open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мікеланджэла Чэрквоцы

**Мікеланджэла Чэрквоцы**, **Мікеланджэла дэле Батальі** (іт. Michelangelo Cerquozzi detto Michelangelo delle Battaglie; ,  — , ) — італьянскі жывапісец эпохі барока, пісаў батальныя сцэны, за што атрымаў мянушку «Мікеланджэла баталій», уваходзіў у групу рымскіх жывапісцаў *бамбачанці*, адсюль яшчэ адну мянушку мастака: Мікеланджэла дэле Бамбачатэ (Michelangelo delle Bambocciate).

## Біяграфія 
Мікеланджэла нарадзіўся ў Рыме, у заможнай сям’і. Бацька быў багатым гандляром скурай; брат стаў доктарам багаслоўя, затым капеланам і багасловам; дзве сястры, манашкі, былі настаяцельніцамі манастыроў. Бацька прапанаваў сыну «якую-небудзь ганаровую працу», і той абраў жывапіс. Пасля кароткага навучання ў маньерыста Джузэпэ Чэзары, па мянушцы Кавалер д’Арпіна, ён стаў вядомы карцінамі са сцэнамі бытавога жанру. Затым далучыўся да групы бамбачанці, якую ўзначальваў фламандзец Пітэр ван Лар, якога за карлікавы рост і круглявыя формы цела празвалі «карапузам» (bamboccio). Мастакі распрацоўвалі «нізкі» жанр жывапісу, пісалі карціны са сцэнкамі са штодзённага жыцця.

Мастакоў «бамбаччанці» называлі «малымі караваджыстамі». Чэрквоцы таксама не пазбег уплыву Караваджа, як і многія жывапісцы яго часу. Аднак, у адрозненне ад многіх, Чэрквоцы ў сваіх карцінах праяўляў спачувальнае стаўленне да простых людзей і сціплых падзей; выключным дакументам з’яўляецца невялікая карціна «Паўстанне Мазаньела» — аб’ектыўная хроніка неапалітанскіх народных хваляванняў, зусім пазбаўленая пафаснай рыторыкі.

У нацюрмортах жывапісец спалучаў «мёртвую прыроду» з элементамі пейзажа. У 1634 годзе Мікеланджэла Чэрквоцы стаў членам Акадэміі Святога Лукі ў Рыме, наведваў акадэмічныя сходы да 1652 года, хоць ніколі не прытрымліваўся іх строгіх правілаў.

Пачынаючы з 1630 года Чэрквоцы паступова атрымлівае прызнанне. Ён набыў вядомых апекуноў і атрымліваў заказы ад арыстакратычных сем’яў Барберыні, Калона, кардынала Рапачолі, графа Мадэны Каміла Карандзіні, графа Карпеньі і іншых. Сярод яго сяброў былі П'етра да Картона, Джачынта Брандзі і Карнеліс Блумарт. З вучняў вядомыя Матэа Банічэлі і Джавані Франчэска Джэрардзі.

Чарквоцы не быў жанаты і застаўся бяздзетным.
Пермская вобласць

**Пермская вобласць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе РСФСР (1938—1991) і Расійскай Федэрацыі (1991—2005). Плошча — 160,6 тыс. км². Адміністрацыйны цэнтр — горад Перм.

У 2005 годзе ў выніку аб’яднання з Комі-Пярмяцкай аўтаномнай акругай у адзіны суб’ект Расійскай Федэрацыі пераўтворана ў Пермскі край.

## Гісторыя 
Утворана 3 кастрычніка 1938 года. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР шляхам вылучэння са складу Свярдлоўскай вобласці. 31 мая 1939 года Вярхоўны Савет СССР зацвердзіў стварэнне вобласці.

З 8 сакавіка 1940 года па 2 кастрычніка 1957 года называлася Молатаўскай вобласцю. 1 лютага 1963 года Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР у Пермскай вобласці была ўведзена новая сетка раёнаў. 12 студзеня 1965 года былі адноўлены 13 раёнаў. 4 лістапада 1965 года Указам Прэзідыума ВС РСФСР былі ўтвораны Горназаводскі, Ялоўскі і Кішэрцкі раёны. 30 снежня 1966 года Указам Прэзідыума ВС РСФСР быў утвораны Уінскі раён з цэнтрам у сяле Уінскае. 13 снежня 1968 года Указам Прэзідыума ВС РСФСР быў ізноў створаны Вялікасасноўскі раён з цэнтрам у сяле Вялікая Саснова.

У адпаведнасці з Указам Прэзідэнта Расіі У. У. Пуціна № 849 «Аб паўнамоцным прадстаўніку Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў федэральнай акрузе» ад 13 мая 2000 года Пермская вобласць была аднесена да Прыволжскай федэральнай акругі.

У склад Пермскай вобласці ўваходзіла Комі-Пярмяцкая аўтаномная акруга (да 1977 года — нацыянальная акруга). З прыняццем Канстытуцыі Расіі (1993 год) акруга стала самастойным суб’ектам Расійскай Федэрацыі, тэрытарыяльна працягваючы знаходзіцца ў складзе Пермскай вобласці, якая таксама з’яўляецца суб’ектам РФ, і знаходзячыся з вобласцю ў дагаворных адносінах.

7 снежня 2003 года адбыўся рэферэндум, на якім жыхары Пермскай вобласці і Комі-Пярмяцкай аўтаномнай акругі падтрымалі аб’яднанне ў адзіны суб’ект Расійскай Федэрацыі. З 1 снежня 2005 года Пермская вобласць і Комі-Пярмяцкая аўтаномная акруга спынілі сваё існаванне, утварыўшы новы суб’ект Расійскай Федэрацыі — Пермскі край. Аб’яднанне было пацверджана Федэральным канстытуцыйным законам ад 25.03.2004 г. № 1-ФКЗ «Аб утварэнні ў складзе Расійскай Федэрацыі новага суб’екта Расійскай Федэрацыі ў выніку аб’яднання Пермскай вобласці і Комі-Пярмяцкай аўтаномнай акругі».

Катэгорыя:Пермскі край
Катэгорыя:Былыя суб’екты Расійскай Федэрацыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1938 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 2005 годзе
Тэнгіз (возера)

**Тэнгіз** — горка-салёнае бяссцёкавае возера на захадзе Тэнгіз-Кургальджынскай упадзіны ў паўночнай частцы Казахскага драбнасопачніка (Сары-Арка), найбуйнейшае з Тэнгіз-Кургальджынскіх азёр. Знаходзіцца ў Казахстане каля мяжы Акмолінскай вобласці з Карагандзінскай, на тэрыторыі Каргалжынскага раёна. Уваходзіць у склад Каргалжынскага запаведніка, які з 2008 года з’яўляецца часткай аб’екта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА «Сарыарка — Стэпы і азёры Паўночнага Казахстана». У 1976 годзе Тэнгіз-Кургальджынская сістэма азёр была ўключана ў пералік водна-балотных угоддзяў міжнароднага значэння, якія падпадаюць пад дзеянне Рамсарскай канвенцыі.

Размешчана ў тэктанічнай упадзіне. Плошча — 1590 км²; даўжыня — 74,4 км, шырыня — 40,2 км, глыбіня — да 7,75 м. У возера Тэнгіз упадаюць рэкі Нура, Куланотпес (Куланутпес). У асобныя гады значная частка Тэнгіза перасыхае. Вада змяшчае мірабіліт.

Возера Тэнгіз дастаткова вялікае, яно ў тры разы большае за Бодэнскае возера. Шмат астравоў.

Катэгорыя:Азёры Казахстана
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Катэгорыя:Салёныя азёры
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Казахстане
Сондрыа (правінцыя)

**Сондрыа** (, ) — правінцыя на поўначы Італіі, у вобласці Ламбардыя.

Геаграфічна супадае з далінай Вальтэліна. Сталіца — горад Сондрыа.

## Геаграфія 
Рэльеф пераважна горны. Паселішчы разрозненыя. На поўначы правінцыя мяжуе са Швейцарыяй, на захадзе — з правінцыямі Кома і Лека, на поўдні — з правінцыяй Бергама, на ўсходзе — з правінцыямі Брэшыя, Трэнта і Бальцана. У правінцыі знаходзяцца самыя высокія горы Ламбардыі — Рэтыйскія Альпы. Паміж гарамі размешчаны даліны, у асноўным працягнуліся з поўначы на поўдзень. Найбуйнейшымі з іх з’яўляюцца Вальтэліна і Валькіявена.

У правінцыі налічваецца 78 камун, найбуйнейшыя — сталіца Сондрыа і Лівінья, турыстычны і курортны цэнтр. У паўночна-ўсходняй частцы створаны нацыянальны парк Стэльвіа.

Катэгорыя:Правінцыі Ламбардыі
Вызваленне сялян (верш)

**«Вызвале́нне сяля́н»** () — антыпрыгонніцкі верш Уладзіслава Сыракомлі. Пры жыцці аўтара ніколі не публікаваўся, хаця меў вялікую папулярнасць і хадзіў у рукапісах.

20 лістапада 1857 года цар Аляксандр II зацвердзіў рэскрыпт з праектам сялянскай рэформы і даслаў яго віленскаму губернатару Уладзіміру Назімаву. На сходзе 1858 г. у Вільні беларуская шляхта абмяркоўвала гэты праект, аднак не падтрымала нават замену паншчыны чыншам, што ўразіла Уладзіслава Сыракомлю і ён напісаў свой верш.

Эліза Ажэшка ўспамінала:*Яго [Сыракомлі] творы, не столькі апублікаваныя, колькі тыя, што разыходзіліся ў рукапісах, мелі ў гады, якія непасрэдна папярэднічалі 1863-му, вялікі ўплыў на адносіны так званага класа землеўласнікаў да пытання аб вызваленні з-пад паншчыннай сістэмы і распрыгоненні сялян. Дык вось, як звычайна бывае, на вялікае хваляванне грамадскай думкі ўплывалі шматлікія фактары, у тым ліку і літаратура. Сялянскія аповесці Крашэўскага чыталіся, расхопліваліся, развозіліся… але самае моцнае ўражанне тут, на Літве, выклікалі вершы Сыракомлі. Памятаю пра адзін. Напісаны з выпадку нейкіх ваганняў камітэта Віленскай губ., ён меў у кожнай страфе канцоўку: „Ганьба мне, што я ліцвін, што маю герб у пячатцы!“ Верш гэты хадзіў у рукапісах, у мностве спісаў; яго дэкламавалі на імянінах і іншых сходах моладзі.*Адзін з рэвалюцыянераў таксама ўключыў гэты твор у свой сшытак патрыятычных вершаў (разам з «Гутаркай двух суседаў»).

## Пераклады 
1882 г. Дзмітрый Мінаеў апублікаваў свой пераклад на рускую мову ў маскоўскім часопісе «Русская Мысль». Пазней на рускую перакладаў таксама Марк Жываў. 

На беларускую мову гэты верш пераклаў Максім Лужанін.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Вершы Уладзіслава Сыракомлі
Катэгорыя:Творы 1859 года
Катэгорыя:Вершы на польскай мове
Бенджамін Лі Сміт

**Бэнджамін Лі Сміт** (,  — ) — англійскі арыстакрат, падарожнік і яхтсмен, палярны даследчык. Сын і ўнук палітыкаў-радыкалаў, якія належалі да нонканфармісцкай царквы, брат суфражысткі Барбары Бадзішон. Пасля дазволу нонканфармістам навучацца ў Кембрыджскім універсітэце, скончыў Джызус-каледж, у 1856 годзе атрымаў ступень бакалаўра юрыспрудэнцыі, але ніколі не практыкаваў.

Атрымаўшы вялікую спадчыну, Лі Сміт паміж 1871 і 1882 гадамі распачаў пяць самастойных экспедыцый на Шпіцберген, Ян-Маен і Зямлю Франца-Іосіфа. Падчас плавання на Шпіцберген у 1872 годзе, падарожнік сустрэўся са шведскім палярнікам — баронам Нордэншэльдам, які планаваў адправіцца на Паўночны полюс. У 1873 годзе Лі Сміт даставіў яго камандзе свежыя запасы і дапамог вызваліцца з ільдоў. Падчас падарожжа 1880 года на яхце «Эйра» каманда ўдакладніла адкрыцці экспедыцыі Паера (было даследавана 110 міль новых узбярэжжаў) на Зямлі Франца-Іосіфа і ўпершыню высадзілася на мысе Флора. Падчас экспедыцыі 1881 года «Эйра» затанула ля мыса Флора, пасля змушанай зімоўкі каманда на шлюпках здолела ўлетку 1882 года без страт дасягнуць Новай Зямлі, адкуль была эвакуяваная суднамі, адпраўленымі на іх пошукі.

У 1874 годзе за выратаванне экспедыцыі Нордэншэльда палярнік быў узнагароджаны шведскім ордэнам Палярнай зоркі, а ў 1881 годзе Лі Сміт быў удастоены Залатога медаля заступнікаў Каралеўскага геаграфічнага таварыства. Яго імем названы Востраў Лі-Сміта на Зямлі Франца-Іосіфа і мыс і ледавік на Паўночна-Усходняй Зямлі. Нягледзячы на вялікія дасягненні, Лі Сміт быў сціплы, ніколі не выступаў публічна і не апублікаваў справаздач аб падарожжах. Кароткія нататкі аб яго экспедыцыях публікаваліся Клементам Маркемам у «Часопісе Каралеўскага геаграфічнага таварыства». Падарожнік быў забыты да часу смерці, першая яго біяграфія была надрукавана толькі ў 2013 годзе.

Катэгорыя:Падарожнікі Вялікабрытаніі
Канаан Банана

**Канаан Садзінда Банана** (, , Эсігадзіні, Паўднёвая Радэзія — , Лондан, Вялікабрытанія) — першы Прэзідэнт Зімбабвэ (18 красавіка 1980 — 31 снежня 1987). Дзеяч вызвольнага руху ў Радэзіі і Афрыканскага нацыянальнага саюза Зімбабвэ, пастар.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сельскай камуне Эсігадзіні недалёка ад г. Булавая. Пасля заканчэння сярэдняй школы два гады вывучаў багаслоўе ў семінарыі і ў 1962 годзе атрымаў сан святара метадысцкай царквы. Некалькі гадоў служыў святаром. Пазней атрымаў ступень магістра тэалогіі. У 1974—1975 гадах вучыўся ў семінарыі ў ЗША.

З канца 1960-х да 1975 года жыў у эміграцыі ў ЗША.

У пачатку 1970-х гадоў уступіў у нацыяналістычную арганізацыю Аб’яднаны Афрыканскі нацыянальны савет (ААНС), якая змагалася супраць кіруючага рэжыму Яна Сміта легальнымі сродкамі. Быў віцэ-прэзідэнтам выканаўчага камітэта ААНС. У 1975 годзе быў арыштаваны.

У канцы 1976 года пасля правалу Жэнеўскай канстытуцыйнай канферэнцыі па Радэзіі парваў з ААНС і публічна выступіў супраць палітыкі яе лідара біскупа А. Музарэвы.

У 1977 годзе стаў сакратаром інфармацыйнага аддзела Руху народа — унутранага крыла апазіцыйнай кіруючаму рэжыму марксісцкай партыі ЗАНУ, якую ўзначальваў Р. Мугабэ. Актыўна ўдзельнічаў у барацьбе за звяржэнне расісцкага рэжыму. Пасля забароны Руху народа ў 1977 годзе быў арыштаваны і прабыў 2 гады ў зняволенні.

Пасля абвяшчэння незалежнасці Зімбабвэ 11 красавіка 1980 года парламентам краіны быў абраны першым прэзідэнтам незалежнай дзяржавы. У 1982 годзе быў прыняты асобны закон, які забараняў грамадзянам краіны жарты, якія тычацца яго прозвішча.

Пасля сыходу з пасады прэзідэнта быў дыпламатам пры Арганізацыі афрыканскага адзінства (у прыватнасці, удзельнічаў у перамовах па спыненні крызісу ў Ліберыі) і ўзначальваў рэлігійны факультэт зімбабвійскага ўніверсітэта.

З’яўляецца аўтарам афрыканскай версіі малітвы *Ойча наш*: «Ойча наш, навучы нас патрабаваць сваю долю золата і даруй нам за нашу кемнасць…».

У 1997 годзе быў арыштаваны і ў 1998 годзе асуджаны па абвінавачванні ў сексуальным гвалце і садаміі, вылучаных у ходзе судовага працэсу аб забойстве яго былога целаахоўніка. Быў прызнаны вінаватым у адзінаццаці эпізодах. Вызвалены з-пад арышту пад заклад і збег у ПАР. Адмаўляў усе абвінавачванні, заявіўшы, што вылучаныя супраць яго абвінавачванні і паказанні былі «паталагічнай хлуснёй» з мэтай знішчыць яго палітычную кар’еру. Аднак пасля асабістай сустрэчы з прэзідэнтам ПАР Н. Мандэлай у снежні 1998 года вярнуўся на радзіму, дзе 18 студзеня 1999 года быў прысуджаны да 10 гадоў зняволення (з іх 9 гадоў — умоўна) і пазбаўлення царкоўнага сану. Знаходзіўся ў зняволенні 6 месяцаў (яго жонка ў 2000 годзе атрымала палітычны прытулак у Вялікабрытаніі).

Памёр ад раку 10 лістапада 2003 года ў Лондане.

## Спасылкі 
* Африкана.ру — Африканские новости — Умер Канаан Банана 
* Canaan Banana
* The Rev Canaan Banana

Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Памерлі ад раку
Катэгорыя:Асуджаныя за педэрастыю
Катэгорыя:Прэзідэнты Зімбабвэ
Вясна (літаратурны дадатак)

**«Вясна»** — штомесячны літаратурны дадатак да газеты «Камуніст» (г. Бабруйск). Выдаваўся ў 1928—1932 (з № 6 за 1931 пад назвай **«Ударнік»**). Выйшла 39 нумароў (апошнія № 1 — 2 за студзень—люты 1932). На старонках «Вясна» публікавалі свае творы члены бабруйскіх акруговых філіялаў «Маладняка» і Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў, маладыя пісьменнікі; празаікі Д. Абакшонак, Р. Бахта, Х. Бужан, А. Жукоўскі, М. Мікіцін, Б. Мікуліч, К. Уласюк (К. Антановіч), Х. Явар (Х. Шынклер), паэты А. Атава (А. Канановіч), Я. Валасевіч, С. Грахоўскі, А. Жаўрук, А. Зарыцкі, Я. Кохан, Ц. Крысько (В. Вітка), Я. Сукала, Р. Суніца (Р. Лынькоў), А. Сячко, А. Чымбур і інш. Друкавала артыкулы і рэцэнзіі, хроніку літаратурнага жыцця Бабруйшчыны. Рэдактар дадатка М. Лынькоў (да № 1 за 1931).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове
Катэгорыя:1928 год у Бабруйску
Катэгорыя:Газеты Бабруйска
Катэгорыя:Літаратурныя газеты Беларусі
Уладзімір Васільевіч Скарабагаты

**Уладзімір Васільевіч Скарабагаты** (, в. Калюга, Мінская губерня — ) — беларускі гісторык, дзяржаўны дзеяч. Кандыдат гістарычных навук (1955), дацэнт (1959). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Дэпутат Вярхоўнага Савета Беларускай ССР (1951—1955).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 10 снежня 1908 года ў в. Калюга (цяпер — Смалявіцкі раён, Мінская вобласць).

Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (1939), Акадэмія грамадскіх навук пры ЦК КПСС (1955). У 1974 абарона дысертацыі на саісканне вучонай ступені доктара гістарычных навук па спецыяльнасці «Гісторыя КПСС».
    
Працаваў у ЦК ЛКСМБ (з 1939, інструктар), Міністэрстве ўнутраных спраў Беларускай ССР (1947—1953, намеснік міністра), Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК КПБ (з 1953, старшы навуковы супрацоўнік), Беларускім дзяржаўным інстытуце народнай гаспадаркі імя В. У. Куйбышава (з 1963, дацэнт, загадчык кафедры).
 
Навуковыя інтарэсы: гісторыя міжнародных адносін; станаўленне бальшавізму ў Беларусі; гісторыя Камуністычнай партыі Беларусі.

## Узнагароды 
Ордэны Чырвонай Зоркі, Айчыннай вайны 1-й ступені і інш.

## Бібліяграфія 
* Испания в агрессивных планах американского империализма (1948—1953 гг.) : автореферат диссертации … кандидата исторических наук / В. В. Скоробогатый. ― Москва, 1954.
* Большевизм в Белоруссии на первом этапе его формирования : автореферат диссертации … доктора исторических наук : 07.00.01 / Скоробогатый Владимир Васильевич. ― Минск, 1974.
* Бальшавікі Мінска ў перыяд падрыхтоўкі Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі / У. В. Скарабагаты. ― Мінск, 1957.

## Літаратура 
* Скорабагаты [г. зн. Скарабагаты] Уладзімір Васілевіч / Артур Зельскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 437.

Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 3-га склікання
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Ворвань

[thumbnail|300px|right|Рэшткі гіганцкага катла для вытоплівання ворвалю
 непадалёк ад старога [Галандыя|галандскага паселішча XVII стагоддзя Смеерэнбург на Шпіцбергене, Нарвегія]]
**Ворвань** — тлушч, здабыты з марскіх жывёл (кіта, цюленя) або рыб. Ужываўся ў гарбарстве, шавецтве і рымарстве для жыроўкі скур і ботаў. У Беларусі ворвань выкарыстоўвалі гарадскія і местачковыя рамеснікі. Вясковыя гарбары і рымары карысталіся звычайна бярозавым дзёгцем.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кітабойны промысел
Катэгорыя:Гарбарная прамысловасць
Катэгорыя:Жывёльныя тлушчы
Катэгорыя:Жывёльны тлушч
Катэгорыя:Рыбныя прадукты
Катэгорыя:Дубільныя рэчывы
Bythograeidae

**Bythograeidae** — невялікае сямейства крабаў з падсекцыі , якое вылучаецца ў манатыпнае надсямейства **Bythograeoidea**. Жывуць на вялікай глыбіні паблізу гідратэрмальных крыніц сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў. Сямейства змяшчае 16 відаў у шасці родах. Іх роднасныя адносіны з іншымі крабамі няясныя. Лічыцца, што яны харчуюцца бактэрыямі і іншымі мікраарганізмамі.

## Віды 
* Род  Guinot, Hurtado & Vrijenhoek, 2002
**  Guinot, Hurtado & Vrijenhoek, 2002
* Род  Hessler & Martin, 1989
**  Guinot, 1990
**  Guinot & Segonzac, 2018
**  Guinot & Segonzac, 2018
**  Tsuchida & Hashimoto, 2002
**  Hessler & Martin, 1989
* Род  Williams, 1980
**  Guinot & Hurtado, 2003
**  Saint Laurent, 1988
**  Guinot & Segonzac, 1997
**  Saint Laurent, 1984
**  Williams, 1980
**  Guinot & Hurtado, 2003
* Род  Saint Laurent, 1984
**  Saint Laurent, 1984
* Род  McLay, 2007
**  McLay, 2007
**  (Takeda, Hashimoto & Ohta, 2000)
* Род  Guinot, 1989
**  (Williams, 1988)

Катэгорыя:Сямействы ракападобных
Катэгорыя:Крабы
Саркагіна

**Саркагіна** (*Sarcogyne*) — род  сямейства . Яго апісаў нямецкі батанік  у 1850 годзе. У 2021 годзе была вынесена прапанова прызначыць  тыпавым відам роду, «паколькі ён прадстаўляе першапачатковую канцэпцыю Sarcogyne як меланізаванай лецыдынавай апатэцыі без водарасцяў на краі».

## Віды 
На лістапад 2021 года база Species Fungorum прызнае 26 відаў роду *Sarcogyne*.

*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  

## Галерэя 

Файл:Sarcogyne regularis (EU1).jpg| (участак апатэцыя; чырванаватая частка паразітуе, гіяліна нармальная)

Катэгорыя:Лішайнікі
Катэгорыя:Аскаміцэты
Катэгорыя:Роды грыбоў
Тыбелюс выцягнуты

**Тыбелюс выцягнуты** (*Tibellus oblongus*)&nbsp;— від павукоў сямейства .

## Распаўсюджанне 
Від распаўсюджаны ў Еўропе, Паўночнай Афрыцы, на Блізкім Усходзе, Каўказе і Закаўказзі, ў Сярэдняй і Паўночнай Азіі на ўсход да Японіі. Жыве ў разнастайных біятопах, але аддае перавагу добра асветленым сонцам участкам, такім як вільготныя лугі, набярэжныя або пустыні, асабліва на пясчанай глебе.

## Апісанне 
Цела даўжынёй 8-10&nbsp; мм. Вонкава падобны на павукоў з роду  сямейства  сваімі выцягнутым жыватом і нагамі, прыціснутымі да цела ў стане спакою. Асноўная афарбоўка самкі&nbsp;— светла-жоўта-карычневая, пасярэдзіне спераду і ззаду цела маецца цёмна-карычневая падоўжная паласа, бакі жывата таксама прыцемненыя, паміж цёмнымі падоўжнымі палосамі ёсць больш светлыя, вузейшыя падоўжныя палосы і ў задняй частцы жывата дзве або радзей чатыры чорныя кропкі. Самец афарбаваны значна цямней і кантрасней. Асноўны колер самца&nbsp;— светла-шэры з амаль чорнымі падоўжнымі палосамі.

## Спасылкі 
* *Tibellus oblongus* ў Сусветным каталогу павукоў

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1802 годзе
Катэгорыя:Аранеаморфныя павукі
Аўраам Лемпель

**Аўраам Лемпель** (; 10 лютага 1936, Львоў — 4 лютага 2023) — ізраільскі спецыяліст у галіне інфарматыкі, прафесар.

Нарадзіўся ў 1936 годзе ў Львове. У 1959 годзе перабраўся з Польшчы ў Ізраіль. У 1977 годзе разам са сваім калегам, прафесарам Якавам Зівам, апублікаваў LZ7, першую версію алгарытму Лемпеля-Зіва, а ў 1979 годзе — другую версію, 79LZ.

Абедзве версіі паслужылі асновай для тэхналогій сціскання, такіх як TIFF, PNG, ZIP і GIF, а таксама сыгралі цэнтральную ролю ў фарматах PDF (для дакументаў) і MP3 (для музыкі).

Алгарытм, распрацаваны Лемпелем і Зівам, дазваляе сціскаць даныя без страт і не патрабуе папярэдняга ведання статыстычных уласцівасцей даных. Многія тэхналогіі сціскання, якія выкарыстоўваюцца ў інтэрнэце ў прыладах памяці, камп’ютарах і сродках сувязі, былі распрацаваныя на аснове гэтага алгарытму.

Памёр у 2023 годзе.

Катэгорыя:Вучоныя Ізраіля
Ужо птушкі пяюць ўсюды…

**«Ужо пту́шкі пяю́ць ўсю́ды…»** — лірычны верш Часлава Янкоўскага, які раней традыцыйна прыпісваўся Уладзіславу Сыракомлю.

Паводле Антона Брыля, твор напісаны прыблізна ў 1900 годзе. Аўтар быў пазначаны Сыракомля. Але ўжо ў № 204 19 верасня была апублікаваная зацемка ў якой Янкоўскі напісаў пра памылку публікатара Уладзіслава Каратынскага.

Даследчык Уладзімір Мархель, няведаючы пра публікацыю Янкоўскага ў «Kurier Litewski», быў перакананы ў аўтарстве Уладзіслава Сыракомлі, бо паэзія Янкоўскага нясе збольшага прыватны характар, а вобраз вясны выкарыстоўваўся ім выключна для перадачы асабістых пачуццяў. Да таго ж у ў ягонай лірыцы няма зліцця аўтарскага «я» з абагуленым «мы». На карысць аўтарства Сыракомлі навуковец таксама заўважаў сугучнасць з іншымі вершамі песняра («Араты — да жаваранка», «Варыянт з народнай песні», «Голас бедных»).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Творы 1861 года
Катэгорыя:Вершы на беларускай мове
Катэгорыя:Беларуская літаратура XIX стагоддзя
Бузіна канадская

**Бузіна канадская** (*Sambucus canadensis*) — лістападны куст ці невялікае дрэва, від роду  сямейства  (раней гэты род уключалі ў сямейства Бружмелевыя або вылучалі ў асобнае сямейства Бузінавыя).

## Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання 
Родам з Паўночнай Амерыкі, сустракаецца таксама ў Мексіцы і Цэнтральнай Амерыцы аж да Панамы.

## Батанічнае апісанне 
 з кнігі  і  «An illustrated flora of the northern United States, Canada and the British Possessions», 1913]]
Куст вышынёй да 3 м і больш.

Лісце супратыўнае, пёрыстае.

Улетку цвіце вялікімі (20-30 см у дыяметры) гронкападобнымі суквеццямі, кветкі дыяметрам 5-6 мм, з пяццю пялёсткамі.

Плады ад цёмна-фіялетавага да чорнага колеру, ад 3 да 5 мм у дыяметры.

Плады і кветкі ядомыя, але іншыя часткі расліны атрутныя, бо ўтрымліваюць таксін — .

## Гаспадарчае значэнне і прымяненне 
Плады выкарыстоўваюць у медыцыне, а таксама для падрыхтоўкі віна, жэле і фарбавальнікаў.

Лісце і кара могуць быць выкарыстаны ў якасці інсектыцыду.

Лісце, сцёблы, карані і няспелыя плады атрутныя для чалавека.

## Батанічная класіфікацыя 
### Сінонімы 
Па даных *The Plant List* на 2013 год, у сінаніміку віду ўваходзяць:

* 
* , nom. illeg.
* , nom. illeg.
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Адоксавыя
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Ягадныя культуры
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Ядавітыя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Swartzia

**Swartzia** — род лісцяных дрэў падсямейства  сямейства . Прадстаўнікі гэтага роду распаўсюджаны ў трапічных абласцях Амерыкі, апісана каля 180 відаў. Род названы ў гонар шведскага батаніка  (1760—1817).

Паколькі драўніна дрэў гэтага роду мае высокую шчыльнасць і вельмі цвёрдая, да іх часам ужываюць назву «».

## Хімічны склад 
У раслінах гэтага роду змяшчаецца маакіяін, флаваноіды з групы птэракарпанаў, які валодае фунгіцыднымі ўласцівасцямі.

## Віды 
Род падзяляецца на дзве секцыі:

* секцыя 
* секцыя *Swartzia*
** падсекцыя *Swartzia*
** падсекцыя *Terminales*

Паводле інфармацыі базы даных *The Plant List*, род уключае 185 відаў.

Раней да гэтага роду адносілі такія афрыканскія віды, як , якія былі ўключаны ў 1997 годзе ў род . У цяперашні час усе прадстаўнікі роду *Swartzia* паходзяць з Лацінскай Амерыкі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* The Swartzia Pages // The New York Botanical Garden.
* Работа па сістэматыцы роду
* Выявы некаторых відаў
* [Апісанне роду *Bobgunnia*](http://links.jstor.org/sici?sici=0007-196X(199701%2F03)49%3A1%3C1%3ABANAGO%3E2.0.CO%3B2-1)

Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Матыльковыя
Ян Галер

**Ян Га́лер** (, ; 1467, Ротэнбург-об-дэр-Таўбер — 1525) — нямецкі кнігавыдавец, купец.
, перакладзеных Мікалаем Капернікам]]
У 1505—1525 у сваёй друкарні ў Кракаве надрукаваў 251 кнігу, пераважна на лацінскай мове. Выдадзеная літаратура вызначалася гуманістычным зместам. Акрамя царкоўных кніг і падручнікаў друкаваў працы выкладчыкаў універсітэта, гуманістаў (Сакран, Корвін, Урсін, Эразм Ратэрдамскі, Павел з Кросна, Я. Вісліцкі і інш.), творы антычных класікаў. У выданнях карыстаўся гербамі Польшчы, ВКЛ, Кракава, а таксама меў уласную манаграму.

Кнігі з друкарні Галера распаўсюджваліся і ў Беларусі. На думку беларускага даследчыка В. І. Дарашкевіча, Галер, мог быць знаёмы з Ф. Скарынам.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Друкары Польшчы
Катэгорыя:Кнігагандляры
Катэгорыя:Постаці Кракава
Народная песенька з ваколіц Вільні

**«Народная пе́сенька з ваколіц Ві́льні»** () — верш Уладзіслава Сыракомлі на матыў беларускай народнай песні «Паехаў сынок аж на Украіну…».

Калі верш паходзіў з канкрэтнай фальклорнай крыніцы або правобраза, паэт не даваў яму ніякай назвы, а пазначаў, што гэта народная песня, таму гэты твор так і называецца. Паводле Вінцэся Каратынскага, гэты твор — «дакладнае паўтарэнне асновы народнай песні, вядомай па ўсёй Літве, не толькі ў ваколіцах Вільні».

Першакрыніца верша была ў свой час апублікаваная Янам Чачотам у «Вясковых песеньках з-над Нёмна і Дзвіны» (1846),. Як правобраз песню «Паехаў сынок аж на Украіну…» прапанаваў часопіс «Litwa i Ruś» у 1912 г.

Станіслаў Цывінскі адзначаў, што Сыракомля апусціўшы чатыры радкі арыгінальнай песні (пра тое, у што маці апранала сына і нявестку і як везла іх на могілкі), змякчыў арыгінал. Уладзімір Монах таксама заўважае, што пясняр абыйшоў «шурпатасць і прымітывізм» арыгіналу, каб узмацніць дыдактызм імаральныя сентэнцыі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вершы Уладзіслава Сыракомлі
Катэгорыя:Творы 1860 года
Катэгорыя:Вершы на польскай мове
Джакама Чэруці

**Джакама Чэруці** (іт. Giacomo Ceruti, —) — італьянскі мастак. Вядомы таксама як *Якабус Чэруці Брэшскі* — гэтым імем ён падпісваў некаторыя свае працы. Меў мянушку *Пітакета* — «маленькі жабрак», бо ў сваёй творчасці часта звяртаўся да рэальных сюжэтаў, пісаў людзей з народа.

## Біяграфія 
Доўгі час у даследчыкаў было вельмі мала інфармацыі пра жыццё мастака. Толькі ў XX стагоддзі дзякуючы адкрыццям італьянскіх даследчыкаў Р. Лонгі і Дж. Дэ Логу былі атрыманы дадзеныя пра біяграфію Чэруці. Выяўленыя Дэ Логу і апублікаваныя ім у 1931 годзе 46 карцін мастака з замка графаў Сальвадэга ў Падэрнэла (цяпер большасць з гэтых работ знаходзіцца ў пінакатэцы Брэшыі) дазволілі звязаць імя гэтага майстра з групай мастакоў першай паловы XVIII стагоддзя, якія працавалі ў розных галінах Італіі і працягвалі традыцыі Караваджа. Лонгі назваў іх «жывапісцамі рэальнасці» (pittori della realtà).

Сёння лічыцца, што мастак нарадзіўся ў 1698 годзе ў Мілане, а не ў Брэшыі, як думалі раней на падставе яго подпісу «Якабус Чэруці Брэшскі» (Jacobus Ceruti Brixsebsis). Пра яго адукацыю няма надзейных звестак, але даследчыкі мяркуюць, што ён быў звязаны з Фра Галгарыа і бергамскім мастаком Антоніа Чыфрондзі.

Раннія гады жыцця мастак правёў у Мілане, затым працаваў у Брэшыі (1728), Венецыі (1736), Падуі (1737—1741), П’ячэнцы (1743).

Памёр мастак, верагодна, у 1767 годзе ў Мілане.
Галубятня

**Галубя́тня** — пабудова для ўтрымання галубоў. Вядома з XVI стагоддзя; яе пашырэнне звязана з паштовымі патрэбамі. Галубятні будаваліся часцей у магнацкіх і шляхецкіх сядзібах. Гэта былі звычайна невялікія драўляныя будынкі з адтулінамі ў сценах (ляткамі) для залёту галубоў пад двух-, чатырохсхільнымі або шатровымі навесамі. Ставіліся галубятня на слупах, на ўязных варотах (г.п.Сапоцкін Гродзенскага, в. Івань Слуцкага раёнаў і інш.), у верхніх частках гаспадарчых пабудоў (свірнаў, птушнікаў і інш). Сустракаецца і ў наш час.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні, якія выкарыстоўваюцца для ўтрымання жывёл
Катэгорыя:Галубы
Добрыя весці (Сыракомля)

**«Добрыя ве́сці»** — верш Уладзіслава Сыракомлі.

Упершыню твор быў надрукаваны яшчэ пры жыцці аўтара, але ананімна, 27 лютага 1862 г. у складзе другога выдання «Гутаркі старога дзеда». Аўтарскі рукапіс не захаваўся. У 1887 г. Вінцэсь Каратынскі пісаў, што пясняр выказаў свае грамадскія погляды ў вершы «вуснамі селяніна». У 1983 г. Уладзімір Мархель паспрабаваў рэканструяваць першапачатковы тэкст на аснове існых спісаў і публікацый у друку.

Беларускі філолаг Леў Цвяткоў адзначаў, што верш напісаны чыстай і прыгожай народнай беларускай мовай.

## Напісанне 
У сваіх успамінах Язэп Крашэўскі, цытуючы першыя 4 радкі, сцвярджае, што гэта спроба беларускамоўнага лібрэта Сыракомлі для музыкі Фаўстына Лапатынскага 1848 г. З Крашэўскім пагадзіліся і Яўхім Карскі, Міхась Ларчанка і Сцяпан Майхровіч.

У 1872 г. Вінцэсь Каратынскі, дадаючы ў 10-томны збор твораў песняра ўрывак з лібрэта «Багдан» зазначыў:*Публікуецца паводле рукапісу, прыязна дасланага нам Фаўстынам Лапатынскім, які меўся напісаць да гэтага лібрэта музыку з украінскіх народных матываў… Першапачаткова быў намер скласці лібрэта на беларускай мове, але задуму гэту потым закінулі. Крашэўскі ж ва ўспамінах пра Кандратовіча памылкова прыводзіць беларускае чатырохрадкоўе як пачатак адной з арый гэтай оперы. Гэта пачатак лірычнага твора, напісанага яшчэ ў Залуччы ў 1848 г.*На аснове сведчання Каратынскага Адам Мальдзіс зрабіў вынік, што «Добрыя весці» — гэта самастойны твор, а лібрэта па-беларуску Сыракомля так і не напісаў. Да таго ж, на думку навукоўца, гэты верш — рэакцыя не на падзеі ў Францыі, але на шырокі сялянскі рух супраць прыгону на Галічыне пад час «вясны народаў». З ім пагаджаецца і Уладзімір Мархель, бо, паводле дакументальнага жыццяпіса Сыракомлі Ф. Фарнальчыка, у Залучча шмат прыязджалі кіеўскія студэнты, якія апавядалі пра , да якіх паэт не застаўся абыякавым.

У 1976 г. Уладзімір Вільчынскі выказаў думку, што верш быў напісаны паміж 27 лютага і 8 красавіка 1861 г., а не 1848.

На думку Уладзіміра Мархеля, паэт напісаў у 1848 г. толькі першыя 12 радкоў, бо ў рукапісах існуюць дзве рэдакцыі твора (дыялагічная і маналагічная). Ён мяркуе, што верш першапачаткова і быў заснаваны на гутарцы з ветрам. Да таго ж наяўнасць у некаторых спісах звароту «каралі-паганцы», замест «царыкі-паганцы», на яго думку, ідзе ад арыгіналу 1848 г., дзе зварот быў першапачаткова да «каралёў-паганцаў». Уладзімір Мархель думае, што верш быў перароблены незадоўга да публікацыі 1862 г. У лістападзе 1861 г. верш невядомым чынам трапіў да смаргонскага паўстанца-агітатара. Падсумоўваючы, даследчык прызнае, што дату твора варта пазначаць як «1848, 1861». Уладзімір Мархель таксама зазначае, што існуюць перапісныя рукапісы, зробленыя да публікацыі 1862 г.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Вершы Уладзіслава Сыракомлі
Катэгорыя:Творы 1861 года
Катэгорыя:Вершы на беларускай мове
Катэгорыя:Беларуская літаратура XIX стагоддзя
Хадыка (паэма)

**«Хады́ка»** () — паэма-гутарка Уладзіслава Сыракомлі, адна з першых паэм творцы.

Сваім творам паэт даводзіць, што сэнс чалавечага жыцця заключаецца не ў клопаце пра самога сябе, а пра бліжняга, у любові да Бога і да сабе падобнага.

## Прататып 
Гутарка «Хадыка» ўзнаўляе пачутае паэтам ад бацькі Адама Плуга палескае паданне пра асочніка, які ў гарачцы крыўды забіў лоўчага і тры дзясяткі гадоў хаваўся ў пушчы. У інтэрпрэтацыі Сыракомлі паданне абрастае дэталямі і падрабязнасцямі, ён імкнецца пранікнуць ва ўнутраны свет героя, асэнсаваць яго паводзіны ў гэтай цяжкай сітуацыі.

Зінаіда Драздова заўважае таксама блізкасць гутаркі да жыційнай літаратуры (жыціі прападобнага Маісея Мурына, прападобнага Давіда).

## Крытыка 
Тадэвуш Піні адзначаў:*«Хадыка» пры ўсёй прастаце апавядання такі захапляльны, такі сумны, што чытаецца займальна на адным дыханні.*

Беларускі філолаг Леў Цвяткоў пісаў:*Хадыка — гэта сімвал прыгнечанага, замучанага варожымі сіламі беларускага народу. Гэты народ змушаны, калі нельга дабром, дык хаця шляхам крывага паўстаньня, выявіць свой пратэст.*

## Пераклады 
У 1879 годзе ў Маскве выйшаў зборнік выбраных твораў Сыракомлі ў перакладзе на рускую мову, дзе быў змешчаны і «Хадыка» ў перакладзе Ліядора Пальміна. На беларускую мову твор пераклала Яўгенія Пфляўмбаўм, пераклад быў апублікаваны пад імем мужа.

## Літаратура 
* 
* 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Паэмы Уладзіслава Сыракомлі
Катэгорыя:Творы 1847 года
Катэгорыя:Паэмы на польскай мове
Неапаль (значэнні)

* Неапаль — горад
* герцагства Неапаль
* Неапаль (правінцыя)
Казерта

**Казерта** () — горад у італьянскім рэгіёне Кампанія, за 22 км на поўнач ад Неапаля, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі. Па даных на верасень 2017 года насельніцтва — . Заступнікі горада — святы Себасцьян, святкаванне 20 жніўня, і святая Ганна.

Катэгорыя:Гарады Кампаніі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Казерта
Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024)

**Парламенцкія выбары** прайшлі ў Рэспубліцы Беларусь 25 лютага 2024 года.

## Перадгісторыя 
Паводле змененага праз рэферэндум 2022 года артыкула 67 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, «выбары дэпутатаў з’яўляюцца прамымі: дэпутаты выбіраюцца грамадзянамі непасрэдна», а самі выбары «праводзяцца ў адзіны дзень галасавання ў апошнюю нядзелю лютага». Паводле Канстытуцыі, рашэнне Прэзідэнта пра прызначэнне выбараў павінна быць прынята не пазней чым за тры месяцы да адзінага дня галасавання, гэта значыць не пазней за 23 лістапада 2023 года. Старшыня Цэнтрвыбаркама Ігар Карпенка адзначыў, што нягледзячы на тое, што Беларусь ідзе да ўвядзення электроннага галасавання на выбарах, падчас электаральнай кампаніі 2024 года яго не будзе.

## Умовы правядзення 
16 лютага 2023 года быў прыняты Закон Рэспублікі Беларусь «Аб змяненні Выбарчага кодэкса Рэспублікі Беларусь», які адмяніў парог яўкі выбаршчыкаў, каб выбары ў Палату прадстаўнікоў былі прызнаныя адбыўшыміся; увёў забарону на фота- і відэаздымку запоўненага бюлетэня; скарэкціраваў час датэрміновага галасавання. Акрамя гэтага, законам замацавана адмова ад стварэння ўчасткаў для галасавання за мяжой і ўведзены дадатковыя патрабаванні да кандыдатаў у дэпутаты Палаты прадстаўнікоў (ім забараняецца мець грамадзянства (падданства) іншай дзяржавы і (або) дакументы замежных дзяржаў, якія даюць правы на льготы і перавагі ў сувязі з палітычнымі, рэлігійнымі поглядамі або нацыянальнай прыналежнасцю.

У 2023 годзе было «зачышчана» палітычнае поле ў краіне: большасць з 15 палітычных партый, якія існавалі раней, была ліквідавана.

22 жніўня 2023 года на паседжанні Цэнтральнай выбарчай камісіі была ўстаноўлена сярэдняя колькасць выбаршчыкаў на выбарчую акругу па выбарах дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь восьмага склікання, якая склала 61.960 выбаршчыкаў.

## Каляндарны план 
## Вынікі 
## Ацэнкі 
* : Дзяржаўны дэпартамент ЗША асудзіў правядзенне выбараў «ў атмасферы страху, у якой ніводны выбарчы працэс нельга назваць дэмакратычным».
* : Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі Уладзімір Пуцін павіншаваў прэзідэнта А. Лукашэнка з «упэўненай перамогай патрыятычных сіл Беларусі», якая, паводле яго слоў, дапамагла «забяспечыць унутрыпалітычную стабільнасць».
* : Місія назіральнікаў ад Садружнасці Незалежных Дзяржаў прыйшла да высновы аб тым, што «выбары праведзены ў поўнай адпаведнасці з Канстытуцыяй і Выбарчым кодэксам Рэспублікі Беларусь, адкрыта і галосна. Прайшлі на альтэрнатыўнай аснове, былі празрыстымі, справядлівымі, адпавядалі прынцыпам правядзення дэмакратычных выбараў».
*  Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва (ШАС): Кіраўнік Місіі назіральнікаў ШАС Нурлан Ермекбаеў заявіў, што Місія «прызнае мінулыя выбары празрыстымі, дакладнымі і дэмакратычнымі».

## Зноскі 
Катэгорыя:Парламенцкія выбары ў Беларусі
Катэгорыя:2024 год у Беларусі
Катэгорыя:Выбары 2024 года
Катэгорыя:Люты 2024 года
Катэгорыя:Падзеі 25 лютага
Аверса

**Аверса** () — горад у Італіі, размешчаны ў рэгіёне Кампанія, падпарадкаваны адміністрацыйнаму цэнтру Казерта. Насельніцтва —  (2007), шчыльнасць насельніцтва складае 5998,28 чал./км². Плошча — 8,73 км². Паштовы індэкс — 81031. Тэлефонны код — 081.

Заступнікам горада лічыцца апостал Павел. Свята горада штогод святкуецца 25 студзеня.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Джаванні Д’Аньела, арцыбіскуп
* Нікола Іамелі, італьянскі оперны кампазітар

Катэгорыя:Гарады Кампаніі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Казерта
Чымароза

**Чымароза** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Даменіка Чымароза — італьянскі кампазітар
* Тана Чымароза — італьянскі акцёр
Казерта (правінцыя)

**Казе́рта** () — правінцыя ў Італіі, на поўначы рэгіёна Кампанія. Адміністрацыйным цэнтрам правінцыі з’яўляецца аднайменны горад Казерта, дзе знаходзіцца знакаміты Казерцкі палац, які быў рэзідэнцыяй неапалітанскіх каралёў. Правінцыя заснавана ў 1945 годзе; падзяляецца на 104 камуны. Самы буйны горад правінцыі — Казерта, другі па велічыні — Аверса.

## Геаграфія 
Правінцыя Казерта знаходзіцца на захадзе Італіі, абмываецца Тырэнскім морам. Непасрэдна на ўзбярэжжы знаходзяцца гарады Мандрагонэ і Кастэль-Вальтурна.

На поўначы Казерты знаходзяцца горы Матэзэ, якія ўваходзяць у сістэму Цэнтральных Апенін, і аднайменнае карставае возера Матэзэ. Найвышэйшы пункт — гара Мілета вышынёй 2050 м, а возера размяшчаецца на вышыні 1007 м над узроўнем мора — гэта самае высакагорнае карставае возера Італіі. Там жа знаходзяцца штучныя азёры Гала і Леціна, створаныя пры будаўніцтве дамбаў на рэчках Летэ і Сава.

Прыродны парк Матэзэ заснаваны ў 2002 годзе.

Па тэрыторыі правінцыі Казерта працякае рака Вальтурна, якая ўпадае ў Гаэтанскі заліў Тырэнскага мора. У вусці гэтай ракі размешчаны горад Кастэль-Вальтурна.

У Казерце таксама знаходзяцца невысокія горы — Санта-Крочэ ў камуне Ракаманфіна (1005 м) і Маджорэ (1036 м). Гара Санта-Крочэ з’яўляецца верхавінай патухлага 50 тысяч гадоў таму вулкана Ракаманфіна.

Катэгорыя:Правінцыі Кампаніі
Мандрагонэ

**Мандрагонэ** () — італьянскі горад на ўзбярэжжы Тырэнскага мора, размешчаны за 45 км ад Неапаля.

У старажытнасці гэты раён засялялі аўрункі. У 296 г. да н.э. рымлянамі паблізу развалін грэчаскага Сінопа была заснавана калонія Сінуэса. На мяжы нашай эры Сінуэса квітнела як станцыя на Апіевай дарозе і цэнтр значнага вінаробнага раёна. Па звестках Тацыта, менавіта ў Сінуэсе памёр ад атруты імператар Клаўдзій.

У Мандрагонэ захавалася некалькі сведчанняў існавання антычнай Сінуэсы, уключаючы акведук і маўзалей Торэ-дэль-Паладзіна (I ст. да н.э.). У 1911 годзе пры апрацоўцы вінаградніку была зроблена сенсацыйная знаходка — статуя багіні Афрадыты IV стагоддзя да н.э., якая паходзіла, як мяркуецца, з вілы Цыцэрона. У цяперашні час «Венера з Сінуэсы» ўпрыгожвае Нацыянальны музей у Неапалі.

Катэгорыя:Гарады Кампаніі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Казерта
Слава

**Слава** — 1) ганаровая вядомасць, усеагульнае прызнанне чыіх-небудзь заслуг; 2) чутка, размовы (*размоўна*); 3) агульнапрынятая думка аб кім-небудзь, чым-небудзь.

## Тапонім 
### Беларусь 
* Слава (Лоеўскі раён)

### Польшча 
* Слава (гміна)
* Слава (горад)

### Украіна 
* Слава (Сноўскі раён)

## Кінатэатры 
* Слава (кінатэатр, Масква)
Галер

**Галер** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Альбрэхт фон Галер — швейцарскі анатам, фізіёлаг
* Ян Галер — нямецкі кнігавыдавец, купец
Гаэта (заліў)

**Гаэта** () — заліў Тырэнскага мора на заходнім узбярэжжы Апенінскага паўвострава. На поўначы абмежаваны мысам Цырцэі, на поўдні аддзелены востравам Іск’я ад Неапалітанскага заліва. На захадзе заліва знаходзяцца Панцыянскія астравы.

У заліў упадае рака Вальтурна. На ўзбярэжжы заліва размешчаны горад Гаэта.

Катэгорыя:Залівы Міжземнага мора
Катэгорыя:Залівы Італіі
Джузэпэ Чэзары

**Джузэпэ Чэзары**, па мянушках *Джузэпіна* і *Кавалер д’Арпіна* (іт. Giuseppe Cesari, Il Giuseppino, Cavalier d’Arpino; , Арпіна — , ) — італьянскі жывапісец перыяду маньерызму. Працаваў у Неапалі і Рыме. Настаўнік вядомых мастакоў Гвіда Рэні і Караваджа.
Галіцызмы

**Галіцы́змы** ( ад  — «гальскі») — словы (выразы або канструкцыі), запазычаныя з французскай мовы. Тэрмін «галіцызм» не зусім дакладны: большасць запазычанняў з французскай мовы лацінскага (раманскага) паходжання і не маюць ніякага дачынення да мёртвай гальскай мовы.

Асноўная частка галіцызмаў — назвы страў і прадуктаў харчавання («амлет», «пюрэ», «дэсерт»), вопраткі («паліто», «жылет», «манто»). Значны пласт грамадска-палітычнай лексікі («дэкрэт», «патэнт», «камюніке»), ваеннай тэрміналогіі («салют», «батальён», «парашут»), лексікі, звязанай са сферай культуры («антракт», «пейзаж», «рэжысёр»).

Галіцызмы характарыэуюцца: націскам на апошнім складзе («абажу́р», «кабіне́т», «аму́р»); канцавымі націскнымі галоснымі («дасье́», «пары́»); спалучэннямі «ьён», «іён», «ам», «ан», «он», «ён», а таксама «бю», «вю», «мю», «пю», «фю» і інш. («пансіён», «мільён», «раман», «сезон»; «гравюра», «капюшон», «фюзеляж»); канчаткамі «-уар», «-ют», «-яль», «-ент» («будуар», «дэбют», «раяль», «камплімент»); націскнымі суфіксамі «-эр» («-ер», «-ёр»), «-аж» («-яж»), «-анс» («-янс»), «-ант» («інтэр’ер», «акцёр», «макіяж», «альянс»).

Галіцызмы пераважна ўсведамляюцца носьбітамі славянскіх моў як чужародныя элементы і захоўваюць прыкметы свайго паходжання.

## Літаратура 
* 
* Булыка А. М. Лексічныя запазычанні ў беларускай мове XIV—XVIII ст. Мінск, 1980;
* Мальцева Т. А. Французские заимствования в белорусском языке. Минск, 2004;
* Струкава С. М. Лексіка беларускай мовы: гісторыя і сучаснасць. Мінск, 2008.

Катэгорыя:Французская мова
Катэгорыя:запазычанні
Катэгорыя:Лексікалогія
Валчок

**Валчок** — прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Яўген Зіноўевіч Валчок (нар. 1940) — беларускі філосаф.
Кастэль-Вальтурна

**Кастэль-Вальтурна** () — горад у Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Кампанія, у правінцыі Казерта. Насельніцтва — , шчыльнасць насельніцтва складае 259 чал./км². Плошча — 72 км². Паштовы індэкс — 81030. Тэлефонны код — 0823.

Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Кастрэнсій Афрыканскі. Свята штогод святкуецца 11 лютага.

Катэгорыя:Гарады Кампаніі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Казерта
Вальтурна

**Вальтурна** () — рака ў Паўднёвай Італіі, працякае па тэрыторыі абласцей Малізэ і Кампанія. Упадае ў заліў Гаэта Тырэнскага мора. Даўжыня 175 км, плошча басейна — 5455 км². Сярэдні расход вады — 70 м³/c. Выток у Абруцкіх Апенінах, у правінцыі Ізернія. Цячэ ў паўднёва-ўсходнім напрамку, каля Каяца ў Вальтурна ўпадае яе галоўны прыток Каларэ і рака паварочвае на паўднёвы захад. У камуне Кастэль-Вальтурна ўпадае ў заліў Гаэта Тырэнскага мора, на поўнач ад Неапаля.

На рацэ знаходзіцца горад Капуя. Вальтурна выкарыстоўваецца для ірыгацыі і суднаходства. У верхнім цячэнні пабудаваны ГЭС.

Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Міжземнае мора
Катэгорыя:Басейн Міжземнага мора ў Еўропе
Катэгорыя:Рэкі Італіі
Лімна

**Лімна**:

## Беларусь 
* Лімна (рака)

## Украіна 
* Лімна (Львоўская вобласць)
Яўген Зіноўевіч Валчок

**Яўген Зіноўевіч Валчок** (нар. , г. п. Смілавічы, Чэрвеньскі раён, Мінская вобласць) — беларускі філосаф. Доктар філасофскіх навук (1989), прафесар (1991).

## Біяграфія 
Скончыў Растоўскі-на-Доне дзяржаўны педагагічны інстытут (1964), Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага (аспірантура, 1970).
    
Працаваў у Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце (1970—2007, прафесар кафедры філасофіі).

Навуковыя інтарэсы: тэарэтыка-метадалагічныя праблемы пазнання; сацыяльная філасофія; навукова-тэхнічны і грамадскі прагрэс.

## Бібліяграфія 
* Научно-техническая революция как объект концептуального осмысления : диссертация … доктора философских наук : 09.00.01 : защищена 00.00.0000 : утверждена 13.01.1989 / Волчек Евгений Зиньевич. ― Минск, 1987.
* Сущность современной научно-технической революции : автореферат диссертации … кандидата философских наук : 09.620 / Е. З. Волчек. ― Минск, 1972.
   

## Літаратура 
* Валчок Яўген Зіноўевіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 487.
* Валчок Яўген Зіноўевіч // Культура Беларусі : энцыклапедыя. — Мінск, 2011. — Т. 2. — С. 204.
* Волчек Евгений Зиновьевич // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 795.
* Волчек Евгений Зиновьевич // Кто есть кто в Республике Беларусь, 2001. — Минск, 2001. — Т. 1. — С. 34.
 

Катэгорыя:Выпускнікі Растоўскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта
Лаціна (правінцыя)

**Лаці́на** () — правінцыя ў Італіі, на поўдні рэгіёна Лацыа, на ўзбярэжжы Тырэнскага мора. Значную частку правінцыі займаюць вапняковыя ўзгоркі і горы Аўрунчы, найвышэйшым пунктам якіх з’яўляецца Монтэ-Петрэла (1533 метра). Раўнінная мясцовасць Агра-Панціна раней была занята балотамі, якія асушылі ў XX стагоддзі, каб выкарыстоўваць для сельскай гаспадаркі. Таксама ў склад правінцыі ўваходзяць Панцыянскія астравы ў Тырэнскім моры.

Катэгорыя:Правінцыі Лацыа
Тэрама (правінцыя)

**Тэрама** () — правінцыя ў Італіі, у рэгіёне Абруцы. Адміністрацыйны цэнтр — Тэрама. Правінцыя Тэрама знаходзіцца на беразе Адрыятычнага мора. На поўначы яна мяжуе з рэгіёнам Марке, на захадзе — з правінцыяй Л’Акуіла, на поўдні — з правінцыяй К’еці. Для заходняй часткі правінцыі характэрны горны рэльеф з максімальнымі вышынямі каля трох тысяч метраў, усходняя частка ўяўляе сабой пясчаныя марскія пляжы. Асноўнымі горнымі масівамі правінцыі з’яўляюцца Лага і Гран-Саса.

Па тэрыторыі правінцыі працякаюць рэкі Тронта, Вамана, Тордзіна і Вецола. Рака Вамана ўтварае возера Кампатоста.

Сталіцай правінцыі з’яўляецца горад Тэрама, размешчаны паміж 20 км ад узбярэжжа і 40 км ад гор.

Правінцыя была ўтворана ў 1806 годзе каралеўствам Неапаль, калі рэгіён быў падзелены на правінцыі Л’Акуіла і Тэрама. У 1927 годзе частка правінцыі Тэрама адышла новаўтворанай правінцыі Пескара.

Катэгорыя:Правінцыі Абруцы
Чэніна Чэніні

**Чэніна Чэніні** (іт. Cennino Cennini; апошняя трэць XIV стагоддзя — сярэдзіна XV стагоддзя) — італьянскі мастак, родам з Кале-дзі-Валь-д’Эльса (каля Фларэнцыі), аўтар трактата «Кніга пра мастацтва» (Il Libro dell’Arte) .

## Біяграфічныя 
Дата нараджэння Чэніна невядомая; вядома, што ён нарадзіўся ў другой палове XIV стагоддзі ў мястэчку Кале-дзі-Валь-д’Эльса. Яго бацька Андрэа, відаць, быў мастаком, майстэрня якога знаходзілася ў Фларэнцыі на той жа вуліцы, дзе размяшчалася майстэрня Аньёла Гадзі, жывапісца, які належаў вядомаму фларэнтыйскаму мастацкаму клану Гадзі. Непасрэдна пра Чэніна не захавалася амаль ніякіх архіўных дакументаў. Няма звестак аб тым, што ён уступаў у фларэнтыйскія гільдыі або братэрства, якія маюць дачыненне да мастацтва. Адзіныя два натарыяльныя дакументы, якія датычацца яго жыцця, выяўлены ў Падуі: адзін ад 13 жніўня 1398 года паведамляе, што Чэніні паступіў на службу да кіраўніка Падуі Франчэска да Карара, дзе ў якасці трубача служыў і яго брат Матэа; другі, ад 19 жніўня 1398 года паведамляе, што мастак ажаніўся з Рыке дзі Чытадэла. Мяркуюць, што ў Падую мастак прыбыў па запрашэнні Баніфача Лупі, заснавальніка шпіталя Св. Баніфацыя, бо ў гэтай установе захавалася адзіная праца Чэніні, якую даволі ўпэўнена прыпісваюць мастаку. Верагодна, у гэтым горадзе Чэніні пражыў нейкі істотны час, бо яго жонка паходзіла з кантада (раёна вакол Падуі).

Калі мастак напісаў свой трактат — дакладна невядома, але з яго можна даведацца, што ён навучаўся ў майстэрні Аньёла Гадзі, аднаго з позніх паслядоўнікаў Джота. Чэніні ўсведамляў, што з’яўляецца другарадным мастаком, і ў трактаце сапраўды называе сябе «адзін з малых чальцоў, якія практыкуюцца ў мастацтве жывапісу». Пасля даследаванняў Басковіца, калі быў сабраны сціплы каталог яго работ, Чэніні выглядае як мастак, які належаў да ліку тых шматлікіх правінцыйных майстроў-рамеснікаў, якія ў канцы XIV стагоддзя працавалі ў атэлье Арканьі, Гадзі або Джэрыні, выкарыстоўваючы старыя формулы Джота, але імкнучыся надаць ім новае гучанне з дапамогай дэкаратыўных хітрыкаў — працы з пазалотай, рознай пазалочанай ляпнінай і гэтак далей.

Невядома, як доўга Чэніні жыў у Падуі, мяркуюць, што ён вярнуўся ў Фларэнцыю пасля паразы Карары ў 1405 годзе. Таксама невядома дакладна, калі мастак сканаў. Паводле Дзіні (1905), ён мог памерці пасля 1437 года. Яго гіпотэза заснавана на тым, што найстарэйшы рукапіс «Кнігі аб мастацтве» (Бібліятэка Лаўрэнцыяна, Фларэнцыя) датуецца 31 ліпеня 1437 года і адбываецца «ex stincarum», гэта значыць з турэмнай камеры для даўжнікоў. Аднак спісы зняволеных з 1396 па 1462 год страчаны, таму ўстанавіць імёны даўжнікоў, якія засялялі фларэнтыйскую турму 31 ліпеня 1437 года, сёння немагчыма.