Посткаланіялізм

**Посткаланіялізм**, **посткаланіяльная тэорыя** — кірунак мыслення ў філасофіі, тэалогіі, паліталогіі, гісторыі і літаратуры, пачынаючы з 2-й паловы XX ст., нацэлены на разуменне наступстваў каланіяльнага панавання. Як ідэалагічная плынь, посткаланіялізм займаецца вывучэннем ідэнтычнасці, культуры і літаратуры — у сэнсе культурнага канфлікту паміж былымі або цяперашнімі калоніямі і краінамі-каланізатарамі.

## Тэарэтычныя асновы 
Каланіялізм быў прадстаўлены як «працяг цывілізацыі», які ідэалагічна апраўдваў самапрыпісваную расавую і культурную перавагу заходняга свету над незаходнім. Гэтая канцэпцыя была падтрымана Жазефам Эрнестам Рэнанам у *La Réforme intellectuelle et morale* (1871), паводле якога імперскае панаванне, уплывае на інтэлектуальную і маральную трансфармацыю народаў з ніжэйшымі культурамі. Паводле яго, такая богам вызначаная натуральная гармонія паміж чалавечымі расамі свету была б магчымай, бо кожнаму была прызначана культурная ідэнтычнасць, сацыяльнае месца і эканамічная роля ў імперскай калоніі.

З сярэдзіны да канца XIX стагоддзя гэта тэорыя апраўдвала каланізацыю, асабліва Далёкага Усходу і Афрыкі. Бельгія, Вялікабрытанія, Францыя і Германія прасоўвалі тэорыі нацыянальнай перавагі, якія апраўдвалі каланіялізм як асветніцтва неадукаваных народаў. Такім чынам, *la mission civilisatrice* («цывілізацыйная місія») Французскай імперыі меркавала, што некаторыя расы і культуры маюць больш высокую мэту ў жыцці, у выніку больш магутныя, больш развітыя і больш цывілізаваныя расы маюць права каланізаваць іншыя.

Посткаланіяльная тэорыя разглядае культурныя аспекты, якія сфарміраваліся ў выніку еўрапейскай каланізацыі. Эпоха каланізацыі спарадзіла спецыфічнае самавызначэнне як каланізатараў, так і каланізаваных. Каланізатары стварылі свой вобраз асветнікаў і правых. Амерыканскія аўтары ўжываюць паняцце «крытычная беласць» (). З іншага боку, у каланізаваных развіваецца каланіяльны менталітэт і потым культурнае нізкапаклонства адносіна культуры краіны-заваёўніка, што навязвае каланізаванай нацыі сваю месіянскую культураносную функцыю. Дэкаланізаваныя людзі развіваюць посткаланіяльную ідэнтычнасць, якая заснавана на культурных узаемадзеяннях паміж рознымі ідэнтычнасцямі (культурнай, нацыянальнай, этнічнай, а таксама гендарнай і класавай), якім каланіяльнае грамадства надае розную ступень сацыяльнай улады.

На думку індыйскага акадэміка Джаідэпа Сарангі, адна з глыбокіх практык посткаланіяльнага дыскурсу — праслаўленне «тутэйшага». Аргументуючы ідэю пазначэння мяжы/перыферыі (далітаў), у прадмове да сваёй кнігі *«Уяўленне посткаланіялізму англійскай мовай: новыя арыентацыі»* ён спасылаецца на маары і абарыгенаў.

Неакаляніяльны дыскурс геапалітычнай аднастайнасці пераносіць дэкалянізаваныя народы, іх культуры і краіны ва ўяўнае месца, так званы «Трэці свет», празмерна шырокае паняцце, якое звычайна ўключае кантыненты і моры, як то Афрыку, Азію, Лацінскую Амерыку і Акіянію. Посткаланіяльная крытыка аналізуе самаапраўдвальны дыскурс неакаланіялізму і функцыі (філасофскія і палітычныя) яго празмерна шырокіх паняццяў, каб вызначыць фактычную і культурную недакладнасць аднародных паняццяў, такіх як «арабы», «першы свет», «хрысціянскі свет» — фактычна гэтыя паняцці ўключаюць неаднародныя народы, культуры і геаграфію.

## Посткаланіялізм у розных краінах 
Тэорыі посткаланіялізму распаўсюджаны ў краінах, якія былі ў залежнасці ад еўрапейскіх дзяржаў, асабліва Вялікабрытаніі, Францыі і Іспаніі.

### Блізкі Усход 
Посткаланіяльная блізкаўсходняя літаратура даследуе і аналізуе заходнія дыскурсы пра фарміраванне ідэнтычнасці, існаванне і супярэчлівы характар посткаланіяльнай нацыянальнай ідэнтычнасці сярод народаў сучаснага Блізкага Усходу. Незалежнасць і канец каланіялізму не паклалі канец сацыяльнай фрагментацыі і войнам (грамадзянскім і міжнародным) на Блізкім Усходзе. У *«Пошуках арабскай дэмакратыі: дыскурсы і контрдыскурсы»* (2004) Ларбі Садзік сцвярджае, што праблемы нацыянальнай ідэнтычнасці на Блізкім Усходзе ёсць вынікам арыенталісцкай абыякавасці еўрапейскіх імперый. Калі яны вызначалі палітычныя межы сваіх калоній, то ігнаравалі мясцовую гісторыю, а таксама геаграфічныя і племянныя межы, якіх трымаліся тубыльцы.

### Азія 
У 1924 годзе Нгуен Ай Куок (ён жа Хо Шы Мін) напісаў першы крытычны тэкст супраць французскай каланізацыі: *Le Procès de la Colonization française* («Французская каланізацыя пад судом»). Трын Мінь-ха развівае наватарскія тэорыі посткаланіялізму рознымі сродкамі выўялення — у літаратуры, фільмах, яна найбольш вядомая дакументальным фільмам *Reassemblage* (1982), у якім спрабуе дэканструяваць антрапалогію як «заходную мужчынскую гегеманічную ідэалогію».

### Афрыка 
Кенійскі пісьменнік  напісаў *«Не плач, дзіця»* (1964), першы посткаланіяльны раман пра ўсходнеафрыканскі досвед каланіяльнага імперыялізму; а таксама «*Дэкаланізацыя розуму: палітыка мовы ў афрыканскай літаратуры*» (1986). У «*Паміж ракой*» (1965), палітычным фонам якога было паўстанне Мау-Мау (1952—1960), ён закранае посткаланіяльныя праблемы афрыканскіх рэлігійных культур і наступствы навязвання хрысціянства і чужой культуры Кенія і большасці іншых краёў Афрыкі.

### Усходняя Еўропа 
Падзелы Рэчы Паспалітай (1772—1794) і акупацыя краін Усходняй Еўропы Савецкім Саюзам пасля Другой сусветнай вайны былі формамі «белага» каланіялізму, які працяглы час ігнараваўся посткаланіяльнымі тэарэтыкамі. Панаванне еўрапейскіх імперый (Прускай, Аўстрыйскай, Расійскай, а пазней і Савецкай) над суседнімі тэрыторыямі (Беларусь, Украіна, Балгарыя, Чэхаславакія, Венгрыя, Літва, Малдова, Польшча, Румынія), якое заключалася ў войнах і анексіі, эксплуатацыі людскіх і прыродных рэсурсаў, знішчэнні культуры і спробах дактрынацыі мясцовага насельніцтва, шмат у чым нагадвала заваяванне заходнееўрапейскімі дзяржавамі заморскіх тэрыторый, нягледзячы на такія фактары, як геаграфічная блізкасць і адсутнасць расавых адрозненняў.

Посткаланіяльныя даследаванні ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе адкрыліся фундаментальнай кнігай Эвы М. Томпсан «*Імперскія веды: руская літаратура і каланіялізм*» (2000), за ёю следам былі працы Аляксандра Фюта, Ханны Госк, Віялеты Келертас, Дароты Каладзейчык, Януша Корэка, Дарыюша Скурчэўскага, Багдана Штэфанэску і Томаша Зарыцкага.

### Украіна 
Пасля скасавання СССР з’явіліся даследаванні постымперскай сітуацыі ў былых савецкіх рэспубліках. Даследаванням посткаланіяльнай сітуацыі ў постсавецкіх дзяржавах прысвечаны навуковы часопіс .

Посткаланіяльныя падыходы да аналізу ўкраінскай культуры ўжывалі заходнія (пераважна дыяспарныя) і ўкраінскія навукоўцы. У прыватнасці,  вывучала культурную спадчыну каланіялізму ва Украіне . Посткаланіяльнае прачытанне ўкраінскіх літаратурных тэкстаў правялі літаратуразнаўцы  і , а таксама філосаф . Ва Украіне Аксана Забужка і  напісалі творы, прысвечаныя посткаланіяльным асаблівасцям сучаснага ўкраінскага грамадства. Раман Аксаны Забужка «Палявыя даследаванні ўкраінскага сексу», які асвятляе посткаланіяльную сітуацыю ва ўкраінскай культуры, набыў вялікі розгалас і стаў бестселерам 1990-х гадоў.

## Тэарэтыкі посткаланіялізму 
Асновай плыні многія крытыкі лічаць кнігу  «Арыенталізм». Іншыя важныя тэарэтычныя працы:

*  Peau noire, masques blancs (*Чорная скура, белыя маскі*; 1952); Les damnés de la terre (*Гнаныя і галодныя*, 1961)
*  In Other Worlds: Essays in Cultural Politics (1987); A Critique of Postcolonial Reason: Towards a History of the Vanishing Present (1999).
* Беніта Пэры (*Benita Parry*) Delusions and Discoveries
* Квамэ Нкрума Consciencism
*  Portrait du colonisé, précédé du portrait du colonisateur (*Каланізатар і каланізаваны*)
*  The Location of Culture
*  Discours sur le colonialisme
*  The Practice of Cultural Analysis: Exposing Interdisciplinary Interpretation (1999)

## Асноўныя аўтары 
Акрамя тэарэтычных даследаванняў, аспекты посткаланіяльнага жыцця ў былых калоніях апісваюць у мастацкай літаратуры. Некаторыя пісьменнікі атрымалі сусветнае прызнанне, напрыклад, творы Джона Кутзее, Надзін Гордымер, Відзьядхара Найпала, Дэрэка Уолката, Воле Шайінка былі адзначаны Нобелеўскай прэміяй па літаратуры. Сярод асноўных аўтараў:

## Гл. таксама 
* Каланіялізм
* Імперыялізм
* Культурнае нізкапаклонства
* Квамэ Нкрума
* Франц Фанон
* Амількар Кабрал
* Чынуа Ачэбэ
* Эдвард Саід

## Заўвагі 
## Літаратура 
; Аглядныя працы

* *Саїд, Едвард В.* Орієнталізм&nbsp;— К.: Видавництво Соломії Павличко «Основи», 2001. ISBN 966-500-092-6.
* *Саїд, Едвард В.* Культура й імперіялізм.&nbsp;— К.: Критика, 2007. ISBN 966-7679-97-7.
* *Співак, Гаятрі Чакраворті.* В інших світах. Есеї з питань культурної політики.&nbsp;— К.: Вид. дім «Всесвіт», 2006. ISBN 966-8439-01-5.
* *Bill Ashcroft (ed.) et al.* The Post-Colonial Studies Reader. ISBN 0-415-09622-7.

; Крытыка

* *Степан Величенко.* Постколоніялізм, Европа та українська історія // Україна Модерна.&nbsp;— 2005, №&nbsp;9.
* *Вівек Чіббер.* Як говорять пригнолені? // Спільне.&nbsp;— 28.04.2013

; Посткаланіялізм у поставецкіх краінах

* *Смолій В.*, *Ясь О.* Сучасна російсько-українська війна у світлі постколоніалізму // Вісник НАН України. — 2022. — № 6. — С. 3-16. https://www.academia.edu/82156576
* *Микола Рябчук.* Постколоніальний синдром. Спостереження.&nbsp;— К.: «К. І. С.», 2011.
* *Марко Павлишин.* Казаки на Ямайке: проявления постколониалізма в современной украинской культуре. // «Перекрестки», 2005, №&nbsp;3-4, С. 5-16.
* *Мирослав Шкандрій.* В обіймах імперії: Російська і українська літератури новітньої доби.&nbsp;— К. : Факт, 2004.&nbsp;— ISBN 966-8408-45-4.
* *Оксана Грабович.* «Колоніалізм і його спадщина в сучасній Україні» // «Арка», 1994, №&nbsp;1(3).
* *Ева М. Томпсон.* Трубадури імперії. Російська література і колоніалізм / Марія Корчинська (пер.).&nbsp;— К. : Видавництво Соломії Павличко «Основи», 2006.&nbsp;— ISBN 966-500-265-1.
* *Korek, Janusz (ed.).* From Sovietology to Postcoloniality: Poland and Ukraine from a Postcolonial Perspective. Stockholm: Södertörn Academic Studies 32, 2007.
* Новая имперская история постсоветского пространства. Ред. И. Герасимов, С. Глебов, А. Каплуновский, М. Могильнер, А. Семёнов&nbsp;— Казань: Центр исследований национализма и империи, 2004. ISBN 5-85247-024-4.

## Спасылкі 
* Постколоніальні дослідження // Літературознавча енциклопедія : у 2 т. / авт.-уклад. Ю. І. Ковалів. — Київ : ВЦ «Академія», 2007. — М — Я. — С. 252—253.
* *Франц Фанон*. Расизм і культура (1956) 
* *Амілкар Кабрал.* Національне визволення і культура (1970) 
* *Едвард Саїд.* Колаборація, незалежність і визволення (глава з книги «Культура й імперіялізм», 1993) 
* *Марко Павлишин.* Постколоніальна критика і теорія (1996) 
* *Микола Рябчук*. Колоніальна спадщина і совєтська спадковість. Парадокси десовєтизації (2000) 
* *Степан Величенко*. Питання російського колоніалізму в українській думці. Політична залежність, ідентичність та економічний розвиток (2002) 
* Jason Farbman, «Marxism, postcolonial studies, and the tasks of radical theory» (an interview with Vivek Chibber), in *International Socialist Review*, May 2013 
* Pranav Jani, "Marxism and the future  of postcolonial theory" (рецензія на кн.: Vivek Chibber, *Postcolonial Theory and the Specter of Capital*, Verso, 2013), in *International Socialist Review*, Spring 2014 
* www.postcolonial-europe.eu  
* www.postcolonialweb.org  

Катэгорыя:Каланіялізм
Катэгорыя:Літаратурныя кірункі
Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы
Катэгорыя:Постмадэрнізм
Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Мастацкія напрамкі