open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Безназоўнае (зборнік)

«**Безназоўнае**» — пяты зборнік паэзіі Янкі Купалы, ўпершыню выдадзены ў 1925 годзе ў Мінску ў Беларускім дзяржаўным выдавецтве. Агульны тыраж першага (1925) і другога (1928) выданняў зборніку склаў 6 тысяч экзэмпляраў.

## Апісанне 
У зборнік увайшлі паэма «Безназоўнае», якая дала назву зборніку, драматычная паэма «На папасе» (напісаная ў 1913 годзе), вершы, напісаныя пераважна ў 1919—1924 гг., пераклады з польскай мовы верша К. Уейскага «Хаўтурны марш» і байкі Ю. Крашэўскага «Дзед і баба». Упершыню ў зборніку апублікаваныя вершы «…О так! Я пралетар!..», «Адшчапенцам (заходнім)», «Голад», цалкам «Арлянятам».

## Водгукі і меркаванні
Якуб Колас у сваім артыкуле «Янка Купала і яго паэзія» пісаў:

## Літаратура 
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Безназоўнае (зборнік)» / Аўтар — А.Дз. Атаева. — C. 69.
* Юрэвіч Ул.. Янка Купала: Нарыс жыцця і творчасці. — Мн., 1983.
* Лойка А.. Як агонь, як вада… — Мн., 1984.
* Уладзімір Някляеў. Шлях (папулярны біяграфічны нарыс) / Дзеяслоў. — Мн., 2007. — № 28.

Катэгорыя:Паэзія Янкі Купалы
Катэгорыя:Паэтычныя зборнікі Янкі Купалы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1925 годзе
Катэгорыя:Кнігі 1925 года
Уладзімір Юрэвіч

**Уладзімір Юрэвіч**:
* Уладзімір Антонавіч Юрэвіч (нар. 1950) — беларускі фізік.
* Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч (1916—2005) — беларускі пісьменнік і літаратуразнавец.
Рэйнгальд Іосіфавіч Берзін

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Рэйнгальд Іосіфавіч Берзін
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    =
 |месца смерці   = 
 |партрэт        = 
 |подпіс        = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць =     
 |гады службы    = 1914 — 1924
 |званне         = 
 |род войскаў      = 
 |камандаваў     = 
 |частка          = 
 |бітвы       = Першая сусветная вайна  Грамадзянская вайна ў Расіі
 |узнагароды        = { style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"
 30px|Ордэн Чырвонай Зоркі I ступені Бухарскай НСР
}
 |Commons        = 
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = Кіруючыя пасады ў ваеннай прамысловасці і Наркамземе РСФСР, кіраўнік трэстам «Агротехзнание»
 |роспіс        = 
}}
**Рэйнгальд Іосіфавіч (Язэпавіч) Берзін (Бэрзіньш)** (, маёнтак Кінігсгоф, Валміерскі павет, Ліфляндская губерня — , Камунарка, Маскоўская вобласць) — савецкі палітычны і ваенны дзеяч, актыўны ўдзельнік Грамадзянскай вайны.

## Біяграфія 
### Пачатковая біяграфія 
Рейнгальд Іосіфавіч Берзін нарадзіўся 4 (16) ліпеня 1888 года ў сям’і парабка.

У 1905 годзе Берзін уступіў у РСДРП. Працаваў пастухом, потым — рабочым на фабрыцы, а з 1909 года — настаўнікам. У 1911 годзе Берзін быў арыштаваны за распаўсюджванне бальшавіцкай літаратуры і больш за год сядзеў у турме.

### Першая сусветная і Грамадзянская вайны 
У 1914 годзе Берзін быў прызваны ў войска, а ў 1916 годзе скончыў школу прапаршчыкаў. У званні паручніка прымаў удзел у Першай сусветнай вайне, на фронце вёў бальшавіцкую прапаганду.

У 1917 годзе быў абраны на пасаду старшыні выканкама 40-га армейскага корпуса.

У тым жа годзе стаў членам выканкама і Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта 2-й арміі. У якасці дэлегата прысутнічаў на 2-м Усерасійскім з’ездзе Саветаў.

З канца 1917 па пачатак 1918 года Берзіня камандаваў латышскімі часткамі, на чале якіх праводзіў арышты ў Стаўцы Вярхоўнага галоўнакамандуючага ў Магілёве.

## Узнагароды 
* Ордэн Чырвонага Сцяга (1922);
* Ордэн Чырвонага Сцяга Харэзмскай Народнай Рэспублікі (1924)
* Ордэн Чырвонай Зоркі Бухарскай народнай рэспублікі (1924).

## Літаратура 
* Советская военная энциклопедия. — Т. 1. — С. 452.
* Берзин Рейнгольд Иосифович // БСЭ. Т.3
* *Залесский К. А.* Империя Сталина. Биографический энциклопедический словарь — Москва, Вече, 2000

## Спасылкі 
* Рейнгольд Иосифович Берзин на сайте «Хронос» 
* Биография Р. И. Берзина 
* Р. И. Берзин 

Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі бухарского НСР
Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Латвіі
Катэгорыя:Бальшавікі
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліфляндскай губерні
Спадумен

**Спадумен** (ад  — «звяртаны ў попел») — мінерал, сілікат літыю і алюмінію з групы піраксенаў.

## Разнавіднасці 
Існуе некалькі разнавіднасцяў спадумена:
* **кунцыт** (ружовая, фіялетавая, пурпурная афарбоўка абумоўлена іонамі Mn);
* **гідэніт** (смарагдава-зялёная і блакітна-зялёная афарбоўка абумоўлена наяўнасцю іёнаў V альбо Cr, якія ізаморфна замяшчаюць іёны алюмінія).
* **трыфан** (празрысты бясколерны, жоўты, жоўта-зялёны)

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Спадумен у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Мінералы літыю
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Піраксены
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
За што?

**«За што?»** — паэма Янкі Купалы, завершаная ў апошні дзень 1908 года ў Вільні і ўпершыню апублікаваная ў газеце «Наша Ніва» 15 студзеня 1909 года.

## Апісанне 
У аснове паэмы, якая можа быць аднесена да жанру сацыяльна—бытавой, — рэальны жыццёвы выпадак: у свой час князі Радзівілы прагналі з зямлі і выкінулі з хаты продкаў Янкі Купалы. Дарэчы, на аналагічным адпраўным пункце пабудаваны і сюжэт драмы «Раскіданае гняздо». Аўтар па-мастацку сцісла і дакладна распавядае гісторыю трагічна зламанага лёсу галоўнага героя паэмы Юркі Дзягеля, які страціў усё, што меў, на што аддаў усе свае сілы. Пытанне, вынесенае ў назву паэмы, прыкоўвае ўвагу, але аўтар не дае на яго наўпроставага адказу. Сутнасць праблемы — зямля павінна належаць яе сапраўднаму гаспадару, чалавеку працы — выяўляецца самой логікай выкладзеных у творы падзей.

Кампазіцыйна паэма складаецца з 5 часткаў. Першая — своеасаблівы аўтарскі маналог аб лёсе песняра з народа, яго прызванні і абавязку. Купала выкладае сваю эстэтычную праграму, жыццёвае, грамадзянскае і паэтычнае крэда. З другой часткі паэмы пачынаецца больш напружанае развіццё фабульнай асновы твору. Сюжэту паэмы ўласцівая трагічная афарбоўка, якая яскрава ўзмацняецца ў фінале. Элегічная канцоўка з асаблівай сілай падкрэслівае экспрэсіўнасць аўтарскіх думак-разважанняў аб лёсе роднай старонкі. Паэма напісаная ў адзіным рытмічным ключы: яе вершаваны памер — трохстопны харэй з моцнай стыхіяй пірыхіяў, якія ўзмацняюць натуральнае гучанне радкоў. Рыфма паэмы — перакрыжаваная.

## Літаратура 
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «За што?» / Аўтары — М. М. Арочка і В. У. Ярац. — C. 235—236.

## Спасылкі 
* Петрушкевіч Ала. Біблейскія матывы ў ранніх паэмах Янкі Купалы/ Беларуская інтэрнэт-бібліятэка kamunikat.org

Катэгорыя:Паэмы Янкі Купалы
Катэгорыя:Творы 1908 года
Спайнасць

[thumb|right|Дасканалая спайнасць у крышталя зялёнага [флюарыту]]
**Спайнасць** — уласцівасць мінералаў, якая дазваляе расколваць іх у пэўных крышталяграфічных напрамках з утварэннем гладкіх паралельных паверхняў. Узнікненне спайнасці звязана з аслабленнем хімічных сувязяў рашоткі, таму яна залежыць толькі ад унутранай структуры мінералу і не залежыць ад яго знешняй формы.
 
Да характарыстык спайнасці адносяць:
* ступень дасканаласці спайнасці;
* простую форму, па якой крышталь расколваецца;
* часам вугал паміж плоскасцямі спайнасці.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Лабекина И. А., Гаврилов В. И., Середнев М. А., Никитин А. А.* Физические свойства минералов  

Катэгорыя:Уласцівасці мінералаў
Катэгорыя:Мінералогія
Спа

**Спа** () — горад у правінцыі Льеж у Валоніі, Бельгія.

Муніцыпалітэт размешчаны ў Ардэнскіх гарах і вядомы як папулярная рэкрэацыйная тэрыторыя. Побач з горадам знаходзіцца знакамітая аўтагоначная траса Спа-Франкаршам, дзе праводзяцца гонкі Формулы-1.
 
Плошча муніцыпалітэта — 39,85 км².

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 
* Irene Strenge. Spa im Ersten Weltkrieg (1914—1918): Lazarett und Großes Hauptquartier. Deutsche Besatzungspolitik in Belgien erschienen. Verlag Königshausen & Neumann ISBN 3-8260-3693-X

Катэгорыя:Гарады Бельгіі
Катэгорыя:Курорты Бельгіі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Льеж
Спакан

**Спакан** () — рака ў ЗША, прыток ракі Калумбія.
 
Даўжыня ракі — 179 км, плошча басейна — 16,2 тыс. км². Спакан выцякае з возера Кёр-д’Ален у горадзе Кёр-д’Ален (акруга Кутэнай у штаце Айдаха). Рака працякае ў заходнім напрамку, перасякае мяжу са штатам Вашынгтон і ў горадзе Спакан паварочвае на паўночны захад, пасля чаго ўпадае ў вадасховішча Лейк-Рузвельт на рацэ Калумбія.

### Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Рака Спакан у начны час (англ.)
* Геалагічная служба ЗША: басейн ракі Спакан  (англ.)
* Рака Спакан: 6-ая найбольш схільная небяспекі рака 2004 года (англ.)

Катэгорыя:Рэкі Айдаха
Катэгорыя:Рэкі Вашынгтона
Катэгорыя:Рэкі ЗША
Спакан (Вашынгтон)

**Спака́н**, **Спакен** — горад на паўночным захадзе ЗША, штат Вашынгтон.

Знаходзіцца за 436 км (271 міль) на ўсход ад Сіэтла і за 180 км (110 міль) ад паўночнай мяжы з Канадай. Размешчаны на рацэ Спакан і з’яўляецца цэнтрам так званай Унутранай Паўночна-Заходняй вобласці (). Гэта самы буйны горад і цэнтр акругі Спакан.

У 1974 годзе ў горадзе адбылася Сусветная выстаўка па праблеме аховы прыроднага асяроддзя «Экспа-74».

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Вашынгтона
Спаніэлі

thumb|Англійскі спрынгер-спаніэль
**Спаніэлі** () — група парод (больш 20) паляўнічых сабак. Выведзены ў 15-16 ст. у Іспаніі (адсюль назва). Асноўным прызначэннем і паляўнічай спецыялізацыяй спаніэляў была здабыча птушынай дзічыны з густым кустоўі. Да канца 17 стагоддзя спаніэлі падзяліліся на тых, якія палявалі на сухапутную дзічыну, і на «вадзяных».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паляўнічыя пароды сабак
Уздзянка

**Уздзя́нка**, **Жэсць**, **Жыццё** — рака ў Дзяржынскім і Уздзенскім раёнах Мінскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Уса (басейн Нёмана).

Даўжыня ракі 57 км. Плошча вадазбору 334 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 1 м/км.

Асноўны прыток — Алёхаўка.

Пачынаецца каля паўднёва-заходняй ускраіны вёскі Віцкаўшчына Дзяржынскага раёна, цячэ па Стаўбцоўскай раўніне, праз горад Узда, упадае ва Усу за 0,5 км на ўсход ад вёскі Сямёнавічы Уздзенскага раёна. У верхнім цячэнні называецца **Жэсць**. Даліна ў вярхоўі невыразная, на астатнім працягу трапецападобная, яе шырыня 400—600 м. Да вёскі Дуброўка рака цячэ па асушаным балоце, ніжэй пойма роўная, адкрытая (шырыня 40—50 м), месцамі адсутнічае. Рэчышча на працягу 18 км каналізаванае: 14 км ад вытоку і 4 км ад пункта за 1,2 км на паўночны захад ад вёскі Аляксандрова да вёскі Чурылава. Каля вёскі Краснае магчымы пераліў у ручай без назвы.  Каля вёсак Дабрынёва і Узрэчча на рацэ сажалка.

На рацэ горад Узда.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Басейн Усы (верхні прыток Нёмана)
Катэгорыя:Рэкі Дзяржынскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Уздзенскага раёна
Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Быхаў)

**Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі** — колішні рымска-каталіцкі храм у Быхаве, узведзены ў XVIII ст. Знаходзіўся на высокім правым беразе ракі Дняпро, на поўнач ад замка.

У 1960-я савецкія ўлады злачынна зруйнавалі помнік архітэктуры. Да нашага часу захаваліся падмуркі і суседні будынак кляштара канонікаў латэранскіх.

## Гісторыя 
thumb|left|План касцёла

У 1619 уладальнікі Быхава Хадкевічы фундавалі ў ім кляштар канонікаў латэранскіх з драўляным касцёлам Святога Казіміра. Існуюць звесткі, што ў часы Трынаццацігадовай вайны (1654—1667) маскоўскі гаспадар Аляксей Міхайлавіч, войскі якога акупіравалі горад, загадаў гвалтоўна перарабіць існуючы мураваны касцёл у царкву Маскоўскага патрыярхату.

У 1765 тагачасныя ўладальнікі Быхава Сапегі збудавалі на месцы драўлянага новы мураваны касцёл прысвечаны Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Станам на 1744 парафія належала да Аршанскага дэканату і ўлучала, апрача Старага і Новага Быхава, 24 населеныя пункты.

Існуюць звесткі, што пасля здушэння вызваленчага паўстання (1830—1831) улады Расійскай імперыі скасавалі кляштар і зруйнавалі касцёл, муры якога вярнулі каталікам толькі ў пач. XX ст.

За савецкім часам бальшавікі зачынілі касцёл, а потым ўзарвалі яго. Канчаткова святыню зруйнавалі ў 1960-я.

## Архітэктура 
Помнік архітэктуры эклектыкі з элементамі класіцызму. Асобна стаяла вышынная дамінанта — 3-ярусная вежа-званіца. Прыкасцёльную тэрыторыю атачаў мур з брамай.

## Галерэя 

Выява:Bychaŭ. Быхаў (XX, I).jpg|Агульны выгляд
Выява:Bychaŭ-kaścioł (XX).jpg|З боку апсіды
Выява:Bychaŭ-kaścioł.jpg|Званіца
Выява:Bychaŭ, Kaścielnaja. Быхаў, Касьцельная (1917).jpg|Званіца і брама

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Здымкі на Radzima.org

Катэгорыя:Храмы Быхава
Катэгорыя:Колішнія касцёлы Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:З’явіліся ў XVIII стагоддзі
Кляштар канонікаў латэранскіх (Быхаў)

**Кляштар канонікаў рэгулярных латэранскіх** — колішні рымска-каталіцкі сакральны комплекс у Быхаве, узведзены ў XVII ст. Знаходзіцца на высокім правым беразе ракі Дняпро, на поўнач ад замка. У склад комплексу ўваходзіў касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі, які ў 1960-я зруйнавалі савецкія ўлады.

## Гісторыя 
[110px|thumb|left|Кляштар, да [1918]]

У 1619 уладальнікі Быхава Хадкевічы фундавалі ў ім кляштар канонікаў латэранскіх з драўляным касцёлам пад тытулам Святога Казіміра. У 1765 тагачасныя ўладальнікі места Сапегі збудавалі на месцы драўлянага новы мураваны касцёл пад тытулам Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі. 

Пасля здушэння вызваленчага паўстання (1830—1831) улады Расійскай імперыі скасавалі кляштар, у будынках якога размясцілася жаночая гімназія. Пазней у кляштарным корпусе працавала расійская вязніца.

У наш час у колішнім кляштары працуе аўтамабільная школа, будынак дагэтуль не вярнулі каталікам.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Здымкі на Radzima.org

Катэгорыя:Культавыя збудаванні Быхава
Катэгорыя:Колішнія кляштары Беларусі
Юбілейная капліца (Мінск)

**Юбілейная капліца** — рымска-каталіцкая капліца ў Мінску, збудаваная ў 1826 годзе ў гонар 1500-годдзя Нікейскага сабору. Знішчана за савецкім часам.

Месцілася на Юбілейная плошчы (плошча атрымала сваю назву ад імя капліцы) прыкладна на тым месцы, дзе цяпер стаіць крама «Тэхніка ў быце».

## Гісторыя 
У 1825 годзе ў свеце ўрачыста адзначаўся юбілей Нікейскага (Усяленскага) сабора, які зацвердзіў галоўныя дагматы і сімвалы хрысціянства. Рымскі Папа Леў XII абвясціў гэты год юбілейным, аднак у беларускіх касцёлах свята адзначалі ў наступным годзе. Менавіта тады на ўскраіне Мінска ўзвялі сціплы помнік-капліцу.

Капліца не пацярпела ў Другую сусветную вайну, знішчана савецкімі ўладамі пасля 1947 года.

## Архітэктура 
Помнік архітэктуры класіцызму, уяўляла сабой квадратны пастамент з круглай калонай, завершанай крыжам.

## Галерэя 

Miensk, Jubilejny. Менск, Юбілейны (M. Astankovič, 1903).jpg|М. Астанковіч, 1903 
Miensk, Jubilejny. Менск, Юбілейны (1917) (1).jpg|1917 
Miensk, Jubilejny. Менск, Юбілейны (1917) (3).jpg|1917 
Miensk, Jubilejny. Менск, Юбілейны (1947).jpg|1947

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі класіцызм
Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Мінска
Катэгорыя:Колішнія культавыя збудаванні Беларусі
Катэгорыя:Капліцы Мінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1826 годзе
Катэгорыя:1826 год у Мінску
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Беларусі, знішчаныя савецкай уладай
Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч

**Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч** (, в. Дуброва, цяпер — Смалявіцкі раён, Мінская губерня, Расійская імперыя — ) — беларускі ,  і літаратуразнавец. Заслужаны работнік культуры БССР (1975). 

У гады вайны працаваў у Маскве на радыёстанцыі «Савецкая Беларусь».

## Прэміі і ўзнагароды 
* Ордэн Айчыннай вайны II ступені.
* Заслужаны работнік культуры Беларускай ССР (1975).
* Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1994) за кнігу «Слова жывое, роднае, гаваркое…».

## Творы 
### Дзіцячыя зборнікі 
* Тараскавы турботы (1966)
* Дзе начуе сонца (1970)
* Дожджык на колах (1977)
* Нястрашны страх (1986)
* Дзе начуе сонца (1998)

### Публіцыстыка 
* Першая неабходнасць (1963)
* Мінск учора, сёння, заўтра (1982)
* Синьоока сестра Украины (Кіеў, 1985)

### Літаратуразнаўчыя творы 
* Слова і вобраз (1961)
* Шматгалоссе жыцця (1965)
* Погляд (1974)
* Абрысы (1976)
* Янка Купала: Нарыс жыцця і творчасці (1983)
* Слова жывое, роднае, гаваркое… (дапаможнік для настаўнікаў) (1998)

## Літаратура 
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.. Т. 1./ Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал.рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1987. — 703 с., 32 л. іл.: Артыкул «Юрэвіч Уладзімір». — C.673—674.
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Юрэвічы» / Аўтары — У. М. Юрэвіч, І. У. Саламевіч. — C.689.
* Беларускія пісьменнікі: 1917—1990. Мн., 1994. ISBN 5-340-00709-X
* Андраюк С. Свой погляд на рэчы. — У яго кн.: Жыць чалавекам. — Мн., 1983.
* Каваленка В. Абрысы сталасці. — У кн.: Жывое аблічча дзён. — Мн., 1979.

## Спасылкі 
* *Сіняўскі І. І.* Юрэвічы: Сейбіты вечнага… // Кніга «Памяць»: Смалявіцкі раён
* Біяграфія на сайце Смалявіцкай раённай бібліятэкі

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смалявіцкім раёне
Катэгорыя:Дырэктары Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Купалазнаўцы
Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі будаўнічага факультэта БНТУ‎
Касцёл Святога Казіміра (Лагойск)

**Касцёл Святога Казіміра** — рымска-каталіцкі храм у Лагойску. Знаходзіцца ў цэнтры горада, на левым беразе ракі Гайна, каля падмуркаў знішчанага бальшавікамі Касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Святога Казіміра.

## Гісторыя 
Лагойская рымска-каталіцкая парафія існуе з 1609 года. У часы савецкага панавання мураваны касцёл (1793) закрылі і зруйнавалі.

Адраджэнне парафіі адбылося ў 1991 годзе. Паводле праекта мінскага архітэктара М. Калечыца пачалося будаўніцтва новага касцёла, якое завяршылася ў 1999 годзе.

## Архітэктура 
Архітэктурная стылістыка храма — сучасная перапрацоўка сярэднявечнай готыкі. Накрыты стромкім 2-схільным дахам прамавугольны ў плане будынак фланкіруюць крылы трансепта. Да фасада асіметрычна далучаецца 4-гранная вежа-званіца. Плоскасныя фасады падзяляюцца ў 2 ярусы аркавымі 2-граннымі і прамавугольнымі аконнымі праёмамі і лапаткамі ў прасценках. Над прамавугольным уваходным парталам і алтарнай сцяной крыжовыя аконныя праёмы. Залю перакрывае корабавае скляпенне.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Касцёлы Лагойска‎
Катэгорыя:Храмы Святога Казіміра
Катэгорыя:Касцёлы Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1999 годзе
Катэгорыя:1999 год у Беларусі
Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Святога Казіміра (Лагойск)

**Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Святога Казіміра** — колішні рымска-каталіцкі храм у Лагойску. Знаходзіўся на пагорку ў цэнтры горада, на левым беразе ракі Гайна.

У наш час побач з падмуркамі знішчанага савецкімі ўладамі храма збудавалі новы касцёл прысвечаны Святому Казіміру.

## Гісторыя 
[thumb|250px|Лагойскі касцёл. [Яўстах Тышкевіч|Я. Тышкевіч, XIX ст.]]

У 1609 годзе А. Тышкевіч фундаваў у Лагойску першы парафіяльны касцёл, які адначасна зрабіўся пахавальняй лагойскай галіны роду Тышкевічаў. Драўляны храм згарэў у 1655 годзе падчас вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай, пазней адбудоўваўся і зноў знішчаўся.

Пры лагойскім касцёле дзейнічалі парафіяльная школа, шпіталь, брацтва Сэрца Ісуса, заснаванае ў 1747 годзе.

Новы мураваны касцёл узвялі ў 1787—1793 гадах па фундацыі графа Тышкевіча. Станам на 1884 год парафія налічвала каля 6 тысяч чалавек, меліся прыпісныя капліцы ў вёсках Тадуліна і Емяльянава (цяпер Смалявіцкі раён).

## Святары 
* да 1905 — Юльян Францавіч Бандзо;
* 1906—1907 — Вільгельм Ручынскі;
* 1908—1911 — Аляксандр Гедройц;
* 1912—1918? — Антоні Ганіч;
* 1923—1927 — Юзаф Канстанцінавіч Ібянскі;
* 1928?—1930 — Віктар Янавіч Валентыновіч.

## Гл. таксама 
* Вілейскі дэканат

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Лагойск
Катэгорыя:Колішнія касцёлы Лагойска
Катэгорыя:1793 год у Беларусі
Соўкі

: Не блытаць з жывёламі *Начніцы*
**Со́ўкі**, або **начніцы** (*Noctuidae*) — найбольш буйное сямейства лускакрылых. У сусветнай фаўне налічваецца каля 1089 родаў і 11&nbsp;772 віды (а з улікам 24 тыс. відаў з вылучанага ў асобнае сямейства  — звыш 35 000 відаў).

## Апісанне 
Размах крылаў 1—11 см. Цела масіўнае, шчыльна ўкрытае валаскамі. Агульная афарбоўка цёмная, пярэднія крылы вузкія з характэрным малюнкам (3 плямы), заднія белаватыя ці шараватыя, цямнейшыя па вонкавым краі. У совак добра развіта мімікрыя (колер і малюнак крылаў адпавядаюць колеру паверхні, на якой яны сядзяць).

## Пашырэнне 
Пашыраны паўсюдна. На тэрыторыі Беларусі каля 300 відаў. Шкоднікі культурных раслін: азімая соўка, клічная, выдатная, гарохавая, агародная, капусная, лугавая, хваёвая, соўка-гама, соўка-коска, зерневая, баваўняная і інш.

## Асаблівасці біялогіі 
Начныя жывёлы. Матылі лятаюць пераважна на змярканні і ноччу, жывяцца нектарам кветак, сокам раслін. Днём находзяцца ў стане спакою, складваюць крылы стрэхападобна так, што заднія крылы не бачны.

Паводле спосабу жыцця, асаблівасцей кармлення і шкаданоснасці вусеняў адрозніваюць совак падгрызаючых (вусені жывуць у паверхневым слоі глебы, падгрызаюць расліны каля каранёвай шыйкі) і лісцегрызучых (вусені жывуць на раслінах, кормяцца надземнымі часткамі раслін).

Вельмі пладавітыя. Вусені шаравата-бурыя, карычневыя або зялёныя з прадаўгаватымі палоскамі, пераважна голыя. Кукалка жаўтавата-бурая, карычневая, без кокана, звычайна ў глебе.

## Гл. таксама 
* Стужачніцы

## Літаратура 
* 
* 


Катэгорыя:Сямействы насякомых
Спарафіл

**Спарафі́л**, або **спаралі́сцік** — бакавы орган парасткаў спарафіту сасудзістых раслін, відазменены ліст, на якім размяшчаецца адзін або некалькі спарангіяў.

У разнаспоравых раслін, у залежнасці ад таго, якога тыпу спарангіі размяшчаюцца на спарафіле, адрозніваюць макраспарафілы, або мегаспарафілы (жаночыя спарафілы) і мікраспарафілы (мужчынскія спарафілы).

## Спарафілы кветкавых раслін 
Спарафілы ў перайначаным відзе захоўваюцца і ў кветкавых раслін.

Мегаспарафілу (макраспарафілу) голанасенных раслін і разнаспоравай папараці адпавядае ў кветкавых раслін пладалісцік (іншыя назвы — пладнік, карпела, ).

Мікраспарафілу голанасенных раслін і разнаспоравай папараці адпавядае ў кветкавых раслін тычынкавая ніць — стэрыльная частка тычынкі.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Генератыўныя органы раслін
Спарафіт

у, на якім і вырастае сцяблінка спарафіта са спарангіем.]]
**Спарафі́т** — дыплоідная мнагаклетачная фаза ў жыццёвым цыкле раслін і водарасцей, якая развіваецца з аплодненай яйцаклеткі, або зіготы і выпрацоўвае споры.

На спарафіце ў спецыяльных органах — спарангіях — у выніку меёзу развіваюцца гаплоідныя споры. У многіх раслін (рознаспоравыя дзярозы і рознаспоравыя папараці, а таксама голанасенныя і кветкавыя) спарангіі дзеляцца на два тыпы: макра-і мікраспарангіі. Макраспарангіі выпрацоўваюць макраспоры, а мікраспарангіі — мікраспоры. З макраспор развіваюцца жаночыя гаметафіты, а з мікраспор — мужчынскія.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Бясполае размнажэнне
Катэгорыя:Размнажэнне раслін
Прагматызм

**Прагматы́зм** (ад , родны склон πράγματος - «справа, дзеянне») — філасофская плынь, якая базуецца на практыцы, як крытэрыі ісціны і сэнсавай значнасці. 

Прагматызм як уласцівасць асобы — гэта здольнасць чалавека ацэньваць падзеі і з'явы з кропкі гледжання практычнай карысці. Прагматычны чалавек кіруецца розумам, а не пачуццямі і эмоцыямі.

Паходжанне азначэння звязваюць з імем амерыканскага філосафа XIX стагоддзя Чарльза Пірса, які першым сфармуляваў «максіму» прагматызму. Далей прагматызм развіваўся ў працах Уільяма Джэймса, Джона Дзьюі і Джорджа Сантаяны. Сярод асноўных напрамкаў прагматызму вядомыя інструменталізм, фалібілізм, антырэалізм, радыкальны эмпірызм, верыфікаціянізм і інш.

## Спасылкі 
* Elizabeth Anderson. *Dewey’s Moral Philosophy*. Stanford Encyclopedia of Philosophy
* Robert Burch. *Charles Sanders Peirce*. Stanford Encyclopedia of Philosophy
* Richard Field. *John Dewey (1859—1952)*. Internet Encyclopedia of Philosophy
* N. Rescher. *Process Philosophy*. The Stanford Encyclopedia of Philosophy

Катэгорыя:Прагматызм
Катэгорыя:Ідэалізм
Арэхаўна (Ушацкі раён)

**Арэ́хаўна** (, ) — аграгарадок ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Сарочынскага сельсавета.

Да 18 чэрвеня 1985 года вёска ў складзе Лутаўскага сельсавета.

## Памятныя мясціны 
* Арэхаўнянская сядзіба
* Свята-Параскевіцкая царква, Арэхаўна

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сарочынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ушацкага раёна
Універсітэт Найробі

**Універсітэт Найробі** (University of Nairobi; скарочана: UON) — найбуйнешы ўніверсітэт Кеніі. Заснаваны ў 1956 годзе, у 1963 аб’яднаны з Універсітэтам Усходняй Афрыкі, з 1970 года — незалежны ўніверсітэт. На 2002 год колькасць студэнтаў 22.000.

## Факультэты 
* Факультэт сельскай гаспадаркі і ветэрынарыі
* Архітэктурны і інжынернай справы факультэт
* Фізіка-біялагічны факультэт
* Факультэт педагогікі
* Медыцынскі факультэты
* Факультэт духоўных і сацыяльных навук

## Постаці 
* Вангары Маатаі

## Крыніцы 
Катэгорыя:Універсітэты Кеніі
Катэгорыя:Горад Найробі
Дзмітрый Васільевіч Бярнацкі

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Дзмітрый Васільевіч Бярнацкі
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  =
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    =
 |месца смерці   = 
 |партрэт        = 
 |подпіс        = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць = 
 |гады службы    = 1941—1945
 |званне         = 
 |род войскаў      = пяхота
 |камандаваў     = 
 |частка          = 
 |бітвы       = Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды        = { style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
 
}
 |Commons        = 
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс        = 
}}
**Дзмітрый Васільевіч Бярнацкі** (у шэрагу дакументаў — **Бярнадскі** (цяпер — аднайменны пасёлак у Жлобінскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі) ў сялянскай сям’і. Беларус. Скончыў школу фабрычна-завадскога вучнёўства, пражываў у горадзе Турткуль Каракалпакскай АССР Узбекскай ССР, працаваў бухгалтарам. У 1941 годзе быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію Турткульскім гарадскім ваенным камісарыятам. У 1942 годзе Бярнацкі скончыў Арлоўскае ваеннае пяхотнае вучылішча і быў накіраваны на фронт Вялікай Айчыннай вайны. У тым жа годзе ўступіў у ВКП(б). Да студзеня 1945 года гвардыі капітан Дзмітрый Бярнацкі быў старэйшым ад’ютантам 3-га стралковага батальёна 38-га гвардзейскага палка 4-й гвардзейскай стралковай дывізіі 5-й гвардзейскай арміі 1-га Украінскага фронту. Вызначыўся падчас вызвалення Польшчы.

У ноч з 20 на 21 студзеня 1945 Бярнацкі разам з групай байцоў адным з першых пераправіўся праз Одэр на паўднёвы ўсход ад Брэслаў у раёне пасёлка Эйхенрыд на паўночны захад ад Апельна і захапіў плацдарм. Бярнацкі асабіста кіраваў адлюстраваннем пяці контратак праціўніка. У баі атрымаў цяжкае раненне, ад якога памёр на месцы. Пахаваны каля сяла Рыбніч Апольскага ваяводства Польшчы.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 27 чэрвеня 1945 за «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецка-фашысцкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм» гвардыі капітан Дзмітрый Бярнацкі пасмяротна быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза.

Быў таксама ўзнагароджаны ордэнамі Леніна, Айчыннай вайны 1-й і 2-й ступеняў, Чырвонай Зоркі. У гонар Бярнацкі названая вуліца ў горадзе Турткуль.

## Літаратура 
* 
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382
* Герои Советского Союза — узбекистанцы. — Ташкент, 1984.

Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны

Катэгорыя:Капітаны СССР
Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны
Рэфрактар

**Рэфра́ктар** (ад  — пераломлены) — аптычны тэлескоп з лінзавым аб'ектывам. Выкарыстоўваецца для візуальных, фатаграфічных і, радзей, для спектральных і фотаэлектрычных назіранняў.

Упершыню рэфрактар пабудаваны і выкарыстаны Галілеа Галілеем у 1609 годзе. Першы тэлескоп Галілея меў апертуру 4, фокусную адлегласць 50 см, павелічэнне 3х.

## Гл. таксама 
* Рэфлектар

## Літаратура 
* 
* *Михельсон Н. Н.* Рефрактор // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Назіральная астраномія
Катэгорыя:Аптычныя прыборы
Катэгорыя:Тэлескопы
Свята-Параскевіцкая царква (Арэхаўна)

**Свята-Параскевіцкая царква** — праваслаўная царква, знаходзіцца ў вёсцы Арэхаўна, Ушацкі раён, Віцебская вобласць.

## Гісторыя 
Фундавана ў 1819 годзе ўладаром маёнтка Мікалаем Юзафам Грабніцкім. У 1895 годзе прыхаджане стварылі вакол храма новую драўляную агароджу.

Адноўлена ў 1990-я гады. Твор мураванай архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю.

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы на Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін. — Мн., 2001. — С. 217.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Ушацкага раёна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1819 годзе
Катэгорыя:1819 год у Беларусі
Катэгорыя:Храмы Святой Параскевы Пятніцы
Катэгорыя:Арэхаўна (Ушацкі раён)
Катэгорыя:Храмы Полацкай і Глыбоцкай епархіі
Спакан (значэнні)

**Спакан:**

* Спакан — аэрапорт у штаце Вашынгтон.
* Спакан — горад у штаце Вашынгтон.
* Спакан — горад у штаце Місуры.
* Спакан — акруга ў штаце Вашынгтон.
* Спакан — рака ў ЗША.
* Спакан — індзейцы ў штаце Вашынгтон.
Хларафіл

**Хларафіл** (ад , «зялёны» і , «ліст») — назва некалькіх зялёных пігментаў, якія надаюць афарбоўку хларапластам раслін. Пры іх удзеле ажыццяўляецца працэс фотасінтэзу. Паводле хімічнай будовы хларафілы з’яўляюцца магніевымі комплексамі розных тэтрапіралаў. Хларафілы маюць парфірынавую будову і структурна блізкія да гему. Хларафіл зарэгістраваны ў якасці харчовай дабаўкі Е140.

## Спасылкі 
* Даследаванні над стварэннем хларафілу ў раслін
* «Photosynthetic Pigments»

Катэгорыя:Пігменты
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Катэгорыя:Фотасінтэз
Шміт

**Шміт** () — другое па распаўсюджанасці нямецкае прозвішча. Паходзіць ад назвы прафесіі *каваль* (ням. Schmied).

## Вядомыя носьбіты 
* Альфрэд Шміт (1898—1972) — эстонскі цяжкаатлет, прызёр Алімпійскіх гульняў у Антверпене (1920).
* Браян Шміт (нар. 1967) — амерыканскі астрафізік.
* Гельмут Шміт (1918—2015) — канцлер Германіі.
* Дэніел Шміт (нар. 1992) — японскі футбаліст.
* Марцін Шміт (нар. 1978) — нямецкі скакун з трампліна, алімпійскі чэмпіён.
* Марцін Іаган Шміт (1718—1801) — аўстрыйскі мастак.
* Ота Юльевіч Шміт (1891—1956) — савецкі матэматык, астраном.
* Пал Шміт (нар. 1942) — венгерскі палітык і фехтавальшчык.
* Томаш  Шміт (нар. 1970) — польскі суддзя.
* Харысан Хейган Шміт (нар. 1935) — амерыканскі астранаўт.
* Хеле Торнінг-Шміт (нар. 1966) — дацкі палітык.
* Эрхард Шміт (1876—1959) — нямецкі матэматык.
* Эрык-Эманюэль Шміт (нар. 1960) — французскі пісьменнік і драматург.
* Яўген Альфрэдавіч Шміт (1920—2019) — савецкі і расійскі гісторык і археолаг.

## Гл.таксама 
* Сміт — англійскі аналаг прозвішча, мае аднолькавае значэнне і паходжанне
Ганна Мікалаеўна Кісліцына

**Ганна Мікалаеўна Кісліцына** (нар. 8 верасня 1967, Драгічын, Брэсцкая вобласць, БССР) — беларускі літаратурны крытык, літаратуразнаўца, публіцыст. Доктар філалагічных навук (2016).

## Біяграфія 
Яе бацькі — доктар філалагічных навук Міхась Тычына і літаратурны крытык Ала Кабаковіч.

Скончыла Беларускі філіял філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, аспірантуру Інстытута літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Пасля вучобы выкладала ў Беларускім гуманітарным ліцэі імя Якуба Коласа.

Старшы навуковы супрацоўнік аддзела тэорыі і гісторыі літаратуры Інстытута мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАНБ Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.

Аўтар манаграфій па гісторыі літаратуры. Вядзе калонку ў газеце «Звязда» і калонку на сайце «Новая Еўропа». З 2018 года вядзе рубрыку на TUT.BY з літаратурнымі і крытычнымі артыкуламі.

## Узнагароды 
* 2004 — лаўрэат літаратурнай прэміі «Залатая літара» за зборнік «12+1» (сумесна з А. Івашчанкам, А.Хадановічам).
* 2007 — лаўрэат прэміі Зоры Кіпель (2007) за даследаванні ў галіне беларусазнаўства.

## Бібліяграфія 
* «Алесь Разанаў: праблема мастацкай свядомасці» (1997);
* «Лірычная мініяцюра як жанр беларускай літаратуры» (2000);
* «blonde attack» (2006);
* «Новая літаратурная сітуацыя: змена культурнай парадыгмы» (2006);
* «Чалавек постмадэрну ў сучаснай беларускай літаратуры» (2010).
* Культурны градыент: ідэі, маніфесты, кірункі беларускай літаратуры на мяжы ХХ ― ХХІ стагоддзяў. — Мн.: Права і эканоміка, 2015.

## Літаратура 
* *Аляшкевіч М.* Ганна Кісліцына ў плыні сучаснай беларускай літаратуры… // «Маладосць» № 3(640), 2007. — С. 98-102.

## Спасылкі 
* 
* Зоры не спяць: Ганна Кісліцына і літаратурная крытыка // Белсат

Катэгорыя:Дактары філалагічных навук
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Свята-Георгіеўская царква (Асвея)

**Царква ў імя святога велікамучаніка Георгія Перамоганосца** — праваслаўная царква ў Беларусі. Пабудавана ў 1992 годзе ў гарадскім пасёлку Асвея Верхнядзвінскага раёна Віцебскай вобласці.

## Архітэктура 
Пабудавана з дрэва. Вырашана ў традыцыях народнага дойлідства. Прамавугольны зруб пераходзіць у 3-гранную апсіду, над якой высокі 2-схільны бляшаны дах з макаўкай па цэнтры пераходзіць у вальмавы. Да франтальнага фасада далучана 3-ярусная (васьмярык на 2 чацвярыках) шатровая званіца-прытвор. Гарызантальна ашаляваныя бакавыя фасады рытмічна расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі з акенцамі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Храм вялікамучаніка Георгія Перамоганосца // Праваслаўная архітэктура Беларусі
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Верхнядзвінскага раёна
Катэгорыя:Асвея
Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе
Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі
Катэгорыя:Храмы Полацкай і Глыбоцкай епархіі
Флігель

]]

**Флігель** (ад , асноўнае значэнне — крыло) — дапаможная прыбудова да жылога або нежылога дома, а таксама асобна стаячая другарадная пабудова, якая ўваходзіць у комплекс гарадской ці сельскай сядзібы, функцыянальна і кампазіцыйна падпарадкаваная яе галоўнаму збудаванню.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Сажань

**Са́жань**&nbsp;— састарэлая адзінка вымярэння даўжыні, якая выкарыстоўвалася на землях Беларусі, Расіі і Украіны з XI&nbsp;стагоддзя. Яна заставалася ў шырокім ужытку да афіцыйнага пераходу на метрычную сістэму мер, які адбыўся ў РСФСР у 1918&nbsp;годзе, а ў БССР&nbsp;— у 1920-я гады. У XIX&nbsp;стагоддзі памер сажня быў канчаткова замацаваны на ўзроўні трох аршынаў, што адпавядае 2,1336&nbsp;метра.

Акрамя вымярэння адлегласці, сажнем называлі спецыяльную прыладу для абмервання зямельных участкаў, а таксама вызначаную меру дроў, роўную аднаму кубічнаму сажню. Самае ранняе ўжыванне гэтага паняцця ў помніках агульнаўсходнеславянскага пісьменства выявіў І.&nbsp;Сразнеўскі ў дакуменце, датаваным 1068&nbsp;годзе.

Мае кагнаты ў многіх славянскіх мовах: ст.-бел. *сажень*; укр. *са́жень* (м. р.); рус. *са́жень* (ж. р.); ст.-рус. *сажень*, *сѧжень*; польск. *sążeń*; в.-луж. *sažeń*; н.-луж. *sežań*, *sćežań*; чэш. *sáh* (ст.-чэш. *sažež*); славацк. *siaha*; серб.-харв. *се̏жа̑њ*; славен. *sézenj*.

На Віцебшчыне ў XIX&nbsp;стагоддзі, як адзначаў даследчык А.&nbsp;Семянтоўскі, адначасова выкарыстоўваліся тры тыпы сажняў: казённы (або косы), махавы (або ручны) і купецкі (дзевяціфутавы). У 1835&nbsp;годзе ў Расійскай імперыі памер адзінкі быў уніфікаваны і прыраўняны да 7 англійскіх футаў, што адпавядала 3 аршынам або 48 вяршкам (2,1336&nbsp;метра).

## Пісьмовыя згадкі 
У старажытных інвентарах і актах захавалася шмат прыкладаў ужывання гэтай меры для апісання маёмасці і будынкаў:
* «…занявши вширки на локоть, а вдлужъ можетъ быть на двѣсти сажней, тамъ же дей плотомъ новымъ загородити казалъ» (дакумент 1502—1793&nbsp;гг.);
* «Отъ вежы воротное до тое вежы, где каплица, 20 сажонъ…»;
* «Дому того будованья: напервей свѣтлица трехъ сажонъ, соломою накрыта…» (інвентары XVI&nbsp;ст.).

## У мастацкай літаратуры і фразеалогіі 
У сучаснай мове слова сажань сустракаецца ў творах на гістарычную тэматыку або для надання тэксту народнага каларыту. У Я.&nbsp;Коласа яно ўжываецца як мера адлегласці («трудна ўстаяць за тры сажні ад агню») і як мера аб’ёму дроў («купіў асігнату на сажань дроў»). Уладзімір Караткевіч выкарыстоўваў прыметнік «сажэнны» для апісання высокага росту чалавека.

Спецыяльную прыладу для вымярэння палеткаў у выглядзе шырокага цыркуля (таксама вядомую як «каза») у народзе называлі сажнем або *сажонкай*.

Кемлівасць і праніклівасць чалавека ў беларускай мове апісваюцца фразеалагізмам «бачыць на тры сажні пад зямлёй». Прыметнікі *сажнёвы* або *сажэнны* паказваюць на памер або таўшчыню прадмета, што адпавядае гэтай гістарычнай меры.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гістарычныя адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння адлегласці

Катэгорыя:Руская сістэма мер
Раманья

thumb|192px|Пейзаж Раманьі
**Раманья** (*Romagna*) — гістарычная вобласць у цэнтры Італіі, на паўднёвым усходзе сучаснага рэгіёна Эмілія-Раманья, паўночней Марке. Абмежавана з захаду Апенінамі, з усходу — хвалямі Адрыятыкі.

Паняцце вобласці Раманья (што значыць «рымская») нарадзілася з канфлікту караля лангабардаў Айстульфа з франкскім каралём Піпінам Кароткім за кантроль над Равенай. Лангабарды на працягу 200 гадоў спрабавалі падпарадкаваць сабе «прыморскае пяціграддзе» да поўдня ад Равены, якое складала ў сябе горада Рыміні, Анкона, Фано, Пезара і Сенігалія. Кароль Піпін уціхамірыў лангабардаў, а пяціграддзе ў 755 г. перадаў у кіраванне Папам Рымскім як паўночная мяжа Папскай вобласці.

У Сярэднявеччы гарады Раманьі жылі ўласным палітычным жыццём, балансуючы паміж гвельфамі і гібелінамі і мала лічачыся з воляй Пап. У кожным горадзе меліся ўласныя сіньёры, найбольшай магутнасці з якіх дасягнулі Малатэста — кіраўнікі Рыміні. Пры Папе Аляксандры VI яго сын Чэзарэ Борджа ўціхамірыў гарады Раманьі і падпарадкаваў усю вобласць бацьку, завошта быў узнагароджаны тытулам герцага Раманьі. Незалежнасць захавала толькі рэспубліка Сан-Марына.

## Спасылкі 
*"Іншая Раманья", мясцовае самакіраванне 
**Раманья* 
*навіны рэгіёна на RomagnaOggi.it 
*Romagna2020.it, афіцыйны вэб-сайт мясцовага камітэта за правядзенне Алімпійскіх гульняў-2020 

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Італіі
Катэгорыя:Эмілія-Раманья
Генры Фрэнсіс Кэры

**Генры Фрэнсіс Кэры** (; , Гібралтар — , Лондан) — англійскі пісьменнік.

Яго пераклад «Боскай камедыі», выкананы белым вершам, лічыцца адным з лепшых. Таксама ён напісаў шэраг крытыка-біяграфічных нататкаў пра старафранцузскіх і англійскіх паэтаў, надрукаваных ананімна ў «London Magazine», і перакладаў творы Арыстафана і Піндара.

Адукацыю атрымаў у Оксфардскім універсітэце. У 1796 годзе Кэры прыняў англіканскае пасвячэнне і пазней быў памочнікам бібліятэкара ў Брытанскім музеі. Пераклад «Пекла» выйшаў у 1805-06, уся «Боская камедыя», пад назвай «Адкрыццё» (), або «Пекла, Чысцец і Рай» —- у 1814 годзе.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* «Henry Francis Cary». Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Web. 31 Aug. 2012. 

Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Постаці Гібралтара
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Роджэр Уолкат Сперы

**Роджэр Уолкат Сперы** (, , Хартфард, Канектыкут, ЗША — , Пасадэна, Каліфорнія, ЗША) — нейрапсіхолаг, прафесар псіхабіялогіі, які атрымаў у 1981 годзе разам з Дэвідам Х’юбелам і Торстэнам Візелем Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне «за адкрыцці, якія датычацца функцыянальнай спецыялізацыі паўшар’яў галаўнога мозгу».

## Біяграфія 
Сперы нарадзіўся ў горадзе Хартфард, штат Канектыкут у сям’і Фрэнсіса Бушнэла і Фларэнцыі Крэмер Сперы. Яго бацька працаваў у банкаўскай сферы, а яго маці выкладала ў бізнес-школе. Яго сям’я належала да вярхушкі сярэдняга класа, дзе асаблівая ўвага надавалася паспяховасці. У Роджэра быў адзін брат, Расэл Луміс. Іх бацька памёр, калі Роджэру было 11 гадоў. Пасля гэтага яго маці стала памочнікам дырэктара ў мясцовай сярэдняй школе.

У 1937 годзе Сперы скончыў Оберлін-каледж. Атрымаў ступень доктара філасофіі ў галіне заалогіі ў Чыкагскім універсітэце ў 1941 годзе. Пасля гэтага ён займаўся даследаваннямі разам з Карлам Лэшлі ў Гарвардзе.
 
У 1949 годзе Сперы ажаніўся з Нормай Гэй Дэўпры. У іх нарадзіліся сын, Глен Майкл, і дачка, Джанэт Хоўп.

У 1954 годзе Сперы заняў месца прафесара ў Каліфарнійскім тэхналагічным інстытуце, дзе правёў найбольш вядомыя з сваіх эксперыментаў.

Аўтар навуковых прац па нейрафізіялогіі зроку, функцыянальнай спецыялізацыі паўшар’яў галаўнога мозга чалавека.

Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1960), Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (1963), Лонданскага каралеўскага таварыства, Папскай акадэміі, замежны член Расійскай АН (1988).

## Узнагароды 
* 1973 — Прэмія Пасана (*Passano Award*)
* 1979 — Прэмія Вольфа па медыцыне
* 1979 — Прэмія Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні
* 1981 — Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Сайт пра Роджэра Сперы 
* Аўтабіяграфія Роджэра Сперы на сайце Нобелеўскага камітэта 
* 
* Некралог у The National Academies Press 

Катэгорыя:Псіхолагі ЗША
Катэгорыя:Нейрабіёлагі ЗША
Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Замежныя члены АН СССР
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Зайцы

**Зайцы́** (*Lepus*) — род млекакормячых сямейства зайцавых атрада зайцападобных.

Выдзяляецца каля 23 відаў. Пашыраны ў Еўразіі, Паўночнай Амерыцы і Афрыцы. Найбольш вядомыя заяц-бяляк, заяц-русак, талай.

Даўжыня да 75 см, маса да 7 кг. Заднія канечнасці звычайна значна даўжэйшыя за пярэднія. Вушы доўгія, хвост кароткі. Размнажаюцца да 5 разоў за год. Дзіцяняты (2—8) нараджаюцца відушчыя, укрытыя поўсцю, здольныя адразу бегаць. Кормяцца травяністай расліннасцю, карой, пупышкамі, галінкамі дрэў і кустоў, сенам і інш.

Аб’екты палявання.

## Літаратура 
* Зайцы // 

Катэгорыя:Зайцавыя
Спаржа

**Спаржа**, **аспарагус** (*Aspáragus*) — род раслін сямейства . Вядома да 100 (каля 300) відаў, рассеяных па ўсім свеце, пераважна ў сухім клімаце. Найбольш распаўсюджаны від .

## Апісанне 
Адны віды спаржы — травы, іншыя — паўкусты, якія развіваюць падземнае карэнішча і надземнае больш ці менш галінастае сцябло вышынёй 50—300 см, у шматлікіх відаў паўзучае. Відазмененыя парасткі (кладодыі) іголкападобныя або вузкалінейныя, адзіночныя або ў пучках. Лісце відазменена ў лускавінкі. Кветкі раздзельнаполыя, дробныя, жаўтавата-зялёнага колеру. Плод — чырвоная ягада.

## Выкарыстанне 
Харчовыя, меданосныя і дэкаратыўныя расліны. Верхнія часткі маладых парасткаў спаржы (каля 20 см даўжынёй) выкарыстоўваюцца ў кулінарыі як дэлікатэс. У аранжарэях і пакоях пад назвай *аспарагус* вырошчваецца , ,  і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Спаржа
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Прага 2

**Прага 2** *(Městská čast Praha 2)* — другі па ліку муніцыпалітэт Прагі. Складаецца з Вышаграда, часткова Вінаградаў, Нове-Места і Нусле. Межы раёна засталіся некранутымі з тых часоў, як ён быў утвораны ў 1960 годзе. У раёне знаходзіцца Карлава плошча.

Прага-2 з'яўляецца самым маленькім па плошчы адміністрацыйным раёнам ва ўсёй краіне.

Катэгорыя:Раёны Прагі
Эрык I (кароль Даніі)

**Эрык I Добры**, або **Велікадушны** (; 1070? — 10 ліпеня 1103) — кароль Даніі. Адзін з сыноў караля Свена II Эстрыдсена, быў абраны каралём пасля смерці свайго брата Олафа.

У часы Кнуда IV Эрык падтрымліваў яго, быў прызначаны ярлам Зеландыі. Падчас сялянскага паўстання, якое прывяло да гібелі Кнуда, бег у Швецыю. Вярнуўся ў 1095, у тым жа годзе быў абраны каралём.

Эрыку ўдалося аднавіць аўтарытэт каралеўскай улады ў народзе, змяніўшы падаткі, акрамя таго, неўрадлівыя гады ў Паўночнай Еўропе падышлі да канца. Вайна з вендамі, якія выцясняюцца германцамі, таксама была ўдалай — датчанам удалося захапіць важны для налётаў вендаў востраў Руген.

У 1098 Эрык падарожнічаў да Святога прастола ў Рым, дзе дамогся кананізацыі Кнуда (1101) і незалежнасці ад архібіскупа Гамбурга-Брэмена (у 1103 было заснавана архібіскупства ў Лундзе — першае архібіскупства ў Скандынавіі). У 1103 Эрык адправіўся ў паломніцтва ў Іерусалім, незадоўга да гэтага адбіты крыжакамі ў мусульман. Па дарозе Эрык пабываў у Ноўгарадзе, быў прыняты імператарам Аляксеем I Камнінам у Канстанцінопалі, аднак сваёй мэты не дасягнуў, з прычыны таго, што памёр у Пафасе на Кіпры.

## Спасылкі 
* Min Verdenshistorien — Middelalderen 1087—1499  af Søren Sørensen

Катэгорыя:Каралі дацкія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя
Катэгорыя:Эстрыдсены
Харальд III (кароль Даніі)

**Харальд III** (; 1041? — ) — кароль Даніі. Адзін з сыноў караля Свена II Эстрыдсена.

Удзельнічаў у апошнім дацкім набегу на Англію ў 1069. Пасля смерці Свена быў абраны каралём.

Яго кіраванне апісваецца як мірнае, нягледзячы на некаторыя канфлікты з малодшымі братамі Кнудам, які таксама прэтэндаваў на карону, і Эрыкам; падтрымліваў добрыя адносіны з царквой і Папай. Згадваюцца некалькі лістоў Папы, у якіх ён падтрымлівае барацьбу Харальда з братамі.

Саксон Граматык характарызуе Харальда як бязвольнага манарха, а яго дзеянні як малаэфектыўныя. Пазнейшыя гісторыкі, наадварот, станоўча ацэньвалі ролю караля. Напрыклад, пры ім была дазволена рубка лесу ў каронных землях, а таксама адменены ардаліі.

Харальд памёр бяздзетным у 1080. Яго мянушка *Hen* азначае «тачыла» і была дана, верагодна, прыбліжанымі Кнуда. Па адной з версій, гэтым указвалася на тое, што Харальд такі ж бясшкодны, як вастрыльны камень у параўнанні з мячом.

Катэгорыя:Каралі дацкія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Катэгорыя:Эстрыдсены
Фарнабаз I

**Фарнабаз І** (V стагоддзе да н.э.) — дзяржаўны дзеяч Персідскай імперыі. З роду Фарнакідаў, адгалінавання каралеўскага роду Ахеменідаў, сын Артабаза I.

Лічыцца сатрапам Фрыгіі ад 455 да н.э. Аднак, магчыма, ніколі не кіраваў, бо пра яго амаль нічога невядома. На думку некаторых даследчыкаў, мог служыць свайму бацьку пакуль той быў сатрапам Фрыгіі і пакуль улада не перайшла да сына Фарнабаза Фарнака II у 430 да н.э.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Pharnabazus (1) 

Катэгорыя:Фарнакіды
Катэгорыя:Сатрапы фрыгійскія
Фарнак II Фрыгійскі

**Фарнак II Фрыгійскі** (элам. *Парнака*; ? — ?) — дзяржаўны дзеяч Персідскай імперыі. З роду Фарнакідаў, адгалінавання каралеўскага роду Ахеменідаў, сын Фарнабаза I.

Узгадваецца ў 430 да н.э. як спадчыннік свайго бацькі Фарнабаза I на пасадзе сатрапа Фрыгіі. Паводле Фукідыда, удзельнічаў у перамовах паміж Спартай і каралём Артаксерксам I. Апошні раз узгадваецца ў 422 да н.э. У 413 да н.э. яго сын Фарнабаз II ужо займаў пасаду бацькі. Дата смерці Фарнака невядомая.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Pharnaces (2) 

Катэгорыя:Фарнакіды
Катэгорыя:Сатрапы фрыгійскія
Олаф I (кароль Даніі)

**Олаф I Голад** (; 1050? — 18 жніўня 1095) — кароль Даніі. Адзін з сыноў караля Свена II Эстрыдсена, пасля смерці свайго брата Кнуда быў абраны каралём нягледзячы на тое, што ў той момант знаходзіўся ў закладніках у графа Фландрыі Роберта I. Аднак Олафа неўзабаве абмянялі на яго малодшага брата Нільса, і ён вярнуўся ў Данію. Ажаніўся за Інгігерд Харальдсдацір, дачцэ караля Нарвегіі Харальда Хардродэ і Лізаветы Яраслаўны.

Мянушку «Голад» Олаф атрымаў з-за неўраджая на працягу некалькіх гадоў, які быў успрыняты як Божая кара за забойства папярэдняга караля, тым больш Олаф разам з братамі Эрыкам і Нільсам першапачаткова належалі да партыі, апазіцыйнай каралю Кнуду. Олаф памёр 18 жніўня 1095 пры дзіўных акалічнасцях; з апісання Саксона Граматыка можна выказаць здагадку, што ён прынёс сябе ў ахвяру для адкуплення грахоў Даніі.

## Спасылкі 
* Саксон Граматык

Катэгорыя:Каралі дацкія
Катэгорыя:Эстрыдсены