Джэймс Піблз

**Філіп Джэймс Эдвін Піблз** (; нар. , Сен-Баніфас, Манітоба, Канада) — канадска-амерыканскі астрафізік, астраном і тэарэтычны касмолаг. Ганаровы навуковы прафесар імя Альберта Эйнштэйна ў Прынстанскім універсітэце. Шырока вядомы як адзін з вядучых сусветных тэарэтычных касмолагаў у перыяд з 1970 года, з вялікім тэарэтычным укладам у першабытны нуклеасінтэз, цёмную матэрыю, касмічны мікрахвалевы фон і фарміраванне структуры.

Піблз быў узнагароджаны паловай Нобелеўскай прэміі па фізіцы ў 2019 годзе за свае тэарэтычныя адкрыцці ў галіне фізічнай касмалогіі. Ён падзяліў прыз з Мішэлем Маёрам і Дзідзье Кэлё за адкрыццё экзапланеты на арбіце сонцападобнай зоркі. У той час як большая частка яго працы звязана з развіццём Сусвету з першых яго секунд, ён больш скептычна ставіцца да таго, што мы можам ведаць аб самым пачатку, і заявіў: «Вельмі шкада, што мы думаем пра пачатак, тады як на самой справе мы не маем добрай тэорыі такога паняцця, як пачатак».

Піблз ахарактарызаваў сябе як перакананага агностыка.

## Ранні перыяд жыцця 
Піблз нарадзіўся 25 красавіка 1935 года ў Сен-Баніфасе, у сучасным Вініпегу, Манітоба, Канада, сын Ады Марыён (Грын), хатняй гаспадыні, і Эндру Чарльза Піблза, які працаваў на Вініпегскай збожжавай біржы. Атрымаў ступень бакалаўра навук у Манітобскім універсітэце. Затым паступіў у аспірантуру ў Прынстанскім універсітэце, дзе атрымаў ступень доктара філасофіі ў галіне фізікі ў 1962 годзе, завяршыўшы доктарскую дысертацыю пад назвай «Назіральныя тэсты і тэарэтычныя праблемы, звязаныя з гіпотэзай Дзюратэстона аб тым, што трываласць электрамагнітнага ўзаемадзеяння можа змяняцца» пад кіраўніцтвам Роберта Дыке. Ён застаўся працаваць ў Прынстане. Піблз быў членам Школы прыродазнаўчых навук Інстытута паглыбленых даследаванняў у 1977—1978 навучальным годзе, а таксама ён рабіў візіты ў 1990—1991 і 1998—1999 гадах.

## Акадэмічная кар’ера 
Большасць прац Піблза з 1964 года была ў галіне фізічнай касмалогіі для вызначэння паходжання Сусвету. У 1964 годзе цікавасць да гэтай сферы была вельмі малая, і яна лічылася «тупіковай», але Піблз заставаўся адданым яе вывучэнню. Піблз унёс шмат важных укладаў у мадэль Вялікага выбуху. З Дыке і іншымі (амаль праз два дзесяцігоддзі пасля Джорджа Гамава, Ральфа Альфера і Роберта Германа) Піблз прадказаў касмічнае мікрахвалевае фонавае выпраменьванне. Нароўні з важным укладам у нуклеасінтэз Вялікага Выбуху, цёмную матэрыю і цёмную энергію, ён быў вядучым піянерам у тэорыі фарміравання касмічнай структуры ў 1970-я гады. Задоўга да таго, як яна лічылася сур’ёзнай, колькаснай галіной фізікі, Піблз вывучаў фізічную касмалогію і шмат зрабіў для ўсталявання яе рэспектабельнасці. Піблз сказаў: «Гэта быў не адзін крок, нейкае крытычнае адкрыццё, якое раптоўна зрабіла касмалогію актуальнай, але поле паступова з’явілася дзякуючы шэрагу эксперыментальных назіранняў. Відавочна, што адным з найважнейшых у маёй кар’еры было выяўленне касмічнага мікрахвалевага фону, якое адразу прыцягнула ўвагу […] як эксперыментатараў, зацікаўленых у вымярэнні ўласцівасцей гэтага выпраменьвання, так і тэарэтыкаў, якія далучыліся да аналізу наступстваў». У цытаце яго прэміі Шаа гаворыцца: «Заклаў асновы амаль усіх сучасных даследаванняў у галіне касмалогіі, як тэарэтычных, так і назіральных, ператвараючы вельмі спекулятыўнае поле ў навуку дакладнасці».

Піблз мае вялікі досвед інавацый у асноўных ідэях, якія пазней будуць шырока вывучацца іншымі навукоўцамі. Напрыклад, у 1987 годзе ён прапанаваў першародную барыённую мадэль ізакрыўлення для развіцця ранняга Сусвету. Гэтак жа Піблз спрыяў устанаўленню праблемы цёмнай матэрыі ў пачатку 1970-х гадоў. Піблз таксама вядомы па крытэрыю Острыкера-Піблза, які адносіцца да ўстойлівасці галактычнай фармацыі.

Праца Піблза была прызнана, калі ён быў названы лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па фізіцы 2019 года «за тэарэтычныя даследаванні ў фізічнай касмалогіі».

Піблз быў абраны членам Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук у 1977 годзе і членам Нацыянальнай акадэміі навук ЗША ў 1988 годзе.

## Узнагароды 
* 1981 — Медаль Эдынгтана, Брытанскае каралеўскае астранамічнае таварыства
* 1982 — Прэмія Дэні Хайнемана ў галіне астрафізікі, Амерыканскае астранамічнае таварыства
* 1992 — Лекцыя Генры Норыса Расела, Амерыканскае астранамічнае таварыства
* 1995 — Медаль Кэтрын Брус, Ціхаакіянскае астранамічнае таварыства
* 1997 — Медаль Оскара Клейна
* 1997 — Лекцыя Карла Янскага
* 1998 — Залаты медаль Каралеўскага астранамічнага таварыства
* 2000 — Прэмія Грубера ў галіне касмалогіі
* 2003 — Прэмія Томала, Універсітэт Жэневы
* 2004 — Прэмія Шаа па астраноміі
* 2005 — Прэмія Крафарда
* 2013 — Медаль Дзірака
* 2019 — Нобелеўская прэмія па фізіцы

У яго гонар названы астэроід 18242 Peebles.

## Абраныя публікацыі 
* Peebles, J. P. E. (2009). *Finding the Big Bang* (1st ed.). Cambridge University Press.
* Peebles, P. J. E. (1980). *Large-Scale Structure of the Universe*. Princeton University Press.
* Peebles, P. J. E. (1992). *Quantum Mechanics* (1st Printing ed.). Princeton University Press.
* Peebles, P. J. E. (1993). *Principles of Physical Cosmology* (n ed.). Princeton University Press.
* Peebles, P. J. E. (2020). *Cosmology’s Century*. Amsterdam University Press.

## Спасылкі 
* Медалісты Бруса 
* Асабістая вэб-старонка ў Прынстанскім універсітэце (фатаграфіі)
* Дыскусія на тэму агульнай тэорыі адноснасці студэнтаў Джона Уілера і Боба Дыке, арганізаваная Джымам Піблзам
* Стэнаграма інтэрв’ю з вуснай гісторыі з Джымам Піблзам 4 і 5 красавіка 2002 г., Амерыканскі інстытут фізікі, Бібліятэка і архіў Нільса Бора 

Катэгорыя:Члены Амерыканскага філасофскага таварыства
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Дэні Хайнемана ў вобласці астрафізікі
Катэгорыя:Выпускнікі Манітобскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Узнагароджаныя залатым медалём Каралеўскага астранамічнага таварыства
Катэгорыя:Выпускнікі Прынстанскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Постаці Вініпега
Катэгорыя:Постаці Прынстана (Нью-Джэрсі)
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены Амерыканскага фізічнага таварыства
Катэгорыя:Кампаньёны ордэна Канады
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Канады
Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Канады
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Астрафізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі Канады
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Шаа