open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Геланік

**Геланік** (), таксама вядомы як **Геланік з Мітылены** (каля 490 да н.э. — 485 гг. да н. э. — каля 405 — 400 гг. да н. э.) — старажытнагрэчаскі пісьменнік-лагаграф.

Падрабязнасці біяграфіі Геланіка добра не вядомы. Ён нарадзіўся ў Мітылене, найбуйнейшым горадзе вострава Лесбас. Жыў пры двары аднаго з валадароў Македоніі. Памёр у эалійскім горадзе Перперэне, не далёка ад Пергама.

Ніводная праца Геланіка ў арыгінале да нас не дайшла. Існуюць толькі спасылкі і крытыка на яго творчасць (Фукідыд, Платон, Эратасфен і інш.). Геланік быў аўтарам празаічных логасаў (літаральна, казанняў) па гісторыі, міфалогіі і геаграфіі Эоліі, Атыкі, Персіі, Фесаліі, Лідыі, Егіпецкай дзяржавы, зямель Паўночнага Прычарнамор'я. Вядомы таксама пераказам міфічных падзей, звязаных з заняпадам Троі і заснаваннем Рыма. Геланіку прыпісваюць аўтарства паэмы аб Атлантыі, дачцэ Атласа.

Геланік быў адным з першых старажытнагрэчаскіх пісьменнікаў, якія выкладалі падзеі міулага згодна храналагічнага прынцыпу.

## Спасылкі 
* Энцыклапедыя Іраніка
* Біяграфічны даведнік

Катэгорыя:Гісторыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Празаікі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Паэты Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Лесбас
Рыбін тлушч

thumb|300px|Рыбін тлушч у капсулах
**Рыбін тлуш** — тлушч, які вырабляюць з печані рыб, часцей сямейства трасковых. Празрыстая масляністая вадкасць ад жаўтаватага да светла-карычневага колеру, мае слабы спецыфічны рыбны пах і смак. Складаецца з трыгліцэрыдаў негранічных кіслот, невялікай колькасці свабодных тлустых кіслот, халестэрыну, фасфатыдаў, вітамінаў A, D і інш. Выкарыстоўваецца ў медыцыне і жывёлагадоўлі ў якасці крыніцы вітамінаў, для прафілкатыкі і лячэння астэадыстрафіі, рахіту, курынай слепаты, залатухі, для лячэння ран, язваў, апёкаў. З адходаў перапрацоўкі рыбы атрымліваюць тэхнічны рыбін тлушч, які выкарыстоўваецца ў гарбарнай, мылаварнай вытворчасцях і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вітаміны і вітамінападобныя сродкі
Катэгорыя:Жывёльныя тлушчы
Касмічны медаль пашаны Кангрэса

**Касмічны медаль пашаны Кангрэса** () — вышэйшая грамадзянская ўзнагарода ЗША для астранаўтаў.

## Гісторыя 
[thumb|left|200px|Дыплом і медаль [Шэран Крыста Корыган Мак-Оліф|Крысты Мак-Оліф]]
Медаль заснавана Кангрэсам ЗША 29 верасня 1969 года. Прэзідэнт ЗША ўзнагароджвае медалём ад імя Кангрэсу. Узнагароджанне праводзіцца па прадстаўленні кіраўніка НАСА.

Узнагароджваюцца ваенныя і грамадзянскія астранаўты за найбольш выбітныя заслугі ў засваенні космасу. Медаль лічыцца грамадзянскай узнагародай ЗША.

Медаль з'яўляецца адзінай узнагародай ЗША, упрыгожанай каштоўным каменем. На знаку медаля, у цэнтры, змяшчаецца 1 брыльянт 0,25 карата. Носіцца на шыйнай стужцы.

## Спіс узнагароджаных 
Да 2006 года было 28 узнагароджаных. 17 астранаўтаў ўзнагароджаны пасмяротна (у тым ліку 4 з 5 жанчын), 11 - прыжыццёва. На пачатку 2012 года жывыя 9 узнагароджаных. Загінулыя пры выкананні абавязкаў адзначаны знакам *. Сярод узнагароджаных толькі адзін астранаўт не з'яўляецца грамадзянінам ЗША.

## Спасылкі 
* Медаль у «The Language of Aerospace»


Катэгорыя:НАСА
Валерый Фёдаравіч Быкоўскі

{{Асоба
|імя                 = Валерый Фёдаравіч Быкоўскі
|арыгінал імя        = 
|партрэт             = 
|шырыня              = 
|подпіс              = 
|апісанне            = 
|імя пры нараджэнні  = 
|род дзейнасці       = 
|дата нараджэння     =
|месца нараджэння    = 
|грамадзянства       = 
|падданства          = 
|дата смерці         =
|месца смерці        = 
|бацька              = 
|маці                = 
|муж                 = 
|жонка               = 
|дзеці               = 
|узнагароды і прэміі = { Style = "background:transparent"
   
}
{ Style = "background: transparent"
       
-
       
-
       
-
       
-
     
}
{ Style = "background:transparent"
     
}
**Замежных дзяржаў:**
{ Style = "background:transparent"
     
}
{ Style = "background: transparent"
     
}
{ Style = "background: transparent"
     
}
{
   
}
|сайт                = 
|Commons             = 
|Rodovid             = 
}}
**Вале́рый Фё́даравіч Быко́ўскі** ( — ) — лётчык-касманаўт СССР, двойчы Герой Савецкага Саюза, які здзейсніў тры палёты ў космас агульнай працягласцю 20 сутак 17 гадзін 48 хвілін 21 секунды.

## Біяграфія 
Валерый Фёдаравіч нарадзіўся 2 жніўня 1934 года, у горадзе Паўлаўскі Пасад Маскоўскай вобласці.

Скончыў школу маскоўскага аэраклуба, Качынскае ваеннае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў (1955) і Ваенна-паветраную інжынерную акадэмію імя Жукоўскага (1968).

Увайшоў у склад атрада касманаўтаў адным з першых падчас першага набору з ВПС ў 1960 годзе, ён быў лётчыкам-знішчальнікам з моманту заканчэння Качынскага ваеннага авіяцыйнага вучылішча лётчыкаў імя А. Ф. Мяснікова ў 1955 годзе і служыў у знішчальным палку Маскоўскага акругі СПА.

Першы свой палёт у космас здзейсніў камандзірам карабля «Усход-5» з 14 па 19 чэрвеня 1963 года. Працягласць гэтага палёту была 4 сутак 23-ы гадзіны 6 хвілін, палёт праходзіў сумесна з палётам карабля «Усход-6», пілатуемага Валянцінай Церашковай. У другім сваім касмічным палёце з 15 па 23 верасня 1976 таксама быў камандзірам карабля «Саюз-22». Палёт працягваўся 7 сутак 21 гадзіну 52 хвіліны 17 секунд. Трэці палёт здзейсніў у якасці камандзіра савецка-нямецкага экіпажа на караблі «Саюз-31» (26 жніўня — 3 верасня 1978 гады) для працы на борце арбітальнай станцыі «Салют-6», вярнуўся на караблі «Саюз-29», увесь палёт працягваўся 7 сутак 20 гадзін 49 хвілін 4 секунды. За тры рэйсы ў космас налётаў 20 сутак 17 гадзін 47 хвілін 21 секунда. У 1988 годзе выйшаў з атрада касманаўтаў.

Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Бургаса
Роджэр Чафі

**Роджэр Брус Чафі** (; , , штат Мічыган, ЗША — , Касмічны цэнтр Кенэдзі, штат Фларыда) — амерыканскі авіяцыйны інжынер, капітан-лейтэнант ВМС ЗША, лётчык-астранаўт.

Загінуў у выніку пажару ў кабіне карабля Апалон-1 падчас яго наземных выпрабаванняў разам з двума іншымі астранаўтамі Вірджылам Грысамам і Эдвардам Уайтам. Быў пасмяротна ўзнагароджаны Касмічнай медалём гонару Кангрэса ЗША (1997, у 20-ю гадавіну гібелі). У 1997 годзе імя Чафі было занесена ў Залу славы астранаўтаў у Фларыдзе. Яго імя прысутнічае і на «касмічным люстэрку», хоць у адрозненне ад загінулых з ім калегаў Уайта і Грысама ён у космас не лётаў, ён рыхтаваўся да першага палёту.

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Прэмія Вольфа па хіміі

**Прэмія Вольфа** ў галіне хіміі прысуджаецца адзін раз у год Фондам Вольфа () у Ізраілі. Гэта адна з шасці прэмій Вольфа, створаных Фондам, якая ўручаецца з 1978 года.

## Спіс лаўрэатаў 
### 1970-я 
### 1980-я 
### 1990-я 
### 2000-я 
### 2010-я 
### 2020-я 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Прэмія Вольфа
Джон Янг

**Джон Уотс Янг** (; , Сан-Францыска, штат Каліфорнія — ) — астранаўт ЗША, член «другой групы астранаўтаў» і першы з іх, хто паляцеў. Спачатку другі пілот 1-га двухмеснага амерыканскага касмічнага карабля. Затым камандзір яшчэ аднаго.

Джон Янг быў у другой тройцы астранаўтаў, якія выйшлі на арбіту вакол Месяца. Ён другі чалавек з трох, якія зляталі да Месяца двойчы, але першы з двух, хто пры другім візіце паспяхова высадзіўся на Месяц. Джон Янг — дзявяты астранаўт, які ступіў на паверхню Месяца і адзін з трох людзей, які кіраваў па яго паверхні месяцавым аўтамабілем. Ён першы камандзір карабля «Спэйс Шатл» STS-1. Янг — першы чалавек, які здзейсніў пяты (1981) і шосты (1983) касмічны палёт. У шостым палёце ён кіраваў першым у свеце экіпажам з шасці чалавек STS-9. Ён таксама першы і адзіны чалавек, які кіраваў касмічнымі апаратамі чатырох прынцыпова розных тыпаў — Джэміні, камандны модуль Апалона-10, месяцавы модуль Апалона-16 і Спэйс Шатл. Гэты рэкорд наўрад ці будзе пабіты, бо ў нашы дні тыпы касмічных караблёў хутка не мяняюцца. Усё гэта робіць Джона Янга чалавекам з самай яскравай і шматграннай касмічнай кар’ерай у гісторыі. Акрамя таго, ён даўжэй за ўсіх праслужыў у НАСА — 42 гады.

## Адукацыя і вайсковая служба 
Джон Янг скончыў Вышэйшую школу ў Арланда, Фларыда. У 1952 годзе ён з адзнакай скончыў Тэхналагічны інстытут Джорджыі і атрымаў ступень бакалаўра аэранаўтыкі. Пасля службы ў Ваенна-марскіх сілах ЗША Янг быў накіраваны ў школу лётчыкаў-выпрабавальнікаў. З 1959 служыў лётчыкам-выпрабавальнікам ў ВМС.

## Спасылкі 
* Афіцыйная біяграфія НАСА

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:Лётчыкі-выпрабавальнікі ЗША
Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў Карэі
Катэгорыя:Памерлі ў 2018 годзе
Дэвід Мак-Даўэл Браўн

**Дэвід Мак-Даўэл Браўн** (;  - ) — амерыканскі астранаўт НАСА. 1 мая 1996 года выбраны ў якасці кандыдата ў астранаўты 16-га набору НАСА. Першы і адзіны палёт здзейсніў з 16 студзеня па 1 лютага 2003 года ў якасці пілота «шатла Калумбія» па праграме STS-107 працягласцю 15 дзён 22 гадзіны 20 хвілін 22 секунды. Загінуў у катастрофе пры вяртанні на Зямлю, шатл выбухнуў ў атмасферы Зямлі за 16 хвілін да пасадкі.

## Адукацыя 
* Вучыўся ў пачатковай школе Мак-Кiнлi, Арлінгтан, Вірджынія;
* 1974: скончыў сярэднюю школу Ёрктаўн, Арлінгтан, Вірджынія;
* 1978: атрымаў ступень бакалаўра навук (біялогія) у Каледжы Уільяма і Мэры;
* 1982: Атрымаў доктарскую ступень у галіне медыцыны ў медыцынскай школе Усходняй Вірджыніі.

## Арганізацыі 
Актыўна ўдзельнічаў у бойскаўтах Амерыкі. Экс-прэзідэнт Міжнароднай асацыяцыі ваенных лётчыкаў, хірург палётаў. Малодшы навуковы супрацоўнік, аэракасмічнай Медыцынскай Асацыяцыі. Таварыства хірургаў ВМС ЗША.

## Узнагароды і ганаровыя званні 
Браўн у 1986 годзе стаў аператыўным хірургам ваенна-марскога флота, атрымаў шматлікія ўзнагароды, у тым ліку:

### Кваліфікацыйныя знакі 
* Марскі Авіятар
* Марскі астранаўт
* Авіяцыйны ўрач ВМФ

### Асабістыя ўзнагароды 
* Медаль за выбітныя заслугі †
* Ганаровы медаль у службе
* ВМС і Карпусы марской пяхоты Дасягненне медаль
* Медалем Кангрэса касмічнай Пашаны †
* Медаль NASA за заслугі †
* NASA Space Flight медаль †

Гэты † сімвал указвае на пасмяротную ўзнагароду.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:Загінулыя касманаўты
Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках
Нацыянальны аўтаномны ўніверсітэт Мексікі

**Нацыянальны аўтаномны ўніверсітэт Мексікі** () (НАУМ) — размешчаны, большай часткай, у Мехіка дзяржаўны ўніверсітэт, лічыцца найбуйнейшым па колькасці студэнтаў  у Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы.

Заснаваны 22 верасня 1910 г. як ліберальная альтэрнатыва рымска-каталіцкаму Каралеўскаму Папскаму ўніверсітэту Мексікі (заснаваны 21 верасня 1551 года каралеўскім указам Карла I Іспанскага і закрытаму лібераламі ў 1867 годзе). Гэта адзіны ўніверсітэт у Мексіцы, які мае сярод сваіх выпускнікоў лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі: Альфонса Гарсія Роблес (прэмія міру), Актавіо Пас (літаратура), і Марыа Маліна (хімія).

Прадстаўленая ў 1920 годзе аўтаномія дазваляе ўніверсітэту самастойна складаць навучальныя праграмы і кіраваць бюджэтам без умяшальніцтва з боку ўрада.

Галоўны корпус Універсітэта, які ўключаны ў фонд Сусветнага спадчыны ЮНЕСКА, спраектаваны самымі вядомымі архітэктарамі Мексікі XX стагоддзя, а фрэскі ў галоўным корпусе напісаны вялікімі мексіканскімі мастакамі Дыега Рыверай і Альфара Сікейрасам.

## Гісторыя 
Універсітэт заснаваў 22 верасня 1910 годзе Хуста Сьера, тагачасны міністр адукацыі ва ўрадзе прэзідэнта Парфірыа Дыяса, з мэтай стварэння ў краіне сістэмы свецкай нацыянальнай адукацыі ў процівагу каталіцкай. У далейшым, пасля шматлікіх студэнцкіх хваляванняў (у 1912, 1914 і 1920 гадах), падтрыманых прафесарскім складам, універсітэту была прадастаўлена поўная аўтаномія ад урадавых структур. У 1943 годзе было прынята рашэнне аб будаўніцтве ў паўднёвым прыгарадзе Сан-Анхел асобнага ўніверсітэцкага комплексу наўзамен занятых па ўсім горадзе будынкаў, а на ўрачыстай цырымоніі 20 лістапада 1952 г. быў закладзены першы будынак.

У сярэдзіне 1960-х гадоў ва ўніверсітэце адбываліся масавыя студэнцкія хваляванні, якія суправаджаліся гвалтам з боку паліцыі, былі падаўленыя перад самым адкрыццём на ўніверсітэцкім стадыёне XIX Алімпійскіх гульняў 1968 года.

У 1970-1980 гадах вялося будаўніцтва кампусаў-спадарожнікаў у іншых раёнах горада і па ўсёй Мексіцы з мэтай дэцэнтралізацыі сістэмы.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Універсітэцкія навіны  


Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Мексікі
Ісоль

**Ісоль**, сапр. **Марысоль Місента** (; , ) — аргенцінская мастачка і пісьменніца, аўтар і ілюстратар дзіцячай кнігі.

Сваю першую кнігу «Сабачае жыццё» Марысоль Місента апублікавала пад псеўданімам Ісоль у 1997 годзе. У 2000—05 штотыдзень у нядзельным дадатку да газеты «Clarín» друкаваліся гісторыі ў малюнках, у якіх Ісоль пераказвала вядомыя казкі і дзіцячыя кніжкі. Мастачка таксама супрацоўнічала з іншымі газетамі і часопісамі. Шчыры, іранічны стыль Ісоль хутка прынёс ёй вядомасць у Аргенціне і за мяжой, яе кнігі выходзяць у Мексіцы, Іспаніі, ЗША, Францыі, Паўднёвай Карэі, Швейцарыі. У наступныя гады мастачка прысвяціла сябе дзіцячым кнігам у малюнках, час ад часу публікуе таксама графічныя працы і коміксы.

У 2013 годзе Ісоль атрымала прэмію імя Астрыд Ліндгрэн.

## Спасылкі 
* Персанальны сайт

Катэгорыя:Мастакі Аргенціны
Катэгорыя:Пісьменнікі Аргенціны
Эдвард Хігінс Уайт

{{Касманаўт
 |імя                  = Эдвард Хігінс Уайт
 |арыгінал імя       = 
 |выява          = EdwardWhite.jpeg
 |шырыня               = 
 |апісанне выявы = 
 |краіна               = 
 |спецыяльнасць        = 
 |вайсковае званне      = капітан ВМФ ЗША
 |час                = 
 |місіі               = Джэміні-4, Апалон-1
 |дата нараджэння        = 14.11.1930
 |месца нараджэння       = Сан-Антоніа, Тэхас, ЗША
 |дата смерці          = 27.1.1967
 |месца смерці         = Мыс Канаверал, Фларыда, ЗША
 |узнагароды              = { style="background:transparent"
 
}
}}
**Эдвард Хігінс Уайт** (; , , штат Тэхас, ЗША — , Касмічны цэнтр Кенэдзі, штат Фларыда, ЗША) — амерыканскі астранаўт, інжынер, лейтэнант ВПС ЗША, першы амерыканец у адкрытым космасе (3 чэрвеня 1965).

Загінуў пры пажары ў час выпрабаванняў касмічнага карабля «Апалон-1» разам з усім экіпажам — Вірджылам Грысамам і Роджэрам Чафі. Пахаваны на могілках Акадэміі Вест-Пойнт.

## Памяць 
У 1969 годзе Уайт быў пасмяротна ўзнагароджаны медалём НАСА «За выдатныя заслугі», а ў 1997 годзе (праз 30 гадоў пасля гібелі) — Касмічным медалём пашаны Кангрэса. Яго імя ўключана ў Залу славы астранаўтаў і знаходзіцца на «касмічным люстэрку» на мысе Канаверал.

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сан-Антоніа
Катэгорыя:Загінулыя касманаўты
Катэгорыя:Выпускнікі Мічыганскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі ЗША
Дзень касманаўтыкі

thumb|Паштовая марка СССР, прысвечаная Дню касманаўтыкі
**Дзень касманаўтыкі** — памятная дата, якая адзначаецца 12 красавіка, вызначаная для адзначэнне першага палёту чалавека ў космас.

## Гісторыя і святкаванне 
12 красавіка 1961 года савецкі касманаўт Ю. А. Гагарын на касмічным караблі «Усход-1» стартаваў з касмадрома "Байканур" і ўпершыню ў свеце здзейсніў арбітальны аблёт планеты Зямля. Палёт у калязямной касмічнай прасторы доўжыўся 108 хвілін.

У Савецкім Саюзе свята усталявана Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 9 красавіка 1962 года. Адзначаецца пад назвай **Дзень касманаўтыкі**. Гэта свята усталяваа па прапанове другога лётчыка-касманаўта СССР Германа Цітова, які звярнуўся ў ЦК КПСС з адпаведнай прапановай 26 сакавіка 1962 года.

У гэты ж дзень адзначаецца **Сусветны дзень авіяцыі і касманаўтыкі** паводле пратаколу (п. 17) 61-й Генеральнай канферэнцыі Міжнароднай авіяцыйнай федэрацыі, якая адбылася ў лістападзе 1968 г. і рашэння Савета Міжнароднай авіяцыйнай федэрацыі, прынятай 30 красавіка 1969 г. па прадстаўленні Федэрацыі авіяцыйнага спорту СССР.

7 красавіка 2011 года на спецыяльным пленарным пасяджэнні Генеральнай Асамблеі ААН была прынятая рэзалюцыя, якая афіцыйна абвясціла 12 красавіка **Міжнародным днём палёту чалавека ў космас**. Суаўтарамі рэзалюцыі сталі больш чым 60 дзяржаў.

## Філатэлія і нумізматыка 

Файл:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|Паштовая марка з выявай Ю. Гагарына. СССР, 1964
Файл:1967 CPA 3476.jpg|Паштовая марка з выявай А. Лявонаў. СССР, 1967
Файл:1972. День космонавтики.jpg|Паштовая марка. СССР, 1972
Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6193 stamp (Cosmonautics Day. 'Mir' space complex and cosmonaut).jpg|Паштовая марка з выявай арбітальнай станцыі "Мір". СССР, 1990
Файл:Stamp of Kazakhstan 115.jpg|Паштовая марка. Казахстан, 1996
Файл:RR5714-0010R.png|Юбілейная манета Банка Расіі "50 лет первого полёта человека в космос", 2011
Файл:Stamp 2011 Gagarin (1).JPG|Юбілейная марка. Украіна, 2011

## Спасылкі 
Катэгорыя:Святы 12 красавіка
Касманаўтыка
Катэгорыя:Памятныя даты Расіі
Катэгорыя:Касманаўтыка ў культуры
Касманаўтыка
Касманаўтыка
Катэгорыя:З’явіліся ў 1962 годзе
Касманаўтыка
Ібаданскі ўніверсітэт

**Ібаданскі ўніверсітэт** () — найстарэйшы з універсітэтаў Федэратыўнай Рэспублікі Нігерыя, вядомая навучальная, навуковая і інтэлектуальнае ўстанова неарабскай зоны Нігерыі. Размешчаны на паўднёвым-захадзе краіны ў 8-мі км ад цэнтра г. Ібадан ў штаце Оё.

Карыстаецца рэпутацыяй адной з самых прэстыжных афрыканскіх вышэйшых навучальных устаноў і інтэлектуальных цэнтраў на поўдзень ад Сахары. Запазычаная ў Захаду англасаксонская традыцыя дазволіла яму дынамічна развівацца.

Мае добра развітую інфраструктуру адукацыі, пад яго эгідай выходзіць у свет вялікая колькасць навуковых перыядычных выданняў, часопісаў і зборнікаў.

## Гісторыя 
Заснаваны 17 лістапада 1948, як Ібаданскі каледж на базе Лонданскага ўніверсітэта. Для арганізацыі каледжа правадыры Ібадана вылучылі каланіяльным уладам зямлю на 999 гадоў.

У 1962 годзе атрымаў статус універсітэта. Першы прэм'ер-міністр незалежнай Нігерыі Абубакар Тафава Балева ў 1963 годзе стаў першым рэктарам Ібаданскага ўніверсітэта.

У 1948 годзе тут навучалася 144 студэнта. Колькасць выкладчыкаў і навучэнцаў пастаянна павялічваецца - у 2005/2006 навучальным годзе іх было каля 18000 чалавек, у тым ліку 35% аспірантаў і 65% студэнтаў.

## Факультэты 
* Сельская і лясная гаспадарка
* Гуманітарны
* Медыцынскіх навук
* Клінічных навук
* Стаматалагічны
* Педагагічны
* Юрыдычны
* Фармакалагічны
* Грамадскай аховы здароўя
* Дакладных навук
* Сацыялагічны
* Тэхналагічны
* Ветэрынарны
* Машынабудаўнічы

## Інстытуты 
Пры універсітэце створаны:

* Афрыканскі рэгіянальны цэнтр інфарматыкі,
* Цэнтр міру і ўрэгулявання канфліктаў,
* Цэнтр гарадскога і рэгіянальнага планавання,
* Інстытут афрыканскіх даследаванняў
* Інстытут адукацыі

## Выбітныя выкладчыкі і выпускнікі 
* Чынуа Ачэбэ

Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:З’явіліся ў 1948 годзе
Вірджыл Айвэн Грысам

**Вірджыл Айвэн Грысам** (; , Мітчэл, штат Індыяна — , Касмічны цэнтр Кенэдзі, штат Фларыда) — амерыканскі астранаўт. Грысам зрабіў другі амерыканскі субарбітальны касмічны палёт. Затым ён быў першым амерыканскім камандзірам двухмеснага карабля. Пры гэтым ён першым у свеце здзейсніў другі палёт у космас (калі лічыць яго першы, субарбітальны, палёт касмічным).

## Біяграфія 
Бацькамі Грысама былі Дэніс і Сесіл Грысам. У Вірджыла было двое братоў: Норман і Лоўэл і сястра Уілма. Вірджыл быў самым старэйшым. Яго бацька працаваў на чыгунцы.

З юных гадоў Вірджыл марыў стаць пілотам. У школе цікавіўся натуральнымі навукамі: матэматыкай і фізікай. Гуляў у баскетбол і гандбол.

Яшчэ ў школе, у сваім родным горадзе Мітчэлы, Вірджыл пазнаёміўся з Бэці Мур, з якой ажаніўся 6 ліпеня 1945 года.

У 1944 годзе Грысам паступіў у лётную школу ВПС ЗША. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны Грысам паступіў ва ўніверсітэт Перд’ю ў штаце Індыяна, у 1950 годзе атрымаў ступень бакалаўра.

Пасля заканчэння ўніверсітэта Грысам зноў паступіў у лётную школу. Пасля заканчэння лётнай школы ён быў накіраваны ў Паўднёвую Карэю. Падчас вайны ў Карэі Грысам лётаў на самалётах F-86 «Сейбр», за паўгода зрабіў каля ста баявых вылетаў.

У 1957 годзе Грысам скончыў школу лётчыкаў-выпрабавальнікаў на Ваенна-паветранай базе Эдвардс. Затым Грысам служыў лётчыкам-выпрабавальнікам на Ваенна-паветранай базе Райт-Патэрсан. Грысам адчуваў, у прыватнасці, самалёты F-104 «Старфайтэр».

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Уільям Камеран Мак-Кул

**Уільям Камеран Мак-Кул** (-) — амерыканскі астранаўт, здзейсніў адзіны палёт у студзені-лютым 2003 г на шатле Калумбія. Загінуў 1 лютага 2003 года пры вяртанні на Зямлю.

## Адукацыя 
* 1979г. - Сярэдняя школа Каранада ў горадзе Лабьэк, шт. Тэхас, ЗША;
* 1983г. - Акадэмія ВМС ЗША (бакалаўр ў галіне прыкладных навук);
* 1985. - Мэрылендскі ўніверсітэт (магістр ў галіне праграмавання);
* 1992г. - Аспірантура Акадэміі ВМС ЗША (магістр ў галіне аэранаўтыкі).

## Воінская служба 
З 1986 па 1996 год служыў у частках радыёэлектроннай выведкі ВМС, у тым ліку ў злучэннях, што базаваліся на авіяносцы Coral Sea і Enterprise. Меў налёт 2100 гадзін на самалётах 24 тыпаў.

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Чынуа Ачэбэ

**Чынуа Ачэбэ** (  — ) — нігерыйскі пісьменнік, паэт, літаратурны крытык.

## Біяграфічныя звесткі 
Чынуа Ачэбэ быў адным з першых студэнтаў Ібаданскага ўніверсітэта, заснаванага ў 1948 годзе. Ён пачаў вывучаць медыцыну, аднак затым пераключыўся на англійскую гісторыю і багаслоўе. Пасля заканчэння ўніверсітэта пачаў у ім выкладаць.

У канцы 1960-х Чынуа Ачэбэ быў дыпламатам у самаабвешчанай рэспубліцы Біяфра. Акрамя таго, працаваў на радыё.

У 1990-х пісьменнік пераехаў у ЗША.

Выкладаў літаратуру, у яго было некалькі дзясяткаў ступеняў ва ўніверсітэтах Афрыкі, Еўропы і Амерыкі.

## Творчасць 
Чынуа Ачэбэ зрабіўся сусветна вядомым пасля выхаду рамана «Things Fall Apart». Кніга выйшла ў 1958 годзе і стала самай чытанай у Афрыцы. Агулам яна была перакладзеная больш чым на 50 моваў і прададзеная тыражом больш за 10 мільёнаў копій.

Ён напісаў больш за 20 кніг, сярод якіх раманы «Arrow of God» (1964), «A Man of the People» (1966).

## Прэміі і ўзнагароды 
У 2007 годзе Чынуа Ачэбэ атрымаў літаратурную прэмію «Міжнародны Букер» за ўнёсак у сусветную літаратуру.

Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Нігерыі
Катэгорыя:Паэты Нігерыі
Катэгорыя:Выкладчыкі Браўнаўскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты Букераўскай прэміі
Катэгорыя:Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук
Майкл Філіп Андэрсан

**Майкл Філіп Андэрсан** (анг.: Michael Phillip Anderson, , Платсбург, штат Нью-Ёрк, ЗША -, катастрофа шатла «Калумбія») — амерыканскі лётчык, інжынер ў галіне вылічальнай і аэракасмічнай тэхнікі, астранаўт ЗША. Агульны налёт больш за 3000 гадзін на розных мадыфікацыях самалётаў KC-135 і T-38A. Здзейсніў два касмічныя палёты агульнай працягласцю 24 сутак 22 гадзіны 21 хвіліны 23 секунды. Загінуў пры катастрофе касмічнага карабля «Калумбія» пры вяртанні з космасу на Зямлю. Пахаваны на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках.

## Адукацыя 
* 1977 — скончыў сярэднюю школу ў горадзе Чэні, штат Вашынгтон.
* 1981 — скончыў Універсітэт Вашынгтона і атрымаў ступень бакалаўра навук у галіне фізікі і астраноміі.
* 1990 — скончыў Крэйтанскі ўніверсітэт і атрымаў ступень магістра навук у галіне фізікі.

## Ваенная служба 
З 1981 па 1982 — праходзіў курс тэхнічнай падрыхтоўкі на авіябазе Кізлер, штат Місісіпі.

1982 — атрымаў прызначэнне на авіябазу Рэндалф, штат Тэхас. Служыў на пасадзе начальніка падраздзялення па абслугоўванні сродкаў сувязі ў 2015-й эскадрыллі сувязі, а затым на пасадзе начальніка падраздзялення па абслугоўванню інфармацыйных сістэм у 1920-й групе інфармацыйных сістэм.

1986 — пачатак лётнай падрыхтоўкі на авіябазе Вэнс, штат Аклахома. Пасля заканчэння падрыхтоўкі быў прызначаны пілотам самалёта ЕС-135 ў 2-гі эскадрыллі паветранага камандавання і кіравання на авіябазе Офут, штат Небраска.

Са студзеня 1991 па люты 1992 года — камандзір самалёта і лётчык-інструктар 920-й эскадрыллі самалётаў-запраўшчыкаў на авіябазе Вартсміт, штат Мічыган. З верасня 1992 па снежань 1994 — лётчык-інструктар і афіцэр па тактыцы 380-га крыла самалётаў-запраўшчыка на авіябазе Платсбург, штат Нью-Ёрк.

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Кларк

**Кларк** ( альбо ) — прозвішча, тапонім.

## Прозвішча 
* Артур Кларк, англійскі пісьменнік, вучоны, футуролаг і вынаходнік
* Вінс Кларк, брытанскі музыкант
* Джо Кларк, канадскі дзяржаўны і палітычны дзеяч
* Джозеф Кларк, брытанскі каякер
* Джон Кларк, беларускі архітэктар англійскага паходжання
* Джон Кларк, брытана-амерыканскі фізік
* Джым Кларк, англійскі аўтагоншчык
* Джэйсан Кларк, баскетбаліст
* Келі Кларк, амерыканская сноўбардыстка
* Кіран Кларк, ірландскі футбаліст
* Лорэл Блэр Солтан Кларк, астранаўт НАСА
* Раян Кларк, англійскі прафесійны гулец у снукер
* Рыс Кларк, шатландскі гулец у снукер
* Соні Кларк, амерыканскі джазавы піяніст
* Сюзанна Кларк, англійская пісьменніца
* Фрэд Кларк, амерыканскі акцёр
* Хелен Элізабет Кларк, прэм’ер-міністр Новай Зеландыі
* Чарлз Бэран Кларк, англійскі батанік

## Тапонім 
* Кларк (акруга, Ілінойс)

## Рознае 
* Востраў Кларк, незаселены востраў у групе Фюрно
* Кларк элемента
Уільям Шэперд

{{Касманаўт
 |імя                  = Уільям Мак-Майкл Шэперд
 |арыгінал імя       = William McMichael Shepherd
 |выява          = William Shepherd.jpg
 |шырыня               = 
 |апісанне выявы = 
 |краіна               = 
 |спецыяльнасць        = астранаўт
 |вайсковае званне      = капітан 1-га рангу, салдат ВМФ ЗША
 |час                = 159д 07г 49х
 |місіі               = STS-27, STS-41, STS-52, Саюз ТМ-31, МКС-1, STS-102
 |дата нараджэння        = 26.07.1949
 |месца нараджэння       = Оўк-Рыдж, ЗША
 |дата смерці          = 
 |месца смерці         = 
 |узнагароды              = { style="background:transparent"
 

}
}}
**Уільям Мак-Майкл Шэперд** (анг.: William McMichael Shepherd; нар. , Оўк-Рыдж, ЗША) — амерыканскі астранаўт. Узначальваў місію МКС-1, за што атрымаў касмічны медаль пашаны.

## Праца ў NASA 
У 1984 годзе быў адабраны ў лік астранаўтаў NASA, з-за немалаважнай дзейнасці ў выратавальнай аперацыі пасля катастрофы шатла Чэленджэр. Пасля адбору займаўся ажыццяўленнем праграм: STS-27 (1988), STS-41 (1990) і STS-52 (1992). У 1993 годзе займаўся наладкай кіравання МКС. З 31 кастрычніка 2000 года па 21 сакавіка 2001, ён і расійскія касманаўты, Юрый Гідзенка і Сяргей Крыкалёў, удзельнічалі ў місіі МКС-1 - першай місіі на МКС.

Падчас гэтай місіі ён правёў у космасе больш за 140 дзён і сустрэў на арбіце 21 стагоддзе.

Усяго здзейсніў 4 палёты:
* З 2 па 6 снежня 1988 года - спецыяліст палёту шатла Atlantis STS-27
* З 6 па 10 кастрычніка 1990 года - спецыяліст палёту шатла Discovery STS-41
* З 22 кастрычніка па 1 лістапада 1992 - спецыяліст палёту шатла Columbia STS-52
* З 31 кастрычніка 2000 па 21 сакавіка 2001 года - камандзір экіпажа 1-й асноўны экспедыцыі МКС.

Уключаны ў Залу славы астранаўтаў.

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце NASA (англ.)

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1949 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 26 ліпеня
Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Оўк-Рыджы
Майкл Джон Сміт

**Майкл Джон Сміт** (;  — ) — астранаўт НАСА. Быў у складзе экіпажа з 7 астранаўтаў шатла «Чэленджэр» і загінуў пры яго старце 28 студзеня 1986 года ў самым пачатку свайго першага палёту. Падпалкоўнік ВМС ЗША.

## Падрыхтоўка да касмічнага палёту 
Сміт быў запрошаны ў НАСА ў якасці кандыдата ў астранаўты ў траўні 1980 года ў складзе 9-га набору. Пачаў праходжанне курса агульнакасмічнай падрыхтоўкі (АКП) з ліпеня 1980 года. Па заканчэнні навучання ў жніўня 1981 года атрымаў кваліфікацыю «спецыяліст палёту» і атрымаў прызначэнне ў Аддзел астранаўтаў НАСА.

## Касмічныя палёты 
Першы палёт — STS-51L шатла «Чэленджэр». Старт зроблены 28 студзеня 1986 года, Сміт ляцеў у якасці спецыяліста палёту. Праз 73 секунды пасля старту з-за дэфекту ўшчыльняльнага кольца цвёрдапаліўнага паскаральніка шатл выбухнуў, увесь экіпаж загінуў.

## Узнагароды 
* Медаль «За касмічны палёт» (1986),
* Касмічны медаль пашаны Кангрэса (2004),
* Медаль Міністэрства абароны «За выдатную службу» (ЗША),
* Крыж лётных заслуг (ЗША),
* Паветраны медаль (ЗША) (16 медалёў),
* Крыж «За адвагу» (Паўднёвы В’етнам).

## Спасылкі 
* Spacefacts biography of Michael J. Smith

Катэгорыя:Загінулыя касманаўты
Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Калпана Чаўла

**Калпана Чаўла** (, , Пенджаб, Індыя — , у катастрофе шатла «Калумбія») — астранаўт ЗША, першая жанчына-астранаўт індыйскага паходжання.

## Узнагароды 
* Касмічная медаль пашаны Кангрэса (пасмяротна)
* Медаль «За касмічны палёт» (НАСА)
* Медаль «За выдатную службу» (НАСА)
* Ордэн «За заслугі» III ст. (Украіна, 19 чэрвеня 1998 года) — за значны асабісты ўклад у развіццё касманаўтыкі, умацаванне міжнароднага супрацоўніцтва ў галіне касмічных даследаванняў

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Рык Даглас Хасбанд

**Рычард Даглас Хасбанд** (анг.: Richard Douglas "Rick" Husband; - ) — ваенны лётчык ЗША, астранаўт НАСА. Здзейсніў два палёты ў космас. Пры вяртанні на Зямлю загінуў у катастрофе шатла «Калумбія», камандзірам якога ён быў.

## Памяць 
* Астэроід Рык Хасбанд ў Сонечнай сістэме.
* Гара Хасбанда ў Калумбійскі гарах на Марсе.
* Зала Хасбанда ў Тэхналагічным Інстытуце Фларыды.
* Міжнародны аэрапорт Рычарда Хасбанда ў яго родным горадзе Амарыла, Тэхас.

## Спасылкі 
* R. D. Husband на сайце НАСА
* Rick Husband STS-107 Crew Memorial 
* Біяграфія на spacefacts

Катэгорыя:Лётчыкі ЗША
Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:Загінулыя касманаўты
Катэгорыя:НАСА
Чарлз Піт Конрад

**Чарлз «Піт» Конрад-малодшы** (;  — ) — амерыканскі астранаўт, адзін з 24 людзей, якія даляцелі да Месяца і адзін з 12, хто на яго высаджваўся. Уключаны ў Залу славы астранаўтаў.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 2 чэрвеня 1930 ў Філадэльфіі, у 1953 годзе скончыў універсітэт у Прынстане са ступенню бакалаўра навук па авіяцыйнай тэхніцы. У тым жа годзе паступае на службу ў ВМС ЗША. Заканчвае школу лётчыкаў-выпрабавальнікаў ВМС ЗША на авіястанцыі Пэт’юксент-Рывер (Мэрылендзе), служыць лётчыкам-выпрабавальнікам. У 1960—1961 — пілот-інструктар школы лётчыкаў-выпрабавальнікаў. (У гэты час у яго быў курсант Алан Бін. Пройдзе 8 гадоў гадоў, і яны ўдваіх будуць хадзіць па Месяцы).

У 1962 годзе Чарлз Конрад залічаны ў групу астранаўтаў другога набору.

Здзейсніў 4 касмічныя палёты:

* Першы палёт з 21 па 28 жніўня 1965 года ў якасці пілота місіі «Джэміні-5».
* Другі палёт з 12 па 15 верасня 1966 года ў якасці камандзіра карабля «Джэміні-11».

У лістападзе 1969 года, праз некалькі месяцаў пасля гістарычнай пасадкі на Месяц касмічнага карабля «Апалон-11», на Месяц адпраўляецца «Апалон-12» для правядзення геаграфічных і іншых навуковых даследаванняў. Камандзірам «Апалона-12» быў Чарлз Конрад, пілотам каманднага модуля — Рычард Гордан (2-і палёт) і пілотам месяцавага модуля — Алан Бін (1-ы палёт). Конрад быў трэцім чалавекам, які ступіў на паверхню Месяца (да яго гэта былі Ніл Армстранг і Эдвін Олдрын). Ён правёў на паверхні спадарожніка Зямлі ў агульнай складанасці восем гадзін. Усяго ж месяцавы модуль «Апалона-12» прабыў на Месяцы 31 гадзіну 31 хвіліну. Астранаўты сабралі і даставілі на Зямлю 34 кілаграмы месяцавай пароды, усталявалі дастаўленую навуковую апаратуру і зрабілі мноства фатаграфій. Таксама яны дэмантавалі некаторыя фрагменты беспілотнага апарата «Сервеер-3», які прыбыў трыма гадамі раней, і даставілі іх на Зямлю для вывучэння уласцівасцей матэрыялаў пасля працяглага знаходжання на Месяцы. На дэталях былі выяўленыя жывыя зямныя мікраарганізмы, але скептыкі пярэчылі, што яны былі занесены пасля вяртання, і пытанне засталося адкрытым. За гэты палёт Конрад быў узнагароджаны медалём НАСА «За выдатныя заслугі» ў 1970 годзе.

* Пасля палёту на Месяц ўдзельнічаў у працы над першай амерыканскай арбітальнай станцыяй «Скайлэб». Камандзір місіі «Скайлэб-2» — першай экспедыцыі на станцыю. Палёт працягваўся 28 сутак (з 24 мая па 22 чэрвеня 1973).

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках
Грэгары Брус Джарвіс

**Грэгары Брус Джарвіс** (анг.: Gregory Bruce Jarvis; -) — астранаўт ЗША. Быў у складзе экіпажа з 7 астранаўтаў шатла «Чэленджэр» і загінуў пры яго старце 28 студзеня 1986 года ў самым пачатку свайго першага палёту. Капітан ВПС ЗША.

## Касмічныя палёты 
Першы палёт - STS-51L, шатл «Чэленджэр». Старт зроблены 28 студзеня 1986, Джарвіс ляцеў у якасці спецыяліста па карыснай нагрузцы. Праз 73 секунды пасля старту з-за дэфекту ўшчыльняльнага кольца цвёрдапаліўнага паскаральніка шатл выбухнуў, увесь экіпаж загінуў.

## Спасылкі 
* Spacefacts biography of Gregory B. Jarvis

Катэгорыя:Загінулыя касманаўты
Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Крыста Мак-Оліф

**Шэран Крыста Корыган Мак-Оліф** (; , Бостан, штат Масачусетс, ЗША — , мыс Канаверал, штат Фларыда) — амерыканская жанчына-астранаўт і настаўніца. Была ў складзе экіпажа з 7 астранаўтаў шатла «Чэленджэр», загінула пры яго старце 28 студзеня 1986.

## Адукацыя 
У 1970 годзе Крысці скончыла Флэмінгемскі дзяржаўны каледж ў Бостане і атрымала ступень бакалаўра мастацтваў (гісторыя). У 1978 годзе яна скончыла Bowie State University ў Мэрылендзе і атрымала ступень магістра мастацтваў (арганізацыя навучальнага працэсу).

## Праца і сям’я 
З 1970 па 1978 гады працавала настаўнікам гісторыі і англійскай мовы ў сярэдніх школах у гарадах Морнінгсайд, а пазней Лэнхэм штата Мэрыленд. Пасля атрымання ступені магістра з 1978 працавала настаўнікам гісторыі, англійскай мовы і біялогіі ў сярэдніх школах г. Канкорд ў штаце Нью-Гэмпшыр. Была замужам за Стывенам Мак-Оліфам. У іх было двое дзяцей: Скот і Кэралін.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:Жанчыны-касманаўты
Катэгорыя:Загінулыя касманаўты
Катэгорыя:Пахаваныя ў ЗША
Роберт Крыпен

**Роберт Лорэл Крыпен** (); нар. ) — амерыканскі інжынер, капітан ВМС ЗША ў адстаўцы і былы астранаўт НАСА. Браў удзел у чатырох палётах па праграме "Спэйс Шатл", у тым ліку ў самым першым, у якасці другога пілота, і трох у якасці камандзіра. Крыпен узнагароджаны Касмічнай медалём пашаны Кангрэса (2006, да 25-годдзя першага палёту шатла). За пяць гадоў да гэтага, да 20-годдзя палёту, яго імя ўключана ў Залу славы астранаўтаў. Жанаты з Пандорай Лі Пакет з Маямі, Фларыда. Мае трох дачок.

## Спасылкі 
* Біяграфія Роберта Крыпена на сайце НАСА
* Біяграфія Роберта Крыпена на сайце www.spacefacts.de

Катэгорыя:НАСА
Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Лорэл Блэр Солтан Кларк

**Лорэл Блэр Солтан Кларк** (анг.: Laurel Blair Salton Clark, , Амес, штат Аёва, ЗША — , катастрофа шатла «Калумбія») — медык, капітан ВМС ЗША, астранаўт НАСА, навуковы спецыяліст. Загінула ў катастрофе шатла «Калумбія».

Лорэл Кларк была залічана ў атрад падрыхтоўкі астранаўтаў НАСА ў красавіку 1996 года, у 1996—1998 гадах была прыпісаная да касмічнага цэнтра імя Ліндана Джонсана, у 1997—2000 гадах працавала ў аддзеле карыснай нагрузкі і абітальнасці.

У свой адзіны касмічны палёт Лорэл Кларк адправілася 16 студзеня 2003 года на борце «Калумбіі» у якасці навуковага спецыяліста ў складзе навукова-даследчай місіі STS-107. Эксперыменты Кларк датычыліся біялогіі — яна даследавала развіццё раслін у стане бязважкасці. Палёт працягваўся 15 дзён, 22 гадзіны і 21 хвіліну. Пры вяртанні на Зямлю Лорэл Кларк і іншыя 6 астранаўтаў загінулі ў катастрофе шатла «Калумбія», за 16 хвілін да разліковага часу пасадкі. Апошнім паведамленнем сябрам і родным ад Лорэл быў яе электронны ліст, адпраўлены з «Калумбіі» за дзень да гібелі.

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Ілан Рамон

**Ілан Рамон** (, Рамат-Ган, Ізраіль — , у небе над Тэхасам, ЗША) — лётчык ізраільскіх ВПС, пазней — першы астранаўт Ізраіля. Здзейсніў 16-дзённы палёт на шатле «Калумбія», які пацярпеў крушэнне пры ўваходзе ў шчыльныя слаі атмасферы пры вяртанні на Зямлю.

Загінуў 1 лютага 2003 года ў 16:03 па Ерусалімскім часе пры разбурэнні шатла «Калумбія» ў 63 кіламетрах над паверхняй Зямлі за 16 хвілін да пасадкі, запланаванай на мысе Канаверал. Пахаваны ў мошаве Нахалаль у Ізрээльскай даліне.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Фрэнсіс Рычард Скобі

**Фрэнсіс Рычард Скобі** (;  — ) — астранаўт НАСА, ЗША. Двойчы здзяйсняў старты ў космас у якасці пілота на шатле «Чэленджэр»: STS-41C (1984) і STS-51L (1986), палкоўнік. Быў у складзе экіпажа з 7 астранаўтаў шатла «Чэленджэр» і загінуў пры яго старце 28 студзеня 1986 г. у самым пачатку свайго другога палёту.

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Лелегі

**Ле́легі** ()  — старажытны народ у Малой Азіі, Балканскім паўвостраве і астравах Эгейскага мора. 

## Лакалізацыя
Большасць антычных аўтараў выкарыстоўвалі назву лелегаў пры апісанні захаду Малой Азіі, дзе тыя калісьці насялялі тэрыторыі Іоніі, Эоліі і Карыі, а таксама суседніх астравоў Эгейскага мора. Ужо ў часы Герадота лелегі зніклі, таму падрабязных апісанняў іх культуры не засталося.

У "Іліядзе" лелегі ўзгадваюцца сярод саюзнікаў траянцаў, аднак не ў асноўным спісе. Гэта наводзіць на думку аб найпозняй устаўцы. Герадот атаесамляе лелегаў са старажытнымі карыйцамі і кажа, што ў даўнія часы яны насялялі астравы Эгейскага мора, падпарадкоўваліся мінойцам, замест даніны давалі ім грабцоў на караблі. Менавіта мінойцы перасялілі лелегаў у Малую Азію.

Страбон, які жыў значна пазней за ўзгаданых аўтараў, але карыстаўся самымі рознымі крыніцамі, пісаў, што ў старажытнасці лелегі насялялі Іонію і Эолію, адкуль былі выціснутыя элінамі-каланістамі ў Карыю, дзе працягвалі займаць значныя тэрыторыі. Ва ўнутранай частцы Карыі імі было заснавана 8 гарадоў. Ён жа са спасылкай на папярэднікаў фіксуе старажытных лелегаў у Балканскай Грэцыі, у прыватнасці ў Беотыі. Паходжанне лелегаў для яго застаецца смутным. Страбон то тлумачыць словы Гесіёда, быццам бы яны з'яўляліся змяшэннем "рознапляменнай набрыдзі", то ўслед за Герадотам выводзіць іх з Эгейскіх астравоў.

У тэкстах хетаў узгадваецца заходні дзікі народ з падобным найменнем *lulahi*, які ў іх час відавочна жыў у Малой Азіі.

## Культура
Мова лелегаў невядомая. Частка сучасных даследчыкаў лічаць іх даіндаеўрапейскім насельніцтвам Еўропы і Азіі. Згодна антычным крыніцам, лелегі былі заснавальнікамі некалькіх рэлігійных традыцый, пазней перанятых грэкамі Малой Азіі.

## Гл. таксама
*Кікладская культура
*Эліны
*Мінойцы
*Мінійцы
*Карыйцы
*Пеласгі

Катэгорыя:Насельніцтва Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы
Катэгорыя:Зніклыя народы Азіі
Катэгорыя:Народы старажытнай Малой Азіі
Фета

thumb
**Фета** — традыцыйны грэчаскі сыр на аснове авечынага малака (з даданнем казінага). Прадукт белага колеру с крохкай структурай і салёным смакам прадаецца і захоўваецца ў рассоле. Вядомая з часоў Старажытнай Грэцыі.

## Выраб 
Час вытрымкі сыру складае не менш за 3 месяцаў. Тлустасць ад 30 да 60%. Сыры, падобныя да феты, вырабляюць па ўсёй паўднёва-ўсходняй Еўропе, у Міжземнаморскіх краінах, на Сярэднім Усходзе - у Грэцыі, Балгарыі, Босніі і Харватыі, Румыніі, Турцыі, Ізраілі і Егіпце (дзе яго робяць у асноўным з каровінага малака). Існуе тры тыпы феты: 
* У асноўным з авечага малака 
* З каровінага малака традыцыйным спосабам, які захоўвае асаблівую крохкую структуру сыру і салёны смак. 
* Сыр, які завецца фетай, але прыгатаваны сучаснымі спосабамі, у выніку якіх атрымліваецца сыр іншай структуры.

## Гл. таксама 
* Брынза
* Халумі

Катэгорыя:Грэчаская кухня
Катэгорыя:Кіпрская кухня
Катэгорыя:Сыры з авечага малака
Катэгорыя:Сыры з казінага малака
Суфле

**Суфле́** () — страва французскага паходжання з яечных жаўткоў, змешаных з разнастайнымі інгрэдыентамі, куды затым дадаюцца узбітыя дабяла яечныя бялкі. Можа быць асноўнай стравай або салодкім дэсертам.

У любым выпадку суфле змяшчае як мінімум два кампаненты: па-першае, араматызаваная сумесь сметанковай кансістэнцыі і, па-другое, узбітыя дабяла яечныя бялкі. Першае дае смак, а ўзбітыя бялкі — лёгкасць прадукту. Сумесь робіцца звычайна на аснове тварагу, шакаладу ці лімону (з двух апошніх гатуюць дэсерт, дадаючы цукар), альбо падліўку бешамель — у гэтым выпадку гатуецца, як правіла, грыбное або мясное суфле. Суфле гатуецца ў духоўцы на вогнетрывалым посудзе, ад тэмпературы моцна ўспушваецца, пасля выемкі з духоўкі ападае праз 20-30 хвілін.

## Гл. таксама 
* Амлет
* Пудынг

## Літаратура 
* 
* Суфле / Краткая энциклопедия домашнего озяйства: В 2-х т. — Т. 2: О — Я — М.: Советская энциклопедия, 1959. — С. 612. — 772 с. — 500 000 экз.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Французскія дэсерты
Катэгорыя:Стравы з курынага яйка
Памоскі ідал

**Памоскі ідал** () — старажытная скульптура з кіпрскай вёскі Памос. Яе гісторыя ўзыходзіць да перыяду энеаліту (XXX стагоддзе да н.э.). У наш час яна выстаўлена ў Археалагічным музеі Кіпра ў Нікасіі. 

Скульптура адлюстроўвае жанчыну з разведзенымі ў розныя бакі рукамі. Хутчэй за ўсё яна ўяўляе сабой сімвал урадлівасці (фертыльнасці). На Кіпры ў свой час было знойдзена шмат падобных ёй скульптур, у тым ліку і меншых памерам, якія насілі на шыі ў якасці амулета.

Пасля пераходу Кіпра на еўра у 2008 годзе, памоскага ідала абралі ў якасці выявы на манетах наміналам у 1 і 2 еўра.

## Гл. таксама 
* Дагістарычны Кіпр

Катэгорыя:Мастацтва Кіпра
Катэгорыя:Першабытнае мастацтва
Элісан Анідзука

**Элісан Сёдзі Анідзука** ( — ) — амерыканскі астранаўт гавайска-японскага паходжання, член экіпажа шатла «Чэленджэр».

## Біяграфія 
Скончыў школу ў Кеалакекуа ў 1964 годзе. У чэрвені 1969-га атрымаў ступень бакалаўра па аэранаўтыцы і астранаўтыцы ва ўніверсітэце Каларада, а ў снежні таго ж года — ступень магістра па той жа спецыяльнасці.

У 1970 годзе пачаў службу ў ВПС ЗША ў якасці борт-інжынера, пасля лётчыка-выпрабавальніка. Праходзіў службу на авіябазе Мак-Клелан ў акрузе Сакрамента. Са жніўня 1974-га па ліпень 1975 — навучанне ў Школе лётчыкаў-выпрабавальнікаў. Пасля заканчэння школы атрымаў прызначэнне ў Цэнтр лётных выпрабаванняў авіябазы Эдвардс.

У 1978 годзе ў складзе 8-га набору трапіў у атрад астранаўтаў НАСА. Першы палёт у космас ажыццявіў у складзе экспедыцыі STS-51C на касмічным чоўне «Дыскаверы» у студзені 1985 года. Затым быў прызначаны ў экіпаж місіі STS-51L на «Чэленджэр». Касмічны карабель пацярпеў катастрофу пры запуску 28 студзеня 1986 года. Анідзука загінуў разам з усімі астатнімі членамі экіпажу. Пахаваны на Нацыянальным ціхаакіянскім мемарыяльным могілках у Ганалулу. Пасмяротна прысвоена званне палкоўніка.

## Спасылкі 
* Афіцыйная біяграфія на сайце НАСА

Катэгорыя:Загінулыя касманаўты
Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:НАСА
Хрысафеміда

**Хрысафеміда** (, таксама сустракаецца напісанне **Хрысафеміса**) — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі. Дачка Агамемнана і Клітэмнестры, сястра Арэста, Іфігеніі, Электры. Зборная сястра Эрыгоны і Алета (дзеці Клітэмнестры і Эгісфа).

Дзеючая асоба трагедыі Сафокла «Электра».

У гонар Хрысафеміды названы астэроід , адкрыты ў 1907 годзе.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Міфы Аргаліды
Эрыгона (дачка Эгісфа)

**Эрыгона** (дачка Эгісфа, ) — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі Дачка Эгісфа і Клітэмнестры. Стала жрыцай Артэміды ў Атыцы (трагедыя Сафокла «Эрыгона»). Прыцягнула да суда Арэста за забойства маці, цяжбу выйграў Арэст пры роўнай колькасці галасоў. Па адной з версій, прайграўшы справу, павесілася. Паводле іншай (Кінефон), стала жонкай Арэста і нарадзіла Пенфіла

Дзеючая асоба трагедыі Сафокла «Эрыгона» (фр.235-236 Рат), трагедый Філокла Старэйшага, Клеафонта, Фрыніха Малодшага, невядомага аўтара і Акцыя «Эрыгона» (магчыма, некаторыя адносяцца да іншай Эрыгоны).

У гонар Эрыгоны названы астэроід (163) Эрыгона, адкрыты ў 1876 годзе.

Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Міфы Атыкі
Маска Агамемнана

**«Маска Агамемнана»** — залатая пахавальная маска сярэдзіны другога тысячагоддзя да нашай эры, знойдзеная ў 1876 годзе ў Мікенах Генрыхам Шліманам. Сваю назву атрымала ад легендарнага цара Агамемнана, паколькі Шліман быў упэўнены, што знайшоў яго магілу. Аднак па часе стварэння маска з'яўляецца больш старажытнай.

## Гісторыя знаходкі 
Маска была знойдзена падчас раскопак поруч з , на заходнім баку мікенскіх умацаванняў. Шліман выявіў групу пахаванняў (магільны круг А), якая складаецца з пяці  . У іх было знойдзена 19 шкілетаў (8 мужчынскіх, 9 жаночых, 2 дзіцячых). Твары некаторых мужчын былі пакрыты залатымі маскамі. Акрамя іх, у пахаваннях былі знойдзены залатыя дыядэмы, спражкі, завушніцы і залатыя шалі для «ўзважвання душ». Агульная вага залатых скарбаў склала 15 кілаграм.

Шліман быў упэўнены, што знайшоў грабніцу легендарнага цара. Каралю Грэцыі ён пісаў: «*З найвялікшай радасцю паведамляю Вашай Вялікасці, што мне атрымалася знайсці пахаванні, у якіх былі пахаваны Агамемнан, Касандра,  і іх сябры, забітыя падчас трапезы Клітэмнестрай і яе палюбоўнікам *». У грабніцах было знойдзена 5 залатых пахавальных масак, апошнюю з іх па часе выяўлення Шліман звязаў з легендарным царом Мікен.

## Апісанне 
Маска адлюстроўвае твар пажылога барадатага чалавека з тонкім носам, блізка пасаджанымі вачамі і буйным ротам. Твар адпавядае індаеўрапейскаму тыпу. Кончыкі вусоў падняты ўгару ў форме паўмесяца, каля вушэй бачны . Маска мае адтуліны для ніткі, якой яе мацавалі да твару нябожчыка.

Гэта маска - у вышэйшай ступені выразная і велічная выява, які сведчыць не толькі пра любоў мікенцаў да золата, але таксама пра незвычайна высокае прадстаўленне аб чалавеку.

## Месцазнаходжанне 
Усе знойдзеныя ў грабніцах артэфакты, уключаючы маску Агамемнана, знаходзяцца ў экспазіцыі Нацыянальнага археалагічнага музея Афін. У  выстаўлена копія маскі.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты
Катэгорыя:Маскі
Катэгорыя:Нацыянальны археалагічны музей Афін
Катэгорыя:Творы 2 тысячагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Пахавальныя маскі
Стафіл

[thumb|250px|right|Стафіл і [Афіна. Мармуровы рэльеф, 4-е стагоддзе да н.э.]]

**Стафіл** () — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі&nbsp;. Сын Дыяніса і Арыядны, народжаны на Наксасе&nbsp;. Або сын Тэсея і Арыядны&nbsp;, або сын Дыяніса і Эрыгоны.

Арганаўт&nbsp; (большасць аўтараў не заве яго ў іх колькасці). Радаманф зрабіў Стафіла царом Пепарефа&nbsp;. Бог вінаграднай лазы, улюбёнец і спадарожнік Дыяніса&nbsp;. Жонка Хрысафеміда, дочкі Малпадыя, Рэа і Парфенас. Калі Рэа спакусіў Апалон, бацька запёр яе ў куфар і кінуў у мора&nbsp;. Па іншым апавяданні, Стафіл жыў у Бібасце (Карыя), дочкі Рэа і Геміфея&nbsp;.

Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Арганаўты
Катэгорыя:Міфы астравоў Эгейскага мора
Аляксандр Генадзевіч Сялява

**Аляксандр Сялява** (нар. , ) — беларускі футбаліст, паўабаронца мінскага «Дынама» і нацыянальнай зборнай Беларусі.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец бялыніцкай ДЮСШ, у юнацкім узросце гуляў за магілёўскае «Хімвалакно» і барысаўскі БАТЭ-РМ, вучыўся ў мінскім РВАР. Пазней апынуўся ў дублі барысаўскага БАТЭ, адкуль быў адлічаны ў пачатку 2009 года з-за медыцынскіх праблем. Паўторнае абследаванне праз паўтары гады праблем не выявіла. З 2010 года выступаў за «Клечаск», дзе быў адным з асноўных ігракоў.

У 2012 годзе перайшоў у «Тарпеда-БелАЗ», дзе спачатку гуляў за дубль. У сезоне 2013 замацаваўся ў аснове жодзінскага клуба на пазіцыі цэнтральнага паўабаронцы. Першую палову сезона 2014 прапусціў з-за траўмы, у верасні 2014 года вярнуўся на поле і зноў замацаваўся ў аснове. У студзені 2015 года падоўжыў кантракт з «Тарпеда-БелАЗ».

У канцы 2015 года цікавасць да Сялявы стаў праяўляць салігорскі «Шахцёр». У студзені 2016 года ён разам з Ігарам Бурко афіцыйна стаў іграком салігорскага клуба. Першую палову сезона 2016 прапусціў з-за траўмы, у ліпені вярнуўся ў строй і заваяваў месца ў асноўным складзе салігарчан. У снежні 2016 года падоўжыў кантракт з «Шахцёрам». У першай палове сезона 2017 у асноўным выхадзіў на замену, пазней замацаваўся ў стартавым складзе на пазіцыі апорнага паўабаронцы. У кастрычніку 2017 года стала вядома, што Сялява застанецца ў камандзе на наступны сезон.

У лістападзе 2018 года падпісаў новы кантракт з «Шахцёрам». У 2019—2020 гадах заставаўся трывалым іграком асновы, толькі ў другой палове 2020 года стаў радзей з’яўляцца на полі.

У снежні 2020 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Шахцёр» і неўзабаве падпісаў пагадненне з мінскім «Дынама», дзе стаў адным з асноўных ігракоў каманды. У снежні 2021 года перайшоў у «Растоў». Пакінуў растоўскі клуб па заканчэнні кантракта ў чэрвені 2023 года.

У ліпені 2023 года зноў далучыўся да мінскага «Дынама». У студзені 2024 года падоўжыў кантракт са сталічным клубам.

## Міжнародная кар’ера 
У 2012 годзе быў упершыню выкліканы ў склад моладзевай зборнай Беларусі, але потым перастаў у яе трапляць. 14 жніўня 2013 года вярнуўся ў зборную ў матчы супраць Ісландыі, з таго часу трывала гуляў за моладзевую зборную, правёўшы да вясны 2014 года яшчэ чатыры матчы.

4 верасня 2020 года дэбютаваў у нацыянальнай зборнай Беларусі, адгуляўшы першы тайм у матчы Лігі нацый УЕФА супраць Албаніі (0:2).

## Дасягненні 
*   Чэмпіён Беларусі (2): 2020, 2023
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2016, 2018
*   Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (3): 2017, 2019, 2021
*  Уладальнік Кубка Беларусі: 2019
*  У спісе 22 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Беларусі (2): 2021, 2023

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ
Катэгорыя:Ігракі ФК Клечаск
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ
Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Салігорск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Растоў