Яўген (Балхавіцінаў)

**Яўген**, свецкае імя **Яўхім Аляксеевіч Балхавіцінаў** (; , Варонеж — , Кіеў) — біскуп Рускай праваслаўнай царквы, мітрапаліт Кіеўскі і Галіцкі, царкоўны гісторык, археограф і бібліёграф.

## Біяграфія 
### Дзяцінства і маладосць 
Нарадзіўся ў сям’і парафіяльнага святара Варонежскай епархіі Аляксей Андрэевіч, які служыў у Іллінскім храме Варонежа з дня яго пабудовы да смерці ў 1776 годзе. З 10 гадоў Яўхім — сірата.

15 кастрычніка 1777 года быў залічаны ў другі сінтаксічны клас Варонежскай духоўнай семінарыі, са жніўня 1782 года да чэрвеня 1784 года — у рытарычны клас семінарыі, з верасня 1784 года ён — пеўчы архірэйскага хору Дабравешчанскага сабора і семінарыст у філасофскім класе ў слабадзе Белагор’е ў Паўлаўскім павеце.

### Святарства, раннія гістарычныя працы 
У 1785 годзе па дазволе Варонежскага біскупа Ціхана (III) паехаў на вучобу ў Маскоўскую Славяна-грэка-лацінскую акадэмію. У 1789 годзе скончыў навучанне ў акадэміі — філасофскі і багаслоўскі класы, грэчаскую і французскую мову. Падчас навучання ў духоўнай акадэміі таксама слухаў лекцыі па ўсеагульнай філасофіі і палітыцы, вопытнай фізіцы і французскім красамоўстве ў Маскоўскім універсітэце, тады ён пазнаёміўся з навукоўцам М. М. Бантыш-Каменскім . Па заканчэнні навучання, са студзеня 1789 года быў настаўнікам рыторыкі і французскай мовы, са жніўня — віцэ-прэфектам духоўнай семінарыі, а з верасня — загадчыкам бібліятэкі. З верасня 1790 года — прэфект семінарыі, а таксама выкладчык багаслоўя і філасофіі.

4 лістапада 1793 года ажаніўся з Ганнай Антонаўнай Растаргуевай. У сакавіку 1795 года памёр яго першы сын — Андрыян. У 1796 годзе высвечаны ў протаіерэі Паўлаўска Варонежскай губерні .

У Варонежы ён пачаў работу над «Расійскай гісторыяй». Таксама ў Варонежы напісаны «Надмагільнае слова над труною біскупа Інакенція, з далучэннем кароткага летапісца праасвяшчэнных варонежскіх» (1794), «Поўнае апісанне жыцця праасвяшчэннага Ціхана» і «Гістарычнае, геаграфічнае і эканамічнае апісанне Варонежскай губерні», пад яго кіраўніцтва напісана «Гісторыя варонежскай семінарыі».

У 1799 годзе, 9 ліпеня памерла дачка — Пульхерыя, 3 жніўня — пахаваны другі сын Мікалай, 21 жніўня — памерла жонка. У 1800 годзе пераехаў у Санкт-Пецярбург, дзе стаў прэфектам Аляксандра-Неўскай акадэміі (3 сакавіка) і прыняў манаства (9 сакавіка), таксама быў у акадэміі настаўнікам філасофіі і красамоўства.

11 сакавіка 1800 года высвечаны ў архімандрыты Траецкага Зелянецкага манастыра .

27 студзеня 1802 года пайменаваны архімандрытам Сергіевай пустыні .

У Санкт-Пецярбургу напісаў «Гістарычнае выяўленне Грузіі» (як вынік сувязяў з грузінскім епіскапам Варлаамам і грузінскімі князямі Баграрай, Іаанам і Міхаілам), «Кананічнае даследаванне пра папскую ўладзе ў хрысціянскай царкве» (з нагоды прапаноў езуіта Грубера імператару Паўлу I па ўз’яднанні каталіцкай і праваслаўнай царквы), «Цыдулка з двума духаборцамі» і інш.

### Біскупства 
#### Ноўгарад 
У 1804 годзе 1 студзеня быў найвышэйша падараваны, а 17 студзеня хіратанісан у біскупа Старарускага і вікарыя Наўгародскага.

Па даручэнні мітрапаліта наўгародскага Амуросія склаў «Усеагульны храналагічны агляд пачатку і распаўсюджвання духоўных расійскіх вучылішч», — аснову наступнай рэформы сістэмы духоўнай адукацыі ў Расіі. У Ноўгарадзе Яўген выявіў Мсціслававу грамату — найстаражытную грамату, дадзеную князямі Мсціславам Уладзіміравічам і сынам яго Усеваладам Мсціславічам Юр’еву манастыру, напісаў «Гістарычныя гутаркі пра старажытнасці Вялікага Ноўгарада» (1808), «Разгляд веравызнання духаборчай секты» т «Крытычныя заўвагі на рэцэнзію мараўскага двараніна Гаке дэ Гакенштэйна».

У 1805 годзе абраны ганаровым членам Маскоўскага ўніверсітэта, а ў 1806 годзе — правадзейным членам Расійскай акадэміі . У 1807 годзе пры рамонце Георгіеўскага сабора Юр’ева манастыра па яго ўказанні праведзены раскопкі, такім чынам выяўлены шэраг каменных саркафагаў.

У наўгародскі перыяд Яўгена звязвалі сяброўскія адносіны з Г. Р. Дзяржавіным, які жыў у Званцы, паэт прысвяціў епіскапу вершы «[Яўгену. Жыццё Званскае](https://ru.wikisource.org/wiki/Евгению.%20Жизнь%20Званская%20(Державин))».

#### Волагда і Пскоў 
З 24 студзеня 1808 года прызначаны валагодскім біскупам.

Таксама ў 1808 годзе абраны членам Санкт-Пецярбургскай медыка-хірургічнай акадэміі .

У Волагдзе напісаны «Усеагульнае ўвядзенне ў гісторыю манастыроў грэка-расійскія царквы», «Пра асабістыя ўласныя імёны ў славяна-русаў», «Пра розныя роды прысяг у славяна-русаў», таксама артыкул «Пра старажытнасці валагодскіх зыранскіх»; складзены падрабязныя: «Апісанне манастыроў валагодскай епархіі», «Апісанне Пекінскага манастыра», «Гістарычная звестка пра валагодскую епархію і пра пермскіх, валагодскіх і вусцюжскіх архірэяў», тут ён працягнуў працаваць над «Гісторыяй расійскай іерархіі». У 1810 годзе абраны членам Санкт-Пецярбургскага таварыства аматараў навук, славеснасці і мастацтваў, а ў 1811 годзе — ганаровым членам і спаборнікам *Таварыства гутаркі рускай мовы* ў Санкт-Пецярбургу.

19 ліпеня 1813 годзе прызначаны біскупам Калужскім. Таксама з 1813 года — ганаровы член Таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх пры Маскоўскім універсітэце. З 1814 года — член Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі. У 1815 годзе абраны членам маскоўскага Таварыства ўрачэбных і фізічных навук . З 1817 года — ганаровы член Харкаўскага і Казанскага ўніверсітэтаў.

7 лютага 1816 года ўзведзены ў сан архіепіскапа і прызначаны ў Пскоў архіепіскапам Пскова і ўсяе Ліфляндыі і Курляндыі. У пскоўскі перыяд напісана «Гісторыя княства Пскоўскага» (ч.1-4, 1831), «Летапіс старажытнага славяна-рускага княжацкага горада Ізборска» (1825), апісанне пяці пскоўскіх манастыроў, кароткі змест Пскоўскага летапісу і іншае. Таксама ў гэты час выходзіць поўны варыянт «Слоўніка гістарычнага пра былых у Расіі пісьменнікаў духоўнага чыну», выпраўленая «Запіска пра камчацкую місію».

#### Кіеў 
З 24 студзеня 1822 года — архіепіскап Кіеўскі, а з 16 сакавіка ўзведзены ў сан мітрапаліта Кіеўскага і Галіцкага і прызначаны членам Свяцейшага Сінода, у 1822 годзе абраны членам Віленскага ўніверсітэта, з 1823 года — член Кіеўскай духоўнай акадэміі, з 1826 года — ганаровы член Імператарскай Акадэміі навук ; 2 лістапада 1827 года Дэрпцкі ўніверсітэт надаў званне ганаровага доктара філасофіі двум мітрапалітам — Яўгену (Балхавіцінаву) і Філарэту (Драздову) .

У Кіеве мітрапалітам складзены «Апісанне Кіева-Сафійскага сабора і кіеўскай іерархіі» (1825), "Апісанне Кіева-Пячэрскай лаўры " (1826), а таксама «Кіеўскі месяцаслоў, з далучэннем розных артыкулаў, якія датычаць расійскай гісторыі і кіеўскай іерархіі», напісаны артыкул «Звесткі пра Кірыка, які прапаноўваў пытанні Ніфанту» і праца «Гістарычны агляд расійскага законапалажэння ад найстаражытных часоў да 1824 г.» і іншыя. У Кіеве мітрапалітам Яўгенам арганізаваны археалагічныя раскопкі, такім чынам выяўлены падмуркі Дзесяціннай царквы, Залатых варот і іншыя рэшткі дамангольскай архітэктуры.

У 1826 годзе прызначаны ў Вярхоўны крымінальны суд па справе дзекабрыстаў . Быў таксама ганаровым членам універсітэтаў — Віленскага і Кіеўскага, Медыка-хірургічнай акадэміі, маскоўскага таварыства аматараў расійскай славеснасці; быў членам камісіі па складанні законаў Расійскай імперыі і іншых. Публікацыі мітрапаліта Яўгена тычацца самай разнастайнай тэматыкі, напрыклад: «Збор павучальных слоў», «Пастырскае ўгаворванне пра прывіванні каровінай воспы», «Новая лацінская азбука», «Разважанне пра патрэбу грэчаскай мовы для багаслоўя» і іншае.

Узнагароджаны ордэнамі Св. Андрэя Першазванага (22 жніўня 1826) , Св. Аляксандра Неўскага (21 красавіка 1823), Св. Ганны I ст. (5 сакавіка 1805) і Св. Уладзіміра II ст.

Мітрапаліт Яўген памёр 23 лютага 1837 года і быў паводле завяшчання пахаваны ў Грамніцкім прыдзеле Сафійскага сабора ў Кіеве.

Яго брат *Гаўрыіл* (свецкае імя *Рыгор*) таксама прысвяціў жыццё царкоўнай кар’еры.

## Бібліяграфія 
* «Описание Иоанно-Предтечева псковскаго монастыря». Дерпт : В типографии И. Х. Шинмана, 1821
* «Описание Псково-Печерскаго первокласнаго монастыря». Дерпт (то есть б. м.) : В типографии Иог. Христ. Шинмана (то есть без тип.), 1821 (то есть 1831)
* «История княжества Псковского с присовокуплением плана города Пскова» Киев : тип. Киево-Печер. лавры, 1831:
** Ч. 1 Содержащая общую историю сего княжества и города Пскова,
** Ч. 2 О Псковских князьях, посадниках, тысяцких, генерал-губернаторах, губернаторах и губернских дворянских предводителях, с прибавлением разных грамот к истории Пскова относящихся,
** Ч. 3 Содержащая историю псковской церковной иерархии,
** Ч. 4 Содержащая сокращенную Псковскую летопись, избранную из разных российских и чужестранных летописей и особенно из Псковской
* Словарь русских светских писателей, соотечественников и чужестранцев, писавших в России / Соч. митр. Евгения. Т. 1-2; (Предисл. изд.: Михаил Погодин), Москва : Московитянин, 1845
** От А до К
** От Л до Ѳ
* «Описание Киевопечерской лавры с присовокуплением разных грамот и выписок, объясняющих оное, также планов лавры и обеих пещер». — Киев, Типография Киевопечерской лавры 1847.
* «Переписка митрополита киевского Евгения с государственным канцлером графом Николаем Петровичем Румянцевым и с некоторыми другими современниками (с 1813 по 1825 г. включительно)», Воронеж, В типографии Воронежскаго Губернскаго Правления 1868 : Вып. 1-3
** Вып. 1
** Вып. 2
** Вып. 3
* «Об осаде Пскова в 1581 году» — Псков : Славян. тип., 1881

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Евгений (в миру Болховитинов Евфимий Ал.) // Российский гуманитарный энциклопедический словарь: В 3 т. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС: Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та, 2002.
* *Пономарёв С.&amp;nbsp;И.* Материалы для биографии митрополита Евгения. — Киев, 1867. — 63 с.
* Ивановский А.&amp;nbsp;Д. Митрополит Киевский и Галицкий Евгений (Болховитинов). — СПб., 1872. — 112 с.
* 
* *Полетаев Н. И.* Труды митрополита Киевского Евгения Болховитинова по истории русской церкви. — Казань, 1889. — 541 с.
* *Сперанский Д.* Учёная деятельность Евгения Болховитинова, митрополита киевского // Русский вестник. — 1885. — № 4. — С. 517—581; № 5. — С. 161—200; № 6. — С. 644—705.
* Евгений Болховитинов. Письмо к Г. А. Петрову от 12 марта 1800 г.  / Прим. А. Г. Петрова // Русский архив. — 1873. — Кн. 1. — № 3. — Стб. 388—392.
* *Шмурло&amp;nbsp;Е.&amp;nbsp;Ф.* Митрополит Евгений как ученый. Ранние годы жизни (1767—1804) — СПб., 1888. — 460 с.
* *Шмурло Е. Ф.* Евгений Митрополит Киевский // Журнал Министерства народного просвещения. — 1888. — № 6 (июнь). — С. 257—278.
* *Абрамович Д.* Памяти митрополита Евгения (Болховитинова) // Исторический архив, издаваемый Главным управлением архивным делом. 1919. Первая книга. — Петроград, 1919. — С. 190—223.
* *Ковалёв Г. Ф.* Е. А. Болховитинов — отец российской антропонимики // Евфимий Алексеевич Болховитинов и его творческое наследие. — Воронеж, 1992.
* *Аббасов А. М.* Житие митрополита Евгения (1767—1837). — Воронеж, 1996. — 68 с.
* *Ананьева Т. Б.* Евгений Болховитинов и изучение киевских древностей в первой половине XIX века // Очерки истории отечественной археологии. Вып. 2. — М., 1998. — С. 42-62.
* *Жервэ Н. Н.* Митрополит Евгений (Болховитинов) и начало изучения севернорусских древностей // Очерки истории отечественной археологии. Вып. 2. — М., 1998. — С. 27-41.
* Митрополит Евгений (Е. А. Болховитинов: 1767—1837). Жизнь и творчество : энциклопедический словарь / сост. А. М. Аббасов, ред. В. Г. Сарбей. — Воронеж, 1998. — 183 с.
* *Солнцев Н. И.* [Митрополит Евгений (Болховитинов) как историк](http://www.unn.ru/pages/issues/vestnik/99990194_West_istor_2002_1(1)/22.pdf) // ВЕСТНИК Нижегородского госуниверситета им. Н. И. Лобачевского. Серия История. 2002. — № 1. — С. 151—157
* *Ольшевская Л. А., Травников С. Н.* Евгений (в миру Болховитинов Евфимий Алексеевич) // Большая Российская энциклопедия. Т. 9. — М., 2007. — С. 505—506.
* 
* *Антоній (Паканич), архієп.* Київський митрополит Євгеній (Болховітінов) та його внесок в розвиток Київської духовної академії // Труды Київської Духовної Академії № 16. 2012. — С. 13-26
* *Клочкова М. Ю.* Митрополит Евгений (Болховитинов) — ученый и просветитель. История изучения творческого наследия // Вестник ПСТГУ. Серия II: История. История русской Православной церкви. — Москва, 2017. — Вып. 77. — С. 78-93.
* *Клочкова М. Ю.* Дружеская переписка эпохи Просвещения: из истории публикации писем митрополита Евгения (Болховитинова) к его воронежскому приятелю В. И. Македонцу // Вестник ПСТГУ. Серия II: История. История Русской Православной Церкви. 2018. — Вып. 80. — С. 135—150.
* *Клочкова М. Ю.* Митрополит Евгений (Болховитинов) и начало изучения Черниговской гривны // Вестник ПСТГУ. Серия II: История. История Русской Православной Церкви. 2018. — Вып. 83. — С. 68-82.
* *Клочкова М. Ю.* Концепция воспитания юношества в церковных проповедях митрополита Евгения (Болховитинова) // Человеческий капитал. — 2019. — № 9 (129). — С. 22-28.
* *Клочкова М. Ю.* Духовная школа в просветительской деятельности митр. Евгения (Болховитинова) // Вестник ПСТГУ. Серия II: История. История Русской Православной Церкви. 2021. — Вып. 103. — С. 30-61.

## Спасылкі 
* Евгений (Болховитинов) — Благотворительный фонд «Русское Православие»
* Болховитинов Евгений
* Житие митрополита Евгения
* Статьи, труды .
* Труды Евгения (Евфимия Алексеевича Болховитинова) на сайте Тверской епархии.

Катэгорыя:Пахаваныя ў Сафійскім саборы (Кіеў)
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага
Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Археолагі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Кіеўскія праваслаўныя мітрапаліты
Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 1 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 2 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі