open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Першая Куцця

**Куцця** (посная куцця) — урачыстая вячэра напярэдадні Каляд. Час вячэры называўся яшчэ **святы** ці **калядны вечар**.

24 снежня ў каталікоў апошні дзень Адвенту, у які належаў пост і толькі адзін прыём ежы дасыта.

У адрозненне ад велікодных святаў, якія святкаваліся максімальна публічна, Куцця мела падкрэслена сямейны, закрыты характар. Аднак лічылася, што да стала абавязкова трэба запрасіць любога выпадковага госця, каб не паўтарыць грэх тых, хто не пусціў пераначаваць Святую Сям’ю перад нараджэннем Хрыста. На вячэру збіраліся пасля з’яўлення на небе першых зорак, пад выбеленым абрусам сцялілі сена або салому, як напамін пра нараджэнне Хрыста ў стайні. Перад пачаткам вячэры гаспадар дому дзяліўся з сям’ёй асвечанымі ў касцёле аплаткамі, якія потым ламалі між сабой астатнія члены сям’і. Па выцягнутых з-пад абруса сцяблінках варажылі аб тым, які будзе новы год; пасля вячэры сена і рэшткі ежы аддавалі жывёле. На Куццю плялі саламяных «павукоў», якіх вешалі ў доме ці перад уваходам, упрыгожвалі дом або падворак хваінкай або елкай (з XVIII ст.), дарылі членам сям’і і слугам падарункі («каляду»).

У залежнасці ад дабрабыту сям’і, падавалі 5, 7, 9, 11 або 13 (няцотны лік) посных страў, асноўны комплекс якіх быў адным і тым жа ў сем’ях усіх сацыяльных пластоў, сімвалізуючы еднасць усіх людзей як дзяцей Божых. Асноўнымі кампанентамі страў лічыліся пшаніца, мак і мёд, сімвалы дастатку і пладавітасці. Галоўнымі стравамі былі куцця, у гонар якой называлася і ўся вячэра, сыта, аўсяны кісель, узвар з сушоных фруктаў, рыбныя стравы (юшка, селядцы, шчупакі, карп і г.д.), грыбная поліўка, чырвоны боршч з вушкамі, клёцкі з макам, капуста квашаная або тушаная з грыбамі, ламанцы з макам, сліжыкі і інш. У заможных дамах традыцыйнымі былі поліўка з мігдалаў, розныя дэсерты («цукры»), арэхі, віно, з ХІХ ст. — гарбата.

Многія стравы і рытуалы каляднага вечара, асабліва куцця, носяць вельмі архаічны характар і адаптаваныя царквой да патрэб хрысціянскай рэлігіі ў час працяглага змагання з паганствам.

У беларускай мастацкай літаратуры:
* апавяданне «Калядны вечар» Якуба Коласа;
* вершы:
** «У калядны ціхі вечар» Пётры Простага;
** «Святы вечар» Ларысы Геніюш;
** «Сон на куццю» Іды Пілецкай (пераклад Янкі Купалы з польскай мовы).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Святы паводле алфавіта
Катэгорыя:Святы 24 снежня
Катэгорыя:Хрысціянскія святы
Катэгорыя:Беларускія народныя святы
Відэлец

thumb|200px|Відэлец
**Відэ́лец** — сталовы прыбор у выглядзе стрыжня з зубцамі.

Упершыню з'явіўся ў Візантыйскай імперыі ў XI ст. Спачатку меў толькі адзін зубец. У выніку крыжовых паходаў распаўсюдзіўся па Заходняй Еўропе, перадусім у Італіі. У Польшчы і ВКЛ відэлец пачаў пранікаць ад часоў Боны Сфорцы. Відэльцы XVI – XVII ст. называліся *грабкі*, мелі адносна кароткія тронкі і два доўгія зубцы, спажываліся не як індывідуальная прылада, а толькі для накладання страў з мяса, птушкі і інш. з агульнага блюда (пасля чаго іх елі рукамі), пра што захавалася прыказка: “лыжка за халявай, а відэлец — на стале” (лыжку, у адрозненне ад відэльцу, шляхта насіла з сабой за халявай ботаў). Увядзенне відэльцу ў шырокі побыт, па-за Італіяй, заняло вельмі доўгі час: у Францыі відэлец з'явіўся толькі ў апошняй чвэрці XVI стагоддзя, пры Генрыху III Валуа (паводле адной з легенд, ён прывёз гэтую моду з Рэчы Паспалітай, дзе кароткі час быў каралём), у Расіі — з канца XVII ст. У Рэчы Паспалітай відэлец некалькі стагоддзяў заставаўся прэрагатывай найбольш заможных і адукаваных арыстакратаў; абавязковае забеспячэнне кожнага госця нажом і відэльцам пры каралеўскім двары звязваюць з Аўгустам II (сяр. XVIII ст.). У побыт абсалютнай большасці жыхароў Беларусі відэлец канчаткова ўвайшоў толькі ў 2-ой пал. XX ст.

## Літаратура 
* 
* Видэ́лец // 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сталовыя прыборы
Войцех Вялёндка

**Войцех Вінцэнт Вялёндка** (;  — ) — польскі геральдыст, аўтар першай друкаванай кулінарнай кнігі на польскай мове «Кухар дасканалы» (1783), да канца 1-й трэці XIX ст. шырока вядомай і ў Беларусі (папраўленае выданне 1808 года згадваецца ў тым ліку ў эпічнай паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш», але змешваецца з іншымі кулінарнымі кнігамі, перш за ўсё, з *Compendium ferculorum* Станіслава Чарнецкага). В. Вялёндка арыентаваўся пераважна на касмапалітычныя французскія ўзоры, але шляхецкая кухня Рэчы Паспалітай таксама шырока прадстаўленая ў гэтай кнізе; тут ўпершыню пісьмова зафіксаваны рэцэпт зразаў. У 1830-х кніга В. Вялёндкі як пісьмовая крыніца кулінарных ведаў у Беларусі і Літве саступіла першынства кнігам Яна Шытлера.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Кухары
Вінегрэтная запраўка

**Вінегрэ́т** ( ад *vinaigre* — воцат) — у французскай і інтэрнацыянальнай кухні соус, які ўжываецца як запраўка салатаў; часам так называюць і халодныя закускі з такой запраўкай.

Класічны соус «вінегрэт», які атрымаў міжнароднае прызнанне на пачатку XIX ст., гатуецца з алею (3 часткі), віннага воцату (1 частка) з дадаткам солі і свежазмолатага перцу, якія старанна перамешваюць і збіваюць да згушчэння. Часта соус «вінегрэт» дадаткова араматызуецца эстрагонам, пятрушкай, часнаком і інш. Заміж воцату можна ўжываць лімонны сок.

Катэгорыя:Соусы
Катэгорыя:Французская кухня
Руска-візантыйская архітэктура

— прыклад ранняга руска-візантыйскага стылю]]
**Руска-візантыйская архітэктура** (**Руска-візантыйскі стыль**) — кірунак у архітэктуры і дэкаратыўна-прыкладным мастацтве ў рамках гістарызму, заснаваны на інтэрпрэтацыі формаў візантыйскага і старажытнарускага дойлідства.

Стыль зарадзіўся ў Расійскай імперыі ў першай палове XIX стагоддзя. Заснавальнікам дадзенага стылю прынята лічыць Канстанціна Тона. Аформіўся ў пачатку 1830-х гадоў як цэласны кірунак, руска-візантыйскі стыль быў непарыўна звязаны з ідэалагічным паняццем «*народнасці*» і ставіў мэтай выказванне ідэі культурнай самадастатковасці Расіі, а таксама яе «*палітычнай і канфесійнай пераемнасці ў адносінах да Візантыі*».

## У Беларусі 
У Беларусі ў гэтым стылі былі збудаваныя многія тагачасныя праваслаўныя цэрквы (Баранавічы, Барысаў, Брэст, Гродна і інш.). Найбольш удалымі творамі гэтага стылю ў Беларусі лічацца мемарыяльны храм у в. Лясной, прысвечаны 200-годдзю перамогі рускіх над шведамі і капліца склепу Паскевічаў у Гомелі, сабор Пятра і Паўла ў Мінску, Георгіеўская царква ў Чавусах і інш. З іншага боку, па прамым указанні царскіх уладаў дзесяткамі будаваліся і горшыя ўзоры гэтага стылю (напр., у Полацку, Віцебску, Барысаве і інш.), ацэненыя яшчэ ў савецкія часы як матэрыяльны выраз каланіяльнай палітыкі царызму.

## Літаратура 
* 
* М. С. Кацер. Белорусская архитектура. Исторический очерк / Ин-т литературы и искусства АН БССР. — Мн.: Гос. изд-во БССР, 1956. — 119 c.: ил.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктурныя стылі
Катэгорыя:Архітэктура Расіі
Катэгорыя:Культурная спадчына Расіі
Бітва пад Мсціславам (1501)

**Бітва пад Мсціславам** адбылася 4 лістапада 1501 года ў час вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1500—1503 гадоў.

## Перадумовы 
У другой палове 1501 года вялікі князь маскоўскі Іван III прадпрыняў наступ на ўсходзе Беларусі, карыстаючыся адсутнасцю ў ВКЛ вялікага князя Аляксандра, які быў выбраны каралём польскім і выехаў у Польшчу.

## Бітва 
Групоўка маскоўскіх войскаў была сканцэнтравана ў Старадубе, дзе акрамя войскаў мясцовых князёў Сямёна Старадубскага і Васіля Шамячыча, былі сабраны войскі на чале з вялікакняжацкімі ваяводамі князямі Аляксандрам Растоўскім, Сямёнам Варанцовым і інш. Каб паспрыяць маскоўскаму наступленню на Смаленск, яны былі накіраваны на Мсціслаў, куды падышлі 4 лістапада 1501 года. Насустрач ім з горада выйшлі войскі ВКЛ на чале з князём Міхаілам Заслаўскім і ваяводам Астафеем Дашкевічам.

У бітве перамаглі маскоўскія войскі. Паводле маскоўскіх крыніц, было забіта 7 тысяч чалавек з літоўскага войска, што з’яўляецца відавочным перабольшваннем. Рэшткі літоўскага войска, страціўшы ўсе сцягі, на чале з князем Заслаўскім замкнуліся ў замку. Праз упартае супраціўленне абаронцаў, узяць Мсціслаў маскоўскія войскі не здолелі і пасля спалення пасадаў і спусташэння ваколіц горада адышлі назад з вялікім палонам.

## Літаратура 
* М. А. Ткачёв. Мстиславские укрепления // Замки Белоруссии. — Мн.: Полымя, 1987. — 222 с.: ил. С. 137, 138.
* . Войны Московского государства в конце XV — начале XVI в. — На партале «Слова»
* . Россия на рубеже XV—XVI столетий (Очерки социально-политической истории). — М., Мысль, 1982. — 332 с. С. 179.
* 

Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага XVI стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя Мсціслава
Катэгорыя:1501 год у Еўропе
Катэгорыя:Бітвы ў Беларусі
Катэгорыя:Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)
Катэгорыя:Бітвы Расіі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Падзеі 4 лістапада
Леанід Марцінавіч Дайнека

**Леанід Марцінавіч Дайнека** (, в. Змітраўка 2-я, Клічаўскі раён, Магілёўская вобласць — , Мінск) — беларускі пісьменнік.

## Біяграфія 
Скончыў у 1959 годзе тэхнічнае вучылішча ў Ніжнім Тагіле, у 1967 годзе аддзяленне журналістыкі філалагічнага факультэта БДУ.

Працаваў на будоўлях, на Ніжнетагільскім металургічным камбінаце, на Віцебскай студыі тэлебачання, Беларускім тэлебачанні. У 1972—1989 гадах — адказны сакратар часопіса «Маладосць». З 1989 года ў выдавецтве «Мастацкая літаратура». З 1993 года займаўся прадпрымальніцкай дзейнасцю, заснаваў фірмы «Пасад» і «БелПі» (брэнд «Крамбамбуля» і іншыя).

Памёр 21 жніўня 2019 года. Пахаваны 25 жніўня на могілках у Калодзішчах.

## Творчасць 
Дэбютаваў у друку ў 1961 годзе. Аўтар зборнікаў вершаў «Галасы» (1969), «Бераг чакання» (1972), «Мая вясна саракавая» (1979), «Вечнае імгненне» (1985) — лейтматывы твораў: услаўленне роднай зямлі і чалавека працы, роздум над гадамі вайны, маленства, жыццём вёскі. Некаторыя вершы Леаніда Дайнекі пакладзены на музыку. Таксама аўтар зборніка апавяданняў «Бацькава крыніца» (1976).

Аўтар дылогіі «Людзі і маланкі» (1977) і «Запомнім сябе маладымі» (1979), якая раскрывае складаныя падзеі рэвалюцыі, грамадзянскай вайны, барацьбы з акупантамі, станаўлення беларускай дзяржаўнасці ў 1917—1919; рамана «Футбол на замініраваным полі» (1987), дзе асэнсоўвае тэму горада; фантастычнага рамана «Чалавек з брыльянтавым сэрцам» (1992).

### Гістарычныя раманы 
Вядомы як адзін з найлепшых беларускіх гістарычных пісьменнікаў. Аўтар раманаў «Меч князя Вячкі» (1987) пра барацьбу Полацка з немцамі ў Ніжнім Падзвінні ў XIII стагоддзі, «След ваўкалака» (1988) пра полацкага князя Усяслава Брачыславіча, «Жалезныя жалуды» (1990) пра ранні этап станаўлення Вялікага Княства Літоўскага;. У 2008 годзе выйшаў раман «Назаві сына Канстанцінам», дзеі якога адбываюцца ў XV—XVI ст. у Рыме, Вялікім Княстве Літоўскім і Канстанцінопалі. Раманы «Пра лісоўчыка, злога хлопчыка» (часопіс «Дзеяслоў» № 1-3, 2010), «Той, каго ўдарылі па шчацэ» (2011). Раманы «Ілоты» (2015) і «Сын ільва, дачка Зеўса — Леанід і Зінаіда» (2017) выйшлі ў кнізе «Леанід Дайнека. Выбраныя творы» («Беларуская навука», серыя «Беларускі кнігазбор», 2018).

## Прэміі і ўзнагароды 
* Літаратурная прэмія Саюза пісьменнікаў Беларусі імя Івана Мележа (1989) за гістарычны раман «Меч князя Вячкі» (1987)
* Дзяржаўная прэмія Беларусі імя Кастуся Каліноўскага (1990) за гістарычныя раманы «Меч князя Вячкі» (1987) і «След ваўкалака» (1988).
* Прэмія імя Валянціна Пікуля (2010) з уручэннем залатога медаля за цыкл гістарычных раманаў.
* Медаль «500-годдзе Аршанскай бітвы» (2015).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты Беларусі
Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага
Дайнека

**Дайнека** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксей Яўгенавіч Дайнека (нар. 1968) — беларускі эканаміст.
* Валерый Дайнека (нар. 1970) — беларускі баскетбаліст.
* Леанід Марцінавіч Дайнека (1940—2019) — беларускі пісьменнік.
* Піліп Пятровіч Дайнека (1916—1979) — адзін з кіраўнікоў партыйнага падполля і партызанскага руху ў Беластоцкай вобласці. Герой Сацыялістычнай Працы
Тамбоўская вобласць

**Тамбо́ўская во́бласць** () — суб’ект Расійскай Федэрацыі, які размешчаны ў цэнтры еўрапейскай часткі краіны. Адміністрацыйны цэнтр — Тамбоў. Створана 27 верасня 1937 года.

## Геаграфія 
Тамбоўская вобласць знаходзіцца ў паўднёвай частцы Усходне-Еўрапейскай раўніны, у цэнтральнай частцы Окска-Данской раўніны (вышыня да 219 м). Плошча тэрыторыі — 34,5 тыс. км². У асноўным гэта нізінная раўніна з вышынёй 150 м над узроўнем мора. Рэльеф палогахвалісты, раздзелены балкамі і ярамі.

Карысныя выкапні: радовішча «Цэнтральнае» 887 млн м³ ільменіт—руціл—цырконіевых пяскоў з 4 % утрыманнем металаў і магчыма прамысловым утрыманнем золата каля сяла Нікольскае Расказаўскага раёна Фасфарыты, будаўнічыя матэрыялы, мінеральныя фарбы, торф. Найболей вядомыя радовішчы пяску — Тамбоўскае, Полкаўскае.

Па тэрыторыі вобласці працякае каля 1400 рэк, рэчак і ручаёў. Найболей значныя рэкі — Цна (басейн Волгі), Варона, Біцюг, Варонеж і Савала (басейн Дона). Водныя рэсурсы ўключаюць таксама парадку 900 сажалак і вадасховішчаў з агульным аб’ёмам вады 534,5 млн м³.

Тамбоўская вобласць знаходзіцца ў зоне лесастэпу. Глебы — чарназёмы тыповыя магутныя, на поўначы — шэрыя лясныя глебы. Па далінах і балках — лугава-чарназёмныя і тарфяна-балотныя. Лясы (асноўныя пароды — хвоя, дуб, клён, ліпа, ясень, бяроза, асіна) займаюць каля 1/10 тэрыторыі. Захаваліся заяц-русак, лісіца, тхор, грызуны. На тэрыторыі Тамбоўскай вобласці — Варонінскі запаведнік.

## Насельніцтва 
Насельніцтва вобласці — 1130,4 тыс. чал. (2006) (1144.8 — 2005). Шчыльнасць насельніцтва: 32,8 чал./км² (2006) (33,4 — 2005), удзельная вага гарадскога насельніцтва: 57,6 % (2006) (57,5 % — 2005). Насельніцтва практычна монанацыянальна: большасць рускія (96,5 %).

Вобласць падзяляецца на 23 раёны, буйнейшый гарады — Тамбоў, Мічурынск, Расказава, Маршанск.

## Вядомыя асобы 
* Іван Сямёнавіч Бірукоў (1918—1944) — Герой Савецкага Саюза.
* Іван Аляксеевіч Мартынаў (1923—1944) — Герой Савецкага Саюза.
* Зоя Анатолеўна Касмадзям’янская (1923—1941) — Герой Савецкага Саюза.
* Георгій Васільевіч Чычэрын (1872—1936) — расійскі палітычны і дзяржаўны дзеяч.
* Аркадзь Андрэевіч Акулінін (1909—1986) — беларускі марфолаг. Доктар біялагічных навук (1958), прафесар (1960).
* Мікалай Мікалаевіч Зацэпін (1917—2015) — беларускі вучоны ў галіне электрамагнетызму і фізікі неразбуральнага кантролю. Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1972), доктар тэхнічных навук (1967), прафесар (1971).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Беларусь (значэнні)

* Рэспубліка Беларусь — краіна ў Еўропе.
* Беларусь — скарочаная назва Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі.
* Генеральная акруга Беларусь — ваенна-адміністрацыйная адзінка, створаная германскімі нацыстамі на акупіраванай тэрыторыі ў Вялікую Айчынную вайну.
* (2170) Беларусь — малая планета Сонечнай сістэмы.
* «Беларусь» — тып судна.

## Гандаль і гатэлі 
* «Беларусь» — гасцініца ў Брэсце.
* «Беларусь» — гасцініца ў Мінску.
* «Беларусь» — універсальны магазін у Мінску.

## Вёскі 
* Беларусь — вёска ў Круглянскім раёне Магілёўскай вобласці.
* Беларусь — вёска ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці.

## Кінатэатры 
* «Беларусь» — кінатэатр у Брэсце.
* «Беларусь» — кінатэатр у Віцебску.
* «Беларусь» — кінатэатр у Мінску.

## СМІ 
* «Беларусь» — штомесячны ілюстраваны грамадска-палітычны часопіс на беларускай мове.
* «Беларусь» — газета, якая выдавалася ў 1919 ў Гродне на беларускай мове.
* «Беларусь» — газета, якая выдавалася ў 1919—1920 у Мінску на беларускай мове.
* «Беларусь» — радыёстанцыя.
* «Беларусь» — выдавецтва ў Мінску.

## Выданні 
* Рэспубліка Беларусь (энцыклапедыя)

## Спорт 
* «Беларусь» — адна з назваў футбольнай каманды «Дынама» (Мінск), выкарыстоўвалася ў 1960—1963 гадах.
* «Беларусь» — адна з назваў футбольнай каманды «Дынама-93» (Мінск), выкарыстоўвалася ў 1992—1993 гадах.
* «Беларусь» — адна з назваў футбольнай каманды «Вікторыя» (Мар’іна Горка), выкарыстоўвалася ў 1990—1993 гадах.

## Чыгунка 
* Беларусь — чыгуначная станцыя ў Заслаўі.
* «Беларусь» — фірменны цягнік Беларускай чыгункі.

## Гл. таксама 
* Белая Русь
Брэст (значэнні)

Назву **Брэст** маюць:

## Населеныя пункты 
* Брэст — мястэчка ў Балгарыі.
* Брэст — горад у Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Брэсцкай вобласці.
* Бжэсць Куяўскі — горад у Польшчы.
* Брэст — горад на паўночным захадзе Францыі.

## Іншае 
* Брэст — аэрапорт у аднайменным горадзе Беларусі.
* «Брэст» — назва беларускага футбольнага клуба «Дынама-Брэст» у 2012 годзе.
* Брэст-Цэнтральны — чыгуначная станцыя ў у аднайменным горадзе Беларусі.
* Брэст — малая планета Сонечнай сістэмы.
Мінск (значэнні)

## Месцы 
* Горад Мінск — сталіца Беларусі.
* Нацыянальны аэрапорт Мінск — Асноўны аэрапорт Беларусі.
* Мінск-1 — Аэрапорт на тэрыторыі Мінску.
* Горад Міньск Мазавецкі — горад ва ўсходняй Польшчы.

## Аб’екты, названыя у гонар Мінска 
* Мінск — гасцініца ў Мінску.
* Мінск — сямейства савецкіх ЭВМ.
* Мінск — канцэртная зала ў Мінску.
* Мінск — савецкі халадзільнік.
* Мінск — марка матацыклаў завода ММВЗ (Беларусь, Мінск).
* Мінск — малая планета Сонечнай сістэмы.
* Мінск — цяжкі авіяносны крэйсер
* «Мінск» — музычны калектыў
* Мінск — баскетбольны клуб
Камуністычная партыя Індыі

**Камуністычная партыя Індыі** (КПІ; ; хіндзі: ''Бхаратыя кам'юніст парты''), палітычная партыя Індыі, заснавана ў 1925, член Камінтэрна з 1935, да 1942 ў падполлі. У адпаведнасці з генеральнай лініяй Камінтэрна зблізілася з левым крылом ІНК; легалізаваўшыся, ўзяла пад свой кантроль Усеіндыйскі кангрэс прафсаюзаў. 

Пасля набыцця Індыяй незалежнасці ў 1947 КПІ ўзначаліла ўзброеныя антыфеадальныя паўстанні супраць князёў, якія адмаўляліся перадаваць уладу федэральнаму ўраду. Буйнейшае з такіх паўстанняў адбылося ў Тэлангане (гістарычнай вобласці ў сучасным штаце Андхра-Прадэш), дзе камуністы стварылі народнае апалчэнне і паставілі пад кантроль тэрыторыю з насельніцтвам 3 млн. чалавек. Паўстанне было падаўлена федэральнымі ўладамі, КПІ адмовілася ад тактыкі ўзброенай барацьбы і ў далейшым дзейнічала ў рамках парламенцкай дэмакратыі.

На першых усеагульных выбарах 1951—52 атрымала 6 млн. галасоў (са 107 млн.), у наступным прыкладна такі ўзровень падтрымкі захаваўся. На выбарах 1957 КПК заняла другое месца пасля ІНК і ў тым жа годзе перамагла на выбарах у асамблею штата Керала і сфармравала ўрад штата (першы выпадак у гісторыі краіны, калі ўрад штата быў сфарміраваны не ІНК). КПІ стала буйнейшай апазіцыйнай партыяй Індыі.

У 1962 у сувязі з абвастрэннем кітайска-індыйскага канфлікту адбыўся ўнутрыпартыйны крызіс, які прывёў (з удзелам кіраўніцтва Камуністычнай партыі Кітая) да расколу ў 1964 і ўтварэння паралельнай «Камуністычнай партыі Індыі (марксісцкай)» (КПІ(М)). КПІ, у адрозненне ад КПІ(М), актыўна падтрымлівала нацыянальна-вызваленчы рух ва Усходнім Пакістане (цяперашняя Бангладэш) і вайну з Пакістанам у 1971 і была адзінай партыяй (калі не лічыць ІНК), якая падтрымала абвяшчэнне Індзірай Гандзі надзвычайнага становішча ў 1975—77. Адмена надзвычайнага становішча і паражэнне ІНК на парламенцкіх выбарах 1977 азнаменавалі пачатак новага перыяду ў гісторыі КПІ — з таго часу яна пераарыентавалася на супрацоўніцтва з КПІ(М) ў якасці «малодшага партнёра». 

У цяперашні час КПІ ўваходзіць у склад Левага фронта, які кіруе ў штатах Заходняя Бенгалія і Трыпура, а таксама Левага дэмакратычнага фронта, які кіруе ў штаце Керала. На федэральным узроўні КПІ прадстаўлена дзесяццю дэпутатамі ў Народнай палаце індыйскага парламента і падтрымлівае ўрад Аб'яднанага прагрэсіўнага альянсу. 

## Спасылкі 
Сайт партыі 

Катэгорыя:Палітычныя партыі Індыі
Камуністычная партыя Індыі (марксісцкая)

**Камуністычная партыя Індыі (марксісцкая)** (КПІ(М); ; хіндзі: *Bharat ki Kamyunist Party (Marksvadi)*), палітычная партыя Індыі, заснавана ў 1964 у выніку расколу Камуністычнай партыі Індыі (КПІ).

Прычынай расколу сталі дактрынальныя супярэчнасці паміж левым і правым крыламі КПІ. Крызіс паглыбіўся ў канцы 1950-х пры актыўным умяшальніцтве кітайскіх камуністаў (Камуністычная партыя Кітая падвергла крытыцы КПІ на маскоўскай нарадзе кампартый у 1957 за ўдзел у буржуазна-дэмакратычнай палітычнай сістэме Індыі). Інда-кітайская вайна 1962 паскорыла развіццё крызісу: у КПІ ўтварыліся «нацыяналістычная» («прасавецкая») і «інтэрнацыяналістычная» («пракітайская») фракцыі. Першая заняла бок індыйскага ўрада, другая падтрымала Кітай, як сацыялістычную дзяржаву, якая ўступіла ў канфлікт з капіталістычнай (Індыяй). Пракітайская фракцыя абвінаваціла сваіх апанентаў у рэвізіянізме ідэй марксізму і стварыла ўласную партыю — Камуністычную партыю Індыі (марксісцкую).

У розныя часы ад КПІ(М) адкалоліся Камуністычная партыя Індыі (марксісцка-ленінская), Марксісцкая камуністычная партыя Індыі, Камуністычная марксісцкая партыя, Партыя дэмакратычнага сацыялізму (у Заходняй Бенгаліі) і інш.

На сёняшні дзень КПІ(М) зарэгістравана як агульнанацыянальная партыя. З 42 мандатамі ў ніжняй палаце індыйскага парламента яна займае трэцяе месца пасля ІНК і БДжП; левыя партыі маюць разам 63 мандаты, іх падтрымка мае рашаючае значэнне для стабільнасці індыйскага ўрада Аб'яднанага прагрэсіўнага альянсу. КПІ(М) мае моцныя пазіцыі ў штатах Заходняя Бенгалія, Керала і Трыпура, дзе ў кааліцыі з іншымі левымі партыямі ёю сфарміраваны ўрады штатаў. Пэўных поспехаў партыя дасягнула ў штатах Андхра-Прадэш, Біхар, Джаркханд і Тамілнад.

## Спасылкі 
Сайт партыі

Катэгорыя:Палітычныя партыі Індыі
Галавізна

thumb|250px|Галавізна ў жэле

**Галавізна** — частка свіной галавы, якая застаецца пасля аддзялення лыча са сківіцамі, языка, вушэй і мозгу.

Выкарыстоўваецца (разам з вушамі і лычам) для варкі квашаніны. Таксама неабходны элемент для вырабу сальцісонаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мяса
Галёнка (ежа)

**Галёнка** — ніжняя частка задняй канечнасці ў земнаводных і наземных пазваночных, паміж сцягном і ступнёй.

У кулінарыі найбольшае значэнне мае свіная галёнка, асабліва папулярная ў нямецкай кухні, а таксама ў чэшскай, польскай, беларускай і іншых. Галёнку вэндзяць, соляць, тушаць, запякаюць, фаршыруюць (варачы ў піве з гваздзікамі). Вараная (з гароднінай і карэннем) галёнка, з гарнірам з тушанай капусты або гарохавым пюрэ лічыцца выдатнай закускай да халоднага піва або гарэлкі. З галёнкі таксама вырабляюць квашаніну, сальцісон, вараць гарох, фасолю ды іншыя супы.

## Літаратура 
*

## Спасылкі 
*

Катэгорыя:Мяса
Пагоня (значэнні)

**Пагоня** — слова старабеларускага паходжання — імклівы пераслед, з XIV ст. вядомы як абавязак кожнага, хто можа трымаць зброю, пры адбіцці нападу ворага.

## Гербы 
.]]
* **«Пагоня»** — герб Вялікага Княства Літоўскага, Беларускай Народнай Рэспублікі, Рэспублікі Беларусь, нацыянальны сімвал беларусаў.
* **«Віціс»** — варыянт герба «Пагоня», герб Літоўскай Рэспублікі, нацыянальны сімвал літоўцаў.

## Выданні 
* «Пагоня» — беларускамоўная газета, выхадзіла ў 1920 годзе як орган Міністэрства беларускіх спраў урада Літвы ў Вільні і Коўне
* «Пагоня» — назва «Баранавіцкай газеты» (выдавалася пад нямецкай акупацыяй) у 1944 годзе
* «Пагоня» — часопіс, выдаваўся ў 1945—1946 гадах у Аўстрыі беларускімі эмігрантамі
* «Пагоня» — беларускамоўная газета, выдавалася ў 1992—2001 гадах у Гродне

## Іншае 
* Пагоня — ваенная павіннасць у Вялікім Княстве Літоўскім.
* Беларускі полк «Пагоня» — вайсковае фарміраванне ў складзе Інтэрнацыянальнага легіёна тэрытарыяльнай абароны Украіны, створанае падчас расійска-ўкраінскай вайны 2022 года
* атрад «Пагоня» — падраздзяленне, сфарміраванае з добраахвотнікаў з Беларусі, якія бяруць удзел ва ўзброеным канфлікце на Данбасе
* Пагоня — беларуская песня на аднайменны верш Максіма Багдановіча (1891—1917).
Шушкевіч

**Шушкевіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Ганна Паўлаўна Шушкевіч (нар. 1936) — работнік сельскай гаспадаркі, Герой Сацыялістычнай Працы (1971).
* Генадзь Чэслававіч Шушкевіч (нар. 1953) — беларускі матэматык. Доктар фізіка-матэматычных навук (2008), прафесар (2018).
* Станіслаў Пятровіч Шушкевіч (1908—1991) — беларускі паэт і празаік, бацька С. С. Шушкевіча.
* Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч (1934—2022) — беларускі дзяржаўны дзеяч, сын С. П. Шушкевіча.

Катэгорыя:Беларускія прозвішчы
Індыйскі нацыянальны кангрэс

**Індыйскі нацыянальны кангрэс** (ІНК; , *Congress Party*, *INC*), буйнейшая палітычная партыя Індыі, найстарэйшая палітычная арганізацыя краіны. Базіруецца на сацыял-дэмакратычнай ідэалогіі. 

Заснавана ў 1885 заможнымі ліберальнымі коламі пры непасрэдным удзеле англічан як лаяльная апазіцыя англійскаму каланіяльнаму рэжыму. У 1920-я пад кіраўніцтвам Махатмы Гандзі і Джавахарлала Нэру ператварылася ў масавую партыю з шырокай сацыяльнай базай і нацыянальна-вызваленчай праграмай. Ад пачатку незалежнасці Індыі ў 1947 да 1977, у 1980—89, 1991—96 — кіруючая партыя. У пачатку 1990-х страціў большасць у парламенце, але застаецца самай уплывовай партыяй Індыі. У 2004 разам з саюзнымі арганізацыямі, злучанымі ў Аб'яднаны прагрэсіўны альянс, перамог на ўсеагульных выбарах і сфарміраваў федэральны ўрад. 

Унутрыпартыйныя спрэчкі прывялі да расколу ІНК ў 1967 і стварэння былым левым крылом партыі пад кіраўніцтвам Індзіры Гандзі новага ІНК, таксама вядомага як «Новы кангрэс». Былое правае крыло ІНК перайменавала рэшткі партыі ў Індыйскі нацыянальны кангрэс (арганізацыя) (неафіцыйная назва: «Стары кангрэс»), які пазней зліўся з Джаната парты. Наступнае выпрабаванне наступіла ў 1977, калі ў ІНК на фоне крытыкі аўтарытарных памкненняў І.Гандзі ўтварыліся шматлікія фракцыі, адна з якіх, лаяльная сваёй старшыні, за што атрымала нефармальную назву Індыйскі нацыянальны кангрэс (Індзіра), выступала ад імя ўсяго ІНК, не маючы агульнай падтрымкі. У тым годзе ІНК (Індзіра) на выбарах саступіў Джаната парты, але здолеў яе перамагчы ў 1980. 

Пасля забойства І.Гандзі ў 1984 ІНК ўзначаліў яе сын Раджыў Гандзі. Пад яго кіраўніцтвам партыя перамагла на выбарах-1984, але пацярпела паражэнне на наступных выбарах-1989. У 1991 Р.Гандзі быў забіты падчас перадвыбарчай кампаніі, кіраўніцтва перайшло да Нарасімхі Рао, які прывёў ІНК да чарговай перамогі і стаў прэм'ер-міністрам.

Кіраўнікі партыі традыцыйна належаць да сям'і Нэру—Гандзі: Матылал Нэру (старшыня ІНК у 1919 і 1928), яго сын Джавахарлал Нэру (1929—30, 1936—37, 1946, 1951—54), яго ўнучка (дачка Дж.Нэру) Індзіра Гандзі (1959, 1977—84), яе сын Раджыў Гандзі (1985—91), удава Р.Гандзі Соня Гандзі (1998-2017& 19-22).

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Сайт партыі 

Катэгорыя:Палітычныя партыі Індыі
E Ink Corporation

**«Е-Інк-Карпарэ́йшан»** () — кампанія ў ЗША, заснаваная (1997) дзеля камерцыйнага выкарыстання навукова-тэхнічных распрацовак у галіне электронна-папяровых спосабаў візуалізацыі, зробленых у Лабараторыі мультымедый Масачусетскага інстытуту тэхналогій.

Кампанія валодае тэхналогіяй электроннага чарніла, на аснове якой радам вытворцаў выпускаюцца электронна-папяровыя дысплеі і іншыя прадукты: ЭП дысплеі «Соні», гадзіннікі «Сейка» і «Касіё», дарожная маркіроўка «Фослах» (Vossloh) і гандлёвая маркіроўка «Неалюкс» і інш.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кампаніі ЗША
Катэгорыя:Вытворцы прылад для чытання электронных кніг
Электронная папера

.]]
**Электроннае чарніла** (, ) — тэхналогія фарміравання фізічнай выявы, аснаваная на выкарыстанні мікракапсул з электрычна зараджанымі пігментнымі часціцамі.

Тэхналогія выкарыстоўваецца ў электронна-папяровых дысплеях, яе ўласнікам з'яўляецца кампанія «Е-Інк». Першы публічны паказ дысплею на аснове электроннага чарніла, выкананага на гнуткіх транзістарах, была зробленая супольна кампаніямі «Е-Інк» і «Люсент» у лістападзе 2000.

## Прынцып дзеяння 
У адным з варыянтаў выканання мікракапсулы, напоўненыя аптычна празрыстай вадкасцю, утрымліваюць часціцы дзвюх адменаў, белыя, зараджаныя станоўча, і чорныя, зараджаныя адмоўна. Мікракапсулы прымацоўваюцца («друкуюцца») да такой паверхні-носьбіта, дзе да іх можа быць прыкладзена электрычнае поле з вектарам напружанасці, перпендыкулярным восі зроку. Розныя знакі напружанасці спрычыняюць набліжэнне да назіральніка розных пігментаў унутры капсулы.

Электроннае чарніла стварае выяву ў адлюстраваным святле, не патрабуе дадатковага падсвятлення, і не страчвае чытэльнасці ў шырокім дыяпазоне вуглоў зроку і ўмоў асвятлення, у тым ліку, пад прамым сонечным святлом, не спажывае энергіі дзеля падтрымання ўжо сфарміраванай выявы. У прынцыпе, з дапамогай электроннага чарніла ў дысплей можа быць ператвораная якая-небудзь паверхня.

## Электронна-папяровы дысплей 
Электронна-папяровы дысплей (, ) — візуальны дысплей, які збудаваны на аснове тэхналогіі электроннага чарніла, і які ў выніку з’яўляе высокую, папера-падобную кантрастнасць выявы і звыш-нізкае спажыванне энергіі сілкавання.

Канструкцыйна ЭПД вылучаецца малой таўшчынёй і нізкай масай візуальнага элемента, які таксама можа выконвацца ў нестандартных памерах і формах, напрыклад, быць гнуткім.

Паводле звестак кампаніі «Е-Інк», актуальнага ўласніка тэхналогіі электроннага чарніла, карыстальнік ЭПД практычна не адчувае розніцы ва ўспрыйманні інфармацыі з ЭПД у параўнанні з успрыйманнем з папяровай крыніцы.

Першым камерцыйным прадуктам з электронна-папяровым дысплеем стаў электронны чытач «Соні Лібрые», выпушчаны ў продаж у красавіку 2004 года ў Японіі.

## Спасылкі 
http://www.eink.com

Катэгорыя:Дысплеі
Катэгорыя:Тэхналогіі
Гаршчок

thumb|250px
**Гаршчо́к** — гліняная пасудзіна для гатавання гарачай стравы, захоўвання вадкіх і сыпкіх рэчываў і іншых.

Вядомы з эпохі неаліту. Напачатку гаршчкі ляпілі, у тым ліку з глінянай стужкі, з 10 ст. іх сталі вырабляць на ганчарным крузе. Рэгіянальныя асаблівасці гаршчкоў у іх выкарыстанні, формах, памерах у Беларусі замацаваліся ў мясцовых назвах: *абеднік*, *адынец*, *варэйка*, *гарлач*, *гладыш*, *збан*, *злівач*, *склепнік*, *слоік*, *спарыш* і інш. Форма гаршчка добра прыстасавана для хуткага і раўнамернага награвання ў напаленай печы: круглы з пукатымі бакамі, звужаным плоскім дном і вусцем, абкружаным венцам. Выраблялі з фармовачнай масы павышанай вогнетрываласці з дамешкам жарствы, пяску, а пасля абпальвання гартавалі ў абвары. Дэкор стрыманы альбо зусім адсутнічаў. Аздаблялі звычайна глянцаваным і прачэрчаным па сырой паверхні геаметрычным арнаментам. 2 ці 3 замацаваныя ручкай гаршчкі, у якіх бралі ежу на поле, называлі адпаведна *спарышамі* і *траячкамі*.
 з музея «Усадьба Ганшиных» (Пераслаўскі раён, Яраслаўская вобласць, Расія)]]
Гаршчок — найбольш семіятызавана рэч хатняга начыння. Антрапамарфізацыя гаршчка праяўляецца як на ўзроўні найменняў (носік, ручка), так і ў фальклорных тэкстах, перадусім у загадках: «Малады Ягор сеў на конь, паехаў у агонь»; «Радзіўся — не хрысціўся, памёр — не праводзіўся», У шматлікіх рытуальных практыках сімвалічна прадстаўляў сабой чалавека — яго галаву і ўлонне — і ў такіх кантэкстах уваходзіў у абрады жыццёвага цыклу: радзіны, вяселле, памінкі. У пахавальнай абраднасці гаршчок выступае як ёмішча душы памерлага, як посуд для вады, што служыць пасярэднікам паміж светамі. У Пінскім раёне за труной неслі ў гаршчку пасвечаную ваду, вадой крапілі магілу, рэшткі там жа вылівалі, а гаршчок, перавярнуўшы дагары дном, ставілі ў голаў магілы. Сувязь гаршчка з душамі продкаў, з печчу і прасторай каля яе, а таксама непасрэднае сутыкненне з агнём тлумачаць суаднясенне яго з дамавіком. Па ўсёй Беларусі вядома павер’е аб перасяленні дамавіка ў новую хату менавіта ў гаршчку з жарам. На ўсходнеславянскай тэрыторыі дзіравы гаршчок уваходзіць у шэраг рэчаў, што выконвалі ў народнай свядомасці ролю абярэга. У рытуальных дзеяннях абыгрываецца пустата посуду, яго патэнцыяльная магчымасць «змяшчаць» у сабе тыя ці іншыя якасці: у гаршчку лічылася магчымым пабачыць чараўніцу, у ім пасля пэўных аперацый можа быць сканцэнтравана персаніфікаваная хвароба, менавіта ў гаршчку знаходзілі прыстанак атмасферныя з'явы.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Посуд
Катэгорыя:Ганчарства
Катэгорыя:Этнаграфія
Глутамат натрыю

**Глутамат на́трыю**, **E621** — смакавае рэчыва, ужыванае для ўзмацнення або аднаўлення прыродных смакавых уласцівасцяў прадукту, саслабелых або згубленых у працэсе захоўвання або апрацоўкі.

Глутамат натрыю дадаюць пры вытворчасці канцэнтратаў або кансерваў, вырабе кулінарных вырабаў, у гатовыя першыя і другія стравы. Найбольшы смакавы эфект дасягаецца пры дозе 0,1 – 0,3 % ад вагі прадукту. У свежай агародніне, мясе ўтрымліваюцца глутамінавыя кіслоты, чым тлумачыцца выразны, уласцівы кожнаму прадукту смак і водар. Падчас захоўвання або кансервавання колькасць глутамінавай кіслаты памяншаецца, таму слабее смак і водар прадукту. Даданне глутамату натрыю дазваляе аднавіць гэтыя ўласцівасці. Яго ўжываюць таксама для якаснага захавання шынкі, каўбас, птушкі і г.д., дадаюць у рэцэптуру закрасаў для першых і другіх страваў хатняга ўжывання. Для дарослых сутачная доза глутамату натрыю не павінна перавышаць 1,5 г, для падлеткаў — 0,5 г.

Дзеянне глутамат натрыю на нервовую сістэму не да канца зразумелае. Лічыцца, што ён робіць язык, у меншай ступені паднябенне, больш успрымальнымі да вострага, салёнага смаку. Праз гэта суб'ектыўнае ўспрыняцце нясмачнай увогуле ежы паляпшаецца. Глутамат натрыю актыўна выкарыстоўваецца ў харчовай індустрыі, напрыклад, у вытворчасці кансерваваных супоў і г. д., а таксама ў многіх азіяцкіх кухнях. Глутамат натрыю ўпершыню выдзелены ў японскай лабараторыі ў 1908 годзе, камерцыйная вытворчасць пачалася з наступнага году. Сучасная прамысловасць атрымлівае глутамат натрыю з глютэну пшаніцы або з меласы буракоў. Агульная сусветная вытворчасць глутамату натрыю перавышае 250 тыс. тон штогод.

Дзеянне глутамату натрыю шмат стагоддзяў было вядомым японскім кулінарам, якія ўжывалі ламінарыю (“марскую капусту”), якая змяшчае шмат глутамату натрыю, для паляпшэння смаку многіх страў. У 1960-я гады глутамат натрыю знаходзіўся ў цэнтры скандалаў, калі многія кліенты рэстаранаў кітайскай кухні скардзіліся на праблемы са здароўем, выкліканыя празмерным ужываннем ежы з глутаматам натрыю, і цяпер у многіх краінах глутамат натрыю забаронена дадаваць у дзіцячае харчаванне.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Старосты жамойцкія

Імаверна, старосты ў Жамойць прызначаліся і раней, але дакладна вядома пра гэта з часоў вялікага князя літоўскага Вітаўта. Пасля перадачы Жамойці (1 лютага 1411 г.) Тэўтонскім ордэнам пад уладу вялікіх князёў літоўскіх, прызначэнне старостаў у Жамойцкае староства стала рэгулярнай практыкай. У 1793 г. Жамойцкае староства пераўтворана ў Жамойцкае ваяводства, аднак, імаверна, ніхто не паспеў атрымаць урад жамойцкага ваяводы.

## Спіс жамойцкіх старостаў 
* Румбольд Валімонтавіч (1409—1411)
* Кезгайла Валімонтавіч (1412—1432)
* Галімін Надобавіч (1433—1435)
* Контаўт (1436—1439)
* Кезгайла Валімонтавіч (1440) — другі раз.
* Контаўт (1440—1444)
** (?) Гедыгольд (1441—1444)
* Кезгайла Валімонтавіч (1445—1448) — трэці раз.
* Ян Кезгайлавіч (1449-85)
* Станіслаў Янавіч Кезгайла (1486—1527)
* Станіслаў Станіслававіч Кезгайла (1527—1532)
* Пётр Станіслававіч Кішка (1532—1534)
* Ян Мікалаевіч Радзівіл (1535—1542)
* Мацей Клочка (1542—1543)
* Юрый Марцінавіч Білевіч (1543-44)
** Па смерці Білевіча жамойцкая шляхта выбрала на ўрад старосты Станіслава Мікалаевіча Кезгайлу, але кароль яго не зацвердзіў.
* Геранім Аляксандравіч Хадкевіч (1545—1561)
** Пасада вакантная (1561—1563). У 1563 у якасці спраўцы староства згадваецца Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч, на той час гетман польны і кашталян троцкі.
* Ян Геранімавіч Хадкевіч (1563—1579)
* Ян Станіслававіч Кішка (1579—1589)
* Юрый Юр'евіч Хадкевіч (1590—1595)
* Станіслаў Радзівіл (1595—1599)
* Ян Караль Хадкевіч (1599—1616)
* Геранім Валовіч (1619-36)
* Ян Альфонс Ляцкі (1643-46)
* Януш Радзівіл (1646-53)
* Ежы Караль Глябовіч (1653-68)
* Аляксандр Гіларый Палубінскі (1668-69)
* Віктар Канстанцін Млечка (1670-79)
* Казімір Ян Сапега (1681)
* Пётр Міхал Пац (1684-96)
* Рыгор Агінскі (1698—1709)
* Казімір Заранка-Гарбоўскі (1710-29)
* Юзаф Тышкевіч (1742-54)
* Ян Мікалай Хадкевіч (1765-81)
* Антоні Ануфрый Гелгуд (1783-94)

## Літаратура 
* *Wolff, J.* Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego 1386—1795. — Kraków, 1885.

## Гл. таксама 
* Кашталяны жамойцкія
* Біскупы жамойцкія
Румбольд Валімонтавіч

**Румбольд (Румбаўд)-Ламберт Валімонтавіч**, **Рамбольд (Румбольт) Валімунтавіч** (?  — лістапад ) — радца вялікага князя Вітаўта, староста жамойцкі (1409—1411), маршалак земскі літоўскі (1412—1432), староста віцебскі (узг. 1422).

Сын уплывовага літоўскага баярына Валімонта Бушкавіча, брат Яўнута, Кезгайлы, Шэдзібора, Гудзігерда і Судзівоя Валімонтавічаў (Гл. падр. Род Кезгайлаў). Пад хрысціянскім іменем Ламберт узгадваецца ў 1409 годзе.

Паводле Я. Длугаша, чэрвенем 1409 года вял.кн. Вітаўт пасылае Румбольда супраць немцаў у Жамойць, ён займае ўсе ордэнскія замкі, палоніць ордэнскага фогта Жамойці Міхаэля Кухмайстра — вяртае зямлю пад ўладу ВКЛ. Румбольд узначальваў дэлегацыю ВКЛ на Канстанцкім саборы (1414—1418).

Сярод іншага трымаў палову Блужы «над Свіслачу».

Падтрымліваў Свідрыгайлу. У лістападзе 1432 года разам з братам Яўнутам пакараны смерцю па загадзе вял.кн. Жыгімонта Кейстутавіча.

Меў сына Міхала, які ў сяр. XV ст. атрымаў ад вял.кн. Казіміра Ягелончыка семь «чалавек» у Вількамірскім старостве.

## Радавод 
Катэгорыя:Старосты жамойцкія
Катэгорыя:Намеснікі віцебскія
Катэгорыя:Баяры літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі вялікія літоўскія
Валімонт Бушкавіч

**Валімонт Бушкавіч** (каля  — 1399) — уплывовы літоўскі баярын, сын Бушкі.

## Імя 
Імя Валімонт (Валі'мант, Ва'лмант)— з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў, што дайшлі з індаеўрапейскай старажытнасці.

Абедзве асновы гэтага імя, *Val-, Mant-*, вядомыя і ў сучаснай літоўскай антрапаніміі, і ў старапрускім іменніку.

## Вядомыя звесткі 
Згадваецца сведкай ў Салінскім дагаворы (1398) як *Walmundt Buschken son*/*Walymundt filius Busken*, загінуў у бітве на Ворскле (1399), сярод ўдзельнікаў згадваецца як верхавод літоўскага баярства.

Меў сыноў Яўнута, Кезгайлу, Румбаўда (Румбольда), Шэдзібора, Судзівоя і Гудзігерда.

Згаданы ў 1416 г. у лісце інфлянцкага магістра брат Румбаўда *Сегебут* можа быць тоесны Шэдзібору, але можа быць і яшчэ адным сынам Валімонта.

## Нашчадкі Валімонта 
## Літаратура 
* W.Semkowicz. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle roku 1413. Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. R.7 1914 nr1-2

Катэгорыя:Баяры літоўскія
Салінскі дагавор (1398)

**Салінскі дагавор**, **Залінвердэрскі дагавор** — дагавор паміж ВКЛ і Тэўтонскім ордэнам, тэкст узгоднены 23 красавіка 1398 у Гародні, абмен дагаворнымі граматамі паміж вялікім князем літоўскім Вітаўтам і вялікім магістрам Ордэна Конрадам фон Юнгінгенам адбыўся 12 кастрычніка 1398 на востраве Салін, што на Нёмане супраць вусця ракі Невяжы.

Гэты дагавор устанаўляў «вечны мір» паміж ВКЛ і Ордэнам. Вітаўт пацвердзіў сваю ранейшую саступку Ордэну Жамойці да ракі Невяжы і абяцаў пэўную падтрымку Ордэну ў замацаванні ўлады над гэтай тэрыторыяй. Таксама Вітаўт саступаў палову Судувы. У сваю чаргу, Ордэн абавязваўся не падтрымліваць прэтэнзій Свідрыгайлы на сталец ВКЛ.

Вітаўт адмаўляўся ад усякіх прэтэнзій на Пскоў, і ў выпадку пераходу Пскова пад уладу Ордэна прызнаваў такі пераход «навечна». Адпаведна, Ордэн адмаўляўся ад усякіх прэтэнзій на Ноўгарад, і ў выпадку пераходу Ноўгарада пад уладу ВКЛ прызнаваў такі пераход «навечна». Прадугледжвалася літоўская дапамога Ордэну для заваявання Пскова і ордэнская падтрымка ВКЛ для авалодання Вялікім Ноўгарадам, а таксама для паходу супраць Залатой Арды.

Неафіцыйна Вітаўт заручыўся згодай Ордэна са сваімі планамі дабівацца поўнай незалежнасці ад Польшчы; на святкаваннях у гонар падпісання Салінскага дагавору Вітаўт быў адзінадушна абвешчаны князямі і баярамі ВКЛ “каралём Літвы і Русі”. Гэта выклікала насцярожанае стаўленне да дагавора польскага караля Ягайлы, а планы захопу Ноўгарада і Пскова прывялі да пагаршэння адносінаў ВКЛ з гэтымі землямі, а таксама з вялікімі княствамі Маскоўскім і Цвярскім. Сур'ёзнай рэальнай падтрымкі ў рэалізацыі сваіх экспансіянісцкіх планаў Вітаўт не атрымаў, што, у прыватнасці, абумовіла паражэнне войскаў ВКЛ у бітве на Ворскле (1399). Умовы Салінскага дагавору былі ўдакладнены Рацёнжскім дагаворам (1404), да якога далучылася і Польшча.

## Літаратура 
*
* С.37,38.
* Liv-, Est- und Kurlaendisches Urkundenbuch nebst Regesten. Hersg. v. Fr. G. von Bunge. Abt. 1. Bd. 4. 1394—1413. Dorpat, 1859; Scriptores Rerum Prussicarum. Bd. 3.
* Сагановіч Г. Ад Крэва да "Вялікай вайны" // Спадчына. 2000. №1.

Катэгорыя:1398
Катэгорыя:Мірныя дагаворы Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Тэўтонскага ордэна
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы XV стагоддзя
Глушэц

**Глушэ́ц** (*Tetrao urogallus*) — птушка сямейства фазанавых атраду курападобных.

## Апісанне 
Самы буйны з баравой дзічыны. Даўжыня самцоў да 110 см, маса да 6,5 кг, самкі ўдвая меншыя. У самцоў верх галавы, шыя, спіна шэрыя з цёмным малюнкам, крылы карычнева-бурыя, валлё чорнае з металічным бляскам, брушка цёмнае з буйнымі белымі плямамі. Доўгае пер’е на падбародку і гарляку. Самка стракатая: буравата-рыжая з чорнымі пярэсцінкамі. Маладыя ў ювенільным уборы падобныя да самкі, на пачатку восені фарміруецца ўбор першай восені, падобны да дарослага, але ў самцоў крыху святлейшы, з карацейшымі і больш вузкімі рулявымі.

Палігам. Вясной глушцы збіраюцца на шлюбныя гульні, самцы пяюць, б’юцца паміж сабой (такуюць). Падчас спеваў («скіркання») глушэц нічога не чуе (адсюль назва).

Палёт даволі цяжкі, пры старце птушка гучна лопае крыламі і пасля таго, як дасягне вышыні верхавін дрэў, з нерухомымі крыламі планіруе ўніз.

## Пашырэнне 
Аседлая птушка. Селіцца ў лясах Еўропы і Азіі. Арэал у Еўропе разарваны: Шатландыя, Альпы, Дынарскія горы, Карпаты і ад Цэнтральна-Усходняй Еўропы і Скандынавіі да Усходняй Сібіры.

Насяляе вялікія комплексы бароў з участкамі густога лісцевага падлеску і падросту, а таксама з добра развітым слоем ягадных кусцікаў, паблізу тарфяных балот. У гарах даходзіць да 1500—2000 м.

У Беларусі нешматлікі аселы від. Водзіцца ў хваёвых і мяшаных сухадольных лясах, радзей на мохавых балотах Паазер’я, Прыпяцкага Палесся, у Белавежскай пушчы. Народная назва на Палессі *когут*. У Бярэзінскім запаведніку вывучаецца вальернае ўтрыманне і развядзенне ў няволі.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца ігліцай, ягадамі, кветкамі, пупышкамі, насякомымі.

Гняздуецца на зямлі. Гняздо ў ямцы паміж купінамі раслін (напрыклад, верасу і сухой травы), звычайна прыкрытае елкай, кустом, паваленым дрэвам, часам паміж каранёў каля асновы дрэва. У выключных выпадках — у старых гнёздах іншых відаў птушак нават на вышыні 3-5 м над зямлёй. Высцілка з сухой травы і лісця з прымессю ігліцы і моху.

Адкладвае 6—8 (зрэдку да 12—16). У шэрагу краін, у тым ліку ў Беларусі, пад аховай.

## У кулінарыі 
Мяса жорсткае, перад абскубаннем здабыты глушэц мусіць вісець уніз галавой да 14 дзён у халодным праветраным месцы. Пасля абскубання абсмаліць, вытрыбушыць, адцяць галаву і крылы. Маладых птушак дастаткова вымачыць на ноч у малацэ, старэйшых лепш у марынадзе (з дадаткам ядлоўцу і імбіру) на працягу 2 — 3 дзён. Глушца лепш тушыць, чым запякаць, але ў старапольскай кухні быў славуты глушэц, запечаны з валоскімі арэхамі, шынкай і грыбамі.

Раней існавала павер’е, нібыта мяса глушца «карыснае для глузду».

## Галерэя 

file:Grand Tétras MHNT.jpg
file:Grand Tétra MHNT.jpg

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X
* 

## Спасылкі 
* [*Судиловская А. М.* Глухарь (птица сем. тетеревиных)](http://slovari.yandex.ru/~книгиБСЭ/Глухарь%20(птица%20сем.%20тетеревиных)/) // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Цецеруковыя
Рысь (значэнні)

*Рысь еўразійская – від драпежных звяроў
*Сузор’е Рысь – сузор’е паўночнай часткі зорнага неба
Бушка (баярын літоўскі)

**Бушка** — уплывовы літоўскі баярын, служыў Кейстуту.

## Біяграфія 
Магчыма паходзіў з роду колішніх князёў Дзяволтвы, упершыню згадваецца ў Віганда з Марбурга пад 1365 г. як *Buschke*, які камандаваў атрадам літоўскага войскаў колькасцю ў 400 ваяроў у Мейшаголе.

У Wegebericht за 1385 г. на тэрытотрыі колішняй Дзяволтвы пазначана паселішча *Busekindorf*, верагодна, звязанае з Бушкам, бо рэтраспектыўна вотчына яго нашчадкаў размяшчалася ў ваколіцах Вількаміра. Верагодна, Бушка быў уплывовым дзеячом ў тагачасным ВКЛ і вядомым сярод немцаў, бо ў Салінскім дагаворы (1398) палічылі патрэбым пазначыць яго сына Валімонта як *Buschken son*.

## Нашчадкі Бушкі 
## Літаратура 
* Насевіч В. Л. Генеалагічныя табліцы старадаўніх княжацкіх і магнацкіх беларускіх родаў 12-18 ст. — Мн.: БелЭН, 1993.

Катэгорыя:Баяры літоўскія
Глюкоза

thumb|200px|Структурная формула
**Глюко́за**, або **вінагра́дны цу́кар** — монацукрыд з групы гексоз.

Самы распаўсюджаны ў прыродзе вуглявод, сустракаецца ў свабодным стане (у мёдзе, пладах, кветках і іншых органах раслін, у тканках жывёл і чалавека). У жывых клетках глюкоза служыць галоўнай крыніцай энергіі. Пасля паслядоўнага шэрагу рэакцый акіслення глюкоза ператвараецца ў розныя вытворныя цукраў меншай даўжыні ланцуга і ўрэшце распадаецца да вуглякіслага газу і вады. Распад глюкозы можа ісці і іншым (другасным) шляхам з утварэннем D-глюкуронавай кіслаты, якая садзейнічае абясшкоджванню некаторых чужародных рэчываў у арганізме, і L-аскарбінавай кіслаты (вітаміну C).

Прэпарат глюкозы выкарыстоўваецца ў харчовай прамысловасці, медыцыне, ветэрынарыі і інш.

## Гл. таксама 
* Гліколіз
* Глікемічны індэкс

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вугляводы
Катэгорыя:Біяхімія
Сялява

**Сялява**, **Рапушка еўрапейская** (*Coregonus albula*) — прэснаводная і паўпрахадная рыба роду сігаў сямейства ласосепадобных.

## Назва 
**Сяляўкай** у Беларусі часта называюць верхаводку (укляю), рыбу сямейства карпавых, але гэта зусім не сваяк сялявы.

## Апісанне 
Цела верацёнападобнае, выглядам нагадвае селядца. Спіна шэра-блакітная, бакі белаватыя, бруха белае, вочы серабрыстыя. Кормяцца планктонам, ракападобнымі, дробнай рыбай. Даўжыня да 46 см, маса сялявы да 1,2 кг (у Беларусі даўжыня да 25 см, маса да 200 г).

## Арэал 
Пашыраная ад Ірландыі да басейнаў Балтыйскага і Барэнцава мораў, трапляецца ў азёрах вярхоўя Волгі. Мае шмат лакальных форм. Буйная форма з Чудскага, Анежскага, Ладажскага і іншых буйных азёраў называецца *рыпус*. У Беларусі водзіцца пераважна на поўначы і паўночным захадзе, у глыбокіх азёрах басейна Дзвіны і Нёмана, у тым ліку у Дрывяты, Нарач і іншых.

## Выкарыстанне 
Мяса смачнае, белае, далікатнае, без дробных костак, утрымлівае да 6 % тлушчу. У свежым выглядзе сялява хутка псуецца, захоўваецца не больш за 1 суткі нават на лёдзе. Спажываюць у асноўным салёную (асабліва са спецыямі), вэнджаную, вырабляюць кансервы.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ласасёвыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Грабовік

**Грабовік** (*Leccinum carpini*) — шапкавы базідыяльны грыб сямейства балетавых.

## Апісанне 
Шапка дыяметрам 6—8 см, падушкападобная, гладкая, слізкая, мясістая, брудна-белая, потым аліўкава-бурая, паверхня часта з трэшчынкамі. Мякаць белавата-жаўтаватая, на зломе сінее, потым чарнее. Гіменафор белы, потым пясочна-шараваты, палевы, выемчаты. Ножка цыліндрычная, суцэльная, каля асновы патоўшчаная, лускаватая, уверсе бура-аліўкавая, унізе бураватая. Споры верацёнападобна-эліпсоідныя, гладкія, жоўта-бурыя.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў Еўропе, у тым ліку ў Прыбалтыцы, Закаўказзі, на Украіне, у Краснадарскім краі Расіі, на Урале; на Беларусі рэдкі від, выяўлены ў Брэсцкай вобласці. Расце ў лісцевых лясах, пераважна з грабовым дрэвастоем. Пладаносіць у чэрвені—верасні. 

## Кулінарнае выкарыстанне 
Ядомы грыб. Спажываюць у ежу свежым, марынаваным, сушаным, радзей салёным.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Балетавыя (сямейства)
Катэгорыя:Ядомыя грыбы