Чага (народ)

**Ча́га** (саманазва *Wachaga*) — народ на поўначы Танзаніі і поўдні Кеніі. Насяляе пераважна мясцовасць вакол гары Кіліманджара. Агульная колькасць (2014 г.) — каля 907 тыс. чал. 

## Гісторыя 
Продкі чага перасяліліся ў перадгор’і Кіліманджара прыкладна ў XI ст. з поўначы. Лінгвістамі вылучана сувязь мовы чага з мовай камба. У XIX ст. пачаліся сталыя кантакты чага з еўрапейцамі. Каланіяльныя заваяванні прывялі да руху на поўнач Танзаніі качавых народаў, у тым ліку масаяў, якія рабілі напады на чага. У гэтай сувязі чага падтрымлівалі ваенны і эканамічны саюз з меру. У канцы XIX ст. землі чага былі падзелены паміж Германіяй і Вялікабрытаніяй. Большая частка ўвайшла ў склад германскай калоніі Танганьіка. У наш час большасць чага жывуць на тэрыторыі незалежнай дзяржавы Танзанія.

## Культура 
Найважнейшым традыцыйным заняткам чага здаўна з’яўлялася земляробства. Жывёлагадоўля, збіральніцтва, рамёствы, паляванне, здабыча мёду мелі толькі дадатковае значэнне. У мінулым вырошчвалі пераважна проса, бананы і клубневыя культуры. У наш час найбольш распаўсюджаная харчовая культура — кукуруза. Вырошчваюць для ўнутранага спажывання і на продаж гародніну, тытунь, бабовыя, займаюцца пчалярствам і г. д. Землі вакол Кіліманджара прыцягваюць мноства турыстаў, што садзейнічае ўкараненню грашовых адносін і паступоваму знікненню традыцыйнай культуры, але ў той жа час станоўча ўплывае на развіццё гаспадаркі, адраджэнню рамяства і распаўсюджванню адукацыі.

Галоўны тып паселішча — вёска. У старыя часы меру будавалі конусападобныя хаціны, якія крылі трыснягом. У другой палове XIX ст. распаўсюдзіліся каркасныя круглявыя пабудовы, але дахі працягвалі ладзіць у выглядзе конуса. Хаціны правадыроў сталі нагадваць дамы суахілі, з якімі падтрымлівалі гандлёвыя сувязі. У наш час пераважаюць пабудовы сучаснага тыпу. Традыцыйныя конусападобныя хаціны будуюць для прыцягнення турыстаў, або для гаспадарчых мэт.

Да сярэдзіны XX ст. чага рабілі вопратку з бычынай скуры. Але ў наш час пераважае сучаснае адзенне. Жанчыны апранаюць яркія баваўняныя сукенкі. Кухня чага ўвабрала ў сябе традыцыі суседніх народаў і еўрапейцаў, але найбольш распаўсюджаная ежа — смажаныя бананы і каша з кукурузы, у якую дадаюць бабовыя і часам мяса. Папулярныя напоі — піва, кава, кіпячонае малако.

Пераважаюць малыя нуклеарныя сем’і, хаця адносіны паміж нават далёкімі сваякамі маюць вельмі важнае значэнне. Распаўсюджаны сваяцкая і абшчынная ўзаемадапамога. Шлюбу папярэднічаюць доўгія перагаворы паміж сем’ямі жаніха і нявесты. Жаніх абавязваецца плаціць за нявесту выкуп, прычым можа рабіць гэта ўжо пасля вяселля на працягу ўсяго жыцця. Пасля вяселля ён з дапамогай вясковай абшчыны або сваякоў будуе хаціну. Жонка разам з дзецьмі жыве ў асобным больш прасторным памяшканні. Чага імкнуцца мець як мага больш дзяцей, бо тыя з’яўляюцца бясплатнай працоўнай сілай і прыцягваюцца да дагляду гаспадаркі з маленства, а таксама з-за ўпэўненасці, што дзеці — прадаўжальнікі сямейных культаў. Вялікая колькасць дачок гарантуе бацькам пашырэнне ўплыву сярод аднавяскоўцаў і атрыманне пажыццёвага выкупу ў выніку шлюбаў. Аднак нараджэнне сыноў вітаецца найбольш, бо толькі яны лічацца працягвальнікамі роду.

Фальклор чага багаты міфамі і сямейнымі паданнямі. Песні і танцы абавязкова суправаджаюць усе святы. Традыцыйныя музычныя інструменты — драўляныя флейты, барабаны, званы.

## Мова 
Мова чага (*кіча́га*) належыць да групы моў банту. Падзяляецца на шэраг дыялектаў. Найбольшыя адрозненні мае дыялект *кіруша* той часткі чага, якія жывуць каля Арушы сярод меру. Пісьмовасць была складзена місіянерамі на аснове лацінкі, істотна не адрозніваецца ад пісьмовасці суахілі.

## Рэлігія 
У аснове традыцыйнай рэлігіі чага знаходзіцца культ продкаў. Чага вераць у тое, што іх душы будуць існаваць, пакуль працягваецца род і маюцца нашчадкі. Захаванне сямейных паданняў спрыяла запісу гісторыі чага ў XX стагоддзі. Чага шанавалі сонца як бога і першапродка, а таксама шматлікіх духаў прыроды. Захаваліся абрады ініцыяцыі для мужчын і жанчын. Яны суправаджаюцца абразаннем скуры на навершы пеніса ў юнакоў і клітара — у дзяўчат.

У XIX стагоддзі многія чага прынялі іслам, што садзейнічала гуртаванню народа. Хаця мусульманскія святы лічацца сакральнымі і ў нашы дні, колькасць мусульман вельмі малая. Большасць вернікаў афіцыйна спавядае хрысціянства, пашыранае з канца XIX стагоддзя.

## Спасылкі 
* Countries and Their Cultures: Chagga
* People of Kilimanjaro: The Chagga
* Sukuma, Nyamwezi, Makonde, Chaga 

Катэгорыя:Народы банту
Катэгорыя:Народы Афрыкі
Катэгорыя:Народы Кеніі
Катэгорыя:Народы Танзаніі