open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Канадскі музей цывілізацыі

thumb|right|Музей Цывілізацыі
**Канадскі музей цывілізацыі**, або **Канадскі музей культуры** (, ) — найбуйнейшы гістарычны музей Канады. Знаходзіцца на вуліцы Лар'е ў г. Гаціно (Квебек) праз раку ад сталіцы Канады, Атавы, аднак традыцыйна таксама ўваходзіць у сістэму музеяў Атавы: у прыватнасці, ён уключаны ў лік 9 музеяў, якія можна наведаць па тыднёвым сямейнаму атаўскаму музейнаму квітку.

Музей быў утвораны ў 1968 г. у выніку падзелу Канадскага музея на Музей прыроды і Музей чалавека. З 1986 носіць назва Канадскі музей цывілізацыі. У цяперашнім будынку з 1989 г. (арх. Д. Кардынал).

Падраздзяленнямі музея з'яўляюцца Музей пошты і Дзіцячы музей. Пастаянная экспазіцыя ўключае залы, прысвечаныя культурам карэнных народаў, а таксама гісторыі Канады з часоў еўрапейскай каланізацыі і да цяперашняга часу. Збор музея налічвае больш мільёна прадметаў.

## Спасылкі 
* Каталог прадметаў
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Музеі Атавы
Катэгорыя:Музеі Гаціно
Катэгорыя:Этнаграфічныя музеі
Катэгорыя:Музеі індзеяністыкі
Катэгорыя:Нацыянальныя музеі Канады
Канадскі музей авіяцыі і космасу (Атава)

**Канадскі музей авіяцыі і космасу**, ,  — музей у г. Атава. Размешчаны на тэрыторыі навучальнага аэрапорта Рокліф на ўсход ад фешэнебельнага раёна Рокліф-парк.

Музей быў створаны ў 1964 г. на базе ВПС Канады Рокліф пад назвай «Нацыянальная калекцыя паветраплавання» (National Aeronautical Collection). У яго аснову былі пакладзены 3 зборы, якія існавалі да таго часу: Нацыянальны музей авіяцыі на базе ВПС Аплендс, прысвечаны ранняй гісторыі паветраплавання; калекцыя Канадскага ваеннага музея, дзе былі прадстаўлены ваенныя самалёты, у тым ліку трафейныя; і Музей Каралеўскіх канадскіх ВПС, які ўключаў сучасныя ўзоры.
 
З мая 2010 г. музей атрымаў сваю сучасную назву.

Музей часта арганізуе авіяшоу ў супрацоўніцтве з музеем Вінтажныя крылы Канады, размешчаным за ракой, у г. Гаціно.

## Галерэя выяў 

Выява:AvroCF105ArrowRL206Serial25206.jpg|Насавая секцыя Avro Arrow RL 206
Выява:Bensen B-8M.jpg|Bensen B-8
Выява:CanadairCL-84DynavertSerialCX8402.jpg|Прататып Canadair CL-84 Dynavert
Выява:BellCH-135TwinHuey135114.jpg|UH-1N Twin Huey, серыйны нумар 135114
Выява:FleetModel80CanuckSerial149CF-EBE.jpg|Fleet Canuck, серыйны нумар 149.
Выява:AeroncaC-2CF-AOR.jpg|Aeronca C-2 CF-AOR.
Выява:ZenairCH-300TriZenithC-GOVK.jpg|Zenair CH 300 Tri Zenith C-GOVK. На ім Рэд Морыс здзейсніў рэкордны беспасадкавы пералёт праз Канаду ў 1978 г. 
Выява:StittsSA-3APlayboyCF-RAD.jpg|Першы ўласны канадскі аматарскі лятальны апарат, Stitts SA-3A Playboy CF-RAD.
Выява:Quickie C-GGLC 02.JPG|Арыгінальны Rutan Quickie з рухавіком Orion магутнасцю 18 кс.
Выява:BoeingVertolCH-113Labrador11301-03.JPG|Верталёт CH-113 Labrador.
Выява:TaylorE-2CubC-GCGE.jpg|Taylor E-2 Cub з рухавіком Continental A-40.
Выява:PW120.jpg|PW120.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Canada Aviation Museum
* Canada Aviation Museum floor plan Fall 2008
* Canada Aviation Museum Exhibit Photos 
* Canada Aviation Museum Photos
* 51 Canada Aviation Museum Squadron — Royal Canadian Air Cadets 

Катэгорыя:Авіяцыя Канады
Катэгорыя:Музеі касманаўтыкі
Катэгорыя:Авіяцыйныя музеі
Катэгорыя:Музеі Атавы
Берт Закман

**Берт За́кман** (, ) — нямецкі фізіёлаг, урач і біяфізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1991 годзе разам з Эрвінам Неерам за «адкрыцці, датычныя функцый адзіночных іонных каналаў у клетках». Разам з Неерам распрацаваў метад лакальнай фіксацыі патэнцыялу.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Штутгарце ў 1942 годзе. Навучаўся ў школе ў Ліндау, потым завяршыў вангербургскую гімназію ў Штутгарце ў 1961 годзе. Вывучаў медыцыну з 1967 года ў Цюбінгене, Фрайбургу, Берліне, Парыжы і Мюнхене. Пасля здачы экзаменаў па медыцыне ва ўніверсітэце Людвіга-Максіміліяна ў Мюнхене, ён стаў асістэнтам у 1968 годзе ў Мюнхенскім універсітэце, а таксама працаваў у якасці навуковага супрацоўніка () у Інстытуце псіхіятрыі М. Планка ў Мюнхене, у аддзеле нейрафізіялогіі пад кіраўніцтвам Ота Дзетлева Крэйцфельда. У 1971 годзе ён пераехаў ва ўніверсітэцкі каледж Лондана, дзе ён працаваў у аддзеле біяфізікі пад кіраўніцтвам Бернарда Каца. У 1974 годзе ён скончыў сваю медыцынскую дысертацыю пад назвай *Elektrophysiologie der neuralen Helladaptation in der Katzenretina* на медыцынскім факультэце Гётынгенскага ўніверсітэта.

З 1974 года ў Інстытуце біяфізічнай хіміі М. Планка ў г. Гётынген. У 1979 годзе далучыўся да групы, якая займалася мембраннай біялогіяй. Займаўся выкладаннем ў Гайдэльбергскім універсітэце.

Аўтар навуковых праац па метадах фіксацыі электрычных патэнцыялаў на клетачнай мембране і іх выкарыстанні для вывучэння будовы і функцый дзіночных іонных каналаў у розных тыпах клетак.

З'яўляецца заснавальнікам фонд Берта-Закмана.

Прафесар.

Член Германскай акадэміі прыродазнаўцаў «Леапальдзіна» (1993).

## Узнагароды 
* 1991 — Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне.
* 1991 — Прэмія Харві.
* 1989 — Міжнародная прэмія Гайрднера.
* 1987 — Медаль Лейбніца.
* 1986 — Прэмія Луізы Грос-Хорвіц.

## Бібліяграфія 
* Betz, W.; Sakmann, B. (1971). «„Disjunction“ of frog neuromuscular synapses by treatment with proteolytic enzymes». Nature: New biology 232 (29): 94-95. PMID 4328253.
* Betz, W.; Sakmann, B. (1973). «Effects of proteolytic enzymes on function and structure of frog neuromuscular junctions». The Journal of physiology 230 (3): 673—688. PMC 1350622. PMID 4352108.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія Берта Сакмана на Нобелеўскім сайце 
* Кіраўніцтва Інстытута медыцынскіх даследаванняў Таварыства Макса Планка ў Гейдэльберзе  

Катэгорыя:Фізіёлагі Германіі
Катэгорыя:Біяфізікі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Луізы Грос-Хорвіц
Катэгорыя:Лаўрэаты міжнароднай прэміі Гайрднера
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Харві
Тысяча астравоў

**Тысяча астравоў**,  — прыродная славутасць Канады і ЗША. Уяўляе сабою архіпелаг астравоў, якія цягнуцца ўздоўж мяжы Канады і ЗША па рацэ Святога Лаўрэнція ў месцы яе вытока з паўночнага захаду возера Антарыа. Архіпелаг распасціраецца на даўжыню ў 80 км уніз па цячэнню ад г. Кінгстан, Антарыа. Канадская частка астравоў знаходзіцца на тэрыторыі правінцыі Антарыа, а амерыканская — на тэрыторыі штата Нью-Ёрк. Агульны лік астравоў — 1793, іх памер вагаецца ад 40 квадратных міль да невялікіх участкаў зямлі, куды зрэдку залятаюць пералётныя птушкі. Колькасць астравоў вызначаецца зыходзячы з крытэрыя круглагоднага знаходжання над вадой участку тэрыторыяй не меней квадратнага фута (каля 0,1 кв.м.), дзе можа размясціцца хоць бы адно дрэва.

Дно паміж астравамі вельмі плыткае і камяністае, таму сплаў па пралівах абцяжараны, а ў начны час і небяспечны.

Тысяча астравоў былі вельмі папулярныя як курорт у канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя. Тут збудаваў свой замак гасцінічны магнат Больт, які закінуў яго пасля смерці жонкі. Тутака ж знаходзіцца музей старадаўніх караблёў у Клейтане. Яшчэ адно знакамітае збудаванне — Замак карпарацыі «Зінгер» (:en:Singer Castle) на Цёмным востраве, які ў гэты момант адкрыты для турыстаў.

## Галерэя выяў 

Image:DSCN4270 thousandislands e.jpg|Некаторыя з Тысячы астравоў: від з боку штата Нью-Ёрк на Антарыа
Image:Thousand Islands House.JPG|Дом на адным з астравоў
Image:Thousand Islands single house.jpg|Адзін з самых маленькіх астравоў. Носіць назву "Проста досыць месца" ("Just Room Enough").
Выява:BoldtCastle aerial.jpg|Від з паветра на замак гасцінічнага магната Больта
Выява:Rivertree 1 md.jpg|Заход над адным з самых маленькіх з Тысячы астравоў: на ім знаходзяцца адно дрэва і два кусты.
Выява:Singer Castle.JPG|Замак карпарацыі "Зінгер"

## Спасылкі 
* 1000 Island Images…Refreshing Views of the River
* Page about Juniper Island 
* Real Ontario. Ontario’s Tourism Guide 
* 1000 Islands Gananoque Chamber of Commerce and tourism information 
* St. Lawrence Parks Commission (Ontario) 
* Page about Wolfe Island
* Thousand Islands Life
* The Antique Boat Museum, Clayton, NY
* Boating the 1000 Islands 
* Welcome to The Thousand Islands
* St. Lawrence River / 1000 Islands Live Webcam
* «Discovering the Thousand Islands» by Don Ross 

;Турысцкія кампаніі
* 1000 Islands International Tourism Council
* Alexandria Bay Chamber of Commerce, NY 
* Clayton Chamber of Commerce, NY 
* Cape Vincent Chamber of Commerce, NY
* Brockville Tourism , ON
* Gananoque Chamber of Commerce ON 
* Kingston Tourism, ON

Катэгорыя:Астравы Канады
Катэгорыя:Астравы ЗША
Катэгорыя:Рачныя астравы
Катэгорыя:Архіпелагі
Катэгорыя:Славутасці Канады
Катэгорыя:Славутасці ЗША
Катэгорыя:Геаграфія штата Нью-Ёрка
Катэгорыя:Геаграфія Антарыа
Эрвін Неер

**Эрвін Неер** або **Неэр**(; ) — нямецкі біяфізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1991 годзе разам з Б. Закманам за "адкрыцці, датычныя функцый адзіночных іонных каналаў у клетках". Разам з Закманам распрацаваў метад лакальнай фіксацыі патэнцыялу.

## Біяграфія 
Эрвін Неер нарадзіўся ў сям'і Франца і Элізабет Неер (у дзявоцтве Пфайфер). Бацька — супрацоўнік кампаніі па вырабу малочных прадуктаў, маці — настаўніца. Мае дзве старэйшыя сястры.

Вывучаў фізіку ў Тэхнічным універсітэце Мюнхена з 1963 па 1966 год.

У 1966 годзе быў узнагароджаны стыпендыяй Фулбрайта для вучобы ў ЗША. Правёў год ва ўніверсітэце Вісконсін-Мадзісана і атрымаў ступень магістра ў галіне біяфізікі.

З 1972 года ў Інстытуце біяфізічнай хіміі Планка ў г. Гётынген, з 1983 года — кіраўнік аддзела.

Аўтар навуковых прац па малекулярнай біялогіі клеткі.

Распрацаваў метады тэстыравання і класіфікацыі іонных каналаў, вызначэння іх структуры і накіраваных змен у клетачных мембранах.

Член Германскай акадэміі прыродазнаўцаў «Леапальдзіна» (1998).

У 1978 годзе пабраўся шлюбам з Евай-Марыяй Неер, ад якой мае 5 дзяцей.

У 2003 годзе Неер быў адным з 21 лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі, якія падпісалі Другі гуманістычны маніфест.

## Узнагароды 
* 1991 — Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне.
* 1991 — *Ralph-W.-Gerard-Preis*.
* 1989 — Міжнародная прэмія Гайрднера.
* 1987 — Медаль Лейбніца.
* 1986 — Прэмія Луізы Грос-Хорвіц.

## Бібліяграфія 
* Elektronische Messtechnik in der Physiologie. Berlin, New York, Springer-Verlag, 1974.
* Single-channel recording / edited by Bert Sakmann and Erwin Neher. New York : Plenum Press, c1983. ISBN 0-306-41419-8
* Single-channel recording / edited by Bert Sakmann and Erwin Neher. 2nd ed. New York : Plenum Press, c1995. ISBN 0-306-44870-X

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія Эрвіна Неера на Нобелеўскім сайце 
* Інтэрв'ю з Эрвінам Неерам (відэа)

Катэгорыя:Біяфізікі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Выпускнікі Мюнхенскага тэхнічнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Луізы Грос-Хорвіц
Катэгорыя:Лаўрэаты міжнароднай прэміі Гайрднера
Марсілій Інгенскі

**Марсілій Інгенскі** (Inghen або Marsilius Ingenuus; 1335?/1340? - 20 жніўня 1396) — навуковец XIV стагоддзя.

## Біяграфія 
Вучань схаластыка Акама, у 1367 і 1371 лектар Парыжскага ўніверсітэта. У заснаваным Рупертам I Гайдэльбергскім універсітэце Марсілій ў 1386 быў абраны першым рэктарам (адсюль яго мянушка: lux et origo Heidelbergensis scholae). Марсілій пакінуў значную колькасць багаслоўскіх, філасофскіх і медыцынскіх твораў, з якіх атрымала асаблівую вядомасць: «Quaestiones in quattuor libros sententiarum». Марсілій быў прыхільнікам наміналізма ў Германіі, дзе да таго часу панаваў рэалізм. Марсілій шмат у чым абапіраўся на Арыстоцеля.

Катэгорыя:Філосафы Германіі
Катэгорыя:Схаласты
Катэгорыя:Філосафы XIV стагоддзя
Урбан VI

**Урбан VI** (, свецкае імя: **Барталамеа Прыньяна**, ; 1318, Неапаль — 15 кастрычніка 1389) — Папа Рымскі з 8 красавіка 1378 па 15 кастрычніка 1389 года. Апошні Папа Рымскі, абраны не з кардыналаў.

Быў вядомы сваім дэспатычным характарам, які вымусіў кардыналаў праз некалькі месяцаў абраць антыпапу, што паклала пачатак Вялікай схізмы.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Кавалі (пасёлак)

**Кавалі́** (, ) — пасёлак у Акцябрскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Акцябрскага сельсавета. Мясцовымі жыхарамі часта называецца «**Падсобнае**» (у сэнсе «падсобная гаспадарка»).

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 6 км на поўдзень ад гарадскога пасёлка Акцябрскі, 209 км ад Гомеля, 4 км ад чыгуначнай станцыі Рабкор, размешчанай на чыгунцы Бабруйск — Рабкор, адгалінаванні лініі Асіповічы — Жлобін.

## Транспартная сетка 
Аўтадарога праз вёску Кавалі злучае пасёлак з гарадскім пасёлкам Акцябрскі.

## Інфармацыя 
Планіроўка складаецца з крыху крывалінейнай вуліцы, блізкай да мерыдыянальнай арыентацыі, да якой з захаду і паўднёвага ўсходу прымыкаюць дарогі. Забудова драўлянымі сядзібамі. У пасёлку размешчана дзяржаўная сельскагаспадарчая ўстанова «Акцябрская сортавыпрабавальная станцыя». Працуе крама.

## Гісторыя 
## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2011 год — 34 двары, 89 жыхароў.

### Дынаміка 
* 1997 год — 49 двароў, 129 жыхароў.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0
* Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Акцябрскага раёна. — Мн.: БЕЛТА, 1997.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Акцябрскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Акцябрскага раёна
Гайдэльберг

**Га́йдэльберг**, таксама  **Ге́йдэльберг**   (; ) — горад у Германіі на паўночным захадзе зямлі Бадэн-Вюртэмберг. Горад вядомы сваім старажытным універсітэтам, заснаваным у 1386 годзе. Падчас Другой сусветнай вайны Гайдэльберг не бамбавалі, таму ён з'яўляецца адным з нешматлікіх гарадоў ФРГ з арыгінальнай гістарычнай архітэктурай.

Паблізу Гайдэльберга выяўленыя найдаўнейшыя ў Еўропе косткавыя рэшткі чалавека — Гайдэльбергскі чалавек.

Таксама ў XIX стагоддзі Гайдэльберг з'яўляўся культурным цэнтрам гейдэльбергскай школы — літаратурнай плыні нямецкага рамантызму.

## Палітыка 
Гарадскі савет пад старшынствам обер-бургамістра складаецца з 40 членаў, якія працуюць на грамадскіх пачатках. Савет абіраецца тэрмінам на 5 гадоў.

Гарады-пабрацімы Гайдэльберга:

* , Манпелье, з 1961.
* , Кембрыдж, з 1965.
* , Рэхавот, з 1983.
* , Сімферопаль, Украіна, з 1991.
* , Баўцэн, Саксонія, з 1991.
* , Кумамота, з 1992.

## Эканоміка 
Гайдэльберг — горад з развітай эканомікай і інфраструктурай, з узроўнем беспрацоўя значна ніжэй чым у сярэднім па краіне (4 %, 2003). 21 % працаздольнага насельніцтва занята ў вытворчай сферы, 18 % у сферы гандлю, турызму і транспарта, 61 % у сферы іншых паслуг.

У Гейдэльберзе знаходзіцца некалькі буйных прадпрыемстваў: Heidelberger Druckmaschinen, HeidelbergCement і іншыя.

Найбуйнейшым працадаўцам рэгіёна з'яўляецца Гайдэльбергскі ўніверсітэт.

## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка горадf 
* Экскурсія на рускай мове па гейдэльбергскім замку


Катэгорыя:Гарады Бадэн-Вюртэмберга
Гайдэльбергскі ўніверсітэт

**Гайдэльбергскі ўніверсітэт імя Рупрэхта і Карла**, таксама **Гейдэльбергскі ўніверсітэт** () — найстарэйшы і адзін з найбольш прэстыжных універсітэтаў на тэрыторыі сучаснай Германіі. Заснаваны ў 1386 годзе.

## Заснаванне 
thumb|left|220px|Актавая зала ўніверсітэта
Ён быў заснаваны курфюрстам Рупрэхтам I з дазвалення рымскага папы Урбана VI ў 1386 годзе, каб даць яго разрозненым валадарствам, Пфальцу на Рэйне, цэнтр духоўнага жыцця, прыцягнуць замежнікаў і выхоўваць царкоўных дзеячаў і дзяржаўных чыноўнікаў ва ўласнай краіне. Падаплёкай утварэння ўніверсітэта стаў Вялікі заходні раскол каталіцкай царквы: выпускнікі Сарбоны, якія падпарадкоўваліся Авіньёнскаму папе Кліменту VII, не маглі служыць у цэрквах Пфальца, што кіраваліся папам рымскім, таму ўзнікла патрэбнасць ва ўласнай тэалагічнай адукацыі. Першыя прафесары ў Гайдэльберг прыехалі з Парыжа і Прагі. Рэктарам-заснавальнікам універсітэта стаў Марсілій Інгенскі, прыхільнік наміналізма; наміналізм доўгі час выкладаўся ва ўніверсітэце ў выключным парадку.

На момант заснаванне ён стаў чацвёртым па старшынстве пасля Балонскага, Пражскага і Венскага ўніверсітэтаў на тэрыторыі Святой Рымскай імперыі і першым універсітэтам на тэрыторыі сучаснай Германіі.

Устаноўчыя граматы датаваныя 1 кастрычнікам 1386 г. 18 кастрычніка таго ж года адбылася царкоўная імша, якая адкрыла сцены ўніверсітэта, а на наступны дзень пачаліся заняткі. У той жа дзень была атрымана і срэбная ўніверсітэцкая пячатка, адбітак якой з’яўляецца лагатыпам універсітэта.

## Факультэты 
* факультэт тэалогіі (кірунак: тэалогія евангелізма),
* факультэт юрыспрудэнцыі,
* факультэт філасофіі,
* факультэт нейрабіялогіі,
* факультэт эканамічных і грамадскіх навук,
* факультэт паводніцкіх навук і культуразнаўства,
* факультэт матэматыкі і інфарматыкі,
* факультэт фізікі і астраноміі,
* факультэт хіміі і навук аб Зямлі,
* факультэт біялагічных навук
* факультэт медыцыны ў Гайдэльберг, а таксама
** універсітэцкая клініка
* факультэт медыцыны ў Манхайме, а таксама
** універсітэцкая клініка,
** Цэнтральны інстытут псіхічнага здароўя,
** Інстытут аховы здароўя, сацыяльнай і прафілактычнай медыцыны.

## Вядомыя выпускнікі 
* Агюст Беернарт — прэм’ер-міністр Бельгіі.
* Гельмут Коль — федэральны канцлер Германіі (1982—1998).
* Уільям Сомерсет Моэм
* Якаб Штэйнер

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт


Катэгорыя:Гайдэльберг
Кадыскія картэсы

thumb|300px|Манумент Кадыскім Картэсам і Канстытуцыі 1812 года

**Кадыскія картэсы** — устаноўчы сход у Іспаніі падчас Іспанскай рэвалюцыі 1808—1814 гадоў. Скліканы 24 верасня 1810 года на востраве Ляон, 20 лютага 1811 г. перамясціліся ў Кадыс, функцыянавалі да 20 верасня 1813 года. Кадыскія картэсы прынялі шэраг важных рашэнняў, накіраваных на паглыбленне рэвалюцыі: у кастрычніку 1810 г. уведзены закон пра роўнасць паміж іспанцамі і лацінаамерыканцамі, устаноўлена свабода слова і друку, у жніўні 1811 г. выдадзены закон пра знішчэнне сеньярыяльных правоў і прывілеяў, у лютым 1813 г. была скасавана інквізіцыя і прыняты законы супраць рэлігійных ордэнаў; картэсы прыступілі да канфіскацыі і продажу царкоўных зямель і адмянілі шэраг падаткаў, якія спаганяліся ў карысць царквы; ліквідавалі цэхі і гільдыі і ўстанавілі свабоду гандлю паміж метраполіяй і амерыканскімі калоніямі. У цэлым заканадаўчая дзейнасць Кадыскіх картэсаў выражала галоўнымі патрабаванні буржуазнай рэвалюцыі. Аднак картэсы не здолелі ўзначаліць барацьбу народных мас супраць французскіх войскаў, якія ўварваліся ў Іспанію ў 1808 г., і сіл унутранай рэакцыі. Яны распаўсюджвалі сваю ўладу на невялікую (неакупіраваную) частку тэрыторыі Іспаніі. Картэсы не адважыліся канфіскаваць землі свецкіх феадалаў і перадаць іх сялянам. Самым сур'ёзным гістарычным актам Кадыскіх картэсаў было прыняцце Кадыскай канстытуцыі 1812 года.

Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі
Нанкінскі дагавор

**Нанкі́нскі дагавор** — дагавор, заключаны 29 жніўня 1842 года паміж Кітаем і Вялікабрытаніяй, у выніку паражэння Кітая ў Першай опіумнай вайне (1840—1842).

Па гэтым дагаворы да Вялікабрытаніі адышоў Ганконг, Кітаем была выплачана велізарная кантрыбуцыя (каля 21 000 000 долараў), адкрыта частка кітайскіх гарадоў для замежнага гандлю (Кантон, Амой, Фучжоу, Нінбо і Шанхай).

Адной з найбольш незвычайных і зневажальных для Кітая ўмоў дагавора было абавязацельства Кітая выплаціць 6 000 000 долараў у рахунак канфіскаванага кітайскімі ўладамі перад вайной кантрабанднага опіуму.

Дадаткам да дагавора быў Хумэньскі дагавор, падпісаны паміж Кітаем і Вялікабрытаніяй недалёка ад Гуанчжоу.

thumb|600px|center|Падпісанне Нанкінскага дагавора на борце карабля «Корнуэлс»

Катэгорыя:Мірныя дагаворы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Кітая
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Нераўнапраўныя дагаворы
Катэгорыя:Першая опіумная вайна
Катэгорыя:1842
Рэнэ дэ Сасюр

**Рэнэ дэ Сасюр** (; 1868, Жэнева — 1943, Берн) — швейцарскі лінгвіст, прапагандыст мовы эсперанта. Быў прафесарам матэматыкі. Брат Фердынанда дэ Сасюра, пятае пакаленне навуковай дынастыі дэ Сасюраў.

Галоўны ўклад Сасюраў развіццё эсперанта — яго праца «Асноўныя палажэнні тэорыі слова ў мове эсперанта» (), накіраваная на абарону эсперанта ад крытыкі прыхільнікаў створанай на яго аснове новай мовы іда. У той жа час значна пазней, напачатку 1920-х гг., Сасюр прапанаваў сваю версію ўдасканаленняў у эсперанта, прамежкавую паміж эсперанта і ідо, якая атрымала назва *антыда*. Прапановы Сасюра, прадстаўленыя ім Усеагульнаму кангрэсу эсперантыстаў (1925), засталіся без увагі, а сам ён апынуўся ў адзіноцтве.

Сасюру належыць шэраг перакладаў мастацкай прозы на эсперанта, у прыватнасці, творы Ш. Ф. Рамю.

Катэгорыя:Мовазнаўцы Швейцарыі
Катэгорыя:Эсперантысты
Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на эсперанта
Катэгорыя:Стваральнікі і прапагандысты моў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1943 годзе
Катэгорыя:Асобы
Стэфан Банах

**Стэфан Банах** (, , 30 сакавіка 1892, Кракаў — 31 жніўня 1945, Львоў) — польскі матэматык, прафесар Львоўскага ўніверсітэта (1924), дэкан фізіка-матэматычнага факультэта гэтага універсітэта (1939).

Член Польскай АН і член-карэспандэнт АН УССР. Адзін са стваральнікаў сучаснага функцыянальнага аналізу і львоўскай матэматычнай школы.

## Спасылкі 
* *Насарова Л.* Матэматычная рэліквія — родам з Львова.
* 

Катэгорыя:Матэматыкі Польшчы
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскай палітэхнікі
Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Матэматыкі Украіны
Генрых V (кароль Англіі)

**Генрых V** (англ.: Henry V) (9 жніўня, па іншых дадзеных, 16 верасня 1387 года, замак Монмут, Монмутшыр, Уэльс — , Венсен (цяпер у Парыжы), Францыя) — кароль Англіі з 1413, з дынастыі Ланкастэраў, адзін з найвялікшых палкаводцаў Стагадовай вайны.

Імкнуўся прымірыцца з феадальнай знаццю. Разграміў французаў у бітве пры Азенкуры (1415). Захапіў поўнач Францыі з Парыжам. Па дамове ў Труа (1420) стаў спадчыннікам французскага караля Карла VI Вар’ята і атрымаў ад яго дачку Кацярыну. Працягнуў вайну з сынам Карла, дафінам (будучым Карлам VII), які не прызнаў дагавор і падчас гэтай вайны памёр, усяго за два месяцы да Карла VI. Памёр у жніўні 1422 меркавана ад дызентэрыі.

## Гл. таксама 
* Dieu et mon droit

Катэгорыя:Каралі англійскія
Катэгорыя:Род Ланкастэраў
Катэгорыя:Постаці Стагадовай вайны
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XV стагоддзя
Катэгорыя:Прэтэндэнты на трон Францыі
Катэгорыя:Герцагі Ланкастэр
Катэгорыя:Герцагі нармандскія
Шарль Фердынанд Рамю

**Шарль Фердынанд Рамю**, *Шарль Фердынан Рамюз* (, 24 верасня 1878, Лазана — 23 мая 1947, там жа) — швейцарскі пісьменнік, пісаў на французскай мове.

## Біяграфія 
З сям'і гандляроў. Скончыў філасофскі факультэт Лазанскага ўніверсітэта (1901). Даваў прыватныя ўрокі ў Веймары. Дэбютаваў кнігай вершаў *Вёсачка* (1903), у 1905 апублікаваў першы раман *Аліна*. У 1903-1914 жыў у Парыжы, пазнаёміўся з Андрэ Жыдам. Вярнуўшыся ў Швейцарыю, выдаваў часопіс «Вадуазскія сшыткі». У 1915 пасябраваў з Ігарам Стравінскім, напісаў лібрэта для яго оперы *Гісторыя салдата* (1918). Найбольш вядомы сваімі раманамі, якія высока шанавалі А.Жыд, Както, Кладэль, Стэфан Цвейг, Хуан Рульфа і шматлікія з якіх былі экранізаваны.

## Выбраныя кінаэкранізацыі 
* 1934 — Выкраданне (Дзімітрый Кірсанаў, Рамю сыграў у ім эпізадычную ролю)
* 1966 — Замучаны (Клод Гарэта)
* 1967 — Аліна (Франсуа Веерганс)
* 1987 — Калі сонца не ўзыдзе (Клод Гарэта)
* 1999 — Вайна ў гарах (Франсіс Рэсер)

Па творах Рамю зняты таксама шэраг тэлевізійных фільмаў. Найбольш часта экранізавалася *Гісторыя салдата* (у прыватнасці, вядомая стужка, знятая па балетнай пастаноўцы Іржы Кіліяна).

## Спадчына 
Шматлікае з напісанага Рамю апублікавана толькі пасля яго смерці. У наш час у Швейцарыі дзейнічае Фонд Рамю, уручаецца прэмія яго імя. У 2005 усё 24 рамана пісьменніка ўвайшлі ў двухтомнік, апублікаваны ў прэстыжнай серыі французскага выдавецтва Галімар *Бібліятэка Плеяды*.

## Прызнанне 
Прэмія Рамбера (1912, 1923). Шматлікія месцы ў Швейцарыі носяць імя пісьменніка.
Выяўлены на купюры 200 швейцарскіх франкаў.

## Спасылкі 
* Сайт Фонду Рамю 
* Бюлетэнь Таварыства сяброў Рамю 
* На сайце IMDB

Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Швейцарыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1878 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лазане
Катэгорыя:Памерлі ў 1947 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Лазане
Лотар Волех

**Лотар Волех** (, 20 студзеня 1930, Берлін — 28 верасня 1979, Лондан) — нямецкі фатограф.

## Біяграфія 
. Рым, 1964]]
Вучыўся ў Вышэйшай школе прыкладнога мастацтва ў Берліне (1946—1948). Арыштаваны савецкім камандаваннем па сфабрыкаваным абвінавачванні ў шпіянажы, асуджаны на 15 гадоў прымусовых работ у лагеры пад Варкутой. Пасля візіту ў Маскву канцлера Адэнаўэра ў 1956 быў разам з іншымі нямецкімі ваеннапалоннымі вызвалены, вярнуўся ў Берлін.

У 1956—1957 вучыўся ў школе фатаграфіі, графікі і моды ў Заходнім Берліне. У 1958 прайшоў у Швецыі на востраве Готланд праграму рэабілітацыі маладых людзей, ахвяр вайны, распрацаваную Сусветным саветам цэркваў. У 1959—1961 вучыўся ў Школе дызайну ў Эсэне. Да канца 1960-х гадоў працаваў у рэкламнай фатаграфіі, у асноўным — у Дзюсельдорфе.

## Альбомы, каталогі 
* UdSSR: Der Sowjetstaat und seine Menschen. Stuttgart: Belser, 1970 (прадмова Генрыха Бёля)
* Lothar Wolleh: eine Wiederentdeckung: Fotografien 1959—1979. Bremen: Hauschild, 2005

## Галерэя 

Image:Rene_Magritte_by_Wolleh.jpg|Рэнэ Магрыт
Image:Henry_Moore_by_Wolleh.jpg|Генры Мур
Image:Man Ray by Wolleh.jpg|Ман Рэй
Image:Herbert_Zangs.jpg|Херберт Цангс
Image:Otto_Piene.jpg|Ота Пінэ
Image:Lucio_Fontana_by_Lothar_Wolleh.jpg|Лючыа Фантана
Image:Gerhard Richter by Lothar Wolleh.jpg|Герхард Рыхтар

Image:Georg Baselitz by Lothar Wolleh.jpg|Георг Базеліц
Image:Arman by Lothar Wolleh.jpg|Арман П'ер Фернандэз
Image:Konrad Klapheck by Lothar Wolleh.jpg|Konrad Klapheck
File:Blinki_Palermo.jpg|Blinki Palermo
Image:Joseph Beuys Filtz TV by Lothar Wolleh.jpg|Ёзэф Бойс
Image:Edward Kienholz by Lothar Wolleh.jpg|Edward Kienholz
Image: Second Vatican Council by Lothar Wolleh 005 – unframed.jpg|Concilio Vaticano II
Image: Second Vatican Council by Lothar Wolleh 007.jpg|Concilio Vaticano II
Image: Second Vatican Council by Lothar Wolleh 003.jpg|Concilio Vaticano II
Image: Second Vatican Council by Lothar Wolleh 004.jpg|Concilio Vaticano II
Image: Second Vatican Council by Lothar Wolleh 001.jpg|Paul VI
Image: Second Vatican Council by Lothar Wolleh 006.jpg|Concilio Vaticano II
image: Second Vatican Council by Lothar Wolleh 008.jpg|Concilio Vaticano II

## Спасылкі 
* (англ.)
* На сайце Майстры фатаграфіі
* На сайце Артнет
* (рус.)

Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта
Катэгорыя:Фатографы Германіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1930 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне
Катэгорыя:Памерлі ў 1979 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Лондане
Катэгорыя:Постаці фатаграфіі XX стагоддзя
Катэгорыя:Асобы
Новая дарога

**«Новая дарога»** — штотыднёвая газета. Выдавалася ў 1942—1944 гадах у Беластоку на беларускай мове.

Выдавец — беластоцкае Беларускае нацыянальнае згуртаванне. Галоўны рэдактар — Хведар Ільяшэвіч.

Газета публікавала ваенныя зводкі, артыкулы на міжнародныя тэмы, агляды сацыяльна-эканамічнай сітуацыі на Беларусі, матэрыялы антысеміцкага, антыпольскага і антырускага характару. На старонках газеты змешчаны артыкулы пра гістарычных асоб, падзеі мінулага, старажытныя каштоўнасці, успаміны, звесткі па геаграфіі Беларусі, рэцэнзіі, асобныя творы беларускіх пісьменнікаў. Друкавалася хроніка культурнага жыцця, дапаможны вучэбны матэрыял, сельскагаспадарчыя парады.

Выйшла больш за 100 нумароў.

## Літаратура 
* Жумар С. «Новая дарога» // ЭГБ ў 6 т. Т. 5. Мн., 1999.

Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Катэгорыя:Газеты Беларусі
Катэгорыя:Газеты Беластока
Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)
Іозеф Бойс

**Іозеф Бойс** (, , Крэфельд, Германія — , Дзюсельдорф, Германія) — нямецкі мастак, адзін з лідараў постмадэрнізму.

## Выставы 
* 2007 — Zwirner & Wirth, Нью-Ёрк zwirnerandwirth.com;
* 2006 — Museum kunst palast, Дзюсельдорф;
* 2006 — Kunstmuseum Бон;
* 2006 — Museum Hamburger Bahnhof, Берлін;
* 2005 — Галерэя Тэйт, Лондан 'Joseph Beuys: Actions, Vitrines, Environments';
* 1984 — Seibu-Museum, Токіа;
* 1980 — Rocca Paolina, Італія;
* 1979 — Музей Гугенхейма, Нью-Ёрк;
* 1976 — Venice Biennale, Італія;
* 1972 — Documenta, Касэль;
* 1964 — Documenta, Касэль.

## Літаратура 
* *Tisdall C.* Joseph Beuys. — New York: Guggenheim Museum, 1979.
* *Borer A.* The Essential Joseph Beuys. — London: Thames and Hudson, 1996.
* *Hiltrud Oman* Joseph Beuys. Die Kunst auf dem Weg zum Leben. — München: 1998 (Heyne). — ISBN 3-453-14135-0.
* *Rosenthal M.* Joseph Beuys: Actions, Vitrines, Environments. — London: Tate, 2005.

Катэгорыя:Мастакі Германіі
Крэфельд

**Крэфельд** () — горад у Германіі, горад зямельнага падпарадкавання, размешчаны ў зямлі Паўночны Рэйн-Вестфалія.

Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Дзюсельдорф. Уваходзіць у склад раёна горад зямельнага падпарадкавання. Насельніцтва 236,3 тыс. чалавек (2009), у 2000 г. — 241800. Займае плошчу 137,68 км². Афіцыйны код — 05 1 14 000.

Горад падпадзяляецца на 9 гарадскіх раёнаў.

## Славутыя мясціны 
* Замак Бург Лін
* Хюльзер Берг — упадабанае месца адпачынку жыхароў Крэфельда і ваколіц. Пагорак ледавіковага паходжання.

## Культура 
У Крэфельдзе была заснавана Blind Guardian, адзін з самых папулярных нямецкіх рок-гуртоў.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Іозеф Бойс
* Генрых Кампендонк, нямецкі жывапісец

## Галерэя 

Выява:Weberhaus Krefeld.jpg
Выява:Dionysius-kirche-krefeld.jpg
Выява:Haus Greifenhorst Krefeld.jpg
Выява:Gleumes Krefeld.jpg
Файл:St-barbara-krefeld-aussen.jpg

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гарады Паўночнага Рэйна-Вестфаліі
Ян Грутэр

**Ян Грутэр** (; 3 снежня 1560, Антверпен — 10 верасня 1627, Гайдэльберг) — нямецкі філолаг і гісторык.

Вучыўся ва ўніверсітэтах Кембрыджа і Лейдэна, быў прафесарам гісторыі ў Ростаку, Вітэнбергу і Гайдэльбергу. Вядомы як публікатар твораў Сенекі і Цыцэрона, складальнік шэрагу энцыклапедычных кампендыумаў.

## Асноўныя творы 
* Polyanthea vel Thesaurus criticus in quo infinitis locis Theologorum, Juresconsultorum, Medicorum, Philosophorum, Oratorum, Historicorum, Poetarum, Grammaticorum etc. scripta supplentur, corriguntur, illustrantur, et notantur, in 4 Bdn.;
* Florilegium Magnum ethico-politicum, 1610-12 in 3 Bdn.;
* Bibliotheca exulum seu Enchiridion Divinae humanaeque prudentiae; Lampas sive fax artium, hoc est thesaurus criticus, quem ex otiosa bibliothecarum custodia eruit, Frankfurt 1602-34 in 7 Bdn., Florenz 1737-39 in 2 Bdn., 3. Bd. Lucca 1747, 4. Bd. Neapel 1751;
* Deliciae portarum Gallorum, Italorum, Belgicorum etc., Frankfurt 1603-12;
* Corpus inscriptionum, Heidelberg 1603;
* Florilegium Magnum seu Polyanthea, Argentorati 1624.

Катэгорыя:Філолагі Германіі
Катэгорыя:Нарадзіліся 3 снежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1560 годзе
Катэгорыя:Памерлі 10 верасня
Катэгорыя:Памерлі ў 1627 годзе
Катэгорыя:Гісторыкі Германіі
Ман Рэй

**Ман Рэй** (, сапраўднае імя - *Эмануэль Радніцкі*; , Філадэльфія — , Парыж) — французскі і амерыканскі мастак, фатограф і кінарэжысёр.

## Літаратура пра мастака 
* Penrose R. Man Ray. Boston: New York Graphic Society, 1975.
* Schwarz A. Man Ray: the rigour of imagination. New York: Rizzoli, 1977.
* Man Ray’s celebrity portraits. New York: Dover Publications, 1995
* Lottman H.R. Man Ray’s Montparnasse. New York: H.N. Abrams, 2001
* Naumann F.M. Conversion to modernism: the early work of Man Ray. New Brunswick: Rutgers University Press ; Montclair: Montclair Art Museum, 2003
* Duchamp, Man Ray: 50 years of alchemy/ Chrissie Iles, ed. New York: Sean Kelly Gallery, 2004

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Мастакі ЗША
Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта
Катэгорыя:Фатографы ЗША
Катэгорыя:Фатографы Францыі
Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Філадэльфіі
Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы
Герб Аўстраліі

**Герб Аўстраліі** з'яўляецца афіцыйным сімвалам краіны. Герб быў першапачаткова падараваны краіне каралём Эдуардам VII 7 мая 1908 года, а бягучая версія герба была падараваная каралём  Георгам V 19 верасня 1912 года, але версія ад 1908 працягвала выкарыстоўвацца ў некаторых выпадках да 1966 года. Так, «стары» герб выкарыстоўваўся на манетах вартасцю шэсць пенсаў. 

## Дызайн 
Герб краіны з'яўляецца сімвалам аўстралійскай дзяржавы. У верхняй палове, злева направа, прадстаўлены гербы штатаў: Новы Паўднёвы Уэльс, Вікторыя і Квінслэнд. У ніжняй частцы, злева направа: Паўднёвая Аўстралія, Заходняя Аўстралія, і Тасманія. Над шчытом размешчана 7-гранная «Зорка Садружнасці» або Зорка Федэрацыі над блакітным і залатым вянкамі, утварачюы герб краіны. Шэсць прамянёў зоркі ўяўляюць сабой 6 штатаў, а сёмы ўяўляе сабой сукупнасць тэрыторый і Аўстраліі. 

Кенгуру і Эму, якія падтрымліваюць шчыт, з'яўляюцца неафіцыйнай эмблемай нацыі. Яны з'яўляюцца прадстаўнікамі аўстралійскай фауны, якія сустракаецца толькі на гэтым кантыненце. Часта сцвярджаецца, гэтыя жывёлы былі выбраны таму, што гэтыя жывёла не могуць рухацца назад, толькі наперад - і гэта ёсць прагрэс. На самай справе абодва жывёл могуць рухацца назад, але рэдка гэта робяць. На заднім плане вянок, афіцыйная нацыянальная кветкавая эмблема, хоць прадстаўленне выгляду не батанічна дакладна. У ніжняй частцы герба намаляваны скрутак, які змяшчае імя нацыі. На вянку з плота, выдзелена частка афіцыйнага дызайну, намаляванага на Каралеўскім ордэне, які з'яўляецца часткай гербавага дызайну. 

У верхняй частцы герба размешчана сяміканцовая зорка. Яна сімвалізуе саюз паміж шасцю штатамі Аўстраліі і Аўстралійскай сталічнай тэрыторыяй. 

**Шчыт падзелены на 6 частак**, кожная з якіх заключае ў сабе эмблему адпаведнага штата: 
* Новы Паўднёвы Уэльс - крыж з залатой зоркай 
* Вікторыя - сузор'е Паўднёвы Крыж з імперскай каронай 
* Квінсленд - сіні Мальтыйскі крыж 
* Паўднёвая Аўстралія - птушка-саракапут 
* Заходняя Аўстралія - лебедзь на ўзлёце 
* Тасманія - леў 

Жывёлы - шчытатрымальнікі стаяць у перапляценні галін залатой акацыі (яе называюць таксама мімозай).

## Спасылкі 
* Афіцыйны вэбсайт з дадатковай інфармацыяй  
* National Archives of Australia. Дакументы, якія адносяцца да герба Аўстраліі  
* Анлайн-выстава, прысвечаная стагоддзю герба    

Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Аўстраліі
Аўстралія
Жан Тэнглі

**Жан Тэнглі** (, 22 мая 1925, Фрыбур, Швейцарыя — 30 жніўня 1991, Берн, Швейцарыя) — швейцарскі скульптар, прадстаўнік кінетычнага мастацтва, натхнёнага дадаізмам. Яго фантастычныя машыны часам называюць метамеханікай.

## Літаратура 
* Violand-Hobi H.E. Jean Tinguely: life and work. Munich; New York: Prestel, 1995

## Спасылкі 
* Сайт музея Тэнглі (фр., англ., ням.) 
* Працы ў музеях свету
* Жан Тэнглі на Artnet

Катэгорыя:Скульптары Швейцарыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Фрыбуры
Катэгорыя:Скульптары XX стагоддзя
Зорка Садружнасці

[right|thumb|100px| Зорка Садружнасці на  [Герб Аўстраліі|Гербе Аўстраліі.]]
** Зорка Садружнасці** (''''*) (таксама вядомая, як *The Federation Star*, *The Seven Point Star* ці *Star of Federation'') — гэта сяміканцовая зорка, якая сімвалізуе Федэрацыю Аўстраліі.

Шэсць прамянёў зоркі сімвалізуюць шэсць штатаў Аўстраліі, у той час, як сёмы прамень сімвалізуе тэрыторыі і будучыя штаты. 

## Выкарыстоўванне 
Зорка Садружнасці знаходзіцца як на гербе Аўстраліі, так і на  сцягу.

## Галерэя 

Image:Flag of Australia.svg|Сцяг Аўстраліі
Image:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|Герб Аўстраліі (1912)
Image:Coat of arms of Australia (1908–1912).svg|Герб Аўстраліі (1908)
Image:Royal Standard of Australia (1962–2022).svg|Каралеўскі аўстралійскі штандарт (1962–2022)
Image:Australian 1951 sixpence.jpg|Аўстралійская манета ў шэсць пенсаў (1951) 

Катэгорыя: Дзяржаўныя сімвалы Аўстраліі
Генры Мур

**Генры Спенсер Мур** (, 30 ліпеня 1898, Кастлфорд, Заходні Ёркшыр — 31 жніўня 1986, Хартфордшыр) — брытанскі мастак і скульптар.

## Біяграфічныя звесткі 
Вучыўся ў мастацкім коледжы ў Лідсе (1919—21), скончыў Каралеўскі коледж мастацтва ў Лондане (1925), у якім выкладаў да 1933. Пазней выкладаў у мастацкіх школах Чэлсі і Слейда. Член-заснавальнік мастацкай групоўкі «Першае падраздзяленне» (1933).

## Творчасць 
Зазнаў уплыў старажытнай мексіканскай пластыкі. З пач. 1920-х г. распрацоўваў нешматлікія сталыя кампазіцыі («Маці і дзіця», «Сямейная група», «Фігура ляжыць» і інш.), у якіх ствараў і жыццёва канкрэтныя, і абстрактныя, дэфармаваныя, фантастычна-мудрагелістыя вобразы. Творы вызначаюцца пластычнай абагульненасцю і манументальнасцю форм, напружанасцю ўнутранай структуры кампазіцыі, рытмічнай выразнасцю сілуэта. Майстар манументальна-дэкаратыўнай скульптуры: скульптурныя групы «Тры фігуры стаяць» у Батэрсі-парку ў Лондане (1947—48), «Кароль і каралева» на плато каля Дамфрыса (1952—53), «Фігура ляжыць» каля будынка ЮНЕСКА у Парыжы (1957—58), «Дзве вялікія формы» ў садзе Бундэсканцылярыі ў Боне (1979) і інш. Аўтар серыі малюнкаў, прысвечаных ваенным будням Лондана (1-я пал. 1940-х).

## Прызнанне 
Пасля Другой сусветнай вайны працы Мура набылі сусветнае прызнанне, яны прадстаўлены ў найбуйнейшых музеях розных краін. Ён узнагароджаны Ордэнам За заслугі, Ордэнам кавалераў Славы. Прах мастака спачывае ў лонданскім Саборы Святога Паўла.

## Літаратура 
* 
* *Grigson G.* Henry Moore. London, 1944.
* *Hall D.* Henry Moore. The life and work of a great sculptor. New York, 1960.
* *Read H.* Henry Moore. A study of his life and work. New York; Washington, 1966.
* *Berthoud R.* The life of Henry Moore. London; Boston, 1987.
* О своем творчестве рассказывает скульптор Генри Мур // Англия. 1975. № 2. С. 82—93.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Скульптары Вялікабрытаніі
Марцін Опіц

**Марцін Опіц** (; , Бунцлаў — , Данцыг) — нямецкі паэт (асноўны кірунак — класіцызм), стваральнік першай паэтыкі на нямецкай мове.

## Біяграфія 
Вучыўся ў гімназіі ў Бунцлаве, затым, з 1617, — у вышэйшай школе ў Бойтэне-на-Одэры, дзе вывучаў французскую, нідэрландскую і італьянскую паэзію. У 1618 паступіў ва ўніверсітэт у Франкфурце-на-Одэры, у тым жа годзе выступіў з невялікім трактатам «Aristarchus sive de contemptu linguae teutonicae», у якім абараняў права роднай мовы на літаратурнае жыццё і даказваў, што нямецкая мова не горш французскай або італьянскай здольная стварыць новую літаратуру па вялікіх ўзорах класічнай старажытнасці.

У 1619 у Гайдэльбергу ўзначаліў гурток маладых паэтаў, якія групаваліся вакол Цынкгрэфа і імкнуліся да стварэння нацыянальнай паэзіі. У 1620-м гурток, з прычыны ваенных падзей, распаўся, і Опіц збег у Лейдэн, дзе набыў апеку Даніэла Хэйнсія, чыю лацінскую оду на нараджэнне Хрыста ён пераклаў яшчэ ў Гайдэльбергу. У 1622, па запрашэнні князя сяміградскага Бетлена Габора, Опіц зрабіўся прафесарам філасофіі і вытанчаных мастацтваў у вышэйшай школе Вайсенбурга. Тут ён напісаў апісальна-дыдактычную паэму «Zlatna oder von Ruhe des Gemüts» і пачаў шырокую, але пакінутую няскончанай працу аб старажытнасцях Дакіі («Dacia antiqua»).

## Творчасць 
Рэфарматар нямецкай паэзіі, заснавальнік так званай Першай сілезскай школы паэтаў. Да яго нямецкія паэты пісалі пераважна на лаціне. Опіц увёў сілаба-тоніку ў нямецкую паэзію, а свае прынцыпы выклаў у «Кнізе пра нямецкую паэтыку» (*Buch von der deutschen Poeterey*, 1624).

Верш «Начы і зоркам» пераклаў на беларускую мову Уладзімір Папковіч. Некаторыя вершы Опіца пераклаў на беларускую мову Лявон Баршчэўскі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Паэты Германіі
Катэгорыя:Постаці літаратуры барока
Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты
Эму

**Эму** — сямейства бескілявых птушак атрада казуарападобных. 1 род, 1 сучасны від.

## Апісанне 
Даўжыня 150—190 см, маса 30-55 кг. Эму здольны бегчы з хуткасцю 50 км/гадз. Бу­ро­ва­та-шэрае апярэнне падобнае да футра, кожнае пяро мае доўгі дадатковы стрыжань. У са­мак — го­лы сінява­ты ўча­стак каля вуха, у сам­цоў не апе­раны так­сама гор­ла і бакі шыі. Дзюба прыплюснутая, паднябенне прымитыўнае. Кіля на гру­дзіне няма, хвост і кры­лы моцна рэдукаваныя і не­за­ўважныя звонку. Но­гі трохпальцыя, даўжыня цэўкі рэзка перавышае даўжыню галёнкі. Го­лас гул­кі, на­гадвае рыканне і ўда­ры ў ба­ра­бан; вы­раст тра­хеі, які на­паўняецца паветрам, слу­жыць рэзанатарам.

Знешне эму нагадвае казуара, але не мае ні «шалома», ні скурыстых вырастаў на шыі.

## Пашырэнне 
Эму засяляе сухія адкрытыя прасторы Аўстраліі і Тасманіі.

## Асаблівасці біялогіі 
Эму не любіць, як страусы, купацца ў пяску, ён аддае перавагу вадзе, прычым нядрэнна плавае нягледзячы на свае масіўныя памеры.

Сілкуюцца эму пладамі, карэннямі, травой і іншым раслінным кормам. У асноўным кормяцца раніцай. Нярэдка наведваюць пасевы збожжавых культур, наносячы шкоду ўраджаю.

### Размнажэнне 
thumb | left | Птушаня эму

У шлюбных гульнях самец і самка эму становяцца адзін насупраць аднаго, схіляюць галовы да самай зямлі і гайдаюць імі над зямлёй. Затым самец вядзе самку да зробленага ім гнязда.

Гняздо эму - рытвінка, выкладзеная травой, лісцем, карой, галінкамі. Эму у адно гняздо адкладаюць яйкі некалькі самак, пасля чаго кладка сукупна налічвае 15-25 яек. Часам у самца бывае толькі адна, якая адкладае 7-8 яек. Высіжваннем займаецца толькі самец. Яно доўжыцца каля двух месяцаў, на працягу якіх самец вельмі мала і рэдка есці. У працэсе высіжвання яйкі з цёмна-зялёных робяцца чорна-фіялетавымі.

Птушаняты вылупляюцца вагой у 0,5 кг. У гэты перыяд вывадак ахоўвае  самец, які робіцца вельмі агрэсіўным, і, калі яго патрывожыць, ударам нагі можа зламаць чалавеку косткі.

## Чалавек і эму 
Аўстралійскія фермеры лічаць, што эму псуюць пасевы, топчуць адведзеныя для авечак пашы, таму гэтыя птушкі вынішчаюцца тысячамі. Акрамя таго, мяса эму аказалася прыдатным ў ежу, а з яек робяць харчовы алей.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Казуарападобныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1790 годзе
Блез Сандрар

**Блез Сандрар** (, сапраўднае імя — **Фрэдэрык-Луі Сазэ**, , 1 верасня 1887, Ла-Шо-дэ-Фон, Нёўшатэль — 21 студзеня 1961, Парыж) — швейцарскі і французскі пісьменнік.

## Творы 
### Вершы 
* La Légende de Novgorode (1907, надрукаваны 1996)
* Séquences (1912)
* Les Pâques à New York (1912)
* La Prose du transsibérien et de la petite Jehanne de France (1913)
* La Guerre au Luxembourg (1916)
* Le Panama ou les aventures de mes sept oncles (1918)
* 19 Poèmes élastiques (1919)
* Feuilles de route (1924)
* Kodak. Documentaires (1924)

### Раманы і апавяданні 
* J'ai tué (1918, з ілюстрацыямі Ф.Лежэ)
* L'Or (1925, раман пра амерыканскага авантурыста-золаташукальніка)
* Moravagine (1926, раман)
* Petits contes nègres pour les enfants des blancs (1926, па матывах афрыканскіх міфаў)
* Les Confessions de Dan Yack (1929, раман, Ганкураўская прэмія)
* Rhum — L'aventure de Jean Galmot (1930, раман-рэпартаж)
* Hollywood, la Mecque du cinéma (1936, раман-рэпартаж)
* L'Homme foudroyé (1945, першая кніга аўтабіяграфічнай тэтралогіі)
* La Main coupée (1946, другая кніга)
* Bourlinguer (1948, трэцяя кніга)
* Le Lotissement du ciel (1949, чацвёртая кніга)
* Emmène-moi au bout du monde! (1953, раман)

## Беларускія пераклады 
Паасобныя вершы на беларускую мову пераклаў Лявон Баршчэўскі.

## Літаратура 
* *Bochner J.* Blaise Cendrars: discovery and re-creation. — Toronto; Buffalo: University of Toronto Press, 1978.
* *Chefdor M.* Blaise Cendrars. — Boston: Twayne Publishers, 1980.
* *Cendrars M.* Blaise Cendrars. — : Balland, 1984. (біяграфія, напісаная дачкой пісьменніка)
* *Debenedetti J.-M.* Blaise Cendrars. — : H. Veyrier, 1985.
* L'Encrier de Cendrars: actes du colloque du centenaire. — Boudry-Neuchâtel: Baconnière, 1989. (матэрыялы калоквіума да 100-годдзя пісьменніка)
* Blaise Cendrars: je suis l'autre. — : Champion, 2004.
* Doisneau rencontre Cendrars. — : Buchet-Chastel, 2006.

## Спасылкі 
* Сайт Цэнтра па вывучэнні творчасці Сандрара (фр.)

Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя паэты
Катэгорыя:Постаці кубізму
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Ёруба (народ)

**Ёруба** (мова ёруба Ọmọ Yorùbá) — група роднасных экватарыяльных народаў, якія насяляюць Заходнюю Афрыку (ад вусця ракі Нігер да Гвінейскага заліва: дзяржавы Нігерыя, Тога, Бенін, Гана). Ёсць невялікая дыяспара ў Канадзе. Агульная колькасць звыш 30 мільёнаў чалавек. 

Мова ёруба адносіцца да заходняй галіны бенуэ-кангалезскай сям'і (нігер-кангалезская макрасям'я). 

Ёруба — стваральнікі унікальнай самабытнай цывілізацыі субсахарскай Заходняй Афрыкі, якая спарадзіла такія гарады-дзяржавы, як Іле Ифе, навуковая цікавасць да якога не слабее з-за унікальных раскопак, зробленых знакамітым нямецкім этнографам Леа Фрабеніусам на пачатку мінулага стагоддзя. Лічыцца, што продкі ёруба стварылі археалагічную культуру Нок у I тыс. да н. э .

## Выбітныя прадстаўнікі ёруба 
* Воле Шайінка
* Амас Тутуола

Катэгорыя:Народы Афрыкі
Катэгорыя:Народы Нігерыі
Найра

**Найра** — грашовая адзінка Нігерыі, роўная 100 Коба. Код ISO 4217 — NGN.

## Гісторыя 
Найра ўведзена ў грашовы зварот з 1 студзеня 1973 г., замест нігерыйскага фунта. Тым самым Нігерыя стала апошняй афрыканскай дзяржавай, якая адмовілася ад двенаццацерычнай грашовай сістэмы.

У кастрычніку 2021 года eNaira, лічбавая версія дзяржаўнай валюты, афіцыйна запушчана ў Нігерыі.

## Банкноты асноўнага звароту ўзору 1984—2006 гадоў 
Першапачаткова Цэнтральны банк Нігерыі ўвёў у абарачэнне банкноты наміналамі 50 Коба (10 шылінгаў), 1, 5 і 10 найра, якія нагадваюць ранейшыя фунты. У лютым 1977 у абарачэнне ўведзена банкнота наміналам у 20 найра. У кастрычніку 1991 — банкнота наміналам 50 найра, 1 снежня 1999—100 найра, 1 лістапада 2000—200 найра, 4 красавіка 2001—500 найра, 12 кастрычніка 2005—1000 найра.

У абароце знаходзяцца банкноты наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 і 1000 найра розных гадоў выпуску.

## Спасылкі 
* http://time-clock.biz/ru/currency/najra-nigerija 

Катэгорыя:Грошы

Катэгорыя:Эканоміка Нігерыі
Гудлак Джонатан

**Гудлак Эбеле Джонатан** (, нар. 20 лістапада 1957) — палітык і дзяржаўны дзеяч Нігерыі, Прэзідэнт Нігерыі у 2010—2015. Па веравызнанні — хрысціянін.

## Зноскі 
Катэгорыя:Прэзідэнты Нігерыі
Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты Нігерыі
Умару Яр-Адуа

**Умару Муса Яр-Адуа** (16 жніўня 1951 — 5 мая 2010) — прэзідэнт Нігерыі, быў абраны 21 красавіка 2007 г. Сябра Народна-дэмакратычнай партыі Нігерыі.

Катэгорыя:Прэзідэнты Нігерыі
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Dieu et mon droit

з дэвізам *Dieu et mon droit*]]
**Dieu et mon droit** (; — Бог і маё права) — дэвіз англійскай (з XVIII стагоддзі — брытанскай) манархіі з часоў Генрыха V (1413—1422), указвае на боскасць праў манарха на карону. Арыгінальнае напісанне дэвізу на французскай мове.

Першапачаткова напісанне было *«Dieut et mon droict»*, у адпаведнасці з французскай арфаграфіяй таго часу.

У наш час дэвіз намаляваны на стужцы ў ніжняй частцы Каралеўскага герба Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі

Катэгорыя:Французскія фразы
Катэгорыя:Дэвізы
Катэгорыя:Брытанская манархія
Катэгорыя:Фразы Вялікабрытаніі
Osteoglossum bicirrhosum

***Osteoglossum bicirrhosum*** — від рыб сямейства .

## Арэал 
Басейн Амазонкі і рэк  і  у Французскай Гвіяне.

Гэты від жыве ў цёплых водах з тэмпературай 24 — 30&nbsp;°C. Устойлівы да нізкага узроўню кіслароду ў вадзе.

## Апісанне 
Яна вырастае да 90 см у даўжыню і больш за 2 кілаграмы весам. У канцы ніжняй сківіцы два вусы. Спінны і анальны плаўнікі амаль звязаны з хваставым плаўніком. Анальны плаўнік даўжэй, у самцоў, чым у самак.

Маладыя асобіны з жоўта-аранжавымі бакамі і сінім бляскам, дарослыя маюць серабрыстую афарбоўку.

## Харчаванне 
Усяедны, як правіла, атрымлівае харчаванне ад паверхні вады, можа выскачыць з вады, каб злавіць казурку, якая сядзіць на нізкай нахіленай галіне.

Катэгорыя:Прамянёвапёрыя рыбы
Порт-Харкарт

**Порт-Харкарт** (, ) — горад, сталіца штата Рыверс (Нігерыя). Размешчаны па рацэ Боні ў дэльце Нігера. Насельніцтва — 1.620.214 чал. (2007), Вялікі Порт-Харкарт налічвае амаль 5,7 мільёна жыхароў.

Заснаваны ў 1912 годзе брытанцамі ў раёне, які традыцыйна засяляюць народы ікверэ і іджа. Названы ў гонар Люіса, віконт Харкарт, дзяржаўнага сакратара па справах калоній, першапачаткова для экспарту вугалю, які здабываецца ў Энугу.

## Вядомыя асобы 
* Учэчы Сандэй (нар. 1994) — нігерыйская футбалістка.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* The Expat’s Guide to Port Harcourt
* Britain: Return our Stolen Artefacts

Катэгорыя:Гарады Нігерыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1912 годзе