Позен (правінцыя)

**По́зен**, таксама часам **По́знань** () — правінцыя каралеўства Прусія і Вольнай дзяржавы Прусія, якая існавала з 1815 па 1920 гады. Да 1848 года мела шырокую аўтаномію ў якасці Вялікага Княства Пазнаньскага. У 1920 годзе асноўная тэрыторыя правінцый Позен і Заходняя Прусія была перададзена ў склад Польшчы, паводле ўмоў Версальскага дагавора. На рэштках абедзвюх правінцый у 1922 годзе была ўтворана новая правінцыя Позен-Заходняя Прусія.

## Гісторыя 
### Утварэнне правінцыі 
[thumb|[Варшаўскае герцагства (1809—1815)|166px]]
Тэрыторыя Вялікай Польшчы ўжо раней пасля трох польскіх падзелаў належала Прусіі. У 1793—1807 гады тут існавалі прускія правінцыі Паўднёвая Прусія і Новая Усходняя Прусія. У 1807 годзе, паводле ўмоў Тыльзіцкага міру, які завяршыў руска-пруска-французскую вайну, на тэрыторыі правінцыі Паўднёвая Прусія разам з часткай правінцыі Новая Усходняя Прусія было абвешчана Варшаўскае герцагства, перададзенае саксонскай кароне. У 1809 годзе тэрыторыя Варшаўскага герцагства значна павялічылася пасля атрыманай перамогі ў вайне з Аўстрыяй.

У выніку напалеонаўскіх войнаў Саксонія, якая выступала на баку Францыі, пацярпела паражэнне і страціла значную частку сваіх уладанняў. Тым не менш Венскі кангрэс, які адбыўся ў 1815 годзе, захаваў суверэнітэт Саксонскага каралеўства. Разам з тым Прусія атрымала назад частку  тэрыторый Вялікай Польшчы, якія раней належаць ёй, а таксама частку саксонскіх зямель. На набытых тэрыторыях былі створаны правінцыі Саксонія і Позен. Апошняя як Вялікае Княства Пазнаньскага атрымала права шырокай аўтаноміі.

На тэрыторыі правінцыі Позен былі ўтвораны дзве адміністрацыйныя акругі:
# , цэнтр — Бромберг
# , цэнтр — Позен

### Германізацыя і ліквідацыя аўтаноміі 
Пасля Польскага паўстання 1830 года ў Расійскай імперыі Прусія, асцерагаючыся польскага сепаратызму, пачала праводзіць у рэгіёне палітыку германізацыі палякаў, паступова выцясняючы польскую мову з сістэмы адукацыі і дзяржаўнага справаводства. Аднак гэта толькі ўзмацніла нацыянальнае супраціўленне палякаў.

У 1848 годзе ў час нямецкай рэвалюцыі на тэрыторыі правінцыі адбыліся , якія былі жорстка задушаны. Пасля здушэння ўзброеных паўстанняў Прусія цалкам скасавала аўтаномію правінцыі Позен і перабудавала кіраванне рэгіёнам па стандартным прынцыпе, характэрным для ўсіх іншых правінцый. Заходнія і паўночныя нямецкамоўныя раёны правінцыі былі ўключаны ў склад Германскага саюза. Да 1851 года ў Германскі саюз была ўключана і ўся тэрыторыя правінцыі.

Пасля аб'яднання Германіі ў 1871 годзе і стварэння Германскай імперыі польскае насельніцтва Прусіі стала нацыянальнай меншасцю ў нацыянальнай нямецкай дзяржаве. Працяг паслядоўнай палітыкі германізацыі прывёў да новых пратэстаў пальскамоўнага насельніцтва. У 1906—1907 гадах у правінцыі прайшлі масавыя забастоўкі ў школах.

### Веймарская рэспубліка 
Пасля Першай сусветнай вайны адносіны абвастрыліся. Палякі сталі патрабаваць перадачы тэрыторыі правінцыі ў склад адноўленай польскай дзяржавы. Пасля шматлікіх польскіх паўстанняў 1918—1919 гадоў, паводле ўмоў Версальскага дагавора, у студзені 1920 года асноўная тэрыторыя правінцый Позен і Заходняя Прусія была перададзена Польшчы. Толькі невялікая прыгранічная паласа, на якой пераважала нямецкамоўнае насельніцтва, засталася ў межах Германіі.

У 1922 годзе рэшткі абедзвюх правінцый былі аб'яднаны ў новую правінцыю Позен-Заходняя Прусія, якая праіснавала аднак толькі да 1938 года, калі яна ў час нацысцкіх адміністрацыйных рэформ была скасавана і падзелена паміж суседнімі правінцыямі.

### Трэці рэйх 
У 1939 годзе пасля ўварвання ў Польшчу тэрыторыя былой некалі правінцыі Позен была зноў анексавана Германіяй. Аднак правінцыя адноўлена не была. Тут, а таксама на іншых анексаваных прылеглых польскіх тэрыторыях было створана рэйхсгау Позен, якое ўжо ў 1940 годзе было пераназвана ў Вартэланд, са сталіцай у горадзе Позен. Пры гэтым тэрыторыя вакол Бромберга была ўключана ў склад іншага створанага рэйхсгау Данцыг-Заходняя Прусія. Такім чынам, гэтая былая прускай тэрыторыя была далучана непасрэдна да Рэйха ў якасці адмысловай адміністрацыйнай адзінкі — *рэйхсгау*, а не ў якасці часткі Прусіі. У такім выглядзе гэтыя тэрыторыі заставаліся ў складзе нацысцкай Германіі да канца вайны.

### Паваеннае развіццё 
У 1945 годзе гэтыя землі зноў цалкам перайшлі пад кантроль Польшчы, а ўсё нямецкае насельніцтва, якое знаходзілася там, было выгнана. Пасля апошняй адміністрацыйнай рэформы, праведзенай у 1999 годзе ў Польшчы, тэрыторыя былой правінцыі Позен практычна ідэнтычная з тэрыторыяй Велікапольскага ваяводства. Некалькі раёнаў таксама адносяцца сёння да Куяўска-Паморскага і Любушскага ваяводстваў.

## Геаграфія і эканоміка 
Унутраная частка правінцыі ўяўляла з сябе раўнінную плоскасць, праз якую працякае рака Варта. Па тэрыторыі таксама праходзіў Бромбергскі, ці Нетцаўскі, канал, які злучаў раку Нетцэ (басейн Одэра) з Брагай (басейн Віслы). Таксама на тэрыторыі правінцыі мелася мноства азёр. Галоўным заняткам насельніцтва з'яўлялася сельская гаспадарка. Акрамя збожжавага хлеба, струковых пладоў і бульбы, вялікае значэнне для рэгіёна меў хмель. Вінаробствам займаліся ў паўднёва-заходняй частцы правінцыі.

У рэгіён паміж Вартай і Нетцэ займалі вялікія лясы, пераважна хвойныя. Развівалася жывёлагадоўля: тут разводзілі коней, рагатую скаціну, авечак, свіней і коз. На тэрыторыі Позена здабываліся соль, гіпс, вапну, буры вугаль, балотны жалязняк, торф. Прамысловасць у цэлым была развіта слаба і мелася толькі ў вызначаных месцах. Меліся фабрыкі машын, суконная мануфактура, вялікія цагельні, мукамольныя млыны, заводы цукровыя, піваварныя і вінакураныя, фабрыкі нюхальнага тытуню. Галоўнымі гандлёвымі пунктамі правінцыі былі гарады Позен і Бромберг]]

Паводле перапісу 1895 года ў правінцыі пражывала 1 828 195 чалавек. Большасць насельніцтва складалі каталікі (больш 60 %), каля чвэрці — пратэстанты, таксама меліся і прадстаўнікі іншых хрысціянскіх канфесій і яўрэі. Евангелічнае веравызнанне пераважала, галоўным чынам, у паўночных і заходніх памежных раёнах. У 1890 годзе ў правінцыі пражывала 697 265 немцаў і 1 047 409 палякаў. У той жа час вялікія гарады мелі пераважна нямецкае насельніцтва. З мэтай павелічэння нямецкага элемента ў рэгіёне праводзілася каланізацыйная палітыка, якая складалася ў мэтанакіраванай дзяржаўнай скупцы маёнткаў у польскіх уладальнікаў з мэтай іх наступнага перапродажу нямецкім каланістам

Тэрыторыя і насельніцтва правінцыі Позен у 1910 годзе:

## Обер-прэзідэнты 
thumb|240px|Герб аўтаномнага Вялікага княства Пазнаньскага (1815—1848)
thumb|240px|Герб правінцыі Позен (1848—1922)
Пасада обер-прэзідэнта ўведзена ў Прусіі паводле ўказу ад 30 красавіка 1815 года аб паляпшэнні арганізацыі правінцыйнага кіравання ().

У лістападзе 1919 года Ганс фон Айзенгарт-Ротэ быў адпраўлены на пенсію. З прычыне таго, што фактычна ўжо з пачатку 1919 года Прусія больш не кантралявала ахопленую польскім паўстаннем большую частку правінцыі Позен, новы обер-прэзідэнт прызначаны не быў. Прыгранічныя часткі правінцыі на захадзе, поўдні і поўначы, якія засталіся пад прускім кантролем, фактычна кіраваліся былым главой акругі Бромберг, якая адносілася да правінцыі Позен, рэзідэнцыя якога ў лістападзе 1919 года была перанесена ў горад Шнайдэмюль, які пасля стаў цэнтрам новай правінцыі Позен-Заходняя Прусія.

## Гл. таксама 
* Остфлюхт

## Спасылкі 
* Deutsche Verwaltungsgeschichte: Preußische Provinz Posen 
* Territoriale Veränderungen in Deutschland: Provinz (Großherzogtum) Posen
* Deutsche Schutzgebiete: Provinz Posen 

 

Катэгорыя:Правінцыі Прусіі

Катэгорыя:З’явіліся ў 1815 годзе
Катэгорыя:З’явіліся ў 1848 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1922 годзе