Дзяржынск

**Дзяржы́нск**. Адміністрацыйны цэнтр Дзяржынскага раёна. Горад месціцца за 38 км на паўднёвы захад ад Мінска, на чыгуначнай лініі (станцыя Койданава) і аўтамабільнай дарозе Мінск — Баранавічы.

## Назва 
Гістарычны міф пра «татарскага хана Койдана», ад якога быцца паходзіць назва Койданава. Гісторыкі лічаць і саму «Койданаўскую бітву» міфам, які створаны ў XVI ст. для праслаўлення літоўскіх князёў як абаронцаў ад татараў.

У балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах вядомы асновы *Kai*-, *Dan*- (другая аснова як у імёнах, ад якіх тапонімы Трыданы, Данейкі). Дворышча Кайдановічы згадваецца ў сярэдзіне XVI ст. у складзе сяла Асабовічаў (цяпер у Пінскім раёне), разам з дворышчамі Карытаноўскія, Мышыкоўшчына (ад прозвішчаў Кайданоўскі, Картаноўскі, Мышакоўскі).

Традыцыйная гістарычная назва паселішча *Койданаў* або *Койданава*. 29 ліпеня 1932 года горад афіцыйна пераназваны на *Дзяржынск,* у гонар раннесавецкага дзеяча мясцовага шляхецкага паходжання (з Дзяржынава пад Івянцом) Фелікса Дзяржынскага.

## Гісторыя 
Афіцыйна. Аднак сучасныя энцыклапедычныя даведнікі разглядаюць гэтыя звесткі толькі як імаверныя і датуюць першую пэўную пісьмовую згадку 1442 годам.

У 1439 годзе пабудаваны драўляны фарны касцёл.

У 1445 годзе вялікі літоўскі князь Казімір Ягелончык аддаў Койданаў свайму стрыечнаму брату Міхаілу Жыгімонтавічу, сыну Жыгімонта Кейстутавіча. У 1483 годзе паселішча атрымаў маскоўскі ўцякач, князь Васіля Міхайлавіча Вярэйскага. Пасля смерці Вярэйскага, з 1501 года Койданавам валодала яго ўдава Марыя, а пасля шлюбу іх дачкі Соф’і з канцлер літоўскім Альбрэхтам Гаштольдам ў 1522 годзе Койданава перайшло да Гаштольдаў. З гэтага часу ў дакументах паселішча часам называлі «Гаштольдава».

У пачатку XVI ст. Койданаў пацярпеў ад набегаў татараў (1502 і 1503).

У 1542 годзе уладальнікам Койданава стаў вялікі князь літоўскі і кароль польскі Жыгімонт І Стары, які ў наступным годзе перадаў горад свайму сыну Жыгімонту ІІ Аўгусту. Горад з’яўляўся цэнтрам Койданаўскага стараства.

У 1552 г. Жыгімонт ІІ Аўгуст аддаў Койданава з замкам брату жонкі Барбары Мікалаю Радзівілу Рудому. «Да гэтага часу адносіцца стварэнне Койданаўскага графства, якое, складаючы частку ўладанняў біржанскіх Радзівілаў, пасля смерці апошняга з гэтай галіны — Багуслава, у 1669 г. перайшло ва ўласнасць нясвіжскай лініі, дадало да тытулаў ардынатам нясвіжскім тытул уладара ў Койданаве і захавалася ў іх сямействе да 1831 г.».

У інвентарах таго часу на тэрыторыі маёнтка фіксуецца істотная група ваенна-служылага насельніцтва, якая карысталася мясцовымі землямі на ўмовах нясення ваеннай службы і выканання іншых спецыяльных павіннасцей і не ўваходзіла ў склад прыгоннага сялянства.

У 1550—1831 гадах Койданаў вядомы як значны асяродак распаўсюджвання кальвінізму. Каля 1564 года Мікалай Радзівіл «Руды» збудаваў тут драўляны кальвінскі збор (з 1613 — мураваны), а таксама плябанію, школу і багадзельню.

Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў мясцовасць увайшла ў склад Менскага павета Менскага ваяводства. У 1588 годзе паселішча атрымала статус мястэчка. Паводле інвентару 1588 г. тут было 120 дымоў, замак, кальвінскі збор, ратуша, касцёл, рынак, 2 карчмы, 4 вадзяныя млыны. Існавала 6 вуліцаў: Віленская, Мінская, Плябанская, Рубяжэвіцкая, Слуцкая, Станькаўская.

Кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза дазволіў праводзіць 2 вялікія кірмашы: на Грамніцы (2 лютага) і Сёмуху і штотыднёвы торг. Пазней кірмашы таксама збіраліся на Юр’я (23 красавіка) і Пакровы (1 кастрычніка).«На кірмашах, дзе пераважна прадаюць коней і быдла, бывае вельмі шмат народу. Яўрэі займаюцца дробным гандлем і перакупніцтвам коней, бо Койданава мае сумную славу аднаго з цэнтраў канакрадства»..

У вайну 1812 года пры адступленні расійскай арміі мясцовыя жыхары перашкодзілі казакам падпаліць склад аўса і сена. Койданава было захоплена французскімі войскамі, арганізавана падпрэфектура, створаны склады харчавання. 15 лістапада 1812 года каля Койданава адбыўся вялікі бой, у выніку якога французы страцілі 1 тыс. салдат, 64 афіцэраў, каля 4 тыс. салдат патрапілі ў палон. Гэта перамога адкрыла расійскім вайскам шлях на Мінск.

У 1815 г. у мястэчку 262 жыхары мужчынскага полу. У 1840 г. шмат жыхароў памерлі ад эпідэміі халеры.

У 1843 г. «насельніцтва горада складае 1550 душ абодвух палоў. Апроч жыдоў і хрысціянаў тут жывуць на выдзеленых землях і татары». Паміж габрэямі абшчыны ў Койданава існавала сур’ёзная канкурэнцыя: «Кожны крамнік, гандляр, і нават рамеснік, меў ‘свайго’ пана, якога абслугоўваў, які даваў яму заробак. Кожны меў нават і ‘сваіх’ сялян, ‘свае’ вёскі, з якімі вялі гандаль. Часта на вуліцы або нават у сінагозе сварыліся паміж сабой за ‘сваіх’ паноў, за ‘сваіх’ сялян. Вялася ў гэтым кірунку пастаянная барацьба за збыт тавараў і вырабаў, за заваёву сімпатыі сялян і навакольных памешчыкаў».

У 1905-07 гг. неаднаразова адбываліся антыўрадавыя выступленні рабочых.

У 1908 г. пачало працаваць гарадское вучылішча, якое ў 1913 г. было пераўтворана ў вышэйшую пачатковую школу. У 1912-13 гг. тут вучыўся беларускі паэт і драматург К. Крапіва.

У 1909 г. у мястэчку — 518 двароў, 4696 жыхароў, на чыгуначнай станцыі — 15 жыхароў. У 1911-12 гг. дзейнічала курсы па садаводстве і агародніцтве.

У Першую сусветную вайну з 1915 г. знаходзілася ў прыфрантавой зоне. З вясны 1916 г. мястэчка і чыгуначную станцыю неаднаразова бамбілі нямецкія самалёты.

З 1916 г. працавала фабрыка сухіх фарбаў. У 1917 г. у мястэчку 781 двор, 4009 жыхароў.

У сакавіку 1917 г. створаны Савет салдацкіх дэпутатаў, а ў маі арганізаваны бальшавіцкі камітэт. У лістападзе 1917 г. усталявана савецкая ўлада. У лютым-снежні 1918 г. акупіраваны нямецкімі вайскамі. З 1.1.1919 — у БССР, з 27.2.1919 — у складзе ЛітБел. З жніўня 1919 г. занята польскімі вайскамі, якія адступілі 10 ліпеня 1920 г. (мястэчка пры адступленні моцна пацярпела. У пачатку кастрычніка 1920 г. польскія войскі пасля баёў захапілі Койданаў, што адчыніла ім шлях на Мінск.

У лістападзе 1920 г. у выніку антыбальшавіцкага паўстання на чатыры дні ўтварылася Койданаўская самастойная рэспубліка.

З 1921 г. паводле Рыжскай мірнай дамовы — у складзе БССР. У 1924 годзе Койданаў стаў цэнтрам раёна БССР (з 30 чэрвеня 1937 да 15 студзеня 1938 быў у Мінскім раёне). У 1924 г. пачалі дзейнічаць электрастанцыя, Народны дом, фабрыка «Слон». У 1926 г. — 750 дамоў, 5475 жыхароў.

У 1930 годзе савецкія ўлады зачынілі мясцовы касцёл і ліквідавалі каталіцкую парафію.

15 сакавіка 1932 г. паселішча атрымала статус горада і стала цэнтрам новаўтворанага польскага аўтаномнага раёна імя Дзяржынскага. 29 ліпеня 1932 г. бальшавікі змянілі назву паселішча на *Дзяржынск* у гонар Фелікса Дзяржынскага; чыгуначная станцыя захавала старую назву. У маі 1932 г. адкрыты польскі агранамічны тэхнікум.

Падчас Другой сусветнай вайны з 28 чэрвеня 1941 да 7 ліпеня 1944 г. Дзяржынск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. Немцы, рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, стварылі гета ў Дзяржынску. Тут у перыяд з лета 1941 года да 21 кастрычніка 1941 года былі закатаваныя і забітыя каля 2000 яўрэяў.

Выява:Church in Kojdanaŭ, Belarus.jpg|Збор і замак, знішчаныя бальшавікамі ў 1930—1950-я
Выява:Kojdanaŭ, zbor.jpg|Збор, бакавы фасад
Выява:Kojdanaŭ, brama (XX).jpg|Збор, брама
Выява:Kojdanaŭ, zbor (XX).jpg|Збор, інтэр'ер
Выява:Kojdanaŭ, kaścioł.jpg|Касцёл Св. Ганны
Выява:Kojdanaŭ, kaścioł (XX).jpg|Касцёл, бакавы ўваход
Выява:Kojdanaŭ. Койданаў (1914).jpg|Касцёл, алтар
Выява:Kojdanaŭ, Vakzalnaja. Койданаў, Вакзальная (1918).jpg|Чыгуначная станцыя

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Прадпрыемствы машынабудаўнічай і металаапрацоўчай, лёгкай, харчовай прамысловасці. Гасцініца.

## Культура 
Дзейнічаюць гістарычна-краязнаўчы музей і Беларускі дзяржаўны архіў кінафотафонадакументаў.

У месце паставілі помнік у гонар 850-годзя заснавання Крутагор’я-Койданава-Дзяржынска.

## Славутасці 
* Гарадзішча (XI—XIII стст.)
* Замчышча
* Касцёл Святой Ганны (XVIII ст.)
* Свята-Пакроўская царква (1851)
* Брацкія могілкі, вул. 1-я Ленінская — .

### Страчаная спадчына 
* Кальвінскі збор (1613—1621)
* Койданаўскі замак

Выява:Kojdanaŭ. Койданаў (2007).jpg|Рэшткі гарадзішча
Выява:Kojdanaŭ. Койданаў (04.2007).jpg|Гарадзішча, помнік
Выява:Kojdanaŭ. Койданаў (28.04.2007).jpg|Касцёл Св. Ганны
Дзяржынск. Царква Пакроўская.jpg|Пакроўская царква

## Вядомыя асобы 
* Адам Глобус — беларускі пісьменнік, мастак, выдавец.
* Артур Вольскі (1924—2002) — беларускі пісьменнік.
* Сяргей Сідор (1937—1998) — беларускі географ, педагог.
* Кайдановер (1624—1676) — талмудыст.
* Анастасія Ігараўна Віннікава (нар. 1991) — спявачка.
* Аляксандр Кандратавіч Бурак (1918—1993) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1945).
* Георгій Васілевіч Будай (1913—1989) — адзін з удзельнікаў камуністычнага падполля і кіраўнікоў партызанскага руху ў Мінскай і Баранавіцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.
* Іосіф Майсеевіч Ліўшыц (1904—1997) — вучоны ў галіне гідралогіі. Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР.
* Уладзімір Сцяпанавіч Бабраўніцкі (1905—?) — беларускі вучоны, дзяржаўны дзеяч.
* Яфім Майсеевіч Маршак (1905—1985) — беларускі дзеяч сельскай гаспадаркі і будаўніцтва.
* Ларыса Іванаўна Новаш (нар. 1940) — беларускі архітэктар.
* Якаў Саўчык (1880—1955) — французскі дызайнер.
* Антоні Патоцкі (1867—1939) — пісьменнік і літаратурны крытык

## Зноскі 
## Літаратура 
* ;
* *Валахановіч А.* Дзяржынск. Гісторыка-эканамічны нарыс. — Мінск, 1977. — 80 с.
* 
* 
* 
* *Сташэўскі В.* Койданаўская МТС. — Менск, 1931. — 48 с.
* *Шпілеўскі І., Бабровіч Л.* Гістарычны нарыс Дзяржыншчыны (Койданаўшчыны). — Менск, 1932. — 110 с.
* *Шпілеўскі І., Бабровіч Л.* Мястэчка Койданава. / Адбітак з часопісу «Наш Край» за 1929 год № 2, 3 і 4. — Менск, 1929. — 42 с. — Койданава: «Кальвіна», 2012 http://chatys.blog.tut.by/2012/04/08/ivan-shpileuski-lyavon-babrovich-myastechka-koydanava-koydanava-kalvina-2012-2/.
* 
* 
* 
* *Валаханович А. И. Дзержинск.* Историко экономический очерк. — Минск, 1982. — 80 с. [Города Белоруссии].
* *Валаханович А. И., Кулагин А. Н.* Дзержинщина: прошлое и настоящее. — Минск, 1986. — 199 с.
* Устав Койдановского общества для выдачи беспроцентных ссуд бедным евреям местечка Койданово, Минской губернии. — Минск, 1913. — 8 с.

## Спасылкі 
* г. Койданаў на Radzima.org
* Вандроўка ў Дзяржынск (Койданава) 


Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі
Катэгорыя:Гарады-спадарожнікі Мінска
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Фелікса Дзяржынскага