open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Магілёўхімвалакно

**Магілёўхімвалакно** — найбуйнейшае прадпрыемства Беларусі па вытворчасці поліэфірных валокнаў і ніцяў, што знаходзіцца ў свабоднай эканамічнай зоне Магілёва. Большасць вырабаў пастаўляе за мяжу і складаецца з рамонтна-будаўнічай вытворчасці і чатырох заводаў: арганічнага сінтэзу, сінтэтычнага валакна, поліэфірных ніцей і рамонтна-механічнага.

Асноўнымі вырабамі прадпрыемства з’яўляюцца:
* дыметылтэрэфталат, поліэтылентэрэфталат, біядызельнае паліва;
* поліэфірныя валакно, жгут, кампазіт, напаўняльнік, ніць, палатно, стужка, тэрмаэластапласт, шнур;
* бутэлька, пажаратушыльнік, пажарны рукаў.

## Дырэктары і генеральныя дырэктары 
* Валерый Сямёнавіч Бяляўскі (26 чэрвеня 1965—1974),
* Павел Мікалаевіч Зярноў (1974—1981),
* Сяргей Міхайлавіч Пузевіч (лістапад 2008 — 2014),
* Пётр Міхайлавіч Руднік (снежань 2014 — кастрычнік 2022),
* Уладзімір Іванавіч Маркаў (з кастрычніка 2022),
* Алег Анатольевіч Курылін (з кастрычніка 2025).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта
Катэгорыя:Прадпрыемствы Магілёва
Катэгорыя:З’явіліся ў 1968 годзе
Катэгорыя:Хімічныя і нафтахімічныя кампаніі Беларусі
Полацкае вышэйшае піярскае вучылішча

**Полацкае вышэйшае піярскае вучылішча** — навучальная ўстанова ордэна піяраў у Полацку ў 1822—1830 гадах, створана на базе пераведзенага сюды паводле імператарскага ўказу ад 28 жніўня 1822 года Віцебскага піярскага вучылішча .

Месцілася ў будынках скасаванай Полацкай езуіцкай акадэміі. Згодна са статутам падзялялася на прыхадское вучылішча, 4-класнае павятовае вучылішча і 3-гадовыя «курсы вышэйшых навук». Ад езуітаў вучылішча перайшлі бібліятэка (больш за 24 тысячы тамоў), фізічны і мінералагічны кабінеты, музей, друкарня.

Выкладанне вялося на польскай мове. У 1823 годзе былі рэктар, прэфект і 13 выкладчыкаў (большасць з іх скончыла Віленскі ўніверсітэт). Каб стварыць асветніцкі цэнтр, падобны да ўніверсітэцкага, была значна пашырана навучальная праграма і ўведзены лекцыі замест звычайных урокаў.

У павятовай вучылішча выкладаліся: закон Божы, польская, лацінская, французская, нямецкая мовы, геаграфія, арыфметыка, асновы геаметрыі, прыродазнаўства, фізіка, маляванне. «Курсы вышэйшых навук» падзяляліся на літаратурныя i матэматычныя аддзяленні, дзе выкладаліся матэматыка, даследчая фізіка, грамадзянскае права, лацінская, грэчаская, польская мовы, гісторыя, маляванне, музыка, фехтаванне, танцы.

Пры вучылішчы дзейнічаў інтэрнат (канвікт) на 40 юнакоў. Вучэльня мела трывалыя сувязі з Віленскім універсітэтам, у канцы 1822 годзе лекцыі па гісторыі тут чытаў прафесар гэтага ўніверсітэта I. Лялевель. У вучылішча дзейнічаў філіял таварыства філаматаў (раскрыты паліцыяй у снежні 1823 года).

Папячыцель Віленскай навучальнай акругі князь А. Чартарыйскі меркаваў надаць вучылішчу афіцыйны статус ліцэя, але ў 1824 годзе ўсходняя Беларусь адышла да Пецярбургскай навучальнай акругі. У 1825—1826 гадах па ініцыятыве візітара прафесара В. Сянкоўскага праведзена рэформа вучылішча: лекцыйная форма выкладання забаронена, у пачатковых класах выкладанне праводзілася на рускай мове, узмацніўся нагляд паліцыі за выхаванцамі і выкладчыкамі.

Пасля стварэння ў 1829 годзе Беларускай навучальнай акругі ўлады пачалі працэс скасавання вучылішча. Летам 1830 года вучэльня была зачынена, а піяры пераведзены ў Вільню.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Адукацыя ў Полацку
Катэгорыя:Гісторыя Полацка
Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі
Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі
Неўралгія трайчастага нерва

**Неўралгiя трайчастага нерва** (НТН;   — жыла + боль) — паражэнне трайчастага нерва на твары.

## Прычыны 
Хваробе спрыяе пераахаладжэнне, стрэс, сцісканне нервы сасудамі, звужэнне сасудаў (гаймарыт), удар галавы, плямбаванне і выдаленне зуба, анестэзія, запаленне ў насаглотцы і пірсінг брыва.

## Праявы 
Хвароба выяўляецца праз прыступы болю працягласцю да 2 хвілін пры дакрананні да нутранага края вока, кончыка носа, падбародка і верхняй губы, як і праз перакос твару. Немач таксама суправаджаецца болевай грымасай, з’яўленнем міжвольных жавальных рухаў і прыцмоквання языком. Адзначаецца парушэнне адчувальнасці твару.

Катэгорыя:Захворванні паводле алфавіта
Катэгорыя:Захворванні нервовай сістэмы
Катэгорыя:Сіндромы мікраваскулярнай кампрэсіі чарапных нерваў
Катэгорыя:Боль
Ландшафтная экалогія

**Ландшафтная экалогія** — раздзел экалогіі і геаграфіі, які вывучае прасторавую разнастайнасць і элементы ландшафту (напрыклад, палі, жывыя агароджы, групы дрэў, рэкі або гарады) і тое, як іх размяшчэнне ўплывае на размеркаванне і плынь энергіі і індывідуумаў у навакольным асяродзді (якое, у сваю чаргу, можа непасрэдна паўплываць на размеркаванне элементаў).

Ландшафтная экалогія звычайна мае справу з прыкладнымі і цэласнымі праблемамі. Сам тэрмін быў прапанаваны Карлам Тролам, нямецкім географам, у 1939 годзе. Ён распрацоўваў гэту тэрміналогію і безліч ранніх паняццяў ландшафтнай экалогіі як частку яго ранняй працы, якая вывучала ўзаемадзеянне паміж навакольным асяроддзем і расліннасцю.

Цэнтральная тэорыя ландшафтнай экалогіі паходзіць ад «Тэорыі выспавай біягеаграфіі» Р. Мак-Артура і Э. Уілсана. Гэтая праца разглядала сукупнасць флоры і фаўны на астравах як вынік каланізацыі ад кантынентальнага апірышча і стахастычнага вымірання. Паняцці выспавай біягеаграфіі былі абагульнены ад фізічных астравоў да абстрактных участках прыроднага месца існавання мадэлі метапапуляцыі Левіна. Гэтае абагульненне прыспешыла развіццё ландшафтнай экалогіі, забяспечыўшы захаванне біяразнастайнасці — новага інструменту ацэнкі ўплыву фрагментацыі прыроднага месца існавання на жыццядзейнасць папуляцыяў. Разнастайнасць — крытэрый таго, як часткі ландшафту адрозніваюцца адна ад адной.

Нядаўняе ўзрастанне ландшафтнай экалогіі звязана з развіццём тэхналогій геаграфічных інфармацыйных сістэм (ГІС) і наяўнасці шырокамаштабных звестак пра прыроднае асяроддзе (напрыклад. спадарожнікавыя фатаграфіі або фотакарткі з паветра).

Ландшафтная экалогія сочыць, як прасторавая структура ўплывае на дастатковасць арганізмаў ландшафтнага ўзроўню, а таксама за паводзінамі і функцыянаваннем ландшафту ў цэлым. Гэта ўключае вывучэнне ўзору, або ўнутранага парадку ландшафту, у працэсе, або неперарвальнай дзейнасці функцыянавання арганізмаў. Ландшафтная экалогія таксама ўключае геамарфалогію, як дадатак да мадэлі і архітэктуры ландшафтаў. Геамарфалогія вывучае тое, як геалагічныя ўтварэнні ўплываюць на структуру ландшафту.

Катэгорыя:Экалогія
Катэгорыя:Біягеаграфія
Рэакцыя Манту

thumb|Унутрыскурная ін'екцыя туберкуліну.
thumb|Памер папулы вымяраецца праз 48-72 гадзіны.
**Рэакцыя Манту**, **Проба Манту** (іншыя назвы: спроба Піркэ, туберкулінавая проба, туберкулінадыягностыка) — метад даследавання напружаннасці імунітэту ад узбуджальніка туберкулёзу (сухотаў) з дапамогай ацэнкі рэакцыі на адмысловы прэпарат мікрабактэрый (туберкулін).

Класічны кшталт туберкуліну быў вынайдзены ў 1890 годзе знаным нямецкім урачом Робертам Кохам. Аўтарам метаду туберкулінадыягностыкі на аснове ўжывання туберкуліну Коха для дыягностыкі сухотаў, належыць Піркэ (1907). На ўвярэджаную адмысловым свярдзёлкам скуру наносіўся туберкулін. З цягам часу гэты метад быў мадыфікаваны і ўвярэджанне скуры сталі рабіць адмысловым ланцэтам. Блізу так выглядае спроба Піркэ і ў нашы дні. Французскі ўрач Шарль Манту (*Charles Mantoux*) прапанаваў іншую мадыфікацыю спробы — унутрыскурныя ўвядзенні туберкуліну. Проба ў мадыфікацыі Манту стала выкарыстоўваецца ў Беларусі з 1965 года.

Рэакцыя Манту ёсць рэакцыяй на ўводзіны туберкуліну. У месцы ўводзінаў прэпарата ў скуру ўзнікае своеасаблівае запаленне, якое выклікаюцца інфільтрацыяй Т-Лімфацытамі — спецыфічнымі клеткамі крыві, адказнымі за клетачны імунітэт. Фрагменты мікабактэрый быццам прыцягваюць да сябе лімфацыты з блізулеглых крывяносных сасудаў скуры. Рэагуюць не ўсе Т-лімфацыты, а толькі тыя, што ўжо цалкам ці часткова «знаёмыя» з палачкай Коха. Калі арганізм «знаёмы» з сапраўднай мікрабактэрыяй туберкулёзу, дык такіх лімфацытаў будзе болей, запаленне больш інтэнсіўным, а рэакцыя будзе станоўчай, гэта значыць мела месца інфікаванне палачкай Коха. Мераючы лінейкай дыяметр папулы (запаленчай «бляшкі» ці «гузіка»), ацэньваюць напружанасць імунітэту ад туберкулёзнай палачкі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фтызіятрыя
Фагавая тэрапія

**Фагавая тэрапія** () — кірунак у супрацьбактэрыяльнай тэрапіі, дзе асноўным агентам з'яўляюцца вірусы бактэрый (бактэрыяфагі), якія спецыфічна забіваюць толькі патагенныя бактэрыі, не кранаючы непатагенную флору і эўкарыятычныя клеткі. Апошнім часам усё больш разглядаецца як адна з альтэрнатыў традыцыйным антыбіётыкам, асабліва ў сувязі з распаўсюджваннем устойлівых прышчэпаў небяспечных мікраарганізмаў, напрыклад MRSA (стафілакок, устойлівы да метыцыліну). 

Катэгорыя:Бактэрыяфагі
Катэгорыя:Лячэнне
Асемяненне

**Асемяненне** — забеспячэнне сустрэчы палавых клетак (яйцаклетак і сперматазоідаў) жывёл дзеля апладнення, што дасягаецца пры ўмове адначаснага выспявання гамет абодвух палоў.

## Віды 
* *Вонкавае*. У большасці жывёл, што жывуць або размнажаюцца ў вадзе (кольчатыя чэрві, двухстворкавыя малюскі, ігласкурыя, , галавахордавыя, кругларотыя, большасць рыб, бясхвостыя земнаводныя).
* *Унутранае*. У некаторых  і пераважнай большасці  (плоскія і круглыя чэрві, многія членістаногія і мяккуны, большасць пазваночных — акулы, хімеры і некаторыя касцістыя рыбы, вышэйшыя пазваночныя).
* *Прамежкавае* (вонкава-ўнутранае). Пры ім самец выдаляе сперму (у выглядзе кропляў семявой вадкасці або сперматафораў) у знешняе асяроддзе, на субстрат, дзе яе захоплівае саміца. Сустракаецца ў многіх ніжэйшых членістаногіх, што жывуць у вадзе, і хвастатых земнаводных.
* ''''. Выкарыстоўваецца пры развядзенні рыбы і жывёл.

Катэгорыя:Сперма
Катэгорыя:Палавое размнажэнне
Катэгорыя:Палавыя паводзіны жывёл
Карцыналогія

thumb|Ракападобныя

**Карцыналогія** (ад  — рак, і  — слова, вучэнне) — навука аб ракападобных, раздзел артрападалогіі і заалогіі. Ракападобныя — буйная (ня менш за 100 000 відаў) і практычна важная група членістаногіх, таму вывучэннем ракападобных займаецца значная колькасць заолагаў і эколагаў розных спецыяльнасцей.

Сярод спецыялістаў па ракападобных існуе спецыялізацыя — буйнымі або практычна важнымі групамі займаюцца раздзелы карцыяналогіі. Так, капеподаў вывучае капепадалогія, кладацэраў — кладацэралогія. Па дадзеных раздзелах праводзяцца рэгулярныя міжнародныя сымпозыюмы.

Верагодна, самым знакамітым з карцыёлагаў быў Чарлз Дарвін, вузкай спецыяльнасцю якога была сістэматыка і марфалогія вусаногіх ракападобных (атрада Cirripedia).

## Кангрэсы 
* *Шосты міжнародны карцыяналагічны кангрэс* адбыўся ў 2005 годзе ва ўніверсітэце г. Глазга (Шатландыя).

## Таварыствы 
* *The Carcinological Society of Japan* — нацыянальнае карцыяналагічнае таварыства Японіі.

## Часопісы 
* *Arthropoda Selecta* — расійскі артрападалагічны часопіс http://zmmu.msu.ru/ppr.htm#up_01 .
* *Cancer* — японскі карцыяналагічны часопіс http://ci.nii.ac.jp/vol_issue/nels/AN10409222_en.html (Японія, 1991)
* *Crustaceana* — спецыялізаваны міжнародны карцыялагічны часопіс. http://brill.publisher.ingentaconnect.com/content/brill/cr.
* *Crustacean Research* — японскі карцыяналагічны часопіс http://wwwsoc.nii.ac.jp/csj4/Eng/syuppan-crustacean-e.html. У 1963-1992 выходзіў пад назвай *Researches on crustacea*, а з 22 тома (1993) пад сучасным імем.
* *Journal of Crustacean Biology* (1981-)http://web.vims.edu/tcs/jcb.html 

## Спасылкі 
* crustacea.net, Аўстралія
* crustacea.nhm.org, Вялікабрытанія
* Сайт The Carcinological Society of Japan, Японія

Катэгорыя:Раздзелы заалогіі
Катэгорыя:Раздзелы артраподалогіі
Планкталогія

thumb|Фіта- і заапланктон

**Планкталогія** — гэта раздзел заалогіі, які займаецца вывучэннем планктону — мікраарганізмаў, якія насяляюць водныя глыбіні.

## Гісторыя 
Пачатак гэтаму кірунку паклала вывучэнне цвіцення вады. У XVI стагоддзе Захарый Янсен вынайшоў першы прататып мікраскопа, які дазволіў выявіць, што нагодай цвіцення вады з’яўляецца празмернае размнажэнне мільёнаў мікраскапічных арганізмаў. У асобны кірунак яго вылучыў нямецкі вучоны Віктар Гензен у 1887 годзе, які і ўвёў тэрмін «планктон».

У гэтай навуцы працавалі такія знакамітыя вучоныя, як Антоні ван Левенгук, Ян Свамердам, Хрысціян Готфрыд Эрэнберг і Ота-Фрэдэрык Мюлер. Апошні ўпершыню паспрабаваў здзейсніць вылаў планктону пры дапамозе мелкаклетачнай сеткі, мадэль якой легла ў аснову стварэння сучасных сетак для лоўлі планктону.

Для вывучэння планктону арганізоўваліся шматлікія навуковыя экспедыцыі, найбольш выніковайзь якіх з’яўляецца экспедыцыя на судне «Чэленджэр». Менавіта ёй удалося высветліць, што планктон існуе нават на глыбіні ў 1000 метраў. Тады ж з’явіліся буйныя манаграфіі, якія прысвечаны разнастайнасці прэснаводных арганізмаў, якія ўяўляюць з сябе немалую долю планктона. Сярод іх працы аб ракападобных В. Лілджэборга, аб галінавусых рачках Аўгуста Вейсмана і іншыя.

Сучасная планкталогія вывучае паводзіны мікраарганізмаў «In situ», шляхам атрымання выяў з дапамогай спецыяльных прыстасаванняў.

## Папулярызацыя 
Існуюць праэкты, якія дазваляюць удзельнічаць у вывучэнні планктону ў рэжыме анлайн з дапамогай аўтаматычных сродкаў «Доўгатэрміновая Экалагічная Абсерваторыя».

## Спасылкі 
* Планкталогія на Архіве ведаў 

Катэгорыя:Раздзелы заалогіі
Катэгорыя:Планктон
Гельмінтозы

**Гельмінтоз** ( — гліст) — заражэнне чалавека, жывёл і раслін глістамі (манагінеі, нематоды, скрэбні, трэматоды і цэстоды), якія пашкоджваюць галаўны мозг, лёгкія, косці, кроў, ныркі, печань, скуру, страўнікава-кішачны тракт і мышцы праз вылучэнне атрутных рэчываў і паглынанне вітамінаў, мікраэлементаў і харчовых рэчываў. Уяўляе смяротную пагрозу пры траплянні глістоў у вочы і мозг (пячоначны смактун).

## Папярэджанне 
Прадухіленню заражэння спрыяюць стараннае мыццё гародніны і садавіны, варэнне і смажанне мяса без пакідання крыві, варэнне і саленне рыбы, кіпячэнне вады. Перад ежай, пасля працы з зямлёй, наведвання прыбіральні і дотыку да сабакаў і катоў варта мыць рукі цёплай вадой з мылам. У салаты, супы і мясныя стравы карысна дадаваць свежы часнок і цыбулю. Глістагоннымі ўласцівасцямі валодаюць таксама гранат (сок), грэчаскія арэхі, морква і морквавы сок, лясныя суніцы.

## Прыкметы 
Заражэнне суправаджаецца павышэннем тэмпературы, гіпатаніяй, зніжэннем жвавасці і працаздольнасці, агульная слабасцю і раздражняльнасцю, болем у суставах і мышцах, свербам скуры і сыпам, ацёчнасцю тканак. Агульнымі прыкметамі хваробы з'яўляецца затрымка росту і развіцця. У чалавека адзначаецца схудненне і зніжэнне інтэлекту. У жывёл — зніжэнне прадукцыйнасці, дрэнны апетыт і парушэнне каардынацыі рухаў.

## Віды 
У чалавека вядома звыш 300 відаў глісных укараненняў трох груп:
* *бія*гельмінтозам заражаюцца пры ўжыванні ежы жывёльнага паходжання праз развіццё глістоў у целе прамежкавага гаспадара;
* *геа*гельмінтозам — пры парушэнні асабістай гігіены праз глістоў, што развіваюцца ў глебе;
* *кантактны* гельмінтоз перадаецца ад хворага пры хуткім выспяванні яйцаў глістоў.

## Беларусь 
У Беларусі ў чалавека найбольшае пашырэнне маюць наступныя віды хваробы: анкіламстамітоз, апістархоз, аскарыдоз, дыфелабатрыёз, трыхацэфалёз, трыхінелёз, фасцыялёз і энтэрабіёз. У раслін — бульбяная нематода. У жывёл — аскарыдоз, гіменлепідыдоз, дыкрацэліёз, дыктыякаўлёз, макракантарынхоз, маніезіёз, парамфістаматыдоз, странгілідоз, трыхацэфалёз і фасцыялёз. Сажалкавай рыбагадоўлі шкодзяць батрыяцэфалёз, гіралактылёз, дактылагіроз, дыпластаматоз, лігулёз і філаметроз.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Глістныя інвазіі
Катэгорыя:Паразіталогія
Грыбок

**Грыбок** — шматзначны тэрмін

* Грыбок — мікоз
* народная назва віду грыбоў
Інвалюцыя (біялогія)

**Інвалюцыя** (ад  — згусальнасць) — рэдукцыя ці страта ў працэсе эвалюцыі асобных органаў, спрашчэнне іх арганізацыі і функцый; зваротнае развіццё органаў, напрыклад, інвалюцыя маткі пасля родаў; атрафія органаў цягам натуральнага старэння.

Катэгорыя:Марфалагічная эвалюцыя
Катэгорыя:Эмбрыялогія
Аблысенне

**Аблысенне** (пляшывасць;  — аляпэцыя) — парадзенне і выпадзенне валасоў, што адбываецца праз ператварэнне мужчынскага палавога гармону тэстастэрону ў дыгідратэстастэрон пад уздзеяннем ферменту . Пераважна адзначаецца на галаве ў старэчым узросце (інвалюцыя). Яму спрыяюць атручанне, радыёактыўнае апрамяненне, пашкоджанне скуры, нервова-псіхічныя і эндакрынныя хваробы. Віды: 1) гнездавое — на абмежаваным участку скуры, 2) татальнае — на ўсёй галаве і іншых участках скуры, 3) рубцаватае — на змененых участках скуры (праз грыбок і фурункулёз).

## Папярэджанне 
thumb|200px|Гнездавое аблысенне
Росту валасоў спрыяе масаж валасістай часткі галавы і багатае на бялок (бабовыя, нятлустая кураціна і ялавічына), жалеза (арэх, гранат і крупа) і цынк (гарбузовае насенне, вустрыцы, рачная рыба, сачавіца і соя) харчаванне.

## Прычыны 
Сілкаванне валасяных цыбулінаў парушае паленне і алкаголь, няўстойлівы расклад харчавання, начное няспанне, штодзённае мыццё галавы жорсткай і хлараванай вадой, стрэс (праз адліў крыві ад галавы пры спазме сасудаў). Таксама шкодзіць абыходжанне без галаўнога ўбору ўзімку, захапленне лазняй і саўнай, як і багатая на халестэрын (ікра, яйка), вострая, вэнджаная, салёная, салодкая і тлустая ежа.

## Лячэнне 
Спачатку пацыенту прызначаюць зберагалыя методыкі — паўнавартаснае і збалансаванае харчаванне, прыём вітамінаў і мінералаў, актыўны лад жыцця, а таксама прафесійныя лячэбныя сродкі для догляду і лячэння валасоў. Пры недастатковай эфектыўнасці гэтых захадаў, прымяняюцца лекавыя прэпараты, фізіапрацэдуры, мезатэрапія і нават хірургічны спосаб лячэння. Самы радыкальны спосаб лячэння алапецыі — перасадка цыбулін або ўчастка здаровай тканкі, дзякуючы якой нармалізуецца рост валасоў у ранейшым тэмпе.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дэрматалогія
Катэгорыя:Уплыў выпраменьвання на здароўе чалавека
Катэгорыя:Валасы
Масаж

**Масаж** ( — расціраць) — сукупнасць прыёмаў механічнага і рэфлекторнага ўздзеяння на тканкі і органы праз трэнне, ціск, вібрацыі, якія ажыццяўляюцца непасрэдна на паверхні цела як рукамі, так і спецыяльнымі апаратамі праз паветранае, воднае ці іншае асяроддзе. Мэтай масажу з’яўляецца, галоўным чынам, лячэбны эфект. Дадаткова да механічнага ўздзеяння, для ўзмацнення эфекту, прымяняюць розныя араматычныя алеі і лекавыя мазі, гелі і інш., а таксама ўздзеянне тэмпературай (напрыклад, крыямасаж).

## Класічны масаж 
Класічны масаж мае аздараўляльныя ўласцівасці, з’яўляецца адным з метадаў у барацьбе з гіпадынаміяй. Таксама можа спрыяць збавенню ад стрэсу або зняць напружанне.

Класічны масаж вяртае тонус цягліцам, наладжвае кровазварот. Пры добрым кровазвароце арганізм напітваецца кіслародам і карыснымі рэчывамі, якія спрыяюць расшчапленню тлушчавых адкладаў і ачышчэнню арганізма ад дзындраў.

Часцей за ўсё ў класічным масажы выкарыстоўваюць такія тэхнікі: пагладжванне і размінанне, расціранне, вібрацыі і выцісканне.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Фізіятэрапія
Катэгорыя:Метады лячэння ў неўралогіі
Канхалогія

thumb|Ракавінка малюска

**Канхалогія** (ад ,  — «ракавіна» і  — «вучэнне»; , ) — раздзел малакалогіі, які вывучае ракавіны малюскаў. У шырокім сэнсе — гэта навуковае, паўнавуковае ці аматарскае вывучэнне ракавін мяккацелых жывёл тыпу малюскі.

## Трактоўка 
Большасць прафесійных аўтараў трактуюць канхалогію толькі як вывучэнне экзашкілета малюскаў. Аднак тэрмін «Канхалогія» (conchology, канхіалогія) выкарыстоўваецца некаторымі аматарамі, асабліва ў Еўропе, у яшчэ больш шырокім сэнсе, які азначае ўвесь абшар дзейнасці малакалогіі.

У яго больш вузкім сэнсе азначае вывучэнне толькі ракавін малюскаў, як марскіх, так і прэснаводных і сухапутных. Гэты кірунак падтрымліваецца са старажытных часоў калекцыянерамі прыгожых ракавін і вядовы таксама як *Канхіяфія*. Малаколагі ж даследуюць малюскаў як цэласны арганізм.

## Ракавіны 
Аб'ектамі ўвагі канхалогіі з’яўляюцца ўсе ракавінныя малюскі, а значыць не ўсе малюскі. Такія як кальмары, васьміногі і іншыя Галаваногія малюскі (Cephalopoda) не маюць знешняга шкілету (ракавін) (за выключэннем Nautiloidea). З-за гэтага канхолагі маюць справу галоўным чынам з чатырма групамі малюскаў (Conchifera): Бруханогія малюскі (Gastropoda), Двухстворкавыя малюскі (Bivalvia), Хітоны (Polyplacophora) і Лапатаногія (Scaphopoda).

Выява:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|Сандра Бацічэлі, Нараджэнне Венеры, Уфіцы, Фларэнцыя
Выява:Shells of marine Mollusc1.jpg|Ракавіны малюскаў
Выява:Koh Samui, Seashells, Southeast Asia, Thailand.jpg|Ракавіны малюскаў

## Музеі 
У ЗША:
* Нацыянальны музей прыродазнаўства, Вашынгтон — The Smithsonian Museum of Natural History, у гэтым музеі сабраная адна з найбольш буйнейшых у свеце калекцыя ракавін малюскаў (вялікі ўнёсак належыць марскому біёлагу Dr. Ellen Stronge)
* Амерыканскі музей прыродазнаўства, Нью-Ёрк
* Bailey-Matthews Shell Museum, востраў Санібел, Фларыда: адзіны ў свеце музей, які цалкам прысвечаны ракавінам малюскаў.

У Еўропе:
* Музей прыродазнаўства, Вена
* Музей прыродазнаўства, Парыж
* Музей прыродазнаўства, Берлін
* Музей прыродазнаўства, Лондан
* Музей прыродазнаўства, Брусель (тут знаходзіцца трэцяя па колькасці калекцыя малюскаў у свеце)
* Музей прыродазнаўства, Лейдэн
* Музей прыродазнаўства, Швецыя

## Ракавіны на марках і манетах 
Ракавіны малюскаў можна пабачыць на больш чым 5000 розных марках ва ўсім свеце. Выявы ракавін таксама вядомыя і на грашовых знаках некаторых краін свету. Напрыклад, багамскі долар (1974), кубінскае песа (1981), непальскія рупіі (1989), філіпінскае песа (1993), а таксама на манетах Гаіці (Haitian gourde, 1973).

## Спасылкі 
* The Bailey-Matthews Shell Museum, Sanibel Island, Florida: музей ракавін.
* Conchologists of America 
* Conchological Society of Great Britain and Ireland
* Club Conchylia, the German Society for Shell Collecting
* Belgian Society for Conchology 
* http://www.worldwideconchology.com/MainFrames.shtml 
* Ракавіна
* Свабода пад знаком спіралі (часопіс «Вакол свету»)
* Ракавіны

Катэгорыя:Раздзелы заалогіі
Катэгорыя:Малакалогія
Дзень без аўтамабіля

[thumb|right|Штомесячны дзень без аўтамабіляў у [Джакарта|Джакарце, 2010]]
**Дзень без аўтамабіля** (), таксама **Сусветны дзень без аўтамабіля** () — міжнародная экалагічная кампанія, якая праводзіцца штогод 22 верасня.

## Апісанне 
thumb|220px|Карта краін, якія ўдзельнічаюць у падзеях Еўрапейскага тыдня мабільнасці і Дня без аўтамабіля
Падчас кампаніі цэнтры многіх гарадоў замыкаюцца для аўтамабільнага руху. Ідэя гэтага дня паўстала ў 1998 годзе ў Францыі. Мэтай кампаніі з'яўляецца кшталтаванне праэкалагічнай мадэлі паводзінаў, распаўсюджанне інфармацыі аб негатыўных наступствах ужывання аўтамабіля, перакананне еўрапейцаў да альтэрнатыўных сродкаў транспарту, прамоцыя публічнага транспарту і дэманстрацыя, што жыццё ў месце без аўтамабіля ёсць не толькі магчымае, але таксама значна прыемнейшае. Кампанія датычыць таксама змяньшэння шуму і забруджвання паветра, з-за чаго ўплывае на паляпшэнне якасці жыцця ў месце.

## У Еўропе і свеце 
У Польшчы Дзень без аўтамабіля праводзіцца ад 2002 года, пад патранатам Міністэрства навакольнага асяроддзя. У 2008 да кампаніі далучыліся 84 польскія гарады. У гэты дзень не трэба набываць білет у любым відзе публічнага транспарту, чаму папярэднічае інфармацыйная прапаганда пакінуць у гэты дзень аўтамабіль і скарыстацца грамадскім транспартам.

## У Беларусі 
У Беларусі першы раз Дзень без аўтамабіля правялі ў 2008 г. па ініцыятыве Мінпрыроды. У 2025 г. з 16 па 22 верасня прайшоў тыдзень мабільнасці, які завершыўся днём без аўтамабіля. У 2025 г. акцыю «Дзень без аўтамабіля» праводзілі ва ўсіх абласных цэнтрах і 33 райцэнтрах РБ; па яе ўмовах дазваляўся бясплатны праезд у грамадскім транспарце тым, хто прад'віць пасведчанне кіроўцы і тэхнічны пашпарт аўтамабіля.
## Крыніцы 
## Гл. таксама 
* Зялёныя
* Веганства

## Спасылкі 
Катэгорыя:Святы 22 верасня
Катэгорыя:Міжнародныя дні
Катэгорыя:Гарадскі транспарт
Нейраэталогія

**Нейраэталогія** ( — *нейрон*, *нерв* і  — *звычка*, *традыцыя*) — міждысцыплінарная галіна нейралагічнай навукі, якая вывучае ўплыў падсвядомага механістычнага кантролю нервовай сістэмы на паводзіны жывёл, высвятляе, якім чынам цэнтральная нервовая сістэма пераводзіць біялагічна рэлевантныя раздражняльнікі ў натуральныя паводзіны.

Напрыклад, шматлікія кажаны валодаюць здольнасцю да , што дазваляе ім паляваць і арыентавацца ў прасторы. Іхнія ўльтрагукавыя крыкі і слыхавыя сістэмы высокаспецыялізаваныя ў гэтым кірунку. Слыхавая сістэма кажаноў часта служыць прыкладам таго, як акустычныя ўласцівасці гукаў могуць быць сканвертаваныя ў сэнсарную карту паводзінна рэлевантных магчымасцей гукаў.
 
Як бачна з назвы, нейраэталогія — гэта міждысцыплінарная галіна навукі, якая складаецца з нейрабіялогіі (вывучэння нервовай сістэмы) і эталогіі (вывучэння паводзінаў у натуральных умовах). Акурат засяроджанне нейраэталогіі на натуральных паводзінах і вылучае яе сярод іншых галін нейралагічнай навукі. Натуральныя паводзіны можна прадставіць як тыя, што дзейнічаюць сродкамі натуральнага адбору (т. б. выбар партнёра, арыентаванне, перамяшчэнне, пазбяганне драпежнікаў), у адрозненне ад паводзінаў у крытычных сітуацыях або ў лабараторыі.

## Сістэмы мадэлявання 
* Рэхалакацыя кажаноў — перамяшчэнне ў начных умовах і паляванне
*  — , канарэйка
*  — навігацыя, камунікацыя, рэакцыя пазбягання сціску, неабходнасць разрадкі і інш.
* Слыхавая карта прасторы сіпух — начное паляванне
*  — адрозненне ахвяры ад драпежніка
* Спеў цвыркуна — прывабліванне партнёра і выніковае апаражненне
*  ў рыб — уцёкі ў процілеглы ад драпежніка бок і накіраваны падводны слых
* Мухі — мікрамаштабны накіраваны слых, прасторавае арыентаванне
* Соўкі —  пры атрыманні ўльтрагукавога сігналу, выпушчанага кажанамі
*  — навучанне і запамінанне рэакцый самазахавання
* Пацукі —  і перамяшчэнне
*  ласосяў — нюхавая памяць і гармоны шчытападобнай залозы
*  — уцёкі і самазахаванне, агрэсіўнасць і стварэнне сацыяльнай іерархіі
*  рыба — агрэсіўнасць і паводзіны пры атацы
* Пчала — вывучэнне, перамяшчэнне, зрок, нюх, палёт, агрэсіўнасць, нарыхтоўка ежы

## Спасылкі 
* Міжнародная супольнасць нейраэтолагаў

Катэгорыя:Нейранавукі
Катэгорыя:Эталогія
Катэгорыя:Раздзелы заалогіі
Біёта

**Біёта** (ад  — жыццё) — гістарычна складзеная сукупнасць відаў жывых арганізмаў, аб'яднаных агульнай вобласцю распаўсюджвання ў сучаснасці альбо ў мінулыя геалагічныя эпохі. У склад біёты ўваходзяць як прадстаўнікі клеткавых арганізмаў (расліны, жывёлы, грыбы, бактэрыі, пратысты і г. д.), так і бясклетачныя арганізмы (напрыклад, вірусы).

Біёта з'яўляецца важнай часткай экасістэм і біясферы. Біёта актыўна ўдзельнічае ў біягеахімічных працэсах. Вывучэнне біёты — прадмет мноства навукаў, у тым ліку біялогіі, экалогіі, гідрабіялогіі, палеанталогіі, біягеахіміі і іншых.

У адрозненне ад біяцэнозу біёта можа характарызавацца адсутнасцю экалагічных сувязяў паміж рознымі відамі арганізмаў.

## Гл. таксама 
* Хайнанская біёта
* Эдзіякарская біёта

## Літаратура 
*Современный словарь иностранных слов: Ок. 20000 слов. — 4-е изд., стер. — М.: Русский язык, 2001. — С. 98. — 742 с. — Доп, тираж 10 000 экз. — ISBN 5-200-02989-9 — УДК 811.161.1’373.45(038)
*О полифункциональной роли биоты в самоочищении водных экосистем // Экология. 2005. № 6. С. 452—459.

Катэгорыя:Біягеаграфія

Катэгорыя:Экалогія
Кампанья

**Кампанья** () — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Кампанія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Салерна.

Насельніцтва складае 16008 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 118 чал./км². Займае плошчу 135 км². Паштовы індэкс — 84022 - 84020. Тэлефонны код — 0828.

Заступнікамі населенага пункта лічацца святыя Sant'Antonino abate, San Liberato martire.

## Дэмаграфія 
Дынаміка насельніцтва:

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:20000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1861 from:0 till:9439
  bar:1871 from:0 till:9871
  bar:1881 from:0 till:9117
  bar:1901 from:0 till:8935
  bar:1911 from:0 till:8356
  bar:1921 from:0 till:9945
  bar:1931 from:0 till:10335
  bar:1936 from:0 till:10818
  bar:1951 from:0 till:12592
  bar:1961 from:0 till:12456
  bar:1971 from:0 till:10979
  bar:1981 from:0 till:11265
  bar:1991 from:0 till:13466
  bar:2001 from:0 till:15311
PlotData=
  bar:1861 at: 9439 fontsize:S text:9.439 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 9871 fontsize:S text:9.871 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 9117 fontsize:S text:9.117 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 8935 fontsize:S text:8.935 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 8356 fontsize:S text:8.356 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 9945 fontsize:S text:9.945 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 10335 fontsize:S text:10.335 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 10818 fontsize:S text:10.818 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 12592 fontsize:S text:12.592 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 12456 fontsize:S text:12.456 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 10979 fontsize:S text:10.979 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 11265 fontsize:S text:11.265 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 13466 fontsize:S text:13.466 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 15311 fontsize:S text:15.311 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Па даных  ISTAT
Радыялогія

**Радыялогія** (ад  *прамень* + , логас — *слова*, *вучэнне*) — галіна медыцыны, якая вывучае дзеянне іанізуючага выпраменьвання на арганізм чалавека і магчымасці яго прымянення ў лячэбных (радыетэрапія) і дыягнастычных (радыедыягностыка) мэтах.

У Беларусі даследаваннямі ў галіне радыялогіі займаюцца РНПЦ Анкалогіі і медыцынскай радыялогіі, кафедра прамянёвай дыягностыкі і  БДМУ, БелМАПА. Сельскагаспадарчай радыялогіяй займаюцца Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія і Інстытут радыялогіі НАН Беларусі.

## Гл. таксама 
* Рэнтгеналогія

## Крыніцы 
## Спасылкі
Меланома

**Меланома** — злаякасная пухліна меланаўтваральнай тканкі, што дае лімфагенныя, гематагенныя метастазы. клеткі пухліны і навакольныя тканкі ўтрымліваюць меланін, але і нам вядомыя беспігментавыя меланомы. Развіваецца ў скуры, пігментавай абалонцы вока, мазгавых абалонках, мазгавой субстанцыі наднырачнікаў, зрэдку ў слізістай. У палове выпадкаў развіваецца з радзімак. Утварэнне пухліны папярэджваецца выдаленнем радзімак у траўманебяспечных месцах. Спрыяльнымі чыннікамі з’яўляюцца націранне радзімак, сонечныя апёкі і паходы ў салярый.

Паводле формы мы вылучаем 2 тыпы меланомаў:

# якая распаўсюджваецца па паверхні (карычневая пляма з ружовымі і чорнымі ўкрапваннямі),
# вузлавая (сіне-чорны вузел).

Вузлы багатыя сасудамі, мяккія, нераўнамернай афарбоўкі.

Клеткі: зорчатыя, верацёнападобныя, вычварныя, паліморфныя. Меланацыты могуць групавацца ў клетачныя жмуткі, якія ідуць уздоўж сасудаў. Калі клеткі пухліны распадаюцца, у навакольных тканках назіраюцца адкладанні пігменту, ён трапляе ў кроў, пераходзіць у мачу і праз нейкі час пасля забору мачы на аналіз надае ім цёмнае адценне. Меланацыты — клеткі нейрагеннага паходжання, якія напрацоўваюць меланін (бура-чорны пігмент), яны ёсць субстратам для развіцця злаякасных пухлін, названых меланома, або меланабластома. Пігментавы невус нельга прылічаць да сапраўдных пухлін, бо ён, як высветлілася, з’яўляецца заганай у развіцці.

## Міжнародная сістэма дыягностыкі меланомы ABCD 
* асіметрыя (asymmetry) — меланома не сіметрычная па восях, адна палова новаўтварэння не падобна да другой.

* няроўныя межы (border irregularity) — зубчастыя абрысы. Межы могуць быць выцягнуты ў выглядзе несапраўднай ножкі (звычайная радзімая пляма практычна заўсёды мае роўныя, гладкія краі).

* каляровыя змены (colour variegation) — каляровыя варыяцыі ад чорнага да белага. Чорны колер сведчыць пра назапашванне пігмента меланіну ў верхніх пластах скуры, чорны з сінім — пігмент назапасіўся ў сярэднім пласце скуры. Пачырваненне і лушчэнне паверхні — пра запаленне.

* дыяметр (diameter) — дыяметр мераюць па даўжэйшай восі, вельмі рэдка трапляюцца меланомы дыяметрам меншым за 6 мм, звычайна іх дыяметр большы за 10 мм.

## Літаратура 
* 
* 
* Мелано́ма // Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1981. — Т. 6 : Куликів — Мікроклімат. — С. 445. — 552 с., [22] арк. іл. : іл., табл., портр., карти + 1 арк с.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Злаякасныя новаўтварэнні скуры
Катэгорыя:Анкадэрматалогія
Катэгорыя:Карцыномы
Галітоз

**Галітоз** ( — дыханне) — непрыемны пах з рота праз размнажэнне бактэрый. Ад парушэння пакутуе больш за палову насельніцтва Зямлі.

## Папярэджанне 
Прадухіленню парушэння спрыяе стараннае ачышчэнне ротавай поласці зубной шчоткай некалькі разоў на дзень, прыём травянога настоя (кара дуба, кмен, перцавая мята, аптэчны рамонак і святаяннік) і паласканне ім рота і горла, штодзённае спажыванне варанай, сырой і тушанай гародніны, свежай садавіны і свежавыціснутых сокаў, піццё 6 шклянак чыстай вады ў суткі. Таксама карысна піць мінеральную ваду, як і штодзень піць біфідакефір (прабіётык). Да таго ж, варта адмовіцца ад курэння і спіртавых напояў, смажаных страваў, вырабаў з кансервантамі, араматызатарамі, узмацняльнікамі смаку і фарбавальнікамі, фабрычных ліманадаў і замяняльнікаў смаку.

## Прычыны 
Узнікненню парушэння спрыяе дысбактэрыёз, штучныя харчовыя дабаўкі, спажыванне алкаголю і паленне.

## Гл. таксама 
* Streptococcus salivarius M18

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Захворванні
Катэгорыя:Стаматалогія
Катэгорыя:Гастраэнтэралогія
Катэгорыя:Гігіена
Харчовыя дабаўкі

**Харчовая дабаўка** — уведзенае падчас вытворчасці або гандлю ў харчовы выраб рэчыва для захавання або надання водару, смаку ці выгляду. Воцатная і малочная кіслоты, кухонная соль выкарыстоўваюцца цягам тысячагоддзяў. Шырокае выкарыстанне большасці іншых пачалося ў 2-й палове ХХ ст. з развіццём знешняга гандлю і выяўнай, каляровай рэкламы.

## Віды 
Паводле прызначэння падзяляюцца на:
*  (E100-199);
*  (Е200-299);
* антыакісляльнікі (Е300-399);
* , , эмульгатары (Е400-499);
* рэгулятары кіслотнасці і рэчывы супраць злежвання (Е500-599);
* водара- і смакаўзмацняльнікі (Е600-699);
* іншыя (Е900-999, Е1000-1999), у тым ліку глазуравальнікі, мукаапрацоўнікі, разрыхляльнікі, хлебазапякальнікі, падсаладжальнікі, пенаўтваральнікі, пенагаснікі, вільгацезахавальнікі, жэлявальнікі.

## Бяспека 
Аб’яднаны камітэт экспертаў па харчовых дабаўках Сусветнай арганізацыі аховы здароўя і Харчова-сельскагаспадарчай арганізацыі Аб’яднаных нацый ухваляе выкарыстанне рэчыва ў харчовай вытворчасці пры бяспечнасці ў доследах на жывёлах. Аднак Еўрапейскае агенцтва па харчовых стандартах доследна выявіла ператраўліванне сінтэтычнага  (Е128), раней дазволенага як  фарбавальнік кілбас і мяса, у атрутны анілін.

## Беларусь 
У Беларусі пры вытворчасці харчавання для дзяцей першага года жыцця з харчовых дабавак дапускаецца выкарыстанне толькі солі. У вырабах для дзяцей да трох гадоў выключаецца выкарыстанне генетычна змененай сыравіны.
Вінцэнт Герберскі

**Вінцэнт Герберскі** (, Гарадзеншчына — ) — медык. Кандыдат філасофіі (1808), магістр (1811) і доктар медыцыны (1812); член шматлікіх навуковых таварыстваў.

## Біяграфія 
Скончыў Віленскую гімназію i Віленскі ўніверсітэт.

У 1804 накіраваўся ў англійскую калонію пад Пецярбургам для практычнага вывучэння сельскай гаспадаркі i ў Пецярбургскі ўніверсітэт для слухання лекцыяў з фізікі, хіміі i сельскай гаспадаркі.

Па вяртанні ў Вільню (1806), вывучаў медыцыну. Атрымаў навуковыя ступені. У 1813—1824 ад'юнкт медыцынскай клінікі i памочнік прафесара Франка.

У 1817—1823 вывучаў за мяжой афтальмалогію. Па вяртанні (1823) выкладаў у Віленскім універсітэце тэорыю і клініку. 3 1824 экстраардынарны, а потым ардынарны прафесар на кафедры прыватнай тэрапіі і паталогіі і дырэктар клінікі з унутраных хвароб.

Аўтар артыкулаў (у рукапісах) «Пра шпіталі», «Навука пра хваробы вачэй» і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Постаці вялікалітоўскай медыцыны
Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта
Афрыканская чума свіней

thumb|Цыяноз скуры вушэй — агульная прыкмета афрыканскай чумы свіней
**Афрыка́нская чума́ свіне́й** (), **афрыканская ліхаманка**, **усходнеафрыканская чума**, **хвароба Мантгомеры** — высокакантагіёзная вірусная хвароба свіней, характэрная ліхаманкай, цыянозам скуры і вялікімі гемарагіямі ва ўнутраных органах. Адносіцца да спісу A згодна з Міжнароднай класіфікацыяй заразных хвароб жывёл. Для чалавека афрыканская чума свіней небяспекі не ўяўляе.

Катэгорыя:Захворванні жывёл
Катэгорыя:вірусныя інфекцыі
Педасфера

**Педасфера** ( — глеба +  — сфера) — глебавае покрыва зямлі. З’яўляецца часткай геасферы — глеба і слаі, што ляжаць пад ёй (падглеба з карой выветрывання) — як асяроддзе пражывання жывых арганізмаў (педабіёнтаў).

Педасфера акрэслівае мяжу паміж літасферай і атмасферай, з’яўляецца зонай узаемнага пранікнення атмасферы, гідрасферы, літасферы і біясферы.

## Гл. таксама 
* Геасфера
* Зямля
* Глеба

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Глеба
Катэгорыя:Абалонкі Зямлі
Рэльеф (геаграфія)

[thumb|400px|Тапаграфічная карта рэльефу [Еўропа|Еўропы]]
**Рэлье́ф** (, ад &nbsp;— узнімаю)&nbsp;— сукупнасць няроўнасцей паверхні, разнастайных па абрысах, памерах, паходжанні, узросту і гісторыі развіцця; адна з састаўных частак ландшафту. Рэльеф даследуе геамарфалогія.

Формы рэльефу могуць быць дадатныя, або выгнутыя (горы, узвышшы, узгоркі і іншыя), і адмоўныя, або ўвагнутыя (катлавіны, даліны, яры і іншыя).

Паводле памераў формаў вылучаюць:
* *мегарэльеф*, які ўключае як планетарныя формы (мацярыкі, ложа акіянаў), так і формы меншага парадку (горныя сістэмы, раўнінныя краіны);
* *макрарэльеф* (горныя хрыбты, узвышшы, грады, раўніны, нізіны);
* *мезарэльеф* (невялікія грады, камы, озы, лагчыны, яры, катлавіны, упадзіны, даліны, тэрасы, грывы, дзюны і іншыя);
* *мікрарэльеф* (невялікія катлавіны, прамыіны, калдобіны, конусы вынасу, берагавыя валы, невялікі грывы, косы, адвалы, кар’еры і іншыя);
* *нанарэльеф* (самыя дробныя няроўнасці)
 
Утвараецца рэльеф галоўным чынам у выніку працяглага адначасовага ўздзеяння на зямную паверхню эндагенных (унутраных) і экзагенных (знешніх) працэсаў.

На мапах рэльеф малююць ізалініямі&nbsp;— лініямі, кожныя кропкі якіх маюць аднолькавую вышыню над узроўнем мора.

## Літаратура 
*  — С.&nbsp;413.

## Гл. таксама 
* Акіянскае дно
* Геамарфалогія

## Спасылкі 
* Рэльеф на сайце «Горнай энцыклапедыі»


Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Пласт (геалогія)

**Пласт** (або *слой*) — геалагічнае цела, складзенай аднастайнай пародай, абмежаванае двума больш або меней раўналежнымі паверхнямі напластавання, мелыя аднолькавую магутнасць і якое займае значную плошчу. Звычайна назву пластам або слаям даюць у залежнасці ад парод, якія складаюць іх.

## Мацярык 
Мацярык — у старажытнасці (да сярэдзіны XIX стагоддзя) ужывалі аналагічна слову *пласт*.

Катэгорыя:Тэктоніка
Акіянія (біягеаграфія)

thumb|350px|Акіянія
**Акія́нія**&nbsp;— біягеаграфічны рэгіён, які ахоплівае астравы і астраўныя групы ў Ціхім акіяне: Мікранезія, Фіджы і большую частку Палінезіі за выняткам Новай Зеландыі. Новая Зеландыя і Меланезія, уключна з Новай Гвінеяй, Вануату, Саламонавымі астравамі і Новай Гвінеяй, разам з Аўстраліяй уваходзяць у Аўстралазію.

Катэгорыя:Акіянія
Катэгорыя:Біягеаграфічныя рэгіёны
Тэрыкон

тэрыконы ў Арызоне (ЗША)]]
**Тэрыко́н** (, таксама *Terri* — адвал пароды,  — канічны) — разнавіднасць антрапагеннага ландшафту, конусападобны адвал з пустых парод альбо прамысловых адкідаў (попел, шлак), паўсталых у выніку падземнай распрацоўкі радовішчаў карысных выкапняў альбо перапрацоўкі сыравіны на перапрацоўчых ці энергетычных прадпрыемствах.

Унутры тэрыконаў шахтаў і горнаўзбагачальных фабрык магчымае працяканне разнастайных працэсаў тэхнагеннага піраметамарфізму:
* згаранне вугалю (зоны з акісляльным рэжымам абпальвання)
* піроліз вугалю (зоны аднаўляльнага абпальвання пры Т = 800—1000 °C)
* рэакцыі дэгідратацыі слаістых сілікатаў, якія маюць наступствам масавае выпарванне вады, а таксама выдзяленне фтору, хлору на пачатковых этапах гарэння адвалу (Т = 600—700 °C)
* раскладанне карбанатаў з выдзяленнем СО і СО2 і ўтварэннем перыклазу, вапны і ферытаў (Т = 600—800 °C)
* лакальнае плаўленне з утварэннем ашклёных клінкераў і базітавых паралаваў (Т = 1000—1250 °C).

]]
З улікам прыведзеных прычын большасць тэрыконаў уяўляюць сабой пагрозу для навакольнага асяроддзя на многія гады. Дзеля абмежавання іх негатыўнага ўплыву праводзіцца рэкультывацыя і загаспадарванне земляў. Высаджванне вялікай колькасці дрэваў дазваляе прыпыніць разбурэнне тэрыконаў надворнымі ўмовамі.

Тэрыконы зазвычай маюць канічную форму, кідаючыся ў вочы сярод астатняга ландшафту. Сустракаюцца больш пляскатыя і эразаваныя, асабліва калі на іх ужо добра прынялася расліннасць.

Найвышэйшыя тэрыконы ў Еўропе — Лос-ан-Гаэль у былой горназдабыўчай зоне Па-дэ-Кале. Яны змяшчаюць шэраг з пяці конусаў, два з якіх дасягаюць 180 м, што перавышае нават найвышэйшую горную вяршыню Фландрыі — Мон Касель. У Беларусі тэрыконы знаходзяцца каля Салігорска, у месцы здабычы каменнай солі.

## Спасылкі 
* Тэрыконы — Экалагічны слоўнік

Катэгорыя:Горная прамысловасць
Катэгорыя:Штучныя геаграфічныя аб’екты
Барнім I Добры

**Барнім I Добры** (; каля 1210 — ) — князь паморскі-шчэцінскі з 1220 г., князь паморскі-дымінскі з 1264 г., сын князя Багуслава II і паморскай князёўны Міраславы.

## Біяграфія 
thumb|200px|пячатка Барніма I, кіраўніка славаў. Шчэцін, не раней 1234 г.
thumb|200px|Памеранія і яе суседзі ў 1250 годзе
Дакладная дата нараджэння Барніма не вядомая. У шэрагу крыніц сцвярджаецца, што ён нарадзіўся каля 1218/1219 года, грунтуючыся на часе Першай жаніцьбы (1238/1242) і годзе нараджэння малодшага сына (каля 1277). Але ёсць даследчыкі, якія лічаць, што Барнім нарадзіўся каля 1210 года .

Катэгорыя:Грыфіты
Катэгорыя:Герцагі Памераніі
Ах, мой мілы Аўгусцін

thumb|250px|Помнік Аўгусціну ў Вене.
**Ах, мой мілы Аўгусцін** ( (сустракаюцца розначытанні «Ah, du lieber Augustin», «O du lieber Augustin» і г. д.) — папулярная аўстрыйская народная песня. Лічыцца, што яна была напісана ў Вене падчас эпідэміі чумы 1678—1679 гг. Аўтарства гэтай песні прыпісваецца нейкаму Аўгусціну Н.

## Гісторыя ўзнікнення 
Паводле легенды, Аўгусцін Н., які жыў у Вене, быў спеваком, вядомым таксама сваёй прыхільнасцю да алкаголю. Аднойчы Аўгусцін выйшаў уначы з карчмы ў стане моцнага ап'янення і зваліўся ў яму, куды скідалі перад пахаваннем трупы памерлых ад чумы гараджан. У яме Аўгусцін і заснуў. Раніцай, прачнуўшыся, ён выбраўся з ямы. Дзякуючы «ўнутранай дэзінфекцыі» ён не толькі не захварэў чумой, але нават не падхапіў катару. Па іншай версіі, прачнуўшыся, Аўгусцін спалохаўся, пачаў клікаць на дапамогу і, каб даказаць гараджанам сваю прыналежнасць да свету жывых, пачаў спяваць песні.
Па іроніі лёсу, Аўгусцін памёр 11 сакавіка 1685 года ад атручвання алкаголем ва ўзросце 35 гадоў, пра што сведчыць запіс у царкоўнай кнізе.

Упершыню словы песні «O, Du Lieber Augustin» былі надрукаваны ў 1788 годзе.

У Вене, недалёка ад меркаванага месца пахавання Аўгусціна, на скрыжаванні вуліц Нойштыфтгасэ () і Келермангасэ () у 1908 годзе яму ўсталяваны помнік-фантан (аўтар — доктар Карл Люгэр).

## Тэкст 
[thumb|350px|«Ach Du Lieber Augustin». Ноты для [губная гармоніка|губной гармонікі]]

## Культурны ўплыў 
thumb|250px|Чумны слуп у Вене.
* У Вене шэраг піцейных устаноў і гасцініц носяць назву «Мілы Аўгусцін».
* Мелодыю песні грае чароўны збанок у казцы Г. Х. Андэрсана «Свінапас».
* З 1770 года мелодыю песні вызвонвалі куранты Спаскай Вежы Маскоўскага Крамля. Цікаўна, што ў 1770 годзе ў Маскве пачалася эпідэмія чумы, якая дасягнулая свайго апагею да 1771 года.
* У 1905 годзе Густаў Майрынк выдаваў у Вене часопіс «Мілы Аўгусцін».
* Першае згадванне «Аўгусціна» ў кіно належыць да 1922 года, калі выйшаў аўстрыйскі фільм «Oh, du lieber Augustin» (рэж. Г. К. Брэслаўэр)
* У 1940 годзе ў Германіі выйшаў фільм «*Der liebe Augustin*» Вернера Іма па раману Хорста Гейслера. Галоўную ролю выканаў Паўль Гербігер. У 1960 годзе Рольфам Тыле быў зняты яго рымейк «*Der liebe Augustin*».
* У грамзапісы Леаніда Уцёсава 1943 года «Песенка пра нацыстаў» («З Берлінскага кічмана…») (Ф. Кельман (М. Феркельман) — І. Фрадкін) ва ўступе скарыстаны матыў песні «O, du lieber Augustin».

## Факты 
* Літара «N» замест прозвішча Аўгусціна — вынік дзейнасці царкоўнай бюракратыі. Паводле прынятага парадку афармлення памерлых, у царкоўных кнігах абавязкова павінны былі быць запісаны імя і прозвішча нябожчыка. Калі ж прозвішча па якім-небудзь чынніку была невядомая, замест яе запісвалася лацінская «N» ( — «безыменны»).

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* The Racoons — Augustin
* Скарочаны, поўны тэкст песні і музычныя ўрыўкі. 
* http://www.augustin.ws/
* «Ach Du Lieber Augustin»: Сола на губной гармоніцы на Youtube
* Выкананне «Ach Du Lieber Augustin»

Катэгорыя:Нямецкія народныя песні
Катэгорыя:Гісторыя Вены
Барнім III Вялікі

**Барнім III Вялікі** (; каля 1300 — 14 або 24 жніўня ) — герцаг Заходняй Памераніі (Шчэціна) з 1344. Сын Атона I і Лізаветы Гольштэйнскай.

Катэгорыя:Грыфіты
Катэгорыя:Герцагі Памераніі
Барнім II

**Барнім II** (; да 1275 — ) — герцаг Памераніі з 1278, сын герцага Барніма I і яго трэцяй жонкі, Мацільды Асканскай, дачкі маркграфа брандэнбургскага Атона III і Бажэны (Беатрысы), дачкі чэшскага караля Вацлава I.

Катэгорыя:Грыфіты
Катэгорыя:Герцагі Памераніі
Серэ (камуна)

**Серэ** () — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Кампанія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Салерна.

Насельніцтва складае 3972 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 60 чал./км². Займае плошчу 66 км². Паштовы індэкс — 84028. Тэлефонны код — 0828.

Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Martino.

## Дэмаграфія 
Дынаміка насельніцтва:

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:4500
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1861 from:0 till:2887
  bar:1871 from:0 till:2941
  bar:1881 from:0 till:2897
  bar:1901 from:0 till:2907
  bar:1911 from:0 till:3097
  bar:1921 from:0 till:3005
  bar:1931 from:0 till:3078
  bar:1936 from:0 till:3318
  bar:1951 from:0 till:4373
  bar:1961 from:0 till:4025
  bar:1971 from:0 till:3991
  bar:1981 from:0 till:3712
  bar:1991 from:0 till:3833
  bar:2001 from:0 till:3818
PlotData=
  bar:1861 at: 2887 fontsize:S text:2.887 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 2941 fontsize:S text:2.941 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 2897 fontsize:S text:2.897 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 2907 fontsize:S text:2.907 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 3097 fontsize:S text:3.097 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 3005 fontsize:S text:3.005 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 3078 fontsize:S text:3.078 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 3318 fontsize:S text:3.318 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 4373 fontsize:S text:4.373 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 4025 fontsize:S text:4.025 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 3991 fontsize:S text:3.991 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 3712 fontsize:S text:3.712 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 3833 fontsize:S text:3.833 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 3818 fontsize:S text:3.818 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Па даных  ISTAT
Джут

**Джут** (*Corchorus*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Кусты, паўкусты, шматгадовыя і аднагадовыя травяністыя расліны. Лісце чаргаванае, цэласнае. Кветкі дробныя, двухполыя. Плод — рабрыстая каробачка.

## Распаўсюджанне 
Налічваецца каля 100 відаў. Пашыраны ў трапічных раёнах Азіі, Афрыкі, Амерыкі і Аўстраліі. Аднагадовыя віды джута — караткаплодны і даўгаплодны — валакністыя расліны вышынёю да 3 м; вырошчваюцца ў Індыі, Бангладэш, Індакітаі, Сярэдняй Азіі.

## Выкарыстанне 
Даюць трывалае валакно, якое ідзе на выраб тэхнічных і іншых тканін, дываноў, вяровак і інш. Лісце і маладыя парасткі спажываюцца як агародніна.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Мальвавыя