open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дварэц (Хаценчыцкі сельсавет)

**Дварэц** () — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хаценчыцкага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 25 км на паўночны захад ад г. Вілейка, 128 км ад Мінска, на аўтадарозе Куранец — Будкі.

## Гісторыя 
У 1800 годзе вёска ў Вілейскім павеце Мінскай губерні Расійскай імперыі, уласнасць каталіцкай царквы. У 1897 годзе вёска Дворжэц у Вішнеўскай воласці Свянцянскага павета Віленскай губерні.

З 1921 года ў Польскай Рэспубліцы, у складзе Навагрудскага, з 1925 года Віленскага ваяводстваў. У 1923 годзе вёска ў Іжскай гміне Вілейскага павета, пазней належала да гміны Хаценчыцы, у 1938 годзе ў Войстамскай гміне.

З лістапада 1939 года ў БССР. З 4 снежня 1939 года ў Вілейскай вобласці, з 15 студзеня 1940 года ў Куранецкім раёне, з 12 кастрычніка 1940 года ў Іжскім сельсавеце. У Вялікую Айчынную вайну з чэрвеня 1941 года да 3 ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі. З фронту не вярнуліся 6 жыхароў. З 20 верасня 1944 года ў Куранецкім, з 5 ліпеня 1946 года ў Вілейскім раёнах Маладзечанскай вобласці. У студзені 1949 года створаны калгас «Новае жыццё». З 20 студзеня 1960 года ў Мінскай вобласці. Знаходзілася ў складзе калгаса «Світанне».

## Насельніцтва 
* 1800 год — 38 жыхароў, 6 двароў.
* 1866 год — 66 жыхароў, 6 двароў.
* 1897 год — 72 жыхары, 14 двароў.
* 1921 год — 127 жыхароў, 21 двор.
* 1923 год — 130 жыхароў, 22 двары.
* 1931 год — 144 жыхары, 24 двары.
* 1938 год — 127 жыхароў, 24 двары.
* 1960 год — 111 жыхароў.
* 1988 год — 49 жыхароў, 27 двароў.
* 2008 год — 26 жыхароў, 20 гаспадарак.

## Славутасці 
».]]
На паўднёвым ускрайку вёскі каля дарогі Іжа — Лыцавічы захоўваецца вялікі камень з ямкамі, прынесены ледавіком прыкладна 220—150 тыс. гадоў таму ў часы дняпроўскага зледзянення. Геалагічны помнік прыроды.

## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Папковіч — беларускі паэт, перакладчык

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хаценчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна
Пасекі 1

**Пасе́кі 1** (, ) — хутар у Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хаценчыцкага сельсавета.

## Гісторыя 
У 1921—1945 гадах засценак у складзе гміны Хаценчыцы Вілейскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.

## Насельніцтва 
* 1921 год — 24 жыхары, 4 двары.
* 1931 год — 34 жыхары, 3 двары.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хаценчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна
Пянькоўка (Вілейскі раён)

**Пянько́ўка** (, ) — хутар у Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хаценчыцкага сельсавета.

## Гісторыя 
У 1921—1945 гадах засценак у складзе Польскай Рэспублікі, Віленскага ваяводства, Вілейскага павета, гміны Ілья.

## Насельніцтва 
* 1921 год — 4 жыхары, 1 двор.
* 1931 год — 18 жыхароў, 2 двары.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Хаценчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна
Новая Гута (Вілейскі раён)

**Но́вая Гу́та** () — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хаценчыцкага сельсавета. Знаходзіцца за 16 км на паўднёвы ўсход ад г. Вілейка, 76 км ад Мінска.

## Гісторыя 
У 1800 годзе вёска ў Вілейскім павеце Мінскай губерні Расійскай імперыі, у складзе маёнтка Ілья, уласнасць генерал-аншэфа М. Салтыкова, меліся шклозавод, З млыны; у 1847 годзе ў Вілейскім павеце Віленскай губерні, у дзяржаўным маёнтку Ілья. У 1873 годзе вёска ў складзе Ільскай сельскай грамады Вязынскай воласці таго ж павета, 58 дзяржаўных сялян. У канцы XIX ст. дзейнічала праваслаўная царква, была адкрыта школа граматы.

З 1921 года вёска ў складзе Польскай Рэспублікі, належала да Віленскага ваяводства, Вілейскага павета, гміны Ілья.

З лістапада 1939 года ў БССР, з 15 студзеня 1940 года ў Ільянскім раёне Вілейскай вобласці, з 12 кастрычніка 1940 года цэнтр Навагуцкага сельсавета. З 25 чэрвеня 1941 да 3 ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. У маі 1943 года спалена карнікамі, былі загублены 9 жыхароў. З фронтаў Вялікай Айчыннай вайны не вярнуліся 7 вяскоўцаў. З 20 верасня 1944 года ў Ільянскім, з 20 ліпеня 1957 года ў Вілейскім раёнах Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года Мінскай абласцей. З 6 верасня 1957 года ў Хаценчыцкім сельсавеце.

## Насельніцтва 
* 1800 год — 110 жыхароў, 26 двароў.
* 1886 год — 197 жыхароў, 25 двароў.
* 1897 год — 253 жыхары, 37 двароў.
* 1908 год — 353 жыхары.
* 1921 год — 212 жыхароў, 35 двароў.
* 1931 год — 242 жыхары, 45 двароў.
* 1940 год — 250 жыхароў, 62 двары.
* 1960 год — 158 жыхароў.
* 2008 год — 28 жыхароў, 15 гаспадарак.
* 2009 год — 24 чал.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хаценчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна
Асінаўка (Хаценчыцкі сельсавет)

**Асі́наўка** (, ) — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хаценчыцкага сельсавета.

## Гісторыя 
У 1866 годзе засценак ў складзе Вілейскага павета Расійскай імперыі.

У 1921—1945 гадах засценак ў складзе Польскай Рэспублікі, Віленскага ваяводства, Вілейскага (з 1927 года Маладзечанскага) павета, .

## Насельніцтва 
* 1931 год — 6 жыхар, 1 двор.
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Хаценчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна
Малявічы (Вілейскі раён)

**Маляві́чы** (, ) — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хаценчыцкага сельсавета. Знаходзіцца за 42 км на паўднёвы ўсход ад г. Вілейка, 77 км ад Мінска.

## Назва 
Было жалудоцкае прозвішча Малевіч, свіслацкае Маль, астравецкія Малейка, Малэйша. Ёсць літоўскія *Malis, Malonis*, латышскае *Māls*. Аснова *Mal*- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах.

## Гісторыя 
У пісьмовых крыніцах згадваецца ў 1473 г. як сяло ў складзе маёнтка Ілья Багдана Саковіча.

У 1715 годзе вёска пры фальварку Дварэц у складзе маёнтка Ілья ў Мінскім ваяводстве ВКЛ, шляхецкая ўласнасць, 10 двароў, 19 жыхароў мужчынскага полу.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У 1794 г. ўласнасць Міхала Клеафаса Агінскага, канфіскавана ў казну. У 1800 годзе ўласнасць генерала-аншэфа М. Салтыкова, у Вілейскім павеце Мінскай губерні. У 1852 годзе ў складзе Рабунскай сельскай грамады, у Вілейскім павеце Вілейскай губергі. У 1886 г. вёска ў Вязынскай воласці, меліся царква, піцейны дом; у 1897 г. — магазін, царква.

З 1921 года вёска ў складзе Польскай Рэспублікі, Віленскага ваяводства, Вілейскага павета, гміны Ілья. У 1938 г. вядомы вёска (22 двары, 107 жыхароў), калонія і засценак (68 двароў, 358 жыхароў), фальварак (4 жыхары), лясная старожка (4 жыхары), фальварак Малявічы Скарбовыя (4 двары, 24 жыхары).

З лістапада 1939 года ў БССР, з 15 студзеня 1940 г. ў Ільянскім раёне Вілейскай вобласці.

У Вялікую Айчынную вайну з 25 чэрвеня 1941 да 3 ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі. З фронту не вярнуліся 13 вяскоўцаў. За 2,5 км на ўсход ад вёскі пахаваны 98 жыхароў (21 двор) в. Воркі, за 2 км на ўсход — 93 жыхары (23 двары) в. Любча (знаходзіліся на гэтых месцах і пасля не адрадзіліся), якіх 5 мая 1943 года спалілі карнікі. У 1955 годзе на магілах пастаўлены абеліск і стэла.

З 20 верасня 1944 г. ў Ільянскім, з 20 ліпеня 1957 г. ў Вілейскім раёнах Маладзечанскай, З 20 студзеня 1960 г. ў Мінскай вобласці, у Хаценчыцкім сельсавеце.

## Насельніцтва 
* 1800 год — 131 жыхар, 26 двароў.
* 1852 год — 214 жыхароў, 27 двароў.
* 1897 год — 340 жыхароў, 55 двароў.
* 1908 год — 378 жыхароў
* 1921 год — 443 жыхары, 70 двароў.
* 1960 год — 429 жыхароў.
* 1999 год — 240 чал.
* 2008 год — 163 жыхары, 84 гаспадаркі.
* 2009 год — 158 чал.

## Інфраструктура 
У 2009 г. дзейнічалі бібліятэка, клуб, магазін, Дом сацыяльных паслуг.

## Славутасці 
.]]
* Курганны могільнік, каменныя магілы (IX—XI стагоддзі, мясцовая назва Паганскія могілкі), за 2,1 км на паўднёвы захад ад вёскі, на правым беразе р. Вілія — 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хаценчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна
Старынкі (Хаценчыцкі сельсавет)

**Старынкі** — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хаценчыцкага сельсавета.

## Гісторыя 
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Хаценчыцы Вілейскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.

## Насельніцтва 
* 1921 год — 114 жыхароў, 16 двароў.
* 1931 год — 116 жыхароў, 20 двароў.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна
Катэгорыя:Хаценчыцкі сельсавет
Лукавец (Вілейскі раён)

**Лукаве́ц** (, ) — аграгарадок у Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хаценчыцкага сельсавета.

## Гісторыя 
Згадваецца ў 1550 годзе як цэнтр маёнтка ў складзе ВКЛ. У 1662 г. згадваецца ў складзе Менскага ваяводства ВКЛ.

У 1921—1945 гадах маёнтак у складзе гміны Хаценчыцы Вілейскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.

## Насельніцтва 
* 1921 год — 95 жыхароў, 7 двароў.
* 1931 год — 97 жыхароў, 8 двароў.

## Славутасці 
* Сядзіба Бароўскіх
* Касцёл Святых Пятра і Паўла ў прыстасаваным будынку, які будаваўся ў 1950-я гг. як дзіцячы сад.

Лукавец. Капліца.jpg|Сядзіба Бароўскіх. Капліца
Лукавец. Лядоўня (02).jpg|Сядзіба Бароўскіх. Лядоўня
Лукавец. Лядоўня (03).jpg|Сядзіба Бароўскіх. Лядоўня

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Хаценчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна
Альбігойцы

**Альбігойцы** (, , ад назвы горада горада Альбі ў Тарнскім дэпартаменце Францыі), **Царква Альбі** — распаўсюджаная ў Паўднёвай Еўропе рэлігійная плынь «добрых людзей» (катараў).

У вучэнні альбігойцаў галоўнай тэмай з’яўлялася тэма панадбыццёвай міласці «Нябеснага Добрага Айца», дзеля якой, па меркаванні вызнаўцаў, быў пасланы на зямлю Сын Божы Ісус Хрыстос, «Алейнае дрэва», «Жаніх Шлюбнага Чартога». Альбігойцы звалі гэтую праяву чароўнай міласці па імі горада «Альбі», што адпавядала па значэнні панятку «мінне» (вышняя міласць), які шырока выкарыстоўваўся мінезінгерамі і правансальскімі трубадурамі.

Як і ў любым кірунку маніхейства, у альбігойстве меўся падзел паміж манахамі («дасканалымі») і свецкімі паслядоўнікамі, прычым манахі ўстрымоўваліся ад віна, мяса, любога гвалту і фізічнай працы.

Катэгорыя:Гісторыя хрысціянства
Катэгорыя:Гісторыя Францыі
Катэгорыя:Ерэтычныя плыні ў хрысціянстве
Катэгорыя:Ерасі
Катэгорыя:Маніхейства
Сакалоўка (Вілейскі раён)

**Сакало́ўка** (, ) — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хаценчыцкага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 50 км на паўднёвы ўсход ад г. Вілейка, за 32 км ад чыг. ст. Уша на лініі Мінск — Маладзечна, за 91 км ад Мінска.

## Гісторыя 
У 1738 г. сяло ў Калачыцкім старостве Ашмянскага павета Віленскага ваяводства ВКЛ, 6 двароў; у 1765 г. 8 двароў.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У 1800 г. вёска ў Вілейскім павеце Мінскай губерні, сумесная ўласнасць Б. Шумскай (11 двароў, 59 жыхароў) і С. Клакоцкага, старасты Калачоўскага (7 двароў, 45 жыхароў), 7 двароў чыншавай шляхты; млын. У 1865 г. засценак у Вілейскім павеце. У 1873 г. вёска ў Крамянецкай сельскай грамадзе Хаценчыцкай вол. Вілейскага павета, казённая (20 рэвізскіх сялян) і ўласніцкая (32 рэвізскіх душы). У 1908 г. ў дзяржаўнай вёсцы 17 двароў, 105 жыхароў, 120 дзесяцін надзелаў; у прыватнай — 22 двары, 152 жыхары, 117 дзесяцін надзелаў.

З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, вёска ў гміне Хаценчыцы Вілейскага павета Віленскага ваяводства.

З лістапада 1939 года ў БССР, з 15.1.1940 г. ў Ільянскім раёне Вілейскай вобласці. У Вялікую Айчынную вайну з 25.6.1941 г. да 3.7.1944 г. акупіравана нацыстамі. З фронту не вярнуліся 14 жыхароў. З 20.9.1944 г. ў Ільянскім, з 20.7.1957 г. ў Вілейскім раёнах Маладзечанскай вобласці, з 20.1.1960 г. ў Мінскай вобласці.

## Насельніцтва 
* 1921 год — 281 жыхар, 44 двары.
* 1931 год — 328 жыхароў, 52 двары.
* 2003 год — 20 жыхароў, 13 гаспадарак.

## Інфраструктура 
У 2009 г. дзейнічалі магазін, Дом сацыяльных паслуг.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хаценчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна
Тона ўмоўнага паліва

**Тона ўмоўнага паліва**, **т.у.п.** — паняцце, уведзенае для супастаўлення розных відаў паліва. У СССР, а цяпер у Беларусі і некаторых краінах СНД, т.у.п. роўная па сваёй энергетычнай каштоўнасці тоне вугалю. Ва ўсім астатнім свеце ў якасці эквівалента выкарыстоўваецца тона нафты. Такім чынам, энергетычная каштоўнасць 1 т.у.п. складае:
* 1 паліўны тона-эквівалент па нафце (*тнэ*) = 41,8 ГДж
* 1 паліўны тона-эквівалент па вугалю (*твэ*) = 0,7 *тнэ* = 29,3 ГДж

Катэгорыя:Паліва
Джоўль (адзінка вымярэння)

**Джоўль** [скар.: *Дж*, *J*] — адзінка вымярэння работы і энергіі ў СІ. Названа ў гонар англійскага фізіка Дж. П. Джоўля.

1 Дж роўны рабоце, здзейсненай пры перамяшчэнні пункту прыкладання сілы, роўнай 1 ньютану, на адлегласць 1 метра ў кірунку дзеяння сілы.

: 1 Дж = 1 кг×м²/с² = Н×м
: 1 Дж ≈ 6,2415×1018 эв

## Кратныя і дзельныя адзінкі 
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвараюцца з дапамогай стандартных прыставак СІ.

## Гл. таксама 
* Калорыя
* Ват
* Эрг
* Электрон-вольт

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Храмцова (Вілейскі раён)

**Храмцо́ва** (, ) — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Хаценчыцкага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 49 км на паўднёвы ўсход ад г. Вілейка, за 21 км ад чыг. ст. Уша на лініі Мінск — Маладзечна, за 82 км ад Мінска.

## Гісторыя 
У 1789 г. вёска ў Ашмянскім павеце Віленскага ваяводства ВКЛ, у складзе маёнтка Забор’е Багдановічаў.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У 1800 г. ў Вілейскім павеце Мінскай губерні. У 1873 г. ў Хаценчыцкай воласці, у складзе Картавінскай сельскай грамады Вілейскага павета Віленскай губерні, уласнасць Грыгаровіча, 26 рэвізскіх душ.

З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, вёска ў гміне Хаценчыцы Вілейскага павета Віленскага ваяводства.

З лістапада 1939 года ў БССР, з 15.1.1940 г. ў Ільянскім раёне Вілейскай вобласці. У Вялікую Айчынную вайну з 25.6.1941 г. да 3.7.1944 г. акупіравана нацыстамі. З 20.9.1944 г. ў Ільянскім, з 20.7.1957 г. ў Вілейскім раёнах Маладзечанскай вобласці. З 6.9.1957 г. ў Хаценчыцкім сельсавеце, з 20.1.1960 г. ў Мінскай вобласці.

## Насельніцтва 
* 1800 год — 28 жыхароў, 4 двары.
* 1897 год — 113 жыхароў, 13 двароў.
* 1908 год — 86 жыхароў, 14 двароў.
* 1921 год — 82 жыхары, 12 двароў.
* 1931 год — 88 жыхароў, 16 двароў.
* 1960 год — 64 жыхары.
* 2008 год — 9 жыхароў, 7 гаспадарак.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хаценчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна
Залессе

Назву **Залессе** маюць:
## Беларусь 
### Брэсцкая вобласць 
* Залессе — вёска ў Баранавіцкім раёне
* Залессе — вёска ў Брэсцкім раёне
* Залессе — вёска ў Дзеткавіцкім сельсавеце Драгічынскага раёна 
* Залессе — вёска ў Радастаўскім сельсавеце Драгічынскага раёна 
* Залессе — вёска ў Камянецкім раёне 
* Залессе — вёска ў Залескім сельсавеце Кобрынскага раёна 
* Залессе — вёска ў Тэвельскім сельсавеце Кобрынскага раёна 
* Залессе — вёска ў Пінскім раёне 
* Залессе — вёска ў Вялікасельскім сельсавеце Пружанскага раёна 
* Залессе — вёска ў Мокраўскім сельсавеце Пружанскага раёна 
* Залессе — вёска ў Хараўскім сельсавеце Пружанскага раёна

### Віцебская вобласць 
* Залессе — вёска ў Друеўскім сельсавеце Браслаўскага раёна 
* Залессе — вёска ў Опсаўскім сельсавеце Браслаўскага раёна 
* Залессе — вёска ў Верхнядзвінскім раёне
* Залессе — вёска ў Азярэцкім сельсавеце Глыбоцкага раёна 
* Залессе — вёска ў Залескім сельсавеце Глыбоцкага раёна 
* Залессе 1 — вёска ў Баброўскім сельсавеце Лепельскага раёна 
* Залессе 2 — вёска ў Баброўскім сельсавеце Лепельскага раёна 
* Залессе — вёска ў Горскім сельсавеце Лепельскага раёна 
* Залессе — вёска ў Лёзненскім раёне
* Залессе — хутар у Лынтупскім сельсавеце Пастаўскага раёна
* Залессе — вёска ў Баравухскім сельсавеце Полацкага раёна 
* Залессе — вёска ў Ветрынскім сельсавеце Полацкага раёна 
* Залессе — вёска ў Гаранскім сельсавеце Полацкага раёна 
* Залессе — вёска ў Палатоўскім сельсавеце Полацкага раёна 
* Залессе — былая вёска ў Расонскім раёне 
* Залессе — вёска ў Чашніцкім раёне 
* Залессе — вёска ў Шаркаўшчынскім раёне 
* Залессе — вёска ў Шумілінскім раёне 

### Гомельская вобласць 
* Залессе — вёска ў Акцябрскім раёне 
* Залессе — былая вёска ў Брагінскім раёне 
* Залессе — вёска ў Гомельскім раёне 
* Залессе — пасёлак у Добрушскім раёне 
* Залессе — вёска ў Петрыкаўскім раёне 
* Залессе — пасёлак у Рэчыцкім раёне 
* Залессе — вёска ў Чачэрскім раёне 

### Гродзенская вобласць 
* Залессе — вёска ў Іўеўскім раёне 
* Залессе — вёска ў Слонімскім раёне 
* Залессе — вёска ў Смаргонскім раёне 

### Магілёўская вобласць 
* Залессе — вёска ў Асіповіцкім раёне
* Залессе — пасёлак у Бабруйскім раёне
* Залессе (нежыл.) — вёска ў Глускім раёне
* Залессе — вёска ў Клімавіцкім раёне
* Залессе — вёска ў Крычаўскім раёне
* Залессе — вёска ў Магілёўскім раёне
* Залессе — вёска ў Капачоўскім сельсавеце Мсціслаўскага раёна 
* Залессе — вёска ў Падсолтаўскім сельсавеце Мсціслаўскага раёна 
* Залессе — вёска ў Чавускім раёне

### Мінская вобласць 
* Залессе — вёска ў Барысаўскім раёне
* Залессе — вёска ў Валожынскім раёне
* Залессе — вёска ў Вілейскім раёне
* Залессе — хутар у Вілейскім раёне
* Залессе — вёска ў Дзяржынскім раёне
* Залессе — пасёлак у Капыльскім раёне
* Залессе — вёска ў Маладзечанскім раёне
* Залессе — вёска ў Мядзельскім раёне 
* Залессе — вёска ў Пухавіцкім сельсавеце Пухавіцкага раёна 
* Залессе — вёска ў Пярэжырскім сельсавеце Пухавіцкага раёна 
* Залессе — вёска ў Салігорскім раёне
* Залессе — вёска ў Слуцкім раёне
* Залессе — вёска ў Чэрвеньскім раёне
## Латвія 
* Залессе (Латвія)
## Гл. таксама 
* Падлессе
Елаў-Рывер (Алабама, Фларыда)

**Елаў-Рывер** (, літар. Жоўтая рака) — рака ў штатах Алабама і Фларыда, ЗША. Даўжыня 161 км. Вытокі на У ад г. Дожар (Алабама), працякае на ПдЗ праз ПнЗ Фларыду, упадае ў Іст-Бэй у 9,7 км ад г. Мільтан. Прытокі: Шоўл-Рывер.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Рэкі Алабамы
Катэгорыя:Рэкі Фларыды
Елаў-Рывер (Джорджыя)

**Елаў-Рывер** (, літар. Жоўтая рака) — рака ў паўночнай і цэнтральнай частках штата Джорджыя, ЗША. Даўжыня 72 км. Вытокі 4,8 км на поўдзень ад г. Лоўрэнсвіль, працякае на поўдзень паўз Портэрдэйл, упадае ў возера Джэксан, за 14,5 км на паўночны ўсход ад г. Джэксан, на каардынатах 34.01’N 83.58’W.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Рэкі Джорджыі
Елаў-Рывер (Індыяна)

**Елаў-Рывер** (, літар. Жоўтая рака) — рака ў паўночнай і паўночна-заходняй частках штата Індыяна, ЗША. Даўжыня 80 км. Вытокі ў графстве Сент-Джозеф, цячэ на паўднёвы захад і захад, упадае ў р.Канкэйкі, за 11,3 км на захад ад г. Нокс.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Індыяны
Елаў-Рывер (Вісконсін, графства Бэран)

**Елаў-Рывер** (, літар. Жоўтая рака) — рака ў графстве , у паўночна-заходняй частцы штата Вісконсін, ЗША. Даўжыня 48 км. Вытокі ў азёрах за 32 км на паўночны захад ад , працякае на паўднёвы ўсход паўз г. , упадае ў р.  за 16 км на поўдзень ад горада.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Вісконсіна
Катэгорыя:Басейн Місісіпі
Елаў-Рывер (Вісконсін, графства Кларк)

**Елаў-Рывер** (, літар. Жоўтая рака) — рака ў цэнтральнай частцы штату Вісконсін, ЗША. Даўжыня 97 км. Вытокі ў графстве Кларк, працякае на паўднёвы ўсход, упадае ў р. Вісконсін за 14,5 км на паўночны ўсход ад г. Моўстан.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Вісконсіна
Катэгорыя:Басейн Місісіпі
Елаў-Рывер

* Елаў-Рывер (Алабама, Фларыда)
* Елаў-Рывер (Джорджыя)
* Елаў-Рывер (Індыяна)
* Елаў-Рывер (Вісконсін, графства Бэран)
* Елаў-Рывер (Вісконсін, графства Кларк)
* Елаў-Рывер (Вісконсін, графства Тэйлар)
* Елаў-Рывер (Вісконсін, графства Вошбарн)
Елаў-Рывер (Вісконсін, графства Тэйлар)

**Елаў-Рывер** (, літар. Жоўтая рака) — рака ў цэнтральнай частцы штата Вісконсін, ЗША. Даўжыня 105 км. Вытокі ў графстве Тэйлар, у нацыянальным лесе Шыква́меган, цячэ на паўднёвы захад праз басейн дамбы Мілера, праз г. Джыльман і г. Кэдат, упадае ў р.Чыпева каля возера Вісата, за 8 км на ўсход ад г. Чыпева-Фолс. У мінулым рака мела важнае значэнне для лесасплаву.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Вісконсіна
Катэгорыя:Басейн Місісіпі
Елаў-Рывер (Вісконсін, графства Вошбарн)

**Елаў-Рывер** (, літар. Жоўтая рака) — рака ў ПнЗ частцы штату Вісконсін, ЗША. Даўжыня 89 км. Вытокі ў цэнтр. частцы графства Вошбарн, з возера Спунер на ПнУ ад г. Спунер, працякае на ПнЗ праз азёрны край, лучна з возерам Йелаў-Лэйк, упадае ў р. Сент-Крой каля г. Дэнберы.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Рэкі Вісконсіна
Камы

**Ка́мы** (ад ,  — шаман) — узгоркі, бугры, кароткія грады акруглай, конусападобнай ці падоўжанай у плане формы ў абласцях апошняга мацерыковага зледзянення. Гэтыя формы рэльефу складзеныя з сартаваных слаістых пяскоў, галечнікаў і жвіраў.

Вышыня вагаецца каля 10—15 м, зрэдку дасягае 80—100 м, дыяметр (па аснове) да некалькіх соцень метраў, стромкасць схілаў 10—20°, зрэдку 20—40°. Плошча ад дзясяткаў да тысяч м².

Камы ўзнікаюць ля ўнутранага боку мацерыковых ледавікоў пры раставанні мёртвага лёду. Часам яны прыкрытыя зверху плашчом марэны. Камавыя адклады сфарміраваны расталымі водамі пасіўнага або дэградуючага «мёртвага» лёду ва ўнутры-, пад- і надледавіковых трэшчынах, праталінах, паглыбленнях і іншых пустотах ва ўмовах кантраснага рэльефу ледавіковага ложа. Пры раставанні лёду гэтыя адклады апусціліся і ўтварылі камавы рэльеф.

Паводле генезісу і будовы камы бываюць водна-ледавіковыя, складзеныя са слаістых розназярністых пяскоў і галечна-жвіровага матэрыялу, азёрна-ледавіковыя алеўрыта-гліністага складу са стужачнай гарызантальнаслаістай будовай і мяшаныя (складаныя), трапляюцца разнастайныя пераходныя да озаў формы.

Камы пашыраны ў Паўночным паўшар’і (Фінляндыя, Польшча, Германія, Канада, ЗША). На Беларусі сустракаюцца ў межах рэльефу паазерскага і сожскага зледзяненняў — на Браслаўскай, Свянцянскай і Асвейскай градах, Гродзенскім, Віцебскім, Нешчардаўскім узвышшах і інш.

Многія камы змяшчаюць невялікія радовішчы пяску і жвіру.

## Літаратура 
* Геаграфічныя паняцці і тэрміны: Энцыклапед. слоўнік. — Мн., 1999.
* Геаграфія ў тэрмінах і паняццях: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 352 с.: іл. ISBN 985-11-0262-8.
* 

Катэгорыя:Геамарфалогія
Катэгорыя:Ледавіковыя формы рэльефу
Бітва пад Рацлавіцамі

]]

**Бітва пад Рацлаві́цамі**, **Рацлаві́цкая бітва** — бітва каля в. Рацлавіцы пад Кракавам у час польскага паўстання (1794), што адбылася 4 красавіка 1794 года між польскімі паўстанскімі сіламі (Т. Касцюшка; 4,4 тыс.ч. (лічачы разам 2,4 тыс. рэг. пяхоты і кавалерыі і 2 тыс. узбр. сялян-касінераў), 12 (або 11 (або 5) тыс. ч., 12 (або 30) гармат). У бітве перамагло польскае войска.

Ваеннае значэнне бітвы было невялікім, бо неабходная для польскага войска дарога з Кракава на Варшаву так і не адкрылася. Але маральна-палітычнае значэнне перамогі для баявога духа паўстання было неацэнным, бітва стала ў гэтым сэнсе пераломным і вызначальным момантам першай стадыі паўстання. Высокую баявую вартасць і вырашальную ролю ў бітве з’явілі тады яшчэ невядомыя атрады сялян-касінераў.

## Перад бітвай 
Сама бітва была ў пэўным сэнсе выпадковай і непажаданай для польскага боку. 1-я Велькапольская кав. брыгада (кам. Мадаліньскі), чый выхад на Кракаў з базы пад Астраленкай фактычна паскорыў абвяшчэнне самога паўстання, прыцягнула за сабою да Кракава некалькі калон рускіх войскаў. Тымчасам галоўнакам. Касцюшка сабраў польскія рэг. часткі з-пад Кракава (у т.л. брыгаду Мадаліньскага), дадаючы да іх атрады мабілізаваных падкракаўскіх сялян, і выйшаў з гэтым войскам з ваколіцы Кракава, спрабуючы адкрыць дарогу на Варшаву.

Каля в. Рацлавіцы адна з рускіх калон пад кам. ген. Тормасава загарадзіла шлях польскаму войску, і, ведаючы пра блізкасць яшчэ адной рас. калоны (ген. Дзянісава), якая дала б лічэбную перавагу рус. войскам, Касцюшка быў вымушаны прыняць бітву.

## Бітва 
Бітва пачалася безвыніковым змаганнем рэг. войскаў абодвух бакоў. Далей Тормасаў аслабіў свой цэнтр, дзе стаяла і яго артылерыя, спрабуючы арганізаваць ахоп левага польскага флангу. Гэта выкарыстаў Касцюшка, які, карыстаючыся мясцовасцю (яр, які вёў да рас. пазіцыі), употаў падвёў атрад з 320 касінераў да рус. батарэі і асабіста павёў атрад у атаку на гарматы. Нечаканая атака бегма мела поўны поспех, коштам 13 забітых касінеры ўзялі ўсе 12 гармат. Адным з вядомых герояў гэтай атакі быў сялянін Войцех Бартас. Пазней яшчэ адна атака касінераў зламала супраціўленне рус. войскаў на левым крыле, і вымусіла рус. войскі да агульнага адступлення. Калона ген. Дзянісава паспела з’явіцца толькі на паратунак разбітым сілам ген. Тормасава.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Сайт музея-панарамы «Рацлавіцкая бітва»

Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы ў Польшчы
Катэгорыя:Красавік 1794 года
Катэгорыя:Падзеі 4 красавіка
Катэгорыя:Бітвы паўстання 1794 года
Касцюшка

**Касцюшка** — беларускае прозвішча, утворанае ад імя Канстанцін, а таксама тапонім.
## Астраномія 
* (90698) Касцюшка
## Прозвішча 
* Касцюшкі — беларускі шляхецкі род гербу «Рох III».
:* Аляксандр Ян Касцюшка (1629—1711) — суддзя скарбовы брэсцкі, прадзед Тадэвуша Касцюшкі.
:* Амброжы Казімір Касцюшка (1667—1720) — суддзя гарадскі і пісар земскі брэсцкі, дзед Тадэвуша Касцюшкі.
:* Канстанцін Фёдаравіч Касцюшка — сакратар Аляксандра Ягелончыка.
:* Людвік Тадэвуш Касцюшка (1700—1758) — мечнік брэсцкі, палкоўнік, бацька Тадэвуша Касцюшкі.
:* **Тадэвуш Касцюшка** (1746—1817) — вайсковы дзеяч Рэчы Паспалітай, лідар нацыянальна-вызваленчага паўстання 1794 года.
* Іван Іванавіч Касцюшка (1919—2018) — савецкі гісторык, доктар гістарычных навук, прафесар.

### Тапонім 
* Касцюшка (акруга)
* Касцюшка — найвышэйшая гара Аўстраліі.
* Касцюшка — горад у ЗША, у штаце Місісіпі.
 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Беларускія прозвішчы
0,(9)

300px|right
**0,(9)** або **0,999…** («нуль і дзевяць у перыядзе») — у цэлалікавай матэматыцы, перыядычны дзесятковы лік, які ў дакладнасці роўны ліку 1. Гэта значыць, «0,999…» і «1» уяўляюць адной і той жа рэчаісны лік.

Існуе некалькі доказаў гэтай эквівалентнасці, якія маюць аднолькавую фармулёўку, але розны ўзровень складанасці, і грунтуюцца як на ўласцівасцях рэчаісных лікаў, так і на дадатковых здагадках, гістарычных перадумовах і шмат на чым іншым.

Напрыклад:

\begin{align}
0.333\dots          &= \frac{1}{3} \\
3 \times 0.333\dots &= 3 \times \frac{1}{3} = \frac{3 \times 1}{3} \\ 
0.999\dots          &= 1
\end{align}

або

\begin{align}
c        &= 0.999\ldots \\
10 c     &= 9.999\ldots \\
10 c - c &= 9.999\ldots - 0.999\ldots \\
9 c      &= 9 \\
c        &= 1 
\end{align}

## Гл. таксама 
* −0
* +0

Катэгорыя:Лікі
Катэгорыя:Дробы
Чацвёрты крыжовы паход

. 1470-я гады]]

**Чацвёрты крыжовы паход** (1201—1204) — крыжовы паход, арганізаваны супраць Егіпту, каб пазбавіць Святую зямлю ад мусульманскай пагрозы.

Венецыя, якая мусіла вылучыць свае караблі дзеля транспартавання войскаў, баялася за свае наладжаныя трывалыя гандлёвыя сувязі з Егіптам, і яго спусташэнне прынесла б ёй вялікія страты, прытым, што на той час Канстанцінопаль з’яўляўся яе галоўным гандлёвым канкурэнтам. Таму венецыянцы, калі перавозілі рыцараў на сваіх караблях, прапанавалі ім адправіцца ў Канстанцінопаль.

У 1204 крыжаносцы ўзялі Канстанцінопаль. Падчас штурму і рабавання былі беззваротна страчаныя найвялікшыя каштоўнасці сусветнай культуры, таму што пачынаючы з падзення Рымскай імперыі менавіта Канстанцінопаль з’яўляўся адзіным злучальным звяном паміж культурай антычнасцю і сучаснасцю, а пасля галоўным культурным цэнтрам хрысціянства. Тэрыторыі Візантыйскай імперыі былі падзеленыя паміж еўрапейскімі феадаламі на некалькі дзяржаў, у т.л. Лацінская імперыя, якая праіснавала да 1261, калі грэкі вярнулі сабе Канстанцінопаль.

Такім чынам, замест збавення Святой зямлі ад пагрозы з боку мусульман, гэты крыжовы паход з’явіўся каталізатарам пашырэння мусульманскага ўплыву ў Міжземнамор’і, таму што Візантыя з’яўлялася наймацнейшым фактарам, які стрымліваў іх.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Крыжовыя паходы

Катэгорыя:Войны Венецыі
Катэгорыя:Войны Візантыі
Катэгорыя:1202 год у Еўропе
Катэгорыя:1203 год у Еўропе
Катэгорыя:1204 год у Еўропе
Катэгорыя:Канфлікты 1202 года
Катэгорыя:Канфлікты 1203 года
Катэгорыя:Канфлікты 1204 года
Еркская абсерваторыя

**Еркская абсерваторыя** () — астранамічная абсерваторыя, змешчаная ва Уільямс-Бэй, штат Вісконсін. Заснаваная ў 1892 на сродкі, якія дараваў Ц. Т. Еркс, першы дырэктар Дж. І. Хэйл. Абсерваторыя знаходзіцца пад адміністрацыяй Чыкагскага ўніверсітэта, і займаецца, у першую чаргу, астраметрыяй, вывучэннем камет, галактык, міжзорнага асяроддзя. Галоўны інструмент: 102 см рэфрактар (1897), найбольшы ў свеце. Іншыя інструменты: 1 104 см і 2 61 см рэфлектары, іншыя спецыяльныя інструменты.

Гістарычнае месца працы Э. Хабла, В. дэ Сітэра і інш.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Астранамічныя абсерваторыі ЗША
Катэгорыя:Тэлескопы
Катэгорыя:Чыкагскі ўніверсітэт
Чарнігаўская вобласць

**Чарнігаўская вобласць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Украіны. Створана 15 кастрычніка 1932 года.

У складзе вобласці 57 тэрытарыяльных грамад.

## Геаграфічныя звесткі 
### Месцазнаходжанне 
Размешчаная на поўначы Украіны. На тэрыторыі вобласці, каля вёскі Пятроўкі, знаходзіцца крайні паўночны пункт Украіны. На ўсходзе мяжуе з Сумской вобласцю, на поўдні — з Палтаўскай вобласцю, на захадзе — з Кіеўскай вобласцю. На поўначы мяжуе з Беларуссю.

### Клімат 
Клімат умерана-кантынентальны. Сярэднія тэмпературы ліпеня +18,4° — +19,9° С, студзеня — −6° — −8° С. Сярэднегадавая колькасць ападкаў складае 500—600 мм. Працягласць вегетацыйнага перыяду — 150—160 дзён у год.

### Рэльеф 
Амаль уся тэрыторыя вобласці ўваходзіць у склад Прыдняпроўскай нізіны, толькі невялікая частка на паўночным усходзе — у склад Сярэдняга ўзвышша. Паверхня ўяўляе сабой палога-хвалістую раўніну, якая мае агульны ўхіл з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад.

### Карысныя выкапні 
Карысныя выкапні Чарнігаўшчыны — нафта, торф, фасфарыты, крэйда, вапна, каалін.

### Водныя аб’екты 
Па тэрыторыі вобласці цячэ 1200 рэчак агульнай даўжынёй каля 8,5 тыс. км. Найбольшыя рэкі — Дняпро, Дзясна з прытокамі Сейм, Асцёр, Сноў, Убедзь, на поўдні — Удай.

## Гісторыя 
Засяленне тэрыторыі Чарнігаўшчыны пачалося яшчэ ў эпоху палеаліту — каля 100 тысяч гадоў таму. У IX стагоддзі Чарнігаўска-Северская зямля ўвайшла ў склад Кіеўскай Русі як асобнае Чарнігаўскага княства.

Пасля заваявання тэрыторыі сучаснай Чарнігаўскай вобласці манголамі ў ХІІІ стагоддзі за ўладанне зямлёй вяліся працяглыя войны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскім дзяржавай, а з ХVІ стагоддзя — Рэччу Паспалітай і Маскоўскай дзяржавай. У 1649—1764 гадах Чарнігаўшчына ў складзе некалькіх палкоў уваходзіла ў казацкую дзяржаву, Гетманшчыну. Пасля ліквідацыі Гетманшчыны Расійскай імперыяй у 1796 годзе была створаная Маларасійская губерня з цэнтрам у Чарнігаве. Чарнігаўская вобласць была ўтвораная 15 кастрычніка 1932 года ў межах УССР.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
У складзе вобласці 22 адміністрацыйна-тэрытарыяльныя раёны, 15 гарадоў, з якіх 3 — абласнога значэння, 30 пасёлкаў гарадскога тыпу, 60 пасёлкаў, 1429 сёл.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Сайт Чарнігаўскай абласной адміністрацыі 

Катэгорыя:Вобласці Украіны
Уладзімір Уладзіміравіч Навасяд

**Уладзімір Уладзіміравіч Навасяд** (; нар. , Кіеў) — беларускі грамадскі дзеяч, палітык.

Стваральнік студэнцкай арганізацыі «Студэнцкі саюз» (кан. 1980-х). Адзін з заснавальнікаў Рэспубліканскага студэнцкага саюза.

Дэпутат гарсавета г. Магілёва (1990—1996), адзін з ініцыятараў стварэння аддзела па справах моладзі ў г. Магілёве (1993) і яго кіраўнік (1993—1995). Дэпутат Вярхоўнага Савету XIII склікання (1995—1996), намеснік старшыні Камісіі па дзяржаўным будаўніцтве і самакіраванню. Адзін з заснавальнікаў фракцыі «Грамадзянскае Дзеянне» (1995). Пасля канстытуцыйнага крызісу і рэферэндуму звольнены з Вярхоўнага Савету з фармулёўкай «па скарачэнні штатаў» (1996).

У 1995 г. стварыў і ўзначаліў Рэспубліканскую моладзевую арганізацыю «Грамадзянскі форум». У 1997 г. — ініцыятар стварэння першай моладзевай кааліцыі пад назвай «Маладая Беларусь».

Дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь II склікання ад Ленінскага раёна г. Мінска (з 2000). Член сталай камісіі па дзяржаўным будаўніцтве і самакіраванні. Выносіў на разгляд Парламенту шэраг законапраектаў: «Аб альтэрнатыўнай службе», «Аб ашчаджэннях грамадзян», блок паправак у закон «Аб статуце Палаты прадстаўнікоў» і інш.

Падчас выбараў у мясцовыя саветы у 2003 г. выкрывая фальсіфікацыі, якія не дазволілі яго памочніку А.Мельнікаву атрымаць пасаду дэпутату Мінскага гарсавету .

Да ўдзелу ў парламенцкіх выбарах 2004 г. і мясцовых выбарах 2007 г. не быў дапушчаны выбаркамам. Падчас парламенцкіх выбараў 2008 г. не быў зарэгістраваны ў якасці кандыдата, але дамогся аднаўлення регістрацыі ў Цэнтральнай выбарчай камісіі.

Працуе, разам з аднадумцамі, над стварэннем партыі ліберальнай арыентацыі — Партыі свабоды і прагрэсу (ПСП) (з 2003, па стане на 2007 зарэгістравана не была).

У 2008 г. прымае удзел у парламенцкіх выбарах. Балатуецца па Свіслацкай выбарчай акрузе у г. Мінску (мікрараёны «Серабранка» і «Лошыца»). Выступае супраць зняцця кандыдатаў ад апазіцыі перад днем галасавання. Падчас парламентскай кампаніі жорстка канфліктуе з кандыдатам «ад улады» Г.Давыдзька. Канфлікт дайшоў да пагроз з боку Давыдзькі «пасадзіць» Навасяда. Па выніках выбараў дэпутатам не стаў.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Сайт арганізацыйнага камітэта па стварэнні Партыі Свабоды і Прагрэсу 

Катэгорыя:Палітыкі Беларусі
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Магілёўскага гарадскога Савета дэпутатаў
Чаркасы

**Чарка́сы** () — горад в Украіне, цэнтр Чаркаскага раёна і Чаркаскай вобласці.

## Гісторыя 
Вядомыя з 1394 года ў складзе Кіеўскага княства. Пасля Люблінскай уніі ў складзе Каралеўства Польскага. З 1648 года — цэнтр Чаркаскага казацкага палка. Паводле Андрусаўскага перамір’я 1667 года засталіся ў складзе Польшчы.

З 1793 года ў складзе Расійскай імперыі; з 1795 года — павятовы горад, з 1797 года — у Кіеўскай губерні.

З 1932 года раённы цэнтр Кіеўскай вобласці. З 22 жніўня 1941 па 14 снежня 1943 года Чаркасы былі акупаваны нямецкімі войскамі. З 1954 года — абласны цэнтр.

## Адукацыя і навука 
* Чаркаскі нацыянальны ўніверсітэт імя Багдана Хмяльніцкага
* Чаркаскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт
* Усходнееўрапейскі ўніверсітэт імя Рауфа Аблязава
* Чаркаская медыцынская акадэмія

## Вядомыя асобы 
* Мікалай Антонавіч Бакуменка (нар. 1941) — беларускі скульптар.
* Аляксей Яўгенавіч Юрын — украінскі паэт, перакладчык.
* Еўстрацій (Зара) (нар. 1977) — украінскі архіепіскап Чарнігаўскай епархіі Праваслаўнай Царквы Украіны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* ckrada.com  — сайт Чаркаскай гарадской адміністрацыі
* Даведнік паслуг Чаркасаў

Катэгорыя:Гарады Чаркаскай вобласці

Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1284 годзе
Гідраэнергія

**Гідраэнергія** — выкарыстоўванне энергіі рэк і вадаёмаў, размешчаных вышэй узроўню мора, а таксама энергіі марскіх прыліваў і энергія хваляў. Адрозніваюць **агульную гідраэнергію**, т.б. тэарэтычны валавы гідраэнергетычны патэнцыял, **тэхнічную гідраэнергію**, т.б. тыя што фактычна можна выкарыстаць, і **эканамічную гідраэнергію**, т.б. тыя выкарыстанне якіх эканамічна выгодна. Пры ацэнцы гідраэнергарэсурсаў улічваюць не толькі колькасныя, але і якасныя іх характарыстыкі. Дзеля якасці гідраэнергіі асабліва важная яе раўнамернасць, чым больш яна раўнамерная, тым вышэй яе якасць.

Катэгорыя:Прыродныя рэсурсы
Катэгорыя:Энергетыка
Сібірскія татары

**Сібірскія татары** (саманазва: *сыбырлар*) — цюркамоўны народ у Заходняй Сібіры. Арэал рассялення Заходняя Сібір. Мяжуюць з землямі цюркскіх плямёнаў — чулымцаў на ўсходзе, шорцаў на поўдні, і з землямі фінскіх плямёнаў селькупаў на поўначы. Мова эуштынцаў самастойная і насамрэч не паходзіць на мову казанскіх татараў, яна бліжэй да мовы чулымцаў і шорцаў. Эуштынцы працягваюць жыць у даліне Томі, але паступова забываюць сваю родную мову і культуру.

Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Расіі
Катэгорыя:Народы Сібіры
Пераламленне святла

thumb|Вымярэнне вуглоў падзення і пераламлення прамяня святла
**Пераламле́нне святла́**&nbsp;— змена напрамку распаўсюджвання аптычнага выпраменьвання (святла) пры яго праходжанні праз мяжу падзелу двух асяроддзяў.

## Апісанне з'явы 
Для працяглай плоскай мяжы падзелу аднародных ізатропных асяроддзяў пераломлены прамень ляжыць у адной плоскасці з падаючым праменем і нармаллю да мяжы падзелу. Вуглы падзення \alpha і пераламлення \beta падпарадкоўваюцца закону Снеліуса:
:\frac{\sin\alpha}{\sin\beta} = \frac{n_2}{n_1},
дзе n_1 і n_2&nbsp;— абсалютныя паказчыкі пераламлення першага і другога асяроддзяў адпаведна.

Пераламленне святла заўсёды суправаджаецца адбіццём святла. Суадносіны інтэнсіўнасцей падаючага, адбітага і пераломленага праменяў залежаць ад вуглоў падзення і пераламлення, а таксама ад палярызацыі падаючага праменя (гл. Формулы Фрэнеля). Пры любых вуглах падзення, адрозных ад 0, пераламленне святла суправаджаецца зменай стану палярызацыі, што выкарыстоўваецца для атрымання лінейна-палярызаванага святла (гл. Закон Брустара).

## Выкарыстанне 
На законах пераламлення святла заснавана будова аптычных прылад, якія служаць для змены напрамку светлавых праменяў і атрымання аптычных відарысаў, напрыклад: мікраскопаў, тэлескопаў, спектрографаў, фотаапаратаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Аптычныя з’явы
Катэгорыя:Оптыка
Мані (прапаведнік)

**Мані** (—273(276)) — персідскі прапаведнік, заснавальнік маніхейства. Нарадзіўся ў Вавілоніі, дзяцінства і юнацтва правёў у манастыры элкасітаў, дзе атрымаў рэлігійную адукацыю. Ва ўзросце 24 гадоў пачаў прапаведаваць новую рэлігію, якая, як ён лічыў, аб’яднае ўсе папярэднія рэлігіі. Шмат падарожнічаў па Персіі і яе ваколіцах (Індыі і Сярэдняй Азіі). Быў пісьменны, самастойна пісаў свае кнігі і ўпрыгожваў іх сваімі малюнкамі, за гэта атрымаўшы мянушку «Мастак». Забіты па ініцыятыве святароў афіцыйнай зараастрыйскай царквы. Дзень смерці Мані з’яўляецца галоўным маніхейскім святам (Бема).
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гнастыцызм
Тэхас

**Тэхас** () — штат на поўдні ЗША. Займае 2-е месца па плошчы (пасля Аляскі) і па насельніцтву (пасля Каліфорніі). З’яўляецца адным з цэнтраў сельскай гаспадаркі, жывёлагадоўлі, адукацыі, а таксама нафтавай і хімічнай прамысловасцяў ЗША.

## Геаграфія 
thumb|right|300px|Карта Тэхаса
Тэхас размешчаны на поўдні ЗША на мяжы з Мексікай. Таксама мяжуе са штатамі Нью-Мексіка, Аклахома, Арканзас і Луізіяна. Мае выхад да Мексіканскага заліва.

Сталіца штата — горад Осцін. На тэрыторыі штата налічваюцца 22 агламерацыі і 2 мегаполіса. Самыя буйныя гарады — Х'юстан, Далас і Сан-Антоніа, Арлінгтан, Корпус-Крысты.

## Судовая сістэма 
Штат Тэхас мае складаную судовую структуру, яна падзяляецца на 5 шырокіх узроўняў: вышэйшыя апеляцыйныя суды, прамежкавыя апеляцыйныя суды, дзяржаўныя суды першай інстанцыі, акруговыя суды і мясцовыя суды першай інстанцыі.

У 2018 годзе ўзровень злачыннасці ў штаце знізіўся на 5,4% у параўнанні з 2017 годам.

## Вядомыя асобы 
* Рэнэ Зелвегер
* Селена Кінтанілья-Перэс
* Чарлз Джонсан
* Кэтрын Эн Портэр
* Селена Гомес
* В. Нельсан (1933-) - кантры-музыкант

## Гл. таксама 
* Спіс самых высокіх будынкаў Тэхаса
* Вайна за незалежнасць Тэхаса
* Рэспубліка Тэхас

## Крыніцы 
## Спасылкі
Катэгорыя:Штаты ЗША
Штаты ЗША

lang=be|thumb|right|400px|Карта ЗША з назвамі штатаў

**Штаты ЗША** (, літаральна «дзяржава») — асноўныя палітычныя суб’екты, якія разам утвараюць Злучаныя Штаты Амерыкі (усяго 46 штатаў і 4 садружнасці з правамі штатаў). Яны маюць значную ступень суверэнітэту ва ўнутраных справах, аднак саступаюць усе паўнамоцтвы ў адносінах з замежнымі дзяржавамі, а таксама частку канстытуцыйных паўнамоцтваў федэральным уладам. Усе штаты з’яўляюцца раўнапраўнымі паміж сабою.

## Этымалогія 
Англійскае слова *state* паходзіць ад лацінскага *status* (літаральна "стан" або "становішча"). У дачыненні да дзяржаўнага кіравання выкарыстоўвалася з XIV ст. Англійскія калоніі ў Паўночнай Амерыцы называліся штатамі з XVII ст. У Дэкларацыі незалежнасці ЗША 1776 г. ўсе суб'екты новага дзяржаўнага ўтварэння былі названы штатамі. На самой справе, 3 з іх афіцыйна зваліся садружнасцямі. У наш час садружнасцямі з'яўляюцца Вірджынія, Пенсільванія, Масачусетс і Кентукі.

## Прыняцце штатаў у склад ЗША 
У 1776 г., калі была абвешчана незалежнасць ЗША, у іх склад уваходзіла толькі 13 суб'ектаў (10 штатаў і 3 садружнасці з правамі штатаў), аднак у наш час іх колькасць дасягае 50. Гэта стала магчымым дзякуючы праву ўключэння новых суб'ектаў. Іх прыняццю папярэднічае складаная працэдура: абавязковае прыняццё ўласнай Канстытуцыі, ратыфікацыя Канстытуцыі ЗША і задавальненне з боку Кангрэса ЗША. Забараняецца стварэнне новых штатаў шляхам выхаду з ужо існуючых або праз злучэнне ўжо існуючых штатаў без дазволу Кангрэса. На практыцы, большасць штатаў была ўтворана на федэральных землях ЗША. Выключэнне складаюць Вермонт, Кентукі, Мэн, Тэхас, Каліфорнія і Заходняя Вірджынія. Прычым, толькі Тэхас і Каліфорнія з'яўляліся незалежнымі дзяржавамі да ўваходу ў склад ЗША. Апошнімі штатамі, прынятымі ў склад ЗША, былі Аляска (3 студзеня 1959 г.) і Гаваі (29 жніўня 1959 г.).

## Выхад са складу ЗША 
Хаця Канстытуцыя ЗША не забараняе выхад штатаў са складу ЗША, пастанова Вярхоўнага суда ЗША ад 1868 г. не прызнае аднабаковае аддзяленне. Адзіная спроба выхаду са складу ЗША была зроблена 11 суб'ектамі, якія ў 1861 г. стварылі Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі, што прывяло да грамадзянскай вайны.

## Назвы штатаў 
У аснове паходжання пэўных назваў штатаў ляжаць шэсць крыніц: назвы 26 штатаў — індзейскага паходжання (з іх, прынамсі, адно — Айдаха — насамрэч прыдуманае слова); 11 – англійскага; 6 — іспанскага, 3 — французскага; назва Аляска – з мовы эскімосаў; Гаваі — з гавайскай мовы; назва Род-Айленд узятая з галандскай мовы; назва Вашынгтон — мае карані ў гісторыі ЗША.

## Крыніцы 

Катэгорыя:ЗША
Фларыда (штат)

**Флары́да** () — штат на паўднёвым усходзе ЗША.

## Геаграфія 
thumb|300px|Карта Фларыды

### Размяшчэнне 
Большая частка штата размешчана на паўвостраве Фларыда, паміж Атлантычным акіянам і Мексіканскім залівам. Фларыда мае агульную мяжу са штатамі Алабама і Джорджыя.

### Прырода 
Фларыда — гэта перш за ўсё невысокія ўзгорыстыя мясцовасці і буйныя балоты. Самыя высокія пагоркі, паднятыя на некалькі дзясяткаў метраў над узроўнем мора, размяшчаюцца ў цэнтры паўвострава. На крайнім поўдні Фларыды знаходзіцца забалочаная тэрыторыя Эверглейдс, дзе захаваліся таксама зараснікі кіпарысавых дрэў і высокотраўныя прэрыі. Гэты ўнікальны куток субтрапічнай прыроды большай часткай уваходзіць у склад аднайменнага нацыянальнага парка.

### Населеныя пункты 
Сталіца штата — горад Талахасі, найбуйнейшы горад — Джэксанвіл. Сярод буйных гарадоў таксама можна вылучыць гарады Маямі, Тампа і Сент-Пітэрсберг.

## Гісторыя 
3 сакавіка 1845 года Фларыда ўвайшла ў склад ЗША, стаўшы 27-ым штатам.

## Структура суда 
Судовая сістэма Фларыды падзелена на дзве шырокія катэгорыі: апеляцыйныя суды і суды першай інстанцыі.  Апеляцыйны ўзровень складаецца з Вярхоўнага суда і пяці апеляцыйных судоў, а суды першай інстанцыі складаюцца з 67 муніцыпальных судоў і 20 акруговых судоў.

За 2019 год Вярхоўны суд Фларыды разгледзеў 2098 спраў. Гэта на 1106 спраў менш, чым ў 2014 годзе.

## Вядомыя асобы 
* Джым Морысан

## Гл. таксама 
* Елаў-Рывер (Алабама, Фларыда)
* Lynyrd Skynyrd

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Штаты ЗША
Зікурат Этэменанкі

**Зікура́т Этэменанкі** («этэменанкі»: дом асновы неба і зямлі), **«Вавілонская вежа»** — зікурат у Вавілоне, пазней вядомы як «Вавілонская вежа», правобраз біблейскай Вавілонскай вежы. Быў збудаваны яшчэ да часоў Хамурапі, шмат разоў разбураўся, пашкоджваўся, перабудоўваўся. У апошні раз быў адбудаваны дойлідам Арадахешам пры аднаўленні Вавілону ў праўленне Асархадона. Апошняя, і, адначасова, няўдалая, спроба адбудаваць зікурат (пасля разбурэння яго Ксерксам) была зроблена Аляксандрам Македонскім.

Дакладны выгляд зікурата невядомы, існуюць розныя варыянты рэканструкцый, паводле апісанняў старажытных аўтараў. Ён складаўся з 7 ярусаў. Вышыня магла дасягаць 91 м. Не так, як большасць старажытных храмавых вежаў, зікурат меў квадратную аснову, (з даўжынёю боку ~91,5 м), а яго сцены былі строга вертыкальнымі. Зікурат быў збудаваны ў сваім унутраным ядры з неапаленай цэглы, абліцоўка — з апаленых цаглін 32x32 см, пакладзеных на бітум.

## Літаратура 
* Всеобщая история архитектуры / Под ред. Михайлова Б. П. и др. Т.1. — М.: Гос. изд-во лит-ры по строительству, архитектуре и строит. материалам, 1958. — 686 с. С.41—42.
* Frankfort H. The Art and Architecture of the Ancient Orient. — The Yale University Press, 1996.

Катэгорыя:Зікураты
Катэгорыя:Археалогія ў Іраку
Катэгорыя:Вавілонская вежа
Сент-Пітэрсберг (Фларыда)

**Сент-Пітэрсберг** () — горад (342 кв.км; 238&nbsp;629 (1990)) у графстве Пінелас, на захадзе цэнтр. Фларыды, на беразе бухты Тампа і Мексіканскага заліву, на паўднёвым канцы паўвострава Пінелас. Пасяленне з сярэдзіны 1800-х гадоў, інкарпараваны ў 1892 годзе.

## Вядомыя асобы 
У горадзе памёр беларускі грамадскі дзеяч і ўрач Аляксандр Багдановіч (1898—1983).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт горада Сент-Пітэрсберг 
* Музей гісторыі Сент-Пітэрсберга 
* Музей мастацтваў Сент-Пітэрсберга  
* Музей Сальвадора Далі  
* USGS Data

Катэгорыя:Гарады Фларыды
Юта

**Юта** () — штат на захадзе ЗША.

## Геаграфія 
Штат размешчаны ў раёне Скалістых гор. Мяжуе са штатамі Ваёмінг, Каларада, Арызона, Невада, Айдаха.

Рэльеф пераважна горны. Асноўныя горы — Уосач, Юінта. Найвышэйшы пункт — гара Кінгс-Пік (4123 м). На ўсходзе штата знаходзіцца плато Каларада, а на захадзе — Вялікі Басейн.

Галоўная рака — Каларада з прытокамі Грын-Рывер і Сан-Хуан. На поўдні Юты знаходзіцца Вялікае Салёнае возера — самае вялікае на захадзе ЗША. Іншыя азёры: Паўэл, Севір.

Каля 30 % тэрыторыі Юты пакрыта лясамі, каля паловы якіх знаходзіцца ў федэральнай уласнасці. У большай частцы лясоў высечка забаронена.

Для Юты характэрны кантынентальны, засушлівы клімат. Колькасць ападкаў самая нізкая ў ЗША.

Сталіца штата — Солт-Лэйк-Сіці. Іншыя буйныя гарады — Огдэн і Прова.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Тэнесі

**Тэнесі** () — штат на ўсходзе ЗША. Мяжуе са штатамі — Місуры, Кентукі, Вірджынія, Паўночная Караліна, Джорджыя, Алабама, Місісіпі, Арканзас.

Сталіца штата — Нашвіл, найбуйнейшы горад — Мемфіс. Буйныя гарады: Джэксан.

## Гісторыя 
Увайшоў у склад ЗША 1 чэрвеня 1796 года і стаў 16 штатам.

## Вядомыя асобы 
* Меган Фокс
## Крыніцы 
## Спасылкі
Катэгорыя:Штаты ЗША
Філадэльфія

**Філадэ́льфія** () — горад у акрузе Філадэльфія на паўднёвым усходзе Пенсільваніі, на рацэ Дэлавар каля вусця р. Скулкіл. Заснаваны ў XVII стагоддзі, статус горада з 1701 года. Пяты (1990) паводле велічыні горад у ЗША, вядучы гандлёвы, прамысловы і культурны цэнтр.
## Адукацыя і культура 
* Універсітэт Тэмпл
## Вядомыя асобы 
* Джанета Гейнар (1906—1984) — амерыканская актрыса, першая ўладальніца прэміі «Оскар».
* Рычард Гір — амерыканскі акцёр.
* Марыа Ланца — амерыканскі спявак і акцёр.
* Луіза Мэй Олкат — амерыканская пісьменніца.
* Франк Пясецкі (1919—2008) — авіяканструктар, распрацоўшчык верталётаў.
* Маалік Уэйнс (нар. 1991) — амерыканскі баскетбаліст.
* Томас Эйкінс — амерыканскі мастак, фатограф.

## Спорт 
* Філадэльфія Флаерз

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Філадэльфіі

Катэгорыя:Былыя сталіцы ЗША
Катэгорыя:Былыя сталіцы штатаў ЗША
Катэгорыя:Гарады Пенсільваніі
De facto

**Дэ-фа́кта** ( — *папраўдзе*, *у сапраўднасці*, *фактычна*) — лацінскае выслоўе. Звычайна выкарыстоўваецца як антонім лацінскаму выслоўю *de jure* у заканадаўчай і тэхнічнай сферах, калі ў звычайную практыку ўводзяцца элементы без адпаведнай афіцыйнай падтрымкі. Напрыклад, пры разборы прававой сітуацыі *de jure* азначае патрабаванні закона, тады як *de facto* гаворыць аб тым, што адбываецца ў сапраўднасці, не зважаючы законна гэта або па-за законна.

Паняцце *урад дэ-факта* ужываецца ў дачыненні да органа ўлады, які трымае ўладу ў якой-небудзь краіне, скінуўшы законна абраныя інстытуты і ўсталяваўшы свае на іх месца. Таксама *de facto* ужываецца ў міжнародным праве для апісання праўдзівых узаемаадносін бакоў, у той час як афіцыйныя ўзаемаадносіны звычайна тлумачацца як *de jure*.

## Гл. таксама 
* Дэ-юрэ

## Крыніцы 
Катэгорыя:Лацінскія выслоўі
Сьюдад-Несахуалькоятль

**Сьюда́д-Несахуалько́ятль** () або **Несахуалькоятль**, горад у Мексіцы (насельніцтва: 1255 тыс. (1990)), у муніцыпіі Несахуалько́ятль, штат Мехіка, на Пд цэнтр. часткі краіны. Уваходзіць у абсяг гораду Мехіка (*Арэа Метрапалітана дэ ла Сьюдад дэ Мехіка*).

Катэгорыя:Гарады Мексікі