Чавускі раён

**Ча́вускі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Магілёўскай вобласці Беларусі. Цэнтр — горад Чавусы. На поўначы мяжуе з Дрыбінскім, на захадзе — з Магілёўскім і Быхаўскім, на поўдні — з Слаўгарадскім, на ўсходзе — з Чэрыкаўскім і Мсціслаўскім раёнамі.

## Геаграфія 
Раён займае частку Аршанска-Магілёўскай раўніны. У фарміраванні рэльефу галоўную ролю адыграў сожскі ледавік і яго водна-ледавіковыя патокі. Тэрыторыя раёна раўнінна-ўзгорыстая, мае агульны нахіл з поўначы на поўдзень. Плошча — 1471 км², з іх ралля — 53006 га, лугі — 27500 га, лясы — 44780 га, балоты — 3790 га, вадаёмы — 1780 га. Асноўныя рэкі — Проня з прытокамі Бася і Раста.

Горад Чавусы — цэнтр Чавускага раёна, размешчаны на рацэ Бася. Знаходзіцца на адлегласці 41 км ад Магілёва, за 5 км ад чыгуначнай станцыі Чавусы на лініі «Магілёў-Крычаў».

## Гісторыя 
Горад вядомы з сярэдзіны XVI стагоддзя як вёска Чаўсавічы. З 1589 года ў Магілёўскай эканоміі. З 1604 года населены пункт набыў статус горада. У 1634 годзе горад атрымаў магдэбургскае права. З 1924 года горад — цэнтр раёна. У дарэвалюцыйны час горад Чавусы быў цэнтрам аднайменнага павета.

Чавускі раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе Магілёўскай акругі БССР. 20 жніўня 1924 года падзелены на 17 сельсаветаў: Антонаўскі, Благавіцкі, Ваўкавіцкі, Галавенчыцкі, Галузскі, Даўгамохаўскі, Кузьмініцкі, Пілешчынскі, Прудкоўскі, Прылескі, Пуцькаўскі, Радамльскі, Самулкаўскі, Сушчоўскі, Усушкаўскі (Усушскі), Хаўмоўскі і Чавускі. 21 жніўня 1925 года Галузскі сельсавет перайменаваны ў Жаліўскі, Кузьмініцкі — у Дужаўшчынскі (Гужаўшчынскі), Пілешчынскі — у Макрадскі. 24 верасня 1926 года Чавускі сельсавет скасаваны. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 2 сакавіка 1931 года да раёна далучаны Амхініцкі (Вялікаамхініцкі), Зарэсценскі, Сухарэўскі, Хацетаўскі, Хацкавіцкі сельсаветы скасаванага Лупалаўскага раёна. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны Жданавіцкі, Кароўчынскі, Суслаўскі, Чэрнеўскі сельсаветы скасаванага Дрыбінскага раёна, Асінаўскі, Дзеднеўскі, Робцаўскі сельсаветы скасаванага Расненскага раёна. 25 ліпеня 1931 года Чэрнеўскі, 5 верасня 1931 года Жданавіцкі сельсаветы перададзены ў склад Горацкага раёна. 5 снежня 1931 года да раёна далучаны Верамейскі (Верамееўскі) сельсавет Чэрыкаўскага раёна, які 20 студзеня 1932 года вернуты ў склад Чэрыкаўскага раёна. 12 лютага 1935 года Зарэсценскі, Кароўчынскі, Радамльскі, Робцаўскі, Суслаўскі сельсаветы перададзены ў склад адноўленага Дрыбінскага раёна. З 20 лютага 1938 года раён у складзе Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Амхініцкі, Ваўкавіцкі, Галавенчыцкі, Даўгамохаўскі, Дзеднеўскі, Жаліўскі, Прылескію Самулкаўскі, Хаўмоўскі, Хацетаўскі сельсаветы, утвораны Гарбавіцкі сельсавет, Макрадскі сельсавет перайменаваны ў Варварынскі. 16 верасня 1959 года да раёна далучаны Зарэсценскі сельсавет Дрыбінскага раёна. 14 кастрычніка 1959 года Пуцькаўскі сельсавет перайменаваны ў Жаліўскі. 13 лістапада 1959 года скасаваны Зарэсценскі сельсавет. 16 мая 1960 года скасаваны Асінаўскі, Варварынскі, Дужаўшчынскі, Жаліўскі, Сушчоўскі, Усушкаўскі, Хацкавіцкі сельсаветы, утвораны Ваўкавіцкі і Пуцькаўскі сельсаветы. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны Верамейскі сельсавет Крычаўскага раёна, Гіжэнскі і Лапаціцкі сельсаветы Слаўгарадскага раёна. 22 лістапада 1963 года Гіжэнскі сельсавет перайменаваны ў Целяшоўскі. 11 красавіка 1964 года ўтвораны Жаліўскі сельсавет. 25 снежня 1964 года Сухарэўскі сельсавет перададзены ў склад Магілёўскага раёна, утвораны Цемравіцкі сельсавет. 6 студзеня 1965 года Лапаціцкі і Целяшоўскі сельсаветы перададзены Слаўгарадскаму раёну, Верамейскі сельсавет — Крычаўскаму раёну. 4 чэрвеня 1965 года ўтвораны Дужаўскі сельсавет, 27 чэрвеня 1969 года — Вайнілаўскі сельсавет. 20 кастрычніка 1995 года Чавускі раён і горад Чавусы аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 23 снежня 2009 года скасаваны Дужаўскі, Прудкоўскі сельсаветы, Благавіцкі сельсавет перайменаваны ў Каменскі, Жаліўскі сельсавет — у Радамльскі, Пуцькаўскі сельсавет — у Асінаўскі, Цемравіцкі сельсавет — у Сласцёнаўскі. 20 лістапада 2013 года скасаваны Сласцёнаўскі сельсавет.

## Дэмаграфія 
Насельніцтва раёна складае 29,7 тыс. чалавек. Усяго акрамя Чавусаў налічваецца 172 сельскіх населеных пункта.

* У раёне на 1 студзеня 2001 года пражывала 25500 чалавек. У Чавусах — 11 тысяч, у сельскіх населеных пунктах — 14500 чалавек.
* На пачатак 2004 года ў раёне пражывала 23317 чалавек. У Чавусах — 10848 чалавек, у сельскіх населеных пунктах — 12469 чалавек.
* На 1 студзеня 2009 года пражывала 20800 чалавек. У Чавусах — 10,4 тысячы, у сельскіх населеных пунктах — 10400 чалавек.
* На 1 студзеня 2025 года ў раёне жыло 16 291 чал., у тым ліку ў Чавусах — 9 690.

## Эканоміка 
Прадпрыемствы горада выпускаюць малочную прадукцыю, ажыццяўляюць першасную апрацоўку лёну, вырабляюць будаўнічыя матэрыялы.

## Транспарт 
Горад Чавусы — вузел аўтадарог на Магілёў, Крычаў, Мсціслаў, Чэрыкаў.

## Славутасці 
## Старшыні райвыканкама 
* з 27 сакавіка 2023 — Дзмітрый Міхайлавіч Акуліч.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Сямён Іванавіч Азараў (1909, в. Вілейка — 1942) — Герой Савецкага Саюза.
* Іван Аношкін — беларускі пісьменнік.
* Яўген Піліпавіч Барысенка — беларускі вучоны ў галіне сельскай гаспадаркі.
* Алесь Емяльянаў (1952, Забалацце — 2005) — беларускі паэт, перакладчык.
* Андрэй Ігнатавіч Івіцкі — беларускі вучоны ў галіне меліярацыі.
* Аляксандр Віктаравіч Клачкоў (нар. 1952, в. Ваўкавiчы) — навуковец у галiне механiзацыi сельскай гаспадаркi, займаецца лiтаратурнай творчасцю.
* Іван Насовіч (1788—1877) — беларускі мовазнавец-лексікограф, фалькларыст і этнограф, стваральнік першага беларускага слоўніка.
* Мікалай Цярэнцьевіч Палякоў — беларускі скульптар.
* Уладзімір Лаўрэнавіч Рагуцкі — беларускі паэт.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

## Спасылкі 
* Адміністрацыйны падзел і вёскі Чавускага раёна
* Звесткі аб Чавускім раёне  (руск.)
* Геаграфічныя звесткі  (руск.)


Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе