Новая зорка

**Новыя зоркі**, у астранамічнай літаратуры звычайна проста **«новыя»** ( [адз. лік],  [мн. лік]) — зоркі, свяцільнасць якіх раптоўна павялічваецца ў ~10³—106 разоў (у сярэднім павелічэнне свяцільнасці — у ~104, бляску — на ~12 зорных велічынь).

## Назіраныя характарыстыкі зорак 
thumb|300 px|Змяненне бляску новай Лебедзя 1975 г. (V1500 Cyg)
Па класіфікацыі Моргана — Кінана (*гарвардская класіфікацыя*), новая адносіцца да тыпу Q.

## Механізм успышкі 
[frame|right|[Акрэцыя на белы карлік у цеснай падвойнай сістэме (ва ўяўленні мастака)]]
Усе новыя зоркі (як і новападобныя і катаклізмічныя пераменныя) з’яўляюцца цеснымі падвойнымі сістэмамі, якія складаюцца з белага карліка і зоркі-кампаньёна, якая размешчанай на галоўнай паслядоўнасці, або дасягнула падчас эвалюцыі стадыі чырвонага гіганта і запоўніла сваю поласць Роша. У такіх сістэмах адбываецца перацяканне рэчыва вонкавых слаёў зоркі-кампаньёна на белы карлік праз наваколлі пункты Лагранжа L1, рэчыва, якое перацякае, утварае вакол белага карліка акрэцыйны дыск, хуткасць акрэцыі на белы карлік пастаянная і вызначаецца параметрамі зоркі-кампаньёна і адносінамі мас зорак-кампанентаў падвойнай сістэмы; склад газу, які падае на белы карлік, тыповы для вонкавых слаёў чырвоных гігантаў і зорак галоўнай паслядоўнасці — больш за 90 % вадароду.

[thumb|left|200 px|Залежнасць ціску [Выраджаны газ|выраджанага газу ад тэмпературы: успышка новай (рэакцыі CNO-цыклу) развіваецца на гарызантальным участку]]
Белыя карлікі ўяўляюць сабой «выгаралыя» ядры чырвоных гігантаў, якія падчас эвалюцыі скінулі сваю абалонку; іх склад залежыць ад масы зыходнай зоркі: эвалюцыя менш масіўных зорак вядзе да геліевых белых карлікаў, у выніку эвалюцыі зорак з большай масай, у ядры якіх ішла трайная геліевая рэакцыя, утвараюцца вугляродныя белыя карлікі. У любым выпадку для развіцця ўспышкі новай ключавымі з’яўляюцца два фактары: вельмі нізкае ўтрыманне вадароду і выраджаны стан рэчыва белага карліка.

Газ пры акрэцыі накопліваецца на паверхні белага карліка, утвараючы ўзбагачаны вадародам слой, з-за вельмі высокага паскарэння вольнага падзення на паверхні белага карліка (~106&nbsp;м/с²) гэты слой знаходзіцца ў выраджаным стане і дадаткова разаграваецца патокам з акрэцыйнага дыска, хуткасць падзення якога складае ~1000 км/с. Па меры накаплення вадароду ў паверхневым слоі і павышэнні яго тэмпературы ва ўзбагачаным вадародам слоі адбываюцца тэрмаядзерныя рэакцыі CNO-цыклу, гэтаму спрыяе і пранікненне ў выраджаны паверхневы слой вугляроду з ніжэйшых слаёў белага карліка. У нявыраджаных умовах энергавыдзяленне тэрмаядзерных рэакцый, што адбываюцца ў рэчыве, прыводзіць да павышэння тэмпературы і да росту ціску, і, адпаведна, пашырэнню, паніжэнню шчыльнасці і зніжэнню хуткасці ядзерных рэакцый (прапарцыйнай шчыльнасці і тэмпературы) — гэта значыць усталяванню самарэгулявальнай гідрастатычнай раўнавагі, як гэта адбываецца ў нетрах зорак галоўнай паслядоўнасці. Аднак асаблівасцю нерэлятывісцкага выраджанага газу з’яўляецца вельмі слабая залежнасць ціску ад тэмпературы: P \sim K \rho ^{5/3}. Вынікам з’яўляецца выбуховападобнае паскарэнне рэакцый тэрмаядзернага сінтэзу ў багатай вадародам абалонцы, тэмпература рэзка ўзрастае да зняцца выраджэння пры такой шчыльнасці, і фарміруецца ўдарная хваля, якая скідвае верхні слой вадароднай абалонкі белага карліка ў навакольную прастору. Такое выбуховае нарастанне хуткасці тэрмаядзерных рэакцый у выраджаным зорным рэчыве з’яўляецца досыць тыповай з’явай: падобную прыроду маюць геліевыя ўспышкі чырвоных гігантаў і вугляродная дэтанацыя ў выраджаных ядрах масіўных зорак і масіўных белых карлікаў пры перавышэнні мяжы Чандрасекара.

Неўзабаве пасля ўспышкі пачынаецца новы цыкл акрэцыі на белы карлік і накаплення вадароднага слоя і, праз некаторы час, вызначаная тэмпамі акрэцыі і ўласцівасцямі белага карліка, успышка паўтараецца. Інтэрвал паміж успышкамі складае ад дзясяткаў гадоў у паўторных новых да тысяч гадоў у класічных новых зорак.

## Гістарычнае значэнне 
Пры назіранні за звышновай SN 1572 у сузор’і Касіяпея астраном Ціха Брагэ напісаў гэта ў сваіх запісах як *пра новую зорку* (ад ), даўшы тым самым нараджэнне тэрміну *новая*. У сваіх працах ён сцвярджаў, што з прычыны таго, што рух блізкіх аб’ектаў павінен быць прыкметны адносна нерухомых зорак, то новая павінна знаходзіцца вельмі далёка.

## Гісторыя даследаванняў 
За 2200 гадоў (532 г. да н.э. — 1690 г. н.э.) у кітайскіх і японскіх летапісах было выяўлена каля 90 успышак новых. Пасля вынаходства тэлескопа (1609 г.) і да ўспышкі Эта Кіля (1843 г.) еўрапейскія навукоўцы заўважылі ўсяго 5 успышак новых зорак. З другой паловы XIX стагоддзя ўспышкі новых звычайна адкрывалі штогод. Уільям Хагінс у 1866 годзе ўпершыню выканаў спектраскапічныя назіранні новай зоркі (новай Паўночнай Кароны 1866) і выявіў наяўнасць вакол яе газавай абалонкі, якая свеціцца ў лініях вадароду. У XX стагоддзі было толькі 5 гадоў, на працягу якіх не было заўважана ніводнай успышкі новых: 1908, 1911, 1923, 1965 і 1966 года. У XXI стагоддзі традыцыйна за год адкрываецца да 10 успышак новых. Бляск большасці новых перавышае 12 зор. вел., але рэдка апыняецца вышэй за 6 зор. вел. У гэты момант прафесійнымі астраномамі рэалізуецца праект «E-Nova Project» па ўсехвалевым даследаванні ўспышак новых зорак. Аматары астраноміі таксама актыўна назіраюць гэты тып аб’ектаў.

## Новыя як індыкатары адлегласці 
Новыя маюць добрыя шанцы быць выкарыстанымі ў якасці стандартных свечак. Хай, да прыкладу, размеркаванне яе абсалютнай зорнай велічыні бімадальна, з асноўнай вяршыняй у −7,5 і меншай у −8,8. Акрамя таго, абсалютная зорная велічыня новай застаецца прыблізна аднолькавай (-5,5) каля 15 дзён пасля выбуху. Вызначэнне адлегласцей галактык і скопішчаў галактык пры дапамозе новых даюць такую ж дакладнасць, як і пры выкарыстанні цэфеід.

## Наменклатура, тыпы і класіфікацыя новых зорак 
Да 1925 г. новыя зоркі называліся ў адпаведнасці з наменклатурай пераменных зорак Фрыдрыха Аргеландэра 1862 года, гэта значыць імя складалася з літарнага індэкса, які адпавядае парадку іх адкрыцця ў сузор’і, і назвы сузор’я. Так, напрыклад, у гэтай наменклатуры новая 1901 года ў сузор’і Персея пазначалася як **GK Per**. З 1925 года новыя называюцца як пераменныя зоркі, гэта значыць індэксам V, парадкавым нумарам адкрыцця ў сузор’і і назвай сузор’я: так, напрыклад, новая 1975 года ў сузор’і Лебедзя пазначаецца як **V1500 Cyg**.

Непацверджаныя новыя пазначаюць літарамі PNV () з нябеснымі каардынатамі ў фармаце: Jhhmmssss+ddmmsss.

Новыя зоркі з’яўляюцца падкласам катаклізмічных пераменных зорак (, абр. **CV**). Вылучаюць класічныя новыя з вялікім перыядам паміж успышкамі і паўторныя новыя з адносна частай паўтаральнасцю ўспышак.
* **Na** — хуткія новыя, англ. *rapid novae*, прадстаўнік GK Per
* **Nb** — павольныя новыя, англ. *slow novae*
* **Nc** — лімітава павольныя новыя, англ. *extremely slow novae*, прадстаўнік RT Ser
* **NR** — паўторныя новыя, англ. *recurrent novae*.

### Новыя ярчэйшыя за 6 зор. вел., пачынаючы з 1890 
### Паўторныя новыя 
Паўторныя новыя — клас новых зорак, якія назіраліся ў некалькіх магутных успышках з інтэрвалам паміж успышкамі ў некалькі дзясяткаў гадоў, пры якіх яркасць зоркі павялічваецца ў сярэднім на 10m

### Цікавыя новыя 
* DM Ліры (карлікавая новая)
* A0620-00 (першая адкрытая рэнтгенаўская новая, магчыма паўторная)

## Гл. таксама 
* Катаклізмічныя пераменныя
* Звышновая
* Падвойная зорка

## Крыніцы 
## Літаратура 
* '**. Новые и сверхновые звезды. М., 1985
* **'. Основные физические характеристики катаклизмических звезд. ГАИШ, 1999
* Zeilik, Michael. *Conceptual Astronomy* New York: John Wiley & Sons, Inc., 1993.
* Alloin, D., and W. Gieren, eds. *Lecture Notes: Stellar Candles for the Extragalactic Distance Scale.* Robert Gilmozzi and Massimo Della Valle, «Novae as Distance Indicators», pp. 229–241. Berlin: Springer, 2003.

## Дадатак 
* Па класіфікацыі Моргана-Кінана (*гарвардская класіфікацыя*), новая адносіцца да тыпу Q.

## Спасылкі 
* Новыя зоркі // Астранет
* Спіс успышак Новых з 1678 года 
* Старонка Паўторных Новых
* Класіфікацыя ўспышак Новых (на аснове аналізу 93 крывых бляску)
* Класіфікацыя Новых па спектрах
* Класіфікацыя ўспышак Новых // AAVSO 
* Падрабязны артыкул на AAVSO пра Новыя зоркі

Катэгорыя:Астрафізіка
Катэгорыя:Новыя
Катэгорыя:Пераменныя зоркі