэт Юпітэра фагутал («бук»).
* Сімвал мудрасці, бук разам з дубам, бярозай і маслінай складае аснову  сонечнага года. У гараскопе друідаў буку адпавядае дата 21-22 снежня. Бук выступае як сімвал велічы, сілы і перамогі, стойкасці і паўнаты жыццёвых сіл. З ім звязваюць сімволіку пісьменства і кнігадрукавання.
* У  буку прысвечаны 14 дзень вясновага месяца жэрміналь, што адпавядае 3 красавіка.
* У геральдыцы бук сімвалізуе букавыя лясы, а таксама ўраджай, дастатак, шчодрасць, працяг роду і традыцый.
* У Германіі бук лічыцца сімвалам радзімы, гістарычных і культурных традыцый. Зямлю Эсэн, асабліва ўсходнюю яе частку, часта называюць Бухоніяй, сімвалізуючы гэтым унутраную салідарнасць людзей, якія пражываюць там.
* Бук з’яўляецца нацыянальным сімвалам Даніі. Нацыянальны гімн Даніі апявае хвалу букаваму дрэву: «Да таго часу, пакуль хаця б адно букавае дрэва ў тваіх вялікіх парках будзе адлюстроўвацца ў водах, Данія будзе жыць!» Там нават знакамітых футбалістаў называюць «вялікімі букамі Даніі».

### У звычаях, паданнях і легендах 
* У сербаў лічылася небяспечным секчы старыя букі і дубы — можна захварэць невылечнай хваробай.
* Бук у лесе ля вёскі  ў Францыі вядомы са старажытных часоў як аб’ект пакланення вясковых жыхароў, а таксама звязаны з імем Жанны д’Арк. Яго называлі «Дрэвам Дамы» ( ад слова на дыялекце Латырынгіі abre= і ), ці «Прыгажосцю мая» (), у іншым перакладзе «Майскім дрэвам». На судовым працэсе Жанны д’Арк адзінаццаць сведак спасылаліся на гэта дрэва, як на жывога сведку. Вядома таксама, што ў Еўропе хрысціянскія лідары часта прапаведавалі ля святых дрэў, усталёўвалі ля найбольш шанаваных дрэў алтары, а на дрэвах размяшчалі  і абразы Дзевы Марыі.
* У паганскія часы асаблівай павагай у розных еўрапейскіх народаў карысталіся букі з пурпурнай афарбоўкай лісця, якую звязвалі з абрадам ахвярапрынашэння. Пра гэта сведчаць знойдзеныя чарапы і шкуры жывёл.
* Нямецкія легенды распавядаюць пра тое, што Робін Гуд са сваімі ляснымі разбойнікамі праходзіў праз букавы лес і на месцы забітых пяці братоў выраслі букі з пурпурным лісцем.
* У адной народнай англійскай казцы гаворыцца пра вядомае дрэва сноў, «спячы бук». Згодна з аповядам, гісторыя дрэва ставіцца да ранніх хрысціянскіх часоў. Аднойчы пад ім быў забіты святы апостал, і карані дрэва ўвабралі яго кроў. Людзі верылі ў тое, што сны, якія прысніліся пад ім, павінны спраўдзіцца. Неяк бедны валацуга заснуў пад ім і ўбачыў сябе ў сне акружаным кахаючай жонкай і двума шчаслівымі, здаровымі дзецьмі. У той жа дзень яму прапанавалі працу ў сельскай гасцініцы разам з дахам і харчаваннем. У выніку ён ажаніўся з дачкою гаспадара і сам стаў гаспадаром установы. У герцагавінскай народнай казцы юнак, сын жанчыны і мядзведзя, жадаючы пачаць самастойнае жыццё, па радзе мядзведзя-бацькі паспрабаваў двойчы вырваць з зямлі букавае дрэва, а вырваўшы яго на другі раз, зрабіў з яго дубінку.

### У народных прыкметах і прымаўках 
* Нямецкія народныя прыкметы:
** Ссечаныя ў маладзік букавыя дрэвы не будуць падвяргацца нападу насякомых-шкоднікаў.
** За добрым ураджаем букавых арэхаў ідзе суровая зіма; аналагічная швейцарская прымаўка: *«Vil Buech, vil Fluech»*.

У Германіі з букам звязана каля 1500 тапаграфічных назваў, у тым ліку Бух, Бухен, Бухау, Бухенау, Буххольц.

#### У выяўленчым мастацтве 
Вялікае ўражанне на мастакоў розных жанраў аказвалі так званыя зюнтэль-букі звілістай формы. Вобраз аднаго з іх з імем «Бук Краўзэ», які загінуў у 1851 ад удару маланкі, невядомы мастак выкарыстаў у сваёй гравюры на дрэве. Гэтая праца была неаднаразова надрукаваная ў розных выданнях, пачынаючы з 1890 года.

#### У літаратуры 
Першыя згадкі бука ў літаратуры сустракаюцца ў аўтараў антычных часоў. Абодва Вергілія (Публій Вергілій Марон і ) і Пліній Малодшы згадвалі яго ў сваіх творах. Пліній апісваў букавы гай, прысвечаны Дыяне.  пісаў, што ён лічыць бук дрэвам, праўзыходным усе іншыя сваёй прыгажосцю, і ён «не толькі рады адпачыць пад ценем бука, але і часта налівае віна на яго карані і абдымае яго». Са старажытных часоў у закаханых засталася традыцыя прызначаць спатканні пад букавымі дрэвамі і пакідаць прызнанні ў каханні на іх гладкай кары.

Пра гэта ёсць згадкі ў Вергілія:

Амерыканскі паэт  пісаў:

І хоць Шэкспір не ўдакладняе від дрэва, але напэўна ён меў на ўвазе бук, калі напісаў у сваёй камедыі «»:

Імя прыгажуні Марселі ў рамане Сервантэса «Дон Кіхот» было напісана на букавых ствалах.

Салавей у «» Кітса спявае ў «зеляніне буку».

Магчыма, найбольш вядомым паэтычным прысвячэннем буку з’яўляецца твор  «The Beech Tree’s Petition». Французскі паэт  напісаў паэму «Le Dieu Hêtre», назву якой можна перавесці як «Бажэственны бук». Паэтычны вобраз букаў ён выкарыстаў і ў «Сяброўскім пасланні».
Puisse notre amitie, plus forte par le temps,
A peine eclose ainsi qu"une fleur de printemps,
Dans nos coeur genereux vivre l"age d"un hetre.

У Даніі існуе мноства песень, што апяваюць бук. Векавыя букавыя дрэвы сваім вялікім выглядам і звязанымі з імі легендамі служылі крыніцай натхнення многіх пісьменнікаў. Яны (таксама як і ў народных паданнях) звязаны са старажытнымі кельтамі, друідамі, карлікамі і волатамі, сярэднявечнымі ведзьмамі, у фантастычных творах — з прывідамі, гоблінамі і іншымі выдуманымі героямі.

Жуль Верн у творы «» апісаў стары бук, які кожны год губляў па адной галінцы, тым самым нібыта набліжаючы разбурэнне закінутага карпацкага замка, размешчанага высока ў гарах і населенага, ва ўяўленні мясцовага насельніцтва, нячыстай сілай.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Бук европейский  в базе данных The Plant List   
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Букавыя
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы
Катэгорыя:Харчовыя расліны
Катэгорыя:Кармавыя расліны
Катэгорыя:Тэхнічныя культуры
Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе