open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Капа (літара)

**Κ, κ** (назва: капа,  грэч. Κάππα) — 10-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 20. Паходзіць ад фінікійскай літары - каф. Ад літары «Капа» паходзяць лацінская K і кірылічная К.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Лямбда

**Λ, λ** (назва: лямбда, грэч. Λάμδα) — 11-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 30. Паходзіць ад фінікійскі літары - ламед. Ад літары «лямбда» паходзяць лацінская літара L і кірылічная Л, а таксама іх вытворныя.

## Гл.таксама 
* ƛ

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Мю

**Μ, μ** (назва: **мю**, таксама **мі**; грэч. Μυ) — 12-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 40. Паходзіць ад фінікійскай літары - мем. Ад літары «мю» паходзяць лацінская літара M і кірылічная М. Новагрэчаская назва - мі (μυ або μι).

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Ню (літара)

**Ν, ν** (назва: **ню**, таксама **ні**; грэч. Νυ) — 13-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 50. Паходзіць ад фінікійскай літары - Нун. Ад літары «ню» паходзіць лацінская літара N і кірылічная Н, а таксама іх вытворныя.

Новагрэчаская назва - **ні** (νι).

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Эта

**Η, η** (назва: ст.грэч. Ήτα — **Ета**, у візантыйскім і сучасным грэцкім вымаўленні — **Іта**) — 7-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 8. Паходзіць ад фінікійскай літары «хэц». Ад літары «эта» паходзяць лацінская літара H і кірылічная И разам з Й.

У беларускім мовазнаўстве прынята транскрыпцыя назвы **Эта**, што робіць вялікай складанасцю адрозніваць яе ў транслітарацыі ад грэцкай літары Ε, ε (эпсілон).

У сістэме грэка-лацінскай транслітарацыі перадаецца наступнымі спалучэннямі літараў: *he*, '' 'e* і *e*.

У сучаснай беларускай практычнай транскрыпцыі з грэчаскай мовы перадаецца як «э», «е», «а», «я», «і», «гі», «гэ», «ге». Правілаў транслітарацыі не існуе, рэдкія даследаванні не даюць поўнай інфармацыі і носяць больш крытычны характар.

Граматычна бліжэй за ўсё да беларускай літары *Е* і царкоўна-славянскай (гэтаксама як старабеларускай) літары *И''.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
О мікрон

**Ο, ο** (назва: **о мікрон**; грэч. Όμικρον) — 15-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 70. Паходзіць ад фінікійскай літары - Аін. Ад літары «о мікрон» паходзяць лацінская літара O і кірылічная О (апасродкавана таксама і Ю).

Катэгорыя:Грэчаскія літары
О мега

thumb|100px|left|О мега ў лагатыпе Вікіпедыі
**Ω, ω** (назва: **о мега**,  таксама **амега**;  грэч. Ωμέγα) — 24-я літара грэчаскага алфавіта. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 800. У старажытнагрэчаскай **о мега** пазначала доўгі гук [o], у той час як о мікрон (ο) абазначаў кароткі [o]. Старажытнагрэчаская назва «ὦ μέγα» азначае «"о вялікае" (о-мега) - у супрацьлегласць "малому "о", гэта значыць літары о мікрон. У сучасным грэчаскім алфавіце о мега і о мікрон чытаюцца аднолькава.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Пі (літара)

**Π, π** (назва: **пі**, грэч. Πι) — 16-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 80. Паходзіць ад фінікійскай літары - пе. Ад літары «пі» паходзяць лацінская літара P і кірылічная П.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Рэйнальда Арэнас

**Рэйна́льда Арэ́нас** () (,  — , ) — кубінскі ,  і .

Катэгорыя:Іспанамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Іспанамоўныя паэты
Альгін

**Альгі́н** () — горад на Кубе, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Альгін, закладзены іспанцамі ў 1545 годзе пад назвай **Сан-Ісідо́ра-дэ-Альгі́н** (). Насельніцтва — 300.000.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Рэйнальда Арэнас (1943—1990) — кубінскі пісьменнік.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Кубы
Сігма (літара)

**Σ, σ, ς** (назва: **сігма**, грэч. Σίγμα) — 18-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае значэнне 200. Паходзіць ад фінікійскай літары («шын»). Ад літары «сігма» паходзяць лацінская літара S, кірылічная С і некаторыя іншыя, у тым ліку ўскосным чынам і кірылічная літара зело (Ѕ).

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Фі

**Φ, φ** (назва: **фі**, грэч. Φι) — 21-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 500.

У малой літары напісанне дваякае: φ і φ; арфаграфічнага значэння адрозненне не нясе.

У найстаражытных варыянтах грэчаскага алфавіту літара **фі** адсутнічала.

Катэгорыя:Грэчаскі алфавіт
Хі

**Χ, χ** (назва: **хі**,  грэч. Χι) — 22-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 600. У найстаражытных варыянтах грэчаскага алфавіту гэтай літары не было.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Псі (літара)

**Ψ, ψ** (назва: **псі**, грэч. Ψι) — 23-я літара грэчаскага алфавіта. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 700. У найстаражытнейшых варыянтах грэчаскага алфавіта літары **Ψ** не было.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Стыгма (літара)

**Стыгма** (Ϛ, ς) — лігатура грэчаскіх літар сігма і тау, часам выкарыстоўвалася ў новы час для абазначэння грэчаскай лічбы 6. Аднак, сёння літары στ (ΣΤ) шырэй выкарыстоўваюцца для прадстаўлення лічбы 6 ці 6-га парадку.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Дыгама

**Ϝ ϝ**, Ͷ ͷ (**дыгама**, **вав** стар.-грэч. Δίγαμμα, ϝ αυ) — шостая літара архаічнага грэчаскага алфавіту. Як і і псілон (Υ, υ), паходзіць ад фінікійскай літары - «вав». Азначала гук [w], які да VIII стагоддзя да н. э. выпаў з грэчаскага вымаўлення і перастаў адлюстроўвацца на пісьме; па гэтай прычыне літара ў класічны 24-літарны старажытнагрэчаскі алфавіт не ўваходзіць.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
І псілон

**Υ, υ** (назва: **і псілон**, таксама **іпсілон**, грэч. Ύψιλον) — 20-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 400. Паходзіць ад фінікійскі літары — вав. Ад літары «і псілон» паходзяць лацінскія літары U, V, W і Y, кірылічная іжыца (Ѵ) (ўскосным чынам, праз ды- і трыграфы, таксама У і З) і разнастайныя іх мадыфікацыі.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Ϡ

**Ϡ ϡ** (назва: **сампі**, грэч. σαμπί) — літара грэчаскага алфавіту, якая выйшла з ужытку. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 900.

Верагодна, паходзіць ад больш ранняй літары сан (ϻ).

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Шо (літара)

**Шо (Ϸ, ϸ)** — літара грэчаскага алфавіту, якая выйшла з ужытку і была ўведзена з прычыны заваёвы Бактрыі Аляксандрам Македонскім, які распаўсюдзіў грэчаскую пісьменнасць. Літарай «шо», як мяркуецца, запісваўся гук «ш», уласцівы бактрыйскай мове.
## Прыклады літары "Шо" 

Выява:Bactrian doc with letter sho.png|Літара "шо" ў тэксце на бактрыйскай мове
Выява:KanishkaCoin3.JPG|Манета з выявай Канішкі I, цара Кушана, у імі якога сустракаецца літара "шо" (*Κανηϸκι*)

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Копа (літара)

**Ϙ ϙ, Ϟ ϟ** (назва: **копа**, грэч. Ϙ όππα або κόππα) — літара грэчаскага алфавіту, якая выйшла з ужытку. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 90. Паходзіць ад фінікійскі літары - коф, азначаў увулярный выбухны глухі гук ([q]). Ад літары «копа» паходзяць лацінская літара Q і кірылічны знак Ҁ.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Хета (літара)

**Ͱ, ͱ** (лац. *Heta*, або '' 'eta*: **Гета**, або **Ета**) — варыянт назвы грэчаскай літары Эта, транскрыпцыя зыходнага вымаўлення гэтага слова ў старажытнагрэчаскай мове найбольш правільны варыянт, з пункту гледжання этымалогіі . У архаічным грэчаскім алфавіце таксама сустракаўся асобны варыянт літары Эта, які прынята так называць.

У старажытнагрэчаскай мове *Гета'' прамаўлялася як доўгі напаўадкрыты пярэдні галосны /hе/.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Екабпілс

**Екабпілс** (, , ) — горад у Латвіі, знаходзіцца прыкладна за 90 км ад Даўгаўпілса. Размешчаны на абодвух берагах Даўгавы, злучаных мостам; гістарычна рака дзяліла сучасны горад на два — Якабштат і Крэйцбург (Крустпілс). Насельніцтва Екабпілса складае 26 тысяч жыхароў. Даліна ракі з пратокамі і астравамі стварае маляўнічы краявід.

## Гісторыя 
На месцы Екабпілса існавала паселішча латгалаў, у 1237 годзе Лівонскі ордэн пабудаваў тут каменны «Крыжовы замак» — ням. Крэйцбург. Археалагічныя раскопкі вакол замка сведчаць пра даволі шматлюднае гандлёвае паселішча побач, якое часта руйнавалася падчас войнаў, асабліва польска-шведскіх, але кожны раз аднаўлялася.

Існуе меркаванне, што менавіта ў Якабштаце ў 1683 годзе нарадзілася Марта Скаўронская — пазней жонка Пятра I Кацярына I.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Ота Скулмэ (1889—1967) — жывапісец.
* Уладзімір Казіміравіч Стукаліч (1856—1918) — літаратуразнавец, гісторык, юрыст.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Сайт Екабпілса
* Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012

Катэгорыя:Гарады Латвіі
Ла-Фуэрса

**Ла-Фуэрса** (ісп.: Castillo de la Real Fuerza, «замак каралеўскай моцы») — крэпасць ва ўсходняй гавані Гаваны (Куба), закладзеная ў 1577 годзе. Першапачаткова прызначалася для абароны ад нападу піратаў. Рэаль-Фэрса з'яўляецца найстарэйшай каменнай крэпасцю ў Амерыцы і ўваходзіць у лік помнікаў Сусветнай спадчыны як частка Старой Гаваны.

## Спасылкі 
* 
* Castillo de la Real Fuerza (Castle of the Royal Force)

Катэгорыя:Сусветная спадчына на Кубе
Катэгорыя:Культура Гаваны
Катэгорыя:Крэпасці Кубы
Ксі (літара)

**Ξ, ξ** (назва: ксі; грэч. Ξι) — 14-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 60. Паходзіць ад фінікійскі літары — самех. Ад літары «ксі» паходзіць аднайменная кірылічная літара Ѯ (ксі), цяпер выкарыстоўваная толькі ў царкоўнаславянскай мове.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Куба (востраў)

**Куба** () — востраў на поўначы Карыбскага мора. Уваходзіць у склад Вялікіх Антыльскіх астравоў. Ад Паўночнай Амерыкі Куба аддзеленая Фларыдскім пралівам на поўначы і на захадзе Юкатанскім пралівам. Тэрыторыя 105 тысяч км². Набуйнейшы востраў Рэспублікі Куба.

## Этымалогія 
Назва «Куба» паходзіць з цяпер мёртвых моў індзейцаў *таіна*, якія насялялі Вялікія Антыльскія астравы. Дакладны сэнс неясны, ёсць што назва можа значыць ***«месца, дзе ўрадлівая зямля багатая»*** (*cubao*) або ***«выдатнае месца»*** (*coabana*).

Ёсць таксама гіпотэза, што Хрыстафор Калумб назваў востаў ад маёнтка Куба у раёне Бегучы ў Партугаліі.

## Гл. таксама 
* Наветраны праліў

Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора
Катэгорыя:Астравы Кубы
Катэгорыя:Вялікія Антыльскія астравы
Вялікі тэатр Гаваны

**Вялі́кі Тэа́тр Гава́ны** альбо **Тэа́тр імя Гарсі́і Ло́ркі** () — тэатр, знаходзіцца ў сталіцы Кубы Гаване. З’яўляецца адным з найвялікшых оперных тэатраў свету. Займае будынак **Палацу Галісійскага Цэнтру**, збудаванага па праекту бельгійскага архітэктара Паўля Белаў. Урачыстае адкрыццё тэатру адбылося 15 красавіка 1838 года. Але першы спектакль прайшоў раней, у лістападзе 1837. З 1959 года тэатр — галоўная сцэна для Нацыянальнага Балета Кубы пад кіраўніцтвам Алісіі Алонса, і з 1960 — Гаванскага Міжнароднага Фестывалю Балета.

На сцэне Вялікага Тэатра Гаваны выступалі Энрыка Каруза, Ганна Паўлава, Сара Бернар, Мая Плісецкая, Карла Фрачы, і інш.

Катэгорыя:Тэатры, заснаваныя ў 1838 годзе
Катэгорыя:Тэатры Кубы
Катэгорыя:Культура Гаваны
Катэгорыя:Славутасці Кубы
Катэгорыя:Гавана
Гаванскі ўніверсітэт

**Гаванскі ўніверсітэт**, скарочана **UH**, () — адна з вядучых ВНУ Кубы. Размешчаны ў Гаване, у прэстыжным раёне Ведада. Універсітэт быў заснаваны ў 1728 годзе, і стаў адной з першых падобных устаноў у Заходнім паўшар'і. Сёння ў UH налічваецца 14 факультэтаў, на якіх навучаюцца 6 тыс. студэнтаў. 

## Структура 
Гаванскі ўніверсітэт налічвае 14 факультэтаў. Навучанне праводзіцца па 25 розных спецыяльнасцях. 

Факультэты: 

* Біялагічны; 
* Фармацэўтыкі і харчовых прадуктаў; 
* Фізічны; 
* Геаграфічны; 
* Матэматыкі і камп'ютарных навук; 
* Псіхалагічны; 
* Хімічны; 
* Мастацтваў і літаратуры; 
* Камунікацый; 
* Права; 
* Філасофіі і гісторыі; 
* Эканамічны; 
* Турызму; 
* Бухгалтарскага ўліку і фінансаў. 

Таксама, Гаванскі ўніверсітэт прадстаўляе магчымасць дыстанцыйнага навучання. 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Гаванскага ўніверсітэта


Катэгорыя:Культура Гаваны
Мая Міхайлаўна Плісецкая

**Мая Міхайлаўна Плісецкая** (; ,  — ) — савецкая і расійская артыстка балета, харэограф, пісьменнік, актрыса, народная артыстка СССР (1959), Герой Сацыялістычнай Працы, лаўрэат Ленінскай прэміі.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў Маскве ў сям'і савецкага гаспадарчага дзеяча Міхаіла Эмануілавіча Плісецкага (нарадзіўся у Гомелі) і актрысы нямога кіно Рахілі Міхайлаўны Месерэр (нарадзілася ў Вільні). Дзядзькам яе быў балетмайстар Асаф Месерэр, братамі — балетмайстры Аляксандр і Азары Плісецкія, кузэн — тэатральны мастак Барыс Месерэр.

У 1938 годзе бацьку Маі Плісецкай расстралялі, маці выслалі ў Казахстан у Акмалінскі лагер жонак здраднікаў Радзімы. Каб дзяўчынку не забралі ў дзіцячы дом, яе ўдачарыла цётка па матчынай лініі, балерына, салістка Вялікага тэатра Суламіф Месэрэр.

Мая Плісецкая скончыла Маскоўскае харэаграфічнае вучылішча (1943). У 1943-90 з'яўлялася салісткай Вялікага тэатра ў Маскве. У 1966 годзе яна была ў ліку 25 дзеячаў культуры, якія падпісалі калектыўны ліст Л. Брэжневу супраць рэабілітацыі Сталіна.

У 1983-84 мастацкі кіраўнік балетнай трупы Рымскага опернага тэатра, у 1988-90 — «Тэатра лірыка насіяналь» (Мадрыд). Мела грамадзянства Іспаніі і Літвы, аднак апошнія гады жыла пераважна ў Германіі (разам з мужам, Радзівонам Шчадрыным).

## Сцэнічная творчасць 
Для яе выканаўчага стылю характэрны шырокая палітра харэаграфічных фарбаў ад лірызму да моцных парываў, тэхнічная віртуознасць, стыхійная непасрэднасць, драматычная экспрэсія, псіхалагічная глыбіня, выразнасць рухаў. Сярод яе лепшых партый — Маша («Шчаўкунок» П. Чайкоўскага), Мірта («» А. Адана), Адэта-Адылія («Лебядзінае возера» П. Чайкоўскага), Раймонда ў аднайменным балеце (музыка А. Глазунова) і інш. Да позняга перыяду адносяцца работы ў «Кармэн-сюіце», а таксама знакаміты сольны нумар балерыны «Паміраючы лебедзь».

М. Плісецкая паставіла балеты свайго мужа Р. Шчадрына «Ганна Карэніна», «Чайка» (1980) і «Дама з сабачкам» (1985), прычым выканала ў іх галоўныя ролі. Здымалася на тэлебачанні і ў кіно («Вайна і мір», 1966). Аўтар кнігі «Я, Мая Плісецкая» (1994). У 1994 прайшоў першы міжнародны балетны конкурс «Мая» (Санкт-Пецярбург).

Яе творчасці прысвечаны дакументальныя фільмы «Мая Плісецкая» (1964), «Балерына» (1969) і інш. Лаўрэат прэміі Г. Паўлавай (1962, Парыж).
## Фільмаграфія 
* (1969) «Чайкоўскі» — *Дэзірэ Арто*

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты Ленінскай прэміі
Катэгорыя:Артысты балета Расіі
Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага харэаграфічнага вучылішча
Катэгорыя:Постаці Вялікага тэатра
Катэгорыя:Мемуарысты Расіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Імператарскай прэміі Японіі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Трыумф»
Катэгорыя:Поўныя кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай»
Катэгорыя:Музы знакамітых кампазітараў
Аляксандр Папоў

**Аляксандр Папоў**:
* Аляксандр Сцяпанавіч Папоў (1859—1905) — рускі фізік і электратэхнік.
* Аляксандр Уладзіміравіч Папоў (нар. 1965) — савецкі, беларускі біятланіст.
* Аляксандр Уладзіміравіч Папоў (нар. 1971) — савецкі і расійскі плывец.
Капітолій (Гавана)

**Капітолій ў Гаване** () — будынак парламента Кубы, быў пабудаваны ў 1926 годзе і выконваў свае функцыі да 1959 года. У цяперашні час выкарыстоўваецца ў якасці кангрэс-цэнтра і адкрыты для доступу наведвальнікаў.

Будынак Гаванскага Капітолія быў спраектаваны ў 1912 годзе як будынак урада. Урачыстая цырымонія адкрыцця новага ўрадавага будынка адбылася ў перыяд праўлення пятага прэзідэнта Рэспублікі Куба дыктатара Херарда Мачада 20 мая 1926 года. Па сваіх вонкавых абрысах будынак у стылі рэнесансу, як і будынак амерыканскага Капітолія ў Вашынгтоне, нагадвае сабор Святога Пятра ў Рыме.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* Гаванскі Капітолій  

Катэгорыя:Гавана
Катэгорыя:Славутасці Кубы
Катэгорыя:Будынкі парламентаў
Катэгорыя:З’явіліся ў 1926 годзе
Сан (грэчаская літара)

**Ϻ, ϻ** (назва: **сан**, грэч. Σαν) — літара грэчаскага алфавіту. Паходзіць ад фінікійскі літары - сан. Ад літары «сан» паходзіць іншая архаічных грэцкая літара «Сампі» - Ϡ ϡ. З-за таго, што «сан» мела фанетычныя значэнне, блізкае да /s/, яна была паступова выцесненая «сігма» да VI стагоддзя да н. э.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Радзівонаўка

**Радзіво́наўка** (, ) — вёска ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Саўскага сельсавета.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Саўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Горацкага раёна
Капітолій (Вашынгтон)

**Капітолій** (United States Capitol) — месцазнаходжанне Кангрэса ЗША на Капіталійскім пагорку ў Вашынгтоне, ідэйна-горадабудаўнічы цэнтр акругі Калумбія. Злучаецца з Манументам Вашынгтона і Манументам Лінкольна 1800-метровай Нацыянальнай алеяй. На ўсход ад парламенцкага цэнтра раскінуліся Бібліятэка Кангрэса і рэзідэнцыя Вярхоўнага суда ЗША (да 1935 пасяджэння Вярхоўнага суда праходзілі ў самым Капітоліі).

## Гл. таксама 
* Белы дом
* Спіс капітоліяў ЗША

## Галерэя 

Выява:Uscapitolindaylight.jpg|Від на Капітолій знізу
Выява:US Capitol Dome High Res Jan 2006.jpg|Купал Капітолія
Выява:Statue of Freedom, Capitol, Washington DC, Thomas Crawford.jpg|Статуя Свабоды на купале Капітолія
Выява:National Statuary Hall Collection.jpg|Нацыянальная зала штатаў
Выява:Apotheosis of G. Washington.jpg|Фрэска «Апафеоз Вашынгтона»

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:З’явіліся ў 1827 годзе
Катэгорыя:З’явіліся ў 1863 годзе
Катэгорыя:Вашынгтон
Катэгорыя:Славутасці Вашынгтона
*
Катэгорыя:Славутасці ЗША
Катэгорыя:Кангрэс ЗША
Катэгорыя:Будынкі парламентаў
Фульхенсіа Батыста

**Фульхенсіа Баты́ста-і-Сальды́вар** () ( — ) — кубінскі прэзідэнт (1940—1944) і дыктатар (1952—1959).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 16 студзеня 1901 года. Паходзіў з сялянскай сям'і, з 1921 года служыў у арміі. У верасні 1933 года ўзначаліў «бунт сяржантаў» — змову супраць кіраўніцтва К. М.дэ Сеспедэса. У студзені 1934 года здзейсніў дзяржаўны пераварот; да 1940 года быў фактычным дыктатарам, а ў 1940-44 гадах прэзідэнтам Кубы. У 1944 годзе прайграў выбары і эміграваў у ЗША. У 1947 годзе вярнуўся на Кубу, 10 сакавіка 1952 года зноў арганізаваў ваенны пераварот. Скінуты з пасады 1 cтудзеня 1959 года ў выніку перамогі Кубінскай рэвалюцыі, збег з краіны ў Дамініканскую Рэспубліку, потым у Іспанію.

Памёр 6 жніўня 1973 года ў іспанскім мястэчку Гуадальміна каля Марбеллі ад сардэчнага прыступу. Пахаваны на могілках Сан-Ісідра ў Мадрыдзе.

Катэгорыя:Постаці Кубы
Аляксандр Раманавіч Лурыя

**Аляксандр Раманавіч Лурыя** (,  — , ) — расійскі псіхолаг, заснавальнік савецкай нейрапсіхалогіі, вучань Л. С. Выгоцкага.

Прафесар (1944), доктар педагагічных навук (1937), доктар медыцынскіх навук (1943), правадзейны член Акадэміі педагагічных навук РСФСР (1947), сапраўдны член АПН СССР (1967), належыць да ліку выдатных айчынных псіхолагаў, якія атрымалі шырокую вядомасць сваёй навуковай, педагагічнай і грамадскай дзейнасцю.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Педагогі СССР
Катэгорыя:Дактары педагагічных навук
Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук
Катэгорыя:Медыкі СССР
Катэгорыя:Псіхолагі СССР
Катэгорыя:Нейралінгвісты
Ясуа Фукуда

**Ясуа Фукуда** (, нар. , Такасакі, прэфектура Гуму) — 91-ы прэм'ер-міністр Японіі з 26 верасня 2007, пераемнік Сіндза Абэ. Старэйшы сын Такэа Фукуда (1905—1995), прэм’ер-міністра ў 1976—1978 (першы ў гісторыі Японіі выпадак, калі гэты пост займаюць бацька і сын).

Скончыў такійскі Універсітэт Васэда. У 1959—1976 гг. працаваў у нафтаперапрацоўчай кампаніі. У 1977—1978 гг. узначальваў сакратарыят прэм’ер-міністра Такэа Фукуды, затым на працягу 1979—1989 гг. быў асабістым сакратаром бацькі, які выйшаў у адстаўку. У 1995—1996 гг. — парламенцкі намеснік міністра замежных спраў. Затым займаў розныя партыйныя пасады ў Ліберальна-дэмакратычнай партыі.

Лідар Ліберальна-дэмакратычнай партыі Японіі з 23 верасня 2007 г. (змяніў Абэ на гэтай пасадзе). Зацверджаны Палатай прадстаўнікоў 25 верасня з перавагай больш 100 галасоў, хоць Палата дарадцаў падтрымала іншую кандыдатуру — Ітыры Адзавы. Па японскіх законах галасаванне Палаты прадстаўнікоў мае перавагу, таму менавіта Фукудзе імператар 26 верасня даручыў сфармаваць урад.

Кабінет Фукуды па складзе практычна ідэнтычны ўраду Абэ.

## Спасылкі 
* The Japan Times: Ясуа Фукуда выбраны прэм’ерам Японіі
Арад (Румынія)

**Арад** () — горад у Румыніі, у рэгіёне Трансільванія на рацэ Мурэш недалёка ад мяжы з Венгрыяй, адміністрацыйны цэнтр аднайменнага жудзеца.

Насельніцтва — 172,8 тыс. жыхароў (2002).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Адрыян Піц, футбаліст

Катэгорыя:Гарады Румыніі
Катэгорыя:Арад (жудзец)
(216897) Голубеў

**(216897) Голубеў** — малая планета № 216897. Адкрыта 24 красавіка 2009 года Віталём Неўскім ў абсерваторыi «Vitebsk, B42».

Папярэдняе абазначэнне 2009 HJ58.

Першая малая планета, адкрытая на тэрыторыі Беларусі.

Названа ў гонар беларускага астранома і педагога Уладзіміра Аляксандравіча Голубева. 

## Арбітальныя характарыстыкі 
  Эпоха 18 чэрвеня 2009
* Эксцэнтрысітэт (e) – 0,0403789
* Вялікая паўвось (a) – 3.0942120 а.е.
* Перыгелійная адлегласць (q) – 2.9692710 а.е.
* Афелійная адлегласць (Q) – 3.2191529 а.е.
* Перыяд абарачэння – 5,44 года
* Схіленне (i) – 11,44803 °
* Даўгата ўзыходнага вузла (Ω) – 70,44792 °
* Аргумент перыгелія (ω) – 162,80737 °

## Фізічныя характарыстыкі 
* Абсалютная зорная велічыня +15,1

## Гл.таксама 
* «Первый белорусский астероид» 

Голубеў
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2009 годзе
Хонькавічы

**Хо́нькавічы** (, ) — вёска ў Чавускім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Каменскага сельсавета.

## Геаграфія 
У вёсцы працякае рака Бася.

У населеным пункце знаходзіцца аграсядзіба «Усадьба Хлиманкова».

## Гісторыя 
У часы Расійскай імперыі хутар Хонькавічы Гладкаўскай воласці Чавускага павета Магілёўскай губерні.

Перад Вялікай Айчыннай вайной у вёсцы жыло 430 чалавек у 128 дварах.

У чэрвені 1944 года гітлераўцамі было спалена 102 двароў, забіта 5 жыхароў, да 25 снежня 1964 года — у склад Сухарэўскага сельсавета, да 23 снежня 2009 года — у склад Цемравіцкага сельсавета, да 20 лістапада 2013 года — у склад Сласцёнаўскага сельсавета.

## Спасылкі 
* Фатаграфіі

Катэгорыя:Каменскі сельсавет (Чавускі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Чавускага раёна
Камаровічы

Назву **Камаро́вічы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць:
** Камаровічы — аграгарадок у Петрыкаўскім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Камаровічы — вёска ў Карэліцкім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Камаровічы — вёска ў Горацкім раёне
** Камаровічы — былая вёска ў Чэрыкаўскім раёне
### Расія 
* Камаровічы (Шумяцкі раён)
Аляксандр Сцяпанавіч Папоў

**Аляксандр Сцяпанавіч Папоў** (; ) — расійскі фізік і электратэхнік, прафесар.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Вынаходнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Вынаходнікі радыё
Катэгорыя:Вынаходнікі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Фізікі Расіі
Катэгорыя:Радыётэхнікі
Катэгорыя:Электратэхнікі Расіі
Катэгорыя:Выкладчыкі ЛЭТІ
Катэгорыя:Выкладчыкі Марскога інжынернага вучылішча
Катэгорыя:Стацкія саветнікі
Катэгорыя:Асобы на марках
Паршына

**Па́ршына** (, ) — аграгарадок у Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Паршынскага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 7 км на паўднёвы ўсход ад горада Горкі, за 92 км ад Магілёва на аўтамабільнай дарозе , каля левага берага ракі Крывая. На тэрыторыі аграгарадка сажалка.

## Гісторыя 
Перад вайной у вёсцы жыло 350 чалавек у 97 дварах.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў верасні 1943 года гітлераўцамі было спалена 97 дамоў, забіта 2 чалавекі.

## Насельніцтва 
* 2000 год — 605 жыхароў у 225 дварах.

## Памятныя мясціны 
* Брацкая магіла савецкіх воінаў.
* Помнік землякам, загінуўшым у Вялікую Айчынную вайну.

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-35-63. Выданне 1982 г.

## Спасылкі 
* Аграгарадок Паршына // Афіцыйны сайт Горацкага райвыканкама 
* Фатаграфія
* 

Катэгорыя:Паршынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Горацкага раёна
Хасэ Артэга-і-Гасет

**Хасэ Артэга-і-Гасет** (, Мадрыд — ) — іспанскі філосаф, культуролаг; прадстаўнік філасофіі жыцця і філасофскай антрапалогіі.

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Мадрыдскі ўніверсітэт са ступенню доктара філасофіі (1904), вучыўся ва ўніверсітэтах Лейпцыга, Берліна і Марбурга. У 1910-36 узначальваў кафедру метафізікі Мадрыдскага ўніверсітэта. У 1931-33 дэпутат рэспубліканскіх картэсаў, адзін з арганізатараў «Саюза абароны рэспублікі». 3 1936 у эміграцыі. У 1948 заснаваў у Мадрыдзе Інстытут гуманітарных навук.

## Светапогляд 
Паводле Х. Артэга-і-Гасета, працэс жыцця — гэта своеасаблівая энергія космасу, сканцэнтраваная ў пэўных рэчах і ў чалавеку ў выглядзе аўтаномнага «ідэальнага праекта»; кожны чалавек займае пэўнае месца ў гістарычнай «перспектыве», якая залежыць ад вынікаў творчай актыўнасці людзей і ў той жа час сама вызначае розныя тыпы іх светапоглядаў, ідэалаў і перакананняў («Ідэі і вераванні», 1934; «Гісторыя як сістэма», 1941). Упершыню ў заходняй філасофіі абгрунтаваў асноўныя прынцыпы канцэпцыі масавага грамадства. У такім грамадстве, на яго думку, гаспадаром жыцця становіцца «чалавек натоўпу», у культуры, мастацтве, палітыцы пачынае дамінаваць усярэднены стандарт і прымітывізм мыслення, парушаюцца асновы законнасці, адкрываецца прамы шлях да аўтарытарызму і ўзнікнення дэструктыўных масавых рухаў (нацыянал-сацыялізм, фашызм і да т.п.). Выхад з «тупіка» масавага грамадства бачыў у захаванні такіх найважнейшых каштоўнасцей цывілізацыі, як лібералізм, палітычная дэмакратыя, парламентарызм, свабода асобы і інш., у перадачы ўлады «абранай меншасці» — духоўнай эліце, якая творыць і захоўвае культуру («Паўстанне мас», 1929-30). У эстэтычных творах («Дэгуманізацыя мастацтва», 1925; «У пошуках Гётэ», 1932) сцвярджаў, што «новае мастацтва» пач. ХХ ст. вызначаецца няўхільным выцясненнем чалавечых элементаў і захаваннем толькі чыста мастацкай матэрыі, яно звяртаецца да выяўлення свету ідэй, суб’ектыўных схем, стварэння ідэальных вобразаў і даступнае толькі выбраным мастацкім натурам. Пры гэтым Х. Артэга-і-Гасет заклікаў абараняць яе ад масы, ад рэвалюцыйнага пачатку, што нясе з сабой канфлікт паміж «розумам мас» і «духам эліты».

## Беларускія пераклады 
Некаторыя творы пераклалі Сяргей Вераціла, Анатоль Прасаловіч, Яўген Кунцэвіч, Лявон Баршчэўскі.

## Бібліяграфія 
* Obras completas, Editorial Alianza/ Revista de Occidente, Madrid. 12 volúmenes. 1946—1983. Edición de Paulino Garagorri.
* Obras completas, Editorial Taurus, Madrid, 10 volúmenes (Santillana Ediciones Generales/Fundación José Ortega y Gasset, en coedición). El proceso de publicación ha terminado (2004—2010).

Катэгорыя:Філосафы Іспаніі
Катэгорыя:Пісьменнікі Іспаніі
Катэгорыя:Іспанамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мадрыдзе
Рыжскі трамвай

**Рыжскі трамвай** () — від гарадскога грамадскага транспарту ў Рызе.

На 2023 год у Рызе дзейнічаюць 6 трамвайных маршрутаў.

## Гісторыя 
У 1882 годзе быў заключаны дагавор канцэсіі паміж Рыжскай гарадской ўправай і генеральным консулам Швейцарыі ў Расіі інжынерам Эжэнам Дзюпонам. Дагавор прадугледжваў будаўніцтва першых ліній гарадской конкі (умяшчальнасць - да 40 пасажыраў). 23 жніўня 1882 г у Рызе былі адкрытыя 3 лініі. «A» - па Тэатральным бульвары-Александраўскай да Рэвельскай вуліцы. Лінія «B» пачыналася таксама з Тэатральнага бульвара, працягвалася на вуліцы Карлаўская міма Даўгаўмалскага рынку да моста. Трэцяя лінія «C» пачыналася з набярэжнай праходзіла па Маскоўскай вуліцы і сканчалася на Дзвінскай. У 1885 трамвайная гаспадарка была пераўтворана ў АТ «Рыжская конная чыгунка».

У 1900 годзе Рыжская гарадская ўправа акцыянернае таварыства Дзюпона падпісалі дагавор, згодна з якім на працягу паўтары гадоў патрабавалася пабудаваць некалькі ліній электрычнага транспарту. 11 (24) ліпеня 1901 года першы электрычны трамвай адправіўся ў шлях па лініі «Горад - Аляксандраўскія вароты».

Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Латвіі
Катэгорыя:Транспарт Рыгі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1882 годзе
Катэгорыя:1882 год у Рызе
Лубанскі край

**Лубанскі край** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе Латвіі ў вобласці Відземе. Край складаецца з Індранскай воласці і горада Лубана, які з'яўляецца цэнтрам краю.

Мяжуе з Маданскім, Гулбэнскім, Ругайскім і Балвійскім краямі.

Насельніцтва на 1 студзеня 2010 года склала 2537 чалавек. Плошча краю - 346,9 км ².

Катэгорыя:Краі Латвіі
Плешчаніцкая фабрыка драўляных шавецкіх капылоў і шпілек

**Плешчаніцкая фабрыка драўляных шавецкіх капылоў і шпілек** — колішняе прадпрыемства, якое дзейнічала ў мястэчку Плешчаніцы Барысаўскага павета (цяпер гарадскі пасёлак у Лагойскім раёне Мінскай вобласці) з 1882 г. У 1910 г. называлася «Германа-амерыканская фабрыка драўляных шавецкіх гваздоў і шпілек». Мела 2 паравыя машыны, паравы кацёл. У 1895 г. працавала 106 чалавек. У 1900 г. выпушчана 10 тысяч пудоў драўляных гваздоў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Мінскай вобласці
Катэгорыя:Плешчаніцы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1882 годзе
Катэгорыя:1882 год у Беларусі
Трылесіна

Назву **Трыле́сіна** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Трылесіна — вёска ў Чашніцкім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Трылесіна — вёска ў Смаргонскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Трылесіна — вёска ў Быхаўскім раёне
** Трылесіна — аграгарадок у Дрыбінскім раёне
** Трылесіна — вёска ў Шклоўскім раёне
SAAB 90

**SAAB 90** — двухдзверны седан сярэдняга класа шведскага вытворцы SAAB. Выпускаўся з 1984 па 1987 год на заводзе фінскай кампаніі Valmet Automotive ў горадзе Ўусікаўпункі. Прадаваўся толькі на ўнутраным рынку Швецыі.
Выраблена .

SAAB 90 — далейшае развіццё SAAB 99, па сутнасці — ранейшая мадэль з новай задняй часткай кузава, аналагічнай двухдзвернаму SAAB 900.

У 1986 годзе быў праведзены лёгкі рэстайлінг. Мадэрнізацыі была падвергнутая падвеска і абноўлены экстэр’ер.

Выпуск завершаны ў верасні 1987 года, бо карбюратарны рухавік, які мог працаваць на этыляваным бензіне, не мог быць абсталяваны каталізатарам для выканання новых нормаў выкіду CO.

## Апісанне 
Мадэль Saab 90 мела двухдверны пяцімесцавы кузаў седан. Фірмай SAAB прадастаўлялася гарантыя ад скразной карозіі кузава на працягу 3 гадоў.

Фары абсталёўваліся абмывальнікам. Руль рэгуляваўся па вышыні, але не меў узмацняльніка. Крэсла кіроўцы абсталёўвалася рэгуляваннямі ў дзвюх плоскасцях і падагрэвам.

Карбюратарны радны 4-цыліндравы 8-клапанны рухавік з сістэмай газаразмеркавання DOHC аб’ёмам 1985 см³ размяшчаўся падоўжна спераду. Ён развіваў магутнасць 100 к.с. пры 5200 аб/хв і меў максімальны круцільны момант 161 Нм пры 3500 аб/хв. З гэтым маторам аўтамабіль разганяўся да 100 км/г за 14 сек і набіраў максімальную хуткасць 165 км/г.

Рухавікі агрэгатаваліся з 4- і 5-ступеньчатымі механічнымі каробкамі перадач.

На мадэль усталёўваліся дыскавыя тармазы з узмацняльнікамі, прычым як на пярэднія колы, так і на заднія. У падвесцы выкарыстоўваліся амартызацыйныя стойкі.

thumb|200px|

## Спасылкі 
* Kaufberatung: Saab 90 — Kennen Sie den? // autobild.de 

## Гл. таксама 
* SAAB 900
* SAAB 99

90
Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта
Будча

**Бу́дча** (, ) — вёска ў Ганцавіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Чудзінскага сельсавета. Знаходзіцца за 30 кіламетраў на ўсход ад Ганцавічаў, на правым беразе ракі Лань ніжэй вадасховішча Лактышы, на мяжы з Клецкім раёнам Мінскай вобласці.

## Гісторыя 
Першае ўпамінанне пра Будчу (Бучу) датуецца 1515 годам, калі вёску купіў князь Фёдар Іванавіч, апошні прадстаўнік роду Яраславічаў. У 1623 годзе грэка-каталіцкі мітрапаліт Іосіф Руцкі асвяціў царкву. Не пазней за 1643 год Будча пераходзіць да Радзівілаў, якія звычайна аддавалі яе ў арэнду (заставу).

З 1793 года — у складзе Расійскай імперыі (Слуцкі павет Мінскай губерні). Паводле рэвізскіх сказак, у 1816 годзе у сяле было 50 двароў, 346 чалавек, у тым ліку 184 мужчыны, у 1834 — 55 двароў, 319 чалавек, 164 мужчын. У 1836 годзе па ініцыятыве ўладаў жыхары Будчы перайшлі ў праваслаўе.

У другой палове XIX стагоддзя царква была зачынена. У 1870 годзе аформлены выкупны акт у адпаведнасці з палажэннем аб сялянскай рэформе 1861 года. У канцы XIX стагоддзя ў Будчы адкрываецца школа, а затым Спаса-Прэабражэнская царква, у якой у пачатку XX стагоддзя служыў Фёдар Навіцкі, бацька акадэміка Яўхіма Карскага. У гэты час колькасць насельніцтва хутка расце і ў 1912 годзе складае 887 жыхароў, у тым ліку 475 мужчын.

У выніку Рыжскага мірнага дагавора Будча ўвайшла ў склад Лунінецкага павета Палескага ваяводства Польскай Рэспублікі. За 5 кіламетраў на ўсход ад Будчы каля хутара Людзвікоў размяшчаўся польскі кадрыраваны батальён аховы граніцы.

З 1939 года — у складзе БССР. Да 1954 года — у Пінскай, пазней — у Брэсцкай вобласці; у 1940—1962 гадах і з 1966 года — у складзе Ганцавіцкага раёна, у 1962—1966 гадах — Ляхавіцкага. З чэрвеня 1941 па 5 ліпеня 1944 года акупавана немцамі.

У 1949 годзе ў вёсцы праведзена калектывізацыя. 22 снежня 1959 года перададзена са складу Дзяніскавіцкага сельсавета ў Чудзінскі сельсавет. У 1966 годзе на базе існуючай васьмігадовай утворана сярэдняя школа. Паводле перапісу 1970 года налічвалася 1479 жыхароў. У 1977 годзе каля Будчы створана вадасховішча і рыбгас Лактышы.

## Інфраструктура 
У вёсцы ёсць сярэдняя школа, амбулаторыя, праўленне СВК «Будча», 3 крамы.

## Славутасці 
* Спаса-Праабражэнская царква (1896) — 
** Абразы «Уваход Гасподні ў Іерусалім», «Дабравесце», «Успенне Найсвяцейшай Багародзіцы», «Святая Тройца», «Еўфрасіння Полацкая», «Перамяненне Гасподняе» (XIX стагоддзе) — 

## Вядомыя асобы 
* Адам Іванавіч Гіль (1881—1970) — заслужаны настаўнік СССР, дырэктар мясцовай школы, у гонар якога названа адна з вуліц вёскі, сябар Якуба Коласа
* Сцяпан Георгіевіч Кандраценя (1937—1995) — доктар матэматычных навук, прарэктар Брэсцкага педінстытута
* Канстанцін Фёдаравіч Дайлід (н. 1956) — вядомы футбольны суддзя
* Віктар Іванавіч Герасіменя (н. 1960) — майстар спорту міжнароднага класа па трайным скачку, бацька плыўчыхі Аляксандры Герасімені
* Галіна Мікалаеўна Ішчанка (Савеня) (н. 1963) — літаратуразнаўца
* Дзмітрый Аляксандравіч Кандраценя (н. 1983) — валейбаліст

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Будча на Ганцавіцкім краязнаўчага-інфарматыўным партале 

Катэгорыя:Чудзінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ганцавіцкага раёна
Chasma Boreale

**Chasma Boreale** (, вымаўляецца *«ха́сма барэа́ле»*) — доўгі і шырокі каньён у паўночнай палярнай шапцы Марса, размешчаны на 83° паўночнай шыраты і 47,1° заходняй даўгаты. Каньён, які мае працягласць каля 560 км, з’яўляецца адной з найбольш прыкметных, цікавых і загадкавых дэталяў зоны абледзянення вакол паўночнага полюса Марса.

Падрабязныя фотаздымкі Паўночнага разлому былі атрыманы падчас місій касмічных апаратаў NASA «КА Марынер-9» і «Mars Reconnaissance Orbiter» (MRO). Вучоных адразу надзвычай зацікавіла паходжанне гэтай велізарнай расколіны. Паводле першапачатковых гіпотэз, разлом стаў следствам вулканічнай актыўнасці, якая падтапіла ледзяны пласт, ветравой эрозіі ці нейкай катастрафічнай падзеі, якая адбылася ад 5 да 10 млн гадоў таму. Але д-р Джэк Хольт з Інстытута геафізікі Тэхаскага ўніверсітэта, які даследаваў марсіянскую палярную шапку з дапамогай радара SHARAD (Shallow Subsurface Radar) і які супаставіў атрыманыя вынікі з данымі MRO, прыйшоў да высновы, што разлом мае больш старажытнае і складанае паходжанне:

Даныя MRO выразна паказваюць, што разлом сфармаваўся ў нашмат больш старажытным ледзяным пласце, датаваным мільярдамі гадоў таму. З-за формы старажытнага ледніка каньён станавіўся ўсё глыбейшым, па меры таго як вакол яго фармаваліся маладзейшыя ледзяныя пласты. Вятры, якія дзьмуць над палярнай шапкай, верагодна, перашкаджалі таму, каб новы лёд накопліваўся ў разломе, [не даючы яму запаўняцца].

Сталы кірунак ветру вызначаўся рэльефам мясцовасці. Вятры, якія дзьмуць у раёне разлому, суправаджаліся магутнымі пылавымі бурамі. Пакрываючы лёд, пыл спрыяў яго далейшаму раставанню.

Вучоныя мяркуюць, што стромкія ледзяныя схілы *Chasma Boreale* маюць агаленні старажытных ледзяных пластоў. Іх далейшае вывучэнне можа праліць святло на гісторыю марсіянскага клімату.

## Спасылкі 
* Planetary Scientists Solve 40-Year-Old Mysteries Of Mars' Northern Ice Cap 

Катэгорыя:Марс
Катэгорыя:Рэгіёны Марса
Катэгорыя:Даследаванне Марса
Фіта (літара)

150px|thumb|left|Літара Θ
**Фіта**, вялікая Θ, малая θ або ϑ (грэч. Θήτα) — гістарычная назва восьмай літары грэчаскага алфавіту на Русі, а таксама літара старарускай кірыліцы. Этымалагічная назва — **Цета**, у практычнай транскрыпцыі прынята назва **Тэта**. У сістэме грэчаскіх лічбаў мае значэнне «9».

Вымаўляецца як англійскі глухі гук «th», як у слове «**th**ing».

## Гл. таксама 
* Транслітарацыя

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Spacewatch

thumb|right|300px|Дынаміка выяўлення калязямных астэроідаў рознымі праектамі пачынаючы з 1995 года
**Spacewatch** — гэта праект універсітэта Арызоны, мэтай якога з'яўляецца пошук і адкрыццё малых целаў Сонечнай Сістэмы.

Праект быў заснаваны ў 1980 годзе прафесарам Томам Герэльсам у Кіт-Пікскай абсерваторыі, а цяпер яго ўзначальвае доктар Роберт Макмілан.

## Прылады 
;0,91-м f/3 рэфлектар
* код абсерваторыі: 691
* поле зроку: 2,9 квадратных градусу
* стандартная працоўная вытрымка: 120 з
* пранікальнасць: 21,7 V

;1,8-м f/2,7 рэфлектар
* код абсерваторыі: 291
* поле зроку: 0,78°, дрыфт-скан
* пранікальнасць: 22,2 V

## Адкрыцці 
Адкрыцці, здзейсненыя ў рамках гэтага праекта, вельмі разнастайныя. Было выяўлена некалькі невядомых раней калязямных астэроідаў:
* 1991 VG
* ,
астэроідаў з групы Кентаўраў:
* (5145) Фол
* (7066) Нес
* (8405) Асбал
і некалькі аб'ектаў пояса Койпера:
* (20000) Варуна
* .

Ізноў быў адкрыты астэроід , які да гэтага часу амаль 90 лёт лічыўся страчаным. Акрамя таго, была адкрыта перыядычная камета 125P/Spacewatch. Адзін са спадарожнікаў Юпітэра — Калірое — таксама абавязана сваім адкрыццём гэтаму праекту. У гонар гэтага праекта быў названы адзін з астэроідаў галоўнага пояса — , дарэчы таксама адкрыты ў рамках гэтага праекта.

## Гл. таксама 
* Цэнтр малых планет
* Pan-STARRS
* Лабараторыя пошуку калязямных астэроідаў імя Лінкальна
* Агляд Каталіна

Катэгорыя:Праграмы пошуку малых целаў Сонечнай сістэмы
Катэгорыя:Планеталогія
Паўночная Германія

thumb|Паўночная Германія
**Паўночная Германія** () — геаграфічная вобласць на поўначы Германіі, якая не мае, аднак, строга акрэсленых межаў. Сярод іншага ў гэту вобласць уваходзяць рэгіёны, у якіх гавораць ці гаварылі на ніжненямецкай мове, а таксама паўночныя землі Германіі. 

Пачуццё прыналежнасці да «паўночных немцаў» заснавана, першым чынам, на спрадвечным для гэтых раёнаў ніжненямецкім дыялекце і асаблівым паўночным менталітэце, а таксама на вызначаных агульных аспектах гісторыі (напрыклад, Ганза). Паўночную Германію таксама звычайна прынята падзяляць на Паўночна-заходнюю і Паўночна-усходнюю.

## Моўная прастора 
Традыцыйнай мовай для Паўночнай Германіі заўсёды быў і застаецца ніжненямецкі дыялект. Стандартная нямецкая мова ( — высокая нямецкая) паступова выцясняе дыялект з прычыны таго, што навучанне ў нямецкіх школах вядзецца на стандартнай «высокай» нямецкай мове. У Фрызіі і ў сённяшняй нямецкай частцы Шлезвіга таксама выкарыстоўваюцца фрызская і дацкая мовы. Паўночная Германія мае асаблівыя моўныя і культурныя сувязі з Нідэрландамі і іншымі дзяржавамі і рэгіёнамі, размешчанымі ў басейнах Паўночнага і Балтыйскага мораў, сярод іх Вялікабрытанія, Данія, Скандынавія і Прыбалтыка.

## Гл. таксама 
* Паўночна-Германская нізіна
* Паўночнагерманскі саюз

Катэгорыя:Германія
Катэгорыя:Геаграфія Германіі
Астранамічны аб’ект

|-
|Клікабельны калаж астранамічных цел і аб’ектаў
|}
**Нябеснае цела** (ці дакладней **астранамічны аб’ект**) — матэрыяльны аб’ект, які сфармаваўся натуральным чынам у касмічнай прасторы. Да нябесных целаў можна аднесці каметы, планеты, метэарыты, астэроіды, зоркі і іншае. Нябесныя целы вывучае астраномія.

## Апісанне 
thumb|Мадэль Сонечнай сістэмы
thumb|Камета Хейла — Бопа
Памеры нябесных целаў розныя — ад велізарных да малюсенькіх. Самымі вялікімі з’яўляюцца, як правіла, зоркі, самымі маленькімі — метэарыты. Нябесныя целы аб’ядноўваюць у сістэмы ў залежнасці ад таго, што гэтыя целы сабой уяўляюць.

На верхняй выяве справа ад табліцы паказана мадэль Сонечнай сістэмы. Яна складаецца з зоркі (Сонца), вакол якой па арбітах перамаяшчаюцца планеты. Вакол некаторых планет, як, напрыклад, вакол Зямлі, абарочваюцца натуральныя спадарожнікі, якія таксама з’яўляюцца нябеснымі целамі. Паміж арбітамі Марса і Юпітэра існуе астэроідны пояс, які складаецца з асобных целаў — астэроідаў, якія таксама верцяцца вакол Сонца. Існуе гіпотэза, што пояс астэроідаў узнік з-за таго, што ў Сонечнай сістэме была яшчэ адна планета, якая спыніла сваё існаванне (па іншай тэорыі гэта планета, якая не паспелая сфармавацца). Некаторыя планеты (такія як Сатурн) маюць пылавыя кольцы, якія рухаюцца вакол гэтых планет па арбітах. Гэтыя кольцы можна параўнаць з вышэйзгаданым астэроідным поясам, толькі ў гэтым выпадку вакол планеты абарочваюцца целы, памеры якіх значна менш, чым памеры астэроідаў.

## Астранамічныя аб’екты 
## Гл. таксама 
* Буйнамаштабная структура Сусвету
* Камета
* Метэарыт

*
Сонечны радыус

У астраноміі **сонечны радыус** — адзінка даўжыні, выкарыстоўваемая для выраза памераў зорак. Яна роўная радыусу Сонца і складае

: R_{\bigodot} = 6.960\times 10^8\hbox{ m} = 0.004652\hbox{ AU}

Радыус Сонцы прыкладна роўны 110 радыусам Землі.

## Спасылкі
* 
* 

## Гл. таксама 
* Астранамічная адзінка
* Сонечная маса
* Сонечная свяцільнасць

Катэгорыя:Сонца
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння ў астраноміі
Малыя целы Сонечнай сістэмы

**Малое цела Сонечнай сістэмы** — гэты тэрмін уведзены Міжнародным астранамічным саюзам у 2006 годзе для апісання аб'ектаў Сонечнай сістэмы якія не з'яўляюцца ні планетамі, ні карлікавымі планетамі, ні іх спадарожнікамі:

right|thumb|400px|Размеркаванне кентаўраў і транснептунавых аб'ектаў
У наш час няма яснасці, што датычыцца ўключэння ў будучыні вызначэння пра ніжнюю мяжу памераў малых целаў Сонечнай сістэмы або вызначэнне будзе тычыцца любога матэрыялу да ўзроўня метэароідаў.

Выключэннямі з'яўляюцца не толькі буйныя целы, якія маюць гідрастатычную раўнавагу, натуральныя спадарожнікі (месяцы) адрозніваюцца ад малых целаў Сонечнай сістэмы не памерамі, а арбітамі. Натуральныя спадарожнікі круцяцца не вакол Сонца, а вакол іншых аб'ектаў Сонечнай сістэмы, такіх як планеты, карлікавыя планеты, і самі малыя целы Сонечнай сістэмы.

Некаторыя з найбуйнейшых малых целаў Сонечнай сістэмы ў далейшым могуць быць перакласіфікаваны ў карлікавыя планеты, калі ў выніку далейшых даследаванняў высвятліцца, што яны знаходзяцца ў стане гідрастатычнай раўнавагі.

Арбіты пераважнай большасці малых целаў Сонечнай сістэмы размешчаны ў дзвюх розных абласцях, званых пояс астэроідаў і пояс Койпера. Гэтыя два пояса маюць свае ўнутраныя структуры, выкліканыя адхіленнем вялікіх планет (у прыватнасці Юпітэра і Нептуна адпаведна) і маюць дрэнна вызначаныя межы. Іншыя вобласці Сонечнай сістэмы таксама ўтрымліваюць малыя целы, але ў значна меншай канцэнтрацыі. Яны складаюцца з калязямных астэроідаў, кентаўраў, камет, аб'ектаў рассеянага дыска.

Найменшыя макраскапічныя целы, якія маюць арбіты вакол Сонца, завуцца метэароіды. (Ёсць яшчэ драбнейшыя аб'екты, такія як міжпланетны пыл, часціцы сонечнага ветра і вольныя атамы вадарода). вызначэнне калязямнога аб'екта адносіць аб'екты да 50 м у дыяметры ў катэгорыю метэароідаў. Каралеўскае астранамічнае таварыства высунула на разгляд новае вызначэнне, па якім метэароіды маюць дыяметр ад 0,1 мм да 10 м. Драбнейшыя часціцы будуць адносіцца да міжпланетнага пылу, малекулаў газу і асобных атамаў.

## Гл. таксама 
* Вулканоіды
* Пояс астэроідаў
* Траянскія астэроіды
* Кентаўры, астэроіды
* Пояс Койпера
* Транснептунавыя аб’екты
* Каметы
* Метэароіды

Катэгорыя:Сонечная сістэма
Кольцы Нептуна

300px|thumb|Схема спадарожнікаў і кольцаў Нептуна
**Кальцавая сістэма Нептуна** значна меней істотная, чым, напрыклад, у Сатурна. У сістэму кольцаў Нептуна ўваходзіць 5 кампанентаў.

## Састаў 
Кольцы могуць складацца з ледзяных часціц, пакрытых сілікатамі, ці заснаваным на вугляродзе матэрыялам, — найбольш верагодна, гэта ён надае ім чырванаватае адценне.

## Характарыстыкі кольцаў 
Адносна вузкае, самае вонкавае, размешчанае ў 63&nbsp;000 км ад цэнтра планеты — кольца Адамса; кольца Левер'е на аддаленні ў 53&nbsp;000 км ад цэнтра і шырэйшае; больш слабое кольца Гале на адлегласці ў 42&nbsp;000 км. Кольца Араго размешчана на адлегласці ў 57&nbsp;000 км. Ад вонкавых межаў кольца Левер'е да ўнутраных межаў кольца Араго размяшчаецца шырокае кольца Ласел.

## Адкрыццё і даследаванне 
upright|thumb|right|Кольцы Нептуна, знятыя «Вояджэрам-2»
Першае кольца Нептуна было выяўлена ў 1968 годзе камандай астраномаў на чале з Эдвардам Гайненам.
Але пазней лічылася, што гэта кольца магло быць няпоўным, дэфектным. Такое меркаванне ўзяло верх пасля назірання за пакрыццём кольцамі зоркі ў 1984 годзе, калі кольцы зацямнілі зорку падчас яе ўваходу ў цень, а не па выхадзе з яе. Выявы «Вояджэра-2» ад 1989 гады вырашылі гэту праблему, паколькі было выяўлена яшчэ некалькі слабых кольцаў, але з досыць масіўнай структурай.
Прычына гэтага так і не высветлена дагэтуль, але гэта магло адбыцца з-за гравітацыйнага ўзаемадзеяння з маленькімі спадарожнікамі на арбіце паблізу ад кольцаў.
Найбольш аддаленае кольца Адамс, як зараз вядома, утрымлівае 5 «дужак» пад назвай: «Адвага», «Liberté», «Egalité&nbsp;1», «Egalité&nbsp;2», і «Fraternité» (Свабода, роўнасць 1, роўнасць 2 і братэрства). Існаванне гэтых дуг было цяжка растлумачыць, таму што законы механікі прадказваюць, што яны павінны былі б за досыць кароткі момант часу злучыцца ў аднароднае кольца. Лічылася, што ў такім становішчы дугі ўтрымлівае гравітацыйны ўплыў спадарожніка Нептуна — Галатэі, якая абарачаецца вакол Нептуна блізка ад унутранай мяжы кольца Адамса. Аднак новыя даследаванні паказваюць, што ўплыў гравітацыі Галатэі недастатковы для таго, каб утрымліваць матэрыял кольцаў у тым становішчы, у якім ён знаходзіцца цяпер. Назіраемыя вынікі можна растлумачыць прысутнасцю яшчэ аднаго спадарожніка Нептуна, які можа мець досыць малы памер (да 6 км), і з прычыны гэтага можа быць яшчэ не адкрыты.
Назіранні з паверхні Зямлі, апублікаваныя ў 2005 годзе, паказалі, што кольцы Нептуна нашмат больш нясталыя, чым лічылася раней. Выявы, атрыманыя абсерваторыяй Кек (Гавайскія астравы) у 2002 і 2003 годзе, паказваюць значныя змены ў параўнанні з выявамі «Вояджэра-2». У прыватнасці, здаецца, што дуга «Liberte» можа знікнуць усяго праз стагоддзе.

Катэгорыя:Нептун (планета)
Нептун
Сонечная маса

У астраноміі **сонечнай масай** завуць адзінку вымярэння масы для выраза масы зорак і іншых велізарных аб'ектаў (напрыклад, галактык). Яна роўная масе Сонца:

:: M_{\odot}=( 1.98892\ \pm\ 0.00025 )\ \times10^{30}\hbox{ kg}

Сонечная маса ў 333 000 раз перавышае масу Землі. Больш 99 % масы Сонечнай сістэмы утрымліваецца ў Сонцы. Большасць асобных зорак у Сусвеце маюць масу ад 0,08 да 50 сонечных мас, але маса чорных дзірак і цэлых галактык можа дасягаць мільёнаў і мільярдаў сонечных мас.

Сонечная маса можа быць разлічана з працягласці года, дыстанцыі ад Зямлі да Сонца (астранамічная адзінка)(AU) і гравітацыйнай пастаяннай (*G*) як

: M_\odot=\frac{4 \pi^2 \times (1{\rm AU})^3}{G\times(1{\rm yr})^2},

## Гл. таксама 
* Сонечная свяцільнасць
* Сонечны радыус

Катэгорыя:Сонца
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння масы
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння ў астраноміі
Квант

**Квант** (ад  — «колькі») — непадзельная порцыя якой-небудзь велічыні ў фізіцы. У аснове паняцця ляжыць уяўленне квантавай механікі, што некаторыя фізічныя велічыні могуць прымаць толькі вызначаныя значэнні. 

Тэрмін квант быў упершыню ўведзены Максам Планкам у яго першай працы па квантавай тэорыі, якая заклала яе аснову. Вакол гэтай ідэі з пачатку 1900-х гадоў развілася цалкам новая фізічная канцэпцыя -- квантавая фізіка. 

Кванты некаторых палёў маюць адмысловыя назвы:
* фатон
* глюон
* гравітон
* фанон

Катэгорыя:Квантавая фізіка