Французска-івуарскі канфлікт

**Французска-івуарскі канфлікт** — кароткачасовы ўзброены канфлікт на тэрыторыі Кот-д’Івуара ў лістападзе 2004 года, які выліўся ва ўзброеныя сутычкі і беспарадкі. Падзеі пачаліся з інцыдэнту ў Буаке, калі два штурмавыя самалёты са змешанымі беларуска-івуарыйскімі экіпажамі атакавалі пазіцыі французскіх вайскоўцаў. У ваенна-палітычным плане канфлікт развіцця не атрымаў. Галоўнымі наступствамі сталі ўвядзенне Саветам Бяспекі ААН эмбарга на пастаўку ўзбраенняў і ваенную дапамогу Кот-д’Івуару, некаторае пагаршэнне французска-івуарскіх адносін і ўзбуджэнне крымінальнай справы ў дачыненні да чатырох асоб: Юрыя Сушкіна, Барыса Смахіна, Патрыса Уэя і Анжа Гнандуета. Пазней Смахін быў выключаны з ліку абвінавачаных, а астатнія фігуранты завочна прысуджаны да пажыццёвага зняволення.

Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь афіцыйна адмаўляе ўдзел у гэтых падзеях не толькі вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян наогул.

## Абстаноўка 
У 2002 годзе ў Кот-д’Івуары ўспыхнула грамадзянская вайна паміж урадам Ларана Гбагбо і групоўкай «Новая сіла». Фактычнай сталіцай паўстанцкай кааліцыі стаў горад Буаке. Ён меў выгаднае стратэгічнае становішча — населены пункт звязаны чыгункай з Буркіна-Фасо і аўтамабільнымі дарогамі з гарадамі Абіджан і Ямусукра, а таксама суседнімі дзяржавамі Малі, Гана і тым жа Буркіна-Фасо.

У той жа дзень авіяцыя ажыццявіла першы ўдар па пазіцыях праціўніка. Удары былі нанесены па складах боепрыпасаў і хованках лідараў паўстанцаў. У выніку паветраных нападаў пацярпела і мірнае насельніцтва.

## Ход падзей 
### Буаке 
Раніцай 6 лістапада над лагерам французскіх часцей пад Буаке з’явіўся ўрадавы БПЛА Aeronautics Aerostar. Выканаўшы паветраную разведку, ён вярнуўся ў пункт дыслакацыі. Французам гэта здалося дзіўным, бо ад лагера да бліжэйшай пазіцыі паўстанцаў было каля паўтары кіламетраў.

У 13:20 авіябомб ФАБ-250, дзве з якіх не выбухнулі, а падчас трэцяга адзін з іх адкрыў агонь НУРСамі С-5. У выніку паветранай атакі 10 чалавек загінулі і 38 атрымалі раненні. Сярод загінулых дзевяць французскіх вайскоўцаў (Цьеры Барацье, Філіп Капдэвіль, Фрэнсіс Дэлан, Бенедыкт Марзаіс, Ларан дэ Рамбурэ, Пателіяс Фалевалу, Франк Дзюваль, Эмануэль Цілай і Давід Дэкюпер) і адзін амерыканскі рабочы (аграном Роберт Дж. Карскі). Таксама знішчаны два грузавікі і некалькі кантэйнераў з харчаваннем.

### Ямусукра 
Пасля самалёты вярнуліся ў аэрапорт у Ямусукра на дазапраўку і даўзбраенне. Прэзідэнт Францыі Жак Шырак, даведаўшыся пра інцыдэнт, загадаў знішчыць тэхніку на аэрадроме. Пакуль рамонтнікі абслугоўвалі штурмавікі, атрад марскіх пяхотнікаў пад камандаваннем лейтэнанта Фрэнка Бэлэмі размясціўся прыкладна ў 650 метрах ад цэлі і падрыхтаваўся да атакі. Дачакаўшыся, пакуль тэхнікі адыдуць далей ад самалётаў, у 14:15 французы адкрылі агонь па авіяцыйных машынах з СТРК «Мілан». У выніку борт «21» атрымаў цяжкія пашкоджанні насавой часткі і фюзеляжа, у той час як у «20» былі лёгкія пашкоджанні ліхтара кабіны. Нягледзячы на старанні французаў зберагчы жыцці афрыканскім тэхнікам, адзін з іх загінуў ад аскепкаў ракеты. Затым вайскоўцы, узяўшы аэрапорт, затрымалі пілотаў і тэхперсанал. Крыху пазней французы ўсіх адпусцілі.

Ноччу некалькі французскіх Sud-Aviation Gazelle атакавалі стаянку верталётаў на тэрыторыі прэзідэнцкага палаца, абстрэльваючы безабаронныя верталёты НУРСамі. У выніку атакі былі знішчаны чатыры машыны (Мі-24В, Мі-24П, Мі-8Т і IAR.330L). Варта адзначыць, што, нягледзячы на наяўнасць на тэрыторыі палаца некалькіх зенітных установак, івуарыйцы не адкрывалі агонь па авіяцыі праціўніка.

На наступны дзень, прыкладна ў 9 гадзін раніцы, французскі SA.341, які пралятаў каля прэзідэнцкага палаца, быў абстраляны разлікам ЗУ-23-2. Зенітчыкі прамахнуліся, а экіпаж верталёта ў адказ выпусціў ракету і знішчыў гармату.

### Абіджан 
Праз гадзіну пасля налёту на Буаке байцы французскага Замежнага Легіёна захапілі Міжнародны аэрапорт у Абіджане. Вайскоўцы ўварваліся ў ангар, абстралялі са стралковай зброі два штурмавікі Су-25 («02» і «03»), лёгкі штурмавік Strikemaster, два верталёты Мі-24Д і БПЛА. Пры гэтым легіянеры разбівалі металічнай арматурай абсталяванне ў кабінах Су-25 і Мі-24. У той жа дзень два верталёта Мі-24 збіты падчас бою ў небе над горадам. Адначасна працягваліся вайсковыя сутычкі. У той дзень у горадзе цяжкія раненні атрымлі двое французаў. У ходзе сутыкненняў у Абіджане загінулі, па даных французскіх вайскоўцаў, 20 дэманстрантаў. Урад Гбагбо заявіў аб гібелі 60 чалавек.

Паралельна ў Ямусукра і Абіджане былі разрабаваны і спалены дзве французскія школы. Тысячы грамадзян Францыі былі вымушаны тэрмінова пакінуць краіну. Хваля нападаў івуарыйцаў на замежных грамадзян, у асноўным французаў, пракацілася па ўсёй краіне. З Габона, Джыбуці і самой Францыі пачалася перакідка 600 вайскоўцаў, якія павінны былі прыняць удзел у эвакуацыі суайчыннікаў. У вывазе людзей, у прыватнасці, прымалі ўдзел ваенна-транспартны самалёт C-130 і верталёт SA.316 ВПС Бельгіі. Акрамя таго, падтрымку французам на зямлі аказвалі галандскія падраздзяленні.

Некаторы час напружанасць захоўвалася. 9 лістапада французскія вайскоўцы адкрылі агонь па натоўпе дэманстрантаў каля гасцініцы «Івуар» у Абіджане, падчас чаго загінула ад сямі да шаснаццаці чалавек.

## Беларускія лётчыкі 
Пасля падзей у Кот-д’Івуары з’явілася інфармацыя аб датычнасці Беларусі да авіяналётаў на французскія пазіцыі. Яшчэ 12 лістапада міністр абароны Францыі Мішэль Алія-Мары заявіла, што ў самалётах Кот-д’Івуара знаходзіліся беларускія пілоты-найміты. Гэта былі Ю. Сушкін і Б. Смахін. Розныя недзяржаўныя беларускія крыніцы паведамілі, што на івуарыйскіх Су-25 магчыма былі беларускія пілоты, якія з’яўляліся альбо наёмнікамі, альбо дзейнымі беларускімі вайскоўцамі. Самалёты, як паведамлялася, былі таксама накіраваны ў Кот-д’Івуар з Беларусі.

Афіцыйны прадстаўнік МЗС Беларусі Андрэй Савіных заяўляў аб адсутнасці беларускіх грамадзян, а тым больш вайскоўцаў, у Кот-д’Івуары на момант інцыдэнту, замежнікі хоць і аказвалі дапамогу і кансультацыі ваеннай авіяцыі, але непасрэдна з тэхнікай не працавалі. У той жа час, у адказ на пытанне адносна тэхнікаў з белым колерам скуры, афіцэр сказаў, што гэтыя асобы з’яўляліся мулатамі або мелі змяшанае паходжанне.

Юрый Сушкін сапраўды служыў у ВПС Беларусі. У беларускіх СМІ ён згадваецца як «воін-інтэрнацыяналіст, аўтарытэтны авіятар, палкоўнік у адстаўцы». На сайце газеты «Во славу родины», ведамаснага выдання Міністэрства абароны, гаварылася, што той з’яўляецца выкладчыкам Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь. Асоба Барыса Смахіна застаецца невядомай.

Па звестках сайта WikiLeaks, пасля нападу на аэрадром Ямусукра і французскую авіябазу ў Буаке, адзін з лётчыкаў (па іншых даных, абодва) і яшчэ некалькі беларускіx грамадзян беглі ў Тога, дзе 16 лістапада іх злавілі мясцовыя ўлады. Улады Тога апавясцілі французскіх вайскоўцаў і спецслужбы. Акрамя міністра абароны Францыі Мішэль Алія-Мары гэтую інфармацыю атрымалі кіраўнік МЗС Мішэль Барнье і міністр унутраных спраў Дамінік дэ Вільпен. Аднак у Парыжы не праявілі ніякай рэакцыі і затрыманых адпусцілі. Пазней Мішэль Алія-Мары патлумачыла, што ў іх «не было легальных падстаў» арыштоўваць беларусаў, бо на іх не было міжнароднага ордэра на арышт. Таксама, па словах міністра, не было ўстаноўлена, ці сапраўды затрыманыя мелі дачыненне да бамбардзіроўкі Буаке. Пасля адмовы Францыі дапытваць затрыманых беларускіх лётчыкаў, яны былі хутка эвакуяваны з Тога пры пасярэдніцтве былога жандарма службы бяспекі Елісейскага палаца Рабера Мантоя. Мантоя, як паведамляецца, пад патранажам французскага ўрада займаўся ценявой дзейнасцю ў Афрыцы, пастаўкамі зброі і вярбоўкай замежных байцоў.

Як высветлілася праз шаснаццаць гадоў, замежныя спецыялісты займаліся падрыхтоўкай івуарыйскіх пілотаў да палётаў на Су-25.

## Наступныя падзеі 
### Палітычныя наступствы 
Пасля падзей Ларан Гбагбо заявіў, што ўдар па пазіцыях міратворцаў быў памылкай, а таксама запэўніў, што «Кот-д’Івуар не ваюе з Францыяй».

12 лістапада ў аэрапорце горада Абіджан затрыманы экіпаж транспартнага самалёта Ан-12, у складзе якога 15 грамадзян краін СНД: 8 украінцаў, 4 беларуса і 3 расіян. Тых захапілі байцы французскага Замежнага легіёна. Афіцыйна ім ніякіх абвінавачванняў прад’яўлена не было. Як заявіў прадстаўнік мінабароны Кот-д’Івуара, ніхто з замежнікаў самалётамі не кіраваў, пілатаваннем займаліся толькі івуарыйцы. У той жа час ён дадаў, што ў краіне сапраўды знаходзіліся 15 беларускіх механікаў, якія абслугоўвалі самалёты. Пасля аказалася, што 8 з іх на самай справе з’яўляюцца грамадзянамі Украіны. Праз чатыры дні ўсе замежнікі былі вызвалены.

### Суд і расследаванне 
У 2006 годзе, праз 15 месяцаў пасля падзей у Буаке, Парыжскі ваенны суд выдаў ордэр на арышт пілотаў.

17 сакавіка 2020 года ў Парыжы меркавалася аднаўленне судовага працэсу па справе аб падзеях у Буаке. Сваякі загінулых французскіх вайскоўцаў заставаліся незадаволеныя, што ўлады Францыі і Кот-д’Івуара за мінулыя 15 гадоў так і не раскрылі абставін падзей і не зрабілі ўсё, што ад іх залежыць, для ўстанаўлення вінаватых. З-за пандэміі каранавіруса паседжанне было перанесена на 2 ліпеня. Аднак і ў гэты раз усе было перанесена. 29 сакавіка 2021 года судовы працэс аднавіўся. Падчас судовага разгляду паказанні давалі больш за 90 сведак, у тым ліку — былая міністр абароны Францыі Мішэль Алія-Мары, былыя кіраўнікі МЗС і МУС Мішэль Барнье і Дамінік дэ Вільпен, былы начальнік службы знешняй разведкі краіны, Анры Пансе, камандуючы міратворчай аперацыяй «Аднарог», і камандзір французскай базы ў Буаке. На судзе сведкі паведамлялі, што экіпажы ВПС былі змяшанымі, кожны складаўся з замежніка і мясцовага лётчыка. Патрыс Уэй быў названы пракуратурай каардынатарам аперацыі, а Сушкін ляцеў у пары з Гнандуетам.

На судзе паднялі таксама тэму па тагалезскаму эпізоду. Міністр замежных спраў Мішэль Барнье паведаміў, што прэзідэнт Жак Шырак прасіў яго не займацца дадзеным пытаннем, бо яно тычыцца вайскоўцаў. Той зразумеў гэта як папярэджанне аб тым, што інцыдэнт вырашае кіраўнік дзяржавы і ваеннае камандаванне. У сваю чаргу кіраўнік мінабароны спаслалася на пазіцыю МЗС і нейкую юрыдычную праблему з перадачай падазраваных Францыі. Яна прызналася, што нават разглядала магчымасць правядзення службай знешняй разведкі DGSE спецаперацыі па злове падазраваных, але пакуль вяла кансультацыі, улады Тога беларусаў ужо вызвалілі.

15 красавіка суд завочна прызнаў Сушкіна, Гнандуета і Уэя вінаватымі ў забойстве вайскоўцаў і прысудзіў іх да пажыццёвага зняволення. Смахіна са справы выключылі па невядомых прычынах. Пры вынясенні прысуду было адзначана, што атака на французскіх вайскоўцаў была «вызначана наўмыснай». Да гэтага часу адзін з лётчыкаў, Атуалі, ужо сканаў. Ён памёр у 2016 годзе. У выніку суда ніяк не праясніліся матывы ўдару па базе: так як абвінавачаныя адсутнічалі, не было і іх паказанняў. Завочна асудзілі толькі выканаўцаў, так што дагэтуль незразумела, хто менавіта навёў штурмавікі на французскі ваенны лагер.

У 2019 годзе ў артыкуле «TUT.BY», прысвечанаму 15-годдзю інцыдэнту, акрамя ўсяго іншага, была выказана адна з здагадак, што беларускіх лётчыкаў у самалётах на самой справе не было. Аднак французскае кіраўніцтва было моцна ўпэўнена ва ўдзеле Беларусі, што калі высветлілася адваротнае, вырашыла хутка забыцца пра здарэнне.

У ходзе судовага працэсу 2021 года былы івуарыйскі лідар Ларан Гбагбо высунуў абвінавачванні ў адрас Жака Шырака. Як нагадаў у сваім дакументальным матэрыяле аб трагедыі ў Буаке тэлеканал France 24, Гбагбо прытрымліваўся ўласнай «тэорыі змовы», лічачы бамбардзіроўку вынікам маніпуляцый Парыжа з мэтай адхіліць яго ад улады.

## Памяць 
22 снежня 2019 года прэзідэнты Францыі і Кот-д’Івуара Эманюэль Макрон і Аласан Уатара на месцы інцыдэнту адкрылі мемарыял у памяць аб загінулых.

## Гл. таксама 
* Беларуска-французскія адносіны
* Беларуска-івуарыйскія адносіны

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
*  
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Гражданская война в Кот-д’Ивуар 
* French Unleash Force Against Chaos in Ivory Coast
* Pictures of French soldiers posing in front of captured Ivorian aircraft and weapons 
* «Ivory Coast seethes after attack», BBC News, 7 November 2004.

Катэгорыя:Ваенна-палітычны крызіс у Кот-д’Івуары
Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты
Катэгорыя:Канфлікты 2004 года
Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя
Катэгорыя:Войны Францыі
Катэгорыя:2004 год у Францыі
Катэгорыя:Лістапад 2004 года