open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шчыліна Касіні

[thumb|right|Шчыліна Касіні, здымак з [Касіні, зонд|зонда «Касіні».]]
**Шчыліна Касіні** (іншая назва — падзел Касіні) — прамежак паміж знешнімі кольцамі Сатурна (кольцамі **A** і **B**). Шырыня яе складае каля 5000 км. Адкрыта Жанам-Дамінікам Касіні (, ; 1625—1712), італьянскім і французскім астраномам, у 1675 г.

## Прырода шчыліны Касіні 
Для назіральніка з Зямлі шчыліна Касіні выглядае як тонкая цёмная шчыліна паміж кольцамі. Аднак Вояджэрам было зроблена наступнае адкрыццё: гэта шчыліна не пустая, а таксама з'яўляецца своеасаблівым кольцам і па сваім складзе вельмі падобная да кольца **C**. На арбіты яе часціц уплывае прыцягненне Мімаса, а таксама моцны арбітальны рэзананс унутранай часткі шчыліны. З-за спалучэння гэтых фактараў скрыўляюцца арбіты часціц шчыліны і ўзнікаюць змены ў яе шчыльнасці.

У шчыліны Касіні назіраюцца прамежкі, такія, як шчыліна Гюйгенса і шчыліна Лапласа, якія змяшчаюць у сабе малыя тонкія кольцы. На прыведзенай ілюстрацыі шчыліна Гюйгенса знаходзіцца на правай мяжы падзелу, шчыліна Лапласа — бліжэй да Сатурна.

## Шчыліна Касіні ў мастацтве 
У апавяданні Станіслава Лема «Дазнанне», а таксама ў знятым па ім фільме запуск даследчых зондаў у шчыліну Касіні з'яўляецца мэтай сумеснай экспедыцыі людзей і робатаў. Адзін з робатаў, жадаючы загубіць людзей з экіпажа, праводзіць карабель праз шчыліну Касіні, каб справакаваць аварыю.

## Гл. таксама 
* Шчыліны Кірквуда — той жа прыроды, што і шчыліна Касіні.

Катэгорыя:Сатурн (планета)
Эфект Кодзаі

**Эфект Кодзаі** — перыядычная змена суадносін эксцэнтрысітэту і нахілу арбіты пад уздзеяннем масіўнага цела або некалькіх цел. Такім чынам, лібрацыі (ваганні вакол пастаянных значэнняў) адбываецца ў аргуменце перыцэнтра.

Гэты эфект быў апісаны ў 1961 годзе савецкім навукоўцам у галіне нябеснай механікі і дынамікі касмічных палётаў М. Л. Лідавым пры даследаванні арбіт штучных і натуральных спадарожнікаў планет  і ў 1962 годзе японскім астраномам Ёсіхідэ Кодзай (古在 由秀), калі ён аналізаваў арбіты астэроідаў. Як паказалі далейшыя даследаванні, рэзананс Лідава-Кодзаі з’яўляецца важным фактарам, што фармуе арбіты нерэгулярных спадарожнікаў планет, транснептунавых аб’ектаў, а таксама пазасонечных планет і кратных зорных сістэм.

## Рэзананс Кодзаі 
Для нябеснага цела з эксцэнтрысітэтам e\,\! і нахілам i\,\!, якое круціцца вакол большага цела, захоўваецца наступнае пастаяннае суадносіны:

:  \sqrt{(1-e^2)} \cos i

Гледзячы на гэтыя суадносіны, можна сказаць, што эксцэнтрысітэт можа быць «абмяняны» на нахіл і наадварот, і гэта перыядычнае ваганне можа прывесці да рэзанансу паміж дзвюма нябеснымі целамі. Такім чынам, амаль кругавыя, надзвычай нахільныя арбіты могуць атрымаць вельмі вялікі эксцэнтрысітэт у абмен на меншы нахіл. Так, напрыклад, эксцэнтрысітэт, які павялічваецца, пры пастаяннай вялікай паўвосі памяншае адлегласць паміж аб’ектамі ў перыгеліі, і гэты механізм можа прымусіць каметы станавіцца калясонечнай.

Як правіла, для аб’ектаў на арбітах з нізкім нахілам падобныя ваганні прыводзяць да прэцэсіі аргументу перыцэнтра. Пачынаючы з некаторага значэння вугла, прэцэсія пераходзіць у лібрацыю ў дыяпазоне прыблізна 90° або 270°, і перыцэнтр (пункт максімальнага збліжэння) будзе вагацца вакол гэтых значэнняў. Мінімальны вугал ладу называецца вуглом Кодзаі і роўны:

: \arccos\left(\sqrt\frac{3}{5}\right) \approx 39.2^{o}

Для рэтраградных спадарожнікаў ён роўны 140,8°.

Катэгорыя:Нябесная механіка
Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Пенсільванска-нямецкі дыялект

260px|thumb|Сінім: акругі з высокай доляй носьбітаў;Чырвоным: акругі з вялікай колькасцю носьбітаў
**Пенсільва́нска-няме́цкі дыяле́кт** () — традыцыйная мова пенсільванскіх немцаў, адзін з нямецкіх дыялектаў у дыяспары, распаўсюджаны ў невялікіх абшчынах у Паўночнай Амерыцы. Агульная колькасць носьбітаў ацэньваецца ў 250—300 тысяч чалавек.

Пенсільванска-нямецкі дыялект узыходзіць да (рэйнска-)пфальцкага дыялекту, які ўваходзіць у рэйнскафранкскую гаворку заходнесярэдненямецкай групы сярэдненямецкіх дыялектаў верхненямецкага кластара («мовы»).

На пенсільванска-нямецкім дыялекце размаўляюць нашчадкі перасяленцаў XVII—XVIII стагоддзяў з Заходняй і Паўднёвай Германіі. У наш час ён захоўваецца ў жывых зносінах толькі ў сельскіх абшчынах амішаў і менанітаў.

## Спасылкі 
### Арганізацыі 
* German Society of Pennsylvania
* The Pennsylvania German Society
* Deutsch-Pennsylvanischer Arbeitskreis / German-Pennsylvanian Association

### На пенсільванска-нямецкай 
* Hiwwe wie Driwwe — The Pennsylvania German Newspaper
* Deitscherei.org — Fer der Deitsch Wandel 
* Amisch.de — Pennsylvaniadeutsch Board

### Звесткі 
* Pennsylvania German in non-Amish, non-Mennonite communities 
* From the Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online
* http://www.township.wellesley.on.ca/deitsch.htm 
* Possible explanations for the confusion of names
* John Schmid is an Ohio-based Christian minister who sings in Pennsylvania German.

Катэгорыя:Мовы ЗША
Катэгорыя:Нямецкія дыялекты
Мэсэтурм

**Мэсэтурм** ( — кірмашовая вежа) — знакаміты небаскроб ў цэнтры Франкфурта-на-Майне. Пабудаваны ў 1990 годзе небаскроб вышынёй 256,5 м быў да 1997 года самым высокім будынкам Еўропы. Ў 1997 годзе ён аддаў свой тытул будынку Камерцбанк-Таўэр, а затым і іншым высотным будынкам. 

Назва будынка з'вязана з тым, што ён знаходзіцца непасрэдна побач з тэрыторыяй франкфурцкага кірмашy. 
У 1985 годзе франкфуртскі кірмаш арганізаваў архітэктурны конкурс з мэтай узвядзення будынку, які быў павінны стаць яго сімвалам. У выніку будаўніцтва было даручана чыкагскай архітэктурнай фірме Murphy/Jahn.
Праект архітэктара Гельмута Яна мае падабенства з амерыканскімі небаскробамі трыдцатых гадоў ХХ стагоддзя ў стыле Арт Дэка. Форма будынку нагадвае аловак напраўлены ў неба. 

Карысная плошча будынка складае 61.711 кв. метраў. Вышыня піраміды на дахе 36,6 метраў. Унутры будынка знаходзяцца 24 ліфта, якія перавоззяць каля 4.000 працуючых там людзей. 

У будынку месцяцца (паміж інш.) прадстаўніцтвы банка Голдмэн Сакс, медыякампаніі Томсон Ройтэрс, а таксама японскі генеральны кансулат.

Мэсэтурм — адзін з чатырох будынкаў Германіі, якія маюць свой уласны паштовы індэкс (*60308*).

## Гл. таксама 
* Небаскроб
* Спіс самых высокіх будынкаў Германіі

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Небаскробы вышынёй ад 250 да 299 метраў
Катэгорыя:Небаскробы Франкфурта-на-Майне
Ян Антонавіч Рыдзіка

**Ян Антонавіч Рыдзіка** (, в. Барадзінічы, Віленскае ваяводства, цяпер Браслаўскі раён Віцебскай вобласці — ) — беларускі жывапісец-рэаліст.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і свядомага беларуса. Бацька - Антон Рыдзіка - з 1926 года быў старшынёй гуртка Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры ў Барадзінічах, актыўна ўдзельнічаў у самадзейных тэатральных прадстаўленнях, якія адбываліся ў вёсцы.

Ян Рыдзіка вучыўся ў Гродзенскім дзяржаўным аграрным універсітэце, дзе ў 1960 годзе атрымаў спецыяльнасць агранома і ў Віцебскім дзяржаўным універсітэце імя П. М. Машэрава, дзе ў 1966 годзе атрымаў спецыяльнасць настаўніка.

## Творчасць 
Пісаў пераважна алеем. Працаваў у розных кірунках — партрэт, нацюрморт, ілюстрацыі да кніг, карціны на гістарычныя тэмы, пейзаж. Сваім прызваннем лічыў пейзажны жывапіс, а найвялікшай асалодай працу над эцюдамі.

Удзельнік мноства музейных выставак, у тым ліку прысвечаных 500-годдзю Францыска Скарыны (1990), 200-годдзю паўстання 1794 года (1994), 935-годдзю Браслава (1995), традыцыйных выставак «Восеньскі салон» і персанальных выставак Яна Рыдзікі: «Талент шчодрага сэрца» (1997, да 60-годдзя мастака), «Кветкі Яна Рыдзікі» (1998), «Браслаўшчына — край азёр» (2012, музей Адама Міцкевіча ў Навагрудку), «Жывапіс» (2012, да 70-годдзя мастака).

Творы мастака знаходзяцца ў музеях Беларусі і прыватных калекцыях у Беларусі, Літве, Латвіі, Польшчы, Расіі.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта
Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі-рэалісты
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага аграрнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Браслаўскім раёне
Арбітальны рэзананс

**Арбітальны рэзананс** у нябеснай механіцы - гэта сітуацыя, пры якой два (ці больш) нябесных цела маюць перыяды звароту, якія ставяцца як невялікія натуральныя лікі. У выніку гэтыя цела перыядычна збліжаюцца, знаходзячыся ў пэўных пунктах сваіх арбіт. Рэгулярныя змены сілы гравітацыйнага ўзаемадзеяння гэтых тэл, якія ўзнікаюць з прычыны гэтага, могуць стабілізаваць іх арбіты.

У некаторых выпадках рэзанансныя з'явы выклікаюць няўстойлівасць некаторых арбіт. Так, шчыліны Кірквуда ў поясе астэроідаў тлумачацца рэзананс з Юпітэрам; падзел Касіні ў кольцах Сатурна тлумачацца рэзанансам са спадарожнікам Сатурна Мімасам.

## Прыклады 
* Плутон і некаторыя іншыя аб'екты пояса Койпера (так званыя плуціна) знаходзяцца ў арбітальным рэзанансе 2:3 з Нептунам — два абароты Плутона вакол Сонца адпавядаюць па часе трох абаротах Нептуна.
* Сатурн і Юпітэр знаходзяцца амаль у дакладнай рэзанансе 2:5;
* Траянскія астэроіды знаходзяцца ў рэзанансе 1:1 з Юпітэрам;
* Спадарожнікі Юпітэра Ганімед, Еўропа і Іо знаходзяцца ў рэзанансе 1:2:4;
* Спадарожнікі Плутона знаходзяцца ў рэзанансе 2:3:12;
* Камета Энке знаходзіцца ў арбітальным рэзанансе 5:18 з Юпітэрам.

thumb|справа|Анімацыя суадносін перыядаў кручэння спадарожнікаў Юпітэра

## Спін-арбітальны рэзананс 
Блізкай з'явай з'яўляецца **спін-арбітальны рэзананс**, калі сінхранізуецца арбітальны рух нябеснага цела і яго кручэнне вакол сваёй восі:

* Меркурый звяртаецца вакол Сонца ў спін-арбітальным рэзанансе 3:2, то бок, за два меркурыянскіх года планета здзяйсняе тры абарачэння вакол сваёй восі.
* Месяц пры кручэнні вакол Зямлі звернутая заўсёды адной бокам - спін-арбітальны рэзананс 1:1.
* Усе галілеевыя спадарожнікі таксама звернутыя да Юпітэра адным бокам.

## Гл. таксама 
* Шчыліны Кірквуда

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Впервые найден орбитальный резонанс трёх планет 
* Locations of Solar System Planetary Mean-Motion Resonances . Web calculator that plots distributions of the semimajor axes (or in one case the perihelion distances) of the minor planets in relation to mean motion resonances of the planets (website maintained by M.A. Murison). 

Катэгорыя:Арбіты
Катэгорыя:Нябесная механіка
Кульмінацыя (астраномія)

**Кульмінацыя** — момант праходжання свяціла праз нябесны мерыдыян у працэсе яго сутачнага руху. Інакш: моманты праходжання свяціла пунктаў перасячэння сутачнай паралелі свяціла і нябеснага мерыдыяна.

Адрозніваюць верхнюю і ніжнюю кульмінацыі. У момант верхняй кульмінацыі свяціла падымаецца на максімальную вышыню над гарызонтам. У момант ніжняй кульмінацыі свяціла апускаецца на мінімальную вышыню, у некаторых выпадках можа апынуцца пад гарызонтам.

Таксама, адрозніваюць верхнюю кульмінацыю на поўнач і на поўдзень ад зеніту. Калі свяціла кульмінуе на поўдзень ад зеніту, то, у момант кульмінацыі, яго астранамічны азімут роўны 0 °, а калі свяціла кульмінуе на поўнач ад зеніту, то яго азімут у момант кульмінацыі роўны 180°.

Ведаючы схіленне свяціла δ і шырату месца назірання φ, можна вылічыць зенітныя адлегласці гэтага свяціла ў моманты кульмінацый:

**zн = 180 º - (φ + δ);**
**zв; паўдн.зах = φ - δ;**
**zв; поўн.зах = δ - φ.**

Падобным спосабам, назіраючы якую-небудзь зорку ў верхняй і ніжняй кульмінацыі, можна вызначыць яе скланенне і шырату месца назірання. Калі верхняя кульмінацыя зоркі адбываецца на поўдзень ад зеніту, то

**δ = 90° - (zн + zв; паўдн.зах)/2;**
**φ = 90° - (zн-zв; паўдн.зах)/2;**

а калі на поўнач ад зеніта, то

**δ = 90° - (zн-zв; паўдн.зах)/2;**
**φ = 90° - (zн + zв; паўдн.зах)/2.**

## Спасылкі 
* Сферическая астрономия В.Е. Жаров //3.6. Суточное вращение небесной сферы

Катэгорыя:Астраметрыя
Катэгорыя:Нябесная механіка
Процістаянне планеты

350px|thumb|справа|Вонкавая планета ў апазіцыі.

**Процістаянне планеты (апазіцыя)** — становішча вонкавай планеты на арбіце, у якой яна бачная з Зямлі ў процілеглым Сонцу кірунку. У момант процістаяння экліптычная даўгата планеты адрозніваецца ад даўгаты Сонца на 180°.

Паблізу процістаянняў складваюцца найлепшыя ўмовы назірання планет:

* планеты знаходзяцца на мінімальнай адлегласці ад Зямлі (за кошт эліптычнасці арбіт значэнне мінімальнага адлегласці змяняецца з года ў год) і
* звернутыя да Зямлі паўшар’ем, асветленым Сонцам, гэта значыць знаходзяцца ў найбольшай фазе.

Падчас процістаяння планета бачная на небе ўсю ноч (узыходзіць на ўсходзе ўвечары з заходам Сонца, заходзіць на захадзе раніцай з узыходам Сонца).

## Гл. таксама 
* Геліяцэнтрычная сістэма свету
* Рух Сонца і планет па нябеснай сферы
* Апацэнтр і перыцэнтр

## Спасылкі 
* БСЭ — «Конфигурации планет»

Катэгорыя:Нябесная механіка
Квадратура (астраномія)

400px|thumb|Схема квадратуры.

**Квадратура** — у астраноміі такая канфігурацыя Месяца ці верхняй планеты (гэта значыць планеты, больш аддаленай ад Сонца, чым Зямля) адносна Зямлі і Сонца, калі вугал планета-Зямля-Сонца роўны 90°. Калі свяціла пры гэтым знаходзіцца на ўсход ад Сонца, канфігурацыя называецца **ўсходняй квадратурай**, на захад — **заходняй квадратурай**. Ва ўсходняй квадратуре рознасць экліптычных даўгот Сонца і свяціла складае -90°, у заходняй — +90°.

## Месяцавыя квадратуры 
Месяц у момант сваёй усходняй квадратуры знаходзіцца ў першай чвэрці, у момант заходняй квадратуры - у апошняй чвэрці, калі бачная частка Месяца асветлена Сонцам напалову. Прылівы ў гэтыя моманты (так званыя квадратурныя прылівы) маюць мінімальную амплітуду, бо хвалі месяцавых і сонечных прыліваў пры гэтым змяшчэнні Месяца і Сонца знаходзяцца ў проціфазе.

Часам вылучаюць таксама паўквадратуры, калі вугал паміж планетай (Месяцам) і Сонцам складае 45°, і паўтарачныя квадратуры (135 °). Для ніжніх планет магчымыя толькі паўквадратуры, рэальна такая канфігурацыя ўзнікае толькі ў Венеры (паблізу ўсходняй ці заходняй элангацыях, якая дасягае 48°), а таксама ў астэроідаў, якія рухаюцца паміж арбіты Зямлі і Венеры.

## Гл. таксама 
* Канфігурацыя

## Літаратура 
* БСЭ — «Конфигурации планет»

Катэгорыя:Назіральная астраномія
Катэгорыя:Нябесная механіка
Беларускі вучнёўскі гурток «Асвета»

**Беларускі вучнёўскі гурток «Асвета»**. Існаваў у 1918—1923 у Магілёве. Пачаў дзейнасць пад кіраўніцтвам М. А. Выдрыцкага пры Магілёўскай настаўніцкай семінарыі, аб'ядноўваў навучэнцаў і студэнтаў Магілёве.

Асноўныя статутныя задачы: усебаковае вывучэнне Магілёўшчыны, навуковая і культурна-асветная праца. Старшыня бюро Выдрыцкі, сакратар І. Д. Багроў. пры гуртку створаны беларускі хор (каля 80 чал.) пад кіраўніцтвам Л. М. Грайкі і беларуская драматычная трупа Выдрыцкага. У 1919 сябрамі гуртка інсцэніравана беларускае вяселле, у 1920—1922 пастаўлены п'есы Я. Купалы, Ф. Аляхновіча, У. Галубка. У 1923 атрымаў назву Беларуская культурна-навуковая асацыяцыя студэнтаў Магілёўскага педагагічнага інстытута. Заснаваны гісторыка-этнаграфічная, прыродазнаўчая, літаратурная, драматычная секцыі. Арганізаваны навуковыя чытанні, даклады, экспедыцыі, у час якіх прапагандавалася беларуская нацыянальная культура, распаўсюджвалася беларускамоўная літаратура. Асацыяцыя мела філіялы на тэрыторыі Гомельскай губерні, працавала ў кантакце з Магілёўскім павятовым аддзелам народнай адукацыі, Беларускай секцыяй пры Гомельскім губернскім аддзеле народнай асветы, Беларускім Цэнтральным Бюро пры Народным камісарыяце асветы РСФСР і Беларускай культурна-навуковай асацыяцыяй пры Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі. З асацыяцыяй супрацоўнічалі беларускія вучоны Дз. І. Даўгяла, С. К. Жураўскі, настаўнік І. К. Самковіч.

Сярод сяброў беларускія пісьменнікі М. Зарэцкі, А. Ляжневіч. Дзейнасць гуртка (асацыяцыі) адбывалася ва ўмовах неспрыяння з боку павятовых і губернскіх партыйных, савецкіх органаў, якія не падтрымлівалі беларускі нацыянальна-культурны рух. Існаванне спынена ў сувязі з ліквідацыяй Магілёўскага педагагічнага інстытута. Большасць студэнтаў-сяброў асацыяцыі — перавялася на вучобу ў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт.

## Літаратура 
* Васілеўскі, Ю. Р. Беларускі вучнёўскі гурток «Асвета» / Ю. Р. Васілеўскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 1: А—Беліца. — Мн.: БелЭн, 1993. — 495 с. — С. 425. — ISBN 5-85700-074-2.
* Выдрыцкі, М. А. Беларуская культурна-асветная праца на Магілёўшчыне з 1918 г. па 1923 г. // Магілёўшчына. Т. 1. — Магілёў, 1927.

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1918 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1923 годзе
Беларускі выдавецка-мастацкі клуб «Пагоня»

**Белару́скі выдаве́цка-маста́цкі клуб «Паго́ня»** ў Таронта — грамадска-культурная арганізацыя эмігрантаў з Беларусі. Заснаваны ў студзені 1967 года ініцыятыўнай групай беларусаў у Таронта (Канада). Мае адкрытае членства. Сябрамі клуба з’яўляюцца эмігранты-суайчыннікі, а таксама прадстаўнікі Аўстраліі, Бельгіі, Вялікабрытаніі, ЗША, Канады, Францыі. Ставіць сабе за мэту распаўсюджанне беларускай культуры сярод сародзічаў, прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей. Пры фінансавай падтрымцы клуба выходзяць кнігі на беларускай і англійскай мовах, пласцінкі з беларускімі песнямі і музыкай, выкананы насценныя гербы, нагрудныя сярэбраныя і залатыя значкі з выявай «Пагоні». Выдае бібліяграфічныя каталогі і рассылае іх па універсітэтах, удзельнічае ў выстаўках, арганізоўвае навагоднія латарэі.

## Гл. таксама 
* Беларусы Канады
* Згуртаванне беларусаў Канады

## Літаратура 
* *А. С. Ляднёва*. Беларускі выдавецка-мастацкі клуб «Пагоня» // . — С. 438.
* *Ляднёва, А. С.* Беларускі выдавецка-мастацкі клуб «Пагоня» / А. С. Ляднёва // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 1: А—Беліца. — Мн.: БелЭн, 1993. — 495 с. — С. 425. — ISBN 5-85700-074-2.

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Канады
Катэгорыя:Арганізацыі Таронта
Катэгорыя:З’явіліся ў 1967 годзе
Канфігурацыя (астраномія)

500px|thumb|справа|Канфігурацыі планет

**Канфігурацыя** — характэрнае ўзаемнае становішча Сонца, планет, іншых нябесных целаў Сонечнай сістэмы на нябеснай сферы.

## Канфігурацыя планет 
### Канфігурацыя ніжніх планет 
У ніжніх планет  і іншых нябесных целаў, чые арбіты размешчаны ўнутры зямной арбіты, адрозніваюць:

# злучэнні з Сонцам, пры якіх планета і Сонца маюць аднолькавую экліптычную даўгату (або аднолькавае прамое ўзыходжанне)
## верхняе злучэнне (Сонца знаходзіцца паміж планетай і Зямлёй)
## ніжняе злучэнне (планета знаходзіцца паміж Сонцам і Зямлёй)
# найбольшыя элангацыі, якія адпавядаюць найбольшай вуглавой адлегласці планеты ад Сонца:
## найбольшую ўсходнюю элангацыю
## найбольшую заходнюю элангацыю.

Паблізу верхняга злучэння ніжнія планеты недаступныя для назірання, бо знаходзяцца за Сонцам, хаваючыся ў яго промнях. Непасрэдна перад ніжнім злучэннем і пасля яго ніжнія планеты бачныя ў выглядзе вузкага сярпа. Падчас ніжняга злучэння магчыма праходжанне Меркурыя або Венеры па дыску Сонца, аднак з-за адноснага нахілу планетарных арбіт фактычнае праходжанне адбываецца досыць рэдка, звычайна пры ніжнім злучэнні ніжняя планета знаходзіцца вышэй або ніжэй Сонца па экліптычнай шыраце. У элангацыях ніжнія планеты маюць выгляд светлай паўдыска.

### Канфігурацыя верхніх планет і Месяца 
У Месяца, верхніх планет , а таксама іншых целаў Сонечнай сістэмы, чыя арбіта ляжыць цалкам па-за зямной арбіты, адрозніваюць:

# злучэнні з Сонцам, пры якіх планета і Сонца маюць аднолькавую экліптычную даўгату (або аднолькавае прамое ўзыходжанне);
# процістаянні, пры якіх экліптычныя даўгаты (прамое ўзыходжанне) планеты і Сонца адрозніваюцца на 180 °;
# усходнія квадратура;
# заходнія квадратура.

Часам вылучаюць таксама паўквадратуры, калі вугал паміж планетай (Месяцам) і Сонцам складае 45°, і паўтарачныя квадратуры (135°). Для ніжніх планет магчымыя толькі паўквадратуры, але рэальна такая канфігурацыя ўзнікае толькі ў Венеры (паблізу найбольшай усходняй ці найбольшай заходняй элангацыі, якія могуць дасягаць 48°), а таксама ў астэроідаў, якія рухаюцца паміж арбітамі Зямлі і Венеры.

Калі Зямля знаходзіцца паміж планетай і Сонцам, то такая канфігурацыя называецца процістаяннем. Гэта канфігурацыя найбольш спрыяльная для назіранняў за планетай, таму што ў гэты час планета знаходзіцца найбліжэй да Зямлі, павернута да яе сваім асветленым паўшар’ем і, знаходзячыся на небе ў процілеглым Сонцу месцы, бывае ў верхняй кульмінацыі каля поўначы. У злучэнні планета найбольш аддалена ад Зямлі і не назіраецца, таму што губляецца ў промнях Сонца.

## Гл. таксама 
* Рух Сонца і планет па нябеснай сферы

## Літаратура 
* Астраномія: падруч. для 11-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / І. В. Галуза, У. А. Голубеў, А. А. Шымбалёў; пер. з рус. мовы Т. К. Слауты. — Мінск: Адукацыя і выхаванне, 2015. — 224 с.: іл. ISBN 978-985-471-765-4

Катэгорыя:Нябесная механіка
Катэгорыя:Назіральная астраномія
Языковіч

**Языковіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Валянцін Фёдаравіч Языковіч, беларускі савецкі партыйны дзеяч
* Віктар Робертавіч Языковіч, беларускі вучоны ў галіне рэлігіязнаўства
* Ларыса Уладзіміраўна Языковіч, беларускі гісторык
* Фёдар Міхайлавіч Языковіч, адзін з арганізатараў і кіраўнікоў патрыятычнага падполля ў Беларусі ў ВАВ
Языль

**Я́зыль** (, ) — аграгарадок у Старадарожскім раёне Мінскай вобласці. Цэнтр Языльскага сельсавета. Знаходзіцца за 25 кіламетраў на паўднёвы захад ад г.Старыя Дарогі, 133 кіламетры ад Мінска, 6 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Урэчча.

## Насельніцтва 
965 жыхароў, 415 двароў (2003)

## Інфраструктура 
* Дрэваапрацоўчы цэх
* Сярэдняя школа і дзіцячы сад
* Бібліятэка і дом культуры
* Аптэка і амбулаторыя
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Магілы ахвяр нацызму
* Курганны могільнік за 700 м на поўнач ад вёскі
* Царква (сяр. XIX ст.), разабрана ў 2005 годзе

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Канстанцін Ільіч Дамарад (1918—2001) — беларускі гісторык.
* Аркадзь Пятровіч Мардвілка (1905—1986) — беларускі лінгвіст, празаік, крытык, перакладчык.
* Сямён Яфімавіч Шпіленя (1916—1998) — урач, вучоны, педагог.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Языльскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Старадарожскага раёна
Язвіна

**Я́звіна** (, ) — вёска ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці, чыгуначная станцыя на лініі Віцебск-Полацк. Уваходзіць у склад Светласельскага сельсавета. Да 2004 года з’яўлялася цэнтрам Язвінскага сельсавета. За 10 кіламетраў на ўсход ад гарадскога пасёлка Шуміліна, 30 кіламетраў ад Віцебска, на аўтадарозе Віцебск—Полацк, каля Мурожніцкага возера.

## Насельніцтва 
* 489 жыхароў, 191 двароў (2003)

## Інфраструктура 
* Базавая школа
* Бібліятэка і дом культуры
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну
* За 1 км ад вёскі знаходзіцца Марозаўскі валун

## Літаратура 
*
Язёры

**Язёры** (, ) — аграгарадок у Чэрыкаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Язёрскага сельсавета. За 8 кіламетраў на захад ад горада Чэрыкаў, 100 кіламетраў ад Магілёва, 35 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Верамейкі, каля аўтадарогі Слаўгарад-Крычаў (3 км).

## Гісторыя 
Згадваюцца ў 1693 годзе, калі дэкрэтам Задворнага асэсарскага суда ў Варшаве тагачаснаму чэрыкаўскаму войту, старадубаўскаму войскаму Яну-Міхалу Шаблоўскаму, была вынесеная вечная баніцыя, у выніку чаго ён быў пазбаўлены правоў на карыстанне каралеўскімі маёнткамі, у тым ліку, Язёрамі, якія былі перададзеныя ў пасэсію прапойскаму старосьце, смаленскаму харунжаму Базылю з Красіна Красінскаму.

7 верасня 1904 года ў маёнтку Язёры князя А. А. Абаленскага пажарам знішчаны двухпавярховы мураваны вінакурны завод з усімі апаратамі, посудам і кантрольным снарадам, а таксама скотны двор і 53 авечкі.

У 1916 годзе Язёрскі маёнтак быў прададзены з аўкцыёну за даўгі.

Да 18 лютага 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Сормаўскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 758 жыхароў, 264 двары (2003)

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа і дзіцячы сад
* Дом культуры
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Езеры  

Катэгорыя:Язёрскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Чэрыкаўскага раёна
Шыгелы

**Шыгелы** (*Shigella*) — род энтэрабактэрый. Уключае віды ўзбуджальнікаў дызентэрыі чалавека і вышэйшых малпаў. Трапляюцца ў кішэчніку.

Клеткі палачкападобнай формы, нерухомыя, грамадмоўныя, неспараносныя. Паводле тыпу абмену — аэробы і неабавязковыя (факультатыўныя) анаэробы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Энтэрабактэрыі
Катэгорыя:Грамадмоўныя бактэрыі
Шыічы

**Шы́ічы** (, ) — аграгарадок у Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Шыіцкага сельсавета.

Знаходзіцца на рацэ Ненач. За 19 кіламетраў на паўночны захад ад горада і 22 кіламетры ад чыгуначнай станцыі Калінкавічы, 141 кіламетр ад Гомеля.

## Насельніцтва 
* 695 жыхароў, 234 двары (2003)

## Інфраструктура 
* Лясніцтва
* Сярэдняя школа
* Клуб і бібліятэка
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан

## Вядомыя асобы 
* Анатоль Уладзіміравіч Отчык (нар. 1949) — беларускі мастак.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Шыіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Калінкавіцкага раёна
Гравітацыйная задача N цел

**Гравітацыйная задача** N цел з’яўляецца класічнай праблемай нябеснай механікі і гравітацыйнай дынамікі Ньютана.

Яна фармулюецца наступным чынам.

У пустаце знаходзіцца N матэрыяльных пунктаў, масы якіх *mi* вядомыя. Няхай папарнае ўзаемадзеянне пунктаў падпарадкавана закону прыцягнення Ньютана, і хай сілы гравітацыі адытыўныя. Няхай вядомыя пачатковыя на момант часу *t* = 0 становішчы і скорасці кожнага пункта *ri*|*t*=0 = *ri0*, *vi*|*t*=0 = *vi0*. Трэба знайсці становішчы пунктаў для ўсіх наступных момантаў часу.

## Матэматычная фармуліроўка гравітацыйнай задачы N цел 
Эвалюцыя сістэмы N цел (матэрыяльных пунктаў) апісваецца наступнай сістэмай ураўненняў:

дзе m_i,\, {\mathbf r}_i,\, {\mathbf v}_i — маса, радыус-вектар і скорасць *і*-га цела адпаведна, *G* — гравітацыйная пастаянная. Масы цел, а таксама палажэнні і скорасці ў пачатковы момант часу лічацца вядомымі. Неабходна знайсці палажэнні і скорасці ўсіх часціц у адвольны момант часу.

## Аналітычнае рашэнне 
* Выпадак адасобленага пункта N = 1 не з’яўляецца прадметам разгляду гравітацыйнай дынамікі. Паводзіны такога пункта апісваюцца першым законам Ньютана. Гравітацыйнае ўзаемадзеянне — гэта, як мінімум, парны акт.

* Рашэннем задачы двух цел N = 2 з’яўляецца барыцэнтрычная сістэмная арбіта (не блытаць з палявой цэнтральнай арбітай Кеплера). У поўнай адпаведнасці з зыходнай пастаноўкай задачы, рашэнне задачы двух цел зусім не адчувальнае да нумарацыі пунктаў і суадносін іх мас. Палявая цэнтральная арбіта Кеплера ўзнікае гранічным пераходам *m*1/*m*2 → 0. Пры гэтым губляецца раўнапраўе пунктаў: *m*2 прымаецца абсалютна нерухомым цэнтрам прыцягнення, а першы пункт «губляе» масу, — параметр *m*1 выпадае з дынамічных ураўненняў. У матэматычным сэнсе сістэма, якая ўзнікае, — дэгенератыўная, бо колькасць ураўненняў і параметраў памяншаецца ў два разы. Таму зваротная асімптотыка становіцца немагчымай: з законаў Кеплера не вынікае закон прыцягнення Ньютана. (Варта ўлічыць, што масы наогул не згадваюцца ў законах Кеплера!)

* Для задачы трох цел у 1912 Карлам Зундманам было атрымана агульнае аналітычнае рашэнне ў выглядзе радоў. Хоць гэтыя рады і сыходзяцца для любога моманту часу, з любымі пачатковымі ўмовамі, але сыходзяцца яны вельмі павольна. З-за вельмі павольнай збежнасці практычнае выкарыстанне радоў Зундмана немагчыма. Таксама для задачы трох цел Генрыхам Брунсам і Анры Пуанкарэ было паказана, што яе агульнае рашэнне нельга выразіць праз алгебраічныя або праз адназначныя трансцэндэнтныя функцыі каардынат і скарасцей.

## Гл. таксама 
* Задача двух цел
* Задача трох цел

Катэгорыя:Нябесная механіка
Ураўненне Кеплера

thumb|справа|Анімацыя, якая ілюструе сапраўдную анамалію, эксцэнтрычную анамалію, сярэднюю анамалію і рашэнне ўраўнення Кеплера (у правым верхнім куце), эксцэнтрысітэт - 0,6.

**Ураўненне Кеплера** апісвае рух цела па эліптычнай арбіце ў задачы двух цел і мае выгляд:

: ~E-\varepsilon\sin E = M

дзе E - эксцэнтрычная анамалія,  \varepsilon - эксцэнтрысітэт, M - сярэдняя анамалія.

Упершыню гэта ўраўненне было атрымана астраномам Іаганам Кеплерам ў 1619 годзе. Адыгрывае значную ролю ў нябеснай механіцы.

## Варыянты рашэння ўраўнення Кеплера 
Ураўненне Кеплера ў класічнай форме апісвае рух толькі па эліптычных арбітах, гэта значыць пры 0 ≤ ε  1) падпарадкоўваецца гіпербалічнаму ўраўненні Кеплера, падобныя па форме з класічным. Рух па прамой лініі (ε = 1) апісваецца радыяльным ураўненнем Кеплера. Нарэшце, для апісання руху па парабалічнай арбіце (ε = 1) выкарыстаюць ураўненне Баркера. Пры ε  r^2 \frac{d\upsilon}{dt} = const = \sqrt{\mu a \left(1-\varepsilon^2\right)}.

Тут r - адлегласць ад да цела ад цэнтра, які гравітуе, υ - сапраўдная анамалія - вугал паміж напрамкамі на перыцэнтр арбіты і на цела, μ = GM0 - твор пастаяннага прыцягнення на масу цела, якое гравітуе, a - вялікая паўвось арбіты. Адсюль можна атрымаць залежнасць часу руху па арбіце ад сапраўднай анамаліі:

:t - t_p = \frac{1}{\sqrt{\mu a \left(1 - \varepsilon^2\right)}} \int\limits_0^\upsilon r^2 d\upsilon.

Тут tp - час праходжанне праз перыцэнтр.

Далейшае рашэнне задачы залежыць ад тыпу арбіты, па якой рухаецца цела.

## Рашэнне ўраўнення Кеплера 
Рашэнне ўраўнення Кеплера ў эліптычнаму і гіпербалічнаму выпадках існуе і адзіна пры любых рэчыўных M. Для кругавой арбіты (ε = 0) ураўненне Кеплера прымае трывіяльны выгляд М = E. У агульным выглядзе ўраўненне Кеплера трансцэндэнтнае, яно не вырашаецца ў алгебраічных функцыях. Аднак, яго рашэнне можна знайсці рознымі спосабамі з дапамогай збежных шэрагаў. Агульнае рашэнне ўраўнення Кеплера можна запісаць з дапамогай шэрагаў Фур'е:

: E = M + 2\cdot\sum_{n=1}^{n} \frac{1}{n}J_n\left(n\varepsilon\right)\cdot\sin{nM}, 
дзе 
:J_m\left(x\right) = \frac{1}{\pi}\int\limits_0^\pi \cos\left(mE - x\sin{E}\right) dE
— функцыя Бессэля.

Гэты шэраг сыходзіцца, калі велічыня ε не перавышае значэнні мяжы Лапласа.

### Прыблізныя метады 
Сярод лікавых метадаў рашэння ўраўнення Кеплера часта выкарыстоўваюцца метад нерухомай кропкі («метад простай ітэрацыі») і метад Ньютана. Для эліптычнага выпадку ў метадзе нерухомай кропкі за пачатковае значэнне E0 можна ўзяць M, а паслядоўныя набліжэння маюць наступны выгляд:

:E_{n+1}=\varepsilon \sin E_n+M

У гіпербалічных выпадку метад нерухомай кропкі падобным чынам выкарыстаць нельга, аднак гэты метад дае магчымасць вывесці для такога выпадку іншую формулу набліжэнняў (з гіпербалічным арксінусам):

:H_{n+1}=\operatorname{Ar sh}\frac{H_n+M}{\varepsilon}

## Літаратура 
* *Д. Е. Охоцимский, Ю. Г. Сихарулидзе.* Основы механики космического полета. — Москва, «Наука», 1990 г.
* *В. Е. Жаров.* Сферическая астрономия. Век-2, 2006 г. ISBN 5-85099-168-9
* *Г. М. Фихтенгольц.* Курс дифференциального и интегрального исчисления. Том 3.

Катэгорыя:Іаган Кеплер
Катэгорыя:Нябесная механіка
Шыфер

**Шы́фер** () — від дахавых матэрыялаў у выглядзе плітак невялікіх параметраў, што атрымліваюць расколваннем прыроднага сланцу (часам слаістага пясчаніку). Шыфер трывалы, ,  і . Выкарыстоўваюць пры будаванні дахаў. Штучны шыфер (азбесташыфер) — недакладная назва дахавых азбестацэментавых вырабаў.

## Гл. таксама 
* Азбест
* Чарапіца
* Руберойд

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дахавыя матэрыялы
Катэгорыя:Будаўнічыя пліты
Галактычная сістэма каардынат

thumb|справа|Галактычная даўгата

**Галактычная сістэма каардынат** — гэта сістэма нябесных каардынат, якая мае кропку адліку наша Сонца, суадносныя з цэнтрам галактыкі Млечны Шлях. Плоскасць галактычнай сістэмы каардынат супадае з плоскасцю галактычнага дыска. Падобна геаграфічным, галактычныя каардынаты маюць шырату і даўгату.

## Абазначэнні 
Шырата і даўгата ў галактычнай сістэме каардынат пазначаюцца лацінскімі літарамі *b* і *l* адпаведна. Галактычная шырата адлічваецца ад галактычнай плоскасці да аб'екта, выкарыстоўваючы Сонца ў якасці вяршыні, яна можа прымаць значэнні ад -90° да +90°. Галактычная даўгата адлічваецца ў плоскасці Галактыкі, ад восі, якая злучае Сонца і галактычны цэнтр у той жа бок, што і прамое ўзыходжанне ў другой экватарыяльнай сістэме каардынат, галактычная даўгата заўсёды заключана ў межах ад 0 да 360°. Паўночны полюс Галактыкі знаходзіцца ў сузор'і Валасы Веранікі.

## Азначэнне 
thumb|справа|Схематычная выява галактычных каардынат

thumb|злева|Трэці галактычны трохвугольнік, галактычная і другая экватарыяльная сістэмы каардынат

Міжнародны Астранамічны Саюз вызначыў галактычную сістэму каардынат адносна экватарыяльнай сістэмы каардынат у 1958 годзе на X Генеральнай асамблеі ў Маскве . Галактычны паўночны полюс быў вызначаны па прамым узыходжанні 12г 49хв (192°, 25) і скланенні 27,4 ° па эпосе B1950. Зыходзячы вузел галактычнага экватара на нябесным экватары, да 1958 служыў кропкай адліку галактычных даўгот, у новай сістэме мае даўгату 33°. Па цяперашняй эпосе J2000.0 паўночны полюс вызначаецца па каардынатах 12г 51хв 26,282с і 27° 07' 42,01".

## Пераход ад другой экватарыяльнай 
Накрэслім плоскасць галактычнага экватара KCK 'і перпендыкулярную да яе лінію GSG', якая злучае паўночны галактычны полюс G, Сонца і паўднёвы галактычны полюс G '. Правядзем таксама нахіленую на δ'= 27°, 4 (для эпохі B1950) да лініі GSG' вось свету PSP 'і перпендыкулярную да восі свету плоскасць нябеснага экватара QCQ'. Пазначым α - прамое ўзыходжанне свяціла, δ - яго скланенне, R - само свяціла, b - яго галактычная шырату, l - галактычную даўгату свяціла, α' = 192 °, 25 (для эпохі B1950) - прамое ўзыходжанне паўночнага галактычнага полюса, l'= 90° + 33° = 123° (для эпохі B1950) - галактычная даўгата паўночнага полюса свету. Тады галактычная і другая экватарыяльная сістэма каардынат звяжуць сферычны трохвугольнік GPR, званы трэцім астранамічным трохвугольнікам. Формулы пераходу ад другой экватарыяльнай сістэмы каардынат да галактычнай сістэме каардынат маюць наступны выгляд:

:\sin b = \sin\delta\sin\delta' + \cos\delta\cos\delta'\cos(\alpha-\alpha')\,

:\cos b\sin(l'-l) = \cos\delta\sin(\alpha-\alpha') \,

:\cos b\cos(l'-l) =  \cos\delta'\sin\delta-\sin\delta'\cos\delta\cos(\alpha-\alpha') \,

Для эпохі J2000.0 і іншых эпох у гэтыя формулы трэба падставіць адпаведныя эпосе значэнні α', δ', l' 

Катэгорыя:Нябесная механіка
Катэгорыя:Сістэмы нябесных каардынат
Шышняк

**Шышня́к** (*Myriophyllum*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя водныя травяністыя расліны з паўзучым карэнішчам. Сцябло трубчастае, галінастае, аблісцелае. Лісце перыста-раздзельнае, рэдка суцэльнае, кальчаковае. Кветкі дробныя, белаватыя, ружаватыя, у рэдкіх верхавінкавых каласках, якія выступаюць з вады. Плод распадаецца на 4 касцянкі. Корм для рыб і птушак. Некаторыя віды вырошчваюць у акварыумах.

## Арэал і экалогія 
Род налічвае каля 40 відаў. Пашыраны ўсюды. На тэрыторыі Беларусі 2 віды:  і . Трапляюцца ў рэках, азёрах, старыцах на глыбіні да 2 метраў, часта ўтвараюць зараснікі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* *Гринталь А. Р.* Род Уруть — Myriophyllum L. // Флора Восточной Европы = Flora Europae Orientalis : в 11 т. / отв. ред. и ред. тома Н. Н. Цвелёв. — СПб. : Мир и семья-95, 1996. — Т. 9 : Покрытосеменные : Двудольные : [Ширицевые — Ремнецветниковые]. — С. 322—324. — 456 с. — 500 экз. — ISBN 5-90016-28-X.

Катэгорыя:Сланаягаднікавыя
Экватарыяльная сістэма каардынат

thumb|справа

**Экватарыяльная сістэма каардынат** — адна з сістэм нябесных каардынат. У гэтай сістэме асноўнай плоскасцю з’яўляецца плоскасць нябеснага экватара. 

Адной з каардынат пры гэтым з’яўляецца схіленне *δ* (радзей — палярная адлегласць *p*).

Іншай каардынатай можа быць:

* гадзінны вугал *t* (у першай экватарыяльнай сістэме каардынат)
* прамое ўзыходжанне *α* (у другой экватарыяльнай сістэме каардынат)

Каардынаты зорак у экватарыяльнай сістэме каардынат не звязаныя з сутачным рухам нябеснай сферы і змяняюцца вельмі павольна. Таму яны выкарыстоўваюцца для складання зорных карт і каталогаў.

## Першая экватарыяльная сістэма каардынат 
Схіленнем свяціла называецца дуга нябеснага мерыдыяна ад нябеснага экватара да свяціла, або вугал паміж плоскасцю нябеснага экватара і кірункам на свяціла. Схіленне вымераюць у межах ад 0° да 90° у бок паўночнага полюса свету і ад 0° да −90° у бок паўднёвага полюса свету.

Палярнай адлегласцю свяціла называецца дуга круга скланення ад паўночнага полюса свету да свяціла, або вугал паміж воссю свету і кірункам на свяціла. Палярныя адлегласці вымераюць у межах ад 0 ° да 180 ° па кірунку ад паўночнага полюса свету да паўднёвага.

Гадзінны вугал — вуглавая адлегласць, вымераная ўздоўж нябеснага экватара, ад верхняга пункта нябеснага экватара да круга схілення свяціла. Адлічваецца гадзінны вугал па напрамку бачнага сутачнага вярчэння нябеснай сферы, г. зн. у бок захаду, у межах ад 0 да 24 г у гадзіннай меры. Часам гадзінныя вуглы вымераюць у межах ад 0° да 180° (ад 0 г да 12 г) на захад і ад 0° да −180° (ад 0 г да −12 г) на ўсход.

## Другая экватарыяльная сістэма каардынат 
У гэтай сістэме, як і ў першай экватарыяльнай, асноўнай плоскасцю з’яўляецца плоскасць нябеснага экватара, а адной з каардынат пры гэтым з’яўляецца схіленне (*δ*), радзей — палярная адлегласць (*p*). Але другая каардыната — прамое ўзыходжанне (*α*).

Прамое ўзыходжанне свяціла — вуглавая адлегласць, вымераная ўздоўж нябеснага экватара, ад пункта вясенняга раўнадзенства да пункта перасячэння нябеснага экватара з кругам схілення свяціла. Прамое ўзыходжанне адлічваецца ў бок, процілеглы сутачнаму вярчэнню нябеснай сферы, у межах ад 0 да 360° у градуснай меры ці ад 0 да 24 г у гадзіннай меры.

## Літаратура 
* Астраномія: падруч. для 11-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / І. В. Галуза, У. А. Голубеў, А. А. Шымбалёў; пер. з рус. мовы Т. К. Слауты. — Мінск: Адукацыя і выхаванне, 2015. — 224 с. : іл. ISBN 978-985-471-765-4

## Спасылкі 
* Астранамічны энцыклапедычны слоўнік 

Катэгорыя:Астраметрыя
Катэгорыя:Сістэмы нябесных каардынат
Плуціна

і колеру]]

У астраноміі **плуціна** завецца транснептунавы аб'ект, чыя арбіта стварае арбітальны рэзананс з арбітай Нептуна ў суадносінах 2:3. Кожны раз, калі плуціна робіць два абароты вакол Сонца, Нептун робіць тры абароты. Назву *плуціна* атрымалі па назве карлікавай планеты Плутон, які рухаецца па арбіце, якая патрапіла ў гэты рэзананс. Тэрмін мае дачыненне толькі да арбітальнага рэзанансу і не адносіцца да звычайных фізічных характарыстак. Тэрмін ужываецца пры апісанні нябесных целаў памерам менш за Плутон, якія рухаюцца па аналагічных арбітах. У гэты клас уключаны сам Плутон і яго спадарожнікі.

Плуціна ўтвараюць унутраную частку пояса Койпера і налічваюць каля чвэрці з вядомых аб'ектаў пояса Койпера. Плуціна ўтвараюць найбуйнейшы клас рэзанансных транснептунавых аб'ектаў (гэта значыць аб'ектаў, чыя арбіта знаходзіцца ў рэзанансе з Нептунам).

Апроч самага Плутона і яго спадарожніка Харона, першы плуціна, 1993 RO, быў адкрыты 16 верасня 1993 года.

Самыя буйныя плуціна: Плутон, Орк, Іксіён і Хуя.

## Гл. таксама 
* Рэзанансныя транснептунавыя аб'екты

*
Катэгорыя:Сонечная сістэма
Міжнародная нябесная сістэма каардынат

**International Celestial Reference System** (ICRS, **Міжнародная нябесная сістэма каардынат** або **Міжнародная сістэма астранамічных каардынат**) — з 1998 года стандартная нябесная сістэма каардынат. Прынята на 23-м з'ездзе МАС ў 1997 годзе. Пачаткам адліку з'яўляецца барыцэнтр Сонечнай сістэмы. Каардынаты ў гэтай сістэме максімальна набліжаны да экватарыяльнай эпохі J2000.0 (разыходжанне складае долі секунды дугі). Восі сістэмы зафіксаваныя ў прасторы адносна квазараў, якія лічацца найбольш аддаленымі аб'ектамі назіранага Сусвету. Па сваёй сутнасці гэта каталог, які змяшчае каардынаты апорных бясконца аддаленых аб'ектаў. У каталог уваходзяць 212 пазагалактычных радыёкрыніц (квазараў), каардынаты якіх вымераныя з дакладнасцю да 1 mas (мілісекунды дугі) з дапамогай РСЗБ назіранняў. У каталог таксама ўключаны дадаткова 396 аб'ектаў, каардынаты якіх вымераныя з меншай дакладнасцю.

Хоць агульная тэорыя адноснасці мае на ўвазе, што не існуе абсалютна інерцыйных сістэм, пазагалактычныя аб'екты, якія выкарыстоўваюцца для вызначэння ICRF, знаходзяцца настолькі далёка, што іх вуглавы рух практычна роўны нулю і ICRF з'яўляецца інерцыйнай з максімальна дасягальнай на сёння дакладнасцю. ICRF з'яўляецца стандартнай сістэмай адліку, якая выкарыстоўваецца для вызначэння пазіцый планет (уключаючы Зямлю) і іншых астранамічных аб'ектаў. Абазначэнне было прынята Міжнародным астранамічным саюзам 1 студзеня 1998 г. .

### HCRF 
У аптычным (бачным) дыяпазоне папярэдняй рэалізацыяй сістэмы быў каталог «FK5», які змяшчае каардынаты 3117 зорак, які ў 1997 быў заменены каталогам «Hipparcos».
.

## Гл. таксама 
* Сістэма нябесных каардынат
* Нябесная сфера

Катэгорыя:Сістэмы нябесных каардынат
Катэгорыя:Астраметрыя
Катэгорыя:Нябесная механіка
Геліяцэнтрычная арбіта

200px|thumb|справа|Геліяцэнтрычная арбіта

**Геліяцэнтрычная арбіта** — эліптычная траекторыя руху нябеснага цела вакол Сонца. Адзін з двух фокусаў эліпса, па якім рухаецца нябеснае цела, супадае з цэнтрам Сонца.

Пры руху нябеснага цела пад дзеяннем сілы прыцягнення зоркі яго поўная энергія **E** і момант імпульсу **L** адносна гэтай зоркі захоўваюцца:

:E = \frac {mv^2}{2}-G_N \frac{Mm}{r} = const

дзе **v** — хуткасць цела, **r** — радыус-вектар, праведзены з цэнтра зоркі да цела, **M** — маса зоркі, **m** — маса нябеснага цела. У палярнай сістэме каардынат гэтыя ўраўненні маюць выгляд:

E = \frac {m}{2} \dot r^2 + \frac {m}{2}r^2\varphi^2 - G_N \frac {Mm}{r},
:L=mr^2\dot \varphi
дзе выкарыстаныя наступныя прадстаўлення для хуткасці і моманту імпульсу:
:v=v_r+v_\varphi=\dot re_r + r\dot \varphi e_\varphi
:L=m(r\times v_r)+m(r\times v_\varphi)=mr^2\dot\varphi e_z
e_r, e_\varphi, e_z — адзінкавыя орты.

## Гл. таксама 
* Законы Кеплера руху нябесных цел
* Геацэнтрычная арбіта
* Чацвёртая касмічная хуткасць

Катэгорыя:Астрадынаміка
Катэгорыя:Арбіты
Геацэнтрычная арбіта

міні|Геацэнтрычная арбіта

**Геацэнтрычная арбіта** — траекторыя руху нябеснага цела па эліптычнай траекторыі вакол Зямлі.

Адзін з двух фокусаў эліпса, па якім рухаецца нябеснае цела, супадае з Зямлёй. Для таго, каб касмічны карабель апынуўся на гэтай арбіце, яму неабходна надаць скорасць, меншую чым другая касмічная скорасць, але не меншую, чым першая касмічная скорасць.

## Гл. таксама 
* Законы Кеплера руху нябесных цел
* Геастацыянарная арбіта
* Геліяцэнтрычная арбіта

Катэгорыя:Астрадынаміка
Катэгорыя:Арбіты
Геапераходная арбіта

**Геапераходная арбіта (ГПА)** — арбіта, якая з'яўляецца пераходнай паміж нізкай апорнай арбітай (НАА) (вышыня каля 200 км) і геастацыянарнай арбітай (ГСА) (35 786 км). У адрозненне ад НАА і ГСА, якія ў першым набліжэнні з'яўляюцца кругавымі, пераходная арбіта - гэта моцна выцягнутая эліптычная траекторыя руху КА, перыгей якой ляжыць на адлегласці НАА ад Зямлі, а апагей на адлегласці ГСА.

Завяршэнне вываду КА на ГСА адбываецца, калі ён дасягае апагею пры руху па геапераходнай арбіце. У гэты момант разгонны блок паведамляе апарату разгонны імпульс, які ператварае яго эліптычны рух у кругавы з перыядам звароту вакол Зямлі, роўным даўжыні сутак.

## Выкарыстанне 
ГПА выкарыстоўваецца для даследчых спадарожнікаў, такіх як Спектр-Р, а таксама для тэлекамунікацыйных спадарожнікаў і мультымедыйнай перадачы дадзеных. Выцягнутая эліпсавідная арбіта дае доўгі час знаходжання над пэўнай тэрыторыяй, апагей выбіраецца, зыходзячы з часу праходжання сігналу да спадарожніка і назад, звычайна не перавышае 40000 км для тэлекамунікацыйных спадарожнікаў, для спадарожніка Спектр-Р апагей роўны 340 000 км, гэта зроблена для атрымання здымкаў высокага разрознення, пры дапамозе метаду радыёлакацыйнага сінтэзавання апертуры.

Для бесперапыннага пакрыцця Зямлі сігналамі спадарожнікаў патрабуецца мінімум 3 спадарожніка, запушчаных з інтэрвалам 8 гадзін.

## Гл. таксама 
* Нізкая апорная арбіта
* Геасінхронная арбіта
* Геастацыянарная арбіта

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астрадынаміка
Катэгорыя:Арбіты
Станіслаў Францавіч Бубін

**Станіслаў Францавіч Бубін** (снежань , Бубны, Верхнядзвінскі раён — ) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Баранавіцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

У партызанах з чэрвеня 1942 года: камандзір атрада, у лістападзе 1943 — ліпені 1944 — 1-й Баранавіцкай партызанскай брыгады.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Верхнядзвінскім раёне
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны
Аскулюючая арбіта

**Аскулюючая арбіта** аб'екта ў прасторы (у зададзены момант часу) - гравітацыйная кеплеравая арбіта (гэта значыць эліпс ці іншае сячэнне конусу) адносна цэнтральнага цела, якую гэты аб'ект (у адпаведнасці з яго фактычным становішчам і хуткасцю ў зададзены момант часу) меў бы пры адсутнасці ў далейшым якіх-небудзь адхіленняў (звязаных з несферычнасцю цэнтральнага цела, гравітацыйным уздзеяннем трэціх цел альбо сіламі негравітацыйнай прыроды). Тэрмін выкарыстоўваецца ў астраноміі і ў астрадынаміцы.

Катэгорыя:Астрадынаміка
Катэгорыя:Арбіты
Фагот (страва)

[thumb|Фаготы з падліўкай, [бульбяное пюрэ|бульбяным пюрэ і гарохам]]
**Фаготы** — традыцыйная страва ў Вялікабрытаніі, асабліва ў Паўднёвым і Сярэднім Уэльсе і цэнтральных графствах Англіі. Робіцца з субпрадуктаў, асабліва свініны.  Фаготы традыцыйна гатуюць з фаршу з сэрца свінні, печані і тлустага мяса жывата ці бекону разам з зелянню для араматызацыі, часам дабаўляюць паніровачныя сухары.

Згадваецца ўпершыню ў друкаваных крыніцах у Оксфардскім слоўніку англійскай мовы ў 1851 годзе, паводле Томаса Мейхью, як страва ў тагачасным Лондане, хоць гэта болей нагадвала кальцонэ ці пасту з вонкавай абалонкай з сальніка і з начынкай з субпрадуктаў свініны.

## Гісторыя 
Страва набыла найбольшую папулярнасць у Вялікабрытаніі падчас Другой сусветнай вайны, але стала меней папулярнай у апошнія гады. Фаготы звычайна гатуюць у хатніх умовах,таксама іх можна знайсці ў традыцыйных мясных крамах і на рынку, хоць вялікія супермаркеты звычайна забяспечваюць фаготамі маркі 'Mr Brains'.

Самы вядомы камерцыйны брэнд, прадукцыю якога можна набыць у Брытаніі, — ''Mr Brain's Faggots'' (замарожаныя фаготы з печані і цыбулі ў выглядзе тэфтэлей з соусам). Яны істотна адрозніваюцца ад традыцыйных фаготаў, якія маюць больш грубую тэкстуру і ўтрымліваюць значна менш вады.

Папулярнай стравай з'яўляецца *"Faggots and Peas"* (). Распаўсюджана ў раёне *Black Country* у Уэст-Мідлэндс, асабліва з 18-га стагоддзя з пачаткам індустрыялізацыі. У сенняшні час часта можна ўбачыць невялікія мясныя крамы, якія прадаюць па таннай цане фаготы, прыгатаваныя па ўласных (часам тайных) рэцэптах.

## Прыгатаванне 
Як правіла, фаготы гатуюцца з фаршу з свіной печані і сэрца, загорнутым у бекон, з цыбуляй і паніровачнымі сухарамі. Часта фаготы гатуюць у каструле з падліўкай і падаюць на стол з гарохам і бульбяным пюрэ. З фаршу рукамі робяць маленькія шарыкі, абгортваюць сальнікам і запякаюць.

Катэгорыя:Кухня Вялікабрытаніі
Аляксандр III (значэнні)

**Аляксандр III**:

* **Аляксандр III** (цар Македоніі, 356—323 гг. да н.э.) — ён жа **Аляксандр Македонскі** ці Аляксандр Вялікі.
* **Аляксандр III** (870—913) — імператар Візантыі, сын Васіля I.
* **Аляксандр III** (1105—1181) — ён жа Арланда Бандынелі, Папа Рымскі з 1159 г.
* **Аляксандр III** (1241—1286) — адзін з самых вядомых шатландскіх каралёў.
* **Аляксандр III** (1609—1660) — цар Імерэцінскага царства.
* **Аляксандр III** (1869 — 1958).
* **Аляксандр III** (1845—1894) — расійскі імператар з 1881 г.
** Імператар Аляксандр III — браняносец, загінулы ў Цусімскам бітве.
** Імператар Аляксандр III — лінкор
** Мост Аляксандра III у Парыжы

## Гл. таксама 
* Аляксандр, значэнні
.cw

**.cw** — запланаваны нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Кюрасаа (Нідэрландскія Антыльскія астравы), які пакуль не выкарыстоўваецца. Зацверджаны 15 снежня 2010 года. Гэта рашэнне рушыла ўслед за роспускам аўтаноміі Нідэрландскія Антыльскія астравы і прысваеннем 10 кастрычніка 2010 года Кюрасаа новага статусу самакіравальнай дзяржавы ў складзе Каралеўства Нідэрландаў. У наш час выкарыстоўваецца нацыянальны дамен верхняга ўзроўню Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў (.an).

## Спасылкі 
* Звесткі whois для дамена .cw на сайце IANA

cw
.sx

**.sx** — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Сінт-Мартэн (Нідэрландскія Антыльскія астравы). Зацверджаны 15 снежня 2010 года. Гэта рашэнне рушыла ўслед за роспускам аўтаноміі Нідэрландскія Антыльскія астравы і прысваення 10 кастрычніка 2010 года Сінт-Мартэну новага статусу самакіравальнай дзяржавы ў складзе Каралеўства Нідэрландаў.

Падабенства дамена .SX са словам «sex» зрабіла маленькую астраўную дзяржаву прыкметнай інфармацыйнай з’явай у інтэрнэт-супольнасці.

## Спасылкі 
* Звесткі whois для дамена .sx на сайце IANA

sx