open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анатоль Васільевіч Бойка

**Анатоль Васільевіч Бо́йка** (, г. Сэмэніўка,  — .

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі тэхналагічны інстытут у 1950 г. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. У 1950—1962 гг. працаваў у Інстытуце лесу АН БССР і Беларускім НДІ лясной гаспадаркі. З 1962 г. у Цэнтральным батанічным садзе АН БССР (з 1968 г. загадчык лабараторыі экалогіі і аховы прыроды).

## Навуковая дзейнасць 
Навуковая дзейнасць па вывучэнні ўздзеяння прамысловых выкідаў на ўстойлівасць раслінных комплексаў, кругазвароту элементаў мінеральнага харчавання ў лясных экасістэмах, па пытаннях аховы прыродных аб’ектаў.

Асноўныя працы па геабатаніцы, лясной экалогіі, лесазнаўству, біягеацэналогіі. Дзяржаўная прэмія БССР 1978 года.

## Бібліяграфія 
* Комплексные экспериментальные исследования ландшафтов Белоруссии. — Мн., 1973. (у сааўтарстве)
* *Бойко, А. В.* Экспериментальные исследования природных комплексов Березинского заповедника / А. В. Бойко, Е. А. Сидорович, А. Б. Моисеева; под ред. Н. В. Смольского. — Минск : Наука и техника, 1975. — 373 с. ББК 28.088л64
* *Бойко А. В., Смольский Н. В., Сидорович Е. А. и др.* Экспериментальные исследования ландшафтов Припятского заповедника. Мн.: Наука и техника, 1976. — 304 с.
* Взаимосвязь структуры и продуктивности лесных фитоценозов с режимом их водообеспеченности: Автореф. дис. на соиск. учен. степени д-ра биол. наук : (03.00.05) / Акад. наук БССР. Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича. — Минск : [б. и.], 1977.

## Літаратура 
* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 2. — Минск, 2006.
* 
*  — С. 315.

## Спасылкі 
* Бойко, Анатолий Васильевич (доктор биологических наук ; кандидат сельскохозяйственных наук ; 1922—1992) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі

Катэгорыя:Выпускнікі БДТУ
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Геабатанікі
Катэгорыя:Батанікі Беларусі
Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута лесу НАН Беларусі
Катэгорыя:Члены КПСС
Аран (архіпелаг)

**А́ран** (, ) — архіпелаг у Атлантычным акіяне, каля заходняга ўзбярэжжа Ірландыі. Агульная плошча — 51 км². Насельніцтва (2006 г.) — 1225 чал.

## Геаграфія і прырода 
Архіпелаг Аран знаходзіцца ў заліве Голуэй у 219 км на захад ад Дубліна і 2430 км на захад ад Мінска. Складаецца з 8 астравоў, толькі 3 з якіх населены. Найбуйнейшы востраў — Інішмор.

Архіпелаг сфарміраваны пераважна гранітамі і карставымі вапнякамі. Берагі большасці астравоў абрывістыя. На сушы вылучаюцца пагоркі. Найвышэйшы пункт (123 м) знаходзіцца на Інішморы.

Клімат марскі ўмераны. Дзякуючы блізкасці Гальфстрыма ўзімку сярэдняя тэмпература трымаецца каля 6 °C. Адзіная за ўвесь перыяд назірання снежная зіма здарылася ў 2010/2011 г. Сярэдняя тэмпература ліпеня 15 °C.

Да канца Сярэднявечча большую частку буйных астравоў займалі дубовыя і ясеневыя гаі. У наш час пераважаюць травяністая расліннасць і хмызнякі. Але для флоры архіпелага ўласціва пэўная разнастайнасць. На ім сустракаюцца расліны, характэрныя для арктычнай, альпійскай і міжземнаморскай прыродных зон.

Фаўна бедная. Шматлікія толькі насякомыя і птушкі.

## Гісторыя 
Архіпелаг Аран быў населены каля 2300 — 2000 гг. да н.э. выхадцамі з суседняй Ірландыі. Яны займаліся земляробствам і рыбалоўствам. Археалагічным помнікам першапасяленцаў з’яўляецца курган Кнок-Райфні. У ім былі знойдзены урны з попелам. Рытуал пахавання падобны на той, што практыкаваўся на тэрыторыі Шатландыі.

У канцы 1 тысячагоддзя да н.э. Аран захапілі кельты з племені *фірбалг*.

У V — VIII стст. сярод астравіцян пашырылася хрысціянства. Хрысціянскім заступнікам Арана лічыцца Святы Энда. У гэты час будуюць каменныя ўмацаванні *дуны*, якія павінны былі ахоўваць насельніцтва ад піратаў. Сваімі памерамі асабліва вылучаецца Авальная крэпасць на востраве Інешман.

У высокае Сярэднявечча Аран ператварыўся ў важны гандлёвы і паломніцкі цэнтр Заходняй Ірландыі. У XIII ст. уладу на астравах захапіла сям'я О’Браенаў. Яны ўзвялі замак О’Браен на востраве Інішыр. У 1582 г. улада перайшла да сям’і О’Флаерці.

У 1652 г. Аран быў захоплены англійскімі салдатамі Олівера Кромвеля. На Інішморы з’явіўся англійскі гарнізон. Фармальнае далучэнне да Вялікабрытаніі адбылося ў XVIII ст.

У 1921 г. архіпелаг увайшоў у склад Ірландыі.

У XIX — XX стст. Аран адыграў значную ролю ў адраджэнні ірландскай культуры. Тут нарадзіліся або працавалі многія ірландскія мастакі і пісьменнікі. У нашы дні архіпелаг з’яўляецца папулярным турыстычным кірункам.

## Асаблівасці культуры 
Насельнікі астравоў Аран размаўляюць на ірландскай мове. Захаваліся традыцыйныя рамёствы — выраб лодак *курах* (з драўлянай асновы, абцягнутай скурай), мяккіх скураных ботаў і знакамітых ваўняных джэмпераў. На кожным востраве святкуюць дні святых заступнікаў, а таксама «ноч вогнішчаў» напярэдадні дня Святога Яна (23 чэрвеня), *Тэд-фэст*, прысвечаны героям папулярнага камедыйнага серыяла 1990-ых гг.

## Спасылкі 
* aranislands.ie
* aranisland.info 
* aranislandferries.com
* aranislands.galway-ireland.ie
* tedfest.org

Катэгорыя:Брытанскія астравы
Катэгорыя:Астравы Ірландыі
Байкоў

**Байкоў** — прозвішча.

## Выбітныя носьбіты 
* 
* Васіль Міхайлавіч Байкоў (нар. 1953) — беларускі палітык.
* Мікалай Сафронавіч Байкоў (1915—1943) — Герой Савецкага Саюза
* Мікола Байкоў (1889—1945) — беларускі літаратуразнавец
* Уладзімір Пятровіч Байкоў (нар. 1951) — беларускі спецыяліст у галіне трактарабудавання.
Мікалай Багуслаў Зяновіч

**Мікалай Багуслаў Зяновіч** (? — ) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Староста чачэрскі і прапойскі з 1614, кашталян полацкі з 1618.

Вучыўся ва ўніверсітэце Базеля. У 1620 перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва.

Удзельнічаў у бітве пад Хацінам 1621, дзе і памёр ад атрыманых ран.

## Сям'я 
З шляхецкага роду Зяновічаў герба «Дэспат», сын Крыштафа і Фядоры Валовіч, дачкі Рыгора Валовіча.

Быў двойчы жанаты: з Ганнай Хадкевіч (дачка віленскага кашталяна Гераніма, памерла ў 1620), а ў 1621 ажаніўся паўторна з Ганнай Пац (дачка менскага ваяводы Яна Паца).

Ад першага шлюбу меў дзвюх дачок: 
* Соф'ю (каля 1610 — 1639), першую жонку вялікага гетмана Паўла Яна Сапегі;
* Ганну Соф'ю (каля 1615 — 1664), жонку спачатку Альбрэхта Уладзіслава Радзівіла, а потым Францішка Фларыяна Зебжыдоўскага.

Мікалай Багуслаў быў апошнім мужчынскім прадстаўніком старэйшай лініі роду. Пасля смерці Ганны Соф'і галоўныя маёнткі Зяновічаў (Смаргонь і Глыбокае) адышлі пляменніку яе першага мужа Міхалу Казіміру Радзівілу.

## Літаратура 
* 

Мікалай Багуслаў
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны полацкія
Катэгорыя:Старосты чачэрскія
Катэгорыя:Старосты прапойскія
Катэгорыя:Памерлі ад ран
Мікалай Сафронавіч Байкоў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Мікалай Сафронавіч Байкоў
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    = 
 |месца смерці   = 
 |партрэт        = 
 |подпіс        = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць = 
 |гады службы    = 1941—1943
 |званне         = 
 |род войскаў      = пяхота
 |камандаваў     = 
 |частка          = 
 |бітвы       = Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды        = { style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
 
}
 |Commons        = 
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс        = 
}}
**Мікалай Сафронавіч Байкоў** (красавік .

У канцы верасня 1943 года Байкоў адным з першых у сваім падраздзяленні фарсіраваў Дняпро на поўнач ад Кіева. Удзельнічаў у ўтрыманні плацдарма на заходнім беразе ракі, атрымаў раненне, але поля бою не пакінуў і працягнуў адбіваць контратакі праціўніка, чым спрыяў паспяховай пераправе праз раку сваёй роты.

Прапаў без вестак 3 кастрычніка 1943 года.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 16 кастрычніка 1943 года чырвонаармеец Мікалай Байкоў быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза. Быў таксама ўзнагароджаны ордэнам Леніна і шэрагам медалёў.

## Літаратура 
* 
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382
* Днепр — река героев. Киев, 1983. / стр.287.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро
Катэгорыя:Зніклыя без вестак
Канада (значэнні)

**Канада** можа значыць:

* Канада — краіна ў Паўночнай Амерыцы.
* Канада — дравідыйскі народ у Паўднёвай і Цэнтральнай Індыі, асноўныя насельнікі штата Карнатака.
* Канада — дравідыйская мова, распаўсюджаная ў Паўднёвай і Цэнтральнай Індыі, галоўным чынам у штаце Карнатака.
* Канада — старажытнаіндыйскі філосаф.
Юрый Мікалаевіч Зяновіч

**Юрый Зяновіч** (каля 1510 — 1583) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Староста чачэрскі і прапойскі ў 1547—1570, лепельскі ў 1570 і дзісенскі ў 1577; кашталян полацкі (1566—1579) і смаленскі (з 1579).

Удзельнік Інфлянцкай вайны 1558—1582. У 1568 удала кіраваў абаронай Лепеля, за што атрымаў яго ў пажыццёвае карыстанне.

У 1569 ставіў у войска 47 коннікаў са сваіх маёнткаў.

Падчас Рэфармацыі перайшоў у кальвінізм.

## Сям'я 
З шляхецкага роду Зяновічаў герба «Дэспат», сын Мікалая Юр'евіча.

Быў двойчы жанаты: з Соф'яй Глябовіч (дачка віленскага ваяводы Яна Глябовіча), а потым з Ганнай Іванаўнай Слушкай.

Меў сына Крыштафа, які стаў берасцейскім ваяводам, а таксама дачку Гальшку (Альжбету, Соф'ю), жонку кіеўскага кашталяна Міхаіла Вішнявецкага. Гальшка стала прабабкай польскага караля
Міхала Вішнявецкага.

## Маёнткі 
Пра вялікія памеры яго зямельных уладанняў сведчыць "Попіс войска ВКЛ 1567 года":

*"Кашталян земли Полоцкое. Месяца октебра 8 дня. Пан Юръи Зеновъевич, кашталян земли Полоцкое, державца Лепельский, Чичерский и Пропойский, ачкольвек почту своего не показывал, але прислал до пана гетмана реистр, оказуючи яко веле почту повинного мает ставити, то есть - з ыменья с Куршан в земли Жомойтской коней петнадцать; а з Сморкгойнь в повете Ошменском коней петнадцать; и с Поставей и с Полавя коней шесть, а с Костеневич в повете Менском кони два; а з Белицы в повете Оршанском коней осм; а з Прусович в повете Менском конь один. Сумою того всего почту, его милости повинного, коней сорок сем збройне - пнцри, пр., согай., рогати.; а при тых ездных поведил его милость поготову маючи драбей двадцать чотыры"**.*

## Літаратура 
* 

Юрый Мікалаевіч
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны смаленскія
Катэгорыя:Кашталяны полацкія
Катэгорыя:Старосты чачэрскія
Катэгорыя:Старосты прапойскія
Катэгорыя:Старосты дзісенскія
Катэгорыя:Старосты лепельскія
Пажар у Гродне (1885)

**Пажар 1885 года ў Гродне** — моцны пажар, які адбыўся 29 мая 1885 года ў Гродна і знішчыў большую частку старога горада. Пасля пажару адбудова пацярпелых будынкаў праводзілася ў сучасным на той момант стылі эклектыкі.

## Пачатак пажару 
Пажар пачаўся 29 мая 1885 каля 9 гадзін раніцы, калі загарэлася драўляная хата Кейхмана Бішковіча на Траецкай вуліцы ў раёне Школьнага двара. Моцны вецер і сухое надвор'е дазволілі пажару хутка распаўсюдзіцца на ўсю цэнтральную частку горада. Агонь хутка ахапіў суседнія кварталы і бушаваў да чатырох гадзін ночы. Згарэла большая частка забудовы вуліц Купецкая, Паліцэйскай, Гарохавай (сярэдняя частка Сацыялістычнай), Брыгітскай, Пясочнай, Жандармскай, Саборнай, Калужанской, частка дамоў Параднага пляца.

Лакальныя пажары працягваліся яшчэ некалькі дзён. Пазней загарэлася Занёманскае прадмесце, куды агонь перакінуўся праз пылаючыя лясы.

## Разбурэнні 
Вынікі пажару аказаліся катастрафічнымі для горада. Пажар разбурыў ці моцна пашкодзіў усе гарадзенскія гасцініцы, дзясятак яўрэйскіх малітоўных школ і дзіцячы прытулак, дэпо земляробчых машын і майстэрню фабрыкі Лільполь і Рау (філіял Варшаўскай), згарэў дэпутацкі архіў дваранскага збору і апякунскай рады. Нягледзячы на моцны пажар, у выніку самаадданай барацьбы з агнём удалося адстаяць такія будынкі, як будынак фарнага касцёла, мужчынскай гімназіі і жаночай гімназіі, аддзяленні дзяржбанка (будынак пазменнай школы на вуліцы Сацыялістычнай). У Брыгітскім манастыры абгарэла званіца (не захавалася да нашага часу), і згарэлі драўляныя завяршэнні вежаў касцёла.

Усяго было знішчана 139 каменных і 380 драўляных хат, 34 каменных і 331 драўляных гаспадарчых пабудоў. Ад пажару пацярпела 2392 сем'і (7105 чалавек). Тым не менш чалавечыя страты былі мінімальныя, у пажары загінула толькі 3 чалавекі. У грашовым выражэнні шкода ад згарэлай нерухомасці склала вялізную тых цэнах суму ў 1 857 130 рублёў. Пажар назаўжды змяніў архітэктурнае аблічча гістарычнага цэнтра Гродна. Былі знішчаны амаль усе будынкі XV-XVIII стагоддзяў, а пасля аднаўлення гарадской забудовы ў 1885—1900 гадах асноўнае архітэктурнае аблічча горада вызначаў ужо модны ў тыя гады стыль эклектыкі.

## Адлюстраванне пажару 
«Дапажарны» Гродна адлюстраваны на рэдкіх фота, а таксама ў акварэлях і малюнках Напалеона Орды. Сам пажар зарэгістраваў Чэслаў Янкоўскі (малюнак быў надрукаваны ў часопісе «Kraj»). Губернскія ўлады правялі фатаграфічную рэгістрацыю згарэлых вуліц і кварталаў і адправілі фота ў Санкт-Пецярбург. На жаль, даследнікам гісторыі Гродна дагэтуль не ўдалося адшукаць у архівах гэту калекцыю.

## Літаратура
*Трусов Игорь. Архитектура Гродно. Невосполнимые утраты. XIX—XX вв. Гродно: ЮрСаПринт, 2011. — 84 с. ISBN 978-985-90194-3-6

Катэгорыя:Падзеі 29 мая
Катэгорыя:Падзеі ў Гродне
Катэгорыя:Май 1885 года
Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі
Кладонія бясформенная

**Кладонія бясформенная** (*Cladonia deformis*) — від грыбоў сямейства Кладоніевыя.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Расце на глебе, багатай арганічнымі рэчывамі, на гнілой драўніне, раслінных рэштках, у светлых хваёвых і мяшаных лясах, на тарфяных балотах.

## Выкарыстанне 
Утрымлівае уснінавую кіслату і цэарын. Валодае антымікробнай актыўнасцю.

## Літаратура 
* 
* *Кабзар Н.* Кладонія // 

Катэгорыя:Кладонія
Ян Янавіч Зяновіч

**Ян Зяновіч** (каля 1550 — 1614) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Вялікі падстолі літоўскі (1576—1594), кашталян віцебскі (1594—1600) і смаленскі (з 1600).

Вызнаваў кальвінізм.

## Літаратура 
* 

Ян Янавіч
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны смаленскія
Катэгорыя:Кашталяны віцебскія
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)

**Крыштаф Зяновіч** (каля 1540 — 1614) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. 
Кашталян (1585—1588) і ваявода берасцейскі (з 1588). Таксама быў старостам чачэрскім і прапойскім (з 1577).

## Біяграфія 
Вучыўся ва ўніверсітэце Цюрыха.

Падчас бескаралеўя ў 1586 годзе быў прыхільнікам групоўкі Астафія Валовіча і кандыдатуры Жыгімонта Вазы.

Быў актыўным прыхільнікам кальвінізму. У 1599 г. прымаў удзел у Віленскай канфедэрацыі праваслаўных і пратэстантаў, напраўленай супраць контррэфармацыі і Берасцейскай уніі.

Зрабіў сваёй галоўнай рэзідэнцыяй Смаргонь, дзе ў 1606—1612 гг. збудаваў кальвінскі збор. Таксама заклаў у Смаргоні паперню.

Крыштаф Зяновіч быў аўтарам рукапіснага твора на польскай мове «Трагедыя, альбо Пачатак значнага ўпадку ў доме княства Літоўскага», у якім апісана сварка паміж віленскім ваяводам Крыштафам Радзівілам і віленскім кашталянам Геранімам Хадкевічам з-за спадчыны згаслага роду Алелькавічаў.

## Сям'я 
З шляхецкага роду Зяновічаў герба «Дэспат», сын Юрыя Мікалаевіча (невядома, ад якой з яго дзвюх жонак — Соф'і Глябовіч або Ганны Слушкі).

Быў жанаты з Фядорай Валовіч, дачкой новагародскага кашталяна Рыгора. Меў сына Мікалая Багуслава і дачку Соф'ю (жонка Станіслава Кішкі, а потым Аляксандра Слушкі).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Wielka Genealogia Minakowskiego

Крыштаф, ваявода берасцейскі
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы берасцейскія
Катэгорыя:Кашталяны берасцейскія
Катэгорыя:Старосты прапойскія
Катэгорыя:Старосты чачэрскія
Дартс

320px|thumb|Мішэнь для гульні ў дартс
**Дартс** ( — дроцікі) — шэраг звязаных гульняў, у якіх гульцы кідаюць дроцікі ў круглую мішэнь, якую вешаюць на сцяну.

У мінулым выкарыстоўваліся розныя віды мішэняў і правілы, у цяперашні час тэрмін дартс звычайна спасылаецца на стандартызаваную гульню з пэўнай канструкцыяй мішэні і правіламі.
 
Гульня зарадзілася некалькі стагоддзяў таму на Брытанскіх астравах. Да гэтага часу дартс з'яўляецца традыцыйнай гульнёй, у якую гуляюць у пабах Вялікабрытаніі, Нідэрландаў, Скандынавіі, ЗША і некаторых іншых. Акрамя гэтага, у дартс гуляюць і на прафесійным узроўні.

## Спасылкі 
* PDC The Professional Darts Corporation
* Database of Darts Results Players and Statistics
Станіслаў Зяновіч

**Станіслаў Зяновіч** (каля 1610 — 1672) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Ляснічы вількійскі (1646), вількамірскі падсудак з 1653 і падкаморы з 1661, кашталян новагародскі (з 1671).

Пасол на сойм 1665.

## Сям'я 
З шляхецкага роду Дэспат-Зяновічаў герба «Дэспат», сын Юрыя, віленскага земскага суддзі, і Ганны Францкевіч-Радзімінскай.

Быў двойчы жанаты: з Амаліяй Альжбетай фон Герберштэйн, а потым з Ганнай Місунай.

Меў сыноў Крыштафа і Аляксандра.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Wielka Genealogia Minakowskiego

Станіслаў
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны новагародскія
Катэгорыя:Падкаморыя вількамірскія
Катэгорыя:Падсудкі вількамірскія
Катэгорыя:Ляснічыя вількійскія
Рымскі легіён

thumb|Рымскія легіянеры (рэканструкцыя)

**Легіён** (, род. склон '** — ваенны збор, прызыў, ад **' — збіраць) — асноўная арганізацыйная адзінка ў арміі Старажытнага Рыма.

Легіён складаўся з 5 тыс. (у пазнейшыя перыяды 4320) пехацінцаў і некалькіх сотняў вершнікаў. Кожны легіён меў свой нумар і назву. Па захаваных пісьмовых крыніцах ідэнтыфікавана прыкладна 50 розных легіёнаў, хоць лічыцца, што іх колькасць у кожны гістарычны перыяд не перавышала дваццаці васьмі, але пры неабходнасці яна магла быць павялічана.

На чале легіёна ў перыяд Рэспублікі стаяў ваенны трыбун, у перыяд Імперыі — легат.

## Спасылкі 
* Рымская Слава Антычнае ваеннае мастацтва

Катэгорыя:Гісторыя ўзбраенняў
Катэгорыя:Ваенная гісторыя
*
Катэгорыя:Воінскія фарміраванні
Герман Мацвеевіч Бокун

**Герман Мацвеевіч Бокун** (, в. Ясень, Уздзенскі раён — ) — беларускі савецкі трэнер па фехтаванні на шпагах. Майстар спорту СССР (1949), заслужаны трэнер БССР (1961), заслужаны трэнер СССР (1965), заслужаны дзеяч фізічнай культуры БССР (1971). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі інстытут фізічнай культуры ў 1949 годзе. З 1950 г. у Беларускім савеце і Мінскім абласным савеце ФСТ «Дынама».

Прадстаўляў СССР на Алімпійскіх гульнях 1952 года ў Хельсінках. Прымаў удзел у асабістым першынстве, дзе ён дайшоў да другога раўнда і камандных спаборніцтвах, дзе выбыў у першым раўндзе.

З 1957 г. загадчык кафедры фехтавання і бокса Беларускага інстытута фізічнай культуры, з 1962 г. трэнер па фехтаванні Цэнтральнага савета саюза спартыўных таварыстваў і арганізацый БССР. У 1964—1977 гг. намеснік старшыні Спартыўнага камітэта БССР. Сярод выхаванцаў А. Ніканчыкаў.

Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры БССР
Катэгорыя:Спартсмены СССР
Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры СССР
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы фізічнай культуры БССР
Катэгорыя:Трэнеры Беларусі
Катэгорыя:Фехтавальшчыкі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ва Уздзенскім раёне
Бокун

**Бо́кун** — беларускае прозвішча, утворанае ад імя Абакум.

## Вядомыя асобы 
* Антоні Бокун (нар. 1973) — пастар мінскай пяцідзясятніцкай царквы, перакладчык Бібліі на беларускую мову.
* Галіна Віктараўна Бокун (нар. 1946) — беларускі архітэктар.
* Герман Мацвеевіч Бокун — беларускі спартыўны дзеяч, трэнер (фехтаванне на шпагах)
* Ларыса Пятроўна Бокун — беларуская спартсменка і трэнер (фехтаванне)
* Іван Антонавіч Бокун (нар. 1934) — беларускі вучоны ў галіне цеплаэнергетыкі.
Альдраванда пухіраватая

**Альдраванда пухіраватая**, **Альдраванда пузырчатая** (*Aldrovanda vesiculosa*) — водная насякомаедная расліна сямейства .

## Агульная характарыстыка 
Шматгадовая водная расліна без каранёў, з гарызантальна размешчаным ніткападобным крыху галінастым сцяблом даўжынёй З-15 см, свабодна плавае на паверхні вады. Лісце ў кальчаках па 6-9, круглаватае, каля асновы зрослае, з шырокімі і плоскімі клінападобнымі чаранкамі. Кожны ліст мае расшыраны чаранок з 4-6 шчацінкамі ў верхняй частцы і пласцінку з 2 акруглых палавінак з валаскамі па краі (лоўчы апарат) і стрававальнымі залозкамі пасярэдзіне. Кветкі дробныя, адзіночныя, пазушныя, белыя. Плод — шарападобная каробачка.

Харчуецца дробнымі воднымі жывёламі. Пры раздражненні палова ліста змыкаецца і заціскае здабычу. Ліст пры гэтым прымае форму бурбалкі. Працэс стрававання можа доўжыцца больш за месяц. Пасля гэтага ліст збольшага адмірае.

## Распаўсюджанне 
Належыць да монатыпічнага трапічнага роду. Сустракаецца як рэліктавы і магчыма заносны натуралізаваны палеатрапічны від ва ўмераных шыротах. Пашырэнне: Цэнтральная і Паўднёвая Еўропа, Усходняя Азія, Індыя, Афрыка, Аўстралія. У Беларусі знаходзіцца ў асобных лакалітэтах у Прыпяцкім Палессі і Паазер’і, на паўночна-ўсходняй мяжы сярэднеэўрапейскага фрагмента арэала. Месцы росту: эўтрофныя, сярэднемінералізаваныя азёрныя і рачныя затокі, старыцы, зарослыя суднаходныя і меліярацыйныя каналы, абводненыя балоты. Дэкаратыўная расліна.

## Ахоўны статус 
Від занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі 1-га і 2-га выданняў (1981, 1993) і Украіны (2009). Водныя фармацыі альдраванды пухіраватай занесены ў Зялёную кнігу Украіны (1987) як «рэдкія, знікаючыя і тыповыя раслінныя супольнасці, якія маюць патрэбу ў ахове».

Ахоўваецца ў Літве і Польшчы. Уключаны ў Дадатак I да Бернскай Канвенцыі і ў Дадатак II да Дырэктывы Еўрапейскага Саюза аб месцах пражывання.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* Альдраванда пухіраватая ў Чырвонай кнізе Беларусі 
* 
* *Зелена книга України* 
* «Альдрованда пухирчаста» *Червона книга України* (1996)
* 

Катэгорыя:Расіцавыя
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Юрый Іванавіч Зяновіч

**Юрый Іванавіч Зяновіч** (каля 1450 — пасля 1516) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага

## Біяграфія 
Прадстаўнік роду Зяновічаў герба «Дэшпат», сын Івана Зяноўевіча.

Намеснік браслаўскі (1494), смаленскі ў 1507—1508, магілёўскі з 1514, маршалак гаспадарскі (з 1516).

Валодаў Смаргонню, Паставамі, Глыбокім і іншымі маёнткамі.

## Сям’я 
Меў чатырох сыноў Мікалая, Юрыя, Міхаіла і Яна, якія памерлі маладымі і не займалі высокіх пасад. У 1522—1524 гадах першыя тры судзіліся з Радзівіламі за маентак Вапленае. У 1528 годзе ўдава Мікалая ставіла ў войска 30 коннікаў, Юрый — 11, Міхал — 28, Ян — 41. Ад Мікалая і Міхала пайшлі 2 найбольш значныя галіны Зяновічаў.

## Літаратура 
* 

Юрый Іванавіч
Катэгорыя:Старосты магілёўскія
Катэгорыя:Намеснікі смаленскія
Катэгорыя:Старосты браслаўскія
Катэгорыя:Маршалкі гаспадарскія
Васілій Вялікі

**Васі́лій Вялі́кі** (, каля 330,  — , ), вядомы таксама як **Васілій Кесары́йскі** () — свяціцель, архіепіскап Кесарыі Кападокійскай, царкоўны пісьменнік і багаслоў. Адзін з трох Кападокійскіх айцоў царквы, разам з Рыгорам Ніскім і Рыгорам Багасловам. Яму прыпісваюцца вынаходніцтва іканастаса і складанне літургіі Васілія Вялікага. Аўтар шматлікіх пропаведзяў і лістоў (захавалася не менш за трыста), перакананы абаронца кіновіі.

## Літаратура 
* Васілій Вялікі // 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы IV стагоддзя
Катэгорыя:Айцы Царквы
Катэгорыя:Дактары Касцёла
Катэгорыя:Постаці Кападокіі
Катэгорыя:Багасловы Візантыі
Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Свяціцелі
Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя IV стагоддзя
Катэгорыя:Патрыстыка
Зоркаўка

**Зоркаўка** (*Stellaria*, ад  — зорка) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя, рэдка аднагадовыя расліны з паўзучымі падземнымі парасткамі або без іх; сцёблы звычайна голыя, рэдка валасістыя, чатырохгранныя. Лісце звычайна ўсё або амаль усё сядзячае або амаль сядзячае лінейна-ланцэтнае або яйцападобнае. Кветкі, двухполыя, 5-, рэдка 4-членныя, звычайна белыя, актынаморфныя, да 20 мм у дыяметры, у дыхазіяльных, паўпарасонікавых суквеццях або адзінкавыя ў пазухах лісця. Плод — каробачка.

## Пашырэнне 
Каля 120 відаў. На Беларусі 10 відаў: , , , , , , , , . Растуць у лясах, на лугах, балотах, у хмызняках, на палях, агародах і інш.

## Віды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Выкарыстанне 
Лекавыя, кармавыя, харчовыя, меданосныя і дэкаратыўныя расліны. Многія віды пустазелле, ёсць ядавітыя.

## Літаратура 
* 
*  — С. 376.
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Stellaria // The Plant List
Міхаіл Абрамавіч Зораў

**Міхаіл Абрамавіч Зораў** (сапр. Штоклянд;  — , Мінскае гета) — беларускі акцёр і рэжысёр. Заслужаны артыст БССР (1938).

## Біяграфія 
Сцэнічную дзейнасць пачаў у расійскіх тэатрах.

З 1926 акцёр, потым рэжысёр БДТ-1 (тэатр імя Я. Купалы). Крытыка адзначала тонкі псіхалагізм Зорава, яго вобразам уласцівы інтэлектуальна-лагічны пачатак у спалучэнні з лірычнасцю і эмацыянальнасцю. Найбольш вядомыя ролі: Войшалак («Вір» Я. Рамановіча), Камісар («Мяцеж» паводле Д. Фурманава), Евель Цывін («Бацькаўшчына» К. Чорнага), Платон Крэчат (аднайменная п'еса ). Як рэжысёр здзейсніў пастаноўкі: «Лён» Е. Міровіча (1931, разам з аўтарам), «Працяг будзе»  (1934), «Музыканцкая каманда»  (1936), «Платон Крэчат» (1936), «Апошнія» М. Горкага (1937), «Кацярына Жарнасек» М. Клімковіча (1938).

У 1941 мастацкі кіраўнік Беларускага тэатра юнага гледача.

Пачатак вайны застаў у Мінску. Змешчаны акупацыйнай адміністрацыяй у Мінскае гета, дзе і загінуў.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Акцёры Беларусі
Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР
Зубава

Назву **Зу́бава** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Зубава — аграгарадок у Аршанскім раёне
** Зубава — вёска ў Сенненскім раёне
### Расія 
* Зубава (Багданаўскае сельскае паселішча)
* Зубава (Ельнінскі раён)
* Зубава (Лехмінскае сельскае паселішча)
* Зубава (Ярцаўскі раён)

## Гл. таксама 
* Вера Міхайлаўна Зубава — беларуская спартсменка і трэнер па парашутным спорце
Зопнік

**Зо́пнік** (*Phlomis*) — род кветкавых раслін сямейства Ясноткавыя (*Lamiaceae*). 91 від.

## Біялагічнае апісанне 
Шматгадовыя травяністыя расліны або паўкусты і кусты з простым ці галінастым сцяблом. Лісце найчасцей яйцападобнае ці трохвугольнае. Кветкі двухполыя, няправільныя, двухгубыя, у шматкветкавых несапраўдных кальчаках, сабраных у коласападобнае суквецце; ружовыя, ліловыя, часам жоўтыя. Чашачка 5-зубчастая, трубчастая ці званочкавая. Плод — 4-гранны шматарэшак.

Красаванне ў сярэдзіне лета.

## Пашырэнне 
Пашыраны пераважна ва ўмераных абласцях Еўразіі. На тэрыторыі Беларусі вырошчваюць .

## Выкарыстанне 
Лекавыя, кармавыя, меданосныя і дэкаратыўныя расліны. Клубнепадобныя патаўшчэнні на каранях зопніка клубняноснага ядомыя.

## Літаратура 
* 
*  — С. 379.

## Спасылкі 
* 
* Phlomis // The Plant List
* Phlomis // ИАС «ООПТ России»

Катэгорыя:Ясноткавыя
Дзіда

**Дзіда** або **кап’ё** — колючая, кідальная або колюча-сякучая халодная зброя. Даўжыня дзіды складала ад 3 да 4 метраў. Дзіды падзяляліся на кідальныя і цяжкія, апошнія прызначаліся для блізкага бою. У рымскай арміі коп’і выкарыстоўвалі цяжкія конныя легіёны, якія з’явіліся толькі ў V ст. і капіравалі «варвараў», напрыклад «германская кавалерыя». Таксама дзіды выкарыстоўваліся фалангамі (дзіданосцамі).
 
Звычайная дзіда складаецца з драўлянага тронка і металічнага наканечніка, яго формы былі вельмі разнастайнымі (але не больш за 50 см даўжыні).

Наканечнікі старажытных дзід знаходзяць падчас археалагічных раскопках помнікаў старажытнасці.

## Літаратура 
* 
* 
* Дзі́да; Кап’ё // 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кідальная зброя паводле алфавіта
Катэгорыя:Дзіды
Катэгорыя:Кідальныя дзіды
Зубкі (Лёзненскі раён)

**Зубкі́** (, ) — аграгарадок у Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці, на рацэ Мошна. Адміністрацыйны цэнтр Лёзненскага сельсавета. На паўднёва-заходняй ускраіне г.п.Лёзна, за 40 кіламетраў ад Віцебска.

## Насельніцтва 
* 518 жыхароў, 198 двароў (1997)

## Інфраструктура 
* Пачатковая школа-сад
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Аддзяленне сувязі
* Крама

## Вядомыя асобы 
* Пётр Міхайлавіч Прусаў (1942—2017) — аўтамабільны канструктар.

## Спасылкі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лёзненскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Лёзненскага раёна
Кладзіна лясная

**Кладзіна лясная** (*Cladina arbuscula, Cladonia sylvatica*) — від лішайнікаў сямейства Кладоніевыя.

## Апісанне 
Слаявіна кусцістая. Падэцыі тонкацыліндрычныя, моцна разгалінаваныя, утвараюць дзярнінкі 5-12 см вышыні, без каравога пласта, з гладкай або дробнабародаўчатай​​, матавай паверхняй, светла-шэрага, шаравата-жаўтлявага або жаўтлява-шызага колеру; ў месцах галінавання ўтвараюцца адтуліны, асабліва на галоўных галінках. Канчатковыя галінкі сабраны ў пучкі, заканчэнні іх пафарбаваны ў карычневы колер; стэрыльныя — паніклыя, тыя, што нясуць пладовыя целы — прамастаячыя. Апатэцыі бурыя або буравата-рудыя, утвараюцца на канцах галінак па аднаму або зліўшыся па некалькі, 0,3-1,2 мм у дыяметры. Споры падоўжанаавальныя або верацянопадобныя, 7-13×2-3,5 мкм.

## Пашырэнне 
Расце на пясчанай (пераважна кіслай) глебе ў хваёвых лясах, на палянах, схілах узгоркаў, ўзлесках.

На тэрыторыі Беларусі сустракаецца паўсюдна.

## Таксанамія 
Выдзяляюць некалькі падвідаў і форм:

* *Cladonia arbuscula f. arbuscula* (Wallr.) Flot. (1839).
* *Cladonia arbuscula f. caerulescens* (Schade) Grummann (1963).
* *Cladonia arbuscula f. decumbens* (Anders) Asahina (1971).
* *Cladonia arbuscula f. subspumosa* (Coem.) Grummann (1963).
* *Cladonia arbuscula subsp. arbuscula* (Wallr.) Flot. (1845).
* *Cladonia arbuscula subsp. arbuscula* (Wallr.) Hale & W. L. Culb.
* *Cladonia arbuscula subsp. beringiana* Ahti (1961).
* *Cladonia arbuscula subsp. boliviana* (Ahti) Ahti & DePriest (2001).
* *Cladonia arbuscula subsp. imshaugii* (Ahti) Ahti & DePriest (2001).

* *Cladonia arbuscula subsp. mitis* (Sandst.) Ruoss (1987), (= Cladonia mitis).
* *Cladonia arbuscula subsp. pachyderma* (Ahti) Ahti & DePriest (2001).
* *Cladonia arbuscula subsp. squarrosa* (Wallr.) Ruoss (1987).
* *Cladonia arbuscula subsp. stictica* Ruoss (1989), (= Cladonia mitis).
* *Cladonia arbuscula var. arbuscula* (Wallr.) Flot. (1839).
* *Cladonia arbuscula var. mitis* (Sandst.) Sipman, (= Cladonia mitis).

## Выкарыстанне 
Утрымлівае уснінавую, фумарпротацэтраравую і ўрсолавую кіслоты. Валодае ярка выяўленымі антымікробнымі ўласцівасцямі.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* *Кабзар Н.* Кладзіна // 
* *Кабзар Н.* Кладзіна // 

Катэгорыя:Кладонія
Адмірал (матыль)

**Адмірал** (*Vanessa atalanta*) — дзённы матылёк з сямейства .

## Этымалогія назвы 
Відавы эпітэт *Atalanta*. У грэчаскай міфалогіі Аталанта — гераіня Калідонскага палявання, дачка цара Аркадзіі, якая была выкармленая мядзведзіцай і вырасла ў лесе, яна бегала хутчэй за ўсіх людзей на Зямлі.

## Апісанне 
Даўжыня пярэдняга крыла 26-34,5 мм. Размах крылаў 50-65 мм. Крылы зверху чарнавата- або цёмна-бурыя. У вяршыні пярэдняга крыла вылучаецца невялікі зубец па знешнім краі. На пярэдніх крылах праз іх сярэдзіну папярок праходзіць чырвоная паласа-перавязь, а вышэй за яе — 3 буйныя і да 6 дробных белых плямаў.

На задніх крылах знешні край з шырокай чырвонай аблямоўкай, на якой 4-5 чорных метак і здвоеная блакітная плямка ў цёмным абадку ў анальным куце. Ніжні бок крылаў карычнявата-буры, з разнастайнымі чырванаватымі і белымі плямамі і шэрымі разводамі. Знізу на пярэдніх крылах паўтараецца малюнак верху, а задняе крыло карычняватае і мармурападобнае за кошт цёмных штрышкоў і звілін.

Vanessa atalanta MHNT CUT 2013 3 14 Grisolle Dos.jpg|*Vanessa atalanta*
Vanessa atalanta MHNT CUT 2013 3 14 Grisolle ventre.jpg|*Vanessa atalanta* △

## Падвіды 
* *Vanessa atalanta rubria* (Fruhstorfer, 1909)

## Размнажэнне 
Самка адкладае па адным яйцы на лісці кармавых раслін. У вусеняў падоўжная паласа на спінным баку цела адсутнічае, маюцца бакавыя жоўтыя палосы, жоўтыя кропкі і жаўтлявыя шыпы. Вусені развіваюцца з мая па жнівень. Жывуць у згорнутым у трубку лісці кармавых раслін. Кукалка вольная і прымацоўваецца галавой уніз.

### Кармавыя расліны 
Да кармавых раслін вусеняў адносяцца:

* 
* 
* 
* 

## Час лёту 
Развіваецца ў адным-двух пакаленнях. Май, чэрвень, ліпень, жнівень, верасень, кастрычнік — 1 дэкада.

## Месцапражыванне 
Лясныя ўзлескі, паляны, абочыны дарог, лугі, берагі рэк і г. д. Часта назіраецца ў антрапагенных біятопах. У гарах сустракаецца да нівальнага поясу (2500—2700 над узроўнем мора).

## Арэал 
Паўночная Афрыка, астравы Атлантычнага акіяна, знешнетрапічная Еўразія, поўнач Амерыкі, Гватэмала, Гаіці. Від схільны да дынамічных ваганняў колькасці і ў асобныя гады назіраецца ў вельмі вялікай колькасці. З’яўляецца актыўным мігрантам. Папуляцыі ў лясным поясе часткова, а на поўначы арэала цалкам папаўняюцца пералётнымі асобінамі з поўдня.

## Галерэя 

Файл:Vanessa atalanta eggs2.jpg|Яйцо
Файл:Vanessa atalanta Raupe (HS).jpg|Вусень найстарэйшага ўзросту
Файл:Chrysalis-butterfly-vulcan-chrysalide-papillon-vulcain-vanessa-atalanta-2.jpg|Кукалка
Файл:Vanessa atalanta brok beentree.jpg|Імага

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Адмирал, или Нимфа Аталанта Vanessa atalanta (Linnaeus, 1758) на сайте ecosystema.ru

Катэгорыя:Німфаліды
Катэгорыя:Насякомыя Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі
Катэгорыя:Насякомыя Афрыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Насякомыя Новай Зеландыі
Катэгорыя:Насякомыя на марках
Зубкі

**Зубкі** — тапонім.

## Беларусь 
### Віцебская вобласць 
* Вёска Зубкі, Лёзненскі раён

### Мінская вобласць 
* Вёска Зубкі, Клецкі раён

## Расія 
* Вёска Зубкі, Смаленская вобласць
Ларыса Пятроўна Бокун

**Ларыса Пятроўна Бокун (пры нараджэнні Болдырава)** (нар. , г. Новасібірск — , г. Мінск) — беларускі савецкі трэнер па фехтаванні. Майстар спорту СССР (1948), заслужаны трэнер БССР (1961), заслужаны трэнер СССР (1967), заслужаны дзеяч фізічнай культуры БССР (1971).

## Біяграфія 
Скончыла  ў Маскве ў 1947 годзе. У 1947 выкладчык Беларускага інстытута фізічнай культуры, з 1949 трэнер па фехтаванні ў спартыўных арганізацыях Мінска, з 1975 трэнер Рэспубліканскай школы вышэйшага спартыўнага майстэрства.

Трэнер зборнай СССР на АГ 1968, 1972, 1976, 1980. Сярод выхаванцаў неаднаразовыя чэмпіёнкі Алімпійскіх гульняў і свету Алена Бялова, Таццяна Самусенка, чэмпіёнка свету .

## Спасылкі 
* Ветераны войны, труда и спорта  
* НАК Беларусі выказвае шчырыя спачуванні родным Ларысы Бокун

Катэгорыя:Майстры спорту СССР
Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры БССР
Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры СССР
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы фізічнай культуры БССР
Катэгорыя:Трэнеры Беларусі
Катэгорыя:Фехтавальшчыкі
Майкл Сцюарт Браўн

**Майкл Сцюарт Браўн** (, ) — амерыканскі генетык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1985 годзе разам з Дж. Л.Голдстайнам за даследаванні спадчыннай гіперхалестэрэніміі і адкрыццё рэцэптара ліпапратэінаў нізкай шчыльнасці.

## Біяграфія 
Браўн нарадзіўся ў Брукліне, Нью-Ёрк у сям’і Эвелін Кац і Харві Браўна. Скончыў Пенсільванскі ўніверсітэт у 1962 годзе. З 1968 года ў Нацыянальным інстытуце артрытаў і абменных хвароб, з 1971 года прафесар у Тэхаскім універсітэце, у 1980 годзе дырэктар Цэнтра генетычных хвароб у Паўднёва-Заходняй медыцынскай школе Тэхаскага ўніверсітэта.

Аўтар навуковых прац па механізме транспарту ліпідаў і рэгуляцыі халестэрынавага абмену ў арганізме чалавека і жывёл.

Доктар медыцыны (1966).

Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША, Амерыканскай акадэміі навук і мастацтва.

## Узнагароды 
Лаўрэат шматлікіх прэмій, у тым ліку:
* 1981 — Міжнародная прэмія Гайрднера
* 1984 — Прэмія Луізы Грос-Хорвіц
* 1985 — Прэмія Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні
* 1985 — Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне
* 1988 — Нацыянальны навуковы медаль ЗША

Большасць прэмій атрымаў разам з Джозефам Голдстайнам.

## Асноўныя публікацыі 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Паўднёва-заходні медыцынскі цэнтр пры ўніверсітэце Техаса  
* Сайт Дэпартамента малекулярнай генетыкі Браўна і Голдстайна ва ўніверсітэце Тэхаса 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Біяхімікі ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты міжнароднай прэміі Гайрднера
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Луізы Грос-Хорвіц
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні
Зубовіч

**Зубовіч** — беларускае прозвішча.

## Выбітныя носьбіты 
* Вячаслаў Ксенафонтавіч Зубовіч — беларускі вучоны ў галіне акушэрства і педыятрыі.
* Дзмітрый Дзмітрыевіч Зубовіч — савецкі ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант.
* Іван Герасімавіч Зубовіч — савецкі дзяржаўны дзеяч, міністр прамысловасці сродкаў сувязі СССР.
* Канстанцін Міхайлавіч Зубовіч — Герой Савецкага Саюза.
* Ягор Вячаслававіч Зубовіч — беларускі футбаліст.
* Яўген Аляксандравіч Зубовіч (нар. 1984) — беларускі пісьменнік, краязнавец.
Андрэй Іванавіч Валовіч

**Андрэй Валовіч** (каля 1570—1614) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Вялікі харунжы літоўскі (1592—1610), жамойцкі падстароста (1595—1609) і суддзя земскі (з 1610).

## Біяграфія 
Паходзіў з роду Валовічаў, сын Івана і Ганны Копаць. Меў братоў Гераніма, Яўстаха і Паўла.

Вучыўся ў Віленскай акадэміі. Пасол на соймы 1587, 1596, 1598, 1600, дэпутат Трыбунала ВКЛ у 1593 і 1600 гадах.

Удзельнік вайны ў Інфлянтах супраць Швецыі 1600—1611 гадоў.

Валодаў шэрагам маёнткаў на Жамойці (Трушкамі, Платэлямі, Эйгірдзямі). У 1609 набыў Цытавяны, дзе фундаваў кляштар бернардзінцаў. У сваім тэстаменце пакінуў яму значныя сродкі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Падалінскі У.* Павятовая палітычная эліта ў святле дзейнасці гарадзенскага сойміка ў другой палове XVI ст. // Гродзенскі палімпсест 2009. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі
* *Сліж Н.* Цудатворны абраз Маці Божай Студэнцкай і гарадзенская шляхта: ідэнтыфікацыя, радаводы, сувязі — Валовічы // Герольд Litherland № 18, 2011. С. 57

Андрэй Іванавіч
Катэгорыя:Харунжыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Суддзі земскія жамойцкія
Катэгорыя:Падстаросты жамойцкія
Рыгор Грынькавіч Валовіч

**Рыгор Валовіч** (? — пачатак ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Маршалак гаспадарскі (1558—1565), староста слонімскі (1560—1584) і кашталян новагародскі (з 1566).

## Сям’я 
Паходзіў з роду Валовічаў, сын Грынькі Ходкавіча, заснавальніка роду, брат Багдана, Івана, Міхаіла, Лукі, Марка і Паўла.

Адна з яго дачок, Фядора, была замужам за Юрыем Тышкевічам, а потым за Крыштафам Зяновічам. Другая, Рэгіна, спачатку выйшла за Марціна Хршчановіча, а потым за Паўла Паца.

## Літаратура 
* 

Рыгор Грынькавіч
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны новагародскія
Катэгорыя:Старосты слонімскія
Катэгорыя:Маршалкі гаспадарскія
Рыгор Валовіч

Імя Рыгор (*Грынька*) мела некалькі прадстаўнікоў роду Валовічаў:
* Грынька Валовіч (XV ст.) — канюшы літоўскі; пачынальнік роду.
* Грынька Ходкавіч Валовіч (? — пасля 1503) — гараднічы гарадзенскі, унук Грынькі.
* Рыгор Грынькавіч Валовіч (? — 1586) — кашталян новагародскі, сын Грынькі Ходкавіча.
* Рыгор Багданавіч Валовіч (? — 1577) — ваявода смаленскі.
* Рыгор Маркавіч Валовіч (? — 1562) — праваслаўны полацкі архіепіскап.
Грынька Ходкавіч Валовіч

**Грынька Ходкавіч Валовіч** (XV ст. — пасля 1504 да лютага 1508) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. Гараднічы гарадзенскі (1486—1495), намеснік перавальскі (1499—1503).

Унук канюшага гаспадарскага Грынькі Валовіча, сын Ходкі Грынькавіча Валовіча. Упершыню названы Валовічам у грамаце 1499 года.

У 1504 годзе згаданы без урадаў.

На пачатку XVI ст. зрабіў фундуш Каложскаму манастыру Св. Барыса і Глеба ў Гародні.

У двух шлюбах меў 7 сыноў і прынамсі 2 дачок, фактычна быў родапачынальнікам Валовічаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Грынька Ходкавіч
Катэгорыя:Гараднічыя гарадзенскія
Катэгорыя:Старосты перавальскія
Катэгорыя:Памерлі ў 1500-я гады
Катэгорыя:Нарадзіліся ў XV стагоддзі
Павел Валовіч

**Павел Валовіч** (? — ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага княства Літоўскага. Гарадзенскі падкаморы (1600—1615), гараднічы (1601—1623) і староста (з 1615); падскарбі надворны літоўскі з 1619.

Кліент Мікалая Радзівіла Сіроткі, пры падтрымцы якога ў 1600 атрымаў пасаду гарадзенскага падкаморага.

Пасол на сойм 1597, дэпутат Трыбунала ВКЛ у 1599 і 1602.

## Сям'я 
Паходзіў з роду Валовічаў, сын Івана, маршалка гарадзенскага, і яго другой жонкі Ганны Копаць. Меў братоў Гераніма, Андрэя і Яўстаха.

Ажаніўся з Соф'яй Хадкевіч, дачкой віленскага кашталяна Гераніма. Меў сыноў Казіміра Яўстаха, стольніка літоўскага, і , езуіта, рэктара Віленскай акадэміі.

## Літаратура 
* *Падалінскі У.* Павятовая палітычная эліта ў святле дзейнасці гарадзенскага сойміка ў другой палове XVI ст. // Гарадзенскі палімпсест 2009. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі

Павел
Катэгорыя:Падскарбіі надворныя літоўскія
Катэгорыя:Старосты гарадзенскія
Катэгорыя:Гараднічыя гарадзенскія
Катэгорыя:Падкаморыя гарадзенскія
Ян Казімір Валовіч

**Ян Казімір Валовіч** (? — ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага княства Літоўскага. Вялікі лоўчы літоўскі (1684—1692), вялікі абозны літоўскі (1692—1707), староста хвейданскі.

Паходзіў з роду Валовічаў, сын віленскага земскага пісара Марцыяна Валовіча. Быў жанаты з Кацярынай, дачкой падканцлера Аляксандра Крыштафа Нарушэвіча.

## Спасылкі 
* Wielka Genealogia Minakowskiego

Ян Казімір
Катэгорыя:Абозныя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Лоўчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты хвейданскія
Грынька Валовіч

**Грынька Валовіч** (да 1429 — паміж 1481—1486) — канюшы гаспадарскі (да 1451 — пасля 1459), намеснік трубчэўскі (1459 — паміж 1481—1486).

Магчыма, бацькам Грынькі быў **Вол**, які быццам загінуў пад Вількамірам у 1435 годзе, болей пра яго нічога не вядома і рэальнасць асобы не пэўная, а дзядзькам — **Некраш**, які валодаў землямі ў Маркаве і Жаслаўі, ён памёр або загінуў у 1453—1454 гадах і нашчадкаў не пакінуў, бо маёнткі перайшлі Грыньку. Магчыма, Вол — мянушка асобы, вядомай пад іншым свецкім імем. Рымвідас Пятраўскас згадвае нейкага *Некраша Валовіча*, намесніка ваўкавыскага ў 1440—1443 гадах, але яго сувязь з Валом, Некрашам і Грынькам не ясная.

Кар’еру пачаў пры двары вялікага князя Казіміра не пазней за 1443 год, пра што сведчаць запісы ў Кнізе данін. Тытулаваўся панам, быў вялікакняжацкім канюшым прынамсі ў 1451—1459 гадах.

Пэўны час знаходзіўся ў Луцку, быў прадстаўніком караля Казіміра пры двары вялікага князя Свідрыгайлы і ў Валынскай зямлі агулам. Пасля смерці Свідрыгайлы ў 1452 годзе, намаганнямі Грынькі Валынская зямля засталася ў складзе Вялікага княства Літоўскага.

Паводле гербавай легенды роду Валовічаў, Грынька ўдзельнічаў у бітве з крыжакамі пад Хойніцамі ў 1454 годзе і быў сярод тых, хто выратаваў караля Казіміра.

Засядаў у гаспадарскім судзе. Прынамсі вядомы яго ўдзел у разглядзе справы паміж Марыяй Іванаўнай з Чарэйскіх, удавой князя Андрэя Уладзіміравіча, і яе пляменніцай Марыяй Сенькаўнай з Чарэйскіх за правы на маёнтак Палоннае. Судовы запіс датаваны 7-м індыктам, то-бок 1459 або 1474 годам, даследчыкі болей схіляюцца да 1459 года.

У 1475 годзе ўрад канюшага гаспадарскага перададзены Богушу Міцуту.

У 1443—1461 гадах вялікі князь Казімір надаў Грыньку Валовічу землі і людзей у Гарадзенскай, Маркаўскай і Мерацкай воласцях, а менавіта непасрэдна ў Маркаве, Жаслаўі, Кузнанцах, Красным Сяле, Перавалцы і Высокім Двары. Часова трымаў гаспадарскія маёнткі Мышава ва Уладзімірскім і Ваганава ў Берасцейскім павеце. Ад вялікага князя Свідрыгайлы граматай ад 24.9.1451 года атрымаў на вечнасць сяло Храпіна паблізу Гліннага ў Тураўскай воласці за *«знакамітую службу каралю і нам ніколі не замешканую»*.

У шлюбе з невядомай імем жонкай меў сына Ходку і, магчыма, Цішку.

Нейкі Цішка Грынькавіч у 1480-1490-я гады меў «двор» у Гарадзенскім павеце і згаданы толькі аднойчы ў 1496 годзе як баярын пана Аляксандра Хадкевіча. Сувязь гэтага Цішкі з Грынькам Валовічам няпэўная, але ў памянніку Валовічаў, запісаным у 1570-я гады ў Супральскім манастыры, спіс асоб пачынаецца з *«Цімафея, Феадора, інакі Феклы, Грыгорыя…»*, на думку даследчыкаў, Грыгорый адпавядае Грыньку Ходкавічу, Феадор — Ходку Грынькавічу, Цімафей — наўрад ці Грыньку Валовічу, а, магчыма, яго сыну Цішку, старэйшаму брату Ходкі.

## Літаратура 
* 

Грынька Валовіч
Катэгорыя:Канюшыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты трубчэўскія
Катэгорыя:Постаці XV стагоддзя
Зубнік

**Зу́бнік** (*Crepis*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Расліны роду Зубнік — шматгадовыя, рэдка двухгадовыя апушаныя (часам голыя) травы вышынёй 5—150 см. Сцябло прамастойнае, рабрыстае, пустое ў сярэдзіне. Лісце суцэльнае, чаргаванае. Часам маецца толькі ліце ў прыкаранёвай разетцы.
 
Кветкі звычайна жоўтага колеру, язычковыя, двухполыя, у шматкевткавых кошыках, сабраных у агульнае суквецце. Плод — сямянка з чубком.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Расліны роду распаўсюджаны на тэрыторыі Еўразіі, Паўночнай Амерыкі і Афрыкі. На тэрыторыі Беларусі 9 відаў.
Сустракаюцца вакол жылля ля дарог, на ўзлесках, на абложных землях і пустках.

## Віды 
Паводле базы даных *The Plant List*, род уключае 252 віды. Некаторыя з іх:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Значэнне і выкарыстанне 
Лекавыя і кармавыя расліны, некаторыя віды — пустазелле.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Флора Еўразіі
Вінцэнт Пётр Валовіч

**Вінцэнт Пётр Валовіч** (1670 — ) — дзяржаўны і духоўны дзеяч Вялікага княства Літоўскага, дыпламат. Падкаморы мсціслаўскі (з 1699), вялікі рэферэндар літоўскі (1709—1727), староста хвейданскі.

Паходзіў з роду Валовічаў, брат вялікага літоўскага маршалка Марцыяна Дамініка.

У 1727 адмовіўся ад рэферэндарства на карысць сына Дамініка Марціна і стаў езуітам.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Wielka Genealogia Minakowskiego

Вінцэнт Пётр
Катэгорыя:Езуіты
Катэгорыя:Рэферэндары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты хвейданскія
Катэгорыя:Падкаморыя мсціслаўскія
Хаскава

**Хаскава** — горад у Балгарыі. Знаходзіцца ў Хаскаўскай вобласці, уваходзіць у абшчыну Хаскава. Насельніцтва складае 81.449 чалавек.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Галерэя 

Выява:Haskovo-bogorodica-right1.JPG|
Выява:Haskovo-chitalishte-Zarya.JPG|
Выява:Haskovo-djamia1393.JPG|

## Спасылкі 
* Сайт абшчыны Хаскава
* Монумент на Света Богородица с Младенеца — град Хасково 
* Сайт Абласной адміністрацыі Хаскава 
* Інфармацыйны партал Хаскава
* Анлайн даведнік па Хаскава
* Статыстыка насельніцтва

Катэгорыя:Гарады Хаскаўскай вобласці
Цзінань

**Цзінань** (кіт. 济南) — горад у Кітаі, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Шаньдун. Размешчаны ў заходняй частцы правінцыі, прыкладна ў 400 км на поўдзень ад сталіцы краіны, горада Пекін.

## Насельніцтва 
Па дадзеных на 2005 год насельніцтва гарадской акругі Цзінань складала 5.690.000 чалавек, пры гэтым гарадское насельніцтва  2.540.000 чалавек. Перапіс 2010 паведамляе аб насельніцтве 6.810.000 чалавек, з якіх 3.250.000 чалавек - гарадское. Кітайцы (хань) складаюць 98,3% насельніцтва горада. Астатняя частка прадстаўлена галоўным чынам хуэй і маньчжурамі. Насельніцтва размаўляюць пераважна на цзінаньскім дыялекце паўночнакітайскай дыялектнай групы. Распаўсюджаная таксама і стандартызаваная путунхуа.
## Гарады-пабрацімы 
*  Вакаяма, Японія; з 14 студзеня 1983.
*  Ковентры, Вялікабрытанія; з 3 кастрычніка 1983.
*  Ямагуты, Японія; з 20 верасня 1985.
*  Рэн, Францыя; з 1985.
*  Кефар-Сава, Ізраіль; з 2007.
*  Сакрамента, ЗША; з 29 мая 1985.
*  Рэджайна, Канада; з 10 жніўня 1987.
*  Порт-Морсбі, Папуа-Новая Гвінея; з 28 верасня 1988.
*  Сувон, Паўднёвая Карэя; з 27 кастрычніка 1993.
*  Ніжні Ноўгарад, Расія; з 25 верасня 1994.
*  Вантаа, Фінляндыя; з 27 жніўня 2001.
*  Джундалуп, Аўстралія; з 4 верасня 2004.
*  Аўгсбург, Германія; з 10 кастрычніка 2004.
*  Харкаў, Украіна; з 23 жніўня 2007.

Катэгорыя:Гарады правінцыі Шаньдун
Катэгорыя:Гарады субправінцыйнага значэння КНР