Эдвард Адамавіч Вайніловіч

**Э́двард Ада́мавіч Вайніло́віч** ці поўнасцю **Э́двард Анто́ній Леана́рд Ада́мавіч Вайніло́віч** (, ; , Вялікая Сляпянка, Мінскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя — , Быдгашч, Рэспубліка Польшча) — буйны гаспадарчы і палітычны дзеяч Расійскай імперыі і Беларусі, мецэнат, фундатар, рэфарматар мясцовай сельскай гаспадаркі. Стацкі саветнік (1905).

Належаў да сярэднезаможнага шляхецкага роду Вайніловічаў герба «Сыракомля». Атрымаў тэхнічную і сельскагаспадарчую адукацыю і практыку (у тым ліку — за мяжой) — слуцкую гімназію (1861—1865), Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут (1865—1869), сельскагаспадарчыя курсы ў Прушкаве (1872). Але хутка пачаў актыўна займацца ва ўласным маёнтку сельскагаспадарчай вытворчасцю, грамадскай і дзяржаўнай службай у родным Слуцкім павеце Мінскай губерні: выбіраўся членам (1880—1917) дабрачыннага таварыства ў Слуцкім павеце; па прызначэнні расійскіх улад быў шматгадовым ганаровым міравым суддзёю (1883—1917) Слуцкага павета і дэпутатам дваранства (1887—1917, 1918) ад Слуцкага павета ў Мінскім дваранскім дэпутацкім сходзе; быў апекуном (1903—1914) над маяратамі малалетняга князя Альбрэхта Радзівіла; фінансаваў (разам з іншымі асобамі) будаўніцтва камерцыйнага вучылішча (т.зв. «гандлёвай школы») у Слуцку; арганізоўваў сельскагаспадарчыя выстаўкі і інш.

У 1878 г. уступіў у Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі (1876—1921), быў у 1888—1907 гг. яго віцэ-старшынёй, а ў 1907—1921 гг. старшынёй. З 1888 г. фактычна быў кіраўніком Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі. У канцы XIX — пачатку XX стст. Эдвард Вайніловіч стаў адным з неафіцыйных лідараў карэнных (каталіцкіх і польскамоўных) дваран літоўска-беларускіх губерняў. Быў актыўным дзеячом беларускага нацыянальнага руху, з’яўляючыся лідарам беларускага дваранскага кансерватыўнага кірунку ў апошнім і не прымаючы сацыялістычныя яго кірункі.

У 1905—1910 гг. на свае грошы пабудаваў у Мінску каталіцкі касцёл Святога Сымона і Святой Алены (Чырвоны касцёл) у памяць аб сваіх заўчасна памерлых дзецях. Быў шчырым католікам, але і заўзятым прыхільнікам міжнацыянальнага і міжканфесійнага міру, свабоды сумлення; будаваў праваслаўныя цэрквы, стаў заснавальнікам камітэта абароны праў яўрэяў і татар у Клецку.

Быў выбраны дэпутатам (1906—1909) ад Мінскай губерні ў Дзяржаўны Савет Расійскай імперыі, дзе ў 1906—1908 г. узначальваў групоўку дэпутатаў «Саюз Колаў Каралеўства Польскага і Краёў Літвы і Русі» (і паралельна яе частку — «Кола Літвы і Русі»). У 1906 г. адмовіўся ад прапанаванай Пятром Сталыпіным пасады намесніка міністра земляробства Расійскай імперыі. Стаў адным з лідараў ліберальна-кансерватыўнага кірунку «краёвасці» і першым старшынёй Краёвай партыі Літвы і Беларусі (1907—1908) — быў абаронцам права прыватнай уласнасці і выступаў за аўтаномію свайго краю ў складзе Расійскай імперыі, скасаванне саслоўных адрозненняў, ліквідацыю сялянскага малазямелля, развіццё сістэмы бясплатнай пачатковай адукацыі, прававую роўнасць народаў, моў, культур, канфесій і інш.

Дасягненнем дзейнасці Эдварда Вайніловіча ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі было ўвядзенне расійскім урадам у 1911 г. земстваў у Мінскай, Магілёўскай, Віцебскай, Кіеўскай, Валынскай і Падольскай губернях, што паспрыяла эканамічнаму і культурнаму развіццю гэтых зямель. У 1911—1917 гг. быў (па выбары) дэпутатам ад «польскай» (каталіцкай) курыі Слуцкага павета ў мінскай губернскай земскай управе (мінскім земстве), дзе шукаў паразуменне з беларускім сялянствам і інтэлігенцыяй.

У час Першай сусветнай вайны як кіраўнік Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі аказваў дапамогу бежанцам і ахвярам вайны, захоўваў эвакуіраваную пародзістую жывёлу, арганізаваў догляд прыватных гаспадарак Мінскай губерні. Пасля падзення расійскага самаўладдзя ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917) станоўча ўспрыняў працэс палітычнага самавызначэння беларусаў і стаў разам з іншымі лідарамі Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі актыўным прыхільнікам палітычнай суб’ектнасці Беларусі, робячы канкрэтныя для таго крокі, але адмоўна аднёсся да сацыялістычных лозунгаў скасавання прыватнай уласнасці на зямлю. У 1917 г. выдаткаваў грошы на Беларускі нацыянальны камітэт (у Мінску). Падтрымліваў свайго «палітычнага вучня» і паплечніка Рамана Скірмунта, які летам 1918 г. рабіў захады, каб Беларуская Народная Рэспубліка фарміравалася як капіталістычная дзяржава. У канцы кастрычніка 1918 г. увайшоў у якасці члена ў склад Рады БНР, а ў лістападзе 1918 г. падтрымаў ідэю стварэння канстытуцыйна-манархічнай дзяржавы Вялікае Княства Літоўска-Беларускае пад нямецкай апекай.

Пасля адыходу з Беларусі нямецкіх войск узначаліў Саюз палякаў беларускіх ускраін, актыўна ўдзельнічаў у снежні 1918 г. у арганізацыі набору і фінансавання Літоўска-беларускіх дывізій для абароны літоўска-беларускіх зямель ад бальшавікоў, падтрымаў ідэю ўваходжання літоўска-беларускіх зямель у склад аднаўлянай Юзафам Пілсудскім шматнацыянальнай федэратыўнай Рэчы Паспалітай, увайшоў у склад Польска-беларускага таварыства для палітычнага і культурнага супрацоўніцтва на Беларусі і Саюза маянткоўцаў Літвы і Беларусі ў Варшаве. У сакавіку 1920 г. у Вільні ўзначаліў арганізацыю землеўласнікаў літоўска-беларускіх зямель «Саюз саюзаў», створаную ў выніку рэарганізацыі Саюза маянткоўцаў Літвы і Беларусі ў Варшаве. У маі 1920 г. стаў ініцыятарам падачы асобнымі беларускімі нацыянальнымі дзеячамі (з кола Польска-беларускага таварыства для палітычнага і культурнага супрацоўніцтва на Беларусі) дэкларацыі аб саюзе Беларусі і Польшчы. Пасля заняцця ў ліпені 1920 г. бальшавікамі беларускіх зямель назаўсёды вымушана пакінуў родныя мясціны і пераехаў у польскі Бзовец (Люблінская губерня).

У студзені 1921 г. ад свайго імя і мясцовых землеўласнікаў адправіў Ігната Парэмбскага прадстаўляць інтарэсы Беларусі на мірных перагаворах паміж дэлегацыямі Польшчы, РСФСР і УССР у Рызе. Быў незадаволены рашэннямі Рыжскага мірнага дагавора (1921), які падзяляў Беларусь на часткі і ацаніў пазіцыю польскіх палітыкаў як здраду ідэалам адраджэння былой шматнацыянальнай Рэчы Паспалітай. У ходзе драматычных падзей частай змены ўлады ў Беларусі ў 1918—1919 гг. быў разрабаваны яго маёнтак Савічы на Случчыне і знішчаны старажытны архіў роду Вайніловічаў, што Эдвард Вайніловіч успрыняў як вялікую трагедыю. Калі па выніках Рыжскага мірнага дагавора (1921) дамы і маёнткі Вайніловічаў, як і многіх іншых землеўласнікаў, аказаліся на савецкім баку, Эдвард Вайніловіч са сваякамі прыняў грамадзянства Польшчы (Другой Рэчы Паспалітай), а пасля разам з Радай Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі вырашыў скасаваць арганізацыю, што і было прынята ў маі 1921 г. у Варшаве на агульным сходзе Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі.

У снежні 1921 г. са сваякамі вырашыў асесці ў польскім Быдгашчы, адышоў ад палітычнай дзейнасці і не ўступаў у палітычныя партыі. З 1921 г. актыўна фінансава падтрымліваў т.зв. «Крэсавы інтэрнат», заснаваны ў Быдгашчы для выхавання дзяцей землеўласнікаў Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў, чые маёнткі пасля Рыжскага мірнага дагавора (1921) апынуліся на тэрыторыі СССР і былі нацыяналізаваны. У 1923 г. быў выбраны на пасаду старшыні (1923—1928) арганізацыі эмігрантаў «Саюз палякаў усходніх ускраін», а ў 1927 г. — ганаровым членам (1927—1928) Навагрудскага таварыства сельскай гаспадаркі. Катэгарычна выступаў супраць палітыкі паланізацыі беларускага насельніцтва Польшчы і выказваўся (у тым ліку ў друку) у падтрымку развіцця беларускамоўнай культуры. Да канца свайго жыцця быў прыхільнікам злучэння разам усіх беларускіх зямель, стварэння польска-беларускай федэрацыі (каб мець Беларусі выхад да мора), а таксама вяртання польскамоўных землеўласнікаў і інтэлігенцыі Беларусі да пастаяннага ўжывання беларускай мовы, што, аднак, сустрэла мала спачувальнікаў. За прабеларускія погляды і дзеянні атрымаў у Польшчы (Другой Рэчы Паспалітай) рэпутацыю «апошняга беларускага баярына».

Памёр у Быдгашчы, дзе быў з пашанай пахаваны сваімі шматлікімі сябрамі і сваякамі. Пасля смерці Эдварда Вайніловіча яго жонка Алімпія Вайніловіч працягвала фінансава падтрымліваць «Крэсавы інтэрнат». 11 чэрвеня 2006 г. труна з рэшткамі Эдварда Вайніловіча была ўрачыста перапахавана ў Мінску (Беларусь) каля касцёла Святога Сымона і Святой Алены ў прысутнасці далёкіх сваякоў Вайніловічаў.

## Паходжанне роду, бацькі і сёстры 
 — месца нараджэння Эдварда Вайніловіча, фота 2013 г.]]
Належаў да сярэднезаможнага шляхецкага роду Вайніловічаў герба «Сыракомля», прадстаўнікі якога займалі розныя земскія пасады ў Новагародскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскага і Слуцкім павеце Мінскай губерні Расійскай імперыі. Пра свае карані Эдвард Вайніловіч пісаў у мемуарах, што *«род быў мясцовы, беларускі»*, а ў сваім тастаменце адзначыў цесную сувязь з радзімай і народам: ''«Вайніловічы не прышлі ані з усходу, ані з захаду, а з'яўляюцца карэннымі, мясцовымі, кроў з крыві, косць з косці таго народа, які калісь хаваў сваіх продкаў у тых курганах, што і цяпер ёсць на вясковых могілках, і родную зямлю беларускай сахой кроіць»*. У сталым веку Эдвард, пераймаючы тую старажытную традыцыю, стварыў у Савічах фамільны курган, куды перавез з касцёлаў рэшткі сваіх продкаў.

Нарадзіўся Эдвард Вайніловіч у ноч з 12 на 13 кастрычніка 1847 г. у сям’і Адама Антонавіча Вайніловіча (1806—1874) і яго жонкі Ганны Эдвардаўны Ваньковіч (1826—1893). Месцам нараджэння Эдварда стала сядзіба Ваньковічаў у маёнтку Вялікая Сляпянка (зараз у межах Мінска) Мінскага павета, дзе ў сваіх бацькоў гасцявала ў той час яго маці. Быў названы Эдвардам у гонар свайго дзеда Эдварда Станіслававіча Ваньковіча (1793—1872), а поўнае яго імя, дадзенае пры хрышчэнні ў каталіцтва 13 кастрычніка 1847 г. у Мінску ў кафедральным саборы Найсвяцейшай Дзевы Марыі, было Эдвард Антоній Леанард. Хросным бацькам Эдварда Вайніловіча стаў былы мінскі губернскі маршалак (1823—1847) Леў Францавіч Оштарп (1785—1851), які быў сябрам і суседам Ваньковічаў, хроснай — Міхаліна Ваньковіч (з роду Манюшкаў); а сведкамі пры хросце мінскі губернскі маршалак (1847—1853) Атон Ігнатавіч Горват з жонкай Людвікай, жонка Льва Оштарпа Ганна і старшыня Крымінальнай палаты Мінскага галоўнага суду Ігнат Тадэвушавіч Багдановіч.

Эдвардаў бацька Адам Вайніловіч быў сынам Антона Адамавіча Вайніловіча (1773—1855), слуцкага павятовага маршалка (1811—1818), скончыў слуцкую кальвінісцкую школу і Віленскі ўніверсітэт, служыў папячыцелем сельскіх запасных магазінаў Слуцкага павета (1835—1845), займаўся гаспадаркай і быў пасрэднікам у многіх зямельных спрэчках, таму атрымаў вялікі аўтарытэт і быў кампрамісарам у справе продажы вялізных Барысаўскіх маёнткаў (Стары Барысаў і інш.) князя Гераніма Лявона Радзівіла (1808—1885) расійскаму вялікаму князю Мікалаю Мікалаевічу (1831—1891). Бацькавы якасці душы і бацькаў стыль вядзення спраў у поўнай меры праявіліся і ў дзейнасці Эдварда Вайніловіча.

Маці Ганна (Анэля) Эдвардаўна Ваньковіч (1826—1893) была дачкой Эдварда Станіслававіча Ваньковіча (1793—1872), мінскага павятовага харунжага (1817—1820), і яго жонкі Міхаліны Станіславаўны Манюшкі, цёткі вядомага кампазітара Станіслава Манюшкі. Яе род Ваньковічаў адносіўся да рэгіянальнай эліты Менскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, а пазней Мінскай губерні Расійскай імперыі. У прыватнасці, дзед Ганны Ваньковіч Станіслаў Аляксандравіч Ваньковіч (?—1812) быў барысаўскім павятовым маршалкам (1797—1802), а пасля мінскім губернскім маршалкам (1802—1806). У сям’і Вайніловічаў з пяццю дзецьмі, меўшай не вельмі вялікі маёнтак, матэрыяльныя магчымасці былі вельмі абмежаваныя, а маці Ганна з вялікай спадчыны сваіх бацькоў Ваньковічаў атрымала сабе толькі 10 000 рублёў срэбрам.

Адна сястра Эдварда Міхаліна Вайніловіч (1848—1941) пайшла замуж за Атона Ігнатавіча Горвата (1809—1894), былога мінскага губернскага маршалка (1847—1853), для якога гэта быў другі шлюб. Першай жонкай Атона Горвата была Людвіка Львоўна Оштарп (8 чэрвеня 1807—?) — дачка мінскага губернскага маршалка (1823—1847) Льва Францавіча Оштарпа (1785—1851). Другая сястра Эдварда Габрыэла Вайніловіч (1850—1879) узяла шлюб з Ежы Пятровічам Магільніцкім (1827—1915), арганізатарам паўстання 1863—1864 гадоў у Слуцкім павеце. Трэцяя сястра Эдварда Марыя Вайніловіч (1849—1927) пайшла замуж за Ксаверыя Бельскага (1842—1919). Чацвёртая сястра Ядвіга Вайніловіч (1864—1935) пабралася шлюбам з Вацлавам Генрыкавічам Кастравіцкім (не вельмі далёкім сваяком), стала вядомай прадпрымальніцай у Мінску, а таксама вялікай памочніцай свайго брата Эдварда Вайніловіча.

File:Adam Woyniłłowicz.jpg|Адам Антонавіч Вайніловіч (1806—1874) — бацька Эдварда Вайніловіча
File:Anna Woyniłłowicz.jpg|Ганна Эдвардаўна Вайніловіч (з роду Ваньковічаў) — маці Эдварда Вайніловіча
File:Jadwiga Woyniłłowicz.jpg|Ядвіга Адамаўна Вайніловіч (Кастравіцкая) (1864—1935) — сястра Эдварда

## Выхаванне, адукацыя і маладыя гады 
### Шляхецкая годнасць 
Выхаванне ў родавым маёнтку Савічы Слуцкага павета ў традыцыйнай шляхецкай годнасці, якую Эдвард Вайніловіч засвоіў і пранёс у сваёй душы праз усё сваё жыццё і якая заключалася ў высакароднай прастаце і сумленнасці, набожнасці і шчырай веры, зычлівасці і гасціннасці, шанаванні продкаў і ахвярнай любові да айчыны, пачалося бацькамі і працягвалася настаўнікамі, якіх падбіралі для дзяцей бацькі. Вялікім прыкладам для Эдварда заўсёды быў працавіты і мудры бацька, а таксама пакаленні памерлых продкаў. У сваім тастаменце Эдвард Вайніловіч з усёй самапавагай адзначыў: *«Наш род ні перад кім шапкі не здымаў»*. Калі ў XVIII ст. у шырокім наваколлі Нясвіжа, Клецка і Слуцка ў Новагародскім ваяводстве амаль усе маёнткі належалі князям Радзівілам, гэта не было падставай для многіх сярэднезаможных шляхціцаў ваяводства (Вайніловічаў, Даманскіх, Незабытоўскіх (Незабітоўскіх), Рдултоўскіх, Рэйтанаў і інш.), чые маёнткі анклавамі дзіравілі суцэльныя масівы вялізных радзівілаўскіх ардынацый, страціць годнасць і незалежнасць і быць пад уплывам магнатаў. Вайніловічы, не дасягаўшы ніколі сенатарскіх пасад, а займаўшы пасады абозных, канюшых, земскіх суддзяў Новагародскага ваяводства, былі сябрамі Радзівілаў, але ніколі — іх слугамі.

Ад продкаў Эдвард Вайніловіч пераняў не толькі пачуццё ўласнай годнасці, але і рэлігійную талерантнасць. У сваіх мемуарах указаў, што ў Савічах у Новагародскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскага ва ўніяцкай царкве (пераробленай пасля скасавання ўніяцтва ў 1839 г. у праваслаўную) яго продкі — шляхціцы-каталікі Вайніловічы — *«не толькі бралі ўдзел у набажэнствах, але і хрысцілі не раз дзяцей і заключалі шлюбы, а некаторыя нават былі пахаваныя пад падлогай царквы»*. І дадае: *«Можа гэтая мясцовая традыцыя паўплывала на тое, што ніхто з членаў нашай сям’і рэлігійным фанатызмам, асабліва ў адносінах да ўсходняга абраду, не быў заражаны. Бывалі мы ў царкве на шлюбах альбо пахаваннях нашай прыслугі звычайна ахвотна, атрымліваючы ганаровыя месцы, як заўжды з дываном пад нагамі і крэсламі»*.

### Гувернанткі і хатнія настаўнікі 
З павагай і ўдзячнасцю ў сваіх мемуарах успамінае сваю першую гувернантку Акінчыц (з малазаможнай шляхты Слуцкага павета), якая любіла Эдварда і яго сясцёр як родных і многаму навучыла. Эдвард з дзяцінства ведаў польскую (на якой у жыцці часцей за ўсё размаўляў і пісаў) і беларускую мовы, размаўляючы на ёй са сваімі сялянамі і дробнай (безмаёнткавай) беларускамоўнай шляхтай Случчыны. Першапачатковую адукацыю ён атрымаў дома ў спадчынным маёнтку Савічы пры дапамозе гувернантак і настаўнікаў, якія выкладалі яму французскую і нямецкую мовы, і гімназістаў-рэпетытараў (сына суседняга арандатара Шалкевіча і «магаметаніна» Мейшутовіча), якія вучылі яго рускай мове для паступлення ў гімназію ў Слуцку.

### Успаміны аб сялянскай рэформе (1861) 
З часоў прыгону Эдварду запомнілася нямногае, галоўным чынам яскравыя сялянскія вяселлі ў маёнтку. Дзень адмены прыгону ў 1861 г. запомніўся тым, што бацька сказаў: *«Вось, дзеці, заўтра пайду сам карміць коней і кароў, а вы мне будзеце дапамагаць»''. Але раніцай усе сяляне прыступілі да сваіх абавязкаў, нібыта нічога не змянілася. Змяніліся толькі ўмовы і аплата працы. Таму большасць людзей засталася на сваіх месцах, пражыўшы ўсё сваё далейшае жыццё ў Савічах, гэтак жа як і дзеці і ўнукі апошніх, бо, на думку Вайніловіча, землеўласнікі не рабілі ім нічога несправядлівага альбо сялянам не хацелася змяняць свой лад жыцця.

### Слуцкая гімназія (1861—1865) 
У 1861—1865 гг. каталік Эдвард Вайніловіч вучыўся ў Слуцкай кальвінісцкай гімназіі, якая была раней кальвінісцкай школай (дзе калісь вучыўся яго бацька Адам) і лічылася адной з лепшых гімназій у краі. Яго вельмі ўразіў гэты старажытны горад, які меў столькі слядоў даўніны як у традыцыях, так і архітэктуры. У мемуарах ніякаму іншаму месцу Вайніловіч не надаў столькі любові, цікавасці, захаплення, увагі да падрабязнасцей у гістарычныя экскурсы (пра Алелькавічаў, Радзівілаў, «персіярні», кальвінісцкія кірхі і інш.), як Слуцку, роднаму Слуцкаму павету, а таксама яго жыхарам. Калі ён вучыўся ў гімназіі, то пражываў у Слуцку ў доме свайго дзядзькі Тадэвуша Антонавіча Вайніловіча (1804—1878), доўгачасовага і аўтарытэтнага слуцкага павятовага маршалка (1845—1863).

### Уражанні пра часы Студзеньскага паўстання (1863) 
. Малюнак Напалеона Орды, 1870-ыя гг.]]
На сярэдзіну навучання Эдварда Вайніловіча ў гімназіі прыпала паўстанне 1863—1864 гадоў. Яго патрыятычна настроены дзядзька Тадэвуш Вайніловіч (1804—1878), з’яўляючыся аўтарытэтным і доўгачасовым слуцкім павятовым маршалкам (1845—1863), прыняў удзел у падзеях, звязаных з падпісаннем т.зв. «мінскага пратакола».

Эмацыйны патрыятычны запал ахапіў многія слаі грамадства літоўска-беларускіх губерняў, асабліва бурна на любыя водгукі падзей у Варшаве і сваім краі рэагавалі моладзь і жанчыны, удзельнічаючы ў дэманстрацыях у кунтушах і канфедэратках, спяваючы патрыятычныя і рэлігійныя гімны ў касцёлах і на вуліцы, хаваючы зброю, а часам і саміх паўстанцаў. На думку Эдварда Вайніловіча, тых цвяроза думаючых людзей, што глядзелі глыбей і бачылі, што паўстанне не падрыхтавана і ўвогуле не мае шанцаў на поспех, а яго наступствы будуць неспрыяльнымі для краю, узбуджаныя натоўпы ганьбавалі.

Пад уплывам агітацыі нават патрыятычная маці Эдварда хацела адправіць яго, 15-гадовага юнака, у слуцкі паўстанцкі атрад, але, калі ў маёнтак прышлі паўстанцы вербаваць людзей, Эдварда не было дома і да атрада далучыўся толькі пісар маёнтка Савічы. Слуцкі атрад быў хутка разбіты, пісар з Савіч арыштаваны, таму бацьку Адаму Вайніловічу пагражаў секвестр маёнтка. Аднак слуцкаму павятоваму маршалку (1845—1863) Тадэвушу Вайніловічу (1804—1878) удалося дабіцца зняцця секвестру з маёнтка брата Савічы да рашэння суда, якога ў далейшым не адбылося.

### Дагавор на спадчыну дзядзькавага маёнтка (1865) 
Дзядзька Эдварда Люцыян Янавіч Вайніловіч (1817—1884) ад сваёй жонкі Гелены Янаўны Вейсенгоф (1815—1880), дачкі знакамітага генерала Яна Вейсенгофа (1774—1848), які ў свой час быў нават ад'ютантам Якуба Ясінскага (1759—1794), не меў дзяцей. Шануючы родавыя сувязі і маючы вялікую замілаванасць да «радзіннага гнязда» (маёнтка Пузава ў Слуцкім павеце), дзядзька Люцыян вырашыў, што пасля сваёй смерці яго родавы маёнтак Пузаў (Пузава) і набыты маёнтак Пераходы ў Слуцкім павеце павінны перайсці Вайніловічам па мужчынскай лініі, у прыватнасці сыну свайго стрыечнага брата — Эдварду Адамавічу Вайніловічу. Ён падпісаў з Адамам Антонавічам Вайніловічам (1806—1874) у 1865 г. адпаведную дамоўленасць. З таго часу Люцыян Вайніловіч і яго жонка абкружылі вялікай увагай маладога Эдварда, які пачаў часцей наведваць іх у Варшаве, завязалі з ім перапіску і з 1870-х пачалі шукаць нявесту.

### Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут (1865—1869) 
left|thumb|Эдвард Вайніловіч у студэнцкія гады
Пасля сканчэння гімназіі Эдвард вырашыў не займацца сельскай гаспадаркай у родным маёнтку і не служыць у войску ці чыноўнікам, а атрымаць спецыяльную (тэхнічную) адукацыю. Прычынай гэтага была няўпэўненасць у захаванні маёнтка, якую ён адчуў у 1863 г. у час пагрозы секвестру. У ходзе і пасля паўстання 1863—1864 гадоў шмат якія шляхціцы страчвалі маёнткі па прычыне канфіскацый і секвестраў расійскімі ўладамі, што пагражала і Вайніловічам, а пасля выдання «карніцкага» для каталіцкіх дваран «заходніх губерняў» Расійскай імперыі царскага ўказу ад 10 снежня 1865 г. палітыка расійскай улады была накіравана на змяншэнне працэнта дваран-каталікоў сярод землеўласнікаў «заходніх губерняў». Каб стала зарабляць на жыццё ў выпадку страты маёнтка, лепей падыходзілі тэхнічныя прафесіі, якія ў той час высока аплочвалася і былі запатрабаваныя.

Эдвард Вайніловіч паступіў у 1865 г. у Санкт-Пецярбургскі тэхналагічны інстытут без экзаменаў, бо добра скончыў Слуцкую гімназію — з медалём. Яго выкладчыкамі ва ўніверсітэце былі знакамітыя Дзмітрый Мендзялееў (1834—1907); будучы міністр фінансаў (1887—1892) Расійскай імперыі Іван Вышнеградскі (1830—1895); ураджэнец Мінскай губерні юрыст, адвакат і публіцыст Уладзімір Спасовіч (1829—1906), з якім Эдвард часта кантактаваў, і інш.

Сам інстытут быў надзвычай дэмакратычным, а большасць студэнтаў былі прыхільнікамі сацыялізму. Для Вайніловіча ж сацыялістычныя погляды і тэорыі былі несумяшчальнымі з тымі шляхецкімі традыцыямі, у якіх ён быў выхаваны ў бацькоўскім доме і якіх прытрымліваўся ўсё сваё жыццё. Ён з юнацтва быў перакананы, што прыватная ўласнасць з’яўляецца асновай прагрэсу, законнасці і парадку ў грамадстве, *«бо ж уласнасць, узніклая ад старанняў, працы і ашчаднасці, высакародзіць чалавека, дадае стымул асабістай ініцыятыве. Тады як уласнасць, набытая насіллем над чужой уласнасцю, дэмаралізуе, адбірае жаданне працаваць і падштурхоўвае шукаць паляпшэння быту не ў асабістай працы, а ў пажаданні чужой маёмасці»*. Адзінае карыснае, што, па ўласным прызнанні, засталося ў Вайніловіча пасля знаёмства з сацыялізмам, гэта тое, што Эдвард навучыўся ўсіх людзей лічыць роўнымі сабе, роўнымі перад законам, як роўнымі перад Усявышнім. Бацька даваў Эдварду небагата грошай, бо сям’я збірала на пасаг яго сёстрам, але Эдварду ўдавалася хадзіць адзін-два разы ў месяц у тэатр альбо оперу. Пазнаёміўся Эдвард і з польскамоўнай дыяспарай, уваходзіў у студэнцкае зямляцкае таварыства. Яшчэ ў часы навучання студэнт Эдвард праходзіў практыку механікам у кузнях, сталеліцейных цэхах, якія існавалі пры самым інстытуце, а таксама наведваў з іншымі студэнтамі пад кіраўніцтвам прафесараў буйныя заводы Санкт-Пецярбурга і Кранштата.

Універсітэт скончыў у 1869 г. з залатым медалём, атрымаўшы спецыяльнасць «тэхнолаг 1-га разраду», і, жадаючы атрымаць практычны досвед па прафесіі, як адзін з лепшых выпускнікоў атрымаў пасаду на Пуцілаўскім заводзе ў Санкт-Пецярбургу з месячным заробкам у 50 рублёў і бясплатнае пражыванне ў гарадской кватэры. На Пуцілаўскім заводзе працаваў інжынерам-механікам, дзе вырабляліся шыны, бронечасткі і снарады.

### Стажыроўка ў Германіі і Бельгіі 
Пасля праходзіў стажыроўку на заводзе па вырабе лакаматываў Штросберга каля Гановера (Германія), а з 1870 г. працаваў памочнікам машыніста лакаматыва ў Бельгіі на чыгуначным маршруце Брусель — Аквізгран.

З прызначэннем на пасаду віленскага генерал-губернатара (1868—1874) Аляксандра Львовіча Патапава (1818—1886) пасляпаўстанчая атмасфера ў літоўска-беларускіх губернях стала больш лагоднай, таму ўцалелыя мясцовыя каталіцкія дваране спадзяваліся, што здолеюць утрымаць за сабой маёнткі. Вяртання да заняткаў сельскай гаспадаркай у родным маёнтку, землеўладальніцкага ладу жыцця і традыцыйнага служэння роднай зямлі і людзям хацеў ад Эдварда і яго бацька Адам.

### Падарожжа ў Італію і Францыю 
 (1846—1878) Пій IX]]
У мэтах аздаравіць Эдварда пасля працы на заводах і чыгунцы маці пераканала бацьку, каб іх сына (па просьбах Люцыяна і Гелены Вайніловічаў) адправілі ў падарожжа за мяжу. Эдвард пагадзіўся з воляй бацькоў, а ў мемуарах занатаваў: *«Аднак, узважыўшы, я тую маю папярэднюю працу, тыя гады, праведзеныя ў рабочай блузе, тыя гады спецыяльнай навукі за страчаныя зусім не лічу: наадварот, набыў карысны вопыт, бо навучыўся працаваць сам і цаніць працу іншых, навучыўся разумець псіхалогію працуючых, падуладных і залежных людзей і таму лепей разумець абавязкі працадаўцаў, у шэрагі якіх сам хутка меўся стаць»*.

Восенню 1871 г. Эдвард Вайніловіч, яго дзяцька Люцыян Вайніловіч і цётка Гелена выехалі ў падарожжа ў Аўстрыю і Італію (Вена, Інсбрук, Венецыя, Рым, Фларэнцыя), дзе яны «прайшлі вінную тэрапію» і, дзякуючы шляхціцу Мазырскага павета Гераніму Кеневічу (1796—1884), які быў далёкім сваяком Вайніловічаў (праз Адынцоў) і стала пражываў у тыя часы ў Рыме, атрымалі аўдыенцыю ў Папы Рымскага (1846—1878) Пія IX (1792—1878) і праслухалі яго малебен у Сікстынскай капэле. Пасля Рыма Вайніловічы наведалі Фларэнцыю, дзе напаткалі шляхціца Ігуменскага павета графа Яна Тадэвушавіча Завішу (1822—1887) і яго маладых дачок — Еву (1850—1930) і Магдалену (1861—1945). Пасля Вайніловічы вярнуліся ў Інсбрук, адкуль дзядзька і цётка накіраваліся на зіму ў Варшаву, а Эдвард — праз Страсбур у Парыж, *«дзе яшчэ дыміліся рэшткі Парыжскай камуны і калона Вандома ляжала разбітай на каменнях бруку»*. Вайніловіч пасяліўся ў Лацінскім квартале горада і, не маючы знаёмых у Парыжы, акрамя ўраджэнца Слуцкага павета — хворага бібліятэкара з «гатэля Ламбер» Браніслава Залескага (1820—1880), пачаў наведваць лекцыі ў Сарбоне і Калеж дэ Франс («Collège de France»), надаючы асаблівую ўвагу палітычнай эканоміцы, праводзячы вечары ў «Камеды Франсэз» і тэатрах.

### Курсы ў сельскагаспадарчай акадэміі ў Прушкаве (Прусія) 
Праз пэўны час бацька Эдварда, хварэючы на ногі, зноў нагадаў сыну, каб той хутчэй вяртаўся да землеўладальніцкага ладу жыцця. І ў 1872 г. Эдвард выехаў з Парыжа праз Гановер і Дрэздэн у нямецкі горад Прушкаў у прускай Сілезіі, дзе стаў слухачом кароткачасовых курсаў , якая славілася сваімі прафесарамі і давала грунтоўныя веды па развіцці сельскай гаспадаркі. Пасля сканчэння практыкі позняй восенню 1872 г. Вайніловіч вярнуўся ў Савічы, дзе застаў бацьку вельмі хворым на ногі, чым у свой час пакутавалі і яго дзед Антон, і прадзед Адам. Хвароба не адступіла, хоць бацька Адам лячыўся і ў Варшаве. І 22 снежня 1874 г., калі Эдварда не было пэўны час дома, бацька памёр.

## Дзейнасць у Слуцкім павеце 
### Службовая дзейнасць у павеце, чыны і ўзнагароды 
left|thumb|Эдвард Вайніловіч. Фота, прывезенае з падарожжа ў Італію
У 1874 г. Эдвард Вайніловіч, тэхнолаг па адукацыі, ва ўзросце 27-і год стаў гаспадаром спадчынных маёнткаў Савічы і Пузава ў Слуцкім павеце і вырашыў займацца сельскагаспадарчай вытворчасцю. Абставіны для мясцовых каталіцкіх дваран у «заходніх губернях» былі цяжкімі: дзейнічала «выключнае заканадаўства»; не праводзіліся дваранскія выбары; яшчэ болей пашыралася русіфікацыя; у сферы адукацыі працягвала панаваць гістарычная тэорыя «адзінства рускага народа» ў трох галінах (вялікарусаў, маларусаў і беларусаў); масава будаваліся праваслаўныя храмы, а каталіцкія касцёлы перарабляліся на цэрквы; расійскі ўрад працягваў «убіваць клін» паміж каталіцкімі дваранамі і праваслаўнымі сялянамі, што праіснавала да падзення расійскага самадзяржаўя ў лютым 1917 г. і знікнення Расійскай імперыі.

Эдвард Вайніловіч яшчэ пры жыцці свайго бацькі ўдзельнічаў у кампрамісных судах (па зямельных пытаннях) і ажыццяўляў апеку над асірацелымі дваранскімі сем’ямі ў Слуцкім павеце, што і працягваў рабіць, атрымаўшы карысны вопыт зносін з людзьмі. За добрасумленнасць, дакладнасць, справядлівасць, здольнасць ісці на кампрамісы, не шкадуючы ўласнага часу, атрымаў давер і павагу маянткоўцаў.

 у 1864 г. (фрагмент карты Мінскай губерні). Савічы пазначаны чырвонай кропкай]]
Акрамя таго, у 1880 г. пастановай мінскага губернскага праўлення Эдвард Вайніловіч быў залічаны ў штат канцылярыі слуцкага павятовага маршалка (1878—1892) Аляксея Уладзіміравіча Данэнштэрна, адстаўнога паручніка. Пачалася яго дзяржаўная служба. У 1880 г. уступіў у склад дабрачыннага таварыства ў Слуцкім павеце, у якім займаў у 1880—1917 гг. розныя пасады. У 1881—1882 гг. Эдвард Вайніловіч, Юзаф Вайніловіч, Аляксандр Скірмунт і яшчэ 27 рускіх маянткоўцаў губерні ўваходзілі (па рашэнні мінскага губернатара Аляксандра Пятрова) у склад т.зв. «яўрэйскай камісіі» для разгляду прававых і матэрыяльных умоў існавання яўрэяў у Мінскай губерні і зазначылі гаротны стан яўрэйскага насельніцтва. У 1882 г. атрымаў (за старанную працу ў слуцкім дабрачынным таварыстве) свой першы ордэн — ордэн Святога Станіслава 3-й ступені, у 1883 г. атрымаў свой першы чын калежскага рэгістратара.

13 мая 1883 г. Эдвард Вайніловіч быў прызначаны расійскімі ўладамі на пасаду ганаровага міравога суддзі Слуцкай акругі (у межах Слуцкага павета), а пасля шмат разоў (на новае трохгоддзе) перапрызначаўся да 1917 г. уключна. Вайніловіч вельмі цаніў гэтую пасаду і не прапусціў ніводнага судовага пасяджэння без уважлівай прычыны. Не з’яўляючыся прафесійным юрыстам, ён дасканала вывучыў права і праяўляў адказнасць, якая спадарожнічала яму ўсё жыццё. Нават пазней, ужо пасля Рыжскага дагавора (1921), Навагрудскі акруговы суд Другой Рэчы Паспалітай (Польшчы) выбраў Эдварда Вайніловіча, улічваючы яго былыя заслугі ў гэтай галіне, сваім ганаровым суддзёй. У Берліне пачалася Лістападаўская рэвалюцыя (1918), якая ліківідавала нямецкую манархію і ўстанавіла рэспубліку. Немцы ў лютым 1919 г. хутка пакінулі ўсю тэрыторыю Беларусі, а на змену ім прыходзілі войскі бальшавікоў — Чырвоная армія.

## Паміж Мінскам і Варшавай (1918—1921) 
, 1919 г. Дызайнер Тадэвуш Раствароўскі (1860—1928)]]
Перад прыходам на Случчыну атрадаў Чырвонай Арміі 2 снежня 1918 г. Эдвард Вайніловіч з жонкай Алімпіяй выехаў з Савіч у Варшаву, дзе згрупаваўся з такімі ж маянткоўцамі-эмігрантамі з Мінскай губерні, якія 6 снежня 1918 г. заснавалі сваю арганізацыю «Саюз палякаў беларускіх ускраін» (каля 200 чалавек). На паседжаннях Саюза звычайна старшынстваваў Эдвард Вайніловіч. Маянткоўцы вырашылі далучыцца да Камітэта абароны крэсаў (Komitet Obrony Kresów), які ўзначальваў князь Яўстах Сапега (1881—1963) і імкнуўся арганізаваць самаабарону маянткоўцаў літоўска-беларускіх зямель ад бальшавікоў. Саюз палякаў беларускіх ускраін разгарнуў агітацыю ахвотнікаў у Літоўска-беларускія дывізіі, выдаткаваў грошы, падтрымаў ідэю ўваходжання літоўска-беларускіх зямель у склад аднаўляемай Юзафам Пілсудскім шматнацыянальнай федэратыўнай Рэчы Паспалітай і ўстанавіць усходнюю мяжу новай дзяржавы як мага далей на ўсход (да ўсходніх меж былой Рэчы Паспалітай — да часу першага падзелу ў 1772 годзе). 29 студзеня 1919 г. у Варшаве аднавіліся на чале з Вайніловічам і пасяджэнні членаў Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, у тым ліку Рамана Скірмунта.

]]
У лютым 1919 г. пачалася польска-савецкая вайна (1919—1920). У гэты час у Варшаве Эдвард Вайніловіч са Скірмунтам актыўна арганізоўваў сустрэчы і вёў перамовы з уплывовымі польскімі палітыкамі (асабліва з ліку арыстакратаў) адносна лёсу літоўска-беларускіх зямель і захавання зямлі за яе ранейшымі ўласнікамі. 23 сакавіка 1919 г. Польская рада беларускіх зямель склала дэкларацыю польскаму ўраду аб жаданні цеснага саюза Беларусі і Польшчы, але не ўключэння Беларусі ў склад Польшчы. 9-10 красавіка 1919 г. у Варшаве на кватэры, дзе пражываў Эдвард Вайніловіч, адбылася сустрэча з прадстаўнікамі кансерватыўнай па характару Партыі канстытуцыйнай працы (якая аб’ядноўвала землеўласнікаў-кансерватараў з карэнных польскіх зямель). Трыццаць чалавек Саюза палякаў беларускіх ускраін вырашылі ўступіць у Партыю канстытуцыйнай працы і дэлегаваць у раду партыі Эдварда Вайніловіча і Аляксандра Мяйштовіча. Аднак толькі Мяйштовіч згадзіўся ўвайсці ў галоўнае праўленне Партыі канстытуцыйнай працы.

22 красавіка 1919 г., калі польскія войскі ўзялі Вільню, Юзаф Пілсудскі выдаў «Адозву да жыхароў былога Вялікага Княства Літоўскага», якая аб’яўляла аб жаданні стварыць літоўска-беларускую дзяржаву, што была б звязана ўніяй з Польшчай. Для рэалізацыі гэтага намеру была створана новая адміністрацыйная адзінка — Грамадзянская ўправа ўсходніх зямель, якую ўзначаліў Ежы Асмалоўскі (1872—1952), член Польскай рады Мінскай зямлі. Літоўска-беларускія землі, якія займаліся польскімі войскамі не інкарпараваліся ў склад Польшчы, а падпарадкоўваліся ў грамадзянскіх адносінах Грамадзянскай управе ўсходніх зямель (правобразу будучай дзяржавы) на чале з генеральным камісарам, падпарадкаваным непасрэдна Начальніку польскай дзяржавы Юзафу Пілсудскаму. Тым не менш, у палітычных колах Польшчы шмат месяцаў ішла барацьба: ствараць федэрацыю ці далучыць занятыя войскамі землі. 27 красавіка 1919 г. Саюз палякаў беларускіх ускраін увайшоў як фракцыя ў «Саюз маянткоўцаў Літвы і Беларусі ў Варшаве», дзе аб’ядналіся маянткоўцы літоўска-беларускіх зямель, галоўным чынам, з Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў. Узначаліць новы Саюз было прапанавана Эдварду Вайніловічу як самаму аўтарытэтнаму маянткоўцу Міншчыны ці Аляксандру Мяйштовічу як самаму аўтарытэтнаму маянткоўцу Ковеншчыны, але яны адмовіліся на карысць Дамініка Даўгялы.

 (Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich) — польская грамадзянская адміністрацыя на літоўска-беларускіх землях, не інкарпараваных у склад Польшчы, а занятых у 1919—1920 гадах польскім войскам]]
31 мая 1919 г. па ініцыятыве Лявона Дубейкаўскага і Эдварда Вайніловіча ў Варшаве была створана малалікая арганізацыя «Польска-беларускае таварыства для палітычнага і культурнага супрацоўніцтва на Беларусі» для палітычнай падтрымкі ідэі федэрацыйнага саюза Беларусі і Польшчы. Членамі якога сталі як беларускія маянткоўцы-кансерватары, так і дзеячы нацыянальна-дэмакратычнага руху: Мельхіёр Ваньковіч, княгіня Магдалена Радзівіл, Раман Скірмунт, Аркадзь Смоліч, Аляксандр Лядніцкі, Чэслаў Янкоўскі, Браніслаў Тарашкевіч і інш. Таварыству ўдалося вызваліць у Варшаве з лагераў ваеннапалонных шмат беларусаў, якія не па ўласнай волі ваявалі ў шэрагах бальшавікоў супраць польскіх войск. 9 ліпеня 1919 г. Вайніловіч адправіў Рамана Скірмунта на размову з Юзафам Пілсудскім у Белведэр адносна аграрнай рэформы ў Беларусі.

26 жніўня 1919 г., пасля заняцця польскімі войскамі Міншчыны, Эдвард і Алімпія Вайніловічы выехалі з Варшавы ў Беларусь: Эдвард паехаў у Мінск для аднаўлення (ужо 29 жніўня 1919 г.) пасяджэнняў Рады Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, а Алімпія — у маёнтак Савічы. 3 верасня 1919 г. з бальшавіцкага палону за выкуп у 25 тысяч рублёў вярнулася ў Мінск сястра Эдварда Вайніловіча Ядвіга Кастравіцкая, а 4 верасня 1919 г., пасля ўзяцця польскімі войскамі Бабруйска, з бабруйскай турмы ў Мінск вярнулася і яго сястра Міхаліна Горват. У Міншчыне была ўсталявана польская ўлада. 17 верасня 1919 г. у разрабаваным маёнтку Савічы сельскімі рабочымі Эдварда Вайніловіча было засеяна жыта, а ў сваім дзённіку Эдвард Вайніловіч запісаў: *«Першы дзень сяўбы жыта. У ранейшыя гады сяўба ў гэтую пару была б скончана 2-3 тыдні таму. Глеба дрэнная, сухая як попел, не вылежалая, не хапае рабочага інвентару, як тут можна спадзявацца на ўраджай? Але на ўсё воля Бога.  Не бачу вакол сябе таго, на што глядзеў 72 гады. Голыя сцены, абутак на мне дзіравы, архіў і бібліятэка разрабаваныя, пара талерак і некалькі сталовых прыбораў да кашы і бульбы, вечары без святла, суседзі разбрыліся — і наперадзе не май ці чэрвень, а цёмныя і слотныя кастрычніцкія і лістападаўскія дні, а галоўнае — такія ж панурыя палітычныя і грамадскія гараскопы»*.

 перад польскімі жаўнерамі ў Мінску, 19 верасня 1919 г.]]
Пасля заняцця польскімі войскамі Мінска, 19 верасня 1919 г. Юзаф Пілсудскі выступіў перад прадстаўніцтвам мінчан з прамовай па-беларуску, недвухсэнсоўна дэкларуючы неабходнасць дзяржаўнасці для беларусаў.

Эдвард Вайніловіч стаў займацца працай па пытанням арганізацыі самакіравання Міншчыны ў складзе Грамадзянскай управы ўсходніх зямель і зямельных адносін (у прыватнасці, праектам закона аб дробных арандатарах), кіраваў Мінскім таварыствам сельскай гаспадаркі і ўдзельнічаў у сходах адноўленай мінскай дваранскай суполкі на чале з маршалкам графам Ежы Чапскім.

15 сакавіка 1920 г. у Вільні, якая была рэзідэнцыяй генеральнага камісара Грамадзянскай управы ўсходніх зямель, адбыўся сход маянткоўцаў літоўска-беларускіх зямель (з былых шасці паўночна-заходніх губерняў Расійскай імперыі), на якім было вырашана замест «Саюза маянткоўцаў Літвы і Беларусі ў Варшаве» стварыць арганізацыю землеўласнікаў «Саюз саюзаў» з сядзібай у Вільні, каб аператыўна і ўзгоднена супрацоўнічаць з грамадзянскімі ўладамі і ўплываць на прыняцце імі рашэнняў, асабліва адносна зямельных пытанняў. Сход прапанаваў узначаліць гэтую арганізацыю Эдварду Вайніловічу, які згадзіўся.

8 мая 1920 г. Эдвард Вайніловіч спецыяльна прыехаў у Варшаву ініцыяваць падачу асобнымі беларускімі нацыянал-дэмакратамі (з кола Польска-беларускага таварыства для палітычнага і культурнага супрацоўніцтва на Беларусі) у польскі ўрад дэкларацыі аб саюзе Беларусі і Польшчы, каб гэта было дадатковым аргументам для прыхільнікаў ідэі раўнапраўнай польска-беларускай федэрацыі, а не ўключэння толькі часткі беларускіх зямель у склад Польшчы ў статусе звычайных польскіх ваяводстваў, як таго шмат месяцаў дабіваліся польскія «эндэкі». Ён патлумачыў, што сітуацыя складаная, бо перамагае ідэя падзела Беларусі паміж Польшчай і бальшавікамі, а пра незалежнасць Беларусі не можа ісці і гаворкі. Такая дэкларацыя была апублікавана ў польскіх газетах.

24 чэрвеня 1920 г. сустрэўся з Юзафам Пілсудскім у Бельведэры (Варшава), каб прадухіліць радыкальныя пункты аграрнай рэформы ў Беларусі і запэўніць, што мясцовае дваранства літоўска-беларускіх зямель аддана змагаецца супраць бальшавікоў за унію Беларусі і Літвы з Польшчай. Вайніловіч казаў, што ён не праціўнік аграрнай рэформы (пераходу часткі зямлі беззямельным), але хоча, каб працэс праходзіў паступова, як у Заходняй Еўропе, а не па бальшавіцкаму ўзору поўнай экспрапрыяцыі зямлі ў буйных уласнікаў.

Аднак у канцы мая 1920 г. Чырвоная армія пачала паспяховае наступленне пад Барысавам, адцясняючы польскія войскі на захад, і ў ліпені 1920 г. заняла ўсю тэрыторыю Беларусі. 7 ліпеня 1920 г. Эдвард Вайніловіч, яго жонка Алімпія і сястра Міхаліна Горват выехалі са свайго маёнтка Савічы, схадзіўшы перад тым на фамільны курган.

## Вакол падпісання Рыжскага мірнага дагавора (1921) 
У той час прыхільнікамі анексіі ў склад Польшчы былі землеўласнікі на Віленшчыне і ў прымежных з Польшчай паветах былой Гродзенскай губерні, а ўніі Беларусі з Польшчай — землеўласнікі з астатніх беларускіх зямель. 22 кастрычніка 1920 г. атрымаў у Бзоўцы телеграму ад Рамана Скірмунта — неадкладна прыехаць у Варшаву на сход «Саюз палякаў беларускіх ускраін». 24 кастрычніка 1920 г. на сходзе, дзе прысутнічала 500—600 асоб, Эдвард Вайніловіч выступіў з асуджэннем нядаўняй ухвалы польскага сейма адносна дагавора з бальшавікамі ў Рызе, паводле якога Беларусь падзялася на дзве часткі, і выказаўся, што ўзровень польскага сейма і ўрада не адпавядае паўсталым задачам. У цэлым ахарактарызаваў дагавор як чацвёрты падзел «Польшчы» (г.зн. Рэчы Паспалітай) і адмову ад «ягелонскай ідэі» — аднаўлення шматнацыянальнай і талерантнай для народаў і рэлігій федэрацыйнай дзяржавы, за якую змагаліся ў паўстаннях і цярпелі столькі нягод у XIX ст. Міраслаў Абязерскі, які быў адпраўлены ў Рыгу ад імя арганізацый землеўласнікаў беларускіх зямель і з’яўляўся адначасова старшынём «Польска-беларускага таварыства для палітычнага і культурнага супрацоўніцтва на Беларусі», расказаў, што пазіцыя «эндэка» Станіслава Грабскага (1871—1949) вызначыла адмову польскага бока ад тэрыторый былых Віцебскай, Магілёўскай і паловы Мінскай губерняў, хоць савецкі прадстаўнік Адольф Іофе ахвотна саступаў Польшчы беларускія землі да Дняпра і Заходняй Дзвіны.

Эдвард Вайніловіч з колам найбліжэйшым калег вырашыў, што трэба патрабаваць ад польскага ўрада прытрымлівацца канцэпцыі меж Рэчы Паспалітай 1772 года (хіба толькі з малымі саступкамі) і ў рамках яе прадставіць усім землям былога Вялікага Княства Літоўскага шырокую аўтаномію. У кастрычніку 1920 г. па Варшаве таксама хадзілі чуткі, якія не спрыялі рэалізацыі федэрацыйнай канцэпцыі Юзафа Пілсудскага, палітычныя пазіцыі якога не былі да Майскага перавароту (1926) моцнымі: генерал Булак-Балаховіч заняў Мінск і збіраецца аб’явіць аб незалежнасці Беларусі, у часовы ўрад якой уключаны Эдвард Вайніловіч, Раман Скірмунт, граф Ежы Чапскі і Альгерд Свіда.

У Слуцку ў доме, які належаў Эдварду Вайніловічу, 14—15 лістапада 1920 г. праходзіў Беларускі з’езд Случчыны (чым парушалася права Эдварда Вайніловіча на недатыкальнасць жылля), які ўзняў Слуцкае паўстанне у нейтральнай паміж польскім і савецкімі бакамі зоне. Савічы (у адрозненне ад Пузава — маёнтка Міхаліны Горват) па мірнаму дагавору адыходзілі на савецкі бок, але пакуль яшчэ былі заняты польскімі войскамі. 18 лістапада 1920 г. Эдвард Вайніловіч *«у сувязі з пацвярджэннем сумных звестак аб стратах у Савічах і Пузаве і паведамленнямі газет аб адходзе польскіх войск да лініі перамір’я, вырашыў паехаць на месца, каб паспрабаваць выратаваць што-небудзь у доме, каб прадаць і атрымаць сродкі для жыцця»*; а ўжо 27 лістапада 1920 г. на тры гадзіны заехаў у Савічы, адкуль ужо сыходзілі польскія войскі, і знайшоў палац цалкам спустошаным.

 пасля Рыжскага мірнага дагавора ў 1921 г.]]
У студзені 1921 г. Эдвард Вайніловіч рабіў усё магчымае, каб паўплываць на канчатковыя рашэнні мірнага дагавора і працэс размежавання тэрыторый падзела. Ён «налягаў» на князя Караля Радзівіла (1886—1968), каб той ратаваў нясвіжскі маярат, бо з-за легкадумнасці князя значная частка маярату магла застацца на савецкім баку. Ва ўмовах апатыі многіх членаў «Саюза палякаў беларускіх ускраін» Эдвард Вайніловіч ўсё ж імкнуўся паўплываць на тое, каб прадухіліць падзел Беларусі: *«Мяне ж больш за ўсё абурала тое, што Ліга Нацый прызнае невядома каго — грузін, калмыкаў, зулусаў — да нацыянальнага самавызначэння і дзяржаўнасці, а Беларусь абыходзяць бокам і самавольна раздзяляюць у Рызе.  Энергіі мне надала сустрэча ў Варшаве з Раманам Скірмунтам, якога я лічыў найбольш прыдатным для гэтай місіі і які, нягледзячы на тое, што прыехаў у Варшаву па вельмі важных справах, са звычайнай сваёй гатоўнасцю ахвяраваць, пад маім уплывам згадзіўся на паездку»*. Віцэ-старшыня «Саюза палякаў беларускіх ускраін» Геранім Кеневіч (1867—1925) пераканаў Вайніловіча, што пасылаць Рамана Скірмунта ў Рыгу, дзе ў польскай дэлегацыі ўплыў маюць «эндэкі», немэтазгодна, бо Скірмунт мала ўдзельнічаў у сходах арганізацый землеўласнікаў («польскіх радах», «Саюзе палякаў беларускіх ускраін» і «Саюзе саюзаў») і гэта можа пашкодзіць запланаванай місіі. Вайніловіч вызваліў Рамана Скірмунта ад выканання сваёй просьбы. У канечным выніку і сам Скірмунт адмовіўся ад паездкі, а выехаў толькі Ігнат Парэмбскі, *«прычым з малай надзеяй на вынік з-за прадузятага стаўлення польскай дэлегацыі да „беларускага пытання“»*.

Паводле слоў Вайніловіча, у Рызе бальшавікі згаджаліся саступіць як мага больш зямель за золата; польская дэлегацыя лічыла, што няпольскіх тэрыторый трымае і так зашмат, а золата мае мала. Рыжскі мірны дагавор быў падпісаны 18 сакавіка 1921 г., а заходнебеларускія землі ўключаны ў склад Польшчы у статусе звычайных польскіх ваяводстваў. Акрамя таго, не толькі Савічы, але і Пузава аказаліся на савецкім баку. На польскім боку апынулася толькі частка маёнтка Пузава (у былым Слуцкім павеце) — фальварак Пераходы. Аднак Эдвард Вайніловіч (з жонкай і сёстрамі) не паехаў туды на сталае жыхарства, у першую чаргу па псіхалагічных прычынах: Рыжскі дагавор не проста адабраў большую частку яго родавай зямлі, а балюча перакрэсліў усю яго працу па адраджэнню былой Рэчы Паспалітай.

## Жыццё ў міжваеннай Польшчы (1921—1926) 
### Закрыццё Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (1921) 
28 красавіка 1921 г. Эдвард Вайніловіч прыехаў у Варшаву, каб атрымаць пашпарт грамадзяніна Польшчы для сябе і блізкіх. Вайніловічам удалося вывезці частку сямейных рэчаў і дакументаў, якія з чэрвеня 1920 г. часова захоўваліся ў радзівілаўскім Нясвіжы, у Бзовец (Люблінская губерня) да пляменніцы Эдварда Лізы Магільніцкай (1877—1937). У красавіку імі было вырашана, каб адчуваць сябе самастойнымі, паступова пераязджаць ад сваякоў на сталае жыхарства ў Быдгашч (на Памор’і), дзе было тады найтанней жыхарстваваць у Польшчы. 29 красавіка 1921 г. у Варшаве адбылося пасяджэнне Рады Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, на якім быў напісаны праект пратакола, які дэклараваў самаскасаванне таварыства і па зместу быў своеасаблівым «тастаментам». Па сутнасці гэта быў абвінаваўчы акт супраць падпісантаў Рыжскага дагавора. Радай было вырашана прадставіць пратакол аб самаскасаванні арганізацыі на разгляд усіх членаў таварыства і прапанаваць стварыць падобнае ж таварыства сельскай гаспадаркі з сядзібай у Баранавічах ці Навагрудку, куды перадаць уцалелыя грашовыя фонды Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі. 1 мая 1921 г. на агульным сходзе членаў МТСГ у Варшаве ў зале Цэнтральнага таварыства сельскай гаспадаркі (у доме № 30 на вуліцы Каперніка) зачытаны Вайніловічам пратакол быў ухвалены. Палітычная частка пратакола была апублікавана ў газетах.

У чэрвені 1921 г. у Баранавічах было створана Навагрудскае таварыства сельскай гаспадаркі, якое атрымала грашовыя фонды былога Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі і аб’яднала сярэдніх і буйных маянткоўцаў Заходняй Беларусі (паўночна-усходніх ваяводстваў Польшчы). На ўстаноўчы сход быў запрошаны і Эдвард Вайніловіч, але ён не паехаў па прычыне перавозу ў Быдгашч маёмасці і абмежаванасці ў сродках. 28-29 мая 1927 г. на сходзе ў Баранавічах Эдварда Вайніловіча завочна выбралі ганаровым членам Навагрудскага таварыства сельскай гаспадаркі. Вайніловіч згадзіўся і выслаў з Быдгашча ліст з падзякай да старшыні таварыства Канстанціна Рдултоўскага (1880—1953), былога члена МТСГ.

Знаёмыя, ведаючы пра матэрыяльныя страты Вайніловіча, прапанавалі яму паўдзельнічаць у розных фінансавых таварыствах у Варшаве. Ён адгукнуўся на запрашэнні Аляксандра Лядніцкага (1866—1934) і Станіслава Горвата (1866—1930) і стаў у 1921 г. старшынём суполкі, якая фінансавала выраб ільну ў Гродне; членам праўлення фабрыкі ў Чэнстахове па вырабу жалеза і членам нагляднай рады акцыянернага таварыства «Lloyd». У Эдварда Вайніловіча таксама захаваліся дзейнымі акцыі і дэпазіты ў польскіх банках, у тым ліку — у банку Саюза маянткоўцаў у Варшаве. У снежні 1921 г. атрымаў частку срэбра, якое сам Вайніловіч у ліхую пару схаваў у маёнтку Савічы: былы сельскі работнік Эдварда Вайніловіча Юзаф Стралец, чый бацька і дзед таксама працавалі ў Савічах, адшукаў і правёз праз мяжу ў люты мароз да сваякоў Вайніловічаў на польскі бок тое багацце. За годны ўчынак Эдвард Вайніловіч перадаў герою 50 тысяч марак. У Варшаве паспеў яшчэ зрабіць некалькі сустрэч з сябрамі і знаёмымі (у тым ліку з Канстанцінам Скірмунтам і Замойскімі), 5 верасня 1921 г. удзельнічаў у каталіцкім сходзе, а пасля прысутнічаў на пасяджэнні польскай кансерватыўнай Партыі рэальнай народнай працы.

### Асяданне і жыццё ў Быдгашчы 
12 снежня 1921 г. Эдвард Вайніловіч разам з жонкай Алімпіяй і сястрой Ядвігай Кастравіцкай з Бзоўца поўнасцю пераехалі ў польскі Быдгашч (на Памор’і), дзе асела шмат выхадцаў з літоўска-беларускіх губерняў (Тышкевічы, Пуслоўскія, Святаполк-Чацвярцінскія, Красіцкія, Валадковічы, Яблонскія, Гельмерсены, Наркевічы-Ёдкі, Нітаслаўскія і інш.), і пасяліліся ў каменным доме на вуліцы Замойскага 4/7 (зараз — № 23).

У 1919 г. у Варшаве было створана «Таварыства апекі над дзецьмі і моладдзю з крэсаў» (1919—1937), якое заснавала ў 1920 г. у Быдгашчы і ўтрымлівала за свой кошт т.зв. «Крэсавы інтэрнат» (Internat Kresowy), дзе атрымалі прытулак і магчымасць выхавання дзеці былых землеўласнікаў Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў, чые маёнткі пасля Рыжскага мірнага дагавора (1921) апынуліся на тэрыторыі СССР і былі нацыяналізаваны. Эдвард Вайніловіч і яго жонка Алімпія з прыездам у Быдгашч у 1921 г. пачалі прымаць самы актыўны ўдзел у фінансаванні інтэрната, а таксама клапаціліся аб падтрымцы рэстарана «Ускраінная кухня» (Kuchnia Kresowa), які дзейнічаў у Быдгашчы на вуліцы Цяшкоўскага (дом № 9) і быў сталоўкай, дзе давалі бясплатныя абеды для бедных дарослых эмігрантаў. 13 красавіка 1922 г. Эдвард Вайніловіч вырашыў для сябе, што больш у Савічы і навакольныя беларускія мясціны ніколі не паедзе, бо гэта б яшчэ раз балюча ўскалыхнула душу. Тым не менш, туга па радзімых месцах у яго захавалася да самай смерці, бо заўсёды цікавіўся навінамі адтуль і шмат чытаў газет.

У 1922 г. сябры прапанавалі яму абірацца ў сенатары Польшчы ад кансерватыўнай польскай Партыі рэальнай народнай працы, аднак сам Вайніловіч скептычна аднёсся да гэтай ініцыятывы, бо ў парламенце Польшчы дамінавалі польскія «эндэкі» і іх саюзнікі, якія добра ведалі палітычныя погляды і дзеянні Эдварда Вайніловіча. Вайніловіч толькі дазволіў сябрам вылучыць яго кандыдатуру і сказаў, што сам ніякіх актыўных крокаў для абрання рабіць не будзе. У выніку Вайніловіча не вылучылі кандыдатам у сенатары. У ліпені 1922 г. таксама атрымаў прапанову стаць лідарам беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху ў Польшчы, які арганізоўваўся Браніславам Тарашкевічам у Нясвіжы. Вайніловіча ўсцешыў такі давер, але ён адмовіўся, бо не ўяўляў, як можна выконваць гэтую функцыю ў Быдгашчы, а вяртанне ў Нясвіж было б балючым для душы. Сваю думку адносна пазіцыі лідара беларускага руху прадставіў у артыкуле, які быў апублікаваны ў нясвіжскай газеце.

21 студзеня 1923 г. Эдвард Вайніловіч быў выбраны на пасаду старшыні (1923—1928) «Саюза палякаў усходніх ускраін» (Związek Polaków z Kresów Wschodnich), які лакалізаваўся ў Быдгашчы і займаўся падтрымкай эмігрантаў з Літвы, Беларусі і Украіны. Пасля ўласных ваганняў 22 снежня 1923 г. атрымаў з рук прэзідэнта Быдгашча Бернарда Слівінскага ордэн «Polonia Restituta».

У апошнія гады жыцця Вайніловіч найбольш перапісваўся з прафесарам літаратуры і рэктарам віленскага ўніверсітэта Марыянам Здзяхоўскім, якому 6 студзеня 1924 г. наконт сваіх літаратурных пераваг і ўражанняў ад кнігі Здзяхоўскага «Паэзія Людвіка Кандратовіча (Уладзіслава Сыракомлі)» (1924) напісаў: *«…Гэта ж сын нашага слуцкага Палесся, якога ў маладых гадах мы разумелі і адчувалі нават несвядома, бо бачна, што ён любіў усё тое, на што мы з дзяцінства глядзелі, не разумеючы нават, што тое ўсё столькі мае вартасці. Памятаю, як у гады дзіцячай навукі казалі мне захапляцца такім шэдэўрам як „Пан Тадэвуш“, але паэзію Сыракомлі чытаў і разумеў без загаду — і цяпер яшчэ, калі з багатай бібліятэкі, якую меў, уцалеў у мяне выпадкова трэці том яго твораў, чытаю не ведаю які раз „Уласа“, „Янку-Магільшчыка“, „Старыя вароты“ і інш. і любуюся яго краявідамі, якія тлумачаць шэры настрой душы беларуса. З асаблівай прыемнасцю падкрэсліў на старонцы 22 той уступ, у якім шаноўны пан адзначае, што разуменне паэзіі Сыракомлі складае амаль мяжу паміж Каронай і былым Вялікім Княствам Літоўскім, што толькі такім, а не іншым „літоўцам“ быў сам Сыракомля. Слушна шаноўны пан падкрэслівае, што нацыяналізм — гэта, можа, бяссэнсавая спадчына пасля кіравання дзяржаў-захопнікаў…»*.

25 кастрычніка 1926 г. у Нясвіжы ў палацы Радзівілаў адбылася сустрэча лідараў «віленскіх кансерватараў» з маршалам Юзафам Пілсудскім, які хацеў атрымаць падтрымку з боку буйных маянткоўцаў пасля «майскага перавароту». І Вайніловіч быў запрошаны сваімі добрымі сябрамі нясвіжскімі Радзівіламі на сустрэчу з Пілсудскім, але не паехаў, бо адышоў ад палітычнай дзейнасці, не ўступаў у палітычныя партыі, быў абмежаваны ў грошах, а таксама крытычна глядзеў на рэжым «санацыі» і не ўтрымаўся б ад малапрыемнай прамовы.

У апошні перыяд свайго жыцця часта ездзіў у Варшаву і розныя гарады Польшчы, дзе наведваў сваякоў і сяброў (у тым ліку — варшаўскіх палітыкаў); цікавіўся развіццём эканомікі Польшчы; у дзённіку занатоўваў свае думкі пра палітычныя падзеі і развіццё сельскай гаспадаркі; а таксама прысутнічаў на ўжо частых пахаваннях сваякоў, сяброў і калег. У жніўні 1927 г. выступіў з урачыстай прамовай на спуску з суднаверфі Быдгашча баркі, што была пабудавана на грошы акцыянернага таварыства «Lloyd».

13 кастрычніка 1927 г. атрымаў 6 афіцыйных дэпеш і каля 50 віншавальных лістоў (ад Радзівілаў, Скірмунтаў, Петразолінаў, Горватаў і інш.) у дзень свайго 80-гадовага юбілею і толькі 30 кастрычніка скончыў напісанне адказаў на іх. У апошнія два гады свайго жыцця хварэў на атэрасклероз ног, як і яго бацька, дзед і прадзед у свае часы.

### «Апошні беларускі баярын» 
 (№ 96, 1927 г.)]]
Пасля разгрому ў студзені 1927 г. Беларускай сялянска-работніцкай грамады і чарговых нападак віленскіх «эндэкаў» на саюз мясцовых маянткоўцаў на чале з графам Ежы Чапскім, якія асуджалі Рыжскі мірны дагавор, Эдвард Вайніловіч спецыяльна напісаў артыкул «Граніцы Польшчы ў 1771-м і 1920-м годзе» («Słowo» № 96 і № 97, 1927 г.). Ён нагадаў, што ў адрозненне ад украінскіх зямель Польскага каралеўства, куды шляхта перасялілася з карэннай Польшчы, у Беларусі мясцовая шляхта Вялікага Княства Літоўскага была пераважна мясцовага паходжання і з той прычыны блізкая па крыві мясцоваму сялянству і дробнай шляхце, якая ў паўсядзённым жыцці карысталася беларускай мовай. Вайніловіч адзначыў, што паланізацыя шляхты мела павярхоўны характар — беларуская мова не забывалася, а існавала побач з польскай, якая дапамагала засвойваць набыткі заходнееўрапейскай культуры. Указаў, што піянерамі беларускамоўнай літаратуры ў XIX ст. былі менавіта мясцовыя шляхціцы, а не сяляне, і выказаўся катэгарычна супраць паланізацыі беларускамоўнага насельніцтва Заходняй Беларусі. Выказаўся за змяншэнне падаткаў у Заходняй Беларусі, што давала б, на яго думку, магчымасць гаспадаркам мясцовых сялян і бедных дваран (засцянкоўцаў) праз куплю пустуючых абшараў зямлі павялічваць свае зямельныя ўладанні, а не выстаўляць на вымушаны продаж з-за разарэння. Прапанаваў таксама, што ваенныя асаднікі-перасяленцы павінны набываць зямлю толькі за грошы, а не бясплатна. На думку Вайніловіча, менавіта адмова польскіх «эндэкаў» стварыць унію і ўключэнне толькі часткі Беларусі ў склад Польшчы прывялі да таго, што беларускае сялянства ўступае ў пракамуністычныя арганізацыі. Ён адзначыў, што саюз дзвюх дзяржаў (Польшчы і Беларусі) быў бы аптымальным і ўзаемакарысным, даваў бы Беларусі выхад да мора. І дадаў, што тая павярхоўная паланізаванасць не азначала, што нельга вярнуць ранейшую сітуацыю (status quo ante), калі шляхта Беларусі вярнулася б да пастаяннага выкарыстання беларускай мовы. Вайніловіч прывёў у прыклад Чэхію, дзе дэнацыяналізацыя арыстакратычных радоў («wynarodawianie się rodów możnowładczych») не была непаваротнай стратай і дзе са стварэннем самастойнай чэшскай дзяржавы адбываецца працэс дэгерманізацыі панямечанага дваранства, і лічыў, што тое самае магло б адбыцца ў беларускай дзяржаве — дэпаланізацыя і беларусізацыя мясцовага дваранства і інтэлігенцыі (т.зв. «палякаў»).

За такую пазіцыю рэдактар газеты «віленскіх кансерватараў» «Słowo» Станіслаў Мацкевіч здзекліва назваў Вайніловіча «апошнім беларускім баярынам».

### Напісанне ўласных мемуараў 
 і літоўская «Пагоня» на вокладцы першага тома мемуараў Эдварда Вайніловіча, 1931 г.]]
Эдвард вырас у Савічах, дзе меўся вялікі архіў з мноствам старажытных дакументаў, і з дзяцінства вучыўся шанаваць спадчыну і традыцыі. Гэтая паўплывала на тое, што сам Эдвард вырашыў пакінуць сляды сваёй працы і эпохі. Ён пачаў у свой час весці дзённік, збіраць дакументы, выразаць артыкулы з газет, захоўваць лісты ў сваім архіве. На іх падставе Вайніловіч пачаў пісаць па-польску з 1917 г. свае мемуары, якія былі спалены падчас пагрому палаца ў Савічах у 1918 г. З 13 кастрычніка 1920 г. у маёнтку Бзовец (Люблінская губерня) пачаў аднаўляць рукапіс мемуараў, не маючы назапашанага дакументальнага матэрыялу, таму ў мемуарах сустракаюцца недакладнасці і супярэчнасці.

Ва ўспамінах адносна мала расказвае аб сямейных справах (нават аб зносінах з жонкай Алімпіяй), а больш аб гаспадарчых і палітычных, аб маральных перакананнях і набожнасці; зусім не падзяліўся інфармацыяй, каму дапамагаў і якімі грашовымі сумамі, хоць фінансавую дапамогу дваранам Вайніловіч аказваў значную. Вельмі сціпла і прыхавана апісаў самыя цікавыя і драматычныя падзеі ў 1917—1918 гг., калі рабіў спробы стварэння беларускай дзяржавы.

У сваім тастаменце Эдвард Вайніловіч педантычна прапісаў не толькі аб маёмасці, парадку свайго пахавання, але і сваю волю наконт мемуараў. Успаміны на 700 старонках павінны былі трапіць у рукі Генрыха Скірмунта (1868—1939), Цітуса Паніквіцкага, Мечыслава Пароўскага (1878—1965) і Казіміра Здзяхоўскага (1875—1942). Менавіта гэтыя людзі (да якіх далучыўся і Раман Скірмунт) паклапаціліся аб выданні ў 1931 г. у Вільні першай часткі ўспамінаў «пана Эдварда» (аб падзеях да 21 мая 1921 г.), якую парэдагавалі віленскія карэктары, рэдактары і гісторык-спецыяліст. Другая частка мемуараў (пра падзеі жыцця з мая 1921 г.) заставалася і захоўвалася ў рукапісным варыянце (як і першая частка) у Нацыянальнай бібліятэцы ў Варшаве: не была выдадзена тады па рашэнні сяброў, бо закранала часы Пілсудскага. Упершыню другая частка мемуараў была надрукавана на польскай мове ў 2016 г. у Польшчы.

У другой частцы мемуараў, калі Вайніловіч не быў актыўным дзеячам грамадскага жыцця, напісана не толькі аб Юзафе Пілсудскім і Майскім перавароце (1926), але шмат укладзена артыкулаў з газет, цытат з лістоў, некалькі анекдотаў і нават звестак аб сваёй хваробе на іспанскі грып.

### Тастамент 
Першы свой тастамент Эдвард Вайніловіч склаў перад 1897 г., калі яшчэ жыла яго маці і сын Сямён. Не было ў гэтым нічога дзіўнага, што мужчына ў росквіце сіл вырашыў падрыхтаваць дакумент, які тычыўся яго апошняй волі. Рабіў так кожны шляхціц, што было традыцыяй і адначасова часткай упарадкавання спраў гаспадара. У першым тастаменце галоўным спадчыннікам Эдвард называў свайго сына Сямёна, а пасля ішлі запісы, якія датычыліся дачкі Гелены, маці, сясцёр і верных слуг свайго маёнтка.

. Наверсе скульптура Дзевы Марыі, аналаг якой быў пастаўлены каля Чырвонага касцёла ў Мінску]]
Жыццё хутка прымушала перарабляць гэты дакумент пасля смерці сына Сямёна, а пасля і дачкі Гелены. У тастаменце 3 студзеня 1902 г., яшчэ перад смерцю Гелены, Эдвард Вайніловіч запісаў, што пасля сваёй смерці хоча ляжаць на сямейных могілках, што знаходзіліся на курганне ў Савічах: *«Жадаю быць пахаваным на кургане, у адной з трох катакомб. Калі будзе час прачытаць гэтыя словы перад пахаваннем, то хацеў бы ляжаць у звычайнай драўлянай труне. У Савічах я загадаў такую зрабіць і паставіць у свірне, з простага матэрыялу, у якой сялян звычайна хаваюць. Не хачу, каб мяне неслі, хай вязуць канём на простым возе, як і ў жыцці найчасцей ездзіў адным канём. Прашу ніякіх вянкоў, ніякай помпы, а толькі болей малітваў, просты помнік, як і ў майго бацькі. Развітваюся і бласлаўляю ўсіх маіх: жонку, дачку, сясцёр, развітваюся з суседзямі, сябрамі і дамоўнікамі. Хай выбачаць мне правіны, бо былі, бадай, міжвольныя, зло ўчыніць нікому не хацеў. Душу маю збалелую даручаю міласэрнасці Божай і літасці Маткі Найсвяцейшай, даручаю малітвам тых усіх, хто пажадае пра мяне памятаць»*.

Пасля смерці дачкі сям’я пераканала Эдварда, што род Вайніловічаў будзе працягвацца праз сясцёр, і ён вырашыў запісаць у тастаменце, каб пасля яго смерці спадчынніка маёнткаў Савічы і Пузаў у Слуцкім павеце выбралі сёстры Ядвіга Кастравіцкая і Міхаліна Горват тайным галасаваннем: *«Ведаю, што, пастанаўляючы спадчынніка ў Савічах і Пузаве, ускладаю на яго вялікія цяжары і абавязкі — хай дарастае да становішча, каб калісь мог спачыць з чыстым сумленнем на кургане, побач даўных спадчыннікаў той зямлі, бо валоданне зямлёй — гэта не карыстанне, а святарская місія. Ён знойдзе дарогу, пратаптаную мной»*. Але і гэты тастамент стаў неактуальным пасля бурлівых палітычных змен у краіне.

23 лістапада 1918 г. у сваім маёнтку Савічы (Слуцкі павет) Эдвард Вайніловіч дадаў да тастамента новыя запісы: сястры Ядвізе адводзілася роля паклапаціцца пра выкананне апошняй яго волі і распараджэнне маёнткам яшчэ пры жыцці Эдварда. Добра ведаў, што жонка Алімпія пагодзіцца з яго меркаваннем, а сястра выканае як найлепей. У тых дадатках упершыню з’явілася боязь, што Савічы і Пузаў перастануць быць уласнасцю яго сваякоў з-за падзей у краіне: *«Хацеў бы быць пахаваным на кургане, калі Савічы застануцца нашай уласнасцю, і ў такім разе малюнак надгробка і надпіс указваю. У адваротным выпадку труну маю можна паставіць часова ў склепе пад касцёлам у Мінску, а пасля таемна там пахаваць. А калі і тое будзе немажлівым, то дзе-небудзь на могілках, у зямлі, і яшчэ раз аб найсціплейшым пахаванні прашу. Застаўшымся пры жыцці — да пабачэння, маліцеся за грэшніка»*. І сапраўды, паводле Рыжскага дагавора Савічы і Пузава перайшлі на савецкі бок, дзе маёнткі адбіралі ў гаспадароў і рабілі іх дзяржаўнай ці калектыўнай уласнасцю, што не дало мажлівасці Эдварду Вайніловічу быць пахаваным побач з дзецьмі на кургане ў Савічах альбо ў крыпце касцёла Святога Сымона і Святой Алены ў Мінску.

Вельмі доўга Вайніловіч цешыў сябе надзеяй, што атрымаецца быць пахаваным у родным краі. Бачачы, што, верагодна, памрэ ў Быдгашчы, 1 лютага 1928 г. Эдвард Вайніловіч дадаў да запісаў свайго тастаменту аб пахаванні, складзеных 25 лістапада 1903 г., наступнае пажаданне: *«Калі памру і буду пахаваны ў Быдгашчы, на простай пліце прашу зрабіць надпіс „Edward Woyniłłowicz. Prezes Towarzystwa Rolniczego Mińskiego. Prezes koła Polskiego w Radzie Państwa. Traktatem ryskim z swej ziemi wygnany, deptać musiałem obce łany“»*. Менавіта такая эпітафія на польскай мове «Эдвард Вайніловіч / Старшыня Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі / Старшыня „Польскага кола“ ў Дзяржаўным Савеце / Выгнаны Рыжскай дамовай са сваёй зямлі, я мусіў таптаць чужыя палі» і была зроблена ў 1929 г. на магільнай пліце Вайніловіча. Эдвард Вайніловіч запісаў Ядвізе Кастравіцкай свой маёнтак Пераходы ў Нясвіжскім павеце (Польшча); капіталы і акцыі, долі (паі) у акцыянерных таварыствах і грошы, якія трымаў у розных банках; хатнія прадметы, дакументы і каштоўнасці: старажытную шкатулку італьянскай работы; падкаморскую пячатку свайго прадзеда Адама Вайніловіча (1739—1803); кнігу «Vade mecum», напісаную палкоўнікам Вялікага Княства Літоўскага часоў «Патопу» Габрыэлем Вайніловічам; келіх з гербам Вайніловічаў «Сыракомля», разнастайныя дакументы на права ўласнасці маёнткамі Савічы і Пузаў, дамоў у Мінску і г.д. Ядвіга павінна была выплочваць штогадова сумы для Алімпіі Вайніловіч і Міхаліны Горват (да смерці апошніх). Зноў тут успомніў аб неабходнасці сямейнай рады, якая павінна была вырашыць пытанне спадчыны, а таксама распісаў каму з пляменнікаў і пляменніц адыходзяць мэбля, срэбны посуд і інш.

### Смерць і пахаванне 
Эдвард Вайніловіч памёр у суботу 16 чэрвеня 1926 г. у Быдгашчы (Польшча) а пятай гадзіне раніцы, найбольш верагодна — ад прагрэсіруючага атэрасклерозу. Пахаванне Вайніловіча адбылося ў панядзелак 18 чэрвеня 1926 г., у пахмурны і халодны дзень. Сціплую труну з яго целам пад аркестр везлі на імшу ў касцёл Святой Тройцы не на пышным катафалку, а на простым возе, які цягнуў адзін конь. З-за вялікай колькасці народу складвалася ўражанне, што гэта не пахаванне, а маніфестацыя. У апошні шлях цела Вайніловіча суправаджалі сваякі, шматлікія сябры, калегі па МТСГ, выхаванцы «Крэсавага інтэрната», а таксама суседзі. У прыватнасці, у Быдгашч з Парэчча (з Палескага ваяводства Польшчы) прыехаў сябра і паплечнік Вайніловіча Раман Скірмунт (1868—1939).

 (1868—1939), фота 1930 г.]]
Пасля імшы працэсія пайшла да Старафарных могілак горада. Над магілай першым мовіў слова пралат Пацэвіч, пасля Людвік Наркевіч-Ёдка, ксёндз канонік Люцыян Жаландкоўскі (прадстаўнік пінскага біскупа і былы пробашч (1911—1918) касцёла Святога Сымона і Святой Алены ў Мінску, сябра і спавядальнік Эдварда Вайніловіча) і інш. Магіла была абсыпана кветкамі, на якія паклалі вянок з надпісам па-польску *«Ад слуцкай зямлі»*. Сярод тых вязанак кветак не было вянкоў ад сваякоў, бо Эдвард яшчэ перад смерцю папрасіў, каб грошы, якія б пайшлі ад сваякоў на кветкі, перадалі на сталоўку для малазаможнай інтэлігенцыі. Падобную просьбу Вайніловіч у свой час накіраваў да членаў «Саюза палякаў усходніх ускраін». Гэта не было чымсьці выключным у Быдгашчы, бо ў многіх сем’ях, у выпадку пахавання блізкіх, сваякі замест куплі кветак перадавалі грошы на якія-небудзь высакародныя мэты.

 (1864—1935) каля магілы свайго брата Эдварда ў Быдгашчы]]
Раман Скірмунт на пахаванні сказаў аб Эдвардзе: *«…ахоўваў перададзеную нам спадчыну — веру, культуру, маёмасць»*. Ён дазволіў сабе разважанні наконт сутнасці дзейнасці Эдварда Вайніловіча. Вылучыўшы дылему (ці валенрадызм або «склізкае згодніцтва» былі сутнасцю грамадска-палітычнай працы нябожчыка ў Расійскай імперыі), Скірмунт сказаў, што мэтай Эдварда Вайніловіча было ўмацаванне гаспадарчых пазіцый эліты мясцовага грамадства — карэннага дваранства літоўска-беларускіх губерняў, і ён (Вайніловіч) адважна ішоў да гэтай мэты, з’яўляючыся прыхільнікам кансерватыўнага кірунку краёвасці: *«Лозунг краёвасці, лозунг рэгіяналізму , знайшоў у асобе Эдварда Вайніловіча прыроджанага выразніка і перакананага абаронцу»*.

Пасля жалобных урачыстасцей на старонках перыядычнага друку яшчэ доўга з’яўляліся некралогі і ўспаміны, прысвечаныя Эдварду Вайніловічу. 18 верасня 1928 г. «старажытная італьянская шафка», як Эдвард Вайніловіч называў каштоўны кабінет XVIII ст., за якім працаваў яшчэ яго дзед Антон Адамавіч Вайніловіч (1773—1855) у Савічах, патрапіў у музей Быдгашча, бо быў перададзены Ядвігай Кастравіцкай і Міхалінай Горват з умовай, што Ядвіга Кастравіцкая мае права распараджацца ім. Каштоўны экспанат перажыў Другую сусветную вайну. Нават пасля смерці Эдварда Вайніловіча яго жонка Алімпія Вайніловіч працягвала падтрымліваць «Крэсавы інтэрнат» і «Саюз палякаў усходніх ускраін» (Związek Polaków z Kresów Wschodnich).

Праз год пасля пахавання на магіле Эдварда Вайніловіча была пакладзена простая гранітная плітай з тым самым надпісам на польскай мове, занатаваным у тастаменце, як хацеў Эдвард Вайніловіч.

## Беларуская мова ў жыцці Эдварда Вайніловіча 
Эдвард Вайніловіч з вялікай зацікаўленасцю аднёсся да невялікай групы дваран Мінскай губерні, якія папулярызавалі мову мясцовых сялян, атрымаўшай у часы расійскага панавання назву «беларускай мовы», і публікавалі беларускамоўныя літаратурныя творы. Яшчэ ў сваім лісце ад 12 мая 1896 г. Эдвард Вайніловіч дзякаваў Аляксандру Ельскаму за прысылку беларускамоўных кніг і паабяцаў распаўсюдзіць іх на пасяджэнні МТСГ, прызнаючыся ў любові да той мовы: *«Кожнаму гэтая мова мілая, кожны з нас засынаў у калысцы пад народныя песні нашых нянек, кожны на гэтай мове размаўляе з мясцовым сялянствам, а ўсе старажытныя родавыя дакументы звычайна напісаныя па-беларуску»*.

Калі рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расійскай імперыі ўвяла свабоду друкаваць кнігі на любой роднай мове, ён напачатку фінансаваў друкаванне беларускамоўнай літаратуры: *«Валодаючы беларускай мовай гэтак жа добра, як польскай, і ўжываючы яе стала ў зносінах з сельскімі работнікамі ў сваёй гаспадарцы, на працягу дзясяткаў гадоў быў у сталым кантакце з усімі праявамі беларускага руху спачатку ў Мінску, дзе сустракаўся з Луцкевічам і Кастравіцкім (знявечаным), а пасля ў Вільні і Петраградзе з Іваноўскім і Шыпілам і г.д. Ад беларускіх таварыстваў заўсёды, бяручы ў іх сякі-такі матэрыяльны ўдзел, у канцы ўсуваўся, бо пачатая ў іх праца пачаткова ў кірунку самаспазнання і нацыянальнага адраджэння („Лучынка“, „Саха“, „Загляне сонца і ў наша ваконца“ і г.д.) звычайна ў канцы набывала сацыялістычныя лозунгі і кірунак, які, з-за сваіх перакананняў, падтрымліваць не мог»*. У той жа час лічыў, што ў касцёле павінна захавацца традыцыйная польская мова набажэнстваў. Ёсць звесткі, што для сябе асабіста Вайніловіч выпісваў адразу 10 асобнікаў газеты «Наша Ніва».

## Этнічная прыналежнасць і самавызначэнне 
Адна частка гісторыкаў (Раман Юркоўскі, Дарыуш Тарасюк і інш.) сцвярджае, што каталіцкае дваранства Беларусі было этнічна польскім (на падставе мовы, рэлігіі і культуры) і толькі з «патэрналізмам» і «апекай» адносілася да мясцовага маласвядомага («беларускага») сялянства, а словы Вайніловіча пра «супольнасць крыві» інтэрпрэтуе толькі як «старадаўнюю і сільную талерантнасць» «польскага дваранства» адносна «беларускага сялянства». Аднак сам Эдвард Вайніловіч падкрэсліваў менавіта генетычнае адзінства паходжання дваран і сялян Беларусі.

Іншая частка гісторыкаў лічыць, што самавызначэнне «палякі» было палітонімам, які значыў належнасць да «грамадзян Рэчы Паспалітай». Яны звяртаюць увагу на рух «краёўцаў» з іх ідэямі рэстытуцыі Вялікага Княства Літоўскага, увядзення аўтаноміі беларуска-літоўскага краю ў Расійскай імперыі ці ўвогуле дзяржаўнай самастойнасці беларуска-літоўскіх зямель. Беларускі гісторык Андрэй Раюк разглядзеў і паказаў, што Эдвард Вайніловіч быў беларусам па нацыянальнасці. У 1903 г. у Дынабургу на сельскагаспадарчай выстаўцы Эдвард Вайніловіч адкрыта заявіў сябе беларусам па нацыянальнасці (гэтак жа як і ў 1901 г. на выстаўцы ў Мінску), у аптымістычнай прамове па-польску заклікаў маянткоўцаў трымацца за зямлю і дадаў у канцы беларускамоўнае выслоўе «Pomahaj Boże!», сказаўшы, што многія народы прайшлі праз Беларусь, *«але нязменным застаўся той карэнны беларускі народ, які ў хвілінах бяды прыпадаў да роднай зямлі і ў ёй чэрпаў суцяшэнне і сілу  і кончу, звяртаючыся да вас, землеўласнікі, нашым родным [выслоўем] “Памагай Божа!”»*.
 
Самавызначэнне «беларусы» было непапулярным сярод многіх карэнных дваран (у тым ліку ў Вайніловіча), што азначала б факт абрусення, бо ў Расійскай імперыі «беларусы» (галоўным чынам, сялянскае праваслаўнае насельніцтва края) паводле афіцыйнай расійскай ідэалогіі і навукі лічыліся за складовую частку «рускага народа», адзінага ў трох галінах («вялікарусах», «беларусах» і «маларусах»). Сам Эдвард Вайніловіч лічыў, што толькі пасля «адарвання» Беларусі ад Расіі і стварэння беларускай дзяржавы магчыма адмова ад тагачаснай павярхоўнай паланізаванасці дваранства і інтэлігенцыі.

## Ацэнкі ад апанентаў і супернікаў 
Патрабаванні краёўцамі аўтаноміі кіравання свайго краю ў рускіх манархістаў выклікалі, хутчэй, не крытыку, а раўнадушша («Нам ваша культура непатрэбна»). Польскія «эндэкі» папракалі «краёўцаў», што не ставяць польскія інтарэсы вышэй за інтарэсы іншых народаў, а Вайніловічу заяўлялі, што ён з’яўляецца не палякам, а беларусам, імкнецца да аўтаноміі Беларусі і абуджэння пачуцця асобнасці беларусаў.

Эдвард Вайніловіч, як і ўсе краёўцы-кансерватары, быў прыхільнікам класічнага лібералізму XIX ст. і лічыў, што трэба абмяжоўваць выбарчыя правы тых грамадзян, хто не плаціць падаткі: толькі той, хто плаціць падаткі, мае права ўдзельнічаць у іх мэтавым размеркаванні (праз бюджэтныя рашэнні парламента). Лічыў, што ўвядзенне ўсеагульнага і роўнага выбарчага права прывядзе (ва ўмовах распаўсюджання сацыялістычных ідэй) толькі да скасавання права прыватнай уласнасці, якое з’яўляецца падмуркам парадку і цывілізаванага побыту грамадства. Аднак выступаў за ўзважаную аграрную рэформу і развіццё сістэмы адукацыі, якая б дазваляла сялянам станавіцца заможнымі. За гэта краёўцы-дэмакраты папракалі ў адсутнасці дэмакратызму, а таксама ў «каставасці» Рады МТСГ, як і іншых сельскагаспадарчых таварыстваў, бо яе члены (з абмежаванага кола знаёмых) працягла займалі пасады.

У 1920-я гг. для маладога пакалення «віленскіх кансерватараў» тагачасныя погляды Вайніловіча (*«літоўскага краёўца»*, *«нестара краёўцаў беларускай арыентацыі»*) на аграрнае і «беларускае» пытанне здаваліся састарэлымі, абмежаванымі і неэфектыўнымі, бо, на іх погляд, не маглі стрымаць распаўсюджанне камуністычных ідэй сярод сялян Заходняй Беларусі і прадухіліць захопніцкія планы з боку СССР.

## Характарыстыка ад сяброў 
* Мечыслаў Пароўскі (1878—1965): «Вылучаўся сярод землеўласнікаў-прамоўцаў на агульных сходах [МТСГ] — першаразрадны земляроб і жывёлавод, заўсёды дзейны, поўны ініцыятывы і тэмпераменту, ажыўляў паседжанні і павышаў іх узровень».
* Аляксандр Лядніцкі (1866—1934): «Высокага росту, высакародны, арлінага позірку, пры першым сутыкненні рабіў уражанне моцнай індывідуальнасці. Любіў мовіць і мовіў добра, ужываючы часта словы „прабачце“ і „штосьці“, але гэта толькі надавала чароўнасці і яснасці яго разважанням».
* Ян Булгак: «Таварыства сельскай гаспадаркі ў Мінску іграла тады значную ролю ў грамадска-нацыянальным жыцці нашага рэгіёна і складала ў ім неафіцыйную кіруючую ўладу. На яе чале стаў пан Эдвард Вайніловіч, адна з найразумнейшых галоў і адзін з найцвярдзейшых характараў Міншчыны».
* Камітэт ушанавання памяці Эдварда Вайніловіча (Р. Скірмунт, М. Пароўскі, Ц. Паніквіцкі, К. Здзяхоўскі, Я. Івашкевіч): «Будаваў і змагаўся за Польшчу Ягелонаў  Для Міншчыны, і нават больш — для літоўска-беларускіх губерняў, быў тым, чым былі ў свой час для Кангрэсоўкі , для Галіцыі князь Леан Сапега, для Пазнаньскага княства генерал Хлапоўскі, Негалеўскі і доктар , для паўднёвых ускраін князь Раман Сангушка — постаці з адной пароды, увасабленне грамадзянскай службы айчыне. Было ў ім шмат з той шляхетнай руды, з якой адліты былі душы блізкіх яму па паходжанні Рэйтана і Касцюшкі».
* Вацлаў Лядніцкі (1891—1967): «Вайніловіч, мудры чалавек, па прыродзе сумленны і адважны характар, меў правінцыйны патрыятызм. Ніколі не мовячы, не думаючы іначай, як толькі па-польску, лічыў сябе, як і Скірмунт, за беларуса і не зносіў „усепалякаў“, якія рабілі шкоду польскай ідэі і Беларусі, распальваючы нацыянальнае пытанне. Гэты гуманіст жадаў, як і я, міжнацыянальнага міру».
* Раман Скірмунт (1868—1939): «Намаляваць яго духоўны партрэт, здаецца, няцяжка. Ад нараджэння ён меў цэльны характар, светлы розум, але не складаны. Ён быў чалавекам учынку, схільнасць да тэарэтызавання не была ў яго асабліва развітай. Умовы для працы краёвага грамадскага дзеяча ў дапатопавы час былі вельмі складаныя. Адносіны да Варшавы, да Расіі, да мясцовага сялянства ці да беларускай справы ўяўлялі сабой бязмерна заблытаныя праблемы. Трэба было цвёрда ступаць па полі, напоўненым га́дамі, часам усміхацца нядобраму і абмінаць з абыякавым ці непрыемным тварам тое, што па сэрцы. Падобная задача была асабліва цяжкай для чалавека, які па сваёй натуры не прымаў такой „дыпламатыі“. Як ён ставіўся да другой з пералічаных праблем, якія меў погляды на беларускую справу пасля адраджэння польскай дзяржаўнасці, гэтага я не ведаю. Наколькі лёгка зрабіць агульны накід яго свядомасці, настолькі ж цяжка (па тых або іншых прычынах) намаляваць яго закончаны партрэт. Адкрытасць, вялікае сэрца, адвага рабілі з яго чалавека незвычайнага, які ў спрыяльных абставінах мог бы здабыць плён, значна большы за той, які быў народжаны яго працай. На мой погляд, і пасля Патопа, нягледзячы на паражэнне, ён не быў яшчэ чалавекам мінуўшчыны. Можна толькі шкадаваць, што яго асоба апынулася недзе на ўзбоччы, калі польскі карабель, нарэшце, знайшоў сваю прыстань».
* Зыгмунт Даманскі (1891—1965), хроснік Эдварда Вайніловіча: «Быў вялікім, калі ў грамадскай іерархіі стаяў высока, не меней быў вялікім, калі лёс скінуў яго так нізка».
* Марыян Здзяхоўскі (1861—1938): «Эдвард Вайніловіч быў жывым увасабленнем любові да маці-зямлі, якая яго нарадзіла і выхавала, быў звязаны з ёй усёй сваёй душой. Калі ён казаў, я меў дзіўнае ўражанне, што яго вуснамі прамаўляе маці-зямля беларуская, што ў словах адбіваюцца думкі і пачуцці тых доўгіх-доўгіх шэрагаў пакаленняў, якія на гэтай зямлі і з гэтай зямлі жылі, на ёй і для яе працавалі і трывалі».

## Цікавыя звесткі 
* Сярод дваран-маянткоўцаў Беларусі распаўсюджанай традыцыяй было шанаванне леса: у маёнтках існавалі асобныя лясныя масівы, якія не краналіся, аберагаліся і разглядаліся як месца эстэтычнай асалоды, адпачынку і экалагічнага рэзерву, што ператварала іх у пэўным сэнсе ў сакральныя прасторы. Быў такі лясны масіў і ў маёнтку Эдварда Вайніловіча Савічы, дзе на працягу пакаленняў Вайніловічы не пілавалі дрэў для гаспадарчых і камерцыйных патрэб.
* У другой палове XIX — пачатку XX ст. сярэднезаможныя і заможныя маянткоўцы беларускіх губерняў Расійскай імперыі неафіцыйна і вобразна называлі самі сябе мянушкай «зубры», што, канешне, адносілася і да Эдварда Вайніловіча. Калі 24 чэрвеня 1920 г. Эдвард Вайніловіч размаўляў з Юзафам Пілсудскім у Бельведэры (Варшава) адносна аспектаў аграрнай рэформы ў Беларусі, жадаючы прадухіліць радыкальнасць перадзелу зямлі, ён алегарычна запэўніваў Пілсудскага, што «зубрам» не з’яўляецца і адмоўна ставіцца да пазбаўлення дробных арандатараў зямельных надзелаў. А ў 1927 г. малады журналіст Станіслаў Мацкевіч (1896—1966), хоць і палемізаваў з Эдвардам Вайніловічам, з павагай назваў аўтарытэтнага 79-гадовага ветэрана гаспадарчай і палітычнай дзейнасці «зубрам». Акрамя таго, мянушка «зубры» у Другой Рэчы Паспалітай (Польшчы) замацавалася за т.зв. «віленскімі кансерватарамі», якія ў пэўнай ступені сталі пераемнікамі ліберальна-кансерватыўнай плыні краёўцаў (што былі прадстаўлены, галоўным чынам, сярэднезаможнымі і заможнымі маянткоўцамі).

## Перанясенне праху ў Мінск (2006) 
Пробашч парафіі Святога Сымона і Святой Алены, ксёндз Уладзіслаў Завальнюк, выступіў з ініцыятывай перанесці прах Эдварда Вайніловіча з Быдгашча (Польшча) у Мінск і размясціць яго ў касцёле Святога Сымона і Святой Алены, фундатарам якога быў Эдвард Вайніловіч. Пасля ўзгаднення пытанняў, дазволу касцельных улад, міністэрстваў замежных спраў Рэспублікі Беларусь і Рэспублікі Польшчы прах Эдварда Вайніловіча быў перавезены ў 2006 г. з Быдгашчы ў Мінск і 11 чэрвеня 2006 г. адбылося яго ўрачыстае перапахаванне пад кіраўніцтвам ксяндза Уладзіслава Завальнюка каля касцёла Святога Сымона і Святой Алены. У цырымоніі перазахавання ўдзельнічала група прадстаўнікоў польскага горада Быдгашча і патомкі Вайніловічаў.

## Ушанаванне памяці аб Эдвардзе Вайніловічу 
Адным з першых месцаў ушанавання памяці памерлага Эдварда Вайніловіча стаў Нясвіж, які да 1939 г., у адрозненне ад маёнтка Савічы, знаходзіўся ў складзе міжваеннай Польшчы і дзе ўласнікі палаца князі Радзівілы ўстанавілі 14 кастрычніка 1929 г. мемарыяльную пліту ў гонар Эдварда Вайніловіча ў фарным касцёле Божага Цела горада з надпісам: *«Эдвард Вайніловіч, старшыня Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, старшыня „Польскага кола“ Дзяржаўнага Савета ў Санкт-Пецярбургу, камандор ордэна „Polonia Restituta“, фундатар касцёла Св. Сымона і Св. Алены ў Мінску, уладальнік маёнткаў Савічы і Пузаў Слуцкага павета Мінскай зямлі, нарадзіўся ў Савічах 13. X. 1847 г., памёр у Быдгашчы 16. VI. 1928 г. Чалавеку вялікага сэрца і заслуг, узорнаму грамадзяніну, патрыёту, прыяцелю і апекуну людзей, вернаму сыну Святога Касцёла як выраз пашаны і ўдзячнасці і дзеля памяці нашчадкаў надпіс гэты зроблены. Вечнае спачыванне дай яму, Госпадзе, і святло вечнае няхай яму свеціць. Амэн»*.

]]
 на канферэнцыі ў Чырвоным касцёле, 2009 г.]]
14 лютага 2009 г. у Мінску ў тэатральнай зале ў дольнай частцы Касцёла Святога Сымона і Святой Алены (Чырвонага касцёла) адбылася беларуска-польская навуковая канферэнцыя «Эдвард Вайніловіч — шляхціц, грамадзянін, каталік», арганізаваная мінскай каталіцкай парафіяй Святога Сымона і Святой Алены, Польскім інстытутам у Мінску, гісторыка-культурнай установай «Палоніка-Літуаніка». На канферэнцыі з дакладамі выступілі ксёндз Уладзіслаў Завальнюк, пасол Польшчы ў Беларусі Генрык Літвін, Аляксандр Стральцоў-Карвацкі (Беларусь), Зміцер Яцкевіч (Беларусь), Аляксандр Смалянчук (Беларусь), Раман Юркоўскі (Польшча), Дарыуш Шпопер (Польшча), Алег Латышонак (Польшча) і Уладзімір Дзянісаў (Беларусь). Даслалі свае артыкулы Аляксандр Ільін (Беларусь) і Анатоль Грыцкевіч (Беларусь). Прысутнічаў і Адам Мальдзіс.

У 2009 г. па беларускім тэлеканале «ОНТ» у рамках дакументальна-пазнавальнага цыкла «Обратный отсчет» была паказана перадача «Адваротны адлік. Гісторыя замахаў на Чырвоны касцёл» (рэжысёр Уладзімір Арлоў). У 2011 г. на беларускім тэлеканале «ЛАД» у рамках цыкла пазнавальных перадач «Новыя падарожжы дылетанта» (вядучы перадачы Юрый Уладзіміравіч Жыгамонт), што распавядае пра гісторыю населеных пунктаў Беларусі і насельнікаў, была паказана серыя пра вёску Савічы (Капыльскі раён), род Вайніловічаў і Эдварда Вайніловіча. У 2011 г. на беларускім тэлеканале «ЛАД» у рамках цыкла пазнавальных перадач «Лабірынты» (вядучы перадачы Аляксандр Матафонаў) быў паказаны пазнавальна-дакументальны фільм «Лабірынты: Эдвард Вайніловіч». У фільме прымалі ўдзел беларускія гісторыкі Мікола Нікалаеў і Уладзімір Дзянісаў.

2 лістапада 2010 г. рашэннем Капыльскага раённага савета дэпутатаў адна з новых вуліц у горадзе Капылі была названа вуліцай Вайніловіча ў гонар Эдварда Вайніловіча.

 у Мінску. 17 мая 2013 г.]]
Гізэля Хмялеўская, жыхарка Быдгашча і журналістка выдання «Gazeta Pomorska», зрабіла вялікую працу па вывучэнні біяграфіі Эдварда Вайніловіча. Вынікам яе даследаванняў сталі публікацыі артыкулаў у польскай прэсе, а пасля напісанне кнігі аб Вайніловічу. 18 чэрвеня 2008 г. у Быдгашчы ў 80-ю гадавіну смерці Эдварда Вайніловіча Гізэля Хмялеўская і яе муж Багдан Хмялеўскі арганізавалі выстаўку «Cierń Kresowy» («Ускраінны цярноўнік») у «Аўтарскай галерэі» Яна Каі і Яцэка Салінскага. Было выкарыстана шмат прадметаў з «кабінета Вайніловічаў» («старажытная італьянская шафка»), які быў вывезены Вайніловічамі з Савічаў у Быдгашч і які зараз захоўваецца ў акруговым музеі ў Быдгашчы. 22 студзеня 2011 г. у Быдгашчы ў акруговым музеі адбылася прэзентацыя кнігі пра Эдварда Вайніловіча «Ускраінны цярноўнік. Аповесць пра Эдварда Вайніловіча і яго сям’ю» («Cierń Kresowy. Opowieść o Edwardzie Woyniłłowiczu i jego rodzinie», 2011), першага грунтоўнага і ўсеахопнага апісання біяграфіі Эдварда Вайніловіча і яго сям’і, якую напісала па-польску Гізэля Хмялеўская.

18—19 мая 2011 г. у Мінску Гізэля Хмялеўская прэзентавала сваю кнігу «Ускраінны цярноўнік. Аповесць пра Эдварда Вайніловіча і яго сям’ю» (2011). У арганізацыі прэзентацыі прымалі ўдзел Касцёл Святога Сымона і Святой Алены, філіял Нацыянальнага мастацкага музея «Дом Ваньковічаў. Культура і мастацтва першай паловы XIX стагоддзя», Польскі інстытут у Мінску .

16 чэрвеня 2012 г. у Быдгашчы пры ўдзеле Гізелі Хмялеўскай быў урачыста адкрыты сквер імя Эдварда Вайніловіча, які знаходзіцца на збегу вуліц Хадкевіча і Сулкоўскага каля дома былога т.зв. «Ускраіннага інтэрната». Аб постаці і драматычным лёсе Эдварда Вайніловіча распавяла Гізэля Хмялеўская.

9 снежня 2015 г. у Мінску ў Доме Ваньковічаў Гізэля Хмялеўская прэзентавала пераклад на беларускую мову сваёй кнігі «Церні крэсаў. Аповесць пра Эдварда Вайніловіча і яго сям’ю» (2015). У арганізацыі прэзентацыі прымалі ўдзел Касцёл Святога Сымона і Святой Алены, філіял Нацыянальнага мастацкага музея «Дом Ваньковічаў. Культура і мастацтва першай паловы XIX стагоддзя», Польскі інстытут у Мінску.

У чэрвені 2017 г. Мінгарвыканкам падтрымаў ініцыятыву аб прысваенні скверу за Чырвоным касцёлам імя Эдварда Вайніловіча.

## Творы 
* Ankieta "Kraju". Około rolnictwa. U pana Edwarda Woynołłowicza, wiceprezesa Mińskiego Towarzystwa Rolniczego // Kraj. — 1902. — № 38. *(адказы Э. Вайніловіча на пытанні часопіса "Kraj")*
* Koło Polskie // Kurjer Litewski. — 1906. — № 80.
* Z ankiety "Słowa" // Słowo. — 1906. — № 209. *(адказы Э. Вайніловіча на пытанні газеты "Słowo")*
* Głos ziemianina // Słowo. — 1922. — № 27, 32.
* Szlachta zaściankowa na Białejrusi / Na wschodniej rubieży. Jednodniówka Koła kresowego w Krakowie, maj, 1925. — Kraków, 1925. — S. 20—21.
* List do redakcji "Dziennika Bydgoskiego" // Dziennik Bydgoski. — 1927. — № 18.
* Granice Polski w 1771-m i w 1920-m roku (I) // Słowo. — 1927. — № 96. (не вельмі якасны пераклад на беларускую мову: «Межы Польшчы ў 1771 і 1920 гадах» )
* Granice Polski w 1771-m i w 1920-m roku (II) // Słowo. — 1927. — № 97.
* Wspomnienia. 1847—1928. — Wilno, 1931. — cz. 1. (альбо Воспоминания: Пер. с польск. / Общ. ред. В. Завальнюка, Минск 2007 )
* Wspomnienia. 1847—1928. — Szczęsne; Warszawa, 2016. — Cz. 2.

## Заўвагі 
### Каментарыі 
### Літаратурныя крыніцы 
### Анлайн-крыніцы 
## Літаратура 
:* 
:* *Войнилович, Э.* Воспоминания / Э. Войниллович; пер. с польск., общ. ред. В. Завальнюка. — Мн.: Издание Минской римо-католической парафии св. Симона и Елены, 2007. — 380 с. — 250 экз.
:* *Woyniłłowicz, E.* Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Szczęsne ; Warszawa : KIinika Języka, Lucyna Aninowska-Maciejewska, 2016. — Cz. 1. — Wyd. 2. — 404 s.
:* *Woyniłłowicz, E.* Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Szczęsne ; Warszawa : KIinika Języka, Lucyna Aninowska-Maciejewska, 2016. — Cz. 2. — 341 s.
:* 
* Адрес-календарь сельскохозяйственных обществ (По данным 1902 года) / Департ. земледелия Мин. земледелия и гос. имуществ. — СПб : Тип. М. Меркушева, 1902. — 238 с.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Раюк, А. Р.* Узнікненне і заняпад Краёвай партыі Літвы і Беларусі (1907—1908)  / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2021. — Вып. 21. — Ч. 2. — С. 201—209.
* 
* 
* *Раюк, А. Р.* Эвалюцыя прасторавых меж «Края» у палітычных праграмах краёўцаў-кансерватараў Беларусі і Літвы ў 1905—1908 гг.  / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2022. — Вып. 22. — Ч. 2. — С. 145—152.
* *Раюк, А. Р.* Этнакультурныя працэсы і палітыка ў Заходняй Беларусі ў 1921—1939 гг. у праграмах і рэаліях «віленскіх кансерватаў»  / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2023. — Вып. 33. — С. 296—306.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Хмялеўская, Г.* Церні Крэсаў = Cierń Kresowy : аповесць пра Эдварда Вайніловіча і яго сям’ю : пераклад з польскай мовы / Гізэля Хмялеўская. — Мінск : Віктар Хурсік, 2015. — 372 с.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Rodkiewicz, W.* Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire (1863—1905) / W. Rodkiewicz. — Lublin: Scientific Society of Lublin, 1998. — 257 s.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Ż.A.* Listy z Białejrusi. Mińsk, 12 marca (I) / A.Ż. // Kuryer Litewski. — 1907. — № 60. — С. 2.

## Спасылкі 
* Краевед Ирина Шкутько — об известном земляке Эдварде Войниловиче 
* Эдвард Вайніловіч на *Будзьма.org*
* *Арлоў, У.* Эдвард Вайніловіч. *Радыё Свабода* — Праграма «Імёны Свабоды».

Эдвард Адамавіч
Катэгорыя:Выпускнікі Слуцкай гімназіі
Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага тэхналагічнага інстытута
Катэгорыя:Краёўцы
Катэгорыя:Палітыкі Беларусі
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі
Катэгорыя:Прадпрымальнікі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Члены Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі
Катэгорыя:Члены Віцебскага таварыства сельскай гаспадаркі
Катэгорыя:Члены Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі
Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі
Катэгорыя:Мецэнаты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Мецэнаты Беларусі
Катэгорыя:Стацкія саветнікі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Мінску
Катэгорыя:Пахаваныя ў Быдгашчы