Мікалай II (імператар расійскі)

**Мікала́й II Алякса́ндравіч** (, Царскае Сяло — , Екацярынбург) — апошні імператар Расійскай імперыі (з 20 кастрычніка (1 лістапада) 1894 па 2 (15) сакавіка 1917), сын імператара Аляксандра III і Марыі Фёдараўны.

Царстваванне Мікалая II было адзначана эканамічным развіццём Расіі і адначасова ўзростам у ёй сацыяльна-палітычных супярэчнасцей, рэвалюцыйнага руху, што выліўся ў рэвалюцыю 1905—1907 гадоў і Лютаўскую рэвалюцыю 1917 года; у знешняй палітыцы — экспансіяй на Далёкім Усходзе, вайной з Японіяй, а таксама ўдзелам Расіі ў ваенных блоках еўрапейскіх дзяржаў і Першай сусветнай вайне.

Мікалай II адрокся ад прастола падчас Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года і знаходзіўся разам з сям’ёй пад хатнім арыштам у царскасельскім палацы. Улетку 1917 года паводле рашэння Часовага ўрада быў разам з сям’ёй адпраўлены ў высылку ў Табольск, а ўвесну 1918 года перавезены бальшавікамі ў Екацярынбург, дзе ў ліпені 1918 года быў расстраляны разам з сям’ёй і набліжанымі да яе асобамі.

 (разам з жонкай і дзецьмі) Рускай Праваслаўнай Царквой як пакутнік 20 жніўня 2000 года, раней, у 1981 годзе, услаўлены Рускай Праваслаўнай Царквой за мяжой як мучанік.

## Імёны, тытулаванні, мянушкі 
Хлопчык атрымаў  — «*Мікалай*». Апроч таго, гэту сітуацыю можна аднесці да «*наймення па дзядзьку*» (звычай, які ). Ён быў названы ў памяць памерлага маладым старэйшага брата бацькі і жаніха маці — цэсарэвіча . «*Супадалі імёны, імёны па бацьку, тэзаіменныя святыя саміх цэсарэвічаў (Мікалай Мірлікійскі) і іх бацькаў (Аляксандр Неўскі)*».
Тэзаімяніны — 6 снежня па юліянскім календары (свята Мікалая Цудатворца).

З нараджэння тытулаваўся *Яго імператарская высокасць (гасудар) вялікі князь Мікалай Аляксандравіч*. Пасля гібелі з прычыны тэракту, здзейсненага народнікамі, 1 сакавіка 1881 года дзеда, імператара Аляксандра II, атрымаў тытул спадчынніка .

Поўны тытул Мікалая II як імператара: «*Божиею поспе́шествующею милостию Николай Вторы́й, император и самодержец Всероссийский, Московский, Киевский, Владимирский, Новгородский; царь Казанский, царь Астраханский, царь Польский, царь Сибирский, царь Херсонеса Таврического, царь Грузинский; государь Псковский и великий князь Смоленский, Литовский, Волынский, Подольский и Финляндский; князь Эстляндский, Лифляндский, Курляндский и Семигальский, Самогитский, Белостокский, Корельский, Тверский, Югорский, Пермский, Вятский, Болгарский и иных; государь и великий князь Новагорода низовския земли́, Черниговский, Рязанский, Полотский, Ростовский, Ярославский, Белозерский, Удорский, Обдорский, Кондийский, Витебский, Мстиславский и всея Северныя страны́ повелитель; и государь Иверския, Карталинския и Кабардинския земли́ и области Арменския; Черкасских и Горских князей и иных наследный государь и обладатель, государь Туркестанский; наследник Норвежский, герцог Шлезвиг-Голштейнский, Стормарнский, Дитмарсенский и Ольденбургский и прочая, и прочая, и прочая*».

У сувязі з  і 9 студзеня 1905 года празваны радыкальнай апазіцыяй «*Мікалаем Крывавым*»; з такой мянушкай фігураваў у савецкай папулярнай гістарыяграфіі. Жонка прыватна называла яго «*Нікі*».

Каўказскія горцы, якія праходзілі службу ў Каўказскай тубыльнай коннай дывізіі імператарскай арміі, звалі гасудара Мікалая II «*Белым Падзішахам*», тым самым паказваючы сваю павагу і адданасць расійскаму імператару.

## Дзяцінства, адукацыя і выхаванне 
Мікалай II — старэйшы сын імператара Аляксандра III і імператрыцы Марыі Фёдараўны. Адразу пасля нараджэння, 6 мая 1868 года, быў нарачоны *Мікалаем*. Хрышчэнне немаўляці было здзейснена  імператарскай сям’і протапрэсвітарам  ва Уваскрасенскай царкве Вялікага Царскасельскага палаца 20 мая таго ж года; хроснымі бацькамі былі: Аляксандр II, каралева Дацкая Луіза, спадчынны прынц Дацкі Фрыдрых, вялікая княгіня .

У раннім дзяцінстве выхавальнікам Мікалая і яго братоў быў англічанін Карл Восіпавіч Хіс, які жыў у Расіі (*Charles Heath*, 1826—1900); яго афіцыйным выхавальнікам як спадчынніка ў 1877 годзе быў прызначаны генерал . Мікалай атрымаў хатнюю адукацыю ў рамках вялікага гімназічнага курса; у 1885—1890 гадах — па адмыслова напісанай праграме, што злучала курс дзяржаўнага і эканамічнага аддзяленняў юрыдычнага факультэта ўніверсітэта з курсам . Навучальныя заняткі вяліся 13 гадоў: першыя восем гадоў былі прысвечаныя прадметам пашыранага гімназічнага курса, дзе асаблівая ўвага надавалася вывучэнню палітычнай гісторыі, рускай літаратуры, англійскай, нямецкай і французскай моў (англійскай Мікалай Аляксандравіч валодаў як роднай); наступныя пяць гадоў прысвячаліся вывучэнню ваеннай справы, юрыдычных і эканамічных навук, патрэбных для дзяржаўнага дзеяча. Лекцыі чыталіся навукоўцамі з сусветным імем: Мікалаем Мікалаевічам Бекетавым, , Цэзарам Антонавічам Кюі, Міхаілам Іванавічам Драгаміравым, ,  і іншымі. Усе яны, зрэшты, толькі чыталі лекцыі. Пытаць, каб праверыць, як засвоены матэрыял, не мелі права. Протапрэсвітар  вучыў цэсарэвіча кананічнаму праву ў сувязі з , галоўным раздзелам багаслоўя і гісторыі рэлігіі.

6 мая 1884 года, па дасягненні паўналецця (для спадчынніка), прынёс прысягу ў  Зімовага палаца, пра што паведамлялася найвышэйшым маніфестам. Першым апублікаваным ад яго імя актам быў рэскрыпт на імя  : 15 тысяч рублёў для размеркавання, паводле рашэння генерал-губернатара, «*паміж жыхарамі Масквы, якія найбольш маюць патрэбу ў дапамозе*».

Апазіцыйны палітык, член Дзяржаўнай думы першага склікання  ў сваім антыманархічным складанні «Апошні самадзержац» сцвярджаў, што Мікалай «*адзін час зацята адмаўляўся ад прастола*», але быў змушаны саступіць патрабаванню Аляксандра III і «*падпісаць пры жыцці бацькі маніфест пра сваё ўступленне на прастол*».

## Уступленне на прастол і пачатак кіравання 
### Першыя крокі і каранаванне 
Праз некалькі дзён па сконе Аляксандра III (20 кастрычніка 1894 года) і свайго ўступлення на прастол (найвышэйшы маніфест абнародаваны 21 кастрычніка; у той жа дзень прыносілася прысяга саноўнікамі, урадоўцамі, прыдворнымі і ў арміі), 14 лістапада 1894 года ў Вялікай царкве Зімовага палаца пабраўся  з Аляксандрай Фёдараўнай;  праходзіў у атмасферы паніхід і жалобных візітаў.

Аднымі з першых кадравых рашэнняў імператара Мікалая II было звальненне ў снежні 1894 года канфліктнага Іосіфа Уладзіміравіча Гуркі з паста генерал-губернатара Царства Польскага і прызначэнне ў лютым 1895 года на пост міністра замежных спраў Аляксея Барысавіча Лабанава-Растоўскага — па смерці Мікалая Карлавіча Гірса.

У выніку абмену нотамі ад 27 лютага (11 сакавіка) 1895 года было ўсталявана «размежаванне сфер уплыву Расіі і Вялікабрытаніі ў вобласці Паміраў, на ўсход ад возера Заркуль (Вікторыя)», па рацэ Пяндж; Памірская воласць увайшла ў склад Ошскага павета Ферганскай вобласці;  на расійскіх картах атрымаў пазначэнне *хрыбта імператара Мікалая II*. Першым буйным міжнародным актам імператара з’явілася  — адначасовае (11 (23) красавіка 1895 года), па ініцыятыве расійскага МЗС, выстаўленне (разам з Германіяй і Францыяй) патрабаванняў да Японіі перагледзець умовы Сіманасекскага мірнага дагавора з Кітаем, адмовіўшыся ад прэтэнзій на Ляадунскі паўвостраў.

Першым публічным выступленнем імператара ў Санкт-Пецярбургу стала яго прамова 17 студзеня 1895 года ў Мікалаеўскай зале Зімовага палаца перад дэпутацыямі дваранства, земстваў і гарадоў, што прыбылі «для выказвання іх вялікасцям вернападданніцкіх пачуццяў і прынясення віншавання са шлюбам»; прамоўлены тэкст (ён быў загадзя напісаны, але імператар прамаўляў яго толькі часам зазіраючы ў паперку) абвяшчаў: «*Мне вядома, што ў апошні час чуліся ў некаторых земскіх сходах галасы людзей, якія захапляліся бессэнсоўнымі летуценнямі пра ўдзел прадстаўнікоў земства ў справах унутранага кіравання. Хай усе ведаюць, што я, прысвячаючы ўсе свае сілы выгодзе народнай, буду ахоўваць пачатак самадзяржаўя гэтак жа цвёрда і няўхільна, як ахоўваў яго мой незабыўны, памерлы бацька*».

У сувязі з прамовай цара обер-пракурор Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў 2 лютага таго ж года пісаў вялікаму князю : «*Пасля прамовы гасудара працягваецца хваляванне з балбатнёй любога роду. Я не чую яе, але мне расказваюць, што паўсюль у моладзі і інтэлігенцыі ідзе пляткарства з нейкім раздражненнем супраць маладога гасудара. Учора заязджала да мяне Марыя Ал. Мяшчэрская (ур. Паніна), якая прыехала сюды на кароткі час з вёскі. Яна ў абурэнні ад усіх гаворак, якія чуе з гэтай нагоды ў гасціных. Затое на простых людзей і на вёску слова гасудара пакінула станоўчае ўражанне. Многія дэпутаты, едучы сюды, чакалі бог ведае чаго, і, пачуўшы, уздыхнулі свабодна. Але як сумна, што ў верхніх колах адбываецца недарэчнае раздражненне.  Я ўпэўнены, на жаль, што большасць членаў дзяржаўнага Савета ставіцца крытычна да ўчынку гасудара і, на жаль, некаторыя міністры таксама! Бог ведае, што было ў галовах у людзей да гэтага дня і якія выраслі чаканні… Праўда, што давалі да таго нагоду… Многія простыя рускія людзі былі збіты з толку ўзнагародамі, абвешчанымі 1 студзеня. Выйшла так, што новы гасудар з першага кроку адрозніў тых самых, каго нябожчык лічыў небяспечнымі  Усё гэта выклікае боязь за будучыню*».

У пачатку 1910-х прадстаўнік левага крыла кадэтаў Віктар Пятровіч Абнінскі пісаў пра прамову цара ў сваім антыманархічным творы:

Запэўнівалі, што ў тэксце стаяла слова «» [Замест «»]. Але як бы там ні было, яно паслужыла пачаткам не толькі ўсеагульнага ахаладжэння да Мікалая, але і заклала падмурак будучага вызвольнага руху, згуртаваўшы земскіх дзеячаў і даўшы ім матывацыю да больш рашучага чыну дзеянняў.  Выступ 17 студзеня 95 года можна лічыць першым крокам Мікалая па нахільнай плоскасці, па якой ён працягвае каціцца і дагэтуль, усё ніжэй спускаючыся ў думцы і сваіх падданых, і ўсяго цывілізаванага свету.

Гісторык  пісаў пра прамову 17 студзеня: «*Рускае адукаванае грамадства, у сваёй большасці, прыняло гэту прамову як выклік сабе  Прамова 17 студзеня рассеяла надзеі інтэлігенцыі на магчымасць канстытуцыйных ператварэнняў зверху. У гэтым дачыненні яна паслужыла выточнай кропкай для новага ўзросту рэвалюцыйнай агітацыі, на якую зноў сталі знаходзіць сродкі*».
).]]

Каранаванне імператара і яго жонкі адбылося  года. Благая арганізацыя свята прывяла да таго, што на Хадынскім полі адбылася , у якой загінулі 1379 людзей, а яшчэ некалькі соцень атрымалі цяжкія траўмы. Гэта падзея яшчэ больш пахіснула імідж імператара. У тым жа годзе праходзіла  у Ніжнім Ноўгарадзе, якую ён наведаў.

У красавіку 1896 года адбылося фармальнае прызнанне расійскім урадам балгарскага ўрада князя Фердынанда. У 1896 годзе Мікалай II таксама здзейсніў вялікае падарожжа ў Еўропу, сустрэўшыся з Францам-Іосіфам, Вільгельмам II, каралевай Вікторыяй (бабкай Аляксандры Фёдараўны); завяршэннем падарожжа стала яго прыбыццё ў сталіцу саюзнай Францыі Парыж.

Пад яго прыезд у верасні 1896 года ў Вялікабрытанію, адбылося рэзкае абвастрэнне адносін паміж Вялікабрытаніяй і Асманскай імперыяй, звязанае з разанінай армянаў у Асманскай імперыі, і адначасовае збліжэнне Санкт-Пецярбурга з Канстанцінопалем; будучы госцем у каралевы Вікторыі ў , Мікалай, пагадзіўшыся на супольную распрацоўку праекта рэформаў у Асманскай імперыі, адрынуў зробленыя яму англійскім урадам прапановы зрынуць султана Абдул-Хаміда, захаваць Егіпет за Англіяй, а наўзамен атрымаць нейкія саступкі па пытанні аб Пралівах. Прыбыўшы ў пачатку кастрычніка таго ж года ў Парыж, Мікалай зацвердзіў супольныя інструкцыі паслам Расіі і Францыі ў Канстанцінопалі (ад чаго рускі ўрад да таго часу катэгарычна адмаўляўся), ухваліў французскія прапановы па егіпецкім пытанні (што ўключала «*гарантыі нейтралізацыі Суэцкага канала*» — мэту, якую раней азначыў для рускай дыпламатыі міністр замежных спраў Лабанаў-Растоўскі, які сканаў 30 жніўня 1896 года). Парыжскія пагадненні цара, якога ў падарожжы суправаджаў Мікалай Паўлавіч Шышкін, выклікалі рэзкія пярэчанні з боку Сяргея Вітэ, Ламсдорфа, пасла  і іншых; і ўсё ж, да канца таго ж года руская дыпламатыя вярнулася ў сваё ранейшае рэчышча: умацаванне саюза з Францыяй, прагматычнае супрацоўніцтва з Германіяй па асобных пытаннях, замарожванне  (гэта значыць, падтрымку султана і апазіцыю планам Англіі ў Егіпце). Ад ухваленага на нарадзе міністраў 5 снежня 1896 года пад старшынствам цара плана высадкі расійскага дэсанта на Басфоры (пры вызначаным варыянце развіцця падзей) у канчатковым выніку было вырашана адмовіцца. У сакавіку 1897 года расійскія войскі ўзялі ўдзел у міжнароднай міратворчай аперацыі на Крыце пасля .

На працягу 1897 года ў Санкт-Пецярбург прыбылі 3 кіраўнікі дзяржаў, каб нанесці візіт расійскаму імператару: Франц-Іосіф, Вільгельм II, прэзідэнт Францыі Фелікс Фор; падчас візіту Франца-Іосіфа паміж Расіяй і Аўстрыяй было складзена пагадненне на 10 гадоў.

Маніфест ад 3 (15) лютага 1899 года пра парадак заканадаўства ў Вялікім Княстве Фінляндскім быў успрыняты насельніцтвам Вялікага Княства як замах на яго правы аўтаноміі і выклікаў масавую незадаволенасць і пратэсты.

Маніфест ад 28 чэрвеня 1899 года (апублікаваны 30 чэрвеня) паведамляў пра скон у той жа дзень, 28 чэрвеня, «*спадчынніка-цэсарэвіча і вялікага князя Георгія Аляксандравіча*» (прысяга апошняму, як спадчынніку прастола, прыносілася раней разам з прысягай Мікалаю) і абвяшчаў далей: «*З гэтага часу, дакуль Богу не будзе пажадана яшчэ блаславіць нас нараджэннем сына, найбліжэйшае права наследавання Усерасійскага прастола, на дакладнай падставе асноўнага Дзяржаўнага Закона пра атрыманне пасада ў спадчыну, належыць найшаноўнейшаму брату нашаму вялікаму князю Міхаілу Аляксандравічу*». Адсутнасць у маніфесце слоў «*спадчыннік-цэсарэвіч*» у тытуле Міхаіла Аляксандравіча ўзбудзіла ў прыдворных колах неўразуменне, што заахвоціла імператара выдаць 7 ліпеня таго ж года іменны найвышэйшы ўказ, які загадваў называць апошняга «*гасударом спадчыннікам і вялікім князем*».

### Эканамічная палітыка 
Паводле дадзеных упершыню праведзенага ў студзені 1897 года , колькасць насельніцтва Расійскай імперыі склала 125 мільёнаў людзей; з іх для 84 мільёнаў роднай была руская мова; пісьменных сярод насельніцтва Расіі быў 21 %, сярод асоб ва ўзросце 10-19 гадоў — 34 %.

У студзені таго ж года была здзейснена , якая ўсталявала залаты стандарт рубля. Пераход на залаты рубель, сярод іншага, з’явіўся дэвальвацыяй нацыянальнай валюты: на  ранейшых вагі і пробы значылася зараз «*15 рублёў*» (замест «*10 рублёў*»); але ўсё жа стабілізацыя рубля па курсе «дзвюх трацін», насуперак прагнозам, прайшла паспяхова і без узрушэнняў.

 11 (24) мая 1900 года.]]
Вялікая ўвага надавалася працоўнаму пытанню. 2 чэрвеня 1897 года быў выдадзены закон пра абмежаванне працоўнага часу, якім усталёўвалася максімальная працягласць працоўнага дня не больш за 11,5 гадзін у звычайныя дні, і 10 гадзін у суботу і перадсвяточныя дні, або калі хоць частка працоўнага дня даводзілася бы на начны час. На фабрыках, якія мелі больш за 100 працоўных, уводзілася бясплатная медыцынская дапамога, якая ахапіла 70 працэнтаў агульнага ліку фабрычных працоўных (1898 год). У чэрвені 1903 года найвышэйша зацверджаныя Правілы пра ўзнагароду пацярпелых ад няшчасных выпадкаў на вытворчасці, якія абавязвалі прадпрымальнікаў выплачваць дапамогу і пенсію пацярпеламу ці яго сям’і ў памеры 50-66 % утрымання пацярпелага. У 1906 годзе ў краіне былі створаныя працоўныя прафсаюзы. Законам ад 23 чэрвеня 1912 года ў Расіі ўводзілася абавязковае страхаванне працоўных ад хвароб і ад няшчасных выпадкаў.

Быў скасаваны асаблівы падатак на землеўласнікаў нярускага (пераважна, польскага) паходжання ў Заходнім краі, уведзены ў кару за паўстанне 1863 года. Указам ад 12 чэрвеня 1900 года была скасавана высылка ў Сібір як мера кары.

Валадаранне Мікалая II было перыядам эканамічнага ўзросту: у 1885—1913 гадах тэмпы ўзросту сельскагаспадарчай вытворчасці складалі ў сярэднім 2 %, а тэмпы ўзросту прамысловай вытворчасці 4,5-5 % за год. Здабыча вугалю на Данбасе павялічылася з 4,8 млн тон у 1894 годзе да 24 млн тон у 1913 годзе. Пачалася здабыча вугалю ў Кузнецкім вугальным басейне. Развівалася здабыча нафты ў наваколлі Баку, Грознага і на Эмбе.

Працягвалася , сумарная працягласць якіх складала 44 тыс. км у 1898 годзе і да 1913 года перавысіла 70 тыс. кіламетраў. Па сумарнай працягласці чыгунак Расія пераўзыходзіла любую іншую еўрапейскую краіну і саступала толькі Злучаным Штатам Амерыкі, аднак па забяспечанасці чыгункамі на душу насельніцтва саступала як Злучаным Штатам Амерыкі, так і найбуйнейшым еўрапейскім краінам.

### Рух на ўсход і руска-японская вайна 
Гісторык Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург адзначаў, што яшчэ ў 1895 годзе імператар прадбачыў магчымасць сутыкнення з Японіяй за перавагу на Далёкім Усходзе, і таму рыхтаваўся да гэтага змагання — як у дыпламатычным, так і ў ваенным дачыненні. З рэзалюцыі цара 2 красавіка 1895 года на дакладзе міністра замежных спраў вынікала яго жаданне далейшай экспансіі Расіі на Паўднёвым усходзе (гэта значыць, у Карэю).

3 чэрвеня 1896 года ў Маскве быў складзены руска-кітайскі дагавор пра ваенны саюз супраць Японіі; Кітай пагадзіўся на збудаванне чыгункі праз Паўночную Маньчжурыю на Уладзівасток, будаванне і эксплуатацыя якой даручаліся Руска-Кітайскаму банку. 8 верасня 1896 года паміж кітайскім урадам і Руска-Кітайскім банкам быў падпісаны  дагавор пра будаванне Кітайска-Усходняй чыгункі. 15 (27) сакавіка 1898 года Расіяй і Кітаем у Пекіне была падпісана , згодна з якой Расіі перадаваліся ў арэнднае карыстанне на 25 гадоў порты Порт-Артура і Далёкага (Даляня) з прылеглымі тэрыторыямі і воднай прасторай; апроч таго, кітайскі ўрад даваў згоду пашырыць канцэсію, падараваную ім Таварыству Кітайска-Усходняй Чыгункі, на пабудову галінкі чыгункі () ад аднаго з пунктаў Кітайска-Усходняй Чыгункі да Далёкага і Порт-Артура.

12 жніўня 1898 года, згодна з наказам Мікалая II, міністр замежных спраў граф  уручыў усім прадстаўнікам замежных дзяржаў, якія былі ў Санкт-Пецябрургу, урадавае паведамленне (цыркулярную ноту), якая абвяшчала сярод іншага: «*Пакласці канец бесперапынным узбраенням і адшукаць сродкі папярэдзіць пагражаючыя ўсяму свету няшчасці — такі цяпер найвышэйшы абавязак для ўсіх Дзяржаў. Перапоўнены гэтым пачуццём, гасудар імператар загадаць мне зрабіў ласку звярнуцца да Урадаў дзяржаў, Прадстаўнікі якіх акрэдытаваныя пры Найвышэйшым Двары, з прапановай пра скліканне канферэнцыі для абмеркавання гэтага важнага задання*». У 1899 і 1907 гадах адбыліся Гаагскія канферэнцыі, асобныя рашэнні якіх дзейнічаюць і зараз (у прыватнасці, быў створаны Сталы арбітражны суд у Гаазе). За ініцыятыву па скліканні Гаагскай мірнай канферэнцыі і ўнёсак у яе правядзенне Мікалай II (і вядомы рускі дыпламат ) былі намінаваныя ў 1901 годзе на Нобелеўскую прэмію міру. У Сакратарыяце ААН дагэтуль стаіць бюст Мікалая II і змешчаны яго Зварот да дзяржаў свету пра скліканне першай Гаагскай канферэнцыі.

У 1900 годзе Мікалай II адправіў расійскія войскі на падаўленне Іхэтуаньскага паўстання супольна з войскамі іншых еўрапейскіх дзяржаў, Японіі і ЗША.

Арэнда Расіяй Ляадунскага паўвострава, пабудова Кітайска-Усходняй чыгункі і заснаванне марской базы ў Порт-Артуры, уплыў Расіі ў Маньчжурыі саштурхваліся з памкненнямі Японіі, якая таксама прэтэндавала на Маньчжурыю.

24 студзеня 1904 года японскі пасол уручыў расійскаму міністру замежных спраў Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорфу ноту, якая паведамляла пра спыненне перамоў, якія Японія лічыла «*бескарыснымі*», пра разрыў дыпламатычных зносін з Расіяй; Японія адклікала сваю дыпламатычную місію з Санкт-Пецярбурга і пакідала за сабой права звярнуцца для абароны сваіх інтарэсаў да «*незалежных дзеянняў*», якія яна палічыць патрэбнымі. Увечар 26 студзеня японскі флот без аб’яўлення вайны атакаваў порт-артурскую эскадру. Найвышэйшы маніфест, дадзены Мікалаем II 27 студзеня 1904 года, абвяшчаў Японіі вайну.

За пагранічнай  адбыліся ,  і . Пасля буйнай бітвы ў лютым — сакавіку 1905 года, расійская армія пакінула .

20 снежня 1904 года быў здадзены Порт-Артур. Канстанцін Мікалаевіч Рыдзеўскі, паводле дзённіка Аляксандры Багдановіч, так апісаў рэакцыю Мікалая II на гэту падзею:

Навіна, якая засмуціла ўсіх, хто любіць сваю бацькаўшчыну, царом была прынята абыякава, не бачна на ім ні цені смутку. Тут жа пачаліся аповеды Сахарава, яго анекдоты, і рогат не пераставаў. Сахараў умеў бавіць цара. Ці гэта не сумна і не абуральна!

Успаміны  апісваюць іншае стаўленне Мікалая да падобных падзей («*халодны, каменны, ледзяны спакой*»); пра сітуацыю перад няўхільнай (мяркуючы па данясеннях) здачай Порт-Артура Юрый Данілаў піша:

У царскім цягніку большасць была прыгнечана падзеямі, усведамляючы іх важнасць і цяжар. Але Імператар Мікалай II амаль адзін захоўваў халодны, каменны спакой. Ён па-ранейшаму цікавіўся агульнай колькасцю вёрстаў, зробленых ім у раз’ездах па Расіі, успамінаў эпізоды з рознага роду паляванняў, прыкмячаў няёмкасць сустракаючых яго асоб, і г. д.… Сведкам таго ж ледзянога спакою Цара мне давялося быць і пазней; у 1915-м годзе ў цяжкі перыяд адыходу нашых войскаў з Галічыны; у наступным годзе, калі наспяваў канчатковы разрыў Цара з грамадскімі коламі, і ў сакавіцкія дні адрачэння ў Пскове ў 17-м годзе.

Сам жа Мікалай II у дзённіку пісаў пра гэту падзею так:

21-га снежня. Аўторак. Атрымаў ноччу ўзрушальную вестку ад  пра здачу Порт-Артура японцам з прычыны велічэзных страт і хваравітасці сярод гарнізона і поўнага выдаткоўвання снарадаў! Цяжка і балюча, хоць яна і прадбачылася, але хацелася верыць, што армія вызваліць крэпасць. Абаронцы ўсе героі і зрабілі больш за тое, пра што можна было меркаваць. На тое, значыць, Воля Божая!

Пасля падзення крэпасці Порт-Артура мала хто ўжо верыў у спрыяльны вынік ваеннай кампаніі. Патрыятычны ўздым змяніўся раздражненнем і маркотай. Гэта сітуацыя спрыяла ўзмацненню антыўрадавай агітацыі і крытычных настрояў сярод насельніцтва. Імператар доўга не згаджаўся прызнаць правал кампаніі, лічачы, што гэта толькі часовыя няшчасці. Ён, без сумневу, хацеў міру, толькі ганаровага міру, які магла бы забяспечыць моцная ваенная пазіцыя. Да канца вясны 1905 года стала яўным, што магчымасць змены ваеннай сітуацыі існуе толькі ў аддаленай перспектыве.

Вынік вайны вырашыла марская бітва пры Цусіме 14-15 мая 1905 года, якая завяршылася амаль поўным знішчэннем расійскага флоту. 23 мая 1905 года расійскі імператар атрымаў, праз пасла Злучаных Штатаў Амерыкі ў Санкт-Пецярбургу Меера, прапанову прэзідэнта Тэадора Рузвельта пра пасярэдніцтва для заключэння міру. Адказ не прымусіў сябе доўга чакаць. 30 мая міністр замежных спраў Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф афіцыйнай тэлеграмай інфармаваў Вашынгтон пра прыняцце пасярэдніцтва Тэадора Рузвельта. Рускую дэлегацыю ўзначаліў упаўнаважаны цара Сяргей Юльевіч Вітэ, у Амерыцы да яго далучыўся расійскі пасол у Злучаных Штатах барон Раман Раманавіч Розен. Цяжкае становішча расійскага ўрада пасля руска-японскай войны заахвоцілі германскую дыпламатыю зрабіць у ліпені 1905 года яшчэ адну спробу адарваць Расію ад Францыі і скласці руска-германскі саюз: Вільгельм II прапанаваў Мікалаю II сустрэцца ў ліпені 1905 года ў фінляндскіх шхерах, каля вострава Б’ёрке. Мікалай пагадзіўся, і на сустрэчы была падпісаная дамова; вярнуўшыся ў Санкт-Пецярбург, адмовіўся ад яе, бо  года ў  рускімі прадстаўнікамі Сяргеем Юльевічам Вітэ і  быў падпісаны . Паводле ўмоў апошняга, Расія прызнала Карэю сферай уплыву Японіі, саступала Японіі Паўднёвы Сахалін і правы на Ляадунскі паўвостраў з гарадамі Порт-Артур і Далёкі.

Амерыканскі даследчык эпохі Тайлер Дэнет у 1925 годзе сцвярджаў: «*Мала хто зараз лічыць, што Японія была пазбаўлена пладоў будучых перамог. Пераважае адваротная думка. Многія мяркуюць, што Японія была знясілена ўжо да канца мая і што толькі заключэнне міру выратавала яе ад крушэння ці поўнай паразы ў сутыкненні з Расіяй*». Японія выдаткавала на вайну каля 2 млрд іен, а яе дзяржаўны доўг узрос з 600 млн іен да 2,4 млрд іен. Толькі па працэнтах японскаму ўраду трэба было штогод выплачваць 110 млн іен. Атрыманыя на правядзенне вайны чатыры замежныя пазыкі цяжкім грузам ляглі на японскі бюджэт. У сярэдзіне года Японія была змушана ўзяць новую пазыку. Разумеючы, што працяг вайны па прычыне адсутнасці фінансавання робіцца немагчымым, японскі ўрад пад выглядам «*асабістай думкі*» ваеннага міністра Тэрауці праз амерыканскага пасла яшчэ ў сакавіку 1905 года давёў да ведама Тэадора Рузвельта жаданне скончыць вайну. Разлік рабіўся на пасярэдніцтва ЗША, што ў выніку і адбылося.

Параза ў руска-японскай вайне (першая за паўстагоддзя) і наступнае падаўленне смуты 1905—1907 гг., якая пагоршылася з’яўленнем чутак пра ўплыў Распуціна, прывялі да падзення аўтарытэта імператара ў кіравальных і інтэлігенцкіх колах.

Нямецкі журналіст Г. Ганц, які жыў у Санкт-Пецярбургу падчас вайны, адзначаў паражэнчую пазіцыю значнай часткі дваранства і інтэлігенцыі ў адносінах да вайны: «*Агульнай таемнай малітвай не толькі лібералаў, але і многіх умераных кансерватараў у той час было: „Божа, дапамажы нам быць пабітымі“*».

## Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў 
.]]
З пачаткам руска-японскай вайны Мікалай II пайшоў на некаторыя саступкі ліберальным колам: пасля забойства эсэраўскім баевіком міністра ўнутраных спраў Вячаслава Канстанцінавіча Плевэ ён прызначыў на яго пост Пятра Дзмітрыевіча Святаполк-Мірскага, які лічыўся лібералам; 12 снежня 1904 года быў дадзены найвышэйшы ўказ Сенату «*Пра ўказанні да ўдасканалення дзяржаўнага парадку*», які абяцаў пашырэнне праў земстваў, страхаванне працоўных,  чужынцаў і іншаверцаў, знішчэнне цэнзуры. Пры абмеркаванні тэксту Указа ад 12 снежня 1904 года, ён, аднак, прыватна сказаў графу Вітэ (паводле ўспамінаў апошняга): «*Я ніколі, ні ў якім выпадку не пагаджуся на прадстаўнічы лад кіравання, бо я яго лічу шкодным для даручанага мне Богам народа*».

6 студзеня (стары стыль) 1905 года (свята Хрышчэння), у час  на лёдзе Нявы, перад Зімовым палацам, пры імператары і членах яго сям’і, у самым пачатку спеву  прагучаў стрэл з гарматы, у якой выпадкова (згодна з афіцыйнай версіяй) застаўся зарад  пасля вучэнняў 4 студзеня. Большая частка куль трапіла ў лёд каля царскага павільёна і ў фасад палаца, у 4-х вокнах якога былі пабіты шклы.. У сувязі з інцыдэнтам рэдактар сінадальнага выдання пісаў, што «*нельга не бачыць чагосьці асаблівага*» ў тым, што смяротна быў паранены адзін толькі паліцэйскі па прозвішчы «*Раманаў*» і было прастрэлена дрэўка сцяга марскога корпуса. Калі ўраду стала вядома пра палітычны змест петыцыі, было прынята рашэнне не дапушчаць працоўных да Зімовага палаца, а пры патрэбе затрымліваць іх сілай. Вечарам 8 студзеня міністр унутраных спраў Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі апавясціў імператара пра прынятыя меры. Насуперак распаўсюджанай думцы (асабліва ў савецкай гістарыяграфіі), невядома ці аддаваў Мікалай II загад пра стральбу, ці толькі ўхваліў меры, прапанаваныя кіраўніком урада (асабістыя даклады міністраў не запісваліся ў пратаколах). 9 студзеня калоны працоўных на чале са святаром Гапонам рушылі з розных канцоў горада да Зімовага палаца. Працоўныя імкнуліся ў цэнтр горада, нягледзячы на папярэджанні і нават атакі кавалерыі. Каб прадухіліць збор 150-тысячнага натоўпу ў цэнтры горада. Увечары 9 студзеня Мікалай II запісаў у сваім дзённіку: «*Цяжкі дзень! У Пецярбургу адбыліся сур’ёзныя хваляванні з прычыны жадання працоўных дайсці да Зімовага палаца. Войскі павінны былі страляць у розных месцах горада, было шмат забітых і параненых. Госпадзі, як балюча і цяжка!*».

Падзеі 9 студзеня сталі паваротным момантам у расійскай гісторыі і паклалі пачатак Першай рускай рэвалюцыі. Ліберальная і рэвалюцыйная апазіцыя ўсклала ўсю віну за падзеі на імператара Мікалая. Святар Гапон, які схаваўся ад пераследу паліцыі, напісаў вечарам 9 студзеня заклік, у якім заахвочваў працоўных да ўзброенага паўстання і зрынання дынастыі: «*Звер-цар, яго ўрадоўцы-казнакрады і рабаўнікі рускага народа свядома хацелі быць і зрабіліся забойцамі бяззбройных нашых братоў, жонак і дзяцей. Кулі царскіх салдат, якія забілі за Нарвскай заставай працоўных, што неслі царскія партрэты, прастрэльвалі гэтыя партрэты і забілі нашу веру ў цара. Так адпомсцім жа, браты, праклятаму народам цару, усяму яго змяінаму царскаму вырадку, яго міністрам і ўсім рабаўнікам няшчаснай рускай зямлі! Смерць ім усім!*». Рэдактар ліберальнага часопіса «*Освобождение*» Пётр Бернгардавіч Струвэ у артыкуле «» пісаў: «*Народ ішоў да яго, народ чакаў яго. Цар сустрэў свой народ. Бізунамі, шаблямі і кулямі ён адказваў на словы смутку і даверу. На вуліцах Пецярбурга разлілася кроў і разарвалася назаўжды сувязь паміж народам і гэтым царом. Усё адно, хто ён, напышлівы дэспат, не жадаючы зважаць на народ, ці пагарджаны баязлівец, які баіцца стаць тварам да твару з той стыхіяй, з якой ён чэрпаў сілу, — пасля падзей  года цар Мікалай стаў адкрыта ворагам і катам народа*». У рэвалюцыйным друку дзень 9 студзеня атрымаў назву «*Крывавай нядзелі*». Пасля гэта назва была замацавана  і ўвайшла ў савецкую і расійскую гістарыяграфію.

### Нарастанне рэвалюцыі. Маніфест 17 кастрычніка 
4 лютага ў Маскоўскім Крамлі бомбай тэрарыста быў забіты вялікі князь Сяргей Аляксандравіч, які прытрымліваўся вельмі правых палітычных поглядаў і меў пэўны ўплыў на свайго пляменніка.

17 красавіка 1905 года быў дадзены ўказ «*Пра ўмацаванне пачаткаў верацярпімасці*», які скасаваў шэраг веравызнальных абмежаванняў, у прыватнасці ў дачыненні да «*раскольнікаў*» (старавераў).

У краіне працягваліся стачкі; пачаліся хваляванні на ўскраінах імперыі: у Курляндыі  пачалі выразаць мясцовых нямецкіх памешчыкаў, на Каўказе пачалася . Рэвалюцыянеры і сепаратысты атрымлівалі падтрымку грашамі і зброяй ад Англіі і Японіі. Так, улетку 1905 года ў Балтыйскім моры быў затрыманы англійскі параход «Джон Графтан», які сеў на мель. Ён перавозіў некалькі тысяч вінтовак для фінскіх сепаратыстаў і баевікоў-рэвалюцыянераў. Адбылося некалькі паўстанняў на флоце і ў розных гарадах. Самым буйным стала снежаньскае паўстанне ў Маскве. Адначасова вялікі размах атрымаў эсэраўскі і анархісцкі індывідуальны тэрор. Усяго за пару гадоў рэвалюцыянерамі былі забітыя тысячы ўрадоўцаў, афіцэраў і паліцыянтаў — за адзін 1906 год былі забітыя 768 і параненыя 820 прадстаўнікоў і агентаў улады. Другая палова 1905 года была адзначана шматлікімі хваляваннямі ва ўніверсітэтах і ў духоўных семінарыях: праз хваляванні былі закрытыя амаль 50 сярэдніх духоўна-навучальных устаноў. Прыняцце 27 жніўня часовага закона пра аўтаномію ўніверсітэтаў выклікала ўсеагульны страйк навучэнцаў і ўскалыхнула выкладчыкаў універсітэтаў і духоўных акадэмій. Апазіцыйныя партыі скарысталіся пашырэннем свабод для ўзмацнення атак на самадзяржаўе ў друку.

6 жніўня 1905 года былі падпісаныя маніфест пра ўвядзенне Дзяржаўнай думы («*як законадарадчай установы, якой падаецца папярэдняя распрацоўка і абмеркаванне заканадаўчых прапаноў і разгляд роспісу дзяржаўных прыбыткаў і выдаткаў*» — булыгінскай Думы), закон пра Дзяржаўную думу і палажэнне пра выбары ў Думу. Але рэвалюцыя набірала сілу і пераступіла праз акты 6 жніўня: у кастрычніку пачалася ўсерасійская палітычная стачка, страйкавалі звыш 2 млн чалавек. 17 кастрычніка Мікалай, пасля псіхалагічна цяжкіх ваганняў, вырашыўся падпісаць маніфест, які загадваў, сярод іншага: «*1. Дараваць насельніцтву непарушныя асновы грамадзянскай свабоды на пачатках сапраўднай недатыкальнасці асобы, свабоды сумлення, слова, сходаў і саюзаў.  3. Усталяваць як непарушнае правіла, каб ніякі закон не мог набыць сілу без ухвалы Дзяржаўнай Думы і каб абраным ад народа забяспечана была магчымасць сапраўднага ўдзелу ў наглядзе за заканамернасцю дзеянняў пастаўленых ад нас улад*». 23 красавіка 1906 года былі зацверджаныя , якія згадвалі новую ролю Думы ў заканадаўстве. З пункту гледжання ліберальнай грамадскасці, маніфест азначаў канец рускага самадзяржаўя як неабмежаванай улады манарха.

Праз тры тыдні пасля маніфеста былі амніставаныя палітычныя зняволеныя, апроч асуджаных за тэрарызм; указ 24 лістапада 1905 скасаваў папярэднюю як агульную, так і духоўную цэнзуру для пачасовых (перыядычных) выданняў, што выходзілі ў гарадах імперыі (26 красавіка 1906 года скасавана любая цэнзура).

Пасля апублікавання маніфеста страйкі зменшыліся; узброеныя сілы (апроч флоту, дзе мелі месца хваляванні) захавалі вернасць прысязе; паўстала і негалосна падтрымвалася Мікалаем вельмі правая манархічная грамадская арганізацыя — Саюз рускага народа.

## Дзесяцігоддзе паміж дзвюма рэвалюцыямі 
### Вехі ўнутранай і знешняй палітыкі 
18 (31) жніўня 1907 года быў падпісаны  ў Кітаі, Афганістане і Персіі, які ў цэлым завяршыў працэс фармавання саюзу 3-х дзяржаў — Траістай згоды, вядомай як Антанта (*Triple-Entente*); аднак узаемныя ваенныя абавязацельствы на той момант існавалі толькі паміж Расіяй і Францыяй. 27 — 28 мая 1908 года (стары стыль) адбылася сустрэча брытанскага караля Эдуарда VII з расійскім царом — на рэйдзе ў гавані Рэвеля; цар прыняў ад караля мундзір адмірала брытанскага флота. Рэвельскае спатканне манархаў было вытлумачана ў Берліне як крок да ўтварэння антыгерманскай кааліцыі — нягледзячы на тое, што Мікалай быў перакананым праціўнікам збліжэння з Англіяй супраць Германіі. Складзенае паміж Расіяй і Германіяй 6 (19) жніўня 1911 года Патсдамскае пагадненне не змяніла агульны вектар уцягвання Расіі і Германіі ў супрацьстаялыя адзін аднаму ваенна-палітычныя саюзы.

17 чэрвеня 1910 года быў найвышэйша зацверджаны ўхвалены Дзяржаўным Саветам і Дзяржаўнай Думай закон пра парадак выдання законаў, што тычыліся Вялікага Княства Фінляндскага, — вядомы як закон пра парадак агульнаімперскага заканадаўства. Накіраваны ў Персію расійскі кантынгент, які знаходзіўся там з 1909 года ў сувязі з нестабільным палітычным становішчам, у 1911 годзе быў узмоцнены.

У 1912 годзе фактычным пратэктаратам Расіі стала Манголія, якая атрымала незалежнасць ад Кітая ў выніку . Пасля гэтай рэвалюцыі ў 1912—1913 гадах тувінскія наёны (амбын-наён Хомбу-Доржу, Чамзы Хабы-лама, наён Даа-хашуна Буян-Бадыргы і іншыя) некалькі разоў звярталіся да царскага ўрада з просьбай прыняць Туву пад пратэктарат Расійскай імперыі. 4 (17) красавіка 1914 года рэзалюцыяй на дакладзе міністра замежных спраў быў усталяваны расійскі пратэктарат над : край быў уключаны ў склад  з перадачай ведання ў Туве палітычных і дыпламатычных спраў Іркуцкаму генерал-губернатару.

Пачатак ваенных дзеянняў Балканскага саюзу супраць Турцыі восенню 1912 года адзначыла крах дыпламатычных высілкаў, распачатых пасля Баснійскага крызісу  Сяргеем Дзмітрыевічам Сазонавым у кірунку саюзу з  і адначаснага ўтрымання пад сваім кантролем Балканскіх дзяржаў: насуперак чаканням расійскага ўрада, войскі апошніх паспяхова цяснілі туркаў і ў лістападзе 1912 года балгарская армія была ў 45 км ад Канстанцінопаля, асманскай сталіцы.

У сувязі з балканскай вайной усё больш агрэсіўны характар у дачыненні да Расіі набывалі паводзіны Аўстра-Венгрыі. З гэтай прычыны ў лістападзе 1912 года на нарадзе ў імператара разглядалася пытанне пра мабілізацыю войскаў трох расійскіх ваенных акруг. За гэту меру выступаў ваенны міністр , але прэм’ер-міністру Уладзіміру Мікалаевічу Какоўцаву ўдалося пераканаць імператара не прымаць такога рашэння, якое бы пагражала ўцягваннем Расіі ў вайну.

Пасля фактычнага пераходу турэцкай арміі пад германскае камандаванне (нямецкі генерал  у канцы 1913 года заняў пост галоўнага інспектара турэцкай арміі) пытанне пра непазбежнасць вайны з Германіяй было паднята ў запісцы Сазонава імператару ад 23 снежня 1913 года; запіска Сазонава таксама абмяркоўвалася на пасяджэнні Савета міністраў.

 **300 гадоў дому Раманавых** з выявамі першага цара дынастыі Міхаіла і дзеючага — Мікалая II. Срэбра, 1913.]]

У 1913 годзе адбылося шырокае святкаванне 300-годдзя дынастыі Раманавых: імператарская сям’я здзейсніла падарожжа ў Маскву, адтуль ва Уладзімір, Ніжні Ноўгарад, а потым па Волзе ў Кастраму, дзе ў  14 сакавіка 1613 года быў пакліканы на царства першы цар з Раманавых — Міхаіл Фёдаравіч; у студзені 1914 года адбылося ўрачыстае асвячэнне ў Санкт-Пецярбургу , узведзенага на знак юбілею дынастыі.

### Мікалай II і Дума 
Дзве першыя Дзяржаўныя думы апынуліся няздольнымі ажыццяўляць рэгулярную заканадаўчую працу: супярэчнасці паміж дэпутатамі, з аднаго боку, і імператарам, з іншага, былі непераадольныя. Так, адразу пасля адкрыцця, у зваротным адрасе на тронную прамову Мікалая II левыя сілы запатрабавалі ліквідацыі Дзяржаўнага Савета (верхняй палаты парламента), перадачы сялянам манастырскіх і казённых зямель. 19 мая 1906 года 104 дэпутаты Працоўнай групы высунулі праект зямельнай рэформы (праект 104-х), змест якога зводзіўся да канфіскацыі зямель памешчыкаў і нацыяналізацыі ўсёй зямлі.

Дума першага склікання была распушчана імператарам Іменным указам Сенату ад 8 (21) ліпеня 1906 года (апублікаваны ў нядзелю 9 ліпеня), які прызначаў час склікання зноў абранай Думы на 20 лютага 1907 года; найвышэйшы маніфест ад 9 ліпеня тлумачыў прычыны, сярод якіх значылася: «Выбарныя ад насельніцтва, замест працы будавання заканадаўчага, ухіліліся ў непрыналежную ім вобласць і звярнуліся да расследавання дзеянняў пастаўленых ад нас мясцовых улад, да ўказанняў Нам на недасканаласці Законаў Асноўных, змены якіх могуць быць распачаты толькі нашаю манархавай воляй, і да дзеянняў выяўна незаконных, як зварот ад асобы Думы да насельніцтва». Указам ад 10 ліпеня таго ж года прыпыняліся заняткі Дзяржаўнага Савета.

### Зямельная рэформа 
З 1902 па 1905 год распрацоўкай новага аграрнага заканадаўства на дзяржаўным роўні займаліся і дзяржаўныя дзеячы, і навукоўцы Расіі: Ул. І. Гурка, С. Ю. Вітэ, І. Л. Гарамыкін, А. В. Крывашэін, П. А. Сталыпін, П. П. Мігулін,  і А. А. Каўфман. Пытанне скасавання абшчыны ставілася самым жыццём. У разгар рэвалюцыі М. М. Кутлер прапанаваў нават праект адчужэння часткі памешчыцкіх земляў.

З 1907 года пачалі ажыццяўляцца так званая «сталыпінская» аграрная рэформа. Асноўным кірункам рэформы было замацаванне земляў, што перш знаходзіліся ў калектыўнай уласнасці , за сялянамі-ўласнікамі. Дзяржава таксама аказвала шырокае спрыянне куплі сялянамі памешчыцкіх земляў (праз крэдытаванне Сялянскім пазямельным банкам), субсідыявала агранамічную дапамогу. Пры правядзенні рэформы вялікая ўвага надавалася змаганню з цераспалосіцай (з’ява, пры якой селянін апрацоўваў мноства дробных палосак зямлі ў розных палях), заахвочвалася вылучэнне сялянам пляцовак «да аднаго месца» (адрубы, хутары), якое прыводзіла да істотнага падвышэння эфектыўнасці гаспадаркі. Рэформа, што патрабавала велізарнага аб’ёму землеўпарадкавальных прац, разгортвалася досыць павольна. Да Лютаўскай рэвалюцыі ва ўласнасці сялян было замацавана не больш 20 % супольных земляў; так што вынікі рэформы, выяўна заўважныя і дадатныя, не паспелі выявіцца ў поўнай меры.

У 1913 годзе Расія (без уліку прывіслінскіх губерняў) знаходзілася на першым у свеце месцы па вытворчасці жыта, ячменю і аўса, на трэцім (пасля Канады і ЗША) па вытворчасці пшаніцы, на чацвёртым (пасля Францыі, Германіі і Аўстра-Венгрыі) па вытворчасці бульбы. Расія стала галоўным экспарцёрам сельскагаспадарчай прадукцыі, на яе долю даводзілася  усяго сусветнага экспарту сельгаспрадукцыі. Ураджайнасць збожжа была ў 3 разы ніжэй англійскай ці германскай, ураджайнасць бульбы — ніжэй у 2 разы.

### Ператварэнні ў ваеннай сферы 
Ваенныя ператварэнні 1905—1912 гадоў праводзіліся пасля паразы Расіі ў руска-японскай вайне 1904—1905 гадоў, якая выявіла сур’ёзныя недахопы ў цэнтральным кіраванні, арганізацыі, сістэме камплектавання, баявой падрыхтоўцы і тэхнічным абсталяванні арміі.

У першы перыяд ваенных ператварэнняў (1905—1908) было дэцэнтралізавана найвышэйшае ваеннае кіраванне (заснавана незалежнае ад Ваеннага міністэрства Галоўнае кіраванне Генеральнага штаба, створаны Савет дзяржаўнай абароны, генералы-інспектары былі падпарадкаваны непасрэдна імператару), скарочаны тэрміны службы (у пяхоце і палявой артылерыі з 5 да 3 гадоў, у іншых радах войскаў з 5 да 4 гадоў, на флоце з 7 да 5 гадоў), амалоджаны афіцэрскі склад; палепшаны побыт салдатаў і матросаў (харчаванне і рэчавае забеспячэнне) і матэрыяльнае становішча афіцэраў і звыштэрміновікаў.

 (3 ліпеня 1910 года).]]

У другі перыяд (1909—1912), была праведзена цэнтралізацыя найвышэйшага кіравання (Галоўнае кіраванне Генштаба ўлучана ў склад Ваеннага міністэрства, скасаваны Савет дзяржаўнай абароны, генералы-інспектары падпарадкаваны ваеннаму міністру); за кошт слабых у баявым дачыненні рэзервовых і прыгонных армій узмоцнены палявыя арміі (лік ваенных карпусоў павялічыўся з 31 да 37), створаны пры палявых частках запас, які пры мабілізацыі вылучаўся для разгортвання другачарговых (улучаючы палявую артылерыю, інжынерныя і чыгуначныя войскі, часткі сувязі), створаны кулямётныя каманды ў палках і корпусныя авіяатрады, юнкерскія вучылішчы ператвораны ў ваенныя вучылішчы, якія атрымалі новыя праграмы, уведзены новыя статуты і навучанні. У 1910 годзе быў створаны Імператарскі ваенна-паветраны флот.

### Першая сусветная вайна 
19 ліпеня (1 жніўня) 1914 года Германія абвясціла вайну Расіі: Расія ўступіла ў сусветную вайну, якая для яе скончылася крахам імперыі і дынастыі.

Мікалай II прыкладаў высілкі для прадухілення вайны і ва ўсе перадваенныя гады, і ў апошнія дні перад яе пачаткам, калі (15 ліпеня 1914 года) Аўстра-Венгрыя абвясціла вайну Сербіі і пачала бамбардзіроўку Белграда. 16 (29) ліпеня 1914 года Мікалай II адправіў Вільгельму II тэлеграму, з прапановай «перадаць аўстра-сербскае пытанне на Гаагскую канферэнцыю» (у Міжнародны трацейскі суд у Гаазе)). Вільгельм II не адказаў на гэту тэлеграму.

Апазіцыйныя партыі і ў краінах Антанты, і ў Расіі (у тым ліку сацыял-дэмакраты) у пачатку ПСВ лічылі агрэсарам менавіта Германію. У. І. Ленін увосень 1914 года пісаў, што менавіта Германія развязала вайну, у зручны для яе час.

20 ліпеня 1914 года імператарам быў дадзены і да вечара таго ж дня апублікаваны маніфест пра вайну, а таксама іменны найвышэйшы ўказ, у якім ён, «не прызнаючы магчымым, па прычынах агульнадзяржаўнага характару, стаць зараз на чале нашых сухапутных і марскіх сіл, прызначаных для ваенных дзеянняў», загадваў вялікаму князю Мікалаю Мікалаевічу быць Вярхоўным галоўнакамандуючым.
 (справа) у Стаўцы. Верасень 1914 года.]]
Указамі ад 24 ліпеня 1914 года перапыняліся з 26 ліпеня заняткі Дзяржаўнага Савета і Думы. 26 ліпеня выйшаў маніфест пра вайну з Аўстрыяй. У той жа дзень адбыўся найвышэйшы прыём членаў Дзяржаўнага Савета і Думы: імператар прыбыў да Зімовага палаца на яхце разам з Мікалаем Мікалаевічам і, увойдучы ў Мікалаеўскую залу, звярнуўся: «Германія, а потым Аўстрыя абвясцілі вайну Расіі. Той велізарны ўздым патрыятычных пачуццяў любові да Радзімы і адданасці прастолу, які як ураган пранёсся па ўсёй зямлі нашай, служыць у маіх вачах і, думаю, у вашых зарукай у тым, што наша вялікая матушка-Расія давядзе пасланую Панам Богам вайну да жаданага канца.  Упэўнены, што вы ўсё і кожны на сваім месцы дапаможаце мне перанесці пасланае мне выпрабаванне і што ўсе, пачынаючы з мяне, выканаюць свой абавязак да канца. Вялік Бог Зямлі Рускай!». Пад канец сваёй зваротнай прамовы Старшыня Думы камергер , сказаў: «Без адрознення думак, паглядаў і перакананняў Дзяржаўная Дума ад асобы Рускай Зямлі спакойна і цвёрда кажа свайму цару: „Адважвайцеся, гасудар, рускі народ з вамі і, цвёрда спадзеючыся на літасць Божую, не спыніцца ні перад якімі ахвярамі, пакуль вораг не будзе зламаны і годнасць Радзімы не будзе загароджана“».

Маніфестам ад 20 кастрычніка (2 лістапада) 1914 года Расія абвясціла вайну Асманскай імперыі: «У беспаспяховым дагэтуль змаганні з Расіяй, імкнучыся ўсімі спосабамі памножыць свае сілы, Германія і Аўстра-Венгрыя звярнуліся да дапамогі атаманскага ўрада і залучылі ў вайну з намі аслепленую імі Турцыю. Турэцкі флот, які кіруецца германцамі, адважыўся вераломна напасці на наша Чарнаморскае ўзбярэжжа. Неадкладна пасля гэтага загадалі мы Расійскаму паслу ў Цараградзе, з усімі чынамі пасольскімі і консульскімі, пакінуць межы Турцыі.  Разам з усім народам рускім мы непахісна верым, што цяперашняе неразважнае ўмяшанне Турцыі ў ваенныя дзеянні толькі паскорыць фатальны для яе ход падзей і адкрые Расіі шлях да вырашэння адпісаных ёй продкамі гістарычных заданняў на берагах Чорнага мора». Урадавы орган друку паведамляў, што 21 кастрычніка, «дзень усшэсця на прастол гасудара імператара прыняў у Тыфлісе, у звязку з вайною з Турцыяй, характар народнага свята»; у той жа дзень намеснікам была прынята дэпутацыя 100 найбольш вядомых армян на чале з біскупам: дэпутацыя «прасіла  кінуць да ступняў манарха Вялікай Расіі  пачуцці бязмежнай адданасці і гарачай любові вернападданага армянскага народа». Камандуючы фронтам, з прычыны нязгоды суддзяў, не зацвердзіў прысуд, аднак лёс Мясаедава вырашыла рэзалюцыя Вярхоўнага галоўнакамандуючага вялікага князя Мікалая Мікалаевіча: «Усё адно павесіць!». Гэта справа, у якой вялікі князь гуляў першую ролю, пацягнула ўзмацненне выразна арыентаванай падазронасці грамадства і згуляла сваю ролю ў тым ліку ў майскім нямецкім пагроме 1915 года ў Маскве.

Мікалай II, які прыехаў 5 мая 1915 года ў Стаўку, адклаў свой ад’езд дамоў:

Ці мог Я з’ехаць адсюль пры такіх цяжкіх акалічнасцях. Гэта было б зразумета так, што Я ўнікаю заставацца з Арміяй у сур’ёзныя моманты. Бедны М[ікалаша], расказваючы Мне ўсё гэта, плакаў у Маім кабінеце і нават спытаў Мяне, ці не думаю Я замяніць яго больш здольным чалавекам. Я не быў узбуджаны, Я адчуваў, што ён кажа менавіта то, што думае. Ён усё прымаўся Мне дзякаваць за тое, што Я застаўся тут, таму што Мая наяўнасць супакойвала яго *асабіста*.

Генерал М. В. Аляксееў, які прыязджаў у верасні 1914 года ў Стаўку, таксама быў «здзіўлены бязладзіцай, якая панавала там, разгубленасцю і маркотай. Абодва, і Мікалай Мікалаевіч, і Янушкевіч, разгубіліся ад няўдач Паўночна-заходняга фронту і не ведаюць, што распачаць».

Няшчасці на фронце працягваліся: 22 ліпеня была здадзена Варшава, Коўна, былі падарваны ўмацаванні Брэста, немцы набліжаліся да Заходняй Дзвіны, была пачата эвакуацыя Рыгі. У такіх умовах Мікалай II вырашыў адхіліць Вялікага Князя, які не спраўляўся, і сам устаць на чале Рускай арміі. Паводле ацэнцы ваеннага гісторыка А. А. Кярсноўскага, такое рашэнне імператара было адзіным выйсцем: 

Тым часам рашэнне Мікалая выклікала неадназначную рэакцыю, улічваючы, што супраць гэтага кроку выступалі ўсе міністры, а безумоўна падтрымала яго толькі Аляксандра Фёдараўна. Министр  гаварыў:

Расія перажывала і цяжэйшыя часы, але ніколі не было часу, калі б усё магчымае было б зроблена для ўскладнення ўжо немагчымай сітуацыі… Мы сядзім на бочцы з порахам. Патрэбна адзіная іскра, каб усё ўзляцела ў паветра… Прыняцце імператарам камандавання арміяй — гэта не іскра, а цэлая свечка, кінутая ў гарматны арсенал.

Салдаты рускай арміі сустрэлі рашэнне Мікалая пра заняцце ім паста Вярхоўнага Галоўнакамандуючага без запалу. У той жа час германскае камандаванне было здаволена сыходам князя Мікалая Мікалаевіча з паста вярхоўнага галоўнакамандуючага — яно лічыла яго цвёрдым і ўмелым праціўнікам. Шэраг яго стратэгічных ідэй былі ацэнены Эрыхам Людэндорфам як у найвышэйшай ступені адважныя і бліскучыя (Кн. 1, глава 12).

Восеньскі прызыў 1916 года павялічыў колькасць арміі да 13 мільёнаў чалавек, а страты ў вайне перавалілі за 2 мільёны.

За 1916 год Мікалай II змяніў чатырох старшыняў Савета міністраў (І. Л. Гарамыкіна, Б. В. Шцюрмера, А. Ф. Трэпава і ), чатырох міністраў унутраных спраў (А. М. Хвастова, Б. В. Шцюрмера, А. А. Хвастова і А. Д. Пратапопава), трох міністраў замежных спраў (С. Д. Сазонава, Б. В. Шцюрмера і М. М. Пакроўскага), двух ваенных міністраў (, ) і трох міністраў юстыцыі (А. А. Хвастова, А. А. Макарава і М. А. Дабравольскага).

Да 1 студзеня 1917 года адбыліся змены і ў Дзяржаўным савеце. Мікалай выключыў 17 членаў і прызначыў новых.

19 студзеня (1 лютага) 1917 года ў Петраградзе адкрылася сустрэча высокапастаўленых прадстаўнікоў саюзных дзяржаў, якая ўвайшла ў гісторыю як  (*q.v.*): ад саюзнікаў Расіі на ёй былі дэлегаты Вялікабрытаніі, Францыі і Італіі, якія таксама наведалі Маскву і фронт, мелі сустрэчы з палітыкамі розных палітычных арыентацый, з кіраўнікамі фракцый Думы; апошнія згоднена гаварылі кіраўніку брытанскай дэлегацыі пра немінучую рэвалюцыю — або знізу, або зверху (у форме палацавага перавароту).

### Намёкі на магчымасць заключэння сепаратнага міру з непрыяцелем 
Мікалай II, спадзеючыся на паляпшэнне сітуацыі ў краіне ў выпадку поспеху вясновага наступлення 1917 года (пра што дамовіліся на Петраградскай канферэнцыі), складаць сепаратны мір з праціўнікам не збіраўся — у пераможным завяршэнні вайны ён бачыў найважнейшы сродак умацавання трона. Намёкі на тое, што Расія можа пачаць перамовы пра заключэнне сепаратнага міру, былі дыпламатычнай гульнёй, якая вымусіла Антанту прызнаць патрэбу ўсталявання рускага кантролю над Пралівамі.

4 сакавіка 1915 года Сазонаў уручыў паслам  і  памятную запіску, дзе гаварылася:
Ход апошніх падзей прыводзіць яго вялікасць імператара Мікалая да думкі, што пытанне пра Канстанцінопаль і пралівы павінна быць даканцова вырашана адпаведна стагадовым імкненням Расіі. Любое рашэнне было б недастатковым і нетрывалым у выпадку, калі б горад Канстанцінопаль, заходні бераг Басфора, Мармуровага мора і Дарданэл, а таксама паўднёвая Фракія да лініі Энас — Мідыя не былі надалей уключаны ў склад Расійскай імперыі. Таксама частка азіяцкага ўзбярэжжа ў межах паміж Басфорам, ракой Скарыяй і пунктам на беразе Ізмідскага заліва, астравы Мармуровага мора, астравы Імбрас і Тэнедас павінны быць уключаны ў склад імперыі. Адмысловыя інтарэсы Францыі і Вялікабрытаніі ў паказаным раёне будуць старанна выконвацца.
Увесну 1916 года Старшыня Савета міністраў Б. В. Шцюрмер пісаў:Мне здавалася магчымым цяпер абвясціць Расіі і Еўропе пра дамову з нашымі саюзнікамі, Францыяй і Англіяй, пра саступку Расіі Канстанцінопаля, праліваў і берагавых палос. Уражанне, якое вырабіць у Расіі ажыццяўленне гістарычных запаветаў, будзе велізарнае. Вестка гэта можа быць выкладзена ў выглядзе ўрадавага паведамлення. Яго Вялікасць даведаўся адносна спосабаў магчымага выканання абвяшчэння саступкі нам Канстанцінопаля і праліваў. Я меў выпадак памяняцца думкай з пасламі Вялікабрытаніі і Францыі, якія не сустракаюць да гэтага перашкод.

## Падзенне манархіі 
### Нарастанне рэвалюцыйных настрояў 
Вайна, падчас якой адбывалася шырокая мабілізацыя працаздольнага мужчынскага насельніцтва, коней і масавая рэквізіцыя скаціны і сельскагаспадарчых прадуктаў, згубна адбівалася на эканоміцы, асабліва на сяле. У асяроддзі палітызаванага петраградскага грамадства ўлада апынулася дыскрэдытавана скандаламі (у прыватнасці, злучанымі з уплывам Р. Я. Распуціна і яго стаўленікаў — «цёмных сіл») і падазрэннямі ў здрадзе; дэкларатыўная прыхільнасць Мікалая ідэі «самадзяржаўнай» улады ўступала ў вострую супярэчнасць з ліберальнымі і левымі памкненнямі значнай часткі думцаў і грамадства.

Пра настроі ў арміі сведчыў пасля рэвалюцыі генерал А. І. Дзянікін: «Што да стаўлення да трона, то, як з’ява агульная, у афіцэрскім корпусе было імкненне вылучыць асобу гасудара ад таго прыдворнага бруду, які яго атачаў, ад палітычных памылак і злачынстваў царскага ўрада, які выяўна і няўхільна вёў да разбурэння краіну і да паразы арміі. Гасудару даравалі, яго імкнуліся апраўдаць. Як убачым ніжэй, да 1917 года і гэта дачыненне ў вядомай частцы афіцэрства павагалася, выклікаўшы ту з’яву, якую князь Валконскі зваў „рэвалюцыяй справа“, але ўжо на глебе чыста палітычнай».

Калектыў сучасных гісторыкаў на чале з А. Б. Зубавым у сваёй кнізе адзначаюць (с.381):

Сілы, апазіцыйныя Мікалаю II, рыхтавалі дзяржаўны пераварот, пачынаючы з 1915 года. Гэта былі і лідары розных палітычных партый, прадстаўленых у Думе, і буйныя ваенныя, і верхавіна буржуазіі, і нават некаторыя члены Імператарскай Сям’і. Меркавалася, што пасля адрачэння Мікалая II на пасад узыдзе яго непаўналетні сын Аляксей, а рэгентам стане малодшы брат цара — Міхаіл. Падчас Лютаўскай рэвалюцыі гэта задума пачала ажыццяўляцца.

Са снежня 1916 года ў прыдворным і палітычным асяроддзі чакаўся «пераварот» у той ці іншай форме, магчымае адрачэнне імператара ў карысць Цэсарэвіча Аляксея пры рэгенцтве вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча.

23 лютага 1917 года ў Петраградзе пачаўся страйк; праз 3 дня ён стаў усеагульным. Раніцай 27 лютага 1917 года адбылося паўстанне салдатаў Петраградскага гарнізона і далучэнне іх да страйкоўцаў; супраціў мяцяжу і хваляванням аказвала толькі паліцыя. У Маскве адбылося такое ж паўстанне. Імператрыца Аляксандра Фёдараўна, не ўсведамляючы сур’ёзнасці падзей, 25 лютага пісала мужу:

Гэты «хуліганскі» рух, юнакі і дзяўчыны толькі для падбухторвання бегаюць з крыкамі, што ў іх няма хлеба, а працоўныя не даюць іншым працаваць. Было б вельмі холадна, яны, напэўна, засталіся б дома. Але ўсё гэта пройдзе і супакоіцца, калі толькі Дума будзе паводзіць сябе прыстойна.

25 лютага 1917 года ўказам Мікалая II пасяджэнні Дзяржаўнай Думы былі спынены з 26 лютага да красавіка таго ж года, што яшчэ больш напаліла становішча. Старшыня Дзяржаўнай Думы М. В. Радзянка накіраваў шэраг тэлеграм імператару пра падзеі ў Петраградзе. Тэлеграма, атрыманая ў Стаўцы 26 лютага 1917 года ў 22:40:

Найпадданейша даношу вашай вялікасці, што народныя хваляванні, распачатыя ў Петраградзе, прымаюць стыхійны характар і пагрозлівыя памеры. Асновы іх — нястача печанага хлеба і слабы падвоз мукі, што запальвае паніку, але галоўным чынам поўны недавер да ўлады, няздольнай вывесці краіну з цяжкага становішча.

У тэлеграме 27 лютага 1917 года паведамляў:

Грамадзянская вайна пачалася і разгараецца.  Загадайце ў скасаванне вашага найвышэйшага ўказа зноў склікаць заканадаўчыя палаты  Калі рух перакінецца ў армію  крушэнне Расіі, а з ёй і дынастыі — немінуча.

Дума, што мела тады высокі аўтарытэт у рэвалюцыйна наладжаным асяроддзі, не падпарадкавалася ўказу ад 25 лютага і працягнула працу ў так званых прыватных нарадах членаў Дзяржаўнай Думы, што склікаліся заснаваным вечарам 27 лютага . Апошні ўзяў на сябе ролю органа вярхоўнай улады адразу па сваім сфармаванні.

### Адрачэнне 
:
*міністр імператарскага двара генерал-ад’ютант граф Фрэдэрыкс*.]]

Стаўка пазнае пра пачатак рэвалюцыі са спазненнем на два дні, па данясеннях генерала С. С. Хабалава, ваеннага міністра Бяляева і міністра ўнутраных спраў Пратапопава. Першая тэлеграма, што паведамляе пра пачатак рэвалюцыі, паступае генералу Аляксееву толькі 25 лютага ў 18:08: «Даношу, што 23 і 24 лютага, з прычыны нястачы хлеба, на многіх заводах паўстаў страйк… 200 тысяч працоўных…Каля трох гадзін дня на Знаменскай плошчы забіты пры рассейванні натоўпу прыстаў Крылоў. Натоўп рассеяны. У падаўленні хваляванняў, апроч Петраградскага гарнізона, бяруць удзел пяць эскадронаў Дзявятага запаснога кавалерыйскага палка з Краснага Сяла сотня Л.-Гв. зборна-казачага палка з Паўлаўска і выклікана ў Петраград пяць эскадронаў Гвардзейскага запаснога кавалерыйскага палка. № 486. Сек. Хабалаў». Генерал Аляксееў дакладае Мікалаю II утрыманне гэтай тэлеграмы.

У той жа час палацавы камендант Войкаў дакладае Мікалаю II тэлеграму міністра ўнутраных спраў Пратапопава: «Стаўка. Палацаваму каменданту. … 23 лютага бліснуў у сталіцы страйк, што суправаджаўся вулічнымі хваляваннямі. Першы дзень страйкавалі каля 90 тысяч працоўных, другой — да 160 тысяч, сёння — каля 200 тысяч. Вулічныя хваляванні выяўляюцца ў дэманстратыўных шэсцях, часткай з чырвонымі сцягамі, разгроме некаторых крам, частковым спыненні страйкоўцамі трамвайнага руху, сутыкненнях з паліцыяй. …паліцыяй здзейснена некалькі стрэлаў у кірунку натоўпу, адкуль адбыліся зваротныя стрэлы. … забіты прыстаў Крылоў. Рух носіць неарганізаваны стыхійны характар. …У Маскве спакойна. МУС Пратапопаў. № 179. 25 лютага 1917 г.» (с. 255), але Мікалай II адмаўляецца рэагаваць на гэту тэлеграму, заявіўшы міністру імператарскага двара Фрэдэрыксу, што «Зноў гэты таўстун Радзянка мне напісаў розную лухту, на якую я яму не буду нават адказваць»:

Начальніку штаба Аляксееву. Прызначыць Генерал-ад’ютанта Іванова Галоўнакамандуючым Петраградскай Ваеннай Акругай. Паслаць ад войскаў Паўночнага фронту ў Петраград для падаўлення мяцяжу: 67-ы і 68-ы пяхотны палкі, 15-ы ўланскі Татарскі і 3-і ўральскі казачы палкі; з Заходняга — 34-ы і 36-ы пяхотны палкі, 2-і гусарскі Паўладарскі і 2-і данскі казачы; з Паўднёва-заходняга фронту — лейб-гвардыі Праабражэнскі, 3-і і 4-ы гвардзейскія стралковыя палкі. Таксама — адну кулямётную каманду Кольта для Георгіеўскага батальёна (атрада генерала Іванова), які ідзе са Стаўкі. Гвардзейскія палкі: Праабражэнскі, 3-і і 4-й Гвардыі стралковыя прызначыць у дырэктыву Генерал-ад’ютанта Іванова. Усяго — да 40 тысяч багнетаў.

З 11 вечара да гадзіны ночы імператрыца адпраўляе з Царскага Сяла дзве тэлеграмы: «Рэвалюцыя ўчора прыняла жахлівыя памеры… Саступкі неабходны. …Шмат войскаў перайшло на бок рэвалюцыі. Алікс». У 0:55 паступае тэлеграма Хабалава: «Прашу дакласці Яго Імператарскай Вялікасці, што выканаць наказ пра аднаўленне парадку ў сталіцы не мог. Большасць частак, адны за іншымі, здрадзілі свайму абавязку, адмаўляючыся ваяваць супраць мяцежнікаў. Іншыя часткі пабраталіся з мяцежнікамі і звярнулі сваю зброю супраць верных Яго Вялікасці войскаў. Астатнія вернымі абавязку ўвесь дзень змагаліся супраць мяцежнікаў, панясучы вялікія страты. Да вечара мяцежнікі авалодалі большай часткай сталіцы. Вернымі прысязе застаюцца невялікія часткі розных палкоў, сцягнутыя ля Зімовага палаца пад начальствам генерала Занкевіча, з якімі буду працягваць змаганне. Ген.-лейт. Хабалаў». Потым манархісты абвясцілі гэта паклёпам.

1 сакавіка генерал Іваноў прыбывае ў Царскае Сяло і атрымвае звесткі, што збунтавалася царскасельская гвардзейская рота, якая самавольна пайшла ў Петраград. Таксама да Царскага Сяла набліжаліся паўсталыя часткі: цяжкі дывізіён і адзін гвардзейскі батальён запаснога палка. Генерал Іваноў адбывае з Царскага Сяла ў Вырыцу і вырашае агледзець перададзены яму Таруцінскі полк. На станцыі Семрына чыгуначнікі блакуюць яго далейшае перасоўванне.

1 сакавіка ў 15:00 царскі цягнік прыбывае на станцыю Дно, у 19:05 у Пскоў, дзе знаходзіўся штаб войскаў Паўночнага фронту генерала М. У. Рузскага. Генерал Рузскі па сваіх палітычных перакананнях лічыў, што самадзяржаўная манархія ў дваццатым стагоддзі з’яўляецца анахранізмам, і недалюбліваў Мікалая II асабіста. Пры прыбыцці царскага цягніка генерал адмовіўся ўладкоўваць звычайную цырымонію сустрэчы цара, і з’явіўся адзін і толькі праз некалькі хвілін.

Генерал Аляксееў, на якога без цара ў Стаўцы ляглі абавязкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага, 28 лютага атрымвае данясенне ад генерала Хабалава, што ў яго засталося ўсяго 1100 чалавек у верных частках. Пазнаўшы пра пачатак хваляванняў у Маскве, ён 1 сакавіка ў 15:58 тэлеграфуе цару, што «рэвалюцыя, а апошняя немінучая, калі пачнуцца хваляванні ў тыле, азначае сабой ганебнае сканчэнне вайны з усімі цяжкімі для Расіі наступствамі. Армія занадта цесна злучана з жыццём тылу, і з упэўненасцю можна сказаць, што хваляванні ў тыле выклічуць такія ж у арміі. Патрабаваць ад арміі, каб яна спакойна ваявала, калі ў тыле ідзе рэвалюцыя, немагчыма. Цяперашні малады склад арміі і афіцэрскі склад, у асяроддзі якога велічэзны адсотак закліканых з запасу і ўзведзеных у афіцэры з вышэйшых навучальных устаноў, не дае ніякіх падстаў лічыць, што армія не будзе рэагаваць на тое, што будзе адбывацца ў Расіі».

Пасля атрымання гэтай тэлеграмы Мікалай II прыняў генерала Рузскага, які выказаўся за ўвядзенне ў Расіі адказнага перад Думай урада. У 22:20 генерал Аляксееў дасылае Мікалаю II праект меркаванага маніфеста пра ўвядзенне адказнага ўрада.

Пасля гэтага Мікалай запісвае ў сваім дзённіку: «Раніцай прыйшоў Рузскі і прачытаў сваю доўгую прамову па апараце з Радзянкам. Паводле яго слоў, становішча ў Петраградзе такое, што зараз міністэрства з Думы быццам нямоглае што-небудзь зрабіць, бо з ім змагаецца сац[ыял]-дэм[акратычная] партыя ў асобе працоўнага камітэта. Трэба маё адрачэнне. Рузскі перадаў гэту прамову ў стаўку, а Аляксееў усім галоўнакамандуючым. Да 2½ г. прыйшлі адказы ад усіх. Сутнасць тая, што ў імя выратавання Расіі і ўтрымання арміі на фронце ў спакоі трэба вырашыцца на гэты крок. Я пагадзіўся. Са стаўкі даслалі праект маніфеста. Увечар з Петраграда прыбылі Гучкоў і Шульгін, з якімі я пагаварыў і перадаў ім падпісаны і перароблены маніфест. У гадзіну ночы з’ехаў з Пскова з цяжкім пачуццём перажытага. Навакол здрада, і баязлівасць, і падман».

Гучкоў і Шульгін едуць у Петраград 3 сакавіка ў тры гадзіны ночы, загадзя паведаміўшы ўраду тэлеграфам тэкст трох прынятых дакументаў. У 6 раніцы часовы камітэт Дзярждумы звязаўся з вялікім князем Міхаілам, паведаміўшы яму пра адрачэнне ўжо былога імператара ў яго карысць.

Падчас сустрэчы раніцай 3 сакавіка з вялікім князем Міхаілам Аляксандравічам Радзянка заяўляе пра тое, што ў выпадку прыняцця ім прастола неадкладна грымне новае паўстанне, і трэба перадаць разгляд пытання пра манархію Устаноўчаму сходу. Яго падтрымвае Керанскі, супраць выступае Мілюкоў, які заявіў, што «ўрад адзін без манарха… з’яўляецца лядачай турой, якая можа ўтапіцца ў акіяне народных хваляванняў; краіне пры такіх умовах можа пагражаць страта любой дзяржаўнасці». Выслухаўшы прадстаўнікоў Думы, вялікі князь запатрабаваў гутаркі з Радзянкам сам-насам, і спытаў, ці можа Дума гарантаваць яго асабістую бяспеку. Выслухаўшы, што не можа, вялікі князь Міхаіл падпісаў маніфест пра адмову ад прастола.

4 сакавіка камандзір Гвардзейскага кавалерыйскага корпуса адпраўляе ў Стаўку начальніку штаба Вярхоўнага Галоўнакамандуючага тэлеграму «Да нас дашлі звесткі пра буйныя падзеі. Прашу Вас не адмовіць зрынуць да ступняў Яго Вялікасці бязмежную адданасць Гвардзейскай кавалерыі і гатовасць памерці за свайго любімага Манарха. Хан Нахічэванскі». У зваротнай тэлеграме Мікалай паведаміў: «Ніколі не сумняваўся ў пачуццях гвардзейскай кавалерыі. Прашу падпарадкавацца Часоваму ўраду. Мікалай».

5 сакавіка вяртаецца генерал Іваноў.

8 сакавіка выканкам Петрасавета, калі стала вядома пра планы цара ад’ехаць у Англію, пастанавіў арыштаваць цара і яго сям’ю, канфіскаваць маёмасць і пазбавіць грамадзянскіх праў. У Царскае Сяло прыбывае новы камандуючы Петраградскай акругай генерал Карнілаў, які арыштаваў імператрыцу і парастаўляў каравулы, у тым ліку для абароны цара ад збунтаванага царскасельскага гарнізона
]]

Пад канец сакавіка міністр Часовага ўрада  спрабаваў адправіць Мікалая і яго сям’ю ў Англію, на апеку Георга V, на што была атрымана папярэдняя згода брытанскага боку; але ў красавіку, з прычыны нестабільнай унутрыпалітычнай сітуацыі ў самой Англіі, кароль аддаў перавагу адмовіцца ад такога плана — згодна некаторым сведчанням, насуперак парадзе прэм’ер-міністра Лойда Джорджа. І ўсё ж, у 2006 годзе сталі вядомыя некаторыя дакументы, якія паведамлялі пра тое, што аж да мая 1918 года падраздзяленне MI 1 брытанскага ваеннага выведвальнага кіравання ажыццяўляла падрыхтоўку да аперацыі па выратаванні Раманавых, якая так і не была прыведзена ў стадыю практычнага ажыццяўлення.

З прычыны ўзмацнення рэвалюцыйнага руху і анархіі ў Петраградзе, Часовы ўрад, асцерагаючыся за жыццё арыштантаў, вырашыў перавесці іх углыб Расіі, у Табольск; ім дазволілі ўзяць з палаца патрэбную мэблю, асабістыя рэчы, а таксама прапанаваць абслуговаму персаналу па жаданні самахоць суправаджаць іх да месца новага размяшчэння і далейшай службы. Напярэдадні ад’езду прыехаў кіраўнік Часовага Урада А. Ф. Керанскі і прывёз з сабой брата былога імператара — Міхаіла Аляксандравіча (Міхаіл Аляксандравіч быў высланы ў Перм, дзе ў ноч на 13 чэрвеня 1918 года быў забіты мясцовымі бальшавіцкімі ўладамі).

1 (14) жніўня 1917 года ў 6 гадзін 10 хвілін склад з членамі імператарскай сям’і і абслугі пад шыльдай «Японская місія Чырвонага Крыжа» адправіўся з Царскага Сяла (з чыгуначнай станцыі Аляксандраўская). 4 (17) жніўня склад прыбыў у Цюмень, далей арыштаваных на параходах «Русь», «Карміцель» і «Цюмень» па рацэ перавезлі ў Табольск. Сям’я Раманавых размясцілася ў адмыслова адрамантаваным да іх прыезду доме губернатара. Сям’і дазволілі хадзіць праз вуліцу і бульвар на набажэнства ў царкву Звеставання. Рэжым аховы тут быў значна лягчэйшы, чым у Царскім Сяле. Сям’я вяла спакойнае, мернае жыццё.
 і кулак*.]]
У пачатку красавіка 1918 года Прэзідыум Усерасійскага Цэнтральнага выканаўчага камітэта (УЦВК) санкцыянаваў перавод Раманавых у Маскву дзеля правядзення суда над імі. Пад канец красавіка 1918 года арыштанты былі перавезены ў Екацярынбург, дзе для размяшчэння Раманавых быў рэквізаваны . Тут жа з імі жылі пяць чалавек абслуговага персаналу: лекар Боткін, лакей Труп, пакаёвая дзяўчына , кухар Харытонаў і кухцік Сяднёў.

Мікалай, Аляксандра Фёдараўна, іх дзеці, доктар Боткін і тры чалавекі прыслугі (апроч кухціка Сяднёва) былі забіты з прымяненнем халоднай і агнястрэльнай зброі ў «Доме асаблівага прызначэння» — асабняку Іпацьева ў Екацярынбургу ў ноч з 16 на 17 ліпеня 1918 года.

## Рэлігійнасць і пагляд на сваю ўладу. Царкоўная палітыка 
Протапрэсвітар , які быў членам Свяшчэннага Сінода ў перадрэвалюцыйныя гады, знаходзячыся ў эміграцыі, сведчыў пра «пакорлівую, простую і непасрэдную» рэлігійнасць цара, пра няўхільнае наведванне ім нядзельных і святочных набажэнстваў, пра «шчодрае выліванне многіх дабрадзействаў для Царквы». Аб яго «шчырэй набожнасці, праяўляную пры кожным набажэнстве», пісаў таксама апазіцыйны палітык пачатку XX стагоддзя В. П. Абнінскі. Генерал А. А. Масолаў адзначаў: «Цар удумліва ставіўся да свайго сану памазанца Божага. Трэба было бачыць, з якой увагай ён разглядаў просьбы пра  асуджаных на смяротнае пакаранне.  Ён успрыняў ад бацькі, якога шанаваў і імкнуўся пераймаць нават у побытавых дробязях, непарушную веру ў вырочнасць сваёй улады. Яго пакліканне выходзіла ад Бога. Ён адказваў за свае дзеянні толькі прад сумленнем і Усявышнім.  Цар адказваў прад сумленнем і кіраваўся інтуіцыяю, інстынктам, тым незразумелым, якое цяпер клічуць  . Ён схіляўся толькі прад стыхійным, ірацыянальным, а часам і адваротным розуму, прад бязважкім, прад сваім, усё нарастальным містыцызмам».
. Фота 1912 года.]]
Былы таварышам міністра ўнутраных спраў Уладзімір Гурка ў сваім эмігранцкім складанні (1927) падкрэсліваў:

«Уяўленне Мікалая II пра межы ўлады рускага самадзержца было ва ўсе часы скажонае.  Бачачы ў сабе, перадусім, памазанца Божага, ён лічыў кожнае сваё рашэнне законным і па істоце слушным. „Такая мая воля“, — была фраза, што неаднаразова злётала з яго вуснаў і была павінна, паводле яго ўяўлення, спыніць любыя пярэчанні супраць выказанага ім дапушчэння. Regis voluntas suprema lex esto — вось тая формула, якой ён быў прасякнуты наскрозь. Гэта было не перакананне, гэта была рэлігія.  Ігнараванне закона, непрызнанне ні існых правіл, ні звычаяў было адной з адметных рыс апошняга рускага самадзержца».
 Такім гледжаннем на характар і прыроду сваёй улады, на думку Гуркі, абумаўлялася і ступень прыязнасці імператара да сваіх найбліжэйшых супрацоўнікаў: «Ён разыходзіўся з міністрамі не на глебе нязгод у разуменні парадку кіравання той ці іншай галіной дзяржаўнага ладу, а, толькі таму, калі кіраўнік якога ведамства выяўляў празмерную прыязнасць да грамадскасці, а, асабліва, калі ён не хацеў і не мог прызнаць царскую ўладу ва ўсіх выпадках бязмежнай.  У большасці выпадкаў разнадумнасць паміж Царом і яго міністрамі зводзіліся да таго, што міністры баранілі законнасць, а Цар настойваў на сваёй усёмагутнасці. У выніку захоўвалі прыхільнасць Гасудара толькі такія міністры, як М. А. Маклакоў ці Шцюрмер, згодныя для захавання міністэрскіх партфеляў на парушэнне любых законаў».

Амерыканскі навуковец Р. Уортман дае наступны аналіз паглядаў Мікалая II на сваю ўладу:

«Першая пасля каранавання Мікалая II публічная дэманстрацыя патрыярхальных рытуалаў была распачата ім у 1900 годзе, калі цар рыхтаваўся да Вялікадня, найважнейшага свята праваслаўнага календара. У сакавіку 1900 года імператарская сям’я прыбыла ў Маскву для велікодных урачыстасцей, гэта было першае за 50 гадоў „найвышэйшае“ наведванне горада падчас Вялікадня. Святкаванне было шырока асветлена ў прэсе. Апроч артыкулаў у газетах урад апублікаваў адмысловую справаздачу, якая была разаслана задарма 110 тыс. падпісантам „Сельскага вестуна“, органа Міністэрства ўнутраных спраў. Паралелі з XVII ст. былі наўмысна падкрэслены.

Кульмінацыяй усіх дэталёва прадуманых цырымоній было шэсце ў велікодную ноч у храм Хрыста Збавіцеля; імператар у форме Праабражэнскага палка і імператрыца ў белай рускай сукенцы, суправаджаныя высокімі саноўнікамі, выйшлі з Крамлёўскага палаца і накіраваліся да храма. У найвышэйшым рэскрыпце на імя маскоўскага генерала-губернатара вял. кн. Сяргея Аляксандравіча Мікалай пісаў, што знайшоў яднанне са сваім народам і што „ціхая радасць“ напоўніла яго душу. Сустрэча Вялікадня давала яму духоўны мандат: „У малітоўным яднанні з маім народам я пачэрпаю новыя сілы на служэнне Расіі для яе выгоды і славы“.

Натхнёны гэтымі падзеямі, Мікалай усё больш прасякаўся ўпэўненасцю ў іерархічным характары сваёй палітычнай улады. Міністр унутраных спраў Д. С. Сіпягін падтрымваў гэту „выяву“ — выява маскоўскага цара, які атрымаў божую санкцыю. Ён пераконваў Мікалая ў тым, што Бог, а не народ уплывае на ход падзей і што цар з’яўляецца выбраннікам божым. Гэта заахвоціла Мікалая і далей не зважаць на рады з боку. Сіпягін, спрабуючы імітаваць патрыярхальныя звычаі і абрады Маскоўскага царства, насіў сукенку XVII ст. і падчас візітаў да цара імкнуўся выконваць абрады маскоўскага двара. Ён перабудаваў абедную залу ў неакласічным будынку свайго міністэрства накшталт Гранавітай Палаты ў Крамлі, зрабіўшы на адной са сцен роспіс, што паказваў Міхаіла Фёдаравіча ў 1613 годзе. Ён марыў прыняць цара па маскоўскім абрадзе і з маскоўскай гасціннасцю і, калі Мікалай прыняў яго запрашэнне, распарадзіўся пра тое, каб з Масквы быў дастаўлены „рускі абед“ са многіх страў і цыганскі хор. Самай відовішчнай забаўкай у старым маскоўскім стылі быў касцюмаваны баль у лютым 1903 года. Мікалай разглядаў яго не як звычайны маскарад, але як першы крок да аднаўлення абрадаў і касцюмаў маскоўскага двара. Прыдворныя атрымалі ўказанне з’явіцца на баль у адзеннях XVII ст. „Вельмі хораша выглядала залы, напоўненая старажытнымі рускімі людзьмі“,— запісаў Мікалай у сваім дзённіку. Але прыдворныя разглядалі гэты баль толькі як забаўку».

Пачатак XX стагоддзя ў жыцці Расійскай Царквы, свецкім кіраўніком якой ён быў паводле законаў Расійскай імперыі, адзначылася рухам за рэформы ў царкоўным кіраванні, значная частка біскупата і некаторыя парафіяне выступалі за скліканне ўсерасійскага маёнткавага сабора і магчымае аднаўленне патрыярства ў Расіі; у 1905 годзе мелі месца спробы аднавіць аўтакефалію Грузінскай Царквы (тады  расійскага Свяшчэннага Сінода). Мікалай II, у прынцыпе, згаджаўся з думкай пра Сабор; але меркаваў яго няўчасным і ў студзені 1906 года заснаваў Прадсаборную прысутнасць, а Найвышэйшым наказам ад 28 лютага 1912 года — «пры Найсвяцейшым Сінодзе сталую, надалей да склікання , прадсаборную нараду».

1 сакавіка 1916 года загадаў, «дабы на будучы час даклады  Яго імператарскай вялікасці па справах, што тычацца ўнутранага ладу царкоўнага жыцця і сутнасці царкоўнага кіравання, здзяйсняліся пры першым члене Св. Сінода, з мэтай усебаковага кананічнага іх асвятлення», што віталася ў кансерватыўным друку як «вялікі акт царскага даверу».

У яго валадаранне было здзейснена беспрэцэдэнтна (для сінадальнага перыяду) вялікі лік кананізацый новых святых, прытым на кананізацыі найболей вядомага — Серафіма Сароўскага (1903) — ён настаяў насуперак нежаданню обер-пракурора Сінода Пабеданосцава; таксама былі ўслаўлены:  (1896),  (1898),  (1909), Ефрасіння Полацкая (1910), Ефрасін Сіназерскі (1911),  (1911), Патрыярх Гермаген (1913),  (1914),  (1916).

Па меры нарастання ў 1910-я ўмяшання Рыгора Распуціна, які дзейнічаў праз імператрыцу і лаяльных яму іерархаў, у сінадальныя справы, расла незадаволенасць усёю сінадальнай сістэмай сярод значнай часткі духавенства, якое, у большасці, станоўча паставілася да падзення манархіі ў сакавіку 1917 года.

## Лад жыцця, звычкі, захапленні 
Насуперак запэўненням савецкай гістарыяграфіі цар не быў у ліку найбольш багатых людзей Расійскай Імперыі. Большую частку часу Мікалай II жыў з сям’ёй у  (Царскае Сяло) ці Пецяргофе. Улетку адпачываў у Крыме ў Лівадыйскім палацы. Для адпачынку таксама штогод здзяйсняў двухтыднёвыя падарожжы па Фінскім заліве і Балтыйскім моры на яхце . Чытаў як лёгкую забаўляльную літаратуру, так і сур’ёзныя навуковыя працы, часта на гістарычныя тэмы; рускія і замежныя газеты і часопісы. Курыў папяросы.

Захапляўся фатаграфіяй, любіў таксама глядзець кінастужкі; фатаграфавалі таксама і ўсе яго дзеці. У 1900-я захапіўся новым тады тыпам транспарта — аўтамабілямі («у цара ўтварыўся адзін з самых шырокіх аўтамабільных паркаў у Еўропе»).

Афіцыйны ўрадавы орган друку ў 1913 годзе ў нарысе пра побытавы і сямейны бок жыцця імператара пісаў, у прыватнасці: «Гасудар не любіць так званых свецкіх задавальненняў. Любімай Яго забаўкай з’яўляецца спадчынны запал Рускіх Цароў — паляванне. Уладкоўваецца яно як у сталых месцах Царскага знаходжання, так і ў асаблівых для таго прыстасаваных месцах — у Спале, блізу Скернявіц, у Белавежы».

У 9 гадоў пачаў весці . У архіве захоўваюцца 50 аб’ёмістых сшыткаў — арыгінал дзённіка за 1882—1918 гады; частка іх была апублікавана.

Меў звычку на шпацырах займацца адстрэлам варон, бяздомных котак і сабак.

## Сям’я. Палітычны ўплыў жонкі 
Першая ўсвядомленая сустрэча цэсарэвіча Мікалая з будучай жонкай адбылася ў студзені 1889 года (другі прыезд прынцэсы Алісы у Расію), калі і з’явілася ўзаемная цяга. У тым жа годзе Мікалай прасіў у бацькі дазволу на шлюб з ёю, але атрымаў адмову. У жніўні 1890 года, у час 3-га візіту Алісы, бацькі Мікалая не дазволілі яму сустрэчы з ёй; адмоўны вынік меў і ліст у тым жа годзе вялікай княгіне Лізавеце Фёдараўне ад англійскай каралевы Вікторыі, у якім бабка патэнцыяльнай нявесты зандавала перспектывы шлюбнага саюзу. І ўсё ж, з прычыны пагаршэння здароўя Аляксандра III і настойлівасці цэсарэвіча, яму было дазволена бацькам зрабіць афіцыйную прапанову прынцэсе Алісе і 2 красавіка Мікалай у суправаджэнні дзядзькаў адправіўся ў Кобург, куды і прыбыў 4 красавіка. Сюды ж прыехалі каралева Вікторыя і германскі імператар Вільгельм II. 5 красавіка цэсарэвіч зрабіў прапанову прынцэсе Алісе, аднак яна вагалася з-за пытання змены веравызнання. Аднак праз тры дні пасля сямейнага савета са сваякамі (каралева Вікторыя, сястра Лізавета Фёдараўна) прынцэса дала сваю згоду на шлюб і 8 красавіка (ст. ст.) 1894 гады ў Кобургу на вяселлі герцага Гесенскага  (брат Алісы) і прынцэсы Эдынбургскай  (дачка герцага  і ) адбыліся іх , абвешчаныя ў Расіі простым газетным апавяшчэннем. У дзённіку Мікалай назваў гэты дзень «Цудоўным і незабыўным у маім жыцці».

, красавік 1894 года).]]

14 лістапада 1894 года ў палацавай царкве Зімовага палаца адбыўся шлюб Мікалая II з нямецкай прынцэсай Алісай Гесенскай, якая прыняла пасля  (здзейснена 21 кастрычніка 1894 года ў Лівадыі) імя Аляксандры Фёдараўны. Маладыя спачатку пасяліліся ў Анічкавым палацы каля імператрыцы Марыі Фёдараўны, аднак увесну 1895 года пераехалі ў Царскае Сяло, а восенню ў Зімовы палац у свае пакоі.

У ліпені-верасні 1896 года, пасля каранавання, Мікалай і Аляксандра Фёдараўна здзейснілі вялікае еўрапейскае турнэ ў якасці царскай пары і наведалі з візітамі аўстрыйскага імператара, германскага кайзера, дацкага караля і брытанскую каралеву. Завяршылася вандраванне візітам у Парыж і адпачынкам на радзіме імператрыцы ў Дармштаце.

У наступныя гады ў царскай пары нарадзіліся чатыры дачкі — Вольга (3 лістапада 1895), Таццяна (29 мая 1897), Марыя (14 чэрвеня 1899) і Анастасія (5 чэрвеня 1901). Вялікія княжны для пазначэння саміх сябе ў дзённіках і ліставанні скарысталі абрэвіятуру «ОТМА», складзеную па першых літарах іх імёнаў, наступных у парадку нараджэння ().

30 ліпеня (12 жніўня) 1904 года ў Пецяргофе з’явілася пятае дзіцё і адзіны сын — цэсарэвіч Аляксей Мікалаевіч.

Захавалася ўсё ліставанне Аляксандры Фёдараўны з Мікалаем II (на англійскай мове); згублены толькі адзін ліст Аляксандры Фёдараўны, усе яе лісты нумараваны самой імператрыцай; выдадзены ў Берліне ў 1922 годзе.

Сенатар У. І. Гурка адносіў вытокі ўмяшання Аляксандры ў справы дзяржаўнага кіравання да пачатку 1905 года, калі цар знаходзіўся ў асабліва складаным палітычным становішчы, — калі ён пачаў перадаваць на яе прагляд дзяржаўныя акты, якія выдаваліся ім; Гурка лічыў: «Калі гасудар, за адсутнасці ў яго патрэбнай унутранай моцы, не валодаў належнай для кіраўніка ўладарнасцю, то імператрыца, наадварот, была ўся выткана з уладарнасці, што абапіралася ў яе да таго ж на ўласцівую ёй саманадзейнасць».

Пра ролю імператрыцы ў развіцці рэвалюцыйнай сітуацыі ў Расіі апошніх гадоў манархіі пісаў ва ўспамінах генерал А. І. Дзянікін:

«Разнастайныя варыянты па нагодзе распуцінскага ўплыву пракрадаліся на фронт, і цэнзура збірала на гэту тэму вялізны матэрыял нават у салдацкіх лістах з дзейнай арміі. Але найболей узрушальнае ўражанне вырабіла фатальнае слова:

— Здрада.

Яно адносілася да імператрыцы. У арміі гучна, не саромеючыся ні месцам, ні часам, ішлі гутаркі пра настойлівую вымогу імператрыцай сепаратнага міру, пра здраду яе ў дачыненні фельдмаршала Кітчэнера, пра падарожжа якога яна, нібы, паведаміла немцам, і г. д. Перажываючы памяццю мінуўшчыну, улічваючы то ўражанне, якое зрабіла ў арміі чутка пра здраду імператрыцы, я лічу, што гэта акалічнасць згуляла велізарную ролю ў настроі арміі, у дачыненні яе і да дынастыі, і да рэвалюцыі. Генерал Аляксееў, якому я задаў гэта пакутлівае пытанне вясною 1917 года, адказаў мне неяк няпэўна і нехаця:

— Пры разборы папер імператрыцы знайшлі ў яе карту з падрабязным пазначэннем армій усяго фронту, якая выраблялася толькі ў двух асобніках — для мяне і для гасудара. Гэта вырабіла на мяне гнятлівае ўражанне. Ці мала хто мог скарыстацца ёю…

Больш ні слова. Змяніў гутарку… Гісторыя высветліць, без сумневу, той вылучна адмоўны ўплыў, якое аказвала імператрыца Аляксандра Фёдараўна на кіраванне расійскай дзяржавай у перыяд, што папярэднічаў рэвалюцыі. Што ж тычыцца пытання пра „здраду“, то гэтая няшчасная чутка не была пацверджана ніводным фактам, і пазней была аспрэчана расследаваннем адмыслова прызначанай Часовым урадам камісіі Мураўёва, з удзелам прадстаўнікоў ад Савета р.[абочых] і с.[алдацкіх] дэпутатаў».

## Ацэнкі сучаснікаў 
Расійскі гісторык  расцэньвае як вельмі дакладнае наступнае апісанне маральнага аблічча і манер паводзін апошняга рускага цара фрэйлінай баранэсай :

Просты ў звароце, без любой афектацыі, Ён меў прыроджаную годнасць, якая ніколі не дазваляла забываць, хто Ён. Разам з тым Мікалай II меў злёгку сентыментальны, вельмі сумленны і часам вельмі прастадушны светапогляд старажытнага рускага двараніна… Ён містычна ставіўся да Свайго абавязку, але і быў спагадны да чалавечых слабасцей і валодаў прыроджанай сімпатыяй да простых людзей — асабліва да сялян. Затое Ён ніколі не дараваў тое, што зваў «цёмнымі грашовымі справамі»

Былы Старшынёй Савета міністраў граф С. Ю. Вітэ, у звязку з крытычнай сітуацыяй напярэдадні выдання маніфеста 17 кастрычніка 1905 года, калі абмяркоўвалася магчымасць увядзення ш краіне ваеннай дыктатуры, пісаў у сваіх запісах-успамінах:

Інакш я сабе не магу вытлумачыць, чаму гасудар не вырашыўся на дыктатуру, бо ён, як слабы чалавек, больш усяго верыць у фізічную сілу (іншых, вядома), то бок сілу, што яго бароніць і знішчае ўсіх яго сапраўдных і падазраваных  ворагаў, прытым, вядома, ворагі існага неабмежаванага, самаадвольнага і прыгонніцкага рэжыму, паводле яго пераканання, ёсць і яго ворагі.

Генерал  (як  у 1905—1909, двойчы на тыдзень меў асабісты даклад гасудару) у сваіх успамінах (1917—1918) пісаў пра яго:

Да пачатку даклада гасудар заўсёды казаў пра нешта старонняе; калі не было іншай тэмы, то пра надвор’е, пра свой шпацыр, пра спробавую порцыю, якая яму штодня падавалася перад дакладамі, то з , то з . Ён вельмі любіў гэтыя варэнні і аднойчы сказаў мне, што толькі што спрабаваў ячны суп, якога не можа дамагчыся ў сябе: Кюба (яго кухар) кажа, што такога навару можна дамагчыся толькі, хто гатуе на сотню людзей  Пра прызначэнне старэйшых начальнікаў гасудар лічыў сваім абавязкам ведаць. У яго была дзіўная памяць. Ён ведаў масу асоб, што служылі ў Гвардыі ці калісьці ім бачаныя, помніў баявыя вычыны асобных асоб і ваенных частак, ведаў часткі, што бунтавалі і засталіся вернымі падчас хваляванняў, ведаў нумар і назву кожнага палка, склад кожнай дывізіі і корпуса, месцы размшчэння многіх частак… Ён мне казаў, што ў рэдкіх выпадках бяссоння ён пачынае пералічваць у памяці паліцы па парадку нумароў і звычайна засынае, дойдучы да рэзервовых частак, якія ведае не так цвёрда.  Каб ведаць жыццё ў палках, ён штодня чытаў загады па Праабражэнскаму палку і вытлумачыў мне, што чытае іх штодня, бо варта толькі прапусціць некалькі дзён, як распесцішся і перастанеш іх чытаць.  Ён любіў апранацца лёгка і казаў мне, што інакш пацее, асабліва, калі нярвовы. Спачатку ён ахвотна насіў дома белую тужурку марскога фасону, а потым, калі стралкам імператара вярнулі старую форму з малінавымі шаўковымі кашулямі, ён дома амаль заўсёды насіў яе, прытым у летнюю спякоту — проста на голым целе.  Нягледзячы на цяжкія дні, якія выпадалі на яго лёс, ён ніколі не губляў самавалодання, заўсёды заставаўся роўным і ветлівым, аднолькава руплівым працаўніком. Ён мне казаў, што ён аптыміст, і сапраўды, ён нават у цяжкія хвіліны захоўваў веру ў будучыню, у моц і веліч Расіі. Заўсёды зычлівы і пяшчотны, ён вырабляў чароўнае ўражанне. Яго няздольнасць адмовіць каму-небудзь у просьбе, асабліва калі яна ішла ад заслужанай асобы і была колькі-небудзь выканальная, часам замінала справе і ставіла ў цяжкае становішча міністра, якому даводзілася быць строгім і абнаўляць камандны склад арміі, але разам з тым павялічвала чароўнасць яго асобы. Валадаранне яго было няўдалым і прытым — па яго ўласнай віне. Яго недахопы на вачах ва ўсіх, яны бачны і з гэтых маіх успамінаў. Вартасці ж яго лёгка забываюцца, бо яны былі бачны толькі асобам, якія бачылі яго блізка, і я лічу сваім абавязкам іх адзначыць, тым больш, што я і дагэтуль успамінаю пра яго з самым цёплым пачуццём і шчырым шкадаваннем.

Протапрэсвітар ваеннага і марскога духавенства Георгій Шавельскі, які меў цесныя зносіны з царом у апошнія месяцы перад рэвалюцыяй, у сваім даследаванні, напісаным у эміграцыі ў 1930-я, пісаў пра яго:

Пазнаваць жа сапраўднае, без прыкрас, жыццё царам зусім нялёгка, бо яны адгароджаны высокай сцяной ад людзей і жыцця. А імператар Мікалай II штучнай надбудовай яшчэ вышэй падняў гэту сцяну. Гэта было самай характэрнай асаблівасцю яго душэўнага склада і яго царскага дзейнічання. Гэта адбылося апроч яго волі, дзякуючы яго манеры звароту са сваімі падданкамі.  Аднойчы ён сказаў Міністру замежных спраў С. Д. Сазонаву: «Я імкнуся ні над чым сур’ёзна не задумвацца, — інакш я даўно быў бы ў труне».  Свайго суразмоўцу ён ставіў у строга вызначаныя рамкі. Гутарка пачыналася вылучна апалітычна. Гасудар выяўляў вялікую ўвагу і цікавасць да асобы суразмоўцы: да этапаў яго службы, да вычынаў і заслуг  Але толькі суразмоўцу выходзіў з гэтых рамак — кранаў якіх-небудзь хвароб бягучага жыцця, як гасудар адразу змяняў ці проста спыняў гутарку.

Сенатар Уладзімір Гурка пісаў у эміграцыі:

Грамадскае асяроддзе, што было па сэрцы Мікалаю II, дзе ён, па ўласным прызнанні, адпачываў душой, было асяроддзе гвардзейскіх афіцэраў, з прычыны чаго ён так ахвотна прымаў запрашэнні ў афіцэрскія сходы найболей знаёмых яму па іх асабовым складзе гвардзейскіх палкоў і, здаралася, праседжваў на іх да раніцы.  Прыцягвалі яго афіцэрскія сходы натуральнасцю, адсутнасцю цяжкага прыдворнага этыкету  шмат у чым Гасудар да пажылога веку захаваў дзіцячыя густы і схільнасці.

Многія сучаснікі адзначалі слабасць характару Мікалая II, сярод іх былі, прыкладам, С. Ю. Вітэ, А. П. Ізвольскі, яго жонка, Аляксандра Фёдараўна, якая ў лістах нярэдка заклікала яго быць цвёрдым, цвёрдым, валявым. Настаўнік цэсарэвіча Аляксея П’ер Жыльяр, які неадлучна знаходзіўся пры сям’і Раманавых з канца 1905 па май 1918 года, казаў:

Заданне, якое выпала на яго долю, было занадта цяжкім, яно перавышала яго сілы. Ён сам гэта адчуваў. Гэта і было прычынай яго слабасці ў адносінах да гасударыні. Таму ён урэшце стаў усё больш падпарадкоўвацца яе ўплыву.

Прэзідэнт Французскай Рэспублікі Эміль Лубэ быў процілеглай думкі і ў інтэрв’ю венскай газеце *Neue Freie Pressa* у 1910 годзе казаў пра Мікалая II наступнае:

Пра рускага Імператара кажуць, што ён даступны розным уплывам. Гэта глыбока няслушна. Рускі Імператар сам праводзіць свае ідэі. Ён бароніць іх са сталасцю і вялікай сілай.

Вядомы рускі гісторык С. С. Ольдэнбург (1888—1940) пісаў:

Гасудар меў таксама зацятую і нястомную волю ў здзяйненні сваіх планаў. Ён не забываў іх, увесь час да іх вяртаўся, і часцяком урэшце дамагаўся свайго. Іншая думка была шырока пашырана таму, што ў Гасудара, па-над жалезнай рукой, была аксамітавая пальчатка. …Мяккасць звароту, ветлівасць, адсутнасць ці прынамсі вельмі рэдкая праява рэзкасці — тая абалонка, якая хавала волю Гасудара ад позірку неазнаёмленых — стварыла яму ў шырокіх пластах краіны рэпутацыю зычлівага, але слабога кіраўніка, які лёгка паддаецца разнастайным, часта супярэчлівым, намовам. …Тым часам, такое ўяўленне было бясконца далёка ад праўды; вонкавую абалонку прымалі за існасць. Імператар Мікалай II, які ўважліва выслухваў самыя розныя думкі, урэшце паступаў адпаведна свайму меркаванню, у адпаведнасці з тымі высновамі, якія склаліся ў яго розуме, часта — проста насуперак з даванымі яму радамі. …Але дарма шукалі яўных або таемных натхніцеляў рашэнняў Гасудара. Ніхто не хаваўся «за кулісамі». Можна сказаць, што Імператар Мікалай II сам быў галоўным «закулісным уплывам» свайго валадарання.

», Царскае Сяло, фота 1902 года.]]
Вядомыя і многія яркія прыклады праявы сілы волі Мікалая II.
* Заключэнне Портсмуцкага міру (1905 г.) на выгадных для Расіі ўмовах, насуперак выточнаму скептыцызму С. Ю. Вітэ ў дасяжнасці гэтай мэты.
* Прыняцце наважных мер да спынення тэрору і аднаўлення парадку ў 1905—1907 гг.
* Сталая падтрымка дзейнасці і рэформаў П. А. Сталыпіна, насуперак супраціву Думы і лідараў апазіцыі.
* Знішчэнне ў 1912 годзе пагрозы ўзнікнення еўрапейскай вайны, насуперак пазіцыі «каршакоў» ва ўрадзе і ў блізкім асяроддзі.
* Прыняцце на сябе Вярхоўнага Камандавання ва ўмовах ваеннай катастрофы вясны-лета 1915 года — насуперак усеагульнай думцы і неапраўданым боязям. (у тым ліку амаль усяго блізкага асяроддзя). Хуткае аднаўленне ваеннага становішча, пераадоленне «снараднага голаду».

Уінстан Чэрчыль (ваенны міністр Брытаніі ў гады Першай сусветнай вайны) пісаў па яе сканчэнні пра сітуацыю ў Расіі да сакавіка 1917 года
* Ордэн Каштоўнага жазла (Манголія) (1913)

## Пасля смерці 
### Ацэнка ў рускай эміграцыі 
У прадмове да сваіх мемуараў, генерал А. А. Масолаў, былы цягам шэрага гадоў у блізкім асяроддзі імператара, пісаў у пачатку 1930-х: «Гасудар Мікалай II, Яго сям’я і Яго асяроддзе з’яўляліся ледзь не адзіным аб’ектам вінавачання для многіх колаў, што ўяўлялі рускую грамадскую думку дарэвалюцыйнай эпохі. Пасля катастрафічнага развалу нашай бацькаўшчыны вінавачанні засяродзіліся амаль вылучна на Гасудары». Генерал Масолаў адводзіў асаблівую ролю ў агідзе грамадства ад імператарскай сям’і і ад прастола зусім — імператрыцы Аляксандры Фёдараўне: «звада паміж грамадствам і дваром  гэтак абвастрылася, што і грамадства, замест таго, каб па ўкаранелых сваіх манархічных паглядах падтрымваць трон, ад яго адвярнулася і з сапраўдным зларадствам глядзела на яго крушэнне».
—1950) у брусельскім раёне Уккел. Асвячоны 1 кастрычніка 1950 года першаіерархам РПЦЗ .]]

З пачатку 1920-х манархічнымі коламі рускай эміграцыі выдаваліся складанні пра апошняга цара, якія мелі апалагетычны (пазней таксама і агіяграфічны) характар і прапагандысцкую скіраванасць; найболей вядомым сярод такіх з’явілася даследаванне прафесара С. С. Ольдэнбурга, якое выйшла ў 2-х тамах у Бялградзе (1939) і Мюнхене (1949) адпаведна. Адна з апошніх высноў Ольдэнбурга абвяшчала: «Самым цяжкім і самым забытым вычынам Імператара Мікалая II-га было тое, што Ён, пры неверагодна цяжкіх умовах, давёў Расію да парога перамогі: Яго праціўнікі не далі ёй пераступіць праз гэты парог».

### Афіцыйная ацэнка ў СССР 
Артыкул пра яго ў Вялікай савецкай энцыклапедыі (выданне 1-е, 1939 год): «Мікалай II быў гэтак жа абмежаваны і невуцкі, як яго бацька.  Уласцівыя Мікалаю II рысы тупога, недалёкага, недаверлівага і самалюбнага дэспата ў перыяд яго знаходжання на пасадзе атрымалі асабліва яркі выраз.  Разумовае ўбоства і маральнае раскладанне прыдворных колаў дасягнулі крайніх меж. Рэжым гніў на кораню  Да апошняй хвіліны Мікалай II заставаўся тым, чым быў — тупым самадзержцам, няздольным зразумець ні атачальнага становішча, ні нават сваёй выгады.  Ён рыхтаваўся ісці паходам на Петраград, каб у крыві патапіць рэвалюцыйны рух, і разам з набліжанымі да яго генераламі абмяркоўваў план здрады».

У. І. Ленін у публічных выступах і артыкулах нідзе не даваў сваёй характарыстыкі Мікалая II як асобы, найболей шырока вядомая яго палітычная характарыстыка імператара як «першага абшарніка».

Другі па ўплыве правадыр Кастрычніцкай рэвалюцыі Л. Д. Троцкі, наадварот, у 1913 годзе напісаў артыкул пра Мікалая II.

Большасць пазнейшых (паваенных) савецкіх гістарыяграфічных публікацый, прызначаных для шырокага кола, у апісанні гісторыі Расіі ў перыяд валадаранні Мікалая II імкнуліся, наколькі можна, унікаць згадвання пра яго як пра чалавека і асобу: так, «Дапаможнік па гісторыі СССР для рыхтавальных аддзяленняў ВНУ» (1979 год) на 82-х старонках тэксту (без ілюстрацый), якія выкладаюць сацыяльна-эканамічнае і палітычнае развіццё Расійскай імперыі ў дадзены перыяд, згадвае імя імператара, які стаяў на чале дзяржавы ў апісваны час, толькі аднойчы — пры выкладзе падзей яго адрачэння ў карысць брата (пра яго ўзыходжанне не гаворыцца нічога; імя У. І. Леніна на тых жа старонках памянёна 121 раз).

### Царкоўнае шанаванне 
 ў Екацярынбургу — пабудаваны на месцы дома інжынера Іпацьева, дзе 17 ліпеня 1918 года быў расстраляны Мікалай II і яго сям’я.]]
З 1920-х гадоў, у рускім замежжы па ініцыятыве Саюзу змагароў памяці імператара Мікалая II, здзяйсняліся рэгулярныя задушныя памінанні імператара Мікалая II тройчы ў год (у дзень нараджэння, дзень тэзаімянінаў і ва ўгодкі забойства), але яго шанаванне як святога пачало шырыцца па сканчэнні Другой сусветнай вайны.

19 кастрычніка (1 лістапада) 1981 года імператар Мікалай і яго сям’я былі кананізаваны Рускай Замежнай Царквой (РПЦЗ), якая тады не мела царкоўнага камунікавання з Маскоўскім Патрыярхатам у СССР.

Развязак Архірэйскага Сабора Рускай праваслаўнай царквы ад 14 жніўня 2000 года: «Уславіць як пакутнікаў у саборы навамучанікаў і спаведнікаў Расійскіх царскую сям’ю: імператара Мікалая II, імператрыцу Аляксандру, царэвіча Алексія, вялікіх княжнаў Вольгу, Таціяну, Марыю і Анастасію» (іх памяць — 4 ліпеня па юліянскім календары).

Акт кананізацыі быў успрыняты расійскім грамадствам неадназначна: праціўнікі кананізацыі сцвярджаюць, што абвяшчэнне Мікалая II святым насіла палітычны характар. З іншага боку, у частцы праваслаўнай супольнасці цыркулююць ідэі пра тое, што ўслаўленне цара як пакутніка недастаткова, і ён з’яўляецца царом-збаўцам. Ідэі асуджаны Алексіем II як блюзнерскія, бо «збавіцельны подзвіг адзін — Бога нашага Ісуса Хрыста».

У 2003 годзе ў Екацярынбургу, на месцы знесенага дома інжынера Іпацьева, дзе быў расстраляны Мікалай II і яго сям’я, быў пабудаваны Храм-на-Крыві, перад уваходам у які ўсталяваны помнік сям’і Мікалая II.

### Рэабілітацыя. Ідэнтыфікацыя рэшткаў 
У снежні 2005 года прадстаўнік кіраўніка «Расійскага Імператарскага Дому»  накіраваў у пракуратуру РФ заяву пра рэабілітацыю як ахвяр палітычных рэпрэсій расстралянага былога імператара Мікалая II і членаў яго сям’і. Паводле заявы, пасля шэрага адмоў у задавальненні, 1 кастрычніка 2008 года Прэзідыум Вярхоўнага суда РФ прыняў рашэнне пра рэабілітацыю апошняга расійскага імператара Мікалая II і членаў яго сям’і (нягледзячы на думку генпракуратуры РФ, што заяўляла ў судзе, што вымогі пра рэабілітацыю не адпавядаюць заканадаўству з прычыны таго, што дадзеныя асобы не былі арыштаваны па палітычных матывах, а судовага рашэння пра расстрэл не прымалася).

30 кастрычніка таго ж 2008 года паведамлялася, што Генеральная пракуратура РФ прыняла рашэнне пра рэабілітацыю 52 чалавек з асяроддзя імператара Мікалая II і яго сям’і.
 (паўднёва-заходняя частка сабора).]]
У снежні 2008 года на навукова-практычнай канферэнцыі, праведзенай па ініцыятыве Следчага камітэта пры пракуратуры РФ, з удзелам генетыкаў з Расіі і ЗША было заяўлена, што рэшткі, знойдзеныя ў 1991 годзе пад Екацярынбургам і аддадзеныя зямлі 17 чэрвеня 1998 года ў Кацярынінскім прыдзеле Петрапаўлаўскага сабора (Санкт-Пецярбург), належаць Мікалаю II. У Мікалая II былі вызначаны Y-храмасомная гаплагрупа R1b і мітахандрыяльная гаплагрупа T.

У студзені 2009 года СКП завяршыў расследаванне крымінальнай справы па акалічнасцях гібелі і пахавання сям’і Мікалая II; расследаванне было спынена «ў звязку з заканчэннем тэрмінаў даўнасці прыцягнення да крымінальнай адказнасці і смерцю асоб, што здзейснілі наўмыснае забойства».

Прадстаўнік М. У. Раманавай, якая называе сябе кіраўніком Расійскага імператарскага дому, у 2009 годзе заяўляў, што «Марыя Уладзіміраўна цалкам падзяляе ў гэтым пытанні пазіцыю Рускай праваслаўнай царквы, якая не знайшла дастатковых падстаў для прызнання „екацярынбургскіх рэшткаў“ прыналежнымі членам царскай сям’і». Іншыя прадстаўнікі Раманавых на чале з  занялі іншую пазіцыю: апошні, у прыватнасці, узяў удзел у пахаванні рэшткаў у ліпені 1998 года, сказаўшы: «Мы прыехалі закрыць эпоху».

23 верасня 2015 года рэшткі Мікалая II і яго жонкі былі эксгумаваны для следчых дзеянняў у рамках усталявання асоб рэшткаў іх дзяцей — Аляксея і Марыі.

### Помнікі Імператару Мікалаю II 
Яшчэ пры жыцці апошняга імператара ў яго гонар былі пастаўлены не менш дванаццаці помнікаў, злучаных з наведваннем ім розных гарадоў і ваенных лагераў. Галоўным чынам гэтыя помнікі ўяўлялі сабою калоны ці абеліскі з імператарскім вензелем і адпаведным надпісам. Адзіны помнік, які ўяўляш сабой бронзавы бюст Імператара на высокім гранітным пастаменце, быў усталяваны ў Гельсінгфорсе да 300-летняму юбілею Дому Раманавых. Ніводны з гэтых помнікаў не захаваўся.

Першым помнікам рускаму цару-пакутніку стаў усталяваны ў 1924 годзе ў Германіі: афіцэры аднаго з прускіх палкоў, шэфам якога быў Імператар Мікалай II, «узвялі яму на надзвычай ганаровым месцы годны помнік».

Помнікі Імператару Мікалаю II усталяваны ў наступных населеных пунктах:

* пасёлак Вырыца Гатчынскага раёна Ленінградскай вобласці; на тэрыторыі асабняка С. В. Васільева. Бронзавая фігура на высокім пастаменце. Адкрыты ў 2007 годзе.
* урочышча Ганіна Яма, блізу Екацярынбурга; у комплексе манастыра Святых Царскіх Пакутнікаў. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты ў 2000-х гадах.
* Екацярынбург; каля храма Усіх Святых, якія праззялі ў зямлі Расійскай. Бронзавая кампазіцыя ўлучае фігуры імператара і членаў яго сям’і. Адкрыты 16 ліпеня 2003 года, скульптары К. В. Грунберг і А. Г. Мазаеў.
* пасёлак Крайск Лагойскага раёна Мінскай вобласці; каля Мікольскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 17 ліпеня 2012 года, скульптар Ул. Зялянка.
* Курск; каля храма святых Веры, Надзеі, Любові і маці іх Сафіі. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 24 верасня 2003 года, скульптар В. М. Клыкаў.
* Масква; на Ваганькаўскіх могілках, каля храма Ускрысення. Мармуровы паклонны крыж і чатыры гранітныя пліты з высечанымі надпісамі. Адкрыты 19 мая 1991 года, скульптар Н. Паўлаў. 19 ліпеня 1997 года мемарыял быў пашкоджаны ў выніку выбуху, пасля быў адноўлены, аднак у лістападзе 2003 года зноў быў пашкоджаны.
* пасёлак Новы Свет (Крым). Парны помнік — бронзавыя фігуры імператара і Льва Галіцына. Адкрыты 28 верасня 2012 года, скульптар Барыс Чак.
* Паўлаўск, прыгарад Санкт-Пецярбурга; каля Мікольскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 20 лістапада 2011 года, скульптар С. Ю. Аліпаў.
* Падольск Маскоўскай вобласці; на тэрыторыі сядзібы В. П. Меліхава, каля храма Святых Царскіх Пакутнікаў. Першы гіпсавы помнік працы скульптара В. М. Клыкава, што ўяўляў сабой статую імператара ў поўны ўзрост, быў адкрыты 28 ліпеня 1998 года, аднак 1 лістапада 1998 года быў падарваны. Новы, гэтым разам бронзавы, помнік па гэтай жа мадэлі быў ізноў адкрыты 16 студзеня 1999 года.
* Пушкін; побач з Феадораўскім Гаударавым саборам. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 17 ліпеня 1993 года, скульптар В. В. Зайко.
* Санкт-Пецярбург; за алтаром Крыжаўзвіжанскай царквы (Лігаўскі праспект, 128). Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 19 мая 2002 года, скульптар С. Ю. Аліпаў.
* Санкт-Пецярбург; каля храма Ускрысенні Хрыстова (набярэжная Абводнага канала, 116). Парны помнік (скульптар М. У. Переяславец) — бронзавыя фігуры Імператара Мікалая II і Імператрыцы Аляксандры Фядораўны на пастаменце. Адкрыты 12 мая 2013 года.
* Сочы; на тэрыторыі Міхаіла-Архангельскага сабора. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 21 лістапада 2008 года, скульптар В. Зелянко.
* сяло , блізу Міяса Чалябінскай вобласці; каля Крыжаўзвіжанскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты ў ліпені 1996 года, скульптар П. Е. Лёвачкін.
* сяло Тайнінскае, блізу горада Мыцішчы Маскоўскай вобласці. Фігура на высокім пастаменце. Адкрыты 26 мая 1996 года, скульптар В. М. Клыкаў. 1 красавіка 1997 года помнік быў падарваны, аднак спусцячы тры гады адноўлены па гэтай жа мадэлі і зноў адкрыты 20 жніўня 2000 года.
* пасёлак Шушанскае Краснаярскага краю; каля завадской прахадной ТАА «Шушанская марка» (Піянерская вуліца, 10). Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 24 снежня 2010 года, скульптар К. М. Зініч.
* 8 чэрвеня 2012 года ў гарадскім парку сіцылійскага горада  быў усталяваны бюст Мікалая II. Помнік апошняму расійскаму імператару быў асвячоны па праваслаўным абрадзе.
* У 2007 годзе ў Расійскай Акадэміі майстэрстваў скульптарам З. К. Цэрэтэлі была пададзена манументальная бронзавая кампазіцыя, што складаецца з фігур імператара і членаў яго сям’і, што стаяць перад катамі ў склепе Іпацьеўскага дома, якая паказвае апошнія хвіліны іх жыцця. Ніводны горад пакуль не выказаў жадання ўсталяваць у сябе гэты помнік.
* Помнік імператару Мікалаю II у Белградзе. На Новых могілках у 1935 годзе быў узведзены мемарыял Рускай славы, на якім напісана: «Вечная памяць імператару Мікалаю II і 2 000 000 рускіх ваяроў Вялікай вайны» (абноўлены ў 2009 годзе).
* Храм-помнік у Бруселі. Закладзены 2 лютага 1936 года, выбудаваны па праекце архітэктара Н. І. Ісцаленава, урачыста асвячоны 1 кастрычніка 1950 года мітрапалітам Анастасіям (Грыбаноўскім). Храм-помнік знаходзіцца ў юрысдыкцыі РПЦ(з).
* Храм-на-Крыві ў Екацярынбургу.
* , узведзеная ў Харбіне ў 1936 годзе.
* Бюст Мікалая II у горадзе Баня-Лука ў Рэспубліцы Сербскай, усталяваны 21 чэрвеня 2014 года.
* , Сербія — падарунак Расійскай Федэрацыі Бялграду. Усталяваны 13 кастрычніка 2014 года ў скверы насупраць мэрыі горада і непадалёку ад . Аўтары скульптуры  і Г. Праватораў. Урачыстае адкрыццё помніка адбылося 16 лістапада 2014 года.
* Помнік-бюст Імператару Мікалаю II быў адкрыты 19 мая 2015 года ў галоўнага ўваходу ў Лівадыйскі палац у Лівадыі. Бюст выраблены па мадэлі скульптара А. А. Апалонава са штучнага каменя і бранзаваны. Пастамент з мармуру.

### Вуліцы 
* Імя Мікалая II носіць вуліца ў французскім горадзе  (avenue Nicolas II).
* Avenue Nicolas II у Ніцы — вуліца, якая падходзіць да .
* Вуліца Цара Николаjа II у Бялградзе.
* Набярэжная Цэсарэвіча ва Уладзівастоку.

## У савецкай літаратуры 
У 1972—1973 гадах у часопісе «Звезда» была апублікавана прысвечаная валадаранню Мікалая, яго зняволенню і расстрэлу кніга М. К. Касвінава «Дваццаць тры ступені ўніз» (23 — лік гадоў валадарання Мікалая II і адначасова лік прыступак усходаў у доме Іпацьева, па якой Мікалай II прайшоў перад расстрэлам). Надалей кніга была некалькі разоў перавыдадзена асобнымі выданнямі. Кніга малявала Мікалая жорсткім, подлым, хітрым і ў той жа час абмежаваным. Разам з тым кніга ўяўляе цікавасць сваёй вялікай бібліяграфіяй: аўтар выкарыстаў матэрыялы закрытых архіваў (у тым ліку меў доступ да «Запіскі» Юроўскага), шматлікія малавядомыя публікацыі.

## Фільмаграфія 
Пра Мікалая II і яго сям’ю знята некалькі мастацкіх фільмаў, сярод якіх можна вылучыць «» (1981), англійска-амерыканскі фільм  (*Nicholas and Alexandra*, 1971) і два расійскія фільмы  (1991) і  (2000). Галівуд зняў некалькі кінастужак пра дачку цара Анастасію, якая нібы выратавалася («Анастасія» (*Anastasia*, 1956) і  (*Anastasia: The Mystery of Anna*, ЗША, 1986), а таксама мультфільм  (*Anastasia*, ЗША, 1997).

### Кінаўвасабленні 
* Альфрэд Хікман (, ЗША, 1917)
* Хейнц Хаўс («Die Brandstifter Europas», Германія, 1926)
* Уладзімір Колчын (Пралог, 1956, «», 1961)
* Майкл Джэйстан («Мікалай і Аляксандра» (*Nicholas and Alexandra*), 1971)
*  (, 1972)
* Чарлз Кэй (Падзенне арлоў «Fall of Eagles», Англія, 1974)
*  («Агонія», 1974/1981)
*  (, 1975)
* Амар Шарыф («Анастасія, ці таямніца Ганны» *Anastasia: The Mystery of Anna*, ЗША, 1986)
*  ( 1987, «Раманавы. Венцаносная сям’я», 2000)
*  («Свой крыж», 1989, «Забароненыя людзі», 1989, «», 1989, , 1993, , 1993, «Жыццё і смерць Петра Сталыпіна», 2001)
* Алег Янкоўскі («Царазабойца», 1991)
* Генадзь Глаголеў (, 1993)
* Іэн Мак-Келен (, ЗША, 1996)
* Уладзімір Баранаў (, 2002)
*  («Грахі айцоў», 2004)
* Андрэй Неўраеў (, 2005)
*  («Шчасце ты маё», 2005)
*  (, 2006)
*  (, 2007)
* Мікалай Бурляеў (, 2008)
* Уладзімір Машкоў (, 2011)
* Яўген Міронаў (, 2012)
*  (, 2014)
*  (Мацільда, 2017)

### Сітуацыя вакол фільма «Мацільда» 
Расійскі рэжысёр Аляксей Учыцель у 2017 годзе зняў мастацкі фільм «Мацільда», сюжэт якога разгортваецца вакол  балерыны Мацільды Кшасінскай і цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча. Ролю Мікалая II выканаў нямецкі акцёр . Запланаваны выхад фільма стаў прадметам грамадскага канфлікту, які разгарэўся з лістапада 2016 года. Складовымі часткамі канфлікту з’яўляюцца жорсткая палеміка, спробы забароны фільма, пагрозы кінапракатчыкам і падпалы кінатэатраў у шэрагу гарадоў Расіі. Прычынай пратэстаў стала ўспрыманне трэйлера фільма як скажаючага гістарычную праўду і ачарняючага памяць Мікалая II,  Рускай праваслаўнай царквой.

## На манетах і паштовых марках 

Файл:Russian Empire-1899-Coin-5-Obverse.jpg|На залатой манеце 5 рублёў (1899)
Файл:Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|На срэбным рублі:300-годдзе дому Раманавых (1913)
Файл:Rossia 1913 116.jpg|Паштовая марка Расійскай імперыі (1913)
Файл:RU079 10.jpg|Паштовая марка Расіі (2010)
Файл:Russia stamp Nicholas II 1998 3r.jpg|Паштовая марка Расіі, прысвечаная 80-годдзю расстрэла ў Екацярынбургу, 1998, 3 рублі

## Гл. таксама 
* Аляксандр III
* Марыя Фёдараўна.
* Міхаіл Аляксандравіч
* Аляксандра Фёдараўна
* Вольга Мікалаеўна
* Таццяна Мікалаеўна
* Марыя Мікалаеўна
* Анастасія Мікалаеўна
* Аляксей Мікалаевіч
* Рыгор Яфімавіч Распуцін

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
; Даследаванні

* 
* Аврех А. Я. *Царизм накануне свержения*. — М.: Наука, — 1989 ISBN 5-02-009443-9
* *Боханов А. Н. Сумерки монархии. — М.: Воскресенье, — 1993. — 288 с.: ил. ISBN 5-88528-021-5*
* Боханов А. Н. Николай II. М.: Мол. гвардия — ЖЗЛ; Русское слово,- 1997. — 480 с.: ил. — (Жизнь замечательных людей. Серия биогр. Вып. 739). ISBN 5-235-02296-3
* *Боханов А. Н.* Николай II / А. Н. Боханов. — М.: Вече, — 2008. — 528 с.: ил. — (Императорская Россия в лицах). ISBN 978-5-9533-2541-7
* Иоффе Г. З. Крах российской монархической контрреволюции. — М.: Наука, — 1977. 320 с. 12000 экз.
* *Иоффе Г. З.* Великий Октябрь и эпилог царизма. — М.: Наука, — 1987. 366 с. 9500 экз.
* *Иоффе Г. З.* Революция и семья Романовых. — М.: Эксмо (Серия: Гибель династии Романовых). — 2012. 368 с. ISBN 978-5-4438-0175-9; 2000 экз.
* ** Царствование Императора Николая II / Предисловие Ю. К. Мейера — СПБ.: «Петрополь», 1991. — 672 с. ISBN 5-88560-088-0 Репринтное воспроизведение издания: Вашингтон, — 1981
*  *Судьба императора Николая II после отречения*. Париж, 1951.
* *Соколов Н. А.* Убийство Царской Семьи. — М.: Советский писатель, — 1991. (Книга Николая Соколова о судебном расследовании убийства Императорской семьи Романовых в 1918 году).
* *Курлов П. Г.* Гибель Императорской России. Берлин, — 1923.
* *Радциг Е. С.* Николай II в воспоминаниях приближённых // Новая и новейшая история. 1999. № 2.
* *Федоровский В. М.* Император Николай II и его флот. // Николай II в воспоминаниях и свидетельствах. — М.: Вече, — 2008. — С. 54-85.
* *Мультатули П. В.* Внешняя политика императора Николая II (1894—1917). — М.: ФИВ, — 2012. — 840 с., ил., 1000 экз., ISBN 978-5-91862-010-6
* 

; Дакументы, дзённікі і ўспаміны
* *Витте С. Ю.* Воспоминания. Т. I—III. Царствование Николая II. М.-Пг., 1923 (и др. издания)
* *Гурко В. И.* Царь и царица. — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927
* *Жильяр П.'' Император Николай II и его семья. Вена, — 1921.
* ''* Воспоминания о Царской Семье. Белград, — 1921.
* Падение царского режима. Стенографические отчёты допросов и показаний, данных в 1917 г. в Чрезвычайной следственной комиссии Временного правительства. В 7 т. М.-Л., — 1926—1927.
* *.* Царская Россия накануне революции. М., Международные отношения — 1991
* Палеолог М. *Царская Россия во время мировой войны''. М., — 1991
* Переписка Николая и Александры Романовых М.-Л., — 1926—1927, гл. таксама сучаснае выданне 
* Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник. — СПб.: Институт Российской истории, Российская академия наук, 1995.
* Полное собрание речей Императора Николая II: 1894—1906: составлено по официальным данным «Правительственного Вестника». Книгоиздательство Друг Народа, 1906. (Отрывки из речей)
* Дневники императора Николая II. Общ. ред. и предисловие д. и. н. К. Ф. Щацилло. М., Орбита. 1992. 734 с. ISBN 5-85210-024-2
* 

; Пытанні кананізацыі
* 
* Об истории канонизации Царственных страстотерпцев рассказывает церковный историк, профессор-протоиерей Георгий Митрофанов
* 

## Спасылкі 
* Каталог монет Императора Николая Второго
* The Emperor Nicholas II — as I knew him' by John Hanbury-Williams 
* Семья Николая II (галерея фото)
* ПЕРСОНЫ / НИКОЛАЙ II (НИКОЛАЙ АЛЕКСАНДРОВИЧ РОМАНОВ) ПОСЛЕДНИЙ РОССИЙСКИЙ ИМПЕРАТОР (21.10.1894-02.03. 1917). РГАКФД — Российский государственный архив кинофотодокументов
* Биография на сайте «Русская императорская армия» 
* Три часа в Екатеринодаре. Визит императора Николая II
* Дубенский Д. Н. Его Императорское Величество государь император Николай Александрович в действующей армии

Катэгорыя:Фельдмаршалы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Зрынутыя манархі
Катэгорыя:Мучанікі
Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Залатога руна
Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскага праваслаўнага палесцінскага таварыства
Катэгорыя:Імператары расійскія
Катэгорыя:Праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Вярхоўныя галоўнакамандуючыя Расіі ў Першай сусветнай вайне