open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Трамблон

**Трамблон** — кароткі мушкет або мушкетон вялікага калібру з раструбам на канцы ствала ў выглядзе варонкі.

Прызначэнне варонкі - палегчыць засыпанне пораху і карцечы ў ствол для павелічэння хуткастрэльнасці. Існуе распаўсюджанае памылковае меркаванне, што гэтая варонка павялічвала раскідванне карцечы (адпаведна, і плошчу паражэння). Аднак гэта не так: для павелічэння раскідвання карцечы патрабавалася не проста рабіць варонку ля дульнага зрэзу ствала, а вырабляць увесь ствол у выглядзе роўна пашыральнага конуса.

Эфектыўнае выкарыстанне было магчыма толькі на блізкай адлегласці. Стральба вялася пераважна "ад бядра", без прыцэльвання, з-за чаго трамблон не меў развітога прыкладу. У сувязі са своеасаблівым метадам стральбы, на тэрыторыі Асманскай імперыі трамблоны называлі "knee-gun", што перакладаецца як  "каленнае ружжо".

Атрымаў шырокае распаўсюджванне ў XVIII ст. у Асманскай імперыі, дзе яны прымяняліся як кавалерыйскае ружжо і маглі быць мясцовай вытворчасці (у асноўным, балканскай) або прывезеныя, вырабленыя ў Еўропе. Ад еўрапейскіх яны адрозніваліся невялікімі памерамі і дэкорам.

Трамблоны ў Асманскай імперыі падзяляліся на левантыйскай і балканскай формы. Да левантыйскай зброі адносіліся прадметы, сабраныя на месцы з еўрапейскіх дэталей або вырабленыя ў Еўропе для продажу на Бліжнім Усходзе (які абазначаўся словам "Левант"). Да трамблонаў балканскай формы адносіліся, напрыклад, вырабы з прыкладамі як у македонскага ружжа або ў форме "хваста рыбы" і з замком тыпу "морлак". 

Заражванне адбывалася з дульнай часткі ствала, а ўзгаранне зарада ажыццяўлялася крэмневым замком, які высякаў іскру пры ўдары крэменю аб крэсіва.
Варонкападобнае пашырэнне сведчыла пра выкарыстанне карцечнага зараду з некалькіх куляў, якія выстрэльваліся залпам на блізкай адлегласці для паражэння некалькіх цэляў адначасова.

Катэгорыя:Пірацкая зброя
Катэгорыя:Стрэльбы
Катэгорыя:Гістарычная агнястрэльная зброя
Хянрыкас Радаўскас

**Хянрыкас Радаўскас** (; , Кракаў-) — літоўскі паэт, перакладчык.

## Біяграфія 
Дзіцячыя гады ён правёў у невялічкай вёсцы недалёка ад горада Панявежыс. Скончыў Панявежскую настаўніцкую семінарыю ў 1929 годзе, працаваў настаўнікам. У гэты перыяд у друку з’явіліся першыя вершы паэта. З 1930 па 1934 гг. вывучаў літоўскую, нямецкую, рускую філалогію ва Універсітэце імя Вітаўта Вялікага ў Каўнасе. Зарабляў сабе на жыццё дыктарам на радыё і рэдактарам Міністэрства адукацыі Літвы.

У 1935 годзе Радаўскас апублікаваў свой першы зборнік вершаў. Падчас вайны Радаўскас працаваў сакратаром упраўлення па справах мастацтва, рэдактарам дзяржаўнага выдавецтва ў Каўнасе, а таксама загадчыкам вытворчасці. У 1944 годзе быў вымушаны ўцячы ў Германію і апынуўся ў Берліне. Там, у невялічкім пакоі Радаўскас працягваў пісаць. У тыя часы Радаўскас знаходзіўся пад моцным уплывам французскіх імпрэсіяністаў, барочнай музыкі, паэтаў-мадэрністаў Рыльке, Верлена, Малармэ, Тувіма, расійскіх сімвалістаў.

Пазней Радаўскас эміграваў у ЗША, дзе працаваў рабочым на мэблевай фабрыцы ў Чыкага. У 1959 годзе Радаўскас уладкаваўся на працу ў Бібліятэку Кангрэсу ЗША, дзе і працаваў сярод кніг, карцін і сяброў да самай смерці ў 1970 годзе.

Пры жыцці паэт выдаў чатыры зборнікі вершаў (тры з якіх былі надрукаваны ў Літоўскім эміграцыйным выдавецтве за мяжой). Перакладаў творы Гётэ, Гейнэ, Верлена, Цвейга, Мана, Ахматавай на літоўскую мову. Яго вершы перакладзеныя на англійскую, латышскую, эстонскую, фінскую, польскую, нямецкую, рускую і беларускую мовы.

## Беларускія пераклады 
* «Маланкі і вятры: Выбраная лірыка». Генрыкас Радаўскас. Пераклад Л. Баршчэўскага. Мінск: Раман Цымбераў, 2025.

## Спасылкі 
* Зімовая казка. Вершы

Катэгорыя:Паэты Літвы
Андрэеўская царква

**Андрэеўская царква** () — барочная царква Святога Андрэя ў Кіеве, помнік архітэктуры, жывапісу і дэкаратыўнага мастацтва XVIII ст. сусветнага значэння. Рашэннем Вярхоўнай Рады царква была перададзена Сусветнаму патрыярхату ў бязвыплатнае карыстанне.
 
## Гісторыя 
 год
Пабудавана ў 1744—1767 гадах (па іншых дадзеных 1749—1754) па праекце архітэктара Барталамеа Растрэлі на Андрэеўскай гары ў памяць наведвання Кіева імператрыцай Лізаветай Пятроўнай, на месцы Крыжаўзвіжанскай царквы. Акрамя гэтага збудавання, ва Украіне ёсць яшчэ адзін твор аўтарства Б. Растрэлі — Марыінскі палац. Кіраўнік будаўніцтва — І. Ф. Мічурын; інтэр’ер (разьба, ляпніна, жывапіс) — А. Антрапаў, Г. Лявіцкі, І. Вішнякоў, П. Барыспалец і іншыя.
 
Царква была асвечана 19 жніўня 1767 года.

Сёння царква з’яўляецца часткай Нацыянальнага запаведніка «Сафія Кіеўская».

18 кастрычніка 2018 года царква была перададзена Сусветнаму Патрыярхату, на яе тэрыторыі была створана стаўрапігія. 13 снежня 2018 года ў Андрэеўскай царкве адбылася першая архірэйская літургія Патрыяршай Стаўрапігіі Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы.

## Архітэктура 
Вышыня царквы з крыжам — 46 м (з стылабатам — 60 м), даўжыня — 30 м, шырыня — 23 м.

У афармленні фасадаў Андрэеўскай царквы Растрэлі ўпершыню ўжыў дэкор з чыгуннага ліцця, які раней для культавых пабудоў на тэрыторыі Усходняй Еўропы не ўжываўся.

Андріївська церква-012.JPG
Central dome of St. Andrew's Church.JPG
Iconostasis in St. Andrew's Church.JPG
St Andrew's Church, Kiev (8756224249).jpg
Pulpit in St. Andrew's Church.JPG

## Літаратура 
* Дегтярьов М. Г., Корнєєва В. І. Андріївська церква. — К.: Техніка, 1999. — 120 с.: іл.- (Нац. святині України) ISBN 966-575-122-0

## Спасылкі 
* Старонка будынка на SkyscraperPage.com
* Абразы Андрэеўскай царквы 
* Гісторыя царквы на сайце «Народны каталог праваслаўнай архітэктуры»

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Кіева
Кіеў
Катэгорыя:1754 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ва Украіне
Катэгорыя:Канстанцінопальскі Патрыярхат
Альбрэхт Радэнбах

**Альбрэхт Радэнбах** (Albrecht Rodenbach;  — ) — адзін з самых значных фламандскіх паэтаў і лідар руху за адраджэнне фламандскай літаратуры, што пачаўся ў ХІХ стагоддзі.

## Біяграфія 
Быў старэйшым сярод 10 дзяцей, а таксама стрыечным братам будучага французскага пісьменніка Жоржа Радэнбаха. Бацька Альбрэхта Юлій Радэнбах паходзіў з Рэйнланду і быў братам Фелікса Радэнбаха, фламандскага палітычнага прапагандыста. Маці, хаця і валонка па паходжанні, свабодна размаўляла па-нідэрландску. З ранняга дзяцінства Альбрэхт пераняў ад бацькі і дзядзькі нацыяналістычныя погляды.

Альбрэхт вучыўся ў маленькай каталіцкай семінарыі ў Руселарэ. Яго зацікаўленасць фламандскім літаратурным рухам прывяла ў 1874—1875 гадах да канфлікту з дырэктарам-франкафілам. На штогадовым фестывалі навучэнцы па традыцыі спявалі французскія песні, і Радэнбах разам з іншымі нідэрландскамоўнымі школьнікамі ў якасці пратэсту праспяваў песню па-нідэрландску, што выклікала ў Бельгіі хвалю падобных пратэстаў. Нягледзячы на гэта, у 1876 годзе Радэнбах паспяхова скончыў навучанне.

У Лейдэнскім універсітэце Радэнбах пазнаёміўся з паэтам Полам дэ Монтам, які быў на год старэйшы за яго. Разам яны пачалі змаганне за фламандскае культурнае адраджэнне, за роўныя правы французскамоўных і нідэрландскамоўных студэнтаў і стварылі ў 1876 годзе «Асацыяцыю ўсіх фламандскіх студэнтаў» (*Algemene Vlaamse Studentenbond*). Яны патрабавалі ўвядзення заняткаў па нідэрландскай мове і культуры. У ілюстраваным часопісе асацыяцыі «Вымпел» (*Het Pennoen*) ананімна друкаваліся эсэ Радэнбаха. Свой рух Радэнбах і дэ Монт называлі «Буравесніцтвам» (*Blauwvoeterie*, ад  — буравеснік), такім чынам прадказваючы хуткую буру. Дэвізам асацыяцыі былі словы: «Калі ляціць буравеснік, на моры шторм!». Сам Радэнбах параўноўваў гэты рух з нямецкімі студэнцкімі аб’яднаннямі «буршэншафт» (*burshenschaft*).

Разам з гэтым Радэнбах наладзіў кантакты з фламандскімі лібераламі, напрыклад, паэтам Янам ван Бейрсам і пісьменнікам Максам Розесам, якія публікавалі інфармацыю пра рух і распрацоўвалі яго палітычныя мэты.

Некалькі эсэ, напісаных Радэнбахам у 1876 годзе, былі падпісаныя псеўданімам «Харалд». У 1878 годзе выйшаў зборнік яго вершаў «Першыя вершы» (*Eerste gedichten*). Астатнія творы паэта, уключаючы вершаваную эпічную драму пра часы вікінгаў «Гудрун» (*Gudrun*), былі надрукаваныя толькі пасля яго смерці.

Пры жыцці Радэнбах быў знакаміты як аўтар вершаў і песень, якія зрабіліся сімваламі і натхненнем фламандскага руху. 23 чэрвеня 1880 года Радэнбах памёр ад туберкулёзу. Пасля яго смерці кіраўніцтва ў студэнцкай асацыяцыі перайшло да Пола дэ Монта.

## Спасылкі 
* Песняру радасці. Вершы

Катэгорыя:Паэты Фландрыі
Катэгорыя:Драматургі Бельгіі
Катэгорыя:Нідэрландскамоўныя паэты
Катэгорыя:Нідэрландскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Жоржы ды Сена

**Жоржы ды Сена** (; , Лісабон — , Санта-Барбара, штат Каліфорнія) — партугальскі празаік, паэт, драматург, крытык, эсэіст, перакладчык. Адзін з найбуйнейшых партугальскіх інтэлектуалаў 2-й паловы XX ст. Узнагароджаны міжнароднай паэтычнай прэміяй Этна-Таарміна, а таксама двума нацыянальнымі ордэнамі (Ордэнам Генрыха Мараплаўца і Ордэнам святога Якава).

## Біяграфія 
Скончыў інжынерны факультэт Універсітэта ў Порту і з 1948 года працаваў па спецыяльнасці, спалучаў працу з творчай дзейнасцю. У 1959 годзе эміграваў у Бразілію, баючыся пераследу за ўдзел у спробе перавароту супраць рэжыму Салазара. У Бразіліі атрымаў ступень доктара філалогіі і цалкам прысвяціў сябе выкладчыцкай дзейнасці. У 1965 годзе пераязджае у ЗША, дзе пачынае выкладаць ва універсітэце Вісконсіна. З 1970 года і да канца жыцця Сена займаў пасаду кіраўніка аддзялення іспанскай і партугальскай мовы у Каліфарнійскім універсітэце.

## Творчасць 
Шматгранная творчая спадчына Сены налічвае больш за ста апублікаваных твораў, сярод якіх дваццаць паэтычных зборнікаў, трыццаць апавяданняў, аўтабіяграфічны раман «Вогненныя знакі» (Sinais de fogo), дзясятак п’ес, каля 40 тамоў крытыкі і эсэ (сярод якіх асабліва вылучаюцца даследаванні творчасці Л. Камоэнша і Ф. Песоа), працы па гісторыі і тэорыі літаратуры і культуры не толькі Партугаліі і Бразіліі, але таксама Іспаніі, Францыі, Германіі, Вялікабрытаніі і Злучаных Штатаў. Сэна таксама нястомна перакладаў і быў укладальнікам зборнікаў паэтычных перакладаў (дзвюх вялікіх анталогій, якія ахоплівалі творы ад антычнай класікі да мадэрнізму, і двух зборнікаў — К. Кавафіса і Э. Дзікінсан), празаічных і драматычных твораў (Фолкнер, Хемінгуэй, По, Грын, Брэхт, О’Ніл і інш.).

## Беларускія пераклады 
* «Чаму ў Дзеда Мароза белая барада» / Перакл. Н. Гвоздзевай (2014)

## Спасылкі 
* Жоржы ды Сена на «Прайдзісвет»

Катэгорыя:Пісьменнікі Партугаліі
Катэгорыя:Пісьменнікі Бразіліі
Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША
Уолес Стывенс

**Уолес Стывенс** (; , Рэдынг, Пенсільванія — ) — амерыканскі паэт нямецка-нідэрландскага паходжання.

## Біяграфія 
У 1897—1900 гг. вучыўся ў Гарвардскім універсітэце, але дыплому не атрымаў, у 1903 годзе скончыў Нью-Ёркскую вышэйшую школу права. Працаваў журналістам у *New York Herald Times*, потым займаўся адвакацкай практыкай. У канцы 1890-х гг. пачаў працаваць у страхавой кампаніі. У 1909 годзе ажаніўся з Элсі Віёлай Кейчэл (1886—1963). У 1916 годзе пераехаў у Хартфард, штат Канектыкут.

Вядомасць да Стывенса прыйшла ў сярэдзіне 1910-х гадоў, калі вялікую падборку яго вершаў апублікаваў чыкагскі часопіс *Poetry*. На той час паэту было 35 гадоў, а яго першы паэтычны зборнік «Фісгармонія» (Harmonium) выйшаў у 1923 годзе. Цягам наступных трыццаці гадоў Стывенс выдаў зборнікі «Ідэі парадку» (Ideas of Order, 1936), «Мужчына з блакітнай гітарай» (The Man with the Blue Guitar, 1937), «Часткі свету» (Parts of a World, 1942), «Нататкі адносна найвышэйшай формы вымыслу» (Notes toward a Supreme Fiction, 1942), «Набліжэнне да лета» (Transport to Summer, 1947), «Збор вершаў» (Collected Poems, 1954), зборнік эсэ «Неабходны анёл» (The Necessary Angel, 1951), куды ўвайшлі крытычныя артыкулы Стывенса. У 1957 годзе выйшаў зборнік «Пасмяротнае» (Opus Posthumous), а ў 1972 — зборнік «Пальма на ўскрайку свядомасці» (The Palm at the End of the Mind). Лісты Стывенса былі падрыхтаваныя і выдадзеныя ў 1966 годзе яго дачкой Холі.

Двойчы лаўрэат Нацыянальнай кніжнай прэміі і Пулітцэраўскай прэміі (1955).

## Спасылкі 
* Трынаццаць спосабаў убачыць чорнага дразда. Паэма

Катэгорыя:Паэты ЗША
Маракайба (горад)

**Марака́йба** () — горад на паўночным захадзе Венесуэлы, сталіца штата Сулія.

Насельніцтва — 1,2 млн чал. (2001), другі паводле колькасці насельніцтва (пасля Каракаса) горад краіны.

Горад размешчаны на заходнім беразе вузкага праліва, што злучае Венесуэльскі заліў Карыбскага мора з возерам Маракайба.

Марскі порт. З супрацьлеглым берагам праліва злучаны мостам.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1529 годзе нямецкімі каланістамі як Ной-Нюрнберг (, «Новы Нюрнберг»), але неўзабаве пакінуты. Паўторна заснаваны 20 студзеня 1571 года капітанам Алонса Пачэка пад назвай **Нуэва-Самора** (*Nueva Zamora*), па заканчэнні трохгадовых войнаў з мясцовымі індзейцамі Сапарас, Кірыкірыс, Алілес і Тоас. Да XVII стагоддзя — важны каланіяльны порт, пасля некалькіх нападаў піратаў страціў сваё значэнне. Пасля адкрыцця радовішчаў нафты ў 1917 годзе горад пачаў актыўна развівацца.

## Эканоміка 
Найбуйнейшы ў Венесуэле нафтаперапрацоўчы цэнтр, нафтаналіўны порт. Вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, тэкстылю і харчовых тавараў.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Венесуэлы
Белен

**Беле́н** () — горад на поўначы Бразіліі, сталіца штата Пара.

Марскі порт. Складовая частка мезарэгіёна Агламерацыя Белен. Уваходзіць у эканоміка-статыстычны мікрарэгіён Белен. Насельніцтва складала 1 408 847 чалавек на 2007 год. Займае плошчу 1065 км². Шчыльнасць насельніцтва — 1322,3 чал./км².

## Гісторыя 
Горад заснаваны 12 студзеня 1616 года. З 27 студзеня па 1 лютага 2009 года ў горадзе прайшоў Сусветны сацыяльны форум.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Бразіліі
Катэгорыя:Муніцыпалітэты штата Пара
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1616 годзе
Датына

**Даты́на** — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Свіна.

Знаходзіцца за 38 км у напрамку на паўночны захад ад горада Гарадок, за 3,3 км на захад ад вёскі Маісеева. Плошча паверхні 0,14 км². Даўжыня 1,02 км, найбольшая шырыня 0,2 км. Даўжыня берагавой лініі 2,22 км. Плошча вадазбору 1,25 км².
Катлавіна Датына лагчыннага тыпу, значна выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй 5—7 метраў. Берагавая лінія слабазвілістая. З возера выцякае ручай у возера Малое Свіно.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Ліст карты N-35-12. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1984 год.

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Обалі
Сардана

[thumb|Фестываль сарданы, [2005 г.]]
**Сарда́на** () — нацыянальны каталонскі танец, сімвал адзінства каталонцаў. 

## Гісторыя
Лічыцца, што танец сардана мае старажытныя карані і ўзнік не пазней за XVI ст. На самой справе, папулярнасць танца доўгі час абмяжоўвалася прыморскім пірэнейскім рэгіёнам на ўсходзе Каталоніі. Шырокае распаўсюджванне пачалося з канца XIX ст. У гады дыктатуры Ф. Франка, калі каталонская мова і культура прыгняталіся, арганізацыя супольных танцаў стала формай маўклівага пратэсту, якая сімвалізавала адзінства каталонцаў і іх сувязь з асабістымі нацыянальнымі традыцыямі. У нашы дні сардана суправаджае многія святы. У Барселоне і іншых гарадах праводзяцца фестывалі сарданы.

## Асаблівасці
Сардана — колавы танец, знешне нагадвае карагод. Танцоры бяруцца за рукі, якія паднімаюць угару. Дзейства суправаджаецца рытмічнай музыкай спецыяльнага аркестра з духавых інструментаў *cobla*. Танцоры робяць кароткія крокі, што падпарадкоўваюцца адзінаму рытму. Звычайна кола рухаецца злева направа: кропка - крок - крок - крыжападобны рух нагамі на месцы. Пры гэтым важны агульны настрой. Калі нехта з танцораў робіць нешта няправільна, то разам з ім з рытму збіваецца ўсё кола. Танец завяршае сумесны рух танцораў *cop final*.

Прыклад выканання сарданы:

## Гл. таксама 
* Хасэп Марыя Вентура

## Спасылкі 
* Romilly Turner, Sardana Dancing — Catalan Cultural Dance

Катэгорыя:Народныя танцы
Тунг

**Тунг, тунгавае дрэва, алейнае дрэва** (*Aleurites*) — род лістападных дрэвавых раслін сямейства малачаевых.
Налічваецца 5 (па іншых звестках да 15) відаў. Распаўсюджаны ў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі, на астравах Ціхага акіяна.

## Апісанне 
Лістападныя дрэвы вышынёй 15—20 м. Галіны рэдкія. Лісце чаргаванае, простае, суцэльнае або 3—5-лопасцевае. Кветкі ў складаных мяцёлках. Плод — касцянка. Насенне ядавітае і ўтрымлівае да 60 % тунгавага алею.

## Выкарыстанне 
Выкарыстоўваюцца ў якасці тэхнічных, дэкаратыўных і харчовых культур.
Вырошчваюцца культурныя віды:
* тунг Форда або кітайскі (*Aleurites fordi*),
* тунг сэрцападобны або японскі (*Aleurites cordata*).
У якасці сыравіны для атрымання тэхнічных алеяў таксама выкарыстоўваюць тунг горны (*Aleurites montana*), лумбанг або свячное дрэва (*Aleurites moluccana*) і тунг трохсямянны (*Aleurites trisperma*).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* *Гладкова В. Н.* Тунг  // Вялікая савецкая энцыклапедыя
* Aleurites // The Plant List
* 

Катэгорыя:Малачайныя
Катэгорыя:Алейныя культуры
Тунгавы алей

**Ту́нгавы але́й** — тлусты высыхальны алей з насення тунгу.

Вадкасць ад светла-жоўтага да аранжавага колеру з непрыемным пахам. Шчыльнасць 940 кг/м³. Паказчык праламлення 1,51—1,52. Раствараецца ў арганічных растваральніках, за выключэннем метанолу і этанолу. Змяшчае значную колькасць гліцэрыдаў ненасычаных кіслот. Цвярдзее пры тэмпературы ад -17 да -21 °C. Таксічны.

Тунгавы алей выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны ў вытворчасці алкідных смол, алейных лакаў і фарбаў, цыраты, лінолеуму. У гумавай прамысловасці ў якасці пластыфікатара.

## Літаратура 
* 
* Тунговое масло // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

## Спасылкі 
* ТУНГОВОЕ MACЛO // ХиМиК.ру 

Катэгорыя:Алеі
Інгрыд Ноль

**Інгрыд Ноль** (; нар. , ) — нямецкі аўтар дэтэктываў і трылераў.
 
## Біяграфія 
Нарадзілася ў сям’і доктара. У 1949 годзе бацькі вярнуліся ў Германію. Пасля заканчэння каталіцкай школы для дзяўчат вывучала германістыку і гісторыю мастацтваў у Бонскім універсітэце. У 1959 годзе выйшла замуж за доктара Петэра Гулаца, мае траіх дзяцей. Сваё жыццё яна прысвяціла хатняй гаспадарцы і дзецям, а таксама дапамагала мужу ў працы. У вольны час пачала пісаць.

Першы раман Інгрыд Ноль «Мёртвы певень» (Der Hahn ist tot) выйшаў у 1991 годзе, калі пісьменніцы было 55 гадоў, а дзеці раз’ехаліся з бацькоўскага дому. Ён адразу зрабіў яе знакамітай. Ноль — аўтар яшчэ больш чым тузіна кніг, перакладзеных на 21 мову свету. У аснове яе раманаў часцей за ўсё ляжаць выкшталцоныя забойствы жанчынамі сваіх мужоў ці каханкаў.

Інгрыд Ноль лічыцца на сённяшні дзень адной з найвыбітнейшых пісьменніц Германіі.

## Спасылкі 
* Хлуслівыя языкі. Апавяданне 

Катэгорыя:Пісьменніцы Германіі
Катэгорыя:Аўтары дэтэктыўнай прозы
Улогава

**Уло́гава** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Палата, за 17 км на паўночны ўсход ад Полацка, за 1 км на ўсход ад вёскі Сіцянец.

Плошча паверхні 0,46 км². Даўжыня возера 1,5 км, найбольшая шырыня 0,39 км. Найбольшая глыбіня дасягае 3,9 м, сярэдняя каля 2,4 м. Даўжыня берагавой лініі 3,22 км. Аб'ём вады ў возеры 1,12 млн м³.
Катлавіна возера рэшткавага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Схілы катлавіны спадзістыя і пясчаныя. Вышыня схілаў 4—5 метраў. У паўночнай, заходняй і паўночна-заходняй частках катлавіны тэраса вышынёй 0,8—1 м. Берагі нізкія, пясчаныя. У паўночна-заходняй і заходняй частцы возера берагі сплавінныя (шырыня 5—10 м). Дно да глыбіні 1—1,5 м пясчанае, глыбей выслана ілам і сапрапелем. Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Расліннасць пашыраецца ў прыбярэжнай частцы да глыбіні 2,4 м.

У возера ўпадаюць ручаі, меліярацыйныя каналы. У паўднёвай частцы злучана пратокай з возерам Улогава плошчай 0,12 км². Сцёк па пратоцы ў раку Палата.

## Літаратура 
* 
* *Мельнікаў А. К.* Улогава //  — С. 162.
* 
* 

## Спасылкі 
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Палаты
Ро (мова)

**Ро** *(Ro)* — апрыёрная штучная мова, распрацаваная ў 1904-1908 гадах святаром з Агая Э. П. Фостэрам (Edward Powell Foster).
Першая брашура аб новай мове з'явілася ў 1906 годзе. Да 1932 года аўтарам мовы выдаваліся шматлікія дапаможнікі і слоўнікі, выхадзілі таксама два перыядычныя выданні World-Speech (1912-1919) i Roia (1923-1931).Сярод аказаўшыж фінансавую падтрымку праекту Фостэра быў Мэлвіл Дьюі, стваральнік сістэмы бібліятэчнай класіфікацыі. Акрамя таго, Фостэр атрымаў грант Асацыяцыі міжнароднай дапаможнай мовы. Нягледзячы на гэта, праект Фостэра не прывабіў вялікай колькасці прыхільнікаў.
У мове Ро словы канструюцца паводле катэгарыяльнай сістэмы. Напрыклад "bofoc" перакладаецца як чырвоны, "bofod" — аранжавы "bofof" — жоўты "bofo" — колер. Слоўнік мовы Ро складаецца з каля 16000 слоў.
Галоўны недахоп мовы Ро ў тым, што ў ёй вельмі цяжка адрозніць адно слова ад другога.

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:Апрыёрныя мовы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1904 годзе
Умнак

**У́мнак** — гарысты востраў у Ціхім акіяне ў групе Лісіх астравоў (архіпелаг Алеуцкія астравы, штат Аляска, ЗША).

Плошча вострава — каля 2000 км². Найвышэйшы пункт (2109 м) — дзеючы вулкан Усявідава. На востраве субарктычныя лугі і тундравая расліннасць.

## Гісторыя 
Астравок Анангула каля ўзбярэжжа Умнака — найстаражытнейшае месца на Алеуцкіх астравах, населенае чалавекам. На самім востраве Умнак знаходзіцца старажытны археалагічны помнік Чалука, які, відавочна, належаў старажытным алеутам.

У 1759 годзе востраў адкрыты экспедыцыяй рускага мараплаўцы і даследчыка Сцяпана Глотава. У 1768 годзе востраў даследаваны экспедыцыяй .

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Алеуцкія астравы
Уладзімір Аляксандравіч Барысенка

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Барысенка Уладзімір Аляксандравіч
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  = 25.1.1912
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    = 14.04.1993
 |месца смерці   = 
 |партрэт        =
 |подпіс         = 
 |мянушка        = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць = 
 |гады службы    = 1931 — 1957
 |званне         = 
 |род войскаў    = Артылерыя
 |камандаваў     = 1428-ы лёгкі артылерыйскі полк
 |частка         = 
 |бітвы          = 
 |узнагароды     = { style="background:transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
 
-
 
}
 |Commons        = 
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс        = 
}}

**Уладзімір Аляксандравіч Барысенка** (, в. Пеніца,  — , ) — савецкі ваенны дзеяч, палкоўнік. Герой Савецкага Саюза.

## Пачатковая біяграфія 
Уладзімір Аляксандравіч Барысенка нарадзіўся 25 студзеня 1912 года ў вёсцы Пеніца цяпер Калінкавіцкага раёна Гомельскай вобласці Беларусі ў сям'і рабочага.

Атрымаў няпоўную сярэднюю адукацыю. Працаваў у Мазыры на фабрыцы «Чырвоны Кастрычнік» прэсаўшчыком.

## Ваенная служба 
### Даваенных часоў 
У 1931 г. быў прызваны ў шэрагі РСЧА.

Камандзір 1428-га лёгкага артылерыйскага палка (65-я лёгкая артылерыйская брыгада, 18-я артылерыйская дывізія, 3-і артылерыйскі корпус прарыву, 2-я ўдарная армія) маёр Уладзімір Аляксандравіч Барысенка 11 лютага 1944 года забяспечыў прарыў абароны праціўніка ў раёне вёскі Доўгая Ніва (Сланцаўскі раён, Ленінградская вобласць).

У ходзе фарсіравання Нарвы Барысенка адным з першых пераправіў полк, а таксама падтрымаў агнём пяхоту падчас утрымання і пашырэння плацдарма.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 1 ліпеня 1944 года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецка-фашысцкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм маёру Уладзіміру Аляксандравічу Барысенка прысвоена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка» (№ 3738).

### Пасляваенная кар'ера 
У 1950 годзе скончыў Вышэйшую афіцэрскую артылерыйскую школу.

У 1957 годзе палкоўнік Уладзімір Аляксандравіч Барысенка выйшаў у адстаўку, пасля чаго жыў і працаваў у Ленінградзе, дзе і памёр 14 красавіка 1993 года. Пахаваны на Волкаўскіх могілках Санкт-Пецярбурга.

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка»;
* Два ордэна Леніна;
* Два ордэна Чырвонага Сцяга;
* Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені;
* Ордэн Чырвонай Зоркі;
* Медалі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пахаваныя на Волкаўскіх могілках
Катэгорыя:Удзельнікі польскага паходу РСЧА
Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Артылерысты Другой сусветнай вайны
Літаратурная прэмія імя Янкі Маўра

**Літаратурная прэмія імя Янкі Маўра** — прэмія ў гонар беларускага пісьменніка Янкі Маўра. Заснавана ў 1993 годзе Беларускім ПЭН-цэнтрам і Саюзам беларускіх пісьменнікаў.

Прэмія прысуджаецца штогод маладым аўтарам (да 40 гадоў) за найлепшы твор для дзяцей і юнацтва на беларускай мове ў наступных жанрах: проза (апавяданні, казкі і г.д.), паэзія (вершы, байкі і г.д.), п’есы, тэксты песень, коміксы, пераклады замежных дзіцячых твораў на беларускую мову.

## Лаўрэаты прэміі 
* 1993 год — Уладзімір Ліпскі ;
* 1994 год — Уладзімір Ягоўдзік, за кнігі «Янка і Ружа» і «Ці вернецца князь Кук?»;
* 1995 год — Мікола Чарняўскі, за зборнік «Каго баіцца зубр?» (1994 г.);
* 1996 год — Уладзімір Мацвеенка, за кнігу паэзіі «Сябрынка»;
* 1997 год — Артур Вольскі год, за кнігу «Карусель» (1996 г.);
* 1998 год — Хвёдар Гурыновіч, за кнігу «Птушыная азбука»
* 2000 год — Ніна Галіноўская.
* Васіль Жуковіч.

## Спасылкі 
* Старонка літаратурнага конкурсу імя Янкі Маўра  на сайце СБП


Катэгорыя:Беларускі ПЭН-цэнтр
Катэгорыя:Саюз беларускіх пісьменнікаў
Касцюкоўка (Гомельскі раён)

**Касцюко́ўка** (, ) — вёска ў Гомельскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Яромінскага сельсавета.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 5 км на поўнач ад Гомеля, на шашы Доўск — Гомель.

## Транспартная сетка 
Планіроўка складаецца з просталінейнай, амаль шыротнай вуліцы, да якой на захадзе далучаецца кароткая просталінейная вуліца, на ўсходзе — завулак. Забудова двухбаковая, у асноўным драўляная, сядзібнага тыпу.

За 1,4 км ад вёскі знаходзіцца чыгуначная станцыя Касцюкоўка.

## Гісторыя 
Па пісьмовых крыніцах вядома з XVIII стагоддзя як вёска ў Рэчыцкім павеце Менскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Значную частку жыхароў складалі стараверы, якія збеглі з Расіі.

Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) у складзе Расійскай імперыі, у валоданні фельдмаршала графа П. А. Румянцава-Задунайскага, з 1834 — фельдмаршала князя І. Ф. Паскевіча. Праз вёску праходзіў гасцінец Санкт-Пецярбург — Кіеў (пачаў будавацца ў 1782 годзе). У 1850 годзе побач прайшла шаша Санкт-Пецярбург — Кіеў, што значна пашырыла транспартныя магчымасці вёскі. Паштовая станцыя. Гаспадар фальварка Касцюкоўка валодаў тут у 1862 годзе 611 дзесяцінамі зямлі. З 1875 працавала крупадрабнілка. У 1885 годзе дзейнічала збожжазахавальны магазін. Паводле перапісу 1897 года: школа, карчма. У вясковай школе ў 1907 годзе было 43 вучні. У 1909 годзе 1239 дзесяцін зямлі, у Пакалюбіцкай воласці Гомельскага павета Магілёўскай губерні. Працавала аддзяленне паштовай сувязі.

У 1926 годзе дзейнічалі паштовы пункт, школа, цэнтр Касцюкоўскага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай акругі. Побач былі Касцюкоўскія хутары. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Інтэрнацыянал», працаваў вятрак. Падчас Вялікай Айчыннай вайны 142 жыхары загінулі на фронце. Размяшчаюцца вучэбна-даследчая гаспадарка, прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 179, фабрыка швейных вырабаў, пачатковая школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, магазін.

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 382 гаспадаркі, 850 жыхароў.

### Дынаміка 
* 1838 год — 75 двароў.
* 1838 год — 279 рэвізскіх душ.
* 1885 год — 123 двары, 683 жыхары.
* 1897 год — 175 двароў, 1007 жыхароў (паводле перапісу).
* 1909 год — 1242 жыхары.
* 1926 год — 26 двароў, 143 жыхары.
* 1959 год — 1343 жыхары (паводле перапісу).
* 2004 год — 382 гаспадаркі, 850 жыхароў.

## Вядомыя асобы 
* П. Н. Гаўрыленка (28.2.1902 — 4.2.1961) — беларускі мастак.
* Ф. Н. Гаўрыленка — камандзір партызанскай брыгады імя М. І. Калініна Вілейскай вобласці падчас Вялікай Айчыннай вайны .
* І. Ф. Клімаў — 1-ы сакратар Вілейскага падпольнага абкама КП(б)Б). Пасля вайны — намеснік старшыні Савета Міністраў БССР і намеснік старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР.
* Віктар Іванавіч Чарназёмаў (нар. 1939) — беларускі архітэктар.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі 
Катэгорыя:Яромінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна
Уранініт

**Ураніні́т** — мінерал класа аксідаў, радыеактыўны акcід урану, **UO2**. Адзін з галоўных рудных мінералаў урану.

Утрымлівае ў сваім складзе 86,86 % урану, прымешкі радыю, актынію, палонію, торыю, свінцу, гелію і іншых элементаў. Склад некаторых разнавіднасцей (напрыклад, уранавых чэрняў) набліжаецца да U3O8.

## Уласцівасці 
Мінерал чорнага, зеленавата-чорнага, радзей фіялетавага колеру з паўметалічным смаляным бляскам. Крышталізуецца ў кубічнай сінганіі. Цвёрдасць 6—7 па шкале Моаса. Шчыльнасць 8—10 г/см³. Утварае крышталі, крышталічныя і нацечныя агрэгаты — настуран, уранавая смолка, зямлістыя і парашковыя масы — уранавая чэрнь, уранавая вохра. Добра раствараецца ў азотнай і сернай кіслаце, дрэнна ў салянай.

## Радовішчы 
Найбольш буйныя радовішчы уранініту ў Расіі, Канадзе, ПАР, ЗША, Вялікабрытаніі, Нарвегіі, Індыі. Таксама радовішчы на Украіне, ў Германіі і Чэхіі (Рудныя горы), Казахстане.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* УРАНИНИТ // Энцыклапедыя Кругасвет 
* *Белова Л. Н.* Уранинит  // Вялікая савецкая энцыклапедыя 
* Уранинит // Каталог Минералов 

Катэгорыя:Мінералы урану
Катэгорыя:Аксіды
Урацыл

**Урацы́л**, 2, 4-дыоксіпірымідзін — пірымідзінавая аснова, уваходзячая ў склад рыбануклеінавых кіслот і нуклеатыдаў. Упершыню вызначаны ў 1900 годзе.

Крышталічнае рэчыва белага колеру. Малярная маса 112,08676 г/моль. Тэмпература плаўлення каля 320 °C. Плавіцца з раскладаннем. Раствараецца ў вадзе.

## Літаратура 
* *Семяненя І. М.* Урацыл // 

## Спасылкі 
* Урацил // ХиМиК.ру
* Урацил  // Вялікая савецкая энцыклапедыя 
* 

Катэгорыя:Пірымідзіны
Віктар Міхайлавіч Усаў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Віктар Міхайлавіч Усаў
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  = 22.12.1916 (09)
 |месца нараджэння =  
 |дата смерці    = 22.06.1941
 |месца смерці   = 
 |партрэт        = 
 |подпіс        = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць = 
 |гады службы    = 1936—1941
 |званне         = лейтэнант
 |род войскаў      = пагранічныя войскі
 |камандаваў     = 
 |частка          = 
 |бітвы       = Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды        = { style="background:transparent"
  
}
{ style="background:transparent"
  
}
 |Commons        = 
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс        = 
}}
**Віктар Міхайлавіч У́саў** (, , Екацярынаслаўскі павет, Екацярынаслаўская губерня, Расійская імперыя (цяпер —  Днепрапятроўская вобласць Украіна) — ) — начальнік 3-й пагранічнай заставы 86-га Аўгустоўскага пагранічнага атрада Беларускай пагранічнай акругі войскаў НКУС СССР, лейтэнант. Герой Савецкага Саюза (1965 г.).

## Біяграфія 
Скончыў сямігодку, ФЗВ. Працаваў электраслесарам на заводзе ў Нікапалі. У Чырвонай Арміі з 1936 г. У 1940 г. скончыў Харкаўскае ваеннае вучылішча войскаў НКДБ і быў прызначаны начальнікам заставы Аўгустоўскага пагранічнага атрада Беларускай пагранічнай акругі.

Лейтэнант Усаў вызначыўся ў баі пры абароне дзяржаўнай мяжы СССР каля в. Вулька Драгунская Беластоцкай вобласці (цяпер — Гродзенскі раён). 3-я пагранічная застава прыняла свой першы і апошні бой 22 чэрвеня 1941 г. і больш за 6 гадзін стрымлівала націск пераўзыходзячых сіл праціўніка. В. М. Усаў загінуў у гэтым баі.

## Узнагароды 
* Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР от 6 мая 1965 г. лейтэнанту В. М. Усаву пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
* Пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Леніна.
* На падставе пастановы сакратарыята ЦК УЛКСМ № 3076 от 7 мая 1968 года В. М. Усаў узнагароджаны Ганаровай граматай ЦК УЛКСМ (пасмяротна)..

## Памяць 
* Помнік Герою ў горадзе Гродна.
* Вёска Вулька Драгунская Гродзенскага раёна перайменавана ў Усава (у 1964 г.).
* Імем Героя названы вуліцы ў Гродна, Нікапалі, Украіна.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Усаў Віктар Міхайлавіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 591. — ISBN 985-11-0214-8.

## Спасылкі 
* 
* Их именами названы заставы  // Сайт Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Рэспублікі Беларусь 

Катэгорыя:Памерлі ў Гродзенскім раёне
Васіль Іванавіч Барысік

**Васіль Іванавіч Барысік** (, в. Горнае, Глускі раён — ) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). Заслужаны меліяратар БССР (1965). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

З 1961 старшы машыніст экскаватара Старадарожскага будаўніча-мантажнага ўпраўлення меліярацыі трэста Мінскводбуд. За 7 гадоў працы ў трэсце выканаў 15 гадавых норм. 23 ліпеня 1965 года за шматгадовую добрасумленную працу ў сістэме меліярацыі прысвоена званне «Заслужаны меліяратар БССР».

З 1972 старшы прараб ПМК-73 свайго трэста. Званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена за поспехі ў павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак бульбы, гародніны і пладоў. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1967—1971 гадах.

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнам Леніна, ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга, ордэнам «Знак Пашаны». У 1994 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін г. Старыя Дарогі».

Занесены ў Кнігу Народнай Славы Старадарожскага раёна.

Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Заслужаныя меліяратары БССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глускім раёне
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Старых Дарог
Кірылаўская царква

**Кірылаўская царква**, або **царква Святых Кірылы і Апанаса Александрыйскага** — храм у Кіеве, помнік архітэктуры і манументальнага жывапісу XII, XVII, XIX стагоддзяў.

## Гісторыя 
Кірылаўская царква пабудавана ў 1139 годзе на далёкай ускраіне старажытнага Кіева — Дарагожычах. Адсюль заснавальнік царквы чарнігаўскі князь Усевалад Ольгавіч у 1139 годзе ўзяў штурмам Кіеў падчас міжусобнай барацьбы за кіеўскі сталец. Храм названы ў гонар святога Кірылы (гэта імя атрымаў у хрышчэнні князь Усевалад). Для прадстаўнікоў дынастыі Ольгавічаў храм быў загараднай рэзідэнцыяй і фамільнай пахавальняй. У 1194 годзе ў храме пахаваны кіеўскі князь Святаслаў — герой «Слова пра паход Ігаравы».
 
У будынку праглядаюцца рысы чарнігаўскай архітэктурнай школы. Кірылаўская царква мела тры апсіды, шэсць слупоў і хоры. Лесвіцу на хоры размясцілі ў тоўшчы сцяны без пабудовы асобных бакавых вежаў. Падлогу выклалі керамічнай пліткай, зрабілі фрэскавы роспіс, рэшткі якога захаваліся.

## Архітэктура 
Архітэктура Кірылаўскай царквы добра захавалася з XII ст. Перабудовы XVII—XVIII ст. праявіліся ў перакладцы часткі скляпенняў, узвядзенні чатырох бакавых купалаў, пышнага франтона над уваходам, афармленні вокнаў і парталаў ляпным дэкорам. Старажытнае закамарнае пакрыццё не захавалася. Сцены звонку, магчыма, былі атынкаваны, адхоны вокнаў і парталы ўпрыгожвалі фрэскавыя размалёўкі.
 
Цэнтральныя падкупальныя прасторы храма — высокія, свабодныя, добра асветленыя, з хорамі ў заходняй частцы — кантраставала з астатнімі памяшканнямі: паўцёмным нартэксам з нішамі-аркасоліямі для магільняў, хрысцільнай, вузкай лесвіцай на хоры ў тоўшчы паўночнай сцяны. Асаблівасцю храма былі маленькія бакавыя хоры перад паўднёвай апсідай, куды вяла лесвіца ў тоўшчы сцяны алтара.

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Кіева
Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры
Бары (значэнні)

**Бары:**
* **Бары** (Barry) — імя.
* **Бары** (Barry, Barrie) — прозвішча.

## Асобы 
* Антуан Луі Бары (1795—1875) — французскі скульптар і жывапісец.
* Гарэт Бары (нар. 1981) — англійскі футбаліст.
* Генрых Антон дэ Бары (1831—1888) — нямецкі батанік, адзін з заснавальнікаў мікалогіі і ліхеналогіі.
* Джэймс Мэцью Бары (1860—1937) — шатландскі пісьменнік, аўтар казкі «Пітэр Пэн».
* **Ісідар Германавіч Бары** (1906—1944) — беларускі харавы дырыжор і педагог, аўтар партызанскіх песень, у т.л. «Баявая партызанская».
* Бары Карымавіч Алібасаў (нар. 1947) — савецкі і расійскі музыкант, кампазітар, музычны прадзюсар, заслужаны артыст Расіі (1999).

## Тапонімы 
* Бары (Антарыа)
* Бары — горад на паўднёвым усходзе Італіі.
* Бары (правінцыя)

## Іншае 
* Бары — аэрапорт у горадзе Бары.
* Замак Бары — замак у горадзе Бары, пабудаваны ў 1131 годзе.
SVGA

**Super VGA** () — агульная назва відэаадаптараў, якія сумяшчальныя з VGA, але маюць пашыраныя магчымасці — разрозненне ад 800×600 і колькасць колераў да 16 млн (24 біта на піксель), а таксама больш вялікі аб'ем відэапамяці. Абавязковай падтрымкі якога-небудзь рэжыму, акрамя стандартных рэжымаў VGA і рэжыму 800×600, назва SVGA не патрабуе. SVGA як стандарту не існуе, але на практыцы ўсе SVGA-відэаадаптары пачынаючы з некаторага часу падпарадкоўваюцца стандарту VESA. Найбольш распаўсюджаныя відэарэжымы: 800×600, 1024×768, 1280×1024, 1600×1200.

Таксама пад **разрозненнем SVGA** можна разумець разрозненне экрана **800×600**.

## Гл. таксама 
* VESA BIOS Extensions
* Разрозненне дысплея

Катэгорыя:Відэакарты
Катэгорыя:Разрозненні экранаў
Унітарыё

**Унітарыё** *(Unitario)* — міжнародная штучная мова, распрацаваная ў Германіі Рольфам Рымам. Свае распрацоўкі  Рым выдаў пад псеўданімам *Марыа Плэйер*, які верагодней за ўсё утвораны ад імя іншага інтэрлінгвіста — Марыа Пэі. Публікацыя была зроблена ў 1989 годзе, а датай вынаходніцтва мовы лічаць 1987 год.
Мова *унітарыё* з'яўляецца планавай мовай і адносіцца да групы эсперантоідаў. Унітарыё мае дзве разнавіднасці: "мінімальная мова" — *Унітарыё 2001* (апублікавана ў 1989 годзе) і поўную версію — *Унітарыё 2002* (пакуль не плануецца да публікацыі). У 1994 годзе была выдадзена кніга "Кароткая граматыка Унітарыё ў параўнанні з інтэрлінгвай і эсперанта".
Верагодна Рольф Рым застаўся адзіным чалавекам, які валодаў гэтым лінгвапраектам. У 1991 годзе ён стаў займацца інтэрлінгвай (гэта магчыма заўважыць па яго працах у галіне сваёй мовы), а пасля увогуле знік з інтэрлінгвістыкі
## Прыклад тэкстаў на мове унітарыё 
1. Ойча наш
Patro notra, kveja tuo in hewine estas,
tuja nomino esti sanktifikate;
tuja imperio weni;
tuja wolunto ockurius,
como in la hewinetnto sur la terra;
nostra pano kvotidiane al nos-mismos doni hodie;
cay pardoni nos nostros debitoyn,
como tambien numos nostros debitoroyn pardonamas;
nenio nos condutsi in temptatsion,
sed liberi nos delle pecato.
2. La flamo della cutsino estas caliente; la akva in kaserola tambien estas caliente — Агонь у печы — гарачы, вада ў каструлі таксама гарачая).
## Гл. таксама 
* штучныя мовы
* Эсперанта
* Інтэрлінгва
* Эсперантоіды
* Эсперанціда
## Спасылкі 
* Інтэрлінгвістыка і штучныя мовы
* Артыкул аб мове унітарыё

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:Эсперантоіды
Барысаў (значэнні)

**Барысаў:**
* Барысаў — горад у Мінскай вобласці.
* Барысаў — чыгуначная станцыя ў Барысаве.
* «Барысаў» — паэма Янкі Купалы.

## Прозвішча 
* Алег Іванавіч Барысаў — расійскі акцёр.
* 
* Андрэй Іванавіч Барысаў (1798—1854) — дзекабрыст.
* Барыс Аляксандравіч Барысаў (1886—1974) — беларускі архітэктар.
* Бойка Барысаў (нар. 1959) — прэм’ер-міністр Балгарыі.
* Дзмітрый Аляксандравіч Барысаў (нар. 1995) — беларускі футбаліст.
* Ігар Пятровіч Барысаў (нар. 1982) — беларускі палітык.
* 
* Павел Фёдаравіч Барысаў (1907-?) — дзяржаўны дзеяч.
* Пётр Іванавіч Барысаў (1800—1854) — дзекабрыст, мастак.
* Уладзімір Аляксандравіч Барысаў (1903—1993) — Герой Савецкага Саюза.
* Ягор Афанасьевіч Барысаў (нар. 1954) — кіраўнік Якуціі.
* Якаў Аляксандравіч Барысаў — ганаровы грамадзянін г. Полацка.
Васіль Кірылавіч Шыкін

**Васіль Кірылавіч Шы́кін** (, в. Царкоўнікі, Камянецкі раён, Брэсцкая вобласць — ) — беларускі жывапісец. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
У 1939—1941 гадах вучыўся ў Віцебскім мастацкім вучылішчы. З 1960г. член Беларускага саюза мастакоў. Адзін з заснавальнікаў Брэсцкай абласной арганізацыі Беларускага саюза мастакоў.

## Творчасць 
Працаваў у галіне станковага жывапісу. Маляваў карціны, пейзажы. У мастацкіх выставах пачаў удзельнічаць у 1949 годзе.  Сярод твораў: «Кобрынскі мост», «Адпачынак на сенажаці» (абодва 1947), «У выхадны дзень» (1948), «Арганізацыя калгаса» (1949), «Падпольшчыкі» (1950), «Лясная прагулка» (1954), «1939 год. Заходняя Беларусь» (1955), «Каля цагельні» (1959), «Чэрвеньскі ранак 1941 года» (1971), «Хлебныя палі» (1973), «Вячэрні Брэст» (1974), «На возеры. Лета» (1976), «Двое ў лодцы» (1980), «Вясна 1945 года. Сустрэча ў полі» (1983), «Збор яблыкаў» (1985), серыя пейзажаў «Бярозаўская ДРЭС» (1953).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Художники Брестчины 

Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Камянецкім раёне
Арцём Аляксандравіч Васькоў

**Арцём Васькоў** (нар. , ) — беларускі футбаліст, паўабаронца польскага клуба «Стылан» з Гожава Велькапольскага.

## Клубная кар’ера 
Пачынаў займацца футболам у Гомелі, пасля трапіў у мінскае «Дынама». Не замацаваўся ў мінскім клубе і адправіўся ў Латвію. У 2009 годзе аддаваўся ў арэнду гродзенскаму «Нёману», потым гуляў у Азербайджане. У 2011 годзе вярнуўся ў Беларусь, гуляў за гомельскі ДБК і «Віцебск».

У сакавіку 2012 года стаў іграком жодзінскага «Тарпеда-БелАЗ». У жодзінскім клубе здолеў замацавацца ў аснове, звычайна выступае на пазіцыі правага паўабаронцы. Выдатна правёў сезон 2014: выступаючы на розных пазіцыях у паўабароне, забіў 6 галоў. Канец сезона 2014 вымушаны быў прапусціць з-за траўмы.

У студзені 2015 года падоўжыў кантракт з аўтазаводцамі. У сезоне 2015 у асноўным з’яўляўся на полі, выходзячы на замену. У студзені 2016 года пакінуў «Тарпеда-БелАЗ».

Пасля зыходу з «Тарпеда-БелАЗ» некаторы час падтрымліваў форму разам з «Гомелем», але неўзабаве далучыўся да «Нёмана» і падпісаў кантракт з гродзенскім клубам. У складзе «Нёмана» замацаваўся ў аснове, толькі канец сезона прапусціў з-за траўмы.

У студзені 2017 года стаў іграком латвійскага «Вэнтспілса». Дапамог камандзе выйграць Кубак Латвіі, забіўшы гол у фінальным матчы супраць «Рыгі» (2:2, пен. 6:5). У снежні 2017 года пакінуў «Вэнтспілс».

У студзені 2018 года папоўніў склад дэбютанта беларускай Вышэйшай лігі — клуб «Смалявічы». У красавіку не гуляў з-за траўмы, пазней замацаваўся ў стартавым складзе каманды.

У снежні 2018 года падпісаў кантракт з «Гарадзеяй». У першай палове сезона 2019 звычайна выхадзіў на замену, пазней стаў пераважна гуляць за дубль. У снежні 2019 года пакінуў каманду і ў хуткім часе стаў іграком «Гомеля». У сезоне 2020 з 16 галамі стаў найлепшым бамбардзірам гомельскай каманды і дапамог ёй выйсці ў Вышэйшую лігу. У 2021 годзе заставаўся іграком асновы ў Вышэйшай лізе, хоць часам стаў выхадзіць на замену.

У лютым 2022 года пакінуў «Гомель» і стаў трэніравацца з дзяржынскім «Арсеналам», з якім у сакавіку падпісаў кантракт. Замацаваўся ў стартавым складзе каманды. У ліпені 2022 года па пагадненні бакоў пакінуў дзяржынскі клуб.

У кастрычніку 2022 года далучыўся да «Люблінянкі» з чацвёртага польскага дывізіёна. У студзені 2023 года перабраўся ў «Стылан» з Гожава Велькапольскага.

## Дасягненні 
*  Уладальнік Кубка Латвіі: 2017

## Грамадзянская пазіцыя 
Пасля жорсткага разгону акцый пратэстаў, выкліканых масавымі фальсіфікацыямі на прэзідэнцкіх выбарах 2020 года, збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, разам з 92 іншымі беларускімі футбалістамі выступіў з асуджэннем гвалту ў Беларусі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Блазма
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна
Катэгорыя:Ігракі ФК АЗАЛ
Катэгорыя:Ігракі ФК ДБК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Віцебск
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ
Катэгорыя:Ігракі ФК Вэнтспілс
Катэгорыя:Ігракі ФК Смалявічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Гарадзея
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Дзяржынск
Катэгорыя:Ігракі ФК Люблінянка
Катэгорыя:Ігракі ФК Стылан Гожаў Велькапольскі
Ферма (канструкцыя)

**Фе́рма** ( ад  — моцны, трывалы) — у будаўніцтве, стрыжнёвая нясучая канструкцыя.

Фермы выкарыстоўваюцца ў якасці пакрыцця будынкаў, пралётаў мастоў, нясучых канструкцый пад’ёмных кранаў, апор ліній электраперадачы, мачтаў і інш.

Ферма складаецца з прамых і паліганальных паясоў і рашотак. Элементы ферм злучаюцца зваркай, заклёпкамі, урубкамі і інш. У якасці матэрыялаў выкарыстоўваюцца металы, жалезабетон, драўніна і інш.

Паводле тыпу рашотак фермы падзяляюцца на
* бэлечныя,
* бэлечна-кансольныя,
* арачныя,
* кансольныя.

## Літаратура 
*  — С. 358.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі
Романшы

**Ро́маншы** (саманазвы *Engadini, Rumantsches*) — рэтараманскі народ у Швейцарыі. Жывуць пераважна ў даліне ракі Ін і кантоне Граўбюндэн. Агульная колькасць — 38 тыс. (2012).

## Паходжанне і гісторыя 
Продкамі романшаў лічацца старажытныя плямёны рэтаў, якія насялялі Альпійскія горы ў антычнасці. У 15 г. да н. э. яны трапілі пад уладу рымлян і да сярэдзіны 1 тысячагоддзя н. э. былі раманізаваны. Відавочна, да XV ст. продкі романшаў складалі супольны рэтараманскі пласт насельніцтва разам з продкамі ладзінаў. Іх землі ўваходзілі ў склад розных дзяржаў. Паколькі праз так званую Верхнюю Рэцыю, населеную романшамі, праходзіў шлях з Германіі ў Італію, яна лічылася стратэгічнай тэрыторыяй, прывабнай для феадалаў.

У 1424 г. сяляне і рыцары Рэцыі стварылі Шэрую Лігу () і Лігу дзесяці юрысдыкцый, якія выступілі супраць нямецкіх феадалаў. Утвораная імі горная рэспубліка ўвайшла ў склад Швейцарыі. У XVI ст. з’явілася першая пісьмовая форма романшскай мовы.

У адрозненне ад Італіі, дзе стары эканамічны лад садзейнічаў адносна добраму захаванню традыцыйнай культуры ладзінаў, у Швейцарыі романшы знаходзіліся пад большым культурным уплывам нямецкамоўнай абшчыны, што асабліва стала адчувальна ў XIX ст. З сярэдзіны XX ст., калі романшскаму насельніцтву пагражала дэпапуляцыя, пачалі прадпрымацца пэўныя высілкі для захавання романшскай мовы і стварэння на ёй сучаснай літаратуры. Гэта мэта ставіцца ў аснову далейшага існавання романшаў і лічыцца больш важнай, чым адраджэнне традыцыйнай матэрыяльнай культуры.

## Мова 
Романшскую мову часцяком называюць рэтараманскай. Яна падзяляецца на некалькі дыялектаў, кожны з якіх мае сваю пісьмовасць на аснове лацінкі. Аднак толькі тры дыялекты лічацца безумоўна романшскімі, астатнія — бліжэйшыя да дыялектаў мовы ладзінаў. У наш час існуе таксама адзіны стандарт рэтараманскай мовы, які ўжываецца ў Швейцарыі на афіцыйным узроўні і мае статус дзяржаўнай мовы.

Романшская мова выкладаецца ў пачатковай школе, выкарыстоўваецца ў некаторых мясцовых сродках масавай інфармацыі, на ёй выдаюцца кнігі. Аднак казаць пра адсутнасць пагрозы знікнення жывой гутарковай мовы пакуль яшчэ рана.

## Спасылкі 
* Countries and Their Cultures: Romansch
* National Geographic: Learning Romansh
* Controversy rages over standardised Romansh
* In Multilingual Switzerland, One Tongue Struggles

Катэгорыя:Раманскія народы
Катэгорыя:Народы Італіі
Катэгорыя:Народы Швейцарыі