Салечніцкі раён

**Сале́чніцкі раён**, таксама **Шальчынінкайскае раённае самакіраванне** ()&nbsp;— адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раённае самакіраванне) на паўднёвым усходзе Літоўскай Рэспублікі ў складзе Віленскага павета. Раён з’яўляецца памежным і з усходу, поўдня і паўднёвага захаду акружаны тэрыторыяй Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр&nbsp;— горад Салечнікі. 

Салечніцкі раён вызначаецца самай высокай доляй польскага насельніцтва сярод усіх адміністрацыйных адзінак краіны (больш за 76 %).

## Геаграфія 
Салечніцкі раён размешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы Літвы і адносіцца да этнаграфічнага рэгіёна Дзукія. На поўначы і паўночным захадзе ён мяжуе з Аранскім, Троцкім і Віленскім раёнамі Літвы. З астатніх бакоў тэрыторыя раёна мяжуе з Гродзенскай вобласцю Беларусі (Астравецкі, Воранаўскі, Іўеўскі і Ашмянскі раёны), утвараючы характэрны геаграфічны выступ, вядомы як Дзевянішскі або Салечніцкі апендыкс.

Усходняя частка раёна ляжыць на Ашмянскім узвышшы, дзе каля вёскі Каткушкі знаходзіцца найвышэйшы пункт раёна (265 метраў над узроўнем мора). Паўднёва-заходнюю частку займае Эйшышскае плато, а заходнюю&nbsp;— Паўднёва-Усходняя раўніна. Самае нізкае месца (122 метры над узроўнем мора) знаходзіцца на паўночным захадзе, у даліне ракі Мерачанка (Мяркіс). Тэрыторыя пераважна ўяўляе сабой марэнную раўніну. Праз раён працякаюць рэкі Мерачанка з прытокам Сольча, а таксама Вака і Гаўя. Водная сістэма налічвае 8 азёр (найбуйнейшыя&nbsp;— Кернаўскае і Попіс) і шэраг сажалак.

Клімат кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня складае ад −6 да −10&nbsp;°C, ліпеня&nbsp;— каля +17,5&nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў дасягае 610—700 міліметраў. Снежнае покрыва звычайна трымаецца каля трох месяцаў. Значную частку тэрыторыі (каля 43,7&nbsp;%) займаюць лясы, найбуйнейшым з якіх з’яўляецца Рудніцкая пушча. У лясным масіве пераважаюць хваёвыя (41&nbsp;%), яловыя (20&nbsp;%) і бярозавыя (18&nbsp;%) дрэвастоі. Глебы пераважна пясчаныя і дзярнова-падзолістыя, з невысокай урадлівасцю.

## Гісторыя 
Адміністрацыйная адзінка была ўтворана ў 1950 годзе пад назвай Эйшышскі раён з цэнтрам у горадзе Эйшышкі. Да 1953 года ён уваходзіў у склад Віленскай вобласці Літоўскай ССР. У 1962 годзе да яго была далучана тэрыторыя скасаванага Салечніцкага раёна (які існаваў як самастойная адзінка з 1950 года). У 1972 годзе адміністрацыйны цэнтр быў перанесены ў горад Салечнікі, а сам раён адпаведна перайменаваны ў Салечніцкі. У 1995 годзе ў межах рэформы мясцовага кіравання раён атрымаў статус раённага самакіравання ў складзе Віленскага павета.

З тэрыторыяй раёна звязана жыццё і дзейнасць многіх выбітных гістарычных асоб. У Салечніках неаднаразова бываў Адам Міцкевіч, у Яшунах гасцяваў Юльюш Славацкі і жыла сям’я вучоных Снядэцкіх. Тут праводзіў археалагічныя даследаванні літаратар Уладзіслаў Сыракомля, а таксама нарадзіўся вядомы спартсмен Уладзіслаў Казакевіч і дзейнічаў генерал Люцыян Жалігоўскі.

З-за свайго геаграфічнага становішча мяжа з Беларуссю ў гэтым раёне мае важнае ваенна-стратэгічнае значэнне ў абарончых планах краін НАТА. У красавіку 2017 года Міністэрства ўнутраных спраў Літвы праводзіла тут маштабныя вучэнні па барацьбе з дыверсійнымі групамі.

## Адміністрацыйны падзел 
Прадстаўнічым органам улады з’яўляецца Савет самакіравання, які складаецца з 25 дэпутатаў, а выканаўчую ўладу ажыццяўляе адміністрацыя на чале з мэрам. Салечніцкі раён падзяляецца на 13 старостваў. У складзе раёна знаходзяцца 3 гарады (Салечнікі, Эйшышкі, Белая Вака), 3 мястэчкі (Дзевянішкі, Яшуны, Тургелі) і каля 450 вёсак і хутароў.

## Насельніцтва 
Дэмаграфічная сітуацыя ў раёне характарызуецца паступовым скарачэннем колькасці жыхароў і старэннем насельніцтва. Калі ў 1959&nbsp;годзе тут пражывала каля 43,6 тысячы чалавек, то да 2001&nbsp;года гэты паказчык знізіўся да 39,2 тысячы, а паводле перапісу 2021&nbsp;года насельніцтва склала крыху больш за 30 тысяч чалавек. Назіраецца гендарная дыспрапорцыя з перавагай жанчын, асабліва ў старэйшых узроставых групах. Дадатковай праблемай з’яўляецца высокі ўзровень беспрацоўя і адзін з самых высокіх у Еўропе паказчыкаў самагубстваў.

### Нацыянальны склад 
Салечніцкі раён вылучаецца ўнікальным нацыянальным складам. Гэта адно з двух самакіраванняў Літвы (разам з Віленскім раёнам), дзе абсалютную большасць складаюць этнічныя палякі. З пункту гледжання рэлігіі большасць жыхароў вызнае каталіцтва (86,2&nbsp;%), меншасць&nbsp;— праваслаўе (4,1&nbsp;%) і стараабрадніцтва (0,3&nbsp;%).

### Моўная сітуацыя 
Раён вылучаецца спецыфічнай моўнай сітуацыяй і шматмоўем. Большасць насельніцтва з’яўляецца каталікамі і лічыць сябе палякамі, аднак у паўсядзённым жыцці значная частка жыхароў выкарыстоўвае мясцовую беларускую гаворку, якую самі носьбіты часта называюць «па-просту» (ці «простай мовай»). Гэты пераходны дыялект мае моцна спаланізаваны лексічны характар і ўключае ў сябе шматлікія элементы як літаратурнай беларускай, так і польскай, а таксама літоўскай моў. У розны час даследаваннем беларускіх гаворак раёна і пытаннямі білінгвізму займаліся такія мовазнаўцы, як Галіна Турская, Валерый Чэкман, Мікалай Савіч, Лілія Плыгаўка.

Паводле даследаванняў польскага славіста Мірослава Янковяка (2008—2025&nbsp;гг.), беларускія гаворкі Салечніцкага раёна паступова выцясняюцца польскай мовай, якая дамінуе ў касцёле і адукацыі, а таксама рускай і літоўскай. Янковяк вылучае некалькі арэалаў у раёне. Першы&nbsp;— паласа ад Калеснікаў да Салечнікаў, якая гістарычна з’яўляецца двухмоўнай, дзе мясцовая гаворка ўжываецца ў сям’і, а польская выкарыстоўваецца як афіцыйная. Сёння беларуская гаворка тут фіксуецца ў старэйшага пакалення ў такіх вёсках, як Даўгіданцы, Калітанцы, Гервішкі, Канюхі. Другі арэал&nbsp;— Дзевянішскі выступ, гістарычна балцкі рэгіён, які пасля 1945&nbsp;года зазнаў прыток славянскага насельніцтва. Нягледзячы на больш шырокае ўжыванне літоўскай мовы, у шэрагу паселішчаў (Дойліды, Нарвілішкі, Нараўляны, Рудня, Мількуны, Качаны, Кракуны) фіксуецца і беларуская гаворка. Трэцяя тэрыторыя ад Салечнікаў да Тургеляў лічыцца зонай найбольш распаўсюджанага бытавання беларускіх гаворак у рэгіёне. Даследчыку ўдалося запісаць беларускую мову ў Вялікіх Багушах, Каменцы, Валакініках, Галябшчыне, Тургелях, Табарышках і Юшках.

## Эканоміка і інфраструктура 
Эканоміка раёна мае пераважна аграрны характар. Плошча сельскагаспадарчых угоддзяў раней дасягала больш за 66 тысяч гектараў, дзе традыцыйна вырошчваюцца збожжавыя культуры і бульба, а таксама развіваецца жывёлагадоўля (буйная рагатая жывёла і свінагадоўля). З-за нізкай урадлівасці пясчаных глеб частка зямель пераведзена ў стан аблогі. Прамысловасць прадстаўлена невялікімі прадпрыемствамі па перапрацоўцы мясцовай сыравіны і абслугоўванні сельскай гаспадаркі, размешчанымі галоўным чынам у Салечніках, Эйшышках, Яшунах і Белай Вацы. Развіваецца экалагічнае земляробства.

Праз тэрыторыю раёна праходзяць важныя транспартныя калідоры, у тым ліку аўтамабільная дарога A15 (якая з’яўляецца часткай еўрапейскага маршруту E85) па кірунку Вільнюс&nbsp;— Салечнікі&nbsp;— Ліда, а таксама чыгуначная лінія Вільня&nbsp;— Ліда. На мяжы з Беларуссю функцыянуюць аўтамабільныя пункты пропуску Салечнікі, Эйшышкі і Кракуны, а таксама чыгуначны пункт пропуску Стасілы.

## Культура і турызм 
У раёне працуе шырокая сетка адукацыйных і культурных устаноў: гімназіі, асноўныя школы (навучанне вядзецца на трох мовах), музычныя школы, цэнтры культуры і бібліятэкі. Сярод насельніцтва папулярныя мясцовыя фальклорныя ансамблі, сярод якіх найбольш вядомыя «Салечнікі», «Эйшышчане» і «Тургелянка». Штогод праводзяцца міжнародныя культурныя мерапрыемствы, у тым ліку паэтычны фестываль «Май над Віліяй».

Рэгіён валодае значным турыстычным патэнцыялам. Сярод галоўных гістарычных славутасцей вылучаюцца сядзібна-паркавы комплекс Вагнераў у Салечніках, палац Балінскіх у Яшунах, гістарычная забудова мястэчка Дзевянішкі, руіны сядзібы Паўлаўскай рэспублікі і будынак былога кляштара ў Нарвілішках.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Салечніцкага раённага самакіравання

Катэгорыя:Салечніцкі раён
Катэгорыя:Раёны Літвы
Катэгорыя:Віленскі павет
Катэгорыя:З'явіліся ў 1950 годзе