Аўкштайція

**Аўкшто́та** або **Аўкшта́йція** () — гістарычная вобласць Вялікага Княства Літоўскага і этнаграфічны рэгіён сучаснай Літвы на паўночным усходзе краіны, у басейне Віліі. Сталіцай этнаграфічнага (этнакультурнага) рэгіёна сучаснай Літвы лічыцца Панявежыс. На тэрыторыі Аўкштайціі распаўсюджаны гаворкі аўкштайцкай дыялектнай групы літоўскай мовы. Упершыню *Аўкштота* (Eusteythen) згадана ў дагаворы 1323 года вялікага князя Гедзіміна з Лівонскім ландам Тэўтонскага ордэна.

## Паходжанне назвы 
Імя насельнікаў рэгіёнаў «жамойтаў» () і «аўкштайтаў» (), і адпаведна іх назвы — «Жамойць» і «Аўкштойць», звязаны з літоўскім *žemas* («нізкі») і *aukštas* («высокі»). Традыцыйна лічаць, што назва «Жамойць» звязана з ніжнім, а «Аўкштойць» з верхнім цячэннем Нёмана і яго буйнейшага прытока Віліі ( — Нямунас, *Neris* — Нярыc).

Паводле даследчыка літоўскай міфалогіі Норберта Велюса, «*сфарміравацца такому разуменню, якое замацавалася і ў саміх этнонімах, відаць, дапамог і арыентаваны геаграфічна старабалцкі міфічны светапогляд, паводле якога заходняя канец краіны разумеўся як „ніжэйшы“ (размешчаны ніжэй), а ўсходні — як „вышэйшы“*».

Падзел тэрыторыі краіны адносна цячэння буйной ракі сустракаецца ў свеце і вядомы, напрыклад, з часоў дадынастычнага Егіпта («Верхні» і «Ніжні» Егіпет). Такі падзел сакралізаваўся, і такая сакралізацыя сягае раннечалавечых дваістых сістэм светаўспрымання.

Літоўская форма назвы краю *Aukštaitija* (*Аўкштайція* з націскам на апошняе «я») утварылася ад *aukštaitis* «вышыннік», а тое — з дапамогай суфікса *-ait-*. З тым жа суфіксам і літоўскія *žemaitis* «нізіннік»*, Žemaitija* (*Жэмайція* з націскам на апошняе «я»). Суфікс *-ait-* у літоўскай мове выкарыстоўваецца для ўтварэння другасных назоўнікаў: *kalva* «пагорак» > *kalvaitis* «жыхар гарыстай мясцовасці», *laukinis* «палявы» > *laukinaitis* «жыхар раўніннай мясцовасці» (адпаведна, *aukštaitis, žemaitis* — жыхары вышыннай / нізіннай мясцовасці). Суфікс -*ait-* бачны з засведчаных лацінска- і нямецкамоўных формаў «*Eusteythen*», «*Owsteiten*», «*Ansteiden*», але вядомыя і ўжо бездыфтонгавыя формы: «*Auxteten*», «*Auxstote*». Бездыфтонгавыя формы вядомы і для назвы Жамойці: *Samathæ, Samethi, «жемотьская земля*». Бо балцкія дыфтонгі ў іншамоўным ужытку маюць схільнасць да знікнення. Ператварэнне балцкага суфікса *-ai-* у *-ой-* бачым таксама ў тапонімах тыпу Смаргонь («Жамойцкая зямля знаходзіцца ніжэй (*inferior*) за літоўскую зямлю, таму і называецца Жамойць (*Szomoyth*), бо так па-літоўску (*in lythwanico*) называецца ніжэйшая зямля. А жамойты Літву называюць Аўкштойцю (*Auxstote*), інакш кажучы, калі глядзець ад жамойтаў, вышэйшай (*superior*) зямлёй».
«Аўкштойцкая» назва ўпершыню сустракаецца ў лацінамоўнай хроніцы «Chronicon terrae Prussiae» (1326) Пятра з Дусбурга пры апісанні падзей 1294—1300 гадоў, у часы, калі ўжо існавала Вялікае Княства Літоўскае. Пазней гэтая назва часта ўжываецца ў крыжацкіх хроніках і дакументах, якія пісаліся на лаціне і нямецкай мове і датычыць балцкіх земляў на ўсход ад Жамойці — вышэй па цячэнні Нёмана і яго правых прытокаў. З 1420 годзе «аўкштойцкая» назва выходзіць з ужытку ў лацінамоўных і нямецкамоўных хроніках і дакументах.

У нямецкай крыніцы «Хроніка Лівоніі» Генрыха Латвійскага пры апісанні падзей першай паловы XIII ст. паўднёвыя землі, сумежныя з уладаннямі Лівонскага ордэна, завуцца проста «Літвой» — храніст не ўжывае назваў ні Аўкштота, ні Жамойць у сваёй працы. Аўтар лацінамоўнага трактата «Апісання земляў» (Дублінская хроніка) другой паловы XIII ст., сведка каранацыі Міндоўга, асобна ўпамінае Жамойць *(Samoita)* побач з Літвой *(Lectauie)*, Нальшчанамі *(Nalsani)* і Яцвяззю *(Ietuesi)*, але не згадвае «Аўкштойці».

У 1367 годзе па-лацінску згадваецца «верхняя частка Літвы» (*in superioribus partibus Letwinorum*), і гэта прамы пераклад назвы Аўкштойці як «верхняй, вышыннай».

У 1412 годзе фіксуецца адна з апошніх згадак «Аўкштоты» — «літоўцы, які называлі сябе аўкштайтамі» (*Littowen, di genant woren Austenten*). У сваім лісце ад 11 сакавіка 1420 года да імператара Сігізмунда Люксембургскага «Аўкштоту» згадвае князь Вітаўт. З 1420 года назва «Аўкштота»/«Аўкштайція» ужо выходзіць з ужытку ў лацінамоўных і нямецкамоўных хроніках і афіцыйных дакументах.

#### Згадкі ў крыніцах 
Упамінанні і розныя формы назвы «Аўкштоты» ў лацінамоўных і нямецкамоўных крыніцах:
* 1323 — Дагавор Гедзіміна з немцамі — «Dit sint de lant, dar wi den vrede mede hebbet: van unser wegene dat lant to **Eusteythen** unde Sameyten, Plessekowe unde alle der Russen, de under uns besethen sin…» (Вось зямля, на якой мы ўстанавілі мір: з нашага боку зямля Аўкштота і Жамойць, Пскоў і ўсе [землі] рускіх, якімі мы валодаем…); паводле лівонскай ордэнскай копіі: «Dit sind de lant, da wi dea vrede mede maket hebbet; van des koninges wegene van Lettowen dat lant to **Ousteyten** un Sameyten, Plesaekowe und alle de Russen, de under eme beseten sint» (Вось зямля, на якой мы ўстанавілі мір; з боку караля Літвы — зямля Аўкштота і Жамойць, Пскоў і ўсе [землі] рускіх, якімі ён валодае).
* 1320-я — «Chronicon terrae Prussiae» (1326) Пятра з Дусбурга — «**Austechiam**, terram regis Lethowie» (зямля караля Літвы) — пра падзеі 1294—1300 гадоў.
* 1324—1331 — Гедзімін «rex de **Owsteiten**». (кароль Аўкштоты)
* 1327—1329 — Рагніцкае комтурства — уцёкі трох рабоў родам з Аўкштоты (tres servos fugitivos de **Owehsteten**) гэтыя аўкштайты сцвярджалі, што жылі каля Гродна (qui eciam asserunt omnes de Owehsteten circa Garten domi esse).
* 1337, 12 снежня — була германскага імператара Людвіка IV — «землі няверных, ворагаў Хрыста, літоўцаў (Litwinorum), а менавіта Аўкштайцію (**Ochsteten**), Жамойць (Samayten), Каршуву (Karsoco), Русь (Ruezzen) і іншыя землі, якія належаць да гэтых краёў…».
* 1338 — Гедзімін «Die coninck van **Ansteiden** ende van Sameyten». (кароль Аўкштоты і Жамойці)
* 1348 — Віганд Марбургскі — «на зямлю Літвы (jnn das land Litten) у Аўкштоту (**Auchstetter** gegent) і рабавалі там 7 дзён, а на 8 дзень, калі яны былі ў той зямлі (jnn derselben gegent) адбылася вялікая бітва каля ракі Стрэвы (wasser Strebe)».
* 1354—1356 — Герман Вартберг — «У гэты час літоўцы (Letwini) з Стрыпейкаў (Stripeyke), Упіты (Opythen), Межэвільты (Mezevilte) — з Аўкштоты (de **Austeyten**) хацелі перабрацца з Літвы (a Lethowia); але магістр не дазволіў ім».
* 1367 — Герман Вартберг — немцы ваявалі ў «Вышэйшай частцы Літвы» (in superioribus partibus Letwinorum).
* 1373 — паход Вінрыха Кніпродэ — «Вывеў сваіх супраць літоўцаў (Letwinos) у зямлю Аўкштоту (in terram **Austheithen**), дзе кароль Кейстут ім не даў пераправіцца (цераз раку). Магістр пайшоў далей па зямлі ўздоўж Нярыса (ad terram Nerghe), жадаючы пераправіцца. Але кароль і там ім не даў гэтага… Так Магістр спустошыў зямлю ўздоўж Нярыса да самага Вількаміра (Valkenberge). Пасля гэтага павёў свае войскі ў зямлю Жамойць (Seymen)…».
* 1412 — «А таксама, што замак Вялёна (hus Willune) прускія браты заваявалі 11 гадоў таму ад няверных і ворагаў нашай веры літоўцаў (Littowen), якія называліся аўкштайтамі (**Austenten**), а кіраўнікамі ў іх былі Сурмін, Матэйка і Гаштольд. А таксама, што вышэйназваныя кіраўнікі, ад якіх быў адваяваны замак Вялёна, як ужо пісалася, былі літоўцамі (Littowen), і іх род і цяпер завецца літоўкамі і літоўцамі, і жывуць яны ў Літве, у Кульве паблізу Вількаміра (czu Colwa bi Wilkenberg), а не ў Жамойці (Samayten). Таксама, што і замак Вялёна, да яго заваявання прускімі братамі, як ужо казалі, утрымліваўся і забяспечваўся літоўцамі, якія звалі і цяпер сябе завуць аўкштайтамі (**Awstayten**), а не жамойтамі (Samayten)».

#### Ліст князя Вітаўта 1420 года 
11 сакавіка 1420 года вялікі князь літоўскі Вітаўт напісаў ліст да германскага імператара Жыгімонта I, дзе ёсць наступныя словы:*«*Вы прынялі і абвясцілі пастанову наконт Жамойцкай зямлі (*terra Samaytarum*), якая ёсць нашай спадчынай і нашай отчынай з законнага спадкаемства прадзядоў і дзядоў, якую і цяпер маем ва ўладанні, якая цяпер ёсць і заўсёды адно і тое ж з Літоўскай зямлёй (*unum et idem cum* *terra Lythwanie*), бо ёсць адна гаворка і тыя ж жыхары (*unum ydeoma et uni homines*).

Але праз тое што Жамойцкая зямля знаходзіцца ніжэй (*inferior*) за Літоўскую зямлю, таму і называецца Жамойць (*Szomoyth*), бо так па-літоўску (*in lythwanico*) называецца ніжэйшая зямля. А жамойты Літву называюць Аўкштотай (*Auxstote*), інакш кажучы, калі глядзець ад жамойтаў, вышэйшай (*superior*) зямлёй.

Таксама і людзі Жамойці ад старых часоў называюць сябе літоўцамі і ніколі жамойтамі, таму праз такое атаясненне (*ydemptitatem*) у сваім тытуле мы не пішам пра Жамойць, бо ўсё ёсць адно, адзін край і адны жыхары*»*.Беларускі гісторык Аляксандр Краўцэвіч аспрэчвае, што Літва, як вынікае з ліста Вітаўта, складалася з Аўкштойці і Жамойці. На яго думку, вялікі князь Вітаўта імкнуўся да замацавання Жамойці пад сваёй уладай, што і выявілася ў фармулёўках ліста — ужыты аргумент блізкасці і падобнасці мовы і звычаяў балцкіх плямён. Краўцэвіч звяртае ўвагу, што Вітаўт яшчэ ў 1417 годзе ўжываў назву Жамойці ў сваім тытуле — у акце пра заснаванне Медніцкага біскупства ў Жамойці. «Жамойць» захавалася і стала складовай часткай афіцыйнай назвы Вялікага Княства Літоўскага з 1441 года побач з «Літвой» і «Руссю» — «Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае».

### Ужыванне ў Новы час 
#### Увядзенне назвы ў зварот 
 «Budą senowęs lëtuwiū, kalnienū ir žȧmajtiū» («Звычаі старажытных літоўцаў — горнікаў і жамойтаў»), 1845 г.]]
У 1822 годзе Сіманас Даўкантас апублікаваў па-літоўску кнігу «Дзеянні старажытных літоўцаў і жамойтаў» («Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių»).

У зварот назва «Аўкштота» ўведзена ў 1837 годзе, у другім томе кнігі «Гісторыя літоўскага народа» (польск. *Dzieje starożytne narodu litewskiego*) Тэадора Нарбута. Нарбут прывёў у кнізе ліст князя Вітаўта 1420 года, дзе згадана, што *«на Жамойці Літву называюць Аўкштойцю»*. З гэтага часу назва «Аўкштайція» (літ. *Aukštaitija*) пачынаюць выкарыстоўваць навукоўцы, якія гэтай назвай пачынаюць называць землі на ўсход ад Жамойці, а жыхароў таго рэгіёна — назвай «аўкштайты» (літ. *aukštaičiai*).

У 1845 годзе Сіманас Даўкантас выдае яшчэ адну літоўскамоўную кнігу «Budą senowęs Lëtuwiū, Kalnienū ir Žȧmajtiū» (Апісанне старажытных літоўцаў — гаранаў і жамойтаў). Слова *kalnėnas* у Даўкантаса — наватвор, ад літоўскага *kalnas*, якім Даўкантас творча замяніў вядомую яму «аўкштойцкую» назву. Ён піша: «*Самі сябе называлі літоўцамі, гаранамі або вышыннікамі (aukštėjais), і жамойтамі (žemaičiais), паводле таго, што жылі на гары (kalne) або ў падгор’і (pakalnėje), гэта значыць у бок мора*».

Польская энцыклапедыя 1891 года піша, што назва «Aukstote» сярод літоўскіх жыхароў ужо не вядомая і як геаграфічнае абазначэнне ў паўсядзённым жыцці не ўжываецца. Лаўмянскі меркаваў, што пачаткова мяжа паміж жамойтамі і аўкштойтамі ішла па рацэ Шушва, а потым па рацэ Нявежы, а з другой паловы XIV ст. мяжа ўсталявалася па рацэ Нявежы. Яго думку падтрымалі гісторыкі Уладзімір Пашута і Эдвардас Гудавічус. Згодна з Насевічам, жамойты да стварэння ВКЛ былі асобным ад літвы «асобным этнасам». Паводле Краўцэвіча, жамойты былі асобнае ад літвы балцкае племя, так сама як і нальшчаны, дзяволтва, яцвягі. На думку Краўцэвіча, «Літва», «Жамойць», «Нальшчаны», «Дзяволтва» у пісьмовых крыніцах выступаюць раўназначнымі аб’ектамі, якія нельга лічыць складовымі часткамі («землямі») «Літвы». Краўцэвіч сцвярджае, што назва «Аўкштойць» выкарыстоўвалася да ХХ стагоддзя сярод жамойтаў, каб абазначаць балцкамоўныя землі Вялікага Княства Літоўскага (а пасля і Расійскай імперыі) на ўсходзе ад Жамойці.

## Этнаграфічны рэгіён Літвы 
### Сімвалы 
Сучасныя сімвалы Аўкштайціі (сцяг і герб), афіцыйна зацверджаныя ў сакавіку 2007 года.

Выява:Coat of arms of Aukštaitija.png|Герб Аўкштайціі
Выява:Aukstaitijaflag.png|Сцяг Аўкштайціі

### Геаграфія Аўкштайціі 
Аўкштайція знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы сучаснай Літвы. Па ўсім рэгіёне багата азёраў, асабліва ва ўсходняй частцы. Асноўнымі гарадамі Аўкштайціі з’яўляюцца:

* Панявежыс — 119 749 жыхароў (лічыцца сталіцай Аўкштайціі)
* Ёнава — 34 954 жыхары
* Уцяна — 33 860 жыхароў
* Кедайняй — 32 048 жыхароў
* Вісагінас — 29 554 жыхары
* Укмярге — 28 759 жыхароў
* Радвілішкіс — 20 339 жыхароў

### Аўкштайцкія гаворкі 
Мясцовыя жыхары размаўляюць на аўкштайцкіх дыялектах літоўскай мовы.

Пры гэтым літоўская мова дзеліцца не толькі на жамойцкі і аўкштайцкі гаворкі, але і на яшчэ два паддыялекты — судаўскі і дзукійскі, якія разам утвараюць аўкштайцкую дыялектную групу.

Да аўкштайцкіх дыялектаў належаць гаворкі, на якіх грунтуецца літаратурная літоўская мова — сувалькійскі варыянт аўкштайцкай гаворкі літоўскай мовы.

### Турыстычны патэнцыял сучаснай Аўкштайціі 
Самымі старажытнымі гарадамі Аўкшайціі лічацца гарады Кярнаве і Укмярге.

## Гл. таксама 
* Аўгшземе (Селонія / Сэлія)
* Аўгшкурземе

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Археология СССР. Т. 17. Финно-угры и балты в эпоху средневековья / Л. А. Голубева [и др.]; Отв. ред. тома В. В. Седов; Редкол.: Б. А. Рыбаков (гл. ред.) [и др.]. — М.: Наука, 1987. — 510 с.
* Генрих Латвийский. Хроника Ливонии. — Москва-Ленинград : АН СССР, 1938. — 608 с.
* Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2000—2012. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — 688 с.
* *Гудавичюс, Э.* История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — Москва : Фонд им. И. Д. Сытина; Baltrus, 2005. — 680 с.
* *Дзярновіч, А.* Жамойць і Літва / А. Дзярновіч // Наша ніва. — 22 чэрвеня 2013.
* *Зинкявичюс, З.* Откуда родом литовцы / З. Зинкявичюс, А. Лухтанас, Г. Чеснис. — Вильнюс : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. — 144 с.
* История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др.; Ред. колл. Б. Вайткявичюс (отв. ред.) [и др.]. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — 676 с.
* История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с.
* *Краўцэвіч, А.* Праблема лакалізацыі сярэднявечнай Літвы // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne № 8. 1997.
* *Краўцэвіч, А. К.* Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага / А. К. Краўцэвіч. — Rzeszów, 2000. — 238 с.
* *Насевіч, В.* Аўкштайція / В. Л. Насевіч // 
* *Насевіч, В. Л.* Літва / В. Л. Насевіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 т. — Мн.: БелЭН, 2006. — Т.2. — С. 202—206.
* *Насевіч, В. Л.* Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. — Мінск : Полымя, 1993. — 160 с.
* *Насевіч, В.* Пытанняў больш, чым адказаў // Беларускі гістарычны агляд. Т. 5. Сш.1(8). Мн., 1998. С. 210—226. Рэцензія: *Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. Мн.: Беларуская навука, 1998. 208 с.*
* «Описание земель». Анонимный географический трактат второй половины XIII в. // Средние века. — Москва : Наука, 1993. — Вып. 56. — С. 206—225.
* 
* Aukstote // Wielka encyklopedya powszechna ilustrowana. — Warszawa : Druk. S. Sikorskiego, 1891. — T. 5-6, Areńska-Barthold. — S. 450.
* Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s.

## Спасылкі 
* *Tomas Baranauskas*. Aukðtaitija XIII—XV amþiuje // Lietuvos istorijos institutas
* АУКШТАЙТИЯ  // www.genlingnw.ru
* АУГШЗЕМЕ  // www.genlingnw.ru