10-ы літоўскі ўланскі полк

, 3 мая 1919 г.]]

**10-ы літоўскі ўланскі полк** (10-ы полк) — кавалерыйская частка Літоўскай і Беларускай самаабароны, войска Сярэдняй Літвы  і Польскай арміі Другой Польскай Рэспублікі .

Полк фармаваўся на Гарадзеншчыне і Падляшшы. У міжваенным часе дыслакаваўся ў гарнізоне Беластока .

Паслядоўна ўваходзіла ў склад буйных кавалерыйскіх злучэнняў (да 1924 года — кавалерыя ): VIII BJ → VIII BK → XVIII BK → BK «Беласток» → Падляскі BK .Палкавое свята адзначалася 8 мая, у гадавіну прыбыцця палка да Дняпра ў 1920 годзе  .

## Фарміраванне палка 
9 снежня 1918 г. ў Пёткаве каля падбеластоцкіх Лап Літоўска-беларуская дывізія пачала фарміраваць 12-ы ўланскі полк. 28 снежня 1918 года быў выдадзены першы загад. 30 снежня 1918 года падраздзяленне было перайменавана ў 10-ы ўланскі полк.

Большасць афіцэраў і шэраговых пачаткова паходзілі з былога Вялікага княства Літоўскага. Тобок сучаснай этнічнай класіфікацыяй - мясцовыя беларусы (католікі і праваслаўныя), поланізаваная і польская шляхта. Гэта прывяло да ўтварэння прыпеўкі -журавейкі:*З Літвы бораў, палёў, ланаў,той дзесяты полк уланоў.*Уніформа паступала ў асноўным з захопленых нямецкіх ваенных складоў. Аднак гэта не цалкам задавальняла патрэбы хутка растучага палка. Такім чынам, разнастайнасць адзення была надзвычай высокай. Узбраенне таксама не было аднастайным: нямецкія і расійскія цяжкія кулямёты, пераважна аўстрыйскія вінтоўкі, некаторыя французскія і нямецкія узоры, а шаблі была падобная сітуацыя. Аднак найбольшай праблемай палка быў недахоп коней, якіх яны паступова імкнуліся набыць. Гэта спарадзіла яшчэ адну прыпеўку :*Едзе ўлан з дзесятога,псы скуголяць, бачаць яго.*

## Полк у баях за межы ІІ Рэчы Паспалітай 
Па меры дасягнення баявой гатоўнасці асобныя эскадроны пачалі адпраўляцца на фронт, узмацняючы Літоўска-Беларускую дывізію і шэраг іншых пяхотных фарміраванняў, якія дзейнічалі ў напрамках Баранавічаў, Мінска і Бабруйска . Поўны склад палка пачаў баявыя дзеянні толькі ў верасні 1919 года ў складзе 2-й кавалерыйскай брыгады . На працягу ўсёй восені полк падтрымліваў сувязь паміж пяхотнымі фармаваннямі, адначасова турбуючы ворага частымі вылазкамі, што прыносіла значныя тактычныя перавагі і пэўную колькасць захопленай зброі. 

Падчас наступлення Польскай Палескай групы на Мазыр і Калінкавічы яго левы фланг быў забяспечаны 2-й кавалерыйскай брыгадай . 

8 сакавіка 1920 года яго 10-ы ўланскі полк адправіў 3-ці эскадрон пад камандаваннем капітана Ежы Ястшэмбскага на разведку ў напрамку Горваля і Рэчыцы .  На наступны дзень эскадрон дасягнуў Руднікаў, і савецкія ваеннапалонныя, якія там былі захопленыя, сведчылі, што штаб брыгады 57-й стралковай дывізіі спыніўся ў суседніх Гавінавічах  . Камандзір 3-га эскадрону, капітан Ястшэмбскі, сабраў чатырнаццаць уланаў і з такім невялікім падраздзяленнем рушыў на Гавінавічы. Яшчэ не дасягнуўшы горада, яны сустрэлі калону штаба, якая рухалася ў бок Краснага. Нечаканая атака ўланаў цалкам здзівіла ахову штаба, якая не ўступала ў бой і ўцякла  . 

Нечаканасць і смелыя дзеянні сталі асновай перамогі. Было захоплена 72 палонныя, 7 цяжкіх кулямётаў, вагоны з забеспячэннем і вялікая колькасць тэлефоннай апаратуры   .

У сувязі з Кіеўскім наступленнем 2-й кавалерыйскай брыгадзе было даручана выйсці на лінію Дняпра . Пасля жорсткіх баёў у раёне Горлава, Храматыч і Лоева 8 мая 1920 года полк дасягнуў Дняпра і заняў заходні бераг. Моцнае бальшавіцкае наступленне на ўкраінскім фронце вымусіла польскія войскі пакінуць Кіеў і лінію Дняпра. З гэтага моманту на працягу некалькіх тыдняў полк прыкрываў адступаючую пяхоту і вёў жорсткія баі, навязаныя ворагам (пад Луняй, Скрыбаловым, Філіпавічамі і Навасёлкамі). Эшалонам ад станцыі Жыткавічы, аб'язджаючы праз Брэст, полк дасягнуў станцыі Наваельня, дзе быў атакаваны і панёс сур'ёзныя страты ад кулямётаў. Адступаючы на Падляшшы, 6 жніўня ён дасягнуў Седльцаў, каб пераправіцца па чыгунцы праз Віслу ў Гродзіск і атрымаць там падмацаванне. 

Яго вяртанне на фронт супала з польскім контрнаступам, і 18 і 19 жніўня полк змагаўся пад Гурай і Старожрэбамі . Пачынаючы з сярэдзіны верасня, у складзе адноўленай 2-й кавалерыйскай брыгады ён з незвычайнай хуткасцю і настойлівасцю ўступіў у бітву на Нёмане . Пасля доўгага рэйду, знаходзячыся ў пастаянным баявым кантакце з ворагам, ён дасягнуў Далгінава і Крывічаў, дзе 19 кастрычніка 1920 года атрымаў вестку аб спыненні агню.

4 лістапада 1920 года ў параф'янаўскім касцёле быў асвечаны і ўручаны штандар, ахвяраваны графіняй Юліяй Патоцкай . Загад, выдадзены за дзень да ўручэння сцягу, гучаў наступным чынам: *«Заўтра, з дазволу кіраўніка дзяржавы і галоўнакамандуючага Юзэфа Пілсудскага, полк атрымлівае свой сцяг.* ''Гэты акт з'яўляецца самым значным у жыцці палка, бо праз яго Радзіма дае палку сімвал даверу, ускладзенага на яе салдат, даючы ім эмблему, пад якой польскі салдат змагаецца, перамагае або памірае ў імя Яе гонару. Змагаючыся амаль два гады, 10-ы ўланскі полк ніколі не расчараваў ускладзенай на яго надзеі. Я веру, што кожны з нас, верны традыцыям нашых продкаў, будзе працягваць аддаваць сваю кроў і жыццё ў абарону Радзімы, сцяга і гонару палка''  З ваколіц  Браслава (полк тады ўваходзіў у склад войска Сярэдняй Літвы) полк быў перакінуты на літоўскую мяжу. Там ён заставаўся да восені 1922 года. 

Страты палка паміж 1918 і 1920 гадамі былі нязначнымі. Адзін афіцэр і 19 шэраговых былі забітыя. Колькасць параненых невядомая. Полк панёс значныя страты ў кулямётах і конях падчас чыгуначнага перавозкі ў чэрвені 1920 года. Ваенныя трафеі і страты, нанесеныя ворагу паміж 1918 і 1920 гадамі, былі значнымі. Полк захапіў каля 800 палонных, адзін штаб брыгады і некалькі штабоў палка. Былі захопленыя некалькі сотняў коней, больш за 1000 вінтовак, некалькі лакаматываў, 150 вагонаў з правіянтам і боепрыпасамі, шматлікія сродкі сувязі і дывізійная скарбніца.

### Кавалеры Ордэна Віртуці Мілітары 
За свае баявыя дзеянні ў 1918-1920 гадах пяць афіцэраў і дзевяць унтэр-афіцэраў і радавых былі ўзнагароджаны Крыжам Virtuti Militari . Дваццаць адзін афіцэр і шэраговы былі ўзнагароджаны Крыжам Харобрых .

## Гады міру 
У верасні 1922 года полк быў пераведзены ў Беласток  . Уланаў цёпла сустрэла гарадская грамадскасць, асабліва жанчыны. Там праходзілі падрыхтоўку кандыдаты ў прафесійныя афіцэры і унтэр-афіцэры. Літоўскі полк уланаў быў настолькі прывабным, што ў 1920-х і 1930-х гадах на падрыхтоўку прыязджалі афіцэры з Фінляндыі і Швецыі. 

Менавіта на яго базе польскія ваенныя ўлады пачалі праводзіць трансфармацыю кавалерыі ў матарызаваныя стралковыя часткі. У адпаведнасці з загадам міністра ваенных спраў OV L 33035 E ад 1925 года.&nbsp;У 1932 годзе ў палку быў размешчаны 1-ы эскадрон браніраваных аўтамабіляў . Дзякуючы намаганням палка ў Высока-Мазавецкім павеце быў сфарміраваны эскадрон «Кракусаў».

## Вераснёўская кампанія 1939 года 
25 жніўня 1939 года 10-ы полк пакінуў свае казармы і ўначы дасягнуў мястэчка Завады . Наступныя дні былі запоўнены прыкрыццём мабілізацыі Асобнай аператыўнай групы «Нараў». 27 жніўня ён заняў пазіцыі на ўзгорках вакол Ольшавай Гуры, дзе рыхтаваў умацаванні. 1 верасня полк а 8:00 раніцы правёў брыфінг у Орлікаве . 

З 2 па 4 верасня полк удзельнічаў у рэйдзе ва Усходнюю Прусію ў раёне Мілева, Вялікіх Бжозек і Кожухаў . Затым ён удзельнічаў у сутычцы каля вёскі Глінкі . Затым полк адышоў у раён Чарнецкіх Бораў, куды дасягнуў 6 верасня, і ў раён Анджэйкі -Коскава 8 верасня. Наступ на акупаваны немцамі Брок (9 верасня) прадэманстраваў яго поўную гатоўнасць. 10 верасня ён дзейнічаў у раёне Летаўніцы, а 11 верасня — Кшэчкава . Да поўдня 12 верасня полк быў атакаваны танкамі каля вёскі Бенькі . У ноч на 13 верасня полк рушыў наперад да вёскі Мень, дзе адбыўся сур'ёзны бой з ворагам. Усяго 12 і 13 верасня ён знішчыў 11 нямецкіх баявых машын і адзін самалёт. 14 верасня полк дасягнуў Корыцін . У гэты дзень ворагу ўдалося знішчыць Падляскую кавалерыйскую брыгаду, якая адрэзала полк ад брыгады. 15 верасня полк дзейнічаў у раёне Спешын — Пухала . 17 верасня полк апынуўся ў раёне Панасюк і накіраваўся на Амелянец . 18 верасня полк перамясціўся ў Белавежскую пушчу, у гарады Буда і Рудня, а 19 верасня далучыўся да Сувалкаўскай кавалерыйскай брыгады . У выніку рэарганізацыі полк увайшоў у склад брыгады «Пліс» ( кавалерыйскай дывізіі «Заза» ). 20 верасня ён знаходзіўся ў Белавежы, на наступны дзень — у горадзе Мшанка, а 22 верасня — у гарадах Нужэц і Аўгустынка . Увечары 23 верасня 4-ы эскадрон знішчыў савецкі ваенны цягнік (паравоз і пяць вагонаў з салдатамі) на поўдзень ад чыгуначнай станцыі Нужэц. 24 верасня ён знішчыў два танкі ў Радзівілаўцы . Уначы полк пераправіўся ўброд праз раку Буг паміж Мельнікам і Серпеліцамі. 26 верасня ён дасягнуў вёскі Язвіны . 29 верасня полк дасягнуў Вулькі Завепшыцкай . У Завепшыцах ён уступіў у бой з ворагам. 30 верасня ён спыніўся ў вёсцы Недзвяда і Чэмернікі, дзе полк быў атакаваны савецкай авіяцыяй. 2 кастрычніка ўсю ноч вёў баі за Серакомлю . Полк, у сувязі з 2-м і 5-м палкамі ўланаў, прыняў удзел у бітве пад Коцкам . У бітве пад Серакомляй 3-й эскадрыллі ўдалося паралізаваць тры нямецкія танкі.

Апошнія жорсткія баі полк вёў у раёне Волі Гулоўскай . 6 кастрычніка 1939 полк капітуляваў а 14-й гадзіне. Зброя была здадзена а 21-й гадзіне каля Адамава .

Падчас кампаніі 1939 года загінулі або памерлі ад ран сем афіцэраў і 19 шараговых. Паводле ацэнак, страты склалі 15 афіцэраў і 60 радавых. Страты, нанесеныя ворагу ў 1939 годзе, уключалі знішчэнне 18 танкаў, 19 бронеаўтамабіляў, 12 матацыклаў, адной радыёстанцыі і збітага самалёта.

### Мапы баёў палка 

Файл:Sgo_narew_1939.png|link=Plik:Sgo_narew_1939.png|alt=SGO „Narew”| СГА «Нараў»
Файл:Bitwa_kock_1939_1.png|link=Plik:Bitwa_kock_1939_1.png|alt=Bitwa pod Kockiem| Бітва пры Коцку
Файл:Bitwa_kock_1939_2.png|link=Plik:Bitwa_kock_1939_2.png|alt=Bitwa pod Kockiem| Бітва пры Коцку

## Полк Арміі Краёвай 
Праз тры гады, дзякуючы намаганням 5-га Беластоцкага інспектарату Арміі Краёвай і 6-га Гродзенскага інспектарату Арміі Краёвай, у Беластоцкім і Ваўкавыскім раёнах быў таемна адноўлены 10-ы Літоўскі ўланскі полк. Камандаванне палка падрыхтавала падрабязную разведку і планы захопу ключавых паўстанцкіх аб'ектаў у Беластоку і наваколлі. Аднак гадзіна «В» так і не была абвешчана. Аблавы, узмацненне тэрору і хуткае прасоўванне Чырвонай Арміі перашкодзілі поўнаму разгортванню аперацыі «Бура» . Была дасягнута толькі частковая канцэнтрацыя некаторых падраздзяленняў за межамі горада. 

Сярод аперацый, праведзеных у красавіку і маі 1944 г., варта адзначыць наступныя: выратаванне зняволеных з лагера Кнышын падраздзяленнем «Граба»; падрыў двух ваенных цягнікоў каля станцый Чорны Блок і Трыпуце ; і напад на пастарунак жандараў у Дарыневе, дзе былі захоплены зброя і боепрыпасы. У ліпені быў ліквідаваны ўласаўскі аддзел, узброены агнямётамі. Падраздзяленне ў складзе малодшага лейтэнанта «Валерыяна» (С. Рацэвіч), лейтэнанта «Грома» (Я. Дзеймы) і капітана «Зарэмбы» захапіла 60 немцаў і ўласаўцаў, а затым перадала іх сутыкнутаму з ім падраздзяленню Савецкай Арміі . Страты, панесеныя падчас акупацыі і падчас правядзення аперацыі «Бура», невядомыя.

## Палкавыя сімвалы 
Свой сцяг полк атрымаў 4 лістапада 1920 года ад графіні Юліі Патоцкай, якая была адданай мецэнатай палка.  Асвячэнне і ўручэнне сцяга адбылося ў касцёле ў Параф'янове . У цырымоніі прынялі ўдзел вышэйшае ваеннае кіраўніцтва і грамадскасць. 

### Памятны значок 
Знак, зацверджаны Законадаўчым веснікам Міністэрства ваенных спраў № 2, пункт 15 ад 26 студзеня 1926 г. Ён складаецца з сярэбранага ягелонскага арла з эмаляваным раманскім шчытом на грудзях колераў пурпуровага і белага вымпела з бела-цёмна-сіняй паласой. Арол накладзены на падкову з шасцю падковападобнымі элементамі. У ніжняй частцы падковы размешчаны барочны герб з Пагонняй ў чырвоным полі. Чатырохчасткавы — афіцэрскі і салдацкі, выкананы з срэбра або пасрэбранага тамбаку, пакрыты эмаллю. Памеры: 57x36 мм. Дызайн: Адольф Бухольц; выраб Цэльмана Ліўшыца — Вільня   .

### Колеры і барвы 
### Камандзіры палкоў і намеснікі камандзіраў 
### Салдаты 10-га ўланскага палка — ахвяры Катынскага расправы 
Падраздзяленне спасылалася на традыцыі 10-га ўланскага палка Каралеўства Кангрэс .Палкавое кола было створана ў 1941 годзе ў Эдынбургу, а затым адноўлена ў Лондане толькі ў 1952 годзе.

## Зноскі 
## Бібліяграфія 
* 
* 
* *Almanach oficerski*, praca zbiorowa, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1923.
* Henryk Buszyński: Zarys historji wojennej 10-go pułku ułanów litewskich. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
* Andrzej Dobroński, Krzysztof Filipow: „Dziesiątacy” z Białegostoku. 10 Pułk Ułanów Litewskich. Białystok: Muzeum Wojska w Białymstoku, 1992.
* Krzysztof Filipow, Bohdan Wróblewski: Odznaki pamiątkowe Wojska Polskiego 1921–1939. Kawaleria. Warszawa: Fenix editions, 1992. ISBN 83-900217-3-0.
* Szymon Kucharski, Juliusz Tym: 10 pułk ułanów. T. 22. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2019, seria: Wielka Księga Kawalerii Polskiej 1918–1939. Odznaki kawalerii. ISBN 978-83-8164-151-7.
* *Księga jazdy polskiej* pod protektoratem marsz. Edwarda Śmigłego–Rydza. Warszawa 1936. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1993.
* Janusz Odziemkowski: Leksykon wojny polsko – rosyjskiej 1919 – 1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”, 2004. ISBN 83-7399-096-8.
* Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1.
* Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945. Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-2043299-2.
* Henryk Smaczny: Księga kawalerii polskiej 1914-1947: rodowody, barwa, broń. Warszawa: TESCO, 1989. ISBN 83-00-02555-3.
* Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1.
* 
* Jerzy Wojciechowski: Kawaleria w planie mobilizacyjnym „S”. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 2010. ISBN 978-83-62046-24-9.
* Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9.
* Zdzisław Żygulski (jun.), Henryk Wielecki: Polski mundur wojskowy. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988. ISBN 83-03-01483-8.
* Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924.
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі