Паўстанне на браняносцы «Пацёмкін»

**Паўста́нне на браняно́сцы «Князь Пацё́мкін Таўры́часкі»** (таксама вядомае як **«абурэ́нне», «непадпарадкава́нне», «адкрытае супраціўле́нне», «бунт», «мяце́ж»**) — адна з заўважных падзей рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расіі і першы выпадак узброенага мяцяжу цэлай воіскай часткі падчас гэтай рэвалюцыі. Праходзіла з  па  года.

У ходзе стыхійна распачатага з-за няякаснай ежы ўзброенага выступу матросы захапілі карабель у свае рукі, забіўшы пры гэтым частку афіцэраў. Не маючы выразнага плана далейшых дзеянняў, паўсталыя павялі карабель у Адэсу, дзе мелі намер папоўніць запасы вугалю, вады і харчу, падтрымаць антыўрадавыя выступы, што праходзілі ў горадзе, і сустрэцца з галоўнымі сіламі Чарнаморскага флота, якія, як меркавалі паўсталыя, далучацца да паўстання. Пасля таго, як планы і надзеі паўсталых не апраўдаліся, браняносец, здзейсніўшы паход ад Канстанцы да Феадосіі і назад, праз адзінаццаць дзён здаўся румынскім уладам у порце Канстанца.

Паўстанне на браняносцы спрыяла паглыбленню крызісу ўлады ў Расійскай імперыі і мела для яе негатыўныя замежнапалітычныя наступствы. Ацэнкі паўстання ў Расіі змяняліся ў адпаведнасці са зменай панавалай у краіне ідэалогіі — ад негатыўных у імперскай Расіі да абсалютнай гераізацыі паўстання і яго ўдзельнікаў у рэспубліканскай і савецкай, прытым кожны раз розныя аспекты паўстання ў гэтыя перыяды асвятляліся неаб'ектыўна. У постсавецкі час гісторыя паўстання або замоўчваецца, або перакручваецца з пазіцый яго дыскрэдытацыі ці гіпертрафавання нацыянальнага складніка.

## Папярэднія падзеі 
### Гістарычны фон 
Сітуацыя ў Расійскай імперыі да канца вясны 1905 года была ўскладнена наступнымі звонку- і ўнутрыпалітычнымі фактарамі:
* Непапулярная вайна на Далёкім Усходзе з Японіяй нясла Расіі паражэнне за паражэннем як на сушы (здача крэпасці Порт-Артур у самым пачатку года, няшчасце бітвы за Мукдэн у сакавіку), так і на моры — у маі 1905 года ў Цусімскай бітве Расійскаму імператарскаму флоту на Далёкім Усходзе была нанесена знішчальная параза. Караблі рускай Другой Ціхаакіянскай эскадры, загінулыя пад Цусімай, былі караблямі Балтыйскага флота Расійскай імперыі. Яшчэ падчас фармавання і ходу 2-й эскадры на Далёкі Усход на Чарнаморскім флоце Расіі цыркулявалі чуткі, што магчымая адпраўка на тэатр ваенных дзеянняў і караблёў Чарнаморскага флота («3-й Ціхаакіянскай эскадры»). Пасля паразы пры Цусіме гэтыя чуткі ўзмацніліся. Многія матросы асцерагаліся і пярэчылі адпраўцы на вайну.
* Падзеі 9 студзеня 1905 года ў Санкт-Пецярбургу, воплеск рэвалюцыйнага тэрору, улучаючы дзёрзкае забойства маскоўскага кіраўніка горада і генерал-губернатара Вялікага князя Сяргея Аляксандравіча, рабілі ўнутранае становішча ў Імперыі трывожным і выбухоўным. Расійскія рэвалюцыянеры, жадаючы зрынуць існы лад і прыйсці да ўлады, дзеялі па прынцыпах *«мэта апраўдвае сродкі»* і *«чым горш — тым лепш»*. Увесну 1905 года ў некаторых гарадах мяжы аселасці адбыліся яўрэйскія пагромы. Яўрэйскае насельніцтва горада, што складала ў Адэсе самую значную нацыянальную меншасць — да 40 % насельніцтва, ці да 170 тыс. чалавек у абсалютнай велічыні, устрывожанае паведамленнямі пра яўрэйскія пагромы, што адбыліся ў некаторых гарадах Поўдня Расіі, з бояззю чакала пагрому і ў Адэсе. Яўрэі прыступілі да арганізацыі «атрадаў самаабароны», члены якіх узбройваліся агнястрэльнай зброяй. Пры гэтым трэба мець на ўвазе, што ў апісваны час дзённы рацыён рускага матроса быў удвая даражэй ваеннага, а па ўмовах жыцця на флоце і за адсутнасці халадзільнай тэхнікі ''«мяса з чарвякамі на караблях Чарнаморскага флота ў тыя часы было з'явай нярэдкай, заўсёды абыходзілася без канфліктаў…»*.

 года на браняносцы адбылося паўстанне матросаў, якія адмовіліся есці боршч з пратухлага мяса.

## Ход паўстання 
### 14 чэрвеня 
;Адмова каманды есці боршч
.]]
 года раніцай палова прывезенага на браняносец мяса была пакладзена ў кацёл для гатавання баршчу, астатнія тушы віселі на спардэку для «праветрывання». Там іх і выявілі матросы, пабуджаныя па пабудцы, як заўсёды, у 5 гадзін раніцы для нясення штодзённай службы і выканання руцінных карабельных прац. Вестка пра тое, што было закуплена нясвежае мяса, хутка абляцела ўвесь карабель, сярод каманды пачаўся гоман і агітацыя не есці боршч.

З-за непагадзі на мора стрэльбы былі перанесены на наступны дзень. У 11 гадзін на браняносцы быў дадзены сігнал на абед, на палубу была выстаўлена яндава з гарэлкай для каманды, піць якую маглі матросы, якія загадзя ўнеслі сябе ў спісы «піткоў». Мерным кубкам баталер наліваў усім такім матросам, вышыхаваным у чаргу, пакладзеную абедную чарку. Пілі гарэлку тут жа на палубе.

Ні камандзір карабля, ні вахтавы афіцэр не сталі браць  з баршчу, зваранага для каманды. Боршч быў агледжаны старэйшым лекарам браняносца С. Я. Смірновым, які прызнаў яго добрым. Рэпутацыя лекара Смірнова сярод каманды была нізкай, яго лічылі *«здольным на любую подласць»*. Каманда адмовілася браць бакі для баршчу і дэманстратыўна ела сухары, запіваючы іх вадой. У матэрыялах следчай справы былі сведчанні, што толькі адзін член экіпажа — вучань качагара Е. Ф. Разцоў — атрымаў порцыю баршчу, еў яго і знайшоў яго *«смачным і тлустым»*. У карабельную краму выбудавалася чарга. Пра адмову каманды есці боршч было дакладзена старэйшаму афіцэру капітану 2-га рангу І. І. Гіляроўскаму, той у сваю чаргу даклаў камандзіру карабля капітану 1-га рангу Я. М. Голікаву.

;Агульны збор. Камандзіру амаль удаецца ўціхамірыць бунт

Камандзір загадаў згуляць агульны збор і адправіўся на месца пабудовы па такім выпадку — на ют карабля. Каманда браняносца выбудавалася там у звычайным для такіх выпадкаў пастраенні — па правым і левым борце. Страявыя афіцэры, па абавязку службы абавязаныя быць на падобных пабудовах, сабраліся ў кармавога сцяга, іншыя (інжынеры-механікі, карабельны святар) працягвалі абедаць у кают-кампаніі. Перад пастраеннем капітан Я. М. Голікаў звязаўся з мінаносцам № 267 і загадаў яму *«быць гатовым да паходу»*.

Выйдучы да матросаў і пазнаўшы ад іх прычыну, паВОДЛЕ якой яны адмаўляюцца ад абеду, камандзір карабля выклікаў старэйшага лекара з кают-кампаніі і загадаў яму другасна агледзець боршч. Лекар С. Я. Смірноў другасна прызнаў боршч добрым, не спрабуючы яго, і паказаў, што каманда *«растлусцела»*. Пасля гэтага камандзір браняносца прыстрашыў матросам карай за бунт і загадаў тым: *«Хто хоча есці боршч — выйсці да 12-цалевай вежы. А хто не хоча — для тых на караблі ёсць нокі!»''. З шыхту да вежы пачалі выходзіць адзінкі — галоўным чынам, лаяльныя начальству ўнтэр-афіцэры, кандуктары і боцманы. Услед за імі пацягнулася і дысцыплінаваная частка шараговых матросаў, але ўсяго выйшлі не больш за сто чалавек. Бачачы зацятасць матросаў, камандзір загадаў выклікаць варту — матросы добра ведалі, што гэта азначае — пасля выкліку варты звычайна праводзіўся папрозвішчавы запіс парушальнікаў дысцыпліны, што азначала немінучую адплату. Бунтуючая каманда завагалася. Матросы пачалі масава перабягаць да вежы 12-цалевай гарматы, ужо адтуль, рассыціўшыся ў натоўпе, працягваючы сыпаць лаянкамі ў адрас камандзіра і афіцэраў. У гэты самы момант, калі ў шыхце засталося каля 30 зусім выпадковых матросаў, старэйшы афіцэр І. І. Гіляроўскі загадаў варце затрымаць астатніх. Гісторыкі ўжо ніколі не пазнаюць, што рухала старэйшым афіцэрам. Магчыма, разумеючы, што калі ўсе матросы перабягуць на бок дысцыплінаванай часткі каманды, тое няма каго будзе пакараць за спробу бунту, ён вырашыў, у навучанне, перапісаць прозвішчы і пакараць тых, якія замарудзіліся, а дакладней, астатніх у шыхце матросаў. Запісваць іх прозвішчы павольна і нехаця прыступілі вахтавы афіцэр прапаршчык М. Я. Лівінцаў, фельдфебель В. І. Міхайленка, боцман Т. Д. Зыбалаў.

;Адкрыты бунт
Перспектыва таго, што будуць пакараны зусім выпадкова адабраныя іх таварышы, якія зусім не з'яўляліся завадатарамі бунту, ізноў вывела матросаў, якія ўжо было падпарадкаваліся волі камандзіра, з падпарадкавання — з натоўпу ўзмацніліся крыкі, пагрозы, праклёны. Гісторык А. А. Кілічэнкаў завастрыў увагу на гэтым моманце: не рэвалюцыйныя ідэі сацыял-дэмакратаў і нават не нясвежае мяса для баршчу канчаткова вывелі каманду з падпарадкавання — бунт пачаўся тады, калі матросы западозрылі камандаванне браняносца ў намеры пакараць невінаватых; менавіта жаданне запабегчы несправядлівай з пункту гледжання каманды кары, *«пакласці жыццё за сябра свайго»* і стала асноўнай прычынай матроскага бунту. Паўсталых узначаліў мінна-машынны кватэрмайстар А. М. Мацюшэнка.

На юце карабля праходзіў «матроскі суд» над злоўленымі ўнтэр-афіцэрамі. Нягледзячы на вымогі часткі каманды забіць найболей ненавісных ім машыннага кандуктара А. Г. Лесуна, старэйшага боцмана П. В. Мурзака, шкіпера Т. С. Зубчанку, усё ж большасць вырашыла захаваць ім жыццё. П. В. Мурзах, які шмат гадоў аддаў флоту, ад перажытага жаху ў першы вечар паўстання паводзіў сябе нібы буйна памяшаны. Яго змясцілі ў яго каюту пад арышт, прыставіўшы да яго вартавога. Боцман, аднак, хутка прахапіўся, на наступную раніцу ён, як ніколі нічога, па шматгадовай звычцы абыходзіў карабель і даваў указанні на працы, хоць на яго пасаду камандай быў абраны іншы матрос; прыстаўлены ахоўваць яго вартавы пакорліва хадзіў услед за ім. Яшчэ праз два дні каманда прызначыла яго старэйшым афіцэрам браняносца «Пацёмкін».

Дзіўная гісторыя адбылася са шкіперам Т. С. Зубчанкам. Праз некалькі дзён пасля пачатку паўстанні ён кінуў бутэльку з лістом сваёй сям'і наступнага ўтрымання:Праваслаўныя людзі!Прашу паведаміць маёй дарагой жонцы і дзеткам, што я паміраю не ад ворага, а ад рукі свайго брата. Быў два разы на смяротным ложы, то бок 14 чэрвеня і 16. З ласкі трумавага механіка Каваленкі, артылерыйскага кандуктара Шапарава, боцмана Мурзака пакінуты яшчэ на пакуты і кожную хвіліну чакаю смерці, толькі не ведаю, якая яна будзе. Дарагая Маруся, прашу, прабач мяне. Я паміраю за Веру, Цара і Бацькаўшчыну. Моцна вас абдымаю перадсмяротнаю рукою. 19 чэрвеня 1905 года. Адказ не пішы, а пахавай мяне на севастопальскіх могілках.Бутэлька з лістом была злоўлена пастом крымскай памежнай вартай.

Каля дзвюх гадзін дня быў арганізаваны сход каманды браняносца, на якім браняносец абвясцілі «тэрыторыяй Свабоднай Расіі». Выступалыя кіраўнікі заклікалі экіпаж працягваць выконваць свае штодзённыя службовыя абавязкі з не меншай стараннасцю, чым раней. На пасады афіцэраў сходам былі абраны асобы са свайго асяроддзя, камандзірам карабля быў абраны прапаршчык Д. П. Аляксееў — ён стаў адзіным афіцэрам, які быў абраны паўсталымі на камандную пасаду. Старэйшым інжынер-механікам быў абраны машынны кватэрмайстар С. А. Дзенісенка, вахтавымі афіцэрамі — фельдфебель П. Я. Курылаў і страявыя кватэрмайстры Ф. З. Каравянскі і П. Я. Волгін, мінным афіцэрам — А. М. Мацюшэнка, старэйшым боцманам — страявы кватэрмайстар І. А. Дземчанка.

Паколькі на Тэндру чакалася прыбыццё ўсёй Чарнаморскай эскадры, мяцежнаму браняносцу трэба было тэрмінова сыходзіць адтуль. Каманда прыняла рашэнне ісці ў Адэсу — найбліжэйшы буйны порт, дзе можна было папоўніць запасы вады, вугалю, харчу і дзе, як ведала каманда, праходзіла ўсеагульная стачка. На караблі правялі вялікае прыбіранне, змыванне з палубы слядоў крыві. Каля чатырох гадзін дня браняносец «Пацёмкін» і мінаносец № 267 зняліся з якара. Прызначанаму камандзірам карабля Д. П. Аляксееву і штурману Г. К. Гурыну было заяўлена, што калі карабель сядзе на мелізну, то іх расстраляюць. Д. П. Аляксееў з нехаццю прыступіў да выканання абавязкаў камандзіра карабля. Паўстанню ён не спачуваў, але ў яго бракавала адвагі адкрыта адмовіць паўсталым. Ён заявіў матросам, што згодзен давесці карабель толькі да Адэсы, дзе здасць яго начальніку порта, а сам будзе *«прасіць Гасудара пра памілаванне»*. Матросы не далі яму скончыць яго гаворку. Увечар у карабельным лазарэце памёр паранены артылерыйскі кватэрмайстар Р. М. Вакуленчук. Ён стаў апошняй, дванаццатай, ахвярай першага дня паўстання.

Браняносец Пацёмкін і мінаносец № 267 каля 8 гадзін вечара  года прыбылі ў ахопленую ўсеагульным страйкам Адэсу. Паставіўшы карабель на якар на адэскім рэйдзе, кіраўнікі паўстання сабраліся на нараду ў адміральскай каюце. На нарадзе было вырашана запрасіць на борт карабля прадстаўнікоў гарадской сацыял-дэмакратычнай арганізацыі, для чаго ў горад па адрасах, што вядомым паўсталым, раніцой былі адпраўлены два кур'еры; заклапаціцца пошукам паліва і правізіі для карабля; правесці ў Адэсе дэманстратыўныя пахаванні забітага афіцэрам артылерыйскага кватэрмайстра Р. М. Вакуленчука.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
*  Успаміны прафесійнага рэвалюцыянера, які далучыўся да паўсталых.
*  № 1 (13), с. 88-113; № 2 (14), с. 124—141; № 3 (15), с. 46-68, 309. Успаміны інжынер-механіка А. М. Каваленкі, які самахоць далучыўся да паўсталай каманды.
* 
* 
*  Успаміны прафесійнага рэвалюцыянера, які далучыўся да паўсталых.
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Адэсы
Катэгорыя:Гісторыя Севастопаля
Катэгорыя:Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі