Другая палаталізацыя

ў Празе. *V Pra**z**e* — вынік другой палаталізацыі.]]
**Друга́я палаталіза́цыя** — агульнаславянская фанетычная змена, справакаваная манафтангізацыяй дыфтонгаў. Заключаецца ў пераходзе заднеязычных *k*, *g*, *x* адпаведна ў '**, **', '** у паўднёва- і ўсходнеславянскіх мовах і ў **', '**, **' у заходнеславянскіх. Пазней ва ўсіх славянскіх мовах, акрамя польскай, палабскай і стараславянскай, афрыката '** спрасцілася да **'.

## Другая палаталізацыя ў спалучэннях *kv, *gv, *xv 
Ва ўсходняй і паўднёвай групах другая палаталізацыя таксама ажыццявілася ў спалучэннях **kv*, **gv*, **xv*. У процілегласць гэтаму, у заходняй групе гэтыя спалучэнні захаваліся без змен. Дадзеная асаблівасць была заўважана яшчэ Ё. Добраўскім. Аднак некаторыя навукоўцы, грунтуючыся на формах кшталту ўкр. *квітка* ці руск. дыял. *квет*, сцвярджаюць, што ва ўсходнеславянскіх мовах формы з *цв-*, *зв-* вместо *кв-*, *гв-* маюць кніжны, запазычаны характар.

У некаторых рускіх гаворках, якія С. Л. Нікалаеў узводзіць да племянной мовы вяцічаў, група **kv* дала '**: **', ''*.

Фактычна, слоў са спалучэннямі **kv*, **gv*, **xv*, у якіх былі ўмовы для другой палаталізацыі, у праславянскай было толькі некалькі: **květъ* «кветка», **kviliti* «плакаць», **gvězda* «зорка» і склонавыя формы слоў **vъlxvъ* «вяшчун» і **lixva* «барыш» (пад пытаннем лексемы анаматапаэтычнага характару *gvizdati «свісцець» и *xvějati «гайдаць»).

## Другая палаталізацыя ў спалучэннях *sk, *zg 
Спалучэнні *sk, *zg у становішчы, дзе магла ажыццявіцца другая палаталізацыя, далі *šč* і *ždž* у заходняй і ўсходняй групах, але *sc* і *zdz* у паўднёвай групе, з тэндэнцыяй да спрашчэння гэтых спалучэнняў у пачатку слова. Ад склонавай формы з заканамерным вынікам другой палаталізацыі *w Polszcze* (н. скл. *Polska*) пры суч. пол. w Polsce паходзіць руская назва Польшчы.

## Прыклады 
*  > ,  , , , , , , , , ст.-пол. *саnа*. Ср.  «цана»,  «выкуп, пеня»,  «адплата, помста, пакаранне». Усе гэтыя словы ўзыходзяць да  «(плата за) учыненае»;
*  > , , , , , ̏о, , , , , , . Ср.  (В. скл. адз. л.) «здароўе»,  «здаровы, цэлы»;
*  >  «моцны»,  «вельмі»,  «вельмі», , , др.- «вельмі». Ср.  «рэзкі, едкі, помслівы»,  «буяны»,  «юрлівы»,  «радаваць»,  «пажадлівы»;
*  > , , , , , «шэры, бялявы», ст.-чэш. *šěrý*, , , , , . Ср. ;
*  > , , , , , , , , , , , , , палаб. *kjot'';
*  > , , , , , , , , , , , . Ср. , ,  «зорка»,  (В.п., ед.ч.) «ззянне, святло, бляск»;
*  > , , , , , , , , , , , .

## Адносная храналогія 
С. Б. Бернштэйн меркаваў, што насамрэч тэрмін «другая палаталізацыя» няўдалы, паколькі ён павінен адносіцца да іншага працэсу, а менавіта трэцяй (прагрэсіўнай) палаталізацыі, якая, згодна з яго меркаваннем, адбылася раней за рэгрэсіўную.

Частка славістаў наадварот мяркуе, што другая і трэцяя палаталізацыі адбываліся адначасова, а некаторыя нават не размяжоўваюць другую і трэцюю палаталізацыі, лічачы іх часткай аднаго працэсу.

Другая палаталізацыя адбылася таксама пазней за такія фанетычныя змены, як першая палаталізацыя і манафтангізацыя дыфтонгаў.

## Абсалютная храналогія 
Меркаванні навукоўцаў разыходзяцца адносна таго, якой эпохай трэба датаваць другую палаталізацыю.
Вось некаторыя датыроўкі:
* не раней за II—IV стст. н. э. (Т. Лер-Сплавінскі);
* III—V стст. н. э. (Ф. П. Філін);
* 575—650 гг. (А. Лампрэхт);
* не раней за 600 год (Х. Бірнбаўм);
* VI—VII стст. (Ю. У. Шавялёў, З. Шцібер, Ф. Слаўскі);
* найпазней з V па X стст. (В. М. Чэкман);
* VI—IX стст. (М. Шэклі).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фанетычныя законы
Катэгорыя:Праславянская мова