open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гета ў Целяханах

**Гета ў Целяханах** (ліпень—жнівень 1941) — яўрэйскае гета, месца прымусовага перасялення яўрэяў гарадскога пасёлка Целяханы Івацэвіцкага раёна і бліжэйшых населеных пунктаў падчас Халакосту.

## Гісторыя 
Да пачатку вайны яўрэі складалі амаль палову насельніцтва Целяхан, уключаючы яўрэяў-бежанцаў з Польшчы. Паселішча было захоплена вермахтам 27 чэрвеня 1941 года. Акупацыя доўжылася да 10 ліпеня 1944 года. З мясцовых габрэяў толькі нешматлікія (у асноўным, моладзь), паспелі сысці на ўсход.

Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, немцы арганізавалі ў мястэчку гета. Раніцай 7 (6) жніўня 1400 (1200) яўрэяў расстралялі ва ўрочышчы Грэчышча (ля дарогі Целяханы—Выганашчы). Пазней яшчэ 500 чалавек расстраляны на вуліцы Янкі Купалы.

Усяго ў Целяханах былі забітыя каля 2000 (больш за 1200) прадстаўнікоў нацыянальнасці.

## Памяць 
У цяперашні час ахвярам генацыду яўрэяў у Целяханах устаноўлены два помнікі. У 2021 годзе, 17 чэрвеня, на месцы забойства 500 габрэяў быў усталяваны новы помнік на месцы старога.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Целяханы
Целяханы
Катэгорыя:Гісторыя Івацэвіцкага раёна
Бабруйскі кацёл

**Бабруйскі кацёл** — акружэнне пад Бабруйскам войскамі правага крыла 1-га Беларускага фронту ў ходзе Бабруйскай аперацыі 6 дывізій 9-й нямецкай арміі. Савецкія войскі 3-й і 48-й армій, якія наступалі з раёна Рагачова, і войскі 65-й арміі, што наступалі з раёна на поўдні ад Парыч, 27 чэрвеня 1944 года злучыліся на поўдні ад Бабруйска (1-ы гвардзейскі і 9-ы танкавы карпусы), замкнулі акружэнне 40-тысячнай групоўкі праціўніка на паўднёвым усходзе ад Бабруйска і ў горадзе.

Ліквідацыю трапіўшай у «кацёл» групоўкі нямецкіх войск праводзілі 48-я і 65-я арміі. Важнейшая асаблівасць праведзенай аперацыі — масіраванае выкарыстанне авіяцыі фронту, 526 самалётаў 16-й паветранай арміі на працягу 1,5 гадзін групамі па 25—30 самалётаў наносілі ўдары па праціўніку, які рыхтаваў прарыў, прычынілі яму значныя страты, групоўка была рассеяна. 28 чэрвеня савецкія войскі закончылі ліквідацыю акружанага праціўніка. З раёна Бабруйска пяцітысячнай групоўцы ворага ўдалося прарвацца ў напрамку Асіповіч, але і яна была ўзята ў палон. 29 чэрвеня быў вызвалены Бабруйск.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы СССР
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Чэрвень 1944 года
Катэгорыя:1944 год у Беларусі
Аляксандр Васілевіч Божчанка

**Аляксандр Васілевіч Божчанка** (нар. 20 сакавіка 1948, п. Краснадон, Луганская вобласць) — беларускі інжынер-дэндролаг, эколаг, спецыяліст у галіне азелянення і добраўпарадкавання.

## Біяграфія 
Скончыў Львоўскі лесатэхнічны інстытут у 1970 годзе. З 1971 года працаваў у Гомельграмадзянпраекце інжынерам-дэндролагам АПМ, з 1973 года — старшым інжынерам-дэндролагам, з 1979 года — вядучым інжынерам-дэндролагам, з 1987 года — кіраўніком групы па азеляненні і добраўпарадкаванні АПМ, з 1989 года — начальнікам групы АПМ і галоўным інжынерам праектаў, з 1998 года — галоўным спецыялістам па экалогіі, з 1999 года — начальнікам АПМ.

Аўтар шэрагу артыкулаў у «Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі».

## Прафесійная дзейнасць 
Аўтар праектаў планіроўкі прыгараднай зоны Гомеля (1973), генеральных планаў Мазыра і Рэчыцы, комплекснай схемы азелянення Гомеля, рэканструкцыі турбазы «Сож» з ПДП водна-зялёнага дыяметра Гомеля, праекта развіцця Цэнтральнага парку культуры і адпачынку імя Луначарскага на левым беразе ракі Сож (1987).

## Узнагароды 
За вялікі асабісты ўклад у праектаванне сістэмы вадаёмаў і добраўпарадкавання па вул. П. Броўкі ў Гомелі ўзнагароджаны Ганаровай граматай Гомельскага гарвыканкама (2007). У 2010 годзе атрымаў знак «Ганаровы будаўнік».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дэндролагі Беларусі
Катэгорыя:Эколагі Беларусі
Катэгорыя:Горадабудаўнікі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Нацыянальнага лесатэхнічнага ўніверсітэта Украіны
Aconitum degenii

**Aconitum degenii** — від кветкавых раслін сямейства .

## Апісанне 
Мнагалетнік 50-80 см вышынёй. Суквецце малакветкавае, кароткае. Кветкі фіялетавыя, усе кветкі, прамыя. Шлем з вельмі кароткім носікам, над якім ледзь выгнуты.

## Распаўсюджанне 
Расце ў Еўропе (Аўстрыя, Ліхтэнштэйн, Славакія, Францыя, Італія, Польшча, Румынія, Швейцарыя, Украіна, Боснія і Герцагавіна, Харватыя, Сербія і Чарнагорыя).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Боцікі
Ляшчына разналістая

**Ляшчына разналістая** (*Corylus heterophylla*) — від раслін сямейства .

## Распаўсюджанне 
Від распаўсюджаны на Далёкім Усходзе Азіі: на поўначы і ўсходзе Кітая, у Карэі, Японіі, на паўднёвым усходзе Сібіры.

## Апісанне 
Куст ці невялікае дрэва, які вырастае да 7 м вышынёй. Сцябло да 20 см у дыяметры з тоўстай шэрай карой. Лісце круглявае, 4-13 см даўжынёй і 2,5-10 см шырынёй, з вышчэрбленым лопасцевым краем. Лісце мае усечаную вяршыню. Кветкі ў выглядзе каташкоў, апыляюцца ветрам. Мужчынскія кветкі бледна-жоўтыя, да 4 см даўжынёй, а жаночыя — ярка-чырвоныя і 1-3 мм даўжынёй. Плод — арэх 0,7-1,5 см дыяметрам.

Від вельмі падобны на блізкароднасную  з Еўропы і Заходняй Азіі, адрозніваючыся тым, што лісце некалькі лопасцевае.

## Выкарыстанне 
Арэх ядомы. Культывуецца ў Кітаі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* , S. 223

Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1844 годзе
Катэгорыя:Бярозавыя
Конгута

**Конгута** () — вёска ў воласці Элва павета Тартумаа, на ўсходзе Эстоніі. Да рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіла ў склад воласці Конгута і была яе адміністрацыйным цэнтрам.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Меэксі

**Меэксі** () — вёска ў воласці Рапіна павета Пылвамаа Эстоніі. Да адміністрацыйнай рэформы ў 2017 годзе Меэксі быў адміністрацыйным цэнтрам воласці Меэксі.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Курэпалу

**Курэпалу** () — вёска ў воласці Кастрэ павета Тартумаа Эстоніі.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Пух’я

**Пух’я** () — пасёлак у воласці Элва павета Тартумаа, Эстонія.

Да адміністрацыйнай рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіў у склад воласці Пух’я і быў яе адміністрацыйным цэнтрам. Размешчаны за 22 кіламетры на захад ад павятовага цэнтра — горада Тарту — і за 14 кіламетраў на поўнач ад валаснога цэнтра — горада Элва. Вышыня над узроўнем мора — 66 метраў. За 25 кіламетраў на захад ад пасёлка знаходзіцца возера Выртс’ярв.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Луунья

**Луунья** () — пасёлак у павеце Тартумаа, Эстонія. Адміністрацыйны цэнтр аднайменнай воласці. Размешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы Эстоніі, на паўночным беразе ракі Эмайыгі, за 11 кіламетраў на ўсход ад Тарту. Вышыня над узроўнем мора — 42 метры.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Губская

**Губская** — шматзначны тэрмін.

## Вядомыя асобы 
* Вера Мікалаеўна Губская — савецкая балерына, балетмайстар, рэжысёр, тэатральны педагог і балетны педагог, Народная артыстка Узбекскай ССР
* Надзея Аляксандраўна Губская — беларуская артыстка оперы (лірыка-драматычнае сапрана). Заслужаная артыстка Беларусі

## Гл. таксама 
* Губскі
Swainsona formosa

**Swainsona formosa** — від кветкавых раслін сямейства . Расліна названа ў гонар англійскага батаніка Ісаака Свейнсана. Видавы эпітэт «formosa» азначае «вытанчаная форма», «прыгожы» або «прывабны». Кветка гэтай расліны з 23 лістапада 1961 года з’яўляецца кветкавай эмблемай штата Паўднёвая Аўстралія.

## Апісанне 
Расліна славіцца сваімі чырвона-крывавымі кветкамі з сіне-чорнай плямай у цэнтры. Суквецці маюць вышыню 9-10 сантыметраў і звычайна пафарбаваны ў чырвоныя тоны, але сустракаюцца і разнавіднасці з белымі, крэмавымі і светла-ружовымі кветкамі. Насенне цвёрдае. Для пасадкі яго трэба спачатку замачыць у гарачай вадзе, але не ў кіпені, каб прарасціць.

## Распаўсюджанне 
Распаўсюджана ва ўсіх кантынентальных штатах і Паўночнай тэрыторыі Аўстраліі, за выключэннем Вікторыі. Расліна сустракаецца ў засушлівых раёнах Аўстраліі, пераважна ў цэнтральнай і заходняй частцы мацерыка.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* South Australian Government Floral Emblem (official website)
* Australian emblems — South Australia (Australian National Botanic Gardens website)
* Aboriginal myth about the Sturt’s Desert Pea 
* Info Page from the Association of Societies for Growing Australian Plants (hosted by Charles Sturt University, New South Wales.
* Large image of Sturt’s Desert Pea
* Sturt’s Desert Pea Fact-sheet from Gardening Australia, a TV programme of the Australian Broadcasting Corporation.
* Oxford University Herbaria
* Sturt’s Desert Pea costume  (designed for the South Australian Centenary in 1936 by Thelma Thomas Afford, of Adelaide).

Катэгорыя:Матыльковыя
Галіна Аляксееўна Яроміна

**Галіна Аляксееўна Яроміна** (; , с. , Лапасненскі раён, Маскоўская вобласць — ) — беларускі інжынер-канструктар.

## Біяграфія 
Скончыла Сталінскі будаўнічы тэхнікум у 1952 годзе, Новасібірскі інжынерна-будаўнічы інстытут у 1954 годзе, а таксама вышэйшыя інжынерныя курсы ў Маскве ў 1960 годзе. З 1963 года працавала ў Гомельграмадзянпраекце галоўным канструктарам -1, з 1975 года — галоўным канструктарам тэхнічнага аддзела.

Кіравала праектаваннем кінатэатра імя Калініна на 900 месцаў, гасцініцы на 495 месцаў у Гомелі, будынка «Беларуснафта» (39 000 м³), кафэ на вул. Камунараў, інжынернага корпуса «Дзіпрасельмаша», 670-кватэрнага жылога дома на вул. Кожара ў Гомелі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Інжынеры-канструктары Беларусі
Улві (Ляэнэ-Вірумаа)

**Улві** () — вёска ў павеце Ляэнэ-Вірумаа, на паўночным усходзе Эстоніі. Размешчана прыкладна за 16 км на ўсход ад горада Ракверэ і прыкладна за 18 км на захад ад Ківіылі, у воласці Віні. Да адміністрацыйнай рэформы самакіраванняў Эстоніі ў 2017 годзе Улві быў адміністрацыйным цэнтрам воласці Рагаверэ.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Анатоль Васілевіч Серыкаў

**Анатоль Васілевіч Серыкаў** ( — ) — беларускі інжынер-канструктар.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў  годзе. Скончыў Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту ў 1959 годзе. Працаваў з 1959 года інжынерам-канструктарам у Гомельграмадзянпраекце, з 1966 года — кіраўніком групы -1, з 1987 года — кіраўніком сектара КПД, з 1989 года — начальнікам групы канструктараў .

Жыў у Гомелі. Памёр у 1991 годзе. Пахаваны на Рандоўскіх могілках.

## Прафесійная дзейнасць 
Складаў табліцы для разліку прагібу жалезабетонных бэлек. Распрацаваў праекты 12-павярховага адміністрацыйнага будынка «Беларуснафта», устаўкі БІІЧТ, пашырэння тралейбуснага дэпо ў Гомелі, 12-павярховага корпуса інстытута «Дзіпрасельмаш». Аўтар праекта 14-павярховага жылога дома № 14 у мікрараёне № 8 (панэльны і цагляны варыянты), 12-павярховага 56-кватэрнага жылога дома па праспекце Леніна № 43, вылічальнага цэнтра меліярацыйных арганізацый, комплексу трох 14-павярховых жылых дамоў на вул. Савецкай.

Кіраваў распрацоўкай 16-павярховага жылога дома № 2 з убудавана-прыбудаванымі памяшканнямі ў мікрараёне № 4 г. Светлагорска, а таксама 12-, 14- і 16-павярховых жылых дамоў БПД і 9-павярховага 4-секцыйнага жылога дома № 1 з убудавана-прыбудаванымі памяшканнямі ў мікрараёне № 4 Светлагорска.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Інжынеры-канструктары Беларусі
Серыкаў

**Серыкаў** — мужчынскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Анатоль Васілевіч Серыкаў (1933—1991) — беларускі інжынер-канструктар.
* Іван Арцёмавіч Серыкаў (1919—1997) — беларускі балетмайстар, танцоўшчык, рэжысёр, педагог.
Сымеру (Ляэнэ-Вірумаа)

**Сымеру** () — пасёлак у павеце Ляэнэ-Вірумаа на паўночным усходзе Эстоніі. Знаходзіцца прыкладна за 4 км на ўсход ад горада Ракверэ. Сымеру — адміністрацыйны цэнтр воласці Ракверэ.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Вера Мікалаеўна Губская

**Вера Мікалаеўна Губская** (1906, Керч — 1953, Ташкент) — савецкая , , рэжысёр,  і , Народная артыстка Узбекскай ССР (1944).

## Біяграфія 
Вера Мікалаеўна нарадзілася  года ў Керчы, дзе яе бацька, Мікалай Іванавіч Губскі, служыў афіцэрам 25-й пагранічнай Чарнаморскай брыгады асобнага корпуса пагранічнай варты. Бацька паходзіў з рускай дваранскай сям’і і быў родам з Уфімскай губерні. Па матчынай лініі ён быў нашчадкам вядомых дваранскіх родаў Нагаткіных і Аксакавых. Маці Веры Мікалаеўны звалі Аляксандрай Паўлаўнай. Яна была нараджэнкай Люблінскай губерні. Бацькі пазнаёміліся падчас службы Мікалая Іванавіча ў Польшчы, якая ўваходзіла тады ў Расійскую Імперыю. Вера была трэцім, малодшым дзіцем у сям’і.

У 1922-м годзе Губская паступіла ў прыватную балетную студыю вядомай балерыны і педагога  у Маскве. Скончыўшы яе ў наступным, 1923-м годзе, яна паступіла ў якасці салісткі ў тэатр оперы і балета імя Паліяшвілі у горадзе Тыфлісе (з 1936 Тбілісі). У 1930-м годзе Вера Мікалаеўна пераязджае ў Ташкент. У Ташкенце ў тыя гады яшчэ не было асобнага тэатра оперы і балета, але былі балетныя групы пры драматычным і музычным тэатрах. Балетныя артысты ўдзельнічалі ў оперных спектаклях і выступалі з асобнымі нумарамі ў канцэртных праграмах. Вера Мікалаеўна стаяла ля вытокаў стварэння класічнага балета Узбекістана. Першымі класічнымі балетамі, пастаўленымі ў тэатрах Ташкента былі «Лебядзінае возера» П. І. Чайкоўскага і «» М. А. Рымскага-Корсакава. Пастаноўшчык балетаў . Вера Мікалаеўна выконвала партыі  і Гюлі адпаведна. З 1930 па 1935 год яна прыма-балерына ў Ташкенцкім тэатры імя Свярдлова. Яе лепшыя партыі: Адэта-Адылія ў («Лебядзіным возеры» П. І. Чайкоўскага), Раймонда ў  А. Глазунова, Кітры ў «Дон Кіхоце» Л. Мінкуса, Цар-дзяўчына ў «» Пуні, Зарэма ў «» Б. Асаф’ева, Тао Хоа ў «Чырвоным маку» Р. Гліэра. Па водгуках сучаснікаў, «яе выкананне адрознівалася тэмпераментам, эмацыйнасцю і абаяннем». Ёй выдатна ўдаваліся і класічныя партыі, і характэрны танец.

У 1934 годзе ёю арганізавана балетная студыя ў ташкенцкім Палацы піянераў, дзе яна выкладала да 1945 года, з 1935 па 41 год была педагогам Рэспубліканскай балетнай школы імя Тамары Ханум.

Заслугі А. М. Губскай у развіцці класічнага і нацыянальнага танца ва Узбекістане былі высока ацэнены. У 1944 годзе ёй было прысвоена званне народнай артысткі Узбекскай ССР.

Вера Мікалаеўна Губская памерла ў Ташкенце ў 47 гадоў 19 кастрычніка 1953 года. Яе магіла знаходзіцца на Боткінскіх могілках Ташкента.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* ОТКЗ
Руму

**Руму** () — пасёлак у воласці Ляэнэ-Хар’ю павета Хар'юмаа ў Эстоніі. Да адміністрацыйнай рэформы 2017 года ўваходзіў у склад воласці Вазалема (скасаваная). Размешчаны каля шашы Кейла—Хаапсалу, за 30 км на паўднёвы захад ад Таліна. Вышыня над узроўнем мора — 31 метр.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Юрый Васілевіч Ярмошка

**Юрый Васілевіч Ярмошка** (;  — ) — беларускі інжынер-канструктар.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1945 годзе.

Скончыў Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту ў 1972 годзе. З 1978 года працаваў у Гомельграмадзянпраекце галоўным інжынерам АКМ, з 1983 года — намеснікам дырэктара па вытворчасці, з 1992 года — галоўным інжынерам інстытута. У 2002—2004 гадах часова выконваў абавязкі дырэктара інстытута, пасля чаго да 2007 года працягваў працу на пасадзе галоўнага інжынера.

Памёр у 2008 годзе.

## Узнагароды 
Лаўрэат Прэміі імя У. А. Караля за 1999 год Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Беларусі, узнагароджаны ганаровымі граматамі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Інжынеры-канструктары Беларусі
Вазалема (пасёлак)

**Вазалема** () — пасёлак у Хар’юмаа, на паўночным захадзе Эстоніі. Чыгуначная станцыя.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Галоўны інжынер праекта

**Галоўны інжынер праекта** (**ГІП**) — кіраўнік праектавання аб’ектаў вытворчага прызначэння, адказны за тэхнічны ўзровень і эканамічную эфектыўнасць будучага збудавання.

У адрозненне ад галоўнага інжынера праекта, галоўны архітэктар праекта (ГАП) адказвае за праектаванне аб’ектаў цывільнага будаўніцтва, гарадскога планавання і забудовы населеных пунктаў. ГАП і ГІП часта працуюць у адной камандзе, забяспечваючы адпаведнасць праекта тэхнічным і архітэктурным патрабаванням.

## Абавязкі 
Галоўны інжынер праекта забяспечвае тэхнічнае кіраўніцтва праектна-пошукавымі работамі, аўтарскі нагляд за будаўніцтвам, увядзеннем у эксплуатацыю і асваеннем праектных магутнасцей. Яго дзейнасць накіравана на павышэнне якасці праектна-каштарыснай дакументацыі, скарачэнне выдаткаў на будаўніцтва і эксплуатацыю аб’ектаў.

## Функцыі 
* Выкарыстанне перадавых навуковых і тэхнічных дасягненняў, эканамічна аптымальных праектных рашэнняў.
* Кантроль за адпаведнасцю праектнай дакументацыі дзеючым нормам, стандартам і правілам.
* Удзел у выбары пляцовак для будаўніцтва, падрыхтоўцы заданняў на праектаванне і правядзенні інжынерных даследаванняў.
* Арганізацыя работы па ўдасканаленні тэхнічнай дакументацыі і скарачэнні выдаткаў на будаўніцтва.
* Узаемадзеянне з субпадраднымі арганізацыямі, пастаўшчыкамі тэхналагічнага абсталявання і будаўнічымі кампаніямі.
* Падрыхтоўка да абароны праектаў у кантралюючых органах і экспертных камісіях.
* Узгадненне змяненняў у працэсе будаўніцтва і адаптацыя праектаў пад новыя нарматыўныя патрабаванні.

## Веды і навыкі 
Галоўны інжынер праекта павінен ведаць заканадаўчыя і нарматыўныя дакументы па праектаванні і будаўніцтве, перспектывы развіцця галіны, стандартызацыю, сертыфікацыю, патэнтазнаўства, эканамічныя і экалагічныя патрабаванні да аб’ектаў, будаўнічыя нормы і правілы, аўтарскае права, заканадаўства аб ахове працы і пажарнай бяспецы.

## Кваліфікацыйныя патрабаванні 
У Беларусі для атрымання пасады ГІПа патрабуецца вышэйшая адукацыя ў галіне праектавання і будаўніцтва, стаж працы не менш за 8 гадоў, а пры праектаванні асабліва складаных і буйных аб’ектаў — не менш за 10 гадоў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Інжынеры
Катэгорыя:Праектаванне
Галоўны архітэктар праекта

**Галоўны архітэктар праекта** (**ГАП**) — кіраўнік праектавання аб’ектаў цывільнага будаўніцтва, гарадскога планавання і забудовы населеных пунктаў. Забяспечвае стварэнне аптымальных умоў для працы і адпачынку насельніцтва, гарманічнае спалучэнне будынкаў і збудаванняў у архітэктурных ансамблях гарадоў і прамысловых комплексаў.

У адрозненне ад галоўнага архітэктара праекта, галоўны інжынер праекта (ГІП) кіруе праектаваннем аб’ектаў вытворчага прызначэння, забяспечвае іх высокі тэхнічны ўзровень і эканамічную эфектыўнасць. ГІП і ГАП могуць працаваць у рамках аднаго праекта, падзяляючы адказнасць за розныя напрамкі праектавання.

## Абавязкі 
Галоўны архітэктар праекта ажыццяўляе тэхнічнае кіраўніцтва праектна-пошукавымі работамі, аўтарскі нагляд за будаўніцтвам, увядзеннем у эксплуатацыю і асваеннем праектных магутнасцей. Удзельнічае ў выбары пляцовак для будаўніцтва, падрыхтоўцы заданняў на праектаванне, арганізацыі інжынерных даследаванняў і распрацоўцы праектна-каштарыснай дакументацыі.

## Функцыі 
* Выкарыстанне перадавых дасягненняў навукі і тэхнікі, эканамічна апраўданых праектных рашэнняў.
* Кантроль за якасцю праектна-каштарыснай дакументацыі, зніжэннем выдаткаў на будаўніцтва і эксплуатацыю.
* Фарміраванне заданняў для субпадрадных арганізацый, забеспячэнне іх неабходнымі зыходнымі даннымі.
* Узгадненне адхіленняў ад дзеючых нормаў і правіл з дзяржаўнымі кантрольнымі органамі.
* Аналіз і абагульненне вопыту праектавання, будаўніцтва і эксплуатацыі аб’ектаў.
* Удзел у экспертызе праектаў, падрыхтоўцы публікацый і заяўках на патэнты.

## Веды і навыкі 
Галоўны архітэктар праекта павінен валодаць ведамі ў галіне нарматыўных прававых актаў, будаўнічых нормаў і правілаў, метадаў праектавання, арганізацыі і эканомікі праектна-пошукавых работ, стандартызацыі і патэнтазнаўства, эканамічных і экалагічных патрабаванняў да праектаў, аўтарскага права, заканадаўства аб ахове працы і пажарнай бяспекі.

## Кваліфікацыйныя патрабаванні 
У Беларусі для атрымання пасады ГАПа патрабуецца вышэйшая адукацыя па профілі праектавання і стаж працы ў галіне не менш за 8 гадоў, а пры праектаванні асабліва буйных і складаных аб’ектаў — не менш за 10 гадоў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Архітэктары
Наступленне ў Сенары

**Наступленне ў Сенары** — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў Абдэля аль-Бурхана і Махамеда Дагала, звязаны з барацьбой за .

## Ход падзей 
Наступленне паўстанцаў у штаце Сенар пачалося з нападу САП на вёску Джэбал Моя. Неўзабаве ваенныя дзеянні перакінуўся на сталіцу правінцыі Сінга, дзе разгарэліся інтэнсіўныя баі. Мяцежнікі, захапіўшы горад, працягнулі сваё прасоўванне на ўсход і захапілі Дындэр. 4 ліпеня 2024 года ўрадавая армія адбіла горад. На наступны дзень войскі Бурхана таксама адбілі горад Эль-Сукі. 

20 ліпеня генерал-лейтэнант Абдэль Рахман Альбішы, камандзір САП у Сенары і Блакітным Ніле, быў забіты ў выніку авіяўдару па Сінзе; разам з ім загінулі таксама 400 байцоў, якія змагаліся пад яго камандаваннем. 

Да 5 кастрычніка УСС адбілі Джэбель Моя. Пасля некалькіх дзён баёў за горад 23 кастрычніка ўрадавыя часці зноў вярнулі кантроль над Дындэрам. Адначасна яны ўвашлі ў горад Сінга.

Да лютага 2025 года ў штаце назіралася зацішша. 5 сакавіка УСС узялі Мазмум.

## Крыніцы 
Сенар
Гета ў Воўчыне

**Гета ў Воўчыне** (лета 1941 — верасень 1942) — яўрэйскае гета, месца прымусовага перасялення яўрэяў вёскі Воўчын Камянецкага раёна і бліжэйшых населеных пунктаў падчас Халакосту.

## Гісторыя 
Паводле перапісу 1939 года ў вёсцы Воўчын пражывала 402 прадстаўнікі яўрэйскай нацыянальнасці.

Адразу пасля акупацыі Воўчына нямецкімі войскамі большая частка габрэяў (больш за 100 чалавек) былі адпраўленыя ў гета ў Высокім, дзе іх забілі разам з мясцовымі яўрэямі 2 лістапада 1942 года.

Прыкладна праз два месяцы пасля акупацыі немцы, рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, сагналі мясцовых яўрэяў у гета.

У забойстве ўдзельнічалі немцы і паліцаі. Каля ямы людзей распраналі і расстрэльвалі. Кожнай наступнай групе загадвалі класціся па-над ужо забітых. Ямы засыпалі толькі злёгку, і праз пясок праступала кроў.

## Памяць 
У 1965 годзе на брацкай магіле ахвяр генацыду яўрэяў быў усталяваны бетонны абеліск.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Воўчын
Катэгорыя:Воўчын
Катэгорыя:Гісторыя Камянецкага раёна
Сямён Фёдаравіч Калтуноў

**Сямён Фёдаравіч Калтуноў** (нар. , в. Васільеўка, Добрушскі раён, Гомельская вобласць) — беларускі інжынер-канструктар.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў  годзе ў вёсцы Васільеўка Добрушскага раёна Гомельскай вобласці. Скончыў Адэскі гідратэхнічны інстытут у 1956 годзе. З 1970 года працаваў у галоўным інжынерам Гомельскага філіяла «Белдзяржпраекта», з 1975 года — галоўным інжынерам інстытута «Гомельграмадзянпраект», з 1986 года — галоўным спецыялістам па КПД ТО.

## Прафесійная дзейнасць 
Ініцыяваў пераход Гомельскага і Светлагорскага ДСК на выпуск 9-павярховых буйнапанэльных дамоў без зніжэння магутнасцяў і спынення заводаў. Распрацаваў шэраг праектаў шматпавярховых буйнапанэльных жылых дамоў. Пад яго кіраўніцтвам была створана, укаранёна і ўдасканалена комплексная сістэма кіравання якасцю праектавання, а таксама распрацаваны намаграмы для вызначэння інсаляцыі жылых будынкаў.

## Узнагароды 
* Медаль «За доблесную працу. У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння У. І. Леніна»;
* Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Інжынеры-канструктары Беларусі
Шу (прозвішча)

**Шу** () — кітайскае прозвішча. Гэта 43-е з , якія змяшчаюцца ў вершы 熊紀舒屈 (, , Шу, ). Пасля падзення дынастыі Цын прадстаўнікі мангольскага клана  пераўтварылі назву свайго клана ў *кітайскія прозвішчы* *Шу* (舒), '** (徐) або Сяа (蕭).

Паводле даследавання, праведзенага ў 2013 годзе, гэта 143-е па распаўсюджанасці прозвішча, якое носяць 1,09 мільёна чалавек, або 0,082 % насельніцтва, пры гэтым правінцыя Хунань з’яўляецца правінцыяй з найбольшай колькасцю людзей, якія носяць гэтае прозвішча.

В’етнамскі варыянт гэтага прозвішча — **Thư''', але сустракаецца ён вельмі рэдка.

## Вядомыя асобы 
*  (1728—1777) з клана  — наложніца імператара Цяньлуна.
*  () — амерыканскі фізік і натуралізаваны грамадзянін ЗША, які быў асуджаны за злачынствы супраць інтэлектуальнай уласнасці і хабарніцтва.
*  (; нар. 1967) — кітайскі цытолаг і імунолаг.
*  (舒畅, нар. 1987) — кітайская актрыса, спявачка і тэлевядучая.
*  (舒畅; нар. 1977) — былы кітайскі футбольны абаронца, які ўсю сваю кар’еру выступаў за «Шаньдун Лунэн».

### Сцэнічныя імёны 
* Лін Ліхуэй (, нар. 16 красавіка 1976 года), больш вядомая пад сцэнічным псеўданімам  () — тайваньска-ганконгская актрыса і мадэль.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прозвішчы
Катэгорыя:Кітайскія прозвішчы
Вазалема (рака)

**Вазалема** () — рака ў Эстоніі, у павеце Хар'юмаа. Даўжыня ракі 63,5 км, плошча басейна 395,6 км². Упадае ў Фінскі заліў.

У рацэ водзяцца фарэль і харыус.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Рэкі Эстоніі
Кацярына Віктараўна Лаўрыненка

**Кацярына Віктараўна Лаўрыненка** (, Руба, Віцебская вобласць — ) — беларускі гісторык і тэолаг. Кандыдат гістарычных навук (2005).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1977 годзе ў гарадскім пасёлку Руба пад Віцебскам.

У 1999 годзе скончыла Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт па спецыяльнасці «Гісторыя. Беларуская мова і літаратура», у 2002 — аспірантуру Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, у 2010 — магістратуру Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта.

У 2005 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю на тэму «Каталіцкі Касцёл у грамадска-палітычным жыцці ПНР у 1970—1989 гадах». Аўтарка навуковых і папулярных публікацый у асноўным на тэмы, звязаныя з гісторыяй Каталіцкай царквы.

Пачынаючы з 2003 года працавала на кафедры сусветнай гісторыі і сусветнай культуры Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Машэрава. Звольнілася адтуль пасля падзей 2020 года. У той час яна адкрыта каментавала грамадска-палітычны крызіс у Беларусі ў прывязцы да Каталіцкай царквы.

Затым Кацярына Лаўрыненка працавала ў структурах Каталіцкай царквы, выкладала гісторыю і кананічнае права.

Памерла ў 2025 годзе.

## Спасылкі 
* Вучоныя Беларусі
 

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук
Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва
Наталля Падасінава

**Наталля Падасінава** (нар. ) — беларуская гандбалістка.

Выступала за «БНТУ-БелАЗ» з Мінскай вобласці, «Вікторыя-Бярэсце» з Брэста і польскі «Шчэцін». У кастрычніку 2016 года папоўніла шэрагі гандбольнага клуба «Гомель»

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Natallia Padasinava
* Наталья Подосинова пополнила ряды гандбольного «Гомеля»

Катэгорыя:Гандбалісткі Беларусі
Уладзімір Сямёнавіч Кульбіцкі

**Уладзімір Сямёнавіч Кульбіцкі** (нар. , г. Баранавічы, Брэсцкая вобласць) — беларускі інжынер-канструктар.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў  годзе ў Баранавічах Брэсцкай вобласці. Скончыў Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту ў 1967 годзе. З 1970 года працаваў у «Гомельграмадзянпраекце» інжынерам-канструктарам АКА-4, з 1971 года — старшым інжынерам-канструктарам, з 1974 года — кіраўніком групы ПАБ тэхнічнага аддзела, з 1983 года — кіраўніком групы канструктараў АКА-4, з 1989 года — галоўным інжынерам сектара БПД, з 1990 года — галоўным інжынерам аддзела БПД, з 1995 года — начальнікам аддзела БПД, з 1998 года — начальнікам тэхнічнага аддзела і намеснікам галоўнага інжынера. З 1999 па 2013 год займаў пасаду галоўнага архітэктара «Гомельграмадзянпраекта». Цяпер працуе галоўным спецыялістам інстытута па архітэктуры.

## Прафесійная дзейнасць 
Праектаваў комплекс інтэрнатаў Кааператыўнага інстытута ў Гомелі, спартыўны комплекс і гасцініцу «Дынама», 14-павярховыя буйнапанэльныя жылыя дамы. Пры яго ўдзеле былі ўкаранёны новыя канструкцыі жылых дамоў з шырокім шагам апорных папярочных сцен.

## Узнагароды 
Ганаровая грамата гарвыканкама за шматгадовую добрасумленную працу, Прэмія імя У. А. Караля (1999), Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь за арыгінальную архітэктуру грамадзянскіх і прамысловых збудаванняў (2000), ганаровая грамата Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь за шматгадовую добрасумленную працу і высокі прафесіяналізм (2005).

## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Карыева

**Карыева** — прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Бернара Рахімаўна Карыева — узбекская балерына, балетмайстар, харэограф, педагог, грамадскі дзеяч
* Махсума Карыева — узбекская актрыса, адна з першых актрыс ва Узбекістане

## Гл. таксама 
* Карыеў
Разня ў Янчжоу

Падчас **разні ў Янчжоу** кітайскія войскі пад камандаваннем Цянь Шэнгуна забілі тысячы замежных купцоў у 760 годзе нашай эры ў часы дынастыі Тан.

Янчжоу, размешчаны на стыку ракі Янцзы і Вялікага канала, быў цэнтрам гандлю, фінансаў і прамысловасці, а таксама адным з самых багатых гарадоў Танскага Кітая, дзе пражывала вялікая колькасць замежных купцоў. У 760 Дэн Цзіншань (鄧景山), губернатар правінцыі , наняў генерала Цянь Шэнгуна (田神功) для падаўлення паўстання ў горадзе, які ўзначальваў чыноўнік па імені Лю Чжань (劉展). Калі прыбылі войскі Цяня, яны абрабавалі жыхароў, забіўшы тысячы арабскіх і персідскіх купцоў. Затым Цянь адправіўся ў сталіцу імперыі Тан, Чан'ань, і падарыў імператару нарабаванае золата і срэбра.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дынастыя Тан
Катэгорыя:760
Катэгорыя:Масавыя забойствы
Катэгорыя:Цзянсу
Пілюльшчыкі

**Пілюльшчыкі** (*Byrrhidae*) — сямейства жукоў.

## Апісанне 
Дробныя і сярэдняга памеру, (даўжыня ад 2,5 да 11 мм). Цела авальнае або яйцападобнае, надкрылы з валаскамі. Галава прыкрыта пярэдняспінкай і зверху яе не відаць. На пярэднегрудзях ёсць выступ, які пры ўцягнутай галаве прыкрывае знізу ротавыя органы. Вусікі 11-членікавыя, з больш-менш развітай булавой або паступова патоўшчаныя да верхавінкі. Лапкі 5-членікавыя. Ногі і вусікі ўкладваюцца ў паглыбленні на ніжнім баку цела, лапкі — у паглыбленні на вонкавым баку галёнак. У момант небяспекі жук уцягвае галаву, прыціскае да цела ногі і вусікі і робіцца падобны да эліпсоіднай пілюлі (адсюль назва).

Лічынкі шаравата-бурыя, з зеленаватым адценнем, С-падобна выгнутыя, з вялікай галавой, добра развітымі нагамі.

## Пашырэнне 
У сусветнай фаўне звыш 500 відаў, пашыраных у Палеарктыцы, Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы, на Мадагаскары, Шры-Ланцы, Новай Зеландыі. На Беларусі вядома 10 відаў, якія належаць да падсямействаў *Limnichnae* i *Byrrhinae*. Найбольш пашыраны  i , якія жывуць у подсціле і верхніх слаях глебы ў лясах, на лугах, палях, кормяцца расліннымі рэшткамі, імхамі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Жукі
Катэгорыя:Сямействы насякомых
Мемарыял памяці герояў і ахвяр Першай сусветнай вайны

**Мемарыял памяці герояў і ахвяр Першай сусветнай вайны** — першы і найбуйнейшы ў Беларусі мемарыял, прысвечаны Першай сусветнай вайне, у прыватнасці — абароне Смаргоні. Размешчаны ў Смаргоні па адрасе вуліца Камінскага, 69.

Ідэя ўзвядзення мемарыяла ўзнікла ў 2006 годзе, калі з падобнай ініцыятывай выступіў Смаргонскі раённы выканаўчы камітэт. Планы мясцовых уладаў падтрымалі Гродзенскі абласны выканаўчы камітэт і Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь. У маі 2013 года прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка падпісаў распараджэнне аб правядзенні мерапрыемстваў, прымеркаваных да 100-годдзя пачатку Першай сусветнай вайны. У конкурсе праектаў мемарыяльнага комплексу прынялі ўдзел дзевяць творчых калектываў. Перамагла каманда скульптараў пад кіраўніцтвам Анатоля Арцімовіча. Мантавалі помнік супрацоўнікі скульптурнага камбіната Беларускага саюза мастакоў разам з мясцовым будаўніча-мантажным трэстам №41.

Займае плошчу 12 гектараў і складаецца з трох скульптурных кампазіцый: «Бежанцы», «Салдаты Першай сусветнай вайны», «Крылаты геній салдацкай славы». На тэрыторыі пракладзены дарожкі, пабудавана капліца, а таксама ўсталяваны «Камень памяці» з тэкставым зваротам да нашчадкаў. Уваход у мемарыяльны комплекс пазначаны Георгіеўскім крыжам.

## Гл. таксама 
* Мемарыялы Першай сусветнай вайны
* Смаргонь франтавая
* Беларусь у Першай сусветнай вайне

## Крыніцы
Катэгорыя:Абарона СмаргоніКатэгорыя:Славутасці СмаргоніКатэгорыя:Помнікі Першай сусветнай вайныКатэгорыя:Мемарыяльныя комплексы Беларусі
Анастасія Сівуха

**Анастасія Сівуха** (нар. , Гомель, Беларусь) — беларуская гандбалістка.

Сезон 2022—2023 правяла ў «Бярэсце», дзе стала пятым бамбардзірам чэмпіянату Беларусі з 144 галамі ў 21 матчы. У жніўні 2023 года падпісанні кантракта з «Астраханачкай».

Выклікалася ў зборную Беларусі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Anastasiya Sivukha
* Сивуха Анастасия
* Анастасия Сивуха: «Всегда приятно получать вызов и играть за сборную, окунаться в эту атмосферу»
* Olimpbet Суперлига. Официально. 21-летняя белорусская правая полусредняя «Берестья» Анастасия Сивуха пополнила состав «Астраханочки»

Катэгорыя:Гандбалісткі Беларусі
Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па гандболе
Катэгорыя:Ігракі ЖГК Барусія Дортмунд
Марыс Куў дэ Мюрвіль

**Жак Марыс Куў дэ Мюрвіль** (; , Рэймс — , Парыж) — французскі дыпламат і палітык, які займаў пасады міністра замежных спраў Францыі з 1958 па 1968 год і прэм'ер-міністра Францыі з 1968 па 1969 год.

## Біяграфія 
Пачаў сваю кар'еру ў 1930 годзе як інспектар фінансаў. У 1940 годзе стаў дырэктарам па знешніх фінансах рэжыму Вішы. У сакавіку 1943 года, пасля высадкі амерыканскіх войскаў у Паўночнай Афрыцы, ён быў адным з нямногіх высокапастаўленых чыноўнікаў рэжыму Вішы, якія далучыліся да Свабоднай Францыі. Ён адправіўся ў Алжыр праз Іспанію, дзе далучыўся да генерала Анры Жыро. 7 чэрвеня 1943 года ён быў прызначаны камісарам фінансаў Французскага камітэта нацыянальнага вызвалення. Некалькі месяцаў пазней ён далучыўся да генерала Шарля дэ Голя. У лютым 1945 года ён стаў членам Часовага ўрада Французскай Рэспублікі.

Пасля Другой сусветнай вайны займаў некалькі дыпламатычных пасад, уключаючы французскага пасла ў Егіпце (1950–1954), пасла пры НАТА (1954), пасла ў ЗША (1955–1956) і ў ФРГ (1956–1958). Калі генерал дэ Голь вярнуўся да ўлады ў 1958 годзе, Куў дэ Мюрвіль быў прызначаны міністрам замежных спраў, займаючы гэтую пасаду на працягу дзесяці гадоў да перастаноўкі, якая адбылася пасля падзей мая 1968 года. Ён замяніў Мішэля Дэбрэ на пасадзе міністра фінансаў, але займаў гэтую пасаду нядоўга: неўзабаве пасля выбараў ён стаў пераходным прэм'ер-міністрам, замяніўшы Жоржа Пампіду. У наступным годзе яго змяніў Жак Шабан-Дэльмас.

Куў дэ Мюрвіль працягваў сваю палітычную кар’еру, спачатку як дэпутат французскага парламента ад Саюза дэмакратаў у абарону Рэспублікі, займаючы гэтую пасаду да 1986 года, а затым як сенатар да 1995 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі
Такійскі марафон

— штогадовы марафон, які праходзіць у японскай сталіцы Токіа. Марафон з’яўляецца адным з шасці марафонаў серыі World Marathon Majors і мае плацінавы ўзровень World Athletics.

## Гісторыя 
Марафон стаў пераемнікам Такійскага міжнароднага мужчынскага марафона з 2007 года. А ў 2009 годзе да яго далучыўся Такійскі міжнародны жаночы марафон, які да гэтага праводзіўся асобна.

З 2013 года з’яўляецца членам World Marathon Majors.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка Такійскага марафона

Катэгорыя:Марафоны
Катэгорыя:World Marathon Majors
Катэгорыя:Спорт у Токіа
Шостае пачуццё (фільм, 1999)

**«Шостае пачуццё»** () — містычны фільм амерыканскага рэжысёра М. Найт Ш’ямалана, які выйшаў у пракат 6 жніўня 1999 года.

Фільм *«Шостае пачуццё»* атрымаў прызнанне крытыкаў, пахвалы за ігру акцёраў, атмасферу, рэжысуру і нечаканы фінал. Ён быў намінаваны на шэсць прэмій «Оскар», уключаючы «Найлепшы фільм», «Найлепшая рэжысура» і «Найлепшы арыгінальны сцэнар», «Найлепшы акцёр другога плана» і «Найлепшая жаночая роля другога плана».

## Сюжэт 
Дзіцячы псіхіятр Малкальм Кроў сутыкаецца з дзіўным выпадкам: дзевяцігадовага Коўла наведваюць страшныя здані — прывіды памерлых. Як урач Малкальм бяссільны дапамагчы, але як чалавек ён спрабуе знайсці ключ да жудаснага міру Коўла.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове
Катэгорыя:Містычныя фільмы
Катэгорыя:Фільмы ЗША 1999 года
Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША
Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША
Катэгорыя:Фільмы М. Найта Ш’ямалана
Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях М. Найта Ш’ямалана
Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Джэймс Ньютан Ховард
Рэакцыя «Бі або бяжы»

**Рэакцыя «бі або бяжы»** — стан, пры якім арганізм мабілізуецца для ліквідацыі пагрозы. Упершыню апісана .

## Фізіялогія і механізм 
У момант небяспекі гіпаталамус перадае хімічны сігнал наднырачнікам, тым самым актывуючы сімпатычную нервовую сістэму. Наднырачныя залозы вылучаюць гармоны катэхаламіны — адрэналін і норадрэналін. Адначасова остэабласты вылучаць остэакальцын, які інгібіруе нейроны парасімпатычнай нервовай сістэмы. Яны спрыяюць неадкладным фізічным рэакцыям, звязаным з падрыхтоўкай ўсіх цягліц да падвышанай актыўнасці. Усё разам гэта аказвае на арганізм моцнае стымулюючае ўздзеянне, кароткачасова павялічваючы мышачную сілу, хуткасць рэакцыі, адчувальнасць рэцэптараў і цягавітасць, а таксама павялічваючы болевы парог. У выніку выкіду гэтых гармонаў значна пачашчаецца сэрцабіцце, павышаецца крывяны ціск, пачашчаецца дыханне, павышаецца потаадлучэнне. Свядомасць звужаецца, канцэнтруючыся на крыніцы небяспекі, што дазваляе часткова або цалкам ігнараваць сігналы якія не адносяцца да яе: староннія гукі, рухі на перыферыі гледжанні і да таго падобнае. Усё гэта дазваляе чалавеку ў сярэднім больш эфектыўна рэагаваць на пагрозу любым з двух спосабаў: атакуючы яе крыніцу («*бі*») або пазбягаючы небяспечнай сітуацыі («*бяжы*»).

Рэакцыі:

* Павелічэнне сэрцабіцця і частаты дыхання;
* Паслабленне павярхоўнага кровазвароту (бледнасць скурных пакроваў), якое прадухіляе страту крыві пры магчымых пашкоджаннях паверхневых тканак (у скуры дарослага чалавека дэпанавана каля 1 літра крыві, звужэнне сасудаў скуры дазваляе задзейнічаць гэты рэзерв на выпадак кровастраты);
* Гіперглікемія (павышэнне ўзроўню цукру), якая забяспечвае энергетычныя рэсурсы для меркаванай узмоцненай працы цягліц;
* Запаволенне або поўнае спыненне стрававання;
* Звужэнне крывяносных сасудаў у многіх частках цела;
* Пашырэнне крывяносных сасудаў ў цягліцах;
* Спыненне слінаадлучэння і выпрацоўкі слёз;
* Пашырэнне зрэнак;
* Аслабленне перыстальтыкі кішачніка, якое прадухіляе перахлёст кішачных завес («заварот кішак») пры рэзкіх рухах;
* Эректыльная дысфункцыя;
* Частковая ці поўная страта слыху;
* Паскарэнне імгненных рэфлексаў;
* Трэмар;
* Падвышанае потаадлучэнне;
* Тунэльны зрок.

## Наступствы 
Пасля ліквідацыі або пазбягання пагрозы арганізм адчувае агульнае знясіленне. Цела дрыжыць, з’яўляцца смага. Працяглы стрэс і стан небяспекі, які правакуе яго, могуць прывесці да хранічнага падаўлення імуннай сістэмы і, як следства, хвароб.

## Гл. таксама 
* Рэакцыя пазбягання
* Ударыў-уцёк

## Крыніцы 
Катэгорыя:Эмоцыі
Катэгорыя:Нейрапсіхалогія
На Заходнім фронце без перамен (фільм, 2022)

**«На Заходнім фронце без перамен»** (, , ) — нямецкі антываенны фільм рэжысёра Эдварда Бергера, заснаваны на аднайменным рамане Эрыха Марыі Рэмарка.

Прэм’ера фільма адбылася 12 верасня 2022 года на штогадовым Кінафестывалі ў Таронта. Прэм’ера ў кінатэатрах Германіі адбылася 29 верасня, а сусветная прэм’ера на платформе Netflix прайшла 28 кастрычніка 2022 года.

Фільм атрымаў 14 намінацый на 76-й цырымоніі ўручэння прэміі BAFTA (выйграўшы сем, у тым ліку за найлепшы фільм) і дзевяць на 95-й цырымоніі ўручэння прэміі «Оскар», у тым ліку за найлепшы фільм, і выйграў чатыры: за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм, за найлепшую аператарскую працу, за найлепшую арыгінальную музыку і за найлепшая праца мастака. Фільм быў намінаваны ў дванаццаці катэгорыях «Нямецкай кінапрэміі» 2023 года і выйграў восем, уключаючы сярэбраную ўзнагароду.

## Сюжэт 
Германская імперыя, вясна 1917 года. Трэці год ідзе кровапралітная вайна. Пад дзеяннем патрыятычнай прапаганды старшакласнік Паўль Боймер разам са сваімі сябрамі-аднакласнікамі адпраўляецца добраахвотнікам на фронт. Натхнёныя праніклівымі прамовамі, юнакі гараць імкненнем перамагчы ворага і ўпэўненыя, што на фронце іх чакаюць слаўныя перамогі і ўзнагароды за праяўлены гераізм. Аднак ваенная рэальнасць аказваецца далёкай ад юнацкіх мрояў. Хлопцы сутыкаюцца са страшнай рэчаіснасцю акопных будняў, паўсюднай жорсткасцю і смерцю. Патрыятычная эйфарыя ў момант выпараецца, пакідаючы месца горкаму расчараванню і паступоваму разуменню, што яны толькі пешкі ў чыёйсьці жорсткай гульні.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Фільмы Германіі 2022 года
Катэгорыя:Фільмы-драмы 2022 года
Катэгорыя:Фільмы-драмы Германіі
Катэгорыя:Ваенныя фільмы Германіі
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Германіі
Катэгорыя:Экранізацыі раманаў
Катэгорыя:Фільмы на нямецкай мове
Катэгорыя:Фільмы на французскай мове
Катэгорыя:Фільмы пра Першую сусветную вайну
Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшы фільм на замежнай мове
Otostigmus scaber

**Otostigmus scaber** — від губаногіх сямейства .

## Арэал 
Распаўсюджаны ў шырокім дыяпазоне ад Рэюньёна да аўстралійскіх Какосавых астравоў ў Індыйскім акіяне, праз краіны Паўднёвай Азіі на Тайвань, В’етнам і Гаваі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Otostigmus scaber
* Otostigmus scaber photos
* Notes on the type specimens of three species of Otostigmus described from Indo-China by Carl Attems

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1876 годзе
Катэгорыя:Скалапендры
Катэгорыя:Фаўна Азіі
Катэгорыя:Фаўна Аўстраліі
Махсума Карыева

**Махсума Карыева** (1902, Ташкент — 18.4.1946, Масква) — узбекская , адна з першых жанчын-артыстак на прафесійнай сцэне Узбекістана. Заслужаная артыстка Узбекскай ССР (1937).

## Біяграфія 
Да рэвалюцыі выступала ў татарскіх і ўзбекскіх аматарскіх гуртках. З 1918 года працавала у трупе імя К. Маркса пад кіраўніцтвам , якая пазней пераўтварылася ў . Удзельнічала ў франтавых паездках трупы ў гады Грамадзянскай вайны. Яна стварыла выразныя вобразы ў спектаклях па матывах узбекскай, рускай і сусветнай класічнай драматургіі.

Раптоўна памерла ў Маскве ў 1946 годзе.

## Ролі 
Сярод роляў Марыжон («Забойца Карыма» А. Мустафіна), Джаміля, Хаджар, Мар’ямхан, Фаціма («Бай і батрак», «Халішхан», «Атручанае жыццё», «Пакаранне паклёпнікаў» Хамзы), Луіза, Амалія («Падступства і каханне», «Разбойнікі» Ф. Шылера), Ксенія («» М. Пагодзіна) і іншыя. М. Карыева валодала прыемным голасам, таксама выконвала галоўныя ролі ў першых узбекскіх музычных драмах: Лайлі, Шырын («Лайлі і Меджнун», «Фархад і Шырын» ). Роля, якая прынесла М. Карыевай асаблівую вядомасць, гэта Халіма («Халіма» ) і іншых.

За час сваёй кар’еры яна была вядомая і як майстар характарных роляў: Адэльма («» К. Гоцы), Маліка («Qoʻzibuloq» Лопэ дэ Вэга), Арлоўская («» ), Гертруда («Гамлет» У. Шэкспіра), Маці («Маці» ) і іншыя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Театральная энциклопедия. Том 2/Глав. ред. П. А. Марков — М.: Советская энциклопедия, 1963. — 1216 стб. с илл., 14 л. илл.
Вазалема

**Вазалема**:
* Вазалема (воласць)
* Вазалема (пасёлак)
* Вазалема (рака)
* Вазалема (станцыя)
Лілія Бурдук

**Лілія Бурдук** (нар. ) — беларуская гандбалістка, варатар. Ігрок зборнай Беларусі па гандболе.

У чэрвені 2020 года пакінула «БНТУ-БелАЗ» і працягнула кар’еру ў «Бярэсце».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Lilliya Burduk
* Бурдук Лилия

Катэгорыя:Гандбалісткі Беларусі
Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па гандболе
Катэгорыя:Ігракі ГК Вікторыя-Бярэсце
Ганна Леанідаўна Рэдзька

**Ганна Леанідаўна Рэдзька** (; нар. , Бравары, Украіна) — украінская гандбалістка.

У 2006—2012 гадах выступала за кіеўскі «Спартак», у 2012—2020 гадах — за беларускі «Гомель». У складзе «Гомеля» чатыры разы была чэмпіёнкай Беларусі (2016—2017, 2019—2020), тройчы выйгравала срэбныя (2014—2015, 2018) і адзін раз бронзавыя (2013) медалі чэмпіянату краіны. Чатыры разы заваёўвала Кубак Беларусі (2015—2017, 2019), два разы выйгравала Балтыйскую лігу (2016—2017). У 2013 годзе стала лепшым снайперам чэмпіянату Беларусі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Anna Redka

Катэгорыя:Гандбалісткі Украіны
Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Украіны па гандболе
Катэгорыя:Ігракі ЖГК Спартак Кіеў
Катэгорыя:Выпускнікі Нацыянальнага педагагічнага ўніверсітэта імя М. П. Драгаманава
Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага нацыянальнага эканамічнага ўніверсітэта імя Вадзіма Гецьмана
На Заходнім фронце без перамен (значэнні)

* На Заходнім фронце без перамен — раман Эрыха Марыі Рэмарка.

## Фільмы 
* На Заходнім фронце без перамен — амерыканскі фільм 1930 года.
* На Заходнім фронце без перамен — амерыкана-брытанскі фільм 1979 года.
* На Заходнім фронце без перамен — нямецкі фільм 2022 года.
Канстанцыя Беніслаўская

**Канстанцыя Беніслаўская** (, народж. **Рык**; ) — польская паэтэса.

## Біяграфія 
Пасля замужжа жыла ў Інфлянтах. Была асобай добра адукаванай, прыгожай і вельмі набожнай.

Апублікавала цыкл паэтычных малітваў і медытацыйных вершаў «*Pieśni sobie śpiewane*» (1776), рэлігійных песнапенняў. Яе творам уласціва аб'яднанне рэнесансавых і барочных матываў, а таксама дынаміка і сіла пачуццяў, сувязь з традыцыямі лірыкі, інспіраванай біблейскімі псалмамі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Польскамоўныя паэты
На Заходнім фронце без перамен

**«На Заходнім фронце без перамен»** або **«На Заходнім фронце нічога новага»** ( — «**На Захадзе нічога новага**») — раман нямецкага пісьменніка Эрыха Марыя Рэмарка.

## Сюжэт 
Гісторыя Першай сусветнай вайны расказваецца з пункту гледжання простага салдата: дзевятнаццацігадовы Паўль Боймер прыходзіць на фронт наіўным дабравольцам, які толькі што скончыў школу.

Але ягоны пачатковы энтузіязм і захапленне вайной як цікавай прыгодай знікаюць пасля сутыкнення з брутальнасцю бойні і бессэнсоўнасцю смерцяў ягоных таварышаў.

## Беларускае выданне 
Першы пераклад рамана на беларускую мову выдадзены «Беларускім дзяржаўным выдавецтвам» у 1931 годзе. Пераклад з расійскага выдання быў зроблены Хвядосам Шынклерам.

За пераклад браўся Адам Бабарэка, але ў працэсе перакладу рамана Рэмарка расчараваўся ў аўтару і так не скончыў працы.

У 2025 годзе ў выдавецтве «Папуры» раман выйшаў у перакладзе з нямецкай мовы, зроблены Сяргеем Матыркам.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* [«На Заходнім фронце без перамен» (1931)](https://be.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BC_%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD_(1931)) на Вікікрыніцах

Катэгорыя:Кнігі 1929 года
Катэгорыя:Раманы на нямецкай мове
Фелікс Гуэн

**Фелікс Гуэн** (; , Пейпен, Буш-дзю-Рон — , Ніца) — французскі палітык і дзяржаўны дзеяч. Прэм’ер-міністр Францыі з 26 студзеня па 24 чэрвеня 1946 года.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў мястэчку Пейпен каля Марселя. Скончыў сярэднюю школу ў Марселі, затым вывучаў права ў Экс-ан-Правансе. У 1907 годзе пачаў адвакатскую практыку ў Марселі. Падчас Першай сусветнай вайны ў 1914 годзе паступіў на ваенную службу ў французскія ўзброеныя сілы.

У 1923 годзе быў абраны мэрам горада Істр. У 1924 годзе стаў дэпутатам французскага парламента ад дэпартамента Экс-ан-Праванс. У маладыя гады далучыўся да Сацыялістычнай партыі і стаў блізкім супрацоўнікам Леона Блюма. З 1937 года займаў пасаду намесніка старшыні фракцыі.

Пасля ўварвання Вермахта ў Францыю ў 1940 годзе, Гуэн быў адным з 80 дэпутатаў, якія 10 ліпеня галасавалі супраць надання Анры Філіпу Петэну надзвычайных паўнамоцтваў. Ён таксама быў адным з трох адвакатаў, якія абаранялі Леона Блюма на Рыомскім працэсе, ініцыяваным рэжымам Вішы супраць палітычных праціўнікаў.

Улетку 1942 года, каб пазбегнуць рэпрэсій, Гуэн уцёк праз Іспанію ў Вялікабрытанію, дзе далучыўся да Шарля дэ Голя. Ён узначаліў парламенцкую групу Францыі ў Лондане, а пасля высадкі саюзнікаў у Паўночнай Афрыцы быў абраны прэзідэнтам Кансультатыўнай часовой асамблеі ў Алжыры. У 1944 годзе асамблея пераехала ў Парыж, і Гуэн заставаўся яе кіраўніком.

Пасля выбараў у кастрычніку 1945 года, Гуэн быў абраны прэзідэнтам Нацыянальна-канстытуцыйнай асамблеі. З 26 студзеня па 24 чэрвеня 1946 года ён узначальваў кааліцыйны Часовы ўрад Францыі, які ўключаў тры вядучыя антыфашысцкія партыі: Сацыялістычную партыю, Камуністычную партыю і Народна-рэспубліканскі рух. Яго ўрад прыняў рашэнні аб нацыяналізацыі электраэнергетыкі і газу, а таксама 34 страхавых кампаній. Пасля адстаўкі да снежня 1946 года заставаўся ў складзе ўрада на пасадзе намесніка прэм'ер-міністра Жоржа Бідо.

У 1947 годзе ў кабінеце Поля Рамадзье атрымаў пасаду дзяржаўнага міністра. Яго імя было звязана з «віным скандалам», пасля чаго ён больш не займаў кіруючых пасад. У 1956 годзе Гуэн удзельнічаў у якасці сябра французскай дэлегацыі на 11-й сесіі Генеральнай Асамблеі ААН у Нью-Ёрку.

Гуэн завяршыў сваю палітычную кар'еру ў 1958 годзе, калі прагаласаваў супраць на канстытуцыйным рэферэндуме і адмовіўся ад усіх сваіх мандатаў. Памёр 25 кастрычніка 1977 года ў Ніцы. За свае заслугі перад Францыяй быў узнагароджаны ордэнам Ганаровага легіёна.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі