Ручай (балет)

**«Руча́й»** () — балет у трох дзеях/чатырох сцэнах з партытурай, створанай Леа Дэлібам і Людвігам Мінкусам (Мінкус: I дзея і III дзея — 2-я сцэна; Дэліб: II дзея і III дзея — 1-я сцэна), прэм’ера якога адбылася ў Парыжы ў 1866 годзе з харэаграфіяй Артура Сен-Леона. У 1878 годзе ў Вене балет атрымаў назву *Наіла, Ручаёвая Німфа* ().

## Гісторыя 
Балет быў замоўлены дырэктарам Парыжскай оперы Эмілем Пэрынам. Ён аддае даніну павагі рамантычнай прыхільнасці да духаў прыроды (напрыклад, «Сільфіда», «Ундзіна» і інш.), а таксама да экзотыкі і арыенталізму (напрыклад, «Карсар» або «Баядэрка»); у аснове казачнага лібрэта ляжыць персідская легенда.

Паспяховае адраджэнне балета ў 1872 годзе прадэманстравала Рыту Сангалі ў галоўнай ролі, і менавіта для гэтай пастаноўкі былі ўведзены новыя варыяцыі для Наілы на музыку, хутчэй за ўсё, Дэліба (No 12b і 23a ў спісе музычных нумароў на фартэпіяна).

Балет быў вельмі паспяховым і да 1876 года было пастаўлена 73 спектаклі. Ён таксама быў дадзены з нагоды адкрыцця нядаўна пабудаванай оперы Гарнье ў 1875 годзе, і таксама з нагоды дзяржаўнага візіта тагачаснага шаха Персіі.

У Санкт-Пецярбургу балет упершыню быў паказаны ў 1869 годзе ў харэаграфіі А. Сен-Леона і пад новым загалоўкам «Лілія» (). Урыўкі з музыкі Л. Дэліба неаднаразова запісваліся рознымі дырыжорамі і аркестрамі ў калектыўныя праграмы. Да гэтага часу (па стане на 2020 год) поўны запіс зрабіў толькі .

## Сюжэт 
### Дзея 1 
Прыгажуня Нурэда накіроўваецца да хана Генджыба, каб пабрацца шлюбам з ім. Па дарозе яна і яе спадарожнік адпачываюць ля ручая ў камяністай пустыні. Калі Нурэда мілуецца кветкай, якая расце ў цяжкадаступным месцы, Джэміль, малады паляўнічы, падымаецца і зрывае кветку для яе. Нурэда ў захапленні і просіць яго назваць у якасці ўзнагароды ўсё, што пажадае. Ён просіць яе прыпадняць вэлюм, каб пабачыць яе твар: у лютасці яна загадвае звязаць яго і пакінуць на волю лёсу. Аднак німфа Наіла ратуе яго; яна закахалася ў яго і абяцае дапамагчы яму заваяваць руку Нурэды.

### Дзея 2 
У вялікіх палацавых садах, дзе двор хана чакае прыбыцця Нурэды, гасцям прапануюць забавы: сола фаварытаў і танец чаркескіх нявольнікаў. Фанфары абвяшчаюць наведвальніка, інкогніта (Джэміль), які прапануе падарункі хану і яго нявесце. Наведвальнік просіць Нурэду выбраць любы з падарункаў, і яна выбірае кветачку з каштоўных камянёў. Джэміль кідае кветку на зямлю, і з гэтага месца на дзіва пачынае біць фантанам ручай, з якога выходзіць Наіла. Яна танчыць, завабліваючы хана. Ён становіцца на калені перад ёй і ўмольвае стаць яго жонкай. Яна згаджаецца пры ўмове, што ён адхіляе Нурэду, якая са злосцю сыходзіць, калі хан вядзе Наілу ўнутр палаца.

### Дзея 3 
Цяпер Джэміль пераследуе Нурэду, але яна ўсё роўна адмаўляецца ад яго; таму ён звяртаецца да Наілы, якая кажа, што калі ён прымусіць Нурэду пакахаць яго, яна сама памрэ. Джэміль згаджаецца, і, як ён сыходзіць з Нурэдай, Наіла знікае назад пад зямлёй, а ручай высыхае.

## Пастаноўкі 
[міні|hochkant|[Луі Мерант у ролі Джэміля ў балеце *Ручай*, Парыж (1866)]]
* 12 лістапада 1866 — парыжская Опера, балетмайстар А. Сен-Леон, мастакі Э. Дэплешэн, А. Рубэ, Ж. Лавастр і Ф. Шаперон (дэкарацыі), , Альбер (касцюмы); Наіла — Г. Сальвіёні, Джэміль — Луі Мерант, Нурэда — Э. Фіёкр;
* 8 снежня 1902 — Марыінскі тэатр, Пецярбург, балетмайстар А. Капіні (па А. Сен-Леону), мастакі П. Б. Ламбін і К. М. Іваноў, дырыжор Р. Е. Дрыга; Наіла — В. І. Праабражэнская (пазней В. А. Трэфілава, А. Я. Ваганава, Я. А. Смірнова і інш.), Заэль — Ю. М. Сядова, Эфемерыда — Г. П. Паўлава, Нурэда — М. М. Петыпа, Джэміль — М. Г. Легат;
* 12 красавіка 1925 — выпускны спектакль Ленінградскага харэаграфічнага вучылішча на сцэне Ленінградскага тэатра оперы і балета, балетмайстар У. І. Панамароў і А. Я. Ваганава, мастакі К. М. Іваноў, дырыжор М. П. Карпаў; Наіла — М. Ц. Сямёнава, Заэль — К. М. Армашэўская, Джэміль — А. І. Пушкін, Нурэда — Старк.
* 23 лістапада 1968 — Нью-Ёрк Сіці балет, балетмайстар Джордж Баланчын. Ён паставіў балет для Віялет Вердзі і Джона Прынца. Баланчын выкарыстаў толькі некалькі ўрыўкаў з партытуры Л. Дэліба для балета «Ручай» і дадаў па-дэ-дэ з «Сільвіі» Л. Дэліба (1876), якое ён паставіў у 1950 годзе і пашырыў ў дывертысмент у 1965 годзе. Балет Баланчына да гэтага часу знаходзіцца ў рэпертуары Нью-Ёркскага балета.  зрабіў новую аркестроўку. Існуе фільм гэтай версіі з  (Наіла),  (Джэміль) і  (Нурэда).

## Літаратура 
* Балет: энциклопедия. / Гл. ред. Ю. Н. Григорович.- М.: Советская энциклопедия, 1981.- 623 стр. с илл.

Катэгорыя:Балеты паводле алфавіта
Катэгорыя:Балеты Леа Дэліба