Рыгор Раманавіч Шырма

**Рыго́р Рама́навіч Шы́рма** () — беларускі харавы , , , фалькларыст, грамадскі дзеяч, публіцыст, літаратуразнавец.

Дзеяч беларускага культурнага і палітычнага руху ў Заходняй Беларусі, арганізатар беларускіх хораў у Вільні. Мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор Дзяржаўнай акадэмічнай харавой капэлы БССР (1939—1970). Сабраў больш за 2 тысячы беларускіх народных песень. Выдаў першыя зборнікі Міхася Васілька, Максіма Танка, Сяргея Крыўца.

## Прозвішча 
Прозвішча Шырма таго ж паходжання, што і літоўскія антрапонімы (прозвішчы) *Šìrma (Širmà), Širmelis, Širmulis, Širmonis*, якія звязаныя з літоўскім *širmas* «сівы; шэраваты». Прозвішча вядомае ўжо ў XVI—XVII стагоддзях.

## Біяграфія 
### Маладыя гады 
Нарадзіўся 8 (20) студзеня 1892 года ў вёсцы Шакуны Пружанскага павета Гродзенскай губерні. У вялікай сям’і Рыгора Шырмы спевакамі былі ўсе, пачынаючы з бондара дзеда Васіля па мянушцы Майстровіч. Добра спявалі дзянна Ганна Іванаўна Шырма, яе дачка Алеся. Найлепшыя калыханкі Шырма пачуў ад маці Тэадоры Дзям’янаўны. Таленавітым выканаўцам быў бацька Раман Васільевіч (~1863—1947), які двойчы прызываўся ў расійскую армію і ведаў багата казацкіх, рэкруцкіх і салдацкіх песень. Праз беднасць сям’і з шасцігадовага ўзросту Рыгору Шырму даводзілася працаваць па найме, першую асвету атрымаў у «школе граматы», дзе працавалі найманыя настаўнікі. Адзін з настаўнікаў-семінарыстаў добра ведаў спевы, і Рыгор у гэты час пачаў спяваць у хоры.

У 1904 употай ад бацькі з 15 капейкамі ў кішэні Шырма пешкі накіраваўся ў Пружаны, каб паступіць у . Праз год стаў найлепшым вучнем, іграў на струнных інструментах і ўдзельнічаў у аркестры і хоры вучылішча. На светапоглядзе Шырмы адбілася тое, што ў хоры не спявалі беларускія песні. Скончыў школу на выдатна.

Цягу Шырмы да народнай паэзіі заўважыў настаўнік літаратуры Манцэвіч, ён заахвоціў вучня запісваць песні. Спачатку гэта былі запісы ад Ганны Дудзейкі, у якой кватараваў юнак, пазней і ад іншых спевакоў. У 1907 годзе, у час летніх вакацый, Рыгор Шырма пешшу адправіўся ў сваю першую фальклорную вандроўку па Белавежскай пушчы, дзе запісаў беларускія народныя песні «*Ой, не вылятай, сіва зязюлька*», «*Я з казаком стаяла*», «*Там за гаем*». Добрай песенніцай была бацькава сястра Захвея Васілеўна (па мужы Хвораст, маці Янкі Хвораста) з вёскі Кацёлкі. Звычайна яе запрашалі на ўсе ўрачыстасці як першую спявачку. Акрамя такіх народных песень, як восеньская «*Ой, не вылятай, сіва зязюлька*», Шырма запісаў ад яе радзінны і вясельны абрады. Пра багацце паэтычнай душы цёткі Захвеі ён напіша ў 1941 годзе ў артыкуле «*Выдатная песенніца з народу*». Агулам Шырма запісаў ад яе 150 песень.

Падчас навучання на двухгадовых настаўніцкіх курсах у Свянцянах у 1911—1912 гадах Шырма праходзіць сальфеджыа, вучыцца іграць на скрыпцы, арганізуе настаўніцкі хор. Адначасова ён спрабуе запісваць мелодыі. Пасля сканчэння курсаў настаўнічаў у Лідскім і Свянцянскім (вёска Ганута сённяшняга Вілейскага раёна) паветах. Больш плённа канцэртная работа працягнулася ў Седлецкім настаўніцкім інстытуце (1914), які на той час быў эвакуіраваны спачатку ў Маскву і Яраслаўль, а потым у Варонеж (скончыў у 1918). Ладзячы канцэрты, яго засмучала тое, што ён не мог знайсці аніводнай апрацоўкі беларускай народнай песні. Усе запісы, зробленыя Шырмам да Першай сусветнай вайны, згарэлі разам з хатай у Шакунах.

### Настаўніцкая дзейнасць 
У канцы Першай сусветнай вайны мабілізаваны ў расійскую армію, скончыў  на Харкаўшчыне. Служыў у званні прапаршчыка ў Туркестане.

У 1918 годзе па накіраванні Беларускага нацыянальнага камісарыяту едзе арганізоўваць школу ў сяле   Варонежскай губерні Расіі, куды выехалі перад вайной яго бацькі. Выкладаў псіхалогію, педагогіку і славеснасць, адначасова загадваў валаснымі аддзеламі адукацыі і культуры (да лета 1922). Сабраў і арганізаваў школьную бібліятэку, хор, драматычны гурток, ладзіў літаратурныя вечары. «*Светам свайго юнацтва*» назваў яго навагольскі вучань, расійскі пісьменнік, аўтар аповесці «» Гаўрыіл Траяпольскі і казаў, што «*не стаў бы пісьменнікам, калі б не сустрэў Рыгора Раманавіча. Ён навучыў нас думаць над прачытаным*».

На другі год існавання школы Рыгора Шырму прызвалі ў Чырвоную армію, але неўзабаве вярнуўся да настаўніцкай дзейнасці. У Навагольскім Рыгор Шырма пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай, таксама школьнай настаўніцай Клаўдзіяй Іванаўнай Раеўскай. Пасля шлюбу яна сваё жыццё звязала з беларускай народнай песняй, трыццаць гадоў праспявала ў капэле.

### Вяртанне на радзіму 
Улетку 1922 вярнуўся ў родныя Шакуны Пружанскага павета, якія пасля Рыжскага падзелу адышлі да Польшчы. Тут уключыўся ў палітычную дзейнасць, вёў работу ў Беларускім выбарчым камітэце. Каб пракарміць сям’ю (у іх з жонкай Клаўдзіяй Іванаўнай Раеўскай 22 верасня нарадзілася дачка Алена), давялося пэўны час працаваць на лесараспрацоўцы, аднак неўзабаве і адтуль Шырма быў звольнены за беларускую дзейнасць і «*дрэнны ўплыў на рабочых*». Пазней некаторыя яе ўдзельнікі трапілі ў хор Рыгора Шырмы. Пасля таго, як яго звольнілі з гімназіі, працаваў у Віленскім універсітэце. У часе царкоўных святаў хор пад кіраўніцтвам Шырмы выконваў беларускія рэлігійныя песні ў Прачысценскім саборы.

Шырма шукаў кампазітараў для апрацоўкі народных песень, знайшоў для гэтага такіх майстроў як расійскі кампазітар Аляксандр Грачанінаў у Парыжы і ўкраінскіх  і  ў Нью-Ёрку.
 ў Вільні, 1936 г. Злева направа: 1-шы шэраг— Мікола Шчорс, невядомая; 2-гі шэраг — Антон Неканда-Трэпка, Вячаслаў Багдановіч, Канстанцін Галкоўскі, Міхась Забэйда-Суміцкі, Рыгор Шырма, Антон Луцкевіч; 3-ці шэраг — Сяргей Паўловіч, Максім Танк, Станіслаў Станкевіч, а. Станіслаў Глякоўскі, Ян Станкевіч.]]
За выхад з ТБШ Шырму прапаноўвалі пэўныя выгоды. Паводле Шырмы віленскі ваявода Бацянскі прапанаваў яму прадаць фальклорныя запісы, каб перакласці іх і выдаць як польскія, на што збіральнік гнеўна адказаў: «*Каб перакласці народныя песні, трэба геній Адама Міцкевіча, а так як у вас яго няма, то гэта будзе тое самае, што абліць гэты белы абрус атрамантам!*». У пэўны час была выдадзеная фальсіфікацыя, што Шырма з’яўляецца агентам дэфензівы, але прагрэсіўная грамадскасць на яе не паддалася. Судовыя акцыі, пераследы цягнуліся да далучэння Заходняй Беларусі да БССР. Сядзеў у вядомай турме «Лукішкі».

Паводле Шырмы, пасля пачатку Другой сусветнай вайны польскія баевікі паводле загаду эміграцыйнага лонданскага ўраду нібыта намагаліся забіць яго, але не здолелі знайсці яго на здымнай кватэры ў Беластоку, ані ў Шакунах.

У 1950 годзе хор рэарганізаваны ў Дзяржаўны хор БССР. У 1952 годзе Дзяржаўны хор пераязджае ў Мінск, а ў 1955 годзе з поспехам выступае на Дэкадзе беларускага мастацтва ў Маскве, пасля якой Шырму было прысвоена званне Народнага артыста БССР. Яго ансамбль атрымаў назву Дзяржаўная харавая капэла Беларускай ССР (з 1957 — Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла БССР).

У 1964 годзе стаў адным з заснавальнікаў грамадскай арганізацыі «Беларускае таварыства па сувязях з суайчыннікамі за рубяжом». У 1970 годзе пад ціскам вымушаны быў падаць на звальненне з пасады мастацкага кіраўніка капэлы. У адным са сваіх інтэрв’ю палітык Зянон Пазняк згадвае, як у сярэдзіне 1970-х прыйшоў да Рыгора Шырмы з просьбай падпісаць зварот да Брэжнева ў абарону ад зруйнавання старога Мінска. Шырма не адмовіўся ад подпісу, нягледзячы на тое, што яго сяброўскія стасункі з Машэравым, тагачасным першым сакратаром ЦК КПБ, пагоршыліся, але руйнаванне спынілася
* «Песня — душа народа: Публіцыстыка; Фальклёр; Музыка; Літаратура: 1929—1939; 1944—1974» — Мн., 1976;
* «Песня — душа народа: З літаратурнай спадчыны». Мн., 1993.

## Ушанаванне памяці 
Заснаваная Рыгорам Шырмам харавая капэла ў 1978 годзе атрымала ягонае імя.

Імя Рыгора Раманавіча Шырмы носяць Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Беларусі, Пружанская дзіцячая школа мастацтваў, Дзіцячая музычная школа мастацтваў № 8 г. Мінска і Брэсцкі музычны каледж. Якаў Малайчук стварыў у Пружанах музей Рыгора Шырмы, Мінску.

Шырму прысвечаны верш Ніла Гілевіча «*Сэрца дзядзькі Рыгора*»

## У філатэліі 

1992. Stamp of Belarus 0002.jpg
1997. Stamp of Belarus 0222.jpg
136 (125 hadoŭ z dnia naradžennia Ryhora Šyrmy).jpg
136 (125 hadoŭ z dnia naradžennia Ryhora Šyrmy) - Special postmark.png

## Літаратура 
* 
* Нисневич И. Г. Г. Р. Ширма: Очерк жизни и творчества. 2 изд. Л., 1971.
* Песня на ўсё жыццё: Успаміны пра Р. Р. Шырму. Мн., 1983.
* Рыгор Шырма: (Фотаальбом) / Аўтар-склад. В.Ліцвінка. Мн., 1990.
* 

Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР
Катэгорыя:Дырыжоры Беларусі
Катэгорыя:Кампазітары Беларусі
Катэгорыя:Дырыжоры СССР
Катэгорыя:Кампазітары СССР
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР
Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім раёне
Катэгорыя:Фалькларысты СССР
Катэгорыя:Народныя артысты СССР
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР
Катэгорыя:Члены Саюза кампазітараў СССР
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання
Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Члены Таварыства беларускай школы
Катэгорыя:Памерлі ў Мінску
Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Беларусі
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 5-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання

Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы
Катэгорыя:Харавыя дырыжоры Беларусі