Бібл

**Бібл** (, Біблас) — біблейскі горад Гебал (Губл), старажытны фінікійскі горад, размешчаны на беразе Міжземнага мора, у 32 км ад Бейрута — цяперашняй сталіцы Лівана. У наш час на месцы старажытнага Бібла знаходзіцца арабскі горад Джэбейль.

З’яўляўся адным з найбуйнейшых портаў старажытнасці, праз які, у прыватнасці, у Грэцыю экспартаваўся папірус, таксама вядомы ў Старажытнай Грэцыі пад назвай *біблас* (), і абавязаны гораду Бібл сваёй назвай.

### Старажытнаегіпецкі перыяд 
Бібл ператварыўся з неалітычнай рыбацкай вёскі ў сваю ранейшую гарадскую форму каля 3000 г. да н.э. У фрагментах, якія прыпісваюцца паўлегендарнаму фінікійскаму святару Санхуніатону, сцвярджаецца, што Бібл быў першым горадам, узведзеным у Фінікіі і заснаваным богам Кронасам. Кронас лічыўся бліжэйшым эквівалентам ханаанскага Ваала або Ваал Хамона ў сінкрэтычнай сістэме, якую выкарыстоўвалі старажытныя грэкі і рымляне.

Багаты гандлёвы горад быў саюзнікам (сярод «тых, хто на яго водах») Егіпта на працягу многіх стагоддзяў. У грабніцах Першай дынастыі выкарыстоўвалі драўніну з Бібла. Адным з самых старажытных егіпецкіх словаў для лодкі было «карабель Бібласа».

На месцы раскопак Бібла выяўлены прысвячальныя надпісы і шматлікія дары егіпецкіх фараонаў пачынаючы з IV дынастыі (Хеопс, Хефрэн, Мікерын і інш.), адрасаваныя мясцовым храмам або кіраўнікам горада. У перыяд VI дынастыі колькасць дарункаў фараонаў прыкметна павялічваецца. На захаваных фрагментах Пепі I заве сябе сынам бога Ра і ўлюбёнцам Хатхор, ён жа (ці Пепі II) упершыню тытулуе сябе

«Сонцам сугор’я». У самім Егіпце пісьмовыя згадкі аб імпарце кедравага і іншага лесу з фінікійскага ўзбярэжжа ўтрымоўваюцца на Палермскім камені, аб шматлікіх паездках чыноўніка Хнумхатэпа ў Бібл напісана на сценах яго магільніцы ў Асуане. На малюнках з магільні фараона Сахура намаляваны судны, якія даставілі ў Егіпет лес, палонных, посуд левантыйскага тыпу з маслам ці віном, мядзведзяў.

«Лісты Амарны» (каля 1350 г. да н. э.) уключаюць 60 лістоў ад Рыб-Хады і яго пераемніка Ілі-Рапіха, якія былі кіраўнікамі Бібла, якія пісалі ўраду Егіпта. У асноўным гэта звязана з пастаяннымі просьбамі Рыб-Хадды да Эхнатона аб ваеннай дапамозе.

Падобна на тое, што егіпецкія кантакты дасягнулі піка падчас ХІХ дынастыі, толькі каб знізіцца падчас ХХ і ХХІ дынастый. Акрамя таго, калі Новае Царства развалілася ў XI стагоддзі да н.э., Бібл перастаў быць калоніяй і стаў галоўным горадам Фінікіі. Нягледзячы на тое, што археалагічныя дадзеныя паказваюць на кароткае адраджэнне кантактаў падчас ХХІІ і ХХІІІ дынастый, відавочна, што пасля Трэцяга прамежкавага перыяду егіпцяне пачалі аддаваць перавагу Тыру і Сідону замест Бібла.

Археалагічныя сведчанні ў Бібле, у прыватнасці, пяць біблійскіх каралеўскіх надпісаў, датаваных прыкладна 1200—1000 гадамі да н.э., паказваюць існаванне фінікійскага алфавіту з дваццаці двух знакаў; важным прыкладам з’яўляецца саркафаг Ахірама. Выкарыстанне алфавіту было распаўсюджана фінікійскімі купцамі праз іх марскі гандаль у частцы Паўночнай Афрыкі і Еўропы. Адным з найважнейшых помнікаў гэтага перыяду з’яўляецца Храм Абеліскаў, прысвечаны ханаанскаму богу вайны Рэшэфу, але да часу Аляксандра Вялікага ён быў разбураны.

### Антычны перыяд 
Бібл быў заваяваны асірыйцамі яшчэ да падпарадкавання іншых фінікійскіх гарадоў падчас самых ранніх набегаў Ашурбаніпала II у 877 г. да н.э. Магчыма, таксама па гэтай прычыне панаванне над фінікійскім узбярэжжам перайшло да самых паўднёвых гарадоў Сідон і Тыр, якія заставаліся незалежнымі прынамсі яшчэ стагоддзе да заваёвы Сінахерыбам (701 г. да н.э.), які таксама падпарадкаваў Бібл пасля бунту. У дамове паміж асірыйскім каралём Асархадонам (681—669 гг. да н.э.) і Ваалам, царом Тыра, Бібл відавочна быў падпарадкаваны Тыру

Падчас панавання персідскіх Ахеменідаў (539—333 гг. да н.э.) Бібл быў перабудаваны ў манументальных формах, а ва ўсходнім сектары горада была ўзведзена платформа. Стэла караля Егаўмілка (V стагоддзе да н.э.), якая сёння знаходзіцца ў Луўры, паказвае нам суверэна, апранутага як персідскі чыноўнік, які ўшаноўвае «Бібласкую даму», якая сядзіць на троне, упрыгожаным сфінксамі і падшыпнікам. Упісаны тэкст адзначае перабудову яе храма.

У II стагоддзі да н.э. горад быў домам Філона, эрудзіраванага і грэкамоўнага пісьменніка, які перадаў важныя дакументы па культуры і гісторыі Фінікіі.

Эліністычнае панаванне прыйшло з прыходам Аляксандра Македонскага ў гэты раён у 332 г. да н. Выкарыстоўвалася чаканка манет, і ёсць мноства сведчанняў працяглага гандлю з іншымі краінамі Міжземнамор’я.

У грэка-рымскі перыяд храм Рэшэфа быў старанна перабудаваны, і горад, хаця і меншы за сваіх суседзяў, такіх як Тыр і Сідон, быў цэнтрам культу Аданіса. У III стагоддзі быў пабудаваны невялікі, але ўражлівы тэатр. З прыходам хрысціянства ў Бібле было створана біскупства, і горад хутка рос. Пасля мусульманскіх заваяванняў гандаль з Еўропай фактычна спыніўся, і толькі ў пачатку Першага крыжовага паходу ў 1098 годзе росквіт вярнуўся ў Бібл, вядомы тады як Гібелет або Гіблет.

### Крыжакі, мамлюкі, асманскі перыяд 
У 12-м і 13-м стагоддзях Бібл стаў часткай графства Трыпалі, дзяржавы крыжакоў, звязанай з Іерусалімскім каралеўствам крыжакоў, але ў значнай ступені незалежнай ад яго.

Як Гібелет або Гіблет, ён перайшоў пад уладу генуэзскай сям’і Эмбрыяка, якая стварыла для сябе лордства Гібелет, спачатку ў якасці адміністратараў горада ад імя Рэспублікі Генуя, а затым як спадчынны феод, абавязаўшыся плаціць штогадовы збор у Геную і царкву Сан-Ларэнца.

Рэзідэнцыя сям’і Эмбрыяка, крыжацкі замак Гібелет, разам з умацаваным горадам служылі важнай ваеннай базай для крыжакоў. Рэшткі замка з’яўляюцца аднымі з самых уражлівых архітэктурных збудаванняў, якія цяпер бачныя ў цэнтры горада. Горад быў узяты Саладзінам у 1187 годзе, зноў узяты крыжакамі і заваяваны Байбарсам у 1266 годзе, але ён заставаўся ў валоданні рода Эмбрыяка прыкладна да 1300 года.

Добраахвотна здаўшыся мамлюкам, горад быў адносна пазбаўлены ад рабавання пасля яго захопу. З 1516 па 1918 год горад і ўвесь рэгіён увайшлі ў склад Асманскай імперыі.

### Найноўшая гісторыя 
Бібл і ўвесь Ліван знаходзіліся пад французскім мандатам з 1920 г. да 1943 г., калі Ліван атрымаў незалежнасць. Ліванская вайна 2006 года негатыўна паўплывала на старажытны горад, пакрыўшы яго гавань і гарадскія сцены нафтавай плямай, якая стала вынікам разліву нафты з суседняй электрастанцыі. Яна, аднак, было расчышчана, і з тых часоў прыбярэжная зона стала месцам для наведвальнікаў пляжу, асабліва позняй вясной і на працягу ўсяго летняга сезону.

### Дэмаграфія 
Жыхары Бібла пераважна хрысціяне, у асноўным мараніты, з меншасцю армян-апосталаў, грэка-праваслаўных і грэка-каталікоў. Існуе таксама меншасць мусульман-шыітаў. Кажуць, што горад Бінт Джбейль («Дачка Бібла») на поўдні Лівана быў заснаваны гэтымі мусульманамі-шыітамі. Бібл мае трох прадстаўнікоў у парламенце Лівана: двух маранітаў і аднаго шыіта.

### Археалагічны комплекс Бібла 
; Айн-эль-Малік або Каралеўская крыніца
Крыніца глыбінёй каля 20 м, уяўляе сабой вялікі калодзеж, да якой можна дабрацца па вінтавой лесвіцы. Некалі яна забяспечвала горад вадой. Згодна з версіяй егіпецкага міфа пра Асірыса, прыведзенай Плутархам, царскія слугі сустрэлі Ісіду на лесвіцы крыніцы і адвезлі яе ў каралеўскі палац, дзе яна знайшла цела свайго мужа Асірыса, умураванае ў адну з палацавых калон.

; L-падобны храм
Узведзены прыкладна ў 2700 годзе да нашай эры.

; Храм абеліскаў
Храм абеліскаў, першапачаткова пабудаваны ў 1600—1200 гадах да н.э. на вяршыні «L-падобнага храма», быў перанесены археолагамі на яго сучаснае месца. Шмат невялікіх абеліскаў, знойдзеных у гэтым храме, выкарыстоўваліся ў якасці рэлігійных ахвяраванняў. У свяцілішчы знаходзілася вялікая колькасць чалавечых статуэтак з бронзы, пакрытай сусальным золатам, якія цяпер дэманструюцца ў Нацыянальным музеі Бейрута.

; Каралеўскі некропаль
Датуецца другім тысячагоддзем да нашай эры і змяшчае грабніцы цароў Бібла, у тым ліку цара Ахірама.

; Рымскі тэатр
Пабудаваны прыкладна ў 218 годзе нашай эры.

## Літаратура 
* 
* Nina Jidéjian, *Byblos through the ages*, Dar al-Machreq, Beyrouth, 1968
* Jean-Pierre Thiollet, *Je m’appelle Byblos*, H & D, Paris, 2005. ISBN 2-914266-04-9

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старажытныя гарады Блізкага Усходу
Катэгорыя:Гарады Фінікіі
Катэгорыя:Гарады Лівана
Катэгорыя:Парты Міжземнага мора
Катэгорыя:Крыжовыя паходы
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Ліване
Катэгорыя:L стагоддзе да н. э.