open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Смалінінкай

**Смалінінкай** (, , да 1923 г. — **Шмаленінгкен** або **Шмаленінкен**, , у традыцыі Рэчы Паспалітай — **Смольнікі**, ) — горад у Літве, на правым беразе ракі Нёман. Месціцца за 12 км ад Юрбарка. Адміністрацыйны цэнтр Смалінінкайскай сянюніі.

## Назва 
Назва горада паходзіць ад  — смала;  — вёска, што даслоўна перакладаецца як «смольная вёска».

## Гісторыя 
Смольнікі, хутчэй за ўсё, былі заселены ў канцы XV стагоддзя як важны памежны пункт. Мяжа была ўстаноўлена Мельнскім дагаворам 1422 года паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Дзяржавай Тэўтонскага ордэна, якая пасля 1525 года стала Герцагствам Прусія, а пасля 1701 года — Каралеўствам Прусія. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай 1795 года стаў мяжой паміж Усходняй Прусіяй і Расійскай імперыяй. У 1871—1914 гадах мяжа праходзіла паміж Германскай і Расійскай імперыямі.

Праз Смольнікі праходзіў гандлёвы, а потым і паштовы шлях з Каралеўца ў Коўну. Смольнікі былі пазначаны на карце Каралеўства Прусія 1701 года.

У 1792 годзе паселішча стала мястэчкам. У 1845 годзе вёска стала парафіяльнай, а ў 1878 годзе тут была пабудавана праваслаўная царква. У канцы XIX стагоддзя ў вёсцы пражывала 709 чалавек, занятых у асноўным у сельскай гаспадарцы, рачным сплаве і гандлі лесам. Вялікая колькасць спірту прадавалася ў Расійскую імперыю. У 1902 годзе была пабудавана лёгкая чыгунка ад Пагегаў да Смольнікаў.

Пасля паражэння Германіі ў Першай сусветнай вайне, у 1920 годзе, паводле Версальскага дагавора, вобласці Германскай імперыі на поўнач ад Нёмана ўтварылі Клайпедскі край пад мандатам Лігі нацый, пры гэтым непасрэдны кантроль і падтрыманне парадку ў новастворанай тэрыторыі былі замацаваны за Францыяй.

У выніку Мемельскага паўстання 1923 года тэрыторыя перайшла Літве. У 1925 годзе насельніцтва вёскі было 1,741 жыхароў.

У выніку Нямецкага ўльтыматуму Літве ў сакавіку 1939 года тэрыторыя трапіла пад уладу Германіі.

Па заканчэнні Другой сусветнай вайны ў 1945 годзе тэрыторыя засталася пад кантролем СССР. У 1945 годзе Смалінінкай атрымаў статус горада, пазней перададзены Літоўскай ССР.

З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Kurschat, Heinrich A.: Das Buch vom Memelland, Siebert Oldenburg 1968 
* 
*
Рудзішкі

Назву **Ру́дзішкі** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гродзенская вобласць:
** Рудзішкі — вёска ў Варнянскім сельсавеце Астравецкім раёне
** Рудзішкі 1 — вёска ў Варнянскім сельсавеце Астравецкім раёне
** Рудзішкі — вёска ў Рытанскім сельсавеце Астравецкага раёна
** Рудзішкі — хутар у Рытанскім сельсавеце Астравецкага раёна
** Рудзішкі — вёска ў Ашмянскім раёне
** Рудзішкі — вёска ў Смаргонскім раёне

### Літва 
* Рудзішкі — горад у Троцкім раёне

## Назва 
Фіксавалася лідскае прозвішча Руд, жалудоцкае Рудзь. З-пад Зэльвы было Рудэйка, з Відзаў - Рудэйкоўскі. Ёсць латышскія *Ruds, Rūdis,* літоўскія *Rudas, Rudaitis*, звязваюцца з *rudas* "руды", але аснова *Rud*- выкарыстоўвалася і ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах.
Рудзішкі (горад)

**Рудзі́шкі**, таксама **Ру́дзішкес** () — горад на поўдні Літвы. Уваходзіць у склад Троцкага раёна Віленскага павета. Горад адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Дзукія.

## Гісторыя 
Паселішча было заснавана ў 1774 годзе. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай 1795 года апынулася ў складзе Расійскай імперыі. У 1864 годзе праз Рудзішкі прайшла чыгунка Варшава — Санкт-Пецярбург. Паводле даследаванняў прафесара Яўхіма Карскага, каля Рудзішак праходзіла мяжа рассялення беларусаў і літоўцаў.

За часамі Першай сусветнай вайны ў 1915 годзе тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Таксама на тэрыторыю прэтэндавала Літва. У студзені 1919 года тэрыторыя занята Чырвонай Арміяй. З 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У красавіку 1919 года занята Польшчай. У выніку польска-літоўскай вайны Рудзішкі апынуліся ў Сярэдняй Літве, у 1922 годзе — у складзе Польшчы. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомы як Заходняя Беларусь.

У другой палове верасня 1939 года Рудзішкі заняты Чырвонай Арміяй, 10 кастрычніка 1939 года паводле дагавора з СССР тэрыторыя Віленскай вобласці перададзена Літве. З 1940 года ў Літоўскай ССР.

У 1958 годзе Рудзішкі атрымалі статус горада. З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы.

## Насельніцтва 
### Нацыянальны склад 
Паводле даных перапісу 2021 года, нацыянальны склад горада быў наступным:

## Эканоміка 
За часамі савецкай акупацыі ў горадзе працаваў дрэваапрацоўчы камбінат. Ёсць невялікі аэрадром.

## Гарады-пабрацімы 
*  Залева, Польшча

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Рудзішкі на Радзіма.org
Ужвенты

**Ужве́нты**, таксама **Ужвянціс** (, ) — горад у Літве, на рацэ Вента. Уваходзіць Кельмскі раён Шавельскага павета. Адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Жамойць.

## Гісторыя 
Ужвенты згадваюцца ў XIV стагоддзі. Яны стаялі на землях, якія належалі вялікаму князю літоўскаму, на правым беразе Венты. Пад 1527 годам Ужвенты згадваюцца як прыход, з 1537 года горад. У 1655—1660 гадах і ў 1701 годзе падвяргаўся нападам шведаў. У 1667 годзе згадваецца як адміністрацыйны цэнтр. З 1703 года Ужвенты атрымалі права праводзіць кірмашы. У 1609 годзе праз Жыгімонт Вазу збудаваны драўляны касцёл Святой Марыі Магдалены.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай 1795 года ў складзе Расійскай імперыі. У 1835 годзе драўляны касцёл быў адрэстаўраваны на сродкі Францішка Друцкага-Любецкага. У 1859 годзе быў жыдоўскі малітоўны дом, водны млын і гарэльня. У другой палове XIX стагоддзя ўласнасць Алксандра Друцкага-Любецкага.

За часамі Першай сусветнай вайны ў 1915 годзе тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. З 1918 года ў складзе Літвы. З 1940 года ў Літоўскай ССР.

У 1956 годзе Ужвенты ізноў атрымалі правы горада. 

З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. У 2000 годзе быў ухвалены герб горада.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Друцкія-Любецкія
Шадава

**Шадава** або **Шадаў**, таксама **Шадува́** () — горад у Літве, на рацэ Няўдува. Уваходзіць у склад Шавельскага павета Радзвілішкаўскага раёна, месціцца за 18 км ад Радзівілішкаў. Шадава адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну Аўкштайція.

## Гісторыя 
За часамі Вялікага Княства Літоўскага Шадава (ст.-бел.: *Шадово*.

## Вядомыя асобы 
* Ян Антоні Пашакоўскі (1684—1757) — педагог, гісторык, тэолаг і выдавец

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Хельвіг Гольштэйнская

**Хельвіг Гольштэйнская** (, ; каля , Ітцэха — паміж  і 1326, Вестманланд) — прадстаўніца гальштынскага феадальнага роду Шаўэнбургаў, у замужжы — каралева Швецыі (1276—1290).

## Біяграфія 
Хельвіг была дачкой Герхарда I (1232—1290), графа Гольштэйн-Ітцэха і яго мужы Лізаветы Мекленбургскай (пам. каля 1280). 11 лістапада 1276 года ў Кальмары Хельвіг бярэ шлюб са шведскім каралём Магнусам I (1240—1290), каранаваным годам раней. Падчас вяселля ўспыхнуў моцны пажар, які знішчыў амаль увесь горад. 29 ліпеня 1281 года Хельвіг была афіцыйна каранавана, стаўшы першай каранаванай жонкай манарха ў гісторыі Швецыі. У гады свайго кіравання яна служыла ў Швецыі ўзорам каралевы і маці, аднак палітычна мала ўплывала на жыццё краіны.

Пасля смерці свайго мужа Хельвіг перасяляецца ў маёнтак Давё каля Мунктарпа ў Вестманландзе, які быў падараваны ёй каралём пры шлюбе. Каралева пражыла там даўжэй, чым усе яе сыны, якія варагавалі адзін з адным у барацьбе за ўладу ў краіне. Сканала ў Давё паміж сакавіком 1324 і лютым 1326 года. Пахавана ў Стакгольме ў Рыдархольмскай царквы побач са сваім мужам і дачкой Рыкіцай.

## Дзеці 
У Магнуса і Хельвіг нарадзіліся шасцёра дзяцей:
# Эрык Магнусан (1277—1279)
# Інгеборга Магнусдотэр (1277/1279-1319), у шлюбе з дацкім каралём Эрыкам VI (1274—1319)
# Біргер Магнусан (1280—1321), кароль Швецыі
# Эрык Магнусан, герцаг Сёдэрманландскі (1282—1318)
# Вальдэмар Магнусан (каля 1280—1318), герцаг Фінляндскі
# Рыкіца Магнусдотэр (1285/1287-1347/1348), абатыса манастыра Св. Клары ў Стакгольме.

## Спасылкі 
* Артыкул у Nordisk familjebok (на шведскай мове)

Катэгорыя:Памерлі ў XIV стагоддзі
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Швецыі
Новыя Свянцяны

**Новыя Свянця́ны**, таксама **Швянчонелей** () — горад ва ўсходняй Літве, у Віленскім павеце, на рацэ Жэймяне. Размешчаны за 10 км на захад ад Свянцянаў і за 87 км на паўночны ўсход ад Вільні.

## Гісторыя 
Паселішча ўзнікла ў канцы ХІХ стагоддзя вакол станцыі на чыгунцы Варшава — Санкт-Пецярбург.

За часамі Першай сусветнай вайны ў 1915 годзе тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Таксама на тэрыторыю прэтэндавала Літва. У канцы снежня 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Савецкай Беларусі, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР.

Пасля 1920 года ў складзе Сярэдняй Літвы і ў гэты ж год атрымала статус горада. З 1922 года — у Польшчы. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомы як Заходняя Беларусь. У Новых Свянцянах дзейнічаў гарадскі камітэт Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі.

18 верасня 1939 года Новыя Свянцяны заняты Чырвонай Арміяй. У лістападзе 1939 года далучаны да Беларускай ССР. Уваходзілі ў склад Свянцянскага раёна Вілейскай вобласці. Аднак 1—2 кастрычніка 1940 года ўрад СССР перадаў горад Літоўскай ССР.

Цягам 1941—1944 гадоў Новыя Свянцяны былі пад акупацыяй Германіі.

З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. У 1995 годзе горад стаў цэнтрам сянюніі.

## Насельніцтва 
### Нацыянальны склад 
Паводле даных перапісу 2021 года, нацыянальны склад горада быў наступным:

## Славутасці 
* Касцёл Святога Эдуарда (пабудаваны ў 1959 годзе)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Міфічныя каралі Швецыі

**Міфічныя каралі Швецыі** — шведскія каралі, якія згадваюцца ў такіх сярэдневяковых сачыненнях, як «Круг Зямны» і «Сага пра Інглінгаў». Іх існаванне не пацверджана іншымі гістарычнымі крыніцамі, а звязаныя з імі падзеі носяць міфалагічны характар. Прыкладна з VI стагоддзя лінію міфічных каралёў працягваюць паўлегендарныя каралі, існаванне якіх пацверджана хоць бы з частковай дакладнасцю.

Хоць гістарычных крыніц, якія пацвярджаюць існаванне шведскіх каралёў да VI стагоддзя, няма, можна лічыць дакладным тое, што ў племя свеяў, якое было згадана Тацытам, былі каралі.

Гістарычнасць міфалагічных каралёў Швецыі была асновай адной з апошніх археа-антрапалагічных тэорый Тура Хеердала, пра якую распавядаецца ў кнізе «У пошуках Одзіна. Па слядах нашага мінулага». Большасць навукоўцаў лічаць гэту тэорыю псеўданавуковай.

## Каралі 
* Гюльві
* Одзін
* Ньёрд
* Інгві-Фрэйр
* Ф'ёлнер (паводле «Песні Гроці» — сучаснік Актавіяна Аўгуста, другая палова I ст. да н.э.)
* Свейгдэр (I ст.)
* Ванландэ
* Вісбур
* Домалдэ (II ст.)
* Домар
* Дзюгвэ
* Даг Мудры (III ст.)
* Агнэ (IV ст.)
* Алрык і Эрык
* Юнгві і Альв
* Хуглейк (IV ст.)
* Хакі (IV ст.)
* Юрунд (IV ст.)
* Аун Стары (IV— V стст.)
* Хальвдан

## Гл. таксама 
* Дынастыя Інглінгаў

## Спасылкі 
* Каралі Швецыі

Катэгорыя:Каралі шведскія
Ханган

**Ханга́н** () — рака на Карэйскім паўвостраве, у Паўднёвай Карэі.

Даўжыня ракі 514 км, плошча басейна 34 500 км². Пачынаецца ў сутоках рэк Паўночны Ханган і Паўднёвы Ханган. Упадае ў заліў Канхваман Жоўтага мора. Сярэдні расход вады каля 670 м³/с.

За 90 км ад вусця на рацэ горад Сеул.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Рэкі Паўднёвай Карэі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Жоўтае мора
Гэўён

**Гэўён** (стар.-сканд.: *Gefjon, Gefjun, Gefion*) — у скандынаўскай міфалогіі багіня ўрадлівасці, адна з асаў, нявінніца, якой служаць памерлыя дзяўчыны. У Эдзе захавалася паданне, што Гэўён, жанчына з роду Асаў, атрымала ад конунга Швецыі Гюльві ў дар за займальныя гаворкі столькі зямлі, колькі можна ўзараць на 4 быках за адныя суткі. Гэўён ператварыла ў быкоў сваіх сыноў, народжаных ад велікана, і яны правялі такую глыбокую разору, што адрэзалі ад Швецыі вялікі кавалак зямлі, названы Гэўён востравам Зеландыя. На месцы ж гэтай зямлі ўтварылася возера Меларэн, а пракапаны канал стаў пралівам Эрэсун. Меркаваная гістарычная аснова міфа — перасяленне данаў са Швецыі ў Данію ў III—IV ст.

У Сазе пра Інглінгаў апавядаецца, што Гэўён выйшла замуж за сына Одзіна Ск’ёльда і жыла разам з ім на востраве Зеландыя ў Хлейдрэ (суч. Лайрэ, каля Роскіле).

Гэўён асацыюецца з земляробствам, цнотай і поспехам. Дзяўчыны, якія паміралі нявінніцамі, станавіліся яе світай у замагільным жыцці, таму яна характарызуецца як багіня дабрадзейнасці, але, насуперак усяму, яна была багіняй дастатку. Акрамя таго, «Гэфна» — адно з імёнаў Фрэі — старажытнаскандынаўскай багіні ўрадлівасці, каханні, прыгажосці.

У Капенгагене знаходзіцца скульптура з фантанам, прысвечаная Гэўён.

## Спасылкі 
* Малодшая Эда
* Сага пра Інглінгаў

## Крыніца 
Катэгорыя:Германа-скандынаўскія багі
Катэгорыя:Багі каляндарных сезонаў
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Багі ўрадлівасці
Катэгорыя:Багіні ўрадлівасці
Дэлінг

**Дэлінг** «Зіготкі» ці «Зіхацелы» () — у скандынаўскай міфалогіі — адзін з другарадных асаў (багоў). Яго імя азначае «світанак». Дэлінг быў апошнім мужам веліканшы Нот (персаніфікацыя Ночы) і бацькам Дага (персаніфікацыя Дня). У гэтым факце галоўным чынам і выражаецца яго роля ў светаразуменні вікінгаў і іх уяўленнях аб космасе. Згадваецца таксама ў некаторых рунічных заклінаннях як сімвал і сінонім світанку.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Германа-скандынаўскія багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Рыг (міфалогія)

**Рыг** — бог у скандынаўскай міфалогіі. Апісваецца як стары, мудры і моцны. Адзін з асаў. Звязаны з Хеймдалем. Ёсць падазрэнне, што Рыг — гэта і ёсць Хеймдаль, бо апошні называецца яго імем у ключавыя моманты некаторых легенд.

Рыг — адзін са старэйшых асаў. Ён удзельнічае ў тварэнні, асабліва — ва ўладкаванні свету, а менавіта — яго сацыяльнай структуры. Рыг (ці Хеймдаль пад імем Рыга) дазваляе з’явіцца тром катэгорыям людзей — конунгам, свабодным і рабам. Рыг (Хеймдаль) — галоўны персанаж «Песні пра Рыга».

## Песня пра Рыга 
Рыг — вандроўнік, які ведае руны. Ён навучае знатных і дае саветы простым людзям. Ён уваходзіць у хаты, спіць з жонкамі і дзевамі і ад яго нараджаюцца родапачынальнікі. Такім чынам, Хеймдаль — Рыг будуе свет людзей.

## Спасылкі 
* *Бедненко Г.* http://runes.indeep.ru/mythology/heimdall.html 

Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Германа-скандынаўскія багі
Бор (міфалогія)

**Бор** (стар.-сканд.: Borr ці Burr) — у германа-скандынаўскай міфалогіі адзін з асаў, сын першачалавека Буры і бацька Одзіна.

Згадваецца ў Малодшай Эдзе: «У Буры быў сын па імі Бор, які ажаніўся з жанчынай па імі Бэстла, дачкой велікана Бёльтарна; і ў іх нарадзілася тры сыны: першы Одзін, другі Вілі, трэці Вэ».

Больш у Малодшай Эдзе Бор не згадваецца. Часам згадваецца ў скандынаўскай паэзіі як бацька Одзіна.

Роля Бора ў міфалогіі не да канца зразумелая і няма ўказанняў на тое, што яго ўшаноўвалі старажытныя скандынаўскія язычнікі.

## Літаратура 
* Эда. Песні пра багоў  / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021.
* Эда. Песні пра герояў / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Тэхналогія, 2022.
* Эда Сноры Стурлусана   / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021.
* Эда. Забытыя песні   / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Тэхналогія, 2023.

## Спасылкі 
Бор у энцыклапедыі Кірыла і Мяфодзія.

Катэгорыя:Германа-скандынаўскія багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Брагі

**Бра́гі** — у германа-скандынаўскай міфалогіі бог-скальд, праслаўлены мудрасцю і красамоўствам, муж багіні Ідун. Як правіла, яго малявалі старым і з доўгай барадой, гэтакім сімвалам мудрасці і багатага вопыту, з запасу якога паэтам трэба чэрпаць свае думкі і вобразы.

Імя Брагі звязана з вядомым з «Малодшай Эды» міфам пра Мёд паэзіі. Паводле легенды, Одзін выкраў чароўны напой у Гутунга, а дасягнуўшы Асгарда, пераліў яго ў залатыя пасудзіны, якія затым аддаў свайму сыну Брагі. Лічыцца, што з тых часоў сапраўдны талент даруецца толькі выбраным.

Рунічныя пісьмёны, выразаныя паводле адной песні Эды (першая песня пра Брунгільду) на яго мове, паказваюць на яго мудрасць і красамоўства. Адна глава Сноравай Эды (Брагарэдур) змяшчае ў сабе міфічныя апавяданні, якія Брагі на балі ў палацы багоў распавядае Эгіру. Ён належыць да Асаў і паводле адной песні, пазнейшага паходжання (Hrafngaldr), разам з Хеймдалем і Локі адправіўся ў ад, калі па знаках даведваюцца пра смерць Бальдра, і тры гады заставаўся там у Ідуны. У памяць яго на балях гасцей абыходзіла кругавая чара, і над ёй прамаўляліся ўрачыстыя зарокі.

## Гл. таксама 
* Прэмія Брагі

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Германа-скандынаўскія багі
Катэгорыя:Багі мудрасці і ведаў
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Ідун

]]

**Ідун** (Iðunn, таксама Iduna) — у германа-скандынаўскай міфалогіі багіня вечнай юнацкасці, дачка карліка Івальдзі, жонка Брагі, бога паэзіі.

Вядомая як захавальніца яблыкаў, ад валодання якімі залежала вечная юнацкасць багоў, можа ператварацца ў арэх. Волат Т’яці прымусіў палоненага ім Локі перадаць яму Ідун разам з гэтымі яблыкамі, але неўзабаве Локі ўдалося вярнуць іх для багоў. Менавіта з-за ператварэння Ідун у арэх, Локі змог даволі лёгка даставіць кошык асам.

Ідун жыла ў Брунакры, гэта значыць полі студняў, царстве ўсёажыўляльных студняў маладосці.

У гонар Ідун названы астэроід (176) Ідуна, адкрыты ў 1877 годзе.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Багіні
Катэгорыя:Германа-скандынаўскія багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Т’яці

**Т’яці** (нарв. *Þjazi*, дац. *Tjasse*, англ. *Thiazi*) — у германа-скандынаўскай міфалогіі грымтурсен, бацька Скадзі, выкрадальнік Ідун і яе залатых яблыкаў. Паводле легенд, Одзін закінуў вочы Т’яці на неба, дзе яны ператварыліся ў зоркі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Германа-скандынаўская міфалогія
Гюльві

**Гюльві**, або **Гюльфі** () — самы першы з вядомых паводле саг скандынаўскіх кіраўнікоў, міфічны конунг Швецыі. Згадваецца ў скандынаўскіх тэкстах сувязі з тым, як яго правялі багі і яго стасункамі з багіняй Гэўён.

## Стварэнне Зеланда 
Паводле легенды з раздзела «Сага пра Інглінгаў» *Кола Зямнога* і паэмы *Рагнардрапа* Гюльві спакусіла багіня Гэўён, каб той даў ёй столькі зямлі колькі яна зможа ўзараць за адну ноч. Атрымаўшы дазвол, багіня ператварыла сваіх сыноў у быкоў і адарала ад Швецыі велізарны кавалак зямлі, які стаў дацкім востравам Зеландыя.

## Сустрэча з Асамі 
]]

У абедзвюх крыніцах, і ў *Мроях Гюльві* з *Малодшай Эды*, і ў *Сазе пра Інглінгаў*, расказана гісторыя аб тым, як меркавана гістарычны Одзін і ягоныя народы Асы і Ваны, якія сталі пасля шведамі, здабылі новыя землі, дзе яны пабудавалі паселішча Старая Сігтуна. Гюльві і астатняе насельніцтва бронзавага веку прынялі і адаптавалі рэлігію, якую вызнавалі Асы.

Сноры дае ўяўленне аб скандынаўскай міфалогіі праз дыялог паміж Гюльві і трыма кіраўнікамі Асаў. Так ён адзначыў, што Асы ўвялі ў зман Гюльві, навязаўшы яму свае рэлігійныя погляды, адкуль адна з назваў гэтай кнігі — *Зман Гюльві*.

Аднак, магчыма, што Сноры проста хацеў захаваць для нашчадкаў скандынаўскія міфы, (якія ўжо пачыналі знікаць пад ціскам новай рэлігіі, бо перадаваліся ў асноўным вусна), і пры гэтым не ўваходзіць у канфрантацыю з хрысціянствам, для чаго даваў аналіз апісаных падзей менавіта праз гэту прызму.

Верагодна, што Сноры ў сваёй працы грунтаваўся не толькі на вуснай традыцыі, але і на старажытным кульце паўміфічнага Гюльві.

## Іншыя згадкі 
У адной з версій *сагі пра Хервёр*, конунг Гюльві выдаў замуж сваю дачку Хейд () за Сіргламі, конунга Гардарыкі. У Хейд і Сіргламі быў сын па імі Свафрламі, які прымусіў гномаў Дваліна і Дурын выкаваць чароўны меч Цюрфінг.

## Літаратура 
* Эда Сноры Стурлусана  / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021.

Катэгорыя:Германа-скандынаўская міфалогія
Катэгорыя:Каралі шведскія
Ханчжаўвань

**Ханчжаўвань** () — заліў Усходне-Кітайскага мора.

Заліў знаходзіцца каля берагоў Кітая. Даўжыня заліва каля 150 км, шырыня каля ўваходу 110 км. Глыбіні да 13 м. Каля ўвахода ў заліў знаходзіцца архіпелаг Чжоўшань. У заліў ўпадае рака Фучуньцзян.

Галоўны порт — Ханчжоў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Залівы Кітая
Катэгорыя:Залівы Ціхага акіяна
Хальвард Веб’ёрсан

'''Хальвард Веб'ёрсан''', Святы Хальвард (; , Ліер, Нарвегія — , Нарвегія) — святы Рымска-Каталіцкай Царквы, мучанік, з'яўляецца заступнікам Осла, шануецца ў Каталіцкай царкве як заступнік нявінных людзей.

## Біяграфія 
]]

Святы Хальвард быў сынам нарвежскага арыстакрата Веб'ёрна з Хусабі (Huseby (Lier)). Яго маці была знаёмая са Святым Олафам, заступнікам Нарвегіі. Пра яго жыццё мала вядома, усе біяграфічныя звесткі звязаны з яго смерцю. Хальвард абараніў жыццё жанчыны, хутчэй за ўсё рабыні, якая атрымала прытулак на яго караблі. Гэта жанчына была абвінавачана экіпажам карабля ў крадзяжы. Абараняючы жыццё нявіннага чалавека, Хальвард, атрымаўшы смяротнае раненне, быў забіты разам з абвінавачанай жанчынай. Прывязаўшы забітага Хальварда да млынавага жорана, забойцы спрабавалі затапіць цела ў моры каля фіёрда Драмен, але яно не танула. У выніку забойства Хальварда было раскрыта.

## Шанаванне 
Шанаванне Хальварда ўзнікла ў Каталіцкай царкве ў Сярэднявеччы. Ён лічыцца заступнікам нявінных людзей. У 1130 годзе ў Осла быў пабудаваны кафедральны сабор, які носіць яго імя, дзе захоўваліся яго мошчы. Да 17 стагоддзя гэты сабор прыйшоў у заняпад і ад яго ў наш час засталіся толькі адны руіны.

Дзень памяці ў Каталіцкай царкве — 15 мая.

## Крыніца 
* Артыкул пра Св. Хальварда 

## Спасылкі 
* Індэкс святых 

Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XI стагоддзя
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Святыя Нарвегіі
Лемпа

**Лемпа** () — рака ў Цэнтральнай Амерыцы. Даўжыня — 422 км, плошча вадазбору — 18246 км². Выток знаходзіцца паміж Сьера-Мадрэ-дэ-Ч'япас і Сьера-дэль-Мерандон у паўднёвай частцы Гватэмалы, непадалёк ад горада Алопа.

Асноўныя прытокі: Моха-Флорэс, Эль-Салітрэ, Сумпуль.

## Гідразбудаванні 
На рацэ пабудаваны некалькі ГЭС. У Сальвадоры маюцца плаціны Гуаёджу, Серон Грандэ.

## Спасылкі 
* Нараджэнне і развіццё ракі Лемпа 

Катэгорыя:Рэкі Гватэмалы
Катэгорыя:Рэкі Гандураса
Катэгорыя:Рэкі Сальвадора
Багдан Багданавіч Саламярэцкі

**Багдан Багданавіч Саламярэцкі**, у хрышчэнні **Ісакій** (1589 — 1630) — вялікалітоўскі арыстакрат герба «Равіч». Староста крычаўскі (з 1620). Адзін з найбольш паслядоўных абаронцаў праваслаўнай веры ў Рэчы Паспалітай.

## Біяграфія 
Прадстаўнік княжацкага роду Саламярэцкіх, галіны смаленскіх князёў Расціславічаў. Сын князя Багдана Іванавіча Саламярэцкага (? — 1602) і Евы з Корсакаў.

Багдан Багданавіч Саламярэцкі нарадзіўся 30 мая 1589 года ў Крычаве. Яго хросным быў нейкі жабрак, ахрышчаны як Ісакій у імя святога Ісакія Далмацкага. Выхоўваўся ў духу вернасці праваслаўю. З 5 гадоў Багдан пачаў вучыцца ў Лаўрэнція Зізанія, а ў канцы 1590-х гадоў бацька запрасіў іншага вядомага настаўніка і прапаведніка Мялеція Сматрыцкага, пад кіраўніцтвам якога малады Багдан Саламярэцкі праходзіў навучанне. Пасля яны разам выехалі на вучобу ў Еўропу. Багдан вучыўся ва ўніверсітэтах Брэслаў, Нюрнберга, Лейпцыга і Вітэнберга.

Пасля свайго вяртання з-за мяжы ў 1604 працягваў справу бацькі адносна падтрымкі праваслаўя ў Літве і Беларусі. Разам з князем Багданам Агінскім Багдан Саламярэцкі падтрымліваў дзейнасць Віленскага і Менскага праваслаўных брацтваў.

У 1620 у князь Багдан Саламярэцкі быў прызначаны старостам крычаўскім. У 1626 у вырашыў у сваім маёнтку Баркалабава заснаваць Свята-Духаў манастыр для процідзеяння уніі. Аднак гэты план не паспеў ўвасобіць з прычыны раптоўнай смерці ў 1630 годзе. Яго справу завяршыла сястра Алена з мужам Багданам Статкевічам.

Яму прысвечана «Евангелле вучыцельнае» (Еўе, 1616).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Сліж Н.* Сямейныя адносіны і шлюбныя стратэгіі Саламярэцкіх у 16 — першай палове 17 ст. //  Гістарычны альманах. — 2005. — Т. 11. — С. 86-121.

## Спасылкі 
* Князі Саламярэцкія 

Багдан Багдановіч
Катэгорыя:Старосты крычаўскія
Эйстэйн I Магнусан

**Эйстэйн I Магнусан** (, каля  — ) — кароль Нарвегіі з 1103 па 1123 год.

## Біяграфія 
Эйстэйн быў старэйшым сынам караля Магнуса III, народжаным ад невядомай наложніцы нізкага паходжанняЗаконных дзяцей у Магнуса не было, таму пасля яго гібелі ў Ірландыі ў 1103 годзе суправіцелямі Нарвегіі фармальна сталі Эйстэйн і два яго малодшыя браты, Сігурд I Крыжак і Олаф Магнусан. Олаф памёр у 1115 годзе, не дасягнуўшы паўналецця, а Эйстэйн і Сігурд заставаліся суправіцелямі да смерці Эйстэйна ў 1123 годзе, пасля чаго Сігурд застаўся аднаасобным кіраўніком Нарвегіі.

З 1107 па 1110 год Сігурд браў удзел у крыжовым паходзе, і Эйстэйн быў фактычна аднаасобным кіраўніком краіны. Хоць яго адносіны з Сігурдам былі даволі напружанымі, ім удалося пазбегнуць адкрытага канфлікту. Эйстэйн у значнай ступені адказны за эканамічнае і культурнае развіццё Нарвегіі ў пачатку XII стагоддзя. Пры ім былі пабудаваны некалькі цэркваў, заснавана абацтва Мункеліў у Бергене. Ён заваяваў для Нарвегіі гістарычную вобласць Емтланд у паўночнай Швецыі, паводле «Кругу Зямнога» Сноры Стурлусана; Емтланд заставаўся ў складзе Нарвегіі да 1645 года.

Эйстэйн быў жанаты на Інгеборг, дачцэ Гутама. У іх была адзіная дачка, Марыя, маці прэтэндэнта на прастол падчас грамадзянскай вайны Олафа Нешчаслівага, як быў абвешчаны каралём у 1166 годзе, але затым зрынуты і вымушаны бегчы з краіны.

## Літаратура 
* Claus Krag. «Øystein I Magnusson» I: Norsk biografisk leksikon, 2. utg. Bd 10. 2005

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя
Катэгорыя:Хорфагеры
Олаф Магнусан

**Олаф Магнусан** (стар.-сканд. *Olav Magnusson*) (1099 — 22 снежня 1115) — кароль Нарвегіі з дынастыі Хорфагераў (1103—1115), сын караля Нарвегіі Магнуса III Галаногага і наложніцы Сігрыд Сакседотэр.

## Біяграфія 
У жніўні 1103 года кароль Нарвегіі Магнус III Галаногі загінуў у баі з ірландцамі ў Ольстэры. Ён не меў законных дзяцей ад шлюбу са шведскай прынцэсай Маргарэт Інгідотэр, але ў яго было трое сыноў ад наложніц: Эйстэйн (1088—1123), Сігурд (1089—1130) і Олаф. Пасля смерці Магнуса Галаногага Эйстэйн, Сігурд і Олаф сталі сумесна кіраваць, падзяліўшы Нарвегію паміж сабой. 15-гадовы Эйстэйн стаў кіраваць на поўначы, а 14-гадовы Сігурд — на поўдні. Уладаннямі чатырохгадовага Олафа старэйшыя браты сталі кіраваць разам.

Олаф Магнусан быў высокі ростам, прыгожы сабой, вясёлы норавам і просты ў зносінах. Ён карыстаўся любоўю сваіх падданых. У снежні 1115 года 16-гадовы Олаф захварэў і сканаў.

Кароль Нарвегіі Олаф памёр падлеткам, таму пазней яго нават не сталі ўлічваць пры нумарацыі каралёў, і Олаф Хокансан у XIV стагоддзі кіраваў пад імем Олаф IV.

## Спасылкі 
* Улаф Магнусан, кароль Нарвегіі на сайце «Усе манархі свету» 
* Olav Magnusson (1103—1115)".
* Olaf Magnusson (Store norske leksikon)

Катэгорыя:Каралі нарвежскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя
Катэгорыя:Хорфагеры
Эйрык II Ганіцель Папоў

**Эйрык II Магнусан** (,  — ) — конунг Нарвежскай Дзяржавы з 1280 па 1299 год. Мянушка *prestahatari* перакладаецца па-рознаму («Ганіцель папоў», «Граза царквы», «Ненавіснік святароў» і да т.п.). Старэйшы з сыноў Магнуса VI, што дажылі да паўналецця. Маці Эйрыка была Інгеборга, дачка дацкага караля Эрыка IV і Юты Саксонскай, праўнучкі Альбрэхта Мядзведзя (які, у сваю чаргу, быў прапраўнукам Олафа Святога).

У 1281 годзе Эйрык ажаніўся з Маргарэт, дачкой шатландскага караля Аляксандра III. Праз два гады нарадзілася іх дачка, Маргарэт Нарвежская Дзева, пры гэтым сама Маргарэт памерла або пры родах, або адразу пасля родаў. Пасля гібелі Аляксандра III Маргарэт Нарвежская Дзева павінна была атрымаць у спадчыну шатландскі трон, але ў шасцігадовым узросце памерла па дарозе каля Аркнейскіх астравоў. У другім шлюбе з Ізабелай Брус, сястрой караля Шатландыі Роберта Бруса. Дачка Інгеборг ад гэтага шлюбу выйшла замуж за Вальдэмара Магнусана. У Эйрыка не было сыноў, таму яго спадчыннікам стаў брат, Хокан V Святы. Паколькі сыноў не было і ў Хокана, са смерцю апошняга згасла дынастыя Інглінгаў, і Нарвегія да 1905 года страціла незалежнасць.

Кіраванне Эйрыка было адзначана канфліктам з царквой, з-за чаго ён атрымаў мянушку «prestahatari» («ганіцель папоў»). Агульная лінія, аднак, была характэрнай для гэтага этапу гісторыі Нарвегіі, калі арыстакраты ўсімі сіламі спрабавалі пашырыць сваю ўласную ўладу і паменшыць уладу царквы.

Эйрык памёр 15 ліпеня 1299 года і быў пахаваны ў старым саборы Бергена, знесеным у 1531 годзе.

## Спасылкі 
* Narve Bjørgo, Store Norske Leksikon
* Eirik Magnusson 1280—1299
* Усе манархіі свету
* Сусветная гісторыя
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1260-я гады
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя
Катэгорыя:Хорфагеры
Ян Анзельм Вільчак

**Ян Анзельм Вільчак** (? — студзень 1649) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Паходзіў з незаможнага шляхецкага рода Вільчкаў з Ашмянскага павета. Пачынаў кар’еру ў якасці падсудка ашмянскага (з 1621). Пазней здолеў праявіць сабе пры каралі Уладзіславе. У 1633 і 1639 быў маршалкам Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага, а ў 1635 годзе стаў старостам ашмянскім, якім заставаўся да смерці.

У 1640 атрымаў сенатарскую годнасць, стаўшы полацкім кашталянам. У 1644 быў прызначаны троцкім кашталянам.

Ян Анзельм Вільчак быў другім мужам Сюзаны Гасеўскай, дачкі Аляксандра Гасеўскага.

## Літаратура 
* Artur Walden, Marszałkowie świeccy Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1633—1648, w: Czasopismo Prawno-Historyczne, t. LXV, 2013, z. 1, s. 168.
* Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego, t. 2, Województwo trockie XIV—XVIII wiek, pod redakcją Andrzeja Rachuby, Warszawa 2009, s. 128, 668.

Ян Анзельм
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны троцкія
Катэгорыя:Кашталяны полацкія
Катэгорыя:Старосты ашмянскія
Катэгорыя:Падсудкі ашмянскія
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014 (група А)

У сезоне 2014 Другая ліга была падзелена на дзве групы. Групу А складалі клубы з усходу краіны.

Спаборніцтвы ў групе праходзілі з 27 красавіка па 20 верасня 2104 года. У выніку месца ў фінальным этапе атрымалі:
* «Орша»
* «Жлобін»
* «Ждановічы»
* «Прамень»
 
## Клубы-ўдзельнікі 

## Турнірная табліца 
## Вынікі матчаў 
## Чэмпіянат па турах 
## Статыстыка гульцоў 
### Бамбардзіры 
Крыніца: Football.By

## Спасылкі 
* 
* 

2014 А
Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2014 годзе
Катэгорыя:2014 год у футболе
Саламярэцкія

**Саламярэцкія** — княжацкі род, галіна Рурыкавічаў з Расціславічаў Смаленскіх. Пазней карысталіся гербам «Равіч».

Прозвішча паходзіць ад маёнтка Саламярэч у Менскім павеце (цяпер — в. Саламярэчча Мінскага раёна).

## Гісторыя 
Пачынальнікам роду лічыцца князь Іван Дзмітрыевіч Шах, праўнук смаленскага князя Святаслава Іванавіча, які загінуў у бітве на Віхры ў 1386 годзе. Іван Дзмітрыевіч меў сыноў Андрэя Шаха і Васіля Шаховіча, князя Саламярэцкага. Ад князя Васіля і паходзіць уласна род Саламярэцкіх.

Прадстаўнікі роду ў асноўным займалі ўрады на ўсходзе ВКЛ (Мсціслаў, Магілёў, Крычаў). Пазней адна галіна роду перасялілася ў Пінскі павет. Былі праваслаўнымі, але ў XVII ст. перайшлі ў каталіцтва.

Род згас у 1641 годзе са смерцю князя Яна Уладзіслава Саламярэцкага.

## Радавод 
* Васіль Іванавіч (?—1540), дзяржаўца магілёўскі з 1520; ∞ Ганна (?—1560), дачка Івана Уладыкі
** Андрэй Васілевіч (?—1541); ∞ Таміла (? — 1555), дачка князя Міхаіла Мсціслаўскага
** Іван Васілевіч (?—1582), першы кашталян мсціслаўскі з 1566; ∞ 1) Багдана (? — да 1550), дачка Паўла Сапегі, 2) Ганна (? — пасля 1593), дачка Яна Глябовіча
*** (2) Багдан Іванавіч (?—1602), староста крычаўскі з 1580; ∞ Ева, дачка Баркулаба Корсака
**** Багдан Багданавіч (1589—1630), староста крычаўскі з 1620
** Фёдар Васілевіч (? — каля 1540), староста медніцкі
** Багдан Васілевіч (?—1565), староста рагачоўскі з 1560; ∞ Фядора (? — каля 1576), дачка князя Юрыя Гальшанскага-Дубровіцкага
*** Іван Багданавіч (?—1602), перасяліўся ў Пінскі павет; ∞ 1) Беата з Дольскіх, 2) Малгажата, дачка Мікалая Лысакоўскага
**** Мікалай Леў (?—1626), кашталян смаленскі з 1623; ∞ Рэгіна, дачка Габрыэля Госцкага
***** Ян Уладзіслаў (?—1641), маршалак пінскі з 1629; ∞ 1) невядомая, 2) Ганна Валовіч (?—1669), д. Пятра Валовіча
** Юрый Васілевіч (?—1559), староста ашмянскі ў 1549—1550; ∞ Ганна, дачка князя Сямёна Адзінцэвіча

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Krzysztof Pietkiewicz* Pierwsi kniaziowie Sołomereccy // Inter Regnum et Ducatum, red.: Guzowski Piotr, Liedke Marzena, Borody Krzysztof, Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym Europy (2018), s. 427—440.
* 
* *Сліж Н.* Сямейныя адносіны і шлюбныя стратэгіі Саламярэцкіх у 16 — першай палове 17 ст. // Гістарычны альманах. — 2005. — Т. 11. — С. 86-121.
Маргарэт Нарвежская Дзева

**Маргарэт Нарвежская Дзева** (; 9 красавіка 1283, Цёнсберг, Нарвегія — 26 верасня 1290, у Аркнейскіх астравоў) — каралева Шатландыі з 19 сакавіка 1286 года. Бацька — Эйрык II, кароль Нарвегіі. Маці — Маргарэт, дачка Аляксандра III, памерла пры родах.

У 1286 годзе Аляксандр III раптам загінуў, калі яго конь, уначы, скінуў яго на скалы. Трое яго дзяцей памерлі яшчэ пры яго жыцці, таму прамых спадчыннікаў пасля смерці караля не засталося. Роберт Брус (дзед будучага караля Роберта I) і Іаан Баліял неадкладна заявілі прэтэнзіі на прастол, а маладая ўдава Аляксандра, Іаланда дэ Дро, абвясціла пра тое, што цяжарная законным спадчыннікам. Тым не менш, чым скончылася гэта цяжарнасць дакладна невядома, і таму каралевай была абвешчана Маргарэт. Меркавалася, што спачатку, з прычыны юнага ўзросту, яна будзе кіраваць пад рэгенцтвам шасцярых прадстаўнікоў шатландскай арыстакратыі. Англійскі кароль Эдуард I, заручыўшыся падтрымкай шматлікіх баронаў Шатландыі хацеў заключыць шлюб паміж Маргарэт і сваім сынам, першым прынцам Уэльскім, што было зацверджана дагаворам у Брыгаме.

Аднак па шляху ў сваё новае каралеўства 7-гадовая дзяўчынка захварэла і сканала на караблі каля Аркнейскіх астравоў. Яе цела было адпраўлена на радзіму і пахавана ў Нарвегіі.

Смерць малалетняй спадчынніцы выклікала ў Шатландыі спрэчкі за карону паміж некалькімі прэтэндэнтамі, а затым і англа-шатландскую вайну, бо ў гэту спрэчку ўмяшаўся кароль Англіі Эдуард I.

Пазней за яе выдавала сябе Ілжэ-Маргарэт, якая з’явілася ў Нарвегіі.

## Спасылкі 
* Артыкул пра каралеву на Undiscoveredscotland.co.uk

Катэгорыя:Каралі шатландскія
Катэгорыя:Манархі, якія памерлі ў дзяцінстве
Катэгорыя:Прынцэсы Нарвегіі
Тругві

**Тругві**:

* Тругві Олафсан (пам. 934) — нарвежскі конунг, сын караля Харальда I.
* Тругві Прэтэндэнт (пам. 1033) — вікінг, прэтэндэнт на нарвежскі прастол, магчыма, сын караля Олафа I.
* Тругві Гудмундсан (нар. 1974) — ісландскі футбаліст, нападаючы клуба «Вестманаэяр».
* Тругві Торхальсан (1889—1935) — прэм'ер-міністр Ісландыі.
Маргарэт Шатландская (каралева Нарвегіі)

**Ма́ргарэт Шатла́ндская** (, ;  — ) — каралева Нарвегіі і жонка караля Эрыка II Нарвежскага.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў замку Віндзар і была дачкой караля Аляксандра III Шатландскага ад яго першай жонкі, Маргарэт Англійскай. Яна выйшла замуж за Эрыка ў Бергене, у 1281 г. Па ўмовах шлюбнага кантракту нарвежская карона ў абмен на грашовую кампенсацыю адмаўлялася ад прэтэнзій на востраў Мэн і на Гебрыдскія астравы.

Яна памерла ў Цёнсбергу, магчыма падчас, а можа і пасля таго як нарадзіла Маргарэт, якая стала каралевай Шатландыі ў 1286 г. Яе смерць датуюць 9 красавіка 1283 г., але Хроніка Ланеркоста сцвярджае, што яна сканала 27/28 лютага 1283 г.

Маргарыта была пахавана ў старым кафедральным саборы Бергена. Гэты сабор быў разбураны ў 1531 г. на яго месцы ў наш час знаходзіцца крэпасць Бергенхус.

Катэгорыя:Памерлі пры родах
Катэгорыя:Жонкі манархаў Нарвегіі
Свен Кнудсан

**Свен Кнутсан** (каля 1016—1035) — кіраўнік Нарвегіі (1030—1035 гады) у перыяд уваходжання Нарвегіі ў склад англа-дацкай дзяржавы Кнуда Вялікага. Кіраванне Свена адзначылася ўзмацненнем жорсткасці дзяржаўнай адміністрацыі і мецяжамі нарвежцаў супраць дацкай улады.

Свен быў старэйшым незаконнанароджаным сынам Кнуда Вялікага, караля Англіі, Даніі і Нарвегіі, і Эльфгіфу Нартгемптанскай, дачкі Эльфгельма, элдармена Нартумбрыі.

У 1030 годзе юны Свен быў прызначаны сваім бацькам намеснікам Нарвегіі. Верагодна, Кнуд планаваў пасля сваёй смерці падзяліць тэрыторыю сваёй дзяржавы паміж Свенам і сваім законным сынам Хардэкнудам, пакінуўшы першаму Нарвегію, а другому — Англію і Данію. Незадоўга да прыбыцця Свена ў Нарвегію яе прастол паспрабаваў захапіць Олаф Святы, былы нарвежскі кароль, зрынуты Кнудам Вялікім. Але войскі Олафа пацярпелі паражэнне ў бітве пры Стыкластадзіры, а сам прэтэндэнт быў забіты. Гэта дазволіла Свену зацвердзіцца ў Нарвегіі.

Вялікі ўплыў на Свена і яго палітыку ў Нарвегіі аказвала яго маці Эльфгіфу Нартгемптанская. Яна фактычна кіравала краінай ад імя свайго сына. Эльфгіфу і Свен працягвалі курс Кнуда Вялікага на ўмацаванне цэнтральнай улады, спрабуючы ўвесці ў Нарвегіі дзяржаўную сістэму па дацкім узоры. Былі павышаны падаткі, уведзены новыя павіннасці сялян на карысць караля, а таксама сталі больш жорсткім пакаранні за шэраг крымінальных злачынстваў супраць дзяржавы і грамадскага парадку. Гэта выклікала абурэнне нарвежцаў. У краіне ўзнік і стаў хутка распаўсюджвацца культ Святога Олафа, кіраванне якога цяпер успаміналі з падзякай, і рух за аднаўленне старажытнай нарвежскай каралеўскай дынастыі супраць дацкай узурпацыі. Паўстанне супраць Свена ўзначаліў Тругві Прэтэндэнт, які назваў сябе сынам караля Олафа Тругвасана і ірландскай каралевы Гіды (Гюды), але неўзабаве Прэтэндэнт быў разбіты. У 1033 годзе Свен і яго маці былі вымушаны бегчы з Тронхейма на поўдзень краіны. Каля двух гадоў ім яшчэ ўдавалася падтрымліваць уладу Даніі ў Паўднёвай Нарвегіі, аднак у 1035 годзе, незадоўга да смерці Кнуда Вялікага, у краіну вярнуўся Магнус Высакародны, сын Олафа Святога, які адразу быў прызнаны каралём. Свен і Эльфгіфу былі выгнаны з Нарвегіі. Па шляху ў Англію Свен Кнутсан сканаў.

## Літаратура 
* Англасаксонская хроніка
* Stenton, F. Anglo-Saxon England. Oxford, 1973

Катэгорыя:Каралі нарвежскія
Катэгорыя:Англасаксонскі перыяд
Катэгорыя:Пазашлюбнае нашчадства манархаў Даніі
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Катэгорыя:Кнютлінгі
Елінг

.]]
**Е́лінг** (*Jelling*) — населены пункт у Даніі на паўвостраве Ютландыя (80 км ад Орхуса і 10 км ад Вейле). Насельніцтва складае 3370 чалавек (на 1 студзеня 2014).

У Елінгу валадарыў і меркавана быў пахаваны першы вядомы па гістарычных дакументах дацкі кароль Горм Стары і яго жонка Цюра. Два пахавальныя курганы і два рунныя камяні разам з царквой на месцы пахавання занесены ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. На поўдні горада знаходзіцца возера Форуп.

## Гл. таксама 
* Хедэбю
* Дацкія кругавыя замкі
* Бірка

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Даніі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Даніі
Катэгорыя:Гісторыя Даніі
Горм Стары

**Горм Стары** (; 910-я—958?) — кароль Даніі.

## Біяграфія 
Сын дацкага караля Кнуда I Хардэкнуда. Паводле слоў яго нашчадка, дацкага караля Свена II Эстрыдсена, Горм кіраваў з Елінгу ўсёй Даніяй і, хутчэй за ўсё, Шлезвігам.

Паходжанне мянушкі не зусім зразумелае. Горм не быў ні старым, ні прастадушным, раннія крыніцы сведчаць пра яго адкрытасць і прагматызм, калі справа тычылася адносін з хрысціянскімі суседзямі на поўдні. У часы Горма большасць датчан ушаноўвала старажытнагерманскіх багоў, але ўжо падчас кіравання яго сына Харальда I Сінязубага Данія афіцыйна прыняла хрысціянства.

[thumb|left|Паўночны курган у [Елінгу, «магіла Цюры», жонкі Горма Старога]]
Сцвярджаецца, што рэшткі Горма былі знойдзены на месцы першай хрысціянскай царквы ў Елінгу, пабудаванай пры Харальдзе. Лічыцца, што яны былі перанесены з узгорка, дзе ён быў першапачаткова пахаваны, а сам узгорак быў пераўтвораны ў памятнае месца.

Ад Горма вядзецца радавод усіх дацкіх манархаў, да кіруючай у наш час каралевы Маргрэтэ II, што робіць Данію найстарэйшай бесперапыннай манархіяй у Еўропе (у свеце яна саступае толькі Японіі).

Горм Стары быў жанаты з Цірай (або Цюрай), якая атрымала мянушку «Выратавальніца Даніі». Яе імем быў названы астэроід (115) Ціра, адкрыты ў 1871 годзе.

## Літаратура 
* Гвин Джонс. Викинги. Потомки Одина и Тора = A history of the vikings / Пер. с англ. З. Ю. Метлицкой. — Центрполиграф. — М., 2007. — С. 104—110. — 445 с. — (Загадки древних цивилизаций). — 5 000 экз. — ISBN 978-5-9524-3095-2.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Каралі дацкія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя
Катэгорыя:Кнютлінгі
Ёмсбарг

. Мастак Хальвдан Эгедыус.]]
**Ёмсбарг** — крэпасць паўлегендарнага ваеннага брацтва ёмсвікінгаў, якая існавала ў перыяд паміж 960 і 1043 гадамі ў вусце Одэра.

## Месцазнаходжанне 
Існаванне Ёмсбарга пакуль не пацверджана навуковымі данымі, тым не менш, у святле выяўлення рэштак добра ўмацаваных ваенных лагераў такая магчымасць навукоўцамі не выключаецца. Выказваліся здагадкі, што Ёмсбаргам можа быць паселішча, выяўленае ў вусце Одэра каля цяперашняга Воліна (Польшча), але знаходкі ў ім занадта сціплыя, каб дапусціць падобную ідэнтыфікацыю (пар. Вінета).

## Гісторыя і значэнне 
Паводле «Сагі пра ёмсвікінгаў», крэпасць была заснавана ў X ст. вікінгам Палнатакі дзесьці на ўзбярэжжы Балтыйскага мора, у вусці Одэра. Ёмсбарг быў буйной крэпасцю з вялікай гаванню, якая магла змясціць адначасова 300 вялікіх караблёў. Адсюль вікінгі здзяйснялі набегі на Нарвегію, Швецыю, Англію, Данію і іншыя краіны.

Пасля таго як ёмсбаргскія вікінгі пацярпелі ў 986 г. паражэнне ад нарвежскага ярла Хокана, які імкнуўся пазбавіцца ад дацкага вяршэнства, Ёмсбарг страціў значную частку свайго ўплыву, аднак працягваў заставацца незалежным апорным пунктам вікінгаў аж да 40-х гадоў XI ст., калі ён быў захоплены нарвежскім конунгам Магнусам Добрым.

## Пра ёмсвікінгаў 
Ёмсбарг быў галоўнай базай абшчыны ёмсвікінгаў, у якой падтрымлівалася вельмі строгая дысцыпліна і куды не дапушчаліся жанчыны. Сярод вікінгаў Ёмсбарга не было людзей маладзей за 18 гадоў і старэй за 50. Воінам забаранялася адлучвацца з крэпасці больш чым на тры дні. Усе яны падпарадкоўваліся закону помсты за загінулага субрата. Найвялікшай ганьбай для вікінга з Ёмсбарга лічылася праявіць баязлівасць ці не перадаць захопленую здабычу ў распараджэнне абшчыны, якая павінна была дзяліць здабытае ў баі паміж усімі воінамі. Паміж вікінгамі забараняліся якія-небудзь сваркі. Парушальнікаў прынятага ў Ёмсбаргу звычаю выганялі з абшчыны.

## Гл. таксама 
* Вінета
* Труса

## Літаратура 
* Гуревич А. Я. Существовал ли Йомсборг? \\ Избранные труды. Т. 1. Древние германцы. Викинги. — Спб., 1996.
* Nordisk familjebok. B. 13. Stockholm, 1910.

## Спасылкі 
* Jómsvíkinga saga «Сага пра Ёмсвікінгаў» (на ісландскай мове)
* «Сага пра Ёмсвікінгаў» (на дацкай мове)

Катэгорыя:Вікінгі
Катэгорыя:Скандынавія
Катэгорыя:Ёмсвікінгі
Драбета-Турну-Северын

**Драбета-Турну-Северын** (, венгерская назва *Szörényvár*, Сёрэньвар) — горад у Румыніі, у рэгіёне Валахія, адміністрацыйны цэнтр жудзеца Мехедынцы. Насельніцтва — 86,4 тыс. жыхароў (2011).

## Геаграфія 
Горад размешчаны на левым беразе Дуная, на супрацьлеглым беразе — сербскі горад Кладава. Непадалёк у II—IV стагоддзях існаваў адзін з найбуйнейшых мастоў антычнасці — мост Траяна, які злучаў старажытную Драбету і мясцовасць паблізу сучаснага Кладава. Цяпер апоры моста — важная славутасць акругі.

## Эканоміка 
У горадзе размешчаны вагонабудаўнічы завод.

## Городы-побрацімы 
Драбета-Турну-Северын з'яўляецца горадам-пабрацімам наступных гарадоў:

*  Вааса, Фінляндыя
*  Арлі, Францыя
*  Папінга, Грэцыя
*  Ракадаспідэ, Італія
*  Бор, Сербія
*  Севілья, Іспанія
*  Кладава, Сербія

## Спасылкі 
* Драбета-Турну-Северын

Катэгорыя:Гарады Румыніі
Катэгорыя:Мехедынцы
Сігурд Выхаванец Маркуса

**Сігурд Выхаванец Маркуса** (каля 1155 — 29 верасня 1163) — прэтэндэнт на нарвежскі каралеўскі прастол (1162—1163), які абвясціў сябе сынам караля Сігурда Муна (1136—1155) і братам караля Хокана Шыракаплечага (1157—1162).

## Біяграфія 
Сігурд Сігурдсан быў зводным братам Хокана Шыракаплечага, яго выхавальнікам быў Маркус са Скога (Рынгсакер). У 1162 годзе годзе кароль Хокан Шыракаплечы загінуў у бітве з ярлам Эрлінгам Скаке (Крывым). Прыхільнікі загінулага Хокана на чале з ярлам Сігурдам з Рэйра абвясцілі Сігурда каралём у Оплане. Але ім была падпарадкавана толькі невялікая частка дзяржавы. Мяцежнікі падзялілі войска, якое было ў іх, на дзве часткі. Конунг Сігурд і яго выхавальнік Маркус знаходзіліся ў бяспечным месцы, а ярл Сігурд са сваім атрадам здзяйсняў набегі на Оплан і Вікен, збіраючы грошы і харч. Бонды (сяляне) Вікена, якія сімпатызавалі ярлу Эрлінгу Скаке, на тынгах асудзілі людзей ярла Сігурда, як жывых, так і мёртвых.

Ярл Эрлінг Скаке, бацька караля Магнуса, сабраўшы сілы, нагнаў ярла Сігурда ў Храўснесе і разбіў увесь яго атрад. У баі быў забіты і сам ярл Сігурд з Рейра. Пазнаўшы пра гэта, конунг Сігурд і Маркус беглі спачатку на востраў Хисинг, а адтуль углыб мацерыка, спачатку ў Оплан, а потым у Тронхейм, дзе мясцовыя жыхары на эйратынгу абвясцілі Сігурда конунгам. Сабраўшы ўсе прызначаныя конунгу падатку на ўзбярэжжы, Сігурд і Магнус у пачатку лета 1163 года адправіліся ў Берген, але на шляху натыкнуліся на флот Нікаласа Сігурдсана, які значна праўзыходзіў іх па моцы. Невялікая дружына Сігурда рассеялася, а сам ён разам з Маркусам знайшоў прытулак на востраве Скарпа. Тут іх злавілі людзі Эрлінга і адвезлі ў Берген. 29 верасня 1163 года абодва яны былі пакараны смерцю: Сігурду адсеклі галаву, а Маркуса са Скога павесілі.

## Спасылкі 
* Сігурд Выхаванец Маркуса на сайце «Усе манархі свету» 
* Сага пра Магнуса, сына Эрлінга

Катэгорыя:Каралі нарвежскія
Катэгорыя:Хорфагеры
Палнатакі

**Палнатакі**, або **Пална-Токі** () — легендарны дацкі герой X стагоддзя, хёўдынг з вострава Фюн. Паводле «Сагі пра ёмсвікінгаў», ён пераканаў Свена Вілабародага выступіць супраць свайго бацькі, Харальда Сінязубага. «Сага пра ёмсвікінгаў» і «Дзеянні данаў» гавораць таксама, што Палнатакі асабіста забіў Харальда. Паводле адной з версій, гэта была яго помста Харальду за забойства дзеда Палнатакі, гёцкага ярла Отара, падчас уварвання Харальда на Готланд.

Значэнне імя Палнатакі не зусім зразумала і ёсць дзве версіі, якія інтэрпрэтуюць яго значэнне. Паводле першай версіі гэта патронім, гэта значыць Палнатакі — «Токі сын Пальні». Паводле іншай версіі Палнатакі гэта «Токі-страла» ці па-іншаму «Токі Лучнік».

Паводле «Сагі пра ёмсвікінгаў», Палнатакі заснаваў легендарнае брацтва ёмсвікінгаў, хоць многія ў гэтым сумняваюцца. 

Саксон Граматык прыпісваў Палнатакі гісторыю пра тое, як Харальд прымусіў яго страляць у яблык на галаве яго сына, які бяжаў з узгорка. Аднак гісторыя пра вялікага лучніка, прымушанага да падобнай сітуацыі, шырока распаўсюджана і ў іншых германскіх народаў. Найбольш вядомая з іх - гэта апавяданне пра Вільгельма Тэля.

Напачатку XIX стагоддзя Палнатакі стаў персанажам некалькіх літаратурных твораў, такіх як: «Палнатакі» Адама Эленшлегера і «Эпізод пра цяжкае спусташэнне жыцця поўначы» Фрыдэрыка Грунтвіга.

Катэгорыя:Гісторыя Даніі
Катэгорыя:Военачальнікі Даніі
Катэгорыя:Нардыстыка
Катэгорыя:Ёмсвікінгі
Хатан (рака)

**Хата́н** (, ) — рака ў Кітаі, правы прыток ракі Тарым.

Рака Хатан утвараецца ад сутокаў рэк Каракаш і Юрункаш, перасякае пустыню Такла-Макан у шырокай даліне. Даўжыня ракі складае 1035 км (ад вытоку ракі Каракаш). Плошча вадазбору 43 600 км². Сярэдні расход вады на выхадзе з гор складае 120 м³/с.

Хатан выкарыстоўваецца на арашэнне Хатанскага аазіса.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Кітая
Катэгорыя:Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён
Дэндрахраналогія

шахты, датуецца 680 да н.э.]]

**Дэндрахраналогія** (ад ) — навуковая дысцыпліна пра метады датавання падзей, прыродных з’яў, археалагічных знаходак і старажытных прадметаў, заснаваная на даследаванні гадавых кольцаў драўніны. Выкарыстоўваецца для датавання драўляных прадметаў і фрагментаў ствалоў дрэў (напрыклад, у пабудовах), а таксама ў біялогіі — пры вывучэнні біялагічных змен за апошнія тысячагоддзі. Існуе кірунак у дэндрахраналогіі — дэндракліматалогія, які займаецца вывучэннем заканамернасцей складання гадавых слаёў драўняных парод для ўсталявання клімату ў мінулыя геалагічныя эпохі.

Катэгорыя:Храналогія
Катэгорыя:Дрэвы