open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гарынь

**Гары́нь** () — рака ва Украіне і Брэсцкай вобласці Беларусі, правы прыток Прыпяці. Даўжыня ракі складае 659 км, у межах Беларусі — 82 км. Вадазбор — 27,7 тыс. км², у межах Беларусі — 1,2 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці дасягае 110 м³/с.

## Гідраграфія 
Пачынаецца ў Цярнопальскай вобласці Украіны на Крамянецкім узвышшы, цячэ ў межах Падольскага і Валынскага ўзвышшаў, ніжняе цячэнне — на Палескай нізіне, на Беларусі — у Столінскім раёне. На поўнач ад Роўна рака паварочвае на захад, агінаючы крышталічны масіў. Упадае ў Прыпяць двума рукавамі (левы называецца Ветліца) у слаба асвоенай і незаселенай мясцовасці.

Даліна ракі трапецападобная з высокімі і стромкімі берагамі, на тэрыторыі Беларусі невыразная, дасягае шырыні 2,5 км. Пойма двухбаковая, шырыня ў верхнім цячэнні 0,1—0,7 км, сярэднім 1—1,5 км, у ніжнім да 2,5 км. У ніжняй плыні цячэ праз Пінскія балоты. Сярэдні нахіл воднай паверхні на тэрыторыі Беларусі — 0,1 ‰. Рэчышча звілістае, шырыня яго ў ніжнім цячэнні вагаецца ў межах 150—200 м.

Асноўныя прытокі: справа — Случ, злева — Стубла, Вілія.

Рака вылучаецца інтэнсіўным разводдзем, на якое прыходзіцца 44 % гадавога сцёку. Замярзае ў 1‑й дэкадзе снежня, ускрыццё ракі ў канцы сакавіка. Вясновы крыгаход працягваецца ў сярэднім трое сутак.

## На рацэ 
**Гарады**: Ізяслаў, Славута, Нэтэшын, Астрог, Дубровіца, Столін, Давыд-Гарадок.

**Пасёлкі**: Гошча, Оржыў, Стэпань, Рэчыца.

У прывусцевай частцы Гарынь і Ветліца працякаюць па тэрыторыі ландшафтнага заказніка рэспубліканскага значэння «Сярэдняя Прыпяць».

## Галерэя 

Image:Заслав на Волині. Поштівка. 1910.jpg|Гарынь на паштоўцы 1910 г.
Image:Річка Горинь біля села Бодаки.jpg|Гарынь каля сяла Бадакы (Украіна)
Image:Річка Горинь у с.Мислятин.JPG|Гарынь ля сяла Мыслятын (Украіна)
Image:River Horyn village Smorodsk 2.JPG|Паром праз Гарынь у Смародску
Image:Gorin winter.JPG|Гарынь узімку ў Смародску
Image:Izyaslav Goryn.jpg|Гарынь улетку каля Ізяслава
Image:Чыгуначны мост праз Гарынь, Рэчыца, Столінскі раён.jpg|Чыгуначны мост праз Гарынь у Рэчыцы

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* |Від=Б}}
* Гидроэкологическое состояние бассейна Горыни в районе Хмельницкой АЭС / Под ред. В. К. Хильчевского — Киев: Ника-центр, 2011. — 176 с.

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Катэгорыя:Рэкі Цярнопальскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Хмяльніцкай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Ровенскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Столінскага раёна
Уільям Генры Гарысан

**Уільям Генры Гарысан** (, , акруга Чарлз Сіці, штат Віргінія — ) — амерыканскі военачальнік, палітык і дзявяты прэзідэнт Злучаных Штатаў (з 4 сакавіка па 4 красавіка 1841 г.). Гарысан знаходзіўся на пасадзе самы непрацяглы час з усіх прэзідэнтаў ЗША: захварэў падчас інаўгурацыйнай прамовы, памёр роўна праз месяц пасля прыняцця прысягі.

Гарысан быў апошнім прэзідэнтам, які нарадзіўся да Вайны за незалежнасць і быў у вялікабрытанскім падданстве.

## Біяграфія 
Бацька Гарысана быў віргінскім плантатарам, актыўна ўдзельнічаў у амерыканскай палітыцы, у прыватнасці, падпісаў Дэкларацыю незалежнасці ў 1776 годзе, а ў 1781—1784 гадах быў губернатарам свайго штата.

Сам Уільям Генры з 1791 служыў у арміі, ваяваў на мяжы з індзейцамі і быў ад’ютантам у генерала Уэйна. Удзельнічаў у вайне за Агая ў 1795 годзе. У 1798 годзе выйшаў у адстаўку і заняўся палітыкай. Быў першым губернатарам Індыяны (тады яшчэ не штата, а тэрыторыі, 1800—1813). На гэтай пасадзе займаўся пашырэннем паселішчаў англа-амерыканцаў і пакупкай зямель у індзейцаў, гэта выклікала пратэст апошніх і антыамерыканскі вайсковы выступ на чале з правадыром Тэкумсе.

Гарысан праславіўся як нацыянальны герой у 1811 годзе, разграміўшы індзейцаў у бітве пры Тыпекану, за што быў сам празваны «Тыпекану» або «Стары Тыпекану». У 1812 годзе ён камандаваў усімі сіламі дзяржавы супраць канфедэрацыі Тэкумсе (якога падтрымлівалі англічане падчас англа-амерыканскай вайны 1812—1814 гадоў) і разбіў яго на рэчцы Тэмзе на тэрыторыі Канады; Тэкумсе загінуў у гэтай бітве.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Военачальнікі ЗША
Катэгорыя:Удзельнікі англа-амерыканскай вайны 1812 года
Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Губернатары Індыяны
Катэгорыя:Сенатары ад штата Агая
Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса
Катэгорыя:Партыя вігаў, ЗША
Катэгорыя:Епіскапалы
Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі
Оскар Гарэ

**Оскар Альфрэда Гарэ** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1986 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Хапаэль Беэр-Шэва
Катэгорыя:Ігракі ФК Хапаэль Кфар-Сава
Катэгорыя:Ігракі ФК Фера Карыль Аэстэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Уракан Буэнас-Айрэс
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны
Катэгорыя:Трэнеры ФК Універсідад Католіка
Катэгорыя:Трэнеры ФК Ланус
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1986
Гастаты

**Гастаты**, цяжкаўзброеныя воіны, якія складалі першую лінію маніпул легіёна ў Старажытным Рыме ў 5 — 4 ст. д. н. э. Зброя — кароткі абавостры меч-кап’ё **гаста** (адсюль назва) і два кідальныя кап’і пілумы. Засцерагальнае ўзбраенне — шлем, скураная куртка, шчыт.

Звычайна, самыя маладыя воіны. У пачатку боя кідалі ў праціўніка коп’і, потым намагаліся ўварвацца ў шэрагі праціўніка і пачаць рукапашную.

Катэгорыя:Войска Старажытнага Рыма
Геабатаніка

**Геабатаніка** — сінонім фітацэналогіі, які падкрэслівае тэрытарыяльнасць раслінных супольнасцей і дэтэрмінаванасць неарганічным асяроддзем іх складу і асаблівасцей функцыянавання.

## Гл. таксама 
* Вернасць відаў
* Кодэкс фітасацыялагічнай наменклатуры
Джэнара Гатуза

{{Футбаліст
|імя                          = Джэнара Гатуза
|выява                        = 
|апісанне выявы               = 
|мянушка                      = 
|дата нараджэння              = 
|месца нараджэння             = 
|грамадзянства                = 
|рост                         = 
|вага                         = 
|пазіцыя                      = паўабаронца
|цяперашні клуб               = 
|нумар                        = 
|пасада                       = 
|моладзевыя клубы             = 
|клубы                        = 
|нацыянальная зборная         = 
|трэнерскія клубы             = 
|медалі                       =
 
  

{ style="background:transparent"

}
}}

**Джэнара Гатуза** (; нар. ) — італьянскі футбаліст (паўабаронца) і трэнер. Чэмпіён свету 2006 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Перуджа
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэйнджэрс
Катэгорыя:Ігракі ФК Салернітана
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Сьён
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сьён
Катэгорыя:Трэнеры ФК Палерма
Катэгорыя:Трэнеры ФК ОФІ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Піза
Катэгорыя:Трэнеры ФК Мілан
Катэгорыя:Трэнеры ФК Напалі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Валенсія
Катэгорыя:Трэнеры ФК Алімпік Марсель
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2006
Бенджамін Гарысан

**Бенджамін Гарысан** (**Ха́рысан**; ,  — ) — 23-і прэзідэнт ЗША (1889—1893), унук прэзідэнта Уільяма Генры Гарысана. Нарадзіўся ў Норт-Бэндзе, Агая, а ў 21 год пераехаў у Індыянапаліс, штат Індыяна. Падчас грамадзянскай вайны ваяваў на баку ЗША ў чыне брыгаднага генерала ў XX корпусе Камберлендскай арміі. Пасля заканчэння вайны няўдала балатаваўся на пасаду губернатара Індыяны. У 1880 годзе быў абраны ў Сенат ЗША.

Высоўваючы кандыдатуру ў прэзідэнты ў 1888 годзе, Гарысан выказаўся ў сваёй пракламацыі за заступніцкую мытную сістэму і супраць іміграцыі пралетарыяў. Ён набраў менш галасоў выбаршчыкаў, чым яго апанент, прэзідэнт Гровер Кліўленд.

Адметнымі рысамі яго прэзідэнцтва лічацца прыняцце тарыфу Мак-Кінлі і Акта Шэрмана, а таксама федэральныя выдаткі, якія ўпершыню дасягнулі аднаго мільярда долараў. Дэмакраты ў Сенаце рэзка крытыкавалі гэтыя выдаткі. Актыўна абараняў выбарчыя правы афраамерыканцаў. З эканамічнага пункту гледжання праўленне Гарысана аказалася няўдалым; упартая барацьба вакол мытнага тарыфу не прывяла да паспяховага вырашэння.

Пры Гарысане ў Белым доме было праведзена электрычнасць, ён быў першым прэзідэнтам, які запісаў свой голас на фанограф, і апошнім прэзідэнтам, які насіў бараду ў час знаходжання на пасадзе.

У час яго прэзідэнцтва былі ўтвораны наступныя штаты: Паўночная і Паўднёвая Дакота, Мантана, Вашынгтон (1889), Айдаха і Ваёмінг (1890).
## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Сенатары ад штата Агая
Катэгорыя:Постаці прэсвітарыянства
Гермес

**Герме́с** () — бог жывёлагадоўлі, гандлю і прыбытку ў старажытнагрэчаскай міфалогіі. Сын Зеўса. Лічыўся таксама апекуном юнацтва, атлетаў, богам гімнастыкі. У гамераўскім эпасе — пасланнік алімпійскіх багоў і праваднік душ памерлых у царства Аіда. У старажытнарымскай міфалогіі атаясамліваўся з Меркурыем.

Гермесу ўласцівы падман, хітрасць, спрытнасць, выкрутлівасць, часта звяртаецца да крадзяжу. Вынаходнік мераў, лічбаў, азбукі.
## Міфы 
### Нараджэнне 
Нарадзіўся ў Аркадыі. Пасля свайго нараджэння ўжо да палудня змайстраваў сабе ліру з чарапахі, пасля накіраваўся ў даліну Піэрыі (Македонія), дзе Апалон пасвіў свой статак і выкрадае ў яго пятнаццаць кароў. Прыгнаўшы іх у Пілас, дзвюх кароў ён прыносіць у ахвяру, а астатніх хавае ў пячоры загнаўшы задам на перад, быццам выходзілі ад туль. Вечарам хлапец вяртаецца да сваёй маці ў грот, захутаўшыся ў калысцы. Разгневаны Апалон, абшукаўшы і не знайшоўшы сваіх кароў разумее хто мог выкрасці і накіроўваецца да Гермеса, каб той вярнуў скрадзенае, нават пагражае звергнуць у Тартар. Але хлапец адпіраецца сцвярджаючы што нічога не ведае пра злочын. У рэшце - рэшт дылему вырашае вярхоўны Зеўс, які прымусіў Гермеса вярнуць забранае. Гермес прывёў Апалона да пячоры дзе схаваў кароў, і пакуль срэбралукі Апалон, выводзіў свой статак, хлапец граў на сваёй ліры. Юнаку спадабалася ігра Гермеса і абмяняў сваіх кароў на цудоўную ліру.

## Гл. таксама 
* Кадуцый
* Аўтолік
* Марафонскі юнак
* Гермафрадыт

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Герметызацыя

**Герметызацыя** (ад імя Гермеса Трысмегістаса) — забеспячэнне непранікальнасці сценак і злучэнняў, апаратаў, машын, збудаванняў для вадкасці і газу.

## Герметызавальныя матэрыялы 
Для герметызацыі прымяняюцца герметызавальныя матэрыялы, да якіх адносяцца:
* рулонныя і ліставыя матэрыялы
* мінеральныя будаўнічыя матэрыялы пранікальнага дзеяння
* матэрыялы вадкага нанясення на аснове палімераў

Акрамя палімераў, герметызавальныя матэрыялы ўтрымліваюць розныя напаўняльнікі і ацвярджальнікі — вулканізуючыя. Герметызавальныя матэрыялы ўжываюць у выглядзе паст, абкітовак, масцікі і самаклейных стужак, часам у выглядзе раствора ў арганічных растваральніках. Герметызавальны матэрыял утвараецца ў выніку ацвярдзення на ўласна злучальным шве або ў месцы кантакту герметызуемых паверхняў. Герметызавальныя матэрыялы павінны быць трывалымі і эластычнымі, устойлівымі да ўздзеяння агрэсіўных асяроддзяў і перападаў тэмпературы. Герметызавальныя матэрыялы для абароны дэталяў і блокаў электрапрыбораў павінны быць з электраізаляцыйныя ўласцівасцямі.

Катэгорыя:Будаўнічыя тэхналогіі
Катэгорыя:Тэхналогіі машынабудавання
Альвара Хестыда

**Альвара Пелегрын Хестыда** (;  — ) — футбаліст зборнай каманды Уругвая. Абаронца. Чэмпіён свету 1930.

## Біяграфія 
Выступаў за ўругвайскія футбольныя клубы «Чарлі Сальферына» (у пачатку кар’еры) і, у асноўным, за «Пеньяроль». Сяміразовы чэмпіён краіны. З 1927 па 1940 год у складзе зборнай Уругвая правёў 25 матчаў, уключаючы фінал першага ў гісторыі чэмпіянату свету.

Альвара з’яўляецца малодшым братам Оскарa Дыега Хестыда — прэзідэнта Уругвая ў 1967 годзе.

## Тытулы 
* Чэмпіён Уругвая (7): 1928, 1929, 1932, 1935, 1936, 1937, 1938
* Чэмпіён свету (1): 1930
* Алімпійскі чэмпіён (1): 1928

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Ігракі ФК Чарлі Сальферына
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1930
Геахімія

**Геахі́мія** ( – «Зямля» + позналац. chimia – «хімія». Хімія Зямлі) — навука пра хімічны склад Зямлі, пашырэнне ў ёй хімічных элементаў і іх стабільных ізатопаў, заканамернасці размеркавання хімічных элементаў у розных геасферах, законы іх паводзін, спалучэння і міграцыі ў прыродных геасістэмах.

## Асноўныя раздзелы 
Асноўныя раздзелы:
* аналітычная геахімія;
* фізічная геахімія;
* геахімія літасферы;
* геахімія літагенеза;
* геахімія гідрасферы;
* рэгіянальная геахімія;
* радыёгеахімія;
* радыёгеахраналогія;
* геахімія ландшафту;
* арганічная геахімія;
і інш.

## Некаторыя паняцці 
**Геахімічны фон** — сярэдняе ўтрыманне хімічнага элемента ў глебах па дадзеных вывучэння статыстычных параметраў яго размеркавання. Геахімічны фон з'яўляецца рэгіянальнай або мясцовай характарыстыкай глеб і парод.

**Геахімічная анамалія** — участак тэрыторыі, у межах якога статыстычныя параметры размеркавання хімічнага элемента пэўна адрозніваюцца ад геахімічнага фону.

'''Геахімічны бар'ер''' — зона рэзкага памяншэння міграцыйнай здольнасці якіх-небудзь хімічных элементаў, што суправаджаецца іх асаджэннем з раствора і прыводзіць да ўзнікнення іх падвышанай канцэнтрацыі. Геахімічныя бар'еры ўяўляюць сабой межы паміж рознымі геахімічнымі становішчамі.

**Зона забруджвання** — геахімічная анамалія, у межах якой утрыманне забруджвальных рэчываў дасягае канцэнтрацый, якія аказваюць неспрыяльны ўплыў на здароўе чалавека.

## Гл. таксама 
* Катэна
* Кларк

## Літаратура 
* «Treatise on geochemistry» 2003, Elsevier.


Катэгорыя:Раздзелы хіміі
Катэгорыя:Геалогія
Катэгорыя:Навукі аб Зямлі
Уільям Гладстан

**Уільям Юарт Гладстан** (; , Ліверпуль — ) — англійскі дзяржаўны дзеяч і пісьменнік, 41-ы (снежань 1868 — люты 1874 года), 43-і (красавік 1880 — чэрвень 1885 года), 45-ы (люты — жнівень 1886 года) і 47-ы (жнівень 1892 года — люты 1894 года) прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Канцлеры казначэйства Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міністры калоній Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міністры гандлю
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены Ліберальнай партыі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Выпускнікі Ітана
Катэгорыя:Торы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лідары Палаты абшчын
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Гобі

**Го́бі** (па-мангольску: *Говь*, па-кітайску: 戈壁 (*gē bì shamò*), раней таксама **Шамо**) — пустынная і паўпустынная вобласць у Цэнтральнай Азіі, на тэрыторыі Манголіі і Кітая. Пасля Сахары другая па велічыні пустыня Зямлі.

## Прырода 
Акружана на поўначы гарамі Мангольскага Алтая і Хангая, на поўдні — Наньшанем і Алтынтагам. Працягнулася амаль на 2 тыс. км, плошча больш за 2 млн км². Падзяляецца на Заалтайскую Гобі, Мангольскую Гобі, Алашаньскую Гобі, Гашунскую Гобі і Джунгарскую Гобі.

У рэльефе пераважаюць камяністыя, гліністыя, месцамі пясчаныя раўніны вышынёй 900—1200 м, трапляюцца асобныя кароткія горныя масівы вышынёй да 1800 м і ўчасткі драбнасопачніку. Клімат рэзка кантынентальны з самай вялікай на Зямлі амплітудай вагання тэмператур (каля 85&nbsp;°C; летам да 45&nbsp;°C, зімой каля 40&nbsp;°C). Ападкаў 70—200 мм за год. Пастаянных вадатокаў няма; у паніжэннях дробныя бяссцёкавыя азёры. Глебы шэрыя і бурыя, месцамі саланчакі і такыры. Расліннасць бедная, разрэджаная, пераважаюць злакі, палын, салянкі, зараснікі саксаулу; на захадзе ёсць аазісы з таполі. Жывёльны свет: дзікі вярблюд, асёл-кулан, конь Пржэвальскага, некалькі відаў антылоп; ёсць паўзуны, рэптыліі. У флоры і фауне шмат эндэмічных відаў.

## Гаспадарка 
Пашавая жывёлагадоўля (вярблюды, авечкі, коні). Ачаговае земляробства па далінах рэк. Вялікі Габійскі запаведнік (Манголія).

У 2018 годзе ўведзена ў эксплуатацыю ў правінцыі Цынхай першая у Кітаі буйная фотатэрмічная геліаэлектрастанцыя (ГеЭС) камерцыйнага прызначэння магутнасцю 50 МВт. ГеЭС размешчана на плошчы 2,46 км² і можа стабільна выпрацоўваць электрычнасць 24 гадзіны ў суткі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пустыні Кітая

Катэгорыя:Геаграфія Манголіі
Голас нізу

**«Голас нізу»** (тагач. **«Голос нізу»**) — нелегальны рукапісны часопіс на беларускай мове. Выпускаўся ў 1906, у Капылі, членамі Сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі. Часопіс быў высока ацэнены Максімам Горкім.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Год

**Год**, таксама **рок** (aнахранізм) — прамежак часу, роўны, або прыблізна роўны, перыяду абарачэння Зямлі вакол Сонца. Складанасць руху Зямлі вакол Сонца з’яўляецца прычынай існавання розных паняццяў года, якія выкарыстоўваюцца ў розных галінах навукі і практычным жыцці. Адрозніваюць год трапічны, зорны, юліянскі, грыгарыянскі, месячны, драканічны, анамалістычны.

У Старажытным Кітаі і Егіпце ўжо ўмелі вымяраць год даволі дакладна. Гіпарх вызначыў год роўным «*365 1/4 дня без 1/300 дня*», што адрозніваецца ад сучасных значэнняў толькі на 6 1/2 мін.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Каляндар
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Гома саветыкус

**«Го́ма саве́тыкус»** (, літаральна «Чалавек савецкі») — пародыя на біялагічнае азначэнне Homo sapiens — «Чалавек разумны», выраз, які азначае чалавека, які паходзіць з таталітарнага грамадства, які мае падвойную мараль, і, напрыклад, выразна разумее, што трэба казаць у розных акалічнасцях, але і тое, якой насамрэч з’яўляецца рэчаіснасць.

Аўтарства выразу прыпісваецца журналісту Юджыну Лаянсу (1953).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Псіхалогія асобы
Катэгорыя:Утопіі
Катэгорыя:Сацыялізм
Катэгорыя:Таталітарызм
Катэгорыя:СССР
Гоман (часопіс, 1884)

**«Го́ман»** () — часопіс беларускіх народнікаў на рускай мове.

Выдаваўся ў Санкт-Пецярбургу народніцкай групай «Гоман» — радыкальнай часткай беларускіх студэнтаў-сацыялістаў Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта ў 1884 г., у Мінску, на гектографе. Выйшла ўсяго толькі два нумары часопіса — № 1 (люты-сакавік 1884 г.) і № 2 (15 лістапада 1884 г.), а тыраж быў абмежаваны.

Аўтары выступалі за аўтаномію Беларусі ў складзе Расійскай Імперыі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Александровіч, С. Х.* Кнігі і людзі: даследаванні, археалагічныя знаходкі, успаміны, эсэ / С. Х. Александровіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1976. — 206 с.
* *Александровіч, С. Х.* Слова — багацце: Літаратурна-крытычныя артыкулы / С. Х. Александровіч. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1981. — 414 с.
* *Александровіч, С.* Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 10—11.
* Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2000—2012. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / М. Біч [і інш.]. — 2005. — 519 с.
* https://www.academia.edu/resource/work/123393592
* *Ліс, А.* Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 3—27.
* Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881—1884) / сост. и подг. текстов: С. Х. Александрович, И. С. Александрович. — Минск : БГУ, 1983. — 132 c.
* *Радзік, Р.* Вытокі сучаснай беларускасці. Беларусы на фоне нацыятворчых працэсаў у Цэнтральна-Усходняй Еўропе XIX ст. / Р. Радзік; пер. з польск. мовы Н. Дзенісюк; навук. рэд. С. Рудовіч ; С. Токць. — Мінск : Медысонт, 2012. — 376 с.
* *Раюк, А. Р.* Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2023. — Вып. 23. — Ч. 1. — С. 339—346.

Катэгорыя:Часопісы на рускай мове
Катэгорыя:Часопісы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Катэгорыя:Народнікі
Катэгорыя:Часопісы Санкт-Пецярбурга
Генерал кавалерыі

**Генерал кавалерыі** — воінскае званне у арміях некаторых еўрапейскіх і заакеанскіх краін у 18-ым, 19-ым і 20-ым стагоддзях.

У нямецкіх дзяржавах Прусія, Баварыя, Вюртэмберг і Саксонія, у Аўстра-Венгрыі, Вялікабрытаніі, Расіі, Іспаніі і Японіі існавала чатыры ступені генеральскага чына: ва ўзвастаючым парадку генерал-маёр, генерал-лейтэнант, генерал кавалерыі, генерал ад інфантэрыі (пехоты) альбо генерал ад артылерыі і генерал-палкоўнік. Акрамя гэтага, у некаторых краінах існаваў таксама воінскі чын генерала-фельдмаршала, у некаторых дзяржавах толькі фельдмаршал альбо маршал.

Генералы кавалерыі, інфантэрыі і артылерыі камандавалі пераважна армейскімі карпусамі (камандуючы генерал) альбо службовым ведамствам абпаведнай ступені. У Расіі такі ранг называўся проста генерал, у Вялікабрытаніі — поўны генерал (*Full General*).

У некаторых краінах існавала толькі тры ступені генеральскага чына, без адзначанага службовага ранга, напрыклад, ва Францыі і Італіі, у некаторых краінах былі толькі два рангавыя класы, напрыклад, у Бельгіі, Даніі і Мексіцы.

## Літаратура
*Georg von Alten, Generalleutnant z.D., *Handbuch für Heer und Flotte*,Band IV., Berlin 1912

## Спасылкі 
* *Ю. Веремеев* Анатомия армии, Появление генеральских званий РККА в 1940 году 

Катэгорыя:Воінскія званні
Катэгорыя:Кавалерыя
Юрген Грабоўскі

**Юрген Грабоўскі** (; нар. ) — нямецкі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1974 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Айнтрахт Франкфурт
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Айнтрахт Франкфурт
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1974
Грамадскія навукі

**Грамадскія (**альбо сацыяльныя) **навукі** — комплекс альбо буйная класіфікацыйная групоўка, якая даследуе грамадства.

Асноўныя грамадскія навукі**:**
* юрыспрудэнцыя
* эканоміка
* сацыялогія
* гісторыя
* археалогія
* этнаграфія
* сацыяльна-эканамічная статыстыка
* навука аб базісе і надбудоўках
* мовазнаўства
* псіхалогія
 
## Гл. таксама 
* Класіфікацыя навук
Гранд-Фліт

**Гранд-Фліт** (англ. *Grand Fleet — «Вялікі флот»*) — назва брытанскага флота падчас Першай сусветнай вайны, які базіраваўся ў метраполіі. Першы камандуючы флотам — сэр Джон Джэліка, яго пераемнікам стаў камандуючы лінейнымі крэйсерамі Гранд-Фліта адмірал сэр Дэвід Біці. 

На працягу ўсёй вайны Гранд-Фліт удзельнічаў толькі ў адным вялікім сутыкненні — Ютландскай бітве 1916 з кайзераўскім Флотам адкрытага мора. У гэтай бітве Гранд-Фліт пад камандаваннем адмірала Джэлікі не здолеў разграміць нямецкі флот, нягледзячы на падаўляльную перавагу ў сілах. Страты Гранд-Фліта па агульнаму водазмяшчэнню амаль удвая перавысілі страты Флота адкрытага мора. Аднак гэтага аказалася недастаткова, каб скасаваць панаванне брытанскага флота ў Паўночным моры. У выніку Германія адмовілася ад актыўнага выкарыстання лінейных сіл свайго флота і перайшла да неабмежаванай падводнай вайны.  

## Спасылкі 
* The Grand Fleet
Катэгорыя:Першая сусветная вайна
Катэгорыя:Ваенна-марскія сілы Вялікабрытаніі
Франчэска Грацыяні

**Франчэска Грацыяні** (; нар. ) — італьянскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1982 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК АПІА Лейчхарт
Катэгорыя:Ігракі ФК Удзінезэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Рома
Катэгорыя:Ігракі ФК Фіярэнціна
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарына
Катэгорыя:Ігракі ФК Арэца
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Чэрвія
Катэгорыя:Трэнеры ФК Мантэваркі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Катанія
Катэгорыя:Трэнеры ФК Авеліна
Катэгорыя:Трэнеры ФК Рэджына
Катэгорыя:Трэнеры ФК Асколі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Фіярэнціна
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1982
Фабіа Гроса

{{Футбаліст
|імя                          = Фабіа Гроса
|выява                        = 
|апісанне выявы               = 
|мянушка                      = 
|дата нараджэння              = 
|месца нараджэння             = 
|грамадзянства                = 
|рост                         = 
|вага                         = 
|пазіцыя                      = абаронца
|цяперашні клуб               = 
|нумар                        = 
|пасада                       = 
|моладзевыя клубы             = 
|клубы                        = 
|нацыянальная зборная         = 
|трэнерскія клубы             = 
|медалі                       =
 
  
 
{ style="background:transparent"

}
}}

**Фабіа Гроса** (; нар. ) — італьянскі футбаліст (абаронца) і трэнер. Чэмпіён свету 2006 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэната Куры
Катэгорыя:Ігракі ФК К’еці
Катэгорыя:Ігракі ФК Тэрама
Катэгорыя:Ігракі ФК Перуджа
Катэгорыя:Ігракі ФК Палерма
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпік Ліён
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Бары
Катэгорыя:Трэнеры ФК Элас Верона
Катэгорыя:Трэнеры ФК Брэшыя
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сьён
Катэгорыя:Трэнеры ФК Фразінонэ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Алімпік Ліён
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2006
Гросглокнер

**Гросглокнер** — гара ў горнай сістэме Альпаў на мяжы Карынтыі і Усходняга Ціроля. Гара мае дзве вяршыні — Гросглокнер і Клайнглокнер (3 770 м). У яе падножжа размешчаны самы буйны ледавік Аўстрыі — Пастэрце.

Упершыню была ўзята ў 1800 Марцінам Райхерам () і Хойсенам Сэпі ().

Да 1918 года гара знаходзілася ў прыватнай уласнасці. Сёння, аднак, належыць Аўстрыйскаму Альпійскаму таварыству ().

Гросглокнер
Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горы Аўстрыі
Грыгарыянскі каляндар

прымае новы каляндар]]

**Грыгарыя́нскі калянда́р** («новы стыль») — каляндар, уведзены ў 1582 годзе папам Грыгорыем XIII узамен старога юліянскага. Злічэнне было перасунута на 10 сутак наперад (наступным днём пасля 4 кастрычніка 1582 года стала 15 кастрычніка 1582 года), каб улічыць хібнасць, якая назбіралася ў Юліянскім календары. У грыгарыянскім календары гады, якія заканчваюцца на 00, сталі лічыць высакоснымі толькі ў тым выпадку, калі лік, які складаецца з першых дзвюх лічбаў, дзеліцца на чатыры (1600 — высакосны, 1900 — звычайны, гэтым ён розніцца ад старога стылю). Адставанне грыгарыянскага календара ад сонечнага складае 24 гадзіны за 3300 гадоў.

У грыгарыянскім календары працягласць трапічнага году прымаецца роўнай 365,2425 суткам. Працягласць невысакоснага году — 365 сутак, высакоснага — 366. Памылка ў адны суткі накопліваецца прыкладна за 3200 год (у юліянскім — за 128 год).

## Размеркаванне высакосных гадоў 
У адрозненне ад Юліянскага календара, у Грыгарыянскім высакосныя гады размяркоўваюцца іншым чынам:
* Кожны год, нумар якога кратны 4, — высакосны.
* Кожны год, нумар якога кратны 100, — не высакосны.
* Кожны год, нумар якога кратны 400, — высакосны.

У выніку сярэдняя працягласць года складае 365,2425 дзён:

365,2425=365+0,25-0,01+0,0025=365+\frac{1}{4}-\frac{1}{100}+\frac{1}{400}

## Месяцы 
## Разыходжанне Юліянскага і Грыгарыянскага календароў 
З цягам часу ў Юліянскім календары накопліваецца значна большая памылка — адны суткі за 128 гадоў. Адсюль разыходжанне ў каляндарных датах:

## Гісторыя 
**Табліца дат пераходу на грыгарыянскі каляндар у розных краінах:**

## Спасылкі 
* Конвертер дат григорианского и юлианского календарей онлайн 

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1582 годзе
Джымі Грыўз

**Джэймс Пітэр (Джымі) Грыўз** (;  — ) — англійскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1966 у складзе нацыянальнай зборнай Англіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Англіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Вудфард Таўн
Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлмсфард Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Барнет
Катэгорыя:Ігракі ФК Брэнтвуд Таўн
Катэгорыя:Ігракі ФК Вест Хэм Юнайтэд
Катэгорыя:Ігракі ФК Тотэнхэм Хотспур
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі
Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1966
Джордж Грэнвіль

**Джордж Грэнвіль** (;  — ) — 8-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Вігаў.

Джордж Грэнвіль у 1762—1763 гадах займаў пасаду Першага лорда Адміралцейства. Прапрацаваўшы ва ўрадзе 7 гадоў, стаў 8-м Прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі (1763—1765). Джордж Грэнвіль быў адным з нямногіх прэм’ер-міністраў (сярод якіх таксама Уільям Піт Малодшы, Уінстан Чэрчыль, Джордж Канінг, Спенсэр Персіваль і Уільям Гладстан), якія ніколі не прымалі звання пэра.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Першыя лорды Адміралцейства
Катэгорыя:Вігі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лідары Палаты абшчын
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Уільям Уіндам Грэнвіль

**Уільям Уіндам Грэнвіль** (;  — ) — 19-ы прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі, знаходзіўся на пасадзе ў 1806—1807 гадах.

У 1789 годзе, перш чым заняць пасаду міністра ўнутраных спраў, ён нядоўга прабыў спікерам брытанскай палаты абшчын. Уільям Грэнвіль ужо стаў лідарам палаты лордаў, калі яго ў наступным годзе ўзвялі ў саслоўе пэраў як барона Грэнвіля Вотан Андэрвуда ў графстве Бекінгем.

У час сваёй службы ў міністэрстве Грэнвіль зблізіўся з апазіцыйным лідарам вігаў Чарльзам Джэймсам Фоксам, таму калі Піт вярнуўся да ўлады ў 1804 годзе, Грэнвіль адмовіўся ўвайсці ў новы кабінет. Услед за смерцю Піта ў 1806 годзе Уільям стаў кіраўніком «Урада ўсіх талентаў».
 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Вігі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Горная парода

thumb|220px|Асадкавыя горныя пароды
**Горная парода**, прыродны мінеральны агрэгат больш ці менш пастаяннага складу і будовы. Горныя пароды ўтвараюць геалагічныя целы ў зямной кары. Складзены з пародаўтваральных і акцэсорных мінералаў.

Паводле паходжання вылучаюць:
* Магматычныя горныя пароды.
* Асадкавыя горныя пароды.
* Метамарфічныя горныя пароды.
* і інш.

Магматычныя і метамарфічныя **Г. п.** складаюць каля 90 % аб'ёму зямной кары, каля 10 % складаюць асадкавыя. Асадкавыя **Г. п.** займаюць каля 75 % плошчы зямной паверхні.

## Групы горных парод 
Паводле паходжання горныя пароды падзяляюцца на тры групы: магматычныя (эфузіўныя і інтрузіўныя), асадкавыя і метамарфічныя. Магматычныя і мэтамарфічныя горныя пароды складаюць каля 90% аб'ёма зямной кары, аднак, на сучаснай паверхні мацерыкоў вобласці іх распаўсюджвання параўнальна невялікія. Астатнія 10% прыпадаюць на долю асадкавых парод, якія займаюць 75% плошчы зямной паверхні.

Магматычныя горныя пароды па сваім паходжанні падзяляюцца на эфузіўныя і інтрузіўныя. Эфузіўныя (вулканічныя) горныя пароды ўтвараюцца пры зліцці магмы на паверхню зямлі. Інтрузіўныя горныя пароды, наадварот, узнікаюць пры зліцці магмы ў тоўшчы зямной кары.

Падзел парод на магматычныя, мэтамарфічныя і асадкавыя не заўсёды відавочны. У асадкавых горных пародах, у працэсе дыягенезу, ужо пры вельмі нізкіх, у геалагічным сэнсе, тэмпературах, пачынаюцца мінеральныя ператварэнні, аднак пароды лічацца мэтамарфічнымі пры з'яўленні ў іх новаўтворанага граніту. Пры ўмераных цісках пачатак мэтамарфізма адпавядае тэмпературы 300&nbsp;°C.

Пры высокіх ступенях мэтамарфізма змазваецца мяжа паміж мэтамарфічнымі і магматычнымі горнымі пародамі. Пачынаецца плаўленне парод, змешванне новаўтвораных расплаваў з відавочна знешнімі. Часцяком назіраюцца паступовыя пераходы ад відавочна мэтамарфічных, палоскавых парод, да тыповых гранітаў. Такія працэсы ставяцца да ўльтраметамарфізму.

## Тыпы залягання пластоў 
Манакліналь, тып залягання пластоў горных парод з аднолькавым нахілам у адзін бок.

## Гл. таксама 
* Геалагічная світа

## Літаратура 
* Вызначальнік мінералаў і горных парод / Н. У. Ерашова, Т. С. Шырко. — Мінск: Народная асвета, 1975. — 61, [2] с., [2] л. каляр. іл.
* Мінералы, горныя пароды і глебы роднага краю: Кн. для настаўніка / У. Л. Фядотаў, А. М. Цытлёнак. — Мн.: Нар. асвета, 1987. — 109, [2] c.
* Мінералы. Горныя пароды. Метэарыты: у свеце беларускага каменя: нарысы: [пераклад з рускай мовы] / Усевалад Бардон. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2011. — 68, [3] с. — (Зямля мая).

## Спасылкі 
* Усё пра горныя пароды і мінералы
* Слоўнік тэрмін горных парод

Катэгорыя:Геалогія

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Чарлз Грэй

**Чарлз Грэй** (*Charles Grey, 2nd Earl Grey*; - — 26-ы прэм’ер-міністр

## Біяграфія 
Сын заслужанага генерала, якому ў 1806 годзе быў падараваны графскі тытул. Чарлз ў тым жа годзе займаў пасаду Першага Лорда Адміралцейства. Вучань Шэрыдана і Чарлза Фокса, пасля смерці якога стаў партыйным лідарам і атрымаў партфель міністра замежных спраў. Наступныя 23 гады знаходзіўся ў апазіцыі.

У 1830 г. змяніў герцага Велінгтона ў якасці прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі. Дамогся адмены гандлю рабамі ў Брытанскай імперыі. У 1832 г. правёў буйную выбарчую рэформу, якая змяніла аблічча палітычнай сістэмы Вялікабрытаніі.
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Першыя лорды Адміралцейства
Катэгорыя:Вігі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Род Грэяў
Катэгорыя:Лідары Палаты абшчын
Энрыке Гуайта

**Энрыке Гуайта** (;  — ), у Італіі таксама вядомы як **Энрыка Гуайта** () — аргенцінскі і італьянскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1934 у складзе зборнай Італіі.

## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Эстудыянтэс
Катэгорыя:Ігракі ФК Расінг Авельянеда
Катэгорыя:Ігракі ФК Рома
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1934
Гунгашань

**Гунгашань** — гара ў горнай сістэме Сіна-Тыбецкіх гор. Вышыня 7556 м.

Катэгорыя:Горы Кітая
Анфіладжына Гуарызі

**Амфіло́кіа Гуары́зі Ма́ркіс** (;  — ), у Італіі таксама вядомы як **Анфіладжы́на Гуары́зі** (), у Бразіліі як **Філо́** () — бразільскі і італьянскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1934 у складзе зборнай Італіі.

## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас
Катэгорыя:Ігракі ФК Партугеза Сантыста
Катэгорыя:Ігракі ФК Карынтыянс
Катэгорыя:Ігракі ФК Лацыа
Катэгорыя:Ігракі ФК Паўлістану
Катэгорыя:Ігракі ФК Партугеза Дэспортус
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1934
Стэфан Гіварш

**Стэфан Гіварш** (; нар. , Канкарно, Брэтань, Францыя) — французскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1998 у складзе нацыянальнай зборнай Францыі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Францыі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Францыі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Генгам
Катэгорыя:Ігракі ФК Асер
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэйнджэрс
Катэгорыя:Ігракі ФК Ньюкасл Юнайтэд
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэн
Катэгорыя:Ігракі ФК Брэст
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Францыі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Трэгюнк
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1998
Альсідэс Гіджа

**Альсідэс Эдгарда Гіджа** (;  — ) — уругвайскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1950 у складзе нацыянальнай зборнай Уругвая.

## Клубная кар’ера 
Прафесійную кар’еру пачаў у 1946 годзе ў клубе «Суд Амерыка», а ў 1947 годзе перайшоў у аргенцінскі клуб «Атланта Буэнас-Айрэс». З 1948 года выступаў за «Пеньяроль», у складзе якога двойчы станавіўся чэмпіёнам Уругвая. У 1953 годзе перайшоў у італьянскую «Рому», у складзе якой сыграў 201 матч, забіў 19 мячоў і стаў уладальнікам Кубка кірмашоў. У 1961 годзе прыняў кар’еру ў «Мілане», за які згуляў 4 матчы, але ні разу не змог забіць гол, аднак, усё роўна стаў разам з клубам чэмпіёнам Італіі, пасля чаго ў 1962 годзе вярнуўся на радзіму дзе яшчэ 6 гадоў, да 1968 года, выступаў за клуб «Данубіа».

## Міжнародная кар’ера 
У складзе нацыянальнай зборнай Уругвая выступаў з 1950 па 1952 год, згуляў за гэты час 12 матчаў, забіў 4 мячы. Стаў разам з камандай чэмпіёнам свету ў 1950 годзе, забіўшы пераможны гол у вырашальным матчы. З 1957 па 1959 год гуляў за зборную Італіі, у складзе якой правёў 5 матчаў і забіў 1 мяч.

## Дасягненні 
* Чэмпіён свету (1): 1930
* Чэмпіён Уругвая (2): 1948/49, 1950/51
* Чэмпіён Італіі (1): 1961/62

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Данубіа
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Рома
Катэгорыя:Ігракі ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Ігракі ФК Атланта Буэнас-Айрэс
Катэгорыя:Ігракі ФК Суд Амерыка
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1950
Гіндукуш

**Гіндуку́ш** (, ) — горная сістэма ў Паўднёвай і Цэнтральнай Азіі, у Афганістане, Пакістане і Індыі. Найвышэйшы пункт — гара Тырычмір (у Пакістане).

Даўжыня каля 800 км, шырыня 50—350 км. Цягнецца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход, утварае водападзел паміж басейнамі рэк Амудар’я, Інд і Гільменд. Асноўныя хрыбты — Баба, Пашан і ўласна Гіндукуш, які падзяляецца на Заходні, Цэнтральны і Усходні. Заходні Гіндукуш (вышыні 3500 — 4000 м), мае рысы сярэдневысокіх апустыненых гор. Хрыбты Цэнтральнага Гіндукуша (выш. да 6059 м) знаходзяцца на ўсход і паўночны ўсход ад горада Кабул. Усходні Гіндукуш самы высакагорны (вышыня больш за 6000 м), з магутнымі сучаснымі зледзяненнямі (плошча каля 6200 км²). Заходні працяг Гіндукуша — горы Парапаміз.

thumb|left|Горы ў Афганістане

Сфарміраваўся Гіндукуш у працэсе альпійскай складкавасці. Восевая зона складзена з дакембрыйскіх метамарфічных парод (гнейсаў, крышталічных сланцаў і кварцытаў), па перыферыі — з палеазойскіх вапнякоў і гліністых сланцаў. Карысныя выкапні: каменны вугаль, жалезныя і поліметалічныя руды, берылій, золата, лазурыт, барыт, сера, графіт, цэлесцін, тальк.

Клімат кантынентальны, сухі, з добра выяўленай вертыкальнай пояснасцю, ад паўпустыннага і стэпавага паясоў у перадгор’ях і шырокіх міжгорных далінах да высакагорнага нівальнага. Ападкаў 300—800 (на паўднёым усходзе — 1000 м) за год. Рэкі Гіндукуша маюць горны характар, вяснова-летнія паводкі, абумоўленыя снегава-ледавіковым жыўленнем.

Горныя пустыні з рэдкімі калючымі хмызнякамі або сухі стэп; на паўднёва-ўсходніх схілах — участкі лістападных, шыракалістых і хвойных лясоў, на высокіх пласкагор’ях — ландшафты халодных пустынь. Жывёльны свет: снежны барс, горны воўк, леапард, горны і безааравы казлы, маркхоры, куку-яманы і інш.; на паўднёвым усходзе — гімалайскі мядзведзь, рысь, куніца, дзік і інш.; з птушак — грыф, тыбецкі улар, горны гусак.

## Крыніцы 

Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта
Гіпербала (матэматыка)

**Гіпербала** — геаметрычнае месца пунктаў на плоскасці, ад якіх модуль рознасці адлегласцяў да 2 вызначаных кропак (фокусаў) застаецца нязменным.

Гіпербалу, як і эліпс ці парабалу, можна атрымаць праз канічныя сячэнні плоскасцю. У такім разе гіпербалу можна вызначыць як канічнае сячэнне з эксцэнтрысітэтам e>1.

## Ураўненні гіпербалы 
### Кананічнае ўраўненне 
Кананічным ураўненнем гіпербалы называецца ўраўненне:

\frac{x^2}{a^2}-\frac{y^2}{b^2}=1

### Асімптоты 
Асімптотамі гіпербалы называюцца прамыя, якія касаюцца гіпербалы ў бясконца аддаленым пункце. Яны апісваюцца наступнымі ўраўненнямі:

\frac{x}{a}-\frac{y}{b}=0;

\frac{x}{a}+\frac{y}{b}=0;

На малюнку яны паказаныя чырвонымі лініямі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Крывыя
Катэгорыя:Канічныя сячэнні
Катэгорыя:Планіметрыя
Мікола Гусоўскі

**Міко́ла Гусо́ўскі** або **Мікала́й Гусо́ўскі** (; , *Mikołaj Hussowski*; каля 1470 — пасля 1533) — беларускі і польскі.

Паводле іншай версіі, месцам нараджэння Гусоўскага магла быць вёска Уса (Усава) у цэнтральнай Беларусі.

Паходзіў з сям’і паляўнічага. Пачатковую адукацыю атрымаў у кафедральнай або царкоўна-прыходскай школе. Не выключана, што працягваў навучанне ва ўніверсітэтах Балонні, Вільні, Кракава.

У 1515 годзе быў клерыкам перамышленскім і натарыусам на службе ў падскарбія вялікага кароннага Анджэя Касцялецкага.

Прынята лічыць, што вялікую ролю ў яго лёсе адыграў мецэнат Эразм Вітэлій (Цёлак) — сакратар велікакняжацкай канцылярыі, біскуп плоцкі. У многіх публікацыях сцвярджаецца, што 1518 годзе ў складзе літоўска-польскай дыпламатычнай місіі (1518—1522), якую ўзначальваў Вітэлій, Мікола Гусоўскі трапіў спачатку ў Аўгсбург (рэзідэнцыя імператара Свяшчэнай Рымскай імперыі Максіміліяна I), а затым у Рым, да двара папы Льва X.

Паводле даследванняў польскага гісторыка Веслава Врубля, перш чым пазнаёміцца з Цёлкам, Гусоўскі ў другой палове 10-х гг. XVI ст. быў на службе віленскага ваяводы і канцлера вялікага літоўскага Мікалая Радзівіла. Ваявода меў разглеглыя ўладанні на Падляшшы з цэнтрам у Ганёндзы, дзе ў 1519 годзе быў складзены адзін з дакументаў з подпісам Гусоўскага. Падчас службы ў Радзівіла Гусоўскі меў магчымасць пазнаць культурны, гістарычны і палітычны кантэкст Вялікага Княства Літоўскага, а таксама пабачыць паляванне на зубра ва ўладаннях Радзівіла на Падляшшы. Врубэль лічыць, што Гусоўскі мог вырушыць у Рым вясной-летам 1521 г., калі Мікалай Радзівіл па просьбе Эразма Цёлка адправіў скуру і шкілет зубра ў дар Папу Льву Х

## Пераклады 
На беларускую мову «Песня пра зубра» перакладалі Язэп Семяжон, Уладзімір Шатон і Наталля Арсеннева. На сённяшні дзень, адзіны беларускі пераклад «Песні пра зубра», які захоўвае вершаваны памер арыгінала — элегічны двуверш, належыць У. Шатону.

Апроч беларускай, «Песня пра зубра» перакладалася на польскую, літоўскую, рускую і ўкраінскую мовы.

## Бібліяграфія 
* Carmen de statura feritate ac venatione bisontis. — Cracoviae, MDXXIII.
* Nova Et Miranda De Turcis Victoria. — Cracoviae, MDXXIV.
* De Vita Et Gestis Divi Hyacinthi. — Cracoviae, MDXXV.

## Памяць 
У 1980 годзе з нагоды 500-годдзя Мікола Гусоўскі быў уключаны ЮНЕСКА ў каляндар міжнародных дат выдатных дзеячаў сусветнай культуры.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Мікола Гусоўскі на «Беларускай Палічцы»

Катэгорыя:Паэты Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Лацінамоўныя паэты
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Асобы на марках
Гісторыя Аўстрыі

**Гісторыя Аўстрыі**.

## Старажытнасць 
240px|thumb|Рымскія правінцыі і гарады на тэрыторыі Аўстрыі
[thumb|right|240px|Рымскія «[:de:Heidentor|Паганскія вароты» у Карнунце]]
Рым забраў землі сучаснай Аўстрыі ў кельцкіх плямёнаў каля 15 д.н.э.

## Сярэднявечча 
Землі ўвайшлі ў склад імперыі Карла Вялікага каля 788.
Землі перайшлі пад уладу Габсбургаў каля 1300.

## Новы час 
Дамінуючая пазіцыя Аўстрыі на германскіх землях была падбіта ў 18 ст. — пач. 19 ст. (гл. Венскі кангрэс 1815). Палітычнае значэнне Аўстрыі радыкальна зменшылася ў сяр. 19 ст., асабліва пасля 1866 (гл. Аўстра-пруская вайна 1866).

### Аўстра-Венгрыя 
У 1867 дзяржаўным ладам стала «імперыя двух народаў» — Аўстра-Венгерская імперыя.

### Першая сусветная вайна 
У 1-й сусв. вайне Аўстра-Венгрыя фактычна была непасрэдным ініцыятарам вайны, выступіла на баку Цэнтральных краін.

## Найноўшы час 
У 1918, пасля паразы ў вайне і распаду імперыі, Аўстрыя аформілася як рэспубліка, у межах, якія існуюць і на пач. 21 ст.

### Аншлюс і акупацыя 
Аўстрыя была далучана да Германіі як неад'емная частка ("Аншлюс"; 13.3.1938). Такім чынам, тэрыторыя Аўстрыі пасля 1945 трапіла пад акупацыю саюзных дзяржаў.

### Сучаснасць 
У 1955 г. была цалкам адноўлена незалежнасць, абвешчаны нейтралітэт.

1 студзеня 1995 г. Аўстрыя ўвайшла ў Еўрапейскі Саюз.

На парламенцкіх выбарах у кастрычніку 1999 г. з невялікім адрывам ад сапернікаў перамагла Сацыял-дэмакратычная партыя Аўстрыі (СПА). Прэзідэн Т. Клестыль даручыў фарміраванне ўрада лідару сацыял-дэмакратаў Віктару Клімэ, і той распачаў перамовы з Аўстрыйскай народнай партыя (АНП) пра ўзнаўленне «вялікай кааліцыі». Аднак яны праваліліся з-за спрэчак пра кандыдата на пасаду міністра фінансаў і з-за патрабаванняў АНП аб тым, каб прафсаюзы таксама падпісалі кааліцыйнае пагадненне, якое прадугледжвала правядзенне пенсійнай рэформы. У пачатку 2000 г. у выніку нефармальных кансультацый АНП і Аўстрыйская партыя свабоды (АПС) дамовіліся аб сфарміраванні кааліцыі без сацыял-дэмакратаў.

На парламенцкіх выбарах у верасні 2013 г. сацыял-дэмакраты і кансерватары атрымалі большасць мандатаў у парламенце. Аднак абедзве партыі згубілі ў папулярнасці.

## Гл. таксама 
* Габсбургі
* Габсбургская манархія
* Аўстрыйская імперыя
* Каланіяльная экспансія Аўстрыйскай імперыі
* Аўстра-Венгрыя
* Аўстрыя ў Еўрасаюзе
Гісторыя Балгарыі

right|250px|thumb|Вялікая Балгарыя ў 650 г.

## Пераемнасць балгарскай дзяржаўнасці 
Рэспубліка Балгарыя з'яўляецца гістарычнай пераемніцай папярэдніх формаў бесперапыннай балгарскай дзяржаўнасці з 681 года. Аднак, цюркамоўныя протабалгары былі адзіным этнасам і раней. Першыя згадкі пра Балгарыю ўзыходзяць да 354 года.

* *Першае Балгарскае царства * (681—1018 гады).
** Сталіца — Пліска (681—893 гады).
** Сталіца — Вялікі-Праслаў (893—968/972 гады).
** Сталіца — Скоп'е (972—992 гады).
** Сталіца — Охрыд (992—1018 гады).
* *Візантыйская Балгарыя* (1018—1185 гады).
* *Другое Балгарскае царства* (1185—1396 гады).
** Сталіца — Вяліка Тырнава (1185—1393 гады).
** Сталіца — Відзін і Нікапаль (1393—1396 гады).
* *Відзінскае царства* (1396—1422 гады).
** Сталіца — Відзін.
* *Асманская Балгарыя* (1396—1878 гады).
* *Княства Балгарыя* (1878—1908 гады).
** Сталіца — Сафія.
* *Трэцяе Балгарскае царства* (1908—1946 гады).
** Сталіца — Сафія.
* *Народная Рэспубліка Балгарыя* (1946—1990 гады).
** Сталіца — Сафія.
* *Рэспубліка Балгарыя* (з 1990).
** Сталіца — Сафія.

## Старажытная гісторыя Балгарыі 
Землі Балгарыі былі заселены славянамі ў 6 ст. Цюркскія плямёны балгараў з'явіліся ў 7 ст., змяшаліся з славянамі. Хрышчэнне земляў адбылося ў 9 ст. У 10 ст. і 12 ст. на гэтых землях утвараліся магутныя дзяржавы Першае Балгарскае царства і Другое Балгарскае царства. Асманская імперыя захапіла гэтыя землі ў 1396 годзе.

## Новы час 
Паўстанне 1876 года, руска-турэцкая вайна 1877—1878 гадоў прывялі, у выніку, да стварэння самастойнай манархіі (1908). Пасля 1-й Балканскай вайны Балгарыя значна павялічыла сваю тэрыторыю, але страціла большую частку набыткаў, у т.л. эгейскае ўзбярэжжа, у 2-й Балканскай вайне і 1-й сусветнай вайне, дзе выступіла на баку Цэнтральных дзяржаў (1915).

## Найноўшы час 
У 2-й сусветнай вайне выступіла на баку краін Восі, выйшла з вайны ў 1944 годзе. Устаноўлены камуністычны рэжым, скінута манархія (8.9.1946).
10.11.1989 Тодар Жыўкаў пайшоў з пасады, што азначыла канец камуністычнага рэжыму ў Балгарыі. З 15 лістапада 1990 года краіна завецца Рэспублікай Балгарыя.

З 29 сакавіка 2004 года ў НАТА. З 1 студзеня 2007 года Балгарыя ўвайшла ў Еўрасаюз.

## Гл. таксама 
* Балгарыя
* Трэцяе Балгарскае царства
* Першая Балканская вайна
* Другая Балканская вайна
* Балгарыя ў Першай сусветнай вайне
* Балгарыя ў Другой сусветнай вайне
* Нацыянальны гістарычны музей Балгарыі