ДР1

**ДР1** (**Д**ызель-цягнік **Р**ыжскі **1**-ы тып) — серыя савецкіх дызель-цягнікоў Рыжскага вагонабудаўнічага завода. Дызель-цягнік ДР1 базавай мадэлі з’яўляецца першым серыйным дызель-цягніком, створаным у СССР.

## Гісторыя выпуску і стварэння мадыфікацый 
### ДР1 (першы варыянт) 
У пачатку 60-х на Чыгуначны транспарт у СССР паступілі дызель-цягніка серыі Д венгерскай вытворчасці. Вывучыўшы замежны вопыт, СССР пачаў распрацоўку айчынных дызель-цягнікоў.

У 1963 годзе Рыжскі вагонабудаўнічы завод пабудаваў першы айчынны дызель-цягнік серыі ДР1. Праект дызель-цягніка быў выкананы пад кіраўніцтвам вядучага канструктара П. І. Курдзюмава. У канцы 1963 года быў пабудаваны другі цягнік серыі, а ў 1964—1965 гадах яшчэ некалькі дызель-цягнікоў.

На працягу 1964 года ЦНДІ МПС праводзіў цягава-эксплуатацыйныя выпрабаванні другога дызель-цягніка на прыбалтыйскія чыгунцы, якія паказалі здавальняючыя цягавыя і дынамічныя ўласцівасці новага віду рухомага саставу. Па выніках выпрабаванняў пачалася серыйная вытворчасць дызель-цягнікоў ДР1.

Усяго да 1966 года было пабудавана 8 такіх складаў (з нумарамі з 01 па 08), пасля чаго быў праведзены рэстайлінг і прадоўжыўся выпуск ДР1 ужо абноўленага дызайну, аднак такое абазначэнне не прыжылося — у маркіроўцы на кузавах вагонаў літары М не назіралася. У літаратуры падобных пазначэнняў не выяўлена.

Кузавы вагонаў ДР1 былі выкананы ў габарыт 02-ВМ («еўрагабарыт»), як і кузавы дызель-цягнікоў Д і Д1. Па адной з версій, такім чынам павінен быў забяспечвацца беспраблемны праход дызель-цягніка праз старыя чыгуначныя збудаванні заходняй часткі СССР, якія будаваліся па еўрапейскіх стандартах да таго, як гэтыя тэрыторыі ўвайшлі ў склад СССР.

У працэсе выпуску дызель-цягнікоў у іх канструкцыю і далей уносіліся асобныя змены. У 1967 годзе нязначна змянілася знешняе афармленне галаўных вагонаў, і дызель-цягнікі ДР1 здабылі звыклы для іх выгляд. Сутнасць змен складаецца ў тым, што, пачынаючы з складу ДР1-014, буферныя ліхтары былі ўсталяваныя ў прастакутныя каробкі.

Абноўленыя ДР1 будаваліся да 1970 года ўключна, з прысваеннем нумароў ад 09 да 029 і ад 031 да 053. Усяго (з улікам васьмі цягнікоў першага ўзору) было пабудавана 52 саставы ДР1, пасля чаго завод перайшоў на серыйную вытворчасць версіі ДР1П.

Цягнікі з нумарамі 500—514 (15 саставаў), пабудаваныя з 2005 па 2008 год, паступілі на Беларускую чыгунку; з іх тры цягнікі (з нумарамі 500, 501 і 506) былі пабудаваныя ў шасцівагоннай састаўнасці (Мг + 4Пп + Мг), а астатнія — у трохвагоннай з прычапным галаўным вагонам (Мг + ПП + ПГ). У 2011—2012 гадах быў пабудаваны яшчэ адзін састаў (ДР1Б-515) з дадатковымі галаўнымі вагонамі. Заказ выкананы ў службовай камплектацыі для кіраўніцтва Кастрычніцкай чыгункі. У выніку былі сфармаваныя два самастойных саставы. Пры гэтым нумар аднаго з іх быў зменены даданнем лічбы 1 у яго пачатак (меркавана для таго, каб пазбегнуць блытаніны). Цягнік з нумарам 515 стаў двухвагонным (у кампазіцыі Мг + ПГ), з нумар 1515 — трохвагонным (у кампазіцыі Мг + ПП + Мг). Гэтыя цягнікі маюць шэраг канструктыўных адрозненняў ад цягнікоў для БЧ — у галаўных вагонаў адсутнічаюць пярэднія пасажырскія тамбуры (за кошт чаго павялічана даўжыня салона), дзверы ў тамбурах аднастворкавыя прыхіна-ссоўныя і маюцца толькі з левага боку тамбура (па напрамку ад краю вагона да яго цэнтра), вокны салона таніраваныя і звонку маюць шкляную паверхню без разрыву. Таксама змененая планіроўка салонаў: замест пасажырскіх крэслаў у вагонах маюцца адлучаныя перагародкамі купэ класа люкс і кухня з бакавым праходам, частка прасторы займае пакой для перамоваў.

Minsk Passazhirsky to Vilnius train.JPG|ДР1Б 500-й серыі ў шэрай афарбоўцы на станцыі Мінск-Пасажырскі.
DR1B-505.jpg|ДР1Б-505 у стандартнай афарбоўцы
Dr1b-koptevo.jpg|Службовы ДР1Б-1515 на станцыі Копцева Маскоўскага цэнтральнага кальца

## Агульныя звесткі 
Дызель-цягнікі ДР1 ўсіх мадыфікацый прызначаныя для прыгарадных або рэгіянальных пасажырскіх перавозак на неэлектрыфікаваных чыгуначных лініях каляіны 1520 мм з нізкімі і высокімі платформамі.

### Састаўнасць 
Звычайна дызель-цягнікі серыі ДР1 пастаўляліся ў кампазіцыі з двух маторных галаўных вагонаў (Мг), якія маюць сілавую ўстаноўку і кабіну кіравання, і чатырох прычапных прамежкавых вагонаў (ПП), складзеных па схеме Мг + 4×Пп + Мг. Колькасць вагонаў ПП магла быць менш, а часам і больш за чатыры. Напрыклад, доследны ўзор ДР1 (ДР1-01) быў пастаўлены ў чатырохвагоннай састаўнасці, а перадапошні састаў ДР1А-332 быў пабудаваны ў сямівагонным выкананні; аналагічная састаўнасць была прадугледжаная для апошняга цягніка ДР1А (ДР1А-333).

Таксама некаторыя цягнікі былі пастаўленыя ў двухсекцыйныя выкананні — у кампазіцыі (Мг + Пп + Пг) + (Пг + Пп + Мг), дзе ПГ — прычапны галаўны вагон. Па сутнасці, такі састаў уяўляе сабой два трохвагонныя дызель-цягнікі, для якіх прадугледжана магчымасць эксплуатацыі па сістэме дзвюх адзінак; аднак увесь шасцівагонны састаў атрымліваў адзін нумар, то-бок афармляўся як адзін цягнік. Аднак пасля з’яўлення ў 2005 годзе мадыфікацыі ДР1Б, некаторыя саставы пастаўляліся ў кампазіцыі Мг + ПП + ПГ з індывідуальнымі нумарамі і без аб’яднання ў адзін цягнік (напрыклад, трохвагонныя ДР1Б-502 і ДР1Б-503). Варта таксама заўважыць, што на лабавых частках вагонаў ДР1Б не назіраецца злучальных прылад, якія забяспечваюць працу па сістэме шматлікіх адзінак.

#### Гідраўлічная перадача 
Наперадзе дызеля ў машынным аддзяленні ўстаноўленая гідрадынамічная каробка перадач ГДП-1000 вытворчасці Калужскага машынабудаўнічага завода. Гідраперадача ажыццяўляе злучэнне дызеля з колавымі парамі вядучай цялежкі ў рэжыме цягі без суцэльнай жорсткай сувязі з перадачай намагання праз турбіннае масла і раз’ядноўвае іх пры стаянцы цягніка або яго руху не ў рэжыме цягі. Ніжняя частка каробкі перадач выступае з-пад дна галаўнога вагона і перадае кручэнне праз карданны вал да восевым рэдуктараў пярэдняй цялежкі.

Гідраперадача шматцыркулярная, мае пачарговае запаўненне і апаражненне гідраапаратаў і аўтаматычнае электрагідраўлічнае кіраванне. Маса гідраперадачы складае 3350 кг.

### Электраабсталяванне 
#### ДР1П 
* пастаянны ток для ланцугоў кіравання — напружаннем 75 В.
* для ланцугоў асвятлення і дапаможнага абсталявання — напружаннем 110 В.

#### ДР1А 
* намінальнае напружанне ланцугоў кіравання і дапаможнага абсталявання — 110 В пастаяннага току;
* у электрапнеўматычнага тормаза, лакаматыўнай сігналізацыі, апавяшчальнай ўстаноўкі і радыёстанцыі — 50 В.

Сілкаванне энергіяй электрычных ланцугоў і падзарадка акумулятарных батарэй ажыццёўляюцца ад старцёра-генератара СТГ-7 магутнасцю 41 кВт. Рэгуляванне напружання — аўтаматычнае.

* Для пуску дызеля на маторным вагоне ўсталяваныя акумулятарныя батарэі.
* Усё электрычнае абсталяванне вагонаў заземленае, мае адпаведную абарону ад перагрузак і кароткіх замыканняў.

### Асвятленне 
Вагоны асвятляюцца лямпамі напальвання ад сеткі пастаяннага току напругай 110 В, у пасажырскіх салонах свяцільні размешчаны ў два шэрагу над сядушкамі. Прадугледжанае дзяжурнае асвятленне салонаў і тамбураў, машыннага аддзялення, хадавых частак і шаф з электраабсталяваннем.

### Вентыляцыя і ацяпленне 
Сістэма вентыляцыі пасажырскіх салонаў прытокава-прымусовая бесперапыннага дзеяння. Складаецца з жалюзі з фільтрамі, вентыляцыйных агрэгатаў і паветраных каналаў.

* У кожным маторным вагоне ўстаноўлена па адным, а ў прычапным — па два вентыляцыйных агрэгаты. Гэтыя агрэгаты размешчаныя ў паддашкавым памяшканні над тамбурам.
* Вонкавае паветра набіраецца праз жалюзі, чысціцца ад механічных прымешак ў металічным прамасленым фільтры і падаецца вентылятарамі ў размешчаны на столі канал, з якога праз размеркавальныя насадкі паступае ў пасажырскі салон.
* Паветра выдаляецца з салона праз жалюзі ў кантавых рассоўных дзвярах і праз адчыненыя дзверы пры выхадзе пасажыраў.
* Кабіна кіравання вентылюецца сустрэчным патокам паветра праз два вентыляцыйных патрубка, а таксама праз адкрытыя бакавыя вокны.
* У службовым і туалетным памяшканнях ўстаноўленыя дэфлектары.

Прадугледжана тры рэжыму працы вентыляцыйнай сістэмы: летні, пераходны і зімовы. Пры летнім рэжыме ў кожны вагон паступае не менш 9000 м³/г, пры пераходным — не менш за 4500 м³/г і пры зімовым рэжыме не менш 2200 м³/г свежага паветра. Вагоны 1-га класа і кабіны кіравання міжабласной састаўнасці ДР1Б абсталяваны сістэмай кандыцыянавання.

### Інтэр’ер вагонаў 
* Колькасць месцаў для сядзення ў складзе з шасці вагонаў складае 632.
* У маторным вагоне маюцца:
** салон для пасажыраў;
** два тамбуры;
** машыннае аддзяленне;
** кабіна кіравання і службовае памяшканне.
* У прычапным вагоне:
** салон для пасажыраў;
** два тамбуры;
** туалетное памяшканне (на ДР1А больш новай пабудовы і ДР1Б размешчанае ў маторным вагоне, за кошт памяншэння службовага памяшкання).
* У салонах ўсталёўваліся: у ранніх мадыфікацыях — драўляныя (як у Д1), а ў пазнейшых — паўмяккія двухбаковыя канапы; з аднаго боку ад цэнтральнага праходу — шасцімесная, а з другога — чатырохмесная. Над вокнамі маюцца багажныя паліцы. У некаторых мадэрнізаваных цягніках замест двухбаковых ўсталёўваліся аднабаковыя сядзенні па два з кожнага боку, арыентаваныя ў адным кірунку.
Пасажырскі салон аддзелены ад тамбураў перагародкамі з рассоўнымі дзвярамі. Вокны пасажырскага салона з падвойным шклом пакетнага тыпу маюць у верхняй частцы форткі. Ліштва вокнаў выкананы з шклапластыка.
Службовае аддзяленне маторнага вагона пры неабходнасці можна выкарыстоўваць у якасці паштовага або багажнага аддзялення або арганізаваць там буфет.
Вагоны цягнікоў ДР1Б 500-й серыі выпускаюцца ў міжабласным варыянце і маюць розныя класы: Мг (3-ы клас) + ПП (2-гі клас) + ПП (1-ы клас) + ПП (1-ы клас і бар) + Пп (2-гі клас) + Мг (3-ы клас).

DR1-045 interior.jpg|Салон галаўнога вагона дызель-цягніка ДР1-045
DR1A-275-6 interior.jpg|Салон прамежкавага вагона дызель-цягніка ДР1А-275 падвышанай камфортнасці
DR1AC-219 interior.jpg|Салон прамежкавага вагона дызель-цягніка ДР1АЦ-219 падвышанай камфортнасці
Салон ДР1Б.jpg|Салон дызель-цягніка ДР1Б 500-й серыі

### Кабіна кіравання 
Кабіна размешчаная ў пярэдняй частцы галаўнога вагона. Лабавыя і бакавыя вокны зробленыя з безаскепкавага шкла і забяспечаныя шклоачышчальнікамі і электраабагравальнікамі.

Для машыніста і яго памочніка ўстаноўленыя мяккія паваротныя крэслы з рэгуляванымі спінкамі, а на задняй сцяне кабіны — дадаткова ўмацаванае адкідное сядзенне.

Файл:DR1A-187 cab ride.webm|Паездка ў кабіне ДР1А-187
Файл:DR1B panel.jpg|Пульт машыніста дызель-цягніка ДР1Б 500-й серыі
Файл:DR1B cab ride.webm|Кіраванне дызель-цягніком ДР1Б 500-й серыі

## Службовыя дызель-цягнікі 
Да стварэння серыі ДР1 для службовых паездак па сетцы савецкіх чыгунак ужываліся аўтаматрысы, галоўным чынам АС1 і АС1А. Новыя дызель-цягнікі можна было выкарыстоўваць для тых жа мэт больш камфортна. Некаторыя саставы былі дапрацаваныя (часам змены ўводзіліся ў асноўным у планіроўку салона, а ў некаторых выпадках мела месца сур’ёзнае змяненне канструкцыі).

Адным з найбольш вядомых саставаў, пераведзеных на службовую эксплуатацыю, з’яўляецца доследны ўзор цягніка ДР1А (ДР1А-405). Гэты састаў быў пабудаваны двухсекцыйным, у кампазіцыі (Мг + ПП + ПГ) + (ПГ + ПП + Мг). Па неправераных дадзеных у адным з прамежкавых вагонаў адбыўся пажар. Пасля састаў раз’ядналі па секцыях, а таксама перакампанавалі.

Вагоны з нумарамі 4051 (Мг) і 4057 (ПГ) аб’ядналі ў адзін двухвагонны састаў, які і быў пераабсталяваны ў службовы дызель-цягнік. Змененыя былі салон і ўваходныя дзверы (выдаленыя некаторыя дзверы вагона ПГ, іх месца закрылі корпуснымі панэлямі). Эксплуатацыя вялася на тэрыторыі Латвійскай ССР (пасля распаду СССР — у незалежнай Латвіі).

Некаторыя саставы былі арыентаваныя для службовай эксплуатацыі ўжо пры вырабе на РВЗ. Так, пасля пабудовы саставаў ДР1Б мадэлі 63-555 для Беларусі былі створаны цягнікі для ААТ «РЖД».

Мадэрнізацыя праводзілася не толькі для самой Латвіі, але і для іншых краін. Напрыклад, ДР1А-183 з Грузіі пасля мадэрнізацыі паступіў у ТЧ7 Тбілісі-Пасажырскі (ДР1АМ-183); ДР1А-197 з дэпо Цярнопаль (Украіна) паступіў назад як ДР1Ам-197 (літара м у маркіроўцы такіх цягнікоў на Украіне выконваецца маленькай).

### Дызель-цягнікі ДР1Б, ДР1БЙ у Эстоніі 
У Эстоніі некаторыя дызель-цягнікі ДР1А падвергліся мадэрнізацыі па схемах, вельмі падобным з ужытымі ў Латвіі (без падзелу і з падзелам саставы).

Саставы з захаванай пасля мадэрнізацыі кампаноўкай Мг + 4×Пп + Мг (напрыклад, ДР1А-230) атрымалі абазначэнне ДР1Б (; трэба не блытаць з ДР1Б 500-х нумароў для БЧ і з ДР1Б-144). Пры гэтым памянялася нумарацыя вагонаў (маторныя атрымалі нумары ў фармаце 37ХХ, прычапныя ў фармаце 47ХХ, дзе 37 (47) — серыя вагона, а ХХ — інвентарны нумар). Варта адзначыць, што нумарацыя вагонаў ДР1А (як і іншага рухомага складу ў Эстоніі) была змененая яшчэ да мадэрнізацыі — фарматы 36ХХ і 46ХХ адпаведна).

Некаторыя саставы падзялілі на дзве секцыі Мг + Пп + Пг, для чаго два прычапныя вагоны кожнага такога цягніка былі пераабсталяваныя ў прычапны галаўны. Такія саставы таксама атрымалі абазначэнне **ДР1Б**, прычым прычапныя галаўныя вагоны пазначаныя **ДР1БЙ** (). Часам маркіроўку DR1BJ можна сустрэць і на маторных вагонах. Прычапныя галаўныя вагоны атрымалі больш сучасную кабіну, аднак, у адрозненне ад мадэрнізаваных латвійскіх яе дызайн больш ідэнтычны кабінам электрацягнікоў ЭР2 і ЭР9П выпуску з другой паловы 1970-х гадоў. Таксама ў галаўных прычапных вагонаў пярэдні тамбур быў ссунуты на два вокны ў бок кабіны з падаўжэннем задняга і пакарочваннем пярэдняга салона: калі класічныя прычапныя галаўныя вагоны ДР1А маюць па 3 шырокіх і 1 вузкім вакне ў пярэднім салоне і па 7 шырокіх вокнаў у заднім асноўным, то ў ДР1БЙ салоны маюць адпаведна 1 шырокае акно і 1 вузкае ў пярэднім і 9 шырокіх у заднім (вузкае акно за кабінай машыніста не выкарыстоўваецца пад прастору салона). Гэтыя вагоны атрымалі нумары ў фармаце 27ХХ.

Па некаторых звестках сілавая ўстаноўка замянялася на дызельны рухавік MTU.

Са студзеня 2014 года эксплуатацыя дызель-цягнікоў дадзенай мадыфікацыі канчаткова спыненая на Эстонскіх чыгунках. Некаторыя з іх былі прададзеныя ў іншыя краіны, астатнія былі парэзаныя на металалом.

### Дызель-цягнікі МДП (ДРЛ1) у Беларусі 
Частка дызель-цягнікоў серыі ДР1 беларускай прыпіскі прайшла дапрацоўку ў дэпо Ліда, таксама з падзелам саставаў. Мадэрнізацыі падвяргаліся саставы ДР1, ДР1А і, магчыма, ДР1П. Спачатку абазначэнне тыпу цягніка змянілі на **ДРЛ1** (**ДР**, дапрацаваны ў **Л**ідзе, **1**-ы тып), але яно не прыжылося.

Мадэрнізаваныя саставы, якія атрымалі ў выніку абазначэнне МДП (**м**іні **д**ызель-**ц**ягнік) фармаваліся па схемах Мг + Пг альбо Мг + Пп + Пг, прычым кожная такая секцыя, атрымала свой новы нумар, пачынаючы ад 001. Вядома аб фарміраванні дзесяці цягнікоў МДП (нумары ад 001 да 010).

Дызайн кабін маторных вагонаў не мяняўся (скругленая форма); прычапныя галаўныя вагоны цягнікоў МДП (акрамя МДП-010) маюць такія ж кабіны. Гэта дазваляе выказаць здагадку, што яны атрыманы з маторных вагонаў (а не з прычапных, як у Латвіі і Эстоніі). Прычапны галаўны вагон саставу МДП-010 мае такую ж кабіну выпрастанай формы, як у дапрацаваных у Латвіі прычапных вагонах. Для мадэрнізацыі быў выкарыстаны адзін чатырохвагонны склад № 187 і пяць раней мадэрнізаваных трохвагонных саставаў з прычапным галаўным вагонам № 185, 219, 227, 290 і 311 (усяго было мадэрнізавана 19 вагонаў). Мадэрнізаваныя саставы атрымалі абазначэнне **ДР1АЦ** () без змены нумара. Абноўленаму саставу было прысвоена завадское пазначэнне тыпу 63-580.

У ходзе мадэрнізацыі захаваныя кузаў і цялежка арыгінальных цягнікоў, аднак лабавая частка кабіны галаўных вагонаў была замененая на новую, канструктыўна аналагічную ўжывальнай на дызель-цягніках ДР1Б 500-х нумароў. Таксама былі ўсталяваныя новыя двухстворкавыя прыхінальна-ссоўныя дзверы на ўваходах у пасажырскія салоны, а паміж вагонамі замест старых металічных негерметычных пераходаў ўстаноўлены новыя герметычныя пераходы тыпу «гармонік». Кузаў атрымлівае новую афарбоўку з выкарыстаннем малінавага і серабрыстага колераў, а таксама чорнага колеру ў лабавой частцы кабіны.

Сілавое і электрычнае абсталяванне цягніка было цалкам заменена на новае. У якасці сілавой устаноўкі выкарыстаныя дызель фірмы MTU і гідраперадача Voith, таксама ўстаноўленыя новыя цягавыя рэдуктары Voith і ўжыты новы вінтавы кампрэсар.

Першы дызель-цягнік ДР1АЦ-219 быў сертыфікаваны і ўведзены ў пасажырскую эксплуатацыю ў маі 2016 года. Неўзабаве пачалі эксплуатавацца і астатнія саставы.

DR1AC-219 (2).jpg|ДР1АЦ-219 з боку галаўнога прычапнога вагона
DR1AC-219.jpg|ДР1АЦ-219 з боку галаўнога маторнага вагона

## Эксплуатацыя 
Першапачаткова цягнікі паступалі на чыгункі СССР — у розныя рэспублікі. Пасля распаду СССР саставы аказаліся ўжо ў незалежных дзяржавах, куды працягвалі паступаць і далей (па меры працягу выпуску серыі на РВЗ).

Адзін састаў (ДР1А-183) у 1999 годзе быў перададзены з Эстоніі ў Грузію.

DR1A-187_"Dinaburga"_express_(engine_startup_and_lots_of_smoke).webm|thumbtime=1:54|Запуск дызеля і адпраўленне ДР1А-187
ДР1А-172, Крустпилс, 23.12.2011.webm|thumbtime=28|ДР1А-172 у шасцівагоннай кампаноўцы
DR1P-098 Zelenoye - Belarus.webm|thumbtime=12|ДР1П-098
DR1A-267-291 (Rīga-Daugavpils), Krustpils.webm|thumbtime=1:48|Здвоены цягнік ДР1А-267+291 з маторнымі вагонамі пасярод саставу. Галаўныя прычапныя вагоны маюць вуглаватыя кабіны, галаўныя Маторныя-класічныя.
DR1A-198-311 + DR1A-210 decoupling.webm|thumbtime=47|Расчэп здвоенага складу з ДР1А-198-311 і ДР1А-210 з рознымі кабінамі
ДР1Б-502.webm|thumbtime=7|ДР1Б-502

Катэгорыя:Дызель-цягнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Дызель-цягнікі СССР
Катэгорыя:Дызель-цягнікі Беларусі
Катэгорыя:Дызель-цягнікі Расіі
Катэгорыя:Дызель-цягнікі Украіны