Старажытнарымская рэлігія

Як і старажытнагрэчаская рэлігія, рымская рэлігія не мела адзінай арганізацыі і вучэння, а складалася з культаў разнастайных багоў. Рэлігійныя абрады, звязаныя з жыццём сям’і ці з хатнімі і прыватнымі справамі, здзяйсняў сам бацька сям’і. У вёсцы яго мог замяніць валодаўшы асаблівымі паўнамоцтвамі кіраўнік маёнтка. Афіцыйныя дзяржаўныя абрады спраўляліся асобнымі носьбітамі вышэйшай улады — спачатку царом праз так званых жрэчаскіх цароў, потым консуламі і прэтарамі, у крытычныя моманты — дыктатарам. Пры гэтым імператар, сумясціўшы ў сабе функцыю Вялікага пантыфіка, звычайна сваіх ініцыятыў не выказваў.

Інстытут жрацоў увёў, згодна з традыцыяй, Нума Пампілій. Пры гэтым рымскія жрэчаскія калегіі не былі замкнёнай кастай — доступ да іх быў адчынены праз грамадскую дзейнасць. Так, напрыклад, сан аўгура мелі Цыцэрон і Пліній Малодшы, а, напрыклад, Цэзар і Нерон у пачатку кар’еры былі фламінамі. Значную ролю мела калегія фецыялаў, якая кіравала сакральным рытуалам абвяшчэння вайны і часткова курыравала рымскую дыпламатыю. Вялікую ролю грала таксама калегія вясталак.

## Пантэон 
Боскае апавяданне было больш важным у грэчаскай сістэме рэлігійнай веры, чым у рымлян, для якіх першаснымі былі рытуал і культ. Хаця рымская рэлігія не была заснавана на свяшчэнным пісанні і яго тлумачэнні, святарская літаратура была адной з самых ранніх форм лацінскай літаратуры. Кнігі (*Libri*) і каментарыі (*Commentarii*) калегіі пантыфікаў і аўгураў утрымлівалі рэлігійныя працэдуры, малітвы, пастановы і меркаванні наконт пунктаў рэлігійнага закона. Хаця прынамсі асобныя з гэтых матэрыялаў былі дасягальнымі для канультацый рымскаму сенату, часта яны былі occultum genus litterarum — загадкавай формай літаратуры, да якой мелі доступ толькі жрацы. Прароцтвы, якія тычыліся сусветнай гісторыі і лёсу Рыма, выпадкова былі знойдзены ў цьмяных кнігах Сівіл, якія, згодна з легендай, былі набыты Тарквініем Ганарлівым у канцы VI стагоддзя да н. э. ў куманскіх Сівіл. Асобныя аспекты архаічнай рымскай рэлігіі былі запісаны ў страчаных багаслоўскіх працах вучонага I стагоддзя да н. э. Марка Тэрэнцыя Варона і цяпер вядомы з прац іншых класічных і хрысціянскіх аўтараў. Рымскі пантэон мае шмат аналагаў грэчаскіх багоў і багінь, ёсць і свае ўласныя боствы і ніжэйшыя духі. Асабліва шануемыя богі зваліся «бацькамі» (*patres*), ніжэйшыя — *famuli divi* і *virgenes divi*. Боскае права (*fas*) не змешвалася з чалавечым (*ius*). Ніжэйшыя боствы (*numina*) існавалі ў рымлян ужо, верагодна, у раннюю эпоху. У грэчаскіх кнігах «Індыгітаментах» пералічваюцца богі сяўбы, вырастання сямян, цвіцення і паспявання, жніва каласоў, шлюба, зачацця, развіцця зародка, нараджэння немаўляці, яго першага крыку, выхаду на прагулку, вяртання дамоў і г. д., у сувязі з чым першапачаткова ў асобных багоў пол не быў фіксаваным (пар. Палес, Фаўн — Фаўна, Памона — Памон). З масы нумінаў вылучылася трыяда рымскага пантэона — Юпітэр, Марс і Квірын, у якой адлюстравалася трохчленнасць грамадзянскіх функцый — адпаведна, рэлігійна-жрэчаская, ваенная і гаспадарчая. З прыпісваемага Нуме Пампілію календара свят і спіса прызначаных ім фламінаў, са згадвання старажытных свяцілішч вядома аб існаванні культаў Вулкана, Палатуі, Фурыны, Флоры, Карменты, Цэрэры, Памоны, Валупіі і інш. Прыкладна тады ж былі падвоены калегіі луперкаў і саліяў. З’явіліся культы саслоўяў (Няптун, Дыяскуры у патрыцыяў, Цэрэра і Лібер у плебса) і асобныя родавыя культы (у Карнэліяў, Эміліяў, Клаўдзіяў і магчыма ў іншых), што групаваліся вакол Весты, лараў і пенатаў. Існавалі таксама і культы вясковых абшчын.

## Рымская міфалогія 
Рымская міфалогія ўяўляе сабой сукупнасць традыцыйных гісторый, якія адносяцца да легендарнага ўзнікнення Рыма і яго рэлігійнай сістэмы, прыведзеных у літаратуры і выяўленчым мастацтве рымлян. Тэрмін «рымская міфалогія» можа таксама адносіцца і да сучаснага вывучэння гэтых уяўленняў, а таксама да матэрыялаў з іншых культур любога перыяду, у якіх разглядаюцца рымская літаратура і мастацтва. Рымляне звычайна трактавалі гэтыя традыцыйныя апавяданні як гістарычныя, нават калі яны ўтрымлівалі цуды ці звышнатуральныя элементы. Апавяданні часта звязаны з палітыкай і мараллю і з тым, як асабістая недатыкальнасць чалавека суадносіцца з яго адказнасцю перад грамадствам і Рымскай дзяржавай. Важнай тэмай быў гераізм. Калі апавяданне тычылася рымскай рэлігійнай практыкі, яно больш было звязана з рытуаламі, прадказаннямі і грамадскімі інстытутамі, чым з тэалогіяй і касмагоніяй.

## Богі і персанажы рымскай рэлігіі 
### Найстаражытнейшыя богі 
* Імгла (паводле Гігіна)
** Каліга (жаночая іпастась)
** Скотас (мужчынская іпастась)
* Хаас — увасабленне Пустаты і Цемры, існаваўшых падчас узнікнення Сусвету

### Першае пакаленне — богі пазычаны з грэчаскай рэлігіі (згодна з Гігінам) 
**Дзеці Імглы**
* Эрэбус (Цемра)
* Нокс (Ноч)
* Этар (Свет)
* Дзіес (Дзень)

**Дзеці Этара і Дзіес**
* Тэлура/Тэлус (Зямля)
* Каелум (Неба)
* Понт (Мора)
**Дзеці Этара і Тэлус**
* Тэлур/Тартарус (Бездань)
* Амур (Каханне)
* Тэмпус (Час)

### Другое пакаленне багоў 
**Дзеці Каелума і Тэлус**
* Тытаны
** Акеанус
** Гіперыонус
** Крыус
** Полас
** Пунктурэр
** Сатурн
** Опс
** Манета
** Юстыцыя
** Тэціс
** Эфра
** Феба
* Кіклопы
** Арг
** Стэроп
** Бронт
* Цэнціманы
** Кот
** Гій
** Брыярэй

**дзеці Мара і Тэлус**
* Цэфей
* Эўрыбія
* Таўмантус
* Турсцыверэс
* Кета

### Малодшыя тытаны 
* Сол
* Луна
* Аўрора
* Латона
* Астэрыя
* Атлас
* Менэтэус
* Эпіметэус
* Прометэус
* Пірс
* Палас
* Астрэй

### Трэцяе пакаленне 
**Галоўныя богі — дзеці Сатурна і Опс (гл. Савет багоў)**

* Юпітэр (бог грома і маланак)
* Юнона (багіня сям’і і шлюба)
* Нептун (бог мораў і акіянаў)
* Цэрэра (багіня ўрадліваці і земляробства)
* Веста (багіня дамовай утульнасці і сямейных традыцый)
* Плутон/Дзіспатэр (бог багацця, уладар памерлых)

### Чацвёртае пакаленне (дзеці Юпітэра) 
* Вулкан (бог агня і засухі)
* Марс (бог вайны і моцы)
* Вакх (бог вінаробства)
* Меркурый (бог вандроўнікаў, гандляроў і злодзеяў)
* Мінерва (багіня мудрасці і навук)
* Дыяна (багіня палявання і вайны)
* Феб (бог палявання і паэзіі)
* Венера (багіня кахання, шлюба і страсці)

### Іншыя богі 
* Квірын (бог бітваў, сын Марса)
* Белона (багіня шалёнай вайны, дачка Марса)
* Лупа (багіня-ваўчыца, якая ўзгадавала братоў-заснавальнікаў Вялікага Рыма; ахавальніца Рымскай дзяржавы і ваеннай моцы)
* Палес (багіня жывёлагадоўлі)
* Бубона (багіня буйной рагатай жывёлы)
* Кардэа (багіня дзвярэй)
* Юберта (багіня пладароднай зямлі)
* Лібіціна (багіня смерці і хаўтураў)
* Ангітыя (багіня атрутных раслін і пладоў)
* Мітра (бог-абаронца падчас вайны, бог згоды і прыязнасці)
* Эскулап (бог лячэння, сын Феба)
* Фасцынус (бог-абаронца ад праклёнаў і дэманаў)
* Аквілон (бог паўночнага ветра)
* Фавоній (бог усходняга ветра)
* Аўстр (бог паўднёвага ветра)
* Эўр (бог заходняга ветра)
* Хіона (багіня снега і лёда, дачка Аквілона)
* Тэрмін (бог межаў)
* Янус (бог уваходаў і выхадаў, пачаткаў і канцоў)
* Конс (бог жніва)
* Опа (багіня жніва і ўрадлівасці)
* Феронія (багіня жніва)
* Пік (боства палёў)
* Эвентус (бажаство ураджая)
* Сільван (бажаство лясоў)
* Пілумн (бажаство шлюба)
* Пікумн (бажаство нараджэння)
* Вагітан (бажаство старажытных рымлян, якое прысутнічала падчас першых крыкаў нованароджанага)
* Карна (апякунка чалавечага цела)
* Лаверна (багіня прыбытку, апякунка злодзеяў)
* Кібела (багіня земляробства, лясоў і расліннасці)
* Памона (багіня земляробства і садоў)
* Трывія (багіня луннага святла і чараўніцтва)
* Люцына (багіня дзетанараджэння, дачка Юпітэра і Юноны)
* Флора (багіня расліннага свету)
* Салацыя (марская багіня, жонка Нептуна)
* Пратэй (марскі бог, сын Нептуна і Салацыі)
* Трытон (марскі бог, сын Нептуна і Салацыі)
* Празэрпіна (багіня ўрадлівасці, дачка Юпітэра і Цэрэры)
* Ангерона (багіня таямнічых сіл, сакрэтаў і хвароб)
* Сол (Сонца)
* Луна (Месяц)
* Аўрора (Золак)
* Абундацыя (Багацце)
* Валупія (Задавальненне)
* Фуга (Бегства)
* Вікторыя (Перамога)
* Кура (Дапамога)
* Пакс (Мір)
* Фебрус (Ачышчэнне)
* Фатум (Лёс)
* Фартуна (Выпадак)
* Фідэс (Вернасць)
* Канкордыя (Згода)
* Дыскордыя (Разлад)
* Хонас (Гонар)
* Віртус (Храбрасць)
* Спес (Надзея)
* Пудзісітыя (Сарамлівасць)
* Салюс (Партунак)
* П’етас (Роднасная любоў)
* Лібертас (Свабода)
* Клементыя (Лагоднасць)
* Морс (Смерць)
* Сомн (Сон)
* Манія (Вар’яцтва)
* Алгас (Боль)
* Апата (Хлусня)
* Дзіка (Праўда)
* Пон (Наказанне)
* Фурына (Помста)
* Павар (Паніка)
* Цімар (Страх)
* Этэрнітас (Вечнасць)
* Мэціс (Розум)
* Фама (Пагалоска)
* Ювента (Юнацтва)
* Герас (Старасць)
* Паркі (Тры багіні лёсу)

### Запазычаныя богі 
Прыняцце мясцовых багоў адбывалася ўвесь час, паколькі рымская дзяржава заваёўвала навакольныя тэрыторыі. Рымляне звычайна аказвалі мясцовым багам заваяванай тэрыторыі тую ж павагу, што і багам рымскай дзяржаўнай рэлігіі. У дадатак да Дыяскураў, заваяваныя паселішчы Італіі ўнеслі свой уклад у рымскі пантэон у выглядзе Дыяны, Мінервы, Геркулеса, Венеры і багоў меншага рангу, асобныя з якіх былі італійскімі бажаствамі, іншыя першапачаткова паходзілі з грэчаскай культуры Вялікай Грэцыі. У 203 г. да н. э. культавы аб’ект, які ўвасабляў Кібелу, быў прывезены з горада Песінус у Фрыгіі і з патрэбнымі цырымоніямі вітаўся ў Рыме, за шмат стагоддзяў да таго, як яе тэрыторыя была далучана да Рыма. Два паэты той эпохі, Лукрэцый і Катул, у сярэдзіне I стагоддзя да н. э. выказвалі непрыхільныя погляды на яе дзікі экстатычны культ.

У асобных выпадках богі ворагаў Рыма былі афійцына запрошаны прайсці праз рытуал эвакацыі, каб заняць сваё месца ў новых свяцілішчах у Рыме.

Абшчыны іншаземцаў (*перэгрыны*) і адпушчаныя на волю рабы (*ліберціны*) працягвалі свае рэлігійныя абрады ў межах горада. Такім чынам Мітра апынуўся ў Рыме, і яго папулярнасць у рымскай арміі распаўсюдзіла яго культ да такіх далёкіх мясцін, як Рымская Брытанія. Важныя рымскія богі былі ў выніку атаясамлены з больш антрапаморфнымі грэчаскімі багамі, і разам з імі былі прыняты многія з іх атрыбутаў і міфаў.

### Міфічныя заснавальнікі Рыма 
* Энэй — юны царэвіч з рода дарданаў, сын цара Анхіза і Афрадыты; адзін з герояў Траянскай вайны, сябар траянскага царэвіча Гектара. Пасля аблогі Троі збег з горада і дасягнуў узбярэжжа невядомай краіны, сустрэў народ лацінаў і ажаніўся пасля гэтага з мясцовай царэўнай. Праз шмат гадоў іхнія патомкі Ромул і Рэм стануць заснавальнікамі вялікага горада — Рыма, жыхары якога праз гады створаць самую магутную ў свеце імперыю.
* Ромул і Рэм — сыны вясталкі Рэі Сільвіі і бога вайны Марса. Абодва браты неўзабаве пасля нараджэння былі кінуты ў раку Тыбр Амуліем (дзядзькам Рэі Сільвіі), пасля чаго немаўлят знайшла багіня-ваўчыца і выгадавала іх, як сваіх ваўчанят. Пазней абодва браты выраслі, сталі магутнымі героямі-паўбагамі; даведаўшыся аб сваім боскім паходжанні і прыйшоўшы да родзіча, які пагражаў іх маці, забілі яго, вызваліўшы народ ад яго прыгнёту. Потым юнакі заснавалі новы горад на беразе Тыбра, і паміж імі ўзнік канфлікт, які перайшоў у жорсткую дуэль, у выніку якой Ромул смяротна параніў Рэма. Застаўшыся ў жывых, юнак даў гораду сваё імя, назваўшы Рымам (), і стаў першым яго царом.

### Героі рымскіх міфаў 
* Энэй (сын Венеры, прадзед Рэі Сільвіі)
* Асканій (старэйшы сын Энэя)
* Сільвій (малодшы сын Энэя)
* Лацін (цар Лаўрэнта, яго імя звязана з паходжаннем назвы племені лацінян, бацька нявесты Энэя)
* Нумітар (старэйшы сын Сільвія)
* Амулій (малодшы сын Сільвія)
* Ромул і Рэм (сыны Марса і Рэі Сільвіі, заснавальнікі Рыма)
* Авілій (сын Ромула)
* Турн (цар Рутулаў — племені ў старажытнай Італіі)
* Акрас (сабінскі цар, згодна з паданнем, забіты Ромулам у вайне і прынесены ў ахвяру Юпітэру)
* Геркулес (паўбог, сын Юпітэра і Алкмены)
* Персэй (паўбог, сын Юпітэра і Данаі)
* Тэрэй (сын Марса і Німфы)

### Гераіні рымскіх міфаў 
* Рэя Сільвія (жрыца багіні Весты; маці братоў — вялікіх заснавальнікаў Рыма; патомак Энэя)
* Амата (жонка цара лацінаў)
* Герсілія (жонка Ромула, адна з 30 скрадзеных рымлянамі сабінянак)
* Лавінія (дачка Лаціна і Аманы, жонка Энэя)
* Тарпія (адна з вясталак, дачка Спурыя Тарпея, начальніка Капіталійскай крэпасці, здрадніца свайго народа ў вайне з сабінянамі)

### Міфічныя істоты (паводле Плінія Старэйшага) 
* Блеміі — выдуманая раса чалавекападобных істот, у якіх няма галавы, а вочы і рот знаходзяцца на грудзях
* Кентаўры — народ істот з тулавам чалавека і целам каня
* Фаўны — казланогія лясныя боствы
* Вакханкі — спадарожніцы бога Вакха
* Наяды — німфы-увасабленні крыніц
* Арэады — німфы гор
* Напеі — німфы далін і палёў
* Ліманіяды — німфы палян і лугоў
* Небулы — німфы аблокаў
* Аўры — духі ветра
* Вентусы — духі шторма
* Карпоі — духі зерня
* Нерэіды — німфы мора
* Акіяніды — німфы акіяна, дочкі тытанаў Акіяна і Тэціс
* Фурыі — багіні помсты, дочкі Эрэбуса і Нокс
* Керы — багіні смерці і вайны, дочкі Эрэбуса і Нокс
* Лары — бажаствы хатняга ачага
* Пенаты — добрыя хатнія бажаствы, якія захоўвалі адзінства і дастатак кожнай рымскай сям’і
* Маны — духі продкаў
* Камены — апякункі навук, паэзіі і мастацтваў
* Гігінэі — раса землянароджаных волатаў
* Гіганты — раса жахлівых хтанічных пачвар, народжаных Зямлёй і яе другім мужам, каб адпомсціць багам Алімпа за звяржэнне тытанаў і захоп улады
* Трытоны — марскія богі, світа Нептуна і Салацыі, Акіяна і Тэціс
* Цэтусы — марскія пачвары, накшталт гіганцкіх асміногаў з ікламі, дзеці Кета і Турсцыверса
* Ламіі — дэманы-крывасмокі, світа багіні Трывіі і бога Тартаруса
* Лестрыгоны — народ волатаў-людажэраў
* Лярвы — душы і прывіды памерлых людзей, якія прыносяць няшчасці, нават да смерці, тым, хто іх убачыў
* Амфісбены — раса лятучых змей з дзвюма галавамі: адной на шыі, другой — на доўгім хвасце
* Рэмары — велічэзныя рыбы з прысоскай на галаве, нібыта жывуць у марах і затрымліваюць караблі
* Гарпіі — паўжанчыны-паўптушкі, дзеці марскога бажаства Таўмантуса і акіяніды Электры
* Грацыі — багіні прыгажосці і вытанчанасці
* Грыфоны — міфічныя крылатыя істоты, з тулавам льва і галавой арла

Старажытныя рымляне ў сувязі з падабенствам культуры запазычылі ў грэкаў іх міфалогію, г. зн. гісторыю стварэння свету.

## Гл. таксама 
* Рымская міфалогія
* Адпаведнасць рымскіх і грэчаскіх багоў
* Спіс свят Старажытнага Рыма

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэлігія ў Старажытным Рыме
Катэгорыя:Рымская міфалогія