open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
8 чэрвеня

__NOTOC__

**8 чэрвеня** — сто пяцьдзясят дзевяты (сто шасцідзесяты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 536: Сільверый стаў Папам Рымскім.
* 793: Першы дакументаваны напад вікінгаў на англійскія землі. Пачатак эпохі вікінгаў.
* 1772: Утворана Магілёўская губерня ў Расійскай імперыі.
* 1783: Пачалося вывяржэнне вулкану Лакі на Ісландыі.
* 1924: З’езд былых членаў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў у Мінску канстатаваў самароспуск партыі.
* 1949: Упершыню выйшаў асобным выданнем раман «1984» Джорджа Оруэла.
* 1958: У Беластоку заснавана беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа».
* 1958: У Швецыі пачаўся VI чэмпіянат света па футболу, на якім упершыню была прадстаўлена зборная каманда СССР.
* 1967: У Мікалаеўшчыне адкрыты філіял музея Якуба Коласа.
* 1972: Афіцыйна зацверджаны сцяг Бутана.
* 1978: Аляксандр Салжаніцын выступіў перад Асамблеяй выпускнікоў Гарвардскага ўніверсітэта з прамовай «Расколаты свет».
* 1978: Выпушчаны першы 16-бітны мікрапрацэсар Intel 8086.
* 2004: Прынята Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1546, якой ухвалена стварэнне Часовага ўрада Ірака.

## Нарадзіліся 
* 1625: Джавані Даменіка Касіні, італьянскі і французскі астраном
* 1671: Тамаза Альбіноні, італьянскі кампазітар, скрыпач-віртуоз (пам. 17.12.1750)
* 1810: Роберт Шуман, нямецкі кампазітар, дырыжор, музычны крытык, педагог (пам. 29.7.1856)
* 1837: Іван Крамской, рускі жывапісец (пам. 24.3(5.4).1887)
* 1867: Фрэнк Лойд Райт, амерыканскі архітэктар (пам. 9.4.1959)
* 1881: Віктар Зелязей, беларускі грамадска-палітычны дзеяч (пам. ~1951)
* 1922: Уладзімір Белы, вучоны ў галіне матэрыялазнаўства. Акадэмік Акадэміі навук БССР (пам. 17.8.1994)
* 1930: Роберт Аўман, ізраільскі матэматык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2005)
* 1951: Боні Тайлер, валійская спявачка
* 1955: Цім Бернерс-Лі, брытанскі інжынер, камп’ютарны спецыяліст
* 1977: Канье Уэст, амерыканскі музычны прадзюсар і рэпер
* 1986: Сяргей Крывец, беларускі футбаліст
* 2002: Атынг Му, амерыканская бягуха

## Памерлі 
* 632: Мухамад, прарок, заснавальнік Ісламу (нар. 571?)
* 1042: Хардэкнуд, кароль Даніі
* 1376: Эдуард Чорны Прынц, сын Эдуарда III, караля Англіі
* 1809: Томас Пейн, амерыканскі публіцыст, «хросны бацька» ЗША
* 1865: Джозеф Пакстан, англійскі інжынер, батанік
* 1876: Жорж Санд, французская пісьменніца
* 1956: Мары Ларансен, французская мастачка
* 1973: Вальтэр Дэксель, нямецкі мастак
* 1991: Уладзімір Шахавец, беларускі перакладчык і пісьменнік (нар. 26.11.1918)
* 2009: Амар Бонга, прэзідэнт Габона
* 2016: П’ер Абер, прэзідэнт Швейцарыі
* 2018: Міхась Мушынскі, беларускі крытык, літаратуразнавец
* 2022: Серж Мінскевіч, беларускі паэт і перакладчык

## Святкуюць 
*  Сусветны дзень акіянаў
*  Карэлія, Расія: Дзень Рэспублікі

608
8 сакавіка

__NOTOC__
**8 сакавіка** — 67-ы (68-ы) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 1010: Фірдаўсі закончыў складанне «Шахнамэ».
* 1618: Іаган Кеплер адкрыў трэці закон арбітальнага руху.
* 1900: Згарэў французскі нацыянальны тэатр Камеды Франсэз.
* 1911: Першае святкаванне Міжнароднага жаночага дня.
* 1918: Першае зарэгістраванае захворванне ў двухгадовай пандэміі грыпу.
* 1918: На акупаванай нямецкімі войскамі тэрыторыі Курляндскай губерні абвешчана Герцагства Курляндскае і Семігальскае.
* 1942: Японскія войскі захапілі сталіцу Бірмы Рангун.
* 1979: «Вояджэр-1» зафіксаваў вулканізм на Іо, спадарожніку Юпітэра.
* 1983: Прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган у публічным выступленні назваў СССР «імперыяй зла».
* 2004: Ухвалена новая Канстытуцыя Ірака.
* 2014: Прапаў самалёт Boeing 777 кампаніі Malaysian Airlines, які ляцеў рэйсам з Куала-Лумпура ў Пекін.

## Нарадзіліся 
* 1714: Карл Філіп Эмануіл Бах, нямецкі кампазітар
* 1739: Эліяс Марцін, шведскі пейзажыст
* 1892: Аляксандр Чарвякоў, дзяржаўны дзеяч БССР, партыйны дзеяч РКП(б) і КП(б)Б (пам. 16.6.1937)
* 1894: Вяйнё Валдэмар Аалтанен, фінскі скульптар
* 1904: Франсіс Бот, нямецкі мастак
* 1910: Пётр Васілевіч Конюх, беларускі оперны спявак
* 1917: Сяргей Іванавіч Селіханаў, беларускі скульптар (пам. 28.09.1976)
* 1918: Жак Барацье, французскі кінарэжысёр
* 1929: Эбэ Камаргу, бразільская спявачка і актрыса
* 1931: Сямён Падокшын, беларускі філосаф і гісторык-медыявіст, даследчык культуры Адраджэння і Рэфармацыі
* 1931: Хайнц Мак, нямецкі мастак
* 1941: Жанна Дапкюнас, беларускі літаратуразнавец
* 1941: Андрэй Міронаў, савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно (пам. 1987)
* 1952: Аляксандр Аляксандравіч Козак, беларускі акцёр, тэатральны дзеяч
* 1954: Андрэй Саннікаў, беларускі палітычны і грамадскі дзеяч
* 1962: Славамір Адамовіч, беларускі паэт, грамадскі дзеяч
* 1974: Крысціяна Паўль, нямецкая актрыса

## Памерлі 
]]
* 1144: Цэлесцін II, Папа Рымскі
* 1844: Жан Батыст Жуль Бернадот, французскі маршал, які стаў каралём Швецыі і Нарвегіі пад іменем Карл XIV Юхан (нар. 26.1.1763)
* 1869: Гектар Берліёз, французскі кампазітар (нар. 11.12.1803)
* 1917: Фердынанд Цэпелін, нямецкі авіяканструктар (нар. 8.7.1838)
* 1923: Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс, галандскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (нар. 23.11.1837)
* 1928: Пётр Крачэўскі, беларускі палітык, 3-і старшыня Рады БНР (нар. 7.8.1879)
* 1941: Шэрвуд Андэрсан, амерыканскі пісьменнік, класік навелы
* 1986: Керсці Мерылаас, эстонская паэтэса
* 2004: Міхась Навумовіч, дзеяч беларускай эміграцыі, старшыня Беларускага Згуртавання ў Францыі «Хаўрус» і член рады БНР
* 2005: Аслан Масхадаў, прэзідэнт Чачні
* 2022: Павел Леанідавіч Бранштэтэр, беларускі фотамастак

## Святкуюць 
*  Міжнародны жаночы дзень
*  Замбія — Дзень моладзі.
*  Малайзія — День султана.
*  Сірыя — Дзень рэвалюцыі.

308
9 лістапада

__NOTOC__

**9 лістапада** — трыста трынаццаты (трыста чатырнаццаты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук.
* 1794: У выніку падаўлення Польскага паўстання 1794 г. рускай арміяй капітулявалі абаронцы Варшавы.
* 1906: Тэадор Рузвельт стаў першым амерыканскім прэзідэнтам, які наведаў з афіцыйным візітам іншую краіну
* 1915: Пачала дзейнічаць чыгунка Жлобін — Калінкавічы — Шапятоўка.
* 1941: Нацысты расстралялі каля 1500 яўрэяў у гарадскім пасёлку Мір.
* 1953: Абвешчана незалежнасць Камбоджы ад Францыі.
* 1989: Пачаўся дэмантаж Бярлінскай сцяны.

## Нарадзіліся 
.]]
* 1789: Марцін Антоні Паўловіч, беларускі навуковец-геолаг, асветнік
* 1818: Іван Тургенеў, рускі пісьменнік (пам. 3.9.1883)
* 1856: Уладзімір Стукаліч, беларускі літаратуразнавец, гісторык, юрыст (пам. 18.10.1918)
* 1861: Тадэвуш Паўлікоўскі, польскі рэжысёр і тэатральны дзеяч (пам. 28.9.1915)
* 1867: Панцялейман (Ражноўскі), праваслаўны царкоўны дзеяч (пам. 30.12.1950)
* 1877: Адольф Дзітрых, швейцарскі мастак
* 1948: Луіс Феліпэ Скалары, бразільскі футбольны трэнер
* 1952: Джэк Шостак, амерыканскі вучоны-цытагенетык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (2009)
* 1962: Аляксей Мельнікаў, беларускі літаратуразнавец (пам. 13.8.1995)
* 1965: Брын Тэрвель, валійскі оперны спявак.
* 1977: Дзмітрый Дашчынскі, беларускі фрыстайліст

## Памерлі 
* 1677: Арт ван дэр Нер, галандскі мастак
* 1794: Скулі Магнусан, «бацька» Рэйк'явіка
* 1802: Томас Гёрцін, англійскі мастак
* 1918: Гіём Апалінэр, паэт
* 1941: Генрых Глябовіч, беларускі грамадскі дзеяч, каталіцкі святар
* 1953: Абдэль Азіз ібн Сауд, першы кароль Саудаўскай Аравіі
* 1953: Дылан Томас, валійскі паэт
* 2014: Анатоль Маразевіч, беларускі вучоны

## Святкуюць 
*  Камбоджа, Дзень незалежнасці
* , Усеўкраінскі дзень работнікаў культуры і майстроў народнай творчасці

Л09
9 мая

__NOTOC__

**9 мая** (**9 траўня**) — сто дваццаць дзевяты (сто трыццаты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 1502: Хрыстафор Калумб пачаў сваё чацвёртае падарожжа ў Новы Свет.
* 1633: Новаабраны кароль Рэчы Паспалітай Уладзіслаў IV з-пад Варшавы павёў войска на дапамогу абложанаму Смаленску (гл. Смаленская вайна, 1632-1634).
* 1927: Парламент Аўстраліі пераехаў у новую сталіцу — Канберу.
* 1929: Пачала працу камісія ЦК ВКП(б) якая вывучала практыку правядзення новай нацыянальнай палітыкі ў БССР, высновы камісіі былі падставай для рэпрэсій беларускай інтэлігенцыі.
* 1936: Італія анексавала Эфіопію.
* 1945: У СССР абвешчана пра падпісанне Акта капітуляцыі Германіі ў 2-й сусветнай вайне.
* 1948: Беларуская цэнтральная рада на пленуме ў нямецкім Эльвангене абвясціла сябе «выканаўчым і прадстаўнічым на эміграцыі органам незалежнай Беларускай Народнай Рэспублікі».
* 1950: Міністр замежных спраў Францыі Роберт Шуман прадставіў свае прапановы па стварэнні арганізаванай Еўропы.
* 1953: Выйшаў першы нумар штомесячніка «Маладосць».
* 1974: Адкрыта Пражскае метро.
* 1980: Выйшаў у пракат амерыканскі фільм жахаў «Пятніца, 13-е».

## Нарадзіліся 
* 1147: Мінамота-но Ёрытома, заснавальнік сёгуната Камакура
* 1439: Пій III, Папа Рымскі (пам. 18.10.1503)
* 1740: Джавані Паізіела, італьянскі кампазітар (пам. 5.7.1816)
* 1773: Жан Шарль Леанар Сімонд дэ Сісмандзі, швейцарскі эканаміст
* 1870: Ханс Балушэк, нямецкі мастак
* 1877: Лука (Война-Ясянецкі), рускі хірург, пісьменнік, епіскап Рускай праваслаўнай царквы, праваслаўны святы (пам. 11.6.1961)
* 1883: Хасэ Артэга-і-Гасет, іспанскі філосаф (пам. 18.10.1955)
* 1886: Фрэнсіс Бідл, амерыканскі прававед
* 1894: Мікалай Галадзед, дзяржаўны дзеяч БССР (пам. 21.6.1937)
* 1913: Васіль Уладзіміравіч Івашын, педагог, акадэмік Акадэміі педагагічных навук СССР (пам. 06.11.2009)
* 1924: Булат Акуджава, расійскі бард, паэт, пісьменнік (пам. 12.6.1997)
* 1929: Зілур Рахман, прэзідэнт Бангладэш
* 1941: Леанід Давідзенка, беларускі скульптар, педагог (пам. 28.10.2002)
* 1949: Білі Джоэл, амерыканскі аўтар-выканаўца, піяніст
* 1957: Фульвіа Калавацы, італьянскі футбаліст
* 1968: Наташа Пірц-Мусар, прэзідэнт Славеніі

## Памерлі 
* 1280: Магнус VI, кароль Нарвегіі
* 1651: Карнеліс дэ Вос, фламандскі мастак
* 1805: Фрыдрых Шылер, нямецкі паэт і драматург (нар. 10.11.1759)
* 1850: Жазеф Луі Гей-Люсак, французскі хімік і фізік
* 1872: Георг Людвіг фон Маўрэр, нямецкі дзяржаўны дзеяч, гісторык
* 1896: Ягор Замыслоўскі, гісторык, археограф, педагог (нар. 6.6.1842)
* 1931: Альберт Абрахам Майкельсан, амерыканскі фізік
* 1933: Джон Джарвіс, брытанскі плывец, двухразовы чэмпіён Летніх Алімпійскіх гульняў 1900 г.
* 1949: Луі II (князь Манака)
* 1957: Генрых Кампендонк, нямецкі жывапісец
* 2014: Давід Рыгоравіч Сімановіч, беларускі паэт, перакладчык
* 2020: Літл Рычард, амерыканскі спявак і кампазітар
* 2024: Роджэр Корман, амерыканскі кінарэжысёр і прадзюсар

## Святкуюць 
*  Дзень памяці і прымірэння.
*  Беларусь,  Казахстан,  Малдова,  Расія,  Сербія: Дзень Перамогі.
*  Еўрапейскі Саюз,   Малдова,  Рэспубліка Косава,  Украіна: Дзень Еўропы.
*  ЗША: Дзень настаўніка.

509
9 жніўня

__NOTOC__

**9 жніўня** — дзвесце дваццаць першы (дзвесце дваццаць другі ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 1483: Адчынена Сіксцінская капэла.
* 1500: Маскоўскія войскі ўзялі Таропец у ходзе маскоўска-літоўскай вайны (1500—1503).
* 1944: Заснаваны Мінскі аўтамабільны завод.
* 1945: Атамная бомба скінута на горад Нагасакі (Японія).
* 1965: Сінгапур аддзяліўся ад Малайзіі і атрымаў незалежнасць.
* 1974: Рычард Ніксан падаў у адстаўку з пасады Прэзідэнта ЗША.
* 1999: Уладзімір Пуцін прызначаны выконваць абавязкі Старшыні ўрада Расійскай Федэрацыі.
* 2020: Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі, пачатак масавых пратэстаў супраць фальсіфікацыі вынікаў.
* 2025: У Вашынгтоне падпісана дэкларацыя пра мірныя адносіны Арменіі і Азербайджана.

## Нарадзіліся 
* 1759: Іаган Крыстаф Фрыдрых Гутсмутс, нямецкі педагог
* 1776: Амедэо Авагадра, італьянскі фізік і хімік (пам. 9.7.1856)
* 1850: Рудольф Абіхт, нямецкі славіст, адзін з першых даследчы­каў і папу­ля­ры­за­­тараў беларускай культуры ў Германіі (пам. 12.2.1921)
* 1864: Раман Дмоўскі, польскі палітычны дзеяч, публіцыст (пам. 2.1.1939)
* 1886: Генрых Эмзен, нямецкі мастак
* 1890: Максім Бурсевіч, дзеяч беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі, педагог, публіцыст (пам. 3.11.1937)
* 1910: Ларыса Геніюш, беларуская паэтэса, празаік, грамадскі дзеяч (пам. 7.3.1983)
* 1911: Уільям Алфрэд Фаўлер, амерыканскі фізік і астрафізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі (пам. 14.3.1995)
* 1914: Тувэ Янсан, фінская шведскамоўная пісьменніца і мастачка (пам. 27.6.2001)
* 1922: Філіп Ларкін, брытанскі паэт, пісьменнік
* 1926: Янка Запруднік, дзеяч беларускага нацыянальнага руху, гісторык, журналіст (пам. 26.5.22)
* 1928: Боб Коўзі, амерыканскі баскетбаліст
* 1936: Яўген Міклашэўскі, беларускі пісьменнік
* 1938: Валерый Аношка, беларускі географ, глебазнаўца
* 1957: Мелані Грыфіт, амерыканская актрыса
* 1958: Арва Кукумягі, эстонскі кінаакцёр
* 1963: Уітні Х'юстан, амерыканская спявачка, актрыса, прадзюсар (пам. 11.2.2012)
* 1973: Філіпа Індзагі, італьянскі футбаліст
* 1997: Хіфумі Абэ, японскі дзюдаіст, алімпійскі чэмпіён

## Памерлі 
* 1516: Іеранім Босх, мастак (нар. каля 1453)
* 1856: Фларыян Бохвіц, польска-беларускі асветнік, філосаф, пісьменнік (нар. 4.5.1799)
* 1919: Ральф Альберт Блейклак, мастак
* 1932: Джон Чарлз Філдс, канадскі матэматык
* 1943: Хаім Суцін, французскі мастак-экспрэсіяніст беларускага паходжання (нар 13.1.1893)
* 1962: Герман Гесэ, швейцарска-нямецкі пісьменнік і мастак, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (пам. 2.7.1877)
* 1962: Рэйна Валкама, фінскі акцёр
* 1976: Іван Мележ, беларускі пісьменнік (нар. 8.2.1921)
* 2003: Жак Дэрэ, французскі кінарэжысёр
* 2005: Мэцью Мак-Гроры, амерыканскі акцёр
* 2015: Алег Альбертавіч Гардынец, беларускі артыст оперы
* 2016: Эрнст Неізвесны, савецкі і амерыканскі скульптар

## Святкуюць 
*  ААН: Сусветны дзень карэнных народаў
*  ПАР: Нацыянальны жаночы дзень
*  Сінгапур: Нацыянальны дзень

809
9 студзеня

__NOTOC__
**9 студзеня** — дзевяты дзень года па Грыгарыянскім календары

## Падзеі 
* 475: Візантыйскі імператар Флавій Зянон збег з Канстанцінопаля, пераследваны вайскамі Васіліска.
* 1522: Пачатак пантыфікату Адрыяна VI (Адрыян Флорэнс), 218-га Папы Рымскага (1522—1523).
* 1769: Загадам Кацярыны ІІ у Расіі ў абарот уведзены першыя папяровыя грошы — асігнацыі.
* 1792: Падпісаннем Яскага дагавора скончылася Руска-турэцкая вайна (1787—1791).
* 1923: Іспанскі інжынер-авіятар  здзейсніў першы палёт на аўтажыры.
* 1951: Афіцыйна адчынены будынак штаб-кватэры ААН у Нью-Ёрку.
* 1957: Чачэна-Інгушская АССР, скасаваная ў 1944 годзе, адноўлена ў складзе РСФСР.
* 1992: Беларусь усталявала дыпламатычныя адносіны з Аўстраліяй.
* 1993: Будынак мінскага Архікафедральнага касцёла Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі вернуты каталікам Мінска.
* 1996: Здзейснены тэрарыстычны акт у Кізляры на тэрыторыі Дагестана.
* 2021: Здарылася катастрофа Boeing 737 ля Джакарты (Інданезія).

## Нарадзіліся 
* 1554: Грыгорый XV (Алесандра Людавізі), Папа Рымскі (1621—1623) (пам. 8.7.1623)
* 1590: Сімон Вуэ, французскі мастак
* 1789: Луі Дзюпрэ (мастак)
* 1801: Восіп Кавалеўскі, беларускі філолаг, манголазнавец
* 1890: Карал Чапек, чэшскі пісьменнік (пам. 25.12.1938)
* 1908: Сімона дэ Бавуар, французская пісьменніца, філосаф, ідэолаг фемімінісцкага руху (пам. 14.4.1986)
* 1913: Рычард Ніксан, 37-ы прэзідэнт ЗША (пам. 22.4.1994)
* 1921: Агнеш Келеці, венгерская гімнастка, алімпійская чэпіёнка
* 1924: Сяргей Параджанаў, армянскі кінарэжысёр
* 1928: Ірэна Вейсайтэ, літоўская літаратура- і тэатразнаўца
* 1944: Джымі Пейдж, брытанскі рок-музыкант
* 1953: Уладзімір Солтан, беларускі кампазітар
* 1955: Джонатан Кімбл Сіманс, амерыканскі акцёр
* 1970: Лара Фабіян, бельгійска-канадская спявачка
* 1982: Кэтрын, герцагіня Кембрыджская
* 1993: Катарына Джонсан-Томпсан, англійская лёгкаатлетка
* 1997: Карл Патрык Лаўк, эстонскі велагоншчык

## Памерлі 
]]
* 827: Цзін-цзун (дынастыя Тан), кітайскі імператар
* 1514: Ганна Брэтонская, каралева Францыі (нар. 25.1.1477)
* 1534: Іаган Авенцін, нямецкі вучоны-гуманіст (нар. 4.7.1477)
* 1799: Марыя Гаэтана Аньезі, італьянскі матэматык і філантроп (нар. 16.5.1718)
* 1905: Луіза Мішэль, французская рэвалюцыянерка, пісьменніца, педагог (нар. 29.5.1830)
* 2004: Юрый Сідараў, беларускі акцёр (нар. 8.5.1927)
* 2006: Мік Міківер, эстонскі акцёр і рэжысёр
* 2009: Аркадзь Жураўскі, беларускі мовазнавец (нар. 5.8.1924)
* 2013: Джэймс Макгіл Бьюкенен, амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (на. 3.10.1919)
* 2014: Ларэла Дэ Лука, італьянская актрыса
* 2020: Іван Пасер, чэшскі кінарэжысёр

## Святкуюць 
* border|25px Рэспубліка Сербская, Дзень Рэспублікі
* : Дзень індыйцаў-нерэзідэнтаў
* : Дзень мірнага пагаднення
* : Дзень нараджэння 
* border|25px:  (Сцяпанавы працы)

109
BGN/PCGN раманізацыя беларускай мовы

**BGN/PCGN раманізацыя беларускай мовы** — сістэма раманізацыі (запісу лацінскім пісьмом) беларускага кірылічнага тэксту, распрацаваная супольна ў Радзе па геаграфічных назвах ЗША (BGN, United States Board on Geographic Names) і ў Пастаянным камітэце па геаграфічных назвах для брытанскага афіцыйнага выкарыстання (PCGN, Permanent Committee on Geographical Names for British Official Use).

Гэтая раманізацыя для беларускай мовы — частка шырэйшага збору сістэм раманізацыі BGN/PCGN, які ўлучае метады для 29 розных моваў. Частка, якая тычыцца беларускай мовы, была супольна ўхвалена гэтымі арганізацыямі ў сваім сённяшнім выглядзе ў 1979. Мяркуецца, што сістэма BGN/PCGN адносна прасцейшая ў вымаўленні і інтуіцыйна лепей зразумелая для англамоўнага чытача, чым іншыя сістэмы раманізацыі. Сістэма выкарыстоўваецца ў англамоўнай картаграфічнай і падобнай прадукцыі (напр., геаграфічныя базы дадзеных).

У гэтай сістэме ўжываюцца толькі базавы лацінскі алфавіт (няпоўны) і знакі пунктуацыі. Ніякія дыякрытычныя знакі ці незвычайныя літары не патрабуюцца, хоць існуе *неабавязковае* правіла ўжывання знаку інтэрпункцыі «·» дзеля пазбягання неадназначнасцяў.

## Літаратура 
* *United States Board on Geographic Names Foreign Names Committee Staff, 1994. Romanization Systems and Roman-Script Spelling Conventions, p.&nbsp;23.*

Катэгорыя:Раманізацыя
Катэгорыя:Беларуская мова
Cirrus SR20

**Cirrus Design SR20** — манаплан з кампазіцыйнага матэрыялу і поршневым рухавіком. Разлічаны на 4 месцы.

## Катастрофы 
11 кастрычніка 2006 года самалёт Cirrus SR20 разбіўся, наляцеўшы на адзін з небаскробаў ва ўсходняй частцы Манхэтэна.

Катэгорыя:Самалёты ЗША
Катэгорыя:Манапланы
9 чэрвеня

__NOTOC__

**9 чэрвеня** — сто шасцідзесяты (сто шэсцьдзесят першы ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 1534: Жак Карцье адкрыў раку Святога Лаўрэнція.
* 1661: Магілёву нададзены герб
* 1898: Вялікабрытанія атрымала ад Кітая тэрыторыю Ганконга ў арэнду на 99 гадоў
* 1919: Адкрыўся Беларускі з’езд Віленшчыны і Гродзеншчыны
* 1960: Адміністрацыйны цэнтр Парыцкага раёна перанесены ў гарадскі пасёлак Шацілкі (сучасны горад Светлагорск).
* 2019: Касым-Жамарт Такаеў абраны Прэзідэнтам Казахстана.

## Нарадзіліся 
* 1424: Бланка II Наварская, каралева Навары
* 1508: Прымаж Трубар, славенскі першадрукар
* 1595: Уладзіслаў Ваза, кароль польскі і вялікі князь літоўскі (пам. 20.5.1648).
* 1672: Пётр I, цар маскоўскі, першы імператар Расійскай імперыі.
* 1812: Іаган Готфрыд Гале, нямецкі астраном
* 1868: Уладзіслаў Вярыга, беларускі філосаф, этнограф, фалькларыст (пам. 27.8.1916).
* 1881: Іван Луцкевіч, беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, публіцыст, краязнавец, археолаг (пам. 20.8.1918).
* 1916: Роберт Стрэйндж Макнамара, 7-ы міністр абароны ЗША
* 1936: Альберт Фіні, англійскі акцёр
* 1958: Алесь Камоцкі, беларускі паэт, бард.

## Памерлі 
* 1835: Ян Рустэм, мастак, стваральнік Віленскай мастацкай школы (нар. 1762)
* 1870: Чарлз Дыкенс, брытанскі пісьменнік, журналіст (нар. 7.2.1812)
* 1873: Венцаслаў Пелікан, беларускі медык, грамадскі і палітычны дзеяч, прафесар, рэктар (1826—1831) Віленскага ўніверсітэта (нар. 11.9.1790)
* 1963: Жак Віён, французскі мастак
* 1970: Уладзімір Тамашчык, беларускі грамадскі і рэлігійны дзеяч (нар. 15.4.1900)
* 2011: Павел Місько, беларускі пісьменнік, празаік, паэт, публіцыст (14.3.1931)
* 2012: Пол Джэнкінс (мастак)

## Святкуюць 
*  Міжнародны дзень архіваў.
*  Міжнародны дзень акрэдытацыі.
*  Міжнародны дзень сяброў
*  Аландскія астравы, Фінляндыя: Дзень аўтаноміі
*  Мурсія, Іспанія: Дзень Мурсіі
*  Рыёха, Іспанія: Дзень Рыёхі
*  Уганда: Дзень герояў

609
9 красавіка

__NOTOC__

**9 красавіка** — дзевяноста дзевяты (соты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 193: Легіёны ў Паноніі абвясцілі Септымія Севера імператарам супраць Дзідзія Юліяна.
* 1241: Манголы разбілі апалчэнне нямецкіх і польскіх князёў пры Лягніцы.
* 1513: Мараплавец Хуан Понсэ дэ Леон абвясціў Фларыду ўладаннем Іспаніі.
* 1782: Каралева Марыя Антуанета адкрыла ў Парыжы таэтр «Адэон».
* 1865: Пасля крывавых баёў здаўся Рычманд (Віргінія), Грамадзянская вайна ў ЗША завяршылася.
* 1940: Узброеныя сілы нацысцкай Германіі распачалі Нарвежскую аперацыю.
* 1946: У Міхельсдорфе (Германія) заснавана Беларускае літаратурнае згуртаванне «Шыпшына».
* 1966: Ватыкан адмяніў Індэкс забароненых кніг.
* 1970: Музыканты The Beatles спынілі супольную працу.
* 1991: Грузія абвясціла незалежнасць.

## Нарадзіліся 
* 1690: Юхан Шэфель, шведскі мастак
* 1757: Войцех Багуслаўскі, польскі тэатральны дзеяч
* 1770: Томас Іаган Зеебек, нямецкі фізік (пам. 10.8.1831)
* 1802: Эліяс Лёнрат, фінскі фалькларыст, які запісаў і выдаў карэла-фінскі эпас «Калевала» (пам. 19.3.1884)
* 1819: Анібале дэ Гаспарыс, італьянскі астраном
* 1821: Шарль Бадлер, французскі паэт (пам. 31.8.1867)
* 1835: Ялегі Пранціш Вуль, беларускі паэт (пам. 1880-я)
* 1869: Элі Жазеф Картан, французскі матэматык
* 1895: Мішэль Сімон, швейцарскі і французскі акцёр тэатра і кіно
* 1906: Віктор Вазарэлі, французскі мастак
* 1909: Роберт Хелпмен, аўстралійскі артыст балета
* 1918: Ёрн Утзан, дацкі архітэктар
* 1925: Эрнст Неізвесны, скульптар
* 1926: Х'ю Хефнер, заснавальнік часопіса Playboy
* 1931: Вадзім Свірыдаў, беларускі хімік, акадэмік АН БССР
* 1931: Хэйсукэ Хіранака, японскі матэматык
* 1933: Жан-Поль Бельмандо, французскі акцёр
* 1934: Леанід Асядоўскі, беларускі жывапісец
* 1990: Крыстэн Сцюарт, амерыканская актрыса

## Памерлі 
* 491: Флавій Зянон, візантыйскі імператар
* 715: Канстанцін I, Папа Рымскі
* 730: Гуга Руанскі, каталіцкі святы
* 1054: Бенедыкт VIII, Папа Рымскі
* 1492: Ларэнца Медычы, фларэнційскі дзяржаўны дзеяч
* 1553: Франсуа Рабле, французскі пісьменнік-гуманіст (нар. ~1494)
* 1626: Фрэнсіс Бэкан, англійскі філосаф (нар. 22.1.1561)
* 1858: Іозеф Карл Штылер, нямецкі мастак
* 1889: Мішэль Эжэн Шэўроль, французскі хімік-арганік
* 1909: Ітан Хічкак, амерыканскі дзяржаўны дзеяч
* 1932: Стэфан Макрэцкі, польскі генерал, палітычны дзеяч Сярэдняй Літвы (нар. 11.5.1862)
* 1944: Леа фон Кёніг, нямецкі мастак
* 1945: Дзітрых Банхёфер, нямецкі рэлігійны дзеяч, тэолаг і пісьменнік, антыфашыст
* 1945: Вільгельм Канарыс нямецкі адмірал, кіраўнік Абвера (нар. 1.1.1887)
* 1959: Мікола Аляхновіч, беларускі літаратурны крытык (нар. 21.4.1903)
* 1959: Фрэнк Лойд Райт, амерыканскі архітэктар (нар. 8.6.1867)
* 2011: Сідні Люмет, амерыканскі кінарэжысёр
* 2013: Дзаа Ву-кі, мастак
* 2016: Зміцер Саўка, беларускі мовазнавец

## Святкуюць 
*  Балівія, Дзень канстытуцыі.
*  Грузія, Дзень памяці загінулых, Дзень незалежнасці.

409
Гімн Японіі

— дзяржаўны гімн Японіі, адзін з найбольш кароткіх дзяржаўных гімнаў сучаснасці. Словы напісаны ў жанры *вака* перыяду Хэян, музыка напісана пазней — у эпоху Мэйдзі.

## Словы 
Японія
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Японіі
9 сакавіка

__NOTOC__

**9 сакавіка** — 69-ы (70-ы ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 1701: Падпісаны Біржанскі дагавор паміж Расіяй і Саксоніяй.
* 1862: Бой у бухце Хэмптан Роудс — першы бой панцырных караблёў.
* 1916: Падчас 1-ай Сусветнай вайны Германія аб’явіла вайну Партугаліі.
* 1918: Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з'езда прымае Другую Устаўную грамату, абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка.
* 1935: Абвешчана аднаўленне германскіх ваенна-паветраных сіл.
* 1945: Амерыканскі бомбавы ўдар па Токіа, 100 тыс. ахвяр.
* 2006: Знойдзена вада на Энцэладзе, спадарожніку Сатурна.
* 2007: У Самалі збіты самалёт Іл–76 беларускай авіякампаніі «Трансавіяэкспарт», загінулі 11 чалавек.
* 2008: Здудзіцкі каменны крыж урачыста ўсталяваны ў царкве Святой Марыі Магдаліны ў Парычах.

## Нарадзіліся 
]]
* 1454: Амерыга Веспучы, фларэнційскі мораплавец (пам. 1512)
* 1814: Тарас Шаўчэнка, вядомы ўкраінскі мастак і літаратар (пам. 10.3.1861)
* 1890: Вячаслаў Молатаў, савецкі палітычны дзеяч (пам. 8.7.1986)
* 1905: Фелікс Лабіс, французска-бельгійскі мастак
* 1909: Петэр Дамберг, ліўскі паэт і празаік
* 1934: Юрый Гагарын, першы касманаўт (пам. 1968)
* 1943: Бобі Фішэр, амерыканскі шахматыст, 11-ы чэмпіён свету па шахматах (пам. 17.1.2008)
* 1948: Ласла Ловас, венгерскі матэматык
* 1955: Арнэла Муці, італьянская актрыса
* 1964: Валеры Лемерсье, французская актрыса
* 1968: Юры Джаркаеф, французскі футбаліст

## Памерлі 
]]
* 1009: Бруна Кверфурцкі, хрысціянскі місіянер, прылічаны да святых (нар. 974)
* 1403: Баязід I, асманскі султан (нар. 1354 або 1360)
* 1661: Джуліа Мазарыні, французскі дзяржаўны дзеяч (нар. 14.7.1602)
* 1838: Іасафат Булгак, грэка-каталіцкі царкоўны дзеяч (нар. 20.4.1758)
* 1851: Ганс Хрысціян Эрстэд, дацкі фізік (нар. 14.8.1777)
* 1888: Вільгельм I Гогенцолерн, германскі імператар (кайзер), рэгент прускага каралеўства, кароль Прусіі, прускі генерал-фельдмаршал. Першы кіраўнік Германскай імперыі (нар. 22.8.1797)
* 1953: Мікола Равенскі, беларускі кампазітар, дырыжор, музычны крытык (нар. 5.12.1886)
* 1956: Айна Калас, фінская пісьменніца
* 1971: Кірыл VI Александрыйскі, 116-ы Патрыярх Копцкай праваслаўная царквы (нар. 2.8.1902)
* 1981: Макс Дэльбрук, нямецкі біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне 1969 года (нар. 4.9.1906)
* 1988: Курт Георг Кісінгер, нямецкі палітык (нар. 6.4.1904)
* 2003: Дзідра Рытэнберга, латвійская актрыса.
* 2018: Валянцін Уладзіміравіч Вялічка, беларускі дыпламат

## Святкуюць 
* 25px Міжнародны дзень DJ.
* , — Дзень настаўніка.

309
9 снежня

__NOTOC__

**9 снежня** — трыста сорак трэці (трыста сорак чацвёрты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 656: У бітве вярблюдаў халіф Алі ібн Абі Таліб перамагае апазіцыю па чале з удавой прарока Аішай.
* 1687: Каралём Венгрыі становіцца Іосіф I Габсбург.
* 1903: У Нарвегіі адхілены праект закона аб наданні жанчынам выбарчага права.
* 1905: У Францыі прыняты закон аб аддзяленні царквы ад дзяржавы.
* 1915: Апублікаваны ўніверсал Канфедэрацыі Вялікага Княства Літоўскага.
* 1917: Брытанскія войскі занялі Іерусалім.
* 1920: Беспартыйны Міхаэль Хайніш становіцца прэзідэнтам Аўстрыі.
* 1931: Пачатак Другой іспанскай рэспублікі.
* 1971: Аб'яднаныя Арабскія Эміраты далучыліся да ААН.
* 1990: Лех Валенса атрымаў перамогу на прэзідэнцкіх выбарах у Польшчы.
* 1991: Плошчы каля Дома ўрада ў Мінску нададзена назва Плошча Незалежнасці.
* 2000: У Гомелі асвечаны касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі.

## Нарадзіліся 
]]
* 1608: Джон Мільтан, англійскі паэт
* 1748: Клод Луі Бертале, французскі хімік
* 1842: Пётр Крапоткін, рускі тэарэтык анархізма, гісторык, літаратар (пам. 8.2.1921)
* 1857: Чэслаў Янкоўскі, польскі паэт, крытык, публіцыст, гісторык-краязнаўца (пам. 6.10.1929)
* 1891: Максім Багдановіч, беларускі паэт, публіцыст, літаратурны крытык (пам. 25.5.1917)
* 1916: Кірк Дуглас, амерыканскі акцёр
* 1946: Соня Гандзі, індыйскі палітык
* 1947: Яак Йыэруйт, эстонскі дзяржаўны дзеяч
* 1953: Джон Малкавіч, амерыканскі акцёр, рэжысёр
* 1954: Жан-Клод Юнкер, люксембургскі палітычны дзеяч, старшыня Еўракамісіі

## Памерлі 
]]
* 1048: Аль Біруні, персідскі вучоны (нар. 4.9.973)
* 1268: Войшалк, вялікі князь літоўскі (нар. каля 1233)
* 1437: Жыгімонт Люксембургскі, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі (14.2.1368)
* 1565: Пій IV, Папа Рымскі (нар. 31.3.1499)
* 1641: Антоніс ван Дэйк, фламандскі мастак (нар. 22.3.1599)
* 1647: Райнер Брокман, святар, перакладчык, паэт
* 1706: Педру II, кароль Партугаліі (нар. 26.4.1468)
* 1854: Алмейда Гарэт, партугальскі пісьменнік
* 1916: Нацумэ Сосэкі, японскі пісьменнік (нар. 9.2.1867)
* 1937: Нільс Густаў Дален, шведскі фізік (нар. 30.11.1869)
* 1992: Ардзі Лійвес, эстонскі драматург
* 2004: Сяргей Войчанка, беларускі мастак і дызайнер (нар. 15.11.1955)
* 2005: Роберт Шэклі, амерыканскі пісьменнік-фантаст (нар. 16.7.1928)
* 2021: Ліна Вертмюлер, італьянскі рэжысёр і сцэнарыст

## Святкуюць 
* Міжнародны дзень барацьбы з карупцыяй
* : Нацыянальны дзень герояў
* : Дзень Арміі
* : Дзень Герояў Айчыны
* : Дзень Незалежнасці і Дзень Рэспублікі
* : Дзень Ваенна-марскога флоту


С09
Гімн В’етнама

**Tiến Quân Ca** (*Маршыруйце Наперад*) — нацыянальны гімн В’етнама. Ён быў напісаны Нгуенам Ван Цао ў 1944 годзе. У 1945 годзе песня была зацверджаная гімнам Дэмакратычнае Рэспублікі В'етнам. З 1976 года з'яўляецца гімнам аб'яднанае Сацыялістычнае Рэспублікі В'етнам. У вершы Нгуена Ван Цао 2 слупкі, але ў якасці гімну выкарыстоўваецца толькі першы, бо пасля атрымання незалежнасці ад Францыі другі слупок зрабіўся неактуальным.

### Словы

**1.**
Đoàn quân Việt Nam đi 
Chung lòng cứu quốc 
Bước chân dồn vang trên đường gập ghềnh xa 
Cờ in máu chiến thắng mang hồn nước, 
Súng ngoài xa chen khúc quân hành ca. 
Đường vinh quang xây xác quân thù, 
Thắng gian lao cùng nhau lập chiến khu. 
Vì nhân dân chiến đấu không ngừng, 
Tiến mau ra sa trường, 
Tiến lên, cùng tiến lên. 
Nước non Việt Nam ta vững bền.

**2.**
Đoàn quân Việt Nam đi 
Sao vàng phấp phới 
Dắt giống nòi quê hương qua nơi lầm than 
Cùng chung sức phấn đấu xây đời mới, 
Đứng đều lên gông xích ta đập tan. 
Từ bao lâu ta nuốt căm hờn, 
Quyết hy sinh đời ta tươi thắm hơn. 
Vì nhân dân chiến đấu không ngừng, 
Tiến mau ra sa trường, 
Tiến lên, cùng tiến lên. 
Nước non Việt Nam ta vững bền. 

**1.**
Салдаты В'етнама, мы ідзем наперад, 
З адзіным жаданнем выратаваць нашую Бацькаўшчыну, 
Нашыя спешныя крокі чуваць на доўгай і цяжкай дарозе.
Наш сцяг, чырвоны, з крывёю перамогі, падтрымлівае настрой нашае краіны.
Аддаленае грукатанне нашых ружжаў змешваецца з нашаю песняй-маршам.
Шлях да перамогі праходзіць цераз целы нашых ворагаў
Пераадольваючы ўсе цяжкасці, разам мы будуем асновы Адраджэння.
Бесперастанку за справу Народа давайце змагацца,
Паспяшаемся на поле бітвы!
Наперад! Усе, разам прасунемся!
Нашы В'етнам моцны, вечны

**2.**
Салдаты В'етнама, мы ідзем наперад!
Залатая зорка нашага сцяга па ветры
Накіроўвае нашых людзей, нашую родную зямлю, прэч ад пакут і няшчасцяў.
Аб'яднаем нашыя намаганні ў барацьбе дзеля пабудовы новага жыцця,
Узнімемся і парвем нашыя ланцугі.
Занадта доўга мы глыталі нашую нянавісць.
Будзьма гатовымі на ўсе ахвяры і нашае жыццё зробіцца праменным.
Бесперастанку за справу Народа давайце змагацца,
Паспяшаемся на поле бітвы!
Наперад! Усе, разам прасунемся!
Нашы В'етнам моцны, вечны

## Спасылкі 
* Мелодыя гімна В'етнама

В'етнам
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы В’етнама
Катэгорыя:Песні 1944 года
Катэгорыя:Маршы
Вось дабра

**«Вось дабра»** () — фраза, ужытая прэзідэнтам Венесуэлы Уга Чавесам для апісання адносін паміж яго краінай, Кубай і Балівіяй, якія прытрымліваюцца левай арыентацыі ў палітыцы і апаніруюць амерыканскай гегемоніі ў міжнародных справах. Гэты выраз абыгрывае ўжытае ў 2002 прэзідэнтам ЗША Джорджам Бушам-малодшым словазлучэнне «вось зла» пры апісанні варожых амерыканскай пануючай ідэалогіі палітычных рэжымаў Ірака, Ірана і КНДР.

Катэгорыя:Палітыка Венесуэлы
Катэгорыя:Палітыка Балівіі
Катэгорыя:Знешняя палітыка Кубы
Катэгорыя:Знешняя палітыка ЗША
Катэгорыя:Геапалітыка
Санцзян-Волат

**«Санцзян-Волат»** — супольнае беларуска-кітайскае прадпрыемства па выпуску грузавых аўтамабіляў вялікай грузападымальнасці.

Створана ў 1996 годзе. Статутны капітал: 52 млн юаняў. Заснавальнікі — Мінскі завод колавых цягачоў (30 %) і аб’яднанне «Санцзян» пры кітайскай групавой кампаніі касмічнай прамысловасці (70 %). У 1998 быў збудаваны завод у горадзе Сіагань (правінцыя Хубэй). Праектная магутнасць: 300 машын у год.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Мінскі завод колавых цягачоў
Катэгорыя:Кампаніі Беларусі
Катэгорыя:Кампаніі Кітая
Іванка

**Іванка**, **Іаан-Аляксей** — балгарскі баярын XII — пач. XIII ст. у часы Другога Балгарскага царства, сваяк цароў Івана I Асеня, Пятра IV і Калаяна.

## Гісторыя 
У 1196 забіў Івана I Асеня і няўдала спрабаваў захапіць уладу, затым збег да візантыйскага імператара Аляксея III Ангела. Быў заручаны з унучкай імператара Феадорай, а таксама атрымаў пасаду страціга Філіпопаля і царскае імя Аляксея. Як страціг Філіпопаля аднавіў крэпасці і ўзмацніў іх гарнізоны. Аднак неўзабаве, недзе да 1199, Аляксей III, падазраючы Іванку ў здрадзе, паслаў супраць яго войска пад камандаваннем пратастратара Мануіла Каміцы. Іванка перайшоў на бок балгарскага цара Калаяна і адышоў за Балканскія горы. Візантыйскія войскі напалі на Крычым, узялі яго і працягнулі наступ, але затым трапілі ў засаду і былі разгромленыя, пратастратар трапіў у палон. Іванка падпарадкаваў тэрыторыі ад Масінопаля да Кснатыя, і ад Пангей да Аўдыра, а таксама Смоленскую вобласць, але праз некаторы час быў падманам схоплены і забіты візантыйцамі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Другое Балгарскае царства
Катэгорыя:Цары балгарскія
MacOS

**macOS** (*мак-оў-эс*), спачатку **Mac OS X**, з 2012 года — **OS X**, з 2016 года — **macOS** — шэраг закрытых аперацыйных сістэм з графічным інтэрфейсам, якія распрацоўвае і прадае карпарацыя Apple. Апошняя версія гэтай АС заўсёды ўсталёўваецца на ўсе камп’ютары Macintosh. Mac OS X працягвае традыцыі аперацыйных сістэм Mac OS, асноўных АС ад Apple яшчэ з 1984 года. Mac OS X падтрымлівае многакарыстальніцкі, выціскальна-многазадачны рэжым працы. Гэтая АС з’яўляецца Unix-падобнай аперацыйнай сістэмай, заснаванай на тэхналогіі, распрацаванай кампаніяй NeXT (у 1997 г. Apple купіла кампанію NeXT). Першая версія Mac OS X з’явілася ў 1999 годзе пад назвай Mac OS X Server 1.0. Першай версіяй для настольных камп’ютараў была Mac OS X v10.0, якая з’явілася ў сакавіку 2001 года.

Серверны варыянт гэтай АС — Mac OS X Server — архітэктурна ідэнтычны з настольнай версіяй АС, але звычайна працуе на серверных камп’ютарах Macintosh. Mac OS X Server падтрымлівае кіраванне працоўнымі групамі, мае адмысловыя адміністрацыйныя праграмы, якія спрашчаюць доступ да сеткавых сэрвісаў, у тым ліку паштовы сервер, сервер Samba, сервер дырэкторый і сервер даменных імёнаў.

## Спасылкі 
* Старонка Mac OS X на сайце Apple
* Старонка Darwin OS  на сайце Apple
* Гісторыя стварэння Mac OS X 


Катэгорыя:Mac OS
Катэгорыя:BSD
Катэгорыя:Unix
Катэгорыя:Аперацыйныя сістэмы
Энтані Ідэн

**Сэр Энтані Ідэн** (, 12 чэрвеня 1897 — ; з 1961 пэр і 1-ы граф Эйванскі, ) — брытанскі дзяржаўны дзеяч, кансерватар, у 1935—1938 (кабінет Болдуіна) і ў 1940—1945 (ваенны ўрад Чэрчыля) міністр замежных спраў, у 1955—1957 64-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі. Ён адзін з першых распавёў усяму свету пра планы нацыстаў знішчыць усіх еўрапейскіх яўрэяў. Менавіта яму належыць заслуга ў выратаванні некалькі сот тысяч яўрэяў ад Халакоста.

З адзнакай скончыў факультэт усходніх моў у Оксфардзе.

З 1945 па 1973 займаў пост рэктара Бірмінгемскага ўніверсітэта.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лідары Палаты абшчын
Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Памерлі ад раку печані
(28978) Іксіён

**Іксіён** () — аб’ект пояса Койпера. З’яўляецца адным з найбуйнейшых плутына (гэта значыць транснептунавым аб’ектам, арбіта якой падобная да арбіты Плутона). Як і Плутон, Іксіён знаходзіцца ў арбітальным рэзанансе 2:3 з Нептунам (робіць два абароты вакол Сонца за той жа час, які неабходны Нептуну для трох абаротаў). Дыяметр Іксіёна складае 822 км Эксцэнтрысітэт арбіты — 0,2412. Вялікая паўвось арбіты — 39,5391 а. а. Афарбоўка аб’екта — умерана чырвоная, трохі чырваней, чым у Квавара. Альбеда больш высокае (0,15) у параўнанні з класічнымі чырвонымі аб’ектамі — Кваварам (0,10) і Варуной (0,04). Апошнія вынікі спектраскапіі паказваюць на тое, што паверхня Іксіёна складаецца з сумесі цёмнага вугляроду і таліна — гетэрапалімера, утворанага пры апраменьванні клатратаў вады і арганічных кампанентаў.

Адкрыты 22 мая 2001 г., у 5 гад. 21 хвіл 24 с па Грынвічы, у чылійскай абсерваторыі Сера Талола (70W48, 30S10). Абвешчана пра адкрыццё 1 ліпеня 2001 г., у 3 гад. 44 хвіл па Грынвічы, у электронным цыркуляры Цэнтра малых планет (Сміцанаўская астрафізічная абсерваторыя, Кембрыдж, Масачусетс, ЗША). Абвешчана пра прысваенне імя «Іксіён» 28 сакавіка 2002 г., у 21 гад. 14 хвіл па Грынвічы, у электронным цыркуляры Цэнтра малых планет MPEC 2002-F64.

Нумар па каталогу малых планет: 28978.

Папярэдняе абазначэнне: .

Аб’ект названы ў гонар цара Іксіёна са старажытнагрэчаскай міфалогіі.
thumb|left|Арбіта Іксіёна
thumb|left|Разліковая арбіта Іксіёна.

Катэгорыя:Кандыдаты ў карлікавыя планеты
Катэгорыя:Пояс Койпера
Іксіён
Катэгорыя:Астэроіды, якія перасякаюць арбіту Нептуна
Катэгорыя:Астэроіды
Імпульс сілы

**І́мпульс сі́лы** — фізічная вектарная велічыня, якая характарызуе дзеянне сілы на працягу пэўнага адрэзка часу. Колькасна імпульс пастаяннай сілы вызначаецца як здабытак сілы на прамежак часу, на працягу якога яна дзейнічала:

\mathbf P_F = \mathbf F \Delta t

Імпульс пераменнай сілы вызначаецца шляхам яе інтэгравання па часе:

\mathbf P_F = \int \mathbf F dt

Імпульс сілы, што дзейнічае на матэрыяльны пункт на працягу пэўнага адрэзку часу, вызначае змяненне яго імпульса за гэты прамежак часу:

\mathbf P_F = \Delta \mathbf p

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Бода Ільгнер

**Бода Ільгнер** (; нар. ) — нямецкі футбаліст, брамнік. Чэмпіён свету 1990 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ. Прызёр чэмпіянатаў Еўропы 1988 (бронза) і 1992 (серабро). Найлепшы брамнік Еўропы 1991. Выступаў за клубы «Кёльн» і «Рэал Мадрыд».

Бода Ільгнер з’яўляецца выхаванцам клуба рэгіянальнай нямецкай лігі «Хартберг». У 1983 годзе ён перайшоў у «Кёльн», у якім стаў дублёрам знакамітага брамніка зборнай Германіі Тоні Шумахера. З 1987 года Ільгнер стаў асноўным брамнікам «Кёльна», а неўзабаве і нямецкай зборнай (яго дэбют у зборнай адбыўся 23 верасня 1987 года ў матчы са зборнай Даніі, немцы выйгралі з лікам 1:0). На чэмпіянаце свету 1990 Ільгнер быў асноўным брамнікам зборнай Германіі. Яго ўпэўненая гульня пры падтрымцы моцных абаронцаў, Клаўса Аўгенталера, Андрэаса Брэмэ, Томаса Бертальда, Юргена Колера і Гвіда Бухвальда, стала адной з прычын поспеху Германіі. У паўфінале чэмпіянату са зборнай Англіі Ільгнер адбіў удар Сцюарта Пірса ў пасляматчавай серыі пенальці, а фінале захаваў свае вароты сухімі, чаго раней не ўдавалася ніводнаму брамніку.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
* 
* Профіль на сайце *fussballdaten.de* 

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд
Катэгорыя:Ігракі ФК Кёльн
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1990
Імпульс цела

**І́мпульс це́ла (ко́лькасць ру́ху)** - вектарная фізічная велічыня, якая колькасна і гэаметрычна характарызуе рух цела ў залежнасці ад яго масы і вектара хуткасці.

## Імпульс матэрыяльнага пункта
Імпульс матэрыяльнага пункта вызначаецца як здабытак яго масы і хуткасці:
:\mathbf{p} = m \mathbf{v}
Другі закон Ньютана вызначае сувязь між імпульсам матэрыяльнага пункта і сілай, што ўздзейнічае на яго:
:\mathbf{F} = m \mathbf{a} = m \frac {d\mathbf{v}} {dt} = \frac {d(m\mathbf{v})} {dt} = \frac {d\mathbf{p}} {dt}

Такім чынам, вытворная ад імпульсу матэрыяльнага пункта па часе складае сілу, што ўздзейнічае на яго.

Адпаведна, змяненне імпульсу матэрыяльнага пункта за прамежак часу  – гэта інтэграл ад сілы па часе, які называецца імпульсам сілы за адпаведны прамежак часу:
:\Delta \mathbf{p} = \int\limits_{t_0}^{t_1} \mathbf{F}\,dt

## Імпульс механічнай сістэмы
Імпульс механічнай сістэмы вызначаюць як вектарную суму імпульсаў усіх яе частак. Трэці закон Ньютана дазваляе прыраўняць змяненне імпульсу любой механічнай сістэмы да сумарнага імпульсу вонкавых сіл, што ўздзейнічаюць на механічную сістэму.
:\Delta \mathbf{p} = \int\limits_{t_0}^{t_1} \mathbf{F}_{ex}\,dt
або
:\frac {d\mathbf{p}} {dt} = \mathbf{F}_{ex}

Напрыклад, для сістэмы з двух матэрыяльных пунктаў з другога Закона Ньютана вынікае:
:\frac {d\mathbf{p}} {dt} = \frac {d\mathbf{p}_1} {dt} + \frac {d\mathbf{p}_2} {dt} = \mathbf{F}_1 + \mathbf{F}_2 = \mathbf{F}_{1,2} + \mathbf{F}_{1,ex} + \mathbf{F}_{2,1} + \mathbf{F}_{2,ex}
Але, згодна з трэцім законам Ньютана, \mathbf{F}_{1,2} = -\mathbf{F}_{2,1}.

Такім чынам,
:\frac {d\mathbf{p}} {dt} = \mathbf{F}_{1,ex} + \mathbf{F}_{2,ex} = \mathbf{F}_{ex}
праінтэграваўшы па часе, атрымліваем роўнасць, прыведзеную на пачатку раздзела.

Такім жа чынам выводзіцца гэтая формула для сістэмы, складзенай з любой колькасці матэрыяльных пунктаў.

Гэтую роўнасць называюць **законам змянення імпульсу**. Закон змянення імпульсу можна разглядаць як пашыраную фармулёўку другога закона Ньютана для складаных механічных сістэм. Для сістэмы з аднаго матэрыяльнага пункта закон змянення імпульсу «ператвараецца» ў традыцыйны запіс другога закона Ньютана.

У выпадку, калі \mathbf{F}_{ex}, гэта значыць, калі сістэма з'яўляецца замкнёнай, закон змянення імпульсу прымае выгляд:
:\frac {d\mathbf{p}} {dt} = 0
або
:\mathbf{p} = const
– імпульс замкнёнай механічнай сістэмы не змяняецца. Гэты закон называецца законам захавання імпульсу.

Катэгорыя:Дынаміка
Індыгірка

**Індыгірка** (, ) — рака ў Рэспубліцы Саха (Якуція) Расійскай Федэрацыі.

Даўжыня ракі 1726 км. Вадазбор 360 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,85 тыс. м³/сек. Пачынаецца з двух вытокаў — Хастах і Тарын-Юрах на паўночных схілах Халканскага хрыбта; упадае ва Усходне-Сібірскае мора. У вярхоўях цячэ па Аймяконскім нагор’і, далей у вузкай цясніне праразае хрыбет Чэрскага, утварае парогі. Ніжняе цячэнне на Яна-Індыгірскай нізіне, дзе характэрны прамыя доўгія плёсы шырынёй 350—500 м. Асноўныя прытокі: Селенях, Уяндына, Алаіха (злева), Мома, Бадзярыха (справа). За 130 ад вусця Індыгірка разбіваецца на рукавы, утварае дэльту плошчай 5,5 тыс. км². Жыўленне снегавое і дажджавое. Ледастаў з кастрычніка да канца мая — пачатку чэрвеня. Месцамі перамярзае, тыповыя вялікія наледзі (тарыны). Характэрны летнія паводкі. Сярэдні расход вады 1850 м³/с. Суднаходная ад упадзення ракі Мома (1154 км). У вусці промысел рыбы (рапушка, нельма, муксун). Галоўныя прыстані: Хануу, Дружына, Чакурдах, Табор.

## Гл. таксама 
* Возера Лабынкыр

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Река Индигирка // Государственный водный реестр РФ

Катэгорыя:Рэкі Якуціі
Катэгорыя:Усходне-Сібірскае мора
Інерцыя

**Іне́рцыя** (лат. *inertia* — нязграбнасць, пасіўнасць) — захаванне сталай хуткасці цела ў выпадку, калі адсутнічае вонкавае ўздзеянне на яго.

Тэрмін «інерцыя» ўпершыню быў ужыты І.Кеплерам (пачатак XVII ст). Да гэтага часу паняцце інерцыі змешвалася з паняццем гравітацыі. Кеплер, аднак, пад інерцыяй разумеў супраціўленне да руху, або імкненне цела да спакою, і, такім чынам, датрымліваўся пункту погляду антычных навукоўцаў, у прыватнасці, Арыстоцеля. Кеплер таксама выказаў важнае меркаванне, што інерцыя ўласцівая для ўсіх матэрыяльных аб’ектаў, у тым ліку для нябесных цел.

Фармаване сучасных уяўленняў аб інерцыі звязана з імёнамі Галілея і Ньютана. Прынцып адноснасці Галілея з’яўляецца адмаўленнем інерцыі як «супраціўлення да руху», бо рух са сталай хуткасцю раўназначны да спакою. Інерцыя, згодна разуменню класічнай фізікі, палягае ў імкненні цела да захавання хуткасці руху.

Першы закон Ньютана сцвярджае, што інерцыя ўласцівая для ўсіх цел. Сам Ньютан, аднак, тэрмінам «інерцыя» называў «прыроджаную сілу» цела, якая супраціўляецца да змены руху, гэта значыць прычыну з’явы, але не самую з’яву.

Сістэмы адліку, дзе мае месца інерцыя, называюць інерцыяльнымі.

Катэгорыя:Дынаміка
Інерцыяльная сістэма адліку

thumb|Дзве сістэмы адліку, адна з якіх рухаецца са скорасцю  \vec{v}  адносна другой
**Інерцыя́льная сістэ́ма адлі́ку** — сістэма адліку, у якой мае месца інерцыя — захаванне скорасці целам, на якое на аказваюцца вонкавыя ўздзеянні (свабодным целам). Інакш кажучы, гэта сістэмы, у якіх выконваецца першы закон Ньютана. Наяўнасць такіх сістэм сцвярджаецца гэтым жа законам. Паводле прынцыпа адноснасці Галілея ўсе інерцыяльныя сістэмы з'яўляюцца фізічна эквівалентнымі.

Інерцыяльнай сістэмай з'яўляецца любая сістэма адліку, што рухаецца адносна іншай інерцыяльнай сістэмы з пастаяннай скорасцю. Інакш кажучы, усе інерцыяльныя сістэмы адліку рухаюцца адна адносна адной з пастаяннай скорасцю. Сістэма, што рухаецца адносна інерцыяльнай сістэмы адліку з паскарэннем, з'яўляецца неінерцыяльнай.

Відавочна, што сістэма адліку, звязаная са свабодным целам, з'яўляецца інерцыяльнай. Але на самай справе такую сістэму знайсці немагчыма, бо свабодных цел у прыродзе не існуе. Таму паняцце інерцыяльнай сістэмы з'яўляецца абстракцыяй, а ўсе рэальныя сістэмы адліку з'яўляюцца неінерцыяльнымі.

## Гл. таксама 
* Захапленне інерцыяльных сістэм адліку
* Інварыянтная вытворная па часе
* Неінерцыяльная сістэма адліку

## Літаратура 
*  С. 257.

Катэгорыя:Сістэмы адліку
Катэгорыя:Тэорыя адноснасці
Іпацьеўскі летапіс

**Іпа́цьеўскі летапіс** — адзін з найстаражытнейшых усходнеславянскіх летапісных збораў. Найважнейшая з дакументальных крыніц па гісторыі Русі ў спісе 1420-х гг. Добра вядомы ў Вялікім Княствам Літоўскім, быў выкарыстаны аўтарамі Хронікі Вялікага Княства Літоўскага і Хронікі Быхаўца. Таксама вядомыя іншыя спісы збору. Ёсць меркаванні, што гэта адзіны помнік пісьменнасці, у якім захаваліся ўрыўкі страчанага Полацкага летапісу.

Збор складаецца з трох частак:
* Аповесць мінулых часоў;
Іпацьеўскі летапіс змяшчае трэцюю вядомую рэдакцыю «Аповесці мінулых часоў», якая была падрыхтавана ў 1118 годзе па загадзе князя Мсціслава Уладзіміравіча, апісвае перыяд да 1117;
* Кіеўскі летапіс, апісвае перыяд 1118—1199;
* Галіцка-Валынскі летапіс, апісвае перыяд 1201—1292.

Летапіс атрымаў сваю назву ад месца знаходжання — Іпацьеўскі манастыр пад Кастрамой. Іпацьеўскі летапіс знайшоў расійскі гісторык М. М. Карамзін.

## Зноскі 
## Літаратура 
*

## Спасылкі 
* «Поўны збор рускіх летапісаў. Том 2», pdf, 4,5 Mb
* Летапіс Іпацьцеўскі   

Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы
Катэгорыя:Старажытнаруская літаратура XIII стагоддзя
Іравадзі

**Ірава́дзі** — рака ў Азіі. Самая мнагаводная рака М’янмы (вытокі ў Кітаі).

Даўжыня ракі 2170 км. Плошча вадазбору 430 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 13 тыс. м³/сек.

Пачынаецца ва ўсходніх адгор’ях Гімалаяў, цячэ ў глыбокай цясніне, мае парожыстае рэчышча. Ніжэй горада М’ічына даліна расшыраецца, рэчышча дасягае 800&nbsp;м, потым Iравадзі перасякае Шанскае нагор’е, дзе рэчышча звужаецца да 50—100 м. У сярэднім і ніжнім цячэнні (на Іравадзійскай раўніне) рака ўтварае шырокую тэрасаваную даліну. За 300 км ад вусця пачынаецца забалочаная дэльта (плошча каля 30&nbsp;тыс.&nbsp;км²), якая павялічваецца (каля 5&nbsp;км² за 100 гадоў). Галоўныя прытокі — Чындуін (справа) і М’інге (злева). Рэжым мусонны, характэрныя летнія паводкі (падняцце вады на 8-11 м). Сярэдні гадавы расход вады 13-14 м³/с. У ніжнім цячэнні моцныя прылівы (да 4-4,5&nbsp;м).

Суднаходная на 1100 км, летам — на 1440 км. Выкарыстоўваецца для арашэння, у верхнім цячэнні — лесасплаў. На Iравадзі знаходзіцца горад Мандалай, у дэльце марскі порт і сталіца М’янмы горад Янгон.

Катэгорыя:Рэкі Кітая
Катэгорыя:Рэкі М’янмы
Катэгорыя:Басейн Індыйскага акіяна ў Азіі