Рускія не здаюцца

**«Рускія не здаюцца»** () — крылатая фраза (зварот прамовы, кароткі выраз з нацыянальнай спецыфікай), якая з’яўлялася адным з агульнавайсковых лозунгаў рускай царскай арміі. Вядзе свой пачатак з канца XVIII стагоддзя. Найбольшую вядомасць набыла ў сувязі з абаронай крэпасці Асавец у Першай сусветнай вайне.

Доктар філалагічных навук, прафесар Ірына Васільеўна Аненкова меркавала, што дадзеная слоўная формула прадвызначае характэрную паводніцкую норму носьбітаў «рускай самасвядомасці».

## Гісторыя 
У кантэксце ацэнак паходжання фразы і славеснай формулы «рускія не здаюцца» згадваюцца меркаваныя словы старажытнарускага князя Святаслава Ігаравіча ў перыяд руска-візантыйскай вайны 970—971 гадоў: «Так не пасаромім зямлі рускай, але ляжам тут касцямі, бо мёртвыя сораму не маюць. Калі ж пабяжым — ганьба нам будзе».

Выраз «рускія не здаюцца» вымавіў генерал Васіль Левашоў у адказ на патрабаванне шведскага караля Густава III здаць горад Фрыдрыхсгам падчас руска-шведскай вайны 1788—1790 гадоў, у тым ліку абароны рускім гарнізонам Міхайлаўскага ўмацавання, а таксама пры аблозе крэпасці Баязет у час руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў.

У публіцыстыцы распаўсюджана меркаванне, што тэорыя ўзыходжання дадзенай славеснай формулы ставіцца да абароны крэпасці Асавец падчас Першай сусветнай вайны, якая доўжылася з верасня 1914 года па жнівень 1915 года. Немцы прапаноўвалі гарнізону паўмільёна рэйхсмарак за здачу крэпасці, аднак прапанова была адпрэчана камандаваннем крэпасці Асавец словамі «рускія не здаюцца». Адны пішуць, што так адказаў камендант Асаўца генерал-маёр Мікалай Бржазоўскі, іншыя — што гэта сказаў старэйшы ад’ютант штаба Міхаіл Свечнікаў. 

Паводле афіцыйнай пункту гледжання, якая сфармавалася ў савецкі перыяд, вымаўленне фразы ўпершыню было задакументавана ў гады Вялікай Айчыннай вайны, а менавіта ў рамках баявога эпізоду 8 лістапада 1941 года на ўскраіне вёскі Дзякава Варашылаўградскай (Луганскай) вобласці. Байцы Чырвонай Арміі ў акружэнні трымалі абарону ад нямецкіх войск. Камандзір роты чырвонаармейцаў быў забіты, і камандаванне ўзяў на сябе 21-гадовы палітрук Хусен Андрухаеў, ураджэнец Адыгеі. Вайсковец застаўся прыкрываць тыл таварышаў, але неўзабаве быў акружаны і, застаўшыся без патронаў, схапіў з зямлі звязак процітанкавых гранат і падарваў сябе разам з салдатамі праціўніка. Паводле ўзнагародных дакументаў, Андрухаеў крыкнуў «Вазьміце, гады!». Аднак, гэтыя словы здаліся недастаткова карэктнымі, і пазней, з апорай на матэрыялы допыту палоннага нямецкага афіцэра, з’явіліся звесткі аб тым, што на прапанову фашыстаў «Рус, здавайся!» Андрухаеў адказаў: «рускія не здаюцца!». Менавіта такая фраза ў далейшым з’явілася ў большасці работ, якія даследавалі гэтыя падзеі, і стала шырока прымяняцца ў савецкай ваеннай прапагандзе і творах савецкага мастацтва.

Гісторык Кіра Цеханская пісала, што дакументы Вялікай Айчыннай вайны захоўваюць сведчанні шматлікіх праяў адвагі, калі салдаты падрывалі сябе апошняй гранатай з крыкам: «рускія не здаюцца!», а потым аказвалася, што сярод такіх загінулых былі прадстаўнікі Сярэдняй Азіі, Украіны, Прыбалтыкі, яўрэі, чачэнцы, татары.

## Заўвагі 
## Спасылкі 
* 
* *Алсу Гузаирова.* Лохани, ударники, асы и каша со шрапнелью… Слова и выражения Первой мировой войны, вошедшие в обиходную речь, да там и оставшиеся // Lenta.ru, 30 мая 2015.
* *Елизавета Чалых.* Автором фразы «Русские не сдаются!» оказался выходец с Кавказа  // SM News Майкоп: информационный портал, 3 марта 2020.

Катэгорыя:Фразеалогія
Катэгорыя:Лексіка
Катэгорыя:Ідэалагічныя клішэ
Катэгорыя:Крылатыя выразы