open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Паб’яніцы

**Паб’яні́цы** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Паб’яніцкага павета Лодзьскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама з’яўляецца сядзібай вясковай гміны Паб’яніцы. Паб’яніцы ўваходзяць у Саюз польскіх гарадоў. Патрон горада — св. Максіміліян Марыя Кольбэ.

Насельніцтва: 71 313 чалавек (на 30.06.2004).

## Геаграфія 
Горад належыць да гарадской агламерацыі Лодзь. Плошча горада 32,9 км². Горад выцягнуты з захаду на ўсход і ляжыць на раўніне. Самы нізкі пункт гораду (+174 м) знаходзіцца над ракой Дабрынкай, каля паўночнай мяжы гораду. Самы высокі пункт горада (+203 м) знаходзіцца на поўдзень ад гарадскога лесу. Горад мяжуе з Лоддзю і гмінамі Добрань, Ксавераў, Паб’яніцы і Жгоў.

## Прамысловасць 
Хоць шмат якія прадпрыемствы і заняпалі ў час пераходу да рыначнай эканомікі ў 1990-х, традыцыйна найважнейшая ў горадзе — лёгкая прамысловасць. Важныя месцы ў агульнай структуры займаюць таксама хімічная, харчовая і электрамеханічная галіны прамысловасці. У 1989 у горадзе працавалі каля 180 дзяржаўных і кааперацыйных прадпрыемстваў, у якіх былі заняты каля 30 тыс. чал. У 2003 дзейнічалі каля 2200 прадпрыемстваў, у якіх былі заняты каля 12 тыс. чал.

Структурны выклад прамысловасці Паб’яніцаў у 2003:
* лёгкая 27 %
* хімічная 19 %
* харчовая 16 %
* электрамеханічная 13 %
* дрэваапрацоўчая 7 %
* іншыя 18 %

## Гісторыя 
Паб’яніцы з’явіліся, верагодна, на стыку X—XI стагоддзяў, і былі тады невялікім паселішчам у лясах над рэчкаю Дабрынкай, прытокам Неру. З гэтых часоў паходзіць і назва мясцовасці, ад імя верагоднага заснавальніка Фабіян. З цягам часу, сапраўднае значанне назвы было забыта, і, напрыклад, у канцы 19 ст. мясцовы этнограф Максіміліян Барух вывеў з мясцовых легенд, што, дзей, пачатковая назва была ці Пабаўніцы (Pobawianice), ці Пабіяніцы (Pobijanice), ад месцаў забавы мясцовых князёў ці ад іх жа звычаю ладзіць у мясцовых лясах паляванні (бі́цці дзічыны). Яшчэ адна легенда выводзіла назву ад імя быцам бытнай тут князёўны Фабіянкі (Fabianka), якая, была, дзей, такая брыдкая, што яе трэба было хаваць ад людзей.

Калі вёска стала горадам, дакладна невядома, бо адпаведныя дакументы згарэлі ў 16 ст. Хоць згоду на закладанне гораду даў у рукі кракаўскага біскупа Яна Мускаты яшчэ Уладзіслаў Лакетак у 1297 г., але ажыццявіць мэту ўдалося ажно ў сяр. 14 ст. Даследчыкі найчасцей згаджаюцца з перыядам 1342—1354 гг., г.зн., адначасна з узнікненнем тутэйшай парафіі. Першыя ўзгада́нні Паб’яніцаў у гістарычных крыніцах паходзяць з канца 14 ст. Але вядома, што Казімір Вялікі надаў два кірмашовыя дні, аўторак і пятніцу, ужо гораду Паб’яніцы.

У 1975—1998 гадах горад належаў да Лодзьскага ваяводства.

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Альфрэд Леніца, польскі жывапісец

## Заўвагі 
## Крыніцы
Тралейбус

», Берлін, 1882 год]]
 вагоннага тыпу КТГ-1 у Львове]]
**Трале́йбус** (, ад trolley — кантактны провад, ролікавы токаздымальнік і bus— скарачэнне ад  — «[карэта] для ўсіх») — бязрэйкавы транспартны сродак (звычайна пасажырскі) з электрычным прыводам, які атрымлівае электрычны ток ад вонкавай крыніцы. Калі тралейбус назапашвае электраэнергію, ён завецца кантактным электробусам.

Тралейбус атрымлівае электрычны ток ад двухдротнай кантактнай сеткі (падвесныя (тралейныя) дроты) праз штангі таказдыму. Сілкуюцца пастаянным токам напружаннем 500—600, часам 750 В.

Тралейбус выкарыстоўваецца пераважна ў гарадах. Акрамя пасажырскіх існуюць грузавыя тралейбусы (тралейвозы).

## Гісторыя 
Першыя працы па стварэнню і выкарыстанню тралейбусаў пачаліся ў Германіі ў канцы 80-х гадоў XIX стагоддзяі першы тралейбус створаны ў 1882 годзе. Найбольш цяжкай задачай было забеспячэння надзейнага кантакту токаздымнікаў з кантактнай сеткай, якая была вырашана з паляпшэннем пакрыцця дарог. У СССР першыя тралейбусы створаны ў 1933 годзе, а першая тралейбусная лінія запушчана ў Маскве ў 1934 годзе.

## Тралейбус у Беларусі 
Першы тралейбус быў пушчаны ў Мінску ў 1952 годзе (65 маршрутаў на 2024 год), у Гомелі — у 1962, у Віцебску — 01.09.1978, у Брэсце — 1981 годзе. Акрамя ўсіх абласных цэнтраў тралейбус ёсць у Бабруйску.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

*
Гіпарх

**Гіпарх** (каля 190, Нікея—125 д.н.э.) — старажытнагрэчаскі навуковец, адзін з пачынальнікаў астраноміі. Жыў і працаваў у Александрыі.

Адзін з першых, хто пачаў карыстацца ў астраноміі метадамі сферычнай трыганаметрыі. Павысіў дакладнасць назіранняў, выкарыстаўшы крыж з ніцей у вугламерных інструментах (секстантах і квадрантах) для нацэльвання на свяціла.

Увёў геаграфічныя каардынаты — шырату і даўгату, і яго можна лічыць заснавальнікам матэматычнай геаграфіі.

Склаў вялікі на той час каталог пазіцый 850 зорак, падзяліў зоркі паводле бляску на 6 ступеней (зорных велічынь).

Лічыў Зямлю нерухомай, а ў тлумачэнні руху планет следаваў тэорыі эпіцыклаў.

Стварыў першыя матэматычныя тэорыі бачнага руху Сонца і Месяца, і тэорыі зацьменняў. Склаў табліцы пазіцый Сонца і Месяца, якія дазвалялі прадказваць моманты зацьменняў з дакладнасцю да 1—2 гадз.

Правільна вызначыў памеры Месяца і яго адлегласць ад Зямлі. На аснове назіранняў сваіх папярэднікаў і сваіх уласных вызначыў працягласць сонечнага года з дакладнасцю да 6 хв.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Hipparchus of Rhodes (The MacTutor History of Mathematics archive) 
* *Stern D. P.* The Moon's Distance by Hipparchus
* Біяграфія Гіпарха на сайце Кембрыджскага ўніверсітэта
* *Duke D.* Articles on the history of ancient astronomy 
* *Rawlins D.* Ancient Star Catalog
* *Ulansey D.* Hipparchus's understanding of the precession
* *Josée Sert* Hipparchus and the precession of the equinoxes 

Катэгорыя:Астраномы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Постаці астраноміі II стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Матэматыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Постаці матэматыкі II стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Географы Старажытнай Грэцыі
Арыстарх Апалонавіч Белапольскі

**Арыстарх Апалонавіч Белапо́льскі** (; , Масква — ) — рускі і савецкі астрафізік, акадэмік РАН (1903).

## Біяграфія 
Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1877). Са студэнцкіх гадоў працаваў ва ўніверсітэцкай астранамічнай абсерваторыі, потым у Пулкаўскай абсерваторыі (1888—1934, дырэктар: 1917—1919).

Адзін з першых, хто пачаў карыстацца ў астрафізічных даследаваннях спектральным аналізам і фатаграфіяй, фатаграфуючы каметы, Месяц у час зацьменняў, сонечную карону, дэталі на паверхні Сонца. Эксперыментальна давёў магчымасць выкарыстання эфекта Доплера для вымярэння прамянёвай (радыяльнай) хуткасці нябесных целаў. Заўважыў у спектрах пераменных зорак — цэфеід — зрух фазы між змяненнямі ў іх бляску і прамянёвай хуткасці, выкліканы іх пульсацыяй. У доследах з вымярэннямі прамянёвай хуткасці розных частак колцаў Сатурна давёў іх несуцэльную будову (1895, адначасова з іншымі астраномамі).

Склаў першы падручнік астрафізікі на рускай мове.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Астрафізікі Расіі
Катэгорыя:Астрафізікі СССР
Катэгорыя:Астраномы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Астраномы СССР
Антанін Баяя

**Антанін Баяя** (; , Злін, Чэхаславакія — , Злін, Чэхія) — чэшскі літаратар.

Нарадзіўся ў сям’і доктара. Скончыў Вышэйшую школу лясніцтва і сельскай гаспадаркі ў Брно. У 1965—1973 працаваў заатэхнікам, пазней загадчыкам сельскагаспадарчай лабараторыі. З 1990 перайшоў на журналісцкую працу. У 1991 працаваў у рэдакцыі Чэхаславацкага радыё, з 1992 у газеце «*Prostor*», пазней сумяшчаў працу ў часопісе «*Týden*» з працай рэдактара «Свабоднай Еўропы». З 1996 працуе выкладчыкам творчага пісьма ва ўніверсітэтах Оламаўца і Зліна.

Лаўрэат *Magnesia Litera* (2004) за раман «*Zvlčení. Romaneto o vlcích, lidech a úkazech*».

Раман Антаніна Баяі «Зваўчэнне. Раманета пра ваўкоў, людзей і знакі» быў надрукаваны ў перакладзе М. Мартысевіч з чэшскай мовы.

## Бібліяграфія 
* «*Mluviti stříbro*» («Мовіць срэбра», 1982)
* «*Duely*» («Дуэлі», 1988)
* «*Pastorální: Texty na betlémskou notu*» (1994)
* «*Na šéne blaue Dřevnici*» (1996)
* «*Zvlčení. Romaneto o vlcích, lidech a úkazech*» (2003; па-беларуску ў перакладзе М. Мартысевіч: «Зваўчэнне. Раманэта пра ваўкоў, людзей і знакі». Мн., Логвінаў, 2008)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі
Катэгорыя:Чэшскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Зліне
Вуж звычайны

**Вуж звычайны** (*Natrix natrix*) — від паўзуноў сямейства вужовых са значнай колькасцю падвідаў. Самы шматлікі і пашыраны від змей у Беларусі.

## Апісанне 
Даўжыня цела 50-70, радзей да 100 см, хваста — каля 20 см, маса 80-300 г. Ад іншых змей вуж адрозніваецца дзвюма вялікімі жоўтымі, ярка-аранжавымі або белаватымі плямамі па баках галавы. Спіна шэрага, іншы раз амаль чорнага колеру. На брушку стракаты малюнак.

## Распаўсюджанне 
Вуж звычайны распаўсюджаны амаль па ўсёй Еўропе (акрамя паўночнай часткі). Пашыраны на паўночным захадзе Афрыкі, а таксама ў Азіі аж да Усходняй Сібіры і Ірана. У Беларусі вуж сустракаецца практычна ва ўсіх рэгіёнах.

## Экалогія 
Месцы яго знаходжання дастаткова разнастайныя і характарызуюцца высокай вільготнасцю. Найчасцей вужы трапляюцца па берагах вадаёмаў, ускрайках балот, на нізінных лугах сярод лясных масіваў, у поймавых алешніках і дубровах, на старых зарослых высечках. Вуж звычайны — дзённая жывёліна, палюе часцей за ўсё раніцай і пад вечар. Кормяцца вужы пераважна жабамі і рыбай, здыхліну не ўжываюць, палюючы выключна на жывую здабычу. У паўднёвых рэгіёнах у рацыёне вужа пераважаюць яшчаркі і мышы. Маладыя асобіны кормяцца апалонікамі, дажджавымі чарвякамі і малькамі рыб. У Беларусі корм вужа ў пераважным аб’ёме (да 96 %) складаюць бясхвостыя амфібіі — звычайна бурыя ці зялёныя жабы, рыба, жарлянкі і часночніцы. Вуж распазнае здабычу выключна па яе руху. Ворагамі паўзуна з’яўляюцца драпежныя птушкі, вожык, кашачыя, а таксама чалавек. Вужы часта трапляюць пад калёсы аўтамабіляў, грэючыся на сонцы на асфальтаваных дарогах.

На Беларусі да канца жніўня вужы назапашваюць тлушч, а з сярэдзіны верасня знаходзяцца ў спячцы. Зімуюць па адным або ў групамі ў норах пад пнямі, стагамі сена, падлогай хлявоў, у кучах смецця, падвалах. З зімоўкі вужы выходзяць звычайна ў красавіку. Кладка яек можа пачынацца ў канцы чэрвеня і нярэдка працягваецца ўсё лета. Самка кладзе ад 6 да 26 яек, перыяд развіцця яек ад 30 да 60 сутак. Вужаняты вядуць самастойнае жыццё, самцы дасягаюць полавай спеласці на трэці год, самкі — на чацвёрты або пяты.

## Літаратура 
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Мн.: БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6

Катэгорыя:Вужовыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Метрапалітэн

]]
**Метрапалітэ́н** (), або скарочана **метро́** — від гарадскога транспарту, трасы якога праходзяць асобна ад вуліц, звычайна пад зямлёй. Рух цягнікоў у метро рэгулярны, паводле раскладу. Адрозніваецца высокай эксплуатацыйнай хуткасцю (да 45 км/г) і правознай здольнасцю (да 60 тыс. пасажыраў у гадзіну ў адным кірунку). Лініі метрапалітэна звычайна пракладваюць пад зямлёй (у тунэлях), пры неабходнасці па паверхні зямлі або на эстакадах.

Існуюць розныя па велічыні метрапалітэны:
* Нью-Ёркскі — самы вялікі па колькасці маршрутаў (36) і станцый (472).
* Шанхайскі і Пекінскі — самыя вялікія па даўжыні ліній і гадавому пасажырапатоку.
* Пекінскі, а таксама Маскоўскі — самыя вялікія па суткаваму пасажырапатоку.
Да самых маленькіх адносяцца метрапалітэны ў Тэбрызе (Іран), Маракайба (Венесуэла), Дняпры (Украіна) і інш.

Самыя маленькія гарады, у якіх ёсць метрапалітэн, — Лазана, Рэн і Брэшыя.

У Рэспубліцы Беларусь на сучасны момант метро ёсць толькі ў Мінску.

## Гл. таксама 
* Спіс метрапалітэнаў


Катэгорыя:Грамадскі транспарт
Ненецкая аўтаномная акруга

**Ненецкая аўтаномная акруга** — адзін з суб’ектаў Расійскай Федэрацыі. Знаходзіцца ў складзе Архангельскай вобласці. Плошча 176,7 тыс. км². Насельніцтва 42,0 тыс. чал. (2006). Удзельная вага гарадскога насельніцтва: 63,9 % (2006), шчыльнасць насельніцтва: 0,2 чал./км². Адміністрацыйны цэнтр аўтаномнай акругі — горад Нар’ян-Мар. Акруга была ўтворана ў 1929 годзе над назвай Ненецкая нацыянальная акруга, у 1977 годзе перайменавана ў аўтаномную акругу.

У Ненецкай аўтаномнай акрузе па дадзеных на 2017 г. 15% работнікаў зарабляюць больш за 100 тысяч расійскіх рублёў у месяц. Акруга займае 4 месца ў рэйтынгу ўзроўню заробкаў па рэгіёнах Расіі.

## Геаграфія 
Ненецкая аўтаномная акруга размешчана на поўначы Рускай раўніны, амаль цалкам за Палярным кругам. Уключае астравы Калгуеў і Вайгач. Абмываецца Белым, Баранцавым, Карскім морамі. Мяжуе: на поўдні — з Рэспублікай Комі, на паўднёвым захадзе — з Архангельскай вобласцю, на паўночным усходзе — з Ямала-Ненецким аўтаномнай акругай. Самае буйное возера акругі — Возера Галодная Губа.

## Насельніцтва 
Згодна з перапісам 2002 года, у НАА пражывала 62,8 % рускіх, 18,7 % ненцаў, 10,9 % комі, 3,16 % украінцаў, 1,03 % беларусаў, 0,51 % татар. У НАА тры гарадскія населеныя пункты: горад Нар’ян-Мар (19,1 тыс. чалавек), пгт Амдэрма (0,6 тыс. чалавек) і пгт Іскацеляў (7,1 тыс. чалавек). Сельскае насельніцтва складае 15,1 тыс. чалавек і пражывае ў 43 сельскіх населеных пунктах.

## Крыніцы 
## Спасылкі
Дудзінка

**Дудзінка** — горад у Краснаярскім краі Расіі, адміністрацыйны цэнтр Таймырскага Далгана-Ненецкага раёна (з 2007, раней — адміністрацыйны цэнтр суб’екта РФ Таймырская (Далгана-Ненецкая) аўтаномная акруга). Горад размешчаны за Паўночным палярным кругам, на правым беразе Енісея, за 2021 км на поўнач ад Краснаярска.

Дудзінка — марскі порт у нізоўях Енісея, найбуйнейшы ў Сібіры. Круглы год звязаны па Енісеі марскімі зносінамі з Архангельскам і Мурманскам, у перыяд летняй навігацыі — рачнымі зносінамі з Краснаярскам і Дыксанам. Самая паўночная ў свеце электрыфікаваная чыгунка і аўтамабільная шаша злучае Дудзінку з Нарыльскам (96 км) і аэрапортам Алыкель (40 км). Гарады Нарыльск і Дудзінка не маюць рэжымнага статусу, але іх наведванне замежнымі грамадзянамі (у тым ліку грамадзянамі Беларусі) з 25 лістапада 2001 магчыма толькі па дазволе ўладаў, да гэтага на працягу 10 гадоў (з 1991 года) уезд для замежнікаў быў свабодны.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Горад Дудзінка
* Гісторыя герба Дудзінкі 

Катэгорыя:Гарады Краснаярскага края
Катэгорыя:Парты Расіі
Нар’ян-Мар

**Нар’ян-Мар** — горад (з 1935 года) у Расіі, сталіца Ненецкай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 24,2 тыс. чал. (2024). Горад размешчаны ў нізоўях ракі Пячоры, за 110 км ад Баранцава мора. Адлегласць ад Масквы да Нар’ян-Мара — 1500 км, ад Архангельска да Нар’ян-Мара — 660 км. Найбліжэйшая чыгуначная станцыя — Усінск, знаходзіцца на адлегласці 350 км.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Марскі порт і рачная прыстань. Лесапільныя заводы, рыбакамбінат, маслазавод, іншыя прадпрыемствы харчовай прамысловасці. Краязнаўчы музей. Канцавы пункт газаправода Васілкава—Нар’ян-Мар.
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Архангельскай вобласці
Бонскі агляд

**«Бонскі агляд»** (ням. Bonner Durchmusterung, азначэнне **BD**) — зорны каталог агляднага характару, змяшчае прыблізныя каардынаты ярчэйшых за m+9 — m+10 (візуальна) зорак, аднесеныя да эпохі 1855, а таксама зорныя велічыні, запісаныя на аснове не вельмі дакладных навочных ацэнак. Гэты каталог не з’яўляецца фотаметрычным каталогам.

Да каталога прыкладзены атлас зорнага неба, які складаецца з 64 карт, абсягам на поўнач ад скланення −23°. Каталог падзелены на зоны у адп. са скланеннямі, кожная зона мае шырыню 1 градус. Унутры кожнай зоны зоркі панумараваны ў парадку іх прамых узыходжанняў, напр., BD +4°1375 знаходзіцца ў зоне +4° з нумарам 1375.

Каталог быў працягнуты на паўднёвае паўшар’е зорнага неба ў Кардоўскім і Капскім аглядах.

## Гл. таксама 
* Патсдамскі каталог

Катэгорыя:Астранамічныя каталогі
Каталог Генры Дрэйпера

**Каталог Генры Дрэйпера**, **Спецыяльны астрафізічны каталог Генры Дрэйпера** (азначэнне аб’ектаў **HD**) — зорны каталог агляднага характару, змяшчае каардынаты, прыблізныя зорныя велічыні і спектральныя класы зорак, пераважна ярчэйшых за m+8 — m+8,5.

Катэгорыя:Астранамічныя каталогі
Патсдамскі каталог

**Патсдамскі каталог** (азначэнне **PD**, дадатковага каталога — **PPD**) — фотаметрычны каталог, складзены Мюлерам і Кемпфам на аснове вызначэнняў, зробленых візуальным фатометрам Цэльнера. Утрымлівае 14 тыс. зорак, ярчэйшых за m+7,5 паводле «Бонскага агляду». Пазней каталог быў дапоўнены данымі аб зорках у зоне ад 0° да −10°, і аб зорках на поўнач ад сутачнай паралелі +75°, але слабейшых.

Катэгорыя:Астранамічныя каталогі
Гётынгенская актынаметрыя

**«Гётынгенская актынаметрыя»** — каталог фатаграфічных зорных велічынь, складзены К. Шварцшыльдам і апублікаваны ў 1910—1912. Змяшчае фатаграфічныя зорныя велічыні зорак, змешчаных у экватарыяльнай зоне неба ад экватара да суткавай паралелі +20°. Адзін з самых дакладных, фундаментальных каталогаў гэтага класу.

Катэгорыя:Астранамічныя каталогі
Гарвардская фотаметрыя

**Гарвардская фотаметрыя**, **«Рэвізаваная гарвардская фотаметрыя»**, **Каталог яркіх зорак** (азначэнне **HRP**) — фотаметрычны каталог, складзены ў Гарвардскай абсерваторыі і апублікаваны ў 1908 годзе. Змяшчае візуальныя зорныя велічыні 9110 зорак, ярчэйшых за m+6,5. Даныя былі выбраны з даных пра зорныя велічыні больш як 90 тысяч зорак.

## Спасылкі 
* Версія каталога ў электронным выглядзе на сайце VizieR
* Арыгінал HR каталога — 9110 аб’ектаў

Катэгорыя:Гарвардскі ўніверсітэт
Катэгорыя:Ельскі ўніверсітэт
Катэгорыя:Астранамічныя каталогі
Шварн Данілавіч

**Шварн Данілавіч**, хроснае імя **Іаан** (1230-я — 1270) — кароль рускі (1264—1270), вялікі князь літоўскі (1267—1270). 

## Біяграфія 
Малодшы сын галіцка-валынскага князя і рускага караля Данілы.

У 1254 годзе ажаніўся з дачкой Міндоўга, у 1255 годзе браў удзел у паходзе цесця на Люблін. У 1256 годзе разам з бацькам, братамі Раманам і Львом, ваўкавыскім кн. Глебам і свіслацкім кн. Ізяславам хадзіў супраць ятвягаў. Удзельнічаў у паходах кн. Данілы на гарады , прызналыя мангольскую ўладу.

Позняй вясною 1262 года ўдзельнічаў у мазоўскім паходзе Міндоўга. Пасля захопу Плоцка літоўска-рускае войска аблажыла ў Яздаве пад Варшавай мазавецкага кн. Земавіта з сынам Конрадам. Праз здраду Яздаў быў захоплены Міндоўгам і Шварнам, падчас штурму загінуў Земавіт, а Конрад трапіў у палон. Паводле адной з версій, Шварн уласнаручна адсек галаву Земавіту, свайму швагру, што аднак малаверагодна. Мазавецкае рыцарства ў пагоні пацярпела паразу пад Длугасёдламі (5.8.1262).

У 1264 годзе па смерці бацькі Шварн атрымаў Холм, праўда, склад і дакладныя межы ўдзелаў Данілавічаў застаюцца дыскусійнымі, але, бо Холм быў рэзідэнцыяй кн. Даніла апошнімі гадамі жыцця, напэўна, Шварн лічыўся непасрэдным спадкаемцам бацькі. У 1264 годзе разам з дзядзькам кн. Васількам Раманавічам дапамог Войшалку вярнуць уладу ў Літве, заваяваць Нальшаны і Дзяволтву, адпомсціць ворагам. Пасля гэта на чале ўласных і літоўскіх войскаў напаў на Малую Польшчу, але Баляслаў Сарамлівы ў адказ парабаваў уладанні Шварна і разбіў яго пагоню пад Бранскам, што пахіснула пазіцыі Шварна ў Галіцка-Валынскім княстве на карысць яго брата і канкурэнта Льва.

У 1266 годзе Шварн з літоўскім і татарскім падмацаваннямі напаў на Сандаміршчыну, але быў разбіты Баляславам Сарамлівым пад Завіхостам (18.7.1266), бо не дачакаўся валынскіх падмацаванняў свайго дзядзькі кн. Васількі і напаў на палякаў першым, за што Васілька пазней наракаў яму.

У 1267 годзе атрымаў ад Войшалка ўладу ў Літве. Шварн прасіў Войшалка княжыць разам з ім, але той адмовіўся. Пасля забойства Войшалка кн. Львом Данілавічам, становішча Шварна ў Літве пахіснулася. У 1269 годзе памёр «бацька і гаспадар» Войшалка, саюзнік і дзядзька Шварна, уладзімірскі кн. Васілька Раманавіч. Памёр Шварн у 1270 годзе, магчыма, быў забіты.

Нашчадкаў не пакінуў, пасля яго смерці да ўлады ў Літве прыйшоў Трайдзень. Воласці Шварна на Русі дасталіся Льву Данілавічу.

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Горский А. А.* Русские земли в XIII—XIV веках. Пути политического развития. М., 1996.
* *Пчёлов Е. В.* Рюриковичи — уникальный историко-генеалогический феномен // Семьи Рюриковичей в истории России. Материалы VII Новгородских генеалогических чтений. Великий Новгород, 2005. С. 21-65.

Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія
Катэгорыя:Князі галіцка-валынскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя
Дэміург

**Дэміург** - паводле гнастыцызму, злы дух, які стварыў матэрыю. Розныя кірункі гнастыцызму па-рознаму апісваюць стварэнне матэрыі і адносіны паміж Дэміургам і Богам, аднак усе яны лічаць Дэміурга кіраўніком сусветнага зла. Хрысціянскія гностыкі звычайна атаясамляюць Дэміурга з сатаной Старога і Новага запаветаў.

Катэгорыя:Гнастыцызм
Фуксія балівійская

**Фуксія балівійская** (*Fuchsia boliviana*) — від раслін з сямейства .

Вызначаецца доўгімі кветкамі аднастайнага каралава-чырвонага колеру, згрупаваных гронкамі на сцябле. Завязаныя кветкі ўтвараюць шматлікія мясістыя цыліндрычнай формы плады, якія па меры паспявання ператвараюцца з пачатковага светла-зялёнага колеру ў чорна-фіялетавы. Лісце светла-зялёнае. Расліны звычайна ўтвараюць групы, разрастаючыся да густых хмызнякоў.

Радзімай віду з'яўляецца Балівія. Балівійская фуксія расце звычайна ў гарыстай мясцовасці на вышынях ад 2000 да 3000 метраў над узроўнем мора.

Адчувальная да холаду расліна, таму яе вырошчванне ў Еўропе магчыма выключна ў цяплічных умовах.

Катэгорыя:Скрыпнёвыя
Аўтобус

**Аўтобус** (скарачэнне ад *аўтамабіль-амнібус*) — *аўтамабіль,* які змяшчае больш за 9 чалавек, не ўлічваючы вадзіцеля і прызначаны для перавозкі пасажыраў. У адрозненне ад тралейбуса і трамвая, аўтобус не патрабуе ні падвясных правадоў, ні рэек. Аўтобусы даўжынёй меней 5,5 метраў завуцца мікрааўтобусамі.

## Гісторыя 
Першы ў свеце аўтобус з рухавіком унутранага згарання, працуючым на бензіне, быў пабудованы ў Германіі ў 1894-1895 гадах заводам «Бенц».

## Вытворцы 
Вытворчасцю аўтобусаў займаюцца аўтазаводы.

У Беларусі аўтобусы вырабляюцца ў Мінску (аўтобусная вытворчасць Мінскага аўтазавода (АМАЗ) ВА "БелаўтаМАЗ"), Лідзе ("Нёман") і Дзяржынску (Эксперыментальна-механічны завод ВА "БелаўтаМАЗ"). У 1990-х зборку венгерскіх "Ікарусаў" ажыццяўляў завод "Амкадор-Пінск".
* Мінскі аўтамабільны завод
* Ikarus
## Гл. таксама 
* Тралейбус
* Электробус

## Спасылкі 
* 
* Аўтобусы МАЗ 

*
Ніцэлопсіс двухдомны

**Ніцэлопсіс двухдомны** (*Nitellopsis obtusa*) — водная расліна з сямейства .

Ніцэлопсіс двухдомны распаўсюджаны па тэрыторыі ўсёй Еўропы і Паўночнай Азіі да Сібіры і Японіі. На паўночным захадзе Еўропы сустракаецца рэдка, некалькі часцей у паўночных і ўсходніх рэгіёнах. Расліна добра пераносіць пэўнае невысокае ўтрыманне солі ў вадзе, таму сустракаецца не толькі ў глыбокіх азёрах з празрыстай нямутнай вадой, але і ў змяшаных водах узбярэжжаў Паўночнага і Балтыйскага мора. Расце пераважна на глыбіні 4-10 метраў у азёрах мезатрофнага тыпу. Апошнія даследаванні сведчаць аб тым, што невысокая доля угнаенняў (антрапагенная эўтрафікацыя) не мае значнага ўплыву на жыццяздольнасць і функцыянальныя працэсы расліны пры ўмове дастатковай колькасці пажыўных рэчываў.

Некаторыя расліны дасягаюць максімальнай даўжыні 2 метры, звычайная даўжыня ніцэлопсіса двухдомнага складае ад 20 да 50 сантыметраў.

Катэгорыя:Харавыя
Іл-32

**Ільюшын Іл-32** — першы савецкі транспартны планёр. 

Распрацаваны і пабудаваны ў 1948 годзе, у тым жа годзе адбыўся першы тэставы палёт на цязе з дапамогай Іл-12. Стартавая маса Іл-32 складала пры першым палёце 8400 кг, якую паступова павялічвалі да амаль што двухкратнай масы першага палёта. Прадугледжвалася, што транспартны планёр зможа транспартаваць 7 тон карыснай масы ці 60 салдат з поўным камплектам зброі. Падымаць планёр у неба і цягнуць да вызначанага месца разлічвалі з дапамогай Іл-18 і Ту-4.

## Спасылкі 
* Ил-32 десантно-грузовой планер  

Катэгорыя:Планёры
Катэгорыя:Самалёты Ільюшына
Сцяг Грэнады

Сем зорак **сцяга Грэнады** выкарыстаны ў якасці сімвала надзеі на добрую будучыню, а таксама сімвалічна адлюстроўваюць сем адміністрацыйных адзінак у складзе астраўной краіны: Сент-Джорджэс (вялікая зорка ў сярэдзіне сцяга для сталіцы), Сент-Джон, Сент-Марк, Сент-Патрык, Сент-Эндру, Сент-Дэвід і астраўны ланцуг Грэнадзінаў. Колеры сцяга маюць наступныя значэнні:
* *Чырвоны* сімвалізуе гармонію і яднанне ў спалучэнні з мужнасцю, якая была неабходнай у набыцці незалежнасці краіны.
* *Жоўты* — колер сонца і добразычлівасці жыхароў краіны, а таксама сімвал мудрасці.
* *Зялёны* сімвалізуе пладароднасць сельскай гаспадаркі, якая складае эканамічную аснову Грэнады.

У левым зялёным трохвугольніку знаходзіцца мускатны арэх, вырошчванне якога з'яўляецца асновай эканомікі Грэнады і важнейшым прадуктам экспарту.

Сцяг Грэнады быў афіцыйна зацверджаны 7 лютага 1974 года.

Грэнада
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Грэнады
Сасна Бальфура

**Сасна Бальфура** (*Pinus balfouriana*) — дрэва рода сосен з сямейства сасновых.

Радзімай сасны Бальфура з'яўляюцца паўночныя прыбярэжныя рэгіёны Каліфорніі і цэнтральныя раёны С'ера-Невады. Мае значнае знешяе падабенства да сасны віда *Pinus aristata*, у параўнанні з апошнім вызначаецца даўжэйшымі голкамі (да 4 см) з некалькі гастрэйшыйшымі кончыкамі. Тыповыя для *Pinus aristata* белыя смалістыя пушынкі на голках сасны Бальфура адсутнічаюць. Расцёртыя голкі маюць салодкі смаляністы арамат.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* The Gymnosperm Database
* Фатаграфіі гузоў

Катэгорыя:Хвоя
Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Эндэмікі Каліфорніі
Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей
Катэгорыя:Расліны паводле алфавіта
Сібірскія старажылы

**Старажылы Сібіры і Далёкага Усходу** — нашчадкі рускіх перасяленцаў XVIII—XIX стагоддзяў, не адносяць сябе ні да рускіх, ні «карэнных народаў Поўначы». Яны стварылі сваю непаўторную культуру, і кожная старажыльская група лічыць сябе самастойным народам.

## Народная творчасць 
Народная творчасць Сібіры адрознівалася прагматычнасцю, нераўнамернасцю развіцця асобных напрамкаў. Найбольш развітымі былі дэкаратыўнае мастацтва, фальклор, гульнявыя выгляды, святочная абраднасць; меней — песенныя жанры, музычнае мастацтва.

Дэкаратыўнае мастацтва адрознівалася стрыманасцю, вызначанай скупасцю ў памерах і маляўнічасцю малюнкаў, строгасцю ліній. Сібіракі не жадалі ўпрыгожваць прадмет або будынак цалкам, а абмяжоўваліся ўпрыгожваннем асноўнай часткі, асобных элементаў: упрыгожвалі карнізы хатаў, куты сценаў, ліштва вокнаў, аканіцы, маглі правесці вакол хаты ажурны разьбяны пояс. Асабліва ўпрыгожваліся брамы, але не ўсё палатно, а слупы, карніз страхі брамаў. Ганак меў разьбяныя слупы, агароджы, разьбяную арку. З надворных пабудоў упрыгожваліся, мабыць, толькі свіраны. У цэлым для творчасці сібіракоў характэрныя наступныя асаблівасці:

# Выразнасць і ўраўнаважанасць кампазіцыі. Элементы ў выглядзе ромба, крыжа, квадрата, перасякальныя або размешчаныя шэрагамі, а таксама намаляваныя адзін у адным.
# На народнае мастацтва сібіракоў вялізны ўплыў аказвала мастацтва мясцовых народаў: геаметрычныя, раслінныя арнаменты.
# Упадабанымі колерамі былі чырвоны, сіні, радзей — чорны, цёмна-карычневы. З іншых колераў ужывалі зялёны і жоўты.
# Пры вышыванні, фігуркі гафтавалі чырвонай ніткай.
# Найбольш сібіракам падабалася разьбярства па дрэве. Скразное разьбярства даходзіла да карункавай тонкасці. Упрыгожванні ліштвы вокнаў былі як «праразныя», так і «накладныя».
# Абразы сібірскага ліста адрозніваліся, па апісанні, «звілістым арнаментам на фоне і строгай сіметрычнай пабудовай кампазіцыі малюнка».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Народы Сібіры
Вясёлка звычайная

**Вясёлка звычайная**, **сраматнік звычайны**, **вясёлка смярдзючая** (*Phallus impudicus*) — грыб з класа базідыяміцэтаў (*Basidiomycota*), распаўсюджаны пераважна ў лясных масівах Еўропы. Мае моцны непрыемны пах. Гэтая асаблівасць, а таксама форма грыба адлюстроўваюцца ў таксанамічнай лацінскай назве віда *Phallus impudicus* (). Своеасаблівы пах грыба — біялагічнае прыстасаванне ў мэтах распаўсюджвання віда. Сваім моцным пахам вясёлка звычайная прываблівае мух і гнаявікоў, якія разносяць споры і такім чынам спрыяюць яе размнажэнню.

Грыб таксама расце на могілках, паводле чаго склалася шмат народных павер'яў, звязаных з вясёлкай. Калі грыб прарастаў на магілах, лічылася што мярцвяк здзейсніў злачынства і праз грыб засцерагае ад падобных нядобрасумленных учынкаў. Адсюль паходзіць назва **палец мярцвяка** у некаторых народаў.

## Апісанне 
Пладовае цела грыба спачатку замкнёнае белаватае або жаўтаватае, паўпадземнае яйкападобнае (т.зв. «чортава яйка»), 3—4 см у дыяметры, пакрытае шчыльнай белай абалонкай, пад якой размяшчаецца другая — зялёная, вельмі слізістая, так званае «земляное масла». З ростам грыба абалонкі разрываюцца, пладовае цела выцягваецца ў доўгую белую губчатую ножку з ячэістай верхняй часткай, пакрытай бураватай сліззю, якая выдае рэзкі пах падалі, у якой плаваюць споры, — гладкія, эліпсападобныя, светла-жаўтлява-бураватыя, 3,5—5×1,5—2 мкм.

## Галерэя 

Phallus impudicus 233.jpg
Phallus impudicus 33.jpg
Phallus impudicus 01.jpg
Phallus sp.jpg
Phallus impudicus 4.jpg
Phallus impudicuns 6.jpg
Phallus impudicus 9.jpg

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Phallus impudicus, Весёлка обыкновенная (на рускай мове)
* Фотаздымкі сраматніка звычайнага на партале Flickr

Катэгорыя:Фаляльныя
Гіта Уэсекская

**Гіта Уэсекская** (; ? —  або 1107) — англійская прынцэса, дачка апошняга ўладарнага англасаксонскага караля Гаральда Годвінсана і Элдгіты *Лебядзінай шыі*.

Пасля гібелі бацькі ў бітве пры Гасцінгсе 1066 годзе, уцякла ва Фландрыю, пасля, паводле Саксона Граматыка, разам з некалькімі братамі і сёстрамі жыла ў свайго дзядзькі Свена Эстрыдсана, дацкага караля.

У 1074 годзе ўзяла шлюбам з «рускім князем Вальдэмарам» (Уладзімірам Манамахам). Маці вялікага князя Мсціслава, назвала яго па сваім бацьку Гаральдам, пад гэтым імем Мсціслаў вядомы ў заходніх крыніцах.

Аляксандр Назарэнка выказаў гіпотэзу, што Гіта падтрымлівала сувязь з Панцеляймонаўскім кляштарам у Кёльне і ўдзельнічала ў 1-м крыжовым паходзе разам з Готфрыдам Бульёнскім, памерла і пахавана ў Палесціне. Паводле іншай версіі, памерла ў Смаленску ў 1107 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Назаренко А. В.* Древняя Русь на международных путях. — М., 2001. ISBN 5-7859-0085-8;
* *Пашуто В. Т.* Внешняя политика Древней Руси. — М.: Наука, 1968.

Катэгорыя:Каралі уэсекскія
Катэгорыя:Гісторыя Англіі
Катэгорыя:Жанчыны Старажытнай Русі
Паганкавыя

**Паганкавыя**, **коўравыя** (*Podicipedidae*) — монатыповае сямейства птушак з атраду **Паганкападобныя** (*Podicipediformes*). У сямейства паганкавых уваходзяць 6 родаў і 22 віда, 3 з якіх вымерлі. На Беларусі сустракаюцца 5 відаў.

Назва «паганка» ўтворана ад агіднага смаку іх мяса, якое мае непрыемны пах рыбы. Найбольш распаўсюджаным відам у Еўропе з’яўляецца .

Памеры паганкавых вагаюцца ад 23 да 74 см, вага — у сярэднім ад 120 да 1500 г. Адрозніваюць два асноўных тыпа паганкавых: з доўгімі, вострымі дзюбамі, якія сілкуюцца ў асноўным рыбай і маюць доўгія шыі, у той час як віды, якія сілкуюцца воднымі членістаногіх маюць больш кароткія шыі і дзюбы. Вымерлая паганка Podilymbus gigas мела дзюбу, якая ідэальна пахадзіла для лоўлі ракападобных.

## Роды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Некаторыя віды 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Сямейства паганкавыя  


Катэгорыя:Атрады птушак
Нацыянальны парк Лаўка

[thumb|240px|Возера [Чунгара (4517 м. над узр. мора)]]
**Нацыянальны парк Ла́ўка** (ісп.: *Parque Nacional Lauca*) — самы паўночны нацыянальны парк у Чылі, аб'яўлены ЮНЕСКА біясферным запаведнікам сусветнага значэння. Лаўка знаходзіцца ў 12 кіламетрах на захадзе ад высакагорнага пасёлка Путрэ ў рэгіёне Тарапака на мяжы з Балівіяй.

Нацыянальны парк ляжыць у Андах. Асяроддзе парка — магутныя горы і вулканы вышынёй да 6300 метраў. Асабліва вызначаюцца шматлікія вулканы на небасхіле, пераважна шасцітысячнікі.

* Вулкан Парынакота (6342 м.)
* Вулкан Памерапе (6286 м.)
* Вулкан Гальяцірэ (6071 м.)
* Вулкан Акатанга (6052 м.)

Непадалёку ад вулканаў знаходзіцца возера Чунгара на вышыні 4520 метраў, плошча якога складае 21 км². Чунгара з'яўляецца самым высокагорным возерам свету.

## Спасылкі
* Нацыянальны парк Лаўка (на рускай мове)

Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Чылі
1200

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 13 лютага: Стэфан Неманя, сербскі вялікі князь (жупан), заснавальнік дынастыі Няманічаў (нар. у 1114)
* 5 лістапада: Генрых Вальпот фон Басенхайм, вялікі магістр Тэўтонскага ордэна
1201

## Падзеі 
* 18 жніўня: Біскуп Альберт фон Буксгеўдэн заснаваў горад Рыгу.

## Нарадзіліся 
* Юхан I, кароль Швецыі з роду Скверкераў

## Памерлі 
* 21 сакавіка: Абсалон, дацкі дзяржаўны і царкоўны дзеяч
* 20 ліпеня: Агнеса Меранская, каралева Францыі
1301

## Падзеі 
*Імператар Го-Ніджо ўзышоў на японскі трон.

## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
*
1300

## Падзеі 
*Гандлёвы дагавор Полацка з горадам Рыгай
* 15 чэрвеня: заснаваны горад Більбаа
## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
*Тран Гунг Дао, в’етнамскі генерал
1302

## Падзеі 
* 27 ліпеня: туркі-асманы разбілі войска Візантыйскай імперыі ў бітве пры Бафеі. Пачатак турэцкага заваявання Віфініі. 
## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* Вальдэмар I, кароль шведскі (нар. 1243)
1304

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 11 мая: Махмуд Газан-хан, мангольскі валадар ў Персіі (нар. 1271)
* 7 ліпеня: Бенедыкт XI, Папа Рымскі (нар. 1240)
1305

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 23 жніўня: Уільям Уолес, нацыянальны герой Шатландыі
1306

## Падзеі 
* Роберт Брус узышоў на каралеўскі сталец Шатландыі.
* Філіп IV Французскі выгнаў усіх яўрэеў з Францыі, канфіскаваўшы іх маёмасць.

## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
*
1307

## Падзеі 
* Рымскі Папа Клімент V перанёс папскі пасаг з Рыма ў французскі горад Авіньён.

## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
*Лео IV, армянскі цар (нар. 1289)
* 7 ліпеня: Эдуард I, кароль Англіі (нар. 17.6.1239)
1308

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 2 мая: Жанна II (графіня Артуа) (пам. 13.8.1347)

## Памерлі 
* 1 мая: Альбрэхт I (кароль Германіі)
* 10 верасня: Го-Ніжо, японскі імператар (нар. 1285)
1309

**1309** — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 1309 год нашай эры, 309 год 2-га тысячагоддзя, 9 год XIV стагоддзя, 9 год 1-га дзесяцігоддзя XIV стагоддзя, 10 год 1300-х гадоў.

## Падзеі 
* 

## Нарадзіліся 
* Лео V, армянскі цар (пам. 1341)

## Памерлі 
* 5 мая: Карл II Анжуйскі, кароль Неапаля
1310

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* Урбан V, Папа Рымскі
* 30 красавіка: Казімір III Вялікі, кароль польскі

## Памерлі 
*
1311

## Падзеі 
* Бітва пад Ваплаўкен

## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
*Давід VIII, грузінскі цар (нар. 1273)
1312

## Падзеі 
* Рымскі Папа Клімент V скасоўвае ордэн Тампліераў.
## Нарадзіліся 
* 13 лістапада: Эдуард III, кароль Англіі

## Памерлі 
* 7 верасня: Фердынанд IV Кастыльскі, кароль Кастыліі
1313

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 16 чэрвеня: Джавані Бакача, італьянскі паэт

## Памерлі 
* 24 жніўня: Генрых VII, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі
1314

## Падзеі 
* ліпень: Войска Вялікага Княства Літоўскага начале з Давыдам Гарадзенскім разбіла крыжакоў каля Новагародка.

## Нарадзіліся 
*

## Памерлі 
* 8 лютага: Алена Анжуйская, каралева Сербіі
* 18 сакавіка: Жак дэ Мале, вялікі магістр Ордэна тампліераў
* 20 красавіка: Клімент V, Папа Рымскі
* 29 лістапада: Філіп IV, кароль Францыі
1303

## Падзеі 
* 2 студзеня: Нямецкі горад Ханау атрымаў Магдэбургскае права
* 7 верасня: Замах на Папу Рымскага Баніфацыя VIII у Ананьі, пасля двух дзён крывавага разбору Баніфацый быў вызвалены.
* Французскі кароль Філіп IV прызнае феод (лен) англійскага манарха Эдуарда I па Парыжскаму пагадненню
* Выйшаў у свет трактат кітайскага матэматыка Чжу Шыцзе (朱世杰) «Яшмавае люстэрка чатырох элементаў»
* Мажайск быў далучаны да Маскоўскага княства

## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 4 сакавіка: Даніл Аляксандравіч, першы ўдзельны князь Маскоўскі (нар. 1261)
* 11 кастрычніка: Баніфацый VIII, Папа Рымскі (нар. каля 1235)
1315

## Падзеі 
* жнівень: Людовік X Французскі каранаваны.

## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 30 красавіка: Маргарыта Бургундская, каралева Францыі (нар. 1290)
* 29 чэрвеня: Раймунд Лулій, каталонскі місіянер, паэт, філосаф і тэолаг (нар. каля 1235)
1316

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 14 мая: Карл IV Люксембургскі, кароль Германіі
* 15 лістапада: Іаан I, кароль Францыі

## Памерлі 
* 5 чэрвеня: Людовік X, кароль Францыі
* 20 лістапада: Іаан I, кароль Францыі
* Віцень, вялікі князь літоўскі
* Стэфан Драгуцін, кароль Сербіі
1317

## Падзеі 
* 22 снежня: Адбылася Барценеўская бітва войскаў цвярскога князя Міхаіла Яраславіча з аб'яднанымі сіламі вялікага князя ўладзімірскага Юрыя Данілавіча і ардынцаў пад камандаваннем Каўгадыя.

## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 7 лютага: Роберт дэ Клермон, французскі прынц
* 8 жніўня: Фушымі, імператар Японіі (нар. 1265)
1318

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* Урбан VI, Папа Рымскі

## Памерлі 
* Рашыд аль-Дзін, персідскі гісторык і пісьменнік (нар. 1247)
1319

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 16 красавіка: Іаан II Добры, кароль французскі

## Памерлі 
*
1321

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 10 студзеня: Марыя Брабанцкая, каралева Францыі
* 14 верасня: Дантэ Аліг'еры, італьянскі паэт
1322

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 13 лютага: Андронік II, імператар Візантыі
* 3 студзеня: Філіп V, кароль Францыі
1320

## Падзеі 
thumb|120px|Уладзіслаў І Лакетак
* 20 студзеня: Каранацыя польскага караля Уладзіслава І Лакетака.
* 27 ліпеня: Адбылася бітва пад Меднікамі: войска ВКЛ перамагло рыцараў Тэўтонскага ордэна.
* Альгерд, пасля смерці цесця, стаў князем віцебскім, далучыўшы Віцебскага княства да сваіх уладанняў.

## Нарадзіліся 
* 8 красавіка: Пэдру I, кароль Партугаліі.

## Памерлі 
* ліпень: Генрых II Брандэнбургскі, апошні прадстаўнік Асканіяў на чале Брандэнбургскай маркі (нар. каля 1308).
1323

## Падзеі 
* Першая ўзгадка горада Вільні, тымчасова ўжо сталіцы ВКЛ.
* Князь Гедзімін заключыў мір з рыжскім архібіскупам і магістратам Рыгі: межы ВКЛ і Лівонскага ордэна абвяшчаліся адкрытымі для гандлю і перамяшчэння людзей.
* Пачатак узвядзення Лідскага замка.

## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
*
1325

## Падзеі 
* Заснаваны горад Тэначтытлан, будучая сталіца Ацтэкскай імперыі.
* Арабскі купец Ібн Батута пакінуў свой родны горад Танжэр і выправіўся ў 30-гадовае падарожжа.

## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 7 студзеня: Дыніш, кароль Партугаліі.
* 21 лістапада: Юрый Данілавіч, вялікі князь маскоўскі, князь уладзімірскі, князь наўгародскі (нар. у 1281)
1324

## Падзеі 
* Іспанскае каралеўства Арагон заваёўвае Сардзінію і Геную
* У выніку наваднення на рацэ Хуанхэ, а таксама выкліканага ім галадамору ў Кітаі загінула да 8 мільёнаў чалавек
* 13 мая: асвячэнне Буржскага сабора
* лістапад: Вялікі князь літоўскі Гедзімін заключыў мір з Тэўтонскім ордэнам, з дапамогай папскіх легатаў.

## Нарадзіліся 
* 5 сакавіка: Давід II, кароль Шатландыі

## Памерлі 
* 8 студзеня: Марка Пола, італьянскі падарожнік
1326

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 3 сакавіка: Іван II, маскоўскі князь.

## Памерлі 
* 26 сакавіка: Алесандра Джыліяні, першая жанчына-анатам
* Асман I, заснавальнік Асманскай імперыі
Коўра шэрашчокая

**Паганка шэрашчокая** ці **Коўра шэрашчокая** () — птушка з сямейства  атраду .

## Апісанне 
Cярэдняя даўжыня цела паганкі шэрашчокай дасягае 40-46 сантыметраў. Размах крылаў ад 80 да 85 сантыметраў. Важыць птушка каля 500—800 грам. Галава невялікая, з невялікім чубчыкам на патыліцы. Дзюба чорная, прамая, жаўтаватая каля заснавання. Палавы дымарфізм не вызначаны, самец і самка маюць аднолькавую афарбоўку пер'я.

## Жыццёвы арэал 
У Цэнтральнай Еўропе шэрашчокая паганка сустракаецца толькі ў Польшчы і Шлезвігу-Гольштэйне, але дастаткова рэдка. Асноўнай тэрыторыяй пашырэння альбо гнездавальнымі рэгіёнамі з'яўляюцца Усходняя Еўропа, на поўначы птушка селіцца да Цэнтральнай Фінляндыі, на поўдні да Чорнага мора. Зімуюць па ўзбярэжжы Балтыйскага мора на вялікіх азёрах, а таксама на ўсходніх частках узбярэжжа Міжземнага мора.

## Голас 
Голас шэрашчокай паганкі часцей за ўсё чуваць у такавальны і гнездавальны перыяд.

## Размнажэнне 
Таксама як і  альбо  шэрашчокая паганка мае яскрава вызначаныя такавальныя паводзіны. Гняздо птушка будуе з частак расліннасці, якія добра трымаюцца на паверхні вады, і хавае яго ў берагавой вегетацыі. Пад канец красавіка ў гняздзе з'яўляюцца ад 4 да 5 яек. З'явіўшыся на свет, птушаняты адразу ж пачынаюць уцякаць з гнязда, а ў першыя тыдні жыцця перапраўляюцца разам з самкай на яе спіне.

## Меры аховы 
Рэдкі від, занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. Да адной з мер аховы рэдкага віда адносіцца забарона адлову рыбы сеткамі на вадаёмах, дзе гнездіцца шэрашчокая паганка.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* Беларускі паляўнічы партал, Паганка шэрашчокая  (на рускай мове)
* Чырвоная кніга Беларусі, Шэрашчокая паганка, slounik.org
* Птушкі Сярэдняй Сібіры: Шэрашчокая паганка  (на рускай мове)
* Фотаздымкі, інфармацыя, natur-lexikon.com  (на нямецкай мове)
* Фотаздымкі шэрашчокай паганкі  (нямецкі партал птушак)

Катэгорыя:Паганкападобныя
1329

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 7 чэрвеня: Роберт Брус, кароль Шатландыі
* 30 жніўня: Хашыла, кітайскі імператар
1330

## Падзеі 
* 30 сакавіка: Канфлікт паміж магістратам Рыгі і Лівонскім ордэнам скончыўся паражэннем гараджан і заключэннем міру.

## Нарадзіліся 
* 15 чэрвеня: Эдуард Чорны Прынц, сын Эдуарда III, караля Англіі

## Памерлі 
*
1331

## Падзеі 
* 8 верасня: Стэфан Душан абвясціў сябе каралём Сербіі.

## Нарадзіліся 
* 16 лютага: Калуча Салютаці, італьянскі дзяржаўны дзеяч

## Памерлі 
* 11 лістапада: Стэфан Ураш III, сербскі кароль
1332

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* Ян V Палеолаг, імператар Візантыі

## Памерлі 
*
1333

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* Уладзіслаў I Лакеток, кароль Польшчы
* Мікалай V, антыпапа
1328

## Падзеі 
* 17 студзеня: У Рыме адбылася каранацыя Людовіка IV як імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі. У гісторыі імперыі гэта першая каранацыя, якая была праведзена не Папам Рымскім, а прадстаўніком рымскага народа з-за спрэчакам з Янам XXII.
* 3 мая: Англійскі парламент ратыфікаваў Нортгемптанскі дагавор паміж Ізабелай Французскай і Роджэрам Мортымерам з аднаго боку і Робертам Брусам з другога, які прызнаваў незалежнасць Шатландыі.

## Нарадзіліся 
* Бенедыкт XIII, антыпапа
* 3 лютага: Элеанора Партугальская, каралева Арагона (пам. 29 кастрычніка 1348)
* 7 мая: Людвіг VI Рымлянін, герцаг Верхняй Баварыі, першы курфюрст Брадэнбургскай маркі

## Памерлі 
* 1 лютага: Карл IV Прыгожы, кароль Францыі
* 12 кастрычніка: Клеменцыя Венгерская, каралева Францыі
1327

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 21 верасня: Эдуард II, кароль Англіі
Узбекскі лацінскі алфавіт

**Узбекскі лацінскі алфавіт** — алфавіт узбекскай мовы на аснове лацінскага алфавіту. Сённяшняя версія распрацавана і ўведзена ў 1993 годзе. Перыяд, адведзены для пераходу ўсёй узбекскай друкарскай справы на новы алфавіт скончыўся ў 2005 годзе, але і дагэтуль тэксты ўзбекскай мовы друкуюцца ў двух алфавітах: лацініцы і кірыліцы.

## Асаблівасці 
Асаблівасць цяперашняй версіі ўзбекскага алфавіту ў тым, што ён не выкарыстоўвае дыякрытыкаў — толькі стандартныя 25 літар з базавага лацінскага алфавіту + апостраф, які выкарыстоўваецца як мадыфікатар літар «o» і «g», а таксама абазначае ʔ (glottal stop).

## Алфавіт 
Катэгорыя:Лацінскі алфавіт
Катэгорыя:Узбекская мова
Мінскія магілы

**Мінскія магілы** (кіт. 明十三陵, *míng shísān líng*) — месца пахавання кітайскіх імператараў дынастыі Мін за 50 кіламетраў ад Пекіна каля падножжа гары Цяньшоў (天寿山). На Мінскіх магілах пахаваны 13 з 16 імператараў дынастыі Мін.

Будаўніцтва манумента пачалося пры імператары Юнлэ ў 1409 годзе, па загаду якога быў таксама ўзведзены Забаронены горад у Пекіне. Да смерці сваёй жонкі імператар абраў гэтыя мясціны для будаўніцтва свайго маўзалея Чанлін. Чанлін з’яўляецца самым вялікім з магільных манументаў Мінскіх магіл і лічыцца самым імпазантным месцам пахавання імператараў у кітайскай гісторыі. Будаўніцтва манументальнага комплекса было скончана ў 1427 годзе. Да заняпаду Мінскай дынастыі ў 1644 годзе на Мінскіх магілах былі пахаваны 13 імператараў дынастыі Мін. Акрамя імператарскіх магіл, на тэрыторыі манумента маюцца сем магіл імператарскіх канкубінаў і адна магіла еўнуха.

  
    Магіла
    Імператар
  
  
    Цулін
    祖陵
    zuling
    
  
  
    Хуанлін
    皇陵
    huangling
  
  
    Сяолін
    孝陵
    xiaoling
  
  
    Чанлін
    长陵
    changling
    朱棣
  
  
    Сяньлін
    献陵
    xianling
  
  
    Цзінлін
    景陵
    jingling
  
  
    Юйлін
    裕陵
    yuling
  
  
    Цзінцілін
    景帝陵
    jingdiling
  	
  
    Маолін
    茂陵
    maoling
  
  
    Тайлін
    泰陵
    tailing
  
  
    Сяньлін
    显陵
    xianling
  
  
    Канлін
    康陵
    kangling
  

  
    Юнлін
    永陵
    yongling
  
  
    Джаолін
    昭陵
    zhaoling
  
  
    Дынлін
    定陵
    dingling
  
  
    Цінлін
    庆陵
    qingling
  
  
    Дэлін
    德陵
    deling
  
  
    Сылін
    思陵
    siling
  

## Спасылкі 
* Пекин. Могилы императоров династии Мин 

Катэгорыя:Славутасці Кітая
Катэгорыя:Дынастыя Мін
1338

## Падзеі 
* 1 лістапада: Усталяваны мір і заключаны гандлёвы дагавор князя Гедыміна з Ордэнам.

## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
*
1339

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 26 мая: Альдона, дачка Гедзіміна, каралева польская (1333—1339) (нар. 1310)
1340

## Падзеі 
* 7 чэрвеня: Заснаваны горад Ротэрдам.

## Нарадзіліся 
* Хокан Магнусан — кароль Швецыі, кароль Нарвегіі (пам. у 1380)

## Памерлі 
*
1341

## Падзеі 
* Казімір III Вялікі атрымаў пад Люблінам перамогу над татарамі
* Пачалася вайна за брэтонскую спадчыну

## Нарадзіліся 
* 4 студзеня: Уот Тайлер, правадыр сялянскага паўстання ў сярэднявечнай Англіі (пам. 15.6.1381)

## Памерлі 
* Гедзімін, Вялікі князь літоўскі
1342

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 25 красавіка: Бенедыкт XII, Папа Рымскі
* 8 ліпеня: Карл Роберт, кароль Венгрыі з 1301 года (1-ы раз), з 10 кастрычніка 1307 года (2-гі раз)
1343

## Падзеі 
* 2 чэрвеня: падпісаны Калішскі мір — мірны дагавор паміж Каралеўствам Польскім і Тэўтонскім ордэнам
* 3 верасня: Пізанскі ўніверсітэт набыў статус універсітэта

## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
*
1344

**1344** — высакосны год, пачаўся ў чацвер. 1344 год нашай эры, 344 год 2 тысячагоддзя, 44 год XIV стагоддзя, 4 год 5-га дзесяцігоддзя XIV стагоддзя, 5 год 1340-х гадоў.

## Падзеі 
* 

## Нарадзіліся 
* 18 верасня: Марыя Французская (герцагіня Бара)
* 10 кастрычніка: Марыя Плантагенет

## Памерлі 
* Сімонэ Марціні, італьянскі мастак
* 17 красавіка: Кастандын III, кароль Кілікійскай Арменіі
1345

**1345** — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 1345 год нашай эры, 345 год 2 тысячагоддзя, 45 год XIV стагоддзя, 5 год 5-га дзесяцігоддзя XIV стагоддзя, 6 год 1340-х гадоў.

## Падзеі 
* Першае згадванне пра Мір

## Нарадзіліся 
* 31 кастрычніка: Фернанду I, кароль Партугаліі
* Карл III, кароль Неапаля (пам. 24.2.1386)

## Памерлі 
* 18/19 верасня: Андрэй Венгерскі (герцаг Калабрыйскі)
1346

## Падзеі 
* 16 красавіка: Стэфан Ураш IV Душан быў каранаваны як «цар сербаў і грэкаў».
* 17 кастрычніка: Армія Шатландыі разгромлена англійскімі войскамі ў бітве пад Невілз-Крос; палонены шатландскі кароль Дэвід ІІ.

## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 26 жніўня: Ян Люксембургскі, граф Люксембурга
1347

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 25 сакавіка: Кацярына Сіенская, каталіцкая святая

## Памерлі 
* 13 жніўня: Жанна II (графіня Артуа) (нар. 2.5.1308)
* 11 кастрычніка: Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)
1348

## Падзеі 
* 7 красавіка: Карл IV заснаваў універсітэт у Празе.

## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 12 верасня: Жанна Бургундская, каралева Францыі
1349

## Падзеі 
* Польскі кароль Казімір III Вялікі захапіў Львоў

## Нарадзіліся 
* 9 верасня: Альбрэхт III, герцаг аўстрыйскі

## Памерлі 
* Вільям Окам, англійскі філосаф
1350

## Падзеі 
*
## Нарадзіліся 
* 13 красавіка: Маргарыта III, графіня Фландрыі
* 12 кастрычніка: Дзмітрый Данскі, вялікі князь маскоўскі і ўладзімірскі

## Памерлі 
* 3 красавіка: Эд IV (герцаг Бургундыі) (нар. каля 1295)
* 22 жніўня: Філіп VI Валуа, кароль Францыі (нар. у 1293)
1351

**1351** — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 1351 год нашай эры, 351 год 2 тысячагоддзя, 51 год XIV стагоддзя, 1 год 6-га дзесяцігоддзя XIV стагоддзя, 2 год 1350-х гадоў.

## Падзеі 
* 

## Нарадзіліся 
* 16 кастрычніка: Джан Галеаца Вісконці, 1-ы міланскі герцаг з роду Вісконці
* 1 лістапада: Леапольд III (герцаг Аўстрыі)

## Памерлі 
* Абу-ль-Хасан Алі I, 11-ы маранідскі султан Марока
* 20 чэрвеня: Маргарэта Эбнер, нямецкая манахіня-дамініканка
1352

## Падзеі 
* 1352 год — Туркі ўпершыню ўрываюцца ў Еўропу, захопліваючы крэпасць Цымпу. На працягу наступнага дзесяцігоддзя туркі захапілі практычна ўсю Усходнюю Фракію, пазбавіўшы Канстанцінопаль сухапутных зносін з іншымі еўрапейскімі краінамі.
* Кантоны Гларус і Цуг уступілі ў склад Швейцарскай канфедэрацыі.

## Нарадзіліся 
*
## Памерлі 
* 6 снежня: Клімент VI, Папа Рымскі
1337

## Падзеі 
* 
## Нарадзіліся 
* 
## Памерлі 
* 8.1: Джота, італьянскі мастак