open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гало

thumb|250px|right|Прыклад гало — сонечны слуп у Заходняй Вірджыніі
**Гало** (ад  — «круг», «дыск») — аптычная з’ява ў атмасферы. Выглядае як святлівыя (белыя або вясёлкавыя) фігуры ў небе — кольцы, дугі, плямы і інш.

## Тлумачэнне з’явы 
Гало з’яўляецца вынікам адлюстравання і пераламлення светлавых прамянёў ледзянымі крышталямі, якія ўтвараюць некаторыя тыпы аблокаў і арыентаваныя аднолькава або амаль аднолькава адносна вертыкалі.

Гало звычайна з’яўляецца вакол Сонца або Месяца, часам вакол іншых моцных крыніц святла, такіх як вулічныя агні. Існуе мноства тыпаў гало, але выкліканыя яны пераважна ледзянымі крышталямі ў пёрыстых аблоках на вышыні 5-10 км у верхніх пластах трапасферы. Выгляд гало залежыць ад формы і размяшчэння крышталёў. Адлюстраванае і пераломленае ледзянымі крышталямі святло нярэдка раскладаецца ў спектр, што робіць гало падобным да вясёлкі, аднак гало ва ўмовах слабой асветленасці мае малую каляровасць, што звязана з асаблівасцямі зроку ў прыцемках. Часам у марознае надвор’е гало ўтвараецца крышталямі вельмі блізка да зямной паверхні. У гэтым выпадку крышталі нагадваюць зіхатлівыя каштоўныя камяні.

## У культуры 
У даўнейшыя часы гало, як і іншым нябесным з’явам, прыпісвалася містычнае значэнне знакаў (як правіла — благіх, асабліва калі гало прымала крыжападобную форму, якая тлумачылася як крыж або меч, або з’яўляліся двайнікі свяціла), гэта адлюстравана ў мностве летапісных сведчанняў. Тады, калі не існавала навуковай метэаралогіі, гало і падобныя аптычныя з’явы выкарыстоўваліся для прадказання надвор’я. Напрыклад, рускія народныя прыкметы гавораць, што з’яўленне вакол альбо каля Месяца падобных светлых кольцаў, дуг, плям, слупоў — да дажджу.

## Спасылкі 
* Праект гало
* Светлавы слуп у небе над Ратамкай ФОТА

Катэгорыя:Атмасферныя аптычныя з’явы
Земгалы

**Земгалы, зямгалы** (, *зимигола*, лат. *zemgaļi,* літ. *žiemgaliai, žemgaliai*) — усходнябалцкае племя, якое жыло ў парэччы Ліелупе (цяпер сярэдняя частка Латвіі), блізкае мовай да латгалаў. Рака Ліелупе (з латышскай «Вялікая рака») у лацінскіх крыніцах называецца «зямгальскай ракой» (*flumen Semigalliae*).

Упершыню згаданы пад 870 годам у дацкай хроніцы «Annales Ryenses». Зямгалаў як «*Seimgaler*» пад ХІ ст. згадвае скандынаўская «Інгварава сага». Рунічны надпіс ХІ стагоддзя на камені ў паўднёвай Швецыі згадвае краіну «*Sœimgala*».

Паводле крыніц ХІІІ стагоддзя, краіна зямгалаў падзялялася на сем зямель, па-лацінску яны называліся *Sillene, Sagera, Dobene, Sparnene, Thervetene, Dubelene, Upemolle*, усе яны лакалізаваны на тэрыторыі Латвіі (найперш) і Літвы.

Вядомы зямгальскія правадыры Вестард (*Westhardus,* цяперашняя латышская форма *Viesturs*) і Намейша (*Nameise*).

22 верасня 1236 года зямгальска-жамойцкае войска на чале з жамойцкім князем Вікінтам у бітве пры Саўле перамагло войска Ордэна мечаносцаў.

Асобная зямгальская мова, як лічаць, знікла ўжо да другой паловы XV стагоддзя.

## Назва 
Назва зямгалаў утвораная так жа сама, як і назва латгалаў, — бяссуфіксным чынам ад назвы зямлі, краю. Латгалы — ад Латгалія "Край народу латаў, латышоў", Зямгалія — "Паўночны край". У абедзвюх гэтых складанаўтвораных назвах другі складнік — ад літоўскага *galas*, латышскага *gals* "канец, край (> краіна, зямля)". На тэрыторыі Літвы з такім жа другім складнікам утвораныя назвы тыпу Майшагала, Арогала, але гэта ўжо адыменныя назвы (ад імёнаў тыпу *Maišуs, Arys*). 

Першы складнік зямгальскай назвы звязаны з літоўскім *žiemiai*, латышскім *ziemeļi* «поўнач» (ад *žiema, ziema* «зіма»). Гэта пацвярджаюць формы «*Seim-galer*» і «*Sœim-gala»*, а таксама «*зимигола*» старарускіх летапісаў. Таго ж паходжання назва мястэчка Жэймяліс (літ. *Žeimеlis, Žeimys*, адна з даўнейшых формаў *Zemele*) на тэрыторыі літоўскай часткі «Зямгаліі».

Назва «Паўночны край», згодна з Ул. Тапаровым, можа сведчыць на карысць колішняга перасялення з тэрыторыі цяперашняй Літвы. Зямгалы, рухаючыся на поўнач, першымі мелі дайсці да латвійскага ўчастка Дзвіны і, магчыма, перасягнулі яе, зайшоўшы і на поўнач ад гэтай ракі. К. Буга адзначаў перагук некалькіх тапонімаў каля Вільні (*Spera, Kena*) з назвамі ў зямгальскім краі (*Speras, Cena*), іх на поўнач мелі прынесці разам з сабой зямгалы.

Адзіная «зямгальская» назва на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — назва былога хутара «Змігола» (польск. *Żmigoła,* рус. *Змигола*, ад **Зимгола*) каля Шаркаўшчыны. Іншы падобны тапонім, Селігоры на Полаччыне, выводзяць ад назвы іншага балцкага племя селаў (ад *Sēli-galā*). «Латгальскіх» назваў на тэрыторыі цяперашняй Беларусі больш чым багата (Латыгаль і пад.)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Балты
Катэгорыя:Земгале
Катэгорыя:Гісторыя Латвіі
Мурза (страва)

**Мурза**, **музя**, **ягодніца**, **лабанда** — варэнне без цукру з чарніц.

Чарніцы насыпаюць у гаршчок, падтушваюць, памешваючы, у печы або духоўцы, потым дадаюць мукі, каб варэнне было гусцейшым. Можна сухія чарніцы пасыпаць мукой, а потым тушыць. Чарніцы тушыліся (смажыліся) для таго, каб іх можна было есці з хлебам, блінамі, аладкамі. Страва вельмі даўняя: “Звеку яна, гэтая мурза”.

Беларуская і ўкраінская мурза ўтворана ад *мурзацца*, *мурзаты*, што ў сваю чаргу з літоўскага *murzoti* — *намазваць*, *мазаць*.

## Літаратура 
*

Катэгорыя:Стравы
Катэгорыя:Беларуская кухня
Мацярдушка звычайная

**Мацярдушка звычайная** (*Origanum vulgare*) — шматгадовая травяністая расліна сямейства губакветных.

## Назва 
Мацярдушка звычайная, мацердушка, мацержанка, мацердушка, душанка, мята глухая, мята палявая, лябёдка, мацеранка, зяноўка, мята глухая, мята лясная, пчалалюб, бабіна душыца, мацярынка, бабіна душыца (раней вельмі шырока ўжывалася пры жаночых захворваннях), душанка. Блізкая сваячка маярану, таму яшчэ называлася «дзікі маяран».

## Батанічнае апісанне 
thumb|left|250px|
Вышыня да 50 см з маленькімі авальным лісцем і ружовымі кветкамі. Расце па ўсёй Беларусі, пераважна на ўскрайках лясоў, на пагорках з сухой, вапнавай асновай. Можна ўжываць у тых самых стравах. Трава змяшчае эфірны алей, дубільныя рэчывы і вітамін C.

## Значэнне і выкарыстанне 
У сучаснай беларускай кулінарыі амаль не выкарыстоўваецца. Лісце мацярдушкі можна дадаваць у супы (напрыклад, гарохавы), да баранавай пячонкі, вэнджаных кілбас, да страў з яек, салаты з садавіны (асабліва фасолі). Вельмі папулярная прыправа ў Італіі, адзін з сімвалаў італьянскай кухні (лісце дадаюць у соўсы, салаты з таматаў, баклажанаў, цукіні і іншыя, прыпраўляюць стравы з марской рыбы і мяса, апроч бараніны; абавязковы кампанент сапраўднай піцы), а таксама ў Францыі, Грэцыі, вядомая з антычнасці. Грэчаская назва *oregano* (таксама гандлёвая назва на міжнародным рынку) азначае «радасць гор».

Даўней шырока ўжываўся ў народным побыце Беларусі, Украіны і іншых славянскіх краін: некалькі сцяблоў мацярдушкі клалі ў бочку пры засолцы агуркоў, адвар травы дадавалі ў квас, сухой травой абкурвалі глечыкі з-пад малака, у хатнім піваварстве ўжывалі заміж хмелю, пучкі развешвалі па сценах шляхецкіх абораў дзеля дэзінфекцыі. Перад заваркай кветкі разам са сцяблом разміналі.

Адвар мацярдушкі — папулярны сродак як народнай, так і афіцыйнай медыцыны (ад захворванняў нервовай сістэмы, органаў стрававання); яго пілі і ў якасці гарбаты. Эфірны («хмелевы») алей з мацярдушкі ужываецца для араматызацыі мыла, губной памады, зубной пасты. Збіраюць у перыяд цвіцення разам з кветкамі; спецыфічныя смак і водар найлепш развіваюцца пры інтэнсіўным сонечным асвятленні, таму яны больш выражаныя ў імпартнага прадукту, чым у мацярдушкі, вырашчанай у нашых шыротах.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мятныя
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Міногі

**Міногі**, **міногападобныя** (*Petromyzontiformes*) — падклас (атрад) пазваночных класа кругларотых. Выдзяляюцца 3 сямействы, 7 родаў, каля 30 відаў. Беларускія мясцовыя назвы: *верацёнка*, *віюн*, *відун*, *вугрыца*, *вярцёлка*, *мянёга* і інш.

## Апісанне 
Дарослая мінога мае вугрападобнае, гладкае шэра-карычневае без лускі цела, даўжыня да 1 м, маса да 3 кг. Шкілет храстковы. Спінных плаўнікоў 1 або 2. Шчэлепных адтулін па 7 з кожнага боку. Вочы развітыя, ёсць цемянное вока, здольнае рэагаваць на святло. Насавая адтуліна адна, размешчана пасярэдзіне верхняга боку галавы, паміж вачыма. Рот лейкападобны, на дне прысмоктвальнага дыска; на языку і дыску рагавыя зубы. На краях рота — спецыфічныя махры. Сэрца двухкамернае.

Развіццё з метамарфозам. Лічынкі — пескарыйкі. Цела лічынак светлага шэраватага колеру, пакрытае сліззю. Яны маюць маленькую галаву, трохвугольны бяззубы рот, плаўнікі і вочы слаба развітыя.

## Пашырэнне 
Пашыраны ва ўмераных марскіх і прэсных водах. Прахадныя міногі жывуць у моры, на нераст мігруюць у рэкі; у ручаёвых міног жыццёвы цыкл адбываецца ў прэснай вадзе. На Беларусі 3 віды: ,  — у басейнах рэк Заходні Буг, Дзвіна, Нёман;  — у басейнах рэк Дняпро і Нёман.

## Асаблівасці біялогіі 
Многія віды — эктапаразіты рыб. Угрызаюцца ў цела рыбы, смокчуць кроў, выядаюць мышцы і вантробы. Кормяцца таксама беспазваночнымі, лічынкі — водарасцямі, дэтрытам. У пескарыек маецца эндастыль, які выдзяляе слізь, што спрыяе ўлоўліванню часцінак ежы.

Для размнажэння мінога выбірае месцы з хуткай плынню, зацененыя прыбярэжнай расліннасцю. Дарослыя асобіны не харчуюцца, пасля адкладвання і апладатварэння жаўтавата-блакітнага колеру ікры, яны гінуць. Ікру ў колькасці да 2-2,5 тысяч ікрынак самка адкладае ў ямкі на дне, якія яна рые разам з самцом. Праз некаторы час з’яўляюцца лічынкі, якія нагадваюць паўпразрыстых чарвякоў, яны селяцца ў глеі, дзе харчуюцца дробнымі водарасцямі і дэтрытам. За першы год яны вырастаюць толькі да 3-4 см, а пад канец чацвёртага года жыцця, якое яны праводзяць практычна ўвесь час закапаўшыся ў дно ракі, могуць дасягаць 22-23 см.

На 4-м ці нават 5-м годзе жыцця зімой адбываецца перараджэнне лічынкі ў дарослую асобіну — метамарфоз. Цела ўкарочваецца, становіцца пругкім, яркага колеру, развіваюцца вочы, плаўнікі і жабры. З наступленнем цёплых дзён дарослая мінога пачынае свой шлюбны перыяд, які цягнецца да 2 тыдняў, каб потым, даўшы жыццё новаму пакаленню, загінуць.

## Промысел 
Мінога — другарадны аб’ект промыслу. Некаторыя марскія віды міног выкарыстоўваюцца ў харчаванні чалавека, іх лічынкі — папулярная прынада для драпежных рыбін.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Жыццё ў глеі // Гоман Барысаўшчыны, № 4(97), 2007


Катэгорыя:Атрады кругларотых
Мянтуз

**Мянту́з звыча́йны, мянёк** (*Lota lota*) — адзіная прэснаводная рыба сямейства трасковых атраду траскападобных. Народныя назвы: *мень, мянёк, калека*.

## Апісанне 
Даўжыня да 1,7 м, маса да 32 кг (у Беларусі да 5 кг). Цела падоўжанае, акруглае, звужанае да хваста, ўкрытае вельмі дробнай цыклоіднай.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Трасковыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Жывёлы на марках
Куршы

**Куршы** () — заходнебалцкае племя, якое жыло на паўднёва-заходнім узбярэжжы Балтыйскага мора, пераважна на захадзе сучаснай Латвіі і Літвы ў колішняй Куроніі.

Упершыню куршы згаданы ў канцы IX ст. У VIII—X ст. у куршаў адбываўся працэс разлажэння першабытнаабшчыннага ладу і зараджэнне феадальных адносін. Апроч земляробства і жывёлагадоўлі, займаліся рыбалоўствам, паляваннем, рамёствамі і гандлем. У VII—VIII ст. змагаліся з экспансіяй скандынаваў, якія захапілі частку ўзбярэжжа куршскай тэрыторыі. Адбіўшы нарманскую плынь, куршы сталі здзяйсняць напады на Швецыю і Данію. Нягледзячы на працяглую барацьбу (1210—1267), куршы трапілі пад уладу Лівонскага ордэна.

Да пачатку XVII ст. куршы цалкам зліліся з латгаламі і земгаламі, а таксама літоўцамі.

## Літаратура 
* 
* История Латвийской ССР. — Т. 1. — Рига, 1952.

Катэгорыя:Балты
Нарач

**На́рач** — гідронім і тапонім.

## Возера і рака 
* Нарач — возера ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці, найбуйнейшае возера Беларусі
* Нарач — рака ў Вілейскім і Мядзельскім раёнах Беларусі, правы прыток Віліі

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Мінская вобласць:
** Нарач — аграгарадок у Вілейскім раёне
** Нарач — курортны пасёлак у Мядзельскім раёне
** Нарач — аграгарадок у Мядзельскім раёне

## Іншае 
* «Нарач» — азёрная станцыя ў курортным пасёлку Нарач.
Каўпа

**Каўпа** (; ? — 1217) — адзін са старэйшын тарэйдскіх ліваў у XIII ст.

## Біяграфія 
Упершыню Каўпа згадваецца «Хронікай Лівоніі» Генрыха Латвійскага ў 1200 годзе, калі разам з іншымі старэйшынамі аддаў сваіх сыноў закладнікамі біскупу Альберту. Аднак, відаць, ахрысціўся Каўпа яшчэ ў 1191 г. і быў саюзнікам немцаў, шмат спрыяў умацаванню іх улады. У 1203 ездзіў у Германію, затым у Рым, дзе быў прыняты Папам Інакенціям III, і вярнуўся ў Лівонію ў верасні 1204 года. Лівы не прынялі свайго колішняга старэйшыну, але ў 1206 годзе Каўпа з дапамогаю немцаў вяртае сабе ўладу, пры гэтым быў спалены г.зв. «замак Каўпа». Пазней Каўпа ўдзельнічаў у паходах немцаў супраць эстаў. У бітве з эстамі 21 верасня 1217 быў смяротна паранены. Падзяліў сваю маёмасць паміж цэрквамі ў Лівоніі. Нашчадкаў па мячы Каўпа не пакінуў, яго сын Бертольд загінуў яшчэ ў 1210 г. Ад Каўпа па кудзелі выводзіць сябе род остзейскіх немцаў Лівенаў.

## «Замак Каўпа» 
«Замак Каўпа» знаходзіўся паблізу пабудаванага ў 1214 годзе немцамі Фрэдэландскага замка (пазней зваўся Тарэйдскім). Выказвалася меркаванне, што Каўпа таксама меў і другі замак («малы замак Каўпа») — Вілкмесцкае гарадзішча, за 1 км ад Крымулдскага замка, але гэтае меркаванне аспрэчваецца.

## У мастацтве 
* опера Адольфа Ведро «Каўпа» у 4 дз. (5 к.) (пастаўл. 1932)
* раман Рэйна Раўда «Каўпа» (1990)

## Гл. таксама 
* Дабрэл
* Ака
* Нін
* Весік
* Ана

## Літаратура 
* Генрих Латвийский. Хроника Ливонии. Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. 2-е изд. Издательство Академии Наук СССР, М. — Л., 1938.
* Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.

## Спасылкі 
* Kaupo, Latviešu konversācijas vārdnīca. 8.sējums, 16336.-16338.sleja. 
* Kaupo, Historia.lv
* Profesors Roberts Feldmanis par Kaupu

Катэгорыя:Правадыры плямёнаў
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя
Катэгорыя:Постаці ліўскай народнасці
Катэгорыя:Кіраўнікі Латвіі
Барыс Іванавіч Кочураў

**Барыс Іванавіч Кочураў** () — расійскі навуковец у вобласці геаэкалогіі і картаграфіі, прафесар Інстытута геаграфіі РАН, галоўны рэдактар часопіса «Проблемы региональной экологии».

У 1969 скончыў МДУ па спецыяльнасці фізічная геаграфія, глебазнаўства і геахімія ландшафтаў і пачаў працаваць у Інстытуце геаграфіі СА АН СССР. У перыяд працы арганізаваў і кіраваў комплекснымі працамі на стэпавым (Хакасія) і тайговым (Заходні Саян) стацыянарах Паўднёва-Сібірскай геаграфічнай станцыі.

У 1979—1986 працаваў у Дзяржаўным інстытуце зямельных рэсурсаў, з 1986 — у Інстытуце геаграфіі РАН. Кандыдатам геаграфічных навук стаў у 1974, доктарам — у 1994.

Адзін з заснавальнікаў картаграфічнага кірунку ў геаэкалагічных даследаваннях, стварыў першую экалагічную карту СССР (1990), шэраг экалагічных карт іншых тэрыторый. Аўтар больш 200 навуковых прац.

## Асноўныя працы 
* Кочуров Б. И. и др. Природные режимы степей Минусинской котловины. — Новосибирск: «Наука», 1976. — 238 с.
* Кочуров Б. И. и др. Геосистемы предгорий Западного Саяна. — Новосибирск: «Наука», 1979. — 320 с.
* Кочуров Б. И. География экологических ситуаций (экодиагностика территории). — М.: ИГРАН, НЦЭБП, 1997. — 132 с.
* Кочуров Б. И. Геоэкология (география экологических ситуаций). — М.: Изд-во МГОПУ, 1998. — 122 с.
* Кочуров Б. И. Геоэкология: экодиагностика и эколого-хозяйственный баланс территории. — Смоленск: СГУ, 1999. — 154 с.
* Иванов Ю. Г., Кочуров Б. И. Муниципальное земельное право (Модельное местное законодательство). Под ред. чл.-корр. РАН Н. Ф. Глазовского. — М.: ИГРАН, НЦЭБП, 2002. — 65 с.
* Кочуров Б. И. Экодиагностика и сбалансированное развитие: Учебное пособие. — М.-Смоленск: Маджента, 2003. — 384 с.
* Егоренков Л. И., Кочуров Б. И. Геоэкология: Учебное пособие. — М.: Финансы и статистика. — 2005. — 320 с.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Расійскія эколагі
Катэгорыя:Географы Расіі
Катэгорыя:Картографы Расіі
Селы

**Селы** — усходнябалцкае племя, якое ў пачатку XIII стагоддзя займала левабярэжжа Дзвіны (паўднёвы ўсход цяперашняй Латвіі і сумежны раён на паўночным усходзе цяперашняй Літвы).

Палітычны і ваенны цэнтр селаў — умацаванае гарадзішча (існуе з VI стагоддзя) і паселішча Селпілс на беразе Заходняй Дзвіны. Селы вялі барацьбу супраць нямецкай агрэсіі, але ў 1208 годзе трапілі ў залежнасць ад Лівонскага ордэна. Селы ўвайшлі ў склад латышоў і часткова літоўцаў.

У 2021 годзе ў Латвіі прыняты закон, згодна з якім вылучаецца пяты гістарычны рэгіён у складзе Латвіі — Сэлія (апроч Латгалэ, Зэмгалэ, Курзэмэ і Відзэмэ).

## Назва 
Назва селаў найімаверней гідранімічнага паходжання, ад назвы краю **Sėlia* (Се́ля, Се́лія), якая ад не захаванай да сёння рачной назвы тыпу балцк. **Sēla*.

Ад кораня **sel- / sal-*, ад якога таксама латвійскія гідронімы тыпу *Sēlīte, Salaca, Salate, Saliene, Sal-upe*, літоўскія *Sėliupis, Sal-upis, Sala, Salantas*, таксама балцкія гідронімы на Павоччы тыпу *Села, Селна, Сельна, Селена, Салона*.

Звязана з літоўскім *salti* «памалу цячы, разлівацца», прускім *salus* «дажджавы ручай». Назва ракі Села значыла «Плыткая (рака)».

Адзіны тапонім, звязаны з селамі, на тэрыторыі сучаснай Беларусі — Селігоры ( *z* і *š > s*.

Недалёка ад іх, на тэрыторыі Літвы, уздоўж літоўска-латвійскай мяжы — азёры, назвы якіх таксама вызначаюцца як сялонскія: *Zarasas, Vazajis, Zalvas, Zalvė**.*

Далей на ўсходзе вядомыя некалькі балцкіх гідронімаў "сялонскага" тыпу:

* назва ракі Вазуза (на паўночным усходзе Смаленскай вобласці, правы прыток Волгі) суадносіцца з назвай возера Важа (каля Мёраў, недалёка ад Вісятаў);
* рачная назва Сезельда (на Ніжнім Павоччы, са структурай як у гідроніма Ясельда)  — з назвай ракі Сежа (у басейне Вазузы)*.*

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Moora, H. Pirmatnējā kopienas iekārta un agrā feodālā sabiedrība Latvijas PSR teritorijā. — Rīga, 1952.
* Генрих Латвийский. Хроника Ливонии. — 2-е издание. — М. — Л., 1938.
* История Латвийской ССР. Том 1. — Рига, 1952.
* 

Катэгорыя:Гісторыя Літвы
Катэгорыя:Усходнія балты
Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы
Катэгорыя:Гісторыя Латвіі
Пажытнік блакітны

**Пажытнік блакі́тны**, **Трыганэла**, **Грэчаскае се́на** (*Trigonella coerulea*) — аднагадовая травяністая расліна сямейства бабовых.

## Арэал 
Радзіма — Балканскі паўвостраў, Каўказ, Паўднёвая Азія. Быў вядомы ўжо ў Старажытным Егіпце. У Беларусі часам культывуюць як кармавую расліну. Сцябло прамое вышынёй 30 — 100 см, з узнятымі ўверх галінкамі і прадаўгаватымі востразубымі сіне-блакітнымі лістамі. Мае рэзкі спецыфічны пах, пры адварванні вельмі непрыемны, моташлівы. Цвіце ў чэрвені — ліпені. Плод — струк. Насенне мае спецыфічны прана-грыбны смак.

## Значэнне і выкарыстанне 
Фармацэўтычная прамысловасць выпускае араматызаваны парашок з насення пажытніку блакітнага, які прымаюць па адной кававай лыжачцы перад ежай для паляпшэння стрававання. Пажытнік блакітны лічыцца выдатным танізатарам, сродкам лекавання парушэння абмену рэчываў, здаўна выкарыстоўвалася жанчынамі на Усходзе як сродак супраць хударлявасці; уваходзіць у склад некаторых сучасных аральных кантрацэптываў.

Можна дадаваць у хатнія кансервы з садавіны. Пажытнік блакітны — важны кампанент аджыкі, кары і іншых усходніх прыпраў, гэтак званага «зялёнага» сыру (паводле Г. Цюндзявіцкай, звычайнага ў Беларусі ў сярэдзіне XIX ст.). Меданос.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Матыльковыя
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1825 годзе
Стэфан Чарнецкі

**Чарнецкі Стэфан** ( — ) — кашталян кіеўскі (з 1655), ваявода рускі (з 1657), з 1664 г. — ваявода кіеўскі і гетман польны каронны.

Рана пачаў ваенную службу, авалодаў высокім ваенным майстэрствам. Прымаў удзел у шведскай кампаніі 1626—1629 гг., Смаленскай вайне 1633—1634 гг., у бітвах з казакамі і татарамі. У 1648—1649 гг. быў у казацкім палоне. Вызначыўся ў вайне са шведамі, распрацаваў адмысловую тактыку барацьбы з імі. З 1656 г. ён быў выведзены з падпарадкавання гетманам і дзейнічаў са сваёй дывізіяй самастойна. Пасля вызвалення Польшчы ад шведаў Чарнецкі быў накіраваны ў ВКЛ і ў 1660—1661 гг. паспяхова ваяваў тут супраць царскага акупацыйнага войска. Памёр у лютым 1665 г.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гетманы польныя каронныя
Катэгорыя:Ваяводы кіеўскія
Катэгорыя:Кашталяны кіеўскія
Катэгорыя:Ваяводы рускія
Тамат звычайны

**Тама́т ядомы**, **Таматы**, **Памідо́р** (*Lycopersicon esculentum* ці *Solanum lycopersicum*) — травяністая расліна сямейства паслёнавых, адна з найбольш папулярных у сучаснай сусветнай кулінарыі.

## Апісанне 
Аднагадовая расліна. Даўжыня сцябла ад 30 см да 3 м у залежнасці ад сорту і ўмоў вырошчвання. Гэта самаапыляльная культура, дае плады масай ад 1 г у дзікіх відаў да 500 г і больш у культурных сартоў.

thumb|left|Плады таматаў
Па форме плады бываюць пляскатыя, пляската-круглыя, круглявыя, падоўжаныя, грушападобныя, слівападобныя з гладкай або рабрыстай паверхняй; спелыя плады маюць афарбоўку ад светла-жоўтай да ярка-чырвонай розных тонаў і інтэнсіўнасці.

## Гісторыя 
Радзіма — Паўднёвая і Цэнтральная Амерыка, дзе вырошчваліся рознымі індзейскімі народамі, найперш, ацтэкамі, у мове якіх *tomatl* азначае «штосьці круглае, пухлае». Ад заваявання Мексікі іспанцамі ў першай трэці XVI ст. трапілі ў Паўднёвую Еўропу, у тым ліку ў Італію, дзе іх памылкова асацыявалі з паўночнаафрыканскімі маўрамі, — адсюль назва *pomi di Mori* («яблыкі маўраў»), якая трансфармавалася ў італьянскай мове ў *pomodoro* («залаты яблык»), а ў французскай — у *pomme d’amour* («яблык кахання»). «Яблыкамі кахання» называлі памідоры і ў магнацкіх колах Рэчы Паспалітай, на чые сталы яны трапілі ў другой палове XVIII ст. У той час іх не елі сырымі, а рабілі пасту з вараных спелых памідораў, якой запраўлялі некаторыя супы і соўсы, а з зялёных выраблялі розныя марынады. Шырокае распаўсюджанне ў свеце атрымалі толькі ў канцы XIX ст., у Беларусі — з XX ст. У большасці моў свету захавалася арыгінальная індзейская назва «таматы».

## Выкарыстанне 
У ежу выкарыстоўваюцца плады — сочныя мясістыя ягады вагай ад 20 да 900 г. (і вышэй), шарападобныя, круглыя, пляскатыя, гладкія або рабрыстыя, ружовыя, чырвоныя, жоўтыя, аранжавыя.

Памідоры ўтрымліваюць а 4 % цукроў, 0,4 — 0,8 % арганічных кіслот, мінеральныя солі, 25мг% вітаміну C, каратын, вітаміны B1, B2, PP. Гарманічнае спалучэнне цукроў і арганічных кіслот абумоўлівае прыемны смак. З памідораў гатуюць салаты, прыправы, соўсы (у тым ліку кетчуп), вырабляюць сокі, фаршыруюць, марынуюць, соляць, кансервуюць, дадаюць у першыя стравы (за 10 хвілін да заканчэння варкі). З добра выспелых вырабляюць таматнае пюрэ і таматную пасту.

Адвар з бацвіння памідораў ужываюць ад вусеняў, лічынак, тлі, кляшчоў, раслінаедных клапоў, молі і крыжакветных блошак.

## Асаблівасці агратэхнікі 
Памідор — цеплалюбівая расліна. Аптымальная тэмпература для росту і развіцця днём 20—25&nbsp;°C, уначы — 10—12&nbsp;°C. Пры тэмпературы ніжэй 15&nbsp;°C яна не цвіце; ніжэй 8&nbsp;°C спыняе рост і пылок не паспявае. Тэмпература вышэй за 30&nbsp;°C затрымлівае рост раслін і выклікае ападанне бутонаў і кветак гэтак, як і нізкая. Высокая патрабавальнасць памідораў і да вільготнасці глебы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гародніна
Катэгорыя:Таматы
Паляндвіца

**Паляндві́ца** — традыцыйны беларускі і польскі мясны выраб, пераважна з ялавічыны, але таксама са свініны і часам каніны.

Назва ад польскага слова *lędźwie* (паясніца, сцёгны). Паляндвіцу аддзялялі ад чвэрці тушы, пачынаючы ад сцегнавой косткі і далей уперад такім чынам, каб не пашкодзіць мышцаў шынкі.

Найлепш прыдатная да вэнджання, а сырая да хуткага (некалькі хвілін) смажання. Традыцыйныя вэнджаныя паляндвіцы адразу пасля восеньскага забою вытрымлівалі некалькі дзён у крыві, адбівалі дзеля мяккасці і да вясны правяльвалі ў асмоленых скрынях у халодным памяшканні, пасыпаўшы соллю, салетрай і сумессю спецый (бабкі, перац, гваздзік, каляндра і іншыя). У сакавіку даставалі са скрынь і вэндзілі ў валовых кішках. У татарскай кухні традыцыйна цэніцца паляндвіца з каніны, з якой між іншым гатуюць біфштэкс па-татарску. У сучаснай Беларусі пераважае паляндвіца са свініны, якую соляць, націраюць часнаком, перцам і іншымі духмянымі прыправамі; для завяльвання ўпіхваюць у гладкую кішку або шчыльна абціскаючы абвязваюць палатном і вешаюць у сухім месцы. Часам перад завяльваннем трымаюць у расоле.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мяса
Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Польская кухня
Фёдар Іванавіч

**Фёдар Іванавіч** ( — ) — вялікі князь маскоўскі з 18 сакавіка 1584 года.

Трэці сын вялікага князя Івана Грознага і Анастасіі Раманаўны.

Слабы здароўем Фёдар не прымаў удзелу ў кіраванні дзяржавай, быў пад апекай савета баяр, а затым свайго шурына Барыса Фёдаравіча Гадунова, які з 1587 года фактычна быў аднаасобным кіраўніком дзяржавы, а пасля смерці Фёдара стаў яго пераемнікам.

У 1584 годзе данскія казакі давалі прысягу вернасці Фёдару Іванавічу. У 1589 годзе ўстаноўлена патрыяршаства ў Маскоўскай дзяржаве. У 1590—1593 гадах — руска-шведская вайна, вяртанне Маскоўскай дзяржаве гарадоў Ям, Івангорад, Капор’е, Карэла.

У шлюбе з Ірынай Фёдараўнай Гадуновай меў адну дачку Феадосію, якая памерла ў гадавалым узросце ў 1594 годзе. На Фёдары Іванавічы спынілася маскоўская лінія дынастыі Рурыкавічаў (нашчадкаў вялікага князя маскоўскага Івана Каліты). Заснавальнік дынастыі Раманавых — Міхаіл Фёдаравіч, даводзіўся стрыечным пляменнікам Фёдару I (маці Фёдара — Анастасія Раманаўна, была роднай сястрой дзеда Міхаіла — Мікіты Раманавіча Захар’іна); на гэтым сваяцтве грунтаваліся правы Раманавых на маскоўскі сталец.

## Літаратура 
* *Зимин А. А.* В канун грозных потрясений. — М.: 1986.
* *Павлов А. П.* Государев двор и политическая борьба при Борисе Годунове (1584—1605). — СПб.: 1992.

Катэгорыя:Цары і вялікія князі ўсяе Русі
Катэгорыя:Рурыкавічы
Народны інструментальны ансамбль

**Народны інструментальны ансамбль** — устойлівая група народных музыкантаў, аб’яднаных сумесным выкананнем. Народныя вызначэнні на Беларусі — музыкі, музыка, капэла, кампанія, гурт, скамарохі. Назва «траістая музыка», вядомая ў спецыяльнай літаратуры, у народным асяроддзі не выяўлена. Ансамблевая ігра, якая суправаджала вяселлі, ігрышчы і іншыя народныя святкаванні,— адна з даўніх форм беларускага народнага выканальніцтва.

Традыцыйныя народны інструментальны ансамбль невялікага складу (з 2—4 інструментаў). Некаторыя з папулярных у мінулым інструментальных саставаў (дуда і скрыпка, скрыпка і вугольнік, скрыпка і басэтля, 3 скрыпкі і інш.) зніклі з ужытку. У наш час ёсць ансамблі з інструментаў адной групы (2 скрыпкі; скрыпка і балалайка; скрыпка і цымбалы) і розных (скрыпка і бубен; гармонік і скрыпка; скрыпка і кларнет; цымбалы і гармонік; скрыпка, цымбалы, гармонік і турэцкі барабан і інш.). У цэнтр. і заходніх рэгіёнах Беларусі пашыраны ансамблі большага складу — «аркестры» (скрыпкі, гармонік, балалайка, кларнет, барабан і бразготка; скрыпкі, цымбалы, баян, кларнет, бубен і інш.). Існуюць народныя духавыя аркестры, якія, як і «аркестры», часцей сустракаюцца ў невялікіх гарадах, пасёлках, вялікіх вёсках і абслугоўваюць значную тэрыторыю.
Рэпертуар народных інструментальных ансамбляў ўключае вясельныя маршы, традыцыйныя і сучасныя танцы і песні. У ансамблі дакладна вызначаны функцыі кожнага выканаўцы: напрыклад, у ансамблі з дзвюх скрыпак і бубна першы скрыпач «трымае вярхі», другі — «туруе» (суправаджае), бубніст— «паддае тахціку» (ад-бівае такт), «выбівае рытм»; у ансамблі са скрыпкі і цымбалаў скрыпач «вядзе матыў», цымбаліст спалучае меладычна-падгалосачную, рытмічную і гарманічную функцыі. У народным інструментальным ансамблі рэалізуюцца розныя прынцыпы спалучэння ансамблевых галасоў — поліфанічны (падгалосачнага, кантрастнага відаў) і гамафонна-гарманічны з элементамі скрытай паліфаніі. Гэтыя прынцыпы фарміраваліся ў залежнасці ад мясцовых традыцый песенна-харавога шматгалосся, тыпу ансамбля і жанру музыкі, якая выконваецца. У апошні час назіраецца тэндэнцыя да значнай рухомасці ансамблевых саставаў, якая абумоўлена знікненнем многіх традыцыйных інструментаў, актыўным асваеннем народнымі музыкантамі новых (баяна, акардэона, саксафона, электрагітары), спалучэннем у адным ансамблі традыцыйных нар. інструментаў з прафесійнымі (напр., гармонік, труба, бубен; увядзенне ў склад пар. духавога аркестра скрыпкі і гармоніка), пашырэннем мяшаных вакалына-інструментальных ансамбляў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Музычныя калектывы
Аляксей Аляксеевіч (вялікі княжыч маскоўскі)

**Аляксей Аляксеевіч** () — другі сын вялікага князя маскоўскага Аляксея Міхайлавіча і царыцы Марыі Іллінічны Міласлаўскай, пасля памерлага ў маленстве іх першага сына Дзмітрыя. Спадчыннік маскоўскага стальца, суправіцель бацькі

Сярод настаўнікаў царэвіча быў Сімяон Полацкі, які выкладаў Аляксею лацінскую і польскую мовы; вялікі княжыч вывучаў таксама славянскую граматыку, арыфметыку і філасофію. Для яго з-за межы выпісваліся кнігі і так званыя «дзіцячыя пацехі» (развівальныя цацкі). Вылучаўся, паводле сучаснікаў, вялікімі здольнасцямі да навучання, добрай памяццю і дапытлівасцю.

Калі вялікі князь Аляксей Міхайлавіч адсутнічаў у Маскве, у тым ліку падчас знаходжання ў дзейным войску, вялікі княжыч лічыўся часовым уладаром Маскоўскай дзяржавы; у гэты час афіцыйныя граматы выдаваліся ад яго імя.

Лічыўся кандыдатам на стальцы Рэчы Паспалітай; планаваўся яго шлюб з пляменніцай караля Яна II Казіміра, перамовы пра гэта вяліся праз баярына Мацвеева. Аляксей Аляксеевіч і асабіста выступіў перад пасламі Рэчы Паспалітай, якія адзначылі яго добрыя веды латыні і польскай.

Памёр раптоўна, не дажыў да шаснаццаці гадоў. Пахаваны ў Архангельскім саборы патрыярхам Іаасафам II і ўсходнімі патрыярхамі, якія тым часам былі ў Маскве.

Імя Аляксея Аляксеевіча стала сцягам паўстання Сцяпана Разіна; разінцы абвясцілі, што вялікі княжыч не памёр, а збег да іх ад інтрыг баяраў-здраднікаў. Прыхільнікі Разіна звалі княжыча «Нячай» («нечаканы») і ўжывалі гэта слова як баявы кліч. Былі таксама самазванцы, якія выдавалі сябе за Аляксея Аляксеевіча.

Пасля смерці Аляксея спадчыннікам стальца стаў наступны па старшынстве брат — Фёдар Аляксеевіч.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Раманавы
Месніцтва

thumb|300px|Цар Міхаіл Фёдаравіч і баяры
**Месніцтва**, у сярэднявечнай Русі парадак размеркавання службовых пасад з улікам паходжання і службовага становішча продкаў асобы. Месніцтва было скасавана прысудам Земскага Сабора 1682 года.

thumb|left|Рускія баяры

Фарміраванне дзяржаўнага апарата з канца XV стагоддзі здзяйснялася па прынцыпе месніцтва.

Сістэма месніцтва была заснаваная на крытэрах знатнасці паходжання (чым вышэй стаялі продкі прэтэндэнта, тым больш высокі пост у дзяржаўнай іерархіі ён мог заняць). Гэтая практыка ператварала баярства ў замкнёную карпарацыю, падмяняла агульнасацыяльныя інтарэсы саслоўнымі.

Апроч знатнасці асобы (прыналежнасці яго да пэўнага роду) улічвалася і становішча прэтэндэнта *унутры* свайго роду. Старэйшыя ў раду мелі перавагу. Мелі значэнне і заслугі продкаў — сын баярына, які праявіў сябе на службе меў прыярытэт перад сваім жа стрыечным братам, чый бацька ніякім чынам сябе не ўславіў.

Месніцкі парадак абцяжарваў падбор служылых людзей, таму з сярэдзіны XVI стагоддзя некаторыя прызначэнні на пасады вырабляліся прамымі ўказамі Івана IV. Разам з тым месніцтва спрыяла кансалідацыі арыстакратыі і ператварэнню яе ў эліту грамадства.

Нават запрошаныя да царскага стала, баяры сядзелі ў адпаведнасці са сваімі тытуламі. Паміж арыстакратамі часта ўзнікалі «месніцкія спрэчкі» — хто больш знатны, хто мае права на пасаду. Гэтыя спрэчкі вырашаў, як правіла, сам цар з удзелам службоўцаў Разраднага прыказа.

У 1682 году сістэма месніцтва была скасаваная прысудам Земскага Сабора, як уяўляючая сабою перажытак мінулага.

## Літаратура 
* Исаев И. А. История государства и права России. — М.: 2006.
* История государства и права России / Под ред. Титова Ю. П. — М.: 2006.
* В. О. Ключевский. Курс русской истории.(Лекция XXVII). — М.: 1992.

Катэгорыя:Маскоўская дзяржава
Катэгорыя:Гісторыя Русі
Палкі «Іншаземнага ладу»

**Палкі «Іншаземнага ладу»** (палкі «новага ладу») — воінскія часці, сфармаваныя ў XVII стагоддзі ў Расіі з «ахвочых» вольных людзей, казакоў, замежнікаў і інш., пазней і з датачных людзей на ўзор (арганізацыі, навучанню) заходнееўрапейскіх войскаў. У канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў гэтыя палкі былі скарыстаныя для фармавання рэгулярнай рускай арміі.

Катэгорыя:Тактыка
Катэгорыя:Маскоўская дзяржава
Іван Мікіціч Раманаў

**Іван Мікіціч Раманаў**, мянушка **Каша**, (? — ) — брат патрыярха Філарэта і дзядзька першага цара з роду Раманавых Міхаіла Фёдаравіча, стольнік (1591).

## Біяграфія 
У 1601 годзе сасланы ў Пялым, у 1602 годзе пераведзены ў Ніжні Ноўгарад; неўзабаве вернуты ў Маскву. У дзень каранавання Ілжэдзмітрыя I зроблены баярынам. У 1606—1607 гадах быў ваяводай у Казельску і перамог на берагах ракі Выркі (1607) князя Масальскага, прыхільніка Ілжэдзмітрыя II. Пры Міхаіле Фёдаравічы кіраваў пераважна знешнімі справамі. Памёр у 1640 годзе.

## Спасылкі 
Іван Мікіціч
Міхаіл Мікіціч Раманаў

**Міхаіл Мікіціч Раманаў** — брат патрыярха Філарэта і дзядзька першага цара з роду Раманавых Міхаіла Фёдаравіча; стольнік у 1597 годзе, акольнічы ў 1598 годзе. У 1601 годзе сасланы ў Ныраб, дзе неўзабаве памёр.

Міхаіл Мікіціч
Аляксандр Мікіціч Раманаў

**Аляксандр Мікіціч Раманаў** — брат патрыярха Філарэта і дзядзька першага цара з роду Раманавых Міхаіла Фёдаравіча.

## Біяграфія 
У 1585 годзе знаходзіўся ў палацы ў дзень прыёму літоўскага пасла. У 1586 годзе быў намеснікам кашырскім. У 1591 годзе ўдзельнічаў у паходзе супраць Казы-Гірая. З 1598 года — баярын. Барыс Гадуноў у 1601 годзе пазбавіў яго баярскага звання і саслаў у Усолье-Луду, дзе ён і быў, па словах летапісца, задушаны.

Аляксандр Мікіціч
Катэгорыя:Баяры
Фёдар III

**Фёдар III Аляксеевіч** (30 мая (9 чэрвеня) 1661 — 27 красавіка (7 мая) 1682) — рускі цар з дынастыі Раманавых (1676—1682), сын цара Аляксея Міхайлавіча і царыцы Марыі Іллінічны, народжанай Міласлаўскай, старэйшы адзінакроўны брат Пятра I.

## Біяграфія 
thumb|left|Фёдар III Аляксеевіч
Фёдар Аляксеевіч, абвешчаны спадкаемцам пастола пасля смерці старэйшага брата Аляксея, быў вельмі слабы і хваравіты, як і ўсе сыны Аляксея Міхайлавіча ад Марыі Міласлаўскай, з дзяцінства пакутаваў на паралюш і «скорбут» (цынгу). Яго настаўнікам быў Сімяон Полацкі, царэвіч атрымаў добрую адукацыю, ведаў лацінскую і польскую мовы, пісаў вершы.

Кароткае царстваванне Фёдара Аляксеевіча адзначана некаторымі важнымі акцыямі і рэформамі. У 1678 годзе праведзены агульны перапіс насельніцтва; у 1679 годзе ўведзена падваравое абкладанне прамымі падаткамі. У вайсковай справе брат Пятра правёў шэраг крокаў па мадэрнізацыі: у 1681 годзе скасавана месніцтва, якія заміналі войску атрымалі новае развіццё палкі іншаземнага ладу.

Пад уплывам першай жонкі цара, польскай дваранкі Агафіі Грушэцкай, прыдворны побыт значна змяніўся: пры маскоўскім двары ўпершыню пачалі галіць бароды і насіць «нямецкую вопратку».

Па ўказу цара была адчынена Славяна-грэка-лацінская акадэмія (Заіконаспаскае вучылішча). Працягваліся рэпрэсіі супраць старавераў, у прыватнасці, быў спалены з найблізкімі паплечнікамі пратапоп Авакум, які, паводле падання, прадказаў блізкую смерць цару Фёдару.

Царыца Агафія памерла летам 1681 года ў родах адзінага дзіцяці Фёдара — царэвіча Іллі; немаўля таксама неўзабаве памерла. Незадоўга да смерці цар пабраўся другім шлюбам з Марфай Мацвееўнай Апраксінай, сястрой будучага паплечніка Пятра I адмірала Фядора Мацвеевіча Апраксіна.

Фёдар Аляксеевіч памёр 27 красавіка 1682 года ва ўзросце 20 гадоў, не пакінуўшы распараджэння адносна спадчынніка прастола. Пахаваны ў Архангельскам саборы Маскоўскага Крамля.

## Літаратура 
* С. М. Соловьев. *История России с древнейших времен*. Том 13, Глава 2 
* Седов П. В. *Закат Московского царства, царский двор конца XVII века*. СПб.: Петербургский институт истории, изд-во «Дмитрий Буланин», 2006. — 604 с.

Катэгорыя:Цары і вялікія князі ўсяе Русі
Катэгорыя:Раманавы
Іван Аляксеевіч

**Іван V Аляксеевіч** (27 жніўня (6 верасня) 1666, Масква — 29 студзеня (8 лютага) 1696, Масква) — маскоўскі цар (1682—1696) з дынастыі Раманавых (1676—1682), сын цара Аляксея Міхайлавіча і царыцы Марыі Іллінічны, народжанай Міласлаўскай.

## Біяграфія 
Калі ў 1682 годзе яго старэйшы брат, цар Фёдар Аляксеевіч, памёр без нашчадкаў, 16-гадовы Іван Аляксеевіч, як наступны па старшынстве, павінен быў атрымаць у спадчыну сталец.

Іван Аляксеевіч быў з дзяцінства хваравіты і няздольны да кіравання дзяржавай. Таму было прапанавана адхіліць яго і вылучыць наступным царом яго зводнага брата 10-гадовага Пятра, малодшага сына Аляксея Міхайлавіча.

### Прыход да ўлады 
Абодва браты, адзін праз хваравітасць, іншы праз узрост, не маглі ўдзельнічаць у барацьбе за ўладу. Замест іх змагаліся сваякі: за Івана — сястра, царэўна Соф'я і Міласлаўскія, сваякі яго маці; за Пятра — Нарышкіны, сваякі другой жонкі Аляксея Міхайлавіча. Падчас гэтага змагання здарыўся крывавы бунт стральцоў.

У выніку патрыярх Іаакім прапанаваў абвясціць царамі абодвух: Івана — старэйшым царом, Пятра — малодшым царом і прызначыць пры іх рэгенткай царэўну Соф'ю Аляксееўну.

25 чэрвеня 1682 года Іван V Аляксеевіч і Пётр I Аляксеевіч вянчаліся на царства ва Успенскім саборы Маскоўскага Крамля. Для іх быў збудаваны спецыяльны сталец з двума сядзеннямі, які ў цяпер захоўваецца ў Аружэйнай палаце.

## Удзел у дзяржаўных справах 
Хоць Іван зваўся «старэйшым царом», непасрэдна ён практычна ніколі не займаўся дзяржаўнымі справамі, а цалкам прысвяціў сябе сям'і. У 1682-1689 гадах кіравала Соф'я Аляксееўна, а ў 1689 годзе фактычная ўлада перайшла да Пятра. У 27-гадовым узросце стан здароўя быў зусім благім, Іван цярпеў на параліч. На 30-м годзе жыцця, 29 студзеня (8 лютага), раптоўна памёр у Маскве і пахаваны ў Архангельскім саборы Маскоўскага Крамля.

## Сям'я 
**Жонка:** (з 1684) Праскоўя Фёдараўна Салтыкова (1664-1723), царыца.

**Дзеці:** 
* Марыя Іванаўна (1689-1692), памерла ў маленстве;
* Феадосія Іванаўна (1690-1691), памерла ў маленстве;
* Кацярына Іванаўна (1691-1733), царэўна, замужам за герцагам Карлам Леапольдам Мекленбург-Шверынскім (1678-1747), іх дачка Ганна Леапольдаўна была маці імператара Іван VI Антонавіча, які кіраваў у 1740—1741;
* Ганна Іванаўна (1693-1740), імператрыца Расійскай імперыі ў 1730—1740;
* Праскоўя Іванаўна (1694-1731), царэўна, замужам за генерал-аншэфам Іванам Ільічом *Старэйшым* Дзмітрыевым-Мамонавым (1680-1730) з галіны роду Рурыкавічаў, якая страціла княжацкі тытул.

## Спасылкі 
* Продкі і нашчадкі цара Івана V Аляксеевіча

Катэгорыя:Раманавы
Катэгорыя:Цары і вялікія князі ўсяе Русі
Кацярына Іванаўна

**Кацярына Іванаўна** (1691 — 1733, Санкт-Пецярбург) — маскоўская царэўна, дачка цара Івана Аляксеевіча і царыцы Праскоўі Фёдараўны Салтыковай.

Па жаданні Пятра I у 1716 годзе выйшла замуж за герцага Мекленбург-Шверынскага Карла Леапольда. У 1716 годзе Леапольд трапіў у няміласць Пятра I, Кацярына вярнулася ў Расію. Муж яе, страціў сталец, памёр у крэпасці Дземніц у 1747 годзе. Дачка — Ганна Леапольдаўна.

Катэгорыя:Раманавы
Катэгорыя:Царэўны маскоўскія
Міхаіл Фёдаравіч

**Міхаіл Фёдаравіч** (12 (22) ліпеня 1596—13 (23) ліпеня 1645) — першы рускі цар з дынастыі Раманавых.

## Біяграфія 
Пры Барысе Гадунове Раманавы падвергліся апале. Сыны Мікіты Раманавіча — Фёдар, Аляксандр, Міхаіл, Іван і Васіль, былі пастрыжаны ў манахі і сасланыя ў Сібір у 1601 годзе У 1605 годзе Лжэдзмітрый I, каб на справе даказаць сваяцтва з Раманавымі, вярнуў са ссылкі яшчэ жывых членаў роду. Вярнуліся Фёдар Мікітавіч (у манастве Філарэт) з жонкай Ксеніяй Іванаўнай (у манастве Марфай) і дзецьмі, і Іван Мікітавіч. Марфа Іванаўна з сынам Міхаілам пасяліліся спачатку ў кастрамской вотчыне Раманавых, сяле Домніне, а затым хаваліся ад пераследу польска-літоўскіх атрадаў у манастыры Св. Іпація каля Кастрамы.

21 лютага 1613 года 16-гадовы Міхаіл Фёдаравіч быў абраны Земскім саборам на царства, такім чынам стаў родапачынальнікам царскай дынастыі Раманавых. 11 ліпеня 1613 года Міхаіл каранаваны ва Успенскім саборы Крамля. У маленства цара (1613—1619) краінай кіравалі яго маці вялікая старыца Марфа і яе родзічы з баяр Салтыковых, у 1619-1633 — бацька, патрыярх Філарэт, які вярнуўся з палону і меў тытул «Вялікага Гасудара». У 1625 годзе Міхаіл Фёдаравіч прыняў тытул «Самадзержца Усерасійскага». Пры двоеўладдзі дзяржаўныя граматы пісаліся ад імя Гасудара Цара і Найсвяцейшага Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі.

У царстваванне Міхаіла Фёдаравіча былі спынены войны са Швецыяй (Сталбоўскі мір, 1617) і Рэччу Паспалітай (1634), адноўлены адносіны з замежнымі дзяржавамі. 1631—1634 гадах пачалася арганізацыя палкоў «новага строю» (рэйтарскага, драгунскага, салдацкага). У 1632 годзе заснаваны першы жалезаробчы завод пад Тулай.

Міхаіл Фёдаравіч памёр 13 ліпеня 1645 года ад вадзяной хваробы ва ўзросце 49 гадоў. Пахаваны ў Архангельскам саборы Крамля.

## Дзеці 
* Аляксей Міхайлавіч (1629—1676)
* Іаан Міхайлавіч (1633—1639)

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Цары і вялікія князі ўсяе Русі
Катэгорыя:Раманавы
Аляксей Пятровіч (сын Пятра I)

**Аляксе́й Пятро́віч** ( — ) — царэвіч, спадчыннік расійскага прастолу, старэйшы сын Пятра I і яго першай жонкі Еўдакіі Лапухінай.

## Біяграфія 
Быў жанаты з прынцэсай Сафіі-Шарлоце Брауншвейг-Вольфенбітэльскай, сястры Лізаветы, жонкі імператара Карла VI. Дзеці — Наталля (1714—28) і Пётр (1715—1730), які заняў трон як імператар Пётр II.

У 1717 Аляксей без ведама бацькі ездзіў у Вену і Італію і вёў там сепаратныя перамовы з еўрапейскімі кіраўнікамі. За гэту дзейнасць і процідзеянне новаўвядзенням бацькі быў пазбаўлены правы на прастоланаследдзе (люты 1718), а праз некалькі месяцаў адданы суду і асуджаны на смерць. Смяротны прысуд яму падпісаў Пётр Мацвеевіч Апраксін.

Памёр у Петрапаўлаўскай крэпасці 26 чэрвеня 1718 г., паводле афіцыйнай версіі, ад удару. У XIX стагоддзі былі выяўлены дакументы, паводле якіх царэвіча незадоўга да смерці (ужо пасля вынясення прысуду) катавалі, і гэта мука магла стаць непасрэднай прычынай яго смерці. Існуюць дадзеныя, паводле якіх Аляксей быў таемна забіты ў турэмнай камеры па загадзе Пятра, але яны моцна супярэчаць адзін аднаму ў дэталях; існуючае «пісьмо А. І. Румянцава Тацішчаву (або Цітову)» з апісаннем забойства Аляксея — не выключана, што падробка XIX ст.

## Спасылкі 
* Артыкул у часопісе «Вокруг света» 
* Рускі Біяграфічны Слоўнік

Катэгорыя:Раманавы
Ганна Леапольдаўна

**Ганна Леапольдаўна** — дачка Карла Леапольда, герцага Мекленбург-Шверынскага, і Кацярыны Іаанаўны.

## Біяграфія 
Нарадзілася 7 снежня 1718 г. у Ростаку. З 1739 г. жонка Антона-Ульрыха, герцага Браўншвайг-Люнебургскага. У 1733 г. прыняла праваслаўную веру. У 1740 г. па зрыньванні рэгента Бірона абвясціла сябе кіраўніцай пры немаўляці-імператары Іване VI. Пры ёй дзяржаўнымі справамі кіраваў Мініх, потым Астэрман, Галоўкін.

Адбыўся разрыў з Швецыяй (руска-шведская вайна 1741—1743 гг.), пацверджаныя артыкулы белгарадскага міру. Порта пачала прызнаваць рускіх гасудараў імператарамі. У 1741 г. саступіла кіраванне Лізавеце Пятроўне.

Дзеці — Іван (1740-64), Кацярына (пам. 1807), Лізавета (пам. 1782), Пётр (пам. 1798) і Аляксей (пам. 1787). Памерла ў зняволенні ў Холмагарах 19 сакавіка 1746 г.

Катэгорыя:Раманавы
Катэгорыя:Памерлі пры родах
Вялікія Лукі

**Вялікія Лукі** () — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Велікалуцкага раёна Пскоўскай вобласці. Размешчаны за 313 км на паўднёвы ўсход ад Пскова, у межах Ловацкай нізіны на рацэ Ловаць. Заснаваны ў 1166 годзе.

## Насельніцтва 
## Адукацыя і навука 
* Вялікалукская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія
* Вялікалукская дзяржаўная акадэмія фізічнай культуры
* Філіял Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта шляхоў зносін
* Філіял Пскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта

## Вядомыя асобы 
* Юрый Станіслававіч Багданаў — беларускі матэматык
* Іван Аляксандравіч Сцебут — вучоны-аграном
* Авэнір Афанасьевіч Цярэнцьеў (1938—2003) — беларускі вучоны. Доктар тэхнічных навук (1990), прафесар (1991).
* Алег Віктаравіч Чарнышоў (нар. 1939) — беларускі даследчык у сферы дызайну.
* Якаў Аляксандравіч Барысаў — ганаровы грамадзянін г. Полацка

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Пскоўскай вобласці
Соф’я Аляксееўна (царэўна)

**Соф’я Аляксееўна** () — вялікая княжна маскоўская (у маскоўскім разуменні — царэўна), дачка вялікага князя маскоўскага (цара) Аляксея Міхайлавіча і Марыі Ільінічны Міласлаўскай. У 1682—1689 гадах рэгентка пры малодшых братах Пятры і Іване.

## Біяграфія 
Пасля смерці бяздзетнага Фёдара Аляксеевіча, яго 16-гадовы брат Іван, слабы фізічна, быў адхілены ад стальца. Патрыярх Іаакім і баяры абвясцілі царом 10-гадовага Пятра. Баяры Міласлаўскія на чале з Соф’яй вырашылі аспрэчыць уладу.

Соф’я прыйшла да ўлады, абапіраючыся на свайго фаварыта Васілія Галіцына і стральцоў, 15 верасня 1682 года стала рэгенткай пры малалетніх братах Іване і Пятры. .* Карціна Іллі Рэпіна]]

## Асабістыя якасці 
Соф’я была разумнай, уладнай, славалюбівай, ведала польскую мову, латынь і нават складала вершы. Вальтэр гаварыў аб ёй: *«Кіраўніца мела шмат розуму, складала вершы, пісала і гаварыла добра, з выдатным выглядам злучала мноства талентаў; усе яны былі азмрочаны велічэзным яе славалюбствам»''.

## Дасягненні 
У пачатку ліпеня 1682 года ўмелымі дзеяннямі спыніла ў Маскве бунт раскольнікаў: перанесла «спрэчкі пра веру» ў палац, у Гранавітую палату, ізалявала такім чынам лідараў старавераў ад натоўпу народа.

Заключыла выгадны для Расіі «Вечны мір» з Рэччу Паспалітай, Нерчынскі дагавор з Кітаем. У 1687 і 1689 гадах пад камандаваннем князя Васіля Галіцына здзейснены паходы супраць крымскіх татараў, але няўдалыя. У 1687 годзе створана Славяна-грэка-лацінская акадэмія. 21 ліпеня 1687 года ў Парыж прыбыло першае маскоўскае пасольства.

## Звяржэнне 
У верасні 1689 года Соф’я скінута і саслана ў Новадзявочы манастыр. Стральцы падчас паўстання 1698 года, на думку следства, намерваліся ўзвесці яе на царства. Пасля задушэння паўстання Соф’я пастрыжана ў манашкі пад імем Сусаны. Памерла ў 1704 года. Пахавана ў Смаленскам саборы Новадзявочага манастыра ў Маскве.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Раманавы
Чхатысгарх

**Чхатысгарх** (), штат у цэнтральнай Індыі. Утвораны ў 2000 выдзяленнем 16 дыстрыктаў са штата Мадх’я-Прадэш. Гранічыць са штатамі Мадх'я-Прадэш на паўночным захадзе, Махараштра на захадзе, Андхра-Прадэш на поўдні, Арыса на ўсходзе, Джаркханд на паўночным усходзе, Утар-Прадэш на поўначы. Займае 10-е месца сярод штатаў па плошчы (135 тыс. км2) і 17-е па насельніцтву (20,8 млн. чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Райпур. 

Чхатысгарх адносіцца да тых штатаў, дзе традыцыйна моцная Бхаратыя джаната парты, у цяперашні час менавіта ёю сфарміраваны ўрад штата. 

На тэрыторыі штата дзейнічаюць мааісцкія паўстанцы, аб'ект іх атак — пераважна паліцыя і ваенныя.

## Геаграфія 
Тэрыторыя штата падзяляецца на тры геаграфічныя рэгіёны. Паўночная частка штата знаходзіцца на ўскраіне Інда-Гангскай раўніны. У цэнтральнай частцы штата размяшчаецца ўрадлівая даліна ракі Маханады (асноўны раён вырошчвання рысу ў штаце). Паўднёвая частка штата ляжыць на пласкагор'і Дэкан, у басейне ракі Гадавары. 

## Насельніцтва 
Асноўнае насельніцтва штата — чхатысгархцы, што размаўляюць на чхатысгархі, індаеўрапейскай мове, блізкай да хіндзі. У паўднёвых раёнах распаўсюджаны дравідыйскія і аўстраазіяцкія мовы. Частку Чхатысгарха насяляюць племянныя супольнасці — канвар, байга, мунда, гонды.

## Эканоміка 
ВУП штата 12 млрд. долл. ЗША.  

Добра развітыя энергетыка, чорная і каляровая металургія (у Бхілаі размешчаны адзін з буйнейшых у Індыі металургічных камбінатаў, пабудаваны з дапамогай СССР), цэментная і хімічная прамысловасць (вытворчасць мінеральных угнаенняў). 

У сельскай гаспадарцы ўпор зроблены на вырошчванні рысу, пшаніцы, кукурузы. 

Дастаткова развіты чыгуначны, аўтамабільны і паветраны транспарт.  

## У Сеціве 
* Урад штата