open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зборная Турцыі па футболе

**Зборная Турцыі па футболе** — прадстаўляе Турцыю ў міжнародных турнірах і сустрэчах па футболе. Турцыя размешчаная і ў Еўропе, і ў Азіі, але з’яўляецца членам толькі УЕФА. Найбуйнае дасягненне каманды — 3-е месца на чэмпіянаце свету 2002 года. Таксама Турцыя дайшла да паўфінала на Еўра-2008 і заняла 3-е месца на Кубку канфедэрацый 2003 года.

## Гісторыя 
### Чэмпіянат свету 1950 года 
Турцыя кваліфікавалася для ўдзелу ў чэмпіянаце свету 1950, абгуляўшы Сірыю 7:0, але не змагла прыняць удзел у турніры з-за фінансавых праблем.

### Чэмпіянат свету 1954 года 
Турцыя кваліфікавалася для ўдзелу ў чэмпіянаце свету 1954, абгуляўшы Іспанію. Першы матч турэцкая каманда прайграла іспанцам 1:4, але перамога ў адказнай гульні 1:0 дазволіла правядзенне 3-га матча паміж гэтымі камандамі — захапляльная і цвёрдая гульня завяршылася з лікам 2:2, і месца Турцыі ў асноўным турніры было вызначана кідком манеты. Туркам пашанцавала апынуцца ў групе з высокакласнымі венграмі і камандай ФРГ, хоць з-за незвычайнага фармату турніру Турцыя так і не згуляла з Венгрыяй, каманда прайграла 1:4 немцам, але затым разграміла зборную Паўднёвай Карэі з лікам 7:0. У матчы за права выйсці з групы туркі прайгралі ўсё той жа камандзе ФРГ з лікам 2:7.

### 1960-я — 1990-я 
Нягледзячы на рост узроўню нацыянальнага чэмпіянату і добрыя паказчыкі турэцкіх клубаў на еўрапейскай арэне, 1960-я — няўдалы перыяд для зборнай краіны. У 1970-я Турцыя была серадняком у адборачных турнірах да сусветных і еўрапейскіх чэмпіянатаў, нават не маючы адмысловых шанцаў прабіцца на гэтыя турніры.

У 1980-я (1984 і 1987) Турцыя патрывала самыя буйныя паражэнні ў сваёй гісторыі, прайграўшы двойчы англійскай зборнай з лікам **0:8**. У рамках кваліфікацыйных гульняў да чэмпіянату свету 1990 толькі няўдача ў апошнім матчы пакінула зборную Турцыі за бортам чэмпіянату.

### Чэмпіянат свету 2002 года 
Нарастальны ўзровень турэцкага футболу быў пацверджаны трэцім месцам на Кубку свету 2002 года. У 1/4 Турцыя абгуляла Сенегал 1:0 (па правіле «залатога гола»), затым у 1/2 саступіла Бразіліі 0:1, а ў матчы за трэцяе месца перамагла Паўднёвую Карэю з лікам 3:2.

### Кубак канфедэрацый 2003 года 
Улетку 2003 года Турцыя заняла 3-е месца на Кубку канфедэрацый, на якім яна з маладым, эксперыментальным складам згуляла ўнічыю з Бразіліяй, у выніку чаго бразільцы выбылі з турніру. Туркі ў паўфінале прайгралі будучым пераможцам турніру, Францыі, з лікам 2:3, не забіўшы пенальці на апошніх хвілінах. У матчы за трэцяе месца Турцыя абгуляла Калумбію 2:1.

### Еўра-2004 
Турэцкая каманда не здолела кваліфікавацца для ўдзелу ў чэмпіянаце Еўропы 2004 года, прайграўшы ў раўндзе плэй-оф камандзе Латвіі, пасля таго як заняла ў групе другое месца.

### Чэмпіянат свету 2006 года 
У адборачным турніры ў групе з такімі камандамі, як Данія, Грэцыя і Украіна, туркі занялі 2-е месца. У серыі плэй-оф Турцыя прайграла зборнай Швейцарыі па правіле галоў на чужым полі.

## Крыніцы 
## Спасылкі
Полацкі дзяржаўны лясны каледж

**Полацкі дзяржаўны лясны каледж** — дзяржаўная сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова Полацка. Найстарэйшая адукацыйная ўстанова сярэдняй прафесійнай адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь (заснавана ў 1921 годзе). Рыхтуе тэхнікаў лясной гаспадаркі і тэхнікаў па азеляненні і добраўпарадкаванні.

## Гісторыя 
У лістападзе 1921 года адкрыўся Полацкі лясны тэхнікум, які размясціўся ў будынку былога Спаса-Еўфрасіннеўскага жаночага епархіяльнага вучылішча, пабудаванага ў 1908 годзе для падрыхтоўкі настаўнікаў царкоўнапрыхадскіх школ.

Пры тэхнікуме быў арганізаваны вучэбна-вопытны лясгас для правядзення вучэбных і вытворчых практык навучэнцаў і доследна-даследчай работы выкладчыкаў. Першы час тэхнікум узначальваў ляснічы Грамоўскага лясніцтва Герман Васільевіч Анікееў. Затым дырэктарам быў прызначаны вучоны-лесавод Макарый Рыгоравіч Сільніцкі, пераведзены пазней у Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію. У час Вялікай Айчыннай вайны тэхнікум быў зачынены, а будынкі яго занятыя пад шпіталь.

4 ліпеня 1944 года Полацк быў вызвалены, а ўжо 15 кастрычніка аднавілася дзейнасць лясной тэхнікума. Выконваючым абавязкі дырэктара быў прызначаны былы выкладчык тэхнікума Іван Пятровіч Дэйніс. З верасня 1953 да 1960 дырэктарам тэхнікума працаваў Аляксандр Паўлавіч Гугнін, які да гэтага быў намеснікам міністра лясной гаспадаркі Літоўскай рэспублікі. Неўзабаве дырэктарам тэхнікума стала Т. А. Ільінская, а пасля яе сыходу на пенсію тэхнікум ўзначаліў В. А. Нікіцін (1968—1983). З 1983 па 2008 год тэхнікум узначальваў Валерый Браніслававіч Галяш.

25 красавіка 2009 года загадам Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь «УА Полацкі дзяржаўны лясны тэхнікум» перайменаваны ў «УА Полацкі дзяржаўны лясны каледж».

У 2021 годзе каледж атрымаў новыя будынкі ў цэнтры Полацка каля Пакроўскай царквы і набярэжнай Заходняй Дзвіны, якія да гэтага займаў Полацкі гандлёва-тэхналагічны каледж.

## Вядомыя выпускнікі 
* Аляксандр Канстанцінавіч Гаравец, Герой Савецкага Саюза
* Мікалай Аляксандравіч Картэль, акадэмік НАН Рэспублікі Беларусь
* Валянцін Антонавіч Лукша, беларускі паэт

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Каледжы паводле алфавіта
Катэгорыя:Каледжы Полацка
Катэгорыя:1921 год у Беларусі

Катэгорыя:XX стагоддзе ў Полацку
Баравая

**Барава́я** — шматзначны тэрмін.

## Населеныя пункты 
**Барава́я** (, ) — распаўсюджаная назва населеных пунктаў.

### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Баравая — вёска ў Іванаўскім раёне.

* Віцебская вобласць:
** Баравая — вёска ў Лёзненскім раёне.

* Гомельская вобласць:
** Баравая — вёска ў Жыткавіцкім раёне.

* Магілёўская вобласць:
** Баравая — вёска ў Бабруйскім раёне.
** Баравая — вёска ў Касцюковіцкім раёне.
** Баравая — вёска ў Краснапольскім раёне.

* Мінская вобласць:
** Баравая — вёска ў Мінскім раёне.
** Баравая — вёска ў Пухавіцкім раёне.
** Баравая — вёска ў Салігорскім раёне.
** Баравая — вёска ў Слуцкім раёне.

### Расія 
* Баравая (Сафонаўскі раён)
* Баравая (Хіславіцкі раён) 

### Украіна 
Гл. Барава

## Рэкі 
* Баравая — рака ва Украіне, левы прыток Северскага Данца.
* Баравая — рака ў Ніжагародскай вобласці, левы прыток Шуды.

## Горы 
* Баравая — гара ў горадзе Валбжых (Польшча).

## Іншае 
* Баравая вуліца (Санкт-Пецярбург)
* Баравая (станцыя метро)

## Гл. таксама 
* Баравое
* Баравуха
* Баравыя
* Бараўляны
* Бараўская
* Баровая
* Бор
* Боркі
Полацкі гандлёва-тэхналагічны каледж

**Установа адукацыі «Полацкі гандлёва-тэхналагічны каледж» Белкаапсаюза** — былая дзяржаўная сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова, дзейнічала ў Полацку ў 1959-2021 гадах.

## Гісторыя 
Створаны ў 1959 годзе як Полацкі кааператыўны тэхнікум.
* 1966 — на базе тэхнікума адкрыта вучылішча па падрыхтоўцы прадаўцоў харчовых і нехарчовых тавараў.
* 1969 — тэхнікум перайменаваны ў політэхнічны.
* 1993 — тэхнікум і вучылішча аб'яднаны ў вучэбна-вытворчы комплекс «ПТВ — тэхнікум».
* 2000 — «ПТВ-тэхнікум» ператвораны ў Полацкі гандлёва-тэхналагічны каледж. Уведзена двухузроўневая падрыхтоўка: I-ы ўзровень прафесійна-тэхнічнай адукацыі; II-гі ўзровень сярэдняй спецыяльнай адукацыі. 2007 год — адкрыта спецыялізацыя «Інфармацыйнае забеспячэнне бізнесу» па завочнай форме навучання.
* 2008 год — распачата падрыхтоўка па спецыяльнасці «Праграмнае забеспячэнне інфармацыйных тэхналогій».
* 2009 — адкрыта падрыхтоўка па спецыяльнасці «Машыны і апараты харчовых вытворчасцяў» на завочным аддзяленні.
* 2013 — адкрыта падрыхтоўка па спецыяльнасці «Рознічныя паслугі ў банку».
У 2021 годзе каледж расфарміраваны, будынкі навучальнай установы перададзены на баланс Полацкага дзяржаўнага ляснога каледжа.

## Матэрыяльная база 
Каледж меў 3 навучальныя корпусы з абсталяванымі навучальнымі кабінетамі і лабараторыямі, з 6 камп'ютарнымі класамі, вучэбнай крамай, бібліятэкай з чытальнай залай, спартыўнай залай, буфетам. Іншагароднія навучэнцы забяспечваліся інтэрнатам, у якім была сталовая на 80 пасадачных месцаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Каледжы паводле алфавіта
Катэгорыя:Каледжы Полацка
Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1959 годзе
Катэгорыя:XX стагоддзе ў Полацку
Катэгорыя:Белкаапсаюз
Іўдзейская вайна

**«Іўдзейская вайна»** (**Гісторыя іўдзейскай вайны**; ) — сямітомная кніга іўдзейскага гісторыка Іосіфа Флавія, яго першае сачыненне, напісанае на грэчаскай мове. Кніга была напісана прыкладна ў 75 годзе н.э.

Першыя тамы ўяўляюць сабой гісторыю яўрэйскага народа з біблейскіх часоў. Наступныя кнігі апісваюць аблогу і разбурэнне Іерусаліма ў час Іўдзейскай вайны, перад якімі ідзе кароткі нарыс аб падзеях, што папярэднічалі вайне — ад узяцця Іерусаліма Антыёхам IV Епіфанам да адступлення ад Іерусаліма кіраўніка рымскай Сірыі Цэсція Гала і разгрому яго войскаў іўдзеямі. Гэта перамога пацягнула за сабой паўстанне іўдзеяў супраць рымскай улады, якое і стала прадметам апавядання ў апошніх пяці кнігах. Аўтар гэтай кнігі быў сведкай і ўдзельнікам апісаных падзей. Пасля паланення перайшоў на бок рымлян.

Твор «Іўдзейская вайна» стаў асновай для старажытнарускай пераробкі пад назвай «Аповесць пра разбурэнне Іерусаліма», створанай у пачатку XII ст. Гэта адзін з рэдкіх прыкладаў, якія пацвярджаюць факт знаёмства старажытнарускага чытача з гісторыяй цывілізацыі без міфалагізацыі ці пасрэдніцтва Бібліі. Гістарычныя звесткі з «Іўдзейскай вайны» (напр., пра Ірада Вялікага, Понція Пілата), а таксама раскрыты ў творы сацыяльна-палітычны кантэкст часоў ранняга хрысціянства істотна палягчалі разуменне евангельскіх тэкстаў для кніжнікаў старажытнай Русі.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Кнігі па яўрэйскай гісторыі
Катэгорыя:Кнігі I стагоддзя
Іўдзейскія старажытнасці

**«Іўдзейскія старажытнасці»** () — другая вялікая праца Іосіфа Флавія. Напісана ў I стагоддзі грэчаскай мовай, тагачаснай міжнароднай мовай эліністычнага свету Міжземнамор’я. Складаецца з 20-ці кніг і ёсць вольным, свецкім пераказам яўрэйскай гісторыі з кнігах Старога Запавету, а таксама наступных падзей да пачатку Іўдзейскай вайны 66—71 гадоў, у якой аўтар удзельнічаў асабіста і прысвяціў асобны аднайменны твор.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Іосіф Флавій
Катэгорыя:Кнігі па яўрэйскай гісторыі
Катэгорыя:Кнігі I стагоддзя
Полацкі дзяржаўны аграрна-эканамічны каледж

**Полацкі дзяржаўны аграрна-эканамічны каледж** — дзяржаўная сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова Полацка. Заснавана ў 1956 годзе. Рыхтуе бухгалтараў, юрыстаў і тэхнікаў-праграмістаў.

## Гісторыя 
У 1956 годзе сярэдняя сельскагаспадарчая школа па падрыхтоўцы старшыняў калгасаў была рэарганізавана ў Полацкі сельскагаспадарчы тэхнікум. У 1956—1976 гадах дырэктарам тэхнікума быў Ігар Мікалаевіч Жарыкаў. Віктар Сямёнавіч Шышоў узначальваў калектыў у 1976—1985 гадах. У 1985—1997 гадах дырэктарам з'яўляўся Мікалай Яўстаф'евіч Шкляр. З 1997 па 2005 год дырэктарам тэхнікума, а затым і каледжа з'яўляўся Уладзімір Іванавіч Дзюба. У 1971 годзе быў пабудаваны новы вучэбны корпус, а ў 1979 годзе быў уведзены ў эксплуатацыю новы корпус інтэрната. У 2002 годзе загадам Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь № 214 Полацкі сельскагаспадарчы тэхнікум быў рэарганізаваны ў Полацкі дзяржаўны аграрна-эканамічны каледж.

## Матэрыяльная база 
Каледж валодае сучаснай вылічальнай тэхнікай і камунікацыйным абсталяваннем. Камп’ютары каледжа аб’яднаны ў высакахуткасную лакальную сетку. Для вывучэння спецыяльных і агульнапрафесійных дысцыплін працуюць 6 камп’ютарных класаў, кабінет курсавога і дыпломнага праектавання, лабараторыя арганізацыі і функцыянавання ЭВМ і мікрапрацэсарнай тэхнікі, лабараторыі сеткавых тэхналогій і перыферыйнага абсталявання, схематэхнікі і архітэктуры ПЭВМ. Ёсць бібліятэка і інтэрнат.

Катэгорыя:Каледжы паводле алфавіта
Катэгорыя:Каледжы Полацка
Катэгорыя:1956 год у Полацку
Альмерыя (правінцыя)

**Альмеры́я** () — правінцыя на поўдні Іспаніі ў складзе аўтаномнай супольнасці Андалусія. Адміністрацыйны цэнтр — Альмерыя.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Правінцыі Іспаніі
І векавечны толькі край

**«І векавечны толькі край…»** — зборнік навукова-папулярных эсэ, напісаны Алесем Мікалаевічам Карлюкевічам у 2000 годзе. Кніга была надрукавана мінскім выдавецтвам «Полымя» тыражом  экзэмпляраў.

## Апісанне кнігі 
На падставе дакументальных крыніц і малавядомых даследаванняў аўтар расказвае пра ўраджэнцаў Беларусі, якія сваімі справамі, самаахвярнай працай, высокім талентам услаўлялі не толькі айчыну, але і суседнія, і нават далёкія краіны.
## Іншыя дадзеныя 
У якасці эпіграфа да кнігі аўтарам выкарыстаны верш Рыгора Барадуліна «Радзімазнаўства — мудрая навука…».

## Значнасць твора 
Кніга натхніла пісьменніка Сяргея Макарэвіча на напісанне «Край мой верасовы» — зборніка краязнаўчых эсэ, прысвечаных асобам, якія нарадзіліся на Вілейшчыне альбо звязаныя з гэтым краем.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дакументальная проза
Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове
Катэгорыя:Кнігі 2000 года
Катэгорыя:Творы Алеся Карлюкевіча
Васіль Львовіч Глінскі

**Васіль Львовіч Глі́нскі** па мянушцы **Цёмны, Сляпы** (каля  — ) — князь з роду Глінскіх, намеснік васілішскі (1501), слонімскі (1505—1506), староста берасцейскі (1506—1507), падстолі вялікі літоўскі (1503—1508).

## Біяграфія 
Другі сын князя Льва Барысавіча Глінскага, служэбніка князя Івана Юр’евіча Мсціслаўскага.

Валодаў Ласасіным у Слонімскім павеце і іншымі маёнткамі. У 1508 годзе падтрымаў свайго малодшага брата Міхаіла ў мяцежы супраць цэнтральнай улады. Пасля паразы разам з іншымі мяцежнікамі перабраўся ў Маскву, атрымаў ва ўладанне Мядынь.

Мянушку «Цёмны» («сляпы») атрымаў з-за праблем са зрокам (не блытаць з вялікім князем маскоўскім Васілём II).

## Сям’я 
У шлюбе з  меў сыноў , Івана і , а таксама дачку Алену, якая пазней была другой жонкай вялікага князя Васіля III і маці цара Івана IV.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Васіль Львовіч
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты берасцейскія
Катэгорыя:Старосты слонімскія
Катэгорыя:Старосты васілішскія
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1507—1508 гадоў
Таледа (правінцыя)

**Таледа** () — правінцыя ў цэнтры Іспаніі ў складзе аўтаномнай супольнасці Кастылія — Ла-Манча. Адміністрацыйны цэнтр — Таледа.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Правінцыі Іспаніі
Кулебра

**Кулебра** () — востраў у Карыбскім моры ў 28,5 км на ўсход ад Пуэрта-Рыка, у склад якога ўваходзіць. Плошча - 28 км² (разам з суседнімі невялікімі аставамі — 30,1 км²). Насельніцтва - 1818 чал. (2010 г.)

Кулебра ўяўляе сабою нізкую латку сушы, якая з'яўляецца паверхняй старажытнага падводнага вулкана. Частка паверхні сфарміравана караламі. Найбольшая вышыня — 198,1  м. На востраве няма сталых крыніц прэснай вады. Яна дастаўляецца з Пуэрта-Рыка. Клімат трапічны пасатны. Сярэдняя гадавая тэмпература вагаецца ад +24°C да +28°C. Улетку здараюцца ўраганы. 

Значная частка вострава Кулебра (6,35 км²), а таксама суседнія астравы з'яўляюцца запаведнікам. Востраў насяляюць марскія птушкі, крабы, чарапахі, рэдкія віды яшчарак. Кожны год на ім спыняюцца каля 50 тысяч пералётных птушак. 

Востраў быў адкрыты Х. Калумбам у 1493 г. У 1880 г. быў каланізаваны выхадцамі з Пуэрта Рыка і В’екеса. У 1903 г. па ініцыятыве Тэадора Рузвельта створаны марскі запаведнік. У нашы дні на востраве Кулебра развіваецца турызм. 

## Спасылкі 
* Culebra, Puerto Rico - The Island Travel Guide
* Culebra Island Guide
* Culebra Island National Wildlife Refuge
* Culebra - UNEP ISLANDS Web Site 

Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора
Катэгорыя:Вялікія Антыльскія астравы
Катэгорыя:Геаграфія Пуэрта-Рыка
Забалаць

Назву **За́балаць** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць
** Забалацце, Забалаць — гістарычная мясцовасць Хойнікаў у паўночнай частцы места.
* Гродзенская вобласць:
** Забалаць — аграгарадок у Воранаўскім раёне
** Забалаць — вёска ў Гродзенскім раёне
** Забалаць — вёска ў Ліпнішкаўскім сельсавеце Іўеўскага раёна
** Забалаць — вёска ў Эйгердаўскім сельсавеце Іўеўскага раёна
** Забалаць — вёска ў Навагрудскім раёне
** Забалаць — вёска ў Шчучынскім раёне
* Мінская вобласць:
** Забалаць — вёска ў Валожынскім раёне
** Забалаць — вёска ў Любанскім раёне
** Забалаць — вёска ў Слуцкім раёне

### Расія 
* Забалаць (Кардымаўскі раён)

### Украіна 
* Забалаць (Оўруцкі раён)

## Рэкі 
* Забалаць — рака ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці, правы прыток ракі Ашмянка

## Іншае 
* Забалаць — пагранічная застава Лідскага пагранічнага атраду ў вёсцы Забалаць Воранаўскага раёна Гродзенскай вобласці
* Забалаць — баваўняныя каляровыя ніткі для вышывання і ткання.

## Гл. таксама 
* Забалацце
Шаркаўшчынскі сядзібны дом

**Шаркаўшчынскі сядзібны дом** — помнік архітэктуры неакласіцызму. Знаходзіцца ў гарадскім пасёлку Шаркаўшчыне ў парку на беразе ракі Дзісны. Пабудаваны ў пачатку ХХ стагоддзя, належаў Федаровічам.

Занесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб’ект гісторыка-культурнай спадчыны рэгіянальнага значэння.

## Архітэктура 
Прамавугольны ў плане аднапавярховы аб’ём пад пакатым вальмавым дахам. На галоўным фасадзе асіметрычна размешчаны чатырохкалонны порцік з трохвугольным франтонам, на дваровым — выступае пяцігранны эркер. Пластыку фасадаў узбагачаюць нішы, ліштвы прамавугольных аконных праёмаў, прафіляваны антаблемент. У інтэр’еры часткова захаваліся ляпныя разеткі і карнізы.

У будынку да 2012 года размяшчалася тэрапеўтычнае аддзяленне раённай бальніцы.

## Літаратура 
* Сядзібны дом у г.п. Шаркаўшчына // Памяць: Шаркаўшчынскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. Л. М. Лабачэўская; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2004 — С. 442.
* Шарковщинский усадебный дом // Туристские регионы Беларуси / под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2008. — С. 202.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Славутасці Шаркаўшчыны
Катэгорыя:Сядзібы Беларусі
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Іван Іванавіч Ліштван

**Іван Іванавіч Ліштван** (, вёска Вялікая Дайнава, Валожынскі раён — ) — беларускі вучоны ў галіне фізіка-хіміі торфу і калоіднай хіміі. Акадэмік АН Беларусі (1980), замежны член Польскай акадэміі навук, доктар тэхнічных навук (1969), прафесар (1971). Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР (1978).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1956 годзе. З 1961 года працаваў у . У 1973—1987 гг. — дырэктар Інстытута торфу АН Беларусі, загадчык лабараторыі фізіка-хімічнай механікі торфу. З 1990 года — дырэктар Інстытута праблем выкарыстання прыродных рэсурсаў і экалогіі. У 1987—1992 гг. — віцэ-прэзідэнт, з 1992 года — акадэмік-сакратар Аддзялення хімічных і геалагічных навук АН Беларусі. Быў навуковым каардынатарам дзяржаўных праграм фундаментальных даследаванняў «Прыродакарыстанне» (1990—1995), «Бiясферна-сумяшчальныя тэхналогіі» (1996—2000).

## Асноўныя манаграфіі 
«Асноўныя ўласцівасці торфу i метады іх вызначэння» (Мінск, 1975), «Фізіка-хімічная механіка гумінавых рэчываў» (Мінск, 1976), «Фізіка-хімічныя асновы тэхналогіі тарфяной вытворчасці» (Мінск, 1983), «Фізічныя ўласцівасці торфу і тарфяных залежаў» (Мінск, 1985), «Фізічныя працэсы ў тарфяных залежах» (Мінск, 1989), «Фізіка-хімія торфу» (Масква, 1989), «Масаперанос у прыродных дысперсных сістэмах» (Мінск, 1992). Дзве з гэтых манаграфій перакладзены на кітайскую мову. Ім напісаны раздзелы ў кнігах «Торф у народнай гаспадарцы» (Масква, 1988), «Сусветныя рэсурсы торфу» (Фінляндыя, 1996).

## Узнагароды і прэміі 
Узнагароджаны ордэнам Дружбы народаў (1982), ордэнам Францыска Скарыны (1998), медалём «За працоўныя заслугі» (2009).

Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь у галіне навукі і тэхнікі (2002, у аўтарскім калектыве) — *за цыкл прац «Дыягностыка стану прыроднага асяроддзя на аснове аэракасмічных, лідарных, наземных і хіміка-аналітычных метадаў і сродкаў: даследаванні, распрацоўкі, укараненне»*.

## Літаратура 
*  — С. 202.
* 

## Спасылкі 
* Іван Іванавіч Ліштван у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне
Катэгорыя:Замежныя члены Польскай акадэміі навук
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі і тэхнікі БССР
Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута прыродакарыстання НАНБ
Катэгорыя:Хімікі СССР
Катэгорыя:Хімікі Беларусі
Катэгорыя:Члены КПСС
Свята-Успенская царква (Шаркаўшчына)

**Свята-Успенская царква** — праваслаўны храм, помнік архітэктуры стылю мадэрн, знаходзіцца ў г. п. Шаркаўшчына на паўднёвай ускраіне пасёлка, на беразе ракі.

## Гісторыя 
Пабудавана ў 1912 годзе з дрэва (праект 1907 губернскага епархіяльнага архітэктара А. Шпакоўскага) на месцы папярэдняй драўлянай царквы, пабудаванай у 1639 годзе па фундацыі Сапегаў. У ХХ стагоддзі зменены выгляд вежы.

## Архітэктура 
Аб’ёмна-прасторавая кампазіцыя 4-часткавая: прытвор са званіцай, бабінец, малітоўная зала, 5-гранная апсіда з бакавымі рызніцамі.

Асноўны аб’ём завершаны 8-гранным светлавым барабанам, накрытым шатром з галоўкай. Чатыры грані барабана завершаны невялікімі шатрамі на трапецападобных франтонах з дыяганальнымі сцяжкамі. Званіца выступае на франтальным фасадзе неглыбокім рызалітам, мае вертыкальна выцягнутыя прапорцыі і завершана макаўкай. Прамавугольны праём галоўнага ўвахода завершаны 2-схільнай навіссю на фігурных брусчатых кранштэйнах. У афармленні фасадаў выкарыстана разнастайная шалёўка: вертыкальная ва фрызавай і цокальнай частках, гарызантальная — на цэнтральнай плоскасці. Высокія праёмы аформлены фігурнымі разнымі ліштвамі.

## Іконы 
Іконы XVIII—XIX ст.: «Маці Божая Адзігітрыя», «Маці Божая ўсіх Смуткуючых», «Збавіцель», «Уседзяржыцель на троне», «Апостал Павел», «Апостал Пётр», «Святы Мікола», «Узнясенне Гасподне», «Маці Божая з дзіцем», «Уваскрэсенне Хрыстова», «Праабражэнне», «Пакроў Прасвятой Багародзіцы», «Успенне Багародзіцы», «Віленскія мучанікі», «Раство Хрыстова», «Сашэсце Святога Духа на апосталаў».

## Літаратура 
* Свята-Успенская царква // Кулагін, А. М. Праваслаўныя храмы на Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін. — Мн., 2001. — С. 208.
* Свята-Успенская царква // Памяць: Шаркаўшчынскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. Л. М. Лабачэўская; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2004 — С. 444—445.
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Шаркаўшчыны
Катэгорыя:Храмы паводле алфавіта
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі мадэрн
Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі
Катэгорыя:Храмы Полацкай і Глыбоцкай епархіі
Малыя Лётцы

**Малы́я Лётцы** (, ) — вёска ў Лятчанскім сельсавеце Віцебскага раёна, за 19 км на захад ад Віцебска, на аўтадарозе Р-151. Чыгуначная станцыя на лініі Віцебск — Полацк. Цэнтр сельсавета. Паблізу знаходзіцца санаторый «Лётцы» і дзіцячы лагер адпачынку. Каля вёскі працякае рака Заронаўка, за 600 метраў ад Малых Лётцаў размешчана возера Шэвіна.

## Гісторыя 
У пачатку XX стагоддзя на месцы вёскі не было забудовы. За 1 км на ўсход, каля берага возера Лётцы, існаваў фальварак Малыя Лётцы, які належаў двараніну Свянціцкаму.

## Насельніцтва 
* 486 жыхароў
Княжыца

**Кня́жыца** — вёска ў Лятчанскім сельсавеце Віцебскага раёна. Чыгуначная станцыя на лініі Віцебск-Полацк. Вёска размешчана каля аўтадарогі  (Дымаўшчына-Старое Сяло) у 15 км на захад ад Віцебска. Насельніцтва 146 жыхароў (2009). Вёска складаецца з двух частак: гістарычнай вёскі і пасёлка ля чыгуначнай станцыі.

## Гісторыя 
У 1784 годзе вёска Княжыца належала графу Міхаілу Казіміравічу Пацею. У 1866 годзе ля вёскі пракладзеная Дынабург-Віцебская чыгунка і пабудавана станцыя Княжыца. Каля станцыі сфармаваўся аднайменны пасёлак. У пачатку XX стагоддзя маёнтак Княжыца Мішкаўскай воласці Віцебскага павета належала дваранцы К. Баршчэўскай. У маёнтку 1 двор, 25 жыхароў. Пасёлак каля станцыі Княжыцы належаў мешчаніну І. Шкоўскаму, 1 двор, 20 жых.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Зінаіда Уладзіміраўна Стагурская, беларуская велагоншчыца

Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна
Зайцава (Віцебскі раён)

**Зайцава** — вёска ў Лятчанскім сельсавеце Віцебскага раёна. Размешчана на аўтадарозе  (Дымаўшчына - Старое Сяло) за 10 км на захад ад Віцебска.

## Гісторыя 
У 1784 г. вёска належала Іосіфу Паўлавічу Багамольцу. У пачатку XX ст. вёска Зайцава Мішкаўскай воласці Віцебскага павета адносілася да Княжацкага сельскага таварыства. У вёсцы было 17 двароў, 91 жыхар. У кастрычніку 1943 г. вёска была знішчана нацысцкімі акупацыйнымі ўладамі (разбураныя ўсе 20 дамоў). Пасля Вялікай Айчыннай вайны адноўлена на ранейшым месцы.

## Насельніцтва 
* 116 жыхароў (2009)
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна
Зайцава

Назву **За́йцава** маюць:
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Зайцава — вёска ў Забалацкім сельсавеце Аршанскага раёна
** Зайцава — вёска ў Задроўеўскім сельсавеце Аршанскага раёна
** Зайцава — вёска ў Віцебскім раёне
** Зайцава — вёска ў Мёрскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Зайцава — вёска ў Горацкім раёне
### Расія 
* Зайцава (Гагарынскі раён)
* Зайцава (Кардымаўскі раён)
* Зайцава (Ярцаўскі раён)

## Прозвішча 
* Алеся Міхайлаўна Зайцава (нар. 1985) — беларуская бадмінтаністка.
* Вольга Аляксееўна Зайцава (нар. 1978) — расійская біятланістка.
* Ларыса Мікалаеўна Зайцава (нар. 1946) — беларускі кіназнавец, педагог.
* Лідзія Георгіеўна Зайцава (1945—?) — беларускі архітэктар.
* Надзея Уладзіміраўна Зайцава (1952—2018) — беларускі педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі дашкольнай адукацыі.
* Наталля Андрэеўна Зайцава (нар. 1954) — беларускі палітык.

## Іншае 
* Вуліца Зайцава (Гомель)
* Зайцава — археалагічны помнік у Віцебскім раёне

## Гл. таксама 
* Зайцаў
Чурылава

Назву **Чурылава** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Чурылава — вёска ў Аршанскім раёне
** Чурылава — вёска ў Бешанковіцкім раёне
** Чурылава — вёска ў Верхнядзвінскім раёне
** Чурылава — вёска ў Мёрскім раёне
** Чурылава Далёкае — вёска ў Мёрскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Чурылава — вёска ў Горацкім раёне
* Мінская вобласць:
** Чурылава — вёска ва Уздзенскім раёне

## Азёры 
* Чурылава — возера ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Мёрыца.
Кашаніль польская

**Кашаніль польская** (*Porphyrophora polonica*) — насякомае атрада раўнакрылых хобатных, сямейства маргарадзіды (Margarodidae)

## Апісанне 
Прадстаўнік політыпічнага роду. Адзін з 23 відаў роду ў сусветнай фаўне.

Імага вішнёва-чырвоныя. Самкі без крылаў і па форме цела нагадваюць маленькіх макрыц. Самцы крылатыя з доўгімі васковымі ніткамі на канцы брушка.

## Пашырэнне 
Вядома ў Польшчы, Украіне, Беларусі, у Тамбоўскай вобласці Расіі. Магчыма, распаўсюджана шырэй.

Месцы пражывання: лугі, узлескі, паляны з наяўнасцю ў раслінным покрыве сунічніку, дубровак, талакнянкі, мацярдушкі і інш.

## Асаблівасці біялогіі 
Зімуе ў стадыі лічынкі першага ўзросту ў глебе пад засцярогай васковага кокана, утворанага дарослай самкай. На раслінах з’яўляюцца ў траўні, потым уходзяць у глебу і кормяцца клетачным сокам каранёў дубровак, сунічніку, талакнянкі і іншых раслін. У другой палове ліпеня лічынкі пакрываюцца цвёрдай абалонкай. Прыкладна праз месяц з цыстаў выходзяць лічынкі самцоў і дарослыя самкі. Лічынкі самцоў хутка акукліваюцца і праз тыдзень з кукалак выходзяць дарослыя самцы. У Беларусі лёт самцоў і з’яўленне з цыстаў самак — у ліпені. Пасля спароўвання самцы гінуць, а аплодненыя самкі зарываюцца ў зямлю і абкружаюць сябе ватападобнымі васковымі выдзяленнямі. Яйкі (300—700) адкладвае ў жніўні.

## Выкарыстанне 
З самак здабываюць рэчыва, якое выкарыстоўваецца для атрымання чырвонага фарбавальніка — карміну.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Клаповыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Перламутраўка балотная

**Перламутраўка балотная** (*Boloria aquilonaris*) — матыль сямейства німфалід. Прадстаўнік барэамантаннага роду, пашыранага пераважна ў таежнай зоне.

## Апісанне 
Размах крылаў 32-36 мм. Крылы вохрыста-чырвоныя, зверху з малюнкам з круглых чорных плям і палосак, у прыкаранёвай частцы цёмныя. Спод задніх крылаў вохрысты, пакрыты перавязямі з асобных белых або жоўтых плям. Па краі крыла светлыя жаўтаватыя або белыя лункі.

Boloria aquilonaris MHNT CUT 2013 3 22 Foret de Bray Dos.jpg|Перламутраўка балотная 
Boloria aquilonaris MHNT CUT 2013 3 22 Foret de Bray Ventre.jpg| △ VПерламутраўка балотная 

## Пашырэнне 
Пашырэнне: лясная зона (паўночная частка) ад Цэнтральнай Еўропы да Прыамур’я і Прымор’я. На тэрыторыі Беларусі лакальна сустракаецца па ўсёй тэрыторыі.

Месцы пражывання: вярховыя і зрэдку пераходныя балоты, забалочаныя сасновыя лясы.

## Асаблівасці біялогіі 
За год дае 1 пакаленне. Лёт матылёў у чэрвені-ліпені. Кармавыя расліны вусеняў — журавіны і некаторыя фіялкі

Гады з высокай колькасцю чаргуюцца з перыядамі, калі від рэдкі і больш лакальны ў месцах пражывання.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Німфаліды
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1908 годзе
Эрых Людэндорф

**Э́рых Людэндо́рф** (; , , паблізу Познані — , , Баварыя) — нямецкі вайсковец і палітычны дзеяч.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і памешчыкаў. Скончыў кадэцкі корпус (1881).

З 1894 года служыў у Генштабе. У 1908—1912 гадоў начальнік аператыўнага аддзела Генштаба.

У перыяд 1-й сусветнай вайны 1914—1918 гадоў спачатку обер-кватэрмайстар 2-й арміі, з 23 жніўня да лістапада 1914 года — начальнік штаба 8-й арміі, начальнік штаба Усходняга фронту (з лістапада 1914 года) і 1-ы генерал-кватэрмайстар штаба вярхоўнага камандавання (са жніўня 1916). З’яўляючыся непасрэдным памагатым генерала П. Гіндэнбурга, Людэндорф са жніўня 1914 года фактычна кіраваў дзеяннямі на Усходнім фронце, а з жніўня 1916 года — дзеяннямі ўсіх узброеных сіл Германіі; укараняў у краіне рэжым вайсковай дыктатуры. У сакавіку—ліпені 1918 года беспаспяхова спрабаваў неаднаразовымі наступленнямі зламаць супраціў англа-французскіх войскаў на Заходнім фронце. 26 кастрычніка 1918 года выйшаў у адстаўку; пасля заключэння перамір’я ў лістападзе 1918 года эмігрыраваў у Швецыю.

Вясной 1919 года вярнуўся ў Германію і стаў лідарам найбольш крайніх контррэвалюцыйных колаў, быў актыўным удзельнікам Капаўскага путчу 1920 года. Цесна зблізіўшыся з нацыянал-сацыялістамі, у лістападзе 1923 года ўзначаліў разам з А. Гітлерам путч у Мюнхене, які скончыўся правалам. У 1924 годзе быў абраны дэпутатам Рэйхстага ад Нацыянал-сацыялісцкай партыі.

Быў прыхільнікам дактрыны неабмежаванай «татальнай вайны» і бязлітаснага задушэння выступленняў працоўных мас. Аўтар мемуараў і шэрагу ваенна-тэарэтычных прац.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Эрих Людендорф. БСЭ 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Pour le Mérite
Катэгорыя:Кавалеры Жалезнага крыжа 1 класа
Катэгорыя:Кавалеры Жалезнага крыжа 2 класа
Укрыжаванне з Мсціслаўскага царкоўнага музея

**Укрыжаванне з Мсціслаўскага царкоўнага музея** — фрагментарна захаванае ўкрыжаванне, зробленае, відаць, у першай палове XVII ст. невядомым мастаком. Захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі ( КП-1941, ДБС-52). Доўгі час укрыжаванне было вядома як «**Распяцце з Галубічаў**», памылкова адносілася да XIV стагоддзя і лічылася самым раннім з падобных помнікаў на тэрыторыі Беларусі.

Рэстаўрыравана ў 1954 годзе А. П. Ягоравым. Такое меркаванне падтрымалі і іншыя даследчыкі. Так, мастацтвазнаўца А. К. Лявонава пісала, што гэта самы ранні помнік, што захаваўся на тэрыторыі Беларусі, і што ён адзначаны рысамі раманскага стылю, а вызначальнымі асаблівасцямі твора з’яўляюцца суровасць вобраза, манументальнасць, лаканізм выразных сродкаў.

Пазней менавіта на гэтай падставе А. А. Ярашэвіч зрабіў новае датаванне помніка. На яго думку на перыяд XIV стагоддзя няма ніякіх пераканаўчых доказаў з’яўлення манументальнай скульптуры ў праваслаўных храмах Вялікага Княства Літоўскага, а царква страстацерпца Хрыстовага Георгія ў Галубічах згадваецца толькі ў сярэдзіне XVI ст. Ярашэвіч таксама адзначыў адметнасці Укрыжавання, якія маглі б паказваць на паходжанне яго з каталіцкага касцёла, аднак інтэрпрэтаваў іх як каталіцкія ўплывы. Ён прыйшоў да высновы, што найбольш верагодна Укрыжаванне магло з’явіцца ў Галубіцкай царкве ў другой чвэрці XVII ст. (1625—1635), калі вёска аказалася звязанай з Траецкім кляштарам базыльянаў у Вільні.

Паліхромнае драўлянае распяцце з Галубічаў апісвалася як узор дасведчанасці мясцовага майстра-разьбяра, на чыю творчасць паўплывалі асаблівасці суровага стылю еўрапейскага абарончага дойлідства і пэўныя павевы італьянскага мастацтва.

### Новыя звесткі 
У 2021 годзе даследчык Станіслаў Чавус давёў, што паходжанне Укрыжавання з в. Галубічы было памылкова вызначана паводле інвентарнай кнігі Беларускага музея імя Івана Луцкевіча ў Вільні. Насамрэч, укрыжаванне «з Галубіч» зафіксавана ў інвентарнай кнізе пад № 214 і мае значна меншы памер — усяго 40,5 см у вышыню. Пад № 215 сапраўды значыцца «фігура распятага Хрыста з дрэва, без аднае рукі (левае) і без крыжа. Маляваная. Вышыня фігуры 103 см». Верагодна, менавіта супадзенне памеру (103 см) дазволіла даследчыцы звязаць гэты ўліковы запіс з наяўным музейным прадметам. Сапраўднае Укрыжванне з Галубічаў, якое фігуравала пад № 214, таксама захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі ( КП14662, ДБС-194) і датуецца XVIII—XIX стст.

НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (73).jpg
НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (78).jpg
НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (77).jpg

## Літаратура 
* 
* Н. Ф. Высоцкая. Пластыка Беларусі XII—XVIII стст. (Альбом). — Мінск. 1983 г.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Раманскае мастацтва Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Мсціслава
Катэгорыя:Экспанаты Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Укрыжаванні
Катэгорыя:Скульптуры Беларусі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Драўляныя скульптуры
Марыя з дзіцем (Рось)

**Марыя з дзіцем** — познегатычная скульптура XVI стагоддзя, якая знаходзіцца ў Троіцкім касцёле ў г. п. Рось Ваўкавыскага раёна Гродзенскай вобласці. Існаванне  у беларускіх храмах сведчыла аб тым, што развіццё беларускай скульптуры ішло ў агульным рэчышчы з еўрапейскай мастацкай культурай.

## Апісанне 
Па агульным выглядзе скульптура набліжаецца да кракаўскага тыпу выяў, у прыватнасці да мадонны з . Марыя трымае дзіця на адной руцэ, але цэнтр цяжару прыпадае на свабодную, а не на апорную нагу.  настолькі лёгкае, што трымае Марыя яго без усякага напружання, і таму няма неабходнасці ў пераносе вагі цела. Поза губляе матывіроўку, але набывае дынаміку. У Марыі юны акруглы твар, высокі пукаты лоб, прыгожы малюнак вачэй. На вуснах лёгкая . Прапорцыі фігуры крыху падоўжаныя. Паверхня скульптуры апрацавана тонка і дэталёва, узбагачана складкамі рознай велічыні, нават рэльефным дэкаратыўным матывам спіралі па баках. Яны ствараюць вялікую колькасць заглыбленняў, што пластычна ўзбагачае скульптуру, падкрэслівае  кантрасты. Адзенне хавае абрысы фігуры, робіць іх недакладнымі. Скульптура трактавана гарэльефна і разлічана на франтальны агляд. Заднік выдзеўбаны, што дазваляе прасачыць яе яўную сувязь з архітэктурай. Гэта падкрэсліваецца і позамі Марыі і Хрыста, так левае плячо Марыі і правае дзіцяці звернуты да гледача і трактаваны ў адной плоскасці, і бакавымі зігзагападобнымі складкамі адзенння. Але пры агульным падабенстве скульптур з Росі і з Бадзентына паміж імі ёсць і адрозненні. Мадонна з Бадзентына пазбаўлена жывых пачуццёвых адносін маці да дзіцяці, у той час як мадонна з Росі прасякнута пачуццём шчаслівага мацярынства. Такая трактоўка некалькі зніжала рэлігійнае гучанне вобраза і напаўняла яго лірычнымі пачуццямі. Яна адпавядала вобразнаму зместу «мяккага стылю», у традыцыях якога выканана мадонна з Росі. Але некаторыя фармальныя рысы, як, напрыклад, вырашэнне  адзення, кое дадзена стромкімі ломкімі складкамі, сведчаць ужо аб уплыве «ламанага стылю», распаўсюджанага ў Цэнтральнай Еўропе з сярэдзіны XV стагоддзя.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гатычнае мастацтва Беларусі
Катэгорыя:Рось
Катэгорыя:Славутасці Ваўкавыскага раёна
Катэгорыя:Скульптуры Беларусі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Выявы Дзевы Марыі
Катэгорыя:Гатычная скульптура
Алена Іванаўна Хлопцава

**Алена Іванаўна Хлопцава** (нар. , Мінск) — беларуская вяслярка (акадэмічнае веславанне), алімпійская чэмпіёнка 1980 года, неаднаразовая чэмпіёнка свету, шматразовая чэмпіёнка СССР. Заслужаны майстар спорту СССР (1980).

## Біяграфія 
Скончыла Беларускі ДІФК, выступала за «Спартак» Мінск. У дзяцінстве займалася плаваннем, ужо ў 12 гадоў была майстрам спорту СССР. Хлопцава выйграла залаты медаль у двойках парных з Ларысай Паповай на Алімпійскіх гульнях у Маскве ў 1980 годзе і бронзавы медаль у чацьвёрках парных на Гульнях у Барселоне 12 гадоў пазней (адзіны медаль весляроў з Аб'яднанай каманды на Гульнях у Барселоне). Чэмпіёнка свету 1981, 1982 і 1983 гадоў у чацьвёрках парных. Узнагароджана ордэнамі «Знак Пашаны» і Дружбы народаў.

## Літаратура 
*
Докшыцкі павет

**Докшыцкі павет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Расійскай імперыі ў 1793—1797 гадах.

Павет утвораны ў складзе Мінскай губерні з частак Ашмянскага і Менскага паветаў Вялікага Княства Літоўскага пасля іх далучэння да Расійская імперыі ў час Другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793). Адміністрацыйны цэнтр — мястэчка (з 1795 года горад) Докшыцы. Найбольш значнымі паселішчамі Докшыцкага павета былі мястэчкі Беразіно, Гайна, Даўгінава, Ілья, Лагойск, Плешчаніцы, сёлы Бягомль, Нябышына і іншыя. Павет скасаваны ў пачатку 1797 года, яго тэрыторыя падзелена паміж Вілейскім і Барысаўскім паветамі Мінскай губерні.
## Ураднікі павета 
* Докшыцкія павятовыя маршалкі
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Паветы Мінскай губерні
Катэгорыя:З’явіліся ў 1793 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1797 годзе
Павел Ігаравіч Баскакаў

**Павел Баскакаў** (нар. ) — беларускі футбаліст, паўабаронца.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец мінскай футбольнай школы «Фартуна», пазней трапіў у склад барысаўскага БАТЭ, дзе гуляў за дубль. Сезон 2010 правёў у арэндзе ў слонімскім «Камунальніку», а на наступны год дэбютаваў у Вышэйшай лізе ў складзе «Віцебска». У верасні 2011 года пакінуў віцебскі клуб і зноў апынуўся ў «Камунальніку».

Пачынаючы з сезона 2012 стаў выступаць у Першай лізе за «Смаргонь». Спачатку толькі выхадзіў на замену, але потым замацаваўся ў аснове. У сезоне 2014 ужо быў адным з найлепшых у складзе смаргонцаў, прыняў удзел у 29 матчах чэмпіянату з 30 і дапамог «Смаргоні» заняць высокае чацвёртае месца.

У лютым 2015 года перайшоў у «Граніт», які па выніках сезона 2014 вярнуўся ў Вышэйшую лігу. У складзе «Граніта» стаў выступаць за дубль, у асноўнай камандзе зрэдку выхадзіў на замену. У сакавіку 2016 года пакінуў Мікашэвічы і далучыўся да мінскага «Промня». У пачатку 2017 года пакінуў сталічную каманду, а ўлетку далучыўся да «Узды».

У пачатку 2018 года трапіў у заяўку «Крумкачоў» на сезон 2018, які каманда пачала ў Другой лізе пасля таго, як не была дапушчана да ўдзелу ў Вышэйшай лізе. Па выніках сезона дапамог камандзе выйсці ў Першую лігу.

У студзені 2019 года падоўжыў кантракт са сталічным клубам, які змяніў афіцыйную назву на НФК. У першай палове 2019 года звычайна выхадзіў у стартавым складзе, а пазней стаў у асноўным зрэдку выхадзіць на замену. У студзені 2020 года пакінуў НФК.

У лютым 2020 года падпісаў кантракт з пінскай «Хваляй». Пакінуў каманду па заканчэнні сезона 2020.

У ліпені 2021 года далучыўся да стаўбцоўскага «Кронана», дзе гуляў да канца сезона.

У пачатку 2024 года стаў адміністратарам каманды БАТЭ-2.

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ
Катэгорыя:Ігракі ФК Камунальнік Слонім
Катэгорыя:Ігракі ФК Віцебск
Катэгорыя:Ігракі ФК Смаргонь
Катэгорыя:Ігракі ФК Граніт Мікашэвічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Прамень Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Узда
Катэгорыя:Ігракі ФК Крумкачы Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Хваля Пінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Кронан Стоўбцы
Жужаль шчыгрынавы

**Жужаль шчыгрынавы** (*Carabus coriaceus*) — насякомае сямейства жужаляў.

## Апісанне 
Даўжыня жука 30-42 мм, чорны, паверхня надкрылаў матавая, маршчыністая.

## Пашырэнне 
Від дастаткова шырока трапляецца ў Еўропе. Мяжа пашырэння даходзіць да 64° паўночнай шыраты. У Беларусі сустракаецца па ўсёй тэрыторыі.
Месцы пражывання: лясы розных тыпаў (на поўдні Беларусі аддае перавагу хвойнікам чарнічным).

## Асаблівасці біялогіі 
Лясны від. Зімуе ў фазе лічынкі, развіццё якіх заканчваецца вясной. Маладыя імага паяўляюцца ў чэрвені-ліпені. Максімальная актыўнасць у жніўні-верасні. Корміцца малюскамі, насякомымі і іх лічынкамі

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5 

Катэгорыя:Жужалі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Докшыцкая батлейка Патупчыка

**Докшыцкая батлейка Патупчыка** — вядомы ў пачатку 20 стагоддзя ў г.Докшыцы і ў наваколлі тып народнага прафесійнага лялечнага тэатра батлейка. Канструкцыя батлейкі Патупчыка была зроблена па прынцыпе пашыранага на Віцебшчыне *жлоба*.

## Апісанне Батлейкі 
Батлейка Патупчыка — гэта простая вялікая двух'ярусная скрыня з двума аддзяленнямі для сцэн. Памеры яе былі прыкладна 1,5 х 1,5 метра. Знешна скрыня была замыславата ўпрыгожана. Мела дзве заслоны, старанна вышытыя жонкаю Патупчыка і аздобленыя ніткамі «караляў». У верхняй частцы скрыні размяшчаліся два пеўні. Прадстаўленне пачыналася бойкай і спевамі пеўняў, і толькі пасля гэтага на сцэну выходзілі персанажы.
Скрыня ілюмінавалася васковымі свечкамі, якія знаходзіліся на ўстаўных планках у бакавінах батлейкі. У мэтах перасцярогі ад пажару ў скрыні былі зроблены дзве бакавыя вузкія камеры, сценкі якіх з аднаго боку былі абабіты бляхай. Другая сценка камеры, больш блізкая да месца дзеяння лялек, была са шкла, абклеенага са знадворнага боку тонкай паперай. У камерах, дзе былі запалены свечкі, уверсе ўстаўляліся вузкія палоскі люстэркавага шкла, якія ўзмацнялі і рэгулявалі святло.

## Рэпертуар Батлейкі 
Пастаноўкі Патупчыка мелі дваякі характар. Калі яго запрашалі ў дамы начальства — а гэта бывала ў дні фэстаў, — дык ён дэманстраваў рэпертуар на тэмы біблейскіх і евангельскіх падзей. Біблейскія персанажы апраналіся бедна, і усё зводзілася да цудаў Майсея, які шчасліва вывеў вандруючых па Егіпту. Такія спектаклі абыходзіліся без эксцэсаў.
Крыху інакш успрымаліся начальствам пастаноўкі на тэмы евангелля. Патупчык гэтых персанажаў капіраваў з лубачных малюнкаў. не абыходзілася і без кур'ёзаў. Апосталаў і вешчуноў ён ствараў па «вобразе і падабенстве» мясцовага служкі культа і тых свяшчэннікаў, якія прыязджалі на фэст.

Выкарыстоўваліся звычайныя ў батлейцы шпянёвыя лялькі, часам пяльчаткавыя. З лялькамі працавалі жонка і сын, сам Патупчык ажыццяўляў усю размоўную частку паказу і суправаджаў яго ігрой на скрыпцы. Паказы адбываліся на Каляды, у час іншых свят, фэстаў, на кірмашах, вяселлях і вечарынках.

## Літаратура 
* 
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага раёна: Рэд кал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) і інш., Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2004. — 752 с.: іл. ISBN 985-11-0293-8

Катэгорыя:Докшыцы
Катэгорыя:Лялечныя тэатры Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў XX стагоддзі
Раннеімбрыйскі перыяд

thumb|right|Мора Дажджоў
**Раннеімбрыйскі перыяд** — перыяд геалагічнай гісторыі Месяца, які пачаўся  3,85 млрд гадоў назад і доўжыўся 50 млн гадоў. Пачатак перыяду звязаны з утварэннем басейна мора Дажджоў (Mare Imbrium), якое дала назву перыяду. Таксама ў гэты перыяд сфарміраваліся басейны мора Крызісаў, мора Спакою, мора Яснасці, мора Дастатку і акіяна Бур. 

## Гл. таксама 
* Селенахраналагічная шкала

## Спасылкі 
* Геалагічная будова Месяца

Катэгорыя:Даследаванне Месяца
Катэгорыя:Планеталогія

Катэгорыя:Селенахраналагічная шкала
Вароны (Віцебскі раён)

**Вароны** — аграгарадок (да 2008 — вёска), цэнтр Варонаўскага сельсавета Віцебскага раёна на беразе возера Палонскага. За 12 км ад Віцебска на аўтадарозе  Віцебск – Лёзна (мяжа з Расійскай Федэрацыяй). Плошча 237,8393 га.

## Гісторыя 
Назва вёскі паходзіць ад мянушкі і прозвішча Варона. Вёска вядома як маёнтак з XVI ст. у Віцебскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскага, уласнасць паноў Крывашэенкаў. У маёнтак уваходзілі вёскі Паповічы, Семянкова і Гонавічы. У 1600 г. уласнасць пана Івана Клызы, які ў 1634 г. прадаў маёнтак пану Васілю Абуховічу.

У XIX ст. маёнтак у Каралёўскай воласці Віцебскага павета і губерні. У кастрычніку 1812 г. на паўднёвай ускраіне вёскі, непадалёку ад шашы Віцебск—Смаленск адбыўся бой французска-расійскіх войск, на месцы якога, на сродкі вайсковай часці Ямбургскіх уланаў пастаўлены помнік-абеліск з літым чыгунным крыжам. У 1905 г. маёнтак (2 двары, 15 жыхароў) належаў мешчаніну-стараверу Хруцкаму, які меў тут 100 дзесяцін зямлі.

З 20 жніўня 1924 г. у Рудніцкім сельсавеце Віцебскага раёна і акругі. У 1926 г. у вёсцы 20 двароў, 87 жыхароў. У 1936 г. сюды пераселены жыхары вёсак Старынкі, Гаравічы, у 1939 г. — населеных пунктаў Лускі, Прудзіна, Пунькі і Кузьменкі. У 1941 г. у вёсцы 95 двароў, 380 жыхароў. Падчас Другой сусветнай вайны, у кастрычніку 1943 г., нямецкія акупацыйныя ўлады знішчылі тут 90 двароў і 6 мірных жыхароў. Вывезена ў Трэці Рэйх 36 чал. На фронце загінула 13 вяскоўцаў. У баях за вызваленне вёскі і наваколля загінулі 3582 воіны Савецкай арміі і партызанаў. З 16 ліпеня 1954 г. — цэнтр сельсавета. У 1969 г. у вёсцы 180 двароў, 527 жыхароў.

На 1 студзеня 2003 г. — 313 двароў, 659 жыхароў. У вёсцы размешчана цэнтральная сядзіба камунальнага ўнітарнага сельгаспрадпрыемства «Вароны».

## Насельніцтва 
* 756 жыхароў, 314 двароў (1996)
*679 жыхароў (2009)

## Інфраструктура 
Сярэдняя школа. Дом культуры і бібліятэка. Камбінат бытавога абслугоўвання. Аддзяленне сувязі. Магазіны.

## Памятныя мясціны 
* Помнік на месцы бою расійскіх і французскіх войск у 1812 годзе (1912)
* Брацкая магіла савецкіх воінаў (1941—1944) — 
* Курганны могільнік — 

## Літаратура 
* 
* З гісторыі населенных пунктаў / Падрых. В. В. Віталева // Памяць: Віцебскі раён: Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі / Рэдкал.: А. П. Красоўскі [і інш.]; Укл. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2004. — 772 с.: іл. — С. 733 — 734. — ISBN 985-02-0647-0.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Варонаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна
Спартак (значэнні)

**Спартак** — рымскі раб-гладыятар

## Тапонім 
* Спартак (Нэдрыгайліўскі раён)
* Спартак (Паўладарская вобласць)

## Стадыёны 
### Беларусь 
* Спартак — шматфункцыянальны стадыён у Бабруйску.
* Спартак — шматфункцыянальны стадыён у Магілёве.
* Спартак — футбольны стадыён у Шклове.

### Расія 
* Спартак (стадыён, Новасібірск)
* Спартак — футбольны стадыён у Разані.

## Футбольныя клубы 
* ФК Спартак Масква
* ФК Спартак Шклоў

## Іншае 
* Спартак (кандытарская фабрыка)
* Спартак (станцыя метро)
* Партызанская брыгада «Спартак»
* Спартак (фільм, 1960)
Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць» (Шаркаўшчына)

**Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Смуткуючых Радасць»** — праваслаўны храм, помнік архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю, размешчаны ў цэнтры г. п. Шаркаўшчына.

## Гісторыя 
Пабудавана ў 1897 годзе з цэглы на месцы драўлянага храма 1841 года. У Вялікую Айчынную вайну паўзруйнавана. У 1970-я гады ў ёй быў размешчаны Дом культуры. Першапачатковы выгляд храма вядомы па фотаздымку Я. Балзункевіча 1910—1914 гадоў. Дзейнічае.

Занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб'ект гісторыка-культурнай спадчыны рэгіянальнага значэння.

## Архітэктура 
4-часткавую аб'ёмна-прасторавую кампазіцыю фарміруюць 2-ярусная (васьмярык на чацверыку) шатровая званіца з макаўкай, кароткая трапезная, кубападобны аб'ём малітоўнай залы, паўкруглая апсіда. 4-схільны дах асноўнага аб'ёму завершаны цыбулепадобным купалком на 8-гранным барабане. У архітэктурна-дэкаратыўным афармленні помніка выкарыстаны матывы старажытнарускага дойлідства: кілепадобныя броўкі над арачнымі аконнымі праёмамі, аркатура, руставаныя вуглавыя лапаткі. Уваход вылучаны арачным парталам.

## Літаратура 
* Царква Усіх Смуткуючых Радасць // Кулагін, А. М. Праваслаўныя храмы на Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін. — Мн., 2001. — С. 209.
* Шарковщинская церковь Всех Скорбящих Радость // Туристские регионы Беларуси / под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2008. — С. 201.
* Памяць: Шаркаўшчынскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. Л. М. Лабачэўская; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2004 — С. 445.
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

## Спасылкі 
* 
* 
* http://hram.by/churches/view/318/
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Шаркаўшчыны
Катэгорыя:З’явіліся ў 1897 годзе
Катэгорыя:Храмы Полацкай і Глыбоцкай епархіі