Абу Нувас

**Абу Нувас** ( з арабск. — кучаравы), сапр.: **Хасан ібн Хані** (сяр. 8 ст. — 810) — арабскі паэт часоў росквіту халіфату Абасідаў.

Паводле паходжання перс. Жыў пры двары халіфа Гарун аль-Рашыда ў Багдадзе.

Паэзія Абу Наваса пярэчыў ідеалогіі ісламу, апавяў вясёлае жыццё, віно і каханне. Еўрапейскія даследчыкі завуць Абу Наваса «арабскім Анакрэонтам» і «арабскім Гейнэ».

## Біяграфія 
### Раннія гады жыцця і пачатак творчасці 
Абу Нувас быў выхадцам з беднай сям’і вольнаадпушчанікаў, г. зн. захопленага ў рабства жыхара заваяванай арабамі вобласці, які прыняў іслам, а пазней атрымаў свабоду і стаў наёмным салдатам у войсках апошняга амеядскага халіфа — Марвана II. Маці Абу Нуваса была персіянкай і зарабляла на жыццё мыццём воўны. Абу Нувас нарадзіўся ў паселішчы Ахваз ў вобласці Хузестан. У розных крыніцах год яго нараджэння вар’іруецца ад 747 да 762 года. Дзіцячыя гады правёў у Басры, працуючы ў краме гандляра духмянасцямі, для якога збіраў араматычныя травы.

Абу Нувас ніколі не ведаў свайго бацьку, Хані, які быў салдатам у войску Марван II. Некаторыя кажуць, што ён нарадзіўся ў Басры, іншыя сцвярджаюць, што ў Дамаску або ў Ахвазе. Абу Нувас пераехаў у Багдад, магчыма, у кампаніі Валібаха ібн аль-Хабаба, і неўзабаве стаў вядомы сваёй дасціпнай і гумарыстычнай паэзіяй, якая тычыцца не традыцыйнай тэмы пустыні, але гарадскога жыцця і радасцей вінапіцця, напоўнена грубым гумарам. Яго працы ўключаюць у сябе вершы пра паляванне, сексуальную цягу да жанчын і хлопчыкаў, а таксама панегірыкі яго заступнікам. Ён зрабіўся сумна вядомым за свае насмешкі і сатыру, яго любімымі тэмамі былі сексуальная пасіўнасць мужчын і сексуальная нястрыманасць жанчын. «Любоўныя» сімпатыі Абу-Нуваса змяняюцца рэзкай антыпатыяй да лесбійскай любові, ён часта піша з кепікамі аб гэтай з’яве, успрымаючы яе як недарэчнасць. Паэт любіў шакіраваць грамадства і адкрыта пісаў пра рэчы, забароненыя ў ісламе. Магчыма, ён быў першым арабскім паэтам, які адкрыта напісаў пра мастурбацыю.

Ісмаіл бен Нубахт сказаў пра Абу Нуваса: «Я ніколі не бачыў чалавека больш адукаванага, чым Абу Нувас, нікога, хто меў столькі кніжных шаф, і меў так шмат кніг».

У VIII—IX стагоддзях Басра была адным з галоўных цэнтраў арабскай філалогіі, і тут Абу Нувас звёў знаёмства з навукоўцамі-філолагамі, якія дапамаглі атрымаць шырокую для таго часу адукацыю. Тут жа ён сустрэўся з паэтам Валібай ібн аль-Хубабам. Стаць вучнем Валібы, вершы якога былі шырока вядомыя за межамі яго роднага горада Куфы, было для Хасана вялікім поспехам: тут ён мог пазнаёміцца з мастацтвам вершаскладання, слухаючы ўрокі свайго настаўніка, запісваючы яго вершы, прысутнічаючы на паэтычных спаборніцтвах. Ён жа ўвёў яго ў кампанію «залатой моладзі». У гэтым грамадстве паэт праводзіў час перш у Басры, пазней у іншым цэнтры арабскай культуры — Куфе і ў сталіцы халіфата — Багдадзе. Тут ён быў заўважаны і прыбліжаны да двара славутым заступнікам паэзіі халіфам Харун ар-Рашыдам. У якасці прыдворнага панегірыста Абу Нувас складаў панегірыкі, услаўляючы прадстаўнікоў кіруючай дынастыі і іншых высокапастаўленых асоб імперыі.

Далёка не заўсёды Абу Нувас знаходзіўся ў радасным настроі легкадумных гуляк, у яго вершах гучыць роздум аб недасканаласці светабудовы, чалавечых пакутах і сацыяльнай несправядлівасці.

Дзіўнае спалучэнне ў паэзіі Абу-Нуваса рэлігійнага вальнадумства, якое часам пераходзіць у адмаўленне асноўных дагматаў ісламу, скептыцызму, часам даходзіць да цынізму, і эпікурэйскага зацвярджэння пачуццёвых радасцей нароўні з сумнымі разважаннямі аб быцці і зямных асалодах перад тварам смерці, гэта было звязана не столькі з натуральным узроставым развіццём яго светаадчування, колькі са структурай сярэдневяковага паэтычнага мастацтва, у якім адзін і той жа паэт мог адначасова працаваць у розных жанрах, складаць элегіі, прасякнутыя расчараваннем у жыцці, атрутныя сатыры і вершы, апяваў любоў, віно і застольныя радасці.

Менавіта такая жанравая разнастайнасць: хамрыят, тардыят, хіджа і любоўная лірыка, васфі, Мадх’я, рыса, зухдыят, часта сустракаецца чытачу пры знаёмстве з творчасцю Абу Нуваса.

Некаторыя сярэдневяковыя крытыкі, і сярод іх выдатны празаік і філолаг Аль-Джахіз, захапляліся ў першую чаргу стылістычнымі вартасцямі паэзіі Абу Нуваса. «Я не бачыў чалавека, — казаў Аль-Джахиз, — які б лепш ведаў мову, чым Абу Нувас, мог прыгажэй складваць словы і лепш пазбягаў бы немілагучнасці мовы». Іншыя ў першую чаргу цанілі ў ім новыя і арыгінальныя паэтычныя ідэі.

Абу Нувас вёў вельмі легкадумны лад жыцця, і, нягледзячы на паблажлівае стаўленне заступнікаў, за дрэнныя паводзіны яго неаднаразова заключалі ў вязніцу. Вершы Абу Нуваса былі даступныя ў той час кожнаму — яны былі лёгкія для разумення, вызначаліся яркай вобразнасцю і напісаныя зразумелай, без рэдкіх і састарэлых слоў, мовай. Усе сярэдневяковыя аўтары, якія пісалі пра Абу Нувасе, падкрэсліваюць — хто спагадліва, а хто асудліва — яго любоў да простага люду.

Пры чытанні паэзіі Абу-Нуваса, варта ўлічваць факт, што большасць арабскіх паэтаў значна больш, чым заходнія паэты, былі зацікаўлены ў разумных фармулёўках ў сваіх вершах, чым у фактычным прытрымліванні выказаным ідэям. Такім чынам, ад іх можна чакаць перабольшанне.

Абавязковай прыналежнасцю арабскай паэзіі з’яўляецца вялікая колькасць жанравых замалёвак: размова з гандляром вінамі, сцэнкі ў шынку — матывы, якія пазней становяцца пастаяннымі ў арабскай ашуканскай навэле — макам. Дыялог у вершах гэтага жанру Абу Нуваса гуляе яшчэ большую ролю, чым у яго любоўнай лірыцы, адрозніваючыся жвавасцю, вялікай колькасцю празаізмаў і размоўнай лексікай. Шматлікія «вінныя» вершы былі папулярныя, таму што ў іх пераважала прастата мовы, радаснае бачанне свету, непасрэднасць. Свежасць і мяккі гумар кажуць аб цеснай сувязі творчасці Абу Нуваса з народнай традыцыяй і пра ўплыў сярэдневяковай арабскай народнай паэзіі, у якой выкарыстоўваліся гутарковыя арабскія дыялекты, і ў якой на кожным кроку сустракаюцца вобразы, падобныя створаным Абу Нувасам. Нездарма на святкаваннях у Егіпце некалькі стагоддзяў назад самымі папулярнымі і любімымі былі песні на словы Абу Нуваса. «Вінныя» вершы Абу Нуваса вучылі на памяць, запісвалі і спявалі. Яны былі папулярныя дзякуючы сваёй лёгкасці, яснасці і багатай вобразнасці. Здавалася б, жанр віннай паэзіі не так ужо і багаты на паэтычныя вобразы ідэямі, і майстар гэтага жанру асуджаны непазбежна паўтарацца. Тым не менш, Абу Нувас кожны раз знаходзіў новыя свежыя і нечаканыя вобразы. Ён здолеў пераадолець у паэзіі класічную аднастайнасць і зрабіць верш лёгкім і прыгожым.

У сатыры (хіджа) Абу Нувас выкарыстоўвае перавернуты вобраз — гэта распаўсюджаны прыём новага стылю для надання вершу іранічнай афарбоўкі. Паэт быў майстрам пераходу ад сур’ёзнага да жартоўнага і ад жартаўлівага да сур’ёзнага.

Для любоўнай лірыкі Абу Нуваса ўласціва ўжыванне мноства дэталей, прымяненне розных метафар, рытарычнасцей і іншых паэтызмаў. У лірычных вершах захоўваецца дыялог, ні ў чым не парушаецца жывы паток гаворкі. Аўтар спрабуе даць моўную характарыстыку героям. Лірычны герой надзелены пэўнымі рысамі. Вобраз яго паступова вымалёўваецца пры чытанні вершаў, прычым кожны верш дадае новую дэталь, адкрывае новыя боку натуры або паводзін. У выніку ствараецца цэласны вобраз героя, увасоблены ў самым паэтычным сюжэце і надзелены ўстойлівай партрэтны-біяграфічнай і псіхалагічнай характарыстыкай.

Многія вершы Абу Нуваса нагадваюць рубаі. Ён першы ўводзіць страфічныя формы з вызначанай колькасцю і размяшчэннем радкоў.

Зухдыят Абу Нуваса насычаны паэтызмамі і мае строгі падбор слоў. У гэтым жанры ён выкарыстоўвае прыём супрацьпастаўлення — упадабаны прыём, які ўласцівы толькі паэтам «новага стылю».

Паэта цэняць не толькі як вялікага майстра слова, вясёлага і дасціпнага чалавека, але і як вальнадумца, які сыграў вялікую ролю ў дыскрэдытацыі догмаў і ўстанаўлення ісламу, у падрыхтоўцы атмасферы ажыўленага свецкага культурнага жыцця, якое ўзнікла ў Багдадзе і іншых гарадах сярэдневяковай араба-мусульманскай дзяржавы — Халіфата ў IX—XI стагоддзях. Гэты перыяд называюць іншы раз «адраджэннем».

### Спадчына і памяць 
Абу Нувас лічыцца адным з вялікіх прадстаўнікоў класічнай арабскай літаратуры. Яго ўплыў праглядаецца ў творчасці многіх паэтаў і пісьменнікаў больш позняга перыяду, у прыватнасці, Амара Хаяма і Хафіза. Геданічная карыкатура на Абу Нуваса з’яўляецца ў казках «Тысяча і адна ноч». Сярод яго самых вядомых вершаў тыя, якія высмейваюць «Старажытную Аравію», настальгію па жыцці бедуінаў, і захоплена хваляць сучаснае жыццё ў Багдадзе, як яркі кантраст побыту качэўнікаў.

Паэтычная спадчына Абу Нуваса вельмі вялікая. Яго пяру належаць вершы ўсіх традыцыйных жанраў, акрамя таго, ён лічыўся стваральнікам асаблівага жанру паляўнічых вершаў — тардыятаў, бо да таго апісання паляванні прысутнічалі толькі ў якасці састаўнога элемента касыды. Па сутнасці тардыят — гэта не адзіны жанр, у якім адбіваецца сур’ёзнае стаўленне паэта да старажытнай традыцыі, і дзе цяжка ўлавіць якую-небудзь іронію, відавочную або ўтоеную. Паэт шчыра любуецца шырокімі прасторамі пагорыстых стэпаў, па якіх нясецца зграя антылоп, якіх праследуюць быстрыя сабакі, сокалы, гепарды, а таксама сваім уменнем апісаць ўбачанае у красамоўным арабскім стылі — бо паляўнічыя вершы адносяцца па шырокай класіфікацыі да разраду Васфі — апісальных вершаў, якія былі ў той час паказчыкам паэтычнага майстэрства.

Яго свабода выказвання меркаванняў, асабліва па пытаннях, забароненых ісламскімі нормамі маралі, працягваюць хваляваць рэлігійных цэнзараў. Яго творы мелі свабоднае хаджэнне без купюр да ХХ стагоддзя, і толькі ў 1932 годзе ў Каіры з’явілася першае выданне яго прац, падвергнутае цэнзуры.

Аль-Хаціб аль-Багдадзі, аўтар гісторыі Багдада, піша, што Абу Нувас пахаваны на могілках Шынізі ў Багдадзе. У горадзе ёсць некалькі месцаў, названых у гонар паэта. Вуліца імя Абу Нуваса праходзіць уздоўж усходняга берага Тыгра, які быў некалі месцам выставак і тэатральных відовішчаў. У Багдадзе таксама знаходзіцца парк імя Абу Нуваса на 2,5-кіламетровым участку паміж Джумхур, парк цягнецца да ракі ў Карадзі каля моста «14 ліпеня».

У 1976 годзе ў гонар Абу Нуваса быў названы кратар на Меркурыі.

## Пераклады і літаратуразнаўства 
Велізарны аб’ём прац Абу-Нуваса да гэтага часу застаецца неперакладзеным з арабскай. Нават на англійскую мову перакладзены толькі асноўныя працы Абу-Нуваса. У біяграфічным даследаванні Інграмса (WH Ingrams) ад 1933, «Abu Nuwas in Life and Legend» («Абу Нувас ў жыцці і легендах») звесткі аб Абу Нувасе падзеленыя на тры часткі: асабістыя, апакрыфічныя і міфічныя. Дзве іншыя аўтарытэтныя працы аб Абу Нувасе: Рэйнальд Нікалсан (Reynold A. Nicholson) «A Literary History of the Arabs» («Гісторыя літаратуры арабаў», 1 рэд. — 1907; 2 рэд. — 1930); Філіп Хіці (Philip K. Hitti) «The History of the Arabs» («Гісторыя арабаў», 1937; восьмая рэдакцыя — 1963). У абодвух гэтых творах пра Абу Нувасе відаць адносіны да яго сучаснікаў. Таксама вядомы праца Джэймса Крытчака (James Kritzeck) «Anthology of Islamic Literature from the Rise of Islam to Modern Times» («Анталогія ісламскай літаратуры ад узнікнення ісламу да нашых дзён», 1966).

### Уклад у культуру суахілі 
Ва Усходняй Афрыцы ў культуры суахілі імя Абу Нувас часта вымаўляецца як Абунувашы. Ён у шматлікіх гісторыях выкарыстоўвае выдуманае аўтарам імя — Насрэддзін, часта яго называюць яшчэ іначай. У розных народаў Хаджа Насрэддзін мае розныя транслітарацыі імя і адценні ладу. У персаў і азербайджанцаў Хаджа мае тытул малы — Мала́ Насрэддзін. У каўказцаў імя жартаўніка — Наср Хаджа (карачаеўцаў), Наср-Эдзін (чачэнцы), Хажа (кабардзінцы), Несарт. У сярэднеазіяцкіх народаў Насрэддзін часта з’яўляецца падарожнікам са сваім верным спадарожнікам аслом, а яго імёны такія — Хаджа Насір (казахі), Апендзі (кіргізы), Афандзі (узбекі, уйгуры), Эпендзі (туркмены), Эфендзі (таджыкі). У балгар — Настрадзін Хаджа, у сіцылійцаў (і наогул італьянцаў) — Джьюфа. У казках Абунувашы ажыццяўляе розныя трукі і помсціць за бедных людзей прагным, багатым людзям. Танзанійскі мастак Годфры Гадоеў стварыў суахілі комікс, які называецца Абунувашы. Ён з’яўляецца адаптацыяй трох гісторый пра Абунувашы. Кніга выдадзена выдавецтвам Sasa Sema Publications ў 1996 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
*  Абу Нувас // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.], 1929—1939. Т. 1. — [М.]: Изд-во Ком. Акад., 1930. — Стб. 16.
*  *Philip F. Kennedy*. The Wine Song in Classical Arabic Poetry: Abu Nuwas and the Literary Tradition., Open University Press (1997)
*  *Philip F. Kennedy*. Abu Nuwas: A Genius of Poetry, OneWorld Press (2005)
*  *Lazar, M. og Lacy, N*. The care and feeding of gazelles — Medieval Arabic and Hebrew love poetry
*  *George Mason*. Poetics of Love in the Middle Ages, University Press, (1989)
* Esat Ayyıldız. «Ebû Nuvâs’ın Şarap (Hamriyyât) Şiirleri». Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 / 18 (2020): 147—173.

## Спасылкі 
*  Abu Nuwas, the first and foremost Islamic gay poet
*  Al-Funu.Org: Abu Nuwas
*  Abu Nawas, the Persian Arab 

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Арабскамоўныя паэты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 750 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 810 годзе
Катэгорыя:Пісьменнікі VIII стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі Ірака
Катэгорыя:Пісьменнікі Ірана