open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Размеркаванне Максвела

{{Infobox размеркаванне імавернасцей
| name       = Размеркаванне Максвела — Больцмана
| type       = density
| pdf_image  = 
| cdf_image  = 
| notation   = 
| parameters = a>0
| support    = x\in (0;\infty)
| pdf        = \sqrt{\frac{2}{\pi}} \frac{x^2 e^{-x^2/\left(2a^2\right)}}{a^3}
| cdf        = \operatorname{erf}\left(\frac{x}{\sqrt{2} a}\right) -\sqrt{\frac{2}{\pi}} \frac{x e^{-x^2/\left(2a^2\right)}}{a}  дзе  Інтэграл імавернасці
| mean       = \mu=2a \sqrt{\frac{2}{\pi}}
| median     = 
| mode       = \sqrt{2} a
| variance   = \sigma^2=\frac{a^2(3 \pi - 8)}{\pi}
| skewness   = \gamma_1=\frac{2 \sqrt{2} (16 -5 \pi)}{(3 \pi - 8)^{3/2}}
| kurtosis   = \gamma_2=4\frac{\left(-96+40\pi-3\pi^2\right)}{(3 \pi - 8)^2}
| entropy    = \ln\left(a\sqrt{2\pi}\right)+\gamma-\frac{1}{2}
| mgf        = 
| cf         = 
| pgf        =
| fisher     = 
}}
**Размеркаванне Максвела — Больцмана** — статыстычная заканамернасць, якая вызначае размеркаванне па скарасцях (або імпульсах) малекул сістэмы, якая знаходзіцца ў стане тэрмадынамічнай раўнавагі (пры ўмове, што паступальны рух малекул падпарадкоўваецца законам класічнай механікі).

Заканамернасць была выведзена Дж. К. Максвелам (1859) для аднаатамных газаў і пашырана на мнагаатамныя газы расійскім навукоўцам М. М. Піраговым (1885).

Размеркаванне Максвела па модулях скорасці малекул ідэальнага газу вызначаецца формулай
: dn = 4\pi \left(\frac{m}{2\pi k T}\right)^{3/2} \exp\!\left(-\frac{mv^2}{2kT}\right) v^2\,dv,
дзе  — сярэдняя колькасць малекул у адзінцы аб’ёму сістэмы, якія маюць модулі скорасці ў інтэрвале ад  да ,  — поўная колькасць малекул у адзінцы аб’ёму сістэмы,  — маса адной малекулы,  — абсалютная тэмпература,  Дж/К — пастаянная Больцмана.

Паводле размеркавання Максвела вызначаюцца:
* сярэдняя арыфметычная
: \langle v \rangle = \sqrt{\frac{8kT}{\pi m}},
* сярэдняя квадратычная
: \sqrt{\langle v^2 \rangle} = \sqrt{\frac{3kT}{m}},
* і найбольш імаверная
: v_p = \sqrt{\frac{2kT}{m}},
скорасці малекул газу.

Размеркаванне Максвела атрымала эксперыментальнае пацвярджэнне ў доследах з малекулярнымі пучкамі, з’яўляецца асновай класічнай статыстыкі (гл. статыстыка Больцмана).
З дапамогай размеркавання Максвела пабудаваны тэорыі вязкасці, цеплаправоднасці, электраправоднасці і іншых малекулярна-кінетычных з’яў.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Фізічныя законы
Катэгорыя:Малекулярная фізіка
Катэгорыя:Статыстычная фізіка
Максвела
Міхаіл Францавіч Кусцінскі

**Міхаіл Францавіч Кусцінскі** (, маёнтак Завідзічы, , Віцебская губерня, Расійская імперыя (цяпер Лепельскі раён, Віцебская вобласць, Беларусь) — ) — археолаг і краязнавец. З 1874 г. член  (член-карэспандэнт з 1867 г.).

## Біяграфія 
Скончыў Віленскі дваранскі інстытут і юрыдычны факультэт Імператарскі Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт. З 1852 г. пад уплывам свайго сябра па факультэце  пачаў займацца раскопкамі. З 1855—1890 гг. вывучаў археалагічныя помнікі Віцебскай губерні, склаў яе археалагічную карту. Праз свайго сакурсніка па ўніверсітэце  падтрымліваў сувязь з археолагамі Санкт-Пецярбурга і Масквы. Для Імператарскай Акадэміі мастацтваў зрабіў табліцу курганоў і гарадзішчаў па кожным павеце Віцебскай губерні. Упершыню ў Беларусі пачаў фатаграфаваць працэс раскопак, складаць фотатэку помнікаў старажытнасцей Віцебскай і суседніх губерняў. Першым у 1874 г. даследаваў , тэрыторыі ў вярхоўях Волгі, Заходняй Дзвіны, Дняпра. Вывучаў Барысавы камяні. Стварыў у Завідзічах музей, які прыцягваў увагу многіх археолагаў. У аддзеле рукапісаў Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх захоўваюцца яго «Успаміны».

Міхаіл Кусцінскі быў аўтарам знакамітага фотаздымка «Беларускі дудар». Фотаздымак упершыню быў надрукаваны 11 чэрвеня 1904 года ў варшаўскім ілюстраваным тыднёвіку «Naokoło Świata». Выданне адзначае, што фотаздымкі фатографа-аматара М. Кусцінскага былі ўзнагароджаныя ў конкурсе, зладжаным рэдакцыяй. Фотаздымак шмат разоў перадрукоўваўся і выдаваўся. Сярод іншых, у форме паштоўкі яго выдала (1906—1914) беларускае выдавецтва ў Пецярбургу Загляне сонца і ў наша аконца. 
Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg

## Працы 
* [Доклад о раскопках курганов возле Черцов б. Лепельского пов.] // Труды Первого Археологического съезда в Москве, 1869 / изданы под редакцией гр. А. С. Уварова. Т. 1. — М.:в Синодальной типографии, 1871. — С.
* Из заметок о курганах Лепельского уезда // Полоцкие епархиальные ведомости. — 1903. — № 7. — С. 232 — 235.
* Лепельские древности // Виленский вестник. — 1866. — № 181. — С.
* Опыт археологических исследований в Лепельском у. // Витебские губернские ведомости. — Витебск, 1865. — № 20. — С.

## Літаратура 
* *Алексеев, Л. В.* Белорусская археология и историческое краеведение во второй половине XIX — начале XX в. / Л. В. Алексеев // Советская археология. — 1968. — № 3. — С. 85—100.
* *Каханоўскі, Г. А.* Археалогія і гістарычнае краязнаўства Беларусі ў XVI—XIX стст. / Г. А. Каханоўскі; Навук. рэд. Л. Д. Побаль. — Мн.: Навука і тэхніка, 1984. — 118, [2] с.
* Кусцiнскi Мiхаiл Францавiч // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А — К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 490. — ISBN 978-985-11-0354-2.
* 
* 

Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Археолагі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта
Міндэльскае зледзяненне

**Мі́ндэльскае зледзяне́нне**, або **мідэль** (, таксама ) — раннеплейстацэнавае зледзяненне ў Альпах. Назва паходзіць ад , прытока Дуная, на тэрыторыі Германіі. Уключае 2 зледзяненні. Тэрмін міндэльскае зледзяненне пашыраны і для скандынаўскага зледзянення. На тэрыторыі Заходняй і Сярэдняй Еўропы адпавядае англійскаму і эльстэрскаму, Польшчы — санскаму, Расіі — окскаму, Паўночнай Амерыкі — канзаскаму зледзяненням, на тэрыторыі Беларусі — бярэзінскаму зледзяненню.

## Бярэзінскае зледзяненне 
Бярэзінскае зледзяненне — другое раннеантрапагенавае зледзяненне на тэрыторыі Беларусі. Наступіла пасля белавежскага міжледавікоўя. Адбылося каля 480—390 тысяч гадоў назад. Ледавік насунуўся са Скандынавіі і ўкрыў амаль усю тэрыторыю Беларусі (магчыма, за выключэннем крайняга паўднёвага ўсходу). У час адной са стадый бярэзінскага зледзянення часткова сфарміраваліся Гродзенскае, Навагрудскае, Мінскае і іншыя краявыя ўзвышшы Беларускай грады.

Марэнныя, канцова-марэнныя, водна-ледавіковыя, азёрна-ледавіковыя і перыгляцыяльныя адклады дасягаюць магутнасці больш за 200 м. Марэны складзены пераважна з суглінкаў, супескаў, пяскоў і жвіру з валунамі, маюць шэры, шэра-зялёны і блакітна-шэры колер, уключаюць адорвені мелу і інш. даледавіковых адкладаў. Найбольш пашыраны на паўднёвым захадзе, захадзе і ў цэнтральнай частцы тэрыторыі Беларусі, на поўдні захаваліся ў ледавіковых лагчынах, на паверхню выходзяць у далінах Нёмана, Дняпра і Сажа.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Плейстацэн
Катэгорыя:Ледавіковы перыяд
Мінеі-Чэцці

, Кіеў, 1714]]
**«Міне́і-Чэ́цці»** (ад  — месячны + стараж.-рус. *чытанне*), **«Штомесячныя чытанні»** — жанрава блізкія да  царкоўна-рэлігійныя зборнікі твораў павучальнага зместу. Уключалі жыціі святых, павучанні, апокрыфы, словы, казанні, легенды, складзеныя па месяцах у адпаведнасці з днямі ўшанавання царквою памяці кожнага святога. Прызначаліся для штодзённага чытання.

Узніклі ў Візантыі ў IX ст. На Русі вядомы з XI ст., арыгінальныя зборнікі паўстаюць з XII ст. (напрыклад, ). Найбольш пашыраны ў XVI ст. ў сувязі з умацаваннем ідэалам асноў самадзяржаўя і стварэння культу агульнарасійскіх святых. У 1530—1540-я гг. складзены «» ў 12 тамах, у якіх сабраны творы царкоўна-апавядальнай і духоўна-павучальнай літаратуры Русі ад пачатку хрысціянства, уключаны шэраг помнікаў старажытнарускай літаратуры. Амаль пасля кожнага жыція або казання змешчана «слова» айцоў царквы ці твор свецкага зместу. У складзе «Мінеі-Чэцці» дайшлі спісы каштоўнейшых помнікаў старажытнарускай літаратуры.

У XVII ст. на аснове макар’еўскіх «Мінеі-Чэцці» створаныя «Мінеі-Чэцці» Германа Тулупава і Іаана Мілюціна. У канцы XVII — пачатку XVIII ст. Дзімітрый Туптала (Дзімітрый Растоўскі) на аснове рускіх «Мінеі-Чэцці» і заходніх крыніц склаў 12-томны збор жыцій святых.

На Беларусі вядомы «Мінеі-Чэцці» камянецкая і жыровіцкая XV ст., слуцкая XVI ст., супрасльская рукапісная і друкаваная «Мінея агульная», віленская рукапісная — усе XVII ст.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Старажытнаруская агіяграфія
Катэгорыя:Зборнікі
Сожскае зледзяненне

**Сожскае зледзяненне**, **маскоўскае зледзяненне**, **рыскае 2-е зледзяненне** — перадапошняе, сярэднеплейстацэнавае зледзяненне, якое доўжылася каля 110 тыс. гадоў з канца шклоўскага міжледавікоўя да пачатку муравінскага міжледавікоўя.

У час найбольшага пашырэння сожскае ледавіковае покрыва на Беларусі трыма вялікімі патокамі (нёманскім, мінскім, дняпроўскім) дасягала паўночных межаў Палесся. Яго адклады прадстаўлены пародамі: марэннымі (валунныя супескі і суглінкі), флювіягляцыяльнымі (пясок, жвір, пясчана-жвіровыя сумесі і інш.) і азёрна-ледавіковымі (стужачныя гліны, супескі, пяскі).

Адбывалася ўслед за дняпроўскім зледзяненнем. На тэрыторыі Заходняй і Цэнтральнай Еўропы адпавядае стадыі .

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ледавіковы перыяд
Катэгорыя:Плейстацэн
Морг (мера плошчы)

**Морг** (ад  — «раніца») — даўняя мера зямельнай плошчы.

У сярэдневяковай Германіі морг — плошча зямлі, якую мог апрацаваць адзін чалавек з ранку да поўдня.

У Вялікім Княстве Літоўскім, у тым ліку на Беларусі, морг стаў пашыраным з сярэдзіны XVI стагоддзя. 1 морг = 0,71&nbsp;га.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння плошчы
Катэгорыя:Беларускія меры плошчы
Морг

**Морг** (ад ), **трупя́рня** (з ) — спецыяльна абсталяванае памяшканне стацыянарных лячэбных устаноў для захоўвання, апазнання, анатаміравання і выдачы трупаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Судовая медыцына
Катэгорыя:Паталагічная анатомія
Могільнік

]]
**Могільнік** — група старажытных пахаванняў у адным месцы.
[thumb|Рэшткі дзвюх дзяўчын у могільніку [Алеманы|алеманаў у раёне Засбах (Ортэнау). VI — VII стагоддзе.]]

Адасобленыя ад паселішчаў могільнікі з'явіліся ў мезаліце. Падзяляюцца на курганныя і бескурганныя, або грунтавыя без насыпаў. Паводле пахавальнага абраду адрозніваюць могільнікі з трупаспаленнем і трупапалажэннем. Даследаванне могільнікаў дае каштоўны матэрыял для вызначэння арэала этнічнай груп, археалагічных культур, храналогіі, палеантрапалогіі, сямейных і сацыяльных адносін; пахавальны інвентар, убранне нябожчыка дапаўняюць уяўленне аб матэрыяльнай культуры розных плямён.

Антычны могільнікі звычайна называюць некропалем, хрысціянскія — могілкамі, мусульманскі — мізар.

## Беларусь 
 каля в. Пачаевічы]]
е]]
На Беларусі самыя старажытныя могільнікі адносяцца да бронзавага веку (Рудня-Шлягіна, Ходасавічы). Найбольш даследаваны бескурганныя могільнікі ранняга жалезнага веку Чаплін, курганныя часоў Полацкай дзяржавы Ізбішча, Заслаўскія курганныя могільнікі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты
*
Катэгорыя:Пахаванні
Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі
Смерць Нерона (карціна)

**«Смерць Нерона»** () — буйнафарматная карціна рускага мастака Васіля Смірнова (1858—1890), скончаная ў 1888 годзе. Яна з'яўляецца часткай збору Дзяржаўнага Рускага музея ў Санкт-Пецярбургу ( Ж-5592). Памер карціны — .

Васіль Смірноў працаваў над гэтым палатном у 1886—1888 гадах у Італіі, у Рыме, падчас яго пенсіянерскай паездкі за мяжу. У 1888 годзе, калі карціна была скончана, Смірноў паслаў яе ў Пецярбург у якасці справаздачы пра сваю замежную паездку. Савет Акадэміі мастацтваў высока ацаніў майстэрства мастака і прысвоіў яму званне акадэміка гістарычнага жывапісу. Пасля гэтага палатно экспанавалася на Акадэмічнай выстаўцы 1889 года, і яно было набыта імператарам Аляксандрам III.

На карціне намалявана сцэна з старажытнарымскай гісторыі I стагоддзя нашай эры, звязаная з самагубствам зрынутага рымскага імператара Нерона. Каб выратаваць яго мёртвае цела ад знявагі і пахаваць яго, за ім прыйшлі яго былая наложніца Акта (Актэя) і дзве карміцелькі.

Гэта карціна лічыцца найбольш вядомым творам Васіля Смірнова, які памёр ад сухот ва ўзросце 32 гадоў, праз два гады пасля яе стварэння.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Інтэрактыўны выгляд залы Дзяржаўнага Рускага музея, у якой знаходзіцца карціна «Смерць Нерона» (трэба перайсці направа), www.virtualrm.spb.ru

Катэгорыя:Карціны Васіля Смірнова
Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнага Рускага музея
Малік-шах I

**Абуль-Фатх Джалал ад-Дзін Мелік-шах** (**Малік-шах**) (, , ;  — ) — сельджукскі султан (1072—1092), сын і пераемнік Алп-Арслана. У час кіравання Мелік-шаха сельджукская дзяржава дасягнула сваёй найбольшай магутнасці.
Пры Мелік-шаху I сталіца імперыі была перанесена з Рэя ў Ісфахан.

## Заваяванні 
thumb|left|305px|Тэрыторыя Сельджукскай імперыі да часу смерці Мелік-шаха
У самым пачатку свайго кіравання Мелік-шах здушыў мяцеж свайго дзядзькі Кавурда і пакараў яго смерцю. Мелік-шах пашыраў межы Сельджукскай імперыі. Былі захоплены Паўночная Сірыя і частка Палесціны. Пазней, у 1074 годзе, ён вырашыў накіраваць сваю ваенную моц супраць караханідскага хана Шамс аль-Мулька, уладара Самарканда. Галоўная бітва адбылася недалёка ад Каршы. Ханскія войскі былі ўшчэнт разбіты Сельджукідамі. Пасля гэтага імі былі захоплены Бухара і Самарканд. У 1079 годзе адбыўся паход у Грузію і Арменію. Некаторы час Сельджукіды ўстрымліваліся ад буйных паходаў, але ўжо ў 1089 годзе пачалася новая ваенная кампанія, у ходзе якой была захоплена Фергана. Сельджукская імперыя пашырылася да межаў Усходняга Туркестана.

## Будаўніцтва, мастацтва і навука 
Акрамя ваеннай дзейнасці, Мелік-шах займаўся і аднаўленнем разбураных і спустошаных пасля войнаў і паўстанняў абласцей імперыі. Яго дзяржава была падзелена на 12 васальных княстваў, яікімі кіравалі сельджукскія арыстакраты і военачальнікі. Для таго, каб палегчыць шляхі зносін паміж сваімі леннымі ўладаннямі Мелік-шах паляпшаў дарогі, таксама ён будаваў будынкі агульнага карыстання — караван-сараі, былі пабудаваны сотні мячэцяў, медрэсэ, палацаў. Пры двары адбыўся ўздым мастацтва і паэзіі, а таксама навукі. Пры Мелік-шаху была праведзена рэформа календара, створаны вышэйшыя школы ў Гераце, Багдадзе, навукоўцам аказвалася ўсялякая дапамога. У якасці візіра (галоўнага міністра) пры ім служыў Нізам аль-Мульк, меркаваны аўтар трактата *Сіясет-намэ* («Кніга аб кіраванні»). У тыя часы жылі і працавалі Амар Хаям, Газалі, Атар.

## Унутраная палітыка 
Султаны, якія былі артадаксальнымі сунітамі, праследвалі шыітаў, у прыватнасці, ісмаілітаў Хасана ібн Сабаха. Паслядоўнікам Сабаха ўдалося заняць крэпасць Аламут недалёка ад Казвіна, і войска пад камандаваннем эміра Арслан-Таша, адпраўленае Малік-шахам, не змагло адбіць яе. Гулям султана Кзыл Саруг аблажыў крэпасць Дару ў Кухістане, але спыніў ваенныя дзеянні ў сувязі са смерцю Мелік-шаха 19 лістапада 1092 года. Магчыма, ён быў атручаны. Султан быў пахаваны побач са сваім бацькам Алп-Арсланам у Мерве. Пасля смерці Мелік-шаха пачалася барацьба за ўладу паміж яго сынамі.

## Литература 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі XI стагоддзя
Катэгорыя:Сельджукіды
Катэгорыя:Постаці Самарканда
Катэгорыя:Постаці Бухары
Катэгорыя:Пахаваныя ў Туркменістане
Тэарэма Пуасона

**Тэарэ́ма Пуасо́на** — адна з лімітавых тэарэм тэорыі імавернасцей, якая з'яўляецца асобным выпадкам закону вялікіх лікаў.

Абагульняе тэарэму Бернулі на выпадак незалежных выпрабаванняў, у якіх імавернасць з'яўлення якой-небудзь падзеі залежыць ад нумару выпрабавання (схема Пуасона).

Тэарэма была ўстаноўлена С. Д. Пуасонам (1837).

Таксама **тэарэма Пуасона** — лімітавая тэарэма тэорыі імавернасцей аб збежнасці біномнага размеркавання да размеркавання Пуасона для падзей з малой імавернасцю  пры вялікай колькасці выпрабаванняў . Пры гэтым параметр  і роўны сярэдняму ліку ажыццяўленняў зададзенай падзеі пры  выпрабаваннях.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэорыя імавернасцей
Пуасона
Штаты і тэрыторыі Індыі

thumb|Адміністрацыйны падзел Індыі
**Штаты і тэрыторыі Індыі** — першы ўзровень адміністрацыйнага падзелу Рэспублікі Індыя. У наш час існуе 28 штатаў і 8 тэрыторый (у тым ліку 7 саюзных тэрыторый і адна Нацыянальная сталічная акруга Дэлі). Кожны штат, у сваю чаргу, падзелены на акругі (дыстрыкты), агульная колькасць якіх складае 642.

## Органы ўлады 
Штаты маюць уласныя органы заканадаўчай і выканаўчай улады. На вяршыні іерархічнай піраміды штата стаіць губернатар, прызначаны прэзідэнтам Індыі на пяцігадовы тэрмін. Губернатар фарміруе ўрад штата і прызначае галоўнага міністра з ліку членаў палітычнай партыі, якая перамагла на мясцовых выбарах. Штаты маюць адна- або двухпалатныя парламенты. Ніжняя палата парламента штата называецца *відхан сабха* і, паводле індыйскага заканадаўства, можа ўключаць ад 60 да 500 дэпутатаў. Яна выбіраецца на ўсеагульных выбарах на пяць гадоў. Вышэйшая палата парламента штата называецца *відхан парышад* і яе члены выбіраюцца на шасцігадовы тэрмін, пры гэтым кожныя 2 гады трэцяя частка ўсіх дэпутатаў павінна быць пераабрана. У распараджэнні парламентаў штатаў знаходзяцца любыя пытанні, за выключэннем знешняй палітыкі, абароны, знешняга гандлю і грамадзянства, якія знаходзяцца пад юрысдыкцыяй саюзнага парламента Індыі.

Саюзнымі тэрыторыямі, а таксама нацыянальнай сталічнай акругай кіруюць чыноўнікі, якія прадстаўляюць урад Індыі — камісары або адміністратары. Некаторыя з тэрыторый маюць уласныя парламенты і ўрады, якія меюць значна абмежаваныя паўнамоцтвы; невялікія тэрыторыі такіх уладных органаў не маюць. У саюзных тэрыторыях дзейнічае федэральнае заканадаўства Індыйскай рэспублікі.

## Мовы 
У некаторых штатах і тэрыторыях, акрамя агульнаіндыйскіх афіцыйных моў, гэта значыць хіндзі і англійскай, могуць прызнавацца афіцыйнымі таксама дадатковыя мовы, характэрныя для насельніцтва гэтага рэгіёна.

## Асаблівасці адміністрацыйнага падзелу 
**Штаты Індыі** (, ) вельмі адрозніваюцца адзін ад аднаго. Найбуйнейшыя з іх паводле колькасці насельніцтва ёсць таксама найбуйнейшымі адміністрацыйнымі адзінкамі свету — з дзесяці самых густанаселеных адміністрацыйных адзінак свету штат Індыі Утар-Прадэш з насельніцтвам, якое налічваюць звыш 180 млн чалавек, знаходзіцца на першым месцы гэтага спісу, а Махараштра займае другое месца.

Паводле памераў тэрыторыі найбуйнейшыя з індыйскіх штатаў не саступаюць некаторым еўрапейскім краінам (напрыклад, штат Раджастхан пераўзыходзіць па плошчы Польшчу). Плошча невялікіх штатаў, насупраць, не перавышае  некалькіх тысяч кв. км.

**Тэрыторыі** (, ) больш аднародныя за штаты — паводле плошчы яны не больш за некалькі тысяч км2, а паводле колькасці насельніцтва не перавышаюць 1,1 млн жыхароў (выключэнне — сталічная акруга Дэлі, які налічвае звыш 16 млн чалавек).

## Спіс штатаў і тэрыторый Індыі 
## Спасылкі 
* Article on sub-national governance in India
* Interactive Map of India 

*
Батаўская рэспубліка

**Батаўская рэспубліка** () — афіцыйная назва нідэрландскай Рэспублікі Злучаных правінцый падчас яе заваявання Францыяй паміж 1795 і 1806 гадамі. Назва паходзіць ад старажытнага племя батаваў, якія жылі ў антычнасці на тэрыторыі Нідэрландаў. Нідэрландскія правінцыі страцілі самастойнасць, і ўся дзяржаўная ўлада была перададзена заканадаўчаму сходу і кіруючаму органу з пяці членаў. Батаўская рэспубліка цалкам залежала ад Францыі, якая яе значна эксплуатавала. Яна стала саюзніцай Напалеона ў войнах супраць антыфранцузскай кааліцыі.

У 1796 годзе Нацыянальным сходам, значнай часткай якога з’яўлялася буйная буржуазія, быў высунуты праект канстытуцыі, аднак праект быў адпрэчаны насельніцтвам. Пасля выбараў 1798 года да ўлады прыйшлі радыкальныя сілы, якімі была прапанавана канстытуцыя, якая ліквідавала рэшткі феадалізму і замацоўвала дэмакратычныя правы. Аднак, пераварот, які адбыўся ў гэтым жа годзе, перашкодзіў правядзенню канстытуцыі ў жыццё.

У 1801 годзе рэспубліцы была навязана антыдэмакратычная канстытуцыя, а ў 1805 годзе кіраўніком Батаўскай рэспублікі стаў дыктатарскі пенсіянарый, стаўленік Напалеона — .

У 1802 годзе рэспубліка стала ўдзельніцай падпісання Ам’енскага мірнага дагавора, як саюзніца Францыі і Іспаніі. Паводле дагавора, Англія абавязвалася не ўмешвацца ва ўнутраныя справы рэспублікі, а таксама вярнуць галандскія ўладанні, акрамя Цэйлона.

Па загадзе Напалеона Банапарта рэспубліка была 5 чэрвеня 1806 года пераназвана ў Каралеўства Галандыя.

1798bataafscherepubliek.svg|Карта Батаўскай рэспублікі
Marine Vlaggen van de Bataafse Republiek (Navy Flags of the Batavian Republic) 1796 Hendrik Roosing.jpg|Сцягі Батаўскай рэспублікі

## Гл. таксама 
* Даччыныя рэспублікі

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Нідэрландаў
Катэгорыя:Дзяржавы часоў Рэвалюцыйных і Напалеонаўскіх войн
Катэгорыя:1795 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Нідэрландах
Уладзіслаў Грыневіч

**Уладзіслаў Адамавіч Грыневіч** (1897—1978) — заходнебеларускі пісьменнік, фатограф.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1897 годзе на хутары Юльянова Параф’янаўскай воласці Віленскага павета Віленскай губерніі (цяпер — вёска Струкі Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці). Перад вайной вучыўся ў Віленскім хіміка-тэхналагічным вучылішчы. З 1915—1918 гг. эвакуіраваны ў Расію, быў актывістам беларускіх арганізацый Казані: уваходзіў у беларускі гурток «Пралеска», Усебеларускі сход Казані, сход Беларускай Казанскай рады. У 1921 г. вярнуўся на Бацькаўшчыну, дзе працаваў рэдактарам газеты «Крыніца». У пачатку 1922 г. выехаў у Чэхаславакію, вучыўся ў Вышэйшым тэхнічным універсітэце ў Празе (СVUT). Прымаў удзел у працы беларускіх арганізацый. Вучобу, відаць, не закончыў і ў 1925—1926 гг. (?) вярнуўся ў Вільню. У 1925 г. пераехаў у БССР. 29 кастрычніка 1925 г. згадваўся ў сакрэтным дакладзе ДПУ БССР у ЦК КП(б)Б «Аб беларуска-эсэраўскім шавіністычным руху», дзе названы «несумненным польскім шпіёнам».

Быў рэпрэсаваны. Звестак аб яго жыцці з 1930 да 1955 г. няма. Прыкладна з 1955 г. жыў у Бярозе.

Дэбютаваў у 1918 г. Друкаваўся на старонках «Беларускага шляху», «Студэнцкай думкі», «Родных гоняў» і інш. Быў адзіным у тагачасным заходнебеларускім руху празаікам, хто засцерагаў сваё аўтарскае права.

Захапляўся фатаграфіяй. У 1930 г. Беларускае культурнае таварыства ў Вільні арганізавала мастацка-этнаграфічную выстаўку, на якой экспанаваліся малюнкі Язэпа Драздовіча, абразы і малюнкі Пятра Сергіевіча і этнаграфічныя фотаздамкі Грыневіча. У старасці працаваў у Бярозаўскай школе № 1 кіраўніком фатаграфічнага гуртка.

### Сям’я 
Жонка — Ганна Уладзіміраўна, у дзявоцтве Багдановіч, — паходзіла з вёскі Лазова, сваякі выехалі ў Польшчу. Дачка — Галіна Уладзіславаўна — выкладчыца ў Брэсцкім дзяржаўным тэхнічным універсітэце, памерла ў 2006 г. Унук жыў у Расіі.

Пахаваны на старых могілках у Бярозе.
## Працы 
* На рэках Бабілёну / В. Грыневіч // Беларускі шлях. — 1918. — № 73. — С.; № 75. — С.; № 78. — С.; № 84 — 86. — С. (Перадрук: ARCHE. — 2009. — № 3(78). — Сакавік. — С. 613—621.

## Літаратура 
* *Маракоў, Л.* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794―1991: Энцыклапедычны даведнік: У 3 т. / Леанід Маракоў. Т. 1: Абрамовіч — Кушаль. — Мн.: Athenaeum, 2002. — 479 с. — ISBN 985-6374-04-9.
* Перед крутым поворотом: Тенденции в политической и духовной жизни Беларуси (1925—1928 гг.): Отражение времени в архивных документах / БелНИИДАД и др.; [Авт.-сост.: Р. П. Платонов (рук.) и др.; Под общ. ред. Р. П. Платонова]. — Мн.: БелНИИДАД, 2001. — 309, [1] с. — ISBN 985-6099-70-6.
* Вернутае імя. 2020

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віленскім павеце (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Фатографы Беларусі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Газалі

**Газалі**, або **аль-Газалі** () — нісба.

* Абу Хамід аль-Газалі — ісламскі багаслоў, прававед, філосаф і містык, родам з вобласці Харасан у Персіі (сучасны Іран)
* Ахмад аль-Газалі — персідскі суфійскі містык, пісьменнік і прапаведнік.
* Джанбердзі аль-Газалі — палітычны дзеяч султанату мамлюкаў, пазней Асманскай імперыі, намеснік у Дамаску, палкаводзец.
Мотальскія кажухі

**Мотальскія кажухі** — беларускае традыцыйнае зімовае народнае адзенне з в. Моталь Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці. Пашыраны з даўніх часоў. Шылі з белых надубленых аўчын. Мотальскія кажухі былі доўгія, шчыльныя да стану з адкладным каўняром. Кроілі іх з бакавымі клінамі («вусамі»), зашпільвалі на гаплікі, багата аздаблялі рознакаляровай вышыўкай «козлікам», гладдзю, нашыўкамі пярэстага шнура, раменьчыкаў, тканіны (найчасцей блакітнае, чырвонае, зялёнае сукно), пампонамі.

З 1930-х г. мотальскія кажухі шылі з дубленых аўчын, якім надавалі чырвона-цагляны ці вохрысты колер. Яны сталі кароткія, прамога ці паўпрыталенага сілуэта, найчасцей са стаячым каўняром і футравай аблямоўкай уздоўж верхняга крыса, па нізе і разрэзах кішэняў. Аздаблялі каляровымі раменьчыкамі, працягнутымі праз вузкія надрэзы ўздоўж швоў, а таксама вышыўкай на кішэнях, нізе рукавоў, верхняй прыкаўнернай частцы спінкі. Паступова выходзяць з ужытку.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Верхняе адзенне
Катэгорыя:Моталь
Катэгорыя:Беларускі касцюм
Мотальскія ручнікі

**Мотальскія ручнікі** — традыцыйныя тканыя ручнікі, якія вырабляюць ткачыхі ў в. Моталь Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці. Вядомы з канца XVIII ст. Даўжыня мотальскага ручніка складае 210—240 см, шырыня 30— 33 см. Ткуць «у елачку» пераборнай тэхнікай у 4 ніты, снуюць у 8—10 пасмаў.

Традыцыйныя колеры узораў — чырвоны з чорным, пазней з сінім, зялёным. Кампазіцыя ручнікоў 2 відаў: у адным па аснове праходзяць 2—3-каляровыя, пазней 4-каляровыя палоскі-коскі, у другіх — па ўтку шмат каляровых арнаментальных палосак («затканыя беражкамі»), што перасякаюцца з каляровымі палоскамі асновы. Даўней іх аснова і ўток былі з ільняных нітак, а ўзор натыкалі горынню; у наш час ткуць з ільняных, баваўняных нітак, а ўзор натыкаюць мулінэ, ірысам. Па канцах ручнікоў арнаментальны малюнак («у зборы», «у кветкі», «у лісты», «у жучкі») займае 7—8 см. Заканчваюцца традыцыйныя ручнікі карункамі, якія плялі з нітак асновы уручную (цяпер вяжуць кручком). У 1977 годзе ў в. Моталь створаны ткацкі цэх Пінскай фабрыкі мастацкіх вырабаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларускае народнае ткацтва
Катэгорыя:Моталь
Катэгорыя:Культура Іванаўскага раёна
Муравінскае міжледавікоўе

**Муравінскае міжледавікоўе** (ад назвы в. Мурава Бярэзінскага раёна), **мікулінскае міжледавікоўе** (Расія), **эмскае міжледавікоўе** (Заходняя і Цэнтральная Еўропа) — познаплейстацэнавае міжледавікоўе, якое адбылося паміж сожскім зледзяненнем (па іншых меркаваннях — сожскай стадыяй дняпроўскага зледзянення) і паазерскім зледзяненнем 110—95 тыс. гадоў назад, паводле іншых меркаванняў — 120—90 тыс. гадоў назад.

Адклады міжледавікоўя трапляюцца невялікімі ўчасткамі на ўсёй тэрыторыі Беларусі. Пераважна яны пахаваны пад паазерскімі і галацэнавымі акумуляцыямі, аголены на стромкіх абрывах берагоў рэк, яроў; з’яўляюцца маркіроўным гарызонтам антрапагенавай тоўшчы. Найбольш вядомы разрэзы Мурава (рэгіянальны стрататып, які адкрыты і апісаны Г. Ф. Мірчынкам і Т. М. Мікулічам), Дарашэвічы, Борхаў, Пышкі і інш. Пераважаюць азёрныя (супесак, суглінак, гліна, прэснаводны мергель, гітыя), радзей трапляюцца рачныя і балотныя тыпы адкладаў.

У час міжледавікоўя былі ўмерана цёплыя кліматычныя ўмовы, якія спрыялі пашырэнню шыракалістых дрэвавых парод (дуб, ліпа, граб, арэшнік). У пачатку і канцы міжледавікоўя былі пашыраны бярозавыя і бярозава-хвойныя лясы. Лясная расліннасць нагадвала сучасную, толькі ў травяністым покрыве трапляліся пазаеўрапейскія віды. Акрамя сучасных відаў жывёл, на тэрыторыі Беларусі ў канцы міжледавікоўя вадзіліся мамант і шарсцісты насарог. Рэльеф і рачная сетка падобныя да сучасных, за выключэннем паўночнай часткі, дзе асноўныя рысы рэльефу сфарміраваны пасля паазерскага зледзянення.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Плейстацэн
Катэгорыя:Гляцыялогія
Катэгорыя:Ледавіковы перыяд
Цэйтнот

**Цэйтнот** (ад   — «час» +   — «патрэба») — становішча ў шахматах, пры якім гульцу трэба зрабіць яшчэ шмат хадоў, а часу ўжо не застаецца. Паняцце цэйтнот з'явілася пасля ўвядзення кантролю часу ў афіцыйных спаборніцтвах. Таксама можа выкарыстоўвацца ў некаторых настольных гульнях.

«Жорсткі» цэйтнот  — гэта становішча, калі ў гульца наогул не застаецца часу на ход (хвіліна ці менш на дзесяць і больш хадоў). Каб пазбегнуць адкрыта бессэнсоўных дзеянняў гульцоў у цэйтноце часам ужываецца *Byo-yomi* (баёмі). У гэтым выпадку гулец атрымлівае дадатковы час, але кожны наступны ход строга абмежаваны (напрыклад, хвіліна на адзін ход). Таксама гулец не мае права прымнажаць ці зберагаць хвіліны.

У сучасных шахматных спаборніцтвах усё шырэй ужываецца кантроль часу з даданнем, прапанаваны Робертам Фішэрам.

Слова выйшла з шахматнага лексікона і пачало ўжывацца ў іншых сферах. Сэнс — недахоп часу.

Катэгорыя:Шахматы
Палада

»)]]

**Пала́да** () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі — малочная сястра Афіны, дачка Трытона, унучка тытана Акіяна, якая была выпадкова забіта Афінай яшчэ ў дзяцінстве. Паводле адной з легенд, яе імя паслужыла крыніцай эпітэта Афіны Палады.

Паводле іншых вытлумачэнняў, эпітэт паходзіць ад выраза *палейн то доры* («кідаць дзіду») ці ад вострава Палены; або ад біцця (*палейн*) сэрца старэйшага Дыяніса, якое яна выкрала.

Часцей выкарыстоўваецца як абазначэнне багіні Афіны. Гл. Афіна. Гай Палады была ў феакаў.

Выява ў вобразе Палады — выява ва ўзбраенні. Ад імя Палады паходзіць слова «паладый» (драўляная статуэтка багіні, якая валодала цудатворным сілай). Горад, які меў паладый, знаходзіўся пад заступніцтвам багіні. Пра паладый, які захоўваўся ў Троі, хадзіла легенда, паводле якой ён зваліўся з неба. Пасля Траянскай вайны Эней прывёз яго ў Рым, і з тых часоў паладый захоўваўся ў храме Весты.

Імем Палады названы астэроід Палада.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Эпітэты старажытнагрэчаскіх божастваў
Катэгорыя:Афіна
Батаўскае паўстанне

[thumb|300px|«[Змова Юлія Цывіліса», карціна Рэмбранта (1661).]] **Паўстанне батаваў** — паўстанне германскага племя батаваў пад правадырствам Юлія Цывіліса супраць Рымскай імперыі ў 70 годзе н.э.

Калі пры імператары Вітэліі сярод батаваў праходзіў набор у армію і пры гэтым здзяйснялася шмат злоўжыванняў, іх падняў на паўстанне нейкі Юлій Цывіліс — чалавек, паводле сведчанняў Тацыта, царскага роду, які быў раней абвінавачаны ў змове і разам з Юліем Паўлам у ланцугах адпраўлены да Нерона.

Першапачаткова Цывіліс (вызвалены з-пад варты Гальбай) абвясціў, што ён паўстае толькі супраць Вітэлія, а не супраць рымскага валадарства наогул. Магчыма, ён дзейнічаў разам з прыхільнікамі Веспасіяна, якія марылі пра звяржэнне Вітэлія. Даволі хутка ён прыцягнуў да свайго мецяжу таксама канінефатаў і фрызаў.

Цывіліс напаў на рымскі флот, які стаяў на Рэйне. Матросы батаўскага паходжання перайшлі на яго бок, рымляне былі перабіты, і ўвесь флот у 24 караблі патрапіў у яго рукі. Неўзабаве да паўстання далучыліся германскія плямёны з правага берага Рэйна. Рымляне сталі цярпець паражэнні.

[thumb|250px|Руіны рымскага храма ў [Ксантэн|Ветэры.]]
Калі батавы са сваімі саюзнікамі аблажылі Ветэру (*Castra Vetera*), Цывіліс запатрабаваў ад двух легіёнаў, якія абаранялі яе, прысягнуць Веспасіяну. Аднак неўзабаве прыйшла вестка, што і германскія легіёны абвясцілі Веспасіяна імператарам. Тады Цывіліс абвясціў, што сапраўдная мэта яго — вызваленне германцаў ад рымскага валадарства.

Перамога рымлян пры Гельдубе прывяла да вызвалення гарнізона Ветэры, які, разам з іншымі войскамі, заняў Навезій. Цывіліс узяў Гельдубу і зноў аблажыў Ветэру. Тады і галы таксама адпалі ад Рыма. Ветэра здалася паўстанцам, услед за ёй — Навезій і Маганцыяк. Было абвешчана стварэнне гальскай дзяржавы.

Вестка пра батаўскае паўстанне выклікала перапалох у Рыме. Рымляне накіравалі вялікія сілы на Рэйн. Цывіліс здзейсніў напад на Трыр; германцы ўварваліся ў рымскі лагер, але атака была адбіта Цэрыялам. Цывіліс вымушаны быў схавацца ў Ветэры, аказваючы ўпартае супраціўленне, але, нарэшце, позняй восенню 70 года здаўся рымлянам. Паўстанне было задушана.

## Літаратура 
* Livius.org: The Batavian revolt 

Катэгорыя:Паўстанні
Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў
Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Катэгорыя:Войны Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Войны I стагоддзя
Катэгорыя:70
Процізапаленчыя сродкі

**Процізапаленчыя сродкі** — лекавыя прэпараты для памяншэння або ліквідацыі запаленчых рэакцый. Падзяляюць на стэроідныя і нестэроідныя. 

Да стэроідных адносяць  —  кары наднырачнікаў і іх сінтэтычных заменнікі (гідракартызон, праднізалон і інш.), яны валодаюць моцным . Стэроідныя процізапаленчыя сродкі выкарыстоўваюць для лячэння міякардытаў, вострых і хранічных нефрытаў, гепатытаў і іншых запаленчых хвароб. Мясцова стэроідныя процізапаленчыя сродкі ўжываюць у дэрматалогіі, афтальмалогіі, отарыналарынгалогіі.

Да нестэроідных процізапаленчых сродкаў адносяць вытворныя карбонавых кіслот, піразалону і аксікаму. З групы карбонавых кіслот найбольш пашыраны саліцылаты (ацэтылсаліцылавая кіслата), вытворныя фенілпрапіёнавай, індалвоцатнай і іншых кіслот. Нестэроідныя процізапаленчыя сродкі, акрамя асноўнага дзеяння, часта выкарыстоўваюць як , пры галаўным болі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лекавыя сродкі
Катэгорыя:Запаленне
Рамасэ

**Рамасэ** — старажытнаегіпецкі вельможа, які быў чаці пры фараонах Аменхатэпе III and Эхнатоне.

## Біяграфія 
Рамасэ нарадзіўся ва ўплывовай сям'і. Яго бацька Хебы быў правіцелем Мэмфіса ў пачатку праўлення Аменхатэпа III. Брат Рамасэ  быў  Мэмфіса.

Рамасэ займаў пасаду чаці ў апошняе дзесяцігоддзе валадарання Аменхатэпа III і на пачатку царавання апошняга караля. Рамасэ пазначаны на таблічках, знойдзеных у палацы караля Аменхатэпа III у  з'яўляецца. Там адзначаны таксама чаці . Абодва чаці таксама паказаны побач у некропалі .

У эпоху Новага царства абавязкі чаці былі падзелены на пасады паўночнага і паўднёвага чаці. Пры гэтым пакуль не вызначана, якую іменна з пасад займаў Рамасэ.

## Грабніца 
Яго грабніца TT55 змяшчаецца ў  і з'яўляецца часткай Фіванскага некропаля на заходнім беразе Ніла, насупраць Луксора. Пахавальня адметная высокай якасцю упрыгожванняў, зробленых як у традыцыйным стылі, так і ў стылі .

## Спасылкі 
Катэгорыя:Амарнскі перыяд
Катэгорыя:Асобы XIV стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:XVIII дынастыя Егіпта
Катэгорыя:Чаці
Катэгорыя:Постаці Старажытнага Егіпта
Процівазачаткавыя сродкі

[thumb|[прэзерватыў|Мужчынскі прэзерватыў]]
**Процівазача́ткавыя сро́дкі**, або **кантрацэпты́вы** — сродкі, якія засцерагаюць ад цяжарнасці. Адрозніваюць механічныя і хімічныя процівазачаткавыя сродкі, якія выконваюць бар'ерную функцыю і перашкаджаюць злучэнню сперматазоіда і яйцаклеткі, гарманальныя процівазачаткавыя сродкі, якія парушаюць фізіялагічныя механізмы ўзнаўлення патомства.

## Механічныя 
]]
Да механічных процівазачаткавых сродкаў адносяць прыстасаванні, якія прадухіляюць пранікненне сперматазоідаў у матку або перашкаджаюць развіццю ў матцы аплодненай яйцаклеткі — прэзерватывы, , , унутрыматачныя сродкі. Мужчынскі прэзерватыў — адзін з найбольш эфектыўных сродкаў прафілактыкі венерычных захворванняў і СНІДу. Унутрыматачныя процівазачаткавыя сродкі уводзяць у поласць маткі, могуць мець і лекавыя сродкі.

## Хімічныя 
Да хімічных процівазачаткавых сродкаў мясцовага дзеяння адносяць рэчывы, якія выклікаюць гібель сперматазоідаў, што трапілі ў похву, напрыклад, слабыя арганічныя кіслоты, экстракты некаторых раслін. Хімічныя процівазачаткавыя сродкі часта камбінуюць паміж сабой і выкарыстоўваюць у выглядзе спецыяльных паст, парашкоў і інш. Пашыраны , якія прадухіляюць цяжарнасць шляхам прыгнечвання авуляцыі і сперматагенезу, зменай уласцівасцей слізі шыйкі маткі і інш. 

## Гарманальныя 
|thumb|Блістар з таблеткамі пераральнага гарманальнага кантрацэптыва
У якасці  выкарыстоўваюць сінтэтычныя аналагі жаночых палавых гармонаў або іх камбінацыі. 

## Гл. таксама 
* YCT529

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:кантрацэпцыя
Процівакашлевыя сродкі

**Процівакашлевыя сродкі** — лекавыя сродкі, якія знімаюць кашаль шляхам прыгравання цэнтральнага і (або) перыферычных звёнаў кашлевага рэфлексу. Процівакашлевыя сродкі ўжываюць пры сухім кашлі, пры кашлі з макротай процівакашлевыя сродкі проціпаказаны.

## Класіфікацыя 
Адрозніваюць процівакашлевыя сродкі цэнтральнага дзеяння, які прыгнечваюць функцыю кашлевага цэнтра, і перыферычнага, якія памяншаюць паток аферэнтных  імпульсаў у цэнтральную нервовую сістэму з запалёных слізістых абалонак дыхальных шляхоў. Процівакашлевыя сродкі цэнтральнага дзеяння падзяляюць на апіоідныя (наркатычныя) і неапіоідныя (ненаркатычныя).

### Наркатычныя процівакашлевыя сродкі 
Апіоідныя процівакашлевыя сродкі — алкалоіды опіуму ці сінтэтычныя аналагі марфіну (кадэін, этылмарфін) — валодаюць таксама актыўнасцю анальгетыкаў, зніжаюць адчувальнасць дыхальнага цэнтра, павышаюць тонус бронхаў і інш. Пры працяглым ужыванні наркатычныя процівакашлевыя сродкі выклікаюць .

### Ненаркатычныя процівакашлевыя сродкі 
Да ненаркатычных процівакашлевых сродкаў цэнтральнага дзеяння адносяць глаўцын і акселадзін; да процівакашлевых сродкаў перыферычнага дзеяння — лібексін. Процікашлевай актыўнасцю валодаюць таксама рэчывы, якія аказваюць слабае анестэзійнае ўздзеянне на слізістыя абалонкі (ментол, фалімінт).

## Літаратура 
* 

*
Катэгорыя:Фармакалогія
Храм вялебнай Параскевы Полацкай

**Храм вяле́бнай Параске́вы По́лацкай** — уніяцкі храм у горадзе Полацку, названы ў гонар Параскевы Полацкай. Адзіны дзеючы ўніяцкі храм у Беларусі, пабудаваны ў традыцыйных архітэктурных грэка-каталіцкіх царкоўных канонах. 

## Гісторыя 
Храм быў заснаваны Венядыктам Алексійчуком пры дзеючым з ліпеня 1994 г. наваствораным студыцкім манастыры Святых Барыса і Глеба. Будаўніцтва распачалося ў 1995 г. і было завершана ў 1996 г. Храм знаходзіцца ў юрысдыкцыі Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы, у ім моліцца парафія святамучаніка Язафата архібіскупа Полацкага.

На тэрыторыі храма знаходзяцца вялікі драўляны шасціканцавы крыж і памятны камень, пад якім знаходзіцца зямля з труны блаславёнага Мікалая Чарнецкага.

## Спасылкі 
* Грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква вялебнай Параскевы

Катэгорыя:Храмы Полацка
Катэгорыя:Грэка-каталіцкія храмы Беларусі
Катэгорыя:1996 год у Беларусі
Катэгорыя:XX стагоддзе ў Полацку
Воіны з Рыячэ

**«Воіны з Рыя́чэ»** — старажытнагрэчаскія парныя бронзавыя статуі, якія адлюстроўваюць голых барадатых воінаў. Датуюцца другой чвэрцю V стагоддзя да н.э. Экспануюцца ў Нацыянальным музеі Вялікай Грэцыі (Рэджа-дзі-Калабрыя).

У 1972 годзе падчас адпачынку Стэфана Марыяціні, інжынер з Рыма, які ныраў з дыхальнай трубкай ля берага Манастэрачэ каля Рыячэ, заўважыў чалавечую руку, якая тырчыла з пяску. Вырашыўшы, што гэта труп, ён выклікаў паліцыю. З дна Іанічнага мора былі падняты дзве статуі.

Фігуры доўгі час знаходзіліся на рэстаўрацыі, а затым у 1981 годзе з вялікай урачыстасцю былі прадстаўлены публіцы. Улады Калабрыі пазіцыянуюць «Воінаў» як культурны скарб рэгіёна. Участак марскога дна, адкуль паднялі статуі, быў старанна даследаваны: шукалі іншыя старажытнасці, якія маглі апынуцца на дне пасля караблекрушэння.

Статуі з Рыячэ могуць служыць эталонам натуральнасці паставы (кантрапосту). Прапорцыі ідэалізаваны і маюць мала агульнага з рэальнай анатоміяй чалавечага цела. Вочныя яблыкі выкананы са шкла і касці, зубы — са срэбра, саскі і вусны — з медзі. Кожная фігура першапачаткова трымала ў руках дзіду і меч (не захаваліся). На галаве адной з фігур меркавана быў лаўровы вянок, на іншай — шлем.

Статуі голых воінаў належаць да лепшых захаваных узораў старажытнагрэчаскай скульптуры класічнага перыяду. У навуковых публікацыях іх прыпісвалі самым выдатным майстрам таго часу, у тым ліку Паліклету. З-за адсутснасці звестак ніводная з гіпотэз пра аўтарства не даказальная. Высунута таксама здагадка, што адна фігура трохі старэйшая за іншую і што яны адлюстроўваюць Тыдэя і Амфіярая.

## Гл. таксама 
* Спіс антычных бронзаў

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Бронзавыя скульптуры
Катэгорыя:Скульптуры V стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Скульптуры Старажытнай Грэцыі
Юрый Валер’евіч Булат

'''Юрый Валер'евіч Булат''' (, , БССР) — беларускі спартсмен, які выступае ў кікбоксінгу і тайскім боксе. Шматразовы чэмпіён свету, Еўропы і Беларусі. Старэйшы трэнер Рэспубліканскага цэнтру алімпійскай падрыхтоўкі адзінаборстваў. Выхаваў чэмпіёна Еўропы і свету па кікбоксінгу Івана Таўкачова, неаднаразовага чэмпіёна Еўропы і свету па кікбоксінгу і тайландскім боксе Андрэя Малчанава, чэмпіёна свету па тайландскім боксе Сяргея Краўчанку, чэмпіёна Еўропы па кікбоксінгу Віталя Цішурава, уладальнікаў кубка свету па кікбоксінгу Аляксандра Валянтовіча, Яўгена Макарава і шматлікіх іншых чэмпіёнаў і прызёраў чэмпіянатаў Рэспублікі Беларусь, Еўразіі, першынстваў свету

## Спасылкі 
* 
* ТОП-10 спартоўцаў, якія папулярызуюць беларускую мову 

Катэгорыя:Кікбаксёры Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі энергетычнага факультэта БНТУ
Крапівенка (вадасховішча)

**Крапі́венка** — вадасховішча ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі на рацэ Крапівенка, каля вёсак Гараны, Браздечына, Барадуліна.

Вадасховішча створана ў 1986 годзе ў мэтах арашэння і рыбагадоўлі. Плошча паверхні 1,08 км². Даўжыня 5,5 км, найбольшая шырыня 0,3 км. Найбольшая глыбіня 12,5 м. Аб'ём вады ў вадасховішчы 3,3 млн м³. Ваганні ўзроўню вады на працягу года да 8 м. На захадзе ўпадае рака Дзеравіж.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Вадасховішчы Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Вадасховішчы Аршанскага раёна
Парламенцкія выбары ў Туркменістане (1999)

**Парламенцкія выбары ў Туркменістане** — парламенцкія выбары ў Туркменістане, якія прайшлі 12 снежня 1999 г.

Адзінай палітычнай сілай, якая ўдзельнічала ў выбарах была экс-камуністычная Дэмакратычная партыя Туркменістана (вылучыла 104 кандыдата), якая атрымала ўсе мандаты ў 50 аднамандатных акругах.

## Вынікі 
## Літаратура 
* Elections in Asia and the Pacific: a data handbook / edited by Dieter Nohlen, Florian Grotz, Christof Hartmann. Vol. 1. The Middle East, Central Asia, and South Asia. — Oxford — New York: Oxford University Press, 2001. — P. 477 — 479. — ISBN 0-19-924958-X.

Катэгорыя:Выбары ў Туркменістане
Катэгорыя:Снежань 1999 года
Катэгорыя:Падзеі 12 снежня
Катэгорыя:Выбары 1999 года
Катэгорыя:1999 год у Азіі
Кілішак (род грыбоў)

**Кілі́шак** (*Cyathus*) — род базідыяльных грыбоў сямейства гняздоўкавых.

## Апісанне 
Маладыя пладовыя целы акруглыя вышынёю да 1,6 см, шырынёй да 1 см, прыкрытыя зверху аднаслойнай абалонкай (эпіфрагмай), спелыя — шырокакубкападобныя, з зубчастым краем. Перыдый (абалонка споранашэння) трохслойны, звонку рыжы ці цёмна-карычневы, лямцавы, унутры падоўжана-баразнаваты, свінцова-шэры да чорнага (кілішак паласаты) ці роўны, свінцовы або карычневы, светла-вохрысты звонку (кілішак Ола). Перыдыёлі — кавалкі глебы (унутранай часткі пладовага цела) — шматлікія, лінза- ці чачавіцападобныя, серабрыста-карычневыя, шэрыя або амаль чорныя, прымацаваны да перыдыю белым шнурам. Споры шара-, яйца- і эліпсападобныя, гладкія, бясколерныя.

## Арэал 
Вядомы некалькі дзясяткаў відаў, пашыраных пераважна ў тропіках і субтропіках зямнога шара. На Беларусі выяўлены 2 віды:  і . Сапратрофы. Растуць у лясах, садах на гнілой драўніне, раслінных рэштках, радзей на глебе і гноі.

## Значэнне 
Неядомыя.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гняздоўкавыя
Катэгорыя:Роды грыбоў
Калчак (значэнні)

**Калча́к** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* **Аляксандр Васільевіч Калчак** — расійскі палітычны і ваенны дзеяч.
* Васіль Іванавіч Калчак — генерал-маёр, бацька А. В. Калчака.
* Соф’я Фёдараўна Калчак — жонка А. В. Калчака.
* Ільяс Калчак-паша — турэцкі военачальнік, продак А. В. Калчака
* Уладзімір Алксандравіч Калчак — капітан-лейтэнант Балтыйскага флота.

## Іншае 
* Востраў Калчака — востраў у Таймырскім заліве Карскага мора.
* Arctoseius koltschaki — від кляшчоў, названы ў гонар А. В. Калчака.
Суд (п’еса)

**Суд** — камедыя ў адным акце У. Галубка, якая была пастаўлена 15 жніўня 1920 года ў Мінску.

П'еса была апублікавана ў 1925 годзе Беларускім выдавецкім таварыствам у Вільні.

## Гісторыя 
У пачатку 1920-х гадоў Галубок разам са сваёй трупай працаваў у Беларускім рабочым клубе. Тут упершыню была пастаўлена яго аднаактовая камедыя «Суд». У гэтай п'есе на аснове традыцыйнага сюжэта выкрываўся бюракратызм судзейскіх чыноўнікаў.

## Сюжэт 
Змест твора нескладаны. У селяніна Гарбуза панскі эканом вырваў палову барады і выбіў тры зубы, за што Гарбуз падаў на яго ў суд. Пачынаецца допыт пацярпелых і сведкаў. І хаця віна эканома відавочная, валасны суд прызнае вінаватым самога Гарбуза, якога садзяць на тры дні «ў халодную». У камедыйную плынь твора ўваходзіць сацыяльны аналіз жыцця тагачаснага грамадства, у якім просты чалавек заўсёды асуджаны на несправядлівасць.

Галубок дае сваім персанажам вельмі трапныя і пераканальныя характарыстыкі, шырока ўжываючы прыём кантрасту.

Таксама даследчыкі адзначаюць індывідуалізаваную мову, якая служыць сродкам самахарактарыстыкі персанажаў. У якасці прыкладу ўводны маналог вартаўніка Мірона, багаты на экпрэсіўна і эмацыйна напоўненыя словы
* Упраўляючы

## Іншыя пастаноўкі 
П'еса таксама ставілася Народным тэатрам Краснапольскага раённага Цэнтра культуры.

Катэгорыя:П’есы на беларускай мове
Катэгорыя:Тэатр Беларусі
Пакістанскі манумент

**Пакістанскі манумент** — нацыянальны мемарыял, знаходзіцца ў Ісламабадзе. Помнік размешчаны ў заходняй частцы Шакарпарыянскіх пагоркаў, займае плошчу 2,8 га. Першы камень у падмурак быў закладзены 25 траўня 2004 года, комплекс быў завершаны да канца 2006, адкрыты 23 сакавіка 2007 года.

Манумент пабудаваны з граніту ў форме кветкі з чатырма пялёсткамі, што ўяўляе адзінства народа Пакістана. Унутраныя сценкі пялёсткаў ўпрыгожаны фрэскамі.
## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктура Ісламабада
Катэгорыя:Нацыянальныя сімвалы Пакістана
Катэгорыя:Помнікі Ісламабада
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Ісламабада
Катэгорыя:З’явіліся ў 2007 годзе
Катэгорыя:2007 год у Ісламабадзе
Мячэць Фейсала

**Мячэць Фейсала** () — нацыянальная мячэць у Ісламабадзе, адна з самых вялікіх мячэцяў у свеце. Мячэць вядомая ў ісламскім свеце дзякуючы сваім памерам, плошчай больш 5 000 м², здольная змясціць 300 000 вернікаў.

У 1969 годзе быў праведзены міжнародны конкурс, у якім удзельнічалі архітэктары з 17 краін прадставілі 43 прапановы. Быў выбраны праект турэцкага архітэктара Ведата Далакая.

Будаўніцтва мячэці пачалося ў 1976 годзе Нацыянальнай Будаўнічай арганізацыяй Пакістана і фінансавалася ўрадам Саудаўскай Аравіі. Кошт праекта склаў больш чым 130 мільёнаў саудаўскіх рыялаў. Кароль Фейсал ібн Абдэль Азіз ас-Сауд вельмі спрыяў фінансаванню будаўніцтва, і пасля яго забойства ў 1975 годзе і мячэць, і дарога, якая вядзе да яе, былі названыя ў яго гонар.

Мячэць была скончаная ў 1986 годзе.

Фейсала
Катэгорыя:З’явіліся ў 1986 годзе
Катэгорыя:1986 год у Ісламабадзе
Франц Цырайс

**Франц Цырайс** (13 жніўня 1905, Мюнхен — 25 мая 1945, Маўтгаўзен) — нямецкі ваенны, камендант канцэнтрацыйнага лагера Маўтгаўзен у 1939-1945 гг.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 13 жніўня 1905 года ў Мюнхене. Пасля заканчэння школы пайшоў працаваць пасланцам ва ўнівермаг. У 1922 годзе паступіў на працу ў сталярную майстэрню. Пачаў службу ў рэйхсверы 1 красавіка 1924. 30 верасня 1936 звольнены ў запас у званні сяржанта. У тым жа годзе Цырайс уступае ў СС і атрымлівае званне оберштурмфюрар (старшы лейтэнант). З 1937 года служыць у Тотэнкопфе, а 1 ліпеня 1938 пераводзіцца ў Цюрынгію інструктарам.

9 лютага 1939 быў прызначаны камендантам канцлагера Маўтгаўзен. 20 жніўня таго ж года ён стаў штурмбанфюрарам. 20 красавіка 1944 года Франц атрымаў званне штандартэнфюрара (палкоўніка).

3 мая 1945 разам з жонкай паспрабаваў бегчы, але быў паранены амерыканскімі салдатамі. Патрапіў у ваенны шпіталь Маўтгаўзена, дзе і сканаў 25 мая 1945 года. Пасля смерці Цырайса яго цела было павешана на агароджу былымі вязнямі.

## Літаратура 
* 
* *Beichte des Lagerkommandanten von Mauthausen, SS-Standartenführer Franz Ziereis*. Arbeitsgemeinschaft „Das Licht“, [Baden-Baden] [1947] (14 S.).

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мюнхене
Катэгорыя:Афіцэры СС
Катэгорыя:Злачынцы Халакоста
Катэгорыя:Памерлі ў Маўтгаўзене
Катэгорыя:Канцэнтрацыйны лагер Маўтгаўзен