Этнаграфічная мяжа паміж беларусамі і літоўцамі

ў пачатку XX стагоддзя паводле даследаванняў Алойзаса Відугірыса. Зафіксавана складаная зона сутыкнення беларускіх (ружовы), літоўскіх (зялёны) і польскіх (жоўты) гаворак.]]
**Этнаграфі́чная мяжа́ памі́ж белару́самі і літо́ўцамі** — гістарычна зменлівая зона этнакультурнага і моўнага кантакту паміж беларусамі і літоўцамі, а таксама працэс яе навуковага, статыстычнага і картаграфічнага вызначэння ў даследаваннях XIX — пачатку XX стагоддзя. З-за працяглага суіснавання абодвух народаў у межах адной дзяржавы, а таксама з прычыны складанага перапляцення канфесійных і моўных фактараў, правядзенне дакладнай мяжы паміж імі ўяўляла сабой адну з найскладанейшых задач для этнографаў і статыстыкаў Расійскай імперыі.

## Гістарычныя перадумовы і праблемы ідэнтыфікацыі 
На пачатку XIX стагоддзя праблема дакладнага вызначэння этнічнай мяжы паміж двума народамі практычна не ўздымалася. Пасля далучэння беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі ў выніку падзелаў Рэчы Паспалітай уся гэтая тэрыторыя (так званы Паўночна-Заходні край) традыцыйна ўспрымалася як гістарычная «Літва», а яе жыхары часта атаясамліваліся з палякамі з-за моцнага польскага культурнага ўплыву. У 1802 годзе расійскі навуковец В. М. Севяргін, які падарожнічаў праз Шаўлі, Коўна, Вільню, Гродна і Мінск, у сваіх нататках падрабязна апісваў мясцовых жыхароў, называў розныя этнічныя групы (палякі, яўрэі, латышы), аднак ні разу не ўжыў тэрміны «літоўцы» ці «беларусы» ў дачыненні да асноўнага насельніцтва краю.

Галоўнай праблемай для даследчыкаў стала тое, што на працягу сямі стагоддзяў беларусы і літоўцы жылі ў аднолькавых палітычных абставінах у складзе Вялікага Княства Літоўскага, з прычыны чаго выразная мяжа паміж імі амаль згубілася. Асабліва моцна гэта выяўлялася на тэрыторыі гістарычнай Віленшчыны і ў этнакантактных зонах. Аўтар «Рассказов о Литве и литовцах» пад крыптанімам «Г. Р.» напрыканцы XIX стагоддзя так апісваў мясцовую этнічную невыразнасць:

Даследчыкі і фалькларысты часта адзначалі надзвычайнае падабенства культуры і побыту двух народаў. Такое бачанне тоеснасці сялян доўгі час выклікала свядомае нежаданне мясцовых інтэлігентаў, якія настальгавалі па часах Вялікага Княства Літоўскага, вынаходзіць і супрацьпастаўляць адзін «этнаграфічны» народ іншаму, што руйнавала б канцэпцыю адзінай «палітычнай нацыі» мясцовай шляхецкай эліты. Этнограф Р. Падбярэскі ў 1844 годзе, апісваючы літоўцаў, што жылі ў Лепельскім павеце, акцэнтаваў увагу менавіта на іх падабенстве да беларусаў, вылучаючы толькі нязначныя адрозненні ў вопратцы і тыпе барады. Значна пазней А. Кіркор у выданні «Живописная Россия» таксама сцвярджаў, што абрады (напрыклад, дажынкі), адзенне, знешні выгляд і нават стаўленне да нашэння барады ў літоўцаў і беларусаў амаль аднолькавыя.

Калі ж з развіццём нацыянальных рухаў паўстала неабходнасць вылучэння «чыстых» нацыянальных тэрыторый, не закранутых знешнім уплывам, літоўскія дзеячы ў якасці ідэальнага рэгіёна абралі Жмудзь, каларыт якой дазваляў максімальна адмежавацца ад славянскіх суседзяў. У беларусаў падобную ролю «чыстых» рэгіёнаў пазней выконвалі Палессе і Падзвінне.

Такі канфесійны падыход сутыкаўся са значнымі праблемамі на практыцы. Капітан А. Карэва адзначаў, што ў межах Віленскай губерні, якія гістарычна належалі Літве, сустракаліся цэлыя каталіцкія прыходы, населеныя славянамі. Мясцовыя сяляне былі каталікамі і захоўвалі літоўскія звычаі, але пры гэтым размаўлялі па-беларуску. Падобная сітуацыя прыводзіла да вострай крытыкі спроб правесці выразную мяжу толькі па рэлігіі. Даследчык С. В. Шалковіч (пад псеўданімам *Белорус*), крытыкуючы карту М. Ф. Мірковіча, настойваў на існаванні пераходных зон:

## Статыстычныя казусы і замацаванне моўнага прынцыпу 
У 1861 годзе афіцэр Генеральнага штаба М. В. Лябёдкін апублікаваў артыкул па статыстыцы Заходняга краю, які абапіраўся на так званыя «парафіяльныя спісы» 1857—1858 гадоў. Гэтыя звесткі, сабраныя мясцовымі святарамі, утрымлівалі вялікую блытаніну паміж этнонімам «літоўцы» і гістарычным палітонімам «літвіны» (пад якім часта разумеліся беларусы-каталікі або наогул усе жыхары былога ВКЛ). У выніку М. В. Лябёдкін налічыў звыш 418 тысяч літоўцаў у Віленскай губерні, звыш 201 тысячы ў Гродзенскай і нават 64 тысячы ў Мінскай губерні. Больш за тое, ён «знайшоў» дзясяткі тысяч літоўцаў на тэрыторыі Валынскай і Кіеўскай губерняў (Украіна), што выклікала здзіўленне ў пазнейшых даследчыкаў. Аўтары «Географическо-статистического словаря Российской империи» на чале з П. П. Сямёнавым-Цян-Шанскім пазней адмовіліся ад гэтых лічбаў, паказаўшы, што прыходскія святары разумелі пад «літоўцамі» беларусаў.

Самаідэнтыфікацыя мясцовага насельніцтва істотна ўскладняла працу статыстыкаў. Нават у канцы XIX стагоддзя ў заходніх паветах Беларусі мясцовыя каталікі часта называлі сябе «літвінамі». У матэрыялах перапісаў і «парафіяльных спісах» святары запісвалі сваіх прыхаджан як «літоўцаў, якія гавораць беларускай мовай» (Вілейскі павет) або «літоўцаў на Русі» (Лідскі павет).

Каб вырашыць гэтую блытаніну, у 1880-х гадах аўтарытэтны даследчык-літуаніст Э. А. Вольтэр прапанаваў выкарыстоўваць выключна моўны прынцып для вызначэння літоўцаў падчас статыстычных даследаванняў. Ён заклікаў адрозніваць «Літву ў гісторыка-геаграфічным значэнні» ад «Літвы этнаграфічнай» і лічыць літоўцам толькі таго, хто ў хатнім побыце гаворыць па-літоўску.

 (1903).]]

Гэты падыход быў канчаткова замацаваны патрыярхам беларусазнаўства Я. Ф. Карскім на пачатку XX стагоддзя. Пры стварэнні сваёй знакамітай «Этнаграфічнай карты беларускага племені» (1903) ён паклаў у аснову выключна мову. Я. Ф. Карскі пісаў, што ўсе тыя «літоўцы» Віленскай губерні, якія на той момант гаварылі толькі па-беларуску, былі аднесены ім да беларусаў.

У ходзе Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897) быў канчаткова замацаваны моўны прынцып як аснова ідэнтыфікацыі. Гэта дазволіла больш дакладна вызначыць этнаграфічную мяжу ў складанай кантактнай зоне. Перапіс паказаў, што жыхары, якія ўказалі беларускую мову роднай, абсалютна пераважалі ў чатырох паветах Віленскай губерні: Вілейскім (86,4 %), Дзісенскім (80,7 %), Ашмянскім (79,6 %) і Лідскім (72,4 %). У Свянцянскім павеце беларускамоўныя складалі 47,5 %, а ў Віленскім павеце — 26 % (пры гэтым яны ўтваралі шырокае кола вёсак вакол горада Вільні). У самой жа Вільні 40 % насельніцтва роднай мовай назвала яўрэйскую (ідыш); 30,1 % — польскую; 20,9 % — рускую; 4,3 % — беларускую; 2,1 % — літоўскую. Гэтыя статыстычныя даныя значна адрозніваліся ад папярэдніх ацэнак і сфарміравалі сучаснае разуменне этнаграфічнай мяжы паміж беларусамі і літоўцамі.

## Дакладная лакалізацыя мяжы ў даследаваннях 
Нягледзячы на складнасць этнаканфесійнай сітуацыі, даследчыкі другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзя ўсё ж змаглі акрэсліць фізічную лінію этнаграфічнай мяжы паміж беларусамі і літоўцамі, якая змянялася ў залежнасці ад абраных крытэрыяў.

У 1863 годзе Р. Ф. Эркерт, абапіраючыся пераважна на канфесійны падыход і прылічваючы беларусаў-каталікоў да палякаў, правёў дэмаркацыйную лінію паміж беларусамі і «літвінамі» (літоўцамі) даволі далёка на ўсход — прыблізна па лініі Ліда — Ашмяны — Смаргонь.

З пераходам да лінгвістычнага крытэрыю мяжа істотна ссунулася на паўночны захад. На «Этнаграфічнай карце Еўрапейскай Расіі» (1875) А. Ф. Рыціха мяжа беларускага этнасу ахапіла амаль усю Віленшчыну, праходзячы на поўнач ад Вільні і далей на Свянцяны.

Найбольш дакладна і навукова абгрунтавана мяжа была зафіксавана на «Этнаграфічнай карце беларускага племені» (1903), складзенай акадэмікам Я. Ф. Карскім. Ён канчаткова замацаваў за тэрыторыяй, дзе панавалі беларускія гаворкі, статус беларускай этнічнай прасторы. Паводле Я. Ф. Карскага, мяжа з літоўцамі пачыналася на паўночным захадзе ад Гродна (ахопліваючы яго), ішла на поўнач праз Троцкі павет (заходняя частка якога заставалася літоўскай), ахоплівала Вільню, Ашмянскі, Лідскі, Свянцянскі паветы і далей ішла на поўнач да Дрысенскага і Дзвінскага паветаў.

У 1917 годзе ў Петраградзе выйшла другое выданне карты Я. Карскага. Калі першае выданне адлюстроўвала пераважна лінгвістычны падзел на ўнутраныя дыялекты, то ў выданні 1917 года ўнутраныя межы моўных абласцей былі прыбраныя. Карта пачала выконваць палітычную функцыю, прадстаўляючы беларускую этнаграфічную тэрыторыю як цэласную і непадзельную. Знешнія межы, у тым ліку з Літвой, былі паказаны вельмі выразна з невялікімі карэкціроўкамі. Менавіта гэтая лінія стала асновай для абвяшчэння дзяржаўных межаў БНР у 1918 годзе.

У 1928 годзе выдатны беларускі мовазнавец П. А. Бузук у сваёй працы «Спроба лінгвістычнае геаграфіі Беларусі» паказаў, што ў рэальнасці строгіх межаў (у выглядзе адной лініі) паміж славянскімі і балцкімі гаворкамі не існуе, бо яны ўяўляюць сабой зону пераходных гаворак і ізаглос, аднак лінія Я. Ф. Карскага ў цэлым адэкватна адлюстроўвала «сілу цягацення» мясцовых дыялектаў да беларускага цэнтра.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 

Катэгорыя:Беларусы
Катэгорыя:Літоўцы
Катэгорыя:Беларуска-літоўскія адносіны
Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі
Катэгорыя:Этнаграфія Літвы