open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юрый Тышкевіч (ваявода берасцейскі)

**Юрый Тышкевіч** (?—) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Маршалак гаспадарскі (1558—1566), ваявода берасцейскі (з 1566), староста ваўкавыскі (з 1557). Граф на Лагойску і Бярдычаве.

## Біяграфія 
З лагойскай лініі роду Тышкевічаў герба «Ляліва», сын Васіля, ваяводы смаленскага, і Аляксандры з Чартарыйскіх.

Быў гаспадарскім дваранінам, паслом у Крымскае ханства ў 1552 і Маскву ў 1554.

Першы раз ажаніўся з Ганнай Катовіч, другі — з Тэадорай Валовіч. У першым шлюбе меў сыноў Тэадора Фрыдэрыка і Марціна, у другім — Пятра, Яна Яўстаха, Аляксандра, Юрыя.

## У мастацтве 
У варшаўскім Нацыянальным музеі захоўваецца рэпрэзентатыўны партрэт Юрыя Тышкевіча.

## Літаратура 
* 

Юрый
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы берасцейскія
Катэгорыя:Старосты ваўкавыскія
Катэгорыя:Маршалкі гаспадарскія
Марцыян Міхал Агінскі

**Марцыян Міхал Агінскі** (1672 — 1 красавіка, паводле іншых звестак 29 кастрычніка 1750) — дзяржаўны і вайсковы дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Вялікі мечнік літоўскі (1695—1703), кашталян (1703—1730) і ваявода віцебскі (з 1730). Трымаў Барысаўскае, Прывальскае і Вярбоўскае староствы.

Марцыян Міхал Агінскі — патрон-заснавальнік Менскага езуіцкага калегіуму.

## Біяграфія 
Са старэйшай княскай лініі роду Агінскіх, сын Шымана Караля і Тэадоры з Корсакаў. Стрыечны брат Казіміра Дамініка Агінскага.

У 1718 годзе атрымаў Барысаўскае староства ад удавы Канстанцыі (з роду Падбярэзскіх), двойчы саступаючы яго свайму старэйшаму сыну Ігнацыю Агінскаму, да якога староства канчаткова перайшло ў 1744 годзе.

Удзельнік апазіцыі ў 1720—1730-х гадах, маршалак Генеральнай канфедэрацыі правінцыі ВКЛ. Абапіраўся на стасункі з расійскім дваром.

Пабраўся шлюбам з Тэрэзай Бжастоўскай (1701), з якой меў 5 сыноў і 3 дачок. У другім шлюбе з Тэрэзай Тызенгаўз меў 2 дачок, пасля быў яшчэ двойчы жанаты.

Памёр у 1750 годзе. Даты смерці розняцца ад 1 красавіка да 29 кастрычніка. Пахавальныя ўрачыстасці ў Віцебскім касцёле езуітаў адбыліся 14—17 лютага 1751.

**Нашчадкі:**
* Тадэвуш Францішак Агінскі (1711—1783)
* Ігнацы Агінскі (каля 1698 — 1775) 
* Станіслаў Ежы Агінскі  (1710—1748) 
* Марцыяна Агінская (1713—1766), пабралася шлюбам у 1723 з валынскім ваяводам Міхалам Патоцкім
* Бенедыкта Агінская (памерла ў 1748), пабралася шлюбам у 1736 з Юзафам Скумінам Тышкевічам

## Цікавыя факты 
* Першы тэатральны спектакль у Менску — «Трыўмфальная брама» — быў пастаўлены ў гонар Марцыяна Міхала Агінскага.

## Літаратура 
* 

Марцыян Міхал
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы віцебскія
Катэгорыя:Мечнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты барысаўскія
Катэгорыя:Старосты перавальскія
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Сфінгазін

**Сфінгазі́н** (2-аміна-4-актадэцэн-1,3-дыёл) — вышэйшы аліфатычны амінаспірт з ненасычаным вуглевадародным ланцугом (C18).

Мае больш за 60 аналагаў і гамолагаў, якія адрозніваюцца колькасцю гідраксільных груп, ступенню ненасычанасці даўжынёй і разгалінаванасцю вуглевадароднага ланцуга. Складае аснову сфінгаліпідаў (напрыклад, сфінгаміеліну), класа фасфаліпідаў клеткавых мембран.

## Уласцівасці 
Раствараецца ў арганічных растваральніках, не расвараецца ў вадзе. Тэмпература плаўлення 81,5—83 °С. Валодае ўласцівасцямі асноў.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Сфингозин: роль в индукции пролиферации и гибели клеток
*  article
* *Алесенко А. В.* Функциональная роль сфингозина в индукции пролиферации и гибели клеток // 1998, том 63, вып. 1, с. 75-82.

Катэгорыя:Двухатамныя спірты
Катэгорыя:Першасныя аміны
Сфінктрына

**Сфінктры́на** (*Sphinctrina*) — род накіпных лішайнікаў сямейства .

## Апісанне 
Слаявіна непрыкметная, развіваецца ўнутры субстрату. Пладовыя целы (апатэцыі) на ножках або сядзячыя. акруглай формы, чорныя, бліскучыя. Споры аднаклетачныя, шарападобныя, цёмнага колеру, па 8 у сумцы. Размнажэнне аскаспорамі.

## Арэал і распаўсюджанне 
Пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы. На тэрыторыі Беларусі 1 від — , занесена ў Чырвоную кнігу. Селіцца на розных відах лішайнікаў з роду  ў старых шыракалістых лясах.

## Віды 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Аскаміцэты
Катэгорыя:Роды грыбоў
Сцернік

**Сце́рнік**, **Бусоўня** — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, у басейне ракі Обаль, за 36 кіламетраў на паўночны захад ад горада Гарадок, за 1,5 (за 1,2) км у напрамку на паўночны захад ад вёскі Ключагорская.

Плошча паверхні возера 0,26 (0,28) км², даўжыня 800 метраў, найбольшая шырыня 400 метраў, даўжыня берагавой лініі 2,1 км, плошча вадазбору 2,5 км². Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй да 5 метраў, месцамі невыразныя, параслі лесам, на поўначы разараныя. Берагавая лінія ўмерана звілістая.

Возера бяссцёкавае.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Обалі
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Станіслаў Панятоўскі (сын Казіміра)

**Станіслаў Панятоўскі** (, Варшава — , Фларэнцыя) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, Рэчы Паспалітай. Падскарбі вялікі літоўскі (1784—1791), генерал-лейтэнант, шэф пешай коннай гвардыі.

Трымаў Падольскае, Багуслаўскае і Канеўскае староствы.

## Біяграфія 
Прадстаўнік шляхецкага роду Панятоўскіх герба «Цёлак», сын Казіміра і Апалоніі з Устшыцкіх, пляменнік караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

Выхоўваўся ў пансіёне італьянскіх манахаў-тэатынаў. У 1771 наведаў Лондан, у 1772 вучыўся ў Кембрыджскім універсітэце.

Уваходзіў у склад Адукацыйнай камісіі, праводзіў перамовы з расійскай імператрыцай Кацярынай II. Пазней пасяліўся на Украіне, дзе збудаваў шэраг прадпрыемстваў і правёў зямельную рэформу.

Быў паслядоўным прыхільнікам пераходу да спадчыннай манархіі ў Рэчы Паспалітай. Па прыняцці Канстытуцыі 3 мая (1791) выехаў у Аўстрыю, потым Італію.

Ад сувязі з Касандрай Лючы меў узаконеных сыноў, якія атрымалі тытул князёў дзі Монтэ Ратонда (1847), а ў Аўстрыі тытул князёў Панятоўскіх (1850). Нашчадкі аселі ў Францыі і ўвайшлі ў склад французскай арыстакратыі.

## Літаратура 
* 

Станіслаў, сын Казіміра
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Падскарбіі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма
Новазеландскія субантарктычныя астравы

**Новазеландскія субантарктычныя астравы** () — назва 5 незаселеных архіпелагаў у субантарктычных водах Ціхага акіяна, раскіданых па тэрыторыі 3,5 млн км². Плошча сушы — 76 458 га.

## Спіс архіпелагаў 
thumb|200пкс|left|На карце
* Астравы Антыподаў
* Астравы Баўнці
* Астравы Кэмпбел
* Астравы Окленд
* Архіпелаг Снары

## Ахова 
У 1998 годзе Новазеландскія субантарктычныя астравы трапілі ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Новазеландскія субантарктычныя астравы на unesco.org
* Стратэгія даследаванняў 

Катэгорыя:Сусветная спадчына
Станіслаў Панятоўскі (сын Францішка)

**Станіслаў Панятоўскі** ( — ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, Рэчы Паспалітай. Падстолі (1722) і падскарбі вялікі літоўскі (1722—1731), ваявода мазавецкі (1731—1752), кашталян кракаўскі (з 1752); генерал літоўскай артылерыі (1707—1709) і кавалерыі шведскага войска, генерал-лейтэнант польскага войска.

## Біяграфія 
Прадстаўнік шляхецкага роду Панятоўскіх герба «Цёлак», сын Францішка, лоўчага падляшскага, і Алены з Невяроўскіх.

Атрымаў адукацыю ў Вене. Потым запісаўся ў аўстрыйскае войска, ваяваў пад кіраўніцтвам прынца Яўгена Савойскага. Вярнуўся на радзіму, у канфлікце паміж Сапегамі і шляхтай выступіў на баку Сапегаў, разам з імі перайшоў у часе Паўночнай вайны (1700—1721) на бок караля Швецыі Карла XII. Удзельнічаў у бітвах супраць сіл Аўгуста Моцнага і расійскіх войскаў. Наблізіўся да новаабранага караля і вялікага князя Станіслава Ляшчынскага. Удзельнічаў у бітвах пад Галоўчынам (1708) і Палтавай (1709), дзе ўратаваў жыццё Карлу XII.

У 1718 пасяліўся ў Каралеўстве Польскім, дзе яму вярнулі канфіскаваныя маёнткі. У 1720 ажаніўся ў другім шлюбе з князёўнай Канстанцыяй Чартарыйскай, якая ў 1721 набыла маёнтак Воўчын у Берасцейскім павеце, дзе неўзабаве збудавалі касцёл і палац — рэзідэнцыю Панятоўскіх. Увайшоў у шэрагі магнатаў, карыстаўся графскім тытулам. Яго сыны на сойме 1764 атрымалі княжацкі тытул.

Першы раз ажаніўся з Тэрэза Вайнянкай, другі — з Канстанцыяй Чартарыйскай. У другім шлюбе нарадзіліся дзеці:
* Казімір (1721—1800) — падкаморы вялікі каронны (1742—1773), генерал польскага войска;
* Францішак (1723—1749) — канонік і пробашч кафедральнага касцёла ў Кракаве;
* Станіслаў Аўгуст (1732—1798) — кароль польскі і вялікі князь літоўскі;
* Андрэй (1734—1773) — генерал-лейтэнант аўстрыйскага войска (1760), фельдмаршал (1771), князь Свяшчэннай Рымскай імперыі;
* Міхал Ежы (1736—1794) — біскуп плоцкі (1773), архібіскуп гнезненскі (1784).

## Літаратура 
* 

Станіслаў, сын Францішка
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны кракаўскія
Катэгорыя:Ваяводы мазавецкія (Рэч Паспалітая)
Катэгорыя:Падскарбіі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Генералы літоўскай артылерыі
Катэгорыя:Генералы Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Старосты ратненскія
Катэгорыя:Старосты рыцкія
Катэгорыя:Старосты мастоўскія
Сферычная трыганаметрыя

right|thumb|Сферычны трохвугольнік.
**Сферы́чная трыганаме́трыя** — раздзел трыганаметрыі, у якім вывучаюцца залежнасці паміж велічынямі вуглоў і даўжынямі бакоў сферычных трохвугольнікаў. Ужываецца для рашэння розных геадэзічных і астранамічных задач.

## Гл. таксама 
* Сферычная геаметрыя
* Сферычная астраномія

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Сферычная трыганаметрыя на сайце MathWorld

Катэгорыя:Трыганаметрыя
Катэгорыя:Сферычная геаметрыя
Труба (выраб)

**Труба́** — прамысловы пустацелы выраб круглага або профільнага сячэння значнай даўжыні ў параўнанні с папярочным памерам.

Трубы вырабляюцца з металаў, пластмас, бетону, керамікі, шкла і іншых матэрыялаў.

Металічныя трубы дзеляцца паводле тэхналогіі вытворчасці на бясшвовыя, зварныя і літыя.

## Прымяненне 
Трубы (як асобныя ці злучаныя зваркай, муфтамі фланцамі, раструбамі, элементы) прымяняюцца для стварэння вадаправодаў, газаправодаў, нафтаправодаў, каналізацыі, дымаходаў, пропуска вадацёкаў пад дарогамі, перапампоўвання розных, у тым ліку агрэсіўных, вадкасцей і газаў, абразіўных і іншых матэрыялаў.

## Гл. таксама 
* Трубапракатная вытворчасць

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* Трубы // Энциклопедический словарь по металлургии : В 2 т. / Рос. акад. наук. Ин-т металлургии и материаловедения им. А. А. Байкова, Междунар. союз металлургов; Гл. ред. Н. П. Лякишев; Редкол. С. В. Колпаков [и др.]. — М. : Интермет Инжиниринг, 2000. — Т. 2: П — Я. — С. 290—292. — 416 с. : ил. — ISBN 5-89594-034-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дэталі машын і механізмаў
Катэгорыя:Металічныя профілі
Катэгорыя:Сантэхніка
Катэгорыя:Трубаправодны транспарт
Антоніа Бандэрас

**Хасэ Антоніа Дамінгес Бандэрас** (, больш вядомы як **Антоніа Бандэрас**, , Малага, Іспанія) — іспанскі акцёр, рэжысёр, прадзюсар і спявак, які дабіўся шырокага прызнання ў Галівудзе.

Катэгорыя:Акцёры Іспаніі
Катэгорыя:Кінарэжысёры Іспаніі
Баўнці (астравы)

**Астравы Ба́ўнці** () — архіпелаг на паўднёвым захадзе Ціхага акіяна. Уваходзіць у склад Новай Зеландыі. Агульная плошча — 1,35 км². Сталага насельніцтва няма.

## Гісторыя 
Астравы былі адкрыты ў 1788 г. Вільямам Блаем, капітанам знакамітага брытанскага судна «Баўнці». Менавіта ён даў назву архіпелагу. У апісанні адкрытых астравоў значылася: «Голыя і пустынныя».

У 1807 г. брытанскае судна «Сідней» высадзіла на астравах групу новазеландскіх маары на чале з правадыром Руатара, які імкнуўся дасягнуць Вялікабрытаніі для сустрэчы з каралём Георгам III. Брытанцы прапанавалі маары паляваць на ластаногіх, каб іх скурамі аплаціць праезд. Аднак рабінзанада новазеландцаў ператварылася ў трагедыю. Яны пакутавалі ад голаду і холаду, так што, калі «Сідней» вярнулася за імі, трое маары загінула. Аднак астатнія здолелі назапасіць 8000 скур.

У першай трэці XIX ст. Баўнці ператварыліся ў папулярны маршрут для паляўнічых на ластаногіх. У выніку іх драпежнай дзейнасці ў 1831 г. засталося ўсяго 5 жывёлін.

У 1998 г. астравы разам з іншымі новазеландскімі субантарктычнымі тэрыторыямі трапілі ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Геаграфія і прырода 
Архіпелаг Баўнці знаходзіцца ў 700 км на паўднёвы ўсход ад Новай Зеландыі. Уяўляе сабою тры групы дробных астравоў і гранітных скал агульнай плошчай 135 га.

Клімат субарктычны марскі. Сярэдняя тэмпература жніўня 5,5&nbsp;°C, лютага 11&nbsp;°C.

Флора сушы вельмі бедная, прадстаўленая лішайнікамі і зялёным багавіннем, што расце сярод скал, абароненых ад паўднёвых антарктычных вятроў. Галоўнае багацце астравоў Баўнці — гэта марскія птушкі, якіх тут налічваецца 12 розных відаў (пінгвіны, гарбаткі, буравеснікападобныя). 3 з іх знаходзяцца пад пагрозай вымірання.

## Спасылкі 
* UNESCO: New Zealand Sub-Antarctic Islands
* Bounty Islands
* SUB-ANTARCTIC ISLANDS. The Bounty Islands 

Б
Б
Б
Б
Б
Ба
Фрэнк Лэмпард

**Фрэнк Джэймс Лэмпард** (; нар. , , Вялікі Лондан) — англійскі футбаліст (паўабаронца) і трэнер. Вядомы ў першую чаргу па выступах за лонданскі «Чэлсі» і нацыянальную зборную Англіі. Лэмпард лічыцца адным з наймацнейшых паўабаронцаў у сучасным футболе. Найлепшы бамбардзір «Чэлсі» ў гісторыі (211 галоў).

## Трэнерская кар’ера 
У маі 2018 года быў прызначаны галоўным трэнерам клуба «Дэрбі Каўнці». У ліпені 2019 года ўзначаліў «Чэлсі». Звольнены з лонданскага клуба ў студзені 2021 года.

У студзені 2022 года стаў галоўным трэнерам «Эвертана». У студзені 2023 года быў звольнены з пасады.

У красавіку 2023 года зноў узначаліў «Чэлсі» ў якасці выканаўцы абавязкаў галоўнага трэнера да канца сезона 2022/23.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Профіль на сайце *Football-lineups.com* 

Катэгорыя:Футбалісты Англіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Вест Хэм Юнайтэд
Катэгорыя:Ігракі ФК Суонсі Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі
Катэгорыя:Ігракі ФК Нью-Ёрк Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Манчэстэр Сіці
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Англіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Дэрбі Каўнці
Катэгорыя:Трэнеры ФК Чэлсі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Эвертан
Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола
Бялянкі

**Бяля́нкі** (*Pieridae*) — сямейства насякомых атрада матылёў.

Дзённыя матылі, крылы ў размаху да 8 см. Афарбоўка часцей белая, жоўтая або аранжавая, з чорным малюнкам. Вусені зялёныя або стракатыя, звычайна ўкрытыя кароткімі валаскамі. Кукалкі жаўтаватыя або шаравата-белыя з чорнымі кропкамі і плямамі, прымацоўваюцца да субстрату паяском з шаўкавістай павуцінкі галавой уверх. Развіваюцца пераважна на крыжакветных і бабовых раслінах, некаторыя жывуць на крушынавых, ружавых і інш.

Налічваецца больш за 500 відаў. Пашыраны на ўсіх мацерыках, на Беларусі 12 відаў; найбольш вядомыя бялянка капусная, або капусніца, рэпніца, бручніца.

Шэраг бялянак — шкоднікі сельскагаспадарчых культур, вусені аб'ядаюць лісце. Жаўтушкі, зоркі, лімонніцы — дэкаратыўныя матылі лугоў, палёў, лясоў. Некаторыя віды ахоўваюцца, жаўтушка тарфянікавая занесена ў Чырвоную кнігу Беларусі.

## Літаратура 
* Бялянкі //
Філдсаўская прэмія

thumb|Філдсаўскі медаль
thumb|Рэверс
**Філдсаўская прэмія** () — міжнародная прэмія і медаль, якія ўручаюцца адзін раз у 4 гады на кожным міжнародным матэматычным кангрэсе двум, тром або чатыром маладым матэматыкам маладзейшым за 40 гадоў (або якія дасягнулі 40-годдзя ў год ўручэння прэміі).

Прыз і медаль названы ў гонар Джона Філдса, які быў прэзідэнтам VII міжнароднага матэматычнага кангрэса, які праходзіў у 1924 годзе ў Таронта, прапанаваў на кожным наступным кангрэсе ўзнагароджваць двух матэматыкаў залатым медалём у знак прызнання іх заслуг.

Філдсаўскі медаль робяць з 14-каратнага золата (583 пробы). На адным баку - надпіс на латыні: «Transire suum pectus mundoque potiri» («Перасягнуць сваю чалавечую абмежаванасць і заваяваць Сусвет») і выява Архімеда. А на абароце: «Congregati ex toto orbe mathematici ob scripta insignia tribuere» («Матэматыкі, якія сабраліся з усяго свету, ўшаноўваюць выдатны ўклад у спазнанне»).

Сума грашовай прэміі адносна невялікая - 15 000 канадскіх долараў.

Першыя два медалі былі ўручаны ў 1936 годзе на X Кангрэсе ў Осла. З 1966 года (кангрэс у Маскве) максімальная колькасць медалёў павялічана да чатырох за кангрэс. У 2002 годзе (кангрэс у Пекіне) былі ўручаны два медалі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:З’явіліся ў 1936 годзе
Катэгорыя:Матэматычныя прэміі
Алесандра Вольта

**Алесандра Джузэпэ Антоніа Анастасіа Джэралама Умберта Вольта** (; 18 лютага 1745, Кома, Італія — 5 сакавіка 1827, Кома, Італія) — італьянскі фізік, хімік і фізіёлаг, адзін з заснавальнікаў вучэння аб электрычнасці; граф (1801).

## Навуковыя дасягненні 
Вольта ўпершыню змясціў пласціны з цынку і медзі ў кіслату, каб атрымаць бесперапынны электрычны ток, стварыўшы першую ў свеце хімічную крыніцу току («Вольтаў слуп»).

Імем Вольта названа адзінка вымярэння электрычнага напружання — Вольт

У 1800 годзе пабудаваў хімічную батарэю: стала магчымым атрымліваць электрычнасць з дапамогай хімічных рэакцый.

## Літаратура 
* Giuliano Pancaldi: Volta: Science and Culture in the age of enlightenment, Princeton University Press 2005
* Marcello Pera The ambiguous frog: the Galvano-Volta controversy on animal electricity, Princeton University Press 1992
* John Heilbron Alessandro Volta, Dictionary of Scientific Biography
* Heilbron Electricity in the 17. and 18. century, University of California Press 1979, Dover 1999

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фізікі Італіі
Катэгорыя:Фізіёлагі Італіі
Катэгорыя:Электратэхнікі Італіі
Катэгорыя:Хімікі Італіі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Канадскі долар

**Канадскі долар** (, ; код ISO 4217: **CAD**, сімвал: **$**, часта пазначаецца як **C$** або **CA$**) — афіцыйная валюта Канады. Адмініструецца Банкам Канады.

## Агульная інфармацыя 
* Краіна: Канада
* Цэнтральны банк: Банк Канады
* Код валюты (ISO 4217): CAD
* Сімвал: $
* Субадзінка: 1 долар = 100 цэнтам

## Гісторыя 
Канадскі долар быў упершыню ўведзены ў 1858 годзе, калі Канада адмовілася ад брытанскай сістэмы фунтаў, шылінгаў і пенсаў і перайшла на дзесятковую грашовую сістэму. У 1871 годзе была ўведзена агульнанацыянальная валюта, якая замяніла правінцыйныя грошы.

## Манеты і банкноты 
* Манеты: 1, 5, 10, 25, 50 цэнтаў; 1 і 2 долары. Аднадоларавую манету называюць *луўні* (*loonie*), а двухдоларовую — *туўні* (*toonie*).
* Банкноты: 5, 10, 20, 50, 100 долараў.

## Асаблівасці 
* Канадскі долар часта выкарыстоўваецца як адна з рэзервовых валют у свеце.
* Ён з'яўляецца адной з найбуйнейшых гандлёвых валют дзякуючы стабільнай эканоміцы Канады і вялікім прыродным рэсурсам.

## Курс 
Канадскі долар мае плаваючы курс з 1970-х гадоў. Яго курс змяняецца ў залежнасці ад сітуацыі на сусветных таварных рынках (асабліва нафты) і ўнутранай эканамічнай палітыкі.

## Цікава 
* У Канадзе $ часта пазначаюць як "C$" або "CAD", каб адрозніць ад долара ЗША.
* Канадскія банкноты вырабляюцца з палімеру і маюць высокі ўзровень абароны ад падробак.
* На купюры ў 20 канадскіх долараў знаходзіцца цытата з рамана Габрыель Руа «La Montagne secrète» («Сакрэтная гара»): «*Nous connaîtrions-nous seulement un peu nous-mêmes, sans les arts?*» // «*Could we ever know each other in the slightest without the arts?*» («*Ці ведалі б мы сябе крыху, каб не мастацтва?»*).

## Гл. таксама 
* Канада
* Банк Канады
* Долар
* Эканоміка Канады
* Рэзервовыя валюты

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Банк Канады — афіцыйны сайт
* XE Currency — Курс CAD
* Investopedia: CAD – Канадскі долар

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Канада
Катэгорыя:Эканоміка Канады
Катэгорыя:Паўночнаамерыканскія валюты
Катэгорыя:Грошы
Дэвід Лойд Джонстан

**Дэвід Лойд Джонстан** (, нар. 28 чэрвеня 1941 г., Садберы) — канадскі выкладчык універсітэта. Заслужаны выкладчык права. З 1999 па 2010 ён з’яўляўся прэзідэнтам Універсітэта Уотэрлу, а з 1979 па 1994 — кіраўніком і намеснікам рэктара Універсітэта Макгіл. З 1 кастрычніка 2010 года ён з’яўляецца генерал-губернатарам Канады.

## Асноўныя кнігі 
* *Cases and Materials on Corporate Finance and Securities Law* (1967)
* *Computers and Law* (1968)
* *Cases and Materials on Company Law* (1969)
* *Cases and Materials on Securities Law* (1971)
* *Business Associations* (1979)
* *Canadian Companies and the Stock Exchange* (1980)
* *Canadian Securities Regulation* (1982, 2003, 2006)
* *Partnerships and Canadian Business Corporations*, Vols. 1 and 2 (1983, 1989, 1992)
* *If Quebec Goes … The Real Cost of Separation* (1995)
* *Getting Canada On-line: Understanding the Information Highway* (1995)
* *Cyberlaw* (1997)
* *Communications in Law in Canada* (2000)
* *Halsbury’s Law of Canada* (2007)

Катэгорыя:Генерал-губернатары Канады
Катэгорыя:Палітыкі Канады
Катэгорыя:Выпускнікі Кембрыджскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда
Катэгорыя:Адвакаты Канады
Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Канады
Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта
Бражнік асінавы

**Бражнік асінавы** (*Laothoe amurensis*) — матыль з сямейства бражнікаў.

## Апісанне 
Матыль вялікі, з масіўным брушкам. Размах крылаў 80—90 мм. Крылы цёмна-шэрыя з бураватым адценнем і слабым больш цёмным малюнкам з хвалістых палос рознай шырыні плям. Заднія крылы колерам і малюнкам падобныя да пярэдніх. Крылы звонку слаба вышчарбленыя, пры аснове крылаў — цёмна-шэры пух.

Laothoe amurensis MHNT CUT 2010 0 391 Ussuri, Vladiwostock occ., Sutschanski-Rudnik, Russia, male dorsal.jpg|*Laothoe amurensis* ♂  	
Laothoe amurensis MHNT CUT 2010 0 391 Ussuri, Vladiwostock occ., Sutschanski-Rudnik, Russia, male ventral.jpg|*Laothoe amurensis* ♂   △

## Арэал 
Еўрасібірскі від, у Беларусі адзначаны ў паўночнай і цэнтральнай частках. Месцы пражывання: цёмныя, густыя лісцевыя і мяшаныя лясы.

## Экалогія 
Дае адно пакаленне за год. Лёт матылёў у траўні-чэрвені. Вусені тоўстыя, жоўта-зялёныя, з косымі жоўтымі палоскамі па баках і бела-жоўтай зярністасцю па ўсім целе. Жывуць у чэрвені-ліпені на асінах. Акукліваюцца ў зямлі. Кукалка зімуе.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Бражнікі
Ад мора да мора

**Ад мора да мора** () — нацыянальны дэвіз Канады, які бярэ свой пачатак з восьмага верша псалма 71 (у некаторых перакладах і арыгінале - 72) Псалтыра Бібліі. З канадскага пункту гледжання ён азначае *Ад акіяна да акіяна* (ад Атлантычнага да Ціхага). Ён быў абраны міністрам Джорджам Манро Грантам, сакратаром Сэндфарда Флемінга ў часы канфедэрацыі.

У 1872 годзе, праз некаторы час пасля далучэння да федэрацыі Брытанскай Калумбіі Грант апублікаваў сваю газету, названую *Ocean to Ocean*, што красамоўна казала пра ўвасабленне мары транскантынентальнай дзяржавы.

Катэгорыя:Культура Канады
Сэндфард Флемінг

Сэр **Сэндфард Флемінг** (;  — ) — інжынер, які стварыў чыгуначную сетку Канады.

Дзякуючы Флемінгу свет быў умоўна падзелены на часавыя паясы — ідэю абгрунтаваў у 1869 годзе Чарлз Ф. Дауд, дырэктар школы з Саратога Спрынгс, а сэр Сэндфард Флемінг актыўна падтрымаў яе. Таксама ён быў дызайнерам першых канадскіх паштовых марак.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Керкалдзі, Файф, Шатландыя. У 14-гадовым узросце стаў памочнікам каморніка. У 18-гадовым узросце разам са старэйшым братам пераехаў у Канаду. Браты доўга падарожнічалі па Канадзе, наведалі большасць буйных гарадоў краіны, пакуль не пасяліліся ў Пітэрбара. У 1849 годзе Стэнфард Флемінг уладкаваўся каморнікам. У тым жа 1849 годзе стаў студэнтам Каралеўскага Канадскага інстытута. Спачатку інстытут планаваўся як установа па практычных курсах для інжынераў і геадэзістаў. Але пазней у ім сабралася ўплывовая навуковая супольнасць. У 1851 годзе Стэндфард Флемінг узяў удзел у распрацоўцы першай канадскай маркі Threepenny Beaver.

Спачатку працаваў геадэзістам, пасля быў павышаны да галоўнага інжынера Паўночнай Канадскай чыгункі. Флемінг актыўна падтрымліваў адмову ад драўляных мастоў на карысць металічных. У гэтым перыяд шмат канфліктуе з архітэктарам Фрэдэрыкам Уільямам Камберлендам.

У 1862 годзе Флемінгу даручылі будаўніцтва транскантынентальнай чыгункі. Далёка не ўсе падтрымлівалі яго ідэю будаваць металічныя чыгуначныя масты — дужа дарагімі яны былі. Толькі пазней кіраўніцтва зразумела іх надзейнасць і пажараўстойлівасць.

У 1863 годзе прызначаны галоўным урадавым геадэзістам Новай Шатландыі. На гэтай пасадзе ўзначальваў будаўніцтва адной з новых чыгуначных ліній. Неўзабаве Флемінг адмаўляецца супрацоўнічаць з падрадчыкамі з-за, на яго думку, занадта высокіх цэн. Яму прапанавалі заняцца будаўніцтвам самому. Флемінг будуе чыгуначную лінію параўнальна танна і ашчаджае значныя бюджэтныя сродкі.

У 1880 годзе пакідае геадэзію і ўладкоўваецца ў Каралеўскі Інстытут Кінгстана, дзе застаецца на пасадзе ганаровага рэктара да канца жыцця.

## Спасылкі 
* Sir Sandford Fleming 
* Біяграфія С. Флемінга 

Катэгорыя:Інжынеры Канады
Катэгорыя:Мастакі марак
Герб Канады

**Герб Канады**, **Каралеўскі Герб Канады** (, )— адзін з афіцыйных дзяржаўных сімвалаў Канады. Першапачаткова Канада не мела ўласнага герба. Упершыню быў створаны ў 1868 годзе як герб Канадскай Канфедэрацыі. Складаўся з гербаў першых чатырох правінцый. З пашырэннем тэрыторыі Канады і ростам ліку правінцый герб ўскладняўся і да 1905 году складаўся ўжо з 9 частак, што рабіла яго занадта складаным. У 1915 годзе пачалася распрацоўка цалкам новага герба, які быў зацверджаны каралём Георгам V 21 лістапада 1921 года. У 1957 годзе дызайн быў крыху зменены, а ў 1994 годзе былі ўнесены нязначныя змены, пасля якіх герб прыняў сучасны выгляд.

Royal Coat of Arms of Canada (1921–1957).svg|1921–1957
Royal Coat of Arms of Canada (1957–1994).svg|1957–1994
Royal Coat of Arms of Canada.svg|1994

## Гл. таксама 
* Сцяг Канады
* Гімн Канады
* Герб Вялікабрытаніі

Канада
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Канады
Трубка выбуху

**Тру́бка вы́буху, дыятрэма** — трубкападобны канал, утвораны пры аднаразовым прарыве газаў праз зямную кару і запоўнены брэкчыяпадобнымі пародамі. Дыяметр дасягае 1 км.

На старажытных платформах сустракаюцца трубкі выбуху, запоўненыя брэкчыяпадобнымі магматычнымі пародамі (кімберліт, лампраіт), 8—10 % з іх утрымліваюць алмазы.

Найбольш вядомыя: каля горада Кімберлі (Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка), у Рэспубліцы Саха (Расія).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Вулканалогія
Жаўтабрухі полаз

**Жаўтабрухі полаз**, **жаўтабрух** (*Dolichophis caspius*) — змяя сямейства вужовых.

## Апісанне 
Даўжыня да 2,5 м. Верхні бок цела усіх адценняў аліўкавага колеру, без узору. Бруха жоўтае, палевае, зрэдку чырванаватае. Вакол вачэй звычайна жоўтая пляма.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў Паўднёвай Еўропе, у Пярэдняй і Малой Азіі. Жыве ў адкрытых стэпах, паўпустынях, куставых зарасніках і інш. Корміцца дробнымі млекакормячымі, паўзунамі, птушкамі, насякомымі.

## Асаблівасці біялогіі 
Адкладвае 6—16 яек.

Агрэсіўны від, нападае нават на чалавека. Укус дарослага полаза балючы і кроватачывы, але не небяспечны.

## Літаратура 
* Жаўтабрухі полаз // 

## Спасылкі 
* Coluber caspius Gmelin, 1789— Желтобрюхий (Каспийский) полоз // Позвоночные животные России 
* *Dolichophis caspius* (GMELIN, 1789) // The Reptile Database

Катэгорыя:Вужовыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1789 годзе
Жаўтазель германскі

**Жаўтазе́ль германскі**, **Колкая трава** (*Genista germanica*) — кветкавая расліна роду  сямейства .

= Батанічнае апісанне =
Невялікі куст вышынёй 0,2—0,5 м з шматлікімі неаднолькавай даўжыні ўзыходнымі сцёбламі. Парасткі валасістыя, з простымі або разгалінаванымі калючкамі. Лісце простае, эліпсоіднае, на кароткіх чаранках або амаль сядзячае, зверху некалькі бліскучае і злёгку сеткаватае. Кветкі жоўтыя, сабраны па 8—20 на канцах галінак у кароткія гронкі. Чашачка і лодачка апушаныя. Плод — невялікі цвёрда-валасісты авальна-прадаўгаваты, на верхавінцы амаль абсечаны боб.

## Арэал 
Поўдзень Скандынавіі, Сярэдняя Еўропа, поўдзень Атлантычнай Еўропы, цэнтральныя і заходнія раёны Усходняй Еўропы, поўнач Міжземнамор’я. На тэрыторыі Беларусі трапляецца ў ізаляваных лакалітэтах і астраўных месцах росту на паўночнай мяжы арэала.

## Экалогія 
Цвіце ў маі—чэрвені. Плады паспяваюць у чэрвені—ліпені. Размнажаецца насеннем.

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўная і меданосная расліна.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5
*  - С. 279.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Матыльковыя
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Ачакіўскі раён

**Ачакіўскі раён** () — адміністрацыйная адзінка ў складзе Мікалаеўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Ачакіў ().

Утвораны ў 1923 годзе. Насельніцтва раёна на  года складае 15746 чалавек, плошча — 1490&nbsp;км².

## Геаграфія 
На усходзе знаходзіцца Дняпроўска-Бузкі ліман, на захадзе — Бэрэзанскі ліман.

## Адміністрацыйны падзел 
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 11 сельскіх саветаў.

## Населеныя пункты 
На тэрыторыі раёна размешчаны 1 пасёлак сельскага тыпу і 29 сёлаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Раёны Мікалаеўскай вобласці
Арбузынскі раён

**Арбу́зынскі раён** () — адміністрацыйная адзінка на поўначы Мікалаеўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Арбузынка ().

Насельніцтва раёна на  года складае 20337 чалавек, плошча — 969&nbsp;км².

Асноўныя рэкі — Паўднёвы Буг, Мэртвавод, Арбузынка.

## Адміністрацыйны падзел 
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 2 пасялковых і 12 сельскіх саветаў.

## Населеныя пункты 
На тэрыторыі раёна размешчаны 2 пасёлкі гарадскога тыпу, 2 пасёлкі сельскага тыпу і 62 сяла.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Раёны Мікалаеўскай вобласці
Жаўтапузік

**Жаўтапу́зік**, глушэц (*Pseudopus apodus*) — яшчарка сямейства Вераценніцавыя.

Даўжыня да 1,5 м, маса да 550 г. Верхняя частка цела бурая, брудна-бурая з аліўкавым або чырванавата-бурым адценнем, ніжняя — жоўта-бурая або мяснога колеру. Цела змеепадобнае, без ног (у самцоў захаваліся рудыменты задніх ног). Пад луской залягаюць касцявыя пласцінкі (астэадэрмы). Па баках цела глыбокая маршчына скуры, высланая дробнай луской.

Пашыраны ў Паўднёва-Заходняй Еўропе, Сярэдняй і Паўднёва-Заходняй Азіі. Жыве пераважна ў сухіх месцах, з густой расліннасцю. Кормяцца беспазваночнымі (пераважна насякомымі і малюскамі), дробнымі пазваночнымі.

Адкладваюць 8—10 яец.

## Літаратура 
* Жаўтапузік // 

Катэгорыя:Вераценніцавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1775 годзе
Інгул

**Інгул** () — рака ва Украіне, левы прыток Паўднёвага Буга.

Цячэ па тэрыторыі Кіраваградскай і Мікалаеўскай абласцей. Даўжыня — 354 км, плошча басейна — 9890 км².

Бярэ пачатак з паўночнага захаду ад Крапіўніцкага, цячэ ў паўднёвым напрамку ў межах Прыдняпроўскага ўзвышша, у нізоўях — па Прычарнаморскай нізіне, дзеліцца на рукавы. Каля Мікалаева ўпадае ў Паўднёвы Буг. Даліна амаль на ўсім працягу трапецыепадобная, шырынёй да 4 км, глыбінёй да 60 м. У вярхоўі мае вузкае, звілістае рэчышча, скалістыя берагі з выхадамі гранітаў і гнейсаў, у ніжнім і сярэднім цячэнні расшыраюцца да 30 м і больш. Нахіл ракі 0,4 м/км.

Сцёк зарэгуляваны шматлікімі сажалкамі і вадасховішчамі. Жыўленне снегавое і дажджавое. Узімку здараецца ледастаў.

## Літаратура 
* *Яковенко Ю. П.* Інгул // Географічна енциклопедія України: у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. Т. 2 — К.: «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1990.

Катэгорыя:Прытокі Паўднёвага Буга
Катэгорыя:Рэкі Кіраваградскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Мікалаеўскай вобласці
Зялёныя горы

**Зялёныя горы** () — горны хрыбет у штаце Вермонт (ЗША). З’яўляецца часткай Апалачаў.

Працягласць — да 400 км. Асноўныя пікі і вяршыні:
* Мэнсфілд — 1339 м, найвышэйшы пункт штата і хрыбта
* Кілінгтан — 1292 м
* Элен — 1244 м

У гонар Зялёных гор штат Вермонт носіць афіцыйную мянушку «Штат зялёных гор».

Складзеныя крышталічнымі пародамі, схілы пакрытыя хвойнымі лясамі.

## Спасылкі 
* Peakware.com 

Катэгорыя:Апалачы
Катэгорыя:Горы Вермонта
Міхаэль Балак

**Міхаэль Балак** (; , Гёрліц, акруга Дрэздэн, ГДР) — нямецкі футбаліст, паўабаронца. Вядомы па выступах за «Баер Леверкузен», мюнхенскую «Баварыю» і лонданскі «Чэлсі». Былы капітан зборнай Германіі.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Баер 04
Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Ігракі ФК Кайзерслаўтэрн
Катэгорыя:Ігракі ФК Кайзерслаўтэрн II
Катэгорыя:Ігракі ФК Хемніцэр
Катэгорыя:ФІФА 100
Мікалай Васілевіч Суша

**Мікалай Васілевіч Су́ша** (, вёска Вайнілава, , Мінская вобласць) — беларускі вучоны ў галіне эканомікі і кіравання. Кандыдат эканамічных навук (1997), доктар эканамічных навук.

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі інстытут народнай гаспадаркі (1985). З 1973 года на партыйнай рабоце. З 1980 дырэктар завода «Біяпрадукт», з 1987 года намеснік старшыні Чэрвеньскага райвыканкама, у 1989—1993 гадах прэзідэнт Саюза кааператываў Беларусі. Заснавальнік Мінскага інстытута кіравання (з 1994 года яго рэктар), заснавальнік і галоўны рэдактар часопіса «Экономика. Управление. Право». Распрацаваў стратэгію кіравання інавацыямі ў сістэме вышэйшай адукацыі Рэспублікі Беларусь.

Сярод апублікаванага:
* *Суша Н. В., Гедранович В. В., Пикуль М. И., Спирков С. Н., Таборовец В. В.* Стандарт предприятия: Работы курсовые и дипломные. Структура и правила оформления. СТП МИУ 2.0.01-10 / авт-сост. Н. В. Суша и [др.]. — Мн.: Изд-во МИУ, 2010. — 48 с.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Суша Николай Васильевич // ЭКОНОМИКА.BY

Катэгорыя:Эканамісты Беларусі
Катэгорыя:Рэктары ВНУ Беларусі
Жаўтакруг

**Жаўтакру́г**, **Гіпахерыс** (*Hypochaeris*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя травяністыя расліны вышынёю 50—100 см, з тоўстым вертыкальным коранем, шурпата-валасістым прамым сцяблом і разеткай прадаўгаватых лістоў з характэрнай чырвонай жылкай. Кветкі залаціста-жоўтыя, язычковыя, духмяныя, у кошыках, размешчаных па 1—4 на верхавінках сцёблаў. Плод — сямянка з чубком з перыстых валаскоў.

## Арэал 
Пашыраны ў Еўразіі і Паўднёвай Амерыцы. На тэрыторыі Беларусі трапляецца  (у хваёвых лясах, на палянах і ўзлесках).

## Віды 
Налічваецца 85 відаў:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Класіфікацыя 
### Сінонімы 
У сінаніміку роду ўваходзяць наступныя назвы:
* *Hypochoeris* L.
* *Oreophila* D.Don.
* *Seriola* L.
* *Amblachaenium* Turcz. *ex* DC.
* *Heywoodiella* Svent. & Bramwell
* *Achyrophorus* Adans.
* *Arachnospermum* Berg.
* *Metabasis* DC.
* *Achyrophorus* Vaill.
* *Distoecha* Phil.
* *Trommsdorffia* Bernh.
* *Robertia* A.Rich. *ex* DC.
* *Fabera* Sch.Bip.
* *Porcellites* Cass.
* *Cycnoseris* Endl.
* *Piptopogon* Cass.
* *Agenora* D.Don

## Значэнне 
Лекавыя (слабільны, змякчальны, процізалаленчы, антысептычны сродак) і кармавыя расліны.

## Літаратура 
* Жаўтакруг // 
*  — С. 280.
* 

## Спасылкі 
* 
* Hypochaeris // The Plant List
* *Hypochaeris* L. // Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy)

Катэгорыя:Астравыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі
Сушаніца

**Су́шаніца** (*Gnaphalium*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Апісанне 
Аднагадовыя, двухгадовыя, шматгадовыя травяністыя расліны з лямцавым або шарсцістым апушэннем. Сцёблы прамастойныя ці прыўзнятыя, галінастыя. Лісце падоўжанае, суцэльнае, чаргаванае. Кошыкі невялікія, апушаныя, сабраныя ў шчытка-, клубочка- ці коласападобныя, вузкамяцёлачныя суквецці на верхавінках парасткаў. Плод — сямянка.

Лекавыя і дэкаратыўныя расліны.

## Распаўсюджанне 
50 (паводле іншых звестак 300) відаў. Пашыраны ўсюды, акрамя тропікаў. На тэрыторыі Беларусі 2 віды:  і . Трапляюцца па берагах рэк, на пойменных лугах, як пустазелле.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Gnaphalium // The Plant List
* Genus: *Gnaphalium* L. // Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy)
* 

Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)
Алена Пятроўна Сушко

**Алена Пятроўна Сушко́** (, вёска Ліпень, Асіповіцкі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі вучоны ў галіне педыятрыі. Доктар медыцынскіх навук (1974), прафесар (1979).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў вёсцы Ліпень Асіповіцкага раёна Магілёўскай вобласці. У 1940 годзе паступіла на вучобу ў фельчарскую школу ў Бабруйску. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны была накіравана на працу ў ваенны шпіталь, які не паспеў эвакуіравацца, і ў ліпені 1941 года залічана членам падпольнай партызанскай групы, якая дзейнічала на тэрыторыі Асіповіцкіага раёна) года . Асістэнт кафедры дзіцячых хвароб у 1957—1965 гадах, дацэнт у 1965—1972 гадах, прафесар, у 1972—1991 гадах — загадчык кафедры педыятрыі.

## Навуковая дзейнасць 
Аўтар больш за 120 навуковых публікацый, манаграфій, вучэбных дапаможнікаў, падручнікаў для студэнтаў медыцынских спецыяльнасцей.
Навуковыя працы па вывучэнні клінічных праяў захворванняў у дзяцей.

Сярод апублікаванага:
* Ритмы вегетативной активности у здоровых детей и больных инфекционным гепатитом [Текст] : Автореферат дис. на соискание ученой степени доктора медицинских наук. (14.00.09) / Первый Моск. мед. ин-т им. И. М. Сеченова. — Москва : [б. и.], 1974. — 37 с.: ил.;
* Биоритмы и клинические проыявления инфекционных заболеваний у детей / Е. П. Сушко. — Мн.: Беларусь, 1982. — 93 с. : ил. — Библиогр.: с. 86—92;
* Пособие по педиатрии для руководителей интернов / Е. П. Сушко, Л. М. Тупкова, В. А. Селезнёва — Мн.: Вышэйшая школа, 1984. — 222 с. 21 см.
* Детские болезни : [Учеб. для мед. ин-тов] / Е. П. Сушко, Л. М. Тупкова, В. А. Селезнёва. — Мн.: Вышэйш. шк., 1988. — 447,[1] с.; 21 см. — ISBN 5-339-00048-6 (В пер.);
* Пропедевтика детских болезней [Текст] : учеб. пособие для студентов мед. ин-тов / Е. П. Сушко. — Минск : Вышэйш. шк., 1996. — 448 с. : ил. — ISBN 985-06-0141-8;
* Неонатология : учебное пособие для медицинских институтов / Е. П. Сушко и др. — Мн.: Вышэйшая школа, 1998. — 414, [1] с., [2] л. цв. ил. : ил., табл. ; 21 см. — 5000 экз. — ISBN 985-06-0391-7;
* Поликлиническая педиатрия: Учеб. пособие для студентов мед. вузов / Е. П. Сушко, В. И. Новикова, З. Е. Петухова и др. — Мн.: Вышэйшая школа, 2000. — 300, [1] с.: ил.; 21 см. — Библиогр.: с. 294—295. — Предм. указ.: с. 296—298. — ISBN 985-06-0566-9.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Сушко Елена Петровна // Книга Памяти медикам Могилёвщины ― участникам Великой Отечественной войны 1941―1945 гг. и других войн. ― Могилев, 2007. — С. 243.
* Сушко Елена Петровна (к 60-летию со дня рождения) // Здравоохранение Белоруссии. — 1985. — № 12. — С. 67.

## Спасылкі 
* Алена Пятроўна Сушко // Крый мой Магілёўшчына 
* История кафедр педиатрии, педиатрии ФПК и ПК и педиатрии № 2.  // Сайт ВДМУ
* Сушко Елена Петровна // Праект «Партизаны Беларуси»
* Сушко Елена Петровна // Праект «Память народа»
* Сушко Елена Петровна // Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента

Катэгорыя:Педыятры СССР
Катэгорыя:Педыятры Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Асіповіцкім раёне
Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі
Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў
Катэгорыя:Капітаны СССР
Адрыянус Схенк

**Адрыянус Схенк** (), больш вядомы як **Ард Схенк** (), , Ганна-Паўлаўна, Нідэрланды) — нідэрландскі канькабежац, трохразовы чэмпіён Алімпійскіх гульняў 1972 года (1500 м, 5000 м і 10000м), шматразовы чэмпіён свету, шматразовы чэмпіён Еўропы. Шматразовы рэкардсмен свету.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Канькабежцы Нідэрландаў
Катэгорыя:Канькабежцы на зімовых Алімпійскіх гульнях 1968 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы
Катэгорыя:Канькабежцы на зімовых Алімпійскіх гульнях 1972 года
Катэгорыя:Канькабежцы на зімовых Алімпійскіх гульнях 1964 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры зімовых Алімпійскіх гульняў 1968 года
Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 1972 года
Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)

**Мсціслаў Уладзіміравіч** (1 чэрвеня 1076 — 14 красавіка 1132) — вялікі князь кіеўскі (1125—1132), сын вялікага князя кіеўскага Уладзіміра Манамаха і англійскай прынцэсы Гіты Уэсекскай.

## Біяграфія 
Па волі бацькі ў трынаццацігадовым узросце стаў наўгародскім князем (1088—1093 і 1095—1117), княжыў у згодзе з наўгародцамі і спрыяў умацаванню і разбудове горада (у 1116 годзе пашырыў наўгародскі дзядзінц; па яго ўказанні закладзена царква Звеставання на Гарадзішчы ў 1103 годзе, і 1113 — Мікола-Дварышчанскі сабор).
 
У 1093—1095 гг. Мсціслаў быў князем у Растове, граючы галоўную ролю ў барацьбе свайго бацькі Манамаха з Алегам Святаславічам: у 1096 годзе ў бітве на рацэ Мядзведзіца ён разбіў брата Алега — Яраслава Святаславіча, а затым і самога Алега, якому прыйшлося пакінуць Мурам і Разань і бегчы ў стэп, да полаўцаў.

У 1117—1125 гг. уладарыў у Белгарадзе. Па загадзе князя Мсціслава Уладзіміравіча ў 1118 годзе была падрыхтавана новая рэдакцыя «Аповесці мінулых гадоў», якая дайшла да нас у складзе Іпацьеўскага летапісу. Калі ў 1125 годзе памёр Уладзімір Манамах, Мсціслаў прыняў тытул вялікага князя.

Вядомы сваёй барацьбой з Полацкім княствам. Першы паход на Полацкую зямлю здзейсніў у 1127 годзе, падчас якога былі ўзяты і разрабаваны гарады Лагойск і Заслаўе, каб за нейкую віну выгнаць з Полацка Давыда Усяславіча і па просьбе палачан зацвердзіць для іх Рагвалода Барысавіча. Калі ў 1128 годзе бацька Рагвалода — Барыс Усяславіч, памёр, полацкі сталец заняў той жа Давыд, ён адмовіўся падпарадкоўвацца Мсціславу і той здзейсніў новы паход у 1129 годзе, падчас якога ўзяў у палон трох жывых на той час Усяславічаў — Давыда, Расціслава і Святаслава з сем’ямі, а Полацкае княства даў свайму сыну Ізяславу Мсціславічу.

14 красавіка 1132 года Мсціслаў памёр і кіеўскі сталец перайшоў яго брату Яраполку. 1132 год лічыцца датай канчатковага распаду Кіеўскай дзяржавы: з аднаго боку, сыны Мсціслава (Ізяслаў, Расціслаў, Усевалад) сталі кіраўнікамі самастойных зямель-княстваў, з іншага — ніводны з найбліжэйшых пераемнікаў Мсціслава не валодаў яго ваеннымі і палітычнымі талентамі і не змог спыніць дэзынтэграцыі старажытнарускіх земляў. І хоць Яраполк славіўся як выдатны палкаводзец і адважны ваяр, але як палітык быў слабы і не мог спыніць далейшага распаду і драблення дзяржавы на незалежныя ад Кіева княствы.

## Зноскі 
## Літаратура 
*

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія
Катэгорыя:Князі наўгародскія
Катэгорыя:Князі растоўскія
Катэгорыя:Князі пераяслаўскія
Катэгорыя:Манамахавічы
Катэгорыя:Князі белгародскія
Схізма

**Схі́зма** ( — «расшчапленне, раскол, нязгода») — раскол у Царкве ці іншай рэлігійнай арганізацыі.

## Расколы ў хрысціянскай царкве 
* У 325 годзе на Першым Нікейскім Сусветным саборы адбыўся раскол: арыянства было асуджана, аднак пазней імператар Канстанцін памяркоўна ставіўся да ўмеранага арыянства, якое працягвала існаваць да яго паўторнага асуджэння на Канстанцінопальскім Сусветным саборы 381 года пры падтрымцы імператара Феадосія I.
* У 451 годзе вучэнне монафізітаў было асуджана Халкідонскім саборам. Гэта прывяло да расколу і вострай рэлігійна-палітычнай барацьбы.
* «Фоціева схізма»: у жніўні 863 на Рымскім Саборы быў адлучаны Патрыярх Фоцій I, у верасні 867 года Сабор у Канстанцінопалі адлучыў Папу Мікалая.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Схі́зма // 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя хрысціянства
*
Схаластыка

**Схаластыка** (грэч. σχολαστικός — вучоны, Scholia — школа) — сістэматычная сярэдневяковая філасофія, прадстаўнікі якой імкнуліся да тэарэтычнага абгрунтавання і сістэматызацыі хрысціянскага веравучэння. Найбольшае развіццё мела ў Заходняй Еўропе.

Схаласты імкнуліся ўмацаваць хрысціянства шляхам навуковага абгрунтавання рэлігийнага светапогляду — сінтэзу асноўных ідэй сусветнай філасофіі і інтэрпрэтацыі іх зместу паводле канонаў хрысціянскай дагматыкі. Яны сцвярджалі, што пастулаты веры даступныя розуму і падтрымліваюцца лагічнымі доказамі. У межах схаластыкі абмяркоўваліся праблемы рэальнага быцця, суадносін мыслення і рэчаіснасці, агульных паняццяў (універсалій) і іх прыроды анталагічнага і гнасеалагічнага статуса.

У аснову схаластыкі пакладзены вучэнні антычных мысляроў Платона, Арыстоцеля, арабскіх філосафаў Ібн Сіны, Ібн Рушда і інш. У эвалюцыі схаластыкі вылучаюць 3 перыяды: ранні, «класічны» і позні.

Ранняя схаластыка (11—12 ст.; П. Абеляр, Гільём з Шампо, І. Расцэлін і інш.) развівалася пад уплывам неаплатанізму. У яе межах у т.зв. «спрэчцы пра ўніверсаліі» вылучыліся 3 кірункі: рэалізм, наміналізм, канцэптуалізм.

«Класічная» схаластыка (12—13 ст.) знаходзілася пад уплывам філасофіі Арыстоцеля. Развівалася ў сярэдневяковых універсітэтах; яе цэнтр — Парыжскі ўніверсітэт. У «класічнай» схаластыкі вылучыліся «артадаксальны» кірунак, які пры дапамозе анталогіі Арыстоцеля абгрунтоўваў існаванне душы (Альберт Вялікі, Фама Аквінскі) і «ератычны» (авераізм), які адмаўляў асабістую душу і сцвярджаў, што існуе толькі адзіная безасабовая душа.

Позняя схаластыка (13—14 ст.; І. Дунс Скот, У. Окам і інш.) характарызуецца адыходам ад рацыяналізму ў абгрунтаванні рэлігійнага светапогляду, валюнтарызмам, крытыкай вучэння Фамы Аквінскага, прызнаннем супярэчнасці паміж рэлігійным і рацыянальным пазнаннем (тэорыя дваістасці ісціны).

У эпоху Адраджэння схаластыка перажывае крызіс. Новы ўздым адбыўся ў часы Контррэфармацыі, галоўным чынам у Іспаніі (Ф. дэ Віторыя, Ф. Суарэс, Г. Васкес, М. Маліна і інш.). У эпоху Асветніцтва ідэі схаластыкі трацяць свае пазіцыі. Аднаўленне схаластычных традыцый рацыянальнага абгрунтавання рэлігійных ісцін з канца 19 ст. звязана з філасофіяй неатамізму.

Элементы схаластычнага падыходу прасочваюцца ў некаторых усходнеславянскіх літаратурных творах часоў старажытнай Русі. У прыватнасці, у творах Клімента Смаляціча, Кірыка Наўгародца і ў ананімным «Настаўленні цверскага епіскапа Сямёна» выяўляюцца спробы прымянення лагічных аргументаў для тлумачэння духоўных паняццяў і праблем выратавання душы.

## Літаратура 
* 
* Схала́стыка // 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Сярэдневяковая філасофія
Барыс Сяргеевіч Сцечкін

**Барыс Сяргеевіч Сце́чкін** (; , с. Труфанава, Тульская губерня — , Масква) — савецкі вучоны і канструктар ў галіне цеплавых і авіяцыйных рухавікоў, акадэмік АН СССР з 1953 года (член-карэспандэнт з 1946 года). Герой Сацыялістычнай Працы (1961). Лаўрэат Сталінскай прэміі (1946) і Леніскай прэміі (1957).

## Біяграфія 
У 1918 годзе скончыў Маскоўскае вышэйшае тэхнічнае вучылішча, процаваў у ім выкладчыкам у 1918—1927 гадах. У 1933—1937 гадах выкладаў у Маскоўскім авіяцыйным інстытуце. Разам са сваім настаўнікам М. Я. Жукоўскім прымаў удзел у стварэнні Цэнтральнара аэрагідрадынамічнага інстытута (ЦАГІ). У 1954—1961 гадах працаваў у лабараторыі рухавікоў (з 1961 года Інстытут рухавікоў АН СССР), у 1961—1962 гадах яго дырэктар.

## Узнагароды 
* Медаль «Серп і Молат» Героя Сацыялістычнай Працы
* 2 ордэны Леніна
* Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга
* Ордэн Чырвонай Зоркі
* Медаль «За дабрасумленную працу ў Вялікай Айчыннай вайне»
* Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
* Медаль «У памяць 800-годдзя Масквы»

## Літаратура 
* 
* Стечкин Борис Сергеевич // Авиация: Энциклопедия / Гл. ред. Г. П. Свищев. — М.: Большая рос. энцикл.: Центр. аэрогидродинам. ин-т, 1994. — С. 539—540. — 735,[1] с.: ил.; 27 см. — ISBN 5-85270-086-X (В пер.)
* *Победоносцев Ю. А.* 80 лет со дня рождения Б. С. Стечкина // Из истории авиации и космонавтики. — М.: АН СССР, 1971. Вып. 12.
* 

## Спасылкі 
* 
* Главный моторист Советского Союза: к 130-летию Бориса Стечкина // Сайт Ростеха 

Катэгорыя:Цеплатэхнікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тульскай вобласці
Катэгорыя:Канструктары СССР
Катэгорыя:Персанальныя пенсіянеры саюзнага значэння
Сцешыцы

**Сце́шыцы** () — аграгарадок у Вілейскім раёне Мінскай вобласці, каля ракі Вілія. За 40 кіламетраў на паўночны ўсход ад горада Вілейка, 120 кіламетраў ад Мінска. Уваходзіць у склад Людвіноўскага сельсавета.

Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Сцешыцкага сельсавета.

## Гісторыя 
Таксама паблізу Сцешыц размяшчалася вёска **Спас**, дзе ў 1786 годзе пабудаваны касцёл.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора (1921) Сцешыцы і Спас апынуліся ў Польшчы, у складзе Віленскага ваяводства.

Падчас 2-й сусветнай вайны Спас быў цалкам знішчаны, па вайне яго былая тэрыторыя ўключана ў склад Сцешыц.

У 1993—1996 гадах пабудаваны новы касцёл Перамянення Пана.

## Насельніцтва 
* 1866 год — 161 жыхар, 16 двароў.
* 1921 год — 280 жыхароў, 58 двароў.
* 1931 год — 304 жыхары, 61 двор.
* 2002 год — 359 жыхароў, 134 двары.

## Славутасці 
* Касцёл Перамянення Гасподняга (1993—1996 г., мураваны).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Людвіноўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна