open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фаўстын Цяцерскі

**Фаўстын Цяцерскі** (, Вармія — 1832 або 1833, ) — польскі, літоўскі і беларускі грамадскі дзеяч і мемуарыст, манах-дамініканін.

## Біяграфія 
Скончыў Віленскі ўніверсітэт. Доктар філасофіі і тэалогіі.

Настаўнічаў у кляштарных школах, прыёр Віленскага кляштара дамініканцаў. Удзельнік паўстання 1794 года на Гродзеншчыне. Пасля яго паражэння стварыў «Віленскую асацыяцыю» для арганізацыі новага паўстання, падтрымліваў сувязі з аднадумцамі-эмігрантамі ў Заходняй Еўропе. У 1797 годзе сасланы на пажыццёвую катаргу ў Забайкалле. Амніставаны і ў 1801 годзе вярнуўся на радзіму. З 1801 года прыёр Забельскага кляштара дамініканцаў, да 1816 года — выкладчык Забельскага дамініканскага калегіума.

Яго «Успаміны» — адно з першых этнаграфічных апісанняў Даурыі (апублікавана на польскай мове ў 1865 годзе ў Львове А. Бялеўскім, рукапіс захоўваецца ў бібліятэцы Акадэміі навук Літвы). У іх паказаны побыт карэннага насельніцтва Сібіры, каларытныя партрэты катаржнікаў і ссыльных, выхадцаў з беларуска-літоўскіх губерняў, крытыкуецца царскае чыноўніцтва і праваслаўнае духавенства.

У 1821—1832 гадах візітатар школ у беларуска-літоўскіх губернях. У «Дзённіку візітатара» (1904) апісаў свае паездкі, змясціў звесткі па гісторыі выяўленчага мастацтва і архітэктуры, пра норавы феадальнага грамадства. Рукапіс «Дзённіка візітатара» па кляштарах Беларусі захоўваецца ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта.

Працы Цяцерскага па гісторыі і філасофіі Беларусі і Літвы пад назвай «Літоўская хроніка» загінулі.

## Творы 
* Znaczniejszych przypadków pewnego z Syberii powrotnego Polaka w 1801 roku. — Warszawa — Wrocław, 1998.

## Літаратура 
* *Anton Franciszek Bryl*. O dacie urodzenia Faustyna Ciecierskiego // Przegląd Tomistyczny, t. XXV (2019), s. 493—494.
* *Brodniewicz J.* «Byłbym najniespokojniejszym, gdybym ufności nie pokładał w nieprzebranej Najwyższej Opatrzności» — rekonstrukcja biografii Faustyna Ciecierskiego // Dominikanie na ziemiach polskich w XVIII i XIX wieku. Zbiór studiów, red. M. Miławicki, A. Markiewicz. — Kraków, 2009. — S. 519—562.
* Географы і падарожнікі Беларусі: [Альбом-атлас]. — Мн., 1999.
* *Мальдзіс А.* Таямніцы старажытных сховішчаў. — Мн., 1974.
* *Пятшкевіч І.* «А з Белай Русі даносяць…». Беларусь у рукапіснай спадчыне віленскага дамініканца Фаўстына Цяцерскага // Arche № 7-8, 2014. — С. 1-24.

Катэгорыя:Дамініканцы
Азуфраль

**Азуфраль** () — вулкан у Калумбіі.

Вулкан Азуфраль знаходзіцца на крайнім паўднёвым захадзе Калумбіі, у дэпартаменце Нарыньё. Гэта стратавулкан з кальдэрай дыяметрам ад 2,5 да 3 кіламетраў і комплексам лававых купалаў з рыядацыту. Ля паўночна-заходняга боку вулкана ляжыць возера Лагуна-Вердэ.

Прыблізна 10-12 лававых купалаў Азуфраля можна ўбачыць у яго кальдэры: апошнія з іх узніклі каля 3 600 гадоў таму. Пра перыядычнасць і тэрміны вывыржэнняў Азуфраля вучоныя ў наш час дакладнымі звесткамі не валодаюць.

Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Вулканы Калумбіі
Катэгорыя:Анды
Чыра

**Чыра** — рака ў Паўднёвай Амерыцы.

Бярэ пачатак у Андах. Агульная працягласць ракі складае каля 300 км. Упадае ў Ціхі акіян. Чыра мае агульную плошчу вадазборнага басейна 19 095 км², з іх 7162 км² у Эквадоры, а таксама 11 933 км² у Перу. Мае шэраг прытокаў.

У 27 км на паўночны ўсход ад горада Сульяны размешчана вадасховішча Паэчас, на якім магчымыя плаванне, аматарскае рыбалоўства, водныя лыжы і парусны спорт.

## Спасылкі 
* [Chira-Piura Water Management System, Peru http://www.water-technology.net/projects/chira-piura/ 

Катэгорыя:Рэкі Перу
Пурасэ

**Пурасэ** — актыўны стратавулкан вышынёй 4&nbsp;756 м (у XX стагоддзі назіралася 12 вывяржэнняў) у дэпартаменце Каўка ў Калумбіі ў Цэнтральнай кардыльеры.

Знаходзіцца за 30 км на паўднёвы ўсход ад горада Папаян у нацыянальным парку Пурасэ, на тэрыторыі якога знаходзяцца вытокі чатырох самых значных рэк Калумбіі (Магдалена, Каўка, Жапура і Патыя).

Аляксандр фон Гумбальт уздымаўся на гару 18 лістапада 1801 года падчас сваёй паездкі па Паўднёвай Амерыцы.

Катэгорыя:Горныя вяршыні-чатырохтысячнікі
Катэгорыя:Вулканы Калумбіі
Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Фармальдэгід

**Фармальдэгід, мурашыны альдэгід** (ад  — «мурашка») — бескаляровы газ з рэзкім пахам, добра растваральны ў вадзе, спірце і палярных растваральніках. Іррытант, таксічны.

Фармальдэгід — першы член гамалагічнага шэрагу аліфатычных альдэгідаў, альдэгід мурашынай кіслаты.

## Спасылкі 
* 
* Артыкул на сайце ХиМиК.ру 
* Сергей Бесараб Формальдегид // Патрэон — patreon.com, 30 кастрычніка 2021,19:11

Катэгорыя:Альдэгіды
Катэгорыя:Высоканебяспечныя рэчывы
Катэгорыя:Вытворныя метану
Катэгорыя:Прадукцыя асноўнага арганічнага сінтэзу
Прынсіпі

**Пры́нсіпі** — востраў у Гвінейскім заліве Атлантычнага акіяна. Другі па велічыні востраў, які ўваходзіць у склад дзяржавы Сан-Тамэ і Прынсіпі. Плошча 136 км². Разам з прылеглымі астраўкамі (Бамбом, Карозу, Тыньёза-Грандэ, Тыньёза-Пекена) складае правінцыю Прынсіпі, а таксама акругу Пагуі. Знаходзіцца на адлегласці 160 км ад вострава Сан-Тамэ. Памер вострава — 6 на 16 км.

Востраў вулканічнага паходжання. Найвышэйшы пункт — пік Прынсіпі (948 м). Горы размешчаны ў паўднёвай частцы вострава. У паўночнай і цэнтральнай частках размяшчаліся плантацыі, на месцы якіх у наш час аднаўляюць трапічныя лясы. На востраве створаны нацыянальны парк Або.

Клімат экватарыяльны, увесь час вільготны. Буйныя рэкі — Агульяш, Банзу і Папагаю.

Насельніцтва каля 6 тысяч чалавек. Мова галоўным чынам партугальская, таксама распаўсюджаны мясцовыя дыялекты з групы партугальска-крэольскіх моў. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі і акругі — Санту-Антоніу (адзіны горад на востраве). Маецца аэрапорт у 3 км на поўнач ад Санта-Антоніу. Гэта адзіны аэрапорт на Прынсіпі і адзін з трох аэрапортаў, якія абслугоўваюць Сан-Тамэ і Прынсіпі. Авіярэйсы злучаюць астравы з галоўным востравам краіны Сан-Тамэ.

Востраў адкрыты партугальскімі мараплаўцамі паміж 1469 і 1472 гадамі. Заселены ў 1500 годзе.

## Спасылкі 
* Інфармацыя для турыстаў

Катэгорыя:Астравы Сан-Тамэ і Прынсіпі
Катэгорыя:Астравы Гвінейскага заліва
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Сан-Тамэ і Прынсіпі
Свіно (возера, Гарадоцкі раён)

**Свіно́** — возера ў Беларусі, у Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Свіна́ (прыток Обалі) на мяжы з Полацкім раёнам.

Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўднёвага захаду на паўночны ўсход і складаецца з двух плёсаў, злучаных пратокай (паўднёва-заходні плёс — *Вялікае Свіно*, паўночна-ўсходні — *Малое Свіно*). Схілы катлавіны спадзістыя, берагі нізкія. Плошча вадазбору 180 км².

Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Паласа прыбярэжнай расліннасці шырынёй да 220 м. У возера ўпадаюць ручаі і рака Чарнец, выцякае рака Асмоціца, злучаючая Вялікае Свіно з возерам Вялікая Восмата.

Возера даследавана лабараторыяй возеразнаўства БДУ ў 1977 годзе.

## Вялікае Свіно 
Паўднёва-заходні плёс возера носіць назву *Вялікае Свіно́*. Плошча люстра 3,44 км², даўжыня 4,1 км, найбольшая шырыня 1,5 км. Найбольшая глыбіня 9,8 м. Даўжыня берагавой лініі 13,4 км.

## Малое Свіно 
*Малое Свіно́* з’яўляецца паўночна-заходнім плёсам возера, злучаным з Вялікім Свіно невялікай пратокай (на некаторых картах у гэтым месцы пазначаны брод).Плошча люстра складае 1,06 км², даўжыня 2,9 км, шырыня 0,9 км. Найбольшая глыбіня 6,7 м. Даўжыня берагавой лініі 6,7 км.Упадаюць ручаі з возера Даты́на і з возера Макеенскае.

## Літаратура 
* *Калечыц В. А.* Свіно. // 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна
Біяфра (заліў)

thumb|right|350px|Заліў Біяфра (Bight of Bonny) на карце Гвінейскага заліва

**Бія́фра** — заліў у Атлантычным акіяне, частка Гвінейскага заліва. Назва заліва пайшла ад скажэння еўрапейцамі этноніма «*мафра*».  Распасціраецца ад вусця ракі Нігер да мыса Лопес (Габон). Упадае рака Санага. Воды заліва абмываюць узбярэжжы Нігерыі, Камеруна, Экватарыяльнай Гвінеі і Габона. Буйны востраў Біёка. Вылучаецца заліў Камерун, у які ўпадаюць рэкі Камерун, Вуры, Мунга, Мунгазі.

У 1972 годзе пасля Грамадзянскай вайны ў Нігерыі за аддзяленне дзяржавы Біяфра заліў быў пераназваны ўрадам Нігерыі ў *заліў Боні* (па назве размешчанага на ўзбярэжжа заліва горада Боні) з мэтай ліквідаваць сепаратысцкі тапонім. У беларускай геаграфіі працягвае выкарыстоўвацца назва *Біяфра*.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Залівы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Геаграфія Нігерыі
Катэгорыя:Геаграфія Камеруна
Катэгорыя:Геаграфія Экватарыяльнай Гвінеі
Катэгорыя:Геаграфія Габона
Катэгорыя:Залівы Афрыкі
Бамбардзір траскучы

**Бамбардзі́р траску́чы** (*Brachinus crepitans*) — від жукоў-бамбардзіраў, які адносіцца да сямейства жужалі. Від першым быў класіфікаваны сярод жукоў-бамбардзіраў ў 1758 годзе К. Лінеем.

Дадзены від найбольш распаўсюджаны ў родзе Brachinus, арэал распаўсюджвання — паўднёвая частка Еўразіі. Лічынкі, як і ў іншых відаў бамбардзіраў, развіваюцца ў глебе, паразітуючы на кукалках іншых жукоў. Дарослыя асобіны жывуць пад камянямі, бярвёнамі, у расколінах.

Катэгорыя:Brachininae
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Жужалі
Бамбардзіры

**Бамбардзіры**  — жукі з двух падсямействаў жужаляў: *Brachininae* і *Paussinae*, з якіх першае больш вядомае. Назву атрымалі дзякуючы своеасабліваму ахоўнаму механізму. Яны здольныя больш ці менш прыцэльна выстрэльваць з залозаў ў задняй частцы брушка самаразагрэнай сумессю хімічных рэчываў. Тэмпература сумесі ў момант стрэлу дасягае 100 ° C, а яе выкід суправаджаецца гучным гукам.

## Класіфікацыя 
* *Brachininae* Bonelli, 1810
** *Brachinini*
*** Роды: *Brachinus — Brachynillus — Mastax — Pheropsophus — Stenaptinus*
** *Crepidogastrini*
* *Paussinae* Latreille, 1807
** *Paussini*
*** Падтрыба Carabidomemnina Wasmann, 1928
*** Падтрыба Cerapterina Billberg, 1820
*** Падтрыба Heteropaussina Janssens, 1953
*** Падтрыба Homopterina Wasmann, 1920
*** Падтрыба Paussina Latreille, 1807
**** Род *Paussus*
*** Падтрыба Pentaplatarthrina Jeannel, 1946
** *Protopaussini* Gestro, 1892
*** Род *Protopaussus* Gestro, 1892
** *Ozaenini*
*** Роды: *Eustra — Itamus — Mystropomus — Pseudozaena — Physea — Pachyteles — Ozaena* …
** *Metriini*
*** Роды: *Metrius — Sinometrius*

## Спасылкі 
* 
* Yang A., Lee L., Neo A., Lee M. The chemical spray of bombardier beetles: a possible alternative source of heat energy 
* Апісанне і фатаграфіі Paussinae
* Апісанне і фатаграфіі роду *Brachinus*
* Armitage M. H., Mullisen L. Preliminary observations of the pygidial gland of the Bombardier Beetle, *Brachinus sp.* // Answers, Volume 17 Issue 1
* Марк Ісак Жук-бамбардзір і аргументы крэацыяністаў   (На мове арыгінала)
* The Bombadier Beetle Myth Exploded  — National Center for Science Education (Creation/Evolution Issue 03, Volume 2, Number 1 — Winter 1981)

Катэгорыя:Жужалі
Катэгорыя:Парафілетычныя групы
Бансай

**Бансай** ( — літар.: «дрэва, якое расце на падносе») — мастацтва вырошчвання дакладнай копіі дрэва ў мініяцюры. Слова «бансай» паходзіць ад кітайскага слова «пэнь-цай». Паўстала мастацтва ў 231 да н.э. у Кітаі.

## Гісторыя 
Першыя дакладныя пісьмовыя крыніцы, якія тычацца ўзнікнення стылю бансай, зыходзяць з Кітаю і адносяцца да эпохі дынастыі Тан (VIII—X стст.), дзе ўпершыню ў насценным жывапісе з'яўляецца выява пеньцзай — расліны, узятай з прыроды і затым перасаджанай у гаршчок. Гэтыя расліны выгадоўваліся будыйскімі манахамі, верагодна, за некалькі стагоддзяў да нашай эры і пасля ператварыліся ў адзін з заняткаў мясцовай шляхты.

Бансаі ўпрыгожвалі японскія дамы і сады. У эру Такугава паркавы дызайн атрымаў новы штуршок: вырошчванне азалій і клёнаў зрабілася баўленнем часу багатых людзей. Карлікавае раслінаводства (хаці-но-кі — «дрэва ў гаршку») таксама развівалася, але бансаі таго часу былі вельмі вялікімі.

Цяпер для бансай выкарыстоўваюцца звычайныя дрэвы, маленькімі яны робяцца дзякуючы пастаяннай падрэзцы і розным іншым метадам. Пры гэтым суадносіны памераў каранёвай сістэмы, абмежаванай аб'ёмам вазона, і наземнай часткі бансай адпавядаюць прапорцыям дарослага дрэва ў прыродзе.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кветкаводства
Катэгорыя:Мастацтва Японіі
Бамія

**Ба́мія** (*Abelmoschus esculentus*, раней лічылася *Hibiscus esculentus*) —  від кветкавых раслін роду  сямейства Мальвавыя, вырошчваецца ў якасці гародніны.

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовая травяністая расліна вышынёй да 2 м. Лісце пальчаталопасцевае, на доўгіх чаранках. Кветкі жоўтага колеру, адзіночныя, размешчаныя ў пазухах лісця. Плод — каробачка выцягнутай формы даўжынёй да 25 см.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Цеплалюбівая і святлолюбівая расліна. Паходзіць з Усходняй Афрыкі. Вырошчваецца ў краінах Паўночнай Амерыкі, Паўднёвай Еўропы, у Закаўказзі.

## Гаспадарчае значэнне 
Тэхнічная, лекавая, кармавая і гароднінная расліна. Са сцёблаў вырабляюць грубыя валокны. Няспелыя плады і лісце спажываць у ежу. З насення баміі вырабляюць сурагаты кавы і какавы.

## Літаратура 
*  — С. 271.

## Спасылкі 
* 
* Abelmoschus esculentus (L.) Moench // The Plant List

Катэгорыя:Мальвавыя
Катэгорыя:Гародніна
Катэгорыя:Трапічная сельская гаспадарка
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Тэхнічныя культуры
Катэгорыя:Кармавыя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1794 годзе
Барадач

**Барадач**,  або **Ягнятнік** (*Gypaetus barbatus*) — драпежная птушка з сямейства ястрабіныя, адзіны від у родзе барадачы (*Gypaetus*).

## Сістэматыка 
Барадач быў упершыню апісаны заснавальнікам навуковай біялагічнай сістэматыкі Карлам Лінеем ў 1758 годзе ў дзесятым выданні яго «Сістэмы прыроды». У гэтым жа зборы яму была прысвоена лацінская бінамінальная назва Vultur barbatus (С. 87). На цяперашні час барадач вылучаны ў асобны род "Gypaetus", які ўключае адзін від. У беларускай мове выкарыстоўваюцца дзве назвы гэтай птушкі. 1) "Ягнятнік" - з'яўляецца перакладам заходнееўрапейскай назвы "Lammergeyer", але сэнс гэтай назвы няправільны, бо ягнятнік ня есць жывых авечак, а корміцца падалкай. 2) "Барадач" - названы ад пучка жорсткіх пёраў або шчацінак пад дзюбай, якія ўтвараюць бародку.

## Апісанне 
Агульная даўжыня 95 - 125 см, вага - 4,5 - 7,5 кг, даўжыня крыла 75 - 80 см., размах крылаў 275 - 308 см.

Gypaète barbu MHNT.jpg|*Gypaetus barbatus aureus*
Gypaetus barbatus hemachalanus MHNT.jpg|*Gypaetus barbatus hemachalanus*

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Грыфавыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Барадатая курапатка

**Барадатая курапатка** (*Perdix daurica*) — від птушак сямейства фазанавых.

## Апісанне 
Невялікая птушка, вага 280—420 г. Агульная афарбоўка буравата-шэрая з тонкім хвалістым малюнкам. Спіна і цемя бура-жоўтага адцення, а бакі галавы і горла, а таксама валлё і грудзі ахрыстые. Па баках падбародка ўзімку вузкія і цвёрдыя пёры — «барада». На бруху цёмна-бурая або чорная пляма, але ў самкі плямы няма або яно вельмі маленькае.

## Пашырэнне 
Паўночная мяжа гнездавога арэала праходзіць у вобласці 55-й паралелі па Енісеі, у басейне ніжняй плыні р. Баргузіні па паўднёвай частцы Віцімскага пласкагор'я. Гняздуецца ў раёне Мінусінска, у басейне ніжняга Абакана, у перадгор'ях Алтая, заходзіць у даліны рэк хрыбтоў Цянь-Шаня, асабліва шматлікая каля возера Ісык-Куль. На крайнім паўднёвым захадзе арэала знойдзена ў заходніх перадгор'ях Туркестанскага хрыбта і ў блізкіх да іх частках даліны ракі Зераўшан.

Часцей за ўсё жыве ў пагорыстых рознатраўных стэпах і ў стэпавых далінах рэк з нізкім травастоем і хмызнякамі; гняздуецца таксама ў сухіх камяністых шырокіх падзях перадгор'яў і ніжняга пояса бязлесных хрыбтоў з палыном і рэдкімі кусцікамі караганы і ядлоўца. Аддае перавагу адчыненым прасторам з травяністай расліннасцю, якой яна можа карміцца, і астраўкам хмызняковых зараснікаў, у якіх зручна хавацца ў выпадках небяспекі; пажадана таксама блізасць вадаёма.

На Беларусь завозілася для акліматызацыі з Тувы ў 1959-60 гг., але беспаспяхова.

## Спосаб жыцця 
Барадатая курапатка праводзіць жыццё на паверхні зямлі. На галіны дрэў і хмызнякоў не садзіцца. Бегае хутка і лёгка. Узлятае з характэрным шумам крылаў, часта з адрывістым крыкам, ляціць прама, не пятляючы і энергічна працуючы крыламі, але часцей на невялікія адлегласці і невысока над зямлёй; прызямляючыся, плануе.

Падчас гнездавання барадатыя курапаткі трымаюцца парамі, у астатнія сезоны сем'ямі і чародкамі. Узімку сустракаюцца чародамі ў 150—200 асобін.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

Катэгорыя:Птушкі Азіі
Катэгорыя:Фауна Далёкага Усходу
Катэгорыя:Курапаткі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1811 годзе
Каросу

**Каросу** — невялікі незаселены астравок у Гвінейскім заліве Атлантычнага акіяна. Размешчаны прыкладна ў двух кіламетрах на паўднёвы ўсход ад вострава Прынсіпі, ад яго крайняга паўднёвага пункта. Уваходзіць у склад акругі Пагуі (дзяржава Сан-Тамэ і Прынсіпі). thumb|200px|right|Карта Сан-Тамэ і Прынсіпі
Катэгорыя:Астравы Гвінейскага заліва
Катэгорыя:Астравы Сан-Тамэ і Прынсіпі
Інфрагук

]]
**Інфрагу́к** – гукавыя хвалі, частата якіх ніжэй «звычайную» ніжнюю мяжу чалавечага слыху (16—20 Гц).

Інфрагук прысутнічае ў шуме атмасферы і мора. Крыніцамі інфрагуку таксама з'яўляюцца выбухі, артылерыйскія выстралы, зрухі і вібрацыі зямной кары і інш. Інфрагуку ўласціва малое паглынанне ў розных асяроддзях. 

Інфрагук выкарыстоўваюць для маніторынгу землетрасенняў, ядзерных выпрабаванняў, каб атрымаць дыяграмы залягання горных парод і нафты пад зямлёй, а таксама ў такіх метадах даследавання сэрца, як балістакардыяграфія і сейсмакардыяграфія. Інфрагук характарызуецца здольнасцю пераадольваць вялікія адлегласці і агінаць перашкоды з невялікім рассеяннем.

## Гл. таксама 
*Рэзанатар Гельмгольца
*Ультрагук

## Літаратура 
* 
* 

* 

## Спасылкі 
* Инфразвук  // Российская энциклопедия по охране труда: В 3 т. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Изд-во НЦ ЭНАС, 2007.

Катэгорыя:Гук
Тэадор Уільям Рычардс

**Тэадор Уільям Рычардс** (; ,  — , ) — амерыканскі хімік, першы амерыканец, які атрымаў Нобелеўскую прэмію па хіміі (1914) «за дакладнае вызначэнне атамных мас вялікай колькасці хімічных элементаў».

## Спасылкі 
* Біяграфія Тэадора Рычардса на сайце Нобелеўскага камітэта 
* Нобелеўская лекцыя Тэадора Рычардса 

Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Хімікі ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Дэві
Белыя чаплі

**Белыя чаплі** (*Egretta*) — род буйных і сярэдняга памеру чапляў, якія жывуць пераважна ў трапічным і субтрапічным клімаце Зямлі. Распаўсюджаныя на ўсіх кантынентах акрамя Антарктыды.

## Віды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  — выкапнёвы від, які выяўлены ў Фларыдзе, ЗША і адносіцца да позняга міяцэну ці ранняга пліяцэну.

## Літаратура 
* Walther B. A, Jones P. J. 2008. Family Oriolidae (Old World orioles). In del Hoyo J., Elliott A., Christie D., eds. Vol. 13. Handbook of the birds of the world. — Barcelona: Lynx Edicions, 2008

Катэгорыя:Чаплевыя
Катэгорыя:Роды птушак
Трохкаляровая чапля

**Трохкаляровая чапля** (*Egretta tricolor*) — від птушак з роду белыя чаплі. Апісаны три падвіды:
* Egretta tricolor occidentalis Huey 1927
* Egretta tricolor ruficollis Gosse 1847
* Egretta tricolor tricolor Muller 1776

## Апісанне 
Чапля каля 56 см. даўжынёй, з размахам крылаў 96 см. і важыць 350 г. Шыя доўгая, дзюба жоўтая або шараватая, з чорным канцом. Ногі цёмныя. Дарослыя асобіны маюць сіне-шэрую афарбоўку, з белай лініяй па даўжыні шыі. Ніз белы.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1776 годзе
Катэгорыя:Чаплевыя
Усходняя рыфавая чапля

**Усходняя рыфавая чапля** (*Egretta sacra*) — птушка сямейства чаплевыя, жывуць у Паўднёва-Усходняй Азіі, Аўстраліі, Новай Зеландыі, Тасманіі і Палінезіі.

## Апісанне 
Даўжыня цела складае 57-67 см, а размах крылаў ад 90 да 110 см. Вага складае больш за 400 г. Ногі вельмі кароткія і жаўтлявыя. Апярэнне сланцавата-шэрае. На горле і падбародку маецца тонкая, белая паласа. На працягу гнездавога перыяду ў птушкі з'яўляюцца доўгія прыгожыя пёры на шыі і спіне. Дзюба карычневая, вочы жаўтлявага колеру. 

Катэгорыя:Чаплевыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1789 годзе
Катэгорыя:Птушкі Аўстраліі
Джоні Ходжэс

**Джон Карнеліус «Джоні» Ходжэс** (англ.: John Cornelius «Johnny» Hodges; , Кембрыдж, штат Масачусетс — , Нью-Ёрк) — выбітны амерыканскі альт-саксафаніст, майстар свінга, яскравы меладыст. Згуляў важную ролю ў станаўленні знакамітага аркестра Дзюка Элінгтана і аказаў значны ўплыў на шматлікіх музыкантаў джаза.

## Літаратура 
* Bohlander K., Holler K.-H. Jazzfuhrer.— Leipzig, з.296 — 297, 1980.

## Спасылкі 
* Johnny Hodges (рус)
* Біяграфія Johnny Hodges 
* альбомы і запісы Джоні Ходжэса
* Johnny Hodges — Jazz Profiles

Катэгорыя:Музыканты ЗША
Катэгорыя:Джазмены ЗША
Катэгорыя:Саксафаністы ЗША
Балхаш-Алакольская катлавіна

**Балхаш-Алакольская катлавіна** — плоская замкнёная ўпадзіна на ўсходзе Казахстана.

Даўжыня больш за 700 км, вышыня ад 342 (узровень возера Балхаш) да 600 м над узроўнем мора. Утварылася ў выніку прагіну, яхі запоўнены рачнымі пясчанымі адкладамі. Уключае на захадзе возера Балхаш, на ўсходзе азёры Сасыкколь і Алаколь, на поўдні пясчаныя масівы Таўкум, Муюнкум і інш. Ападкаў 135—200 мм за год. Пануюць пустынныя і паўпустынныя ландшафты. Перавеяныя пяскі ўтвараюць грады (вышыня да 30 м), паўзарослыя саксаулам, джузгунам, палыном, салянкамі.

## Літаратура 
* Балхаш-Алакольская катлавіна // БЭ ў 18 т. Т. 2. Мн., 1996.

Катэгорыя:Геаграфія Казахстана
Тафтан

**Тафтан** () — актыўны стратавулкан эпохі галацэну. Размешчаны на паўднёвым усходзе Ірана ў правінцыі Сістан і Белуджыстан.

## Апісанне 
Тафтан — эрадзіраваны андэзітавы стратавулкан. Вышыня вяршыні вулкана складае 3940 метраў. У студзені 1902 года вулкан моцна дыміўся некалькі дзён, часам з моцным свячэннем на працягу начнога часу. У 1993 годзе з вулкана пайшоў лававы паток, але, магчыма, гэта быў толькі паток расплаўленай серы.

## Спасылкі 
* Вулкан Тафтан  

Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Катэгорыя:Вулканы Ірана
Сідней Бешэ

**Сідней Джозеф Бешэ** (анг. Sidney Joseph Bechet; , Новы Арлеан, штат Луізіяна — , ) — джазавы кларнетыст і сапрана-саксафаніст, адзін з піянераў джаза. Выбітны выканаўца новаарлеанскага і чыкагскага стыляў. Аказаў вялікі ўплыў на музыкантаў Поўначы ЗША і спрыяў станаўленню традыцыйнага джаза ў Еўропе.

## Бібліяграфія 
* Bohlander K., Holler K.-H. Jazzfuhrer.— Leipzig, з.44-46, 1980.

## Спасылкі 
* Таварыства Сіднея Бешэ  
* Сайт пра Бешэ  
* 

Катэгорыя:Саксафаністы ЗША
Катэгорыя:Джазавыя кларнетысты ЗША
Сабалан

**Сабалан** або **Савалан** () — патухлы стратавулкан вышынёй 4813 м у Іранскім Азербайджане, на паўночным захадзе Ірана, у астане Ардэбіль. Узвышша Сабалана звязана на захадзе з ланцугамі Карадага і праз іх з горамі Арменіі і Закаўказзя. Сабалан аддзяляецца на поўдня далінай ракі Аджы-чай ад заходняга адгор’я Талышскіх гор, які накіраваны да воз. Урмія і сканчаецца ўзвышшам Сехенд, на ўсходзе далінай р. Кара-Су ад галоўнага ланцуга Талыша. На вулканічнае паходжанне Сабалана паказвае і склад парод, якія складаюць яго, і форма вяршыні (усечаны конус, які збольшага праваліўся), і прысутнасць гарачых серных крыніц на яго схілах. Вяршыня Сабалана амаль заўсёды пакрыта снегам.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Горы Ірана
Катэгорыя:Вулканы Ірана
Катэгорыя:Вулканы паводле алфавіта
Катэгорыя:Патухлыя вулканы
Катэгорыя:Стратавулканы
Кларнет

**Кларнет** (, , ,   або clarionet) — драўляны духавы музычны інструмент з адзінарным кіем. Быў вынайдзены каля 1700 года ў Нюрнбергу, у музыцы актыўна выкарыстоўваецца з другой паловы XVIII стагоддзя. Ужываецца ў самых разнастайных музычных жанрах і складах: у якасці сольнага инструмента, у камерных ансамблях, сімфанічным і духавым аркестрах, народнай музыцы, на эстрадзе і ў джазе. Кларнет валодае шырокім дыяпазонам, цёплым, мяккім тэмбрам і дае выканаўцу шырокія выразныя магчымасці.

## Літаратура 
* *Lawson, Colin.* The Cambridge Companion to the Clarinet. — Cambridge University Press, 1995 ISBN 0-521-47668-2

## Спасылкі 
* Творы для кларнета і з яго ўдзелам на IMSLP
* Міжнародная асацыяцыя кларнета
* Кларнеты XVIII—XIX стагоддзяў у калекцыі Эдынбургскага ўніверсітэта  
* Архіў нот для кларнета, якія перайшлі ў грамадскі здабытак 
* Інфармацыя пра кларнете ў Венскай сімфанічнай бібліятэцы  

Катэгорыя:Драўляныя духавыя музычныя інструменты
Мімікрыя

thumb|right|250px|Прыклад мімікрыі: муха сямейства Syrphidae пераймае асе
**Мімікрыя** (перайманне, маскіроўка, фр. Mimétisme, англ. Mimicry) — выраз, уведзены ў заалогію першапачаткова (Бейтсам) для абазначэння некаторых асаблівых выпадкаў надзвычайнага вонкавага падабенства паміж рознымі відамі жывёл, якія належаць да розных родаў і нават сямействаў і атрадаў; звычайна, гэтым жа тэрмінам пазначаюць усе рэзка выяўленыя выпадкі пераймання афарбоўкі і падабенства жывёл з неадушаўлёнымі прадметамі.

## Літаратура 
* Wallace, «Darwinism» (Л., 1890);
* Beddard, «Animal coloration» (Л., 1894);
* Plateau, «Sur quelques cas de faux mimétisme» («Le naturaliste», 1894);
* Haase, «Untersuchungen über die Mimikry» («Bibl. zoolog.» Chun & Leuckart, 1893);
* Seitz, «Allgemeine Biologie d. Schmetterlinge» (Spengel's «Zool. Jabrb», 1890—94).
Карнет (музычны інструмент)

{{Музычны інструмент
|назва                = Карнет
|выява             = Cornet-Bb-large.jpg
|класіфікацыя           = * Аэрафон
* Медны духавы музычны інструмент з поршнямі
|дыяпазон                = \new Staff \with {\remove "Time_signature_engraver"} {\time 2/1
fis1 \glissando c** }
|подпіс дыяпазону       = Дыяпазон па напісанні
|роднасныя інструменты = Труба, Флюгельгорн
|музыканты               = 
}}
**Карнет** ( — «ражок») або **карнет-а-пістон''' (фр. cornet à pistons - «ражок з поршнямі») — медны духавы музычны інструмент, які нагадвае трубу, але мае больш шырокую і кароткую трубку, а замест вентыляў, а поршні. Вядзе сваё паходжанне ад паштовага ражка. Быў сканструяваны ў Францыі каля 1830 года.

Катэгорыя:Медныя духавыя музычныя інструменты
Катэгорыя:Аэрафоны
Стафілініды

**Стафілініды, стафіліны, каротканадкрылыя** (*Staphylinidae*) — велізарнае па колькасці відаў сямейства цвердакрылых. Яны лёгка вызначаюцца па кароткім надкрылы.

Да сямейства адносяць 46 000 відаў (або 55 000 з улікам уключэння ў яго ў 2009 годзе сямейства Сцыдменіды). Гэтая група жукоў мае старажытнае паходжанне. Выкапнёвыя рэшткі датуюцца трыясавым (220 млн гадоў), мелавым і юрскім перыядам. Таксама знойдзены ў Балтыйскім бурштыне (алігацэн). Пашыраны паўсюдна, за выключэннем Антарктыды. На тэрыторыі Беларусі каля 700 відаў.

 занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь (2-е выданне) і Чырвоную кнігу Украіны.

## Апісанне 
Прадстаўнікі сямейства дасягаюць ад аднаго да 35 міліметраў у даўжыню, але большая іх частка не перавышае 8 мм. Адрозніваюцца кароткім надкрыллем і як правіла вузкім целам. Цела вузкае. Галава вялікая, з буйнымі сківіцамі. Вусікі пераважна складаюцца з 11 членікаў. Крылы часта даўжэйшыя за цела.

## Гл. таксама 
* Стафілін пахучы

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* BugGuide
* Featured Creatures
* Каталог Staphylinidae з 1758 да 2000. 
* Стафілініды сусветнай фауны на сайце University of Florida
* 

Катэгорыя:Сямействы насякомых
Сцыдменіды

**Сцыдменіды** (*Cydmaeninae*) — падсямейства насякомых атрада цвердакрылых, распаўсюджанае паўсюдна і налічвае больш за 4,5 тысяч відаў ў каля 80 родаў. Часам выдзяляецца ў асобнае сямейства *Scydmaenidae*.

## Апісанне 
У большасці сцыдменід ёсць звужэнне паміж галавой і «грудзьмі», і паміж «грудзьмі» і брушкам, што надае ім падабенства з мурашкамі. Гэта вельмі маленькія жукі, самы вялікі прадстаўнік дасягае ўсяго 3 мм у даўжыню, а самыя маленькія віды — 0,5 мм.

## Экалогія і арэал 
Гэтыя жукі жывуць сярод апалай лістоты і гнілой драўніны ў лясах. Аддаюць перавагу вільготным месцам.

## Літаратура 
* Grebennikov, V.V.; Newton, A.F. 2007: Good-bye Scydmaenidae (Coleoptera): larval morphology and 18S rDNA sequence suggest that rove beetles are paraphyletic with respect to ant-like stone beetles. Acta Entomologica Musei Nationalis Pragae, 47: 299—300.
* Grebennikov, V.V.; Newton, A.F. 2009: Good-bye Scydmaenidae, or why the ant-like stone beetles should become megadiverse Staphylinidae sensu latissimo (Coleoptera). European journal of entomology, 106: 275—301.

## Спасылкі 
* Ant-like Stone Beetles — Scydmaenidae

Катэгорыя:Жукі
Катэгорыя:Сямействы насякомых
Стражнік вялікі літоўскі

**Стражнік вялікі літоўскі** (па-лацінску *exeubiarum vel vigiliarum praefectus*) — ураднік у Вялікім Княстве Літоўскім, абавязкам якога было ў час знаходжання караля ў войску кіраваць пярэдняй стражай і загадваць каравулам у час пастояў.

Пасада заснавана ў 1635 годзе вялікім князем Уладзіславам Вазам. Падобныя функцыі ў дачыненні да павятовага паспалітага рушэння мелі павятовыя стражнікі.

## Спіс вялікіх стражнікаў літоўскіх 
## Глядзіце таксама 
* Стражнік
* Стражнік польны літоўскі
* Стражнік вялікі каронны
* Стражнік польны каронны

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1—31. — Poznań, 1879—1908.


Катэгорыя:Цэнтральныя ўрады Вялікага Княства Літоўскага
Бен Уэбстэр

**Бен Уэбстэр** (; , Канзас-Сіці, штат Місуры — , Амстэрдам, Нідэрланды) — амерыканскі джазавы музыкант, тэнар-саксафаніст, выдатны выканаўца стылю свінг. Уладальнік фенаменальнага субтонавага гуку. Аказаў вялікі ўплыў на ўсіх тэнар-саксафаністаў наступных пакаленняў.

## Спасылкі 
* Саксафаністы вырываюцца наперад 
* Бен Уэбстэр — галерэя джаза 
* Біяграфія Бена Уэбстэра 
* Бен Уэбстэр 
* Ben Webster
* Бен Уэбстер у эфіры FM радыёстанцый Масквы 
* Бен Уэбстэр на лэйбле Verve Records

Катэгорыя:Музыканты ЗША
Катэгорыя:Джазмены ЗША
Катэгорыя:Саксафаністы ЗША
Dasycerinae

**Dasycerinae** *Reitter*, 1887 (= Dasyceridae) — адно з падсямействаў жукоў-стафілінід.

## Апісанне 
Жукі дробных памераў (1,5-2,3 мм) з шырокім целам, выпуклае зверху. Лапкі 3-членікавыя. Заднія крылы або адсутнічаюць або моцна рэдукаваныя. Насельнікі ляснога подсцілу і гнілой драўніны.

## Літаратура 
* Herman, L.H. 2001: Catalog of the Staphylinidae (Insecta, Coleoptera): 1758 to the end of the second millennium. I. Introduction, history, biographical sketches, and omaliine group. *Bulletin of the American Museum of Natural History*, (**265**): 1-650.

Катэгорыя:Стафілініды
Мікалай Радзівіл (1546—1589)

**Мікалай Радзівіл** (каля 1546 — ), у родавым шэрагу **Мікалай VII** — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. Вялікі лоўчы літоўскі (1574—1580), ваявода новагародскі (з 1579).

Старэйшы сын Мікалая Радзівіла Рудога і Кацярыны Таміцкай, брат Крыштафа Радзівіла Пяруна.

Атрымаў дамашнюю адукацыю. На чале ўласных атрадаў браў удзел у Інфлянцкай вайне 1558—1582 гадоў, узяцці Полацка ў 1579 годзе. Вызнаваў кальвінізм.

Валодаў маёнткамі Віжуны, Дубінкі ў Віленскім павеце, Беліца, Дакудава, Ліпічна, Жырмуны ў Лідскім павеце, Мядзел у Ашмянскім павеце, Востраў у Новагародскім павеце, Індура ў Гарадзенскім павеце; трымаў Мазырскае стараства (з 1576), Мерацкую дзяржаву.

У першым шлюбе жанаты з Аляксандрай Вішнявецкай. У шлюбе з Аленай Глябовіч меў трох дачок і сына Юрыя.

## Літаратура 
* 

Мікалай (1546-1589)
Катэгорыя:Ваяводы новагародскія
Катэгорыя:Старосты мазырскія
Катэгорыя:Лоўчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты мерацкія
Ніна Сімон

**Ніна Сімон** (, сапраўднае імя **Юніс Кетлін Уэйман**, англ. Eunice Kathleen Waymon,  — ) — амерыканская , піяністка, , аранжыроўшчыца. Прытрымлівалася джазавай традыцыі, аднак выкарыстоўвала самы розны выкананы матэрыял, спалучала джаз, соўл, поп-музыку, госпел і блюз, запісвала песні з вялікім аркестрам.

## Дыскаграфія 
### Альбомы 
* *Little Girl Blue* (1957)
* *Nina Simone and Her Friends* (1957)
* *Jazz as Played in an Exclusive Side Street Club* (1958)
* *My Baby Just Cares for Me* (1959)
* *The Amazing Nina Simone* (Colpix, 1959)
* *Nina Simone at Town Hall* (Colpix, 1959)
* *The Original Nina Simone* (1959)
* *Nina Simone at Newport* (Colpix, 1960)
* *Forbidden Fruit* (Colpix, 1961)
* *Nina at the Village Gate* (Colpix, 1962)
* *Nina Simone Sings Ellington!* (Colpix, 1963)
* *Nina Simone at Carnegie Hall* (Colpix, 1963)
* *Nina’s Choice*(1963)
* *Folksy Nina* (Colpix, 1964)
* *Nina Simone in Concert* (Philips, 1964)
* *Broadway. Blues. Ballads* (Philips, 1964)
* *I Put a Spell on You* (Philips, 1965)
* *Pastel Blues* (Philips, 1965)
* *Nina Simone with Strings* (Colpix, 1966)
* *Let It All Out* (Philips, 1966)
* *Wild is the Wind* (Philips, 1966)
* *High Priestess of Soul* (Philips, 1967)
* *Nina Simone Sings the Blues* (RCA Victor, 1966)
* *Silk & Soul* (RCA Victor, 1967)
* '*Nuff Said!* (RCA Victor, 1968)
* *Nina Simone and Piano* (RCA Victor, 1969)
* *To Love Somebody* (RCA Victor, 1969)
* *Black Gold* (RCA Victor, 1970)
* *Here Comes the Sun* (RCA Victor, 1971)
* *Heart & Soul* (1972)
* *Emergency Ward!* (RCA Victor, 1973)
* *It Is Finished* (RCA Victor,1974)
* *Baltimore* (1978)
* *Fodder on My Wings* (Carriere, 1982)
* *Nina’s Back* (VPI, 1985)
* *Let It Be Me* (Verve, 1987)
* *Live & Kickin*' (VPI, 1987)
* *A Single Woman* (Electra, 1993)
* *The Essential Nina Simone" (compilation, RCA, 1993)
* *The Rising Sun Collection* (compilation, Just A Memory Records, 1994)
* *Live at Ronnie Scott’s* (Meteor, 1999)
* *Sugar in my Bowl: The Very Best 1967—1972''

## Спасылкі 
* Падрабязная біяграфія  

Катэгорыя:Джазмены ЗША
Катэгорыя:Выканаўцы рытм-н-блюза
Катэгорыя:Выканаўцы госпел
Катэгорыя:Джазавыя спевакі і спявачкі
Катэгорыя:Памерлі ад раку малочнай залозы
Хабараўскі працэс

**Хабараўскі працэс** — судовы працэс, які праходзіў з 25 па 30 снежня 1949 года ў Ваенным трыбунале Прыморскага ваеннай акругі (горад Хабараўск) па справе 12 ваенных злачынцаў — былых вышэйшых афіцэраў японскай арміі, вінаватых у падрыхтоўцы (з 1931) і выкарыстанні бактэрыялагічнай зброі.

Перад судом паўсталі:
* былы галоўнакамандуючы японскай Квантунскай арміяй генерал Ямада Атодза;
* былы начальнік санітарнага кіравання генерал-лейтэнант Кадзіцука Рудзо;
* былы начальнік ветэрынарнай службы Квантунской арміі генерал-лейтэнант Такахасі Такаацу;
* былыя начальнікі аддзела і аддзялення бактэрыялагічнага атрада № 731 генерал-маёр Кавасіма Кіёсі і падпалкоўнік Карасава Томіа;
* былыя начальнікі філіялаў № 643 і № 673 атрада № 731 маёр Анаўе Масаі і Нісе Тасіхідэ;
* былы начальнік санітарнай службы 5-й арміі генерал-маёр Сата Сюндзі;
* былыя супрацоўнікі бактэрыялагічных філіялаў № 643 і № 162 атрада № 731 Кікуці Нарыміцу і Курусіма Юдзі;
* былыя супрацоўнікі бактэрыялагічнага атрада № 100 Міта Кадзуа і Хірадзакура Дзенсаку.

Ваенны трыбунал Прыморскай ваеннай акругі ў ходзе адкрытых пасяджэнняў устанавіў, што пры распрацоўцы ваенных планаў японскае кіраўніцтва прадугледжвала масавае знішчэнне войск і насельніцтва Кітая, Манголіі і СССР. З гэтай мэтай былі створаны лабараторыі для вытворчасці біялагічнай зброі і каманды для яе выкарыстання — заражэння людзей, жывёлы, пасеваў, вадаёмаў. Бактэрыяльная зброя (бактэрыі чумы, сібірскай язвы, сапу) выкарыстоўваліся ў час баёў на рацэ Халхін-Гол у 1939 годзе і ўвайне супраць Кітая (1940-42). У адносінах да ўсіх падсудных абвінавачанне даказана і яны асуджаны на розныя тэрміны пазбаўлення волі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Біялагічная зброя
Катэгорыя:Гісторыя права Японіі
Катэгорыя:Міжнароднае права ўзброеных канфліктаў
Катэгорыя:Судовыя працэсы
Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:1949 год у СССР
Катэгорыя:Хабараўск
Сымон Самуэль Сангушка

**Сямён (Шыман) Самуэль Сангушка** (? — 1638) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Ваявода віцебскі (з 1626).

## Біяграфія 
Вучыўся ў Інгальштацкім універсітэце. Удзельнічаў у войнах супраць Швецыі 1600—1929 і Расіі 1609—1618. Маршалак аршанскі ў 1620, кашталян мсціслаўскі ў 1620—1621 і віцебскі ў 1621—1626, ваявода віцебскі з 1626. Уваходзіў у склад камісіі па расследаванні забойства ў 1623 у Віцебску архіепіскапа Іасафата Кунцэвіча. Валодаў Смалянамі, Абольцамі, Горвалем. У Смалянах пабудаваў замак Белы Ковель. Сабраў вялікую бібліятэку, склаў радавод Сангушкаў, выводзячы іх ад Любарта, займаўся маляваннем і гравюрай. Аўтар друкаваных прамоў. Перайшоў з праваслаўя ў каталіцтва.

## Сям’я 
Сын Андрэя Сангушкі і Соф’і Сапегі, дачкі кіеўскага кашталяна Паўла Сапегі.

Быў двойчы жанаты. Ад першай жонкі, Ганны Завішы (? — 1619), дачкі Юрыя Завішы, меў дзяцей:
* Казіміра (памёр у 1655),
* Гераніма Уладзіслава (1611—1657), смаленскага біскупа,
* Яна Уладзіслава (? — 1652), старасту суражскага,
* Кацярыну, якая была замужам за аршанскім харужым Янам Статкевічам,
* Крысціну, якая была замужам за браслаўскім маршалкам Янам Мікалаем Рудамінам-Дусяцкім,
* Еўфрасінню, якая была замужам за каралеўскім дваранінам Юрыем Шверынам.

Другі раз ажаніўся з Тарэзай Гасеўскай (? — 1635), дачкой Аляксандра Гасеўскага, але гэты шлюб быў бяздзетным.

## Літаратура 
* 

Сямён Самуэль
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы віцебскія
Катэгорыя:Кашталяны віцебскія
Катэгорыя:Кашталяны мсціслаўскія
Катэгорыя:Маршалкі земскія аршанскія
Дзюк Элінгтан

**Эдвард Кэнедзі («Дзюк») Элінгтан** (, 29 красавіка 1899, Вашынгтон — , Нью-Ёрк) — , аранжыроўшчык, , кіраўнік аркестра, прадстаўнік джазавага мастацтва. Пасмяротна ўзнагароджаны Пуліцэраўскай прэміяй.

## Канцэрты ў Мінску 
У 1971 годзе  Дзюка Элінгтана паспяхова гастраляваў па гарадах СССР. З 20 па 27 верасня ён з аншлагам  выступаў у Мінскім палацы спорту.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Дзюк Элінгтан на fakepixies.hiblogger.net
* Дзюк Элінгтан на Планеце Джаза
* Пра Дзюка Элінгтана 
* Дыскаграфія Дзюка Элінгтана 
* Duke Ellington Discography of CDs
* Музыка Дзюка Элінгтана
* Duke Ellington 
* Ellington's website

Катэгорыя:Джазмены ЗША
Катэгорыя:Музыканты ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Пулітцэраўскай прэміі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»
Катэгорыя:Асобы на манетах
Геранім Уладзіслаў Сангушка

**Геранім Уладзіслаў Сангушка** (? — ) — духоўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Сын Сымона Самуэля Сангушкі і Ганны Завішы.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Віленскай акадэміі, дзе ў 1628 стаў езуітам, у Кракаве, Сандаміры, Познані. У 1640 выйшаў з ордэна езуітаў. Сакратар Уладзіслава IV, суфраган (намеснік біскупа) віленскі з 1644, біскуп смаленскі з 1654.

## Літаратура 
* 

Геранім Уладзіслаў
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Біскупы смаленскія
Катэгорыя:Суфраганы віленскія
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Аршанскім раёне
П’ер Андрэ Латрэйль

**П’ер Андрэ Латрэйль** (; 20 лістапада 1762 — 6 лютага 1833) — французскі энтамолаг.

Прафесар энтамалогіі пры натуральна-гістарычным музеі ў Парыжы і член акадэміі навук. 31 студзеня 1832 года Латрэйль ў Парыжы заснаваў Энтамалагічнае таварыства Францыі (Société entomologique de France), прэзідэнцкі пост у якім ён займаў да сваёй смерці. Пасля яго смерці ў 1833 годзе яго змяніў на гэтай пасадзе Amédée Louis Michel Lepeletier (1770—1845).

## Найважнейшыя працы 
* «Essai sur l’histoire des fourmis» (Брыў, 1798);
* «Histoire naturelle des salamandres» (1800);
* «Hist. nat. des singes» (2 т., 1801);
* «Hist. nat. des reptiles» (разам з Саніні, 1802; новае выд. 1826);
* «Hist. nat. des crustacé es et insectes» (14 т., 1802-5);
* «Genera crustaceorum et insectorum» (4 т., 1806-9);
* «Considerations sur l’ordre naturel des animaux etc.» (1810);
* «Mémoires sur divers sujets de l’histoire naturelle des insectes, de géographie ancienne et de chronologie» (1819);
* «Familles naturelles du règne animal» (1825);
* «Cours d’entomologie» (1831).

Катэгорыя:Энтамолагі Францыі
Катэгорыя:Арахнолагі
Катэгорыя:Нарадзіліся 20 лістапада
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Баркун

**Баркун**, таксама **Буркун** (*Melilótus*) — род травяністых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Двухгадовыя, радзей аднагадовыя кветкавыя травяністыя расліны. Сцябло прамое, галінастае, вышынёй да 1,5—2 м. Лісце трайчастае. Кветкі дробныя, паніклыя, рознага колеру, сабраныя ў пазушныя гронкі. Часцей за ўсё кветкі белыя, жаўтаватыя і бэзавыя. Плод — невялікі стручок.

## Пашырэнне і экалогія 
Род налічвае каля 25 відаў, пашыраных у Еўропе, Азіі, Паўночнай Афрыцы. Інтрадуктаваны ў Паўночнай Амерыцы і Аўстраліі.

## Выкарыстанне 
Кармавыя, лекавыя, меданосныя, сідэральныя і араматычныя расліны. Выкарыстоўваюцца ў харчовай, лікёра-гарэлачнай прамысловасці, медыцыне і сельскай гаспадарцы.

## Літаратура 
* 
*  
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Melilotus // Encyclopedia of Life (EOL)

Катэгорыя:Матыльковыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Ваяводы падляшскія

## Ваяводы 
Пасада падляшскага ваяводы з'явілася ў 1513 годзе.

## Гл. таксама 
* Кашталяны падляшскія
* Падляшскае ваяводства

*
*
Андрэй Рыгоравіч Сангушка

**Андрэй Рыгоравіч Сангушка** (? — 1591) — князь, прадстаўнік кавельскай галіны роду Сангушкаў.

Сын Рыгора Сангушкі і Настассі Гарнастай, дачкі новагародскага ваяводы і земскага падскарбія Івана Гарнастая.

Яго жонкай была Соф'я Сапега (? — пасля 1592), дачка кіеўскага кашталяна Паўла Сапегі. Меў з ёй дзяцей:
* Сямёна Самуэля (? — 1638), ваяводу віцебскага,
* Алену, якая была замужам за менскім падсудкам Крыштафам Жыжэмскім.

Пасля смерці Андрэя Сангушкі яго жонка выйшла замуж паўторна за Андрэя Тышкевіча.

## Спасылкі 
* Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай 

Андрэй Рыгоравіч
Даронікум

**Даронікум** (*Doronicum*) — род кветкавых раслін у складзе сямейства .

Прадстаўнікі роду шырока растуць у горных раёнах умераны абласцей Еўразіі, дзе паднімаюцца да 3500 м над узроўнем мора, адзін від сустракаецца ў Паўночнай Афрыцы.

Буйныя, прыгожыя, залаціста-жоўтыя венчыкі кветак і лёгкае вырошчванне спрыяюць шырокаму распаўсюджванню некаторых відаў у садах і парках.

Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі
Казімір Чартарыйскі (1674—1741)

**Казімір Чартарыйскі** ( — ) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай.

## Біяграфія 
Паходзіў з роду Чартарыйскіх, сын Міхала Ежага, ваяводы сандамірскага, і яго трэцяй жонкі Яны Веранікі Алендскай.

Падчашы ВКЛ у 1699—1707 і 1709—1712, падскарбі вялікі ВКЛ у 1707—1709 (прызначаны Станіславам Ляшчынскім), падканцлер ВКЛ у 1712—1724, кашталян віленскі з 1724. Быў таксама старастам крамянецкім, веліжскім, усвяцкім.

У час бескаралеўя 1696—1697 прыхільнік французскага кандыдата на каралеўскі трон прынца Франсуа Луі дэ Канці. У 1706 перайшоў на бок Станіслава Ляшчынскага, потым супрацоўнічаў з Аўгустам II. Пасля яго смерці (1733) зноў прыхільнік кандыдатуры Станіслава Ляшчынскага на трон. Трапіў у палон да войск Аўгуста III, але пагадзіўся з новым каралём. У 1730-я гады арганізаваў магнацкую групоўку Чартарыйскіх і звязаных з імі іных родаў («фамілію»), якая разлічвала на дапамогу Расіі, каб умацаваць дзяржаўны лад Рэчы Паспалітай.

У 1730 адзначаны Ордэнам Белага Арла.

## Сям’я 
Ажаніўся ў 1693 годзе з Ізабелай Альжбэтай Морштын (26 жніўня 1671 — 24 лютага 1758, Варшава), дачкой Яна Анджэя Морштына і Кацярыны Гардон. Меў з ёй трох сыноў і дзвюх дачок:
* Міхала Фрыдэрыка (1696—1775);
* Аўгуста Аляксандра (1697—1782), ваяводу рускага;
* Канстанцыю (1700—1759), маці караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага;
* Людвіку Альжбету (1703—1745), якая стала манашкай;
* Тэадора Казіміра (1704—1768), біскупа пазнаньскага.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Dernałowicz M. Portret Familii. — Warszawa, 1990.

Казімір
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны віленскія
Катэгорыя:Падканцлеры літоўскія
Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падскарбіі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты крамянецкія
Катэгорыя:Старосты веліжскія
Катэгорыя:Старосты ўсвяцкія
Казімір
Луга (Іспанія)

**Луга** () — горад у паўночна-заходняй Іспаніі, аўтаномнай супольнасці Галісія. Насельніцтва — 97 635 (2011). Луга з'яўляецца адзіным горадам у свеце, які акружаны поўнасцю захавалымі рымскімі сценамі, якія дасягаюць у вышыню ад 10 да 15 метраў і маюць сістэму з 71 вежы і 10 брам. Гэтыя сцены III стагоддзя знаходзяцца пад абаронай ЮНЕСКА, гэта значыць унесены ў Cусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Мост праз раку Мінью па сутнасці мае рымскае паходжанне, аднак праз шматлікія рамонты на працягу стагоддзяў яго рымскі характар быў страчаны.

## Гісторыя 
Горад быў заснаваны, верагодна, кельтамі і прысвечаны Лугасу, кельцкаму богу святла, клятвы і мастацтва. Пазней рымскі ваенны Павел Фабій Максім заваяваў горад і назваў яго Люк Аўгусці () у 13 годзе да н.э. Места стала рымскім ваенным лагерам, у той час як Рымская імперыя скончыла заваёву поўначы Пірэнейскага паўвострава. Горад увайшоў у склад правінцыі Тараконская Іспанія і быў галоўным горадам племя капоры. Не зважаючы на тое, што горад быў невялікім па памеры, ён адыгрываў значную ролю ў рымскі перыяд, бо размешчаны ў цэнтральнай частцы буйнога рэгіёна здабычы золата, што ў рымскі перыяд вялася вельмі актыўна.

У канцы V стагоддзя горад меў свайго біскупа і застаўся адміністрацыйным цэнтрам свеваў і вестготаў, перш, чым сышоў у заняпад.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Рамон Пінейра Лопес

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Фотаздымкі Люга
* Гарадская сцяна на maps.google.com

Катэгорыя:Гарады Галісіі
Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Луга
Дарожныя восы

**Дарожныя восы** (*Pompilidae*, або *Psammocharidae*) — сямейства перапончатакрылых насякомых (*Hymenoptera*) Падатрад джаланосныя (Apocrita). Пераважна буйной або сярэдняй велічыні насякомыя (15—40 мм).

## Арэал 
Насяляюць па ўсім зямным шары (усяго каля 5000 відаў), асабліва шматлікія ў тропіках; на Беларусі 24 віды, 35 родаў у Паўночнай Амерыцы, больш за 40 родаў у Аўстраліі. 

## Біялогія 
Большасць дарожных вос рые норкі ў зямлі, куды адкладае яйкі на паралізаваных ўколамі джала павуках, якія служаць кормам для лічынак. Некаторыя віды выкарыстоўваюць здабычу, нарыхтаваную іншымі дарожнымі восамі.

## Літаратура 
* Gusssakovskij, W. 1931. *Revision of the genus Ceropales Latr. (Hymenoptera, Psammocharidae)* (in Russian). // Ann. Mus. Zool. Acad. Sci. URSS 32:1–27.
* Harris, A. C. 1987. *Pompilidae (Insecta: Hymenoptera).* // Fauna of New Zealand. DSIR Science Information Publishing Centre. 12:1–154.

## Спасылкі 
The Pompilid Project 

Катэгорыя:Восы
Катэгорыя:Дарожныя восы
Катэгорыя:Сямействы насякомых
Ільвінкі

**Ільвінкі** (*Stratiomyidae*) — даволі буйное сямейства двухкрылых насякомых, якое налічвае больш за 2 000 відаў.

## Распаўсюджанасць 
Сустракаюцца паўсюдна. У лясах паўночнай часткі Еўразіі сустракаюцца больш за сто відаў.

## Экалогія 
Лічынкі развіваюцца ў глебе, гноі і гнілой драўніне. Пакровы лічынак прасякнутыя вуглякіслым кальцыем і служаць добрай абаронай як для лічынак, так і для кукалкі, якая ўтвараецца ўнутры лічынкавай скуркі.


Катэгорыя:Сямействы насякомых
Дарлінгтонія

**Дарлінгтонія** (*Darlingtonia*) — род насякомаедных раслін сямейства сарацэніевыя. Адзіны прадстаўнік роду — , сустракаемая на балотах на поўначы Каліфорніі і ў Арэгоне.

## Арэал 
Рэдкая расліна сустракаецца на балотах Паўночнай Амерыкі.

## Батанічным апісанне 
Сцябло доўгае. Лісцінкі-пасткі жоўтага ці чырвона-аранжавага колеру ў форме каптура кобры. На іх верхавіне — гарлачык светла-зялёнага колеру, які дасягае ў дыяметры 60 сантыметраў.

Пасткі-назапашвальнікі вылучаюць рэзкі пах, які прываблівае насякомых. Яны трапляюць ўнутр і больш не могуць выбрацца. Насякомыя пераварваюцца ў стрававальных соках расліны, якое такім чынам атрымлівае дадатковыя пажыўныя рэчывы.

Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Драпежныя расліны
Катэгорыя:Манатыпныя роды раслін
Катэгорыя:Расліны балот
Катэгорыя:Пакаёвыя расліны
Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей
Катэгорыя:Сарацэніевыя
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1853 годзе
Чак Беры

**Чак Беры** (; поўнае імя — **Чарлз Эдвард Андэрсан Беры**; , ЗША — , ЗША) — амерыканскі спявак, гітарыст, аўтар песень. Адзін з родапачынальнікаў рок-н-ролу.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША
Ілі (рака)

**Ілі́** — рака ў Кітаі і Казахстане.

Даўжыня 1001 км (разам з ракой Тэкес — 1439 км), плошча вадазбору 140 тыс. км². Пачынаецца ва Усходнім Цянь-Шані пры зліцці двух вытокаў — Тэкес і Кунгес. Упадае ў возера Балхаш. У вярхоўі — горная рака, ніжэй упадзення ракі Каш даліна расшыраецца, тут Iлі падзяляецца на рукавы. Да горада Капчагай цячэ па шырокай катлавіне, у нізкіх, месцамі забалочаных берагах, ніжэй уступае ў цясніну Капчагай, дзе пабудаваны Капчагайская ГЭС і Капчагайскае вадасховішча. Потым цячэ па Прыбалхашскай раўніне, пры ўпадзенні ўтварае дэльту (плошча 9 тыс. км²) з мноствам рукавоў.

Асноўныя прытокі: Каш, Харгос (справа), Чарын, Чылік, Талгар, Каскелен, Курты (злева).

Жыўленне ледавікова-снегавое. Ледастаў са снежня да сакавіка. Сярэдні гадавы расход вады ў вусці 329 м³/с, на 270 км вышэй (с. Учжарма) — 469 м³/с.

Суднаходная ад горада Кульджа (Кітай); у Казахстане — ад дзяржаўнай мяжы да прыстані Баканас. Выкарыстоўваецца на арашэнне.

## Літаратура 
* 
* Военный энциклопедический словарь / Пред. Гл. ред. комиссии Н. В. Огарков. — М. Воениздат, 1983. — С. 285. — 633 с. с ил., 30 л. ил.
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Казахстана
Катэгорыя:Рэкі Кітая