Ані

**Ані**, у сучаснай Турцыі Ані часам завуць Аджаклы па назве суседняй вёскі — разбураны сярэднявечны армянскі горад, размешчаны ў сучасным турэцкім іле Карс, каля мяжы з Арменіяй.

У перыяд з 961 па 1045 год Ані быў сталіцай аднайменнага царства, межы якога ахоплівалі значную частку сучаснай Арменіі і ўсход Турцыі. Горад стаіць на трохвугольным узвышшы, утвораным цяснінай ракі Ахуран і далінай Бастанлар, яго месцазнаходжанне служыла натуральнай абаронай. Ані завуць горадам 1001 царквы. У XII стагоддзі Ані наноў быў адбудаваны армянскім княскім родам Закаран і зноў стаў цэнтрам армянскай культуры. Па іншых крыніцах, у XI стагоддзі, на вяршыні развіцця горада, у Ані жылі 100—200 тыс. чалавек. Іхні сюзерэн,  (806—827) атрымаў тытул ішханац ішхана (князя князёў) Арменіі ад Халіфата ў 804 годзе. Першай сталіцай Багратыдаў стаў Багаран, размешчаны прыкладна ў 40 км на поўдзень ад Ані, другой — Шыракаван, у 25 км ад Ані, а ў 929 годзе сталіцай стаў Карс. У 961 годзе Ашот III (953—977) зрабіў сталіцай Ані. У кіраванне Смбата II (977—989) Ані хутка рос. У 992 годзе каталікасат таксама пераехаў у гэты горад. У X стагоддзі насельніцтва горада складала ад 50 да 100 тыс. чалавек.

Пік развіцця горада давёўся на доўгае кіраванне Гагіка I (989—1020). Пасля яго смерці завярнулася змаганне за ўладу паміж двума спадчыннікамі, і старэйшы, Аванес-Смбат (1020—1041), атрымаў уладу над Ані. Баючыся нападу Візантыйскай імперыі, ён абвясціў сваім спадчыннікам візантыйскага імператара Васіля II. У студзені 1022 года каталікос Петар адправіўся да Васіля, каб перадаць яму ліст ад Аванеса-Смбата, у якім той прасіў Васіля ўзысці пасля яго на трон. Пасля смерці Аванеса-Смбата (1041) спадчыннік Васіля, Міхал IV, абвясціў уладу над Ані, аднак новы кароль Ані, Гагік II (1042—1045), не падначаліўся яму. Некалькі візантыйскіх войскаў спрабавалі ўзяць горад, але ўсе іх напады былі адбіты. У 1045 годзе, па падгаворванні правізантыйскіх гараджанаў, Ані здаўся Візантыі і ў ім стаў кіраваць грэчаскі губернатар.

### Рабаванне і спусташэнне 
Ані падпадаў пад напады візантыйскага войска і быў разрабаваны туркамі. Пра напад візантыйцаў у 1044 годзе армянскі гісторык Вардапет Арыстакес пісаў: «У гэтыя дні рамейскія войскі ў сваім напоры чатырохразова ўрываліся ў Арменію, пакуль мячом, агнём і ўзяццем у палон не звярнулі ўсю краіну ў бязлюддзе. Калі я ўспамінаю пра гэтыя бедствы, дух мой бянтэжыцца, думкі спыняюцца, жах выклікае дрыготку ў руках, і я не ў сілах працягваць аповед, бо горкі аповед мой, ён годны вялікіх слёз!».

У 1064 годзе вялікае войска сельджукаў пад камандаваннем Алп-Арслана напала на горад і, пасля 25-дзённай аблогі, выразала яго. Пра свае ўспаміны пра разаніну пісаў гісторык Сібт ібн аль-Джаўзі:

Войскі [Алп-Арслана] уварваліся ў горад і перабілі яго насельніцтва, разрабавалі яго, спалілі, спустошылі і паланілі тых, хто ацалеў ад мяча, і авалодалі горадам. Вуліцы сталі непраходныя ад мноства забітых. Лік палонных быў не менш 500 тысяч. Я захацеў увайсці ў горад і сам убачыў усё гэта і імкнуўся знайсці сабе такі шлях, каб на ім не было забітых, але не знайшоў такога. Быў зроблены тэрміновы рамонт будынкаў, якія маглі па хуткім часе разбурыцца. У мячэці Мінучыхр і адмыслова пабудаваным будынку каля яе адкрылі музей. У Ані сталі рэгулярна ездзіць жыхары наваколля, была нават прапанова адкрыць у горадзе школу, паркі і пасадзіць дрэвы для ўпарадкаванасці Ані.

У 1918 годзе Асманская імперыя ўзяла Карс. Калі турэцкае армія падыходзіла да горада, каля 6000 прадметаў былі вывезены з горада археолагам . Па запрашэнні Іосіфа Арбелі яны папоўнілі калекцыю Ерэванскага дзяржаўнага музея армянскай гісторыі.

Мікалай Мар казаў, што ўсё, што засталося ў горадзе, было або выкрадзена, або знішчана. Калі Турцыя здалася, аднаўляць Ані пачалі армянскія спецыялісты, але напад Турцыі на Арменію ў 1920 годзе прывёў да вяртання горада туркам. У 1921 годзе быў падпісаны Карскі дагавор, які замацаваў пераход Ані Турцыі.

У маі 1921 года Вялікі нацыянальны сход Турцыі загадаў Кязыму Карабекіру «сцерці помнікі Ані з твару Зямлі». Карабекір пісаў у мемуарах, што адмовіўся падначальвацца загаду, аднак знішчэнне ўсіх слядоў экспедыцыі Мара мяркуе яго выкананне.

## Сучасны стан 
Ані — горад-прывід, пакінуты ўжо больш трох стагоддзяў і замкнёны ўсярэдзіне турэцкай мілітарызаванай зоны на мяжы з Арменіяй. За горадам ніхто не сочыць, вандалізм, землятрусы, аматарскія спробы раскопаў і аднаўлення знішчаюць горад. Афіцыйны дазвол для наведвання горада больш не патрабуецца.

Міністэрства культуры Турцыі заяўляла пра тое, што збіраецца ахоўваць і аднаўляць горад.

World Monuments Fund у 1996, 1998 і 2000 гадах змяшчаў Ані ў спіс ста найболей пагражальных помнікаў. У маі 2011 WMF абвясціў, што пачынае кансервацыю сабора і Царквы Збавіцеля разам з міністэрствам культуры Турцыі.

## У астраноміі 
У гонар горада названы астэроід, адкрыты ў 1914 годзе расійскім астраномам Р. Н. Няуйміным.

### Панарама 
## У культуры 
Пра горад у моманты былой велічы напісана мноства песень і вершаў. «Цеснем Анін у нор мернем» (, «Убачыць Ані і памерці») — знакамітая паэма Аванеса Шыраза. Турэцка-армянскі кампазітар Чэнк Ташкан паклаў яе на музыку.

Ані — адно з самых папулярных жаночых імёнаў у Арменіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 360-градусная панарама армянскага сабора
* Віртуальны Ані
* 3D-мадэлі Ані 
* World Monuments Fund/Turkish Ministry of Culture Ani Cathedral conservation project
* World Monuments Fund/Turkish Ministry of Culture Church of the Holy Savior/Redeemer conservation project 
* Больш 400 фота Ані
*  — артыкул і галерэя фота.

Катэгорыя:Сталіцы Арменіі
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Турцыі
Катэгорыя:Колішнія гарады Азіі
Катэгорыя:Гарады Вялікай Арменіі
Катэгорыя:Анійскае царства
Катэгорыя:Сусветная спадчына паводле алфавіта
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Турцыі