open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Філіпа Індзагі

{{Футбаліст
|імя                          = Філіпа Індзагі
|выява                        = 
|апісанне выявы               = 
|мянушка                      = 
|дата нараджэння              = 
|месца нараджэння             = 
|грамадзянства                = 
|рост                         = 
|вага                         = 
|пазіцыя                      = нападнік
|цяперашні клуб               = 
|нумар                        = 
|пасада                       = 
|моладзевыя клубы             = 
|клубы                        = 
|нацыянальная зборная        = 
|трэнерскія клубы            = 
|медалі                      =
 
  
 
  
 
{ style="background:transparent"
  
}
}}

**Філіпа Індзагі** (; нар. ) — італьянскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 2006 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі, срэбраны прызёр чэмпіянату Еўропы 2000. Гуляў за «Аталанту», «Ювентус» і «Мілан». Пераможца Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2003 і 2007.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК П’ячэнца
Катэгорыя:Ігракі ФК Лефэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Элас Верона
Катэгорыя:Ігракі ФК Парма
Катэгорыя:Ігракі ФК Аталанта
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Мілан
Катэгорыя:Трэнеры ФК Венецыя
Катэгорыя:Трэнеры ФК Балоння
Катэгорыя:Трэнеры ФК Беневента
Катэгорыя:Трэнеры ФК Брэшыя
Катэгорыя:Трэнеры ФК Рэджына
Катэгорыя:Трэнеры ФК Салернітана
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2006
Іртыш

**Ірты́ш** — рака ў Казахстане і Расіі, левы прыток ракі Об.

Даўжыня ракі 4248 км. Плошча вадазбору 1643 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2,83 тыс. м³/сек. Бярэ пачатак у гарах Мангольскага Алтая на тэрыторыі Кітая (Чорны Іртыш). У вярхоўях горная рака. Ад возера Зайсан да горада Усць-Каменагорск зарэгулявана вадасховішчамі Бахтармінскай і Усць-Каменагорскай ГЭС. Ніжэй горада Сяміпалацінск да вусця цячэ па Заходне-Сібірскай раўніне. Рэчышча няўстойлівае, шмат пясчаных перакатаў, ніжэй горада Омск утварае вялікія лукавіны. Даліна шырокая (да 20 км, каля вусця 35 км). Галоўныя прытокі: Ішым, Вагай, Табол, Конда, Оша (злева), Ом, Тара, Дзям’янка. Жыўленне мяшанае. Ледастаў з лістапада да красавіка. Разводдзе ў ніжнім цячэнні з мая да верасня, у верхнім — з красавіка да кастрычніка. Суднаходная на 2784 км ад вусця. Асноўныя гарады і парты: Усць-Каменагорск, Сяміпалацінск, Паўладар, Омск, Табольск, Ханты-Мансійск.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Казахстана
Катэгорыя:Рэкі Омскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Цюменскай вобласці
Катэгорыя:Прытокі Обі
Віктарыяна Сантас Ірыяртэ

**Віктарыяна Сантас Ірыяртэ** (;  — ) — футбаліст зборнай каманды Уругвая. Нападнік. Чэмпіён свету 1930.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Ігракі ФК Расінг Мантэвідэа
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1930
Іта Хірабумі

**Хірабумі Іта** (伊藤 博文, Itō Hirobumi, , горад Хагі, княства Цёсю, сёгунат Такугава-) — 1-ы, 5-ы, 7-ы, 10-ы прэм’ер-міністр Японіі (*1885 — 1888*), (*1892 — 1896*), (*1898 — 1898*), (*1900 — 1901*). Спачатку беспартыйны, потым прымыкнуў да Канстытуцыйнай партыі (*Seiyukai*).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Ішым (рака)

**Ішы́м** (, ) — рака ў Казахстане і Расіі, левы прыток Іртыша.

Даўжыня ракі 2450 км. Плошча вадазбору 177 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 0,0056 тыс. м³. Пачатак у гарах Ніяз на паўночнай ускраіне Казахскага драбнасопачніка; у вярхоўях цячэ ў вузкай даліне са скалістымі берагамі, якая расшыраецца ніжэй горада Астана. Па Ішымскім стэпе цячэ ў шырокай пойме са шматлікімі старыцамі, у нізоўі — сярод балот. Галоўныя прытокі: Калутон, Жабай, Аканбурлук (справа). Жыўленне снегавое. Ледастаў з пачатку лістапада да красавіка — мая. Высокае веснавое разводдзе. Суднаходства ўверх ад горада Петрапаўлаўск на 270 км і ад Вікулава да вусця. Вячаслаўскае і Сяргееўскае вадасховішчы (для водазабеспячэння і арашэння). На Ішыме гарады: Астана, Дзяржавінск, Ясіль, Петрапаўлаўск, Ішым.

У басейне ракі возера Вялікі Уват.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прытокі Іртыша
Катэгорыя:Рэкі Цюменскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Омскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Казахстана
Абас I Вялікі

**Абас I Вялікі** (27.1.1571, , Іран — 19.1.1629) — шах іранскі (з 1587) з дынастыі Сефевідаў. Рэфармаваў войска, фінансавую сістэму, адміністрацыйнае кіраванне і інш.

## На чале дзяржавы 
Умацаваў цэнтральную ўладу, ролю грамадзянскай бюракратыі, якую набіраў не з цюркаў, а з аселых іранцаў. Абас I развіваў цэнтральныя раёны Ірана за кошт эксплуатацыі ўскраінных абласцей і скораных краін. Перанёс сталіцу ў Ісфахан (1598).

Гвалтоўна перасяляў ва ўнутраныя правінцыі Ірана рамеснікаў і земляробаў — армян, грузінаў, азербайджанцаў, курдаў. Пры ім пракладваліся дарогі і каналы, узводзіліся караван-сараі, палацы.

Імкнучыся аслабіць ролю цюркскага апалчэння, Абас I стварыў рэгулярнае войска. Вёў шматлікія войны, вярнуў страчаныя раней і заваяваў новыя тэрыторыі, спыніў набегі узбекаў. Перамог у войнах з Бухарой і Турцыяй, аднавіў панаванне Ірана ў Закаўказзі і Харасане, далучыў да Ірана Бахрэйнскія астравы (1601—1602), Кандагар (1621) і в. Армуз (1622).

thumb|left|Прысвячэнне кажа: «Хай жыццё дасць табе ўсё жаданае ад трох сасудаў: рота каханага, ложа ракі і чары».
Адрозніваўся смеласцю і энергіяй, праяўляў інтарэс да культуры еўрапейскіх краін, з шэрагам якіх усталяваў гандлёвыя і палітычныя адносіны. Пры Абасе I Іран дасягнуў незалежнасці і найбольшай моцы.

Лічыцца пахаваным у горадзе Кашане.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Абас I Вялікі // 

## Спасылкі 
* Большая российская энциклопедия  

Катэгорыя:Цары персідскія
Катэгорыя:Сефевіды
Абдул-Керым-Надзір-Паша

**Абдул Керым Надзір-паша** (1809—1885) — турэцкі маршал (1876), ваенны міністр (1876), галоўнакамандуючы турэцкім войскам (1876).

Удзельнік руска-турэцкай 1828—1829 і Крымскай 1853—1856 войнаў. У пачатку руска-турэцкай вайны 1877—1878 камандаваў галоўнай турэцкай арміяй на Балканскім тэатры ваенных дзеянняў. За няўдачы сасланы на в. Родас.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Военачальнікі Турцыі
Аблога Родаса (1480)

**Аблога Ро́даса (1480)** — аблога крэпасці на в. Родас, якая належала Ордэна гаспітальераў, войскамі Атаманскай Турцыі (23 мая — 29 ліпеня 1480).

## Перад падзеямі 
У 14 — 16 ст. ордэн гаспітальераў з'яўляўся сур'ёзнай марской сілай на Міжземнаморскім тэатры, з якой мусілі лічыцца як Атаманская Турцыя, так і карсарскія дзяржавы Паўночнай Афрыкі. У 1440 егіпецкія войскі спрабавалі напасці на Родас, але былі лёгка адбітыя.

У 1480 султан Мехмед II, пераможца Канстанцінопаля, пастанавіў знішчыць «гняздо сыноў шайтана».

## Сілы бакоў 
### Атаманская Турцыя 
Каля 70 тыс. чал., вялікі флот. Камандаванне — султан Мехмед II.

### Ордэн гаспітальераў 
600 рыцараў і слуг Ордэну, ~2000 наймітаў і мясцовага апалчэння. Камандаванне — гросмайстар П'ер д'Абюсон.

## Аблога 
Турэцкія войскі высадзіліся на Родасе 23.5.1480, і прыступілі да атак на ўмацаванні. Аблога вялася зацята, з нечувана моцнай артылерыйскай падтрымкай (да 1000 гарматных ядраў за дзень, паводле ацэнак д'Абюсона). З свайго боку, абаронцы праявілі мноства прыкладаў інжынернай імправізацыі ў абароне. Пералом наступіў 27.7.1480, калі турэцкія войскі павялі на італьянскі сектар муроў масіўны штурм з удзелам вялікай колькасці янычарскіх войскаў. Туркі здолелі пераадолець пралом, ордэнскія сілы адыходзілі, д'Абюсон, які быў паранены яшчэ да гэтага, атрымаў рану кап'ём у грудзі, але ў гэты момант сілы башы-бузукаў, якія сваёй «людскай хваляй» пракладвалі шлях янычарам, запанікавалі, убачыўшы выявы хрысціянскіх святых на мностве ордэнскіх харугваў. Лічыцца, што тагачасныя мусульмане не былі яшчэ звыклыя да людскіх выяў, забароненых іх рэлігіяй, і шматлікія харугвы ў клубах дыму нечакана ўразілі іх і напалохалі. Башы-бузукі кінуліся ў панічныя ўцёкі, проста на янычарскія войскі, якія ішлі за імі, парушылі тым баявы парадак, паніка распаўсюдзілася, і ордэнскія войскі адбілі муры. Толькі ў праломе ў гэты дзень турэцкія войскі панеслі страты каля 3—5 тыс. Праз два дні султан зняў аблогу, пакляўшыся ўчыніць страшную помсту. Аднак, на зваротнай дарозе ў Турцыю, султан памёр.

## Пасля падзей 
Адбіццё аблогі супраць шматразова большых сілаў узняло прэстыж Ордэна ў Еўропе нечувана высока, балазе, міжземнаморскі фланг абароны Еўропы ад Турцыі набываў гэтым часам усё большае значэнне. Ордэн стаў атрымліваць вялікія грашова-матэрыяльныя ўнёскі, крэпасць Родасу была перабудаваная на сучасны лад.

## Гл. таксама 
* Аблога Канстанцінопаля (1453)
* Аблога Родаса (1522)

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Гісторыя Родаса
Катэгорыя:Бітвы Асманскай імперыі
Катэгорыя:Мальтыйскі ордэн
Катэгорыя:Бітвы ў Грэцыі
Катэгорыя:Бітвы XV стагоддзя
Катэгорыя:Аблогі XV стагоддзя
Катэгорыя:1480 год у Еўропе
Катэгорыя:Канфлікты 1480 года
Катэгорыя:XV стагоддзе ў Грэцыі
Абд аль-Кадзір

**Абд аль-Кадзір** (Насір-ад-дзін ібн Мухіддзін аль-Хасані;  — , Дамаск) — нацыянальны герой Алжыра, палкаводзец, палітычны дзеяч, навуковец, аратар, паэт.

## Біяграфічныя звесткі 
Паходзіў са старажытнага і знатнага марабуцкага (святарскага) роду ў Аране. У 1832—47 узначаліў паўстанне супраць французскай акупацыі Алжыра. У 1832 абвешчаны султанам Заходняга Алжыра, прыняў тьпул эміра. На працягу 15 гадоў даволі паспяхова змагаўся з французскімі інтэрвентамі, але ўрэшце пацярпеў паражэнне, адпраўлены ў Францыю. У 1847—52 зняволены ў Францыі. Жыў пад хатнім арыштам з сям'ёй, вызвалены Напалеонам ІІІ. У 1852 пераехаў у Бурсу, потым у Дамаск.

3 1855 займаўся багаслоўем у Дамаску. Падарожнічаў, наведаў Сусветную выстаўку ў Парыжы ў 1867, прысутнічаў на адкрыцці Суэцкага канала ў 1869, двойчы здзейсніў хадж.

Аўтар прац па вайсковай справе, рэлігійна-філасофскага трактата.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Военачальнікі Алжыра
Катэгорыя:Правадыры паўстанняў
Катэгорыя:Паэты Алжыра
Катэгорыя:Постаці алжырскай навукі
Катэгорыя:Вучоныя XIX стагоддзя
Абрыкосавэ (Крым)

**Абрыкосавэ** () — вёска ў Пэрвамайскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Утварае асобны Абрыкосаўскі сельскі савет.

Катэгорыя:Населеныя пункты Пэрвамайскага раёна (Крым)
Абрыкосіўка (Кіраўскі раён)

**Абрыкосіўка** () — сяло ў Кіраўскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Цэнтр Абрыкосіўскага сельскага савета.

Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна (Крым)
Абрыкосіўка (Сакскі раён)

**Абрыкосіўка** () — вёска ў Сакскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Малочнінскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Сакскага раёна
Аблога Родаса (1522)

**Аблога Родаса** (1522), аблога крэпасці на в. Родас, якая належала Ордэна гаспітальераў, войскамі Атаманскай Турцыі (26 чэрвеня — снежань 1522).

## Перад падзеямі 
У 1-й чвэрці 16 ст. Турцыя дасягнула піку сваёй магутнасці пры ўладаранні султана Сулеймана. Тымчасам, ордэн гаспітальераў працягваў сур'ёзна перашкаджаць Турцыі у Эгейскім моры і Усходнім Міжземнамор'і. Каля 1521 стала ясным, што новая атака на сядзібу Ордэна — в. Родас, не прымусіць сябе чакаць.

## Сілы бакоў 
### Атаманская Турцыя 
Каля 200 тыс. чал., вялікі флот. Камандаванне — султан Сулейман.

### Ордэн гаспітальераў 
Каля 2000 абаронцаў, рыцараў і слугаў Ордэну. Камандаванне — гросмайстар Піліп Вілье дэ л'Іль Адам.

## Аблога 
Турэцкія войскі высадзіліся на Родасе 26.6.1522. Падобна як пры аблозе 1480 году, абложнікі мелі магутную артылерыйскую падтрымку, абаронцы з'яўлялі выдатную інжынерную падрыхтоўку ў абароне. Штурмы і абстрэлы працягваліся каля сямі месяцаў.

Лічыцца, што канцлер Ордэна, Андрэа д'Амарал, які быў у варожых адносінах з гросмайстрам, меў сувязь з туркамі, у лістападзе 1522 ён быў абвінавачаны ў гэтым і пакараны смерцю.

Перад лістападам 1522 туркі мелі вялізныя страты, але і Ордэн страціў больш за 10 % сваіх лічэбна слабых войскаў. У снежні 1522 султан Сулейман прапанаваў вельмі ганаровыя ўмовы здачы крэпасці. Большасць насельніцтва востраву і некаторыя з рыцараў падтрымлівалі ідэю ганаровай здачы, і, пасля некалькіх асабістых сустрэч з Сулейманам, гросмайстар дэ л'Іль Адам згадзіўся з умовамі султана. Крэпасць і востраў былі здадзены.

## Пасля падзей 
Рыцары, разам з многімі з насельніцтва Родасу, пакінулі востраў з усёй сваёй зброяй і здабыткам, але мусілі пакінуць на востраве свае гарматы. У цікавым павароце падзей англійскі кароль Генрых VIII зафундаваў рыцарам новыя гарматы. Гэта было яшчэ да нацыяналізацыі маёмасці англійскай царквы.

## Гл. таксама 
* Аблога Родаса (1480)
* Аблога Мальты (1565)

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы Асманскай імперыі
Катэгорыя:Бітвы ў Грэцыі
Катэгорыя:Аблогі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя Родаса
Катэгорыя:Мальтыйскі ордэн
Катэгорыя:1522 год у Еўропе
Катэгорыя:Канфлікты 1522 года
Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Грэцыі
Абсалютная зорная велічыня

**Абсалютная зорная велічыня** — зорная велічыня зоркі пры ўмоўнай адлегласці 10 пс. Лічэбна звязаная з бачнай зорнай велічынёй праз модуль адлегласці.

Адрозніваюць абсалютныя зорныя велічыні, якія вымяраюцца ў розных фотаметрычных сістэмах.

Меншае значэнне зорнай велічыні азначае больш яркі аб’ект.

Звычайна значэнне абсалютнай зорнай велічыні зоркі азначаецца ***M*** (ад  — велічыня), а Сонца — ***M***☉; само значэнне абсалютнай зорнай велічыні звычайна запісваецца ў форме ±m,. Напрыклад, візуальная абсалютная зорная велічыня Сонца *M*v = +4m,79.

## Гл. таксама 
* Бачная зорная велічыня
* Клас свяцільнасці
* Свяцільнасць

Катэгорыя:Назіральная астраномія
Абісаль

**Абіса́ль**, **абісальная зона** (, *ábyssos* — бяздонны) — зона ложа акіяна, на глыбіні 3—6 км. Характарызуецца адносна слабой рухомасцю вады, тэмпературай яе, блізкай да 0 °C, і нават ніжэй, спецыфічнасцю жывёльнага свету — жывёлы сляпыя ці з вялікімі вачыма, для многіх з іх характэрна біялюмінесцэнцыя (свячэнне).

## Гл. таксама 
* Бенталь
* Пелагіяль

## Літаратура 
* 
* 
* Геологический словарь: в 2-х томах. / Под редакцией К. Н. Паффенгольца и др. — М.: Недра. 1978.
* 

Катэгорыя:Гідралогія
Катэгорыя:Гідрабіялогія
Аварайрская бітва

**Аварайрская бітва** - бітва, якая адбылася між армянскімі паўстанцамі (Вардан Маміканян) і персідскімі войскамі, на Аварайрскім полі (на Пд ад суч. г. Маку, Іран) 26 мая 451.

Перамаглі персідскія войскі, якіх было ў тры разы болей. Аднак, прайграная бітва не стала канцом армянскага паўстання.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гісторыя Арменіі
Катэгорыя:Гісторыя Ірана
Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы V стагоддзя
Катэгорыя:Бітвы Арменіі
Катэгорыя:Бітвы Персіі
Катэгорыя:Бітвы ў Арменіі
Катэгорыя:Гісторыя хрысціянства
451
Катэгорыя:451
Агапій I

**Агапій I** (? — , Канстанцінопаль), Папа Рымскі (535—536), рымлянін па паходжанні, прылічаны да святых.

Па патрабаванні гоцкага караля Тэадата выправіўся ў Канстанцінопаль, каб паўплываць на візантыйскага імператара Юстыніяна, але палітычная мэта падарожжа не была дасягнутая. Аднак тычасова, намаганнямі Папы канстанцінопальскі патрыярх Анфім, абвінавачаны ў ерасі Еўціхія і калісьці насуперак кананічным правілам пераведзены з Трапезунду ў Канстанцінопаль, быў скінуты з патрыяршага стальца, а на яго месца з блаславення Агапія ўзведзены праціўнік Анфіма Менас.

Таксама Агапію ўдалося схіліць Юстыніяна і канстанцінопальскага патрыярха Менаса да фармальнай заявы аб тым, што яны цалкам падтрымліваюць пастановы Халкідонскага сабору (451), прызнаюць толькі формулу адзінароднага Хрыста ў двух існасцях, адкідаючы распаўсюджаныя ў Візантыі талкаванні прыроды Хрыста і манафізіцкае вучэнне. У выніку павінна было аднавіцца адзінства вызнавання веры і прызнанне прымату за Рымскім Папам. Агапій збіраўся яшчэ раз прыехаць у Канстанцінопаль дзеля кіравання саборам з мэтай канчатковага абвяшчэння прынятага ў Халкідоне сімвалу веры. Але гэтага не адбылося з-за смерці Агапія.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Лозинский С. Г. История папства. — 3-е изд. — М., 1986.
* 

Катэгорыя:Папы Рымскія
Аграхімія

**Аграхі́мія**, **агранамі́чная хі́мія** ( поле +  навука пра склад і будову рэчываў) — навука пра жыўленне раслін, выкарыстанне ўгнаенняў і хімічных сродкаў у земляробстве, пра хімічныя працэсы, што адбываюцца ў глебе і раслінах пад уплывам угнаенняў і павышаюць ураджай, паляпшаюць якасць сельгаспрадукцыі. Аграхімія належыць да прыродазнаўчых навук і шчыльна звязаная з хіміяй, глебазнаўствам, фізіялогіяй і біяхіміяй раслін.

## Спасылкі 
* Мінімум у Беларусі 

Катэгорыя:Раздзелы хіміі

Катэгорыя:Аграномія
Джон Адамс

**Джон Адамс** (;  — ) — 2-і прэзідэнт ЗША, удзельнік Вайны за Незалежнасць ЗША. Разам з жонкай Эбігейл Адамс стаў заснавальнікам цэлай дынастыі палітыкаў. Яго сын, Джон Куінсі Адамс, стаў шостым прэзідэнтам ЗША ў 1825 годзе.

## Прэзідэнцтва 
У 1797 годзе Адамс выбраны прэзідэнтам ЗША. Перыяд прэзідэнцтва Адамса адзначаны крызісамі і канфліктамі, такімі як справа «XYZ», прыняцце законаў аб іншаземцах і падбухторванні да мяцяжу, процістаянне з прыхільнікамі Джэферсана. Адамс стаў першым гаспадаром пабудаванага пры ім Белага дома.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Адвакаты ЗША
Агіяграфія

**Агіяграфія** ( — святы +  — пішу) — від царкоўнай літаратуры пра жыццё, подзвігі і пакуты кананізаваных духоўных або свецкіх асоб. Галіна царкоўна-рэлігійнай літаратуры, якую складаюць жыццяпісы святых — жыціі.

Узнікла ў Рымскай імперыі, пашырылася ў Візантыі, дзе былі дакладна сфармуляваны асноўныя патрабаванні да агіяграфіі. У Сярэднявеччы агіяграфічныя творы пісаліся звычайна на лацінскай мове і апісвалі жыццё, цуды і пакутніцтва за «веру Хрыстовую» святых людзей — велікамучанікаў, прапаведнікаў і інш. Творы агіяграфіі вызначаліся дыдактыкай, умоўнасцю, услаўлялі аскетызм, цярплівасць, пакорлівасць Боскай волі.

## Агіяграфічная літаратура на беларускіх землях 
Арыгінальныя беларускія агіяграфічныя творы вядомы з канца XII—XIII ст. — «Жыціе Ефрасінні Полацкай», «Жыціе Кірылы Тураўскага», «Жыціе Аўраамія Смаленскага», «Слова пра манаха Марціна», «Аповесць пра Меркурыя Смаленскага». Іх аўтары строга не прытрымліваліся візантыйскіх схем, звярталіся да гістарычных фактаў, уключалі эмацыянальна-псіхалагічныя маналогі, бытавыя замалёўкі. З XV—XVI ст. ствараюцца пашыраныя (мінеі-чэцці) і кароткія жыціі (пралогі), а таксама пацерыкі (жыціі пра жыццё манахаў).

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыкл. даведнік Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6


Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Гістарыяграфія
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя
Адамстаўн (значэнні)

**Адамстаўн** () - адзін з наступных населеных пунктаў

**Аўстралія**
*Горад Адамстаўн, Новы Паўднёвы Уэльс - горад у Новым Паўднёвым Уэльсе.

**Ірландыя**
*Вёска Адамстаўн - урбанізаваная вёска каля Дубліна.

**Астравы Піткэрн**
*Адамстаўн, Піткэрн - паселішча, адміністрацыйны цэнтр Астравоў Піткэрн.

**ЗША**
*Горад Адамстаўн, Мэрыленд - горад у штаце Мэрыленд.
Адносная атамная маса

**Адносная атамная маса** (абазначаецца: A_{r}) — хімічная велічыня, роўная адносіне сярэдняй масы ў нукліда дадзенага элемента да 1/12 масы атама ў нукліда 12C.

## Спасылкі 
* Атамныя масы ўсіх ізатопаў
* AME2003 atomic mass evaluation 
* Atomic Mass Data Center 
* ATOMIC WEIGHTS OF THE ELEMENTS 2005

Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі
Катэгорыя:Стэхіяметрыя
Адносная малекулярная маса

**Адносная малекулярная маса** (абазначаецца: M_{r}) — хімічная велічыня, роўная адносіне сярэдняй масы ў малекулы, што складаецца з нуклідаў дадзенага хімічнага элемента да 1/12 масы атама ў нукліда 12C.

Малекулярныя масы складаных малекул можна вызначыць, проста складаючы малекулярныя масы элементаў, якія ўваходзяць у іх . Напрыклад, малекулярная маса вады (H2O) ёсць

: *M*H2O = 2 *M*H + *M*O ≈ 2·1+16 = 18&nbsp;а. а. м.

## Гл. таксама 
* Атамная адзінка масы
* Дальтон, адзінка вымярэння
* Малярная маса

Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі
Катэгорыя:Колькасць рэчыва
Азоў (Крым)

**Азоў** (, ) — вёска ў Краснагвардзійскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Пятыхацкаму сельскаму савету.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Краснагвардзійскага раёна
Азоўскэ (Лэнінскі раён)

**Азоўскэ** () — сяло ў Лэнінскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Мысіўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Лэнінскага раёна (Крым)
Адукацыйная камісія

**Адукацыйная камісія** — скарочаная назва **Камісіі народнай асветы** () — установа па кіраўніцтву народнай асветай у Рэчы Паспалітай. Першая падобнага роду ўстанова ў Еўропе.

Была заснаваная Соймам Рэчы Паспалітай (1773—1775). У яе стварэнні бралі ўдзел асветнікі Г.Калантай, І.Патоцкі, Р.Пірамовіч, Я.Снядэцкі, І.Храптовіч і інш. Першы старшыня (1773—1776) — І.Масальскі. Кіруючыся інтарэсамі патрыятычных колаў шляхты і гараджан, што спрабавалі вывесці краіну з эканамічнага і палітычнага крыхісу, Адукадыйная камісія ажыццявіла рэформу школ і ўніверсітэтаў у духу ідэй Асветніцтва. Правядзенню гэтых мерапремстваў спрыяла забарона папам рымскім Ордэна езуітаў. Усе былыя навучальныя установы і маёмасць Ордэна на тэрыторыі Рэчы Паспалітай перадавалася ў рукі камісіі.

У 1783 г. быў зацверджаны «Статут, прадпісаны для акадэмій і школ Рэчы Паспалітай». Камісіі непасрэдна падпарадкоўваліся Ягелонскі універсітэт у Кракаве і Галоўнай школе Вялікага княства Літоўскага (пазней Віленскі ўніверсітэт), якія сталі вышэйшай ступенню новай сістэмы адукацыі і галоўнымі навучальнымі цэнтрамі адпаведна ў Польшчы і ВКЛ. Сярэднюю ступень адукацыі складалі акруговыя і падакруговыя школы.

## Гл. таксама 
* Камісіі вялікія

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Адукацыя ў Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Адукацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім
Айвазоўскэ

**Айвазоўскэ** (укр. *Айвазовське *) — сяло ў Кіраўскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Прывітненскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна (Крым)
Айвовэ

**Айво́вэ** () — сяло ў Бахчысарайскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Цінысціўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Бахчысарайскага раёна
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1666 годзе
Аканкагуа

**Аканкагуа** () — горная вяршыня ў Паўднёвай Амерыцы ў Андах. Знаходзіцца ў Аргенціне, каля граніцы з Чылі. Вышыня 6961 м. З’яўляецца найвышэйшым пунктам Амерыканскага кантынента, Паўднёвай Амерыкі, Заходняга і Паўднёвага паўшар’яў.

Самы высокі ў свеце баталіт. Гара складзена з андэзітаў, укрыта вечнымі снягамі, маецца 7 ледавікоў. Агульная плошча зледзянення каля 80 км².

Першае ўзыходжанне ажыццявіў швейцарскі альпініст  у 1897 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Горы Аргенціны
Акра (значэнні)

**А́кра**:
* **Акра** — сталіца Ганы
* **Акра** — старажытнагрэчаскі партовы горад, які цалкам пайшоў пад ваду ў IV стагоддзі да н.э.
* **Акра** — мыс у Грэцыі.
* **Акра** — квартал у Іерусаліме.
* **Акра** — адна з назваў старажытнага горада Ака.
* **Акра** — крэпасць у Сірыі.
* **Акра** — горад і аднайменная акруга ў мухафазе Найнава ў Іраку.
Джон Квінсі Адамс

**Джон Квінсі Адамс** (;  — ) — 6-ы прэзідэнт ЗША. Сын Джона Адамса, 2-га прэзідэнта ЗША. Першы пасол ЗША у Расійскай імперыі.

## Біяграфія 
У 1788 здаў экзамен у Гарвардскі каледж, у 1791 годзе ў якасці адваката пасяліўся ў Бостане, але ўжо ў 1794 годзе выправіўся паслом у Гаагу, а ў 1798 (падчас прэзідэнцтва бацькі) — у Берлін.

Адамс цалкам падзяляў погляды бацькі, за што ў 1801 годзе быў адкліканы Т. Джэферсанам з Берліна. Заняўся зноў адвакатурай, але ў 1802 годзе быў абраны ў члены Масачусецкага сената, у 1803 годзе — у члены Кангрэса.

24 снежня 1814 г Адамс дасягнуў заключэння Генцкага міру, пасля чаго быў паслом у Англіі, а ў 1817 годзе прэзідэнтам Д. Манро прызначаны дзяржаўным сакратаром ЗША і пост гэты займаў на працягу 8 гадоў. Адзін з галоўных аўтараў «дактрыны Манро».

Пасля заканчэння паўнамоцтваў Манро і выбараў, якія не прывялі да перамогі ніводнага кандыдата, Адамс, згодна з Канстытуцыяй, быў абраны Палатай Прадстаўнікоў на пост прэзідэнта Злучаных Штатаў (хоць атрымаў менш галасоў чым Эндру Джэксан). Гэта быў адзіны выпадак у гісторыі ЗША, калі будучага прэзідэнта вызначыў Кангрэс.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША
Ака

**Ака́** () — рака ў Еўрапейскай частцы Расіі, самы вялікі правы прыток Волгі.

## Назва 
Назва балцкага паходжання, дадзеная меркавана ў верхнім цячэнні, наваколле якога насялялі балты.

Корань *Ak-* звязаны з лат. *aka* *«*калодзеж», літ. *aka(s)* «палонка ў лёдзе», лат. *akata* «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе».

## Гідраграфія 
Даўжыня 1500 км. Вадазбор 245 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,3 тыс. м³/сек.

Пачынаецца ў цэнтральнай частцы Сярэднярускага ўзвышша на вышыні 226 метраў на узроўнем мора і ўпадае ў Волгу каля горада Ніжні Ноўгарад.

Рэчышча звілістае, пойма шырокая, шмат старыц.

Галоўныя прытокі: Угра, Масква, Клязьма (злева), Мокша, Зуша, Проня (справа). Іншыя прытокі: Пара.

Паводка з красавіка да мая ў верхнім цячэнні і да пачатку чэрвеня ў ніжнім. Летам і зімой межань, восенню дажджавыя паводкі. Пераважны гадавы сцяк вясной. Ледастаў з лістапада да красавіка.

Рэгулярнае суднаходства ад г. Серпухаў да вусця (1200 км). На ўчастку ніжэй ракі Масква на працягу 100 км шлюзаваная (Белаомутаўскі і Кузьмінскі гідравузлы).

На левым беразе ў сярэднім цячэнні Акі — Прыокска-тэрасны запаведнік. На Ацэ — гарады Арол, Калуга, Серпухаў, Кашыра, Каломна, Разань, Касімаў, Мурам, Паўлава, Дзяржынск, Ніжні Ноўгарад.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі еўрапейскай часткі Расіі
Катэгорыя:Прытокі Волгі
Алатропія

**Алатро́пія** (ад  — «іншы»,  — «заваротак, уласцівасць») — здольнасць хімічнага элемента існаваць у выглядзе некалькіх простых рэчываў (алатрапічных мадыфікацый), розных паводле фізічных і хімічных якасцей. Алатропія можа быць абумоўленая ўтварэннем крышталёў розных форм (прыватны выпадак полімарфізму), напр., вуглярод у выглядзе графіту або алмазу, ці рознай колькасцю атамаў у малекуле простага рэчыва, напр., кісларод O2 і азон O3. Вядома каля 400 алатрапічных мадыфікацый хімічных элементаў.

## Гісторыя 
Паняцце алатропіі ўведзена ў навуку Ё. Берцэліусам у 1841 годзе для абазначэння розных форм існавання элементаў; адначасова ён меркаваў, відаць, ужыць яго і да ізамерыі злучэнняў. Пасля прыняцця гіпотэзы А. Авагадра ў 1860 годзе стала зразумела, што элементы могуць існаваць у выглядзе шмататамных малекул, напрыклад, О2 — кісларод і О3 — азон.

У пачатку XX стагоддзя было прызнана, што адрозненне ў крышталічнай структуры простых рэчываў (напрыклад, вугляроду ці фосфару) таксама з’яўляюцца прычынай алатропіі. У 1912 годзе В. Оствальд адзначыў, што алатропія элементаў з’яўляецца проста прыватным выпадкам палімарфізму крышталяў, і прапанаваў адмовіцца ад гэтага тэрміна. Аднак да гэтага часу гэтыя тэрміны выкарыстоўваюцца паралельна. Алатропія адносіцца толькі да простых рэчываў, незалежна ад іх агрэгатнага стану; палімарфізм — толькі да цвёрдага стану незалежна ад таго, простае гэта рэчыва або складанае. Такім чынам, гэтыя тэрміны супадаюць для простых цвёрдых рэчываў (крышталічная сера, фосфар, жалеза і інш.).

## Гл. таксама 
* Ізамерыя

## Крыніцы 
## Спасылкі
Алдан (рака)

**Алда́н** — рака ў Расіі, у Рэспубліцы Саха (Якуція), правы прыток ракі Лена (басейн мора Лапцевых).

Даўжыня ракі 2273 км. Плошча вадазбору 729 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 5150 м³/сек. Выток Алдана знаходзіцца на паўночных схілах Станавога хрыбта.

Прытокі — Алах-Юнь, Амга, Мая, Арбах, Тумара Мыла, Быграй, Цімптон, Хатынг, Турку, Элгэкээн, Тэмэндэкээн, Юрэхтэ, Налгаахы, Кураанах, Юнгюю, Хатырган, Хамна, Белая, Лаадна, Тыры, Мэндэкэ, Ураса-Юрэгэ, Усходняя Градыга, Заходняя Градыга, Хаалыма, Танда, Мыла, Кэлэ і інш. У басейне Алдана больш за 51 тыс. азёраў, у тым ліку возера Вялікае Тока.

Рака суднаходная на 1743 км (ад вусця да сяла Хатыстыр).

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  — С. 235.
* Алдан // 
* Алдан // 

## Спасылкі 
* Государственный водный реестр РФ
* *Чалов Р. С.* Алдан // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»

Катэгорыя:Рэкі Якуціі
Катэгорыя:Прытокі Лены
Хуліа Алартыкаэчэа

**Хуліа Хорхэ Алартыкаэчэа** (; ) — аргенцінскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1986 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Біяграфія 
Значную частку кар’еры Алартыкаэчэа правёў у «Расінгу», аднак ён паспеў пагуляць і за два іншыя вялікія клубы аргенцінскага футбола — «Рывер Плэйт» (у якім ён усё ж выйграў свой адзіны чэмпіёнскі тытул на клубным узроўні) і «Бока Хуніярс». Таксама непрацяглы час выступаў у «Нанце» і «Аргенцінас Хуніярс», а завяршаў кар’еру ў «Дэпартыва Мандыю» (цяпер «Тэкстыль Мандыю»).

За перыяд з 1982 па 1990 год Алартыкаэчэа тройчы прымаў удзел у чэмпіянатах свету. У 1986 годзе ён стаў чэмпіёнам свету, згуляўшы ва ўсіх сямі матчах зборнай. У 1990 годзе дапамог камандзе дайсці да фіналу, у якім аргенцінцы саступілі зборнай ФРГ. На тым турніры Алартыкаэчэа згуляў у пяці матчах. Прапусціў фінальны матч з-за лішняй жоўтай карткі, атрыманай у паўфінальнай гульні з Італіяй.

У цяперашні момант кіруе ўласнай дзіцяча-юнацкай футбольнай школай.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Расінг Авельянеда
Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт
Катэгорыя:Ігракі ФК Бока Хуніярс
Катэгорыя:Ігракі ФК Нант
Катэгорыя:Ігракі ФК Аргенцінас Хуніярс
Катэгорыя:Ігракі ФК Тэкстыль Мандыю
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Трэнеры жаночай зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1986
Алдаір

**Алдаір Насіменту дус Сантус** (; ), больш вядомы як проста **Алдаір** — бразільскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1994 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* Статыстыка выступленняў на footballdatabase.com

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Мурата
Катэгорыя:Ігракі ФК Джэноа
Катэгорыя:Ігракі ФК Рома
Катэгорыя:Ігракі ФК Бенфіка Лісабон
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Луіджы Алемандзі

**Луіджы Алемандзі** (;  — ) — італьянскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1934 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Лацыа
Катэгорыя:Ігракі ФК Венецыя
Катэгорыя:Ігракі ФК Рома
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Леньяна
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Алесандрыя
Катэгорыя:Трэнеры ФК Лацыа
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1934
Алмазнэ (Крым)

**Алмазнэ** () — вёска ў Савецкім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Чарназемненскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Савецкага раёна (Крым)
Нарберта Алонса

**Нарберта Асвальда Алонса** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1978 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт
Катэгорыя:Ігракі ФК Велес Сарсфілд
Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпік Марсель
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1978
Алтай

**Алтай** (, , , ) —  складаная сістэма самых высокіх у Сібіры хрыбтоў, падзеленых глыбокімі далінамі рэк і шырокімі ўнутрыгорнымі і міжгорнымі катлавінамі.

Горная сістэма размешчана там, дзе сыходзяцца межы Расіі, Манголіі, Кітая і Казахстана. Яна падзяляецца на Паўднёвы Алтай (Паўднёва-заходні), Паўднёва-ўсходні Алтай і Усходні Алтай, Цэнтральны Алтай, Паўночны і Паўночна-ўсходні Алтай, Паўночна-заходні Алтай.

Алтайскі, Катунскі запаведнікі і пласкагор'е Укок у сукупнасці ўтвараюць аб'ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, названы «Алтай — Залатыя горы».
* Экспедиция Томского государственного университета в горы Алтая. 1996 год, июль. Актру и другое. Видеоклипы и статьи. — Климат, лёд, вода, ландшафты. 
* *Рудой А. Н., Кирьянова М. Р.* Научное и рекреационное значение великих геологических памятников Алтая: к созданию Алтайского ледникового парка // Известия Русского географического общества, 2004. — Вып. 5. — С. 61-69. 

## Гл. таксама 
* Табын-Богда-Ола

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Залатыя горы Алтая на сайце Фонду «Ахова прыроднай спадчыны»
* 


Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта
Альгерд Ціханавіч Краўцоў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Альгерд Ціханавіч Краўцоў
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      =
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = Kravcov O.T.jpg
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1936—1961
 |званне           = палкоўнік
 |род войскаў      = інжынерныя войскі
 |камандаваў       = 
 |частка           = 15-ы асобны пантонна-маставы батальён
 |бітвы            = Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
  
}
{ style="background:transparent"
       
-
       
-
    
}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = з 1961 года
 |роспіс         = 
}}

**Альгерд Ціханавіч Краўцоў** (, в. Забалоцце, цяпер , Гомельская вобласць — , Растоў-на-Доне) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза (1945).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў беларускай сялянскай сям'і. Вучыўся ў Ленінградскім ветэрынарным інстытуце. У Чырвонай арміі з 1936 года ў Ленінградскім ваенна-інжынерным вучылішчы, якое скончыў у 1938 годзе. Удзельнік Другой Сусветнай вайны з 1941 г. У камуністычнай партыі з 1941 года. З 1942 года на Паўднёва-Заходнім, Сталінградскім, Данскім, Варонежскім і 1-м Украінскім франтах. У 1944 г. маёр — камандзір 15-га асобнага матарызаванага пантонна-маставога батальёна (6-я пантонна-маставая брыгада, 3-я гвардзейская, танкавая армія, 1-ы Украінскі фронт).

Званне героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка» (№ 6876) прысвоена 10 красавіка 1945 г. за адвагу і мужнасць, выяўленыя пры фарсіраванні Віслы.

Маёр Краўцоў у ноч на 31 ліпеня 1944 г. пад варожым агнём арганізаваў пераправу танкаў і артылерыі праз раку Вісла ў раёне горада Барануў-Сандамерскі (Польшча). Батальён на чале з Краўцовым адбіў контратакі праціўніка і, захапіўшы пануючыя вышыні, утрымаў плацдарм да падыходу падмацаванняў. Апроч таго, наводзіў пераправы для войскаў пад агнём праціўніка на рэках Дон, Северскі Данец, Дняпро, Паўднёвы Буг, Одэр, Шпрэе, Эльба.

Пасля вайны працягваў службу ў Савецкай арміі, палкоўнік. У 1950 годзе скончыў Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ. Быў ваенным саветнікам у Венгрыі. З 1961 г. у адстаўцы. У перыяд з 1965 па 1967 год працаваў у Растоўскім Вышэйшым ваенным камандна-інжынерным вучылішчы. Памёр 12 снежня 1993 года. Пахаваны ў Растове-на-Доне.

Ганаровы грамадзянін гарадоў Чарнаўцы (Украіна) і Свішкаў (Балгарыя).

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка»
* 2 ордэны Леніна
* 2 ордэны Чырвонага Сцяга
* Ордэн Кутузава III ступені
* 2 ордэны Айчыннай вайны I ступені
* Ордэн Айчыннай вайны II ступені, 
* 2 ордэны Чырвонай Зоркі
* Медаль «За баявыя заслугі» і інш.

## Памяць 
На доме ў Растове-на-Доне, дзе ён жыў, усталяваная мемарыяльная дошка.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. Т.1. М.: Воениз. 1987.

## Спасылкі 
* Кравцов, Ольгерд Тихонович // Большая биографическая энциклопедия. — 2009.
* 

Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза
Катэгорыя:Палкоўнікі СССР
Катэгорыя:Члены КПСС
Алянёк (рака)

**Алянё́к** (, ) — рака ва Усходняй Сібіры, у Расіі, у Краснаярскім краі і Якуціі.

Даўжыня ракі 2270 (2292) км. Плошча вадазбору 219 000 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1210) м³/сек. Сярэдні аб’ём гадавога сцёку 40,714 км³/год. Рака выцякае з невялікага возера на паўночнай ускраіне Вілюйскага плато. Працякае ў паўночнай частцы Сярэднесібірскага пласкагор’я і па Паўночна-Сібірскай нізіне. Пры ўпадзенні ў Алянёцкі заліў мора Лапцевых каля пасёлка Усць-Алянёк, утварае дэльту плошчай 475 км². Жыўленне ракі мяшанае з перавагай снегавога. Замярзае ў канцы верасня — пачатку кастрычніка, вызваляецца ад лёду ў канцы мая — першай палове чэрвеня. Суднаходная на адлегласці 921 км ад вусця.

Прытокі: Сыа-Юрэгэ, Булунг-Юрэгэ, Чарчык, Хангаа-Юрэгэ, Сааскы-Суурт, Мэнгэ-Юрэгэ, Улахан-Таймыылыыр, Улахан-Юрэгэ, Таас-Юрэх, Туустаах, Балаганнаах, Кукюр, Табын, Кулумас, Хаардаах, Сылганнаах, Кэрэх-Юрэгэ, Чускууна, Таркукуй, Растаргуй, Кыран, Амыдай, Усуна, Ючугей, Арлоўка, Хаса-Юрэгэ, Ніжняя Томба, Верхняя Томба, Бакалакта і інш.

Каля ракі населеныя пункты Алянёк, Харыялах, Таймылыр, Усть-Алянёк.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* *Фролова Н. Л., Жук В. А.* Оленёк // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»
* Оленёк (река) // Сайт «Планета Земля» Geosfera.Org
* Энциклопедия ЯСИА

Катэгорыя:Рэкі Краснаярскага края
Катэгорыя:Рэкі Якуціі
Катэгорыя:Басейн мора Лапцевых
Алімп (Марс)

**Алімп**, або **Алімпус Монс** (*Olympus Mons*) — горная вяршыня, згаслы шчытавы вулкан на Марсе. Вышыня над навакольнай раўнінай каля 21 000 метраў. Найвышэйшае горнае ўтварэнне ў Сонечнай сістэме. Шырыня кратэра-кальдэры — больш за 80 км, вонкавы дыяметр асновы — больш за 480 км.

## Апісанне 
Вулкан мае стромкія схілы па краях вышынёй да 7 км, аднак прычыны з'яўлення гэтых гіганцкіх абрываў пакуль не знайшлі, хоць многія схіляюцца да версіі падмыву схілаў вулкана некалі існуючым на Марсе акіянам.

Алімп займае такую вялікую плошчу, што яго немагчыма ўбачыць цалкам з паверхні планеты (дыстанцыя, неабходная для агляду вулкана, да таго вялікая, што ён будзе скрыты з-за крывізны паверхні). Адпаведна, калі ўстаць на самым высокім пункце вулкана, то яго схіл сыдзе за гарызонт.

## Вулканізм 
]]
Алімп — згаслы вулкан, які ўтварыўся з патокаў лавы, якія вывяргаліся з нетраў і застылі на паверхні. Імаверна, вывяржэнні адбываліся працяглы час, пра што сведчыць перавышэнне дыяметрам вулкана яго абсалютнай вышыні амаль у 25 разоў.

Аналіз здымкаў апарата «Mars Express» паказаў, што самая свежая лава на схілах Алімпа мае ўзрост каля 2 млн гадоў.

## Гісторыя назіранняў 
Алімп і некалькі іншых вулканаў у рэгіёне Tharsis знаходзяцца досыць высока, каб падняцца вышэй марсіянскіх пыльных бур. Яшчэ ў XIX стагоддзі астраном Патрык Мур пісаў, што Дж.Скіяпарэлі (1835-1910) выявіў, што яго «Nodus Gordis» і «Olympic Snow» былі амаль адзінымі аб'ектамі, якія можна было ўбачыць падчас пыльных бур, і выказаў здагадку, што яны "павінны быць высокімі".

Касмічны апарат Марынер-9 прыбыў на арбіту вакол Марса ў 1971 годзе падчас глабальнай пылавой Буры. Першыя аб'екты, якія сталі бачныя, калі пыл пачаў асядаць, вяршыні вулканаў рэгіёна Tharsis, прадэманстравалі, што вышыня гэтых аб'ектаў значна перавышае вышыню любой гары, знойдзенай на зямлі, як і чакалі астраномы.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Горныя вяршыні Марса
Катэгорыя:Вулканы Марса
Альда Аліўеры

**Альда Аліўеры** (;  — ) — італьянскі футбаліст, брамнік. Чэмпіён свету 1938 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

Аліўеры футбольную кар’еру ў «Вероне» (сезон 1929—1930), у 1934 перайшоў у «Падову», але згуляў толькі некалькі матчаў, атрымаўшы цяжкую траўму. Пасля выздараўлення гуляў у клубе «Лукезэ». У 1938 Аліўеры перайшоў у «Тарына». У «Тарына» Аліўеры згуляў 113 гульняў. У 1942 перайшоў у «Брэшыю», дзе ў Серыі В скончыў кар’еру, згуляўшы 32 гульні.

У зборнай дэбютаваў 15 лістапада 1936 года, згуляўшы матч са зборнай Германіі. Усяго за зборную правёў 24 гульні. Галоўным турнірам для футбаліста стаў чэмпіянат свету 1938, дзе Аліўеры правёў усе гульні. Па заканчэнні кар’еры стаў трэнерам.

## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Брэшыя
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарына
Катэгорыя:Ігракі ФК Лукезэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Падова
Катэгорыя:Ігракі ФК Элас Верона
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Казертана
Катэгорыя:Трэнеры ФК Элас Верона
Катэгорыя:Трэнеры ФК Трыесціна
Катэгорыя:Трэнеры ФК Пістаезэ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Лукезэ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Ювентус
Катэгорыя:Трэнеры ФК Удзінезэ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Трэнеры ФК В’ярэджа
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1938
Алэксееўка (Білагірскі раён)

**Алэксееўка** () — вёска ў Білагірскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Крынычненскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Білагірскага раёна (Крым)
Амарылду

**Амары́лду Тава́рыс да Сілве́йра** (; ) — бразільскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1962 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Дасягненні 
### Камандныя 
* Чэмпіён штата Рыа-дэ-Жанэйра 1961, 1962
* Уладальнік Кубка О'Хігінса: 1961
* Уладальнік Кубка Освалда Круза: 1962, 1963
* Пераможца турніру Рыа-Сан-Паўлу: 1962
* Чэмпіён свету: 1962
* Уладальнік Кубка Рока: 1963
* Уладальнік Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў: 1963
* Уладальнік Кубка Італіі: 1967
* Чэмпіён Італіі: 1969

### Асабістыя 
* Найлепшы бамбардзір чэмпіянату штата Рыа-дэ-Жанэйра: 1961
* Найлепшы бамбардзір турніру Рыа-Сан-Паўлу: 1962

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* Артыкул на magliarossonera.it 

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Ігракі ФК Рома
Катэгорыя:Ігракі ФК Фіярэнціна
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Батафогу
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Эсперанс Туніс
Катэгорыя:Трэнеры ФК Амерыка Рыа-дэ-Жанэйра
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Амудар’я

**Амудар’я́** — рака ў Азіі. Даўжыня (з Пянджам) 2540 км. Плошча дэльты 100 тыс. км². Вадазбор 309 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,9 тыс. м³/сек.

Утвараецца зліццём рэк Пяндж і Вахш, упадае ў Аральскае мора, утвараючы дэльту. У цяперашні час воды ракі не даходзяць да Аральскага мора, бо забіраюцца на арашэнне. Гэта стала адной з асноўных прычын абмялення Аральскага мора.

## Гл. таксама 
* Сундуклі
* Прысарыкамышская дэльта Амудар’і

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Афганістана
Катэгорыя:Рэкі Таджыкістана
Катэгорыя:Рэкі Узбекістана
Катэгорыя:Рэкі Туркменістана
Амур

**Аму́р** — рака ва Усходняй Азіі, у Расійскай Федэрацыі (большая частка) і КНР. Па Амуры праходзіць частка граніцы Расіі і Кітая. Утвараецца ад зліцця рэк Шылка і Аргунь. Упадае ў Амурскі ліман Ахоцкага мора.

Даўжыня 4440 км (з Аргунню). Плошча вадазбору 1855 тыс. км² (10-е месца ў свеце).

## Басейн 
У верхнім цячэнні (да вусця Зеі) цячэ ў вузкай даліне. Справа да ракі падыходзяць адгор’і Вялікага Хінгана. У сярэднім цячэнні (ад вусця Зеі да Хабараўска) даліна шырокая, толькі ў месцы перасячэння хрыбта Малы Хінган ператвараецца ў цясніну. У нізоўях рака выходзіць на Ніжнеамурскую нізіну, мае шырокую даліну, рэчышча разгаліноўваецца на рукавы.

Асноўныя прытокі: Зея, Бурэя, Амгунь (злева), Сунгары, Усуры, Анюй (справа). Сярод прытокаў: Шылка, Япан, Урка, Алма, Ульмін, Тунгуска, Гуран, Хінган і інш.

У басейне Амура больш за 60 тыс. азёраў агульнай плошчай каля 9,7 тыс. км². Сярод іх азёры Чля, Арэль, Сіндзінскае, Эварон і інш.

## Жыўленне, водны і лядовы рэжым 
Жыўленне пераважна (2/3 сцёку) ад летне-восеньскіх мусонных дажджоў. Разводдзе э ліпеня да верасня, утвараецца дажджавымі паводкамі. У суткі па Амуры праходзіць 41 тыс. тон наносаў. Замярзае ў лістападзе, крыгаход у красавіку—маі. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 10 900 м³/с (максімальны 40 000 м³/с). На ніжняе цячэнне ўплываюць прылівы і адлівы.

## Гаспадарчае выкарыстанне 
Вядзецца рыбалоўства. Асноўныя прамысловыя рыбы: кета, гарбуша, таўсталобік, калуга, амурскі сом і інш. Значныя гідраэнергетычныя рэсурсы. Суднаходны на ўсім працягу. На Амуры стаяць гарады Благавешчанск, Хабараўск, Айхой і інш. У сярэднім цячэнні Хінганскі, ніжэй — Камсамольскі запаведнік.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Река АМУР // Государственный водный реестр РФ 

Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі азіяцкай часткі Расіі
Катэгорыя:Рэкі Кітая
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Ахоцкае мора
Амурскэ

**Амурскэ** () — вёска ў Краснагвардзійскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Амурскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Краснагвардзійскага раёна
Анапурна

**Анапурна** — горны масіў і вяршыня ў горнай сістэме Гімалаяў. Вышыня 8091 м.

Анапурна I з'яўляецца адным з чатырнаццаці васьмітысячнікаў і дзясятай паводле вышыні вяршыняй Зямлі. Першае пакарэнне адбылося 3 чэрвеня 1950 года групай французскіх альпіністаў (Марыс Герцаг, Луіс Лашэналь). Гэта было першае паспяховае пакарэнне васьмітысячніка.

Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Катэгорыя:Горныя вяршыні-васьмітысячнікі
Катэгорыя:Горы Непала
Ангара

]]
**Ангара́** — рака ва Усходняй Сібіры, самы буйны правы прыток Енісея, адзіная рака, якая выцякае з возера Байкал. Працякае па тэрыторыі Іркуцкай вобласці і Краснаярскага края Расіі.

Даўжыня Ангары 1779 км. Плошча вадазбору 1039 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 5,1 тыс. м³/сек.

Прытокі: Кітой, Кова (левыя), Чадабец (правы).

## Назва 
Назва паходзіць ад бурацкага кораня *анга*, які азначае «разяўлены», «раскрыты», «адкрыты», а таксама «прамоіна», «расколіна», «цясніна». У гістарычных крыніцах Ангара ўпершыню згадваецца ў XIII стагоддзі пад назвай **Анкара-Мурэн**. Першапачаткова ніжні працяг ракі ад упадзення прытока Ілім насіў іншую назву — **Верхняя Тунгуска**.

## Пабудовы 
На рацэ пабудаваны Іркуцкая, Брацкая, Усць-Ілімская ГЭС.

## Гл. таксама 
* Усць-Ілімскае вадасховішча

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Река АНГАРА // Государственный водный реестр РФ
* Ангара — река с двумя именами 
* 


Катэгорыя:Рэкі Іркуцкай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Краснаярскага края
Англа-саксонская хроніка

[thumb|200px|Пачатковая старонка «[:en:Peterborough Chronicle|Хронікі Пітэрабораўа»]]
**А́нгла-саксо́нская хро́ніка** — збор летапісных дакументаў з гісторыі Антычнай і Сярэднявечнай Англіі. Быў складзены на загад караля Альфрэда Вялікага (~890), дапрацоўваўся і дапаўняўся рознымі аўтарамі да сяр. 12 ст. Пачатковай мовай збору была стараанглійская (англа-саксонская), пазнейшыя дадаткі з’яўляюць моцны ўплыў сярэдне-англійскай мовы. Вядомыя 9 розных версій або фрагментаў збору, усе яны адрозніваюца, часам вельмі значна, зместам і якасцю, разам апісваюць перыяд ~1-1154 гг.

# Паркерава хроніка
# Котанаў (катаніянскі) фрагмент
# Котанаў (катаніянскі) фрагмент (іншы)
# Эбінгданская хроніка I
# Эбінгданская хроніка II
# Уорсэстэрская хроніка
# Лодава («Петэрбораўская») хроніка
# Дзвюхмоўны кентэрберыйскі агляд (па-англійску і па-лацінску)
# Хроніка вялікоднага стала

## Спасылкі 
* Арыгінальны тэкст (Manuscript A) 
* The Anglo-Saxon Chronicle at Project Gutenberg — Public domain copy.
* Translation to English 

Катэгорыя:Гісторыя Англіі
Катэгорыя:Гістарычныя хронікі
Катэгорыя:Англасаксонскі перыяд