open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Спадарожнікі планет

thumb|right|300px|Параўнальныя памеры некаторых спадарожнікаў і Землі. Уверсе&nbsp;— назвы планет, вакол якіх паказаныя спадарожнікі абарачаюцца.
**Спадарожнікі планет** (у дужках азначаны год адкрыцця; спісы адсартаваны па даце адкрыцця).

## Меркурый 
Спадарожнікаў у Меркурыя, па сучасных даных, няма.

## Венера 
У мінулым мелі месца шматлікія заявы пра назіранне спадарожнікаў Венеры, але па сучасных даных, натуральных спадарожнікаў у Венеры няма, а астэроід 2002 VE68 з'яўляецца толькі квазіспадарожнікам.

## Зямля 
У Землі усяго адзін «паўнавартасны» спадарожнік — Месяц, але цэлыя 4 квазіспадарожнікі: (3753) Круітні,  і , а таксама 2010 SO16.

## Марс 
У Марса вядома ўсяго два спадарожніка:
* Дэймас (1877)
* Фобас (1877)

## Юпітэр 
У Юпітэра вядома 63 спадарожніка, у тым ліку, адкрытыя да палёту «Вояджэраў»:
* Іо (1610)
* Еўропа (1610)
* Ганімед (1610)
* Каліста (1610)
* Амальтэя (1892)
* Гімалія (1904)
* Элара (1905)
* Пасіфэ (1908)
* Сінопэ (1914)
* Лісітэя (1938)
* Кармэ (1938)
* Ананке (1951)
* Леда (1974)

Чатыры найбуйнейшых спадарожніка&nbsp;— Іо, Еўропа, Ганімед і Каліста&nbsp;— завуцца Галілеевымі спадарожнікамі.

Таксама ў Юпітэра маецца сістэма кольцаў (1979).

## Сатурн 
У Сатурна вядома 62 спадарожніка, у тым ліку, адкрытыя да палёту «Вояджэраў»:
* Тытан (1655)
* Япет (1671)
* Рэя (1672)
* Тэфія (1684)
* Дыёна (1684)
* Энцэлад (1789)
* Мімас (1789)
* Гіперыён (1848)
* Феба (1898)
* Янус (1966)
* Эпіметэй (1966)

Таксама Сатурн мае магутную сістэму кольцаў, адкрытую Галілеем у 1609 годзе.

## Уран 
Ва Урана вядома 27 спадарожнікаў:
* Тытанія (1787)
* Аберон (1787)
* Арыэль (1851)
* Умбрыэль (1851)
* Міранда (1948)
* Пак (1985)
* Джульета (1986)
* Порцыя (1986)
* Крэсіда (1986)
* Дэздэмона (1986)
* Разалінда (1986)
* Белінда (1986)
* Кардэлія (1986)
* Афелія (1986)
* Б'янка (1986)
* Калібан (1997)
* Сікаракса (1997)
* Пердыта (1999)
* Сетэбас (1999)
* Стэфана (1999)
* Праспера (1999)
* Трынкула (2001)
* Маб (2003)
* Купідон (2003)
* Фердынанд (2001)
* Францыска (2001)
* Маргарыта (2003)

Таксама ва Урана маецца сістэма кольцаў (1977).

## Нептун 
У Нептуна вядома 13 спадарожнікаў:
* Трытон (1846)
* Нерэіда (1949)
* Ларыса (1981)
* Пратэй (1989)
* Дэспіна (1989)
* Галатэя (1989)
* Таласа (1989)
* Наяда (1989)
* Сао (2002)
* Галімеда (2002)
* Лаамедэя (2002)
* Неса (2002)
* Псамафа (2003)

Таксама ў Нептуна маецца сістэма кольцаў (1989).

## Карлікавыя планеты 
### Плутон 
У Плутона вядома тры спадарожніка:
* Харон (1978)
* Нікта (2005)
* Гідра (2005)

Існуе меркаванне, што, паколькі барыцэнтр сістэмы Плутон—Харон знаходзіцца па-за паверхняй Плутона, Харон з'яўляецца не спадарожнікам Плутона, а кампанентам падвойнай планетнай сістэмы.

### Эрыда 
У Эрыды вядомы ўсяго адзін спадарожнік:
* Дысномія (2005)

### Хаумеа 
У Хаумеа вядомыя два спадарожніка:
* Хіяка (2005)
* Намака (2005)

## Малыя планеты 
Пра спадарожнікі малых планет (астэроідаў) гл. артыкул Спадарожнік астэроіда.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Наменклатура натуральных спадарожнікаў планет на сайце ДАІШ
* Фізічныя параметры спадарожнікаў на сайце НАСА 
* Сістэма пошуку здымкаў на сайце НАСА
Мадрыдскі ўніверсітэт

**Мадрыдскі ўніверсітэт** ці **Мадрыдскі ўніверсітэт Камплутэнсэ** () — найбуйнейшая вышэйшая навучальная ўстанова Іспаніі.

Створаны ў 1836 аб’яднаннем універсітэта ў г. Алькала-дэ-Энарэс (заснаваны ў 1508 у правінцыі Мадрыд) і Цэнтральнага ўніверсітэта ў Мадрыдзе (з 1821). Меў назву Цэнтральны ўніверсітэт Мадрыда. 3 1850 — Мадрыдскі ўніверсітэт. Дзяржаўная навучальная ўстанова. У 1994/95 навучальным годзе больш за 127 тыс. студэнтаў; факультэты: філасофіі і адукацыйных навук, геаграфіі і гісторыі, філалагічны, матэматычны, фізічны, геалагічны, біялагічны, права, медыцынскі, ветэрынарных навук, фармацэўтычны, эканомікі і кіравання, палітычных навук і сацыялогіі, інфарматыкі, выяўленчага мастацтва, аданталогіі. Пры ўніверсітэце працуюць: інстытуты прыкладнога магнетызму, навук аб навакольным асяроддзі, эмбрыялогіі, судовай анатоміі, крыміналогіі, астраноміі і геадэзіі, педагагічных навук, сучасных моў і перакладу, правоў чалавека, наркалогіі, кампаратыўнага права, феміністычных праблем, патэнцыялу чалавека і інш.; Цэнтр еўрапейскай дакументацыі, каледжы, школы, клінічныя шпіталі. Мае бібліятэку (больш за 1,5 млн тамоў), музей, батанічны сад.

## Вядомыя выпускнікі 
* Хасэ Артэга-і-Гасет (1904), філосаф, культуролаг
* Віктар Сянкевіч, беларускі гісторык, дзеяч беларускай эміграцыі

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Мадрыдскі ўніверсітэт 

Катэгорыя:Мадрыд
Катэгорыя:Універсітэты Іспаніі
Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва

**Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва** (**СЕС**, ) -  арганізацыя, мэтай якой з'яўляецца садзейнічанне ва ўмацаванні дыялогу паміж Рэспублікай Беларусь і НАТА, заснаванага на прынцыпах еўраатлантычных каштоўнасцяў і развіцці еўраатлантычных сувязяў.

## Місія Савета 
Садзейнічанне еўраатлантычнай інтэграцыі Беларусі як гарантыі дэмакратычнага развіцця краіны шляхам ажыццяўлення інфармацыйных і навучальных праграм спрыяльных станаўленню дэмакратычных каштоўнасцяў у беларускім грамадстве.

## Беларусь і НАТА 
Умацаванне міжнароднай бяспекі для Рэспублікі Беларусь, з'яўляецца адной з прыярытэтных задач вонкавай палітыкі Беларусі. Для рашэння гэтай задачы Беларусь заўсёды прыкладала максімум сілаў, прытрымліваючыся паслядоўнай і адказнай палітыкі. Кіраўніцтва краіны надае спецыяльнае значэнне развіццю ўзаемавыгадных, стабільных адносін з НАТА і яе дзяржавамі-сябрамі, якія зараз маюць агульную мяжу з Арганізацыяй Паўночнаатлантычнага дагавора (НАТА). 
Рэспубліка Беларусь узаемадзейнічае з НАТА ў рамках Савета Еўраатлантычнага партнёрства (СЕАП) і праграмы «Партнёрства дзеля міра» (ПДМ). Беларусь надае адмысловае значэнне рэалізацыі праграмы ПДМ, разглядаючы яе ў якасці аднаго з найбольш важных варыянтаў развіцця практычнага супрацоўніцтва як з Паўночнаатлантычным альянсам, так і з асобнымі краінамі Еўропы і Паўночнай Амерыкі . У студзені 1995 года Беларусь далучылася да ўдзелу ў ПДМ, падпісаўшы Рамачны дакумент Праграмы . 29 красавіка 1996 года Беларусь афіцыйна перадала ў штаб-кватэру НАТА Прэзентацыйны дакумент па праграме ПДМ, у якім пазначыла мэты і прыярытэты свайго супрацоўніцтва з НАТА. Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва за актыўную падтрымку дыялогу Рэспублікі Беларусь і НАТА.

## Гл. таксама 
* Беларусь і НАТА

## Спасылкі 
* Інфармацыйны семінар СЕС / Брэст, ліпень, 2011 года 
* Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва 
* Падвядзенне вынікаў СЕС у Брэсце
* НАТА можа выдаць Беларусі грант у 507 тыс. еўра на праект па знішчэнні радыёактыўных адходаў
* Беларусь і НАТА плануюць падпісаць мемарандум пра ўзаемную абарону інфармацыі абмежаванага распаўсюду
* Беларусь і НАТА: адносіны могуць развівацца і далей
* У Беларусі пры падтрымцы НАТА знішчаюцца наземныя міны

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі
Катэгорыя:Брэсцкая вобласць
Спадарожнікі Плутона

thumb|Плутон і яго спадарожнікі
У наш час у Плутона вядома тры спадарожніка: вялікі спадарожнік Харон, а таксама два малых спадарожніка Гідра і Нікс. 

## Харон 
Харон быў адкрыты ў 1978 годзе. Яго дыяметр складае каля 1200 км, што толькі ў два разы менш за дыяметр Плутона. Памеры Плутона і Харона атрымалася вызначыць даволі дакладна дзякуючы таму, што Харон праходзіў перад дыскам Плутона і стала магчымым зрабіць адпаведныя разлікі на аснове змен бляску сістэмы Плутон-Харон. У выніку адкрыцця Харона была ўдакладнена маса Плутона, якая апынулася меншай за чаканую. Плутон і Харон круцяцца сінхронна, гэта значыць заўсёды павернутыя адзін да аднаго адным бокам.

Барыцэнтр сістэмы Плутон—Харон знаходзіцца па-за паверхняй Плутона, таму некаторыя астраномы лічаць Плутон і Харон падвойнай планетай (падвойнай планетнай сістэмай).

Паводле праекта Рэзалюцыі 5 XXVI Генеральнай асамблеі МАС (2006) Харону (нароўні з Цэрэрай і Эрыдай) меркавалася прысвоіць статус планеты. У нататках да праекта рэзалюцыі зазначалася, што ў такім разе Плутон—Харон будзе лічыцца падвойнай планетай. Аднак, у канчатковым варыянце рэзалюцыі ўтрымлівалася іншае рашэнне: было ўведзена паняцце карлікавая планета. Да гэтага новага класа аб'ектаў былі аднесены Плутон, Цэрэра і Эрыда (раней аб'ект 2003 UB313). Харон не быў уключаны ў лік карлікавых планет.

## Гідра і Нікс 
Два знешнія спадарожнікі, якія атрымалі назвы Гідра (былы S/2005 P1) і Нікс (былы S/2005 P2), былі адкрыты ў выніку паўторнага аналізу фатаграфій Хабла, зробленых у маі 2005 года. Пра адкрыццё было абвешчана ў кастрычніку 2005. Паколькі альбеда спадарожнікаў невядома, складана вызначыць іх памеры. Калі лічыць альбеда спадарожнікаў роўным паказчыку Харона, то іх дыяметры ацэньваюцца 125 км і 140 км (але магчымая памылка ў два разы). Радыус арбіты меншага спадарожніка — 49 тыс. км, гэта значыць ён знаходзіцца ў 2,5 разу далей ад Плутона, чым Харон. Іншы спадарожнік рухаецца па арбіце радыусам 65 тыс. км.

Калі ў Плутона і ёсць яшчэ іншыя спадарожнікі, то іх памеры не перавышаюць 20 км.

Харон і два спадарожнікі знаходзяцца ў арбітальным рэзанансе; за той час, калі Гідра здзяйсняе адзін абарот, Нікс — дакладна два, а Харон — тры.

Наяўнасць у Плутона двух невялікіх спадарожнікаў уяўляе сабою загадку, бо незразумела, як яны маглі скандэнсавацца блізка ад масіўнага Харона. Кругавы характар іх арбіт гаворыць пра малаімавернасць выпадковага захопу гэтых целаў прыцягненнем Плутона. Група астраномаў, якія адкрылі ў 2005 годзе новыя спадарожнікі, выказалі гіпотэзу, што Харон і два спадарожнікі Плутона ўзніклі адначасова ў выніку магутнага сутыкнення. Навукоўцы не выключаюць, што Плутон можа мець і кольца — вынік таго ж сутыкнення.

## Гл. таксама 
* Гісторыя адкрыцця планет і спадарожнікаў Сонечнай сістэмы

## Спасылкі 
* Прэс-рэліз НАСА пра адкрыццё вонкавых спадарожнікаў
* Папулярны артыкул пра Плутон і яго спадарожніках
Кольцы планет

[thumb|350px|right|Галоўнае кольца Юпітэра. Здымак апарата [КА Галілеа|«Галілеа».]]
__NOTOC__
**Кольцы планеты** — сістэма плоскіх канцэнтрычных утварэнняў з пылу і лёду, якая круціцца вакол планеты ў экватарыяльнай плоскасці. Кольцы выяўлены ва ўсіх газавых гігантаў Сонечнай сістэмы: Сатурна, Юпітэра, Урана, Нептуна і, магчыма, у Рэі, спадарожніка Сатурна.

## Гісторыя 
Сістэма кольцаў Сатурна была адкрыта ў XVII стагоддзі. Першым яе назіраў хутчэй за ўсё Галілеа Галілей у 1610 годзе, аднак з-за нізкай якасці оптыкі ён бачыў не кольцы, а толькі «прыдаткі» па абодва бакі Сатурна.

У 1655 годзе Хрысціян Гюйгенс, выкарыстоўваючы больш дасканалы чым у Галілея тэлескоп, першым убачыў кольцы Сатурна і запісаў: «Кольцам акружаны тонкім, плоскім, які нідзе не датыкаецца, да экліптыкі нахіленым».

Больш 300 гадоў Сатурн лічыўся адзінай планетай, акружанай кольцамі. Толькі ў 1977 годзе, пры назіранні пакрыцця Уранам зоркі, у планеты былі выяўлены кольцы. Слабыя і тонкія кольцы Юпітэра былі адкрыты ў 1979 годзе касмічным апаратам «Вояджэр-1». Праз 10 гадоў, у 1989 годзе, «Вояджэр-2» выявіў кольцы Нептуна.

Кольцы можа мець таксама спадарожнік Сатурна Рэя. Даныя, перададзеныя ў лістападзе 2005 і ў жніўні 2007 года апаратам «Касіні — Гюйгенс», паказалі, што пры заходзе ў «цень» Рэі, паток электронаў, які рэгіструюцца ад Сатурна, некалькі разоў анамальна памяншаўся, што можа сведчыць пра наяўнасць у Рэі трох .

## Гл. таксама 
* Кольцы Юпітэра
* Кольцы Сатурна
* Кольцы Урана
* Кольцы Нептуна

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Планеталогія
*
Трэблінка

thumb|300px
**Трэблінка** (Treblinka) — два канцэнтрацыйныя лагеры: Трэблінка-1 (так званы «працоўны лагер») і Трэблінка-2 (лагер смерці). Лагеры былі арганізаваны нацыстамі на тэрыторыі акупаванай Польшчы недалёка ад вёскі Трэблінка (ваяводства Мазавецкае), размешчанае ў 80 км да паўночны-ўсход ад Варшавы. Лагер смерці Трэблінцы-2 існаваў з 22 ліпеня 1942 года па кастрычнік 1943. Па розных ацэнках, усяго ў лагеры было забіта ад 750 да 810.000 чалавек (большая колькасць ахвяраў было толькі ў лагеры Аўшвіц 2, самым вядомым цяпер лагеры смерці). Пераважная большасць ахвяр (99,5%) былі яўрэямі з Польшчы, каля 2 тысяч - цыганы.
Катэгорыя:Канцэнтрацыйныя лагеры Трэцяга рэйха
Катэгорыя:Халакост у Польшчы
Шарбат Гула

**Шарбат Гула** (пушту شربت ګله, у перакладзе «Кветкавы шарбет», нарадзілася каля 1972) — афганская жанчына, якая стала вядомай дзякуючы фатаграфіі, зробленай журналістам Стывам Маккары. Фатаграфія была зробленая падчас Афганскай вайны, калі Гула жыла на тэрыторыі Пакістана ў лагеры бежанцаў. Фотаздымак стаў вядомым пасля таго, як з’явіўся на вокладцы часопіса National Geographic ў чэрвені 1985 года. У той час Гуле было прыблізна дванаццаць гадоў. Да таго, як асоба Гулы была ўстаноўлена ў 2002 годзе, яе звалі проста «Афганскай дзяўчынай». Фатаграфію часам параўноўваюць з партрэтам Моны Лізы пэндзля Леанарда да Вінчы і называюць «Афганскай Монай Лізай».

Катэгорыя:Постаці Афганістана
И

**И** (г. зв. **І васьмярычнае**) — літара кірыліцы. Ужываецца ў алфавітах балгарскай, сербскай, македонскай, рускай, украінскай і шэрагу неславянскіх моў.

У рускім алфавіце — 10-я і абазначае гук *[*і*]*. Ва ўкраінскім — 11-я і абазначае гук *[*и*]* (сярэдні гук паміж [і] і [ы]). Сучасны беларускі алфавіт літару **И** не ўжывае, у адрозненне ад алфавіта старабеларускай мовы. Выключэнне з беларускага алфавіта літары *и* адбылося толькі ў канцы 1900-х гадоў на старонках газеты «Наша ніва».

Царкоўнаславянская назва літары — **Иже**.

Кірылічная **И** паходзіць ад грэчаскай літары **Η**, **η** (эта).

## Спасылкі 
* 
 

 
Катэгорыя:Літары кірыліцы
Ї

**Ї ї** — літара кірыліцы. Трынаццатая ва ўкраінскім алфавіце. Прысутнічае ў адным з варыянтаў русінскага. Абазначае ётаваны галосны *[*ji*]*. 

Сустракаецца
* у пачатку слоў: *їдальня, їжак*;
* пасля галосных: *аїр, свої*;
* пасля апострафа: ''солов'їній*;
* пасля мяккага знака: *Ананьїв*.

Літара аддзялілася ад царкоўнаславянскай **І** ў XIX стагоддзі, графічна супадаючы з яе двухкропкавым варыянтам.

Ва Украіне ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя **Ї** выкарыстоўвалася ў якасці *моцна памякчаючага І *. Напрыклад: *дїд, хлїб''. Але ў 1928 годзе ва Усходняй, а затым і ў Заходняй Украіне ад такога выкарыстання адмовіліся.

Катэгорыя:Літары кірыліцы
Квазіспадарожнік

**Квазіспадарожнік** — аб'ект, які знаходзіцца ў арбітальным рэзанансе 1:1 з планетай, што дазваляе яму заставацца блізка ад планеты на працягу шматлікіх арбітальных перыядаў.

Перыяд абароту квазіспадарожніка вакол Сонца ў дакладнасці адпавядае перыяду абароту планеты, аднак квазіспадарожнік мае іншы эксцэнтрысітэт арбіты, які звычайна перавышае эксцэнтрысітэт арбіты планеты. Адносна планеты квазіспадарожнік павольна рухаецца па выцягнутай траекторыі ў бок, процілеглы руху планеты.

У адрозненне ад сапраўднага спадарожніка арбіта квазіспадарожніка знаходзіцца за межамі сферы Хіла і таму нестабільная. Праз некаторы час узаемны рух планеты і квазіспадарожніка пераходзіць да іншых формаў арбітальнага рэзанансу, што прыводзіць да іх разыходжання.

У іншых выпадках арбітальнага рэзанансу 1:1, напрыклад, для арбіты ў выглядзе падковы вакол пунктаў Лагранжа аб'ект не застаецца паблізу ад планеты на працягу некалькіх абаротаў вакол зоркі. Аб'екты, якія рухаюцца па арбіце ў выглядзе падковы, могуць на кароткі час пераходзіць на арбіты квазіспадарожнікаў, з-за чаго могуць быць памылкова прыняты за такія. Прыкладам падобнага аб'екта можа служыць .

## Прыклады 
;Зямля
На 2002 год было вядома тры квазіспадарожніка Зямлі: (3753) Круітні,  і . Гэтыя аб'екты застаюцца на арбітах квазіспадарожніка ад дзясяткаў да сотняў гадоў.

;Венера
У Венеры таксама ёсць квазіспадарожнік, 2002 VE68. Арбіта гэтага астэроіда таксама перасякае арбіты Меркурыя і Зямлі. Мяркуецца, што ён застаецца «кампаньёнам» Венеры на працягу 7000 гадоў і пакіне яе праз 500 гадоў.

;Іншыя планеты
На аснове праведзенага мадэлявання можна сцвярджаць, што квазіспадарожнікі могуць быць ва Урана і Нептуна з часоў утварэння Сонечнай сістэмы (прыкладна 4,5 мільярда гадоў). У Юпітэра квазіспадарожнік можа заставацца на працягу 10 мільёнаў гадоў, у Сатурна — да 10 000 гадоў. Ні ў адной з гэтых планет квазіспадарожнікі не выяўлены.

;Штучныя квазіспадарожнікі
Напачатку 1989 года савецкі міжпланетны апарат «Фобас 2» выйшаў на арбіту квазіспадарожніка ў Фобаса, спадарожніка Марса, з сярэдняй адлегласцю да Фобаса ў 100 км.. У адпаведнасці з разлікамі апарат мог заставацца на арбіце да некалькіх месяцаў, але з-за сапсавання сістэмы кіравання сувязь з ім была страчана.

## Гл. таксама 
* Натуральны спадарожнік

## Спасылкі 
* Quasi-satellite Information Page
* Earth’s New Travelling Companion: Quasi-Satellite Discovered
* Astronomy.com: A new «moon» for Earth
* Discovery of the first quasi-satellite of Venus  — University of Turku news release (August 17th, 2004)

Катэгорыя:Планеталогія
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты
Ігар Іванавіч Сікорскі

{{Вучоны 
| Імя = Ігар Іванавіч Сікорскі
| Арыгінал імя = 
| Выява = Sikorsky, Igor.jpg
| Шырыня = 200px
| Апісанне выявы = Ігар Сікорскі, 1950-я гг.
| Месца нараджэння = 
| Месца смерці = 
| Навуковая сфера = авіяканструктар
| Месца працы =
| Альма-матэр =
| Навуковы кіраўнік =
| Знакамітыя вучні =
| Вядомы як =
| Узнагароды і прэміі =
{

}
| Сайт =
}}
**Ігар Іванавіч Сіко́рскі** (, , ; 25 мая 1889, Кіеў — 26 кастрычніка 1972, Істан, штат Канектыкут, ЗША) — авіяканструктар, вучоны, вынаходнік, філосаф. Стваральнік першых у свеце: чатырохрухавіковага самалёта «Рускі віцязь» (1913 год), пасажырскага самалёта «Ілля Мурамец» (1914 год), трансатлантычнага гідраплана, серыйнага верталёта аднавінтавой схемы (ЗША, 1942 год).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Авіяканструктары паводле алфавіта
Катэгорыя:Авіяканструктары Расійскай імперыі
Катэгорыя:Інжынеры Расійскай імперыі
Катэгорыя:Авіяканструктары ЗША
Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём ASME
Катэгорыя:Машынабудаўнікі
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Першай Кіеўскай гімназіі
Катэгорыя:Вынаходнікі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Члены Нацыянальнай залы славы вынаходнікаў
Катэгорыя:Манархісты Расіі
Тамара Платонаўна Карсавіна

, 1910]]
**Тамара Платонаўна Карсавіна** (, Санкт-Пецярбург, Расійская імперыя — , Лондан, Вялікабрытанія) — вядомая руская балерына. Саліравала ў Марыінскім тэатры, уваходзіла ў склад Рускага балета Дзягілева і часта танчыла ў пары з Вацлавам Ніжынскім. Пасля рэвалюцыі жыла і працавала ў Вялікабрытаніі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Тамара Карсавіна на IMDb.com
* Біяграфія балярыны  
* Фатаграфіі на Ballerinagallery.com
* Тамара Карсавіна  на Бібліяграфічным рэсурсе «Каб памяталі»

Катэгорыя:Балетная трупа Марыінскага тэатра
Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Артысты балета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Артысты балета Расіі
Катэгорыя:Артысты балета СССР
Мікалай Максімавіч Цыскарыдзэ

**Мікалай Максімавіч Цыскарыдзэ** (, ) — грузінскі і расійскі артыст балета, прэм'ер Вялікага тэатра, народны артыст Расіі (2001). Вучань Галіны Уланавай.

## Узнагароды 
* 2003 г. — Ордэн гонару Грузіі
* 2003 г. — Прэмія «Трыумф»
* 2003 г. — Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Расіі
* 2006 г. — Кавалер французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры
* 2006 г. — Міжнародная прэмія свету Аб’яднанай культурнай канвенцыі ЗША «За выдатныя асабістыя дасягненні на карысць сусветнай супольнасці».

Катэгорыя:Артысты балета Расіі
Мікі Маус

**Мікі Маус** (Мыш Мікі, ) — мультыплікацыйны персанаж, адзін з сімвалаў кампаніі Уолта Дыснея і амерыканскай поп-культуры наогул. Уяўляе сабой антрапаморфную мыш.

Афіцыйна днём нараджэння Мікі лічыцца 18 лістапада 1928 г., калі ён з’явіўся ў мультфільме пад назвай «Параходзік Вілі», хоць мыш ужо з’яўлялася раней у кароткаметражцы «Вар’яцкі самалёт». Стужка, якая была прысвечаная прыгодам Мікі Мауса на рачным судне, мела вялікі поспех у гледачоў і выратавала кампанію Disney ад спусташэння. Акрамя таго, яна шмат у чым паўплывала на далейшае развіццё мультыплікацыі.

Мыш Мікі размаўляе высокім і тонкім голасам. Да 1946 Уолт Дысней асабіста агучваў Мікі Мауса, з-за хранічнага кашля з прычыны курэння быў вымушаны спыніць агучку. Тады кампанія Дысней даручыла гэтую працу Джыму Макдональду. З 1977 па 2009 Мікі Мауса агучваў Уэйн Олвайн.

Часта з’яўляецца ў кампаніі Дональда Дака і сабакі па мянушцы Плута. Акрамя таго, у Мікі ёсць сяброўка Міні. Мікі Маус фігуруе ў мультфільмах, коміксах, відэагульнях і забаўляльных парках.

З 1 студзеня 2024 года ранняя версія Мікі Мауса з мультфільма «Параходзік Вілі» стала грамадскім здабыткам, выкарыстоўваць вобраз гэтага персанажа могуць усе ахвотныя.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Мікі Мауса
* 
* 
* 

Катэгорыя:Мультыплікацыя
Карл Зейц

**Карл Зейц** (; 4 верасня 1869, Вена, Аўстра-Венгрыя — 3 лютага 1950, Вена, Аўстрыя) — аўстрыйскі палітык. Першы федэральны прэзідэнт Аўстрыі (1919—1920), бургамістр Вены (1923—1934), старшыня Сацыял-дэмакратычнай партыі Аўстрыі (1919—1934), кіраўнік розных органаў улады.

Катэгорыя:Прэзідэнты Аўстрыі
Катэгорыя:Бургамістры Вены
Міхаэль Хайніш

**Міхаэль Хайніш** (; 15 жніўня 1858 — 26 лютага 1940) — аўстрыйскі палітык. Другі прэзідэнт Аўстрыі. Ён быў абраны ў 1920 годзе.

## Прэзідэнцтва 
Удзельнічаў у выбарах як незалежны кандыдант, пасля абрання ў 1920 годзе займаў прэзідэнцкую пасаду 2 тэрміны да 1928 года, гэтак не прымкнуўшы да аніякай партыі.

У перыяд свайго прэзідэнцтва працаваў на пераадоленне той цяжкай сітуацыі, якая ўзнікла ў Аўстрыі пасля Першай сусветнай вайны. Развіваў аграрны сектар і турызм, асабліва ў Альпах, заахвочваў электрыфікацыю чыгунак. Ухваляў гандаль з памежнымі краінамі, як Германіяй. Стаў абаронцам нацыянальных традыцый і культуры і ініцыятарам стварэння закону аховы помнікаў. Хайніш быў ганаровым членам акадэміі навук.

У 1928 годзе асноўныя партыі прапанавалі ўнесці папраўкі ў канстытуцыю дзеля таго, каб пераабраць Хайніша на трэці тэрмін. Федэральны канцлер Ігнац Зайпель прапанаваў яшчэ адзін гадавы тэрмін для Хайніша, але той адмовіўся. Пасля ён займаў пасаду міністра гандлю з 1929 па 1930 гады.

Міхаэль заўсёды падтрымліваў ідэі пангерманізму, таму ўхваліў аншлюс Аўстрыі нацысцкай Германіяй у 1938 годзе, як і многія яго суайчыннікі. Памёр у 1940 годзе, усяго праз год пасля пачатку Другой сусветнай вайны.

## Спасылкі 
* Міхаэль Хайніш. Hofburg.at 
* Міхаэль Хайніш. AEIOU 

Катэгорыя:Палітыкі Аўстрыі
Катэгорыя:Прэзідэнты Аўстрыі
Катэгорыя:Памерлі ў Вене
Венскі ўніверсітэт

**Венскі ўніверсітэт** (, ) — дзяржаўны ўніверсітэт, размешчаны ў Вене, Аўстрыя. Заснаваны ў 1365, Венскі ўніверсітэт з'яўляецца адным з найстарэйшых універсітэтаў Еўропы. Ва ўніверсітэце вучыцца каля 63 000 студэнтаў, што робіць яго найбуйнейшым па колькасці студэнтаў у нямецкамоўнай прасторы. Ва ўніверсітэце прадстаўлены на выбар навучэнцаў больш за 130 курсаў.

З 331 універсітэтам-партнёрам Венскі ўніверсітэт падтрымлівае праграму па абмене студэнтамі (ERASMUS/SOKRATES). Студэнты з 130 краін наведваюць больш за 10000 прапанаваных лекцый ва ўніверсітэце.

## Вядомыя выкладчыкі і выпускнікі 
* Э. Алберт, славуты чэшскі хірург, публіцыст, папулярызатар чэшскай паэзіі, перакладчык і паэт
* Герман Бідэр, аўстрыйскі славіст
* Грэтэ Мостні, чылійскі антраполаг
* Элізэ Рыхтэр, аўстрыйскі філолаг
* Готліб Хаберлант, аўстра-нямецкі батанік і фізіёлаг раслін
* Лорэнц фон Штайн, аўстрыйскі прававед

## Гл. таксама 
* Венскі медыцынскі ўніверсітэт

## Спасылкі 
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Томас Клесціль

{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Томас Клесціль
 | арыгінальнае імя          = Thomas Klestil
 | партрэт                   = 
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = Федэральны прэзідэнт Аўстрыі
 | парадак                   = 10
 | сцяг                      = Flag of Austria.svg
 | перыядпачатак             = 8 ліпеня 1992
 | перыядканец               = 6 ліпеня 2004
 | папярэднік                = Курт Вальдхайм
 | пераемнік                 = Хайнц Фішэр

 | прэм'ер                   = 
 | віцэ-прэзідэнт            = 
 | прэзідэнт                 = 
 | манарх                    = 
 | губернатар                = 
 | віцэ-губернатар           = 
 | каментар                  =

 | дата нараджэння           = 4 лістапада 1932
 | месца нараджэння          = Вена, Аўстрыя
 | дата смерці               = 6 ліпеня 2004
 | месца смерці              = Вена, Аўстрыя
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = 
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | муж                       = 
 | жонка                     = 1) Эдзіт Клесціль  2) Маргот Клесціль-Лёфлер
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | гады службы               = 
 | прыналежнасць             = 
 | род войскаў               = 
 | званне                    = 
 | камандаваў                = 
 | бітвы                     =

 | навуковая сфера           = 
 | месца працы               = 
 | вядомы як                 =

 | партыя                    = Аўстрыйская народная партыя
 | дзейнасць                 = 
 | прафесія                  = 
 | адукацыя                  = Венскі ўніверсітэт эканомікі і бізнеса
 | вучоная ступень           = 
 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = Каталіцтва
 | узнагароды                = 
{

-

-

-

}
 | аўтограф                  = Thomas Klestil Signature.svg
 | Commons                   = Thomas Klestil
}}
**Томас Клесціль** (, 4 лістапада 1932 – 6 ліпеня 2004) — аўстрыйскі дыпламат і палітык. Прэзідэнт Аўстрыі з 1992 па 2004. Памёр на пасадзе, за два дні да заканчэння свайго другога прэзідэнцкага тэрміну.

Катэгорыя:Выпускнікі Венскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Паслы Аўстрыі ў ЗША
Катэгорыя:Пастаянныя прадстаўнікі Аўстрыі пры ААН
Катэгорыя:Палітыкі Аўстрыі
Катэгорыя:Прэзідэнты Аўстрыі
Катэгорыя:Члены Аўстрыйскай народнай партыі
Катэгорыя:Пахаваныя на Цэнтральных могілках Вены
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ізабелы Каталічкі з ланцугом
Вальтэр Банаці

**Вальтэр Банаці** (; 22 чэрвеня 1930, Бергама, Італія-) — знакаміты італьянскі альпініст.

Нарадзіўся ў Бергама, Ламбардыя. З'яўляецца родапачынальнікам новага стылю альпінізму, які характарызуецца праходжаннем складаных маршрутаў у гарах часцяком у адзіночку. Атрымаў неафіцыйнае званне «Альпініст № 1» ў пяцідзесятыя-шасцідзесятыя гады XX стагоддзя.

Катэгорыя:Постаці Італіі
Катэгорыя:Альпіністы
Леў X

**Леў X** (, свецкае імя: **Джавані Медычы**, ; 11 снежня 1475, Фларэнцыя — 1 снежня 1521, Рым) — Папа Рымскі з 11 сакавіка 1513 года да 1 снежня 1521 года. Апошні Папа, які не меў святога сану на момант абрання.

## Кардынал Медычы 
Джавані дэ Медычы, нарадзіўся 11 снежня 1475 года ва Фларэнцыі, у знатнай сям’і Медычы. Быў другім сынам Ларэнца Цудоўнага, уладара Фларэнцыі. Ва ўзросце 13 гадоў Папа Інакенцій VIII прызначыў юнага Джавані кардыналам-парафіянінам. У часы Папы Аляксандра VI, які пераследваў Медычы, вярнуўся ў Фларэнцыю, а затым падарожнічаў па ўсёй Еўропе. Быў у Германіі, Нідэрландах і Францыі. У 1500 годзе вярнуўся ў Рым. Прыняў удзел у бітве з французскімі войскамі пад Равенай (1512) і патрапіў у палон, з якога яму атрымалася бегчы. У тым жа годзе пасля заканчэння тэрміна выгнання сям’і Медычы з Фларэнцыі вярнуўся ў родны горад і пачаў кіраваць рэспублікай разам са сваім братам.

## Папа Леў X 
Мецэнацкая дзейнасць Льва Х была скіраваная на развіццё мастацтва, ён з’яўляўся апекуном Рафаэля.

## Булы і энцыклікі 
* була «*Exurge Domine*»
* була «*Pastor aeternus gregem*»

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кардыналы-протадыяканы
Катэгорыя:Медычы
Катэгорыя:Папы Рымскія
Альпінізм

**Альпінізм** — від спорту, узыходжанне на цяжкадаступныя горныя вяршыні ў спартыўных ці іншых мэтах. Афіцыйная гісторыя альпінізму пачынаецца з 1786 года (узыходжанне швейцарцаў Ж. Бальмы і М. Пакара на Манблан у Альпах). З 2-й паловы XIX стагоддзя ўзнікаюць альпінісцкія клубы ў Англіі, Аўстрыі, Італіі, Швейцарыі. Да канца XIX стагоддзя ў Альпах былі адолены многія вяршыні, пракладзены складаныя маршруты. Па меры вывучэння і даследавання іншых горных сістэм, удасканалення сродкаў зносін пашыралася геаграфія альпінізму, які актыўна развіваецца з 1950-х гадоў пасля пакарэння найвышэйшых вяршыняў свету.

Альпінізм патрабуе добрай фізічнай і спецыяльнай падрыхтоўкі, спецыяльнага адзення, абутку, харчавання для жыццезабеспячэння ва ўмовах высакагор’я і адпаведнага рыштунку (вяроўкі, ледарубы, скальныя і лёдавыя кручкі, карабіны і інш.) для страхоўкі спартсменаў. Пры ўзыходжанні на вяршыні вышынёй больш за 8000 м часта выкарыстоўваюць кіслародныя апараты. У альпінізме прынята класіфікацыя маршрутаў паводле іх складанасці (усяго 6 катэгорый). Альпінісцкую падрыхтоўку атрымліваюць у спецыяльных альплагерах і школах. Узыходжанне робяць, як правіла, у складзе групы, з інструктарам або гідам-правадніком (на пачатковым этапе) ці самастойна. У горных раёнах дзейнічае спецыяльная горнавыратавальная служба. Нацыянальныя федэрацыі і альпінісцкія саюзы розных краін аб’яднаны (з 1932) у Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый. Праводзяцца альпініяды.

На Беларусі альпінізм развіваецца з 1950-х гадоў. Дзейнічае з 1955 года федэрацыя альпінізму і скалалажання. З 1973 года праводзіцца першынство краіны па альпінізме.

## Літаратура 
*
Райнхольд Меснер

**Райнхольд Андрэас Меснер** (; нар. 17 верасня 1944) — італьянскі альпініст, першым заваяваў усе 14 «васьмітысячнікаў» свету.

## Біяграфія 
Ён — адзін з самых знакамітых альпіністаў у сусветнай гісторыі, падарожнік, пісьменнік, у цяперашні час дэпутат Еўрапарламента і грамадскі дзеяч. Піянер спартыўнага падыходу да альпінізму, увёў у практыку хуткасныя солаўзыходжанні, спачатку ў Даламітавых Альпах, а затым і ў раёне Монблан. Стаў першым альпіністам, які пакарыў усе 14 васьмітысячнікаў свету, адным з першых дасягнуў сямі найвысокіх вяршыняў кантынентаў, двух палюсоў. Здзейсніў рэкордныя ўзыходжання ў розных рэгіёнах: Паўднёвая сцяна Аканкагуа, Брыч Уол на Кіліманджара, ПдЗ сцяна на Мак-Кінлі і інш.

Катэгорыя:Альпіністы
Катэгорыя:Постаці Італіі
Вольга Уладзіміраўна Васілёнак

**Вольга Уладзіміраўна Васілёнак** (, ) — беларуская лыжніца, удзельніца двух Алімпійскіх гульняў, чэмпіёнка Універсіяды. Больш паспяхова выступала ў спрынтарскіх гонках.

## Кар’ера 
У Кубку свету Васілёнак дэбютавала ў студзені 2004 года, тады ж першы раз патрапіла ў дзесятку лепшых на этапе Кубка свету, у эстафеце. Усяго мае на сваім рахунку 2 траплення ў дзесятку лепшых на этапах Кубка свету, абодва ў камандных спаборніцтвах, у асабістых гонках не паднімалася вышэй 11. Месцы. Лепшым вынікам у выніковым агульным заліку Кубка свету, з’яўляецца для Васілёнак 58-е месца ў сезоне 2004-05.

На Алімпіядзе-2006 у Турыне стала 51-й у дуатлоне 7,5 7,5 км, 15-й у эстафеце, 25-й у спрынце і 34-й у мас-старце на 30 км.

На Алімпіядзе-2010 у Ванкуверы прымала ўдзел у чатырох гонках: 10 км каньком — 55-е месца, спрынт — 46-е месца, камандны спрынт — 13-е месца, эстафета — 10-е месца.

За сваю кар’еру прымала ўдзел у трох чэмпіянатах свету, лепшы вынік — 6-е месца ў камандным спрынце на чэмпіянаце 2007 года, у асабістых гонках не паднімалася вышэй за 17-е месца.

Па заканчэнні сезона 2009—2010 Вольга Васілёнак завяршыла прафесійную кар’еру.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Лыжніцы Беларусі
Катэгорыя:Лыжнікі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2006 года
Катэгорыя:Лыжнікі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года
Шах-Джахан

**Шах-Джахан** (, г. Лахор, цяпер Пакістан — ) — правіцель Магольскай імперыі (1627-58).

## Біяграіфчныя звесткі 
3 дынастыі Вялікіх Маголаў, сын Джахангіра. У маладосці меў імя Хурам, у 1616 за перамогі ў Дэкане атрымаў імя-тытул Шах-Джахан («правіцель свету»). У 1622-25 узняў паўстанне супраць бацькі, але быў разбіты і памілаваны. Калі стаў Вялікім Маголам (1627), забіў сваіх братоў і сваякоў, каб пазбавіцца ад прэтэндэнтаў на прастол. Пры ім пабудаваны Тадж-Махал, «Чырвоны форт», «Саборная мячэць» (у Дэлі) і інш.; узмацнілася пранікненне ў Індыю еўрапейскіх гандлёвых кампаній. Чуткі пра смерць Шах-Джахана ў 1658 прывялі да міжусобнай вайны паміж яго сынамі, у выніку якой прастол захапіў старэйшы сын Аўрангзеб. Шах-Джахан быў зняволены ў сваіх пакоях да самай смерці.

## Літаратура 
* Шах-Джахан // 

Катэгорыя:Вялікія Маголы
Цюркскі каганат

**Цюркскі каганат** — дзяржава племяннога саюза цюркаў у 552—745 гг. на тэрыторыі Цэнтральнай і Сярэдняй Азіі, Паўночнага Кітая.

На чале дзяржавы стаяў каган. У 545 г. цюркі разграмілі уйгурскія плямёны, у 551 — жужанаў. У 555 годзе пад уладай цюркаў былі ўсе народы Цэнтральнай Азіі, у тым ліку кідані ў Заходняй Маньчжурыі і енісейскія кіргізы. У 560-я гады яны перамаглі дзяржаву Эфталітаў, у 570-я гады ў залежнасць ад Цюркскага каганата трапілі паўночнакітайскія дзяржавы Чжоў і Цы. У саюзе з Візантыяй Цюркскі каганат пачаў вайну супраць Ірана за кантроль над Вялікім шаўковым шляхам; у 571 годзе мяжа паміж імі праходзіла па р. Амудар’я, а ў 588—589 да каганата далучаны і некаторыя вобласці на заходнім беразе Амудар’і. У 576 г. цюркі захапілі Баспор (Керч), у 581 г. узялі ў аблогу Херсанес Таўрычаскі. У канцы VI ст. з-за міжусобіц і палітычнага крызісу Цюркскі каганат распаўся на ўсходнюю (цэнтральнаазіяцкую) і заходнюю (сярэднеазіяцкую) часткі. Асноўныя землі Заходняга Цюркскага каганата ў 658—659 акупіраваны кітайскімі войскамі. У 704 г. Заходні Цюркскі каганат вызваліўся ад кітайскай залежнасці, але напады суседзяў і ўнутраныя супярэчнасці прывялі яго да гібелі ў 740. Усходні Цюркскі каганат у 609—619 аднавіў свой уплыў у Цэнтральнай Азіі, але пасля паражэння ў 630 г. у вайне трапіў у залежнасць ад Кітая. У 691—716 на кароткі час ён пашырыў сваю тэрыторыю ад Маньчжурыі да Сырдар’і; цюркскія атрады дайшлі да Самарканда. У 712—713 гг. ён пацярпеў паражэнне ў бітвах з арабамі. Усходні Цюркскі каганат распаўся на ўдзельныя княствы, а на яго месцы ўзнік Уйгурскі каганат (745—840).

Катэгорыя:Былыя краіны
Эльдфетль

**Эльдфетль** (; літаральна: Вогненная гара) — вулкан у Ісландыі.

Вулкан Эльдфетль знаходзіцца на востраве Хеймаэй архіпелага Вестманаэяр, на поўдзень ад вострава Ісландыі. Утварыўся 23 студзеня 1973 года ў выніку вывяржэння на ўскраіне горада Хеймаэй. Вывяржэнне Эльдфетля было і для навукоўцаў, і для мясцовых жыхароў поўнай нечаканасцю. Выкіды з вулкана працягваліся да ліпеня 1974 года, пасля чаго Эльдфетль страціў актыўнасць. Новыя вывяржэнні, па меркаванні спецыялістаў, малаверагодныя. Вышыня Эльдфетля складае каля 200 метраў.

У час вывяржэння 23 студзеня 1973 года горад Хеймаэй быў практычна засыпаны чорным вулканічным попелам, многія дамы разбураныя. Распаленая лава, што цякла ў мора, пагражала існаванню рыбалоўнага і транспартнага порта Хеймаэй. Усё насельніцтва вострава (4,227 чалавек) было тэрмінова эвакуіравана судамі рыбалоўнага флоту вострава. Пасля заканчэння актыўнай фазы вывяржэння і аднаўлення будынкаў пераважная частка мясцовых жыхароў вярнулася на востраў. Астуджаная з дапамогай марской вады лава павялічыла плошчу вострава. На гэтай новай тэрыторыі былі пабудаваныя 200 будынкаў.

Катэгорыя:Вулканы Ісландыі
Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Аахака

**Аахака**

* штат Аахака — адзін са штатаў Мексікі
* горад Аахака — горад у Мексіцы, сталіца штата Аахака
Зінаіда Уладзіміраўна Стагурская

**Зінаіда Уладзіміраўна Стагу́рская** (,  — ) — беларуская велагоншчыца.

У 1992 годзе — чэмпіёнка СНД. Прымала ўдзел у трох Алімпіядах (1992, 1996, 2004). У 2000 годзе выйграла групавую гонку на чэмпіянаце свету ў Францыі.

У 2001 годзе была першай на шматдзённай гонцы ў агульным заліку на «Джыро д’Італія», аднак пасля была дыскваліфікавана на 10 месяцаў за спажыванне БАДу.

Праз год у 2002 годзе атрымала другое месца на «Джыро», а потым першае месца ў «Вялікай пятлі» (жаночы аналаг «Тур дэ Франс»).

Шматразовая пераможца этапаў Кубку Свету.

У 2006 годзе дыскваліфікавана на 2 гады за спажыванне забароненых прэпаратаў.

Загінула пад час трэніроўкі ў 13.45 на 93-м кіламетры аўтадарогі мяжа Расійскай Федэрацыі — Віцебск — Гомель. Яна патрапіла пад колы аўтамабіля «Хонда ЦР-В», які выехаў на сустрэчную паласу. Стагурская загінула на месцы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

### Спартыўныя вынікі 
* 
* 
* 

### Інтэрв’ю 
* 
* 

Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах
Катэгорыя:Велагоншчыкі СССР
Катэгорыя:Велагоншчыкі Беларусі
Катэгорыя:Велагоншчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1992 года
Катэгорыя:Велагоншчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года
Катэгорыя:Велагоншчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па шашэйных велагонках
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Спартсмены, дыскваліфікаваныя за ўжыванне забароненых прэпаратаў
Эспірыту-Санту

**Эспірыту-Санту** () — штат на ўсходзе Бразіліі. Адносіцца да Паўднёва-Усходняга рэгіёна. Мяжуе са штатамі Баія на поўначы, Мінас-Жэрайс на захадзе і Рыа-дэ-Жанейра на поўдні, усход штата абмываецца Атлантычным акіянам. Адміністрацыйны цэнтр — горад Віторыя.

У перакладзе з партугальскай назва штата азначае «Святы Дух».

## Гл. таксама 
* Бандэйра

Катэгорыя:Штаты Бразіліі
Рэсіфі

**Рэсіфі** () — горад і муніцыпалітэт у Бразіліі, сталіца штата Пернамбуку. Рэсіфі знаходзіцца ў месцы ўпадзення ракі Беберыбі ў Атлантычны акіян. Буйны порт на беразе акіяну. Спалучэнне вялікай колькасці працаўнікоў і значных прыватных інвестыцый спрыяла развіццю медыцынскай сферы горада, такім чынам, што на сёння Рэсіфі з’яўляецца другім паводле велічыні медыцынскім цэнтрам Бразіліі пасля Сан-Паўлу. Шпіталі з самым сучасным абсталяваннем прымаюць пацыентаў нават з суседніх дзяржаў.

Знаходзіцца ў складзе буйной гарадской агламерацыі Агламерацыя Рэсіфі. Уваходзіць у эканоміка-статыстычны мікрарэгіён Рэсіфі. Насельніцтва складае 1533580 чалавек на 2007 год. Займае плошчу 218 км². Шчыльнасць насельніцтва — 7.035 чал./км². Свята горада — 12 сакавіка.

Горад з’яўляецца адным з гарадоў, якія прынялі матчы чэмпіянату свету па футболу 2014 года.

## Гісторыя 
Наваколлі Рэсіфі сталі месцам адных з першых пасяленняў падданых партугальскай кароны. У 1537 годзе кароль Партугаліі Жуан III падзяліў Бразілію на спадчынныя капітанствы, бо партугальцы зразумелі, што ў іх не было ніякіх чалавечых або фінансавых рэсурсаў для інвесціравання ў такую вялікую і далёкую калонію, таму вырашылі даручыць гэту задачу прыватным прадпрымальнікам. Аднак гэтая ідэя не мела значнага поспеху.

Пернамбуку квітнела ад цукровай прамысловасці, бо цукровыя буракі яшчэ прамыслова не вырошчваліся ў Еўропе да пачатку XIX стагоддзя. У той час у Еўропе плантацыі цукровага трыснягу можна было трымаць толькі ў Андалусіі і Алгарві.

Ад 1580 да 1640 гадоў каралеўствы Іспаніі і Партугаліі былі аб’яднаны пад уладай адзінага караля. Іспанія была ўцягнута ў вайну супраць Нідэрландаў і таму закрыла гандаль бразільскага цукру для нідэрландцаў. У адказ на гэта нідэрландцы вырашылі захапіць некалькі бразільскіх гарадоў — цэнтраў вытворчасці цукру, у тым ліку Салвадор і Натал. З 1630 па 1654 гады горад знаходзіўся пад кантролем Нідэрландаў, тут была створана Галандская Бразілія.

## Эканоміка 
Рэсіфі з’яўляецца адным з галоўных бізнес-цэнтраў Бразіліі, міжнародны аэрапорт і два міжнародныя порты. Адзін з іх размешчаны ў самім горадзе, а іншы знаходзіцца прыкладна за 40 км ад Рэсіфі.

## Гарады-пабрацімы 
*  Порту, Партугалія
*  Нант, Францыя
*  Гуанчжоу, Кітай
*  Амстэрдам, Нідэрланды
*  Далас, ЗША
*  Ла-Карунья, Іспанія

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Бразіліі
Катэгорыя:Муніцыпалітэты штата Пернамбуку

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1537 годзе
Джон Морсбі

**Джон Морсбі** (англ.: John Moresby, 15 сакавіка 1830 - 12 ліпеня 1922) — брытанскі контр-адмірал, даследчык.

Джон Морсбі нарадзіўся ў 1830 годзе ў вёсцы Алерфорд у англійскім графстве Сомерсэт, у сям'і адмірала флоту Фэрфакса Морсбі. У вельмі маладым узросце ён пайшоў на флот у якасці валанцёра 1-га класа на караблі «Віктар», і паступова вырас да капітана 1031-тонавага паравога колавага крэйсера «Васіліска», на якім праводзіў гідралагічныя пошукі каля ўсходняй часткі вострава Новая Гвінея. У ходзе сваіх пошукаў ён адкрыў заліў, які ў гонар свайго бацькі назваў залівам Фэрфакс; пасля з тубыльных паселішчаў вырас горад, які атрымаў назву Порт-Морсбі.

## Друкаваныя працы 
* *New Guinea and Polynesia...*, John Moresby, John Murray 1876 (reprinted 2002, Elibron Classics, ISBN 1-4021-8798-X)
* *Two Admirals, Admiral of the Fleet, Sir Fairfax Moresby (1786-1877), and His Son, John Moresby. A Record of Life and Service in the British Navy for a Hundred Years*, John Moresby, Murray, London 1909

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Адміралы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Даследчыкі Аўстраліі і Акіяніі
Яніна Дзіславаўна Правалінская-Карольчык

{{Лёгкаатлет
 |імя                 = Яніна Правалінская-Карольчык
 |пол                 = жаночы
 |поўнае імя          = Яніна Дзіславаўна Правалінская-Карольчык
 |грамадзянства         = 
 |клуб           = Дынама
 |спартыўная ўстанова = РШВСМ па лёгкай атлетыцы 
 |трэнеры             = Яфімаў  А.М.
 |IAAF                = 130445
 |ядро                = 20.61 (2001)
 |ядроп               = 19.12 (2003)
 |медалі=

 
{ style="background: transparent"

}
}}
**Яніна Дзіславаўна Карольчык** (нар. , в. Хрышчонавічы, ) — беларуская лёгкаатлетка. Спецыялізуецца ў штурханні ядра. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2000).

Чэмпіёнка Алімпійскіх гульняў 2000, чэмпіёнка сусвету 2001, бронзавы прызёр Чэмпіянату Еўропы 1998, 4-е месца на Чэмпіянаце Еўропы 2010.

Удзельніца Алімпійскіх гульняў 2012 года ў катэгорыі штурханне ядра.

## Дасягненні 
* PB — асабісты рэкорд.

## Палітычныя погляды 
Падпісала адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў народных пратэстаў у 2020 годзе.

## Сям’я 
* Муж — Уладзімір Міхайлавіч Правалінскі (нар. 1948) — беларускі спявак, народны артыст Беларусі (2021).
* Дачка — Настасся.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Штурхальнікі ядра Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Беларусі
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2000 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па лёгкай атлетыцы
Штурханне ядра

**Штурханне ядра** — спаборніцтвы па кіданні на далёкасць спецыяльнага спартыўнага снарада — ядра, якое спартсмен штурхае рухам рукі . Дысцыпліна адносіцца да кіданняў і ўваходзіць у тэхнічныя віды лёгкаатлетычнай праграмы. Патрабуе ад спартсменаў выбухной сілы і каардынацыі. З’яўляецца алімпійскай дысцыплінай лёгкай атлетыкі для мужчын з 1896 года, для жанчын з 1948 года. Уваходзіць у склад лёгкаатлетычных шматбор’яў.

## Спасылкі 
* Ілюстраваная гісторыя штурхання ядра  

Катэгорыя:Дысцыпліны лёгкай атлетыкі
Эліна Аляксандраўна Зверава

**Эліна Аляксандраўна Зверава**; нар. 16 лістапада 1960, горад Далгапрудны, Маскоўская вобласць, СССР) — беларуская кідальніца дыска, алімпійская чэмпіёнка і двухразовая чэмпіёнка свету. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (1995).

## Біяграфія 
Асабісты рэкорд — 71,58 м — быў пастаўлены ў Пецярбургу 12 чэрвеня 1988 г.

Удзельніца 5 летніх Алімпіяд (1988, 1996, 2000, 2004 і 2008). Алімпійскай чэмпіёнкай Сіднея ў 2000 г. Зверава стала ва ўзросце 39 гадоў, а на Алімпіядзе ў Пекіне ў 2008 г. ва ўзросце 47 гадоў здолела заняць 6-е месца.

Напярэдадні 50-гадовага юбілею Эліна перамагла на чэмпіянаце Беларусі па лёгкай атлетыцы (Гродна, 2010) з вынікам 58,52 м.

## Палітычныя погляды 
Падпісала адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў народных пратэстаў у 2020 годзе.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Кідальнікі дыска СССР
Катэгорыя:Кідальнікі дыска Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Беларусі
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2000 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1996 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па лёгкай атлетыцы
Пернамбуку

**Пернамбуку** (парт. Pernambuco) — штат на ўсходзе Бразіліі. Мяжуе са штатамі Сеара і Параіба на поўначы, Піауі на захадзе, Алагоас і Байя на поўдні; усход штата абмываецца Атлантычным акіянам, ад якога тэрыторыя штата сыходзіць углыб краіны тонкай паласой. Адміністрацыйны цэнтр - горад Рэсіфі. 

## Геаграфія 
Тэрыторыя штата Пернамбуку спалучае ў сабе параўнальна роўную прыбярэжную зону, высокае ўнутранае плато і сярэднюю зону, утвораную тэрасамі і схіламі паміж першымі двума. Большая частка насельніцтва сканцэнтравана ў прыбярэжнай вобласці. 

Трапічны клімат раёна больш мяккі ў яго кантынентальнай частцы. Некаторыя населеныя пункты размешчаны на вышыні больш за 1000 метраў над узроўнем мора, і ўзімку тэмпература там можа апускацца да 5-10 ° C. На ўзбярэжжы, якое працягнулася на 185 км, размешчаны пляж, які лічыцца аднымі з самых выдатных у Бразіліі. 

Сталіца штата — горад Рэсіфі, буйны порт на ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна; другі па велічыні горад — Алінда, размешчаны ў сталічнай вобласці Рэсіфі.

Катэгорыя:Штаты Бразіліі
Сеара

**Сеара** () — штат на паўночным усходзе Бразіліі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Фарталеза.

## Геаграфічнае становішча і рэльеф 
Штат на ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна і паўночна-ўсходняй ўскраіне Бразільскага пласкагор’я. Плошча 148.016 тыс. км².

## Эканоміка 
Аснова эканомікі штата — сельская гаспадарка. Вырошчваюць бавоўнік (17 % агульнанацыянальнага збору бавоўны, 1970), бананы, цукровы трыснёг, маніёк, кукурузу, фасолю, каву, тытунь. Збор воску карнаубскай пальмы (каля 40 % нацыянальнага вытворчасці, 1-е месца ў краіне), бразільскага арэха (каля 40 %), натуральнага каўчуку. У засушлівых раёнах распаўсюджана перагонная жывёлагадоўля. Некаторае развіццё мае і перапрацоўка сельгассыравіны (тэкстыльная, мясакансервавая, цукровая прамысловасць). Тым не менш, на долю прамысловасці ў 1999 прыходзілася ўсяго 39,3 % ВУП штата, 60,7 % па-ранейшаму займала сельская гаспадарка.

Катэгорыя:Штаты Бразіліі
Алена Сяргееўна Саннікава

**Алена Сяргееўна Саннікава** (, ) — беларуская лыжніца, удзельніца двух Алімпійскіх гульняў. Спецыялізуецца ў дыстанцыйных гонках.

## Кар’ера 
У Кубку свету Саннікава дэбютавала ў снежні 2000 года. У лістападзе 2001 года ўпершыню трапіла ў трыццатку лепшых на этапе Кубка свету, у эстафеце. Усяго мае на сваім рахунку 19 трапленняў у трыццатку лепшых на этапах Кубка свету, 10 у асабістых і 9 у камандных спаборніцтвах. Лепшым вынікам у выніковым агульным заліку Кубка свету, з’яўляецца для Саннікавай 70-е месца ў сезоне 2007-08.

На Алімпіядзе-2006 у Турыне стала 43-й у дуатлоне 7,5 7,5 км, 29-й у гонцы на 10 км класікай, 15-й у эстафеце і 35-й у мас-старце на 30 км.

На Алімпіядзе-2010 у Ванкуверы прымала ўдзел у чатырох гонках: 10 км каньком — 43-е месца, дуатлоне 7,5 7,5 км — 38-е месца, эстафета — 10-е месца, мас-старт на 30 км — 38-е месца.

За сваю кар’еру прымала ўдзел у пяці чэмпіянатах свету, лепшы вынік — 9-е месца ў эстафеце на чэмпіянаце 2009 года, а ў асабістых гонках — 15-е месца ў мас-старце на 30 км на чэмпіянаце 2007 года.

## Палітычныя погляды 
Падпісала адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў народных пратэстаў у 2020 годзе. У красавіку 2024 года была выбрана дэлегаткай на Усебеларускі народны сход 7-га склікання ад мясцовых Саветаў дэпутатаў.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Лыжніцы Беларусі
Катэгорыя:Лыжнікі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2006 года
Катэгорыя:Лыжнікі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года
Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання
Мараньян

**Мараньян** () — штат на паўночным усходзе Бразіліі. Мяжуе са штатамі Пара на захадзе, Такантынс на поўдні, Піяўі на ўсходзе; поўнач штата абмывае Атлантычны акіян. Адміністрацыйны цэнтр — горад Сан-Луіс.

Мараньян знакаміты касмічнай базай Алкантара, размешчанай на беразе акіяна на процілеглым Сан-Луісу беразе бухты Сан-Маркус.

## Эканоміка 
Аснову эканомікі штата складае сельская гаспадарка, галоўнай галіной якой з’яўляецца земляробства. На плантацыях Мараньяна вырошчваецца бавоўнік, цукровы трыснёг, кава і какава. У далінах рэк праводзіцца збор пладоў пальмы бабасу, а таксама знакамітага карнаўбскага воску.

## Гл. таксама 
* Паводка ў Бразіліі (2009)

Катэгорыя:Штаты Бразіліі
Трансвааль (значэнні)

**Трансвааль**:
* **Рэспубліка Трансвааль** — неафіцыйная назва бурскай Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі (1856 – 1877, 1881 – 1902).
* **Калонія Трансвааль** — брытанская калонія, узнікшая пасле анэксіі Рэспублікі Трансвааль.
* **Трансвааль** — былая правінцыя ПАР.
* **Трансвааль-парк** — аквапарк у Маскве.
* Трансвааль — руская народная песня літаратурнага паходжання.