Цэнтрысцкая канцэпцыя ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага

**Цэнтрысцкая канцэпцыя** (таксама *«беларуска-літоўская»*, *«літоўска-беларуская»*, *«літоўска-руская»*, *кампрамісная*) — гістарыяграфічная канцэпцыя, якая разглядае Вялікае Княства Літоўскае як шматнацыянальную дзяржаву, утвораную на балта-славянскай аснове. Такую трактоўку першапачаткова высунулі прадстаўнікі заходнерусізму, а затым развілі беларускія навукоўцы. Паводле меркавання прыхільнікаў канцэпцыі, дзяржава ўзнікла як аб’яднанне ваеннай моцы балцкіх плямёнаў (продкаў сучасных літоўцаў) і культурных дасягненняў заходнерускага насельніцтва (продкаў сучасных беларусаў і ўкраінцаў). Падкрэсліваецца мірны характар пераходу другіх пад уладу першых.

Канцэпцыя ўмацавалася ў афіцыйным гістарычным наратыве Беларусі. Яе таксама падзяляюць некаторыя расійскія, польскія і літоўскія даследчыкі.

## Бачанне і трактоўка тэмы 
Цэнтрысцкая канцэпцыя звязвае генезіс Вялікага Княства Літоўскага з балта-славянскім узаемадзеяннем у Верхнім і Сярэднім Панямонні: дрыгавічоў з яцвягамі і крывічоў з аўкштайтамі. Менавіта гэты рэгіён прыхільнікі вызначаюць як месца зараджэння дзяржавы. Тут паўстала некалькі славянскіх гарадоў, уключаючы Ваўкавыск, Навагарадак, Гародня, Слонім. Падкрэсліваецца мірны характар кантактаў з балцкім насельніцтвам, а тэзіс пра балта-славянскае супрацьстаянне ў рэгіёне лічыцца стэрэатыпам. На думку прыхільнікаў, за некалькі стагоддзяў узаемадзеяння ў краі сфарміраваліся стабільная этна-культурная сістэма. Спасылаючыся на пісьмовыя крыніцы яны прыводзяць прыклады запрашэння ў славянскія гарады князёў-балтаў, адзначаючы, што няма зафіксаваных выпадкаў, калі падобнае адбывалася шляхам ваеннага захопу.

Непасрэднае фарміраванне дзяржавы прыхільнікі канцэпцыі звязваюць з узнікненнем у літоўцаў перадумоў дзяржаўнасці, імкненнем беларускіх зямель пераадолець феадальную раздробленасць і кансалідавацца, знешніх пагрозам у асобе крыжакаў і татара-манголаў. Мяркуецца, што адбылося аб’яднанне ваеннай моцы балтаў з культурнымі дасягненнямі ўсходніх славян. Тым не менш, пашырэнне тэрытарыяльных уладанняў праз ваенныя захопы не адмаўляецца, а толькі ставіцца ў адзін шэраг з іншымі варыянтамі экспансіі, напрыклад, шлюбнымі саюзамі і дамовамі.

## Гісторыя зараджэння і развіцця 
У палемічнай літаратуры першай паловы XVIII стагоддзя змяшчалася ідэя мірнага характару ўключэння зямель Русі ў літоўскую дзяржаву і гарантаванага прывілеямі асаблівага статусу для праваслаўнай царквы і рускай шляхты. На гэтай аснове была сфарміравана «вялікаруская» версія паходжання ВКЛ, якая знайшла сваё адлюстраванне ў працах гісторыкаў наступных перыядаў, у тым ліку традыцыйнай беларускай гістарыяграфіі XX—XXI стагоддзяў.

У другой палове XIX стагоддзя паглыбленае вывучэнне крыніц, новыя канцэптуальныя і метадалагічныя падыходы садзейнічалі выкрыццю раней невядомага пласта інфармацыі. Быў зроблены вывад, што працэс далучэння тэрыторый былой Русі не можа быць растлумачаны выключна заваявальнай стратэгіяй літоўцаў або аслабленнем заходнерускіх княстваў.

У далейшым у даследчыкаў-заходнерусістаў (другая палова XIX—пачатак XX) з’яўляецца паняцце «Літоўска-руская дзяржава». Прыхільнікі гэтай плыні акцэнтавалі ўвагу на ролі «рускага пачатку» дзяржавы. Сярод такіх — Ф. Леантовіч, М. Уладзімірскі-Буданаў, М. Дашкевіч, М. Доўнар-Запольскі, М. Любаўскі і іншыя.

У брашуры В. Ластоўскага «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910) была версія пра заваяванне беларускіх зямель літоўскімі князямі Рынгольдам і яго сынам Міндоўгам і паказвалася, што пасля заваёвы літоўскімі князямі беларускія землі страцілі незалежнасць. Пры гэтым Ластоўскі лічыў, што ВКЛ аформілася як дзяржава пасля замацавання літоўскіх князёў у Полацку (у нарысе дзяржава называлася «Літоўска-Крывіцкай дзяржава», бо на думку даследчыка крывічы склалі аснову этнагенезу беларусаў).

М. Доўнар-Запольскі ў брашуры «Асновы дзяржаўнасці Беларусі» (1919) назваў княства «Літоўска-Беларускай дзяржавай». Заяўлялася пра добраахвотнае аб’яднанні Беларусі і Літвы. Сталіца ВКЛ Вільня была заснавана на беларускіх землях. Як пісаў аўтар у наступных рукапісах, поспех распаўсюджвання ўлады балтаў тлумачыцца тым, што літоўцы і жыхары заходнерускіх зямель «*былі добра знаёмыя адзін з адным у выніку ранейшых адносін*», прычым адносін мірнага характару. Продкі беларусаў добраахвотна падпарадкоўваліся ўладзе замежнікаў, які валодалі ваеннай моцай, з мэтай абараніцца ад крыжакоў і прыпыніць міжусобіцы. Як лічыў гісторык, «*літоўцы з’явіліся не як заваёўнікі, а як элемент, які ўносіў пэўны трывалы правапарадак у народнае жыццё*». Больш за тое, яны не ўмешваліся ў мясцовыя парадкі і хутка падпарадкоўваліся культурнаму ўплыву славян.

У. Ігнатоўскі ў навукова-папулярнай працы «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» (1926) узнікненне ВКЛ звязваў з захопам літоўскім князем Міндоўгам Чорнай Русі, што паклала пачатак дзяржаве «*не проста Літоўскай, а Літоўска-Беларускай*». Як пісаў навуковец, «*адзінства і згода паміж літоўскім і рускім элементамі дзяржавы залежалі ад таго, што Літоўска-Беларуская дзяржава была пабудавана больш шляхам згоды, чым шляхам прыгнёту і вайны*». З пункту гледжання аўтара, значны ўплыў на культуру аказвала Полацкае княства, бо «*племя літвінаў было невялікім, акрамя таго, у ім не было культурнай сілы*».

У сваю чаргу У. Пічэта прытрымліваўся ідэі пра заваёву. У манаграфіі «Гісторыя Літоўскай дзяржавы да Люблінскай уніі» (1921) і абагульняючай працы «Гісторыя беларускага народа» (1924) ён заявіў, што першапачатковым ядром дзяржавы сталі балцкія землі. Зрэшты, даследчык не адмаўляў, што яна па сваёй культуры была беларускай і заставалася такой да сярэдзіны XVI стагоддзя.

У далейшым, бо ў БССР замацавалася сцвярджэнне пра заваяванне літоўцамі беларусаў і катэгарычна адпрэчвалася меркаванне пра мірнае ўваходжанне, канцэпцыю развівалі беларускія эмігранты. А. Станкевіч у манаграфіі «Хрысціянства і беларускі народ (спроба сінтэзу)» (1939) выказаў думку, што знаходжанне ў складзе дзяржавы мела вялікае значэнне для фарміравання і кансалідацыі беларускай нацыі. М. Шкялёнак у навуковым артыкуле «Дзяленне гісторыі Беларусі на перыяды» (1938) сцвярджаў, што ВКЛ варта разглядаць як агульную дзяржаву беларусаў, літоўцаў і ўкраінцаў.

У пачатку 1968 гады ў часопісе «Полымя» быў апублікаваны артыкул гісторыка-прававеда Я. Юхо з заклікам разглядаць ВКЛ як беларуска-літоўскую дзяржаву. Даследчык адзначыў, што славянская культура мела высокі ўзровень развіцця, а тэрмін «Літва» выкарыстоўваўся для абазначэння беларускіх зямель аж да канца XVIII стагоддзя.

У постсавецкі перыяд канцэпцыю развіваў А. Краўцэвіч. Ядром фарміравання Вялікага Княства Літоўскага навуковец назваў Верхняе і Сярэдняе Панямонне. Гэтыя землі ў той час былі зонай актыўных балта-славянскіх кантактаў.

## Сучасны гістарычны наратыў 
У 1992—1994 гадах у Рэспубліцы Беларусь праходзілі навуковыя дыскусіі адносна ролі і месца ВКЛ у працэсе фарміравання беларускай дзяржаўнасці. У выніку гэтых дыскусій было вырашана лічыць яго «поліэтнічнай федэрацыяй» і заканамерным этапам развіцця беларускай дзяржаўнасці. У калектыўнай працы «Нарысы гісторыі Беларусі» наўпрост гаварылася, што гістарычнымі правапераемнікамі ВКЛ з’яўляюцца беларускі і літоўскі народы, а ВКЛ на ранняй стадыі свайго існавання была «беларуска-літоўскай дзяржавай». У 2018 годзе цэнтрысцкая канцэпцыя знайшла сваё адлюстраванне ў канцэпцыі гісторыі беларускай дзяржаўнасці. Заклікі асобных палітыкаў лічыць княства першаасновай беларускай дзяржаўнасці ў гісторыкаў падтрымкі не атрымалі.

Літоўскі бок лічыць ВКЛ выключна сваім праектам. Аднак асобныя прадстаўнікі пагаджаюцца з тым, што іх продкі супрацоўнічалі са славянамі, будуючы ВКЛ. Некаторыя літоўскія і польскія гісторыкі падзяляюць цэнтрысцкую канцэпцыю, у тым ліку Р. Камунтавічус, Ю. Бардах, А. Бумблаўскас і Э. Александравічус. У расійскай гістарычнай навуцы яна прасоўваецца праз тэрмін «Літоўска-Руская / Руска-Літоўская дзяржава». Сярод прадстаўнікоў канцэпцыі ў Расіі — А. Дварнічэнка, І. Данілеўскі, С. Думін і М. Кром. Частка расійскіх даследчыкаў адмовілася ад старых тэзізаў пра імкненне беларусаў уз’яднацца з Расіяй і пра русінска-літоўскую канфрантацыі ўнутры ВКЛ.

## Крытыка 
Савецкая гістарыяграфія да падобнай пункту гледжання ставілася скептычна. Ужо першыя гісторыкі Савецкага Саюза крытыкавалі сваіх калегаў за «вялікадзяржаўнасць». Літоўскія гісторыкі падчас публічнай дыскусіі ў Мінску ў 2013 годзе раскрытыкавалі пазіцыю беларускіх даследчыкаў па пункце пра мірнае супрацоўніцтва: бо літоўцы ў ваеннай справе пераўзыходзілі жыхароў заходнерускіх зямель, лагічна было б выказаць здагадку пра заваяванне славян.

Як пісалі беларускія крытыкі канцэпцыі Л. Крыштаповіч (доктар філалагічных навук) і У. Казлякоў (доктар гістарычных навук) у сумесным артыкуле «Квазігісторыя пад выглядам гісторыі беларускай дзяржаўнасці» (2019), у дзяржаве вельмі хутка ўсталявалася «*панаванне антырускай палітычнай наменклатуры, якая нічога агульнага не мела з беларускай ментальнасцю*». На іх думку, заходнерускае насельніцтва было прыгнечаным. Як прыклад ён даваў эпізод з жыцця князя Канстанціна Астрожскага, праваслаўнага, які быў прызначаны на ўрад вялікага гетмана літоўскага. Аднак каталікі выступілі катэгарычна супраць прызначэння Астрожскага з прычыны яго веравызнання. Урэшце, Жыгімонт Стары з вялікай цяжкасцю як выключэнне ўгаварыў згадзіцца з гэтым прызначэннем.

Цэнтрысцкую трактоўку крытыкавалі расійскія дзяржаўныя СМІ, якія аглядалі гістарычную палітыку ў Беларусі. У прыватнасці, EurAsia Daily называла гэту трактоўку як «нацыяналістычную»:
	

# ВКЛ кіравалася чужой заходнерускім землям іншаземнай дынастыяй, якая не падзяляла рэлігійных поглядаў усходніх славян.
# Бліжэйшае атачэнне літоўскіх князёў складалася з балцкай арыстакратыі, пазней ахрышчанай у каталіцтва. Пераважная большасць магнацкіх родаў вядуць сваё паходжанне з карэннай Літвы. Заходнеруская знаць прадстаўлена толькі невялікай колькасцю родаў.
# Сталіца дзяржавы размяшчалася ў цэнтры літоўскіх, а не заходнерускіх зямель, там сама знаходзіўся і паганскі, а пазней каталіцкі яе цэнтр.
# Выкарыстанне славянскага пісьменства, а таксама заходнерускай культуры насіла вымушаны характар, які не ўплываў на самаідэнтыфікацыю.
# Заходнеруская знаць у XIV стагоддзі звязвае свае надзеі з аднапляменнай Масквой, а не з Літвой.
# Літоўцы заставаліся ў дзяржаве асаблівым этнасам, не звязаным з заходнерускім насельніцтвам.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Василий Воронин. Конечно же, Миндовг был литовцем. Но и для белорусов он не чужой // Новая газета. Балтия, 6 июля 2021

Катэгорыя:Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гістарыяграфія
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі
Катэгорыя:Канцэпцыі