Ятрышнік абпалены

**Ятрышнік абпалены** (*Neotinea ustulata*) — від шматгадовых раслін сямейства архідных.

## Назва 
Лацінская назва паходзіць ад *Orchis* — яечка і *ustulata* — згарэлы, абпалены. Падобна і ў беларускай мове. Эпітэт паходзіць ад выгляду коласу да распускання кветак, ён цёмны, нібыта абпалены.

## Батанічнае апісанне 
thumb|250px|left|Кветка
Шматгадовая травяністая расліна з двума маленькімі клубянямі, падобнымі на мужчынскія яечкі, што дало лацінскую назву роду, і прамастойным, аблісцелым (акрамя верхняй часткі) сцяблом вышынёй 30-40 см, часам да 50 см.

Суквецце падоўжанае — густы шматкветны колас; шматлікія кветкі маленькія, да 0,5 см, з чарнавата-пурпуровым шлемам і светла-ружовай губой даўжынёй ад 5 да 8 мм з малінавымі плямкамі, пялёсткі каля 0,3 см. Да распускання кветак колас цёмны, быццам абпалены. Плод — сухая каробачка.

Лісце ланцэтападобнае блакітна-зялёнае, незаплямленае. Лісты дасягаюць 3-10 см у даўжыню, ад 0,5 да 2 см у шырыню.

Насенне гэтай архідэі не ўтрымлівае другаснага эндасперму. Прарошчванне магчыма толькі пры ўтварэнні сімбіозу з мікорызаўтвараючымі грыбамі.

Ятрышнік абпалены — дыплоід з храмасомнай формулай 2n = 42.

## Арэал 
[thumb|250px|Ятрышнік абпалены ў прыродным лугавым асяроддзі, [Рон]]
Распасціраецца ад паўночнай Іспаніі праз Цэнтральную Еўропу, Альпы, паўднёвую Скандынавію, Усходнюю Еўропу да Цэнтральнай Сібіры і Каўказа. У Міжземнаморскім рэгіёне, уключаючы Паўночную Афрыку, сустракаецца рэдка.

На Беларусі сустракаецца адзінкава на паўночна-заходняй мяжы арэалу.

## Экалогія 
Расце ў Цэнтральнай Еўропе на стэпавай і паўпустыннай пашы, заліўных лугах, сухіх і горных лугах да 2000 м над узроўнем мора. Часам сустракаецца ў рэдкіх хваёвых ці ліставых лясах, а таксама ў больш сухіх раёнах на вільготных лугах.

На Беларусі расце ў маладых хвойніках верасовага тыпу.

Від лічыцца сонцалюбівым.

Выяўляецца не кожны год, перыядычнасць паяўлення не ўстаноўлена. Цвіце ў ліпені-жніўні, пладаносіць у жніўні-верасні, для разнавіднасці *Orchis ustulata var. aestivalis* —  і некаторыя віды . Працэнт завязі адносна высокі.

## Наменклатура 
thumb|left|250px|Ятрышнік абпалены на паштовай марцы
thumb|right|160px|*Orchis ustulata*var. *ustulata* thumb|right|121px|*Orchis ustulata*var. *aestivalis*
Ятрышнік абпалены мае дзве разнавіднасці, якія ў асноўным адрозніваюцца тэрмінамі цвіцення, але маюць і некаторыя марфалагічныя асаблівасці:

* Orchis ustulata var. ustulata — цвіце ў асноўным у маі-чэрвені, часам у красавіку.
* Orchis ustulata var. aestivalis Kümpel (Syn.: Neotinea ustulata var. aestivalis (Kümpel) Tali, M.F.Fay & R.M.Bateman) — цвіце ў ліпені або жніўні. Навуковая назва разнавіднасці паходзіць ад  — лета.

Пасля перагляду наменклатуры раслін на выснове генетычнага аналізу, ятрышнік абпалены быў уключаны разам з некаторымі відамі ў раней манатыпны род  як . Гэта назва ўжо выкарыстоўваецца сёння, але яшчэ вызывае спрэчкі сярод экспертаў.

Сінаніміка віда ўключае такія назвы як:

* Orchis amoena Crantz
* Orchis columnae F.W.Schmidt
* Orchis parviflora Willd.
* Orchis hyemalis Raf.
* Orchis imbricata Vest
* Orchis ustulata var. leopoliensis Zapal.
* Orchis ustulata f. leopoliensis (Zapal.) Pauca

## Прымяненне 
Дэкаратыўная і лекавая расліна.

## Ахова 
Занесены ў спіс ахоўных раслін Беларусі з 1964 года. Уключаны ў Чырвоную кнігу Беларусі як выключна рэдкі від, які знаходзіцца пад пагрозай знікнення, Ахоўваецца ў Германіі і Швейцарыі.

## Рознае 
У 2005 годзе ятрышнік абпалены быў выбраны «Архідэяй года» у Германіі. У 2011 годзе ў Беларусі была выпушчана паштовая марка з яго выявай.

## Галерэя 

Выява:421px-Orchis ustulata 02 Saarland.jpg|*Orchis ustulata*Агульны выгляд
Выява:Orchis_ustulata_01_Saarland.jpg|*Orchis ustulata*Суквецце
Выява:Neotinea ustulata (spike).jpg
Выява:Orchis ustulata leaves 200404.jpg|*Orchis ustulata*Разетка

## Літаратура 
* S. Hammel: *Das Brandknabenkraut (Orchis ustulata L. 1753) — die Orchidee des Jahres 2005 in Deutschland.* In: *Journal Europäischer Orchideen* 37(1) 2005. AHO Baden-Württemberg, Stuttgart, S. 3-46, 
* S. Hammel: *Das Brandknabenkraut (Orchis ustulata L. 1753) in Baden-Württemberg.* In: *Journal Europäischer Orchideen.* 37(1) 2005. AHO Baden-Württemberg, Stuttgart, S. 47-88, 
* E. Henke: *Orchis ustulata auf der Peloponnes*. in: *Berichte aus den Arbeitskreisen Heimische Orchideen.* Friedberg 1(1) 1984, S. 92. 
* Kadri Tali, Michael J. Y. Foley, Tiiu Kull 2004: *Biological Flora of the British Isles. No. 232. Orchis ustulata L.* In: Journal of Ecology 92(1), S. 174—184.  Abstract & PDF

## Спасылкі 
* 
* *Neotinea ustulata* (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase // ИАС «ООПТ России»

Катэгорыя:Архідныя