Орша

**О́рша**, 16 верасня 1966 года — вёска Пустынкі Першамайскага сельсавета.

У 1950—1970-я гады савецкія ўлады знішчылі царкву Пакрова Багародзіцы і манастыр базыльян, царкву Раства Багародзіцы, францысканскі касцёл Святога Антонія, Куцеінскі манастыр Прачыстай Багародзіцы, іншыя помнікі сакральнай архітэктуры, амаль цалкам зруйнавалі гістарычную забудову XVII—XX стагоддзяў. На месцы старажытнага горада паўстала пустэча.

11 сакавіка 1971 года савецкія ўлады зацвердзілі новы савецкі герб Оршы, аўтарамі якога былі Гаранскі і Янкоўскі. У чэрвені 1984 года за мужнасць і стойкасць, выяўленыя ў гады Вялікай Айчыннай вайны, Оршу ўзнагародзілі ордэнам Айчыннай вайны I ступені.

24-25 красавіка 1991 года ўдзельнікі палітычнай стачкі блакіравалі чыгуначны вузел.

19 верасня 2008 года ў Оршы прайшоў штогадовы фестываль «Дажынкі». У рамках падрыхтоўкі да мерапрыемства горад значна ўпарадкавалі. Агулам было ўзведзена альбо рэканструявана больш за 500 аб’ектаў. Рамантаваліся гарадскія гасцініцы, мост цераз Аршыцу, чыгуначны і аўтамабільны вакзалы. Былі ўзведзены стадыён і лазня. Уздоўж берага Дняпра ўтварыўся дзіцячы парк з атракцыёнамі і невялікім паўкругам. Праводзілася добраўпарадкаванне жыллёвага фонду цэнтра горада, Цэнтральнай плошчы і гарадскага парку, дзе праходзілі асноўныя мерапрыемствы свята. Частку старых дамоў знішчылі, каб пашырыць цэнтральныя вуліцы. На падрыхтоўцы Оршы да свята працавала больш за 800 прадпрыемстваў з усёй краіны.

14 студзеня 2013 года Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь за нумарам 27 «Аб аб’яднанні раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання Рэспублікі Беларусь, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр» Орша была пазбаўлена статусу горада абласнога падпарадкавання.

## Геаграфія 
Геамарфалагічныя ўмовы гарадской тэрыторыі адзначаны двума фактарамі — размяшчэннем горада Оршы ў межах Аршанскага ўзвышша і адначасова, даліны ракі Днепр і яго прытокаў р. Аршыцы і Адрова. Гэтыя фактары абумоўліваюць узгорысты рэльеф з вялікімі перападамі вышынь, якія дасягаюць у заходняй частцы горада 12—13 м, ва ўсходняй — 20 м.

Найбольш высокая частка горада — раён вуліцы Дамініканскай, дзе абсалютная адзнака вышыні — 192,14 м. Больш роўная паверхня — гэта раён паміж чыгуначнымі станцыямі Орша-Усходняя і Орша-Заходняя.

Агульны ўхіл тэрыторыі горада ідзе ў бок рэчышч Дняпра, Аршыцы і Адрова, агульная даўжыня якіх у межах горада перавышае 6 км. Такі добра выражаны рэльеф практычна поўнасцю забяспечвае паверхневы сцёк з гарадской тэрыторыі.

У межах горада шмат паркаў: гарадскі, Прыдняпроўскі, Тэкстыльшчыкаў, парк Герояў, Піянераў і інш.

У ваколіцах горада распаўсюджаны сасновыя, яловыя, змешаныя і дробналісцёвыя лясы.

У даліне Дняпра знаходзіцца Аршанская мінеральная крыніца, 2020 — 108 100, 2025 — 101 662 чал.

## Эканоміка 
Горад з’яўляецца апорным шматфункцыянальным цэнтрам трансеўрапейскай транспартнай сеткі з развітой прамысловасцю і адносна развітой сацыяльна-культурнай сферай. Прадпрыемствы машынабудавання (Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт», Аршанскі інструментальны завод) і металаапрацоўкі (Аршанскі камбінат зборных жалезабетонных вырабаў і канструкцый), лёгкай (РУВГП «Аршанскі льнокамбінат», фірма «Світанак», Аршанская фабрыка мастацкіх вырабаў і інш.), харчовай прамысловасці (ААТ «Аршанскі мясакамбінат», ААТ «Аршанскі мясакансервавы камбінат»), вытворчасці будаўнічых матэрыялаў.
]]
Чыгуначныя станцыі: Орша-Паўночная, Орша-Заходняя, Орша-Усходняя, Орша-Цэнтральная.

## Культура 
* Музейны комплекс гісторыі і культуры Аршаншчыны
** Ваенна-гістарычны музей імя Героя Савецкага Саюза К. С. Заслонава
** Музей гісторыі і культуры горада Орша
** Музей драўлянай скульптуры разьбяра С. С. Шаўрова
** Аршанскі музей У. С. Караткевіча
** Аршанская гарадская мастацкая галерэя В. А. Грамыкі
** Аршанскі этнаграфічны музей «Млын»

## Адукацыя 
З 1573 года ў Оршы знаходзіліся езуіты, якія на той час шырока займаліся асветай. У заснаваным імі калегіуме (1616) навучанне праводзілася на еўрапейскім узроўні. З 1740 года калегіум меў статус вышэйшай навучальнай установы. Тут выкладалі філасофію, граматыку, паэтыку, рыторыку, логіку. Пры калегіуме працавала музычнае вучылішча і школьны тэатр. Аршанскі калегіум езуітаў дзейнічаў да 1820 года.

У 1880 годзе ў Оршы працавала 5 навучальных устаноў, а ў пачатку XX ст. — ужо 9 (657 навучэнцаў), у ліку якіх гарадское рэальнае вучылішча, духоўнае вучылішча, жаночая гімназія, жаночая настаўніцкая семінарыя.

15 кастрычніка 1906 г. — дзень адкрыцця рэальнага вучылішча (ліквідавана ў 1918), у якім да 1910 г. працаваў вядомы рэвалюцыянер, бальшавік П. М. Лепяшынскі. 3 1911 да 1919 г. працавала жаночая настаўніцкая семінарыя.

Нягледзячы на, здавалася б, немалую колькасць разнастайных навучальных устаноў, узровень народнай адукацыі ў Оршы ў канцы 19 — пач. 20 ст. трэба лічыць нізкім. Так, па перапісе 1897 года непісьменныя складалі каля палавіны — 48,2 % насельніцтва горада. Масавую непісьменнасць абумовілі недастатковая колькасць школ і высокая плата за навучанне.

Сёння ў горадзе дзейнічаюць 22 агульнаадукацыйныя школы, спецыяльная і дапаможная школы, 44 дашкольныя ўстановы. Адкрыты ўстановы новага тыпу — гімназія № 10 і агульнаадукацыйны ліцэй у горадзе Барань.

У горадзе 7 устаноў пазашкольнай адукацыі. Гэта эколага-біялагічны цэнтр дзяцей і моладзі, станцыя юных тэхнікаў, цэнтр дзіцячай творчасці, цэнтр дзіцяча-юнацкага турызму і краязнаўства, 2 дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы і аэраклуб.

Прафесійную адукацыю даюць:
* Аршанскі дзяржаўны політэхнічны прафесійна-тэхнічны каледж;
* Аршанскі дзяржаўны прафесійны ліцэй тэкстыльшчыкаў імя Г. В. Сямёнава;
* Аршанскі каледж ВДУ імя П. М. Машэрава;
* Аршанскі дзяржаўны каледж харчавання;
* Аршанскі дзяржаўны медыцынскі каледж;
* Аршанскі дзяржаўны механіка-эканамічны каледж;
* Аршанскі каледж Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта транспарту.

## Медыцына 
У структуру гарадскога тэрытарыяльнага медыцынскага аб’яднання № 1 уваходзяць: гарадская бальніца імені Н. Сямашкі, паліклініка № 1 і № 3, дзіцячая паліклініка, процітуберкулёзны дыспансэр, псіханеўралагічны дыспансэр, кожна-венералагічны дыспансер, дзіцячая стаматалагічная паліклініка, станцыя хуткай неадкладнай медыцынскай дапамогі, станцыя пералівання крыві, Дом дзіцяці, дзіцячая малочная кухня, Андрэеўшчынская ўрачэбная амбулаторыя і інш.

Магутнасць амбулаторна-паліклінічных устаноў складае 333,8 наведванняў у змену на 10 тыс. насельніцтва. Маецца 1145 ложкаў кругласутачнага прыбывання.

## Спорт 
У горадзе 4 стадыёны, 53 спартыўныя залы, 5 басейнаў, 4 міні-басейны ў дзіцячых установах. З 2008 года пасля рэканструкцыі пачаў працаваць гарадскі стадыён.

У 5 ДЮСШ займаюцца 1768 юнакоў і дзяўчат, заняткі з якімі праводзяць 83 выкладчыкі, пяць з каторых носяць ганаровае званне «Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь». У горадзе працуюць два суддзі вышэйшай нацыянальнай катэгорыі і 20 суддзяў нацыянальнай катэгорыі.

Выхаванцамі гарадскіх фізкультурных устаноў з’яўляюцца шасцікратны чэмпіён свету, прызёр Алімпійскіх гульняў па канькабежным спорце Ігар Жалязоўскі, якому ў 1994 годзе было прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Оршы», шматразовыя чэмпіёны свету і Еўропы па барацьбе самба Святлана Селіханава, Людміла Бядрыцкая і Анжаліка Савейка, чэмпіён па веласіпедным спорце Ігар Сумнікаў, першы ў гісторыі беларускага дзюдо чэмпіён свету сярод юніёраў Дзяніс Кунцэвіч і чэмпіён Сусветнай універсіяды па дзюдо Дзяніс Калтанюк.
]]
]]

]]
thumb|200px|справа|Помнік Уладзіміру Караткевічу ў Оршы. Скульптар Голубеў I.

## Славутасці 
### Гістарычныя будынкі 
* Будынак былога езуіцкага калегіума (XVII—XVIII стагоддзі) — 
* Будынак былога вадзянога млына (1902 год) — 
* Будынак былога рэальнага вучылішча (1906 год) — 
* Будынак былой жаночай гімназіі (пачатак XX стагоддзя) — 
* Будынак гарадской друкарні (1905 год) — 
* Будынак чыгуначнага вакзала (1912, 1930—1950 гады) — 
* Дом па вуліцы Леніна, 11 (канец XIX — пачатак XX стагоддзя) — 
* Дом па вуліцы Леніна, 26 (пачатак XX стагоддзя) — 
* Дом па вуліцы Леніна, 35 (канец XIX — пачатак XX стагоддзя) — 
* Дом па вуліцы Леніна, 43 (канец XIX — пачатак XX стагоддзя) — 
* Дом па вуліцы Малакова, 5 (1845 год) — 
* Корпус былога базыльянскага манастыра (2-я палова XVIII стагоддзя) — 
* Корпус былога кляштара бернардзінцаў (XVIII стагоддзе) — 
* Корпус былога кляштара трынітарыяў (1714—1717 гады) — 
* Корпус былога кляштара францысканцаў (XVIII стагоддзе) — 
* Мост цераз замкавы роў (1902 год) — 

### Культавае дойлідства 
* Касцёл Святога Юзафа Абручніка (1780—1808 гады) — 
* Касцёл Беззаганнага Сэрца Найсвяцейшай Дзевы Марыі
* Куцеінскі Богаяўленскі мужчынскі манастыр (XVII—XVIII стагоддзі): Свята-Духаўская царква (1624—1626), жылы корпус — 
* Свята-Ільінская царква (1880 год) — 
* Свята-Леанідаўская царква (канец XX стагоддзя)
* Свята-Міхайлаўская царква (1995 год)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (XVII стагоддзе, 2000-я гады) — 
* Царква ў гонар Раства Хрыстова (пачатак XXI стагоддзя)

### Помнікі археалогіі 
* Агаленне горных парод «Орша» — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння
* Замчышча (XIV—XVII стагоддзі) — 
* Гарадзішча (XI—XVII стагоддзі) — 
* Культурны пласт Зааршыннага пасада (XII—XVIII стагоддзі) — 
* Курганныя магільнікі (3-е тысячагоддзе да н.э.)
* Надняпроўскі пасад (XV—XVIII стагоддзі) — 
* Стаянкі каменнага веку

### Помнікі гісторыі 
* Брацкая магіла (1941—1944 гады) — 
* Брацкая магіла (1941—1944 гады) — 
* Магіла К. С. Заслонава і Я. В. Каржэня (1942 год) — 
* Мемарыяльны комплекс «Кацюша» (1960 год) — 
* Мемарыяльны парк герояў (1966)
* Помнік Канстанціну Сяргеевічу Заслонаву (1955 год) — 

### Страчаная спадчына 
* Гарадскія ўмацаванні (XIV—XVIII стагоддзі).
* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі пры кляштары бернардзінцаў (2-я палова XVIII стагоддзя) — страчаны ў 2-й палове XIX стагоддзя.
* Касцёл Святога Антонія пры кляштары францысканцаў (1768 год) — знесены ў 1970-я гады.
* Касцёл Святой Тройцы пры кляштары трынітарыяў (сярэдзіна XVIII стагоддзя) — знішчаны ў 1950-я гады.
* Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы пры базыльянскім манастыры (1758—1774 гады) — знішчана ў 1967 годзе.
* Успенскі манастыр (1631 год) — закрыты ў 1918, адноўлены ў 1996 годзе.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Рэнэ Амель — французскі велагоншчык, алімпійскі медаліст.
* Людміла Анікеева ( 1955) — беларускі палітык.
* Аляксандр Арлоў — савецкі военачальнік, віцэ-адмірал.
* Наталля Астаповіч ( 1940) — навуковец. Доктар біялагічных навук (1989), прафесар (1999).
* Юрый Багушэвіч — беларускі пісьменнік і перакладчык.
* Леанід Барэйша ( 1947) — беларускі футбаліст і трэнер.
* Браніслаў Бароўскі — Герой Сацыялістычнай Працы.
* Сяргей Вакар — беларускі скульптар.
* Леў Выгоцкі — заснавальнік культурна-гістарычнай школы ў псіхалогіі.
* Васіль Васільеў ( 1954) — беларускі мастак.
* Фрыда Вігдарава — пісьменніца і журналістка.
* Роза Ганчарова ( 1938) — вучоны ў галіне генетыкі. Доктар біялагічных навук (1991), прафесар.
* Міхаіл Дарашэвіч — беларускі вучоны-геадэзіст.
* Францішак Дзеружынскі — беларускі рэлігійны дзеяч.
* Георгій Зайцаў — савецкі военачальнік, генерал-маёр.
* Ларыса Зуева ( 1957) — беларуская мастачка.
* Ігар Жук ( 1964) — беларускі мастак.
* Уладзімір Жвікаў (нар. 1950) — беларускі палітык.
* Вольга Талаева — спартсменка, інструктар па шорт-трэку Мінспорту Беларусі.
* Ігар Сумнікаў — спартсмен (веласіпедны спорт, шашэйныя гонкі).
* Марына Жарская — беларуская спартсменка.
* Барыс Захарчэня — савецкі фізік.
* Сяргей Каплякоў — беларускі спартсмен.
* Уладзімір Караткевіч (1930—1984) — беларускі пісьменнік.
* Алег Козыраў (. 1951) — беларускі архітэктар.
* Самуэль Кміціч — аршанскі харунжы, правобраз Анджэя Кміціца ў рамане Г. Сянкевіча «Патоп».
* Мікола Купава — беларускі мастак.
* Аляксандр Кучынскі — беларускі прафесійны шашэйны велагоншчык.
* Барыс Ласкін — сцэнарыст.
* Валерый Лапцінскі — беларускі матэматык.
* Антаніна Лангіна — шашыстка.
* Зінаіда Мажэйка — беларускі этнамузыказнавец.
* Аляксандр Макаранка — беларускі штангіст.
* Георгій Мандзалеўскі — валейбаліст.
* Леў Пятровіч Мацкевіч (1903—1968) — беларускі архітэктар.
* Аляксандр Міронаў — беларускі празаік, перакладчык.
* Якаў Навуменка — беларускі спявак, Народны артыст Беларусі (2011).
* Абрам Іосіфавіч Нодаў — патолагаанатам, доктар медыцынскіх навук, прафесар.
* Самуіл Саламонавіч Палякоў — канцэсіянер і будаўнік чыгункі ў Расійскай імперыі.
* Леанід Рудніцкі — пісьменнік
* Павел Паўлавіч Саковіч — беларускі пісьменнік.
* Уладзімір Львовіч Сарочкін (1937—1992) — беларускі архітэктар.
* Дзмітрый Сямёнавіч Снежка — беларускі літаратуразнавец, перакладчык, эсперантыст.
* Аляксандр Сцепаненка (1938—2005) — вучоны ў галіне апрацоўкі металаў. Доктар тэхнічных навук (1974).
* Аліна Талай — беларуская лёгкаатлетка.
* Галіна Трафімава ( 1960) — беларуская пісьменніца.
* Леанід Трушко — беларускі акцёр.
* Таццяна Шаракова — беларуская веласіпедыстка.
* Іван Манькоўскі (1913—2000) — Герой Сацыялістычнай Працы.
* Іван Данілавіч Пашкевіч (1913—1996) — Герой Сацыялістычнай Працы.
* Іосіф Юркоў (1903—1976) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).
* Аляксандр Шэвераў ( 1938) — беларускі мастак.
* Сямён Шаўроў (1916—2000) — беларускі самадзейны майстар разьбы па дрэве.
* Аляксандр Шынкевіч ( 1956) — беларускі краязнавец.
* Веніямін Фабрыкант (1908—1981) — вучоны-энергетык, доктар тэхнічных навук, прафесар.
* Самуіл Клябанаў (1910—1942) — беларускі і савецкі лётчык, адкрывальнік паветраных трас у Ненецкай акрузе РСФСР.

## Гарады-пабрацімы 
*  Бэлць, Малдова
*  Воз-ан-Влен, Францыя
*  Вязьма, Расія
*  Міньск Мазавецкі, Польшча
*  Пернік, Балгарыя

## Гл. таксама 
* Apraxia
* Аршанскае паўстанне
* Аршанская жаночая настаўніцкая семінарыя
* Оршанский вестник
* Аршанскае права
* Гарады Віцебскай вобласці
* Гарады Беларусі
* Спіс вуліц Оршы
* Аршанская газета
* Аршанскі аўтобус
* Телеком-экспресс
* Трыбуна тэкстыльшчыка
* Аршанская бітва (фестываль)

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Асіноўскі С*. Орша: залатыя стрэлы на блакітным полі / С. М. Асіноўскі. — Мн., 1997. — 428 с.
* *Памяць*. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі: у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн., 2000.
* *Шынкевіч А*. Аршанская даўніна / А. М. Шынкевіч. — Мн., 1992. — 141 с.
* 

## Спасылкі 
* Прыдзвінскі край — горад Орша 
* Тямніцы Аршанскай лаўры//Адкуль пайшоў «Буквар»?  — Газета «Культура» Антановіч Кастусь
* Надвор’е ў горадзе Орша


Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1067 годзе