open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марабод

**Марабод** (*Maroboduus*; 2-я палова I стагоддзя да н.э. — , , Рымская імперыя) — правадыр маркаманаў. Паходзіў са знатнаго роду. Юнаком жыў у Рыме, выхоўваўся пры двары імператара Аўгуста. Пасля перасялення маркаманаў (у 8 да н.э.) на тэрыторыю Багеміі Марабод аб’яднаў маркаманаў з суседнімі плямёнамі, узначаліўшы магутны саюз плямёнаў. Па рымскім узоры ён арганізаваў армію (70 тысяч чалавек пяхоты і 4000 конніцы). У 17 годзе н.э. армія Марабода была разбіта правадыром херускаў Армініем. У 19 годзе н.э. Марабод быў зрынуты знаццю і вымушаны быў прасіць прытулку ў рымлян.

## Літаратура 
* Вялікая савецкая энцыклапедыя

Катэгорыя:Кіраўнікі германцаў
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы I стагоддзя
Катэгорыя:Ворагі Старажытнага Рыма
Гулістан

**Гулістан**— горад, цэнтр Сырдар’інскага вілаета Узбекістана. Размешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы Галоднага стэпу, за 120 км на паўднёвы захад ад Ташкента. Чыгуначная станцыя на лініі Ташкент — Хаваст. 77,3 тыс. жыхароў (2010). Малочна-масларобны, рамонтна-механічны заводы. Медыцынскае і дашкольнае педагагічнае вучылішча. Узнік як паселішча ў канцы XIX стагоддзя.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Мікалай Давыдавіч Свінарчук (1920—1983) — Герой Савецкага Саюза (1945)

Катэгорыя:Гарады Узбекістана
Катэгорыя:Сырдар’інскі вілает
Ката Максіміліян Гульдберг

**Ката Максіміліян Гульдберг** (; ,  — , ) — нарвежскі фізікахімік і матэматык. З 1869 прафесар прыкладной матэматыкі ва ўніверсітэце Осла. У 1864-1867 сумесна з Петэрам Ваагэ адкрыў закон дзеючых мас, лёг у аснову тэорыі хімічнай раўнавагі. У 1870 Гульбергам быў выказаны прынцып рухомай раўнавагі для прыватнага выпадку залежнасці растваральнасці ад ціску.
thumb|Ката Гульдберг (злева) і Петэр Ваагэ

Катэгорыя:Фізікахімікі Нарвегіі
Катэгорыя:Нарадзіліся 11 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1836 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Осла
Катэгорыя:Памерлі 14 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1902 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Осла
Бувэ

thumb|250px|Востраў Бувэ з космасу
**Бувэ** () — незаселены вулканічны востраў у паўднёвай частцы Атлантычнага акіяна, плошча — 58,5 км², 93 % тэрыторыі пакрыта ледавікамі. Залежная тэрыторыя (нарв. biland) Нарвегіі. Адзін з самых аддаленых ад мацерыкоў астравоў у свеце (пасля вострава Пасхі і астравоў Трыстан-да-Кунья).

## Геалогія 
Востраў Бувэ ўяўляе сабой надводную частку шчытавога вулкана, які знаходзіцца на паўднёвым захадзе ад Заходне-Індыйскага хрыбта. Глебы Бувэ складаюцца з базальту і рыялітаў. На паўночным захадзе вострава ўтварылася кальдэра. Апошняе вывяржэнне на востраве адбывалася каля 2000 гадоў таму.

## Гісторыя 
Названы ад імя першаадкрывальніка, француза Ж.-Б. Бувэ дэ Лазье (1705—1786), які адкрыў востраў 1 студзеня 1739 года. З-за туману ён прыняў востраў за мыс, за якім распасціралася вялікая зямля. Адкрытая ім суша была названая мыс Абразання Гасподняга (святкуецца ў дзень адкрыцця — 1 студзеня), і паўночна-заходні ўскраек вострава да гэтага часу носіць гэтую назву.

Катэгорыя:Астравы Нарвегіі
Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Антарктыка
Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Гума (паталогія)

**Гума** () — мяккая пухліна, вузел у тканках, якія ўтвараюцца пад уплывам запаленчых працэсаў сіфіліса. Развіваецца ў тррацічнай (позняй) стадыі сіфіліса.

Утвараецца ў
* скуры,
* печані,
* злучальных тканках,
* касцях,
* галаўным мозгу,
* яечках,
* сэрцы.

Утварае язвы.

## Гл. таксама 
* Сіфіліс
* Сухоты

Катэгорыя:Сімптомы паводле алфавіта
Катэгорыя:Венералогія
Ненад Адамавіч

**Ненад Адамавіч** (; нар. , Тапола, Сербія) — сербскі футбаліст, паўабаронца клуба «Младаст» з Лучані.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец бялградскага «Партызана», пазней выступаў у розных клубах Сербіі. У 2012—2013 гадах гуляў за клуб «Хайдук», адкуль разам з Лазарам Весялінавічам у ліпені 2013 года перайшоў у мінскае «Дынама».

У складзе «Дынама» адразу замацаваўся ў аснове. Звычайна выступаў на пазіцыі флангавага паўабаронцы, але нярэдка выкарыстоўваўся ў якасці цэнтральнага нападніка.

У сезоне 2014 працягваў быць трывалым іграком асновы, пры гэтым канчаткова перайшоў на пазіцыю нападніка. З 8 галамі стаў адным з найлепшых бамбардзіраў клуба ў сезоне. У сезоне 2015, пасля з'яўлення на пазіцыі нападніка Фатаса Бечырая, перайшоў на пазіцыю левага паўабаронцы.

Узімку 2016 года «Дынама» з-за скарачэння бюджэту разглядала магчымасць продажу Адамавіча, але з-за адсутнасці іншых варыянтаў працягу кар’еры паўабаронца застаўся ў клубе. У першай палове сезона 2016 згуляў за «Дынама» ў чэмпіянаце 12 матчаў і забіў 2 галы. У ліпені 2016 года кантракт з мінскім клубам па пагадненні бакоў быў разарваны.

У верасні 2016 года Адамавіч падпісаў кантракт да заканчэння сезона з ізраільскім клубам «Макабі» Петах-Тыква, улетку 2017 года пакінуў каманду. У верасні 2017 года вярнуўся ў Сербію, стаўшы іграком клуба «Чукарычкі».

У сакавіку 2018 года зноў апынуўся ў Беларусі, далучыўшыся да «Віцебска», з якім неўзабаве падпісаў кантракт. Пачынаў сезон 2018 у стартавым складзе, у маі і чэрвені з’яўляўся на полі нерэгулярна, а з ліпеня зноў стаў трывалым іграком стартавага складу.

У студзені 2019 года адправіўся на прагляд у казахстанскі клуб «Жэтысу» і ў выніку падпісаў з ім кантракт. У лютым 2021 года перайшоў у «Тараз», дзе гуляў да канца сезона 2021.

У маі 2022 года падпісаў кантракт з гродзенскім «Нёманам» да канца сезона. У снежні 2022 года стала вядома, што Адамавіч па заканчэнні кантракта пакідае «Нёман» і далучыцца да сербскай «Младасці».

## Міжнародная кар’ера 
Падчас выступаў за «Партызан» выклікаўся ў юнацкія зборныя Сербіі.

## Дасягненні 
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2014, 2015
*   Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: 2013
*  У спісе 22 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Беларусі: 2015

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Сербіі
Катэгорыя:Ігракі ФК Тэлеоптык
Катэгорыя:Ігракі ФК Металац Горні Міланавац
Катэгорыя:Ігракі ФК Смедарава
Катэгорыя:Ігракі ФК Хайдук Кула
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Макабі Петах-Тыква
Катэгорыя:Ігракі ФК Чукарычкі
Катэгорыя:Ігракі ФК Віцебск
Катэгорыя:Ігракі ФК Жэтысу Талдыкарган
Катэгорыя:Ігракі ФК Тараз
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна
Катэгорыя:Ігракі ФК Младаст Лучані
Гуму

**Гуму** — прэфектура Японіі, у цэнтральнай частцы вострава Хонсю. Плошча 6,3 тыс. км². Насельніцтва 1 999 332 чал. (2010). Адміністрацыйны цэнтр — Маэбасі. Гуму размешчана на паўднёва-ўсходнім схіле вулканічнага хрыбта Этыго (вышыня да 2578 м) і на прылеглай да яго частцы нізіны Канто ў межах басейна ракі Тонэ. На схілах — хваёвыя лясы. Рэкі маюць вялікія гідраэнергетычныя рэсурсы.

Катэгорыя:Прэфектуры Японіі
Гуміарабік

]]

**Гуміарабік** — цвёрдая празрыстая маса, якая вылучаецца рознымі відамі акацый; глейкая вадкасць, дубянее на паветры. 

Гуміарабік раствараецца ў вадзе з утварэннем клейкага слабакіслага раствору. Гуміарабік раней шырока ўжывалі ў многіх галінах прамысловасці як клеючае рэчыва; з развіццём вытворчасці палімераў ён усё больш губляе сваё значэнне.

## Спасылкі 
* Гуммиарабик // Энцыклапедыя «Кругасвет»

Катэгорыя:Камедзі
Катэгорыя:Клеі
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Катэгорыя:Поліцукрыды
Гумус

thumb|На гэтай выяве цёмным колерам пазначаны перагнойны пласт
**Гумус** (ад  — зямля, глеба) — арганічная, звычайна цёмнаафарбаваная, частка глебы, якая ўтвараецца ў выніку біяхімічнага ператварэння раслінных і жывёл рэшткаў.

У склад гумуса ўваходзяць гумінавыя кіслоты (найбольш важныя для урадлівасці глеб) і фульвакіслоты (крэнавыя кіслоты). У гумусе змяшчаюцца асноўныя элементы сілкавання раслін, якія пад уздзеяннем мікраарганізмаў становяцца даступнымі для раслін.

## Гл. таксама 
* Біямаса
* Арганічная частка глебы
* Арганічныя ўгнаенні
* Торф
* Біягумус

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Глебазнаўства
Катэгорыя:Арганічная сельская гаспадарка
Гуміт

**Гуміт** (названы ад імя англійскага геолага і калекцыянера мінералаў А. Х'юма (A. Hume, 1749-1838) — мінерал з класа сілікатаў са структурай з ізаляваных тэтраэдраў SiO4 з дадатковымі аніёнамі (OH)1- і F1-. Хімічны склад Mg7[SiO4]3(F,OH)2. Крышталізуецца ў рамбічнай сістэме, утвараючы дробныя дыпірамідальныя крышталікі, бясформенныя зярняткі бясколерныя або мядова-жоўтага колеру. Цвёрдасць па мінералагічнай шкале 6-6,5; шчыльнасць 3100-3200 кг/м³. Сустракаецца як параўнальна рэдкі мінерал ў кантактавых мармуразаваных вапняках.

Катэгорыя:Мінералы паводле алфавіта
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы магнію
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Іван Гундуліч

**Іван Гундуліч** (, Дуброўнік — , там жа) — харвацкі паэт.

Адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў барока. Паходзіў з арыстакратычнага роду. Пачаў пісаць у юнацтве. Папулярнасцю карысталася драма-пастараль «Дубраўка» (паст. 1628). Напісаў рэлігійна-дыдактычныя сачыненне «Пра веліч боскую» (1621), «Пакаяльныя псалмы цара Давіда» (1621), «Слёзы блуднага сына» (1622), а таксама паэму свецкага зместу «Сарамлівы палюбоўнік». Вянком паэтычнай дзейнасці Гундуліча з'яўляецца эпічная паэма «Асман» (выд. 1826). Паэма, прысвечаная перамозе польскага войска над туркамі ў Хоцінскай бітве 1621, прасякнута ідэямі свабоды, міру. Нараўне з маляўнічым апісаннем гістарычных падзей яна змяшчае элементы фантастыкі, народных паданняў, карціны побыту паўднёваславянскіх народаў, вобразы антычнай міфалогіі.

Катэгорыя:Паэты Сербіі
Катэгорыя:Драматургі Сербіі
Катэгорыя:Паэты Харватыі
Катэгорыя:Драматургі Харватыі
Катэгорыя:Драматургі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1589 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дуброўніку
Катэгорыя:Памерлі ў 1638 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Дуброўніку
Гунар Гунарсан

**Гу́нар Гу́нарсан** (; , Вальцьоўфстадур — ) — ісландскі пісьменнік.

Пісаў на ісландскай і дацкай мовах. Прадстаўнік неарамантызму ў ісландскай літаратуры. У 18 гадоў з’ехаў у Данію (вярнуўся ў 1939), дзе ў 1912-14 апублікаваў першы раман «Гісторыя роду з Борга». Падчас 1-й сусветнай вайны 1914-18 Гунарсан імкнуўся выратаваць сваю веру ў «дабро» і «чалавечнасць» (раманы «Адрынутыя», 1916, «Дабрашчасныя ўбогія духам», 1920). Жыццё без прыўкрасаў, блізкасаць да прыроды, — адзіная абарона ад супярэчнасцей эпохі — такая ідэя 5-томнага аўтабіяграфічнага рамана Гунарсана «Царква на гары» (1923-28). Гунарсан — аўтар цыкла раманаў на гістарычныя тэмы: «Пабрацімы» (1918), «Чорная птушка» (1929), «Ёўн Арасан» (1930), «Віківакі» (1932), «Смутак пустыні» (1940), «Памінальная імша» (1952) і інш. У 1954 напісаў псіхалагічную аповесць пра рыбакоў «Саната мора».

Катэгорыя:Пісьменнікі Ісландыі
Катэгорыя:Ісландскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Дацкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Даніі
Карліс Гун

**Карліс Гун** (; , ; — , , Швейцарыя) — латышскі жывапісец.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Пецярбургскай АМ (1854-61) у П. В. Басіна. У 1863-71 жыў у Парыжы (у 1863-68 — пенсіянер АМ). Акадэмік (1868) і прафесар (1870) Пецярбургскай АМ. Член Таварыства перасоўных мастацкіх выстаў (з 1873). Аўтар сцэнак з гарадскога і вясковага жыцця Нармандыі («Хворае дзіця», 1869, Траццякоўская галерэя) і жанравых па характары гістарычных карцін («Сцэна з Варфаламееўскай ночы», 1870, Траццякоўская галерэя). Выконваў таксама партрэты. У сваіх малюнках і акварэлях Гун першым з прафесійных мастакоў звярнуўся да ўласна латышскай тэматыкі.

Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта
Катэгорыя:Перасоўнікі
Катэгорыя:Мастакі Расіі
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Акадэмікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Няманя Нікаліч

**Няманя Нікаліч** (; нар. , Валева, СФРЮ) — чарнагорскі футбаліст, паўабаронца сербскага клуба «Калубара» з Бялграда і былы ігрок нацыянальнай зборнай Чарнагорыі.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец бялградскай «Црвены Звезды», выступаў у розных клубах Сербіі і Чарнагорыі ў арэндзе. З 2011 года быў іграком бялградскага ОФК.

### «Дынама» Мінск 
У ліпені 2013 года перайшоў у мінскае «Дынама». У мінскім клубе адразу замацаваўся на пазіцыі апорнага паўабаронцы. Заставаўся асноўным іграком і ў наступным сезоне, пры гэтым стаў адным з лідараў клуба, дапамог яму выйсці ў групавы этап Лігі Еўропы. 11 снежня забіў гол у браму італьянскай «Фіярэнціны», які дазволіў «Дынама» атрымаць першую перамогу (2:1) у групавым раўндзе Лігі Еўропы.

У 2015 годзе ў складзе «Дынама» ўжо не вызначаўся выдатнымі паказчыкамі на полі, а ў чэрвені 2015 года ўвогуле стаў гуляць за дубль. 9 ліпеня 2015 года кантракт з «Дынама» па ўзаемнай згодзе быў разарваны. За два гады ў складзе мінскага клуба згуляў за каманду ў 70 матчах у розных турнірах (уключаючы чэмпіянат і Кубак Беларусі, матчы Лігі Еўропы УЕФА), у якіх забіў 8 галоў і аддаў 7 галявых перадач.

### БАТЭ 
Пасля раставання з «Дынама», у той жа дзень, 9 ліпеня, у якасці свабоднага агента падпісаў кантракт з барысаўскім БАТЭ. Пачынаючы са жніўня замацаваўся ў стартавым складзе барысаўчын на пазіцыі апорнага паўабаронцы.

### Ізраіль 
3 лютага 2016 года было абвешчана аб пераходзе Нікаліча ў ізраільскі клуб «Хапаэль» з Тэль-Авіва. У лютым 2017 года Няманя вярнуўся ў Сербію, стаўшы іграком клуба «Вождавац». Выступаў за «Вождавац» да ліпеня, а ў лістападзе 2017 года зноў апынуўся ў Ізраілі, далучыўшыся да «Хапаэля» з Раананы.

### «Мінск» 
У сакавіку 2019 года зноў апынуўся ў Беларусі, падпісаўшы кантракт з клубам «Мінск». Стаў асноўным іграком каманды, адгуляў за яе ў 9 матчах. У чэрвені 2019 года пакінуў сталічны клуб.

### Вяртанне ў Сербію 
У ліпені 2019 года вярнуўся ў «Вождавац». У ліпені 2020 года перайшоў у баснійскі клуб «Тузла Сіці», падпісаўшы двухгадовы кантракт, аднак ужо ў студзені 2021 года разарваў пагадненне і зноў накіраваўся ў Сербію, папоўніўшы склад бялградскага «Графічара». У ліпені 2021 года стаў іграком клуба «Калубара».

## Міжнародная кар’ера 
Выступаў за моладзевую зборную Чарнагорыі. У 2009 годзе дэбютаваў у нацыянальнай зборнай у матчы супраць Уэльса.

## Дасягненні 
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Сербіі: 2009/10
*  Уладальнік Кубка Сербіі: 2009/10
*   Чэмпіён Беларусі: 2015
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 2014
*   Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: 2013
*  У спісе 22 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Беларусі (2): 2014, 2015

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Чарнагорыі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Чарнагорыі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Калубара
Катэгорыя:Ігракі ФК Графічар Бялград
Катэгорыя:Ігракі ФК Тузла Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Вождавац
Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Хапаэль Раанана
Катэгорыя:Ігракі ФК Хапаэль Тэль-Авіў
Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК ОФК
Катэгорыя:Ігракі ФК Црвена Звезда
Катэгорыя:Ігракі ФК Грбаль
Катэгорыя:Ігракі ФК Спартак Субаціца
Катэгорыя:Ігракі ФК Злацібар Вода
Гунб’ёрн

'''Гунб'ёрн'''  () — самая высокая гара Грэнландыі і найвышэйшы пункт Арктыкі. Належыць горнай сістэме Уоткінса. Знаходзіцца ў поясе гор, вышыня якіх перавышае 2500 м. Размешчана на паўднёвым усходзе вострава, за 100 км ад Дацкага праліва.

Атрымала сваю назву ў гонар першаадкрывальніка Грэнландыі Гунб'ёрна Ульфсана. У ісландскіх сагах гара згадвалася пад імем Хвітсерк, што літаральна азначае «белы сарафан».

Першае задакументаванае ўзыходжанне на Гунб'ёрн было здзейснена 16 жніўня 1935 года Аўгусцінам Курто, Джэкам Лонглендам, Эбі Мункам, Х. Г. Уагерам і Лоўрэнсам Уагерам. 

Катэгорыя:Горы Грэнландыі
Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Дайна

з тэкстамі амаль 230 000 латышскіх дайн, Латвійская нацыянальная бібліятэка]]
**Да́йна** — літоўская i латышская народная песня. Літоўскія дайны — накшталт беларускіх лірычных песень розных жанраў каляндарна-абрадавага i сямейна-абрадавага цыклаў. Латышскія дайны нагадваюць нашы прыпеўкі: чатырохскладовікі, напісаныя з цэзурай пасярэдзіне. Фалькларыст Крыш’яніс Баран у свой час запісаў амаль 218 тысяч латышскіх дайнаў i выдаў іх у шасці тамах (1894—1915). Асобныя з іх у перакладзе П. Масальскага на беларускую мову ўвайшлі ў зборнік «Дайны» (1987).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Латышская міфалогія
Катэгорыя:Літаратура
Катэгорыя:Культура Латвіі
Катэгорыя:Гісторыя Латвіі
Катэгорыя:Культура Літвы
Катэгорыя:Гісторыя Літвы
Катэгорыя:Прыбалтыка
Катэгорыя:Эпас
Мельхіёр Ваньковіч (1892)

**Мельхіёр Ваньковіч** (; , маёнтак Калюжыца, цяпер Бярэзінскі раён — , Варшава) — польскі пісьменнік, журналіст, рэпарцёр і аглядальнік.

З роду Ваньковічаў. Скончыў Варшаўскі універсітэт (1922). У 1930-х гадах карэспандэнт віленскай газеты «Słowo». З 1949 жыў у ЗША, у 1958 вярнуўся ў Варшаву.

Аўтар брашуры «Чаму польскі салдат уваходзіць у Літву і Беларусь» (1919). На ўспамінах аб дзіцячых гадах заснавана аповесць «Шчанюковы гады» (1934). Пасля наведвання СССР выдаў кнігу рэпартажаў «Апер'еная рэвалюцыя» (1934). Аўтар гістарычнай аповесці з часоў грамадзянскай вайны «Шпіталь у Ціхінічах» (2-е выданне, 1935), рамана «Зелле на кратэры» (1957), аповесці «Вестэрплятэ» (1959), нарысаў і рэпартажаў «Монтэ Касіна» (1957), «Ад Стоўбцаў да Каіра» (1969), успамінаў «Туды і сюды» (1961) і інш.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

## Беларускія пераклады 
* Шчанячыя гады: пераклад з польскай / Мельхіёр Ваньковіч. — Мінск : Тэхналогія, 2024. — 141, [1] с.

Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве
Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве
Мельхіёр
Катэгорыя:Віленскія кансерватары
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калюжыцы
Тэадор Антоні Ваньковіч

**Тэадор Антоні Ваньковіч** (, ? — ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Стольнік і падстароста судовы менскі (1689—1716).

## Біяграфія 
З роду Ваньковічаў герба «Ліс зменены», сын менскага войскага Пятра і ваўкавыскай харунжычанкі Ганны Дунін-Глушынскай.

У 1671—1676 гадах узгадваецца як падчашы пінскі. Каля 1685 стаў менскім стольнікам, а ў 1689 годзе — падстаростам судовым. Гэтыя дзве пасады трымаў да канца жыцця. Таксама быў старостам падусвяцкім і рушаўскім. Пяць разоў засядаў у Трыбунале ВКЛ у 1682, 1686, 1691, 1701 і 1709 (у гэтым годзе быў маршалкам кола Compositi judicii) гадах. Часта бываў кіраўніком на сойміках і судах фіскальных. У Менску заснаваў кляштары кармелітаў і баніфратаў. Ахвяраваў значныя сродкі менскім францысканцам. Быў фундатарам мноства іншых кляштараў, у тым ліку тых жа законаў у Івянцы (Касцёл Святога Міхаіла Арханёла).

Згодна з Юзафам Вольфам, незадоўга да смерці атрымаў ад караля Аўгуста II прывілей на менскае кашталянства. Але нават калі прывілей і меў месца, Тэадор Ваньковіч не здолеў замацавацца на пасадзе кашталяна, бо з 1713 яе займаў Даніэль Выгоўскі. Ваньковіч застаўся стольнікам і падстаростам менскім, на гэтых пасадах і памёр пасля доўгай хваробы 15 ліпеня 1716.

## Сям'я 
Быў жанаты з дачкой лідскага земскага пісара Ганнай Войшнар і меў ад яе двух сыноў, Стэфана і Антонія, якія рана памёрлі, і пяць дачок:
# Соф'ю, жонку менскага войскага Францішка Валадковіча;
# Алену, жонку новагародскага земскага суддзі Яна Багуслава Рдултоўскага;
# Кацярыну, жонку вількамірскага скарбніка Яна Ярмаловіча;
# Францішку, якая была ксеніяй менскага закона Св. Бенедыкта;
# Калумбу, якая стала прэорыцай гэтага ж кляштара.

## Літаратура 
* Niesiecki K. Herbarz Polski, wyd. J.N. Bobrowicz, Lipsk 1839—1846
* 
* *Чарняўскі Ф.* Ураднікі Менскага ваяводства: біяграфічны даведнік, выпуск 1, с. 54. Мінск, 2007

Тэадор Антоні
Катэгорыя:Кашталяны менскія
Катэгорыя:Стольнікі менскія
Катэгорыя:Падстаросты менскія
Катэгорыя:Падчашыі пінскія
Катэгорыя:Старосты рушаўскія
Катэгорыя:Старосты падусвяцкія
Гунт

**Гунт** — рака ў Таджыкістане, правы прыток ракі Пяндж.

Даўжыня ракі 296 км, плошча вадазбору 13 700 км². Бярэ пачатак на паўночных схілах Паўднёва-Алічурскага хрыбта ва Усходнім Паміры. Да ўпадзення ракі Муздуайрэксай называецца *Гурумды*, ніжэй, да ўпадзення ракі Башгумбез, — *Ірыкяк*, а яшчэ ніжэй, да ўпадзення ў возера Яшылькуль, — *Алічур*. Па выхадзе з возера называецца *Гунт* і працякае ў вузкай даліне паміж Рушанскім і Шугнанскім хрыбтом. Сярэдні гадавы расход вады ў вусці (горад Харог) 106 м³/с. У нізоўі ракі дзве ГЭС.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* .
* .

Катэгорыя:Рэкі Таджыкістана
Мезон Карэ

**Мезон Карэ** (; літар. «квадратны дом») — найбольш захаваны старажытнарымскі храм на тэрыторыі Францыі. Размешчаны ў цэнтры Німа (Праванс). Паводле надпісу, які раней існаваў над уваходам, асвечаны пасербамі імператара Аўгуста каля 1 года да н.э. Даўжыня храма 25 м, шырыня 12 м.

У IV стагоддзі храм быў перараблены ў царкву, што выратавала яго ад разбурэння. У часы Французскай рэвалюцыі тут размяшчаліся стайні. У 1823 годзе будынак абвешчаны нацыянальным музеем, у ім размешчана экспазіцыя старажытнарымскага мастацтва.

На ўзор Мезон Карэ ў XVIII стагоддзі была пабудавана велізарная царква Св. Магдаліны ў Парыжы. На іншым боку плошчы ў Німе размешчана сучасная мастацкая галерэя (архітэктар — Норман Фостэр).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Збудаванні Францыі ў раманскім стылі
Катэгорыя:Каталіцкія храмы Францыі
Катэгорыя:Музеі Францыі
Катэгорыя:Нім
Віктар Уладзіміравіч Крамарэнка

**Ві́ктар Уладзі́міравіч Крамарэ́нка** (, г. ) — беларускі архітэктар. Заслужаны архітэктар Рэспублікі Беларусь (2018). Двойчы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь (2005, 2009), прафесар (2004), член-карэспандэнт Маскоўскага аддзялення Міжнароднай акадэміі архітэктуры (2010), правадзейны член Беларускага акадэмічнага цэнтра Міжнароднай акадэміі архітэктуры (2010).

## Біяграфія 
Скончыў у 1968 годзе архітэктурнае аддзяленне будаўнічага факультэта Беларускі політэхнічны інстытут па спецыяльнасці «Архітэктура». У 1968—1974 гадах працаваў галоўным архітэктарам праектаў у інстытуце «Белдзяржпраект», у 1974—1988 гадах у інстытуце «Мінскпраект» (галоўны архітэктар інстытута ў 1983—1988 гг., намеснік дырэктара, начальнік архітэктурна-канструктарскай майстэрні), з 1990 года адначасова кіраўнік персанальнай творчай майстэрні Саюза архітэктараў Беларусі. У 1985—1999 выкладаў у Беларускай політэхнічнай акадэміі.

Член Беларускага саюза архітэктараў з 1971 года.

## Асноўныя працы 
* Лячэбны корпус санаторыя «Беларусь» у г. Друскінінкай (Літва; 1973);
* Дом сувязі ў зоне адпачынку на возеры Нарач (1975);
* Археалагічны музей «Старажытнае Бярэсце» на тэрыторыі мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць-герой» (1978) у Брэсце;
* Будынак Магілёўскага тэатра драмы і камедыі імя В. Дуніна-Марцінкевіча ў г. Бабруйск (1977);
* Помнік «Рудабельская рэспубліка» у г.п. Акцябрскі (1984).

### Мінск 
* Кінатэатр «Масква» (1980);
* архітэктурна-скульптурны комплекс «Мінск — горад-герой» на праспекце Машэрава (1985; першая прэмія на архітэктурным Рэспубліканскім конкурсе);
* Навучальна-лабараторны корпус Інстытута механізацыі сельскай гаспадаркі на праспекце Незалежнасці (1986);
* Станцыя метро «Трактарны завод» (1990);
* Палац Рэспублікі на Кастрычніцкай плошчы
* Мінскі чыгуначны вакзал (2000, разам з М. Вінаградавым) — гран-пры Рэспубліканскага фестывалю архітэктуры 2001 г., сярэбраны медаль Сусветнага трыенале архітэктуры ў Сафіі 2003 г.;
* Шаўчэнкаўскі сквер з помнікам Т. Шаўчэнку (2002);
* Будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі (2006, разам з М. Вінаградавым) — першая прэмія на саюзным конкурсе, Гран-пры фестывалю архітэктуры ў Мінску, Дзяржаўная прэміі Рэспублікі Беларусь;
* Помнік Ф. Скарыну (2006);
* Будынак Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (будаўніцтва ў 2010—2013);
* Гандлёва-дзелавы цэнтр «Футурыс» на праспекце Незалежнасці (будаўніцтва ў 2010—2013).

## Узнагароды і прэміі 
Узнагароджаны медалём «За працоўныя заслугі» (2007). Чалавек года Беларусі (2003), дыплом агляду-конкурсу СА СССР на лепшы выбудаваны аб’ект за архітэктуру кінатэатра «Масква» ў Мінску (1982). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (2004, у аўтарскім калектыве) — *за архітэктурны праект галоўнага корпуса чыгуначнага вакзала ў г. Мінску, здадзенага ў эксплуатацыю ў 2003 годзе*.

## Літаратура 
* 
* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.] Т. 4. — Минск, 2007.
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары XXI стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Катэгорыя:Архітэктары Брэста
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ашмян
Падзенне на Юпітэр нябеснага цела (2009)

]]

**Падзенне на Юпітэр нябеснага цела ў 2009 годзе** адбылося ў ліпені. Яно прывяло да утварэння чорнай плямы ў атмасферы планеты, па памеры параўнальнай з Ціхім акіянам. Гэта другі выпадак, калі стала магчымым назіраць наступствы сутыкнення нябеснага цела з Юпітэрам: першым было падзенне каметы Шумейкераў — Леві ў 1994 годзе.

## Адкрыццё 
Аўстралійскі астраном-аматар Энтані Уэслі () выявіў сляды падзення 19 ліпеня 2009 г., прыблізна а 13.30 UTC. У сваёй хатняй абсерваторыі ён праводзіў назіранні неба з дапамогай 14,5-цалёвага тэлескопа-рэфлектара, падлучанага да камп'ютара. Спачатку ён прыняў чорную пляма за звычайны палярны шторм, але пасля, калі палепшыліся ўмовы назірання, ён зразумеў, што гэта з'ява хутчэй падобна на сляды сутыкнення. Усвядоміўшы гэта, Энтані Уэслі абвясціў іншых астраномаў, у тым ліку, у Лабараторыі рэактыўнага руху ў Пасадыне.

## Вывучэнне 
Абсерваторыя Кек і інфрачырвоны тэлескоп НАСА IRTF пацвердзілі наяўнасць плямы. У інфрачырвоным выпраменьванні пляма была яркай, гэта паказвала, што сутыкненне нагрэла вобласць плошчай 190 мільёнаў квадратных кіламетраў у атмасферы Юпітэра каля яго паўднёвага полюса. Дакладныя каардынаты — 305 W, 57 S. Навукоўцы таксама заўважылі прыкметы павышанага ўтрымання аміяку ў месцы ўдару, што кажа на карысць таго, што цела было каметай. Плануецца, што вывучэнне месца падзення будзе працягнута рознымі астранамічнымі інструментамі, у прыватнасці, абсерваторыяй Кек і новай камерай WFC3 тэлескопа «Хабл».

## Гл. таксама 
* Імпактная падзея

Катэгорыя:Юпітэр (планета)
Амфітэатр трох Галій

**Амфітэатр трох Галій** () — амфітэатр рымскага перыяду ў французскім горадзе Ліён. Амфітэатр атрымаў сваё імя па назве «трох Галій» (Lugdunensis, Belgica и Aquitania), трох правінцый рымскай імперыі на тэрыторыі сучаснай Францыі.

Амфітэатр быў пабудаваны прыблізна ў 19 годзе н.э. на месцы цэнтральнай часткі Condate, гальскай вёскі, размешчанай тут да прыходу рымлян. Прадстаўнікі гальскіх плямёнаў збіраліся тут для абмеркавання розных пытанняў, што з'яўлялася прыкладам ранняй парламенцкай сістэмы.

Менавіта ў гэтым амфітэатры першыя хрысціянскія мучанікі ў Ліёне былі кінуты львам у 177 годзе н.э. Найбольш вядомым хрысціянскім мучанікам з'яўляецца Святая Бландзіна (St. Blandine). Паводле паддання яна была кінута ў клетку з ільвамі, але львы адмовіліся яе есці. Ільвы былі заменены быкамі, якія гэтак жа адмовіліся прычыніць ёй шкоду. Урэшце, рымскія салдаты забілі яе мячамі. У гонар святы Бландзіны, пазней, быў усталяваны помнік у выглядзе калоны, якая знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы амфітэатра.

Катэгорыя:Ліён
Катэгорыя:Амфітэатры Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Збудаванні Францыі ў раманскім стылі
Ваенны амфітэатр у Аквінкуме

**Ваенны амфітэатр** — адна з галоўных славутасцей сярод руін старажытнарымскага горада Аквінкум. Адзін з дзвюх амфітэатраў рымскага горада (другі — меншы па аб'ёму грамадзянскі амфітэатр). Размяшчаецца ў некалькіх кіламетрах на поўдзень ад асноўнай тэрыторыі Аквінкума. Цяпер знаходзіцца на тэрыторыі Будапешта (у Обудзе).

Амфітэатр пабудаваны ў сярэдзіне II стагоддзя н.э. Гэта адзін з найбуйнейшых амфітэатраў, пабудаваных рымлянамі па-за Італіяй.

Амфітэатр выкарыстоўваўся для гладыятарскіх баёў, сутычак з дзікімі жывёламі і наўмахій.

Будынак мае форму эліпса, даўжыня вялікай восі арэны складае 89 м, малой — 66 м. У амфітэатр вяло 20 варот. У ім магло размясціцца каля 12 000 гледачоў.

Катэгорыя:Амфітэатры Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Славутасці Будапешта
Jus soli

**Jus soli** (, юс солі, літаральна «права зямлі») — юрыдычны тэрмін, які замацоўвае права атрымання грамадзянства той ці іншай дзяржавы, што практыкуе юс солі, асобамі, **якая нарадзіліся на тэрыторыі гэтай дзяржавы**, незалежна ад іх расавай, нацыянальнай ці моўнай прыналежнасці. Гістарычна юс солі атрымаў распаўсюджванне ў дзяржавах са значнымі працэсамі змешвання (метысацыі) розных груп насельніцтва, якое засяляла тую ці іншую тэрыторыю (напрыклад, Францыя з яе рамана-кельцка-германскім насельніцтвам) і імігранцкіх краінах (ЗША, Канада і г.д.), дзе гэта права часцяком замацоўвае канстытуцыя. У процівагу юс солі існуе таксама юс сангвініс (jus sanguinis), які атрымаў распаўсюджванне ў Германіі, а затым і іншых монанацыянальных краінах Еўропы. У наш час большасць краін свету выкарыстоўваюць абодва прынцыпы ў залежнасці ад сітуацыі.

## Краіны, дзе практыкуецца Jus Soli 
Паводле даных Nations Granting Birthright Citizenship.

* Антыгуа і Барбуда
* Аргенціна
* Барбадас
* Беліз
* Балівія
* Бразілія
* Венесуэла
* Грэнада
* Гватэмала
* Гаяна
* Гандурас
* Дамініка
* Дамініканская Рэспубліка
* Канада
* Калумбія
* Лесота
* Малайзія
* Мексіка
* Нікарагуа
* Пакістан
* Панама
* Парагвай
* Перу
* Румынія
* Сальвадор
* Сент-Люсія
* Сент-Крыстафер і Невіс
* Сент-Вінсент і Грэнадзіны
* Трынідад і Табага
* Уругвай
* Фіджы
* Чылі (дзецям перасяленцаў і замежных дыпламатаў грамадзянства ў Чылі даецца толькі па запыце)
* ЗША
* Эквадор
* Ямайка

Катэгорыя:Лацінскія выслоўі
Катэгорыя:Канстытуцыйнае права
Аквінкум

**Аквінкум** (*Aquincum*) — старажытны горад, які быў размешчаны на паўночна-ўсходніх межах Паноніі, правінцыі Рымскай імперыі. Руіны горада знаходзяцца на тэрыторыі сучаснай сталіцы Венгрыі горада Будапешта.

Першапачаткова як кельцкае паселішча, Аквінкум служыў у якасці старажытнарымскага ваеннага лагера, быўшы часткай абарончай сістэмы, якая ахоўвала межы Рыма. Каля 41-54 гг. у горад прыбыў атрад конніцы колькасцю 500 чалавек, а ўжо да 89 года тут быў размешчаны рымскі легіён, колькасцю ў 6000 чалавек. Паступова з крэпасці вырас горад, і пасля рэарганізацыі Паноніі рымлянамі ў 106 годзе стаў сталіцай Ніжняй Паноніі. Да канца II стагоддзя Аквінкум насяляла каля 30-40 тыс. жыхароў, горад займаў значную частку тэрыторыі сучаснага раёна Будапешта Обуда.

Людзі, якія пражывалі ў паселішчы, карысталіся такімі дасягненнямі імперыі як цэнтральнае ацяпленне ў дамах і грамадскія лазні, у горадзе будавалі палацы і амфітэатры грамадскага прызначэння.

У Аквінкуме захавалася два амфітэатры: вялікі Ваенны амфітэатр (*Амфітэатр легіянераў*, размяшчаецца за некалькі кіламетраў на поўдзень ад асноўнай часткі Аквінкума) і малы Грамадзянскі амфітэатр.

Руіны старажытнага рымскага паселішча можна знайсці і ў іншых частках Будапешта, напрыклад, у Пешце размешчаны рэшткі Контр-Аквінкума.

У 2002 годзе Аквінкум разам з Будайскай крэпасцю і праспектам Андрашы ўключаны ў Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Спасылкі 
* Музей Аквінкума
* Aquincum — Аэраздымка
* Спадарожнікавая выява ваеннага амфітэатра з карт на Google

Катэгорыя:Колішнія гарады Еўропы
Катэгорыя:Рымская імперыя
Катэгорыя:Гісторыя Будапешта
Катэгорыя:Славутасці Будапешта
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Венгрыі
Тыбурцінская брама

**Тыбурцінская брама** (сёння , таксама ) — брама Аўрэліянскай сцяны ў Рыме.

Праз браму праходзіла Тыбурцінская дарога, сёння *Via Tiburtina Antica*, якая вяла ў Цібур, пазней Цівалі. Сваю сучасную назву дарога атрымала ад базілікі Сан-Ларэнца-фуоры-ле-Мура.

Тыбурцінская брама з'яўляецца ў аснове манументальнай аркай, пабудаванай з траверціну з Цівалі, у якой злучаліся тры вадаправоды *Aqua Iulia*, *Aqua Marcia* і *Aqua Tepula*, якія перасякалі Тыбурцінскую дарогу.

Арка была пабудавана пры імператары Аўгусце ў 5 годзе да н.э. Пры будаўніцтве ў 271 годзе Аўрэліянавай сцяны арка была ўбудавана ў сцяну, былі дабудаваны 2 абарончыя вежы і такім чынам збудаванне стала гарадской брамай.

## Літаратура 
* Filippo Coarelli: Rom. Ein archäologischer Führer. Zabern, Mainz 2000, S. 28-29, ISBN 3-8053-2685-8.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Славутасці Рыма
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Тыбурцінская дарога

, Via Salaria і Via Tiburtina (паўднёвая)]]

**Тыбурцінская дарога** () — антычная дарога ў Старажытным Рыме.

Дарога была пабудавана пры консуле Марку Валерыі Максіме каля 286 года да н.э. і злучыла Рым з Цібурам (сучасны Цівалі). Першапачаткова дарога вяла да храмаў Цібура, затым рымскія арыстакраты выкарыстоўвалі дарогу, каб праехаць да сваіх віл.

Пазней дарога была праведзена ў вобласць, якую засялялі эквы і марсы, і стала звацца *Via Tiburtina Valeria*. Яна працягнулася амаль на 200 км праз Апеніны ў Aternum (суч. Пескара). Дарога выходзіла з Рыма праз Тыбурцінскую браму Аўрэліянавай сцяны і Эсквілінская брама Сервіевай сцены.

Катэгорыя:Рымскія дарогі
Катэгорыя:Дарогі Італіі
Тэрмы Траяна

**Тэ́рмы Трая́на** — комплекс грамадскіх купалень у Старажытным Рыме. Будаўніцтва тэрмаў пачалося ў 104 годзе н.э. і скончылася ў ліпені 109 года. Прыняты імператарам Траянам, комплекс размяшчаўся каля паўднёвага схілу Апійскага ўзгорка. Праект комплексу, магчыма, належаў Апаладору з Дамаска.
thumb|злева|План тэрмаў Траяна

Тэрмы Траяна размяшчаліся на месцы Залатога дому Нерона. Яны з'яўляюцца яркім прыкладам архітэктуры ранняга імператарскага Рыма. Тэрмы, якія займалі плошчу ў 100 000 м², складаліся з басейнаў, у тым ліку тэпідарыяў, кальдарыяў, фрыгідарыяў, а таксама гімназіяў і ападзітарыяў (распранальні). Пад тэрмамі размяшчалася сістэма падземных праходаў, якія выкарыстоўваюцца рабамі і працаўнікамі для абслугоўвання аб'екта. Пасля археалагічных раскопак 1997 год на тэрыторыі тэрмаў былі знойдзены руіны будынкаў, падобных на бібліятэку. Тэрмы Каракалы будаваліся па мадэлі тэрмаў Траяна.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Гл. таксама 
* Архітэктура Старажытнага Рыма
* Тэрмы Дыяклетыяна
* Тэрмы Каракалы

Траяна
Катэгорыя:Славутасці Рыма
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Музей гісторыі Будапешта

**Музей гісторыі Будапешта** () размяшчаецца ў паўднёва-усходнім крыле Каралеўскага палаца ў Будзе. У экспазіцыі музея прадстаўлены матэрыялы, якія ілюструюць гісторыю венгерскай сталіцы з дагістарычных часоў да Новага часу. На верхніх паверхах музея ўвазе наведвальнікаў у музейнай экспазіцыі прадстаўлены творы мастацтва, прадметы рамеснай вытворчасці, тэкстыль, кераміка, фатаграфія, хатнія рэчы і іншыя прадметы побыту пачынаючы ад Старажытнага Рыма і да Другой сусветнай вайны. У музеі таксама можна агледзець выяўленыя падчас археалагічных раскопак руіны гатычнага і рэнесанснага палацаў з гербамі дынастыі Арпадаў, Анжуйскай дынастыі, Мацьяша Корвіна і Ягелонаў, фрагменты параднай залы караля Мацьяша Корвіна (столь працы архітэктара Дж. Далматы), пакоі каралевы і капліцу 1380 года. У экспазіцыі музея таксама знаходзяцца выяўленыя ў 1974 годзе статуі XV стагоддзя, якія сімвалізуюць членаў Анжуйскай дынастыі, біскупаў, апосталаў і прарокаў.

Рашэнне аб заснаванні музея, прысвечанага гісторыі Будапешта, было прынята ў 1887 годзе. Першая экспазіцыя адкрылася ў 1894 годзе ў Аквінкуме.

Філіял Музея гісторыі Будапешта — Музей Кішцэлі ў Обудзе.

## Літаратура 
* Венгрия. Издательство «Вокруг света», 2009 ISBN 978-5-98652-226-5

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт музея 

Катэгорыя:Музеі Будапешта
Катэгорыя:Гісторыя Будапешта
Катэгорыя:З’явіліся ў 1894 годзе
Катэгорыя:1894 год у Будапешце
Фламіны

[thumb|right|Фламін у жрэцкай шапцы (апекс). Бюст з [Луўра]]
**Фламіны** (, адзіночны лік *flamen*) — жрацы асобных божастваў у Старажытным Рыме.

Пасада фламінаў была пажыццёвай і падзяляліся на 3 старэйшых, — якія абіраліся з патрыцыяў і спраўлялі культ Юпітэра, Марса і Квірына, — і 12 малодшых, якія абіраліся з плебейскіх родаў і служылі другарадным багам (Вулкану, Флоры і г.д.).

Лічыцца, што пасада трох старэйшых фламінаў была заснавана пры Нуме Пампіліі. У эпоху імперыі да існых 15 фламінаў дадаліся фламіны абагаўлёных імператараў.

Фламінамі напачатку сваёй кар'еры былі Юлій Цэзар і Нерон.

Пасада фламіна Юпітэра (*flamen Dialis*) мела вялікую колькасць старанна распрацаваных правіл і табу. Напрыклад, ножка ложка, на якой ён спіць, павінна была быць выпацкана брудам, ён не мог выходзіць з дому з непакрытай галавой, ездзіць конна, дакранацца жывых казлоў, сырога мяса, плюшчу, баброў; і таму падобнага. Пасля смерці жонкі Фламін Юпітэра пазбаўляўся сану.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Спіс вядомых фламінаў Юпітэра 
* Спіс вядомых фламінаў Марса 
* Спіс вядомых фламінаў Квірына 
* Спіс вядомых фламінаў імператараў 

Катэгорыя:Рэлігія ў Старажытным Рыме
Катэгорыя:Жрацы
Саскія ў вобразе Флоры

**«Саскія ў вобразе Флоры»** — карціна працы Рэмбранта, напісаная ў 1634 годзе. На партрэце жонка мастака Саскія ван Эйленбюрх, намаляваная ў вобразе старажытнаіталійскай багіні кветак, росквіту, вясны і палявых пладоў Флоры.

## Апісанне 
Сваю жонку Саскію ван Эйленбюрх у выглядзе Флоры, антычнай багіні вясны і кветак, Рэмбрант пісаў тройчы ў 1634, 1635 і 1641 гадах. Эрмітажнае палатно, створанае ім у год вяселля, сведчыць пра захопленае каханне мастака да маладой жанчыны. Асаблівае зачараванне надае вобразу кантраст няўпэўненасці і нясмеласці, з якой пазіруе юная мадэль, і пышнасці багата расшытых адзенняў і аксэсуараў. У карціне злучыліся асаблівасці пастаральнага і гістарычнага партрэта.

## Літаратура 
* Michael Kitson: *Rembrandt*. Phaidon Press Inc., New York City 2007. ISBN 9780714827438.

## Спасылкі 
* На сайце Эрмітажа 

Катэгорыя:Карціны паводле алфавіта
Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнага Эрмітажа
Катэгорыя:Карціны Рэмбранта
Флора (міфалогія)

[thumb|right|upright=1.5|250px|«Флора». Карціна [Мары Элізабет Луіза Віжэ-Леброн|Луізы Віжэ-Леброн]]
**Флора** (*Flora*) — старажытнаіталійская багіня, культ якой быў распаўсюджаны ў сабінян і асабліва ў Сярэдняй Італіі. Яна была багіняй кветак, росквіту, вясны і палявых пладоў; у гонар яе ў сабінян быў названы месяц, які адпавядае красавіку ці маю (*mese Flusare = mensis Floralis*).

Багіня Флора падобная да божастваў прыроды, якая памірае і адраджаецца, у міфалогіі шматлікіх народаў, яна гэтак сама з'яўляецца заступніцай земляробства і расліннасці ў цэлым. Такія багі звычайныя для міфалогій і рэлігій народаў, якія жывуць або што жылі на тэрыторыях, для прыроды якіх характэрна сезоннасць. Да прыкладу, у пантэоне скандынаўскіх богаў прысутнічае Бальдр (Бальдэр) — бог вясны і святла.

## Гістарычныя даныя 
[thumb|left|220px|Карціна [Рэмбрандта «Саскія ў вобразе Флоры»]]

Паводле падання, Ціт Тацый паставіў ёй у Рыме алтар; акрамя таго, існаваў адмысловы фламін, які спраўляў яе культ (*flamen Floralis*), і ёй прыносілі ахвяры арвальскія браты. Калі найстаражытныя спісы святаў не ўтрымліваюць згадвання пра свята ў гонар Флоры, то гэта тлумачыцца тым, што ён, як і іншыя аграрныя святы, быў рухомым (*feriae conceptivae*). Верагодна, гэта свята першапачаткова спраўлялася ў канцы красавіка ці пачатку мая, але пасля быў выцеснены гульнямі ў гонар Флоры — флараліямі (*ludi Florales*), заснаванне якіх адносіцца да 238 года да н.э., калі быў асвячоны храм Флоры.

[thumb|left|«Флора». Скульптура . [Мюнхен, Германія]]

З 173 да н.э. года гульні святкаваліся раз у год; у часы Цэзара свята доўжылася шэсць дзён. З тых фактаў, што пабудова храма і заснаванне гульняў былі прадпісаны Сівілінымі кнігамі, а самі флараліі адрозніваліся распушчаным характарам, можна зрабіць выснову, што культ Флоры меў грэчаскае паходжанне. Свяцілішча італійскай *Flora rustica*, на Квірынале, было, верагодна, не храмам (*aedes sacra*), а малельняй (*sacellum*).

## Цікавыя факты 
* Па імі гэтай багіні была названа сукупнасць відаў раслін, якія растуць на пэўнай тэрыторыі — флора.
* Імем Флоры названы астэроід (8) Флора, адкрыты ў 1847 годзе.

## Спасылкі 
*  
*  

Катэгорыя:Багіні ў рымскай міфалогіі
Катэгорыя:Багіні ўрадлівасці
Парламенцкія выбары ў Літве (1920)

**Выбары ў Устаноўчы сейм Літвы** адбыліся паміж 14 і 16 красавіка 1920. 

Катэгорыя:Выбары ў Літве
Катэгорыя:1920 год у Літве
Катэгорыя:Выбары 1920 года
Катэгорыя:Красавік 1920 года
Мурожніцкае

**Муро́жніцкае, Мурожніца** — возера ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Заходняя Дзвіна, за 10 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка Шуміліна, каля вёскі Язвіна.

Плошча паверхні возера 0,26 км². Даўжыня 1,4 км, найбольшая шырыня 0,26 км. Даўжыня берагавой лініі 3,6 км. Найбольшая глыбіня 3,5 м. Аб’ём вады 0,47 млн. м³. Плошча вадазбору 38,9 км².
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Вышыня схілаў катлавіны 6—10 м. Берагі нізкія, пясчаныя і забалочаныя. Дно возера да глыбіні 0,8 м пясчанае, на большых глыбінях ілістае. У возера ўпадае рака Мурожніца, выцякае рака Язвінка.

За 0,65 км на поўдзень ад возера знаходзіцца геалагічны помнік рэспубліканскага значэння *Марозаўскі валун*.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Мурожніцкае возера 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Шумілінскага раёна
Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Аргенціне

У '''спісе аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Аргенціне''' значацца 8 найменняў (на 2011 год), гэта складае  ад агульнай колькасці ( на  год).

4 аб'екты ўключаны ў спіс па культурных крытэрыях, 4 аб'екты — па прыродных. Лос-Гласьярэс і Ігуасу прызнаны прыроднымі феноменамі ці прасторамі выключнай прыроднай прыгажосці і эстэтычнай важнасці (крытэрый vii).

Акрамя гэтага, па стане на 2010 год, 8 аб'ектаў на тэрыторыі дзяржавы знаходзяцца ў ліку кандыдатаў на ўключэнне ў спіс Сусветнай спадчыны, у тым ліку 5 — па культурных, 1 — па прыродных і 2 — па змяшаных крытэрыях.

Аргенціна ратыфікавала Канвенцыю аб ахове сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны 23 жніўня 1978 года. Першы аб'ект на тэрыторыі Аргенціны быў занесены ў спіс у 1981 годзе на 5-ай сесіі Камітэта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Спіс 
Аб'екты размешчаны ў парадку іх дадання ў спіс Сусветнай спадчыны. Калі аб'екты дададзены адначасова, гэта значыць на адной сесіі Камітэта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, то аб'екты размяшчаюцца па нумарах.

### Геаграфічнае размяшчэнне аб'ектаў 

## Папярэдні спіс 
У табліцы аб'екты размешчаны ў парадку іх дадання ў папярэдні спіс.

### Геаграфічнае размяшчэнне аб'ектаў 

## Спасылкі 
* Argentina — UNESCO World Heritage Centre 

*
Аргенціна
Катэгорыя:Спісы:Аргенціна
Езуіцкія місіі рэгіёна Гуарані

**Езуіцкія місіі рэгіёна Гуарані** — разгалінаваная сетка місій-рэдукцый, створаная езуітамі ў 17-18 стагоддзях на тэрыторыі сучасных Аргенціны, Бразіліі і Парагвая з мэтай звароту індзейцаў гуарані ў каталіцтва.

Індзейцы гуарані былі асноўнай народнасцю на поўдні Бразіліі, у Балівіі, Парагваі і на поўначы Аргенціны. У пачатку 16 ст. пачалося засваенне Бразіліі партугальцамі. Разам з генерал-губернатарам Томе дэ Суса ў краіну прыехалі Мануэль дэ Набрэга і іншыя езуіты, якія распачалі актыўную місіянерскую дзейнасць. Звернутыя ў хрысціянства індзейцы сяліліся ў спецыяльна арганізаваных езуітамі паселішчах. У Амазоніі, напрыклад, мноства місій заснаваў Антоніа Віейра.

Паміж езуітамі і каланістамі распачалася сапраўдная вайна за індзейцаў: каланісты ператваралі іх у рабоў і выкарыстоўвалі на работах. Толькі ў канцы 16 ст. спецыяльны каралеўскі дыкрэт спыніў гэтае суперніцтва. Езуіцкія місіі, з аднаго боку, ратавалі індзейцаў ад рабства і навучалі іх рамёствам, з іншага боку, місіі спрыялі распаўсюду смяротных для гуарані еўрапейскіх хвароб.

У 1983 годзе па большай частцы закінутыя комплексы пяці місій былі ўнесены ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА:

* Сан-Ігнасіа-Міні (, Аргенціна)
* Санта-Ана (, Аргенціна)
* Нуэстра-Сеньёра-дэ-Ларэта (, Аргенціна)
* Санта-Марыя-ла-Маёр (, Аргенціна)
* Сан-Мігел-дас-Місойнс (, Бразілія; захаваліся рэшткі)

## Літаратура 
* Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с.

## Спасылкі 
* 
* Езуіты ў Парагваі 
* Езуіты ў Аргенціне

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Аргенціне
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Бразіліі
Катэгорыя:Ордэн езуітаў
Катэгорыя:Архітэктура Аргенціны
Катэгорыя:Архітэктура Бразіліі
Сан-Ігнасіа-Міні

**Сан-Ігнасіа-Міні** () — місія езуітаў на тэрыторыі сучаснай Аргенціны, правінцыя Місьёнес. Была заснавана ў 1632 годзе, адна з 30 місій, заснаваных езуітамі на тэрыторыі сучасных Аргенціны, Парагвая і Бразіліі. Стыль будынка вядомы як *барока гуарані* (па назве індзейскіх народаў, якія жывуць у раёне).

Спраектаваны італьянскім архітэктарам Хуанам Бразанелі (), будынак царквы 74 м даўжынёй і 24 метра шырынёй, са сценамі з чырвонага пясчаніку, якія маюць таўшчыню да двух метраў — адна з самых выдатных пабудоў падобнага тыпу. У 1733 годзе ў місіі пражывала да 4000 хрышчаных індзейцаў гуарані, захаваліся могілкі той пары.

На тэрыторыі помніка дзейнічае музей. У 1984 годзе руіны місіі Сан-Ігнасіа-Міні разам з яшчэ чатырма падобнымі помнікамі на тэрыторыі Аргенціны і Бразіліі ўключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Гл. таксама 
* Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА па Паўднёвай Амерыцы

## Спасылкі 
* На афіцыйным сайце правінцыі (ісп.) 
* Руіны Сан-Ігнасіа (ісп.) 

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Аргенціне
Катэгорыя:Каталіцкія місіі
Замак Чэснек

**Чэ́снек** () — сярэднявечным замак у вёсцы Чэснек у медзье Веспрэм (Венгрыя). 

Сярэднявечны замак Чэснек быў пабудаваны прыблізна ў 1263 годзе баронам Якабам Чэснекі, які быў збраяносцам Караля Белы IV. З 1326 года па 1392 год замак належаў кароне, пакуль імператар Жыгімонт I Люксембург не перадаў яго шляхетнаму роду Гарай у абмен на вобласць Мачву ў Сербіі. У 1482 годзе род Гарай па мужчынскай лініі згас, і кароль Мацьяш Хуньядзі дараваў Чэснек роду Запальяі. У 1527 годзе ён перайшоў да барона Балінту Цераку.

На працягу XVI стагоддзя замак некалькі разоў змяняў уладальнікаў, у 1561 годзе яго аблажылі туркі-асманы. У 1594 годзе туркі ўсё ж захапілі замак, але ўжо праз чатыры гады венгры адбілі яго назад. У 1635 годзе замак набыў Даніэль Эстэрхазі, і да канца Другой сусветнай вайны ім валодалі Эстэрхазі.

## Спасылкі 
* Сайт пра вёску і замку

Катэгорыя:Замкі Венгрыі
Тэсла

**Тэ́сла**:
* Нікола Тэсла — вучоны з сусветным імем, вынаходнік у галіне электратэхнікі і радыёэлектронікі.
* Тэсла — адзінка вымярэння магнітнай індукцыі.
* Tesla Motors — амерыканскі вытворца электрааўтамабіляў.
Вулкан (планета)

**Вулкан** — гіпатэтычная малая планета, якая нібы рухаецца па арбіце паміж Меркурыем і Сонцам. У сярэдзіне XIX стагоддзя былі праведзены новыя дакладныя назіранні Меркурыя, і аказалася, што некаторыя ўласцівасці арбіты гэтай планеты немагчыма было растлумачыць пры дапамозе класічнай нябеснай механікі. Французскі астраном і матэматык Урбен Левер'е выказаў здагадку, што гэта вынік гравітацыі іншай планеты, названай ім Вулканам. Нягледзячы на шматгадовы пошук, выявіць гэту планету так і не атрымалася; было апублікавана некалькі паведамленняў пра назіранні Вулкана, але гэтыя назіранні, як правіла, не ўзгадняліся ні адзін з адным, ні з разлікамі Левер'е, а іншым астраномам не ўдавалася іх пацвердзіць. У пачатку XX стагоддзя паводзіны Меркурыя былі паспяхова растлумачаны агульнай тэорыяй адноснасці Эйнштэйна без увядзення дадатковых нябесных цел.

## Цікавыя факты 
* Паводле Правіла Тыцыуса — Бадэ (пры D_i= -3  ) Вулкан цалкам магчымы, і радыус яго арбіты = 0,1 а.е.. (Хоць, як паказвае прыклад Фаэтона / пояса астэроідаў, на гэтай арбіце могуць апынуцца ўсяго толькі вулканоіды).
* Спадарожнік Плутона Стыкс раней збіраліся назваць «Вулканам», але гэты варыянт адхілілі, бо Вулкан не мае прамога дачынення да царства мёртвых.[1

## Гл. таксама 
* Вулканоіды
* Планета Вулкан, Зорны шлях
* Планета Фаэтон

## Спасылкі 
* Vulcan, the intra-Mercurial planet 

Катэгорыя:Гіпатэтычныя планеты
Мост Марыі Валерыі

**Мост Марыі Валерыі** (; ) — мост праз Дунай, які злучае венгерскі горад Эстэргам і славацкі горад Штурава. Даўжыня моста складае 500 метраў. Атрымаў назву ў гонар эрцгерцагіні Марыі Валерыі, дачкі імператара Аўстра-Венгрыі Франца-Іосіфа.

Мост паміж двума гарадамі, пабудаваны па праекце Янаша Фекетэхазі быў адкрыты ў 1895 годзе і двойчы быў разбураны: у 1920 і ў 1944 годзе. 26 снежня 1944 года ён быў падарваны пры адыходзе нямецкіх войскаў. Пасля гэтага мост быў адноўлены толькі праз 60 гадоў і адкрыўся 11 кастрычніка 2001 года.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Масты цераз Дунай
Катэгорыя:Масты Венгрыі
Катэгорыя:Масты Славакіі
Катэгорыя:Эстэргам
Катэгорыя:Штурава
Катэгорыя:Памежныя масты
Катэгорыя:1895 год у Еўропе
Катэгорыя:З’явіліся ў 1895 годзе