open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі БДУ

**Факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі** — структурнае падраздзяленне Інстытута дадатковай адукацыі БДУ.

Створаны ў 2008 годзе ў структуры Інстытута журналістыкі БДУ. Факультэт ажыццяўляў павышэнне кваліфікацыі і перападрыхтоўку супрацоўнікаў сродкаў масавай інфармацыі Беларусі. Дэканам з’яўлялася дацэнт Ганна Іванаўна Басава.

У ліпені 2018 г. факультэт атрымаў самастойны статус у сувязі з пашырэннем дзейнасці, накіраванай на ўзаемадзеянне з асноўнымі факультэтамі БДУ і развіццё міжнародных адукацыйных праграм у галіне дадатковай адукацыі дарослых. Узначаліла факультэт дацэнт Наталля Уладзіміраўна Манцурава.

Асобным напрамкам работы факультэта з’яўляецца павышэнне кваліфікацыі супрацоўнікаў БДУ, для якіх распрацоўваюцца і праводзяцца праграмы ў галіне педагогікі, сучасных адукацыйных тэхналогій, менеджменту якасці, выхаваўчай работы, англійскай мовы.

## Дэканы 
* 2008—2018 — Ганна Іванаўна Басава
* 2018—2023 — Наталля Уладзіміраўна Манцурава
* З ліпеня 2023 года — Уладзімір Віктаравіч Махнач

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт факультэта павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі БДУ

Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт
Катэгорыя:Кальварыйская вуліца
Алеся Іванаўна Шамякіна

**Алеся Іванаўна Шамякіна** (нар. 16 чэрвеня 1961) — беларускі літаратуразнавец. Кандыдат філалагічных навук (2001).

## Біяграфія 
Нарадзілася 16 чэрвеня 1961 года. Дачка пісьменніка Івана Шамякіна (1921—2004), сястра літаратуразнаўцы Таццяны Шамякінай (нар. 1948).

У 1978 годзе скончыла сярэднюю школу № 4. У 1983 годзе скончыла філалагічны факультэт БДУ і паступіла ў аспірантуру па кафедры беларускай літаратуры. У 2001 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю па тэме "Прырода ў ідэйна-мастацкай канцэпцыі трылогіі Якуба Коласа «На ростанях»".

З 16 снежня 1986 года працуе ў аддзеле выданняў і тэксталогіі Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы. Пачынала малодшым навуковым супрацоўнікам, затым працавала навуковым супрацоўнікам, старшым навуковым супрацоўнікам.

## Навуковая дзейнасць 
Аўтар шматлікіх артыкулаў па творчасці Якуба Коласа, П. Броўкі, М. Багдановіча, Янкі Купалы, І. Шамякіна і інш. у навуковых зборніках і часопісах.

Прымала ўдзел у падрыхтоўцы і выданні збораў твораў П. Броўкі, М. Багдановіча, Янкі Купалы, Якуба Коласа, І. Шамякіна, Я. Брыля.

Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Ганна Іванаўна Кулеш

**Ганна Іванаўна Кулеш** (нар. , Орша, Віцебская вобласць) — беларускі мовазнавец. Доктар філалагічных навук (2017), прафесар (2020), праз некалькі месяцаў па нараджэнні дачкі сям’я пераехала ў Стоўбцы.

У 1970 годзе скончыла Стаўбцоўскую сярэднюю школу № 2. У 1977 годзе скончыла філалагічны факультэт БДУ па спецыяльнасці «Беларуская мова і літаратура, руская мова і літаратура».

Член Рэспубліканскай тэрміналагічнай камісіі пры НАН Беларусі.

## Навуковая дзейнасць 
Аўтарка звыш 160 навуковых публікацый. Галіна навуковых інтарэсаў: гісторыя беларускай літаратурнай мовы; праблемы гістарычнай і сучаснай лексікалогіі і лексікаграфіі; мова мастацкай літаратуры; мова беларускага заканадаўства; пытанні культуры мовы.

Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі
Юлія Чаславаўна Андрушка

**Юлія Чаславаўна Андрушка** (нар. , Гродна, Беларусь) — беларуская валейбалістка. Майстар спорту Беларусь і Расіі. Выступала за зборныя Беларусі розных узроставых катэгорый.

## Біяграфія 
Валейболам пачынала займацца ў Гродна, а ў 14 гадоў пераехала ў Санкт-Пецярбург.

У красавіку 2001 года ў Чэхіі яна стала бронзавым прызёрам чэмпіянату Еўропы сярод дзяўчат, а ўжо ў чэрвені 2002 года, у 16 гадовым узросце, дэбютавала ў нацыянальнай зборнай на адборачным турніры Еўра-2003 у Вілвордзе.

У жніўні 2001 года ў складзе моладзевай зборнай Беларусі заваявала бронзу кантынентальнай першынства ў Заграбе, а ў 2003 годзе гуляла на моладзевым чэмпіянаце свету ў Тайландзе і стала другой па выніковасці.

## Спасылкі 
* Юлия Андрушко

Катэгорыя:Валейбалісткі Беларусі
Катэгорыя:Валейбалісткі Расіі
Катэгорыя:Майстры спорту Расіі
Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі
Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе
Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Расіі па валейболе
Катэгорыя:Ігракі «Ленінградкі» Санкт-Пецярбург
Катэгорыя:Ігракі «Северянкі» Чарапавец
Катэгорыя:Ігракі «Пратона» Балакова
Катэгорыя:Ігракі «Лакаматыва» Баку
Катэгорыя:Ігракі «Макабі» Хайфа (жаночы валейбол)
Катэгорыя:Ігракі «Хара Морына» Улан-Удэ
Катэгорыя:Ігракі «Туліцы» Тула
Катэгорыя:Ігракі «Алматы» (жаночы валейбол)
Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе U-19
Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе U-20
Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе U-18
Thymus capitellatus

**Thymus capitellatus** — від раслін сямейства , эндэмік Партугаліі. Этымалогія відавага эпітэту:  — «старшыня»,  — памяншальны суфікс,  — суфікс які азначае прыналежнасць або падабенства.

## Апісанне 
Паўкуст да 50&nbsp;см вышынёй, прыпадняты. Доўгія, вытанчаныя сцёблы, з чатырохкутным перасекам, з вельмі кароткімі валасінкамі. Лісце с хвосцікамі, 3.5-5.5 × 1-2&nbsp;мм, вузка-яйцападобнае або яйцападобна-ромбападобнае, без вейчыкаў на аснове, з жаўтлявымі сфераідальнымі залозамі.

Суквецці 8-17&nbsp;мм, галавападобныя, часам падзеленыя, часам з парай кветак у вузле прама пад галавой. Прыкветкі 4.5-7.5 × 3.5-7&nbsp;мм, яйцападобныя, не раснічастыя. Чашачка 2.5-5&nbsp;мм, апушаная; трубка 1-1. 5 мм. Вяночак ≈8&nbsp;мм, белага або крэмавага колеру. Тычынкі пурпурныя. Арэшкі ≈0.6&nbsp;мм. 2n = 15.

Насяляе пусткі, сасновыя лясы, пясчаныя або стабілізаваныя марскія выдмы.

Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1809 годзе
Катэгорыя:Чабор
Лізавета Вячаславаўна Багаева

**Лізавета Вячаславаўна Багаева** (нар. , Гродна, Беларусь) — беларуская валейбалістка. Майстар спорту Беларусі. Выступала за зборныя Беларусі розных узроставых катэгорый. Дачка валейбольнага трэнера Жанны Багаевай.

## Біяграфія 
З сямі гадоў, як пайшла ў школу, пачала займацца валейболам. У 7 класе Ягор Аляксандравіч Пімахін запрасіў у зборную «маладзёжкі». Брала ўдзел у дывізіёне Б, а праз год ужо паступіла ў РДВАР.

Гуляла за гродзенскі «Камунальнік». З 2019 года на працягу двух сезонаў выступала за «Мінчанку-2» у чэмпіянаце Беларусі і Моладзевай лізе чэмпіянату Расіі. У 2021 выйграла «бронзу» нацыянальнага першынства і золата расійскай Моладзевай лігі.

## Спасылкі 
* ЕЛИЗАВЕТА БАГАЕВА: «ЛЮБЛЮ ВОЛЕЙБОЛ НЕ ВЫШЕ АНТЕННЫ» 
* #11 Багаева Елизавета/ Bahayeva Lizaveta

Катэгорыя:Валейбалісткі Беларусі
Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі
Катэгорыя:Ігракі РДВАР (жаночы валейбол)
Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе
Катэгорыя:Ігракі «Тыргавіштэ» (жаночы валейбол)
Катэгорыя:Ігракі «Камунальнік-ГрДУ» (валейбольны клуб)
Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе U-16
Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе U-19
Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе U-20
Ванда Іванаўна Шоцік

**Ванда Іванаўна Шоцік** (1940 — 3 жніўня 2020) — беларускі музеязнавец.

## Біяграфія 
З 1989 года працавала ў Гродзенскім дзяржаўным гісторыка-археалагічным музеі навуковым супрацоўнікам новастворанага аддзела гісторыі Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі. Займалася зборам матэрыялаў, шмат ездзіла па Гродзенскай вобласці, сустракалася з былымі членамі КПЗБ, збірала дакументы і фатаграфіі, стварыла фотавыставу да 50-годдзя ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР.

З 1991 года працавала загадчыцай аддзела рэдкай кнігі. Наладжвала сувязі з Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі, бібліятэкамі Літвы і Польшчы, увяла музейны кнігазбор у навуковы ўжытак, чытала лекцыі. З 2003 года на пенсіі.

Памерла 3 жніўня 2020 года.

Катэгорыя:Музеязнаўцы Беларусі
Капаткевіцкі бой

**Капаткевіцкі бой** — бой партызанскіх атрадаў «Чырвоны Кастрычнік» 123-й Акцябрскай партызанскай брыгады імя 25-годдзя БССР, А. І. Далідовіча 25-й партызанскай брыгады імя П. К. Панамарэнкі супраць нямецка-фашысцкіх акупантаў у гарадскім пасёлку Капаткевічы 17 студзеня 1942 года.

## Бой 
Раніцай 17 студзеня 1942 года партызаны акружылі Капаткевічы, дзе размяшчаўся нямецкі гарнізон (100 чалавек), бясшумна знялі вартавых і перакрылі дарогі да адступлення. Камандаваў боем камісар атрада «Чырвоны Кастрычнік» С. В. Маханько.

Невялікімі групамі па 3—5 чалавек партызаны раптоўна напалі і закідалі гранатамі хаты, дзе размяшчаліся гітлераўцы. Праціўнік спрабаваў прабіцца на паўднёвую ўскраіну пасёлка, да чыгункі Жыткавічы — Калінкавічы, але быў сустрэты агнём партызан. У час бою, які цягнуўся 4 гадзіны, было забіта больш за 60 гітлераўцаў, захоплена 18 вінтовак, станковы кулямёт, 1 тысяча тон збожжа, прызначанага для адпраўкі ў Германію.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Бітвы Другой сусветнай вайны з удзелам савецкіх партызан у Беларусі
Катэгорыя:Канфлікты 1942 года
Катэгорыя:Гісторыя Петрыкаўскага раёна
Катэгорыя:1942 год у Беларусі
Катэгорыя:Падзеі 17 студзеня
Катэгорыя:Студзень 1942 года
Марыя Іванаўна Новік

**Марыя Іванаўна Новік** (нар. 1 верасня 1957, в. Судзілавічы, Бярозаўскі раён) — беларускі мовазнавец. Кандыдат філалагічных навук (1990), дацэнт.

## Біяграфія 
Нарадзілася 1 верасня 1957 г. у вёсцы Судзілавічы Бярозаўскага раёна Брэсцкай вобласці. Скончыла ў 1978 годзе філалагічны факультэт Брэсцкага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна па спецыяльнасці «настаўнік беларускай мовы і літаратуры», аспірантуру Мінскага педагагічнага інстытута імя А. М. Горкага.

У 1990 годзе абараніла кандыдацкую  дысертацыі па тэме «Мова паэзіі, прозы і публіцыстыкі Алаізы Пашкевіч — Цёткі».

Загадчыца кафедры беларускага мовазнаўства Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта, дацэнт.

Старшыня Брэсцкай гарадской арганізацыі Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны.

## Навуковая дзейнасць 
Аўтар навуковых і навукова-папулярных артыкулаў па паэтыцы мастацкіх твораў беларускіх пісьменнікаў. 

Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі
Партызанская брыгада імя К. К. Ракасоўскага

**Партызанская брыгада імя К. К. Ракасоўскага** — назва партызанскіх брыгад, якія дзейнічалі на тэрыторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

## Значэнні 
* Партызанская брыгада імя К. К. Ракасоўскага (А. І. Петракоў, У. Н. Дорменеў, А. В. Раманаў)
* Партызанская брыгада імя К. К. Ракасоўскага (Я. А. Прыданнікаў)
Канстанцін Іванавіч Сакольскі

**Канстанцін Іванавіч Сакольскі** (15 (28) мая 1902 — 6 снежня 1969) — контр-адмірал ВМФ СССР.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Брэст-Літоўску.

У ліпені 1918 прызваны ў РСЧА. Удзельнічаў у грамадзянскай вайне ў Расіі. Змагаўся з Калчаком і Дзянікіным, на польскім фронце, супраць Бандалевіча, Булак-Балаховіча і Махно. Першапачаткова служыў матацыклістам аўтароты Кастрамской дывізіі, затым — стралком 3-га Уральскага палка. У 1919 годзе накіраваны ў дывізіённую школу 7-й стралковай дывізіі. У красавіку 1920 года стаў тэлефаністам 1 разраду.

У чэрвені 1921 года накіраваны на флот. Служыў супрацоўнікам марской камендатуры. Прайшоў навучанне ў ваенна-марскім вучылішчы. З 1925 па 1930 год служыў на караблях «Чырвоная Малдова» і «Дзяржынскі».

У 1934 годзе скончыў факультэт зброі ваенна-марской акадэміі імя К. Варашылава па міннай спецыялізацыі. Далей быў галоўным тарпедыстам Кранштацкага порта. Да 1938 года знаходзіўся на пасадзе начальніка 3-га міннага аддзела Навукова-даследчага цэнтра мінна-тарпеднага інстытута, потым — намесніка начальніка ўпраўлення ўзбраення і забеспячэння боепрыпасамі. З мая 1939 года па студзень 1951 года служыў намеснікам начальніка мінна-тарпеднага ўпраўлення ВМФ.

У 1952 годзе ўзначаліў упраўленне мінна-тарпеднага ўзбраення. Потым знаходзіўся на пасадах начальніка аддзела мінна-тарпеднага ўзбраення Упраўлення забеспячэння, эксплуатацыі і рамонту ўзбраення, намесніка начальніка МТУ ВМФ. З мая 1956 да сваёй адстаўцы ў студзені 1957 года быў намеснікам начальніка НДІ № 3 ВМФ.

Памёр у Маскве.

## Спасылкі 
* контр-адмирал СОКОЛЬСКИЙ Константин Иванович

Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Удзельнікі савецка-японскай вайны
Катэгорыя:Контр-адміралы СССР
Саша (фільм)

**«Саша»** — нямы чорна-белы агітацыйны фільм, зняты ў 1930 годзе на студыі «Белдзяржкіно» рэжысёрам Аляксандрай Хахловай. Сцэнарысты: Леў Куляшоў, Алег Леанідаў, Аляксандра Хахлова.

## Сюжэт 
З вёскі ў горад прыехала сялянка Саша. Яна на апошнім месяцы цяжарнасці. Яе муж Дзмітрый Котаў па ілжывым паказанні кулака Смірэніна абвінавачаны ў забойстве настаўніка. Маладая жанчына, якая разгубілася ў вялікім горадзе, трапляе ў міліцыю, дзе знайшла падтрымку і разуменне. Нарадзіўшы сына Саша становіцца рэгуліроўшчыцай. З часам кулака Смірэніна (гэта ён забіў настаўніка і адправіў няшчасную жанчыну ў горад па ілжывым адрасе) выкрыюць, а Котава адпусцяць на волю.
## Літаратура 
* *Игорь Авдеев*, *Лариса Зайцева* Все белорусские фильмы : каталог-справочник. Игровое кино (1926—1970). — Минск: Беларуская навука, 2001. — Т. 1. — 240 с. — ISBN 985-08-0023-2
Нікі Хэйлі

**Нікі Хэйлі** (, народж. **Німрата Рандхава**; , Бамберг, Паўднёвая Караліна, ЗША) — амерыканскі палітык, дыпламат.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сям’і эмігрантаў-сікхаў з індыйскага штата Пенджаб. Яе імя пры нараджэнні Німрата Рандхава. Бацька меў стыпендыю на навучанне ад Універсітэта Брытанскай Калумбіі (Канада), а пасля атрымання ступені доктара навук разам з сям’ёй пераехаў у Паўднёвую Караліну. Там ён выкладаў біялогію ў каледжы. Маці пасля сямі гадоў выкладання ў дзяржаўнай школе адкрыла буцік жаночага адзення. На той час Нікі было чатыры гады.

Скончыла прыватную сярэднюю школу. Пасля яе заканчэння атрымала ступень бакалаўра ў сферы бухгалтарскага ўліку і фінансаў у дзяржаўным Клемсанскім універсітэце.

Пачынаючы з 12 гадоў Нікі дапамагала маці весці бухгалтэрыю ў краме. Пасля заканчэння ўніверсітэту яна некаторы час папрацавала ў кампаніі па перапрацоўцы адкідаў, а затым далучылася да сямейнага бізнесу, які з магазіна ператварыўся ў фірму па выпуску адзення.

У 1998 годзе Нікі Хэйлі была прызначана ў раду дырэктараў Гандлёвай палаты адной з акруг штата Паўднёвая Караліна. У 2004 годзе стала прэзідэнтам Нацыянальнай асацыяцыі жанчын-прадпрымальніц. У тым жа годзе балатавалася ад Рэспубліканскай партыі ў Палату прадстаўнікоў ад штата Паўднёвая Караліна, і ў 32 гады яна стала першай амерыканкай індыйскага паходжання, якая заняла гэтую пасаду ў штаце.

Нікі Хейлі прабыла ў палаце прадстаўнікоў тры тэрміны, а ў 2010 годзе была абраная губернатарам Паўднёвай Караліны. У 2014 годзе яе пераабралі на другі тэрмін. Падала ў адстаўку, каб стаць прадстаўніком ЗША пры ААН.

Пастаянны прадстаўнік ЗША пры ААН з 27 студзеня 2017 па 31 снежня 2018 года.

Пасля сыходу з пасады ў ААН у маі 2019 года Нікі Хэйлі ўвайшла ў склад рады дырэктараў кампаніі Boeing.

Прэтэндэнтка на ўдзел у Прэзідэнцкіх выбарах у ЗША ў 2024 годзе, але ў выніку абвясціла аб выхадзе з прэзідэнцкай гонкі.

## Сям'я 
У 1996 годзе выйшла замуж. Муж — афіцэр Нацыянальнай гвардыі Паўднёвай Караліны. У іх двое дзяцей.

## Зноскі
Маскегон

**Маскегон** () — горад у штаце Мічыган ЗША, адміністрацыйны цэнтр акругі Маскегон. Размешчаны каля гавані на возеры Мічыган. Горад славіцца сваім рыбалоўствам, паруснымі гонкамі, водным адпачынкам, а таксама як парт для камерцыйных і круізных лайнераў. Горад з’яўляецца папулярным напрамкам для вакацый дзякуючы сваім шырокім прэсным пляжам, гістарычнай архітэктуры і калекцыі грамадзянскага мастацтва. Гэта найбольш населены горад на ўсходнім узбярэжжы возера Мічыган. Паводле даных перапісу насельніцтва 2020 года, у горадзе жыве 38&nbsp;318 жыхароў. Горад мае адміністрацыйную аўтаномію.

## Гісторыя 
Назва «Маскегон» паходзіць ад атава «*mashkiigong*», што азначае «балотная рака ці балота». Рака Маскегон была пазначана на французскіх мапах, якія датуюцца канцом XVII ст., што сведчыць аб тым, што французскія даследчыкі дасягнулі заходняга ўзбярэжжа Мічыгана да гэтага часу. Айцец Жак Маркет падарожнічаў на поўнач праз гэтую мясцовасць у сваёй раптоўнай паездцы ў Сэнт-Ігнас у 1675 годзе, а група французскіх салдатаў пад камандаваннем лейтэнанта Ля Саля, Генры дэ Тонці, прайшла праз гэтую мясцовасць у 1679 годзе.

Першым вядомым еўрапейска-амерыканскім жыхаром графства быў Эдвард Фіцджэральд, тарговец футрам і пастух, які прыйшоў у раён Маскігон у 1748 годзе і які памёр тут, паводле звестак, быў пахаваны побач з Белым возерам. Паміж 1790 і 1800 гадамі франка-канадскі тарговец Жазэф Ля Фрамбуаз усталяваў гандлёвы пост з футрам у вусці ракі Дук-лэйк. Паміж 1810 і 1820 гадамі некалькі франка-канадскіх таргоўцаў футрам, уключаючы Ламара Андзі, Жана Батыста Рэколекта і П’ера Канстанта, заснавалі гандлёвыя пасты вакол возера Маскегон.

Еўрапейска-амерыканскае засяленне Маскегон пачалося ў 1837 годзе, што супала з пачаткам выкарыстання шырокіх лясных рэсурсаў раёна. Пачатак лесапрамысловай галіны ў 1837 годзе адзначыў тое, што некаторыя лічаць найбольш рамантычнай эпохай у гісторыі рэгіёну. Лясная прамысловасць у сярэдзіне XIX ст. прывяла многіх паселенцаў, асабліва з Германіі, Ірландыі і Канады.

Некаторыя кварталы Маскегон пачыналіся як асобныя вёскі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Мічыгана
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1837 годзе
Didymium bahiense

**Didymium bahiense** — від слізевікоў сямейства . Сустракаецца на лісцевых пародах.

## Апісанне 
### Знешні выгляд 
Плазмодый карычневы.

### Мікраскапічныя асаблівасці 
Споры ў масе цёмна-карычневыя ў праходным святле, ад карычневага да цёмна-бэзава-шэрага, маюць бародаўкі. Капіліцыі шматлікія, дыхатамічна разгалінаваныя, часам таксама з папярочнымі злучэннямі, цёмна- або светла-карычневыя з больш светлымі кончыкамі і невялікімі цёмнымі ўздуццямі.

## Галерэя 

Файл:Didymium_bahiense_199293940.jpg|link=Bestand:Didymium_bahiense_199293940.jpg|alt=Sporen|Споры
Файл:Didymium_bahiense_199293958.jpg|link=Bestand:Didymium_bahiense_199293958.jpg|alt=Sporen met luchtbel en enkele capillitia

Катэгорыя:Фізаральныя
Войны Залатой Арды з Вялікім Княствам Літоўскім

Войны Залатой Арды з Вялікім Княствам Літоўскім адбываліся на працягу XIII—XV стагоддзяў.

## Гісторыя 
У 1243 годзе частка дзяржавы Рурыкавічаў стала ўлусам Залатой Арды, якая падпарадкавала княствы паўночна-ўсходняй, паўднёвай і паўднёва-заходняй Русі. Адносна вольнымі засталіся толькі паўночна-заходнія і заходнія рэгіёны — Полацкая зямля, Панямонне, часткова Смаленскае княства, а таксама Ноўгарад і Пскоў. На час гэтых падзей прыпала ўтварэнне Вялікага Княства Літоўскага.

Легендарная частка беларуска-літоўскага летапісання паведамляе пра дзве пераможныя бітвы вялікіх князёў літоўскіх над татарскімі кантынгентамі — пад Магільнам на Нёмане і пад Кіевам на Ірпені — датаванне іх няпэўнае і звычайна ў сучаснай гістарыяграфіі гэтыя падзеі лічаць міфічнымі.

Першы пэўна вядомы паход татараў супраць Вялікага Княства Літоўскага — выправа Бурундая разам з галіцка-валынскімі князямі ў 1258 годзе. Пазней, да 1338 года вядома яшчэ прынамсі шэсць паходаў татар разам з галіцка-валынскімі князямі на Вялікае Княства Літоўскае. Напрыклад,  у 1274 і 1277 гадах адбыліся такія агульныя паходы на Гарадзеншчыну.

Ва ўладарства Альгерда ў 1362 годзе арганізаваны паход на Падолле, якое было пад уладай татараў, якія не залежалі ад Залатой Арды, бо там трывала стадыя распаду. У бітве на Сініх Водах вялікалітоўскія войскі разбілі татараў. У выніку перамогі Альгерд пашырыў тэрыторыю дзяржавы да вусцяў Дняпра і Днястра.

У 1399 годзе на супраць ардынцаў пайшоў Вітаўт, паход быў яго ўмяшаннем у грамадзянскую вайну ў Залатой Ардзе, ён падтрымліваў прыхільнікаў Тахтамыша і выступіў супраць Цімура Кутлуга. Аднак кампанія Вітаўта правалілася, яго войскі былі разбіты ў бітве на Ворскле. Перамога дазволіла хану Цімуру Кутлугу зрабіць спусташальны набег на Кіеўшчыну і Валынь.

Пазней Вітаўт, на працягу 1412—1422 гадоў, працягваў умешвацца ва ўнутраныя справы Залатой Арды.

Пасля распаду Залатой Арды асноўным праціўнікам ВКЛ на паўднёвым кірунку стала Крымскае ханства.

## Гл. таксама 
* Крымска-нагайскія набегі на Вялікае Княства Літоўскае

## Літаратура 
* Снапкоўскі У. Е. Гісторыя знешняй палітыкі Беларусі: Вучэб. дапам. для студэнтаў фак. міжнар. адносін: У 2 ч. Ч. І. Ад пачаткаў дзяржаўнасці да канца XVIII ст. / У. Е. Снапкоўскі. — Мн.: БДУ, 2003—281 с. ISBN 985-445-902-0.

Катэгорыя:Войны Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Залатая Арда
Сяргей Матырка

**Сяргей Матырка** (нар. 18 сакавіка 1985, в. Слабодка, Лепельскі раён) — беларускі , рэдактар.

## Біяграфія 
Скончыў у 2008 годзе гісторыка-філалагічны факультэт Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Нямецкая і англійскія мовы», вывучаў нямецкую і швейцарскую літаратуры ў магістратуры і аспірантуры.

## Творчасць 
Мае пару перакладных апавяданняў у часопісе «Макулатура», пераклаў на беларускую мову асобныя творы Ніла Геймана, Янаша (Горста Экерта), Фрэнсіса Скота Фіцджэральда.

Першы значны мастацкі пераклад з нямецкай мовы — «Дзівосныя гісторыі на дабранач»  (Янушкевіч, 2019).

Пераклаў на беларускую мову раман «Крабат. Легенда Чорнага млына» Отфрыда Пройслера (Янушкевіч, 2021), «На Заходнім фронце без перамен» Эрыха Марыі Рэмарк (Папуры, 2025).

## Узнагароды 
Лаўрэат прэміі імя Карласа Шэрмана:

* 2020: Пераклад дзіцячай кнігі — за пераклад кнігі Эрвіна Мозэра «Дзівосныя гісторыі на дабранач».
* 2022: за пераклад рамана «Крабат. Легенда Чорнага млына» Отфрыда Пройслера за «глыбокае прачытанне складанай казкі і майстэрскае захаванне міфалагічных элементаў».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з нямецкай мовы
Канадскі бурштын

**Канадскі бурштын** () — разнавіднасць выкапнёвай смалы, якая сустракаецца на тэрыторыі канадскіх правінцый Манітоба і Альберта. Утварыўся ў другой палове мелавога перыяду (кампанскі ярус). Крыніцай смалы былі вымерлыя іглічныя дрэвы роду  з сямейства . Упершыню канадскі бурштын быў адкрыты ў канцы XIX стагоддзя, яго меркавалася выкарыстоўваць для вытворчасці лаку, аднак гэты праект так і не быў рэалізаваны. З канадскага бурштыну было апісана некалькі дзясяткаў відаў насякомых.

Катэгорыя:Мелавы перыяд
Катэгорыя:Бурштын
Ірына Васільеўна Ятчанка

**Ірына Васільеўна Ятчанка** (нар. , Гомель) — беларуская кідальніца дыска, чэмпіёнка свету 2003 года і бронзавая прызёрка Алімпійскіх гульняў 2000 года. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2000).

## Біяграфія 
Трэніравалася пад кіраўніцтвам Уладзіміра Сіўцова.

Замужам за беларускім кідальнікам молата Ігарам Астапковічам. Сын — баскетбаліст Антон Астапковіч.

Удзельніца пяці запар летніх алімпіяд (1992—2008). Асабісты рэкорд — 69 м 14 см (2004). Уладальніца лепшага выніку сезона ў свеце ў кіданні дыска (2004).

Стала паказваць свае лепшыя вынікі ва ўзросце за 30 гадоў: чэмпіёнкай свету стала ва ўзросце 37 гадоў, а другую алімпійскую бронзу выйграла ў 38, у тым жа сезоне ўстанавіла свой асабісты рэкорд. У фінале афінскай Алімпіяды 2004 года Ятчанка нават лідзіравала некаторы час з вынікам 66 м 17 см, але затым яе абышлі грачанка Анастасія Келесіду (66,68) і расіянка Наталля Садава (67,02). У 2012 годзе была пазбаўлена бронзавай узнагароды Афін за выкарыстанне допінгу.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1992 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь
Драматычныя пракрыты

**Драматычныя пракрыты** або **літаратурныя пракрыты** — абагульненая назва стандартызаваных, пісьмовых форм моў-пракрытаў, выкарыстаныя ў драматычных творах і іншай сярэднявечнай літаратуры Індыйскага субкантынента. Верагодна, першапачаткова заснаваныя на тагачасных мясцовых размоўных мовах і яшчэ доўгі час выкарыстоўваліся на пісьме пасля выхаду з вуснага маўлення. Драматычныя пракрыты важны для вывучэння развіцця індаарыйскіх моў, паколькі іхные выкарыстанне ў п’есах і літаратуры заўсёды суправаджалася перакладам на добра вывучаны санскрыт.

Да ліку драматычных пракрытаў перадусім адносяць тры найзначнейшыя ў сваім гістарычным уплыве '**, **' і *махараштры*. Аднак існавала мноства іншых, менш прыкметных пракрытаў, таксама ўключаныя да драматычных, напрыклад: прас’я, бахлікі, дакшынат’я (па сённяшні дзень распаўсюджаны ў штатах Карнатака, Андхра-Прадэш, Тэлангана і Махараштра), сакары, кандалі, сабары, абхіры, драмілі і одры. Выкарыстанне розных пракрытаў у драмах мела надзвычай строгую сістэму. Персанажы гаварылі на розных пракрытах у залежнасці ад сваёй ролі і паходжання; напрыклад, на драмілі гаварылі «лясныя жыхары», на шаўрасені — «гераіня і яе сяброўкі», а на аванты — «ашуканцы і круцелі». Пракрыты адрозніваліся па ступені ўспрымання: махараштры быў найболей падобны на класічны санскрыт, а магадхі — на класічны палі.

Асоба цікавым выпадкам у сваім пераўтварэнні апынуўся махараштры. Будучы часта выкарыстаным у паэзіі, гэты пракрыт адхіліўся ад правільнай санскрыцкай граматыкі ва ўгоду метра розных вершаваных памераў. Граматычныя новаўвядзенні прыжыліся, што прывяло да незвычайнай гнуткасці даўгаты галосных, нараўне з іншымі адступленнямі, у сучаснай маратхі.

Тры асноўныя драматычныя пракрыты і некаторыя іхнія мовы-нашчадкі:

* **Шаўрасені**
: '** выкарыстоўваўся ў паўночна-цэнтральнай і заходняй Індыі, пазней развіўшыся ў цэнтральна-ўсходнія індаарыйскія мовы, як хіндустані (падзельна на этналекты хіндзі і урду), і паўночна-заходнія індаарыйскія мовы, як панджабі і іншыя.

* **Магадхі'*
: *Ардхамагадхі'', ці проста '**, выкарыстоўваўся ва ўсходняй Індыі, пазней развіўшыся ва ўсходнія індаарыйскія мовы, у ліку якіх бенгальская, асамская, одыя, біхарскія мовы (бходжпуры, магахі, майтхілі) і іншыя.

* **Махараштры'*
: *Махараштры* выкарыстоўваўся на паўднёва-заходніх прасторах старажытнай Індыі і пазней даў пачатак паўднёвым індаарыйскім мовам, уключаючы маратхі і конкані, і астраўным індаарыйскім мовам, такім як сінгальская і дывехі (мальдыўская).

## Гл. таксама 
* Апабхранша
* Палі (мова)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Woolner, Alfred C. *Introduction to Prakrit*. Delhi: Motilal Banarsidass, India, 1999.
* Banerjee, Satya Ranjan. *The Eastern School of Prakrit Grammarians : a linguistic study''. Calcutta: Vidyasagar Pustak Mandir, 1977.

Катэгорыя:Індаарыйскія мовы
Катэгорыя:Мёртвыя мовы
Катэгорыя:Мёртвыя мовы Азіі
Катэгорыя:Тэатр Індыі
Synema globosum

**Synema globosum** — від павукоў з роду  сямейства .

## Распаўсюджанне 
Від сустракаецца ў Еўропе, Турцыі, на Каўказе, у Расіі (ад еўрапейскай часткі да Далёкага Усходу), Ізраілі, Іране, Сярэдняй Азіі, Кітаі, Карэі і Японіі. .

Катэгорыя:Павукападобныя Азіі
Катэгорыя:Павукападобныя Еўропы
Катэгорыя:Павукі-бакаходы
Cladonia macilenta

**Cladonia macilenta** — від лішайнікаў сямейства .

*Verrucaster lichenicola*, апісаны Фрыдрыхам Тоблерам у 1913 годзе, лічыўся грыбом з васковымі пікнідамі і гіялінавымі канідыямі. Аднак гэта быў малавядомы таксон, бо тыпавы асобнік быў страчаны і больш не збіраўся. Паўторнае адкрыццё тыпавога матэрыялу больш чым праз стагоддзе паказала, што тое, што Тоблер лічыў ліхенападобным грыбам, было пікнідай *Cladonia macilenta*, і такім чынам гэтыя два таксоны змешчаны ў сінаніміі.

## Ахова 
Від занесены ў Чырвоны спіс Ісландыі як від, які знаходзіцца пад пагрозай знікнення (EN).

Катэгорыя:Кладонія
Anchinia daphnella

**Anchinia daphnella** — від матылькоў сямейства .

## Распаўсюджанне 
Від распаўсюджаны на большай частцы тэрыторыі Еўропы і Паўночнай Азіі на ўсход да Кітая

## Апісанне 
Размах крылаў складае 23-26&nbsp;мм. Яго крылы ўсеяныя карычневым, жоўтым і фіялетавым колерамі.

## Спосаб жыцця 
Імага лётаюць у чэрвені-ліпені. Лічынкі харчуюцца лісцем .

## Спасылкі 
* lepiforum.de

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1775 годзе
Катэгорыя:Насякомыя Еўропы
Катэгорыя:Матылі
Міхалка Петрукоў

**Міхалка Петрукоў** (Міхаіл Пятровіч Лотыш; 1880, Івянец — 1947) — беларускі пісьменнік, публіцыст.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Працаваў рабочым у Ракаве і Радашковічах, пісарам у Валожыне, Стоўбцах, Івянцы, настаўнікам у ваколіцах Івянца і ў Ашмянах. У 1909 змясціў у газеце «Наша ніва» першы допіс, а ў 1910 першы мастацкі твор. У 1911 стварыў у Івянцы тэатральны гурток. Быў знаёмы з Ядвігіным Ш. Спрабаваў застацца на працы ў рэдакцыі «Нашай нівы», але знайшоў выгаднейшае месца настаўніка ў Валожыне. А.Уласаў прапанаваў заработак 25 рублёў, настаўнік атрымліваў 20 рублёў з кватэрай і харчамі за казённы кошт. Тады ўжо меў сям’ю. У 1914 прызваны ў армію, удзельнік Першай сусветнай і грамадзянскай вайны, падтрымліваў камуністаў. Сваякі адцураліся яго, лічылі сябе палякамі. Памёр ад цяжкай хваробы. Месца пахавання невядомае.

Пасля смерці яго жонка з дачкой Гражынай і сынам Міхасём пераехалі ў Польшчу, а старэйшы сын Альгерд працаваў інжынерам-геадэзістам у сістэме геадэзіі і картаграфіі СССР.

## Творчасць 
Аўтар апавяданняў «З муляркі», «Прарок», «Брыдкі сон». Друкаваўся да 1914 года. Асуджаў з’явы карупцыі, паразітызму, самаўладства чыноўнікаў. Выкрываў п’янства, народную цемру. З сімпатыяй паказваў працоўны народ. Выкарыстоўваў традыцыі фальклору. Магчыма, аўтар казкі «Вяселле і сон» (1922). Перакладаў з рускай мовы.

Пісаў пра адкрыццё ў Івянцы невялікага хаўруснага банка, куды прымаліся сялянскія ўклады пад 7-10 працэнтаў гадавых, пад залог выдаваліся пазыкі да 100 рублёў. Яго крытычныя лісты прыводзілі да станоўчых вынікаў: у 1910 годзе ён напісаў што ўлады не прымаюць мер для прафілактыкі халеры, тут жа пахваліў медыкаў. Была створана спецыяльная камісія, каб даць аправяржэнне, але выявіліся і іншыя недахопы. Заўважыў, што ў вёсцы Скіпароўцы каля паўтары сотні дамоў, а няма ніводнага пісьменнага чалавека, жыхары прапіваюць апошнія грошы на кірмашы, вяртаюцца пабітыя, а часам і без каня. У Івянцы ўсяго тры вучылішчы — 4-х класнае гарадское, народнае і пачатковае, а шынкоў легальных і патайных каля паўсотні.

## Літаратура 
* М. А. Варвашэвіч, Т. Махнач. ПЕТРУКОЎ МІХАЛКА // Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. — Мінск, 1995. — Т. 5. — С. 18-19
* Міхалка Петрукоў — нашанівец з Івянца / Ігар Солтан // Роднае слова — 2014. ― № 8. ― С. 88―90

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Selenopidae

**Selenopidae** — сямейства аранеаморфных павукоў, якое ўключае больш за 300 відаў. Сваю навуковую назву яны атрымалі ад Селены (інш.-грэч. Σελήνη), багіні Месяца ў старажытнагрэчаскай міфалогіі.

## Апісанне 
У прадстаўнікоў сямейства прыкметная манера перамяшчэння: яны ходзяць не галавой наперад, а бокам. Як і крабы, яны могуць рухацца ў бок і назад.

Сустракаюцца ў асноўным у Паўночнай Амерыцы, але часам і ў паўднёвай частцы Еўропы і Азіі.

Яны не ткуць павуцінне, а звычайна палююць на зямлі, хаваючыся сярод расліннасці, напрыклад кветак.

## Экалогія 
У павукоў плоскае цела, жывуць яны пад камнямі і на сценах. Павукі даволі спрытныя, і злавіць іх нялёгка. Іх маскіроўка дапамагае ім не кідацца ў вочы, таму заўважыць іх на сценах або камянях даволі цяжка.

## Роды 
На студзень 2024 World Spider Catalog уключае ў сямейства наступныя роды:

*  Crews & Harvey, 2011 — Філіпіны
*  Benoit, 1968 — Афрыка
*  Corronca, 2003 — Каморскія астравы, Мадагаскар
*  Crews & Harvey, 2011 — Папуа — Новая Гвінея
*  Benoit, 1968 — Мадагаскар
*  Crews & Harvey, 2011 — Аўстралія
*  Crews & Harvey, 2011 — Індыя, Непал
*  Latreille, 1819 — Азія, Паўночная Амерыка, Карыбскія астравы, Паўночная Амерыка, Афрыка, Цэнтральная Амерыка
*  Dankittipakul & Corronca, 2009 — Малайзія, Тайланд, Тайвань

## Літаратура 
* Bosselaers, J. (2004). A new *Garcorops* species from Madagascar copal (Araneae: Selenopidae). *Zootaxa* 445:1-7 PDF
* Penney, D., Ono, H. & Selden, P.A. (2005). A new synonymy for the Madagascan copal spider fauna (Araneae, Selenopidae). *J. Afrotrop. Zool.* 2:41-44. PDF (недаступная спасылка)

Катэгорыя:Сямействы павукападобных
Катэгорыя:Аранеаморфныя павукі
Сутыкненні на захадзе ДР Конга

**Сутыкненні на захадзе ДР Конга** — серыя ўзброеных інцыдэнтаў з удзелам прадстаўнікоў этнасаў яка, тэке і кангалезскіх вайскоўцаў.

## Храналогія 
### 2022 год 
9 чэрвеня ў вёсцы Масія-Мбэ ў сектары Батэке-Суд у Маі-Ндамбэ прадстаўнік народа яка быў паранены падчас збораў падаткаў на карысць правадыра тэке. Затым мясцовыя фермеры напалі на брата правадыра, які ў мэтах самаабароны застрэліў аднаго з іх. У адплату сяляне-яка падпалілі хаты.

Пасля прадстаўнікі народа яка ўтварылі апалчэнне «Мабонда». Яны аб’ядналіся вакол самаабвешчанага караля Адона Нкумбу.

### 2023 год 
11 мая байцы «Мабонда» атакавалі населены пункт Нгума: адзін салдат і чатыры апалчэнца былі забітыя. 29 чэрвеня яка зладзілі засаду на грузавік з тэке, забіўшы каля 20 мірных жыхароў. 17 верасня трое салдат і 15 апалчэнцаў былі забітыя ў сутыкненні каля Мулосі.

Станам на верасень апалчэнцы кантралявалі 73 вёскі.

16 лістапада ўзброеныя сілы ДР Конга выбілі баевікоў з сёлаў Ншэмамфум і Нселе.

### 2024 год 
7 студзеня атрады «Мабонда» занялі вёску Мбусі, забіўшы чатырох чалавек і параніўшы двух. Праз дзесяць дзён яны занялі вёску Менкво.

23 студзеня каля 10 чалавек былі забітыя ў выніку нападу на вёску ў раёне Квамут, і яшчэ сем, як паведамляецца, былі забітыя ў правінцыі Кванго 2 лютага.

13 ліпеня УС ДРК адбілі атаку баевікоў на вёску Кінселе. Загінулі 42 апалчэнцы, 9 салдат і адзін мірны жыхар.

### 2025 год
7 лютага ўрадавая армія адбіла напад на вёску Бунселе ў раёна Квамут, калі апалчэнцы Мабонда паспрабавалі вызваліць аднаго са сваіх лідараў, арыштаванага пры спробе даставіць ім боепрыпасы. Вайскоўцы забілі шасцярых баевікоў.

2 сакавіка ўрадавыя войскі захапіла штаб-кватэру апалчэння ў вёсцы Лвеме (Квамут), забіўшы восем баевікоў. Да 5 сакавіка УС ДРК узялі пад кантроль яшчэ пяць апорных пунктаў апалчэння на тэрыторыі Квамута, падчас чаго былі забітыя пятнаццаць баевікоў.

24 лістапада ў Нкане, тэрыторыя Квамут, у выніку канфлікту з-за права ўласнасці на зямлю паміж варагуючымі этнічнымі групоўкамі загінулі па меншай меры 14 чалавек. Некалькі салдат урадавых войск, дыслакаваных у вёсцы, былі абстраляныя баевікамі Мабонда, якія падчас адступлення забілі аднаго салдата і яшчэ трынаццаць мірных жыхароў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Канфлікты 2022 года
Катэгорыя:Канфлікты 2023 года
Катэгорыя:Канфлікты 2024 года
Катэгорыя:Войны Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
Катэгорыя:Міжэтнічныя канфлікты
Gutierreziinae

**Gutiereziinae** — падтрыба сямейства , частка трыбы . Тыповы род  распаўсюджаны ў Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы.

Вылучаюць 10 родаў.

## Роды 
*  (DC.) Nutt.
*  G.L. Nesom
*  DC.
*  (Nutt.) Cass.
*  A.Gray
*  Lag.
*  Less.
*  Urbatsch & R.P.Roberts
*  Rose
*  G.L.Nesom, Y.B.Suh, D.R.Morgan & B.B.Simpson

Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)
Феліцыян Сурын

**Феліцыян Су́рын** (; каля 1840, Мсціслаўскі павет, Магілёўская губерня — 17 студзеня 1921, Варшава) — беларускі гісторык, літаратар, этнограф XIX ст.

## Біяграфія 
Нарадзіўся каля 1840 года ў Мсціслаўскім павеце Магілёўскай губерні. Паходзіў са шляхты. Скончыў гімназію ў Магілёве. У 1860—1864 вучыўся ў Горы-Горацкім земляробчым інстытуце. 

Памёр 17 студзеня 1921 года ў Варшаве. Пахаваны на Вайсковых Павонзках. 

## Навуковая дзейнасць 
У шэрагу сваіх прац і апавяданняў адлюстраваў гістарычнае мінулае Беларусі, матэрыяльную і духоўную культуру яе насельніцтва. Друкаваўся пераважна ў навукова-літаратурным часопісе «Tygodnik Ilustrowany» («Ілюстраваны штотыднёвік»), дзе змясціў «Успаміны пра Магілёў на Дняпры» (1871, т. 7), «Мсціслаў» (1872, т. 10), «Некалькі слоў пра творы фантазіі народа на Беларусі» (1873, т. 11), «Горацкія ўспаміны» (1879, т. 8), «3 мінулага крэсаў: Апавяданне з часоў Аўгуста II» (1883, т. 2), «Людвік Кандратовіч і яго паэзія» (1887, т. 10). У часопісе «Niwa» («Ніва») змясціў нататкі «3 Магілёва на Дняпры» (1873, т. 3—4). Аўтар артыкулаў для «Слоўніка геаграфічнага Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краін» («Беларусь», «Гомель», «Горкі», «Дуброўна», «Чэрыкаў», «Чавусы» і інш.).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Этнографы Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Вольга Іванаўна Яфрэмава

**Вольга Іванаўна Яфрэмава** (, с. Мядзведжае, цяпер с. Краснагвардзейскае, Стаўрапольскі край, Расія) — беларускі філосаф і гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1960).

## Біяграфія 
Нарадзілася  года ў сяле Мядзведжае Стаўрапольскага края. Скончыла Мінскі педагагічны інстытут у 1947 годзе. З 1947 года ў Інстытуце гісторыі, у 1961—1983 гадах у Інстытуце філасофіі і права АН Беларусі. Вывучае гісторыю грамадскай і сацыялагічнай думкі Беларусі XIX—XX стст.

## Творчасць 
Адзін з аўтараў калектыўных прац «Гісторыя Беларускай ССР» (т. 2, 1972), «Ідэі гуманізму ў грамадска-палітычнай і філасофскай думцы Беларусі» (1977), «Развіццё марксісцка-ленінскай філасофіі ў БССР (20—70-я гг.)» (1984).

## Узнагароды 
Дзяржаўная прэмія Беларусі 1984 года за цыкл работ па гісторыі філасофскай і грамадскай думкі Беларусі (апублікаваны ў 1973—1980).

## Творы 
* Барацьба за перамогу марксісцкіх ідэй у рабочым руху Беларусі (1907—1914 гг.). Мн., 1962;
* Из истории общественной мысли Белоруссии конца XIX — начала XX в. Мн., 1972;
* Газета «Звезда» и ее роль в распространении марксизма в Белоруссии (август—ноябрь 1917 г.). Мн., 1977.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стаўрапольскім краі
Катэгорыя:Філосафы СССР
Катэгорыя:Філосафы Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Тэрэза Эльфарс

**Антуанэта Тэрэза Эльфарс** (, народжаная Эберг (); , , Швецыя — , там жа) — шведская актрыса і тэатральны кіраўнік. З 1869 па 1888 год кіравала перасоўнай тэатральнай трупай Эльфарс.

## Біяграфія 
Тэрэза Эберг нарадзілася ў Стакгольме, у сям’і ўладальніка фабрыкі Андэрса Эберга і Марыі Элісабет Канстрэм.

З 1837 года — вучаніца школы Каралеўскага балета Швецыі, з 1839 года — вучаніца  ().

У 1837—1842 гадах Тэрэза актыўна працавала ў Каралеўскім драматычным тэатры.

З 1842 па 1846 год выступала ў Новым тэатры ().

У 1847 годзе выйшла замуж за акцёра Ларса Эрыка Эльфарса (1817—1869), кіраўніка тэатральнай трупы. Пасля выступала пад псеўданімам Тэрэза Эльфарс. Была актрысай вандроўнай тэатральнай трупы Эльфарс і з 1886—1888 гадоў — яе дырэктарам. Яна ўзяла на сябе кіраўніцтва тэатральнай трупай падчас хваробы мужа і фармальна пасля яго смерці ў 1869 г.

Як актрыса, Тэрэза Эльфарс пачынала з роляў інжэню і гераінь, але затым перайшла да персанажаў сучасных скандынаўскіх і замежных п’ес неарэалістычнага руху. Паводле сцвярджэння аднаго крытыка: *«яе спектаклі адрозніваліся адухоўленасцю, дробнымі дэталямі, жывой жыццёвай сілай»*, і ў знак прызнання яе талентаў ёй далі мянушку «Эліса Хвасер з сельскай мясцовасці»,

Тэрэза Эльфарс карысталася вялікай павагай падчас сваёй кар’еры, асабліва ў якасці тэатральнага рэжысёра:

: «Спадарыня Э. была самай вядомай жанчынай-тэатральным рэжысёрам у Швецыі XIX стагоддзя, а трупа Эльфарс лічылася лепшым перасоўным тэатрам у краіне на працягу 1870-х і 1880-х гадоў. Яе рэпертуар, а таксама акцёрская гульня былі на самым высокім узроўні, і рэжысёры глыбока паважалі і любілі за яе цудоўныя асабістыя дабрадзейнасці. Што ж да фінансавага боку справы, то спадарыня Э., хутчэй за ўсё, была выключэннем сярод усіх вандроўных тэатральных рэжысёраў. Яна належала да вельмі нямногіх з іх, хто мог пакінуць невялікае багацце пасля сваёй смерці».

Трупа Тэрэзы Эльфарс з поспехам выступала ў тэатры  у Юргордэне ў Стакгольме, а таксама гастралявала па Фінляндыі ў 1869, 1870, 1874, 1877 і 1878 гадах.

У 1888 годзе Эльфарс перадала кіраўніцтва трупай  (1846—1916), пасля чаго тая змяніла сваю назву на тэатральную трупу Ліндберга. Эльфарс працягвала выступаць у трупе Ліндберга да 1893 года. Паміж 1890 і 1893 г. трупа Ліндберга працавала ў тэатры  ў Гётэбаргу. Калі ў 1893 годзе трупа Ліндберга была распушчана, Тэрэза разам са сваім сынам Юліусам Эрыкам Энгельбрэктам Эльфарсам (1847—1925) вярнулася ў Стакгольм, дзе і памерла ў 1905 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Österberg, Carin et al. (1990) *Svenska kvinnor: föregångare, nyskapare* (Lund: Signum) 
* Nordensvan, Georg (1918) *Svensk teater och svenska skådespelare från Gustav III till våra dagar. Andra delen, 1842—1918* (Stockholm: Bonnier)

## Спасылкі
Puya raimondii

**Puya raimondii** — від аднадольных кветкавых роду  сямейства . Упершыню апісаны  у 1874 годзе ў складзе роду *Pourretia*, пасля перайменаваны ў яго гонар.

Сінанімічная назва — 

Від называюць «Каралева Андаў», таму што ён з’яўляецца найбуйнейшай раслінай сямейства брамеліевых і адрозніваецца незвычайным суквеццем вышынёй да 10 м.

## Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання 
Сустракаецца на тэрыторыі Перу і Балівіі, у Андскіх гарах.

Раймондзі не сабраў гербарнага ўзору гэтай расліны. Лектатып захоўваецца ў Батанічным музеі Берлін-Далем і быў сабраны ў 1903 годзе Аўгуста Вебербаўэрам у раёне Кахамаркілья ў перадгор’ях Кардыльеры-Негры.

## Батанічнае апісанне 
Лісце завостранае, расце шчыльнай групай. Шыпы, служачыя абаронай ад жывёл, размешчаны сярод лісця.

Кветканос вышынёй да 10 м мае больш за 8 тысяч бялёса-зялёных кветак; калі кветкі адцвітаюць, яны афарбоўваюцца ў пурпурнае адценне. Расліна пачынае квітнець толькі на 80-150 гадах жыцця>.

Від з’яўляецца манакарпікам, гінуць пасля цвіцення і плоданашэння. Расліна вырабляе 8-12 млн пераносных ветрам насенін, але звычайна толькі некалькі з іх прарастаюць, паколькі у сырой глебе час жыцця насення складае ўсяго некалькі месяцаў.

Від расце на вышынях 3000-4800 м, дзе звычайна вельмі холадна, а глебы дрэнаваныя і камяністыя. Аднак расліна добра прыстасавана да росту ў гэтак неспрыяльных умовах: у яе соках змяшчаецца асаблівае хімічнае рэчыва, дзеючае як антыфрыз, што дазваляе яму перажываць істотныя перапады тэмператур у розны час сутак.

## Значэнне 
Сарцавіна часам збіраецца мясцовымі жыхарамі на корм жывёле. Дрэвападобныя часткі прымяняюцца для вырабу простай мэблі і ў якасці паліва. У асобных балівійскіх вёсках лісце выкарыстоўваюць для ўладкавання загарод; у Перу ж лісце зрэдку выкарыстоўваецца таксама для абароны сырцовых сцен дамоў ад дажджу.

У некаторых населеных пунктах правінцый Пуна і Куска (Перу) вырошчваецца ў якасці дэкаратыўнай расліны.

## Прыродаахоўная сітуацыя 
Колькасць асобнікаў зніжаецца і складае каля 800 тысяч у Перу і 30-35 тысяч у Балівіі. Субпапуляцыі расліны моцна ізаляваныя адна ад адной, і прычынай іх змяншэння з’яўляюцца як натуральныя, так і антрапагенныя (пажары, выкарыстанне раслін у якасці паліва і будматэрыялаў) фактары. Па дадзеных Міжнароднага саюза аховы прыроды, від лічыцца выміраючым («endangered»).

Ахоўваецца на дзяржаўным узроўні ў Перу.

Катэгорыя:Кармавыя расліны
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Брамеліевыя
Анет Бенінг

**Анет Кэрал Бенінг** (; ) — амерыканская актрыса тэатра і кіно. Уладальніца прэмій «Залаты глобус» і «BAFTA», а таксама пяціразовая намінантка на прэмію «Оскар» (1991, 2000, 2005, 2011, 2024).

Найбольш вядомая па ўдзеле ў фільмах «Багсі», «Марс атакуе!», «Прыгажосць па-амерыканску», «Быць Джуліяй», «Жанчыны» і «Дзеткі ў парадку».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя
Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»
Накідка для падушак

у сялянскай хаце ў в. Валосавічы, Акцябрскі раён]]
.]]
**Накідка для падушак** — традыцыйнае ўсходнеславянскае дзённае покрыва для падушак. На дзень сам ложак засцілалі пакрывалам, на якім у падгалоўе ўкладваліся адзін на аднаго пышна узбітыя падушкі з выцягнутымі куткамі. На іх зверху ў мэтах абароны ад пылу накідвалася звычайна светлае палатно квадратнай формы з даўжынёй боку 70-115 см, выкананае з тканін, цюля і карункаў і упрыгожанае  або махрамі. Для рэльефнасці ўзору пад белыя ажурныя накідкі дадаткова падкладаліся каляровыя аднатонныя чахлы. Некаторыя старадаўнія накідкі на падушкі, аздобленыя  і  карункамі, белай мяцёрскай роўняддзю і мярэжкай, з’яўляюцца творамі прыкладнога мастацтва.

У СССР тэкстыльныя накідкі на падушкі вырабляліся з адбеленых баваўняных і ільняных тканін (шыфона, нансука, батыста) і каляровых шаўковых тканін светлых далікатных тонаў (рэпса, туалі, крэпдэшына) з упрыгожваннем вышыўкай, прошвамі, валанамі, фестонамі і махрамі. Цюлевыя накідкі для падушак выконваліся звычайна з белага гладкага або гардзіннага цюлю. Карункавыя накідкі вырабляліся ўручную. Накідкі для падушак паступалі ў продаж адзінкавым таварам або ў камплекце з покрывам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэкстыль
Катэгорыя:Беларускі народны побыт
Ірына Уладзіміраўна Яромкіна

**Ірына Уладзіміраўна Яромкіна** (дзявочае прозвішча — Паскробка, затым — Беларускі дзяржаўны харэаграфічны каледж. З 1997 года працуе ў Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета Рэспублікі Беларусь. Прайшла шлях ад артысткі кардэбалета да салісткі і вядучага майстра сцэны.

У 2015 годзе скончыла Беларускую дзяржаўную акадэмію музыкі па спецыяльнасці «Педагог-балетмайстар».

## Сям’я 
Мае сына Максіма (нар. 2000) ад першага шлюбу і двух дачок ад другога шлюбу з заслужаным артыстам Беларусі, вядучым салістам балетнай трупы Вялікага тэатра балета Беларусі Алегам Яромкіным (нар. 1985): Ксенію (нар. 2012) і Кацярыну (нар. 2015).

## Узнагароды 
* Медаль Францыска Скарыны (2009);
* лаўрэат V рэспубліканскага конкурсу тэатральнага мастацтва «Нацыянальная тэатральная прэмія» (2018) — *у намінацыі «Лепшая жаночая роля ў музычным спектаклі» (спектакль «Каханне і Смерць»)*;
* Народная артыстка Беларусі (2019);
* лаўрэат VI рэспубліканскага конкурсу тэатральнага мастацтва «Нацыянальная тэатральная прэмія» (2021) — *у намінацыі «Лепшая жаночая роля ў музычным спектаклі» (спектакль «Ганна Карэніна»)*.

## Зноскі
Таба Мбэкі

**Таба Мвуелва Мбэкі** (; нар. 18 чэрвеня 1942) — паўднёваафрыканскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі з 14 чэрвеня 1999 па 24 верасня 2008 года.

## Біяграфія 
З’яўляецца сынам Гована Мбэкі, віднага дзеяча Афрыканскага нацыянальнага кангрэса і Камуністычнай партыі ПАР, выхадца з народа коса. Ва ўзросце 14 гадоў уступіў у моладзевую лігу АНК. Пакінуў родную правінцыю, пераехаў у Яганэсбург і актыўна ўдзельнічаў у барацьбе з апартэідам. Працаваў пад кіраўніцтвам Вальтэра Сісулу.

У 1959 годзе быў выключаны за арганізацыю забастоўкі з Лаўдэйльскага інтэрната ў г. Эліс.

Завочна вучыўся ў Лонданскім універсітэце.

Пасля абвяшчэння АНК па-за законам з’ехаў з краіны і паступіў у Сусекскі ўніверсітэт у Брайтане (Вялікабрытанія), дзе атрымаў ступень магістра эканомікі.

У снежні 1961 года стаў сакратаром Афрыканскай студэнцкай асацыяцыі.

З 1970 года вучыўся ў СССР, атрымаў ваенную адукацыю.

У наступным працаваў як функцыянер АНК у Замбіі, Нігерыі, Батсване, Мазамбіку і Свазілендзе.

У 1990 годзе вярнуўся ў ПАР, пакінуў шэрагі Камуністычнай партыі, аднак пакінуў за сабой пасаду кіраўніка міжнароднага аддзела АНК.

У 1994—1999 гадах — віцэ-прэзідэнт ПАР.

У 1997—2007 гадах — старшыня АНК.

З 14 чэрвеня 1999 года — прэзідэнт ПАР. На гэтай пасадзе заслужыў неадназначную рэпутацыю, актыўна выступаючы з пазіцыі адмаўлення віруснай прыроды СНІДу і звальняючы нязгодных з такім пунктам гледжання. Пратэжэ Мбэкі, міністр аховы здароўя Манто Чабалала-Мсіманг, адкрыта процідзейнічала распаўсюджванню антырэтравірусных лекаў, крытыкавала «заходнюю медыцыну», лічачы, што дзяржава павінна падтрымліваць паўднёваафрыканскую медыцыну. Гэтая палітыка прывяла, па прыблізных падліках, да заўчаснай смерці ад  да  чалавек у ПАР.

21 верасня 2008 года накіраваў у парламент краіны ліст з прашэннем аб адстаўцы. 22 верасня прашэнне было задаволена.

## Узнагароды 
* Ганаровы рыцар Вялікага Крыжа ордэна Лазні  (Вялікабрытанія, 2001)
* Кавалер Вялікага Крыжа ордэна «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай» (Італія, 2002)
* Кавалер ордэна Святога Іаана Іерусалімскага (Вялікабрытанія), 2007)
* Кавалер Вялікага Крыжа ордэна Святога Міхаіла і Святога Георгія (Вялікабрытанія)
* Ордэн «Хасэ Марці» (27 сакавіка 2001, Куба).

## Заўвагі 
## Спасылкі 
* Біяграфія ў энцыклапедыі «Кругосвет»
* Біяграфія на сайце ПАР

Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты ПАР
Катэгорыя:Кавалеры Нацыянальнага ордэна Хасэ Марці
Катэгорыя:Вялікія Камандоры ордэна Арла Замбіі
Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Святога Міхаіла і Святога Георгія
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Добрай Надзеі спецыяльнага класа
Катэгорыя:Выпускнікі Лонданскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы са спасылкамі на элементы Вікіданых без беларускага подпісу
Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў
Катэгорыя:Прэзідэнты ПАР