open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Англасаксы

**Англасаксы** — германскія плямёны саксаў, англаў, ютаў, фрэзаў і франкаў, якія пачалі перасяляцца на Брытанскія астравы (450?) пасля распаду Рымскай Імперыі. Англасаксы лічацца продкамі сучасных англічанаў. : Белы дракон.

Перасяленне саксаў і англаў з тэрыторый сучаснага Шлезвіга-Гальштэйна і ютаў з Ютландыі пачалося ў 5 ст. Частка саксаў засталася на сваіх ранейшых тэрыторыях і (гл. Герцагства Саксонія) пашырала сваі ўладанні на поўдні і паўднёвым захадзе, некаторая частка англаў перасялілася пазней у паўночныя раёны сучанай Саксоніі-Анхальта. Канчаткі «-leben» і «-legen» ў назвах паселішчаў сведчаць аб іх заснаванні англамі. Асноўнай мэтай перасялення англаў і саксаў у Брытанію гісторыкі лічаць пошукі раманізаваным брытанскім насельніцтвам, пасля вываду апошніх рымскіх легіёнаў з Брытаніі (калі 410), абароны ад нападаў піктаў і шкотаў. Англы і саксы спачатку служылі раманізаванаму брытанскаму насельніцтву колішніх рымскіх правінцый на дагаворнай аснове (*foederati*), час ад часу ўздымалі паўстанні, і, нарэшце, падпарадкавалі сабе колішнія рымскія тэрыторыі ў заваяваннях пад кіраўніцтвам легендарных военачальнікаў Хенгіста і Хорса.

## Гл. таксама 
* Кердык
* Эдрэд

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Англасаксонскі перыяд
Катэгорыя:Зніклыя народы
Катэгорыя:Гісторыя Англіі
Віктор Радрыгес Андрадэ

**Віктор Пабла Андрадэ Радрыгес** (;  — ) — уругвайскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1950 у складзе нацыянальнай зборнай Уругвая.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Ігракі ФК Сентраль Эспаньёл
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1950
Хасэ Леандра Андрадэ

**Хасэ Леандра Андрадэ** (;  — ) — футбаліст зборнай каманды Уругвая. Паўабаронца. Чэмпіён свету 1930, двухразовы Алімпійскі чэмпіён − 1924 і 1928 гадоў.

Выступаў за клубы з Мантэвідэа «Пеньяроль» (да 1920 і ў 1932—1935), «Мірамар Місьёнес» (1921), «Белья Віста» (1922, 1924, 1936), «Рэформерс» (1923), «Насьяналь» (1925—1931), аргенцінскія «Атланта», «Аргенцінас Хуніярс» (Буэнас-Айрэс — 1936), «Уондэрэрс» (1937).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Мантэвідэа Уондэрэрс
Катэгорыя:Ігракі ФК Белья Віста
Катэгорыя:Ігракі ФК Аргенцінас Хуніярс
Катэгорыя:Ігракі ФК Атланта Буэнас-Айрэс
Катэгорыя:Ігракі ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Ігракі ФК Насьяналь Мантэвідэа
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэформерс
Катэгорыя:Ігракі ФК Мірамар Місьёнес
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1930
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Андрусавэ

**Андрусавэ** () — вёска ў Сімферопальскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Дабрысаўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Сімферопальскага раёна
Мікеле Андрэола

**Мігель Анхель Андрэола** (;  — ), у Італіі вядомы як **Мікеле Андрэола** () — уругвайскі і італьянскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1938 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Фарлі
Катэгорыя:Ігракі ФК Катанія
Катэгорыя:Ігракі ФК Напалі
Катэгорыя:Ігракі ФК Лацыа
Катэгорыя:Ігракі ФК Балоння
Катэгорыя:Ігракі ФК Насьяналь Мантэвідэа
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Уругвая
Катэгорыя:Трэнеры ФК Таранта
Катэгорыя:Трэнеры ФК Марсала
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1938
Андэрсан Полга

**Андэрсан Карэя Полга** (, нар. 9 лютага 1979, Сантыягу) — бразільскі прафесійны футбаліст.

## Кар’ера 
Большую частку кар’еры гуляў за клуб «Спортынг» Лісабон, у складзе якога згуляў 221 гульню. Скончыў кар’еру ў клубе «Карынтыянс». У складзе гэтага клуба браў удзел у пераможным для каманды Кубку свету сярод клубаў 2012, але не згуляў на турніры аніводнай хвіліны.

## Нацыянальная зборная 
Дэбютаваў у складзе зборнай Бразіліі ў 2002 годзе ў таварыскім матчы супраць Балівіі. Чэмпіён свету па футболе 2002 года (2 матча, 0 галоў).

## Дасягненні 
* Чэмпіён свету 2002 
* Уладальнік Кубка Партугаліі 2006/2007 і 2007/2008
* Уладальнік Суперкубка Партугаліі 2007/2008
* Уладальнік Кубка Бразіліі 2001.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.
* *Andrzej Gowarzewski.* Herosi Zlotej Nike. — Katowice:"GiA", 2014.
* Андэрсан Полга на fifa.com 
* Профіль на sambafoot
* Профіль на transfermarkt

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Карынтыянс
Катэгорыя:Ігракі ФК Спортынг Лісабон
Катэгорыя:Ігракі ФК Грэміу
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2002
Анкаума

**Анкаума** — гара ў горнай сістэме Цэнтральных Андаў. Вышыня — 6427 м. Гэта трэцяя па вышыні гара ў Балівіі.

Катэгорыя:Горы Балівіі
Джанкарла Антаньёні

**Джанкарла Антаньёні** (; нар. ) — італьянскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1982 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Лазана
Катэгорыя:Ігракі ФК Фіярэнціна
Катэгорыя:Ігракі ФК Асці
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1982
Хуан Ансельма

**Хуан Перегрына Ансельма** (;  — ) — футбаліст зборнай каманды Уругвая. Нападнік. Чэмпіён свету 1930.

## Тытулы 
### Як гулец 
* Чэмпіён Уругвая (5): 1926, 1928, 1929, 1932, 1935
* Чэмпіён свету (1): 1930
* Алімпійскі чэмпіён (1): 1928
* Чэмпіён Паўднёвай Амерыкі (1): 1935

### Як трэнер 
* Чэмпіён Уругвая: 1962

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Ігракі ФК Фенікс Мантэвідэа
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Уругвая
Катэгорыя:Трэнеры ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1930
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Антук Крыніца

**Антук Крыніца** (сапр. *Антон Паўлавіч Ждановіч*; 1898, Мінск — , Мінск) — беларускі акцёр. Удзельнік стварэння Першага беларускага таварыства драмы і камедыі, яго вядучы акцёр. Брат Ф. П. Ждановіча.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1898 годзе ў Мінску.

З 1918 года ў Беларускім савецкім тэатры, з 1920 года ў БДТ-1. Сярод найлепшых роляў: Лявон, Сцяпан Крыніцкі («Раскіданае гняздо», «Паўлінка» Я. Купалы), Сымон Мікула, Паўлюк («Рысь», «Хам» Э. Ажэшкі), Ваявода, Красінскі («Каваль-ваявода», «Кастусь Каліноўскі» Е. Міровіча), Бжазіцкі («Над Нёманам» М. Грамыкі), Разанаў, Кульмскі («Крывая аблона», «Вір» Я. Рамановіча), Лыняеў («» А. Астроўскага), Міронаў («Капітанская дачка» паводле А. Пушкіна).

19 лістапада 1937 года арыштаваны. 11 снежня 1937 года асуджаны пастановай НКУС СССР і Пракурора СССР як член ПАВ паводле артыкула 68 Крымінальнага кодэкса БССР да найвышэйшай меры пакарання. Расстраляны 26 снежня 1937 года ў Мінскай турме.

22 сакавіка 1958 года рэабілітаваны Ваенным трыбуналам Беларускай ваеннай акругі. Асабістая справа №11582-с захоўваецца ў архіве КДБ Рэспублікі Беларусь.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Тэатральная Беларусь : Энцыклапедыя: У 2 т. Т.1./ Пад агул. рэд. А. В. Сабалеўскага. — Мн. : БелЭн., 2002. ISBN 985-11-0255-5 (т.1).

Катэгорыя:Акцёры Беларусі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР
Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР
Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы
Антоніўка (Джанкойскі раён)

**Антоніўка** () — сяло ў Джанкойскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Прасторненскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Джанкойскага раёна
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1915 годзе
Анімізм

**Анімізм** ( — дух, душа) — вера ў душу і духаў, якія ўплываюць на жыццё людзей і жывёл, на прадметы і з’явы навакольнага свету. Анімістычныя ўяўленні з’явіліся ў старажытныя часы і захоўваюцца амаль ва ўсіх старажытных рэлігійных абрадах, напрыклад, у кульце продкаў і пад.

Паняцце анімізму ўвёў у навуку англійскі антраполаг Э. Тэйлар (1832—1917). Яго тэорыя анімізму ігнаруе сацыяльныя карані рэлігіі, зводзіць рэлігію да індывідуальнай псіхалогіі чалавека.

## Гл. таксама 
* Экзарцызм

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Антрапалогія
Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Раннія формы рэлігіі
Аператыўная аналітычная апрацоўка даных

**Аператыўная аналітычная апрацоўка даных** (), шматмернае вылічальнае асяроддзе, якое выконвае задачы аналізу кансалідаваных даных прадпрыемства ў рэальным часе.

## Гласарый 
* **Шматмерная база даных** () — канцэпцыя, якая азначае дасяганне даных паводле спасылак, якія робяцца ў *множных* вымярэннях. Клетка такой базы вызначаецца як пункт перасячэння спасылак у пэўным зборы вымярэнняў. Пры развязванні задач аператыўнай аналітычнай апрацоўкі даных у такой базе могуць акрэслівацца падкубы. Іншая, менш фармальная, назва шматмернай базы даных — **Куб** ().
* **Шматмерныя даныя** () — даныя ў шматмернай базе даных (кубе). У іх лік уваходзяць: *простыя (базавыя)* значэнні даных, гэта значыць тыя, якія атрымліваюцца з вонкавай крыніцы, і з’яўляюць камбінацыі ў вымярэннях шматмернай базы даных яе складнікаў найніжэйшага ўзроўню; значэнні, якія *вылічваюцца* з простых (базавых); *спалучаныя* () значэнні, якія ўтвараюцца спалучэннем значэнняў складнікаў у іерархіях вымярэнняў.
* **Вымярэнне** — катэгорыя даных, напрыклад, «час», «рахункі», «прадукты», «рынкі». У шматмернай базе даных (кубе) вымярэнні з’яўляюць навышэйшы ўзровень кансалідаванасці.
* **Складнік вымярэння** () — дыскрэтны складнік вымярэння. Напрыклад, «студзень 2006» або «1-ы квартал 2006» з’яўляюцца тыповымі складнікамі вымярэння «час».
* **Падкуб** () — пэўны падзбор куба (шматмернай базы даных), які акрэсліваецца карыстальнікам сістэмы і ў якім здабываюцца адхіленні. Падкуб акрэсліваецца паводле таго, якім чынам заўважаюцца адхіленні ў кубе шматмернай базы даных.
* **Адхіленне** — значэнне, якое *значна* адрозніваецца ад чаканага значэння. *Чаканае значэнне* можа быць акрэслена рознымі спосабамі, залежнымі ад задачы, методыкі і інш.

## Заўвагі 
Катэгорыя:Інфармацыйныя тэхналогіі
Катэгорыя:Базы даных
Апалачы

**Апалачы** () — горная сістэма на ўсходзе Паўночнай Амерыкі, у ЗША і Канадзе.

## Геалогія 
Утварыліся Апалачы ў перыяд каледонскай складкавасці і герцынскага арагенезу, амалоджаны неатэктанічнымі падняццямі.

Апалачская складкавая вобласць сфарміравалася ўздоўж паўднёва-ўсходняй ускраіны Паўночна-Амерыканскай платформы ў выніку праяўлення таконскай (сярэдні ардовік — сілур), акадскай (ранні — сярэдні дэвон) і алеганскай (карбон — ранняя перм) фазаў складкавасці. 3 канца палеазою і ў мезазоі падвяргалася моцнай эрозіі, у позняй юры перакрывалася морам, на працягу мелавога перыяду і кайназойскай эры паўторна спадзіста прыўзнята. Складзена з магутных тоўшчаў вапнякоў, кварцавых пяскоў, гліністых сланцаў, граўвакаў, з вулканічных і вывергнутых парод.

Паўночная і паўднёва-ўсходняя частка Апалачаў складзена з крышталічных парод, заходняя і паўднёва-заходняя — пераважна з асадкавых (пясчанікі, даламіты, вапнякі). Уздоўж паўднёвых схілаў Апалачаў, у перадгорным прагіне ляжыць Апалачскі вугальны басейн — адзін з найбуйнейшых у свеце. Ёсць радовішчы нафты і газу, жалезных руд, тытану, азбесту.

## Рэльеф 
Апалачы працягнуліся з паўднёвага захаду на паўночны ўсход на 2600 км. Асноўныя хрыбты: Блу-Рыдж, Уайт-Маўнтынс, масіў Адырондак, Грын-Маўнтынс. Сярэдневышынныя горы. Пераважаюць вышыні 1300—1600 м, найбольшая вышыня да 2037 м (гара Мітчэл, Блу-Рыдж).

Апалачы падзяляюцца на Паўночныя і Паўднёвыя (мяжа па рэках Мохак і Гудзон). Паўночныя Апалачы — хвалістае пласкагор'е вышынёй 400—600 м, над якім узвышаюцца асобныя масівы і хрыбты вышынёй да 1916 м (гара Вашынгтон). Вяршыні згладжаны, ператвораны старажытным ледавіком у трогі. Паўднёвыя Апалачы ў восевай зоне складаюцца з паралельных хрыбтоў і масіваў, падзеленых шырокімі далінамі. Да восевай зоны з хрыбтом Блу-Рыдж прылягаюць з усходу плато Підмант, з захаду — Апалачскае плато.

Рэкі цякуць у глыбокіх далінах, найбольшыя — Канектыкут, Гудзон, Саскуэхана і Тэнесі.

## Клімат 
Клімат на поўначы ўмераны, на поўдні субтрапічны, фарміруецца пад уплывам Атлантычнага акіяна і асабліва Мексіканскага заліва. Сярэднія тэмпературы студзеня вагаюцца ад −12 на поўначы да 8 °C на поўдні, ліпеня адпаведна ад 18 да 26 °C. Ападкаў 1000—1300 мм за год.

## Расліннасць і жывёльны свет 
Расліннасць паўночнай часткі — хвойныя і мяшаныя лясы (елка, піхта, туя, гемлока, клён, вяз, гікоры), на поўдзень ад 41° пн. ш. ў ніжнім поясе горныя шыракалістыя лясы (каштан, дуб, клён і эндэмікі — цюльпаннае дрэва, платан, магноліі), вышэй за 1000 м — мяшаныя і хвойныя лясы, затым субальпійскія лугі.

Жывёльны свет — пераважна эндэмікі: віргінскі алень і віргінскі апосум, дрэвавы дзікабраз, мядзведзь барыбал, рысь, янот, скунс, выдра.

## Турызм, ахова прыроды 
Апалачы — раён турызму, лыжнага і воднага спорту, палявання. Створаны нацыянальныя паркі Грэйт-Смокі-Маўнтынс (Тэнесі), Шэнандоа (Віргінія), Апалачская дарога ўздоўж хрыбта Блу-Рыдж.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Горы ЗША
Катэгорыя:Горы Канады
Апошнія паведамленні БАС

**«Апошнія паведамленні БАС»**, арыгінальная назва **«Aposznija paviedamlenni BAS»** — інфармацыйны бюлетэнь Беларускага аб’яднання студэнтаў у Польшчы. Выдаваўся на беларускай мове лацінкай у Варшаве (1981, 1989) пад кіраўніцтвам Галоўнай рады БАС, яго рэдагавалі варшаўскія і беластоцкія студэнты. № 1, 2 — лістапад 1981, № 3 — канец 1981 (канфіскаваны ўладамі), тры нумары ў 1989 годзе.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Газеты Польшчы на беларускай мове
Катэгорыя:З’явіліся ў 1981 годзе
Катэгорыя:1981 год у Варшаве
Катэгорыя:Выданні на беларускай мове лацінкай
Арамат

**Арамат** () — сяло ў Бахчысарайскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Галубінскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Бахчысарайскага раёна
Араматнэ (Білагірскі раён)

**Араматнэ** () — сяло ў Білагірскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Араматніўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Білагірскага раёна (Крым)
Арарат

**Вялікі Арарат** — гара ў горнай сістэме Армянскага нагор’я. Вышыня 5165 м. Патухлы вулкан з вяршыняй, пакрытай снегам і леднікамі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Mt. Ararat Photos 
* Фатаграфіі гары Арарат 

Катэгорыя:Горы Турцыі
Катэгорыя:Вулканы паводле алфавіта
Катэгорыя:Патухлыя вулканы
Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Вулканы Турцыі
Катэгорыя:Культура Арменіі
Катэгорыя:Свяшчэнныя горы
Арбузавэ

**Арбузавэ** () — вёска ў Пэрвамайскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Праўдзіўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Пэрвамайскага раёна (Крым)
Арбузіўка

**Арбузіўка** () — сяло ў Джанкойскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Яркаполенскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Джанкойскага раёна
Аргунь

**Аргу́нь** (у верхнім цячэнні — **Хайлар**; , , , , ) — рака ў Расіі і Кітаі, правы складнік ракі Амур. Па Аргуні праходзіць частка мяжы Расіі і Кітая.

Даўжыня ракі 1620 км, з іх 951 км — памежны ўчастак. Плошча вадазбору 164 тыс. км². Пачынаецца ў гарах Вялікага Хінгана. Цячэ пераважна ў шырокай даліне, бліжэй да вусця даліна звужаецца. Жыўленне пераважна дажджавое. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 340 м³/сек, за 425 км ад вусця — 192 м³/с (аб’ём сцёку — 6,06 км³/год). Замярзае ў канцы лістапада, вызваляецца ад лёду ў пачатку мая.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Аргунь // 
* Аргунь  // *Мельников А. В.* Топонимический словарь Амурской области — Блаовещенск, 2009. — 242 с.

## Спасылкі 
* 
* Малая энциклопедия Забайкалья: Природное наследие / гл. ред. Р. Ф. Гениатулин. — Новосибирск: Наука, 2009. — 698 с.
* *Промахова Е. В.* Аргунь // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»

Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі Забайкальскага края
Катэгорыя:Рэкі Кітая
Катэгорыя:Прытокі Амура
Асвальда Ардзілес

**Асвальда Сесар (Осі) Ардзілес** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1978 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Суіндан Таўн
Катэгорыя:Ігракі ФК Форт Лодэрдэйл Страйкерс
Катэгорыя:Ігракі ФК Куінз Парк Рэйнджэрс
Катэгорыя:Ігракі ФК Блэкберн Роверс
Катэгорыя:Ігракі ФК Тотэнхэм Хотспур
Катэгорыя:Ігракі ФК Сент Джордж Сейнтс
Катэгорыя:Ігракі ФК Пары Сен-Жэрмен
Катэгорыя:Ігракі ФК Уракан Буэнас-Айрэс
Катэгорыя:Ігракі ФК Бельграна
Катэгорыя:Ігракі ФК Інстытута Кордава
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны
Катэгорыя:Трэнеры ФК Матыда Зельвія
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сера Партэнья
Катэгорыя:Трэнеры ФК Уракан Буэнас-Айрэс
Катэгорыя:Трэнеры ФК Бейтар Іерусалім
Катэгорыя:Трэнеры ФК Токіа Вердзі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Расінг Авельянеда
Катэгорыя:Трэнеры ФК Аль-Ітыхад Алепа
Катэгорыя:Трэнеры ФК Якагама Ф. Марынас
Катэгорыя:Трэнеры ФК Дынама Заграб
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сімідзу С-Палс
Катэгорыя:Трэнеры ФК Гвадалахара
Катэгорыя:Трэнеры ФК Тотэнхэм Хотспур
Катэгорыя:Трэнеры ФК Вест Бромвіч Альбіён
Катэгорыя:Трэнеры ФК Ньюкасл Юнайтэд
Катэгорыя:Трэнеры ФК Суіндан Таўн
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1978
Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола
Аркадзііўка (Крым)

**Аркадзііўка** () — вёска ў Сімферопальскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Раднікоўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Сімферопальскага раёна
Арланду Песанья ды Карвалью

**Арла́нду Песа́нья ды Карва́лью** (;  — ) — бразільскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1958 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Кар’ера 
Гуляў за «Васка да Гама» (1954—60, 1969), «Бока Хуніярс» (1961—65), «Сантус» (1965—69). Чэмпіён Бразіліі 1966, чэмпіён штата Рыа-дэ-Жанэйра 1956 і 1958, чэмпіён штата Сан-Паўла 1965 і 1967, чэмпіён Аргенціны 1962 і 1964. За зборную Бразіліі (1958—66) правёў 30 гульняў. Чэмпіён свету 1958 (6 гульняў), удзельнік чэмпіянату свету 1966 (1 гульня), сярэбраны прызёр Кубка Амерыкі 1959-І (5 гульняў). Пасля сканчэння кар’еры іграка стаў вядомым у Бразіліі трэнерам: узначальваў клубы «Васка да Гама», «Флуніненсі ды Фейра», «Амерыка» Санта Прэтэ, «Віторыя» Эштарыл, «Козма» (Кувейт) і іншыя клубы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* Профіль на historiadeboca.com.ar 

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Ігракі ФК Сантус
Катэгорыя:Ігракі ФК Бока Хуніярс
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Віторыя Салвадор
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Армия (часопіс)

**«А́рмия»** — часопіс Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь. Выдаецца ў Мінску з мая 1996 года на рускай і беларускай мовах 1 раз у 2 месяцы. Мэта часопіса — інфармаванне ваеннаслужачых, выяўленне і фарміраванне грамадскага погляду па ўсім спектры грамадскага жыцця, нацыянальнай бяспекі і абарончых пытаннях. З мая 2002 года выпускаецца навукова-тэарэтычны дадатак «Навука і ваенная бяспека» (да верасня 2002 года першыя 2 нумары выйшлі пад назвай «Армія і сучаснасць»). Друкуе матэрыялы па жыццядзейнасці Узброеных Сіл Беларусі, беларускай ваенна-гістарычнай тэматыкі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
*  — С. 321—322.

Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Часопісы на рускай мове
Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларусі
Чэстэр Алан Артур

**Чэстэр Алан Артур** (; , Фэрфілд, штат Вермонт — , Нью-Ёрк) — 21-ы прэзідэнт ЗША, з 1881 па 1885, рэспубліканец.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і баптысцкага прапаведніка. Вучыўся ў «Union College» у Скенектэдзі, у штаце Нью-Ёрк. Артур з адзнакай скончыў каледж, стаў настаўнікам, а потым і дырэктарам школы, але пасля гэтага вырашыў стаць адвакатам. Прысвяціўшы сябе адвакатуры, пасяліўся ў 1851 годзе ў Нью-Ёрку, дзе неўзабаве пачаў граць палітычную ролю і ў 1856 садзейнічаў утварэнню рэспубліканскай партыі. Падчас Грамадзянскай вайны ў ЗША 1861—1865 ён у якасці першага генерал-інспектара, а пазней генерал-кватэрмайстара Нью-Ёрка працаваў над узбраеннем войскаў штата і дастаўкай узбраення на тэатр ваенных дзеянняў.

## На пасадзе Прэзідэнта ЗША 
Будучы віцэ-прэзідэнтам Злучаных Штатаў, заняў прэзідэнцкую пасаду 19 верасня 1881, пасля забойства Джэймса Гарфілда. Галоўнай справай яго адміністрацыі было прыняцце «Закона аб рэформе грамадзянскай службы Пэндлтана», каб ліквідаваць разгул карупцыі. Кіраваў рэарганізацыяй Ваенна-марскіх сіл ЗША, але быў падвергнуты крытыцы за змяншэнне прафіцыту федэральнага бюджэту, які назапашваўся з канца грамадзянскай вайны. На выбарах 1884 года кандыдатуру Артура не падтрымала Рэспубліканская партыя, у выніку чаго ён пайшоў у адстаўку з 4 сакавіка 1885.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Reeves Thomas C. Gentleman Boss: The Life of Chester A. Arthur. — New York: Alfred A. Knopf, 1975. — ISBN 978-0-394-46095-6.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Члены Рэспубліканскай партыі ЗША
Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Баптысты ЗША
Катэгорыя:Постаці англіканства
Архонт

**Архонт** — шматзначны тэрмін:
* начальнік, агульная назва ваенна-адміністрацыйных пасад у Візантыйскай імперыі;
* правіцель архонтыі Візантыйскай імперыі;
* назва ў Візантыйскай імперыі іншаземнага князя, правіцеля краіны, правадыра (гл. таксама: Архантыса);
* злы дух у гностыкаў.

Жаночая форма — архантыса.

## Гл. таксама 
* Архонт алагіі,
* Архонт сінкліта,
* Архантарый,
* Архонтыя,
* Архонтапулы.

Катэгорыя:Візантыя
Катэгорыя:Улада ў Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Хрысціянства
Архонтыя

**Архонтыя** — адміністрацыйная адзінка Візантыйскай імперыі ў VII — X стагоддзях, у эпоху пераходу ад муніцыпальнага кіравання правінцыямі да фемнай сістэмы. Правіцель архонтыі (архонт) узначальваў мясцовае самакіраванне, у вядомай ступені, але быў ужо прадстаўніком цэнтральнай улады.

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Візантыі
Архонтапулы

**Архонтапулы** ( — сыны архонтаў) — вайскавое элітнае фарміраванне  падчас праўлення , у 11-12 стагоддзях. Архонтапулы былі заснаваныя імператарам Аляксеям I у 1081—1118, як частка яго ваеннай рэформы і былі набраныя сярод сіротаў візантыйскіх афіцэраў, якія былі забітыя ў баі.

## Гісторыя 
Падчас сельджукскага ўварвання ў візантыйскую Малую Азію пасля бітвы пад Манцыкертам (1071) павялічылася колькасць дзяцей-сірот, у лёсе якіх імператар Аляксей I Камнін вырашыў прыняць удзелыратавальныя працы. Некаторых з іх, набраных сярод дзяцей-сірот візантыйскіх афіцэраў, якія загінулі ў баі, былі набраныя, навучаны і ўзброены, каб сфармаваць элітны кавалерыйскі атрад колькасцю ў 2000 чалавек, вядомы як *архонтапулы*, што значыла «сыны архонтаў».

Архонтапулы лічацца выключна візантыйскім інстытутам уладкавання сіротаў, створаным пад уплывам старажытнагрэчаскіх парадкаў. Хоць дачка і біёграф Аляксея I Ганна Камніна параўноўвае бацькоўскія архонтапулы са спартанскімі інстытутамі, хутчэй за ўсё крыніцай натхнення для Аляксея былі больш задакументаваныя звесткі пра дапамогу дзецям памерлых воінаў у Афінах. Тым не менш, людзі, званыя архонтапуламі, па-ранейшаму рэгіструецца ніжэй у візантыйскай гісторыі. Пазней архонтапулы, здаецца, належалі да двух, магчыма, роднасных груп. Першая група складалася з маладых , прымацаваных да візантыйскага імператарскага двара, дзе яны, магчыма, мелі ваенную функцыю, а другая група з'яўляецца тыпам правінцыйнай  і складаецца з элітных салдат, якія атрымалі імперскі зямельны грант у абмен на ваенную службу. Апошняя група, магчыма, былі набраныя з адстаўнікоў першай групы пасля іх службы ў імператарскім двары.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Візантыя
Катэгорыя:Кавалерыя
Архіпелаг Хуана Фернандэса

**Архіпелаг Хуана Фернандэса** альбо **Астравы Хуана Фернандэса** (па-іспанску: *Archipiélago Juan Fernández*) — група астравоў (архіпелаг) у паўднёвай частцы Ціхага акіяну, адміністрацыйна падпарадкаваных Чылі. У склад архіпелага ўваходзяць тры вострава:

* Востраў Рабінзона Круза (*Isla Robinson Crusoe*, *Isla Más a Tierra*) (47,1 км²), адзіны населены востраў архіпелага Хуана Фернандэса, які мае ўсяго адно пасяленне Сан Хуан дэ Баўтыста (*San Juan de Bautista*) з насельніцтвам у 600 чалавек.
* Востраў Аляксандра Селкірка (*Isla Alejandro Selkirk*, *Isla Más Afuera*) (44,6 км²), 160 кіламетраў на ўсход ад Вострава Рабінзона Круза.
* Востраў Санта Клара (*Isla Santa Clara*), (2 км²), некалькі кіламетраў у паўднёва-ўсходнім напрамку ад Вострава Рабінзона Круза.

## У Сеціве 

Катэгорыя:Біясферныя рэзерваты Чылі
Артэміўка (Чарнаморскі раён)

**Артэміўка** () — сяло ў Чарнаморскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Навасельскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Чарнаморскага раёна
Арынока

]]
**Арынóка** — рака ў Паўднёвай Амерыцы.

Даўжыня ракі 2730 км. Плошча вадазбору 1086 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 29 тыс. м³/сек.

Бярэ свой пачатак на Гвіянскім нагор’і ў Венесуэле ля мяжы з Бразіліяй, адкуль пачынае апісваць грандыёзную дугу: спачатку цячэ на паўднёвы захад потым на захад, поўнач і на паўночны ўсход, дзе нарэшце ўпадае ў заліў Парыя Атлантычнага акіяна. Адзін з прытокаў ракі утварае самы высокі вадаспад у свеце — Анхель, вышынёй 979 м.

У вярхоўі Арынока прадстаўлены класічны прыклад біфуркацыі рэк. Рака Касік’ярэ, якая пачынаецца як рукаў Арынока, становіцца яе адгалінаваннем і ўпадае ў Рыу-Негру (прыток Амазонкі), ствараючы натуральны канал паміж Арынока і Амазонкай.

## Прытокі 
* Апурэ
* Араўка
* Вентуары
* Карані
* Каўра
* Мета

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Ориноко // География. Современная иллюстрированная энциклопедия. Ч. 2: М—Я. / А. П. Горкин — М.: Росмэн, 2006. — 146 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-353-02443-5. — (Современная иллюстрированная энциклопедия «Росмэн». География)
* 
* 

Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі Венесуэлы
Катэгорыя:Рэкі Калумбіі
Габрыэле Арыялі

**Габрыэле Арыялі** (; нар. ) — італьянскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1982 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Фіярэнціна
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1982
Асама

**Аса́ма** (па-японску: 浅間山) — стратавулкан у Японіі на востраве Хонсю, на мяжы прэфектур Гунма і Нагана.

Асама з’яўляецца найвышэйшым актыўным вулканам краіны, апошняе вывяржэнне якога адбылося 1 верасня 2004 года. Асама ўздымаецца на 2560 метры над узроўнем мора, шырыня кратара вулкана складае 1,2 кіламетра. Складзены пераважна андэзітамі.

На заходнім схіле вулкана размешчана назіральная станцыя Такійскага ўніверсітэта.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Асама // 
* Асама // Вялікая Савецкая Энцыклапедыя

## Спасылкі 
* Global Volcanism Program  

Катэгорыя:Вулканы Японіі
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Арэса

**Арэса**, **Ароса**, **Раса** — рака ў Мінскай і Гомельскай абласцях, правы прыток ракі Пціч (басейн Прыпяці). Даўжыня 128 км. Вадазбор 3620 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 16,7 м³/с. Агульнае падзенне ракі 32,7 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,26 ‰.

## Назва 
На думку Х. Краэ, назва ракі Арэса паходзіць ад індаеўрапейскага кораня **er-/*or-* «рухацца, узбуджаць», таксама як і гідронімы **Arisa > Arize* (паўднёвая Францыя), *Arsia > Arsa* (Істрыя) і інш..

Паводле К. Бугі, адпачатная балцкая форма гідроніма — **Aresa*, і той жа корань у назвах прускага возера *Aryngine*, латышскай ракі *Aruonа.* Ул. Тапароў, нягледзячы на этымалагічную незразумеласць каранёвай часткі, вылучаў тут балцкі ўтваральнік -*esa*. Латышскі гідронім *Aruonа* А. Ванагас звязваў з індаеўрапейскім **er- / *or*- "рухацца", які ён бачыў і ў назве літоўскай ракі *Arina* (параўн. ст.-інд. *árnah, árnas-* «хвалісты; паток», гідронімы *Ara* ў Іспаніі, *Ahr* у Германіі, *Ahre* ў Англіі).

На думку А. Рогалева, старажытнае значэнне каранёвай асновы гідронімаў *Арэса, Рось, Расана, Ръша (Аршыца), Роша* — «вада», «вільгаць» (параўн. *раса, арашаць, русла*).

## Гідраграфія 
Пачынаецца за 2 км на паўднёвы захад ад вёскі Ляўкі Старадарожскага раёна, цячэ ў Любанскім і Акцябрскім раёнах па Цэнтральнабярэзінскай раўніне, ніжняе цячэнне ў Прыпяцкім Палессі.

Жыўленне ракі мяшанае, пераважна снегавое. Рэльеф вадазбору ў паўночнай частцы слабаўзгорысты ў спалучэнні з раўнінным, на поўдні — плоскі.

Веснавое разводдзе пачынаецца ў 2-й дэкадзе сакавіка і доўжыцца 40—80 сутак, затапляе вялікія прасторы, у тым ліку асушаных балот. Максімальны расход вады каля в. Андрэеўка (за 12 км ад вусця) адзначаны ў 1931 — 301 м³/с, найменшы — у 1927 каля в. Андрэеўка (2,14 м³/с). Летне-асенняя межань доўжыцца каля 5 месяцаў. Рака замярзае ў 2-й палове снежня, крыгалом — у 2-й дэкадзе сакавіка.

У верхнім цячэнні, за 7 км на поўнач ад г. Любань, створана Любанскае вадасховішча, якое ўваходзіць у Арэскую меліярацыйную сістэму і аказвае істотны ўплыў на гідралагічны рэжым Арэсы, бо затрымлівае веснавыя воды (65 млн м³).

Даліна на вялікім працягу невыразная, месцамі шырынёй 0,3—1 км. Пойма пераважна двухбаковая, ніжэй за вёску Падарэссе яе шырыня 0,1—1 км.

Рэчышча амаль на ўсім працягу каналізаванае, шырыня яго ад 5—10 м у вярхоўі да 30—35 м у ніжнім цячэнні. У басейне Арэсы возера Вячэра.

### Асноўныя прытокі 
**Справа**: Асвіца, канава Дабрынка, Таліца, Шыпілавіцкі канал. **Злева**: Солан, Нешчанка, магістральны канал Чабускі, магістральны Слаўкавіцка-Ямінскі канал, Парк.

## У культуры 
Рака атрымала шырокую вядомасць пасля апублікавання паэмы Я. Купалы «Над ракой Арэсай».

У міжрэччы рэк Пціч і Арэса знаходзіцца зона адпачынку.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прытокі Пцічы
Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Любанскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Акцябрскага раёна
Асклепій

]]
**Асклепій** (), бог медыцыны і лячэння ў старажытнагрэчаскай міфалогіі. Першапачаткова быў народжаны смяротным, але за высокае медыцынскае мастацтва атрымаў неўміручасць.

## Наступная традыцыя 
Ён зрабіўся сузор'ем Змеяносца.

Згадваецца ў «Іліядзе». Яму прысвечаны XVI гімн Гамера і LXVII арфічны гімн. Дзеючая асоба трагедыі Арыстарха Тэгейскага «Асклепій», камедый Антыфана і Філетэра «Асклепій».

Сямейства ўрачоў у Старажытнай Грэцыі выраблялі свой род ад Асклепія. У прыватнасці, яго нашчадкамі лічыліся Гіпакрат і Арыстоцель.

## Гл. таксама 
* Эскулап
* Панакея
## Крыніцы 
Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Катэгорыя:Багі медыцыны і здароўя
Арэнал

**Арэнал** — вулкан у Коста Рыцы, з’яўляецца адным з самых актыўных вулканаў планеты. Лава вулкана рэгулярна сцякае па склонах у даліну, і Арэнал час ад часу выкідвае ў неба распаленыя каменныя глыбы дыяметрам да 7,5 метраў на вышыню 300 метраў.

29 ліпеня 1968 года адбылося апошняе вялікае вывяржэнне Арэнала, якое разбурыла гарады Пуэбла Нуэба і Табакон. Рэшты знішчэння, выкліканага вулканам, бачны і да сённяшняга дня. Пры гэтым вывяржэнні загінула 87 чалавек.

Да першага пакарэння ў 1937 годзе ніхто нават і не здагадваўся пра вулканічнае паходжанне гары вышынёй у 1633 метра, апроч таго, тады вулкан быў амаль цалкам пакрыты расліннасцю. Лічыцца, што Арэнал праяўляў сваю актыўнасць і раней, але не выказваў актыўнай вулканічнай дзейнасці на працягу апошніх 400 год. Кожны год вышыня вулкана павялічваецца на некалькі метраў у выніку выхаду лавы на паверх кратэра.

Назіраць за лавай вулкана найлепш ноччу з назіральных плашчадак і дыстанцыі каля двух кіламетраў. Туры з гідам можна заказаць у Ля Фартуне.

## Спасылкі 
* Arenal Volcano, Costa Rica 

Катэгорыя:Вулканы Коста-Рыкі
Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Астраметрыя

[thumb|300px|[Лабараторыя рэактыўнага руху НАСА ў Каліфорніі — адна з найбольш прыкметных сусветных арганізацый, якія займаюцца фундаментальнымі праблемамі астраметрыі]]

**Астраметрыя** (ад  — «зорка» і   — «вымяраю») — раздзел астраноміі, які распрацоўвае тэарэтычныя метады, тэхніку вымярэнняў на нябеснай сферы і спосабы іх матэматычнай апрацоўкі. У абсяг астраметрыі ўваходзяць служба часу – вызначэнне часу паводле астранамічных назіранняў, і каляндар. Адна з важных задач – будова інерцыяльнай сістэмы кардынат. Гэты ж раздзел астраноміі займаецца распрацоўкай спосабаў вызначэння геаграфічных каардынат пунктаў зямной паверхні паводле астранамічных назіранняў.

Асноўныя раздзелы астраметрыі:
*Сферычная астраномія
*Практычная астраномія


Катэгорыя:Раздзелы астраноміі
Астрафізіка

: зверху «натуральнае» (бачнае ў спектраскопе), знізу — як залежнасць інтэнсіўнасці ад даўжыні хвалі. Паказаны *камбінаваны спектр* выпраменьвання сонца. Адзначаны лініі паглынання бальмераўскай серыі вадароду.]]

**Астрафізіка** (ад  — «свяціла» і  — «прырода») — раздзел астраноміі, які вывучае фізічны стан і працэсы, якія адбываюцца на паверхні і ў нетрах нябесных цел, іх хімічны састаў, якасці асяроддзя між нябеснымі целамі і пад. Дзеліцца на **практычную астрафізіку**, якая распрацоўвае спосабы астрафізічных назіранняў і іх апрацоўкі, займаецца тэорыяй і практычным выкарыстаннем астрафізічных інструментаў, і **тэарэтычную астрафізіку**, якая займаецца тлумачэннем на падставе тэарэтычнай фізікі фізічных працэсаў, якія адбываюцца на нябесных целах, і назіраных з’яў.
 ў ультрафіялетавых прамянях.]]
Асноўныя раздзелы астрафізікі:
* Радыёастраномія
* Інфрачырвоная астраномія
* Рэнтгенаўская астраномія
* Гама-астраномія
* Нейтрынная астраномія

## Гл. таксама 
* Арыстарх Апалонавіч Белапольскі
* Мацвей Мацвееевіч Гусеў


Катэгорыя:Раздзелы астраноміі
Астраблема

]]
**Астрабле́ма** ( зорка + blēma рана), **метэарытны кратар** — замкнёная круглаватая ўпадзіна на паверхні нябеснага цела, часам акружаная валам, утвораная ў выніку падзення вялікіх метэарытаў або астэроідаў. Характарызуецца моцнай раздробленасцю і адметным метамарфізмам горных парод дна кратара, часта ўкрытага тоўшчай больш маладых горных парод.

На Зямлі вядома каля 100 астраблем, у Еўропе больш за 30. Лагойская астраблема на Беларусі ўтварылася 40-45 млн гадоў таму назад (дыяметр 12-15 км, глыбіня да 1-1,2 км), Арызонская ў ЗША (дыяметр 1207 м, глыбіня 174 м), група астраблем Каалі на востраве Саарэмаа ў Эстоніі, якая запоўнена вадой і з’яўляецца помнікам прыроды.

## Гл. таксама 
* Луканга

## Літаратура 
* Геаграфічныя паняцці і тэрміны: Энцыклапедычны даведнік / Рэдкал.: М. М. Курловіч, Я. В. Малашэвіч і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 333 с. ISBN 5-85700-085-8

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тэрміны для абазначэння рэльефу касмічных цел
Катэгорыя:Планетная геалогія
Катэгорыя:Метэарыты
Катэгорыя:Кратары
*
Атакама

Пустыня **Атакама** лічыцца самай сухой пустыняй Зямлі. Атакама знаходзіцца ў Паўднёвай Амерыцы на поўначы Чылі і мяжуе на захадзе з Ціхім акіянам, на поўначы — з Перу і на ўсходзе — з Балівіяй і Аргенцінай. Рэгіён Атакама *(Región de Atacama)* складае Рэгіён III у складзе Чылі. Пустыня Атакама мае невялікую шчыльнасць засялення.

Атакама ляжыць у ападкавым ценю Андаў. Усе ўсходнія вятры, якія дзьмуць у напрамку пустыні, — сухія і не прыносяць ніякіх ападкаў.

## Гл. таксама 
* Вулкан Ласкар

## Спасылкі 
* 
* Пустыня Атакама 

Катэгорыя:Геаграфія Чылі
Катэгорыя:Пустыні Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Плато
Атлас гарадоў зямнога свету

]]

**Атлас гарадоў зямнога свету** () — атлас выяваў і планаў гарадоў свету, які быў складзены Георгам Браўнам з дапамогаю Абрагама Артэлія.

Атлас выйшаў у свет у Кёльне, у 6 тамах (I — 1572, II — 1575, III — 1581, IV — 1588, V — 1598, VI — 1617) і ўтрымліваў 546 відаў, відаў з птушынага палёту і схематычных картаў гарадоў вядомага свету. Бальшыню гравюр падрыхтаваў Ф. Хогенберг, і не выключана, што менавіта Хогенберг пачаў складанне гэтага атласу. Да выяваў дадаваліся друкаваныя тлумачэнні Браўна пра гісторыю, геаграфію і эканоміку адпаведных гарадоў.

У атлас увайшоў матэрыял аўтарства больш за 100 гравёраў і мастакоў, сярод якіх былі мастак Георг (Йорыс) Хафнагель (1542―1600) з Антверпену (большасць арыгінальнага матэрыялу па іспанскіх і італьянскіх гарадах, апрацоўка іншага матэрыялу) і ягоны сын Якаб, вялікая колькасць непублікаваных прац і карт нідэрландскіх гарадоў Якаба ван Дэвентара (Рулафзофа) (1505—1575), дрэварыты Штумпфа з «Швейцарскай хронікі» (1548), віды германскіх гарадоў з «Касмаграфіі» Мюнстэра выданняў 1550 і 1572. Важным унёскам былі карты датскага картографа Хайнрыха ван Ранцау (лац. Ранцовіюс) [1526—1599] (Паўночная Еўропа, асабліва датскія гарады) і карты Себасцьяна Мюнстэра (каля 1550).

Адметным дадаткам Браўна было змяшчэнне на выявах людскіх постацяў у мясцовых строях. Як ён сам тлумачыў у прадмове да 1-га тому, гэта было зроблена не толькі дзеля прадстаўлення культурных ведаў, але, быццам, і дзеля таго, каб туркі не маглі б выкарыстаць яго атласу ў ваенных мэтах (Браўн меў на ўвазе забарону ісламу глядзець на выявы жывых істот).

Беларускія гарады ўваходзілі ў тамы II (Горадна) і III (Вільня), украінскія — у V (Львоў) том атласу.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гістарычныя карты
Катэгорыя:Атласы
Атлас (горы)

]]
**Атла́с**, **Атла́скія го́ры** (; назва паходзіць ад  — імя грэчаскага атланта Атласа) — вялікая горная сістэма на паўночным захадзе Афрыкі, якая працягваецца ад атлантычнага ўзбярэжжа Марока праз Алжыр да берагоў Туніса; пазней уся горная сістэма ад мыса Катэй (сучасны мыс Спартэль каля Танжэра) да Сіртаў (Малы Сірт). Даўжыня хрыбтоў 2&nbsp;400 км. Найвышэйшы пункт — гара Тубкаль (4&nbsp;167 м), знаходзіцца на паўднёвым захадзе Марока.

Першапачаткова Атласам звалася толькі частка горнай сістэмы ў межах старажытнай Маўрытаніі, гэта значыць захад і цэнтр сучаснага Атласа.

Горы Атлас аддзяляюць міжземнаморскае і атлантычнае ўзбярэжжа ад пустыні Сахара. Населены галоўным чынам арабамі і берберамі (Марока), у тым ліку кабіламі (Алжыр). Атласкія горы складаюцца з хрыбтоў Тэль-Атлас, Высокі Атлас, Сярэдні Атлас, Сахарскі Атлас, унутраных плато (Высокія плато, Мараканская Месета) і раўнін.

Упершыню антычны свет пазнаў пра існаванне гор Атласа з вандраванняў фінікійцаў, а затым з перыпла Ганона і плавання Палібія, прадпрынятага ім каля 146 да н.э. Першым з рымлян, якія перасеклі горы Атласа, быў Гай Святоній Паулін (42 н.э.). Падрабязнае апісанне Атласа ўтрымліваецца ў працах Максіма з Ціра (II ст. н. э.).

Катэгорыя:Горныя сістэмы Зямлі
Катэгорыя:Горныя сістэмы Афрыкі
Атрад (біялогія)

thumb|180пкс|Класіфікацыйная дыяграма
**Атрад** () — адзін з асноўных рангаў у сістэматыцы жывёл, які аб’ядноўвае роднасныя сямействы. Больш агульная ступень сістэматыкі — клас. Адпаведнік у сістэматыцы раслін — **парадак**.

## Спасылкі 
* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000 , Vienna Code, 2006Праверана 18 жніўня 2008 г.
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е выданне, 2000) Праверана 18 жніўня 2008 г.
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)Праверана 18 жніўня 2008 г.
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002) Праверана 18 жніўня 2008 г.

Катэгорыя:Таксанамічныя рангі
Ацэтальдэгід

**Ацэтальдэгід** — арганічнае злучэнне класа альдэгідаў. Хімічная формула — CH3CHO. Ацэтальдэгід з’яўляецца высокарэактыўнай лёгкаўзгаральнай вадкасцю з моцным фруктовым пахам. Тэмпература плаўлення −123.5° C, тэмпература кіпення 21 °C. Ацэтальдэгід утвараецца натуральным спосабам у спелых фруктах, каве і свежым хлебе. Ацэтальдэгід таксама ўтвараецца раслінамі, што з’яўляецца часткай іх нармальнага метабалізму.

У пячонцы фермент алкаголь-дэгідрагеназа ператварае этанол у ацэтальдэгід, які затым ператвараецца ў небяспечную воцатавую кіслату ацэтальдэгідам дэгідрагеназа. Ацэтальдэгід мае значна большую таксічнасць чым этанол і вызывае ў арганізме абстынентны сіндром.

Тры малекулы ацэтальдэгіда могуць утвараць цыклічны паральдэгід.

Атрымаць ацэтальдэгід можна з дапамогай рэакцыі Кучарава альбо рэакцыі Цішчанка.

## Гл. таксама 
* Пентаэрытрыт

## Літаратура 
* 
Катэгорыя:Альдэгіды
Аці

**Аці** — горад у Чадзе, з'яўляецца сталіцай рэгіёна Бата.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Чада
Клаўс Аўгенталер

**Клаус Аўгенталер** (; нар. ) — нямецкі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1990 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: "Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Донаўштаўф
Катэгорыя:Трэнеры ФК Унтэргахінг
Катэгорыя:Трэнеры ФК Вольфсбург
Катэгорыя:Трэнеры ФК Баер 04
Катэгорыя:Трэнеры ФК Нюрнберг
Катэгорыя:Трэнеры ФК ГАК Грац
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1990
Мігель Аўеда

**Мігель Анхель Аўеда** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1978 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Лос-Андэс
Катэгорыя:Ігракі ФК Дэпартыва Арменіа
Катэгорыя:Ігракі ФК Тальерэс Кордава
Катэгорыя:Ігракі ФК Індэпенд’ентэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Інстытута Кордава
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1978
Аўліяр-Аладжынская бітва (1877)

**Аўліяр-Аладжынская бітва** — бітва на Каўказскім ТВД (каля гор Аўліяр і Аладжа) у верасні-кастрычніку 1877 ў час руска-турэцкай вайны 1877—1878. Руская армія (М. Т. Лорыс-Мелікаў, 56 тыс. чалавек, 220 гармат) пасля шэрагу беспаспяховых атак аладжынскіх вышыняў у канцы верасня 1877 абышла ўмацаваныя пазіцыі турэцкай арміі (Мухтар-паша, 37—38 тыс. чалавек, 74 гарматы), а потым  адначасовымі ўдарамі з фронту і тылу на працягу трох дзён атачыла і разбіла галоўныя сілы турэцкай арміі, рэшткі сіл адкінула да Карса.

У час бітвы руская армія ўпершыню выкарыстала тэлеграфную сувязь.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Бітвы Расіі
Катэгорыя:Бітвы Асманскай імперыі
Катэгорыя:Бітвы ў Турцыі
Катэгорыя:Руска-турэцкая вайна (1877—1878)
Катэгорыя:Кастрычнік 1877 года
Аўрора (Крым)

**Аўрора** () — вёска ў Раздольнэнскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Славянскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Раздольнэнскага раёна
Бабэнкавэ (Крым)

**Бабэнкавэ** (укр. *Бабенкове *) — сяло ў Кіраўскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Абрыкосаўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна (Крым)
Ален Багасян

**Ален Багасян** (; нар. , , Праванс, Францыя) — французскі футбаліст армянскага паходжання, паўабаронца. Чэмпіён свету 1998 у складзе нацыянальнай зборнай Францыі.

## Кар’ера 
### Клубная 
Багасян пачаў сваю кар’еру ў марсельскім «Алімпіку», дзе ён гуляў у складзе дубля. У 1992 годзе з мэтай атрымання гульнявой практыкі ён перайшоў у футбольны клуб «Істр», які гуляў на той момант у другой французскай лізе. Пасля сезону ў «Істры» ён вярнуўся ў «Алімпік». У 1994 годзе Алена Багасяна купіў італьянскі клуб з Серыі A «Напалі». Пасля трох гадоў гульні ў неапальскім клубе ён перайшоў у склад «Сампдорыі». За генуэзскі клуб футбаліст гуляў адзін сезон, пасля перайшоў у «Парму», у складзе якой у фінале Кубка УЕФА 1998/99 абыграў сваю былую каманду «Алімпік» з лікам 3:0.

У 2002 годзе Багасян падпісаў кантракт з клубам іспанскага прэм’ер-дывізіёна «Эспаньёл». Пасля сезону гульні ў іспанскім клубе Ален завяршыў кар’еру прафесійнага футбаліста.

### Міжнародная 
Багасян адхіліў прапанову выступаць за Арменію, сваю гістарычную радзіму, быў іграком асновы зборнай Францыі з 1997 па 2002 год. Удзельнічаў у чэмпіянатах свету 1998 і 2002. Стаў чэмпіёнам свету ў 1998 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Францыі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Францыі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Эспаньёл
Катэгорыя:Ігракі ФК Парма
Катэгорыя:Ігракі ФК Сампдорыя
Катэгорыя:Ігракі ФК Напалі
Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпік Марсель
Катэгорыя:Ігракі ФК Істр
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Францыі
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1998
Багата-Ушчэлына

**Багата-Ушчэлына** () — вёска ў Бахчысарайскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Галубынскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Бахчысарайскага раёна
Багатэ (Білагірскі раён)

**Багатэ** () — сяло ў Білагірскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Багатаўскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Білагірскага раёна (Крым)
Багаціўка (Крым)

**Багаціўка** () — вёска ў Судаку (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Сонечнадалінскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Судакскаму гарсавету
Багачыўка (Крым)

**Багачыўка** () — сяло ў Краснапэрэкопскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Магазынскаму сельскаму савету.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Краснапэрэкопскага раёна
Увэ Байн

**Увэ Байн** (; нар. ) — нямецкі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1990 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Гісен
Катэгорыя:Ігракі ФК Урава Рэд Даймандс
Катэгорыя:Ігракі ФК Айнтрахт Франкфурт
Катэгорыя:Ігракі ФК Гамбург
Катэгорыя:Ігракі ФК Кёльн
Катэгорыя:Ігракі ФК Кікерс Афенбах
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1990
Балотнэ

**Балотнэ** () — сяло ў Джанкойскім раёне (Аўтаномная Рэспубліка Крым, Украіна). Падпарадкоўваецца Зарэчненскаму сельскаму савету.

Катэгорыя:Населеныя пункты Джанкойскага раёна
Энрыке Бальестэрас

**Энрыке Бальестэрас** (; , Калонія-дэль-Сакрамента — , ) — футбаліст зборнай каманды Уругвая. Брамнік. Чэмпіён свету 1930.

## Біяграфія 
Бальестэрас быў асноўным брамнікам уругвайскай зборнай, якая стала ў 1930 годзе першым чэмпіёнам свету. Ён правёў усе матчы, уключаючы фінальны супраць зборнай Аргенціны. Да пачатку першынства першы нумар аддаваўся Андрэсу Масалі, але валявым рашэннем трэнерскага штаба Масалі быў адлічаны за недысцыплінаваныя паводзіны са складу зборнай незадоўга да пачатку чэмпіянату, што дало шанц Бальестэрасу. Таксама Энрыке быў асноўным брамнікам на пераможным для зборнай чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 1935 года.

Большую частку сваёй клубнай кар’еры Бальестэрас правёў за сталічны «Рампла Хуніярс», з якім выйграў адзіны для клуба па гэтай дзень чэмпіёнскі тытул. Апошнія 3 сезоны ў кар’еры выступаў у складзе «Пеньяроля» і ўсе тры разы дапамагаў сваёй камандзе выйграць чэмпіянат краіны.

## Тытулы 
* Чэмпіён Уругвая (4): 1927, 1935, 1936, 1937
* Чэмпіён свету (1): 1930
* Чэмпіён Паўднёвай Амерыкі (1): 1935
* Кубак Ньютана (1): 1930

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Ігракі ФК Рампла Хуніярс
Катэгорыя:Ігракі ФК Мірамар Місьёнес
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1930
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Балівар (пік)

**Пік Балі́вар** (4978 м) — найвышэйшая вяршыня Венесуэлы. Сучасная афіцыйная вышыня вызначана інжынерамі Дыега Дэйрасам, Карласам Рафдрыгесам і Напалеонам Эрнандэсам у 2002 годзе праз GPS-вымярэнне

Да афіцыйнага перайменавання 30 снежня 1934 года пік зваўся **Ла-Калумна** (*La Columna*). Новае імя дадзена ў гонар нацыянальнага героя Сімона Балівара, бюст якога быў устаноўлены на вяршыні падчас першага ўзыходжання ў 1935 годзе.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Горы Венесуэлы
Катэгорыя:Мерыда (штат)