open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Роберт Вальзер

**Роберт Ота Вальзер** (; , , Швейцарыя — ) — швейцарскі пісьменнік.

Пісаў на нямецкай мове. Знаходзіўся пад пастаянным псіхалагічным уціскам, звязаным з прагрэсіраваннем душэўнай хваробы (у 1933 лячыўся ад шызафрэніі ў псіхіятрычнай клініцы). Пісаў вытанчаныя, прасякнутыя індывідуалізмам і песімізмам эсэ і апавяданні: «Нататкі Фрыца Кохера» (1904), «Прагулка» (1917), «Жыццё паэта» (1918); раманы «Памагаты», «Якаб фон Гунтэн» (абодва 1908); імпрэсіяністычную лірыку (зборнік «Вершы», 1909).

## Літаратура 
* Баршчэўскі Л. Вальзер // БЭ ў 18 т. Т. 3. Мн., 1996.

## Спасылкі 
* Марыя. Апавяданне
* Медыцынскі «выпадак» Роберта Вальзера 
* Роберт Вальзер і жывапіс
* 
* Літаратурны гід: Роберт Вальзер 

Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі
Катэгорыя:Пісьменнікі Швейцарыі
Ніна Сцяпанаўна Давыдзенка

**Ніна Сцяпанаўна Давыдзенка** () — беларуская артыстка балета. Народная артыстка БССР (1964).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сям’я дзяржаўнага службоўца, таму сям’я часта пераязджала, у 1933 годзе жыла ў Ленінградзе, пазней у Растове-на-Доне, у 1940 годзе ў Маскву, дзе бацька працаваў у наркамаце Ваенна-марскіх сіл.

У 1943 годзе Ніна Давыдзенка здала ўступныя іспыты ў Маскоўскае харэаграфічнае вучылішча (цяпер Маскоўская акадэмія харэаграфіі), якая напярэдадні вярнулася з эвакуацыі. Падчас вучобы Давыдзенка танчыла ў спектаклях савецкіх харэографаў Асафа Месерэра і Касьяна Галейзоўскага.

Пасля заканчэння вучылішча, па размеркаванні, у 1951 годзе Ніна Сцяпанаўна накіравана ў Дзяржаўны тэатр оперы і балета Беларускай ССР (цяпер Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета), на сцэне якога танцавала больш за 20 гадоў.

У 1953 годзе балерына атрымала галоўную партыю Ларысы ў пастаноўцы «Аповесць пра каханне» Васіля Залатарова. Гэтая праца адкрыла ёй дарогу да вяршынь творчасці. Пазней Ніна Давыдзенка выканала вядучыя партыі ў трох балетах Чайкоўскага — «Лебядзінае возера» (Адэта-Адылія), «Шчаўкунок» (Маша) і «Спячая прыгажуня» (Аўрора). У 1955 годзе, ужо як салістка балета, атрымала званне Заслужанай артысткі Беларускай ССР, а ў 1964 годзе — Народнай артысткі БССР. У 1957 годзе атрымала прэмію Усесаюзнага конкурсу артыстаў балета. З 1963 года член КПСС.

У 1973 годзе Ніна Сцяпанаўна Давыдзенка завяршыла кар’еру танцоркі, але не сышла з балета. Наступныя дзесяць гадоў была педагогам-рэпетытарам у Вялікім тэатры Беларусі, затым займала тую ж пасаду ў Тэатры музычнай камедыі. Адной са знакамітых яе вучаніц — Народная артыстка Беларусі Інэса Душкевіч.

У 1988—2000 гадах Ніна Давыдзенка была мастацкім кіраўніком студыі класічнага танца «Арабеск» Рэспубліканскага палаца культуры прафсаюзаў. Адначасова працавала ў Акадэміі музыкі, была рэпетытарам па балеце фальклор-тэатра «Госціца». Затым выкладала ў харэаграфічным каледжы класічны танец, дзе працавала да смерці.

Памерла 15 сакавіка 2024 года ва ўзросце 90 гадоў.

## Партыі ў балеце 
* Ларыса («Аповесць пра каханне» В. Залатарова),
* Насця, Анежка («Падстаўная нявеста» і «Святло і цені» Г. Вагнера),
* Наталька («Выбранніца» Я. Глебава),
* Эгіна («Спартак» А. Хачатурана),
* Адэта — Адылія, Маша, Аўрора («Лебядзінае возера», «Шчаўкунок», «Спячая прыгажуня» П. Чайкоўскага),
* Анель і Францыска («Блакітны Дунай» на музыку І. Штрауса)
* Надзейка («Князь-возера» В. Залатарова),
* Золушка («Золушка» С. Пракоф’ева),
* Жызэль («Жызэль» А. Адана),
* Кітры («Дон Кіхот» Л. Мінкуса).

## Літаратура 
* Давыдзенка Ніна Сцяпанаўна // Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2002. — Т. 1. — С. 330—331.
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Артысты балета СССР
Катэгорыя:Артысты балета Беларусі
Марцін Вальзер

**Марцін Іаганес Вальзер** (Martin Walser; нар. , Васербург-на-Бодэн-Зэ, Германія) — нямецкі пісьменнік.

Скончыў Цюбінгенскі ўніверсітэт (1951). Аўтар раманаў «Шлюбы ў Філіпсбургу» (1957), «Палова гульні» (1960), «Адзінарог» (1966), «Па той бок кахання» (1976), «Намаганні душы» (1979), «Прыбой» (1985), «Абарона дзяцінства» (1991), аповесцяў і навел «Хвароба Галістля» (1972), «Лятучы конь» (1978), «Дорле і воўк» (1987), п'ес «Кароткі выезд» (1961) «Дуб і трус» (1962), «Спадар Крот у звышнатуральную велічыню» (1964), «Бойка ў пакоі» (1967) і інш., літаратуразнаўчых прац. Пад уплывам творчасці Б. Брэхта і Ф. Кафкі ў творах у цэнтр увагі ставіць праблему маральных пошукаў, імкнення асобы да самаідэнтыфікацыі ў сучасным свеце. Важнае месца ў раманах і драмах М. І. Вальзера займаюць сацыяльна-крытычныя матывы.

## Літаратура 
* Баршчэўскі Л. Вальзер // БЭ ў 18 т. Т. 3. Мн., 1996.

Катэгорыя:Драматургі Германіі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі
Катэгорыя:Кавалеры Вялікага Крыжа ордэна За заслугі перад ФРГ
Бенвенута Чэліні

**Бенвенута Чэліні** (; 3 лістапада 1500,  — 13 лютага 1571, ) — выбітны італьянскі скульптар, ювелір, жывапісец, воін і музыкант эпохі Рэнесансу.

## Біяграфія 
Чэліні нарадзіўся 3 лістапада 1500 года ў Фларэнцыі, у сям'і землеўладальніка і майстра па вырабе музычных інструментаў. Бенвенута быў другім дзіцем у сям'і і з'явіўся на дзевятнаццатым годзе шлюбу бацькоў.

Нягледзячы на жаданне бацькі, якому жадалася бачыць сына музыкантам, Бенвенута ў 1513 годзе наняўся вучнем у майстэрню ювеліра Брандзіні, дзе навучыўся спосабам мастацкай апрацоўкі металу. З гэтых гадоў пачаў удзельнічаць у шматлікіх бойках, асабліва з іншымі ювелірамі, з-за чаго ў 1516 і 1523 гадах выганяўся з роднага горада. Пасля тулянняў па Італіі асеў у 1524 годзе ў Рыме, дзе зблізіўся з верхавінай Ватыкана.

У 1527 годзе ўдзельнічаў у абароне Рыма ад войскаў Свяшчэннай Рымскай Імперыі. Пасля паразы рымлян пакінуў горад. У 1529 годзе вярнуўся ў Рым і атрымаў пасаду начальніка папскага манетнага двара, якую займаў да 1534 года. Усе яго ювелірныя творы той эпохі (за выключэннем некалькіх медаляў) не захаваліся — яны былі пазней пераплаўлены.

Помсцячы за брата, у 1531—1534 гадах Чэліні забіў ювеліра, затым напаў на натарыуса, пасля чаго бег у Неапаль, дзе зноў забіў яшчэ аднаго ювеліра за тое, што той дрэнна выказваўся пра Чэліні пры папскім двары.

У 1537 годзе быў прыняты на французскую службу каралём Францыскам I, выканаўшы яго партрэтны медаль. Ізноў патрапіўшы ў Рым, Чэліні быў арыштаваны, абвінавачаны ў крадзяжы папскіх каштоўнасцяў, аднак ён змог ізноў бегчы. На волі майстар прабыў нядоўга: ён ізноў быў складзены пад варту і, аднак, пасля вызвалены.

З 1540 года жыў пры французскім каралеўскім двары ў Фантэнбло, дзе завяршыў працу над адзіным ювелірным творам, які дайшоў да нашых часоў і сапраўднасць якога не падлягае сумненню — вялікай сальніцай Францыска I (1540—1543).

У Францыі майстар асвоіў тэхніку бронзавага ліцця, і з гэтай пары пачаў выконваць буйныя скульптурныя заказы. З 1545 па 1553 гады Чэліні знаходзіўся на службе ў герцага Козіма I Медычы ў Фларэнцыі, дзе стварыў знакамітую статую Персея, які трымае галаву Медузы-Гаргоны. Тут ён выканаў і шэраг іншых скульптур, рэстаўраваў антычныя творы.

У 1556 годзе Чэліні зноў заключылі ў турму за бойку з ювелірам. Апошнім яго значным манументальным творам з'явілася «Распяцце». Пад хатнім арыштам майстар пачаў пісаць сваю аўтабіяграфію, якая стала жамчужынай яго творчасці.

Скульптар сканаў 13 лютага 1571 года ў Фларэнцыі. Быў пахаваны з вялікімі ўшанаваннямі ў Царкве Дабравешчання.

## Спасылкі 
* Homoerotic works in the Androphile image collection 
* Выява Персея: Reverse angle (400k) from Pbase
* More images 

Катэгорыя:Пісьменнікі Адраджэння
Катэгорыя:Скульптары Італіі
Катэгорыя:Скульптары Адраджэння
Катэгорыя:Ювеліры
Катэгорыя:Мастакі-манахі
Катэгорыя:Асуджаныя за педэрастыю
Валерый Міхайлавіч Холад

**Валерый Міхайлавіч Холад** (, Віцебск) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі. Доктар біялагічных навук (1974). Прафесар (1977).

## Біяграфія 
Скончыў Віцебскі ветэрынарны інстытут (1959). Працаваў ветэрынарным урачом у Шаркаўшчынскім раёне Віцебскай вобласці, з 1960 г. працуе ў Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны, асістэнт, дацэнт, з 1966 г. загадчык кафедры хіміі.

Даследуе праблемы клінічнай біяхіміі сельскагаспадарчых жывёл. Аўтар больш як 120 навуковых прац, у тым ліку манаграфіі «Бялкі сывараткі крыві ў клінічнай і эксперыментальнай ветэрынарыі», «Даведніка па ветэрынарнай біяхіміі», атрымаў 2 аўтарскія пасведчанні на вынаходніцтвы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Холод Валерий Михайлович  // Сайт ВДАВМ
* Холад Валерый Міхайлавіч // Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць
* Холод Валерий Михайлович // Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента

Катэгорыя:Ветэрынары СССР
Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі
Катэгорыя:Біяхімікі СССР
Катэгорыя:Біяхімікі Беларусі
Катэгорыя:Вынаходнікі СССР
Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў
Анатоль Мікалаевіч Лызікаў

**Анатоль Мікалаевіч Лызікаў** (нар. , Віцебск) — беларускі вучоны ў галіне хірургіі. Доктар медыцынскіх навук (1994), прафесар (1996).

## Біяграфія 
Скончыў Віцебскі медыцынскі інстытут (1974). 3 1982 года працаваў у Віцебскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце (з 1998 года загадчык кафедры). У 2007—2020 гадах — рэктар Гомельскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта.

### Сям’я 
* сын Аляксей Анатолевіч Лызікаў (нар. 1975) — доктар медыцынскіх навук, жонка Таццяна — кандыдат медыцынскіх навук
* дачка  (нар. 1979) — доктар медыцынскіх навук

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па энтэральным зондавым харчаванні пры захворваннях органаў брушной поласці, дыягностыцы і лячэнні захворванняў з дапамогай малаінвазійнай хірургіі.

## Узнагароды 
Узнагароджаны нагрудным знакам «Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук
Катэгорыя:Хірургі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску
Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Рэктары Гомельскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта
Алег Парфір’евіч Чудакоў

**Алег Парфір’евіч Чудакоў** (, г. п. Сураж, Віцебская вобласць — ) — беларускі вучоны ў галіне сківічна-тваравай хірургіі. Заснавальнік і прэзідэнт Беларускай асацыяцыі сківічна-тваравых хірургаў. Доктар медыцынскіх навук (1975), прафесар (1977). Заслужаны дзеяч навук Беларусі (1997).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 23 кастрычніка 1940 года ў г. п. Сураж Віцебскай вобласці.

Скончыў Пермскі медыцынскі інстытут (1964). З 1968 года ў Цюменскім медыцынскім інстытуце (з 1979 года загадчык кафедры). З 1980 гада ў Мінскім медыцынскім універсітэце (загадчык кафедры), адначасова (1986—1988) прарэктар па навуковай рабоце. З 1992 года — галоўны спецыяліст па сківічна-тваравай і пластычнай хірургіі.

Памёр 15 ліпеня 2021 года.

Дачка —  — беларуская вучоная ў галіне хірургічнай стаматалогіі.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па метадах пластычнага аднаўлення вялікіх дэфектаў твару і шыі. Аўтар шэрагу вынаходстваў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Чудаков Олег Порфирьевич   // Сайт Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта
* Врач, учёный, педагог. К юбилею Олега Порфирьевича Чудакова // Новости хирургии, № 6, 2010, том 18 
* География чудес хирурга Олега Чудакова  

Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук
Катэгорыя:Хірургі СССР
Катэгорыя:Хірургі Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Выпускнікі Пермскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта імя акадэміка Я. А. Вагнера
Катэгорыя:Выкладчыкі БДМУ
Галіна Аляксандраўна Каралькова

**Галіна Аляксандраўна Каралькова (Трушко)** (,  — ) — беларуская актрыса. Заслужаная артыстка Беларусі (1992).

## Біяграфія 
Пасля заканчэння студыі пры Беларускім тэатры імя Якуба Коласа (1964) працавала ў ім. Была замужам за акцёрам Леанідам Трушко.

## Ролі ў тэатры 
* Алёнушка («Пунсовая кветачка» Л. Карнаухавай, А. Браўсевіч),
* Кардэлія («Кароль Лір» У. Шэкспіра),
* Інга («Чатыры крыжы на сонцы» А. Дзялендзіка),
* Элеанора («Каханне не жарты» П. Кальдэрона),
* Ніса («» Лопэ дэ Вэгі),
* Вара («Вішнёвы сад» А. Чэхава),
* Юлія Міхайлаўна («Стары дом» А. Казанцава),
* Баяркіна («Ах, які пасаж!» У. Салагуба, П. Фёдарава),
* Беціна («Цыліндр» Э. дэ Філіпа) і інш.

## Літаратура 
* Каралькова (Трушко) Галіна Аляксандраўна // Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2002. — Т. 1. — С. 492.

## Спасылкі 
* Галина Королькова // КИНО-ТАТР-РУ 

Катэгорыя:Актрысы тэатра СССР
Катэгорыя:Актрысы тэатра Беларусі
Уладзімір Еўдакімавіч Снапкоўскі

**Уладзімір Еўдакімавіч Снапкоўскі** (нар. , ) — доктар гістарычных навук (1995), прафесар (1995).

## Біяграфія 
Скончыў Віцебскую СШ № 20 (1971), гістарычны факультэт БДУ (1976), аспірантуру (1979) і дактарантуру (1992) пры Інстытуце гісторыі АН Беларусі.

Малодшы і старшы навуковы супрацоўнік (1979—1982), старшы навуковы супрацоўнік (1988—1993) Інстытута гісторыі, вучоны сакратар аддзялення грамадскіх навук АН Беларусі (1982—1988), адначасова (1980—1993) выкладчык кафедры новай і навейшай гісторыі гістарычнага факультэта БДУ. З 1993 года прафесар кафедры міжнародных адносін факультэта міжнародных адносін БДУ, адначасова вядучы навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі, таксама загадчык аддзела нацыянальных і міжнародных адносін Інстытута гісторыі (1995—2000).

## Навуковая дзейнасць 
Даследуе беларускую эміграцыю, міжнародныя адносіны і арганізацыі ў XX стагоддзі, працуе ў галіне гістарыяграфіі ўсеагульнай гісторыі і гісторыі Беларусі, паліталогіі і сацыялогіі. Аўтар больш чым 140 навуковых і навукова-папулярных прац, у т.л. манаграфій «Беларуская ССР у ААН (1944—1985)» (Мн., 1985), «Дзве германскія дзяржавы і еўрапейская бяспека: гісторыя і сучаснасць» (Мн., 1989, у сааўтарстве з М. Г. Елісеевым), «Шлях Беларусі ў ААН. 1944—1945 гг.» (Мн., 1994) і «Знешнепалітычная дзейнасць Беларусі: 1944—1953 гг.» (Мн., 1997). Шэраг артыкулаў надрукаваныя ў Расіі, Польшчы, Аўстрыі, ЗША. Актыўна супрацоўнічае з замежнымі калегамі. У 1998 годзе як запрошаны вучоны Інстытута Гарымана Калумбійскага ўніверсітэта ў Нью-Ёрку вывучаў у ЗША сучасную палітыку ЗША і краін Захаду ў дачыненні да Беларусі.

Член Рады Беларускай асацыяцыі гісторыкаў, член Беларускай асацыяцыі палітычных навук, вучоных саветаў факультэта міжнародных адносін БДУ і Інстытута гісторыі, спецыялізаваных вучоных саветаў па абароне доктарскіх і кандыдацкіх дысертацый па палітычных навуках і па гісторыі знешняй палітыкі і міжнародных адносін пры БДУ.

## Бібліяграфія 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
** 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Снапкоўскі Уладзімір Еўдакімавіч // Кафедра міжнародных адносін факультэта міжнародных адносін БДУ

Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Алена Ціхаўна Жукава

**Алена Ціхаўна Жукава** (, ) — беларускі вучоны-педагог у галіне тэхнічнай графікі. Кандыдат педагагічных навук (1980), прафесар (1993).

## Біяграфія 
Скончыла Віцебскае мастацка-графічнае педагагічнае вучылішча (1954), Віцебскі педагагічны інстытут (1963), дзе працуе з 1965 г. (з 1991 прафесар кафедры Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта).

Распрацавала тэарэтычныя і метадычныя пытанні ўдасканалення графічнай падрыхтоўкі школьнікаў і студэнтаў ВНУ. Аўтар вучэбных дапаможнікаў для школ, тэхнікумаў, ВНУ. Выдатнік народнай адукацьіі Беларусі. Узнагароджана Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь.

## Літаратура 
* Жукава Алена Ціханаўна // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 1998. — Т. 6. — С. 444.

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава
Сэсар Вальеха

**Сэсар Вальеха** (; , г. Сант’яга-дэ-Чука, Перу — , Парыж, Францыя) — перуанскі празаік, паэт.

## Творчасць 
У першым зборніку вершаў «Чорныя геральды» (1918; беларускі пераклад Рыгора Барадуліна, 1993) элементы паэтыкі лацінаамерыканскага мадэрнізму арганічна спалучаны з протаавангардысцкімі тэндэнцыямі і індзейскім фальклорам. У 1920—21 зняволены за ўдзел у сялянскіх хваляваннях. У турме напісаў зборнік «Трыльсе» (1922), вытрыманы ў традыцыях авангардысцкай паэзіі. 3 1923 у эміграцыі (Францыя, Іспанія). У 1928 і 1931 наведаў СССР. Напісаў раман пра рабочых-індзейцаў «Вальфрам» і публіцыстычную кнігу «Расія ў 1931 годзе» (абодва 1931). Пад уражаннем грамадзянскай вайны ў Іспаніі 1936—1939 стварыў цыкл «Іспанія, няхай абмінае мяне чаша гэта» (выд. 1939). Сталая творчасць (зборнік «Чалавечыя вершы», выд. 1939) характарызуецца прастатой і эмацыянальнасцю, спалучэннем авангардысцкага наватарства з сацыяльнай і агульначалавечай праблематыкай. Аўтар публіцыстычнай кнігі «Супраць прафесійнай тайны», «Мастацтва і рэвалюцыя» (абедзве выд. 1973).

## Літаратура 
* Міхееў К. Вальеха // БЭ ў 18 т. Т. 3. Мн., 1996.
* Ferrari A. El universo poético de César Vallejo: ensayo. Carácas: Monte Ávila, 1972
* Ortega J. César Vallejo. Madrid: Taurus, 1975
* Franco J. César Vallejo: the dialectics of poetry and silence. Cambridge; New York: Cambridge UP, 1976.
* Larrea J. César Vallejo y el surrealismo. Madrid: A. Corazón, 1976
* Sharman A. The poetry and poetics of Cesar Vallejo: the fourth angle of the circle. Lewiston: Edwin Mellen Press, 1997.
* César Vallejo: recopilación de textos sobre César Vallejo/ Raúl Hernández Novás, ed. El Vedado, La Habana,: Centro de Investigaciones Literarias, Casa de las Américas; Santafé de Bogotá: Impr. Patriótica del Instituto Caro y Cuervo, 1999
* Kapsoli Escudero W. César Vallejo en la crítica internacional. Lima: Universidad Ricardo Palma, 2001
* Hart S.M., Polar J.C. César Vallejo: a critical bibliography of research. London: Tamesis; Rochester: Boydell and Brewer, 2002
* Rodríguez Chávez I. César Vallejo al pie del orbe. Lima: Universidad Ricardo Palma, 2006
* Сесар Вальехо: Биобиблиографический указатель/ Сост. В.Гинько. М.: Книга, 1986.

### Беларускія пераклады 
* Чорныя геральды: Выбр. лірыка / Пераклад з ісп. Р.Барадуліна. — Мн. : Маст.літ., 1993. — 143 с. — («Паэзія народаў свету»).
* Выбраныя творы / Сэсар Вальеха. — Мінск : Зміцер Колас, 2018. — 105, [1] с. — («Паэты планеты»).

## Спасылкі 
* Чорныя геральды. Вершы
* Сайт Асацыяцыі Сэсара Вальеха 
* Вершы on line

Катэгорыя:Пісьменнікі Перу
Катэгорыя:Паэты Перу
Катэгорыя:Іспанамоўныя паэты
Катэгорыя:Сюррэалізм
Катэгорыя:Постаці Перу
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Іспаніі
Аляксандр Мікалаевіч Данілаў

**Аляксандр Мікалаевіч Данілаў** (, ) — беларускі сацыёлаг. Член-карэспандэнт Нацыянальнай АН Беларусі (1996). Акадэмік Міжнароднай АН вышэйшай школы (1997). Доктар сацыялагічных навук (1994), прафесар (1997).

## Біяграфія 
Скончыў Віцебскі ветэрынарны інстытут (1980). 3 1978 г. працаваў у Віцебскім абкаме, ЦК ЛКСМБ, СМ Беларусі. 3 1991 г. — галоўны спецыяліст, загадчык сектара вывучэння грамадскай думкі і прагназіравання, загадчык аналітычнага аддзела Упраўлення інфармацыі і грамадскіх сувязей Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь. 3 1994 г. у Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь: загадчык сектара, начальнік інфармацыйна-аналітычнага ўпраўлення — намеснік начальніка Галоўнага ўпраўлення грамадска-палітычнай інфармацыі. 3 1991 г. па сумяшчальніцтве вёў выкладчыцкую работу ў БДУ (з 2000 г. прафесар кафедры сацыялогіі). У 1995—2000 гг. быў членам Прэзідыума Вышэйшага атэстацыйнага камітэта Рэспублікі Беларусь. Намеснік акадэміка-сакратара Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў Нацыянальнай АН Беларусі (1997), намеснік старшыні Беларускага рэспубліканскага фонду фундаментальных даследаванняў (1999), прэзідэнт Беларускага грамадскага аб'яднання «Сацыялагічнае таварыства» (2000), галоўны рэдактар часопіса «Сацыялогія».

## Навуковая дзейнасць 
Даследуе асноўныя кірункі і перспектывы сістэмнай трансфармацыі сучаснага грамадства, праблемы каштоўнасных арыентацый моладзі, методыкі аператыўнага вывучэння грамадскай думкі. Адзін з аўтараў навучальных дапаможнікаў па сацыялогіі, методыцы сацыялагічных даследаванняў, гісторыі сацыялогіі. З'яўляецца намеснікам старшыні Дзяржаўнай камісіі па падрыхтоўцы падручнікаў у галіне гуманітарных і сацыяльных навук.

Аўтар больш як 120 навуковых прац, у тым ліку 15 манаграфій.

## Бібліяграфія 
* «Пераходны працэс і моладзь» (1993),
* «Пераходнае грамадства: праблемы сістэмнай трансфармацыі» (1997, 1998),
* «Улада і грамадства: пошук новай гармоніі» (1998),
* «Моладзь крызісных гадоў: ілюзія і новыя спадзяванні» (1999),
* «Беларусь на мяжы тысячагоддзяў» (2000, у сааўт.),
* «Сацыялогія ўлады: тэорыя і практыка глабалізму» 2001)

## Літаратура 
* Данілаў Аляксандр Мікалаевіч //  — С. 39.

## Спасылкі 
* Аляксандр Мікалаевіч Данілаў у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Сацыёлагі Беларусі
Катэгорыя:Дактары сацыялагічных навук
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты НАНБ
Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ
Барыс Іпалітавіч Трусевіч

**Барыс Іпалітавіч Трусе́віч** (, Віцебск — ) — беларусі тэрапеўт. Акадэмік АН Беларусі (1956, член-карэспандэнт з 1953 г.). Доктар медыцынскіх навук (1943). Скончыў медыцынскі факультэт Кіеўскага ўніверсітэта (1916). Удзельнік 1-й сусветнай вайны, ваенны ўрач (1916—1918). У 1918—1928 гг. працаваў у лячэбных установах у Кіеве і Растове-на-Доне, паралельна займаўся навуковымі даследаваннямі. 3 1928 г. у Мінску, асістэнт, потым дацэнт медыцынскага факультэта БДУ (з 1930 г. Беларускі медыцынскі інстытут), з 1934 г. загадчык 2-й тэрапеўтычнай клінікі, адначасова загадчык кафедры інфекцыйных хвароб Мінскага медінстытута. У гады Вялікай Айчыннай вайны ў эвакуацыі, у 1941—1943 гг. загадчык тэрапеўтычнай кафедры Самаркандскага, потым Сталінабадскага медінстытутаў. 3 1944 г. зноў у Мінску, загадчык кафедры факультатыўнай тэрапіі Мінскага медінстытута, адначасова прафесар і загадчык кафедры тэрапіі Беларускага інстытута ўдасканалення ўрачоў. У 1952—1954 гг. галоўны тэрапеўт Міністэрства аховы здароўя БССР. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1959).

## Навуковая праца 
Аўтар 60 навуковых прац (у тым ліку 8 манаграфій) у галіне клінічных і эксперыментальных даследаванняў унутранай паталогіі і інфекцыйных захворванняў.

Распрацаваў методыку пальпацыі малой крывізны страўніка, падстраўнікавай залозы, новую мадыфікацыю пальпацыі нырак, прапанаваў бесперапынную  грудной клеткі, методыку выяўлення дыясталічнага шуму пры недастатковасці клапанаў аорты ў так званай шостай кропцы, выяўлення шуму трэння плеўры і перыкарда.

Сярод апублікаваных работ Б. І. Трусевіча:
* Материалы к проблеме острой сосудистой недостаточности. — Мн. 1950;
* Примерный план обследования больного в терапевтической клинике. 4 изд. — Мн., 1961.
і інш.

## Узнагароды 
* 3 ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга,
* медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»,
* медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»
* Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Беларусі
і інш.

## Літаратура 
* Трусевіч Барыс Іпалітавіч // 

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукацыі  
* Барыс Іпалітавіч Трусевіч у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Медыкі Беларусі
Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Тэрапеўты Беларусі
Катэгорыя:Ваенныя ўрачы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя
Катэгорыя:Загадчыкі кафедраў БДМУ
Катэгорыя:Медыкі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Уладзімір Аляксандравіч Гераіменка

**Уладзімір Аляксандравіч Гераіменка** (нар. , в. Зарубы, Дубровенскі раён, Віцебская вобласць) — беларускі філосаф. Доктар філасофскіх навук (1990).

## Біяграфія 
Скончыў Віцебскі педагагічны інстытут (1977). З 1982 года выкладае ў Інстытуце філасофіі і права Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Даследуе праблемы логікі, метадалогіі і філасофіі навукі, выкарыстання розных тыпаў ведаў у экспертных (камп'ютарных) сістэмах.

## Навуковыя працы 
* *Героименко, В. А.* Знание, компьютер, общество / В. А. Героименко, А. А. Лазаревич, Л. Г. Титаренко. — Мн., 1992. — 151 с.

## Літаратура 
* Гераіменка Уладзімір Аляксандравіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 1997. — Т. 5. — С. 166.

Катэгорыя:Філосафы Беларусі
Катэгорыя:Дактары філасофскіх навук
Віктар Паўлавіч Грыбкоўскі

**Віктар Паўлавіч Грыбкоўскі** (, в. Асташкавічы, Дубровенскі раён, Віцебская вобласць — ) — беларускі фізік. Член-карэспандэнт Акадэміі навук БССР (1977), доктар фізіка-матэматычных навук (1973), прафесар (1979).

## Біяграфія 
Паходзіў з сялянскай сям’і. Скончыў БДУ у 1956 годзе. З 1959 г. выкладаў у Інстытуце фізікі АН БССР (з 1961 — загадчык лабараторыі оптыкі паўправаднікоў). Званне доктара фізіка-матэматычных навук прысвоена ў 1973 г. З 1975 года намеснік старшыні Савета па каардынацыі навуковай дзейнасці пры Прэзідыуме АН БССР і загадчык лабараторыі Інстытута фізікі. Працы ў галінах люмінісцэнцыі, квантавай электронікі, лазернай спектраскапіі. Распрацаваў тэорыю нелінейнага паглынання выпрамлення светавых патокаў вялікай інтэнсіўнасці атамамі, малекуламі і паўправадніковымі крышталямі.

За актыўную навуковую і грамадскую дзейнасць узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны», медалямі і граматамі.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы Грыбкоўскага прысвечаны нелінейнай оптыцы, фізіцы лазераў, тэорыі люмінесцэнцыі, фізіцы паўправаднікоў. Ім была распрацавана тэорыя паглынання святла і люмінесцэнцыі пры інтэнсіўным ўзбуджэнні і выяўленыя асноўныя заканамернасці эфектаў насычэння ў паўправадніках; атрыманы агульныя формулы для шэрагу характарыстык (парога, магутнасці, каэфіцыента карыснага дзеяння, частаты, аптымальнага рэжыму генерацыі) паўправадніковых лазераў; унесены значны ўклад у фізіку стрымерных разрадаў у паўправадніках. За дзейнасць па распрацоўцы метадаў разліку энергетычных і часовых характарыстык цвёрдацельных аптычных квантавых генератараў Грыбкоўскі (сумесна з Б. І. Сцяпанавым, А. С. Рубанавым і А. М. Самсонам) былі ўдастоены Дзяржаўнай прэміі БССР (1976).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Памяці вучонага. ГРЫБКОЎСКІ Віктар Паўлавіч // Сайт НАНБ
* 
* Віктар Паўлавіч Грыбкоўскі ў базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Фізікі Беларусі
Катэгорыя:Дактары фізіка-матэматычных навук
Сямён Захаравіч Фрадкін

**Сямён Захаравіч (Залманавіч) Фра́дкін** (, , Віцебская вобласць , Мінск) — беларускі вучоны ў галіне анкалогіі, заснавальнік школы навук па гіпертэрміі і гіперглікеміі ў анкалогіі. Навуковая ступень доктара медыцынскіх навук прысвоена ў 1977 г., прафесара — у 1979 г.

## Біяграфія 
Скончыў Смаленскі медыцынскі інстытут у 1955 г. Працаваў хірургам у гарадской бальніцы і выкладаў у медыцынскім вучылішчы ў горадзе Пракоп'еўск Кемераўскай вобласці. З 1959 года працаваў у Інстытуце ўдасканалення ўрачоў у горадзе Навакузнецк (Расія). У 1962 годзе скончыў аспірантуру, у 1964 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю. У 1965—1966 гг. працаваў загадчыкам аддзялення экстрапаральнага кровазвароту 5-й клінічнай бальніцы Мінска. 1966 года — у Беларускім навукова-даследчым інстытуце анкалогіі і медыцынскай радыялогіі (з 1972 года — загадчык лабараторыі).

## Навуковая дзейнасць 
С. З. Фрадкіну належаць навуковыя працы па камбінаваным і хірургічным лячэнні злаякасных пухлін, інтэнсіўнай тэрапіі, рэанімацыі і анестэзіялогіі ў клінічнай анкалогіі; па праблемах кіравальнай штучнай гіпертэрміі і гіперглікеміі ў мнагакампанентным лячэнні злаякасных новаўтварэнняў. Аўтар  484
навуковых работ, у тым ліку 10 манаграфій.

## Узнагароды і прэміі 
* Медаль «За доблесную працу. У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Іліча Леніна» (1970)
* Медаль «Ветэран працы» (1986)
* Дзяржаўная прэмія Беларусі (1988)
* Грамата вярхоўнага Савета БССР (1978)
* Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь (1997)
* Знак «Выдатнік аховы здароўя СССР» (1980)

## Літаратура 
* Фрадкін Сямён Захаравіч // 

## Спасылкі 
* Фрадкин Семён Захарович — Биография
* Памяти Семёна Захаровича Фрадкина 

Катэгорыя:Медыкі Беларусі
Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук
Катэгорыя:Анколагі Беларусі
Яўген Нікандравіч Мядзведскі

**Яўген Нікандравіч Мядзведскі** (, Віцебск — ) — беларускі вучоны ў галіне отарыналарынгалогіі. Кандыдат медыцынскіх навук (1966). Заслужаны ўрач БССР (1968). Заслужаны работнік вышэйшай школы БССР (1978).

## Біяграфія 
Скончыў Віцебскі медыцынскі інстытут (1941). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. 3 1945 г. галоўны ўрач паліклінікі, загадчык раённага, гарадскога, абласнога аддзелаў аховы здароўя ў Віцебску. У 1954—1990 гадах працаваў у Віцебскім медыцынскім інстытуце (у 1965—1979 рэктар).

Навуковыя працы па абязбольванні пры аперацыях на верхніх дыхальных шляхах і вусе, эпідэміялогіі злаякасных новаўтварэнняў, прафілактыцы ангін, хранічнага танзіліту і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Медведский Евгений Никандрович  // Праект «Память народа»

Катэгорыя:Медыкі Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя ўрачы Беларускай ССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску
Катэгорыя:Отарыналарынголагі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Рэктары Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Отарыналарынголагі СССР
Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя
Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Падпалкоўнікі СССР
Ніягара

**Ніягара** (англ. Niagara River) — рака ў Паўночнай Амерыцы, якая злучае паміж сабой возера Эры і Антарыа і якая аддзяляе амерыканскі штат Нью-Ёрк ад канадскай правінцыі Антарыа. Даўжыня каля 56 км, плошча басейна 665 тыс. км ².

Сярэдні расход вады — 5,9 тыс. м ³/сек, ваганні расходу ад 2,8 тыс. м ³/сек да 7,7 тыс. м ³/сек. На рацэ Ніягарскі вадаспад.

Катэгорыя:Рэкі штата Нью-Ёрк
Катэгорыя:Рэкі Антарыа
Катэгорыя:Вялікія азёры
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Гэры (Індыяна)

**Гэры** () — горад у штаце Індыяна, ЗША.

## Дэмаграфія 
Па дадзеных перапісу 2010 года, насельніцтва горада складае 80,294 чалавек. У параўнанні з дадзенымі перапісу 2000 года насельніцтва горада скарацілася на 21,9 % (скарачэнне на 22452 чалавека).
 
Расавы склад насельніцтва па дадзеных перапісу 2000

* 11,92 % Белыя
* 84,03 % Афраамерыканцы
* 4,93 % Лацінаамерыканцы
* 0,14 % Азіяты
* 0,21 % Індзейцы
* 1,71 % Прадстаўнікі змешаных рас

## Гарады-пабрацімы 
## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Ёван Дучыч
* Пол Энтані Самуэльсан

## Спорт 
У горадзе ёсць дзве спартыўныя каманды: бейсбольная каманда «Гэры СаўтШорэ РэілКэтс» з Амерыканскай асацыяцыі і баскетбольная каманда «Гэры Сплеш» з Міжнароднай баскетбольнай лігі.

Катэгорыя:Гарады Індыяны
Прамянёвікі

**Прамянёвікі**, **Радыялярыі** (*Radiolaria*) — аднаклетачныя планктонныя арганізмы, якія жывуць пераважна ў цёплых акіянічных водах. Шкілет складаецца з хіціну і аксіду крэмнію ці сернакіслага стронцыю (цэлестыну). У жывых радыялярый шкілет знаходзіцца ўсярэдзіне клеткі. Промні служаць для ўмацавання псеўдаподый. Прамянёвікі — зборная група, якая ўтрымлівае розныя па паходжанні формы прасцейшых. Згодна з сучасным уяўленням падобны марфатып радыялярый набываўся імі цалкам незалежна ў працэсе асваення тоўшчы вады як пастаяннага асяроддзя пасялення.

Адміраючы, радыялярыі спачатку назапашваюцца ў выглядзе радыялярыевага ілу, а затым пераўтвараюцца ў крэмніевыя пароды — кварц, яшма. Выкапнёвыя радыялярыі выкарыстоўваюцца ў геалогіі для вызначэння ўзросту асадкавых парод.

Катэгорыя:Храмісты
Х’ю Лоры

**Джэймс Х’ю Кэлам Лоры** (,  года, Оксфард, Вялікабрытанія) — англійскі акцёр, комік, музыкант, , , , пісьменнік і . Ён упершыню стаў вядомы як адзін з вядучых шоу Фрая і Лоры, разам са сваім сябрам Стывенам Фраем, з якім ён далучыўся да акцёрскага складу ў серыялах «Чорная гадзюка» і «Джыўс і Вустэр», дзе здымаліся з 1987 па 1999 гады. З 2004 па 2012 годы Х’ю іграў ролю доктара Грэгары Хауса ў серыяле «Доктар Хаус», за якую атрымаў два «Залатых глобуса», дзве ўзнагароды Гільдыі акцёраў ЗША і некалькі намінацый на прэмію «Эмі».

Лоры таксама ўдзельнічаў у фільмах, як то «Розум і пачуцці» (1995), дыснееўскім «101 далматынец» (1996), «Зладзюжкі» (1997), «Палёт Фенікса» (2004), «Монстры супраць прышэльцаў» (2009) і фільмах «Сцюарт Літл».

Станам на жнівень 2010 года Лоры з’яўляецца самым высокааплатным акцёрам у драматычным серыяле на амерыканскім тэлебачанні. Ён быў уключаны ў Кнігу рэкордаў Гінэса 2011 годзе як самы высокааплатны акцёр тэлевізійнай драмы, зарабляючы 700 тысяч долараў ЗША за здымку ў адным эпізодзе серыяла, і як самы папулярны чалавек на тэлебачанні.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Група Band From TV  
* Інтэрв’ю акцёра ў перадачы «The Late Late Show» (частка 1) 
* Інтэрв’ю акцёра ў перадачы «The Late Late Show» (частка 2) 
* Акцёр у сацыяльнай рэкламе, якая заклікае давяраць сваім урачам 
*  
* Hugh Laurie interview with the Guardian 
* Hugh Laurie Interview with the Daily Telegraph 
* Hugh Laurie interview with Time Out  
* Hugh «Laurie 'snubbed' after US success» — BBC News 
* Hugh Laurie interview with the Guardian 

Катэгорыя:Акцёры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Акцёры агучвання Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Комікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Афіцэры ордэна Брытанскай імперыі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»
Іаган Петэр Мюлер

**Іаган Петэр Мюлер** (; 14 ліпеня 1801 — 28 красавіка 1858) — германскі прыродазнавец XIX стагоддзя, біёлаг.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Кобленцы. Сын шаўца, які зрабіў усё магчымае, каб даць сыну адукацыю. У 1819 г. паступіў у Бонскі ўніверсітэт спачатку з мэтай вывучаць каталіцкую тэалогію, але ўжо праз некалькі дзён перайшоў да вывучэння медыцыны. Будучы студэнтам, ён атрымаў узнагароду за даследаванне аб дыханні зародка.

У 1822 годзе атрымаў ступень доктара за дысертацыю: «Dissertatio inauguralis, physiologica sistens commentaries de phoronomia animalium», а ў наступным годзе выдаў «De respiratione foetus commentatio physiologic a in academio borussicarhenana praemio ornata» (Лейпцыг, 1823).

Вельмі важнае значэнне мела для яго знаёмства з Рудольфі, якое вызваліла яго ад схільнасці да натурфіласофіі таго часу.

У 1824 годзе стаў прыват-дацэнтам медыцынскага факультэта ў Боне, ў 1826 годзе стаў экстра-ардынарый, прафесар. У 1833 годзе ён заняў (пасля Рудольфі) кафедру анатоміі і фізіялогіі і стаў дырэктарам анатамічнага тэатра анатама-заатамічнага музея пры Берлінскім універсітэце, дзе і заставаўся да смерці.

Навуковая і прафесарская дзейнасць Мюлера ў Боне і Берліне была надзвычай шырокая і рознабаковая: ён чытаў лекцыі па анатоміі чалавека, параўнальнай анатоміі, фізіялогіі, эмбрыялогіі.

Катэгорыя:Фізіёлагі Германіі
Катэгорыя:Эмбрыёлагі Германіі
Катэгорыя:Біёлагі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Выкладчыкі Бонскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Берлінскага ўніверсітэта
Прасянік

**Прася́нік** (*Mílium*) — род раслін сямейства метлюжковыя (*Poaceae*). Уключае 2 віды, шырока распаўсюджаныя у лясной зоне Паўночнага паўшар’я. Шматгадовыя або аднагадовыя травы.

## Марфалогія 
Лісце — лінейнае.

Каласкі — дробныя, з адной двухполай анемафільнай кветкай. Кветкавыя лускі без асцюкоў.

Зярняўкі ля кветкавай лускі.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Распаўсюджаны ў стэпавай, лесастэпавай, лясной зонах Паўночнага паўшар’я.

## Віды 
* 
** 
* 
**  

## Літаратура 
*  — С. 22.
*  — С. 255.

Катэгорыя:Метлюжковыя
Прасянка

**Прасянка** (*Miliaria calandra*, *Emberiza calandra*) — птушка сямейства аўсянкавыя.

## Апісанне 
Аднымі заолагамі вылучаецца ў монатыпічны род *Miliaria*, іншымі далучаецца да шырокага роду *Emberiza*.

Даўжыня 18-20 см, маса 38-56 г, размах крылаў 26-32 см, буйнейшая за большасць іншых аўсянкавых. Дзюба масіўная.

Верх цела шаравата-буры, ніз бялёсы, па ўсім корпусе цёмныя падоўжныя стракаціны, хвост аднастайны. Дзюба і ногі бураватыя. Самцы і самкі маюць падобную афарбоўку. Маладыя птушкі вохрыста-бурыя.

## Пашырэнне 
Пашырэнне: Еўразія і поўнач Афрыкі. Па тэрыторыі Беларусі праходзіць паўночная мяжа арэала.

## Асаблівасці біялогіі 
Сілкуецца насеннем травяністых раслін (крыжакветных, грэчкавых, травы). Нягледзячы на назву, насенне проса практычна не есць.

У месцах гнездавання з'яўляецца ў сакавіку — красавіку, гняздуе на зямлі. Вандроўкі ў зграях пачынаюцца ў жніўні — верасні.

Аддае перавагу лугам і стэпам, у перадгорным хмызнякам. Селіцца побач з крыніцай вады. 

Гняздуе адасобленымі парамі; гняздо на зямлі ў траве, у ямцы; 5-6 шаравата-белых з цёмнымі плямамі яек.

Катэгорыя:Аўсянкавыя
Чырвоная дарожка

thumb
**Чырвоная дарожка** — традыцыйна выкарыстоўваецца для абазначэння маршруту прытрымлівання главаў дзяржаў у цырыманіяльных і афіцыйных мерапрыемствах, а ў апошнія дзесяцігоддзі стала распаўсюджанай з'явай таксама для ўшанавання знакамітасцей на афіцыйных мерапрыемствах.

Самыя першыя згадванні пра чырвоную дарожку сустракаюцца ў п'есе «Агамемнан» (458 г. да н.э).

Паняцце «red-carpet treatment» пайшло пасля прыёму ў 1821 годзе прэзідэнта ЗША Джэймса Манро.

## Литература 
* Jürgen Hartmann, Staatszeremoniell. 4. Auflage, Köln u. a. 2007

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дываны
Катэгорыя:Сімвалы
Буфала

**Бу́фала** ( ) — горад у штаце Нью-Ёрк, другі па насельніцтве горад штата (пасля Нью-Ёрка), таксама ўжываецца і **Бафала**.

292648 жыхароў (2000). Адміністрацыйны цэнтр акругі Эры. Эканамічны і культурны цэнтр агламерацыі Бафала-Ніягара (1,2 млн жыхароў). Часам Бафала ўключаюць у так званую «Залатую падкову» (Голдэн-Хорсшу) — амаль мільённую агламерацыю, якая ахоплівае з захаду возера Антарыа і якая знаходзіцца большай сваёй часткай на тэрыторыі Канады.

Горад размешчаны на ўсходнім беразе возера Эры, аднаго з Вялікіх азёр, на правым беразе памежнай з Канадай ракі Ніягара, якая злучае возера Эры з возерам Антарыа.

Еўрапейскае паселішча з канца XVIII стагоддзя; бурны рост пачаўся з 1840-х пасля з’яўлення канала Эры; да канца XIX стагоддзя Бафала — адзін з найбуйнейшых гарадоў ЗША, найбуйнейшы ўнутраны порт краіны, цэнтр цяжкой і харчовай прамысловасці. Але да сярэдзіны XX стагоддзя значэнне гандлёвага шляху па канале Эры ўпала, а з ім і прамысловае значэнне горада. Зараз Бафала — гэта перш за ўсё культурны, фінансавы, адукацыйны і медыцынскі цэнтр. Перавод вытворчасці рэзка палепшыў экалагічную сітуацыю ў горадзе; у 2005 годзе горад увайшоў у тройку самых чыстых гарадоў краіны.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк
Катэгорыя:Гарады на Вялікіх азёрах

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1832 годзе
Дыван з Баё

**Дыван з Баё** (часам **габелен з Баё**; ; ) — помнік раннесярэднявечнага мастацтва, які ўяўляе сабой вышыўку па льняным палатне памерам 50 см на 70 м. Адлюстроўвае сцэны падрыхтоўкі нармандскага заваявання Англіі і бітвы пры Гастынгсе, створаны ў канцы XI стагоддзя. У наш час дыван выстаўлены ў адмысловым музеі ў горадзе Баё, у Нармандыі, і адносіцца да нацыянальнага здабытку Французскай рэспублікі. У 2007 годзе ЮНЕСКА ўключыла дыван з Баё ў рэестр «Памяць свету».

## Спасылкі 
* Панарама дывана з Баё
* Дыван з Баё
* Дыван з Баё: фотагалерэя 
* Дыван з Баё: рэпрадукцыі

Катэгорыя:1070-я
Катэгорыя:Англасаксонскі перыяд
Катэгорыя:Нармандскае заваяванне Англіі
Катэгорыя:Мастацтва Францыі
Катэгорыя:Мастацтва Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Творы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва
Катэгорыя:Творы XI стагоддзя
Катэгорыя:Кальвадос (дэпартамент)
Катэгорыя:Аб’екты рэестра Памяць свету
Катэгорыя:Габелены
Прусак

**Прусак**, таксама **Таракан рыжы** (*Blattella germanica*) — нялётнае насякомае сямейства тараканавыя, шырока распаўсюджаны сінантропны арганізм.

## Апісанне 
Колер буры, пярэднеспінка больш светлая, з двума карычневымі падоўжнымі плямамі; канечнасці буравата-жоўтыя; ніжнія крылы дымчатыя, у самца пярэднеспінка меншая, прадаўгаватая, у самкі амаль паўкруглая. Даўжыня цела самца 13—16 мм, самкі 11—13 мм. Самка носіць з сабой на працягу некалькіх тыдняў яйцавую камеру (аатэку), якая заключае ў сабе 30—40 яец, і пакідае яе тады, калі з большасці яец разаўюцца лічынкі. Лічынкі ліняюць 7 разоў (першая лінька адбываецца ўнутры капсулы), на што сыходзіць каля 4 месяцаў.

## Распаўсюджанне 
Радзімай таракана з’яўляецца Паўднёвая Азія, у XVIII стагоддзі ён быў завезены ў Еўропу і Паўночную Амерыку, дзе шырока размножыўся ў селішчах чалавека. Пры паніжэнні тэмпературы ніжэй −5&nbsp;°C прусак гіне, таму ў халодным паўночным клімаце ён можа жыць толькі ў дамах з ацяпленнем. Вядзе пераважна начны спосаб жыцця. Сілкуецца пераважна рэчывамі расліннага паходжання. Можа пашкоджваць харчовыя прадукты і пакаёвыя расліны.

## Зноскі 
Катэгорыя:Тараканавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1767 годзе
Катэгорыя:Сінантропныя віды
Луіш Фігу

**Луіш Філіпэ Мадэйра Каэйру Фігу** (парт. Luís Filipe Madeira Caeiro Figo; , ) — партугальскі футбаліст. Гуляў на пазіцыі паўабаронцы. Першы капітан-замежнік у гісторыі клуба «Барселона».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Статыстыка выступаў на FootballDatabase
* Фатаграфіі 
* Відэа: Развітальны матч. Луіш Фігу ўрачыста пакідае поле

Катэгорыя:Футбалісты Партугаліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Партугаліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Спортынг Лісабон
Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:ФІФА 100
Катэгорыя:Уладальнікі «Залатога мяча»
Катэгорыя:Футбалісты года ў свеце
Катэгорыя:Філатэлісты Партугаліі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём За заслугі ордэна Бязгрэшнага зачацця Дзевы Марыі Віла-Вікозскай
Провідэнс

**Провідэнс** () — сталіца і самы населены горад штата Род-Айленд, ЗША. Насельніцтва ў гарадскіх межах складае 176862 жыхары (2005). Першае паселішча з’явілася ў 1636 годзе. Заснаваў горад і даў яму назву Роджэр Уільямс з вымаўленай ім фразы «God's merciful Providence», што азначае «Божае міласэрнае прадбачанне», калі ён знайшоў месца для новага пасялення пасля таго, як быў выгнаны пурытанамі з Масачусетса. Стаў адным з першых гарадоў ЗША, якія сталі на шлях індустрыялізацыі. Сёння Провідэнс — эканамічны, культурны і палітычны цэнтр штата Род-Айленд. У адпаведнасці з перапісам 2000 года, Провідэнс знаходзіўся ў дзясятку гарадоў па ўзроўні людзей, якія знаходзяцца за рысай беднасці, сярод гарадоў з насельніцтвам больш за 100 000.

## Геаграфія 
Горад размешчаны на месцы зліцця трох рэк: Мошасук (*Moshassuck*), Вунаскватукет (*Woonasquatacket*) і Провідэнс, апошняя ўпадае ў заліў Нарагансет. Горад стаіць на некалькіх пагорках: Канстыт’юшэн Хіл, Каледж (або Праспект) Хіл, Федэрал Хіл, Таквотэн Хіл, Сміт Хіл, Крысціян Хіл і Вейбосет Хіл.

Плошча горада — 53,2 км².

Насельніцтва — 171.557 жыхароў (2008).

## Клімат 
Клімат Провідэнса — вільготны кантынентальны, для яго характэрныя цёплае лета, халодная зіма і падвышаная вільготнасць круглы год. Дзякуючы блізкасці Атлантычнага акіяна, у Провідэнсе цяплей, чым у абласцях штата, размешчаных у глыбіні кантынента.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Говард Філіпс Лаўкрафт

## Крыніцы 
Катэгорыя:Сталіцы штатаў ЗША
Катэгорыя:Гарады Род-Айленда
Нармандскае заваяванне Англіі

**Нарма́ндcкае заваява́нне А́нгліі** () — уварванне нарманаў на Брытанскія астравы пад кіраўніцтвам Вільгельма, герцага Нармандыі, і наступнае падпарадкаванне англійскага каралеўства. Галоўнымі падзеямі заваявання сталі: бітва пры Гастынгсе і каранаванне Вільгельма як караля Англіі. Падпарадкаванне Англіі нармандcкім войскам скончылася ў 1070—1075 гадах. У выніку на тэрыторыю Англіі былі перанесеныя класічныя формы феадалізму і ваенна-ленай сістэмы, створана цэнтралізаваная дзяржава з моцнай каралеўскай уладай. Узмацнілася арыентацыя краіны на кантынентальную Еўропу і яе ўцягнутасць у еўрапейскую палітыку, а традыцыйныя сувязі са Скандынавіяй значна паслабелі. Захоп таксама паўплываў на развіццё англійскае мовы і культуры.

## Падзеі 
Пасля смерці ў 1066 годзе караля Англіі Эдуарда Спаведніка (1042—1066) свае прэтэнзіі на карону прад'явіў герцаг Нармандыі Вільгельм II. Ён спасылаўся на вуснае абяцанне Гаральда, якога выбралі новым англійскім каралём, перадаць яму ўладу. Гаральд не адмаўляўся ад гэтага, але выконваць абяцанне не хацеў, бо даў яго пад прымусам. Пасля каранацыі Гаральда, Вільгельм пачаў падрыхтоўку дэсанта ў Англію. Пад канец верасня 1066 года нармандская армія (5 тысяч чалавек на 700 барках) перасекла праліў Ла-Манш. 14 кастрычніка 1066 года каля порта Гастынгс англійская армія была знішчана ўшчэнт. Кароль Гаральд загінуў падчас бітвы. Карона Англіі спачатку перайшла да Эдгара Этэлінга (унук Эдмунда II Жалезнабокага), але неўзабаве пад ціскам большасці магнатаў, была перададзена герцагу Нармандыі, які стаў каралём — Вільгельмам I Заваёўнікам (1066—1087).

## Літаратура 
* І. А. Еўтухоў. Слоўнік-даведнік «Страны и народы средневекового Запада». Мн. 2008

## Спасылкі 
* Нарманскае заваяванне 1066—1072


Катэгорыя:Войны XI стагоддзя
Катэгорыя:Войны Англіі
Шведская імперыя

**Шведская імперыя** — гістарычны тэрмін, які пазначае каралеўства Швецыя і яе ўладанні ў перыяд з 1561 (пасля заваявання Эстоніі) па 1721 год (саступка Прыбалтыкі і ўсходняй Фінляндыі Расіі паводле Ніштацкага міру). На працягу гэтага часу Швецыя ўяўляла сабой адну з вялікіх еўрапейскіх дзяржаў.

На шведскай мове перыяд імперыі завецца *stormaktstiden*, «Эпоха вялікадзяржаўя». Росквіт імперыі прыйшоўся на XVII стагоддзе, калі Швецыя выступала гарантам Вестфальскага міру і прытрымвалася геапалітычнай канцэпцыі балтыйскага панавання — *«dominium maris baltici»*.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Швецыі
Катэгорыя:Гісторыя Фінляндыі
Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі
Катэгорыя:Гісторыя Латвіі
Уладанні Швецыі

[right|200px|thumb|[Швецыя і яе еўрапейскія ўладанні ў 1658 годзе.]]

У гэтым спісе прадстаўлены ўсё тэрыторыі свету, калі-небудзь якія знаходзіліся ва ўладанні, васальнай, каланіяльнай ці блізкай да іх залежнасці ад Швецыі.

## У Еўропе 
* У Скандынавіі:
** Аландскія астравы (каля 1180—1809, 1918)
** востраў Борнхальм (1658—1660)
** Нарвегія (1814—1905)
** Фінляндыя (каля 1180—1808)
* У Прыбалтыцы:
** Курляндыя (1701—1709)
** Шведская Эстляндыя (уключаючы востраў Эзэль) (1561—1710)
** Шведская Інгерманландыя (Інгрыя) (1583-95, 1617—1703)
** Шведская Лівонія (1621—1710)
** Мемель (Клайпеда) (1629—1635)
* Германскія землі:
** Брэмен-Вердэн (1645—1715)
** Аўсбург (1632—1635)
** Эрфурт (1632—1650)
** Міндэн (1636—1649)
** Шведская Памеранія і Руген (1631—1815)
** Шведская Прусія (1629—1635)
** Вісмар (1632—1803)

## Заморскія калоніі 
[thumb|150px|[Новая Швецыя, 1638. Цяпер штаты Дэлавэр, Нью-Джэрсі і Пенсільванія]]
* Антыльскія астравы:
** востраў Гвадэлупа (1813—1814)
** востраў Сен-Бартэльмі (1784—1878)
* У Паўночнай Амерыцы:
** Новая Швецыя (1638—1655)
* У Афрыцы:
** Шведскі Залаты бераг (1650—1653)

## Гл. таксама 
* Алфавітны спіс залежных тэрыторый свету
* Спіс краін і тэрыторый свету, якія калі-небудзь былі калоніямі, паводле іх метраполій
* Гісторыя Швецыі

Швецыя
Катэгорыя:Гісторыя Швецыі