Сідней Брэнер

**Сідней Брэнер** (; , Джэрмістан, Паўднёва-Афрыканскі Саюз — , Сінгапур) — паўднёваафрыканскі і брытанскі біёлаг. У 2002 годзе ён падзяліў Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне разам з Робертам Хорвіцам і сэрам Джонам Салстанам. Брэнер зрабіў значны ўклад у працу над генетычным кодам і іншымі абласцямі малекулярнай біялогіі, працуючы ў Лабараторыі малекулярнай біялогіі Савета медыцынскіх даследаванняў (MRC) у Кембрыджы, Англія. Ён стварыў круглага чарвяка *Caenorhabditis elegans* у якасці мадэльнага арганізма для даследавання біялогіі развіцця і заснаваў Інстытут малекулярных навук у Берклі, штат Каліфорнія, ЗША.

## Адукацыя і ранняе жыццё 
Брэнер нарадзіўся ў горадзе Джэрмістан у тагачасным Трансваале (сёння ў Гаўтэнгу), Паўднёвая Афрыка, 13 студзеня 1927 года. Яго бацькі, Лія (у дзявоцтве Блечар) і Морыс Брэнер, былі яўрэйскімі імігрантамі. Яго бацька, шавец, прыехаў у Паўднёвую Афрыку з Літвы ў 1910 годзе, а маці — з Рыгі, Латвія, у 1922 годзе. У яго была адна сястра Філіс.

Адукацыю атрымаў у сярэдняй школе Джэрмістана, а затым ва Універсітэце Вітватэрсранда. Паступіўшы ва ўніверсітэт ва ўзросце 15 гадоў, на другім курсе было адзначана, што ён будзе занадта малады, каб прэтэндаваць на медыцынскую практыку па заканчэнні шасцігадовага курса медыцынскай дапамогі, і таму яму дазволілі атрымаць ступень бакалаўра. Ступень навукі ў галіне анатоміі і фізіялогіі. Ён застаўся на яшчэ два гады каб атрымаць ступень з адзнакай, а затым ступень магістра, падтрымліваючы сябе, працуючы на паўстаўкі лабарантам. За гэты час яго вучылі Джоэл Мандэльштам, Райманд Дарт і Роберт Брум. Яго магістарская дысертацыя была ў галіне цытагенетыкі. У 1951 годзе атрымаў ступень бакалаўра медыцыны, бакалаўра хірургіі.

## Кар’ера і даследаванні 
Пасля атрымання ступені доктара філасофіі Брэнэр вучыўся ў дактарантуры ў Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі. Наступныя 20 гадоў ён правёў у Лабараторыі малекулярнай біялогіі ў Кембрыджы. Там, на працягу 1960-х гадоў, ён зрабіў свай ўнёсак у малекулярную біялогію, якая тады толькі з’явілася. У 1976 годзе паступіў у Інстытут Солка ў Каліфорніі.

Разам з Джэкам Дуніцам, Дораці Ходжкін, Леслі Оргел і Берыл Отан ён адным з першых у красавіку 1953 года ўбачыў мадэль структуры ДНК, пабудаванай Фрэнсісам Крыкам і Джэймсам Уотсанам; у той час ён і іншыя навукоўцы працавалі на хімічным аддзяленні Оксфардскага ўніверсітэта. Усе былі ўражаны новай мадэллю ДНК, асабліва Брэнер, які пасля працаваў з Крыкам у Кавендышскай лабараторыі Кембрыджскага ўніверсітэта і нядаўна адкрытай лабараторыі малекулярнай біялогіі Савета медыцынскіх даследаванняў. Па словах Берыл Отан, пазней Рымера, усе яны ехалі разам на дзвюх машынах, як толькі Дораці Ходжкін абвясціла ім, што яны едуць у Кембрыдж, каб убачыць мадэль структуры ДНК.

Бреннер унёс некалькі важных укладаў у новую вобласць малекулярнай біялогіі у 1960-х гадах . Першы складаўся ў тым, каб даказаць, што ўсе, што перакрываюцца, паслядоўнасці генетычнага кадавання немагчымы. Гэта разуменне аддзяліла функцыю кадавання ад структурных абмежаванняў, як было прапанавана ў разумным кодзе Джорджам Гамовым. Гэта прывяло Фрэнсіса крыку да прапановы канцэпцыі адаптара або, як яго цяпер называюць, «трансфернай РНК» (тРНК). Фізічны падзел паміж антыкадонам і амінакіслатой ў тРНК з’яўляецца асновай для аднанакіраванага патоку інфармацыі ў закадаваных біялагічных сістэмах. Гэта шырока вядома як Цэнтральная догма малекулярнай біялогіі, г. зн. што інфармацыя перадаецца ад нуклеінавых кіслаты да бялку і ніколі ад бялку да нуклеінавых кіслот. Вынікаючы гэтаму разуменню адаптара, Бреннер задумаў канцэпцыю інфармацыйнай РНК падчас гутаркі ў красавіку 1960 года з Фрэнсісам Крыкам і Франсуа Жакобам і разам з Джейкабам і Мэцью Мезельсан працягнуў даказваць яе існаванне пазней тым летам. Затым разам з Фрэнсісам Крыкам, Леслі Барнет і Рычардам Ўотс-Тобін Брэнер генетычна прадэманстраваў трыплетную прыроду кода трансляцыі бялку ў эксперыменце крыку, Брэнера, Барнета, Ўотс-Тобін і інш 1961, падчас якога былі выяўленыя мутацыі зруху кадраў. Разам з працай па расшыфроўцы Маршала Уорэна Нірэнберга і іншых, адкрыццё трыплетнай прыроды генетычнага кода мела вырашальнае значэнне для расшыфроўкі кода. Леслі Барнет дапамагла стварыць лабараторыю Сіднэя Брэнера ў Сінгапуры праз шмат гадоў пазней.
 на фота ў 1965 годзе]]
Брэнер разам з Джорджам Пічэнікам стварылі першы камп’ютэрны матрычны аналіз нуклеінавых кіслот з дапамогай TRAC, які Брэнэр працягваў выкарыстоўваць. Крык, Брэнер, Клуг і Пічэнік вярнуліся да ранняй працы на расшыфроўку генетычнага кода з піянерскай працай аб паходжанні сінтэзу бялку, дзе абмежаванні на мРНК і тРНК са-эвалюцыянавалі дазваляючы цыкл з пяць-асноўным узаемадзеяннем з пераваротам антыкадона, і, такім чынам, ствараючы сістэму трансляцыі трыплетнага кода, не патрабуючы рыбасомы. Для гэтай мадэлі патрабуецца часткова перакрываючыся код. Апублікаваная навуковая праца надзвычай рэдкая, бо ў яе склад уваходзяць тры аўтары, якія самастойна сталі лаўрэатамі Нобелеўскай прэміі.

Брэнер затым сканцэнтраваўся на стварэнні *Caenorhabditis elegans* ў якасці мадэльнага арганізма для даследавання жывёльнага развіцця, уключаючы развіццё нервовай сістэмы. Брэнер выбраў гэтага глебавага аскарыда даўжынёй 1 міліметр галоўным чынам таму, што ён просты, лёгка вырошчваецца ў масавых папуляцыях і аказаўся даволі зручным для генетычнага аналізу. Адным з ключавых метадаў ідэнтыфікацыі важных функцыянальных генаў было выяўленне круглых чарвякоў, якія мелі некаторыя функцыянальныя дэфекты, напрыклад, нескаардынаваныя, што прывяло да ідэнтыфікацыі новых набораў бялкоў, такіх як набор бялкоў UNC. За гэтую працу ён падзяліў Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне ў 2002 годзе разам з Робертам Хорвіцам і Джонам Салстанам. Назва яго Нобелеўскай лекцыі ў снежні 2002 года «Дар прыроды навуцы» з’яўляецца данінай гэтай нематодзе; у ёй ён палічыў, што выбар правільнага арганізма аказаўся такім жа важным, як і вырашэнне правільных праблем, над якімі трэба працаваць. Фактычна, за апошнія дзесяцігоддзі супольнасць *C. elegans* хутка расла, і даследчыкі працуюць над шырокім спектрам праблем.

Брэнер заснаваў Інстытут малекулярных навук у Берклі, штат Каліфорнія, у 1996 годзе. У 2015 годзе ён быў звязаны з Інстытутам Солка, Інстытутам малекулярнай і клетачнай біялогіі, Сінгапурскім саветам па біямедыцынскіх даследаваннях, даследчым кампусам фермы Джанеліі і Медыцынскім інстытутам Говарда Х’юза. У жніўні 2005 года Брэнер быў прызначаны прэзідэнтам Акінаўскага інстытута навукі і тэхналогій He was also on the Board of Scientific Governors at The Scripps Research Institute,. Ён таксама ўваходзіў у Савет навуковых кіраўнікоў Навукова-даследчага інстытута Скрыпса. Навуковая біяграфія Брэнера была напісана Эралам Фрыдбергам у ЗША для публікацыі ў Cold Spring Harbour Laboratory Press у 2010 годзе.

Вядомы сваім праніклівым навуковым нюхам і з’едлівай кемлівасцю, Брэнер на працягу многіх гадоў быў аўтарам рэгулярнай калонкі («Loose Ends») у часопісе *Current Biology*. Гэтая калонка была настолькі папулярная, што зборнік «Loose ends from Current Biology» быў апублікаваны Current Biology Ltd і стаў калекцыйным прадметам. Брэнер напісаў «Жыццё ў навуцы» у мяккай вокладцы, апублікаванай BioMed Central. Брэнер таксама вядомы сваёй шчодрасцю на ідэі і вялікай колькасцю студэнтаў і калег, якія стымулявалі яго ідэі.

У 2017 годзе Брэнер арганізаваў у Сінгапуры серыю асноўных лекцый з апісаннем дзесяці лагарыфмічных шкал часу ад Вялікага выбуху да сучаснасці, якія ахопліваюць з’яўленне шматклетачных формаў жыцця, эвалюцыю чалавека і з’яўленне мовы, культуры і тэхналогій. Падчас цыклу лекцый выступілі выбітныя навукоўцы і мысляры, у тым ліку Браян Артур, Свантэ Пяэба, Хельга Навотны і Джэк Шостак. У 2018 годзе лекцыі былі адаптаваныя ў навукова-папулярную кнігу пад назвай *Сіднэй Брэнер 10-на-10: Хронікі эвалюцыі*, выдадзенай Wildtype Books.

Брэнер таксама прачытаў чатыры лекцыі па гісторыі малекулярнай біялогіі, яе ўплыву на неўралогію і вялікіх навуковых пытанняў, якія стаяць наперадзе. Лекцыі былі адаптаваныя ў кнігу «*У духу навукі: лекцыі Сіднэя Брэнера аб ДНК, чарвяках і мазгах»*.

### Амерыканскі план і еўрапейскі план 
«Амерыканскі план» і «Еўрапейскі план» былі прапанаваныя Сіднеем Брэнерам у якасці канкуруючых мадэляў таго, як клеткі мозгу вызначаюць свае нейронавыя функцыі. Згодна з еўрапейскім планам (часам яго называюць брытанскім) функцыя клетак вызначаецца іх генетычнай лініяй. Згодна з амерыканскім планам, функцыя клеткі вызначаецца функцыямі яе суседзяў пасля міграцыі клеткі. Далейшыя даследаванні паказалі, што большасць відаў прытрымліваюцца пэўнай камбінацыі гэтых метадаў, хоць і ў рознай ступені, для перадачы інфармацыі ў новыя клеткі.

## Узнагароды 
*  (1969)
* Прэмія Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні (1971, разам з Сеймурам Бензерам і Чарлзам Яноўскім)
* Каралеўскі медаль Лонданскага каралеўскага таварыства (1974)
* Міжнародная прэмія Гайрднера (1978, 1991)
*  (1980)
* , Біяхімічнае таварыства (1980)
* Ciba Medal,  (1981)
* Прэмія Розенсціла (1986)
* Прэмія Харві (1987)
*  (1987)
*  (1987)
* Прэмія Кіёта (1990)
* Медаль Коплі (1991)
* Міжнародная прэмія караля Фейсала (1992)
* Прэмія Дэна Дэвіда
* March of Dimes Prize in Developmental Biology (2002, разам з Сеймурам Бензерам)
* Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне (2002)
* UCSD/Merck Life Sciences Achievement Award (2005)

Ордэн Кавалераў Пашаны (1986), Ордэн Мапунгубве у золаце (2005), партугальскі Вялікі Крыж ордэна Інфанта дона Энрыке (2009), японскі Ордэн Узыходзячага сонца 1 ступені (2017).

Ганаровы доктар, у прыватнасці Чыкагскага ўніверсітэта (1976), Гарварда (2002) і Еля (2003).

## Асабістае жыццё 
Брэнер быў жанаты на Мэй Брэнер (у дзявоцтве Ковіц, затым Балкінд) са снежня 1952 года да яе смерці ў студзені 2010 года; іх дзеці: Белінда, Карла, Стэфан і яго пасынак Джонатан Балкінд ад першага шлюбу яго жонкі з Маркусам Балкіндам. Жыў у Ілі, графства Кембрыджшыр. Быў атэістам.

Брэнэр памёр 5 красавіка 2019 года ў Сінгапуры ва ўзросце 92 гадоў.

## Літаратура 
* Soraya De Chadarevian; *Designs For Life: Molecular Biology After World War II*, CUP 2002, 444 pp; 
* Francis Crick; *What Mad Pursuit: A Personal View of Scientific Discovery* (Basic Books reprint edition, 1990) 
* Georgina Ferry; ’Max Perutz and the Secret of Life’, (Chatto & Windus 2007) 352pp, . For uncaptioned picture.
* Robert Olby; *Francis Crick: Hunter of Life’s Secrets*, Cold Spring Harbor Laboratory Press, , published on 25 August 2009.
* Max Perutz; *What a Time I am Having: Selected Letters.*, CSHL Press 2008, 506pp . For captioned picture.
* Matt Ridley; *Francis Crick: Discoverer of the Genetic Code (Eminent Lives)* first published in June 2006 in the US and then in the UK September 2006, by HarperCollins Publishers; 192 pp, ; in paperback, by Atlas Books (with index), .
* Sydney Brenner Collection Cold Spring Harbor Laboratory Archives
* Lewis Wolpert; *How We Live and Why We Die*, Faber and Faber 2009, 240 pp; 

## Спасылкі 
* Гутарка з Аланам Макфарлейнам 23 жніўня 2007 года (відэа)

Катэгорыя:Кавалеры Пашаны