open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Канклаў 2025 года

**Канклаў 2025 года** () — выбары 267-га Папы Рымскага 7-8 мая 2025 года.

Папа Рымскі Францыск памёр 21 красавіка 2025 года на трынаццатым годзе свайго пантыфікату. У той жа дзень кардынал , камерленга Рымска-каталіцкай царквы, з , рэзідэнцыі Папы Рымскага, зачытаў паведамленне, якое таксама трансліравалася ў эфіры «Vatican Media». Фарэл абвясціў, што папа Францыск памёр ва ўзросце 88 гадоў у 07:35 (CEST) у Ватыкане.

Канклаў распачаўся 7 мая 2025 года і праходзіў у Сіксцінскай капэле. Са 135 кардыналаў-выбаршчыкаў, якія мелі права голасу, на канклаве прысутнічалі 133. Для таго, каб стаць папам, кандыдат мусіў атрымаць падтрымку дзвюх трацін выбаршчыкаў — гэта значыць, 89 галасоў.

На чацвёртым галасаванні канклаў абраў папам кардынала Роберта Францыска Прэво, прэфекта біскупскага ўпраўлення і прэзідэнта Папскай камісіі па Лацінскай Амерыцы. Прыняўшы сваё абранне, ён узяў імя Леў XIV.

## Кардыналы-выбаршчыкі 
Кардыналы, якія дасягнулі ўзросту 80 гадоў да таго, як папскі пасад стаў вакантным, да ўдзелу ў канклаве не дапускаюцца. Станам на 21 красавіка 2025 года ўсяго налічвалася 252 кардыналы, з якіх 135 былі маладзейшыя за 80 гадоў; 108 з іх (80 %) былі прызначаны кардыналамі папам Францыскам.

З моманту абвяшчэння ў 1975 годзе дакументаў «» і «Universi Dominici gregis» намінальная максімальная колькасць кардыналаў-выбаршчыкаў складала 120 чалавек. Канклаў 2025 года стаў першым канклавам пасля публікацыі гэтых дакументаў, дзе колькасць удзельнікаў была большая за вызначаную. Тым не менш, любы кардынал ва ўзросце да 80 гадоў, які не адмовіўся ад права голасу (або не быў пазбаўлены яго), у адпаведнасці з кананічным правам мае права галасаваць у канклаве. Многія юрысты-кананісты лічаць, што папа зрабіў выключэнне з правілаў, калі прызначыў больш за 120 выбаршчыкаў, і што ўсе дзеючыя кардыналы ва ўзросце да 80 гадоў маюць права ўдзельнічаць у канклаве. 30 красавіка 2025 года гэтае меркаванне было пацверджана генеральнай кангрэгацыяй кардыналаў, якая заявіла, што ўсе кардыналы-выбаршчыкі, якія будуць прысутнічаць на канклаве, могуць галасаваць. Кардыналы, якія не мелі права голасу, маглі прысутнічаць на генеральных кангрэгацыях і дыскусіях, якія папярэднічаюць канклаву.

Нягледзячы на тое, што кардыналы канклава могуць абраць папам любога ахрышчанага мужчыну-каталіка, апошні раз некардынал быў абраны на папскім .

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Канклаў 2025 года на сайце «Catholic-Hierarchy.org»

Катэгорыя:Канклавы
Катэгорыя:Выбары 2025 года
Катэгорыя:2025 год у Еўропе
Катэгорыя:Май 2025 года
Катэгорыя:Падзеі ў Рыме
Анархізм у Канадзе

**Анархізм у Канадзе** ахоплівае шырокі спектр анархісцкай філасофіі, у тым ліку анарха-камунізм, , анарха-сіндыкалізм, , а таксама іншыя менш вядомыя формы. На канадскі анархізм аказалі ўплыў думкі з ЗША, Вялікабрытаніі і кантынентальнай Еўропы, хоць у апошні час ён стаў разглядаць паўночнаамерыканскі індыгенізм, асабліва на Заходнім узбярэжжы. Анархісты застаюцца ў цэнтры ўвагі СМІ, якія асвятляюць пратэсты супраць глабалізацыі ў Канадзе, у асноўным з-за іх сутыкненняў з паліцыяй і знішчэння маёмасці.

## Гісторыя 
Гістарычна анархізм ніколі не карыстаўся вялікай падтрымкай у Канадзе, хаця невялікія групы актывістаў і пісьменнікаў часта існавалі ў многіх раёнах, асабліва ў буйных гарадах. Акрамя таго, самаарганізацыя адыгрывала важную ролю ў жыцці вёсак падчас засялення Захаду (у прыватнасці, Саскачавана), паколькі дзяржава была аддалена, і пытанні, звязаныя з інфраструктурай, такія як падтрыманне дарог, будаўніцтва мастоў і школ, арганізацыя мясцовага кіравання і сацыяльнага жыцця, павінны былі вырашацца шляхам спантаннай самаарганізацыі. Пётр Крапоткін таксама арганізаваў паселішча  (секта рускіх хрысціян, якія адмаўляюцца прызнаваць дзяржаўную ўладу) у Саскачаване і пазней у Брытанскай Калумбіі.

Media Collective — гэта сацыяльны гурт, які існаваў у Таронта з 1994 па 1996 год, мерапрыемствы якога ўключалі  і бясплатнае веганскае харчаванне ад . Адна з яе адкалолых груп, TAO Communications («Арганізацыя анархіі»), выступала супраць транснацыянальнага  і , падаючы прафсаюзныя паслугі сувязі: як лагістыку сувязі падчас акцый, так і справаздачы аб працы паліцыі.

## Праекты 
Па ўсёй Канадзе існуе мноства даўніх анархісцкіх праектаў. Прыхільнікаў  на навакольнае асяроддзе і барацьбу з беднасцю можна знайсці ў многіх рэгіёнах і гарадах, разам з групамі , групамі салідарнасці са зняволенымі, навучальнымі групы і кафэ.

Звязаныя з ім прадпрыемствы ўключаюць кнігарню Insoumise у Манрэалі, якая ў 2004 годзе выцесніла кнігарню Alternative, анархісцкую кнігарню, заснаваную ў пачатку 1970-х гадоў; інфамагазін Exile у Атаве, заснаваны ў пачатку 2007 года; а таксама шматлікія іншыя кнігарні, інфамагазіны, выдавецтвы, зіны і іншыя публікацыі, гуказапісвальныя лэйблы, радыёшоу і мікрарадыёстанцыі. Канада таксама з'яўляецца радзімай шэрагу анархісцкіх кніжных кірмашоў і іншых фестываляў. У 2015 годзе анархісцкі кніжны кірмаш у Вікторыі адзначыў сваё дзесяцігоддзе. У Эдмантане анархісцкі кніжны кірмаш праводзіўся з 2002 па 2013 год уключна; ён быў адроджан ў маі 2015 года. Падобныя кірмашы праводзяцца ў Манрэалі, Таронта, Вініпегу і іншых гарадах Канады.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Палітыка Канады
Канада
Вэньчан (касмадром)

**Вэньчан** — кітайскі касмадром размешчаны на востраве Хайнань, на самым поўдні Кітая. Да лістапада 2016 года называўся — Цэнтр запуску спадарожнікаў Вэньчан.

З касмадрому запускаюцца на арбіту ўсе модулі і грузавыя караблі забеспячэння «Цяньчжоў» нацыянальнай касмічнай станцыі «Цяньгун». З яго ж стартуюць місіі месяцовай праграмы Кітая. Адзіны касмадром Кітая з якога могуць запускацца цяжкія ракеты «Чанчжэн-5».

Першы запуск з касмадрома адбыўся 25 чэрвеня 2016 года.

## Запускі 
Першы запуск адбыўся 25 чэрвеня 2016 года. Была запушчана ракета Чанчжэн-7.

Катэгорыя:касмадромы Кітая
Сара Мішэль Гелар

**Сара Мішэль Прынц** (, народжаная **Гелар** ; ) — амерыканская  і тэлевізійны прадзюсар, вядомая ў першую чаргу па ролі Бафі Самэрс у тэлесерыяле «Бафі — знішчальніца вампіраў» і Дафны Блэйк у фільмах «Скубі-Ду».

## Зноскі 
## Спасылкі 
*
Fiducia supplicans

**Fiducia supplicans** () — дакумент Дыкастэрыі па дактрыне веры Рымска-каталіцкай царквы, апублікаваны 18 снежня 2023 года. Падпісаны прэфектам Дыкастэрыі, кардыналам Фернанда Аверэ Матэла, і зацверджаны Папам Францыскам. Дакумент разглядае пытанне блаславення асобных людзей у нестандартных сітуацыях, у тым ліку тых, хто знаходзіцца ў аднаполых саюзах або ў пазашлюбных гетэрасексуальных адносінах.

= Змест =
У дакуменце ўтрымліваецца разважанне пра магчымасць блаславення асобных вернікаў, якія знаходзяцца ў адносінах, якія не адпавядаюць традыцыйным вучэнням Царквы, але па-ранейшаму з’яўляюцца шчырымі ў сваёй веры. Хоць дакумент не акцэнтуе ўвагу на маральным баку такіх адносін, ён паказвае, што блаславенне можа адбывацца па-за кантэкстам літургіі і не абавязкова прызнаваць шлюб або саюз як дазволены ў адпаведнасці з каталіцкімі стандартамі.

= Рэакцыя =
Дакумент выклікаў шырокі рэзананс у каталіцкай супольнасці і за яе межамі. Некаторыя біскупы і ксяндзы падтрымалі *Fiducia supplicans*, адзначаючы яго як неабходны крок да сучаснага падыходу да блаславення. Іншыя, аднак, выказалі сумневы, падкрэсліваючы, што гэты дакумент можа прывесці да непаразуменняў і супярэчнасцяў у адносінах да традыцыйных сямейных каштоўнасцяў.

Вакол дакумента ўзніклі публічныя дэбаты ў медыя. Некаторыя кансерватыўныя колы ў Каталіцкай Царкве асудзілі гэты дакумент, сцвярджаючы, што ён падрывае асноўныя прынцыпы маральнасці і вучэння Царквы.

Канферэнцыя Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі ў сваёй заяве адзначыла, што Fiducia supplicans не змяняе вечнага вучэння Каталіцкага Касцёла аб сужэнстве і сексуальнай маральнасці, а Каталіцкі Касцёл у Беларусі не мае намеру ўводзіць у практыку прапанаваную Дэкларацыяй магчымасць блаславення пар, якія жывуць у нерэгулярным саюзе, і аднаполых пар.

Да таго як стаць Папам Львом XIV, Роберт Фрэнсіс Прэвост не падтрымаў і не адхіліў цалкам дактрыну *Fiducia supplicans*. Ён заявіў, што нацыянальныя біскупскія канферэнцыі павінны «тлумачыць і прымяняць такія дакументы ў сваіх мясцовых кантэкстах, улічваючы культурныя адрозненні».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Каталіцтва
Катэгорыя:Снежань 2023 года
Джэймс Коберн (акцёр)

**Джэймс Харысан Коберн III** (; ) — амерыканскі , які зняўся больш чым у сямідзесяці фільмах і каля сотні тэлевізійных пастановак. У 1999 годзе стаў лауреатам прэміі «Оскар» за ролю другога плана ў фільме «Пакута».

## Зноскі 
## Спасылкі 
*
Оскар (кінапрэмія, 1995)

**67-я цырымонія ўручэння прэміі «Оскар»** за заслугі ў вобласці кінематографа за 1994 год адбылася 27 сакавіка 1995 года ў «» (Лос-Анджэлес).

## Лаўрэаты і намінанты 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Спіс намінантаў на афіцыйным сайце
* «Оскар»-1995 на сайце IMDb

1995
Катэгорыя:Сакавік 1995 года
Катэгорыя:Падзеі 27 сакавіка
Катэгорыя:1995 год у Каліфорніі
Катэгорыя:Кінапрэміі 1995 года
Касмадром Танхэ

**Касмадром Танхэ** (кар. 동해, «Усходняе мора», ракетны выпрабавальны палігон квандай) — касмадром у Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспубліцы. У англамоўных крыніцах шырока вядомы як англ. Musudan-ri launching site (па назве найбліжэйшай вёскі).

Размешчаны на ўсходнім узбярэжжы Паўночнай Карэі ў павеце Хвадэ-гун правінцыі Хамгён-Пукто. Нахілення арбіт - каля 86°.

На выбар месцазнаходжання палігона паўплывалі такія фактары, як дастатковая аддаленасць ад дэмілітарызаванай зоны, мінімізацыя небяспекі пралёту ракет над тэрыторыяй сумежных краін, агульная аддаленасць ад буйных жылых масіваў, адсутнасць моцных вятроў і вялікіх перападаў тэмператур.

## Запускі спадарожнікаў 
* 31 жніўня 1998 года - запуск трохступеньчатай ракеты-носьбіта «Пэктусан-1», падчас якога была ажыццёўлена спроба вываду на калязямную арбіту апарату «Кванмэнсон-1». Нягледзячы на супярэчлівыя паведамленні крыніц, хутчэй за ўсё, вывад спадарожніка на арбіту скончыўся няўдачай (адна з крыніц паведамляла пра падзенне трэцяй ступені ў 4000 км на ўсход ад КНДР).

* 4 ліпеня 2006 года - запуск прататыпа новай ракеты-носьбіта «Ынха-2» («Млечны Шлях-2»).

* 5 красавіка 2009 года - запуск эксперыментальнага штучнага спадарожніка сувязі «Кванмэнсон-2» з дапамогай ракеты-носьбіта «Ынха-2». Па дадзеных навінавых агенцтваў ЗША, запуск спадарожніка» Кванменсон-2 скончыўся правалам.

## Спасылкі 
Катэгорыя: касмадромы КНДР
Касмадром Сохэ

на стартавым стале касмадрома Сохэ]]
«**Заходні выпрабавальны палігон Сохэ**» кар. 동창동 미사일 발사장) - касмадром у правінцыі Пхёнан-Пукто на Захадзе Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікі.

## Размяшчэнне
Размешчаны на заходнім узбярэжжы краіны ў правінцыі Пхёнан-Пукто ў пагорыстай мясцовасці недалёка ад паўночнай мяжы з Кітаем, у 200 км на паўночны захад ад Пхеньяна і ў 70 км на захад ад буйнога ядзернага цэнтра ў Ёнбене. Касмадром быў пабудаваны на месцы вёскі Пондані, якая была ліквідавана падчас будаўніцтва.

## Запускі спадарожнікаў 
* 13 красавіка 2012 года - спроба запуску апарата «Кванмёнсон-3» з дапамогай ракеты-носьбіта «Ынха-3» (пуск няўдачны, абломкі ўпалі ў 160 км на захад ад Рэспублікі Карэя).

* 12 снежня 2012 года - другая спроба запуску апарата Кванмёнсон-3 з дапамогай ракеты-носьбіта «Ынха-3». Камандаванне паветрана-касмічнай абароны ЗША (NORAD) пацвердзіла поспех запуску.
* лістапад 2023 года - запуск ракеты-носьбіта «Чхоліма-1» з разведвальным спадарожнікам «Малігён-1».

## Мадэрнізацыя 
Згодна са спадарожнікавым здымкам, апублікаваным NK News, ракетная праграма КНДР атрымала яшчэ адно абнаўленне. Быў прыкметна павялічаны дах ля гарызантальнага стэнда для выпрабавання магутных цвёрдапаліўных ракетных рухавікоў. Мінулы варыянт меў дах 9 метраў шырынёй і 16 метраў даўжынёю. А сёлетні 11 метраў шырынёй і 20 метраў даўжынёй. Гэта паказвае не толькі на пашырэнне функцыяналу рознага дапаможнага абсталявання для выпрабаванняў, але і магчымасці выпрабаванняў яшчэ больш магутны цвёрдапаліўных ракетных рухавікоў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Касмадромы КНДР
Яго Святасць

**Яго Святасць** — ганаровы тытул, які выкарыстоўваецца як форма звароту або ўзгадвання ў дачыненні да высокапастаўленых духоўных лідараў у розных рэлігійных традыцыях. Тытул падкрэслівае духоўную веліч, аўтарытэт і павагу да асобы, якая яго носіць.

## Ужыванне 
* **Каталіцкая царква**: Тытул *Яго Святасць* (, ) традыцыйна ўжываецца да Папы Рымскага — кіраўніка Рымска-каталіцкай царквы і біскупа Рыма. Напрыклад: *Яго Святасць Папа Леў XIV*.

* **Праваслаўе**: У праваслаўных цэрквах тытул «Яго Святасць» ужываецца да патрыярхаў, напрыклад, *Яго Святасць Каталікос-Патрыярх усяе Грузіі, Архіепіскап Мцхецкі і Тбіліскі і мітрапаліт Піцунды і Цхум-Абхазеты Ілія II*.

* **Будызм**: У тыбецкім будызме тытул «Яго Святасць» ужываецца ў дачыненні да Далай-ламы. Напрыклад: *Яго Святасць XIV Далай-лама Тэнцзін Г’яцо*.

* **Іншыя традыцыі**: У некаторых іншых рэлігіях або рэлігійных рухах тытул таксама можа ўжывацца як форма гонару і пашаны, хоць і не мае афіцыйна ўстаноўленага значэння.

## Паходжанне 
Тытул мае сярэднявечнае паходжанне і першапачаткова быў звязаны з ідэяй святасці як духоўнай дасканаласці. Ён развіваўся як частка рэлігійнай этыкеткі, якая павінна была падкрэсліваць аўтарытэт духоўнай улады ў грамадстве.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Рэлігійныя тытулы
Катэгорыя:Папства
Катэгорыя:Праваслаўе
Катэгорыя:Будызм
Калі ўзыходзіла сонца

**Калі ўзыходзіла сонца** — раман Сымона Баранавых, апісвае камсамольскае падполле ў Беларусі ў час польска-савецкай вайны. Незавершаны, 1-я кніга напісана ў 1935-1936 гадах.

## Гісторыя твора 
Адзіную копію рамана захавала ў сябе жонка пісьменніка Надзея Іванаўна Бударкевіч. Увосень 1936 года С. Баранавых здае дзве копіі ў выдавецтва для выдання ў наступным годзе, а дзве дае сябрам пачытаць. Адна была ў жончыных сваякоў Рудакоўскіх, яе вярнулі. У тым жа годзе С. Баранавых арыштавалі. Ён пісаў жонцы і прасіў зберагчы рукапіс, спадзяваўся скончыць працу, але загінуў у зняволенні на Калыме. Раман пабачыў свет толькі ў 1957 годзе пад рэдакцыяй Алеся Пальчэўскага.

## Змест 
У аснове сюжэта — змаганне падпольнай групы супраць польскіх акупантаў. Дзеянне ідзе ў невялікім павятовым горадзе на Беларусі. Удзельнікі падполля — сталяр Фіма, цырульнік Бора Брант, Сцёпка Макавейчык, Косцік Бранявіцкі, Марыся Суравец — увасабляюць ідэю гераічнай барацьбы і перамогі. Гэта бясстрашныя, самаадданыя змагары за савецкую ўладу. Паказваючы небяспечную, мужную барацьбу сваіх герояў, пісьменнік праўдзіва выяўляў слабасці і недахопы іх працы. У рамане няма ідэалізацыі вобразаў маладых патрыётаў, рамантызацыі незвычайных подзвігаў. Лёсы герояў поўныя трагічных сітуацый.

## Мастацкія асаблівасці 
Адзін з найбольш значных і па-мастацку завершаных твораў Сымона Баранавых. Ён вылучаецца стройнасцю, зладжанасцю кампазіцыі, дынамічнасцю, драматызмам сюжэта, цікавымі, змястоўнымі вобразамі, лаканічнасцю, апрацаванасцю мовы.

Пісьменнік імкнуўся перадаць атмасферу непрымірымасці, непакоранасці беларускага народа перад акупантамі. Раман гуманістычны. «Думка пра чалавека як найвялікшую каштоўнасць складае найбольш прываблівы бок гэтага твора» — пісаў Юльян Пшыркоў.

## Выданні 
У газетах 30-х гадоў з’явіліся два ўрыўкі з рамана пад назвай «Маладая кроў». Пасмяротныя выданні ўсёй кнігі:
* Калі ўзыходзіла сонца: Раман / Уступны артыкул Я.Казекі. — Мн.: Белдзяржвыд, 1957
* Баранавых Сымон. Новая дарога: Апавяданні, аповесці, раман, лісты / Укладальнік, уступны артыкул і каментар Л.Савік. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1989
* Раман 1920—1930-х гадоў (Залатая калекцыя беларускай літаратуры. Том 18). Уклад., прадм. і камент. І. М. Шаладонаў. Мінск: Мастацкая літаратура, 2019. ISBN 978-985-02-1874-2

## Крыніцы 
## Літаратура 
Лідзія Савік «Я сумленна служыў свайму народу…» — прадмова да выдання 1989 г.

Катэгорыя:Беларуская літаратура XX стагоддзя
Катэгорыя:Кнігі 1936 года
Катэгорыя:Літаратурныя творы Беларусі
Катэгорыя:Раманы на беларускай мове
Катэгорыя:Польска-савецкая вайна
Крушальніцкая

**Крушальніцкая** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Марыя Тарасаўна Крушальніцкая (1934—2025) — украінская піяністка і педагог, народная артыстка Украіны (2005).
* Саламія Амвросьеўна Крушальніцкая — украінская спявачка і педагог.
Рабкараўская вуліца (Мінск)

**Рабкараўская вуліца** — вуліца ў Кастрычніцкім раёне Мінска. Назва бярэ паходжанне ад слова «рабкар», якое з’яўляецца скарачэннем выразу «рабочы карэспандэнт». Знаходзіцца ў раёне забудовы паміж вуліцамі Маскоўскай і Талстога. Архітэктура вуліцы пераважна складаецца з будынкаў 1950-х і 1970-х гг. Некаторыя будынкі ўпрыгожаны мураламі.

## Славутасці 
]]

* Філіял «Беларуская хатка» літаратурнага музея М. Багдановіча, дом 19, збудаваны ў 1904 г.
* Мурал Франчэска Басалеці, зроблены ў 2017 г. у рамках праекта Urban Myth 2017 на сцяне жылога дома № 21.
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Рабкараўская вуліца на карце АТО.ВУ
* Рабкараўская вуліца ў архітэктурнай базе Рhotobuildings
* 91 фото улицы Рабкоровской в Минске

Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Мінск)
2-і завулак Жукоўскага (Мінск)

**2-і завулак Жукоўскага** — завулак у Кастрычніцкім раёне Мінска ў мікрараёне Чкалаўскі. Працягласць складае каля 190 метраў. Ідзе перпендыкулярна паміж Пензенскай вуліцай і 1-м завулкам Жукоўскага. Названы ў гонар Мікалая Жукоўскага, рускага вучонага, стваральніка аэрадынамікі як навукі. Архітэктура складаецца пераважна з некалькіх жылых дамоў, пабудаваных у 1952—1956 гадах для супрацоўнікаў Беларускай чыгункі ў стылі савецкага неакласіцызму.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 2-і завулак Жукоўскага ў архітэктурнай базе Рhotobuildings
* 2-і завулак Жукоўскага на Яндэкс Картах
* 2-і завулак Жукоўскага на Geodzen
* 2-і завулак Жукоўскага на фотаздымках 2025 г.

Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Мінск)
Марыя Карпаўна Садоўская-Барылоці

**Марыя Карпаўна Садоўская-Барылоці** (; сапраўднае прозвішча — **Табілевіч**; ) — украінская оперная спявачка (сапрана) і драматычная актрыса. Адна з выбітных акторак украінскай сцэны ў 70—80 гадах XIX стагоддзя.

## Біяграфія 
Нарадзілася 17 красавіка (па іншых дадзеных 9 красавіка) 1855 года ў сяле Каменна-Каставатае Херсонскай губерні Расійскай імперыі, цяпер Вазнясенскага раёна Мікалаеўскай вобласці Украіны. Сястра Н. К. Садоўскага, І. К. Карпенка-Карага і П. К. Саксаганскага.

Пазней уся сям’я пераехала ў Елізаветград, дзе Марыя вучылася ў гімназіі і ўжо ў ёй прымала ўдзел у драматычным гуртку. Сцэнічную дзейнасць пачала ў Мікалаеве ў 1876 годзе ў складзе рускай аперэтачнага гурта. З 1883 года грала ў трупах Марка Крапіўніцкага і Міхаіла Старыцкага. З 1890 года выступала ў складзе трупы свайго брата — Панаса Саксаганскага. За час сваёй дзейнасці сыграла жаночыя ролі ў многіх оперных і драматычных уяўленнях, уключаючы «Наталка Палтаўка» і «Запарожац за Дунаем».

Памерла 27 сакавіка 1891 года ў Адэсе — сэрца актрысы спынілася на сцэне Адэскага Тэатра. Пахавана ў Елізаветградзе (цяпер Крапыўніцкы, Украіна) на Быкаўскіх могілках.

### Сям’я 
* Была замужам за украінскім спеваком і драматычным акцёрам Д. Н. Пятровым (сцэнічны псеўданім Мова) і італьянскім тэнарам Барылоці, які выступаў ва Украіне (іх адносіны не былі зарэгістраваныя). Маці Алены Петляш.

## Памяць 
* Народны тэатр пасёлка Брацкэ носіць імя Марыі Садоўскай-Барылоці.
* Матэрыялы, якія адносяцца да Садоўскай-Барылоці, знаходзяцца ў фондах Кіраваградскага абласнога краязнаўчага музея і мемарыяльнага музея М. Л. Крапіўніцкага.

## Літаратура 
* *Биков В.* Найкраща «Наталка Полтавка» українського театру / Народне слово. — 1996.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Тридцять шість миттєвостей Марії Садовської
* 

Катэгорыя:Памерлі на сцэне
Катэгорыя:Актрысы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта
Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Актрысы XIX стагоддзя
Грэг Кэнам

**Грэг Кэнам** (; ) — амерыканскі спецыяліст па стварэнні грыму. З’яўляецца ўладальнікам некалькіх узнагарод, у тым ліку пяці прэмій «Оскар» і двух прэмій «Сатурн», а таксама быў намінаваны на чатыры прэміі «Эмі» і чатыры прэміі BAFTA.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»
Аляксей Аляксеевіч Паўлючук

**Аляксей Аляксеевіч Паўлючу́к** (нар. , Віцебск, БССР) — беларускі скульптар, жывапісец і графік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся  года ў Віцебску ў сям’і скульптара Аляксея Паўлючука і мастачкі Тамары Паўлючук. З 1976 года жыве і працуе ў Брэсце. У 1989 годзе скончыў Мінскае мастацкае вучылішча імя А. К. Глебава ў Пружанах, бюст П. Сухога, кампазіцыя «Цягнік» ў Лунінцы, помнік у гонар 1000-годдзя заснавання Брэста, скульптура «Пінчук» ў Пінску (2017), помнік Пятру Алейнікаву ў Шклове (2017), помнік Георгію Каніскаму ў Магілёве (2022), помнік Апалону Крывашэіну ў Шклове (2022), рэльефы.

З работ у стылі станковай скульптуры можна адзначыць: «Адыходзячая восень» (мармур); «Холад» (мармур); «Народжанне дзевы» (дрэва); «Пах бэзу» (дрэва); «Скрыпка» (бронза); «Гітара» (бронза); «Дуэт» (бронза); «Музычная фантазія» з серыі «Сола да скрыпкі» (бронза); серыя рэльефаў у гатэлі «Эверэст» у Вэнграве (Польшча), прысвечаная Яну Твардоўскаму.

Асноўныя творы знаходзяцца ў прыватных калекцыях Беларусі, Расіі, Польшчы, Германіі, Францыі і ЗША.

## Узнагароды 
Заслужаны дзеяч мастацтваў Бураціі (2003).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Скульптары Беларусі
Катэгорыя:Скульптары XX стагоддзя
Катэгорыя:Скульптары XXI стагоддзя
Катэгорыя:Графікі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі Беларусі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі Беларусі XX стагоддзя
Паўлючук

**Паўлючук** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксей Аляксеевіч Паўлючук — беларускі скульптар, жывапісец і графік.
* Уладзімір Іосіфавіч Паўлючук — беларускі савецкі дзяржаўны дзеяч.
Тэорыя рацыянальных чаканняў

**Тэорыя рацыянальных чаканняў** () — напрамак у макраэканоміцы і мікраэканоміцы, які сцвярджае, што эканамічныя агенты (спажыўцы, прадпрыемствы, інвестары) робяць свае эканамічныя рашэнні, зыходзячы з найлепшай наяўнай інфармацыі і рацыянальнай ацэнкі будучыні. Гэтая тэорыя аказала значны ўплыў на развіццё неакласічнай макраэканомікі і на крытыку кейнсіянскіх мадэляў.

## Асноўныя палажэнні 
* Эканамічныя агенты выкарыстоўваюць усю даступную інфармацыю для прагназавання будучых эканамічных падзей.
* У сярэднім чаканні не з’яўляюцца сістэматычна памылковымі.
* Прадказальная эканамічная палітыка можа быць неэфектыўнай, бо агенты адаптуюць свае паводзіны да яе наступстваў.

## Гісторыя і развіццё 
Паняцце рацыянальных чаканняў было ўпершыню выкарыстана Джонам Мутам у 1961 годзе ў кантэксце мікраэканамічных мадэляў. Аднак найбольшае распаўсюджанне тэорыя атрымала дзякуючы працам Роберта Лукаса ў 1970-х гадах, які ўвёў яе ў макраэканамічныя мадэлі і развіў канцэпцыю новай класічнай макраэканомікі.

## Крытыка 
* Тэорыя дапускае высокі ўзровень рацыянальнасці, які часта не назіраецца ў рэальнай практыцы.
* Існуюць складанасці з вызначэннем "усёй даступнай інфармацыі".
* Паводніцкія эканамісты сцвярджаюць, што людзі часта дзейнічаюць ірацыянальна і пад уплывам эмоцый.

## Уплыў 
Тэорыя рацыянальных чаканняў моцна паўплывала на сучасную макраэканамічную мадэляцыю, асабліва на мадэлі дынамічных стахастычных агульнараўнаважных мадэляў (DSGE). Яна таксама стала асновай для манетарысцкай крытыкі кейнсіянскіх мадэляў.

## Гл. таксама 
* Неакласічны сінтэз
* Кейнсіянства
* Паводніцкая эканоміка
* Макраэканоміка

## Літаратура 
* The New Classical Macroeconomics. Brighton. 1994. с. 70.
* American Economic Review. Menacha, 1990. V. 76, № 1, с. 115.

Катэгорыя:Макраэканоміка
Катэгорыя:Эканоміка
Катэгорыя:Эканамічныя вучэнні, кірункі і школы
Ордэн Святога Аўгусціна

**Аўгусці́нцы** (), афіцыйна **Ордэн Святога Аўгусціна** (; ), да  1968 года  **Ордэн пустэльнікаў Святога Аўгусціна**, ; )&nbsp;— каталіцкі манаскі ордэн, заснаваны ў XIII стагоддзі на аснове духоўнай спадчыны Святога Аўгусціна. З’яўляецца жабрацкім ордэнам.

## Гісторыя 
Паводле легендарнай версіі царквы, ордэн утвораны ў 391 годзе біскупам горада Гіпона (Паўночная Афрыка) Аўрэліем Аўгусцінам (354—430). На самой справе ён узнік пасля аб’яднання чатырох кангрэгацый манахаў-пустэльнікаў і зацверджаны булай папы Аляксандра IV у 1256 годзе.

## Структура і лад жыцця 
У аснову дзейнасці ордэна пакладзена так званае «Правіла святога Аўгусціна» — зборнік тэкстаў, напісаных нібыта самім Аўрэліем Аўгусцінам. На чале ордэна стаяў генерал, якога выбіраў ордэнскі капітул. Улада генерала была абмежавана дзейнасцю *дэфінітарыяў* (дарадчыкаў). Кляштары (канвікты) аўгусцінцаў аб’ядноўваліся ў правінцыі.

Вопратка аўгусцінцаў — чорны хабіт (суконная рыза з вострым капюшонам і доўгімі шырокімі рукавамі).

## Духоўнасць і навука 
У перыяд позняга Сярэднявечча аўгусцінцы, як і францысканцы, абаранялі кірунак сярэднявечнай схаластыкі — *аўгусцініянства*. Для яго характэрны арыентацыя на Платона, неаплатанізм, аналогія паміж трыма здольнасцямі душы (памяць, розум, воля) і трыма абліччамі Тройцы, тэзіс аб веры як перадумове ўсялякіх ведаў і іншае.

У XVI стагоддзі манахі-аўгусцінцы падтрымалі Рэфармацыю. Заснавальнік пратэстантызму Марцін Лютэр да свайго разрыву з каталіцызмам належаў да ордэна аўгусцінцаў. Таксама аўгусцінцам быў прыродазнавец і заснавальнік генетыкі Г. Мендэль.

## Аўгусцінцы ў Беларусі і Літве 
У ВКЛ і Польшчы ордэн аўгусцінцаў быў самым нешматлікім сярод жабрацкіх ордэнаў. У Польшчы яны з’явіліся ў XIII стагоддзі; кляштары належалі да Нямецкай, пасля — Турынска-Саксонскай і Баварскай правінцый. У 1431 годзе Баварская правінцыя падзелена на Польскую (Малая Польшча), Мазавецкую і Рускую (літоўска-рускія землі) акругі. У 1547 годзе створана Польская правінцыя.

На тэрыторыі сучаснай Беларусі і Літвы аўгусцінцы мелі наступныя кляштары:
* Берасце (1410—1830) — фундатар вялікі князь Вітаўт;
* Гародня (1503—1673) — фундатар вялікі князь Аляксандр;
* Міхалішкі (цяпер Астравецкі раён) — у 1653 годзе на сродкі Яна Бжастоўскага і яго сына Цыпрыяна пабудаваны касцёл аўгусцінцаў (архітэктар К. Пэнс);
* Кодань (1646—1655);
* Вільня (з 1675).

Існавала таксама жаночая галіна ордэна.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каталіцкія ордэны і кангрэгацыі
Катэгорыя:Жабрацкія ордэны
Поўная занятасць

**Поўная занятасць** — гэта эканамічны стан, пры якім усе, хто жадае і здольны працаваць за існы ўзровень заработнай платы, маюць працу. Умова поўнай занятасці не азначае, што ўзровень беспрацоўя роўны нулю, бо заўсёды ёсць фрыкцыйнае і структурнае беспрацоўе, якія лічацца натуральнымі з’явамі ў любой эканоміцы.

## Паняцце 
Паняцце поўнай занятасці выкарыстоўваецца ў макраэканамічным аналізе для апісання сітуацыі, калі эканоміка працуе на максімальна магчымым узроўні без інфляцыйнага ціску. У такой сітуацыі ўсе вытворчыя рэсурсы, уключаючы працоўную сілу, выкарыстоўваюцца эфектыўна.

## Поўная занятасць і натуральны ўзровень беспрацоўя 
Пад поўнай занятасцю часта маюць на ўвазе стан, калі фактычны ўзровень беспрацоўя роўны натуральнаму ўзроўню беспрацоўя, які ўключае:
* Фрыкцыйнае беспрацоўе — часовая няпоўная занятасць пры змене працы або ўваходжанні на рынак працы.
* Структурнае беспрацоўе — вынік несупадзення структуры попыту на працу і структуры прапановы.

## Эканамічная палітыка і поўная занятасць 
Дзяржавы імкнуцца дасягнуць поўнай занятасці праз выкарыстанне фіскальнай і манетарнай палітыкі, уключаючы стымуляванне сукупнага попыту, стварэнне новых працоўных месцаў і падтрыманне ўстойлівага эканамічнага росту.

## Крытыка 
Некаторыя эканамісты лічаць, што дасягнуць поўнай занятасці на практыцы вельмі складана, бо рынак працы пастаянна змяняецца. Іншыя сцвярджаюць, што празмерныя намаганні ў гэтым кірунку могуць прывесці да інфляцыі і неэфектыўнага размеркавання рэсурсаў.

## Гл. таксама 
* Беспрацоўе
* Эканамічны цыкл
* Фіскальная палітыка
* Кейнсіянства
* Сацыяльная палітыка

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Макраэканоміка
Катэгорыя:Эканоміка
Закон Сэя

**Закон Сэя** (, таксама вядомы як **закон рынкаў Сэя**) — эканамічны прынцып, сфармуляваны французскім эканамістам Жанам-Батыстам Сэем () у пачатку XIX стагоддзя. Сутнасць гэтага закона часта перадаецца фразай: *«прапанова стварае ўласны попыт»* ().

## Сутнасць 
Закон Сэя сцвярджае, што кожная вытворчасць тавару або паслугі стварае прыбытак, які можа быць выкарыстаны для пакупкі іншых тавараў або паслуг. Такім чынам, агульны ўзровень вытворчасці вызначае агульны ўзровень попыту ў эканоміцы. У адпаведнасці з гэтым законам, немагчыма працяглае агульнае перанасычэнне рынку або працяглы недахоп попыту, бо кожны продаж стварае адпаведны попыт на іншыя тавары.

## Паходжанне 
**Жан-Батыст Сэй** выклаў асновы свайго падыходу ў працы ''Traité d'économie politique'' (1803), дзе крытыкаваў меркантылізм і абараняў ідэю свабоднага рынку. Паводле Сэя, ключавым механізмам развіцця эканомікі з'яўляецца вытворчасць, а не назапашванне грошай або дзяржаўнае рэгуляванне.

## Крытыка 
Закон Сэя доўгі час быў асновай класічнай эканамічнай думкі, але ў XX стагоддзі ён быў востра раскрытыкаваны Джонам Мейнардам Кейнсам. У сваёй працы *The General Theory of Employment, Interest and Money* (1936) Кейнс сцвярджаў, што сукупны попыт можа быць недастатковым, і што эканоміка можа знаходзіцца ў стане працяглай беспрацоўя і недавыкарыстання рэсурсаў. Паводле Кейнса, закон Сэя не дзейнічае ва ўмовах крызісу, калі людзі схільныя захоўваць грошы, а не выдаткоўваць іх, што зніжае агульны попыт.

## Уплыў і сучаснае выкарыстанне 
Хоць закон Сэя ў яго арыгінальнай форме лічыцца спрошчаным і не цалкам дакладным у сучаснай эканамічнай навуцы, ён усё яшчэ ўплывае на дыскусіі, асабліва ў рамках неакласічнай і аўстрыйскай школ эканамічнай думкі. У сучасных дэбатах паміж прыхільнікамі дзяржаўнага рэгулявання і вольнага рынку закон Сэя часта цытуецца як абгрунтаванне першаснасці вытворчасці і прапановы ў стымуляванні росту.

## Гл. таксама 
* Класічная эканамічная тэорыя
* Джон Мейнард Кейнс
* Сукупны попыт
* Аўстрыйская школа

## Літаратура 
* Say, Jean-Baptiste. *A Treatise on Political Economy* (1803)  
* Keynes, John Maynard. *The General Theory of Employment, Interest and Money* (1936)  
* Sowell, Thomas. ''Say's Law: An Historical Analysis'' (1972)

Катэгорыя:Эканамічныя законы
Катэгорыя:Эканоміка
Аляксандр Аляксеевіч Румак

**Аляксандр Аляксеевіч Румак** (нар. , в. Моталь, Іванаўскі раён, Брэсцкая вобласць) — беларускі дзяржаўны службовец.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў  г. у вёсцы Моталь Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці. У 1981 г. скончыў Мотальскую сярэднюю школу, паступіў на гістарычны факультэт БДУ. Вучыўся паспяхова, скончыў універсітэт з адзнакай.

У 1994 г. Аляксандр Румак абараніў у БДУ дысертацыю «Профсоюзы трудящихся Западной Белоруссии в революционно-демократическом движении. 1926—1939 гг.», яму была прысвоена вучоная ступень кандыдата гістарычных навук.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Упаўнаважаныя па справах рэлігій і нацыянальнасцей
Помнік Георгію Каніскаму

**Помнік Георгію Каніскаму** — помнік у Магілёве, прысвечаны праваслаўнаму царкоўнаму і грамадскаму дзеячу Расійскай імперыі і Рэчы Паспалітай свяціцелю Георгію (Каніскаму), архіепіскапу Магілёўскаму і Беларускаму. Адкрыты ў 2022 годзе на плошчы Арджанікідзэ, побач з лесвіцай, якая вядзе ў Падмікольскі парк.

## Гісторыя 
Устаноўка помніка спачатку была ініцыяваная групай асоб, пасля — Фондам памяці Георгія Каніскага, зарэгістраваным у 2019 годзе Аляксандрам Набокавым. Як сцвярджае БПЦ, за ўстаноўку помніка ў 2017 годзе было сабрана звыш 11 тысяч подпісаў. Першапачаткова разглядалася некалькі варыянтаў размяшчэння помніка, у тым ліку каля архірэйскага палаца ці Спаса-Праабражэнскага храма. Як успамінаў Набокаў, каб паставіць помнік у годным месцы, яны шэсць гадоў змагаліся з мясцовымі ўладамі. Пытанне з помнікам Каніскаму ў Магілёве вырашылася станоўча, толькі калі яны звярнуліся непасрэдна да Аляксандра Лукашэнкі. Да іх далучыліся ўдзельнікі хроснага ходу ад Мікольскага манастыра, які па традыцыі здзяйсняецца ў дзень памяці свяціцеля, пачынаючы з 1993 года. Прывітанне ўдзельнікам цырымоніі накіравала старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь Наталля Качанава.

У час цырымоніі мітрапаліт Веніямін уручыў медалі свяціцеля Георгія Каніскага старшыням выканкамаў Анатолю Ісачанку і Уладзіміру Цумараву, Анатолю Хішчанку і гендырэктару Будтрэста №12 Дзмітрыю Марозаву.

## Апісанне 
Бронзавая статуя Георгія Каніскага пастаўлена на верхняй назіральнай пляцоўцы каля спуску ў гарадскі парк Падміколле. Фігура праваслаўнага дзеяча вышынёй 3,6 м стаіць на пастаменце з гранітных пліт з памятнай шыльдай: *«Выдатны асветнік зямлі беларускай свяціцель Георгій Каніскі»*. Над скульптурай узвышаецца белая арка, якую вянчае купал з крыжам. Каля самага скляпення канструкцыі знаходзіцца дэкаратыўны рэльеф, у цэнтры якога — абраз Маці Божай Магілёва-Брацкай. Вышыня ўсёй скульптурнай кампазіцыі складае 9,3 м.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Помнікі Магілёва
Катэгорыя:2022 год у Магілёве
Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе
Катэгорыя:Плошча Арджанікідзэ (Магілёў)
Катэгорыя:Творы Аляксея Паўлючука
Нябачная рука

**Нябачная рука** () — метафара, уведзеная шатландскім эканамістам і філосафам Адамам Смітам, апісвае, як дзеянні індывідаў, скіраваныя на ўласную выгаду, могуць спрыяць агульнаму дабрабыту грамадства, нават калі яны гэтага не маюць на мэце.

## Паходжанне паняцця 
Тэрмін упершыню з’явіўся ў кнізе Сміта *The Theory of Moral Sentiments* (1759), але найбольш вядомым стаў дзякуючы працы *An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations* (1776). У *ёй* Сміт сцвярджаў, што:
: *«Кожны індывід прыкладае намаганні, каб выкарыстаць свой капітал такім чынам, каб ён прыносіў найвялікшы прыбытак. Як правіла, ён не мае намеру спрыяць грамадскай карысці... Але ў гэтым выпадку, таксама як і ў многіх іншых, яго вядзе нібыта нябачная рука, каб дасягнуць мэты, якую ён не меў намеру дасягнуць».*

## Сутнасць 
Паводле гэтай метафары, калі кожны чалавек імкнецца да асабістай карысці, напрыклад, праз вытворчасць і гандаль, ён ускосна спрыяе эфектыўнаму размеркаванню рэсурсаў і росту дабрабыту грамадства. Сміт сцвярджаў, што свабодны рынак мае ўласныя механізмы самарэгулявання, якія працуюць лепш за дзяржаўнае ўмяшанне.

## Інтэрпрэтацыі і крытыка 
Ідэя "нябачнай рукі" з'яўляецца асновай класічнай і неакласічнай эканамічнай тэорыі, у прыватнасці, для абгрунтавання рынкавай эканомікі і мінімізацыі ролі дзяржавы. Аднак яна падвяргалася крытыцы:

* Джон Мейнард Кейнс сцвярджаў, што **рынкі могуць не заўсёды прыводзіць да эфектыўнага выніку** — асабліва падчас эканамічных крызісаў.
* Сучасныя эканамісты адзначаюць, што "нябачная рука" можа не дзейнічаць у выпадках **рынкавых няўдач**: манаполіі, знешніх эфектаў (напрыклад, забруджванне) і асіметрыі інфармацыі.

## Значэнне ў сучаснай эканоміцы 
Метафара "нябачнай рукі" дагэтуль шырока выкарыстоўваецца ў эканамічных дыскусіях, асабліва ў кантэксце ліберальнай эканомікі, рыначнага самарэгулявання, эфектыўнасці і абмежавання ролі дзяржавы. Яна таксама актыўна выкарыстоўваецца ў палітычных і ідэалагічных дэбатах на карысць рынкавага капіталізму.

## Гл. таксама 
* Адам Сміт
* Класічная эканамічная тэорыя
* Лібералізм
* Кейнсіянства

## Літаратура 
* Smith, Adam. *An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations*. 1776.  
* Smith, Adam. *The Theory of Moral Sentiments*. 1759.  
* Kennedy, Gavin. ''Adam Smith's Lost Legacy*. Palgrave Macmillan, 2005.  
* Otteson, James R. *Adam Smith's Marketplace of Life''. Cambridge University Press, 2002.

Катэгорыя:Эканамічныя вучэнні, кірункі і школы
Катэгорыя:Палітычныя тэорыі
Спутнік (ракета-носьбіт)

**Спутнік** (8К71ПС) — двухступеньчатая ракета-носьбіт першых штучных спадарожнікаў Зямлі, базай для якой служыла міжкантынентальная балістычная ракета 8К71 (Р-7). Першая ракета ў гісторыі, якая дасягнула першай касмічнай хуткасці.

Выраблена два пуску ракеты (абодва паспяховыя). На арбіту былі выведзеныя апараты ПС-1 і ПС-2 (пазней празваныя «Спутнікі-1» і «Спутнік-2»). Найменне «спутнік» (разам з пазначэннем 8К71ПС) было прысвоена ракеце-носьбіту пасля пацвярджэння факту вывядзення карыснай нагрузкі на арбіту.

Першая ступень ракеты складаецца з чатырох ідэнтычных па канструкцыі блокаў (у форме конусаў), размешчаных па паралельнай схеме вакол блока другой ступені. Запальванне рухавікоў першай і другой ступені адбываецца адначасова, на зямлі.

Са штатнай баявой ракеты, якая паслужыла асновай, былі знятыя галаўны частка і ўся апаратура сістэмы кіравання палётам разам з адсекам, у якім яна размяшчалася. Адсек быў заменены лёгкім канічным пераходным, з мінімальна неабходнай для забеспячэння палёту апаратурай сістэмы кіравання. У выніку ўдалося палегчыць ракета-носьбіт прыкладна на 7 тон.

## Спутнік-3 
Ракета-носьбіт «Спутнік-3» (8А91) стала вынікам мадэрнізацыі ракеты 8К71ПС і апынулася здольная вырашыць задачу (у адрозненне ад ракеты 8К71 другога этапу) вывядзення на арбіту карыснай нагрузкі масай ~ 1300 кг. На ракеце-носьбіце 8А91 былі ўсталяваныя фарсіраваныя рухавікі; таксама са штатнай ракеты была знятая сістэма радыёкіравання, спрошчаны прыборны адсек і сістэма аддзялення галаўной часткі.

Выраблена два пуску ракеты-носьбіта мадыфікацыі «Спутнік-3». Пры першым запуску з прычыны ўзнікнення аўтаваганняў ракета на 102-й секундзе палёту разбурылася. Другі пуск гэтай ракеты паспяхова здзейснены 15 мая 1958 года. На арбіту быў выведзены спадарожнік Д-1 (пазней празваны «Спутнік-3»).

## Спіс запускаў 8К71ПС и 8А91 
Катэгорыя:Ракеты-носьбіты
Катэгорыя:Ракеты-носьбіты СССР
Інстытуцыяналізм

**Інстытуцыяналізм** () — напрамак у эканамічнай навуцы, які робіць акцэнт на ролі інстытутаў (прававых нормаў, звычаяў, арганізацыі і правіл паводзін) у фармаванні эканамічных паводзін, вынікаў і развіцця.

## Асноўныя ідэі 
* Эканамічныя працэсы не ізаляваныя, а адбываюцца ў кантэксце сацыяльных інстытутаў.
* Рацыянальнасць чалавека абмежаваная, і яго выбар залежыць ад навакольнага асяроддзя і норм.
* Інстытуты ўздзейнічаюць на эфектыўнасць рынкаў, рост, няроўнасць, правы ўласнасці і эканамічную стабільнасць.

## Тыпы інстытуцыяналізму 
* **Класічны (стары) інстытуцыяналізм** — фармаваўся напрыканцы XIX – пачатку XX ст. Асноўны акцэнт рабіў на эвалюцыю інстытутаў і крытыку неакласічнай тэорыі.
* **Новы інстытуцыяналізм** — узнік у другой палове XX ст. Спалучае элементы неакласічнай эканомікі з аналізам інстытутаў (права, уласнасць, бюракратыя, карупцыя).

## Вядомыя прадстаўнікі 
* **Торстэйн Веблен** — лічыцца адным з заснавальнікаў інстытуцыяналізму. Аўтар паняцця *дэманстратыўнае спажыванне*.
* **Джон Команс** — вывучаў прававыя інстытуты і ролю дзяржавы ў рэгуляванні рынку.
* **Дуглас Норт** — адзін з галоўных прадстаўнікоў новага інстытуцыяналізму. Узнагароджаны Нобелеўскай прэміяй за тлумачэнне ролі інстытутаў у доўгатэрміновым эканамічным развіцці.

## Значэнне 
Інстытуцыяналізм адыгрывае ключавую ролю ў:
* аналізе эканамічнага развіцця і заняпаду дзяржаў;
* даследаванні карупцыі, правоў уласнасці, эфектыўнасці дзяржавы;
* развіцці эканамічнай палітыкі з улікам асаблівасцяў інстытуцыянальнай структуры.

## Крытыка 
* Недастатковая фармалізацыя і колькасная дакладнасць аналізу.
* Інтэрпрэтацыя вынікаў часта мае якасны, а не матэматычны характар.

## Гл. таксама 
* Сацыяльны інстытут
* Нобелеўская прэмія па эканоміцы

## Літаратура 
* Veblen, Thorstein. *The Theory of the Leisure Class* (1899)
* Commons, John R. *Institutional Economics* (1934)
* North, Douglass C. *Institutions, Institutional Change and Economic Performance* (1990)
* Institutional Economics
* Institutional Economics

Катэгорыя:Інстытуцыяналізм
Катэгорыя:Эканамічныя вучэнні, кірункі і школы
Гранічная карыснасць

**Гранічная карыснасць** () — у эканамічнай тэорыі дадатковая карыснасць, якую атрымлівае спажывец ад спажывання дадатковай адзінкі дабра або паслугі.

## Агульнае вызначэнне 
Гранічная карыснасць паказвае, наколькі змяняецца сукупная карыснасць пры павелічэнні колькасці спажыванага дабра на адну адзінку. Звычайна вымяраецца ва ўмоўных адзінках карысці.

## Закон змяншэння гранічная карыснасці 
Закон змяншэння гранічнай карыснасці сцвярджае, што па меры павелічэння колькасці спажыванага аднаго і таго ж дабра гранічная карыснасць кожнай наступнай адзінкі звычайна змяншаецца. Гэта азначае, што першы кавалак пірага прыносіць больш задавальнення, чым пяты або дзясяты.

## Значэнне ў эканоміцы 
Паняцце гранічная карыснасці выкарыстоўваецца для тлумачэння:
* чаму спажыўцы выбіраюць пэўныя тавары і ў пэўных колькасцях;
* як фармуюцца індывідуальныя крывыя попыту;
* прынцыпу рацыянальнага выбару спажыўца;
* тэорыі цэнаўтварэння.

## Тыпы карыснасці 
* **Пазітыўная гранічная карыснасць** — спажывец атрымлівае дадатковае задавальненне.
* **Нулявая гранічная карыснасць** — дадатковая адзінка не прыносіць карысці.
* **Негатыўная гранічная карыснасць** — дадатковая адзінка выклікае непрыемнасць (напрыклад, пераяданне).

## Матэматычная фармулёўка 
Гранічная карыснасць (MU) можа быць вызначаная як вытворная ад функцыі карыснасці:

:MU = \frac{\Delta TU}{\Delta Q}

дзе:
* \Delta TU — змена сукупнай карыснасці,
* \Delta Q — змена колькасці спажыванага дабра.

## Гісторыя паняцця 
Паняцце гранічнай карыснасці развівалася ў XIX стагоддзі ў працах прадстаўнікоў маржыналісцкай рэвалюцыі. Яны незалежна адно аднаго сфармулявалі тэорыю карыснасці і яе гранічных значэнняў. У навуковы абарот гэты тэрмін увёў Фрыдрых фон Візер.

## Гл. таксама 
* Аўстрыйская школа
* Маржыналізм

## Літаратура 
* Varian, H. R. *Microeconomic Analysis*. W. W. Norton & Company.
* Marginal Utility — Investopedia

Катэгорыя:Мікраэканоміка
Катэгорыя:Эканамічныя паняцці
Катэгорыя:Паводзінская эканоміка
Праведнік народаў свету

**Праведнік народаў свету** (, ) — ганаровае званне, надаванае Дзяржавай Ізраіль і мемарыялам Яд ва-Шэм неяўрэям, якія, рызыкуючы ўласным жыццём, ратавалі яўрэяў падчас Халакосту.

## Вызначэнне 
Званне надаюць людзям, якія:
* актыўна дапамагалі яўрэям унікнуць пераследу і смерці падчас нацысцкай акупацыі;
* дзейнічалі бескарысліва (без матэрыяльнай выгады);
* рызыкавалі ўласным жыццём або свабодай;
* іх дзеянні пацверджаны дакументальна або сведкамі.

Рашэнне пра наданне звання прымае спецыяльная камісія пад кіраўніцтвам суддзі Вярхоўнага суда Ізраіля.

## Гісторыя 
Праграма ўзнагароджання заснавана ў 1963 годзе ізраільскім мемарыялам Яд ва-Шэм у Іерусаліме. Гэта адзін з галоўных спосабаў ушанавання памяці тых, хто дапамагаў яўрэям у час Другой сусветнай вайны.

## Ушанаванне 
Праведнікі атрымліваюць:
* імянны медаль і грамату;
* іх імёны ўвекавечваюцца на сценах гонару ў Яд ва-Шэм;
* у некаторых выпадках ім і іх сем’ям аказваюць матэрыяльную або медыцынскую дапамогу.

У Ізраілі і іншых краінах імёны Праведнікаў часта даюць вуліцам, школам, паркам.
## Колькасць 
Станам на 2024 год, званне нададзена больш як 28 000 чалавек з прыблізна 50 краін. Найбольш — з Польшчы, Нідэрландаў, Францыі, Украіны, Бельгіі, Літвы.
## Беларусы — Праведнікі народаў свету 
Станам на 1 студзеня 2022 года, званне **Праведнік народаў свету** атрымалі 683 грамадзяніна Беларусі. Усе гэтыя ўзнагароды нададзены пасля распаду СССР, бо савецкая ўлада не спрыяла прызнанню такіх учынкаў.

Некаторыя з іх: Іван Боўт, Генадзь Сафонаў, Сабіна Іваноўская, Антон Кецка, Зоя Сярова, Фаціма Канапацкая, Ціт Зайцаў, Эдуард Чашча, Ванда Скуратовіч (па нараджэнні Анішкевіч), Канстанцін Казлоўскі і яго сыны Генадзь і Уладзімір, а таксама іншыя.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка Яд ва-Шэм пра Праведнікаў

Катэгорыя:Халакост
Катэгорыя:Праведнікі народаў свету
Катэгорыя:Узнагароды Ізраіля
(240) Ванадзіда

**(240) Ванадзіда** - буйны астэроід галоўнага пояса, які быў адкрыты 27 жніўня 1884 года французскім астраномам Альфонсам Барэлі ў Марсельскай абсерваторыі і названы ў гонар ванадыс, нарвежскай багіні кахання і прыгажосці ў германа-скандынаўскай міфалогіі. 

## Гл. таксама 
* Спіс астэроідаў (201—300)
* Класіфікацыі малых планет

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1884 годзе
Катэгорыя:Астэроіды дыяметрам ад 100 да 200 км
Аб'ект Д №1

'''Аб'ект Д № 1''' - першы спадарожнік серыі "Аб'ект Д». Павінен быў запускацца з дапамогай мадэрнізаванага ракета-носьбіта 8А91 ("Спутнік-3"). Запуск 27 красавіка 1958 года скончыўся выбухам ракеты-носьбіта з-за ваганняў у магістралі акісляльніка, на 89-й секундзе палёту. Расследаванне аварыі дазволіла ўдасканаліць ракету і павялічыць яе надзейнасць.

Ракета ўпала ў 100 кіламетрах ад старту. Спадарожнік пры гэтым адарваўся і ўпаў асобна. Пашкоджаны спадарожнік адвезлі ў мантажна-выпрабавальны комплекс. Пры спробе яго ўскрыць загарэлася праводка. Праз 3 тыдні быў запушчаны спадарожнік - дублёр.

Катэгорыя: касмічныя апараты паводле алфавіта
Пензенская вуліца (Мінск)

**Пензенская вуліца** — вуліца ў Кастрычніцкім раёне Мінска. Названа ў гонар горада Пенза. Паводле адной з версій назва можа быць звязана з памяццю аб родных мясцінах тых, «хто прыехаў у Мінск будаваць і абслугоўваць чыгунку». Існуе прыкладна з часоў забудовы мясцовасці ў канцы ХІХ ст. і адносіцца да гістарычнага раёна Сенажаны. На цяперашні час архітэктура вуліцы складаецца з 4-х жылых 2-павярховых дамоў, пабудваных ў 1952-56 гг., 2-х былых інтэрнатаў, пабудаваных ў 1950-х гг. і перабудаваных у жылыя дамы ў канцы 1990-х — пачатку 2000-х гг., а таксама шэрагу дамоў сядзібнага тыпу. Вуліца перасякае вуліцы Аэрадромную, Сеніцкую і Быхаўскую, а таксама 2-і завулак Жукоўскага. У канцы 2024 г. была апублікавана інфармацыя аб планах зносу забудовы у межах вуліц Быхаўскай — Пензенскай — Сенніцкай — Нафтавай — Аэрадромнай пад будаўніцтва 8-павярховых жылых дамоў, школы і дзіцяячага сада.

## Цікавыя факты 
* На цэтліку дома 25, з якога пачынаецца вуліца, замест «Пензенскай» абдрукоўкай стаіць «Пензінская».
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Пензенская вуліца ў архітэктурнай базе Рhotobuildings
* Пензенская вуліца на Geodzen
* Прогулка по Пензенской улице // LiveJournal
* История улицы Пензенской в Минске // СТБ, рэпартаж 29.01.2013
* Пензенская вуліца на Яндэкс Картах

Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Мінск)
Тэорыя рацыянальнага выбару

**Тэорыя рацыянальнага выбару** (, скарочана RCT) — міждысцыплінарны падыход, які выкарыстоўваецца ў эканоміцы, сацыялогіі, паліталогіі і іншых грамадскіх навуках для тлумачэння паводзін індывідаў, зыходзячы з меркавання, што людзі дзейнічаюць рацыянальна, імкнучыся максімізаваць уласную карысць або карыснасць.

## Асноўныя прынцыпы 
* Асоба дзейнічае рацыянальна — выбірае сярод даступных варыянтаў той, які прыносіць ёй максімальную карысць.
* Мэты і перавагі індывіда з’яўляюцца зададзенымі і пастаяннымі.
* Індывід валодае дастатковай інфармацыяй і здольнасцю для ацэнкі альтэрнатыў.
* Паводзіны індывіда з’яўляюцца вынікам узважанага аналізу выдаткаў і выгод.

## Выкарыстанне 
* У эканоміцы тэорыя выкарыстоўваецца для тлумачэння спажывецкага выбару, прыняцця фінансавых рашэнняў, інвестыцый і г.д.
* У паліталогіі — для аналізу галасавання, паводзін выбаршчыкаў і дзейнасці палітыкаў.
* У сацыялогіі — для інтэрпрэтацыі сацыяльных з’яў праз прызму індывідуальных матываў.

## Крытыка 
* Абмежаванасць мадэлі чалавека як рацыянальнага суб’екта.
* Ігнараванне эмоцый, звычак, сацыяльных нормаў і культурных уплываў.
* Многія паводзіны людзей супярэчаць прынцыпам рацыянальнасці (што паказана ў паводзінскай эканоміцы).

## Звязаныя паняцці 
* Тэорыя гульняў
* Паводзінская эканоміка
* Індывідуалізм
* Гіпотэза эфектыўнага рынку

## Гл. таксама 
* Тэорыя гульняў
* Рацыяналізм
* Тэорыя падштурхоўвання

## Літаратура 
* Rational Choice Theory: What It Is in Economics, With Examples
* Rationality and Utility — Stanford Encyclopedia of Philosophy
* Expert Insights on Rational Choice Theory
* Levin, Jonathan; Milgrom, Paul. *Introduction to Choice Theory*. September 2004. Спампаваць PDF

Катэгорыя:Сацыяльная філасофія
Катэгорыя:Эканоміка
Руслан і Людміла

**«Русла́н і Людмі́ла»** — першая скончаная паэма Аляксандра Сяргеевіча Пушкіна; вершаваная чарадзейная казка, натхнёная старажытнарускімі былінамі.

## Гісторыя стварэння 
Паэма была напісана ў 1818—1820 годах, пасля заканчэння ў 1817 годзе Ліцэя. Пушкін часам указваў, што пачаў пісаць паэму яшчэ ў Ліцэі, але, відаць, да гэтага часу адносяцца толькі самыя агульныя ідэі, наўрад ці тэкст. Праводзячы пасля выхаду з Ліцэя ў Пецярбургу жыццё «самае развеянае», Пушкін працаваў над паэмай пераважна падчас хвароб узімку 1817/18 і 1819 гадоў. Пушкін прачытаў за гэты час 8 тамоў «Гісторыі дзяржавы Расійскай» Мікалая Карамзіна.

## Спасылкі 
* Беларускі пераклад Андрэя Александровіча
* Беларускі пераклад Андрэя Александровіча ў рэдакцыі 1938 года

Катэгорыя:Літаратурныя творы на рускай мове
Катэгорыя:Творы 1820 года
Катэгорыя:Паэмы Аляксандра Пушкіна