open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Апалагетыка

**Апалаге́тыка** (ад  — абараняльны) — раздзел хрысціянскага багаслоўя, які пры дапамозе аргументаў, звернутых да розуму і свядомасці чалавека, адстойвае веравучэнне. У вузкім сэнсе — **асно́ўнае багасло́ўе**, або **грунто́ўная тэало́гія**.

У пераносным сэнсе *апалагетыка* — прадузятая абарона, тэндэнцыйнае ўсхваленне чаго-небудзь або каго-небудзь.

## Асноўнае багаслоўе 
Асноўнае багаслоўе, або апалагетыка, — адна з галоўных вучэбных дысцыплін у праваслаўных духоўных навучальных установах. У курсе асноўнага багаслоўя вывучаюцца паняцце аб рэлігіі, яе сутнасць і паходжанне, розныя атэістычныя гіпотэзы паходжання і сутнасці рэлігіі і іх крытыка, доказы праўдзівасці быцця Бога, г. зн. асноўныя палажэнні хрысціянскай веры.

Сярод галоўных задач курса:
* выкласці фундаментальныя асновы хрысціянскага веравучэння;
* прадставіць у сістэматычным выглядзе тыя аснаванні або доказы, на якіх грунтуецца і якімі апраўдваецца вера хрысціяніна ў безумоўную ісціну карэнных асноў рэлігійна-хрысціянскага вучэння;
* паказаць негрунтоўнасць адмаўлення хрысціянскіх ісцін з боку антырэлігійных і антыхрысціянскіх вучэнняў.

Асноўнае багаслоўе служыць уводзінамі ў вывучэнне іншых багаслоўскіх дысцыплін.

## Гісторыя 
Асновы апалагетыкі закладзены ў II—III стагоддзях Юсцінам, Тацыянам, Арыгенам, Тэртуліянам і іншымі для абароны хрысціянства ад іўдзейства, «язычніцтва» (пад якім разумелася антычная філасофія), дзяржаўных улад і ерасяў. Пашырана галоўным чынам у праваслаўі і каталіцызме.

## Змест і метад 
Змест апалагетыкі — інтэрпрэтацыя сутнасці рэлігіі, абвяржэнне накіраваных супраць яе абвінавачванняў, абгрунтаванне перавагі той ці іншай канфесіі. Апелюючы да розуму, апалагетыка ўсё ж лічыць, што нават лагічна абгрунтаваная сістэма догматаў павінна прымацца на вера, бо апошняя ў тэалогіі вышэйшая за розум.

Асаблівасцю выкладання дадзенага курса з’яўляецца практычна поўная адсутнасць спасылак на аўтарытэт Святога Пісання, г. зн. веравучэнне абгрунтоўваецца з дапамогай рацыянальных сродкаў.

## Гл. таксама 
* Апалагет

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Хрысціянскае багаслоўе
Катэгорыя:Патрыстыка
Катэгорыя:Рыторыка
Аляксандр Гваньіні

**Аляксандр (Алесандра) Гваньіні** (, ; ,  — , ) — выдавец і, магчыма, аўтар некалькіх гісторыка-геаграфічных твораў.

## Біяграфія 
### Сям'я і дзяцінства 
Па паходжанні італьянскі арыстакрат. Алесандра Гваньіні нарадзіўся ў 1534 або 1538 годзе ў Вероне, у Паўночнай Італіі, якая ўваходзіла ў Венецыянскую рэспубліку. Ён быў унукам Амброджа Гваньіні дэ Рыцоні (1481 — пасля 1529), які меў 6 дзяцей.

На вайне Алесандра пазнаёміўся са многімі дзеячамі, якія пасля выступалі яго заступнікамі: магнатамі Рыгорам,  і прадстаўнікамі іншаземных краін.

Браў удзел у войнах з Масковіяй, на працягу 14 гадоў (па іншых дадзеных — 18) быў ваенным камендантам Віцебска. Алесандра ўручыў выданне «Апісання», надрукаванае ў Шпэеры, каралю Стэфану Баторыю на маскоўскай мяжы, у час паходу на Вялікія Лукі.

Хроніка была ўпершыню апублікавана ў 1578.

## Літаратура 
*  С. 41.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 
* Александра Гваньини. Описание Европейской Сарматии. // Сибирь в известиях западно-европейских путешественников и писателей, XIII—XVII вв. Новосибирск. Сибирское отделение РАН. 2006.    

Катэгорыя:Постаці Віцебска
Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Постаці Італіі
Катэгорыя:Постаці гістарыяграфіі XVI стагоддзі
Катэгорыя:Храністы
Катэгорыя:Ваенныя Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Лацінамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Старосты філіпаўскія
Беларуска-літоўскі летапіс (1446)

**Беларуска-літоўскі летапіс 1446 года** — першы агульнадзяржаўны летапісны звод Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ), прысвечаны гісторыі ўсходніх славян і Літвы. Належыць да беларуска-літоўскіх летапісаў, апісвае гістарычныя падзеі з IX ст. да 1446 года, ад чаго і ўмоўная яго назва.

Тэкст зводу склаўся паступова. У аснове зводу летапіс, складзены на мяжы 1320-х—1330-х гадоў у Смаленску, магчыма, пры двары мітрапаліта Герасіма. Звесткі запазычаны са старажытнарускіх летапісаў і твораў, напісаных у Кіеве, Смаленску, Маскве і Вільні. Неад’емныя часткі зводу — «*Летапісец вялікіх князёў літоўскіх*» і «*Пахвала Вітаўту*». Першая рэдакцыя не збераглася. У 1490-я гады створана 2-я рэдакцыя (Нікіфараўскі летапіс, Супрасльскі летапіс, Акадэмічны летапіс), каля 1500 — 3-я, скарочаная рэдакцыя (Слуцкі летапіс).

Тагачасная рэчаіснасць прадвызначыла наяўнасць у зводзе сюжэтаў татарскага нашэсця, дзейнасці вялікіх князёў маскоўскіх і гістарычных падзей у ВКЛ (пададзены ў цеснай сувязі з гісторыяй Маскоўскай Русі і ў пераемнасці з гісторыяй Кіеўскай Русі). Выведзена ідэя абароны сваёй краіны ад іншаземцаў, асабліва ў запісах пра бітву на Вожы (1378), Кулікоўскую бітву (1380), прыняцце Смаленскам князя Юрыя Святаславіча (1401). Палітычная гісторыя ВКЛ даецца ў аб’ёме «Летапісца вялікіх князёў літоўскіх».

У зводзе абгрунтоўваецца заканамернасць палітычнага аб’яднання літоўскіх, беларускіх і ўкраінскіх зямель у складзе ВКЛ і цэнтралізатарская палітыка вялікіх князёў літоўскіх, выяўляецца імкненне перадавых колаў тагачаснага грамадства асэнсаваць гістарычную ролю ВКЛ ва Усходняй Еўропе. Адчуваецца ўплыў канцэпцыі правідэнцыялізму — для пераказу выбраны толькі тыя факты і падзеі, якія паказвалі дзейнасць князёў, военачальнікаў, найвышэйшага духавенства. Але агульны характар зводу, у параўнанні са старажытнарускім летапісаннем, больш свецкі.

Даследчыкі, напрыклад Юрый Заяц, адзначаюць, што звесткі са старажытнарускіх крыніц былі выбраны *тэндэнцыйна*, што звязана з грамадзянскай вайной 1430-х гадоў і расколам у ВКЛ, калі было небяспечна згадваць пра дзяржаўную самастойнасць Полацкай зямлі ў X—XIII стст. Таксама не былі ўключаны звесткі пра рассяленне ўсходніх славян, паход Аскольда і Дзіра на Царград, пра паходы кіеўскіх князёў на яцвягаў, радзімічаў, балгараў, харватаў, палякаў. Аўтар зацікавіўся і тэмай асуджэння княжацкіх міжусобіц, што было характэрна, напрыклад, для «Аповесці мінулых гадоў».

Летапіс паслужыў асновай для «Хронікі Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага», «Хронікі Быхаўца».

Адкрыты і ўпершыню апублікаваны Ігнатам Даніловічам. Апублікаваны ў Поўным зборы рускіх летапісаў (т. 17, 1907, т. 35, 1980).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Чамярыцкі В. А.* Беларускія летапісы як помнік літаратуры. — Мн., 1969.
*  С.50,51.

Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы
Хроніка Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага

**«Хроніка Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага»** — летапісны звод з ліку беларуска-літоўскіх летапісаў. У літоўскай гістарыяграфіі азначаецца таксама як «2-я рэдакцыя Літоўскай хронікі». Звод быў складзены ў 1520-я гг., магчыма, у Вільні, а яго аўтар быў набліжаным да магнатаў Гаштольдаў. Апісваюцца гістарычныя падзеі ў ВКЛ з часоў легендарнага князя Палемона да часоў князя Гедзіміна.

На думку Ежы Ахманьскага, твор складзены асобай блізка звязанай з Паўлам Гальшанскім і Альбрэхтам Гаштаўтам паміж 1522—1527 гадамі.

Стварэнне хронікі было выклікана тым, што ўладныя колы ВКЛ больш не былі задаволеныя летапісам 1446 года як агульнадзяржаўным летапісным зводам, бо там гісторыя ВКЛ з’яўлялася арганічным працягам гісторыі Кіеўскай Русі, і прадстаўнікі дынастыі Гедзімінавічаў выступалі носьбітамі ўсходнеславянскай традыцыі. Новыя ж грамадска-палітычныя тэндэнцыі, што аформіліся пад пач. XVI ст., вымагалі ідэйнай падтрымкі для адасаблення літоўскай арыстакратыі ад усходняй традыцыі, абгрунтавання літоўскай этнічнай самабытнасці, і пацвярджэння гістарычнага права літоўскай арыстакратыі на беларускія і ўкраінскія землі.

У аснове летапісу ляжыць легенда пра паходжанне літоўскіх князёў ад рымскіх арыстакратаў. Улада літоўскіх князёў на Русі тлумачылася наступствамі мангола-татарскай навалы і шлюбамі з дачкамі мясцовых князёў. На думку гісторыка Белазаровіча ў зводу назіраецца антыпольская скіраванасць: так, Ягайла называецца клятвапарушальнікам і забойцам.

## Гл. таксама 
* Аповесць пра Жыгімонта і Барбару Радзівіл
* Аповесць пра Падолле

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  — С. 52.
* *Латышонак, А.* Палямон. Коды легенды / А. Латышонак // Наша ніва. — 2006. — № 1 (6 студзеня). — С. 30—36.
* *Латышонак, А.* Палямон. Коды легенды / А. Латышонак // Нацыянальнасьць — беларус / А. Латышонак. — Вільня : Інстытут беларусістыкі. Беларускае гістарычнае таварыства, 2009. — С. 65—72.

Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы
Летапісец вялікіх князёў літоўскіх

**Летапі́сец вялі́кіх князёў літо́ўскіх** — найстарэйшы вядомы летапісны твор з ліку беларуска-літоўскіх летапісаў. У літоўскай гістарыяграфіі называецца таксама як «1-я рэдакцыя Літоўскай хронікі». Апісвае палітычную гісторыю Вялікага Княстава Літоўскага за час ад смерці Гедзіміна (1341) да канца XIV стагоддзя. «Летапісец» напісаны па-старабеларуску невядомым аўтарам пад канец 1420-х гадоў у Смаленску. Упершыню апублікаваны ў 1823 годзе Ігнацыем Даніловічам у *«Dziennik Wileński»*.

Адным з асноўных узораў для стварэння «Летапісца вялікіх князёў літоўскіх» быў Галіцка-Валынскі летапіс, які ўвайшоў у склад Іпацьеўскага звода: стылістычная форма Галіцка-Валынскага летапісу, а таксама прынцыпы суцэльнага гістарычнага выкладу зрабілі моцны ўплыў на беларускую летапісную традыцыю першай паловы XV стагоддзя.

## Апісанне 
У творы ў форме суцэльнага апавядання прадстаўленая змова Альгерда і Кейстута супраць Яўнута, грамадзянскія войны між Вітаўтам і Ягайлам і між Свідрыгайлам і Жыгімонтам. Гэтая частка напісана ў 1390-я гады з мэтай гістарычнага абгрунтавання правоў Вітаўта на вялікае княжанне ў Вільні.

Другая частка, больш фрагментарная, характарызуецца царкоўна-рэлігійнымі поглядамі на падзеі і складаецца з кароткіх апавяданняў пра палітычнае жыццё Вялікага Княства Літоўскага апошняй чвэрці XIV стагоддзя. Поўная рэдакцыя ўключае яшчэ «Аповесць пра Падолле», дзе распавядаецца пра бітву на Сініх Водах і пра паход Вітаўта ў гэтыя месцы.

Летапіс захаваўся ў розных спісах (Віленскім, Супрасльскім, Слуцкім), летапісных зводах і гістарычных кампіляцыях. У XV стагоддзі стаў асновай часткі беларуска-літоўскага летапісу 1446 года і часткова выкарыстаная польскім гісторыкам Янам Длугашам ў «Гісторыі Польшчы». У XVI стагоддзі «Летапісец» увайшоў у склад другога і трэцяга летапісных збораў, праз якія перайшоў у «Хроніку польскую, літоўскую, жамойцкую і ўсяе Русі» Мацея Стрыйкоўскага. «Летапісец» быў вядомы таксама ў Паўночна-Усходняй Русі, дзе не раз перапісваўся і перапрацоўваўся (спісы Дуброўскага, Пагодзіна і інш.).

Летапіс быў перакладзены ў польскую, нямецкую, літоўскую, лацінскую і рускую мовы.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы
Міхалон Літвін

**Міхалон Літвін** () — аўтар трактату «Пра норавы татар, літвінаў і маскавітаў» (*De moribus tartarorum, lituanorum et moscorum*), напісанага перад 1550 годам, апублікаванага ў 1615 годзе.

Паводле гіпотэзы Ежы Ахманскага, імавернае сапраўднае імя — **Венцлаў Мікалаевіч**. Былі і іншыя гіпотэзы, у тым ліку Мацвей Любаўскі лічыў, што аўтарам трактату мог быць Міхаіл Тышкавіч.

Міхалон Літвін абгрунтоўваў паходжанне літоўскай арыстакратыі ад Юлія Цэзара, які, быццам, захапіў Літву і зрабіў яе правінцыяй Рыму (легенда аб Палемоне). У доказ Літвін прыводзіў падабенства лацінскай і літоўскай моў. Аўтар абураўся жорсткім стаўленнем шляхты да сялян і «чэлядзі нявольнай», крытыкаваў тагачасныя законы, паводле якіх сяляне і дробная шляхта не мелі права распараджацца сваёй маёмасцю без згоды пана, крытыкуе шляхту, якая бавіла час у корчмах, замест таго, каб бараніць дзяржаву ад крымскіх татараў: «Сяляне, закінуўшы працу на зямлі, збіраюцца ў корчмах. Там дні і ночы яны гуляюць, а мядзведзі ручныя выпівохам на пацеху пад гукі дудаў танцуюць.».

## Выданні 
* Б43 Белорусские мыслители XVI—XVII вв. Избранные труды. — Минск : Редакция журнала «Промышленно-торговое право», 2017. — 320 с. — (Наследие права).

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  — С. 53.

Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага
Праграмнае забеспячэнне

**Прагра́мнае забеспячэ́нне** — агульны тэрмін для абазначэння сукупнасці камп’ютарных праграм, працэдур і дакументацыі, якая выконвае пэўную задачу ў камп’ютарнай сістэме. Тэрмін ахоплівае як прыкладныя праграмы, такія як тэкставы рэдактар, што выконвае задачу карыстальніка, так і сістэмнае праграмнае забеспячэнне, якое стасуецца непасрэдна з апаратнай часткай і забяспечвае неабходныя для прыкладных праграм функцыі.

## Тыпы 
Існуюць розныя класіфікацыі камп’ютарных сістэм. Напрыклад, праграмнае забеспячэнне раздзяляюць па прызначэнні на наступныя класы:

* **Сістэмнае праграмнае забеспячэнне** забяспечвае працу абсталявання і камп’ютарнай сістэмы як адзінага цэлага. Уключае аперацыйныя сістэмы, драйверы прылад, сродкі дыягностыкі, серверы, сістэмныя утыліты і інш. Назначэнне сістэмнага праграмнага забеспячэння — адмежаваць наколькі магчыма праграміста, што піша прыкладныя праграмы, ад дэталяў канкрэтнай камп’ютарнай сістэмы, асаблівасцей падсістэмы памяці, тых ці іншых прылад — прынтараў, дысплеяў, клавіятур і г.д.
* **Сродкі праграмавання** ахопліваюць інструменты, што дапамагаюць праграмісту ствараць праграмы на розных мовах праграмавання больш зручным спосабам. Уключаюць тэкставыя рэдактары, кампілятары, інтэрпрэтатары, лінкеры, дэбагеры і г.д. Інтэграваныя асяроддзі праграмавання спалучаюць гэтыя інструменты ў праграмным пакеце, звычайна замяняючы кіраванне з каманднага радка графічным інтэрфейсам карыстальніка.
* **Прыкладныя праграмы** дазваляюць карыстальніку выконваць адну ці болей пэўных, не звязаных з камп’ютарам, задач. Звычайны ўжытак уключае аўтаматызацыю прамысловасці, праграмы для бізнесу, адукацыйныя праграмы, медыцынскія праграмы, базы даных і камп’ютарныя гульні. Амаль кожная праява чалавечай дзейнасці зараз выкарыстоўвае нейкую форму прыкладной праграмы.

Паводле спосабу распаўсюджвання і ўжывання праграмнае забеспячэнне падзяляецца на:
* прапрыетарнае
* адкрытае
* свабоднае
Свабоднае праграмнае забеспячэнне можа распаўсюджвацца, усталёўвацца і ўжывацца на любых камп’ютарах: дома, у офісах, школах, ВНУ, а таксама ў камерцыйных і дзяржаўных установах без абмежаванняў.

## Гл. таксама 
* Яйка Велікоднае (камп’ютарны жарт)
* LimeSurvey


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Лжыца

|thumb|100px|Лжыца, Украіна, канец XVII стагоддзя
**Лжыца** (ад царкоўнаслав.) — невялікая лыжка з крыжам на канцы рукаяці, якая ўжываецца для падачы прычасця з паціру вернікам. Лжыца, які і дыскас, пацір і звездзіца, вырабляецца з золата, срэбра, волава ці металічных сплаваў, якія не даюць вокісу.

У першыя тры стагоддзі хрысціянства яна не ўжывалася, а вернікі атрымоўвалі Святое Прычасце непасрэдна з рук святара. Упершыню пачаў ужываць лыжку святы Іаан Златавуст ў 4-м стагоддзі. Лацінская назва «лязіс» у сапраўднасці азначае клешчы. Такімі клешчамі ў Кнізе прарока Ісаі адзін з серафімаў узяў тлеючы вугаль з алтара Божага і ачысціў ім вусны прарока (Іс. 6, 2-6).

## Спасылкі 
* Лжыца 

Катэгорыя:Царкоўнае начынне
Катэгорыя:Праваслаўнае набажэнства
Альбіна Аляксандраўна Семянчук

**Альбіна Аляксандраўна Семянчу́к** (нар. , пасёлак Савецкі, Марыйская АССР) — беларускі гісторык. Спецыяліст па летапісанню і гістарычнай памяці народаў Вялікана Княства Літоўскага ў XV—XVII стагоддзях. Кандыдат гістарычных навук (1997), дацэнт (1998).

## Біяграфія 
Скончыла ў 1988 годзе гістарычны факультэт ГрДУ імя Я. Купалы, у 1996 годзе — аспірантуру Інстытута гісторыі НАН Беларусі.

У 1997 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю па тэме «Польскія хронікі другой паловы XVI ст. як крыніцы па гісторыі Вялікага Княства Літоўскага».

У 1996—2022 гадах працавала ў ГрДУ імя Я. Купалы: выкладчыца, дацэнт кафедры беларускай культуры, дацэнт кафедры турызму і культурнай спадчыны. У сакавіку 2022 года звольнена з Гродзенскага ўніверсітэта.

Стажыравалася ў навуковых і навучальных установах Познані (1996), Варшавы (1994, 1998), Кракава (2005, 2006—2007).

## Навукова-даследчыцкая дзейнасць 
Напрамкі даследаванняў: наратыўныя крыніцы XV—XVII стагоддзяў, польскія хронікі, беларуска-літоўскія летапісы, гістарычная думка ў Вялікім Княстве Літоўскім, беларуская культура.

## Бібліяграфія 
* Гродно. Королевский город: путеводитель. Минск, 2016.
* Беларуска-літоўскія летапісы і польскія хронікі: вучэбны дапаможнік. Гродна, 2000.
; Удзел у калектыўных працах:
* Валовічы герба «Багорыя». Мінск, 2019; 2020 (Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі).
* Recepcja twórczości Jana Długosza w historiografii krajów europejskich. Częstochowa, 2019.
* Ваенныя трыумфы эпохі Вялікага Княства Літоўскага: зборнік навуковых артыкулаў. Мір, 2017.
* Магнацкі двор і сацыяльнае ў заемадзеянне (XV—XVIII стст.): зборнік навуковых прац. Мінск, 2014.
* Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. Т. 2: Протарэнесанс і Адраджэнне. Мінск, 2010.
* Королевский город Гродно: путеводитель. Минск, 2006; 2009; 2010.
* Культура Гродзенскага рэгіёну: праблемы развіцця ва ў мовах поліэтнічнага сумежжа. Гродна, 2003.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Бібліяграфія.
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Марый Эл
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы
Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага
Генадзь Мікалаевіч Семянчук

**Генадзь Мікалаевіч Семянчу́к** (нар. , ) — беларускі гісторык-медыявіст, археолаг. Спецыяліст па сацыяльна-палітычнай гісторыі Полацкага княства. Кандыдат гістарычных навук (1993), дацэнт (1998).

## Біяграфічныя звесткі 
Нарадзіўся 6 кастрычніка 1963 года года ў Ваўкавыску.

Скончыў у 1985 годзе гістарычны факультэт ГрДУ імя Я. Купалы, у 1990 годзе — аспірантуру Інстытута гісторыі АН БССР па спецыяльнасці «Археалогія» (пад кіраўніцтвам Г. Штыхава). Абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Фарміраванне і развіццё тэрыторыі Полацкай зямлі ў IX — першай палове XIII ст.».

У 1990—1991 гадах малодшы навуковы супрацоўнік аддзела археалагічных даследаванняў зон новабудоўляў Інстытута гісторыі АН Беларусі. У 1991—2015 гадах працаваў у ГрДУ імя Я. Купалы: дацэнт кафедры беларускай культуры; дацэнт кафедры археалогіі і этналогіі; дацэнт кафедры гісторыі Беларусі, археалогіі і спецыяльных гістарычных дысцыплін. Звольнены ў студзені 2015 года.

У 1998 годзе выкладаў у  Універсітэта імя Адама Міцкевіча ў Познані (Польшча), у 2003—2009 гадах — у  і  Ягелонскага ўніверсітэта ў Кракаве. З 2015 года выкладае ў Цэнтры беларускіх студый пры Варшаўскім універсітэце.

Стажыраваўся ў навуковых і навучальных установах Познані (1995), Варшавы (1996), Любляны (1999), Кракава (2000).

Сябра Еўрапейскай археалагічнай асацыяцыі з 2006 года, сябра Браслаўскага краязнаўчага таварыства.

## Навукова-даследчыцкая дзейнасць 
Напрамкі даследаванняў: сацыяльна-палітычная гісторыя Беларусі VI—XVI стагоддзяў, дзяржаватворчыя працэсы на тэрыторыі Беларусі ў IX—XII стагоддзях, археалогія сярэднявечнага перыяду Беларусі, культура Гродзенскага рэгіёна (горадабудаўніцтва, культавая і свецкая архітэктура).

## Працы 
* Фарміраванне і развіццё тэрыторыі Полацкай зямлі ў IX — першай палове XIII стст.: кандыдацкая дысертацыя (1993).
* Археалогія Беларусі. У 2-х частках. Навучальны дапаможнік для студэнтаў па спецыяльнасці «Гісторыя». — Гродна 1996. Частка 1. — Ад палеаліта да ранняга сярэднявечча. — 137 с. (разам С. Піваварчыкам).
* Археалогія Беларусі. У 2-х частках. Навучальны дапаможнік для студэнтаў па спецыяльнасці «Гісторыя». — Гродна 1997. Частка 2. — Эпоха сярэднявечча. — 191 с. (разам С.Піваварчыкам).
* Rocznik Centrum Studiów Białoruskich / Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Nr 1-6. Warszawa, 2015—2020.
* Historia Białorusinów Podlasia. Białystok, 2016.
* Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Ваўкавыскага раёна. Мінск, 2004.
* Castrum, urbis et bellum. Баранавічы, 2002.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Бібліяграфія.
* 

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы
Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта імя Адама Міцкевіча
Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Супрацоўнікі Цэнтра беларускіх даследаванняў пры Варшаўскім універсітэце
Катэгорыя:Медыявісты
Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага
422 да н.э.

## Падзеі 
* Бітва пры Амфіпалі стала апошняй сутычкай войскаў Афін і іх саюзнікаў з арміяй Пелапанескага саюза на чале са Спартай.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Клеон, афінскі палітычны дзеяч


Катэгорыя:420-я да н.э.
425 да н.э.

## Падзеі 
* На востраве Сфактэрыя афіняне ўзялі в палон атрад спартанцаў. 

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Герадот, старажытнагрэчаскі гісторык (нар. 484 да н.э.)


Катэгорыя:420-я да н.э.
427 да н.э.

## Падзеі 
* Жыхары вострава Лесбас узнялі паўстанне, якое было жорстка задушана афінянамі.

## Нарадзіліся 
* Імператар Коан, 6-ы імператар Японіі
## Памерлі 

Катэгорыя:420-я да н.э.
432 да н.э.

## Падзеі
* Завершана скульптурнае ўбранне Парфенона ў Афінах

## Нарадзіліся
## Памерлі

Катэгорыя:430-я да н.э.
Праваслаўная Царква Чэхіі і Славакіі

**Праваслаўная царква ў чэшскіх зямлях і ў Славакіі** — аўтакефальная праваслаўная царква, якая ў дыптыху цэркваў як «Праваслаўная царква ў Чэхаславакіі» стаіць на чатырнаццатым месцы, перад Праваслаўнай царквой Украіны і пасля Польскай праваслаўнай царквы. Ахоплівае тэрыторыю Чэхіі і Славакіі. Створана ў 1951 годзе на базе Экзархату Маскоўскага Патрыярхата.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Праваслаўнай Царквы Чэшскіх земляў і Славакіі 
* Афіцыйны сайт Праваслаўнай Царквы ў Славакіі


Катэгорыя:Праваслаўе ў Чэхіі
Катэгорыя:Праваслаўе ў Славакіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1951 годзе
Катэгорыя:1951 год у Празе
435 да н.э.

## Падзеі 
* 435: Консулы Гай Юлій Юл (2-ы раз) і Луцый Вергіній Трыкост. Дыктатар (№ 7) Квінт Сервіліл Прыск Фідэнат (паводле Ц. Лівія Аўл Сервіліл Прыск або Структ), начальнік конніцы Пастум Эбуцый Гельва. Цэнзары Гай Фурый Пацыл і Марк Геганій Мацэрын.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:430-я да н.э.
436 да н.э.

## Падзеі
* Унясенне законапраекта аб адзіным храмавым скарбе Афін.

## Нарадзіліся
* Ісакрат, афінскі рытар і настаўнік красамоўства

## Памерлі

Катэгорыя:430-я да н.э.
438 да н.э.

## Падзеі
Архітэктары Калікрат і Іктын скончылі будаўніцтва Парфенона ў Афінах.

## Нарадзіліся
## Памерлі

Катэгорыя:430-я да н.э.
439 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Спурый Мелій, багаты рымскі гандляр хлебам

Катэгорыя:430-я да н.э.
423 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Секудыян, персідскі цар з дынастыі Ахеменідаў
* Менастан, персідскі прынц

Катэгорыя:420-я да н.э.
Кіпрская Праваслаўная Царква

**Кіпрская праваслаўная царква** — памесная праваслаўная царква, якая знаходзіцца на 10 месцы ў дыпціху праваслаўных цэркваў.

Заснавана ў 47 годзе апосталам Варнавай. Першапачаткова з’яўлялася епархіяй Антыахійскай праваслаўнай царквы. Складаецца з 1 архіепіскапіі і 5 метраполій. Прадстаяцель: архіепіскап Новай Юсцініаны і ўсяго Кіпра Хрызастом II

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Пазіцыйная сістэма злічэння

**Пазіцы́йная сістэ́ма злічэ́ння** - сістэма злічэння, у якой вага лічбаў залежыць ад пазіцыі, якую яны займаюць.
Гэта пазіцыя называецца разрадам і нумаруецца справа налева:

4
8
3
9
7
1

№ разрада:
6
5
4
3
2
1

Значэнне, n-разраднага ліка ў пазіцыйнай сістэме вызначаецца як сума вагаў кожнай лічбы, а вага кожнай лічбы ёсць здабытак базавай вагі гэтай лічбы і вагі адпаведнага разрада:

V = \sum_{i=1}^n w_i d_i

У дзесятковай сістэме злічэння ўжываюцца дзесяць лічбаў, базавыя вагі якіх - ад 0 да 9. Вагі разрадаў вызначаюцца наступным чынам:

№ разрада (i)
вага разрада (di)

1
1

2
10

3
100

4
1000

...
...

n
10n-1

Такім чынам, напрыклад лік 4635 можна прадставіць як 4*1000+6*100+3*10+5*1.

Акрамя дзесятковай, ужываюцца таксама наступныя пазіцыйныя сістэмы злічэння:

* двайковая (бінарная) – ужываецца ў вылічальнай тэхніцы
* шаснаццаткавая – ужываецца для больш кампактнага запісу двайковых лікаў.

## Гл. таксама 
* Пераход між сістэмамі злічэння

Катэгорыя:Сістэмы злічэння
Артаклаз

**Артакла́з** — мінерал з групы палявых шпатаў, K(AlSi3O8).

Назва паходзіць ад грэчаскіх слоў, якія ў перакладзе азначаюць «прамыя» і «трэшчына», за прамы вугал паміж плоскасцямі спайнасці. Належыць да групы каліева-натравых палявых шпатаў.

Зярняты няправільнай формы. Прызматычныя, таблітчатыя крышталі, двайніковыя зросткі. Бясколерны, белы, шэры, ружовы, чырванаваты. Бляск шкляны, на плоскасцях спайнасці жамчужны або перламутравы. Рысы не дае. Спайнасць дасканалая ў двух напрамках пад вуглом 90°. Цвёрдасць каля 6. Шчыльнасць каля 2,5 г/см³. Сінгонія манаклінная.

Сустракаецца ў магматычных і метамарфічных пародах крышталічнага фундамента Усходне-Еўрапейскай платформы. Разнавіднасці: сонечны камень з залацістым бляскам, месячны камень — блакітнавата-серабрысты. Артаклаз — пародаўтваральны мінерал гранітаў, сіенітаў, гнейсаў і інш.

Прымяняецца ў керамічнай прамысловасці, вытворчасці фарфору, фаянсу, эмалей, палівы, у шкляной прамысловасці.

## Літаратура 
* Мінералы, горныя пароды і глебы роднага краю: Кн. для настаўніка / У. Фядотаў, А. Цытленак. — Мн.: Нар. асвета, 1987.

Катэгорыя:Мінералы
Катэгорыя:Палявыя шпаты
Базальт

thumb|200px|Базальт
**База́льт** — магматычная горная парода, адна з найбольш пашыраных у зямной кары.

Складаецца пераважна з плагіяклазу, піраксену, алівіну, вулканічнага шкла.

Характэрны цёмны колер. Структура горнай пароды парфірападобная ці шклістая. Шчыльнасць 2,52—2,97 г/см³. Тэмпература плаўлення 1000—1250&nbsp;°C.

Базальты займаюць агромністыя плошчы дна акіянаў і велізарныя тэрыторыі мацерыкоў (трапы), утвараюць лавы многіх вулканаў.

На Беларусі базальты выяўлены на паўднёвым захадзе, у Брэсцкай упадзіне.

Базальт выкарыстоўваецца ў каменналіцейнай прамысловасці, як будаўнічы і абліцовачны матэрыял.

## Літаратура 
*  

## Спасылкі 
*

Катэгорыя:Магматычныя горныя пароды
Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы
Граніт

thumb|200px|Граніт
**Граніт** — магматычная горная парода, адна з найбольш пашыраных у зямной кары кантынентаў.

Складаецца ў асноўным з кварцу, палявога шпату (артаклазу), плагіяклазу і слюды.
Структура граніту раўнамерназярністая ці парфірападобная, тэкстура масіўная. Колер ружовы, шэры, жоўты, белаваты, зеленаваты. Колер залежыць ад колеру асноўнага складніка — палявога шпату і наяўнасці мінералаў цёмнага колеру.
Шчыльнасць 2,53—2,72 г/см³. Трываласць на сцісканне 100—300 МПа.

На тэрыторыі Беларусі граніт пашыраны сярод парод крышталічнага падмурку. Радовішчы ёсць у Гомельскай і Брэсцкай абласцях.

## Выкарыстанне 
Граніт выкарыстоўваецца як будаўнічы і абліцовачны матэрыял. У Беларусі вырабы з граніту вядомы са старадаўніх часоў (напрыклад, Здудзіцкі каменны крыж).

## Літаратура 
*  

Катэгорыя:Магматычныя горныя пароды
Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы
Катэгорыя:Абліцавальныя матэрыялы
Антыяхійская Праваслаўная Царква

**Антыяхійская праваслаўная царква** — памесная праваслаўная царква, якая займае 3-е месца ў дыпціху праваслаўных цэркваў. Заснавана ў 37 годзе ў Антыёхіі апосталамі Пятром і Паўлам. Тэрыторыя: Сірыя, Ліван, Ірак, Турцыя, Кувейт, шэраг епархій у іншых рэгіёнах, дзе адсутнічаюць памесныя праваслаўныя цэрквы. Усяго мае 22 епархіі і каля 400 храмаў.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Антыяхійскага Патрыярхата


Катэгорыя:Антыёхія
Катэгорыя:Хрысціянства ў Іраку
Катэгорыя:Хрысціянства ў Ліване
Катэгорыя:Хрысціянства ў Сірыі
Катэгорыя:Хрысціянства ў Турцыі
Унарная сістэма злічэння

**Уна́рная сістэ́ма злічэ́ння** – найпрасцейшая з сістэм злічэння, якая ўжывае для запісу лікаў усяго адзін знак – напрыклад, рысу. Для запісу ліка з дапамогаю такой сістэмы трэба выявіць адпаведную колькасць рыс (або іншых знакаў, што ўжываюцца ў якасці лічбы):

1
–
/

2
–
//

3
–
///

4
–
////

5
–
/////

6
–
//////&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;і г.д.

Відавочны недахоп такой сістэмы – нязручнасць пры запісе і чытанні нават адносна невялікіх лікаў. Для таго, каб прачытаць лік, запісаны ў такой сістэме, трэба пералічыць усе рысы. Для лікаў, большых за 5 – 6, гэта немагчыма зрабіць хутка, «з лёту».

Унарную сістэму злічэння нельга адназначна аднесці да аднаго з тыпаў сістэм – пазіцыйных або непазіцыйных, бо яна адпавядае вызначэнням абодвух тыпаў. Значэнне ліка, што запісаны унарнай сістэмай, роўнае суме вагаў усіх лічбаў (вага адной лічбы роўная 1) – гэта дазваляе разглядаць яе як непазіцыйную. У той жа час унарная сістэма можа разглядацца як пазіцыйная з асноваю 1. Так, напрыклад,

/////// = 1*16&nbsp;&nbsp;+&nbsp;&nbsp;1*15&nbsp;&nbsp;+&nbsp;&nbsp;1*14&nbsp;&nbsp;+&nbsp;&nbsp;1*13&nbsp;&nbsp;+&nbsp;&nbsp;1*12&nbsp;&nbsp;+&nbsp;&nbsp;1*11&nbsp;&nbsp;+&nbsp;&nbsp;1*10&nbsp;&nbsp;=&nbsp;&nbsp;7

Унарная сістэма злічэння з'яўляецца найстарэйшай з сістэм злічэння. Першыя археалагічныя сведчанні яе ўжывання – косткі з упарадкаванымі зарубкамі – адносяцца да верхняга палеаліту (напрыклад, костка, знойдзеная ў пячоры Дольні Вестоніцы, Маравія, якая адносіцца да XXX ст. да н.э.).

На сёння замест унарнай сістэмы ўжываюцца іншыя, больш дасканалыя. Тым не менш, у шэрагу выпадкаў унарная сістэма няяўна ўжываецца. Напрыклад, у зорачнай класіфікацыі гатэляў фактычна ўжываецца унарная сістэма злічэння, у якой лічбаю служыць выява зоркі. Ужыванне ў малодшых класах школ палачак, запалак і іншых рэчаў для навучання лічэнню таксама ёсць прыкладам ужывання унарнай сістэмы, якая праз сваю простасць успрымаецца дзецьмі лепш за дзесятковую.

**Уна́рная сістэ́ма злічэ́ння і дробныя лікі** – найпрасцейшы спосаб запісу дробных лікаў - гэта запіс лічніка і назоўніка са звычайным выкарыстаннем дробнай рысы. Але куды больш цікавы выпадак запісу "унарнадзесяткова" дробнай часткі. Пры запісу дробнай часткі, калі ўжываецца для запісу лікаў усяго адзін толькі знак – напрыклад, рыса, то асноўныя цяжкасці ўзнікаюць у адрозненні 0,1 ад 0,01 ці 0,011 ад 0,001. Да канца мінулага стагоддзя такіх "унарных" лікаў, запісанных у адзін радок, не існавала. Упершыню такі запіс разглядаўся ў 1992 годзе, пры абмеркаванні дыяганальнага метаду Кантара ў МДПУ.   Для запісу (абазначэння) дробных лікаў было прапанавана запісваць столькі лічб, сколькі будзе адпавядаць цэламу ліку, які атрымліваецца пры запісе ўсіх значачых лічб дробнай часткі ў адваротным парадку. Тады вышэйузгаданыя лікі будуць запісаны так: 0,1 = .1 а 0,01 = .1111111111 адпаведна 0,001 і 0,011 патрабуюць для запісу сто і 110 адзінак (лічб ці рысак) адпаведна. З дапамогай такой сістэмы запісу ці абазначэння лікаў новае гучанне набывае агульнавядомы дыяганальны метад Кантара. 
[
## Спасылкі
Катэгорыя:Сістэмы злічэння
448 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы: Ціт Герміній Карыцінезан і Ціт Вергіній Цэліямантан; народныя трыбуны: Аўл Атэрній, Луцый Трэбон Аспер і Спурый Тарпей Мантан Капіталін.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:440-я да н.э.
446 да н.э.

## Падзеі
* Заснаваны старажытнагрэчаскі горад Берэніка (паблізу сучаснага Бенгазі)

## Нарадзіліся
## Памерлі
Катэгорыя:440-я да н.э.
Ітэрацыя (матэматыка)

**Ітэрацыя** **ў матэматыцы** (ад  «паўтарэнне») — вынік паўторнага выкарыстання пэўнай матэматычнай функцыі.

Калі *y = f(x) ≡ f1(x)*, то функцыі *f2(x) = f[f1(x)], f3(x) = f[f2(x)],…, fn(x) = f[fn-1(x)]* з’яўляюцца паслядоўнасцю ітэрацый функцыі *f(x)*.

Напрыклад, калі *f(x) = ax*, то паслядоўнасць ітэрацый запісваецца ў выглядзе *ax, a2x, a3x,…, anx*, дзе *n* — паказальнік ітэрацыі..

**Ітэраванне** — працэс вылічэння членаў ітэрацыйнай паслядоўнасці — выкарыстоўваецца ў многіх раздзелах матэматыкі, у т.л. пры развязванні (рашэнні) розных ураўненняў і сістэм ураўненняў метадам паслядоўных набліжэнняў.

Катэгорыя:Матэматыка
Катэгорыя:Матэматычная тэрміналогія
Кесон (металургія)

**Кесон** у металургіі — сталёвая каробка, запоўненая ахаладжальнай вадой.

З такіх кесонаў складаюцца сценкі шахтавай плавільнай печы (ватэржакетнай печы). Таксама такія кесоны ўбудоўваюцца ў сцены галовак мартэнаўскіх печаў.

Таксама: Сталёвы кажух, які ізалюе ад глебы заглыблены ў яе рэгенератар мартэнаўскай печы.

## Літаратура 
*  С. 554.

Катэгорыя:Металургія
Кесон (архітэктура)

]]
**Кесон** (ад  «скрыня») — у архітэктуры: паглыбленне на столі, унутраных паверхнях арак, скляпенняў, звычайна квадратнай ці іншай шматкутнай формы. Служыць для мастацкага аздаблення перакрыццяў і паляпшэння акустыкі памяшканняў.

## Літаратура 
*  — С. 553—554.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Кесон

Назва канструкцыйных элементаў у розных галінах чалавечай дзейнасці:
* У архітэктуры.
* У гідратэхніцы.
* У металургіі.
* У суднарамонтных работах.

: кесонная хвароба.

Сугучна: г. Ке́сан (Ке́сан-Сіці) на Філіпінах.
Барабінск

**Барабінск** () — горад (з 1917) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Барабінскага раёна Новасібірскай вобласці. Заснаваны ў 1893 годзе. Горад размешчаны на паўднёвым усходзе Заходне-Сібірскай раўніны, на Барабінскай нізіне, на левым беразе ракі Ом, за 302 км на захад ад Новасібірска. Чыгуначная станцыя на Транссібірскай магістралі.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1893 годзе
Транссібірская магістраль

]]
**Транссібі́рская магістра́ль**, **Вялікая Сібірская магістраль** — чыгунка праз Еўразійскі кантынент, якая злучае Еўрапейскую частку Расіі, яе найбуйнейшыя прамысловыя раёны і сталіцу краіны з яе сярэднімі (Сібір) і ўсходнімі (Далёкі Усход) раёнамі.

Даўжыня 9 288,2 (9332) км. Гэта самая доўгая чыгунка ў свеце. Пабудавана ў 1891—1916 гадах. У 2002 годзе была завершаная поўная электрыфікацыя.

## Гл. таксама 
* Чыгуначная катастрофа пад Уфой
* Расія (цягнік)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Главная дорога страны // Издательский дом «Гудок» 
* Транссибирская магистраль // Российское общество «Знание»
* Великий Сибирский путь вчера, сегодня, завтра
* Транссибирская магистраль // Общественная Служба Новостей

Катэгорыя:Чыгуначны транспарт Расіі
Бердск

**Бе́рдск** () — горад (з 1944) у Расіі, горад-спутнік Новасібірска. Заснаваны ў 1716 годзе.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Электрамеханічны завод, завод біяпрэпаратаў, лёгкая і харчовая прамысловасць.

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Васілевіч Клеванец (нар. 1948) — беларускі кампазітар.
* Юрый Іванавіч Філонаў (нар. 1942) — беларускі і расійскі архітэктар.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1716 годзе
Балотнае

**Балотнае** () — горад (з 1943 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Балотнінскага раёна Новасібірскай вобласці. Заснаваны ў 1805 годзе. Горад размешчаны на паўднёвым усходзе Заходне-Сібірскай раўніны, на мяжы з Кемераўскай вобласцю, за 126 км на паўночны ўсход ад Новасібірска.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Прадпрыемствы чыгуначнага транспарту, харчовая і лёгкая прамысловасць, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў.

Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1805 годзе
Кесон (суднарамонт)

thumb|Выкарыстанне кесонаў для падводных прац
thumb|Схема кесона.

**Кесон у гідратэхніцы** (ад  «скрыня») — адкрытая знізу камера з воданепранікальнымі сценкамі і столлю для работы пад вадой і ў воданасычаным грунце.

Найбольш распаўсюджаныя кесоны з жалезабетону, бываюць таксама сталёвыя і драўляныя. Выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве помпавых станцый, вадазабораў, шлюзаў, глыбокіх фундаментаў маставых апор, для праходкі тунеляў і інш.

Вада з рабочай камеры выціскаецца напампаваным паветрам. Для дастаўкі людзей і матэрыялаў выкарыстоўваюцца шлюзавыя апараты, якія злучаюцца з кесонам шахтавымі трубамі. З апусканнем кесону пад уздзеяннем уласнай вагі зверху нарошчваецца муроўка сцен збудавання ці фундамента. На патрэбнай глыбіні камеру запаўняюць муроўкай або бетонам, і кесон застаецца ў збудаванні.

## Літаратура 
*  С. 553, 554.

Катэгорыя:Гідратэхнічныя збудаванні
Іскіцім

**Іскіцім** () — горад (з 1938) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Іскіцімскага раёна Новасібірскай вобласці. Заснаваны ў 1717 годзе. Горад размешчаны на рацэ Бердзь, за 65 км ад Новасібірска.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці
Карасук (горад)

**Карасук** () — горад (з 1954 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Карасуцкага раёна Новасібірскай вобласці. Насельніцтва 28,3 тыс. чал. (2005). Вядомы з канца XVIII стагоддзя.

Горад размешчаны на рацэ Карасук, за 378 км ад Новасібірска, недалёка ад мяжы з Алтайскім краем і Казахстанам.

## Насельніцтва 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці
Карасук

* Карасук, горад у Новасібірскай вобласці (Расія)
* Карасук, рака ў Новасібірскай вобласці (Расія)
Каргат (горад)

**Каргат** () — горад (з 1965) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Каргацкага раёна Новасібірскай вобласці. Заснаваны ў сярэдзіне 18 стагоддзя. Горад размешчаны на рацэ Каргат (прыток Чулыма, басейн возера Чаны), за 177 км ад Новасібірска. Чыгуначная станцыя на Транссібірскай магістралі.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці
Куйбышаў (Новасібірская вобласць)

**Куйбышаў** () — горад (з 1782, да 1935 года — **Каінск**) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Куйбышаўскага раёна Новасібірскай вобласці. Насельніцтва 48,5 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1772 годзе. Горад названы ў гонар Валяр’яна Куйбышава.

Горад размешчаны на рацэ Ом (прыток Іртыша), за 315 км ад Новасібірска.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Канстанцін Станіслававіч Шадурскі (1912—1983) — вучоны ў галіне фармакалогіі.
* Арсень Паўлавіч Нікіцін (1913—1989) — лётчык-знішчальнік, Герой Савецкага Саюза.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1772 годзе
Куйбышаў

**Куйбышаў** — прозвішча, тапонім.

## Прозвішча 
* Валяр’ян Уладзіміравіч Куйбышаў — савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч.
* Мікалай Уладзіміравіч Куйбышаў — савецкі военачальнік.

## Тапонім 
* **Куйбышаў** — горад у Новасібірскай вобласці Расіі.
* **Куйбышаў** — назва горада Самара да 1990 года.
* **Куйбышаў** — назва горада Болгар з 1935 па 1991 год.
452 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы Публій Сестый Капіталін Ватыкан і Ціт Мененій Ланат.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:450-я да н.э.
453 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Секст Квінтылій Вар (консул 453 года да н. э.)

Катэгорыя:450-я да н.э.
456 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
## Памерлі
* Эсхіл, старажытнагрэчаскі драматург (нар. 525 да н.э.)


Катэгорыя:450-я да н.э.
458 да н.э.

## Падзеі
* Луцый Квінкцый Цынцынат стаў дыктатарам

## Нарадзіліся
## Памерлі

Катэгорыя:450-я да н.э.
459 да н.э.

## Падзеі 
* Эгіну захапілі афіняне, якія зруйнавалі ўмацаванні і ўсталявалі кантроль над флотам.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Фемістокл
* Ахемен


Катэгорыя:450-я да н.э.
461 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы: Публій Валумній Амінцын Гал і Сервій Сульпіцый Камерын Корнут.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:460-я да н.э.
463 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Луцый Эбуцый Гельва, старажытнарымскі палітычны дзеяч
* Публій Сервілій Прыск, консул

Катэгорыя:460-я да н.э.
472 да н.э.

## Падзеі
* Заснаваны горад Нанкін (пад назвай Цзіньлін).

## Нарадзіліся
## Памерлі

Катэгорыя:470-я да н.э.
476 да н.э.

## Падзеі 
* Аўл Вергіній Трыкост Рутыл (консул) і Спурый Сервілій Прыск Структ (консул)
## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:470-я да н.э.
477 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы: Гай Гарацый Пульвіл і Ціт Мененій Ланат.
## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:470-я да н.э.
478 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы: Луцый Эмілій Мамерк (у 2-і раз) і Гай Сервілій Структ Агала.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Гелон, тыран сіцылійскіх гарадоў Гела і Сіракузы (па чарзе)


Катэгорыя:470-я да н.э.
479 да н.э.

## Падзеі
9 верасня: Разгром персідскага войска ў бітве пры Платэях. Ачышчэнне Грэцыі ад персаў.

## Нарадзіліся
## Памерлі


Катэгорыя:470-я да н.э.
480 да н.э.

## Падзеі 
* 11 жніўня: Бітва пры Фермапілах паміж персідскай арміяй Ксеркса і саюзным войскам грэчаскіх полісаў пад кіраўніцтвам спартанскага цара Леаніда.
* 28 верасня: У Саламінскім праліве (Эгейскае мора) адбылася марская бітва, у якой грэчаскі флот (больш за 350 трыер) пад камандаваннем спартанца Эўрыбіяда і стратэгічным кіраўніцтвам Фемістокла разграміў персідскі флот (800 караблёў).

## Нарадзіліся
* 23 верасня: Еўрыпід, старажытнагрэчаскі драматург

## Памерлі


Катэгорыя:480-я да н.э.
481 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы: Кезон Фабій Вібулан (у 2-і раз) і Спурый Фурый Медулін Фуз.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:480-я да н.э.
483 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
## Памерлі
* Гаўтама Буда


Катэгорыя:480-я да н.э.
485 да н.э.

## Падзеі 
Консулы: Сервій Карнелій Малугінен і Квінт Фабій Вібулан. Квестары: Кезон Фабій Вібулан і Луцый Валерый Паціт.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Спурый Касій Вецэлін, рымскі палітычны і ваенны дзеяч

Катэгорыя:480-я да н.э.
486 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы: Спурый Касій Вецэлін (у 3-ы раз) і Прокул Вергіній Тыкост Руціл.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Дарый I, цар персідскі


Катэгорыя:480-я да н.э.
474 да н.э.

## Падзеі
* Тыран Сіракуз Гіерон I разбіў флот этрускаў пры Кумах і заснаваў цытадэль на востраве Гран’яна (зараз — Арагонскі замак).
* Па загадзе Дэльфійскага аракула астанкі Тэсея перанесены ў Афіны.
* Грэчаскі паэт Піндар пакідае двор пры Гіероне I і адпраўляецца ў Фівы.

## Нарадзіліся
## Памерлі


Катэгорыя:470-я да н.э.
490 да н.э.

## Падзеі 
* Марафонская бітва — грэчаскія войскі пад камандаваннем Мільтыяда атрымліваюць перамогу над персамі.

## Нарадзіліся 
* Фідый

## Памерлі 


Катэгорыя:490-я да н.э.
491 да н.э.

## Падзеі 
* Пачатак кіравання спартанскага цара Леаніда I

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Гіпакрат (тыран Гелы)


Катэгорыя:490-я да н.э.
492 да н.э.

## Падзеі 
* Мардоній ажаніўся з Артазострай
## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:490-я да н.э.
493 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Гістыей, тыран Мілета
* Агрыпа Мененій Ланат, рымскі палітычны дзеяч

Катэгорыя:490-я да н.э.
494 да н.э.

## Падзеі 
* Бітва пры Ладэ
* Мілет разбураны персамі

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:490-я да н.э.
496 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
## Памерлі
*Піфагор, старажытнагрэчаскі філосаф, заснавальнік піфагарэізму (нар. 576 да н.э.)


Катэгорыя:490-я да н.э.
497 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Анесіл, лідар паўстанцаў-кіпрыётаў падчас Іанійскага паўстання


Катэгорыя:490-я да н.э.
498 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Гіпадам, старажытнагрэчаскі архітэктар-горадабудаўнік

## Памерлі 
* Клеандр (тыран)

Катэгорыя:490-я да н.э.
499 да н.э.

## Падзеі 
* Пачалося Іанійскае паўстанне

## Нарадзіліся 
* 499/498 да н.э. Дыяген Апаланійскі, філосаф

## Памерлі 

Катэгорыя:490-я да н.э.
500 да н.э.

## Падзеі
* Паўстанне супраць персаў у Мілеце. Да паўстання далучыліся гарады Малай Азіі. Паўстанцы здолелі разбурыць Сарды.

## Нарадзіліся
## Памерлі

Катэгорыя:500-я да н.э.
Неф

[thumb|300px|Трохнефававая базіліка ([Італія)]]
thumb|300px|Цэнтральны неф
thumb|300px|Бакавыя нефы
**Неф** ( ад ) — выцягнутая ад увахода да алтара прастора храма, радзей цывільнага будынка, абмежаваная па баках радамі слупоў, калон або аркадай. Упоперак нефы падзяляюцца на асобныя травеі.

Дзяленне інтэр’ера на нефы ўзнікла ў старажытнагрэчаскіх храмах. У старажытнарымскай архітэктуры з шэрагу паралельных нефаў складаліся інтэр’еры цывільных будынкаў — базілік. З 4 стагоддзя тып базілікі быў запазычаны для хрысціянскіх храмаў, неф становіцца распаўсюджаным элементам хрысціянскай архітэктуры.

## Гл. таксама 
* Зальны храм
* Базілікальны храм

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Храмавая архітэктура
Бергфрыд

— пасярэдзіне вежа-бергфрыд з функцыяй брамы ва ўнутраны двор княжацкага канвентхауса]]
**Бергфрыд** () — дамінуючая абарончая вежа замка, якая магла выконваць ролю замкавай цытадэлі — служыць апошнім пунктам абароны, але, у адрозненне ад данжона, не мела жыллёвых функцый.

Сам феномен *бергфрыда* паходзіць з традыцыі нямецкага замкавага дойлідства, для якога быў характэрны перанос жылых функцый з вежы ў палац, у адрозненне ад французскай традыцыі данжонаў. У ВКЛ *бергфрыды* прыйшлі праз Тэўтонскі ордэн, для замкаў-канвентхаусаў якога было характэрна будаўніцтва па перыметры высокай абарончай вежы-*бергфрыда*.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фартыфікацыя
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
487 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы: Ціт Сіцыній Сабін і Гай Аквілій Туск.
## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:480-я да н.э.
Данжон

у Францыі, канец 12 ст.]]

**Данжон** (, ) — галоўная абарончая вежа замка, якая была яго рэдзюітам, *а таксама* служыла жытлом, у тым ліку ў мірны час.

: бергфрыд, шэл-кіп, валынская вежа.

Звычайна, такая вежа будавалася ў найвышэйшым месцы тэрыторыі замку і сама была яго найвышэйшым будынкам. Тады, калі замак перабудоўваўся з драўлянага плесі — «замка-на-пагорку», то, калі пагорак былі натуральным, а значыць, і моцным, каменны данжон часта проста ставілі на месцы старой галоўнай драўлянай вежы, дзе, звычайна, ужо мелася і крыніца вады ( аблога ў старажытнасці). Калі пагорак быў слабым, то яго маглі цалкам уключыць у новы, вялікі падмурак, або будавалі шэл-кіп — «данжон-агароджу».

У нямецкай традыцыі такія вежы маглі быць непрыстасаванымі для жылля ў мірны час, і называліся, у такім разе, **бергфрыдамі**. У частцы савецкай гістарыяграфіі тэрмін «данжон» разглядаўся толькі ў яго абарончым аспекце, а жыллёвая функцыя не ўлічвалася

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Фартыфікацыя
Палявы транзістар

**Палявы транзістар** — паўправадніковы прыбор з токаправодным каналам, ток у якім кіруецца электрычным полем.

Працяканне ў палявым транзістары току абумоўлена носьбітамі зараду толькі аднаго знаку (электронамі ці дзіркамі), таму такія прыстасаванні называюць уніпалярнымі (у адрознінні ад біпалярных).

## Класіфікацыя палявых транзістараў 
Па фізічнай структуры і механізму работы палявыя транзістары ўмоўна дзеляць на 2 групы. Першую ствараюць *транзістары з кіраваеым р-n пераходам* або пераходам метал — паўправаднік (бар'ер Шоткі), другую — *транзістары з кіраваннем пры дапамозе ізаляванага электроду* (засаўцы), гэтак званыя транзістары МДП (метал — дыэлектрык — паўправаднік).

### Транзістары з кіраваным p-n пераходам 
### Транзістары з ізаляванай засаўкай (МДП-транзістары) 
Пялевы транзістар з ізаляванай засаўкай — гэта палявы транзістар, засаўка якога адасоблена ў электрычных адносінах ад канала слоем дыэлектрыка.

У крыштале паўправадніка з адносна высокім удзельным супраціўленнем, які называюць падложкай, створаны дзве моцналегіраваныя вобласці з супрацьлеглымі адносна падложкі тыпам праводнасці. На гэтыя вобласці нанесены металічныя электроды — выток і сток. Адлегласць паміж моцналегіраванымі абласцямі вытоку і стоку можа быць менш за мікрон. Паверхня крышталя паўправадніка паміж вытокам і стокам пакрыта тонкім слоем (каля 0,1 мкм) дыэлектрыка. Паколькі зыходным паўправадніком для палявых транзістараў з'яўляецца крэмній, то ў якасці дыэлектрыка выкарыстоўваюць слой двувокісу крэмнія SiO2, вырашчаный на паверхні крышталю крэмнія шляхам высокатэмпературнага акіслення. На слой дыэлектрыка нанесены металічны электрод — затвор. Адтрымоўваецца структура, якая складаецца з метала, дыэлектрыка і паўправадніка. Таму палявыя транзістары з ізаляваным затворам часта называюць МДП-транзістарамі.

Уваходнае супраціўленне МДП-транзістараў можа дасягаць 1010...1014 Ом (у палявых транзістарах з кіруемым p-n-пераходам 107...109), што з'яўляецца перавагай пры пабудове высакодакладных прылад.

Існуюць дзве разнавіднасці МДП-транзістараў: з індукаваным каналам і з убудаваным каналам.

#### МДП-транзістары з індукаваным каналам 
У МДП-транзістарах з індукаваным  каналам праводзячы канал паміж моцналегіраванымі абласцямі вытоку і стоку адсутнічае і таму заўважны ток стоку з'являецца толькі пры пэўнай палярнасці і пры пэўным значэнні напружання на затворы адносна вытоку, якое называюць парогавым напружаннем (*UЗІпар*).

#### МДП-транзістары з убудаваным каналам 
У МДП-транзістарах з убудаваным каналам у паверхні паўправадніка пад затворам пры нулявым напружанні на затворы адносна вытоку існуе інверсны слой — канал, які злучае выток са стокам.

#### МДП-структуры спецыяльнага прызначэння 
Катэгорыя:Транзістары
482 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы: Квінт Фабій Вібулан (у 2-ы раз) і Гай Юлій Юл.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:480-я да н.э.
Купіна

**Купіна** () — горад (з 1944) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Купінскага раёна Новасібірскай вобласці. Насельніцтва 16,5 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1886 годзе. Горад размешчаны на поўдзень ад возера Чаны, за 581 км ад Новасібірска, недалёка ад мяжы з Казахстанам.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці
Об (горад)

**Об** () — горад (з 1969) у Расіі, абласнога падпарадкавання ў Новасібірскай вобласці. Заснаваны ў 1934 годзе. Горад размешчаны на ўсходзе Барабінскай нізіны, за 17 км на захад ад Новасібірска і звязаны з ім чыгункай і аўтамабільнай дарогай. Чыгуначная станцыя на Транссібірскай магістралі.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Асноўнае прадпрыемства — аэрапорт Талмачова.

## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Мікітавіч Еўдакімаў (нар. 1939) — беларускі архітэктар.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці