Анры Маціс

**Анры́ Маці́с (Матыс)** (; 31 снежня 1869, Ле Като-Камбрэзі, Пікардыя — 3 лістапада 1954, Ніца) — французскі мастак і скульптар, які лічыцца адным з самых вядомых фавістаў.

## Біяграфія і творчасць 
### Дзяцінства і юнацтва 
Анры Эміль Бенуа Маціс () нарадзіўся 31 снежня 1869 года ў мястэчку Ле-Като-Камбрэзі, у Пікардыі на поўначы Францыі. Ён быў старэйшым сынам у сям'і Эміля Іпаліта Маціса і Элаізы Ганны Жэрар. Яго дзіцячыя гады прайшлі ў суседнім мястэчку Баэн-ан-Вермандуа, дзе бацька, паспяховы гандляр збожжам, трымаў краму. Маці дапамагала бацьку ў краме і займалася роспісам керамікі.

У 1872 годзе нарадзіўся яго малодшы брат, Эміль Агюст. Па волі бацькі, старэйшы сын павінен быў атрымаць у спадчыну сямейную справу, але Анры, правучыўшыся з 1882 па 1887 год у сярэдняй школе і ліцэі Анры Мартэн ў мястэчку Сен-Кантэн, з'ехаў у Парыж вывучаць юрыспрудэнцыю ў Школе юрыдычных навук.

У жніўні 1888 года, пасля заканчэння вучобы, малады Анры атрымаў права працаваць па спецыяльнасці. Ён вярнуўся ў Сен-Кантэн і ўладкаваўся на працу клеркам у прысяжнага паверанага.

#### Творчае станаўленне 
У 1889 годзе ў Анры здарыўся прыступ апендыцыту. Калі ён папраўляўся пасля аперацыі, маці купіла яму прыналежнасці для малявання. Анры ўпершыню пачаў маляваць, капіюючы каляровыя паштоўкі падчас двухмесячнага знаходжання ў бальніцы. Гэта яго так захапіла, што ён, пераадолеўшы супраціўленне бацькі, вырашыў стаць мастаком і запісаўся ў школу малюнка Кантэн дэ ля Тур (), дзе навучаліся чарцёжники для тэкстыльнай прамысловасці.

У 1891 годзе ён пакінуў юрыдычную практыку і зноў прыехаў у Парыж, дзе паступіў у Акадэмію Жуліяна. Анры вучыўся ў вядомага майстра салоннага мастацтва, Віліяма Адольфа Бугро, рыхтуючыся да ўступных іспытаў у Школу прыгожых мастацтваў (), куды, аднак, не паступіў. Творчасць Анры ў гэты час таксама знаходзілася пад уплывам сучасных яму мастакоў і японскага традыцыйнага мастацтва.

У 1894 годзе ў асабістым жыцці мастака адбылося знамянальная падзея. Яго мадэль Караліна Жабло () нарадзіла дачку Маргарыту (1894—1982).

Лета 1896 года ён правёў на востраве Бель-Іль ля ўзбярэжжа Брэтані, разам з Эмілем Бяры, суседам па лесвічнай пляцоўцы ў Парыжы.

Тут Анры пазнаёміўся з мастаком з Аўстраліі, Джонам Пітэрам Расэлам, сябрам Агюста Радэна, калекцыянерам твораў Эміля Бернара і Вінцэнта ван Гога. У 1897 годзе ён зноў наведаў яго. Іх зносіны кардынальным чынам паўплывалі на творчасць мастака, і пазней ён называў Джона Пітэра Расэла сваім настаўнікам, патлумачылі яму тэорыю колеру.

У 1896 годзе пяць карцін Анры былі выстаўленыя ў Салоне Нацыянальнага грамадства прыгожых мастацтваў, дзве з якіх былі набыты дзяржавай, у тым ліку яго чытаць, напісаная ў 1894 годзе і набытая для рэзідэнцыі прэзідэнта Францыі ў Рамбуе. Пасля выставы, па прапанове П'ера Пюви-дэ-Шаваі Анры Маціс стаў членам-карэспандэнтам Салона Нацыянальнага грамадства вытанчаных мастацтваў.

Па радзе Каміля Пісаро ў свой мядовы месяц ён адправіўся з жонкай у Лондан даследаваць карціны Уільяма Тэрнера. Затым муж і жонка распачалі падарожжа па Корсіцы, у час якога пабывалі таксама ў Тулузе і Генуі. У лютым 1899 года яны вярнуліся ў Парыж.

Са смерцю Гюстава Маро ў 1899 годзе ў Анры паўсталі рознагалоссі з яго пераемнікам, Фернанам Кармонам, і ён сышоў са Школы прыгожых мастацтваў. Пасля чарговага кароткага навучання ў Акадэміі Жуліяна, мастак паступіў на курсы Эжэна Кар'ера. Тут Анры пазнаёміўся з Андрэ Дэрэнам, Жанам Пюі, Жулем Фландрэнам і Морысам дэ Вламінкам.

Яго першай спробай ў скульптуры была копія працы Антуана-Луі Бары, зробленая ім у 1899 годзе. У 1900 годзе, разам з працай над карцінамі, Анры пачаў наведваць вячэрнія курсы Антуана Бурдэля ў Акадэміі дэ ля Гран-Шамьер. Па раніцах разам з Альберам Марке ён маляваў у Люксембургскім садзе, а па вечарах наведваў заняткі скульптурай.

Рост сям'і, адсутнасць пастаяннага даходу і страта капялюшнай крамачкі, якім, разам з партнёрам, не давала яму жонка, сталі прычынай таго, што дзецям прыйшлося пераехаць да бацькоў Анры.

У лютым 1902 года ён прыняў удзел у сумеснай выставе ў ізноў адкрытай галерэі Берты Вейл. У красавіку і чэрвені таго ж года ўпершыню былі набытыя яго творы. У чэрвені 1904 года адбылася першая персанальная выстава Анры Маціса ў галерэі Амбруаза Валара, не якая мела, аднак, вялікага поспеху. Рух фавізм атрымаў сваю назву ад невялікай групы аднадумцаў, мастакоў Анры Маціса, Андрэ Дэрэна і Марыса дэ Вламінка.

Маціс быў прызнаны лідарам фавістаў, разам з Андрэ Дэрэнам. Кожны з іх меў сваіх паслядоўнікаў. Іншымі значнымі мастакамі ў руху былі Жорж Брак, Рауль Дзюфі, Кеес Ван Донг і Морыс дэ Вламінк. Усе яны (акрамя Кееса Ван Донг) былі вучнямі Гюстава Маро, якія падштурхнулі вучняў думаць па-за фармальных рамак і прытрымлівацца свайго бачання.

Зніжэнне ролі фавізма пасля 1906 года і распад групы ў 1907 годзе ніякім чынам не паўплывалі на творчы рост самога Маціса. Многія з яго лепшых работ былі створаны ім у перыяд паміж 1906 і 1917 гадамі.

Калі восенню 1905 года будучыя фавісты ўпершыню прадставілі шырокай публіцы свае працы на Восеньскім салоне ў Парыжы, іх рэзкія, энергічныя фарбы літаральна патрэслі гледачоў і выклікалі абурэнне ў крытыкаў. Каміль Маклер параўнаў выставу з чыгуном фарбы, кінутым у твар грамадскасці.

Маціса прадставіў на выставе дзве работы, Адкрытае акно і Жанчына ў зялёным капелюшы. Крытыка Луі Вакселя была накіравана перш за ўсё на карціну Жанчына ў зялёнай капелюшы. Калекцыянер з ЗША Леа Стайн, брат вядомых калекцыянераў, Майкла Стайна і Гертруды Стайн, купіў у мастака гэтую карціну за 500 франкаў. Скандальны поспех павысіў рынкавы кошт работ Маціса, што дазволіла яму працягнуць заняткі жывапісам. Гертруда Стайн, разам з сябрам з Балтымары ў ЗША, сёстрамі Кларабель і Этай Коэн, былі мецэнатамі і калекцыянерамі Анры Маціса і Пабла Пікаса. Цяпер Калекцыя сясцёр Коэн з'яўляецца ядром экспазіцыі Музея мастацтваў у Балтыморы.

У маі 1906 года Маціс прыехаў у Алжыр і пабываў у аазісе Бискра. Падчас паездкі ён не маляваў. Адразу па вяртанні ў Францыю ім была напісана карціна Блакітная аголеная (Сувенір з Бискры) і створана скульптура, якая ляжыць аголеная I (Аўрора). З двухтыднёвай паездкі, ён прывёз кераміку і тканіны, якія затым часта выкарыстоўваў у якасці фону для сваіх карцін.

Пад уражаннем паездкі Маціс захапіўся лінейнымі арнаментамі мусульманскага Усходу ў стылі арабесак. У яго графіку Арабеск спалучаўся з тонкай перадачай пачуццёвага абаяння натуры. У гэты час ён адкрыў для сябе скульптуру народаў Афрыкі, стаў цікавіцца прымітывізмам і класічнай японскай ксілаграфіі. Тады ж з'явіліся першыя літаграфіі мастака, гравюры на дрэве і кераміка.

У 1907 годзе Маціс адпраўлены ў падарожжа па Італіі, падчас якога наведаў Венецыю, Падую, Фларэнцыю і Сіену.

#### Акадэмія Маціса 
Па радзе і пры падтрымцы Майкла, Сары, Гертруды і Леа Стайн, Ганса Пурмана, Мардж і Оскара Молі і іншых мецэнатаў, ён заснаваў прыватную школу жывапісу, якая атрымала назву Акадэміі Маціса. У ёй ён выкладаў са студзеня 1908 па 1911 год. За гэты час у акадэміі атрымалі адукацыю за 100 студэнтаў з ліку суайчыннікаў мастака і замежнікаў. Ганс Пурман і Сара Стайн былі прызначаныя адказнымі за арганізацыю і кіраванне акадэміяй.

Студыі размясціліся спачатку ў былым кляштары на вуліцы дэ Сеўр ў Парыжы. 25 снежня 1908 года ў Гран Рэвю былі апублікаваныя яго «Нататкі жывапісца» (), у якіх ён сфармуляваў свае мастацкія прынцыпы, кажучы аб неабходнасці непасрэднай перадачы эмоцый за кошт простых сродкаў.

#### Рускія калекцыянеры 
Адным з першых, хто ацаніў талент Маціса, быў рускі прадпрымальнік і калекцыянер Сяргей Іванавіч Шчукін. Адказваючы на пытанні журналістаў пра свае ўражанні аб краіне, ён сказаў:

«Я бачыў учора калекцыю старых абразоў. Вось вялікае мастацтва. Я закаханы ў іх кранальную прастату, якая для мяне бліжэй і даражэй карцін Фра Анджелико. Я шчаслівы, што нарэшце трапіў у Расію. Я чакаю многае ад рускага мастацтва, таму што адчуваю ў душы рускага народа захоўваюцца незлічоныя багацці; рускі народ яшчэ малады. Ён не паспеў яшчэ растраціць спякота сваёй душы».

На грошы, заробленыя ад продажу сваіх карцін рускім прадпрымальнікам і калекцыянерам Сяргею Іванавічу Шчукіну і Івану Абрамовічу Марозаву, мастак змог, нарэшце, канчаткова пераадолець матэрыяльныя цяжкасці.

#### Пераезд у Ісі-ле-Муліно 
У 1909 годзе Маціс пакінуў рэзідэнцыю на набярэжнай Сен-Мішэль ў Парыжы і пераехаў у Ісі-ле-Муліно, дзе купіў дом і пабудаваў студыю. На працягу доўгага часу члены яго сям'і служылі для яго мадэлямі і выконвалі ўсе просьбы мастака, напрыклад, дзеці павінны былі маўчаць падчас ежы, каб не парушаць канцэнтравання бацькі.

Пасля наведвання вялікай выставы ісламскага мастацтва ў Мюнхене, падчас яго другога падарожжа ў Германію ў 1910 годзе, Маціс правёў два месяцы ў Севільі, на поўдні Іспаніі, вывучаючы маўрытанскага мастацтва. У 1911 годзе ён адышоў ад педагагічнай дзейнасці і цалкам прысвяціў сябе творчасці.

У 1912 годзе адбылася першая выстава Маціса ў ЗША, арганізаваная Альфрэдам Штиглицом ў Галерэі 291, у Нью-Ёрку. Ужо ў наступным годзе некалькі карцін Маціса трапілі на выставу Армори Шоу ў Нью-Ёрку, і выклікалі хвалю абурэння ў кансерватыўнай амерыканскай публікі. Тым не менш, творы мастака працягвалі выстаўляцца ў ЗША Уолтарам Пачем, скарбнікам Армары Шоу, з 1914 па 1926 год.

Прыкладна ў гэты ж час, некаторыя кампазіцыі Маціса, на думку многіх крытыкаў, былі створаны мастаком пад уплывам кубізму. Гэта звязвалі з яго сяброўствам з Пабла Пікаса. Маціса казаў, што абодва мастака, падчас іх сустрэч і гутарак, шмат далі адзін аднаму, як, напрыклад, у карцінах Берберы (1913) і Арабская кавярня (1913).

Улетку 1914 года Маціс ў трэці раз наведаў Германію, на гэты раз Берлін. У тым жа годзе з пачаткам Першай сусветнай вайны немалады мастак звярнуўся з просьбай прыняць яго добраахвотнікам у дзеючую армію, але яму адмовілі па стане здароўя. Маці засталася на акупаваных сапернікам тэрыторыях, брат трапіў у палон, сыны і сябры ваявалі на франтах. Толькі жонка і дачка засталіся каля мастака.

## Апошнія гады 
У 1941 годзе Маціса перанёс цяжкую аперацыю на кішэчніку. Пагаршэнне здароўя вымусіла яго спрасціць свой стыль. Каб зберагчы сілы, ён распрацаваў тэхніку складання малюнка з абрэзкаў паперы (так званыя Papiers decoupes), якая давала яму магчымасць дамагчыся доўгачаканага сінтэзу малюнка і колеру. У 1943 годзе ён пачаў серыю ілюстрацый да кнігі «Джаз» з размаляваных гуашшу абрэзкаў (скончана ў 1947). У 1944 годзе яго жонка і дачка былі арыштаваныя гестапа за ўдзел у дзейнасці Супраціўлення.

У перыяд 1946—1948 гадоў фарбы напісаных Мацісам інтэр'ераў зноў зрабіліся вельмі насычанымі: такія яго працы, як «Чырвоны інтэр'ер, нацюрморт на сінім стале» (1947) і «Егіпецкая заслона» (1948), пабудаваны на кантрасце паміж святлом і цемрай, а таксама паміж унутранай і вонкавай прасторамі.

## Спасылкі 
* henri-matisse.net — Henri Matisse: Life and Work
* AnriMatiss.ru 
* Около 200 работ Анри Матисса, а также его биография 
* Аллюзии на картину «Танец» Матисса
* Около 30 работ

Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Скульптары Францыі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Экслібрысісты