Гарэт Джонс

**Гарэт Рычард Воган Джонс** ( Gareth Richard Vaughan Jones; 13 жніўня 1905 — 12 жніўня 1935) — брытанскі журналіст, ураджэнец Уэльса. Вядомы тым, што зрабіў здабыткам сусветнай грамадскасці факт масавага голаду ў СССР у 1932—1933 гадах (Галадамору).

Прыкладна тады ж праўду пра голад у СССР спрабаваў расказаць журналіст , але яго нататкі, якія з’явіліся ў газеце The Manchester Guardian, падвергліся вельмі моцным скарачэнням і рэдактарскай праўцы, былі апублікаваныя без подпісу і прайшлі незаўважанымі на фоне паведамленняў аб росце антысеміцкіх праяў у Германіі.

## Раннія гады 
Гарэт Джонс нарадзіўся ў Бары (Гламорган, Уэльс). Яго бацька маёр Эдгар Джонс быў дырэктарам школы акругі Бары, у якой вучыўся яго сын. Яго маці ў 1889—1892 гадах была гувернанткай дзяцей Артура Х’юза, сына валійскага сталеліцейнага прамыслоўца Джона Х’юза, які заснаваў Юзаўку (сучасны Данецк). Аповеды маці пра шчаслівыя гады, праведзеныя ў Расіі, выклікалі ў Джонса гарачае жаданне наведаць СССР, і асабліва Украіну. Дзеля гэтага ён пачаў старанна займацца замежнымі мовамі.

У 1922 годзе Джонс наведаў Вільню. Ён збіраўся пабываць у СССР у 1927 годзе, але ўлетку таго года дыпламатычныя адносіны паміж Вялікабрытаніяй і СССР былі разарваныя. Джонс наняўся качагарам на вуглявоз і дабраўся да Рыгі, дзе правёў лета, навучаючыся рускай мове ў беднай сям’і рускіх эмігрантаў . Правёўшы тут усяго дзень, ён адправіўся ў Кіславодск, а перад самым ад’ездам прымаючы бок звазіў Джонса ва ўзорны саўгас «Гігант № 2», абсталяваны самай перадавой па тым часе тэхнікай.  Па вяртанні дадому Джонс адправіўся да свайго працадаўцы, Лойд Джорджа. Лорд Лаціян (Lothian), пад уражаннем ад апавяданняў маладога чалавека пра жыццё ў СССР, асабіста адвёў Джонса да рэдактара прэстыжнай газеты *The Times*, дзе неўзабаве было апублікавана некалькі яго нататак. У красавіку 1931 года яшчэ адна серыя публікацый, прысвечаных першай савецкай пяцігодцы, з’явілася ў валійскай газеце *Western Mail*. У сваіх артыкулах Джонс падаў чытачам глыбокі аналіз не толькі перадумоў і першых дасягненняў «Вялікага пералому», але і разнастайных праблем, звязаных з пераходам да фарсіраванай індустрыялізацыі і калектывізацыі сельскай гаспадаркі. Ужо тады ён паказваў на барацьбу ўнутры партыйна-палітычнага кіраўніцтва СССР і апісваў нягоды, што выпалі на долю 158-мільённага насельніцтва краіны, якая ажыццяўляла пераход да камандна-планавай эканомікі.

Вясной 1931 года доктар Айві Лі (Ivy Lee), нью-ёркскі кансультант па сувязях з грамадскасцю, які супрацоўнічаў з Rockefeller Institute, Chrysler foundation і Standard Oil, прапанаваў Джонсу адправіцца ў СССР і напісаць кнігу пра ўбачанае. Ужо тады Джонс і Хайнц атрымалі магчымасць асабіста ўбачыць сялян, якія галадалі, і з першых вуснаў пачуць пра іх недаяданні, выкліканыя правалам калектывізацыі. Знаходзячыся ў СССР, Гарэт узяў інтэрв’ю ў Карла Радэка і Надзеі Крупскай. У кастрычніку 1931 года Джонс апублікаваў у *Times* яшчэ тры артыкулы пра жыццё ў СССР.

У ЗША Джонс заставаўся да вясны 1932 года, калі ў выніку эканамічнага спаду, выкліканага Вялікай дэпрэсіяй, яго звольнілі, і Джонс вярнуўся да Лойд Джорджа. Былы прэм’ер-міністр быў заняты сваімі ваеннымі ўспамінамі, а Джонс для яго апрацоўваў шматлікія сакрэтныя дакументы часоў Першай сусветнай вайны.

Увосень 1932 года за мяжу пачалі даходзіць чуткі аб маштабным харчовым крызісе ва Украіне. У верасні Джонс у лісце Айві Лі паведаміў, што сустрэў знаёмага карэспандэнта, які сказаў яму: «Савецкі ўрад сутыкнуўся з самым жорсткім крызісам з 1921 года. Ураджай загінуў, і гэтай зімой мільёнам людзей пагражае голад. Ва Украіне голад ужо пачаўся». Гэтыя чуткі пацвярджалі і многія іншыя замежнікі, якія наведвалі СССР. Так, прафесар Менкен (Jules Menken) з Лонданскай школы эканомікі, расцэньваў убачанае ім у Савецкім Саюзе як «поўны крах марксізму» і прадказваў, што на працягу маючай адбыцца зімы мільёны жыхароў СССР могуць памерці ад голаду ў сувязі з правальнай палітыкай у галіне сельскай гаспадаркі і некампетэнтнасцю. Джонс стаў планаваць паездку ў СССР, каб на свае вочы ўбачыць тое, што адбываецца. Той жа восенню кіраўнік маскоўскага бюро *New York Times* Уолтар Дзюранці апублікаваў артыкул «Крызіс у абагульванні сельскай гаспадарцы» (The Crisis in the Socialisation of Agriculture), у якім прызнаў, што «Пяцігадовы план наткнуўся на нечаканую перашкоду — сур’ёзны і ўсё большы недахоп харчавання як у горадзе, так і ў вёсцы». У той жа самай артыкуле, аднак, ён заявіў: «Рэальнага голаду няма, і наўрад ці ён здарыцца».

У студзені 1933 года Джонс скончыў працу над «Ваеннымі мемуарамі» Лойда Джорджа. У канцы студзеня — пачатку лютага ён знаходзіўся ў веймарскай Германіі, асвятляючы для *Western Mail* прыход нацыстаў да ўлады. У прыватнасці, ён быў у Лейпцыгу у дзень, калі Адольф Гітлер быў прызначаны канцлерам. Некалькімі днямі пазней, 23 лютага, Джонс стаў першым замежным журналістам, які суправаджаў Гітлера і Гебельса ў паездцы на мітынг у Франкфурце, дзе Гітлера чакаў захоплены прыём прыхільнікаў. У Франкфурт нацысцкія лідары і журналісты ляцелі на 16-мясцовым *Richthofen* — самым хуткасным і самым магутным самалёце, пабудаваным у Германіі.

## Паведамленне аб голадзе ў СССР 
Ужо ў сакавіку, выехаўшы ў СССР, Джонс адправіўся ва Украіну, дзе ў раёне Харкава здолеў прабрацца ў сёлы, ахопленыя масавым голадам. Вярнуўшыся ў Берлін, Джонс, абапіраючыся на свае запісы, 29 мая зрабіў заяву для прэсы пра масавы голад у СССР, перадрукаваную многімі газетамі, уключаючы *The Manchester Guardian* і *The New York Evening Post*:  Я прайшоў па вуліцах вёсак і 12 калгасаў. Усюды было чуваць стогны: «У нас няма хлеба, мы паміраем!» Гэты стогн было чуваць па ўсёй Расіі: на Волзе, у Сібіры, Беларусі, на Паўночным Каўказе, у Сярэдняй Азіі. Я прайшоў праз Чарназёмную вобласць, таму што гэта калісьці быў самы багаты сельскагаспадарчы раён у Расіі і таму што карэспандэнтам забаранілі туды ездзіць, каб яны не змаглі на свае вочы ўбачыць, што там адбываецца.  13 красавіка 1933 года ў газеце «Financial Times» Джонс апублікаваў артыкул, у якім заявіў, што, на яго думку, асноўнай прычынай масавага голаду ўвесну 1933 года стала калектывізацыя сельскай гаспадаркі, якая прывяла да наступных наступстваў:
* адабранне зямлі ў больш чым за дзве траціны расійскага сялянства пазбавіла яго стымулаў да працы; акрамя таго, у папярэднім 1932 годзе ў сялян быў гвалтоўным шляхам канфіскаваны практычна ўвесь сабраны ўраджай;
* масавы забой сялянамі быдла з-за нежадання аддаваць яго на калгасныя фермы, масавая гібель коней з-за недахопу фуражу, масавая гібель жывёлы з-за эпізаотый, холаду і бяскорміцы на калгасных фермах катастрафічна знізілі пагалоўе жывёлы па ўсёй краіне;
* барацьба з кулацтвам, падчас якой «6-7 млн лепшых працаўнікоў» былі сагнаны са сваіх зямель, нанесла ўдар па працоўным патэнцыяле сельскагаспадарчай вытворчасці;
* павелічэнне экспарту прадуктаў харчавання з-за зніжэння сусветных коштаў на асноўныя экспартныя тавары (лес, збожжа, нафта, алей і т. в.).

Большасць СМІ, аднак, праігнаравала прэс-рэліз Джонса. А кіраўнік маскоўскага бюро *New York Times* Уолтар Дзюранці нават апублікаваў у сваёй газеце абвяржэнне пад загалоўкам «Рускія недаядаюць, але не галадаюць», дзе спасылаўся на савецкія афіцыйныя крыніцы і рэзка крытыкаваў высновы Джонса і яго крыніцы.

Уолтар Дзюранці годам раней быў ганараваны прэстыжнай Пулітцэраўскай прэміі за свае вельмі кампліментарныя ў адносінах да сталінскага рэжыма рэпартажы з СССР.

## У мастацтве 
* У 2008 годзе ўкраінскі рэжысёр Сяргей Букоўскі зняў фільм «Жывыя» — дакументальную стужку аб голадзе 1932—1933 гадоў і спробах Гарэта Джонса расказаць пра яго на Захадзе. Прэм’ера фільма адбылася 21 лістапада 2008 года ў кіеўскім Доме кіно. У лютым 2009 года фільм быў паказаны на Берлінскім кінафестывалі.
* У 2019 годзе выйшаў на экраны мастацкі біяграфічны фільм «Гарэт Джонс» польскага рэжысёра Агнешкі Холанд. У верасні 2019 года фільм атрымаў Гран-пры на 44-м Гдыньскім кінафестывалі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Человек, который слишком много знал. О Гарете Джонсе и его очерках. 18.11.2009 г.
* Margaret Siriol Colley, Nigel Linsan Colley *More than a grain of truth : the biography of Gareth Richard Vaughan Jones* Publisher: Newark, Nottinghamshire, England : Nigel Linsan Colley, Margaret Colley, 2005 ISBN 0953700119
* Сайт пра Гарэта Джонсе

Катэгорыя:Выпускнікі Кембрыджскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Кавалеры ўкраінскага ордэна «За заслугі» 3 ступені
Катэгорыя:Журналісты XX стагоддзя
Катэгорыя:Журналісты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі