Беларускі ПЭН

**Беларускі ПЭН** — беларускі нацыянальны цэнтр ПЭН-клуба.

## Гісторыя 
Створаны ў 1989 годзе. Зарэгістраваны Мінюстам Рэспублікі Беларусь 16 лістапада 1990 года на падставе Статута і Пастановы Савета Міністраў рэспублікі № 274 ад 1 лістапада 1990 года, перарэгістраваны 31 кастрычніка 1999 года. Прыняты ў Сусветную асацыяцыю пісьменнікаў «Міжнародны ПЭН-клуб» у маі 1990 года на Сусветным кангрэсе, мае статус «А» ў ЮНЕСКА і дарадчы статус у ААН. Беларускі ПЭН -- сузаснавальнік Беларускага дома правоў чалавека ў Вільні.

Беларускі ПЭН — аб’яднанне прафесійных літаратараў, створанае для пашырэння інтэлектуальнага супрацоўніцтва прадстаўнікоў творчых прафесій, удзелу ў міжнародным літаратурным супрацоўніцтве, развіцця беларускай культуры, выхавання ў грамадскай свядомасці высокіх гуманістычных ідэалаў. Сябры Беларускага ПЭНа далучаюцца да прынцыпаў і каштоўнасцей Хартыі Міжнароднага ПЭНа, прынцыпаў дзейнасці праваабаронцаў Беларусі.

З 1996 года Беларускі ПЭН -- член Камітэта «Пісьменнікі ў зняволенні», заснаванага ў 1960 годзе Асамблеяй дэлегатаў Міжнароднага ПЭН-клуба.

Беларускі ПЭН удзельнічае ў працы Камітэта Міжнароднага ПЭН-клуба па мастацкім перакладзе і лінгвістычным праве, штаб-кватэра якога знаходзіцца ў Барселоне. У першую чаргу праца тычыцца праграмы «Усеагульная дэкларацыя лінгвістычных правоў».

У ліпені 2021 года па юрыдычным адрасе Беларускага ПЭНа прайшоў ператрус, былі арыштаваны рахункі арганізацыі. 9 жніўня 2021 года Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь ліквідаваў Беларускі ПЭН. У ліпені 2022 года арганізацыя паведаміла, што атрымала рэгістрацыю ў Польшчы.

У пачатку 2026 года КДБ Беларусі аб’явіў Беларускі ПЭН-цэнтр экстрэмісцкім фарміраваннем.

## Прэзідэнты 
* Рыгор Барадулін (1990—1999)
* Васіль Быкаў (1999—2003)
* Лявон Баршчэўскі (2003—2005)
* Уладзімір Някляеў (2005—2008)
* Андрэй Хадановіч (2008—2017)
* Таццяна Нядбай (2017—2019)
* Святлана Алексіевіч (2019—2021)
* Таццяна Нядбай (з 2021)

## Літаратурныя прэміі 
* **Прэмія «Кніга года»** — пісьменнікі і перакладчыкі самі абіраюць найлепшую беларускую кнігу праз інтэрнэт-галасаванне. Пераможца — адна кніга, напісаная на беларускай або рускай мове ў жанрах мастацкая проза, нон-фікшн, паэзія ці эсэістыка.
* **Прэмія Цёткі** — за найлепшую беларускамоўную кнігу для дзяцей і падлеткаў. Даецца ў дзвюх намінацыях — найлепшы літаратурны твор і найлепшае мастацкае афармленне. Сузаснавальнік — Саюз беларускіх пісьменнікаў. Прэмію падтрымлівае мясцовы дабрачынны фонд «Вяртанне».
* **Прэмія імя Ежы Гедройця** — буйнейшая незалежная літаратурная прэмія за мастацкую і дакументальную прозу на беларускай мове. Надаецца з 2012 года. Прэмію арганізоўваюць Беларускі ПЭН і Саюз беларускіх пісьменнікаў пры падтрымцы Польскага Інстытута ў Мінску. У 2019 годзе сярод іншага фундатарамі прэміі сталі Адвакацкае бюро Borovtsov & Salei, ПП «Тэрасофт» і Святлана Алексіевіч.
* **Прэмія «Дэбют» імя Максіма Багдановіча** — за найлепшую дэбютную кнігу, напісаную беларускай або перакладзеную на яе, аўтарам або перакладчыкам ва ўзросце да 35 гадоў. Даецца за творы ў жанрах паэзія, проза, мастацкі пераклад. Сузаснавальнік — Саюз беларускіх пісьменнікаў. Прэмію падтрымлівае мясцовы дабрачынны фонд «Вяртанне».
* **Прэмія імя Наталлі Арсенневай** — надаецца з 2017 года за найлепшую паэтычную кнігу на беларускай мове. Суарганізатары — Беларускі ПЭН, Саюз беларускіх пісьменнікаў і Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына». Партнёрамі прэміі выступаюць Фонд культуры і адукацыі Орса-Рамана і Харытатыўны фонд Згуртавання беларусаў Вялікай Брытаніі.
* **Прэмія імя Карласа Шэрмана** — надаецца з 2016 года за найлепшы пераклад мастацкай кнігі на беларускую мову. Сузаснавальнікі прэміі — Беларускі ПЭН, Саюз беларускіх пісьменнікаў і мясцовы дабрачынны Фонд «Вяртанне».
* **Прэмія імя Міхала Анемпадыстава** — надаецца з 2019 года за найлепшую кніжную вокладку для беларускай кнігі. Сузаснавальнікі і партнёры — Беларускі ПЭН, Беларускі саюз дызайнераў, Лятучы ўніверсітэт, H&L Group, фонд «Адкрытая культура», тэлеканал «Белсат».
* **Прэмія імя Алеся Адамовіча** — заснавана ў 1995 годзе ў гонар аднаго з заснавальнікаў Беларускага ПЭНа Алеся Адамовіча. Даецца за найлепшы публіцыстычны твор, прысвечаны актуальным праблемам сучаснасці. У некаторых выпадках прэміяй уганароўваюцца значныя для беларускай культуры ініцыятывы, з’явы або падзеі.

* **Прэмія імя Францішка Багушэвіча** — даецца з 1994 года за выдатную гістарычную прозу аўтарам кніг, якія спрыяюць абуджэнню свядомасці і нацыянальнай незалежнасці чытачоў. У некаторых выпадках прэміяй уганароўваюцца значныя для беларускай гісторыі ініцыятывы, з’явы або падзеі.
* **Прэмія імя Францішка Аляхновіча** — заснавана ў 2013 годзе разам з Радыё Свабода, даецца за найлепшы твор на беларускай і рускай мовах любога жанру, напісаны ў зняволенні. Могуць быць намінаваны як апублікаваныя творы, так і рукапісы. Даецца не штогод.

## Іншыя праекты 
### Фестывалі 
#### Фестываль інтэлектуальнай кнігі «Прадмова» 
Выступае як пляцоўка для інтэнсіўнай камунікацыі паміж усімі ўдзельнікамі кнігавыдавецкага працэсу: выдаўцамі і аўтарамі, рэдактарамі і крытыкамі, ілюстратарамі і дызайнерамі, перакладчыкамі і чытачамі.

Арганізатар: установа культуры «Кніжны офіс». Беларускі ПЭН з’яўляецца адным з галоўных партнёраў фестывалю.

#### Міжнародны паэтычны фестываль «Вершы на асфальце» імя Міхася Стральцова 
Запачаткаваны ў 2012 годзе Саюзам беларускіх пісьменнікаў і ПЭНам. Сярод традыцыйных мерапрыемстваў фестывалю — паэтычны слэм, літаратурныя чытанні, дыскусіі, прэзентацыі кніг, кніжных серый, музычныя выступы і г. д.

Збірае паэтаў з Беларусі, Германіі, Ісландыі, Казахстана, Літвы, Латвіі, Нарвегіі, Польшчы, Расіі, Славакіі, Украіны, Швецыі, Фінляндыі, Эстоніі.

### Перакладчыцкая майстэрня 
Штотыднёвыя заняткі для перакладчыкаў, скіраваныя на знаёмства з асноўнымі тэндэнцыямі і мастацкімі падыходамі ў перакладзе. На занятках разглядаюцца пераклады розных літаратурных жанраў. Наведвальнікі аналізуюць і вучацца дапрацоўваць уласныя пераклады пад кіраўніцтвам Андрэя Хадановіча.

### Школа крэатыўнага пісьма Адама Глобуса «Літара» 
Школа створаная для падлеткаў 15-18 гадоў. У праграме — азнаямленне, вывучэнне і практыкаванне ў формах літаратурных мініяцюр на прыкладзе класікаў сусветнай і беларускай літаратуры: Сэй-Сёнагон, Янкі Брыля, Басё, Рамона Гомэса дэ ля Сэрны і іншых.

### Рэзідэнцыя маладога літаратара 
Праграма дае магчымасць творцу ва ўзросце да 35 гадоў два тыдні жыць у Вільні і займацца літаратурнай працай. Дзейнічае пры падтрымцы Беларускага Дома правоў чалавека і Амбасады Літвы.

### Майстар-класы для маладых літаратараў 
Маладыя літаратары з усёй краіны збіраюцца разам і цягам некалькіх дзён знаёмяцца паміж сабой, а таксама з прафесійнымі пісьменнікамі. Працуюць над ўласнымі творамі і абмяркоўваюць тэксты калег з дапамогай дасведчаных паэтаў, празаікаў, перакладчыкаў.

### Аўдыятэка 
Архіў аўдыязапісаў, на якіх аўтары і перакладчыкі самі чытаюць свае творы. Кожны літаратар мае асобную старонку з біяграфіяй і спісам твораў, якія можна чытаць і слухаць.

### Конкурсы 
* Конкурс маладога літаратара
* Конкурс маладых крытыкаў

## Крытыка 
У 2015 годзе пра свой выхад з Беларускага ПЭНа заявілі літаратары Алесь Аркуш і Вінцэсь Мудроў. Паводле слоў Алеся Аркуша, знаходзіцца ў складзе гэтай арганізацыі значыць «*даваць магчымасць яго кіраўніцтву рабіць усё што заўгодна*», бо «*з сябрамі арганізацыі ніхто не раіцца*», ніхто не цікавіцца іх меркаваннем па тым ці іншым пытанні, а сам ПЭН, які павінен абараняць правы пісьменнікаў, апошнім часам «*ператварыўся ў нейкую кармушку, арганізацыю, дзе проста дзеляць гуманітарку, а не змагаюцца за пісьменнікаў, чым павінны былі ў першую чаргу займацца*». Дадатковай прычынай паслужыла заява ПЭНа пра дыскрымінацыю рускамоўных пісьменнікаў. З падобнай прычыны заявіў, што пакідае арганізацыю, і пісьменнік Сяргей Дубавец.

У 2016 годзе ў беларускай літаратурнай прасторы ўзнік скандал па выніках уручэння літаратурнай прэміі «Дэбют», заснаванай Беларускім ПЭНам. На цырымоніі ўручэння прэміі намінацыя «Паэзія» засталася без пераможцы, у выніку чаго маладыя паэты палічылі такое рашэнне журы зняважлівым да іх. Пасля інцыдэнту паэт Алесь Плотка, які увайшоў у шорт-ліст прэміі, звярнуўся да арганізатараў конкурсу з просьбай, «*каб брыдкі скандал, які ўзнік вакол гэтай намінацыі, быў вырашаны*». Яго падтрымалі і астатнія шортлістэры. А. Плотка пракаментаваў, што сваім рашэннем не прызначаць пераможцу сярод паэтаў журы парушыла статут прэміі, дзе напісана: «*ў кожнай намінацыі вызначаюцца пераможца (1 месца) і даюцца два заахвочвальныя прызы*».

Адзначаліся праблемы і з іншай літаратурнай прэміяй, заснаванай Беларускім ПЭНам — «Прэміяй Цёткі». Так, у спіс намінантаў могуць не трапіць калектыўныя зборнікі з вялікай колькасцю аўтараў альбо мастакоў, хаця гэтае абмежаванне нідзе не прапісанае, а ў Палажэнні аб прэміі згодна з п. 1.3. наадварот, гаворыцца, што «*ў выпадку калектыўнага аўтарства прэмія дзеліцца між усімі аўтарамі кнігі-пераможцы*». Пры гэтым арганізатары спасылаюцца на тое, што журы можа прымаць рашэнні аб прыняцці кнігі да разгляду ў прэміі згодна з уласным меркаваннем.

У канцы 2010-х гадоў пра выхад з Беларускага ПЭНа з розных прычын заявілі ганаровы старшыня ПЭНа Лявон Баршчэўскі, філосаф Алесь Анціпенка, заснавальнік курсаў «Мова нанова», журналіст і паэт Глеб Лабадзенка, шматгадовы рэдактар «Нашай Нівы», былы першы намеснік кіраўніка ПЭНа Андрэй Дынько, перакладчыца і літаратарка Наталка Харытанюк, былы намеснік кіраўніка арганізацыі Андрэй Скурко.

На думку Паўла Севярынца, агучаную ў 2019 годзе, заснавальнікам «лявацкага гнязда» ў арганізацыі стаў літаратар Андрэй Хадановіч, яго памагатым — Павел Анціпаў (брат Ніка Анціпава, заснавальніка ЛГБТ-сайта Makeout.by), да іх жа Павел Севярынец прылічыў Анку Упалу, Уладзіміра Лянкевіча і масона Сяргея Дубаўца. Палітык абвінаваціў кіраўніцтва цэнтра ў тым, што яно не прыняло ў арганізацыю шэраг літаратараў, бо тыя з’яўляюцца хрысціянамі, у тым ліку Яўгена Зубовіча, Паўла Булатага, Алеся Гелагаева, Уладзіміра Бруя, Антонія Бокуна, Ганну Станіславенку.

## Скандал з выключэннем Паўла Севярынца 
З 2014 года Павел Севярынец, які быў прыняты за кнігу «Лісты з лесу» ў 2007 годзе, не плаціў членскія ўнёскі, аргументуючы гэта тым, што ён хрысціянін і не бачыць для сябе магчымасці падтрымліваць, у тым ліку фінансава, мерапрыемствы пад эгідай арганізацыі, звязаныя з тым, што ён лічыць прапагандай гомасексуальнага ладу жыцця. 15 студзеня 2019 года ён быў выключаны з арганізацыі, але паведамлена пра выключэнне яму было толькі ў красавіку. Як прызнавала Таццяна Нядбай, рашэнне пра выключэнне было складаным і не было адзінагалосным, яго абмяркоўвалі цягам некалькіх сустрэч Рады. Следам з арганізацыі выйшаў Андрэй Дынько.

22 кастрычніка 2019 года Павел Севярынец заявіў, што Беларускі ПЭН захапілі радыкальныя адэпты , якія не пераносяць хрысціян і займаюцца «прапагандай ЛГБТ». 26 кастрычніка на з’ездзе ў Мінску была разгледжана заява Паўла Севярынца, які кампенсаваў нясплачаную суму ўнёскаў і прасіў аднавіць яго ў сяброўстве. Ён заявіў, што свой ліст пісаў эмацыйна, але ідэалогію фемінізму, гендара, гей-прапаганду па-ранейшаму лічыць шкоднымі. Рашэнне Рады пра яго выключэнне было адменена, хоць паводле сведчанняў некаторых прысутных, фармулёўкі галасавання некалькі разоў мяняліся вядучым сходу Лявонам Баршчэўскім і былі даволі складанымі, што прывяло да блытаніны. Незадаволеныя запатрабавалі перагаласавання, але Л. Баршчэўскі заявіў, што гэта не прадугледжана статутам.

Алесь Бяляцкі прапанаваў стабілізаваць ПЭН «старымі праверанымі кадрамі», Уладзімір Арлоў выступіў з прапановай выбраць старшынёй Святлану Алексіевіч. Таццяна Нядбай узяла самаадвод і адмовілася выбірацца на пасаду кіраўніка арганізацыі, у безальтэрнатыўным галасаванні перамагла Святлана Алексіевіч.

Павел Севярынец палічыў сваё выключэнне ў «Дзень расстраляных паэтаў» невыпадковым:

30 кастрычніка 2019 года Беларускі ПЭН апублікаваў «незалежную экспертызу» адкрытага ліста Паўла Севярынца «Культурны марксізм і яго камісары», звернутага да сяброў арганізацыі напярэдадні з’езда арганізацыі 26 кастрычніка. Віялета Ермакова з арганізацыі «Журналісты за талерантнасць» сцвярджала, што непасрэдна ў тэксце П. Севярынца дыскрымінуецца супольнасць ЛГБТК+. Паводле яе, П. Севярынец мяркуе, што абарона правоў гэтай супольнасці не ўласцівая беларусам і навязаная звонку, гома- і бісексуальныя стасункі ненатуральныя і амаральныя, а з’яўленне ЛГБТК+ у публічнай прасторы непажаданае.

Тэкст «экспертызы» адразу трапіў пад крытыку. 31 кастрычніка палітолаг Вольф Рубінчык адзначыў, што тэкст паводле формы не адпавядае нормам экспертнага заключэння, а паводле зместу гэта пераважна «*набор бессэнсоўных прэтэнзій і домыслаў*». Ён прапанаваў аўтарцы «*адклікаць тэкст»*, а Радзе ПЭНа — перагледзець рашэнне пра выключэнне Севярынца, прынятае на падставе «*негрунтоўнага тэксту*». В. Ермакова адказала В. Рубінчыку і іншым крытыкам, у прыватнасці, філосафу П. Рудкоўскаму, што гэта была не экспертыза, а прыватны каментар. Аднак першая намесніца старшыні Таццяна Нядбай ад імя Беларускага ПЭНа заявіла, што «*гэтага каментара эксперткі са знешняй арганізацыі нам дастаткова для падмацавання нашай пазіцыі*».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйная старонка ў facebook


Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе
Катэгорыя:ПЭН-клуб
Катэгорыя:Арганізацыі Беларусі, ліквідаваныя рэжымам Лукашэнкі (2021)