open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Усяслаў Васількавіч

**Усяслаў Васількавіч** (пасля 1101 — пасля 1180) — князь полацкі (1162—1167, 1167 — пасля 1180).

## Біяграфія 
Сын полацкага князя Васількі Святаславіча. Магчыма, упершыню згаданы як «Усяслаў з Полацка» сярод удзельнікаў паходу на Ушчыж, полацкім князем тым часам быў Рагвалод Барысавіч, напэўна, Усяслаў браў удзел у паходзе з яго згоды і з полацкімі сіламі. Ёсць думка, што да 1162 года княжыў у Віцебску. Заняў полацкі сталец у 1162 годзе пасля паразы Рагвалода Барысавіча ад менскага князя Валадара Глебавіча, пасля цяжкіх для палачан страт Рагвалод не вярнуўся ў Полацк, а пайшоў княжыць у Друцк. Палачане заклікалі на сталец Усяслава, які ўладарыў пры падтрымцы смаленскіх князёў і не ладзіў з менскімі Глебавічамі.

У 1167 годзе менскі князь Валадар, з войскам дзе былі і літоўцы, выступіў супраць Усяслава Васількавіча, перамог у бітве і заняў полацкі сталец, заключыў з вечам умовы і замацаваў іх крыжацалаваннем. Затым накіраваўся на Віцебск, куды ўцёк Усяслаў, але даведаўшыся, што на дапамогу віцяблянам ідзе смаленскі князь Раман Расціславіч, вярнуўся ў Менск. Усяслаў Васількавіч зноў сеў на полацкім стальцы.

У 1175 годзе будучы полацкім князям таксама неяк кантраляваў Віцебск, пры гэтым захоўваў даўнюю сувязь са смаленскімі князямі, бо сватоў па дачку «Усяслава Віцебскага» уладзімірскі князь Яраполк Расціславіч паслаў «к Смоленьску».

У 1178/1179 годзе ноўгарадскі князь Мсціслаў Расціславіч пайшоў на Полацк, але старэйшы брат, смаленскі князь Раман Расціславіч, папярэдзіўшы яго пра гэтага паслаў смаленскае войска на чале з сваім сынам Мсціславам на дапамогу палачанам. Такім чынам, паход наўгародцаў не адбыўся, але, мусіць, гэты выпадак абвастрыў полацка-смаленскія адносіны, што выявілася наступнымі гадамі.

Усяслаў Васількавіч апошні раз згаданы пад 1180 годам, калі разам з іншымі князямі выступіў супраць смаленскіх князёў, сваіх былых патронаў, у паход пад Друцк на баку чарнігаўскіх Ольгавічаў.

Мусіць, неўзабаве па 1180 годзе Усяслаў памёр.

Некаторыя даследчыкі атаясняюць Усяслава Васількавіча са згаданым пад 1186 годам «Усяславам з Друцка».

## Сям’я 
Быў жанаты з дачкой смаленскага князя Расціслава Мсціславіча, прынамсі ў 1178/1179 годзе Іпацеўскі летапіс называе яго «зяцем» (т.б. мужам сястры) Рамана і Мсціслава Расціславічаў.

Меў прынамсі адну дачку, якая 11 лютага 1175 года ўзяла шлюб з уладзімірскім князем Яраполкам Расціславічам.

## Літаратура 
* *Алексеев Л. В.* Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975.
* *Загарульскі Э. М.* Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 1998. — 260 с.
* 

Катэгорыя:Князі віцебскія
Катэгорыя:Князі полацкія
Катэгорыя:Ізяславічы Полацкія
Расціслаў Глебавіч

**Расціслаў Глебавіч** (1090-я — пасля 1161/1162) — князь менскі (да 1151; 1159 — пасля 1161/1162), князь полацкі (1151—1158). Змагаўся за дамінаванне ў Полацкай зямлі.

Старэйшы сын менскага князя Глеба Усяславіча і ўладзімірскай княжны Анастасіі Яраполкаўны.

У літаратуры сустракаецца сцвярджэнне, што Расціслаў сеў на стальцы ў Менску ў 1140-я гады, часам сустракаецца і дакладная дата — 1146 год, але крыніцы двух гэтых сцвярджэнняў не ясныя.

Імаверна, упершыню згаданы Іпацеўскім летапісам ускосна пад 1151 годам як «Глебавіч», якога палачане ўзялі сабе князем з Менску, куды адвезлі здрадніцкі схопленага полацкага князя Рагвалода-Васіля і дзе Глебавічы трымалі таго ў «вялікай нужы». Імаверна, як старэйшы з братоў, да 1151 года Расціслаў быў менскім князем, а ў 1151 годзе заняў полацкі сталец замест зняволенага Рагвалода-Васіля, а ў Менску сеў Расціславаў брат Валадар. Менавіта як полацкі і менскі князі згаданы Расціслаў і Валадар у падзеях 1159 года.

У 1154 годзе Расціславава пляменніца Сафія Валадараўна заручылася, а ў 1157 годзе выйшла замуж за дацкага караля Вальдэмара I, магчыма, гэта было праявай нейкага пагаднення Расціслава з Даніяй.

У 1158 годзе Глебавічы былі вымушаны вызваліць Рагвалода-Васіля, які неўзабаве ў 1159 годзе захапіў Друцк і выгнаў адтуль сына Расціслава — Глеба. Расціслаў з Валадаром і Усеваладам пайшоў да Друцка, але не здолелі ўзяць горад. Глебавічы заключылі мір з Рагалодам-Васілём, цалавалі з ім крыж і дадалі воласці. Аднак, неўзабаве ў 1159 годзе палачане змовіліся супраць Расціслава, нават хацелі забіць, але яго папярэдзіў «дзецкі» — малодшы дружыннік. Расціслаў вымушана пайшоў з Полацка ў Менск да брата Валадара, дарогай моцна парабаваў полацкія воласці. Полацкі сталец зноў, 8 ліпеня 1159 года заняў Рагвалод-Васіль, які ў саюзе з смаленскімі князямі выступіў супраць Менска. Рагвалод-Васіль забраў у Глебавічаў Ізяслаўль і аддаў яго сваім саюзнікам — сынам Давыда Усяславіча, пратрымаў у 10-дзённай безвыніковай аблозе Менск і заключыў з Расціславам мір. Валадар не заключаў міру з Рагвалодам-Васілём, бо тым часам быў недзе на літоўскім памежжы (*ходяше под Литвою в лесех*).

Затым, у 1159 годзе Глебавічы вярнулі сабе Ізяслаўль, захапілі Давыдавічаў — Брачыслава і Валодшу, і пасадзілі іх у менскую турму. Таму ў 1160 годзе Рагвалод-Васіль зноў пайшоў да Менска — Давыдавічаў вызвалілі і вярнулі ім Ізяслаўль.

У 1161 годзе Рагвалод-Васіль з нейкіх прычын зноў ваяваў з Глебавічамі, але безвынікова. Імаверна, неўзабаве Расціслаў памёр, а менскім князем зноў стаў Валадар.

## Сям’я 
Жанаты быў з Сафіяй Яраслаўнай, сястрой тураўскага князя Юрыя Яраславіча. Вядомы прынамсі адзін яго сын — Глеб, князь друцкі да 1159 года.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Алексеев Л. В.* Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975;
* *Загарульскі Э. М.* Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. Мн., 1998, — 260 с.

Катэгорыя:Князі полацкія
Катэгорыя:Князі менскія
Брачыслаў (князь полацкі)

**Брачысла́ў** (ХІІ ст. — пасля 1242) — князь віцебскі (зг. 1242), князь полацкі (1232—1242). Магчыма, паходзіў з роду віцебскіх князёў Васількавічаў.

## Біяграфія 
Згадваецца Наўгародскім Першым летапісам. Быў віцебскім князем, у 1232 годзе заняў полацкі сталец пасля 10-гадовага смаленскага панавання.

Выдаў дачку Васілісу замуж за наўгародскага князя Аляксандра Яраславіча, вяселле адбылося ў Тарапцы ў 1239 годзе. Магчыма, тым жа часам другую дачку выдаў замуж за літоўскага князя Таўцівіла. Магчыма, яго сынам быў пазнейшы полацкі князь Канстанцін.

## Літаратура 
* 
* *Алексеев Л. В.* Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х—XIII вв. — М., 1975.
* *Загарульскі Э. М.* Заходняя Русь: ІХ—ХІІІ ст. Вучэб. дапам. — Мн., 1998. — 260 с.

Катэгорыя:Князі полацкія
Катэгорыя:Князі віцебскія
Барыс Давыдавіч

**Барыс Давыдавіч** (зг. 1216) — князь полацкі вядомы толькі са звестак Васіля Тацішчава, сапраўднасць якіх дыскусійная.

Полацкі князь Барыс Давыдавіч не згадваецца захаванымі старажытнарускімі і нямецкімі крыніцамі. Васіль Тацішчаў са спасылкай на сваю выпіску з Полацкага летапісу, г. зв. «Аповесць пра Святохну», паведамляе пад 1217 годам, што князь Барыс ажаніўся другім шлюбам са Святохнай, дачкой паморскага князя Казіміра, і ў гэтым шлюбе меў сына *Уладзіміра-Войцеха*.

Святохна прыняла праваслаўе, але трымала пры сябе ксяндза. Як мачаха ненавідзела сыноў Барыса з першага шлюбу — *Васільку* і *Вячку*, праз баяр даводзіла ім думку прасіць бацьку пра ўдзелы ў Дзвінскія воласці. Барыс адпусціў сыноў са шкадаваннем, а мачаха, у адсутнасць маладых князёў, пачала гнаць адданых ім баяр і ўзводзіць сваіх памаран на вышэйшыя ўрады ў Полацкім княстве.

Незадаволеныя палачане патрабавалі выгнання чужынцаў і вяртання старэйшых сыноў Барыса. Тады Святохна ад імя тысяцкага Сімеона, пасадніка Воіна і ключніка Дабрыні, сваіх галоўных праціўнікаў, сфальсіфікавала ліст да пасынкаў з перакананнямі скінуць бацьку са стальца, пакараць мачаху і зводнага брата Уладзіміра. Ліст перадалі князю Барысу, абвінавачаныя баяры кляліся ў нявіннасці, але прыхільнікі Святохны забілі іх. Шмат хто паверыў ва ўсё гэта, але Васілька Барысавіч знайшоў спосаб выкрыць паклёп мачахі. У дзень Спаса палачане паўсталі па вечавым звоне, узялі Святохну пад варту, забілі або выгналі ўсіх памаран і, не зрабіўшы злога князю Барысу, адправілі баяр па яго сына Васільку.

Звесткі Тацішчава выклікаюць шмат спрэчак. Па-першае, ёсць думка, што падзеі не сапраўдныя, а толькі гістарычны памфлет Тацішчава на нямецкае засілле пры расійскім імператарскім двары яго часу. Па-другое, калі падзеі сапраўдныя, у якім годзе яны адбываліся. Магчыма, з нейкай нагоды летапісец толькі запісаў падзеі летапіс пад 1216 годам, а адбываліся яны раней. Такой нагодай імаверна магла быць смерць полацкага князя Уладзіміра ў тым самым 1216 годзе і падзеі пасля яе. Некаторыя даследчыкі лічаць, што Барыс Давыдавіч мог княжыць да Уладзіміра, тое бок пасля Усяслава Васількавіча. Па-трэцяе, многія радаводы атаясняюць сыноў Барыса — Васільку і Вячку, адпаведна, з вядомымі асобамі герцыкскага князя Усевалада і кукенойскага князя Вячкі, што найбольш спрэчна ў выпадку Васількі і Усевалада.

## Літаратура 
* *Rymar Edward* Rodowód książąt pomorskich. — Szczecin, 1995. — T.1. — 323 s. — S. 215, 218.
* *Rymar Edward* Rodowód książąt pomorskich. — Szczecin: Książnica Pomorska, 2005. — ss. 607: il., mapy. — ISBN 83-87879-50-9
* 
* 

Катэгорыя:Князі полацкія
Катэгорыя:Памерлі ў XII стагоддзі
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя
Канстанцін Бязрукі

**Канстанцін «Бязрукі»** (? — 1270-я) — князь полацкі (1270-я)

## Біяграфія 
Некаторыя даследчыкі атаясняюць Канстанціна Бязрукага з полацкім князем Канстанцінам, які ў 1-й палове XIII ст. перадаў немцам частку полацкіх уладанняў ва Усходняй Латгаліі — так званы «Канстанцінаў дар», зацверджаны булай Папы Рымскага.

На думку гэтых даследчыкаў, Канстанцін мог перадаць землі немцам, каб атрымаць падтрымку ў змаганні за полацкі сталец з літоўскім князем Таўцівілам, якому аддалі перавагу палачане. Іншыя даследчыкі адносяць «Канстанцінаў дар» да 1263—1264 гадоў, калі быццам Канстанцін пры падтрымцы літоўскага князя Траняты, пасля забойства Таўцівіла і паланення полацкіх баяр, заняў полацкі сталец, а неўзабаве па вызваленні Транятам палонных баяр сагнаны вялікім князем літоўскім Войшалкам (Данілевіч), але такая храналогія абвяргаецца крыніцамі.

Аднак, з крыніц вядома, што выдавец «Канстанцінава дару» памёр без нашчадкаў, тым часам як пазнейшы полацкі князь Канстанцін (Бязрукі) меў прынамсі двух сыноў — аднаго невядомага імем і віцебскага князя Міхаіла Канстанцінавіча. Такім чынам, Канстанцін Бязрукі яўна не тоесны ранейшаму князю Канстанціну.

Магчыма, Канстанцін (Бязрукі) паходзіў з роду віцебскіх князёў, некаторыя даследчыкі думаюць, што ён сын або бліжэйшы родзіч полацкага князя Брачыслава (Баўмгартэн), а таксама швагер Таўцівіла, але гэтыя даследчыкі атаясняюць абодвух Канстанцінаў.

Напэўна, Канстанцін (Бязрукі) заняў полацкі сталец пасля князя Ізяслава, стаўленіка вялікага князя літоўскага Войшалка. Канстанцін Бязрукі згадваецца ў 1270-я гады як добры полацкі князь у павучанні полацкага епіскапа Сімяона, а таксама ў лісце канца XIII ст. ад рыжскага магістрата да яго сына, віцебскага князя Міхаіла Канстанцінавіча.

Меў двух сыноў — Міхаіла, князя віцебскага ў 1290-я гады, і невядомага імем, які памёр у 1290-я гады і, магчыма, быў полацкім князем.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Борейша Ю.* О хронологии правления князей в Полоцке во второй половине XIII в. Несколько замечаний и уточнений в связи с новым изданием «Полоцких грамот». — Мн.: Энциклопедикс, 2018. — 152 с., илл.
* *Selart A.* Fürst Konstantin von Polock und die Geschichte Livlands im dritten Viertel des 13. Jahrhunderts // Forschungen zur baltischen Geschichte № 1, 2006.
** *Сэларт А.* Полацкі князь Канстанцін і гісторыя Інфлянтаў у трэцяй чвэрці XIII ст. // БГА, Т. 11. Сш. 1-2 (20-21) снеж. 2004.

Катэгорыя:Князі полацкія
1584

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 18 лістапада: Гаспар дэ Краер, фламандскі мастак

## Памерлі 
* 4 студзеня: Тобіяс Штымер, швейцарскі мастак
* 3 лістапада: Карла Барамеа, каталіцкі святы
Уласаўцы (Іванаўскі раён)

**Ула́саўцы** (, ) — вёска ў Іванаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Адрыжынскага сельсавета.

## Гісторыя 
У 1970 годзе, каля вёскі, на тэрасе паўночнага берага воз. Пясчанае, У. Ф. Ісаенка сабраў каля 100 апрацаваных крамянёў.

Да 28 студзеня 1983 года вёска мела назву **Уласаўцы-II**.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Адрыжынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Іванаўскага раёна
Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі
Кердык

**Кердык** (; ~467 — ) — першы кароль англасаксонскага каралеўства Уэсекс.

## Біяграфія 
Паводле «Англасаксонскай хроніцы», у 495 годзе ў Брытанію на пяці караблях прыплылі саксы на чале з Кердыкам і яго сына Кінрыкам. Яны разбілі брытаў пры Кердыкесары і замацаваліся на поўдні вострава. У 508 годзе Кердык атрымаў перамогу над каралём брытаў Натанлеодам паблізу яго горада, які стаў з таго часу называцца Кердыкесфард (сучасны Чарфард). У гэтай бітве загінула пяць тысяч брытаў. У 514 годзе на дапамогу Кердыку прыбылі пляменнікі Вітгар і Стуф. У 519 годзе саксы атрымалі яшчэ адну перамогу над брытамі пры Кердыкесфардзе і ўмацаваліся на поўдні Брытаніі. Гэты год лічыцца датай заснавання каралеўства заходніх саксаў, або Уэсекса. Кердык і Кінрык і далей працягвалі паспяхова ваяваць з брытамі. У 527 годзе яны атрымалі перамогу пры Кердыкеслі, а ў 530 годзе захапілі востраў Уайт.

## Літаратура 
* Barbara Yorke: Wessex in the early Middle Ages (Studies in the Early History of Britain). Continuum, 1995, ISBN 0-7185-1856-X.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы VI стагоддзя
Катэгорыя:Каралі уэсекскія
1583

## Падзеі 
* 14 красавіка: Заснаваны Эдынбургскі ўніверсітэт.
* 7 мая: Завершана перабудова Нясвіжскага замка.

## Нарадзіліся 
* 10 красавіка: Гуга Гроцый, галандскі юрыст-міжнароднік, філосаф (пам. 28.8.1645)
* 20 чэрвеня: Якаб Понтусан Дэлагардзі, шведскі ваенны і дзяржаўны дзеяч (пам. 12.12.1652)

## Памерлі 
* 22 студзеня: Антуанета дэ Бурбон-Вандом, французская арыстакратка з дынастыі Бурбонаў (нар. 25.12.1493)
* 26 снежня: Іван Фёдараў, усходнееўрапейскі друкар, пачынальнік друкарскай справы ў Маскоўскай дзяржаве (нар. каля 1510)
Салігорская ГЭС

**Салiгорская ГЭС** — малая гідраэлектрастанцыя. Пабудавана паводле рашэння Мінскага аблвыканкама ад 7 лютага 2002 года. Уведзена ў эксплуатацыю 12 студзеня 2007. Будынак ГЭС і турбінная камера размешчаны на левым беразе ракі Случ у ніжнім б'ефе плаціны Салігорскага вадасховішча. Вызначаная магутнасць 150 кВт. Гадавая выпрацоўка электраэнергіі ~1 млн кВт*гадзін, што дастаткова для забеспячэння ~2,5 тыс. чалавек.

ГЭС мае дзве турбіны магутнасцю па 75 кВт кожная, вытворчасці ТАА «Прамысловы саюз-Энергія» (Гродна), турбіны капсульнага тыпу — генератар ГЭУ разам з турбінай размяшчаўся ў трубе вадавода. Праектная дакументацыя распрацавана «Белгіправодгасам». Будаўнічыя работы, пачатыя ў снежні 2005, былі выкананы ПМК-79 ААТ «Салігорскводбуд», агульны кошт работ склаў 0,9 млрд рублёў (у цэнах 2007). Агульны кошт абсталявання — 0,22 млрд рублёў (2007). Агульны кошт ГЭС — 1,24 млрд рублёў (2007). Плануемы тэрмін акупнасці — 6-8 гадоў.

## Літаратура 
* Гидроэлектростанция мощностью 150 кВт введена сегодня в эксплуатацию в Солигорском районе. Новая ГЭС будет вырабатывать ежегодно около 1 млн кВт.ч электроэнергии // Миноблисполком: Новости. 2007, 12 янв.
* Энергию ветра и воды планируют использовать более эффективно // Миноблисполком: Новости. 2007, 24 авг.

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Электрастанцыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Электрастанцыі Мінскай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Салігорскага раёна
Асіповіцкая ГЭС

**Асіповіцкая ГЭС** — малая гідраэлектрастанцыя, другая па магутнасці ГЭС Беларусі. Размешчана на рацэ Свіслач. Вызначаная магутнасць 2175 кВт. Звычайная магутнасць 1200 кВт. Гадавая выпрацоўка электраэнергii ~8—10 млн кВт*гадзiн, што дастаткова для забеспячэння сацыяльна-пабытовых патрэб ў электраэнергіі Асіповічаў. Да пуску Гродзенскай ГЭС (верасень 2012 г.) з’яўлялася самай буйной ГЭС краіны.

Будаванне пачалося ў лістападзе 1946 на месцы вадзянога млына. Уведзеная ў эксплуатацыю ў 23.11.1953, выпрацоўку электраэнергіі не перапыняла. У горадзе пабудавана падстанцыя, створаны сеткавы ўчастак. Мае тры турбіны вызначанай магутнасцю 725 кВт кожная. Звычайна працуюць дзве турбіны, трэцяя уключаецца падчас паводкі ці вялікай колькасці ападкаў. Абслугоўвае ГЭС 14 чалавек.

## Літаратура 
* Валасевіч І. «Малы» энергетычны залатнік: (гутарка з начальнікам ГЭС М. В. Гаўрусёнкам) / Ігар Валасевіч, Міхаіл Васільевіч Гаўрусёнак // Запаветы Леніна. 1997, 15 кастр.
* Филиалу РУП «Могилевэнерго» Бобруйские электрические сети исполнилось 50 лет! // РУП «Могилевэнерго»: Новости. 2007, 1 июля.

Катэгорыя:Эканоміка Асіповіцкага раёна
Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Свіслач (прыток Бярэзіны)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1953 годзе
Катэгорыя:1953 год у Беларусі
Вілейская ГЭС

**Вілейская ГЭС** — малая гідраэлектрастанцыя. 1-я чарга ўведзена ў эксплуатацыю ў 1997 годзе, 2-я — 2002 годзе. Размешчана на Віліі, на плаціне Вілейскага вадасховішча. Вызначаная магутнасць 2000 КВт. Знаходзіцца на балансе «Мінскводаканал».

Пры будаўніцтве 1-й чаргі ўсталяваны дзве турбіны тыпу ГА-8 вызначанай магутнасцю па 500 КВт кожная, пры будаўніцтве 2-й чаргі таксама дзве турбіны тыпу ГА-8 вызначанай магутнасцю па 500 КВт кожная. Работы выконвалі «Мінскводаканал», НВТАА «Малая энергетыка», «Мінскводбуд».

## Літаратура 
* Афіцыйная старонка НВТАА «Малая энергетыка»

## Спасылкі 
* Вилейская минигидроэлектростанция  

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Электрастанцыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Электрастанцыі Мінскай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Вілейскага раёна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1997 годзе
Катэгорыя:Вілейка
Беларуская энергетычная сістэма

**Беларуская энергетычная сістэма** — комплекс электрастанцый, кацельняў, электрычных і цепласетак, якія звязаны агульным рэжымам працы па ўсёй Рэспубліцы. 

Створана як адзіная сістэма энергетыкі БССР ў 1962 годзе, фарміравалася ў межах энергетычнай сістэмы СССР.

Узначальваецца і кіруецца ДВА «Белэнерга». На балансе (канец 2006) мае 31 цеплавую электрастанцыю (агульнай магутнасцю 7700 МВт), 23 блок-станцыі (агульнай магутнасцю 184,4 МВт), 26 малых ГЭС (агульнай магутнасцю 12 МВт), 38 раённых кацельных.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Энергетыка Беларусі
Рачунская ГЭС

**Рачунская ГЭС** — малая гідраэлектрастанцыя ў Гродзенскай вобласці Беларусі. Размешчана на рацэ Ашмянцы (36 км ад вусця), за 13 км на паўночны захад ад Смаргоні, каля вёскі Рачуны.

Уведзена ў эксплуатацыю ў 1959 годзе. Перапыніла выпрацоўку электраэнергіі ў 1977 годзе і была закінута. Рэканструявана і ўведзена ў эксплуатацыю 5 лютага 2001 года.

Рэканструкцыя пачалася ў 1999 годзе, былі адрамантаваныя турбіны і накіроўныя апараты, цалкам разабрана абсталяванне і заменены амартызаваныя часткі. Усталяваныя новыя генератары. Работы выконвала НВТАА «Малая энергетыка» і «Гроднаэнерга».

Уведзена ў эксплуатацыю 5 лютага 2001 года з вызначанай магутнасцю 200 кВт. У 2004 годзе дадаткова ўсталявана турбіна вытворчасці «Прамысловы саюз-Энергія» тыпу ГЭУ-100 (вызначанай магутнасцю 100 кВт). Такім чынам, агульная вызначаная магутнасць склала 300 кВт, гадавая выпрацоўка электраэнергіі прыкладна 1,5 млн кВт·г.

Рачунскае вадасховішча выкарыстоўваецца таксама для рыбагадоўлі. Плошча вадасховішча 1,5 км², найбольшая глыбіня 4,7 м.

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Дорофейчик А. Н.* Гидроэнергетика Гродненщины // Энергия и менеджмент № 2(29), 2006. — С. 42—45.
* В Гродненской области введена в эксплуатацию Рачунская ГЭС // Интерфакс-Запад. 2001, 5 февр.

## Спасылкі 
* Выява
* Фота плаціны

Катэгорыя:Басейн Ашмянкі
Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Электрастанцыі Гродзенскай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Смаргонскага раёна
Катэгорыя:1959 год у Беларусі
Лепельская ГЭС

**Лепельская ГЭС** — малая гідраэлектрастанцыя ў Лепелі. Размешчаная на рацэ Ула і ўведзеная ў эксплуатацыю ў 1958. Перапыніла выпрацоўку электраэнергіі ў пач. 1970-х г. і была закінутая. Рэканструяваная і зноў уведзеная ў эксплуатацыю 18 кастрычніка 2003. Вызначаная магутнасць 320 кВт. Гадавая выпрацоўка электраэнергіі ~2 млн кВт/гадзін, што забяспечвае палову патрэбнасці ў электраэнергіі горада Лепеля.

Будаўніцтва пачалося ў 1958, у запружанай плацінай рацэ Уле ўзровень вады падняўся на 3,5 метры і ўтварыў Лепельскае вадасховішча максімальнай глыбінёй 33,7 метры. Рэканструкцыя пачалася ў 2001, былі замененыя два генератары вызначанай магутнасцю па 160 кВт кожны, кабельная сістэма і сістэма аўтаматыкі. Дзве шахтавыя турбіны з вертыкальным валам сістэмы «Фрэнсіс», вытворчасці фірмы «Фойт», усталяваныя на ГЭС у 1950-х гг. былі прызнаныя спраўнымі да эксплуатацыі. Планаваны тэрмін службы адноўленай электрастанцыі не менш за 25 гадоў.

## Літаратура 
* Афіцыйная старонка НВТАА «Малая энергетыка»

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Эканоміка Лепельскага раёна
Катэгорыя:Электрастанцыі Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Лепель
Катэгорыя:1958 год у Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1958 годзе
Катэгорыя:2003 год у Беларусі
Дранікі

**Дра́нікі**, **драчонікі**, **бульбянікі** — бліны з таркаванай (дранай) бульбы, часта з начынкай (*з душамі*). Лічацца стравай нацыянальнай беларускай кухні.

Пад уласнымі назвамі добра вядомы таксама ў польскай, нямецкай, чэшскай, украінскай, літоўскай і іншых кухнях.

Цеста для дранікаў, прынамсі ў Беларусі, складаецца з дзёртай сырой бульбы, часам дадаюць муку і яйкі, а таксама цыбулю, моркву, смятану, сыраквашу. Для начынкі ўжываюць мяса, грыбы, вараныя яйкі. Дранікі смажаць на алеі або тлушчы, пасля адразу спажываюць або запякаюць у гаршку з салам, смятанай, цыбуляй, грыбамі. Смажаць дранікі памерам з аладкі або вялікімі (на ўсю патэльню).

Дранікі лічаць адной з найвядомейшых беларускіх нацыянальных страў, але ў традыцыйнай кухні яны з’явіліся толькі ў 2-й палове XIX ст. з нямецкай кухні праз яўрэйскую, дзе вядомы як *латкес*. Першы вядомы ў Беларусі рэцэпт дранікаў пад назвай *blinki kartoflane* даецца ў кнізе Яна Шытлера «*Кухар добра навучаны*» (1830).

## Культурная каштоўнасць 
Да 30 красавіка 2022 года прадстаўнікі Міністэрства культуры Беларусі правялі шматмесячную экспедыцыю па вёсках краіны, па выніках якой сабралі кнігу са звыш 200 рэцэптаў дранікаў ад 500 вясковых бабуляў. 15 мая 2022 года Рэспубліканская навукова-метадычная рада пры Міністэрстве культуры Беларусі ўхваліла рашэнне аб уключэнні ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Беларусі традыцыі выпякання бабкі, дранікаў і таркаванкі з цёртай бульбы. Эксперты Мінкультуры сабралі 235 народных рэцэптаў у 66 раёнах Беларусі.

## Галерэя 

Image:Kartoffelpuffer.jpg|Нямецкія *Kartoffelpuffer*
Image:Bramboracky.jpg|Чэшскія *bramboráky*
Image:Roesti.jpg|Швейцарскія *Rösti*
Image:LatkeFry.JPG|Амерыканскія *latke*
Image:Tatertots.png|Амерыканскія *Hash brown*
Image:Deruny.jpg|Украінскія *деруни*

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Стравы з бульбы
Катэгорыя:Беларуская кухня
Ульянаўск

**Ульянаўск** (; да 1780 — **Сінбірск**, да 1924 — **Сімбірск**) — горад у Расіі, цэнтр Ульянаўскай вобласці. Знаходзіцца на берагах ракі Волгі і Свіягі. Насельніцтва горада складае 623,1 тыс. жыхароў (па даных 2005 года).

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1648 годзе як крэпасць Сінбірск. У 1670 годзе трымаў аблогу атрадаў Сцяпана Разіна. З пачатку XVIII ст. — у Казанскай губерні. З 1780 года — цэнтр Сімбірскага намесніцтва, з 1796 года — губернскі горад. У XIX ст. стаў адным з паволжскіх цэнтраў гандлю хлебам, рыбай, лесам; развівалася харчовая прамысловасць. У 1898 годзе быў злучаны чыгункай з Інзой, у пачатку XX ст. — з Бугульмой.

З 22 ліпеня па 12 верасня 1918 года горад быў захоплены белачэхамі. 9 мая 1924 года ў гонар У. І. Леніна Сімбірск быў перайменаваны ва Ульянаўск. З 1928 года ўваходзіў у Сярэдняволжскую вобласць (затым край), з 1936 года — у Куйбышаўскую вобласць. У гады Вялікай Айчыннай вайны у г. Ульянаўск быў эвакуіраваны шэраг прамысловых прадпрыемстваў.
## Насельніцтва 
## Адукацыя 
* Ульянаўскі дзяржаўны ўніверсітэт
* Ульянаўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт
* Ульянаўскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя І. М. Ульянава
* Ульянаўская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія
* Ульянаўскі інстытут грамадзянскай авіяцыі імя Галоўнага маршала авіяцыі Б. П. Бугаева

## Тэатры 
* Ульянаўскі абласны драматычны тэатр імя Івана Ганчарова
* Ульянаўскі абласны тэатр лялек імя Валянціны Лявонцьевай
* Ульянаўскі тэатр юнага гледача «Nebolshoy Тэатр»

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Аляксандр Міхайлавіч Болдзін (1892—1963) — савецкі хірург.
* Іван Аляксандравіч Ганчароў (1812—1891) — рускі пісьменнік.
* Эдуард Аляксандравіч Зубялевіч (нар. 1937) — беларускі архітэктар.
* Юрый Фёдаравіч Каралёў (1923—1991) — беларускі дэрматавенеролаг.
* Уладзімір Ульянаў (Ленін) (1870—1924) — расійскі камуністычны тэарэтык, арганізатар і кіраўнік Кастрычніцкай рэвалюцыі.
* Вольга Васілеўна Патапава (нар. 1975) — беларускі мовазнавец.
* Мікалай Аляксеевіч Умаў (1846—1915) — рускі фізік, філосаф.
* Вячаслаў Міхайлавіч Шырокаў (1929—1994) — вучоны-гідролаг.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Ульянаўскай вобласці

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1648 годзе
Аб’ектна-арыентаванае праграмаванне

**Аб’ектна-арыентаванае праграмаванне** (ААП) — метадалогія праграмавання, заснаваная на прадстаўленні праграмы ў выглядзе сукупнасці аб’ектаў, кожны з якіх з’яўляецца асобнікам (экзэмплярам) пэўнага класа, а класы арганізаваны іерархічна.

Аб’ектна-арыентаванае праграмаванне выкарыстоўвае ў якасці базавых элементаў аб’екты, а не алгарытмы.

Структураванне праграмы здзяйсняецца разбіваннем яе на спецыяльныя модулі, якія аб’ядноўваюць даныя і працэдуры іх апрацоўкі. Аб’ектна-арыентаванае праграмаванне базіруецца на паняцці абстрактных тыпаў даных. Любы доступ да іх можа быць атрыманы толькі шляхам выкарыстання модуля.

## Літаратура 
* *Савіцкі М.* Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы: / Мікола Савіцкі. — Мн.: Энцыклопедыкс, 2009. — ISBN 978-985-6742-83-8

Катэгорыя:Парадыгмы праграмавання
Калдуны

**Калдуны́** — клёцкі, начыненыя мясным або іншым фаршам. Нацыянальная страва беларускай кухні.

## Этымалогія 
У заходнеславянскіх мовах словам «калдун» абазначаюцца вантробы, бруха, трыбух. У такім значэнні яно пазычана з нямецкай мовы ( з XIV ст., ), куды ў сваю чаргу трапіла з лацінскай мовы (сярэднелацінскае *caldūna* з народнай латыні **caldumen)*. У лацінскае мове гэтае слова азначае «цёплыя яшчэ вантробы забітых жывёл» ( — «цёплы»).

Слова калдуны ў значэнні «галушкі з мясам» распаўсюджана ў беларускіх гаворках і на захадзе, і на ўсходзе, што ў большай меры нагадвае беларускую інавацыю. Магчыма, першапачаткова «адвараныя трыбухі» спачатку ператварыліся ў «варэнікі, піражкі з трыбухой», а пасля і ў проста «варэнікі з мясам».

У польскай мове слова *kołdun*, якое абазначае разнавіднасць піражка, фаршыраванага сырым мясам, пашырана ў . Польскае слова і літоўскае слова () з тым жа значэннем, відаць, запазычаны з беларускай мовы.

## Гатаванне 
Самае простае цеста для калдуноў замешваюць з мукі на цеплаватай вадзе з дадаткам солі, могуць дадаваць яйкі, алей і нават соду. Кажуць, што сапраўднае цеста на калдуны трэба замешваць не на вадзе, а на цыбульным соку. Цеста мусіць быць мяккім, эластычным, добра цягнуцца, каб ягоныя кавалкі можна было лёгка раскатваць і склейваць. Як след вымешанае цеста належыць загарнуць у анучку і пакінуць на нейкі час у холадзе.

Начынкі на калдуны былі вельмі разнастайнымі, бо калдуны маглі быць як асноўнай стравай, так і дэсертам. Калісьці самымі папулярнымі былі калдуны з тварагом, былі таксама з мяснымі, рыбнымі і садавіной (з сушанымі вішнямі, слівамі або чарніцамі) начынкамі. Начынка мусіць быць ані занадта цвёрдай, ані занадта глейкай, найлепш, калі з яе добра фармуюцца невялікія галкі. У залежнасці ад начынкі адрозніваюць калдуны *палескія* — з начыкай з варанай рыбы і крутых яек, *віленскія* — з шынкай і грыбамі, *рускія* — з тварагом або варанай бульбай, і інш.

## Спажыванне 
Калдуны можна варыць, запякаць, смажыць на патэльні, блясе або ў фрыцюры. Варыць найлепш у пляскатым шырокім рондальку, на малым агні, у вялікай колькасці добра пасоленай вады, каля 5 хвілін ад моманту ўсплывання калдуноў на паверхню. Некаторыя гатункі калдуноў лепей смажыць (палескія).

Соус або падліўка, якія належыць падаваць да калдуноў, залежаць ад начынкі. Да *віленскіх* пасуе топленае масла або сала, да *рускіх* — густая кіслая смятана, да *грубых* — пасераваная цыбуля, да *татарскіх* — булёнам, у якім варыліся, або смятана ці таплёнае масла, да *далікатных* — узбітыя вяршкі з цынамонам або садавінны сіроп.

## Сучаснасць 
Пазней калдунамі сталі зваць дранікі з начынкай (*з душамі*), наогул цяпер калдуны выціснутыя ў Беларусі з ужытку пельменямі. Літоўцы таксама лічаць калдуны сваёй нацыянальнай стравай і ў іх налажана прамысловая вытворчасць калдуноў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дамплінгі
Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Літоўская кухня
Катэгорыя:Стравы з бульбы
Магілёўскія паўстанні (1606—1610)

.]]
**Магілёўскія паўстанні 1606—1610** — выступленні мяшчан Магілёва супраць гарадской рады ў 1606—1610. Падзеі мелі амаль 20-гадовую перадгісторыю незадаволенасці мяшчан злоўжываннямі і хабарніцтвам магістрата.

Першае магілёўскае паўстанне пачалося 20 чэрвеня 1606 пад кіраўніцтвам саладоўніка Стахора Мітковіча. Пасля ўварвання мяшчан у ратушу (15 ліпеня 1606) старая рада была разагнаная і выбраная новая, у складзе якой былі пераважна незаможныя рамеснікі. Новая рада кіравала Магілёвам больш за 2 гады, асаблівую ўвагу звяртаючы на інтарэсы гарадскіх нізоў. Аднак у новай радзе паступова і з дапамогаю ўладаў Рэчы Паспалітай утварыўся раскол, і ў жніўні 1608 частка рады падпісала «ўгодлівы ліст», паводле якога ўлада ў горадзе вярталася да старой рады. Кіраўнік радыкальнага крыла новай рады Хадко Багдановіч быў засуджаны на смерць.

Дзейнасць адноўленага старога магістрату выклікала неаднаразовыя новыя выступленні. Найбольш буйное адбылося ў 1610, калі гарадскія нізы спрабавалі ўзняць узброенае паўстанне, але яно было задушана войскам, а 5 кіраўнікоў былі пакараны смерцю на Іллінскай горцы.

У далейшым, выступленні мяшчан адбываліся таксама ў 1636 і 1638 гадах.

## Літаратура 
* Караткевіч, В. Б. Магілёў / В. Б. Караткевіч, Т. І. Чарняўская //  — С. 44—50.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Магілёва
Катэгорыя:Канфлікты 1606 года
Катэгорыя:Канфлікты 1607 года
Катэгорыя:Канфлікты 1608 года
Катэгорыя:Канфлікты 1609 года
Катэгорыя:Канфлікты 1610 года
Катэгорыя:1606 год у Еўропе
Катэгорыя:1607 год у Еўропе
Катэгорыя:1608 год у Еўропе
Катэгорыя:1609 год у Еўропе
Катэгорыя:1610 год у Еўропе
Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Магілёве
Катэгорыя:Паўстанні ў Вялікім Княстве Літоўскім
Эдуард Джабеевіч Какойты

{{Дзяржаўны дзеяч
 |імя      = Эдуард Джабеевіч Какойты
 |арыгінал імя = 
 |выява          = Kokojty detail.jpg
 |шырыня           = 200px
 |пасада            = Прэзідэнт Рэспублікі Паўднёвая Асеція
 |парадак          = 2
 |сцяг             = Flag of South Ossetia.svg
 |сцяг2            = National Emblem of the Republic of South Ossetia.svg
 |перыядпачатак     = 18 снежня 2001
 |перыядканец      = 10 снежня 2011
 |папярэднік   = Людвіг Аляксеевіч Чыбіраў
 |пераемнік         = Вадзім Уладзіміравіч Броўцаў (в. а.) Леанід Харытонавіч Цібілаў
| пасада_2        = В. а. прэм'ер-міністра Рэспублікі Паўднёвая Асеція
| сцяг_2             = Flag of South Ossetia.svg
| перыядпачатак_2     = 14 жніўня 2003
| перыядканец_2      = 17 верасня 2003
| папярэднік_2   = Герасім Георгіевіч Хугаеў
| пераемнік_2         = Ігар Віктаравіч Санакоеў
 |партыя           = Паўднёва-Асецінская Рэспубліканская палітычная партыя «Адзінства»
 |адукацыя      = Паўднёва-Асецінскі педагагічны інстытут
 |прафесія        = Настаўнік фізкультуры
 |веравызнанне      = праваслаўе
 |дзеці             = трое
 |узнагароды          =
{ style="background: transparent"
 
 
}
}}
**Эдуа́рд Джабе́евіч КАКО́ЙТЫ** (асец. *Кокойты Джабейы фырт Эдуард*) — прэзідэнт Рэспубліка Паўднёвая Асеція, прарасійскі палітык, які імкнецца аб’яднаць Паўночную і Паўднёвую Асецію ў межах Расійскай Федэрацыі.

Нарадзіўся 31 кастрычніка 1964 года ў г. Цхінвалі. Скончыў сярэднюю школу № 5. Працаваў электраманцёрам у аддзяленні сувязі. У 1980 г. стаў чэмпіёнам Грузінскай ССР па вольнай барацьбе; майстар спорту. У 1983—1985 гг. праходзіў тэрміновую службу ў шэрагах Узброеных сіл СССР. Паступіў у Паўднёва-Асецінскі педагагічны інстытут, які скончыў у 1988 па спецыяльнасці «Выкладчык фізічнай культуры». У інстытуце быў абраны сакратаром камітэта камсамола, пасля чаго працаваў у камсамольскіх структурах. Падчас падзей грузінска-асецінскага супрацьстаяння (1990—1991) стварыў і ўзначаліў баявы атрад, які ваяваў супраць грузінскага войска. З 1990 па 1993 гг. — дэпутат Парламента РПА. У лютым 1997 года ўказам першага прэзідэнта РПА Людвіга Чыбірава быў прызначаны гандлёвым прадстаўніком РПА ў Расійскай Федэрацыі. Працаваў памочнікам дэпутата Дзярждумы Расійскай Федэрацыі ад Паўночнай Асеціі А А. Чэхоева. У выніку прэзідэнцкіх выбараў у лістападзе-снежні 2001 года стаў прэзідэнтам Паўднёвай Асеціі, перамогшы ў другім туры (53 % галасоў). У 2006 годзе пераабраны на другі тэрмін.

Жанаты, мае трох сыноў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэзідэнты Паўднёвай Асеціі
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Суворава II ступені, ПМР
Лідзея

**Лідзе́я**, Ліда, Лідзейка — рака ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці, левы прыток р. Дзітвы (басейн Нёман. Даўжыня 31 км. Вадазбор 167 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,2 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,9 ‰.

## Назва 
Назва Ліда (Лідзея) балцкага паходжання. У асяроддзі літоўскамоўных аўтахтонаў засведчана ў форме *Lydà*.

Гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва *Lyduvà* (паміж Шаўляем і Юрбаркасам), таксама **Lyd-upis, *Lydeika* (аднаўляецца з адпаведных мікратапонімаў), назва латвійскага возера *Līdeksne*, на Павоччы тапонім Лідзія (прыток ракі Угры). Далейшыя адпаведнікі — літоўскія гідронімы тыпу *Lieda, Liedas, Liedis*.

Гідранімічны корань *Lyd-* з шэрагу **lied- : *lyd- : laid-*, ён роднасны балцкаму **laidas* «склізкі, ліпкі, гладкі», ад якога і прускае *laydis* «гліна» (мокрая, вільготная, ліпкая). Далей да індаеўрапейскага *(*s)leidh-* «склізкі», ад карацейшага **lei-* «склізкі, гладкі».

Назвы такога тыпу — архаічныя, яны характарызавалі паверхню рачнога дна (магчыма, і паверхню берагоў). Процілеглае значэнне ў гідронімаў тыпу Крупела (балцк. *Krup-el-*), ад *krupus* «шурпаты, бугрысты (пра паверхню)», г.зн. рака з няроўным, ямістым дном.

Тыпалагічныя адпаведнікі — гідронімы на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы тыпу «Гладкаўка», «Гладзенка», «Гладкі», якія могуць быць скалькаваныя з папярэдніх ім балцкіх назваў, у тым ліку шэрагу **lied- : *lyd- : laid-*.

Значэнне назвы ракі Ліда можна перадаць як «Гладкая (дном)».

## Гідраграфія 
Пачынаецца каля в. Верх-Ліда, упадае ў Дзітву за 1 км на ўсход ад в. Даржы. Даліна ад вытоку да Лайкоўшчыны выразная, шырыня яе 1—2 км. Пойма перарывістая (шырыня ў асноўным 0,5—0,8 км), ніжэй в. Навапрудцы і да вусця парэзана меліярацыйнымі каналамі.

Рэчышча на працягу 20 км каналізаванае: ад вытоку да сажалкі (пл. 0,6 км²) у г. Ліда (6 км) і ад в. Навіцкія да вусця (14 км); яго шырыня 6—12 м. Берагі спадзістыя.

Асноўныя прытокі: Нарва, Астраўлянка.

## На рацэ 
На рацэ стаіць горад Ліда. Пры ўпадзенні ў Лідзею ракі Каменкі быў збудаваны Лідскі замак.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Дзітвы
Катэгорыя:Рэкі Лідскага раёна
Катэгорыя:Геаграфія Ліды
Беларуская Савецкая Энцыклапедыя

**Белару́ская Саве́цкая Энцыклапе́дыя** (**БелСЭ**) — універсальная энцыклапедыя на беларускай мове ў 12-ці тамах, выдадзеная ў Мінску (1969—1975) выдавецтвам «Беларуская савецкая энцыклапедыя». Першая беларускамоўная энцыклапедыя.

Энцыклапедыя з’яўляецца калектыўнай працай больш за 5 тысяч аўтараў, у ліку якіх 125 акадэмікаў і членаў-карэспандэнтаў АН БССР, АН СССР і галіновых акадэмій навук, 544 дактары навук і прафесары, 1650 кандыдатаў навук. Больш за 85 % аўтараў жылі і працавалі ў БССР.

Адзінаццаць тамоў утрымліваюць уласна артыкулы энцыклапедыі і дадатак (у 11-м томе), 12-ы том — тэматычны, прысвечаны БССР. Агульная колькасць артыкулаў — 34409, каля 40 % прысвечаны беларускай тэматыцы. З агульнай колькасці больш за 6 тысяч артыкулаў прысвечаны гісторыі, каля 10 тысяч — прыродазнаўчым навукам (у тым ліку, матэматыцы), каля 6,7 тысяч — геаграфіі, каля 6,8 тысяч — культуры, біяграфічных артыкулаў больш за 7 тысяч.

У 12-ці тамах змешчана 112 уклеяк каляровага друку (1554 ілюстрацыі, 172 карты), 215 чорна-белых уклеек (3002 ілюстрацыі), каля 8 тысяч ілюстрацый і 500 карт у тэксце.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Універсальныя энцыклапедыі
Катэгорыя:Беларускія энцыклапедыі
Катэгорыя:Энцыклапедыі СССР
Катэгорыя:Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Новая набожнасць

**Новая набожнасць** () — рух духоўнай адновы ў каталіцтве ў канцы XIV-пачатку XVI стагоддзя.
Гэты рух бярэ свой пачатак у манаскіх дамах Паўночнай Еўропы ў канцы XIV стагоддзя, разам з пачаткам росквіту гуманізму ў Італіі, і меў за мэту духоўнае адраджэнне.

Найбольш славуты прадстаўнік «devotio moderna» — Герт Гротэ. У 1374 годзе ён радыкальна змяняе сваё жыццё, прысвячаючы яго практыкаванню пабожнасці, служачы Богу і чалавеку. Пажадаў стварыць супольнасць пабожнасці, накшталт манахаў, якая б не складала пры гэтым манаскіх шлюбаў. Сцвярджаў пры гэтым, што рэлігія палягае ў тым, каб ушаноўваць і любіць Бога, а не ў тым, каб складаць спецыяльныя шлюбы.
З цягам часу, вакол паплечніка Герта Гротэ — святара Флорэнса Радэвійнса сфарміравалася супольнасць мужчын, якая складалася са святароў і свецкіх, якіх пачалі называць «Братамі супольнага жыцця». Браты маліліся, чыталі духоўныя творы і займаліся фізічнай працай.

Пасля смерці Гротэ кіраўніком руху стаў Радэвійнс. З гэтага часу рух пачаў называцца «devotio moderna».

У 1387 годзе быў закладзены кляштар у Нідэрландах, дзе члены руху прынялі аўгусцінскі манаскі статут. Папа Рымскі Баніфацый ІХ зацвердзіў у 1395 годзе канстытуцыю руху. Распаўсюджванне руху ў Нідэрландах прывяло да стварэння кангрэгацыі Віндэшэйм. Гэтая кангрэгацыя, апрача ўсяго іншага, займалася адукацыяй. Каб утрымліваць сваю супольнасць, яе члены перапісвалі кнігі, аздаблялі іх, пазней заняліся кнігадрукаваннем.
Для «devotio moderna» характэрны метад простай і даступнай для кожнага малітвы, прага хрысціянскай дасканаласці, поўнага з’яднання з Богам праз давер да волі Бога. Рух спалучаў у сабе элементы схаластыкі і гуманізму.

Найбольш вядомым выражэннем «devotio moderna» з’яўляецца кніга Фамы Кемпійскага (каля 1380—1471) «*Аб прыпадабненні да Хрыста*» («*De imitatione Christi*»). У гэтым творы, які абапіраецца на Біблію, паказаны шлях пошуку хрысціянскай дасканаласці. Кніга шмат разоў перавыдавалася ў розныя часы і на розных мовах.
Рух «devotio moderna» быў распаўсюджаны ў Германіі, Швейцарыі, Францыі і іншых еўрапейскіх землях.

## Спасылкі 
* Энцыклапедыя «Кругасвет»

Катэгорыя:Гісторыя хрысціянства
Катэгорыя:Культура Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Гуманізм
Катэгорыя:Паўночнае Адраджэнне
Нямецкая Вікіпедыя

**Нямецкая Вікіпедыя** (), раздзел Вікіпедыі на нямецкай мове. Другая па часе стварэння (16 сакавіка 2001) пасля англійскай Вікіпедыі. 

Пры напісанні артыкулаў выкарыстоўваецца стандартная нямецкая мова, для дыялектаў створаны асобныя раздзелы Вікіпедыі: алеманскі (:als:), ніжненямецкі (:nds:), люксембургскі (:lb:), пенсільванскі нямецкі (:pdc:), рыпуарскі (:ksh:), баварскі (:bar:).

19 лістапада 2016 года быў напісаны 2 000 000 артыкул, пра мінерал Міхенэліт.

Асаблівасць нямецкай Вікіпедыі — арыентацыя на якасць артыкулаў. Сярэдні памер артыкула перавышае 3000 байтаў або 430 слоў. Добра развітая сістэма ўзнагарод для высокаякасных артыкулаў. 

Шырокая прапаганда Вікіпедыі ў нямецкамоўных краінах спрыяе таму, што вялікая колькасць правак робіцца ананімамі. Адпаведна, у нямецкім раздзеле адносна многа ў параўнанні з іншымі Вікіпедыямі артыкулаў маюць абарону ад правак незарэгістраваных ці нядаўна зарэгістраваных удзельнікаў. 

Катэгорыя:Вікіпедыя
Вікіпедыя
Вікіпедыя
Французская Вікіпедыя

**Французская Вікіпедыя** — раздзел Вікіпедыі на французскай мове.

Французская Вікіпедыя адкрыта ў сакавіку 2001 года. Гэта пяты паводле колькасці артыкулаў моўны раздзел Вікіпедыі (пасля англійскай, нідэрландскай, нямецкай і шведскай). 28 мая 2007 года іх колькасць перавысіла паўмільёна, а 21 верасня 2010 года раздзел пераадолеў адзнаку ў 1 мільён артыкулаў. Раздзел з'яўляецца трэцім паводле агульнай колькасці правак і колькасці правак штодзень.

Акрамя Францыі і яе заморскіх тэрыторый у Ціхім, Атлантычным і Індыйскім акіянах і Французскай Гвіяне, значная колькасць ўдзельнікаў жыве ў такіх традыцыйна франкамоўных дзяржавах, як Канада, Бельгія, Швейцарыя, Марока, а таксама ў некалькіх былых французскіх калоніях у Афрыцы.

## Статыстыка 
Станам на    года французскі раздзел Вікіпедыі складаецца з  . Зарэгістравана  , з якіх  здзейснілі што-небудзь за апошнія 30 дзён, а   маюць статус адміністратара. Агульная колькасць правак склала 

## Спасылкі 
* Галоўная старонка Французскай Вікіпедыі

Катэгорыя:Вікіпедыя
Катэгорыя:Раманскія Вікіпедыі
SQL

**SQL** (*эс-кью-эл*,  — структураваная мова запытаў) — мова запытаў да рэляцыйных баз даных, створаная ў пачатку 1970-х гадоў у адпаведнасці з рэляцыйнай мадэллю Эдгара Кода. Нягледзячы на тое, што мова SQL не адпавядае цалкам рэляцыйнай мадэлі Кода, яна стала найбольш папулярнай мовай баз даных.

Стандарт мовы SQL быў зацверджаны амерыканскім камітэтам ANSI ў 1986 годзе і міжнародным камітэтам ISO ў 1987 годзе. З тых часоў стандарт пераглядаўся некалькі разоў, каб дадаць больш функцый і пашырэнняў. Нягледзячы на існаванне стандарта, існуючыя рэалізацыі не адпавядаюць яму у поўнай меры, і большасць праграм, напісаных на SQL, патрабуе змен пры пераносе ў іншыя сістэмы кіравання базамі даных.

## Структура 
Мова SQL складаецца з 3-ох асноўных частак:

* **DDL** (*Data Definition Language, Мова Азначэння Даных*)
* **DML** (*Data Manipulation Language, Мова Апрацоўкі Даных*)
* **DCL** (*Data Control Language, Мова Кіравання Данымі*)

## Стандарты 
Стандарт SQL прайшоў праз некалькі рэвізій:

## Версіі мовы 
Першы міжнародны стандарт мовы — **SQL1** — быў прыняты ў 1989 годзе (таму яго часам называюць **SQL-89**). Гэтаму стандарту сёння адпавядае абсалютная большасць рэляцыйных сістэм кіравання базамі даных. Другі стандарт з’явіўся ў 1992 годзе (**SQL2** ці **SQL-92**). Большасць адрозненняў ад першага ў ім выражалася колькаснымі параметрамі. У 1999 годзе на свет з’явілася 3-я версія стандарту **SQL3**. Яго адрозненні ад другога заключаюцца ўжо не толькі ў «колькасных», але і ў «якасных» параметрах.

## Гл. таксама 
* Сістэма кіравання базамі даных

## Літаратура 
* *Baronas R.* Duomenų bazių valdymo sistemos. — Vilnius: TEV, 2005. (літ.)

Катэгорыя:Мовы праграмавання
(2170) Беларусь

**Белару́сь** — малая планета № 2170.

Сярэдні дыяметр — 6 км, сярэдняя адлегласць ад Сонца прыкладна 2,4 астранамічных адзінкі, перыяд абарачэння — 3,7 года.

Адкрыта ў 1971 годзе ў Крымскай астрафізічнай абсерваторыі. Названа ў гонар Беларусі.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1971 годзе
(3232) Брэст

**Брэст** — малая планета № 3232. Сярэдні дыяметр — 16 км, сярэдняя адлегласць ад Сонца — 3 астранамічных адзінкі, перыяд абарачэння — 5,2 года.

Адкрыта ў 1974 у Крымскай астрафізічнай абсерваторыі. Названа ў гонар Брэсцкай крэпасці і яе абаронцаў.

## Крыніцы 
Б
(3012) Мінск

**(3012) Мінск** () — астэроід знешняй часткі галоўнага пояса, які быў адкрыты 27 жніўня 1979 савецкім астраномам Мікалаем Чарных у Крымскай астрафізічнай абсерваторыі і названы ў гонар горада Мінска.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1979 годзе
Катэгорыя:Астэроіды
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Мінска
Крытычная тэмпература

**Крыты́чная тэмперату́ра** — тэмпература, пры якой шчыльнасць і ціск насычанай пары становяцца максімальнымі, а шчыльнасць вадкасці, якая знаходзіцца ў дынамічнай раўнавазе з парай, становіцца мінімальнай.

Пры тэмпературы, вышэйшай за крытычную тэмпературу газа, яго немагчыма скандэнсаваць ні пры якім ціску.

Крытычная тэмпература была адкрыта Дз. І. Мендзялеевым у 1861. Калі ён даследаваў залежнасць паверхневага нацяжэння вадкасці ад тэмпературы, ён выявіў, што існуе такая тэмпература, пры якой знікаюць меніск вадкасці і розніца паміж вадкасцю і яе насычанай парай. Гэту тэмпературу Дз. І. Мендзялееў назваў «абсалютным пунктам кіпення».

## Гл. таксама 
* Тэмпература Кюры
* Тэмпература Нееля

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Астранамічная адзінка

**Астранамі́чная адзі́нка** (**а.&nbsp;а.**) — адзінка адлегласці, ужываная ў кантэксце адлегласцяў у Сонечнай сістэме, і ў зорных сістэмах наогул. За эталон астранамічнай адзінкі прыймаецца сярэдняя геліяцэнтрычная адлегласць Зямлі, роўная вялікай паўвосі зямной арбіты (***a0***).

Паводле сучасных даных, астранамічная адзінка роўная:

***a0*** = **1 а.а.** = **~149,6 × 106 км**

Гэтай велічыні адпавядае сонечны паралакс ***p☉*** = **8",794**.

Гэтая лічба не з’яўляецца дакладнай, але ёю карыстаюцца для большасці астранамічных задач. Больш фармальна дакладная лічба, 149.597.870±10 км, была прынятая XVI з’ездам Міжнароднага астранамічнага саюза (1976), і з’яўлялася ўдакладненнем папярэдняй лічбы 149.600.000 км, вымеранай радыёлакацыяй у 1961—1963 у СССР, ЗША і Вялікабрытаніі, і прынятай на XII з’ездзе Міжнароднага астранамічнага саюза (1964). Да гэтага карысталіся велічынёй 149,5 × 106 км.

Адлегласць у 1 астранамічную адзінку святло праходзіць за 499с, і гэты інтэрвал часу называюць **светлавой адзінкай** або **светлавой астранамічнай адзінкай**.

Непасрэднае вымярэнне велічыні астранамічнай адзінкі радыёлакацыйным метадам, так, як для планет, не з’яўляецца магчымым, бо невядома, ад якога слою Сонца адбіваецца сігнал. Таму, замест гэтага, яе вымяраюць радыёлакацыяй ніжніх планет каля іх ніжняга злучэння з наступнымі пералічэннямі.

## Гл. таксама 
* Парсек
* Светлавы год
* Пастаянная Гаўса

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння адлегласці
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння ў астраноміі
Катэгорыя:Нябесная механіка
Арызона

**Арызона** () — штат на паўднёвым захадзе ЗША. Штат размешчаны на пустынных плато ўнутранай часткі ЗША. Мяжуе са штатамі Нью-Мексіка, Юта, Невада і Каліфорнія. Выходзіць да дзяржаўнай мяжы з Мексікай.

Адміністрацыйны цэнтр Фінікс. Буйныя гарады: Тусан, Меса, Гілберт, Глендэйл.

## Гісторыя 
14 лютага 1912 года Арызона стала 48-м штатам ЗША.

## Геаграфія 
* Арызонскі кратар
* Вялікі Каньён
* Даліна манументаў

Image:Grand_Canyon_Hopi_Point_with_rainbow_2013.jpg
Image:Old Depot, Flagstaff AZ.jpg
Image:Sedona Arizona-27527-4.jpg

## Літаратура 
* 

Арызона
Паўночная Караліна

**Паўночная Караліна** () — штат на ўсходзе ЗША.

## Геаграфія 
thumb|right|300px|Карта штата Паўночная Караліна
Штат знаходзіцца на ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна. Мяжуе са штатамі Вірджынія, Тэнэсі, Джорджыя, Паўднёвая Караліна,.

Сталіца штата — горад Ролі. Буйныя гарады — Шарлат, Грынсбара, Дарэм.

## Гісторыя 
21 лістапада 1789 года Паўночная Караліна ўвайшла ў склад ЗША і стала 12-м штатам

## Вядомыя асобы 
* Тэлоніус Монк
* Торы Эймас
* Ава Гарднер
* Н. Сімон (1933—2003) — амерыканская спявачка, піяністка, кампазітар, аранжыроўшчыца

## Судовая сістэма 
Судовую сістэму штата Паўночная Караліна можна згрупаваць у два падраздзяленні: апеляцыйнае аддзяленне і судовае аддзяленне. Апеляцыйнае аддзяленне складаецца з Вярхоўнага суда і Апеляцыйнага суда, у той час як судовае аддзяленне складаецца з Вышэйшага, Раённага, Дзелавога, Малога судоў і Суда па аднаўленню.

Вярхоўны суд Паўночнай Караліны з’яўляецца найвышэйшым судом штата, і яго рашэнні па пытаннях права штата не падлягаюць апеляцыі. У яго склад уваходзяць галоўны суддзя, які таксама з’яўляецца кіраўніком судовай улады, і шэсць памочнікаў суддзі. Тэрмін паўнамоцтваў кожнага суддзі складае восем гадоў. У Вярхоўным судзе няма прысяжных, і ён не вызначае фактаў, але ён ўлічвае, ці была памылка дапушчана пры судовым разглядзе або пры судовым тлумачэнні закона.

Суды Паўночнай Караліны фінансуюцца з дзяржаўнага бюджэту. У 2019 годзе на фінансаванне судовай сістэмы штата было выдаткавана 553 262 714$. Гэта на 4,34 % больш, чым у 2018 годзе.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Штаты ЗША
Знак аховы аўтарскага права

right|150px
**©, Знак аховы аўтарскага права, «знак капірайта»**, умоўны знак, які складаецца з лацінскай літары «C» унутры суцэльнай акружыны, спалучанай з імем (назвай) уласніка аўтарскага права і году першага выпуску твору ў свет, і выкарыстоўваецца для абвяшчэння ўласнікам аўтарскага права пра свае выключныя маёмасныя правы.

Такі знак, наогул, з'яўляецца ўмоўнай нормай, уведзенай некалі дзеля пераадолення фармальнасцяў, устаноўленых заканадаўствам аб аўтарскім праве розных краін, і выкарыстанне яго, само па сабе, не з'яўляецца вырашальным або паўсюдна абавязковым, з пункту гледжання развязання праўных пытанняў.

## Літаратура 
* Лосев. [Авторское право в Беларуси]. — Мн, 2000. С. 50—51.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Аўтарскае права
Катэгорыя:Сімвалы
Катэгорыя:Пісьменнасць