Себеж

**Себеж** () — горад (з 1772 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Себежскага раёна Пскоўскай вобласці. Насельніцтва 6,2 тыс. чалавек (2021). Заснаваны ў 1414 годзе.

## Геаграфія 
Горад размешчаны за 180 км ад Пскова, за 600 км ад Масквы, за 450 км ад Санкт-Пецярбурга на беразе Себежскага возера і возера Арано.

Рэльеф узгорысты. Непадалёк ад Себежа маецца значная гара «Уздыхалінка».

Клімат пераходны ад умерана марскога да ўмерана кантынентальнага, з мяккай зімой і цёплым летам. Ападкаў найбольш выпадае ўлетку і рана ўвосень. Сярэдняя хуткасць ветру — 3,9 м/с, вільготнасць паветра — 78 %.

## Гісторыя 
Упершыню згаданы пад 1414 годам, калі яго здабыў вялікі князь літоўскі Вітаўт у паходзе паход на Пскоў. Паводле дагавора паміж вялікім князем літоўскім Казімірам і вялікім князем маскоўскім гаспадаром Васілём Васілевічам Вялікае Княства Літоўскае адмовілася ад уплыву на справы Ноўгарада і Пскова, але захавала за сабою Себеж. У 1535 годзе маскоўскія войскі на чале з Васілём Шуйскім захапілі ваколіцы горада. Загадам ваяводы на беразе Себежскага возера збудавалі замак, які атрымаў назву Новы Себеж, або Іван-горад. У 1536 годзе сам горад трапіў пад уладу Масквы.

[thumb|злева|200px|План разбудовы Себежа, [1785]]

Паводле Дэулінскага перамір’я (1618) Себеж вярнуўся да Вялікага Княства Літоўскага. Станам на 1619 год, паводле інвентара, тут было 9 вуліц, 6 цэркваў і манастыр. 22 сакавіка 1623 года кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза надаў гораду Магдэбургскае права і герб: «*у блакітным полі постаць Самсона, які дужаецца з ільвом*». З пачаткам Трынаццацігадовай вайны ў 1654 годзе маскоўскія войскі зноў захапілі Себеж, але ў 1661 годзе мясцовыя жыхары перадалі горад войску Вялікага Княства Літоўскага. Згодна з дамовай 1676 года Себеж вярнуўся ў склад Рэчы Паспалітай. У канцы ХVII стагоддзя тут было 300 будынкаў.

У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) двойчы ў 1705 і 1707 гадах Себеж займалі расійскія войскі Пятра I. Станам на 1755 год горад налічваў 150 будынкаў.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Себеж разам з большай часткай Полацкага ваяводства апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, дзе стаў цэнтрам павета Полацкага намесніцтва, з 1796 года Беларускай, з 1802 года Віцебскай губерні. У пачатку XIX стагоддзz тут існавала 5 скарбавых будынкаў (з якіх адзін быў мураваны), прыватных — 202 (3 мураваныя), крамаў — 2, столькі ж цэркваў і касцёл. У маі 1885 года ў горадзе здарыўся страшэнны пажар, які знішчыў каля 600 будынкаў.

З 1917 года Віцебская губерня ў складзе Заходняй вобласці, з 1918 года ў Заходняй камуне РСФСР. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай тэрыторыя абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў Беларускую ССР, дзе Себеж меў стаць цэнтрам павета («падраёна»), аднак 16 студзеня ЦК РКП(б) пастанавіў выключыць Віцебшчыну са складу рэспублікі. I Усебеларускі з’езд Саветаў, які прайшоў 2-3 лютага, прызнаў Віцебскую губерню часткай РСФСР.

З 1924 года ў Пскоўскай губерні. У 1926 годзе беларускія бальшавікі прасілі вярнуць Себеж у склад БССР, аднак Масква не задаволіла гэтую просьбу.

Раённы цэнтр Велікалуцкай акругі (1927—1930, 1935—1938) у складзе Ле­нінградскай вобласці (1927—1929) і Зах­одняй вобласці (1929—1935), Калінін­скай вобласці (1935—1944).

У Другую сусветную вайну з 9 ліпеня 1941 года да 17 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.

Раённы цэнтр Велікалуцкай вобласці (1944—1957), з 1957 года — Пскоўскай вобласці.

Выява:Siebiež, Zamkavaja hara. Себеж, Замкавая гара (1900).jpg|Панарама 
Выява:Siebiež, Rynak, Trajecki. Себеж, Рынак, Траецкі (1901-18).jpg|Рынак і касцёл
Выява:Siebiež, Siebieskaje. Себеж, Себескае (1901-18).jpg|Агульны выгляд
Выява:Siebiež, Vialikaja, Kušlis. Себеж, Вялікая, Кушліс (1904-17).jpg|Вуліца

## Насельніцтва 

ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1780 from:0 till:418 
  bar:1799 from:0 till:1711 
  bar:1801 from:0 till:2064 
  bar:1867 from:0 till:2909 
  bar:1886 from:0 till:4051 
  bar:1894 from:0 till:4344
  bar:1926 from:0 till:5500
  bar:1959 from:0 till:6994
  bar:1979 from:0 till:10500
  bar:1993 from:0 till:9200
  bar:2002 from:0 till:7198
  bar:2009 from:0 till:6263
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:Дынаміка змянення колькасці насельніцтва Себежа

* **XVIII стагоддзе**: 1780&nbsp;— 418 чал., з якіх 361 хрысціян і 57 іўдзеяў; 1799&nbsp;— 1711 чал.
* **XX стагоддзе**: 1926 — 5,5 тыс. чал.; 1959 — 6994 чал.; 1979 — 10,5 тыс. чал.; 1993 — 9,2 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2002 — 7198 чал.; 2009 — 6263 чал.

## Эканоміка 
Вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, прадпрыемствы лясной, лёгкай і харчовай прамысловасці.

## Славутасці 
thumb|Званіца зруйнаванага сабора Раства Хрыстова.

* Себежскі краязнаўчы музей
* Гістарычная забудова (XIX — пач. ХХ стст.; фрагменты)
* Замчышча (1535)
* Званіца (XIX ст.)
* Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і Святога Антонія (1625; цяпер царква Св. Тройцы МП)
* Могілкі старыя каталіцкія

### Страчаная спадчына 
* Сабор Раства Хрыстова
* Сінагога
* Царква (грэка-каталіцкая)
* Царква Успення Прасв. Багародзіцы

## Вядомыя асобы 
* Ганна Іванаўна Барысаглебская — украінская актрыса.
* Зіновій Герт (1916—1996) — акцёр тэатра і кіно.
* Абрам Мордухавіч Давыдаў (1899—?) — урач-тэрапеўт. Доктар медыцынскіх навук (1957), прафесар (1959).
* Антон Камінскі (1862—1936) — савецкі кліматолаг.
* Вітальд Рудзінскі (1913—2004) — польскі кампазітар.
* Сямён Тамсінскі (1894—1938) — гісторык, археограф.

## Літаратура 
* 
* 
* Siebież //  S. 484—488.

## Спасылкі 
* г. Себеж на Radzima.org
* Азёрны Себежскі край  // Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё, 23 студзеня 2009
* Афіцыйны сайт горада
* Себежскі краязнаўчы музей


Катэгорыя:Гарады Пскоўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Себежскага раёна