Усходнееўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны

**Усхо́днееўрапейскі тэа́тр вае́нных дзе́янняў Друго́й сусве́тнай вайны́** (1939—1945) — баявыя дзеянні ў Усходняй Еўропе падчас Другой сусветнай вайны.

У савецкай і расійскай гістарыяграфіі перыяд, які пачаўся з нападу Германіі на СССР 22 чэрвеня 1941 года і які завяршыўся разгромам Германіі ў маі 1945 года, называецца *Вялікай Айчыннай вайной*, а ваенныя дзеянні, якія вяліся СССР у перыяд 17.09.1939—22.06.1941, удзелам у Другой сусветнай вайне не лічацца.

## Польшча. Фінляндыя. Прыбалтыка (верасень 1939 – чэрвень 1941) 
1 верасня 1939 года Германія нападае на Польшчу. Вялікабрытанія і Францыя аб’яўляюць вайну Германіі, аднак ніякіх актыўных дзеянняў на Захадзе не робяць («Дзіўная вайна»). Нягледзячы на адчайны супраціў польскіх войскаў, да 8 верасня немцы зламалі ўсе ачагі супраціву і аблажылі Варшаву. Польскі ўрад эвакуіруецца з краіны, польская армія застаецца без камандавання. 17 верасня СССР, абапіраючыся на сакрэтнае дадатак да Дамовы аб ненападзе паміж Германіяй і СССР аб падзеле сфер ўплыву, урываецца на тэрыторыю Польшчы з усходу і займае Заходнюю Украіну і Заходнюю Беларусь. 28 верасня пала Варшава. Да 5 кастрычніка СССР і Германія завяршаюць раздзел Польшчы.

30 лістапада, пасля серыі праваліўшыхся перамоў аб абмене тэрыторыямі, СССР аб’яўляе вайну Фінляндыі і ўрываецца на яе тэрыторыю. Аднак савецкія войскі не змаглі з ходу прарваць умацаваную лінію Манергейма. Пасля разлютаваных баёў у лютым 1940 года Чырвоная Армія нарэшце прарывае ўмацаваную лінію, але ў сувязі са складанай міжнароднай абстаноўкай (СССР выключаны з Лігі нацый) савецкае кіраўніцтва вырашае спыніць наступленне і ўступае ў перамовы з Фінляндыяй. Па ўмовах дамовы мяжа на Карэльскім перашыйку была адсунута ад Ленінграда з 32 км да 150 км, хоць сакрэтным пратаколам да дамовы аб ненападзе з Германіяй уся Фінляндыя ставілася да зоны інтарэсаў СССР.

У чэрвені 1940 года СССР далучае Бесарабію, у жніўні — прыбалтыйскія дзяржавы.

Германія вясной 1941 года заключае саюзныя дамовы з Венгрыяй, Румыніяй, Балгарыяй, Фінляндыяй і Славакіяй і пачынае ўзмоцненую падрыхтоўку да нападу на СССР. Паводле афіцыйнай пазіцыі кіраўніцтва гітлераўскай Германіі, а таксама згодна з думкай шэрагу пасляваенных, у тым ліку сучасных, даследчыкаў, СССР адначасова рыхтаваўся да нападу на Германію.

## Уварванне ў СССР. Летне-асенняя кампанія 
22 чэрвеня 1941 года Германія пачала баявыя дзеянні на ўсім фронце савецка-германскай мяжы, пасля чаго абвясціла вайну СССР, парушыўшы тым самым пакт аб ненападзе. Вайну СССР абвясцілі таксама саюзнікі Германіі: Італія, Фінляндыя, Венгрыя, Румынія, Славакія, Балгарыя і Харватыя. Нягледзячы на перавагу Чырвонай Арміі ў колькасці ваеннай тэхнікі, вермахт у адрозненне ад яе быў цалкам мабілізаваны да пачатку баявых дзеянняў, а таксама змог дасягнуць шматразовай перавагі на напрамках галоўных удараў, што дазволіла яму прарвацца ўглыб савецкай тэрыторыі і ў шэрагу выпадкаў (Заходні фронт) акружыць савецкія войскі, размешчаныя ў выступах дзяржаўнай мяжы. Савецкім войскам Дырэктывай № 3, выдадзенай ўвечары 22 чэрвеня, загадвалася наносіць контрудары аж да захопу раёнаў, з якіх вермахт вёў ўварванне (Люблін і Сувалкі), але гэта аказалася нерэальным. На паўднёвым напрамку адбылася найбуйнейшая ў гісторыі танкавая бітва, у якім больш за 3 тысяч савецкіх танкаў пацярпелі паражэнне ад каля 700 нямецкіх, аднак гэты савецкі контрудар дазволіў войскам Паўднёва-Заходняга фронту часова пазбегнуць акружэння і адступіць да Кіева. Да канца першай дэкады ліпеня Германія захапіла Латвійскую, Літоўскую, Беларускую, значную частку Украінскай, частку Малдаўскай ССР.

У ходзе Смаленскай бітвы заняўшым месца загінулых у беластоцкім і мінскім катлах армій арміям другога стратэгічнага эшалона атрымалася на 2 месяцы затрымаць праціўніка. Пасля гэтага 2-я і 3-я танкавыя групы групы армій «Цэнтр» не працягнулі наступленне на Маскву, а падзяліліся, каб аказаць дапамогу групам армій «Поўнач» і «Поўдзень». Выйсці на блізкія подступы да Ленінграду вермахту так і не ўдалося, пачалася яго блакада. На поўдні вермахту ўдалося акружыць групіроўку сіл Паўднёва-Заходняга фронту ў раёне Кіева. Да кастрычніка 1941 года немцы занялі ўсходнюю частку Украіны, Крым (за выключэннем Севастопаля), Эстонію, заходнія вобласці РСФСР (Пскоўская, Смаленская, Бранская, Курская і іншыя). Страты вермахта за летне-восеньскую кампанію склалі 0,75 млн. чал., РСЧА — 5 млн.чал.

30 верасня — 2 кастрычніка нямецкія войскі аднавілі наступленне на Маскву, зноў дамагліся сур’ёзных поспехаў, аднак затым былі спыненыя.

## Контрнаступленне пад Масквой (6 снежня 1941 года — 20 студзеня 1942 года) 
У снежні 1941 года Чырвоная Армія перайшла ў контрнаступленне і адкінула захопнікаў ад Масквы, нанёсшы ім адчувальнае паражэнне. Пагроза Маскве была ліквідаваная. Гэтага ўдалося дасягнуць у многім дзякуючы інфармацыі савецкай разведкі аб тым, што Японія не нападзе на СССР да падзення Масквы, і перакідання часткі размешчаных на Далёкім Усходзе сілаў пад Маскву.

Аднак прадпрынятае Чырвонай Арміяй агульнае наступленне ў студзені — красавіку 1942 года не прывяло да катастрофы фронту абароны вермахта. Рашэнне пытання аб валоданні стратэгічнай ініцыятывай было адкладзена да летняй кампаніі 1942 года.

## Летняя кампанія 1942 года. Пачатковы перыяд Сталінградскай бітвы (чэрвень 1942 — лістапад 1942) 
І савецкі і нямецкі бакі чакалі ад лета 1942 года рэалізацыі сваіх наступальных планаў. 

Асноўныя намаганні Чырвонай Арміі, па задумах Стаўкі ВГК, меркавалася засяродзіць на цэнтральным сектары савецка-германскага фронту. Планавалася таксама ажыццявіць наступленне пад Харкавам, у Крыме і прарваць блакаду Ленінграда.

Аднак прадпрынятае савецкімі войскамі ў маі 1942 года наступленне пад Харкавам скончылася катастрофай. Нямецкія войскі разграмілі савецкія войскі і самі перайшлі ў наступленне. У Крыме нямецкім войскам удалося разграміць савецкія войскі ў раёне Керчы і ўзяць штурмам Севастопаль. Абарона савецкіх войскаў на паўднёвым участку апынулася саслабленай. Карыстаючыся гэтым, нямецкае камандаванне распачало стратэгічнае наступленне на двух накірунках: на Сталінград і Каўказ. 
Пасля разлютаваных баёў пад Варонежам і ў Данбасе нямецкім войскам групы армій «Б» удалося прарвацца ў вялікую лукавіну Дона. У сярэдзіне ліпеня пачалася Сталінградская бітва, у якой савецкім войскам вялікім коштам удалося скаваць ударную групоўку праціўніка.
Наступаўшая на Каўказ група армій «А» 23 ліпеня ўзяла Растоў-на-Доне і працягнула наступленне на Кубань. 12 жніўня быў узяты Краснадар. Аднак у баях у перадгор’ях Каўказа і пад Наварасійскам савецкія войскі спынілі праціўніка.

Тым часам на цэнтральным участку савецкае камандаванне распачало буйную наступальную аперацыю па разгрому ржэўска-сычэўскай групіроўкі праціўніка (9-й арміі групы армій «Цэнтр»). Аднак праводзячаяся з 30 ліпеня па канец верасня Ржэўска-Сычэўская аперацыя не ўвянчалася поспехам. 

Не ўдалося таксама прарваць блакаду Ленінграда, хоць савецкі наступ прымусў нямецкае камандаванне адмовіцца ад штурму горада.

## Карэнны пералом (лістапад 1942 — снежань 1943) 
19 лістапада 1942 года пачалося наступленне савецкіх войскаў пад Сталінградам. 23 лістапада часці Сталінградскага і Паўднёва-Заходняга франтоў злучыліся ў горадзе Калач-на-Доне, акружыўшы 22 варожыя дывізіі.

Наступленне на цэнтральным участку фронту, якое пачалося 25 лістапада 1942 года, скончылася няўдачай для савецкіх войскаў (гл. Другая Ржэўска-Сычэўская аперацыя), аднак адцягнула на сябе значныя сілы вермахта.

Перамога на поўдні мела каласальнае значэнне для развіцця падзей ўсёй кампаніі. Яна стала першым буйным паражэннем Германіі ў Другой сусветнай вайне і адзначыла пачатак карэннага пералому на Усходнім фронце.

Савецкае камандаванне вырашыла выкарыстаць спрыяльную сітуацыю, узніклую пасля акружэння і разгрому нямецкіх войск пад Сталінградам і на Верхнім Доне (гл. Астрагожска-Расашанская і Варонежска-Касторненская аперацыі). Новы стратэгічны план уключаў буйную трохэтапную стратэгічную аперацыю: на першым этапе Бранскі фронт і левае крыло Заходняга фронту, узмацняемыя перакідваемымі з-пад Сталінграда войскамі Цэнтральнага фронту (пераназваны Данскі фронт), павінны былі разграміць 2-ю палявую і 2-ю танкавую арміі праціўніка пад Арлом. На другім і трэцім этапах аперацыі Калінінскі і Заходні франты павінны былі пачаць наступленне праз Веліж і з боку Кірава ў тыл ржэўска-вяземскай групоўцы праціўніка і злучыцца з войскамі Цэнтральнага фронту блізу Смаленска. Новае стратэгічнае наступленне павінна было пачацца 12 лютага з наступу на Арол і працягнуцца 15 лютага, пасля ўвядзення ў бой войскаў Цэнтральнага фронту.

Аднак нямецкае контрнаступленне пад Харкавам у лютым—сакавіку 1943 года сарвала выкананне савецкіх планаў і прывяло да стабілізацыі фронту.

У ліпені 1943 года нямецкае камандаванне паспрабавала вярнуць ініцыятыву ў свае рукі і разграміць Чырвоную Армію на Курскай дузе. Савецкія войскі стрымалі і выматалі нямецкую армію і ў выніку змаглі выйграць бітву. Пасля гэтага паражэння кіраўніцтва вермахта канчаткова страціла стратэгічную ініцыятыву, было вымушана адмовіцца ад наступальнай стратэгіі і да канца вайны перайшло да абароны.

Восенню 1943 года Чырвоная Армія вызваліла ад немцаў большую частку Украіны і частку Беларусі.

## Наступленне ў Беларусі і на Заходняй Украіне (снежань — верасень 1944) 
Зімой 1943—1944 гадоў Чырвоная Армія правяла наступленне на Украіне, дэблакіравала Ленінград, вызваліла Крым, выйшла да Карпатаў і ўступіла на тэрыторыю Румыніі. Грандыёзнае наступленне Чырвонай Арміі ў Беларусі і на Заходняй Украіне летам 1944 года завяршылася разгромам двух найбуйнейшых стратэгічных груповак вермахта ў цэнтры савецка-германскага фронту, прарывам нямецкага фронту на глыбіню да 600 км, поўным знішчэннем 26 дывізій і нанясеннем цяжкіх страт 82 нямецка-фашысцкім дывізіям. Савецкія войскі выйшлі на мяжу Усходняй Прусіі, занялі Прыбалтыку, уступілі на тэрыторыю Польшчы і падышлі да Віслы.

## Наступленне ў Карэліі і на Балканах (верасень 1944 — студзень 1945) 
Да верасня 1944 года савецкія войскі правялі аперацыі ў Карэліі і Запаляр’і. Фінляндыя выйшла з вайны і разарвала саюз з Германіяй. Аднак нямецкія войскі адмовіліся пакінуць тэрыторыю Фінляндыі. У выніку фінскім войскам давялося змагацца супраць сваіх былых саюзнікаў.

На Балканах Чырвоная Армія правяла буйную аперацыю, у выніку якіх былі звергнуты ўрады Румыніі і Балгарыі. Новыя прасавецкія ўрады абедзвюх краін абвясцілі вайну Германіі. У кастрычніку савецкія войскі ўступілі на тэрыторыю Венгрыі і дапамаглі антыфашысцкаму паўстанню ў Славакіі. У студзені 1945 года Чырвоная Армія захапіла Будапешт і прымусіла Венгрыю да капітуляцыі. Аднак прагерманскі ўрад у Венгрыі аказаўся значна больш папулярным, чым у Румыніі ці Балгарыі. Венгерскім камуністам так і не ўдалося сабраць армію для вайны супраць Германіі, а на баку Германіі венгерскія войскі працягвалі змагацца да канца вайны.

## Завяршальная стадыя вайны. Капітуляцыя Германіі (студзень — май 1945) 
З студзеня па красавік 1945 года савецкія войскі цалкам занялі Польшчу, Усходнюю Прусію, уступілі на тэрыторыю Аўстрыі. Для абароны Берліна нямецкае камандаванне сканцэнтравала больш за 1 млн. чалавек. Пасля зацятых баёў савецкія войскі ўварваліся ў горад. 28 красавіка паў рэйхстаг. 2 мая скончыліся баі ў Берліне, і капітуляваў гарнізон горада.

Аднак нямецкая армія працягнула супраціўленне супраць савецкіх войскаў. На тэрыторыі Чэхаславакіі была акружана вялікая групоўка генерал-фельдмаршала Ф. Шорнера. І хоць акт аб капітуляцыі у Карлхорсце быў падпісаны ў ноч з 8 мая на 9 мая, бітвы Другой сусветнай вайны ў Еўропе скончыліся толькі 11 мая. Больш за 860 тысяч немцаў было ўзята ў палон у выніку толькі Пражскай аперацыі.

## Гл. таксама 
* Кампаніі і бітвы Другой сусветнай вайны

## Спасылкі 
* Тэматычная падборка фотаздымкаў з прыватных фотаальбомаў, зробленых на Усходнім фронце ваеннаслужачымі вермахта
* 12 алічбаваных архіўных дакументаў немцаў

Катэгорыя:Тэатры ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны