open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мураўёў

**Мураўёў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Валянцін Уладзіміравіч Мураўёў, беларускі радыёфізік
* Генадзь Мікалаевіч Мураўёў, беларускі вучоны ў галіне анкалогіі
* Мікалай Мікалаевіч Мураўёў-Амурскі, расійскі дзяржаўны дзеяч, генерал-губернатар Усходняй Сібіры ў 1847—1861 гадах
* Мікіта Міхайлавіч Мураўёў, дзекабрыст
* 

## Гл. таксама 
* Мураўёўка
Міхаіл Мураўёў

**Міхаіл Мураўёў**:
* Міхаіл Васілевіч Мураўёў (1919—1981), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза (1944)
* Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў (1796—1866), расійскі дзяржаўны дзеяч, граф, Віленскі генерал-губернатар, «Начальнік Паўночна-Заходняга краю», «Мураўёў-вешальнік»
* Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў (1845—1900), расійскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат, міністр замежных спраў, унук папярэдняга
* Міхаіл Васілевіч Мураўёў, Герой Савецкага Саюза
Юрген Граф

**Юрген Граф** (; ) — швейцарскі філолаг, гісторык і публіцыст, аўтар шэрагу твораў, у якіх адмаўляе афіцыйную канцэпцыю халакоста.

Атрымаў філалагічную адукацыю. Працаваў выкладчыкам у Швейцарыі і за мяжой. У пачатку 1990-х гадоў выдаў тры кнігі па пытанню адмаўлення галакоста. За адмаўленне галакоста ў 1993 звольнены з працы, у 1998 асуджаны на 15 месяцаў турмы. Пасля гэтага эміграваў у Беларусь, праз некаторы час пераехаў у Расію. Жанаты з беларускай.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Інтэрв’ю з Юргенам Графам (рус.) 
* С любой ложью нужно бороться. Интервью с одним из ведущих ревизионистов Юргеном Графом 
* Юрген Граф. Міф аб галакосце (рус.) 
* Юрген Граф. Трэблінка: крытычны аналіз афіцыйнай версіі (рус.) 
* Аўтабіяграфія (англ.) 
* Відэаканферэнцыя (італ.)

Катэгорыя:Адмаўляльнікі Халакоста
Катэгорыя:Аўтары неакадэмічных даследаванняў у гісторыі
Катэгорыя:Постаці антысіянізму
Катэгорыя:Філолагі Швейцарыі
Катэгорыя:Гісторыкі Швейцарыі
Катэгорыя:Публіцысты Швейцарыі
Шадрынск

**Шадрынск** () — горад (у 1712—1737, з 1781) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Шадрынскага раёна Курганскай вобласці. Насельніцтва 80,3 тыс. чал. (2005), другі паводле колькасці насельніцтва горад у вобласці. Заснаваны ў 1662 годзе.

Размешчаны на рацэ Ісеці (прыток Табола). Чыгуначная станцыя. Шадрынскі аўтаагрэгатны завод. Харчовая прамысловасць, прамысловасць будаўнічых матэрыялаў.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Фёдар Андрэевіч Броннікаў (1827—1902) — рускі мастак.
* Пётр Серапіёнавіч Крохалеў (1919—1997) — беларускі мастак.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Курганскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1662 годзе
Унутраная энергія

**Уну́траная эне́ргія** — энергія, якую мае цела ў стане з нулявой механічнай энергіяй.

Наяўнасць унутранай энергіі вынікае са здольнасці цела здзяйсняць работу, не змяняючы пры гэтым сваёй механічнай энергіі. Напрыклад, газ, расшыраючыся, выконвае работу

A = \int dF dr = \int P ds dr = \int P dV.

Гэтая работа можа прывесці да змянення (павелічэння) механічнай энергіі цела, на якое аказваецца ціск. Па закону захавання энергіі, энергія газу пры гэтым змяншаецца на такую ж велічыню. Але, паколькі механічны стан газу не змяніўся, то работа выконваецца за кошт унутранай энергіі газу:

A = \Delta U

У агульным выпадку, змяненне ўнутранай энергіі тэрмадынамічный сістэмы роўнае рабоце, якую выконвае сістэма, і цеплыні, якая перадаецца сістэме:

\Delta U = A + Q

У ізахорным працэсе (*V* = const):

\Delta U = Q

У адыябатным працэсе (*Q* = 0):

\Delta U = A

Такім чынам, унутраную энергію можна вызначыць як функцыю стану тэрмадынамічнай сістэмы, якая колькасна роўная рабоце, якую трэба здзейсніць над сістэмай (у адыябатным працэсе), каб перавесці яе ў гэты стан са стану з нулявой унутранай энергіяй:

U = \int \limits_{s_0}^s \delta A (Q = 0).

Складнікамі ўнутранай энергіі цела з’яўляюцца:

* кінетычная энергія цеплавога руху малекул цела;
* патэнцыйная энергія ўзаемадзеяння між малекуламі;
* унутраная энергія малекул.

## Гл. таксама 
* Цеплаперадача

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэрмадынамічныя патэнцыялы
Катэгорыя:Энергія
Шуміха

**Шуміха** () — горад (з 1944 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Шуміхінскага раёна Курганскай вобласці. Насельніцтва 18,9 тыс. чал. (2005), другі па колькасці насельніцтва горад у вобласці. Заснаваны ў 1892 годзе.

Узнік як расёлак пры адкрытай у 1896 годзе чыгуначнай станцыі.

Чыгуначаня станцыя. Машынабудаўнічы завод.

## Вядомыя асобы 
* Роберт Сяргеевіч Сядзегаў (нар. 1934) — вучоны-эканаміст, доктар эканамічных навук, прафесар.
* Яўген Рыгоравіч Чамадураў (1914—2006) — савецкі тэатральны мастак, педагог.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Курганскай вобласці
Шчучча

**Шчучча** () — горад (з 1745) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Шчучанскага раёна Курганскай вобласці. Насельніцтва 10,7 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1750 годзе.

Завод супрацьпажарнага машынабудавання МУС Расіі, харчовая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Курганскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1750 годзе
Курган (значэнні)

Назву **Курга́н** маюць:
* Курган — штучны ўзгорак, насып.

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць:
** Курган — пасёлак у Жлобінскім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Курган — вёска ў Ашмянскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Курган — былы пасёлак у Шклоўскім раёне
* Мінская вобласць:
** Курган — вёска ў Барысаўскім раёне

### Расія 
* Курган — горад, цэнтр Курганскай вобласці.
* Курган (Краснінскі раён)

## Прозвішча 
* Ілья Львовіч Курган — беларускі дыктар, бацька Уладзіміра Кургана.
* Уладзімір Ільіч Курган — беларускі акцёр, педагог па сцэнічнай прамове, сын Ільі Кургана.

## Іншае 
* Курган — паэма Я. Купалы

## Гл. таксама 
* Курган Славы
Курган (горад)

**Курган** () — горад (з 1782) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Курганскай вобласці. Насельніцтва 309,3 тыс. чал. (2021), плошча 390 км². Заснаваны ў 1679 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Табол, за 1973 км ад Масквы.

## Насельніцтва 
У свой час рост насельніцтва ў горадзе падштурхнула стварэнне 6 лютага 1943 года Курганскай вобласці. Па некаторых дадзеных, на момант стварэння вобласці, у горадзе пражывала не больш за сто тысяч чалавек.

Пасля развалу СССР колькасць насельніцтва пачынае падаць з максімуму ў 1991 годзе (больш за 360 тысяч жыхароў) да мінімуму ў 2008 (324 тысячы). Назіраецца інтэнсіўны міграцыйны адток.

Паводле ўсерасійскага перапісу 2010 года:

|}
Асобы па якіх няма дадзеных аб нацыянальнай прыналежнасці або не паказаная нацыянальнасць у перапісным лісце складаюць 15 516 чал. або 4,6 % ад усяго насельніцтва горада. З іх 13 871 — няма звестак аб нацыянальнай прыналежнасці, 1 217 — нацыянальнасць у перапісным лісце не паказаная, і 428 — адмова ад адказу.

## Вядомыя асобы 
* Аляксей Міхайлавіч Барткевіч (1906—1991) — беларускі педагог, грамадскі і культурны дзеяч.
* Іосіф Рыгоравіч Гурэвіч (нар. 1929) — беларускі вучоны ў галіне цепла- і масаабмену.
* Лазар Артуравіч Рот (1920—2006) — фізік-тэарэтык.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Курганскай вобласці

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1679 годзе
Букуўкі з Букуўкі

**Букуўкі з Букуўкі** (*Bukůvka z Bukůvky*) — чэшскі шляхецкі род, які мае герб у выглядзе двух звітых срэбраных рагоў у чырвоным полі з клейнотам з такіх самых двух звітых срэбраных рагоў.

У сярэдзіне XIV стагоддзя згадваюцца Рагаўлад (зг. 1365—1398), Багунек, Бенеш, Мікулаш і Ян Букуўкі з Букуўкі. Ад вышэйзгаданага Рагаўлада пайшоў род Рагаўладаў з Белей, з іх Рагаўлад Рагаўлад з Белей быў парохам у Букуўцы (1415). У 1425 годзе згадваецца ксёндз Іржы Рагаўлад (*Jiří Rohovlad*), у 1433 — Рагаўлад з Лічна, каля 1475 — нейкі Рагаўлад з Белей, у 1506 — нейкі Рагаўлад, які разам з братам Альбрэхтам купіў Чэрвону Лготу, у 1500—1513 — Мікулаш Рагаўлад з Белей. Род працягваецца і сёння.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чэшская арыстакратыя
Міхаіл Мікітавіч Валконскі

{{Дзяржаўны дзеяч
| беларускае імя        =Міхаіл Мікітавіч Валконскі
| арыгінальнае імя =
| партрэт = Volkonsky Mikhail Nikitich.jpg
| шырыня партрэта = 250px
| подпіс =
| пасада      = Маскоўскі губернатар
| сцяг           = Coat of Arms of Moscow gubernia (Russian empire).png
| перыядпачатак = 1771
| перыядканец = 1780
| папярэднік = Рыгор Рыгоравіч Арлоў
| пераемнік = Васіль Міхайлавіч Далгарукаў-Крымскі
| дата нараджэння = 1713
| месца нараджэння =
| дата смерці = 1788
| месца смерці =
| дынастыя = Валконскія
| бацька = Мікіта Фёдаравіч Валконскі
| маці = Аграфена Пятроўна Бястужава-Руміна
| муж =
| жонка = Макарава, Елізавета Аляксееўна
| дзеці = **сыны** Леў, Павел  **дочкі** Марыя, Ганна
| узнагароды        = 
{ style="background: transparent"

}
| аўтограф =
}}
**Міхаіл Мікітавіч Валконскі** (; 1713 — 1788) — ваенны і дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, князь, маскоўскі губернатар (1771—1780).

Удзельнік руска-турэцкай вайны у 1738—1739 гадах і Сямігадовай вайны, у якой вызначыўся пад Пальцыгам і Кунерсдорфам. У 1761 прызначаны камандуючым войскамі, размешчанымі ў Польшчы.

Пасля палацавага перавароту 1762 года, як адзін з прыхільнікаў Кацярыны, атрымаў ад яе ордэн Св. Аляксандра Неўскага, званне сенатара, чыны генерал-аншэфа і падпалкоўніка Коннай гвардыі. У 1764 камандаваў корпусам у Польшчы, у 1767 узнагароджаны ордэнам Св. апостала Андрэя Першазваннага. У 1769 прызначаны паслом у Польшчы.

Пасля  Чумнога бунту ў 1771 годзе М. М. Валконскі прызначаны галоўнакамандуючым у Маскву. У 1773—1774 гадах падчас Пугачоўскага паўстання па патрабаванню Валконскага ў Маскву сцягнутыя значныя вайсковыя сілы, у рэзідэнцыі губернатара выстаўленыя гарматы. У 1774 Валконскі — адзін з кіраўнікоў генеральнага следства над Е. І. Пугачовым і яго галоўнымі паплечнікамі.

У 1780 звольнены ў адстаўку.

Міхаіл Мікіціч
Катэгорыя:Маскоўскія губернатары
Катэгорыя:Генерал-аншэфы
Катэгорыя:Паслы Расійскай імперыі ў Польшчы
Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі
Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкай вайны 1735—1739
Катэгорыя:Удзельнікі Сямігадовай вайны
Катэгорыя:Пахаваныя ў Калужскай вобласці
Катэгорыя:Коннагвардзейцы
Псалмы

**Псалмы** ( — пахвальная песня, урачыстае рэлігійнае песнапенне, малітва), творы рэлігійнай лірыкі.

Выконваліся пад музычны акампанемент арфы. Тэрмін *псалмы* цесна звязаны з назвай лірыка-паэтычнага зборніка Псалтыр. У сваім першапачатковым выглядзе псалмы да нашага часу не захаваліся. Яны вядомы толькі ў старажытнагрэчаскіх кананізаваных перакладах-апрацоўках, якія спяваліся ў раннехрысціянскіх храмах папераменна двума хорамі ва унісон. Іх паэтычная форма і метрычная арганізацыя трымаюцца на сінтаксічным паралелізме, які аб’ядноўвае або сінанімічныя варыяцыі адной і той жа думкі, або агульную думку і яе канкрэтызацыю, або дзве супрацьлеглыя думкі, ці, нарэшце, два выказванні, пададзеныя па ўзрастаючай градацыі. Псалмы вызначаюцца жанравай разнастайнасцю. Побач з культавымі ўсхваленнямі яўрэйскага бога Яхве у Псалтыры сустракаюцца пранікнёныя скаргі і пракляцці, гістарычныя агляды і нават шлюбныя песні. Некаторыя псалмы вылучаюцца сваім медытатыўным характарам. Так, у прыватнасці, псалом 8 — гэта глыбокі роздум аб вялікасці чалавека. Аднак у цэлым Псалтыру ўласцівы адзінства жыццеўспрыняцця і светапогляду, агульнасць тэм і матываў, эмацыянальнага ўздыму лірычнага героя.

Псалмы аказалі прыкметны ўплыў на фальклор, для якога яны служылі крыніцай шматлікіх прыказак, а таксама на літаратуру і музычную культуру. У часы сярэднявечча псалмы паслужылі асновай і стымулам для стварэння рэлігійных гімнаў, трапароў, якія ўрачыста спяваліся ў гонар таго або іншага царкоўнага свята ці кананізаванага царквой святога, і іншых музычна-паэтычных апрацовак. Ужо ў 14 ст. на псалмы пачалі ствараць прафесійную музыку. Лепшыя ўзоры гэтага лірычнага жанру, цесна звязанага з вусна-паэтычнымі фальклорнымі традыцыямі, увайшлі ў народны побыт. У эпоху еўрапейскага Адраджэння (16 ст.) у непасрэднай сувязі з развіццём пратэстанцкага руху склалася так званая псалмічная песня. Так, у Францыі вялікай папулярнасцю карысталіся гугеноцкія псалмы кампазітара К. Гудымеля, у Рэчы Паспалітай — пратэстанцкія паэтычныя псалмы Я. Каханоўскага ў музычнай апрацоўцы М. Гамулкі. У Расіі ў 17 ст. В. П. Цітоў паклаў на музыку «Псалтыр рыфмаваны», які ў 1690 годзе напісаў Сімяон Полацкі на ўзор польскага паэта Я. Каханоўскага. Музычныя творы на тэксты псалмоў стваралі многія замежныя і рускія кампазітары. Паэтычную апрацоўку псалмоў у рускай паэзіі пасля Сімяока Полацкага ў 18—19 ст. працягвалі М. В. Ламаносаў, Г. Р. Дзяржавін, Ф. М. Глінка, М. М. Языкаў, А. С. Хамякоў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Літаратура
Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў

**Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў** () (6 (18) красавіка 1853, Ноўгарад — 29 студзеня 1943, Парыж) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, міністр фінансаў (1904—1905 і 1906—1914), старшыня Савета міністраў (1911—1914), член Дзяржаўнага савета.

Катэгорыя:Выпускнікі Аляксандраўскага ліцэя
Катэгорыя:Міністры фінансаў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Расійскай імперыі
Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары Расійскай імперыі
Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Францыі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Каштоўнага жазла
Катэгорыя:Члены Саюза змагароў памяці імператара Мікалая II
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа
Катэгорыя:Мемуарысты рускага замежжа
Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскага праваслаўнага палесцінскага таварыства

Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расійскай імперыі
Старэйшыя магістраты

**Старэ́йшыя магістра́ты** () — старэйшыя афіцыйныя асобы ў старажытным Рыме ў часы Рэспублікі: консулы, прэтары, дыктатары, праконсулы, прапрэтары, прэфекты гарадскі прэтарыянскі і цэнзары. З'яўляліся носьбітамі імперыі.

Катэгорыя:Старажытны Рым
Мішуты

Назву **Мішу́ты** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць
** Мішуты — вёска ў Шаркаўшчынскім раёне
* Мінская вобласць
** Мішуты — вёска ў Вілейскім раёне
Урэчча

Назву **Урэ́чча** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Урэчча — былая вёска ў Лунінецкім раёне.
* Магілёўская вобласць:
** Урэчча — вёска ў Слаўгарадскім раёне.
** Урэчча 2 — былая вёска ў Слаўгарадскім раёне.
* Мінская вобласць:
** Урэчча — вёска ў Вілейскім раёне.
** Урэчча — гарадскі пасёлак у Любанскім раёне.
Падлессе

Назву **Падле́ссе** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Падлессе-Камянецкае — вёска ў Брэсцкім раёне 
** Падлессе-Радваніцкае — вёска ў Брэсцкім раёне
** Падлессе — вёска ў Драгічынскім раёне 
** Падлессе — вёска ў Жабінкаўскім раёне  
** Падлессе — вёска ў Ляхавіцкім раёне 

* Віцебская вобласць:
** Падлессе — вёска ў Шумілінскім раёне

* Гомельская вобласць:
** Падлессе — былы пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне
** Падлессе — вёска ў Жлобінскім раёне

* Гродзенская вобласць:
** Падлессе — вёска ў Слонімскім раёне 

* Магілёўская вобласць:
** Падлессе — вёска ў Быхаўскім раёне
** Падлессе — былая вёска ў Кіраўскім раёне

* Мінская вобласць:
** Падлессе — былы пасёлак у Пухавіцкім раёне
** Падлессе — вёска ў Слуцкім раёне
** Падлессе — вёска ў Стаўбцоўскім раёне

## Падвойныя назвы 
* Вялікае Падлессе 
* Малое Падлессе 

## Гл. таксама 
* Залессе
Давід

**Давід** (XI ст. да н.э.) — цар іўдзейскі, потым другі цар ізраільска-іўдзейскі, малодшы сын Іясея з Віфлеема. У ісламскай традыцыі **Дауд**.

Паводле Старога Запавету, у юнацтве пасвіў авечак і вылучаўся добрай ігрой на арфе, дзякуючы гэтаму трапіў да двара цара Саўла для суцяшэння яго сваёй ігрой у час царскага сумнага настрою. Пасля Давід стаў царскім збраяносцам, а неўзабаве і зяцем цара Саўла. Перамога, атрыманая Давідам у адзінаборстве з філістымлянскім асілкам Галіяфам, зрабіла яго героем, але стала прычынай варожых да яго адносін цара Саўла, які быў схільны бачыць у ім свайго ворага і некалькі разоў хацеў забіць. Гэта вымусіла Давіда хавацца ад праследаванняў Саўла ў Паўднёвай Палесціне, дзе ён стаў на чале вольніцы, а потым паступіў на службу да філістымлянаў.

Пасля гібелі ў бітве з філістымлянамі Саўла і яго сыноў Давід быў абвешчаны царом Іўдзеі, да якой ён потым далучыў тэрыторыю ізраільскіх плямёнаў, захапіў хананейскі горад Іерусалім, куды перанёс з Хеўрона сваю сталіцу, і стварыў моцнае цэнтралізаванае Ізраільска-Іўдзейскае царства, якое дасягнула межаў Егіпта. У выніку краіна і яе сталіца значна ўзмацнелі і ўзбагаціліся. У мэтах павелічэння аўтарытэту сталічнага горада Давід перанёс у Іерусалім г. зв. каўчэг запавету і ўвёў пры ім *правільнае богаслужэнне*. Ён правёў перапіс насельніцтва (каля 973 до н.э., не завершаны), устанавіў падаткі, апроч народнага апалчэння стварыў атрады целаахоўнікаў з іншаземцаў (крыцян і філістымлян).

Давід меў намер пабудаваць у сталіцы храм у гонар Яхве, аднак міжусобіцы паміж яго шматлікімі шлюбнымі і пазашлюбнымі нашчадкамі перашкодзілі яму ажыццявіць да канца гэту задуму. Пры жыцці Давід толькі паспеў сабраць у Іерусалім для пабудовы храма вялізныя сумы грошай у золаце і срэбры, рабочых і каменячосаў, нарыхтаваць шмат жалеза, медзі і кедравай драўніны. Пабудаваў жа гэты храм яго сын Саламон, які нарадзіўся ад Вірсавіі, якую Давід забраў у аднаго са сваіх воінаў — Урыі.

У яўрэйскім фальклоры Давід паказваецца смелым пераможцам асілка Галіяфа. Біблеістыка адмаўляе прыпісваемае Давіду рэлігіёзнай традыцыяй складанне псалмоў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Цары ізраільскія
Катэгорыя:Цары іўдзейскія
Катэгорыя:Яўрэйскае месіянства
Катэгорыя:Персанажы Старога Запавету
Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Катэгорыя:Кніга Самуіла
Катэгорыя:Кніга Царстваў

Катэгорыя:Іўдаістычная міфалогія
Катэгорыя:Арфісты
Усевалад Уладзіміравіч

**Усевалад Уладзіміравіч** (да 986 — да 1013) — князь уладзімірскі.

Сын кіеўскага князя Уладзіміра Святаславіча. Паводле адных крыніц, у 988, паводле іншых — у 987 або 990 годзе, атрымаў ва ўдзел Уладзімір на захадзе бацькавай дзяржавы. Паводле «Круга зямнога» Сноры Стурлусана, да 1013 года Усевалад з'явіўся ў Швецыю, каб сватацца да ўдовай каралевы Сігрыды Гордай і забіты на яе загад.

Княжанне Усевалада на Валыні можа пацвярджаць згадкай горада Усевалажа пад 1097 годам, магчыма, ён мог заснаваць гэты горад і назваць у сваё імя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* ПСРЛ: I, 34, 52; II, 250, 259; V, 2, 112, 120; VII, 294, 313.

Катэгорыя:Памерлі ў XI стагоддзі
Катэгорыя:Князі валынскія
Катэгорыя:Рурыкавічы
Ізраільскае царства

**Ізраільскае царства** () — раннерабаўладальніцкая дзяржава ў Паўночнай Палесціне. Існавала з 935 па 722 да н.э. Сталіцы: Сіхем, Фірца, Самарыя.

: Іўдзейскае царства.

Дзяржава ўзнікла ў выніку распаду Ізраільска-Іўдзейскай дзяржавы. Асноўныя заняткі насельніцтва: земляробства, таксама рамяство. Меліся гандлёвыя і культурныя сувязі з Егіптам і Фінікіяй.

: Ісая, Амос, біблейскія прарокі.

З цягам часу дзяржава паслабела ў выніку збяднення і закабалення свабоднага сялянства, частых войнаў і пад. Была заваявана Асірыяй (722 да н.э.), большасць насельніцтва пераселена ў Асірыю.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Блізкага Усходу
Катэгорыя:Старажытны Ізраіль і Іўдзея
Катэгорыя:Былыя краіны
Хецкае царства

**Хе́цкае царства** — раннерабаўладальніцкая дзяржава на тэрыторыі цэнтральнай і ўсходняй часткі Малой Азіі і Паўночнай Сірыі. Існавала ў 17—13 ст.да н.э.

Паноўнае становішча ў дзяржаве мела рабаўладальніцкая арыстакратыя, якая абмяжоўвала ўладу цара. Сяляне аб'яднаныя ў сельскія абшчыны. Асноўны занятак насельніцтва: земляробства, значна развіліся рамёствы і гандаль.

Рабаўладальніцкія гарады-дзяржавы з'явіліся ў хецкіх плямёнаў Малой Азіі ў 19—17 ст. да н.э. У 17 ст. да н.э. правіцелямі гораду Кусар было створана значнае тэрытарыяльнае аб'яднанне — **Старое Хецкае царства**. Пазней сталіца перанесена з Кусара ў Хатушаш (Багазкёй).

Дзяржава ваявала з Сірыяй і Вавілоніяй, найбольшай магутнасці дасягнула ў 2-й пал. 15 ст. да н.э., калі заваявала гарады-дзяржавы Сірыі і царства Мітані. У 14 ст. да н.э. ваявала з Егіптам за ўплыў у Сірыі і Фінікіі, падпарадкавала рад царстваў Малой Азіі. Заваяваная плямёнамі Балканскага паўвострава («народы мора») у канцы 13—пач. 12 ст. да н.э.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Былыя краіны
Іўдзейскае царства

**Іўдзейскае царства** () — раннерабаўладальніцкая дзяржава ў Паўднёвай Палесціне. Існавала самастойна ў 935—586 да н.э. і 167 да н.э.—6, канчаткова скончыла існаванне пасля Іўдзейскай вайны (66—73). Сталіца: Іерусалім.

(: Ізраільскае царства, садукеі)

## Гісторыя 
Дзяржава ўзнікла пасля смерці цара Саламона ў выніку распаду Ізраільска-Іўдзейскай дзяржавы, выкліканага ўварваннем егіпцян і працяглай вайною з імі (923—911 да н.э.). Сваю самастойнасць Іўдзейскае царства захоўвала да захопу яе сталіцы Іерусаліма вавілонскім царом Навухаданосарам II (586 да н.э.). Асноўныя заняткі насельніцтва: земляробства, жывёлагадоўля, рамяство, гандаль. З цягам часу ўзрасло ліхвярства, узмацнела буйное землеўладанне. Культ Яхве быў цэнтралізаваны з 7 ст. да н.э. (: біблейскія прарокі).

Першым царом, вакол якога групаваліся яўрэйскія плямёны быў сын Саламона Раваам (928—911 да н.э.). Дзяржава вяла войны з Ізраільскім царствам, Егіптам, філістымлянамі, Дамаскам, Асірыяй. Значнай вяхой у гісторыі царства было валадарства Іасіі, калі яно вызвалілася ад асірыйскай няволі і нават далучыла да сябе значную частку былога Ізраільскага царства. Тады было аблегчана становішча рабоў-даўжнікоў і праведзена цэнтралізацыя культу Яхве ў Іерусаліме. Нягледзячы на сваю слабасць, Іўдзея праявіла сваю жывучасць і праіснавала даўжэй, чым Ізраільскае царства.

Пасля заваявання вавілонскім цар Навухаданосарам, значная частка іудзеяў выведзена ў Вавілонію (вавілонскі палон). Персідскі цар Кір II вярнуў палонных у Палесціну (538 да н.э.), дазволіў аднавіць Іерусалім; улада перададзена ў рукі калегіі жрацоў пад наглядам персідскага сатрапа. Толькі праз 70 гадоў пасля вавілонскага палону Іўдзея аднавіла сваю дзяржаўнасць. У 332 да н.э. Іўдзейскае царства падначалена Аляксандрам Македонскім, у 3—2 ст. да н.э. пад уладай дынастый Пталамеяў і Селеўкідаў. У выніку паўстання царства стала незалежным пад уладай дынастыі Хасманеяў (167 да н.э.). У залежнасці ад Рыму (63 да н.э.), Іўдзея (рымская правінцыя) (6), канчаткова падначалена Рымам у выніку Іўдзейскай вайны (66—73), пасля чаго канчаткова заняпала.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  — С. 181;
* 

Катэгорыя:Старажытны Ізраіль і Іўдзея
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Блізкага Усходу
Катэгорыя:Кніга Цароў
Катэгорыя:Кніга Царстваў
Катэгорыя:Былыя краіны
Гесур

**Гесу́р** () або **Арам-Гешур** — гістарычная вобласць на тэрыторыі сучаснай Сірыі. У перыяд існавання Ізраільска-Іудзейскага царства — сумежнае з ім невялікае царства. Адміністрацыйным цэнтрам вобласці была Віфсаіда. Згаданая ў Бібліі ў сувязі з захопніцкімі паходамі Ісуса Навіна (). У гады праўлення ізраільскага цара Давіда Гесур ўяўляў сабой самастойнае царства на чале з Фалмаям сынам Эміуда, да якога бег Авесалом, ратуючыся ад гневу свайго бацькі ().

## Крыніцы 
Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Біблейскія месцы
Ізраільскія плямёны

**Ізраільскія плямёны** () — паводле Бібліі, яўрэйскія плямёны, якія паходзяць ад 12 сыноў Якава (Ізраіля).

Старажытнаяўрэйскія плямёны, пасля выхаду з Егіпта, заваявалі тэрыторыю Ханаана (якая пазней атрымала назву Палестына). Гісторыкі адносяць гэтую заваёву да XIII ст. да н.э.

Да засялення Ханаана старажытнаяўрэйскія плямёны займаліся жывёлагадоўляй, пасля засялення вялікая частка яўрэяў перайшла да земляробства і рамёстваў.

У старажытнаяўрэйскіх плямёнаў склаўся культ бога Яхве, які на працягу некалькіх стагоддзяў трансфармаваўся ў рэлігію іўдаізм.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гісторыя Ізраіля
Дзяржава Саманідаў

**Дзяржава Саманідаў** — феадальная дзяржава ў Сярэдняй Азіі на землях міжрэчча Амудар'і і Сырдар'і, Паўночнага і Усходняга Ірана. Існавала ў IX—X стст. Сталіца — Бухара. Найбуйнейшыя эканамічныя і культурныя цэнтры — Бухара, Самарканд, Мерв, Ургенч.

Дзяржава ўзнікла ў выніку распаду Багдадскага халіфату і ўзмацнення мясцовай таджыкскай дынастыі Саманідаў. Найбольшай магутнасці дасягнула на сумежжы IX і X стст., пры эміры Ісмаіле. Асноўныя заняткі насельніцтва: паліўное земляробства, рамёствы. Развіваліся архітэктура, будаўніцтва, вёўся гандаль з Руссю, Сірыяй, Візантыяй, Кітаем, Іранам, хазарамі, булгарамі.

Дзяржава распалася ў 999, пасля захопу Бухары цюркскай дзяржавай Караханідаў. Землі на поўдзень ад Амудар'і заняла дзяржава Газневідаў.

Дзяржава была значным культурным цэнтрам рэгіёну, у ёй жылі і працавалі такія навукоўцы і літаратары, як Ібн-Сіна, Рудакі, Фірдаўсі, Аль-Фарабі. Мяркуецца, што менавіта пры Саманідах склаліся таджыкская народнасць і таджыкская літаратурная мова.

## Літаратура 
*  С. 344.

Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана
Катэгорыя:Гісторыя Ірана
Катэгорыя:Гісторыя Таджыкістана
Катэгорыя:Гісторыя Афганістана
Катэгорыя:Гісторыя Цэнтральнай Азіі
Катэгорыя:Гісторыя ісламу
Катэгорыя:Дынастыі ісламскіх кіраўнікоў
Дзяржава Сасанідаў

**Дзяржава Сасані́даў** — дзяржава на Блізкім і Сярэднім Усходзе на тэрыторыях сучасных Ірана, Афганістана, Ірака, Каўказскай Албаніі, большай часткі Азербайджана, Арменіі і Грузіі. Існавала з 224 па 651 год. Кіравалася дынастыяй Сасанідаў.

Найбольшага росквіту імперыя дасягнула пры Хасрове I Анушырване, найбольшага (але кароткачасовага) пашырэння межаў у кіраванне Хасрова II Парвіза (Абарвеза, Апарвеза, «Пераможнага») — унука Хасрова I Анушырвана і сына Армізда III, і ўключала землі цяперашніх Ірана, Ірака, Азербайджана, Арменіі, Афганістана, усходнюю частку сучаснай Турцыі і часткі цяперашніх Індыі, Сірыі, Пакістана; часткова тэрыторыя сасанідскай дзяржавы захоплівала Каўказ, Цэнтральную Азію, Аравійскі паўвостраў, Егіпет, землі цяперашніх Іарданіі, Ізраіля і Палесціны, пашырыўшы Сасанідскі Іран (хоць і кароткачасова) амаль да межаў дзяржавы Ахеменідаў.

У сярэдзіне VII стагоддзя імперыя Сасанідаў была знішчана і паглынута Арабскім халіфатам.

## Гістарычны нарыс 
Заснавана Ардашырам I, які ў 224 знішчыў Парфянскае царства і ў 226/227 каранаваўся царом у г. Ктэсіфон, які зрабіў сталіцай дзяржавы. Яго сын Шапур I (239—272) далучыў да дзяржавы Сасанідаў вялікія вобласці на захадзе і ўсходзе ад Ірана, вёў паспяховыя войны супраць Рымскай імперыі. Дзяржаўнай рэлігіяй стаў зараастрызм, жрацы якога (магі) аказвалі вялікі ўплыў на дзяржаўныя справы, асабліва з часоў Шапура II (309—379). У канцы V ст. дзяржава Сасанідаў вяла барацьбу з эфталітамі, у бітве з якімі загінуў цар Пероз (459—484). Востры сацыяльны крызіс часоў кіравання Кавада I (488—496 і 499—531) выклікаў маздакіцкі рух. Пры Хасрове I Анушырване (531—579) унутранае становішча стабілізавалася, краіна падзелена на 4 вобласці: Харасан, Азербайган, Німруз і Харабаран (Месапатамія); усталяваўся падзел грамадства на саслоўі, прывілеяванае становішча сярод якіх займалі магі і воіны (азаты). Пры Хасрове II Парвізе (591—628) дзяржава Сасанідаў вяла вайну з Візантыйскай імперыяй (602—628), захапіла Сірыю, Палесціну, Егіпет, большую частку Малой Азіі, але потым сасанідскія войскі пацярпелі паражэнне, і ўсе заваяванні былі страчаны. Вайна знясіліла дзяржаву Сасанідаў напярэдадні арабскіх заваяванняў. Арабы разбілі войскі Сасанідаў у бітвах пры Кадысіі (637) і Нехавендзе (642). Са смерцю цара Ездэгерда III (632—651/652) дзяржава Сасанідаў спыніла існаванне, а яе землі ўвайшлі ў склад Арабскага халіфата.

## Гаспадарка 
Асноўныя заняткі насельніцтва: земляробства, рамёствы. Вёўся гандаль з Кітаем, Індыяй, краінамі Міжземнамор'я.

## Літаратура 
*  - С.366, 367.
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Былыя краіны

Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана
Катэгорыя:Зараастрызм
Катэгорыя:Гісторыя Азербайджана
Катэгорыя:Гісторыя Таджыкістана
Катэгорыя:Гісторыя Ірана
Катэгорыя:Гісторыя Арменіі
Халдзеі

**Халдзе́і** — семіцкае племя, якое насяляла ўзбярэжжа Персідскага заліву на поўдзень ад Вавілоніі (тэрыторыя сучаснага Ірака) у канцы 2-га тыс. да н.э.

Утварылі дзяржаву ў 8 ст. да н.э. Ваявалі з Асірыяй за ўладу над Вавілоніяй. У саюзе з Эламам разбілі войскі асірыйскага цара Саргана II (721 да н.э.); у 709 да н.э. самі разбітыя асірыйцамі. У 626 да н.э. ізноў заваявалі Вавілонію, дзе стала правіць Халдзейская дынастыя (Халдзейскае царства). Пазней асіміляваліся з вавіланянамі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Старажытныя народы
Ханінгаванне

**Ханінгава́нне** ( ад *hone* літар. «тачыць») — спосаб размерна-чыставой апрацоўкі (даводкі) паверхняў металічных дэталяў (пераважна сценак адтулін) абразіўнымі брускамі.

Спосаб забяспечвае размерную апрацоўку 1—2 класу дакладнасці і 8—12 класу чысціні паверхні. Ханінгаваннем апрацоўваюць адтуліны дыяметрам 6—1500 мм і даўжынёю 10 мм — 20 м. Робіцца пасля шліфавання, чыставога або прэцізійнага расточвання, разгорткі або працягвання.

Выконваецца на ханінгавальных станках, рабочы інструмент якіх — хон (ханінгавальная галоўка) з абразіўнымі брускамі. Пры апрацоўцы галоўка мае адначасова зваротна-паступальны і вярчальны рух.

## Літаратура 
*  С. 25.

Катэгорыя:Тэхналогіі машынабудавання
Катэгорыя:Абразіўная апрацоўка
Свердзел

**Све́рдзел** — рэжучы інструмент для свідравання.

Звычайна свердзел — стрыжань цыліндрычнай формы, у якім адрозніваюць **рабочую частку** (рэзальную і калібровачную) і **хваставік** (цыліндрычны ці канічны). Рэзальную частку робяць з інструментальнай сталі, цвёрдых сплаваў.

Асноўныя тыпы свердзелаў: у металаапрацоўцы — спіральныя (найбольш пашыраныя), з прамымі канаўкамі, пёравыя, цэнтровачныя, шнэкавыя, для глыбокага свідравання (ружжовыя і гарматныя), для кольцавага свідравання; у дрэваапрацоўцы — цыліндрычныя (простыя цэнтравыя, цэнтравыя з падразальнікамі, лыжкавыя) і вінтавыя (спіральныя, шнэкавыя, штопарныя і інш.).

## Гл. таксама 
* Зенкер
* 

## Літаратура 
*  — С.435—436.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Інструменты
Катэгорыя:Рэзныя інструменты
Катэгорыя:Слясарныя інструменты
Катэгорыя:Сталярныя інструменты
Шнэк (механіка)

**Шнэк** (ад  «слімак»): механізм для перамяшчэння або перамешвання сыпкіх, вадкіх і цестападобных матэрыялаў, рабочы орган якога — вінтавы ротар (вал з непарыўнай вінтавой лопасцю ці з некалькімі лопасцямі).

Шнэк выкарыстоўваецца як самастойны механізм або як складовая частка машын і прыстасаванняў (напрыклад, снегаўборачных машын шнэкаротарнага тыпу, вінтавых канвеераў).

## Выкарыстоўванне 
* У збожжаўборачных камбайнах двайны шнэк служыць для перасоўвання збожжа ад жаткі да нахільнай камеры
* У мясарубках шнэк служыць для перасоўвання мяса і іншых прадуктаў да нажа

## Гл. таксама 
* Свердзел

## Літаратура 
* 
* Шнек  // Вялікая савецкая энцыклапедыя

Катэгорыя:Дэталі машын і механізмаў
Катэгорыя:Рухачы
Парфія

thumb|Тэрыторыя Парфіі
[thumb|Парфянскі вершнік на выстаўцы ў [Палацца Мадама, Турын.]]

**Парфія** — у старажытнасці тэрыторыя на паўднёвым усходзе ад Каспійскага мора. З VI ст. да н.э. да заваявання яе Аляксандрам Македонскім Парфія лічылася правінцыяй дзяржавы Ахеменідаў, затым уваходзіла ў склад дзяржавы Селеўкідаў, а з 250 да н.э. па 227 г. на тэрыторыі Парфіі існавала Парфянскае царства. Па меры таго, як прыходзіла да заняпаду дзяржава Селеўкідаў, сама Парфія мацнела і пашыралася. У перыяд свайго найбольшага росквіту Парфянскае царства распасціралася ад Вавілоніі праз Іран да даліны Інда. Парфянскае царства спыніла сваё існаванне каля 227 г., калі ўзнікла дзяржава Сасанідаў.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Гісторыя Ірана
Дун

**Дун**, або «круглы форт», або «каменны форт» (; гэльск. і ірл. *dun*, уэльск. *din* «гара-крэпасць») — тып жылога ўмацавання ў кельцкіх народаў часоў ранняга сярэднявечча (2-я пал. 1-га тыс.) на землях Ірландыі, Шатландыі і інш.

У наш час вядомыя дзесяткі тысяч месцаў, дзе існавалі падобныя збудаванні (45 тыс. толькі на востраве Ірландыя).

Слова ў форме «дун» («дан») і лацінізаванай форме «дунум» азначала збудаванні такога тыпу, што належалі важнейшым асобам, і захавалася ў назвах населеных пунктаў на землях колішняга кельцкага засялення ў Брытаніі, Францыі — Дамбартан, Данкелд, Лугдунум, Вердэн і інш. У залежнасці ад рэгіёну, а таксама ад тыпу і прыналежнасці ўмацавання, існавалі і іншыя назвы такіх умацаванняў («катхайр», «ліос», «кашэль», «ратх» і інш.).

Умацаванне мела круглую ў плане форму, дыяметрам 20—60 м, і *часам* будавалася *на* зрэзаным версе пагорку (у адрозненне ад збудаванняў жалезнага веку — «фартоў-пагоркаў» (*hill forts*)), і ў аснове складалася з кальцавой сцяны (валу земляной, каменнай (сухой кладкі) або мяшанай канструкцыі), часам з тынам. Пры наяўнасці лягчэйшых грунтаў вал абводзіўся ровам. Валы маглі ўтвараць 2 і 3 абводы. Жытло і гаспадарчыя збудаванні мясціліся ўсярэдзіне абарончага абводу. Існавалі такія збудаванні, якія былі прызначаныя выключна для гаспадарчых патрэб, напрыклад, для металургічнай вытворчасці. Маглі размяшчацца групамі. У пазнейшым сярэднявеччы такія фарты маглі перабудоўвацца ў замкі, або замкі будаваліся на іх месцы.

## Гл. таксама 
* Гарадзішча

## Зноскі 
## Літаратура 
* Ireland Mid-West Field Monuments Glossary. — У Сеціве .
* Ringforts // Online Archaeological Data [Archaeology standing committee, Heritage Council]. — Пляцоўка ўрадавай Ірландскай рады спадчыны .
* The Burren ringfort or Stone Fort. — Пляцоўка Burren Ireland information
* 
* 

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Алапаеўск

**Алапа́еўск** () — горад (з 1781 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Алапаеўскага раёна Свярдлоўскай вобласці. Насельніцтва 43,3 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1639 годзе.

## Геаграфія 
Размешчаны на ўсходнім схіле Сярэдняга Урала, на рацэ Нейва (басейн Обі), пры ўпадзенні ў яе ракі Алапаіха, у цэнтры Свярдлоўскай вобласці, за 180 км на паўночны ўсход ад Екацярынбурга, за 1847 км ад Масквы.

## Насельніцтва 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Фінікія

**Фінікі́я**, паводле Бібліі **Ханаанская зямля** — старажытная краіна Блізкага Усходу, рабаўладальніцкая дзяржава ў паўночнай і цэнтральнай частцы ўсходняга ўзбярэжжа Міжземнага мора (узбярэжжа сучасных Сірыі і Лівана). Існавала з канца 3-га тыс. да н.э. да 7 ст. да н.э.

Тэрыторыя заселеная з глыбокай старажытнасці. Этнічны склад насельніцтва мяшаны. У канцы 3-га тыс. да н.э. — пачатку 2-га тыс. да н.э. тут пачало складвацца класавае грамадства, узніклі гарады-дзяржавы: Угарыт (цяпер Гас-Шамра), Арвід (Арад), Берута (Бейрут), Гебал (Бібл), Сідон (Сайда), Тыр (Сур), якія вялі паміж сабой барацьбу за гегемонію ў Фінікіі. Асноўныя заняткі насельніцтва: земляробства, рыбалоўства, рамёствы. Вёўся марскі гандаль з Егіптам.

У сяр. 2-га тыс. да н.э. Егіпет заваяваў усё Усходняе Міжземнамор'е. За панаванне над Фінікіяй у 14 ст. да н.э. з Егіптам змагалася Хецкае царства, і заняло, у выніку, паўночную частку Фінікіі. У пачатку 12 ст. да н.э. гарады Фінікіі пядвергліся апусташэнню розных блізкаўсходніх плямён. Пасля аслаблення егіпецкай і хецкай дзяржаў у канцы 2-га тыс. да н.э. фінікійскія гарады атрымалі магчымасць самастойнага развіцця. Былі заснаваныя фінікійскія калоніі на Кіпры, Сіцыліі і Сардзініі, у Іспаніі, на поўдні Францыі, на поўначы Афрыкі (Карфаген, Утыка). Развівалася рабаўладальніцкая гаспадарка, памацнеў марскі гандаль, пашырылася ліхвярства, звязанае з гандлем. Рамяство, гандаль і мараходства Фінікіі дасягнулі высокага развіцця і маюць сусветнае значэнне. У Фінікіі створана першая сістэма алфавітнага пісьма.

У 7 ст. да н.э. захоплена Асірыяй, пасля падзення той — пад уладай Вавілоніі, з 6 ст. да н.э. — Персіі. У 332 да н.э. заваяваная Аляксандрам Македонскім. Нягледзячы на гэта, у эліністычныя і рымскія часы яе гарады захоўвалі самакіраўніцтва, чаканілі манету і захоўвалі сваё гандлёва-эканамічнае значэнне аж да часоў ранняй Візантыі.

## Гл. таксама 
* Фінікійскае пісьмо

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Старажытны свет
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Блізкага Усходу
Катэгорыя:Гісторыя Лівана
Днестр

**Днестр** — рака ва Усходняй Еўропе, упадае ў Чорнае мора. Цячэ па тэрыторыі Украіны і Малдовы. Старажытнагрэчаская назва — *Тырас*.

Даўжыня — 1352 км, плошча басейна — 72,1 тыс. км². Пачынаецца ў Карпатах на вышыні 900 м. Сярэдні расход вады ў ніжнім цячэнні 310 м³/с. Аб’ём гадавога сцёку — 10 млрд м³.

Сярод прытокаў — рака Жван, Каменка (левыя), Свіча, Тлумач (правыя).

## Гл. таксама 
* Днястроўскі ліман

Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі Малдовы
Катэгорыя:Рэкі Украіны
Катэгорыя:Прыднястроўе
Катэгорыя:Рэкі Вінніцкай вобласці
Арцёмаўскі (Свярдлоўская вобласць)

**Арцёмаўскі** () — горад (з 1938 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Арцёмаўскага раёна Свярдлоўскай вобласці. Насельніцтва 33,7 тыс. чал. (2007), плошча 47 км². Заснаваны ў 1864 годзе.

Размешчаны на ўсходнім схіле Сярэдняга Урала, на рацэ Баброўка. Вугальная прамысловасць, электраэнергетыка, машынабудаванне, лесахімія.

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1938 годзе
Мсціслаў Уладзіміравіч

**Мсціслаў Уладзіміравіч**, у хрышчэнні **Канстанцін**, вядомы з мянушкамі **Храбры** і **Удалы** (каля  — , ) — князь тмутараканскі  (з  988)  і  чарнігаўскі  (з  1023).

## Біяграфія 
Сын кіеўскага князя Уладзіміра Святаславіча і полацкай князёўны Рагнеды Рагвалодаўны.

У 1016 годзе вёў барацьбу з хазарамі і дапамог грэкам авалодаць Таўрыдай. У 1022 годзе аб’явіў вайну касогам, якая скончылася шчаслівым для Мсціслава паядынкам з касожскім князем Радзедзем. У 1023 годзе сабраў падуладных касогаў і хазараў і пайшоў на Кіеў, калі там не было князя Яраслава, але кіяўляне не прынялі Мсціслава. Каля Ліствена, на берагах ракі Руды, адбылася бітва з войскамі Яраслава, у якой Мсціслаў перамог. Аднак Мсціслаў саступіў кіеўскае княжанне Яраславу, узамен на ўсходнюю ад Дняпра частку тагачаснай Русі. У 1031 годзе дапамог Яраславу захапіць Чэрвенскія гарады.

Памёр у 1036 годзе, паводле іншых звестках — у 1034 годзе. Па словах летапісу, Мсціслаў ніколі не быў пераможаны, быў міласцівы да народа, любіў дружыну і вызначыўся рэлігійнасцю. Мсціслава таксама завуць першым северскім князем, бо яму належаў Чарнігаў і ўся зямля севяранаў, якая была цэнтральнай у яго вялікіх уладаннях.

Адзіны сын Яўстафій памёр у 1033 годзе.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* ПСРЛ, т. 1. Лаврентьевская летопись. Изд.2. Л., 1926. 543стб.
* ПСРЛ, т. 2. Ипатьевская летопись. Фототип. изд. 1908 г. М., 1962. XVI 938 стб. 87 с. IVc.
* Бартольд В. В. Арабские известия о руссах // Соч., Т .2. Ч. 1. М., — 1963. С.840—856
* Войтович Л. Генеалогія династій Рюриковичів і Гедиміновичів. К., 1992. — 199 с.
* Грушевський М. С. Історія України-Руси. Т. 2. К., 1992. 633 с.
* Лопатинский Л .Г. Мстислав Тмутараканский и Редедя по сказаниям черкесов // Известия Бакинского гос. ун-та. −1-2. — 1921. С. 197—203
* Пархоменко В. О. Князь Чорний //Збірник на пошану акад. Д. І. Багалія. К., — 1927. С.39-51

Катэгорыя:Князі тмутараканскія
Катэгорыя:Князі чарнігаўскія
Катэгорыя:Рурыкавічы
Бярозаўскі

* Бярозаўскі, горад у Кемераўскай вобласці Расіі
* Бярозаўскі, горад у Свярдлоўскай вобласці Расіі
Араміль

**Араміль** () — горад (з 1966) у Расіі, у Сысерцкім раёне Свярдлоўскай вобласці. Насельніцтва 15,1 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1675 годзе.

Размешчаны на ўсходнім схіле Сярэдняга Урала, ў месцы ўпадзення ў раку Ісець ракі Арамілкі (басейн Обі), за 5 км ад чыгуначнай станцыі Араміль (на лініі Екацярынбург — Курган), за 15 км на паўночны ўсход ад Екацярынбурга.

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1675 годзе
Асбест

**Асбест** () — горад (з 1933 года) у Свярдлоўскай вобласці Расіі. Насельніцтва 73,8 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1889 годзе.

Горад размешчаны на ўсходняй ускраіне Сярэдняга Урала, на рацэ Вялікі Рэфт, за 86 км на паўночны ўсход ад Екацярынбурга. Буйнейшыя прадпрыемствы: ААТ «Уралазбест» (здабыча азбесту кар’ерным спосабам); ААТ «УралАТИ» (вытворчасць азбестатэхнічных вырабаў); ААТ «Заречный» (вытворчасць будаўнічага каменя і хрустальных вырабаў).

## Вядомыя асобы 
* Аляксей Рыгоравіч Махнеў (1921—1984) — Герой Савецкага Саюза.

## Спасылкі 
* Pictures of Asbest 

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1889 годзе
Бярозаўскі (Свярдлоўская вобласць)

**Бяро́заўскі** () — горад (з 1938) у Свярдлоўскай вобласці Расіі. Насельніцтва 47,0 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1752 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Бярозаўка (прыток Пышмы), за 13 км ад Екацярынбурга.

Здабыча золата. Заводы — прэцызійных сплаваў, будаўнічых канструкцый, жалезабетонных вырабаў. Мэблевая, дыванова-ткацкая, швейная фабрыкі.

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Багдановіч (горад)

**Багдановіч** () — горад (з 1947) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Багдановіцкага раёна Свярдлоўскай вобласці. Насельніцтва 29,8 тыс. чал. (2023). Заснаваны ў 1885 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Кунара (правы прыток Пышмы), за 99 км на ўсход ад Екацярынбурга.

Чыгуначны вузел. Завод вогнетрывалых вырабаў, шпалапрапітачны завод, харчовая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Дзягцярск

**Дзягцярск** () — горад (з 1914) у Свярдлоўскай вобласці Расіі. Насельніцтва 15,3 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1954 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Вязаўка. Здабыча і ўзбагачэнне меднай руды.

## Вядомыя асобы 
* Ігар Віктаравіч Ржавіцін

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Ірбіт

**Ірбіт** () — горад (з 1775) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ірбіцкага раёна Свярдлоўскай вобласці. Насельніцтва 42,5 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1631 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Ніца. Машынабудаванне, фармацэўтычная і харчовая прамысловасць.

## Вядомыя асобы 
* Юрый Іванавіч Сердзюкоў (нар. 1930) — беларускі архітэктар.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Акадэ

**Ака́д, Агадэ** () — горад у паўночнай частцы Паўднёвага Двухрэчча. Пазней назва горада перайшла на ўсю паўночную вобласць. Насельніцтва семіцкае. Каля 2360 да н.э. горад стаў сталіцай дзяржавы Саргана Старажытнага (Акадскага). Набыў значэнне як цэнтр перасячэння рачных і караванных гандлёвых шляхоў, спрыяў ранняй семітызацыі шумерыйскага поўдня. Каля 2200 да н.э. страціў сваё значэнне як цэнтр Паўднёвага Двухрэчча на карысць Вавілона.

## Літаратура 
*  С.176.

Катэгорыя:Старажытныя гарады Блізкага Усходу
Катэгорыя:Гісторыя Ірака
Катэгорыя:Акад
Верхні Тагіл

**Ве́рхні Тагі́л** () — горад (з 1966 года) у Расіі, у Свярдлоўскай вобласці, у складзе гарадской акругі «Горад Кіраваград». Насельніцтва 10 тыс. чал. (2024). Заснаваны ў 1716 (1718) годзе, як пасёлак пры будаўніцтве Верхнетагільскага чыгуналіцейнага і жалезаробчага завода.

Горад размешчаны на рацэ Тагіл, вышэй па цячэнню, чым Ніжні Тагіл, за 111 км ад Екацярынбурга.

## Насельніцтва 
* 1968 год — 14,4 тыс. чал.
* 1996 год — 13,4 тыс. чал.
* 2017 год — 11,2 тыс. чал.

## Эканоміка 
Верхнетагільская ГРЭС, камбінат будаўнічых канструкціый.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Городу Верхний Тагил 300 лет // Краеведческий Фонд «Наш Урал»
* *Павел Распопов* Город Верхний Тагил // Проект «Ураловеда»

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1716 годзе
Кіраўград

**Кіраваград** () — горад (з 1932) у Свярдлоўскай вобласці Расіі. Насельніцтва 22,7 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1661 годзе. Вытворчасць поліметалаў, цвердых сплаваў.

## Гісторыя 
Паселішча Калатай (ад цюрк. Кала-ата «бацькава паселішча») на месцы будучага горада было заснавана ў 1661 годзе (па іншых дадзеных ў 1663 ці 1675). У пачатку XVIII стагоддзя ў раёне горада былі адкрыты і пачалі распрацоўвацца радовішчы меднага калчадана. У сярэдзіне XIX стагоддзя непадалёк (у раёне Шыгірскага возера) былі знойдзены радовішчы золата, размешчаныя пад пластом торфу. Пры здабычы торфу быў знойдзены Шыгірскі ідал.

У 1910—1912 гадах пабудаваны Калацінскі медзеплавільны завод, вакол якога вырас аднайменны пасёлак. У 1917 годзе завод спыніў вытворчасць, моцна пацярпеў у гады Грамадзянскай вайны; у 1922 годзе адноўлены, з’яўляўся найбуйнейшым прадпрыемствам меднай прамысловасці Расіі.

З 1932 года рабочы пасёлак і навакольныя паселішчы ператвораныя ў горад Калата, а ў снежні 1935 года горад быў перайменаваны ў «Кіраўград» у гонар Сяргея Міронавіча Кірава.

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Сяргея Кірава
Верхняя Пышма

**Верхняя Пышма** () — горад (з 1946 года) у Расіі, у Свярдлоўскай вобласці, горад-спадарожнік Екацярынбурга. Насельніцтва 57,7 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1660 годзе.

Размешчаны за 15 км на поўнач ад Екацярынбурга ў вусці ракі Пышма. Мае развітую прамысловасць, базавы горад Уральскай горана-металургічнай кампаніі.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Верхняя Салда

**Верхняя Салда** () — горад (з 1938) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Верхнесалдзінскага раёна Свярдлоўскай вобласці. Насельніцтва 50,1 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1778 годзе.

Размешчаны на рацэ Салда, за 195 км ад Екацерынбурга.

Вытворчасць вырабаў з тытана і яго сплаваў, чыгуналіцейны завод.

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Георгіевіч Трыфанаў (нар. 1950) — цеплафізік.

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1778 годзе
Верхняя Тура

**Верхняя Тура** () — горад (з 1941) у Расіі, у складзе гарадской акругі «Горад Кушва» Свярдлоўскай вобласці. Насельніцтва 10,8 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1737 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Тура (басейн Обі), за 187 км ад Екацярынбурга, за 8 км ад Кушвы.

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1737 годзе
Верхатур’е

'''Верхату́р'е''' () — горад (з 1597) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Верхатурскага раёна Свярдлоўскай вобласці. Насельніцтва 7,6 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1597 годзе.

Горад размешчаны на левым беразе ракі Тура (прыток Табола, басейн Обі), за 306 км на поўнач ад Екацярынбурга. Чыгуначная станцыя.

Дрэваапрацоўчая прамысловасць, турысцкая галіна.

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Ваўчанск (Свярдлоўская вобласць)

**Ваўчанск** () — горад (з 1956) у Расіі, гарадскога падпарадкавання горада Карпінск Свярдлоўскай вобласці. Насельніцтва 10,6 тыс. чал. (2005).

Горад размешчаны на рацэ Ваўчанка (басейн Обі), за 452 км ад Екацярынбурга.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Ваўчанск

Назву **Ваўчанск** маюць:

## Населеныя пункты 
### Расія 
* Ваўчанск — горад у Свярдлоўскай вобласці

### Украіна 
* Ваўчанск — горад у Харкаўскай вобласці
Зарэчны

* Зарэчны, горад у Свярдлоўскай вобласці Расіі
* Зарэчны, горад у Пензенскай вобласці Расіі
Зарэчны (Свярдлоўская вобласць)

**Зарэчны** () — горад (з 1992) у Свярдлоўскай вобласці Расіі. Насельніцтва 27,6 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1957 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Пышма, за 50 км ад Екацярынбурга. Белаярская АЭС, інстытут рэактарных матэрыялаў.

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Іўдзель

**Іўдзель** () — горад (з 1943) у Свярдлоўскай вобласці Расіі. Насельніцтва 17,8 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1831 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Іўдзель, за 535 км ад Екацярынбурга. Дрэваапрацоўчы камбінат, прадпрыемства па эксплуатацыі магістральных газаправодаў, упраўленне лесанарыхтоўчых аперацый, лясгас.

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Камышлоў

**Камышлоў** () — горад (з 1781) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Камышлоўскага раёна Свярдлоўскай вобласці. Насельніцтва 26 тыс. чал. (2024). Заснаваны ў 1668 годзе.

Горад размешчаны на зліцці рэк Пышмы і Камышлоўкі.

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1668 годзе
Карпінск

**Карпінск** () — горад (з 1941) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Камышлоўскага раёна Свярдлоўскай вобласці. Насельніцтва 25 тыс. чал. (2025). Заснаваны ў 1769 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Тур'я (басейна Обі), за 436 км ад Екацерынбурга.

Завод горнага абсталявання, машынабудаўнічы завод, электрамашынабудаўнічы завод, фабрыка прадзіва, лясгас, хлебакамбінат, мясакамбінат.

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Качканар

**Качканар** () — горад (з 1968 года) у Расіі, у Свярдлоўскай вобласці. Насельніцтва 44,1 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1957 годзе.

Горад размешчаны ў міжрэччы рэк Іс і Выі (басейн Обі), за 205 км ад Екацярынбурга. Горна-узбагачальны камбінат, завод жалезабетонных вырабаў, завод па рамонту горнага абсталявання.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Вольга Куртаніч (нар. 1963) — беларуская пісьменніца.

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Краснатур’інск

**Краснатур’інск** () — горад (з 1944) у Свярдлоўскай вобласці Расіі. Насельніцтва 55,7 тыс. чал. (2023). Заснаваны ў 1758 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Тур’я (басейн Обі), за 426 км ад Екацярынбурга. Багаслоўскі алюміневы завод.

## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Аляксандр Сцяпанавіч Папоў, рускі фізік

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці
Краснаўральск

**Краснаўральск** () — горад (з 1932) у Свярдлоўскай вобласці Расіі. Насельніцтва 28,1 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1925 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Кушайка (басейн Обі), за 224 км ад Екацярынбурга.
## Вядомыя асобы 
* Ірына Ігараўна Бельцюкова (нар. 1961) — беларускі архітэктар.

Катэгорыя:Гарады Свярдлоўскай вобласці