open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Самур

**Самур** (; ; , ) — рака ў Дагестане, часткова па мяжы з Азербайджанам. Даўжыня 213 км, плошча басейна 7330 км². Бярэ пачатак на схіле гары Гутон (Вялікі Каўказ), цячэ ў глыбокай і вузкай даліне паміж хрыбтамі Кябяк і Самурскі, ніжэй даліна пашыраецца, рэчышча разбіваецца на рукавы. Пры ўпадзенні ў Каспійскае мора ўтварае дэльту. Жыўленне змяшанае, з перавагай дажджавога. Разводдзе з канца сакавіка па жнівень. Сярэдні расход вады за 20 км ад вусця 75 м³/с. Сярэдняя мутнасць 1950 г/м³. З ракі выведзеныя Самур-Апшэронскі канал і Самур-Дэрбенцкі канал (33 км).

Катэгорыя:Рэкі Дагестана
Катэгорыя:Рэкі Азербайджана
Катэгорыя:Басейн Каспійскага мора
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Вінцэнт Гажэльняскі

**Вінцэнт Гажэльняскі**, або **Гажальняскі** (; , Костшын, Прусія — , Лодзь, Польшча) — кампазітар, рэлігійны і грамадскі дзеяч; удзельнік беларускага хрысціянскага руху ХХ ст.

Сын Яна Хрызастома Гажальняскага і Юльяны з Садоўскіх. Cкончыў Школу касцёльнай музыкі ў Рэгенсбургу (1897). Прафесар спеваў у Імператарскай рыма-каталіцкай духоўнай акадэміі ў Пецярбургу, арганіст і дырыжор хора ў кафедральным саборы св. Кацярыны. Выдаў новы тыраж «Trzech Hymnów narodowych» (Масква, 1916). У 1917 годзе выйшла з друку яго кніга «Касцельныя песні» (Петраград, 1917); напісаў ноты для беларускай рэлігійнай песні «O Moj Boze, wieru Tabie» (надрукавана як улётка на 2 аркушы, Петраград, 1917), абодва выданні выйшлі ў выдавецтве «Люцыян Хвецька і суполка». Шэраг спеваў з выданняў 1917 года ўвайшло ў беларускую каталіцкую традыцыю і выкарыстоўвалася ў зборніках К. Сваяка і А. Станкевіча. У час бальшавіцкіх рэпрэсій з рызыкай для жыцця выявіў месца зняволення архібіскупа Яна Цепляка і прычыніўся яго вызваленню. У 2-й палове 1920-х гадоў жыў у Лодзі, быў арганістам і кіраўніком хору ў кафедральным саборы. Выдаў у Лодзі «Śpiewnik kościelny dla użytku młodzieży szkolnej» (1925).

Апроч рэлігійных кампазіцый, В. Гажальняскі вядомы творамі ў галіне класічнай музыкі. Напісаў музыку да хораў Іфігеніі ў Аўлідзе Эўрыпіда, якую выконвалі школьныя тэатры ў Варшаве, Лодзі і іншых гарадох. Стварыў музыку да шматлікіх метраў Гарацыя, якая ўвайшла ў зборнік «Poezja łacinska w pieśni» Ст. Цыбульскага. Запісаныя на грамафонныя пласцінкі, кампазіцыі В. Гажальняскага часта выкарыстоўвалі на ўроках латыні.

## Літаратура 
* Z żałobnei karty. Ś. p. Wincenty Gorzelniaski: (некралог) // «Przegląd Pedagogiczny» (штотыднёвік Таварыства настаўнікаў сярэдніх і вышэйшых школаў). — Warszawa, 1930. — R. 49. — Z. 2. — S. 30.
* *Dioniza Wawrzykowska-Wierciochowa.* Mazurek Dąbrowskiego: dzieje polskiego hymnu narodowego. — Wydawn. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1974. — S. 421.
* *Хаўстовіч М.* Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII—XIX стагоддзяў. — Т. II. — Варшава, 2016. — С. 29.
* *Туронак Ю.* Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут Беларусістыкі, 2006. — 877 с., 13 л. іл., 27 см. — ISBN 978-80-86961-13-2 — С. 454, 456.

Катэгорыя:Каталіцкія святары
Максім Леанідавіч Ермаловіч

**Максі́м Леані́давіч Ермало́віч** (, , Віцебская вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч, намеснік Кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (2022—2024).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 26 чэрвеня 1977 года ў Лепелі. Скончыў Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт. У 2000 годзе скончыў Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь па спецыяльнасці «Дзяржаўнае і мясцовае кіраванне». У 2005 годзе прайшоў перападрыхтоўку ў Акадэміі Упраўлення пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь па спецыяльнасці «Міжнародныя адносіны».

У 1999 годзе працаваў дзяржаўным падатковым інспектарам інспекцыі № 2 Дзяржаўнага падатковага камiтэта па Фрунзенскім раёне Мінска. З ліпеня 1999 года па 2002 год займаў розныя пасады ў Дзяржаўным падатковым камітэце Беларусі (пазней Міністэрства па падатках і зборах). У 2002 годзе перайшоў працаваць у Міністэрства фінансаў Беларусі. Займаў пасады кансультанта ўпраўлення аналізу і планавання даходаў бюджэту, намесніка начальніка ўпраўлення — начальніка аддзела планавання і ўліку даходаў бюджэту галоўнага ўпраўлення падатковай палітыкі і даходаў бюджэту Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь. У 2007—2011 гадах — начальнік галоўнага ўпраўлення бюджэтнай палітыкі Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь.

20 ліпеня 2020 года быў прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Злучаным Каралеўстве Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі, Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Ірландыі па сумяшчальніцтве. У ліпені 2022 года адкліканы з Лондана.

1 жніўня 2022 года прызначаны намеснікам кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

23 студзеня 2024 года вызвалены з пасады намесніка кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ў сувязі з тым, што зойме пасаду члена Калегіі (міністра) па канкурэнцыі і антыманапольным рэгуляванні Еўразійскай эканамічнай камісіі

Катэгорыя:Выпускнікі Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Намеснікі міністра фінансаў Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Супрацоўнікі Адміністрацыі прэзідэнта Беларусі
Андрэй Акімавіч Палонскі

**Андрэй Акімавіч Палонскі** ( — ?) — грамадзянскі інжынер, архітэктар.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1819 годзе.

Паступіў выхаванцам у былое вучылішча грамадзянскіх інжынераў у 1837 годзе і па пераўтварэнні яго ў Будаўнічае вучылішча ў 1842 годзе перайшоў у апошняе. Скончыў курс з чынам калежскага рэгістратара ў 1844 годзе.

Тады ж прызначаны архітэктарскім памочнікам у Мінскую губернскую будаўнічую і дарожную камісію, затым камандзіраваны для пабудовы цэркваў у Барысаўскім павеце (1862). Праз тры гады прызначаны звышштатным тэхнікам пры мінскім губернскім праўленні, у 1866 годзе адкамандзіраваны для заняткаў у  Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі. Адсюль перайшоў звышштатным тэхнікам будаўнічага аддзялення маскоўскага губернскага праўлення (1867), а ў наступным годзе прызначаны віцебскім губернскім архітэктарам. У 1873 годзе заняў такую ж пасаду ў г. Разані, а потым (1874) — у г. Палтаве.

У 1877 годзе выйшаў у адстаўку і заняўся прыватнай практыкай.

Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Віцебска
Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі
Катэгорыя:Архітэктары Палтавы
Катэгорыя:Архітэктары Украіны
Катэгорыя:Архітэктары Разані
Катэгорыя:Архітэктары Расіі
Катэгорыя:Архітэктары Віцебска
Ласла Шоям

**Ласла Шоям** (; , Печ, Венгрыя — 8 кастрычніка 2023) — прэзідэнт Венгрыі з 7 чэрвеня 2005 па 5 жніўня 2010 года, юрыст, спецыяліст па канстытуцыйным праве. Член-карэспандэнт Венгерскай акадэміі навук (з 2001 года). Бярэ актыўны ўдзел у дзейнасці праваабарончых і экалагічных арганізацый.

Катэгорыя:Члены Венгерскага дэмакратычнага форума
Катэгорыя:Юрысты Венгрыі
Катэгорыя:Суддзі канстытуцыйных судоў
Джэймс Уані Іга

**Джэймс Уані Іга** (; нар. ) — паўднёвасуданскі палітык. Займаў такія пасады, як Віцэ-прэзідэнт Паўднёвага Судана, спікер Нацыянальнага заканадаўчага сходу і генеральнага сакратара НАВС.

Удзельнічаў у грамадзянскай вайне, спрыяў пераходу НАВС ад узброеннай групоўкі да палітычнай партыі і фарміраванню Паўднёвага Судана як незалежнай дзяржавы.

## Біяграфія 
Джэймс Уані Іга нарадзіўся ў 1949 годзе ў горадзе Крыла, у каталіцкай сям’і. Яго бацькі былі прадстаўнікамі дзвюх розных народаў — зандэ і бары. У канцы 60-х з’ехаў у Каір, дзе атрымаў эканамічную адукацыю.

У лістападзе 1991 года ўдзельнічаў у мірных перамовах у Найробі, дзе суправаджаў Джона Гаранга, лідара НАВС.

У лютым 2000 года Іга стварыў Тэхнічны камітэт Інтэлектуалаў. Орган займаўся планаваннем грамадзянскай адміністрацыі Паўднёвага Судана. Стварэнне гэтага камітэта было даручэннем грамадзянскай адміністрацыі Паўднёвага Судана.

Пасля падпісання Усёабдымнага мірнага пагаднення аб стварэнні аўтаноміі Паўднёвага Судана ў 2005 годзе, Іга арганізаваў пераход НАВС ад паўстанцкага стратэгічнага кіраўніцтва да палітычнай партыі. У гэты жа час Іга ўзначальвае гэту арганізацыю.

9 ліпеня 2011 года Іга ў прысутнасці вялікай колькасці паплечнікаў і журналістаў зачытаў Дэкларацыю аб незалежнасці Паўднёвага Судана.

25 жніўня 2013 года Джэймс Іга заступае на пасаду віцэ-прэзідэнта.

У снежні 2013, калі ў Паўднёвым Судане пачалася грамадзянская вайна, Іга застаецца на баку прэзідэнта Кііра, асудзіўшы дзеянні апазіцыйнай групоўкі «Белая армія», якая спрабавала здзейсніць узброены пераварот.

## Спасылкі 
* Who is James Wani Igga? — Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan  

Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Постаці Паўднёвага Судана
Катэгорыя:Палітыкі Паўднёвага Судана
Віктар Міхайлавіч Каранкевіч

**Ві́ктар Міха́йлавіч Каранке́віч** (нар. , г. п. , Магілёўская вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Міністр энергетыкі Рэспублікі Беларусь (2018—2024), Намеснік Прэм’ер-міністра Беларусі (з 2024 года).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 1 жніўня 1976 года ў г. п. Кіраўск Кіраўскага раёна Магілёўскай вобласці.

У 1993 годзе скончыў сярэднюю школу № 1 г. Кіраўска.

У 1997 годзе скончыў недзяржаўны Інстытут сучасных ведаў па спецыяльнасці «Эканамічная інфарматыка», у 2005 годзе — энергетычны факультэт Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Цеплаэнергетыка», у 2010 годзе — Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь па спецыяльнасці «Дзяржаўнае кіраванне нацыянальнай эканомікай».

У 1997—2004 гадах — спецыяліст другой катэгорыі аддзела прыватызацыі і кіравання дзяржмаёмасцю, спецыяліст першай катэгорыі ўпраўлення эканомікі, вядучы спецыяліст Цэнтра разлікаў за ператокі Беларускага дзяржаўнага энергетычнага канцэрна.

У 2004—2006 гадах — начальнік фінансавага аддзела — намеснік начальніка ўпраўлення фінансаў, уліку і справаздачнасці Беларускага дзяржаўнага энергетычнага канцэрна.

У 2006—2012 гадах — начальнік галоўнага эканамічнага ўпраўлення Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь.

У 2012—2017 гадах — намеснік Міністра энергетыкі Рэспублікі Беларусь.

З 27 студзеня 2017 года — першы намеснік Міністра энергетыкі Рэспублікі Беларусь.

З 31 жніўня 2018 года — Міністр энергетыкі Рэспублікі Беларусь.

12 жніўня 2024 года прызначаны Намеснікам Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь, які курыруе прамысловасць і энергетыку.

## Санкцыі 
У чэрвені 2022 года трапіў пад санкцыі Канады.

## Сям’я 
* Брат — Антон Міхайлавіч Каранкевіч (нар. 1983) — беларускі палітык.

## Узнагароды 
* Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь (2012);
* Ордэн Айчыны III ступені (2024).

Катэгорыя:Выпускнікі энергетычнага факультэта БНТУ
Катэгорыя:Намеснікі міністраў Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Міністры энергетыкі Рэспублікі Беларусь
HMS E53

**HMS E53** —  брытанская падводная лодка тыпу E. Пабудавана ў 1914-1916 гадах на верфі William Beardmore and Company у Глазга, дзе судна было спушчана 30 студзеня 1916 года. Яна пачала службу ў Каралеўскім флоце 1 сакавіка 1916 года.

Падчас Першай сусветнай вайны была размешчана ў Харыджы, дзе была ўключана ў Дзевятую падводную флатылію.

У 1922 годзе лодка была прададзена на металалом.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Okręty podwodne typu E на старонке Battlecruisers.co.uk 
* HMS E53, Submarines Association, Barrow-in-Furness Branch
* E Class Coastal Submarine   

Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі тыпу E
Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі ў Першай сусветнай вайне
Уладзімір Сенька

**Уладзімір Сенька** ( — ) — беларускі ваенна-палітычны дзеяч і публіцыст, калабарацыяніст. Камендант Беларускай дапаможнай паліцыі Нясвіжскага павета ў часе Другой сусветнай вайны, афіцэр разведкі Бундэсвера ў пасляваенны перыяд.

## Біяграфія 
Скончыў Стаўбцоўскую гімназію і Віленскі ўніверсітэт. Быў сябрам Беларускага студэнцкага саюзу. Быў мабілізаваны ў Польскую Армію, скончыў польскую . Пасля далучэння Заходняй Беларусі да БССР працаваў настаўнікам у перыяд 1940—1941 гадоў. Падчас нямецкай акупацыі быў начальнікам Беларускай дапаможнай паліцыі у Нясвіжскім павеце. Адначасова належаў да Беларускай незалежніцкай партыі.

Летам 1944 года эвакуіраваўся ў Германію. Пасля вайны ў 1947—1948 гадах ён быў дырэктарам беларускай гімназіі імя Максіма Багдановіча ў Ніжняй Саксоніі. Пасля працаваў для нямецкага навукова-даследчага інстытута «Forschungsdienst Osteuropa» у Дзюсельдорфе (Cecilienallee 52) i, па некаторых звестках, для разведцы Бундэсвера, даслужыўся да звання маёра.

Рэдагаваў па-нямецку бюлетэні-штоквартальнікі пра становішча ў БССР (Die Weißruthenische Sowjetrepublik: Informationshefte, 1961—1983; Die Belorussische Sowjetrepublik: Informationshefte, 1985—1991, выдавецкая установа: Weissruthenischer Arbeitskreis) у Дзюсельдорфе, пазней у Штутгарце. Акрамя таго, выдаваў па-беларуску газету «Жыве Беларусь!».

5 мая 1946 года разам з братам Міхасем удзельнічаў у З’ездзе беларускіх праваслаўных вернікаў у Рэгенсбургу, мэтай якога было прадухіленне далучэння Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы да Рускай замежнай праваслаўнай царквы. У маі 1948 года ўдзельнічаў у аднаўленчым Пленуме БЦР у Эльвангене, быў прызначаны віцэ-міністрам унутраных справаў. У 1953 годзе быў прызначаны намеснікам сакратара дзяржаўнай абароны БЦР, у тым жа годзе Сенька ўзначаліў дэлегатуру БЦР у Германіі. 8 лютага 1954 года быў прызначаны начальнікам Галаўнога Штаба Беларускага Вызвольнага Руху Радаславам Астроўскім, у якога быў канфлікт з былым кіраўніком арганізацыі Людвігам Зарэчным. 27 кастрычніка пленум БЦР «ліквідаваў» Беларускі Вызвольны Рух, замяніўшы яго Беларускім Вызвольным Фронтам. Удзельнічаў у перакідцы агентаў і ўзброенных групаў у Беларускую ССР. У 1963 годзе ўлады СССР беспаспяхова дамагаліся ад ураду Германіі выдаць Уладзіміра Сеньку як «ваеннага злачынца».

Памёр 2 лютага 1997 года, быў пахаваны ў  каля Трыру ў Германіі. Застаўся малодшы брат Міхась Сенька. Дачка, Соф’я Сенька (*Sienko*, нар. 1958), скончыла Бонскі ўніверсітэт па спецыяльнасці «вірусолаг», лекар-гамеапат, вядзе семінары па эзатэрыцы.

## Літаратура 
* Найдзюк Язэп, Касяк Іван. Беларусь учора і сяньня — Мінск 1993. ISBN 5-343-01458-5

## Спасылкі 
* біяграфія Уладзіміра Сенькі

Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі
Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады
Катэгорыя:Беларусы ў Германіі
Барыс Мікалаевіч Суроўцаў

{{Ваенны дзеяч
|імя              = Барыс Мікалаевіч Суроўцаў
|арыгінал імя     = Борис Николаевич Суровцев
|дата нараджэння  = 
|месца нараджэння = 
|дата смерці      = 
|месца смерці     = 
|выява            = 
|шырыня           = 
|мянушка          = 
|прыналежнасць    = 
|гады службы      = 1924—1927, 1941—1944
|званне           = 
|род войскаў      = 
|камандаваў       = 
|часць            = 
|бітвы            = Вялікая Айчынная вайна
|узнагароды       = {
 
}
{
 
}
|сувязі           = 
|у адстаўцы       = 
}}
**Барыс Мікалаевіч Суроўцаў** (19.04.1902, Кіраўская вобласць — 27.04.1944, Гомельская вобласць) — камандзір аддзялення 99-га асобнага сапёрнага батальёна 69-й Чырванасцяжнай Сеўскай стралковай дывізіі 65-й арміі Цэнтральнага фронту, старшы сяржант. Герой Савецкага Саюза.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 6 красавіка 1902 года ў горадзе Малмыж (цяпер Кіраўскай вобласці), у сям’і служачага. Скончыў 10 класаў. Вучыўся ў Кіраўскім педагагічным інстытуце. Працаваў сакратаром Малмыжскага раённага камітэта камсамола, настаўнікам. З 1935 года жыў ва ўзбекскім горадзе Самарканд, дзе працаваў загадчыкам вучэбнай часткай школы № 45.

У Чырвонай Арміі ў 1924—1927 гадах і са снежня 1941 года, закліканы Самаркандскім райваенкаматам Узбекскай ССР. У дзеючай арміі з красавіка 1942 года.

Камандзір аддзялення 99-га асобнага сапёрнага батальёна кандыдат у члены ВКП(б) старшы сяржант Барыс Суроўцаў пры фарсіраванні ракі Дняпро у раёне пасёлка гарадскога тыпу Радуль Рыпкынскага раёна Чарнігаўскай вобласці Украіны 15 кастрычніка 1943 года пераправіў на лодцы на правы бераг Дняпра стралковую роту. Пасля чаго ўдзельнічаў у знішчэнні варожага дзота.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 30 кастрычніка 1943 года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм старэйшаму сяржанту Суроцаву Барысу Мікалаевічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка».

Камандзір узвода старшына Суроўцаў Б. Н. загінуў у баі 27 красавіка 1944 года. Пахаваны ў горадзе Калінкавічы Гомельскай вобласці Беларусі.

Узнагароджаны ордэнамі Леніна і Чырвонай Зоркі.

Імем Героя названы школа № 45 у Самаркандзе, вуліца ў горадзе Малмыж, цеплаход. На доме, дзе нарадзіўся і жыў будучы Герой, а таксама на будынку Кіраўскага педагагічнага інстытута устаноўлены мемарыяльныя дошкі.

## Літаратура 
* Герои Советского Саюза — кировчане. Выпуск 2. Киров, 1978.
* 
* *Казакова А. С.* Ими гордится Родина. Ташкент, 1961.
* *Салахутдинов Ф., Асанаў. М., Иосько. М.* Звёзды Самарканда. Ташкент, 1968.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Пахаваныя ў Калінкавічах
Катэгорыя:Сапёры Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіраўскай вобласці
Мікалай Фёдаравіч Жлоба

**Мікалай Фёдаравіч Жлоба** (, Гомель — ) — беларускі архітэктар. Працаваў у ландшафтнай архітэктуры.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 5 студзеня 1935 года ў Гомелі.

У 1960 годзе скончыў Беларускі політэхнічны інстытут.

3 1952 года працаваў у канструктарскім бюро Міністэрства гандлю, у 1959—1961 гадах — інжынер-канструктар і архітэктар, вядучы інжынер-канструктар і вядучы архітэктар ВКБ «Мінгандальмантаж», з 1961, рэканструкцыя парку імя М. Горкага (1975) і тэрыторыя стадыёна «Дынама» (1980), парк 60-годдзя Кастрычніка па вул. Матусевіча (1987), архітэктурна-ландшафтныя комплексы ўсходніх раёнаў горада на аснове Сляпянскага водна-паркавага паўкальца (1975—1989; Дзяржаўная прэмія СССР у 1989 годзе), 17 паркаў і сквераў вакол Сляпянскай водна-паркавай сістэмы (1988), добраўпарадкаванне набярэжнай Свіслачы ад Камсамольскага возера да вадасховішча Дразды (1989), парк па праспекце Праўды, парк атракцыёнаў (1990), помнік партызанам-падпольшчыкам братам Сянько (1973, у сааўтарстве); праект генплана Старых Дарог (1967), парк імя Суворава ў Кобрыне (1973), комплекс паркаў Оршы (1971) Віцебску (1972), парк у Асіповічах (1982), рэканструкцыя парку Горкага (1992), парк Перамогі па пр. Пераможцаў, парк па пр. «Газеты „Праўда“», добраўпарадкаванне храма ў гонар абраза Маці Божай «Усіх гаротных Радасці» (1992), бюста лётчыку-касманаўту П. І. Клімуку у Брэсце (1978). Унук Кірыл Скарынін — заснавальнік архітэктурнай студыі LEVEL80 architects.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 4 ноября 2022года, после продолжительной болезни скончался — Жлобо Николай Фёдорович

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Катэгорыя:Ландшафтныя архітэктары Беларусі
Гёйгёль (горад)

**Гёйгёль** ( — «блакітнае возера») — горад у Азербайджане, адміністрацыйны цэнтр Гёйгёльскага раёна. Заснаваны ў 1819 годзе як калонія Еленендорф нямецкімі каланістамі з Швабіі.

Да 1938 года горад называўся Еленендорф, з 1938 па 2008 — Ханлар у гонар азербайджанскага рэвалюцыянера Ханлара Сафараліева. Размешчаны на правым беразе ракі Гянджачай (прыток Куры), за 10 км на поўдзень ад горада Гянджа.

Катэгорыя:Гарады Азербайджана
Баксан (рака)

**Бакса́н** (, , ) — рака ў Еўрапейскай частцы Расіі, у Кабардзіна-Балкарыі, правы прыток ракі Малка (прыток Церака). У верхнім цячэнні мае назву **Азау**.

Даўжыня ракі 169 (173) складае каля 34 м³/с, аб’ём сцёку 1,073 км³/год. Выток ракі знаходзіцца ў ледавіках на паўднёвым схіле Эльбруса. Упадае ў Малку за 26 км ад яе вусця, каля горада Прахладны. Жыўленне ракі змяшанае, з удзелам ледавіковага. Вада з ракі выкарыстоўваецца на арашэнне.

Сярод прытокаў Баксана: Адыл-Су, Кыртык (Су-Башы), Адыр-Су, Камык-Су (Камык), Гіжгіт, Кестанты, Кудахурт, Кішпек, Чорная, Чэгем, Чэрэк і інш.

На рацэ гарады Тырныауз, Баксан, Баксанская ГЭС.

## Літаратура 
* 
* Баксан // 

## Спасылкі 
* Река Баксан (Азау) // Государственный водный реестр РФ
* *Фролова Н. Л.* Баксан // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»

Катэгорыя:Рэкі Кабардзіна-Балкарыі
Катэгорыя:Басейн Каспійскага мора
Еўдакімаў

**Еўдакімаў** — рускае прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Алег Рыгоравіч Еўдакімаў (нар. 1994) — беларускі футбаліст.
* Аляксандр Якаўлевіч Еўдакімаў (1854—1917) — рускі ваенны ўрач.
* Аляксей Пятровіч Еўдакімаў (1925—1943) — Герой Савецкага Саюза.
* Васіль Пятровіч Еўдакімаў (нар. 1957) — дзеяч беларускай дыяспары ў Вялікабрытаніі.
* Віктар Васільевіч Еўдакімаў (1911—1945) — Герой Савецкага Саюза.
* Мікалай Аляксандравіч Еўдакімаў (1909—1938) — савецкі лётчык-парашутыст.
* Уладзімір Мікітавіч Еўдакімаў (1939—2018) — беларускі архітэктар.
* Цярэнцій Еўдакімаў (нар. 1927) — дзеяч беларускага нацыянальнага супраціву.
* Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў (нар. 1946) — эстрадны спявак.
Кембрыджская пяцёрка

**Кембрыджская пяцёрка** — ядро сеткі савецкіх агентаў у Вялікабрытаніі, залучаных у 30-х гадах XX стагоддзя ў Кембрыджскім універсітэце савецкім разведчыкам Арнольдам Дэйчам.

## Склад 
* Кім Філбі () — кодавае імя «Stanley», займаў высокія пасты ў SIS (MI6) і MI5.
* Дональд Мак-Лэйн () — «Homer», працаваў у міністэрстве замежных спраў
* Энтані Блант () —  «Johnson», контрразведка, саветнік караля Георга VI
* Гай Бёрджэс () — «Hicks», контрразведка, міністэрства замежных спраў

Думкі пра пятага члена каманды разыходзяцца, аднак найболей папулярным «кандыдатам» з'яўляецца
* Джон Кернкрас () — міністэрства замежных спраў, ваенная разведка.
Усе пяцёра займалі высокія пасты ў брытанскай разведцы і/ці дыпламатычных структурах, сетка была раскрыта, але ніхто не быў пакараны: Філбі, Маклін і Бёрджэс беглі ў СССР, Кернкрас і Блант засталіся ў Англіі, але не пераследаваліся ў судовым парадку.

Былы дырэктар ЦРУ Ален Далес зваў «Кембрыджскую пяцёрку» «наймацнейшай разведвальнай групай часоў Другой сусветнай вайны».

## Спасылкі 
* *Модин, Юрий* «Судьбы разведчиков. Мои кембриджские друзья». ISBN 978-5-906947-81-9

Катэгорыя:Спецслужбы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР
Катэгорыя:Кембрыджскі ўніверсітэт
Катэгорыя:Крыніцы разведкі СССР
1694 год у гісторыі літаратуры

**1694** год быў адзначаны шэрагам літаратурных падзей.

## Падзеі 
## Кнігі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 12 кастрычніка — Мацуа Басё, японскі паэт, адзін са стваральнікаў жанру і эстэтыкі хайку (нар. 1644).

Катэгорыя:1694
Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў
HMS E48

**HMS E48** —  брытанская падводная лодка тыпу E. Пабудавана ў 1914-1916 гадах на верфі Fairfield Shipbuilding у , дзе судна было спушчана 2 жніўня 1916 года. Яна пачала службу ў Каралеўскім флоце ў лютым 1917 года.

Пасля Першай сусветнай вайны карабель выкарыстоўваўся ў якасці карабля-цэлі.

У 1928 годзе лодка была прададзена на металалом.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Okręty podwodne typu E на старонке Battlecruisers.co.uk 
* HMS E48, Submarines Association, Barrow-in-Furness Branch
* E Class Coastal Submarine   

Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі тыпу E
Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі ў Першай сусветнай вайне
Аляксандр Дзмітрыевіч Ракаў

**Аляксандр Дзмітрыевіч Ракаў** ( — ?) — украінскі і беларускі архітэктар часоў Расійскай імперыі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1840 годзе. Выхоўваўся ў Пецярбургскім будаўнічым вучылішчы з 1855 па 1861 год, але пасля двух перабудоў — каля 1889 г. па праекце  і ў 1912 годзе па праекце , першапачатковы выгляд радыкальна змяніўся.

Катэгорыя:Архітэктары Харкава
Катэгорыя:Архітэктары Украіны
Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары Віцебска
Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя
БТР-50

**БТР-50** — савецкі бронетранспарцёр на базе шасі лёгкага танка ПТ-76.

## Гісторыя 
БТР-50 распрацаваны канструктарскім бюро Ж. Я. Коціна ў 1952 годзе (падчас ВКР — «Аб’ект 750», галоўны канструктар распрацоўкі — М. Ф. Шашмурын). 

Мае высокую ёмістасць — 20 дэсантнікаў. Здольны перавозіць на даху, на плаву, да 2 тон грузу, напрыклад мінамёты або 85-мм гармату, прычым з яго на плаву можна весці агонь. 

З 1958 года БТР-50 пад назвай TOPAS OT-62C вырабляўся ў Чэхаславакіі. Таксама гэты бранявік пад назвай Тып 66 (WZ-511) вырабляўся ў 60-я гады ў КНР.

## Апісанне 
БТР-50 мае адкрыты зверху корпус, звараны з 15-міліметровых катаных бронелістоў. У бронетранспарцёры размяшчаецца 2 члена экіпажа, 20 дэсантнікаў. Пасадка і высадка дэсанта вырабляецца праз карму і барты корпуса.

Хадавая частка, трансмісія і рухавік былі такімі ж, як і ў танка К-90. Пры руху па шашы максімальная хуткасць складала 34,3 кіламетра ў гадзіну (запас ходу — ад 180 да 200 км), на плаву — 9,7 кіламетраў у гадзіну (запас ходу — 80 км).

## Варыянты і мадыфікацыі 
 **PAL-AFV**На машыне ўсталяваны новы рухавік магутнасцю 300 к.с. Змененая насавая частка і МТА. У выніку хуткасць па шашы павялічылася да 60 км/г, а запас ходу складае 480 км. Маса ўзрасла да 14 700 кг.

 **БТР-50ПКМ**Усталяваны новы дызельны рухавік павышанай магутнасці і трансмісія, аб’яднаныя ў сілавы блок. Пры гэтым максімальная хуткасць павялічылася да 60 км/г, а запас ходу — да 450 км. Таксама палепшаныя эрганамічныя характарыстыкі.

 **БТР-50S**На машыне была ўсталявана вежа M91E ад БМП M80, з 30-мм аўтаматычнай гарматай, 7,62-мм кулямётам, двума пускавымі ўстаноўкамі СТРК 9М14М «Малютка» і чатырма дымавымі гранатамёта.

## Аператары 
**Сучасныя эксплуатанты**: В’етнам, Гвінея, Дэмакратычная Рэспубліка Конга, Егіпет, Інданезія, Іран, КНДР, Куба, Прыднястроўе, Сербія, Сірыя, Судан, Харватыя.

**Былыя эксплуатанты**: Ангола, Афганістан, Балгарыя, Боснія і Герцагавіна, Венгрыя, ГДР, Ізраіль, Індыя, Ірак, Кіпр, Лівія, Нікарагуа, Перу, Польшча, Расія, Сербія, Славенія, Самалі, Югаславія, Фінляндыя.

## Спасылкі 
* Бронетранспортер БТР-50 — Военное обозрение
* Бронетранспортер БТР-50 — Армии и Солдаты. Военная энциклопедия
* Современные бронеавтомобили. Советский бронетранспортер БТР-50П 

Катэгорыя:Зброя паводле алфавіта
Катэгорыя:Зброя СССР
Катэгорыя:Ваенныя машыны
Помнік Максіму Горкаму (Мінск)

**Помнік Максіму Горкаму** — помнік у Мінску, прысвечаны рускаму пісьменніку Максіму Горкаму. Устаноўлены ў цэнтральнай частцы парку імя М. Горкага ў 1981 г. (скульпт. А. Заспіцкі, М. Рыжанкоў, І. Міско, архіт. А. Трафімчук).

## Апісанне 
Агульная вышыня помніка скаладае 6 м. На невысокім гранітным ступеньчатым пастаменце бронзавая скульптура пісьменніка, які сядзіць на лаўцы, паклаўшы нагу на нагу, побач — скінутае паліто. М. Горкі паказаны маладым, у кашулі-касаваротцы. Ва ўсёй яго фігуры, у выразе твару рамантычная ўзнёсласць, высакароднасць, глыбокі роздум.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Помнікі Мінска
Катэгорыя:Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)
Катэгорыя:Помнікі літаратарам
Катэгорыя:1981 год у Мінску
Катэгорыя:Творы Андрэя Заспіцкага
Катэгорыя:Творы Мікалая Рыжанкова
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Алега Трафімчука
Катэгорыя:Творы Івана Міско
Ганна Валентыновіч

**Га́нна Валентыно́віч** (; , Садовэ, цяпер Гошчанскі раён — , Смаленская вобласць) — легендарная постаць у Польшчы, актывістка і заснавальніца прафсаюза «Салідарнасць».

## Біяграфія 
З 1950 года працавала на Гданьскай суднаверфі як зваршчыца і кранаўшчыца. За ўдзел у прафсаюзным руху адміністрацыя звольніла яе 7 жніўня 1980 года (за пяць месяцаў да выхаду на пенсію). Рашэнне адміністрацыі выклікала страйк, які пачаўся 14 жніўня 1980 года. У выніку страйку паўстаў незалежны прафсаюз «Салідарнасць», а Г. Валентыновіч і звольненага неўзабаве пасля яе Леха Валенсу аднавілі на працы.

З «Салідарнасці» Г. Валентыновіч выйшла яшчэ ў 1980-х гадах, крытыкуючы тагачаснае кіраўніцтва прафсаюза вакол Леха Валенсы.

У 2006 годзе Інстытут нацыянальнай памяці апублікаваў інфармацыю, што ў 1981 годзе за Г. Валентыновіч сачылі больш за 100 функцыянераў і агентаў камуністычных спецслужб.

Загінула 10 красавіка 2010 года ў авіякатастрофе пад Смаленскам.

Пахаваная ў Гданьску.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прафсаюзныя дзеячы Польшчы
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ровенскай вобласці
Салідарнасць

**Саліда́рнасць**:
* Салідарнасць — актыўная спагада чыім-небудзь дзеянням або меркаванням; агульнасць інтарэсаў, аднадушнасць.
* «Беларуская Салідарнасць» — платформа Беларускага Адраджэння.
* «Салідарнасць» — польскі прафсаюз.
* Салідарнасьць — пасёлак у Елецкім раёне Ліпецкай вобласці.
* «Салідарнасць» — расійскі ліберальна-дэмакратычны апазіцыйны рух.
* «Салідарнасць» — газета.
Помнік Канстанціну Цыялкоўскаму (Мінск)

**Помнік Канстанціну Цыялкоўскаму** — помнік у Мінску, прысвечаны рускаму вучонаму і даследчыку, заснавальніку сучаснай касманаўтыкі Канстанціну Цыялкоўскаму

Устаноўлены ў 1965 г. у парку імя М. Горкага (скульпт. А. Заспіцкі, Л. Гумілеўскі).

## Апісанне 
Паплечны бюст вучонага з бетону з мармуровай крошкай пастаўлены на пастаменце прамавугольнай формы. Вышыня пастамента складае 3 м, бюста 1,5 м. Пластыка рысаў твару абагульнена. Нешматлікія матывы руху - валасы, нібы ветрам адкінутыя з высокага ілба, плашч, што развяваецца, — асацыіруюцца з тэмай палёту, надаюць вобразу рамантычнае гучанне. Белы колер бюста добра суадносіцца з ружовым пастаментам і шэрымі плітамі дарожкі, што вядзе да помніка.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Помнікі Мінска
Катэгорыя:Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)
Катэгорыя:Помнікі Канстанціну Цыялкоўскаму
Катэгорыя:1965 год у Мінску
Катэгорыя:Творы Андрэя Заспіцкага
Катэгорыя:Творы Льва Гумілеўскага
Ян Заранак

**Ян Заранак** (таксама ; , ; 22 кастрычніка 1758, Беларусь — 12 кастрычніка 1817, Білева ля Віцебска) — каталіцкі дзеяч, педагог, рэктар Віцебскага езуіцкага калегіума.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 22 кастрычніка 1758 г. на Беларусі. Уступіў у Таварыства Ісуса 19 ліпеня 1772 г. Пасля скасавання Ордэна езуітаў папам Кліментам XIV (1773) пераехаў на Беларусь. Выкладчык рыторыкі і паэзіі ў Полацку і Віцебску. У 1785—1789 гг. вывучаў тэалогію ў Полацкім езуіцкім калегіуме, потым — прафесар рыторыкі і паэзіі (1789—1790) і прэфект школ (1791—1793) у Віцебску. 2 лютага 1792 г. склаў апошнія зарокі. З 1793 па 1805 гг. — працаваў у Мсціславе, Оршы і Дынабургу.

Шматгадовы рэктар Віцебскага езуіцкага калегіума (1805—1809 і 1813—1817). У 1809—1811 гг. — прэфект друкарні Полацкага езуіцкага калегіума.

## Літаратура 
* Gizycki, J.-M., Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół od niej zależnych, 1905.
* Grzebień, L. (Ed.), Encyklopedia Wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1996.
* Załęski, Stanisław. Jezuici w Polsce. T. 5, Jezuici w Polsce porozbiorowej 1773—1905. Cz. 1, 1773—1820. — Kraków, 1906.

Катэгорыя:Езуіты Беларусі
Катэгорыя:Памерлі ў Віцебску
Іван Сяргеевіч Жураўлёў

**Іван Сяргеевіч Жураўлёў** (нар. , г. Куртамыш, Курганская вобласць) — беларускі архітэктар.

## Біяграфія 
Скончыўшы ў 1968 годзе архітэктурнае аддзяленне будаўнічага факультэта БПІ (выкладчыкі А. П. Воінаў, В. М. Волчак, У. М. Вараксін, Н. Н. Макляцова, Н. Я. Трахтэнберг). У 1993—1994 гадах намеснік начальніка Галоўэкспертызы, начальнік аддзела жыллёва-грамадзянскага будаўніцтва. У 1994—2000 гадах у Галоўным упраўленні тэрытарыяльнага развіцця, горадабудаўніцтва і архітэктуры Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Беларусі працаваў начальнік амупраўлення архітэктуры, тыпалогіі будынкаў і праектных работ, пасля намеснікам начальніка. У 2000—2002 гадах дырэктар ПВВК «Інстытут Інкапраект». З 2002 года ва Упраўленні метадалогіі дзяржаўнай экспертызы Галоўэкспертызы пры Мінбудархітэктуры. Кіраўнік творчай майстэрні пры Саюзе архітэктараў Беларусі.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Катэгорыя:Архітэктары Ташкента
Катэгорыя:Члены КПСС
Алег Анатолевіч Цароў

**Алег Анатолевіч Цароў** (; нар., Днепрапятроўск, Украінская ССР, СССР) — украінскі палітычны дзеяч. 

Народны дэпутат Украіны 4, 5, 6, 7 скліканняў, быў намеснікам кіраўніка фракцыі Партыі рэгіёнаў у Вярхоўнай радзе 7 склікання і членам гэтай партыі (выключаны ў 2014 годзе). З’яўляўся кандыдатам на пост Прэзідэнта Украіны на выбарах 25 мая 2014 года, але 1 мая зняў сваю кандыдатуру. У ходзе ўзброенага канфлікту на ўсходзе Украіны перайшоў на бок сепаратыстаў.

Цяжка паранены ў Ялце ў ноч на 27 кастрычніка 2023 года.

## Зноскі 
Катэгорыя:Данецкая Народная Рэспубліка
Катэгорыя:Члены Партыі рэгіёнаў Украіны
Катэгорыя:Народныя дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны VII склікання
Катэгорыя:Народныя дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны VI склікання
Катэгорыя:Народныя дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны V склікання
Катэгорыя:Народныя дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны IV склікання
Вячаслаў Станіслававіч Брыль

**Вячасла́ў Станісла́вавіч Брыль** (нар. , ) — беларускі дыпламат.

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут, спецыяльнасць — аўтаматызацыя і комплексная механізацыя машынабудавання (1991).

У 1985—1987 гадах — служба ў радах Савецкай Арміі, г. Мінск. У 1991—1996 гадах — праца на кіруючых пасадах у міжнародных камерцыйных структурах. У 1996—1997 гадах — віцэ-прэзідэнт сумеснага прадпрыемства «Каруна СБС Лімітэд», г. Мінск. У 1998—2001 гадах — дырэктар прадпрыемства «Ямалнефтегаздобыча», г. Мінск. У 2003—2011 гадах — дырэктар замежнага прадпрыемства «Джы2Экс Дэвелапмент Сервісіз», г. Мінск. У 2011—2013 гадах — дырэктар прыватнага замежнага прадпрыемства «Навагейт», г. Мінск. У 2013 годзе працаваў у структуры Беларускай гандлёва-прамысловай палаты, г. Мінск. У 2013—2014 гадах — дырэктар прыватнага выставачнага ўнітарнага прадпрыемства «Белінтэрэкспа» Беларускай гандлёва-прамысловай палаты, г. Мінск. У 2014—2018 гадах — намеснік Старшыні Беларускай гандлёва-прамысловай палаты, г. Мінск.

26 чэрвеня 2018 года Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 252 прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Федэратыўнай Рэспубліцы Нігерыя, Рэспубліцы Гана (па сумяшчальніцтве), Рэспубліцы Камерун (па сумяшчальніцтве). 18 верасня 2018 г. указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Кот-д’Івуар (па сумяшчальніцтве). 18 красавіка 2025 года вызвалены ад гэтых пасад.

Валодае англійскай мовай.

Узнагароджаны Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь.

## Сям’я 
Жанаты, мае сына і дачку.

## Спасылкі 
* Пасольства Рэспублікі Беларусь у Федэратыўнай Рэспубліцы Нігерыя — Пасол 

Катэгорыя:Выпускнікі БНТУ
Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі
Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Гане
Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Камеруне
Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Кот-д’Івуары
Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь
Аляксандр Юр’евіч Барадай

**Аляксандр Юр’евіч Барадай** (; нар.  года, ) — расійскі палітолаг, журналіст, палітык. З 16 мая 2014 па 7 жніўня 2014 года — старшыня Савета Міністраў непрызнанай Данецкай Народнай Рэспублікі. З 8 жніўня 2014 года па 20 кастрычніка 2014 года — генеральны саветнік, намеснік старшыні Савета Міністраў ДНР Аляксандра Захарчанкі.

Катэгорыя:Удзельнікі вайны на ўсходзе Украіны
Катэгорыя:Данецкая Народная Рэспубліка
Сідарук

**Сідарук** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Дзмітрыевіч Сідарук — беларускі дыпламат
* Ігар Хведаравіч Сідарук — беларускі пісьменнік
* Праскоўя Сямёнаўна Сідарук (1909—2001) — дзяржаўны дзеяч.
Аляксандр Дзмітрыевіч Сідарук

**Аляксандр Дзмітрыевіч Сідарук** (нар. , , Брэсцкая вобласць) — беларускі дыпламат.

## Біяграфія 
У 1992 годзе скончыў перакладчыцкі факультэт Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута замежных моў. У 1992—1995 гадах працаваў у аддзеле знешнеэканамічных сувязяў Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта. У 1995 годзе скончыў Акадэмію кіравання пры Кабінеце Міністраў Рэспублікі Беларусь па спецыяльнасці «Дзяржаўнае кіраванне».

У 1995—2000 гадах працаваў ва ўпраўленні міжнародных эканамічных адносін і кіраванні агульнаеўрапейскага супрацоўніцтва МЗС Рэспублікі Беларусь. У 1998—1999 гадах — афіцэр па рэгіянальнай стабілізацыі Місіі АБСЕ ў Босніі і Герцагавіне. У 2000—2004 гадах — саветнік Пасольства Рэспублікі Беларусь у Каралеўстве Бельгія. У 2004—2007 гадах — начальнік аддзела ахоўных мер і доступу на рынкі упраўлення знешнегандлёвай палітыкі Дэпартамента знешнеэканамічнай дзейнасці МЗС Беларусі. У 2007—2011 гадах — саветнік Пасольства Рэспублікі Беларусь у Злучаным Каралеўстве Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі. У 2011—2013 гадах працаваў ва ўпраўленні еўразійскай інтэграцыі МЗС Беларусі. У 2013—2017 гадах — начальнік галоўнага ўпраўлення Расіі МЗС Беларусі.

26 снежня 2017 года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы і па сумяшчальніцтве ў Рэспубліцы Ангола, Рэспубліцы Зімбабвэ, Рэспубліцы Мазамбік і Рэспубліцы Намібія. Займаў гэтыя пасады да 20 лістапада 2023 года.

Мае дыпламатычны ранг Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасланца першага класа і другі клас дзяржаўнага служачага. Валодае англійскай і французскай мовамі.

## Смя’я 
Жанаты, мае дачку.

Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь
Лезгінская мова

**Лезгінская мова** (саманазва: лезги чӀал) — мова лезгінаў, якія жывуць у паўднёвай частцы Дагестана і на поўначы Азербайджана. Адносіцца да лезгінскай галіны нахска-дагестанскай сям’і моў гіпатэтычнай паўночнакаўказскай надсям’і.

Згодна з энцыклапедычным даведнікам «Ethnologue», колькасць носьбітаў лезгінскай мовы ў Азербайджане складала 364 тысячы на 2007 год. У Расійскай Федэрацыі лезгінскай мовай у 2010 годзе па дадзеных перапісу валодала 402 173 чалавек. У Азербайджане ў 2009 годзе па дадзеных перапісу пражывала 180 тыс. лезгінаў. Аднак вучоны-этнадэмограф Арыф Юнус ацэньвае колькасць лезгінскага насельніцтва ў Азербайджане ў 250—260 тыс. чал.

На лезгінскай мове выдаюцца кнігі і газеты (у Азербайджане — «Самур», самая масавая ў Расіі — «Лезги газет»).

У 2016 годзе ў выданні ЮНЕСКА «Атлас моў свету, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення» лезгінскай мове быў нададзены статус Vulnerable (уразлівая).

Катэгорыя:Мовы Дагестана
Катэгорыя:Мовы Азербайджана
Катэгорыя:Нахска-дагестанскія мовы
Ганна Кандрацюк

**Ганна Кандрацюк-Свярубская** (нар. , Катлоўка, гміна Нараў, , Падляскае ваяводства, Польшча) — беларуская пісьменніца з Падляшша.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1965 годзе ў сям’і Яна і Мар’і (з дому Міхалевіч). Вучылася ў школе ў Ласінцы, пасля ў беларускім ліцэі ў Гайнаўцы. У 1991 скончыла Варшаўскі ўніверсітэт, адзяленне русістыкі і прыкладной лінгвістыкі. Тэма магістарскай дысертацыі: «Этыка і эстэтыка ў паэзіі Наталлі Арсенневай». З 1993 года працуе ў тыднёвіку «Ніва», дзе вядзе рубрыку для дзяцей і моладзі «Зорка». Жыве ў Беластоку.

## Творчасць 
Аўтарка кніжкі пра забытага музыканта з Сакольшчыны Яна Тарасевіча — «W stronę Tarasiewicza» (Беласток, 2002, другое выданне 2004). У 2006 годзе выйшаў яе аўтарскі кампакт-дыск «Журылася Катэрына», у які ўвайшлі 13 старажытныя песні з яе роднай хаты і наваколля. Песні Ганны Кандрацюк ужытыя як музычная ілюстрацыя ў фільмах Яна і Бажэны Валенцікаў пра Белавежскую пушчу. У 2007 выйшаў зборнік апавяданняў «Царская трызна». У 2013 годзе выдала кнігу на польскай мове «Białoruś. Miłość i marazm» (Fundacja Sąsiedzi). У 2017 годзе выйшла кніга «Па Прыпяці па Нобель», якая ўвайшла ў лонг-ліст Літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройца. Кніга «У прысценку старога лесу. Гісторыі людзей з Белавежскай пушчы» выдадзена ў 2022 годзе, напісана ў жанры літаратурнага рэпартажу, стала пераможцай прэміі імя Ежы Гедройца.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* W stronę Tarasiewicza
* Журылася Катэрына
* Царская трызна
* Białoruś. Miłość i marazm
* Па Прыпяці па Нобель

Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Пісьменніцы Польшчы
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Міхал Бароўскі

**Міхал Бароўскі** (, ; 21 верасня 1736 — 4 кастрычніка 1795, Полацк) — каталіцкі дзеяч, педагог-езуіт.

Уступіў у Таварыства Ісуса 24 жніўня 1758 г., а 2 лютага 1773 г. склаў апошнія зарокі.

1 кастрычніка 1785 г. разам з Францішкам Караў (старшыня), Геранімам Віхертам і Габрыэлем Груберам быў уключаны ІІ Полацкай генеральнай кангрэгацыяй Таварыства Ісуса ў склад камісіі, якой належала стаць на чале правядзення школьнай рэформы ў калегіумах езуітаў. За год быў распрацаваны «План вучэбных заняткаў» (*Ratio Studiorum*), у выніку чаго у гэтых адукацыйных установах быў пашыраны об’ём выкладання дакладных навук і сучасных моў.

У 1786—1789 — кансультант беларускага правінцыяла Таварыства Ісуса Францішка Любавіцкага. На працягу доўгага часу — прэфект школ і рэгент канвікта ў Полацку.

## Літаратура 
* *Инглот, М.* Общество Иисуса в Российской Империи (1772—1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всеммире / М. Инглот; пер. А. Н. Коваля. — М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. — 632 с.
* Giżycki, J.M. Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. — Kraków : Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. — 288 s.
* Załęski, S. Jezuici w Polsce porozbiorowej 1773—1905. Cz. 1 : 1773—1820 / S. Załęski — Kraków : W.L. Anczyc i sp, 1907. — 517 s.
* Zalenski, S. Les Jésuites de la Russie Blanche. 2 vol. / S. Zalenski. — Paris: Letouzey et Ané, éditeurs, 1886. — 492 p.

Катэгорыя:Выкладчыкі Полацкага езуіцкага калегіума
Катэгорыя:Езуіты Беларусі
Ксенія Шталянкова

**Ксенія Шталянкова** (нар. ) — беларуская пісьменніца.

## Біяграфія 
Займалася ў школе маладога пісьменніка. Скончыла бакалаўрыят ЕГУ па спецыяльнасці «Дызайн», дыпломным праектам было афармленне ўласнай кнігі. Праект таксама трапіў у пяцёрку найлепшых у намінацыі «Графічны дызайн» на міжнародным конкурсе Брытанскай школы дызайну «Дызайн-дэбют» (Масква).

Аўтар гістарычна-фантастычнага рамана трылогіі. Першую частку пачала пісаць у 11-гадовым узросце, выйшаў *«Адваротны бок люстэрка»* у 2011 годзе і намінаваны на прэміі «Дэбют» і «Экслібрыс». У студзені 2016 года ўсе 3 часткі выйшлі пад адной вокладкай у выдавецтве «Мастацкая літаратура» накладам 1200 асобнікаў.

## Прызнанне 
* Лонг-ліст Прэміі Гедройца (2018) з кнігай «Губернскі дэтэктыў. Справа аб крывавых дукатах».

## Спасылкі 
* http://budzma.by/news/yyosc-ksyeniya-shtalyenkova-pismyennictva-heta-nye-tolki-vyklyuchna-shchaslivyya-momanty.html
* https://www.sb.by/articles/volshebnoe-zerkalo-ksenii-shtalenkovoy.html

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Францішак Бароўскі

**Францішак Бароўскі** (, ; , Беларусь — , Полацк) — каталіцкі дзеяч, педагог, доктар тэалогіі, сакратар Полацкай езуіцкай акадэміі (1814—1817).

27 снежня 1759 г. у Вільні уступіў у Таварыства Ісуса. Вывучаў тэалогію ў Варшаве і адначасова выкладаў геаметрыю ў публічнай школе езуітаў. Пасля скасавання Таварыства Ісуса (1773) Кліментам XIV застаўся ў Варшаве, дзе працаваў у школах Адукацыйнай камісіі. У 1776 г. атрымаў ступень доктара тэалогіі ў Галоўнай літоўскай школе. Потым быў накіраваны біскупам Луцкім А. Нарушэвічам у Рым і Парыж, дзе вывучаў кананічнае права.

У 1801 г. пераехаў на Беларусь. У 1801—1802 гг. — рэгент канвікта ў Полацку, а ў 1802—1803 гг. — рэгент канвікта і прафесар французскай мовы ў Віцебску. 2 лютага 1803 г. склаў апошнія зарокі. З 1803 па 1814 гг. — на адказных пасадах у езуіцкіх структурах Хальча, Оршы, Дынабурга, Пушы і Віцебска. У 1814 г. прызначаны сакратаром Полацкай езуіцкай акадэміі

Памёр 15 сакавіка 1817 г. у Полацку.

## Літаратура 
* *Инглот, М.* Общество Иисуса в Российской Империи (1772—1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот; пер. А. Н. Коваля. — М.: Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. — 632 с.
* Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / oprac. L. Grzebień. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — 882 s.

Катэгорыя:Езуіты Беларусі
Міхась Зізюк

**Міхась Зізюк**, **Міхаіл Міхайлавіч Зізюк** (нар. , в. Лучыцы,  Гомельскай вобласці) — беларускі пісьменнік.

Скончыў Лучыцкую сярэднюю школу, Новасібірскае вышэйшае ваенна-палітычнае вучылішча. Служыў на Далёкім Усходзе. У 1993 годзе вярнуўся ў Беларусь. Працаваў у раённым аддзеле ўнутраных спраў. Скончыў Акадэмію МУС РБ, атрымаў кваліфікацыю юрыста. Жыве і працуе ў Наваградку.
## Творчасць 
Пісаць пачаў у сярэдзіне 2000-х гадоў. Піша на беларускай і рускай мовах. Першае апавяданне «Цяпло яе сэрца» апублікавана ў «Звяздзе» (2005). Аўтар кніг «Пропавшая свадьба» (2007), «Зелянее рунь» (2011), «Храм его души» (2011), «Оракулы междуречья» (2013), «Планктон» (2017).

## Прызнанне 
* Лонг-ліст Прэміі Гедройца (2018) з кнігай «Планктон».

Катэгорыя:Постаці Навагрудка
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Артылерыйская падрыхтоўка

1944 года (Наступленне пад Ленінградам). Агонь вядзе карпусная артылерыя РСЧА УС СССР.]]
**Артылеры́йская падрыхто́ўка** (**Артпадрыхто́ўка**) — дзеянні артылерыі, прызначаныя для знішчэння або падаўлення агнявых сродкаў праціўніка, жывой сілы, абарончых збудаванняў і іншых аб’ектаў праціўніка перад наступам сваіх войскаў.

У прусскай (нямецкай) ваеннай справе — **Артылерыефарберайтунг** ().

## Гісторыя 
### да XIX стагоддзя 
Артпадрыхтоўка паўстала адначасова з з’яўленнем у войсках дастаткова мабільных артылерыйскіх гармат. Апошнія не толькі замянілі кідальную тэхніку, але і пашырылі тактычныя магчымасці войскаў.

У Еўропе элементы артпадрыхтоўкі з’явіліся ў XIV—XVI стст. Перад пачаткам наступлення, пазіцыі праціўніка апрацоўваліся артылерыйскім агнём ядрамі і шрапнеллю. Знішчалася жывая сіла праціўніка; руйнаваліся абарончыя пабудовы: крэпасці, сцены, вежы.

### XX стагоддзе 
Развіццё абарончай тактыкі і тэхналогіі разам з развіццём сродкаў знішчэння праціўніка, а таксама пераход да пазіцыйнай формы абароны значна павялічыў значэнне артпадрыхтоўкі. Пры гэтым у ваеннай справе ўжо з’явіўся і ўмацаваўся тэрмін «артпадрыхтоўка».

#### Першая сусветная 
У Першую сусветную вайну, пачынаючы з 1915 года, артпадрыхтоўка шырока выкарыстоўвалася для прарыву пазіцыйнага фронту. Час артпадрыхтоўкі вар’іраваўся ад некалькіх гадзін да некалькіх сутак. Аднак, пры існуючай тактыцы бою (так званых «хваляў»), нават шматдзённая артпадрыхтоўка не забяспечвала падаўленне агнявых кропак на ўсёй глыбіні абароны.

У 1916 годзе быў выкананы пераход да групавой тактыкі прарыву эшаланаванай абароны праціўніка. Артпадрыхтоўка вялася паэшалонна, і вялася ўжо з удзелам артылерыі суправаджэння.

Пры агульнавайсковай тактыкі бою артпадрыхтоўка праводзілася усімі родамі войскаў, таксама з выкарыстаннем мінамётаў, дульных гранатамётаў, танкавых гармат.

#### Другая сусветная 
У Другой сусветнай вайне, артпадрыхтоўка праводзілася больш інтэнсіўна, але з меншай працягласцю: ад некалькіх дзясяткаў хвілін да некалькіх гадзін.

З 1942 года ў Чырвонай Арміі артпадрыхтоўка стала адным з этапаў артылерыйскага наступу.

Да выкарыстоўванай зброі дадалася рэактыўная артылерыя ў выглядзе рэактыўнай сістэмы залпавага агню (РСЗА). Масіраваны залп батарэі РСЗА калі не забіваў праціўніка ў зоне паражэння, то значна душыў здольнасць жывой сілы весці супраціў. Авіяцыйная артпадрыхтоўка таксама адыграла немалаважную ролю.

## Палітыка 
Тэрмін «артпадрыхтоўка» перайшоў таксама ў палітычную сферу. «Артпадрыхтоўкай» у палітыцы называюць шэраг інфармацыйна-прапагандысцкіх дзеянняў, накіраваных на ізаляцыю боку праціўніка, паслаблення яго баявога духу. 

Палітычная «артпадрыхтоўка» папярэднічае рэальным баявым дзеянням з бокам праціўніка.

## Гл. таксама 
* Артылерыйскі наступ

## Крыніцы
Катэгорыя:Ваеннае майстэрства
Катэгорыя:Артылерыя