Юдаль Пэн

**Юдаль Моўшавіч (Іегуда Майсеевіч) Пэн** (за савецкім часам таксама **Юрый**;  — *Юдл Пэн*; , Новааляксандраўск, Віленская губерня — ноч з 28 лютага на 1 сакавіка 1937, Віцебск) — беларускі мастак-жывапісец яўрэйскага паходжання, педагог.

## Біяграфія 
 (1921)]]
Юдаль Пэн нарадзіўся 24 мая (5 чэрвеня) 1854 года ў горадзе Новааляксандраўск (цяпер Зарасай, Літва) у беднай шматдзетнай яўрэйскай сям’і. Артадаксальная сям’я лічыла грахоўнай цягу да малявання, але хлопчык працягваў свае спробы. Згодна рэлігійнай традыцыі, ён не маляваў у суботы, гэта ж замінала яму вырашыцца на атрыманне прафесійнай адукацыі. Пачаў на палову стаўкі выкладаць маляванне ў механічным тэхнікуме, прыватна займаўся з сваімі вучнямі. У 1927 годзе Пэну было прысуджанае званне Заслужанага яўрэйскага мастака.

Апошнія гады жыцця амаль не браў вучняў, але працягваў працаваць. Мастак быў забіты ў сваёй віцебскай хаце ў ноч з 28 лютага на 1 сакавіка 1937 года. Дакладныя абставіны забойства не высветленыя дагэтуль. Паводле афіцыйнай версіі, быў забіты сваякам з сям’і Файнштэйн з мэтай авалодання спадчынай. Забойцы атрымалі ад 2 да 10 гадоў зняволення.

Пахаваны на Старасямёнаўскіх могілках Віцебска.

## Творчасць 
 ў Віцебску. Сядзяць злева направа: Эль Лісіцкі, Вера Ермалаева, Марк Шагал, Давід Якерсон, Юдаль Пэн, Ніна Каган, Аляксандр Ром. Стаіць справаводка вучылішча. 26 ліпеня 1919 г.|злева]]
Творчасць Пэна дастаткова слаба вывучана, вядома крыху больш за 200 яго карцін, якія складаюць толькі малую частку з усяго таго, што было створана мастаком. Як мастак Пэн пачаў з пейзажаў («Вуліца ў Віцебску», канец 1890-х гг.), Аднак у 1900-х гадах звярнуўся, галоўным чынам, да малюнку побыту яўрэйскай беднаты (карціны «Развод», 1907, «У пярэднім пакоі ў пана», створана да 1912; «У пякарні» — 1918), а таксама падзей 1905 («Пасля забастоўкі»), імкнучыся спалучаць глыбіню псіхалагічных характарыстык і манументалізацыі вобразаў, дэталёвае прайграванне натуры і мастацкае абагульненне. Асабліва ўражлівыя карціны-партрэты (дакладней — партрэты ў інтэр’еры), у якіх Пэн увасобіў у звыклым для іх асяроддзі пэўныя чалавечыя тыпы («Стары салдат», 1902; «Сляпы музыка», канец 1910-х гг., «Сват», 1926) або характары («Стары рабін», «Дзяўчына ў белым», абедзве — да 1907 г.). Звычайна ў партрэтах абагульнены душэўны стан чалавека: матчын туга («Ліст з Амерыкі», 1913), пакора лёсу («Стары кравец», 1910-я гг.), поўная глыбокай пашаны засяроджанасць («За ранішнім лістом Талмуда» — партрэт Т. Каплана, каля 1910 г.) і да т. п.

## Памяць 
* Пасля смерці Пэна ў Віцебску была створаная яго галерэя жывапісу. Цяпер працы Пэна захоўваюцца ў Віцебскім мастацкім музеі і Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь.
* У 1999 і 2004 годзе былі выпушчаныя паштовыя маркі Беларусі, прысвечаная Пэну.
* 1 сакавіка 2007 года ў Віцебску ў гонар Юдаля Пэна была адкрытая мемарыяльная дошка на месцы дома, дзе ён жыў і працаваў з 1897 па 1937 год.

## Галерэя 

Файл:Yury Pen-Talmudist.jpg|*Талмудзіст*
Файл:Yehuda Pen. Divorce.jpg|*Развод*, 1910
Файл:Yehuda Pen Watchmaker.jpg|*Гадзіншчык, 1914*. Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь
Файл:Стары кравец.jpg|*Стары кравец, 1910-я*
Файл:Yury Pen - Portrait of Marc Chagall.jpg|*Партрэт М.Шагала, 1914* Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь
Файл:1919 Partrait of Alena Jakerson.jpg|*Партрэт Алены Якерсон*, 1919
Файл:Iehuda Pen Portrait of Josef Turzhansky 1910s.jpg|*Партрэт Язэпа Туржанскага*, 1910-я. Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь
Файл:Yehuda Pen Portrait of the Unknown 1917.jpg|*Партрэт невядомага*, 1917. Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь
Файл:Yudel Pen. Breakfast. Self-Portrait.jpg|*Снеданне*, аўтапартрэт, 1932. Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь
Файл:Iehuda Pen. House with a goat 1920s.jpg|*Домік з козачкай*, 1920-я. Кардон, алей. Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь
Файл:Yehuda Pen Self-Portrait with Muse and with Death.JPG|Аўтапартрэт з Музай і Смерцю. 1924. Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь
Файл:Юдаль Пэн. Шавец-камсамолец. 1925.jpg|Шавец-камсамолец. 1925. Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь
Файл:Yury Pen Self-portrait 2004 Belarusian stamp.jpg|Аўтапартэт на паштовай марцы Беларусі, 2004

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Вакар Л.* Пра інсітны пачатак творчасці Юдэля Пэна і Марка Шагала. / Л. Вакар // Мастацтва. — 1996. — № 5. — с. 16.
* *Гулідава Н.* Людзі і рэчы ў работах Ю. Пэна / Н. Гулідава // Мастацтва. — 2000. — № 9. — с. 24 — 27.
* *Калініна Т.* Ён ніколі не быў жанаты, не меў сваіх дзяцей. Школа і вучні сталі мэтай яго жыцця…: Да 150-годдзя з дня нараджэння мастака, педагога Ю. М. Пэна (1854—1937) / Т. Калініна // Настаўніцкая газета. — 2004. — 22 мая. — с. 7.
* *Кегелеў Ю.* Як мы рэстаўравалі Пэна: 5 чэрвеня — 150 год з дня нараджэння Юдаля (Іегуды) Пэна (1854—1937), выдатнага жывапісца і педагога / Ю. Кегелеў // Культура. — 2004. — 5—11 чэрвеня (№ 23). — с. 15.
* *Шишанов В.* В неразобранном виде… // Витебский проспект. 2006. № 2. 12 янв. — С. 3. https://issuu.com/linkedin63/docs/2006.01.12_vitebskij_prospekt_pen 
* *Шишанов В.* Материалы о Ю. М. Пэне в РГАЛИ / В. Шишанов // Малевич. Классический авангард. Витебск — 11: [альманах / ред. Т. Котович]. — Минск: Экономпресс, 2009. — С.42-55. https://www.academia.edu/44005005/2009_MKAV_11_PEN_RGALI 
* *Шишанов В.* Об утраченном портрете Марка Шагала работы Юрия Пэна // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2006. № 14. — С. 110—111.https://www.academia.edu/41300584/2006.14_БММШ_Шишанов_Об_утраченном
* *Шишанов, В. А.* Юрий Пэн: штрихи к биографии  / В. А. Шишанов // Современные проблемы развития художественного образования и визуальных искусств" (к 100-летию Витебского народного художественного училища): материалы международной научно-практической конференции, Витебск, 20-21 декабря 2018 г. — Витебск, 2018. — С. 7-10.
* Мясоедова, С. Школа Юрия Пэна: дата открытия и адреса/ С. Мясоедова, В. Шишанов // Віцебскі край: матэрыялы VІ Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі «Віцебскі край», прысвечанай 75-годдзю Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне, 19 лістапада 2020 г., Віцебск. — Мінск : Нацыянальная бібліятэка Беларусі, 2021. — Т. 6. — С. 326—333, 430—431.

## Спасылкі 
* 20 фактаў пра настаўніка Шагала Юдаля Пэна, які скардзіўся на хамскае абыходжаньне Масквы // сайт «Радыё Свабода», 05 чэрвеня 2019
* «Зразалі з падрамнікаў, скручвалі ў рулёны». Як на пачатку вайны зь Віцебску вывозілі ўнікальную калекцыю настаўніка Шагала // сайт «Радыё Свабода», 22 чэрвеня 2019
* *Шишанов, В. А.* Штрихи к биографии Юрия Пэна
* Мясоедова, С. Школа Юрия Пэна: дата открытия и адреса/ С. Мясоедова, В. Шишанов // Віцебскі край: матэрыялы VІ Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі «Віцебскі край», прысвечанай 75-годдзю Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне, 19 лістапада 2020 г., Віцебск. — Мінск : Нацыянальная бібліятэка Беларусі, 2021. — Т. 6. — С. 326—333, 430—431.
* *Шишанов, В.* Школе Пэна — 120 лет / В. Шишанов // Витебские вести. — 2018. — № 113. — 4 окт. — С. 22.
* *Шишанов В. А.* Витебский музей современного искусства: история создания и коллекции. 1918—1941 . — Минск: Медисонт, 2007. — 144 с.

Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага Народнага мастацкага вучылішча
Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі

Катэгорыя:Ахвяры забойстваў
Катэгорыя:Асобы на марках