Часнок

**Часно́к** (*Allium sativum*) — шматгадовая травяністая расліна; від роду Цыбуля сямейства  падсямейства , раней адносілася да самастойнага, цяпер скасаванага сямейства Цыбулевыя (*Alliaceae*).

Папулярная агароднінная культура ў шматлікіх народаў па ўсім свеце, што тлумачыцца вострым смакам і характэрным пахам, звязаных з наяўнасцю ў складзе расліны тыяэфіраў (арганічных сульфідаў). Долькі цыбуліны («зубчыкі») выкарыстоўваюцца ў якасці пасяўнога матэрыялу, ужываюцца ў ежу (у сырым або прыгатаваным выглядзе, як заправа). Лісце, стрэлкі і кветканосы таксама ядомыя і ўжываюцца ў асноўным у маладых раслін.

Часнок шырока выкарыстоўваецца ў медыцыне дзякуючы антысептычнаму дзеянню.

## Назва 
Беларускае слова «часнок» узыходзіць да , утворанаму ад **česnъ* — суфіксальную вытворную ад дзеяслова **česti* «часаць, скрэбці, ірваць, драць» з этымалагічным значэннем «расшчэпленая, расколатая (цыбуліна)».

У паўночнай частцы Беларусі распаўсюджаны дыялектызм «чоснак» з націскам на першым складзе. У Віцебскай і Мінскай абласцях выкарыстоўваецца назва часнык гародны, у Гомельскай — часнак, у Гродзенскай — чоснік, часнык.

У чэшскай мове часнок метафарычна называецца . Падобная назва расліны маецца і ў кашубскай мове — ''żёdovsk'ė jabłka*. Гэтыя назвы звязаны са стэрэатыпным уяўленнем пра часнок (і цыбулю) як пра любімы кампанент ежы і адметную прыкмету перш за ўсё яўрэяў.

Па-латыні часнок называецца *alium* (з I стагоддзя н. э. з’яўляецца варыянт напісання — *allium*). Гэтае слова не мае агульнапрынятай этымалогіі. Існуе версія, што яно паходзіць ад *āla* «крыло» (па гэтай версіі, пад крылом маецца на ўвазе зубчык часнака). Гэта слова было выкарыстана ў якасці навуковай назвы —  — для шырокага роду, да якога, акрамя часнаку, адносяцца ,  і многія іншыя расліны.

Відавы эпітэт у навуковай (лацінскай) назве часнака, *sativum'', перакладаецца як «пасяўны».

## Распаўсюджанне і экалогія 
Радзімай з'яўляецца Сярэдняя Азія. Акультурванне часнака адбывалася ў горных раёнах Таджыкістана, Туркменіі, Узбекістана, на поўначы Ірана, у Афганістане і Пакістане. А. І. Увядзенскі выказаў здагадку, што часнок паходзіць ад цыбулі віду , які расце на дне цяснін ў гарах Туркменіі, на Цянь-Шані і Паміра-Алаі. Пазнейшыя даследаванні пацвердзілі вернасць гэтай здагадкі і паказалі, што часнок генетычна не адрозніваецца ад віду .

## Батанічнае апісанне 
Часнок — шматгадовая травяністая цыбульная расліна, кожная з якіх пакрыта жорсткай скурыстай луской. Цыбуліна круглявая, некалькі пляскатая, да сярэдзіны авальна-рабрыстая. Цыбуліны могуць быць белыя, жаўтлявыя, цёмна-фіялетавыя, ружова-фіялетавыя. З дапамогай цыбулінак часнок размнажаецца вегетатыўна, што і выкарыстоўваецца ў культуры, прамастаячае або паніклае, у даўжыню дасягаюць . Кожны наступны ліст прарастае знутры папярэдняга, тым самым утвараючы ілжывае сцябло, больш трывалае, чым у рэпчатай цыбулі.

Кветканос (кветканоснае сцябло, стрэлка) — вышынёй ад 60 да , да цвіцення на канцы закручваецца ў спіраль і заканчваецца суквеццем у выглядзе парасоніка, які да цвіцення пакрыты плёнкавай перапонкай.

### Плод і насенне 
Плод — каробачка. Насення часнок амаль не дае.

## Біялагічныя асаблівасці 
Часнок — шматгадовая расліна, якая размнажаецца вегетатыўна, з цыбулінай у якасці назапашвальнага органа.

Сарты часнаку ў межах кожнага тыпу захоўваюць свае асаблівасці ў пэўных глебава-кліматычных зонах і пры пераносе ў іншыя ўмовы вырошчвання могуць відазмяняцца.

У нястрэлкавага часнаку ў перыяд росту адрозніваюць ніжнюю патоўшчаную частку — будучую цыбуліну — 1 несапраўднае сцябло, што падтрымлівае лісце. У стрэлкавага часнаку ў цэнтры цыбуліны знаходзіцца цыбук (стрэлка), які заканчваецца суквеццем. Лісце часнаку пляскатае, лінейнае, кілепадобнае або жалабаватае. Цыбуліна складаная, з некалькіх зубкоў (ад 2 да 15). Форма, велічыня і афарбоўка цыбуліны залежаць ад сорту. Цыбуліны стрэлкавых сартоў круглаватыя ці круглавата-пляскатыя. Зубкі буйныя, размешчаны па крузе. У звычайнага часнаку цыбуліна ў большасці выпадкаў няправільнай формы, складзеная з некалькіх зубкоў рознай велічыні, вуглавата-круглаватая, сегментаваная. Зубкі размяшчаюцца няправільнымі канцэнтрычнымі кругамі або па спіралі. Звонку цыбуліна абкружана некалькімі агульнымі сухімі шалупінкамі з афарбоўкай ад фіялетавай да белай.

## Хімічны склад 
У зубках часнаку 35—42 % сухіх рэчываў, 6—8 % сырога бялку, 7—25 % аскарбінавай кіслаты, вітамінаў В, РР, В2. У той жа час гэта рэчыва з'яўляецца моцнадзейным ядам, які здольны забіваць мікробы, ракавыя і здаровыя клеткі. Аліцын уяўляе сабой складаную сумесь лятучых безазоцістых араматычных злучэнняў, якія складаюцца ў асноўным з полісульфідаў, якія валодаюць пякучым пахам
# 
# 
# 
# 
# 
#  (3-гідроксі-4-метоксі-фенілпрапенавая кіслата)
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# Рутин
# 
# Сапаніны
# 

## Культываванне 
Старажытная культурная расліна, культурныя формы падзяляюць на стрэлкавыя сцеблаўтваральныя і звычайныя нястрэлкавыя. Стрэлкавы падвід вырошчваецца ў азімай культуры (высаджваецца восенню). Звычайны можа вырошчвацца ў яравой і азімай культуры.

### Агратэхніка 
Адрозніваюць яравы і азімы часнок. Азімы часнок аддае перавагу супяшчаныя глебы, а яравы добра расце на сярэдне- і лёгкасугліністых глебах.

Пад часнок выдзяляюць акультураныя, рыхлыя, лёгкія ўрадлівыя ўчасткі, лепшыя для яго глебы з нейтральнай рэакцыяй. Добрыя папярэднікі для часнаку — агуркі, гарбузы, кабачкі, ранняя і цвятная капуста. Бульба як папярэднік непрыдатная, таму што пасля яе часнок больш пашкоджваецца фузарыёзам; нельга часнок размяшчаць пасля цыбулі і часнаку раней як праз 4 гады. Участак павінен быць выраўнаваны, без застою расталых і дажджавых вод, добра асветлены. Пры падрыхтоўцы ўчастка да пасадкі ўносяць перагной або кампост, суперфасфат, хлорысты калій. Вырошчваюць часнок звычайна на градах, схема пасадкі — аднарадковая з міжрадкоўямі 20—26 см.

Азімыя сарты размнажаюцца вегетатыўным шляхам трыма відамі пасадкавага матэрыялу:

* Зубкамі (бакавымі пупышкамі) цыбулін;
* Адназубковымі цыбулінамі (сявок), якія гадуюцца з паветраных цыбулінак;
* Паветранымі цыбулінкамі ў культуры праз рунь.

Для пасадкі выкарыстоўваюць буйныя і сярэдняга памеру цыбуліны, якія за 2—3 дні да пасадкі падзяляюць на зубкі. Высаджваюць часнок ранняй вясной, азімы часнок — увосень. Буйныя зубкі заграбаюць на адлегласці 8—10 см адзін ад аднаго, дробныя — 5—6 см на глыбіню 3—4 см ад верхавінкі зубка да паверхні глебы. Участак падтрымліваюць у рыхлым стане, чыстым ад пустазелля, паліваюць па меры неабходнасці, у перыяд вегетацыі.

Праз 2 месяцы пасля з’яўлення ўсходаў азімы часнок ідзе ў стрэлкі. Калі паветраныя цыбулінкі не выкарыстоўваюцца як пасадачны матэрыял, то пасля адрастання на 10—12 см да закручвання ў кольцы стрэлкі выдаляюць. Праз тры з палавінай месяцы пасля ўсходаў азімы часнок звычайна гатовы да ўборкі. Прыкметамі выспявання служаць пажаўценне і засыханне лісця, растрэскванне абгорткі суквецця ў адзінкавых раслін, змена афарбоўкі бульбачак. Ва ўмовах Беларусі часнок паспявае ў канцы ліпеня — пачатку жніўня. Яго падкопваюць, выбіраюць з глебы і раскладваюць для прасушкі на 3—7 дзён. Потым часнок абразаюць, выдаляючы карані і надземную частку, пакідаючы частку стрэлкі над плечукамі цыбуліны вышынёй 1,5—2 см.

Калі для вырошчвання азімага часнаку выкарыстоўваюць паветраныя цыбулінкі, то стрэлкі зразаюць пры растрэскванні абгорткі, звязваюць у невялікія снапы і падвешваюць на пасляўборачнае даспяванне. Захоўваюць іх абмалочанымі або ў зрэзаных суквеццях. Сяўбу бульбачак праводзяць у тыя самыя тэрміны, што і пасадку зубкоў. На наступнае лета атрымліваюць дробную сеянку, якую выкарыстоўваюць як пасадачны матэрыял.

Яравы часнок менш ураджайны, чым азімы, але валодае добрай лежнасцю, цыбуліны яго здольныя захоўвацца на працягу аднаго года, а ў некаторых сартоў і да 2 гадоў. Вырошчваюць яго так, як і азімы. Убіраюць пры масавым засыханні ніжняга лісця, пажаўценні і паляганні верхняга. У большасці сартоў гэта адзначаецца ў канцы лета — пачатку восені.

## Сарты 
У  па стане на снежань 2011 года ўнесена 19 сартоў азімага часнаку і 7 сартоў яравога часнаку.

Шэраг сартоў часнаку вырошчваецца ў Еўропе пад знакам . Сярод іх:
* 
* 
* 
* 
* 

### Шкоднікі і хваробы 
Часнок пакутуе ад хвароб і шкоднікаў, многія з якіх характэрныя для відаў роду *Allium*, некаторыя паражаюць і іншыя цыбульныя расліны, а часам маюць больш шырокі спектр гаспадароў. Большасць хвароб і шкоднікаў маюць эндэмічны характар ​​і адрозніваюцца ў залежнасці ад рэгіёна або ўмоў вырошчвання. Хваробы культурных відаў цыбулі не паражаюць дзікарослыя або вельмі рэдкія ў іх.

Неінфекцыйным захворваннем з'яўляецца пажаўценне і засыханне кончыкаў лісця, часам — адміранне ніжніх лістоў, гэта адбываецца па прычыне нізкай вільготнасці глебы.

#### Інфекцыйныя захворванні 
Часнок схільны да грыбковых і бактэрыяльных захворванняў. Віруснае захворванне, якое сустракаецца ў іншых відаў цыбулі — мазаіка цыбулі — часнок не чапае.

Бактэрыяльная гніль можа паражаць часнок як падчас вегетацыі, так і пры захоўванні. Выклікаецца бактэрыямі , , . Праяўляецца ў выглядзе карычневых язвачак рознай формы і памераў на зубках цыбулін, зубкі становяцца шклопадобными, прымаюць выгляд «падмарожаных». Магчыма з'яўленне перламутравай афарбоўкі і рэзкага гніласнага паху. Часнок, разам з цыбуляй рэпчатай, адносіцца да відаў, якія найбольш паражаюцца бактэрыяльнай гніллю.

Фузарыёз з'яўляецца адным з самых небяспечных захворванняў часнаку. Выклікаецца грыбком  і прыводзіць да пажаўцення лісця, на якім затым з'яўляецца ружовы налёт спор. Споры заражаюць цыбуліну з донца і выклікаюць адміранне каранёў. Паражоныя цыбуліны пры захоўванні праз месяц пакрываюцца белым або ружаватым міцэліем і згніваюць. Хвароба сустракаецца ў сярэдняй паласе, але пераважна распаўсюджаная ў больш паўднёвых рэгіёнах, дзе грыбок добра пераносіць зіму ў глебе. Частата сустракаемасці фузарыёзнага завядання на часнаку дасягае ў асобныя гады 70 %, што выклікае ў перыяд вегетацыі і захоўвання страту ўраджаю ў памеры ад 17,8 да 50 %. Небяспека гэтага захворвання заключаецца не толькі ў значным зніжэнні ўраджаю, але і ў здольнасці ўзбуджальнікаў выпрацоўваць шырокі спектр небяспечных для здароўя людзей і жывёл мікатаксінаў.

Акрамя гэтага, часнок схільны да наступных грыбковых захворванняў.

## Значэнне і ўжыванне 
### Гісторыя культуры 
З глыбокай старажытнасці часнок вырошчвалі ў Індыі, куды яго завезлі арыі. Індыйцы выкарыстоўвалі яго ў лячэбных мэтах, пры гэтым у ежу гэту расліну не ўжывалі з-за рэзкага паху.

Акультурванне часнака пачалося каля 5 тысяч гадоў назад. Ён карыстаўся вялікай папулярнасцю ў антычнасці, яго апрацоўвалі рымляне, асірыйцы, егіпцяне, грэкі, яўрэі і арабы.

Самыя раннія вядомыя спасылкі паказваюць, што часнок быў важнай часткай штодзённага харчавання многіх егіпцян, таксама егіпецкія рукапісы гэтага перыяду апісваюць 800 лекавых прэпаратаў, 22 з якіх вырабляліся на аснове часнаку. Ён уваходзіў у рацыён рабочых, занятых на цяжкай працы, напрыклад, пры будаўніцтве пірамід. У старажытнай гісторыі наогул часта згадваецца, што часнок давалі рабочым для падтрымання і павелічэння іх сілы, каб такім чынам павялічыць прадуктыўнасць іх працы. Аднойчы ў Старажытным Егіпце (каля 1600 гадоў да н. э.) успыхнула паўстанне, калі працоўныя пры будаўніцтве пірамід не атрымалі часнок. Лук і часнок знаходзілі ў саркафагах на закрытых вачах і ва ўнутраных поласцях мумій.

Часнок згадваецца ў Бібліі: «Прышэльцы сярод іх пачалі аддавацца прыхамаці; а з імі і сыны Ізраілевыя сядзелі і плакалі і казалі: хто накорміць нас мясам? Мы памятаем рыбу, якую ў Егіпце мы елі дарам, агуркі і дыні, і цыбулю, і рэпчатую цыбулю і **часнок**; а цяпер душа нашая знемагае; нічога няма, толькі манна ў вачах нашых» ( — ). Гэта значыць, у Бібліі, датаванай V ст. да н. э. — II ст. н. э., ёсць звесткі аб тым, што ізраільцяне ў Старажытным Егіпце елі шмат цыбулі, часнаку і цыбулі-парэя, якіх ім не ставала ў падарожжах з Майсеем.

 — соус, які ўяўляе сабой сумесь часнаку, аліўкавага алею і яечнага жаўтка, вельмі папулярны на поўначы Міжземнамор'я.

 — часночны суп з Гасконі.

Спажываецца ён у свежым і марынаваным выглядзе, выкарыстоўваецца ў мясаперапрацоўчай, агароднінна-кансервавай прамысловасці, у медыцыне і ветэрынарыі.

#### У медыцыне 
Часнок — каштоўны харчовы прадукт, які мае таксама і лекавае значэнне. У лекавых мэтах выкарыстоўваюць цыбуліны часнаку — .

Прэпараты на аснове часнака паніжаюць артэрыяльны ціск.

У медыцыне ўжываюць прэпараты з цыбулін часнаку — настойку часнаку і спіртовую выцяжку (алілсат), якія ўзмацняюць рухальную і сакраторную функцыі страўнікава-кішачнага тракту, што спрыяе развіццю нармальнай кішачнай флоры і павышэнню супраціўляльнасці арганізма да прастудных, інфекцыйных захворванняў і служыць сродкам павышэння імунітэту арганізму.

Часнок гоіць і абеззаражвае раны. Лічыцца, што часночныя прэпараты стымулююць імунітэт і зніжаюць рызыку ракавых захворванняў.

Часнок змяшчае вялікую колькасць аліцыну. , якія з'яўляюцца прадуктам распаду аліцыну, рэагуюць са свабоднымі радыкаламі. Гэта тлумачыць антыаксідантныя ўласцівасці часнаку, у якім няма флаваноідаў, як у зялёным чаі або вінаградзе.

##### Часнок для барацьбы з інфекцыямі і паразітамі 
Тое, што часнок з'яўляецца прыродным антыбіётыкам, было навукова даказана толькі ў XIX стагоддзі, калі Луі Пастэр выявіў, што часнок здольны забіваць бактэрыі, у прыватнасці, часнок у пэўнай мэры дапамагае прадухіліць грып.

У барацьбе з паразітамі кішэчніка, у першую чаргу — са стужачнымі чарвямі, ўжываюць клізмы з растворам часнаку.

##### Дзеянне на сардэчна-сасудзістую сістэму 
Часнок здольны зніжаць халестэрын  і агульны ўзровень халестэрыну, павышаць узровень карыснага халестэрыну , а таксама зніжаць артэрыяльны ціск, што карысна для прафілактыкі атэрасклерозу і артэрыяльнай гіпертэнзіі.

Кампаненты аліцыну ўступаюць у рэакцыю з чырвонымі крывянымі клеткамі. У выніку рэакцыі ўтвараецца серавадарод, які памяншае напружанне сценак крывяносных сасудаў. Унутры крывяносных сасудаў рэчыва спрыяе больш актыўнаму крывацёку. Гэта, у сваю чаргу, вядзе да зніжэння крывянага ціску, дазваляе даць больш кіслароду жыццёва важным органам і знізіць нагрузку на сэрца.

##### Супрацьпаказанні 
Няма адзінага меркавання, ці разбурае часнок мікрафлору кішэчніка.

Цыбуля і часнок таксічныя для катоў і сабак.

Пры захворваннях нырак, жоўцекамянёвай хваробы, анеміі, язве страўніка ці кішэчніка варта быць вельмі асцярожным ва ўжыванні часнаку.

#### Іншае 
У ветэрынарнай практыцы прэпараты часнаку выкарыстоўваюцца для прафілактыкі захворванняў страўніка і кішэчніка ў цялят, ягнят, жарабят. Ужываюць яго таксама для прадухілення псавання прадуктаў харчавання (кладуць у крупы, муку), барацьбы са шкоднікамі і хваробамі сельскагаспадарчых раслін (высаджваюць паміж радамі іншых культур).

## Класіфікацыя 
Класіфікацыя Кронквіста (1988) адносіла гэты род да , пазней паводле вынікаў філагенетычных даследаванняў род  быў выдзелены ў асобнае сямейства  (), аднак у больш позняй Сістэме класіфікацыі APG III (2009) роды, якія ўваходзілі ў гэта сямейства, былі ўключаны ў сямейства . У міфалогіі славян і мастацкай літаратуры часнок — абярэг супраць вампіраў. Гэтыя ўласцівасці прыпісваліся часнаку ў сувязі з яго моцным пахам.

Русіны выкарыстоўвалі часнок каб выявіць ведзьму. Для гэтага здзяйсняўся спецыяльны магічны абрад: у вігілію пасля вячэры збіралі часнок, які вырошчваўся да Вялікадня, і раскладвалі яго па кутах стала. Затым трэба было ўзяць пёры часнаку, якія выраслі, і пратрымаць іх у роце на працягу ўсёй службы ў царкве, пакуль не паставяць кулічы. У гэты момант становіцца відаць, што ў некаторых жанчын на галаве даёнка з малаком — гэта і ёсць ведзьмы.

Часнок лічыцца чароўнай раслінай у балгараў, а ў народаў поўначы — расліна сатаны.

Падчас паморку жывёлы на Русі звязкі цыбулі і часнаку вешалі на шыю коней і кароў.

### Павер'і індусаў 
Старажытныя індыйцы згадваюць часнок — *Джангіду* — у адной з самых старажытных кніг, Атхарва-Ведзе, як сродак супраць хвароб і дэманаў, ракшасаў, злых духаў; гэта сродак, дадзены багамі, яго называюць тым, што далі сокі раллі. Гэта кудмень, які псуе вядзьмарства.

У іншым перакладзе іншымі словамі пра гэта ж кажа М. К. Рэрых у аўтаманаграфіі «1929 год Вясна». Там жа даецца пераклад слова *джангіда*.

### Часнок ў сучасным свеце 
У 2009 годзе ў сувязі з пандэміяй свінога грыпу ў Кітаі распаўсюдзіўся слых аб тым, што часнок дапамагае арганізму чалавека прадухіліць інфекцыю. На працягу года цэны на часнок у Кітаі павялічыліся амаль у 40 разоў.

У ЗША з 1998 года існуе штогадовы дабрачынны Фестываль часнаку, усе сродкі ад якога пералічваюцца ў дапамогу мясцовым дзецям, якія пакутуюць псіхічнымі расстройствамі.

Часнок ляжыць у аснове іспанскай кухні, а сярод самых вядомых аматараў гэтага прадукта — кароль Хуан Карлас I і Папа Рымскі Бенедыкт XVI. Іспанскі горад  прызнаны сусветнай сталіцай часнаку.

У Варонежы адкрыўся першы ў свеце музей часнаку.

### Часнок у літаратуры 
У сусветнай літаратуры часнаку прыпісваюцца магічныя ўласцівасці супраць вампіраў.

### Часнок у мастацтве 
#### Часнок у геральдыцы 

File:Escudo de Villares de Órbigo.svg|Герб 
Файл:Escudo de Vallelado.svg|Герб 
Файл:Escudo de Valle de Oca.svg|Герб 

#### Часнок у скульптуры 

File:Korean garlic monument.jpg|Скульптура часнаку ў Карэі
Файл:Korea-Uiseong County-Garlic Tower-01.jpg|Вежа-Часнок у Карэі

#### Часнок у выяўленчым мастацтве 
Часнок можна пабачыць на палотнах такіх мастакоў, як Вінцэнт ван Гог, , , Эдуард Манэ і іншых.

File:Van Gogh - Stillleben mit Bücklingen und Knoblauchzwiebeln.jpeg|Вінцэнт ван Гог. «Нацюрморт з сялёдкай і часнаком». 1887
Файл:Jean Siméon Chardin - Water Glass and Jug - WGA04775.jpg|. «Шклянка вады і чайнік». Каля 1760
Файл:Romania - Garlic Seller, 1909.jpg|. «Гандлярка часнаком». 1909
File:Édouard Manet - Nature morte au cabas et à l'ail.jpg|Эдуард Манэ. «Нацюрморт з торбай і часнаком». 1861-1862

#### Часнок у філатэліі 
Часнок можна пабачыць на паштовых марках Ліхтэнштэйна і Рэспублікі Македонія.

File:Garlic. Stamp of Macedonia.jpg|Паштовая марка Рэспублікі Македонія (2016)

## Зноскі 
## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Атлас сартоў часнаку
* Словы «часнык», «чоснак» у этнічным слоўніку
* 
* 
* *Allium sativum* L. // ИАС «ООПТ России» 

Катэгорыя:Гародніна

Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Расліны на марках