Французскі абсалютызм

**Французскі абсалютызм** ці **Абсалютная манархія ў Францыі** — гэта палітычны рэжым, які ўтварыўся ў Французскім каралеўстве ў XVI стагоддзі і ўмацаваўся ў XVII стагоддзі, пры якім манарх (кароль) валодаў вярхоўнай уладай і гэтая ўлада не абмяжоўвалася ніякімі пісанымі законамі, заканадаўствам або звычаямі. 

У Францыі Людовік XIV быў самым вядомым узорам абсалютнага манарха, а яго двор займаў цэнтральнае месца ў палітычным і культурным жыцці Францыі падчас яго панавання. Французскі абсалютызм скончыўся ў маі 1789 года, калі шырокае сацыяльнае ўзрушэнне прывяло да склікання Генеральных штатаў, якія ў чэрвені таго ж года былі пераўтвораны ў Нацыянальную асамблею, якая ппрыняла шэраг радыкальных мер, у тым ліку ліквідацыю феадалізму, дзяржаўны кантроль над каталіцкай царквой і пашырэнне права голасу.

## Перадумовы 
У Францыі XVI стагодзьдзе прайшло пад моцным уплывам рэлігійных канфліктаў, якія развіліся з Рэфармацыі. Хісткае становішча Францыі стварала ідэальныя ўмовы для станаўлення і апраўдання абсалютнай манархіі. Спрэчкі паміж манархіяй і грамадствам, а таксама фатальная страта аўтарытэту апошніх манархаў з дынастыі Валуа у другой палове XVI стагоддзя выклікалі шырокія тэарэтычныя разважанні, якія прывялі да ўмацавання ўлады манархаў з дынастыі Бурбонаў.

Да пачатку ІХ стагоддзя эфектыўнае кіраванне імперыяй Карла Вялікага забяспечвалася высокапастаўленымі дзяржаўнымі служачымі, якія насілі тытулы графаў (узначальваў графства), маркіза (узначальваў марку), герцагаў (ваенныя камандзіры) і г.д. На працягу ІХ і Х стагоддзяў пад пастаяннай пагрозай уварванняў вікінгаў Францыя стала вельмі дэцэнтралізаванай дзяржавай: тытулы і землі сталі спадчыннымі, а ўлада караля стала больш рэлігійнай, чым свецкай і такім чынам, стала менш эфектыўнай і пастаянна аспрэчвалася ўплывовымі магнатамі. Так усталяваўся феадалізм у Францыі. З цягам часу некаторыя васалы караля сталі настолькі магутнымі, што часта ўяўлялі яму пагрозу.

З тых часоў французскія каралі пастаянна спрабавалі ўмацаваць і пашырыць каралеўскія паўнамоцтвы, размеркаваныя сярод іх дваран. Філіп  Прыгожы, Карл Мудры і Людовік Асцярожны адыгралі важную ролю ў пераўтварэнні Францыі з феадальнай дзяржавы ў сучасную краіну. Да часоў Францыска I Францыя была вельмі цэнтралізаванай дзяржавай, але французскія рэлігійныя войны стваралі новую пагрозу каралеўскаму абсалютызму з квазінезалежнымі пратэстанцкімі бастыёнамі, якія развіваліся ў розных месцах краіны.

## Усталяванне 
З умелым прэм'ер-міністрам Рышэльё, які паабяцаў «зрабіць каралеўскую ўладу вышэйшай у Францыі, а Францыю — у Еўропе», Людовік XIII усталяваў абсалютную манархію ў Францыі. Калі яго сын і спадчыннік кароны Людовік XIV прыйшоў да ўлады, у Францыі пачаўся перыяд праблем, вядомы як Фронда, якая выкарыстала малалецтва Людовіка XIV. Гэта было абумоўлена буйнымі феадаламі і суверэннымі дварамі як рэакцыя на ўзмацненне каралеўскай улады ў Францыі.

Фронда была разгромлена, аднак шмат перашкод стаяла на шляху абсалютызму ў Францыі:
* Шляхта мела сродкі для стварэння прыватных армій і будаўніцтва ўмацаванняў. У караля не было сродкаў, каб самастойна сабраць і ўтрымліваць войска, і яму трэба было разлічваць на гэтых дваран, каб абараніць краіну.
* Дробная шляхта, якая ўмела чытаць і пісаць, таксама выступала ў якасці агентаў караля. Па сутнасці, яны былі яго прадстаўнікамі ўлады перад народам. Яны збіралі падаткі, вывешвалі ўказы, ажыццяўлялі правасуддзе.
* Гугеноты, якія пасля Нанцкага эдыкта Генрыха IV 1598 года валодалі правам насіць зброю і будаваць умацаванні ў пэўных месцах.

Каб пераадолець гэтыя перашкоды, кароль Людовік XIV прыняў некалькі мер, каб аслабіць або ліквідаваць канкуруючыя цэнтры сілы. Эдыкт Фантэнбло ў 1685 годзе адмяніў ранейшую палітыку талерантнасці ў адносінах да французскіх гугенотаў, аформленую Нантскім эдыктам. Больш тонкай тактыкай быў знос шэрагу ўмацаваных замкаў, якія ўсё яшчэ належалі і займаліся прадстаўнікамі магнатаў і шляхты. Гэты эдыкт 1626 года быў апраўданы як бюджэтная рэформа для скарачэння выдаткаў на іх ўтрыманне шляхам выдалення састарэлых умацаванняў у межах Францыі. Хаця гэтая мера сама па сабе з'яўлялася рацыянальным крокам, яна мела дадатковы эфект у выглядзе падрыву незалежнасці арыстакратыі.

Людовік XIV яшчэ больш паменшыў уладу магнатаў і шляхты, патрабуючы ад іх праводзіць хаця б частку года ў якасці прыдворных у каралеўскай рэзідэнцыі ў Версальскім палацы. У Версалі арыстакратыя была выдалена са сваіх правінцыйных цэнтраў улады і перайшла пад нагляд і кантроль каралеўскага ўрада. Замест таго, каб гэта разглядаць як знявагу, дваране лічылі знаходжанне пры каралеўскім двары высокім гонарам. Яны, атрымаўшы рэзідэнцыю ў Версалі, звычайна былі гатовыя адмовіцца ад сваіх ранейшых абавязкаў у якасці каралеўскіх прадстаўнікоў за межамі Парыжа. Людовік XIV з дапамогай свайго міністра фінансаў Жана-Батыста Кальбера замяніў іх на каралеўскіх чыноўнікаў, якія паходзілі ў асноўным з купецкага саслоўя, якія звычайна былі больш адукаванымі і чые пасады не перадаваліся ў спадчыну.

## Наступствы 
Канчатковы вынік гэтых актаў сапраўды цэнтралізаваў уладу караля ў Францыі. Замена ўрадавых міністраў, ліквідацыя замкаў і фінансавая палітыка Кальбера сапраўды значна скарацілі французскі дзяржаўны доўг. Аднак у XVIII стагоддзі перасяленне шляхты і састарэласць Версаля сталі важным фактарам для росту купецкага саслоўя і ініцыятыўнай прэсы.

Бадай, самым актуальным наступствам абсалютызму ў Францыі з'яўляецца эміграцыя гугенотаў. Іх эміграцыя фактычна прывяла да «ўцечкі мазгоў» і страты падатковых паступленняў для Францыі. Больш за тое, з-за забароны на ўезд у Новую Францыю яны імігравалі ў іншыя краіны, у першую чаргу ў Трынаццаць калоній, пераняўшы свае навыкі друку, вытворчасці шкла, сталярства, керамікі, глыбокую веру ў патрэбу свабоды веравызнання (прынамсі, для пратэстантызму) і права на нашэнне зброі.

Іншым наступствам было значнае памяншэнне дамінуючага ўплыву Францыі ў Еўропе і рост магутнасці іншых дзяржаў, асабліва Вялікабрытаніі, Іспаніі і Свяшчэннай Рымскай імперыі. Гэта прывяло да шматлікіх войнаў з імі, у некаторых з іх выйграла Францыя або яе саюзнікі (у прыватнасці, вайну за незалежнасць ЗША), але гэта прывяло да страты большай часткі Новай Францыі (большасці кантынентальнай часткі ў Паўночнай Амерыцы, у тым ліку тых зямель, якія пазней будуць прададзены Злучаным Штатам пасля ліквідацыі манархіі ў Францыі), сур'ёзная дэградацыя эканамічнай перавагі французскай каланіяльнай імперыі, назапашванне даўгоў у каралеўстве (з ростам уплыву купецтва) і значная страта эканамічнага, дыпламатычнага, палітычнага і культурнага ўплыву ў Еўропе, усё гэта было на карысць Брытанскай каланіяльнай імперыі (нават пасля яе страты Новай Англіі) і яе саюзнікаў: Іспаніі (уключаючы Іспанскія Нідэрланды), Аўстрыі (уключаючы Італію), краін Паўночнай Еўропы (а пазней і ЗША).

Яшчэ адным наступствам было таксама тое, што гэта спарадзіла шмат сур'ёзных палітычных і сацыяльных праблем ва ўсім каралеўстве, і гэта адкрыла шлях да Французскай рэвалюцыі і, нарэшце, канца абсалютнай манархіі ў Францыі праз кароткі перыяд канстытуцыйнай манархіі паміж 1789 і 1791 гадамі, а затым да Першай французскай рэспублікі. Гэты страчаны ўплыў Францыі ніколі не быў адноўлены ў наступныя стагоддзі, нават пасля з'яўлення Першай французскай імперыі (якая спыніла дыктатуру, уз'яднала моцна падзеленую Францыю, аднавіла свабоду веравызнання і дазволіла аднавіць стабільны камерцыйны сектар, але таксама ініцыявала новыя войны супраць іншых манархій у Еўропе), або пасля ўтварэння Трэцяй французскай рэспублікі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Францыі
Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Францыі