Мумітроль

**Мумітроль** — герой серыі кніг фінскай шведскамоўнай пісьменніцы і мастачкі Тувэ Янсан.

## Мумігероі 
### Мумісям’я 
* **Мумітроль** (*Mumintrollen*) — бегемотападобная істота, галоўны герой усёй муміэпапэі. Падлетак, шукальнік прыгодаў, амаль адзіны, хто апрыёры верыць усім гісторыям уласнага бацькі. Любіць удзельнічаць ва ўсялякіх авантурах, яшчэ больш любіць іх ладзіць. Мае сяброўку — фрэкен Снорк.
* **Мумімама** (*Muminmamman*) — маці галоўнага героя, найлепшая мама ў свеце. Добра гатуе аладкі і майструе чоўнікі з кары. Нічога не можа парушыць яе спакойнага стану. Адзіная рэч, якую яна смяротна баіцца згубіць — гэта яе торбачка, дзе заўжды ляжыць штосьці карыснае. З астатнімі рэчамі развітваецца з лёгкім сэрцам. Мае схільнасць да авантураў і нікому нічога не забараняе.
* **Мумітата** (*Muminpappan*) — бацька галоўнага героя. Нарадзіўся пры таямнічым раскладзе зорак. Першыя гады правёў у школе для падкінутых мумітроляў, якою кіравала адна Хемуліха, адтуль збег, пазнаёміўся з Фрэдрыксанам. Доўгі час вандраваў, пакуль не пазнаёміўся з будучай Мумімамай, асеў у Мумідоле, пабудаваў хату, пасадзіў шмат дрэў і займаецца гадаваннем сына і яго сяброў, якія жывуць разам з мумітролямі. Любіць апавядаць пра свае юнацкія прыгоды. Крыўдзіцца, калі гэтым гісторыям не вераць і вельмі радуецца, калі ўсе астатнія атрымліваюць стоадсоткавы доказ таго, што прыдуманага ў яго гісторыях зусім крыху (адно каб было цікавей). Кансерватар і не жадае, каб у яго доме хоць калі-небудзь з’явілася электрычнасць. Нягледзячы на свой статус бацькі сямейства не згубіў былога авантурызму.
* **Продак** (*Förfadern*) — стары-стары троль, выпадкова выпушчаны Мумітролем падчас зімовай дэпрэсіі з шафы ў купальні. Не размаўляе, нічога не есць, жыве ў коміне ў гасцёўні.

### Сябры і знаёмыя 
* **Сніф** (*Sniff*) — сябра Мумітроля. Самы маленькі з усяго асяроддзя і гэтым карыстаецца. Крыху сквапны, інфантыльны, любіць розныя бліскучыя рэчы. Увязваецца ва ўсялякія авантуры Мумітроля, а потым, калі сустракаецца з нейкімі цяжкасцямі, адразу ж пачынае нудоціць. Але ў цэлым добрая істота. Сын Валэндака і звераняткі Сос.
* **Валэ́ндак** (*Råddjuret*) — бацька Сніфа, муж звераняткі Сос, сябра юнацтва Мумітаты. Мае цікавую біяграфію: яго бацькі загінулі падчас генеральнага прыбірання. Выхоўваўся сваім дзядзькам Фрэдрыксанам. Жыў у скрынцы з-пад кавы спачатку адзін, а потым нейкі час дзяліў яе з малым Кліпдасам. Паталагічна няўважлівы, плаксівы, але заўжды гатовы прыйсці на дапамогу, як маральна так і фізічна. Калекцыянуе гузікі.
* **Зверанятка Сос** (*Sås-Djuret*) — пра яе амаль няма звестак. Вядома, што яна была вельмі прывабная асоба і таксама як яе муж Валэндак збірала гузікі, на гэтай глебе яны і пазнаёміліся. Потым агульная зацікаўленасць амаль адразу перайшла ў каханне. Ад моманту знаёмства на Садовым свяце Усеўладара, да іх вяселля прайшло не больш за некалькі дзён.
* **Снусмумрык** (*Snusmumriken*) — яшчэ адзін з найлепшых сяброў Мумітроля. Самотнік, шукальнік прыгодаў. Любіць жыць у намёце, паліць люльку і граць на губным гармоніку і флейце. З нянавісцю ставіцца да забараняльных шыльдаў. Асабістымі ворагамі лічыць Ахоўніка парку і Паліцыянтаў. У сваяцтве з мюмламі. Сын Юксарэ і Мюмлы-маці. Калі злуецца, звычайна кажа: «Хуп-хэф». Носіць толькі тую вопратку, якая выглядае «дастаткова» старой і ўвогуле абыякава ставіцца да рэчаў. Кожную восень адыходзіць з Мумідолу і вяртаецца толькі ў красавіку.
* **Юксарэ** (*Joxaren*) — нягледзячы на сваю паталагічную ляноту з’яўляецца апантаным шукальнікам прыгодаў. Любіць вандраваць, паліць люльку, але не любіць працаваць. Абсалютны нонканфарміст, любую забарону лічыць сігналам для дзеяння: каб прымусіць яго згубіць інтарэс да забароненага плоду, дастаткова яму дазволіць рабіць усё, што забаронена. Як і яго сын, не любіць Ахоўніка парку і паліцыю.
* **Мюмла-мама** (*Mymlanmamman*) — маці Снусмумрыка, Мюмлы, Малой Мю і яшчэ вялікага мноства мюмлаў, якія да сюжэту муміэпапэі не маюць амаль ніякага дачынення. Яе постаць уся нібыта складаецца з акружнасцей. Заўжды ўсміхаецца. Нанач сваім дзецям у якасці казкі распавядае дэтэктыўную гісторыю аб Інспектары Твігсе.
* **Мюмла** (*Mymlan*) — найстарэйшая з дачок Мюмлы-мамы. Асноўны занятак — дагляданне малой сястрычкі Мю. Мае маркоўнага колеру валоссе, якое заўжды завязвае ў пучок, і занадта вольны характар. Мае тытулы князёўны Каралеўскай Вольнай калоніі (якую ў маладосці зладзіў Мумі-тата) і прымы плавучага тэатра. Вечны падлетак.
* **Малая Мю** (*Lilla My*) — самая маленькая мюмла ў свеце. Нягледзячы на салідны ўзрост, заўжды застаецца маленькім, капрызным, шкодным дзіцёнкам, які, нягледзячы на мініяцюрныя памеры, першы ў чарзе на новую авантуру. Сястру, зразумела ж, нават не спрабавала слухацца. Лятэнтная танатафілка: трапляючы ў суполцы ў складаныя абставіны з задавальненнем каментуе: Мы пэўна зараз загінем!
* **Снорк** (*Snorken*) — знаходзіцца ў некаторым сваяцтве з мумітролямі, але, у адрозненне ад іх, у залежнасці ад настрою ці псіхалагічнага стану змяняе свой колер. Лічыць сябе старэйшым за ўсіх, таму паводзіць сябе занадта сур’ёзна. У фарсмажорных абставінах адразу ж праводзіць брыфінг. Нават аднойчы сядзеў на пасадзе суддзі. Час ад часу задаецца пытаннем: «Навошта ў свеце існуюць сёстры».
* **Фрэкен Снорк** (*Snorkfröken*) — сястра Снорка. Легкадумная істота, добрая, пужлівая. Таксама як і старэйшы брат мяняе колер скуркі. Любіць разнастайныя забавы і няжудасныя прыгоды. Закаханая ў Мумітроля.
* **Хемулі** (*Hemuler*) — занудлівыя стварэнні з негустым кустападобным валоссем на галаве і доўгай пашчай. Не маюць гумару, фантазіі і густу. Тым не менш лічаць свой лад жыцця ідэальным і сапраўды незадаволеныя, калі хтось паводзіць сябе інакш. Таму любімая прымаўка хемулёў: «Як у гэтым свеце ўсё не па-хемульску». Каб выправіць гэты недахоп грамадства, хемулі ідуць у выхавацелі, ахоўнікі паркаў і паліцыянты. Іншыя ж, каб не бачыць усіх недахопаў свету, адгароджваюцца ад свету навукай.
* **Усеўладар** (*Självhärskaren*) — аўтакратычны кіраўнік невялічкай дзяржавы. Кіруе даволі легкадумным, але працавітым народам, любімым заняткам якога з’яўляецца будаванне сценаў. Нягледзячы на стагадовы ўзрост, не страціў розуму, рухаецца самастойна і мае своеасаблівы гумар.
* **Філіф’ёнка** (*Filifjonkan*) — стоадсодкавая «сіняя панчоха». Жыве самотна сярод разнастайных прыгожых дробязяў. Пакутуе ад мноства фобіяў, таму без чужое дапамогі не ў стане (ды і папросту не жадае) зрабіць крок для паляпшэння свайго існавання. Сям’і па большасці не мае. Мае стасункі з адной-дзвюма сяброўкамі, з якімі прыемна паразмаўляць аб «цяжкасцях гэтага свету».
* **Туў-Цікі** (*Too-Ticki*) — таямнічая асоба, якая існуе ва ўласным свеце і не надта жадае пушчаць туды чужынцаў. Жыве ў купальні мумітроляў у кампаніі нябачных мышак і разнастайных таямнічых істот. Кожны раз перад надыходам вясны робіць Вялікае Вогнішча. Носіць шапачку, унутраны бок якой блакітны, а вонкавы — чырвоны. Зімой дэманструе чырвоны бок, а вясной — блакітны. Сустракае вясну, граючы на катрынцы.
* **Фрэдрыксан** (*Fredrikson*) — фантазёр і вынаходнік. Стваральнік лётна-падводнага рачнога параходу, названага ў гонар нізкі вершаў яго сканалага брата (бацькі Валэндака) «Марскі аркестр» (хаця яго ўласны пляменнічак перайначыў назву на «Марзкі аркесдар»). Пачынаў як вольны мастак, але ў далейшым па прапанове Усеўладара стаў яго асабістым інжынерам. Тым не менш не страціў былога імпэту да авантураў. Уласны заплечнік зрабіў жытлом для Прывіда.
* **Прывід** (*Spöket*) — нягледзячы на тое, што з’яўляецца нячысцікам, добрая і сяброўская асоба. Поўнае імя — Прывід з Вострава Жахаў па мянушцы Страшыдла. Пачынаў як пужацель жыхароў Вострава Усеўладара, але з цягам часу да яго ўсе прызвычаліся, таму вымушана прыбіўся да маладога Мумітаты і яго «Каралеўскай Вольнай калоніі» і хутка пасля згоды з некаторымі правіламі стаў паўнапраўным каланістам. Спачатку жыў разам з Мумітатам, але пасля змены яго сямейнага становішча перабраўся ў заплечнік да Фрэдрыксана.
* **Кліпда́с** (*Klippdassen*) — яшчэ дзіця. Як і ўсе кліпдасы, жыве на рачным дне, дзе вялікімі ікламі робіць каналы, каб здабыць сабе ежу. Па сваёй няўважлівасці трапіў на борт «Марскога аркестра», дзе жыў разам з Валэндакам, пакуль не быў адпраўлены дадому. Праз малы ўзрост і таму, што яго іклы яшчэ растуць, заўжды штосьці грызе і ўвесь свет падзяляе на рэчы, якія можна грызці і якія ўжо згрызеныя. Любіць выхавальныя гульні Цёткі Хемуліхі.
* **Андатар** (*Bisamråttan*) — філосаф-самотнік. Раней жыў у нары ля ручая, але калі мумісямейства недарэчна разбурыла яе падчас будавання моста, быў вымушаны па шчырым запрашэнні Мумітаты пасяліцца ў мумідоме. Лічыць, што працаваць — гэта не філасофская справа, таму час бавіць лежачы ў гамаку і чытаючы ўлюбёную кнігу: «Трактат пра Неістотнасць Існага».

### Іншыя асобы 
* **Морра** (*Mårran*) — зборны вобраз мумінячысціка. Істота, якая больш нагадвае рухомы кавалак цемры, чым нешта жывое. Нават улетку Морра нясе ў сабе кавалак зімовае сцюжы і можа загасіць самае вялікае полымя. Таксама выконвае абавязак начнога пудзіла ў жыхароў Мумідолу і яго наваколляў.
* **Тофсла і Віфсла** (*Tofslan och Vifslan*) — героі, якіх цяжка ўявіць па-асобку. Як і малая Мю, з’яўляюцца адвечнымі дзецьмі, размаўляюць на ўласнай, але крыху зразумелай мове. Не маюць уяўлення аб тым, што добра, а што блага.
* **Гафса** (*Gafsan*) — зборны вобраз кумушкі. Асоба са шкодным характарам, ведае ўсе свежыя плёткі аб суседзях, знаёмых і нават аб знаёмых суседзяў і суседзях знаёмых, карацей аб усіх. Ніколі не прыйдзе на дапамогу, нават блізкім.
* **Дронт Эдвард** (*Dronten Edward*) — занадта вялізны, да таго ж няўважлівы і з дурным характарам. Праз гэта ў хвіліну злосці ці па няўважлівасці можа расціснуць сяго-таго. Але, пакутуючы сумленнем, ладзіць пахаванне за ўласны кошт, праз гэта ніколі не мае грошай.
* **Эма** (*Emma*) — тэатральная пацучыха, удава дырэктара тэатра. Большую частку жыцця правяла за кулісамі, таму ведае аб тэатры ўсё і непарушна слухаецца ўсіх прыкметаў і традыцый сцэны. Дапамагае мумісям’і і іх сябрам аднавіць тэатр мужа, напісаць п’есу і зладзіць яе пастаноўку на сцэне «плавучага тэатра».
* **Хаціфнаты** (*Hattifnattarna*) — умоўна-разумныя істоты. Сілкуюцца электрычнасцю грымотаў. Не маюць вушэй і роту. Амаль усё жыццё (калі толькі не збіраюцца на Востраве Хаціфнатаў), плывуць па моры да толькі ім вядомай мэты. Нараджаюцца з насення, якое трэба сеяць непасрэдна перад надыходам купальскае ночы.
* **Іншыя асобы** — разнастайныя буйныя і дробныя істоты, без якіх можна было б абысціся, але якіх не хапала для масавасці.

## Мумікнігі 
### Кнігі 
* «Маленькія тролі і вялікая паводка» (1945, *Småtrollen och den stora översvämningen*; перакладзена на беларускую мову Настай Лабадой)
* Kometjakten (1946, *Пагоня за каметай*; у 1968 годзе пераробленая ў *Kometen kommer* (*Прылятае камета*))
* Trollkarlens hatt (1948, *Капялюш Чараўніка*)
* Muminpappans Bravader (1950, *Прыгоды Мумітаты*; у 1968 годзе пераробленыя ў *Muminspappans memoarer* (*Мемуары Мумітаты*))
* Farlig midsommar (1954, *Небяспечнае лета*)
* Trollvinter (1957, *Чароўная зіма*)
* Det osynliga barnet (1962, *Нябачнае дзіцё*)
* Pappan och havet (1965, *Тата і мора*)
* Sent i november (1970, *Пад канец лістапада*)

### Кніжкі ў малюнках 
* Hur gick det sen? Boken om Mymlan, Mumintrollet och Lilla My (1952, *Што было далей? Кніга аб Мюмле, Мумі-тролі і Малой Мю*)
* Vem ska trösta knyttet? (1960, *Хто суцешыць кнюта?*)
* Den farliga resan (1977, *Небяспечная вандроўка*)
* Skurken i muminhuset (1980, *Жулік у мумідоме*)
* Visor från Mumindalen (1993, *Песні Мумідолу*; супольна з братам Ларсам і Эрнай Таўро)

## Мумі-экранізацыі 
* Die Muminfamilie (1959—1961, *Мумісям’я*; вытворчасць — Германія, лялечнае шоу)
* Finn Family Moomintroll (1966, *Фінская сям’я мумітроляў*; вытворчасць — Англія, ТВ-шоу)
* Mumintrollet (1969, *Мумітролі*; вытворчасць — Швецыя, серыял)
* ムーミン (1969—1970, *Мумітролі*; вытворчасць — Японія, анімэ)
* 新 ムーミン (1972, *Новыя Мумітролі*; вытворчасць — Японія, анімэ)
* I mumindalen (1973, *У Мумідоле*; вытворчасць — Швецыя, міні-серыял)
* Muminki (1977—1982, *Мумітролі*; вытворчасць — Польшча-Аўстрыя, лялечны мультфільм)
* Муми-тролль и другие (1978, *Мумітроль і іншыя*; вытворчасць — СССР, лялечны мультфільм)
* Муми-тролль и комета (1978, *Мумі-троль і камета*; вытворчасць — СССР, лялечны мультфільм)
* Муми-тролль и комета. Путь домой (1978, *Мумітроль і камета. Дарога дадому*; вытворчасць — СССР, лялечны мультфільм)
* Шляпа волшебника (1980, *Капялюш чараўніка*; вытворчасць — СССР, папяровы мультфільм)
* Szczęśliwe dni muminków (1983, *Шчаслівыя дні мумітроляў*; вытворчасць — Польшча, лялечны мультфільм)
* Zima w Dolinie Muminków (1986, *Зіма ў Мумідоле*; вытворчасць — Польшча, мультфільм)
* 楽しいムーミン一家 (1990—1991, *Шчаслівая сям’я мумітроляў*; вытворчасць — Японія, анімэ)
* 楽しいムーミン一家 冒険日記 (1991—1992, *Шчаслівая сям’я мумітроляў: Дзённік Прыгодаў*; вытворчасць — Японія, анімэ)
* 楽しいムーミン一家 ムーミン谷の彗星 (1992, *Шчаслівая сям’я мумітроляў: Прылятае камета*; вытворчасць — Японія, анімэ)

## Мумімузей 
[thumb|200px|Мумідом у Парку мумітроляў. Наанталі, [Фінляндыя]]
Мумімузей знаходзіцца ў фінскім горадзе Тамперэ. Быў адчынены ў маі 1989 года. Першапачаткова знаходзіўся ў памяшканні Тамперскага Мастацкага музея, але з цягам часу пераехаў у падземны паверх гарадской бібліятэкі «Метса», якая знаходзіцца ў цэнтры Тамперэ. Яго калекцыя цалкам засноўваецца на творчай спадчыне Тувэ Янсан. Да калекцыі таксама належаць два мумібудыначкі, першы з якіх быў пабудаваны Пенты Эйштола (*Pentti Eistola*) у 1958 годзе, а другі, найбольш папулярны, — пяціпавярховая хата, пабудаваная супольнымі намаганнямі Пенты Эйштола, Тувэ Янсан і Туўлікі Піеціля ў 1979 годзе дзеля ўдзелу ў Браціслаўскім Біенале ілюстрацый. Акрамя ілюстрацый па мумітэматыцы і не толькі, створаных непасрэдна спадарыняй Янсан, значную ролю ў калекцыі граюць мумі-працы яе блізкае сяброўкі Туўлікі Піеціля. Гэта макеты абстановак і сцэн з жыцця мумітроляў, выкананыя па матывах мумісерыі.

Сусвет «Даліны мумітроляў» (такую назву мае гэты мумімузей) дастаткова поўна раскрывае ўсю мумітэматыку і падабаецца і маленькім наведнікам і іх дарослым суправаджальнікам.

## Спасылкі 
* Музей Даліна мумітроляў у Тамперэ, Фінляндыя
* Сайт кампаніі Moomin Characters Ltd, якая належыць нашчадкам Тувэ Янсан і займаецца аховай правоў на персанажы мумісерыі 
* Выдавецтва «Шыльдс», выпускае мумікнігі ў Фінляндыі 
* Мумідол. Польскі сайт муміфанаў 
* Міжнародны рускамоўны сайт прыхільнікаў творчасці Тувэ Янсан
* Мумі Японія

Катэгорыя:Фінская літаратура
Катэгорыя:Дзіцячая літаратура
Катэгорыя:Літаратурныя персанажы