Праваабарончыя праблемы, звязаныя з падаўленнем беларускіх пратэстаў 2020 года

Паводле шматлікіх публікацый са спасылкай на сведкаў і пацярпелых ад падаўлення беларускіх пратэстаў 2020 года, падзеі суправаджаліся надзвычайным міліцэйскім гвалтам і сістэматычным парушэннем правоў чалавека на ўсіх этапах працэсу затрымання, уключаючы шырокае прымяненне празмернай сілы і катаванняў, медыцынскіх адмова ў дапамозе і згвалтаванне.       

У далейшых дакладах фонду правоў чалавека і сусветнай арганізацыі супраць катаванняў паўстала пытанне аб кваліфікацыі гэтых падзей як злачынстваў супраць чалавечнасці. 

1 верасня 2020 года ў заяве Упраўлення па правах чалавека ААН згадвалася больш за 450 задакументаваных выпадкаў катаванняў і жорсткага абыходжання з затрыманымі, у тым ліку сексуальнага гвалту і згвалтавання.

## Перадумовы 
9 жніўня 2020 года, адразу пасля прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года, якія беларуская апазіцыя палічыла сфальсіфікаванымі, у Мінску і іншых буйных гарадах Беларусі пачалі фармавацца масавыя сходы пратэстоўцаў. У наступную ноч першапачаткова мірныя акцыі пратэсту перараслі ў поўнамаштабнае супрацьстаянне паміж мітынгоўцамі і беларускімі сілавікамі, падчас якога былі арыштаваныя больш за 3000 пратэстоўцаў.  Адкрытая канфрантацыя працягвалася на працягу наступных двух дзён , што прывяло да агулам каля 7000 арыштаваных пратэстоўцаў. 12 жніўня 2020 года адкрытае супрацьстаянне спынілася, і мірныя акцыі пратэсту аднавіліся.

## Расказы пацярпелых і сведак 
Па дадзеных УВКПЧ, як мужчыны, так і жанчыны падвяргаліся згвалтаванню і іншым формам сексуальнага і гендэрнага гвалту. Медыцынскія дакументы, прагледжаныя УВКПЧ, паказваюць на пашкоджанні і іншыя пашкоджанні мужчынскіх палавых органаў, звязаныя з гвалтоўным скручваннем і згвалтаваннем. У дачыненні да затрыманых таксама ўжываўся псіхалагічны гвалт, у тым ліку пагрозы згвалтавання.

Па словах спецыяльнага карэспандэнта «Медузы» Максіма Солапава, які быў затрыманы падчас акцыі пратэсту 10 жніўня і правёў двое сутак у СІЗА « Акрэсціна», затрыманым загадалі стаць на калені, заклаўшы рукі за галаву і пакласці галовы на зямлю; затым іх бесперапынна збівалі некалькі гадзін, перш чым пасадзілі ў камеры. Затрыманым мужчынам загадалі цалкам распрануцца, лежачы на зямлі, і некалькі разоў Салапаў чуў моцныя выбухі; ён лічыў, што гэта маглі быць выбухі гранаты. Па словах Солапава, пліткавая падлога ў ізалятары была цалкам заліта крывёю, і ўвесь час знаходжання там былі чутныя крыкі збітых затрыманых. Салапаў таксама паведаміў, што камера, у якой знаходзіўся ён і іншыя затрыманыя (усяго 45 чалавек), мела плошчу прыкладна 8 квадратных метраў і не мела належнай вентыляцыі. Аднойчы 35 арыштантак з камеры побач з Салапавым пасля таго, як яны крычалі на супрацоўнікаў, якія задыхаліся, аблілі іх бруднай вадой (засталася ад мыцця падлогі) і пагражалі, што ў выпадку крыку іх абліюць фекаліямі.

Як паведамляе выданне Tut.by са спасылкай на розных пацярпелых і сведкаў гвалту з боку міліцыі, затрыманых неаднаразова збівалі і зневажалі міліцыянты, неаднаразова атрымлівалі адмову ў медыцынскай дапамогі, нават калі ў іх былі адкрытыя раны і чэрапна-мазгавыя траўмы. Пацярпелыя паведамлялі, што затрыманым загадвалі рабіць прысяданні і білі ногі, калі яны не выконвалі загад. Аднаму з затрыманых у бялізну паклалі флэш-гранату, а супрацоўнікі міліцыі, якія гэта зрабілі, пагражалі яму выцягнуць шпільку і зрабіць так, быццам мужчына загінуў ад выбуху самаробнай выбухоўкі, згадваючы што ім «за гэта не давядзецца адказваць». Па словах сведкі, чалавеку, які пакутаваў ад прыступу бранхіяльнай астмы, паклалі нагу на горла і пагражалі забойствам без негатыўных наступстваў для супрацоўнікаў міліцыі. Смартфоны ў затрыманых забіралі супрацоўнікі міліцыі, і калі затрыманыя адмаўляліся сказаць пароль разблакоўкі, іх жорстка збівалі, пакуль не давалі пароль. Па словах сведкі, затрыманага міліцыянты распранулі і пагражалі палачкай, калі ён адмовіцца даць пароль для разблакоўкі. Затрыманых жанчын, якія спрабавалі дапамагчы іншым, распавядаючы супрацоўнікам міліцыі пра цяжкі стан сваіх зняволеных, жорстка цягалі за валасы, стрыглі і пагражалі групавым згвалтаваннем, калі яны будуць працягваць. Іншыя ахвяры паведамлялі, што затрыманых неаднаразова катавалі слезацечным газам і электрычным токам, а ў некаторых выпадках выкарыстоўвалі ў якасці мэблі, стоячы на каленях з галавой на зямлю.

У інтэрв’ю Tut.by са шпіталізаванымі пацярпелымі ад міліцэйскага гвалту паведамлялася, што некаторых з іх збілі адразу восем-дзесяць супрацоўнікаў міліцыі ў поўнай экіпіроўцы, пры гэтым загадалі класціся і трымаць рукі за галавой. Такія збіцці маглі доўжыцца гадзінамі і суправаджаліся зневажальнымі дзеяннямі, напрыклад, стрыгчы арыштантам валасы і загадалі іх з’есці. У збітых затрыманых супрацоўнікі міліцыі пастаянна пыталіся, хто іх каардынатары і хто заплаціў ім за ўдзел у акцыі. Некаторым затрыманым разарвалі бялізну і прыклалі дубінкі да вобласці прамой кішкі, пакуль іх збівалі і атрымлівалі пагрозы згвалтавання. Па словах аднаго з былых затрыманых, яго збілі да такой ступені, што ён ужо не мог рэагаваць на рэчаіснасць, і пасля таго, як гэта заўважылі супрацоўнікі міліцыі, яго кінулі на бетонную падлогу і некалькі разоў аблілі халоднай вадой, пасля чаго ён страціў прытомнасць і прачнуўся ў шпіталі. Былыя затрыманыя паведамляюць, што ім загадалі сказаць, што яны любяць *АМАП* і прымушалі спяваць дзяржаўны гімн Беларусі, а затрыманым жанчынам пастаянна пагражалі згвалтаваннем. Па словах аднаго з былых затрыманых, затрыманую ўрача-валанцёрку не білі, але неаднаразова абражалі супрацоўнікі міліцыі, пакуль яна не заплакала. Калі ў асабістых рэчах затрыманых знаходзілі «падазроныя» прадметы (напрыклад, медыцынскія пальчаткі, рэспіратары, нажы любога памеру ці нават заколкі), іх збівалі яшчэ мацней, бо паліцыя лічыла іх «арганізатарамі» і «каардынатары» пратэсту. Па словах сведак, некаторыя людзі, якія прыбылі ў ізалятар, мелі прыкметы цяжкіх гумовых куляў на галаве і шыі, і іх трэба было хутка даставіць у ваенны шпіталь або, калі іх стан быў цяжкім, у бліжэйшы грамадзянскі шпіталь. Тым часам некаторыя з прысутных там *амапаўцаў* збівалі нават цяжка параненых затрыманых, пры гэтым крычалі і пагражалі ўрачам, якія спрабавалі ім дапамагчы. Некалькі разоў лекарам адмаўлялі ў просьбе вызваліць затрыманых у цяжкім стане. Па словах аднаго з былых затрыманых, калі яго выпусцілі з ізалятара і адправілі ў шпіталь, у машыны хуткай дапамогі, якая яго перавозіла, невядомыя на машынах з таніраваным шклом прадзіралі шыны.

Як паведамляе Tut.by са спасылкай на ананімнага медыцынскага работніка Мінскага ваеннага шпіталя, 9 і 10 жніўня ў шпіталь былі дастаўлены каля 60 пацыентаў з агнястрэльнымі раненнямі, некаторым з іх патрэбна штучная вентыляцыя лёгкіх. Адзін з пацыентаў, 60-гадовы мужчына, распавёў, што, калі ён ішоў праз натоўп пратэстоўцаў, прыехала паліцыя, і натоўп пачаў разыходзіцца; паколькі з-за ўзросту не мог бегчы, вырашыў здацца і падняў рукі ўверх. Неўзабаве пасля гэтага ён атрымаў стрэл ва ўпор у тулава. Самым малодшым з шпіталізаваных быў 16-гадовы хлопец у цяжкім стане: амапаўцы кінулі яму пад ногі неўсталяваную выбухоўку, у выніку чаго адно сцягно разбілася. Па словах медработніка, у многіх пацыентаў, дастаўленых у ваенны шпіталь, былі цяжкія траўмы тулава і грудной клеткі.

Як паведаміла журналістка Naviny.by Алёна Шчарбінская, якая была затрыманая 10 жніўня і правяла трое сутак у ізалятары часовага ўтрымання «Акрэсціна», там затрыманых неаднаразова збівалі і зневажалі супрацоўнікі. Шчарбінская паведамляе, што адной з самых злосных там была супрацоўніца па прозвішчы *Крысціна*: яна ўвесь час абражала затрыманых жанчын, прымушала нахіляцца наперад і біла кулаком у жывот, прымушала рабіць прысяданні голымі, а ў нейкі момант «брала вусцілкі з ботаў затрыманых». Затрыманым жанчынам, якія мелі менструацыю, яна загадала выкінуць гігіенічныя сурвэткі, што было абгрунтавана «неабходнасцю пераканацца, што пад імі няма нічога забароненага». Адна з затрыманых разарвала паліто і аддала кавалкі тканіны зняволеным, якім неабходна замяніць гігіенічныя сурвэткі. Аднак кавалкі праслужылі нядоўга, і неўзабаве іх прыйшлося замяніць на туалетную паперу, якая хутка скончылася. Па словах Шчарбінскай, арыштантак некалькі разоў на дзень выводзілі з камер і прымушалі стаяць у чарзе ўздоўж сцяны з шырока расстаўленымі нагамі, а калі ногі не лічылі дастаткова шырока расстаўленымі супрацоўнікамі, жанчынам нанеслі ўдары кулаком у пахвінную вобласць, у тым ліку падчас месячных, з-за чаго з іх адваліліся гігіенічныя сурвэткі. Падчас суда над Шчарбінскай, які адбыўся непасрэдна ў ізалятары часовага ўтрымання, яна была жорстка збітая *Крысцінай* пасля адмовы падпісаць сфальсіфікаваны пратакол затрымання. Таксама Шчарбіцкая ўспамінае, што ў нейкі момант яе вывелі ў калідор з аголенымі мужчынамі на каленях, ілбамі на сцяне і звязанымі за спіной рукамі. Калідор быў заліты крывёю, затрыманыя мужчыны стагналі, а супрацоўнікі моцна крычалі.

У інтэрв’ю Naviny.by былы арыштант Акрэсціна паведаміў, што ў нейкі момант усю ноч было чуваць надзвычай жорсткае збіццё жанчыны. Паводле яго слоў, некаторыя людзі паміралі ў камерах пасля жорсткага збіцця, а ўсе просьбы іх зняволеных аб медыцынскай дапамозе супрацоўнікі Акрэсціна ігнаравалі. У рэдкіх выпадках, калі медыкам дазвалялі агледзець пацярпелых затрыманых і прасілі дазволу перавезці іх у шпіталі, супрацоўнікі *АМАПа* адмаўлялі ў гэтым, маўляў: «Няхай паміраюць». Тое ж самае тычыцца і людзей з цукровым дыябетам. Некалькі разоў у затрыманых забіралі смартфоны і разбівалі ім галовы. Затрыманых, якія адмовіліся даць паролі для разблакоўкі, катавалі слезацечным газам і ламалі пальцы, пакуль не далі пароль. Па словах былога затрыманага, каля 124 чалавек утрымліваліся ў камеры плошчай 30 квадратных метраў, што прымушала іх знаходзіцца да 24 гадзін, пры гэтым на 15 гадзін ім адмаўлялі ў вадзе. Ён таксама адзначыў, што пры прыёме затрыманых у ІЧУ не праводзілася інвентарызацыя, што азначае, што іх асабістыя рэчы, у тым ліку грошы, маглі быць выкрадзеныя. Заўважылі, што некаторыя затрыманыя выйшлі з Акрэсціна без абутку.

11 жніўня сябры арганізацыі «Адкрытая Расія» Арцём Важанкоў і Ігар Рогаў, якія прыехалі ў Мінск для назірання за выбарамі, былі затрыманыя міліцыяй і дастаўлены ў СІЗА «Акрэсціна». У сваім інтэрв’ю Радыё Свабодная Еўропа пад назвай «Мы перавыхоўваем вас, падонкі!» , Важанкоў расказаў аб шматлікіх злоўжываннях, якім ён і іншыя затрыманыя, некаторыя з іх непаўналетнія, падвяргаліся супрацоўнікам ізалятара. Важанкоў паведаміў, што кожны раз, калі затрыманыя прасілі ежы ці вады ці казалі, што трэба схадзіць у прыбіральню, яны сустракаліся з вербальнай і фізічнай агрэсіяй з боку супрацоўнікаў цэнтра. Затрыманых зневажалі тым, што іх прымушалі распранацца да бялізны і заставацца ў такім стане як у камеры, так і падчас судовых працэсаў, якія праходзілі непасрэдна ў ізалятары часовага ўтрымання.

Па словах аднаго з былых затрыманых на Акрэсціна, неўзабаве пасля затрымання людзям разрэзалі адзенне (у тым ліку, у некаторых выпадках і бялізну) і міліцыянты пазначылі лічбавым маркерам, пасля чаго на іх толькі спасылаліся. прысвоены нумары. Некаторыя з задзейнічаных супрацоўнікаў міліцыі рабілі малюнкі на целах затрыманых. 

У відэасюжэце Current Time TV пад назвай «Яны абыходзіліся са мной як з жывёлай» некалькі вызваленых беларускіх затрыманых расказалі пра злоўжыванні з боку міліцыі, якія ўключалі групавыя згвалтаванні і пагрозы забойствам, жорсткае збіццё, катаванні халоднай вадой, адмову ў ежы і вадзе больш за 48 гадзін і прымус пад пагрозай катаванняў падпісаць пратакол затрымання.

Па словах 16-гадовага былога затрыманага, якога пасля жорсткага збівання і катаванняў электрычным токам давялося шпіталізаваць у стане комы, затрыманым загадалі спяваць гімн *АМАПу*, а ў выпадку адмовы — дубінкі забівалі ў горла, а аднойчы затрыманую дубінкай анальна згвалцілі.

Сталіроўшчык Мінскага трактарнага завода Сяргей Дылеўскі, які дапамагаў дастаўляць пратэстоўцаў, вызваленых з ізалятара ў шпіталь, нагадаў, што адзін з іх страціў вока пасля збіцця на аб’екце. Гэта сведчанне раззлавала Дылеўскага і прывяло да яго ўступлення ў Каардынацыйны савет.

11 жніўня гродзенка Карына Маліноўская была затрымана людзьмі ў цывільным каля свайго дома і дастаўлена ў *РУУС* Ленінскага раёна Гродна, дзе падчас цяжарнасці яе моцна ўдарылі кулаком у жывот. Нягледзячы на інфармаванне супрацоўнікаў *РУВД* аб яе стане і з’яўленні боляў у жываце, ёй спачатку адмаўлялі ў медыцынскай дапамозе і пагражалі збіццём і забраць дзіцяці ў выпадку невыканання загадаў міліцыі.. Прыкладна праз тры гадзіны яе правяралі медыцынскія работнікі *РУВД*, якія засумняваліся ў факце яе цяжарнасці і выклікалі хуткую толькі пасля таго, як Маліноўская нагадала ім аб іх юрыдычнай адказнасці. У гарадской бальніцы яе цяжарнасць пацвердзілі, і там медперсанал настойваў на неадкладнай шпіталізацыі, якую суправаджэнне паліцыянтаў палічылі магчымай толькі пры прыкуцці Маліноўскай кайданкамі да ложка. Маліноўская з альтэрнатыўным варыянтам вызвалення раніцай пасля дастаўкі ў мясцовы ізалятар і праходжання суда пагадзілася пры ўмове, што яе больш не будуць збіваць. У ІЧУ Маліноўскую не збівалі, а даводзілі да масавага збіцця мужчын, за якім яе прымушалі назіраць супрацоўнікі цэнтра, якія паведамілі пра яе стан. Праз некаторы час гэтага катавання, якое Маліноўская параўнала з "нечым з фільма пра гестапа «, у яе цела пачала моцна дрыжыць, што напалохала ахоўнікаў і прымусіла выклікаць хуткую. У бальніцы ў Маліноўскай дыягнаставалі разрыў кісты і зрабілі аперацыю, якая ў выніку прывяла да страты цяжарнасці. Пасля гэтага з Малінвоскай звязаліся супрацоўнікі *РУВД* і запатрабавалі падпісаць пратакол затрымання, у якім яна акрэсліла, што яна „лаялася матам, крычала і нападала на людзей“, ад чаго яна адмовілася. У рэшце рэшт яе асудзілі да адміністрацыйнага збору за ўдзел у „ланцугу салідарнасці“ 14 жніўня.

## Парушэнні парадку арышту і суда 
### Парушэнні працэдуры арышту 
Затрыманні дэманстрантаў часта праводзілі людзі ў масках або балаклавах і без пасведчанняў, некаторыя з іх былі ў цывільным і бронекамізэльках. Агенты ў цывільным, якіх неафіцыйна называюць „ціхімі людзьмі“ ( — *ціхары* ), не толькі арыштоўвалі ўдзельнікаў акцыі ў супрацоўніцтве з урадавымі войскамі, але і збівалі людзей, здымалі аператыўнае відэа і давалі паказанні ў судах. Іх прыналежнасць часта немагчыма было ўсталяваць.        Прымяненне супрацоўнікаў міліцыі ў цывільным прызнаў міністр унутраных спраў Юрый Караеў

Паступалі шматлікія паведамленні аб арыштах без увядзення (імя, званне, пасада афіцэра) і тлумачэння прычын арышту, нягледзячы на прамое патрабаванне беларускага заканадаўства. У МУС заявілі, што ўсе такія выпадкі былі абгрунтаваныя «неадкладнымі патрэбамі».  Арышт Марыі Калеснікавай часам параўноўвалі з выкраданнем.  

Прымусовыя праверкі мабільных тэлефонаў мінакоў шырока практыкаваліся без пастановы пракурора і суда. Калі супрацоўнікі міліцыі або вайскоўцы знайшлі фота з акцый пратэсту або падпіскі на антылукашэнкаўскія Telegram-каналы, правяранага могуць затрымаць і/або збіць.  

На выбарчых участках былі затрыманыя некаторыя ўдзельнікі акцыі, у тым ліку мінакі, раварысты, журналісты і назіральнікі за выбарамі.      

### Парушэнні судовага працэсу 
Многія затрыманыя ў першыя дні пасля выбараў заяўлялі, што суды над імі былі надзвычай спрошчанымі і кароткімі, часта праходзілі непасрэдна ў СІЗА. Некаторых затрыманых супрацоўнікі міліцыі дубінкамі прымушалі станавіцца на калені перад суддзямі і не глядзець на іх. У некаторых выпадках прозвішчы суддзяў не агучваліся, а прысуд зачытваўся без суддзі.    Многія суды праходзілі ў закрытым рэжыме. 

Часта паведамлялася, што ў міліцэйскіх пратаколах было шмат памылак, у тым ліку блытаніны імёнаў, месцаў і абставінаў, але пярэчанні наконт гэтых памылак суддзі рэдка прымалі пад увагу.     Паведамлялася, што тых, хто не згодны з пратаколамі міліцыі і адмовіўся іх падпісваць, могуць збіць.  У Мінску жанчыну прызналі вінаватай, адзіным доказам якой стала фота ў сацыяльнай сетцы.

Сведкі абвінавачання, калі такія былі, давалі паказанні дыстанцыйна (праз паслугі відэасувязі), ананімна або са змененымі імёнамі, а іх твары часам закрывалі маскамі або балаклавамі.   Адзін з абвінавачаных журналістаў сцвярджаў, што сведку, які даваў супраць яго паказанні, падказваў мужчына побач. 

Абаронцы паведамлялі аб перашкодах з боку дзяржаўных чыноўнікаў і парушэнні іх правоў, у тым ліку аб наўмысным утойванні месцазнаходжання сваіх падабаронных і неабвешчаным пачатку судоў. 

11 верасня суддзя Заводскага раёна Мінска Жанна Хвойніцкая ў сваім рашэнні заявіла, што доказам віны з’яўляецца наяўнасць дамовы з адвакатам.

## Гл. таксама 
* Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)
* Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021)
* Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпэдыстаў (з 2022)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)