Заходнепалескія гаворкі

]]
**Заходнепале́скія гаво́ркі** (таксама *брэсцка-пінскія*, *загародскія*, *палескія гаворкі*)&nbsp;— група гаворак, якая вылучаецца на тэрыторыі Беларусі (у паўднёва-заходніх раёнах Брэсцкай вобласці) і супрацьпастаўляецца асноўнаму масіву дыялектаў беларускай мовы.

Шэраг дыялектолагаў разглядае заходнепалескія гаворкі Беларусі як гаворкі ўкраінскай мовы, альбо як пераходныя ад беларускай да ўкраінскай мовы на падставе вялікай колькасці фанетычных і граматычных рыс, блізкіх да рыс паўночнаўкраінскага нарэчча. Шэраг даследчыкаў адносіць гаворкі Заходняга Палесся непасрэдна да паўночнага дыялекта ўкраінскай мовы.

Заходнепалеская група гаворак не з’яўляецца аднароднай дыялектнай адзінкай. На аснове вывучэння ў 1970-х гадах тэрытарыяльнага пашырэння розных тыпаў фанетычных сістэм у Заходнім Палессі Ф.&nbsp;Д.&nbsp;Клімчук прапанаваў групаваць заходнепалескія гаворкі ў чатыры асноўныя тыпы, якія знаходзяцца ў складаным арэальным размеркаванні.

Гаворкі заходнепалескай групы аб’ядноўваюцца шэрагам агульных дыялектных з’яў з гаворкамі заходняй часткі беларускага арэала&nbsp;— з гаворкамі полацкай групы паўночна-ўсходняга дыялекту (выключаючы ўсходнюю частку іх арэала), заходнімі сярэднебеларускімі гаворкамі і гаворкамі гродзенска-баранавіцкай групы паўднёва-заходняга дыялекту, у сувязі з чым заходнепалескі арэал уключаюць у заходнюю дыялектную зону. Моўныя рысы астатніх дыялектных зон Беларусі (паўночна-заходняй, цэнтральнай, паўднёва-ўсходняй і ўсходняй) для заходнепалескіх гаворак нехарактэрныя.

### Марфалогія 
#### Назоўнік 
* Пашырэнне канчатка *-ові* ў назоўнікаў мужчынскага і ніякага роду ў формах давальнага і меснага склонаў адзіночнага ліку (*брато́ві*, *аб брато́ві*, *малако́в’і*, *на бало́тов’і*).
* У родным склоне множнага ліку назоўнікаў жаночага і ніякага роду ўжываецца канчатак *-эй* (*хатэ́й, озёрэй, очэ́й*).

## Гісторыя фарміравання 
На фарміраванне дыялектнага ландшафту Заходняга Палесся аказалі ўплыў шматлікія гістарычныя і геаграфічныя фактары. На думку некаторых даследчыкаў, Заходняе Палессе з’яўлялася часткай славянскай прарадзімы або адной з зон старажытнай міграцыі праславян. Старажытнае славянскае насельніцтва гэтай вобласці было звязана з паўднёва-заходнімі славянскімі групамі, пра што сведчыць тое, што старажытная мяжа рассялення праславян праходзіла па рацэ Гарынь. Пазней гэтая мяжа перамясцілася на Заходні Буг.

У другой палове I тысячагоддзя нашай эры археалагічныя комплексы Брэсцка-Пінскага і Валынскага Палесся не былі ні тыпова дрыгавіцкімі, ні тыпова валынянскімі, ні тыпова драўлянскімі. Не выключаецца, што тут знаходзілася асобнае ўсходнеславянскае племя. Відаць, на рубяжы VII—VIII стагоддзяў асноўныя групы мясцовага насельніцтва Заходняга Палесся ўвайшлі ў валынянскі саюз. З канца X стагоддзя ўзмацняецца дрыгавіцкі ўплыў, асабліва ў паўночна-заходняй частцы рэгіёна. З X стагоддзя мелі месца перасяленні асобных груп яцвягаў з паўночнага захаду. Акрамя таго, быў прыліў насельніцтва з Валыні ў XIII—XV стагоддзях.

Сучасныя дыялектныя тыпы заходнепалескіх гаворак, магчыма, адлюстроўваюць пэўныя моўныя асаблівасці старых міграцыйных рухаў. Наклалі адбітак на дыялектны ландшафт і пазнейшыя дзяржаўныя і адміністрацыйныя межы. Так, відаць, не выпадкова мяжа паміж заходне- і ўсходнезагародскімі зонамі супадае з мяжой паміж сярэдневяковымі Берасцейскай і Пінскай землямі, мяжа радастаўскай мікразоны&nbsp;— з участкам літоўска-польскай граніцы ў XIV—XVIII стагоддзях, а мяжа сярэднепагарынскіх гаворак&nbsp;— з мяжой Дубровіцкага княства ў XII—XV стагоддзях.

## Гісторыя даследавання 
» Расійскай імперыі) паводле ўсеагульнага перапісу ад 1897 г. *(колер павета азначае дамінуючую (у працэнтных адносінах) родную мову насельніцтва ў павеце)*]]

Першыя дыялекталагічныя даследаванні гаворак Заходняга Беларускага Палесся пачынаюць з’яўляцца з канца XIX стагоддзя. Заходнепалескія гаворкі разглядаліся пры гэтым пераважна як гаворкі ўкраінскай мовы або як гаворкі, пераходныя ад беларускай да ўкраінскай мовы. Так, на «Этнаграфічнай карце беларускага племя», складзенай у 1903 годзе Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскім, тэрыторыя Брэсцка-Пінскага Палесся не ўключана ў этнічны арэал беларусаў.

, 1903)]]
Гаворкі паўднёва-заходняй Беларусі па фанетычных і лексічных характарыстыках набліжаюцца да суседніх валынска-палескіх гаворак украінскай мовы. На беларускіх дыялектных картах іх у асноўным вылучаюць у асобную «палескую групу гаворак» беларускай мовы, у той час як ва ўкраінскіх крыніцах іх часта называюць берасцейска-пінскімі гаворкамі ўкраінскай мовы (а іх носьбітаў адпаведна залічваюць да «*ўкраінцаў Берасцейшчыны*»). Пры правядзенні перапісаў насельніцтва ў XIX—XX стагоддзях у Расійскай імперыі, міжваеннай Польшчы і СССР кожным разам выкарыстоўваліся іншыя падыходы да ідэнтыфікацыі заходніх палешукоў: у матэрыялах розных перапісаў яны фігуруюць як «малорусы», «белорусы», «русские», «тутэйшыя» і іншыя. Пад час перапісаў, якія праводзіліся ў другой палавіне XX ст., заходнія палешукі Берасцейшчыны ідэнтыфікаваліся пераважна як беларусы.

У пачатку XX ст. Карусь Каранец сумняваўся ў правільнасці беларускага правапісу, які не ўлічвае заходнепалескіх гаворак, пра гэта ён пісаў у «Нашу Ніву» (даецца паводле чарнавіка ліста, захоўваецца ў аддзеле рукапісаў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі):

Посылаю я у поважаную Рэдакцыю Нашои нивы одну статцю, которую Окраина побоялася надруковаци, и одно позвольце мне положыць одзин варунок, а меновице: статци которые буду писаць друкуйце так як ены написаны не змениваючы правописма. Я, бачыце, хочу штобы вашу газету уси белорусы могли чытаци и штобы мели з ее корысць, а не одна борысоўшчына и вилейшчына. Бо, хоч Вы гневайцеся &mdash; не гневайцеся, а мушу сказаць, што, так як цепер выйходзіць ена шыроко не розыйдзетца, бо большая часць белорусоў не може ее чытаци з прычыны правописма. Як, прымером, можэ ее чытаци могилевец которы бэзударное *о* говорыць як *ы*, або полешук, которы окае, а навэт и самому акаюшчэму складней будзе одличыць *кота* од *ката*, *коня* од *каня*, *вода* од *вада*. А також заўважце и тое, што акаюшчые белорусы бэзударное *о* и *е* говораць не як *а* и *я*, а як бы штось неясное нито *я*, нито *о*, нито *ы* и тожэ мягкие *я*&mdash;*е*&mdash;*и*, одно у водных местцох перэсиливае той зык у других &mdash; другы, у трэйцих трэйци, а у чэцьвёртых ниводзин з их не перэсиливае.

Аднак, матэрыялы Каруся Каганца «Наша Ніва» не надрукавала ні ў канцы 1907 года, ні ў 1908 годзе.

Арэальныя даследаванні Заходняга Беларускага Палесся адлюстраваны на дыялекталагічнай карце рускай мовы 1915 года, складзенай М.&nbsp;М.&nbsp;Дурнаво, М.&nbsp;М.&nbsp;Сакаловым і Дз.&nbsp;М.&nbsp;Ушаковым, на якой заходнепалескія гаворкі адзначаны як частка маларускага дыялекта. Даследаванням гаворак Палесся ў першай палове XX стагоддзя прысвечаны працы П.&nbsp;А.&nbsp;Растаргуева, П.&nbsp;В.&nbsp;Бузука і іншых дыялектолагаў. На дыялекталагічнай карце рускай мовы 1915 года заходнепалескія гаворкі былі ўключаны ў склад паўночнамаларускай групы гаворак маларасійскага дыялекта (таксама да паўночнамаларускіх былі аднесены мазырскія гаворкі сучаснай слуцка-мазырскай групы).

Да 1970-х гадоў гаворкі заходнепалескага рэгіёна, асабліва іх дачыненне да гаворак астатняга Палесся, заставаліся недастаткова вывучанымі. З моманту ўтварэння Беларускай ССР гаворкі Заходняга Беларускага Палесся сталі аб’ектам вывучэння беларускіх дыялектолагаў. Яны даследаваліся, у прыватнасці, пры складанні «Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы» ў другой палове XX стагоддзя. У працэсе збірання матэрыялу для атласа была абследавана значная колькасць населеных пунктаў Брэсцка-Пінскага Палесся і атрыманы найбольш поўныя звесткі пра дыялектны ландшафт дадзенага рэгіёна. Размеркаванне пучкоў ізаглос на картах атласа паказала істотныя адрозненні гаворак Заходняга і Усходняга Беларускага Палесся. Даныя атласа далі падставу для вылучэння заходнепалескай групы гаворак, рэзка супрацьпастаўленай астатняму беларускаму дыялектнаму масіву на ўсіх моўных узроўнях.

Сучасныя даследчыкі загародскіх гаворак — Фёдар Клімчук, Рыгор Аркушын, Юрый Громік, Лена Леванцэвіч і іншыя. Асаблівасці, а таксама культура носьбітаў вывучаецца Заходнепалескім навукова-краязнаўчым таварыствам «Загароддзе».

У 1988 годзе пачаў фарміравацца заходнепалескі рух, цэнтрам якога стала грамадска-культурнае аб’яднанне «Полісьсе». Ідэолагам гэтага праекта выступіў паэт і філолаг Мікола Шэляговіч. Прапанаваны ім моўны канструкт быў моцна адарваны ад жывых народных гаворак, крытыкаваўся навуковай супольнасцю.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Беларускае Палессе
Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Дыялекты беларускай мовы