Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі

**Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі** — складовая частка мерапрыемстваў ваенна-тэхнічнага супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь з іншымі дзяржавамі, якая мае на ўвазе продаж зброі, ваеннай тэхнікі, абмундзіравання, абсталявання, камплектуючых і тэхналогій двайнога прызначэння. Вось ужо шмат гадоў краіна ўваходзіць у дваццатку найбуйнейшых сусветных экспарцёраў узбраенняў. Штогод пастаўкі тавараў ваеннага прызначэння прыносяць ёй даходы ў памеры ад некалькіх дзесяткаў мільёнаў да больш чым мільярда долараў ЗША.

У прававым полі Беларусі ваенная прадукцыя, у якой вылучаюць 21 катэгорыю, адносіцца да групы спецыфічных тавараў. Яе продаж за мяжу рэгулюецца законам «Аб экспартным кантролі» ад 6 студзеня 1998, пастановай Савета Міністраў №133 ад 4 лютага 2003, прэзідэнцкім указам №94 ад 11 сакавіка таго ж года, а таксама палажэннем Міжведамаснай камісіі па ваенна-тэхнічным супрацоўніцтве і экспартным кантролі пры СБ РБ. Непасрэдна гандаль узбраеннямі ажыццяўляе Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт (Дзяржваенпрамкам).

## Агляд 
### Гісторыя 
З набыццём незалежнасці Беларусі дасталася вялікая спадчына ад Савецкага Саюзу, а менавіта 240-тысячная БВА. Запасы ваеннай тэхнікі складалі 3457 танкаў, 3824 браняваных машын, 1562 адзінкі артылерыі (больш за 100 мм) і 79 верталётаў. Самастойна маладая рэспубліка была не ў сілах утрымліваць такі кантынгент, таму ў 1992 годзе Беларусь далучылася да шэрагу пагадненняў (Лісабонскі пратакол, Дагавор аб нераспаўсюджванні ядзернай зброі, Выніковы акт перамоваў аб колькасці асабістага складу звычайных узброеных сіл у Еўропе, Дагавор аб звычайных узброеных сілах у Еўропе), якія абавязвалі яе скараціць свае ўзброеныя сілы і запасы ўзбраенняў. Умовы дагавораў былі рэалізаваны ў ходзе палітыкі дэмілітарызацыі 1992—1996 гадоў.

Неабходнасць пазбавіцца ад часткі ўзбраенняў падштурхнула беларускае кіраўніцтва да распродажу. Ужо з пачатку 90-х краіна пачынае фігураваць у рэестры ААН па гандлі звычайнымі ўзбраеннямі. Попыт займелі высокатэхналагічная зброя і тэхналогіі. Перш за ўсё, гэта сродкі радыёлакацыі і радыёэлектроннай барацьбы. У той жа час важкую долю ў беларускім экспарце атрымалі аўтаматызаваныя сістэмы кіравання рознымі відамі зброі і войскаў, сродкі СПА, камплектуючыя да ваеннай тэхнікі і боепрыпасы.

Да канца 2010-х гадоў сярод ключавых пакупнікоў Беларусі лічыліся Казахстан, Кітай, Лаос, Інданезія, Бангладэш, Індыя, ААЭ і Уганда. Буйныя партыі ажыццяўляліся ў Балгарыю, Азербайджан, Судан, М’янму, Сербію, Славакію, Анголу, Нігерыю і В’етнам. Аднак асноўным пакупніком стала Расія.

Адзін з галоўных фактараў поспеху Беларусі на рынку ўзбраенняў — была адсутнасць прад’яўлення палітычных умоў заказчыкам, што з’яўлялася безумоўным перавагай перад расійскімі і амерыканскімі канкурэнтамі.

Паводле звестак Стакгольмскага міжнароднага інстытута даследавання праблем міру (SIPRI), за 2004—2011 гады Беларусь штогод экспартавала ўзбраенняў на суму больш за 550 млн долараў, за 2012—2020 гады — на 625 млн долараў. У 2016 годзе экспарт прадукцыі ваеннага прызначэння ажыццяўляўся ў 60 краін, у 2017 — у 69 краін, а ў 2018 годзе — у 76 краін свету, што складае 110% у адносінах да 2017 года.

У пачатку 2020-х гадоў становішча дзяржавы на рынку ўзбраенняў некалькі пахіснулася, што было звязана з  і пандэміяй COVID-19. У 2020 годзе, згодна з Дзяржваенпрамкам, пастаўкі ваеннай прадукцыі зроблены ў 55 дзяржаў, ажыццявіўшы продажы ў 65 краін свету. У рэйтынгу SIPRI за 2020-ы рэспубліка заняла 23-ю пазіцыю, тады як у наступным годзе змагла падняцца да 17-й.

Паводле рэйтынгу SIPRI за 2019—2023 гады, дзяржава апынулася на 23 пазіцыі. Доля Беларусі на сусветным рынку зброі за гэты перыяд скарацілася з 0,4% да 0,2%. У аб’ёмах паставак яна страціла 34%. Найбуйнейшымі пакупнікамі беларускай зброі эксперты SIPRI назвалі В’етнам (30% ), Сербію (22%) і Уганду (17%). У 2023 годзе, паводле афіцыйнай інфармацыі, дзяржава прадала ваеннай прадукцыі больш чым на 1 млрд долараў, тым самым павялічыўшы за 5 гадоў паказчыкі ў два разы. Дзяржваенпрамком заявіў, што ўзаемадзейнічае з 52 краінамі, уключаючы 32 на заканадаўчым узроўні. Сярод іх —  Аўстралія, Філіпіны, Інданезія, Малайзія.

### «Гарачыя кропкі» 
Практычна адразу з пачаткам беларускага экспарту ўзбраенні пачалі трапляць у зоны баявых дзеянняў. Сярод самых вядомых і буйных выпадкаў можна вылучыць: 
* прымянення ваеннай тэхнікі з Беларусі суданскай арміяй у ходзе другой грамадзянскай вайны і Дарфурскага канфлікту);
* пастаўкі для арміі Башара Асада падчас грамадзянскай вайны ў Сірыі.

За 1993—2021 гг. ваенная тэхніка і ўзбраенні з Беларусі таксама заўважаны ў ходзе канфліктаў у Алжыры, Рэспубліцы Конга, ДРК, Анголе, Эфіопіі, Кот-д’Івуары, Карабахе, Нігерыі, Таджыкістане, Непале, Сьера-Леонэ і Емене.

### Ценявыя здзелкі 
ЗША неаднаразова абвінавачвалі ўрад Рэспублікі Беларусь у пастаўках узбраенняў краінам, якія яны падазравалі ў супрацоўніцтве з тэрарыстамі. Часам сярод атрымальнікаў аказваюцца розныя групоўкі, у тым ліку Рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы Калумбіі, Хезбала і палесцінскія рухі. Фіксаваліся парушэнні краінай зброевага эмбарга ААН, напрыклад, на пастаўкі ўзбраенняў у Судан. Адным з галоўных падазраваных, якія маюць дачыненне да ценявых здзелак, называецца былы кіраўнік Савета Бяспекі Віктар Шэйман. Заходнія дзяржавы таксама саслаблялі эканамічны ціск у дачыненні да рэспублікі ў ходзе лівійскіх падзей 2014—2020 гадоў. Так, напрыклад, за пастаўкі зброі арміі Хафтара былі зняты санкцыі з кампаніі «Белтэхэкспарт» і яе тагачаснага дырэктара Аляксандра Пефціева.

Падобная схема работы наладжана і з Расіяй, якая выкарыстоўвае краіну ў якасці пасярэдніка па прадастаўленні ваенных паслуг і тавараў у асобных «гарачых кропках». Меў месца удзел Беларусі ў зброевай кантрабандзе разам з Балгарыяй, ААЭ і ЗША для сірыйскіх паўстанцаў (гл. Timber Sycamore).

Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандр Лукашэнка, у адказ на адно з абвінавачванняў у незаконных пастаўках зброі, заявіў, што краіна легальна прадае ўзбраенне, але яе пакупнікі затым перапрадаюць яго.

## Узбраенне 
У 1993—2021 гг. Рэспубліка Беларусь прадавала танкі Т-55, Т-72 і Т-80, бронетранспарцёры БТР-70 (у тым ліку БТР-70МБ1 і Кобра-К) і БТР-80, баявыя машыны пяхоты БМП-1 і БМП-2, браняваныя аўтамабілі БРДМ-2 і «Кайман», артсістэмы 9К55 «Град-1», БМ-21 «Град», В-200 «Паланэз», 9К57 «Ураган», САУ 2С1 «Гваздзік» і 2С7 «Піён», мінамёты 2С12 «Сані», гаўбіцы Д-30, комплексы СПА С-125 (у тым ліку «Пячора-2М»), «Бук», «Тор», «Куб» (у тым ліку «Квадрат-М»), 2К22 «Тунгуска», Т38 «Стылет», ЗСУ-23-4 «Шылка», верталёты Мі-8, Мі-24/35, самалёты Су-17/22, Су-24, Су-25, МіГ-23 і МіГ-29. Сярод іншага лічыліся радыёкомплексы «Раса-РБ», «Усход» і «Навальніца», СТРК «Шэршань», «Скіф», «Фагот», «Метыс», ПЗРК «Страла» і рознае стралковая зброя (у тым ліку аўтаматы VSK-100).

У прыведзеных ніжэй табліцах выкарыстаны даныя Стакгольмскага інстытута даследаванняў праблем міру (SIPRI), рэестра ААН па гандлі звычайнымі ўзбраеннямі, інфармацыйнай платформы «Бусел», розных навінавых і інфармацыйных рэсурсаў. У спісах не пазначаны пастаўкі ў Туркменістан РСЗА БМ-21А «БелГрад», паколькі ні ў адной крыніцы не паказаны год ці прыкладны час гэтых продажаў. Сюды ж не ўнесены паток танковозов і грузавікоў Мінскага завода колавых цягачоў (МЗКЦ) для Расіі і Украіны. Так, у 2008 годзе Расіяй набыты 15 ракет «паветра-паветра« Р27-Р для Су-27 і МіГ-29.

У 2016—2019 гг. зафіксаваны пастаўкі ў Балгарыю (у 2018 — пускавыя ўстаноўкі і прылады да іх; боепрыпасы і выбуховыя прылады і спецыяльна распрацаваныя для іх кампаненты на суму 3,153 млн еўра; бомбы, тарпеды, ракеты, іншыя выбуховыя прылады і зарады, а таксама абсталяванне і аксесуары да іх і спецыяльна распрацаваныя для іх кампаненты на суму 7,863 млн еўраў), Анголу (у лютым 2019 — 12 беспілотнікаў-мішэняў «Беркут-БМ», пускавая прылада катапультнага тыпу і наземны пункт кіравання на базе грузавога аўтамабіля «Урал»), Іран (у 2016 годзе — прыцэлы ПГА-7В3, раней ракеты 5В55КД да комплексу СПА С-300), Сірыю (боепрыпасы да стралковай і артылерыйскай зброі; у жніўні 2019 г. на сірыйскіх МіГ-29 усталяваныя Беларускія бартавыя комплексы абароны «Талісман»), Славакію (у 2016 — 1 ракету паветра-паветра Р-27ЕР і 1 ракету Р-27ЕТ, у 2018 — 2000 152-мм снарадаў ВОФ546 і 3000 152-мм снарадаў ВОФ27), Сербію (ракеты Р-77).

## Гл. таксама 
* Ваенная палітыка Беларусі
* Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь
* Знешні гандаль Беларусі

## Літаратура 
* *Министерство иностранных дел Республики Беларусь*. О политике экспортного контроля, экспорта вооружений и военной техники в 2003—2004 годах. // Национальный отчёт Республики Беларусь. — 2004. — С. 31.
* *Сильванович О. В.* Международное военно-техническое сотрудничество Беларуси: современное состояние и перспективы // Журнал международного права и международных отношений : журнал. — Международное общественное объединение по научно-исследовательским и информационно-образовательным программам "Развитие", 2019. — № 1-2.

Катэгорыя:Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Эканоміка Беларусі
Катэгорыя:Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь