Хамідыйская разня

**Масавыя забойствы армян у 1894—1896 гадах** або **Хамідыйская разня** () — серыя забойстваў армян у Асманскай імперыі ў 1894—1896 гадах, якія паводле розных ацэнак панеслі жыцці ад 50 да 300 тысяч чалавек. Складаліся з трох асноўных эпізодаў: разні ў Сасуне, забойстваў армян па ўсёй тэрыторыі імперыі восенню і зімой 1895 года і разаніны ў Стамбуле і ў раёне Вана, нагодай для якой паслужылі пратэсты мясцовых армян. На цяперашні момант няма комплекснага даследавання гэтых злачынстваў. Найболей крывавай і найменш вывучанай з’яўляецца другая фаза. Не выклікае сумневу, што Порта была наепасрэдна замяшана ў забойствах, аднак ступень удзелу ўлад у арганізацыі забойстваў з’яўляецца прадметам бязлітасных спрэчак. Разаніна працягвалася да 3 кастрычніка. Еўрапейскія паслы ў чарговы раз выказалі пратэст бессэнсоўным забойствам армян, улучаючы забойствы на тэрыторыі паліцэйскіх участкаў. Падчас гэтай разаніны 17 кастрычніка Абдул-Хамід пад ціскам Еўропы прыняў кампрамісны варыянт рэформаў. Ён быў значна менш прапанаванага еўрапейцамі плана, аднак і гэта давала армянам надзею. Прымаючы афіцыйна гэты план, Абдул-Хамід на справе рыхтаваў адказ, які павінен быў падаць урок армянам і еўрапейцам, — разаніну 1895—1896 гадоў.

Адначасна з прыняццем варыянту рэформаў 8 кастрычніка мусульмане забілі і жыўцом спалілі каля тысячы армян у Трабзоне. Напад на армянскую частку горада пачаўся з сігналу горна, пасля чаго натоўп, улучаючы апранутых у форму салдатаў, пачаў забойствы і рабаванні. Гэта падзея стала прадвеснікам арганізаванай асманскімі ўладамі серыі масавых забойстваў армян ва Усходняй Турцыі: Эрзінджане, Эрзурумк, Гюмюшхане, Байбурце, Урфе і Бітлісе. Пасланыя султанам правакатары збіралі мусульманскае насельніцтва ў самай буйнай мячэці горада, а потым аб’яўлялі ад імя султана, што армяне пачалі паўстанне супраць іслама. Мусульманам прапанавалася абараніць іслам ад няверных і, заахвочваючы рабаванні армян, тлумачылася, што прысваенне мусульманінам маёмасці мяцежнікаў не супярэчыць Карану. Іншай тактыкай Абдул-Хаміда стаў гвалтоўны зварот армян у іслам. Гэта аперацыя была даручана Шакіру-пашы, які займаў пасада інспектара асобных акруг у Азіяцкай Турцыі. Паводле думкі Лорда Кінраса, заданнямі Шакіра-пашы былі планаванне і выкананне масавых забойстваў і скарачэнне колькасці з перспектывай поўнага знішчэння армянскіх хрысціян. Разаніна адбывалася ў рэгіёнах, якія павінны былі быць рэфармаваны паводле плана еўрапейскіх дзяржаў. На ноту паслоў Брытаніі, Францыі і Расійскай імперыі з Порты прыйшоў адказ, што ў хваляваннях вінаваты перадусім самі армяне. У лістападзе разаніна была працягнута ў шэрагу іншых гарадоў. Былі забіты тысячы армян, яшчэ большая колькасць павінна была памерці ад голаду зімой 1895—1896 гадоў. Найболей жорсткай была другая разаніна ва Урфе, дзе армяне складалі да траціны насельніцтва горада. Абложаныя армяне схаваліся ў кафедральным саборы і запатрабавалі ў асманскіх улад афіцыйнай абароны. Камандуючы войскамі даў ім такую гарантыю, пасля чаго група армян скіравалася да мясцовага шэйха. Тот загадаў кінуць іх на зямлю і, прачытаўшы над імі малітву, пераразаў усім горла. На наступную раніцу натоўп мусульман падпаліў сабор, у якім схаваліся армяне, і спаліў жыўцом ад паўтары да трох тысяч чалавек. Войскі, якія знаходзіліся там, стралялі ў кожнага, хто спрабаваў уцячы. Удзень урадоўцы-мусульмане, пасланыя апавясціць армян, што забойстваў больш не будзе, выразалі апошнія 126 армянскіх сямействаў. Агульны лік забітых армян ва Урфе склаў больш васьмі тысяч. Армянам атрымаўся арганізаваць супраціў у Зейтуне, дзе атрад з членаў партыі Гнчак нанёс паразу асманскім войскам, захапіў гарнізон і ўрадоўцаў, а потым вытрымаў аблогу рэгулярных войскаў. Армяне склалі зброю толькі пасля ўмяшання еўрапейскіх пасярэднікаў; некалькі прадстаўнікоў гнчакістаў былі высланы з Турцыі, наўзамен гэтага армяне атрымалі агульную амністыю, вызваленне ад мінулых падаткаў і хрысціянскага намесніка губернатара. У чэрвені аб’яднаныя сілы партый Арменакан, Гнчак і Дашнакцуцюн абаранілі ад разаніны горад Ван.

## Захоп Атаманскага банка 
Нягледзячы на тое, што дашнакі ўстрымліваліся ад публічных акцый, разаніна 1895 года прывяла іх да рашэння захапіць будынак Атаманскага банка ў Стамбуле. Пасля фінансавага банкруцтва Порты ў 1882 годзе банк знаходзіўся пад супольным кіраваннем еўрапейскіх крэдытораў, і захоп банка павінен быў прыцягнуць увагу еўрапейцаў да праблемы армян. 26 жніўня 1896 года група добра ўзброеных дашнакаў захапіла будынак Атаманскага банка, узяла еўрапейскі персанал у закладнікі і, пагражаючы выбухам банка, запатрабавала ад турэцкага ўрада правесці абяцаныя палітычныя рэформы. У перададзенай петыцыі змоўцы засудзілі разаніну армян, запатрабавалі ад еўрапейцаў правядзення рэформаў у шасці армянскіх абласцях Турцыі, палітычных праў і вызвалення палітвязняў. Таксама была высунута вымога пра еўрапейскага камісара, які б курыраваў рэформы, і змяшанай еўрапейска-мусульманскай жандармерыі. У выніку перамоў прадстаўнік расійскага пасольства і дырэктар банка, Эдгар Вінцэнт, угаварылі нападнікаў пакінуць будынак банка пад асабістую гарантыю бяспекі. Таксама ім было абяцана, што еўрапейскія краіны разгледзяць іх вымогі, але абяцанне не ўтрымвала пэўных мер. Выказваліся думкі, што дашнакі такім чынам правакавалі антыармянскія пагромы для прыцягнення ўвагі еўрапейцаў, аднак, нягледзячы на лагічнасць такой высновы, для яго мала пераканаўчых довадаў. Аднак улады распарадзіліся пачаць напады на армянаў яшчэ да таго, як група дашнакаў пакінула банк. Паліцэйскія агенты, перапранутыя студэнтамі мусульманскіх устаноў, збіралі натоўпы людзей. Былі таксама паведамленні, што ўладам было загадзя вядома пра змову, але ёй далі здзейсніцца, каб апраўдаць далейшыя пагромы. Цягам двух дзён пры выяўным патуральніцтве ўлад туркі забівалі да смерці армян, забіўшы больш 6000 чалавек. Дапамогу туркам зрабілі стамбульскія яўрэі. На другі дзень бойні прадстаўнікі 6 еўрапейскіх дзяржаў заявілі пратэст Турцыі, а да вечара англічане пачалі высадку ваенных маракоў, што спыніла забойствы. Еўрапейскія дзяржавы скіравалі ў міністэрства замежных спраў Турцыі серыю калектыўных нот, у якіх яны канстатавалі, што разаніна не была спантаннай з’явай, а праводзілася пад наглядам улад. Турэцкія ўлады абяцалі вырабіць арышты вінаватых, але так і не зрабілі гэтага.

У Брытаніі гэтыя падзеі выклікалі крызіс; 86-гадовы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі Уільям Гладстан вярнуўся з адстаўкі, каб выступіць з апошняй прамовай супраць імперыі «непрадказальнага Турка», якая павінна быць «сцёрта з карты свету», як «ганьба цывілізацыі» і «праклён чалавецтва» (Ансары тлумачыць гэта ісламафобіяй Гладстана, а Блоксхэм яго ліберальнымі ідэямі). Палітычныя матывы перашкодзілі еўрапейскім краінам правесці, згодна Кіпрскай канвенцыі, інтэрвенцыю ў Турцыю. Францыя і Германія мелі эканамічныя інтарэсы ў Турцыі, Брытанія не гатова была ісці на саступкі Расіі дзеля падтрымкі армян, а Расійская імперыя не была зацікаўлена ў стварэнні незалежнай Арменіі. Пасля пачатку грэка-турэцкай вайны 1897 года за Крыт заходнімі дзяржавамі не было зроблена нічога для аблягчэння лёсу армян.

Гісторык Лорд Кінрас адзначае: «Непрымірымая ўпартасць Абдул-Хаміда прынесла яму перамогу над Захадам. Але халодная нялюдскасць яго дзеянняў прынесла яму вечную ганьбу ў вачах цывілізаванага свету».

## Ацэнкі і паследствы 
Еўрапейскія вандроўнікі і даследчыкі ацэньвалі армянскае насельніцтва сярэдзіны XIX стагоддзя ў 2,5 мільёна чалавек. Армянская патрыярхія ацаніла памер паствы ў 1882 годзе ў  чалавек. Падлікі патрыярхіі ў 1912 годзе паказалі  армянаў, змяншэнне на , напэўна, злучана з забойствамі 1894—1896 гадоў і 1909 года, а таксама ўцёкамі армян на Каўказ, у еўрапейскія краіны і ЗША. У абласцях, суседніх з шасцю абласцямі турэцкай Арменіі, армянскае насельніцтва складала меншасць. Яны былі адлучаны ад армянскіх абласцей падчас рэформы Абдул-Хаміда па пераглядзе меж, што расцэньвалася армянскімі лідарамі як джэрымендерынг (перакройванне выбарчых акруг дзеля забеспячэння вынікаў выбараў). Статыстыка армянскай патрыярхіі ацэньвала этнічны склад насельніцтва ў шасці асноўных армянскіх абласцях у наступнай прапорцыі: армян 38,9 % (усяго хрысціянаў, улучаючы нестарыянцаў і грэкаў — 45,2 %), турак 25,4 %, курдаў 16,3 %, аднак гэта статыстыка таксама маніпулявала лічбамі. Так, у ёй не ўлічваліся курда- і турканаселеныя санджакі на поўдні і захадзе рэгіёна, а неартадаксальныя мусульмане праходзілі ў катэгорыі «іншыя рэлігіі». Статыстыка атаманскага ўрада рэзка адрознівалася ад патрыяршай і паказвала агульную колькасць армян у імперыі  чалавек (7 %), у тым ліку ў шасці асноўных рэгіёнах  (17 %) армян супраць  мусульманаў. У верасні 1915 года губернатар Дыярбекіра паведамляў, што ён выслаў з вобласці  армян, што амаль удвойчы перавышала колькасць армян паводле афіцыйнай асманскай статыстыкі.

Дакладны лік ахвяр разаніны 1894—1896 гадоў падлічыць немагчыма. Яшчэ да сканчэння гвалтоўных дзеянняў, лютэранскі місіянер Ёганес Лепсіўс, які знаходзіўся ў гэты час у Турцыі, выкарыстоўваючы нямецкія і іншыя крыніцы, сабраў наступную статыстыку: забітых —  чалавекі, спустошаны —  чалавек, разрабаваных гарадоў і вёсак — 2493, накіраваны ў іслам вёсак — 456, апаганена цэркваў і манастыроў — 649, пераўтворана ў мячэці цэркваў — 328. Ацэньваючы агульны лік забітых, Кінрас прыводзіць лічбу 50—100 тыс., Блоксхэм — 80—100 тыс., Аванісян — каля 100 тыс., Адалян і Татэн — ад 100 да 300 тыс., Дадран — 250—300 тыс., Сюні — 300 тыс..

Цягам дзесяцігоддзя пасля пагромаў 1894—1896 гадоў напады малалікіх армянскіх рэвалюцыйных груп на ўрадоўцаў, інфарматараў і прадстаўнікоў варожых утварэнняў адбываліся на тэрыторыі Сасуна, Муша і Бітліса. Дзеянні гэтых груп карысталіся спагадай сярод армянскага насельніцтва, аднак не маглі спыніць згаленне сялян і эміграцыю з тэрыторыі гістарычнай Арменіі.

У 1902 годзе прадстаўнікі Дашнакцуцюн і Гнчак у ліку сарака сямі дэлегатаў, якія прадстаўлялі турэцкія, арабскія, грэчаскія, курдскія, армянскія, албанскія, чаркескія і яўрэйскія арганізацыі, узялі ўдзел у першым Кангрэсе атаманскіх лібералаў у Парыжы і склалі пагадненне супраць султана. Кангрэс запатрабаваў роўныя правы для ўсіх грамадзянаў імперыі, мясцовага самакіравання, абарону тэрытарыяльнай цэласці імперыі і аднаўленне канстытуцыі, прыпыненай у 1878 годзе. Прыняцце прапанаванай армянамі рэзалюцыі, згодна якой еўрапейскім назіральнікам падаваліся паўнамоцтвы кантраляваць выкананне праў меншасцей, было рэзка асуджана прысутнічалымі турэцкімі нацыяналістамі, якія лічылі, што армяне не маюць патрэбу ў назіральніках і асаблівым статусе ў будучай канстытуцыйнай Турцыі. У 1904 годзе зноў пачаліся беспарадкі ў Сасуне, у адказ хамідые і асманская армія распачалі карную аперацыю ў рэгіёне. У гэты ж час у Сафіі праходзіў трэці кангрэс Дашнакцуцюн, які прыйшоў да высновы пра асабістую адказнасць Абдул-Хаміда за забойствы армянаў і прыняў рашэнне ухіліць султана. Галоўны выканавец Хрыстафор Мікаелян падарваўся ў 1905 годзе на прызначанай для султана выбухоўцы, аднак змова была працягнутая. Падчас замаху Абдул-Хамід трохі адхіліўся ад свайго звычайнага пятніцкага маршруту, што выратавала яму жыццё. Выбух знішчыў карэту султана і частку яго світы. У змове апроч армян бралі ўдзел прадстаўнікі і іншых этнасаў і канфесій.

З пункту гледжання Атаманскай дзяржавы разаніна 1894—1896 гадоў у палітычным сэнсе прадстаўляла сабою анархічную праяву прымітыўнага нацыяналізму (улучаючы тэрор і экспрапрыяцыю), а ў рэлігійным сэнсе — неакансерватыўную рэакцыю супраць «ніжэйшай» рэлігійнай групы, але якая хутка развіваецца. Таксама гэта служыла папярэджаннем армянскім нацыяналістам супраць вымогі рэформаў. Удзел султана Абдул-Хаміда ў стамбульскай і ванскай рэзях 1896 года не выклікае сумневаў, ступень яго ўдзелу ў іншых эпізодах невыразная. У другім, найболей крывавым, эпізодзе цэнтральная каардынацыя была б абцяжарана слабой інфраструктурай імперыі, таму асноўную ролю ў разаніне гулялі простыя мусульмане і мухаджыры, у тым ліку курды і прадстаўнікі мусульманскіх студэнцкіх утварэнняў. Магчыма, султану дакладалася аднабаковая інфармацыя, а паведамленні еўрапейскіх прадстаўнікоў падаваліся як антытурэцкая прапаганда. Тым не менш, гэта не здымае з яго адказнасці за насаджэнне антыхрысціянскага ісламскага шавінізму, у атмасферы якога здзяйсняліся забойствы. Таксама трэба ўлічваць, што заахвочанні Абдул-Хамідам службовых асоб, датычных да забойстваў, азначае, што, з яго пункту погляду, яны дзеялі ў інтарэсах асманскай дзяржавы і ў рамках праводжанай ім палітыкі. Роля асманскіх урадоўцаў, арміі і паліцыі адрознівалася ў розных эпізодах разаніны, аднак у сваёй масе яны лічылі, што гэта было ўсяго толькі адказам на дзеянні саміх армянаў, пры гэтым пад дзеяннямі меліся на ўвазе ў тым ліку як само існаванне армянскіх партый, так і атрыманыя пад катаваннямі «ўдзячныя» сведчанні армян. Пашыраныя ў той час чуткі пра тое, што за армянамі стаяла Брытанія, не адпавядалі рэчаіснасці. Дзеянні армянскіх палітычных партый і план рэформаў 1895 года часам служылі каталізатарамі для разаніны, аднак у любым сэнсе не апраўдвалі забойствы армян.

Апроч дзяржаўнага падбухторвання разаніна 1895—1896 гадоў была адзначана актыўным удзелам у ёй і ў рабаваннях турэцкага насельніцтва Асманскай імперыі, што абумаўлялася глыбокім сацыяльным і псіхалагічным расслаеннем асманскага грамадства. Камерцыйныя таленты армянаў стэрэа тыпова прыпісваліся хітрасці і заганнасці армянскага характару, што павялічвала ў мусульманаў пачуццё ўласнай годнасці і дазваляла ім не задумвацца пра ўласную адсталасць. Прамым вынікам гэтай зайздрасці было шырока пашыранае пасля разаніны армянскага насельніцтва марадзёрства, як стымул і ўзнагарода за пагромы.

Уільям Лагер у працы «Дыпламатыя імперыялізму» () выказаў здагадку, што рэвалюцыйныя лідары армян вылічвалі, што выкліканыя іх дзеяннямі пакуты армян прыцягнуць увагу да армянскага пытання. Гэты пункт погляду быў аспрэчаны Дональдам Блоксхэмам і Рональдам Сюні, якія лічылі, што для такога цверджання няма ніякіх довадаў. Гэта «тэза правакацыі» была паўтораная ў працы Стэнфарда Шоу 1977 года, дзе сцвярджалася, што разаніна была рэакцыяй на армянскую правакацыю і што гнчакісты мелі намер стварыць сацыялістычную армянскую рэспубліку ў шасці анаталійскіх абласцях, у якіх усе мусульмане будуць дэпартаваны ці забіты. Роберт Мелсан, аналізуючы гэта цверджанне Шоу, адзначае, што падобная думка не знаходзіць пацверджання ў іншых гісторыкаў, а сам Шоу робіць падобны вынік без спасылак на якія-небудзь цытаты і не даючы тлумачэнняў. «Тэза правакацыі» з’яўляецца адным з метадаў, што выкарыстоўваюцца адмаўляльнікамі генацыду армян.

Пляма масавага забойства армян была непрыемна для Турэцкай рэспублікі, якая стала наступнікам Асманскай імперыі. Кемалісцкая ідэалогія таксама адчувальна ставілася да традыцыйнага ўяўлення туркаў як варвараў. Адмова прызнаваць забойствы армян ператварылася ў Турцыі ў міф пра паходжанне сучаснай турэцкай дзяржавы і стала фактарам турэцкай ідэнтычнасці. Турэцкая эліта, што нажывалася на рэквізіцыях армянскай маёмасці, дасягнулых максімуму ў час генацыду армян, мела асабістыя матывы для адмовы прызнаваць паходжанне выкрадзеных земляў і маёмасці. Апроч таго, пасля Другой сусветнай вайны Турцыя не хацела, каб яе гісторыя параўноўвалася з нацысцкай Германіяй. Адмова прызнаваць забойствы армян застаецца для Турцыі апошнім этапам рашэння армянскага пытання.

## Крыніцы 
## Літаратура 
; Кнігі
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
; Артыкулы
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Официальный сайт музея-института геноцида армян (Ереван, Цицернакаберд) (коллекция фотографий)   

Катэгорыя:Гісторыя Арменіі
Катэгорыя:Гісторыя Асманскай імперыі
Катэгорыя:Гуманітарныя катастрофы
Катэгорыя:Армянскія пагромы