81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)

**81 Гродзенскі полк пяхоты імя караля Стэфана Баторыя** (81 пп), **Полк гродзенскіх стральцоў,   Гарадзенскі сталковы полк**— пяхотнае злучэнне польскай самаабароны 1918 г., Сярэдняй Літвы і Польскага войска Другой Польскай Рэспублікі.

Полк бярэ свой пачатак ад вайсковых фарміраванняў **самаабароны** **Гродзенскай зямлі** створанай 12 лістапада 1918 г. Фармаваўся ён дзеля абароны супраць бальшавікоў з мясцовага насельніцтва Гродзенскай губерні рознай этнічнай ідэнтычнасці і веравызнання. Падчас войнаў 1920 -1921 года адзінка пад назвай "Гродзенскі полк стральцоў" уваходзіла ў склад 1-й Літоўска-Беларускай дывізіі. Ён змагаўся супраць савецкіх і літоўскіх войскаў у асноўным на Беларусі, у тым ліку, пад Сталовічамі, Бабруйскам, Лепелем, Нараччу, удзельнічаў таксама ў бітве пад Варшавай, польскім наступе восені 1920 г. на Беларусі, бунце Жалігоўскага і стварэнні Сярэдняй Літвы.

Пасля рэарганізацыі Польскага войска полк гарадзенскіх стралкоў увайшоў у склад 29-й пяхотнай дывізіі. Да 1939 года частка дыслакавалася ў Гродне .

У вераснёўскай кампаніі 1939 года полк ваяваў у складзе сваёй матчынай дывізіі ў шэрагах рэзервовай арміі «Прусы». Пасля прыбыцця на пазіцыі пад Равай Мазавецкай, выконываючы загады камандаванння полк дзейнічаў асобна ад асноўных сіл і не прыняў удзелу у баях першых дзён вайны. Выконваючы далейшыя загады камандавання арміі, 81 пп прайшоў праз Вульку Кулігоўскую, Крашкаў да лесу Пшысуха. Калі полк уступіў у бой пад Крашкавам, авіяцыя нацыстаў выкрыла яго. Потым пазіцыі атакавала авіяцыя, цяжкая артылерыя, танкі і пераўзыходзячыя матарызаваныя сілы нацыстаў  12 верасня 1939 г., полк быў цалкам разбіты і расеяны.

## У самаабароне Гродзенскай зямлі 
Датай заснавання палка прынята на 12 лістапада 1918 г., калі была створана "Самаабарона Гродзенскай зямлі". У гэты ж дзень пачалі прыбываць добраахвотнікі з 14 камендатур вакол Гродна. Афіцэраў набіралі з былой Расійскай арміі і польскіх Усходніх корпусаў. Шараговых набіралі выключна добраахвотнікаў з Гродзеншчыны. Адпаведна, у асноўным, католікаў і праваслаўных, якія лічылі сябе ці палякамі, ці беларусамі і не жадалі быць ні пад бальшавікамі, ні пад літоўскамоўнымі літоўцамі.

Пачаткова абмундзіроўка ваяроў складалася як з нямецкай, так і з расійскай формы. З-за бракаў у забеспячэнні або нязручнасці выдадзенага, часам салдаты насілі сваё цывільнае адзенне. Адметнай рысай гродзенскіх падраздзяленняў былі чырвона-белыя нарукаўныя павязкі з пячаткай калабараваўшага з нямецкімі акупантамі польскага Рэгенцкага савета. Асноўнае ўзбраенне — 500 вінтовак з боепрыпасамі — было атрымана ад немцаў адпаведна дамоўленасці з іх акупацыйным камандаваннем Обэр-Ост. Калі ў Германіі пачалася лістападаўская рэвалюцыя, нямецкую армію з усходняга фронта пачала адклікацца дамоў. Частка польскіх палітыкаў працягвала дамаўляцца з немцамі, якія хацелі за іх кошт трымаць усходні фронт, але іншыя перамятнулася шукаць паразумення з краінамі Антанты. 

З-за наплыву дабраахвотнікаў, на якіх нехапала зброі і рыштунку, а таксама з-за нежаданне немцаў губляць вайсковы кантроль над тэрыторыяй былой Гарадзенскай губерні, вымусілі польскія ўлады адправіць частку добраахвотнікаў назад у падбеластоцкія Лапы. Агульная колькасць падраздзяленняў складала 700 салдат, у тым ліку 30 кавалерыстаў. Утворанае фармаванне атрымала назву **Першы Гродзенскі полк стральцоў**. Камандзірам быў прызначаны маёр Ян Яцкевіч, Першым батальёнам якога камандаваў маёр Браніслаў Багатырэвіч. 

Да 10 студзеня 1919 года сфарміраваныя і падрыхтаваныя падраздзяленні былі сканцэнтраваны ў Капцёўцы. Камандзір 1-га батальёна маёр Б. Багатырэвіч падзяліў яго на тры роты: 1-й камандаваў падпаручнік Арэлюк, 2-й — падпаручнік Раманоўскі, а 3-й — падпаручнік Пётр Данішэўскі. Акрамя таго, былі сфарміраваны конны аддзел пад камандаваннем лейтэнанта Чучаловіча і аддзел абозу (табар).

Хуткае пашырэнне падраздзялення выклікала значную заклапочанасць у немцаў. Яны вырашылі раззброіць батальён, раскватараваны ў Капцёўцы. У ноч з 15 на 16 студзеня 1919 г. казармы былі акружаны нямецкім пяхотным палком. Пасля арышту польскіх парламентарыяў Гродзенскія стралкі былі вымушаныя часткова разысціся і раззброіцца. Толькі коннае падраздзяленне пад камандаваннем лейтэнанта Чучэловіча вырвалася з атачэння. 23 студзеня 1919 г. быў арыштаваны камандзір палка маёр Яцкевіч.

Неўзабаве пасля разгону некаторыя пададдзелы ізноў сканцэнтраваліся каля Гродна. Камандаванне прыняў маёр Багатырэвіч. Ен аднавіў 1-ы батальён пад камандаваннем капітана Васькевіча. Гэты батальён прыняў урачыстую прысягу 4 лютага 1919 года. 

Новым камандзірам "Самаабароны гарадзенскай зямлі" быў прызначаны палкоўнік Адам Дулевіч. Новы камандзір здолеў дамовіцца з немцамі, пасля чаго полк мусіў сабрацца на канцэнтрацыю ў Крынках.

## У складзе Літоўска-Беларускай дывізіі 
Наступны этап рэарганізацыі 1-га Гродзенскага стралковага палка быў распачаты загадам генерала Івашкевіча аб арганізацыі штаба **Гродзенскага стралковага** палка, які павінен быў увайсці ў склад Літоўска-Беларускай дывізіі . Яго арганізаваў палкоўнік Францішак Астроўскі ў Ваўкавыску (рэзервовы цэнтр Дывізіі Літвы і Беларусі). Падпалкоўнік Станіслаў Кавальскі стаў намеснікам камандзіра, а лейтэнант Ежы Дамброўскі — ад'ютантам. Полк «самаабароны» павінен быў стаць паўнавартаснай адзінкай адроджанай Польскай арміі.

Першым падраздзяленнем палка, якое ўвайшло ў склад польскай Літоўска Белеларускай дывізіі, быў паўшвадрон гродзенскіх уланаў лейтэнанта Чучаловіча. Ён складаўся з 3 афіцэраў і 52 вершнікаў. 7 сакавіка маёр Багатырэвіч прывёў пяхоту самаабароны ў Ваўкавыск і перадаў камандаванне палкоўніку Астроўскаму. На той момант полк налічваў 17 афіцэраў і 250 шэраговых. Затым пад камандаваннем капітана Баляслава Васькевіча былі створаны 1-ы батальён Гродзенскага палка стралкоў (камандзір - маёр Багатырэвіч) і школа падрыхтоўкі падафіцэраў пад кіраўніцтвам таго ж капітана Б. Васькевіча.

2-гі батальён палка быў сфарміраваны ў канцы траўня з рэзервовага батальёна дывізіі Літвы і Беларусі ў Ваўкавыску. Як і 1-ы батальён, ён складаўся выключна з мясцовых добраахвотнікаў (крэсавякаў). 3-ці батальён быў сфарміраваны апошнім і ўвайшоў у склад палка толькі ў чэрвені 1920 г. Дзеля разбаўлення этнічнага складу палка 3 батальен склалі палякі з рэзервовага батальёна 12-га пяхотнага палка з Вадовіц. Да 3-га батальёна далучыўся так Лятучы конны аддзел стралокоў падпаручніка Стэфана Фельштынскага, які здаў сваіх коней і перафармаваўся ў дзве пяхотныя роты.

У аперацыі па заняцці Вільні полк дзейнічаў у складзе групы палкоўніка Аляксандра Барушчака, першай задачай якой быў захоп Баранавічаў. 15 красавіка пачаўся бой за Баранавічы. Калі яны ня здолелі захапіць горад з маршу, 17 красавіка пад камандаваннем палкоўніка Астроўскага была сфарміравана так званая «Паўночная група», якой было даручана абысці Сталовічы з поўначы і ўдарыць па паўночным флангу расіян. У склад групы ўваходзілі Гродзенскі полк без яго першай роты, узмацнёны 3-й і 6-й роты Беластоцкага палка, 8 батальёнам народнага апаўчэння і артылерыйскае аддзяленнем 7 пяхотнага палка. 19 красавіка, пасля дзённага бою з савецкім 4-м Варшаўскім стралковым палком, Гродзенскі полк захапіў Сталовічы, страціўшы 3 забітымі і 7 параненымі, узяўшы ў палон 40 палонных, 4 цяжкія кулямёты, 7 коней і шмат боепрыпасаў. Бітва пад Сталовічамі лічыцца рэальным баявым хрышчэннем усяго палка.

Пасля захопу Сталовічаў полк доўгі час заставаўся ў раёне горада, ахоўваючы лінію нямецкіх акопаў часоў Першай сусветнай вайны. 7 жніўня полк пачаў пераслед бальшавікоў, спыніўшыся толькі на рацэ Пціч. Гродзенскі полк заставаўся ў гэтым раёне да 2 кастрычніка 1919 г. Задачай палка было прыкрыцце дзюр паміж часткамі пры фарміраванні фронту паміж рэкамі Бярэзіна і Пціч. 19 кастрычніка Гродзенскі полк быў заменены 2-м Вялікапольскім пяхотным палком і рушыў у раён Урэчча - Новыя Дарогі. 25 кастрычніка ён адправіўся па чыгунцы праз Мінск і Маладэчна ў раён Докшыц, а 29 кастрычніка заняў лінію Камаі - Вальбановічы (за Паставамі і Нараччу).

4 лістапада падраздзяленні палка прынялі ўдзел у баі за Лепель, захапілі яго, а затым паспяхова абаранілі ад нападаў 52-й стралковай дывізіі чырвоных. Па выніку баёў за горад полк страціў больш за 20% свайго асабовага складу. У некаторых ротах налічвалася ўсяго каля 40 байцоў. Узімку полк быў рэарганізаваны. 3-ці батальён быў расфармаваны, а астатнія пададдзелы былі даўкамплектаваныя за яго кошт.

У снежні 1919 года батальён рэзерва палка быў размешчаны ў Баранавічах.

## Полк у баях за межы адроджанай Польшчы 
### У польска-бальшавіцкай вайне 
#### У кампаніі 1919 года 
Першым аддзелам гарадзенскага палка, які прыняў удзел у выведчых рэйдах і баях быў паўшвадрон Гродзенскіх уланаў паручніка Станіслава Чучаловіча. У начы з 9 на 10 сакавіка 1919 паддадзел уланаў удзельнічаў у выгнанні бальшавіцкіх аддзелаў са Слоніма.

19 сакавіка 1919 года ў Слонім прыбыў Гродзенскі стралковы полк, які пачаў сваю службу на франтах. Ён дзяжурыў на ўчастку ўздоўж ракі Шчара ад Міроніма да Жыровічаў. Патрулюючы ваколіцы, полк праводзіў вышкалы і папаўняў асабісты склад.

У аперацыі па заняцці Вільні полк дзейнічаў у складзе групы палкоўніка Аляксандра Барушчака, першай задачай якой быў захоп Баранавіч. 15 красавіка пачаўся бой за Баранавічы. Калі яны ня здолелі захапіць горад з маршу, 17 красавіка пад камандаваннем палкоўніка Астроўскага была сфарміравана так званая «Паўночная група», якой было даручана абысці Сталавічы з поўначы і ўдарыць па паўночным флангу расіян. У склад групы ўваходзілі Гродзенскі полк без яго першай роты, узмацнёны 3-й і 6-й роты Беластоцкага палка, 8 батальёнам народнага апаўчэння і артылерыйскае аддзяленнем 7 пяхотнага палка. 19 красавіка, пасля дзённага бою з савецкім 4-м Варшаўскім стралковым палком, Гродзенскі полк захапіў Сталовічы, страціўшы 3 забітымі і 7 параненымі, узяўшы ў палон 40 палонных, 4 цяжкія кулямёты, 7 коней і шмат боепрыпасаў. Бітва пад Сталовічамі лічыцца рэальным баявым хрышчэннем усяго палка.

Пасля захопу Сталовічаў полк доўгі час заставаўся ў раёне горада, ахоўваючы лінію нямецкіх акопаў часоў Першай сусветнай вайны. 7 жніўня полк пачаў пераслед бальшавікоў, спыніўшыся толькі на рацэ Пціч. Гродзенскі полк заставаўся ў гэтым раёне да 2 кастрычніка 1919 г. Задачай палка было прыкрыцце дзюр паміж часткамі пры фарміраванні фронту паміж рэкамі Бярэзіна і Пціч. 19 кастрычніка Гродзенскі полк быў заменены 2-м Вялікапольскім пяхотным палком і рушыў у раён Урэчча - Новыя Дарогі. 25 кастрычніка ён адправіўся па чыгунцы праз Мінск і Маладэчна ў раён Докшыц, а 29 кастрычніка заняў лінію Камаі - Вальбановічы (за Паставамі і Нараччу).

4 лістапада падраздзяленні палка прынялі ўдзел у баі за Лепель, захапілі яго, а затым паспяхова абаранілі ад нападаў 52-й стралковай дывізіі чырвоных. Па выніку баёў за горад полк страціў больш за 20% свайго асабовага складу. У некаторых ротах налічвалася ўсяго каля 40 байцоў. Узімку полк быў рэарганізаваны. 3-ці батальён быў расфармаваны, а астатнія пададдзелы былі даўкамплектаваныя за яго кошт. Манатоннасць зімовай кампаніі перарывалі частыя налёты на варожыя пазіцыі.

#### Аперацыі падчас адступлення 1920 г. 
14 мая 1920 года 15-я армія Чырвоных атакавала пазіцыі 8 пяхотнай дывізіі і 1-й Літоўска-Беларускай дывізіі.

Гродзенскі полк, маючы каля 300 штыкоў, павінны быў абараняць 30 кіламетровы ўчастак фронту. Чырвоныя мелі значную колькасную перавагу. Полк атакавалі дзве чырвонармейскія брыгадамі: 13-й — на пазіцыях 2-га батальёна і 15-й — на пазіцыях 1-га батальёна гарадзенцаў.

Спроба спыніць ворага пад Забаянамі правалілася. Полк быў адкінуты са сваіх пазіцый і спачатку адышоў да [Гарадца](https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%86%D0%BE%D0%BC_(%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B5_1920)&veaction=edit). Затым разам з рэштай падраздзелаў 1-й Літоўска - Беларускай дывізіі ён заняў абарончыя пазіцыі ўздоўж лініі возераў Званы — Пышна — Асецішча вакол Псуі, заняўшы раён возера Лукавіцы — Бурове на паўднёвым флангу дывізіі.

15 мая полк разам з 1-м батальёнам заняў плацдарм у Мосцішчы, а з 2-м батальёнам патруляваў участак ракі Караліна-Улеся. 18 мая полк вёў жорсткія баі пад Мосцішчам і Ліпскам, а праз дзень — пад Улессем і Каралінай.

20 мая у баі пад Бераснёўкай, полк страціў больш за 200 жаўнераў (забітымі і параненымі).

У Малевічах полк быў узмоцнены добра падрыхтаванымі маршавымі падраздзяленнямі. Роты ізноў атрымалі больш чым па  100 штыкоў.

28 мая полк пачаў контратаку у кірунку Княжок (Knajok). Яго перадавы 1-ы батальён разбіў варожы авангард пад Грыневічамі. 1 чэрвеня ён распачаў рэйд на Ходакі і працягнуў наступ. 6 чэрвеня полк выйшаў з бою і сканцэнтраваўся ў раёне Докшыц у якасці рэзерву дывізіі.

4 ліпеня пачаўся чарговы савецкі наступ. Слабая лінія заставаў Наваградскага палка была разбіта каля Вялікай Чарніцы паміж Беразіно і воз. Мядзель. Некалькі контратак гродзенскіх падраздзяленняў былі няўдалымі. 5 ліпеня полк адышоў з нямецкіх акопных ліній, якія ён раней займаў.

У наступныя дні полк праводзіў аперацыі па адступленні. 21 ліпеня ён дасягнуў лініі ракі Нёман і заняў цэнтральны ўчастак абароны дывізіі ад возера Вінэцэйска да хутара Міхалаўка. Яго галоўнай задачай стала абарона пераправаў у Мастах.

22 ліпеня пачаўся чарговы наступ чырвонай арміі. 6-я стралковая дывізія бальшавікоў пачала рашучы наступ на цэнтр 1-й Літоўска-Беларускай дывізіі ў Мастах. Спроба чырвоных ў той дзень фарсіраваць Нёман і выбіць Гродзенскі полк з яго пазіцый правалілася. На наступны дзень полк паспяхова адбіў далейшыя атакі праціўніка.

24 ліпеня палку было загадана адысці ад Нёмана і прасунуцца за Зэльвянку. Ён заняў участак уздоўж заходняга берага ракі ад Пяскі да ўпадзення Зэльвянкі ў Нёман.

Аднак, сутыкнуўшыся з пагрозай акружэння, полк быў вымушаны пакінуць свае абарончыя пазіцыі. Як ар'ергард дывізіі, ён прыкрываў яе адыход, а затым і выхад з паўакружэння. На світанні 2 жніўня полк утрымліваў заходні бераг ракі Нужэц ад яе ўпадзення ў Буг да Цеханаўца, адначасова ўступаючы ў бой з падраздзяленнямі 21-й стралковай дывізіі каля Зашкова.

У ноч з 3 на 4 жніўня полк пераправіўся праз раку Буг на пароме на паўднёвы бераг, а затым у складзе 2-й брыгады рушыў на Малкінію. Там ён зноў пераправіўся на паўночны бераг ракі, прыняўшы ўдзел у манеўры падпалкоўніка Рыбіцкага па выхадзе ў тылы савецкіх войскаў у раёне Пултуска. 5 жніўня ён удзельнічаў у бітве пад Данілавам, а 7 жніўня пад Качковам. У абедзвюх абарончых баях пад Варшавай полк меў пяцьдзясят забітымі.

Затым Гродзенскі полк са сваёй брыгадай адышоў з Вышкава. 12 жніўня ён працягнуў адыход праз Радзімін і сканцэнтраваўшыся ў Пустэльніку (сучасныя Маркі, Варшава).

**У наступе**

У ноч з 13 на 14 жніўня было прынята рашэнне выкарыстаць 1-ю Літоўска-Беларускую дывізію ў наступе на Радзымін. Гродзенскі полк павінен быў атакаваць праз Слупна на Мокрае сіламі двух батальёнаў. 1-ы пяхотны батальён павінен быў служыць рэзервам.

Полк пачаў наступ 14 жніўня. Аднак контратака савецкай 81-й стралковай брыгады парушыла польскі наступ і Гродзенскі полк адступіў да Слупна. 15 жніўня, полк ізноў уступіў у бой пад Радзымінам. У той дзень яго часткі біліся за Вульку Радзімініцкую і пасля яе захопу выбілі ворага з Аляксандрава і Цагельні ў Легіяноўскім павеце.

Увечары 15 жніўня полк увайшоў у Радзымін, які быў пакінуты часткамі савецкай 21 стралковай дывізіі. Уначы ён заняў Крашэва і Раштоў, а 3-ці батальён — раён Віктарава. Падчас маршу да Дыбава 3-ці батальён увайшоў у агнявы кантакт з часткамі савецкіх 71-й і 81-й стралковых брыгад. Усяго ў баях пад Радзымінам з 14 па 16 жніўня Гродзенскі стралковы полк страціў больш за 100 салдат (забітымі і параненымі).

Увечары 19 жніўня полк перагрупаваўся па чыгунцы з Варшавы праз Седльцы за раку Буг і дасягнуў раёна канцэнтрацыі каля Чарэмхі. Тут полк атрымаў падмацаванне з расфармаванага батальёна 101 пяхотнага палка.

6–7 верасня полк біўся пад Новай Воляй, дзе захапіў больш за 200 палонных, а 8 верасня пад Скроблакамі захапіў адну гармату і каля 50 палонных. Нарэшце, 9 верасня, пасля бітвы пад Баброўнікамі, ён дасягнуў мяжы ракі Свіслач. Пасля таго, як яго замянілі часткі 3-й пяхотнай дывізіі легіёнаў, полк сканцэнтраваўся ў Аўгустове і разам з 1 пяхотнай дывізіяй легіёнаў, 2 і 4 кавалерыйскімі брыгадамі ўвайшоў у склад 2 польскай арміі (т.зв. «флангавай групы»). 

22 верасня полк прасунуўся праз сейненскія Гібы ў напрамку Друскенікаў. Яго 3 батальён атрымаў заданне прыкрываць масты праз раку Нёман, раней захопленыя кавалерыяй. 25 верасня, рухаючыся на чале 2 брыгады з Запуржы праз Глушнева - Новую Руду да Езёр, полк здзейсніў абходны манеўр супраць савецкай 3-й арміі, якая абараняла Гродна. У ноч з 25 на 26 верасня жаўнеры уступілі ў жорсткі штыкавы бой з падраздзяленнямі 63-й стралковай брыгады чырвоных, якія ішлі на дапамогу расіянам у Гродна. 

Полк страціў 20 забітых і 60 параненых. Страты праціўніка былі непараўнальна большымі. Прыкладна 200 савецкіх салдат было забіта, а 300 ўзята ў палон. Пасля бітвы полк перагрупаваўся ў Лідзе, дзе яму была даручана новая задача.

### У групе Л. Жалігоўскага ў Сярэдняй Літве 
Полк, які ўсё яшчэ дзейнічаў у складзе 1-й Літоўска-Беларускай дывізіі. Большасць яго жаўнераў складалі мясцовыя ўраджэнцы былой Гарадзенскай губерні: беларусы, палякі, габрэі, немцы, татары. Яны фармальна і рэальна мелі розныя веравызнанні, мовы і ідэнтычнасці.  Таму ен цудоўна надаваўся дзеля выкарыстання падчас маніпулятыўнага антылітоўскага "волявыяўлення народам права на самакіравання" пад кантролем польскіх палітыкаў і афіцэраў. Полк прыняў удзел у «бунце Жэлігоўскага».

7 кастрычніка 1920 года ён пачаў свой марш «на Вільню». Дзейнічаючы у авангардзе 2-й Літоўска Беларускай брыгады 1 дывізіі, ён рушыў у напрамку Вялікай Чэрніцы — Кудоніна. 9 кастрычніка лейтэнант Яраслаў Замбкоўскі і 5-я рота ўзялі штурмам Агароднікі. Пасля захопу Вільні полк забяспечыў фланг яе абароны з поўначы.

### Баланс баёў 
У 1918–1920 г. у баях загінула 196 афіцэраў і шэраговых. Акрамя таго, 90 чалавек памёрла на фронце. Згодна з лічбавымі спісамі, страты палка складаюць: 260 забітых, каля 800 параненых і каля 300 зніклых без вестак.

### Рыцары Ордэна Віртуці Мілітары 
За гераізм у баі палкавы сцяг і 40 жаўнераў былі ўзнагароджаны Сярэбраным крыжам Ваеннага ордэна Virtuti Militari, а сто семдзесят — Крыжам Харобрых. Дзевяноста шэсць салдат былі ўзнагароджаны Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы.

## Полк у мірны час 
Пасля ліквідацыі войска Сярэдняй Літвы і ўключэння яго у склад польскага войска. У 1923–1939 гадах полк дыслакаваўся ў Гродне.

19 мая 1927 года міністр ваенных спраў, маршалак Польшчы Юзэф Пілсудскі, устанавіў і зацвердзіў 22 жніўня як дату палкавога свята . 6 чэрвеня 1928 года міністр ваенных спраў, маршал Польшчы Юзэф Пілсудскі змяніў дату палкавога свята 81-га пяхотнага палка з 22 жніўня на 12 лістапада .

Загадам 1930 года полк быў залічаны да ІІ тыпу пяхотных палкоў Польшчы (т.зв. узмоцненых).

Кожны год 81 пп атрымліваў 845 рэкрутаў. Асабісты склад палку складаўся з 68 афіцэраў,1900 падафіцэраў і шэраговых.

## Абарончая вайна 1939 года 
Падчас польскай абарончай вайны ў верасні 1939 года ваяваў супраць немцаў у складзе сваёй матчынай "гарадзенскай" дывізіі ў рэзервовай арміі «Прусы»у складзе арміі «Лодзь». Аднак летам 1939 года маршал Эдвард Рыдз-Сміглы падпарадкаваў 29-ю пяхотную дывізію кіраўніцтву арміі «Прусы» пад камандаваннем Стэфана Дамб-Бернацкага. 

### Мабілізацыя і баявыя дзеянні 1939 г. 
Мабілізацыя палка пачалася 24 жніўня 1939. Яна праходзіла адпаведна плану 'W'. Беларусы і крэсовыя палякі, якія былі выкліканыя ў полк згодна з тэрытарыяй пражывання дэманстравалі рэкордную яўку на вайну з немцамі. 27 полк у поўным складзе прыбыў у Румлоўку дзе паўтары дня чакаў на транспарт. Вечарам 28 жніўня жаўнеры і рыштунак нарэшце пагрузіліся на цягнікі. Ехалі з затрымкамі праз Беласток. 30 жніўня яны высадзіліся ў Радзівілове. За наступныя суткі памагаючы сялянам збіраць ўраджай, занялі вызначаныя камандаваннем пазіцыі на поўнач ад Равы Мазавецкай.

1 верасня падраздзяленні палка знаходзіліся ў прызначаных для дзеянняў раёнах. Увечары камандзіру палка было даручана перагрупавацца ў раён вакол мясцовасці Спалы . Полк выправіўся ў дарогу да вечара 1 верасня і, праходзячы ўначы, дасягнуў прызначанага раёна да раніцы 2 верасня. У лясах вакол Спалы быў арганізаваны пастой.

Апоўдні камандзір 29-й дывізіі загадаў правесці чарговую перагрупоўку. Гэтым разам полк здзейсніў 28-кіламетровы марш за дзень. Дасягнуўшы лясной мясцовасці Паток і застаючыся там да вечара 3 верасня. Уначы полк здзейсніў яшчэ адзін дзесяцікіламетровы марш, заняўшы ваколіцы Дамбровы.

4 верасня ў афіцэраў і шэраговых канфіскавалі пасведчанні асобы, а таксама пасведчанні рыцараў ордэна Virtuti Militari. Паперы і апазнавальныя знакі былі адпраўленыя ў штаб дывізіі. Пачаліся першыя цяжкасці з пастаўкамі прадуктаў харчавання, асабліва хлеба.

У той дзень салдаты палка ўпершыню убачылі на ўласныя вочы вайну, назіраючы за бамбардзіроўкай Сулеёва люфтвафэ. Таксама ў той жа дзень яны сустрэлі асобных шэраговых з розных падраздзяленняў, якія не змаглі даказаць сваю прыналежнасць да частак і прад'явіць вызваленне ад жаўнерскіх абавязкаў паказаўшы загад пакінуць свае падраздзяленні. Быў таксама ўсталяваны кантакт з суседнім 76-м пяхотным палком. Некалькі рот былі вылучаныя у 29 пяхотную дывізію і 76 пп.

Падчас выканання марша з Сулкеёўка на Барковіцы Мокрэ полк выкрыла у лесе нямецкая авіяцыя і правяла яго абстрэл. 6 верасня яны дайшлі да Барковіц і занялі пазіцыю на ўскрайку леса.

Раніцай 11 верасня жаўнеры атакавалі каля Крашкова (Лодзкага ваяводства) нямецкую калонну забеспячэння і знішчылі 30 машын і цалкам перабіўшы ваорожых жаўнераў. Гэты напад выкрыў пазіцыі палка і выклікаў варожы ўдар.

Нямецкая пяхота падмацаваная танкамі заатакавала полк у накірунку на Развады. Атаку адбіла палкавая артылерыя, агонь праціватанкавых стрэльбаў і цяжкіх куляметаў. Аднак свой шлях да лясоў Пшысухі полк ужо ішоў супрваджаемы і дапяканы агнем варожай авіяцыі. На поўнач ад Развад атрад знайшоў разгромлены табар 25-га палка ўланаў.

У ноч з 11 на 12 верасня падраздзяленні 81 пяхотнага палка, якія адпачывалі ў лесе Пшысуха, падвергліся абстрэлу цяжкой артылерыі з боку Каменнай Волі. Абстрэл працягваўся амаль усю ноч. Салдаты 2-га батальёна, шукаючы сховішча ад агню, разбегліся і пагубіліся па лесе. Некалькі чалавек загінулі і каля 30 атрымалі раненні.

12 верасня каля 14:00 нямецкія часткі атакавалі пазіцыі, пазіцыі палка. Варожая пяхота, падвезеная машынамі, а потым прасоўваючыся уздоўж дарог і просекаў, пачала наступ з захаду і поўначы. Ход баёў для падраздзяленняў палка набыў кепскі абарот. Падчас баёў капітан Юркоўскі прывёў групу з прыкладна 45 параненых салдат у месца збору камандзіра. Не бачачы іншага выйсця, камандзір палка загадаў суправадзіць параненых у бліжэйшы нямецкі шпіталь разам з 8 ваеннапалоннымі, захопленымі каля Крашкова . Пасля далейшых нямецкіх удараў палкоўнік Банашак загадаў адыходзіць у бок Варшавы.

Каля 20 салдат палка загінула ў баі ў Пшысуцкай пушчы. Расцярушаныя часткі больш так і не былі аб'яднаныя. 81-ы пяхотны полк, як згуртаваная баявая адзінка, перастаў існаваць .

## Палкавыя сімвалы 
 і Штандару Гродзенскага палка]]

; Штандар

Хаця грамада Гродна ўжо на пачатку існавання палка пастанавіла зрабіць палку штандар, аднак да рэалізацыі плану дайшло ўжо пасля актыўнай стадыі баёў. 6 чэрвеня 1921 у Вільні Люцыян Жалігоўскі ўрачыста перадаў сцяг камандзірам. калі у Вільню, каб прыняць Віленшчыну ў склад ІІ Рэчы Паспалітай  прыбыў Ю. Пілсудскі, 19 красавіка 1922 г. ен ўганараваў штандар палка за баявыя заслугі срэбным крыжом Вірытуці Мілітары.

Штандар 81 пп меў на левым баку палотнішча вышытага на белым фоне нябеснага апекуна ВКЛ - св. Казіміра і аленя св. Губерта сімвала Гродна. Па верхняй частцы сцяга ішоў надпіс кліча палка - частка польскай патрыятычнай песні па польску "Не дадзім зямлі скуль наш род - хай нам паможа Бог".

На правым баку палатнішча змяшчаны польскі рыцарскі крыж з вобразам белага арла ў кароне, аточаныя лаўровым вянком і надпісы "Полк гродзенскіх стралькоў" і "Гонар і Айчына" і вянкі і номер "І".

; Памятная адзнака

14 студзеня 1929 быў зацверджаны палкавы знак 81 пяхотнага палка. Гэта выява крыжа аточанага лаўровым вянком, на перакрыжаванні якога месціцца герб гарадзенскай зямлі. Рабіўся з белага металу ці срэбра. Права нашэння яго атрымалі жаўнеры, якія перажылі у полі на фронце больш за паўгады, а ў запасным батальене больш дзьвух гадоў. У мірны час знак маглі насіць афіцэры пасля дзьвух гадоў службы і адслужыўшыя абавязковы тэрмін шэраговыя і падафіцэры масавага прызыву.

У 1933 годзе міністр ваенных спраў Юзэф Пілсудскі іменаваў гарадзенскі пяхотны полк "Гродзенскім палком стралкоў імя караля Стэфана Баторыя". Гэтая назва звязана з формай спецыяльнага значка, які насіўся на пагонах — ініцыялы «SB» з каронай. Дызайн спецыяльнага значка быў канчаткова зацверджаны ў 1936 годзе. Полк меў і ўласны гімн.

## Гродзенскія стралкі 
;: Камандзіры палка

** Маёр пяхоты Ян Яцкевіч (з 12.11.1918)
** Маёр пяхоты Браніслаў Багатырэвіч (в.а. з 23.01.1919)
** Палкоўнік пяхоты Францішак Астроўскі (з сакавіка 1919)
** Падпалкоўнік пяхоты Казімір Рыбіцкі (з 14.07.1919)
** Маёр пяхоты Браніслаў Багатырэвіч (з 6.12.1919)
** Падпалкоўнік пяхоты Северын Рымашэўскі (18.10 † 19.11.1920)
** Падпалкоўнік пяхоты Баляслаў Васькевіч (з 19.11.1920)
** Падпалкоўнік пяхоты Мячыслаў Каленскі - Яшкевіч (в.а. з 17.05.1922)
** Падпалкоўнік пяхоты Роберт Рысы (да 13.061923)
** Падпалкоўнік / палкоўнік пяхоты Уладзіслаў Вайткевіч (13.06.1923 — сакавік 1929)
** Падпалкоўнік / палкоўнік дыпл. Станіслаў Мачэк (сакавік 1929 г. — 28.02. 1935)  Палкоўнік пяхоты Эдвард Банашак (4.07.1935—12.09.1939)

## Зноскі 
## Бібліяграфія 
* 
* Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24. T. 2. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923.
* Jerzy Dąbrowski: Zarys historji wojennej 81-go Pułku Strzelców Grodzieńskich. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1928, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
* Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918–1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4.
* Jerzy Lisicki: „Strzelcy Grodzieńscy”: 81 Pułk Strzelców Grodzieńskich im. Króla Stefana Batorego. Białystok: Muzeum Wojska w Białymstoku, 1995. ISBN 83-86232-45-5.
* Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919–1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8.
* Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937–1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992.
* Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1.
* Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990. ISBN 83-211-1104-1.
* Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2.
* W. Jarno – „Okręg Korpusu Wojska Polskiego Nr IV Łódź 1918–1939”, Wyd. Ibidem Łódź 2001 r., s. 161.
* Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9.
* Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, 2003. ISBN 83-7188-691-8.
Катэгорыя:Войска сярэдняй Літвы
Катэгорыя:Гарадзенская самаабарона
Катэгорыя:Войска Міжваеннай Польшчы
Катэгорыя:Пяхота міжваеннай Польшчы
Катэгорыя:Польска бальшавіцкая вайна
Катэгорыя:Польска - бальшавіцкая вайна ў Беларусі