Джон Сцюарт Міль

**Джон Сцюарт Міль** (; ,  — , ) — брытанскі філосаф, сацыёлаг, эканаміст і палітычны дзеяч. Унёс значны ўклад у грамадазнаўства, паліталогію і палітычную эканомію. Унёс асноватворны ўклад у філасофію лібералізму. Адстойваў канцэпцыю індывідуальнай свабоды ў супрацьлегласць неабмежаванаму дзяржаўнаму кантролю. З’яўляўся прыхільнікам этычнага вучэння утылітарызма. Існуе меркаванне, што Міль з’яўляўся найбольш прыкметным англамоўным філосафам XIX стагоддзя.

Член Ліберальнай партыі Вялікабрытаніі і аўтар раннефемінісцкай працы «Заняволенне жанчын» (*The Subjection of Women*), Міль таксама стаў другім членам Брытанскага парламента, які заклікаў да надання жанчынам выбарчага права пасля Генры Ханта ў 1832 годзе.

## Жыццяпіс 
### Ранняе жыццё і адукацыя 
Джон Сцюарт Міль нарадзіўся 20 траўня 1806 года на Родні-стрыт, 13, у Пентанвіле, тады на ўскраіне сталіцы, а цяпер у цэнтры Лондана. Ён быў старэйшым сынам Гарыет Бароў і шатландскага філосафа, гісторыка і эканаміста Джэймса Міля. Адукацыю яму даваў бацька пры садзейнічанні і парадах Джэрэмі Бэнтама і Фрэнсіса Плейса. Выхаванне было вельмі строгім, і зносіны з аднагодкамі, акрамя братоў і сясцёр, свядома абмяжоўваліся. Бацька, паслядоўнік Бэнтама і прыхільнік асацыянізму, ставіў ясную мэту: выхаваць геніяльнага мысляра, які працягнуў бы справу утылітарызму і яго ўкараненні ў грамадства пасля іхняга з Бэнтамам сыходу.

Міль быў выключна адораным дзіцем. Ён апісвае сваю адукацыю ў аўтабіяграфіі. У тры гады ён пачаў вывучаць грэчаскую мову. Горныя краявіды, якія ён убачыў, прывілі яму пажыццёвае каханне да гор. Жывы і прыязны лад жыцця французаў таксама зрабіў на яго глыбокае ўражанне. У Манпелье ён наведваў зімовыя курсы па хіміі, заалогіі, логіцы на факультэце прыродазнаўчых навук, а таксама праходзіў курс вышэйшай матэматыкі. Падчас паездак у Францыю і назад ён некалькі дзён спыняўся ў Парыжы ў доме вядомага эканаміста Жан-Батыста Сэя, сябра бацькі Міля. Там ён пазнаёміўся з многімі лідэрамі ліберальнай партыі, а таксама з іншымі вядомымі парыжанамі, у тым ліку Клодам Анры дэ Сен-Сімонам.

### Юнацтва і вызначэнне поглядаў 
Ва ўзросце дваццаці гадоў Міль перажыў цяжкую дэпрэсію і нават думаў пра самагубства. Як ён апісвае ў пачатку пятага раздзела аўтабіяграфіі, ён задаўся пытаннем, ці прынясе яму сапраўднае шчасце стварэнне справядлівага грамадства, мэта ўсяго яго жыцця. Яго сэрца адказала «не», і ён страціў радасць ад свайго імкнення. Аднак, дзякуючы паэзіі Ўільяма Ўордсварта, ён адкрыў для сябе, што прыгажосць спараджае спагаду да іншых і напаўняе жыццё радасцю. З абноўленай энергіяй ён працягнуў працу над стварэннем справядлівага грамадства, але ўжо з большым задавальненнем ад самага шляху. Ён лічыў гэта адной з найважнейшых вех у сваім мысленні.

Напачатку 1830-х гадоў Міль пазнаёміўся з Томасам Карлайлам падчас аднаго з яго візітаў у Лондан, і яны хутка сталі блізкімі сябрамі па перапісцы. Міль прапанаваў выдаць творы Карлайла за свой кошт і заахвочваў яго напісаць «Гісторыю Французскай рэвалюцыі», забяспечыўшы яго неабходнымі матэрыяламі. Аднак у сакавіку 1835 года, калі рукапіс завершанага першага тома быў у Міля, яго хатняя прыслужніца памылкова выкарыстала яе як паліва для агню, знішчыўшы амаль усё, «акрамя трох-чатырох лістоў». Засмучаны, Міль прапанаваў Карлайлу 200 фунтаў стэрлінгаў (эквівалентна  стэрлінгаў на 2021 год) як кампенсацыю, але Карлайл прыняў толькі палову. Ідэалагічныя рознагалоссі пакладуць канец іхняму сяброўству ў 1840-х гадах, хоць ранні ўплыў Карлайла на Міля адаб’ецца на яго наступных поглядах.

Міль перапісваўся з Агюстам Контам, заснавальнікам пазітывізму і сацыялогіі, з дня іхняга знаёмства ў лістападзе 1841 года. «Сацыялогія» Конта ўяўляла сабой хутчэй раннюю філасофію навукі, чым сучасную сацыялогію. Пазітывізм Конта заахвоціў Міля ўрэшце адхіліць псіхалагічны эгаізм Бэнтама і яго, на думку Міля, халодны і абстрактны погляд на чалавечую прыроду, засяроджаны на заканадаўстве і палітыцы. Замест гэтага Міль схіліўся да больш сацыяльна арыентаванага погляду Конта на чалавека, заснаванага на гістарычных фактах і накіраванага больш на разуменне чалавечых індывідаў ва ўсёй іхняй складанасці.

Будучы нонканфармістам і адмаўляючыся прымаць Трыццаць дзевяць артыкулаў Царквы Англіі, Міль не мог навучацца ў Оксфардскім ці Кембрыджскім універсітэце.

### Кар’ера і шлюб 
Кар’ера Міля як каланіяльнага адміністратара ў Ост-Індскай кампаніі пачалася 1823 году, у 17-гадовым узросце, і доўжылася да 1858 года, калі тэрыторыі кампаніі былі напроста паглынуты Брытанскай Каронай, што ўсталявала прамое кіраванне Індыяй з Лондана. У 1836 годзе Міль быў пераведзены ў палітычны аддзел, дзе займаўся адносінамі кампаніі з тубыльнымі княствамі, а ў 1856 годзе быў павышаны да інспектара індыйскай карэспандэнцыі. У сваіх працах, такіх як «Пра свабоду» і «Некалькі слоў пра неўмяшанне», Міль пісаў,
Называць любыя паводзіны ў адносінах да варварскага народа парушэннем міжнароднага права можа толькі той, хто ніколі не задумваўся над гэтым пытаннем.

Аднак ён адразу ж адзначаў, што гэта можа быць парушэннем маральных прынцыпаў. Міль лічыў, што такія краіны, як Індыя, калісьці былі прагрэсіўнымі, але застылі ў сваім развіцці. З чаго выходзіла, паводле Міля, што ў такіх выпадках неабходны «добразычлівы дэспатызм», калі мэтай такога кіравання з’яўляецца развіццё падпарадкаванай краіны.

Калі Карона вырашыла ўзяць пад свой кантроль тэрыторыі Ост-Індскай кампаніі, Мілю было даручана адстойваць дамаганні кампаніі, на што ён напісаў «Мемарандум пра паляпшэнні кіравання Індыяй за апошнія трыццаць гадоў» (*Memorandum on the Improvements in the Administration of India during the Last Thirty Years*), сярод іншых петыцый.

У той жа час Міль таксама быў членам парламента ад , прадстаўляючы Ліберальную партыю.

Як і многія філосафы яго эпохі, Міль захапляўся батанікай.

У сваіх рэлігійных поглядах Міль быў агностыкам і ставіўся да ўсіх рэлігійных догмаў з глыбокім скептыцызмам.

Джон Сцюарт Міль памёр 7 траўня 1873 года ва ўзросце 66 гадоў ад рожы ў Авіньёне, дзе быў пахаваны побач са сваёй жонкай Гарыэт Тэйлар-Міль.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
*