Этыка

**Этыка** (, ад стараж.-грэч. *ἦθος* — этас, «нораў, звычай») — філасофскае даследванне сутнасці, мэт і прычын маралі і маральнасці. Першапачаткова сэнсам слова этас было сумеснае жыллё і правілы, спароджаныя сумесным інтэрнатам, нормы, гуртаваць грамадства, пераадоленне індывідуалізму і агрэсіўнасці. Па меры развіцця грамадства да гэтага сэнсу дадаецца вывучэнне сумлення, дабра і зла, спагады, дружбы, сэнсу жыцця, самаахвярнасці і г. д.. Выпрацаваныя этыкай паняцці — міласэрнасць, справядлівасць, сяброўства, салідарнасць і інш., накіроўваюць маральнае развіццё сацыяльных інстытутаў і адносін.

### Асноўныя праблемы этыкі 
* Праблема крытэрыяў дабра і зла
* Праблема сэнсу жыцця і прызначэння чалавека
* Праблема справядлівасці
* Праблема належнага.

### Класіфікацыя этычных каштоўнасцей 
Згодна з М. Гартманам, уся разнастайнасць маральных каштоўнасцей падзяляецца на асноўныя і прыватныя. Да першых, якія ляжаць у аснове ўсіх астатніх, адносяцца карысць і каштоўнасці, якія прымыкаюць да яе: высакароднасць, паўната і чысціня. Прыватныя каштоўнасці, або каштоўнасці-дабрачыннасці, падпадзелены на тры групы:

* каштоўнасці антычнай маралі — справядлівасць, мудрасць, адвагу, самавалоданне; сюды ж ўключаюцца Арыстоцелевы каштоўнасці, заснаваныя на прынцыпе сярэдзіны;
* каштоўнасці «культурнага круга хрысціянства» — любоў да бліжняга; праўдзівасць і шчырасць; надзея і вернасць; давер і вера; сціпласць, пакорлівасць, дыстанцыя; каштоўнасці вонкавага абыходжання;
* іншыя каштоўнасці: любоў да далёкага, дабрачыннасць, асабістае каханне.

## Гісторыя этыкі 
### Кароткі агляд 
Вылучэнне этыкі як адмысловага аспекту філасофіі звязана са зробленым сафістамі (V ст. да н. э.) адкрыццём, што ўстанаўленні культуры істотна адрозніваюцца ад законаў прыроды. У адрозненне ад прыроднай неабходнасці, якая паўсюль адна і тая ж, законы, звычаі, норавы людзей разнастайныя і зменлівыя. З’явілася праблема супастаўлення розных законаў і нораваў з мэтай высветліць, якія з іх лепш. Выбар паміж настаўленнямі культуры, якія адрозніваюцца ў розных народаў, а таксама якія змяняюцца ад пакалення да пакалення, апынуўся залежным ад іх абгрунтавання. Крыніцай іх апраўдання апыняўся розум. Гэты тэрмін упершыню ужыты Арыстоцелем як абазначэнне асаблівай галіны даследавання «практычнай» філасофіі, бо яна спрабуе адказаць на пытанне: што мы павінны рабіць? Асноўнай мэтай маральнага паводзінаў Арыстоцель называў шчасце — дзейнасць душы ў паўнаце дабрачыннасці, гэта значыць самарэалізацыю. Самарэалізацыя чалавека — гэта разумныя ўчынкі, якія пазбягаюць крайнасцей і трымаюцца залатой сярэдзіны. Таму галоўная дабрачыннасць — гэта ўмеранасць і разважлівасць.

Згодна з вучнем Платона Арыстоцелем, мэта этыкі — не веды, а ўчынкі. Пытанне аб тым, што ёсць дабро, у этыцы звязаны з пытаннем аб тым, як яго дасягнуць. «Тым самым этыка як практычная філасофія была аддзеленая ад тэарэтычнай філасофіі (метафізікі).».

Арыстоцель адзначае, што дзеянні чалавека мэтазгодныя, што ў кожнай дзейнасці — свая мэта, што мэты ўтвараюць іерархію. Паводле Арыстоцеля, варта дапусціць вышэйшую, канчатковую мэту, якая павінна быць жадана дзеля яе самой, а не з’яўляцца сродкам для якой-небудзь іншай мэты. Менавіта яна як карысць ва ўласным сэнсе слова, або вышэйшую карысць, будзе вызначаць меру дасканаласці чалавека і сацыяльных інстытутаў, сустракаецца ў Мішне.

У працэсе развіцця этычных тэорый філосафы сустрэліся са значнымі цяжкасцямі ў уніфікацыі тэрміналогіі, так як у розных тэорыях аб’яўляліся базавымі розныя паняцці, часта неазначальныя, суб’ектыўныя або супярэчлівыя (дабро і зло, сэнс жыцця і г. д.). Больш за тое, з-за таго факту, што этыка разглядае індывідуальную мараль, якая адносіцца да абароненых падсвядомых механізмаў, глыбокі аналіз абцяжарваецца спрацоўваннем псіхалагічнай абароны, што блакіруе крытычны аналіз падсвядомых установак.

Асаблівасці рэлігійных этычных сістэм складаюцца ў тым, што ў рэлігіях, якія змяшчаюць персаніфікаванага Бога, Бог з’яўляецца аб’ектам маралі, і базавымі становяцца нормы, імператыўна абвешчаныя рэлігіяй як боскія, этыка грамадскіх адносін як сістэма маральных абавязацельстваў па адносінах да грамадства дапаўняецца (ці падмяняецца) чароўнай этыкай — сістэмай маральных абавязацельстваў па адносінах да бога, аж да таго, што можа ўступаць у канфлікт (часам сацыяльны ці нават масавы) з грамадскай мараллю. Варта мець на ўвазе, што класічныя даследаванні этыкі праводзіліся, галоўным чынам, абстрактна, даследчыкам на ўласным прыкладзе, і таму часта маюць шмат генералізацыяй асабістых прынцыпаў і абмежаванняў на этыку ў цэлым. Пераадолець гэты суб’ектывізм імкнецца аналітычная этыка, якая выкарыстоўвае, у прыватнасці, фармальную логіку для аналізу этычных выказванняў і пабудовы агульназначных этычных меркаванняў.

### Сучасны стан этыкі 
* Сучаснасць прыводзіць з аднаго боку да рэлятывацыі этыкі (нігілізм), а з другога боку — да пашырэння поля этычнага: паняцце дабра распаўсюджваецца на ўзаемаадносіны з прыродай (біяцэнтрычная этыка) і навуковыя эксперыменты (біяэтыка).
* На хвалі фемінізму этыка атрымала гендэрнае тлумачэнне: замест абстрактнай гуманнасці або чалавечнасці (крытыка якіх дасягнула апагею ў постмадэрнісцкай канцэпцыі «смерці чалавека») цноты могуць групавацца па апазіцыі мужнасці і жаноцкасці.
* Альбертам Швейцэрам вылучаны прынцып глыбокай павагі перад жыццём, заснаваны на этыцы ненасілля Льва Талстога і Махатмы Гандзі. У сваёй кнізе «Культура і этыка» А. Швейцэр прааналізаваў гісторыю этыкі і яе стан у XX стагоддзі, а таксама азначыў шляху яе развіцця.
* Тэяр дэ Шардэн ў сваёй працы «Феномен чалавека» аб’ядноўвае традыцыйную этыку з тэорыяй эвалюцыі.
* Развіццё медыцыны і біятэхналогій прывяло да хуткага развіцця біяэтыкі як аналізу ўзнікаючых пры прыняцці медыцынскіх, судова-юрыдычных і іншых падобных рашэнняў этычных цяжкасцей.

## Раздзелы этыкі 
З’яўляючыся практычнай, маральнай філасофіяй, якая апісвае правільныя і годныя паводзіны, этыка ў той жа час з’яўляецца сістэмай ведаў аб прыродзе і паходжанні маралі. Гэта вызначае наяўнасць двух асноўных яе функцый — маральна-выхаваўчай і пазнавальна-асветніцкай, таму ў этыцы можна вылучыць дзве вобласці — нарматыўную этыку, накіраваную на жыццевучэнне і тэарэтычную этыку, якая спазнала мараль. Гэта падзел на розныя, хоць і ўзаемазвязаныя дысцыпліны аформілася ў 2-й палове 20 стагоддзя.

### Тэарэтычная этыка 
Тэарэтычная этыка — гэта навуковая дысцыпліна, якая разглядае мараль як асаблівую сацыяльную з’яву, высвятляе, што гэта такое, чым мараль адрозніваецца ад астатніх сацыяльных з’яў. Тэарэтычная этыка вывучае паходжанне, гістарычнае развіццё, заканамернасці функцыянавання, сацыяльную ролю і іншыя аспекты маралі і маральнасці. Яе метадалагічнай асновай з’яўляюцца веды, канцэпцыі і ідэі, якія тычацца навуковага пазнання маралі.

Існуюць навуковыя дысцыпліны акрамя этыкі, якія вывучаюць мараль у складзе сваёй прадметнай вобласці

* Сацыялогія і сацыяльная псіхалогія займаюцца грамадскімі функцыямі маралі, дэклараваныя ёю правілы ў параўнанні з іншымі грамадскімі з’явамі;
* Псіхалогія асобы вывучае фізіялагічную аснову маралі;
* Логіка і лінгвістыка — мова маралі, правілы і формы нарматыўна-этычнай логікі.

Вынікі даследаванняў, атрыманых гэтымі навукамі, якія маюць дачыненне да сутнасці, паходжання і функцыянавання маралі і маральнасці, выкарыстоўвае і абагульняе тэарэтычная этыка. З метаэтыкай звязваюцца этычныя даследаванні пачатку і сярэдзіны XX стагоддзя. Першым даследаваннем у галіне метаэтыкі лічыцца праца Джорджа Э. Мура «Прынцыпы этыкі». Пытаннямі аб прадмеце, структуры і прызначэнні этыкі ў слоўніках, даведніках і падручніках фактычна займаецца метаэтыка.

Нарматыўная этыка ставіць сваёй мэтай падтрыманне ў грамадстве асноватворных маральных каштоўнасцей, задае нормы паводзін у паўсядзённых жыццёвых сітуацыях. Апелюючы да розуму, нарматыўная этыка выкарыстоўвае доказ, довад, аргумент, гэтым яна, у адрозненне ад маралізатарства, прывабная для крытычна думаючай асобы, фарміруе маральныя перакананні. Развагі, якія асэнсавана абгрунтоўваюць палажэнні маралі, ператвараюць знешнія для асобы маральныя нормы ва ўнутраныя пачуцці, якія матывіруюць паводзіны. Сацыяльная этыка — вучэнне аб маральных адносінах і абавязках, звязаных з жыццём у грамадстве. Кантэкстуальная этыка лічыць, што прыняцце маральнага рашэння ў дадзенай канкрэтнай сітуацыі залежыць не ад агульных прынцыпаў і нормаў маральнасці, ад умоў дадзенай сітуацыі, гэта значыць ад кантэксту.

### Кант 
Абсалютна новую пастаноўку атрымалі этычныя праблемы ў Імануіла Канта. Калі гнасеалогія Канта залежыць ад філасофіі Юма, то ў вобласці маралі духоўным бацькам Канта несумненна быў Русо. «Што маральная каштоўнасць чалавека вынікае з прыроднай крыніцы, яна не залежыць ад аднаго акультурванне, ніякага поспеху ў навуках або развіцця розуму, што можна ў нізкім і не вельмі адукаваны стане валодаць тым, чаго не можа даць нават высока развітая навука і пазнанне» — вось чаму Кант, паводле яго ўласнага прызнання, навучыўся ў Русо і што ўвайшло ў аснову яго ўласнай этыкі. Уся маральнасць заключаецца ў добрай волі выканаць маральны закон. Сам закон павінен адрознівацца абсалютнай ўсеагульнасці. «Рабі так, каб правіла тваёй волі заўсёды магла быць разам з тым і прынцыпам ўсеагульнага заканадаўства» — абвяшчае маральны закон Канта (катэгарычны імператыў). Гэтая формула карэнным чынам адрознівае яго мараль ад папярэдніх этычных пабудоў, якія абапіраюцца заўсёды на пэўнае эмпірычна вызначанае ўтрыманне. Любы такі сэнс прынцыпова выключаецца Кантам. У сферы належнага не можа быць ніякіх умоўнасцей, нічога не залежыць ад тых ці іншых канкрэтных мэтаў і прычын. Безумоўнае маральнае самавызначэнне непазбежна прыводзіць да самай агульнай формы маральнага закона, у якім маральна каштоўным з’яўляецца толькі яго ж уласны агульны і безумоўны сэнс. Прадстаўляючы нешта абсалютна каштоўнае, маральны закон робіць гэтак жа каштоўным і тую істоту, якая з’яўляецца яго носьбітам і выканаўцам, гэта значыць чалавека. Такім чынам, у Канта вымалёўваецца другая абсалютная маральная каштоўнасць — чалавечая асоба, якая ўваходзіць ў змест другой, канкрэтнай формулы маральнага закону: «рабі так, каб ты карыстаўся чалавецтвам, як у тваім твары, так і ў асобе любога іншага, не толькі як сродкам, але ў той жа час і заўсёды як мэтай». Нягледзячы на ўвесь досціп і загадкавую архітэктоніку кантаўскай этыкі, які злучае ў адзінае цэлае патрабаванні абсалютнай чысціні маральнага самавызначэння з эўдэманістычных ідэалаў вышэйшай выгоды — галоўная каштоўнасць і значэнне яе не як сістэмы, а як цалкам новага этычнага пункту гледжання. Навізна яе заключаецца ў рашучай абвяшчэнні поўнай аўтаноміі маральнага закона, гэта значыць незалежнасці яго ад тых ці іншых псіхалагічных і знешніх умоў і мэтаў. Цалкам арыгінальнае таксама своеасаблівае гнасеалагічнае значэнне гэтага закона ў Канта, што робіць яго базісам ідэалістычнага светапогляду. Да Канта належнае вызначалася з пазнання існага і магчымага; Кант першы паспрабаваў абгрунтаваць анталагічныя ідэі свядомасцю належнага. Гэтая спроба мае глыбокае псіхалагічнае значэнне. Што светапогляд кожнага чалавека абумоўлены ў значнай ступені яе імкненнямі і этычнай свядомасцю — бясспрэчны факт. Ператвараючы гэты факт у філасофскую тэорыю, Кант усталяваў прынцыповы прыярытэт маральнай волі (практычнага розуму) над тэарэтычным розумам.

Безумоўнасць маральнага абавязку ператварае яго ў той жа час у новы метафізічных прынцып. Для тэарэтычнага розуму ўся рэальнасць зводзілася да фенаменальнага быцця, звязанага законам прычыннасці; ў маральным самавызначэнні адкрываецца новы від быцця, свабоднага ад прычыннасці. Метафізічнае значэнне гэтага прынцыпу раскрыта было больш падрабязна толькі ў Фіхтэ. Для Фіхтэ маральная воля з’яўляецца адначасова разумнай воляй; у ёй перамагаецца супрацьлеглае «я», ім жа створаная неразумная прырода. Згодна з гэтым, маральнае існаванне з’яўляецца бесперапынным заканадаўствам разумнай істоты ў дачыненні да самога сябе.

Вышэйшы крытэр гэтага заканадаўства — індывідуальнае сумленне. Мэта маральнасці — поўная свабода ад усяго таго, што не з’яўляецца розумам, гэта значыць поўнае пераадоленне неразумнай прыроды. Паколькі мэта гэтая недасяжная, то маральная дзейнасць бясконца імкненнем да ідэалу абсалютнай свабоды.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Разин А. В.* Этика: Учебник для вузов. — 3-е изд., перераб. — Москва: Академический проект, 2006. — 624 с. ISBN 5-8291-0709-0
* *Гусейнов А. А.* Этика  // ЭТИКА: образовательный ресурсный центр. ЭТИЧЕСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ.
* *Гусейнов А. А.* Этика и мораль в современном мире // Этическая мысль: современные исследования. М.: Прогресс-Традиция, 2009. С. 5-18.
* *Хоружий С. С.* Кризис классической европейской этики в антропологической перспективе  // Этика науки. — Москва: ИФ РАН, 2007. — С. 85-97.
* Максимов Н. Ф. Этика развития личности 
* Этика: Энциклопедический словарь / Под ред. Р. Г. Апресяна, А. А. Гусейнова. — Москва: Гардарики, 2001.
* Этическая мысль. Выпуски 1 — 11 — …  / Отв. ред. А. А. Гусейнов. — М.: ИФ РАН, 2000-2011-…
* *Канке В. А.* Современная этика: учебник. М.:, 2009—2011. — 394 стр. : ил. — (Университетский учебник).
* Золотухина-Аболина Е. В. Современная этика: Учебное пособие для студентов ВУЗов. — М., Ростов н/Д.: 2003—416 стр. (Серия «Учебный курс»)
* *Столяров А. А.* Стоя и стоицизм. М., 1995.- 445 с. ISBN 5-86187-023-3
* *Степанова А. С.* Философия Стои как феномен эллинистическо-римской культуры.- СПб.: Издательский дом «Петрополис», 2012. — 400 с. ISBN 978-5-9676-0425-6
* Этика стоицизма. Традиции и современность. Под ред. А. А. Гусейнова. М., 1991.
* Stevenson, Jay. *The Complete Idiot’s Guide to Philosophy*. 3. Indianapolis: Alpha Books, Penguin Group, 2005.
* Howard Jones, *The Epicurean Tradition*, Routledge, London 1989.
*  & Sedley, D.N. The Hellenistic Philosophers Volume 1, Cambridge University Press, 1987. (ISBN 0-521-27556-3)
* Michel Onfray, *La puissance d’exister: Manifeste hédoniste*, Grasset, 2006.
* 
* 
* 
* 
* 
* Рассел Б.. История западной философии. В 3 кн. Новосибирск: Сиб. унив. изд-во; Изд-во Новосиб. ун-та, 2001.
* Гусейнов А. А.. История этических учений: Утилитаризм
* *Грандо А. А.* Врачебная этика и медицинская деонтология, Киев, 1988;

## Спасылкі 
* Сектор этики  ИФРАНа
* Этика: Образовательный ресурсный центр
* 


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы