Ганна Тумаркін

**Ганна-Э́стэр Тума́ркін** (*Ганна Паўлаўна Тумаркіна*, ; , Дуброўна, Горацкі павет — , Гюмліген, кантон Берн, Швейцарыя) — швейцарскі філосаф, гісторык філасофіі, псіхолаг яўрэйскага паходжання; першая ў Еўропе жанчына — прафесар філасофіі (1909).

## Біяграфія 
Ганна Тумаркін нарадзілася ў заможнай яўрэйскай сям'і. Яе бацькі — бесарабскі купец і пасля асабісты дваранін Полціэл (Павел Майсеевіч) Тумаркін (пам. 1906 г.) і яго жонка Сафія Герцэнштэйн — паходзілі з Дуброўны, але ўжо ў самым раннім дзяцінстве іх дачка Хана-Эстэр (у будучыні Ганна-Эстэр) расла ў Кішынёве. Тут скончыла жаночую гімназію і настаўніцкія курсы.

Ганна Тумаркін пачала навучанне ў Берлінскім універсітэце пад кіраўніцтвам Вільгельма Дзільтэя. З 1892 года жыла ў Швейцарыі, дзе да таго часу ўжо вучыўся яе старэйшы брат. Паступіла на філасофскае аддзяленне Бернскага ўніверсітэта, дзе ў 1895 годзе паспяхова абараніла дысертацыю па параўнальнаму аналізу філасофскіх прац Гердэра і Канта, выдадзеную ў першай кнізе «Бернскага курса філасофіі» пад рэдакцыяй яе навуковага кіраўніка .

У 1898 годзе Тумаркін атрымала сталую пазіцыю прыватдацэнта (Privatdozentin) у Бернскім універсітэце і такім чынам стала першай у Швейцарыі і ў Еўропе жанчынай — выкладчыкам філасофіі. У 1906 годзе атрымала званне тытулярнага прафесара (Honorarprofessorin), а ў 1909 — экстраардынарнага прафесара (Professorin Extraordinaria) там жа. Выкладала эстэтыку і гісторыю філасофіі ў Бернскім універсітэце да 1943 года. З 1921 года дзяліла кватэру з лекарам Ідай Гоф (1880—1952) у доме № 44 па Hallwylstrasse; разам з І. З. Гоф наведвала сваякоў у Бесарабіі, якая стала румынскай у 1925 і 1937 гадах. Большасць Тумаркіных, якія засталіся ў горадзе, былі дэпартаваныя і забітыя праз некалькі гадоў. Ганна Тумаркін — аўтар шэрагу манаграфічных прац па філасофіі, тэарэтычнай псіхалогіі, эстэтыцы і культуралогіі, гістарычнаму аналізу прац Спінозы, Гердэра і Канта, у тым ліку «Гердэр і Кант» (1896), «Да апісання », 1898), «Асацыятыўны прынцып у гісторыі эстэтыкі» (1899), «Гульня здольнасцяў у Канта» (1905), «Да трансцэндэнтальнага метаду кантавай эстэтыкі» (1906), «Эстэтычны ідэал і этычная норма» (1907), «Крытычная праблема ў пракрытычных працах Канта» (1908), «Кантавае вучэнне пра рэч-у-сабе» (1909), «Паэзія і светапогляд» (1919), які «Рамантычны светапогляд» (1920), «Якім чынам магчымая псіхалогія як навука» (1921), «Пралегемоны да навуковай псіхалогіі» (1923), «Апалонава і Дыянісава у старажытнагрэчаскай філасофіі» (1927), «Метады псіхалагічнага даследавання» (1929), «Эстэтыка » (1933), «Сутнасць і станаўленне швейцарскай філасофіі» (1948), і многіх іншых.

16 лютага 2000 года — у дзень нараджэння Тумаркін — адна з прылеглых да старога корпусу Бернскага ўніверсітэта вуліц атрымала назву Tumarkinweg у яе гонар. У Бернскім універсітэце была арганізавана навуковая праграма ANNA, у памяць аб філосафе.

### Сям'я 
* Брат — Тумаркін Лазар Паўлавіч (6 лістапада 1865, Кішынёў Бесарабскай губерні — пасля 1939) — урач і грамадскі дзеяч, выпускнік медыцынскага факультэта Маскоўскага ўніверсітэта, заснавальнік прыватнага санаторыя-водалячэбніцы «Тумаркін» у Кішынёве (вул. Пушкіна, № 21), віцэ-старшыня саюза вінаробаў горада, быў галоўным урачом кішынёўскай бальніцы Чырвонага крыжа і першым рэнтгенолагам краю.
* Пляменнік (сын старэйшай сястры, лекара Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі Веры Паўлаўны Тумаркінай, 1867—1899) — выдатны савецкі заолаг, акадэмік АН СССР  (1893—1966) — заснавальнік (1939) і загадчык (1943—1966) кафедры палеанталогіі геалагічнага факультэта Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта
* Праўнучатая пляменніца Ганны Тумаркін (праўнучка яе старэйшага брата Майсея) — амерыканскі гісторык Ніна Тумаркін (Ніна Паўлаўна Тумаркіна, нар. 1945), прафесар і дэкан гістарычнага аддзялення каледжа Уэлслі Гарвардскага ўніверсітэта, аўтар шматлікіх прац па сучаснай гісторыі Расіі і Савецкага Саюза, у тым ліку манаграфій «Lenin Lives! The Lenin Cult in Soviet Russia» (*Ленін жывы! Культ Леніна ў Савецкай Расіі*, Harvard University Press, 1983, пашыранае выданне — 1997, рускі пераклад — СПб: Академический проект, 1997) і «The Living and the Dead: The Rise and Fall of the Cult of World War II in Russia» (*Жывыя і мёртвыя: Узлёт і крушэнне культу Другой сусветнай вайны ў Расіі* (Basic Books, 1994, рускі пераклад).
* Іншая праўнучатая пляменніца (таксама праўнучка Майсея Тумаркіна) — Алена Аляксандраўна Фрэнклі — дырэктар запаведніка біблейскага ландшафту «» у Ізраілі
* Пляменніца Ганны Тумаркінай (дачка маскоўскага ювеліра Самуіла Рыгоравіча Тумаркіна, 1844—1922) —  (народжаная *Тумаркіна*, у першым шлюбе *Аўксеньцева*; 1882—1976) — выдавец, рэдактар часопіса «Акно» (Парыж), грамадскі дзеяч, выпускніца Бернскага ўніверсітэта; першым шлюбам (1906) замужам за публіцыстам, адным з лідараў партыі эсэраў  (1878—1943), з якім сустракалася з 1899 года; другім шлюбам (1910) замужам за літаратурным крытыкам і перакладчыкам . Яе дачка — мастачка  (народж. *Аўксенцьева*, да 1937 года выкарыстоўвала псеўданімы Avxente, А. Bolotov, 1907—1984, якая была жонкаю фізіка  (1893—1976), — ён быў прэзідэнтам вядучага пастаўшчыка радыеактыўных матэрыялаў у паўночным паўшар'і, нью-ёркскай карпарацыі «Canadian Radium & Uranium». Сын М. С. Цэтлінай — Валянцін Вольф (Валянцін Міхайлавіч) Цэтлін (Valentine Wolf Zetlin, 12 сакавіка 1912, Парыж — 9 чэрвеня 2007, Нью-Ёрк) — амерыканскі псіхааналітык, выпускнік медыцынскага факультэта Оксфардскага ўніверсітэта (1944 г.), у 1967—1970 гадах — прэзідэнт Нью-Ёркскага фрэйдысцкага таварыства (New York Freudian Society). Брат М. С. Цэтлінай — Раман Самойлавіч Тумаркін (1888—1971) — грамадскі дзеяч.
* Састаяла ў сваяцтве таксама з сацыёлагам .

## Кнігі Г. Тумаркін 
* Herder und Kant (*Гердар і Кант*). A. Siebert: Берн, 1896.
* Zur Charakteristik Justinus Kerners. Stilke: Берлін, 1898.
* Das Associationsprinzip in der Geschichte der Aesthetik (*Асацыятыўны прынцып у гісторыі эстэтыкі*). Берлін, 1899.
* Kants Spiel der Kräfte (*Гульня здольнасцяў у Канта*). Henry Kündig: Жэнева, 1905.
* Bericht über die deutsche ästhetische Literatur aus den Jahren 1900—1905 (*Агляд нямецкай эстэтычнай літаратуры за гады 1900—1905*). Georg Reimer: Берлін, 1905.
* Zur transcendentalen Methode der Kantischen Ästhetik (*Да трансцэндэнтальнага метаду кантавай эстэтыкі*). Reuther & Reichard: Берлін, 1906.
* Ästhetisches Ideal und ethische Norm (*Эстэтычны ідэал і этычная норма*). F. Enke: Штутгарт, 1907.
* Baruch Spinoza: acht Vorlesungen gehalten an der Universität Bern. Quelle & Meyer: Лейпцыг, 1908.
* Das kritische Problem in den vorkritischen Werken Kants. C. Winter: Гайдэльберг, 1908.
* Erich Becher: Der Begriff des Attributes bei Spinoza in seiner Entwickelung und seinen Beziehungen zu den Begriffen der Substanz und des Modus. E. Anton: Берн, 1909.
* Kants Lehre vom Ding an sich. Georg Reimer: Берлін, 1909.
* Bericht über die deutsche ästhetische Literatur aus den Jahren 1905—1909. Georg Reimer: Берлін, 1910.
* Wilhelm Dilthey. L. Simion Nf.: Берлін, 1912.
* Zu Spinozas Attributenlehre. Georg Reimer: Берлін, 1916.
* Dichtung und Weltanschauung (*Поэзия и мировоззрение*). J. C. B. Mohr: Цюбінген, 1919.
* Die romantische l'eltanschauung (*Рамантычнае светапогляд*). P. Haupt: Берн, 1920.
* Wie ist Psychologie als Wissenschaft möglich (*Якім чынам магчымая псіхалогія як навука*). Reuther & Reichard: Берлін, 1921.
* Prolegomena zu einer wissenschaftlichen Psychologie (*Пралегемоны да навуковай псіхалогіі*). F. Meiner: Лейпцыг, 1923.
* Die Idealität der ästhetischen Gefühle. R. Voigtländer: Лейпцыг, 1925.
* Die Einheit des Platonischen «Phädrus». B. G. Teubner: Берлін, 1925.
* Der Unsterblichkeitsgedanke in Platos . J. D. Sauerländer: Франкфурт-на-Майне, 1926.
* Das Apollinische und das Dionysische in der griechischen Philosophie (*Апалонава і Дыянісава ў старажытнагрэчаскай філасофіі*). B. G. Teubner: Лейпцыг, 1927.
* Eindrücke der Hellasreise 1927. Orell Füssli: Лейпцыг, 1928.
* Verzeichis der Publiktionen von Schweizerfrauen. Bern-Bümpliz, Buch- und Kunstdruckerei Benteli A.-G.: Берн, 1928.
* Ein Blick in das Geistesleben der Schweizer Frauen einst und jetzt. F. Pochon-Jent: Берн, 1928.
* Die Methoden der psychologischen Forschung (*Метады псіхалагічнага даследавання*). B.G. Teubner: Лейпцыг, 1929.
* Die Überwindung der Mimesislehre in der Kunsttheorie des XVIII Jahrhunderts. Verlag von J.C.B. Mohr (P. Siebeck): Цюбінген, 1930.
* Der ästhetiker Johann Georg Sulzer (*Эстэтык *). Verlag Huber & Aktiengesellschaft: Фрауэнфельд, 1933.
* Ein Versuch Diltheys Leben aus ihm selbst zu verstehen. Helbing & Lichtenhahn: Базель, 1934.
* Wesen und Werden der schweizerischen Philosophie: Allgemeine Richtung der Philosophie der Schweiz, Philosophisches Denken in der Geschichte, Naturrecht, Erziehungslehre (*Сутнасць і станаўленне швейцарскай філасофіі*). Verlag Huber & Aktiengesellschaft: Фрауэнфельд, 1948.

## Гл. таксама 
* Жанчыны-філосафы
* Філасофія XX стагоддзя

## Спасылкі 
* Сокращённый обзор статей:  Францыска Роггер. Філосаф Ганна Тумаркіна — першая ў Еўропе жанчына-дацэнт (пераклад з нямецкай Л.Кузняцовай) (с.74-78) и Людміла Хмяльніцкая. «Дарагі падарунак маленькай Швейцарыі» (с. 79—83) в журнале «Віцебскі сшытак» № 4 за 2000 год.
* Статья Андрея Буховцева в журнале Обучение за рубежом, № 2 от 2 февраля 2000 года.
* Zabolotnaia, Lilia. Destinul unei familii. Câteva crâmpeie din istoria dinastiei Tumarkin (Le destin d’une famille. Fragments de l’histoire de la dynastie Tumarkin). In: Tyragetia, 2002, 11, p.&nbsp;193-196 
* Табличка Tumarkinweg в Берне 
* Первая женщина профессор в Швейцарии

Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ Швейцарыі
Катэгорыя:Жанчыны-філосафы
Катэгорыя:Постаці Кішынёва
Катэгорыя:Постаці швейцарскай філасофіі
Катэгорыя:Філосафы XX стагоддзя
Катэгорыя:Постаці швейцарскай псіхалогіі