open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зміцер Бартосік

**Зміцер Бартосік** () — беларускі бард, пісьменнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Рыбінску (Расія). У школу пайшоў у казахстанскім Усць-Каменагорску. Працягнуў вучобу ў расійскім Горкім. У 1979­ годзе сям’я пераехала ў беларускі Гомель, калі ён быў трэцякласнікам. З 13 год авалодаў гітарай, вырас на песнях Высоцкага і Акуджавы. Бацькі Зміцера былі тэатраламі: бацька — рэжысёр, маці — актрыса.

Жыве ў Мінску, Беларусь.

Мае трох дзяцей.

## Літаратурная творчасць 
У 2002 годзе выдаў кнігу апавяданняў з уласнага жыцця «Чорны пісталет».

У кнізе «Быў у пана верабейка гаварушчы» (2016) няма агульнавядомых фактаў і амаль няма вядомых сюжэтаў. Аўтар сабраў разам гісторыі, пра якія сведкі адважыліся расказаць толькі ў канцы жыцця. Тым не менш, факты і сюжэты складаюцца ў карціну Беларусі ХХ стагоддзя.

Аўтар кнігі «Клініка кітайскага дантыста» (2018) адпраўляецца ў падарожжа па «забытых адрасах» культуры. Ён знаходзіць сляды француза Гіёма Апалінэра ў Беларусі і беларуса Аляксандра Рыпінскага ў лонданскім Тотэнхэме, расказвае кур’ёзныя, страшныя, смешныя гісторыі пра Уладзіміра Караткевіча і іншых беларускіх пісьменнікаў, апавядае пра даўно зніклы Менск.

## Дыскаграфія 
* «Да пабачэння, do widzenia, viso gero» (1996)
* «Гандураскі серыял» (2007)
* «Дарога на Вільню» (2008)
* «tut.ru» (2009)
* «Дзве гітары» (2013)

## Прэміі і ўзнагароды 
Атрымаў літаратурную прэмію Ежы Гедройца-2017 за кнігу «Быў у пана верабейка гаварушчы». Лаўрэат прэміі імя Алеся Адамовіча 2017 за кнігу «Быў у пана верабейка гаварушчы».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Радыё Рацыя, Зміцер Бартосік выступіць у Оршы
* Зміцер Бартосік: «Не бабнік я, хоць ты трэсні!»
* Зміцер Бартосік стаў тройчы татам
* Беларускія аўтары на КАМУНІКАТ 

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Яраслаў Іванюк

**Яраслаў Іванюк** (; нар. , , Польшча) — беларускі дзеяч у Польшчы, .

## Біяграфія 
Закончыў гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта.

З вясны 2008 года праграмны дырэктар Радыё Рацыя. Стваральнік і адміністратар Беларускай Інтэрнэт-Бібліятэкі Kamunikat.org. З 1992 па 1996 год працаваў на Радыё Палонія. З 1996 года па 2008 год на Радыё Беласток.

Жыве ў Беластоку, Польшча.

## Узнагароды 
Узнагароджаны медалём Ордэна Пагоні (2024).

## Спасылкі 
* сайт Інтэрнэт-Бібліятэкі Kamunikat.org 

Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы
Віктар Стахвюк

**Віктар Стахвюк** (нар. , в. Трасцянка, Польшча) — беларускі дзеяч у Польшчы, пісьменнік.

Закончыў беларускую філалогію Варшаўскага ўніверсітэта.

З 1992 па 1999 год займаўся прыватным бізнесам. З 1999 па 2002 і з 2006 па 2008 год дырэктар Радыё Рацыя. Член літаратурнага аб'яднання «Белавежа».

Жыве ў Беластоку, Польшча.

## Спасылкі 
* старонка Віктара Стахвюка на сайце Камунікат.
Крымчакі

**Крымчакі́** — этналінгвістычная група яўрэяў. У краінах былога СССР лічацца самастойным этнасам.

Жывуць у асноўным у Крыме (Украіна), Расіі, Ізраілі, ЗША. Агульная колькасць — каля 1,5 тыс. чал.

Крымчацкая мова блізкая да крымскататарскай. Мовай культу, літаратуры і справаводства з’яўляецца старажытнаяўрэйская. Вернікі — іўдзеі.

Паходжанне крымчакоў трактуецца навукоўцамі па-рознаму. Назва «крымчакі» («яўрэі-крымчакі») упершыню з’явілася ў афіцыйных рускіх крыніцах у 1859, верагодна, каб адрозніваць крымскіх яўрэяў-рабанітаў ад караімаў і ашкеназаў. У дакументах крымскіх ханаў да далучэння Крымскага ханства да Расіі (1783) члены абшчыны называліся яўрэямі. У XIV—XVI стст. галоўным цэнтрам яўрэяў-рабанітаў быў г. Кафа (сучасная Феадосія), у канцы XVIII ст. — Карасу-Базар (сучасны Белагорск), з 1920-х — Сімферопаль.

У XVI ст. колькасць крымчакоў дасягала 500—700 чал., на пачатку XIX ст. — каля 600. У XIX ст. яны былі невялікай, беднай абшчынай. Большасць займалася рамёствамі, частка — земляробствам, садоўніцтам і вінаградарствам, некаторыя — гандлем. Паводле перапісу 1897 г., зафіксавана 3345 крымчакоў. На пачатку XX ст. яны пражывалі ў Алушце, Ялце, Еўпаторыі, Керчы. У 1912 колькасць крымчакоў дасягнула 7500 чал. Змяншэнне колькасці было звязана з грамадзянскай вайной і голадам 1921—1922, а таксама з выездам у ЗША і Палесціну (частка крымчакоў удзельнічала ў сіянісцкім руху). У 1926 колькасць крымчакоў у СССР складала 6383 чал., у тым ліку 6 тыс. у Крыме; 98,4 % жыло ў гарадах, 74,1 % назвалі крымчакскую мову роднай. Перад Другой сусветнай вайной крымчакоў налічвалася 9,5-10 тыс. чал, у тым ліку асноўная частка ў Крыме, 500—700 чал. на Чарнаморскім узбярэжжы Каўказа (Новарасійск, Сухумі). У 1941 — пачатку 1942 абсалютная большасць крымчакоў была знішчана падчас нацысцкай акупацыі (гл. Халакост). У 1948 па ўсім Крыме было 700—750 крымчакоў, у СССР — не больш за 1,4-1,5 тыс. чал. Паводле перапісу насельніцтва 1989 г., у СССР пражывала 1448 крымчакоў, з іх роднай мовай крымчакскую назвалі 505 чал. (34,9 %), рускую — 900 чал. (62,2 %).

Крымчакі стварылі багаты фальклор: легенды, песні, загадкі і прыказкі-*джонк*. Фальклор і рэлігійныя тэксты публікаваліся на крымчакскай мове, а таксама на ідыш, іўрыце і рускай мове. На пачатку XX ст. у Крыме былі адкрытыя пачатковыя школы для дзяцей крымчакоў (з выкладаннем на рускай мове). У 1910-22 дырэктарам школы быў І. Кая — першы крымчак, які атрымаў вышэйшую адукацыю, аўтар шэрагу прац, прысвечаных гісторыі і этнаграфіі крымчакоў. Паступова ўзровень адукацыі вырас: многія крымчакі станавіліся высокакваліфікаванымі спецыялістамі (напрыклад, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі інжынер М. Трэўгода). Е. Пейсах на працягу шэрагу гадоў складаў крымчакска-рускі і руска-крымчакскі слоўнік. В. Багінская — савецкая і расійская пісьменніца, педагог, збіральнік песень і фальклору крымчакоў, адна з апошніх носьбітаў жывой крымчакскай мовы.

## Літаратура 
* Крымчаки // Народы России: Энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994 — С. 210.

Катэгорыя:Яўрэйскія этнасы
Катэгорыя:Народы Крыма
Эстонская крона

**Эстонская крона** () — валюта Эстоніі з 1928 па 1941 і з 1992 па 2010 год. Код валюты паводле ISO 4217 — EEK.

## Гісторыя 
Эстонская крона была ўведзеная ў 1992 годзе пасля распаду савецкай грашовай сістэмы. Адна крона раўнялася 100 сентам (*sent*). У абароце былі банкноты наміналам у 1, 2, 5, 10, 25, 50, 100 і 500 кронаў, манеты наміналам у 5, 10, 20 і 50 сентаў, а таксама 1 і 5 кронаў.

Пасля ўступлення ў ЕС, 27 чэрвеня 2004 года Эстонія разам з Літвой і Славеніяй пачалі падрыхтоўку да ўведзення пасля 2006 года еўра. Пераход на еўра, у адпаведнасці з абноўленым ў чэрвені 2009 года планам ўрада Эстоніі, адбыўся 1 студзеня 2011 года.

## Абменны курс 
Да ўвядзення еўра курс эстонскай кроны быў прывязаны да нямецкай маркі (1 нямецкая марка = 8 эстонскіх кронаў). Пасля пераходу Германіі на еўра афіцыйны курс кроны быў прывязаны да еўра (1 еўра = 15,6466 кронаў).

## Спасылкі 
* Eesti Pank  — нацыянальны банк Эстоніі
* Еўрапейскі цэнтральны банк

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Эстонія
Нгултрум

**Нгултру́м** (དངུལ་ཀྲམ) — афіцыйная валюта Бутана, уведзеная ў 1974 годзе, звязаная з індыйскай рупіяй у суадносінах 1:1. Нгултрум таксама прымаюць і ў тых штатах Індыі, якія мяжуюць з Бутанам. Дзеліцца на 100 чатрумаў. Сімвал валюты — Nu, а чатрума — Ch.

Нгултрум не мае непасрэдных курсаў з іншымі валютамі, а ўсе валютныя трансакцыі адбываюцца праз удзел індыйскай рупіі.

У абарачэнні знаходзяцца манеты наміналам 5, 10, 25, 50 чатрумаў і 1 нгултрум, банкноты наміналам 5, 10, 20, 50 ,100 і 500 нгултрумаў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Бутан
Лілангені

**Лілангені** (, код ISO 4217: *SZL*) — афіцыйная валюта Эсваціні. Валюта дзеліцца на 100 цэнтаў. Лілангені была ўведзена ў 1974 годзе з прывязаным да Паўднёваафрыканскага ранда курсе (1:1), паводле дамовы аб агульным грашовым абарачэнні. Паралельна з лілангені, у краіне ўжываецца і ранд. Кантроль за лілангені ажыццяўляе *Цэнтральны банк Эсваціні* (на свазі: *Umntsholi Wemaswati*).

Звычайна, у штодзённым жыцці лілангені скарачаюць да L ці E.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Афрыканскія валюты
Катэгорыя:Эканоміка Эсваціні
Лоці

**Лоці** — афіцыйная валюта Каралеўства Лесота. Яна дзеліцца на 100 лісентэ. Лоці прывязаны да паўднёваафрыканскага ранду па курсе 1:1, і абедзве гэтыя валюты маюць хаджэнне на тэрыторыі Лесота. Лоці было ўведзена ў 1966 годзе як ненаяўная валюта, у 1980 годзе былі уведзены наяўныя лоці для замяшчэння ранду.

## Манеты 
У 1980 годзе былі уведзены манеты датаваныя 1979 годам вартасцю 1, 2, 5, 10, 20 і 50 лісентаў і 1 лоці. У 1996 годзе былі дададзены яшчэ 2 і 5 лоці.

## Банкноты 
У 1980 годзе былі ўведзены банкноты вартасцю 2, 5 і 10 лоці. 20 і 50 лоці былі дададзены ў наступным годзе. У 1994 годзе былі ўведзены банкноты ў 100 і 200 лоці.

Катэгорыя:Афрыканскія валюты
Катэгорыя:Лесота
Тала

**Тала** (код ISO 4217: *WST*) — афіцыйная валюта Самоа, уведзеная ў абарачэнне ў 1967 годзе, замяніўшы Самаанскі фунт па курсе 1 фунт = 2 тала. Аднак на астравах да 1975 года паралельна ўжываўся ў Новазеландскі долар. Тала дзеліцца на 100 сенэ. Звычайна тала скарачаецца да «*WS*$», ці «*SAT*», ці «*ST*», ці «*T*». Назва «*тала*» — на самаанскай мове адначае «*долар*».

У абарачэнні знаходзяцца манеты вартасцю 1, 2, 5, 10, 20 і 50 сенэ і 1 тала, банкноты вартасцю 2, 5, 10, 20, 50 і 100 тала.

Катэгорыя:Самоа
Катэгорыя:Валюты
Паанга

**Паанга** (код ISO 4217 — TOP, сімвал — T$) — грашовая адзінка Каралеўства Тонга, часам называецца «танганскі долар» ці «долар Тонга». 1 паанга складаецца з 100 сеніці (цэнтаў). Афіцыяльная валюта каралеўства з 1967 года, пасля замены ім танганскага фунта (курс абмена: 1 фунт = 2 паанга).

У звароце знаходзяцца манеты наміналам 1, 2, 5, 10, 20, 50 сеніці, 1 і 2 паанга, і таксама купюры наміналам 1, 2, 5, 10, 20, 50 і 100 паанга. Манеты 1 і 2 сеніці паступова выходзяць са звароту праз інфляцыю ў краіне.

Курс паанга прывязаны да карзіны валют, якая складаецца з аўстралійскага і новазеландскага долараў, долара ЗША і японскай іены.

## Банкноты 
У 1967 годзе эмітаваны банкноты наміналам 1/2, 1, 2, 5 і 10 паанга з выявай каралевы Салотэ Тупоў III. З 1974 года на банкнотах выяўляўся кароль Таўфа’ахаў Тупоў IV. Купюра 1/2 паанга выпускалася да 1983 года. У 1985 годзе ўпершыню ўведзена банкнота ў 20 паанга, у 1988 годзе — 50 паанга. У 1995 годзе выйшла серыя з новым дызайнам банкнот наміналам 1, 2, 5, 10, 20, 50 паанга. На аверсе банкнот увесь тэкст надрукаваны на мове Тонгі, у цэнтры партрэт караля Таўфа’ахаў Тупоў IV. На рэверсе тэкст на англійскай мове і выявы памятнікаў Тонгі — Хаамонга-а-Маўі Трылітон, Каралеўскі палац, Банк развіцця Тонгі, Порт Ваваў. У 2008—2009 гадах эмітавана новая серыя з іншым дызайнам банкнот (з партрэтам новага караля Джорджа Тупоў V) наміналам 1, 2, 5, 10, 20, 50 і 100 паанга.

## Манеты 
Манеты наміналам 1, 2, 5, 10, 20 і 50 сеніці і 1 паанга ўпершыню выпушчаны у 1967 годзе. Манеты 1 і 2 сеніці чаканіліся з бронзы з дабаўкай мельхіёра, 50 сеніці і 1 паанга былі выпушчаны абмежаванай партыяй. Манета 1 паанга чаканілася ў форме прамавугольніка з закругленымі вугламі, манета 50 сеніці з 1974 года чаканілася ў форме дванадцацівугольніка. На аверсах манет 1967 года быў партрэт каралевы Салотэ Тупоў III, а на рэверсах — гіганцкія чарапахі, снапы і зоркі. З 1968 года на аверсах сталі чаканіць партрэт караля Таўфа’ахаў Тупоў IV у профіль, а з 1975 партрэт караля Таўфа’ахаў Тупоў IV у ваеннай форме, з тварам у анфас, і слова TONGA. На рэверсах з 1975 года чаканіліся намінал манеты і надпіс «Fakalahi meakai» («вырабляць болей прадуктаў харчавання») вакол выяў прадуктаў харчавання (кароў, рыбы і г. д.). У 1978 годзе выпушчана юбілейная серыя у гонар 60-годдзя караля Таўфа’ахаў Тупоў IV. З 1981 года выпускалася серыя у гонар Міжнароднага Дня Харчавання (World Food Day), дызайна італьянскага скульптара Sergio Giandomemco.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тонга
Катэгорыя:Валюты
Наталля Герасімюк

**Наталля Герасімюк** (, , Беларусь) — беларуская .

## Біяграфія 
Вышэйшую адукацыю атрымала ў Беларусі, Брэсцкі педагагічны ўніверсітэт імя А. Пушкіна.

Журналістка Радыё Рацыя, аўтар перадачы «Культурнае бязмежжа…»

З 1993 года жыве ў Гайнаўцы (Польшча), мае двух дзяцей. Стварыла беларускую бібліятэку пры музеі Беларускай культуры ў Гайнаўцы. Заснавальніца Фонду «Яны гэта мы».

## Спасылкі 
* Радыё Рацыя, Наталля Герасімюк: Гайнаўка-2009 вызначыла сваіх сёлетніх лаўрэатаў
* Радыё Рацыя, Наталля Герасімюк: Дні Кляшчэляў
* газета «Пагоня», Наталля Герасімюк: Генеральны консул галасуе за жанчын

Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Постаці Гайнаўкі
Шадзібор Валімонтавіч

**Шадзібор (Шэдзібор)-Мацей Валімонтавіч** (згадв. ад 1418) — літоўскі баярын, сын Валімонта Бушкавіча. Намеснік ковенскі (1418), староста вількамірскі (1424—1425).

## Біяграфія 
З літоўскага баярскага роду, сын Валімонта Бушкавіча. Меў братоў Яўнута, Кезгайлу, Румбольда, Судзівоя і Гудыгерда.

У 1424—1426 гадах кіраваў працэдурай дэмаркацыі літоўска-лівонскай мяжы.

Як прыхільнік Свідрыгайлы, быў у 1432 г. у зняволенні ў Жыгімонта Кейстутавіча.

Вядомыя дзве пячаткі Шадзібора, абедзве з гербам «Задора». Надпіс на пячатцы з 1431 г. — «ПЕЧАТЬ ШЕДИБОРОВА ВОЛИМОНТОВИЧА», на пячатцы з 1432 г. — «ПЕЧАТЬ ШЕДИБОРОВА».

## Радавод 
## Літаратура 
* 
* *Semkowicz W.* O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413 // Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. — R.7, 1914, nr 1-2.
* *Полехов С.* «Колокол Шедибора» — экспонат Музея древностей при Виленской публичной библиотеке // Kova dėl istorijos: Vilniaus senienų muziejus (1855—1915). Mokslo straipsnių rinkinys / Sud. R. Griškaitė, Ž. Būčys. — Vilnius, 2015. — P. 424—432.

Катэгорыя:Баяры літоўскія
Катэгорыя:Старосты ковенскія
Катэгорыя:Старосты вількамірскія
Судзівой Валімонтавіч

**Судзівой Валімонтавіч**, **Сандзівой** (згадв. ад 1431) — літоўскі баярын, сын Валімонта Бушкавіча. Пісаўся, як і іншыя Валімонтавічы, «з Дзевалтава». Намеснік смаленскі (у невядомы дакладна час паміж 1441 і 1448), намеснік ковенскі (1450—1451), кашталян віленскі (1451 — не пазней 1458). Меў сына Станку Судзівоевіча

Вядомая пячатка Судзівоя з 1434 году, з гербам «Задора» і надпісам «† s: sudiwoionis: de daviltov».

Маёнткі Судзівоя і яго сына Станькі складаліся, апрача часткі Дзяволтвы, з Цітвы, Шацка, Пярэжыра і, напэўна, Станькава (у Менскім павеце). Пасля смерці Станькі гэтыя маёнткі перайшлі да іншых родаў.

## Радавод 
## Літаратура 
* Semkowicz W. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r.1413. Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie: R.7 1914 nr1-2
* Насевіч В. Л. Генеалагічныя табліцы старадаўніх княжацкіх і магнацкіх беларускіх родаў 12-18 ст. — Мн.: БелЭН, 1993.

Катэгорыя:Баяры літоўскія
Катэгорыя:Кашталяны віленскія
Катэгорыя:Намеснікі смаленскія
Катэгорыя:Старосты ковенскія
Катэгорыя:Пярэжыр
Катэгорыя:Цітва
Катэгорыя:Шацк (Пухавіцкі раён)
Рэнальд Іванавіч Кныш

**Рэнальд Іванавіч Кныш** (, Капыль — , Гродна) — савецкі трэнер па спартыўнай гімнастыцы.

Трэнер алімпійскіх чэмпіёнак Алены Валчэцкай і Вольгі Корбут. Апошняя ў канцы 1990-х напісала кнігу, у якой распавяла пра сэксуальныя дамаганні свайго трэнера падчас гульняў у Мюнхене; Кныш называў гэта паклёпам.

Заслужаны трэнер СССР (1960), заслужаны трэнер БССР (1964) па спартыўнай гімнастыцы. Заслужаны дзеяч фізічнай культуры БССР (1971).

Ганаровы грамадзянін горада Гродна.

3 красавіка 2018 года ў перадачы  на расійскім Першым канале гімнастка Вольга Корбут заявіла, што яе згвалціў трэнер Рэнальд Кныш:

Памёр  года. Пахаваны на гродзенскіх могілках «Сакрэт».

Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры БССР
Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры СССР
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы фізічнай культуры БССР
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гродна
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках «Сакрэт»
Падатак

**Падатак** — абавязковы плацеж, які дзяржава спаганяе з фізічных і юрыдычных асоб. Падаткі бываюць простыя, якімі абкладаюцца даходы і маёмасць, і ўскосныя, выплата якіх ажыццяўляецца пакупніком тавару ці паслугі.

Падаткі выконваюць разнастайныя функцыі:
* фіскальную: падаткі — адна з асноўных крыніц даходаў дзяржаўнага бюджэту;
* рэгулюючую: праводзячы падатковую палітыку, дзяржава ўздзейнічае на каньюнктуру, стымулюе або стрымлівае эканамічны рост;
* сацыяльную: выроўніванне даходаў розных груп насельніцтва.

Пры ўсталяванні падатку вызначаюцца яго аб’ект, плацельшчыкі, падатковая база, стаўка падатку, парадак
і тэрміны ўплаты.

## Гл. таксама 
* Падатковая палітыка
* Падатковая сістэма
* Падатковая амністыя
* Падатковае планаванне
* Падатковая дэкларацыя
* Падатковая інспекцыя
* Падатковае права ЕС
* Падатак на бяздзетнасць
* Аўтарскі падатак
* Падатковая культура
* Беспадатковая дзяржава
* Ухіленне ад выплаты падаткаў
* Акцыз
* Габель
* Ясак
* Капшчына

Катэгорыя:Падаткаабкладанне
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Глабалізацыя

[thumb|180px|[McDonald’s як адзін з сімвалаў глабалізацыі.]]
**Глабалізацыя** ( ці *globalisation*), працэс сусветнай эканамічнай, палітычнай і культурнай уніфікацыі і інтэграцыі. Асноўным наступствам гэтага з'яўляецца сусветны падзел працы, міграцыя ў маштабах усёй планеты капіталу, чалавечых і вытворчых рэсурсаў, стандартызацыя эканамічных і тэхналагічных працэсаў, уніфікацыя заканадаўства, збліжэнне культур розных краін. Гэта аб'ектыўны працэс, які носіць сістэмны характар, ахоплівае ўсе сферы жыцця грамадства.

Працэс стварэння сусветнага рынку пачаўся на світанку XX стагоддзя ў эпоху станаўлення буйных міжнацыянальных манаполіяў. Ён крыху прыпыніўся ў перыяд падзелу свету на варожыя лагеры і халоднай вайны паміж імі, калі эканамічнае і культурнае развіццё асобных краін, як то СССР і КНР, праходзіла адасоблена ад развіцця астатняга свету. Асаблівых тэмпаў глабалізацыя набрала ў апошнія дзесяцігоддзі XX стагоддзя і пачатку XXI стагоддзя. З аднаго боку гэта звязана з падзеннем жалезнай заслоны і інтэграцыяй Кітая ў сусветную эканоміку, з другога боку — з хуткім развіццём інфармацыйных тэхналогій, дзякуючы якім узраслі магчымасці доступу да любой інфармацыі ў свеце.

Не зважаючы на тое, што працэс глабалізацыі аб'ектыўны, вакол яго праходзіць палітычная барацьба. Глабалізацыя на сучасным этапе, гэта значыць, на пачатку XXI стагоддзя, мае як гарачых прыхільнікаў, гэтак і апанентаў.

У палітыцы глабалізацыя заключаецца ў аслабленні нацыянальных дзяржаў, змяненні і скарачэнні іх суверэнітэту. З аднаго боку, гэта адбываецца з-за таго, што сучасныя дзяржавы дэлегуюць усё больш паўнамоцтваў уплывовым міжнародным арганізацыям, такім як Арганізацыя Аб’яднаных Нацый, Сусветная гандлёвая арганізацыя, МВФ, НАТА. З другога боку, за кошт скарачэння дзяржаўнага ўмяшальніцтва ў эканоміку і змяншэння падаткаў павялічваецца палітычны ўплыў прадпрыемстваў (асабліва вялікій транснацыянальных карпарацый). З-за больш лёгкай міграцыі людзей і свабоднага перамяшчэння капіталаў за мяжу змяншаецца ўлада дзяржаў і ў дачыненні да сваіх грамадзян.

Для культурнай глабалізацыі характэрна збліжэнне дзелавой і спажывецкай культуры розных краін свету і рост міжнародных зносін. Гэта прыводзіць як да папулярызацыі асобных відаў нацыянальнай культуры па ўсім свеце, так і да выцяснення асобных нацыянальных культурных з'яў папулярнымі міжнароднымі культурнымі з'явамі. Многія расцэньваюць гэта як страту нацыянальных культурных каштоўнасцей і змагаюцца за адраджэнне нацыянальнай культуры. У спалучэнні з адстойваннем эканамічных інтарэсаў асобных сацыяльных груп гэтая дзейнасць прывяла да фарміравання феномена антыглабалізму.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы

Катэгорыя:Сацыяльная эвалюцыя
Катэгорыя:Філасофія гісторыі
Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны
Катэгорыя:Сусветная эканоміка
Катэгорыя:Культурная геаграфія
Проза

**Проза** () — 1) мастацкая і немастацкая (навуковая, дзелавая, публіцыстычная, мемуарная, філасофская, рэлігійна-прапаведніцкая) невершаваная творчасць. 2) Тып мастацтва слова, што суадносіцца з паэзіяй, ад якой адрозніваецца спосабам арганізацыі моўнага матэрыялу, спецыфікай рытму, ступенню перавагі рацыянальна-аналітычных адносін над эмацыянальна-псіхалагічнымі. 3) Эпас як род літаратуры побач з лірыкай і драмай (сутнасць эпасу праяўляецца менавіта ў прозе, лірыкі — у паэзіі, драмы — у драматургіі). Тэрмінам «проза» абазначаецца таксама сукупнасць празаічнасць твораў якой-небудзь нацыянальнай літаратуры (французская проза, беларуская проза, нямецкая проза), пэўнага гістарычнага перыяду (проза пачатку 19 стагоддзя, проза 1920-х гадоў), асобнага пісьменніка (проза Ф.Кафкі, проза В.Быкава, проза У. С. Караткевіча). У цэнтры ўвагі прозы асоба ў яе сувязях з асяроддзем (прыродай, соцыумам); прадметам і суб'ектам прозы з'яўляецца характар і разнастайнасць сувязей, якія фарміруюць асобу. Прозу цікавіць не проста эмацыянальна-мысленчы стан (як паэзію), а стан, які ўзнік у сувязі з пэўнымі абставінамі і выводзіцца з іх. Паэзія спецыялізуецца на абсалютызацыі станаў душы, спыняе імгненні, у прозе імгненні разгортваюцца ў падзеі і выстройваюцца ў канцэптуальны парадак. Фармальныя адрозненні прозы і паэзіі не толькі ў графічным афармленні: гэта розныя віды славесна-мастацкай творчасць, хаця музычнасць, метафарычнасць, эмацыянальнасць і суб'ектывізм у значнай ступені ўласцівы і прозе. Як і паэзія, проза валодае рытмам, аднак рытм прозы прыныпова іншай прыроды і з'яўляецца менш вывучанай праблемай паэтыкі прозы. Стылявымі дамінантамі прозы з'яўляюцца сюжэт, сітуацыя, прадметная і псіхалагічная дэталь, мова, у тым ліку суб'ектная арганізацыя мовы. Функцыяй прозы з'яўляецца мастацкі аналіз. Слова ў прозе выступае сродкам адлюстраванняі ўзнаўлення рэальных аб'ектаў, дзеянняў, перажыванняў герояў, мае канкрэтызаваны сэнс, пластычную дакладнасць і даволі выразную праяву амбівалентнасці.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Фібаначы

**Леана́рда Піза́нскі** (, Піза, каля 1170 — каля 1250), першы буйны матэматык сярэдневяковай Еўропы. Больш вядомы пад імем **Фібана́чы** (*Fibonacci*), што ў перакладзе з італьянскай мовы азначае «добры сын нарадзіўся» (*Figlio Buono Nato Ci*).

Вывучаў працы матэматыкаў ісламскіх краін (аль-Харэзмі, Абу Каміл, інш.), па арабскіх перакладах знаёміўся таксама з працамі антычных і індыйскіх матэматыкаў). На падставе засвоеных ім ведаў Фібаначы напісаў шэраг матэматычных трактатаў, якія ўяўляюць сабой выдатную з'яву сярэдневяковай заходнееўрапейскай навукі. Упершыню ў гісторыі матэматыкі вынайшаў зваротны шэраг, які прыводзіць да паслядоўнасці так званых лікаў Фібаначы (кожны наступны лік роўны суме двух папярэдніх).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Матэматыкі
Катэгорыя:Вучоныя Сярэдневякоўя
Кіслоты

**Кісло́ты** — адзін з асноўных класаў хімічных злучэнняў. Атрымаў сваю назву з-за кіслага смаку большасці кіслот, такіх як азотная ці серная. Па дэфініцыі Г. Льюіса, кіслата — гэта электраліт (рэчыва, якое ўдзельнічае ў рэакцыях з пераходам электрона), які аддае электрон у рэакцыі з асновай (рэчывам, якое прымае электрон). У тэорыі Брэнстэда-Лоўры, кіслата — рэчыва, якое аддае пратон (аснова — рэчыва, якое прымае пратон). Паводле тэорыі электралітычнай дысацыяцыі, кіслата — гэта электраліт, пры электралітычнай дысацыяцыі якога з катыёнаў утвараюцца толькі катыёны вадароду.

## Хімічныя ўласцівасці 
* Рэакцыі з асновамі (рэакцыя нейтралізацыі)
::: HCl + KOH → KCl + H2O
* Рэакцыі з металамі
::: 2HCl + Zn → ZnCl2 + H2↑
* Рэакцыі з солямі
::: 2HCl + Na2CO3 → Н2O + CO2 + 2NaCl
Гэтыя рэакцыі ідуць пры адной з наступных умоў:
1) Мацнейшая кіслата выцісняе соль слабейшай.
2) Калі ў выніку рэакцыі ўтвараецца нерастваральны асадак ці выдзяляецца газ.
Напрыклад — H2SO4 + BaCl2 → BaSO4↓ + 2HCl↑
* Рэакцыі з асноўнымі аксідамі
::: HCl + CaO → CaCl2 + H2↑

## Гл. таксама 
* Сульфанілавая кіслата
* Вадародны паказчык

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Кислоты. Классификация кислот. Химические свойства.
* Кислоты и основания // ХиМиК.ру


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Раман

**Раман** — літаратурны жанр — вялікі эпічны, звычайна празаічны, твор, у якім шырока ахоплены істотныя жыццёвыя з’явы пэўнага сацыяльнага асяроддзя, нацыі і эпохі, паказаны шматлікія характары ў іх развіцці, псіхалагічнай напоўненасці, створаны разнастайныя бытавыя малюнкі.

Паводле іншага азначэння: жанр, у якім выкладаецца разгорнутае апісанне жыцця і развіцця асобы галоўнага героя (герояў) у крызісны (нестандартны) перыяд яго жыцця.

## Уласцівасці жанру 
Яму ўласціва шматлікасць галоўных і пабочных сюжэтных ліній, якія існуюць паралельна і перакрыжоўваюцца, неабмежаванасць у часе і прасторы, вялікая колькасць дзейных асоб рознага кшталту (станоўчых і адмоўных), наяўнасць пазасюжэтных элементаў (аўтарскія адступленні, устаўныя эпізоды, пейзажы, інтэр’еры, абрамленні). Раман — гэта люстра найперш прыватнага, будзённага жыцця звычайных людзей у цяперашні ці нядаўні час (за выключэннем гістарычных раманаў). Па законах мастацкай тыпізацыі ў прыватным выяўляецца агульнае, а ў будзённым, звычайным — істотнае, тое, што характэрна для пэўнай краіны, народа, урэшце — для пэўнага часу, чалавецтва ўвогуле.

Магчымыя варыянты выкладання сюжэту:
* ад нараджэння героя да яго смерці («Парфума» П.Зюскінда);
* ад нараджэння героя да выхаду яго жыцця з крызіснага стану («Дэвід Коперфільд» Ч. Дзікенса);
* ад уваходу галоўнага героя ў крызісны стан да развязкі («Злачынства і пакаранне» Ф. М. Дастаеўскага).

Вядома многа жанравых разнавіднасцей: сямейна-бытавы, сацыяльна-бытавы, сацыяльна-палітычны, любоўны, гістарычны, сатырычны, філасофскі, фантастычны, авантурны, дэтэктыўны, утапічны (і антыўтапічны), біяграфічны, мемуарны, раман-хроніка, раман-споведзь, раман-прытча і інш.

## Гісторыя жанру і назвы 
Раман сфарміраваўся толькі ў XVІ—XVІІІ стагоддзі. Асаблівага росквіту дасягнуў у XІX ст. Вядомыя пісьменнікі-раманісты розных краін: Стэндаль, Бальзак, Заля, Дзікенс, Флабер, Леў Талстой, Дастаеўскі, Гогаль, Тургенеў, Іван Ганчароў і інш.

Яго папярэднікамі былі старажытны эпас, старажытныя і сярэднявечныя апавядальныя творы («Дафніс і Хлоя» Лонга, «Залаты асёл» Апулея — І ст. да н. э.). Гэтыя творы вядомыя пад назвамі егіпецкага, антычнага, рыцарскага рамана, але іх нельга лічыць раманамі ў сучасным разуменні.

Назва «раман» узнікла ў пачатку XII стагоддзя ўслед за жанрам рыцарскага рамана (старафранц. *romanz* ад познелац. *romanice* «на (народнай) раманскай мове»), у супрацьлегласць гістарыяграфіі на лацінскай мове.

Часам гавораць пра своеасаблівае «раманнае мысленне». Ёсць думка, што па здабытках рамана можна меркаваць пра ўзровень развіцця нацыянальнай літаратуры ўвогуле.

Першы ўкраінскі раман — «Чорная рада» Куліша, першыя беларускія «На ростанях» Якуба Коласа і «Сокі цаліны» Цішкі Гартнага.

## Гл. таксама 
* Першыя беларускія раманы
* Беларускі гістарычны раман
* Тэорыя рамана

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Уводзіны ў літаратуразнаўства: вучэб. дапам. У 2 ч. Ч. 1. Літаратуразнаўства як навука. Эстэтыка літаратуры. Паэтыка / В. П. Рагойша, М. П. Кенька, Т. А. Марозава; пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мінск : БДУ, 2011. — 247 с. ISBN 978-985-518-375-5

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Дэцыметр

**Дэцыме́тр** (ад дэцы… і метр) — адзінка вымярэння адлегласці роўная 1/10 дзелі метра. Пазначэнні: беларускае «дм», міжнароднае «dm».

1 дм = 0,1 м = 10 гл = 100 мм.

## Літр і кубічны дэцыметр 
Адзінка вымярэння аб’ёму літар з 1964 года рашэннем 12-й Генеральнай канферэнцыі па мерах і вагам прыраўнаная да 1 кубічнаму дэцыметру (дм³).

Да гэтага, літр рашэннем 3-й Генеральнай канфеерэнцыі па мерах і вагам (1901) вызначаўся як аб’ём 1 кг чыстай вады пры нармальным атмасферным ціску (760 мм рт. сл.) і тэмпературы найбольшай шчыльнасці вады (4 °C). Такім чынам, з 1901 па 1964 гады 1 дм³ мясціў толькі 0,999972 літра.

## Гл. таксама 
* Дэцыметровыя хвалі

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння адлегласці
Лавіна

**Лавіна** (, ад познелац. *labina* — апоўзень), маса снегу, якая падае ці спаўзае са схілаў гор. Найбольш спрыяльныя для лавінаўтварэння схілы круцізной 25—45°, вядомыя выпадкі сыходжання лавін са схілаў круцізной 15—18°. На круцейшых схілах не можа накоплівацца многа снегу і ён скочваецца невялікімі дозамі па меры паступлення. Сыходжанне лавіны з сухога снегу можа суправаджацца ўтварэннем снегапаветранай хвалі, здольнай да значных разбурэнняў.

Снежныя лавіны ў той ці іншай ступені распаўсюджаны ў большасці горных раёнаў свету. Узімку гэта асноўная прыродная небяспека гор.

*
Катэгорыя:Снег
Катэгорыя:Надзвычайныя сітуацыі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Скарына

**Скарына**:
* **Францыск Скарына**
* (3283) Скарына
* Скарына (выдавецтва)
* Скарына (Жлобінскі раён)
Кангрэс новай беларускай дыяспары Еўропы і ЗША

**Кангрэс новай беларускай дыяспары Еўропы і ЗША** – міжнароднае аб'яднанне людзей, заснаванае на прынцыпах плюралізму, прафесіяналізму, а таксама інавацыйнага мыслення ў спалучэнні з імкненнем да канкрэтных дзеянняў. У працы Кангрэса ўдзельнічае новае пакаленне беларускай дыяспары з Эстоніі, Латвіі, Літвы, Швецыі, Даніі, Расіі, Украіны, Польшчы, Чэхіі, Германіі, Бельгіі, Нідэрландаў, Швейцарыі, Францыі, ЗША, а таксама беларускія студэнты ЕГУ і праграм навучання беларускіх студэнтаў у Эстоніі, Латвіі, Польшчы, Швецыі. Гэта сетка, якая аб'ядноўвае прадстаўнікоў новага пакалення беларусаў у дыяспары і Беларусі. Яна займаецца лабіраваннем беларускіх інтарэсаў за мяжой, падтрымкай роднай культуры і мовы, кансалідацыяй маладога пакалення беларусаў, інфармацыйнымі і адукацыйнымі праектамі.

## Гісторыя
Першы Кангрэс адбыўся ў Таліне (Эстонія) у сакавіку 2008 г. Другі – у Страсбургу (Францыя) у красавіку 2009 г. Паміж сустрэчамі ў Таліне і Страсбургу працоўнымі групамі Кангрэса рэалізаваны шэраг культурных, адукацыйных і інфармацыйных праектаў. Сярод іх мастацкія і фотавыстаўкі беларускіх дзеячаў мастацтва ў Еўропе і ЗША, беларускія клубы ў Эстоніі, усталёўка мемарыяльнай дошкі на будынку Амбасады БНР у Таліне.

Катэгорыя:Арганізацыі беларускай дыяспары
Катэгорыя:З’явіліся ў 2008 годзе
Катэгорыя:2008 год у Таліне
Выру

**Выру** (, на вырускай мове — *Võro*) — горад у Эстоніі, адміністрацыйны цэнтр павета Выру. На беразе возера Тамула.

## Гісторыя 
Афіцыйнай датай заснавання Выру прынята лічыць 21 жніўня 1784 года, калі генерал-губернатар Ліфляндыі падпісаў загад пра ўтварэнне новага горада.

## Насельніцтва 

Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
ImageSize = width:800 height:320
PlotArea = left:50 bottom:50 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:18
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = unit:year gridcolor:linegrey increment:3 start:0
ScaleMinor = unit:year gridcolor:linegrey2 increment:1 start:0
PlotData=
  color:cobar width:31 align:left
  bar:1922 from:0 till:5.077
  bar:1934 from:0 till:5.332
  bar:1941 from:0 till:7.300
  bar:1959 from:0 till:10.689
  bar:1970 from:0 till:15.398
  bar:1979 from:0 till:16.767
  bar:1989 from:0 till:17.496 color:cobar2
  bar:2000 from:0 till:14.879
  bar:2003 from:0 till:14.750	
  bar:2011 from:0 till:12.667
  bar:2014 from:0 till:12.571
  bar:2015 from:0 till:12.458
  bar:2016 from:0 till:12.430
  bar:2017 from:0 till:12.167
  bar:2018 from:0 till:12.022
  bar:2019 from:0 till:11.859
  bar:2020 from:0 till:11.727
  bar:2021 from:0 till:11.533
PlotData=
  bar:1922 at: 5.077 fontsize:S text: 5.077 shift:(-16,5)
  bar:1934 at: 5.332 fontsize:S text: 5.332 shift:(-16,5)
  bar:1941 at: 7.300 fontsize:S text: 7.300 shift:(-16,5)
  bar:1959 at: 10.689 fontsize:S text: 10.689 shift:(-16,5)
  bar:1970 at: 15.398 fontsize:S text: 15.398 shift:(-16,5)
  bar:1979 at: 16.767 fontsize:S text: 16.767 shift:(-16,5)
  bar:1989 at: 17.496 fontsize:S text: 17.496 shift:(-16,5)
  bar:2000 at: 14.879 fontsize:S text: 14.879 shift:(-16,5)
  bar:2003 at: 14.750 fontsize:S text: 14.750 shift:(-16,5)
  bar:2011 at: 12.667 fontsize:S text: 12.667 shift:(-16,5)
  bar:2014 at: 12.571 fontsize:S text: 12.571 shift:(-16,5)
  bar:2015 at: 12.458 fontsize:S text: 12.458 shift:(-16,5)
  bar:2016 at: 12.430 fontsize:S text: 12.430 shift:(-16,5)
  bar:2017 at: 12.167 fontsize:S text: 12.167 shift:(-16,5)
  bar:2018 at: 12.022 fontsize:S text: 12.022 shift:(-16,5)
  bar:2019 at: 11.859 fontsize:S text: 11.859 shift:(-16,5)
  bar:2020 at: 11.727 fontsize:S text: 11.727 shift:(-16,5)
  bar:2021 at: 11.533 fontsize:S text: 11.533 shift:(-16,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(180,30)

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Дэбора Ваарандзі (1916—2007) — эстонская паэтэса.
* Эла Тамул — эстонская оперная спявачка.

## Галерэя 

Võru I Põhikool.JPG
Võru Suurkannataja Ekaterina kirik 2013.JPG
Võru, Mäe 11.JPG
Võru pritsumaja.jpg
Võru Katariina kirik 2014.JPG
Roosisaare rippsild 2011 10.jpg

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Выру «Eestigiid.ee» 

Катэгорыя:Вырумаа
Катэгорыя:Гарады Эстоніі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1784 годзе
Локса (горад)

**Локса** () — горад у павеце Хар’юмаа, Эстонія.

## Месцазнаходжанне 
Знаходзіцца на поўначы Эстоніі на беразе Балтыйскага мора.

## Клімат 
## Насельніцтва 

Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
ImageSize = width:970 height:350
PlotArea = left:50 bottom:50 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:5
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = unit:year gridcolor:linegrey increment:5 start:0
ScaleMinor = unit:year gridcolor:linegrey2 increment:1 start:0
PlotData=
  color:cobar width:27 align:left
  bar:1959 from:0 till:3.032
  bar:1979 from:0 till:3.514
  bar:1989 from:0 till:4.315
  bar:1990 from:0 till:4.325 color:cobar2
  bar:2000 from:0 till:3.494
  bar:2001 from:0 till:3.500
  bar:2002 from:0 till:3.503 
  bar:2003 from:0 till:3.487
  bar:2004 from:0 till:3.482
  bar:2005 from:0 till:3.474
  bar:2006 from:0 till:3.469
  bar:2007 from:0 till:3.454
  bar:2008 from:0 till:3.437
  bar:2009 from:0 till:3.405
  bar:2010 from:0 till:3.403
  bar:2011 from:0 till:3.259 
  bar:2012 from:0 till:2.962
  bar:2014 from:0 till:2.703
  bar:2015 from:0 till:2.665
  bar:2016 from:0 till:2.634
  bar:2017 from:0 till:2.637
  bar:2018 from:0 till:2.568
  bar:2019 from:0 till:2.576
  bar:2020 from:0 till:2.541
  bar:2021 from:0 till:2.467
  bar:2022 from:0 till:2.471
PlotData=
  bar:1959 at: 3.032 fontsize:S text: 3.032 shift:(-16,5)
  bar:1979 at: 3.514 fontsize:S text: 3.514 shift:(-16,5)
  bar:1989 at: 4.315 fontsize:S text: 4.315 shift:(-16,5)
  bar:1990 at: 4.325 fontsize:S text: 4.325 shift:(-16,5)
  bar:2000 at: 3.494 fontsize:S text: 3.494 shift:(-16,5)
  bar:2001 at: 3.500 fontsize:S text: 3.500 shift:(-16,5)
  bar:2002 at: 3.503 fontsize:S text: 3.503 shift:(-16,5)
  bar:2003 at: 3.487 fontsize:S text: 3.487 shift:(-16,5)
  bar:2004 at: 3.482 fontsize:S text: 3.482 shift:(-16,5)
  bar:2005 at: 3.474 fontsize:S text: 3.474 shift:(-16,5)
  bar:2006 at: 3.469 fontsize:S text: 3.469 shift:(-16,5)
  bar:2007 at: 3.454 fontsize:S text: 3.454 shift:(-16,5)
  bar:2008 at: 3.437 fontsize:S text: 3.437 shift:(-16,5)
  bar:2009 at: 3.405 fontsize:S text: 3.405 shift:(-16,5)
  bar:2010 at: 3.403 fontsize:S text: 3.403 shift:(-16,5)
  bar:2011 at: 3.259 fontsize:S text: 3.259 shift:(-16,5)
  bar:2012 at: 2.962 fontsize:S text: 2.962 shift:(-16,5)
  bar:2014 at: 2.703 fontsize:S text: 2.703 shift:(-16,5)
  bar:2015 at: 2.665 fontsize:S text: 2.665 shift:(-16,5)
  bar:2016 at: 2.634 fontsize:S text: 2.634 shift:(-16,5)
  bar:2017 at: 2.637 fontsize:S text: 2.637 shift:(-16,5)
  bar:2018 at: 2.568 fontsize:S text: 2.568 shift:(-16,5)
  bar:2019 at: 2.576 fontsize:S text: 2.576 shift:(-16,5)
  bar:2020 at: 2.541 fontsize:S text: 2.541 shift:(-16,5)
  bar:2021 at: 2.467 fontsize:S text: 2.467 shift:(-16,5)
  bar:2022 at: 2.471 fontsize:S text: 2.471 shift:(-16,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(180,30)

## Эканоміка 
У горадзе дзейнічае прадпрыемства Loksa Shipyard Ltd. — A.P. Moller-Maersk Group.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Сіндзі «Eestigiid.ee»

Катэгорыя:Гарады Эстоніі
Рапла

**Рапла** () — горад у заходняй частцы Эстоніі, адміністрацыйны цэнтр павета Рапла.

## Клімат 
## Насельніцтва 

Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
ImageSize = width:620 height:350
PlotArea = left:50 bottom:50 top:20 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:7
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = unit:year gridcolor:linegrey increment:3 start:0
ScaleMinor = unit:year gridcolor:linegrey2 increment:1 start:0
PlotData=
  color:cobar width:28 align:left
 bar:1913 from:0 till:0.253
 bar:1941 from:0 till:0.735
 bar:1959 from:0 till:3.073
 bar:1970 from:0 till:4.391 
 bar:1979 from:0 till:5.599 
 bar:1989 from:0 till:6.271 color:cobar2
 bar:2000 from:0 till:5.758
 bar:2006 from:0 till:5.682
 bar:2007 from:0 till:5.617
 bar:2008 from:0 till:5.618
 bar:2011 from:0 till:5.202
 bar:2014 from:0 till:5.054
 bar:2015 from:0 till:5.139
 bar:2016 from:0 till:5.181
 bar:2017 from:0 till:5.163
 bar:2018 from:0 till:5.132
 bar:2019 from:0 till:5.069
 bar:2020 from:0 till:5.003
PlotData=
 bar:1913 at: 0.253 fontsize:S text: 0.253 shift:(-16,5)
 bar:1941 at: 0.735 fontsize:S text: 0.735 shift:(-16,5)
 bar:1959 at: 3.073 fontsize:S text: 3.073 shift:(-16,5)
 bar:1970 at: 4.391 fontsize:S text: 4.391 shift:(-16,5)
 bar:1979 at: 5.599 fontsize:S text: 5.599 shift:(-16,5)
 bar:1989 at: 6.271 fontsize:S text: 6.271 shift:(-16,5)
 bar:2000 at: 5.758 fontsize:S text: 5.758 shift:(-16,5)
 bar:2006 at: 5.682 fontsize:S text: 5.682 shift:(-16,5)
 bar:2007 at: 5.617 fontsize:S text: 5.617 shift:(-16,5)
 bar:2008 at: 5.618 fontsize:S text: 5.618 shift:(-16,5)
 bar:2011 at: 5.202 fontsize:S text: 5.202 shift:(-16,5)
 bar:2014 at: 5.054 fontsize:S text: 5.054 shift:(-16,5)
 bar:2015 at: 5.139 fontsize:S text: 5.139 shift:(-16,5)
 bar:2016 at: 5.181 fontsize:S text: 5.181 shift:(-16,5)
 bar:2017 at: 5.163 fontsize:S text: 5.163 shift:(-16,5)
 bar:2018 at: 5.132 fontsize:S text: 5.132 shift:(-16,5)
 bar:2019 at: 5.069 fontsize:S text: 5.069 shift:(-16,5)
 bar:2020 at: 5.003 fontsize:S text: 5.003 shift:(-16,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(180,30)

## Вядомыя асобы 
* Аннэ Вескі — эстонская спявачка
* Урвэ Тыйдус — эстонскі дзяржаўны дзеяч
* Ота Цііф (1889—1976) — эстонскі ваенны і палітык

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Рапла «Eestigiid.ee»

Катэгорыя:Гарады Эстоніі
Пюсі

**Пюсі** () — горад на наўночным усходзе Эстоніі, у складзе павета Іда-Віру. З'яўляецца асобным гарадскім муніцыпалітэтам і не ўваходзіць у склад якой-небудзь воласці. Здабыча сланцаў, вытворчасць драўляных пліт.
## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Пірэт Хартман, эстонскі дзяржаўны дзеяч

## Спасылкі 
* Прамысловая зона Пюсі 

Катэгорыя:Гарады Эстоніі
Джыбуційскі франк

**Джыбуці́йскі франк** (, код ISO 4217: *DJF*) — афіцыйная валюта Джыбуці. Гістарычна дзеліцца на 100 сантымаў, але яны не ўжываюцца.

Пачынаючы з 1884 года, калі Джыбуці стала французскім пратэктаратам, на гэтай тэрыторыі, паралельна з Індыйскай Рупіяй пачаў абарачацца Французскі франк.

З 1908 года быў уведзены франк, які друкаваўся Індакітаі, па фіксаваным курсе да французскага франка.

У 1948 годзе, былі выпушчаны першыя франкі спецыяльна для Джыбуці, якія называліся «*Côte Française des Somalis*». У 1949 годзе уласны джыбуційскі франк меў курс адносна долара 214,392 франкі да 1 долара ЗША.

У 1952 годзе, пачалі выпускацца франкі з назвай змененай на «франк афараў і ісаў».

Пасля атрымання краіна незалежнасці ў 1977 годзе, быў ўведзены новы франк, які мае такі самы выгляд і ў нашы дні.

Катэгорыя:Афрыканскія валюты
Катэгорыя:Джыбуці
Міхал Мінігайла

**Міхал Мінігайла** (згадваецца з 1387 — памёр, напэўна, у 1413 ці неўзабаве) — літоўскі баярын, староста ашмянскі (1387—1399), кашталян віленскі (1413).

Сын нейкага Гедыгольда (не блытыць з мінігайлавым сучаснікам Гедыгольдам-Юрыем) і брат Сурвілы. Пісаўся «з Дзявенішак» (цяпер вёска Шальчынінкайскага р-на Літвы), за 12 км ад якіх ёсць вёска Сурвілішкі (Іўеўскі р-н Беларусі), напэўна звязаная з мінігайлавым братам.

Сярод сведкаў у дакументах вялікага князя Вітаўта подпіс Мінігайлы стаіць раней за подпісы такіх значных баяраў як Войцех Манівід і Братоша, што сведчыць пра яго вялікую вагу сярод тагачаснай арыстакратыі. На Гарадзельскай уніі Мінігайла прыняў герб «Равіч».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Semkowicz W.* O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413 // Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. R.7 1914 nr 3-4 (Ród Minigajły Gedygołdowicza).

Катэгорыя:Баяры літоўскія
Катэгорыя:Кашталяны віленскія
Катэгорыя:Старосты ашмянскія
Манівід

**Манівід** — імя, ужыванае сярод літоўскага баярства. Вядомыя асобы гэтага імені:

* **Манівід-Войцех Кайлікінавіч** (памёр каля 1422), ваявода віленскі. Яго нашчадкі (напр., унук Войцех Янавіч) ужывалі гэтае імя як прозвішча.
* **Міхал Манівід** гербу Паўкозіч, староста гродзенскі ў 1422—1433.
Федэратыўныя Штаты Мікранезіі

**Федэратыўныя Штаты Мікранезіі** () — дзяржава ў Акіяніі, на поўнач ад вострава Новая Гвінея. Тэрыторыя складаецца з 607 астравоў у архіпелагу Каралінскія астравы.

Тэрыторыя пачала засяляцца ў 2 тыс. да н.э. Паступова тут узнікла дзяржаўнае ўтварэнне з цэнтрам на востраве Яп.

З V да XV стагоддзя дынастыя Саўдэлэур кіравала навакольнымі астравамі з насельніцтвам каля 25 000 чалавек.

Еўрапейцы адкрылі астравы ў XVII стагоддзі, і да XIX ст. тэрыторыя належала Іспаніі. У 1889 Германія выкупіла астравы, а ў 1914 іх захапіла Японія. Падчас Другой Сусветнай вайны тэрыторыя астравоў была занята ЗША, якія і кіравалі імі згодна з мандатам ААН (у складзе *Падапечных тэрыторый Ціхаакеанскія астравы*). У 1978 годзе Каралінскія астравы атрымалі статус «Свабодна асацыяванай з ЗША тэрыторыі». У 1986 годзе фармальна атрымалі незалежнасць.

## Адміністрацыйны падзел 
Федератыўныя Штаты уключаюць 4 штата:

## Спасылкі 
**Урад**
* Government of the Federated States of Micronesia
* афіцыйны сайт урада Федэратыўных штатаў Мікранезіі
* афіцыйны сайт прэзідэнта ФШM 
* афіцыйны сайт Кангрэса ФШМ 
* віртуальная бібліятэка ФШМ 
* заканадаўства ФШМ
* юрыдычны портам ФШМ.
* пра Мікранезію
* партал Мікранезіі
* сайт для госцяў краіны

**Асноўныя**
* ФШМ, Гавайскі ўніверсітэт
* Nature.org — Мікранезія 
* myMicronesia.com 


Мікранезія
Мікранезія
Снег

**Снег** — атмасферны ападак крышталікаў ільда ў выглядзе шасцікутных зорак, злучаных у шматкі снегу.

Апады снегу спалучаныя з ветрам называюць «завірухай». Зярністы снег — снег у выглядзе вельмі малых крышталікаў ільду з сярэднім памерам меней 1 мм.

Снежнае покрыва мае вяліка экалагічнае значэнне, ахоўвае глебу і расліны ад моцных маразоў.

## Утварэнне крышталаў 
Снег узнікае, калі маленькія кроплі вады ў аблоках далучаюцца да пылавых крупінак і замярзаюць. Крышталікі лёду, якія з’яўляюцца пры гэтым, не перавышаюць на пачатку 0,1 мм, падаюць уніз і растуць у выніку кандэнсацыі на іх вільгаці з паветра. Шасцікутавыя зоркі ўтвараюцца ў выніку асаблівай структуры малекул вады, магчымыя вуглы толькі 60° і 120°.

Пры хуткіх зрухах паветра, крышталікі неаднаразова вертыкальна рухаюцца ў атмасферы, часткова таючы і крышталізуючы ізноў. У выніку гэтага ўтвараецца змешаныя формы. Пры гэтым існуе такая разнастайнасць, што існаванне аднолькавых сняжынак немагчыма.

## Сняжынкі 
Белы колер абумоўлены ўтрыманнем у сняжынцы паветра. Святло адлюстроўваецца на паверхнях паміж крышталікамі і паветрам і рассейваецца. Сняжынкі складаюцца на 95 % з паветра, што абумоўлівае нізкую гаматнасць і параўнальна павольную хуткасць падзення (0,9 км/г).
Самая вялікая сняжынка мела дыяметр 12 см, але звычайна сняжынкі маюць каля 5 мм у дыяметры пры масе 0,004 г.

## Раставанне 
Снег растае пры тэмпературах паветра вышэй за 0&nbsp;°C ці ад сонечнага святла. Вільготнае паветра спрыяе раставанню.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Іван Логінавіч Галянішчаў-Кутузаў

{{Дзяржаўны дзеяч
 |імя        =  Іван Логінавіч Галянішчаў-Кутузаў
 |выява            = Ivan Golenishcev-Kutuzov.jpg
 |апісанне выявы            = Д. Г. Лявіцкі. Партрэт Іван Логінавіча Галянішчава-Кутузава
 |шырыня    = 220px
 |герб               = 
 |подпіс герба      = 
 |шырыня герба       = 
 |пасада          = Прэзідэнт Адміралцейств-калегіі Расійскай імперыі
 |парадак            = 
 |сцяг               = Flag_of_Russia.svg
 |перыядпачатак       = 1798
 |перыядканец        = 1802
 |папярэднік     = Іван Рыгоравіч Чарнышоў
 |пераемнік           = Павел Васільевіч Чычагаў
 |манарх             = Павел I, Аляксандр I
 |дата нараджэння      = 
 |месца нараджэння     =
 |дата смерці        = 
 |месца смерці       = 
 |пахаваны          = 
 |род                = 
 |бацька               = 
 |маці               = 
 |жонка            = 
 |дзеці               = 
 |званне             = адмірал
 |гады службы        = 1742—1802
 |прыналежнасць     = 
 |род войскаў          =
 |камандаваў         = пінк «Кільдзюін»  Марскі кадэцкі корпус
 |бітвы           = 
 |адукацыя        = 
 |прафесія          = 
 |дзейнасць       = 
 |веравызнанне    = праваслаўе
 |узнагароды            = { style="background:transparent"

-

}
 |аўтограф           = 
 |сайт               = 
}}

**Іван Логінавіч Галянішчаў-Кутузаў** ( — ) — марскі пісьменнік, ваенна-марскі дзеяч. Скончыў Марскую акадэмію. У 1764 прызначаны настаўнікам па марской частцы цэсарэвіча Паўла, генерал-інтэндантам флота і дырэктарам Марскога корпуса. У 1797 прызначаны прэзідэнтам Адміралцейств-калегіі. Ён склаў «Збор спісаў флагманаў, обер-сарваераў і карабельных майстроў» (Спб., 1764) і перавёў «Мастацтва ваенных флатоў» Даста (Спб., 1764 і 1789); «Задзіг», Вальтэра (Спб., 1765) і «Павучальныя лісты для адукацыі сэрца», «Душа» (М., 1788).

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Цвярской вобласці
Катэгорыя:Адміралы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Выпускнікі Марскога кадэцкага корпуса
Метрапалітэн Мехіка

**Метрапалітэн Мехіка** () — сетка метрапалітэну ў Мехіка, другі метрапалітэн Паўночнай Амерыкі па перавозу пасажыраў штогод (каля 1,7 мільярда пасажыраў). Адкрыты 4 верасня 1969.

Сёння складаецца з 11 ліній агульнай даўжынёй у 202 кіламетры і 175 станцый, з якіх 106 знаходзяцца  пад зямлёй. У Мехіка выкарыстоўваюцца цягнікі з гумавымі шынамі, якія дапамагаюць значна паменшыць гучнасць цягнікоў і вібрацыю ад іх, што ва ўмовах тэктанічнай актыўнасці каля Мехіка вельмі мэтазгодна. З-за апошняга ў метро Мехіка выкарыстоўваюцца асаблівыя будаўнічыя прыёмы, якія дапамагаюць добра супрацьстаяць землятрусам. Напрыклад, падчас землятрусу ў 1985, калі некалькі будынкаў былі зруйнаваны, сетка метро амаль не была пашкоджана.

Кошт праезду ў метро — 2 мексыканскіх долары (15 амерыканскіх цэнтаў).

## У Сеціве
Фіджы

**Рэспубліка Астравоў Фіджы** (, ,  / ) — дзяржава на архіпелагу Фіджы ў паўднёвай частцы Ціхага акіяна, на ўсход ад Вануату, захад ад Тонга і поўдзень ад Тувалу.

Гістарычныя афіцыйныя назвы краіны:
* 1871—1970 — Каралеўства Фіджы
* 1970—1987 — Фіджы
* 1987—1990 — Рэспубліка Фіджы
* 1990—1998 — Суверэнная Дэмакратычная Рэспубліка Фіджы
* з 1998 — Рэспубліка Астравоў Фіджы

## Назва 
Сучасная назва дзяржавы — *Фіджы* — паходзіць ад скажонай назвы галоўнага вострава краіны, Віці-Леву, а менавіта ад яе танганскага вымаўлення. Жыхары астравоў Тонга спрадвеку мелі цесныя сувязі з фіджыйцамі, якія лічыліся ў рэгіёне адважнымі ваярамі і жорсткімі канібаламі, а іх зброя і іншыя вырабы мелі вялікі попыт. Фіджыйцы называлі сваю радзіму Віці (Фіджы. Viti), аднак танганцы вымаўлялі яе як Фісі (танг. Fisi). Пасля слова было скажона ўжо еўрапейцамі, а менавіта брытанскім мараплаўцам Джэймсам Кукам, які ўпершыню нанёс на карту сучасную назву астравоў — Фіджы ().

## Геаграфія 
Плошча — 18,3 тыс. км². Насельніцтва — 800 тыс. чал. (1998). Афіцыйная мова — англійская.

Сталіца краіны Сува. Валюта краіны — фіджыйскі долар.

Агулам Фіджы належаць 844 астравы, не ўсе яны заселены.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт урада Фіджы 
* Афіцыйны сайт Парламента Фіджы
* Інтэрактыўныя карты Фіджы 
* Бюро па турызме Фіджы — розная інфармацыя для турыстаў 
* The Fiji Times — вядучая газета Фіджы


Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астраўныя дзяржавы
Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы
Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі
Дубайскі метрапалітэн

**Дубайскі метрапалітэн** — сістэма метрапалітэна ў горадзе Дубай (ААЭ).

## Апісанне 
У большай частцы лініі з’яўляюцца надземнымі і праходзяць па эстакадзе, а ў цэнтры горада невялікі ўчастак — пад зямлёй.

Электрацягнікі метро функцыянуюць у цалкам аўтаматычным рэжыме без машыністаў.

## Лініі 
* Лінія № 1 (чырвоная) — 29 станцый, 52 кіламетры. Адкрылася 9 верасня 2009 года.
* Лінія № 2 (зялёная) — 20 станцый, 23 кіламетры. Адкрылася 9 верасня 2011 года.
Вядзецца таксама будаўніцтва іншых ліній.

Image:Metro Dubai 001.jpg|Цягнік на эстакадзе
Image:Metro Dubai 002.jpg|Канцавая станцыя *Рашыдзія*
Image:Metro Dubai 003.jpg|Станцыя *Халід бін Валід (Бур Юман)*

## Гл. таксама 
* Дубайскі метрапалітэн 

Катэгорыя:Метрапалітэн
Катэгорыя:Транспарт у Аб’яднаных Арабскіх Эміратах
Катэгорыя:Дубай (горад)
Катэгорыя:З’явіліся ў 2009 годзе