open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Груша

**Груша**, **ігруша** (*Pyrus*) — род пладовых дрэў сямейства ружакветных.

## Батанічнае апісанне 
Дрэвы вышынёй 15—20 м. Крона пірамідальная. Лісце яйкападобнае, шчыльнае, бліскучае. Кветкі белыя або ружаватыя, у шчытках. Плады мясістыя, з камяністымі клеткамі, жоўтыя ці зялёныя, з румянцам або без яго. Плады ўтрымліваюць цукры, арганічныя кіслоты, вітаміны В, С, карацін.

## У культуры 
У Беларусі ў дзікай прыродзе 1 від — , часам разглядаецца, як падвід  — распачынальнік многіх культурных сартоў. Расце ў лісцевых лясах, хмызняках, на ўзлесках. Культывуецца ў розных раёнах Беларусі: у большай ступені на паўднёвым захадзе, у паўночна-ўсходніх рэгіёнах менш пашыраная з-за недастатковай халадаўстойлівасці. Дрэва пачынае пладаносіць на 3-4-ы год, перыяд гаспадарчага выкарыстання да 50—60 гадоў. Плады выспяваюць у жніўні — верасні.

Груша, маладыя плады.jpg|Маладыя плады грушы
Pears.jpg|Плады грушы

## Класіфікацыя 
Род уключае 69 відаў, якія размеркаваны ў дзвюх секцыях *Pashia* і *Pyrus*.
 грушы]]

; Гібрыды
* 
*  [ =  × ]
* 
*  [ =  × ]
*  [ =  × ]
*  [ =  × ]
* 
* 
* 
*  [ =  × ]

; Гібрыдныя роды з удзелам прадстаўнікоў роду Груша
* *×Sorbopyrus* (= *Sorbus* × *Pyrus*)

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Садавіна
Вішня звычайная

**Вішня звычайная**, **Вішэння** (*Prunus cerasus*) — драўняная расліна, якую вырошчваюць у садах; від роду  падроду Вішня сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Вішня звычайная — невялікае дрэва ці куст, дасягае да 5.
Цвіце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка, пладаносіць з другой паловы мая. Мае зацяжны рост восенню, позна скідае лісце. Многія яе формы вылучаюцца вялікімі памерамі дрэў.

## Плады вішні звычайнай 
Плады вішні звычайнай маюць кісла-салодкі смак. Плады змяшчаюць арганічныя кіслоты (лімонная кіслата, яблычная кіслата, хінная кіслата, бурштынавая кіслата, саліцылавая кіслата).

Плады вішні спажываюць свежымі. Таксама яны прыдатны для розных відаў перапрацоўкі: з іх гатуюць сокі, кампоты, пладовыя віны, варэнне, джэм, кісялі, жэле; начынку для варэнікаў, пірагоў.

### Медыцынскае выкарыстанне 
Лекавай сыравінай з’яўляюцца спелыя свежыя плады вішні і высушаны сок дрэва (клей), Таццяна Дзям'янава, Максім Багдановіч.

## Спасылкі 
* 
* *Prunus cerasus* L. (Вишня) // ИАС «ООПТ России»  
* Вишня обыкновенная, или садовая — Cerasus vulgaris Mill. 
* Вишня кислая в Энциклопедии декоративных садовых растений 

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Садавіна
Катэгорыя:Сліва
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Пладовыя дрэвы
Катэгорыя:Ягадныя культуры
Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы
Катэгорыя:Расліны на марках
Аранжад

**Аранжа́д** — прахаладжальны напой, які гатуецца з газаванай вады і апельсінавага сіропу. Раней гатаваўся саматужным спосабам з сумесі ахалоджанай вады, цукру і свежага апельсінавага соку. Вядомы ў Рэчы Паспалітай з XVIII стагоддзя, запазычаны з французскай кулінарыі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Безалкагольныя напоі
Артышок

**Артышок** (*Cynara*), род кветкавых раслін сямейства астравых. Каля 12 відаў. Пашыраны ў Міжземнамор’і і на Канарскіх астравах. У культуры 2 блізкія віды — , і . Як харчовыя, кармавыя і дэкаратыўныя расліны вырошчваюць у Паўднёвай Еўропе, на поўдні Расіі, на Украіне. Галоўныя сучасныя вытворцы — Францыя, Італія, Іспанія.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя травяністыя расліны. Сцябло галінастае, прамое, вышыня 0,5—1 м. Лісце буйное, лопасцевае або перыстарассечанае. Трубчастыя фіялетавыя, сінія або белыя кветкі сабраны ў буйны кошык дыяметрам да 10 см. Сакавітыя нераскрытыя кошыкі з мясістым кветаложам (маюць да 4 % бялку, 7—15 % вугляводаў (да 12 % цукру), 3—11 % вітаміну С, 0,4 мг% караціну — правітаміну A, вітаміны В1 (0,18 мг %) і В2, С — 5 мг %, інулін, мінеральныя і араматычныя рэчывы, 0,74 % клятчаткі, да 80 % вады), ачышчаныя чаранкі, галоўныя жылкі лісця і карані спажываюць вараныя і кансерваваныя (далікатэсная страва). Сырыя артышокі перад ужываннем абдаюць кіпенем і выкарыстоўваюць у салатах. Суквецці артышока зрэзваюць да поўнага іх раскрыцця. Пасля адварвання ў салёнай вадзе іх можна есці з маслам або соусам або падсмажваць у топленым або сметанковым масле і пасыпаць сухарамі або зелянінай. Выкарыстоўваюць таксама артышокі для прыгатавання розных соусаў. Ядуць рукамі, з кветкі абламваюць па адным лістку, мачаюць у соус і спажываюць. Калі лісткі з’едзеныя, з дапамогай відэльца ядуць сцябло, неядомыя часткі кладуць на бераг сваёй талеркі.

## Выкарыстанне 
Артышок вядомы як стымулявальны і дыўрэтычны лекавы сродак; ужываюць пры дыябеце, атэрасклерозе, хваробах печані; плады — проціяддзе опіуму. Артышок карысны людзям сталага ўзросту і хворым атэрасклерозам, паколькі гліказыд цынарын, якім багата расліна, зніжае колькасць халестэрыну ў крові і мае жоўча- і мачагонныя якасці.

Магчыма, быў вядомы ў Міжземнамор’і ўжо ў антычнасці. У XVI ст. пачаў пашырацца з Італіі па ўсёй Еўропе, магчыма, тады ж упершыню стаў вядомы сярод магнатэрыі Польшчы і ВКЛ дзякуючы атачэнню Боны Сфорцы, але ніколі не меў тут вялікай папулярнасці.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Астравыя
Катэгорыя:Гародніна
Аспартам

thumb|200px|Структура малекулы аспартаму

**Аспартам**, **E951** — сінтэтычны замяняльнік цукру, невугляводнай прыроды (метылавы эфір амінакіслот: аспартавай і фенілаланіну).

Саладзей за цукар у 160 разоў, прадаецца пад гандлёвымі назвамі *NutraSweet*, *Equal*, *Canderel* і г.д. У прысутнасці вады і кіслот аспартам расшчапляецца, таму непрыдатны ў выпечцы, шырока ўжываецца ў вытворчасці “дыетычных” прахаладжальных напояў, дадаецца ў каву і гарбату. Прапануецца дыябетыка, але небяспечны хворым на фенілкетонурыю (пакунак мусіць абавязкова папярэджваць пра наяўнасць фенілаланіну ў аспартаме).

Аспартам адкрыты ў 1965 і доўгі час лічыўся канцэрагенам. Застаецца пад забаронай або следствам у некаторых краінах, бо яго ўздзеянне на арганізм застаецца да канца не высветленым. Некаторыя адчуваюць смак аспартаму вельмі непрыемным — лічыцца, што гэта генетычна абумоўленая асаблівасць пэўных асоб. Норма бяспечнага спажывання, рэкамендаваная Сусветнай арганізацыяй аховы здароўя — не больш за 0,15 г аспартаму на 1 кг вагі чалавека штодзень.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Аточыны

**Аточыны** — тонкі нутраны свіны тлушч, які пакрывае (аточвае) кішкі, страўнік, часам сэрца.

Аточыны на кішках паводле знешняга падабенства могуць мець назвы **сейка**, **брыжы**, а вакол страўніка — **чапец**. Аточынамі называюць кішачны тлушч і ва Украіне і Славакіі (*otoky*, *otocky*).

Аточыны адбіраюць ад кішак вельмі асцярожна, калі трэба, мыюць, вымочваюць, потым дробна рэжуць і пражуць у чыгуне. Пражыць трэба доўга, пакуль скварачкі не стануць жоўта-карычневымі, толькі тады аточыны будуць добра захоўвацца. Калі ператопленыя аточыны спажывалі ў ежу, то іх пражылі з прыправамі — цыбуляй, бабковым лістом, каб пазбавіцца непрыемнага паху. Пазней, як і цяпер, ператопленыя аточыны выкарыстоўваюць у гаспадарчых мэтах, напрыклад, змазваюць выме карове.

## Літаратура 
*

Катэгорыя:Субпрадукты
Арэхі

[thumb|200px|Нелушчаныя арэхі [ляшчына|ляшчыны]]

**Арэ́хі** — ядомыя плады арэхаплодных культур, складаюцца са шкарлупіны (цвёрдай ці мяккай) і ядомага ядра. Найбольш распаўсюджаныя арахіс, валоскі арэх, каштаны, кедравыя арэхі, ляшчына, мігдалы, мускатны арэх, фісташкі, фундук. Смачны і высокакаларыйны харчовы прадукт. Ядры змяшчаюць шмат тлушчу (30-60 %), бялкоў (да 20 %), мінеральныя солі, вітаміны B, C, каратын. Спелыя ядры спажываюць у свежым выглядзе. У кулінарыі выкарыстоўваюць для прыгатавання салодкіх страў (крэмы, тарты, марозіва і г. д.), мучных і кандытарскіх вырабаў, на Каўказе, у Сярэдняй Азіі і інш. для прыгатавання соусаў. Захоўваць належыць у цёмным прахалодным месцы. З некаторых арэхаў (арахісу, валоскіх, кедравых) здабываюць каштоўныя алеі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Плод
Аляксандр Ягелончык

thumb|250px|Пячатка Аляксандра Ягелончыка
**Аляксандр Ягелончык (Ягелон)**, **Аляксандр Казіміравіч** (,  — ) — вялікі князь літоўскі (1492—1506), кароль польскі (1501—1506). Сын Казіміра Ягелончыка, унук Ягайлы. Пахаваны ў Вільні.

## Характар і выгляд 
У летапісе XVI стагоддзя апісваецца яго партрэт, што быў прывезены Івану III: «А был той князь вельми пиенкный, твары белой, ягод румляных, усок тылко що засеявся». Па натуры Аляксандр быў неваяўнічы, лёгка паддаваўся чужому ўплыву. Вылучался адукаванасцю і вялікай любоўю да музыкі.

## Унутраная палітыка 
У 1492 выдаў свой прывілей, якім абавязаўся не прымаць важныя рашэнні толькі са згоды паноў-рады. Гэты прывілей развіваў ідэі закладзеныя ў Прывілеі Казіміра (1447), замацаваў прынцыпы міжнароднай палітыкі дзяржавы, вызначыў асновы грамадзянага і крымінальнага права. Фактычна гэта быў прадвеснік Статутаў ВКЛ. Былі прыняты таксама заканадаўчыя акты, паводле якіх усе велікакняжацкія маёнткі абвяшчаліся ўласнасцю дзяржавы і вялікія князі не мелі права іх дарыць, аддаваць у заклад без згоды сойма. У 1505 увёў Радамскую канстытуцыю.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 18. Кн.1. — Мн., 2004. — С. 229.
* 
* 
* Alaksandr // 
* Лаўрэш Леанід. Знаходка пахавання вялікага князя ВКЛ і караля Аляксандра і вялікіх княгінь і каралеў Лізаветы і Барбары ў 1931 г. // Наша слова.pdf № 28 (80), 12 ліпеня 2023. // на pawet.net

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія
Катэгорыя:Каралі польскія
Катэгорыя:Ягелоны
Ашурэ

**Ашурэ** — салодкая рытуальная страва ў мусульманаў, якую гатуюць з нагоды аднайменнага свята (10 мухарама, першага месяца календара, ў наш час прыпадае на вясну).

Паводле мусульманскай традыцыі, ў дзень «ашурэ» здарыліся некалькі важных падзей біблейскай гісторыі: Адам сустрэў Еву, Аўраам выратаваўся з пажару, Якуб уз’яднаўся з Юзафам. Але найперш свята ўсталяванае ў памяць выбаўлення ад сусветнага патопу, якое адбылося ў гэты дзень: Ной загадаў сваёй сям’і прыгатаваць салодкую страву з рэшткаў усёй ежы, якая заставалася на каўчэгу, калі ён прыстаў да гары Арарат, таму ў англамоўных асяродках ашурэ называюць яшчэ «пудынгам Ноя». Інгрэдыенты, кансістэнцыя, знешні выгляд ашурэ моцна адрозніваюцца ў розных краінах і ў залежнасці ад ураджаю, пары году, на якую прыпадае ашурэ, даступнасці прадуктаў канкрэтнай сям’і і інш.

У беларуска-літоўскіх татараў ашурэ здаўна і дагэтуль гатуюць у выглядзе ўзвару з некалькіх відаў садавіны, цукру, а таксама пшаніцы ці рысу. У Турцыі і многіх іншых мусульманскіх краінах ашурэ гатуюць з пшаніцы ці рысу на малацэ і вадзе з дадаткам вінаграднага соку, бабоў, нуту, сачавіцы, арэхаў і сушаных ягад да кансістэнцыі своеасаблівага пудынгу.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Татарская кухня
Сліва

**Слі́ва** (*Prunus*) — род пладовых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Дрэвы або кусты вышынёй да 8—10 м. Лісце чараньковае, яйкападобнае або эліптычнае. Кветкі найчасцей белыя, у шчытках. Плод — касцянка з мясістым каляплоднікам. Плады ўтрымліваюць цукры, арганічныя кіслоты, вітаміны.

## Віды 
Паводле базы даных «Растения Беларуси» ў Беларусі ў дзікай прыродзе 7 відаў (з якіх 3 у базе даны з родавай назвай *Cerasus*, 1 — з родавай назвай *Armeniaca* і 5 — з родавай назвай *Padus*):

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Акрамя гэтага вырошчваецца яшчэ 11 відаў (з якіх 4 у базе даны з родавай назвай *Cerasus*, 4 — з родавай назвай *Amygdalus*):

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Гл. таксама 
* 
* 

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
*
Урадлівасць глебы

**Урадлівасць глебы** — здольнасць глебы задавальняць патрэбы раслін у элементах жыўлення, вадзе, забяспечваць іх каранёвыя сістэмы дастатковай колькасцю паветра, цяпла і спрыяльным фізіка-хімічным асяроддзем для нармальнай жыццядзейнасці. Урадлівасць глебы вызначае прадукцыйнасць біяцэнозу і ўраджайнасць сельскагаспадарчых культур. Узровень урадлівасці ацэньваецца па баніціровачнай шкале. 

Найважнейшыя фактары ўрадлівасці глебы - наяўнасць пажыўных рэчываў (пераважна гумусу), вільгаці, аэрацыя, механічны склад глебы, яе структура і інш. На Беларусі, найбольш высокай прыроднай урадлівасцю валодаюць дзярнова-карбанатныя глебы.

Пры правільным выкарыстанні і ахове ўрадлівасць глебы павышаецца, нерацыянальнае выкарыстанне глебаў вядзе да страты іх урадлівасці. Урадлівасць павышаюць увядзеннем і асваеннем правільных севазваротаў, правільнай апрацоўкай, арганічнымі і мінеральнымі ўгнаеннямі, вапнаваннем глебы, меліярацыяй і інш. спосабамі.

## Літаратура 
* Геаграфічныя паняцці і тэрміны. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-085-8

Катэгорыя:Сельскагаспадарчае глебазнаўства
Катэгорыя:Глеба
Таполя

**Таполя** (*Populus*) — род лістападных дрэў сямейства вярбовых.

## Батанічнае апісанне 
Дрэвы вышынёй да 40 м, дыяметрам да 2 м. Крона шатрападобная, яйкападобная або пірамідальная. Лісце шырокае, чараньковае, ланцэтнае, рамбічнае або дэльтападобнае. Кветкі ў звіслых цыліндрычных каташках, ветраапыляльныя. Плод — каробачка.

Светлалюбныя, хуткарослыя, газа- і дымаўстойлівыя дрэвы.

## Арэал 
На Беларусі распаўсюджаны ,  і . Растуць у далінах рэк, у лясах, хмызняках; вырошчваюцца як дэкаратыўныя. Цвітуць у красавіку-маі.

У садах і парках больш за 10 інтрадукаваных відаў. Найбольш пашыраны таполі , , , , , .

## Гл. таксама 
* Populus hyrcana
* Populus nivea

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Дрэвы

Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Ежа

thumb|Раслінная ежа
thumb|Мяса
**Е́жа**, таксама **яда́** — усё прыдатнае да яды і піцця чалавекам. Асноўнае прызначэнне ежы быць крыніцай энергіі для жыццядзейнасці арганізма, аднак немалаважным з'яўляецца атрыманне асалоды ад яе. Ежа складаецца з харчовых прадуктаў, а таксама з харчовых вырабаў і харчовых дабавак, якія перад спажываннем гатуюць, нават калі ядуць сырымі, ад чаго яны робяцца ежай. Сукупнасць спосабаў і метадаў гатавання гатавання ежы завуць кулінарыяй. Сукупнасці пэўных харчовых прадуктаў у спалучэнні з спосабамі і метадамі гатавання завуць стравамі або напоямі. Пэўныя сукупнасці страў завуць кухнямі, напрыклад нацыянальнымі або рэгіянальнымі.

Спажыўную каштоўнасць у ежы маюць бялкі, тлушчы, вугляводы, вітаміны і мікраэлементы. Людзі звычайна прымаюць ежу ад 1-го да 5-ці разоў на дзень. Асноўныя прыёмы ежы ў Беларусі – сняданак, абед, вячэра. Склад, час, месца і назвы прыёмаў ежы розняцца па народах, краінах і рэгіёнах.

Найбольш распаўсюджаныя метады гатавання ежы – абіранне, разбіранне, драбненне, тэрмічная апрацоўка, сушэнне, саленне, вяленне, марынаванне, кансерваванне, расфасоўка і пакаванне.

Некаторыя тыпы і віды страў і напояў – гарнір, салат, смажаніна, суп, соус, рагу, пюрэ, пудынг, віно, піва і інш.

## Глядзіце таксама 
* Корм
* Харчовыя прадукты
* Харчовыя вырабы
* Харчовыя дабаўкі
* Кулінарыя
* Сталовыя прыборы
* Куханнае начынне
* Дыеталогія
* Вегетарыянства

## Спасылкі 

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Ракіта

**Ракіта**, **Чырвоная вярба**, **Вярба вастралістая**, **Шалюга** (*Salix acutifolia*) — лістападнае дрэва ці вялікі куст роду вярба сямейства вярбовых.

## Батанічнае апісанне 
Дрэвы вышынёй да 10—12 м. Крона развесістая, галінкі доўгія, гнуткія, чырвона-бурыя або ярка-чырвоныя з шызым налётам. Лісце вузкаланцэтнае, па краі залозіста-пілаватае, зверху бліскучае, знізу шаравата-зеленаватае. Кветкі ў каташках, плод — каробачка.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Пашырана ва Усходняй Еўропе (на Беларусі пераважна на поўдні), Заходнім Казахстне, Перадкаўказзі. Расце на незадзернаваных пясках, утварае зараснікі на берагах рэк і азёр. Цвіце ў красавіку.

## Таксанамія 
Від **Ракіта** ўваходзіць у род  семейства  парадку .

## Значэнне і выкарыстанне 
Ракіта хутка расце, непатрабавальная да глебы. Насаджэнні з ракіты выкарыстоўваюцца для замацавання пяскоў, берагоў, адхонаў. Ракіты вырошчваюцца як дэкаратыўныя расліны. З парасткаў плятуць кошыкі, агароджы, кара ўжываецца як дубільнік.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Ива // Энцыклапедыя Кругасвет 

Катэгорыя:Вярба
Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Вярба

**Вярба** (*Salix*) — род лістападных дрэў і кустоў сямейства .

Дрэвы вышынёй да 20 м. Крона развесістая, галінкі доўгія, гнуткія. Лісце суцэльнае, з перыстым жылкаваннем. Кветкі ў прамастойных або звіслых каташках, плод — каробачка.

Вядома больш за 600 відаў вярбыраспаўсюджаных ва ўмераных і халодных рэгіёнах Паўночнага паўшар’я. На тэрыторыі Беларусі ў дзікай прыродзе вядома 16 відаў. Найбольш пашыраны , , , , , . Растуць на берагах рэк, каля сажалак, на забалочаных лугах. Цвітуць у красавіку—маі. Насенне захоўвае ўсхожасць не больш 10 дзён пасля як паспее.

Насаджэнні з вярбы выкарыстоўваюцца для замацавання пяскоў, берагоў, яроў. Вербы вырошчваюцца як дэкаратыўныя расліны. З парасткаў плятуць кошыкі, агароджы, кара ўжываецца як крыніца дубільных рэчываў.

## Гл. таксама 
* Вярба чарнічная
* Salix ×pentandroides
* Salix arbuscula
* Salix kuznetzowii
* Salix aegyptiaca

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Брэднік

**Брэднік**, **вярба казіная**, **вербалоз**, **вярба-брэднік**, **івіна** (*Salix caprea*) — лістападнае дрэва ці высокі куст роду вярба сямейства вярбовых.

## Батанічнае апісанне 
Двухдомнае дрэва вышынёй 5-10 м, пад уплывам знешніх фактараў іншы раз расце кустом. Кара гладкая, зеленавата-шэрая, на смак салодка-вяжучая. Лісце шчыльнае, авальнае або яйцападобнае з нераўнамерна-зубчастым краем, зверху маршчакаватае, знізу шэралямцавае, распускаецца пазней за кветкі. Кветкавыя пупышкі буйныя, чырванавата-бурыя, голыя, бліскучыя. Каташкі («коцікі») густыя, шматлікія, з лісточкамі каля асновы, тычынкавыя сядзячыя, песцікавыя на кароткіх ножках, распускаюцца раней за лісце. Плод — каробачка.

## Пашырэнне 
Марозаўстойлівая, мала патрабавальная да ўрадлівасці і вільготнасці глебы расліна. Мае вялікі арэал пашырэння ў Еўропе і Цэнтральнай Азіі — на поўначы да арктычнай Скандынавіі, на ўсходзе — да Сахаліна. Пашыраны на Каўказе, у Заходняй Сібіры. На Беларусі трапляецца ўсюды: у лясах на высечках, узлесках, каля дарог, сярод хмызняку, на берагах рэк. Цвіце ў красавіку-маі, насенне выспявае ў чэрвені. Размнажаецца насеннем і парасткамі.

## Таксанамія 
Від **Брэднік** ўваходзіць у род  семейства  парадку .

## Значэнне і выкарыстанне 
Дэкаратыўная і лекавая расліна (з лекавай мэтай выкарыстоўваецца кара). Добры дубільнік і фарбавальнік. Драўніна прыдатная для будаўніцтва, сталярных вырабаў. Аблісцелыя галінкі — добры корм для жывёлы.

Скарыстоўваецца як прышчэпа для вырошчвання ніцых дрэвападобных форм. Прыдатны для замацавання берагоў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вярба
Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Вербалоз

**Вербалоз**, **вярба пяцітычынкавая** (*Salix pentandra*) — лістападнае дрэва ці куст роду вярба сямейства вярбовых.

## Назва 
Вярба пяцітычынкавая, вярба, вербалоз, лаза, ракіта, брэд.

## Апісанне 
Вышыня расліны да 15 м. Кара ствала цёмна-шэрая, патрэсканая, бліскучая. Галінкі вуглаватыя, жаўтавата-, зеленавата- або чырвона-бурыя; стрыжань белаваты. Маладыя парасткі і лісце ліпкія, прыемна пахнуць. Крона развесістая, галінкі доўгія, гнуткія. Лісце шчыльнае, падоўжана-яйцападобназавостранае, шырокаланцэтнае або эліпсоіднае з завостранай верхавінкай, на кароткіх залозістых чаранках. Прылісткі рана ападаюць. Кветкі ў павіслых каташках, цвітуць пасля распускання лісця. Прыкветныя лускавінкі бледна-жоўтыя, каля асновы кароткаваласістыя. Плод — каробачка з белым пухам, у каташках.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў Еўразіі, сустракаецца ў Еўрапейскай частцы Расіі, Украіне (за выключэннем Крыма), амаль па ўсёй Сібіры. Расце на ўсёй Беларусі: у сырых лясах, на берагах ручаёў і азёр, на балотах, вільготных лугах. Цвіце ў маі-чэрвені, пладаносіць у верасні-кастрычніку.

Вербалоз хутка расце, непатрабавальны да глебы.

## Таксанамія 
Від **Вербалоз** уваходзіць у род  семейства  парадку .

## Выкарыстанне 
Выкарыстоўваецца для аблясення лішкава ўвільготненых тэрыторый. Прут ідзе на грубае пляценне, кара (у ёй да 10 % танідаў) — на дубленне. Добры меданос.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вярба
Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Клён

**Клён** (*Acer*), род лістападных дрэў і кустоў сямейства кляновых.

## Апісанне 
Дрэвы вышынёй да 30 м. Лісце пальчаталопасцевае, простае або перыстае, чараньковае. Кветкі жоўта-зялёныя ў шчытках або гронках. Плод — двухкрылка.

## Класіфікацыя 
Род Клён (*Acer*) ахоплівае больш за 160 відаў.

На Беларусі ў дзікай прыроде 9 відаў, у тым ліку . У садах і парках больш за 10 інтрадукаваных відаў. Найбольш пашыраны , , ,  і .

Род падзяляюць на наступныя секцыі, некаторыя з якіх, у сваю чаргу разбіты на серыі:

;Некаторыя віды:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Выкарыстанне 
Драўніна клёна мае высокія тэхнічныя якасці, клён выкарыстоўваецца як дэкаратыўнае дрэва, добры меданос.
Беседзь

**Бе́седзь**, **Бесядзь**, **Бесець** — рака ў Смаленскай і Бранскай абласцях Расіі і Магілёўскай, Гомельскай абласцях Беларусі, левы прыток Сажа (басейн Дняпра). Даўжыня 261 км, у межах Беларусі 185 км. Вадазбор 5460 км², у межах Беларусі 3110 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 28,4 м³/с. Агульнае падзенне 59,6 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні .

## Назва 
Назва Беседзь балцкага паходжання. Ад літоўскага *besti* «ўтыкаць, капаць» з індаеўрапейскімі паралелямі.

Значэнне назвы Беседзь можна перадаць як «Капа́ная (рака)». Семантыка назвы звязаная з глыбінёй рэчышча.

## Агульнае 
Пачынаецца ў Шумяцкім раёне Смаленскай вобласці, цячэ ў Хоцімскім, Касцюковіцкім і Веткаўскім раёнах Беларусі. Тройчы перасякае беларуска-расійскую мяжу. Вадазбор на паўднёва-ўсходняй частцы Аршанска-Магілёўскай раўніны, у нізоўях на Чачэрскай раўніне і ў Гомельскім Палессі. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў пачатку красавіка, найбольшая вышыня над межанным узроўнем 3,5—5,5 м, сярэдняя 2,8 м. Замярзае ў 1-й дэкадзе снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Суднаходная за 78 км ад вусця.

Даліна выразная, слабазвілістая, трапецападобная, шырыня да ўпадзення р. Жадунь 0,2—0,3 км, далей 0,6—1 км, ніжэй вусця р. Свінка 1—1,5 км. Пойма пераважна двухбаковая, большай часткай лугавая, парэзаная прытокамі, старыцамі, рукавамі; вышыня ў вярхоўі 0,1—0,2 км, на астатнім працягу 0,5—0,8 км, пасля ўпадзення р. Свінка да вусця 0,5—1,5 км.

Рэчышча моцназвілістае і разгалінаванае; яго шырыня ў вярхоўі 15—20 м, у ніжнім цячэнні 30—40 м (на асобных участках да 100 м). Берагі стромкія, нярэдка абрывістыя, вышынёй 0,3—2 м.

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Чачавец, Благаўка, Еленка, Сураў, Жадунь, Дзяражня, Алёшня, Палуж, Каўпіта, Азярышчанская, Чарняўка.

**Злева**: Альшоўка, Жадунька, Войская, Зубр, ручай Машоўка, Пералёўка, Стаўбунка, Студзёнка, Увіч, Сплавень (Трасцянец).

## На рацэ 
**Гарадскія пасёлкі**: Хоцімск, Красная Гара. **Іншае**: Белая Дуброва, Веткаўскі батанічны заказнік.

## У мастацтве 
Народны паэт Беларусі Аркадзь Куляшоў напісаў верш «Мая Беседзь».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Сажа
Катэгорыя:Рэкі Хоцімскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Касцюковіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Веткаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Бранскай вобласці
Явар

**Я́вар**, **Клён ілжэплатанавы** (*Acer pseudoplatanus*) — лістападнае дрэва роду клён сямейства кляновых.

## Назва 
У розных дыялектах беларускай мовы *яварам* называюць цэлы шэраг іншых дрэваў, у тым ліку асіну, таполю, лістоўніцу.

## Батанічнае апісанне 
Дрэвы вышынёй да 40 м. Крона густая, пірамідальна-шарападобная. Ствол прамы, з цёмна-шэрай карой. Маладыя парасткі жаўтавата-зялёрыя або буравата-шэрыя. Лісце буйное, пальчаталопасцевае, востраканцовае, чараньковае, даўжынёй да 17 см, знізу шыпаватае. Кветкі жоўта-зялёныя, духмяныя, у доўгіх паніклых гронках; плод — двухкрылка. Жыве да 100 і больш гадоў.

## Пашырэнне 
Радзіма явара — Паўднёвая Еўропа і Малая Азія. Святлолюбівы і засухаўстойлівы, патрабавальны да ўрадлівасці глебы.

Каштоўнае паркавае дрэва, дэкаратыўнае кветкамі і буйным лісцем, выкарыстоўваецца ў адзіночных і групавых пасадках. Мае формы з пурпуровым і бела-стракатым лісцем. Добры меданос. На Беларусі расце ў садах і парках паўднёвых абласцей, цвіце ў маі — пачатку чэрвеня.

Размнажаецца насеннем, парасткамі ад пня, акуліроўкай.

## Таксанамія 
Від **Явар** ўваходзіць у род  сямейства .

## Галерэя пылку 

Файл:Acer pseudoplatanus zoom10 14-09-25 1.png|Пылок Явара з павелічэннем 10х
Файл:Acer pseudoplatanus zoom40 14-09-25 1.png|З павелічэннем 40х
Файл:Acer pseudoplatanus zoom60 14-09-25 2.png|З павелічэннем 60х

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Раслінны свет: Тэматычны слоўнік. — Мінск: Беларуская навука, 2001.

## Спасылкі 
* 
* *Acer pseudoplatanus* L. // ИАС «ООПТ России» 

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Клён
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Чарнаклён

**Чарнаклён**, **Клён татарскі**, **Няклён** (*Acer tataricum*) — куст ці невялікае дрэва роду клён сямейства Сапіндавыя.

## Батанічнае апісанне 
Вышыня расліны да 6-10 м. Кара гладкая, цёмна-шэрая, амаль чорная (адсюль назва). Маладыя парасткі чырванавата-бурыя, апушаныя. Лісце суцэльнае, прадаўгавата-яйцападобнае, завостранае, каля асновы выемчатае, па краі двойчыпілаватае, часта з адным-двума больш буйнымі зубцамі, па жылках валасістае. Кветкі белыя ці зеленавата-белыя, духмяныя, у шчыткападобным мяцёлчатым суквецці. Плод — ярка-чырвоная двухкрылка.

Марозаўстойлівая і ценевынослівая расліна. Да ўрадлівасці глебы малапатрабавальны. Цвіце ў красавіку-маі. Размнажаецца насеннем, парасткамі і каранёвымі атожылкамі.

## Пашырэнне 
Пашыраны на паўднёвым усходзе Заходняй Еўропы, на Балканскім паўвостраве, поўначы Ірана і Турцыі, на Каўказе, поўдні еўрапейскай часткі Расіі. На Беларусі астраўныя месцазнаходжанні дзікарослага чарнаклёну трапляюцца ў асноўным на поўдні, у культуры вядомы на ўсёй тэрыторыі. Расце адзінкавымі экзэмплярамі і невялікімі групамі ў падлеску і на ўзлесках мяшаных і шыракалістых лясоў.

## Таксанамія 
Від **Чарнаклён** ўваходзіць у род  сямейства .

## Значэнне 
Часам вырошчваецца як дэкаратыўная расліна ў садах і парках. Выкарыстоўваецца ў адзіночных і групавых пасадках, для стварэння ўзлескаў і жывых агароджаў, у полеахоўных лесаразвядзенні. Добры меданос.

Драўніна выкарыстоўваецца ў сталярнай і такарнай справе. З лісця атрымліваюць чорную фарбу, з кары — танін.

## Галерэя пылку 

Файл:Acer tataricum zoom40 14-09-25 4.png|Пылок клёна татарскага з павелічэннем 40х
Файл:Acer tataricum zoom40 14-09-25 3.png|з павелічэннем 40х
Файл:Acer tataricum zoom60 14-09-25 1.png|з павелічэннем 60х

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Клён
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Вяз

**Вяз**, **Лём** (*Ulmus*) — род лістападных дрэў, радзей кустоў сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Дрэвы вышынёй да 40 м. Крона шырокацыліндрычная, густая. Лісце нераўнабокае, зубчастае. Кветкі непрыкметныя, у каташках. Плод — крылаты арэшак.

## Экалогія 
На Беларусі ў дзікай прыродзе 4 віды: , ,  і  (у Брэсцкай, Гомельскай абласцях); растуць у шыракалістых і мяшаных лясах, асабліва ў поймах рэк. Цвітуць у красавіку-маі. Некалькі відаў інтрадукаваны, з іх вяз прысадзісты вырошчваецца як дэкаратыўная расліна ў садах і парках.

## Класіфікацыя 
### Таксанамія 
Род **Вяз** уваходзіць у сямейства  парадку .

### Віды 
Паводле базы даных *The Plant List*, род уключае 40 відаў. У квадратных дужках у канцы радка — спасылка на старонку таксону на сайце GRIN.

*  
*  
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
*  
* 
*  
* 
* 
*  
* 
*  
*  
* 
*  
*  
* 
* 
*  
*  
* 
* 
*  
* 
*  
* 
* 
*  
*  
*  
*  
*  
* 
*  
*  

У базе даных *The Plant List*, на верасень 2016 года, статус віда '''''' не вызначаны.

## Значэнне і выкарыстанне 
Вяз — каштоўная лясная парода, выкарыстоўваецца на пасадкі ў парках, на жывыя агароджы. Драўніна прыдатная для вырабу мэблі.

Катэгорыя:Вязавыя
Катэгорыя:Дрэвы
Бераст

**Бе́раст**, **Вяз малы**, **Вяз грабалісты**, **Карагач**, **Вяз ліставаты** (*Ulmus minor* ці *Ulmus foliacea*) — лістападнае дрэва ці куст роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Дрэва вышынёй 10—30 (8—25) м. Кара цёмна-шэрая, глыбока патрэсканая. Крона шырокацыліндрычная, густая. Лісце нераўнабокае, на доўгіх чаранках, цвёрдае, пілаватае, знізу на жылках пакрытае чырвонымі кропкавымі залозкамі. Кветкі ў густых пучках. Плод — крылатка.

## Арэал і экалогія 
Распаўсюджаны у Еўропе, Міжземнамор’і, на Каўказе, у Сярэдняй Азіі, вяз палявы, бераст, лём, вяз, ільмак
* 
* 

## Выкарыстанне 
Кара бераста багатая дубільнымі і фарбавальнымі рэчывамі. Расліна прыдатная для замацавання схілаў. Вырошчваецца ў якасці дэкаратыўнага дрэва ў садах і парках. Драўніна (асабліва наплывы) выкарыстоўваецца ў сталярнай справе.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Вязавыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы
Яблыня

**Яблыня** (*Malus*) — род дрэвавых кветкавых раслін сямейства ружавых.

## Апісанне 
Лістападныя кусты, часцей пладовыя дрэвы вышынёй да 20 м з моцнагалінастай каранёвай сістэмай і звычайна раскідзістай кронай. Лісце чараньковае, чаргаванае, суцэльнае або лопасцевае, голае ці апушанае. Кветкі пераважна ружовыя, двухполыя ў паўпарасоніках або шчытках. Плод — яблык, мае сакавітую мякаць, у большасці відаў ядомы. Яблыкі ўтрымліваюць цукры, арганічныя кіслоты, карацін, вітаміны С і В, пекціны.

## Пашырэнне 
Адрозніваецца больш за 70 відаў. Пашыраны ва ўмеранай і субтрапічнай зонах Паўночнага паўшар’я, пераважна ў Сярэдняй і Усходняй Азіі. У Беларусі ў дзікай прыродзе расце 3 віды: ,  і , вырошчваецца — 6. Дзікія яблыні часам сустракаюцца ў шыракалістых і мяшаных лясах, трапляюцца адзіночка, невялкімі групамі ці гаямі.

## Віды 
Паводле базы даных *The Plant List* (2013), род уключае 62 віда:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Яшчэ больш 200 відавых назваў гэтага роду (у тым ліку, да прыкладу, ) маюць у *The Plant List* (2013) статус *unresolved name*, гэта значыць, што адносна гэтых назваў нельга адназначна сказаць, ці варта іх выкарыстоўваць як назвы самастойных відаў або іх трэба звесці ў сінаніміку іншых таксонаў сінаніміку .

Раней часам таксама вылучалі від .

## Значэнне і выкарыстанне 
.]]
Харчовыя, тэхнічныя, дэкаратыўныя і меданосныя расліны. Драўніна з чырванавата-белай абалонай і светла-бурым ядром, шчыльная, трывалая, выкарыстоўваецца на такарныя і сталярныя вырабы. Кара дае фарбу для тканін. Плады спажываюцца ў ежу, выкарыстоўваюцца ў харчовай прамысловасці. Яблыкі — адна з найбольш багатых крыніц пекцінавых рэчываў, здольных звязваць і выводзіць з арганізма чалавека злучэнні цяжкіх і радыеактыўных металаў.

Найбольшае гаспадарчае значэнне мае  — галоўная пладовая культура. Шмат сартоў яблынь вырошчваецца ў спецыялізаваных гаспадарках, а таксама садаводамі-аматарамі.

## Хваробы 
Яблыні пашкоджваюцца прыроднымі фактарамі (сонца, мароз) і шырокім спектрам патагенаў (вірусы, грыбы, паразіты і г. д.)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Ціс

**Ціс** (*Taxus*) — род вечназялёных хвойных дрэў і кустоў сямейства цісавых.

## Апісанне 
Вечназялёныя двухдомныя альбо радзей аднадомныя кусты або дрэвы вышынёй до 25–30 м і дыяметрам ствала да 2,5 м. Кара чырванаватая або бура-чырвоная. Каранёвая сістэма добра развітая, стрыжнёвага тыпу. Крона густая, канічная або пірамідальная. Парасткі падоўжаныя. Ігліца даўжынёй да 30 мм, мяккая, лінейная, адзіночная, размешчана спіральна або ў два рады, на кароткіх чаранках. 

Мужчынскія шышкі дробныя, даўжынёй да 8 мм, акруглыя або прадаўгаватыя, жаўтаватыя. Жаночыя шышкі моцна відазменены. У выглядзе адзіночнай верхавіннай семязавязі, у аснове якой размешчаны дробныя стэрыльныя лускавінкі, а вышэй насенне акружае буйны бакалападобны прынасеннік (арылус), спачатку зялёны, а пры выспяванні сакавіты, ярка-чырвоны, рэдка ружовы або жоўты. Насенне бяскрылае, прадаўгавата-яйцападобнае, завостранае, даўжынёй да 8 мм, спее восенню ў год апылення. 

Размнажаецца вегетатыўна і насеннем. Вельмі ценевынослівы, умерана зімаўстойлівы, даволі патрабавальны да ўрадлівасці і вільготнасці глебы, параўнальна ўстойлівы да гарадскіх умоў, хвароб і грыбных захворванняў, добра пераносіць стрыжку. Пыленне ў красавіку — маі.

Працягласць жыцця да 1500 (і нават да 4000) гадоў.

## Пашырэнне 
Род налічвае 8–13 паліморфных, марфалагічна падобных відаў, распаўсюджаных ва ўмераных, субтрапічных і трапічных рэгіёнах пераважна Паўночнага паўшар’я (Паўночная Амерыка, Афрыка, Еўразія). Шырока культывуюцца ў розных рэгіёнах зямнога шара. На Беларусі інтрадукаваны 3 віды, растуць у дэндрарыях і выкарыстоўваюцца на азеляненне. Найбольш вядомы .

Ціс мае шмат садовых форм. Устойлівы да гарадскіх умоў. Драўніна трывалая да гніення.

## Віды 
Паводле звестак *The Plant List* на 2013 год, да роду Ціс належаць з дзевяці відаў:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Натуральныя гібрыды 
*  [=  × ]
*  [=  × ]

## Захворванні 
## Выкарыстанне 
Драўніна цяжкая, шчыльная, трывалая, устойлівая да гніення, з прыгожай афарбоўкай і тэкстурай («чырвонае дрэва»). Раней шырока прымянялася ў мэблевай і такарнай вытворчасці, для вырабу дробных гаспадарчых прадметаў. У драўніне, ігліцы і кары змяшчаюцца ядавітыя алкалоіды. Выкарыстоўваецца ў медыцыне. Каштоўная дэкаратыўная павольнарослая расліна. Шырока выкарыстоўваецца для стварэння жываплотаў і ў тапіярным мастацтве. Многія віды моцна скарацілі колькасць і знаходзяцца пад аховай.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Цісавыя
Гародніна

**Агародніна** — від харчовых прадуктаў, кулінарнае паняцце, якім пазначаюць ядомую частку расліны, што вырасла на глебе і не з’яўляецца садавіной, збожжам, арэхам, травой або затаўкай. Агароднінай у шэрагу з пладамі (агурок, тамат) можа быць лісце (салат), сцябло (спаржа), караняплод (морква), кветка (брокалі). Некаторыя прадукты з гародніны звычайна ўжываюцца ў ежу сырымі, тады як іншыя гатуюцца рознымі спосабамі.

Нягледзячы на тое, што большасць моў маюць тэрміны, у шырокім сэнсе аналагічныя адзін аднаму, аднясенне канкрэтных частак раслін у гэтыя катэгорыі залежыць ад мясцовых кулінарных традыцый. Напрыклад, у Бразіліі авакада традыцыйна ўжываецца ў ежу з цукрам як дэсерт або прыкладаецца да малочных кактэйляў, і такім чынам лічыцца фруктам, тады як у Мексіцы і ЗША авакада дадаецца ў салаты і соусы і лічыцца гароднінай.

Гародніна падпадзяляецца на наступныя групы:
* клубняплоды — тапінамбур (земляная груша), батат, бульба;
* караняплоды — морква, бурак, рэпа, бручка, рэдзька, радыска, пятрушка, пастарнак, сельдэрэй, хрэн;
* капуставыя — капуста белакачанная, чырвонакачанная, савойская, брусельская, квяцістая, кальрабі, брокалі;

* прыправы — кроп, эстрагон, чабор, базілік, маяран;

* гарбузовыя — гарбуз, кабачкі, агуркі, патысоны;
* бабовыя — гарох, боб;
* збожжавыя — цукровая кукуруза;
* дэсертныя — артышок, спаржа, рэвень.

## Гл. таксама 
* Спіс гародніны
* Марынаваная гародніна
* Ежа
* Карняплоды
* Садавіна
* Вегетарыянства

## Спасылкі 

Катэгорыя:Харчовыя прадукты
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Клён вастралісты

**Клён вастралісты**, **клён платанападобны** (*Acer platanoides*) — лістападнае дрэва роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Дрэва вышынёй да 20—30 м, з густой кронай. Кара на ствале цёмная буравата-шэрая або амаль чорная, глыбока падоўжна трэшчынаватая. Маладыя парасткі жаўтлява-бурыя, светла-карычневыя або аліўкава-чырвоныя. Верхавінныя пупышкі яйцападобныя або авальныя, буйныя, даўжынёй 8—10 мм, пакрытыя 6—8 карміна-чырвонымі або зеленаватымі лускавінкамі з кароткімі белымі вейкамі па краях. Бакавыя пупышкі драбнейшыя. Сэрцавіна белая, круглявая; драўніна таксама белая з жаўтлявым адценнем, цвёрдая, бліскучая.

Лісце супраціўнае, буйное, пальчаталопасцевае, востраканцовае, на чаранках. Тры верхнія лопасці амаль роўныя, ніжнія значна драбнейшыя; выемкі паміж імі акругленыя, асновы лісця шырокасэрцападобныя, хвосцік даўжынёй да 20 см, часта чырванаваты, з млечным сокам. Ліставыя пласцінкі бліскучыя, цёмна-зялёныя, знізу больш светлыя, голыя або з ніжняга боку з валасінкамі па жылках і бародкамі валасінак у кутах іх.

Кветкі правільныя з падвойным калякветнікам у дыяметры 1,4 мм, жоўта-зялёныя, сабраныя ў складаныя шчыткі. Кветка складаецца з 5 авальных чашалісцікаў, 5 звужаных пялёсткаў, 8 тычынак (2 недаразвітыя). У аснове кветкі развіты нектарны дыск. У гэтага віду адрозніваюць 3 тыпы кветак: жаночыя з недаразвітымі тычынкамі, мужчынскія з недаразвітым песцікам і абоеполыя. Усе тры тыпы можна сустрэць у адным суквецці. Дрэва цвіце да распускання лісця.

Плод — двухкрылка.

## Пашырэнне 
Арэал ляжыць у межах лясной зоны Еўропы ад паўднёвай часткі Скандынавіі да Міжземнага мора, а таксама на Каўказе. У Расіі даволі звычайны ў лясной зоне еўрапейскай часткі ад Петразаводска да Саратаўскай і Валгаградскай абласцей, дзе сустракаецца ў лясах па бэльках, на ўсход даходзіць да Перадуралля. На тэрыторыі Беларусі від больш пашыраны на поўдні ў хвойна-шыракалістых і дубова-грабавых лясах, цвіце ў красавіку—маі.

## Асаблівасці біялогіі 
Клён актыўна расце ў вышыню да 25—30 гадоў, затым пачынаюць энергічна расці бакавыя галіны, і развіваецца магутная крона. Да 60 гадоў рост у вышыню практычна спыняецца. Плоданасіць пачынае ў 20—25 гадоў (рэдка раней). Працягласць жыцця дрэва 150—200 гадоў (часам больш). Добра размнажаецца насеннем, багата плоданасіць амаль кожны год. Святлолюбівая, ценевынослівая расліна, мезафіт, мезатроф, эўтроф.

## Таксанамія 
Від **Клён вастралісты** ўваходзіць у род  сямейства .

## Выкарыстанне 
Драўніна з высокімі тэхнічнымі якасцямі. Клён вастралісты выкарыстоўваецца як дэкаратыўнае дрэва, добры меданос.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Клён
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Сафія Валадараўна

**Сафія Валадараўна** (каля 1140 — ) — княжна менская, каралева дацкая.

## Біяграфія 
Сафія 23 кастрычніка 1157 года ўзяла шлюб з дацкім каралём Вальдэмарам I, запісы пра гэта ёсць у летапісе XII ст. «Славянская хроніка» Арнольда з Любека, а таксама ў Саксона Граматыка. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні Рынгстэда.

## У гістарыяграфіі 
Рускімі летапісамі не згадваецца, вядома толькі з заходніх крыніц — сачынення Саксона Граматыка, «Сагі пра Кнютлінгаў», генеалогіі дацкіх каралёў, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў», зводу саг «Прыгожая скура», дацкіх аналаў. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — *Суфія*, *Сіфія*. Месца нараджэння невядома. Паходжанне княжны было дыскусійным у гістарыяграфіі, традыцыйна лічыцца, што Сафія дачка Валадара Глебавіча і Рыксы, дачкі Баляслава Крывавустага, найболей аргументавана гэта даведзена Я. Галенам. Баўмгартэн і Пашута меркавалі, што Сафія дачка Уладзіміра Усеваладавіча, але ў такім выпадку трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з пляменніцай.

Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757).

У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі Андрэя Катлярчука «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі».

## Дзеці 
* Кнут VI
* Вальдэмар II
* Хелена
* Рыкса
* Сафія
* Маргарэт
* Марыя
* Інгеборга

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Birgitte Hammer* Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog)

## Спасылкі 
* *Дзярновіч А.* Соф’я Менская, маці двух каралёў — nashaniva.by, 08.06.2014, 10:26
* Соф’я Валадароўна, каралева Даніі — nashaniva.by, 13.05.2005, 13:00

Катэгорыя:Князі менскія
Катэгорыя:Каралі дацкія
Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі
Усвяча

**Усвяча** — рака ў Пскоўскай вобласці Расіі і Віцебскім раёне Беларусі, правы прыток Заходняй Дзвіны.

Даўжыня 100 км, у межах Беларусі 32 км. Вадазбор 2340 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 15,9 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,15 ‰.

## Назва 
На думку С. Мельнікава, назва ракі Усвяча звязаная со словам *свет*. Таксама існуе дыялектнае *усвет* «змрок», выраз *пад усветам* «у цені».

Згодна з В. Жучкевічам, у аснове назвы Усвяча імя старажытнага пасялення *Усвят*, *Въсвят* (1021 г.). Назва ж пасялення — ад спалучэння Усць-Вяча. Найбольш верагодна сувязь назвы Вяча з этнонімам вяцічы або венеды.

Найбольш ранняя зафіксаваная форма назвы ракі — *Восвячь* (1021 г.). Я. Паспелаў разглядае яе як спалучэнне прыназоўніка *во, в* і асновы *свячь*, *свят* (ад старажытнарускага *святый*). Асновы *свят* шырока распаўсюджаны ў тапаніміі ўсходнеславянскіх земляў.

## Гідраграфія 
Выцякае з возера Адросна каля вёскі Шастакова Усвяцкага раёна Пскоўскай вобласці. Цячэ ў межах Гарадоцкага ўзвышша, праз азёры Сарочына і Усвяцкае. Вусце за 3 км на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Сураж. Найбольшае перавышэнне вады над межанным узроўнем каля 2,9 м (у сярэднім цячэнні). Замярзае ў канцы лістапада, ледаход у канцы сакавіка. Разводдзе звычайна пачынаецца ў канцы сакавіка, працягласць да 65 сутак.

Даліна трапецыепадобная, шырынёй ад 50 м да 3 км (пераважная шырыня 0,3—0,8 км). Пойма двухбаковая, часта чаргуецца па берагах, шырыня 0,2—0,3 км. Рэчышча слабазвілістае і звілістае, неразгалінаванае, у сярэднім цячэнні трапляюцца валуны.

Мае правыя прытокі: Аўсянка, Рудня.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны
Катэгорыя:Рэкі Пскоўскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Віцебскага раёна
Леў Ісакавіч Лемке

**Леў Ісакавіч Лемке** ( — , Санкт-Пецярбург), савецкі і расійскі  тэатра і кіно, заслужаны артыст Расіі.

## Жыццяпіс 
Скончыў Тэатральную вучэльню ў Днепрапятроўску ў 1959 годзе, затым працаваў у Маскоўскім новым тэатры мініяцюр, гуляў невялікія характэрныя ролі. У 1962 акцёр пераехаў у Ленінград і пачаў працаваць у Ленінградскім тэатры камедыі, стаўшы неўзабаве вядучым артыстам трупы. Леў Лемке больш быў вядомы сваімі сцэнічнымі працамі, акрамя таго, ён выступаў з паэтычнымі вечарамі, удзельнічаў у выязных канцэртах, займаўся таксама пастановачнай дзейнасцю.

## Спасылкі 
* Леў Лемке на сайце Кино-театр.ру
* Персанальны сайт
*
Бабовыя

**Бабовыя**, **Матыльковыя** (*Fabaceae*) — сямейства двухдольных раслін з парадку бабовакветных.

## Распаўсюджанне 
Каля 650 родаў, больш за 18 тысяч відаў. Пашыраны па ўсёй сушы зямнога шара. У Беларусі 20 родаў, у тым ліку боб, гарох, пажытнік блакітны, сачавіца, соя, фасоля. Усе вельмі багатыя бялком, у сярэднявеччы былі адной з асноўных крыніц бялку. Утрымліваюць шмат вітамінаў, мінеральных рэчываў, засваяльнай клятчаткі, не ўтрымліваюць халестэрыну.

## Сістэматыка 
З 1985 года даследаванню сістэматыкі сямейства бабовых прысвечана Міжнародная праграма стварэння базы дадзеных і інфармацыйнай службы па бабовых (International Legume Database and Information Ser­vice, ILDIS), якая базуецца ў г. Рэдзінг (Вялі­ка­брыта­нія).

Паводле сайта «The Plant List», у сямейства Бабовыя ўключаюць 24 505 відаў, аб’яднаных у 946 родаў. Шырокае сямейства прынята дзяліць на тры падсямействы — ,  і . Іх у сваю чаргу падзяляюць на трыбы, вылучаючы ў некаторых падтрыбы:

## Выкарыстанне 
Сярод бабовых шмат харчовых, кармавых, сідэральных, лекавых, інсектыцыдных, дэкаратыўных, меданосных, лубяных, смаланосных, фарбавальных раслін.

У беларускай кухні з бабовых даўней гатавалі разнастайныя кашы, камы (з гароху і бобу). Апроч насення, у гароху і фасолі ў ежу спажываюць зялёныя «лапаткі» — няспелыя струкі з насеннем, якое толькі пачало фармавацца (адломваюцца канцы, аддзяляюцца падоўжныя валокны, потым наразаюцца ўпоперак або наўскасяк). Адной з прычын, чаму боб і іншыя бабовыя (апроч кансерваваных гароху і фасолі) амаль зніклі з сучаснага меню, з’яўляецца іх вельмі доўгае прыгатаванне. Пабудова бабовых раслін надзейна абараняе іх ад выварвання, але ўскладняе цеплавую апрацоўку. Таму бабовыя перад прыгатаваннем рэкамендуецца заліць 2 — 3 аб’ёмамі халоднай вады і паставіць у лядоўню на некалькі гадзін (ваду лепш змяніць 2 — 3 разы). Вараныя бабовыя можна прыпускаць ва ўласным саку (20 — 30 хвілін), з дадаткам тлушчу.

## Гл. таксама 
* Акатнік амурскі
* Сафора
* Альбіцыя
* Тэрмопсіс
* Cajanus indicus

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Сямействы раслін
Дрыса (рака)

**Дры́са** — рака ў Расонскім і Верхнядзвінскім раёнах Беларусі, правы прыток Дзвіны. Даўжыня 183 км. Плошча вадазбору 6420 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 45,6 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 ‰. Агульнае падзенне ракі 45,3 м.

## Назва 
Назва Дрыса балцкага паходжання.

Аснова *Dris-* у рачных назвах  (двойчы на Верхнім Падонні),  (прыток Жыздры на Верхнім Павоччы), Дрысела на Павоччы, у назве возера Дрысвяты (**Dris-ṷ-*).

Фанетычна блізкая (не роднасная, але ўтвораная блізкім чынам) аснова *Bris-* у назвах возера Брыса / *Бриссо* ў вярхах Дзвіны, ракі Брыска / *Бриска* (прыток Дняпра каля вусця Друці).

Канцавы элемент *-(с)са* таксама ў гідронімах тыпу Іс(с)а, Ліс(с)а, Ус(с)а, Эс(с)а, Пліс(с)а, Нес(с)а, Труса, Рэс(с)а. Такія асновы могуць пашырацца з дапамогай балцкіх пашыральнікаў, як у назвах рэк на Павоччы , , Дрысела. Гэтыя ж пашыральнікі *-ij-, -et-, -el-* у балцкіх гідронімах тыпу Ілія, Вядзета, *Скідзела.

Найімаверней аснова *Dris-* — самастойная гідранімічная аснова старабалцкай даўніны. Але калі *Дрис-* было б вытворнае ад пачатковага *Дрыс-*, тады магчыма ад балцкага *Drū-s-* (далей да індаеўрапейскага **dreu-*, **dru-* «бегчы, імкнуцца»), як у прускай азёрнай назве *Drusa*.

## Гідраграфія 
Выцякае з возера Дрысы, цячэ па паўночнай частцы Полацкай нізіны праз азёры Астраўцы, Сіньша і Буза, вусце ў межах горада Верхнядзвінск. Летне-асенняя межань каля 140 сутак. Замярзае ў канцы снежня, крыгалом у канцы сакавіка — пачатку красавіка. Веснавы ледаход у вярхоўі 8 сутак, у нізоўі 2 сутак. Каля вёскі Дзёрнавічы Верхнядзвінскага раёна (61 км уверх ад вусця) найбольшы расход вады 279 м³/с (1962), найменшы — 6,34 м³/с (1972).

Даліна трапецападобная, месцамі скрынкападобная, ніжэй вусця Нішчы на асобных участках невыразная, шырынёй 0,2—0,5 км, у нізоўі — 1,5 км. Пойма нярэдка забалочаная, яе шырыня 0,1—0,5 км. Рэчышча звілістае, шырынёй 25—45 м. Веснавое разводдзе пачынаецца ў канцы сакавіка, доўжыцца каля 60 сутак.

У басейне Дрысы азёры Мяшчэцкае, Якаўскае, Сіньша, Сяляўскае, Глыба, Пралобна, Барсучае, Бродна, Валоба, Гачча, Глухое, Дземіна, Доўжа (Доўжна), Жабенак, Звярынае, Бачонак, Ізбёнак, Куніца, Луцянок, Арловец, Заслісцінак, Межна, Ножніцы, Опціна, Рудзянок, Сямёненкі, Падазёркі, Шэпельна, Ямна, Лебядзіна, Лапушынскае, Малыя Блізняты, Паўднёвы Блізня, Паўночны Блізня, Шчучае, Негаўскае і іншыя.

### Асноўныя прытокі 
**Справа**: Нешчарда, Нішча, Свольна. **Злева**: Шчаперня, Дахнарка, Чарнейка.

## На рацэ 
**Гарады**: Верхнядзвінск.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Дайверы паднялі з дна Дрысы старажытнага ідала
* Відэа: Сплаў на байдарцы па рацэ Дрыса
* Верш «Дрыса»

Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны
Катэгорыя:Рэкі Расонскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Верхнядзвінскага раёна