Новы Свержань

**Но́вы Све́ржань** (, ) — вёска ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці, пры ўпадзенні Жацераўкі ў Нёман, адміністрацыйны цэнтр сельсавета. За 3 км на поўдзень ад Стоўбцаў, за 5 км ад чыгуначнай станцыі Стоўбцы, на аўтамабільнай дарозе Нясвіж—Стоўбцы.

## Гісторыя 
Першы пісьмовы ўспамін пра Свержань як мястэчка Наваградскага павета датуецца 1568 годам. У гэты час тут вядомы царква і млын. Свержанскі замак стаяў на правым беразе Нёмана. Мястэчкам супольна валодалі А. Урэлеўскі, М. Слушка і А. Валовіч, потым Храптовічы.

У 1575 годзе Свержань перайшоў ва ўладанне Мікалая Радзівіла Сіроткі, які ў 1588 заснаваў тут касцёл, а ў 1590 — царкву. Станам на 1647 год у мястэчку было 5 вуліц, 84 двары, на 1681 — 44 крамы. У XVII—XVIII стст. Свержань уваходзіў у склад Мірскага графства. У часы Вялікай Паўночнай вайны ў 1706 мястэчка спалілі шведскія войскі.

У 1-й палове XVIII ст. у Свержані заснавалі базыльянскі кляштар з семінарыяй, у 1742 Міхал Казімір Радзівіл збудаваў фаянсавую мануфактуру. У сяр. XVIII ст. у мястэчку 3 млыны, на беразе Нёмана 20 складоў для тавараў; адсюль пачынаўся нёманскі гандлёвы шлях у Каралявец. Станам на 1747 у Свержані было 160 двароў, у кан. XVIII ст. — каля 200 двароў. У гэты час мястэчка атрымала назву *Новы Свержань*, а суседняя вёска — *Стары Свержань*.
 
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Новы Свержань апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, дзе стаў цэнтрам воласці Менскага павета. У вайну 1812 года каля мястэчка адбылася бітва паміж расійскімі і французскімі войскамі. У 1860-я ў Новым Свержані было 178 двароў, народнае вучылішча, школа, касцёл, капліца, царква, сінагога, 2 млыны, каля 20 крамаў, карчма, паштовая станцыя, рэгулярна праводзіліся 2 кірмашы. Паводле вынікаў перапісу (1897) — 297 двароў, у пач. XX ст. — 487 двароў.

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Новы Свержань апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам гміны Стаўбцоўскага павета.

Увосень 1939 года Новы Свержань увайшоў у склад БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 стаў цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі.

З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй Германіі. У гета ў Новым Свержані (1 жніўня 1941 — 31 студзеня 1943) былі забітыя каля 3500 габрэяў.

Станам на 1998 тут было 864 двары.

Выява:Maci Božaja Śvieržanskaja. Маці Божая Сьвержанская.jpg|Маці Божая Свержанская
Выява:Śvieržań. Сьвержань (XX).jpg|Царква
Выява:Śvieržań. Сьвержань (XX, I).jpg|Царква, інтэр'ер
Выява:Śvieržań, kaścioł (XX).jpg|Касцёл

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**: 1897 год — 1749 чал.
* **XX стагоддзе**: 1901 год — 2432 чал.; 1921—514 чал.; 1998 год — 2205 чал., 864 двары.
* **XXI стагоддзе**: 2009 год — 1982 чал.; 2019 год — 1849 чал., 819 двароў.

### Інфраструктура 
У Новым Свержані працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, дом культуры, бібліятэка, пошта. Дзейнічае РУП «Навасвержанскі лесазавод» (вырабляе піламатэрыялы, шпон, шпалу), ТАА «Стаўбцоўскі райаграсервіс», ПУП «Мядзведзь тайгі» (вытворчасць слясарнага інструменту).

## Славутасці 
* Замчышча
* Касцёл Святых Пятра і Паўла (XVI ст.)
* Млын вадзяны (XIX ст.)
* Могілкі: яўрэйскія; польскіх салдат, загінуўшых у 1919—1920
* Сінагога (XIX ст.)
* Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (XVI ст.)

## Галерэя 

Выява:Novy Sverzhan Assumption Church 01.JPG|Царква
Новы Свержань. Царква. Брама і агароджа (01).jpg |Брама  царквы
Новы Свержань. Касцёл Святых Пятра і Паўла (01).jpg|Касцёл
Новы Свержань. Вадзяны млын (02).jpg|Вадзяны млын 
Выява:Novy Śvieržań, brukavanka (19.03.2009).jpg|Даўні гасцінец

## Вядомыя ўраджэнцы 
* Юры Весялкоўскі (нар. 1924) — грамадска-палітычны дзеяч беларускай эміграцыі.
* Аляксей Пяткевіч (нар. 1931) — беларускі літаратуразнавец, краязнавец.
* Мікола Сенька (1924—2008) — беларускі грамадскі дзеяч.
* Міхась Сенька (1922—2016) — дзеяч беларускай эміграцыі.
* Уладзімір Сенька (1918—1997) — беларускі ваенна-палітычны дзеяч і публіцыст.
* Аляксей Сянкевіч (1904—1991) — беларускі грамадскі дзеяч.
* Барыс Шчорс (1916—1975) — беларускі грамадскі і ваенны дзеяч.
* Ігар Шчорс (1918—1992) — беларускі грамадскі і ваенны дзеяч.
* Мікалай Шчорс (1913—1995) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч.
* Эдуард Шыркоўскі (1932—2002) — старшыня КДБ Рэспублікі Беларусь (1990—1994).
* Міканор Ярашэвіч (1885 — пасля 1937) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, першы рэктар Беларускага політэхнічнага інстытута.

## Літаратура 
* Шаблюк В. Новы Свержань // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.5. Мн.: БелЭн, 1999.

## Спасылкі 
* Radzima.org: мястэчка Свержань Новы
* Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Храмы Новага Свержаня 
* Глобус Беларусі: Новы Свержань

Катэгорыя:Навасвержанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна

Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства