Праспект Францыска Скарыны (Полацк)

**Праспект Францыска Скарыны** — праспект у цэнтральнай частцы Полацка. Названы ў гонар ураджэнца горада, беларускага і ўсходнеславянскага першадрукара Францыска Скарыны.

## Гісторыя 
Праспект утвораны з 2 старых вуліц.

Паўднёвая цотная частка праспекта ў XVI—XVIII стагоддзях называлася *Іллінская*, яна выходзіла за межы абарончых умацаванняў горада. Назву Іллінская мела адна з гарадскіх абарончых вежаў, што стаяла на гэтай вуліцы. Назва вуліцы, верагодна, паходзіць ад назвы Іллінскай царквы, згаданай пад 1552 г.

На вул. Іллінскай да 1780 г. (прыезду ў Полацк Кацярыны ІІ) быў пабудаваны вялікі трохпавярховы корпус езуіцкага калегіума, размешчаны насупраць паўднёвага фасада касцёла св. Стэфана. На заходнім канцы вул. Іллінскай былі пабудаваны два карпусы, адзін насупраць другога, па розныя бакі вуліцы. Вуліца заставалася праезджай нядоўга — пасля 1780 г. яна была перагароджана трохпавярховым будынкам езуцкага калегіума (корпус зруйнаваны ў 1964 г.).

У ХІХ — пачатку XX стагоддзя вуліца мела назву *Верхне-Пакроўская*. У 1919 была перайменавана ў вуліцу *Троцкага* ў гонар Льва Троцкага, а пазней — у вуліцу *Арджанікідзэ* ў гонар Сярго Арджанікідзэ.

Паўночная няцотная частка праспекта ў XVII—XVIII стст. згадваецца пад назвай *Бацечкавая*. Абедзве вуліцы, Іллінская і Бацечкавая, праходзілі праз гарадскі рынак.
У актавай кнізе 1656—1657 гг. згадваецца пляц паміж вул. Бацечкавай і Спаскай уздоўж паркана. Па трасе вул. Бацечкавай у 1738 г. быў закладзены мураваны касцёл св. Стэфана. З заходняга боку вуліца была перагароджана двухпавярховым флігелем езуіцкага калегіума. Падчас археалагічнага нагляду А. А. Салаўёва ў 2009 г. за рэканструкцыяй былога флігеля былі адкрыты сляды брамы, ад якой пачынаўся драўляны мост праз Чорны ручай на Верхні замак. Гэтая брама была размешчана па трасе былой вул. Бацечкавай і вяла праз Чырвоную (Каралеўскую) вежу..

## Апісанне 
Праспект з’яўляецца бульварам з пешаходнай часткай у цэнтры. Цягнецца ад заходняга боку плошчы Свабоды (уключаючы саму плошчу) да вуліцы Юбілейнай.

## Забудова 
### Няцотны бок 
* № 1 — будынак канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя — 
Дом яўрэйскага купца, пра што сведчылі сіёнскія зоркі над галоўным уваходам. Да Кастрычніцкай рэвалюцыі гэты дом быў заняты пад 2-е гарадское вучылішча, падчас рэвалюцыі ўлетку 1917 г. у ім месціўся савет рабочых дэпутатаў, затым аддзел народнай адукацыі, а ў 30-х гадах тут працавалі яўрэйская і рабочая вечаровая школы. Пасля Другой сусветнай вайны размяшчаліся аддзелы Полацкага аблвыканкама, потым — ГПТВ № 66.

Падчас Кастрычніцкай рэвалюцыі тут пэўны час быў райвыканкам і праводзілася рэгістрацыя дэлегатаў першага павятовага з’езду саветаў. Пасля вайны ў гэтым будынку месціўся Полацкі аблвыканкам.

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі на першым паверсе знаходзілася канцылярыя полацкага таварыства ўзаемнага крэдыту пад кіраўніцтвам полацкага банкіра Баркана, а на другім была кватэра. У часы НЭПа на першым паверсе было казіно, дзе гулялі ў лато, а потым — сталовая Нархарчу. Сутарэнне выкарыстоўвалася пад сховішча гародніны. У канцы 30-х гадоў тут знаходзіўся райкам камсамолу. Падчас рамонтных работ і капання траншэяў для вадаправода, каналізацыі, электракабеля ў двары дома быў адрыты магутны культурны пласт, рэшткі драўлянага зруба на глыбіні каля 0,5 м, а ў паўночна-ўсходняй частцы двара знойдзены вялікі падмурак з буйных глыжоў на вапнавай заправе таўшчынёй каля 1 м. Глыбіня траншэй не перавышала 2 м і не дайшла да мацерыковага грунту. У верхняй частцы пласта бачныя рэшткі будаўнічага спарахнелага смецця і вуголля. На карысць таго, што будынак стары і некалі меў вялікае значэнне, сведчыць той факт, што калі ён замінаў планаванню вуліцы, якая ішла ад Дзвіны, будаўнікі вымушаныя былі абысці яго па ўсходнім фасадзе, па былой вул. Узнясенскай. Гэта выпадак істотнага адступлення ў гарадскім планаванні.

* № 13 —  (архітэктар В. Зайцаў). 22 снежня 1954 года быў адкрыты як гасцініца «Дзвіна».
* № 29 — будынак канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя — адзіны будынак, які адзначае выезд ад вул. Баравой на Віцебскі гасцінец — 

### Цотны бок 
Ансамбль плошчы Свабоды (былая Парадная, Корпусная): будынак павятовага і ніжняга земскага судоў, дом віцэ-губернатара, дом каменданта, будынак магістрата, дом губернатара, дом верхняй і ніжняй управаў, дом генерал-губернатара
* № 2а — корпус А былога езуіцкага калегіума — 
* № 4 — будынак магістрата, канец XVIII стагоддзя — 
* № 6 — дом генерал-губернатара, канец XVIII стагоддзя — 
* № 8 — дом верхняй і ніжняй управаў, канец XVIII стагоддзя — 

* № 8а — Палац генерал-губернатара, 1783 г., архітэктар Іван Зігфрыдан — 

* № 10 — Былое Полацкае мужчынскае духоўнае вучылішча. Цяпер у будынку размяшчаецца Полацкі райвыканкам. У 1980 годзе зроблена прыбудова канферэнц-залы да будынка гаркама КПБ па праекце архітэктара В. П. Андаралава. У прыбудове цяпер размяшчаецца Полацкі міжраённы камітэт дзяржаўнага кантролю.
* № 22 — будынак канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя — 

## Помнікі 
* Помнік героям Айчыннай вайны 1812 года (Полацк)
* Помнік літары «Ў»
* Полацк – геаграфічны цэнтр Еўропы
* Помнік Сімяону Полацкаму (Полацк)
* Помнік Францыску Скарыну (Полацк) 
* Помнік камсамольцам (Полацк)


Катэгорыя:Вуліцы Полацка
Катэгорыя:Праспекты Беларусі
Полацк