Антон Іванавіч Дзянікін

{{Дзяржаўны дзеяч
| пасада = Выконваючы абавязкі вярхоўнага кіраўніка Расіі
| імя = Антон Іванавіч Дзянікін
| папярэднік = Аляксандр Васільевіч Калчак
| пераемнік = няма
| сцяг = SupremeRulerFlag.jpg
| сцяг2 = Kolchak (blason).jpg
|перыядпачатак = 4 студзеня 
|перыядканец = 4 красавіка 1920 года
| выява = Anton Denikin 1918-1919.jpg
| шырыня = 240px
| арыгінал імя =   
|прыналежнасць =    Расійская рэспубліка  Белы рух
|гады службы = 1890—1920
|званне =  Генеральнага штаба генерал-лейтэнант
|род войскаў = інфантэрыя
|камандаваў =4-й стралковай брыгадай(3 верасня 1914 г. — 9 верасня 1916 г., з красавіка 1915 г. — дывізія)
8-м армейскім корпусам(9 верасня 1916 г. — 28 сакавіка 1917 г.) Заходнім фронтам (31 мая — 30 ліпеня 1917 г.)Паўднёва-Заходнім фронтам (2—29 жніўня 1917 г.)Добраахвотніцкай арміяй (13 красавіка 1918 г. — 8 студзеня 1919 г.)УСПР (8 студзеня 1919 г. — 4 красавіка 1920 г.)Намеснік Вярхоўнага галоўнакамандуючага Рускай арміяй(1919—1920)
|бітвы = Руска-японская вайнаПершая сусветная вайнаГрамадзянская вайна ў Расіі
|узнагароды = { style="background: transparent"
Расійскія ўзнагароды:

-

-

}
Зброя:
{ style="background:transparent"

}
Замежныя ўзнагароды:
{ style="background: transparent"
 3 ст.
}
|Commons = Anton Denikin
}}
**Анто́н Іва́навіч Дзяні́кін** (, ; , прыгарад , Варшаўская губерня, Расійская імперыя — , Эн-Арбар, Мічыган, ЗША) — расійскі военачальнік, палітычны і грамадскі дзеяч, пісьменнік, мемуарыст, публіцыст і ваенны дакументаліст.

Удзельнік Руска-японскай вайны. Адзін з найбольш выдатных генералаў Рускай імператарскай арміі ў перыяд Першай сусветнай вайны і вярхоўнага галоўнакамандуючага Рускай арміі адмірала Калчака (1919—1920). Выконваючы абавязкі вярхоўнага кіраўніка Расіі (4 студзеня — 4 красавіка 1920 года).

З красавіка 1920 года — эмігрант, адзін з асноўных палітычных дзеячаў рускай эміграцыі. Аўтар успамінаў «Нарысы рускай смуты» (1921—1926) — фундаментальнага гісторыка-біяграфічнага твора пра Грамадзянскую вайну ў Расіі, успамінаў «Старая армія» (1929—1931), аўтабіяграфічнай аповесці «Шлях рускага афіцэра» (выдадзена ў 1953 годзе) і шэрагу іншых твораў.

## Біяграфія 
Антон Іванавіч Дзянікін нарадзіўся  года ў вёсцы Шпеталь Дольны, завіслінскім прыгарадзе Улацлавака, павятовага горада Варшаўскай губерні Расійскай імперыі, у сям’і адстаўнога маёра памежнай варты.

### Паходжанне 
Бацька, Іван Яфімавіч Дзянікін (1807—1885), паходзіў з прыгонных сялян Саратаўскай губерні. Памешчык аддаў маладога бацьку Дзянікіна ў . Пасля 22 гадоў салдацкай службы ён змог выслужыцца ў афіцэры, затым зрабіў ваенную кар’еру і выйшаў у адстаўку ў 1869 годзе ў чыне маёра. У выніку ён праслужыў у арміі 35 гадоў, удзельнічаў у , Крымскай і Польскай кампаніях; з дзяцінства свабодна размаўляў на рускай і польскай мовах. Сям’я Дзянікіных жыла бедна і існавала на пенсію бацькі ў памеры 36 рублёў у месяц. Дзянікін выхоўваўся «ў рускасці і праваслаўі». Бацька быў глыбока веруючым чалавекам, заўсёды быў на царкоўных службах і браў сына з сабой. З дзяцінства Антон стаў прыслугоўваць ля алтара, спяваць на клірасе, біць у звон, а пазней чытаць  і Апостал. Часам ён разам з маці, якая вызнавала каталіцтва, хадзіў у касцёл. Ляховіч піша, што Антон Дзянікін у мясцовай сціплай палкавой царкве ўспрымаў праваслаўнае набажэнства як «сваё, роднае, блізкае», а каталіцкае — як цікавае гледзішча. У 1882 годзе, ва ўзросце 9 гадоў, Дзянікін здаў уступны экзамен у першы клас Улацлаўскага рэальнага вучылішча. Пасля смерці бацькі ў 1885 годзе жыць сям’і Дзянікіных стала яшчэ цяжэй, таму што пенсія паменшылася да 20 рублёў у месяц, і ў 13 гадоў Антон пачаў падзарабляць рэпетытарствам, падрыхтоўваючы другакласнікаў, за што меў 12 рублёў у месяц. Асаблівыя поспехі вучань Дзянікін дэманстраваў у вывучэнні матэматыкі. У першыя дні студзеня 1902 года пакінуў Белу і быў прыняты ў штаб 2-й пяхотнай дывізіі, якая размяшчалася ў Брэст-Літоўску, дзе яму на адзін год было даручана камандаванне ротай , якая размяшчалася ў Варшаве. Гісторыкі  і Алег Церабаў пісалі, што Дзянікін у гэты перыяд у друку выступаў супраць бюракратызму, падаўлення ініцыятывы, грубасці і самавольства ў адносінах да салдат, за паляпшэнне сістэмы адбору і падрыхтоўкі каманднага складу і прысвяціў шэраг артыкулаў аналізу баёў руска-японскай вайны, звяртаў увагу на германскую і аўстрыйскую пагрозу, у святле чаго паказваў на неабходнасць больш хуткага правядзення рэформаў у арміі, пісаў пра неабходнасць развіцця аўтатранспарту і ваеннай авіяцыі, а ў 1910 годзе прапаноўваў склікаць з’езд афіцэраў Генеральнага штаба для абмеркавання праблем арміі. У сваіх мемуарах, выдадзеных у 1929 годзе, Брусілаў напісаў, што Дзянікін «на страявой ніве выказаў выдатныя таленты баявога генерала». У Найвышэйшай узнагароднай грамаце было ўказана, што зброя была ўручана «За тое, што вы ў баях з 8 па 12 верасня 1914 г. ля Гродэка з выбітным мастацтвам і мужнасцю адбівалі адчайныя атакі пераўзыходнага ў сілах праціўніка, асабліва настойлівыя 11 вер., пры імкненні аўстрыйцаў прарваць цэнтр корпуса; а раніцай 12 вер. самі перайшлі з брыгадай у рашучае наступленне». Пазней камандаванне, выраўноўваючы фронт, загадала пакінуць Луцк, а  года: Поўнае ігнараванне румынскай арміяй досведу працякала перад яе вачыма сусветнай вайны: легкадумныя да злачыннасці забеспячэнне і рыштунак арміі; наяўнасць некалькіх добрых генералаў, спешчанага… корпуса афіцэраў і выдатных салдат. 

Быў узнагароджаны вышэйшым ваенным ордэнам Румыніі — ордэнам Міхая Храбрага 3-й ступені.

##### Лютаўская рэвалюцыя і палітычныя погляды Дзянікіна 
Рэвалюцыя лютага 1917 года заспела Дзянікіна на Румынскім фронце. Пераварот генерал сустрэў спачувальна. Як піша англійскі гісторык , ён безумоўна верыў і нават паўтараў пасля ў сваіх мемуарах ілжывыя чуткі пра царскую сям’ю і Мікалая II, якія спрытна распаўсюджваліся ў той час адпаведнымі яго палітычным поглядам расійскімі ліберальнымі дзеячамі. Асабістыя погляды Дзянікіна, як піша гісторык, былі вельмі блізкія кадэцкім і былі ім пакладзены пазней у аснову арміі, якой ён камандаваў.

У сакавіку 1917 года ён быў выкліканы ў Петраград ваенным міністрам новага рэвалюцыйнага ўрада Аляксандрам Гучковым, ад якога атрымаў прапанову стаць начальнікам штаба пры толькі што прызначаным Вярхоўным Галоўнакамандуючым Рускай арміяй генерале Міхаіле Аляксееве. Будучы вызвалены ад прысягі Мікалаем II, прыняў прапанову новай улады.  года ўступіў на пасаду, у якой прапрацаваў больш за паўтара месяцы, добра спрацаваўшыся з Аляксеевым. Пасля зрушэння Аляксеева з пасады і замены яго генералам Брусілавым адмовіўся быць яго начальнікам штаба і  года быў перамешчаны на пасаду камандуючага войскамі Заходняга фронту. Вясной 1917 года на ваенным з’ездзе ў Магілёве адзначыўся рэзкай крытыкай палітыкі Керанскага, накіраванай на дэмакратызацыю арміі. На нарадзе Стаўкі  года выступаў за скасаванне камітэтаў у арміі і канфіскацыю палітыкі з арміі.

Як камандуючы Заходнім фронтам забяспечваў стратэгічную падтрымку Паўднёва-Заходняга фронту падчас чэрвеньскага наступлення 1917 года. У жніўні 1917 года быў прызначаны камандуючым Паўднёва-Заходнім фронтам. Па шляху да месца новага прызначэння ў Магілёве сустрэўся з генералам Карнілавым, у ходзе размовы з якім выказаў сваю падтрымку маючым адбыцца палітычным дзеянням Карнілава было прынята рашэнне перавесці арыштаваных генералаў з Бярдычава ў Быхаў да арыштаванай групы генералаў на чале з Карнілавым. Падчас транспарціроўкі на вакзал, піша Дзянікін, ён з іншымі генераламі ледзь не стаў ахвярай  салдацкага натоўпу, ад якога ў значнай ступені іх выратаваў афіцэр  батальёна 2-й Жытомірскай школы прапаршчыкаў Віктар Бетлінг, які служыў раней у Архангелагародскім палку, якім да вайны камандаваў Дзянікін. Пазней у 1919 годзе Бетлінг быў прыняты ў белую армію Дзянікіна і прызначаны ім камандзірам Асаблівай афіцэрскай роты пры Стаўцы галоўнакамандуючага УСПР.

Пасля пераводу разам з Карнілавым утрымліваўся ў Кіраўскай турме. Следства па справе Карнілаўскага выступлення ўскладнілася і зацягнулася з прычыны адсутнасці пераканаўчых доказаў здрады генералаў, вынясенне прысуду аказалася адтэрмінавана. У такіх умовах быхаўскага зняволення Дзянікін і іншыя генералы сустрэлі Кастрычніцкі пераварот бальшавікоў.

Пасля падзення Часовага ўрада новыя бальшавіцкыя ўлады часова забыліся пра вязняў, і  года вярхоўны галоўнакамандуючы Духонін, даведаўшыся пра набліжэнне да Магілёва эшалонаў з бальшавіцкімі войскамі на чале з прапаршчыкам Крыленкам, якія пагражалі ім забойствам, і абапіраючыся на прывезены з Петраграда капітанам Чуніхіным загад з пячаткай Вышэйшай следчай камісіі і падробленымі подпісамі членаў камісіі, ваенных следчых Р. Р. фон Раупаха і М. П. Украінцава, вызваліў генералаў з турмы Быхава, падчас якога стаў намеснікам камандуючага Добраахвотніцкай арміяй генерала Карнілава. Сам Дзянікін так гэта прыгадваў.

У Кацярынадары размясціў свой штаб, казачыя войскі Кубані ўвайшлі ў яго падпарадкаванне. Армія пад яго кантролем да таго часу складала 12 тысяч чалавек, і яе істотна папоўніў 5-тысячны атрад кубанскіх казакоў пад камандаваннем генерала Андрэя Шкуро. Асноўным напрамкам палітыкі Дзянікіна падчас знаходжання ў Кацярынадары з’яўлялася вырашэнне пытання аб стварэнні адзінага фронту антыбальшавіцкіх сіл на Поўдні Расіі, а асноўнай праблемай з’яўляліся адносіны з Данской арміяй. Па меры разгортвання поспеху добраахвотнікаў на Кубані і Каўказе яго пазіцыі ў дыялогу з данскімі сіламі ўсё больш умацоўваліся. Адначасова вёў палітычную гульню па замене на пасадзе данскога атамана Пятра Краснова (які да лістапада 1918 года арыентаваўся на Германію) на саюзніцку арыентаванага Афрыкана Багаеўскага. На працягу другой паловы 1918 года Добраахвотніцкай арміі пад агульным кіраваннем Дзянікіна ўдалося разграміць войскі  і заняць усю заходнюю частку Паўночнага Каўказа.

#### Галоўнакамандуючы ўзброенымі сіламі Поўдня Расіі 
 года войскі  чырвоных перайшлі ў наступленне, што выклікала развал фронту Данской арміі. У гэтых умовах Дзянікіну прадставілася зручная магчымасць падпарадкаваць сабе казачыя войскі Дона.  года Дзянікін падпісаў пагадненне з Красновым, згодна з якім Добраахвотніцкая армія аб’ядналася з Данскім войскам. Пры ўдзеле данскіх казакоў Дзянікіну таксама атрымалася ў гэтыя дні адхіліць ад кіраўніцтва генерала Пятра Краснова і замяніць яго Афрыканам Багаеўскім, прычым узначаленыя Багаеўскім рэшткі Данской арміі былі перападпарадкаваныя непасрэдна Дзянікіну. Такая рэарганізацыя паклала пачатак стварэнню Узброеных сіл Поўдня Расіі (УСПР). Ва УСПР таксама ўвайшлі  (пазней ) армія і Чарнаморскі флот.

##### Перыяд найбольш буйных перамог 
», 1919 год.]]
Паводле дадзеных Гардзеева, Дзянікін меў вясной 1919 года армію ў 85 тысяч чалавек.

У справаздачах Антанты сакавіка 1919 года рабіліся высновы аб непапулярнасці і дрэнным маральна-псіхалагічным стане войскаў Дзянікіна, а таксама адсутнасці ў іх уласных рэсурсаў для працягу барацьбы. Становішча ўскладнілі  і яе падзенне ў красавіку 1919 года з адступленнем  ў Румынію і наступнай яе перапраўкай у Новарасійск, а таксама заняцце бальшавікамі 6 красавіка Севастопаля. Пры гэтым  замацавалася на Керчанскім паўвостраве, чым часткова знялі пагрозу ўварвання чырвоных на Кубань. У Каменнавугальным раёне асноўныя сілы Добраахвотніцкай арміі вялі абарончыя баі супраць праўзыходных сіл Паўднёвага фронту.

У гэтых супярэчлівых умовах Дзянікін падрыхтаваў вяснова-летнія наступальныя аперацыі УСПР, якія дасягнулі вялікага поспеху.

Пры гэтым Дзянікін у разгар сваіх поспехаў,  года, афіцыйна прызнаў уладу адмірала Калчака як вярхоўнага кіраўніка Расіі і вярхоўнага галоўнакамандуючага.  года Савет міністраў Омскага ўрада прызначыў Дзянікіна намеснікам вярхоўнага галоўнакамандуючага ў мэтах «забеспячэння бесперапыннасці і пераемнасці вярхоўнага камандавання», да таго ж супраць яго прыйшлося здымаць войскі з фронту, а бальшавікі заключылі сакрэтнае перамір’е з палякамі і пятлюраўцамі, вызваліўшы сілы для барацьбы з Дзянікіным. З-за пераходу з добраахвотніцкай на мабілізацыйную аснову камплектавання арміі якасць узброеных сіл Дзянікіна падала, мабілізацыі не давалі патрэбнага выніку, большая колькасць ваеннаабавязаных аддавала перавагу на розных падставах заставацца ў тыле, а не ў дзеючых частках. Слабела сялянская падтрымка. Стварыўшы колькасную і якасную перавагу над сіламі Дзянікіна на галоўным, Арлоўска-Курскім, напрамку (62 тысячы штыкоў і шабляў у чырвоных супраць 22 тысяч у белых), у кастрычніку Чырвоная армія перайшла ў контрнаступленне: у , які шлі з пераменным поспехам, на поўдзень ад Арла малалікім часткам Добраахвотніцкай арміі да канца кастрычніка войскі Паўднёвага фронту чырвоных (з  года — камандуючы Аляксандр Ягораў) нанеслі паражэнне, а затым сталі адціскаць іх па ўсёй лініі фронту. Узімку 1919—1920 гадоў войскі УСПР пакінулі Харкаў, Кіеў, , Растоў-на-Доне.

24 лістапада (7 снежня) 1919 года ў размове з братамі Пепяляевымі вярхоўны кіраўнік і вярхоўны галоўнакамандуючы рускай арміі А. В. Калчак упершыню заявіў пра сваё адрачэнне на карысць А. І. Дзянікіна, а ў пачатку снежня 1919 года адмірал гэтае пытанне падняў перад сваім урадам.  года Савет міністраў Расійскага ўрада прыняў наступную пастанову: «У мэтах забеспячэння бесперапыннасці і пераемнасці ўсерасійскай улады Савет міністраў пастанавіў: ускласці абавязкі Вярхоўнага кіраўніка на выпадак цяжкай хваробы або смерці вярхоўнага кіраўніка, а таксама на выпадак адмовы яго ад звання вярхоўнага кіраўніка або доўгачасовага яго адсутнасці на Галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі на Поўдні Расіі генерал-лейтэнанта Дзянікіна».

Распачаў спробу затрымаць адступленне сваіх войскаў на лініі рэк Дон і Маныч, а таксама на Перакопскім перашыйку, і загадаў у першых чыслах студзеня 1920 года заняць абарону на гэтых рубяжах. Ён разлічваў дачакацца вясны, атрымаць новую дапамогу Антанты і паўтарыць наступленне ў цэнтральную Расію. Чырвоныя конныя арміі панеслі вялікія страты пад Батайскам і на рэках Маныч і  ад ударнай групы Данской арміі генерала Уладзіміра Сідорына. Абрадаваны гэтым поспехам,  Дзянікін загадаў сваім войскам перайсці ў наступленне.  года войскі добраахвотнікаў на некалькі дзён узялі Растоў-на-Доне. Новае наступленне войскаў Каўказскага фронту чырвоных  года выклікала разлютаваныя баі ля Батайска і Стаўрапаля, а ў станіцы Ягарлыцкай адбылася сустрэчная конная бітва арміі Сямёна Будзённага з групай Аляксандра Паўлава, у выніку чаго конная група Паўлава была разбіта, і войскі Дзянікіна пачалі агульнае адступленне па ўсім фронце на поўдзень на больш чым 400 км.

##### Палітыка Дзянікіна на падкантрольных тэрыторыях 
 — урада Поўдня Расіі. Лета 1919 года, Таганрог.]]

На тэрыторыях, якія кантраляваліся ўзброеныя Сіламі Поўдня Расіі, уся паўната ўлады належала Дзянікіну як галоўнакамандуючаму. Пры ім дзейнічала Адмысловая нарада, якой выконваліся функцыі выканаўчай і заканадаўчай улады. Валодаючы па сутнасці дыктатарскай уладай і будучы прыхільнікам канстытуцыйнай манархіі, Дзянікін не лічыў сябе маючым права да скліку ) вызначаць будучы дзяржаўны лад Расіі. Ён стараўся з’яднаць як мага больш шырокія пласты насельніцтва вакол Белага руху пад лозунгамі «Барацьба з бальшавізмум да канца», «Вялікая, адзіная і непадзельная Расія», «Палітычныя свабоды», «Закон і парадак». Такая пазіцыя была аб’ектам крытыкі як справа, з боку манархістаў, так і злева, з ліберальна-сацыялістычнага лагера. Заклік да аднаўлення адзінай і непадзельнай Расіі сустракаў супраціўленне з боку казачых дзяржаўных утварэнняў Дона і Кубані, якія дамагаліся аўтаноміі і федэратыўнага ладу будучай Расіі, а таксама не мог быць падтрыманы нацыяналістычнымі партыямі Украіны, Закаўказзя, Прыбалтыкі.

Пры спробах рашэння працоўнага пытання было прынята прагрэсіўнае працоўнае заканадаўства з 8-гадзінным працоўным днём і мерамі па ахове працы, якое з-за поўнага развалу прамысловай вытворчасці і нядобрасумленных дзеянняў уласнікаў, якія выкарыстоўвалі сваё часовае вяртанне да ўлады на прадпрыемствах як зручную магчымасць выратаваць сваю маёмасць і перавесці капіталы за мяжу, не знайшло практычнага ажыццяўлення ў жыццё. У той жа самы час любыя працоўныя дэманстрацыі і забастоўкі разглядаліся выключна як палітычныя і душыліся сілай, а незалежнасць прафсаюзаў не прызнавалася. Пры гэтым ураду Дзянікіна не ўдалося цалкам перашкодзіць стыхійнаму вяртанню памешчыцкага землеўладання з усімі яго адмоўнымі наступствамі для рэалізацыі зямельных рэформаў. Не дапускалася і казачай аўтаноміі — Дзянікін ажыццявіў рэпрэсіўныя меры супраць спробаў стварэння ўласнай федэратыўнай дзяржавы кубанскім, данскім і церскім казацтвам: ліквідаваў Кубанскую Раду і зрабіў перастаноўкі ва ўрадзе казачых абласцей. У дачыненні да яўрэйскага насельніцтва праводзілася адмысловая палітыка. З прычыны таго што сярод кіраўнікоў бальшавіцкіх структур значную частку складалі яўрэі, у асяроддзі Добраахвотніцкай арміі было прынята лічыць любых яўрэяў патэнцыяльнымі саўдзельнікамі бальшавіцкага рэжыму. Дзянікін быў вымушаны выдаць загад аб забароне яўрэям уступаць у Добраахвотніцкую армію на афіцэрскія пасады. Хоць аналагічнае распараджэнне з нагоды салдат Дзянікіным не было выдадзена, але штучна завышаныя патрабаванні да прымаемых у армію навабранцам-яўрэям прывялі да таго, што пытанне пра ўдзел ва УСПР яўрэяў «вырашылася само сабой». Сам Дзянікін неаднаразова звяртаўся з заклікам да сваіх камандзірам «не настрайваць адну нацыянальнасць супраць іншай», але слабасць яго ўлады на месцах была такая, што ён не змог прадухіліць пагромы, асабліва пры ўмовах, калі і само прапагандысцкае агенцтва ўрада Дзянікіна вяло антыяўрэйскую агітацыю — напрыклад, у сваёй прапагандзе яно ставіла знак роўнасці паміж бальшавізмум і яўрэйскім насельніцтвам і заклікала да «крыжовага паходу» супраць яўрэяў.

У сваёй знешняй палітыцы арыентаваўся на прызнанне падкантрольнага яму дзяржаўнага ўтварэння з боку краін Антанты. З умацаваннем сваёй улады ў канцы 1918 года і ўтварэннем УСПР у студзені 1919 года Дзянікіну атрымалася заручыцца падтрымкай Антанты і атрымліваць яе ваенную дапамогу на працягу ўсяго 1919 года. За час свайго кіравання Дзянікін не паставіў задачы міжнароднага прызнання свайго ўрада з боку Антанты, гэтыя пытанні вырашаліся ўжо яго пераемнікам Урангелем у 1920 годзе.

Адмоўна ставіўся да ідэі фарміравання кааліцыйнага заканадаўчага ўрада антыбальшавіцкіх сіл на Поўдні Расіі, скептычна ставіўся да дзяржаўных здольнасцей сваіх данскіх і кубанскіх саюзнікаў, мяркуючы, што падпарадкаваная яму тэрыторыя «магла б даць прадстаўнічы орган інтэлектуальна не вышэй за губернскі земскі сход».

З сярэдзіны 1919 года абазначыўся буйны , адным з ваеначальнікаў Добраахвотніцкай арміі. Супярэчнасці не насілі палітычнага характару: прычынамі рознагалоссяў з’яўлялася розніца ў бачанні двума генераламі пытання выбару саюзнікаў і далейшай стратэгіі для сіл Белага руху на Поўдні Расіі, якая хутка перайшла ў плоскасць узаемных абвінавачванняў і дыяметральна процілеглых ацэнак адных і тых жа падзей. Пачатковай кропкай канфлікту даследчыкамі называецца ігнараванне Дзянікіным у красавіку 1919 года сакрэтнага рапарта Урангеля, у якім ён прапаноўваў зрабіць Царыцынскі кірунак наступлення белых армій прыярытэтным, альбо называецца больш жорсткай, чым у іншых белых утварэнняў, што тлумачыцца большай разлютаванасцю Чырвонага тэрору на Поўдні ў параўнанні з Сібірру або іншымі раёнамі. Сам Дзянікін адказнасць за арганізацыю  на Поўдні Расіі пераносіў на самадзейнасць сваёй контрразведкі, сцвярджаючы, што яна станавілася «часам агменямі правакацый і арганізаванага рабавання», філосаф Іван Ільін і іншыя. Складаныя адносіны, звязаныя з разыходжаннем у поглядах на далейшы працяг белай барацьбы, былі ў Дзянікіна і з , ваеннай эмігранцкай арганізацыяй былых удзельнікаў Белага руху.

У верасні 1932 года групай блізкіх да Дзянікіна былых ваеннаслужачых Добраахвотніцкай арміі была створана арганізацыя «Саюз добраахвотнікаў». Новаствораная арганізацыя занепакоіла кіраўніцтва РАВС, як прэтэндэнта на лідарства ў арганізацыі воінскіх саюзаў у эмігранцкім асяроддзі. Дзянікін падтрымаў стварэнне Саюза добраахвотнікаў і лічыў, што РАВС у пачатку 1930-х гг. знаходзіўся ў крызісе. Узначальваў Саюз добраахвотнікаў.

У 1936 годзе заснаваў газету «Добраахвотнік», якая да 1938 года выдавалася ў Парыжы Г. Д. Леслі пры ўдзеле Саюза добраахвотнікаў, на старонках якой публікаваліся артыкулы Дзянікіна. Усяго выйшлі тры нумары ў лютым кожнага года, і прымеркаваны яны былі да гадавіны Першага Кубанскага (ледзянога) паходу.

У канцы 1938 года праходзіў сведкам па справе  аб выкраданні начальніка РАВС генерала Яўгена Мілера і знікненні генерала Мікалая Скобліна (мужа Плявіцкай). Яго з’яўленне на судзе ў французскай газетнай прэсе 10 снежня 1938 года разглядалася як сенсацыя. Даў паказанні, у якіх выказаў недавер Скобліну і Плявіцкай, а таксама выказаў упэўненасць у датычнасці абодвух да выкрадання Мілера.

#### Другая сусветная вайна 
Напярэдадні Другой сусветнай вайны Дзянікін прачытаў у Парыжы лекцыю «Сусветныя падзеі і рускае пытанне», якая пасля ў 1939 года была выдадзена асобнай брашурай.

У чэрвені 1945 года пасля капітуляцыі Германіі Дзянікін вярнуўся ў Парыж.

#### Пераезд у ЗША 
Узмоцнены пасля Другой сусветнай вайны савецкі ўплыў у краінах Еўропы вымусіў генерала пакінуць Францыю. У СССР было вядома аб патрыятычнай пазіцыі Дзянікіна падчас Другой сусветнай вайны, і Сталін не ставіў перад урадамі краін антыгітлераўскай кааліцыі пытанне аб гвалтоўнай дэпартацыі Дзянікіна ў савецкую дзяржаву. Але сам Дзянікін не меў дакладных звестак на гэты конт і адчуваў пэўны дыскамфорт і неспакой за сваё жыццё. Да таго ж Дзянікін адчуваў, што пад прамым або ўскосным савецкім кантролем яму была абмежаваная магчымасць выказваць у друку свае погляды. Перапахаванне было ажыццёўлена ў адпаведнасці з даручэннямі Прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна і Урада Расійскай Федэрацыі са згоды дачкі Дзянікіна Марыны Антонаўны Дзянікінай-Грэй (1919—2005) і арганізавана Расійскім фондам культуры.

## Ацэнкі 
### Агульныя 
Адзін з асноўных савецкіх і расійскіх даследчыкаў біяграфіі Дзянікіна доктар гістарычных навук Георгій Іпалітаў назваў Дзянікіна яркай, дыялектычна супярэчлівай і трагічнай фігурай расійскай гісторыі.

Рускі эміграцыйны сацыёлаг, палітолаг і гісторык  адзначаў, што Дзянікін увайшоў у гісторыю перш за ўсё як кіраўнік Узброеных сіл Поўдня Расіі, а яго войскі з усіх сіл Белага руху падышлі да Масквы ў гады Грамадзянскай вайны максімальна блізка. Такія ацэнкі падзяляюцца іншымі аўтарами.

Амерыканскі гісторык Пітэр Кенез пісаў, што Дзянікін на працягу ўсяго жыцця заўсёды выразна атаясамліваў сябе з праваслаўем і прыналежнасцю да рускай цывілізацыі і культуры, а падчас Грамадзянскай вайны быў адным з самых бескампрамісных абаронцаў адзінства Расіі, змагаючыся з аддзяленнем ад яе нацыянальных ускраін.

Гісторык Ігар Хадакоў, разважаючы пра прычыны паразы Белага руху, пісаў, што думкі Дзянікіна, як рускага інтэлігента-ідэаліста, былі зусім незразумелыя простым рабочым і сялянам. Згодна з ацэнкай гісторыка Людмілы Антонавай, Дзянікін з’яўляецца феноменам рускай гісторыі і культуры, яго думкі і палітычныя погляды з’яўляюцца дасягненнем рускай цывілізацыі і «ўяўляюць пазітыўны патэнцыял для сённяшняй Расіі». Іофэ піша, што Дзянікін па палітычных перакананнях з’яўляўся прадстаўніком расійскага лібералізму, такім перакананням застаўся верны да канца, і менавіта яны згулялі з генералам у Грамадзянскай вайне «не лепшую ролю», а таксама, на думку Панова, і носіць адбітак палітычнай кан’юнктуры, а пазней праўленне Дзянікіна ў савецкай гістарыяграфіі стала разглядацца як «неабмежаваная дыктатура». Даследчык публіцыстыкі Дзянікіна, кандыдат гістарычных навук Дзяніс Паноў піша, што ў 1930—1950-я гады ў савецкай гістарыяграфіі склаліся штампы ў ацэнцы Дзянікіна (а таксама іншых дзеячаў Белага руху): «контррэвалюцыйныя адкіды», «лакей імперыялізму» і інш. «У некаторых гістарычных працах (А. Кабешава, Ф. Кузняцова) белыя генералы ператвараюцца „ў карыкатурныя персанажы“, іх зводзяць „да ролі злых разбойнікаў з дзіцячай казкі“», — піша Паноў.

Савецкай гістарыяграфічнай рэаліяй у даследаванні ваеннай і палітычнай дзейнасці Дзянікіна ў гады Грамадзянскай вайны з’яўлялася прадстаўленне Дзянікіна як стваральніка «Дзянікіншчыны», якая характарызуецца ў якасці ваеннай дыктатуры генерала, контррэвалюцыйнага, рэакцыйнага рэжыму. Характэрным з’явілася памылковая.

Частымі ва ўкраінскай гістарыяграфіі з’яўляюцца ацэнкі прычын паразы Белага руху, які ўзначальваўся Дзянікіным, як выніку непрымання ім супрацоўніцтва з нацыянальнымі рухамі, перш за ўсё, украінскім. Поспех Дзянікіна ва Украіне ў 1919 годзе тлумачыцца актыўнасцю ўкраінскіх партызанскіх рухаў, якія спрыялі паслабленню бальшавікоў ва Украіне, у якасці прычын паразы значная ўвага надаецца няўліку мясцовых асаблівасцей і ігнараванне Дзянікіным права ўкраінскага народа на самавызначэнне, што адштурхнула шырокія сялянскія масы Украіны ад дзянікінскіх палітычных праграм.

## Узнагароды 
### Расійскія 
#### Атрыманыя ў мірны час 
*  (1896, сярэбраная на Александраўскай стужцы), з надпісам «За двукратное освобождение Луцка» (22.09.1916).
* У Саратаве 17 снежня 2012 года ў Паволжскім інстытуце кіравання імя Сталыпіна па ініцыятыве дырэктара інстытута і былога губернатара Саратаўскай вобласці Дзмітрыя Аяцкова ў гонар 140-годдзя з дня нараджэння Дзянікіна была ўсталяваная мемарыяльная дошка.
* У сакавіку 2006 года ў Феадосіі на сцяне гасцініцы «Асторыя» была ўсталяваная памятная дошка, прысвечаная апошнім дням знаходжання Антона Дзянікіна ў Расіі.
* У маі 2009 года на асабістыя сродкі прэм’ер-міністра Расіі Уладзіміра Пуціна. На магіле Дзянікіна, якая стала часткай гэтага мемарыяла, было ўстаноўлена мармуровае надмагілле, а прылеглая да надмагілляў тэрыторыя добраўпарадкаваная. Вясной — летам 2009 года імя генерала Дзянікіна знаходзілася ў цэнтры ўвагі СМІ ў сувязі з цытаваннем Пуціным мемуараў Дзянікіна ў частцы яго адносін да Украіны.
* Паводле сцвярджэнняў некаторых аўтараў, у Маньчжурыі да цяперашняга часу захавалася сопка, якая носіць імя Дзянікіна. Такое імя сопка атрымала падчас руска-японскай вайны за заслугі Дзянікіна ў ходзе яе ўзяцця.

## У мастацтве 
### У кіно 
* 1967 — «Жалезны паток» — акцёр Леанід Галіс.
* 1977 — «Хаджэнне па пакутах» — акцёр Юрый Гарабец.
* 2005 — «Гібель імперыі» — Фёдар Бандарчук.
* 2007 — «Дзевяць жыццяў Нестара Махно» — Аляксей Бязсмертны.

### У літаратуры 
# *Талстой А. М.* «Хаджэнне па пакутах».
# *Шолахаў М. А.* «Ціхі Дон».
# *Салжаніцын А. І.* «Чырвонае кола».
# *Бондар А. В.* «Чорныя мсціўцы».
# *Карпенка У. В., Карпенко С. В.*. Ісход. — М., 1984.
# *Карпенка У. В.*. Урангель у Крыме. — М.: Спас, 1995. — 623 с.

## Асноўныя сачыненні 
* 
* 
* 
* 
* Деникин А. И. Очерки русской смуты. Т. 1-5, Париж, б/г. [1921-1926], 345 с.
* Деникин А. И. Поход и смерть генерала Корнилова. М.—Л., Гос. изд., 1928. 106 с. 5 000 экз.
* Деникин А. И. Поход на Москву. (Очерки русской смуты). М., «Федерация», [1928]. 314 с. 10 000 экз.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (посмертное издание неоконченной автобиографической работы Деникина «Моя жизнь»); : Современник, 1991. — 299 с. — ISBN 5-270-01484-X.

Нявыдадзенымі застаюцца рукапісы кніг Дзянікіна «Другая сусветная вайна. Расія і эміграцыя» і «Паклёп на Белы рух», якая з’яўлялася адказам Дзянікіна на крытыку генерала  ў кнізе «Расійская контррэвалюцыя. 1917—1920 гг.»

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
### Даследаванні і навукова-папулярная літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Ипполитов Г. М.* «Кто вы, Генерал А. И. Деникин?» Исследование политической, военной и общественной деятельности А. И. Деникина в 1890—1947 гг.
* 
* 
* 
* 
* *Поляков Ю. А.* Дредноут «Мальборо» идет на запад// *Генерал А. И. Деникин* Очерки Русской Смуты. Крушение власти и армии, февраль—сентябрь 1917 Репринтное воспроизведение издания. J. Povolozky & C, Editeurs. 13, rue Bonapartie, Paris (VI). — : Издательство «Наука», 1991. — ISBN 5-02-008582-0.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Успаміны і дакументы 
* 
* 
* 
* 
* 
* Журналы заседаний Особого совещания при Главнокомандующем Вооруженными Силами на Юге России А. И. Деникине, сентябрь 1918-го — декабрь 1919 года. М. : РОССПЭН, 2008.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі Мікалаеўскай ваеннай акадэміі
Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Узнагароджаныя Георгіеўскай зброяй
Катэгорыя:Першапаходнікі
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расіі
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Францыі
Катэгорыя:Удзельнікі Быхаўскага сядзення
Катэгорыя:Галоўнакамандуючыя Заходнім фронтам (Першая сусветная вайна)