Харкаўскі метрапалітэн

**Харкаўскі метрапалітэн** () — сістэма ліній метрапалітэна горада Харкава, уключае тры дзеючыя лініі агульнай працягласцю 38,45 км, 30 станцый з трыма падземнымі перасадачнымі вузламі ў цэнтры горада. Сярод метрапалітэнаў былога СССР па даўжыні эксплуатаваных ліній займае пятае месца (пасля Маскоўскага, Пецярбургскага, Кіеўскага, Мінскага) і шостае па пасажырапатоку ў СНД (пасля Маскоўскага, Пецярбургскага, Кіеўскага, Мінскага і Бакінскага). Другі па часу адкрыцця, колькасці станцый і даўжыні ліній на тэрыторыі Украіны. Згодна з дадзеных афіцыйнай статыстыкі, у 2010 годзе страты на перавозку аднаго пасажыра ў метрапалітэне Харкава адбыліся самымі нізкімі на тэрыторыі былога СССР.

## Агульная інфармацыя 
Метрапалітэн уведзены ў эксплуатацыю 23 жніўня 1975 года. Агульная эксплуатацыйная даўжыня ліній (паміж восямі крайніх станцый) складае 38,45 км, з улікам абаротных тупікоў — 40,87 км. У цяперашні час Харкаўскае метро налічвае 30 станцый, якія размяшчаюцца на трох лініях:
*  Халаднагірска-Заводская () (раней лінія насіла назву Свярдлоўска-Заводская ());
*  Салціўская лінія ();
*  Алэксііўская лінія ().
У яго складзе таксама дзейнічаюць 2 электрадэпо (ЦЧ-1 «Маскоўскае» і ЦЧ-2 «Салтаўскае»), а трэцяе — ЦЧ-3 «Аляксеўскае» — знаходзіцца ў стадыі праектавання і будаўніцтва.

Уладальнікам з’яўляецца камунальнае прадпрыемства «Харкаўскі метрапалітэн», створанае ў 2009 годзе шляхам рэарганізацыі з дзяржаўнага прадпрыемства «Харкаўскі метрапалітэн». Фінансавы паступаюць ад асноўнай дзейнасці — перавозкі пасажыраў, а таксама няпрофільных даходаў — прадастаўленне ў арэнду плошчаў і рэкламных месцаў (маніторы на станцыях, афармленне станцый) і субвенцыі і кампенсацыі з гарадскога і дзяржаўнага бюджэту.

Харкаўскі метрапалітэн перавёз ў 2012 годзе 239 мільёнаў за 300 тысяч пасажыраў. Сярэдні аб’ём перавозак у буднія дні складае каля 800 тыс. пасажыраў (у асобныя дні гэты паказчык перавышае 1 млн пасажыраў). Гэта складае 45 % ад агульнага аб’ёму гарадскіх пасажырскіх перавозак, а па платных перавозках — 52 %. За ўсю эксплуатацыйную дзейнасць прадпрыемства было перавезена больш за 7 млрд пасажыраў.

Інтэрвал руху цягнікоў у гадзіну пік складае 2-3 хвіліны, у астатні час 4-6 хвілін. А ўвечары інтэрвал руху павялічваецца да 10 хвілін (у сярэднім) пасля 20:00, да 13-18 хвілін пасля 22:00. Метро адкрываецца а 5:30, зачыняецца ў поўнач, і працуе на выхад да 00:45. А 00:13 захоўваецца магчымасць перасесці з «Метрабудаўнікоў» на «Спартыўную» на апошні цягнік у бок станцыі «Паўднёвы вакзал»; ды а 00:20 з «Плошчы Канстытуцыі» (таго ж цягніка) на «Гістарычны музей» да станцыі «Герояў працы» Салтаўскай лініі. Аналагічна, а 00:12 захоўваецца магчымасць перасадкі са станцыі «Дзяржпрам» на перадапошні (00:16) і апошні (00:26) цягнік Салтаўскай лініі ў бок станцыі «Герояў працы».

На ўсіх трох дзеючых лініях эксплуатуюцца электрацягнікі, складзеныя з пяці вагонаў.

## Гісторыя 
### Перадгісторыя 
Пасля завяршэння Другой сусветнай вайны ў Харкаве праходзілі не толькі актыўныя аднаўленчыя работы, але і маштабнае будаўніцтва. Раслі новыя жылыя масівы, горад станавіўся адным з найбуйнейшых цэнтраў прамысловасці, культуры і навукі — не толькі ў межах Украіны, але і ў маштабах СССР. У ходзе актыўнага росту плошчы горада перавысіла 30 тысяч гектараў, а насельніцтва — мільён чалавек. Ужо ў 1950-я г. ў Харкаве дзейнічала вялікая колькасць аўтобусных маршрутаў, развітыя трамвайная і тралейбусная сеткі, абсталяваныя перадавым тэхнічным складам, аднак сталі вызначацца сур’ёзныя транспартныя праблемы.

На прыканцы 1950-х — пачатку 1960-х гг. ў Харкаве, як і ў многіх іншых рэгіёнах, ішло актыўнае будаўніцтва, асабліва жыллёвае і прамысловае, што вядома як яркі прыкмета хрушчоўскай эпохі. З’яўляліся новыя жылыя масівы, раслі заводы-гіганты, і разам з тым паскоранымі тэмпамі расло насельніцтва. Ішла інтэнсіўная міграцыя ў раёны масавага жыллёвага будаўніцтва, шмат у чым з прыгарадаў і сельскіх раёнаў — людзі хацелі «вырвацца ў горад». З прычыны гэтага ўсё мацней абвастраліся сур’ёзныя праблемы ў забеспячэнні пасажырскіх перавозак. Шмат у чым на гэта ўплывалі гістарычныя недахопы гарадской планіроўкі. Ужо ў пачатку 1960-х гадоў транспартная сістэма працавала на мяжы сваіх магчымасцяў — у гадзіны пік ўтваралася неверагодная цісканіна на асноўных маршрутах горада. Мацней за ўсё гэта закранала цэнтральную частку, а таксама ўсход — «прамысловую жылу» горада. І гэтая праблема ўжо не магла вырашыцца пашырэннем колькаснага складу транспарту.

15 ліпеня 1968 года на Славянскай вуліцы, недалёка ад Паўднёвага вакзала, быў урачыста закладзены першы ствол. На мерапрыемстве сабраліся тысячы харкаўцаў. Першыя часткі зямлі традыцыйна здымалі рыдлёўкамі, а затым ужо падключыўся коўш і грузавікі для вывазкі грунту. Так стартавала будаўніцтва Харкаўскага метрапалітэна .

6 мая 1994 года станцыя «Камсамольская» была перайменаваная ў «Маршала Жукава», быў адкрыты адпаведны бюст чырвонаму военачальніку на адным з выхадаў. Мерапрыемства было праведзена афіцыйна і сабрала натоўп гледачоў. Адпаведнае перайменаванне ўнесена таксама ў тралейбусны маршрут № 1 . 18 лютага ўрачыста завяршылі пракладку рэек ад «Навуковай» да «Батанічнага саду», на мерапрыемстве прысутнічаў Яўген Кушнароў і іншыя афіцыйныя асобы. Начальнік метрапалітэна Міхаіл Піліпчук распавёў, што завяршаецца пракладка рэек і камунікацый на другім пускавым участку, мантуюцца шматтонныя вентылятары. На завяршэнне работ і адкрыццё 23 жніўня 2004 года патрабавалася яшчэ 60 мільёнаў грыўняў . 19 лістапада 2003 года станцыя «Барабашова» атрымала прыстаўку і стала «Акадэміка Барабашова» .

У 2004 годзе горад пачаў атрымліваць новыя склады, неабходныя для пуску новых станцый, якія мелі тып вагонаў 81-718.2/719.2. Усяго такіх прыбыло тры — за 2 лютага, 28 красавіка і 18 чэрвеня адпаведна. 25 лютага станцыя «Індустрыяльная» атрымала назву «Імя О. С. Масельскага», гэта замацавала рашэнне гарадскога савета. 2 жніўня зноў да новых станцыях прайшоў першы склад з гарадскімі ўладамі і прадстаўнікамі СМІ. Прысутнічаў на імпрэзе і Уладзімір Шумілкін. Пасля гэтага пачалася падрыхтоўка да афіцыйнага адкрыцця — ўпрыгожваліся склады, манціраваліся турнікеты і шыльды . 21 жніўня 2004 года, як і планавалася, адкрыўся другі пускавы ўчастак Аляксееўскі лініі даўжынёй 2,6 км і дзве станцыі — «Батанічны сад» і «23 Жніўня». Станцыі маюць калонны тыпу, залажэнне мелкае. У іх аздабленні былі шырока выкарыстаны сучасныя матэрыялы — перфараваны метал, эмалі, плітка, выпушчаныя Харкаўскага прадпрыемствамі. На ўрачыстасцях прысутнічалі прэзідэнт Украіны Леанід Кучма, міністр транспарту Георгій Кірпа, старшыня Харкаўскай аблдзяржадміністрацыі Яўген Кушнароў, Харкаўскі гарадскі галава Уладзімір Шумілкін .

24 снежня 2004 года адбылося адкрыццё паўночнага вестыбюля станцыі «Акадэміка Паўлава» і пешаходнага выхаду да Нацыянальнага даследчаму інстытуту радыётэхнічных вымярэнняў. Участак быў зачынены больш за 10 гадоў праз нізкую пасажыраплынь, але па просьбах гараджан ізноў быў адкрыты. 28 красавіка 2005 года на станцыі «Акадэміка Барабашова» адкрыўся выхад да гандлёвай пляцоўцы «Лужнікі». Ён першапачаткова праектаваўся пры будаўніцтве, аднак тады ў ім не было ніякай патрэбы. З з’яўленнем буйнога рынка ўзнікла патрэба падзяліць пасажыраплынь, і адбылося адкрыццё дадатковага ўваходу. 6 ліпеня таго ж года 37-я сесія Харкаўскага гарадскога савета 4-га склікання прыняла рашэнне № 107/05 ад 06.07.2005 «Аб назве якія будуюцца станцый метрапалітэна», згодна з якім прысвоены назвы новых станцыях Аляксееўскай лініі: «на скрыжаванні праспекта Людвіга Свабоды і вуліцы Ахсарова — „Аляксееўская“, на скрыжаванні праспектаў Людвіга Свабоды і Перамогі — „Праспект Перамогі“». У жніўні 2006 года метрапалітэн перайшоў на рэжым эканоміі — эскалатары сталі працаваць часткова, інтэрвалы паміж прыбыццём цягнікоў былі павялічаныя . 21-га жніўня на Салтаўскай лініі пачалася рэгулярная эксплуатацыя новага складу. 20 лістапада 2015 года станцыя «Савецкая» была перайменаваная ў «Плошчу Канстытуцыі» . Апошні на дадзены момант, чацвёрты пускавы ўчастак Аляксееўскі лініі быў урачыста адкрыты а 12:00 19 жніўня і меў даўжыню 1,1 км. На мерапрыемстве прысутнічалі мэр горада Генадзь Кернес і Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка. Праз 28 гадоў пасля пачатку праектавання станцыя «Перамога» (у ранніх планах — «Праспект Перамогі») была ўведзена ў дзеянне і ўжо 25 жніўня а 15:00 стала даступная для пасажыраў . 22 снежня 2016 года ў мэрыі зрабілі справаздачу, што выдзелілі 70 мільёнаў грыўняў на будаўніцтва электрадэпо на поўнач ад станцыі «Перамога». На час прац будзе перакрытая частка харкаўскай акруговай дарогі. Яшчэ 180 мільёнаў грыўняў выдзелена на падрыхтоўчыя працы на паўднёвым участку Рэпартаж АТН.

У канцы 2016 — пачатку 2017 гг. чакаецца пачатак падрыхтоўчых прац, а затым і будаўніцтва на ўчастку «Метрабудаўнікоў-Адэская» Апошняя размесціцца на скрыжаванні праспекта Гагарына і вуліцы Адэская. Пры будаўніцтве будуць сумяшчацца адкрыты і закрыты спосабы. Станцыя «Дзяржавінская» будзе размешчана на праспекце Гагарына ў раёне скрыжавання паміж вуліцай Чугуеўскай і завулкам Залатым, яе будаўніцтва не закране рух гарадскога транспарту. Тунэлі, якія злучаць «Дзяржавінскую» ды «Адэскую», плануецца будаваць закрытым спосабам. Калі ўчастак будзе ўведзены ў дзеянне, даўжыня Аляксееўскі лініі складзе 14,4 км. Сутачная пасажыраплынь на станцыі «Дзяржавінская» па прагнозах складзе 40 тыс. чал., На станцыі «Адэская» — 160 тыс. чал. Водазабеспячэнне станцый забяспечаць гарадскія вадагонныя сеткі.

Па прагнозах гарадскіх чыноўнікаў і спецыялістаў пракладка тунэляў павінна стартаваць ўжо ўзімку 2016 года. Частка выдаткаў на будаўніцтва павінны пакрыць еўрапейскія крэдыты. Таксама для працы ў плавунах спатрэбіцца спецыяльная машына для пракладкі тунэляў, такая будзе ўзятая ў арэнду або набытая, але былая ва ўжыванні. У 2019 годзе павінна зарабіць дэпо Аляксееўскае, пасля чаго 2020 год адзначыцца адкрыццём Дзяржавінскай і Адэскай. Да гэтага часу таксама будзе прынята рашэнне аб мэтазгоднасці размяшчэння станцыі «Каштанавая» паміж двума вышэйзгаданымі. Пракладка тунэляў на гэтым не завершыцца і яны працягнуцца далей на поўдзень, дзе да 2025 года павінны зарабіць станцыі «Матэль „Дружба“» і «Аэрапорт».

Сярод першых праектаў будзе працягвацца і Салтаўская лінія. Ад «Гістарычнага музея» яна будзе працягнута на поўдзень да «Плошчы Урыцкага», дзе плануецца размясціць новыя абаротныя тупікі для больш якаснай працы лініі. Пасля яшчэ паўднёвей будзе размяшчацца станцыя «Новабаварская». На поўначы, у сувязі з планаванай ў будучыні перасадкай на кальцавую лінію будзе падаўжэнне на поўнач да станцыі «Дружбы Народаў». Прадаўжэнню падлягае і Халоднагорска-Заводская лінія, з аднаго боку — да «Залюціна», з другога боку — да станцый «Усходняя», «Роганская» і «Паўднёвая».

### Храналогія адкрыцця участкаў 
* 23 жніўня 1975: «Халодная гара» — «Маскоўскі праспект»
* 11 жніўня 1978: «Маскоўскі праспект» — «Індустрыяльная»
* 11 жніўня 1984: «Гістарычны музей» — «Акадэміка Барабашова»
* 24 кастрычніка 1986: «Акадэміка Барабашова» — «Герояў працы»
* 6 мая 1995: «Метрабудаўнікоў» — «Навуковая»
* 21 жніўня 2004: «Навуковая» — «23 Жніўня»
* 21 снежня 2010: «23 Жніўня» — «Аляксееўская» 
* 25 жніўня 2016: «Аляксееўская» — «Перамогі» 

## Мабільная сувязь 
На ўсіх станцыях і ва ўсіх тунэлях Харкаўскага метрапалітэна прымае сотавы аператар «Vodafone Украіна» і «Кіеўстар». Таксама ў зоне крытага метрамаста паміж станцыямі «Кіеўская» і «Акадэміка Барабашова» ёсць пакрыццё ўсіх сотавых аператараў Украіны. Сотавы аператар «Vodafone Украіна» у мае 2015 запусціў пакрыццё 3G на ўсіх станцыях і тунэлях.

## Інцыдэнты ў Харкаўскім метрапалітэне 
14 сакавіка 2006 гады адбылося сутыкненне цягнікоў на перагоне «Спартыўная» — "Завод імя Малышава ". 6 пасажыраў былі дастаўлены ў бальніцы з траўмамі.

29 ліпеня 2009 года а 19:28 адбылося адключэнне сілкавання кантактнай рэйкі на адрэзку «Праспект Гагарына» — «Халодная Гара», што прывяло да спынення руху цягнікоў. Рух быў адноўлены ў той жа дзень а 21:30. Была створана камісія па расследаванні прычын адключэння сілкавання. Па паведамленнях журналістаў, прычынай стаў пажар на адной з падстанцый . Адзін з цягнікоў спыніўся ў тунэлі на адлегласці 300 метраў ад станцыі. Супрацоўнікі МНС эвакуявалі пасажыраў са складу па тунэлі . Начальнік метрапалітэна Сяргей Мусе адмаўляе факт прыпынку цягніка ў тунэлі:
Пад’ехаў цягнік, зрабілі аб’яву: падарожжа пакуль вынікае, просім пакінуць станцыю метрапалітэна. І спакойна людзі выйшлі. Усе правілы і нормы па бяспецы былі выкананы. Ніхто не пацярпеў, і апрыёры ніхто не мог пацярпець. А астатнія заявы, гэта ўсё… як мы чулі ўжо і «Па тунэлях людзі хадзілі …». Гэта ўсё, разумееце, трызненне! Міністэрства транспарту і сувязі Украіны таксама адмаўляе гэты факт.

## Гістарычныя факты 
* У велікодную ноч з 19 на 20 красавіка 2009 года (з 00:30 да 02:00) на платформе станцыі «Універсітэт» адбыўся канцэрт акадэмічнага сімфанічнага аркестра Харкаўскай абласной філармоніі пад кіраўніцтвам дырыжора Юрыя Янко. Канцэрт сабраў каля 5000 слухачоў. З абодвух бакоў платформы падчас канцэрту для бяспекі гледачоў стаялі цягніка метро. Калі канцэрт скончыўся, гэтыя два цягнікі развезлі слухачоў у розных напрамках.
* У пачатку жніўня 2009 года ў вестыбюлі станцыі «Універсітэт» да 34-годдзя заканчэння яе будаўніцтва быў адкрыты помнік метрабудаўніку, адразу празваны «жалезным дрывасекам». Помнік уяўляе сабой зробленага з абрэзкаў металу і рысор пронзённого рэйкай пастканструктывісцкага «працоўнага» у аранжавай будаўнічай касцы. На думку тагачаснага дырэктара метрапалітэна Сяргея Мусеева, скульптура «сімвалізуе цяжкую працу метрапалітэнаўцаў, якія гадамі працуюць пад зямлёй»

## Мова аб’яў і паказальнікаў 
Назвы станцый на шляхавых сценах і паказальнікі на Свярдлоўска-Заводскай лініі (1975—1978) першапачаткова былі на ўкраінскай мове. На Салтаўскай лініі (1984—1986) назвы станцый былі зробленыя рускамоўнымі, пасля чаго ў другой палове 80-х паступова былі русіфікаваныя усе назвы і на Свярдлоўска-Заводскай лініі (акрамя станцыі «Спартыўная») . Назва пераназванай станцыі Салтаўской лініі «Дзяржынская» → «Універсітэт» ў жніўні 1991 года на ўваходзе і шляхавай сцяне было выканана ўжо па-ўкраінску, пасля, да 1997 года, ўкраінізаваць або рэукраінізаваны ўсе станцыі (акрамя мастацка выкананых назваў станцый «Пушкінская» і «Кіеўская»). Станцыі на ўсіх пускавых участках Аляксееўскі лініі (1995—2016) таксама ўкраінамоўных. Да Еўра-2012 назвы станцый на ўваходах і паказальніках былі дубляваныя лацінкай.

Спачатку станцыі аб’яўлялі толькі на рускай мове. C 1987 года (неўзабаве пасля русіфікацыі таблічак на Свярдлоўска-Заводскай лініі) ўкаранілі аб’явы на дзвюх мовах: бягучае назва па-руску, а аб’яву аб закрыцці дзвярэй і назва наступнай станцыі — па-ўкраінску. У гады незалежнасці Украіны перайшлі да аб’яў толькі на ўкраінскай мове (з 1993 года). У 2012 годзе падчас правядзення Еўра-2012 станцыі аб’яўлялі на украінскай і англійскай мовах.

## Спасылкі 
* Схема пуцявога развіцця Харкаўскага метрапалітэна
* Харкаўскі метрапалітэн — Гістарычная даведка 
* Схема ліній Харкаўскага метрапалітэна (2016) 


Катэгорыя:З’явіліся ў 1975 годзе
Катэгорыя:1975 год у Харкаве