Беларуская дэтэктыўная проза

**Беларуская дэтэктыўная проза** — мастацкія творы напісаныя беларускімі аўтарамі ў дэтэктыўным жанры.

## Развіццё дэтэктыўнага жанра ў беларускай літаратуры 
Першымі творамі дэтэктыўнага жанру прынята лічыць апавяданні Эдгара По, напісаныя ў 1840-я гады. Гісторыя беларускага дэтэктыва пачынаецца значна пазней, затое эвалюцыянаваў ён дастаткова хутка: ад дэтэктыва класічнага тыпу да сучаснага і да дэтэктыва, які стаіць на сумежжы з іншымі літаратурнымі жанрамі. Беларускі дэтэктыў, як і ў сусветнай літаратуры, ствараецца ў розных напрамках — ён можа быць крымінальным, гістарычным, палітычным і нават гумарыстычным. Шэраг аўтараў застаюцца прыхільнікамі стылю Уладзіміра Караткевіча і пішуць пад уплывам беларускай гісторыі, а часам і міфалогіі: гэтаму спрыяе багатая культурная спадчына Беларусі.

Беларускі дэтэктыў мае адзнакі як сфармаванага «класічнага дэтэктыва» ці ангельскага, запазычанага ад сусветных стандартаў гэтага літаратурнага жанра, так і адметнага, характэрнага выключна для беларускай літаратуры.

## XX стагоддзе 
Першым беларускім пісьменнікам, які звярнуўся да гэтага літаратурнага напрамку, з’яўляецца Уладзімір Караткевіч, талент якога раскрыўся ў жанры гістарычнага дэтэктыву. Напісаную ім у 1958 годзе аповесць «Дзікае паляванне караля Стаха» (апубл. 1964 г.) тагачасныя крытыкі параўноўвалі сюжэтнай схемай з вядомай аповесцю А. Конан Дойла «Сабака Баскервіляў». Цікава, што сам Караткевіч пра сабе любіў казаць: «Я — беларускі Аляксандр Дзюма!», пры тым што любіў наш пісьменнік чытаць і Конан Дойла і Дзюма. Годная старонкі дэтэктыўнага раману гісторыя здарылася і з самім «Дзікім паляваннем». Неяк увечары ўзімку Караткевіч засядзеўся ў рэстарацыі ў Доме творчасці, чытаючы сябрам урыўкі з новай аповесці. Вярталіся з застолля яны ўжо ноччу, ішлі праз лес. І выпадкова рукапіс згубіўся недзе ў заснежаным лесе. І толькі дзякуючы ахоўніцкай сабаке, якая раніцай адшукала і выкапала з-пад снегу рукапіс, наша літаратура не страціла адзін з найлепшых сваіх твораў. Цікава што пры першым знаёмстве са сваёй будучай жонкай, Валянцінай, тая яму сказала: «Раз вы пісьменнік, чаму б вам не напісаць дэтэктыў, напрыклад такі, як „Дзікае паляванне караля Стаха“». Яна чытала раман у часопісе «Маладосць», але не звярнула ўвагі, хто аўтар. Уладзімір засмяяўся: «Дык гэта ж я напісаў!», што прывяло Валянціну ў збянтэжанасць. Яна наогул вельмі любіла дэтэктывы, і ўжо калі яны абраліся шлюбам, Караткевіч нават казаў: «Дэтэктывы я пішу для жонкі!». І тое варта правільна зразумець, бо ў той час напісанне дэтэктываў лічылася малапрэстыжным заняткам, большым попытам карысталіся вострасюжэтныя аповесці. І фактычна менавіта Валянціна ўгаварыла напісаць Уладзіміра «Чорны замак Альшанскі» (1979 г.), які пачынаецца словамі: «В. К., якой гэты раман абяцаў дзесяць год назад, з удзячнасцю». І Караткевіч быў шчыра здзіўлены, калі ў кнігарнях за кнігай выстройваліся чэргі, а задаволенная Валянціна казала: «Ён — мой рыцар, ён падарыў мне замак!».

Шматграннасцю на дэтэктыўнай ніве вылучаецца былы супрацоўнік крымвышуку, генерал-лейтынант, лаўрэат літаратурных прэмій Мікалай Чаргінец. Пісьменнік, які ў беларускую літаратуру ўвёў так званы міліцэйскі дэтэктыў, жанр, які звычайна карыстаецца найбольшай папулярнасцю. Першая яго кніга выйшла яшчэ ў 1973 годзе. Ён з’яўляецца адным з запатрабаваных беларускіх пісьменнікаў дэтэктыўнага жанру, і не апошнюю ролю іграе тут яго вопыт у крымвышуку. Заслугоўвае ўвагі яго зборнік дэтэктыўных аповесцяў «Служба дни и ночи» (1981 г.), заснаваная на рэяльных падзеях. Аповесці гэтай кнігі аб’яднаны аднымі і тымі ж героямі, галоўны з якіх капітан міліцыі, а затым і маёр Вятроў. Знакамітыя раманы Чаргінца «Вам — задание» (1982 г.), «За секунду до выстрела» (1983 г.) перавыдаюцца каля двух дзясяткаў разоў на працягу ўжо больш 20 гадоў, а частка яго твораў экранізавана. З-пад яго пяра выйшла амаль паўсотні займальных кніг мастацкай прозы, большасць з якіх — вострасюжэтныя дэтэктывы.

Шмат гадоў правёў на аператыўнай рабоце і Віктар Праўдзін, дэтэктывам якога прысутны дынамічны сюжэт, строгая логіка развіцця дзеянняў, таямніцы, якія раскрываюцца ў фінале, што і можна бачыць у яго аповесці «Боль (Споведзь міліцыянера)» (1996 г.), альбо рамане «Вяртанне з апраметнай» (1999 г.). Таксама заслугоўваць увагі і зборнік дэтэктываў Уладзіміра Сіўчыкава «Кінжал з крыламі» (1994 г.).

Удала ў класічным дэтэктыўным напрамку напісана кніга Міраслава Адамчыка «Забойства на Каляды» (1992 г.), у якой галоўны герой, дэтэктыў-аматар супрацьстаіць афіцыйнаму прафесійнаму следчаму ў лепшых традыцыях Шэрлака Холмса і Эркюля Пуаро, толькі замест арыстакратычных англійскіх пабудоў — шляхецкі маёнтак ХVІІІ стагоддзя пана Адама Кастравіцкага. Гэтая аповесць удала спалучае класічны англійскі дэтэктыў з беларускай рэчаіснасцю. Там, дзе Конан Дойл паказвае вобраз сваёй добрай старой Англіі віктарыянскіх часоў — Адамчык малюе нам вобразы шляхецкай і высокароднай Беларусі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларуская літаратура