Нарвежская палярная экспедыцыя (1893—1896)

**Нарве́жская паля́рная экспеды́цыя 1893—1896 гадоў** на караблі «Фрам» пераследвала мэты даследавання высокіх шырот Арктыкі і дасягненні геаграфічнага Паўночнага полюса. Кіраўнік і начальнік экспедыцыі — Фрыцьёф Нансен. Экспедыцыя стала істотным прарывам у метадах палярных даследаванняў: упершыню ў сусветнай практыцы невялікая каманда свядома ўмарозіла спецыяльна пабудаванае экспедыцыйнае судна ў пакавыя льды з мэтай сістэматычных комплексных даследаванняў басейна Паўночнага Ледавітага акіяна. Нансенам і Ялмарам Ёхансенам была зроблена спроба дасягнення Паўночнага полюса на сабачых запрэжках, у выніку 6 красавіка 1895 года яны дабраліся да , што было на той момант абсалютным сусветным рэкордам. Першая палярная экспедыцыя XIX стагоддзя, у ходзе якой не было страчана ні аднаго чалавека.

## Мэты і вынікі 
Нансен першапачаткова лічыў, што буйных масіваў сушы ў ваколіцах Паўночнага полюса няма. Галоўная мэта экспедыцыі фармулявалася ім так:

Экспедыцыя мела і палітычныя мэты: яна фінансавалася ўрадам Нарвегіі, якая была ў 1814—1905 гадах ва ўніі са Швецыяй, і паводле ўмоў стортынга павінна была мець чыста нарвежскі нацыянальны склад. Меркаваныя землі ў раёне Паўночнага полюса павінны былі стаць ўладаннямі Нарвегіі. Поспех экспедыцыі выклікаў моцны ўздым нацыянальнай самасвядомасці.

У навуковым дачыненні дасягненнямі экспедыцыі з’явіліся адкрыццё глыбакаводнага палярнага басейна, які з’яўляецца паўночным працягам Атлантычнага акіяна, і канчатковае абвяржэнне магчымасці існавання паўночнага палярнага кантынента або буйнага архіпелага. Былі праведзены комплексныя кліматычныя, гляцыялагічныя і іншыя вымярэнні на працягу трох гадоў запар. У ходзе санкавага паходу Нансена і Ёхансана былі ўдакладнены паўночныя межы архіпелага Зямля Франца-Іосіфа, пасля апрацоўкі навуковых дадзеных узнікла новая навуковая дысцыпліна — фізічная акіянаграфія. Нансен пісаў у папярэдняй справаздачы аб экспедыцыі:

Метады, апрабаваныя Нансенам, выкарыстоўваліся ўсімі наступнымі палярнымі экспедыцыямі на працягу трох дзесяцігоддзяў. Паўночны полюс быў пакораны (паводле іх уласных заяў): 21 красавіка 1908 года Фрэдэрыкам Кукам, або 6 красавіка 1909 года Робертам Піры з боку Канадскага Арктычнага архіпелага.

## Перадгісторыя 
У 1883—1884 гадах на ўсходнім узбярэжжы Грэнландыі былі знойдзеныя рэшткі прадметаў няўдалай экспедыцыі на караблі «Жанэта» () пад камандаваннем лейтэнанта амерыканскага флоту . Гэтая экспедыцыя пацярпела крушэнне ў 1881 годзе на паўночны ўсход ад Новасібірскіх астравоў. Нарвежская метэаролаг прафесар  у 1884 годзе апублікаваў артыкул, у якім прааналізаваў гэтыя знаходкі, пацвердзіў дапушчэнні Нансена пра існаванне транспалярнай плыні; артыкул Мона стаў абгрунтаваннем ідэі экспедыцыі да полюса. У той жа час яму не быў чужы і асабліва спартыўны азарт: Нансен неаднаразова публічна сцвярджаў, што «*адзінай яго любоўю быў Паўночны полюс*». Усяго праз чатыры дні пасля абароны доктарскай дысертацыі (прысвечанай будынку клеткавага апарата нервовай тканіны) Нансен з пяццю спадарожнікамі адправіўся ў Грэнландыю. У іх ліку быў Ота Свердруп. З 17 ліпеня па 3 кастрычніка 1888 года члены экспедыцыі, цягнучы ўвесь рыштунак на санках (іншы цяглавай сілы не было), пераадолелі ледзяны шчыт Грэнландыі, прайшоўшы каля . Падчас падарожжа Нансен і яго спадарожнікі вялі метэаралагічныя назіранні і збіралі навуковыя матэрыялы. Экспедыцыянераў пасля вяртання дадому ў 1889 годзе ўшаноўвала ўся нацыя: цяпер Нансен быў гатовы абвясціць план новай палярнай экспедыцыі.

Дыскусія ў Лондане была нашмат больш напружана. Супраць Нансена выступілі ўсе аўтарытэтныя брытанскія палярнікі, а адмірал сэр  заявіў, што «*гэта самы адважны план, які калі-небудзь быў даложаны Каралеўскаму геаграфічнаму таварыству*». Э. В. Толь асабіста ў 1892 годзе здзейсніў цяжкую паездку на Новасібірскія астравы, дзе заклаў для Нансена тры эвакуацыйныя базы. Першая з іх была ў стойбішчы Дурнава ў лагуне Дурной на захадзе вострава Кацельны , там быў пакінуты правіянт на 8 дзён для 12 чалавек. Гэтага было дастаткова, каб пераадолець  да базы ва Урасалаху, дзе была хата, пабудаваная Толем яшчэ ў 1886 годзе. Там былі пакінутыя запасы на месяц. Трэцяя база была абсталявана на : запасы на 4 месяцы павінны былі дазволіць без напружання дасягнуць мацерыка.

### Каманда 

Файл:Otto Sverdrup 1895.jpg|Ота Свердруп — камандзір «Фрама»
Файл:Theodor Jacobson.jpg|Тэадор Якабсен — штурман
Файл:Sigurd Scott-Hansen.jpg|Сігурд Скот-Хансен — памочнік камандзіра
Файл:Henrik Blessing.jpg|Хенрык Блесінг — урач
Файл:HjalmarJohansen.JPG|Ялмар Ёхансен — качагар і метэаролаг
Файл:Adolph Juell.jpg|Адольф Юэл — кок
Файл:Ivar Mogstad.jpg|Івар Мугста — матрос
Файл:Anton Amundsen.jpg|Антон Амундсен — першы машыніст
Файл:Lars Pettersen.jpg|Ларс Петэрсен — другі машыніст
Файл:Peter Henriksen.jpg|Педэр Хендрыксен — матрос і гарпуншчык
Файл:Bernhard Nordahl.jpg|Бернард Нурдал — электрык і матрос
Файл:Bernt Bentzen.jpg|Бернт Бентсен — матрос

Яшчэ ў Грэнландыі Нансен пераканаўся ў перавазе маленькай каманды з прафесіяналаў, у якой кожны нясе роўную долю працы. Агульная колькасць заявак на ўдзел у экспедыцыі перавысіла 600, Нансен адабраў з іх толькі 12 чалавек (у тым ліку сябе), але ў  за паўтары гадзіны да адплыцця быў прыняты 13-ы член каманды — матрос Бернт Бентсен, які збіраўся ісці толькі да Югорскага Шара, аднак застаўся да канца экспедыцыі. Адным з суіскальнікаў быў вядомы англійскі палярны даследчык , які падаў заяўку яшчэ ў 1890 годзе, але яму было адмоўлена з-за паходжання, паколькі экспедыцыя меркавалася нацыянальнай — нарвежскай.

Усе адабраныя прайшлі дбайнае медыцынскае абследаванне, у выніку за ўсе тры гады экспедыцыі ні адзін член каманды не пакутваў ад сур’ёзных захворванняў (не лічачы рэўматызму Нансена, гастрыту ў Свердрупа і т. п.).

У экспедыцыі ўдзельнічалі:
# *Фрыцьёф Нансен* (), доктар заалогіі — начальнік экспедыцыі, заолаг, гідролаг і акіянолаг.
# *Ота Свердруп* () — камандзір «Фрама», выконваючы абавязкі начальніка экспедыцыі з 14 сакавіка 1895 года.
# *Сігурд Скот-Хансен* () — памочнік камандзіра, малодшы лейтэнант . У экспедыцыі быў галоўным метэаролагам, астраномам і спецыялістам па магнітным і гравітацыйным даследаванням. Заяўку на ўдзел падаў у трэці дзень Раства 1890 года і быў неадкладна залічаны ў склад экспедыцыі.
# *Хенрык Грэве Блесінг* (), кандыдат медыцыны — лекар, ветэрынар і батанік экспедыцыі. Скончыў універсітэт Крысціяніі за некалькі тыдняў да адплыцця «*Фрама*» ў 1893 годзе.
# *Тэадор Клаўдыус Якабсен* () — штурман «Фрама». Штурман нарвежскага і новазеландскага флатоў.
# *Антон Амундсен* () — старшы машыніст «Фрама». Машыніст ВМФ Нарвегіі, дзе праслужыў 25 гадоў. Найстарэйшы ўдзельнік экспедыцыі (нарадзіўся ў 1853 годзе), у сваёй заяўцы на ўдзел 1890 года ён паменшыў сабе ўзрост, каб павялічыць шанцы на ўдзел. У 1893 годзе ВМФ даў яму чатырохгадовы адпачынак з захаваннем жалавання, каб ён змог прыняць удзел у экспедыцыі. Мыс Чалюскін пераадолелі 9 верасня ў моцную снежную буру, якая пагражала вымушанай зімоўкай.

Да моманту сыходу саннай экспедыцыі «*Фрам*» знаходзіўся на  і . Нос яго быў звернуты на паўднёвы ўсход. Судна ўмёрзла ў лёд сяміметровай таўшчыні і мела нахіл на левы борт. Выціснуты лёд даходзіў у шканцах да рэлінгаў. Тым не менш, ужо з 1894 года адной з галоўных тэм для газетных «''*» стаў факт заваявання ім Паўночнага полюса. Адна з першых сенсацый такога роду была разадзьмутая газетай «*Le Figaro*» ў красавіку 1894 года. Сур’ёзныя даследчыкі не звярталі ўвагі на чуткі. Першым на радзіме Нансена сустрэў ініцыятар яго тэорыі — праф. Мон, які знаходзіўся ў горадзе Тромсё.

### Трыумф 
Вяртанне «*Фрама*» ператварылася ў нацыянальнае свята. Увесь шлях ад Тромсё да Крысціяніі (20 жніўня — 9 верасня 1896) суправаджаўся ўшаноўваннем у кожным порце. Судна ішло на буксіры, і была найманая часовая каманда. У яе ліку быў Адольф Хенрык Ліндстром. Па шляху ў Берген на «*Фрам*» сеў барон , які неўзабаве сам стаў кіраўніком Рускай палярнай экспедыцыі. Ад імя Расіі ён віншаваў Нансена на каралеўскім банкеце. У Крысціяні «*Фрам*» сустракаў ваенна-марскі флот у поўным складзе, а на шляху на каралеўскую аўдыенцыю каманда Нансена прайшла праз трыўмфальную арку, утвораную целамі 200 гімнастаў. Экспедыцыя даказала, што ў раёне Паўночнага полюса адсутнічае суша, наўзамен адкрыўшы існаванне акіянскага басейна. Нансен адкрыў, што ў дрэйфе пакавых ільдоў велізарную ролю гуляе сіла Карыёліса ад кручэння Зямлі. На падставе аналізу вынікаў экспедыцыі, у 1902 годзе Нансен вывеў два простыя правілы, якія апісваюць хуткасць і кірунак дрэйфу лёду, вядомыя як «*правілы Нансена*», якія атрымалі шырокае практычнае прымяненне ў палярных экспедыцыях XX стагоддзя. Нансен таксама ўпершыню падрабязна апісаў працэс росту і раставання пакавых льдоў, а таксама апісаў феномен «*мёртвай вады*».

Для палярнікаў-даследчыкаў і спартсменаў велізарную ролю гуляюць тэхналагічныя адкрыцці Нансена. Ён упершыню ў шырокім маштабе выкарыстаў досвед выжывання эскімосаў, а шэраг яго вынаходак — лёгкія бамбукавыя нарты з металічнымі палазамі і апарат для варэння ежы і адначасовай распалкі пітнога лёду з ККД = 90 % выкарыстоўваюцца да гэтага часу. Мноства палярных даследчыкаў сусветнага класа (Амундсен, Скот, Шэклтан) карысталася досведам Нансена і звярталіся да яго па кансультацыі.

Для вялікіх палярных экспедыцый наступнага перыяду рэвалюцыйнай апынулася тактыка санных экспедыцый, апрабаваная Нансенам — сабакі выкарыстоўваюцца як цяглавая сіла, а па меры знясілення скормліваюцца сваім субратам і людзям — чальцам экспедыцыі, эканомячы ў вазе правіянту. Толькі дзякуючы гэтаму жорсткаму метаду апынулася магчымым дасягнуць і Паўночнага полюса (у 1908 ці 1909) і Паўднёвага полюса (у 1911) і шчасна вярнуцца.

Сучаснікі вельмі высока ацэньвалі подзвіг Нансена, з даследчыкаў-палярнікаў выключэнне склалі два амерыканцы: Роберт Піры — будучы заваёўнік Паўночнага полюса — выказаў здзіўленне, чаму Нансен і Ёхансен не маглі вярнуцца на «*Фрам*» пасля свайго трохтыднёвага рыўка да полюса. Адольф Грылі, які катэгарычна адхіляў усе аргументы Нансена, ужо ў 1896 годзе не прамінуў папракнуць даследчыка за тое, што той «*кінуў сваіх людзей у сотнях міль ад населенай зямлі*» і тым самым «*грэбаваў свяшчэнным абавязкам начальніка экспедыцыі*». Нансен прывёў яго меркаванні ў прадмове да апісання свайго падарожжа без якіх-небудзь тлумачэнняў. Каментатар падарожжа Нансена М. Б. Чарненка пісаў з гэтай нагоды:

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Дадатковая літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Hjalmar Johansen'': With Nansen in the north; a record of the Fram expedition in 1893-96, London 1899. 
* Навуковыя вынікі экспедыцыі на «Фраме» Т. 1
* Навуковыя вынікі экспедыцыі на «Фраме» Т. 2
* Навуковыя вынікі экспедыцыі на «Фраме» Т. 5 
* Навуковыя вынікі экспедыцыі на «Фраме» Т. 6

Катэгорыя:Палярныя экспедыцыі
Катэгорыя:Фрыцьёф Нансен