Парафіяльныя спісы (1857—1858)

**Парафія́льныя спі́сы 1857—1858 гадоў**, або **Прыходскія спісы** — маштабнае статыстычнае даследаванне канфесійнага і этнічнага складу насельніцтва Расійскай імперыі, якое з пэўнай доляй умоўнасці лічыцца першым усерасійскім перапісам, што сістэматычна ўлічваў этнічны склад жыхароў. Матэрыялы спісаў сталі важнай, але супярэчлівай крыніцай для гістарычнай этнадэмаграфіі і вывучэння працэсаў фарміравання нацыянальнай ідэнтычнасці ў Цэнтральна-Усходняй Еўропе, у тым ліку на тэрыторыі Беларусі.

## Гісторыя стварэння і метадалогія 
Збор статыстычнага матэрыялу праводзіўся ў 1857—1858 гадах па ініцыятыве акадэміка П.&nbsp;І.&nbsp;Кёпена. Галоўнай мэтай даследавання было ўдакладненне колькасці і рассялення розных народаў імперыі. Складзеная вучоным анкета ўключала ўсяго тры пытанні: аб колькасці насельніцтва, яго веравызнанні і этнічнай прыналежнасці. Апошняе пытанне было сфармулявана наступным чынам: «Якога племені прыхаджане (Велікарусы, Беларусы, Мардва і інш.)». 

Разасланыя анкеты запаўнялі мясцовыя святары найменшых тэрытарыяльных падраздзяленняў рэлігійных арганізацый (прыходаў і парафій). П.&nbsp;І.&nbsp;Кёпен меркаваў, што менавіта святары найлепш знаёмыя з мясцовымі ўмовамі і насельніцтвам. Аднак галоўным метадалагічным недахопам гэтага «протаперапісу» стала адсутнасць фіксаванага спісу «плямён» і «народнасцей», а таксама ясных крытэрыяў вызначэння этнічнай прыналежнасці. Святары мусілі самастойна вызначаць, да якога народа належаць іх прыхаджане, што прывяло да частай блытаніны розных ідэнтыфікацыйных катэгорый: этнічных, палітычных, рэлігійных і моўных.

## «Фантомныя» этнонімы і праблемы ідэнтыфікацыі 
Адсутнасць дакладных крытэрыяў прывяла да таго, што ў дасланых адказах з'явілася вялікая колькасць «фантомных» катэгорый, народжаных уяўленнем мясцовых святароў, якія часта абапіраліся на гістарычную літаратуру і старажытныя летапісы. Сярод такіх катэгорый апынуліся назвы старажытных славянскіх і балцкіх плямён: паляне, драўляне, дулебы, яцвягі, крывічы, ціверцы, улічы. 

У 1861 годзе сабраныя даныя былі апрацаваны і апублікаваны афіцэрам Генеральнага штаба М.&nbsp;В.&nbsp;Лябёдкіным у часопісе «Записки Русского географического общества». Публікацыя выклікала моцнае здзіўленне і недавер з боку навуковай супольнасці і сучаснікаў перапісу. У прыватнасці, даследчык П.&nbsp;В.&nbsp;Баброўскі неаднаразова падкрэсліваў, што ўяўленні аб існаванні яцвягаў у сярэдзіне XIX стагоддзя з'яўляюцца «грубай памылкай» і што гэты народ даўно знік. Нягледзячы на гэта, сабраныя матэрыялы актыўна выкарыстоўваліся ў Расійскай імперыі для абгрунтавання «рускага» або «польскага» характару заходніх губерняў такімі дзеячамі, як Р.&nbsp;Ф.&nbsp;Эркерт, А.&nbsp;Ф.&nbsp;Рыціх і іншыя.

## Рэгіянальная спецыфіка і фіксацыя этнонімаў 
Матэрыялы парафіяльных спісаў паказалі значную стракатасць этнічнай самасвядомасці або яе інтэрпрэтацыі святарамі ў розных рэгіёнах Беларусі.

Этнонім «беларусы» ў найбольшай ступені быў распаўсюджаны ва ўсходніх і паўночных раёнах: у Віцебскім, Дзісенскім, Лепельскім і Полацкім паветах Віцебскай губерні, а таксама ў Магілёўскай губерні. У Дзісенскім і Лепельскім паветах беларусамі былі названыя як праваслаўныя, так і каталікі. 

У процівагу гэтаму на захадзе назіраўся вялікі роскід у азначэннях. Найбольш распаўсюджаным саманазваннем карэннага насельніцтва Гродзенскага, Ваўкавыскага, Слонімскага і часткова Слуцкага паветаў быў этнонім «літвіны». Святары часта называлі сваіх прыхаджан «літоўцамі, якія гавораць беларускай мовай» (у Вілейскім павеце) або «літоўцамі на Русі» і «літоўцамі-славянамі» (у Лідскім павеце). У той жа час у іншых мясцовасцях Гродзенскай губерні мясцовыя жыхары былі запісаныя як беларусы, прычым гэта тычылася і каталіцкага насельніцтва. 

Спісы таксама зафіксавалі шэраг лакальных гістарычных назваў:
* Чарнарусы. Гэты этнонім быў зафіксаваны пераважна ў Слуцкім павеце (у такіх населеных пунктах, як Нясвіж, Гавязна, Клецк, Сіняўка, Лань і іншыя), а таксама ў Ігуменскім павеце. Карты паказваюць, што гэта была адносна вузкая паласа паселішчаў ад Гарадзеі да Агарэвічаў з насельніцтвам каля 19 тысяч чалавек.
* Бужане. Зафіксаваныя ў прыходах каля ракі Буг у Заходнім Палессі (Брэсцкі і Кобрынскі паветы). Іх існаванне пацвярджалася заўвагамі святароў аб тым, што назва паходзіць ад месца жыхарства.
* Яцвягі. Група колькасцю звыш 30 тысяч чалавек была «знойдзена» ў Брэсцкім, Кобрынскім, Ваўкавыскім і Бельскім паветах вакол Белавежскай пушчы. Аналіз анкет паказаў, што святары, імаверна, кіраваліся не рэальнай самасвядомасцю сялян, а падручнікам польскай гісторыі М.&nbsp;І.&nbsp;Паўлішчава, адкуль і запазычылі звесткі пра старажытных яцвягаў і ядвінгаў.
* Крывічы. У Лідскім павеце каля 23 тысяч каталікоў былі аднесеныя да крывічоў, хоць іншымі крыніцамі гэтага перыяду такі этнонім там не пацвярджаецца.

## Навуковая ацэнка 
Сучасныя даследчыкі, у прыватнасці этнолаг і гісторык П.&nbsp;У.&nbsp;Церашковіч, прапануюць тры варыянты інтэрпрэтацыі матэрыялаў парафіяльных спісаў. Па-першае, яны маглі адлюстроўваць рэальныя формы этнічнай самасвядомасці сялян. Па-другое, яны маглі быць трансляцыяй уласнай самасвядомасці святароў. Па-трэцяе, яны маглі ўяўляць сабой выключна ўмоглядныя і кніжныя ўяўленні святароў аб гістарычнай і этнічнай ідэнтычнасці сваіх прыхаджан (як гэта адбылося ў выпадку з «яцвягамі»). 

Унікальныя арыгіналы сабраных анкет парафіяльных спісаў захаваліся да нашага часу і знаходзяцца ў фондах Цэнтральнага архіва Расійскай акадэміі навук (ЦА РАН) у Санкт-Пецярбургу, а таксама ў Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Перапісы насельніцтва
Катэгорыя:Этнаграфія Літвы
Катэгорыя:Насельніцтва Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі
Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі