Фасфарытная вайна

**Фасфары́тная вайна́** () — назва, якой апісваецца кампанія па ахове навакольнага асяроддзя ў канцы 1980-х гадоў у тагачаснай Эстонскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы, накіраваная супраць адкрыцця вялікіх фасфарытных шахтаў у вобласці Вірумаа. Рух, які дасягнуў найбольшай актыўнасці ў 1987, не толькі дабіўся пастаўленых кароткатэрміновых мэтаў, але таксама заахвоціў і ўзмацніў нацыянальную плыню, што ў канчатковым выніку што стала прычынай аднаўлення незалежнасці Эстоніі ў 1991. У Эстоніі яго называюць каталізатарам, які прывёў да дэстабілізацыі і развалу савецкага рэжыму.

Кампанія была сфакусавана на дзвюх галоўных праблемах. Найбольш хвалюючай праблемай у грамадстве была магчымая шырокамаштабная дэградацыя навакольнага асяроддзя, якая магла адбыцца пры адкрыцці новых шахтаў. Другая, больш схаваная, — непакой з тай прычыны, што з'яўленья новых рабочых месцаў выкліча хвалю міграцыю ў Эстонію з іншых савецкіх рэспублік. На думку этнічных жыхароў, гэта магло значна пагоршыць і без таго кволы дэмаграфічны баланс (дзеля эстонцаў у ЭССР зменшылася з амаль 97% неўзабаве пасля Другой сусветнай вайны да 61,5% у 1989).

## Перадгісторыя 
thumb|Фасфарытавыя паклады ў паўночнай Эстоніі
Фасфарытавыя паклады выяўленыя ў некалькіх мясцінах паўночнай Эстоніі. Паклад Ракверэ, які збольшага знаходзіцца ў павеце Ляэнэ-Вірумаа — найбольшае кладовішча фасфарытаў у Еўропе. Здабыча руды пачалася ў Эстоніі ў 1924 годзе ля горада Маарду. У 1940 была адчынена большая шахта, якая разам з заводам па вырабе нізкаякасных фосфарных угнаенняў дзейнічала да канца 1991 года, выклікаючы забруджванне экасістэм. У цяперашні час здабыча фасфарытаў у Эстоніі прызнаная эканамічна нявыгаднай.

Цэнтральны ўрад Савецкага Саюза ў Маскве праявіў зацікаўленасць у распрацоўцы фасфарытных пакладаў у Ляэнэ-Вірумаа на пачатку 1970-х. Першапачаткова было запланавана адкрыць здабычу ў пакладзе Тоалсэ (на поўнач ад Ракверэ), аднак на пачатку 1980-х больш выгадным было адкрыццё шахтаў на Ракверскім пакладзе. Гэтыя планы не былі публічна агучаныя, аднак сярод эстонскіх вучоных і эколагаў, якія ўдзельнічалі ў прыняцці рашэнняў, ужо з самага пачатку абмеркавання з'явілася апазіцыя ўрадавым планам.

## Асноўныя падзеі 
25 лютага 1987 года планы Масквы па распрацоўцы новых фасфарытных пакладаў у паўночнай Эстоніі сталі вядомыя грамадскасці пасля таго, як пра іх распавяло Эстонскае тэлебачанне. Гэты дзень лічыцца пачаткаў Фасфарытнай вайны. Хоць Камуністычная партыя Эстоніі і сцвярджала, што рашэнне пра адкрыццё новых шахтаў будзе прымацца эстонцамі, выглядала на тое, што цэнтральны ўрад ужо зацвердзіў планы.

Супраць адкрыцця новых шахтаў выбухнулі пратэсты і распачаўся збор подпісаў пад пэтыцыямі. Сітуацыя асабліва абвастрылася ўвесну 1987 у беспрэцэндэнтным грамадскім абмеркаванні. У красавіку студэнты Тартускага ўніверсітэта сабраліся ў галоўнай залы ўніверсітэту і адзінагалосна асудзілі дзеянні кіраўніцтва Эстонскай ССР. На традыцыйных першамайскіх дэманстрацыях студэнты неслі лозунгі супраць фасфарытавай здабычы і апранулі жоўтыя цішоткі з надпісам «Фасфарыты — дзякуй, не трэба», які стаў надзвычай папулярны.

8 мая ў газеце «Sirp ja Vasar» была надрукавана карыкатура Прыйта Пярна пад назвай *адно дзярмо!* (). На ёй быў паказаны селянін, які, корпаючыся рыдлёўкай на сваім лапіку зямлі, вырыў кавалак гною, што па форме нагадваў Эстонію. Карыкатура выклікала шырокі розгалас і, магчыма, ёсць сямай вядомай эстонскай карыкатурай.

Сутыкнуўшыся з падобным супрацівам, у верасні 1987 савецкія ўлады вымушаныя былі адмовіцца ад сваіх планаў. Канец Фасфарытнай вайны выразна не акрэслены, аднак рух збольшага сцішыўся цягам 1988 года.

## Наступствы 
Нечакана для саміх удзельнікаў экалагічных пратэстаў, іхняя дзейнасць паўплывала на эстонскі незалежніцкі рух. Фасфарытная вайна актывавала эстонскі народ, дала людзям веру ў моц калектыўнага дзеяння і стала немалаважным фактарам у знішчэнні страху перад рэжымам. У канчатковым выніку пратэсты сталі каталізатарам, які прывёў да дэстабілізацыі савецкай улады ў Эстоніі.

## Гл. таксама 
* Спяваючая рэвалюцыя
* Працяжнікавая вайна

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фасфарыты
Катэгорыя:Эстонская ССР
Катэгорыя:Распад СССР
Катэгорыя:Прырода Эстоніі
Катэгорыя:1987
Катэгорыя:Ахова прыроды
Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў Эстоніі