open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аляксей Мікалаевіч Бацюкоў

**Аляксей Мікалаевіч Бацюкоў** (нар. , ) — беларускі пісьменнік, эсэіст і журналіст.

## Біяграфія 
Скончыў гістарычны факультэт Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта ў 1999 годзе, аспірантуру БДУ па спецыяльнасці «Сацыяльная філасофія» ў 2005 г. У 2003—2005 — тэлежурналіст, супрацоўнік магілёўскага абласнога тэлебачання. Працаваў старшым выкладчыкам Беларуска-Расійскага ўніверсітэта (былы Магілёўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт), выкладаў філасофію.

Дырэктар Музея гісторыі Магілёва з 17 лютага 2011 года. У 2012 годзе газета «Наша Ніва» назвала Аляксея Бацюкова «Чалавекам года».
Прымаў актыўны ўдзел у вяртанні ў Беларусь і папаўненні калекцыі музея каштоўнымі артэфактамі. З яго ініцыятывы былі набыты старажытныя выданні: Статут ВКЛ 1588 г., кніга Казіміра Семяновіча «Вялікае мастацтва артылерыі» 1676 г., «Апостал» Спірідона Собаля 1632 г.

У кастрычніку 2020 года быў аштрафаваны за ўдзел у трох акцыях пратэсту.
 
Друкуецца ў часопісе «Arche», газеце «Наша ніва».

## Сям’я 
Мае двух сыноў і дачку.

## Спасылкі 
* Выбраныя творы А. Бацюкова — Эл.рэсурс knihi.com

Катэгорыя:Эсэісты Беларусі
Катэгорыя:Эсэісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Хведар Пятровіч Імшэнік

**Хведар Пятровіч Імшэнік** (, в. Хацінава, Брэст-Літоўскі павет, Гродзенская губерня — пасля 1931 (?), Уфа (?); Крыптанім: *Хв. Ім.*) — беларускі літаратуразнавец, мемуарыст, педагог.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Жыровіцкім духоўным вучылішчы, Літоўскай духоўнай семінарыі (1900—1907). Быў супрацоўнікам газеты «Наша ніва». Скончыў Юр'еўскі (Тартускі) універсітэт. У час вучобы арыштоўваўся за ўдзел у студэнцкіх хваляваннях. У 1906—1912 член БСГ. Пасля сканчэння ўніверсітэта па запрашэнні М. Багдановіча пераехаў у Яраслаўль; выкладаў у прыватнай мужчынскай гімназіі.

У 1918 разам з Мінскім настаўніцкім інстытутам вярнуўся ў Мінск. Працаваў выкладчыкам філалогіі і гісторыі ў Мар'іна-Горскім сельскагаспадарчым тэхнікуме. У 1923—1924 дырэктар Бабруйскага, у 1924—1927 Рагачоўскага, у 1927—1930 выкладчык Гомельскага педтэхнікумаў. Напісаў успаміны пра М. Багдановіча, «Нашу ніву».

Арыштаваны 15 ліпеня 1930 па справе «Саюза вызвалення Беларусі». 10 красавіка 1931 паводле пастановы Калегіі АДПУ сасланы на 5 гадоў ва Уфу. Далейшы лёс невядомы.

## Бібліяграфія 
* «Наша ніва» і дваццацігадовы юбілей беларускае перыядычнае прэсы //  1926, № 7;
* Цішка Гартны як селькор «Нашае нівы» 1908—1910 // Полымя. 1929, № 1;
* 15 гадоў цяжкай, але пачэснай працы: (Юбілей У. М. Ігнатоўскага) // Савецкая Беларусь. 1924, 2 лістап.

## Літаратура 
* Каханоўскі Г. Таямніцы за Чортавым мостам // Маладосць. 1992, № 5.
* 

## Крыніца 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Тартускага ўніверсітэта
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Камянецкім раёне
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Памерлі ва Уфе
Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі
Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»
Міхал Антоні Сапега

**Міхал Антоні Сапега** (10 або 12 сакавіка 1711, Каралявец, цяпер Калінінград — 11 кастрычніка 1760, Слонім) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай. Лоўчы вялікі літоўскі (1739—1746), ваявода падляшскі (1746—1752), падканцлер літоўскі (1752—1760).

Перакладаў на польскую мову творы Вальтэра. Валодаў Старым і Новым Быхавам, Баркалабавам, Дабоснай, Дзярэчынам, Зэльвай, Луннам, Шкудамі; з 1757 года староста мсціслаўскі.

## Біяграфія 
З чарэйска-ружанскай лініі магнацкага роду Сапегаў герба «Ліс», сын Аляксандра Паўла, маршалка вялікага літоўскага, і Марыі Крысціны дэ Бецюн. Меў братоў Казіміра Леана, генерала літоўскай артылерыі, і Юзафа Станіслава, біскупа камянецкага.

У 1720—1721 гадах навучаўся ў Караляўцы. Абіраўся паслом на соймы 1732 і 1746 гадоў (ад Слонімскага павета), таксама быў дэпутатам Галоўнага Трыбунала ў 1731 і 1742 гадах. У 1739 годзе атрымаў урад лоўчага вялікага літоўскага.

У 1737—1739 гадах браў актыўны ўдзел у працы камісіі па павелічэнні войска, беспаспяхова імкнуўся абкласці падаткам на войска радзівілаўскія «Нойбургскія маёнткі». Праз удалыя шлюбы значна павялічыў свае маёнткі, наблізіўся да магнацкай партыі Чартарыйскіх («Фаміліі») і стаў адным з найбольш заможных магнатаў Вялікага Княства Літоўскага. У 1746 годзе стаў ваяводам падляшскім, у 1752 годзе — падканцлерам вялікім літоўскім.

У 1756 годзе быў адным з ініцыятараў аднаўлення павятовых попісаў і Генеральнага з’езду Вялікага Княства Літоўскага. У 1757 годзе працаваў над перамір’ем Чартарыйскіх з Радзівіламі, у выніку чаго зблізіўся з апошнімі. Імкнуўся балансаваць паміж гэтымі дзвюма групоўкамі.

29 чэрвеня 1733 года ажаніўся з Кацярынай Людвікай (1718—1779), дачкой гетмана вялікага літоўскага Яна Казіміра Сапегі (пам. 1730) і Людвікі Апалінскай. У 1745 годзе развёўся з першай жонкай і ў другі раз ажаніўся з княгіняй Тэкляй Ружай (1703—1747), дачкой канцлера вялікага літоўскага Караля Станіслава Радзівіла (1669—1719) і Ганны Кацярыны Сангушкі (1676—1746). У 1748 годзе ў трэці раз ажаніўся з княгіняй Аляксандрай (1730—1798), дачкой кашталяна віленскага і канцлера вялікага літоўскага князя Міхала Фрыдэрыка Чартарыйскага (1696—1775) і Элеаноры Монікі Вальдштайн (1710—1792). Усе шлюбы былі бяздзетнымі.

## Літаратура 
* 
* 

Міхал Антоні
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Дэпутаты Сойма Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Дэпутаты Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Падканцлеры літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы падляшскія (Карона)
Катэгорыя:Лоўчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты мсціслаўскія
Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову
Катэгорыя:Старосты астрынскія
Катэгорыя:Старосты тухольскія
Катэгорыя:Старосты ваўкавыскія
Казімір Нестар Сапега

**Казімір Нестар Сапега** (, Брэст — ) — дзяржаўны і грамадскі дзеяч Рэчы Паспалітай.

## Біяграфія 
Паходзіў з роду Сапегаў, сын Яна Сапегі, унук Ігнацыя Сапегі. У 1767—1772 гадах вучыўся ў Рыцарскай школе ў Варшаве, пазней у ваеннай акадэміі ў Турыне, у Парыжы, Страсбургу. З 1772 года палкоўнік артылерыі войска Вялікага Княства Літоўскага, у 1773—1793 гадах генерал артылерыі. З 1778 года выбіраўся паслом на соймы. З 1778 года член Пастаяннай Рады. Староста берасцейскі з 1783 года. З 1776 года ў апазіцыі да караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага, выступаў супраць яго праекта вайсковай рэформы. На Чатырохгадовым сойме 1788—1792 гадоў абраны маршалкам канфедэрацыі Вялікага Княства Літоўскага, прыхільнік рэформ, падтрымаў Канстытуцыю 3 мая 1791 года. Выступіў супраць Таргавіцкай канфедэрацыі. Удзельнічаў у падрыхтоўцы паўстання 1794 года. З яго пачаткам праводзіў мабілізацыю ў Львове, Любліне, Брэсце. Удзельнічаў у бітве пад Соламі 25 чэрвеня 1794 года, абароне Вільні 11 жніўня 1794 года. Пасля ў эміграцыі, памёр у Вене.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Казімір Нестар
Катэгорыя:Генералы літоўскай артылерыі
Катэгорыя:Старосты берасцейскія
Катэгорыя:Маршалкі Сойма Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікага Сойма 1788—1792
Караль Юзаф Сапега

**Кароль Юзаф Сапега** (да 1718 — , горад Вішніцы Берасцейскага ваяводства) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Пісар польны літоўскі (1730—1748), ваявода берасцейскі (з 1748). Кавалер Ордэна Белага Арла (1766).

## Біяграфія 
З коданскай лініі роду Сапегаў гербу «Ліс», сын Уладзіслава Юзафата і Крысціны з Сангушкаў. Меў брата Ігнація.

Абіраўся паслом на соймы. На элекцыі 1733 падтрымаў Станіслава Ляшчынскага, аднак неўзабаве перайшоў на бок Аўгуста Саса. На элекцыі 1763 падтрымаў Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

Па смерці брата апекваўся пляменнікамі, распачаў шэраг працэсаў датычна іх маёмасці.

## Літаратура 
* 
* 

Караlь Юзаф
Катэгорыя:Пісары польныя літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы берасцейскія
Ігнацы Сапега

**Ігнацы Сапега** (? — ) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай, прадстаўнік роду Сапегаў, сын Уладзіслава Юзафата Сапегі. Пасол на соймы, дэпутат Трыбунала ВКЛ. Чашнік ВКЛ у 1740—1744 гг., падскарбі надворны ў 1744—1750 гг., ваявода мсціслаўскі з 1750 г..

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чашнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падскарбіі надворныя літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы мсціслаўскія
Ігнацы
Аляксандр Міхал Сапега

{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя        = Аляксандр Міхаіл Сапега 
 | арыгінальнае імя   = Aleksander Michał Sapieha
 | партрэт            = Alaksandar Michał Sapieha. Аляксандар Міхал Сапега (XVIII) (3).jpg
 | шырыня партрэта    = 200px
 | подпіс            = 
 | герб               = Herb Sapiehów.PNG
 | шырыня герба       = 100px
 | подпіс герба      = Княжацкі герб «Ліс»

 | тытул              = Гетман польны літоўскі
 | парадак            = 
 | сцяг               = Bulawa.PNG
 | перыядпачатак       = 1762
 | перыядканец        = 1775
 | папярэднік     = Міхал Юзаф Масальскі
 | пераемнік           = Юзаф Сасноўскі

 | тытул_2              = Ваявода полацкі
 | парадак_2            = 
 | сцяг_2               = POL_województwo_połockie_IRP_COA.svg
 | перыядпачатак_2       = 1754
 | перыядканец_2        = 1775
 | папярэднік_2     = 
 | пераемнік_2           =

 | тытул_3              = Канцлер вялікі літоўскі
 | парадак_3            = 
 | сцяг_3               = Bulawa.PNG
 | перыядпачатак_3       = 1775
 | перыядканец_3        = 1793
 | папярэднік_3     = Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі
 | пераемнік_3           = Яўхім Храптовіч

 | дата нараджэння      = 
 | месца нараджэння     = 
 | дата смерці        = 
 | месца смерці       = 
 | род           =
 | бацька               = 
 | маці               =
 | муж             = 
 | жонка            =
 | дзеці               = Казімір, Ганна Тэафілія, Караліна, Марыяна Кацярына, Амелія, Францішак
 | узнагароды            = 
{

}
 | аўтограф           = 
 | Commons            = Aleksander Michal Sapieha
}}

**Аляксандр Міхал Сапега** ( — ), дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай, прадстаўнік роду Сапегаў, сын Казіміра Леана Сапегі. Абозны ВКЛ у 1748—1750, генерал-маёр (1750), падскарбі дворны літоўскі ў 1750—1754, ваявода полацкі ў 1754—1775, гетман польны ВКЛ у 1762—1775, канцлер літоўскі з 1775. Бацька Францішка Сапегі.

## Біяграфія 
Вучыўся ў езуіцкім калегіуме ў Любартаве. 3 1746 года неаднаразова выбіраўся ў сойм.
Таемна падтрымліваў Барскую канфедэрацыю, хоць быў лаяльным да караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага і расійскай улады. Непрыхільна сустрэў Канстытуцыю 3 мая 1791 года. У 1792 годзе па прапанове караля далучыўся да Таргавіцкай канфедэрацыі і быў абраны яе маршалкам у ВКЛ, пасля чаго засядаў з кіраўніцтвам канфедэрацыі ў Гродне.

Збіраў кнігі, рукапісы. Валодаў Высокім, Друяй, Зэльвай, Старым і Новым Быхавам, Дзярэчынам, Луннам і інш.

## Літаратура 
* 

Аляксандр Міхал
Катэгорыя:Канцлеры вялікія літоўскія
Катэгорыя:Гетманы польныя літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы полацкія
Катэгорыя:Падскарбіі надворныя літоўскія
Катэгорыя:Абозныя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Канфедэраты Анджэя Макраноўскага
Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма
Ежы Станіслаў Сапега

**Ежы Станіслаў Сапега** (1668 — ) — рэчыпаспалітаўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч.

Сын Казіміра Яна Паўла Сапегі. Вучыўся ў Вільні і Брунсбергу. Браў удзел у войнах супраць туркаў. Выбіраўся паслом на соймы. Падстолі вялікі літоўскі (1686), стольнік вялікі літоўскі (1686—1703, з 1709), ваявода мсціслаўскі (з 1732). У час Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў ваяваў на баку шведаў і караля Станіслава Ляшчынскага, атрымаў ад яго пасаду ваяводы троцкага (1706—1709). Пасля перайшоў на бок караля Аўгуста II.

## Літаратура 
*  С.222-228

Ежы Станіслаў
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы троцкія
Катэгорыя:Ваяводы мсціслаўскія
Ежы Феліцыян Сапега

**Юрый (Ежы) Феліцыян Сапега** (люты 1680 — ) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Генерал-маёр Літоўскага войска (1708), ваявода мсціслаўскі (з 1742).

Трымаў Вількаўскае староства.

## Біяграфія 
З чарэйска-ружанскай лініі магнацкага роду Сапегаў гербу «Ліс», сын Францішка Стэфана і Ганны Крысціны з Любамірскіх. Меў братоў Яна Казіміра і Юзафа Францішка.

Навучаўся ў езуіцкім калегіуме ў Брунсбергу і за мяжой. У Вялікую Паўночную вайну стаў на бок Станіслава Ляшчынскага, атрымаў ад яго пасаду кухмістра вялікага літоўскага (1709). Пазней перайшоў да Аўгуста Моцнага. Узяў удзел у антыкаралеўскай Віленскай канфедэрацыі (1716), быў палкоўнікам Навагрудскага ваяводства.

Абіраўся паслом на соймы 1720, 1724, 1729, 1732, 1733 і 1738, быў маршалкам Галоўнага Трыбунала ў 1717.

У 1733 падтрымаў абранне на прастол Станіслава Ляшчынскага, да самай абдыкацыі належаў да найбліжэйшых да манарха асоб. Пазней вызнаў каралём і вялікім князем Аўгуста Саса.

## Літаратура 
* 
* 

Ежы Феліцыян
Катэгорыя:Кухмістры вялікія літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы мсціслаўскія
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Выпускнікі Браўнсбергскага езуіцкага калегіума
Ганна Ягелонка

**Ганна Ягело́нка** (; ,  — , ) — каралева польская і вялікая княгіня літоўская (1575—1596).

## Біяграфія 
Сапраўдным валадаром Польшчы і ВКЛ быў яе муж, Стэфан Баторый, а таксама пляменнік Жыгімонт Ваза. Такім чынам, Рэч Паспалітая ў 1575—1596 фармальна мела двух каралёў адначасова. Таксама і ў час бескаралеўя Ганна Ягелонка не здзяйсняла ўлады — краінай кіраваў інтэррэкс — прымас Польшчы, біскуп гнезненскі.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 5. — Мн., 1997.
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 18. — С. 230.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 2. — Мн., 2003. — С. 286.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Ягелоны
Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія
Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія
Катэгорыя:Кіраўнікі XVI стагоддзя
Ганна
Катэгорыя:Пахаваныя ў Кракаве
Тэда Лі

**Тэда Лі** (**Teda Lee**), сапр.: **Адэля Сяргееўна Дубавец** (нар. , Мінск) — беларускі празаік, спявачка.

Дачка Сяргея Дубаўца і Таццяны Сапач. Жыве ў Мінску, вучылася на журфаку БДУ.

Друкуецца ў часопісах «Arche» і «Дзеяслоў», эсэ выходзілі ў газеце «Наша ніва». Вакалістка гурта «Ахвяры раслінаў».

## Бібліяграфія 
* Тэда Лі. Каляндарык сярэдзіны кастрычніка // Дзеяслоў. № 8. 2004 
* Тэда Лі. Інфэкцыйны клюб // ARCHE. № 3. 2005 
* Тэда Лі. Ліпавы шлюб // Дзеяслоў. № 22. 2006. 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Ігар Міхайлавіч Бабкоў

**Ігар Міхайлавіч Бабкоў** (нар. , ) — беларускі паэт, празаік, філосаф, культуролаг. Кандыдат філасофскіх навук (2003).

## Біяграфія 
у 1986 г. скончыў аддзяленне філасофіі гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (г. Мінск). У канцы 1980-х гг. быў сябрам літаратурных суполак «Бабілён» і «Тутэйшыя». Браў удзел у аднаўленні газеты «Наша Ніва» ў пачатку 1990-х гг., быў адным з заснавальнікаў Беларускага Калегіума. Выдаваў і рэдагаваў часопіс «Фрагмэнты».

Працуе ў Інстытуце філасофіі НАН Беларусі, займаецца сучаснай посткаланіяльнай тэорыяй і гісторыяй філасофіі. У 2003 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Філасофія Яна Снядэцкага і станаўленне познеасветніцкай рацыянальнасці ў Беларусі і Літве (першая трэць XIX стагоддзя)» і атрымаў навуковую ступень кандыдата філасофскіх навук.

Член Саюза беларускіх пісьменнікаў.

Жыве ў Мінску.

## Бібліяграфія 
* «Solus Rex» (1986), паэзія
* «Герой вайны за празрыстасць» (1998), паэзія
* «Адам Клакоцкі і ягоныя цені» (2001), раман; у 2008 годзе выйшаў па-польску ў перакладзе Малгажаты Бухалік.
* «Філасофія Яна Снядэцкага» (2002)
* «Каралеўства Беларусь. Вытлумачэньні ру[i]наў» (2005), зборнік эсэ
* «Засынаць, прачынацца, слухаць галасы рыб» (2009), паэзія
* «Хвілінка. Тры гісторыі» (2013), проза

## Прызнанне 
* 1993: Прэмія Гліняны Вялес за зборнік «Solus Rex»;
* 2005: Прэмія Залатая літара за кнігу «Каралеўства Беларусь. Вытлумачэньні ру[i]наў»;
* 2009: шорт-ліст Прэміі «Angelus» за раман «Адам Клакоцкі і ягоныя цені»;
* 2011: Прэмія «Залаты апостраф»;
* 2014: Прэмія Гедройца за кнігу «Хвілінка: Тры гісторыі».

## Спасылкі 
* http://ihar-babkou.livejournal.com/ — блог І. Бабкова ў ЖЖ
* http://francisak-n.livejournal.com/ — другі блог І. Бабкова ў ЖЖ
* Герой вайны за празрыстасьць. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1998  ISBN 985-6012-50-3
* Зборнікі Герой вайны за празрыстасць і Solus Rex у бібліятэцы Фрагментаў 

Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў
Катэгорыя:Філосафы Беларусі
Катэгорыя:Кандыдаты філасофскіх навук
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залатая літара»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты апостраф»
Кірыл Фаміч Тамашэвіч

**Кірыл Фаміч Тамашэвіч** ( — пасля 1909) — дэпутат Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі III склікання ад Магілёўскай губерні. Уваходзіў у фракцыю нацыяналістаў.

## Біяграфія 
Скончыў Горы-Горацкую земляробскую школу (зараз Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія), служыў межаўшчыком, выкладчыкам арыфметыкі і фізікі, службоўцам у канцылярыі Магілёўскага губернатара.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Постаці Магілёўскай губерні
Катэгорыя:Памерлі ў XX стагоддзі
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі III склікання
Катэгорыя:Члены рускай нацыянальнай фракцыі
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі IV склікання
Катэгорыя:Члены фракцыі нацыяналістаў і ўмерана-правых
Югася Каляда

**Юга́ся Каляда́**, сапраўднае імя **Яўге́нія Пара́шчанка** (, ) — беларуская пісьменніца і праваабаронца.

## Біяграфія 
Вучылася на гістарычным факультэце Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта (Мінск), юрыдычным факультэце Інстытута парламентарызму і прадпрымальніцтва (Мінск).

Друкавалася ў газетах «Наша ніва», «Літаратура і мастацтва», часопісах «Дзеяслоў», «Маладосць», калектыўным зборніку «Формула кахання». Аўтар кнігі прозы «Галоўная памылка Афанасія» (2005), якую філосаф Ігар Бабкоў назваў «*самым скандальным і кантраверсійным літаратурным дэбютам дзесяцігоддзя*». У 2007 кніга «Галоўная памылка Афанасія» выйшла ў польскім перакладзе пад назвай «Traktor».

Пад сваім сапраўдным імем Яўгенія Парашчанка вядомая як праваабаронца. Займала пасаду прэс-сакратаркі Беларускага Дома правоў чалавека імя Барыса Звозскава.

Другі раман пісьменніцы «Перамена месцаў» быў выданы ў 2024 годзе ў Вільні (выдавецтва «Пфляўмбаўм»). У 2025 годзе раман атрымаў другое месца ў літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройця «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадстве».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* http://magdalena-jo-jo.livejournal.com/ — Старонка Югасі Каляды ў ЖЖ
Казьма Мінін (газета)

**«Казьма Мінін»** () — літаратурна-палітычныя газета, друкаваны орган Ніжагародскага аддзялення геогргіеўска-маркаўскага Саюза рускага народа. Выступала супраць ліберальнай ідэалогіі, сіянізма, рэвалюцыянераў. Выходзіла з 1909 па 1917 гг два раза ў тыдзень.

## Рэдактары 
* В. І. Кісялёў,
* Г. Р. Васільеў.

## Літаратура 
* Козьма Минин [Нижний Новгород, 1909—1917] // Русская периодическая печать (1895 — октябрь 1917): Справочник. — М.: Гос. изд-во полит. лит., 1957. — С. 173.
* «Козьма Минин» // Святая Русь. Энциклопедия Русского Народа. Русский патриотизм. Гл. ред., сост. О. А. Платонов, сост. А. Д. Степанов. — М.: 2003

Катэгорыя:Газеты Расіі
Шэл-кіп

]]
**«Шэл-кіп»** (, літар. «данжон-абалонка») — від сярэднявечнага абарончага збудавання, пашыраны ў Англіі XII стагоддзя. Паводле свайго прызначэння лічыцца варыянтам вежы-данжона, адсюль назва.

Шэл-кіп уяўляў сабой каменную пустую цыліндрычную вежу, а дакладней, агароджу, дыяметрам да 25 — 30 м, і больш ці менш круглую ў плане. Таўшчыня муроў магла дасягаць 2 — 3 м. Унутраная прастора займалася пад жытло, гаспадарчыя пабудовы і інш.
]]
]]

Прыкладамі шэл-кіпаў з’яўляюцца Круглая вежа Віндзорскага замка (захавалася ў перабудаваным выглядзе), а таксама збудаванні ў , Тэмварце, Кардзіфе, Арундалі, Карысбруку, епіскапскім замку ў Дарэме, Берклі, Олнвіку.

Шэл-кіпы з’явіліся ў часы актыўнай будовы новых, каменных, і перабудовы старых, драўляных, нарманскіх замкаў (12 ст.). Калі пагорак-«мот» або наогул грунт быў слабым, то яго маглі абгарадзіць каменным мурам цалкам, не ставячы новай вялікай вежы.

У абароне шэл-кіп нічым прынцыповым не адрозніваўся ад звычайнага данжона; з XIII стагоддзя прынесены ў Еўропу досвед крыжовых заваёваў вывеў з ужытку гэты тып збудавання.

## Зноскі 
## Літаратура 
*  С.185,186.
*  С.58,59.
* 
* 

Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні
Катэгорыя:Замкі
Катэгорыя:Архітэктура Сярэдневякоўя
Гвіда д’Арэца

'''Гвіда д'Арэца**, **Гвіда Манака**, **Гвіда Арэцiна''' (;  — ) — вядомы музычны тэарэтык, аўтар сістэмы музычнай натацыі, якая праз некалькі мадыфікацый выкарыстоўваецца і сёння.

## Біяграфія 
Нарадзіўся, магчыма, у Францыі, уступіў у Ордэн бенедыктынцаў і прыехаў у Арэца (Італія), дзе пражыў шмат гадоў. Творы Гвіда д'Арэца, асабліва Micrologus, змяшчаюць значную інфармацыю пра паліфанію яго часу, але вядомасць прынесла інавацыйная выкладчыцкая метода. Гвіда д'Арэца сфармуляваў канцэпцыю са шкалой з шасці нот, якая была прадстаўленая па складах do, re, mi, fa, sol, la і вучыў, што інтэрвал паміж кожным складам ёсць цэлым тонам, за выключэннем інтэрвалу паміж нотамі mi і fa, дзе тон ёсць толькі напалову. У асацыяцыі складаў з усталяваным шэрагам нот, спявакі маглі вывучыць мелодыі хутчэй і дакладней чым раней. Інавацыя Гвіда рэвалюцыянізавала музычную педагогіку і прыцягнула да яго ўвагу Папскай курыі ў Рыме, дзе ён з поспехам прадэманстраваў сваю методу.

## Бібліяграфія 
* Apel, Willi, The Notation of Polyphonic Music 900—1600, 5th ed. (1961).

Катэгорыя:Тэарэтыкі музыкі
Катэгорыя:Бенедыкцінцы
Катэгорыя:Музыканты Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Музычная натацыя
Катэгорыя:Музыканты Італіі
Карла Джэзуальда да Веноза

**Карла Джэзуальда** — (), князь Венозы, н. 1560, пом. 8 верасня 1613, быў адным з лідараў італьянскага мадрыгалу, кампазітар эпокі Рэнесанс. Задзірлівы музычны стыль яго апошніх твораў і трагічныя падзеі яго ўласнага жыцця, зрабілі яму добрую вядомасць у музычнай гісторыі. Ён нарадзіўся ў адным са старэйшых і найзнатнейшых родаў Неапалю і ён быў пляменнікам св. Карла Барамэа. Ён ужо быў вядомым кампазітарам многіх стыляў калі ў 1590 ён замовіў забойства сваёй жонкі і яе каханка, што стварыла скандал, які распаўсюдзіўся па ўсёй Італіі. Яго наступны шлюб у 1594 з князёўнай роду д'Эстэ, прывёў яго да сувязяў з судом м. Ферара, дзе ён правабіў шэраг год і дзе ён выпусіцў свой першы збор твораў мадрыгалу ў чатырох тамах (1594—96). Потым ён апублікаваў дзве наступныя кнігі мадрыгалу і тры тамы касцёльнай музыкі. Апошняя праца Джэзуальда, дзе контрапунтычныя і гамафанічныя элементы вольна змешваюцца, выдатныя дзякуючы інтэнсіўнасці яе музычнай экспрэсіі і за вельмі высокі персанальны стыль. Яны характарызуюцца, галоўным чынам, за абертанічную прагрэсію і дзіўны храматызм, які нагадвае музыку Рыхарда Вагнера.

## Бібліяграфія 
Watkins, Glenn, Gesualdo, The Man and His Music (1973).

## Спасылкі 
* www.carlogesualdo.eu  
* www.gesualdo.eu 
* grande Gesualdo Carlo**
* ***Gesualdo e Carlo Gesualdo ***
* Comune di Gesualdo
* Fondazione Carlo Gesualdo.it 
* Pro Gesualdo
* Centro Studi e Documentazione Carlo Gesualdo 
* «Morte a cinque voci» di W. Herzog
* Sito ufficiale del Regista Werner Herzog 
* Music on the Web 
* Discografia di Carlo Gesualdo 
* Ritratti di Gesualdo — Museo del «Conservatorio di musica S. Pietro a Maiella» (Napoli) 
* «Teatro comunale Carlo Gesualdo» (Avellino) 
* «Conservatorio Carlo Gesualdo» (Potenza)

Катэгорыя:Кампазітары Італіі
Катэгорыя:Асобы
Слуцкая брама

**Слу́цкая бра́ма** — помнік архітэктуры 16 ст. у Нясвіжы, стаіць на дарозе, што злучае Нясвіж са Слуцкам.

## Гісторыя 
Стаяла ў абарончым гарадскім вале на дарозе, што звязвала Нясвіж са Слуцкам. Пабудавана разам з абарончай гарадской сістэмай у 16 ст., але ў часе ваенных дзеянняў 17 ст. была разбурана. Зноў пабудавана ў 1690 г. на старым месцы, перабудоўвалася ў 1700 г. (паводле іншых звестак, у 1760 г.). Стаіць на дарозе-дамбе на беразе возера паміж Новым і Старым горадам. У 1970-я гады брама адрэстаўравана.

## Архітэктура 
Брама ўяўляе сабой мураваны двух'ярусны прамавугольны ў плане будынак з арачным праездам па цэнтры. Сцены брамы ўмацаваны контрфорсамі, будынак накрыты двухсхільным чарапічным дахам. Галоўны і процілеглы (тыльны) фасады завершаны пластычнымі франтонамі з крывалінейнымі абрысамі. На першым ярусе брамы былі памяшканні для варты, на другім — капліца, якая раскрывалася праз вялікі аконны праём з балконам у бок горада.

## Капліца 
Капліца зроблена на сродкі нясвіжскіх мяшчан у 1700 г. Адноўлена ў 1788 г. князем Каралем Радзівілам. Пасля паўстання 1863 г. капліца зачынена; адноўлена толькі ў 1900 г. У капліцы меўся шанаваны абраз Найсвяцейшай Дзевы Марыі з дзіцем Ісусам у багатым срэбраным абкладзе.

## Брама на старых фотаздымках 

Файл:Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1916).jpg|У пачатку XX ст.
Файл:Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1901-39).jpg|У 1930 г.
Файл:Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1901-39) (2).jpg|Першая палова XX ст.
Файл:Niaśviž, Słuckaja brama, Kaplica. Нясьвіж, Слуцкая брама, Капліца (Fajans, 1937).jpg|Інтэр'ер капліцы, 1937 г.

## Літаратура 
* Т. І. Чарняўская. Памяць. Нясвіжскі раён. Мінск, Белта, 2002.
* А. М. Кулагін. Каталіцкія храмы на Беларусі. Мінск, Беларуская Энцыклапедыя, 2000.
* Е. Квитницкая. Брамы Белоруссии. Архитектурное наследство. № 29. 1981. http://harodnia.com/be/uczora/vkl-recz-paspalitaja/539-elena-kvitnitskaya-bramy-belorussii-chast-1

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Славутасці Нясвіжа
Катэгорыя:Брамы Беларусі
Катэгорыя:Капліцы Мінскай вобласці
Катэгорыя:Збудаванні Нясвіжа ў стылі барока
Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Нясвіжа
Лука Марэнцыа

**Лука Марэнцыа** (; 1533, каля г. Брэшыя, Італія — ) — вядомы італьянскі кампазітар мадрыгалу.

## Біяграфія 
У 1572 Лука Марэнцыа прыехаў у Рым і, за выключэннем кароткага часу жыцця ў Італіі і Польшчы, жыў у гэтым горадзе да сваёй смерці. Ягоны мадрыгал экспрэсіўны і звычайна граецца ў чыстых жанрах. Такіж пладавіты, як і папулярны, Марэнцыа выпусціў 17 кніг мадрыгалу для 4, 5 і 6 галасоў. Усе яны перавыдаваліся ў розныя часы, а яго першая кніга для 5 галасоў, перавыдавалася 10 разоў паміж 1580 і 1608. Яго творы былі асабліва папулярныя ў Англіі, дзе большасць яго кніг была перакладзена на англійскую мову, а першыі дзве анталогіі мадрыгалу былі апублікаваныя ў гэтай краіне ў 1587 і 1590.

## Літаратура 
* *Bizzarini M.* Luca Marenzio: la carriera di un musicista tra Rinascimento e Controriforma. Rodengo-Saiano: Promozione Franciacorta, 1998.
* *Bizzarini M.* Luca Marenzio: the career of a musician between the Renaissance and the Counter-Reformation. Transl. by J.M.Chater. Aldershot: Ashgate Publishing, 2003.
* *Marenzio, Luca*. Encyclopædia Britannica from Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite.

## Бібліяграфія 
* Einstein A. The Italian Madrigal, 3 vols., trans. by Roger Sessions, et al. (1949).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кампазітары Італіі
Катэгорыя:Кампазітары Адраджэння
Катэгорыя:Кампазітары XVI стагоддзя
Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта
Бібліятэкі Сапегаў

**Бібліятэкі Сапегаў** існавалі ў XVI—XVIII стагоддзях у Слоніме, Ружанах, Дзярэчыне, Кодані. Другі па велічыні прыватны кнігазбор на Беларусі (пасля бібліятэкі Радзівілаў).

Пачатак кнігазбору дала Ружанская бібліятэка канцлера вялікага літоўскага Л. І. Сапегі, якую павялічыў яго сын Казімір Леў. У XVIII стагоддзя ружанскі збор пераведзены ў Дзярэчын і значна папоўнены Аляксандрам, Міхалам, Францыскам Сапегамі. Бібліятэка ў Кодані вырасла дзякуючы бібліяфільству канцлера вялікага літоўскага Яна Фрыдэрыка і Аляксандра Сапегаў. У ёй найбольш поўна прадстаўлена літаратура па юрыспрудэнцыі, гісторыі, паэзіі, мовазнаўстве, геаграфіі, тэалогіі. Акрамя кнігазбору, у ёй былі архіў старажытных актаў, калекцыя гравюр. У 1644—1645 гадах вялікую колькасць кніг К. Л. Сапега ахвяраваў бібліятэцы Віленскай езуіцкай акадэміі. У 1810 годзе А. Сапега перадаў коданскую бібліятэку варшаўскаму Таварыству аматараў навук, у 1834 годзе дзярэчынская бібліятэка і архіў вывезены ў Санкт-Пецярбург. Захаваліся вопісы на некаторыя часткі бібліятэк, экслібрысы некаторых уладальнікаў кнігазбору.

Большая частка кніг Сапегаўскіх бібліятэк у наш час зберагаецца ў Расійскай нацыянальнай бібліятэцы, бібліятэцы Вільнюскага ўніверсітэта, рэшта — у бібліятэцы Расійскай АН, бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта і іншых сховішчах.

## Літаратура 
* 
* Иконников В. С. Опыт русской историографии. Т. 1. Киев, 1891—1892. Кн. 1, с. 784; кн. 2, с. 1237—1238.
* Нікалаеў М. Аблічча сярэдневяковай бібліятэкі: Кнігазборы Сапегаў // Мастацтва Беларусі. 1985. № 7.

Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Сапегаў
Катэгорыя:Старажытнабеларуская літаратура
Сапегаў
Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі
Ваўкавыскае Евангелле

**Ваўкавыскае Евангелле** — старабеларускі рукапісны помнік XVI стагоддзя. Месца стварэння невядомае. Зробленая на кнізе ў 1751 годзе прэсвітарам «*церкви Волковицкой*» айцом Іаанам Савічам прыпіска дазволіла Віктару Шматаву звязаць Евангелле з Ваўкавыскам, аднак магчыма, што кніга знаходзілася ў вёсцы Ваўкавічы Навагрудскага павета. У XIX стагоддзі А. Рачынскі вывез Евангелле з Віцебскага Маркавага манастыра ў Віленскую публічную бібліятэку.

## Апісанне 
Ваўкавыскае Евангелле — рэдкі ўзор старабеларускай рукапіснай кнігі рэнесансавага стылю: шматколерныя раслінныя арнаменты ініцыялаў і заставак выходзяць на правае і левае палі рукапісу. Рукапіс пашкоджаны: няма пачатку Евангелляў ад Марка, Матфея, няправільна збрашураваны Саборнік 12 месяцаў і казанні евангелістаў на кожны дзень (у канцы кнігі). Зберагаецца ў бібліятэцы АН Літвы (Вільня).

## Літаратура 
* *Добрянский, Ф.* Описание рукописей Виленской публичной библиотеки, церковнославянских и русских / составил Ф. Добрянский. — Вильна, 1882. — LV, [1], 533 с. — С. 36 — 38.
* *Нікалаеў, М.* Палата кнігапісная: Рукапісная кніга на Беларусі ў X—XVIII стагоддзях / Рэд. М. М. Розаў, А. С. Мыльнікаў; Худож. У. М. Вішнеўскі. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1993. — 239 с. — ISBN 5-340-01249-2

Катэгорыя:Літаратурныя творы на старабеларускай мове
Катэгорыя:Евангеллі
Катэгорыя:Творы XVI стагоддзя
Катэгорыя:Свята-Троіцкі Маркаў манастыр
Катэгорыя:Бібліятэка Акадэміі навук Літвы
Катэгорыя:Рукапісы Евангелляў
Віленскі манетны двор

**Ві́ленскі мане́тны двор** — асноўны цэнтр манетнай вытворчасці Вялікага Княства Літоўскага, які існаваў з канца XV ст. да 30 снежня 1667 года.

Да вытворчасці Віленскага манетнага двара адносяць і сярэбраныя дэнарыі Вітаўта (1392—1430). Пры Аляксандру Ягелончыку выпускаў сярэбраныя манеты наміналам ад дэнара да гроша, пры Жыгімонце Старым — паўгрошы і грошы, пры Жыгімонце Аўгусце быў агульнадзяржаўным манетным дваром Рэчы Паспалітай, вырабляў наміналы ад дэнара да партугала (залатая манета), пры Стэфане Баторыі выпускаў наміналы ад дэнарыя да дуката, пры Жыгімонце Вазе — ад соліда да партугала, пры Уладзіславе IV — партугалы, пры Яне ІІ Казіміры — ад соліда да дуката. Да Люблінскай уніі 1569 года манеты выпускаліся з выявай Пагоні на асобнай стапе. У час праўлення С. Баторыя з уніфікацыяй грашовай вытворчасці Рэчы Паспалітай на манеце адбіваліся гербы Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага, а пры Яне ІІ Казіміры аднавілі Пагоню. Манеты Віленскага двара вылучаюцца па гербах падскарбіяў вялікіх літоўскіх або па знаках арандатараў двара.

## Гл. таксама 
* Абол
* Ульрых Гозій — кіраўнік Віленскага манетнага двара ў 1508—1535 гадах

## Літаратура 
* *Gumowski M.* Mennica Wilenska w XVI i XVII wieku. — Warszawa, 1921.
* Сінчук І. Віленскі манетны двор // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 432. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4.

Катэгорыя:Манетныя двары
Катэгорыя:Гісторыя Вільні
Катэгорыя:Нумізматыка
Катэгорыя:Грошы Вялікага Княства Літоўскага
Брэсцкі манетны двор

**Брэсцкі манетны двор** — адзін з цэнтраў манетнай вытворчасці ў Рэчы Паспалітай. Створаны ў Брэсце ў час грашовай рэформы 1659—1666 для выпуску меднага соліда (барацінкі) згодна з пастановай Варшаўскага сейма ад 22 сакавіка 1659. Працаваў з 4 снежня 1665 да 16 снежня 1666 на падставе віленскага пагаднення ад 6 чэрвеня 1665 паміж прадстаўніком земскага скарбу ВКЛ і кіраўніком двара А. М. Бандарэлі. За час працы двор выбіў каля 241 млн медных солідаў на суму 2 674 268 злотых 10 грошаў.

## Соліды 
На аверсе бюст Яна II Казіміра Вазы, пад якім ініцыялы TLB (арандатара меднага двара). На рэверсе герб ВКЛ — Пагоня, пад ім манаграма І. К. Кіршэнштэйна. Соліды брэсцкага двара падобныя на медныя соліды Віленскага меднага двара. Ёсць меркаванне, што большая частка тыражу мае адметныя рысы: шчыт з вострым вуглом, малая манаграма, палеаграфічныя асаблівасці.

## Літаратура 
* *Janusonis S.* Nieznane rachunki z lat 1663—1667 dotyczące bicia miedzianych szelągów w mennicach W. Ks. Litewskiego // Wiadomości numizmatyczne. 1975. Z. 2.
* 

Катэгорыя:Манетныя двары
Катэгорыя:Гісторыя Брэста
Катэгорыя:Нумізматыка
Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Грошы Вялікага Княства Літоўскага
Цётка (значэнні)

**Цётка**, **Цёця**:

* Цётка — бацькава або матчына сястра. Жонка дзядзькі.
* Дарослая жанчына наогул, зварот да старэйшай па ўзросце жанчыны.
* *Цётка* — псеўданім Алаізы Пашкевіч (1876—1916), беларускай паэтэсы.
* Цёця — славянская багіня лета, а таксама дабрабыту, сям’і, урадлівасці.
Герб Крычава

**Герб Крычава** — атрыманы ў 1653 г., падчас праўлення вялікага князя літоўскага Яна Казіміра. Лічыцца, што Крычаў за аснову ўзяў герб мясцовых магнатаў Шалухаў (у чырвоным полі два залатыя крыжы), мадыфікаваўшы яго: на чырвоным полі выява залатога крыжа і сярэбранага мяча.	

Меч — пацвярджэнне таго, што менавіта ў Крычаве, які стаяў уздоўж межаў, адбывалася шмат бітваў. Меч характарызуе воінскія заслугі крычаўлян. Крыж — сведчанне таго, што жыхары цвёрда трымаліся сваёй старой праваслаўнай веры. 

У сучаснай Беларусі афіцыйны статус атрымаў 18 лютага 2002 г. У гербавым матрыкуле краіны значыцца пад № 82.

## Літаратура 
*Крычаў [герб] // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў: 16 -пачатак 20ст. - Мн.: Полымя, 1998. - С.178
*Мельнікаў М. Стары Крычаў // Лен.кліч. - 1992. - 24кастр. - С.4
*Пікарда Г. Алегарычная геральдыка Францішака Скарыны //Спадчына. - 1993.- №2. - С.64 - 65.
*Цітоў А. Сфрагістыка і геральдыка Беларусі. - Мн.: РІВШ БДУ, 1999. - С.24,103,104.}}

## Гл. таксама 
* Гербы гарадоў Беларусі

Крычаў
Катэгорыя:Крычаў
Дабравольскі

**Дабравольскі** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі (нар. 1958) — беларускі палітык.
* Аляксей Віктаравіч Дабравольскі — беларускі футбаліст.
* Віктар Мікалаевіч Дабравольскі (1906—1984) — украінскі савецкі акцёр.
* Георгій Цімафеевіч Дабравольскі (1928—1971) — касманаўт.
* Ерафей Уладзіміравіч Дабравольскі — Герой Савецкага Саюза.
* Іван Вікенцьевіч Дабравольскі — скрыпач, дырыжор, кампазітар, фалькларыст, педагог.
* Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі (1856—1920) — беларускі этнограф і мовазнавец.
* Уладзімір Уладзіміравіч Дабравольскі (1880—1956) — вучоны ў галіне механікі.
Фізіка ў Беларусі

**Фізіка ў Беларусі** сістэматычна развіваецца ў інстытутах НАН Беларусі — фізікі, малекулярнай і атамнай фізікі, прыкладной фізікі, фізіка-тэхнічным, фізікі цвёрдага цела і паўправаднікоў, цепла- і масаабмену, электронікі, праблем энергетыкі; таксама ў ВНУ краіны — БДУ, Гомельскім і Гродзенскім дзяржаўных універсітэтах і інш.

Асноўныя кірункі даследаванняў у 2000-х гг. — лазерная фізіка, мікраэлектроніка, нелінейная оптыка, спектраскапія, фізіка высокіх ціскаў, фізіка высокіх энергій, фізіка дыэлектрыкаў, фізіка паўправаднікоў, фізіка плазмы, фізіка цвёрдага цела, фізіка элементарных часціц, ядзерная фізіка.

Выдаюцца часопісы «Весці Нацыянальнай АН Беларусі. Серыя фізіка-матэматычных і фізіка-тэхнічных навук» (з 1965); «Веснік БДУ. Серыя 1. Фізіка. Матэматыка. Інфарматыка» (з 1969); «Журнал прикладной спектроскопии» (з 1964); «Инжерно-физический журнал» (з 1958). Дзейнічае Беларускае фізічнае таварыства (з 1990).

Фізіка ў Беларусі развіваецца з 1920-х гг., калі ў БССР пачаліся даследаванні (БДУ); з 1950-х гг. аб'ём даследаванняў быў павялічаны. Найбольш значны ўклад у развіццё і арганізацыю фізічных даследаванняў у Беларусі зрабілі: М. А. Барысевіч, М. А. Ельяшэвіч, А. Н. Сеўчанка, М. М. Сірата, Б. І. Сцяпанаў, Ф. І. Фёдараў.

Таксама значны, П. А. Апанасевіч, В. А. Арловіч, У. Р. Барышэўскі, А. А. Богуш, М. А. Безбародаў, Б. Б. Бойка, Б. В. Бокуць, В. С. Буракоў, А. П. Вайтовіч, Л. В. Валадзько, У. Г. Вафіядзі, А. М. Ганчарэнка, В. П. Грыбкоўскі, Г. П. Гурыновіч, А. П. Дастанка, М. І. Дзямчук, А. П. Іваноў, А. А. Кавалёў, Ф. Ф. Камароў, Л. І. Кісялеўскі, Ф. П. Коршунаў, П. Д. Кухарчык, Я. М. Лабанаў, У. А. Лабуноў, А. В. Лыкаў, І. Р. Некрашэвіч, У. П. Радзько, А. С. Рубанаў, А. М. Рубінаў, Р. І. Салавухін, К. М. Салаўёў, А. М. Сердзюкоў, Л. М. Тамільчык, В. А. Таўкачоў, В. Д. Ткачоў, А. Ф. Чарняўскі, С. С. Шушкевіч, Л. Л. Васільеў, У. У. Сыцько.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Лугамавічы

**Лу́гамавічы, Лугамо́вічы** (, ) — вёска ў складзе Лелюкінскага сельсавета Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці Беларусі. Знаходзіцца за 117 км ад Мінска.

У 1940—1954 гадах цэнтр Легамовіцкага сельсавета.

## Назва 
Тут сама фіксавалася іўеўскае прозвішча Лугом, было віленскае Лугамоўскі.

## Гісторыя 
Першае згадванне пра вёску Лугамавічы можна знайсці ў працах Тэадора Нарбута. Каля 1250 года Кіян, прыняўшы хрост, заснаваў касцёл і кляштар дамініканцаў у Любчы (Навагрудскі раён) і перадаў ім Лугамавічы ў валоданне. Вёска належала да Дудскага староства, тут знаходзілася рэзідэнцыя старосты. У XVII стагоддзі вёскай валодалі Ян Караль Хадкевіч (1608), Тэадор Дэнгаф (1653), Марыян Валовіч, Казімір Гарбачэўскі (1665), Замойскія, Пацы, Буйніцкія. У 1789 годзе лугамавіцкі маёнтак набылі Іеранім і Барбара Зянковічы. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай імператрыца Кацярына II аддзяліла маёнтак Лугамавічы ад Дудскага староства і ў 1796 годзе аддала нейкаму Рахману. Той, маючы канфлікты з суседзямі, праз два гады прадаў маёнтак Корсаку, які ў 1800 годзе ў сваю чаргу перапрадаў яго Самуэлю Воўк-Ланеўскаму (1768—1851).

## Насельніцтва 
* 1999 год — 172 чалавекі
* 2001 год — 166 чалавек
* 2010 год — 111 чалавек

## Вядомыя асобы 
* Яўген Бартніцкі (Сяргей Сурыновіч) — беларускі паэт, каталіцкі святар.

## Вёска ў культуры 
Лугамавічы ўзгадваюцца ў паэме Адама Міцкевіча «*Пан Тадэвуш*»: 

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Лугамавічы на сайце «*Radzima.net*»
* Лугамавічы на сайце «*Radzima.org*»

Катэгорыя:Лелюкінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна
Віцебская настаўніцкая семінарыя

**Віцебская настаўніцкая семінарыя** — першая на Беларусі спецыяльная навучальная ўстанова, якая рыхтавала настаўнікаў для прыходскіх вучылішчаў, падрыхтоўчых класаў гімназій і павятовых вучылішчаў. Існавала ў 1834—1839 гг. Заснавана па ініцыятыве папячыцеля Беларускай навучальнай акругі педагога Р. І. Карташэўскага. Размяшчалася ў прыватным будынку. На чале семінарыі стаяў дырэктар ланкастэрскімі вучылішчамі Беларускай навучальнай акругі Аглобін, у штат уваходзілі загадчык Віцебскага ланкастэрскага вучылішча Вінаградаў і настаўнік, які быў адначасова наглядчыкам.

## Навучанне 
Навучаліся юнакі з сем'яў дваран, мяшчан, обер-афіцэраў, праваслаўных царкоўнаслужыцеляў. Семінарысты вывучалі рускую мову, арыфметыку, гісторыю Расіі і ВКЛ, методыку ўзаемнага навучання ў пачатковай школе па метаду Д. Ланкастэра. Некаторыя навучэнцы займаліся таксама музыкай і спевамі. У вольны час семінарысты абавязаны былі наведваць заняткі рускай мовы і геаграфіі ў Віцебскай мужчынскай гімназіі. Тэрмін навучання ў семінарыі 3 гады. за ўсе гады навучання былі падрыхтаваны 62 настаўнікі. Семінарыя зачынена з-за адсутнасці ў папячыцельства сродкаў на яе ўтрыманне.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Адукацыя ў Віцебску
Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1834 годзе
Катэгорыя:1834 год у Віцебску
Катэгорыя:Настаўніцкія семінарыі
Яўген Бартніцкі

**Яўген Бартніцкі**, сапр.: **Сяргей Уладзіміравіч Сурыновіч** (, в. Лугамавічы, ) — беларускі біблеіст, доктар біблейскага багаслоўя, беларускі паэт, каталіцкі святар.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 13 красавіка 1976 года ў в. Лугамавічы Іўеўскага раёна ў сям’і настаўнікаў.

З 1993 года вучыўся ў Гродзенскай духоўнай семінарыі. У 1997 годзе паступіў у Пецярбургскую духоўную семінарыю, якую скончыў у 2000 годзе.

У 1999—2000 гадах рэдагаваў газету «Krynica» Таварыства беларусаў Санкт-Пецярбурга. Застаўся ў Расіі, служыў на Каўказе, Урале (Перм), у Калінінградзе. З 2002 года выкладаў беларускую мову ў Пермскім дзяржаўным педуніверсітэце. Абараніў працу па тэалогіі ў Латэранскім універсітэце ў Рыме, магістр тэалогіі. Служыў у Віцебску як пробашч парафіі Святога Духа (да 2008 года), пробашчам парафіі Божага Провіду ў Слабодцы Браслаўскага раёна.

Цяпер служыць пробашчам парафіі Святой Троіцы ў Друі Браслаўскага раёна. У 2019 годзе ва Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве (Польшча) абараніў доктарскую дысертацыю. Абароненая праца была напісана на кафедры экзегетыкі Новага Запавету тэалагічнага факультэта Інстытута біблійных навук на тэму: «Прынцыпы ўтварэння антрапонімаў і тапонімаў у перакладах Новага Запавету на сучасную беларускую мову».

## Творчасць 
Дэбютаваў вершаванай містэрыяй для дзяцей «Батлейка» («Дыялог», 1998). Аўтар зборнікаў паэзіі «Летуценнік» (1999), «Пакліканне» (2000). Мае больш за 50 публікацый у беларускім друку. Вершы Я. Бартніцкага друкаваліся ў часопісах «Дыялог», «Беларусь», газетах «Наша слова», «Голас Радзімы», «Царква».

Жывапісец. Вучань Міраславы Казанцавай — рускай мастачкі (натуралізм). 13 красавіка 2006 года адбылася першая персанальная выстаўка жывапісу. Арганізатар Друйскага мастацкага пленэру.

## Літаратура 
* Паэзія // Ave Maria № 11(90), 2002;
* Дубраўскі Ф. Убачыць сляды творцы // Ave Maria № 7-8(159—160), 2008;
* Тачоны А. На «праваслаўных землях» // Наша ніва № 34, 2002.

## Спасылкі 
* Вершы Я. Бартніцкага

Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскай вышэйшай духоўнай семінарыі
Катэгорыя:Выкладчыкі Пермскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта
Віленская бочка

**Віленская бочка** — мера сыпкіх рэчываў у ВКЛ, пазней на землях ВКЛ у складзе Расіі.

Паводле пастановы сойма ВКЛ (1766) віленская бочка раўнялася 406,54 л, і прыблізна адпавядала 19 пудам пшаніцы, 18 — жыта, 15 — ячменю, 10 пудам аўса. Пасля далучэння Беларусі да Расіі была прыведзена ў адпаведнасць з рускімі мерамі: дзялілася на 4 чвэрці (карцы), 8 асьмін, 16 шаснастак, 72 гарцы вялікія, 144 гарцы малыя.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння аб’ёму
Катэгорыя:Беларуская сістэма мер
Гаспадар (народны каляндар)

**«Гаспадар»** — беларускі народны каляндар, які выдаваўся ў 1943—1944 у Кёнігсбергу на беларускай мове Усходнепрускім галіновым філіялам Імперскага земляробчага выдавецтва па заказу акупацыйных улад генеральнай акругі Беласток і Беларускага аб'яднання ў Беластоку. Адказны рэдактар М. Альтгаер. 

Аўтарамі большасці публікацый з'яўляліся прадстаўнікі нямецкай адміністрацыі. Друкаваў матэрыялы пра сістэму адміністрацыйнага і гаспадарчага кіравання ў Беластоцкай акрузе, дзейнасць Беларускага аб'яднання, барацьбу з партызанамі, рэкламаваў прадукцыю германскіх прадпрыемстваў. На старонках часопісу змяшчаліся сельска-гаспадарчыя парады, беларускі фальклор, вершы Н. Арсенневай, М. Багдановіча, К. Буйло і інш, выйшла два нумары.

Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)
Катэгорыя:Кёнігсберг
Гаспадар

Формы — ст.-бел.: осподар, сподар, нов.-бел. спадар.

* **Гаспадар** — тытул манарха ВКЛ, таксама ужывальны у дзяржавах, культурна і палітычна арыентаваных на Вялікае княства: Малдавіі, Чэхіі, Наўгародчыне, Цвяры Маскве. Паходзіць ад грэчаскага «дэспат» (правінцыйны кіраўнік у Візантыі, раней — у Персіі). У старабеларускіх крыніцах сустракаецца таксама як «осподар», «сподар». У царкоўнаславянскай мове (а праз яе — у пісьмовай мове Кіева, Ноўгарада і інш. гарадоў (княстваў) Русі) зыходны грэчаскі тэрмін пераняты пачаткова як **гаспадзін** (тытул асобы, таксама — Гаспадзін Вялікі Ноўгарад). У Маскве преняты таксама з беларускай формы як **гасудар** (вышэйшы тытул маскоўскага валадара, пазней — адзін з тытулаў; як звычаны тутул шляхты). Мае таксама скарочаную форму **судар**
* **Гаспадар** — асоба, якая мае уласную гаспадарку (вытворчую адзінку), «вядзе» яе. Адсюль — тытул «спадар», уведзены на замену традыцыйнаму тытулу **пан** (апошні ў такім выпадку абвяшчаўся «польскім»).
* Гаспадар — беларускі народны каляндар, які выдаваўся ў Кёнігсбергу.
* Вадзім Гаспадар — латвійскі футбаліст
Лелюкі

**Лелюкі́** (, ) — аграгарадок у Беларусі, у Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Лелюкінскага сельсавета.

## Геаграфія 
За 16 км на паўднёвы ўсход ад Іўя, за 164 км ад Гродна, за 22 км ад чыгуначнай станцыі Юрацішкі, за 120 км ад Мінска.

## Насельніцтва 
* 1999 год — 387 жыхароў, 138 двароў.

## Памятныя мясціны 
* Помнік землякам, загінулым у Вялікую Айчынную вайну.

## Літаратура 
*  — С. 196.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лелюкінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна
Матэматыка ў Беларусі

**Матэматыка ў Беларусі** сістэматычна развіваецца (2000-я гг.) у Інстытуце матэматыкі НАН і ў ВНУ краіны, найперш у БДУ.

Асноўныя кірункі даследаванняў у 2000-х гг. — алгебра, вылічальная матэматыка, геаметрыя, дыферэнцыяльныя і інтэгральныя ўраўненні, матэматычная кібернетыка, тэорыя лікаў, матэматычная фізіка, праграмнае забеспячэнне ЭВМ, фукнцыянальны аналіз. Дасягненні матэматыкаў Беларусі атрымліваюць і міжнароднае прызнанне.

## Літаратура 
* 
*
Электрахімія

**Электрахімія** — раздзел фізічнай хіміі, які вывучае кандэнсаваныя іонныя сістэмы і з’явы на межах паміж розна-зараджанымі фазамі.

Паводле Міжнароднага таварыства электрахіміі, электрахімія займаецца хімічнымі з’явамі, звязанымі з раздзяленнем і пераносам зарадаў, і практычна ўжываецца ў разнастайных сферах дзейнасці, ад фундаментальных даследаванняў да прамысловасці, аховы навакольнага асяроддзя і медыцыны.

Тэарэтычную аснову электрахіміі складаюць: тэорыя электралітаў, тэорыя падвойнага электрычнага слоя і тэорыя элементарнага акту пераносу электрона. Электрахімія выкарыстоўвае тэарэтычныя метады матэматычнай і квантавай хіміі з улікам спецыфікі паводзін сістэм, апарат тэарэтычнай электрадынамікі і электрастатыкі, метады статыстычнай фізікі, хімічнай тэрмадынамікі і кінетыкі.

Сучасныя даследаванні ў галіне электрахіміі дазваляюць умоўна вылучыць наступныя напрамкі яе развіцця: электрахімія межфазавай мяжы метал-электраліт, электрахімія паўправаднікоў, электрааналітычная хімія, электрахімія цвёрдых электралітаў, электракаталіз, а таксама распрацоўка электрахімічных крыніц току.

## Літаратура 
* Handbook of Electrochemistry / Edited by Cynthia G. Zoski. 2007. ISBN 0-444-51958-0

## Спасылкі 
* Electrochemistry.net 
* The Electrochemical Society
* International Society of Electrochemistry (ISE)
* Electrochemistry Encyclopedia at Case Western Reserve University 
* Electrochemistry Dictionary at Case Western Reserve University  (size ~ 388KB)
* Experiments in Electrochemistry at Fun Science 
* Potentiodynamic Electrochemical Impedance Spectroscopy 
* Nanoelectrode.com News and research articles related to nanoelectrochemistry

Катэгорыя:Раздзелы хіміі
Катэгорыя:Фізічная хімія