Аляксандр Уладзіміравіч Кільчэўскі

**Аляксандр Уладзіміравіч Кільчэўскі** (нар. , г. Горкі, Магілёўская вобласць) — беларускі вучоны ў галіне генетыкі, селекцыі і біятэхналогіі раслін. Член-карэспандэнт Акадэміі аграрных навук Беларусі (1996—2002), акадэмік НАН Беларусі (2017, член-карэспандэнт з 2003), доктар біялагічных навук (1994), прафесар (1995), акадэмік Міжнароднай Акадэміі інфарматызацыі, член Еўрапейскага таварыства генетыкаў і селекцыянераў.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Горках ў сям’і выкладчыкаў Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі. У 1977 годзе скончыў з адзнакай агранамічны факультэт Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі. У 1977—1980 гг. вучыўся ў аспірантуры ў Інстытуце генетыкі і цыталогіі АН БССР пад кіраўніцтвам акадэміка Л. У. Хатылёвай.

У 1982 г. абараніў дысертацыю на саісканне вучонай ступені кандыдата біялагічных навук на тэму «Эфектыўнасць першага цыкла реціпрокнага перыядычнага адбору ў таматах».

У 1978—1988 гг. — асістэнт, старшы выкладчык, дацэнт кафедры агародніцтва і пладаводства, узначальваў таксама аддзел навукова-даследчай работы студэнтаў БСГА.

У 1988 годзе абраны загадчыкам кафедры сельскагаспадарчай біятэхналогіі і экалогіі ў БДСГА,створанай па яго ініцыятыве. Пры кафедры быў арганізаваны найбуйнейшы ў Беларус і біятэхналагічны цэнтр, абсталяваны сучасным абсталяваннем для выканання даследаванняў у галіне біятэхналогіі і экалогіі, наладжана шырокамаштабнае вытворчасць аздароўленага пасадачнага матэрыялу бульбы, суніцы, дэкаратыўных раслін для гаспадарак і насельніцтва рэспублікі.

У 1994 годзе абараніў дысертацыю на саісканне вучонай ступені доктара біялагічных навук на тэму «Узаемадзеянне генатыпу і асяроддзя ў селекцыі раслін (на прыкладзе агароднінных культур і бульбы)». У 1995 годзе прысвоена званне прафесара. Член-карэспандэнт Акадэміі аграрных навук Беларусі (1996—2002).

У 2003 годзе быў абраны членам-карэспандэнтам Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, а ў 2017 годзе — акадэмікам. У 2004 г. А. В. Кільчэўскі прызначаны дырэктарам Інстытута генетыкі і цыталогіі НАН Беларусі. З 2014 года — галоўны вучоны сакратар НАН Беларусі, з 2019 па 2026 — намеснік старшыні Прэзідыума НАНБ. Адначасова з 2010 — кіраўнік лабараторыі экалагічнай генетыкі і біятэхналогіі Інстытута генетыкі і цыталогіі НАНБ.

## Уклад у навуку 
Асноўны кірунак навуковай дзейнасці А. В. Кільчэўскага ў 1977—2003 гг. — распрацоўка прынцыпаў і метадаў экалагічнай селекцыі раслін з ужываннем біятэхналогіі для стварэння высокапрадукцыйных, энергаэфектыўных і экалагічна стабільных гатункаў, якія забяспечваюць атрыманне экалагічна бяспечнай прадукцыі. Сумесна з Л. У. Хатылёвай распрацаваны метад ацэнкі адаптыўнай здольнасці і экалагічнай стабільнасці генатыпаў, асяроддзя як фону для адбору.

А. В. Кільчэўскім ўпершыню комплексна вывучана генетыка назапашвання палютантаў (нітратаў, цяжкіх металаў, радыенуклідаў) агародніннымі культурамі. Паказана, што ўнутрывідавая генетычная разнастайнасць раслін па змесце палютантаў дазваляе шляхам адбору генатыпаў з мінімальным вынасам палютантаў паменшыць іх назапашванне ў прадукцыі ў 2-5 разоў. Ён шмат увагі надае распрацоўцы метадаў селекцыі на гетэрозіс. Ім упершыню на прыкладзе тамата распрацаваны метад рэціпрокнага перыядычнага адбору, тэарэтычна абгрунтаваны і эксперыментальна правераны метад рэціпрокных тэстараў. Ён унёс вялікі ўклад у біятэхналогію раслін: распрацаваны і ўдасканалены метады кланальнага мікраразмнаження дурніцы высокай, лілей, мікра — і міні клубняў бульбы і інш. Ім таксама прапанаваны метад цыклічнай селекцыі тамата на холадаўстойлівасць і прадуктыўнасць па гаметофіту і спарафіту.

Пад яго кіраўніцтвам і пры непасрэдным удзеле створаны і раянаваны ў Беларусі 15 гатункаў і гібрыдаў тамата для адкрытага грунту і плёначных цяпліц, распрацавана эфектыўная сістэма насенняводства гібрыдаў тамата на аснове функцыянальнай мужчынскай стэрыльнасці, якая зніжае затраты на атрыманне насення ў 10 разоў.

З 2003 г. у Інстытуце генетыкі і цыталогіі НАН Беларусі пад кіраўніцтвам А. В. Кільчэўскага разгорнуты даследаванні па ДНК-пашпартызацыі і ДНК-маркіраванню генатыпаў тамата, перцу, цукровых буракоў і бульбы. Распрацаваны метады маркер — спадарожнай селекцыі тамата па генах, вызначальным лежкасць і якасць плёну. Для паскоранага ўкаранення дасягненняў геномікі і біятэхналогіі ў практыку сельскай гаспадаркі, аховы здароўя, аховы навакольнага асяроддзя па яго ініцыятыве створаны ў Інстытуце генетыкі і цыталогіі НАН Беларусі Рэспубліканскі Цэнтр геномных біятэхналогій (акрэдытаваны ў 2009 г.), а таксама цэнтр калектыўнага карыстання «Геном». У цяперашні час па ініцыятыве А. В. Кільчэўскага ствараецца Рэспубліканскі банк ДНК. З’яўляўся кіраўніком падпраграмы «Геноміка» праграмы «Фундаментальныя асновы біятэхналогіі». Ініцыяваў галіновую праграму «Геномных біятэхналогій». З’яўляецца кіраўніком двух міжнародных кантрактаў з Венесуэлай у галіне біятэхналогіі і біябяспекі.

Ім апублікавана больш за 460 навуковых прац, у тым ліку 10 навуковых манаграфій і 4 падручнікі, мае 28 сведчанняў селекцыянера на гатункі і 1 патэнт на вынаходніцтва.

## Навуковая школа 
Падрыхтаващ 4 дактары і 19 кандыдатаў навук.

## Прызнанне 
* Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.
* Акадэмік Міжнароднай акадэміі інфарматызацыі.
* Член Еўрапейскага таварыства генетыкаў і селекцыянераў EUCARPIA.
* Член бюро Навуковага савета Беларускага рэспубліканскага фонду фундаментальных даследаванняў.
* Старшыня экспертнага савета БелВАКа.
* Старшыня Савета па абароне доктарскіх дысертацый па спецыяльнасцях «генетыка», «малекулярная генетыка» і «біятэхналогія».
* Член рэдкалегіі часопіса « Весці НАН Беларусі . Серыя біялагічных навук».
* Член рэдакцыйнага савета часопіса «Экалагічная генетыка» (Санкт-Пецярбург).
* Рэферэнт часопіса «Crop and Horticultural Science» (Новая Зеландыя).
* Член рэдкалегіі шэрагу іншых навуковых часопісаў.
* Старшыня Беларускага таварыства генетыкаў і селекцыянераў.
* Ганаровы доктар Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі.
* Ганаровы прафесар Вармійска-Мазурскага універсітэта (Польшча).
* Ганаровы прафесар Ольштынскай аграрна-тэхнічнай акадэміі (Польшча).

## Узнагароды 
* Сумесна з акадэмікам НАН Беларусі Л. У. Хатылёвай у 1999 г. атрымаў прэмію Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі за цыкл навуковых работ «Распрацоўка прынцыпаў і метадаў экалагічнай селекцыі раслін».
* Узнагароджаны знакам «Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь».
* Узнагароджаны медалём імя С. І. Жэгалава.
* Узнагароджаны медалём імя М. І. Вавілава.
* Узнагароджаны Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь.
* Узнагароджаны Ганаровымі Граматамі НАН Беларусі, Мінсельгасхарча, Вышэйшай атэстацыйнай камісіі, Беларускага Рэспубліканскага фонду фундаментальных даследаванняў.
* Медаль Францыска Скарыны (2014).
* Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь (2024).

## Бібліяграфія 
* Генотип и среда в селекции растений / в соавт.- Мн.: 1989;
* Биометрия в генетике и селекции растений/ в соавт.- М.: 1992;
* Экологическая селекция растений/ в соавт. — Мн.: 1997;
* Селекция гетерозисных гибридов томата/ в соавт.- Мн.: 2005;
* Взаимодействие генотипа и среды в Государственном сортоиспытании овощных культур/ в соавт. — Горки: 2006.

### Надрукавана пад рэдакцыяй і з удзелам А. В. Кільчэўскага 
* Генетические основы селекции растений. Общая генетика растений. Т.1 — Мн.: 2008;
* Частная генетика растений. Т.2. — Мн.: 2010;
* Биотехнология. Клеточная инженерия. Т. 3. — Мн.: 2012.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Александр Владимирович Кильчевский (К 50-летию со дня рождения) // Изв. НАН Беларуси. Сер. биол. наук. 2006, № 1.
* Кильчевский Александр Владимирович // История в биографиях ученых, удостоенных почетных званий, лауреатов премий, профессоров, докторов наук /авт.-сост. Цыганов А. Р., Лившиц В. М.БГСХА. — Могилёв: 2005. — С. 79—81.
* Кильчевский Александр Владмирович//Лившиц В. М. Гордость и слава Горецкой земли. В 3 -х книгах. Книга 1. Учёные-земляки. — Горки. — С. 18—22.
* Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя біялагічных навук. — 2020. — Т. 65, № 4. — C. 510—512

## Спасылкі 
* Профіль А. У. Кільчэўскага на сайце НАН Беларусі
* Аляксандр Уладзіміравіч Кільчэўскі ў базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Біёлагі СССР
Катэгорыя:Біёлагі Беларусі
Катэгорыя:Генетыкі СССР
Катэгорыя:Генетыкі Беларусі
Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Прэзідыума НАНБ
Катэгорыя:Галоўныя вучоныя сакратары НАНБ