open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марта Вашынгтон

**Марта Вашынгтон** (, народжаная — **Dandridge**;  — ) — першая першая лэдзі ЗША, жонка першага Прэзідэнта ЗША Джорджа Вашынгтона.

## Біяграфія 
Марта Вашынгтон нарадзілася ў баптысцкай сям’і 2 сакавіка 1731 г. на плантацыі, якая належала яе бацькам. Ва ўзросце 18 гадоў выйшла замуж за багатага халасцяка Дэніэла Парка Касціса, які быў старэйшым за яе на 20 гадоў. Ад Касціса Марта нарадзіла чацвярых дзяцей, двое з якіх памерлі ў раннім дзяцінстве. Пасля смерці мужа ў 1757 годзе, Марта засталася багатай маладой удавой.

6 студзеня 1759 года Марта выйшла замуж за палкоўніка брытанскай арміі Джорджа Вашынгтона. Неўзабаве пасля жаніцьбы Джордж Вашынгтон звольніўся з брытанскай арміі з-за нязгоды з палітыкай брытанскіх уладаў у рэгіёне. Сваіх дзяцей у Марты з Джорджам не было, яны выхоўвалі двух дзяцей Марты ад першага шлюбу.

## Памяць 
Яшчэ пры жыцці Марты Вашынгтон, у яе гонар быў названы ваенны карабель ЗША, пабудаваны па загадзе яе мужа Джорджа Вашынгтона.

У 1902 годзе пошта Злучаных Штатаў выпусціла паштовую марку з партрэтам Марты Вашынгтон наміналам у 8 цэнтаў, тым самым Марта Вашынгтон стала першай амерыканкай, партрэт якой быў размешчаны на паштовай марцы. У 1923 годзе былі выпушчаныя маркі ў 4 цэнта, а ў 1938 годзе 1,5 цэнта.
Рона (дэпартамент)

**Рона** () — дэпартамент на паўднёвым усходзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Рона — Альпы. Парадкавы нумар 69. Адміністрацыйны цэнтр — Ліён. Насельніцтва 1,579 млн чалавек (4-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

Плошча тэрыторыі 3249 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі Рона, Сона.

Дэпартамент уключае 2 акругі, 54 кантона і 293 камуны.

Рона была ўтворана ў 1793 г. пасля падзелу на дзве часткі дэпартамента Рона і Луара.
Канстытуцыя Расіі

**Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі** — асноўны закон Расійскай Федэрацыі; адзіны, які мае вышэйшую юрыдычную сілу, прамое дзеянне і вяршэнства на ўсёй тэрыторыі Расійскай Федэрацыі палітыка-прававы акт, з дапамогай якога народ заснаваў асноўныя прынцыпы прылады грамадства і дзяржавы, вызначыў суб’екты дзяржаўнай улады, механізм яе ажыццяўлення, замацаваў ахоўныя дзяржавай правы, свабоды і абавязкі чалавека і грамадзяніна.

## Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі 1993 года 
Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі была прынята 12 снежня 1993 года па выніках усенароднага галасавання, праведзенага ў адпаведнасці з Указам Прэзідэнта Расіі ад 15 кастрычніка 1993 г. № 1633 «Аб правядзенні ўсенароднага галасавання па праекце Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі». Тэрмін «ўсенароднае галасаванне» (а не «рэферэндум») быў выкарыстаны для таго, каб абыйсці становішча Закона аб рэферэндуме РСФСР, паводле якога Канстытуцыя можа быць зменена толькі большасцю галасоў ад агульнай колькасці выбаршчыкаў краіны. Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі 1993 года ўступіла ў сілу ў дзень яе апублікавання ў «Расійскай газеце» — 25 снежня 1993 года.

## Спасылкі 
* Тэкст Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі на афіцыйным сайце Прэзідэнта Расіі
* Сайт, прысвечаны Канстытуцыі Расіі (Гарант-Інтэрнэт)    (У рэдакцыі ад 25 ліпеня 2003 года).
* Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі, са зменамі ад 30 снежня 2008 года Расійская газета 21 студзеня 2009 года.
* Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі. Каментары да Канстытуцыі. Гісторыя прыняцця Канстытуцыі. Канстытуцыі і Статуты суб’ектаў Расійскай федэрацыі. Акты канстытуцыйнага права.
* Канстытуцыя Расіі 1993 года ва ўсіх рэдакцыях
* Канстытуцыйны лад Расіі 

Расія
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расіі
Катэгорыя:1993 год у Расіі
Катэгорыя:1993 год у праве
Нэнсі Рэйган

**Нэнсі Дэвіс Рэйган** (, народжаная **Ганна Фрэнсіс Робінс**,  — ) — была жонка прэзідэнта ЗША Рональда Рэйгана.

## Біяграфія 
У 1980 годзе Рональд Рэйган атрымаў перамогу, зрабіўся прэзідэнтам ЗША, эксперты лічаць, што адзін з асноўных укладаў у перамогу мужа ўнесла Нэнсі, адзначаючы яе ролю ў гэтай капаніі як вельмі значную.

Падчас прэзідэнцтва мужа выконвала звычайныя абавязкі першай лэдзі, найбольш вядомая разгорнутая ёю кампанія па барацьбе з наркотыкамі «Скажы: „Не!“» (анг. Just Say No), за гэту кампанію падвяргалася крытыцы з-за вялікай расходавання дзяржаўных сродкаў. Пасля другога прэзідэнцтва мужа пашырыла кампанію да міжнароднага маштабу, прыцягваючы да працы Першых лэдзі іншых дзяржаў.

Падчас халоднай вайны часта сустракалася з Першай лэдзі СССР Раісай Максімаўнай Гарбачовай, у адрозненне ад мужоў блізкіх і даверных адносін у іх не паўстала. Нэнсі Рэйган палічыла Раісу Максімаўну складанай у зносінах, па сведчанні савецкіх відавочцаў, Нэнсі Рэйган раздражняла веданне Раісай Максімаўнай гісторыі ЗША і архітэктуры Белага дома і з прычыны тая часта перабівала яе падчас экскурсіі па Беламу дому.

Пасля заканчэння прэзідэнцкага тэрміна Рональда Рэйгана, Нэнсі з мужам пераехалі жыць у Каліфорнію. У 1989 годзе Нэнсі Рэйган заснавала дабрачынны фонд уласнага імя.

У 1994 годзе Рональду Рэйгану быў пастаўлены дыягназ — хвароба Альцгеймера, пасля гэтага Нэнсі Рэйган прысвяціла сябе догляду мужа.

Пасля скону Рональда Рэйгана займаецца грамадскай работай, падтрымлівае даследаванні ў галіне ствалавых клетак для дапамогі хворым хваробай Альцгеймера.

У 2000 годзе ўзнагароджана вышэйшай узнагародай ЗША Залатым медалём Кангрэса.
Разалін Картэр

**Элеанора Разалін Сміт Картэр** (;  — ), больш вядомая як **Разалін Картэр** — жонка былога прэзідэнта ЗША Джымі Картэра, першая лэдзі ЗША з 20 студзеня 1977 года па 20 студзеня 1981 года.

## Сям’я 
Разалін Сміт упершыню пазнаёмілася з Джымі Картэрам толькі ў 1945 годзе. Пажаніліся яны ў ліпені 1947 года. У сямейнай пары было чацвёра дзяцей: Джон Уільям «Джэк» (1947), Джэймс Эрл «Чып» (1950), Донел Джэфры «Джэф» (1952) і Эмі Лін (1967). У 1953 годзе яе муж, пакінуўшы кар’еру ў марскім флоце, заняўся вырошчваннем арахіса, працягнуўшы справу памерлага бацькі. Разалін фактычна стала яго партнёрам па бізнесе, узяўшы на сябе бухгалтарскія выдаткі.

## Шлях у палітыку 
У 1962 годзе Джымі Картэр быў абраны ў сенат штата Джорджыя, а ў 1970 годзе ўступіў на пасаду губернатара штата. З тых часоў Разалін пачала весці актыўнае палітычнае жыццё. Спачатку яна пабойвалася сваіх новых абавязкаў, але неўзабаве ўпэўнена пачала прымаць айчынныя і замежныя дэлегацыі, удзельнічаць у грамадскіх мерапрыемствах і выконваць іншыя пратакольныя патрабаванні. Таксама яна засяродзіла сваю ўвагу на аказанні дапамогі пацыентам псіхічнай бальніцы.

У 1975 годзе Картэр пачаў задумвацца аб вылучэнні сваёй кандыдатуры на пост прэзідэнта. Падтрымаўшы намер мужа, Разалін бярэ актыўны ўдзел у перадвыбарчай кампаніі, агітуючы ў яго карысць у сваіх паездках па краіне. Перамогшы на выбарах, Картэр прынёс прэзідэнцкую прысягу 20 студзеня 1977 года. Затым падчас інаўгурацыйнага парада Разалін Картэр разам з мужам за руку прайшла да Белага дому.

## Бібліяграфія 
* *First Lady from Plains* (autobiography), 1984, ISBN 1-55728-355-9
* *Everything to Gain: Making the Most of the Rest of Your Life* (with Jimmy Carter), 1987, ISBN 1-55728-388-5
* *Helping Yourself Help Others: A Book for Caregivers* (with Susan K. Golant), 1994, ISBN 0-8129-2591-2
* *Helping Someone with Mental Illness: A Compassionate Guide for Family, Friends, and Caregivers* (with Susan K. Golant), 1998, ISBN 0-8129-2898-9

## Спасылкі 
* Біяграфія на National First Ladies' Library  

Катэгорыя:Першыя лэдзі ЗША
Катэгорыя:Постаці фемінізму
Катэгорыя:Узнагароджаныя Прэзідэнцкім медалём Свабоды
Магда Гебельс

**Ёхана Марыя Магдалена (Магда) Гебельс** (); (11 лістапада 1901, Берлін — 1 мая 1945, Берлін) — жонка міністра народнай асветы і прапаганды нацысцкай Германіі Ёзэфа Гебельса. Выбітны член НСДАП, блізкая паплечніца Адольфа Гітлера.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1901 годзе ў Берліне ў незамужняй Аўгусты Берэнд і была зарэгістраваная як Ёхана Марыя Магдалена Берэнд (). Бацькам Магды быў, хутчэй за ўсё, інжынер Оскар Рытчэль (), які ажаніўся з Аўгустай неўзабаве пасля нараджэння Магды і ўдачарыў яе. У 1904 годзе яны развяліся.

1 мая ўсім шасцярым дзецям пары Гебельс былі зробленыя ўколы марфіну, пасля чаго кожнаму была ўкладзеная ў рот раздушаная ампула з цыяністым каліем, што пацягнула смерць. Удзельнічала ці сама Магда ў забойстве дзяцей або ж гэта было даручана доктару, гісторыкі сказаць адназначна не могуць. Пасля забойства дзяцей іх бацькі скончылі жыццё самагубствам.

Старэйшы сын Магды ад першага шлюбу — Харальд Квандт — перажыў вайну.

## Спасылкі 
* Хатні кінаархіў сям’і Гебельс. 28 хвілін запісы 

Катэгорыя:Постаці Трэцяга рэйха
Катэгорыя:Нацысцкая прапаганда
Катэгорыя:Палітыкі-самазабойцы
Катэгорыя:Дзетазабойцы
Раіса Максімаўна Гарбачова

**Раіса Максімаўна Гарбачова** (народжаная *Цітарэнка*; 5 студзеня 1932, Рубцоўск, Заходне-Сібірскі, СССР — 20 верасня 1999, Мюнстэр, Паўночны Рэйн-Вестфалія, Германія) — савецкі і расійскі грамадскі дзеяч, жонка М. С. Гарбачова.

## Біяграфія 
Пасля 1985 года, калі муж быў абраны Генеральным сакратаром ЦК КПСС, Раіса Максімаўна занялася грамадскай дзейнасцю. Разам з акадэмікам Д. С. Ліхачовым, Г. В. Мясніковым і іншымі дзеячамі айчыннай культуры стварыла «Савецкі Фонд культуры», стала членам прэзідыума Фонду.

Шмат у чым дзякуючы Гарбачовай, Цэнтральны музей старажытнарускай культуры і мастацтва імя Андрэя Рублёва, Музей Марыны Цвятаевай, Музей прыватных калекцый ГМІІ імя А. С. Пушкіна, Музей сям’і Бенуа ў Пецяргофе, Музей Рэрыхаў атрымлівалі падтрымку Фонду. Ён таксама спрыяў аднаўленню цэркваў і помнікаў грамадзянскай архітэктуры, вяртанні ў СССР раней вывезеных культурных каштоўнасцяў, бібліятэк і архіваў. У перыяд з 1986 па 1991 год Фондам былі прыцягнутыя і накіраваны на культурную дзейнасць сродкі, эквівалентныя ста мільёнам долараў ЗША.

У якасці жонкі Генеральнага сакратара ЦК КПСС, а пазней Прэзідэнта СССР, суправаджала Гарбачова ў яго ў паездках, ўдзельнічала ў прыёмах замежных дэлегацый, якія прыязджалі ў Савецкі Саюз, рэгулярна з’яўлялася на тэлеэкранах, нярэдка выклікаючы непрыязнасць савецкіх жанчын, шматлікім з якіх здавалася, што яна занадта часта змяняе ўборы і шмат выказваецца. Да яе з жонкамі высокапастаўленых асоб, якія прыязджалі ў СССР, як правіла, сустракалася Валянціна Церашкова.

## Спасылкі 
* Біяграфічная даведка на сайце Гарбачоў-Фонду 
* Фонд Раісы Гарбачовай  
* Публікацыі Р. М. Гарбачовай і публікацыі пра яе / Кнігі на сайце Гарбачоў-Фонду 

Катэгорыя:Палітыкі СССР
Катэгорыя:Мужы і жонкі прэзідэнтаў
Катэгорыя:Памерлі ад лейкеміі
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы СССР
Элізабет Манро

**Элізабет Картрайт Манро** ( — ) — першая лэдзі ЗША з 1817 па 1825 год. Яна была жонкай Джэймса Манро, пятага Прэзідэнта ЗША, які займаў гэту пасаду на працягу двух тэрмінаў.

У 1794 годзе яна пераехала ў Парыж, калі яе муж быў прызначаны міністрам ЗША ў Францыі. Там ёй удалося выратаваць жыццё жонкі генерала дэ Лафает, Андрэны дэ Лафает, ад гільяціны.

Элізабет Манро была высокай, элегантнай, прыгожай жанчынай, з сацыяльным вытанчанасцю і стылем; гэтыя характарыстыкі яна набыла ў юнацкасці.

## Першая лэдзі ЗША 
У Элізабет тэрмін дзеяння паўнамоцтваў у якасці Першай лэдзі пачаўся 4 сакавіка 1817 г., калі ў яе мужа пачаўся тэрмін у якасці пятага Прэзідэнта ЗША. Пазней яе муж быў пераабраны на другі тэрмін, таму яна заставалася ў гэтай ролі да 3 сакавіка 1825 г.

Катэгорыя:Пахаваныя ў Рычмандзе (Вірджынія)
Нікалас Мюрэй Батлер

**Нікалас Мюрэй Батлер** (2 красавіка 1862 — 7 снежня 1947) — амерыканскі тэарэтык і практык педагогікі, палітык, публіцыст, прафесар, прэзідэнт Калумбійскага універсітэта, аўтар мноства прац і ўласнай аўтабіяграфіі, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1931), якую атрымаў за пацыфісцкую дзейнасць сумесна з Джэйн Адамс.

## Біяграфія 
Пераехаўшы ў Нью-Ёрк у 1894 годзе, Батлер здолеў пераканаць заканадаўчы сход штата адмяніць школьныя саветы папячыцеляў, якія, на яго думку, мелі чыста палітычнае значэнне. Арганізатарскія здольнасці Батлера дапамаглі яму уніфікаваць сістэму адукацыі ў штаце Нью-Ёрк і стварыць камісію па народнай адукацыі. У адпаведнасці з прынятай ў 1897 годзе Вялікай нью-ёркскай хартыяй ў горадзе з'явілася пасада кіраўніка школамі. У 1890 годзе Батлер пачаў выдаваць *Педагагічны агляд*, навуковы часопіс для распаўсюджвання перадавых педагагічных поглядаў. Як член Нацыянальнай педагагічнай асацыяцыі і яе кіраўнік у 1894—1895 гг. Батлер удзельнічаў у стварэнні Камітэта дзесяці, мэта якога складалася ў аб'яднанні педагогаў для вывучэння праблем сярэдняй і вышэйшай адукацыі, і камітэта па патрабаванням да паступае ў каледж. У 1900 годзе Батлер згуляў найважную ролю ў заснаванні Савета па ўступных іспытаў у каледжах, з'яўляючыся яго першым сакратаром, а з 1901 па 1914 — старшынёй.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Шашалевіч

**Шашале́віч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Андрэй Антонавіч Шашалевіч (1893—1943) — беларускі пісьменнік, псеўданім *Андрэй Мрый*
*Васіль Антонавіч Шашалевіч (1897—1941) — беларускі паэт, драматург
* Шашалевіч (Шаталевіч) — беларускі мастак XVIII ст.. Родам з вёскі Жыровіцы. У 1772 годзе размаляваў інтэр’ер Крыжаўздвіжанскай царквы Жыровіцкага манастыра
Азіяцкая кухня

**Азіяцкая кухня** (усходнеазіяцкая кухня) — абагульненая назва кухняў усходняй, паўднёвай і паўднёва-ўсходняй Азіі. Кухні краін астравоў Ціхага акіяна, а таксама кухні іншых рэгіёнаў Азіі — заходняй і сярэдняй — звычайна не ўключаюцца ў гэта паняцце.

Сярод асноўных прадуктаў азіяцкай кухні — рыс і локшыны. Для азіяцкай кухні характэрна мноства прыпраў, вострыя стравы, стравы з нізкім утрыманнем тлушчаў, з высокім утрыманнем бялкоў, соевыя прадукты. Адзін з распаўсюджаных спосабаў прыгатавання ежы — смажанне ў невялікай колькасці гарачага алею.

## Разнавіднасці 
Азіяцкая кухня падзяляецца на наступныя віды рэгіянальных і нацыянальных кухняў:

### Цэнтральная Азія 
* Казахская кухня
* Кіргізская кухня
* Мангольская кухня
* Таджыкская кухня
* Туркменская кухня
* Узбекская кухня

### Далёкаўсходняй Азіі 
* Кітайская кухня
* Японская кухня
* Тайванская кухня
* Карэйская кухня
* Ганконская кухня

### Паўднёва-ўсходняй Азіі 
* Інданезійская кухня
* Малайзійская кухня
* Філіпінская кухня
* Тайская кухня
* В’етнамская кухня
* Сінгапурская кухня

### Паўднёвай Азіі 
* Індыйская кухня
* Пакістанская кухня
* Непальская кухня
* Бірманская кухня
* Ланкійская кухня
Паўль Ёзэф Гебельс

**Паўль Ёзэф Гебельс** (нямецкае маўленне **Гёбельс**) (, Рэйт, Рэйнская правінцыя, Прусія — , Берлін) — дзяржаўны і палітычны дзеяч нацысцкай Германіі, рэйхсміністр народнай асветы і прапаганды Германіі (1933—1945), імперскі кіраўнік прапаганды НСДАП (з 1929), рэйхсляйтер (1933), перадапошні канцлер Трэцяга рэйха (красавік-май 1945 г.), камісар абароны Берліна (1942—1945).

## Дзейнасць 
18 лютага 1943 года ў Палацы спорту ў Берліне здзейсніў знакамітую шматгадзінную прамову аб татальнай вайне, якая, па словах відавочцаў, мела неверагодны псіхалагічны эфект.

У ходзе падаўлення ліпеньскай змовы 1944 Гебельс праявіў вялікую актыўнасць, пасля чаго Гітлер прызначыў яго галоўным упаўнаважаным па мабілізацыі на «татальную вайну».

У сваім палітычным завяшчанні Гітлер прызначыў Гебельса сваім пераемнікам на пасадзе канцлера, аднак на другі ж дзень пасля самагубства фюрэра Гебельс і яго жонка Магда самі пакончылі з сабой, папярэдне атруцілі сваіх шасцярых дзяцей цыяністым каліем. «Акту аб капітуляцыі за маім подпісам не будзе!» — адказаў Гебельс на савецкія патрабаванні аб безагаворачнай капітуляцыі. Яго жонка Магда сказала сваім малалетнім дзецям: «Не палохайцеся, цяпер доктар зробіць вам прышчэпку, якую робяць усім дзецям і салдатам». Калі дзеці пад уплывам морфію запалі ў напаўсонны стан, яна сама кожнаму дзіцяці (іх было шасцёра) уклала ў рот раздушаную ампулу з цыяністым каліем. 1 мая ў 21 гадзіну Гебельс застрэліўся, папярэдне застрэліў сваю жонку па яе ўласным патрабаванні. 6 мая 1945 г. цела Гебельса і членаў яго сям’і былі апазнаны адным з асабістых лекараў Гітлера Вернерам Хаазэ.

## Спасылкі 
* Падборка прамоў і артыкулаў Гебельса  

Катэгорыя:Гаўляйтары
Катэгорыя:Дзетазабойцы
Катэгорыя:Міністры культуры
Катэгорыя:Нацысцкія злачынцы
Катэгорыя:Нацысцкая прапаганда
Катэгорыя:Постаці Трэцяга рэйха
Катэгорыя:Палітыкі-самазабойцы
Катэгорыя:Рэйхсканцлеры Германіі
Катэгорыя:Рэйхсміністры
Катэгорыя:Рэйхсляйтары
Катэгорыя:Члены НСДАП
Катэгорыя:Постаці антысемітызму
Катэгорыя:Дзеячы Трэцяга рэйха, якія здзейснілі самагубства
Герб Ліхтэнштэйна

**Герб княжага дому Ліхтэнштэйн** таксама выкарыстоўваецца ў якасці нацыянальнага герба. Правам яго выкарыстання валодаюць толькі чальцы княжага дому і прадстаўнікі дзяржаўных уладаў. Урад можа дазваляць прыватнае выкарыстанне гербу, калі гэта знаходзіцца ў інтарэсах дзяржавы. Герб - гэта гісторыя княжага дому ў сімвалах, якія прадстаўляюць розныя вобласці Еўропы, з якімі Ліхтэнштэйн гістарычна звязаны пасродкам заваяванняў або дынастычных шлюбаў:

* У цэнтры - залаты з чырвоным шчыт, фамільны герб роду Ліхтэнштэйн;
* Першая чвэрць - герб Сілезіі (сілезскі арол); 
* Другая чвэрць - герб роду Куэнрынг (8 залатых і чорных палос, якія перасечаны па дыяганалі выгнутай зялёнай рутавай каронай );
* Трэцяя чвэрць - герб герцагства Трапау (рассечаны па вертыкалі чырвона-белы шчыт);
* Чацвёртая чвэрць - герб ўсходне-фрызскага роду Кірксена, які прадстаўляе графства Рытберг (чорны арол з жаночай галавой, т. зв. *гарпія*);
* У аснове шчыта - герб герцагства Ягерндорф (залаты паляўнічы рог у сінім полі).

Мантыя і княжая карона сімвалізуюць манархічны дзяржаўны лад і ўладу князя.

## Спасылкі 
* Закон аб гербе 
* Дзяржаўная сімволіка Ліхтэнштэйна 

Ліхтэнштэйн
Рыгор Яфімавіч Распуцін

**Рыго́р Яфі́мавіч Распу́цін**, пазней **Распуцін-Новы** ( — ) — фаварыт Мікалая II і імператрыцы, палітычны авантурыст, які ў ролі «святога старца», што валодае надзвычайнымі здольнасцямі, з'явіўся пры царскім двары і, пачынаючы з 1907 года меў усё большы ўплыў на манарха і яго сям'ю.

## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Ахвяры забойстваў
Катэгорыя:Постаці XX стагоддзя
Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу
Катэгорыя:Прадракальнікі
Рэкцянскі сельсавет

**Рэкця́нскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Горацкага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок Рэкта.

## Гісторыя 
Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Сенькаўскі сельсавет** у складзе Горацкага раёна Аршанскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Сенькава. 21 жніўня 1925 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Рэкта, сельсавет перайменаваны ў Рэкценскі (Ракцянскі) сельсавет. 24 верасня 1926 года цэнтр сельсавета вернуты ў вёску Сенькава, а сельсавет перайменаваны ў Сенькаўскі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Горацкім раёне БССР. У 1931 годзе зноў перайменаваны ў Рэкценскі (Ракцянскі). З 20 лютага 1938 года ў складзе Горацкага раёна Магілёўскай вобласці. 20 чэрвеня 1966 года ў склад Будскага сельсавета перададзены вёскі Задарожжа і Сураўцова. У 1982 годзе сельсавет перайменаваны ў Рэкцянскі. 20 лістапада 2013 года ў склад сельсавета з Саўскага сельсавета перададзены 14 населеных пунктаў (аграгарадок Красуліна, вёскі Вішня, Вялікія Шарыпы, Калацілы, Куртасы, Лугіны, Малыя Шарыпы, Маралёўка, Масалыкі, Паташы, Філіпава, Шырокія, Юркава і пасёлак Чарнічны).

## Склад 
Станам на 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 10 населеных пунктаў.

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (10 населеных пунктаў) — 1333 чалавекі, з іх 92,6 % — беларусы, 5,0 % — рускія, 1,4 % — украінцы; паводле перапісу 2019 года (24 населеныя пункты) — 1459 чалавек.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012.


Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе
Нансенаўская міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў

**Нансенаўская міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў** (фр. Office international Nansen pour les Réfugiés) была заснавана Лігай Нацый у 1930 годзе, неўзабаве пасля смерці Фрыцьёфа Нансена, з мэтай працягнуць аказанне дапамогі бежанцам у духу традыцый створанага ім пашпартнага бюро.

## Гісторыя 
Нансен, ганараваны Нобелеўскай прэміяй міру ў 1922 годзе, перадаў ўзнагароду на дапамогу бежанцам і працягваў працу з бежанцамі да самай смерці ў маі 1930 г. Адразу пасля смерці Нансена Ліга Нацый заснавала Нансенаўскую міжнародную арганізацыю па справах бежанцаў, якая пачала працаваць у Жэневе 1 красавіка 1931 г. Асноўнай задачай арганізацыі было аказанне бежанцам матэрыяльнай дапамогі і палітычнай падтрымкі. Тагачасны прэзідэнт Міжнароднага Камітэта Чырвонага Крыжа — Макс Гублер — з 1930 года і па люты 1933 г. адначасова быў першым намеснікам старшыні Нансенаўскай міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў. Новая ўстанова Лігі Нацый адразу сутыкнулася з мноствам праблем. Армяна-турэцкі крызіс запатрабаваў ад нансенаўскай арганізацыі правесці да канца 1935 года перасяленне каля 50 тысяч чалавек — з іх больш за 40 тыс. армян у Сірыю і Ліван, а яшчэ 10 тыс. армян у Ерэван.

Пасля прыходу да ўлады нацыстаў у Германіі ў 1933 годзе рэзка ўскладнілася сітуацыя з бежанцамі і ў Еўропе. Антысеміцкая палітыка нацысцкага рэжыму ў Германіі спарадзіла масавы паток габрэйскіх уцекачоў. У тым жа 1935 г. арганізацыя дапамагла пераезду ў Парагвай каля 4 тысяч чалавек, уцекачоў з Саара пасля таго, як зямлю перадалі Германіі. Аднак на новым месцы бежанцы працягвалі адчуваць цяжкасці з-за таго, што да іх ставіліся насцярожана і яны фактычна выключаліся з эканамічнай жыцця. У гэтых умовах ужо на новым месцы Нансенаўская арганізацыя працягвала выплачваць дапамогу тых, якія жывуць у нястачы. Гэтыя грошы ў асноўным паступалі з фонду ў 250 тыс. нарвежскіх крон, якія перадаў Ф. Нансен. У 1938 годзе дапамога была аказана каля 800 тыс. бежанцаў.

Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Фрыцьёф Нансен
Роберт Сэсіл

**Э́дгар О́лджэрнан Ро́берт Га́скайн-Сэ́сіл**, 1-ы віконт Сэсіл-оф-Чэлвуд (; 14 верасня 1864 — 24 лістапада 1958) — юрыст, парламенцкі, грамадскі і дзяржаўны дзеяч, актыўны супрацоўнік і ідэолаг Лігі Нацый. Прыхільнік ідэй міру і раззбраення. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1937), уручанай яму за заслугі перад Лігай Нацый.

Скончыў Оксфардскі ўніверсітэт (1886), юрыст. 3 1906 дэпутат брытанскага парламента. 3 пачаткам I сусветнай вайны ў Міжнародным камітэце Чырвонага Крыжа. У 1915—16 намеснік, у 1916—18 міністр замежных спраў Вялікабрытаніі. У верасні 1916 выдаў мемарандум з прапановай стварэння пасля вайны міжнароднага трыбунала для вырашэння міждзяржаўных спрэчак: многія палажэнні мемарандума пакладзены ў аснову праекта стварэння Лігі Нацый. Удзельнік Парыжскай мірнай канферэнцыі 1919—20, адзін са стваральнікаў статута Лігі Нацый. У 1920—23 прадстаўляў у Лізе Нацый Паўднёва-Афрыканскі Саюз. У 1923—45 прэзідэнт Лігі Нацый. Імкнуўся ператварыць яе ў моцную арганізацыю, здольную ўтаймоўваць агрэсараў; выступаў супраць японскай агрэсіі ў Кітаі, італьянскай — у Эфіопіі, Мюнхенскага пагаднення 1938, адстойваў спыненне гонкі ўзбраенняў, але не сустрэў падтрымкі ад урадаў краін-членаў. Прысутнічаў на апошнім пасляваенным пасяджэнні Лігі Нацый у 1949 годзе.

Аўтар аўтабіяграфіі «Увесь шлях» аб сваёй працы ў Лізе і свеце паміж двума сусветнымі войнамі. Ганаровы пажыццёвы прэзідэнт Асацыяцыі Аб’яднаных Нацый.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Ліга Нацый
Катэгорыя:Род Сэсілаў
Катэгорыя:Постаці Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Юрысты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Дыпламаты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены парламента Вялікабрытаніі
Квакеры

**Квакеры** (, ад дзеяслова to quake — «трэсціся», «трымцець», «уздрыгваць»; афіцыйная назва — Рэлігійнае Таварыства Сяброў (квакераў)) — канфесія, якая ўзнікла ў асяроддзі радыкальных пурытан (дысенцераў або нонканфармістаў) у гады Англійскай рэвалюцыі ў сярэдзіне XVII стагоддзя. Першапачатковая назва — «Хрысціянскае Таварыства Сяброў Унутранага Святла». Назва «квакеры» выкарыстоўвалася спачатку праціўнікамі гэтай плыні як абразлівая мянушка, а пасля стала саманазвай, мае некалькі версій паходжання. Найбольш верагодная версія, паводле якой заснавальнік дадзенага кірунку — Джордж Фокс — на пасяджэнні суда заклікаў суддзю «трымцець перад імем Бога», за што той назваў Фокса «трымцельнікам». Іншая версія абвяшчае, што раннія квакеры падчас сваіх набажэнстваў скаланаліся пры ласцы на іх Святога Духа. Трэцяя версія прыпісвае раннім квакерам зацвярджэнне з нагоды «духоўнага трымцення» ад пастаяннага адчування прысутнасці жывога Бога.


Катэгорыя:Пацыфізм
Катэгорыя:Нягвалт
Катэгорыя:Хрысціянскі містыцызм
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Кордэл Хал

**Кордэл Хал** (; 2 кастрычніка 1871, Алімп, Тэнесі, ЗША — 23 ліпеня 1955, Вашынгтон, ЗША) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч. Займаў пасаду дзяржаўнага сакратара 11 гадоў (1933—1944), даўжэй чым хто-небудзь іншы. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1946).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 2 кастрычніка 1871 года паблізу Бірдстана (штат Тэнесі). Быў трэцім з пяці сыноў фермера Уільяма Хала і Элізабэт Райлі. У 1891 годзе атрымаў юрыдычную ступень у Камберлендскім універсітэце, скончыў 10-месячны курс за 5 месяцаў.

У 1893 годзе быў абраны ў палату прадстаўнікоў штата Тэнесі. Падчас Іспана-амерыканскай вайны служыў на Кубе капітанам тэнэсійскай пяхоты.

З лютага 1942 года ўзначальваў дарадчы камітэт па пытаннях пасляваеннай палітыкі, у які ўваходзілі як дэмакраты, так і рэспубліканцы. 18 кастрычніка 1943 года ўдзельнічаў у канферэнцыі ў Маскве з Ідэн і Молатавым. У 1944 годзе пайшоў з пасады дзяржсакратара ў сувязі з пагаршэннем здароўя. Пасля сваёй адстаўкі ўзначаліў амерыканскую дэлегацыю на ўстаноўчай канферэнцыі ААН у Сан-Францыска ў 1945 годзе.

## Спасылкі 
* The Cordell Hull Foundation, a non-profit NGO, based around furthering international peace and co-operation
* The Cordell Hull Institute, a US think-tank focusing on furthering debate in international economic development and trade 
* The Cordell Hull Musuem, located in Byrdstown, Tennessee, focusing on Hull’s life and work

Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША
Катэгорыя:Сенатары ад штата Тэнесі
Катэгорыя:Члены Палаты прадстаўнікоў ад штата Тэнесі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Джон Бойд Ор

**Джон Бойд Ор** (;  — ) — англійскі педагог, урач, грамадскі дзеяч, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1949).

## Дзейнасць 
Педагог, урач, грамадскі дзеяч, даследчык праблем харчавання, харчовай бяспекі, голаду, недаядання, харчавання насельніцтва падчас войнаў. Сааўтар кнігі «Харчаванне насельніцтва падчас вайны» (1940), рэктар Універсітэта Глазга, кіраўнік ФАА (Харчовай праграмы ААН).

Прэмія была яму прысуджаная з фармулёўкай «У знак прызнання яго заслуг не толькі ў справе вызвалення чалавецтва ад патрэбы, але і ў стварэнні асноў мірнай кааперацыі паміж класамі, нацыямі і расамі».

## Факты 
* Удзельнік Першай сусветнай вайны, у прыватнасці — бітваў на Соме і пры Іпры.
* Працягваецца да гэтага часу ўключэнне ў рацыён школьнікаў Вялікабрытаніі і ЗША малака — яго ідэя.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі
Барыс Саркісавіч Кеворкаў

**Барыс Саркісавіч Кеворкаў** (; , Шэмаха, Закаўказская СФСР — , Масква) — савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч, першы сакратар Нагорна-Карабахскага абкама партыі (1973—1988). Дэпутат Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР 9—11 скліканняў (1974—1989) ад Нагорна-Карабахскай АВ.

Нягледзячы на армянскае паходжанне, выказваў падтрымку кіраўніцтву Азербайджанскай ССР, чым выклікаў абурэнне армянскай супольнасці. Армянскі пісьменнік Леанід Гурунц абвінавачваў Кеворкава ў панцюркізме, папушчальніцтве забойствам на нацыянальнай глебе.

У 1988 годзе адпраўлены ў адстаўку, яго месца заняў Генрых Пагасян — палітык, больш папулярны сярод армянскага насельніцтва. Восенню 1993 года пераехаў у Маскву.

Памёр у 1998 годзе ў Маскве.

Катэгорыя:Палітыкі Арменіі
Катэгорыя:Палітыкі Азербайджана
Катэгорыя:Дэпутаты Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР 9-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР 11-га склікання
Джон Рэлей Мот

**Джон Рэлей Мот** (, 25 мая 1865 — 31 студзеня 1955, Арланда) — найбуйнейшы дзеяч пратэстантызму, кіраўнік Сусветнай асацыяцыі хрысціянскіх студэнтаў (WCCF) і Хрысціянскай Асацыяцыі Маладых Людзей (YMCA), лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1946) разам Эмілі Грын Болч.

## Літаратура 
### Біяграфіі Мота 
* Fisher, Galen M., John R. Mott Architect of Cooperation and Unity. New York, Association Press, 1953.
* Mackie, Robert C., and others, Layman Extraordinary: John R. Mott, 1865—1955. London, Hodder & Stoughton, 1965.
* Matthews, Basil Joseph, John R. Mott: World Citizen. New York, Harper, 1934.

### Творы Мота 
* Mott, John R., Addresses and Papers of John R. Mott. 6 vols. New York, Association Press, 1946—1947.
* Mott, John R., Confronting Young Men with the Living Christ. London, Hodder & Stoughton, 1923.
* Mott, John R., Cooperation and the World Mission. London, Student Christian Movement Press, 1935.
* Mott, John R., The Future Leadership of the Church. London, Hodder & Stoughton, 1909.
* Mott, John R., The Larger Evangelism: The Sam P. Jones Lectures at Emory University, 1944. London, Lutterworth, 1944.
* Mott, John R., Leadership of the Constructive Forces of the World. London, Oxford University Press, 1931.
* Mott, John R., Liberating the Lay Forces of Christianity. London, Student Christian Movement Press, 1932.
* Mott, John R., The Present-Day Summons to the World Mission of Christianity. London, Student Christian Movement Press, 1932.
* Mott, John R., The Present World Situation. New York, Student Volunteer Movement for Foreign Missions, 1914.
* Mott, John R., Strategic Points in the World’s Conquest: The Universities and Colleges as Related to the Progress of Christianity. London, Nisbet, 1897.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці ЗША
Платанізм

**Платанізм**, у вузкім сэнсе — кірунак старажытна-грэчаскай філасофіі І ст. да н.э. — пач. ІІІ ст. н.э.; у шырокім сэнсе — усякі філасофскі кірунак, які абапіраецца на вучэнне Платона.

У антычнасці платанізм быў прадстаўлены філосафамі платонаўскай Акадэміі (Спеўсіп, Ксенакрат, Аркесілай, Карнеад і інш.). У духу стаіцызму трактаваў вучэнне Платона Пасідоній; створаны ім стаічны платанізм знайшоў апору ў багаслоўі Філона Александрыйскага, у гнастыцызме, у — герметызме і ва ўсёй данікейскай патрыстыцы, а ў ІІ-ІІІ ст. н.э. ў Нуменія, настаўніка Плаціна і Арыгена, які выступаў за сінтэзаннне платанізму і арыстоцелізму. Гэта садзейнічала пераадоленню элементаў натуралізму, характэрнага для эпохі элінізму і складванню ў ІІІ ст. н.э. асноў неаплатанізму. Інтарэс да платанізму адрадзіўся пасля аднаўлення ў Фларэнцыі філосафам М. Фічына платонаўскай Акадэміі (1459), адкуль ён праз кембрыджскую школу распаўсюдзіўся ў Англіі. Пад уплывам англійскай філасофіі і дзякуючы нямецкаму ідэалізму платанізм і неаплатанізм адрадзіліся ў Германіі, аднак толькі з Г. Лейбніца пачалося гістарычнае разуменне першапачатковага платанізму.

Неабходны элемент платанізму — проціпастаўленне пачуццёвага свету свету ідэй. Паводле гэтай канцэпцыі, не ідэя ўтварае сабой адлюстраванне матэрыі, а матэрыя ёсць адлюстраванне і выцяканне ідэі. Ідэю ў платанізме разглядаюць як родавае, гранічна абагульненае і жыццёва важнае лагічнае паняцце, якое змяшчае ў сабе прынцып канструявання сутнасці рэчы і, значыць, самой рэчы, утварае субстанцыянальную рэчаіснасць і яе мэту. Дамінуючую ролю ў гісторыі платанізму адыгрывала разуменне дыялектыкі як метаду, заснаванага на ўстанаўленні адзінства процілегласцей. Пры дапамозе такога разумення былі распрацаваны 3 асноўныя іпастасі (Адзінага, Розуму і Сусветнай душы), выяўленне якіх заўсёды складала асноўны змест платанізму (разам з вытлумачэннем матэрыяльнага космасу). Адной з асноўнай канцэпцый платанізму з'яўляецца вучэнне аб бессмяротнасці душы і цела, або аб кругавароце душ, г.зн. аб іх пераўвасабленні і перасяленні (сам Платон лічыў, што пасля смерці цела душа пераходзіць у другое цела або функцыянуе ў космасе).

## Літаратура 
* *Эрш Ж.* Філасофскае задуменне: Гісторыя заходняе філасофіі / Пер. з фр. — Мн., 1996.

Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы
Платан

**Плата́н** (*Platanus*) — род кветкавых раслін сямейства платанавых.

## Апісанне 
Лістападныя дрэвы вышынёй да 50 м, дыяметр ствала да 5 м. Жывуць больш за 2 тыс. гадоў. Крона густая, шырокая, ствол прамы, калонападобны. Кара зеленавата-шэрая. Лісце буйное, доўгачаранковае, пальчаталопасцевае. Аднаполыя кветкі дробныя, у звіслых галоўчатых суквеццях. Плод — арэшак.

## Арэал 
Род аб’ядноўвае 7-10 відаў. Пашыраны ў Паўночнай Амерыцы (ад Мексікі да Канады) і ў Еўразіі (ад Балканскага паўвостравава і Усходняга Міжземнамор’я да Індакітая). 3 антычнага часу культывуюць .

## Значэнне 
Драўніна прыгожая, лёгкая, моцная, выкарыстоўваецца як дэкаратыўны мэблевы матэрыял.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Платанавыя
Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Піпы

**Пі́пы** (*Pipinae*) — падсямейства бясхвостых земнаводных падатрада без'языкіх. Адзіны род (*Pipa*) аб'ядноўвае 5-7 відаў.

## Апісанне 
Даўжыня да 20 см; самкі буйнейшыя за самцоў. Цела шырокае, пляскатае. Морда завостраная. Вочы без павекаў. Пярэднія ногі з 4 доўгімі пальцамі без плавальных перапонак, заднія даўжэйшыя, з 5 пальцамі, злучанымі перапонкай.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў тропіках Паўднёвай Амерыкі. Жывуць у прэсных вадаёмах і каля іх. Кормяцца дробнымі беспазваночнымі.

## Асаблівасці біялогіі 
Размнажэнне найбольш вывучана ў піпы сурынамскай: яйцы (да 114) з дапамогай самца трапляюць у ячэйкі яйцаклада, які самка выварочвае сабе на спіну. Ячэйкі глыбынёю да 15 мм прыкрыты скурыстымі вечкамі, пад якімі ідзе развіццё яец і фарміраванне апалонікаў, пасля чаго з ячэек выходзяць сфарміраваныя жабяняты, а самка ліняе, мяняючы скуру.

## Віды 
* *Pipa arrabali*
* *Pipa aspera*
* *Pipa carvalhoi*
* *Pipa myersi*
* *Pipa parva*
* *Pipa pipa*
* *Pipa snethlageae*

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Бясхвостыя земнаводныя
Балхаш

**Балхаш** () — бяссцёкавае паўпрэснаводнае возера ва ўсходняй частцы Казахстана, у Балхаш-Алакольскай катлавіне, на вышыні 342 м над узроўнем мора.

Другое па велічыні неперасыхаючае салёнае возера (пасля Каспійскага мора) і 13-е месца ў спісе найбуйнейшых азёр у свеце. Плошча возера зменьваецца ад 17 да 22 тыс. км². Даўжыня 605 км, найбольшая шырыня 74 км, найбольшая глыбіня да 26 м, сярэдняя каля 6 м. Плошча вадазбору каля 501 тыс. км². Заходні і паўночны берагі высокія, скалістыя, паўднёвае ўзбярэжжа — плоская раўніна з зараснікамі трыснягу.

Паўвостраў Сарыесік падзяляе Балхаш на дзве часткі, злучаныя пралівам Узун-Арал (шыр. 4 км): заходнюю — шырокую, з моцна парэзанай берагавой лініяй і ўсходнюю — вузкую, берагавая лінія менш звілістая. У заходнюю частку ўпадае рака Ілі, ва ўсходнюю — рэкі Каратал, Аксу, Лепсы і інш. Самыя вялікія астравы Басарал і Тасарал.

Клімат у раёне возера пустынны. Высокая летняя тэмпература паветра (каля 24 °C), нізкая адносная вільготнасць (55—60 %), моцныя вятры спрыяюць выпарэнню (ад 950 да 1200 мм за год). Тэмпература вады на паверхні ад 0 °C у снежні, да 28 °C у ліпені. Ледастаў з лістапада да красавіка. Унікальнасць возера ў тым, што яно падзелена вузкім пралівам на дзве часткі з рознымі хімічнымі характарыстыкамі вады. Вада ў заходняй частцы амаль прэсная (да 1 ‰), празрыстасць да 1 м, жоўта-шэрага колеру, ва ўсходняй частцы — саленаватая (5 ‰), празрыстая да 5,5 м, колер ад блакітнаватага да ізумрудна-зялёнага.

Водзяцца прамысловыя рыбы: сазан, судак, марынка, акунь. Шмат вадаплаўных птушак. Ажыццяўляецца суднаходства. На паўночным беразе знаходзіцца горад Балхаш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Азёры Казахстана
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Ігар Іванавіч Шаўчук

**Ігар Іванавіч Шаўчук** (; нар. , , Беларусь) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук, дацэнт, прафесар кафедры ўсеагульнай гісторыі Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і служачых. Скончыў гістарычны факультэт Цверскага (Калінінскага) універсітэта у 1981. Пасля заканчэння працаваў выкладчыкам прафтэхвучылішча, служыў у Савецкай Арміі (1981—1983). У 1983—1985 г. — інспектар Брэсцкай мытні. Вучыўся ў аспірантуры Інстытута гісторыі НАНБ (1985—1988 г.), дзе працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам. Кандыдацкую дысертацыю на тэму «Развіццё гістарычнай навукі ў БССР (1970-я гады)» абараніў у 1989. З 1991 — старшы выкладчык, дацэнт кафедры гісторыі Брэсцкага дзяржпедінстытута. У 1992—1999 гадах загадваў кафедрай гісторыі славянскіх народаў, знаходзіўся ў дактарантуры Інстытута гісторыі НАНБ (1999—2002 г.). З 2002 — дацэнт названай кафедры, з 2010 — прафесар кафедры. Выканаў і абараніў у ІГ НАНБ дысертацыю «Кадры гуманітарных навук БССР: станаўленне, фарміраванне, развіццё (20-30-я гады ХХ ст.)». Навуковая ступень доктара гістарычных навук прысуджана 5.5.2010 года.

Аўтар і суаўтар 165 навуковых, вучэбна-метадычных і навукова-папулярных прац, апублікаваных у Беларусі, Польшчы, Украіне, Расіі. Даследуе праблемы гісторыі гістарычнай навукі, станаўлення і развіцця гуманітарных навук у Беларусі ў ХХ ст.

## Гл. таксама 
* Яўген Сямёнавіч Разенблат

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Выкладчыкі Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта
Першая беларуская вечарынка ў Вільні

thumb|І. Буйніцкі з дачкой Вандай у час выступлення на вечарынцы
**Першая беларуская вечарынка** ў Вільні адбылася 12 (25 лютага) 1910 года ў клубе чыгуначнікаў. Мела значны грамадскі рэзананс, садзейнічала развіццю беларускага прафесійнага і аматарскага тэатральнага мастацтва.

## Гісторыя 
Вечарынка арганізавана А. Бурбісам пры падтрымцы рэдакцыі газеты «Наша ніва». Удзельнічала каля 100 чалавек, прысутнічала каля 1000 гледачоў. У праграме спектакль «Па рэвізіі» М. Крапіўніцкага (пастаноўка А. Бурбіса, сярод удзельнікаў Я. Арлоўскі, Ф. Мурашка, Ч. Родзевіч і інш.); харавыя творы «А хто там ідзе?» (муз. Л. Рагоўскага на словы Я. Купалы), «Чаму ж мне не пець» і іншыя беларускія народныя песні (дырыжор Л. Рагоўскі); народныя танцы «Лявоніха», «Мяцеліца», «Юрка», «Верабей» (пад кіраўніцтвам І. Буйніцкага). Ігнат Буйніцкі не быў згаданы на афішы мерапрыемства, надрукаванай у «Нашай Ніве». Аднак выступ танцавальнай трупы Буйніцкага меў на гэтай вечарыне каласальны поспех. Разам з новымі драматычнымі акцёрамі і спевакамі трупа стала прафесійнай і атрымала назву «Першая беларуская трупа» або «Тэатр Ігната Буйніцкага».

## Літаратура 
* 
*  — С. 251.
* 
* 
* 

Катэгорыя:Тэатр Беларусі
Катэгорыя:Падзеі 25 лютага
Катэгорыя:Падзеі ў Вільні
Катэгорыя:1910 год у культуры і мастацтве
Катэгорыя:1910 год у Вільні
Эмілі Грын Болч

**Эмілі Грын Болч** (анг. Emily Greene Balch, 8 студзеня 1867, Бостан, Масачусэтс, ЗША — 9 студзеня 1961) — амерыканская эканамістка, пацыфістка, лаўрэатка Нобелеўскай прэміі міру (1946) разам з Джонам Рэлеем Мотам.

## Біяграфія 
Эмілі Грын Болч была другім дзіцем у сям’і Фрэнсіса Верн’е Болча — паважанага адваката і педагога. У 1889 годзе яна скончыла каледж Брын-Мар, пасля чаго на працягу двух гадоў вучылася ў Парыжы ў Сарбоне, дзе прадставіла даследаванне, прысвечанае падтрымцы бедных слаёў Францыі. Па вяртанні ў ЗША, яна працягнула сваё навучанне ў Гарвардскім універсітэце і універсітэце Чыкага. Завяршыла сваю адукацыю яна ў 1896 годзе ў Берлінскім універсітэце.

Падчас Другой сусветнай вайны яна прымала ўдзел у дапамозе бежанцам. Атака на Пэрл-Харбар 1941 года змяніла меркаванне Болч з нагоды нейтралітэту ЗША і яна падтрымала ўступленне краіны ў вайну. Пасля Атамнай бамбардзіроўкі Хірасімы і Нагасакі яна выказвалася за забарону ядзернай зброі.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Пацыфісты
Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Катэгорыя:Прафсаюзныя дзеячы ЗША
Яшчарка порсткая

**Яшчарка порсткая** (*Lacerta agilis*) — від паўзуноў сямейства сапраўдных яшчарак.

## Апісанне 
Назву атрымала за хуткія і імпульсіўныя рухі. Мае зграбнае, гнуткае тулава, добра выяўленую шыю і доўгі ломкі хвост. Даўжыня цела 6-9 см, разам з хвастом 14-22 см, маса 7-25 г. Маляўкі афарбаваны зверху ў карычневыя і буравата-шэрыя тоны, уздоўж хрыбта праходзяць 1-2 цёмныя палоскі, якія абкружаны вузкімі светлымі, іншы раз перарывістымі лініямі. У працэсе росту малюнак мяняецца. Цёмныя спінныя палосы нібы распадаюцца на асобныя плямы, па баках цела звычайна добра відаць шмат дробных плямак у цёмнай акантоўцы. Выражаны палавы дымарфізм: самцы, асабліва вясной у перыяд размнажэння, маюць ярка-зялёную афарбоўку, самкі — жаўтавата-карычневую, карычневабурую або буравата-шэрую. Афарбоўка ніжняй часткі цела самцоў зеленаватага адцення, у самак — матава-белага або злёгку блакітнага. У самцоў на брушку звычайна праступаюць цёмныя плямкі і крапіны.

## Пашырэнне 
Порсткая яшчарка пашырана ў Еўразіі ад Паўднёвай Англіі, Усходняй Францыі і паўночнай часткі Балканскага паўвострава на захадзе да Паўночнага Прыбайкалля і Паўднёвага Забайкалля на ўсходзе. На поўначы межы арэала дасягаюць 60° пн.ш., на паўднёвым усходзе даходзіць да паўночнага захаду Манголіі і заходняй часткі Кітая, на поўдні — да паўночнага ўсходу Турцыі. Від сустракаецца ў розных прыродных зонах (умеранага і часткова субтрапічнага паясоў): лясной, лесастэпавай, стэпавай і паўпустыннай. У Беларусі порсткая яшчарка дастаткова раўнамерна трапляецца на ўсёй тэрыторыі.

Насяляе звычайна адкрытыя, добра прагрэтыя ўзлескі, паляны, высечкі, прасекі, лугі, абочыны дарог, сухадольныя і пойменныя лугі. Аддае перавагу пагранічным участкам хваёвых лясоў і адкрытым біятопам. Нярэдка яна сустракаецца на нізінных лугах, якія мяжуюць з лясамі і вярховымі балотамі, на вільготных участках поймаў азёр і рэк, у алешніках. 

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца порсткія яшчаркі ў асноўным рознымі насякомымі, а таксама іншымі дробнымі беспазваночнымі (павукі, чарвякі, малюскі, ракападобныя, мнаганожкі).

Сутачная актыўнасць порсткай яшчаркі залежыць ад кліматычных умоў. У добрае сонечнае надвор'е яшчаркі маюць высокую рухавасць і манеўранасць.

Самка ў залежнасці ад памераў цела адкладвае ад 4 да 14 яек у спецыяльную ямку. Клопаты пра патомства порсткая яшчарка не праяўляе.

## Літаратура 
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6

## Спасылкі 
* http://slounik.org/149669.html

Катэгорыя:Сапраўдныя яшчаркі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Георгій Якаўлевіч Галенчанка

**Георгій Якаўлевіч Галенчанка** (; ) — беларускі гісторык-медыявіст, кнігазнавец, скарыназнавец. Доктар гістарычных навук (1965).

## Біяграфія 
Скончыў гістарычны факультэт БДУ ў 1960 годзе. У 1960—1962 гадах быў супрацоўнікам аддзела рэдкай кнігі Дзяржаўнай бібліятэцы БССР.

У 1965 годзе скончыў аспірантуру Маскоўскага дзяржаўнага гісторыка-архіўнага інстытута.

Выкладаў у Еўрапейскім гуманітарным універсітэце, Рэспубліканскім інстытуце вышэйшай школы, Познаньскім універсітэце.

Памёр 9 сакавіка 2026 года.

## Навукова-даследчыцкая дзейнасць 
Кірункі навуковай дзейнасці: пытанні крыницазнаўства XIII—XVIII стст., гістарыяграфія гісторыі Беларусі эпохі феадалізму, культура, палітычныя, царкоўна-рэлігійныя і этнічныя адносіны, кірылічнае кнігадрукаванне XVI—XVIII стст., гістарыяграфія скарыназнаўства.

У 1965 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму *«Гісторыя беларускага кнігадрукавання XVI—XVIII стагоддзяў (кірылаўскага)»* (нав. кіраўнік — А. А. Сідараў).

Важлівым напрамкам навуковай дзейнасці было вывучэнне творчай спадчыны Ф. Скарыны і яго асяроддзя. Вынікам грунтоўных шматгадовых даследаванняў з’явілася манаграфія *«Францыск Скарына ― беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар»* (1993), што стала падставай для доктарскай дысертацыі, абароненай у 1999 годзе ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі.

Аўтар даследаванняў «Малой падарожнай кніжкі» Ф. Скарыны. Адзін з аўтараў навукова-папулярнай кнігі «Францыск Скарына», выдадзенай ЮНЕСКА (Парыж, 1979—1980; франц., англ.). Укладальнік раздзела «Старадрукаваныя кірылічныя выданні XVI—XVIII ст.» у каталогу «Кніга Беларусі. 1517—1917 гг.» (1986), факсімільнага выдання «Бібліі» Ф. Скарыны (1990—1991, у 3-х т.). Аўтар кніг «Ідэйныя і культурныя сувязі ўсходнеславянскіх народаў у XVI — сярэдзіне XVII ст.» (1989), «Францыск Скарына — беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар» (1993).

## Працы 
* Вадзяныя знакі / Г. Я. Галенчанка //  — С. 179.
* Асветнікі зямлі Беларускай. Х — пачатак ХХ ст.: Энцыклапедычны даведнік / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.), Г. Я. Галенчанка, С. Ф. Дубянецкі, Г. В. Кісялёў, У. М. Конан, А. С. Майхровіч, Г. А. Маслыка, М. С. Сташкевіч, А. К. Фядосаў, І. П. Хаўратовіч; Маст. рэд.: У. М. Жук. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 492 с.

## Узнагароды і прэміі 
* Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь (1994, у аўтарскім калектыве) — *за цыкл прац «Скарына і беларуская культура»*.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Галенчанка Георгій Якаўлевіч  // Інстытут гісторыі НАНБ

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Медыявісты
Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага
Арнэла Муці

**Арнэла Муці** (, сапраўднае імя **Франчэска Рамана Рывелі**, ; 9 сакавіка 1955, Рым) — італьянская кінаактрыса. Яе бацька неапалітанец, а маці родам з Эстоніі.

## Біяграфія 
Нарадзілася 9 сакавіка 1955 года ў Рыме. У кіно грае з 15 гадоў. У асноўным здымалася ў італьянскім кіно, але ў 1980 годзе сыграла ў брытанскім фантастычным фільме «Флэш Гордан». У 1984 годзе з’явілася ў фільме нямецкага кінарэжысёра Фолькера Шлендорфа «Каханне Свана» з Аленам Дэлонам. Муці працавала з італьянскімі рэжысёрамі Марка Ферэра і Дзіна Рызі. Арнэла Муці — пастаянная ганаровая госця Канскага кінафестывалю.

## Фільмаграфія 
* (1983) «Бедны багацей» — Марта

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы
Першая беларуская трупа

250px|thumb|Трупа Буйніцкага
250px|thumb|Афіша Першай беларускай трупы
**Першая беларуская трупа** Ігната Буйніцкага — прафесійны беларускі тэатр у 1907—1913 гадах.

Створана па ініцыятыве акцёра і тэатральнага дзеяча І. Буйніцкага ў фальварку Палівачы Дзісенскага павета Віленскай губерні (цяпер вёска Палевачы Глыбоцкага раёна Віцебскай вобл.). Узнікла на аснове беларускіх вечарынак, аматарскіх «сямейных» спектакляў і да 1910 мела аматарскі характар. Трупа праводзіла асветную работу, шмат зрабіла для развіцця самадзейнай творчасці і прапаганды беларускага мастацтва, стварыла асновы нацыянальнага прафесійнага тэатра. Пад уплывам яе дзейнасці і традыцый у красавіку 1917 узнікла Першае беларускае таварыства драмы і камедыі.

Калектыў шмат гастраліраваў па Беларусі, у Вільні (1910), Пецярбургу (1911 і 1912), Варшаве (1913). У праграму паказаў спачатку ўваходзілі беларускія народныя песні, танцы, дэкламацыя вершаў і апавяданняў на роднай мове, невялікія п’есы. У трупу ўваходзіла капэла ў традыцыйным складзе дуда, скрыпка і цымбалы. Вядома, што ў склад капэлы ўваходзілі тры музыкі: дудар (Адам Шульга), скрыпач (Франак Голер) і цымбаліст (Ян Голер). 3 1910 паказы складаліся з некалькіх самастойных частак: 1-2 п’ес, дэкламацый, спеваў і танцаў. Тэатр прытрымліваўся народных традыцый, вылучаўся сінтэтычным характарам сваёй творчасці і рэалістычнай накіраванасцю. У нескладаным сцэнічным афармленні выкарыстоўваліся элементы беларускага народнага выяўленчага мастацтва, акцёры выступалі ў беларускіх нацыянальных касцюмах. Сярод драматычных выканаўцаў вызначаліся І. Буйніцкі (іграў характарна-драматычныя ролі), А. Бурбіс, Крапівіха (А. Пашкевіч), А. 3абель (З. Абрамовіч); сярод музыкантаў — Дз. Крывадубаў (Няленка) і І. Голер; сярод спевакоў — Я. Феакцістаў; сярод танцораў — І. Буйніцкі, яго дочкі Ванда і Алена, Ч. Родзевіч, Л. Родзевіч, Я. Родзевіч. Музычнай часткай кіраваў Л. Рагоўскі. Рэжысёрамі былі А. Аляксеенка, А. Бурбіс і інш.

У рэпертуар уваходзілі пастаноўкі «Модны шляхцюк» К. Каганца, «У зімовы вечар» і «Хам» паводле Э. Ажэшкі, «Сватанне» і «Мядзведзь» А. Чэхава, «Па рэвізіі» М. Крапіўніцкага, «Міхалка» Далецкіх; вершы Я. Купалы, Я. Коласа, Я. Лучыны, А. Паўловіча; песні «Чаму ж мне не пець», «Дуда-весялуха», «За гарамі, за лясамі» і інш.; танцы «Юрка», «Гняваш», «Верабей», «Лявоніха», «Мельнік», «Мяцеліца», «Антошка», «Чобат», «Качан», «Чабор», «Полька» і інш.

## Літаратура 
* Няфёд У. Гісторыя беларускага тэатра. Мн., 1982.
* Гісторыя беларускага тэатра. Т. 1-2. Мн., 1983-85.
* Няфёд У. Ігнат Буйніцкі — бацька беларускага тэатра. Мн., 1991.

Катэгорыя:Гісторыя тэатра Беларусі
Катэгорыя:Тэатры Беларусі