Тыгр (танк)

**Танк «Тыгр»** () быў цяжкім нямецкім танкам, які вырабляўся кампаніяй  у Каселі з&nbsp;1942 па 1944&nbsp;гг. і выкарыстоўваўся вермахтам з канца лета 1942&nbsp;года. Дзякуючы свайму асноўнаму ўзбраенню і моцнай брані «Тыгр» з'яўляўся адным з самых магутных танкаў Другой сусветнай вайны.

Акрамя ардынарнай формы&nbsp;— без нахільнай брані&nbsp;— сур'ёзнымі недахопамі танка з'яўляліся затратная вытворчасць, малы запас ходу, цяжкая эвакуацыя з-за вялікай вагі і складаная, схільная да паломак тэхналогія; частая неабходнасць у рамонце, якая значна абмяжоўвала мабільнасць танка. З-за розных механічных паломак было страчана больш адзінак тэхнікі, чым з-за непасрэдных дзеянняў праціўніка.

Сапраўднае стратэгічнае значэнне «Тыгра» было абмежаваным з-за нізкай серыйнай колькасці&nbsp;— усяго 1350&nbsp;адз. Але, нягледзячы на невялікую колькасць экзэмпляраў, «Тыгр» стаў адным з самых вядомых танкаў Другой сусветнай вайны.

## Гісторыя распрацоўкі 
### Папярэднікі 
Хоць фактычна кантракт на вытворчасць «Тыгра» быў заключаны толькі вясной 1941&nbsp;г., гісторыю яго распрацоўкі можна прасачыць яшчэ з 1937&nbsp;г. У той час кампанія Henschel, якая базуецца ў Каселі, атрымала ад  даручэнне на распрацоўку танка падтрымкі пяхоты 30-тоннага класу, пераемніка Panzerkampfwagen&nbsp;IV. Першы прататып, што стаў вядомы як прарыўная машына «DW&nbsp;1», павінен быў мець у якасці асноўнага ўзбраення  . Пасля таго, як у 1938&nbsp;годзе было ўжо выраблена першае шасі гэтага прататыпа, выпрабаванні спыніліся, бо распрацоўшчыкі атрымалі новы заказ на мінімальна мадыфікаваную мадэль-пераемніка «DW&nbsp;2», для якой Henschel таксама вырабіў толькі адно шасі.

У той жа час кампанія Henschel працавала над 65-тонным пераемнікам «» пад назваю «VK&nbsp;65.01», які, як і пазнейшы «Тыгр», меў 100-мм лабавую браню і 80-мм бартавую браню, а на ўзбраенні меў караткаствольную 7,5-см пушку . 

Пасля таго, як  зноў вызначыла новыя патрабаванні да мадэлі, кампанія Henschel, сумесна з MAN,  і Porsche, прадставіла змененую мадэль DW&nbsp;2 пад новай назваю «VK&nbsp;30.01&nbsp;(H)». Былі створаны тры шасі гэтай мадэлі, з якіх адно падвяргалася даследаванням і іспытам да канца вайны, а два іншых сталі асновай для машын  . У адказ на патрабаванне Гітлера стварыць больш моцныя браню і ўзбраенне кампанія Henschel распрацавала новы «». Гэтая мадэль лічыцца прамым папярэднікам «Тыгра». Важным яе адрозненнем ад ранейшых мадэляў стала тое, што верхняя частка бронекорпуса не навісала над хадавой часткаю. Пры наяўнасці лабавой брані таўшчынёю ў 100&nbsp;мм і бартавой у 60&nbsp;мм вага машыны складала амаль 40&nbsp;тон. Асноўным узбраеннем павінна была стаць 7,5-см пушка з канічным ствалом. Усе чатыры вырабленыя шасі гэтай мадэлі пазней выкарыстоўваліся ў якасці цягачоў.   

### Прататыпы 
Пасля таго, як недахоп вальфраму выключыў магчымасць выкарыстання канічных ствалоў, а кароткая пушка Panzer&nbsp;IV у першых баях паказала нездавальняючую бронепрабівальнасць, 26&nbsp;мая&nbsp;1941&nbsp;г.  выдала кампаніям  і Porsche кантракт на распрацоўку новай мадэлі «VK&nbsp;45.01». Баявая машына 45-тоннага класу павінна была мець больш моцную браню, а таксама  «» у якасці асноўнай зброі. Паколькі дэманстрацыя прататыпу павінна была адбыцца 20&nbsp;красавіка&nbsp;1942&nbsp;г., у дзень нараджэння Гітлера, абедзве кампаніі з-за часавых абмежаванняў вымушаныя былі выкарыстоўваць элементы папярэдніх распрацовак. У сувязі з тым, што пасля пачатку савецкай ваеннай кампаніі ўзрос попыт на тэхналагічна новыя танкі, вермахт заказаў для сябе машыны новай мадэлі яшчэ на этапе чарцяжу летам 1941&nbsp;года і заключыў кантракты на выраб 90&nbsp;танкаў з Porsche і 60&nbsp;танкаў з Henschel.

Незвычайную канструкцыю займела мадэль , распрацаваная прафесарам Фердынандам Поршэ і вядомая як Porsche-Tiger. Яна мела бензінава-электрычны прывод з двума дзесяціцыліндровымі рухавікамі магутнасцю ў 320&nbsp;к.&nbsp;с. кожны. Рухавікі прыводзіліся ў дзеянне двума , прыфланцаванымі да задніх вядучых колаў. Асноўнымі недахопамі мадэлі былі высокі , невялікі запас ходу па перасечанай мясцовасці (усяго 50&nbsp;км) і тэхнічныя складанасці з паветраным ахаладжэннем рухавіка.

Што датычыць Henschel, пагон башні іх мадэлі VK&nbsp;36.01 быў занадта малым для башні Krupp з яе 8,8-см пушкай, распрацаванай для Porsche-Tiger. Таму, пасля зняцця з вытворчасці канічных ствалоў, шасі мадэлі прыйшлося павялічыць у памерах. За кошт яшчэ і дадатковага ўзмацнення брані агульная маса машыны перавысіла ўсталяваную мяжу ў 12&nbsp;тон. 

Henschel таксама спраектавалі і іншую версію з башняй ад Rheinmetall-Borsig, якая была амаль ідэнтычнай башні Пантэры і мела доўгую 7,5-см пушку. Але пасля стварэння драўлянай мадэлі праект быў адкладзены.

Прататыпы выпрабоўваліся ў  ў ; на ; на  Henschel у . У апошнім выпадку, акрамя язды і стральбы на ваенным палігоне, у спецыяльных будынках праводзіліся таксама тэсты газанепранікальнасці і іспыты на герметычнасць.  

; Дэманстрацыя прататыпаў
Распрацаваныя Henschel і Porsche прататыпы маглі вырабляцца толькі дзякуючы вялізным высілкам і  прамысловай моцы фабрыкі . Трэба было пастарацца, каб вырабіць мадэлі ў вызначаны тэрмін. Ніводны з прататыпаў не праходзіў сур'ёзных выпрабаванняў, праехаўшы ўсяго толькі некалькі метраў. Так як танк Henschel выступаў за  пагрузкі чыгуначнага вагона, дарогу ад Каселя да стаўкі фюрэра ў Вольфшанцы ва Усходняй Прусіі давялося закрыць для сустрэчнага транспарту. Гітлер і Поршэ былі сябрамі, таму з самага пачатку Гітлер больш увагі надаваў менавіта яго прататыпу. Але ў ходзе тэст-драйваў Porsche-Tiger пацярпеў няўдачу, Henschel жа паспяхова пераадолеў лёгкае бездарожжа, нягледзячы на тэхнічныя недахопы.

; Вытворчае рашэнне

Нягледзячы на яўныя праблемы ў мадэлі Porsche-Tiger, Гітлер загадаў працягваць распрацоўку абодвух прататыпаў. Улетку 1942&nbsp;года ў  былі праведзены маштабныя тэставыя заезды, у выніку якіх да канца ліпеня танк Henschel-Tiger праехаў амаль 1000&nbsp;км. Тым не менш, з-за наяўнасці шэрагу «», выяўленых падчас тэстаў, танк лічыўся не гатовым да выхаду на фронт. Да запынення працэсу распрацоўкі прывялі некаторыя праблемы з рухавіком. Акрамя таго, мадэль праяўляла сваю няўдаласць пры тэстах на складанай мясцовасці. Фюрэр даў Поршэ тры месяцы на дапрацоўку танка. Роля, якую адыгрываў Porsche-Tiger у планах Гітлера праявілася ў яго загадзе паскараць вытворчасць машын любымі сродкамі, мінуючы этап тэсціроўкі; у яго патрабаванні ў верасні&nbsp;1942&nbsp;г. аб тым, каб машыны, якія вырабляюцца, адразу ж перакідваліся на паўночнаафрыканскі тэатр баявых дзеянняў . У кастрычніку&nbsp;1942&nbsp;г. міністр узбраенняў Альберт Шпеер склікаў камісію па «Тыгры» для прыняцця канчатковага рашэння аб вытворчасці адной з мадэляў. У выніку абмеркаванняў і ацэнак за серыйную мадэль была ўзята Henschel-Tiger, масавая вытворчасць якой павінна была пачынацца ў канцы кастрычніка&nbsp;1942&nbsp;г. Танкі Porsche, вырабленыя да таго часу, пазней былі пераабсталяваныя ў .

### Серыйная вытворчасць 
Пасля значнага пашырэння Фабрыкі&nbsp;III кампаніі Henschel у горадзе Касель у жніўні&nbsp;1942&nbsp;г. пачынаецца маштабны працэс вытворчасці. 8000&nbsp;чал. працавалі на заводзе ў 12-гадзінных зменах, пры гэтым начная змена забяспечвала значна меншую нагрузку. Згодна з інструкцыяй 1943&nbsp;г. пры вытворчасці танкаў «Тыгр» катэгарычна забаранялася выкарыстанне замежнай працоўнай сілы без спецыяльнага дазволу. Вытворчая лінія складалася з 9&nbsp;цыклаў, кожны з якіх доўжыўся 6&nbsp;гадзін. Час стварэння адной машыны складаў каля 14&nbsp;дзён. Большасць кампанентаў пастаўляліся на фабрыку ў загадзя сабраным выглядзе, пры гэтым асноўнымі пастаўшчыкамі з'яўляліся наступныя кампаніі:

* Корпус:  (Эсэн),  (Дортмунд) і Škoda (Градзец-Кралавэ)
* Башня:  (Касель)
* Рухавік: Maybach (Фрыдрыхсхафэн) і ліцэнзаваная вытворчасць на заводах  (Хемніц)
* Трансмісія: Maybach
* Электроніка: Bosch (Штутгарт)
* Асноўнае ўзбраенне:  (Магдэбург) і Dortmund-Hörder Hüttenverein

Як і большасць нямецкіх танкаў, «Тыгр» вырабляўся па высокіх стандартах якасці, што ў спалучэнні са складанай канструкцыяй рабіла немагчымай эфектыўную масавую вытворчасць. Акрамя таго, выраб корпуса і башні патрабаваў вялікіх аб'ёмаў працы па . Для стварэння ўстойлівай зброевай платформы бранявыя лісты вырабляліся максімальна вялікімі&nbsp;— такімі, каб днішча корпуса і башня (за выключэннем пярэдняй часткі) былі зроблены з аднаго суцэльнага ліста. Каб прадухіліць паломкі альбо трэшчыны ад агню, бранявыя лісты падвяргаліся толькі лёгкай паверхневай закалцы, так што, напрыклад, лабавыя лісты мелі цвёрдасць у 265&nbsp;адзінак па&nbsp;Брынелю, што ўдвая менш, чым у Panzer&nbsp;IV. Так ці іначай, гэта была вельмі трывалая браня, якая не мела ніякіх прыкмет .

Пасля зборкі танкі без башні праходзілі абкатку ў прыблізна 100&nbsp;км на тэставым палігоне, выкарыстоўваючы ў якасці паліва  для эканоміі бензіну. Затым усталёўвалася башня, машына цалкам камлектавалася і афіцыйна перадавалася ў войскі. Кошт «Тыгра» без узбраення, оптыкі і радыёстанцыі складаў 250&nbsp;800&nbsp;марак (што эквівалентна прыкладна 1&nbsp;400&nbsp;000&nbsp;еўра сёння). Канчатковая цана складала 300&nbsp;000&nbsp;марак . У рэгламенце абслугоўвання D&nbsp;656/27 () цана была вызначана на ўзроўні 800&nbsp;000&nbsp;марак (прыкладна 3&nbsp;800&nbsp;000&nbsp;еўра на сёння . Завод моцна пацярпеў ад , што прывяло да спаду ў вытворчасці. 

У жніўні&nbsp;1944&nbsp;года вытворчасць «Тыгра» была канчаткова спынена. У пачатку&nbsp;1944&nbsp;года ужо пачалася вытворчасць яго пераемніка , вядомага як «Каралеўскі&nbsp;тыгр». Па ліцэнзіі на заводзе некалькі месяцаў у 1943&nbsp;г. вырабляліся «Пантэры». 

## Тэхнічнае апісанне 
Танк быў афіцыйна названы «Panzerkampfwagen&nbsp;VI Tiger Ausführung&nbsp;E». Існавала толькі адзіная версія гэтай машыны, што не было характэрным для іншых нямецкіх танкаў. Аднак у ходзе вытворчасці ў гэтую версію ўносіліся некаторыя змяненні. Па загадзе камандавання з лютага&nbsp;1944&nbsp;года танк называўся толькі як «Panzerkampfwagen&nbsp;VI Tiger Ausführung&nbsp;E». Для таго, каб пазбегнуць блытаніны з яго пераемнікам, «Тыграм&nbsp;II», часам выкарыстоўваюць назву «Тыгр&nbsp;I». 

### Башня і ўзбраенне 
Танк «Тыгр» складаўся з  і ўсталяванай на ім свабоднакрутнай башні. Башня, за выключэннем пярэдняй часткі, з'яўлялася цэльным куском браніраванай сталі, скручаным у форму падковы. Спераду знаходзілася панэль для асноўнага і дадатковага ўзбраення. У задняй частцы&nbsp;— багажная скрыня для прыналежнасцяў экіпажу, а справа ад яе, у сцяне,&nbsp;— круглы люк аварыйнага выхаду.

На даху башні размяшчаліся крышка люка  і камандзірская башанка, якая спачатку мела пяць прыўзнятых назіральных шчылін, абароненых браніраванымі шклоблокамі. Пазней, пасля атрымання вопыту баявых дзеянняў на Усходнім фронце, дзе савецкая  неаднаразова прабівала башанку, была прынята новая башанка з шасцю , вядомая па «Пантэры». Гэта было зроблена для забеспячэння бяспекі камандзіра танка, які цяпер знаходзіўся глыбей у шахце.

Аснова башні прымацоўвалася да пагона з дапамогай трох апорных рычагоў, так што экіпаж мог паварочвацца разам з ёй. Месца зараджаючага знаходзілася справа ад пушкі, якая цягнулася ва ўсю дліну корпуса,  жа і камандзір сядзелі злева ад пушкі адзін за адным. Паварот башні ажыццяўляўся пры дапамозе гідраўлічнай трансмісіі, злучанай з каробкай адбору магутнасці на галоўным прыводным вале, што праходзіў пад баявым аддзяленнем. Паварот на&nbsp;360° займаў хвіліну часу. Дакладная рэгулёўка па гарызанталі і па вертыкалі ажыццяўлялася пры дапамозе спецыяльнага махавіка. Пры выключаным рухавіку башню даводзілася круціць уручную, пры гэтым камандзір дапамагаў наводчыку другім махавіком. У якасці аптычнага прыцэлу выкарыстоўваўся бінакулярны башанны тэлескапічны прыцэл TZF&nbsp;9b з 2,5-кратным павелічэннем. З красавіка&nbsp;1944&nbsp;года ўсталёўваўся манакуляр TZF&nbsp;9c з дадатковай магчымасцю выбару 5-кратнага павелічэння. Акрамя асноўнага ўзбраення, у распараджэнні наводчыка быў таксама і кулямёт MG&nbsp;34, што размяшчаўся . Страляў з яго наводчык пры дапамозе педалі нажнога спуску. 

Асноўнае ўзбраенне, , уяўляла сабою мадыфікаваную версію вядомай , якая раней ужо паспяхова прымянялася ў танкавых бітвах. Яна была перароблена з ударнага запальвання на электрычнае і забяспечана . Акрамя нядрэннай прабіўной здольнасці, пушка валодала высокай трапнасцю, што ў спалучэнні з высокадакладнай прыцэльнай воптыкай давала агульную дакладнасць стрэлу ў 93% пры дальнасці ў 1000&nbsp;м . Боекамплект зброі складаў 92&nbsp;снарады, з якіх&nbsp;64 размяшчаліся ў бартавых скрынях навісаючага корпуса, а астатнія&nbsp;— па бартах баявога аддзялення. Звычайна яго складалі напалову бранябойныя снарады, напалову&nbsp;— разрыўныя.

### Месцы кіроўцы і радыста 
Кіроўца сядзеў злева, а радыст справа ў пярэдняй частцы корпуса. Паміж імі размяшчалася механічная каробка перадач. У кожнага з іх быў уласны люк. Для агляду ўперад у кіроўцы мелася аглядная шчыліна з браніраваным шклом, якая магла зачыняцца вертыкальнай бранявой рашоткай. У такім выпадку ён глядзеў праз  ў крышцы люка. Прыборная панэль знаходзілася справа ад каробкі перадач, а &nbsp;— злева. Радыст, акрамя радыёстанцыі, таксама быў адказны за стральбу з курсавога кулямёта, які знаходзіўся за  і наводзіўся пры дапамозе падгалоўніка. Радыёабсталяванне знаходзілася злева ад яго на каробцы перадач. 

### Хадавая частка і прывод 
 V-падобны рухавік  з водным ахаладжэннем, распрацаваны Maybach-Motorenbau, меў магутнасць у 700&nbsp;к.&nbsp;с., рабочы аб'ём у 23&nbsp;л і быў усталяваны прадольна ў сярэдзіне задняй часткі корпуса. Гэты бензінавы рухавік, які таксама выкарыстоўваўся ў «Пантэры», каштаваў 13&nbsp;000&nbsp;рэйхсмарак і важыў 1,3&nbsp;тоны. Ён замяніў 21-літровы рухавік магутнасцю ў 650&nbsp;к.&nbsp;с., усталяваны на першых 250&nbsp;машынах. Пры нізкіх тэмпературах замярзаючую ваду можна было падагрэць з дапамогай  праз спецыяльную невялікую адтуліну. У маторным адсеку мелася аўтаматычная сістэма пажаратушэння на аснове галону. Па абодва бакі ад рухавіка размяшчаліся паліўныя ба́кі, а за імі&nbsp;— радыятары з вентылятарамі. Апошнія прыводзіліся ў дзеянне складанай сістэмай з 19&nbsp;перадач. Ад рухавіка плынь магутнасці праходзіла да  ў закрытым баявым аддзяленні, адтуль&nbsp;— да вядзёнай перадачы механічнага прывода башні, далей да дыскавай муфты счаплення на фланцавым механізме пераключэння перадач і рулявым механізме. Нарэшце яна праходзіла праз бартавыя шэсцерні, прымацаваныя да корпуса фланцамі, і ішла да пярэдніх ланцуговых прыводных колаў. 

Для таго, каб дэмантаваць фланцавыя механізмы каробкі перадач і руля, прыходзілася падымаць башню, звычайна пры дапамозе крана . Механічная каробка перадач Maybach-Olvar з'яўлялася паўаўтаматычнай каробкай з механізмам папярэдняга выбару перадач. Каробка мела чатыры перадачы задняга ходу і восем пярэдняга. Яна аўтаматычна ажыццяўляла счапленне і пераключэнне гідраўлічным спосабам пасля выбару перадачы. У выпадку адмовы аўтаматычнай сістэмы можна было пераключаць перадачы ўручную ў аварыйным рэжыме. 

Упершыню ў нямецкім танку кіраванне ажыццяўлялася пры дапамозе рулявога кола. У адрозненні ад папярэдніх танкаў Panzer&nbsp;I–IV, у якіх рулявыя механізмы кіраваліся рычагамі, «Тыгр» меў двухрадыусны  з масляным прыводам ад Henschel, які аўтаматычна запавольваў гусеніцы пры змяненні вугла павароту руля. Таксама быў магчымы разварот на месцы. У выпадку адмовы рулявога механізму вадзіцель мог кіраваць танкам пры дапамозе двух аварыйных рычагоў рулявога кіравання, самастойна ўздзейнічаючы на тормаз для павароту. Сістэма тармажэння «Тыгра» (упершыню ў свеце пры серыйнай вытворчасці баявых машын) была забяспечана  (ад кампаніі ), якія прыводзіліся ў дзеянне механічна праз педаль.

Маса танка з поўным боекамплектам складала 57&nbsp;тон, што стварала складанасці пры праходжанні мастоў. Таму першапачаткова танк ствараўся здольным да знаходжання пад вадою на глыбіні да 4,5&nbsp;м. З гэтай прычыны ўсе люкі і другія адтуліны маглі быць герметычна зачынены гумавымі ўшчыльнікамі. Над рухавіком была ўсталявана 3-метровая труба для падачы паветра дзеля забеспячэння гарэння; выхлапныя газы адводзіліся ў ваду. У ходзе іспытаў максімальна магчымы час работы танка пад вадою склаў 2,5&nbsp;гадзіны. Аднак пасля таго, як былі выпушчаны 495&nbsp;такіх машын, сложная сістэма работы пад вадой больш не ўсталёўвалася.

Паколькі Тыгр аказаўся больш цяжкім, чым планавалася, давялося пашырыць гусеніцы і прымацаваць дадатковыя каткі да знешняга боку шасі. , пакрытыя гумай ад , мелі кароткі тэрмін службы. Таму ў лютым&nbsp;1944&nbsp;года, калі ўжо было выпушчана каля 800&nbsp;машын, пачалі выкарыстоўвацца новыя стальныя каткі з унутраным гумавым кальцом. Яны былі больш шумнымі, але затое больш даўгавечнымі і патрабавалі менш каўчуку ў вытворчасці. Адначасова такая сістэма ліквідавала неабходнасць у знешніх катках. Гэта азначала, што з той пары не трэба было знімаць іх пры перавозцы танка па чыгунцы. Усе тры каткі на восі падвешваліся да маятнікавага рычагу з  пружынай. Упершыню выкарыстанае ў браніраванай баявой машыне каробчатае шасі забяспечвала высокую камфортнасць падвескі, аднак у зімні перыяд яно мела сур'ёзны недахоп. Гразь, якая пападала паміж каткоў, магла змерзнуць за ноч і абезруховіць танк. Першы прататып «Тыгра» меў складаную сістэму з гідраўлічна апускаемымі  для аховы шасі, ад якой адразу адмовіліся пасля першай жа дэманстрацыі. Так як першапачатковую гусеніцу давялося пашырыць з 52&nbsp;см да 72&nbsp;см, машына выступала за . У якасці рашэння кампанія Henschel прапанавала ўсталяваць дзве гусеніцы побач адна з адной, аднак  адхіліла гэтую прапанову. Таму даводзілася знімаць знешнія каткі пры перавозцы (да лютага&nbsp;1944&nbsp;года). Замена гусеніцы вагою каля 3&nbsp;тон займала крыху менш за 30&nbsp;хвілін часу.

## Увод у дзеянне 
Баявыя браніраваныя машыны Тыгр не з'яўляліся часткаю звычайных , а прымацоўваліся да спецыяльна сфарміраваных . Такіх дывізій у суме налічвалася&nbsp;14: адзінаццаць&nbsp;— у , тры&nbsp;— у войсках СС. Мэтавая колькасць танкаў «Тыгр» у такіх адасобленых падраздзяленнях складала 45&nbsp;адз. Дастаўляліся яны звычайна па чыгунцы ў . Працяглых далёкіх маршаў імкнуліся пазбягаць з-за празмернай нагрузкі для танкаў, тым больш, што сярэдняя хуткасць іх маршу ледзьве перавышала хуткасць маршу звычайнай  на&nbsp;50%. Акрамя таго, нельга было ажыццяўляць маршы ў складзе іншых войскаў, бо танкі павінны былі спыняцца на тэхнічныя прыпынкі кожныя 15&nbsp;км, што, у сукупнасці з перыядычнымі паломкамі, прыводзіла б да запаволення ўсёй калоны. «Тыгры» валодалі добрай праходнасцю на нармальных паверхнях, але праблемна праходзілі складаную гразкую мясцовасць з-за свайго высокага ціску на грунт. Пераадоленне нават невялікіх складаных участкаў мясцовасці станавілася амаль нездзяйсняльным. З гэтай прычыны вельмі важнай задачай у падраздзяленнях з «Тыграмі» станавілася папярэдняя разведка шляху. Вялізнае значэнне надавалася і падрыхтоўцы экіпажаў і рамонтных падраздзяленняў для гэтых машын. Адным з навучальных матэрыялаў быў незвычайны  з яго гумарыстычнымі вершамі. 

Згода з афіцыйнымі інструкцыямі, «Тыгр» не павінен быў выкарыстоўвацца для разведвальных задач або аховы, а таксама&nbsp;— з-за занадта выступаючай пушкі&nbsp;— пры вядзенні баявых дзеянняў у лесе ці ў горадзе. Галоўнай задачай «Тыграў» было знішчэнне іншых танкаў. У баі яны непасрэдна атакавалі на адлегласці да 1200&nbsp;метраў. На больш далёкіх дыстанцыях вялася . Звычайна дыстанцыя бою складала 2000&nbsp;метраў, пры аптымальных умовах агонь па нерухомай цэлі мог весціся на адлегласці да 3000&nbsp;метраў. Страляць па рухомай цэлі на адлегласці больш за 2000&nbsp;метраў забаранялася. Для паляпшэння абаронных характарыстык брані ў баі было выгадна размясціць шасі пад вуглом да праціўніка, каб яго снарады не пападалі перпендыкулярна у вертыкальную, а таму балістычна невыгадную, браню «Тыгра»

### Усходні фронт 
Першае прымяненне Тыгра адбылося 29&nbsp;жніўня&nbsp;1942&nbsp;года на ўчастку фронту групы армій «Поўнач» каля Мгі пад Ленінградам. У першым баі прынялі ўдзел чатыры танкі, у складзе падраздзяленняў былі тэхнікі фірмы Henschel. Баявое разгортванне негатовых машын, заўчаснае з-за нецярплівасці Гітлера, скончылася няўдала. Тры з чатырох танкаў выйшлі са строю з-за тэхнічных праблем, выкліканых непрыдатнай мясцовасцю. Яны былі экстранна выведзены з поля бою пры дапамозе трох цяжкіх бронетранспарцёраў  на кожны са зламаных танкаў. Пашкоджаныя танкі ўдалося зноў прывесці да боегатоўнасці шляхам складанага рамонту пры выкарыстанні запчастак, дастаўленых з Германіі. Аднак падчас наступнага разгортвання ў сярэдзіне кастрычніка ўсе чатыры танкі зноў выйшлі са строю. Адзін з іх не падлягаў аднаўленню, і яго прыйшлося ўзарваць. Няўдалая паспешлівая аперацыя прывяла да страты сакрэтнасці і элементу нечаканасці. 

У наступны раз баі адбыліся ў пачатку&nbsp;1943&nbsp;года. Сярод іх была і . Адначасова ў баях удзельнічалі ўсяго толькі некалькі «Тыграў», але яны дамінавалі на полі бітвы, да сакавіка знішчыўшы 160&nbsp;танкаў праціўніка. Пры гэтым «Тыграў» было знішчана ўсяго&nbsp;6, з іх толькі&nbsp;3&nbsp;— у рэзультаце непасрэдных дзеянняў ворага. Стала відавочным, што Чырвоная армія не мае танка, здольнага супрацьстаяць «Тыгру». Танк Т-34 моцна саступаў «Тыгру», ён не мог прабіць яго лабавую браню і быў здольны наносіць эфектыўныя ўдары толькі па бартах на адлегласці да 100&nbsp;м. У той жа час «Тыгр» мог знішчыць Т-34 на адлегласці ў 2000&nbsp;метраў.  таксама была малаэфектыўнай супраць «Тыгра». На адлегласці да 1000&nbsp;м добра навучаныя экіпажы «Тыграў» звычайна пападалі ў варожыя танкі, такія, як Т-34, з першага стрэла. Пры гэтым пападанні найчасцей прыводзілі да знішчэння танка . У ходзе баёў былі перахвачаныя некалькі «Тыграў», у тым ліку адзін цэлы. Гэта прывяло Міністэрства&nbsp;абароны&nbsp;СССР да разгадкі слабых бакоў машыны і да распрацоўкі спецыяльных інструкцый па барацьбе з ёю. 

Першы значны ўдзел «Тыграў» меў месца пры правядзенні апошняга буйнога нямецкага наступлення на ўсходзе&nbsp;— . У ёй прынялі ўдзел 152&nbsp;«Тыгры», уключаючы&nbsp;19, дастаўленых пазней; 113&nbsp;з іх былі цалкам у працоўным стане . Аперацыя павінна была пачынацца вясною, але, насуперак ваеннай логіцы, дата наступлення была адкладзена на лета з-за празмерных чаканняў ад новых «Тыграў» і «Пантэр», якія яшчэ не былі гатовыя. З гэтай прычыны Чырвоная армія здолела ўзвесці моцную лінію абароны. Паколькі падраздзяленні «Тыграў» часам разбіваліся на асобныя роты, што было насуперак дактрыне , а таксама часта станавіліся ахвярамі  (некаторыя з якіх былі ўласна нямецкімі), то ў першыя два дні наступлення канцэнтраванае разгортванне гэтых танкаў было немагчымым. Тым не менш, «Тыгры» дабіваліся высокіх паказальнікаў у знішчэнні праціўніка ў ходзе баёў. 505-ы цяжкі танкавы батальён за першыя два дні аперацыі знішчыў 111&nbsp;варожых танкаў. У некаторых выпадках «Тыгры» выклікалі панічны разлад у савецкіх танкавых злучэннях, пасля чаго Чырвоная армія ініцыявала ваенныя трыбуналы. Улічваючы перавагу «Тыграў», савецкім танкістам загадвалі ехаць ім насустрач на максімальнай хуткасці для таго, каб вывесці «Тыгры» са строю з блізкай адлегласці. Савецкае камандаванне, асведамляючы агромністыя страты і непаўнавартаснасць свайго Т-34 у параўнанні з «Тыграм», рабіла выснову аб тым, што ў нямецкіх танкавых злучэннях паўсюль адны толькі «Тыгры» (не ўлічваючы тое, што Panzer&nbsp;IV таксама меў над Т-34 перавагу). Аднак, складаючы ўсяго каля&nbsp;5% ад усіх задзейнічаных у бітве нямецкіх бронемашын, «Тыгр» насамрэч не аказаў вырашаючага ўплыву на ход аперацыі. Тым больш, баявая гатоўнасць усіх танкаў складала ў сярэднім меней за&nbsp;50%. Да канца аперацыі, нягледзячы на жорсткасць баёў, падраздзяленні, у якіх былі «Тыгры», страцілі толькі 13&nbsp;гэтых машын .
 

У далейшым «Тыгры» ўдзельнічалі ў супрацьстаянні савецкім наступленням. З-за недахопу зброі, здольнай прабіць браню «Тыграў», Чырвоная армія пачала канцэнтраваць на іх агонь з усіх сваіх узбраенняў. Танкі часта такім чынам выводзіліся са строю ў выніку другасных пашкоджанняў. Напрыклад, восенню&nbsp;1943&nbsp;года 506-я цяжкая танкавая дывізія, укамплектаваная 45&nbsp;«Тыграмі», за тыдзень баявых дзеянняў страціла беззваротна 6&nbsp;танкаў, а астатнія часова страцілі баяздольнасць з-за пашкоджанняў оптыкі, узбраення альбо хадавой часткі. 

Ужо пасля цяжкіх баёў пад Курскам, пачынаючы з 1944&nbsp;года, Савецкі Саюз паслядоўна ўводзіў у эксплуатацыю больш моцныя мадэлі танкаў і снарадаў. Новы Т-34/85 з яго 85-мм пушкай мог прабіць лабавую частку «Тыгра» на адлегласці да 500&nbsp;м, але ўсё роўна саступаў яму з-за сваёй усяго толькі крыху (у параўнанні з Т-34) узмоцненай брані. ІС-2 жа з'яўляўся сапраўды канкурэнтназдольным сапернікам для «Тыгра». Бронепрабівальнасць яго 122-мм пушкі была ідэнтычнай бронепрабівальнасці пушкі «Тыгра». Яшчэ адной яго перавагай была нахільная браня, якая, аднак, усё яшчэ лёгка прабівалася ў пярэдняй частцы корпуса ў першых вытворных серыях з-за ступенчатай структуры. Толькі ўдасканаленая мадэль са сплашной лабавой бранёй была практычна непрабіўной, хаця нізкая якасць савецкай літай сталі сур'ёзна абмяжоўвала балістычную абарону. Другія часткі брані ІСа «Тыгр» мог прабіць на адлегласці да 1000&nbsp;м. Пры гэтым ІС-2 паражаў «Тыгр» на такой жа адлегласці. Сярод недахопаў ІС-2 у параўнанні з «Тыграм» былі: доўгі час перазарадкі (з-за раздзельных боепрыпасаў), малая ўмяшчальнасць боекамплекту, значна горшая прыцэльная оптыка і менш падрыхтаваныя за вопытных нямецкіх савецкія танкісты.

## Рэтраспектыўныя вывады 
### Аналіз канструкцыі 
«Тыгр» быў адным з найбольш моцных танкаў Другой сусветнай вайны. Высокая бронепрабівальнасць і трапнасць яго асноўнага ўзбраення, магчымасць хуткай перазарадкі, дакладная прыцэльная оптыка давалі «Тыгру» перавагу над усімі стандартнымі танкамі праціўніка. Хоць браня і мела невыгадную з балістычнага пункту гледжання форму, але яе таўшчыня забяспечвала высокі ўзровень абароны. Дзякуючы гэтаму «Тыгр» быў амаль непаражальным для стандартных супрацьтанкавых сродкаў праціўніка на звычайных дыстанцыях бою.  

Аднак у машыны былі і сур'ёзныя недахопы: акрамя даволі малой дальнасці стрэлу, традыцыйная канструкцыя брані з вертыкальнымі і, адпаведна, не адбіваючымі снарады паверхнямі, лічылася састарэлай. Тэхнічныя інавацыіі, такія, як рулявы механізм, што кіраваўся рулявым колам, паўаўтаматычная каробка перадач і дыскавыя тармазы, забяспечвалі добрую кіруемасць, аднак гэтая складаная і патрабуючая адпаведна складанага тэхнічнага абслугоўвання тэхналогія аказалася празмерна схільнай да паломак. Гэта вымагала наяўнасці вялікіх лагістычных і рамонтных магутнасцяў.

У спалучэнні з недастатковай удзельнай магутнасцю машыны, усё гэта прыводзіла да вялікай колькасці тэхнічных страт. Пры гэтым праблема буксіроўкі такіх танкаў так і не была вырашана да канца вайны. Як правіла, пасля двух-трох дзён баёў толькі палова цалкам укамплектаванага атраду «Тыграў» заставалася баяздольнай. Больш за тое, вышэйшыя чыны камандавання імкнуліся дасягнуць як мага большых поспехаў, атрымаўшы ў сваё часовае распараджэнне «Тыгры», пры гэтым часам не разумеючы тактычных асаблівасцяў іх выкарыстання і не звяртаючы ўвагі на высокія патрабаванні да рамонту. У сукупнасці ўсё гэта прыводзіла да таго (што было ўвогуле незвычайным для серыйных танкаў Другой сусветнай вайны), што большасць страт былі выкліканы не дзеяннямі праціўніка, а тэхнічнымі дэфектамі і паломкамі альбо захрастваннем у непрыдатнай мясцовасці ў спалучэнні з адсутнасцю магчымасці да эвакуацыі і, адпаведна, далейшай ліквідацыяй.

Удабавак, вытворчасць гэткіх машын патрабавала вялікіх выдаткаў на персанал і матэрыялы, у той час, як эканамічная сітуацыя ў Рэйху станавілася ўсё больш і больш складанай. Нягледзячы на сучасную крытыку высокіх выдаткаў на распрацоўку і вытворчасць «няўклюднага і грамоздкага» танка (якія складалі паўмільярда марак), яго вытворчасць не заўсёды разглядаецца як няправільнае рашэнне. Але фактам з'яўляецца і тое, што «Пантэра», больш надзейная і простая ў вытворчасці, была б больш удалым варыянтам для арміі. Нават інжынеры Henschel лічылі, што «Пантэра» лепей падыходзіць для масавай вытворчасці і мае больш тактычных пераваг.

### Стварэнне легенд 
У час сваёй службы «Тыгр» быў улюбёным аб'ектам прапаганды, у якой натуральным чынам праявілася тэндэнцыя да перавелічэння. У нацыянал-сацыялістычнай прапагандзе «Тыгр» прыўзносіўся як «непахісны таран» і называўся «страхоўкай жыцця экіпажу». Неўзабаве «Тыгр» часткова стаў ахвярай гэтай прапаганды, паколькі вышэйстаячыя штабы часам ставілі сваім падначаленым часцям з «Тыграмі» невыканальныя задачы на кароткія тэрміны, якія тыя былі не ў стане адолець. Акрамя таго, з-за сапраўдна добрай бранявой абароны некаторыя экіпажы «Тыграў» былі схільныя да залішняй самаўпэўненасці ды ішлі на значную рызыку. Пасля шэрагу неапраўданых страт  заявіў, што статус непаражальнасці не з'яўляецца рэалістычным і што варта прытрымлівацца асноўных тактычных правілаў . У плане перавелічэнняў прапаганда праціўніка мала чым адрознівалася ад нямецкай. Пасля Курскай бітвы Савецкая армія заявіла, што падбіла больш за 700&nbsp;«Тыграў», аднак да таго моманту танкаў было выраблена толькі каля паловы ад гэтай лічбы. Заходнія саюзнікі таксама паведамлялі аб тым, што бачылі танкі «Тыгр» практычна паўсюль на сваіх франтах і знішчылі значную іх колькасць. Падчас Ардэнскай аперацыі яны лічылі, што больш за палову ўсіх нямеціх танкаў былі «Тыграмі», хоць большасць з іх насамрэч складалі Panzer&nbsp;IV і «Пантэры».

З-за абмежаванай даступнасці «Тыгра» з прычыны яго механічнай ненадзейнасці і нізкіх тэмпаў вытворчасці ў час вайны не было нават некалькіх прыкладаў яго канцэнтравнага выкарыстання ў якасці сродка прарыву (хоць гэта і прадугледжвалася дактрынай). Усе паспяховыя атакі былі чыста тактычнага характару. Тым не менш, «Тыгр» быў нямецкім танкам, да якога праціўнік праяўляў найбольшую павагу. Бронетэхніка праціўніка звычайна адразу ж адступала, як толькі бачыла танкі «Тыгр». Іх з'яўленне на фронце часта прыводзіла да ўзнікнення панічных настрояў, асабліва ў заходніх саюзнікаў  Падчас  падраздзяленні з «Тыграмі» былі адзінымі нямецкімі падраздзяленнямі ніжэй за дывізію, якія адлюстроўваліся на  саюзнікаў. У дакладзе, падрыхтаваным генералам Эйзенхаўэрам для , амерыканскія салдаты падрабязна апісваюць перавагу «Тыгра» над іх танкамі . Фельдмаршал Мантгомеры таксама ўсведамляў, што «Тыгр» аказваў негатыўны ўплыў на баявы дух яго войскаў. Аднак, па меркаванні аўтара , легендарная рэпутацыя «Тыгра» сёння абумоўлена хутчэй паведамленнямі саюзнікаў і асаблівасцямі ўспрыняцця «Тыгра» замежнай ваеннай літаратурай, чым нейкімі рэальнымі падставамі.

## Існуючыя экзэмпляры 
Адзіны экзэмпляр у рабочым стане знаходзіцца ў . Танк, які належаў да 504-й цяжкай танкавай дывізіі, быў захоплены 24&nbsp;красавіка&nbsp;1943&nbsp;года ў Тунісе паміж Меджэз-эль-Бабам і Мантарна 142-м палком Каралеўскага бронетанкавага корпуса і 2-м корпусам Шэрвудскіх Ляснічых (). 

Іншыя экзэмпляры знаходзяцца ў , у , у , у Вімуцье, у калекцыі бронетэхнікі і кавалерыі арміі ЗША і ў .

## Мадыфікацыі 
### Panzerbefehlswagen 
У адрозненні ад іншых нямецкіх танкаў, у «Тыгра» амаль не было мадыфікацый. Найбольш распаўсюджанай была Panzerbefehlswagen (89&nbsp;адз.), якую можна было распазнаць звонку толькі па дадатковай зоркападобнай антэне, усталяванай на башні. Адным са змяненняў стала прыбранне кааксіяльнага башаннага кулямёта і скарачэнне боекамплекту з&nbsp;92&nbsp;да&nbsp;66&nbsp;снарадаў. Замест кулямёта ў башні была ўсталявана дадатковая радыёстанцыя, якой распараджаўся зараджаючы як другі радыст.

### Sturmtiger 
«Штурмтыгр» уяўляў сабою цяжкабраніраваны штурмавы танк з нахільным кузавам, усталяваным на шасі танка «Тыгр». Асноўным узбраеннем быў 38-см рэактыўны мінамёт, снарады якога аказвалі моцнае паражаючае дзеянне на цэль. Былі выраблены толькі 18&nbsp;экзэмпляраў гэтай 65-тоннай машыны.

### Bergetiger 
Так званы Bergetiger&nbsp;— адзіная (у экзэмпляры) фатаграфічна задакументаваная машына, якая пашкоджанай была захопленая амерыканскімі войскамі ў Італіі як пераабсталяваная баявая машына з 508-й цяжкай танкавай дывізіі. Асноўнае ўзбраенне было дэмантавана, а замест яго на башні была ўсталявана падвеска для невялікага крана, які мог падымаць толькі лёгкія грузы. У многіх публікацыях гэтая машына ўпамінаецца як Bergetiger. Некаторыя дапускаюць, што яна выкарыстоўвалася для ўсталявання ўзрыўных зарадаў з мэтай размініравання праездаў. На сённяшні дзень няма ніякіх дакументаў, якія маглі б праясніць пытанне аб прызначэнні гэтай машыны.

У літаратуры паведамляецца, што тры танкі Tiger&nbsp;I былі пераабсталяваны ў Bergetiger у 509-й цяжкай танкавай дывізіі. У верасні&nbsp;1944&nbsp;года яны перайшлі да 501-й танкавай дывізіі. Можна дапусціць, што гэта былі пераробленыя шасі, якія былі перададзеныя 509-й цяжкай танкавай дывізіі ў чэрвені&nbsp;1944&nbsp;года як новае абсталяванне для Tiger&nbsp;I. Вельмі верагодна, што, як і ў выпадках з другімі тыпамі танка, асновай сталі безбашанныя машыны, башні якіх былі непапраўна пашкоджаны. Фотадакументаў, якія б пацвярджалі паведамленні 509-й дывізіі, не захавалася. 

#### Адгалінаванне Berge-Panzer VI 
Пяць са створаных Porsche «Тыграў» былі пераабсталяваны ў браніраваныя рамонтна-эвакуацыйныя машыны. Сістэма прывода была пераробленай па тым жа прынцыпе, што і ў знішчальніка танкаў «». Машына не атрымала дадатковай брані, а замест вялікай кабіны займела толькі малую кабіну ззаду, у якой для самаабароны быў усталяваны кулямёт MG&nbsp;34. У машыне быў невялікі кран і не было магутнай тэхнікі для эвакуацыі .

### Праекты 
Пасля жорсткіх  было прапанавана пераабсталяваць тры шасі Porsche ў таранныя танкі. Машына, забяспечаная моцна нахіленай бранёю з усіх бакоў, была прызначана для разбурэння будынкаў лабавым таранам. Праект быў закінуты, як і планы па выкарыстанні двух шасі «Тыгра» ў якасці транспарцёраў для . Закінутымі сталі і планы па стварэнні версіі «Тыгра» ў якасці  з 8,8-см пушкай KwK&nbsp;43, якая пазней выкарыстоўвалася ў мадэлі «» (альбо «Каралеўскі&nbsp;тыгр»). 

Існавалі таксама і планы па павышэнні баявой эфектыўнасці серыйнай мадэлі. Напрыклад, летам 1942&nbsp;года праводзіліся іспыты магчымасці ўзмацнення лабавой брані да 120&nbsp;мм. Восенню 1943&nbsp;года для павышэння агнявой моцы на машыну ўсталявалі гармату KwK&nbsp;43 ад «Каралеўскага&nbsp;тыгра». З-за сур'ёзных праблем з механічнай каробкай перадач у кастрычніку&nbsp;1942&nbsp;года «Тыгр» быў забяспечаны 12-ступенчатай электрычнай каробкай&nbsp;перадач&nbsp;, якая ажыццяўляла пераключэнне перадач электрычным спосабам. З мэтай паляпшэння перадачы магутнасці была даследавана магчымасць усталявання  трансмісіі . Ніводны з пералічаных праектаў не атрымаў далейшага развіцця.

Дзеля павышэння  было праведзена некалькі паляпшэнняў рухавіка. У ходзе іспытаў магутнасць рухавіка Maybach была павялічана з&nbsp;700 да 800&nbsp;к.&nbsp;с. за кошт . Наступным этапам распрацоўкі стаў рухавік магутнасцю ў 1000&nbsp;к.&nbsp;с. з , вопытны экзэмпляр якога быў усталяваны на «Тыгр», але не спытаны. Пасля вайны такі рухавік усталявалі ў франузскі . З-за спецыфікі ходу вайны ўсе гэтыя эксперыменты, у тым ліку такія, як 12-цыліндровы дызельны рухавік магутнасцю ў&nbsp;800&nbsp;к.&nbsp;с. ад , 16-цыліндровы  з паветраным ахалоджваннем ад Porsche, што дасягнуў магутнасці ў 1500&nbsp;к.&nbsp;с. падчас іспытаў, 12-цыліндровы бензінавы рухавік магутнасцю ў 900&nbsp;к.&nbsp;с. ад , 12-цыліндровы бензінавы рухавік магутнасцю ў 1050&nbsp;к.&nbsp;с. ад  і новая канцэпцыя прывода ад Porsche з газавай турбінаю магутнасцю ў 1000&nbsp;Вт/с&nbsp;— засталіся незавершанымі .

## Тэхнічныя даныя 
; Заўвагі да табліцы «Тэхнічныя даныя»

## Спасылкі 
### Гл. таксама 
* 
* 

### Літаратура 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Under the Tiger's skin. З часопіса '''', т.&nbsp;146, №6. Popular Science Pub. Co., 1945, ISSN 0161-7370, с. 68–69.
* 

### Вэб-спасылкі 
* Tiger I Information Center  (уключаючы фатаграфіі мадэлі Porsche&nbsp;Tiger; галоўнага канструктара «Тыгра» ; спіс каэфіцыентаў паражэння Tiger&nbsp;I і Tiger&nbsp;II)
* Tiger in Allied Intelligence  (уключаючы арыгінальныя тэксты-апісанні ваеннага часу; абазначэнні слабых месцаў і тактычныя інструкцыі саюзнікаў)
* Прыгодны для язды экзэмпляр танка «Тыгр», выстаўлены ў танкавым музеі Бовінгтана 
* Агульныя звесткі&nbsp;— Тэхнічныя даныя&nbsp;— Распрацоўка   Мадыфікацыі «Тыгра»   
* «Тыгр» на AchtungPanzer.com  ; гл. таксама Tiger (P)    (уключаючы фатаграфіі мадыфікацый Bergetiger/Rammtiger)
* Tigerfibel, арыгінальны дакумент    (PDF; 4,4&nbsp;MB)
* PDF-файл з машынамі Panzerkampfwagen Tiger, што захаваліся  (4,14&nbsp;MB)

### Зноскі 
### Заўвагі 
Катэгорыя:Цяжкія танкі 
Катэгорыя:Баявыя машыны вермахта