Вітольд Станіслававіч Чыж

**Віто́льд (Ві́таўт) Станісла́вавіч Чыж** (вядомы таксама як **Вітольд Мі́нтаўт-Чыж**, ; псеўданімы: *Альгерд Бульба, Чыж-Гідальга, Гідальго, Чыжык Ашмянскі, Ян Еленскі (Яленьскі), Алегерд*;  — ) — беларускі і польскі грамадска-палітычны дзеяч, этнограф, літаратурны крытык, публіцыст, інжынер, віцэ-прэзідэнт Вільні (1927—1939).

## Біяграфія 
### Раннія гады і адукацыя 
Нарадзіўся 15 жніўня 1884 года ў шляхецкай сям’і ўладальнікаў фальварка Антонішкі Ашмянскага павета (каля вёскі Стымоні, цяпер у Астравецкім раёне Гродзенскай вобласці). Мясцовае насельніцтва было добра знаёмае з творчасцю Ф.&nbsp;Багушэвіча, паколькі побач знаходзіліся яго Кушляны, што з дзяцінства паўплывала на цікавасць юнака да беларускага слова. Пачатковую адукацыю атрымаў у Ашмянскім павятовым вучылішчы, пасля чаго скончыў гімназію ў Варшаве.

### Палітычная дзейнасць і эміграцыя 
З 1905 года актыўна ўключыўся ў палітычную барацьбу супраць царызму і стаў сябрам Польскай сацыялістычнай партыі (ППС), а пасля яе расколу — ППС-Рэвалюцыйнай фракцыі. Праводзіў антыцарскую агітацыю ў Ашмянах, Жупранах, на станцыі Солы і ў маёнтку Навасёлкі. У снежні 1905 года быў арыштаваны і змешчаны ў ашмянскую турму, аддадзены пад суд. Падчас следства ў красавіку 1906 года сваёй віны не прызнаў, сцвярджаючы, што з’яўляецца ворагам гвалту і крыві. Нягледзячы на гэта, быў абвінавачаны ў спробе звяржэння дзяржаўнага ладу і правёў у зняволенні каля года. Летам 1906 года, здзейсніўшы паспяховыя ўцёкі з турмы, ён перабраўся ў Галіцыю (горад Львоў). У адказ царскія ўлады канфіскавалі яго родавы маёнтак у Антонішках. Дзеля ўласнай бяспекі В.&nbsp;Чыж змяніў асобу і на пэўны час узяў імя *Ян Еленскі* (*Яленьскі*).

У Львове паступіў на будаўнічы факультэт Львоўскага політэхнічнага інстытута, які паспяхова скончыў у 1910 годзе. У студэнцкія гады захварэў на сухоты і праходзіў лячэнне ў Закапанэ, дзе пасябраваў з беларускай паэтэсай Цёткай, якая таксама там лекавалася (пазней гэты эпізод быў апісаны ў рамане Валянціны Коўтун «Крыж міласэрнасці»). Пасля атрымання дыплома інжынера кароткі час працаваў на будаўніцтве электрастанцыі ў Варонежы.

У якасці высокапастаўленага дзяржаўнага дзеяча ён часта выконваў прадстаўнічыя функцыі. У 1925 годзе сустракаў дэлегацыю французскіх парламентарыяў, а ў 1932 годзе разам з прэзідэнтам Польшчы І.&nbsp;Масціцкім і прэм'ерам А.&nbsp;Прыстарам вітаў на аэрадроме Парубанак першы рэгулярны пасажырскі самалёт «Fokker». У 1926 годзе выступіў у ролі куратара Сінода Віленскай евангеліцкай рэфармацкай царквы ў Варшаве пры падпісанні Канкардата, падчас чаго ўручыў прэзідэнту І.&nbsp;Масціцкаму арыгінал Брэсцкай Бібліі 1563 года для Нацыянальнага музея. Па яго ініцыятыве з 1932 года вуліцы віленскага Старога горада пачалі брукаваць цёмна-чырвонай клінкернай цэглай. У гэты ж перыяд ён пабудаваў шыкоўную сядзібу з вялікім садам у жончыным маёнтку Журавы, куды вяла маляўнічая алея (цяпер вядомая сярод мясцовых жыхароў як «Чыжовая дарога»). 

### Другая сусветная вайна і апошнія гады 
З пачаткам Другой сусветнай вайны, 1 верасня 1939 года, В.&nbsp;Чыж вярнуўся на Ашмяншчыну, дзе працаваў павятовым інспектарам ва Усеагульным закладзе ўзаемнага страхавання. Неўзабаве ён апынуўся на тэрыторыі Літвы, дзе быў памылкова інтэрнаваны ў ваенны лагер у Паланзе, а пасля пераведзены ў грамадзянскі лагер ва Укмярге. Пасля ўваходу савецкіх войскаў быў арыштаваны. У 1940 годзе яго саслалі ў Гулаг на прымусовыя працы ў Варкуту (паводле іншых крыніц, у чэрвені 1941 года быў вывезены разам з іншымі віленскімі дзеячамі ў лагер Рашоты ў Краснаярскім краі).

Вызвалены па амністыі ў 1941 годзе ў выніку пагаднення Сікорскага — Майскага, ён далучыўся да арміі генерала Уладзіслава Андэрса. Цяжка хворы пасля лагераў, разам з вайскоўцамі ён прайшоў шлях праз Іран і Паўднёвую Афрыку да Вялікабрытаніі. Жыў у мясцовасці Лэндзівуд (*Landywood*) каля Бірмінгема ў свайго пасэрба. 12 жніўня 1948 года без дакументаў рэпатрыяваўся ў Польшчу, пасяліўшыся ва Уроцлаве на вуліцы Універсітэцкай.

Знаходзячыся ў складаным матэрыяльным становішчы, 1 снежня 1948 года з дапамогай віленскіх сяброў уладкаваўся старэйшым рэферэнтам ва ўроцлаўскае аддзяленне Усеагульнага закладу ўзаемнага страхавання. Яго здароўе было незваротна падарвана сухотамі, атрыманымі яшчэ ў Варкуце, таму ён шмат часу праводзіў у шпіталі баніфратраў і санаторыях. Увосень 1950 года пераехаў у Гдыню (на Каменную Гару, вул. Міцкевіча). 31 студзеня 1951 года быў звольнены з працы з-за працяглай хваробы і больш не працаваў. Памёр 15 жніўня 1952 года. Пахаваны на ўроцлаўскіх могілках Святога Лаўрэнція, апеку над яго магілай узяло Таварыства аматараў Вільні і Віленскай зямлі.

## Творчая і літаратурная дзейнасць 
Вітольд Чыж быў не толькі палітыкам і чыноўнікам, але і актыўным публіцыстам, этнографам і літаратурным крытыкам. Ён з’яўляецца аўтарам шэрагу рэцэнзій, алегарычных апавяданняў і артыкулаў па пытаннях беларускага музычнага жыцця. Свае творы ў «Нашай Ніве» публікаваў пад псеўданімамі *Альгерд Бульба*, *Чыж-Гідальга* і *Чыжык Ашмянскі*. З 1911 года пачаў таксама актыўна друкавацца ў польскіх выданнях.

Ён праявіў сябе як адзін з першых прафесійных беларускіх літаратурных крытыкаў і тэатральных аглядальнікаў. Менавіта ён стаў аўтарам першай рэцэнзіі на другі паэтычны зборнік Янкі Купалы «Гусляр», у якой высока ацаніў самабытны талент паэта і прадрок яму вялікую будучыню. Таксама грунтоўна рэцэнзаваў зборнік «Песні-жальбы» Якуба Коласа. У сваіх артыкулах пісаў пра грамадска-сацыяльныя погляды Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, даследаваў яго ролю ў гісторыі беларускай літаратуры, а таксама аналізаваў паэзію ўкраінскага класіка Тараса Шаўчэнкі.

Як тэатральны і музычны аглядальнік, В.&nbsp;Чыж выдаў шэраг публікацый пра пастаноўкі Беларускага музычна-драматычнага гуртка ў Вільні і напісаў крытычныя нататкі пра «Беларускую сюіту» кампазітара Людаміра Рагоўскага. Акрамя гэтага, ён пакінуў значны след як этнограф. Аўтар этнаграфічных артыкулаў пра народныя рамёствы і традыцыйнае адзенне. У 1911 годзе выдаў у Вільні брашуру «Колькі слоў аб дзявочай апратцы на Беларусі», якая атрымала адабрэнне Вацлава Ластоўскага.

Таксама плённа працаваў як перакладчык. Пераклаў на беларускую мову папулярныя апавяданні і творы рускіх пісьменнікаў: Мікалая Ляскова, Рыгора Данілеўскага, Леаніда Андрэева і Івана Гарбунова-Пасадава.

## Узнагароды 
* Медаль Незалежнасці (1930 ці 1934 год).

## Бібліяграфія 
* *Альгерд Бульба*. Колькі слоў аб дзявочай апратцы на Беларусі. — Вільня: Друкарня М.&nbsp;Кухты, 1911. — 16&nbsp;с.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Смалянчук, А. Краёвец Антон Луцкевіч / А. Смалянчук // Гістарычны Альманах. 1998. Т. 1. С. 27—45. — С. 33.

Катэгорыя:Нарадзіліся 15 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1884 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянскім павеце (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Астравецкім раёне
Катэгорыя:Памерлі 15 жніўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе
Катэгорыя:Памерлі ва Уроцлаве
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Інжынеры Беларусі
Катэгорыя:Этнографы Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР
Катэгорыя:Члены Польскай сацыялістычнай партыі