Блізкаўсходні тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны

**Блізкаўсходні тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны** — тэатр ваенных дзеянняў паміж Асманскай імперыяй і дзяржавамі Антанты ў час Першай сусветнай вайны. Баявыя дзеянні тут пачаліся ў лістападзе 1914 года.

З-за геаграфічных і палітычных умоў баявыя дзеянні на Блізкім Усходзе распадаюцца на некалькі асобных кампаній, якія вяліся ў цэлым незалежна. З іх найважнейшымі з'яўляюцца руска-турэцкі Каўказскі фронт ва ўсходняй Анатоліі, дзеянні рускіх войскаў у Персіі, Дарданэльская аперацыя, дзеянні брытанскіх войскаў у Палестыне і Месапатаміі.

## Перад вайной 
### Уступленне ў вайну Турцыі 
 плакат аб уступленні Турцыі ў вайну.]]
У жніўні 1914 года пачалася Першая сусветная вайна паміж Антантай і Цэнтральнымі Дзяржавамі. З першых дзён вайны абедзве ваюючыя кааліцыі спрабавалі ўцягнуць Турцыю ў вайну на сваім баку. Больш таго, з-за свайго выключнага геаграфічнага становішча і склаўшайся геапалітычнай сітуацыі ўдзел у ёй Асманскай імперыі быў непазбежны. Чарнаморскія пралівы, скрозь якія праходзіла палова ўсяго расійскага экспарту і імпарту, мелі велізарнае значэнне для Расійскай імперыі, у непасрэднай блізкасці ад асманскіх межаў былі Суэцкі канал, Брытанская Індыя з яе шматлікім мусульманскім насельніцтвам. Па асманскай тэрыторыі павінна была ісці Багдадская чыгунка, закліканая звязаць хуткасным сухапутным шляхам багатыя нафтай раёны Месапатаміі з Еўропай, і таму мела стратэгічнае значэнне. У той жа час кіраўніцтва Антанты аддавала сабе справаздачу ў тым, што ваенны альянс з Турцыяй малаверагодны, у першую чаргу з-за пазіцыі Расіі, традыцыйнага ворага Бліскучай Порты. У такой сітуацыі, краіны Антанты больш за ўсё задавольваў сцэнар дружалюбнага нейтралітэту, які б доўжыўся гэтак доўга, наколькі гэта магчыма. Па гэтых жа прычынах, Германскай імперыі было выгадна больш хуткае ўступленне Турцыі ў канфлікт у адзіным з ёй блоку. Баявыя дзеянні на Блізкім Усходзе павінны былі скаваць значныя сілы Антанты і знізіць ціск на Еўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны — галоўным для Цэнтральных дзяржаў. Такім чынам, удзел Турцыі ў вайне на баку той ці іншай кааліцыі мела б важнае значэнне для кожнай з іх да 85 % было занята ў сельскай гаспадарцы. У слабаразвітай прамысловасці і транспартнай інфраструктуры панаваў замежны капітал, пры тым, што ні тая ні іншая не былі арыянтаваныя на ваенныя патрэбы. На ўсю імперыю функцыянаваў адзіны артылерыйскі завод і адзіная снарадна-патронная фабрыка, а прадпрыемствы хімічнай прамысловасці адсутнічалі зусім. Дадатковым фактарам, скоўваўшым эканамічную і палітычную незалежнасць краіны, быў капітуляцыйны рэжым — прэферэнцыі, якія прадстаўляюцца замежным кампаніям.

Чарада нядаўніх ваенных паражэнняў у Балканскіх і Трыпалітанскай войнах прывялі да вялікіх тэрытарыяльных страт. Італія захапіла Трыпалітанію, Кірэнаіку і Дадэканес, да Грэцыі адышлі выспы Эгейскага мора, Салоніцкая вобласць і Крыт, незалежнасць здабыла Балгарскае царства, над Кіпрам зацвердзіўся брытанскі кантроль, а Егіпецкі хедыфат заставаўся ў складзе Асманскай імперыі толькі намінальна. Пустая казна не магла пракарміць уласную армію, у некаторых частках салдатам месяцамі не плацілі заробак. На палітычнай арэне *«панавала прыглушаная атмасфера змоў»*. У сукупнасці вышэйпададзенае фарміравала ў урадах Антанты ўстойлівае меркаванне аб нізкай баяздольнасці асманскай арміі, а ўрад младатурак успрымаўся як нешта часовае і несур'ёзнае.

Непасрэдна перад вайной, да ўлады ў Турцыі прыйшла пранямецкая групоўка Энвера-пашы, і таму ў краіне ўсталяваўся моцны германскі ўплыў, таму турэцкі ўрад схіляўся да германскай арыентацыі. Акрамя гэтага Германія выступала за тэрытарыяльную цэласнасць Турцыі, а таксама абяцала Асманскай імперыі новыя тэрытарыяльныя прырашчэнні[б].

Гэтыя фактары з'явіліся прычынай таго, што ўжо 22 ліпеня 1914 года ваенны міністр Турцыі Энвер-паша заявіў германскаму паслу аб намеры Турцыі ўступіць у саюз з Цэнтральнымі Дзяржавамі.
2 жніўня 1914 года ў Канстанцінопалі Турцыя падпісвае ваенны дагавор з Германіяй.

### Турэцкая армія 
Адначасова з падпісаннем германа-турэцкага дагавора, у Турцыі была абвешчаная ўсеагульная мабілізацыя. Аднак Турцыя яшчэ не была гатовая да ўдзелу ў вайне, таму 3 жніўня Турцыя абвясціла аб сваім нейтралітэце.

Турэцкая армія, пасля паражэнняў у Першай Балканскай вайне і Трыпалітанскай вайне, знаходзілася ў цяжкім стане. Арміі не хапала самага неабходнага — узбраення, боепрыпасаў, адзення, ботаў. Турэцкі флот не мог супернічаць з рускім флотам у Чорным моры.
 Антанце.]]
Турэцкая армія камплектавалася на аснове воінскай павіннасці, на службу прызываліся мужчыны па дасягненні 20-гадовага ўзросту. Усяго ў войсках у мірны час было 200 000 салдат і 8000 афіцэраў, не лічачы спецыяльных фарміраванняў. Запас і апалчэнне дасягалі 1 мільёна чалавек, з якіх толькі траціна была навучаная. Турэцкая пяхота была ўзброена 7,65-мм вінтоўкай Маўзера ўзору 1890 і 1903 гадоў з прыцэльнай далёкасцю стральбы да 2000 м. Кавалерыя мела на ўзбраенні карабіны, рэвальверы, шашкі, пікі, на Суэцкім канале і ў Егіпце супраць Англіі.

Па плану вайны турэцкая армія павінна была скаваць значныя сілы рускай арміі на Каўказе і адцягнуць на сябе як мага больш войскаў з руска-германскага фронту, а пры ўдалых дзеяннях аўстра-германцаў планавалася высадзіць дэсант пад Адэсай.

Да пачатку ваенных дзеянняў Турцыя мабілізавала 40 пяхотных дывізій дзеючых войскаў, 57 рэзервовых дывізій, 40 палкоў рэгулярнай і 24 палка ірэгулярнай конніцы, усяго каля 780 000 чалавек, пад камандаваннем ваеннага міністра Энвер-пашы.

У Малой Азіі турэцкае камандаванне разгарнула 1-ю, 2-ю і 5-ю арміі для абароны чарнаморскага ўзбярэжжа, праліваў і Канстанцінопаля. 3-я армія сканцэнтравалася на Каўказе для дзеянняў супраць рускай арміі, 4-я на ўзбярэжжы Міжземнага мора для абароны Палестыны і Сірыі. Асобныя часткі разгарнуліся ў Месапатаміі.

30 кастрычніка 1914 года турэцкія караблі пад камандаваннем нямецкага адмірала Сушона без аб'явы вайны бамбілі рускія парты Севастопаль, Феадосію, Новарасійск, Адэсу.

5 лістапада 1914 года абвясціла вайну Турцыі Англія, а 6 лістапада — Францыя. Турцыя 12 лістапада абвясціла «святую вайну» (джыхад) Англіі, Францыі і Расіі. Асманская імперыя ўступіла ў Першую сусветную вайну.

## Кампанія 1914 года 
### Каўказскі фронт 
#### Пачатак баявых дзеянняў 
 Антанце.]]
Галоўным фронтам Блізкаўсходняга тэатра баявых дзеянняў з'яўляўся Каўказскі фронт, дзе адбываліся жорсткія бітвы паміж рускімі і турэцкімі войскамі.

Для дзеянняў супраць Расіі турэцкае камандаванне засяродзіла 3-ю армію пад камандаваннем Гасан-Ізэт-пашы. Асноўныя сілы гэтай арміі былі сканцэнтраваны ў раёне Эрзурума. 3-я армія павінна была пачаць наступ супраць рускіх войскаў, разграміць іх у Сарыкамыша, а затым наступаць з мэтай захопу Ардагана і Батумі. Таксама 3-й арміі была пастаўлена задача не дапусціць пранікнення рускіх войскаў на тэрыторыю Асманскай імперыі і пры зручным выпадку нанесці ім контрудар.

Рускія войскі на Каўказе былі зведзены ў Каўказскую армію пад камандаваннем генерала Варанцова-Дашкова. Аднак і туркі вялікімі сіламі пачалі наступленне. Рускія ўпарта супраціўляліся, аднак пад пагрозай абходу правага фланга былі вымушаныя адступіць. 14 лістапада зноў завязалася буйная бітва, у ходзе якога рускія вымусілі турак з 19 лістапада перайсці да абароны. Затым рускія войскі 21 лістапада перайшлі ў агульнае наступленне, нанеслі турэцкім войскам цяжкія страты і адкінулі іх. У ходзе першых баёў на каўказскім фронце турэцкая армія страціла 15 000 забітымі, параненымі і палоннымі. Рускія войскі страцілі 6000 чалавек.

#### Сарыкамышская аперацыя 
Пасля першых бітваў Сарыкамышскі атрад рускай арміі апынуўся высунутым далёка наперад ад асноўных рускіх сіл. Гэтым вырашыла скарыстацца турэцкае камандаванне, каб акружыць і знішчыць асноўныя сілы рускай Каўказскай арміі, якімі з'яўляўся Сарыкамышскі атрад. Туркі планавалі дзеяннямі 11-га корпуса скаваць рускія войскі, сіламі 9-га і 10-га карпусоў абыйсці суперніка з флангу, захапіць Сарыкамыш, адрэзаўшы шлях адступлення рускім войскам.

Турэцкія войскі перайшлі ў наступ 22 снежня 1914 года, яны рухаліся па глыбока занесеным снегам горным сцежкам без належнай разведкі і сувязі. Часта турэцкія часткі бралі адзін аднаго за саперніка і ўступалі ў бой.

3 студзеня 1915 года рускія войскі перайшлі ў наступленне ў Сарыкамыша, акружылі і захапілі ў палон рэшткі 9-га турэцкага корпуса на чале з яго камандуючым, камандзірамі дывізій і штабамі. 10-ы корпус, выкарыстоўваючы памылкі рускага камандавання, здолеў адысці. Рускія войскі з-за страт і стомленасці спынілі пераслед. Сарыкамышская аперацыя скончылася цяжкім паражэннем 3-й турэцкай арміі. Туркі страцілі 90 000 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі (у тым ліку 30 000 чалавек змёрзлых), 60 гармат. Руская армія таксама панесла адчувальныя страты — 20 000 забітымі і параненымі і больш за 6000 абмарожанымі. Запасы нафты каля Персідскага заліва мелі велічэзнае значэнне для забеспячэння Брытаніі. Таму яшчэ да ўступлення Турцыі ў вайну, брытанцы высадзілі пяхотную брыгаду ў Месапатаміі.

З пачаткам вайны на Блізкім Усходзе 4 лістапада брытанскія войскі пры садзейнічанні флоту высадзіліся ў Фао. Затым брытанскія войскі рушылі на поўнач уздоўж ракі Шат-эль-Араб і 21 лістапада захапілі Басру. Пасля захопу гэтага важнейшага порта брытанскія войскі 9 снежня такім жа шляхам захапілі Эль-Кур у зліцці рэк Тыгра і Еўфрата.

Такім чынам, да канца 1914 года англічане трывала ўмацаваліся ў Персідскім заліве і Ніжняй Месапатаміі.

У Сірыйска-Палестынскім раёне 4-я турэцкая армія да 18 лістапада 1914 года захапіла ўвесь Сінайскі паўвостраў і працягнула рух для захопу найважнейшага Суэцкага канала.

У цэнтры ўвагі ваюючых бакоў была барацьба за флангі. Руская армія мела задачу выцесніць турак з раёна Батумі. Турэцкая армія, выконваючы план германа-турэцкага камандавання па разгортванні «джыхаду» (свяшчэннай вайны мусульман супраць няверных), імкнуліся ўцягнуць Персію і Афганістан у адкрытае выступленне супраць Расіі і Англіі і наступам на эрываньскім кірунку дамагчыся адарвання ад Расіі бакінскага нафтаноснага раёна. З красавіка 1915 года, пад выглядам дэпартацыі армян з прыфрантавой паласы, турэцкія ўлады пачалі фактычнае знішчэнне армянскага насельніцтва. У шэрагу месцаў армянскае насельніцтва аказала туркам арганізаванае ўзброенае супраціўленне. У прыватнасці, на падаўленне паўстання ў горадзе Ван была накіравана турэцкая дывізія, блакаваўшая горад.

#### Ванская і Алашкерцкая бітвы 
Каб дапамагчы паўстанцам, 4-ы Каўказскі корпус рускай арміі перайшоў у наступ. Туркі адступілі, рускай арміяй былі захопленыя важныя населеныя пункты. Рускія войскі ачысцілі ад турак шырокую тэрыторыю, прасунуўшыся на 100 км. Прыход рускіх войскаў выратаваў ад немінучай гібелі тысячы армян. Пад гэтым націскам рускія войскі сталі адыходзіць, аднак неўзабаве рускае камандаванне, сфармаваўшы рэзерв пад камандаваннем генерала Баратава, нанесла ўдар з раёна Даяр да даліны ракі Заходні Еўфрат, каб перарэзаць шляхі адыходу турэцкім войскам.

Аднак туркам таксама не ўдалося прасунуцца наперад і акружыць рускія войскі ў Алашкерцкай аперацыі. Турэцкае камандаванне сваіх мэтаў на Каўказе ў 1915 годзе не дамаглося.

#### Трапезундская аперацыя 
Акрамя паспяховай Эрзурумскай аперацыі, рускія войскі ўзялі Рызе, атрымалі перамогу ў Бітліса, авалодалі Эрзінджанам, корпус Баратава працягваў паспяховае наступленне ў Персіі. Аднак турэцкая армія атрымлівала падмацаванні і рыхтавалася да актыўных дзеянняў. Таксама рускія войскі пры падтрымцы флоту вялі наступленне на ўзбярэжжа Чорнага мора і пачалі аперацыю па авалодання найважнейшым турэцкім портам Трапезунд. Захоп гэтага найважнейшага горада перапыніў сувязь 3-й турэцкай арміі з Канстанцінопалем па моры. 15 красавіка Трабзон паў, рускія войскі захапілі вялікую колькасць трафеяў.

#### Далейшыя баявыя дзеянні 
Да лета 1916 года з зоны праліваў на Каўказ было перакінута 10 пяхотных дывізій (2-я армія). Гэтыя сілы былі прызначаныя для правядзення буйнога контрнаступлення, мэтай якога было адбіць у рускіх войскаў Эрзурум.
Акрамя галоўнага наступлення ў Эрзурума, турэцкае камандаванне правяло адцягваючы наступ у Трабзона, дзе турэцкім войскам удалося пацясніць рускія часткі, але 6 чэрвеня рускія войскі контрударам аднавілі становішча.

Галоўнае наступленне турак пачалося 22 чэрвеня, прарваўшы рускі фронт і нясучы вялікія страты, туркі былі вымушаныя прыпыніць наступ. 4 ліпеня турэцкае наступленне спынілася, а рускія войскі контрударамі нанеслі асманскім войскам новае паражэнне.

Нягледзячы на новае паражэнне, турэцкае камандаванне распачало яшчэ адну спробу наступу. З цяжкасцю стрымліваючы праўзыходнага па колькасці праціўніка, рускія войскі адышлі. Аднак рускія войскі наступальнымі дзеяннямі з 4 па 11 жніўня аднавілі становішча. Пасля гэтага баі мелі лакальны характар. Некаторыя пазіцыі часта пераходзілі з рук у рукі. Актыўныя баявыя дзеянні ішлі да 29 жніўня, калі ў гарах выпаў снег і бакі спынілі наступальныя дзеянні.

### Месапатамскі фронт 
 брытанскімі войскамі. 1916 год.]]
Цяжкае становішча англічан у Месапатаміі вымусіла рускае камандаванне прапанаваць дапамогу і сумесныя дзеянні ў гэтым рэгіёне англічанам. Аднак брытанцы, лічачы Месапатамію зонай сваіх інтарэсаў і баючыся пранікнення Расіі ў рэгіён, адмаўляліся ад сумесных дзеянняў з рускімі часткамі.

Рускае камандаванне загадала корпусу генерала Баратава наступаць у Месапатаміі; у канцы красавіка ён заняў Ханэкін, які знаходзіўся ў 150 кіламетрах ад Багдада. Аднак расійская дапамога была запозненай.

Англічане рабілі шматразовыя спробы дэблакіраваць абложаны Эль-Кут, аднак усе атакі былі адбітыя турэцкімі войскамі. 29 красавіка 1916 года брытанскія войскі, абложаныя ў Эль-Куце, капітулявалі. У турэцкі палон трапіла каля 12 000 брытанскіх салдат і афіцэраў разам з камандуючым генералам Таусендам.
, 1916 год.]]
Пасля капітуляцыі Эль-Кута вызваліўшаяся 6-я турэцкая армія была накіравана для дзеянняў супраць рускага корпуса генерала Баратава. Турэцкая армія, маючы колькасную перавагу, заняла шэраг населеных пунктаў і змусіла рускія войскі да адступлення. 10 жніўня туркі занялі Хамадан, дзе рускім войскам удалося прыпыніць асманскі наступ. Пасля падзення Эль-Кута брытанскае камандаванне спыніла ўсе баявыя дзеянні ў Месапатаміі. Брытанцы займаліся рэарганізацыяй сваіх сіл і падрыхтоўкай да будучых баталіяў.

З-за нежадання англічан узаемадзейнічаць з корпусам Баратава туркі атрымалі магчымасць дзейнічаць адначасова і супраць рускіх і супраць брытанцаў.

### Сінайскі фронт 
Доўгае пазіцыйнае зацішша ў раёне Суэца было выкарыстана брытанцамі для ўзмацнення абароны. Баявыя дзеянні абмяжоўваліся толькі рэдкімі рэйдамі малалікіх атрадаў. Пасля завяршэння Дарданэльскай аперацыі турэцкае камандаванне прыняло рашэнне стварыць ударную групоўку і правесці наступленне на Суэцкі канал з мэтай яго канчатковага захопу. З гэтай мэтай туркі стварылі экспедыцыйны корпус пад камандаваннем германскага афіцэра Фрыдрыха Крэса, у яго ўвайшлі 2 турэцкія пяхотныя дывізіі і аўстра-германскі тэхнічна-артылерыйскі атрад. Брытанцы абаранялі Суэц сіламі 3-х пяхотных дывізій, часткамі Анзак, кавалерыйскай брыгады і сіламі флоту. За час зацішша англічане значна ўмацавалі свае абарончыя пазіцыі.

Здзейсніўшы найскладаны пераход праз Сінайскую пустыню, да жніўня 1916 года турэцкія войскі дасягнулі англійскіх пазіцый. 4 жніўня завязаліся баі, аднак англічане, правёўшы шэраг контратак, адкінулі турак. Пасля гэтага, адбіўшы турэцкі наступ, брытанцы ў сваю чаргу перайшлі ў наступленне. Аднак тэмпы прасоўвання саюзных войскаў былі вельмі павольнымі. Толькі да снежня 1916 года англічане занялі населены пункт Эль-Арыш 140 кіламетраў на ўсход ад Суэцкага канала.

### Вынікі кампаніі 1916 года 
На Каўказскім фронце рускія войскі дамагліся значных вынікаў. Былі занятыя найважнейшыя населеныя пункты: Эрзурум, Эрзінджан, важнейшыя парты на Чорным моры: Рызе, Трабзон. Турэцкія войскі не выканалі задачы камандавання, 3-я армія была фактычна двойчы разгромлена, 2-я армія, перакінутая з Галіпалі, таксама панесла сур'ёзныя страты. Турэцкаму камандаванню прыйшлося перакідваць да 30 % усіх рэзерваў на Каўказ. Асманская армія не змагла пракрасціся на тэрыторыю Расіі, больш таго, адступіла ўглыб сваёй тэрыторыі.

Вынікі кампаніі 1916 года на Каўказскім фронце перасягнулі чаканні рускага камандавання. Рускія войскі прасунуліся ўглыб Турцыі, авалодаўшы найважнейшымі і найбуйнейшымі гарадамі — Эрзурумам, Трапезундам, Ванам, Эрзінджанам і Бітлісам. Каўказская армія выканала сваю асноўную задачу — абарону Закаўказзя ад уварвання турак на велізарным фронце, працягласць якога да канца 1916 года перавышала 1000 вёрст.
# **↑** З пачатку вайны Ліман фон Сандэрс быў прызначаны камандуючым 1-й арміяй, а германскія афіцэры накіраваныя ў войскі на пасады начальнікаў штабоў карпусоў.
# **↑** Да пачатку кампаніі 1915 г. на артылерыйскіх складах меўся запас снарадаў і патронаў, зыходзячы з нормы: 50 лёгкіх, 75 горных і 50 гаўбічных снарадаў на гармату, па 50 патронаў на вінтоўку.
# **↑**Вясной і летам 1915 г. з Каўказскага фронту былі знятыя і перакінутыя: 5-ы Каўказскі корпус і адна (20-я) пяхотная дывізія.

## Літаратура 
* *Алиев Г. З.* Турция в период правления младотурок. — М.: Наука, 1972. — 388 с. — 4200 экз.
* 
* 
* *Джон Киган*. Первая мировая война. — М.: АСТ, 2004. — 576 с. — 4000 экз. — ISBN 5-170-12437-6.
* *Корсун Н. Г.* Первая мировая война на Кавказском фронте. — М.: Воениздат НКО СССР, 1946. — 100 с.
* *Лорд Кинросс*. Расцвет и упадок Османской империи = Lord Kinross. The Ottoman Centuries. The Rise and Fall of the Turkish Empire. — 1. — М.: Крон-пресс, 1999. — 696 с. — ISBN 5-232-00732-7.
* *Алан Мурхед*. Борьба за Дарданеллы. Решающее сражение между Турцией и Антантой. — М.: Центрполиграф, 2004. — 383 с. — 5000 экз. — ISBN 5-952-40729-3.

Катэгорыя:Кампаніі і тэатры ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Бітвы Асманскай імперыі
Катэгорыя:Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Бітвы Аўстра-Венгрыі
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Бітвы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Аўстра-Венгрыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Расійская імперыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Францыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Канфлікты 1914 года
Катэгорыя:Канфлікты 1915 года
Катэгорыя:Канфлікты 1916 года
Катэгорыя:Канфлікты 1917 года
Катэгорыя:Канфлікты 1918 года