Мір (Карэліцкі раён)

**Мір** () — гарадскі пасёлак у Карэліцкім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі. Знаходзіцца за 26 км на паўднёвы ўсход ад Карэлічаў, за 17 км ад чыгуначнай станцыі Гарадзея; на аўтамабільнай дарозе Парачаны — Навагрудак — Нясвіж . Рэспубліканская дарога  злучае Мір з раённым цэнтрам Стоўбцы. Да нашага часу тут захаваўся знакаміты замак Ільінічаў і Радзівілаў — аб’ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Назва 
Існуе некалькі меркаванняў датычна паходжання тапоніма «Мір». Беларускі географ В. Жучкевіч лічыў, што назва паселішча, імаверна, утварылася ад слова сацыяльнага значэння «мір» — калектыў удзельнікаў грамадства, часам раўназначнага паняццю «грамады». На думку В. Калніна, тапонім мае звязкі са словам «*эмір*» (паводле наймення военачальніка аддзелу ваяроў-татараў, што размяшчаліся тут). Згодна з меркаваннем Уладзіслава Сыракомлі, паселішча атрымала сваю назву паводле простага значэння слова «*мір*» (у гэтай мясцовасці праходзіла мяжа паміж Руссю і Літвой, аднак невядомым застаецца факт складання тут якога-небудзь мірнага дагавора). На думку некаторых даследчыкаў, назва паселішча пайшла ад лацінскага слова «mirum», што перакладаецца як «цуд».

Таксама вядома, што пасяленні вясковага тыпу ў X—XI стст. у гістарычных хроніках (напрыклад, «Аповесць мінулых часоў») завуцца «пагост» або «мір» (у лясной паласе).

## Гісторыя 
Упершыню згадваецца пад 1395 годам, калі крыжакі на чале з Конрадам фон Юнгінгенам зруйнавалі паселішча. Па нападзе вялікі князь Вітаўт даў «двор» Мір свайму брату Жыгімонту Кейстутавічу, які ў 1434 годзе ўжо як вялікі князь надаў Мір свайму паплечніку, віленскаму кашталяну Пятру Сеньку Гедыгольдавічу.

З 1486 года Мір быў уладаннем Ільінічаў, якія абнеслі «двор» землянымі валамі. Таксама яны ўмацавалі і само паселішча, што мела чатыры брамы ў кірунках асноўных дарог — Замкавая, Віленская, Мінская і Слонімская. У 1520-я гады Юрый Ільініч заклаў Мірскі замак, першы пісьмовы ўспамін пра які датуецца 1527 годам. У 1553 годзе мястэчка стала сталіцай Мірскага графства, калі Ільінічы атрымалі графскі тытул ад імператара Фердынанда I. У 1569 годзе, паводле тэстамента Юрыя Ільініча (малодшага), Мір перайшоў да М. К. Радзівіла «Сіроткі», які заснаваў тут Мікалеўскі касцёл (1585) і Траецкую царкву (1595).

У Міры жыло шматнацыянальнае насельніцтва. Мясцовыя татары займаліся агародніцтвам, гарбарствам, рымарствам; яўрэі — гандлем і пазыкамі; цыганы — конным промыслам; а русіны — пераважна рамяством. На мірскія кірмашы сцякаліся тавары і купцы з ВКЛ, Польшчы, Расіі, Германіі.

27 снежня 1579 кароль і вялікі князь Стэфан Баторый надаў Міру Магдэбургскае права (няпоўнае). З 1589 горад знаходзіўся ў складзе Нясвіжскай ардынацыі Радзівілаў, якія ў канцы XVI — пачатку XVII стст. узвялі з трох бакоў тутэйшага замка бастыёны, з паўднёвага боку зрабілі сажалку, на поўнач ад бастыённых умацаванняў заклалі рэгулярны італьянскі парк. У замку да ўязной вежы дабудавалі перадбрам'е, на дзядзінцы пры паўночных і ўсходніх мурах у стылі Рэнесансу ўзвялі 3-павярховыя палацавыя карпусы, над замкавымі сценамі надбудавалі галерэі з байніцамі.

Падчас Трынаццацігадовай вайны ў 1655 годзе казакі Івана Залатарэнкі зруйнавалі Мір. Па ваенных спусташэннях на канец XVII ст. тут было 478 двароў, 4 рамесныя цэхі, працавалі рамеснікі 49 спецыяльнасцей. У 1705 годзе пры Траецкай царкве Караль Станіслаў Радзівіл заснаваў базыльянскі кляштар. У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) Мір пэўны час займалі войскі караля Швецыі Карла XII. У 1-й палове XVIII ст. Радзівілы заснавалі тут палатняныя, суконныя і ткацкія майстэрні.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Мір апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, у Навагрудскім павеце Мінскай губерні. Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1828 годзе расійскія ўлады падаравалі яго Вітгенштэйнам, з 1891 — ва ўладанні Святаполк-Мірскіх.

Выява:Illinič — Radzivił Castle in Mir (F. M. Sobieszański, 1849).jpg|Замак. Літаграфія з малюнка Ф. М. Сабешанскага, 1849
Выява:Illinič — Radzivił castle in Mir (K. Rusiecki, 1853).jpg|Замак. К. Русецкі, 1853
Выява:Illinič — Radzivił castle in Mir (N. Orda, XIX).jpg|Замак. Н. Орда, XIX ст.
Выява:Mirski zamak. Мірскі замак (N. Orda, 1880).jpg|Замак. Літаграфія з акварэлі Н. Орды
Выява:Illinič — Radzivił Castle in Mir (N. Orda).jpg|Замак. Літаграфія з акварэлі Н. Орды
Выява:Illinič — Radzivił Castle in Mir (XIX).jpg|Замак. К. Памяноўскі, 1877 
Выява:Illinič — Radzivił Castle in Mir (F. Brzozowski, XIX).jpg|Замак. Ф. Бжазоўскі, XIX ст.
Выява:Mir. Мір (F. Brzozowski, XIX).jpg|Касцёл. Ф. Бжазоўскі, XIX ст.

Станам на 1886 год у Міры было 2 царквы, 7 сінагог, мячэць, павятовае вучылішча, школа, паштовая станцыя, заезны дом, 74 крамы. У 1893 тут збудавалі вінакурны завод. У канцы ХIХ — пачатку ХХ стст. у мястэчку праводзіліся 2 буйныя кірмашы (у лютым і ў траўні), куды з’язджаліся сяляне нават з вёсак наваколля Мінска. 1—4 красавіка 1919 адбылося антыбальшавіцкае паўстанне, у выніку якога загінула 25 паўстанцаў і 30 чэкістаў.

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Мір апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам гміны Стаўбцоўскага павета Навагрудскага ваяводства. За польскім часам тут меліся паштовая ўправа, гродскі суд, 7-класная школа.

У 1939 годзе Мір увайшоў у БССР, дзе ў 1940 годзе стаў цэнтрам раёна Баранавіцкай, з 1954 — Гродзенскай вобласці (у 1956 годзе Мірскі раён скасавалі). У Другую сусветную вайну з 26 чэрвеня 1941 да 4 ліпеня 1944 мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

У 2000 годзе Мірскі замак уключылі ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. У 2002 тут прайшло свята «Дзень беларускага пісьменства». З 2003 пачаў праводзіцца рэгулярны Рэгіянальны фестываль мастацтваў «Мірскі замак». 24 снежня 2008 года на аснове гарадскога пасёлка створаны аграгарадок.

Уладзіслаў Сыракомля ў Міры пачуў аповед, які лёг у аснову яго байкі «Паштальён». Якуб Колас апісаў мясцовы каларыт у паэме «Сымон-музыка».

Выява:Mir, Vilenskaja-Miranka. Мір, Віленская-Міранка (1901-39).jpg|Панарама
Выява:Mir. Мір (1916).jpg|Замак
Выява:Mirski zamak, Zamkavy. Мірскі замак, Замкавы (1923).jpg|Замак
Выява:Mir-kaścioł.jpg|Касцёл Св. Мікалая
Выява:Mir. Мір (1937).jpg|Ратуша, з архіва Ю. Чантурыі
Выява:Mir-pałac.jpg|Руіны палаца Святаполк-Мірскіх
Выява:Mir. Мір (1938).jpg|Рынак
Выява:Mir-miačet.jpg|Мячэць

## Насельніцтва 
* 1897 год — 5401 чал.
* 1995 год — 2,6 тыс. чал.
* 2005 год — 2,5 тыс. чал.
* 2008 год — 2,4 тыс. чал.
* 2016 год — 2250 чал.
* 2017 год — 2305 чал.
* 2023 год — 2175 чал.

## Славутасці 
* Мірскі замак (XVI ст.)
* Мікалаеўскі касцёл (XVI ст.)
* Траецкая царква (2-я пал. XVI ст.)
* Мірскі ешыбот (1815)
* Свята-Георгіеўская царква (1910)
* Капліца Заслаўскіх (1909)

Выява:MirCastle1.JPG|Мірскі замак
Выява:Belarus-Mir-Church of Bishop Nicholas-1.jpg|Мікалаеўскі касцёл
Выява:Belarus-Mir-Holy_Trinity_Church-2.jpg|Траецкая царква
Выява:Mass_grave, Red_Army_str., urban_settlement_Mir, Kareličy_raion, Grodno_Region, Republic_of_Belarus.JPG|Брацкая магіла

## Вядомыя асобы 
* Фларыян Бохвіц (1799—1856) — польска-беларускі асветнік, філосаф, пісьменнік.
* Марк Канстанцінавіч Гавурын (1911—1992) — савецкі матэматык.
* Янка Запруднік (1926—2022) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, гісторык, палітолаг.
* Аляксандр Ільінскі (1903—1967) — акцёр тэатра і кіно, народны артыст СССР.
* Мікалай Канстанцінавіч Ільінскі (21 сакавіка 1899, Мір, цяпер Карэліцкі раён — 1943, Мінск) — беларускі драматург, акцёр, тэатральны дзеяч.
* Вольга Іпатава (нар. 1945) — беларуская пісьменніца, перакладчыца, грамадскі дзеяч.
* Артур Усеваладавіч Камароўскі (нар. 1991) — беларускі паэт, мастак.
* Ісер Залман Мелцэр — галахічны аўтарытэт Беларусі.
* Раман Якубавіч Тармола-Мірскі — беларускі паэт, сцэнарыст.
* Георгій Маркавіч Муха-Мухноўскі (1905 — ?) — удзельнік падпольнага руху ў Заходняй Беларусі.
* Залман Шазар (1889—1974) — ізраільскі грамадскі дзеяч, пісьменнік, паэт, палітык, трэці прэзідэнт Ізраіля.
* Валерый Іванавіч Громак (нар. 1950) — беларускі матэматык.
* Дзмітрый Сямёнавіч Бубноўскі (нар. 1956) — беларускі архітэктар, аўтар праекта рэстаўрацыі Мірскага замкавага комплексу.

## Гл. таксама 
* Пасёлкі гарадскога тыпу Гродзенскай вобласці
* Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі
* Мірскі бой
* Цыганы на Беларусі

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Апісанне Мірскага замка 
* Здымкі на Radzima.org
* Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Старажытнае дойлідства Міра 
* Краўцэвіч А. К., Якшук Г. М., Стары Мір