Моцарт і Сальеры (п’еса)

**«Мо́царт і Салье́ры»** — другая па аўтарскім ліку «маленькая трагедыя» Аляксандра Сяргеевіча Пушкіна. Задумана і папярэдне накідана ў сяле Міхайлаўскім у 1826 годзе. Напісана ў надзвычайна плённы перыяд, вядомы ў пушкіназнаўстве пад назвай Першай Болдзінскай восені — у 1830 годзе. Упершыню апублікавана ў канцы 1831 года ў альманаху «Северные цветы на 1832 год». З невялікімі зменамі п'еса ў 1872 годзе была выкарыстана М. А. Рымскім-Корсакавым у якасці лібрэта аднайменнай оперы.

Заснаваная на адной са шматлікіх чутак, спароджаных ранняй смерцю В. А. Моцарта, «маленькая трагедыя» Пушкіна садзейнічала шырокаму распаўсюду і ўкараненню ў масавай свядомасці міфа аб датычнасці да яе кампазітара Антоніа Сальеры, імя якога ў Расіі стала хадзячай назвай.

## Зараджэнне і развіццё задумы 
Даследчыкі творчасці А. С. Пушкіна сыходзяцца ў тым, што задума маленькай трагедыі «Моцарт і Сальеры» адносіцца да 1826 года, і ў тым жа годзе ў сяле Міхайлаўскім быў зроблены прынамсі першапачатковы яе накід. Мяркуецца, што невялікія, унутраныя замкнёныя сцэны Пушкін задумаў яшчэ ў працэсе працы над «Барысам Гадуновым», з якога ён хацеў вылучыць самастойныя творы, у прыватнасці, сцэны «Дзімітрый і Марына» і «Курбскі», — заходнееўрапейскія рамантыкі ў гэты час у пошуках новых формаў распрацоўвалі жанр «гістарычных сцэн».

Пытанне аб тым, у якой меры Пушкін у 1826 годзе ажыццявіў сваю задуму, застаецца адкрытым, паколькі рукапісы п'есы не захаваліся, а М. П. Пагодзін 11 верасня 1826 года зрабіў у сваім дзённіку запіс, са слоў Д. У. Венявіцінава, пра тое, што ў Пушкіна, акрамя «Барыса Гадунова», ёсць яшчэ «Самазванец, Моцарт і Сальеры, Наталля Паўлаўна» і так далей. Як меркаваў Б. В. Тамашэўскі, задума «Моцарта і Сальеры» ў той час настолькі вызначылася, што сябры Пушкіна лічылі п'есу ўжо напісанай. Захаваўся складзены паэтам пералік задуманых драматычных твораў: «*Скупы, Ромул і Рэм, Моцарт і Сальеры, Дон Жуан, Ісус, Беральд Савойскі, Павел I, Закаханы чорт, Дзімітрый і Марына, Курбскі*», — адмыслоўцы адносяць яго да 1827 года. Ва ўсякім выпадку, Пушкін да гэтай п'есы вярнуўся Болдзінскай восенню 1830 года і ў снежні, пасля вяртання ў Маскву, паведамляў П. А. Плятнёву, што прывёз з сабой «*некалькі драматычных сцэн, ці маленькіх трагедый, менавіта: Скупы Рыцар, Моцарт і Сальеры, Баль у часе Чумы і Д. Жуан*».

У адным са спісаў «маленькіх трагедый», ці, як часцей называў іх сам аўтар, «драматычных сцэн», «вопытаў драматычных вывучэнняў», п'еса «Моцарт і Сальеры» пазначана як пераклад з нямецкай — меркавалася, такім чынам, літаратурная містыфікацыя. М. П. Аляксееў у каментарыях да «пробнага» сёмага тома Поўнага збору сачыненняў Пушкіна выказваў меркаванне, што не толькі «Моцарт і Сальеры», але і іншыя «маленькія трагедыі» Пушкін першапачаткова хацеў апублікаваць ананімна — асцерагаючыся крытычных нападак Ф. В. Булгарына.

Сярод рукапісаў Болдзінскага перыяду захавалася вокладка з напісаным Пушкіным загалоўкам: «Зайдзрасць», — як мяркуюць даследчыкі, такі быў адзін з варыянтаў назвы трагедыі, ад якой Пушкін у далейшым адмовіўся, вярнуўшыся да першапачатковай назвы, згаданай у дзённіку Пагодзіна.

«*Ісціна жарсцей, праўдападабенства адчуванняў у меркаваных абставінах*» — так Пушкін у гэты перыяд фармуляваў для сябе асноўныя патрабаванні да драматурга. Як і ўсе яго драматычныя творы, п'еса «Моцарт і Сальеры» напісана белым пяцістопным («шэкспіраўскім») ямбам, але, у параўнанні з «Барысам Гадуновым», больш разнастайным і нязмушаным, без абавязковай цэзуры на другой стапе. Калі ў «Барысе Гадунове» Пушкін аддаў вядомую даніну У. Шэкспіру, ахвяраваўшы двума з трох класічных адзінстваў, а таксама чацвёртай, «*неабходнай умовай французскай трагедыі*» — адзінствам стылю, то ў структуры «маленькіх трагедый» адмыслоўцы адзначаюць большы ўплыў французскага класіцызму, перадусім Ж. Расіна, у якога Пушкін знаходзіў перавагу перад Шэкспірам у строгасці і зграбнасці апрацоўкі. У «Моцарце і Сальеры» выкананы адзінствы дзеяння, часу і стылю.

Напісаўшы п'есу, Пушкін не спяшаўся яе публікаваць, хаця знаёміў з ёй, як і з іншымі «маленькімі трагедыямі», некаторых сяброў, — у ліпені 1831 года В. А. Жукоўскі пісаў Пушкіну: «*На Моцарта і Скупога зраблю некаторыя заўвагі. Здаецца, і тое і другое яшчэ можна ўзмацніць*». У канцы 1831 года п'еса была апублікавана ў альманаху «Северные цветы на 1832 год», дзе ўказана дата завяршэння працы над ёй: «*26 кастрычніка 1830 г.*». У далейшым паводле гэтай публікацыі і перадрукоўваўся тэкст «Моцарта і Сальеры». У 1832 годзе п'еса была ўключана ў частку III «Стихотворений Александра Пушкина».

## Крыніцы 
Катэгорыя:П'есы Аляксандра Пушкіна
Катэгорыя:Літаратурныя творы на рускай мове
Катэгорыя:Творы 1830 года