open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Татарскі праліў

**Тата́рскі пралі́ў** () — праліў паміж мацерыком Еўразія і востравам Сахалін, злучае Японскае і Ахоцкае мора праз праліў Невяльскога, Амурскі ліман і Сахалінскі заліў.

## Геаграфія 
Даўжыня 663 км, шырыня ў паўднёвай частцы да 324 км, у паўночнай частцы да 40 км, у самым вузкім месцы (праліў Невяльскога) — 7,3 км, найменшая глыбіня на фарватары — 8 м.

Татарскі праліў з’яўляецца найбольш халоднай часткай акваторыі Японскага мора. У зімовы перыяд тут фармуецца і лакалізуецца больш за 90 % усяго лёду, які назіраецца ў Японскім моры. Па шматгадовых дадзеных працягласць перыяду з лёдам у Татарскім праліве ў сілу яго вялікай мерыдыянальнай працягласці, ад 40—80 дзён у паўднёвай частцы праліва да 140—170 дзён у паўночнай яго частцы. Таўшчыня лёду можа дасягаць 1,5 м.

Праз Татарскі праліў праходзяць марскія шляхі з Ахоцкага мора ў Японскае мора ў вусце Амура і паміж кантынентам і востравам Сахалін. Парты ў праліве: Ваніна, Аляксандраўск-Сахалінскі, Невельск, Холмск, Савецкая Гавань, Светлая, Шахцёрск.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Пралівы паводле алфавіта
Катэгорыя:Пралівы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Сахалін
Тауйская губа

**Тау́йская губа́** () — заліў у паўночна-заходняй частцы Ахоцкага мора, паміж паўастравамі Хміцеўскага і Коні.

Даўжыня заліва 75 км, сярэдняя шырыня 120—130 км. Агульная плошча акваторыі Тауйскай губы складае каля 10 400 км². Дно губы шэльфавага тыпу. Найбольшыя глыбіні не перавышаюць 100 м, найбольш распаўсюджаныя 50—70 м. Узбярэжжа, больш узвышанае ва ўсходняй частцы, парэзана залівамі і бухтамі, на значнай частцы раёна скальнымі і недаступнымі. Вышыня берагавых абрываў вагаецца ад некалькіх дзясяткаў да 500—600, часам 900 м.

Залівы: Амахтонскі заліў, бухта Нагаева, бухта Гертнера, заліў Адзян, Матыклейскі заліў і іншыя. У Амахтонскі заліў упадае рака Тауй. На выхадзе з губы астравы Спафар’ева і Заўялава. У бухце Нагаева горад і порт Магадан.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Регион Тауйская губа  // Плантарыум

Катэгорыя:Залівы Ахоцкага мора
Катэгорыя:Геаграфія Магаданскай вобласці
Алег Ігнатавіч Таўгень

**Алег Ігнатавіч Та́ўгень** (, Валожын, Мінская вобласць — ) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1993, Камбінаторныя метады ў тэорыі лінейных і арыфметычных груп), прафесар (1995).

## Біяграфія 
Скончыў у 1984 годзе Механіка-матэматычны факультэт БДУ і працаваў стажорам-даследчыкам у Інстытуце матэматыкі Акадэміі Навук БССР. З 1992 года А. І. Таўгень працаваў у Інстытуце павышэння кваліфікацыі і падрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў адукацыі.
З  1992 года прарэктар па навукова-даследчай рабоце і знешнім сувязям, з года 1999 года першы прарэктар прарэктар. Адначасова з 1991 года працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце, дзе з 1998 года займаў пасаду загадчыка кафедры.

## Навуковыя працы 
Навуковыя працы па камбінаторнай тэорыі лінейных груп. Атрымаў крытэрый лінейнай выяўленасці паўпрамых здабыткаў і амальгаваных здабыткаў лінейных груп, даказаў гіпотэзу Герстэна пра неарыфметычнасць груп аўтамарфізмаў свабодных груп. аўтар падручнікаў і дапаможнікаў для ссрэдняй школы.

Сярод апудлікаванага:
* Конечная ширина арифметических подгрупп Шевалле ранга 2 // Докл. АН СССР. 1990. Т. 310, № 4;
* Ограниченная порождаемость групп Шевалле над кольцами S-целых алгебраических чисел // Изв. АН СССР. Сер. матем. 1990. Т. 35, № 1;
* Bounded generation of normal and twisted Chevalley groups over the rings of S-integers // Contemp. Math. 1992. V. 131, part 1;
* Школьный электронный учебник математики: технология разработки и использования. / Н. М. Рогановский, Е. Н. Рогановская, О. И. Тавгень. // Матэматыка: праблемы выкладання, 2007, № 2.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Памяти учёного. Тавгень Олег Игнатьевич 

Катэгорыя:Матэматыкі СССР
Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў
Ніуэ (мова)

**Ніу́э** (саманазва *ko e vagahau Niuē*) — палінезійская мова, родная мова народа ніуэ. Афіцыйная мова Ніуэ. Большасць носьбітаў жыве ў Новай Зеландыі. 

## Гісторыя
Да прыбыцця еўрапейцаў ніуэ падзяляліся на 2 групы *моту* і *тафіці*, якія размаўлялі на асобных дыялектах, што адрозніваліся пераважна лексічна. У XIX ст. пасля прыняцця хрысціянства ўзнікла пісьмовая мова. Паколькі місіянеры прыбывалі з Самоа, то яна ўвабрала многія рысы самаанскай мовы. 

У 1927 - 1974 гг. выкладанне ў школах Ніуэ вялося на англійскай мове, што спрыяла скарачэнню носьбітаў роднай мовы ніуэ. 

Пасля абвяшчэння самакіравання ў 1974 г. мова ніуэ набыла афіцыйны статус.

## Лічэбнікі 
## Гл. таксама 
* Гімн Ніуэ

## Спасылкі
*Learn the Niuean Language! 

Катэгорыя:Палінезійскія мовы
Катэгорыя:Ніуэ
Гімн Ніуэ

**Ko e Iki he Lagi** () — гімн Ніуэ. Ва ўрачыстых цырымоніях выконваецца разам з гімнам Новай Зеландыі і "God Save the Queen".

## Тэкст
*Тэкст на мове ніуэ*:

Ko e Iki he Lagi
Kua fakaalofa mai
Ki Niue nei, ki Niue nei
Kua pule totonu
E Patuiki toatu
Kua pule okooko ki Niue nei

Ki Niue nei, ki Niue nei
Ki Niue nei, ki Niue nei
Ki Niue nei, ki Niue nei
Ki Niue nei

Kua pule okooko ki Niue nei
Kua pule ki Niue nei

## Спасылкі
*Тэксты на англійскай і ніуэ
*Музыка

Ніуэ
Катэгорыя:Ніуэ
Анатоль Канстанцінавіч Сульянаў

**Анатоль Канстанцінавіч Сулья́наў** () — пісьменнік, генерал-маёр авіяцыі (1978), ваенны лётчык 1 класа, які засвоіў 14 тыпаў самалётаў і правёў у небе больш за дзве тысячы гадзін. Двойчы узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі, медалямі, Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР. Заслужаны работнік культуры БССР (1986).

### Біяграфія 
Анатоль Сульянаў нарадзіўся 3 верасня 1927 года вёсцы Аксіньіна Маскоўскай вобласці ў сям’і сялян. У дзяцінстве захапляўся палётамі, кнігамі і фільмамі пра лётчыкаў. У 1946 годзе скончыў Маскоўскую спецшколу ВПС, а ў 1950 годзе Тамбоўскае і Армавірскае авіяцыйныя вучылішча. У 1962 годзе скончыў ваенна-палітычную акадэмію імя У. І. Леніна ў Маскве.
Першапачаткова служыў ваенным лётчыкам, а з 1951 года палітработнікам ва Узброеных Сілах СССР. Быў членам КПСС. З 1962 года праходзіў службу на Поўначы. З 1969 года на службе ў Галоўным палітычным упраўленні Савецкай Арміі.

З 1976 года А. К. Сульянаў у Мінску, член Ваеннага савета арміі Проціпаветранай абароны, у 1980—1987 гадах — намеснік начальніка палітычнага ўпраўлення Беларускай ваеннай акругі.

## Літаратурная дзейнасць 
Друкавацца Анатоль Сульянаў пачаў з 1957 года, калі яго першыя творы былі апублікаваны ў часопісе «Савецкі воін». Выступаў у якасці ваеннага карэспандэнта ў «Савецкай авіяцыі», куды ён прыносіў свае першыя нататкі.
Таксама пісаў на старонках «Праўды», «Чырвонай зоркі» і «Камсамольскай праўды». У яго творах пераважаюць гісторыі з жыцця лётчыкаў, гісторыі аб небе і палётах.

## Бібліяграфія 
#### Раманы 
* 1981 — Расколотое небо
* 1987 — Только одна ночь (1987, экранізавана)
* 1990 — Голубые снега
* 1991 — На критических углах. Кніга 1 (1991), кніга 2 (1992)
* 2001 — Арестовать в Кремле: Исторический роман
* 2002 — Маршал Жуков. Слава. Забвение. Бессмертие
* Пушкин, Элиз Кутузова и Долли Фикельман
* 2014 — Берия. Арестовать в Кремле

#### Аповесці 
* 1982 — Посеешь ветер (1994)
* 1985 — Хождение за седьмое небо (1985)

#### Апавяданні 
* Дед Сергей
* Осколок
* Листопад (1976)
* Штопор
* Месяц большого сердца

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* *Анатолий МАТВИЕНКО* Найти нужные слова… Известный белорусский писатель Анатолий Сульянов отмечает 90-летие // Альманах «Вместе с Россией»
* Ушёл из жизни Анатолий Сульянов // Телекомпания «Воен ТВ» 
* И словом, и делом // Журнал «Воздушно-космическая оборона» 
* 5 февраля 2021 года на 94 году ушел из жизни заслуженный работник культуры БССР, писатель, ветеран Вооруженных Сил Анатолий Сульянов // Саюз пісьменнікаў Беларусі
* Генерал-майор авиации писатель Анатолий Сульянов — о войне, дружбе с Быковым и любви к творчеству Пушкина // Минск-Новости 

Катэгорыя:Ваенныя лётчыкі 1 класа
Катэгорыя:Генерал-маёры СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Мануа

**Мануа** або **Маноа** (самоан.: *Manu’a tele*) — архіпелаг ва ўсходняй частцы астравоў Самоа. Уваходзіць у склад Амерыканскага Самоа. Плошча — 59 км². Насельніцтва — 1378 чал. (2000 г.), у асноўным самоанцы.

## Геаграфія 
Архіпелаг Мануа складаецца з 4 гарыстых астравоў вулканічнага паходжання, самы вялікі з якіх — востраў Таў. На ім знаходзіцца найвышэйшы пункт — гара Лата (969 м).

## Гісторыя 
У мінулым на астравах Мануа кіравалі спадчынныя правадыры *Ту’і Мануа*, якія вялі свой род ад танганскіх *Ту’і Тонга*.

У 1904 г. анексаваны ЗША.

У наш час на астравах развіваецца турызм.

## Спасылкі 
* Даведнік для вандроўнікаў
* Афіцыйная турыстычная старонка 

Мануа
Мануа
Мануа
Мануа
Мануа
Мануа
Акадэмія інтэрлінгвы

**Акадэ́мія інтэрлі́нгвы** - арганізацыя, прызначаная для прапаганды міжнародных дапаможных моў, якая была галоўным чынам звязана з мовай Джузэпэ Пеана лаціна-сінэ-флексіонэ.
Акадэмія была нашчадкам Міжнароднай Акадэміі Валапюка, створанай на з'ездзе валапюкістаў у Мюнхене, ў жніўні 1887. пад кіраўніцтвам Вальдэмара Розенберга (дырэктар з 1892 года), гэтая група перапрацавала валапюк у мову неўтраль і ўзяла назву Akademi Internasional de Lingu Universal (1898).
Калі акадэмія ў рэшце-рэшт вырашыла адмовіцца ад мовы неўтраль і развіваць лаціна-сінэ-флексіонэ (1908), яна выбрала сваім дырэктарам Пеана і змяніланазву на Akademia pro Interlingua (так як мова пеана называлася ўжо інтэрлінгва).
Арганізацыя праіснавала да 1939 года.

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:Міжнародныя дапаможныя мовы
Лайм

**Лайм** (*Citrus × aurantiifolia*) — від раслін сямейства рутавых родам з Індыі, генетычна падобны да лімону. Назва паходзіць ад персідскага слова لیمو (ліму).
 
У Міжземнамор'і распаўсюдзіўся ў другой палове I тыс. н. э.

## Батанічнае апісанне 
Невялікае дрэва або куст вышынёй ад 1,5 да 5,0 м. Крона густая, галіны пакрытыя кароткімі калючкамі. Суквецці пазушныя, з 1-7 кветкамі, красаванне рэмантантнае; плады невялікія — 3,5-6 см у дыяметры, яйкападобныя, мякаць зеленаватая, сакавітая, вельмі кіслая. Лупіна зялёная, жаўтлява-зялёная або жоўтая, пры поўнай спеласці вельмі тонкая.

Катэгорыя:Рутавыя
Мангастан

**Мангастан** (*Garcinia mangostana*) — пладовае дрэва сямейства клузіевыя, а таксама яго плады.

## Апісанне 
Мангастан — высокае вечназялёнае дрэва вышынёй да 25 м з пірамідальнай кронай і чорна-бурай карой. Лісце авальна-даўгаватае, цёмна-зялёнае зверху і жоўта-зялёнае знізу, 9-25 см даўжынёй і 4,5-10 см шырынёй. Маладое лісце — ружовае. Кветкі з сакавітымі зялёнымі з чырвонымі плямамі пялёсткамі. Плод круглы, дыяметрам 3,4-7,5 см, зверху пакрыты тоўстай (да 1 см) бардовай-фіялетавай лупінай, якая змяшчае клейкі фарбавальны латэкс, пад лупінай знаходзяцца 4-8сегментаў белай ядомай мякаці. Расліна пладаносіць позна — першыя плады на дрэвах на 9-20 год жыцця.

Катэгорыя:Клузіевыя
Рамбутан

**Рамбутан** (*Nephelium lappaceum*) — пладовае трапічнае дрэва сямейства кляновыя, родам з Паўднёва-Усходняй Азіі, культывуецца ў шматлікіх краінах гэтага рэгіёну.
 
Назва расліны паходзіць ад інданезійскага слова *rambut*, што ў перакладзе азначае «волас», з-за вонкавага выгляду пладоў.

## Батанічнае апісанне 
Вечназялёнае дрэва вышынёй да 25 метраў з шырокай разгалістай кронай. Лісце парнаперыстае, з 2-8 авальнымі або яйкападобнымі скурыстымі лісцінкамі. Кветкі вельмі дробныя, сабраны ў разгалінаваныя суквецці на канцах галін.
 
Плады круглявыя або авальныя, памерам 3-6 см, растуць гронкамі да 30 штук. Па меры паспявання змяняюць афарбоўку з зялёнай на жоўта-аранжавую, а затым ярка-чырвоную. Пакрытыя шчыльнай, але лёгкаачышчальнай ад мякаці лупінай, абсыпанай шорсткімі, загнутымі на канцах кручком валасінкамі цёмна- або светла-карычневага колеру, даўжынёй да 2 см. Мякаць халадцападобная, белая або крыху чырванаватая, духмяная, прыемнага кісла-салодкага смаку. Насенне буйное, авальнае, даўжынёй да 3 см, карычняватага колеру.

Катэгорыя:Сапіндавыя
Дурыян

**Дурыян** () — род раслін сямейства мальвавыя, які ўключае ў сябе каля 30 відаў, што растуць у дажджавых трапічных лясах Паўднёва-Усходняй Азіі.

## Біялагічнае апісанне 
Віды роду — вялікія, слаба разгалінаваныя, вечназялёныя дрэвы з каранямі-падпоркамі і простымі лістамі.
 
Кветкі буйныя, белага або чырвонага колеру, развіваюцца на ствалах (каўліфлорыя) або буйных галінах (раміфлорыя), раскрываюцца да вечара і апыляюцца кажанамі і пчоламі.
 
Плады дурыяну дасягаюць у дыяметры да 20 см і масы да 4 кг. Маюць вельмі цвёрдую абалонку і пакрытыя магутнымі калючкамі, якія абараняюць змесціва недаспелага плода ад жывёл. Раскрываецца плод пяццю створкамі, па краі якіх размешчана цёмнае насенне з сакавітымі прыдаткамі — арылусамі.

Плады дурыяну, нягледзячы на агідны пах, які выключае іх захоўванне ў закрытых памяшканнях, лічацца найбольш каштоўнай садавіной ў Паўднёва-Усходняй Азіі і ў Паўднёвай Амерыцы (у прыватнасці ў Бразіліі). Дурыян мае арэхава-сметанковы смак, мае рэзкі пах, які нагадвае пах часнаку, тухлай рыбы і каналізацыі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Nadja Biedinger: Die Welt der Tropenpflanzen. DuMont, Köln 2000. ISBN 3-7701-5294-8.

Катэгорыя:Мальвавыя
Хурма

**Хурма** (*Diospyros*) — род субтрапічных і трапічных лістападных або вечназялёных дрэў і хмызнякоў сямейства . Дрэвы дажываюць да пяцісот гадоў. У многіх відаў пладоў ядомыя — яны ўяўляюць сабой буйныя аранжавыя сакавітыя ягады. Каля 500 відаў. Пашыраны ў трапічных (пераважна дажджавых лясах Малайскага архіпелага) і субтрапічных паясах, некаторыя дасягаюць Японіі і Паўночнай Амерыкі. На Каўказе 1 рэліктавы від — хурма звычайная. Вырошчваюць 2 віды: хурму ўсходнюю і хурму вірджынскую.

## Плады 
Плод — ягада, дыяметрам да 10 см. Свежыя плады хурмы ўсходняй маюць да 25 % монацукрыдаў, сушаныя — да 62 %, жалеза, вітамін С, не маюць кіслот.

## Гаспадарчае значэнне 
Харчовыя, тэхнічныя, лекавыя і дэкаратыўныя расліны.

З драўніны хурмы вырабляюць ткацкія чаўнакі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Эбенавыя
Катэгорыя:Садавіна
Гімн Новай Зеландыі

**God Defend New Zealand** () — дзяржаўны гімн Новай Зеландыі. 

Словы на англійскай мове напісаны ў 1870-ых гг. Томасам Брэкенам. Музыка складзена ў 1876 г. Джонам Джозэфам Вудсам. Афіцыйна зацверджаны ў 1940 г. і 1977 г. 

Версія на мове маары складзена ў 1878 г. (спачатку цалкам не адпавядала англійскай версіі).

Ва ўрачыстых цырымоніях выконваецца разам з "God Save the Queen".

## Тэкст гімна
## Спасылкі
*History of ‘God defend New Zealand’
*God Defend New Zealand (National Anthem): Hayley Westenra - Rugby World Cup Final 2011

Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Новай Зеландыі
Новая Зеландыя
Грэйпфрут

**Грэйпфрут** (*Citrus paradisi*) — субтрапічнае вечназялёнае дрэва роду цытрус сямейства рутавых (*Rutaceae*), а таксама яго плод, які дасягае ў дыяметры 10-15 см.

Першым грэйпфрут апісаў батанік-святар Грыфітс Х'юджас ў 1750-м годзе. Ён назваў садавіну «забароненым плодам», пазней грэйпфрут пачалі называць «маленькім шэдакам» з-за яго падабенства з памела, якое тады называлі шэдакам (ад прозвішча англійскага капітана Шэдака, які прывёз яго ў XVII стагоддзі на востраў Барбадас), а ў 1814-м годзе на Ямайцы гандляры перайменавалі плод у грэйпфрут. Пасля 1880 пачаўся хуткі рост прамысловай вытворчасці гэтай культуры ў ЗША, затым у краінах Карыбскага басейна, Бразіліі, Ізраілі і Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы), а ў XX стагоддзі грэйпфрут заняў вядучае месца на сусветным фруктовым рынку.

Вонкава грэйпфрут падобны да апельсіна, але мякаць яго кіслейшая, з прысмакам горычы.  Грэйпфрут з'яўляецца, як мяркуецца, вынікам прыроднай гібрыдызацыі апельсіна (*Citrus sinensis*) і памела (*Citrus maxima*). Пры гэтым ён значна бліжэй да другога, чым да першага. Пасля на яго аснове былі створаны танжэла (гібрыд Citrus paradisi x Citrus reticulata, 1905) і мінеола (разнавіднасць танжэла, вытворнае мандарына гатунку Dancy і грэйпфрута гатунку Duncan, 1931).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рутавыя
Катэгорыя:Пладовыя дрэвы
Катэгорыя:Садавіна
Навагрудская мячэць

**Навагрудская мячэць** — магаметанскі храм у Навагрудку (вул. Леніна, 28). Мячэць вяла службу да канца Другой сусветнай вайны, а за савецкім часам была закрыта і перабудавана ў жылы дом. Гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння.

Мячэць у Навагрудку вядома з XVI стагоддзя. Прывілей на будаўніцтва мячэці ў 1792 годзе навагрудскія татары атрымалі ад караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага, яго ўхваліў віленскі біскуп. Праз чатыры гады ў Навагрудку на тым месцы адбылося першае служэнне. Мячэць была драўлянай і да 1820 года была філіялам лоўчыцкай мусульманскай супольнасці, а потым стала цэнтрам прыхода. У сярэдзіне ХІХ ст. у яго складзе налічвалася 375, у 1882 г. — 333 прыхаджаніны мужскога полу. Навагрудскі прыход з 1831 года падпарадкоўваўся Таўрычаскаму магаметанскаму духоўнаму праўленню.

У матэрыялах Мінскага губернскага праўлення за 1853 год ёсць «…даведка Таўрычаскага магаметанскага духоўнага праўлення ад 31 жніўня, пры якой пераправодзіцца на… разгляд губернскага праўлення прадстаўлены хатыпам Навагрудскай саборнай мячэці Багдановічам прыгавор мясцовых прыхаджан аб хадайніцтве пра дазвол на пабудову новай мячэці ў г. Навагрудку».У выніку хадайніцтва, сабраных дакументаў, сведчанняў гарадской паліцыі аб ветхасці мячэці «праўленне знайшло неабходным дазволіць пабудаваць новую мячэць на месцы існуючай, якая прыйшла ў канчатковую ветхасць». Пры гэтым загадвалася, каб пры ўзвядзенні мячэцці не было адступлення ад устаноўленага законам парадку карыстання так званымі «узорнымі» планамі і фасадамі.

У 1855 годзе на месцы старой мячэці на сродкі адстаўнога маёра Аляксандра Асановіча была пабудавана новая мячэць. У 1858 годзе Вінцэсь Каратынскі запісаў: «У татар здавён у Наваградку ёсць свая мячэць, здаецца, заўсёды, так, як і сёння, драўляная».Аснову мячэці складае зрубны, блізкі ў плане да квадрата аб’ём, які пераходзіць у шатровы дах з нізкім чацверыком і палогай чатырохсхільнай страхой, мінарэтам з паўсферным завяршэннем. Да асноўнага аб’ёму далучаны прытвор і два бакавыя прырубы. Сцены ашаляваны, вокны і дзверы аздоблены ліштвамі, афарбаванымі ў белы колер. Верхнія ліштвы маюць кілепадобную форму, шырока распаўсюджаную ў ісламскай архітэктуры. У мячэці была ўстаноўлена мармуровая дошка ў гонар Аляксандра Асановіча.

У даваенны час у Навагрудскую мячэць наведала дэлегацыя з Турцыі. 22 верасня 1929 году мячэць адведаў прэзідэнт Польскай рэспублікі Ігнацы Масціцкі. Муэдзінам у той час быў Бэкір Радкевіч.

Да 1939 года пры мячэці працавала рэлігійная школа — мактаб. У 1945 годзе мячэць была закрыта і перабудавана ў жылы дом. Мячэць у гэтым стане знаходзілася да 1994 года, пакуль яна не была вернута вернікам. Тады пачалася перабудова святыні, і 11 ліпеня 1997 года мячэць аднавіла сваю дзейнасць. Адкрыццё было прымеркавана да 600-годдзя пасялення татараў на Беларусі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Мячэці Беларусі
Катэгорыя:Культавыя збудаванні Навагрудка
Катэгорыя:Драўляныя мячэці Беларусі
Хурма ўсходняя

**Хурма ўсходняя** (*Diospyros kaki*) — від шматгадовых дрэў роду хурма сямейства , які паходзіць з Азіі. Культывуецца як пладовая расліна па ўсім свеце, вядома мноства сартоў.

## Батанічнае апісанне 
Дрэва дасягае вышыні да 10 метраў (вядомыя выпадкі дасягненні вышыні 12 м). Вонкава расліна падобна да яблыні.
 
Лісце чаргавальнае, яйкападобна-даўгаватае, цёмна-зялёнае, знізу бялявае, шырокаланцэтападобнае. Увосень лісце набывае чырвоную афарбоўку.
 

Кветкі ў пазухах лісця — адзіночныя або некалькі, на кароткіх ножках. Хурма ўсходняя квітнее з мая па чэрвень. Кветкі жаўтлява-белыя могуць быць трох тыпаў: мужчынскія, жаночыя і змешаныя. Расліны, як правіла, аднадомныя з мужчынскімі і жаночымі кветкамі асобна на адным дрэве, але існуюць таксама двудомныя культуры. Апыленне ажыццяўляецца насякомымі. Калі жаночыя кветкі не аплодненыя, яны размнажаюцца шляхам партэнагенеза, а затым даюць плады без насення.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пладовыя дрэвы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1780 годзе
Катэгорыя:Эбенавыя
Пятрушка

**Пятрушка** (*Petroselínum*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Двухгадовыя (рэдка аднагадовыя) травы. У першы год утварае разетку лісця і стрыжнёвы патоўшчаны караняплод, на другі — разгалінаванае кветкавае сцябло.
 
Лісце двойчы- ці тройчыперыстае.
 
Зубцы чашачкі непрыкметныя, пялёсткі жоўта-зялёныя або бялёсыя, часта з чырванаватым адценнем пры пачатку, сэрцападобныя, на верхавіне выемчатыя і ў выемцы з доўгай, ўнутр загнутай дзелькай.
 
Плод яйкападобны, злёгку сціснуты з бакоў.

### Віды 
Род налічвае два агульнапрызнаных віда:
* 
:* 
:* 
:* 
* 
Акрамя гэтага вядома яшчэ некалькі назваў відаў з нявызначаным статусам.

Культывуюцца ў асноўным дзве разнавіднасці пятрушкі — каранёвая і лісцевая.

## Літаратура 
* 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Парасонавыя
Трыхазант

**Трыхазант** (*Trichosanthes*) — род травяністых ліян сямейства гарбузовыя (*Cucurbitaceae*), якія растуць у трапічным і субтрапічным клімаце.
 
Сцёблы, вусікі і лісце амаль усіх відаў ўжываюцца ў ежу мясцовым насельніцтвам як гародніна. Віды *Trichosanthes dioica* і *Trichosanthes cucumerina* культывуюцца дзеля буйных ядомых мясістых пладоў, якія з'яўляюцца самай папулярнай садавіной ў краінах Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі. Віды *Trichosanthes kirilowii* і *Trichosanthes rosthornii* выкарыстоўваюцца ў традыцыйнай кітайскай медыцыне для падрыхтоўкі лекаў.

## Літаратура 
* Brigitta E.E. Duyfjes, Kanchana Pruesapan: The genus Trichosanthes L. (Cucurbitaceae) in Thailand. Thai Forrest Bulletin, Band 32, 2004, S. 76-109.

Катэгорыя:Гарбузовыя
Эдвін Матысан Мак-Мілан

**Эдвін Матысан Мак-Мі́лан** (; ) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі ў 1951 годзе разам з Гленам Сібаргам за стварэнне першых трансуранавых элементаў.

## Біяграфія 
Скончыў Каліфарнійскі тэхналагічны інстытут (1928). У 1933—1973 гадах у Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі (з 1946 года прафесар), адначасова ў Радыяцыйнай лабараторыі імя Э.Лоўрэнса (у 1958—1971 гадах дырэктар).

Аўтар навуковых прац па ядзернай фізіцы і тэхніцы паскарэння элементарных часціц. Адкрыў першы штучны трансуранавы элемент — нептуній (1940; разам з Ф.Эйблсанам) і плутоній (1940; разам з Гленам Сібаргам). Прапанаваў прынцып аўтафазіроўкі (1945) і пабудаваў электронны сінхратрон на 330 МэВ (1947).

Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1947).

У 1963 годзе атрымаў спецыяльную ўзнагароду за даследаванні ў галіне мірнага прымянення атамнай энергіі.

## Публікацыі 
* McMillan, E. M.«Focusing in Linear Accelerators», August 24, 1950.
* McMillan, E. M.«A Thick Target for Synchrotrons and Betatrons», September 19, 1950.
* McMillan, E. M.«The Transuranium Elements: Early History (Nobel Lecture)», December 12, 1951.
* McMillan, E. M.«Notes on Quadrupole Focusing», February 9, 1956.
* McMillan, E. M.«Some Thoughts on Stability in Nonlinear Periodic Focusing Systems», September 5, 1967.
* McMillan, E. M.«Some Thoughts on Stability in Nonlinear Periodic Focusing Systems &#91;Addendum&#93;», March 29, 1968.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.9: Кулібін - Малаіта / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1999. - 560 с.: іл.

## Спасылкі 
* Нобелеўская лекцыя «Ранняя гісторыя трансуранавых элементаў» 
* Апісанне першага ядзернага выбуху, зробленага Мак-Міланам  

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Манга (род раслін)

**Манга** (*Mangifera*) — род трапічных раслін сямейства .

Вечназялёныя дрэвы вышынёй 10—45 м. Лісце суцэльнае. Кветкі двухполыя і тычынкавыя, дробныя, белыя, у мяцёлчатых суквеццях. Плод — касцянка, зялёная, жоўтая або чырвоная.

Каля 40 відаў, пашыраны ў Паўднёва-Усходняй Азіі. Гэта расліна — адзін з нацыянальных сімвалаў у Індыі і Пакістане.

Манга індыйскае культывуецца са старажытных часоў, яго плады (даўж. да 25 см, дыям. да 10 см) ядомыя, маюць да 20% цукру, шмат вітамінаў, ім уласціва процівіруснае дзеянне. Некаторыя віды манга культывуюцца як пакаёвыя расліны.

Слова «манга» выкарыстоўваюць таксама для назвы садавіны з салодкім смакам і кудзелістай структурай, з лупінай у чырвоных, жоўтых і зялёных колерах і з жоўтым або аранжавым колерам мякаці.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сумахавыя
Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Садавіна
Катэгорыя:Флора Азіі
Пастаўскае возера

**Пастаўскае возера** — вадасховішча ў Віцебскай вобласці. Утворана плацінай на рацэ Мядзелка ў межах горада Паставы.

Плошча паверхні 0,27 км². Даўжыня 1,4 км, найбольшая шырыня 0,4 км. Даўжыня берагавой лініі 3,9 км. Плошча вадазбору 230 км².

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Пастаўскае возера 

Катэгорыя:Вадасховішчы Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Вадасховішчы Пастаўскага раёна
Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна
Катэгорыя:Вадасховішчы паводле алфавіта
Катэгорыя:Паставы
Памела

**Памела**, **Пампельмус** (*Citrus maxima*, *Citrus grandis*) — від раслін з роду цытрусаў; гэтак жа называюцца і плады гэтай расліны.
 
Назва паходзіць ад англійскага слова *pomelo*, *pummelo* і *pumelo*. Гэта слова паходзіць ад нідэрландскага *pompelmoes*.

## Біялагічнае апісанне 
Памела — вечназялёнае дрэва вышынёй да 15 метраў з шарападобнай кронай. Лісце буйное, кветкі белыя, дыяметрам ад 3 да 7 см, адзіночныя або ад 2 да 10 у суквецці. Плод пакрыты тоўстай лупінай, падзелены на буйныя дзелькі, ушчыльненыя жорсткай перагародкай, усярэдзіне кожнай дзелькі можа быць семя. Колер спелых пладоў — ад бледна-зялёнага да жоўтага, памерам яны буйнейшыя за грэйпфрут, адрозніваюцца ад яго таксама больш буйнымі, пругкімі валокнамі. Памела лічыцца самым буйным з цытрусавых. Маса плоду можа дасягаць 10 кілаграмаў, дыяметр — 30 сантыметраў. Лупіна звычайна тоўстая. Смак кіслява-салодкі з ноткамі горычы. Мякаць памела больш сухая, чым у іншых цытрусавых.

## Каларыйнасць, хімічны састаў 
Каларыйнасць 100 г мякаці плода — 25—39 ккал.

У пладах утрымліваецца:
* 7,6—11,1 % сухіх рэчываў
* 0,5—0,7 % бялку
* 0,1—0,3 % тлушчу
* 0,4—0,8 % абалоніны
* 0,4—0,7 % попелы

Мінеральны састаў:
* калій да 235 мг/100 г
* кальцый 26—27 мг/100 г
* фосфар 22—26 мг
* жалеза 0,3—0,5 мг
* натрый 1 мг

Вітамінавы комплекс:
* вітамін З 30—53 мг/100 г
* бэта-каратын да 30 мг/100 г
* вітамін В1 0,04—0,07 мг/100 г
* вітамін В2 0,02 мг/100 г
* вітамін В5 0,2—0,3 мг/100 г

## Гл. таксама 
* Грэйпфрут
* Танжэла
* Свіці
## Крыніцы 
Катэгорыя:Садавіна
Катэгорыя:Рутавыя
Катэгорыя:Пладовыя дрэвы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1917 годзе
Сапота

**Сапота** (*Pouteria sapota*) — расліна сямейства сапотавыя.

## Апісанне 
Дрэва вышынёй каля 20 м. Лісціны вельмі буйныя, даўжынёй да 60 см. Кветкі абодваполыя, бялёсыя. Плады шарападобныя, чырванавата-карычневыя, дыяметрам 8-20 см, з вельмі салодкай ружовай або чырванаватай мякаццю і адным буйным семем.

## Распаўсюджанне 
Радзіма сапоты — Паўднёвая Мексіка. Культывуецца таксама паўсюль у трапічнай Амерыцы, на Антыльскіх астравах, на Філіпінах, у Паўднёва-Усходняй Азіі.

## Гаспадарчае значэнне 
Драўніну дрэва выкарыстоўваюць для сталярных вырабаў. Плады ўжываюцца ў свежым выглядзе, у малочных кактэйлях і марожаным.

## Спасылкі 
* Morton, J.F. 1987. Fruits of Warm Climates. Julia Morton 20534 SW 92 Ct., Miami Fl 33189.

Катэгорыя:Сапотавыя
Катэгорыя:Садавіна
Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Мінскай вобласці

* Жодзіна
* Барысаўскі раён
* Бярэзінскі раён
* Валожынскі раён
* Вілейскі раён
* Дзяржынскі раён
* Капыльскі раён
* Клецкі раён
* Крупскі раён
* Лагойскі раён
* Любанскі раён
* Маладзечанскі раён
* Мінскі раён
* Мядзельскі раён
* Нясвіжскі раён
* Пухавіцкі раён
* Салігорскі раён
* Слуцкі раён
* Смалявіцкі раён
* Старадарожскі раён
* Стаўбцоўскі раён
* Уздзенскі раён
* Чэрвеньскі раён

*
Канвелішкі

**Канве́лішкі** (, ) — аграгарадок у Воранаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Канвелішскага сельсавета. Насельніцтва 425 чал. (2014). Знаходзяцца за 21 км на паўночны ўсход ад Воранава, за 9 км ад чыгуначнай станцыі Беняконі.

## Назва 
Назва мяркуецца ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені тыпу *Kan-velas*.

## Гісторыя 
Упершыню згадваюцца ў другой пал. XVII ст. як маёнтак *Калвелішкі*, уладанне Пражмоўскіх. Мясцовасць уваходзіла ў склад Ашмянскага павета Віленскага ваяводства. Маёнтак уключаў двор, вёску *Калвелішкі* і мястэчка *Смолінск* (пазней *Канвалішкі*, назва захавалася да XX ст.).

Цягам XVIII ст. Канвелішкі знаходзіліся ва ўладанні Храптовічаў. У 1786 мясцовасць перайшла да Францішка і Мікалая Янкоўскіх. У канцы XVIII ст. каля двара збудавалі капліцу.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Канвелішкі апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Дзевяніскай воласці Ашмянскага павета Віленскай губерні. У 1808 Янкоўскія збудавалі ў мястэчку драўляны касцёл Св. Мікалая. Каля 1850 Канвелішкі сталі ўласнасцю Умястоўскіх. У 1880-я ў мястэчку дзейнічаў яўрэйскі малітоўны дом, працавалі 4 крамы, карчма і бровар.

У 1920 Канвелішкі апынуліся ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 — у складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Дзевянішкаўскай гміне Ашмянскага павета Віленскага ваяводства. Станам на 1921 у мястэчку было 39 двароў, у вёсцы — 25 двароў.

У 1939 Канвелішкі ўвайшлі ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 сталі цэнтрам сельсавета Воранаўскага раёна. У паваенны час мястэчка і вёска злучыліся. Станам на 1971 у Канвелішках было 55 двароў, на 1997 — 145 двароў.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**: 1885 — каля 144 чал.
* **XX стагоддзе**: 1921 —  180 чал. у *мястэчку Канвелішкі*, 144 чал. у *вёсцы Канвелішкі*; 1971 — 170 чал. 1997 — 457 чал..

## Інфраструктура 
У Канвелішках працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, амбулаторыя, дом культуры, бібліятэка, пошта.

## Эканоміка 
Дапаможны цэх вырабу абутку.

## Славутасці 
* Касцёл Найсв. Сэрца Ісуса (1916) — 
* Могілкі старыя каталіцкія

## Страчаная спадчына 
злева|thumb|Касцёл Св. Мікалая
* Касцёл Св. Мікалая (1808)

## Вядомыя асобы 
* Пётр Рудкоўскі (нар. 1978) — тэолаг, філосаф.

## Літаратура 
* 
* Konwaliszki  //  S. 366.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Канвелішскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Воранаўскага раёна

Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства
Гуаява

**Гуаява** (*Psidium guajava*) — дрэва сямейства міртавыя.

Гуаява адносіцца да сямейства міртавыя (Myrtaceae Juss.). Да гэтага сямейства адносяцца такія шырока вядомыя расліны, як мірт, фейхоа, эўкаліпт.
 
Гуаява - невялікая вечназялёнае або паўлістападнае дрэва, звычайна вышынёй да 3-4 м, але часам дасягае ад дзесяці да дваццаці метраў вышынёй. Шырокая крона.
 
Кара ствалоў 2-4 мм таўшчынёй, гладкая, звонку бледна-ружовая або светла-шэрая, месцамі ў трэшчынках.
 
Гуаява добра пераносіць засуху.

## Плод 
Гуаява дае адзін галоўны ўраджай — да 100 кг з дрэва — і 2—4 дадатковых, значна меншых ўраджаі.
 
Плады спеюць праз 90-150 дзён пасля цвіцення. Форма, памер і іншыя характарыстыкі пладоў надзвычай зменлівыя. Яны бываюць даўжынёй ад 4 да 15 см і маюць 4 ці 5 чашалісцікаў на вяршыні.
 
Плод звычайна круглай, авальнай або грушападобнай формы, з прыемным (хоць часам і залішне моцным) мускусным пахам, з жаўтлява-белай, ярка-жоўтай, чырванаватай, зеленавата-белай або зялёнай тонкай скуркай. Маса пладоў культурных гатункаў звычайна ад 70 да 160 г, даўжыня плоду — ад 4 да 6,5 см, дыяметр — 4,8—7,2 см. Мякаць расліны белая, жоўтая, ружовая ці ярка-чырвоная, запоўненая жорсткім насеннем да 3 мм даўжынёй. Колькасць насення вагаецца ад 112 да 535 (некаторыя плады насення не ўтрымліваюць наогул).

## Літаратура 
* Мир культурных растений. Справочник / В. Д. Баранов, Г. В. Устименко. — М.: Мысль, 1994. — 381 с.: ил.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Міртавыя
Катэгорыя:Садавіна
Катэгорыя:Трапічная сельская гаспадарка
Гамб’е

**Гамб’е** () — група астравоў у Французскай Палінезіі. Звычайна разглядаюцца як частка архіпелага Туамоту. Агульная плошча — 31 км². Насельніцтва — 1337 чал. (2007 г.)

## Прырода 
thumb|left|Лагуна астравоў Гамб’е
Астравы Гамб’е сфарміраваліся ў выніку складанага геалагічнага працэсу апускання старажытнага вулкана, які быў актыўным каля 30 — 40 млн гадоў таму. Больш вялікія астравы ўяўляюць сабою рэшткі вулканічнага конуса, што засталіся над паверхняй акіяну. Дробныя астравы ўзніклі пазней. Яны маюць каралавае паходжанне. Усяго налічваецца 14 астравоў. Самы вялікі і адзіны населены востраў — Мангарэва.

Клімат трапічны пасатны. У выніку ўздзеяння Эль-Ніньё тут назіраецца значны перапад тэмператур. У летнія месяцы (з лістапада да красавіка) трымаецца цёплае, але не спякотнае надвор'е. Тэмпературны максімум 1989 г. склаў +31,2 °C. Аднак узімку (з мая да верасня) начная тэмпература можа апускацца ніжэй за +20 °C. Тэмпературны мінімум 1992 г. склаў +13,2 °C.

Прырода астравоў была значна зменена чалавекам яшчэ да з’яўлення еўрапейцаў. На востраве Мангарэва пераважаюць культурныя насаджэнні (какосавая пальма, хлебнае дрэва, бананы, кава, хвоя). На астатніх астравах захаваліся мясцовыя віды. Фаўна астравоў бедная, аднак вялікая лагуна астравоў Гамб’е вядома сваёй біялагічнай разнастайнасцю.

## Гісторыя 
thumb|left|Сцяг астравоў Гамб’е
Астравы Гамб’е былі населены ў пачатку 2 тысячагоддзя н. э. выхадцамі з Маркізскіх астравоў, якія сфарміравалі мясцовы этнас мангарэва. Жыхары астравоў Гамб’е славіліся ў старажытнай Палінезіі як выдатныя рамеснікі, апрацоўшчыкі каменю і ракавін. Яны актыўна займаліся гандлем і стварылі даволі складанае грамадства. У пач. XIX ст. на 4 астравах жыло каля 5000 тубыльцаў.

Англійскія піраты адкрылі астравы Гамб’е ў 1687 г. і далі ім імя аднаго з мараплаўцаў-суайчыннікаў. Аднак упершыню брытанцы высадзіліся на востраве Мангарэва толькі ў 1826 г. З 1834 г. сярод астравіцян працавалі французскія каталіцкія місіянеры.

У 1881 г. землі мангарэва былі анексаваны Францыяй. Дзякуючы актыўнасці французскіх гандляроў на астравах Гамб’е доўгі час паспяхова развіваліся вытворчасць какосаў і садавіны. Але з 1930-ых гг. мясцовая эканоміка адчувала заняпад, што прывяло да сталай міграцыі мясцовага насельніцтва на Таіці. У другой палове XX ст. колькасць насельніцтва значна скарацілася. Сітуацыя пачала выпраўляцца толькі ў пач. XXI ст.

## Эканоміка 
Асноўныя заняткі мясцовага насельніцтва — вырошчванне жэмчугу ў лагуне, а таксама абслугоўванне турыстаў.

## Спасылкі 
* Les îles Gambier
* Îles Gambier, le bonheur farouche

Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Францыі
Катэгорыя:Астравы Французскай Палінезіі
Чорнае (возера, басейн Дахнаркі)

**Чорнае** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дахнарка каля вёскі Гендзікі.

Плошча паверхні возера 0,4 км². Даўжыня 1 км, найбольшая шырыня 0,6 км. Катлавіна выцягнутая з захаду на ўсход, авальнай формы. Схілы вышынёй 1—2 м, спадзістыя. Берагавая лінія на поўдні і ўсходзе возера звілістая.

У возера ўпадаюць ручаі (у т.л. ручай з возера Жаночае), выцякае пратока (рака Дахнарка?) ў возера Белае.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Дрысы
Чорнае (возера, басейн Званіцы)

**Чорнае** — бяссцёкавае возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Званіца (левы прыток ракі Дрыса, басейн Заходняй Дзвіны), за 22 км у напрамку на паўночны захад ад Полацка, на захад ад вёсак Лагуны і Уладычына.

Плошча паверхні возера 0,4 км². Даўжыня 1,2 км, найбольшая шырыня 0,5 км. Даўжыня берагавой лініі 3 км. Плошча вадазбору 2,12 км².
Катлавіна возера выцягнутая з захаду на ўсход. Схілы катлавіны стромкія, вышынёй да 25 метраў, парослыя хмызняком.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Катэгорыя:Басейн Званіцы
Чорнае (возера, Бялыніцкі раён)

**Чо́рнае** — возера ў Бялыніцкім раёне Магілёўскай вобласці ў басейне ракі Аслік, за 15 км на паўднёвы захад ад горада Бялынічы, за 1,5 км на поўдзень ад вёскі Гордава.

Плошча паверхні возера 0,57 км². Даўжыня 1,17 км, найбольшая шырыня 0,7 км. Плошча вадазбору 14,2 км². Возера размешчана ў забалочанай мясцовасці ў лесе.

Катлавіна Чорнага возера акруглай формы. Схілы катлавіны невыразныя. Берагавая лінія слабазвілістая.

Возера бяссцёкавае.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Чорнае возера 

Катэгорыя:Азёры Бялыніцкага раёна
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Катэгорыя:Басейн Друці
МНС

* **МНС** — міністэрства па надзвычайных сітуацыях.
** МНС Расіі
** МНС Украіны
** МНС Азербайджана
** МНС Арменіі
** МНС Беларусі
Дзеткавічы

**Дзеткавічы** — тапонім.

## Населеныя пункты 
### Брэсцкая вобласць 
* Дзеткавічы — вёска ў Баранавіцкім раёне.
* Дзеткавічы — аграгарадок у Драгічынскім раёне.
Чорнае (возера, Пастаўскі раён, басейн Галбіцы)

**Чорнае** — возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Галбіца, за 27 км на ўсход ад Пастаў і 5 км ад гарадскога пасёлка Варапаева, каля вёсак Чорнае і Белае.

Плошча паверхні возера 0,36 км², даўжыня 1,5 км, найбольшая шырыня 0,5 км. Найбольшая глыбіня дасягае 31,5 м, сярэдняя каля 8,5 м. Аб'ём вады ў возеры 2,96 млн. м³. Плошча вадазбору 9,39 км². Даўжыня берагавой лініі 3,83 км.
Катлавіна Чорнага возера выцягнутая з паўднёвага ўсходу на паўночны захад, складаецца з двух плёсаў. Схілы катлавіны вышынёй да 6 метраў, спадзістыя. Берагавая лінія моцна звілістая. Берагі нізкія, вышынёй 0,2—0,3 м. У паўночна-усходняй і паўднёва-заходняй частках берагі забалочаныя. Найбольшыя глыбіні ў паўночна-заходнім плёсе. Да глыбіні ў 5 метраў дно возера пясчанае, глыбей выслана ілам.

Возера зарастае ўздоўж берагоў і на мелкаводдзі (паласа трыснягу і чароту шырынёй да 120м).

Чорнае возера слабапраточнае. Упадаюць ручаі, выцякае ручай у раку Чэртка.

## Літаратура 
* *Курловіч М. М.* Чорнае возера // 
* 
* 

## Спасылкі 
* Чорнае возера 

Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Галбіцы
Свіраны

Назву **Свіра́ны** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Свіраны — вёска ў Баранавіцкім раёне

* Віцебская вобласць:
** Свіраны — вёска ў Пастаўскім раёне

### Літва 
* Свіраны — вёска ў Віленскім раёне Віленскага павета
Сасновая

**Сасновая** мае наступныя значэнні: 

## Населеныя пункты 
### Брэсцкая вобласць 
* Сасновая — вёска ў Баранавіцкім раёне.

### Віцебская вобласць 
* Сасновая — вёска ў Докшыцкім раёне.

## Вуліцы 
* Вуліца Сасновая, Гомель
Іаан III Дука Ватац

: *Пра іншых людзей з падобным тытулам гл.: Іаан III*

**Іаан III Дука Ватац** (); каля 1192, Дыдымотыка, Візантыйская імперыя — , Німфей, Нікейская імперыя) — нікейскі імператар, які панаваў з 1221 па 1254 гады.

Паходзячы паводле жаночай лініі ад адной з самых знакамітых сем’яў Візантыі, Ян ажаніўся з дачкой Феадора I Ласкарыса, Ірынай. Як таленавіты кіраўнік і военачальнік, атрымаў верх над іншымі кандыдатамі на імператарскі сталец, гэта значыць змагаючыся супраць братоў Феадора I. Валадаранне Іаана прайшло ў клопатах пра аднаўленне ранейшай Візантыйскай імперыі. Вельмі важнае значэнне мела перамога Іаана над лацінянамі пры Піманіёне ў 1224 годзе, вынікам якой было адабранне ў Лацінскай імперыі ўсіх зямель, што ляжалі ў Азіі. Затым Іаанам у кароткі час былі заваяваны Лесбас, Родас, Хіяс, Самас і Кос. Аднак у спробе авалодаць Кандыяй, а таксама пад сценамі Канстанцінопаля, Іаан пацярпеў няўдачу.

Пакуль балгарскім царом быў Іван II Асень, Іаан дзейнічаў у саюзе з ім супраць лацінянаў, але пасля смерці балгарскага кіраўніка ў царстве ўзніклі смуты, чым скарыстаўся Іаан дзеля таго, каб набыць цэлы шэраг важных балгарскіх гарадоў.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі 
* Иоанн III Дука Ватац // Рыжов К. В. Все монархи мира. Древняя Греция. Древний Рим. Византия. — М., 2001.

Катэгорыя:Ласкарысы
Катэгорыя:Праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Святыя Анатоліі
Катэгорыя:Святыя Візантыі
Катэгорыя:Святыя Грэцыі
Катэгорыя:Нікейскія імператары
Мак-Мілан

**Макмілан** () — прозвішча шатландскага паходжання.

## Вядомыя носьбіты 
* Гаральд Макмілан (1894—1986) — прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі з 1957 па 1963 год
* Джэймс Макмілан (нар.1959) — шатландскі кампазітар
* Дэвід Мак-Мілан — брытана-амерыканскі хімік
* Эдвін Макмілан (1907—1991) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1951)
* Кенет Макмілан (1929—1992) — англійскі танцоўшчык і харэограф
Нікейская імперыя

**Нікейская імперыя** () — дзяржава, што ўзнікла на тэрыторыі паўночнага захаду Анатоліі пасля захопу Канстанцінопаля крыжакамі ў 1204 годзе. Краіна праіснавала да 1261 года. Нікейская імперыя была адным з найбуйнейшых дзяржаўных утварэнняў, якія ўзніклі на месцы Візантыйскай імперыі, яе імператары працягвалі лічыць сябе сапраўднымі імператарамі Візантыі.

## Літаратура 
* Angold, M. *A Byzantine Government in Exile. Government and Society under the Lascarides of Nicaea (1204—1261)*. Oxford, 1975.
* Finlay, George. *A History of Greece from its Conquest…*. Oxford: Clarendon Press, 1877. (vol.&nbsp;III, *History of Greece from its Conquest by the Crusaders to its Conquest by the Turks*);
* Gardner, Alice. *The Lascarides of Nicaea. The Story of an Empire in Exile*. London, 1912.
* Norwich, John Julius. *A Short History of Byzantium*. London: Viking, 1998. ISBN 0-00-686175-X.
* Παπαρρηγοπουλου, «Ίστορία τοΰ уέλληνικοΰ εθνους» (Афины, 1887, vols&nbsp;IV—V).
## Спасылкі 
Катэгорыя:Дзяржавы-правапераемніцы Візантыйскай імперыі
Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:З’явіліся ў 1204 годзе

Катэгорыя:1204 год у Азіі
Глінішча

Назву **Глі́нішча** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Глінішча — вёска ў Баранавіцкім раёне
** Глінішча — вёска ў Івацэвіцкім раёне

* Віцебская вобласць:
** Глінішча — вёска ў Аршанскім раёне
** Глінішча — вёска ў Докшыцкім раёне
** Глінішча — вёска ў Баравухскім сельсавеце Полацкага раёна
** Глінішча — вёска ў Экіманскім сельсавеце Полацкага раёна
** Глінішча — вёска ва Ушацкім раёне

* Гродзенская вобласць:
** Глінішча — хутар у Міхалішкаўскім сельсавеце Астравецкага раёна
** Глінішча — хутар у Спондаўскім сельсавеце Астравецкага раёна

* Гомельская вобласць:
** Глінішча — вёска ў Хойніцкім раёне

* Магілёўская вобласць:
** Глінішча — вёска ў Чавускім раёне

* Мінская вобласць:
** Глінішча — вёска ў Бярэзінскім раёне
** Глінішча — былы пасёлак у Любанскім раёне
** Глінішча — вёска ў Чэрвеньскім раёне
** Глінішча — вёска ў Смалявіцкім раёне

## Іншае 
* Глінішча — археалагічны помнік каля вёскі Глінішча Полацкага раёна Віцебскай вобласці
* Глінішча — былая вёска, цяпер мікрараён Мінска
Ахейскае княства

**Ахейскае княства**, ці **Княства Марэя** — дзяржава крыжакоў, якая ўзнікла праз год пасля заканчэння Чацвёртага крыжовага паходу 1202—1204 гадоў на тэрыторыі сучаснай Грэцыі.

З моманту свайго заснавання лічылася васалам каралеўства Фесалонікі, а пасля яго падзення ў 1224 годзе ахейскія князі прызнавалі вяршэнства Лацінскай імперыі. Калі ў 1261 годзе войскі Міхаіла VIII Палеалога захапілі Канстанцінопаль, княства засталося адзінай моцнай дзяржавай крыжакоў на землях Візантыі.

У далейшым яно стала васалам Неапалітанскага каралеўства. Паступова слабеючы з-за ўнутраных міжусобіц, княства спыніла сваё існаванне ў 1432 годзе, калі было заваявана Марэйскім дэспататам.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дзяржавы крыжакоў
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Грэцыі
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Грэцыі
Катэгорыя:1205 год у Еўропе
Міхаіл VIII Палеалог

**Міхаіл VIII Палеало́г** () (1224/1225 — 11 снежня 1282) — візантыйскі імператар з 1261 года (як нікейскі імператар — з 1259), заснавальнік дынастыі Палеалогаў.

Пачаў свой шлях да трона як рэгент пры спадчынніку нікейскага імператара Феадора II Ласкарыда — малалетнім Іаане IV, якога ён асляпіў 25 снежня 1261 года, што рабіла немагчымым узыходжанне Іаана IV на прастол. Адваяваў у крыжакоў Канстанцінопаль, захоплены імі падчас Чацвёртага крыжовага паходу, і адрадзіў Візантыйскую імперыю.

У той жа час, Міхаіл заклаў аснову для далейшага аслаблення сваёй краіны. Знайшоўшы апору ў арыстакратыі, ён адвярнуўся ад простага народа, што ў далейшым вылілася ў дзве грамадзянскія вайны. Акрамя гэтага, імператар перастаў падтрымліваць мясцовы гандаль і рамяство, што дазволіла італьянскім гандлёвым рэспублікам умацаваць свае пазіцыі ў краіне.

## Гл. таксама 
* Аляксей I Камнін

## Літаратура 
* Bowman, Steven. *The Jews of Byzantium 1204—1453* (University of Alabama Press, 1985).
* Charanis, Peter. «The Jews in the Byzantine Empire under the First Palaeologi.» *Speculum*, 22(1947): 75-77.
* Deno John Geanakoplos, «Michael VIII Palaeologus and the Union of Lyons (1274)», *The Harvard Theological Review*, Vol. 46, No. 2 avr., 1953.
* Deno John Geanakoplos, «Greco-Latin Relations on the Eve of the Byzantine Restoration: The Battle of Pelagonia-1259», *Dumbarton Oaks Papers* Vol. 7, 1953.
* Deno John Geannakoplos, *Emperor Michael Palaeologus and the West 1258—1282: A Study in Byzantine-Latin Relations*, Cambridge University Press, 1959.
* Deno John Geannakoplos, *Constantinople and the West: Essays on the Late Byzantine (Palaeologan) and Italian Renaissances and the Byzantine and Roman Churches.*, University of Wisconsin Press, 1989.
* Geanakoplos, Deno J., *Emperor Michael Palaeologus and the West* (Harvard University Press, 1959)
* Harris, Jonathan, Byzantium and the Crusades (Hambledon and London, 2003). ISBN 1-85285-298-4
* Heath, Ian, *Byzantine Armies, AD 1118—1461* (Osprey Publishing, 1995). ISBN 1-85532-347-8
* Nicol, Donald. *The Last Centuries of Byzantium, 1261—1453* (Cambridge University Press, 1993). ISBN 0521 43991 4
* *Oxford Dictionary of Byzantium*, Oxford University Press, 1991
* Vannier, J-F. *Les premiers Paléologues* (Études prosopographiques), 1989
* Γιώργος Λεονάρδος, Μιχαήλ Η΄Παλαιολόγος ο Ελευθερωτής, Εκδ.οίκος Α.Α.ΛΙΒΑΝΗ ISBN 978-960-14-0998-6
* Ελένη Τσιμπονάκη, Η αρχή του τέλους, 2007, εκδ. ΕΝΤΟΣ ISBN 960-8229-75-8
* Κ.Γιαννάκόπουλος, Ο αυτοκράτωρ Μιχαήλ Παλαιολόγος και η Δύση (Harvard University Press, 1959- ελλην.μετάφραση 1969

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Палеалогі
Катэгорыя:Візантыйскія імператары XIII стагоддзя
Катэгорыя:Адлучаныя ад царквы
Катэгорыя:Нікейскія імператары
Таўрт

**Таўрт** — у старажытнаегіпецкай міфалогіі багіня-заступніца нараджэння, цяжарных жанчын і нованароджаных.

Таўрт уяўлялася ў выглядзе самкі бегемота або кракадзіла з ільвінымі нагамі. Першапачаткова выконвала ролю багіні ўрадлівасці. Акрамя таго, Таўрт заступалася нябожчыкам у Дуаце (замагільным свеце), адганяла злых духаў ад жытла, таму яе выявы часта сустракаюцца на амулетах і разнастайных прадметах хатняга ўжытку. Часам пра яе згадваюць як пра жонку бога Сета.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старажытнаегіпецкія багі
Катэгорыя:Старажытнаегіпецкія багіні
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Зорныя багіні
Катэгорыя:Багіні ўрадлівасці
Ісак II Ангел

**Ісак II Ангел** (; каля 1156 — студзень 1204) — візантыйскі імператар у 1185—1195 і 1203—1204 гадах. Стаў першым прадстаўніком дынастыі Ангелаў, якая кіравала краінай 19 гадоў.

Прыйшоўшы да ўлады на хвалі незадаволенасці палітыкай Андроніка I Камніна, ён так і не змог захаваць імперыю ў былых межах. Дэспат Кіпра Ісак Камнін разбіў яго флот, балгарскія браты Асені арганізавалі паўстанне, падчас якога пад бокам Візантыі ўзнікла Другое Балгарскае царства, а сербскі жупан Стэфан Неманя абвясціў сябе незалежным кіраўніком. Краіна калацілася ад пастаянных паўстанняў і мяцяжоў супраць новага басілеўса.

Ісак паспеў праславіцца сваёй жорсткасцю і цягай да раскошы, і ў выніку быў зрынуты і аслеплены прыхільнікамі ўласнага брата — Аляксея. Толькі ў 1203 годзе пры дапамозе крыжакоў былы кіраўнік са сваім сынам ізноў занялі адняты прастол, але ненадоўга. Праз некалькі месяцаў пасля іх звяржэння Канстанцінопаль быў захоплены лацінянамі, а Візантыйская імперыя распалася на некалькі незалежных дзяржаў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ангелы (дынастыя)
Катэгорыя:Сілком аслепленыя
Катэгорыя:Візантыйскія імператары XII стагоддзя
Катэгорыя:Візантыйскія імператары XIII стагоддзя
Таўсталобікі

**Таўстало́бікі** або **таўсталобы** (*Hypophthalmichthys*) — род прэснаводных рыб сямейства . Раней ён падзяляўся на роды *Hypophthalmichthys* і *Aristichthys* у складзе падсямейства *Hypophthalmichthyinae*. У родзе тры сучасныя і адзін вымерлы від.

На Беларусь завезены ў сярэдзіне 1960-х гадоў для сажалкавых гаспадарак, з 1970 года ў некаторыя азёры.

## Апісанне 
Ілбы таўсталобікаў нашмат шырэйшыя, чым у іншых карпавых (адсюль назва). Іх вочы знаходзяцца ў ніжняй частцы галавы, таму лоб выглядае яшчэ большым.
 
Даўжыня цела да 1 метра (часам больш), а вага ў сярэднім 20—35 кг, хоць сустракаюцца асобіны, вага якіх перавышае 50 кг. Для шэрагу відаў уласціва асаблівае прыстасаванне для фільтрацыі планктону — зрослыя папярочнымі перамычкамі шчэлепавыя тычачкі («сіта»).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прэснаводныя рыбы
Катэгорыя:Карпавыя
Катэгорыя:Прамысловая рыба
Катэгорыя:Рыбы Азіі