open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Леў IX

**Леў IX** (), свецкае імя граф **Бруна фон Эгісхайм-Дагсбург** (; , Эгісхайм, Эльзас — , ) — Папа Рымскі (12 лютага 1049 — 19 красавіка 1054). Прылічаны да святых Рымска-каталіцкай царквой. Дзень памяці — 19 красавіка.

Стрыечны брат імператара Конрада II і далёкі сваяк Генрыха III (1039—1056), а таксама адзін з апошніх прадстаўнікоў дынастыі Этыханідаў.

Леў IX быў біскупам у Тулі (з 1026), дзякуючы ўплыву імператара Генрыха III абраны ў Вормсе, паклаў пачатак спрэчкам наконт інвестытуры і бясшлюбнасці духавенства, 1053 годзе ўзяты ў палон нарманамі.

Леў IX быў зацятым прыхільнікам рэформы царквы. Не выступаючы супраць прызначэння каралём біскупаў і абатаў, асноўныя высілкі сканцэнтраваў на ўздыме маральнага ўзроўню духавенства. Праявіў сябе рашучым змагаром з сіманіяй, абумоўленай тым часам практыкай свецкай інвестытуры. Ужо ў красавіку 1049 года склікаў сабор у Рыме, які пазбавіў шэраг біскупаў сану. У кастрычніку 1049 года склікаў сабор у Рэймсе. На Рэймскім саборы загадаў выставіць на алтары труну з мошчамі Святога Рэмігія, хрысціцеля франкскага караля Хлодвіга. Кожны з прысутных на саборы біскупаў і абатаў павінен быў паклясціся перад гэтымі мошчамі, што невінаваты ў граху сіманіі.

Леў IX упершыню ўвёў у калегію кардыналаў неітальянцаў, якія былі прыхільнікамі царкоўнай рэформы. Леў IX быў першым з Папаў, хто пасля 250-гадовага перапынку адважыўся здзейсніць паездкі на поўнач ад Альпаў. Імкненне Льва IX падпарадкаваць сабе поўдзень Італіі, які быў пад царкоўнай юрысдыкцыяй канстанцінопальскага патрыярха, стала штуршком да вострага канфлікту з візантыйскай царквой і прычынілася Вялікаму расколу.

У 1054 годзе Рымскі Папа Леў IX паслаў у Канстанцінопаль легатаў на чале з кардыналам Гумбертам для вырашэння канфлікту, пачатак якому паклала зачыненне ў 1053 годзе лацінскіх цэркваў у Канстанцінопалі па распараджэнні патрыярха Міхаіла Кіруларыя, а яго «канцлер» Нікіфар выкідваў з даразахавальніц , прыгатаваныя заходнім звычаем з прэснага хлеба, і таптаў іх нагамі.

е, Эльзас]]
 у Эльзасе, месцы нараджэння Папы Льва IX.]]
Знайсці шлях да прымірэння Цэрквы не здолелі, праз тры месяцы пасля смерці Льва IX, 16 ліпеня 1054 года ў саборы Святой Сафіі папскія легаты абвясцілі пра звяржэнне Кіруларыя і яго адлучэнне ад Царквы. У адказ 20 ліпеня 1054 года патрыярх Кіруларый аддаў анафеме легатаў. Адбыўся падзел цэркваў на Каталіцкую і Праваслаўную — пазней названы Вялікім расколам.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* Pope St. Leo IX

Катэгорыя:Біскупы тульскія
Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XI стагоддзя
Віктар II

**Віктар II** (, свецкае імя граф Гебхард фон Доенштайн-Хіршберг ; каля 1018 — ) — Папа Рымскі з 13 красавіка 1055 па 28 ліпеня 1057. Пляменнік Генрыха III. Пэўны час быў рэгентам Баварыі, а пасля абрання Папам і смерці Генрыха — і ўсёй імперыі пры Генрыху IV. Памёр падчас паездкі па Таскане ў суправаджэнні кардынала Баніфацыа Конці. Прасіў пахаваць сябе ў Германіі, аднак яго цела было выкрадзена і пахавана жыхарамі Равены.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Папы Рымскія
Карл фон Фрыш

**Карл Рытэр фон Фрыш** (, , Вена — , Мюнхен) — аўстрыйскі этолаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1973 годзе (сумесна з Конрадам Лорэнцам і Нікалаасам Тынбергенам) «за адкрыцці, звязаныя са стварэннем і ўсталяваннем мадэляў індывідуальных і групавых паводзінаў жывёл».

Вучыўся ў граматычнай школе, затым паступіў у Венскі ўніверсітэт на факультэт медыцыны, але пасля першага семестра перайшоў на філасофскі факультэт і пачаў вывучаць заалогію. У 1910 годзе Фрыш атрымаў доктарскую ступень і ў тым жа годзе атрымаў месца асістэнта ў Рыхарда фон Хертвіга ў Інстытуце заалогіі пры Мюнхенскім універсітэце. У 1921 годзе Фрыш становіцца дэканам факультэта заолагаў Ростацкага ўніверсітэта. У 1923 годзе ён пераязджае ў Брэслаў, а ў 1925 вяртаецца ў Мюнхен. У 1946 годзе пасля разбурэння Заалагічнага інстытута Фрыш пераязджае ў Грац, але праз чатыры гады зноў вяртаецца ў Мюнхен пасля аднаўлення працы Інстытута заалогіі.

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія Карла фон Фрыша на сайце Нобелеўскага камітэта.
* Нобелеўская лекцыя Карла фон Фрыша.

Катэгорыя:Заолагі Аўстрыі
Катэгорыя:Заолагі Германіі
Катэгорыя:Этолагі
Катэгорыя:Пчаляры
Катэгорыя:Выкладчыкі Мюнхенскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Грацкага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Уроцлаўскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Ростакскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Аўстрыі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Бальцана
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Калінгі
Катэгорыя:Постаці гіменаптэралогіі
Каласкі

**«Каласкі»** — беларускі часопіс для дзяцей.

Выдаваўся ў 1952—61 у Мюнхене (Германія) на беларускай мове штомесячна як дадатак да газеты «Бацькаўшчына». Рэдактар — З. Станкевіч.

Меў 8 (часам 16) старонак кніжнага фармату. Друкаваў казкі, творы Я. Коласа, Я. Купалы, М. Багдановіча, З. Бядулі, Н. Арсенневай, загадкі, прыказкі, матэрыялы на рэлігійныя і гістарычныя тэмы, інфармаваў пра асноўныя падзеі з Беларусі, змяшчаў малюнкі, ілюстрацыі, фотаздымкі.	

## Літаратура 
* Ляднёва А. «Каласкі» // БЭ ў 18 т. Т. 7. Мн., 1998.

Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Часопісы Германіі
Катэгорыя:Дзіцячыя часопісы
Аляксандр Францавіч Пятаковіч

**Аляксандр Францавіч Пятако́віч** (, Сянно —, Мар’іна Горка) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1945).

## Біяграфія 
У 1929 годзе скончыў сярэднюю школу ў горадзе Сянно. У 1933 годзе працаваў у саўгасе ў Пухавіцкім раёне. У 1936—1938 гадах праходзіў службу ў Чырвонай Арміі. Да 1940 года — інструктар Пухавіцкага райкама РКП(б). Потым жыў у Алтайскім краі РСФСР.

З 1941 года зноў у арміі, скончыў курсы малодшых лейтэнантаў. Падчас Вялікай Айчыннай вайны удзельнічаў у баявых дзеяннях на Заходнім, 1-м Беларускім франтах. Камандзір танкавага разведвальнага ўзвода старшы лейтэнант А. Ф. Пятаковіч вызначыўся ў студзені 1945 года ў баях за пашырэнне плацдарма на левым беразе ракі Вісла і за вызваленне горада Радам (Польшча). У баях узвод знішчыў 3 бронетранспарцёры, знішчыў 3 і захапіў 4 гарматы. У далейшых баях знішчыў 6 бронетранспарцёраў, 8 танкаў, 9 гармат, 19 кулямётных кропак, узяў у палон 130 ворагаў.

Пасля вайны працягваў ваенную службу. З 1946 года капітан А. Пятаковіч у запасе. Жыў у горадзе Мар’іна Горка (Мінская вобласць), працаваў на партыйных і дзяржаўных пасадах.

Ганаровы грамадзянін гарадоў Сянно і Мар’іна Горка

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка»,
* Ордэн Леніна,
* Ордэн Чырвонага Сцяга,
* Ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені,
* Ордэн Айчыннай вайны 2-й ступені,
* медалі.

## Ушанаванне памяці 
* Помнік у Парку Перамогі ў горадзе Бійск.

## Літаратура 
* 
* 
* Пятакович Александр Францевич // Слава и гордость земли Витебской / сост. М. Н. Пригожий. — Витебск, 2009. — С. 112.

## Спасылкі 
* 
* Пятаковіч Аляксандр Францавіч на сайце Віцебскай абласной бібліятэкі 
* Сайт горада Бійск 

Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Пахаваныя ў Мар’інай Горцы
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мар’інай Горкі
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Капітаны СССР
Цмен пясчаны

**Цмен пясчаны**, **Бяссмертнік** (*Helichrysum arenarium*) — кветкавая расліна роду  сямейства .

## Народная назва 
Народныя назвы: Цмен пясчаны, залатушнік, грымотнік, цмен жоўты, кацялапкі.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна.
Вышыня 15—40 см. Расліна белая ад лямцавага апушэння, з чорна-бурым карэнішчам. Лісце суцэльнакрайняе. Кветкі дробныя, сухія, жоўтыя або аранжавыя, у шарападобных кошыках сабраных у шчыльную шчыткападобную мяцёлку, доўга захоўваюцца (адсюль назва бяссмертнік). Плод — сямянка.

## Экалогія 
На тэрыторыі Беларусі расце ў хваёвых лясах, на пясчанай глебе, каля дарог. Цвіце ў чэрвені—кастрычніку.

## Значэнне 
Лекавая расліна.

## Літаратура 
* Цмен пясчаны // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн., 1979.
*  — С. 277.

= Спасылкі =
* 

Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1794 годзе
Выгнанне бесаў на заходзе сонца

[thumb|270px|Хрыстос выганяе дэманаў, мазаіка 5 ст., [Равена, Італія]]
**Выгнанне бесаў на заходзе сонца** — падзея новазапаветняга апавядання, адзін з цудаў Ісуса Хрыста.

## Біблейскае апавяданне 
Эпізод запісаны ва ўсіх трох сінаптычных Евангеллях: Матфея 8:16-17, Марка 1:32-34 і Лукі 4:40-41, і ідзе пасля цуда з вылячэннем цешчы Пятра.

Паводле Евангелля, пасля таго як Ісус ацаліў цешчу Пятра, калі настаў вечар, многія, хто былі апантаны бесамі былі прыведзены да Яго, і Ён выгнаў словам духаў і вылечыў усіх хворых. Паводле Евангелля ад Матфея такім чынам збылося сказанае праз прарока Ісаю:

«Ён узяў на Сябе нашы немачы, і хваробы панёс».

Згодга апавяданню Евангелля ад Лукі, калі дэманы выходзілі з людзей, яны крычалі: «Ты Сын Божы!» Але Ісус забараніў ім і не дазволіў казаць, што яны ведалі, што Ён быў Хрыстом.

Катэгорыя:Жыццё Ісуса Хрыста
Катэгорыя:Цуды Ісуса Хрыста
Катэгорыя:Евангелле паводле Матфея
Катэгорыя:Евангелле паводле Марка
Катэгорыя:Евангелле паводле Лукі
Патрыс Лумумба

**Патрыс Эмеры Лумумба** (, , Аналуа-) — кангалезскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, першы прэм'ер-міністр Дэмакратычнай Рэспублікі Конга пасля абвяшчэння яе незалежнасці ў чэрвені 1960, нацыянальны герой Заіра, паэт і адзін з сімвалаў барацьбы народаў Афрыкі за незалежнасць. Заснавальнік (1958) і кіраўнік партыі Нацыянальны рух Конга.

Працаваў пісарам, паштовым служачым у бельгійскай кампаніі. З канца 1940-х гадоў удзельнік прафсаюзнага руху Бельгійскага Конга. Кіраваў выданнем газет «Uhuru» («Свабода»), «Independance» («Незалежнасць»). У 1958 годзе заснаваў партыю Народны Рух Конга. За сваю дзейнасць неаднаразова арыштоўваўся бельгійскімі каланіяльнымі ўладамі. У 1958-59 гадах дэлегат канферэнцыі народаў Афрыкі ў г. Акра (Гана), у 1960 годзе ўдзельнік бельгійска-кангалезскай канферэнцыі ў Бруселі. З чэрвеня 1960 года прэм'ер-міністр Конга. 14 верасня 1960 года скінуты генералам С. С. Мабуту, арыштаваны і забіты.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0155-9 (т.9)

Катэгорыя:Прэм'ер-міністры Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Забітыя палітыкі
Катэгорыя:Антыкаланіялісты
Чэмпіянат свету па фехтаванні 1935

**Чэмпіянат свету па фехтаванні ў 1935 годзе** праходзіў у Лазане (Швейцарыя); на момант правядзення ён лічыўся еўрапейскім турнірам, а статус чэмпіянату свету яму быў прысвоены заднім чыслом у 1937 годзе. Сярод мужчын спаборніцтва праходзілі ў асабістым і камандным заліку па фехтаванні на шаблях, рапірах і шпагах, сярод жанчын — толькі асабістае першынство на рапірах. У сувязі з тым, што чацвёра рапірыстаў, якія дайшлі да фіналу, адмовіліся змагацца паміж сабой, медалі ў індывідуальным заліку ў фехтаванні на рапірах не прысуджаліся.

## Агульны медальны залік 
## Медалісты 
### Мужчыны 
### Жанчыны 
## Спасылкі 
* Вынікі чэмпіянатаў свету па фехтаванні
* Fencing World Championships

1935
Катэгорыя:1935 год у спорце
Маі-Ндомбэ

**Ма́і-Ндо́мбэ** (; ранейшая назва — **Возера Леапольда**) — прэснаводнае возера ў заходняй частцы басейна ракі Конга, на паўночным захадзе Дэмакратычнай Рэспублікі Конга. 

Плошча паверхні 2300 (2300—8200) км². Даўжыня складае каля 130 кіламетраў. Глыбіня 2,5—7 м. Размешчана на балоцістай нізіне. На поўначы ў возера ўпадае рака Латоі. Як і іншыя азёры басейна Конга, Маі-Ндамбэ з'яўляецца астаткам гіганцкага бяссцёкавага возера. З возера Маі-Ндомбэ выцякаюць рэкі Лукені і Касаі, якія ўпадаюць затым у Конга (сцёк у раку Фімі). 

Маі-Ндомбэ ў 1882 годзе адкрыў Генры Мортан Стэнлі падчас яго даследчай экспедыцыі 1879—1884 гг.

## Літаратура 
* Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 163. — 671 с. с илл.
* Словарь современных географических названий / Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.

## Спасылкі 
* Lake Mai-Ndombe // Encyclopædia Britannica

Катэгорыя:Азёры Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
Лаяш Маслаі

**Лаяш Маслаі** (; 2 кастрычніка 1903 — 1 снежня 1979) — венгерскі фехтавальшчык, чэмпіён свету і прызёр Алімпійскіх гульняў.

Нарадзіўся ў Будапешце. У 1931 годзе паступіў у ваенную акадэмію «Людавіка». У 1933 годзе заваяваў залаты і бронзавы медалі міжнароднага фехтавальнага турніру ў Будапешце, у 1935 годзе паўтарыў гэты вынік на аналагічным турніры ў Лазане (у 1937 годзе гэтыя турніры заднім чыслом былі прызнаны чэмпіянатамі свету). У 1936 годзе прыняў удзел у Алімпійскіх гульнях у Берліне, але не заваяваў медаляў. У 1937 годзе ён прыняў удзел у праведзеным у Парыжы першым афіцыйным чэмпіянаце свету па фехтаванні, дзе стаў уладальнікам залатога медалю.

Пасля Другой сусветнай вайны Лаяш Маслаі працягнуў заваёўваць медалі чэмпіянатаў высокага ўзроўню. У 1948 годзе ён стаў бронзавым прызёрам Алімпійскіх гульнях у Лондане, у 1952 — Алімпійскіх гульнях у Хельсінкі, а ў 1953 годзе заваяваў бронзавы медаль чэмпіянату свету, пасля чаго завяршыў спартыўную кар'еру.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фехтавальшчыкі Венгрыі
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1948 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1952 года
Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1936 года
Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1948 года
Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1952 года
Тумба (возера)

**Тумба** — возера ў Цэнтральнай Афрыцы, на паўночным захадзе Дэмакратычнай Рэспублікай Конга (Экватарыяльная правінцыя). Уяўляе сабой сістэму затопленых рачных далін. Плошча паверхні складае каля 500 км², глыбіня ад 2 да 6 м. З'яўляецца часткай басейна ракі Конга, злучаецца з ёй праз пратоку Ірэбу. У возеры Тубма жыве 114 відаў рыб. Генры Мортан Стэнлі даследаваў возера ў 1883 годзе.

## Спасылкі 
* Food and Agriculture Organization of the United Nations 

Катэгорыя:Азёры Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Збірагі)

**Свята-Параскева-Пятніцкая царква** — праваслаўная царква, помнік драўлянага дойлідства. Знаходзіцца на ўзгорку цэнтра вёскі Збірагі Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці.

## Гісторыя 
Пабудавана ў 1610 годзе па фундацыі княгіні Агаты Сапегі з Пацаў як уніяцкая Прасвятой Троіцы, з 1886 года — праваслаўная. У 1920 годзе вернута католікам і адрэстаўрыравана ў 1925 годзе. Пасля Вялікай Айчыннай вайны зноў перададзена праваслаўным.

Занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб'ект гісторыка-культурнай спадчыны рэспубліканскага значэння.

## Архітэктура 
Царква вырашана простым 4-сценным зрубам пад вальмавым дахам, над якім узвышаецца цыбулепадобная галоўка. Да ўсходняй сцяны далучаны больш вузкі трохгранны пад 3-схільным дахам зруб апсіды, па баках якой нізкія рызніцы. Уваход у храм вырашаны невялікім прытворам пад 2-схільным дахам. Візіта XVIII стагоддзя адзначае царкву з трыма асобнымі дахамі над кожным зрубам. Вертыкальная шалёўка, высока ўзнятыя прамавугольныя аконныя праёмы надаюць аб'ёму храма вертыкальную накіраванасць і манументальнасць.

### Інтэр'ер 
Зала перакрыта плоскай столлю на бэльках, складзеныя з брусоў сцены не ашаляваны, пафарбаваны алеем. Апсіда вылучана драўляным разным іканастасам 1830-х гадоў. У залу храма над уваходам на двух драўляных слупах выступаюць хоры з дугападобным парапетам.

У царкве можна ўбачыць абразы 18 стагоддзя — «Параскева Пятніца», «Маці Божая Адзігітрыя», «Спас Пантакратар», складзень.

## Званіца 
Асобна пастаўленая чацверыковая, вертыкальна ашаляваная званіца, мае верхні адкрыты ярус-звон у выглядзе слупавой лучковай аркады, якая ўтрымлівае 4-схільны гонтавы шацёр з крыжам у завяршэнні.

## Літаратура 
* *Кулагін А. М.* Праваслаўныя храмы на Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін. — Мн.: БелЭн, 2001. — 328 с.: іл.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Брэсцкага раёна
Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі
Катэгорыя:Збірагі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1610 годзе
Катэгорыя:1610 год у Еўропе
Катэгорыя:Помнікі беларускага народнага дойлідства
Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Беларусі
Катэгорыя:Храмы Брэсцкай і Кобрынскай епархіі
Эндрэ Кабаш

**Эндрэ Кабаш** (; 5 лістапада 1906 — 4 лістапада 1944) — венгерскі фехтавальшчык яўрэйскага паходжання, алімпійскі чэмпіён.

Эндрэ Кабаш нарадзіўся ў 1906 годзе ў Надзьварадзе (сёння — Арадзя ў Румыніі).

У 1930 годзе Эндрэ Кабаш заваяваў залаты медаль чэмпіянату Венгрыі. У 1931 годзе ён стаў уладальнікам залатога і сярэбранага медаляў чэмпіянату Еўропы. У 1932 годзе на Алімпійскіх гульнях у Лос-Анджэлесе Эндрэ Кабаш заваяваў залатую і бронзавую медалі. У 1933 годзе ён стаў уладальнікам двух залатых медаляў еўрапейскага першынства і сярэбранага медалю чэмпіянату Венгрыі. У 1934 годзе ён заваяваў два залатыя медалі еўрапейскага першынства, у 1935 — яшчэ адну (у 1937 годзе гэтыя еўрапейскія першынствы былі заднім чыслом прызнаны чэмпіянатамі свету). У 1936 годзе на Алімпійскіх гульнях у Берліне Эндрэ Кабаш заваяваў два залатыя медалі. У 1937, 1938 і 1939 гадах ён ізноў станавіўся чэмпіёнам Венгрыі (а ў 1938 годзе заваяваў яшчэ і бронзавы медаль).

У 1944 годзе Эндрэ Кабаш, разам са шматлікімі іншымі яўрэямі, быў мабілізаваны ў працоўны лагер. Загінуў падчас выпадковага выбуху замінаванага нямецкімі сапёрамі моста.

У 1986 годзе Эндрэ Кабаш быў унесены ў Міжнародная яўрэйская спартыўная зала славы.

Эндрэ Кабаш стаў прататыпам аднаго з персанажаў знятага ў 1999 годзе фільма «Смак сонечнага святла».

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фехтавальшчыкі Венгрыі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Венгрыі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па фехтаванні
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1932 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1932 года
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1936 года
Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1932 года
Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1936 года
Ілона Элек

**Ілона Элек** (; 17 мая 1907 — 24 ліпеня 1988), таксама вядомая як **Каралін Шахерэр** і **Ласлан Хеп** — венгерская фехтавальшчыца яўрэйскага паходжання, шматразовая алімпійская чэмпіёнка і чэмпіёнка свету.

Ілона Элек нарадзілася ў 1907 годзе ў Будапешце. У 1933 годзе выйграла чэмпіянат свету ў камандным заліку, у 1934 і 1935 гадах выйграла чэмпіянаты свету ў асабістым і камандным першынствах. У 1936 годзе на Алімпійскіх гульнях у Берліне заваявала залаты медаль. У 1937 годзе зноў стала чэмпіёнкай свету.

Калі пасля Другой сусветнай вайны аднавіліся спартыўныя спаборніцтвы, Ілона Элек ізноў пачала займаць вышэйшыя прыступкі пастаментаў. У 1948 годзе яна заваявала залаты медаль на Алімпійскіх гульнях у Лондане, у 1952 - сярэбраны медаль Алімпійскіх гульняў у Хельсінкі. З 1951 па 1955 гады яна штогод выйгравала чэмпіянаты свету.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фехтавальшчыкі Венгрыі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Венгрыі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па фехтаванні
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1936 года
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1948 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1952 года
Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1936 года
Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1948 года
Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1952 года
Торгільс Кнутсан

**Торгільс (Торкель) Кнутсан** (, першае згадванне ў 1283, памёр у ) — належаў да адной з найбольш магутных шведскіх сямей; быў маршалам у апошнія гады кіравання караля Магнуса Ладуласа і пасля яго смерці кіраваў дзяржавай ад імя малалетняга караля Біргера Магнусана. Заснавальнік Выбарга.

## Паходы ў Фінляндыю 
Торгільс Кнутсан распачаў шэраг паходаў у Фінляндыю для звароту фінаў і карэлаў у хрысціянства, дзе сутыкнуўся з супраціўленнем Ноўгарада. Заснаваў у 1293 годзе Выбаргскі замак, які стаў апорай уладарства шведаў на Карэльскім перашыйку.

У 1300 годзе распачаў новы буйны паход на ўсход. Мэтай паходу было адняць у Ноўгарада вусце Нявы. Пры ўпадзенні Охты ў Няву ў адно лета была пабудавана крэпасць Ландскрона. Спроба наўгародцаў перашкодзіць будаўніцтву скончылася няўдачай. Але калі асноўнае войска шведаў вярнулася дамоў, пакінуты на зімоўку гарнізон быў знясілены голадам і цынгой, і крэпасць была ўзята наўгародцамі 18 мая 1301 года. Крах прадпрыемства спрыяў падзенню маршала.

## Унутраная палітыка 
У адносінах да царквы Кнутсан паступаў самастойна і пастанавіў, супраць жадання Папы Баніфацыя VIII, каб у выпадку неабходнасці зборы на ваенную справу спаганяліся і з маёмасці царквы. Калі Біргер дасягнуў паўналецця, Кнутсан некалькі гадоў працягваў заставацца рэгентам, пакуль у 1303 годзе не склаў з сябе ўладу. Абгавораны перад каралём, ён быў абезгалоўлены ў 1306 годзе. Пакаранне смерцю праз адсячэнне галавы адбылася 10 лютага 1306 года. Пахаваны ён быў у тым жа месцы, дзе і пакараны смерцю — на неасвячонай царквой зямлі. Над магілай, як сведчыць «Хроніка Эрыка», быў усталяваны крыж і збудаваны «велізарны шацёр», з алтаром унутры яго. У маі 1306 года цела Торгільса Кнутсана было перанесена ў Рыдархольмскую царкву. Менавіта гэта месца было ўказана ў завяшчанні маршала, зробленым ім незадоўга да смерці. На каменнай надмагільнай пліце Торгільса Кнутсана і яго першай жонкі — выява Біргіты.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Артыкулы пра Кнутсана 
* Torgils Knutsson 

Катэгорыя:Кіраўнікі Швецыі
Катэгорыя:Постаці Выбарга
Катэгорыя:Абезгалоўленыя
Катэгорыя:Рэгенты
Катэгорыя:Асобы, чыя дата нараджэння не вызначана
Эпікантус

**Эпіка́нтус** (ад  — "унутраны вугал вока"; ) — вертыкальная скурная зморшчына ў пазваночных жывёл і чалавека, што што затуляе ўнутраны вугал шчыліны вока. Лічыцца, што сфарміраваўся як абарона вочнага яблыка ад холаду і іншых знешніх пашкоджанняў.

У чалавека эпікантус шырока распаўсюджаны ў прадстаўнікоў мангалоіднай расы і бушменскай малой расы, прычым у многіх груп сустракаецца толькі ў дзяцінстве. У прадстаўнікоў іншых рас з'яўляецца анамаліяй і можа сведчыць пра наяўнасць пэўных хвароб. Набыты эпікантус сустракаецца ў асоб, якія перажылі рубцовыя змены павекаў.

## Спасылкі 
* Origin Of Shape Of Asian Eyes Is Still A Mystery To Scientists 
* ЭПИКАНТУС

Катэгорыя:Вока
Мікалай Васілевіч Скліфасоўскі

**Мікалай Васілевіч Скліфасоўскі** (25 сакавіка [6 красавіка] 1836, сядзіба каля Дубасараў, Ціраспальскі павет, Херсонская губерня, Расійская імперыя, цяпер Дубасарскі раён, Прыднястроўе, Малдова — 30 лістапада [13 снежня] 1904, сядзіба Якаўцы паблізу Палтавы) — заслужаны расійскі прафесар, дырэктар Імператарскай клінічнага інстытута вялікай княгіні Алены Паўлаўны ў Санкт-Пецярбургу, аўтар прац па ваенна-палявой хірургіі брушной поласці.

Сярэднюю адукацыю атрымаў у Адэскай гімназіі. У 1859 годзе скончыў курс медыцынскага факультэта Маскоўскага ўніверсітэта і загадваў хірургічным аддзяленнем адэскай гарадской бальніцы. Ступень доктара медыцыны атрымаў у Харкаве ў 1863 годзе за дысертацыю «Аб крывяной каляматачнай пухліне».

У 1866 і 1867 гадах працаваў у Германіі ў патолагаанатамічнага інстытуце прафесара Вірхава і хірургічнай клініцы прафесара Лангенбека; у прускай арміі працаваў на перавязачных пунктах і ў ваенным лазарэце. Затым працаваў у Францыі ў Кламарта, і ў клініцы Нелатона, і ў Англіі ў Сімпсана.

На пачатку 1870 года, па рэкамендацыі Мікалая Пірагова, Скліфасоўскага запрашаюць узначаліць кафедру хірургіі Кіеўскага ўніверсітэта. Аднак у Кіеве прабыў нядоўга, неўзабаве адправіўся на тэатр франка-прускай вайны. Прааперыраваў каля 10 тысяч параненых.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хірургі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Хірургі Расіі
Катэгорыя:Члены Маскоўскага Англійскага клуба да 1917 года
Катэгорыя:Памерлі ад інсульту
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Прыднястроўі
Пеляка (рака)

**Пеля́ка** — рака ў Беларусі, у Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці, правы прыток ракі Струна (басейн Віліі).

Выток Пелякі знаходзіцца ў Літве, каля дзяржаўнай мяжы з Беларуссю. Даўжыня ракі складае 25 км.

Рака ўтварае натуральную мяжу паміж Віцебскай і Гродзенскай абласцямі. У ніжнім цячэнні каля кіламетра працякае па тэрыторыі Астравецкага раёна Гродзенскай вобласці.

Каля вёскі Пялека на рацэ стаіць разбураны млын, які працаваў да 90-х гадоў ХХ ст. З-за адсутнасці вялікіх паселішчаў вада ў рацэ надзвычай чыстая, амаль крынічная. Водзіцца фарэль.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Ігар Пастухоў*. Дзікая рэчка Пеляка  

Катэгорыя:Рэкі Пастаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Астравецкага раёна
Катэгорыя:Басейн Страчы
Промша

**Промша** — рака ў Навагрудскім і Дзятлаўскім раёнах Гродзенскай вобласці, правы прыток Моўчадзі (басейн Нёмана).

## Гідраграфія 
Даўжыня 32 км. Плошча вадазбору 74 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 0,5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 4,8 ‰.

Пачынаецца за 1,3 км на ўсход ад в. Вялікія Лезнявічы Навагрудскага раёна, цячэ па схілах Навагрудскага ўзвышша, у нізоўі — пераважна сярод лесу і ўпадае ў Моўчадзь ва ўрочышчы Салтанскі лес на захад ад в. Вусце Дзятлаўскага раёна. Прымае сцёк з невялікіх меліярацыйных каналаў. Даліна пераважна трапецападобная, шырынёй 0,3—0,7 км. Пойма двухбаковая, у верхнім цячэнні месцамі забалочаная, ніжэй сухая, адкрытая. Рэчышча ад вытоку на працягу 7 км каналізаванае, ніжэй звілістае; яго шырыня ад 3 м у вярхоўі да 9 м у ніжнім цячэнні. Берагі параслі лесам і хмызняком.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Прытокі Моўчадзі
Катэгорыя:Рэкі Навагрудскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Дзятлаўскага раёна
Дамачаўскі сельсавет

**Дамачаўскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці. Цэнтр — гарадскі пасёлак Дамачава.

## Гісторыя 
15 студзеня 1940 года ўтвораны Дамачаўскі пасялковы савет у складзе Дамачаўскага раёна Брэсцкай вобласці БССР. 3 чэрвеня 1957 года да Дамачаўскага пассавета былі далучаны вёскі Ляплёўка, Кабёлка і Дубіца скасаванага Ляплёўскага сельсавета. 8 верасня 1959 года ў склад пассавета са скасаванага Ліпінкаўскага сельсавета перададзены населеныя пункты Багданы, Барысы, Дамброўка, Лашнева, Ліпінкі, Падлужжа, Шыкілі. 7 лютага 1972 года скасаваны вёскі Дамброўка і Лашнева. 18 снежня 1972 года да пассавета далучана тэрыторыя скасаванага Чэрскага сельсавета (вёскі Гута, Дубок, Навасады, Рудня і Чэрск).

17 верасня 2013 года Дамачаўскі пасялковы савет быў пераўтвораны ў сельсавет без тэрытарыяльных змен.

## Склад 
У склад сельсавета ўваходзяць 15 населеных пунктаў:

## Насельніцтва 
Насельніцтва паводле перапісу 2009 года (14 населеных пунктаў, без Дамачава) — 1854 чалавекі, з іх 88,5 % — беларусы, 6,5 % — украінцы, 4,3 % — рускія; паводле перапісу 2019 года (15 населеных пунктаў) — 2794 чалавекі.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2013 годзе
Ідал (японская поп-культура)

, дзявочая поп-група (ідал-група).]]
, дзявочая поп-група  (ідал-група).]]
.]]
.]]
 — у японскай поп-культуры маладая медыя-персона (спявак, акцёр, мадэль і г.д.) з мілым і нявінным іміджам, звычайна падлеткавага ўзросту.

Можна сказаць, што ў японскай папулярнай музыцы спевакі-ідалы ўтвараюць пэўны жанр. Яны выконваюць адмысловы выгляд сентыментальных песень, якія не вымагаюць асаблівага вакальнага майстэрства, але артыст павінен быць мілым і абаяльным. У сваім паўсядзённым жыцці ідалы таксама павінны адпавядаць сваім песням, так каб мець ідэальна чысты публічны імідж і быць прыкладам для маладога пакалення. «Ідаламі» сталі называць дзяўчынак-спявачак, у асноўным ад 14 да 16 гадоў, якія толькі пачыналі свой шлях да славы або вельмі маладых новых зорак.

## Выбарачны спіс японскіх ідал-груп 
Гэта выбарачны спіс японскіх ідал-груп (музычных гуртоў), арганізаваны па праектам або агенцтвам па пошуку талентаў.
* AKB48
* Stardust Promotion (агенцтва па пошуку талентаў)
** Momoiro Clover Z
** Shiritsu Ebisu Chugaku
** Takoyaki Rainbow
* Hello! Project (праект)
** Morning Musume
** °C-ute
** Berryz Kobo
** S/mileage
** Juice=Juice
** Buono!
* Fairies
* 9nine
* Sakura Gakuin

## Спасылкі 
Катэгорыя:Культура Японіі
Катэгорыя:Поп-культура
Катэгорыя:Субкультуры
Лугавая Слабада

**Лугава́я Слабада́** (, ) — аграгарадок у Мінскім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Лугаваслабадскага сельсавета.

## Геаграфія 
Размешчаны за 22 кіламетры на паўднёвы ўсход ад Мінска, 15 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Пухавічы, на аўтадарозе  Мінск—Магілёў.

## Гісторыя 
У 1710 годзе згадваецца як моцна пацярпелая ў Паўночную вайну вёска Лагаўская Слабада (Логаўская Слабада, Лагоўская Слабада) ў складзе маёнтка Смілавічы-Бакшты ў Мінскім ваяводстве ВКЛ.

## Насельніцтва 
* 1238 жыхароў, 473 двары (1999)

## Інфраструктура 
* Лесапільня
* Сярэдняя школа
* Дом культуры і бібліятэка
* Бальніца і амбулаторыя
* Аддзяленне сувязі

## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Васілевіч Жылко (нар у 1925) — вучоны ў галіне глебазнаўства, доктар сельскагаспадарчых навук.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лугаваслабадскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна
Джон Уолтэр Крысці

**Джон Уолтэр Крысці** ( — ) — амерыканскі інжынер, адзін з першапраходцаў і наватараў танкавага канструявання. Найбольш вядомы як стваральнік серыі колава-гусенічных танкаў. Машыны Крысці адрозніваліся цікавымі тэхнічнымі рашэннямі і арыгінальнасцю канструкцыі. Акрамя таго, яны былі надзвычай хуткаснымі.

Падвеска сістэмы Крысці выкарыстоўвалася на танках Т-34, Comet, Crusader і іншых машынах Другой сусветнай вайны. На базе эксперыментальнага танка Крысці была распрацавана серыя савецкіх хуткаходных танкаў БТ.

Катэгорыя:Інжынеры ЗША
Катэгорыя:Канструктары ЗША
Катэгорыя:Вынаходнікі ЗША
Катэгорыя:Машынабудаўнікі
Грэг Луганіс

**Грэгары «Грэг» Эфтыміяс Луганіс** (, нар. , , штат Каліфорнія, ЗША) — амерыканскі скакун у ваду, чатырохразовы алімпійскі чэмпіён (адзіны ў скачках у ваду сярод мужчын), пяціразовы чэмпіён свету, шасціразовы чэмпіён Панамерыканскія гульняў, 47-разовы чэмпіён ЗША. Адзін з наймацнейшых спартсменаў у гісторыі скачкоў у ваду.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0155-9 (т.9)
Флаэма

сцябла:
1. сэрцавіна,
2. протаксілема,
3. ксілема,
4. флаэма,
5. склерэнхіма,
6. перыдэрма,
7. эпідэрма]]
**Флаэма** (ад  — кара), *луб* — складаная тканка ў сцёблах і каранях дрэвавых і травяністых раслін. Служыць для правядзення па расліне арганічных і мінеральных рэчываў; выконвае таксама запасальную, механічную, выдзяляльную функцыі. Складаецца з праводных (сітападобных) трубак з клеткамі-спдарожніцамі, з лубяных парэнхімы і валокнаў. У дрэвавых раслін утварае ўнутраную частку кары. Адрозніваюць флаэму першасную (утвараецца з пракамбію, характэрная для папарацей, дзеразы, хвашчоў) і другасная (адкладваецца ў голанасенных і двухдольных ад дзейнасці камбію). У флаэме назапашваюцца алей, крухмал, дубільныя і іншыя рэчывы. Лубяныя валокны выкарыстоўваюць як сыравіну.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0155-9 (т.9)

Катэгорыя:Тканкі раслін
Культурызм

— адзін з пачнальнікаў культурызму.]]
**Культурызм** (ад ), **бодыбілдынг** — сістэма сілавых практыкаванняў для развіцця мускулатуры. Вядомы з часоў Старажытнай Грэцыі і Рыма. Асновы сучаснага культурызму распрацаваны ў канцы 19 стагоддзя, сістэмы трэніровак — у 1960-я гады (у ЗША). Міжнародныя конкурсы культурыстаў праводзяцца з 1901 года, штогадовыя чэмпіянаты свету — з сярэдзіны 20 стагоддзя. Міжнародная федэрацыя па культурызме створана ў 1946 годзе, федэрацыя культурызму Беларусі — у 1985 годзе. Сярод беларускіх культурыстаў: Э.Зайкін, бронзавы прызёр чэмпіяната свету сярод юніёраў (1994), чэмпіёны Еўропы М.Шыла (1989) і А.Крыксін (1996), Аляксей Алегавіч Шабуня.

### Прафесійны культурызма 
У сучаснай індустрыі культурызма прафесіяналам звычайна называюць культурыста, які перамог у кваліфікацыйных спаборніцтвах, як аматар, і які зарабіў «Pro Card» ад IFBB. Уладальнікі дадзенай карты атрымліваюць права выступаць на прафесійных турнірах, напрыклад, "Арнольд Класік». 

Файл:Містэр Каліфорнія дэманструе сваю праграму па культурызму.gif|Містэр Каліфорнія дэманструе сваю праграму па культурызму
Файл:Пажылы атлет часткова прысядае з штангай 565 lbs.gif|thumb|Пажылы атлет часткова прысядае з штангай 565 lbs
Файл:Пажылы атлет прысядае са штангай.jpeg|Пажылы атлет прысядае са штангай

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0155-9 (т.9)
Запасальная парэнхіма

**Запасальная парэнхіма**, або **запасальная тканка** — парэнхіма (асноўная тканка), якая выконвае функцыю захоўвання і запасання пажыўных рэчываў. Звычайна сканцэнтравана ў стрыжані шматгадовых сцеблаў, у цыбулінах, клубнях і карэнішчах, у пладах і насенні.

У якасці запасных рэчываў, якія адкладваюцца ў тканках запасальнай парэнхімы, могуць быць інулін, крухмал і іншыя цукры, бялкі і тлушчы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Словарь ботанических терминов. / Под общей редакцией д.б.н. И. А. Дудки. — Киев: Наукова Думка, 1984.

## Спасылкі 
* *Вислобоков Н. А.* Ткани высших растений // Биологический отдел Центра педагогического мастерства 

Катэгорыя:Тканкі арганізма
Парэнхіма

**Парэнхі́ма** (, літаральна — налітае побач): **у медыцыне** — сукупнасць асноўных элементаў унутранага органа, абмежаваная злучальнатканкавай стромай і капсулай (напрыклад, эпітэлій печані, нырак, лёгкіх і інш.).; **у біялогіі** — тканка ўнутранага асяроддзя шматклетачных арганізмаў, якая складаецца з прыблізна аднолькавых непалярызаваных клетак. Таксама выкарыстоўваецца для апоры. Тканкі, класіфікавальныя як парэнхіматозныя, сустракаюцца ў сасудзістых раслін і ў прадстаўнікоў шэрагу груп шматклетачных жывёл і губак.

## Парэнхіматозныя тканкі ў сасудзістых раслін 
* Аэрэнхіма
* Запасальная парэнхіма

## Парэнхіматозныя тканкі ў шматклетачных жывёл 
* Стрававальная парэнхіма бескішэчных турбелярый.
* Мезенхіма ігласкурых і хордавых.

## Гл. таксама 
* Парэнхімула
* Парэнхімела
* Склероз

## Літаратура 
* 
* Парэнхіма — артыкул з Вялікай медыцынскай энцыклапедыі 

Катэгорыя:Тканкі арганізма
Тунцы

**Тунцы** — група рыб сямейства скумбрыевых. 5 родаў, 13 відаў. Пашыраны ў цёплых водах усіх акіянаў, некаторыя заходзяць ва ўмераныя воды. Зграйныя пелагічныя рыбы.

Даўжыня ад 30 см да 3 метраў і больш, маса да 680 кг (тунец сіні, або звычайны). Цела верацёнападобнае, падоўжанае. Хваставое сцябло тонкае, мае з кожнага боку вялікі скурысты кіль. Ззаду спіннога і анальнага плаўнікоў некалькі дадатковых плаўнічкоў. Адрозніваюцца моцным развіццём крывяносных сасудаў скуры, бакавых цягліц цела і т.зв. чырвоных цягліц, што дае ім магчымасць плаваць хутка і на вялікія адлегласці. Кормяцца рыбамі, малюскамі, ракападобнымі. Аб'екты промыслу.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 576 с.: іл.

Катэгорыя:Скумбрыевыя
Касцёл Святой Барбары (Замосце)

**Касцёл Святой Барбары** — каталіцкі храм першай паловы XVII ст. у в. Замосце Слуцкага раёна. Помнік рэспубліканскага значэння.

## Гісторыя 
Гістарычныя звесткі пра касцёл вельмі скупыя. Вядома, што ён быў фундаваны ў 1620 г. (або ў 1649 г.) мясцовым шляхціцам Андрэем Самуілам Вінкаю-Ратамскім, а ў XVII ст. пры ім была місія езуітаў. У 1681—1683 гадах мастак Яцак Хіліцкі выканаў для касцёла 3 насценныя кампазіцыі на гістарычныя тэмы.

У 1866 г. пераасвячоны ў праваслаўную царкву. Пасля 1920 г. выкарыстоўваўся як культурная і гаспадарчая установа. 3 1990-х гг. касцёл пасля рэстаўрацыі паводле праекта архітэктара В. Кондраля дзейнічае.

## Архітэктура 
Касцёл уяўляе сабой мураваны аднанефавы будынак, які складаецца з квадратнага ў плане асноўнага аб'ёма, пяціграннай алтарнай апсіды і вежападобнага бабінца. Бабінец, пэўна, перабудаваны ў XIX ст., уяўляе сабой магутны прызматычны вежападобны чацвярык з трохвугольным франтонам і руставаным арачным уваходам, звонку не мае гарызантальных чляненняў, што надае яму асаблівую важкасць. Грані апсіды прымыкаюць да нефа пад косым вуглом, нібы будаўнік імкнуўся надаць паўцыркульны абрыс. Па баках прылягаюць выцягнутыя ўпоперак сакрысціі. Касцёл накрыты агульным двухсхільным дахам, які над апсідай пераходзіць у вальмавы.

Сцены нефа аздобленыя тонкімі пілястрамі і завершаныя прафіляваным карнізам. Вокны высокія, з паўцыркульным завяршэннем. Над ніжнім ярусам бабінца крыжовае скляпенне, вокны з лучковымі завяршэннямі. Над асноўным памяшканнем плоская драўляная столь (першапачатковае перакрыцце не захавалася). Калісьці ў галоўным алтары знаходзілася карціна «Укрыжаванне» вядомага мастака Шымана Чаховіча.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Касцёлы Слуцкага раёна
Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1649 годзе
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі рэнесанс
Катэгорыя:Замосце (Слуцкі раён)
Катэгорыя:Касцёлы Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі
Катэгорыя:Храмы Святой Варвары
Яганы

**Яга́ны** (саманазва — *я́мана*, «жывучыя, людзі»- *ягхан*) — індзейскі народ у Чылі. Таксама называюцца «ямара» і «тэкуэнчэ». Галоўным чынам, паняцце Фуэгіны (абарыгены Вогненнай Зямлі) раней адносілася толькі да яганаў. Жывуць на востраве Наварына ў паўднёвай частцы архіпелага Вогненная Зямля. Цяпер іх налічваецца 1690 чалавек. У 1946 годзе на мове ямана (яган) размаўляла не менш за 60 чалавек. Зараз — верагодна некалькі чалавек у Аргенціне; у Чылі — толькі адна Крысціна Кальдэрон. Астатнія яганы перайшлі на іспанскую мову. Шмат хто з лінгвістаў лічыць, што, de facto, мова ямана вымерла.

Асноўныя традыцыйныя заняткі яганаў — паляванне на марскіх сысуноў і птушак; рыбалоўства, збор малюскаў і ядомых водарасцей. Незалежныя дэцэнтралізаваныя абшчыны, нізкі ўзровень сацыяльнай стартыфікацыі. Патрылакальны шлюб, сустракалася палігінія. Былі развітыя мужчынскія рытуалы, ініцыяцыі хлопчыкаў; для міфалогіі былі характэрныя міфы аб паходжанні мужчынскіх рытуалаў, двух братах — культурных героях і інш. Крысціна Кальдэрон, разам са сваёй унучкай Крысцінай Зарага і сястрой Урсулай, выдала ў 2005 годзе кнігу *Hai Kur Mamashu Shis* («Хачу расказаць вам гісторыю»), у якой былі сабраны казкі, якія расказалі ёй старэйшыя прадстаўнікі племені.

Mamihlapinatapai (зрэдку пішуць mamihlapinatapei) — слова з янагскай мовы. Яно азначана ў Кнізе рэкордаў Гінэса ў якасці «найбольш ёмістага слова» і лічыцца адным з самых цяжкіх для пераклада слоў. Яно азначае «Позірк паміж двумя людзьмі, у якім выказваецца жаданне кожнага ў тым, што іншы стане ініцыятарам таго, чаго жадаюць абодва, але ні адзін не жадае быць першым».

## Спасылкі 
* Леў Міронавіч Мінц Погасшие огни

Катэгорыя:Індзейцы Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Народы Чылі
Катэгорыя:Народы Аргенціны
Катэгорыя:Вогненная Зямля
Корка

**Корка**, або **рытыдом** () — вонкавая частка кары шматгадовых парасткаў і каранёў, складаецца са змярцвелых участкаў першаснай кары і другаснай флаэмы. Гэтыя дзве тканкі аддзелены перыдэрмамі, ўтворанымі неаднаразова закладзенымі фелагенамі . Перыферычныя пласты коркі ападаюць, і стары пласт фелагена адмірае. Замест яго далей ад цэнтра закладваецца новы пласт, і, такім чынам, фарміруецца некалькі перыдэрмаў. Адміранне тканак, якія размяшчаюцца паміж перыдэрмамі, абумоўлена газа- і воданепранікальнасцю корку, які уваходзіць у перыдэрму.

Па характары залажэння фелагена адрозніваюць:
* *кальцавую* корку — вінаград, павойнік;
* *лускаватую* корку — дуб, сасна.

Асабліва магутная корка развіваецца на старых ствалах і каранях дрэў. У хмызнякоў шмат корка не ўтвараецца, з прычыны таго, што яна звычайна хутка скідаецца. У некаторых дравяністых раслін (напрыклад, у бука) коркі няма.

Частата скідання корка, як і ўзрост першага яе аддзялення, вар'іруюць у розных раслін. У вінаграда і сунічнага дрэва корка ападае штогод, іншыя расліны змяняюць яе паступова. У вінаграда корка аддзяляецца ўжо ў першы год жыцця парасткаў, у яблыні, грушы — на 6—8-м годзе, у ліпы — на 10—12-м, у дуба — на 25—30-м, у піхты, граба — ва ўзросце 50 гадоў і болей.

Прычынай скідвання коркі можа быць, апроч натуральнага развіцця расліны, могуць быць грыбы, лішайнікі, механічныя пашкоджанні перыдэрмы.

Роля скарынкі ў жыцці расліны:
* разам са скарынкай расліна вызваляецца ад назапашаных шкодных прадуктаў метабалізму;
* абарона ад сонечных апёкаў, перагрэву, выпарэння вады, вымярзання, шкоднікаў і інфекцыйных агентаў.

Корак, якая атрымліваецца з коркі коркавага дуба і амурскага аксаміту, мае практычнае значэнне.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Тканкі раслін
Setaria

**Setaria** — шматзначны тэрмін.

## Значэнні 
* навуковая назва роду грыбоў 
* навуковая назва роду птушак 
* навуковая назва роду метлюжковых раслін 
* навуковая назва роду круглых чарвей
Мяшэй шызы

**Мяшэй шызы**, **Мяжэй** (*Setaria glauca*) — кветкавая травяністая расліна сямейства метлюжковых.

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовая расліна. Корань валасніковісты, пранікае ў глебу на глыбіню да 150 см. З’яўляецца ў другой палавіне чэрвеня. Сцябло прамое, гладкае. Размнажаецца насеннем (да 5,5 тыс. з расліны).

## Значэнне і шкоднасць 
Усходы пустазелля цяжка адрозніць ад усходаў проса. Засмечвае збожжавыя, проса, прапашныя, тэхнічныя і агароднінныя культуры.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. Мн., 1993. ISBN 5-85700-079-3

Катэгорыя:Мяшэй
Катэгорыя:Травы
Мяшэй

**Мяшэ́й** (*Setaria*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
* (злева) і . ]]
Аднагадовыя ці шматгадовыя травы. Лісце плоскае, лінейна-ланцэтнае, шурпатае. Каласкі двухкветкавыя, абкружаныя доўгімі шчацінкамі, сабраныя ў густы султан. Плод — зярняўка.

## Арэал і экалогія 
Налічваецца больш за 120 відаў. Пашыраны ў трапічных, субтрапічных, радзей ва ўмераных абласцях зямнога шара. На тэрыторыі Беларусі 6 відаў: , , , , , . Трапляюцца ў пасевах, каля дарог, на засмечаных мясцінах.

## Таксанамія 
,  51, 178, pl. 13, f. 3. 1812. nom. cons.

### Сінонімы 
* 
* 
* 
* 
* , nom. inval.
* 
* 

### Віды 
Род уключае больш за 100 відаў.

Некаторыя віды:
* 
* 
* 
* 
** 
* 
*   
* 

Многія віды, якія раней уваходзілі ў род *Setaria'', цяпер уваходзяць у іншыя роды — напрыклад, у род .

## Значэнне і выкарыстанне 
Кармавыя, дэкаратыўныя расліны, некаторыя віды — пустазелле.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
*
Лістападныя расліны

ўвосень]]
thumb|250px|Лістападныя дрэвы ўзімку
**Лістападная расліна** — у батаніцы расліна, галоўным чынам дрэва або куст, чыё лісце ападае ў пэўную пару года. У адных выпадках гэта звязана з нізкімі тэмпературамі ў зімовы перыяд на тэрыторыях з умераным ці арктычным кліматам; у іншых ападанне адбываецца ў засушлівы сезон у рэгіёнах з сезонным рэгуляваннем ападкаў. У супрацьлегласць лістападным раслінам, ёсць так званыя вечназялёныя расліны, чыё лісце не ападае. Акрамя гэтага, ёсць расліны з прамежкавым цыклам — іх завуць паўлістападнымі.

Шматлікія лістападныя расліны цвітуць у перыяд, калі лісце на іх адсутнічае — гэта павялічвае іх прадуктыўнасць пры апыленні. Адсутнасць лісця спрашчае працэс апылення ў раслін, якія апыляюцца з дапамогай ветру, і паляпшае іх бачнасць для насякомых-апыляльнікаў. Аднак гэта стратэгія рызыкоўная, з прычыны таго, што моцныя маразы ці засуха могуць загубіць насенне.

Скідаючы лістоту, дрэвы і кусты памяншаюць сваю патрэбнасць у вільгаці — у марознае надвор'е вада замярзае. Пры адсутнасці лісця павялічваецца прадзіманасць раслін, што захоўвае іх ствалы і парасткі ад пашкоджанняў, якія выклікаюцца снежнымі штормамі.

## Спасылкі 
* Lemon, P. C. (1961). Forest ecology of ice storms. *Bulletin of the Torrey Botanical Club* 88: 21.
* Deciduous Forest Facts 
* Deciduous Forest Biome

Катэгорыя:Фізіялогія раслін
Хрыстэн Раўнкіер

**Хрыстэн Раўнкіер** (, 29 сакавіка 1860, ферма Раўнкіер (Ravnkærgård), Ютландыя, Данія — 11 сакавіка 1938) — дацкі батанік.

Аўтар найбольш распаўсюджанай сістэмы жыццёвых формаў раслін, якая стала асновай для ландшафтна-біянамічнай геаграфіі расліннасці. У аснову сістэмы пакладзены прыкметы размяшчэння і зімовай абароны органаў аднаўлення.

У 1893—1911 — супрацоўнік каралеўскіх Батанічнага саду і Батанічнага музея ў Капенгагене.

У 1912—1923 — прафесар батанікі Капенгагенскага ўніверсітэта.

## Расліны, апісаныя Раўнкіерам 
## Літаратура 
* Smith W.G. Raunkiaer’s «life-forms» and statistical methods. Journal of Ecology, 1913, 1, 16-26.
* Christensen C.F.A. Den danske botaniks historie, med tilhørende bibliografi. — København: H. Hagerup, 1924—1926. — I. Den danske botaniks historie fra de aeldstetider til 1912. — 1924. — 884 p.; II. Bibliografia. — 1926
* Gleason H.A. The significance of Raunkiaer’s law of frequency. Ecology, 1929, 10, 406—408.
* Costantin J.N. Aperçu historique des progrès de la botanique depuis cent ans (1834—1934). — Paris: Masson, 1934
* Fuller G.D. Raunkiaer’s ecological papers. Ecology, 1935, 16: 111—113
* Preston F.W. The commonness, and rarity, of species. Ecology, 1948, 29, 254—283

Катэгорыя:Батанікі Даніі
Катэгорыя:Геабатанікі
Дрэвавыя расліны

**Дрэвавыя расліны**, **дравяністыя расліны** — шматгадовыя вечназялёныя і лістападныя расліны, ствол і галіны якіх утвараюць драўніну. З'яўляюцца галоўным элементам леса, які фарміруе яго ландшафт, і служаць асноўным фактарам ляснога біягеацэнозу. Раздзел батанікі, які вывучае дрэвавыя расліны, завецца дэндралогія.
міні|справа|150 пкх|

Паводле класіфікацыі дацкага батаніка Хрыстэна Раўнкіера дравяністыя расліны маюць шматгадовыя надземныя парасткі з пупышкамі аднаўлення, якія размяшчаюцца высока ў кроне. У сваёй класіфікацыі Раўнкіер адносіць іх да групы фанерафітаў.

У класіфікацыі І. Р. Серабракова падраздзяляюцца на тры тыпы: дрэвы, кусты і кусцікі.

Для голанасенных і двухдольных драўняных раслін характэрна магутнае паўторнае патаўшчэнне і развіццё перыдэрмы.

міні|злева|150пкх|

Драўняныя расліны, у залежнасці ад умоў навакольнага асяроддзя, набываюць розныя жыццёвыя формы: дрэвы, кусты, ліяны, сланцы (напрыклад, кедравы сланік). У адрозненне ад травяністых раслін, у драўняных надземныя вегетатыўныя органы ў неспрыяльных умовах не адміраюць цалкам, а пры наступе спрыяльнага перыяду аднаўляюць свой рост з утварэннем новага лісця, кветак і пладоў. Дзякуючы гэтаму такія расліны здольныя разрастацца, утвараючы буйныя ствалы і магутныя галіны, могуць расці мноства гадоў і дасягаць велізарных памераў.
У тоўшчы драўніны драўняных раслін фарміруецца перыядычная слаістая структура гадавых кольцаў. Драўняныя расліны большай часткай прадстаўлены насеннымі раслінамі, але таксама і сярод папарацей сустракаюцца дрэвападобныя.

У лясных насаджэннях, у тым ліку штучных, звычайна вылучаюць драўняныя расліны галоўнай пароды (буйныя дрэвы), спадарожнай пароды і кусты.

## Літаратура 
* Дрэвавыя расліны // 
* 
* 

Катэгорыя:Жыццёвыя формы раслін
Катэгорыя:Дэндралогія
Чэмпіянат свету па снукеры 1974

**Чэмпіянат свету 1974** (, таксама вядомы як *Park Drive World Snooker Championship 1974*) — прафесійны рэйтынгавы турнір па снукеры, які праходзіў з 16 па 25 красавіка 1974 года на арэне Belle Vue, у Манчэстэры, Англія. Турнір стаў 37-м розыгрышам чэмпіянату свету, які быў заснаваны ў 1927 годзе. Кампанія Park Drive у трэці раз запар спансавала турнір. Прызавы фонд турніру склаў £10,000, з якіх £2,000 атрымаў пераможца.

Катэгорыя:Чэмпіянат свету па снукеры
Катэгорыя:1974 год у снукеры
Катэгорыя:Красавік 1974 года
Чэмпіянат свету па снукеры 1975

**Чэмпіянат свету 1975** () — прафесійны рэйтынгавы турнір па снукеры, які праходзіў на арэне Nunawading Basketball Stadium, у Мэльбурне, Аўстралія. Турнір стаў 38-м розыгрышам чэмпіянату свету, які быў заснаваны ў 1927 годзе. Прызавы фонд турніру склаў £18,900, з якіх £4,000 атрымаў пераможца.

Катэгорыя:Чэмпіянат свету па снукеры
Катэгорыя:1975 год у снукеры
Катэгорыя:Красавік 1975 года
Катэгорыя:Май 1975 года