open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марыя Аркадзеўна Бяспалая

**Марыя Аркадзеўна Бяспалая** (, в. Выжлавічы, Пінскі раён — ) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук, прафесар (2001).

## Біяграфія 
У 1971 годзе скончыла БДУ. 3 1971 года — навуковы супрацоўнік, метадыст Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, з 1979 года выкладае ў Мінскім інстытуце культуры (з 1993 года — Беларускі ўніверсітэт культуры).

У 1999 годзе абараніла доктарскую дысертацыю па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя». У 2001 годзе ёй прысвоена вучонае званне прафесара.

З 2001 па 2008 гады займала пасаду прарэктара па навуковай рабоце, з 2009 па 2020 гады з’яўлялася загадчыкам, а з 2020 года — прафесарам кафедры гісторыі Беларусі і музеязнаўства. На розных факультэтах універсітэта выкладала гісторыю Беларусі, усеагульную гісторыю, гісторыю Вялікай Айчыннай вайны, гісторыю сацыякультурнай дзейнасці, гісторыю навукова-даследчай дзейнасці музеяў і іншыя дысцыпліны.

Памерла 15 лютага 2021 года.

## Навуковая дзейнасць 
Актыўна займалася навуковай работай, зместам якой з’яўлялася не толькі гістарычная тэматыка, але і праблемы сацыякультурнай і музейнай дзейнасці. Даследавала эканамічнае і культурнае жыццё беларускай вёскі ў ХХ ст. Аўтар двух манаграфій (у тым ліку «Беларуская вёска ў першыя гады нэпа (1921—1923 гг.)» (1999)), вучэбнага дапаможніка «Культурнае жыццё беларускай вёскі ў 1920-я гг» (2000) і больш за 150 артыкулаў у айчынных і замежных навуковых выданнях.

## Выбраная бібліяграфія 
* Нацыянальная ідэя ў вясковым асяроддзі 1920-х гг. // Весці Нац. АН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. 2000. № 1.
* Эвалюцыя дзяржаўнай культурнай палітыкі // Весн. БДУ культуры. 2002. № 1.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Надзея Маркаўна Шнаркевіч

**Надзея Маркаўна Шнаркевіч** (30 верасня (12 кастрычніка) 1897, Брэст — 21 траўня 1974) — беларуская грамадская і культурная дзяячка, педагог, краязнаўца. Жонка Язэпа Шнаркевіча.

## Біяграфія 
У 1914 годзе скончыла Пружанскую жаночую гімназію, у 1919 годзе педагагічныя курсы. 3 1914 года настаўніца ў Пружанскім павеце, з 1915 года праз Першую сусветную вайну ў бежанстве ў расійскай Сызрані.

У 1919 годзе вярнулася на радзіму. З 1925 года ў Вільні, загадчыца дзіцячага прытулку-інтэрната пры Віленскай беларускай гімназіі, супрацоўніца сакратарыята Таварыства беларускай школы. У пачатку 1930-х гадоў актывістка Беларускай жаночай арганізацыі імя Цёткі, супрацоўніца часопіса «Жаноцкая справа».

Апошнія 25 гадоў жыцця была спаралізавана, але займалася беларускай грамадскай і культурна-асветнай працай: апрацавала ўспаміны мужа па гісторыі Нясвіжскай і Клецкай беларускіх гімназій (апублікаваныя ў 1994 г.), падрыхтавала фотаальбомы па гісторыі школьніцтва і беларускіх гімназій у Заходняй Беларусі, пра творчасць Міхася Забэйды-Суміцкага. Рабіла для Гудзевіцкага краязнаўчага музея этнаграфічныя экспанаты і рэчы сялянскага побыту, збірала музычны фальклор.

## Публікацыі 
* Успаміны з працы ў Таварыстве Беларускае Школы ў Вільні (1924—1930 гады) // Рунь, 1997, № 4; 1997, № 6.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Багдановіч Я.* На жыццёвым шляху: Успаміны. — Мн., 1992.
* 
* *Зоська Верас*.  — (самадрук), 1977. Серыя біяграфічных нарысаў, часткова гл. на Камунікаце.

## Спасылкі 
* Надзея Шнаркевіч — асветніца, якая рэдагавала першы незалежны часопіс для беларусак на сайце Будзьма беларусамі!
* 
* 

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Цібо Стары

**Цібо Стары** (; 880/890 — раней 942) — віконт Блуа (906), віконт Тура (908), граф Тура і Блуа (магч. 940). Родапачынальнік Цібальдзінаў, вядомых як дом дэ Блуа.

Паходзіў з шляхетнага франка-бургундскага роду. У пачатку X стагоддзя прыбыў на берагі ніжняй Луары.

Імя першай яго жонкі невядома. Другой яго жонкай стала Рыхільда Буржская, таксама вядомая як Рыхільда Мэнская (каля 890 — каля 942). Яе паходжанне да канца не вядома. Паводле адной версіі, яна дачка Гуга (каля 862—892), графа Буржа і Ратхільды (каля 871 — каля 928), дачкі караля Карла Лысага і Рыхільды Ардэнскай. Паводле іншай, унучка Бернара (каля 840 — каля 880), маркіза Готыі, графа Пуацье, Буржа і Ацёна.

Існуе таксама версія, што другой жонкай Цібо Старога была Рыхільда дэ Блуа, дачка Роберта Моцнага, графа Парыжа і Тура і сястра каралёў Эда і Роберта I.

## Сям'я і дзеці 
* 1-я жонка: невядомая, адзін сын:
*# Цібо Шэльма, які стаў спадчыннікам бацькі

* 2-я жонка: Рыхільда Буржская (Мэнская) ці Рыхільда дэ Блуа, сын і адна або дзве дачкі:
*# Рышар (пам. 969), архібіскуп буржскі
*# дачка:
*#: 1-ы шлюб: герцаг Ален II Брэтонскі (910—952)
*#: 2-і шлюб: граф Анжу Фульк II Добры (пам. 958)
*#: 3-і шлюб: Гілдуін III дэ Панцье (933/945—1009), граф дэ Мандзідзье.

## Літаратура 
* Pierre Riché, Les Carolingiens, une famille qui fit l'Europe, 1983
* Jean-Charles Volkmann, Bien connaître les généalogies des rois de France ISBN 2-87747-208-6
* Michel Mourre, ''Le petit Mourre. Dictionnaire d'Histoire universelle'' ISBN 978-2-04-732194-2
* Jean Gouget — Thierry Le Hête, Les comtes de Blois et de Champagne et leur descendance agnatique

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Графы Блуа
Катэгорыя:Графы Тура
Катэгорыя:Дом дэ Блуа-Шампань
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя
Крукоўскі

**Крукоўскі** — беларускае і польскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Іосіфавіч Крукоўскі (1901—1945) — беларускі геолаг, этнограф і гісторык.
* Валерый Пятровіч Крукоўскі (нар. 1945) — беларускі гандбольны трэнер.
* Мікалай Аляксандравіч Крукоўскі, былы міністр сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь
* Мікалай Ігнатавіч Крукоўскі, беларускі філосаф, культуролаг
* Уладзімір Якаўлевіч Крукоўскі, беларускі мастак-плакатыст

Катэгорыя:Беларускія прозвішчы
Катэгорыя:Польскія прозвішчы
Беларускі Калегіюм

**Беларускі Калегіюм** — форум для правядзення публічных лекцый і дыскусій, месца інтэлектуальнага і культурнага дыялогу, кантактаў і супрацоўніцтва з калегамі з сярэднееўрапейскіх і заходніх краін. Беларускі Калегіюм аб’ядноўвае навукоўцаў, журналістаў, людзей мастацтва і культуры, грамадскіх асоб. Калегіюм супрацоўнічае з Польскім Інстытутам у Мінску, выкладчыцкімі асяродкамі Варшаўскага і Львоўскага ўніверсітэтаў.

## Гісторыя 
Беларускі Калегіюм быў створаны шэрагам няўрадавых беларускіх арганізацый і прыватных асоб у лістападзе 1997 года. Адукацыйная дзейнасць калегіума пачалася 1 кастрычніка 1998 года.

У 2013—2014 гадах перажываў крызіс.

З 2013 года кіраўніком установы з’яўляецца Ірына Дубянецкая.

## Навучальныя праграмы 
Навучальныя праграмы ў Беларускім Калегіюме на 2015—2016 гг.:
* Журналістыка
* Найноўшая гісторыя
* Філасофія і літаратура
* Еўрапеістыка (пачалася у 2015 годзе ). Штогадовы набор звычайна адбываецца ў верасні-кастрычніку.

Апроч традыцыйных кірункаў выкладання на працягу навучальнага года адбываецца шэраг семінараў, спецкурсаў майстэрняў па фатаграфіі, палітычнай тэорыі, мастацкім перакладзе, літаратурныя слэмы , дыскусіі і інш.

Калегіюм не мае сталага памяшкання. Заняткі адбываюцца ў розных месцах, найбольш часта ў Беларускім ПЭН-цэнтры.

## Прынцыпы 
* заходне- і сярэднееўрапейскія практыкі ў ажыццяўленні навучальнага працэсу і навуковых даследаванняў;
* сучасныя еўрапейскія навучальныя тэхналогіі;
* параўнальны навуковы і навучальны падыход;
* крытычнае мысленне і адукацыя, заангажаваныя ў беларускую культурную традыцыю і сучасную сітуацыю;
* каштоўнасці адкрытага і дэмакратычнага грамадства.

## Выдавецкая дзейнасць 
Беларускі Калегіюм актыўна займаецца выдавецкай дзейнасцю («ПрайдзіСвет», «Праўнік», «Макулатура» і «Паміж»).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Афіцыйная старонка ў Фэйсбуку
* Суполка ва Укантакце

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі
Катэгорыя:Адукацыя ў Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1997 годзе
Катэгорыя:1997 год у Беларусі
Графы Парыжскія

thumb|right|160px|1358: Герб Парыжа
**Граф Парыжскі** быў кіраўніком вобласці, якая ўключае горад Парыж і яго наваколлі. Тытул выкарыстоўваўся ў перыяд кіравання Каралінгаў. Пачынаючы з Эда, які быў каралём Францыі, графства Парыжскае замацавалася за домам Раберцінаў.

З узыходжаннем на французскі прастол Гуга Капета і заснаваннем ім каралеўскай дынастыі Капетынгаў, Парыжскае графства ўвайшло ў склад каралеўскага дамена. Перад гэтым яно не надоўга перайшло ў дом Бушарыдаў — Гуга Капет дараваў яго свайму вернаму васалу Бушару I *Шаноўнаму*, графу Вандома.

Тытул графа Парыжскага быў адноўлены прэтэндэнтамі на французскі трон ад Арлеаністаў для таго, каб падкрэсліць сваю прыналежнасць да Капетынгскага дому.

## Піпініды 
* Грыфан (каля 726—753), сын Карла Мартэла і Сванхільды Баварскай.

## Жэрардзіды 
* Жэрар I (752—778), бацька Эцьена, Бегана і Летхарда I.
* Эцьен (778—811), сын папярэдняга.
* Беган ці Бега (815—816), брат папярэдняга.
* Летард I, граф дэ Фезансак, затым граф Парыжа (816), брат папярэдняга.
* Жэрар II (каля 790—877), таксама *Жырар дэ Русільён*, граф Парыжа з 834, герцаг В'енуа, герцаг Ліянэ (863), сын Летарда I і брат Адаларда Сенешаля.
* Летард II (згад. 816), сын Бегана.
* Адалард, унук Бегана, пфальцграф (877), граф Парыжа. Бацька Адэлаіды, жонкі караля Людовіка II Заікі.

## Вельфы 
* Конрад I Бургундскі (каля 800—863), сын Вельфа I.

## Раберціны 
* Эд (пам. 898), граф Парыжа, затым кароль Францыі.
* Роберт I (пам. 923), маркграф Нейстрыі, граф Парыжа, Блуа, Анжэра, Тура, Арлеана, затым кароль Францыі.
* Гуга Вялікі (пам. 956), герцаг Францыі.
* Гуга Капет (пам. 996), сын папярэдняга.

## Бушарыды 
* Бушар I *Шаноўны*, граф Вандома, граф Парыжа (987—1005).
* Рэно дэ Вандом, біскуп парыжскі, граф Парыжа (1005—1017), сын папярэдняга.

## Арлеанскі дом 
### Тытулярны граф пры Ліпеньскай манархіі 
* Філіп Арлеанскі, граф Парыжа (1838—1848), затым тытулярны граф.

### Тытулярныя графы 
* Філіп Арлеанскі, «граф Парыжа» (1838—1894).
* Генрых Арлеанскі, «граф Парыжа» (1929—1999).
* Генрых Арлеанскі, «граф Парыжа, герцаг Францыі» (з 1999).


Парыж
Іварс Годманіс

**І́варс Го́дманіс** (; нар. 27 лістапада 1951, Рыга) — латвійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Вышэйшую адукацыю атрымаў на фізіка-матэматычным факультэце Латвійскага дзяржаўнага ўніверсітэта.

З 1972 года працаваў выкладчыкам у тым жа ўніверсітэце, у 1983 годзе абараніў дысертацыю. Пазней працаваў настаўнікам у школе, а затым, з 1986 па 1990 год, навуковым супрацоўнікам у Інстытуце фізікі цвёрдага цела.

Палітычную кар’еру зрабіў у Народным фронце Латвіі (НФЛ), які быў утвораны ў савецкі час і змагаўся за аднаўленне незалежнасці Латвіі. У 1989 годзе ён стаў намеснікам старшыні НФЛ, у 1990 годзе быў выбраны дэпутатам Вярхоўнага савета, а з 1990 па 1993 год узначальваў Савет міністраў. З мая 1990 па сакавік 1991 з’яўляўся членам Савета міністраў СССР разам з главамі ўрадаў іншых саюзных рэспублік.
thumb|Іварс Годманіс і пасол ЗША Ларсан|left
У 1993 годзе балатаваўся ў 5-ы парламент па спісе НФЛ, аднак партыя не пераадолела 4-працэнтны бар’ер, і І. Годманіс часова сышоў з палітыкі.

У жніўні 1996 года І. Годманіс быў выбраны ў выканаўчы камітэт Латвійскага Алімпійскага камітэта, а ў 1997 годзе ўступіў у партыю «Латвіяс Цэльш» (ЛЦ). У 1998 годзе ён быў выбраны ў Сейм па спісе гэтай партыі і займаў пасаду міністра фінансаў ва ўрадзе Віліса Крыштапанса.

У 2002 годзе Годманіс не прайшоў у 8-ы Сойм, а ў 2006 годзе ён ізноў стаў дэпутатам ад аб’яднанага спісу Латвійскай Першай партыі і ЛЦ. У папярэднім урадзе Айгарса Калвітыса займаў пасаду міністра ўнутраных спраў. У красавіку 2007 года Годманіс быў высунуты кандыдатам на пасаду прэзідэнта Латвіі, аднак пазней сваю кандыдатуру адклікаў. У снежні 2007 года зноў узначаліў урад краіны. Ва ўмовах нарастання сацыяльнага крызісу ў краіне 20 лютага 2009 года быў вымушаны падаць у адстаўку з пасады прэм’ер-міністра.

18 чэрвеня 2008 года Годманіс патрапіў у ДТЗ. Аўтамабіль, у якім ехаў прэм’ер-міністр, сутыкнуўся з мікрааўтобусам. Пасля аварыі быў дастаўлены ў бальніцу са страсеннем мозгу і расколінай скроневай косці. Акрамя самога прэм’ер-міністра ў аварыі таксама пацярпела пажылая пасажырка аўтобуса.

Са жніўня 2011 года жанаты з дзяржсакратаром МУС Ілзэ Петэрсанэ. У Годманіса трое дзяцей ад першага шлюбу з Рамонай Годмане: Рыхард, Катрына і Эдгар.

## Спасылкі 
* 
* Біяграфія Івара Годманіса 

Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Латвійскай Рэспублікі
Катэгорыя:Дэпутаты Сёмага Сейма Латвіі
Катэгорыя:Дэпутаты Дзявятага Сейма Латвіі
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Латвіі
Катэгорыя:Міністры фінансаў Латвіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Латвіі
Катэгорыя:Фізікі Латвіі
Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Латвіі
Графы Арлеанскія

**Граф Арлеанскі** быў кіраўніком вобласці, якая ўключала горад Арлеан і яго наваколлі. Тытул выкарыстоўваўся ў перыяд кіравання Меравінгаў і Каралінгаў.

Калі Гуга Капет стаў каралём Франкаў, то графства Арлеанскае, якое належала яму, увайшло ў склад каралеўскага дамена. Пасля на базе графства было створана герцагства Арлеанскае, якое традыцыйна давалася другім па старшынстве сынам караля Францыі, пакуль герцаг Філіп II Арлеанскі не замацаваў яго за сваім нашчадстве. З гэтых пор герцагамі Арлеанскімі станавіліся старэйшыя сыны Арлеанскай лініі дому Бурбонаў.

## Эпоха Каралінгаў 
* **?-821 : Адрыян** (каля 760—821), пфальцграф Рэйнскі, сын Герольда I дэ Вінцгау і Эмы Алеманскай, брат жонкі Карла Вялікага.
* **818-828 : Матфрыд** (пам.836).
* **828-830 : Эд I** (каля 790—834), сын Эдрыена Арлеанскага і Вальдрады дэ Вормсгау.
* **830-832 : Матфрыд** (пам.836) (другі раз).
* **832-834 : Эд I** (каля 790—834) (другі раз).
* **834-834 : Матфрыд** (пам.836) (трэці раз).
…
* **Роберт Моцны** (815/820-866), граф Анжуйскі і Турэнскі, свецкі абат Мармуцье, граф Блуа і Арлеана, магчыма сын Роберта (пам. 834), графа ў Вормсгау і Вальдрады, сёстры Эда Арлеанскага.
* **Гуга Абат** (пам. 886), сын Конрада I Бургундскага, графа Парыжскага і Асерскага, і верагодна брат жонкі Роберта Моцнага.
* **Эд II** (860—898), граф Парыжскі, свецкі абат Сен-Жэрмен дэ Прэ, Сент-Аманда, Сен-Дэні і Мармуцье, граф Анжу і Тура, граф Блуа і Арлеана, кароль Францыі.
* **Гуга Капет** (956—987), кароль Францыі, сын Гуга Вялікага''.

## Гл. таксама 
* Герцагі Арлеанскія


Катэгорыя:Спісы кіраўнікоў Францыі
Малое Чарнова

**Малое Чарнова** — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Чарнаўка (цячэ праз возера), за 16 км у напрамку на паўночны захад ад горада Гарадок, за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Мыльнішча, за 1 км на поўнач ад вёскі Загуззе.

Плошча паверхні возера 0,25 км². Даўжыня каля 1,2 км, найбольшая шырыня 0,35 км, даўжыня берагавой лініі 2,9 (2,85) км. Плошча вадазбору 18,1 км. Аб’ём вады ў возеры 1,16 млн м³.
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны вышынёй да 10 м. Берагавая лінія звілістая. Берагі і мелкаводдзе пясчаныя. Глыбей дно возера выслана ілам і сапрапелем.

Праз возера працякае рака Чарнаўка і злучае яго з возерам Чарнова.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя на партале *antfish.com* 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Обалі
Адэлаіда Аквітанская

**Адэль** ці **Адэлаіда Аквітанская** (, таксама *Адэлаіда дэ Пуацье*, паміж 945 і 952—1004) — каралева Францыі ў 987—996 гадах.

## Біяграфія 
Адэлаіда была дачкой Гільёма III Кудлатага, герцага Аквітаніі і графа Пуацье, і Адэлі Нармандскай, дачкі Хрольфа Пешахода (Роберта I), першага герцага Нармандыі. Бацька выкарыстоўваў яе ў якасці закладніцы для перамір’я з Гуга Капетам, хоць той, у адрозненне ад свайго бацькі Гуга Вялікага, ніколі не спрабаваў заваяваць Аквітанію. У 968 годзе Адэлаіда выйшла замуж за Гуга Капета, будучага караля Францыі і заснавальніка дынастыі Капетынгаў. Ад гэтага шлюбу нарадзілася трое дзяцей:

* Гізела (каля 969 — каля 1000); муж: Гуга I, граф Панцье і першы сеньёр (шатэлен) Абевіля
* Роберт II Набожны (972—1031), кароль Францыі, пераемнік Гуга Капета
* Гедвіга (Эдвіга) (каля 974 — пасля 1013); муж: Рэнье IV, граф Генегау (Эно)

Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XI стагоддзя
Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі
Катэгорыя:Французскія герцагіні
Катэгорыя:Рамнульфіды
Катэгорыя:Постаці французскай гісторыі
Цібо I дэ Блуа

**Цібо I дэ Блуа**, па мянушцы *Шэльма* або *Махляр* (; каля 910 — ) — першы граф Блуа, Шартра, Тура, Шатадзёна, сеньёр В’ерзона, Сансера, Шынона, Самюра і Бажансі. Сын Цібо Старога, віконта Тура.

## Біяграфія 
### Кіраванне 
Спачатку Цібо быў адным з васалаў Гуга Вялікага, герцага Франкаў (Францыі). У 945 годзе апошні даручыў яму ахову палоненага караля Людовіка IV. Наўзамен за свабоду, якую Цібо павінен быў даць каралю па заканчэнні года палону, Гуга Вялікі аддаў Цібо горад Лан.

У 943 ці 944 годзе Цібо ажаніўся з удавой герцага Вільгельма I Нармандскага, Літгардай дэ Вермандуа, дачкой графа Герберта II дэ Вермандуа. Жонка прынесла яму ў пасаг Правен, які пры яго нашчадках стаў цэнтрам графства Шампань (першым, хто афіцыйна выкарыстоўваў тытул графа Шампані, быў Гуга I Шампанскі).

У 952 годзе памёр герцаг Ален II Брэтонскі, муж сястры Цібо, і Цібо на час непаўналецця свайго пляменніка Дрогана стаў апекуном герцагства Брэтань. Скарыстаўшыся гэтай акалічнасцю, ён стварыў зону свайго ўплыву ў графстве Рэн.

У 956 годзе, скарыстаўшыся смерцю герцага франкаў і маленствам яго сына Гуга Капета, Цібо ўзяў сабе тытул графа Тура, а таксама захапіў Шартр і Шатадзён.

Затым ён выдаў сваю сястру за графа Фулька Анжуйскага. Хронікі, якія апавядаюць пра сустрэчу Цібо з графам Фулькам Анжуйскім, што адбылася ў 958 годзе, называюць іх *«намеснікамі і кіраўнікамі каралеўства Нейстрыя»* і *«графамі ласкай божай»*.

У 960-х гадах Цібо ўстаў на бок караля Лотара, сына Людовіка IV Заморскага, супраць свайго сюзерэна Гуга Капета, а таксама выступіў супраць герцага Рычарда I Нармандскага. У 961 годзе ён здзейсніў паход у графства Эўро. У адказ нарманы напалі на Дзюнуа. У 962 годзе Цібо арганізаваў буйны ваенны паход супраць Руана, аднак, пацярпеў няўдачу. Нарманы ж дашлі да Шартрскага графства і спалілі Шартр.

Цібо ўзяў пад свой кантроль крэпасці Сент-Эньян і В’ерзон, а таксама, магчыма, Ла Шапель-д’Энгіён у Беры. У перыяд непаўналецця Гуга Капета ён умацаваў Шартр і Шатадзён, а да 960 годзе выбудаваў новую крэпасць Самюр.

У выніку, да канца жыцця Цібо стварыў княства, якое стала адным з самых магутных на Луары. Яно дамінавала над Цэнтральнай Францыяй і пагражала ўладзе саміх Раберцінаў. Гуга Капет, адчуваючы гэту небяспеку, уступіў у саюз з графамі Анжу.

## Сям’я і дзеці 
Жонка: (з 943/944) **Літгарда**, дачка Герберта II дэ Вермандуа, удава Вільгельма I, герцага Нармандыі. Мелі 4 дзяцей:
* **Цібо дэ Блуа** (пам. 962);
* **Гуга дэ Блуа** (пам. 985), архібіскуп Буржскі;
* **Эд I дэ Блуа** (пам. 996), граф Блуа;
* **Эма дэ Блуа**; муж — Гільём IV Аквітанскі, граф дэ Пуацье і герцаг Аквітаніі.

Катэгорыя:Графы Блуа
Катэгорыя:Графы шартрскія
Катэгорыя:Графы Тура
Катэгорыя:Дом дэ Блуа-Шампань
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя
Катэгорыя:Графы Шатадзёна
Катэгорыя:Графы Бавезі
Нюкта (значэнні)

**Нюкта**, **Нікта**, **Нюкс** (таксама **Нікс**):

* **Нюкта** ( — «ноч») — бажаство ў грэцкай міфалогіі, персаніфікацыя начной цемры.
* **Нікта, спадарожнік** (134340 II Nix, раней S/2005 P 2) — спадарожнік Плутона.
* **(3908) Нюкта** (3908 Nyx) — каляземны астэроід з групы Амураў.

## Гл. таксама 
* **Нікс**
Кавалентная сувязь

**Кавале́нтная су́вязь** — тып хімічнай сувязі, якая ажыццяўляецца парай электронаў, агульных для двух атамаў. Абумоўлена наяўнасцю на валентных арбіталях атамаў (групы атамаў) няспараных электронаў.

У залежнасці ад колькасці агульных электронных пар паміж атамамі адрозніваюць *простую* кавалентную сувязь (адна электронная пара) і *кратную* сувязь.

Кавалентная сувязь паміж аднолькавымі атамамі (напрыклад, у малекуле вадароду Н2, кіслароду О2) з'яўляецца *непалярнай*, паміж рознымі (напрыклад, у малекуле вады Н2О, аміяку NH3) — *палярнай*. У выпадку непалярнай кавалентнай сувязі электронная шчыльнасць агульнай пары электронаў сіметрычна размеркавана адносна ядраў абодвух атамаў, а ў выпадку палярнай кавалентнай сувязі — зрушана да больш электраадмоўнага атама.

Асноўныя ўласцівасці кавалентнай сувязі:
* насычанасць (існаванне некаторай гранічнай колькасці двухцэнтравых двухэлектронных сувязей, якія ўтварае атам)
* накіраванасць у прасторы (вызначае прасторавую будову малекул, іонаў, радыкалаў).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічная сувязь
Сусана Італьянская

**Сусана (Разалія) Італьянская** (, 950/960 — 7 лютага 1003) — каралева Францыі ў **988 — 996** гадах. Сусана быў дачкой караля Італіі Берэнгара II Іўрэйскага і Вілы Тасканскай, дачкі Бозана I, маркграфа Тасканы і графа Арля.

## Біяграфія 
У 968 годзе Сусана ажанілася першы раз з графам Фландрыі Арнульфам II. Пасля смерці Арнульфа, якая адбылася 30 сакавіка 987 года, Сусана забяспечыла сваю апеку непаўналетняму сыну Бадуэну, калі той прыйшоў да ўлады, стаўшы графам Фландрыі.

Стаўшы ўдавой, і нягледзячы на розніцу ва ўзросце (прыблізна дваццаць гадоў), Разалія ажанілася другі раз з каралём Францыі Робертам II Набожным у 988 годзе, па жаданні яго бацькі Гуга Капета. Гуга Капет быў зацікаўлены ў гэтым шлюбе, бо яна прынесла кароне Мантрой і Панцьё. Стаўшы каралевай, Разалія прыняла імя Сусана. Яшчэ калі Берта Бургундская была жонкай Эда I дэ Блуа, а Роберт II жанаты на Сусане, Роберт закахаўся ў Берту (992 год). Пасля смерці Эда I дэ Блуа, якая адбылася 12 сакавіка 996 года, Роберт II захацеў ажаніцца з Бертай, але яго бацька Гуга Капет выказаўся супраць гэтага з-за крэўнага сваяцтва. Пасля смерці бацькі 24 кастрычніка 996 года Роберт II развёўся з першай жонкай Сусанай, для таго, каб ажаніцца з Бертай (997 год). Прыняўшы імя Разалія, якое яна змяніла на Сусану, стаўшы каралевай Францыі, яна вярнулася ў Фландрыю, дзе і памерла 7 лютага 1003 года і была пахавана ў абацтве Святога Пятра ў Генце.

## Шлюбы і дзеці 
* 1-ы муж: (з 968 года) **Арнульф II Фландрскі** (961/962 — 30 сакавіка 987), сын графа Фландрыі Бадуэна III і Мацільды Саксонскай, дочкі герцага Саксоніі Германа Білунга. Дзеці:
** **Бадуэн IV** (каля 980 — 30 мая 1035) — граф Фландрыі з 987 года;
** **Эд дэ Камбрэ**;
** **Мацільда** (пам. 24 ліпеня 995 ці раней).
* 2-і муж: (з 988 года) **Роберт II Набожны**, сын караля Гуга Капета і Адэлаіды Аквітанскай, дачкі Гільёма III Кудлатага, герцага Аквітаніі і графа Пуацье і Адэль Нармандскай. Дзяцей не было.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XI стагоддзя
Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катрушніцкі лемезень

**Катру́шніцкі ле́мезень** — умоўная мова шапавалаў мястэчка Дрыбін Магілёўскай вобласці.

## Назва 
***Катру́ха*** — назва магеркі на гэтай мове, ***лемезень*** — тайная мова.

## Гісторыя 
Дакладны час з’яўлення мовы невядомы. Мова была прыдумана шапаваламі мястэчка Дрыбін дзеля сакрэтнасці ў часе адыходніцтва ў іншыя мястэчкі, бо шапавалы працавалі ў дамах заказчыка і хацелі захаваць сакрэты рамяства. Першыя даследаванні мовы былі зроблены Еўдакімам Раманавым у 1889 годзе, і апублікаваныя ў 1890 годзе ў першым нумары часопіса Імператарскага геаграфічнага таварыства «». Мова была ва ўжыванні і пасля заняпаду шапавальства, шырока ўжывалася прынамсі да сярэдзіны XX стагоддзя. Да цяперашняга часу ў мове жыхароў Дрыбіна захоўваюцца асобныя словы катрушніцкага лемезня. У 2012 годзе Беларусь рыхтавала заяўку на ўключэнне шапавальства і катрушніцкага лемезня (як яго спецыялізаванай тэрміналогіі) ў спіс нематэрыяльных каштоўнасцей ЮНЕСКА.

## Лінгвістычная характарыстыка 
Паводле Еўдакіма Раманава, лексічны склад мовы налічваў каля 915 слоў, і ахопліваў 13 паняційных груп.

## Ужыванне 
Паводле Раманава, лемезень выкарыстоўваўся шапаваламі толькі ў працоўных адлучках, і ніколі на радзіме. Рабілася гэта праз асцярогу, каб мову не вывучылі мясцовыя. Часта лемезень не ведалі нават члены сям’і, якія не займаліся шапавальствам. Ёсць сведчанні, што ў сярэдзіне XX ст. лемезнем валодалі і карысталіся звычайныя жыхары. Да сёння ў маўленні асобных жыхароў Дрыбіна і вёскі Пакуцце захаваліся асобныя словы лемезня. Фальклору на лемезні не існуе, але часам на лемезень перакладаліся вядомыя прыказкі.

## Моўны прыклад 
Мясцовы краязнавец Уладзімір Кажамяка напісаў на катрушніцкім лемезні адзіны верш.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дрыбін
Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы
Катэгорыя:Мовы Беларусі
Катэгорыя:Штучныя мовы
ФК Гурнік Забжэ

**«Гурнік»** () — польскі футбольны клуб з горада Забжэ. Выступае ў Экстраклясе.

## Дасягненні 
* **Чэмпіён Польшчы (14)**:
** 1957, 1959, 1961, 1962/63, 1963/64, 1964/65, 1965/66, 1966/67, 1970/71, 1971/72, 1984/85, 1985/86, 1986/87, 1987/88

* **Уладальнік Кубка Польшчы (6)**: 
** 1964/65, 1967/68, 1968/69, 1969/70, 1970/71, 1971/72

* **Уладальнік Суперкубка Польшчы (1)**: 
** 1988

* **Фіналіста Кубка уладальнікаў кубкаў УЕФА** (1): 
** 1970

## Стадыён 
]]

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Гурнік Забжэ (gornik.zabrze.net.pl) 

Гурнік Забжэ
Іонная сувязь

**Іо́нная су́вязь** — тып хімічнай сувязі, якая ўтвараецца за кошт дзеяння электрастатычных (кулонаўскіх) сіл паміж процілегла зараджанымі іонамі. Іоны ўтвараюцца з атамаў элементаў у выніку пераносу валентнага электрона ад атама элемента з нізкім патэнцыялам іанізацыі да атама элемента з вялікай роднасцю да электрона.

Характэрна для хімічных злучэнняў найбольш актыўных металаў (шчолачных, шчолачназямельных і інш.) з тыповымі неметаламі (у асноўным галагенамі). Такія злучэнні (напрыклад, хларыд калію К+Cl-, фтарыд цэзію Cs+F-) існуюць пераважна ў выглядзе крышталічных рэчываў — іонных крышталёў і пры растварэнні ў палярных растваральніках дысацыіруюць на іоны.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічная сувязь
Канцэрагены

**Канцэрагены**, *бластамагены* — рэчывы або фізічныя агенты, здольныя выклікаць утварэнне злаякасных пухлін ці садзейнічаць іх узнікненню з нармальнай тканкі. Да канцэрагенаў адносяць розныя хімічныя злучэнні (азотфарбавальнікі, араматычныя аміны, азбест, нітразаміны), фізічныя фактары (іанізуючае выпраменьванне), некаторыя біялагічныя агенты (анкагенныя вірусы, метабаліты трэптафану, стэроідныя гармоны).

Канцэрагеннае ўздзеянне звязана з хімічнай актыўнасцю і электроннай структурай пэўнай часткі малекул, якая ўтварае комплексы з некаторымі кампанентамі клеткі (нуклеінавыя кіслоты, бялкі).

Канцэрагенны падзяляюцца на 3 групы:
* канцэрагены мясцовага дзеяння,
* канцэрагены арганатропныя (выклікаюць пухліны ў пэўных органах),
* канцэрагены множнага дзеяння (выклікаюць розныя пухліны ў розных органах).

Эфект залежыць ад дозы, працягласці ўплыву, стану рэактыўнасці арганізма, здольнасці тканак ці органаў назапашваць (дэпаніраваць) рэчыва. Новаўтварэнні ўзнікаюць праз 1/5-1/7 працягласці жыцця арганізма (у чалавека 15-20 гадоў, у мышэй 4-6 месяцаў).

Многія канцэрагены маюць мутагенныя ўласцівасці. Папярэджанне ўздзеяння канцэрагенаў на арганізм заснавана на прадухіленні забруджвання паветра, вады, ежы, глебы прамысловымі адкідамі, недапушчэнні канцэрагенных прымесяў у ежы і пітной вадзе, ажыццяўленні прафілактычных мер у галіне прафесіянальнай, камунальнай і асабістай гігіены.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Каардынацыйная сувязь

**Каардынацы́йная су́вязь** — від хімічнай сувязі, якая рэалізуецца ў комплексных злучэннях.

Адрозніваюць двух- і шматцэнтравую каардынацыйную сувязь.

Двухцэнтравая абумоўлена перадачай электроннай пары з цалкам запоўненай арбіталі атама ліганда (донара) на вакантную арбіталь цэнтральнага атама (акцэптара) з утварэннем агульнай звязваючай малекулярнай арбіталі. Такую каардынацыйную сувязь называюць *донарна-акцэптарнай сувяззю*. Яна з'яўляецца разнавіднасцю кавалентнай сувязі.

У выпадку шматцэнтравай каардынацыйнай сувязі электронная пара ліганда дэлакалізавана ў прасторы трох ці большай колькасці атамаў малекулы (напрыклад, трохцэнтравая мосцікавая сувязь В-Н-В у боравадародах).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Каардынацыйная хімія
ФК Вісла Кракаў

**«Вісла»** () — польскі футбольны клуб з горада Кракаў.

## Гісторыя 
Папярэднікамі сённяшняй «Віслы» з’яўляюцца, футбольная каманда створаная восенню 1906 года студэнтамі 2-й практычнай школы, пад кіраўніцтвам Юзафа Шкальнікоўскага, які таксама гуляў як капітан. У верасні 1906 года каманда Шкальнікоўскага ўзяла ўдзел у турніры арганізаваным доктарам Тадэвушам Канчынскім, турнір праходзіў на футбольных палёх у Блоні і Кракаве. У турніры прынялі ўдзел 16 каманд з бліжэйшых школаў. Каманда выступала ў сініх футболках і таму атрымала мянушку — «сінія». У 1907 годзе каманда аб’ядналася з «чырвонымі», пад кіраваннем Енкера. Пасля зліцця асноўным колерам каманды стаў чырвоны, але ігракі сініх прыдумалі назву — «Вісла». Хоць каманда і гуляла ў чырвоных майках, затое яна насіла 2 сінія зоркі, для таго каб паказаць што каманда створана як зліццё 2 каманд. Форму для каманды вырабіла берлінская фірма *Steingl*. Наступным крокам у развіцці клуба было абранне прэзідэнта Тадэвуша Лапушанскага, які быў настаўнікам матэматыкі і фізікі ў другой сярэдняй школе ў Кракаве. Тады ж была распрацавана першая эмблема, якая складалася з шчыта, чырвонай зоркі і года заснавання. У 1908 годзе быў пабудаваны першы клубны стадыён імя Генрыка Ёрдана. 7 лютага 1910 года статутам асацыяцыі Галіцкай правінцыі клуб быў зацверджаны, у адпаведнасці з рэгістрацыйным нумарам 632. Гэтая дата лічыцца афіцыйнай датай стварэння кракаўскай «Віслы». У 1911 годзе сінія зоркі на футболках былі заменены на адну белую на левым баку формы. 6 красавіка 1911 года адбыўся матч адкрыцця стадыёна паміж «Віслай» і «Чорнымі» з Львова, матч скончыўся перамогай гаспадароў (3:2). Пасля паражэння «Чорныя» пакінулі горад, не застаўшыся на ўрачыстасцях у гонар адкрыцця стадыёну.

У час Першай сусветнай вайны многія ігракі «Віслы» ўступілі ў польскі легіён і ваявалі на першай сусветнай вайне. У час вайны клубная база згарэла, таму ў 1919 годзе клуб набыў зямлю для будаўніцтва новага стадыёну. Праз тры гады, 8 красавіка 1922 года прайшло адкрыццё новага стадыёна, які асвяціў манах. У матчы адкрыцця «Вісла» прайграла львоўскай «Погані» (2:4). 14 мая 1922 года на гэтым стадыёне згуляла нацыянальная зборная Польшчы супраць зборнай Венгрыі (0:3). У гэтым матчы згулялі двое ігракоў «Віслы» гэта — Генрык Рэйман і Стэфан Сліва.

## Дасягненні 
* **Чэмпіянат Польшчы (13)**:
** 1927, 1928, 1949, 1950, 1977/78, 1998/99, 2000/01, 2002/03, 2003/04, 2004/05, 2007/08, 2008/09, 2010/11

***Кубак Польшчы: (5)**: 
** 1926, 1966/67, 2001/02, 2002/03, 2023/24

***Суперкубак Польшчы: (1)**: 
** 2001

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Вісла Кракаў (wislakrakow.com) 

Вісла Кракаў

Катэгорыя:1906 год у Кракаве
Мукагалі Макатаеў

**Мукагалі Макатаеў** (;  — ) — казахскі ,  і .

## Біяграфія 
Мукагалі Макатаеў нарадзіўся 9 лютага 1931 гады ў ауле Карасаз Нарынкольскага (суч. Райымбекскага) раёна Алмацінскай вобласці. У 1948—1949 гадах ён навучаўся на філалагічным факультэце Казахскага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1952—1969 гадах працаваў настаўнікам рускай мовы ў сярэдняй школе, дыктарам на казахскай радыё, адказным сакратаром газеты «Советтік шекара» (Савецкая мяжа), літаратурным супрацоўнікам газет «Социалистік Қазақстан» (Сацыялістычны Казахстан) і «Мәдениет және Тұрмыс» (Культура і побыт), часопіса «Жұлдыз» (Зорка). У 1970 стаў членам Саюза пісьменнікаў Казахстана. У 1973—1974 гадах вучыўся ў маскоўскім Інстытуце мастацтва і літаратуры.

Мукагалі Макатаеў пачаў друкавацца ў 1948 годзе. Вядомасць яму прынесла паэма «Апасіяната» (1962). Мноства паэтычных зборнікаў паэта ўвайшлі ў залаты фонд казахскай нацыянальнай паэзіі. Многія вершы Макатаева пакладзены на музыку. Ён пераклаў на казахскую мову санеты Уільяма Шэкспіра (1970), вершы Уолта Уітмена (1969), паэму Дантэ Аліг’еры «Боская камедыя» (1971) і іншыя.

Мукагалі Макатаеў памёр 27 сакавіка 1976 у горадзе Алма-Ата ва ўзросце 45 гадоў. У 1999 годзе яму за зборнік вершаў «Аманат» урадам Казахстана была пасмяротна прысуджана Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Казахстан.
Канюхі (Бераставіцкі раён)

**Канюхі́** (, ) — аграгарадок у Бераставіцкім раёне Гродзенскай вобласці, на рацэ Свіслач (басейн ракі Нёман). Адміністрацыйны цэнтр Канюхоўскага сельсавета (з 1973 года).

Размешчаны за 35 км на поўнач ад г. п. Вялікая Бераставіца, 37 кіламетраў ад Гродна.

## Насельніцтва 
* 321 жыхар, 130 двароў (1998)

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа
* Дом культуры і бібліятэка
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Помнік землякам, якія загінулі ў гады ВАВ

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Канюхоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Бераставіцкага раёна
ФК Рух Хожаў

**«Рух»** () — польскі футбольны клуб з горада Хожаў. Выступае ў Экстраклясе.

## Дасягненні 
* **Чэмпіён Польшчы (14)**:
** 1933, 1934, 1935, 1936, 1938, 1951, 1952, 1953, 1960, 1967/68, 1973/74, 1974/75, 1978/79, 1988/89

* **Уладальнік Кубка Польшчы: (3)**: 
** 1950/51, 1973/74, 1995/96

## Стадыён 
[thumb|center|600px|[Гарадскі стадыён (Хожаў)|Гарадскі стадыён у Хожаве]]

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Рух Хожаў (niebiescy.pl)

Рух Хожаў
Інтэрферон

**Інтэрферо́н** — бялок, што ўтвараецца ў клетках арганізмаў млекакормячых і птушак пры вірусных інфекцыях. З'яўляецца неспецыфічным фактарам супрацьвіруснага імунітэту. Малекулярная маса 25000—110000.

Асаблівасці інтэрферону:
* высокая відавая спецыфічнасць (напрыклад, інтэрферон з клетак курэй актыўны толькі ў клетках курэй)
* адсутнасць віруснай спецыфічнасці (адзін і той жа інтэрферон прыгнечвае размнажэнне розных вірусаў).

Утварэнне інтэрферону кадзіруецца геномам клеткі, можа індуцыравацца бактэрыямі і інш.

Выкарыстоўваецца для прафілактыкі і лячэння вірусных хвароб. Найбольшы эфект пры прафілактычным ужыванні (здольны індуцыраваць утварэнне ўласнага інтэрферону ў арганізме).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Бялкі
Катэгорыя:Імунная сістэма
Каралінскі раён

**Каралі́нскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў БССР у 1924—1931 гадах. Цэнтр — вёска Каралін.

Утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе Мазырскай акругі БССР. 20 жніўня 1924 года падзелены на 11 сельсаветаў: Анзельмаўскі, Багуціцкі, Ельскі, Засінцаўскі, Кармянскі, Качышчаўскі, Кузьміцкі, Рамязоўскі, Санюкоўскі, Скародненскі, Старавысокаўскі. 24 верасня 1926 года Анзельмаўскі сельсавет рэарганізаваны ў нацыяльны нямецкі сельсавет. 4 жніўня 1927 года да раёна далучаны Бокаўскі (Вялікабокаўскі), Махнавіцкі і Мялешкавіцкі сельсаветы скасаванага Слабадскога раёна. У 1929 годзе Анзельмаўскі нацыянальны сельсавет перайменаваны ў Роза-Люксембургскі нацыянальны нямецкі сельсавет. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 5 лютага 1931 года Каралін перайменаваны ў Ельск, раён перайменаваны ў Ельскі.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн., «Беларусь», 1985. — 390 с.
* 

Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе
Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1931 годзе
Катэгорыя:Былыя раёны Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Ельскага раёна
Катэгорыя:Ельск
Каракская Сопка

**Каракская Сопка** — дзеючы вулкан на Камчатцы, у Расіі.

Вышыня 3456 метраў. Складзены з андэзіта-базальтавых лаў, шлакаў, попелу. Належыць да тыпу стратавулканаў. На схілах зараснікі з каменнай бярозы і сланікаў. Апошняе вывяржэнне ў 1956—1957 гадах.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вулканы Камчацкага края
Катэгорыя:Стратавулканы
ФК Краковія

**«Краковія»** () — польскі футбольны клуб з горада Кракаў. Выступае ў Экстраклясе.

## Дасягненні 
* **Чэмпіён Польшчы (5)**:
** 1921, 1930, 1932, 1937, 1948

* **Кубак Польшчы: (1)**: 
** 2019/20

* **Суперкубак Польшчы: (1)**: 
** 2020

## Стадыён 
]]

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* ФК Краковія  (terazpasy.pl) 

Краковія

Катэгорыя:1906 год у Кракаве
Камплементарнасць (біялогія)

**Камплемента́рнасць** у хіміі, малекулярнай біялогіі і генетыцы — узаемная адпаведнасць у хімічнай будове дзвюх макрамалекул або іх частак, што забяспечвае іх узаемадзеянне і ўтварэнне другасных сувязей паміж імі.

Прынцып камплементарнасці ляжыць у аснове самазборкі біялагічных структур (напрыклад, біямембран), спецыяльнага ўзаемадзеяння ферменту з субстратам або антыгену з антыцелам, спецыяльнага спалучэння азоцістых асноў у малекулах нуклеінавых кіслот і інш.

Камплементарнасць забяспечвае ўніверсальнасць механізму перадачы спадчыннай інфармацыі ў працэсах рэплікацыі і транскрыпцыі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Малекулярная біялогія
ФК Шлёнск Уроцлаў

**«Шлёнск»** () — польскі футбольны клуб з горада Уроцлаў. Выступае ў Экстраклясе.

## Дасягненні 
* **Чэмпіён Польшчы (2)**:
** 1976/77, 2011/12

* **Уладальнік Кубка Польшчы: (2)**: 
** 1975/76, 1986/87

* **Уладальнік Суперкубка Польшчы: (2)**: 
** 1987, 2012

## Стадыён 
]]

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Шлёнск Вроцлаў (slasknet.com) 

Шлёнск Уроцлаў
ФК Лехія Гданьск

**«Лехія»** () — польскі футбольны клуб з горада Гданьск. Выступае ў Першай лізе.

## Дасягненні 
* **Уладальнік Кубка Польшчы (2):** 
** 1982/83, 2018/19

* **Уладальнік Суперкубка Польшчы (2):**
** 1983, 2019

## Стадыён 
]]

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Лехія Гданьск (lechia.gda.pl)

Лехія Гданьск
Рагоза

* Аляксандр Францавіч Рагоза (1858—1919) — расійскі генерал ад інфантэрыі.
* Міхаіл Рагоза (каля 1540—1599) — рэчыпаспалітаўскі праваслаўны, потым уніяцкі, царкоўны дзеяч.
* Рагоза (2-я палова XIV ст. — пасля 1432) — пісар найвышэйшы рускі вял.кн. Вітаўта і вял.кн. Свідрыгайлы.
* Самуэль Рагоза (1788—1839) — дзеяч каталіцкага касцёла і Ордэна езуітаў, педагог
Пік Энгельса

**Пік Энгельса** — горная вяршыня Шахдарынскага хрыбта ў Паўднёва-Усходнім Паміры на тэрыторыі Таджыкістана.

Вышыня 6510 м. Складзены з гнейсаў і крышталічных сланцаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Энгельса пик // Большая советская энциклопедия — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.

Катэгорыя:Памір
Катэгорыя:Горы Таджыкістана
Заліў Шэліхава

**Заліў Шэ́ліхава, Пенжынскі заліў** — заліў у паўночна-ўсходняй частцы Ахоцкага мора паміж берагамі Азіі і паўвострава Камчатка. Тэрыторыя Расіі. Названы ў пачатку XX стагоддзя ў гонар рускага купца, даследчыка і мараплаўца Р. І. Шэліхава.

Даўжыня заліва каля 650 км, шырыня каля ўваходу 130 км, найбольшая — 300 км. Глыбіні да 350 м. Берагі заліва пераважна скалістыя, паўднёвым усходзе нізінныя. Паўвостравам Тайгано́с заліў падзелены на дзве губы: Гіжыгінскую і Пенжынскую. У заліў упадаюць рэкі Пенжына, Гіжыга і інш. У паўднёвай частцы заліва, каля паўвострава П’ягіна група Ямскіх астравоў. На абрывістых берагах птушыныя кірмашы.

Прамысловае рыбалоўства (камбала, селядец, навага, палтус).

## Літаратура 
*  — С. 29.

## Спасылкі 
* Шелихова залив // Наша-Природа.рф 

## Гл. таксама 
* Праліў Шэліхава

Катэгорыя:Залівы Ахоцкага мора
ФК Лех Познань

**«Лех»** () — польскі футбольны клуб з горада Познань. Выступае ў Экстраклясе.

## Дасягненні 
* **Чэмпіён Польшчы (9)**:
** 1982/83, 1983/84, 1989/90, 1991/92, 1992/93, 2009/10, 2014/15, 2021/22, 2024/25
* **Уладальнік Кубка Польшчы (5)**: 
** 1981/82, 1983/84, 1987/88, 2003/04, 2008/09
* **Уладальнік Суперкубка Польшчы (6)**: 
** 1990, 1992, 2004, 2009, 2015, 2016

## Стадыён 
]]

## Вядомыя ігракі 
**Беларусь**
*  Сяргей Крывец

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Лех Познань  (lechpoznan.com) 

Лех Познань

Катэгорыя:1922 год у Познані
РВЗ-ДЭМЗ

**РВЗ-ДЭМЗ** — беларускі мадэрнізаваны варыянт трамвайнага вагона РВЗ-6М2. Атрымліваўся ў выніку капітальна-аднаўленчага рамонту з заменай кузава. Новы кузаў вырабляўся на Дзяржынскім эксперыментальна-механічным заводзе (ДЭМЗ). Рамонт займаў ~2 месяца і ажыццяўляўся ў трамвайным дэпо Мінска ў 1999—2003 гадах. Усяго былі пераабсталяваныя 15 вагонаў, усе яны эксплуатаваліся ў Мінску да 2008 года.

## Канструктыўныя асаблівасці 
* кабіна кіроўцы і сістэмы кіравання па ўсіх параметрах аналагічныя РВЗ-6
* у салоне ўсталяваныя пластыкавыя сядушкі беларускай вытворчасці

## Спіс выпушчаных вагонаў 
## Спасылкі 
* Падрабязнае апісанне на сайце bytrans.net 

Катэгорыя:Трамваі паводле алфавіта
Катэгорыя:Трамваі Мінска
Катэгорыя:Трамваі ДЭМЗ
Катэгорыя:Трамваі РВЗ
Іаан V Неапалітанскі

**Іаан V Неапалітанскі** (, ) — герцаг Неапаля ў 1034—1042 гадах, сын Сергія IV.

Стаў спадчыннікам бацькі, які сышоў у манастыр. Каб супрацьстаяць князю Капуі Пандульфу IV, Іаан заключыў саюз з князем Салерна Гвемарам IV. Ад імя Гвемара Іаан ездзіў у Канстанцінопаль прасіць дапамогі ў Міхаіла IV супраць Капуі, але візантыйскі імператар вырашыў не ўмешвацца ў канфлікт. Затое на заклік Гвемара адгукнуўся заходні імператар Конрад II, які здолеў выгнаць Пандульфа з Капуі. Дзякуючы Гвемару і Конраду II, Іаану ўдалося захаваць свае ўладанні і вярнуць страчанай пры Сергіі IV.

## Дзеці 
* **Сергій V** — герцаг Неапаля ў 1042 — 1082 гадах.

Катэгорыя: герцагі неапалітанскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Усходнепалеская школа дойлідства

ў Сінкевічах, па марцы РБ, прысвечанай Усходняму Палессю]]
**Усходнепалеская**, або **Прыпяцкая школа дойлідства** сфармавалася, як і заходнепалеская школа, у XVII—XVIII стагоддзях у драўляным грамадзянскім і культавым дойлідстве Беларускага Палесся, і развівалася да пачатку XX стагоддзя. Склалася ў Прыпяцкім Палессі і верхнім Падняпроўі (у межах сучасных Гомельскай, усходу Брэсцкай і поўдні Мінскай абласцей). На раннім этапе заўважалася сувязь школы з Бойкаўшчынай (Украінскія Карпаты), на познім пэўны ўплыў зрабіла дойлідства Левабярэжнай Украіны.

## Народнае жыллё 
Для асноўнай часткі гэтай тэрыторыі характэрныя вянковыя, пагонныя, Г-падобныя двары і дзвюх-, трохкамерныя хаты. Жыллё і гаспадарчыя пабудовы вылучаліся тэхнікай складання сцен з бярвён (рубка вуглоў з «астаткам»; часам выступы-канцы бярвён «астатку» счэсваліся на шэсць граней), выкарыстаннем двухсхільных дранічных дахаў на зволаках. У паўднёвай частцы зоны сустракаліся цэнтрычныя пабудовы жылога і гаспадарчага прызначэння з вянковым пірамідальным перакрыццём. На паўднёвым усходзе многія жылыя будынкі мелі квадратны план і вальмавы каркасны дах.

## Культавае дойлідства 
 са званіцай у Рубелі]]

У культавым дойлідстве, разам з храмамі падоўжна-восевай кампазіцыі, былі пашыраныя храмы глыбінна-прасторавай і крыжова-цэнтрычнай кампазіцыі з яруснымі вярхамі. На ранняй стадыі развіцця школы, у XVII — 1-й палове XVIII стагоддзяў, вярхі чацверыковыя пірамідальныя, як у Сінкевіцкай Георгіеўскай царкве, пад уплывам стылю барока расла колькасць заломаў, як у Слуцкай Міхайлаўскай царкве), вярхі станавіліся васьмерыковымі, як у Старабеліцкай Мікалаеўскай царкве.

 ў Кажан-Гарадку]]
 ў Гомелі]]
У другой палове XVIII — пачатку XIX стагоддяў усходнепалескай школай выпрацаваны арыгінальны прыём узмацнення кантрасту кампазіцыі цэнтральнага храмавага аб’ёму ў выніку пастаноўкі паміж двума васьмерыкамі чацверыка, падобны прыём выкарыстаны ў Рубельскай Міхайлаўскай царкве, царкве ў в. Ленін Жыткавіцкага раёна, Кажан-Гарадоцкай Мікалаеўскай царкве). Такі прыём характэрны і для званіц. Будавалі таксама ярусныя храмы глыбінна-прасторавай кампазіцыі са званіцамі на галоўным фасадзе (Гомельская Ільінская царква).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Грыгорый III Неапалітанскі

**Грыгорый III Неапалітанскі** (; памёр у ) — герцаг Неапаля ў 864—870 гадах, да гэтага суправіцель бацькі Сергія I у 850—864 гадах. Першы з неапалітанскіх герцагаў, які заняў трон па спадчыне.

У 859 годзе Грыгорый сумесна з братам Кесарам камандаваў аб'яднанай арміяй Неапаля, Гаэты і Амальфі, якая абложвала Капую. Сын князя Капуі нанёс неапалітанскай арміі паражэнне пры мосце Тэадэмонтэ, і Кесар трапіў у палон. Бітва адбылася 8 мая ў дзень Архангела Міхаіла, якога італьянскія лангабарды лічылі сваім заступнікам.

Стаўшы герцагам, Грыгорый III працягваў палітыку бацькі, умела лавіруючы паміж Заходняй і Усходняй імперыямі. У 866 годзе Грыгорый суправаджаў Людовіка II у паходзе супраць Капуі, а ў наступным 867 годзе прызнаў сябе васалам візантыйскага імператара Васіля I. З 867 года неапалітанскія манеты сталі зноў чаканіцца з партрэтам візантыйскага імператара.

У студзені 870 года Рыгор III цяжка захварэў і перадаў уладу старэйшаму сыну Сергію II, а ў сакавіку таго ж года сканаў.

## Дзеці 
* **Сергій II** — герцаг Неапаля ў 870—877 гадах;
* **Афанасій** (памёр у 898) — біскуп Неапаля (**Афанасій II**) і герцаг Неапаля ў 878—898 гадах.

Катэгорыя:герцагі неапалітанскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IX стагоддзя
Сергій IV Неапалітанскі

**Сергій IV Неапалітанскі** (, ) — герцаг Неапаля ў 1002—1034 гадах.

Першы з паўднёваітальянскіх уладароў раздаў нарманам феоды, зрабіўшы іх часткай феадальнай іерархіі.

Падчас карнага паходу імператара Генрыха II супраць капуанскага князя Пандульфа IV (1024) Сергій IV, не чакаючы падыходу імператарскай арміі, праявіў пакору. Сам Пандульф IV пасля працяглай аблогі Капуі быў узяты ў палон і вывезены ў Германію. Вярнуўшыся з палону ў 1026 годзе, Пандульф IV выбіў з Капуі прызначанага немцамі князя Пандульфа Тэанскага, які знайшоў прытулак у Неапалі. Пандульф IV услед за гэтым напаў на Неапаль, гонячыся за супернікам. Неапаль быў узяты Пандульфам IV, а Сергій IV выгнаны. Упершыню за час існавання герцагства яно было захоплена ворагамі.

У 1029 годзе Пандульф IV пасварыўся са сваімі наймітамі-нарманамі на чале з Райнульфам Дрэнга. Сергій IV неадкладна наняў нарманаў і з іх дапамогай вызваліў Неапаль ад капуанскага князя. У падзяку Сергій IV выдаў сваю сястру за Райнульфа Дрэнга і ўзвёў зяця ў графы Аверсы (1030 год).

У 1034 годзе Пандульф IV інспіраваў у Сарэнта, які належаў Неапалю, паўстанне і далучыў горад да сваіх уладанняў. Райнульф Дрэнга, толькі што заўдавеўшы, маментальна змяніў бок і пакляўся ў вернасці Пандульфу IV. Узрушаны здрадай, Сергій IV пайшоў у манастыр, пакінуўшы ўладу свайму сыну Іаану V.

## Дзеці 
* **Іаан V** — герцаг Неапаля ў 1034—1042 гадах.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Герцагі неапалітанскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Грыгорый IV Неапалітанскі

**Грыгорый IV Неапалітанскі** (; памёр у ) — герцаг Неапаля ў 898—915 гадах.
Старэйшы сын герцага Сергія II, зрынутага братам Афанасіем. Пасля смерці герцага-біскупа Афанасія, свайго дзядзькі, Грыгорый IV атрымаў у спадчыну герцагства. Кіраванне Грыгорыя IV было адзначана супрацьстаяннем з арабамі і скончылася трыумфальнай перамогай над імі пры Гарыльяна (915).

У пачатку свайго кіравання Грыгорый IV, асцерагаючыся нападаў арабаў, умацаваў гарадскія сцены і рупліва папаўняў гарадскія запасы на выпадак працяглай аблогі. У той жа час ён быў вымушаны разбурыць крэпасць Лукуланум каля Неапаля, якая належала яму, бо ў выпадку ўзяцця яе арабамі, яна магла стаць базай для іх далейшага прасоўвання. 2 ліпеня 911 года Грыгорый IV падпісаў дагавор са сваімі суседзямі Атэнульфам II і Ландульфам I, братамі-суправіцелямі княстваў Беневента і Капуя. У тым жа годзе саюзнікі спрабавалі выбіць арабаў з іх крэпасці Гарыльяна.

У 915 годзе Грыгорый IV далучыўся да арміі, якая складалася з візантыйцаў і падданых Неапаля, Беневента, Капуі, Амальфі. Затым гэта армія злучылася з войскам, узначаленым Папам Янам X і Альберыкам I, герцагам Спалета. Аб'яднаная армія атакавала арабскую крэпасць Гарыльяна. Бітва пры Гарыльяна завяршылася перамогай саюзнікаў і поўным знішчэннем арабскага гарнізона.

Праз некалькі месяцаў пасля здабытай перамогі Грыгорый IV сканаў, перадаўшы трон свайму сыну Іаану II.

## Дзеці 
* **Іаан II** — герцаг Неапаля ў 915—919 гадах.

Катэгорыя:герцагі неапалітанскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IX стагоддзя
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя
Мутагенез

**Мутагене́з** — працэс узнікнення мутацый пад уздзеяннем фактараў (мутагенаў) навакольнага і ўнутранага асяроддзя.

Аснова мутагенеза — змены ў малекулах нуклеінавых кіслот, што захоўваюць і перадаюць спадчынную інфармацыю, і парушэнні мітатычнага апарата клетачнага дзялення.

Адрозніваюць *натуральны* (спантаны) і *штучны* (індуцыраваны) мутагенез.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мутацыі
Мутагены

**Мутаге́ны** — фізічныя і хімічныя фактары, уздзеянне якіх на жывыя арганізмы прыводзіць да паяўлення мутацый з частатой, большай за ўзровень спантанных мутацый.

Да *фізічных мутагенаў* адносяць іанізавальныя (гама- і рэнтгенаўскія прамяні, пратоны, нейтроны і інш.) і ультрафіялетавае выпрамяненні, высокія і нізкія тэмпературы.

Да *хімічных мутагенаў* адносяцца многія алкіліруючыя злучэнні, аналагі азоцістых асноў нуклеінавых кіслот, некаторыя біяпалімеры (чужародныя ДНК ці РНК), алкалоіды і інш.

*Супермутагенамі* называюць мутагены, што павялічваюць частату мутацый у сотні разоў. Часта мутагены з'яўляюцца канцэрагенамі і тэратагенамі (выкліваюць парушэнні ў развіцці зародка).

Выкарыстоўваюцца ў селекцыі сельскагаспадарчых раслін і карысных мікраарганізмаў для атрымання мутацый, якія служаць матэрыялам для штучнага адбору.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мутацыі