open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Каталог паштовых марак

**Каталог паштовых марак** — збор звестак пра паштовыя маркі, складзены для палягчэння іх пошуку і класіфікацыі па розных прыкметах.

З развіццём філатэліі як галіны калекцыянавання ў каталогах, акрамя апісанняў і цэн, пачалі публікаваць дадатковыя падрабязнасці пра тавары. Каталогі пачалі ілюстраваць (спачатку чорна-белымі малюнкамі, пазней у колеры), у іх сталі змяшчаць даты паштовых эмісій, тыпы друку, наклады, разнавіднасці паштовых марак і г.д.

Першы каталог марак з’явіўся ў верасні 1861 года ў Страсбургу (Францыя) намаганнем мясцовага кнігагандляра Оскара Бержэ-Леўро.

Першыя каталогі ў Вялікабрытаніі апублікаваны ў 1862 годзе Фрэдэрыкам Буці, Маўнтам Браўнам і доктарам Джонам Эдвардам Грэем. Першым каталогам у Злучаных Штатах было «Кіраўніцтва калекцыянера марак» А. К. Клайна (псеўданім Джона Уільяма Клайна), таксама апублікаванае ў 1862 годзе.

Наступныя каталогі маюць сусветны ахоп:

* Michel — друкаваная версія, праграмнае забеспячэнне і анлайн-версія
* Скот — друкаванае і анлайн-выданне
* Стэнлі Гібанс — у друкаваным і электронным выглядзе
* Івер і Тэлье — толькі друкаванае выданне

Гэта маштабныя праекты, паколькі кожны год неабходна апісаць тысячы новых марак, а цэны на ўсе маркі могуць падымацца ці падаць. Для выдавецтваў, якія не з’яўляюцца дылерамі, цэны разлічваюцца на падставе дадзеных дылераў і аўкцыёнаў.

Штогод выдавецтва Scott Publishing Company выпускае каталог амерыканскіх і замежных марак з указаннем арыенціровачнага кошту кожнага выпуску і забяспечвае кожны нумарам Скота. Калекцыянеры выкарыстоўваюць нумары Скота для ідэнтыфікацыі марак пры куплі, продажы і абмене філателістычнымі матэрыяламі, а таксама для спрашчэння арганізацыі сваіх калекцый.

Акрамя таго, выдаўцы каталогаў звычайна выпускаюць спецыялізаваныя тамы з дадатковай інфармацыяй, звычайна, па краінах: у Michel ёсць спецыялізаваны нямецкі каталог, у Скот — спецыялізаваны амерыканскі каталог і іншыя.

У многіх краінах ёсць уласныя «нацыянальныя каталогі», звычайна выдадзеныя вядучым выдавецтвам або дылерам у гэтай краіне. Паштовыя адміністрацыі могуць выпускаць каталогі і самі, хоць яны, звычайна, арыентаваны на менш дасведчаных калекцыянераў і рэдка змяшчаюць падрабязную інфармацыю пра маркі. Вось некаторыя вядомыя каталогі краін:
* ABDA (Філіпіны)
* Аэрафіл (Швейцарыя)
* АФА (Данія)
* АФІНСА (Партугалія)
* Брусдэн-Уайт (Аўстралія)
* Каталогі Edifil (Іспанія і яе былыя калоніі)
* Facit (усе краіны Скандынавіі)
* Фішэр (Польшча)
* Элада (Грэцыя)
* Каталог і даведнік Hibernian (Ірландыя)
* Каталог паштовых марак і гісторыі Мальты (Мальта)
* Каталог JSCA (Японія)
* KPC — каталог паштовых марак Карэі (Карэя)
* Ламі (Перу)
* Каталог Ма (Кітай)
* Каталог Чан (Кітай)
* Каталог Ян (Кітай, выдаецца ў Ганконгу)
* Філа Індыя — Манік (Індыя)
* RHM (Бразілія)
* Сасоне (Італія)
* Каталог сакуры (Японія)
* Каталог NVPH (Нідэрланды)
* Цумштайн (Швейцарыя)

## Крыніцы
Сусветная паштовая канвенцыя

е (пабудаваны ў 1900 годзе)]]
**Сусветная паштовая канвенцыя**, або **Усеагульны адзіны паштовы дагавор**, таксама вядомы як **Бернскі дагавор** () — міжнародна-прававое пагадненне аб парадку міжнародных паштовых сувязяў, складзенае ўпершыню ў 1874 годзе ў Берне паміж дзяржавамі-членамі Сусветнага паштовага саюза (СПС).

## Гісторыя 
Намаганнямі Генрыха фон Стэфана і ўрада Швейцарыі, у першую чаргу Эжэна Барэля, 15 верасня 1874 года ў Берне была скліканая міжнародная канферэнцыя, якая ўвайшла ў гісторыю як I Сусветны паштовы кангрэс. У канферэнцыі ўдзельнічалі прадстаўнікі 22 краін.

9 кастрычніка 1874 года на гэтай канферэнцыі было прынята пагадненне пад назвай «Усеагульны адзіны паштовы дагавор», які ў 1878 годзе быў перайменаваны ва «Сусветную паштовую канвенцыю». Адначасова быў створаны Усеагульны паштовы саюз (з 1878 — Сусветны паштовы саюз). З тых часоў штаб-кватэра СПС знаходзіцца ў Берне.

Канвенцыя неаднаразова змянялася ў сувязі з развіццём паштовай справы. Апошняя рэдакцыя была прынятая ў 2008 годзе на прынятай на XXIV Кангрэсе Сусветнага паштовага саюза ў Жэневе і ўступіла ў сілу з 1 студзеня 2010 года.

Ратыфікаваная Законам Рэспублікі Беларусь ад 6 ліпеня 2015 года «Аб ратыфікацыі Агульнага рэгламенту Сусветнага паштовага саюза, Сусветнай паштовай канвенцыі і Заключнага пратакола Сусветнай паштовай канвенцыі».

## Апісанне 
Канвенцыя і яе Выканаўчы рэгламент вызначаюць агульныя правілы міжнароднай паштовай службы і ўтрымліваюць абавязковыя для ўсіх краін-членаў СПС палажэнні адносна абмену пісьмовай карэспандэнцыяй.

Іншыя віды паштовай сувязі (перасылка лістоў і бандэроляў з абвешчанай каштоўнасцю, пасылак, грашовых пераводаў, адпраўленняў накладзеным плацяжом, грашовых даручэнняў, дарожных чэкаў) рэгулююцца дадатковымі пагадненнямі, абавязковымі толькі для іх удзельнікаў.

Канвенцыя вызначае ўмовы транзіту і нормы транзітных выдаткаў, розныя віды бясплатных перасыланняў (напрыклад, друкаваных выданняў шрыфтам для сляпых).

Катэгорыя:Гісторыя пошты
Энтамалагічны падхватнік

**Энтамалагічны падхватнік **— адмысловая разнавіднасць падхватніка, якая ўжываецца для лоўлі насякомых.
.]]

## Агульная характарыстыка 
Існуе даволі шмат розных канструкцый энтамалагічных падхватнікаў. Усе іх можна падзяліць на два асноўных тыпы:
* складаныя падхватнікі, здымныя
* падхватнікі простыя, не складаныя, не здымныя з ручкі.
Усе падхватнікі складаюцца з абруча, злучанага з ручкай і мяшка. Абруч часцей за ўсе мае форму круга. Дыяметр абруча можа вар'іраваць у шырокіх межах ад 20 см (для лоўлі дробных матылькоў) да 80-100 см (для лоўлі буйных трапічных насякомых). Даўжыня ручкі таксама можа быць рознай ад 0,5 да 1-1,5 м. Максімальная даўжыня ручкі падхватніка можа дасягаць 8 — 10 метраў пры лоўлі матылькоў, якія жывуць у кронах лясных дрэў. Найбольшай папулярнасцю карыстаюцца тэлескапічныя складаныя ручкі, даўжыню якіх можна рэгуляваць па неабходнасці.

Прамысловыя падхватнікі, як правіла, вырабляюцца з палегчаных сплаваў, дзюралюмінія, тытана, шкловалакна, вугляпластыка, што забяспечвае іх трываласць і малую вагу. Звычайна яны маюць тэлескапічныя ручкі даўжыней ад 50 см да 1,5 м. Мяшкі такіх падхватнікаў вырабляюцца з тонкай сеткі з сінтэтычных матэрыялаў. Глыбіня мяшка складае 60-90 см. Абручы такіх сачкоў таксама часта вырабляюцца складанымі.

У Расіі і ў іншых краінах некаторыя энтамолагі карыстаюцца самаробнымі энтамалагічнымі падхватнікамі. На тэрыторыі краін СНД для гэтых мэтаў часта перарабляюцца рыбалоўныя падхватнікі.

Адпаведна асноўным прыемам лоўлі, вылучаюць тры тыпы энтамалагічных сачкоў:
* Падхватнік для лоўлі ў паветры. Прызначаны для лоўлі матылькоў, перапончатакрылых, двухкрылых, стракоз і іншых насякомых, у асноўным — на ляту. Такі падхватнік легкі, з далікатным мяшком.
* Падхватнік для «кашэння». Выкарыстоўваецца для лоўлі насякомых, якія сядзяць на травяністай расліннасці метадам «кашэння» (узмахамі праводзяць падхватнікам па траве або кустах справа налева і назад. Пасля некалькіх узмахаў вырабляецца агляд падхватніка і выманне з мяшка насякомых, якія трапілі туды).
* Падхватнік для лоўлі ў вадзе.
File:Kite-net-2.jpg|Падхватнік
File:Sweep-net.jpg|Падхватнік

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Энтамалогія
Катэгорыя:Прылады
Ганаш (дэсерт)

**Ганаш** (), раней таксама сустракалася **ганаж** — духмяны крэм з шакаладу і свежых вяршкоў, які ўжываюць як начынку для цукерак, пірожных, для ўпрыгожвання дэсертаў.

Ганаш прыдуманы ў кандытарскай Сірадэна (Pâtisserie Siraudin) у 1850 годзе.

У залежнасці ад віду ўжытага шакаладу і мэты гатавання ганашу, вар’іруюць і тэмпературу, пры якой яго будуць падаваць. Прапорцыя шакаладу і вяршкоў змяняецца, зыходзячы з пажаданай кансістэнцыі. Звычайна, дзве траціны шакаладу да адной траціны вяршкоў ўжываюць для дэкору тартоў або як аснову для вырабу шакаладных труфеляў, там часам як прапорцыю адзін да аднаго ўжываюць як глазуру. Астуджаны ганаш можна ўзбіць і павялічыць у аб’ёме, што дае гусцейшую тэкстуру. Аднак калі яго астуджваць занадта доўга, то ўзбіць будзе ўжо немагчыма, і ён можа ўзяцца скарынкай. Іншы варыянт ужывання ганашу — выліць у форму і паставіць у прахалоднае месца. Пасля астывання яго можна выняць з формы і нарэзаць як паштэт.

Ганаш можна падаць і з садавіной: клубніцамі або вінаградам, можна і замарозіць.

## Зноскі 
Катэгорыя:Шакалад
Кукурузны сіроп

**Кукурузны сіроп** — сіроп, які вырабляецца з кукурузнага крухмалу.

Шырока выкарыстоўваецца ў харчовай прамысловасці і кулінарыі як згусціцель і салодкі дадатак. Кукурузны сіроп мае ўласцівасць не зацукрывацца і захоўваць вільгаць у масе прыгатаванага прадукту, што дапамагае прадуктам, у якія ён быў дададзены, мець больш далікатную тэкстуру, выглядаць больш свежымі і не высыхаць. Ен таксама павялічвае аб'ем прадукту і ўзбагачае смак.

Кукурузны сіроп бывае светлым і цёмным. Часцей выкарыстоўваецца светлы, паколькі цёмны менш рафінаваны, змяшчае спецыфічныя дабаўкі і бліжэй да патакі.

У мінулым, пры прамысловым вырабе кукурузнага сіропу выкарыстоўваўся гідроліз (ацукрыванне) кіпячэннем раствора крухмалу ў прысутнасці хлорнай альбо сернай кіслот з наступным выдаленнем кіслаты і нерастваральных рэшткаў. У цяперашні час асноўны метад прамысловага вырабу — двухэтапны ферментатыўны гідроліз. Фермент альфа-амілаза (прадукт бактэрыі Сенная палачка) выкарыстоўваюць для гідролізу крухмалу ў складаныя вугляводы рознай даўжыні, а фермент глюкаамілаза − для далейшага расшчаплення да глюкозы. На вытворчасць адной тоны сіропу сыходзіць прыкладна 2300 літраў кукурузных зерняў.

У кукурузным сіропе звычайна высокае ўтрыманне глюкозы. Для зніжэння ўтрымання глюкозы, што істотна для хворых дыябетам, вырабляецца кукурузны сіроп з фруктозай, у якім ад 45 % да 90 % цукроў прыпадае на фруктозу (*High fructose corn syrup*). Такі сіроп саладзей і лягчэй раствараецца. Для яго вытворчасці выкарыстоўваюцца дадатковыя ферменты, якія ператвараюць глюкозу ва фруктозу. Вырабляецца таксама сіроп з павышаным утрыманнем мальтозы (*High maltose corn syrup*).

Склад кукурузнага сіропу можа мяняцца ў даволі шырокіх межах. Як і для іншых сіропаў з утрыманнем цукроў, агульная колькасць цукроў вызначаецца па дэкстрознаму эквіваленту — зместу рэдуцыруючых цукроў, выяўленых праз дэкстрозу. Так, ацукараны сіроп з 95 ДЭ змяшчае практычна толькі глюкозу.

У ЗША кукурузны сіроп з мясцовай кукурузы з'яўляецца больш таннай альтэрнатывай трасніковаму цукру пры вытворчасці цукерак, ахаладжальных напояў, жуйкі, цыгарэт і іншых прадуктаў.

## Спасылкі 
* Сыравіна для вытворчасці піва .

Катэгорыя:Кандытарскія паўфабрыкаты
Катэгорыя:Сіропы
Дзяржаўны ансамбль танца Рэспублікі Беларусь

**Дзяржаўны ансамбль танца Рэспублікі Беларусь** — беларускі мастацкі прафесійны калектыў.

## Гісторыя 
Створаны ў 1959 годзе ў Мінску. Уключае балетную трупу і аркестр. Першыя мастацкія кіраўнікі А. Апанасенка (1959—1971) і С. Дрэчын (1971—1973), з 1986 года В. Дудкевіч: кіраўнік аркестра С. Хвашчынскі (з 1991).

## Рэпертуар 
У рэпертуары больш за 100 пастановак: танцы і харэаграфічныя кампазіцыі, створаныя на аснове беларускага танцавальнага фальклору («Лявоніха», «Лянок», «Весялуха», «Мяцеліца», «Перапёлачка», «Каханачка», «Маталіха», «Полька-Янка», «Крыжачок», «На Купалле», «Беларуская рапсодыя», «Неглюбскія вячоркі», «Спеў дубраў», «Арэлі», «Церніца»), фальклору іншых народаў, сюжэтныя пастаноўкі («Беларуская партызанская», «Сінявокая і неўміручая», «Полечка-поле», «Хатынь», «Вечарына»), праграма «Карагод сяброў», гумарыстычныя сцэнкі («Крутуха», «Дырыжор аркестра» і інш.).

У сваіх інтэрпрэтацыях беларускіх народных танцаў ансамбль імкнецца захаваць іх характэрнасць, лёгкасць, зграбнасць рухаў, вынаходлівасць харэаграфічнага малюнка.

## Вядомыя артысты ансамбля 
У розны час у ансамблі працавалі мастацкія кіраўнікі Г. Маёраў, В. Бутрымовіч, балетмайстры Г. Мартынаў, Я. Штоп, артысты балета М. Апанасенка, Г. Белавусава, С. Вуячыч, А. Гарэлік, І. Цюрын, кіраўнік аркестра У. Багадайка, танцоўшчык і рэпетытар С. Станкевіч.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Катэгорыя:Танцавальныя калектывы Беларусі
Катэгорыя:Ансамблі народнага танца Беларусі
Катэгорыя:Танцавальныя калектывы паводле алфавіта
Катэгорыя:Культура Мінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1959 годзе
Катэгорыя:Дзяржаўны ансамбль танца Рэспублікі Беларусь
Дакляровіч

**Дакляро́віч ** (таксама **Дыклер**, імя невядома; ?, г. , цяпер Мінская вобласць — ?) — танцоўшчык.

З мяшчан. З 1756 года вучыўся ў мясцовай балетнай школе князя Г. Ф. Радзівіла (педагогі А. Пуціні і Л. М. Дзюпрэ) і танцаваў у яго прыдворным тэатры ў Слуцку, дэбютаваў у 1758 годзе ў «Балеце на тры пары», лібрэта і пастаноўка Пуціні, а таксама ў Белым, гастраліраваў у Нясвіжы. З 1760 года вядучы танцоўшчык балетнай трупы Нясвіжскага тэатра М. К. Радзівіла Рыбанькі.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Танцоўшчыкі Беларусі
Катэгорыя:Танцоўшчыкі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Постаці Слуцка
Катэгорыя:Постаці Нясвіжа
Герб Радашковічаў

**Герб Радашковічаў** — афіцыйны геральдычны сімвал Радашковічаў. Адносіцца да гісторыка-геральдычных помнікаў Беларусі.

Афіцыйнае апісанне:

У сярэбраным полі барочнага шчыта паясная выява святога Стэфана, закіданага камянямі.

## Гісторыя 
У год утварэння Рэчы Паспалітай (1569) Жыгімонт II Аўгуст падпісаў прывілей, якім дараваў Радашковічам магдэбургскае права.

23 лютага 1792 года кароль польскі і вялікі князь літоўскі С. А. Панятоўскі пацвердзіў гэта права і гарадскі герб: *«у сярэбраным полі паясная выява святога Стэфана, пабітага камянямі»*. Герб зарэгістраваны ў Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь 23 снежня 1999 г. пад № 38.

## Гл. таксама 
* Сцяг Радашковічаў

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Адамушко В. И., Елинская М. М. Гербы и флаги Беларуси. — Минск: Беларусь, 2006. — 254 с.

## Спасылкі 
* Герб поселка Радошковичи // «Геральдика Беларуси» 

Радашковічы
Катэгорыя:Радашковічы
Хімія торфу

**Хімія торфу** — навука пра састаў і хімічныя ўласцівасці торфу, якія вызначаюць асноўныя кірункі перапрацоўкі тарфяной сыравіны з мэтай атрымання разнастайных прадуктаў і матэрыялаў для розных галін гаспадаркі.

Асноўныя кірункі навук, распрацовак: сувязь хімічнага саставу з відам і тыпам торфу; хімія гумінавых кіслот, піроліз торфу; вытворчасць біялагічна актыўных рэчываў гумінавага паходжання, тэхналогіі атрымання воску, прэпаратаў для медыцыны, бытавой хіміі, сарбцыйных матэрыялаў для ачысткі сцёкавых вод ад нафтапрадуктаў і іонаў цяжкіх металаў, фарбавальнікаў і інш. Вялікі клас арганічных злучэнняў торфу — бітумаў, вугляводаў,  — вызначае яго каштоўнасць як хімічнай сыравіны і арганічнага ўгнаення. Тэрмічная перапрацоўка торфу дазваляе атрымліваць тэхналагічны газ, вадкае паліва, кокс, вугляродныя сарбенты і інш.

## Беларусь 
На Беларусі як самастойная галіна хіміі пачала фарміравацца з 1912 года на Мінскай балотнай доследнай станцыі. З 1932 года даследаванні па хіміі торфу вядуцца ў Інстытуце праблем выкарыстання прыродных рэсурсаў і экалогіі Нацыянальнай АН. Уклад у фарміраванне і развіццё навук, даследаванняў па хіміі торфу зрабілі П. І. Бялькевіч, У. Я. Ракоўскі, І. І. Ліштван і інш.

## Гл. таксама 
* Тарфяная прамысловасць
* Торфаздабыча
* Торфалячэнне

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Торф
Катэгорыя:Раздзелы хіміі
Чжаа Юн

**Чжаа Юн** (, ганаровае імя Чжунму) (1289, Хучжоу, цяпер Чжэцзян — каля 1360) — кітайскі прыдворны мастак эпохі дынастыі Юань, знакаміты сваімі выявамі коней. Паслядоўнік стылю Дун Юаня і Лі Чэна. Таксама каліграф і паэт.

## Біяграфія 
Другі сын мужа і жонкі мастакоў Чжаа Мэнфу і Гуань Даашэн. Закліканы да двара ў памяць аб сваім бацьку ў гады Чжыюань (1335—1340), асабіста сустрэты імператарам Шуньдзі (апошнім юаньскім імператарам Тагон-Тэмурам, 1320—1370), які дараваў яму высокую пасаду. Кожная яго праца карысталася ухвалой імператара.

Катэгорыя:Мастакі Кітая
Гуань Даашэн

**Гуань Даашэн** (; 1262-1319) — паэтэса, мастак і каліграф у Кітаі эпохі праўлення дынастыі Юань.

Шырока прызнаная ў Кітаі як першая жанчына-мастак, Гуань Даашэн стала ідэалам адукаванай кітайскай жанчыны ў яе час і наступныя эпохі. Яна была жонкай знакамітага мастака і каліграфа Чжаа Мэнфу, але пры гэтым сама таксама была значным мастаком і каліграфам. Выкарыстоўваючы ў паэзіі і малюнку стылі, характэрныя для мужчын, пры гэтым яна надавала ўвагу таму, каб захаваць свой стыль і індывідуальнасць. Яна запісвала свае вершы на скрутках са сваімі малюнкамі, такім чынам знаёмячы з імі шырокую публіку. Для яе вершаў характэрныя перажыванні за мужа і дзяцей, а таксама іронія і сарказм. Сярод яе вершаў есць адзін, выказвае незадаволенасць тым, што муж ўзяў наложніцу, і серыя, у якой яна угаворвае яго пакінуць жыцце пры двары.

Скруткі Гуань Даашэн разам з творамі яе мужа Чжаа Мэнфу і сына Чжаа Юна былі сабраны ў адной калекцыі мангольскім імператарам Аюрбарыбадам, які захапляўся тым, што ў адной сям'і сабраны гэтакія выбітныя мастакі і каліграфы.

## Спасылкі 
* Guan Daosheng (管道昇, 1262-1319)—A Yuan dynasty woman poet  на сайце Hobart and William Smith Colleges, Geneva, NY
* Encyclopedia > Guan Daosheng

Катэгорыя:Кітайскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты XIV стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі Кітая
Катэгорыя:Жанчыны-мастакі
Катэгорыя:Юаньскія каліграфы
Катэгорыя:Жанчыны Кітая
Катэгорыя:Юаньскія мастакі
Катэгорыя:Юаньскія паэты
Цвінтар

ў в. Канстанцінава]]
**Цвінта́р** (ад  — могілкі) — царкоўны двор ці агароджанае месца пры царкве. Часам цвінтаром называюць агароджаныя могілкі пры царкве.

## Літаратура 
*  С. 93.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Храмавая архітэктура
Катэгорыя:Могілкі
Хімічная прамысловасць

**Хімічная прамысловасць** — галіна цяжкай індустрыі, на прадпрыемствах якой выкарыстоўваюць хімічныя метады перапрацоўкі сыравіны і матэрыялаў, атрымліваюць розную хімічную прадукцыю (арганічныя і неарганічныя хімікаты, мінеральныя ўгнаенніі сыравіну для іх, фарбавальнікі, хімічныя валокны і інш.).

Да хімічнай прамысловасці адносяцца:
* ;
* ;
* ;
* прамысловасць сінтэтычных фарбавальнікаў;
*  і інш.

## Гісторыя 
Прадпрыемствы хімічнай прамысловасці з'явіліся ў першай палове 18 ст. ў Вялікабрытаніі, Францыі і былі звязаны пераважна з вытворчасцю кіслот і соды. У першай палове 19 ст. ў Вялікабрытаніі пачалі вырабляць штучныя ўгнаенні. У пачатку 20 ст. наладжана вытворчасць пластмас і штучных валокнаў. Інтэнсіўнае развіццё хімічнай прамысловасці пачалося пасля Другой сусветнай вайны. Найбольш развіта ў ЗША, Японіі, Германіі, Вялікабрытаніі, Расіі і інш.

## Беларусь 
На Беларусі ў пачатку 20 ст. дзейнічалі невялікія прадпрыемствы лесахіміі, па вырабе пакосту, метылавага спірту, каніфолі, шкіпінару і фарбаў. Асноўныя прадпрыемствы створаны ў 1960-я гг. У 2000 годзе працавала 70 прадпрыемстваў хімічнай прамысловасці, найбуйнейшыя з іх: «Беларуськалій», Брэсцкі завод бытавой хіміі, Гомельскі хімічны завод, Гродзенскае вытворчае аб'яднанне «Азот», Лідскі лакафарбавы завод, Магілёўскае вытворчае аб'яднанне «Хімвалакно», Наваполацкае вытворчае аб'яднанне «Палімір», Светлагорскае вытворчае аб'яднанне «Хімвалакно», сумеснае беларуска-германскае прадпрыемства «Олі-Бела» і інш. Прадпрыемствы хімічнай прамысловасці ёсць у Пінску, Мазыры, Бабруйску, Барысаве, Кобрыне і інш.

У 1995 годзе выраблена мінеральных угнаенняў 3345 тыс. т, сернай кіслаты 437 тыс. т., сінтэтычных мыйных сродкаў 4,8 тыс. т, у 2001 адпаведна 4379 тыс. т, 534 тыс. т, 8,3 тыс. т.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Хімія
Цвіценне вады

right|thumb|300px|Цвіценне вады

**«Цвіценне» вады** — масавае развіццё фітапланктону, якое суправаджаецца зменай колеру вады, парушэннем экалагічнай раўнавагі ў водных біяцэнозах.

Асноўная прычыны — застой вады, зніжэнне , засмечванне, забруджванне мінеральнымі і арганічнымі ўгнаеннямі, змытай глебай, некаторымі сінтэтычнымі рэчывамі.
[thumb|300px|Спадарожнікавы здымак цвіцення [Берынгава мора|Берынгава мора, выкліканага кокалітафарыдамі, 1998 год.]]

Пагаршае кіслародны рэжым вадаёмаў і , можа выклікаць  рыб і інш. водных жывёл, ускладняе работу фільтраў на ачышчальных і інш. гідратэхнічных збудаваннях.

Папярэджваюць «цвіценне» вады аэрацыяй, біялагічнай меліярацыяй вадаёмаў, абмежаваннем паступлення ў ваду забруджвальнікаў. 

## Гл. таксама 
* Фітапланктон
* Эўтрафікацыя
* Чырвоны снег
* Чырвоны прыліў

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Альгалогія
Катэгорыя:Экалогія
Цвіценне

**Цвіце́нне** () — перыяд жыццядзейнасці пакрытанасенных (кветкавых) раслін ад залажэння ў пупышках зачаткаў кветак да засыхання калякветніка і тычынак (адцвітанне), пераломны перыяд антагенезу, у час якога расліны пераходзяць ад вегетатыўнага росту да генератыўнага развіцця.

Асноўнае прызначэнне цвіцення — здзяйсненне апладнення. Перыяд цвіцення падрыхтоўваецца назапашваннем , якія, магчыма, выклікаюць залажэнне зачаткаў кветак. Пачынаецца з паяўлення на конусе нарастання парастка вонкавых вырастаў — чашалісцікаў, потым пялёсткаў, тычынак, пладалісцікаў, унутры якіх утвараецца поласць (завязь), а ў верхняй частцы адасабляецца слупок і рыльца. Гэтыя працэсы адбываюцца ў пупышцы (бутоне).

Пасля апылення і апладнення цвіценне заканчваецца, апалаюць пялёсткі, тычынкі, слупок з рыльцам; чашачка звычайна застаецца і ахоўвае завязь, якая развіваецца і пераўтвараецца ў плод.

## Перыяд цвіцення 
[thumb|left|250px|Кветка [Чарніцы|чарніц]]
Доўжыцца цвіценне ад 20—25 хвілін (некаторыя гарлачыкавыя) да 70—80 сутак (некаторыя архідныя). У аднагадовых раслін цвіценне настае ў 1-ы год, у двухгадовых — на 2-і, у шматгадовых траў — на 2—5-ы, у дрэў — на 10—30-ы.

Многія расліны цвітуць на працягу жыцця шматразова (), адна-, двух- і некаторыя шматгадовыя (парасонавыя, пальмы, агавы) — 1 раз (). У ходзе эвалюцыі ў раслін замацаваліся прыстасавальныя рэакцыі  і , у выніку чаго цвіценне прымяркоўваецца да найбольш спрыяльнага сезона, а таксама разнастайныя механізмы, што забяспечваюць апыленне і апладненне. У практыцы цвіценне лічыцца перыяд ад пачатку раскрыцця кветак да засыхання калякветніка.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фізіялогія раслін
Катэгорыя:Феналогія
Матрыца Мюлера

**Матрыца Мюлера** (*матрыца рассейвання*, *палярызацыйная матрыца* або *фазавая матрыца*) — матэматычны аператар у тэорыі рассейвання святла, распрацаваны амерыканскім фізікам Хансам Мюлерам. Уведзены для апісання ўзаемадзеяння адвольна палярызаванага электрамагнітнага выпраменьвання, зададзенага вектарам Стокса з рассейваючым аб'ектам, паверхняй або элементам асяроддзя. Уяўляе сабой матрыцу з памерам 4×4, якая пераўтварае вектар Стокса падальнага святла ў вектар-параметр Стокса рассеянага выпраменьвання. 

*Матрыца Мюлера* знайшла шырокае прымяненне ў розных прыкладных галінах оптыкі і класічнай электрадынамікі, напрыклад — у задачах рашэння хвалевага ўраўнення пераносу выпраменьвання.

## Літаратура 
* 

* Scattering, Absorption, and Emission of Light by Small Particles.&#x20;— Revised electronic edition.&#x20;— Cambridge University Press, 2002.&#x20;— 445&#x20;с.&#x20;— ISBN 0-521-78252-X.

## Спасылкі 
* Вызначэнне тэрміна Матрыца Мюлера у Фізічнай энцыклапедыі

Катэгорыя:Электрамагнетызм
Катэгорыя:Палярызацыя
Гвіберт Нажанскі

**Гвиберт Нажанскі** ( — каля. ) — гістарыёграф першага крыжовага паходу.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў шляхетнай сям'і ў Паўночнай Францыі, рана пазбавіўся бацькі і неўзабаве быў аддадзены ў манастыр. Першым літаратурным захапленнем была антычная паэзія, асабліва Авідый і Вяргілій. Некаторы час пад уплывам гэтых паэтаў Гвіберт Нажанскі сам складаў вершы.

Гвіберт Нажанскі вучыўся ў Ансельма Кентэрбэрыйскага, каментаваў Святое пісанне. У 57 гадоў Гвіберт Нажанскі стаў абатам манастыра св. Марыі ў Нажане (недалека ад Лана). Памер каля 1124 г.

Гвіберт Нажанскі пакінуў пасля сябе тэалагічныя трактаты і каментары, граматычныя і паэтычныя творы. Аднак самую вялікую цікавасць прадстаўляюць два яго буйных творы: «*Дзеі Бога праз франкаў*» і «*Аб сваім жыцці*», у якіх ён паказаў сябе арыгінальным пісьменнікам і ў пэўнай меры наватарам.

## Літаратура 
* *Гвиберт Ножанский*. Три книги своей жизни // *Стасюлевич М.* История средних веков в её писателях и исследованиях новейших учёных. — Т. 3. — Ч.1. — , 1906.
* *Ле Гофф Жак*. Цивилизация средневекового Запада. — , 1992.
* Памятники средневековой латинской литературы X—XII веков. — , 1972.

## Спасылкі 
* *Кузнецова Т. И.* Гвиберт Ножанский. Предисловие к изданию «Деяний Бога через франков» // Памятники средневековой латинской литературы X—XII веков. — : Наука, 1972. — OCR: сайт «Восточная литература».
* Биография на научно-богословском портале Богослов. РУ 

Катэгорыя:Гісторыкі XII стагоддзя
Катэгорыя:Культура Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Лацінскія гісторыкі
Катэгорыя:Постаці французскай гісторыі
Катэгорыя:Памерлі ў дэпартаменце Эна
Цуд

[thumb|250px|right|*[Хаджэнне па вадзе Ісуса Хрыста|Ісус ідзе па вадзе*, І. Айвазоўскі, 1888 г.]]
**Цуд** — нешта незвычайнае, што выклікае здзіўленне; у рэлігійных і міфалагічных уяўленнях звышнатуральная з'ява, выкліканая умяшаннем божай, незямной сілы. Шматлікія паданні пра цуды характэрны для ўсіх рэлігій.

У т.зв.  (хрысціянства, іслам, іўдаізм) цуд лічыцца сведчаннем сапраўднасці  і доказам  Бога. У пратэстанцкай тэалогіі паняцце «цуд» набыло шмат інтэрпрэтацый: Марцін Лютэр далучаў да цуду ўсе здзяйсненні, якія адбываюцца ў свеце, сціраючы межы паміж натуральным і цудоўным. Прадстаўнікі  лічылі ўсе біблейскія паведамленні пра цуды недакладнымі. Фрыдрых Шлеермахер абвясціў цуды рэлігійным эквівалентам выпадковасці.  прапанаваў метад  хрысціянства, згодна з якім хрысціянская міфалогія страчвае рысы цуда, а сапраўднае тлумачэнне цуда бачыў у атаясамленні веры ў цуда і веры ў Бога.

## Гл. таксама 
* Цуды Ісуса Хрыста
* Цудатворац

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Звышнатуральнае
Катэгорыя:Містыка
Цуды
Томаш Кубелка

**Томаш Кубелка** (; , Збраслаў, цяпер у складзе Прагі — , ) — чэшскі пісьменнік і паэт.

Выдаў 30 розных твораў для дзяцей і для народа, сярод іх зборнік вершаў «Květinky květnému a čilému stáří obětované» (1823), кнігі прозы «Hyrlanda, vévodkyně z Bretaně aneb Tak vítězí ctnost a nevinnost», «Nevím aneb Následky z nevědomosti», «Chlebíček ho vysvobodil», «Krátké povídky». Перакладаў на чэшскую мову творы Гелерта, Крыстафа фон Шміда і інш. У 1804—1812 гг. рэдагаваў газету «Noviny poštovské».

Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі
Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Чэшскамоўныя пісьменнікі
Вяха

**Вяха**

* народная назва віду 
* народная назва віду 
* народная назва віду
Цыкута

**Цыку́та**, або **вех** (*Cicúta*) — род кветкавых раслін сямейства парасонавых. Каля 10 (паводле інш. звестак 20) відаў. Пашыраны пераважна ў Паўночнай Амерыцы. На Беларусі 1 від — .

## Батанічнае апісанне 
thumb|left|Цыкута ядавітая
Шматгадовыя вадалюбныя трава з мясістымі каранямі. Лісце двойчы- або тройчыперыстае, долі зубчастыя. Абгортка можа прысутнічаць, прыкветкаў няма, прыкветнічкі шматлікія.

Кветкі ў выпуклых складаных парасоніках, звычайна белыя, часам зеленаватыя ці ружаватыя. Чашачка прыкметная, з вострымі лістападобнымі зубцамі. Рыльца песціка галоўчатае, слупок доўгі і тонкі.

Плады шарападобныя да шырокаяйкападобных, мерыкарпіі пяцірэбрыстыя, алейныя канальчыкі адзіночныя ў лагчынках.

## Таксічнасць 
Ва ўсіх частках раслін, асабліва ў вялікіх колькасцях — у каранях, утрымліваецца моцны яд, цыкутаксін, які аказвае нейратаксічнае ўздзеянне і выклікае рабдаміёліз. Дзеянне яду блізкае да стрыхніну.

## Таксанамія і сістэматыка 
### Сінонімы 
* 
* 

### Віды 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Парасонавыя
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Цыклатрон

[thumb|Сучасны цыклатрон, які выкарыстоўваецца для [Радыётэрапія|радыяцыйнай тэрапіі]]
**Цыклатрон** (ад  — круг + элек(трон)) — цыклічны рэзанансны паскаральнік цяжкіх зараджаных часціц (пратонаў, іонаў), у якім кіроўнае магнітнае поле і частата паскаральнага напружання пастаянныя ў часе. Часціцы ў цыклатроне рухаюцца па плоскай спіралі, якая разгартваецца, пры гэтым часціцы могуць паскарацца да нерэлятывісцкіх энергій.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Паскаральнікі часціц
Катэгорыя:Фізіка паскаральнікаў
Дзяржаўны акадэмічны сімфанічны аркестр Рэспублікі Беларусь

**Дзяржаўны акадэмічны сімфанічны аркестр Рэспублікі Беларусь** — сімфанічны аркестр у Беларусі.

## Гісторыя 
Створаны ў 1928 годзе ў Мінску пры Беларускім радыёцэнтры на аснове аркестраў Беларускага музычнага тэхнікума і БДТ-1. З 1930 года ў штаце радыёцэнтра, з 1937 года ў складзе Беларускай філармоніі. З 1961 года Дзяржаўны сімфанічны аркестр БССР, з 1980 года акадэмічны.

## Рэпертуар 
У рэпертуары творы рускіх і зарубежных кампазітараў-класікаў, сучасных кампазітараў, сімфанічныя і вакальна-сімфанічныя творы беларускіх аўтараў, у т. л. Л. Абеліёвіча, М. Аладава, У. Алоўнікава, А. Багатырова, С. Бельцюкова, У. Будніка, Г. Вагнера, В. Войціка, Я. Глебава, У. Дарохіна, В. Капыцько, С. Картэса, В. Кузняцова, А. Мдывані, П. Падкавырава, Я. Натаўскага, Р. Пукста, Дз. Смольскага, А. Хадоскі, К. Цесакова, Я. Цікоцкага, М. Чуркіна і інш.

## Вядомыя дырыжоры і музыканты 
У розны час у аркестры працавалі дырыжоры А. Бяссмертны, І. Гітгарц, М. Міхайлаў, І. Мусін, Т. Каламійцава, М. Шнейдэрман, , В. Дуброўскі, В. Катаеў, , ; канцэртмайстар Ю. Гершовіч. салісты-інструменталісты С. Асновіч і Г. Клачко (скрыпка), В. Волкаў (труба), Г. Забара (кларнет), П. Кірыльчанка (альт), Б. Скабло (віяланчэль), С. Сяргеенка (флейта), В. Фралоў (габой), Ч. Юшкевіч (валторна), Л. Гарэлік (скрыпка).

З аркестрам выступалі вядомыя расійскія і заходне-еўрапейскія дырыжоры , , Я. Мравінскі, , , У. Федасееў, Ю. Цемірканаў, , , , піяністы , , ,  і , С. Рыхтэр, П. Серабракоў, , , Х. Л. Клайберн, , , Г. Чэрны-Стэфаньская, скрыпачы , Л. Коган, Д. Ойстрах, , , , І. Стэрн і інш.

Сярод аркестрантаў (1997): Р. Ігнацьеў (кларнет), В. Ціхевіч (флейта).

## Літаратура 
* 
* Государственный академический симфонический оркестр Республики Беларусь 

Катэгорыя:Сімфанічныя аркестры Беларусі
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1928 годзе
Катэгорыя:Музычныя калектывы класічнай музыкі
Катэгорыя:1928 год у Мінску
Катэгорыя:Беларуская дзяржаўная філармонія
Герб Ушачаў

**Герб Уша́чаў** — афіцыйны геральдычны сімвал Ушачаў.

## Апісанне 
У сярэбраным полі барочнага шчыта выява Святога Лаўрэнція, за постаццю залатая рака.

## Гісторыя 
Герб разам з магдэбургскім правам быў нададзены месту каралём польскім і вялікім князем літоўскім Аўгустам Сасам 23 чэрвеня 1758: *«у белым полі каля залатой ракі выява святога Лаўрэнція»*.
Герб зафіксаваны на адбітку гарадской пячаці на дакуменце 1764 года.

У сучаснай Беларусі афіцыйны статус герб атрымаў 26 ліпеня 2002. У гербавы матрыкул краіны герб уключаны пад № 96.

## Літаратура 
* 
* Адамушко В. И., Елинская М. М. Гербы и флаги Беларуси. — Минск: Беларусь, 2006. — 254 с.

## Спасылкі 
* Герб поселка Ушачи // «Геральдика Беларуси» 

Ушачы
Катэгорыя:Ушачы
Храмасомная тэорыя спадчыннасці

**Храмасо́мная тэо́рыя спа́дчыннасці** — тэорыя аб лакалізацыі фактараў спадчыннасці ў храмасомах клетак. Распрацавана нямецкім эмбрыёлагам  (1902—1907) і амерыканскім цытолагам У. Сетанам (1902—1903).

Эксперыментальнае абгрунтаванне лакалізацыі генаў у храмасомах было атрымана пазней Т. Морганам і яго супрацоўнікамі К. Брыджэсам, А. Сцёртэвантам і Г. Мёлерам, якія працавалі з пладовай мушкай *Drosophila melanogaster*. Асноўныя высновы сфармуляванай імі храмасомнай тэорыі спадчыннасці былі апублікаваны ў 1915 годзе ў кнізе «Механізм мендэлеўскай спадчыннасці».

У 1933 годзе Томасу Моргану за адкрыццё ролі храмасом у спадчыннасці была прысуджана Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне.

Храмасомная тэорыя спадчыннасці ўсталёўвае, што пераемнасць адзнак арганізмаў у шэрагу пакаленняў вызначаецца пераемнасцю іх храмасом. Гены, лакалізаваныя ў храмасоме, складаюць групу счаплення і перадаюцца сумесна; колькасць груп счаплення роўная гаплоіднай колькасці храмасом і пастаянная для кожнага віду арганізмаў; адзнакі, што залежаць ад счаплення генаў, таксама наследуюцца сумесна.  адзнак парушаецца ў выніку , якое прыводзіць да пераразмеркавання генетычнага матэрыялу паміж гомалагічнымі храмасомамі ў працэсе меёзу.

Храмасомная тэорыя спадчыннасці дазволіла сфармуляваць адзін з найважнейшых прынцыпаў генетыкі аб адзінстве дыскрэтнасці і бесперапыннасці генетычнага матэрыялу.

## Гл. таксама 
* Клетачная тэорыя
* Сінтэтычная тэорыя эвалюцыі
* Цэнтральная догма малекулярнай біялогіі

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Храмасомы
Катэгорыя:Гісторыя генетыкі
Цынізм

**Цыні́зм** ( ад ( — вучэнне кінікаў) — бессаромныя, нахабныя паводзіны ў адносінах да чаго-небудзь, прасякнутыя пагарджаннем да норм грамадскай маралі; нігілістычнае стаўленне да здабыткаў агульначалавечай культуры. Цынізм у паводзінах і перакананнях найбольш характэрны для людзей, якія імкнуцца дасягнуць сваіх эгаістычных мэт любымі сродкамі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Маральныя якасці
Катэгорыя:Рысы асобы
Цыстэрцыянцы

**Цыстэрцыя́нцы** (, OCist) — каталіцкі манаскі ордэн. 

## Гісторыя 
thumb|left|Манахі цыстэрцыянскага ордэна ў белых туніках і чорных скапулярыях
Заснаваны ў 1098 годзе бенедыкцінам Раберам Малемскім. Назва ад першага манастыра ордэна — , размешчанага каля г. Дыжон у Францыі. У 1115 годзе ордэн узначаліў Бернар Клервоскі. Статут ордэна 1119 года прадпісваў фізічную працу, аскетычны лад жыцця. У XII—XIII стагоддзях мужчынскія і жаночыя манастыры цыстэрцыянцаў былі багатыя, уплывовыя і шматлікія — да 1300 існавала каля 700 іх манастыроў у многіх краінах. У XIV ст. кангрэгацыя цыстэрцыянцаў заняпала. З цыстэрцыянцаў вылучыліся бернардзінцы і трапісты. У наш час налічваецца каля 1,7 тыс. цыстэрцыянцаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт цыстэрцыянцаў
* Артыкул пра цыстэрцыянцаў у Каталіцкай энцыклапедыі (англ.)


Катэгорыя:З'явіліся ў 1098 годзе
Сталасць памяці

**«Сталасць памяці»** (; ) — карціна 1931 года мастака Сальвадора Далі і адна з яго найбольш вядомых карцін.

Упершыню была паказана ў галерэі Жульена Леві ў 1932 годзе. З 1934 года знаходзіцца ў Нью-Ёркскім музеі сучаснага мастацтва, які атрымаў яго ад ананімнага ахвяравальніка. Шырока прызнаецца і часта згадваецца ў папулярнай культуры. Часам называецца больш апісальнымі (але неафіцыйнымі) назвамі, такімі як «Мяккі гадзіннік» альбо «Гадзіннік, які растае».

Катэгорыя:Карціны Сальвадора Далі
Катэгорыя:Сюррэалістычныя карціны
Катэгорыя:Карціны 1931 года
Катэгорыя:Карціны Нью-Ёркскага музея сучаснага мастацтва
Герб Ружанаў

**Герб Ружа́наў** — афіцыйны геральдычны сімвал Ружанаў. Гісторыка-геральдычная каштоўнасць Беларусі. Уваходзіць у Гербавы матрыкул Беларусі пад № 23.

Афіцыйнае апісанне:

У сярэбраным полі барочнага шчыта ў вянку з руж Святы Казімір з крыжом і лілеяй у руках.

## Гісторыя 
Герб разам з магдэбургскім правам быў нададзены месту вялікім князем літоўскім Уладзіславам Вазам 20 чэрвеня 1637: *«у сярэбраным полі вянок чырвоных руж, у цэнтры якога постаць святога Казіміра з крыжам і лілеяй у руках»*. Першапачаткова герб меў і іншыя дэталі: выяву рыцарскага шлема (сімвал мужнасці Сапегаў) і каралеўскай кароны (сімвала годнасці адзінага манаршага дому Кароны і Вялікага Княства Літоўскага).

Герб Ружанаў у цяперашняй форме быў рэканструяваны А. К. Цітовым.
У сучаснай Беларусі афіцыйны статус атрымаў 30 ліпеня 1998. У гербавы матрыкул краіны герб быў унесены 24 верасня 1998 года пад № 23.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Адамушко В. И., Елинская М. М. Гербы и флаги Беларуси. — Минск: Беларусь, 2006. — 254 с.

## Спасылкі 
* Герб городского посёлка Ружаны // «Геральдика Беларуси» 

Ружаны
Катэгорыя:Ружаны
Хемасінтэз

**Хемасі́нтэз** (ад хема... + сінтэз) — працэс утварэння некаторымі бактэрыямі і археямі арганічных рэчываў з двухвокісу вугляроду за кошт энергіі, атрыманай пры акісленні неарганічных злучэнняў (аміяку, вадароду, злучэнняў серы і інш.). Адкрыты С. М. Вінаградскім у 1887 годзе. Хемасінтэтычным бактэрыям належыць важная роля ў біягеахімічным кругавароце рэчываў. Многія працэсы ператварэння хімічных элементаў у біягеахімічных цыклах ажыццяўляюцца толькі арганізмамі, здольнымі да хемасінтэзу.

## Хемалітааўтатрофныя арганізмы 
* **Жалезабактэрыі** (''*, *Gallionella*) акісляюць двухвалентнае жалеза да трохвалентнага.
* **Серабактэрыі** (*Desulfuromonas*, *Desulfobacter'', '**) акісляюць серавадарод да малекулярнай серы ці да солей сернай кіслаты.
* **Нітрыфіцыруючыя** бактэрыі (**', ''*, *Nitrosococcus'') акісляюць аміяк, які ўтвараецца падчас гніення арганічных рэчываў, да азоцістай і азотнай кіслот, якія, узаемадзейнічаючы з глебавымі мінераламі, утвараюць нітрыты і нітраты.
* **Тыёнавыя бактэрыі** ('**, **') здольныя акісляць тыясульфаты, сульфіты, сульфіды і малекулярную серу да сернай кіслаты (часта з істотным паніжэннем pH раствора), працэс акіслення адрозніваецца ад падобнага ў серабактэрый (у прыватнасці тым, што тыёнавыя бактэрыі не адкладаюць унутрыклеткавай серы). Некаторыя прадстаўнікі тыёнавых бактэрый з'яўляюцца экстрэмальнымі ацыдафіламі (здольныя выжываць і расплоджвацца пры паніжэнні pH раствора аж да 2), здольныя вытрымліваць высокія канцэнтрацыі цяжкіх металаў і акісляць металічнае і двухвалентнае жалеза (*Acidithiobacillus ferrooxidans*) і вышчалочваць цяжкія металы з руд.
* **Вадародныя бактэрыі** ('''') здольныя акісляць малекулярны вадарод, з'яўляюцца ўмеранымі тэрмафіламі (растуць пры тэмпературы 50 °C)

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Біялагічныя працэсы
Катэгорыя:Метабалізм
Катэгорыя:Мікрабіялогія навакольнага асяроддзя
Катэгорыя:Экасістэмы
Ерэванскі дзяржаўны ўніверсітэт

**Ерэванскі дзяржаўны універсітэт** () — вышэйшая навучальная ўстанова ў Ерэване.

## Гісторыя 
Заснаваны 16 мая 1919 года. Першыя заняткі прайшлі ў лютым 1920 года. Першы рэктар, Юрый Гамбаран, для чытання лекцый запрасіў з розных краін вядомых армянскіх навукоўцаў, у тым ліку Акопа Манандзяна, Манука Абегяна і Сцяпана Малхасянца. У 1920-я гады ўніверсітэт складаўся з 5 факультэтаў. Будынак універсітэта размяшчаўся на вуліцы Астаф'ян ў Ерэване.

У першы навучальны год ва ўніверсітэце дзейнічаў адзін — гісторыка-мовазнаўчы факультэт, навучаліся 262 студэнта і працавалі 32 выкладчыка. Пасля ўсталявання ў Арменіі савецкай улады 17 снежня па загадзе першага Наркамасветы Армянскай ССР Ашота Аганесяна «Аб рэарганізацыі ўніверсітэта Ерэвана» універсітэт Арменіі быў перайменаваны ў Ерэванскі народны ўніверсітэт. Рэктарам зноў адкрытага народнага ўніверсітэта быў абраны арменіст, прафесар Акоп Манандзян.

У 1920-я гады універсітэт дзейнічаў на першым паверсе двухпавярховага туфавага чорнага будынка вучэбнай семінарыі. У народным універсітэце дзейнічалі 2 факультэты: грамадазнаўства і прыродазнаўчых навук. З кастрычніка 1921 года ва ўніверсітэце дзейнічалі 5 факультэтаў: грамадазнаўства, усходазнаўства, тэхнічны, педагагічны і савецкага будаўніцтва. Пасля факультэт грамадазнаўства быў перафармаваны ў сельскагаспадарчы, а ў сакавіку 1922 года быў адкрыты медыцынскі факультэт. Згодна з рашэннем урада ад 20 кастрычніка 1923 года, народны ўніверсітэт быў перайменаваны ў дзяржаўны ўніверсітэт.

У 1991 годзе ў Ерэванскім дзяржаўным універсітэце было 17 факультэтаў, якія падрыхтоўвалі кадры па 32 спецыяльнасцях.

1960-1990-я гады быў сфармаваны шэраг новых факультэтаў, створаны новыя навуковыя лабараторыі, заснаваны цэнтр арменістыкі, ажыццяўлялася выдавецкая праца: акрамя навучальных дапаможнікаў і падручнікаў былі выдадзеныя навуковыя працы знакамітых выкладчыкаў, навуковыя часопісы, зборнікі.

Да цяперашняга часу ЕДУ даў каля 90 тысяч выпускнікоў. На 21 факультэце навучаюцца спецыяльнасцях 13 тысяч студэнтаў. З больш 1200 выкладчыкаў універсітэта 200 — дактары навук, больш за 500 — кандыдаты навук. Ва ўніверсітэце праводзяць сваю навукова-педагагічную дзейнасць больш за тры дзясяткі акадэмікаў НАН РА. Даследаванні праводзяцца ў больш чым 40 напрамках. Арганізуюцца вучэбна-метадычныя работы на больш чым 100 кафедрах. Пры ЕДУ таксама дзейнічае фізіка-матэматычная школа імя А. Л. Шагіняна.

Колькасць студэнтаў — 12 794. Выкладчыкаў — 1 311 з іх: 9 акадэмікаў НАН РА, 17 чл.-кар. НАН РА, 188 дактароў навук, прафесараў і 612 кандыдатаў навук, дацэнтаў.

Ва ўніверсітэце вучыўся армянскі паэт Аванес Шыраз.

## Вядомыя асобы 
* Араксі Таўмасаўна Бабаян
* Рафаел Авецісавіч Ішханян
* Веніямін Егішэвіч Маркаран

Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Ерэвана
Катэгорыя:З’явіліся ў 1919 годзе
Катэгорыя:1919 год у Ерэване
Правізорый

вартасцю 25 грошаў.]]
**Правізо́рый** — філатэлістычная назва знака паштовай аплаты, які да часу ўжываецца і выпускаецца ўрадамі дзяржаў, мясцовымі ўладамі гарадоў і мястэчак, а таксама акупацыйнымі ўладамі і марыянетачнымі ўрадамі.

## Паходжанне тэрміна 
Паходжанне слова «*правізорый*» звязваюць з французскім словам *«provisoire»* — «*часовы*» (аналагічныя словы ёсць і ў іншых еўрапейскіх мовах). У беларускай мове тэрмін часта ўжываюцца ў множным ліку — правізорыі.

## Апісанне 
Да часовых знакаў паштовай аплаты могуць адносіцца як маркі і сурагаты, што іх замяняюць, так і наддрукоўкі, зробленыя на канвертах або паштоўках. Могуць выпускацца з санцкыі цэнтральнай улады, але існуюць шматлікія прыклады выпуску правізорыяў мясцовымі або акупацыйнымі ўладамі. Выпуск правізорыяў, як правіла, выклікаецца недахопам марак. У некаторых выпадках магчымае ўжыванне, так званых, «*разрэзаных марак*» (частак цэлых паштовых марак).

## Гл. таксама 
* Блакітная Александрыя
* Паштовая марка
* Правізорый «Вінета»
* Прасечка
* Ялцінскія правізорыі

## Літаратура 
* *Акульшин В.* Типы надпечаток на цельных вещах СССР и СНГ // Филателия. — 1993. — № 8. — С. 12—16.
* Каталог-справочник отечественных знаков почтовой оплаты. — М., 1990. — С. 134—155. — (Приложение к журн. «Филателия СССР» и «Филателия»: Сб. из 3 т.; Т. 1).
* *Обухов Е.* Местные переоценки 1991 года // Филателия. — 1992. — № 6. — С. 46—49.
* «Туфта» (перечень фальшивых и фантастических выпусков) // Филателия. — 1994. — № 7. — С. 61—64.
* Филателистический словарь / Сост. О. Я. Басин. — М.: Связь, 1968. — 164 с. (См. там же *Разрезанные марки*.)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Знакі паштовай аплаты
Катэгорыя:Паштовыя маркі
Катэгорыя:Філатэлістычныя тэрміны
Спіс вуліц Пінска

У гэтым спісе прыведзены вуліцы, завулкі, плошчы, праспекты, праезды, тупікі, набярэжныя Пінска.

## Спасылкі
Сазановіч

**Сазановіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Аляксеевіч Сазановіч (нар. 1949) — Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь (2009), Ганаровы грамадзянін г. Ашмяны (2014).
* Іван Пятровіч Сазановіч (1855—1923) — навуковец і палітык.
* Наталля Вячаславаўна Сазановіч (нар. 1973) — беларуская лёгкаатлетка (сямібор'е).
* Станіслаў Сяргеевіч Сазановіч (нар. 1992) — беларускі футбаліст, гуляе на пазіцыі абаронцы.
Пошта Нарвегіі

е]]
**Posten Norge AS** («Пошта Нарвегіі») — нарвежскі паштовы аператар. Кампанія належыць Міністэрству транспарту і сувязі Нарвегіі і з'яўляецца манапалістам у галіне перавозкі і дастаўкі пошты ў краіне. Мае сетку з 1500 паштовых аддзяленняў.

Нарвежская паштовая служба, пад назвай *Postvesenet*, была заснаваная Ганібалам Сехестэдам у 1647 годзе ў форме прыватнага прадпрыемства. З 1719 г. нацыянальная паштовая сувязь стала дзяржаўнай манаполіяй. У 1933 г. *Postvesenet* перайменавалі ў *Postverket*.

У 1996 г. была заснавана дзяржаўная кампанія Posten Norge BA з абмежаванай адказнасцю. У 2002 г. кампанія *Posten* змяніла сваю арганізацыйна-прававую форму, стаўшы акцыянернай кампаніяй (aksjeselskap, скарочана AS) у рамках падрыхтоўкі кампаніі да плануемага раздзяржаўлення нарвежскага рынку паштовых паслуг. Posten Norge AS па-ранейшаму знаходзіцца ў поўнай уласнасці нарвежскай дзяржавы, бо працэс лібералізацыі быў адкладзены урадам да 2011 г.

Дзейнасць кампаніі Posten Norge ажыццяўляецца па трох напрамках: пошта, лагістыка і дапаможныя службы лагістыкі. Адна з даччыных кампаній, ErgoGroup AS, спецыялізуецца на электронных паслугах і аўтсорсінгу.

Катэгорыя:Паштовыя арганізацыі і кампаніі
Катэгорыя:Пошта Нарвегіі
Сяржук Вітушка

**Сяржу́к Віту́шка** () — беларускі грамадска-палітычны дзеяч. Кіраўнік мінскага таварыства «Талака», гісторык і педагог, аўтар казак для дарослых і дзяцей.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 10 красавіка 1965 года ў пас. Чысць Маладзечанскага раёна.

Скончыў прафесійна-тэхнічнае вучылішча, працаваў рабочым на заводзе «Інтэграл», скончыў гістарычны факультэт БДУ (1989).

Вялікі ўплыў на яго аказаў Уладзімір Караткевіч.
У мяне ёсць дакладны дзень і гадзіна, калі я вырашыў, што павінен свядома размаўляць па-беларуску і жыць для Беларусі. Гэта здарылася, калі памёр Уладзімір Караткевіч. Чамусьці ў той дзень нешта на мяне найшло… Я вярнуўся з працы, а працаваў тады на заводзе «Інтэграл», і захацелася мне нешта прачытаць…

Чамусці мне тады стала зусім ясна, што Караткевіч не проста памёр, што чалавек згарэў у барацьбе за «Беларушчыну». І падумаў: "А што ж я? Як жа мне не сорамна! Я павінен размаўляць па-беларуску! Я павінен паўсюль гаварыць па-беларуску!

У 1986 годзе прыйшоў у моладзевы клуб «Талака», у 1987 годзе абраны старшынёй таварыства.

З 1991 года жыў у Вільні, працаваў настаўнікам гісторыі ў віленскай беларускай школе імя Францішка Скарыны. Арганізатар і першы дырэктар адноўленага Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча. Выдаваў газету «Vilnia i kraj» (1992). Актыўна супрацоўнічаў з радыёстанцыяй «Балтыйскія хвалі» і літоўскім дзяржаўным тэлебачаннем. Як публіцыст, друкаваўся ў газетах «Наша Ніва» і «Рунь». Быў ініцыятарам і арганізатарам беларускіх набажэнстваў у віленскай царкве Св. Мікалая на вуліцы Вялікай (Діджою). Хварэў на цукровы дыябет. Страціўшы зрок, не спыніў актыўнай дзейнасці, у прыватнасці, арганізоўваў «сляпыя экскурсіі» для беларусаў па Вільні, пісаў казкі, п’есы-батлейкі, вершы і беларускія тэксты на мелодыі вядомых песень. У 2011 годзе ў Мінску выйшла яго першая кніга «*Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі!*», крыху пазней паўтораная ў аўдыёварыянце.

Памёр 2 ліпеня 2012 года ў Вільні. Развітанне прайшло ў Мінску, у грэка-каталіцкай царкве. Пахаваны ў вёсцы Рагава.

## Бібліяграфія 
* 

## Публікацыі 
* Vilnia i krai, 1992, № 1-3.
* Вялікі канцэрт, Чарговае святкаванне, Беларускі касьцёл, Беларусаў не запрасілі, Залаты кубак // Рунь, 29 красавіка 1999. — С. 2.
* Мой погляд на Пазьняка // Рунь, 9 жніўня 1999. — С. 7.
* 1 верасня, На катэдры беларусістыкі, 75-гадовы юбілей // Рунь, 9 верасня 1999. — С. 2.
* Мой погляд на Вільню // Рунь, 13 снежня 1999. — С. 1.
* Мой погляд на курапаты, Літоўскае выбарчае заканадаўства // Рунь, 13 сакавіка 2000. — С. 1-2.
* Мой погляд на дзень волі // Рунь, 17 красавіка 2000. — С. 2.
* Мой погляд на Беларускі музей у Вільні // Рунь, 11 красавіка 2001. — С. 6.
* Мой погляд на курапаты // Рунь, 11 лютага 2002. — С. 1.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Сяржук Вітушка больш не з намі
* *Паліна Качаткова*. *Сяржук Вітушка * // Дзеяслоў № 37 (13677), 20 ліпеня 2012
* 
* Прэмію імя Сержука Вітушкі атрымалі слабавідушчыя мінскія школьнікі

Катэгорыя:Беларусы ў Літве
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Літвы
Катэгорыя:Члены Талакі