Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі

**Дзмі́трый Іва́навіч Вішняве́цкі** (каля 1517 —  або 1563, Канстанцінопаль) — праваслаўны магнат з Валыні. Уладальнік буйных маёнткаў у , у тым ліку  ў Вішняўцы. З 1547 года дзяржаўца ванячыцкі. Адзін з кіраўнікоў барацьбы запарожскіх казакоў з крымскімі татарамі, туркамі і малдаўскімі гаспадарамі, бараніў паўднёвыя межы ВКЛ.

## Біяграфія 
З княжацкага роду Вішнявецкіх. Нарадзіўся, імаверна, напярэдадні 8 лістапада — дня святога , быў старэйшым з чатырох сыноў князя Івана Міхайлавіча Вішнявецкага (каля 1490—1542) і яго першай жонкі Настассі з Алізараў — дачкі Сямёна Алізаровіча і княгіні Астрожскай, сястры князя Канстанціна Астрожскага. Дзед Дзмітрыя —  — разам са сваім бацькам і дзядзькамі  і  удзельнічаў у Вішнявецкай баталіі.

Род князёў Вішнявецкіх належаў да ліку найбуйнейшых землеўладальнікаў Літвы (іх уладанні былі пераважна ў Заходняй Валыні). Дзмітрый валодаў некалькімі маёнткамі ў Крамянецкім павеце, сярод якіх былі Падгайцы, Окнін, Кумнін, Лапушна, , ,  і г. д.

У гістарычных дакументах імя Дзмітрыя Вішнявецкага ўпершыню згадваецца ў 1545 годзе падчас рэвізіі . Наступнае ўпамінанне 1548 года: набег на землі Ачакаўскага замка, які быў пад уладаю ; у «Рэестры шкод» за перыяд з 14-23 кастрычніка 1548 года, 1 жніўня — 6 лістапада 1549 года як найбольшых спусташальнікаў турэцкіх уладанняў у Паўночным Прычарнамор’і запісалі старосту брацлаўскага ,  , сыноў гетмана  --  і , князя Дзмітра Вішнявецкага.

### Першыя паходы 
Пачаў служыць і набіраць досведу ў складзе фарміраванняў пад камандаваннем ; узначальваў асобны атрад. У канцы 1540-х гадоў(з 1551 года) кароль Жыгімонт Аўгуст прызначыў Дзмітра Вішнявецкага старостам памежных замкаў Чаркасаў і Канева. З таго часу абарона ад татарскіх набегаў стала абавязкам Дзмітра Вішнявецкага. Цэнтрам планаў і амбіцый князя стала закладзеная ў нізоўях Дняпра крэпасць.

## Гарадок каля вострава Хорціцы 
Нягледзячы на папярэджанне Жыгімонта Аўгуста, для абароны ад турэцка-татарскіх набегаў Вішнявецкі, аб’яднаў казакоў і на ўласныя сродкі пачаў будаўніцтва на дняпроўскім востраве  .

### Знаходжанне ў Турцыі 
Летам 1553 года Дзмітрый Вішнявецкі нечакана пакінуў Малую Хорціцу і з усім сваім войскам адправіўся ў Стамбул, дзе служыў султану Сулейману I паўгода. Матывы гэтага ўчынку незразумелыя: не маючы дастатковай падтрымкі ад урада, Вішнявецкі спрабаваў стварыць у султана адпаведнае ўражанне і тым самым наладзіць з ім добрыя адносіны, каб праз яго мець уплыў на Крымскага хана. Па іншай версіі, Дзмітрый Вішнявецкі хацеў вызваліць з палону сваякоў загінулага  (у прыватнасці, яго ўдаву — княгіню Марыю). Верагодна, бяспечнаму знаходжанню ў Стамбуле спрыяла жонка султана Раксалана. Уплыў на ўрад Вялікага княства (і Польскага каралеўства) ён набыў: дваровыя колы былі ўстрывожаныя, баяліся, што Вішнявецкі навядзе туркаў на Украіну. Пасля вяртання з Турцыі ў пачатку 1554 года Вішнявецкі ў таварыстве свайго старога сябра ў сутычках супраць арды  , які ўзяў на сябе місію апраўдваць «Байду» перад каралём і соймам, адправіўся ў Варшаву; тлумачэнні адносна знаходжання ў Порце былі прыняты. Вішнявецкі атрымаў фармальнае даручэнне трымаць абарону супраць татар у закладзенай ім крэпасці. У далейшым ён мог разлічваць толькі на ўласныя сілы. Будаўніцтва Хорціцкай крэпасці ён здзейсніў, мабілізаваўшы казакоў, сялян Канеўскага і Чаркаскага старостваў.

### Барацьба з татарамі і туркамі 
Маскоўска-казацкае войска ў 1556 годзе рушыла пад Аслам-горад (або Іслам-Кермен, які быў цвярдыняй ісламу, паблізу цяперашняй Кахоўка і Ачакава). Гэты паход быў часткай вялікай аперацыі рускіх войскаў, узначаленай дзякам , супраць Крымскага ханства.

Паход працягваўся да пачатку лета і быў паспяховым: гэтыя гарады былі здабыты. Казакі захапілі табуны коней, статкі жывёл, а таксама шмат палонных і рушылі назад. Адбіўшы агнём са стрэльбаў пагоню, якую ўзначальваў , яны бяспечна дабраліся да Чаркас. Жыгімонт II апраўдваўся перад ханам  за той паход тым, што гэта была нібыта справа маскоўскіх казакоў, а Вішнявецкі тут ні пры чым. Ён нават спрабаваў запэўніць хана, што Хорціцкая крэпасць будзе карыснай для Крыма супраць маскоўскай экспансіі і Вішнявецкаму даручана гэта справа — трымаць варту на Дняпры — іменна таму, што Вішнявецкі меў добрыя адносіны з султанам і ханам.

Але ўвосень таго ж 1556 года казакі Вішнявецкага зноў напалі на Аслам-горад — ужо ўласнымі сіламі. Замак быў узяты, гарматы з яго былі перавезеныя ў Хорціцкую крэпасць. Даўлет-Гірэй спачатку паспрабаваў дамовіцца з Вішнявецкім, запрашаючы яго да сябе на службу. Згоды ён не атрымаў і ў студзені 1557 года сабраў усю арду і паспрабаваў захапіць Хорціцкую крэпасць. Аблога працягвалася 24 дні, пасля чаго татары з вялікімі стратамі адступілі. Вішнявецкі паведаміў Жыгімонту II аб сваёй перамозе і запэўніў яго, што татары не змогуць нападаць на Украіну, пакуль стаіць яго крэпасць. Пры гэтым ён прасіў «узмацніць замак людзьмі і стральбой», але атрымаў ад вялікага князя толькі хвалу, абяцанне даравання і рэкамендацыю не абвастраць адносіны з татарамі.

Пераканаўшыся ў няздольнасці кіруючых колаў Вялікага Княства да рашучых дзеянняў, Дзмітрый ізноў звярнуўся ў Маскву, але яму прыслалі толькі грошы, пры гэтым запрашалі на царскую службу.

Летам 1557 года Даўлет-Гірэй сабраўся з новымі сіламі ў паход на дняпроўскі замак, з ім ішлі турэцкае войска на лодках і малдаўская дапамога. Крэпасць на востраве была ўзята ў поўную , пасля працяглай аблогі Вішнявецкі вымушаны быў яе пакінуць праз недахоп правіянту. Казакі невялікімі групамі пракраліся скрозь турэцка-татарскія заслоны і адправіліся ўверх па Дняпры да Чаркас. Закінутая крэпасць была разбурана.

### На Маскоўскай службе 
У 1558 годзе Вішнявецкі ў знак пратэсту супраць загаду вялікага князя ВКЛ Жыгімонта Аўгуста спыніць наезды на Крым і Турцыю ў 1557 годзе са сваімі казакамі перайшоў на службу да вялікага князя маскоўскага Івана IV Васільевіча  — другога мужа  (маці князёўны ) прыбыў на Сойм. Альбрэхт Ласкі не дараваў малдаўскаму гаспадару  абразы за адабраную раней Хоцінскую крэпасць з навакольнымі селішчамі. Не маючы дастатковай ваеннай сілы, праз каменданта Хоцінскай крэпасці і сваяка Байды Яна (Івана) Пясецкага вырашыў прыцягнуць да акцыі Дзмітрыя Вішнявецкага, у 1563 годзе падвёўшы яго да паходу на Малдавію, дзе ён прэтэндаваў на сталец (другая жонка малдаўскага гаспадара Пятра IV Рарэша — Алена Кацярына Бранковіч — старэйшая сястра другой жонкі бацькі Змітра — Івана Вішнявецкага — Марыі Магдалены Бранковіч-«Дэспат» стрыечны брат Пятра IV Рарэша. У 1563 годзе ў Малдавіі падняўся баярскі мяцеж супраць тагачаснага непапулярнага гаспадара-узурпатара, міжнароднага авантурыста . Якаў Гераклід быў скінуты, яго месца заняў кіраўнік мяцежнікаў баярын . Змітра Вішнявецкага ўцягнуў у малдаўскую авантуру . Войска вербавалі разам у Камянцы-Падольскім. Дэспат прапанаваў каралю стаць сюзерэнам, абараніць  ад магчымага нападзення. Кароль запэўніў, што ніхто з яго падданых не парушыць спакою, у выпадку небяспекі прыйдзе на дапамогу  . Пасля росту колькасці патэнцыяльных удзельнікаў паходу Дэспат звярнуўся да караля Польшчы, які накіраваў ліст-адказ, не атрыманы Дэспатам. Дзмітрый Вішнявецкі і Ян Пясецкі на чале пяцітысячнага атрада сталі на беразе Днястра, чакалі падыходу Альбрэхта Ласкага з войскам. Частка баярства, незадаволеная Дэспатам, якую ўзначальваў Ш. Томжа (таксама прэтэндэнт на трон, якога ўжо выбралі гаспадаром), падняла паўстанне, запрасіла Дзмітрыя Вішнявецкага да сябе на валадаранне), хоць быў тады хворым, слабым, хутка выбраўся ў паход з невялікімі сіламі. Баяры, што яго запрасілі, не далі яму дастатковай падтрымкі, таму казакі былі разгромленыя

Другія валахі, каторыя Томжы [на сталец] не дапускалі, ў той самы час, калі іншыя Томжу на панства ўзводзілі, па Дзмітра Вішнявецкага паслалі; які — калі яму валахі прысягай абавязаліся, што яго за гаспадара возьмуць, толькі каб ён, аднак, сябе ім паказаў — з казакамі да валахаў прыйшоў, але тыя, што па яго прыслалі, на падмогу яму не прыйшлі; ад Томжыных людзей [Вішнявецкі] быў пагромлены.
А сам праз слабае здароўе на возе ехаў, не могучы конна выехаць, у капе сена закрыцца хацеў, але халоп, што прыехаў па сена, яго выдаў;
і там жа [Вішнявецкі] быў злоўлены з іншымі некаторымі палякамі, якім сам Томжа вушы і насы рэзаў і, нямала жорсткасцей над імі ўчыніўшы, у Польшчу іх адпусціў, а самога Вішнявецкага з Янам Пясецкім Падольцам герба Забава цару турэцкаму ў Царград паслаў — там яны абодва на круку падвешаныя былі над марскім залівам, што к Галаціі ідзе.
Пясецкі лягчэй памёр, бо павіс галавою ўніз, і так яго быстра кроў заліла.
А Вішнявецкі зачапіўся рабром і так вачыма [у сэнсе, галавою] абярнуўся ўгору, праз тое быў жывы да трэцяга дня, пакуль яго туркі не застрэлілі з лука, калі ён праклінаў іхняга Магамета.

.

Вішнявецкага скінулі з вежы на крукі, умураваныя ў сцяну ля марскога заліва. Зачапіўшыся рэбрамі за крук, ён пражыў яшчэ тры дні, пакуль туркі не забілі яго з лукаў за тое, што ён зневажаў іх веру.

## Уласнасць 
У 1545 годзе каралеўскі камісар  (бацька мітрапаліта Іпація Пацея) праводзіў люстрацыю Валынскага ваяводства, Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі прыбыў у Крамянец, дзе знаходзілася камісія. З прадстаўленых дакументаў вынікала, што князь валодаў маёнткі ў  (або Кушцах), Падгайцах, Окніне, Таражы, , ,  (а таксама  і .

Казалі, нібыта пасля катаванняў яго скінулі з высокай вежы і ён зачапіўся рабром за крук, які тырчэў са сцяны, або што ён быў наўмысна павешаны рабром на крук; што ён пражыў у такім стане тры дні і пры гэтым, не сціхаючы, гучна лаяў туркаў і іх веру; што толькі не сцярпеўшы здзеку са сваёй веры, нехта з туркаў застрэліў Змітра з лука. Апавядалі, што туркі выразалі і з’елі сэрца Вішнявецкага, каб пераняць яго мужнасць і адвагу. Пасля з’явіліся новыя падрабязнасці: што султан завабліваў палоннага Вішнявецкага ў іслам, абяцаючы за гэта разнастайныя выгады, але Зміцер пагрэбаваў усім тым; і яшчэ сам, калі вісеў рабром на круку, страляў з лука ў султана. Аднак французскі пасол, паведамляючы ў канцы кастрычніка (стары стыль) 1563 года са Стамбула пра пакаранне смерцю Вішнявецкага, ні словам не абмовіўся пра такія жудасныя падрабязнасці.

Некаторыя гісторыкі атоесніваюць Д. Вішнявецкага з героем папулярнай гістарычнай песні (думы) — казаком Байдам, які загінуў, будучы падвешаны па загаду султана рабром на крук.

Ва ўкраінскай народнай творчасці гэтая легенда ператварылася ў шырока вядомую , аднак невядома, ці была гэта апрацоўка адных чутак, ці сапраўды сам Змітро стаў правобразам казака . Ва ўсякім выпадку, Байда, як гістарычная асоба, з тагачасных крыніц невядомы, і ні ў адным дакуменце таго часу Вішнявецкі не называецца Байдам.

У сучаснай папулярнай літаратуры Д. Вішнявецкага называюць «заснавальнікам Запарожскай Сечы». Казацкі летапісец XVIII ст.  называе Вішнявецкага казацкім гетманам, аднак у крыніцах XVI стагоддзя такі тытул у Вішнявецкага не сустракаецца.

## Гістарычнае значэнне дзейнасці Дзмітрыя Вішнявецкага 
Дзмітрый Вішнявецкі вядомы як першы арганізатар казацкіх войскаў. Яго папярэднікі — , , прыцягваючы атрады ў свае ваенныя аперацыі, выкарыстоўвалі іх як сілу другарадную. Вішнявецкі абапіраўся на казацтва як на галоўную сілу, якою ён падпіраў ўласныя палітычныя амбіцыі. Казацкі летапісец XVIII ст.  называў яго нават казацкім гетманам, у крыніцах XVI стагоддзя такі тытул «Байды» не сустракаецца. Не пацверджаны крыніцамі сцвярджэнні аб тым, што ён заснаваў Запарожскую Сеч. Сувязь крэпасці Змітра з  была толькі ідэйнаю.

Дзмітрыю Вішнявецкаму ўсталяваны барэльеф на доме Чаркаскага музычнага вучылішча

Імем Вішнявецкага планавалася назваць вартавы карабель ПСКР праекта 1135.1 «Гетьман Вишневецкий» (былы «Красный вымпел»). У 1992—1993 гадах былі сабраны толькі 5-ы і 6-ы адсекі на стапелі, затым з-за адсутнасці фінансавання ў 1995 годзе карабель разабраны на метал.

## Зноскі 
## Літаратура 
* *А. П. Грыцкевіч*. Вішнявецкія // 
* 
*  
* *Грушевський М. С.* Байда-Вишневецький в поезії і історії:відбитка з «Записок Українського Наукового Товариства в Київі».  III. 1909. — :Друкарня I-ої Київ. Друкарської Спілки. Трьохсвятит. — 1909. — 33 Л. — ЕОУ. — Фотокопія книги на 33 окремих листах 
*  
* Дмитро Вишневецький (Байда): Художньо-документальна книжка: Для середнього і старшого шкільного віку − Упоряд. та передмова А.Денисенко. — : «Веселка», 1995. — 77 с. — Гетьмани України 
* 
* 
* *Ковбаса В.* Князь Дмитро Вишневецький (Байда) в українському епосі // Київська старовина № 2 — 2008. — С. 150—167. —Бібліогр.: с. 165—167. (Закінч., поч. у № 1, 2008). 
* *Куліш П.* Байда, князь Вишневецький : [драма (1553—1564)] // Драматичні твори: [збірка] − уклад. Савченко О. М. —: ЕЛІБРЕ, 2008. — С. 491—605. 

## Спасылкі 
* 
* Даведнік з гісторыі Украіны ;
* Генеалогія роду (дому) Збаразкіх-Вішнявецкіх (з выдзяленнем роду Ґедымінавічаў);
* Вайсковая гісторія;
* Род Збараўскіх-Вішнявецкіх  , 
* Вершы, прысвечаныя Вішнявецкаму

Катэгорыя:Старосты чаркаскія
Катэгорыя:Старосты канеўскія
Змітро Іванавіч
Катэгорыя:Украінскае казацтва
Катэгорыя:Запарожскія казакі
Катэгорыя:Военачальнікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Збаражскім раёне