Супрацьстаянне ў Адэсе (2014)

thumb|Дом прафсаюзаў да пажару

**Супрацьстаянне ў Адэсе паміж праціўнікам і прыхільнікамі Еўрамайдана** — эпізод агульнага палітычнага крызісу ва Украіне.

Першы час (лістапад 2013 года — студзень 2014 года) адбывалася у прававых рамках, без відавочных праяваў гвалту: прыхільнікі Еўрамайдана выступалі за змену ўлады і вяртанне Украіны на шлях еўраінтэграцыі, а праціўнікі — за інтэграцыю з Расіяй у рамках Мытнага саюза, супраць экстрэмізму праварадыкальных груповак. У сярэдзіне студзеня 2014 года кароткачасовы ўсплёск напружанасці ў горадзе быў выкліканы абвастрэннем сітуацыі ў Кіеве, масавымі сутыкненнямі паміж пратэстоўцамі і супрацоўнікамі праваахоўных органаў, хваляй захопаў адміністрацыйных будынкаў на Заходняй Украіне. Да гэтага часу адносіцца супрацьстаянне паміж супернікамі Еўрамайдана і яго прыхільнікамі каля будынка Адэскай абласной дзяржадміністрацыі (АДА), а таксама фарміраванне антымайданаўскімі арганізацыямі «народных дружын».

Супрацьстаянне абвастрылася ў канцы лютага — пачатку сакавіка, калі прыход былой апазіцыі да ўлады прывёў да змены палітычнай атмасферы ў краіне, а адміністрацыю і праваахоўныя органы Адэскай вобласці ўзначалілі прадстаўнікі новага кіраўніцтва. Спрыяла гэтаму развіццё пратэстнага руху на поўдні і ўсходзе Украіны ў цэлым і, у прыватнасці, аддзяленне Крыму ад Украіны і яго далучэнне да Расіі. Першыя крокі новага кіраўніцтва Украіны па рэвізіі палітычных рашэнняў, прымалі пры прэзыдэнце Януковічы, і свабода дзеянняў, якую атрымалі ў гэтай сітуацыі праварадыкальныя групоўкі, прывялі да змены патрабаванняў антимайдановских сіл — на першы план выйшлі патрабаванні захавання статусу рускай мовы, федэралізацыі (дэцэнтралізацыі ўлады), абароны правоў рускамоўнай меншасці, уліку інтарэсаў поўдня і ўсходу Украіны ў агульнадзяржаўнай палітыцы, аднаўлення добрасуседскіх адносін з Расіяй, адпору праваму экстрэмізму.

Пачынаючы з сярэдзіны сакавіка, на фоне крымскіх падзей, узмацніўся ціск на антымайданаўскі рух з боку Службы бяспекі Украіны. Адзін з лідараў пратэстнага руху Антон Давідчанка быў затрыманы па абвінавачваннях у замаху на тэрытарыяльную цэласнасць Украіны і ў канцы лета паўстаў перад судом. Адразу ж пасля вызвалення Антон Давідчанка пакінуў Украіну. Дэпутат гарсавета ад партыі «РОДИНА» Аляксандр Васільеў пасля допыту ў СБУ быў вымушаны 22 сакавіка перабрацца ў Крым, каб пазбегнуць арышту. Расціслаў Барда, абраны адзіным кандыдатам у мэры Адэсы ад Кулікова поля, пасля трагічных падзей 2 мая 2014 года лічыўся зніклым без вестак, а дэпутат Адэскага абласнога савета Вячаслаў Маркін памёр у шпіталі ў ноч на 3 мая.

2 мая напружанасць дасягнула піка і вылілася ў маштабныя сутыкненні на вуліцах горада. У выніку, паводле дадзеных МУС Украіны, загінулі каля 50 чалавек, большасць з іх — пры пажары ў Доме прафсаюзаў, дзе актывісты антымайданаўскага руху паспрабавалі схавацца пасля сутыкнення на Куліковым Поле.

З другой паловы 2014 года ў Адэскай вобласці адбываецца серыя дыверсій і тэрактаў, накіраваных супраць аб’ектаў прамыслова-транспартнай інфраструктуры і аб’ектаў, звязаных з украінскай арміяй, а таксама актывістаў руху за адзінства Украіны. Адзначалася падабенства з аналагічнымі акцыямі ў Харкаве.

## Лістапад — снежань 2013 года 
21 лістапада ўрад Украіны абвясціў аб рашэнні прыпыніць працэс падрыхтоўкі да падпісання пагаднення аб асацыяцыі з ЕС.

Увечары 22 лістапада ў Адэсе была афіцыйна аб’яўлена бестэрміновая акцыя «Адэса — курс еўра». Гэтая акцыя, якую яшчэ назвалі «Адэскім майданом», згодна з яе арганізатарамі, была закліканая выказаць народны пратэст супраць рашэння ўрада. Лідар «Демальянса» Аляксей Чорны патлумачыў журналістам, што акцыя ўзгодненая з Адэскім гарсаветам. На Думскай плошчы сабралася каля 150 чалавек. Ля помніка Пушкіну яшчэ раніцай былі ўсталяваныя дзве палаткі з лозунгамі ў падтрымку еўраінтэграцыі. Перад прысутнымі выступілі прыхільнікі курсу на еўраінтэграцыю, у асноўным прыхільнікі нацыяналістычных поглядаў — лідар адэскіх Гайдамакаў Сяргей Гуцалюк, адзін з кіраўнікоў «Генеральнага пратэсту» Сяргей Дзіброў, кіраўнік адэскай арганізацыі партыі «УДАР» Андрэй Юсаў.

У ноч з 22 на 23 лістапада Акруговы адміністрацыйны суд Адэсы разгледзеў пазоў выканкама Адэскага гарсавета аб забароне масавых акцый у цэнтральнай частцы горада і часткова задаволіў яго. Улады горада патрабавалі забараніць масавыя акцыі ў перыяд з 23 лістапада па 9 снежня на Думскай плошчы (ля будынка мэрыі), на праспекце Шаўчэнкі, 4 (ля будынка аблсавету), на Ліннай, 83 (каля аблдзяржадміністрацыі) і на Куліковым полі. Іншымі словамі, пазоў мэрыі уключаў і патрабаванне забараніць правядзенне «Еўрамайдана». Суд разгледзеў пазоў мэрыі і ў ходзе пасяджэння, пачатак якога было прызначана на гадзіну ночы, задаволіў яго, але толькі часткова: суд падтрымаў ідэю забароны масавых акцый паблізу адміністрацыйных будынкаў, але забарона тычылася толькі Адэскай абласной арганізацыі «УДАРа».

Лідар адэскага «УДАРа» Андрэй Юсаў заявіў 23 лістапада, што гарадскія ўлады спрабуюць перашкодзіць правядзенню масавых акцый пратэсту, запланаваных на 24 лістапада ў Кіеве. Продаж квіткоў з Адэсы ў Кіеў абмежавалі, а аўтаперавозчыкам забаранялі везці ў сталіцу арганізаваныя групы. Адэскія «удараўцы», аднак, мелі намер дастаўляць актывістаў у сталіцу групамі па чатыры-пяць чалавек на ўласным аўтатранспарце.

Як заявілі ў прэс-службе партыі «Бацькаўшчына», каля 21:00 23 лістапада ў Катоўску аўтобус з актывістамі «Бацькаўшчыны», які накіроўваўся ў Кіеў для ўдзелу ў Еўрамайдане, закідалі камянямі. У выніку нападу транспартны сродак аказалася выведзеным з ладу.

Тым часам бестэрміновая акцыя за еўраінтэграцыю, якая перамясцілася 23 лістапада на плошчу ля помніка Дзюка дэ Рышэлье на Прыморскім бульвары, працягнулася. Удзельнікі акцыі усталявалі новыя палаткі, збіралі грошы на ежу і бензін. Паводле слоў арганізатара адэскага Еўрамайдана Аляксея Чорнага, у першы дзень у намётах начавалі чатыры чалавекі, у другую ноч у лагеры засталіся ўжо восем удзельнікаў пікету. Раніцай 24 лістапада да разрослага намётавага мястэчка прыйшоў судовы выканаўца, які нагадаў удзельнікам, што суд забараніў правядзенне палітычных акцый. Арганізатары акцыі заявілі, што праводзяць не палітычную, а грамадскую акцыю. Паводле слоў Аляксея Чорнага, патрулюючыя бульвар супрацоўнікі МУС заявілі, што «выступаюць на баку закона» і ніякіх дзеянняў супраць «еўрамайдана» прадпрымаць не сталі. На мітынг сабралася, паводле розных падлікаў, ад 200 да 500 чалавек. Аляксей Чорны заявіў, што адэская акцыя цалкам падтрымлівае патрабаванні да ўрада, вылучаныя ў Кіеве. Аляксей Чорны заявіў, што адэскі «Еўрамайдан» працягнецца як мінімум да 28 лістапада, калі ў Вільнюсе пачнецца саміт Украіна-ЕС, дзе, як спадзяюцца ўдзельнікі акцый пратэсту, адбудзецца падпісанне пагаднення аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрасаюзам.

У ноч на 25 лістапада Адэскі акруговы адміністрацыйны суд задаволіў пазоў выканкама Адэскага гарсавета і забараніў правядзенне любых масавых мерапрыемстваў аж да 31 снежня 2013 года. Забарона распаўсюджвалася на Дэрыбасаўскую, Пушкінскую, Рышэл’еўскую і Маразліеўскую вуліцы, Гарсад, Саборную, Думскую, Тэатральную і Кацярынінскую плошчы, Прыморскі бульвар, Пацёмкінскую лесвіцу і шэраг іншых месцаў, у прыватнасці, наваколлі Адэскай аблдзяржадміністрацыі, раённых адміністрацый, будынка абласнога і гарадскога упраўленняў МУС і т. п. Забарона тычылася любых арганізацый і асобных грамадзян: забаранялася ладзіць мітынгі, размяшчаць палаткі, усталёўваць гукавое абсталяванне, раздаваць агітацыйную літаратуру і т. п.

Прыкладна ў 05:30 раніцы 25 лістапада пачалася аперацыя па сілавому разгону «Еўрамайдана» каля помніка Дзюку Рышэлье. На плошчу прыбылі каля ста супрацоўнікаў міліцыі, якія ачапілі намётавы гарадок. Пасля гэтага работнікі камунальных службаў пачалі дэмантаж намётаў. Насельнікі «Еўрамайдана» паспрабавалі аказаць супраціўленне, якое было ў жорсткай форме задушана супрацоўнікамі міліцыі. Некалькі чалавек (у тым ліку Аляксей Чорны) былі затрыманыя і дастаўлены ў аддзел міліцыі. У дачыненні да іх былі складзеныя адміністрацыйныя пратаколы па артыкулах 173 (дробнае хуліганства) і 185 (злоснае непадпарадкаванне законнаму распараджэнню ці патрабаванню работніка міліцыі) Кодэкса Украіны аб адміністрацыйных правапарушэннях. Арганізатары «Еўрамайдана», зрэшты, ужо заклікалі прыхільнікаў сабрацца на Прыморскім бульвары ўвечары 25 лістапада.

Палітрада партыі «РОДИНА» асудзіла забарону мітынгаў у Адэсе і прымяненне міліцыяй сілы для разгону намётавага мястэчка каля помніка Дзюку Рышэлье. У заяве, распаўсюджанай прэс-службай партыі, гаварылася: «Нягледзячы на ​​тое, што мітынгоўцы з’яўляюцца нашымі прамымі і непрымірымымі палітычнымі апанентамі, мы лічым недапушчальным абмежаванне канстытуцыйнага права грамадзян на мірныя сходы і свабоднае выказванне сваіх поглядаў. Улады зноў пайшлі на сілавы сцэнарый, новую антыканстытуцыйную забарону масавых акцый і палітычна матываванае прымяненне сілы праваахоўнымі органамі. Адзіным разумным тлумачэннем гэтых дзеянняў з’яўляецца жаданне ўлады трымаць у страху і падпарадкаванні усіх адэсітаў, па-за залежнасці ад іх палітычных поглядаў. Адэса — вольны горад! За нашу і вашу свабоду!».

Увечары 25 лістапада каля 150 актывістаў сабраліся ля помніка Дзюку Рышэлье, каб працягнуць акцыі ў падтрымку падпісання пагаднення з ЕС. Акцыя юрыдычна была аформлена не як мітынг, а як сустрэча з дэпутатам гарсавета ад «Фронту змін» Аляксандрам Астапенкам. Найбольш своеасаблівым аказалася выступленне аднаго з актывістаў ВА «Свабода», які заклікаў удзельнікаў акцыі пераходзіць да больш радыкальных захадаў і начнать сапраўдную барацьбу, падобна «сапраўдным героям — Сцяпану Бандэры, Раману Шухевічу і Максіму Чайцы».

26 лістапада Прыморскі раённы суд Адэсы прысудзіў Аляксея Чорнага да 5 сутак арышту па абвінавачванні ў хуліганстве і супраціве супрацоўнікам міліцыі падчас разгону намётавага мястэчка адэскага «Еўрамайдана». 27 лістапада суд вызначыў меру пакарання для яшчэ двух удзельнікаў адэскага «Евромайдана». Актывісту «Дэмальянса» Вячаславу Шкрыбляку прысудзілі трое сутак адміністрацыйнага арышту за злоснае непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі. Яшчэ адзін удзельнік «Еўрамайдана» Віталь Усціменка быў асуджаны да штрафу ў 119 грыўняў за дробнае хуліганства.

26 і 27 лістапада на мітынгі да помніка Дзюку Рышэлье выйшла толькі па некалькі дзясяткаў чалавек.

28 лістапада на заяўлены мітынг у падтрымку падпісання пагаднення аб асацыяцыі з Еўрасаюзам перад галоўным будынкам АНУ ім. Мечнікава выйшлі ў агульнай складанасці каля дзясятка студэнтаў, многія з якіх і так з’яўляліся ўдзельнікамі «Еўрамайдана». Тым часам стала вядома, што работнікаў бюджэтных арганізацый Адэскай вобласці — па 20 чалавек ад кожнага сельскага і пасялковага савета — пад пагрозай звальнення накіроўваюць у Кіеў на «антымайдан», які 29 лістапада арганізавала Партыя рэгіёнаў. Лідар «Дэмальянса» Аляксей Чорны заявіў, што ад 30 да 50 удзельнікаў адэскага «Еўрамайдана» таксама выязджаюць у Кіеў для ўдзелу ў масавых акцыях.

29 лістапада, выступаючы на ​​Вільнюскім саміце «Усходняга партнёрства», прэзідэнт Украіны Віктар Януковіч заявіў, што Украіна захоўвае прыхільнасць ідэям еўраінтэграцыі і мае намер у найбліжэйшай будучыні падпісаць Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС, але перш гэтага чакае ад кіраўнікоў Еўрасаюза і звязаных з ім арганізацый «рашучых крокаў насустрач Украіне ў пытанні распрацоўкі і рэалізацыі праграмы фінансава-эканамічнай дапамогі з выкарыстаннем усіх наяўных механізмаў і рэсурсаў як інстытутаў, так і дзяржаў — членаў ЕС». У завяршэнне Януковіч выказаў надзею, што Украіна зможа падпісаць пагадненне аб асацыяцыі з ЕС ужо на наступным саміце «Усходняга партнёрства». Рана раніцай 30 лістапада падраздзяленні «Беркута» разагналі намётавы гарадок на Майдане Незалежнасці ў Кіеве, жорстка збіваючы удзельнікаў акцыі пратэсту, якія знаходзіліся ў ім. Больш за трыццаць чалавек былі затрыманыя. Па медыцынскую дапамогу звярнулася 35 чалавек, сямёра з іх былі шпіталізаваны.

30 лістапада ў Адэсе ля будынка абласнога УУС адбыўся мітынг пратэсту супраць разгону «Еўрамайдана». Мітынгоўцы падтрымалі патрабаванне адстаўкі прэзідэнта і міністра ўнутраных спраў, высунутае апазіцыяй у Кіеве.

2 снежня, пасля захопу прыхільнікамі Евромайдана адміністрацыйных будынкаў у Кіеве, Адэскі гарсавет звяртаўся да прэзідэнта Януковіча з заклікам навесці ў краіне парадак. Аналагічны зварот да прэзідэнта быў зроблены і 24 студзеня 2014 года, пасля чарговага абвастрэння сітуацыі ў цэнтры Кіева.

14 снежня да паўтары тысячы адэсітаў выйшлі на «Марш за альтэрнатыву» супраць Еўрамайдана, за федэралізацыю Украіны і ўступленне ў Мытны саюз ЕўрАзЭС. У акцыі прынялі ўдзел прадстаўнікі партыі «РОДИНА», «Моладзевага адзінства», «Блока Вітрэнка», КПУ, ветэранскіх арганізацый.

16 снежня на Саборнай плошчы Адэсы прайшоў мітынг супраць Еўрамайдана і ў падтрымку Мытнага саюза.

## Падзеі 2 мая 
### Пачатак падзей 
А 15:00 прыхільнікі Еўрамайдана сумесна з фанатамі футбольных клубаў «Чарнаморац» і «Металіст» (пазней прадстаўнікі ФК Металіст абверглі факт удзелу сваіх фанатаў у беспарадках) збіраліся арганізаваць марш «За адзінства Украіны», для чаго збіраліся ў цэнтры горада на Саборнай плошчы, сярод іх прысутнічалі ўзброеныя бітамі і ланцугамі, многія са схаванымі маскамі тварамі, экіпіяваныя каскамі і шчытамі. Акрамя лозунгаў «За адзіную Украіну» і «Слава Украіне» прысутнічалі лозунгі «Смерць ворагам», «Маскалёў на нажы».

Насустрач ім рушыла калона прыкладна з 500 узброеных актывістаў з плошчы Кулікова поля, дзе знаходзіўся намётавы лагер прыхільнікаў «Антымайдана». Над калонай былі расійскія сцягі і некалькі чорна-жоўта-белых сцягоў імператарскага дома Раманавых.

Паводле паведамленняў некаторых журналістаў са спасылкай на ананімныя крыніцы ў МУС Украіны, на баку праўкраінскіх сіл удзельнічалі пераапранутыя ў цывільнае байцы спецбатальёна «Усход» і «Шторм», сфармаваных новым урадам Украіны, а таксама байцы 14-й сотні самаабароны кіеўскага Майдана, што на думку каментатараў, абумовіла пасіўныя паводзіны адэскай міліцыі. Па паведамленнях журналіста-відавочцы падзей, прысутнічалі 3-я, 8-я і 14-я сотні самаабароны, Днепрапятроўска, Вінніцы, Жытоміра, Херсона, Данецка. Усяго, паводле дадзеных, паведамленых навінавым агенцтвам Odessit.ua, у Адэсу напярэдадні падзей прыбыло 15 аўтобусаў з праўкраінскімі баявікамі. Агульная колькасць завезеных у Адэсу баевікоў журналісты інфармацыйнага агенцтва Таймер ацанілі ад 300 да 700 чалавек.

### Сутыкненні на Грэчаскай 
Марш «За адзінства Украіны» рушыў па Грэчаскай вуліцы, дзе ім спрабавала супрацьстаяць, у якіх на руках былі георгіеўскія стужачкі і павязкі з чырвонай ізастужкі.

Пачаліся сутыкненні ля выхаду на плошчу. Прыхільнікі федэралізацыі пачалі будаваць імправізаваныя барыкады каля супермаркета «Афіна», заўважыўшы гэта, туды пабег натоўп іх праціўнікаў з палкамі і камянямі. Еўрамайданаўцы сагналі пажарную машыну, якая прыбыла на месца сутыкненняў па выкліку аб палаючым легкавым аўтамабілі, пагражаючы кіроўцу расправай. Таксама імі была ажыццёўлена спроба штурму пажарнай часці, якая знаходзіцца паблізу. Адагнаную пажарную машыну пачалі выкарыстоўваць у якасці тарана для прарыву барыкад праціўніка і ліній міліцэйскага ачаплення зброі. Да 18:00 невялікая частка (каля трыццаці чалавек) праціўнікаў украінскай улады адступіла ў гандлёвы цэнтр «Афіна».

Да 19 гадзін праўкраінскія актывісты дабраліся да плошчы Кулікова поле (пераадолеўшы 2,6 км), дзе разграмілі і спалілі размешчаны каля Дома прафсаюзаў намётавы лагер прыхільнікаў федэралізацыі. Тыя, што знаходзіліся на даху, закідвалі нападнікаў камянямі, адтуль жа, магчыма, вялася стральба. Агонь распаўсюдзіўся на некалькі паверхаў, чаму паспрыяла затрымка ў пачатку ліквідацыі пажару. Яшчэ да пачатку пажару тыя, хто нападаў, змаглі прарвацца ў будынак з чорнага ходу, размешчанага з тыльнага боку будынку, і авалодаць бакавымі калідорамі на паверхах.

Як сцвярджае кіраўнік галоўнага ўпраўлення ДСНС Украіны ў Адэскай вобласці В. Бадэлан, моцны пажар у холе будынка пачаўся пасля таго, як нападнікам удалося закінуць туды некалькі падпаленых аўтамабільных пакрышак. Па словах В. Бадэлана, у выратаванні людзей з будынка удзельнічала 50 супрацоўнікаў ДСНС, якім удалося вывесці з будынка 350 чалавек. Ён сцвярджаў, што пажарныя разлікі прыбылі на плошчу своечасова, але натоўп людзей на плошчы не прапускаў машыны да будынка і перашкаджаў пажарным у іх працы.

Частка актывістаў да прыбыцця пажарных не давала прыхільнікам федэралізацыі пакінуць будынак, змушаючы выскокваць з вокнаў, стралялі па вокнах будынка і па пажарных лесвіцах.

У той жа час іншыя еўрамайданаўцы спрабавалі выратаваць ад агню людзей, якія знаходзяцца ў Доме прафсаюзаў, з дапамогай вяровак і імправізаваных будаўнічых лясоў, дапамагалі ратавальнікам і пажарным. BBC News са спасылкай на газету «Kyiv Post» напісала: «праўкраінскія актывісты выратавалі дзесяткі людзей з палаючага будынка». Пры гэтым, тыя, што абараняліся, з даху будынка працягвалі закідваць натоўп ўнізе ўсім, што траплялася пад рукі.

Тыя прарасійскія актывісты, што пакінулі Дом прафсаюзаў, былі збітыя і перададзеныя міліцыі, таму частка людзей, якія заставаліся ў будынку, адмаўлялася выходзіць.

### Вынікі 
Пад час сутыкненняў адэская міліцыя праяўляла пасіўнасць, а часам і адкрытыя сімпатыі сепаратыстам, губернатар Адэскай вобласці У. Неміроўскі заявіў, што міліцыя дзейнічала супольна з прарасійскімі радыкаламі. Паводле іншых дадзеных, адэская міліцыя атрымала каманду з Кіева не ўмешвацца ў падзеі, а сутыкненні справакавалі невядомыя людзі з чырвоным скотчам на рукавах

2 мая 2014 лагер прыхільнікаў федэралізаці на Куліковым поле ў Адэсе перастаў існаваць, а Дом прафсаюзаў згарэў. Пазней былі абнародваныя дадзеныя аб 48 загінулых асобах і да 250 пацярпелых.

24 жніўня 2014 Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка падзякаваў адэсітам, якія «не дазволілі распаліць у горадзе полымя вайны» і «заплацілі за гэта дарагою цаною пад час падзей 2 мая».
 
25 верасня Галоўнае следчае ўпраўленне МУС Украіны заявіла аб завяршэнні дасудовага расследавання крымінальнай справы па факце масавых беспарадкаў у Адэсе 2 мая.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Канфлікты 2014 года
Катэгорыя:2014 год ва Украіне
Катэгорыя:2014 год у Адэсе
Катэгорыя:Гісторыя Адэсы