Томас Чэк

**Томас Роберт Чэк** (; ) — амерыканскі хімік, які падзяліў Нобелеўскую прэмію па хіміі ў 1989 годзе з Сіднеям Олтменам за адкрыццё каталітычных уласцівасцяў РНК. Чэк выявіў, што РНК сама можа разрэзаць ніткі РНК, што сведчыць аб тым, што жыццё магло пачынацца з малекул РНК. Ён таксама вывучаў целамеры, і яго лабараторыя выявіла фермент TERT (зваротная транскрыптаза целамеразы), які з’яўляецца часткай працэсу аднаўлення тэламераў пасля таго, як яны скарачаюцца падчас дзялення клетак. Будучы прэзідэнтам Медыцынскага інстытута Говарда Х’юза, ён спрыяў навуковай адукацыі, а таксама выкладае курс хіміі ва Універсітэце Каларада.

## Ранняе жыццё і кар’ера 
Чэк нарадзіўся ў сям’і чэшскага паходжання (яго дзед быў чэхам, іншыя бабулі і дзядулі былі амерыканцамі ў першым пакаленні) у Чыкага, ён вырас у Аява-Сіці, штат Аява. У малодшай школе ён пастукаў у дзверы прафесараў геалогіі Універсітэта Аёвы і папрасіў іх абмеркаваць крыштальныя структуры, метэарыты і закамянеласці.

Нацыянальны навуковец Чэк паступіў у каледж Грынэл у 1966 годзе. Там ён вывучаў Адысею Гамера, Інферна Дантэ, канстытуцыйную гісторыю і хімію. Ён ажаніўся са сваёй партнёркай па лабараторыі арганічнай хіміі Кэрал Лін Марцінсан. Атрымаў ступень бакалаўра ў 1970 годзе . Вярнуўшыся ў Боулдэр, Чэк стаў першым выканаўчым дырэктарам Інстытута BioFrontiers, пасаду, якую ён займаў да 2020 года. Ён таксама выкладаў першакурснікам агульную хімію.

## Даследаванне 
Асноўная вобласць даследаванняў Чэка — працэс транскрыпцыі ў ядры клетак. Ён вывучаў, як генетычны код ДНК транскрыбуецца ў РНК. У 1970-х гадах Чэк вывучаў сплайсінг РНК у аднаклетачным арганізме *Tetrahymena thermophila,* калі выявіў, што неапрацаваная малекула РНК можа зрошчвацца. У 1982 годзе Чэк стаў першым, хто паказаў, што малекулы РНК не абмяжоўваюцца пасіўнымі носьбітамі генетычнай інфармацыі — яны могуць выконваць каталітычныя функцыі і могуць удзельнічаць у клеткавых рэакцыях. Рэакцыі апрацоўкі РНК і сінтэз бялку на рыбасомах, у прыватнасці, каталізуюцца РНК. Ферменты РНК вядомыя як рыбазімы і адкрылі новы інструмент для генных тэхналогій. Яны таксама маюць патэнцыял для стварэння новых тэрапеўтычных сродкаў — напрыклад, яны валодаюць здольнасцю разбураць і расшчапляць вірусныя РНК, якія ўварваліся.

Другая вобласць даследаванняў Чэка — целамеры, структура, якая абараняе канцы храмасом. Целамеры кароцяцца з кожным дубляваннем ДНК і павінны падаўжацца зноў. Ён вывучае целамеразу, фермент, які капіюе целамерныя паслядоўнасці і падаўжае іх. Субадзінкі бялку актыўнага цэнтра целамеразы ўключаюць новы клас зваротных транскрыптаз, ферментаў, якія раней лічылі абмежаванымі толькі вірусамі і элементамі, што транспануюцца. Тэламераза актывуецца ў 90 % выпадкаў раку чалавека. Такім чынам, прэпарат, які інгібіруе яго актыўнасць, можа быць карысным пры лячэнні рака.

## Узнагароды 
Праца Чэка была адзначана ўматлікімі ўзнагародамі і прэміямі, у тым ліку:

* пажыццёвае прафесарскае званне Амерыканскага анкалагічнага таварыства (1987),
* прэмія Луізы Грос-Хорвіц Калумбійскага ўніверсітэта (1988),
* прэмія Хайнекена Каралеўскай акадэміі навук Нідэрландаў (1988),
* Прэмія Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні (1988),
* Нобелеўская прэмія па хіміі (1989, сумесна з Сіднеям Олтменам),
* прэмія «Залатая талерка» Амерыканскай акадэміі дасягненняў у 1990 годзе,
* Нацыянальны навуковы медаль ЗША (1995),
* Залаты медаль Отмера за выдатны ўклад у прагрэс у галіне хіміі і навукі (2007)

У 1987 годзе Чэк быў абраны ў Нацыянальную акадэмію навук ЗША а ў 1988 годзе — у Амерыканскую акадэмію мастацтваў і навук. Чэк быў абраны ў Амерыканскае філасофскае таварыства ў 2001 годзе.

## Спасылкі 
* Кароткая размова Тома Чэка: «Адкрыццё рыбазімаў»
* Навіны хіміі і тэхнікі
* Нобелеўская прэмія па хіміі 1989: ілюстраваная прэзентацыя
* Профіль HHMI
* Біяграфія HHMI 
* Біяграфія HHMI следчых
* Афіцыйны сайт прэміі Луізы Грос-Хорвіц

Катэгорыя:Члены Амерыканскага філасофскага таварыства
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні
Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Біяхімікі ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША