open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джон Хол

{{Вучоны
 | Імя                  = Джон Хол
 | Арыгінал імя       = John Lewis "Jan" Hall
 | Выява          = John L. Hall.jpg
 | Шырыня               = 
 | Апісанне выявы = 
 | Месца нараджэння       = , Каларада, ЗША
 | Месца смерці         = 
 | Навуковая сфера        = фізіка
 | Месца працы         = Нацыянальны інстытут стандартаў і тэхналогіі
 | Альма-матэр          = Тэхналагічны інстытут Карнегі
 | Навуковы кіраўнік = 
 | Знакамітыя вучні   = 
 | Вядомы як         = 
 | Узнагароды і прэміі     = 
 {class="transparent"
  valign="middle"20px
  Нобелеўская прэмія па фізіцы (2005)
  }
 | Сайт                 =
}}
**Джон Люіс «Ян» Хол** (; нар. , Дэнвер, штат Каларада, ЗША) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2005) «За ўклад у развіццё лазернага высокадакладнага спектраскапіравання і тэхнікі прэцызійнага разліку светлавога зруху ў аптычных стандартах частаты» сумесна з Тэадорам Хэншам.
 
Прайшоў тры ступені ў Тэхналагічным інстытуце Карнегі: бакалаўр (1956), магістр (1958) і доктар (1961). Скончыў свае постдоктарскія даследаванні ў Нацыянальным універсітэце стандартаў і тэхналогій, і затым працаваў там з 1962 да адстаўкі ў 2004 годзе. Чытаў лекцыі ва Універсітэце Каларада ў Боўлдэры з 1967 г.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Антыматэрыя

**Антыматэрыя** — форма матэрыі, у якой большасць атрыбутаў (электрычныя зарады, магнітны момант элементарных часціц) маюць адваротныя знакі.

Амаль усе элементарныя часціцы маюць антычасціцы. Выключэнне складаюць сапраўды нейтральныя часціцы, такія як кванты электрамагнітнага поля — фатоны.

Па сваіх уласцівасцях антычасціцы не адрозніваюцца ад часціц. З іх можна стварыць атамы і малекулы. Аднак, Сусвет, у якім мы жывём, утрымлівае значна больш часціц, чым антычасціц. Адказ на пытанне, чаму так адбылося, яшчэ не знойдзены. Па тэорыі Вялікага Выбуху працэс барыягенезісу — утварэння барыёнаў — падчас якога павінна было адбыцца парушэнне закона захавання барыённага зарада, адбыўся за час, роўны 10−31 с.

## Атрыманне антыматэрыі ў зямных умовах 
Антычасціцы могуць быць створаны ў паскаральніках, напрыклад у CERN і (Жэнева, Швейцарыя), лабараторыі Фермі (ЗША), у цэнтры ядзерных даследаванняў (Дубна, Расія).

Утварэнне антычасціц адбываецца звычайна дзякуючы працэсу, адваротнай анігіляцыі — працэсу нараджэнне пар. Для гэтага неабходна энергія, большая за сумарную масу часціцы і антычасціцы.

Найпрасцейшыя з антычасціц — антычасціцы электронаў — пазітроны, узнікаюць параўнальна часта з прычыны розных ядзерных рэакцый. Неабходная для гэтага энергія параўнальна невялікая ўлічваючы лёгкасць лептонаў — трохі большая 1 МэВ.

Антычасціцы барыёнаў патрабуюць для ўтварэння энергію большую за 1 ГэВ.

## Гл. таксама 
* Зарадавае спалучэнне
* Антычасціца
* Нейтральная часціца
* Калайдар
* Вялікі адронны калайдар
* Барыягенезіс
* Лептагенезіс
Бітва пры Нахеры

**Бітва пры На́херы** (, , ), таксама вядома як **бітва пры Наварэце** — бітва паміж войскамі двух прэтэндэнтаў на сталец Кастыліі і Леона: Педра Жорсткага, якога падтрымлівалі англічане, і Генрыхам (Энрыке) II, якога падтрымлівалі французы. Улічваючы склад удзельнікаў, часта разглядаецца як эпізод Стагадовай вайны. Па мерках XIV ст. бітва лічыцца вельмі буйной: сумарная колькасць войскаў, якія бралі ўдзел у ёй, значна большая за, напрыклад, вядомыя бітвы пры Крэсі і Пуацье. Адбылася 3 красавіка 1367 года.

## Літаратура 
* *Фруассар, Жан*. Хроники Англии, Франции, Испании и соседних стран. Главы 241—242.
* *Девриз К., Догерти М., Дикки Й., Джестайс Ф., Йоргенсен К.* Великие сражения Средних веков. 1000—1500. -- М.: «Эксмо», 2007.

Катэгорыя:Стагадовая вайна
Катэгорыя:Бітвы Англіі
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Бітвы Іспаніі
Катэгорыя:Бітвы ў Іспаніі
Катэгорыя:Бітвы XIV стагоддзя
Катэгорыя:Падзеі 3 красавіка
Катэгорыя:Красавік 1367 года
Жыццёвая прастора на Усходзе

**Жыццёвая прастора на Усходзе** () — тэрмін нацыянал-сацыялістычнай прапаганды, адбівалы планы засялення германскімі народамі (арыйцамі ў разуменні нацыянал-сацыялістычных правадыроў) тэрыторый ва Усходняй Еўропе. Упершыню гэты тэрмін з'явіўся яшчэ ў вільгельмінскую эпоху, але пасля нацысцкі рух надаў яму расава-біялагічны кантэкст. Імкненне здабыць шырокія тэрыторыі для «народа без прасторы» () паслужыла адной з ідэалагічных асноў для распрацаванага Генрыхам Гімлерам Генеральнага плана «Ост». У яго рамках была прадугледжана буйнамаштабная дэпартацыя «расава непажаданага» насельніцтва, яго заняволенне і эканамічная эксплуатацыя.

## Перадгісторыя 
Фрыдрых Ратцэль (1844—1904) увёў ва ўжытак гэты тэрмін у сваіх навуковых працах «Палітычная геаграфія» (1897) і «Жыццёвая прастора» (1901). Пры гэтым ён перанёс тэорыі Чарльза Дарвіна аб барацьбе за выжыванне ў жывёльным свеце на адносіны паміж народамі і апісваў дзяржавы як жывыя істоты, якія знаходзяцца ў пастаяннай барацьбе за жыццёвую прастору, а далейшае існаванне якіх залежыць ад яго наяўнасці.

Тэрмін быў падхоплены Фёлькішэ бевегунг і Усегерманскім саюзам () і выкарыстаны ў сувязі са шматлікімі на той момант нямецкімі меншасцямі ва Усходняй Еўропе (фольксдойчэ) і планамі іх экспансіі. Лічылася, што землі, якія належалі ім, не павінны быць страчаны, а мэтай павінна быць заснаванне новых паселішчаў. Стаўленне да заморскіх калоній Германскай імперыі пры гэтым было негатыўным. Неабходным лічылася прастора для «па-ўсегерманску» арыентаванай «пасяленчай палітыкі ў буйным маштабе». Для гэтага разглядаліся не пазаеўрапейскія калоніі, а «непасрэдна сумежны з германскай Айчынай Усход. Туды нас вядзе лёс. Компас германцаў паказвае на Усход». Нямецкія эмігранты ў Амерыцы павінны былі быць накіраваны на Усход. Дамінантным ідэалам Фёлькішэ бевегунг была чыстакроўная германская дзяржава на «народнай зямлі» краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, населеная нямецкімі сялянамі і рамеснікамі, «бацькамі будучых воінаў». Ужо ў 1875 годзе Паўлем дэ Лагардам было прадстаўлена бачанне германскай дзяржавы, межы якой распасціраюцца
: ''на захадзе ад Люксембурга да Бельфора, на ўсходзе ад Нёмана да «старажытных гоцкіх земляў» Прычарнамор'я, на поўдні з выхадам да Адрыятычнага мора і з патэнцыялам пашырэння ў Малую Азію. *

Моцную папулярызацыю атрымала ідэя прасторы на ўсходзе ў 1926 годзе з выхадам рамана Ганса Грыма «Народ без прасторы» (*Volk ohne Raum'').

## Блізкія тэмы 
* Дранг нах Остэн
* Генеральны план «Ост»
* Рэйхскамісарыят Остланд, Рэйхскамісарыят Украіна, Рэйхскамісарыят Масковія
* Раса спадароў, Недачалавек
* Тэрытарыяльна-палітычная экспансія Трэцяга рэйха

## Гл. таксама 
* Остарбайтары

Катэгорыя:Нацысцкая ідэалогія
Катэгорыя:Усходняя Еўропа
Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Германіі
Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі
Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Польшчы
Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Расіі
Каралеўскі палац у Казерце

300px|thumb|Каскад фантанаў перад палацам.
**Каралеўскі палац у Казерце** () — грандыёзны загарадны палац неапалітанскіх каралёў у Кампаніі.

Мяркуючы па колькасці пакояў (1200), палац — самы вялікі будынак, збудаваны ў Еўропе ў XVIII стагоддзі. Неабходнасць будаўніцтва загараднага палаца была абумоўлена не толькі разуменнямі міжнароднага прэстыжу, але і тым, што асноўная каралеўская рэзідэнцыя ў Неапалі была адкрыта для нападаў з боку мора. Будаваўся палац у Казерце па праекце галандца Луіджы Ванвітэлі, які ўзяў за ўзор не столькі Версаль, колькі каралеўскі палац у Мадрыдзе, дзе правёў дзіцячыя гады тагачасны кароль.

Узвядзенне палаца працягвалася з 1752 па 1780 год, пры гэтым быў цалкам зменены ландшафт, а горад Казерта перанесены на 10 км. Квадратнае ў плане збудаванне ўвабрала ў сябе палацавую царкву і прыдворны тэатр, аднак ванвітэліевы планы будаўніцтва ўніверсітэта і бібліятэкі так і не былі ўвасоблены. Не быў ажыццёўлены і яго праект 20-кіламетровай пад'язной алеі. Вакол палаца разбіты самы шырокі з рэгулярных паркаў Італіі з украпваннямі парку пейзажнага; сярод яго славутасцяў — шматлікія фантаны, каласальны акведук і шоўкапрадзільнаямануфактура з хаткамі для рабочых, замаскіраванымі пад садовыя павільёны.

Да моманту завяршэння будаўніцтва мода на перайманне Версалю была ў мінулым. Гісторыкі архітэктуры не раз вінавацілі стваральнікаў Казерцкага палаца ў вар'яцкай марнатраўнасці і гігантаманіі, плёнам якіх была манатоннасць аднастайных перспектыў. Тым не менш, у 1997 годзе ЮНЕСКА абвясціла палацава-паркавы ансамбль у Казерце помнікам Сусветнай спадчыны чалавецтва.

У палацы праходзілі здымкі шматлікіх італьянскіх і галівудскіх фільмаў (у прыватнасці, дзвюх прыквелаў «Зорных войнаў», блокбастараў «Місія невыканальная», «Код да Вінчы», «Анёлы і дэманы»).

File:Scala Reggia Casertana.jpg|Парадная лесвіца
File:Troonzaal Caserta.jpg|Тронная зала
File:Caserta-reggia-15-4-05 022.jpg|Ампірны дэкор
File:Caserta-reggia-fresco.jpg|Плафон з выявай зямных паўшар'яў
File:Caserta-reggia02.jpg|Фантан «Актэон»

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт  

Катэгорыя:Збудаванні Італіі ў стылі барока
Катэгорыя:Палацы Італіі
Катэгорыя:Кампанія
Катэгорыя:Палацава-паркавыя ансамблі
Домік Ванвітэлі

**Домік Ванвітэлі** (*Casina Vanvitelliana*) — паляўнічы домік неапалітанскага караля Фердынанда на астраўку возера Фузара ў горадзе Баколі. Злучаны драўляным мастком з берагам возера, дзе некалі рассцілаліся паляўнічыя ўгоддзі неапалітанскіх каралёў. Будаваўся на ўзор Ступініджы пад наглядам бацькі і сына Ванвітэлі. Турыстам, якія наведваюць Баколі, распавядаюць, што ў гасцях у караля Фердынанда ў Баколі бывалі Моцарт, Расіні і аўстрыйскі імператар Франц.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Вілы Італіі
Катэгорыя:Неапалітанскае каралеўства
Катэгорыя:Кампанія
Луіджы Ванвітэлі

thumb|Помнік Ванвітэлі ў Казерце.

**Луіджы Ванвітэлі** (; , Неапаль — , Казерта) — прыдворны архітэктар неапалітанскіх Бурбонаў, найбуйнейшы ў Італіі прадстаўнік позняга барока. Пабудаваў самы вялікі будынак XVIII стагоддзя — Казерцкі палац.

## Біяграфія 
Сын галандскага ведутыста Гаспара ван Вітэля, які каля 1675 года пасяліўся ў Рыме і стаў клікацца на італьянскі лад Ванвітэлі. У маладосці Луіджы працаваў са сваім настаўнікам Нікола Сальві над пашырэннем бернініеўскага палацца Кіджы і з ім жа распрацаваў праект каштоўнай капліцы для лісабонскай царквы Св. Рока.

Яго першыя самастойныя працы — рымскае палацца Полі (адразу за фантанам Трэві) і велізарная па плошчы лячэбніца ў Анконе — прыцягнулі да Ванвітэлі ўвагу неапалітанскага караля Карла VII, які запрасіў яго будаваць свой загарадны палац у Казерце, закліканы стаць італьянскім адказам Версалю.

Над гэтым праектам Ванвітэлі працаваў да самай смерці. Апроч палаца са 1200 памяшканнямі і тэатрам, ён працаваў над садова-паркавым комплексам, клапоцячыся аб забеспячэнні найбольш эфектных відаў на палац, а для водазабеспячэння палаца спраектаваў акведук Ванвітэлі, які лічыўся цудам інжынернага мастацтва. Ён таксама шмат працаваў над упрыгожваннем Неапаля, а на возеры Фузара выбудаваў для караля мініяцюрны домік для паляўнічых забаў.

Складанасць працы ў Казерце складалася ў тым, што за час будаўніцтва барока выйшла з моды і Ванвітэлі прыйшоўся прыстасоўвацца да эстэтыкі класіцызма. Тым не менш Казерцкі палац з навакольнымі пабудовамі лічыцца яго поспехам і складаецца пад аховай ЮНЕСКА як помнік Сусветнай спадчыны.

## Эпонімы 
* Імя Ванвітэлі носіць адна са станцый неапалітанскага метрапалітэна.

Катэгорыя:Архітэктары Італіі
Катэгорыя:Архітэктары барока
Катэгорыя:Памерлі ў Казерце
Гварына Гварыні

у Турыне.]]
**Гварына Гварыні** (*Guarino Guarini*; 1624—1683) — італьянскі архітэктар, матэматык і багаслоў з ордэна тэатынцаў, які працаваў пераважна на поўначы Італіі. Яго радыкальнае барока вядома як *architectura obliqua* («крывалінейнае дойлідства»).

Шмат падарожнічаў, наведаў Лісабон і Прагу. Апублікаваў чатыры трактаты на матэматычныя і астранамічныя тэмы. Як архітэктар знаходзіўся пад уплывам Бараміні. Пры пабудове царквы Боскага Провіду ў Лісабоне і палацца Карыньяна ў Турыне праявіў сябе выдатным майстрам мудрагелістых архітэктурных вырашэнняў.

Гварыні быў адным з нешматлікіх архітэктараў XVII стагоддзя, якія шанавалі готыку і вучыліся ў сярэднявечных дойлідаў. У той жа час ён абапіраўся ў сваіх архітэктурных праектах на веды стэрэаметрыі, сярод усіх геаметрычных формаў аддаючы перавага авалу.

## Спасылкі 
* Гварына Гварыні ў Брытанскай энцыклапедыі

Катэгорыя:Архітэктары Італіі
Катэгорыя:Архітэктары барока
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1624 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1683 годзе
Званочак сібірскі

**Званочак сібірскі** (*Campanula sibirica*) — кветкавая расліна сямейства званочкавых.

## Апісанне 
Двухгадовая і шматгадовая травяністая расліна з верацёнападобным, галінастым коранем. Сцябло прамое, галінастае, вышынёй 15—80 см, рабрыстае, пакрыта жорсткімі аттапыранымі валаскамі. Прыкаранёвае і ніжняе сцябловае лісце падоўжна-лапатчатае адваротна-ланцэтнае, звужана ў чаранок, астатняе — падоўжна-ланцэтнае або лінейнае, сядзячае або прылеглае да сцябла. Кветкі на доўгіх кветаножках і сабраны ў шматкветкавую вузкую кісцепадобную верхавінкавую мяцёлку. Чашачка ў 3—4 разы карацейшая за вяночак, пакрыта жорсткімі валаскамі, з адагнутымі ўніз прамежкавымі долечкамі. Вяночак даўжынёй 10—25 мм сіне-ліловы, рэдка белы. Плод — каробачка.

## Пашырэнне 
Пашырэнне: лесастэпавыя раёны Еўропы, Заходняя Сібір, поўнач Сярэдняй Азіі. У Беларусі знойдзены адзінкавыя экзэмпляры на невялікай плошчы; месцы росту: сухія сасновыя лясы, лясныя паляны, абочыны дарог.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце з чэрвеня да верасня. Размнажаецца насеннем.

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўная расліна.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. — ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Званочак
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Першы маршал Імперыі

**Першы маршал Імперыі** () — вышэйшае воінскае званне Італіі у 1938—1946 гадах.

Званне ўсталявана 30 сакавіка 1938 года па прапанове Беніта Мусаліні ў сувязі з перамогай у Эфіопіі і абвяшчэннем Імперыі.

Званне ўсталявана законам, прынятым Каралеўскім Сенатам і Палатай дэпутатаў і адразу ж было прысвоена Каралю Італіі Віктору Эмануілу III і Беніта Мусаліні. Гэта выклікала незадавальненне ў манархічных кругах, якія не прынялі становішча, пры якім у ваеннай іерархіі ёсць асоба, роўная Каралю.

## Гл. таксама 
* Маршал Італіі

## Спасылкі 
* Знакі адрознення Першага маршала Імперыі на сайце Арміі Італіі  

Катэгорыя:Воінскія званні Італіі
Вялікі адмірал (Італія)

[thumb|100px|Знакі адрознення *Вялікага адмірала* [Каралеўскія ВМС Італіі|Каралеўскіх ВМС Італіі]]
**Вялікі адмірал** () — вышэйшае ваенна-марское званне Італіі ў 1924—1946 гадах.

Усталявана па ініцыятыве Беніта Мусаліні ў 1924 годзе для ўвекавечання заслуг адмірала графа Паола Эміліа Таон дзі Рэвеля, герцага дэль Марэ, які кіраваў дзеяннямі італьянскага каралеўскага флота падчас Першай сусветнай вайны (прысвоена 4 лістапада 1924 года).

Больш гэта званне ніколі і нікому не прысвойвалася.

Званне Вялікага адмірала адпавядала званням маршала Італіі і маршала авіяцыі.

Катэгорыя:Ваенна-марскія званні
Катэгорыя:Воінскія званні Італіі
Луіджы Кадорна

{{Ваенны дзеяч
|імя     = Луіджы Кадорна
|дата нараджэння  = 
|дата смерці    = 
|месца нараджэння = 
|месца смерці   = 
|выява    = Luigi Cadorna 02.jpg
|шырыня         = 
|апісанне выявы = 
|мянушка       = 
|прыналежнасць =  Італія
|гады службы    = 1866—1917 год
|званне         = Маршал Італіі (1924 год)
|род войскаў      =
|камандаваў     =
|частка          =
|бітвы       = Італьянская кампанія Першай сусветнай вайны
|узнагароды        = {

}
{

}
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}

**Луі́джы Кадо́рна** (; 4 верасня 1850, Паланца — 23 снежня 1928, Бардыгера) — італьянскі маршал (1924), граф.

## Біяграфія 
На ваенную службу паступіў у 1866 годзе. Займаў розныя камандныя пасады, камандаваў палком, дывізіяй, корпусам. У 1914 годзе быў прызначаны начальнікам Генштаба. Пасля ўступа Італіі ў Першую сусветную вайну, фактычна галоўнакамандуючы італьянскай арміяй. 7 лютага 1917 года расійскі імператар Мікалай II узнагародзіў яго ордэнам Св. Георгія 4-й ступені.

Кадорна ўзначальваў італьянскую армію ў наступах у ракі Ізонца ў 1915—1917 гадах. Пасля разгрому італьянскіх войскаў пры Капарэце ў 1917 годзе Кадорна быў зняты з пасады.

У адстаўцы напісаў некалькі прац пра ўдзел Італіі ў Першай сусветнай вайне.

## Літаратура 
* Залесский К. А. Кто был кто в Первой мировой войне. — М.: АСТ, 2003. — 896 с. — 5000 экз. — ISBN 5-271-06895-1

## Спасылкі 
* Біяграфія Луіджы Кадорны на сайце «Хронас»

Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Італія)
Катэгорыя:Военачальнікі Італіі
Катэгорыя:Рыцары Вялікага крыжа ордэна Лазні
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія IV класа
Маршал авіяцыі (Італія)

**Маршал авіяцыі** () — вышэйшае воінскае званне ў ВПС Італіі.

У фашысцкай Італіі з'яўлялася вышэйшым воінскім званнем для Каралеўскіх Ваенна-паветраных сіл.

13 жніўня 1933 года было прысвоена Італа Бальба. Больш нікому і ніколі не прысвойвалася.

Скасавана ў 1946 годзе.

Званне Маршала авіяцыі было прыраўнавана да званняў Маршала Італіі і Вялікага адмірала.

Катэгорыя:Воінскія званні Італіі
Жуль Ардуэн-Мансар

**Жуль Ардуэн-Мансар** (, народжаны Жуль Ардуэн; ) — французскі дойлід, прыдворны архітэктар Людовіка XIV, траюрадны пляменнік Франсуа Мансара, адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў стылю барока ў французскай архітэктуры.

## Біяграфія 
thumb|left|Сабор Дому Інвалідаў

Жуль Ардуэн нарадзіўся 16 красавіка 1646 года ў Марлі. Вучыўся дойлідству ў Лібераля Бруана — архітэктара, вядомага стварэннем Гатэля інвалідаў у Парыжы. Акрамя таго, Жуль атрымаў у спадчыну калекцыю планаў і чарцяжоў свайго знакамітага стрыечнага дзеда Ф. Мансара. Заадно ўзяў сабе і яго прозвішча, якое стала моцнай гандлёвай маркай.

Кар'еру самастойнага архітэктара Ардуэн-Мансар пачаў з праекта палаца дэ Кланьі для мадам дэ Мантэспан. Праца была заўважана пры двары, што дапамагло маладому дойліду пайсці ўгару. Службу пры двары Людовіка XIV Жуль пачаў з праекта па пашырэнні палаца ў Сен-Жэрмен-ан-Ле, затым завяршыў будаўніцтва Вялікага Трыянона і першай каралеўскай царквы Нотр-Дам (Царква Багародзіцы) у Версалі. Самымі вядомымі тварэннямі Ардуэн-Мансара сталі такія парыжскія славутасці, як Сабор Дому інвалідаў (1693—1706), а таксама комплексы плошча Перамог (пач. у 1684 г.) і Вандомская плошча (пач. у 1698 г.).

Архітэктар сканаў 11 мая 1708 г.

У гонар Ардуэн-Мансара названы кратар на Меркурыі.

## Бібліяграфія 
* Jules Hardouin-Mansart (Architecture series—bibliography) by Lamia Doumato.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Архітэктары Францыі
Катэгорыя:Архітэктары барока
Катэгорыя:Людовік XIV
Корпус (ваенная справа)

[thumb|180px|Абазначэнне корпуса [NATO]]

'*Корпус (*к*)*' (ад  — цела, адзінае цэлае) — пастаяннае ці часовае (экспедыцыйны корпус) вайсковае фарміраванне для самастойных (асобны корпус) ці ў складзе арміі, фронту (групы армій) ваенных дзеянняў, а ў мірны час — для сумеснай падрыхтоўкі асабовага склада да дзеянняў па прызначэнні. Складаецца з іншых злучэнняў (дывізія, брыгада), частак і падраздзяленняў розных родаў войскаў для выканання задач ваеннай службы. З'яўляецца прамежкавым звяном паміж дывізіяй і арміяй. Могуць мець назвы па пераважным родзе войскаў (пяхотны (стралковы), ракетны і г.д.), асноўнаму ўзбраенню (танкавы, ракетны і г.д.), па нумары (рымскія і арабскія лічбы), па камандзірах, па месцы дыслакацыі. Маюцца (меліся) ва ўзброеных сілах шматлікіх дзяржаў. Штатная катэгорыя камандзіра корпуса ва ўзброеных сілах СССР — генерал-лейтэнант.

Гэта слова таксама выкарыстоўваецца для пазначэння сукупнасці ваеннаслужачых, аб'яднаных родам службы (афіцэрскі корпус, корпус Генеральнага штаба, Фельд'егерскі корпус).
Фантан Чатырох рэк

**Фантан Чатырох рэк** () — адзін з самых знакамітых фантанаў Рыма. Знаходзіцца на п'яцца Навона. Збудаваны ў 1648—1651 гг. па праекце Берніні.

У 1644 г. Папа Інакенцій X вырашыў узвесці побач з сямейным палацам Памфілі егіпецкі абеліск, прывезены ў Рым імператарам Каракалам. Быў абвешчаны конкурс на лепшы праект, аднак вялікі Берніні не быў дапушчаны да ўдзелу з-за інтрыг ворагаў. Нягледзячы на гэта, Берніні падрыхтаваў праект фантана, які прадугледжваў размяшчэнне вакол абеліска статуй рачных багоў галоўных рэк чатырох частак свету (Ніла, Ганга, Дуная і Ла-Платы). Яго заступнік Людавізі, быўшы жанаты з пляменніцай Папы, паставіў макет фантана ў сталовай, дзе той абедаў. Інакенцій быў здзіўлены нечуванай патуль гармоніяй скульптуры і архітэктуры, адмяніў конкурс і загадаў Берніні без прамаруджання заняцца збудаваннем фантана.

Як і фантаны Трэві і Баркача, фантан Чатырох рэк сілкуецца вадой са старажытнага акведука Аква Вірга.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фантаны Рыма
Катэгорыя:Збудаванні Італіі ў стылі барока
Катэгорыя:З’явіліся ў 1651 годзе
Катэгорыя:Працы Джавані Ларэнца Берніні
Каралеўскі палац у Аранхуэсе

**Каралеўскі палац у Аранхуэсе** () — загарадная рэзідэнцыя іспанскіх каралёў, размешчаная ў 48 км да поўдня ад Мадрыда.

Будавалася на працягу ўсяго XVII стагоддзя, у значнай ступені — як «іспанскі адказ» Версалю, прычым канчатковы выгляд палаца мае мала агульнага з праектам, ухваленым яшчэ Філіпам II. Вакол палаца раскінуўся вялікі парк, на тэрыторыі якога выстаўлены, апроч іншага, лодкі, на якіх члены каралеўскага прозвішча любілі катацца па рацэ Таха. Філіп II даручыў будаўніцтва палаца архітэктару Хуану Баўтысце дэ Таледа, якога пасля змяніў Хуан дэ Эрэра, які меў ужо за плячамі досвед узвядзення Эскарыяла.

З прыходам да ўлады Бурбонаў летняя рэзідэнцыя іспанскага двара пераехала ў палац Ла-Гранха ў Сан-Ільдэфонса. У 2001 г. палацава-паркавы комплекс у Аранхуэсе ўвайшоў у лік помнікаў Сусветнай спадчыны.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Гісторыя палаца

Катэгорыя:Збудаванні Іспаніі ў стылі барока
Катэгорыя:Палацы Іспаніі
Катэгорыя:Рэзідэнцыі кіраўнікоў
Катэгорыя:Палацава-паркавыя ансамблі
Катэгорыя:Аранхуэс
Санта-Марыя-дэла-Віторыа

**Санта-Марыя-дэла-Віторыа** () — тытулярная царква ва ўсходняй частцы Рыма.

## Інтэр’ер 
Інтэр’ер мае адзіны шырокі неф з трыма бакавымі капэламі за аркамі.

Вядома падкрэслена тэатралізаваным убраннем капэлы Карнара, шэдэўр у ёй, злева ад алтара — «Экстаз Святой Тэрэзы», твор скульптара Джавані Ларэнца Берніні, якая лічыцца трыумфам мастацтва барока, і зроблены спецыяльна для капэлы.

Роспіс столі «Панна Марыя, якая перамагае ерасі і падзенне анёлаў-паўстанцаў», выкананы Джавані Даменіка Чэрыні ў 1675 годзе.
 
Ёсць творы Джавані Франчэска Гверчына, Гвіда Рэні, Даменікіна.

Царква таксама месца апошняга спачыну святой Вікторыі, чые рэшткі выстаўлены ўнутры.

180px|thumb|злева|Роспіс столі

## Гісторыя 
Будавалася ордэнам басаногіх кармелітаў з 1605 года, як царква Св. Паўла. Сам храм быў спраектаваны Карла Мадэрна, фасад — Джавані Батыста Сорыа.

Пасля бітвы на Белай гары (1620) пераасвечаны ў гонар Дзевы Марыі і перамог каталікоў над ворагамі веры.

У 1624 годзе фінансаванне будаўніцтва прыняў на сябе Шыпіёнэ Баргезэ (у абмен на антычную статую Гермафрадыта, знойдзеную пры раскопках). Праз два гады будаўніцтва было завершана, аднак упрыгожванне інтэр’ера працягвалася да канца XVII стагоддзя.

Пасля пажару 1833 года рэстаўравалася.

## Галерэя 

File:Santa Maria della Vittoria in Rome - Interior.jpg|Інтэр'ер
File:Pipe organ in Santa Maria della Vittoria in Rome HDR.jpg|Арган
File:Cornaro chapel in Santa Maria della Vittoria in Rome HDR.jpg|Экстаз Святой Тэрэзы
File:Smvittoria9.jpg|Месца спачынку святой Вікторыі

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
М
М
Катэгорыя:Збудаванні Італіі ў стылі барока
Умберта II

{{Дзяржаўны дзеяч
| імя        = Умберта II
| арыгінал імя   = Umberto II
| выява            = Hrh Prince Umberto of Italy, May 1944 TR1827.jpg
| апісанне выявы            = 
| шырыня    = 250px
| пасада          = кароль Італіі
| парадак            = 4
| пад імем         = Умберта II
| сцяг               = Royal Standard of Italy (1880-1946).svg
| перыядпачатак       = 9 мая
| перыядканец        = 12 чэрвеня 1946 года
| папярэднік     = Віктар Эмануіл III
| пераемнік           = тытул скасаваны
| каранацыя          = 
| адрачэнне          = 
| спадчыннік          = Віктар Эмануіл, прынц Неапалітанскі
| дата нараджэння      = 
| месца нараджэння     = 
| дата смерці = 
| месца смерці = 
| пахаваны =
| род = 
| бацька = 
| маці = 
| жонка = 
| дзеці = 
| гады службы =
| прыналежнасць =
| род войскаў =
| званне = маршал Італіі
| камандаваў = група армій «Захад»
| бітвы =
Другая сусветная вайна:
* Французская кампанія
| узнагароды = 
{ style="background: transparent"
  
-

-

-

}
| пасада_2 = рэгент каралеўства Італія
| парадак_2 = 1
| пад імем_2 = Умберта Нікала Тамаза Джавані Марыя, прынц П’емонта
| сцяг_2 = Royal Standard of the Crown Prince of Italy (1880-1946).svg
| перыяд праўлення_2 = 5 чэрвеня 1944 года — 9 мая 1946 года
| папярэднік_2 = тытул заснаваны
| пераемнік_2 = Альчыдэ Дэ Гасперы
| вікісховішча = Umberto II of Italy
}}
**Умбе́рта II** (), ён жа **Травеньскі кароль** (;  — ) — чацвёрты і апошні кароль Італіі (з Савойскай дынастыі). Маршал Італіі (29 кастрычніка 1942). Займаў прастол ледзь больш месяца, з 9 мая па 12 чэрвеня 1946 года, паміж адрачэннем свайго бацькі Віктара Эмануіла III і абвяшчэннем вынікаў рэферэндуму аб адмене манархіі, на якім перамог рэспубліканскі лад.

Падчас Бітвы за Францыю (1940) узначальваў італьянскія войскі. Фактычна і раней, пасля захопу Рыма войскамі саюзнікаў у 1944 годзе, выконваў абавязкі рэгента (бацька знаходзіўся ў Егіпце). Італія была абвешчана рэспублікай, а ўсе члены Савойскай дынастыі мужчынскага полу па адмысловым законе выгнаны з краіны. Умберта II пасяліўся ў Жэневе, дзе памёр у 1983 годзе.

У народзе атрымаў мянушку «травеньскі кароль».

## Сям’я 
З 1930 года быў жанаты з Марыяй-Жазэ Бельгійскай, дачкой караля Бельгіі Альберта I.

Дзеці:
* Марыя Піа Савойская (1934)
* Віктар Эмануіл (1937), прынц Неапалітанскі
* Марыя Габрыэла Савойская (1940)
* Марыя Беатрыса Савойская (1943)

## Спасылкі 
* Сайт, прысвечаны жыцці Умберта II (на італьянскай мове)
* Біяграфія Умберта II на сайце Кіраўнікі свету

Катэгорыя:Каралі італьянскія
Катэгорыя:Савойская дынастыя
Катэгорыя:Маршалы Італіі
Македонцы (значэнні)

***Македонцы** — славянскі народ, карэнныя насельнікі Балканскага паўвострава.
***Старажытныя македонцы** — старажытны народ, заснавальнікі Старажытнай Македоніі.
Чарлз Роберт Кокерэл

**Чарлз Роберт Кокерэл** () — англійскі архітэктар і археолаг.

## Біяграфія 
Кокерэл у 1809 годзе быў асістэнтам архітэктара Роберта Сміркса пры аднаўленні тэатра Ковент Гардэн. З 1810 па 1817 год ён вывучае антычную архітэктуру ў Італіі, Грэцыі і Малой Азіі. Працаваў на раскопках храма Афаі на Эгіне, а таксама храма Апалона ў Басах. Фрыз з гэтага храма, які захоўваецца цяпер у Брытанскім музеі, быў перапраўлены ў Англію Кокерэлам.

Вярнуўшыся на радзіму, Кокерэл адкрывае ў 1817 годзе ў Лондане сваё архітэктурнае атэлье. У 1848 годзе майстар быў узнагароджаны Каралеўскім залатым медалём у вобласці архітэктуры. З 1860 года Кокерэл — прэзідэнт *Каралеўскага інстытута брытанскіх архітэктараў*. Яму належаць праекты, акрамя ўсяго іншага, будынкаў Банка Англіі ў Плімуце (1835), Брысталі (1844—1847), Манчэстэры (1845) і ў Ліверпулі (1845—1848), музея Ашмала ў Оксфардзе (1839—1845) і музея Фіцуільяма ў Кембрыджы (1848).

## Працы 

Выява:Ashmolean.jpg|Музей Ашмала
Выява:FitzwilliamMuseum.jpg|Музей Фіцуільяма
Выява:Calton Hill Monument - geograph.org.uk - 230793.jpg|Нацыянальны манумент у Эдынбургу
Выява:Former National Westminster Bank, 36 Corn Street, Bristol.jpg|Былы будынак Банка Англіі ў Брысталі

Катэгорыя:Архітэктары Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Археолагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Архітэктары класіцызму
Кентэрберыйскі сабор

**Кентэрберыйскі сабор** () — гатычны сабор у Кентэрберы. Афіцыйная назва — Сабор і Мітрапаліцкая Царква Хрыста ў Кентэрберы (*Cathedral and Metropolitical Church of Christ at Canterbury*). Гэта галоўны англіканскі храм Вялікабрытаніі. Тут размешчана кафедра архібіскупа Кентэрберыйскага.

Нароўні з блізкімі абацтвам Cв. Аўгусціна і царквой Cв. Марціна Кентэрберыйскі сабор уваходзіць у спіс Сусветнай спадчыны.

## Гісторыя 
Па паведамленні Беды Вялебнага, сабор быў заснаваны ў 603 годзе місіянерам Папы Рыгора Вялікага — Аўгусцінам Кентэрберыйскім. Падмуркі закладзенага ім будынка былі адкрыты археолагамі ў 1993 годзе. Храм быў першапачаткова прысвечаны Хрысту Збавіцелю. У сярэдзіне VIII стагоддзя Св. Кутберт прыбудаваў да сабора баптыстэрый.

Пасля нарманскага заваявання парадкам струхлелая царква была перабудавана архібіскупам Ланфранкам у духу нармандскай раманікі. Ансельм Кентэрберыйскі падняў будаўніцтва на новы ўзровень, пра што сведчыць і захаваная да нашых дзён велізарная крыпта. thumb|left|Цэнтральны неф сабора

У 1174 годзе сабор згарэў. Пры аднаўленні да храма была прыбудавана грандыёзная па тых часах Троіцкая капэла, у якую перанеслі мошчы забітага ў саборы архібіскупа Томаса Бекета. З тых часоў сабор стаў святыняй гэтага мучаніка, штогод прыцягваючы тысячы паломнікаў, якія служылі апорай яго дабрабыту (пра паломнікаў гл. «Кентэрберыйскія апавяданні»).

У XV стагоддзе неф набыў блізкі да сучаснага выгляд («перпендыкулярная готыка»); значна надбудавана была цэнтральная вежа. Паўночна-заходняя вежа ў раманскім стылі ў XVIII стагоддзі пагражала абвальваннем і была разабрана; у 1830-я гады на яе месцы вырасла новае збудаванне, стылізаванае ў духу «перпендыкулярнай» готыкі.

Вакол Кентэрберыйскага сабора раскінуліся два клуатры, манастырскі садок і шматлікія дапаможныя памяшканні рознага часу пабудовы. Пры Св. Дунстане (X стагоддзе) прыход сабора быў рэарганізаваны ў бенедыкцінскае абацтва, якое было секулярызавана пры Генрыху VIII, у 1539 годзе, апошнім у Англіі. Частка прыбудоў была знішчана ў сакавіку 1942 года падчас налёту люфтвафэ, мэтай якога быў сам сабор.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Кентэрберыйскага сабора

Катэгорыя:Англіканскія саборы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Кентэрберы
Катэгорыя:З’явіліся ў VII стагоддзі
Катэгорыя:Збудаванні Вялікабрытаніі ў гатычным стылі
Люмінесцэнцыя

і гемаглабін — прыклад хімічнай люмінесцэнцыі]]
**Люмінесцэнцыя** (ад , род. склон  — святло і  — суфікс, які азначае слабое дзеянне) — выпраменьванне святла рэчывам, якое не з’яўляюцца вынікам цяпла, люмінесцэнцыя — форма халоднага выпраменьвання цела. Яна можа быць выклікана хімічнымі рэакцыямі, электрычнай энергіяй, субатамным рухам або напружаннем на крышталі. Гэта адрознівае люмінесцэнцыю ад напалу, калі рэчыва выпраменьвае святло ў выніку награвання. Тэрмін люмінесцэнцыя быў уведзены ў 1888 годзе Эйлхардам Відэманам.

## Віды люмінесцэнцыі 
* **Флуарэсцэнцыя** — свячэнне пад уздзеяннем святла, часцей ультрафіялетавага выпраменьвання, хутка гаснучае
* **Фасфарасцэнцыя** — свячэнне пад уздзеяннем святла, доўга не гаснучае
* **Электралюмінісцэнцыя** — свячэнне пад уздзеяннем электрычнага току

## Гл. таксама 
* Люмінесцэнтныя фарбы
* Святлодыёд
* Люмінесцэнтная лямпа
Сан-Карла але Куатра Фантанэ

**Сан-Карла але Куатра Фантанэ** (, таксама *San Carlino*, што значыць «царква Св. Карла ля чатырох фантанаў») — эталон мудрагелістай барочнай крывалінейнасці, спраектаваны і пабудаваны ў Рыме адным з самых экстравагантных майстроў барока — Франчэска Бараміні.

Будавалася яна па барамініеўскаму праекту ў 1638—1677 гг. і была асвячона ў гонар кананізаванага міланскага кардынала і рэфарматара царквы Карла Барамеа, а таксама Найсвяцейшай Троіцы. У 1999 годзе грунтоўна адрэстаўравана.
thumb|left|170px|Авальны купал.
У царквы вуглы зрэзаны і каля іх размешчаны чатыры скульптурныя групы з фантанамі, адсюль і назва — але Куатра Фантанэ. Фігуры анёлаў падтрымліваюць вялікі авал з выявай герба.

Унутранае ўбранне выканана ў белым колеры і лічыцца першым тварэннем эпохі росквіту рымскага барока. Будынак у плане ўтварае авал, перакрыты купалам, па баках размешчаны 2 невялікія капэлы. Капэла ў ніжняй частцы царквы была прадугледжана як месца пахавання архітэктара, аднак Бараміні, які скончыў жыццё самагубствам, быў пахаваны побач з дзядзькам Карла Мадэрна ў  Сан-Джавані-дэі-Фіярэнціні.

## Літаратура 
* 
* Heinz-Joachim Fischer: *Rom. Zweieinhalb Jahrtausende Geschichte, Kunst und Kultur der Ewigen Stadt.* DuMont Buchverlag, Köln 2001, ISBN 3-7701-5607-2.

К
К
Катэгорыя:Храмы Святога Карла Барамеа
Кенет Вільсан

**Кенет Гедэс Вільсан** (; , Уолтхэм, штат Масачусетс, ЗША — ) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1982) «за тэорыю крытычных з’яў у сувязі з фазавым пераходам».
 
## Біяграфія 
Для навучання ў Гарвардскім універсітэце Вільсан атрымаў стыпендыю па выніках матэматычнага спаборніцтва імя Уільяма Лоўэла Путнэма. Ступень доктара філасофіі (PhD) ён атрымаў у 1961 годзе ў Каліфарнійскім тэхналагічным інстытуце пад кіраўніцтвам Мюрэя Гел-Мана.
 
У 1963 годзе прыйшоў працаваць у Карнельскі ўніверсітэт на фізічны факультэт у якасці асістэнт-прафесара, стаўшы ў 1970 годзе поўным прафесарам. У 1974 годзе атрымаў у Карнельскім універсітэце прафесуру імя Джэймса Уікса па фізіцы. Разам з Леа Каданавым і Майклам Фішэрам быў удастоены прэміі Вольфа па фізіцы ў 1980 годзе. У 1982 годзе стаў лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па фізіцы за развіццё тэорыі фазавых пераходаў другога роду, якая ўлічвае ўплыў бліжэйшых малекул.
 
У 1985 годзе быў прызначаны дырэктарам Карнельскага цэнтра тэорыі і мадэлявання ў навуцы і канструктарскім справе (больш вядомы як Карнельскі тэарэтычны цэнтр) — аднаго з пяці суперкамп’ютарных цэнтраў, што былі створаны пры дапамозе нацыянальнага навуковага фонду (ЗША).

Яго вучнямі былі Раман Джакіў і Майкл Пескін.
 
З 1988 года Вільсан з’яўляецца прафесарам фізічнага факультэта Універсітэта штата Агая.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта
* Старонка Кенета Вільсана на сайце Універсітэта штата Агая (захаваная версія з archive.org)
* Артыкулы Кенета Вільсана на сайце ArXiv

Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Дэні Хайнемана ў вобласці матэматычнай фізікі
Ёіціра Намбу

**Ёіціра Намбу** (яп. 南部 阳 一郎; , Токіа - , Таёнака, прэфектура Осака, Японія) — японскі і амерыканскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2008) за адкрыццё механізму спантаннага парушэння сіметрыі ў субатамнай фізіцы. З’яўляўся членам Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1973), Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 18 студзеня 1921 года ў Токіа.

У 1942 годзе скончыў Такійскі ўніверсітэт, дзе працаваў у перыяд 1945—1949. З 1949 па 1971 займаў пасаду прафесара Осакскага ўніверсітэта, а з 1971 года — у Інстытуце ядзерных даследаванняў імя Э. Фермі Чыкагскага ўніверсітэта.

Памёр 5 ліпеня 2015 года.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы Намбу прысвечаны пытанням квантавай электрадынамікі, фізікі элементарных часціц, квантавай тэорыі поля, тэорыі рассейвання, статыстыкі крышталёў, тэорыі звышправоднасці. У 1951 годзе незалежна ад іншых навукоўцаў ён прапанаваў ідэю асацыятыўнага нараджэння дзіўных часціц. У 1957 ён прадказаў існаванне вектарнага амега-мезона і атрымаў суадносіны, названыя «кросінг-сіметрыяй». У 1960 годзе ім была вылучана ідэя спантаннага парушэння сіметрыі, а таксама гіпотэза частковага захавання слабога аксіяльна току адронаў. Праз год Намбу прыклаў канцэпцыю спарвання да задачы вызначэння спектру мас элементарных часціц. У 1964 годзе ён даў агульны матэматычны доказ тэарэмы Голдстоўна, а таксама ўвёў у фізіку новы квантавы лік, які атрымаў назву «колер». У наступным годзе разам з М. Ханам яму ўдалося стварыць схему моцных узаемадзеянняў, заснаваную на трох трыплетах кваркаў з цэлалікавымі зарадамі (так званая мадэль Хана — Намбу). На аснове гэтай мадэлі Намбу увёў каляровае ўзаемадзеянне, тым самым заклаўшы асновы квантавай хромадынамікі.

Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі Японіі
Невіл Франсіс Мот

**Невіл Франсіс Мот** (сэр) (; , горад Лідс, Англія — , Мілтан-Кінс, Англія) — англійскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1977), сумесна з Філіпам Андэрсанам і Джонам ван Флекам, «за фундаментальныя тэарэтычныя даследаванні электроннай структуры магнітных і неўпарадкаваных сістэм».

## Біяграфія 
Невіл Мот нарадзіўся ў Лідсе і вучыўся ў каледжы Кліфтана ў Брысталі, а таксама ў каледжы Св. Джона ў Кембрыджы. У 1929 годзе пачынае чытаць лекцыі ў Манчэстарскім універсітэце. Пасля гэтага вяртаецца ў 1930 г. у Кембрыдж ў якасці супрацоўніка і выкладчыка ў каледжы Гонвіл і Кэўс. У 1933 годзе перайшоў у Брыстальскі ўніверсітэт у якасці прафесара тэарэтычнай фізікі.
 
У 1948 годзе стаў прафесарам фізікі і дырэктарам фізічнай лабараторыі ў Брысталі. У 1954 г. становіцца кавендышскім прафесарам фізікі ў Кембрыджы. Застаецца на гэтай пасадзе да 1971 г. таксама Мот з’яўляўся ў перыяд з 1959 па 1966 год кіраўніком каледжа Гонвіл і Кэўс.

## Дасягненні 
Навуковыя дасягненні Мота ўключаюць тэарэтычнае тлумачэнне ўздзеяння святла на фотаэмульсію, разуменні пераходу рэчыва з металічнага ў неметалічных стан. Яго імем названа паняцце дыэлектрык Мота.
 
У 1936 годзе Мота абраны членам Лонданскага каралеўскага таварыства. У 1957 годзе з’яўляўся прэзідэнтам англійскага Фізічнага таварыства. У пачатку 1960-х гадоў быў старшынёй Брытанскага аддзялення Пагуошскага руху. Прысвечаны ў рыцары ў 1962 годзе. Працягваў працаваць прыкладна да ўзросту 90 гадоў. У 1995 г. быў узнагароджаны ордэнам Кавалераў Гонару.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта
* Мемуары Мота

Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Х’юза
Роберт Вудра Вільсан

**Роберт Вудра Вільсан** (; нар. , Х’юстан, ЗША) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1978) «за адкрыццё мікрахвалевага рэліктавага выпраменьвання» (сумесна з Арно Аланам Пензіясам. Пётр Леанідавіч Капіца атрымаў Нобелеўскую прэмію за гэты ж год па іншай тэме).
 
Працуючы над новым тыпам антэн у лабараторыях Бэла ў Нью-Джэрсі, Вільсан і Пензіяс выявілі крыніцу шумавога сігналу ў атмасферы, якую яны не маглі растлумачыць. Пасля ліквідацыі ўсіх патэнцыйных крыніц шуму, уключаючы пасадку галубоў на антэну, шум прыйшлося прызнаць мікрахвалевым рэліктавым выпраменьваннем, што было зроблена Дзікэ з вучнямі ў артыкуле, які тэарэтычна абгрунтоўваў вынік Вільсана - Пензіяса. Гэта адкрыццё паслужыла важным фактам для пацверджання гарачай мадэлі Сусвету, канчаткова абвергнуўшы халодную мадэль у рамках тэорыі вялікага выбуху.
 
Студэнтам Вільсан вучыўся ва ўніверсітэце Райса. У гэтым універсітэце ён паступіў у таварыства Фі-Бэта-Капа. Аспірантуру Вільсан прайшоў у Каліфарнійскім тэхналагічным інстытуце.
 
Вільсан і Пензіяс атрымалі медаль імя Генры Дрэпера ў 1977 годзе.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Астраномы ЗША
Катэгорыя:Астраномы XX стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Генры Дрэйпера
Алег Хаменка

**Алег Хаменка** (нар. , Мінск) — беларускі музыкант, радыёвядучы, выкладчык, кампазітар, прадзюсар, стваральнік фолк-мадэрну — новага кірунку ў сучаснай музыцы, лідар папулярнага гурта «Палац».
## Біяграфія 
Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры па спецыяльнасці кіраўнік эстрадна-духавога аркестра (1990). У 1990—1992 працаваў метадыстам-інспектарам па Мінску і Мінскай вобласці Міжсаюзнага дома самадзейнай творчасці Аблсаўпрафа.
 
У 1992 годзе стварыў гурт «Палац», а ў 1998, пасля сходу з «Палаца» Юрыя Выдронка, стаў мастацкім кіраўніком калектыву, праца з гуртам працягваецца і па гэты дзень. Неаднаразова ўдзельнічаў у фестывалях «Басовішча» (Польшча), «Рок-каранацыя» (Беларусь), «Славянскі базар» (Беларусь), фальклорных фестывалях Еўропы: «EBU Contemporary Folk Music Festival» (Германія, 1994), «Suklegos» (Літва, 1987), і краін СНД: «Голас Азіі» (Казахстан, 1995), «Казачы круг» (Расія, 1999), «Країна Мрій» (Украіна 2010).
 
У 2008 скончыў аспірантуру БДУКіМ па спецыяльнасці культуралогія. Старэйшы выкладчык кафедры «Рэжысура эстрады» БДУКіМ.
 
У 2008 годзе пры падтрымцы дзіцячага фонду ЮНІСЕФ, сумесна з Тамарай Лісіцкай і Людмілай Рыжковай запісалі, і выпусцілі, для дзяцей серыю аўдыёказак «Беларускія народныя казкі».
 
З 2009 года пастаянна вядучы фестывалю «Камяніца».
 
У 2009 годзе стварыў фестываль «Bela music», які праходзіў на аэрадроме «Баравая».
 
Вядучы радыёверсіі хіт-параду «Тузін Гітоў» на «Радыё Рацыя» і аўтарскай праграмы «Фолк брама».
 
Быў вядучым праграмы «Брама Iснасцi» на радыёстанцыі «Аўтарадыё» аж да яе закрыцця 12 студзеня 2011 года па палітычных матывах.

Часта выступае сольна, без гурта «Палац».
 
У складзе гурта «Палац» здымаўся ў мастацкім фільме «Анастасія Слуцкая», эпізадычнай ролі «самога сябе» ў серыяле «Вышэй неба». На Новы 2019 год сыграў у музычным шоў Тузін Гітоў, «Belsat Music Live» ды Лявона Вольскага «Нас у Маскве не зразумеюць».

17 чэрвеня 2025 года Алег Хаменка быў затрыманы. У ліпені таго ж года стала вядома аб узбуджэнні супраць яго крымінальнай справы, беларускія праваабарончыя арганізацыі прызналі яго палітычным зняволеным. 2 сакавіка 2026 года Хаменку прыгаварылі да трох гадоў калоніі і буйнога штрафу за супрацоўніцтва з Радыё Рацыя.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гітарысты Беларусі
Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»
Іаган Бернхард Фішэр фон Эрлах

**Іаган Бернхард Фішэр фон Эрлах** (; ,  — , ) — аўстрыйскі архітэктар, заснавальнік і вядучы майстар габсбургскага барока. Родапачынальнік архітэктарскай дынастыі Фішэраў фон Эрлахаў.

## Біяграфія 
Родам з Штырыі, Іаган Бернхард Фішэр вучыўся ў Рыме ў Карла Фантана. Па вяртанні ў Вену займаўся аднаўленнем рэзідэнцый вяльможаў, разбураных падчас нашэсця турак. Распрацаваў характэрны тып цэнтральнаеўрапейскага барочнага палаца. Атрымаў у 1696 годзе дваранства (з даданнем да прозвішча ўдакладнення «фон Эрлах») і пасаду прыдворнага архітэктара, якую захоўваў пры трох імператарах.

[thumb|left|[Карлскірхэ ў Вене]]

Сярод найбольш важных праектаў Эрлаха — імператарскі палац Шонбрун, Зімовы палац Яўгена Савойскага,  у Празе,  Фердынанда II у Грацы, будынак манежа ў Хофбургу і шэраг барочных цэркваў у Зальцбургу, перапланоўкай якога ён займаўся.

Выніковы праект Фішэра фон Эрлаха — Карлскірхэ у Вене — носіць падкрэслена эклектычны характар, з размешчанымі па баках франтона калонамі, якія ў чымсьці падобны да мінарэтаў. Незадоўга да смерці Фішэр-фон-Эрлах апублікаваў першы ў сваім родзе архітэктурны атлас, у якім былі прайграны і супастаўлены выбітныя збудаванні розных эпох і краін, ад егіпецкіх пірамід да кітайскіх пагад.

## Спасылкі 
* 
* Біяграфія ў Аўстрыйскім лексіконе  

Катэгорыя:Архітэктары Аўстрыі
Катэгорыя:Архітэктары барока
Катэгорыя:Постаці Зальцбурга
Арно Алан Пензіяс

**Арно Алан Пензіяс** (; , Мюнхен, Германія — ) — амерыканскі астрафізік, прафесар, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1978) за адкрыццё касмічнага мікрахвалевага фонавага выпраменьвання.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 26 красавіка 1933 года ў Германіі ў яўрэйскай сям’і. Ва ўзросце шасці гадоў праз праграму «Кіндэртранспарт» быў эвакуіраваны ў Вялікабрытанію. Праз некалькі тыдняў з нацысцкай Германіі збеглі і яго бацькі, а ў 1940 годзе сям’я пасялілася ў ЗША. Скончыў Нью-Ёркскі Сіці-каледж (1954), Калумбійскі ўніверсітэт, дзе атрымаў ступень магістра (1958) і ступень доктара (1962). З 1963 года — навуковы супрацоўнік кампаніі «Bell Telephone Laboratories». У 1976—1979 ўзначальвае даследаванні ў галіне фізікі радыёхваль, якія праводзяцца кампаніяй. З 1979 года — дырэктар-распарадчык ўсёй праграмы даследаванняў кампаніі «Bell Telephone Laboratories».

## Навуковыя дасягненні 
Выкарыстаўшы мазер ў якасці ўзмацняльніка ў мікрахвалевым прыёмніку, Арно Пензіяс вырашыў задачу павелічэння дакладнасці налады антэны, змясціўшы ўнутры антэны другі прыёмнік, нацэлены на зададзеную крыніцу выпраменьвання. З дапамогай гэтай антэны ён выявіў у міжзоркавай прасторы малекулу гідраксіла. З 1963 года, аб’яднаўшыся з фізікам Робертам Вільсанам, пачаў прыстасоўваць рупарную антэну для выкарыстання ў радыёастраноміі. Дакладная налада і звышвысокая адчувальнасць яе ўзмацняльніка дазволілі навукоўцам вымераць інтэнсіўнасць пазаземных радыёкрыніц. Дапоўніўшы ўстаноўку фільтрам ад радыёперашкод, навукоўцы атрымалі магчымасць вымяраць інтэнсіўнасць фонавага выпраменьвання любога ўчастка неба паблізу вывучаемай крыніцы. У 1964 навукоўцы, выкарыстаўшы сваю сістэму для вымярэння радыёсігналаў Касіяпеі А, выявілі рэліктавае выпраменьванне, што паставіла кропку ў спрэчцы паміж прыхільнікамі гарачым і халодным Сусветам у рамках тэорыі Вялікага выбуху на карысць першы. Пабудаваўшы прыёмнік, здольны дэтэктаваць выпраменьванне з даўжынёй хвалі парадку міліметра і далучыўшы яго да 36-футавага радыётэлескопу, навукоўцы выявілі аксід вугляроду і яшчэ шэсць міжзоркавых малекул. За адкрыццё рэліктавага выпраменьвання Пензіяс (сумесна з Вільсанам) атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіцы (чвэрць прэміі за 1978, палову прэміі за гэты год атрымаў Пётр Капіца, а астатнюю чвэрць Вільсан).

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Астраномы ЗША
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Генры Дрэйпера
Шэлдан Лі Глэшау

**Шэлдан Лі Глэшау** (; нар. , Нью-Ёрк) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1979) (сумесна з Абдусам Саламам і Стывенам Вайнбергам).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Нью-Ёрку ў сям’і Люіса Глухоўскага і Бэлы Рубін, ураджэнцаў Бабруйска, якія заснавалі ў Нью-Ёрку кантору па рамонце водаправода. Скончыў Карнельскі ўніверсітэт (1954); магістр (1955). Пад кіраўніцтвам будучага Нобелеўскага лаўрэата Джуліяна Швінгера выканаў і абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «вектарны мезон ў распадзе элементарных часціц» (1959) ў Гарвардскім універсітэце. Прафесар Стэнфардскага ўніверсітэта (1961—1962), Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі (1962—1966) і Гарвардскага (з 1966 г.) універсітэтаў.
 
Працаваў у галіне тэорыі элементарных часціц. Значная частка работ Глэшау прысвечана праблеме аб’яднання ўсіх тыпаў узаемадзеянняў, назіраных у прыродзе (моцнага, слабога, электрамагнітнага і гравітацыйнага). Выкарыстаная ім так званая калібравальная сіметрыя, дазволіла распрацаваць тэорыю аб’яднання электрамагнетызму і слабога ўзаемадзеяння (электраслабога ўзаемадзеяння) і прадказаць наяўнасць слабых нейтральных токаў паміж элементарнымі часціцамі. Гэты ўклад вучонага быў ацэнены Нобелеўскім камітэтам, і яму была прысуджана Нобелеўская прэмія.
 
Глэшау таксама ўнёс істотны ўклад у разуменне моцнага ўзаемадзеяння элементарных часціц, увёўшы ва ўжытак чацвёрты (зачараваны) тып кваркаў. (Першыя тры тыпы кваркаў — верхнія, ніжнія і дзіўныя — былі прапанаваны ў 1963 г. фізікамі Мюрэем Гел-Манам і Джорджам Цвейгам). Такім чынам, прадбачанне навукоўцаў атрымала эксперыментальнае пацвярджэнне. Апрацаваўшы вынікі выбуху звышновай зоркі, Глэшау паведаміў у 1987 г. аб сваіх больш нізкіх ацэнках масы нейтрына.
 
У 1960 годзе стварыў тэорыю электраслабога ўзаемадзеяння, заснаваную на ідэях калібровачнай сіметрыі. За ўклад у тэорыю слабых і электрамагнітных узаемадзеянняў паміж элементарнымі часціцамі ўдастоены Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1979, разам з Абдусам Саламам і Стывенам Вайнбергам).
 
Шэлдан Глэшау быў удастоены медаля Роберта Опенгеймера Універсітэта Маямі (1977) і медалі Джорджа Ледлі Гарвардскага універсітэта (1978). Абраны членам Амерыканскага фізічнага таварыства, Амерыканскай акадэміі навук і мастацтваў, Нацыянальнай акадэміі навук ЗША.

## Дачыненні з Беларуссю 
19 жніўня 2025 года падпісаў зварот дваццаці двух нобелеўскіх лаўрэатаў да прэзідэнта ЗША Дональда Трампа з просьбай дамагчыся вызвалення каля 1300 беларускіх палітвязняў.

## Літаратура 
* *Alan Symons.* The jewish contriution to the 20-th century. — London: «Polo Publishing», 1997.
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Старонка пра Глэшау на сайце Бостанскага ўніверсітэта 

Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда
Катэгорыя:Выпускнікі Карнельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены РАН