open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Свята-Мікалаеўскі сабор (Брэст)

**Свята-Мікалаеўскі сабор** — праваслаўны храм на тэрыторыі Брэсцкай крэпасці. Помнік архітэктуры руска-візантыйскага стылю.

## Гісторыя 
Пабудаваны ў 1856—1879 гг. з цэглы паводле праекта Д. І. Грыма, з’яўляўся архітэктурна-кампазіцыйным цэнтрам.

Сродкі ў 30000 залатых чырвонцаў былі сабраны афіцэрамі брэсцкага гарнізона і вайсковым духавенствам. У 1919 годзе перароблены пад гарнізонны касцёл Святога Казіміра (паводле іншых звестак Святой Тройцы) паводле праекта архітэктара Лісецкага, у 1928 годзе перабудаваны намаганнямі ксяндза А. Мацяйкевіча. Храм цалкам страціў свой праваслаўны фасад і нагадваў выгляд суседняга касцёла аўгусцінцаў. Храм моцна пашкоджаны ў гады Вялікай Айчыннай вайны, да якой выкарыстоўваўся як гарнізонны клуб. У 1972 годзе будынак закансерваваны і ўключаны ў мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой». 22 чэрвеня 1991 г. упершыню за пасляваенны час адбылося ўрачыстае набажэнства. У 1994 годзе вернуты вернікам. Адрэстаўраваны.
 і Аляксандр Лукашэнка ў Мікалаеўскім саборы ў 2008 г.]]

У 2014 годзе пабудаваны прыхадскі дом са званіцай па праекце архітэктара У. Н. Казакова.

## Архітэктура 
Размяшчэнне храма на тэрыторыі абарончага збудавання не дазваляла яго вышынную трактоўку. Таму 3-нефная базіліка, ступеньчатая кампазіцыя якой перакрыта цыліндрычнымі дахамі-бочкамі, атрымала прысадзісты характар. Складаецца з прамавугольнага ў плане асноўнага аб’ёму, завершанага магутным, але нізкім паўсферычным купалам на 16-гранным барабане аб’ёму, да якога па падоўжнай восі далучана паўкруглая апсіда. Галоўны фасад у выглядзе паўкруглай аркі: 1-ы ярус вылучаны арачным уваходным парталам, 2-і — 5 пралётнай аркатурай, над якой размешчаны гадзіннік-куранты. Аналагічную трактоўку атрымалі тарцы бакавых прыдзелаў. Гарызантальную развітасць архітэктурнай кампазіцыі падкрэсліваюць 3- і 5-часткавыя размежаваныя калонамі аконныя праёмы бакавых фасадаў. Вуглы храма крапуюць калонны ў 3 ярусы. Крапоўку масіўных аб’ёмаў храма ўзбагачаюць закамары, аркатура, крыжы-нішы, зубчастыя фрызы, карнізы на сухарыках і інш. Унутры нефы размежаваны магутнымі аркадамі, перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі.

## Літаратура 
* Свята-Мікалаеўскі сабор, Брэст // Кулагін, А. М. Праваслаўныя храмы на Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін. — Мн., 2001. — С. 27.
## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Брэста
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў псеўдарускім стылі
Катэгорыя:Брэсцкая крэпасць
Катэгорыя:1879 год у Брэсце
Катэгорыя:Колішнія касцёлы Брэста
Катэгорыя:Храмы Брэсцкай і Кобрынскай епархіі
Эдмунд Іванавіч Звяровіч

**Эдмунд Іванавіч Звяровіч** (нар. , станіца Нова-Уладзімірская, Краснадарскі край, Расія) — беларускі матэматык. Доктар фізіка-матэматычных навук (1973, Тэорыя двухэлементавых краявых задач на рыманавых паверхнях і яе дастасаванні), прафесар (1977).

## Біяграфія 
Скончыў Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт (1960). З 1975 г. працуе ў БДУ. Навуковыя працы па тэорыі краявых задач і іх дастасаваннях. Распрацаваў у квадратурах агульнае рашэнне задачы Рымана на рыманавых паверхнях і выкарыстаў гэта ў плоскай тэорыі пругкасці. Распрацаваў метад лакальна-канформавага склейвання для развязання лінейных краявых задач на канечных рыманавых паверхнях.

## Навуковыя працы 
* Краевые задачи теории аналитических функций в гельдеровских классах на римановых поверхностях // Усп. матем. наук. 1971. Т. 26, вып. 1;
* Двухэлементные краевые задачи и метод локально-конформного склеивания // Сиб. матем. журн. 1973. Т. 14, № 1;
* Алгебраический метод построения основных функционалов римановой поверхности, заданной в виде конечнолистной накрывающей сферы // Сиб. матем. журн. 1987. Т. 28, № 6.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі
Катэгорыя:Дактары фізіка-матэматычных навук
Катэгорыя:Выпускнікі Растоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ
Звярынае

**Звяры́нае** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дрыса, за 32 км на паўночны ўсход ад Полацка, за 12 км на паўночны захад ад вёскі Дрэтунь на мяжы з Расонскім раёнам.

Плошча паверхні 0,26 км². Даўжыня 1,36 км, найбольшая шырыня 0,26 км. Даўжыня берагавой лініі 4,77 км.  Найбольшая глыбіня 3,4 м. Аб'ём вады 0,57 млн. м³. Плошча вадазбору 2,1 км².
Катлавіна возера выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны вышынёй 1—3 м, параслі лесам. Берагі пераважна пясчаныя, на поўначы сплавінныя. Пойма шырынёй 5—15 м, пад лесам. У паўднёвай частцы востраў плошчай 0,4 га. Дно возера сапрапелістае, мелкаводдзе пясчанае. На паўднёвым захадзе выцякае рака Звёрынка. Зарастае ў прыбярэжнай зоне да глыбіні 1,5 м.
 
## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
* Блакітная кніга Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1994.
* 
* 

## Спасылкі 
* Звярынае возера 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Антон Антонавіч Згіроўскі

**Антон Антонавіч Згіро́ўскі** (, Мінск — ) — беларускі савецкі акцёр. Заслужаны артыст Беларускай ССР (1935).

## Біяграфія 
У 1921 годзе паступіў у Трупу У. Галубка (пазней БДТ-3), напачатку быў дапаможным рабочым. У час вандраванняў тэатра ўдзельнічаў у канцэртах, спяваў у хоры. З 1926 года акцёр.
 
Арыштаваны і расстраляны ў 1937 годзе. Рэабілітаваны ў 1957 годзе.

## Творчасць 
Найбольш значныя ролі: памешчык («Пінская мадонна» У. Галубка), Вася Балабан («Гісторыя пяці хвастоў» Л. Левіна), Лундышаў «Гадзіншчык і курыца» І. Качаргі), Кадлуб-Дабравольскі («Сяржант Дроб» Э. Самуйлёнка), Юсаў («Даходнае месца» А. Астроўскага).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Акцёры СССР
Катэгорыя:Акцёры Беларусі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР
Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР
Катэгорыя:Постаці Беларускага трэцяга дзяржаўнага тэатра
Сезар Мільштэйн

**Сезар Мільштэйн**, FRS (, , Баія-Бланка, Аргенціна — , Кембрыдж, Вялікабрытанія) — аргенцінскі біяхімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1984 годзе разам з Н. К. Ернэ і Г.Кёлерам «за тэорыі адносна спецыфічнасці ў развіцці і кантролі імуннай сістэмы і адкрыццё прынцыпу прадукцыі монакланальных антыцел».

## Біяграфія 
Сезар Мільштэйн нарадзіўся 8 кастрычніка 1927 года ў Аргенціне, у мястэчку Баія-Бланка, недалёка ад Буэнас-Айрэса, у сям’і выхадцаў з мястэчка Шышкаўцы Падольскай губерні Лазара Мільштэйна і Максімы Вапнярскай.

Скончыў Універсітэт Буэнас-Айрэса ў 1952 годзе і атрымаў ступень кандыдата навук пад кіраўніцтвам прафесара Стапані(*Stoppani*) (прафесар біяхіміі) у Медыцынскай школе. У 1958—1961 гадах і з 1963 года ў Кембрыджскім універсітэце.

Аўтар навуковых прац па імунахіміі. Распрацаваў методыку вырабу монакланальных антыцел разам з Г. Кёлерам.

Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША, Амерыканскай акадэміі навук і мастацтва.

Незалежна ад сваіх дасягненняў, Мільштэйн выступаў у якасці кіраўніка і натхнення для многіх у вобласці антыцел, а таксама заўсёды дапамагаў навуцы і вучоным у менш развітых краінах. Варта таксама згадаць, што, хоць Нобелеўская прэмія зрабіла б яго багатым чалавекам, Мільштэйн не запатэнтаваў сваё велізарнае адкрыццё, паколькі ён лічыў, што гэта — інтэлектуальная ўласнасць чалавецтва. Паводле яго перакананняў, яго праца не мела ніякага эканамічнага інтарэсу, толькі навуковы.

Мільштэйн памёр 24 сакавіка 2002 года ў Кембрыджы, Англія ва ўзросце 74 гадоў у выніку захворвання сэрца, на якое ён пакутаваў на працягу многіх гадоў.

## Узнагароды 
* Абраны членам Лонданскага каралеўскага таварыства (1975)
* Прэмія Вольфа па медыцыне (1980)
* Прэмія Луізы Грос-Хорвіц (1980)
* Міжнародная прэмія Гайрднера (1981)
* Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне (1984)
* Прэмія Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні (1984)
* Медаль Коплі (1989)
* :en:Order of the Companions of Honour (1995)

## Гл. таксама 
* Монакланальныя антыцелы

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія Сезара Мільштэйна на Нобелеўскім сайце

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Аргенціны
Катэгорыя:Імунолагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Выпускнікі Кембрыджскага ўніверсітэта
Згусанне крыві

right|250px|thumb|Фібрынавы згустак, атрыманы шляхам дадання трамбіну ў цэльную кроў. Сканавальная электронная мікраскапія.
**Згусанне крыві** — ахоўная рэакцыя арганізма, важнейшы этап працы сістэмы гемастазу, якая адказвае за спыненне крывацёку пры пашкоджанні сасудзістай сістэмы арганізма. Згусанню крыві папярэднічае стадыя першаснага сасудзіста-тромбацытарнага гемастазу. Гэты першасны гемастаз амаль цалкам абумоўлены звужэннем сасудаў і механічным закаркаваннем агрэгатамі трамбацытаў месца пашкоджання сасудзістай сценкі. Характэрны час для першаснага гемастазу ў здаровага чалавека складае 1-3 мін. Згусанне крыві (гемакаагуляцыя, каагуляцыя, плазменны гемастаз, другасны гемастаз) - складаны біялагічны працэс утварэння ў крыві нітак бялку фібрыну, які палімерызуецца і ўтварае тромбы, у выніку чаго кроў губляе цякучасць, набываючы тварожыстую кансістэнцыю. Згусанне крыві ў здаровага чалавека адбываецца лакальна, у месцы ўтварэння першаснай трамбацытарнай коркі. Час утварэння фібрынавага згустку - каля 10 мін.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Кроў, Каагуляцыя, Імунная сістэма (Англійская мова) 

Катэгорыя:Сістэма гемастазу
Катэгорыя:Гематалогія
Здановіч

**Здановіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* 
* Гаўрыла Станіслававіч Здановіч (1900—1984) — Герой Савецкага Саюза
* 
* Ігнат Аляксандравіч Здановіч (1841—1864) — адзін з кіраўнікоў паўстання 1863-64 гг.
* Іосіф Карлавіч Здановіч (1898—?) — беларускі і рускі музыказнавец, фалькларыст.
* Людвік Здановіч (1813—1897) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп
* Ніна Іванаўна Здановіч (нар. 1959) — беларускі археолаг, гісторык
* Станіслаў Здановіч (1882—1970) — польскі дзяржаўны дзеяч.
*
Ходцаўскі сельсавет

**Хо́дцаўскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Сенненскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) Ходцы.

## Гісторыя 
Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Паўлавіцкі сельсавет** у складзе Сенненскага раёна Віцебскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Паўлавічы. 29 кастрычніка 1924 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Ходцы, сельсавет перайменаваны ў *Ходчанскі (Ходцаўскі) сельсавет*. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Сенненскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 20 мая 1960 года ў склад сельсавета з Машчонскага сельсавета перададзены 10 населеных пунктаў (Асінаўка, Беляі, Бесцвіна, Дубкі, Жарцы, Закратунне, Запруддзе, Латыгава, Рубежніца і Савушы). На 1 студзеня 1974 года ў складзе Ходцаўскага сельсавета 26 населеных пунктаў. 30 сакавіка 1992 года да сельсавета далучана частка скасаванага Белаліпскага сельсавета. 8 красавіка 2004 года ў склад сельсавета з Багданаўскага сельсавета перададзены 5 населеных пунктаў у межах былога калгаса імя Гастэла (вёскі Броўкі, Вялікае Сяло, Лугінавічы, Падворыца, Шашалы). 20 чэрвеня 2008 года скасавана вёска Рубежніца.

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1617 чалавек, з іх 92,5 % — беларусы, 5,4 % — рускія, 1,3 % — украінцы; паводле перапісу 2019 года — 1203 чалавекі.

## Населеныя пункты 
* 1 студзеня 1947 — 16.
* 1 студзеня 1974 — 26.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе
Здзітава (Здзітаўскі сельсавет)

**Здзі́тава** (, ) — аграгарадок у Бярозаўскім раёне Брэсцкай вобласці, каля ракі Ясельда. Адміністрацыйны цэнтр Здзітаўскага сельсавета. Размешчана за б км ад Бярозы, 104 кіламетры ад Брэста, за 12 км ад чыгуначнай станцыі Бяроза-Картузская.

## Гісторыя 
Вядома ў складзе Блудзенскага войтаўства ў 1563 годзе. У 1672 годзе «Хрысціна Высокінская завяшчала назаўсёды картэзіянскаму манастыру Картуз-Бярозы 3 валокі зямлі ў Здзітаве Слонімскага павета».

### Пад уладай Расійскай імперыі 
Пасля Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай з 1795 года ў складзе Расійскай імперыі. У 1864 годзе ў Блудзенскай воласці Пружанскага павета Гродзенскай губерні. У канцы XIX ст. ў Картузскабярозаўскай воласці. У 1890 годзе Здзітаўскаму сельскаму таварыству належала 204 дзесяцін зямлі. Пасёлак Здзітаў адносіўся да Бярозаўскага сельскага таварыства, у якога было 1181 дзесяцін зямлі, маёнтак Стары Дзітаў з 896 дзесяцін зямлі належаў памешчыку Януарыю Мікульскаму.

### Найноўшы час 
У 1905 годзе вёска і маёнтак (за 2 вярсты ад вёскі). З 1915 года акупіраваны германскімі войскамі, з 1919 года да ліпеня 1920 года і з жніўня 1920 года — войскамі Польшчы. У ліпеня 1920 года на кароткі час устаноўлена савецкая ўлада.

З 1921 года ў складзе Бяроза-Картузскай гміны Палескага ваяводства Польшчы. З 1932 года ў Сігневіцкай гміне.

З 1939 года ў БССР. З 1940 года вёска Углянскага с/с. У 1941—1944 гг. акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Акупанты загубілі 60 жыхароў вёскі. У ліпеня 1944 года пры вызваленні Бярозаўскага раёна каля Здзітава загінулі 185 салдат і афіцэраў 174-га гвардзейскага палка гвардзейскай стралковай дывізіі 20-га стралковага корпуса 18-й арміі 1-га Беларускага фронту. У 1966 годзе на брацкіх воінскіх могілках быў пастаўлены абеліск.

У 1949 годзе жыхары вёсак Здзітава і Пясчанка аб'ядналіся ў калгас імя Молатава. Паводле перапісу 1959 года далучаны да саўгаса «Прамень». З 1963 года вёска на тэрыторыі племсаўгаса «Земляроб». Паводле перапісу 1970 года дзейнічала школа. У 1967 годзе цэнтр Углянскага с/с перанесены ў в. Здітава, 18 студзеня 1988 года сельсавет перайменаваны ў Здзітаўскі.

## Інфраструктура 
Дзейнічаюць яслі і дзіцячы сад, пачатковая і музычная школы, бібліятэка, аддзяленне сувязі.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**:
** 1897 — 31 двор, 217 жыхароў.
* **XX стагоддзе**:
** 1905 — 222 жыхары, у маёнтку — 64 жыхары.
** 1940 — 62 двары, 384 жыхары.
** 1959 — 89 гаспадарак, 348 жыхароў.
** 1970 — 504 жыхары.
** 1997 — 571 жыхар, 192 двары.
* **XXI стагоддзе**:
** 2005 — 189 двароў, 566 жыхароў.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Здзітаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Бярозаўскага раёна
Серакаротня

**Серакаро́тня** — возера ў Сенненскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Лучоса, за 34 км на ўсход ад горада Сянно, на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка Багушэўск.

Плошча паверхні 1,75 км². Даўжыня 5,24 км, найбольшая шырыня 0,65 км. Даўжыня берагавой лініі 12,3 км. Найбольшая глыбіня 5,8 м, сярэдняя 3,5 м. Аб’ём вады 6,07 млн. м³. Плошча вадазбору 194 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй 10—15 м (на захадзе да 20 м), на ўсходзе і паўднёвым усходзе вышынёй 4—5 м, пад хмызняком. Берагавая лінія ўмерана звілістая. Берагі на поўначы зліваюцца са схіламі катлавіны, на ўсходзе участкамі сплавінныя. Мелкаводдзе пясчанае, астатняя частка ложа выслана гліністым ілам.
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Шырыня паласы надводнай расліннасці да 30 м, месцамі адсутнічае. Моцна зарастаюць усходняя і заходняя часткі возера. Расце ахоўны від флоры, занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі — наяда марская. Праз возера цячэ рака Серакаратнянка.
 
У возеры водзяцца акунь, плотка, гусцяра, краснапёрка, лінь і іншыя рыбы.

## Літаратура 
* Блакітная кніга Беларусі — Мн.: БелЭн, 1994.
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Сенненскага раёна
Томас Іаган Зеебек

**Томас Іаган Зеебек** (; ,  — , ) — нямецкі фізік.

## Біяграфія 
Атрымаў медыцынскую адукацыю, жыў як прыватная асоба ў Ене, Байрайце і Нюрнбергу, у 1818 пасяліўся ў Берліне, дзе быў абраны членам Акадэміі навук. Зеебек зрабіў некалькі адкрыццяў у оптыцы (каляровыя з’явы палярызацыі ў адна- і двухвосевых крышталях, адкрытыя адначасова французскім фізікам Біё, а раней — Брустэрам у 1813 і Валастанам у 1814), акустыцы, у вучэнні аб цеплыні (размеркаванне цеплавых промняў у сонечным спектры), але асабліва — у галіне электрычнасці (адкрыццё ў 1821 тэрмаэлектрычных токаў; папярочнае намагнічванне). Зеебек шмат працаваў над вывучэннем хімічнага дзеяння святла і адкрыў, што гэта дзеянне не заканчваецца адразу па спыненні святла, але працягваецца і ў цемры вельмі доўгі час. Акрамя таго, Зеебек даў эксперыментальнае пацверджанне закону Брустэра пра сувязь паказчыка праламлення цела з вуглом поўнай палярызацыі.
 
У 1821 годзе адкрыў спосаб ахаладжэння рэчыва з дапамогай электрычнасці, названы яго імем. У 1822 годзе ён апублікаваў вынікі сваіх доследаў у артыкуле «Да пытання аб магнітнай палярызацыі некаторых металаў і руд, якая ўзнікае ва ўмовах рознасці тэмператур», апублікаваны ў дакладах Прускай акадэміі навук. У 1834 годзе быў адкрыты эфект Пельцье, адваротны эфекту Зеебека.

## Гл. таксама 
* Эфект Зеебека

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Гісторыя адкрыцця тэрмаэлектрычнага эфекту 
* Эфект Зеебека на відэа

Катэгорыя:Фізікі Германіі
Якаў Давыдавіч Зевін

**Якаў Давыдавіч Зевін** (9 (21) чэрвеня 1888, , Магілёўская вобласць — , ) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Расіі.

## Біяграфія 
З 1904 года член РСДРП. Вёў падпольную рэвалюцыйную працу ў Екацярынаславе, Баку і іншых гарадах. Неаднаразова падвяргаўся арыштам, ссылкам (у Валагодскую, Архангельскую губерню і ва Усходнюю Сібір).

У 1911 годзе вучыўся ў партыйнай школе Ланжумо, арганізаванай У. І. Ленінам пад Парыжам. Быў дэлегатам 6-й (Пражскай) канферэнцыі РСДРП (1912), прадстаўляў групу меншавікоў-партыйцаў. Пасля канферэнцыі цалкам стаў на бальшавіцкія пазіцыі.

У 1915 годзе - член Бакінскага камітэта бальшавікоў. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года працаваў у Маскоўскім савеце рабочых дэпутатаў, выконваў даручэнні Маскоўскага акруговага камітэта РСДРП(б).

З жніўня 1917 года ў Баку, у Саюзе нафтапрамысловых рабочых. Адзін з кіраўнікоў барацьбы за ўстанаўленне Савецкай улады ў Азербайджане. У Бакінскім СНК (з красавіка 1918 года) - камісар працы; праводзіў у жыццё найважнейшыя мерапрыемствы Савецкай улады ў сацыяльнай сферы. Пасля часовага падзення Савецкай Улады ў Баку (31 ліпеня 1918) быў арыштаваны і расстраляны 20 верасня 1918 г. у ліку 26 бакінскіх камісараў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Азербайджана
Катэгорыя:Меншавікі
Катэгорыя:Пакараныя смерцю рэвалюцыянеры
Катэгорыя:Расстраляныя
Катэгорыя:Загінулі ў Грамадзянскую вайну ў Расіі
Шаміль Іршатавіч Бекцінееў

**Шаміль Іршатавіч Бекцінееў** (, ) — беларускі гісторык, археолаг, нумізмат. Кандыдат гістарычных навук (1990).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і служачых. Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя У. І. Леніна (1977). У 1989 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю *«Торговые связи городов и денежное обращение на территории Белорусского Подвинья в X—XV вв. (по археологическим, нумизматическим и письменным данным)»* (Навуковы кіраўнік — Г. В. Штыхаў).

У 1970—1980 гадах працаваў мастаком-рэстаўратарам. У 1980—1989 гадах — малодшы навуковы супрацоўнік, у 1989—1994 — навуковы супрацоўнік аддзела спецыяльных гістарычных дысцыплін, з 1994 года — старшы навуковы супрацоўнік аддзела гісторыі Беларусі сярэдніх вякоў і пачатку Новага часу Інстытута гісторыі НАН Беларусі.

## Навуковыя інтарэсы 
Нумізматыка, гісторыя грашовага абарачэння і метралогію на тэрыторыі сучаснай Беларусі з X ст. да Люблінскай уніі (1569), гісторыя напалеонаўскіх войнаў (1796—1815), палкавыя гісторыі фарміраванняў расійскай арміі з беларускімі найменнямі з 1772 да 1 сакавіка 1918 года, гісторыю татараў і казацтва Расійскай імперыі.

Прапанаваў гіпотэзу паходжання грашовай сістэмы ВКЛ канца XIV — сярэдзіны XV ст. з рэгіянальнай грашова-вагавай сістэмы Полацка-Віцебскага Падзвіння 2-й паловы XIII — канца XIV ст. Складальнік каталогу гірак-разнаваг, знойдзеных на тэрыторыі сучаснай Беларусі, паказаў іх ролю ў вывучэнні грашовага абарачэння. Даследуе перыяд абарачэння пражскага гроша ў ВКЛ.

## Працы 
* Периодизация Полоцко-Витебской денежно-весовой системы: (2-ая половина XIII—XIV в.) // Numizmatika, 2000, [t.] 1. P. 37-46;
* Нумизматические опусы графов Тышкевичей // Гістарычна-археалагічны зборнік. — Мінск, 2006. — Вып. 22. — С. 20−21;
* Период пражского гроша [Текст] // Наука и инновации. — 2009. — N 6. — С. 17-19.

## Літаратура 
* Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко. ― Мн., 2007.
* Памяць: Гістар.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1. — Мн.: БЕЛТА, 2001. — 576 с.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 2. — Мн., 2003.

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук
Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі
Ельня (возера)

**Ельня, Ельна** — возера ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Яльнянка (прыток Дзісны) ў межах ландшафтнага заказніка «Ельня», за 16 км на паўднёвы ўсход ад горада Мёры.

Плошча паверхні возера 5,42 км². Даўжыня 4,85 км, найбольшая шырыня 1,52 км. Даўжыня берагавой лініі 14,9 км. Найбольшая глыбіня 3,5 м. Аб’ём вады 8,52 млн. м³. Плошча вадазбору 14,4 км².
Катлавіна возера выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны невыразныя. Берагі на захадзе і поўначы вышынёй да 1,5 м, на ўсходзе і паўночным усходзе пясчана-жвіровыя, высланы валунамі. Дно плоскае, сапрапелістае, каля заходняга берага тарфяністае, каля ўсходняга — пясчана-жвіровае. Зарастае слаба, уздоўж берагоў рэдкі трыснёг і чарот. Сцёк у возера Чорнае.

## Спасылкі 
* Возера Ельня 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Мёрскага раёна
Анры Эдуард Трэска

**Анры Эдуард Трэска** (; , Дзюнкерк - , Парыж) — французскі інжынер-механік, прафесар Нацыянальнай кансерваторыі мастацтваў і рамёстваў у Парыжы.
left|thumb|200px|Параўнанне крытэрыяў пластычнасці Трэска і фон Мізеса

З'яўляецца бацькам тэорыі пластычнасці, або незваротнай дэфармацыі, якія ён вывучыў у шырокай серыі эксперыментаў, пачатых у 1864 годзе. Адкрыў крытэрый пластычнасці матэрыялу Трэска (або максімальнага зруху).
Крытэрый Трэска з'яўляецца адным з двух асноўных крытэрыяў пластычнасці, якія выкарыстоўваюцца сёння. Другі важны крытэрый належыць фон Мізэсу.

Густаў Эйфель паставіў яго імя трэцім у спісе з 72 чалавек, якія зрабілі магчымым будаўніцтва Эйфелевай вежы ў Парыжы.

Катэгорыя:Інжынеры Францыі
Катэгорыя:Тэорыя пластычнасці
Катэгорыя:Механікі Францыі
Катэгорыя:Фізікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Спіс вучоных і інжынераў на Эйфелевай вежы
Кічына (возера)

**Кічына**, **Кічынскае возера** — возера ў Сенненскім раёне ў басейне ракі Абалянка, за 30 км на паўночны ўсход ад горада Сянно, каля вёскі Кічына.

Плошча паверхні 1,74 км². Даўжыня 3,85 км, найбольшая шырыня 0,84 км. Даўжыня берагавой лініі 9,25 км. Найбольшая глыбіня 3,7 м. Аб’ём вады 4,15 млн м³. Плошча вадазбору 16,1 км².
Катлавіна возера выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 5—7 м (на ўсходзе і паўночным усходзе да 15 м), парослыя лесам і хмызняком. Берагавая лінія звілістая. Берагі вышынёй да 0,3 м, пад хмызняком. Дно плоскае, выслана сапрапелем, уздоўж берагоў да глыбіні 1 м, а на мысах да 2 м пясчанае. Возера зарастае да глыбіні 2,5 м. З Кічына выцякае ручай у Абалянку.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, акунь, краснапёрка, плотка, лінь і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* Блакітная кніга Беларусі — Мн.: БелЭн, 1994.
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Сенненскага раёна
Ножніцы (возера)

**Ножніцы** — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дрыса, за 36 км на ўсход ад гарадскога пасёлка Расоны, каля вёскі Ножніцы.

Плошча паверхні возера 0,72 км². Даўжыня 1,38 км, найбольшая шырыня 0,63 км. Найбольшая глыбіня 5,6 м, сярэдняя 3,6 м. Даўжыня берагавой лініі 5,6 км. Аб’ём вады 2,6 млн. м³. Плошча вадазбору 1,76 км².
Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй 5—9 м, пясчаныя. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі нізкія (0,3—0,7 м), пясчаныя, пад хмызняком. Літаральная зона вузкая і спадзістая, пашыраецца ў залівах. Дно выслана сапрапелем. Вада вызначаецца высокай празрыстасцю (да 5 метраў. Зарастае падводнай расліннасцю да глыбіні 4 м. Уздоўж берагоў палоса трыснягу шырынёй да 15 метраў і да глыбіні 2 м.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, плотка, акунь, карась, лінь і іншыя рыбы.

## Літаратура 
*  — С. 401.
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Ножніцы 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Савецкая зона акупацыі Германіі

**Савецкая зона акупацыі Германіі** () — частка тэрыторыі Германіі, якая ў адпаведнасці з рашэннямі Ялцінскай канферэнцыі адышла пасля Другой сусветнай вайны ў сферу ўплыву СССР і была акупавана савецкімі войскамі.

Для кіравання ёю была створана Савецкая ваенная адміністрацыя ў Германіі.

У адказ на сепаратнае абвяшчэнне  на тэрыторыі Трызоніі 23 мая 1949 г. Федэратыўнай Рэспублікі Германія (ФРГ), у савецкай зоне 7 кастрычніка 1949 года была абвешчана Германская Дэмакратычная Рэспубліка (ГДР).

## Гл. таксама 
* Група савецкіх войскаў у Германіі

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Акупацыя Германіі войскамі саюзнікаў
Катэгорыя:Германская Дэмакратычная Рэспубліка
Катэгорыя:Знешняя палітыка СССР
Катэгорыя:Канстытуцыйнае права Германіі
Французская зона акупацыі Германіі

**Французская зона акупацыі Германіі** была створана з частак тэрыторыі амерыканскай і брытанскай зоны Германіі, якія саюзнікі стварылі ў маі 1945 на падставе пагадненняў паміж СССР, ЗША і Вялікабрытаніяй у верасні 1944. Створана 26 ліпеня 1945.

У гэтай зоне французскі ваенны ўрад у 1945 і 1946 гадах стварыў землі Паўднёвы Бадэн, Вюртэмберг-Гогенцолерн і Рэйнланд-Пфальц. Саар ужо ў лютым 1946 быў вынесены з французскай зоны і як пратэктарат падпарадкоўваўся асабліваму рэжыму з мэтай далучэння да Францыі.

Да французскай зоны таксама адносіўся раён Ліндау-Бадэнзее. Ён служыў калідорам паміж французскай зонай акупацыі Аўстрыі, якая ўключала землі Форарльберг і Ціроль.

Катэгорыя:Акупацыя Германіі войскамі саюзнікаў
Катэгорыя:Знешняя палітыка Францыі
Зенкер

**Зенкер** — шматлязовы металарэзны інструмент для апрацоўкі цыліндрычных і канічных адтулін у дэталях з мэтай павелічэння іх дыяметра, павышэння якасці паверхні і дакладнасці. Праца зенкерам называецца *зенкераванне*. Зенкераванне з'яўляецца паўчыставой апрацоўкай рэзаннем.

## Прызначэнне зенкеравання 
Зенкераванне як паўчыставая і, збольшага, чыставая аперацыя механічнай апрацоўкі мае наступныя асноўныя прызначэнні:
* Ачыстка і згладжванне паверхні адтулін: перад наразаннем разьбы або разгортваннем;
* Калібраванне адтулін: для нітаў, шпілек і іншага крапяжу.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. — ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Рэзныя інструменты
Катэгорыя:Слясарныя інструменты
Вялікае Святое

**Вялікае Святое возера** — возера ў Сенненскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Свячанка (выцякае з возера), за 9 км на захад ад горада Сянно, за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Ульянавічы.

Плошча паверхні возера 0,77 км². Найбольшая глыбіня 2,5 м. Даўжыня 1,53 км, найбольшая шырыня 0,73 км. Даўжыня берагавой лініі 4,3 км. Аб’ём вады 0,48 млн м³. Плошча вадазбору 17,1 км².
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны вышынёй 2—5 м, пад лесам і хмызняком. Берагі сплавінныя, пойма (шырыня за 200 м) забалочаная. Дно плоскае, выслана сапрапелем. Зарастае цалкам.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь, плотка, лінь і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* Блакітная кніга Беларусі — Мн.: БелЭн, 1994.
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Сенненскага раёна
Зераўшанскі хрыбет

**Зераўшанскі хрыбет** — горны хрыбет Гісара-Алая, на поўдзень ад ракі Зераўшан (Узбекістан і Таджыкістан).
 
Хрыбет працягваецца ў шыротным кірунку на 370 км. Сярэдняя вышыня складае 4110 м, найвышэйшы пункт — гара Чымтарга (5489 м). На паўночным схіле шматлікія папярочныя даліны левых прытокаў Зераўшана, паўднёвы схіл раздзелены слаба. На ўсходзе (да ракі Фандар’я) — высакагорны рэльеф, на захадзе — сярэднягор’е з карставымі формамі рэльефу. На схілах — рэдкалессе (пераважна з арчы), горныя стэпы і альпійскія лугі. Каля 560 ледавікоў агульнай плошчай 270 км².

## Гл. таксама 
* Фанскія горы

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Горы Таджыкістана
Катэгорыя:Горы Узбекістана
Бернар Зерфюс

**Бернар Зерфюс** (; ,  — , Камуна Нёі-сюр-Сен) — французскі архітэктар.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Школе прыгожых мастацтваў у Парыжы. Зазнаў уплывы А. Перэ і Ш. Э. Ле Карбюзье. Адзін з прадаўжальнікаў функцыяналізму 1920—30 гг.

## Выбітныя збудаванні 
* Будынак ЮНЕСКА (1953—1957, Парыж, у сааўтарстве)
* Нацыянальны цэнтр прамысловасці і тэхнікі (1958, Парыж, у сааўтарстве)
* Завод «Renault» (1953, Флен, Іль-дэ-Франс)

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
* Bernard Zehrfuss, ''De l'architecture, Des villes*, Institut de France, 1994—1995
* François Chaslin, «Bernard Zehrfuss», *Dictionnaire des architectes*, éd. Encyclopaedia Universalis — Albin Michel, 1999, pp. 742—744
* Christine Desmoulin, *Bernard Zehrfuss (1911—1996): itinéraire d'un architecte'', mémoire de DEA d'histoire socio-culturelle, ed. François Loyer, Université de Versailles-Saint-Quentin-en-Yvelines, 2001
* Christine Desmoulins : Bernard Zehrfuss, un architecture français (1911—1996). Une figure des Trente Glorieuses, doctoral thesis, ed. François Loyer, Spécialité : Histoire de l'Architecture, Laboratoire : LADRHAUS,École Nationale Supérieure d'Architecture de Versailles, 2008.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Анжэ
Катэгорыя:Памерлі ў Нёі-сюр-Сен
Катэгорыя:Архітэктары Францыі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Зеўксіс

thumb|250px|Зеўксіс выбірае самую прыгожую жанчыну Кратона
**Зеўксіс**, **Зеўксіс з Гераклаі** — старажытнагрэчаскі жывапісец, які працаваў у 420-380 гадах да н. э.

## Біяграфія 
Імкнучыся да ілюзорнасці выяўлення, адным з першых выкарыстаў у карцінах (вядомы па антычных  літаратурных крыніцах і рымскіх копіях) святлоценявую мадэліроўку ("Алена", "Немаўля Геракл душыць змей", "Сям'я кентаўраў").

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Мастакі Старажытнай Грэцыі
Зефір

**Зефір** мае наступныя значэнні:
* Зефір — у грэчаскай міфалогіі бог заходняга ветру, вястун багоў;
* Зефір — разнавіднасць пасцілы, але ў параўнанні з ёй мае больш пышную кансістэнцыю;
* Зефір (QinetiQ Zephyr) — беспілотны лятальны апарат на сонечных батарэях;
* Зефір — баваўняная тканіна палатнянага перапляцення з кручанай беленай пражы. Выкарыстоўваюць пераважна для пашыву мужчынскіх кашуль.
Зефір (міфалогія)

**Зефір** — у грэчаскай міфалогіі бог заходняга ветру, вястун багоў. Сын Астрэя і Эас. Згаданы ў «Іліядзе» (II 147 і інш.) Аб розніцы ва ўласцівасцях Зефіру на Захадзе і на Усходзе мелі паняцце складальнікі гамераўскіх песень, якія прымушаюць Зефір дзьмуць на астравах блажэнных, якія знаходзяцца на крайнім захадзе і не ведаюць ні бур, ні дажджоў, ні снегу.
 
Яму прысвечаны LXXXI арфічны гімн. Яго каханая — Хларыда (). Таксама Зефір — супернік Апалона ў каханні да Гіяцынта.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Гомаэратычныя матывы ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Юзаф Ямант

**Юзаф Ямант** (; ), у расійскай традыцыі **Іосіф Мацвеевіч Ямант** — адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў. Прыхільнік партыі «чырвоных».

## Біяграфія 
З роду Ямантаў. Сын надворнага саветніка Мацея Яманта і Схаластыкі з Макрыцкіх.

Першую адукацыю атрымаў у Віленскім шляхецкім інстытуце. У 1858 годзе паступіў у Пецярбурскі ўніверсітэт, дзе разам з Канстанцінам Каліноўскім належаў да кіраўнічай групы студэнцкага зямляцтва «Агул». За шчыры патрыятызм і рэвалюцыйныя погляды Каліноўскі называў яго «палкім ідэалістам». Лічыцца, што менавіта праз Юзафа ў Вільні ў 1861 годзе адбылося знаёмства Канстанціна Каліноўскага з ягонай сястрой Марыяй Ямант ў Вільні была адна з галоўных канспіратыўных явак Канстанціна Каліноўскага, дзе Юзаф Ямант быў сакратаром.

У сваіх паказаннях Віленскай следчай камісіі, якія ён даў пасля свайго арышту, Юзаф Ямант казаў наступнае:

З 10 верасня 1863 — паўстанцкі камісар Мінскай губерні. Арыштаваны 10 студзеня 1864 года. Высланы ў Сібір асобна ад іншых членаў сям’і.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 5, 1981 г.

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі
Юзаф
Катэгорыя:Сасланыя ў Сібір
Зёйдэрзе

**Зёйдэрзе** () — заліў у Паўночным моры ў паўночна-заходняй частцы Нідэрландаў. Меў памеры каля 100 км у даўжыню і больш за 50 км у шырыню, найбольшыя глыбіні 4 - 5 метраў, плошча паверхні 5000 км².

Утварыўся ў 1282 у выніку апускання і затаплення сушы. Аддзелены ад мора Заходне-Фрызскімі астрававамі. У XX стагоддзі большая частка заліва была адгароджана дамбай ад Паўночнага мора. У 1932 падзелены шлюзаванай дамбай на залівы Вадэн-Зе на поўначы і Эйселмер. Апошні атрымаў назву ад ракі Эйсел, якая ўпадае ў заліў. Рака Эйсел з'яўляецца рукавом-эстуарыем Рэйна.

Вядуцца работы па асушэнні заліва Эйселмер (асушана каля 1650 км³). Паверхня польдэра (560 км²) выкарыстоўваецца з 1980.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі 
* Музей Зёйдэрзэ, прысвечаны гісторыі і культуры былога заліва. 

Катэгорыя:Геаграфія Нідэрландаў
Людвіг фон Зібель

**Людвіг фон Зібель** (;  — ) — нямецкі археолаг, сын Генрыха Зібеля.
 
Прафесар у Марбургскім універсітэце. Надрукаваў «Zur Mythologie der Ilias» (Марбург 1877), «Katalog der Sculpturen zu Athen» (1881), «Kritik des ägyptischen Ornaments» (1883), «Weltgeschichte der Kunst bis zur Erbauung der Sophienkirche» (1888) і інш.

## Літаратура 
* Friedrich v. Sybel: *Nachrichten über die Soester Familie Sybel 1423—1890*. München 1890
* Inge Auerbach: *Catalogus professorum academiae Marburgensis. Zweiter Band: 1910 bis 1971*. Marburg 1979, S. 618
* Michael Schmauder: *Sybel, Ludwig v.*, In: *Lexikon für Theologie und Kirche.* 3. Aufl., Bd. 9 (Freiburg 2000), Sp. 1152

Катэгорыя:Выкладчыкі Марбургскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Археолагі Германіі
Зераўшан

**Зераўшан**, у вярхоўі **Матча** — рака ў Таджыкістане і Узбекістане, старажытны прыток Амудар'і.

## Геаграфія 
Выток ракі на Зераўшанскім хрыбце, сілкаванне снягамі і льдамі Зераўшанскага ледавіка. Працякае па тэрыторыі Таджыкістана за 300 км на захад да Панджыканда, перасякаючы мяжу Узбекістана, паварочвае на паўночны захад, стварае унікальны аазіс, у якім размясціўся знакаміты Самарканд. Абрашаючы буйныя засушлівыя тэрыторыі праз Катакурган, цячэ да горада Наваі і паварочвае на паўднёвы захад, а праходзячы Бухару і Каракуль, губляецца ў пустыні, крыху не даходзячы да свайго старажытнага вусця на рацэ Амудар'я.
 
Каналам Экскіянхор мае сувязь з ракой Кашкадар'я. У ніжнім цячэнні збудаваны Аму-Бухарскі канал, які злучае раку з Куймазарскім вадасховішчам, азёрамі Тудакуль, Дэнгізкуль, збудавана Катакурганскае вадасховішча.
 
Сярэдні расход вады 162 м³/с: ад 38,3 м³/с у студзені, да 464 м³/с у ліпені.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
* V. V. Barthold. Turkestan Down to the Mongol Invasion. London, 1968.
* Robert Lewis. Early Irrigation in West Turkestan" ''Annals of the Association of American Geographers, vol. 56, 1966, № 3, 467—491.
* Edgar Knobloch. Beyond the Oxus. London, 1972.

Катэгорыя:Рэкі Таджыкістана
Катэгорыя:Рэкі Узбекістана
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Лака

**Лака** можа значыць:
*Лака — возера ў Чэхіі.
*Лака — у міфалогіі гавайцаў бог урадлівасці, пачынальнік і заступнік хулы.
Цюленевыя астравы

**Цюле́невыя астравы** () — архіпелаг у паўночна-усходняй частцы Каспійскага мора на поўнач ад паўвострава Мангышлак. Уваходзіць у склад Казахстана. Агульная плошча — каля 130 км². Сталага насельніцтва няма.

## Геаграфія 
Архіпелаг складаецца з 6 астравоў мацерыковага паходжання, якія месцяцца за 12,4 км ад паўночнага ўзбярэжжа паўвострава Мангышлак, за 138,4 км на паўночны захад ад горада Актау, 1715 км на паўднёвы захад ад Астаны і за 1888 км на паўднёвы ўсход ад Мінска. Самы вялікі востраў — Кулалы (68 км²).

## Прырода 
Флора, характэрная для паўпустынь. Шмат птушак, каспійскія цюлені.

## Спасылкі 
* Тапаграфічная карта
* Экспедыцыя на Цюленевыя астравы
* Таямніца вострава Кулалы 
* Рыбалка на востраве Кулалы

Катэгорыя:Астравы Каспійскага мора
Катэгорыя:Астравы Казахстана
Зефір (кулінарыя)

**Зефір** — род цукрыстых кандытарскіх вырабаў; атрымліваецца пры збіванні фруктова-ягаднага пюрэ з цукрам і яечным бялком, з наступным даданнем у гэтую сумесь якога-небудзь з формаўтваральных напаўняльнікаў: пекціну, агаравага сіропу, жэлацінавай (мармеладнай) масы.

У якасці дадаткаў пры вытворчасці зефіру прымяняюцца харчовыя кіслоты, эсенцыі, фарбавальнікі.

## Гл. таксама 
* Пасціла
* Безэ

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Кандытарскія вырабы
Катэгорыя:Дэсерты
Аўстралапітэкі

**Аўстралапітэкі** — група выкапнёвых вышэйшых прыматаў, першыя прадстаўнікі сямейства гамінідаў.

Першыя выкапнёвыя парэшткі аўстралапітэкаў былі знойдзены ў 1924 на поўдні Афрыкі. Яны атрымалі сістэматычную назву па месцы знаходкі — аўстралапітэк афрыканскі. Вынікі раскопак на тэрыторыі Афрыкі ў другой палове ХХ ст. сведчаць, што аўстралапітэкі жылі больш чым 5 мільёнаў гадоў таму.

Даследаванне знойдзеных частак шкілета аўстралапітэкаў паказала, што яны спалучалі ў сабе прыкметы чалавека і малпы. Вывучэнне будовы карэнных зубоў аўстралапітэкаў указвала на жыўленне расліннай ежай. У той жа час будова іклаў і разцоў пацвярджала выкарыстанне ежы жывёльнага паходжання. Галаўны мозг аўстралапітэкаў меў аб’ём каля 650 см³, што практычна не адрознівала яго ад мозгу сучасных чалавекападобных малпаў. Рост быў у межах 100—150 см, а маса цела складала прыкладна 30—60 кг.

Аўстралапітэкі зрабілі два важныя крокі ад жывёл да чалавека. Першым з іх стала прамахаджэнне, пра што гаворыць будова іх тазавых касцей. Варта заўважыць, што хаджэнне на дзвюх нагах першапачаткова прынесла масу нязручнасцей. Зменшылася хуткасць перамяшчэння, больш цяжка, у адрозненне ад чатырохногіх жывёл, пачалі праходзіць роды. 3 іншага боку, з’явіліся несумненныя перавагі такога руху. Напрыклад, вызваліліся пярэднія канечнасці — рукі. Аўстралапітэкі змаглі трымаць у руках камяні або палкі, але самастойна прылады працы яны яшчэ не выраблялі. Другой асаблівасцю аўстралапітэкаў з’явілася парадзенне валасянога покрыва. Ва ўмовах гарачага і сухога клімату яно было перашкодай, якая замінала ахаладжэнню арганізма.

Аўстралапітэкі лічацца тупіковай галіной эвалюцыі чалавека. Яны цалкам вымерлі каля 1 млн гадоў таму. Найбольш верагоднай прычынай вымірання была перавага ў іх рацыёне расліннай ежы. Раслінаеднасць не стымулявала выраб прылад працы і далейшае развіццё і павелічэнне аб’ёму галаўнога мозгу.

## Літаратура 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 11-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / С. С. Маглыш, А. Я. Карэўскі; пад рэд. С. С. Маглыш; пер. з рус. мовы В. У. Клімко. — Мінск: Нар. асвета, 2010. ISBN 978-985-03-1462-8


Катэгорыя:Пераходныя формы
Катэгорыя:Сысуны пліяцэну
Катэгорыя:Сысуны плейстацэну
Катэгорыя:Гамініды
Імантс Зіеданіс

**І́мантс Зі́еданіс**, **Імант Янавіч Зіеданіс** (; ) — латышскі , , лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Латвійскай ССР (1967). Народны паэт Латвійскай ССР (1977), кавалер ордэна Трох зорак (1995). Таксама  (найбольш вядомы ў жанры эпіфаніі).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 3 мая 1933 года ў вёсцы Рагацыемс Лапмежцыемскай воласці Латвійскай Рэспублікі.

Скончыў Тукумскую сярэднюю школу (1952), філалагічны факультэт Латвійскага ўніверсітэта (1959) і Вышэйшыя літаратурныя курсы пры Інстытуце сусветнай літаратуры імя А. М. Горкага (1964).

Друкаваўся з 1961 года. Публіцыст, некаторы час займаўся палітыкай. Паводле яго сцэнарных работ на Рыжскай кінастудыі былі зняты два фільмы: «Вей, ветрык!» (1973) і «Хлопчык» (1977). Асобныя вершы Зіеданіса ў перакладзе Рыгора Барадуліна выйшлі на беларускай мове ў зборніку «Латышская савецкая паэзія».

Быў жанаты з актрысай Тэатра Дайлес Аўсмэ Кантанэ.

Памёр 27 лютага 2013 года ў Рызе. Пахаваны ў Рагацыемсе на вясковых могілках.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі 
* Біяграфія  

Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Латвійскай ССР
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Латвійскай Рэспублікі
Катэгорыя:Народныя паэты Латвійскай ССР
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Выпускнікі Латвійскага ўніверсітэта
Цюленевы (Каспійскае мора)

**Цюленевы** () — востраў у паўночна-заходняй частцы Каспійскага мора. Уваходзіць у склад Рэспублікі Дагестан (Расійская Федэрацыя). Плошча не перавышае 18 км².

## Гісторыя 
На картах Расіі востраў упершыню з’явіўся ў 1817 г. пад назвай Цюленевай банкі. У 1823 г. былі складзены абрысы сушы і кароткае апісанне. У канцы XIX ст. для рыбакоў была ўзведзена праваслаўная капліца.

У першай палове XX ст. на востраве дзейнічаў рыбны завод, было пабудавана паселішча. Узімку вялася здабыча цюленяў. У 1958 г. пачалося азеляненне. Аднак з-за падвышэння ўзроўня Каспія і паніжэння рыбалоўных рэсурсаў паселішча было ліквідавана.

У наш час на востраве працуе метэаралагічная станцыя, вядзецца выпас авечак і коз. Насельніцтва складае ўсяго некалькі чалавек.

## Геаграфія 
Востраў нагадвае абрысамі трохвугольнік. Даўжыня да 5 км, шырыня да 2 км. Аднак памеры і знешні выгляд моцна залежаць ад узроўню Каспійскага мора. Знаходзіцца за 161 км на поўнач ад Махачкалы і 1782 км на паўднёвы ўсход ад Мінска.

Цюленевы востраў нізінны, складзены пясчанымі наносамі і бітымі ракавінамі. Паўднёва-усходнюю частку займаюць пясчаныя выдмы, якія дасягаюць 2 — 2,5 м у вышыню. Заходняя частка ўзвышаная. На ёй сустракаюцца крыніцы пітной вады. Астатнія землі занятыя засоленымі лугамі. Падчас штормаў яны часцяком затапляюцца морам.

Клімат умераны засушлівы. Сярэдняя тэмпература студзеня −1,2° C, ліпеня 25,7° C.

## Прырода 
Прырода вострава даволі бедная. Каля ўсходняга ўзбярэжжа растуць травы. На заходнім беразе — вербы. Аднак раслінам пагражае статак хатняй жывёлы, якую трымаюць мясцовыя прадпрымальнікі. Фаўна — каспійскія цюлені, грызуны, лісы, вожыкі. Востраў з’яўляецца месцам адпачынку пералётных птушак. Шмат чапль, пеліканаў, гарбатак і г. д.

Абмяркоўваецца магчымасць уключэння Цюленевага вострава ў склад Дагестанскага запаведніка.

## Галерэя 

File:Метеостанция на острове Тюлений.jpg|Метэастанцыя
File:Развалины_цеха_плавзавода_на_острове_Тюлений.jpg|Руіны рыбзавода
File:Маяк на острове Тюлений.jpg|Маяк на востраве
File:Кладбище и клуб на острове Тюлений.jpg|Могільнік і клуб

## Спасылкі 
* Остров Тюлений
* Остров Тюлений и его обитатели
* Влияние современных климатических изменений на ландшафты Каспийского острова Тюлений

Катэгорыя:Астравы Каспійскага мора
Катэгорыя:Астравы Расіі
Катэгорыя:Дагестан
There’s a Hero (сінгл)

**«There’s a Hero»** — песня амерыканскага выканаўцы Білі Гілмэна з альбома «One Voice».

Кампазіцыю спачатку не планавалі выпускаць у якасці сінгла. Прадзюсары змянілі сваю думку пасля таго як Білі Гілмэн наведаў дзіцячую клініку Св. Юды ў Сэнт-Луісе каб прыняць удзел у мясцовай дабрачыннай акцыі па збору грошай на карысць клінікі. З’яўленне Білі мела вялікі поспех, што дапамагло назбіраць рэкордную суму грошай.

Менавіта паспяховае выступленне Білі падчас акцыі выклікала хвалю запытаў ад радыёстанцый на ратацыю песні. «Sony/Epic» выпусціў некалькі спецыяльных копій песні, якія апрача самой песні ўтрымлівалі дадаткова асабістыя гісторыі маленькіх пацыентаў клінікі Св. Юды і іх бацькоў. Гэтыя запісы пачалі транслявацца па радыё разам з песняй «There’s a Hero» у якасці сацыяльнай рэкламы з заклікам да падтрымкі дабрачынных арганізацый.

Сінгл не выпускаўся ні на лічбавых носьбітах ні на касетах. Гэта быў адмыслова радыёсінгл, які выкарыстоўваўся для сацыяльнай рэкламы і падтрымкі ідэі дабрачыннасці.

Гэта тлумачыць факт яго адсутнасці ў папулярных чартах.

## Музычнае відэа
Рэакцыя ад радыёстанцый, якія ўдзельнічалі ў дабрачыннай акцыі і сацыяльнай рэкламе, была вельмі станоўчая. Sony/Epic вырашылі дадаткова стварыць адпаведнае відэа для песні з мэтай папулярызацыі ідэі збору сродкаў для падтрымкі хворых дзяцей. 15 сакавіка 2001 састаялася прэм'ера відэакліпа.

Відэа было знята рэжысёрам Брэнтам Хэджкокам. Галоўнымі ўдзельнікамі на відэа акрамя самога Гілмэна былі былыя пацыенты клінікі Св.Юды, якія змаглі перамагчы ракавыя захвораванні, і дактары - супрацоўнікі клінікі. Яны па чарзе з’яўляюцца ў кліпе ў працэсе сваёй звычайнай дзейнасці. Толькі пад канец відэа робіцца зразумела, што некаторыя з іх з’яўляюцца былымі пацыентамі і колькі год ужо знаходзяцца ў стадыі рэмісіі і жывуць паўнавартасным жыццём.
Альбрэхт Адам

**Альбрэхт Адам** (,  — , ) — нямецкі мастак.

Сын кандытара. Маючы мэту стаць мастацтвазнаўцам, пасяліўся ў Мюнхене ў 1807 годзе. Удзельнічаў у паходзе супраць Аўстрыі і служыў у войску віцэ-караля Італіі — Яўгенія. Прымаў удзел у французска-рускай вайне 1812 года. Пасля сканчэння вайны намаляваў альбом на 85 аркушаў: сцэны з перажытага на вайне і вялікія карціны бітваў, у якіх удзельнічаў. Сярод гэтых замалёвак шмат звязаных з Беларуссю — «Пераправа праз Нёман у Пілоні. 30 ліпеня 1812 г.», «Галоўная кватэра ў Сідараўцы», «Кавалерыя ў Астроўна», «На дарозе Бешанковічы-Астроўна», «Бітва ля Астроўна», «На дарозе ля Віцебска», «Пераправа праз Дзвіну» і інш. Яны сабраны ў альбоме літаграфій «Voyage pittoresque et militaire» (1828).

Значную частку яго лепшых твораў 1817—1824 гадоў набыў кароль баварскі Максіміліян I. У 1829 быў у Штутгарце і маляваў толькі арабскіх коней.

У 1848 і 1849 удзельнічаў у паходзе на Сардзінію, разам з сынам Яўгенам, і стварыў альбом успамінаў «Erinnerungen an die Feidzüge der österr. Armee in Italien in den J. 1848 u. 1849» (Мюнхен, 1850). Яго апошняя і самая вялікая карціна — «Бітва пад Царндорфам» на тэму Царндорфскай бітвы пад час Сямігадовай вайны.

Яго брат Генры і сыны Бена, Яўген і Франц таксама былі мастакамі.

## Творы 

File:Battle of Ostrovno 1812.PNG|thumb|[Бітва пры Астроўна
File:Eugene Beauharnais Crossing Niemen 1812.jpg|thumb|Пераправа праз Нёман
File:Žemłasłaŭ, Kianievič. Жэмласлаў, Кяневіч (A. Adam, 1812).jpg|thumb|Сядзіба [Кеневічы|Кеневічаў у маёнтку Жамыслаўль, малюнак 1812 г. 

## Спасылкі 
* Творы Адама

Катэгорыя:Мастакі Германіі