open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Свята-Мікалаеўская царква (Вільня)

**Царква́ перанясе́ння мо́шчаў свяці́целя Мікала́я Цудатво́рцы** () — праваслаўная царква ў Вільні (Літва), адзін з яе найстарэйшых мураваных храмаў. Знаходзіцца ў Старым горадзе на вуліцы Дзіджойі, 12 (*Вялікая*, ). Помнік архітэктуры мясцовага значэння.

## Гісторыя 
Паводле падання, першая драўляная царква на месцы цяперашняе з’явілася прыкладна ў 1340 годзе. Меркавана ў ёй былі пахаваны віленскія мучанікі (цяпер знаходзяцца ў царкве Святога Духа). А ўжо ў 1350 Ульяна Цвярская, другая жонка князя Альгерда, загадала ўзвесці новы, мураваны храм, пра што нагадвае таблічка ў адной з капліцаў царквы.

160px|злева|thumb|Выгляд царквы ў XIX стагоддзі, да перабудовы
У 1514 занядбаная царква зноў была перабудавана вялікім гетманам Канстанцінам Астрожскім ў гатычным стылі. У 1609 паводле прывілею караля Жыгімонта Вазы была перададзена ўніятам, як і яшчэ адзінаццаць віленскіх храмаў.

У 1740-х царква была цалкам знішчаная пажарам і перабудаваная ў барочным стылі.

160px|злева|thumb|Выгляд царквы ў XIX стагоддзі, па перабудове
У 1839 расійскія ўлады зачынілі мясцовую ўніяцкую парафію і вярнулі храм праваслаўным. З 1845 ён стаў прыходскім.

thumb|Мемарыяльная таблічка на капліцы
Пасля здушэння паўстання 1863 года ён быў цалкам перабудаваны ў новавізантыйскім стылі з уласнай ініцыятывы віленскага генерал-губернатара Міхаіла Мураўёва. Абноўленая царква мела стаць чарговым сімвалам расійскага панавання ў месце, стаўшы пятым праваслаўным храмам у Старым горадзе. Злева ад уваходу была прыбудавана капліца ў гонар Св. Міхаіла Архангела, нябеснага заступніка М. Мураўёва. У лістападзе 1866 царква была пераасвечана. Удзел генерал-губернатара ў перабудове царквы быў увекавечаны на мармуровай таблічцы з заходняга боку царквы.

Па II сусветнай вайне царква была зачынена, але ў 1947 рэжым пагадзіўся адчыніць яе. У 1949—1956 была праведзена рэстаўрацыя, а ў 1961 храм стаў прыходскім.

## Архітэктура 
Цяперашні храм пабудаваны ў новавізантыйскім стылі з характэрнымі элементамі віленскага барока. Звонку пафарбаваны ў белы колер і розныя адценні ружовага і чырвонага, багата дэкараваны фрызамі і барэльефамі. Вокны паўкруглыя альбо завершаныя спічастыя. Вылучаюцца таксама дэкараваныя падобным чынам бленды (некаторыя з намаляванымі выявамі святых).

Галоўны ўваход у святыню абрамлены сціплым парталам паўкруглых дзвярэй, калідор знаходзіцца пад стрэлападобнай вежай, завершанай залатым крыжам, а дабудаваная ў XIX стагоддзі апсіда завершана купалам, таксама з крыжам. Купал атачае шэраг цыбулепадобных сігнатурак.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Рэестр культурных помнікаў Літвы 
* Храм у гонар перанясення мошчаў Святога Мікалая Цудатворцы  
* Храмы Вільні  

Катэгорыя:Храмы паводле алфавіта
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Вільні
Катэгорыя:Храмы Святога Мікалая
Катэгорыя:Храмы Віленскай і Літоўскай епархіі
Катэгорыя:Вуліца Дзіджойі
Бітва пад Оршай (значэнні)

**Бі́тва пад Оршай** можа азначаць:

* Бітва пад Оршай (1508) — бітва паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Вялікім княствам Маскоўскім у часе вайны 1507—1508 гадоў
* Бітва пад Оршай (1514) — бітва паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Вялікім княствам Маскоўскім у часе вайны 1512—1522 гадоў
* Бітва пад Оршай (1564) — бітва паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Вялікім княствам Маскоўскім у часе Лівонскай вайны
* «Бітва пад Оршай» — карціна нямецкага мастака , прысвечаная Аршанскай бітве 1514 года
* Аршанская бітва — бардаўскі фестываль на месцы Аршанскай бітвы 1514 года
Аблога Полацка (1518)

**Абло́га По́лацка** адбывалася ў 1518 годзе ў ходзе шостай літоўска-маскоўскай вайны (1512—1522). Літоўкая армія адстаяла горад.

## Перадумовы 
У 1518 годзе маскоўскія ўлады вылучылі значныя сродкі для паходу на Полацк. Да горада было накіравана 150-тысячнае наўгародскае войска Васіля Шуйскага і пскоўскае Івана Шуйскага. Войска было ўзмоцненай цяжкай артылерыяй.

## Падзеі 
Маскалі ўсталявалі абложныя вежы і абстралялі гарадскія муры снарадамі. Аднак неўзабаве ў іх скончылася харчаванне, і ім давялося перайсці праз Дзвіну. Тым часам да Полацка падышло войска полацкага ваяводы Альберта Гаштольда і польскіх наймітаў Яна Баратынскага. 29 ліпеня аб'яднаныя войскі разбілі маскалёў, якія займаліся пошукам харчавання. Маскоўцы, атрымаўшы значныя страты, былі вымушаны адступіць.

Паводле легенды, запісанай Бернардам Вапоўскім і Марцінам Бельскім, літоўскае восйка не магло знайсці месца, дзе перайсці Дзвіну. Раптам ім з'явіўся хлопец на прыгожым кані, які сам перайшоў раку і знік на іншым беразе. Жаўнеры пазналі ў ім памерлага княжыча Казіміра, старэйшага брата вялікага князя Жыгімонта Старога.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
[[Катэгорыя:Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|]]
Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Бітвы Расіі
Катэгорыя:Бітвы ў Беларусі
[[Катэгорыя:Гісторыя Полацка|]]
Катэгорыя:Аблогі XVI стагоддзя
Катэгорыя:1518 год у Еўропе
Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Полацку
Катэгорыя:Канфлікты 1518 года
Хроніка літоўская і жамойцкая

**«Хро́ніка літо́ўская і жамо́йцкая»** () — помнік беларуска-літоўскага летапісання, створаны ў XVII стагоддзі, з'яўляецца часткай «Вялікае хронікі», што апавядае пра сусветную гісторыю да канца XVI стагоддзя.

Рукапіс быў выяўлены Віктарам Буганавым у Аддзеле рукапісных кніг Дзяржаўнага архіву Цюменскай вобласці, у сувязі з чым атрымаў назву *Табольскага*. Аналагічным Табольскаму з'яўляецца *Ленінградскі спіс*, знойдзены Мікалаем Улашчыкам у Аддзеле рукапісаў Дзяржаўнай Публічнай бібліятэкі імя Салтыкова-Шчадрына ў Ленінградзе. Вядомыя яшчэ два спісы летапісу: *Краснаярскі*, які захоўваецца ў Аддзеле рукапісаў Расійскай нацыянальнай бібліятэкі ў Санкт-Пецярбургу і ўяўляе сабой копію Табольскага, і *Кракаўскі*, выяўлены ў 1970 Яраславам Шчапавым у Аддзеле рукапісаў Бібліятэкі Польскай Акадэміі навук у Кракаве.

Напісаная «Кроніка» старабеларускай мовай, паводле зместу набліжаная да «Хронікі Быхаўца» і асабліва да «Хронікі польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі» Мацея Стрыйкоўскага — асноўнай крыніцы для стварэння «Кронікі». Апісвае падзеі ў Вялікам Княстве Літоўскім пачынаючы ад легендарных часінаў (уцёкаў Палемона з Рыму) і сканчаючы абраннем на прастол Жыгімонта III. У «Кроніку» таксама ўстаўленая аповесць пра Кулікоўскую бітву, прычым гэтая ўстаўка чыста механічная.

Створаны летапіс, імаверна, на поўдні сучаснае Беларусі (магчыма, у Слуцку) асобай, набліжанай да роду Радзівілаў («Кроніка» надае ім шмат увагі і ўслаўляе іх род).

## Гл. таксама 
* Хроніка Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага
* Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі

## Заўвагі 
## Літаратура 
* *Улащик Н. Н.* «Литовская и Жмойтская хроника» и её отношение к хронике Быховца и М. Стрыйковскому // Славяне и Русь. — М.: Наука, 1968. — С. 357—366.
* *Улащик Н. Н.* Предисловие. «Кройника литовская и жмойтская» // Полное собрание русских летописей. — : Наука, 1975. — Т. 32. — С. 5—8.
* Хроника литовская и жмойтская // Полное собрание русских летописей. — : Наука, 1975. — Т. 32. — С. 16—127.
* 

Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы
Катэгорыя:Кнігі XVII стагоддзя
Бітва пад Оршай (карціна)

thumb|Аўтапартрэт аўтара
**«Бі́тва пад О́ршай»** — батальны твор, прысвечаны бітве 8 верасня 1514 паміж літоўска-польскім і маскоўскім войскамі. Час стварэння — паміж 1520 і 1534 годамі.

## Аўтар 
Ананімнага майстра «Бітвы пад Оршай» лічаць адным з надворных мастакоў-картографаў, а ўлічваючы тэхніку твора, аўтар быў з кола Лукаса Кранаха Старэйшага. Падрабязнасць у аднаўленні дэталей паказвае на непасрэднага ўдзельніка бітвы. На карціне знаходзіцца аўтапартрэт мастака — ён прадстаўлены няўзброенай постаццю ў нямецкім строі, якая сядзіць на пяньку на беразе Дняпра, назіраючы за ходам бітвы і адначасова кадруючы пальцамі відарыс будучага твора. У экспазіцыі Нацыянальнага музея ў Варшаве твор прыпісаны нямецкаму мастаку Гансу Крэлю.

## Апісанне 
Карціна паказвае з вышыні птушынага палёту розныя этапы бітвы, пра што сведчаць адныя і тыя ж постаці, што з'яўляюцца ў розных месцах — сам гетман Канстанцін Астрожскі прадстаўлены тройчы. Дэталі ўзбраення і адзення, а таксама партрэты камандзіраў адлюстраваныя рэалістычна і з вялікай дакладанасцю — паказаныя, напрыклад, такія сцэны, як выліванне вады са зброі пасля пераправы. Некаторыя сцэны мяжуюць з гратэскам, іншыя падкрэсліваюць жорсткасць бітвы.

Карціна захавалася не цалкам. Уважлівы аналіз паказаў, што яна была вышэйшая і заканчвалася лініяй гарызонту. Парушаная сіметрыя сведчыць пра тое, што было адрэзана 1/5 па шырыні з левага боку. Дзве калоны цяжкай пяхоты, што складалі цэнтр выявы, цяпер знаходзяцца ля левага яе края.

Твор быў створаны па заказу караля ў прапагандысцкіх мэтах, хоць сама бітва не прынесла вялікіх стратэгічных выгад. Гледачы на карціне бачаць прыгожа прадстаўленыя шэрагі літоўскага войска, а маскоўскае войска прадстаўленае неарганізаваным людскім натоўпам.

## Літаратура
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Жывапіс Адраджэння
Катэгорыя:Карціны са збораў Нацыянальнага музея ў Варшаве
Катэгорыя:Гісторыя Оршы
Катэгорыя:Карціны XVI стагоддзя
Антыперспірант

thumb|150пкс|Кулькавы антыперспірант
**Антыперспіра́нт** ( «супраць» +  — «пот, потавыдзяленне») — касметычны сродак, прызначаны для ліквідацыі непрыемных для чалавека пахаў, выкліканых потавыдзяленне, а самае — прадухіляе выдзяленне поту. выкарыстоўваецца на пэўных участках цела, дзе пот выклікае найбольшыя нязручнасці, напрыклад, на нагах, у зоне падпахі, альбо на руках. Сучасныя антыперспіранты выпускаюць у выглядзе аэразоляў, шарыкаў, сцікаў, крэмаў, геляў, парашкоў, мыла і алоўкаў.

## Зноскі 
## Гл. таксама 
* Дэзадарант
## Спасылкі 
Катэгорыя:Сродкі гігіены
Катэгорыя:Касметыка
Савур-Магіла

thumb|Вяршыня Савур-Магілы
**Саву́р-Магі́ла** () — курган у Шахцёрскім раёне Данецкай вобласці, адна з вышынь Данецкага кражу (277,9 м). На вяршыні кургана знаходзіліся вартавы казацкі пост, умацаванні Міус-фронта. Пасля Вялікай Айчыннай вайны на Савур-Магіле быў створаны мемарыяльны комплекс. Курган уваходзіць у склад рэгіянальнага ландшафтнага парку «Данецкі краж». У ходзе баёў у жніўні 2014 года падчас узброенага канфлікту на ўсходзе Украіны мемарыяльны комплекс быў разбураны.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Помнікі Данецкай вобласці
Катэгорыя:Шахтарскі раён
Катэгорыя:Мемарыяльныя комплексы Украіны
Катэгорыя:Курганы Украіны
Катэгорыя:Курганы зрубнай культуры
Катэгорыя:Данецкі краж
Травендальскі мір

**Травендальскі мір**, або **Мір у Травендалі** (; ) — мірны дагавор, заключаны ў гальштынскім замку Травендаль  года (8 жніўня па шведскім календары) паміж Даніяй з аднаго боку і Швецыяй і Гальштыніяй — з іншага.

Данія была вымушана пайсці на свет пасля бамбардзіроўкі Капенгагена, ажыццёўленай шведска-галандска-англійскай эскадрай, і высадкі шведскага дэсанта каля дацкай сталіцы.

Гэтым светам Данія была выведзена з Паўночнай вайны і адмовілася ад саюза з Расіяй і Саксоніяй. Яна прызнала суверэнітэт Гальштыніі і абавязалася выплаціць ёй у якасці кампенсацыі за ваенныя выдаткі 260 тыс. рэйхсталераў. Датчане таксама абавязаліся не аказваць дапамогі ворагам шведскай кароны.

У выніку міру Швецыі ўдалося на дзевяць гадоў вывесці з вайны аднаго са сваіх праціўнікаў, засцерагчы свой тыл і вызваліць войскі для перакідвання іх у Прыбалтыку супраць рускай арміі.

## Літаратура 
* *Беспалов А. В.* Северная война. Карл XII и шведская армия. Путь от Копенгагена до Переволочной. 1700—1709. — М: Рейтар, 1998.

Катэгорыя:Мірныя дагаворы XVII стагоддзя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Даніі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Швецыі
Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)
Катэгорыя:1700
Украінская праваслаўная царква

**Украінская праваслаўная царква**:
* Праваслаўная царква Украіны
* Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата (ліквідаваная 15 снежня 2018 года, увайшла ў ПЦУ)
* Украінская аўтакефальная праваслаўная царква (ліквідаваная 15 снежня 2018 года, увайшла ў ПЦУ)
* Украінская праваслаўная царква Маскоўскага патрыярхата
* Украінская праваслаўная царква ў ЗША
* Украінская праваслаўная царква ў Канадзе
* Украінская аўтакефальная праваслаўная царква кананічная (саборнапраўная)
* Харкаўска-Палтаўская епархія УАПЦ (абноўленая)

Катэгорыя:Праваслаўныя цэрквы
Варберг

**Варберг** — назва горада.

* Варберг (Varberg) — горад у Швецыі
* Варберг (Warberg) — горад у Германіі
Земавіт IV Плоцкі

**Земавіт IV Плоцкі** ці **Куяўскі** (; 1352 — 21 студзеня 1426 года) — князь раўскі (1373/1374-1426), плоцкі (1381—1426), візненскі (1381—1382, 1401—1426) і белзскі (1388—1426), прадстаўнік Мазавецкай лініі Пястаў. Малодшы сын князя плоцкага і раўскага Земавіта III ад першага шлюбу з сілезскай князёўнай Эўфіміяй Апольскай.

## Біяграфія 
Атрымаў у спадчыну ад свайго бацькі (Земавіта III, памёр у 1381 годзе) ролю прэтэндэнта на карону Польшчы, дзе са смерцю Казіміра Вялікага спынілася дынастыя Пястаў. Пасля смерці ў 1382 годзе Людовіка Венгерскага, які заняў польскі прастол па дагаворы з Казімірам, Земавіт, карыстаючыся смутамі, што падняліся ў краіне, паколькі было невядома, якая з дочак Людовіка зойме прастол, і адсутнасці якога б там ні быць урада паспрабаваў сілай сесці на польскі трон, знаходзячы сабе падтрымку ў вялікапольскай шляхце, незадаволенай кіраваннем малапольскіх вяльможаў у часы валадарання Людовіка. Аднак яго спроба скончылася няўдачай; не ўдаўся і яго другі план — захапіць Ядвігу на яе шляху ў Кракаў. Пасля каранацыі Ядвігі Земавіт заключыў з ёй дагавор (1385), паводле якога за выкуп вяртаў усе захопленыя ў безкаралеўе землі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Князі плоцкія
Катэгорыя:Князі белзскія
Катэгорыя:Князі раўскія
Катэгорыя:Князі візненскія
Катэгорыя:Мазавецкія Пясты
Пётр Іванавіч Шуйскі

**Пётр Іванавіч Шуйскі** (пачатак XVI ст. — ) — маскоўскі арыстакрат, военачальнік.

## Біяграфія 
З княжацкага роду Шуйскіх, сын Івана Васілевіча Шуйскага.

Вядомы на службе з 1540 года, баярын з 1550 года. Удзельнік Казанскіх паходаў 1547—1548 гадоў. Першы ваявода перадавога палка ў лютым 1547 года, намеснік пскоўскі з 1550 года.

Першы ваявода перадавога палка ў Казанскім паходзе 1550 года. Разам з князем Аляксандрам Гарбатым заснавальнік Свіяжска. Намеснік і вялікі ваявода свіяжскі (1552—1553), намеснік казанскі (1553—1557).

Першы ваявода вялікага палка (1558—1562) у Лівонскую вайну, ваявода вялікага палка ў паходзе 1563 года на Полацк пад камандаваннем князя старыцкага. Намеснік полацкі з 1563 года.

У бітве пад Чашнікамі 26 студзеня 1564 года пацярпеў паражэнне. Страціўшы ў бітве каня, пешшу прыйшоў у суседнюю вёску. Паводле некаторых звестак, пазнаўшы ў ім маскоўскага ваяводу, сяляне абрабавалі яго, а затым утапілі ў студні. Цела маскоўскага военачальніка знойдзена пераможцамі. У знак сваёй перамогі літоўскі ваявода Мікалай Радзівіл прывёз цела Шуйскага ў Вільню, дзе яго з ушанаваннямі пахавалі.

## Сям’я 
Дзеці:
* Іван Петравіч Шуйскі (памёр у 1587 годзе)
* Мікіта Пятровіч Шуйскі (забіты ў Маскве падчас пажару 24 мая 1571)

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Пётр Іванавіч
Катэгорыя:Военачальнікі Расіі
Катэгорыя:Удзельнікі Лівонскай вайны
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы
Катэгорыя:Баяры
Катэгорыя:Ваяводы
Астралэнка

**Астралэнка** () — горад на правах павета ў Польшчы, у Мазавецкім ваяводстве. Астралэнка стаіць на рацэ Нараў.

Адлегласць па прамой паміж гарадамі Астралэнка - Мінск 404 км, да Варшавы — 102 км.

Насельніцтва - 52 808 жыхароў (2014 год).
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Віктар Гамуліцкі (1848—1919) — польскі пісьменнік.

## Спасылкі
Бітва пад Хацінам

**Бітва пад Хоцінам**:

* Бітва 1509 года — бітва паміж войскамі Кароны і Малдаўскага княства
* Бітва 1530 года — бітва паміж войскамі Кароны і Малдаўскага княства
* Бітва 1616 года
* Бітва 1621 года — бітва паміж войскамі Рэчы Паспалітай і Асманскай імперыі
* Бітва 1673 года — бітва паміж войскамі Рэчы Паспалітай і Асманскай імперыі
* Аблога Хоціна (1739) — захоп Хоцінскай крэпасці рускімі
* Аблога Хоціна (1769)
* Аблога Хоціна (1788)
* Аблога Хоціна (1812)

## Карціны 
* «Бітва пад Хоцінам» — карціна Станіслава Батоўскага-Качара
* «Бітва пад Хоцінам» — карціна Юзафа Бранта
БКМ-333

**БКМ-333** — сучленены трохвосевы нізкападлогавы тралейбус вытворчасці Белкамунмаш. Адносіцца да трэцяга пакалення тралейбусаў, распрацаваных заводам. Першы ўзор быў прадстаўлены ў 1998 г. Гады выпуску: 1999, 2002—2004, з 2009 года.

У 2011 годзе прайшла невялікая мадэрнізацыя мадэлі: тралейбус атрымаў перапрацаваны салон і прыкметы, характэрныя для АКСМ-321 «Сябар» (пярэднюю частку «Сябар» машыны атрымалі яшчэ ў 2009).

## Мадыфікацыі 
* **БКМ-33302** — абсталяваны тырыстарна-імпульснай сістэмай кіравання двума цягавымі рухавікамі пастаяннага току, якія прыводзяць у дзеянне два вядучыя масты.
* **БКМ-33300А** — сучленены нізкападлогавы тралейбус, прэзентацыя якога прайшла на ММАС-2006. Яго істотнай асаблівасцю была наяўнасць дызеля IVECO APU 100DIPME (Euro 3) магутнасцю 150 к.с., накапляльных батарэй і цягавага электрарухавіка Skoda 8ML 3550 k/4 магутнасцю 185 кВт. Дзякуючы гэтаму тралейбус можа рухацца па гарадскіх маршрутах як пры наяўнасці кантактнай сеткі, так і без яе, аб’язджаць участкі абрыву кантактнага провада, выкарыстоўваючы электраэнергію акумулятарных батарэяў або вырабленую дызель-генератарам.
* **БКМ-33305** — прататып з двума рухавікамі пастаяннага току. Эксплуатуецца ў Мінску.

## Спасылкі 
* Тралейбус мадэлі 333 // БелКамунМаш 

## Гл. таксама 
* АКСМ-321

Катэгорыя:Тралейбусы паводле алфавіта
Катэгорыя:Белкамунмаш
Катэгорыя:Сучлененыя тралейбусы
Традыцыя

»]]
**Традыцыя** — павер’е ці паводзіны, якія перадаюцца ў межах групы або грамадства і маюць сімвалічнае або асаблівае значэнне з паходжаннем у мінулым.

Агульныя прыклады ўключаюць у сябе святы або непрактычнае, але сацыяльна значнае адзенне (напрыклад, парыкі ў юрыстаў і ваенныя афіцэрскія шпоры), але ідэя традыцый таксама ўжыта да сацыяльных нормаў, напрыклад, прывітання. Традыцыі могуць захоўвацца і развівацца на працягу тысяч гадоў — слова «традыцыя» паходзіць ад лацінскага «tradere» або «traderer» і літаральна азначае перадаваць ці аддаваць на захоўванне. Хоць прынята лічыць, што традыцыі маюць старажытную гісторыю, многія традыцыі былі прыдуманыя з палітычнымі ці культурнымі мэтамі і выконваюцца на працягу кароткага перыяду часу. Некаторыя навукі, такія як антрапалогія і біялогія, адаптавалі тэрмін «традыцыя», вызначаючы яго больш дакладна, чым у яго звычайным выкарыстанні, з мэтай палягчэння навуковага дыскурсу.

Паняцце традыцыя ў сэнсе павагі да мінуўшчыны таксама мае месца ў палітычных і філасофскіх дыскурсах. Напрыклад, палітычная канцэпцыя традыцыяналізму заснаваная на ім, бо базуецца на розных сусветных рэлігіях, уключаючы традыцыйны каталіцызм. У мастацкіх кантэкстаў, традыцыі выкарыстоўваюцца для вызначэння карэктнага адлюстравання віду мастацтва. Напрыклад, пры выкананні традыцыйных жанраў (напрыклад традыцыйнага танцу) захаванне традыцыйных прынцыпаў складання гэтай формы мастацтва мае большае значэнне, чым уласныя перавагі выканаўцы. Такі шэраг фактараў, як індустрыялізацыя, глабалізацыя, асіміляцыя ці маргіналізацыя пэўных культурных груп, можа прывесці да страты традыцый. У адказ на гэта ў многіх краінах па ўсім свеце сёння ажыццяўляюцца спробы захавання традыцый, а людзі надаюць асаблівую ўвагу такім аспектам, як традыцыйныя мовы. Традыцыя звычайна супрацьпастаўляецца з мэтамі сучаснасці і яе варта адрозніваць ад канвенцый, законаў, норм, працэдур, правілаў і падобных канцэпцый.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Традыцыі
Катэгорыя:Сацыяльная філасофія
Катэгорыя:Палітычная культура
Катэгорыя:Грамадскае пагадненне
Анастасія Гедзімінаўна

**Анастасія Гедзімінаўна**, імя па нараджэнні **Айгу́ста** (каля 1320 — ) — першая жонка вялікага князя маскоўскага Сёмёна Іванавіча.

## Імя 
Імя Айгуста з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў, што дайшлі з індаеўрапейскай даўніны.

Першая аснова *Ai(g)-* ад пярвейшага *Eig-*, што звязана з літоўскім *eiti* «ісці», *eiga* «хада». З асновай *Eig-* вядомыя антрапонімы тыпу *Eig-mant’as, Eig-min’as*. У старалітоўскім іменніку гэтая аснова была звязаная з паняццем ваенных паходаў.

Другая аснова *Gust-* вядомая з антрапоніма *Gus(t)-taut’as* і звязваецца з *gusti* «звыкаць». У сучасным літоўскім іменніку часцейшая таго ж паходжання аснова *Gud-* (ад *gudo* «звыкаў»), як у імёнах тыпу *Gud-mant’as, Gud-vil’as*.

Імя Айгуста адносілася да слою «ваярскіх» імёнаў, якія запанавалі ў раннелітоўскім іменніку разам з абсалютызацыяй ролі ваяроў у структуры грамадства, іх пачалі надаваць асобам як мужчынскага, так і жаночага полу. Дастасаванае да мужчынскага носьбіта, гэтае імя значыла «Звыклы да (ваенных) паходаў».

Такога ж тыпу «ваярскія» імёны насілі таксама дачка князя Трайдзеня Гаўдзіманта (імя Гаўдзімант значыла «Слаўны (ваеннай) здабычай»), дачка князя Кейстута Рымгайля (мужчынскае імя Рымгайла значыла «Трывалы і моцны»).

## Біяграфія 
Дачка вялікага князя літоўскага Гедзіміна, дата нараджэння пэўна не вядома.

У 1333 годзе прывезена ў Маскву, замуж за 16-гадовага маскоўскага княжыча Сямёна Іванавіча. Нарадзіла двух сыноў, Васіля і Канстанціна, памерлых у маленстве, і дачку Васілісу (жонку кашынскага князя Міхаіла Васілевіча).

Памерла ў Маскве падчас чумы, прыняўшы перад смерцю схіму. Пахавана ў заснаваным ёй жа Спаса-Праабражэнскім манастыры.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* ПСРЛ. — Т. XXV. — , 1949.
* Энциклопедический словарь. — Т. IV. — С. 255.
* *Карамзин Н. М.* История Государства Российского. — Т. IV. — С. 137. Пр. 292, 364, 372.
* 

Катэгорыя:Гедзімінавічы
Катэгорыя:Вялікія княгіні маскоўскія
Катэгорыя:Нарадзіліся ў XIV стагоддзі
Катэгорыя:Памерлі ад чумы
Катэгорыя:Вялікія княгіні ўладзімірскія
Катэгорыя:Рурыкавічы
Мікалай Фірлей

**Мікалай Фірлей**:
* Мікалай Фірлей — гетман
* Мікалай Фірлей — ваявода люблінскі.
* Мікалай Фірлей — ваявода кракаўскі.
* Мікалай Фірлей — ваявода сандамірскі.

## Гл. таксама 
* Фірлей
Віганд Марбургскі

**Ві́ганд Ма́рбургскі** () — нямецкі храніст і герольд Тэўтонскага ордэна. Аўтар хронікі «*Chronica nova Prutenica*» (), напісанай рыфмаванай прозай на сярэдневерхненямецкай мове. Хроніка Віганда — адна з найважнейшых крыніц па гісторыі Тэўтонскага ордэна ў Прусіі і Вялікага Княства Літоўскага, ахоплівае перыяд з 1293, аднак лацінскі пераклад у прозе, зроблены на заказ польскага гісторыка XV стагоддзя Яна Длугаша, захаваўся амаль цалкам.

Як крыніцай для сваёй працы Віганд карыстаўся Аліўскай хронікай (; падзеі 1310—1350 гадоў выкладзены галоўным чынам па ёй). Таксама карыстаўся хронікай Германа Вартберга. Большая частка хронікі Віганда складаюць унікальныя звесткі. Як сучаснік апісаў кіраванне вялікіх магістраў Вінрыха фон Кніпродэ, Конрада Цёльнера, а таксама Конрада фон Валенрода.

## Публікацыі 
* Scriptores rerum Prussicarum. Zweiter Band — Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische uebersetzung und sonstige ueberreste / *Theodor Hirsch*. — Leipzig: Verlag von S. Hirzel, 1863. — lk 430—662.
* *Vygandas Marburgietis*. Naujoji Prūsijos kronika / vertė Rimantas Jasas; mokslinis redaktorius Kęstutis Gudmantas. — Vilnius: Vaga, 1999. — 468 p. — ISBN 5-415-00489-0.
* *Виганд Марбургский*. Новая прусская хроника (1394). — М.: Русская панорама, 2014.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Постаці тэўтонскага гістарыяграфіі
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Гісторыкі XIV стагоддзя
Катэгорыя:Храністы
Ковенскі замак

**Ковенскі замак**, або **Каўнаскі замак** () — сярэдневяковы замак у літоўскім горадзе Каўнасе. Пабудаваны ў стратэгічна важным месцы — зліцці рэк Нёмана і Нярыса як апорны пункт у абароне супраць Тэўтонскага ордэна. У наш час захавалася каля траціны замка з дзвюма вежамі. Сёння ў замку размешчаны невялікі музей.

## Гісторыя 
Паводле даных археалагічных даследаванняў яго будаўніцтва адносіцца да сярэдзіны XIV стагоддзя.
Упершыню згадваецца ў «Новай прускай хроніцы» Віганда фон Марбурга пад 1361 годам у сувязі з разведвальнай экспедыцыяй крыжакоў. У наступным годзе Тэўтонскі ордэн аблажыў замак і пасля зацятай барацьбы ўзяў яго і разбурыў. Напачатку XV стагоддзя замак быў адбудаваны Вітаўтам. У сярэдзіне XVI стагоддзя ў круглай вежы замка быў збудаваны бастыён. У першай палове XVII стагоддзя Нярыс падмыў паўночную сцяну замка: у 1611 годзе абвалілася адна вежа, а ў 30-я гады XVII стагоддзя была змыта паўночная частка замка.

З 1950-х праводзіцца даследаванне і кансервацыя рэшткаў замка. Быў адноўлены дах і ў круглай вежы замка пачаў дзейнічаць цэнтр турыстычнай інфармацыі. У 2010 годзе пачалася рэканструкцыя замка, была адноўлена верхняя частка вежы і зроблены новы конусападобны дах У верхняй частцы вежы і каронай.

## Архітэктура 
Kaunas Castle 04.JPG
Каўнаскі замак зведаў 3 этапы рэвалюцыі: першапачаткова ён уяўляў сабой наўпрост квадрат абведзены праслам мураванай сцяны, на ўзор крыжацкіх лагэрбургаў. Галоўны мур па перыметры абкружаў дадатковы больш нізкі мур-цвінгер.

Пры Вітаўце замак быў значна мадэрнізаваны: падвышаны сцены, па вуглах замкавай сцяны былі ўзведзены па чарзе цыліндрычныя і квадратныя фланкіруючыя вежы. Замак быў пераўтвораны ў дасканалую кастэль.

Апошнім этапам стала будаўніцтва паўкруглага артылерыйскага бастыёна вакол адной з вежаў.

## Гл. таксама 
* Ковенская крэпасць

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Замкі Літвы
Катэгорыя:Славутасці Каўнаса
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Каўнаса
Катэгорыя:Збудаванні Вялікага Княства Літоўскага ў гатычным стылі
Катэгорыя:Збудаванні Літвы ў гатычным стылі
Харунжы вялікі каронны

на вясельным шэсці караля Жыгімонта III у Польшчы і Швецыі, малюнак каля 1605 года]]
**Вялі́кі каро́нны хару́нжы** () — дварцовая пасада ў Каралеўстве Польскім і Рэчы Паспалітай.

## Гісторыя 
Пасада існавала ўжо ў часы праўлення польскага караля Казіміра Вялікага. Першае пісьмовае ўпамінанне належыць пяру Яна Длугаша ў ягоным апісанні Грунвальдскай бітвы.

Вялікі каронны харунжы нёс харугву (сцяг) Вялікага Каралеўства Польскага перад каралём у час найважнейшых дварцовых цырымоній, такіх як каранацыя, пахаванне, прыняцце ў падданства (амаж, васальства).

У час вайны і ў ходзе баявых дзеянняў адказваў за галоўны сцяг (харугву), як галоўны сімвал дзяржавы.

Звычайна стаяў справа ад караля.

## Вядомыя вялікія каронныя харунжыя 
# Марцін з Врацімавіц (нар.? — пам. 1442) () — вялікі каронны харунжы караля Уладзіслава II Ягайлы 
# Мацей Грушэцкі () — вялікі каронны харунжы караля Уладзіслава II Ягайлы пасля Марціна
# Себасцьян Сабескі () (нар. каля 1552 — пам. 1614) — вялікі каронны харунжы караля Стэфана Баторыя
# Андрэй Патоцкі (нар.? — пам. 1691) () — вялікі каронны харунжы караля  Яна II Казіміра.
# Марэк Сабескі () (нар. 1550 — пам. 1605) — вялікі каронны харунжы.

!
Катэгорыя:Ураднікі Каралеўства Польскага
Прытча аб будаўніку вежы

[thumb|260px|Фасад Сіенскага сабору, пашырэнне ягога было пакінута ў [1348 годзе і так і не было скончана]]

**Прытча аб будаўніку вежы** (таксама прытча аб вартасці вучнёўства) — адна з прытчаў Ісуса Хрыста. Апавяданне пра прытчу размешчана ў Евангеллі ад Лукі 14: 25-33. У адрыўку ўключана ў сябе пару прытчаў, расказаных Ісусам. Прытча заклікае разгледзіць кошт вучнёўства, усе тое, ад чаго трэба адвярнуцца вучню Ісуса, каб дасягнуць Нябеснага Валадарства.

## Біблейскае апавяданне 
Апавяданне мае наступны змест:

*З Ім ішло мноства людзей; і Ён, звярнуўшыся, сказаў ім: калі хто прыходзіць да Мяне, і не зненавідзіць бацькі свайго і маці, і жонкі і дзяцей, і сірот і сёстраў, а пры гэтым і самога жыцця свайго, той не можа быць Маім вучнем; і хто не нясе крыжа свайго і не ідзе за Мною, не можа быць Маім вучнем. Бо хто з вас, хочучы збудаваць вежу, не сядзе спярша і не палічыць выдатакаў, ці мае ён, што трэба на будову яе, каб, калі закладзе падмурак і не зможа закончыць, усе, хто гэта бачыць, не пасмяяліся з яго, кажучы: гэты чалавек пачаў будаваць і не мог закончыць? Альбо які цар, ідучы на вайну супроць іншага цара, не сядзе і не параіцца папярэдне, ці моцны ён з дзесяцьцю тысячамі стаць супроць таго, хто ідзе на яго з дваццацьцю тысячамі? інакш, пакуль той яшчэ далёка, ён пашле да яго пасольства — прасіць міру. Так кожны з вас, хто не адцураецца ўсяго, што мае, не можа быць Маім вучнем.*

## Тлумачэнне 
Прытча паказвае каштоўнасць вучнёўства. Некаторыя людзі лічылі Ісуса толькі добрым настаўнікам, таму не думалі карэнным чынам мяняць сваё жыццё. Хтосьці лічыў, што быць вучням Хрыста — гэта проста слухаць Яго вучэнне. Аднак Ісус паказвае, што сапраўдны вучань мусіць адмовіцца ад усяго. Для гэтага яму трэба палічыць усе выдаткі, каб не сайсці са шляху вучнёўства на паўдароге. Каб адлюстраваць гэты момант, Ісус і расказаў прытчу. 

Катэгорыя:Прытчы Ісуса Хрыста
Андрэй Іванавіч Шуйскі

**Андрэй Іванавіч Шуйскі** (памёр у ) — князь, рускі военачальнік. Сын князя Івана Андрэевіча Шуйскага.

Рында з вялікім саадакам у царэвіча Івана Іванавіча (1574, 1576 і 1577 гады), рында з дзідай у цара (1579 год). Ваявода перадавога палка ў паходзе да Серпухава 1581 годзе, а таксама ў 1583 годзе.

Андрэй Іванавіч зарэкамендаваў сябе ў якасці ваяводы ў паходзе да абложанага Арэшка ў кастрычніку 1582 года, у канцы Лівонскай вайны. Ваявода смаленскі ў 1583 годзе. Баярын з 1584 года.

Другі ваявода Вялікага царскага палка ў кастрычніку 1585 года, перадавога ў маі 1586 года.

Падчас праследавання Шуйскіх Гадуновым у 1587 годзе быў сасланы ў Каргопаль, дзе пазней быў забіты.

Катэгорыя:Ваяводы
Катэгорыя:Баяры
Андрэй Іванавіч
Вялікі комтур

**Вялікі комтур** або **архікомтур** () — адзін з найвышэйшых саноўнікаў Тэўтонскага ордэна, пераемнік вялікага магістра (хохмайстра).

Пасада вялікага комтура прыблізна адпавядае цяперашнім прэм'ер-міністру і міністру ўнутраных спраў.

У выпадку пагрозы пры адсутнасці хохмайстра меў права кіравання ўзброенымі сіламі Ордэна. У мірны час загадваў арсеналамі, вырабам рыштунку, складамі збожжа, а падчас вайны выконваў ролю абознага і галоўнага інтэнданта войскаў. Яму падначальваўся наземны і водны транспарт.

Адзін з двух ураднікаў, акрамя вялікага магістра, якія мелі ключы ад скрыні з пячаткай Ордэна. Разам з чатырма іншымі саноўнікамі (вялікім маршалам, вялікім шпітальнікам, вялікім шатным, вялікім скарбнікам) уваходзіў у раду вялікага магістра. Да з'яўлення ўраду вялікага скарбніка (1240) распараджаўся скарбам Ордэна.

Памочнікам вялікага комтура быў віцэ-комтур (інакш малы комтур).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Рыцары Тэўтонскага ордэна
Катэгорыя:Тэўтонскі ордэн
Рэфекторый

)]]
**Рэфекторый** ( — адпачынак, аднаўленне сіл) — агульная сталовая зала ў каталіцкіх кляштарах і замках рыцарскіх ордэнаў (найчасцей элемент канвентхауса). Звычайна ўпрыгожваўся скульптурным распяццем і рэлігійнымі карцінамі на сценах, або насценным роспісам.

У рэфекторыі акрамя абедзенных сталоў і лаў, звычайна знаходзяцца кафедра з пюпітрам для чытальніка рэлігійных кніг падчас трапезы, пасудзіна для святой вады і часам прастол — для набажэнства. У некаторых кляштарах бывае па два рэфекторыі: адзін — летні, другі — зімовы.

## Гл. таксама 
* Трапезная

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каталіцкія манастыры
Катэгорыя:Архітэктура Сярэдневякоўя
Іван Іванавіч Дэн

**Іван Іванавіч Дэн** (рас. Иван Иванович Денн (Ден); 1787—1857) — расійскі ваенны інжынер, фартыфікатар, генерал-інжынер.

Паходзіць з нямецкіх дваранаў. Паступіў на расійскую службу ў 1804 г. Падчас лістападаўскага паўстання 1830—1831 гг. займаўся ўмацаваннямі Брэста, Ловіча і Мянджырача-Падляскага. У 1832—1852 гг. працаваў кіраўніком Заходняга інжынернага вокруга і галоўным будаўніком крэпасцьў у Царстве Польскім. Па яго праектам будаваліся і ўдасканальваліся ўмацаванні фартыфікацый Новагеоргіеўск (Модлін), Івангарад (Дэмблін), Брэст, а таксама варшаўскай цытадэлі і Кранштата.

## Літаратура 
* *Пивоварчик, С. А.* Белорусские земли в системе фортификационного строительства Российской империи и СССР (1772—1941). — Гродно: ГрГУ, 2006. 

## Спасылкі 
* von Daehn, Johan Jakob (фінск.)

Катэгорыя:Інжынер-генералы (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 4 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 2 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 1 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 3 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 2 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 1 ступені
Катэгорыя:Удзельнікі напалеонаўскіх і рэвалюцыйных войнаў
Катэгорыя:Удзельнікі прыгнечання паўстання 1830—1831 гадоў
Катэгорыя:Удзельнікі Крымскай вайны
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія III класа
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія IV класа
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Virtuti Militari
Конрад Цёльнер фон Ротэнштайн

**Ко́нрад Цёльнер фон Ротэншта́йн** (; каля 1325, магчыма Біркенфельд — 20 жніўня 1390, Хрыстбург) — 23-і вялікі магістр Тэўтонскага ордэна з 1382 па 1390 гады.

## Біяграфія 
Конрад нарадзіўся каля 1325 года, магчыма, у Біркенфельдзе. Прадстаўнік дваранскага роду Цёльнераў фон Ротэнштайн з Франконіі.

Кар’ера Конрада пачалася ў 1353 годзе, калі ён стаў пракурорам (суддзёй) Пройсіш-Маркі, а пасля хаўзкомтурам Хрыстбурга. У 1368 годзе ён заняў пасаду комтура Данцыга, а ў 1372 годзе — вялікага гаспітальера і комтура Хрыстбурга.

Пасля смерці ў 1382 годзе Вінрыха фон Кніпродэ Конрад быў абраны новым вялікім магістрам, нягледзячы на тое, што ў Ордэне ў яго не было ўплывовых знаёмых і яму відавочна не даставала палітычнага вопыту. Фон Ротэнштайн засяродзіў увагу на ўнутраных праблемах, даручыўшы клопаты арміі і вядзенне вайны з Вялікім Княствам Літоўскім комтуру Кёнігсберга Конраду фон Валенродэ.

Цёльнер правёў адміністрацыйную рэформу (рэформу адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Прусіі), а таксама займаўся падтрымкай каланізацыі маланаселеных раёнаў. Ён нават змог атрымаць прывілей ад Папы Рымскага для ўніверсітэта, які адкрыўся ў Кульме.

Падчас кіравання Конрада Цёльнера вялікі князь літоўскі Ягайла стаў каралём польскім пад імем Уладзіслава II, што паслужыла пачаткам польска-літоўскай асабістай уніі. У барацьбе Ягайлы з Вітаўтам Ордэн заняў бок апошняга, ставячы мэтай супрацьпаставіць Літву Польшчы, бо іх сумесныя дзеянні былі вельмі непажаданымі для крыжакоў.

Конрад Цёльнер фон Ротэнштайн сканаў 20 жніўня 1390 года ў Хрыстбургу і быў пахаваны ў пахавальні вялікіх магістраў Ордэна пад капліцай Св. Ганны ў Марыенбургу.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Borchert F*. Die Hochmeister des Deutschen Ordens in Preußen erschienen // Preußischen Allgemeinen Zeitung. — am 24. — November 2001.
* *Jähnig B*. Konrad Zöllner von Rotenstein // Neue Deutsche Biographie. — Band 12. — Berlin: Duncker & Humblot, 1980. — S. 516.
* 

## Спасылкі 
*  *Jähnig B*. Zöllner von Rotenstein // Ostdeutsche Biographie. Persönlichkeiten des historischen deutschen Ostens. Праверана 28.07.2010.

Катэгорыя:Вялікія магістры тэўтонскія
Фрыдрых Вільгельм Баўэр

{{Ваенны дзеяч
 |імя            = Фрыдрых Вільгельм Баўэр
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  = 1731
 |дата смерці    = 1783
 |месца нараджэння = графства Ганау, Германія
 |месца смерці   = Санкт-Пецярбург, Расійская імперыя
 |выява    = Bauer_FV.jpg
 |шырыня         = 220 px
 |апісанне выявы = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      =
 |прыналежнасць = 
 |гады службы    = 1756-1769 (Прусія)
1769 - 1774 (Расія)
 |званне         = генерал-кватэрмайстар
 |род войскаў      = 
 |камандаваў     = Генеральны штаб
 |частка          = 
 |бітвы       = Бітва пры Ларзе, Бітва пры Кагуле, Бітва ля Рабой Магілы, Руска-турэцкая вайна, 1768—1774
 |узнагароды        = {style="background: transparent"
       
}
 |вікісховішча        =
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = інжынер-гідратэхнік, архітэктар, картограф
}}

**Фрыдрых Вільгельм Баўэр (Баўр)** ( ці *Фёдор Вилимович Баур*) (1731—1783) — нямецкі і расійскі ваенны і ваенны інжынер, генерал-інжынер.

## Біяграфія 
Паходзіць з шведскіх дваранаў. Нарадзіўся ў Верхнім Райне. З 1757 года служыў у гесэнскай, браўншвейскай і прускай арміях, з 1762 па 1763 гг. — генерал-кватэрмейстр прускай арміі. Удзельнічаў у Сямігадовай вайне. З 1769 г. перайшоў на расійскую службу, удзельнічаў расійска-турэцкай вайне 1768—1774 гг. У 1772 г. прызначаны генерал-кватэрмейстрам (начальнікам Генштаба). У 1783 г. быў прызначаны кіраўніком Артылерыйскага і інжынернага шляхецкага кадэцкага корпуса.

Баўэр кіраваў фартыфікацыйнымі працамі ў Дортмундзе, Нарве, Пярнаве. Высунуў праект умацавання заходняй мяжы Расійскай імперыі. У 1780 г. пасля інспекцыі заходняй мяжы адхіліў раней складзеную канцэпцыі, паводле якой меркавалася ўзвесці крэпасці ў Полацку, Сянне і Магілёве, і ўзвесці фартэцыі ў Будзілаве, Талачыне, Рагачове, Дрысе, Дынабургу, рэканструяваць сапежынскую фартэцыю ў Старым Быхаве. Аднак ніводная з прапанаваных Баўэрам крэпасцей не была пабудавана.

## Літаратура 
* Пивоварчик, С. А. *Белорусские земли в системе фортификационного строительства Российской империи и СССР (1772—1941)*. — Гродно: ГрГУ, 2006.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ваенныя Расіі
Катэгорыя:Архітэктары Царскага Сяла (Пушкіна)
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Ваенныя Германіі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія II класа
Катэгорыя:Картографы Расіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1734 годзе
Катэгорыя:Ваенныя інжынеры
Катэгорыя:Памерлі ў 1783 годзе
Гарантала

**Гарантала** можа значыць: 

***Гарантала** — правінцыя Інданезіі.
***Гарантала** — горад, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Гарантала.
***Гарантала** — аўстранезійскі народ у Інданезіі.
Макасарскі праліў

**Макаса́рскі праліў** () — праліў у Інданезіі, які адасабляе востраў Калімантан і востраў Сулавесі. Найбольшая даўжыня — каля 800 км, шырыня — ад 130 да 370 км, найбольшая глыбіня — 2553 м. 

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Makassar Strait
* Makassar Strait ports map 

Катэгорыя:Пралівы Азіі
Катэгорыя:Пралівы Ціхага акіяна
Гарантала (правінцыя)

**Гаранта́ла** () — правінцыя на поўначы вострава Сулавесі ў Інданезіі. Плошча - 11257 км². Насельніцтва (2014 г.) - 1 134 498 чал. Адміністрацыйны цэнтр — горад Гарантала.

## Геаграфія 
Правінцыя Гарантала месціцца на аднайменным паўвостраве на поўначы вострава Сулавесі. На ўсходзе яна мяжуе з правінцыяй Паўночны Сулавесі, на захадзе — з правінцыяй Цэнтральны Сулавесі, на поўначы — з морам Сулавесі, на поўдні — з залівам Таміні. Рэльеф горны або пагорысты. На схілах захаваліся першародныя лясы з рэдкімі відамі флоры і фаўны. На тэрыторыі правінцыі шмат рэк і некалькі азёр. Самая доўгая рака правінцыі — Пагуяман (99,3 км).

Клімат субэкватарыяльны мусонны. Сярэдняя гадавая тэмпература залежыць ад вышыні мясцовасці. На паўднёвым узбярэжжы яна трымаецца на ўзроўні каля +28&nbsp;°C. Найбольш дажджлівыя месяцы — люты і сакавік.

## Гісторыя
У пісьмовых крыніцах тэрыторыя правінцыі вядома з XVI ст., аднак згодна легендарным паданням першая дзяржава ўзнікла ў X - XI стст. Да прыходу партугальцаў у 1525 г. Гарантала з'яўляўся адным з галоўных цэнтрам ісламізацыі на Сулавесі. Да канца XIX ст. мясцовыя дзяржаўныя ўтварэнні трапілі ў залежнасць ад Нідэрландаў. У 1950 г. увайшлі ў склад незалежнай Інданезіі. Асобная правінцыя Гарантала была сфарміравана ў 2001 г.

## Эканоміка
Асноўныя галіны эканомікі правінцыі Гарантала — сельская гаспадарка і рыбалоўства. У сельскай мясцовасці вырошчваюць пераважна збожжавыя культуры — рыс і кукурузу. Таварны характар мае вырошчванне садавіны і гародніны. У 2011 г. на тэрыторыі правінцыі працавала ўсяго 22 прамысловых прадпрыемствы, якія забяспечвалі працу для 7828 чал.

## Спасылкі
*Pemerintah Provinsi Gorontalo 
*Indonesia's Official Tourism Website Gorontalo
*Tribun Gorontalo - Berita Terkini Gorontalo

Гарантала
Катэгорыя:Сулавесі (востраў)
Будынак кансісторыі (Мінск)

**Будынак кансісторыі** — будынак XVIII стагоддзя ў Мінску па вул. Рэвалюцыйнай, 1а. Уваходзіць у комплекс былога калегіума езуітаў.

Акрамя ўласна кансісторыі ў будынку таксама жылі ксяндзы-пралаты і канонікі. Пазней, калі кансісторыю перавялі ў комплекс былога францысканскага кляштара, тут размясцілася плябанія.

## Архітэктура 
Будынак мае складаную аб'ёмна-прасторавую кампазіцыю, прымыкае да касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Асноўны аб'ём трохпавярховы, накрыты вальмавым дахам з трохвугольнымі франтонамі. Фасады вырашаны плоскасна, чляняцца прамавугольнымі аконнымі праёмамі без ліштваў. Паміж другім і трэцім паверхамі праходзіць тонкі карнізны паясок. Вуглы будынка акцэнтаваны плоскімі лапаткамі. Завершаны фасады прафіляваным карнізам.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Славутасці Мінска
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска
Катэгорыя:Мінскі езуіцкі калегіум
Катэгорыя:Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)
Катэгорыя:З’явіліся ў XVIII стагоддзі
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Мінску
Будынак чыгуначных кас (Мінск)

**Будынак чыгуначных кас** — будынак у Мінску на Прывакзальнай плошчы, знаходзіцца па адрасе вул. Бабруйская, 4. Узведзены ў 1955 годзе па праекце архітэктараў Сяргея Баткоўскага і Натана Шпігельмана.

## Архітэктура 
Двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак. Мае сіметрычную аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю. У архітэктурным вырашэнні фасадаў выкарыстана ордарная пластыка. Вуглавыя часткі будынка з уваходамі на другі паверх вылучаны пілястрамі са стылізаванымі ляпнымі капітэлямі. Цэнтральная частка фасада з уваходам у касавую залу члянёна высокімі арачнымі праёмамі ў абрамленнях з замковым каменем. Міжаконныя прасценкі дэкарыраваны паўкалонамі з капітэлямі. Завершаны фасад антаблементам, карнізам з мадульёнамі. Па перыметры даху праходзіць балюстрадны парапет. Інтэр’еры ўпрыгожаны характэрным ляпным дэкорам.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Славутасці Мінска
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска
Катэгорыя:Прывакзальная плошча (Мінск)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1955 годзе
Катэгорыя:1955 год у Мінску
Мінск
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Сяргея Баткоўскага
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Нуты Шпігельмана
Дом па вуліцы Гарадскі Вал, 5

**Дом па вуліцы Гарадскі Вал, 5** — двухпавярховы будынак у Мінску, размешчаны ў глыбіні квартала. Помнік архітэктуры стылю мадэрн. Пабудаваны ў пачатку XX ст. з цэглы. Стары адрас — вул. Урыцкага, 8.

Выключаны як асобная пазіцыя (шыфр 713Г000031) з Дзяржаўнага спісу гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь у 2015 годзе і далучаны да пазіцыі «Будынак Нацыянальнага драматычнага тэатра імя М. Горкага» (шыфр 713Г000020).

## Архітэктура 
Дом уяўляе сабой складанай у плане формы, з выступамі, рызалітамі і эркерамі на два паверхі. Накрыты сістэмай вальмавых дахаў. У архітэктурнай кампазіцыі выкарыстаны карнізныя паясы, плоская паўцыркульная ніша, трохгранны і паўкруглы эркеры, адкрытая тэраса з ажурнай чыгуннай агароджай (ліццё) і іншыя. Аконныя праёмы прамавугольныя, высокія, у драўляных ліштвах.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Славутасці Мінска
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска
Катэгорыя:Вуліца Гарадскі Вал
Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі мадэрн
Катэгорыя:З’явіліся ў XX стагоддзі
Катэгорыя:XX стагоддзе ў Мінску
Гарантала (горад)

**Гарантала** () — горад, адміністрацыйны цэнтр інданезійскай правінцыі Гарантала. Насельніцтва (2010 г.) — 179 991 чал.

## Спасылкі 
* Pemerintah Kota Gorontalo 
* Tribun Gorontalo — Berita Terkini Gorontalo

Катэгорыя:Гарады Інданезіі
Гарантала (народ)

**Гаранта́ла** (саманазва *Hulandalo*) — аўстранезійскі народ, карэнныя насельнікі поўначы вострава Сулавесі ў Інданезіі. Агульная колькасць (2014 г.) — 1 081 000 чал.

## Гісторыя 
Паводле лінгвістычных даных, гарантала маюць супольнае паходжанне з аўстранезійскімі народамі Філіпінскіх астравоў і Паўночнага Сулавесі. Паводле легенд, першае дзяржаўнае ўтварэнне гарантала ўзнікла ў пачатку 2 тысячагоддзя н. э. Да 1525 г., калі на поўнач Сулавесі прыбылі партугальцы, сярод іх шырока распаўсюджваўся іслам, землі гарантала былі падзелены паміж мусульманскімі дзяржавамі Гарантала, Лімбота, Сувава, Баалема, Атынгола. Яны складалі ваенна-палітычны саюз, які да канца XIX ст. трапіў у поўную каланіяльную залежнасць ад Нідэрландаў. У 1950 г. землі гарантала былі далучаны да Інданезіі. У 2001 г. была сфарміравана асобная правінцыя Гарантала.

## Асаблівасці культуры 
Асноўным традыцыйным заняткам гарантала здаўна з’яўлялася земляробства. Важную ролю адыгрывалі лясная гаспадарка і рыбалоўства. Рамяство і жывёлагадоўля мелі другасны характар.

Асноўны тып паселішча — вёска. Традыцыйныя хаціны-*дулахупа* мелі каркасную канструкцыю, будаваліся на па́лях. Хаціна падзялялася на некалькі памяшканняў. Да ўвахода вялі дзве лесвіцы. Традыцыйная вопратка рознакаляровая, прычым кожны колер мае свой сімвалічны аспект.

У мінулым былі распаўсюджаны вялікія пашыраныя сем’і, якія маглі весці супольную земляробчую гаспадарку ў горных раёнах з цяжкай для апрацоўкі глебай. Старэйшыя бацька і маці лічыліся галоўнымі гаспадарамі, што адлюстравана ў мове гарантала. У ёй не прыняты розныя інтымныя формы зваротаў да бацькоў і старэйшых блізкіх сваякоў.

Гарантала славяцца развітай музычнай культурай. Заканчэнне рамадана суправаджаецца *тамбілатохе* — святам агменяў, якія запальваюць вакол мячэцяў і ў паселішчах.

## Мова 
Родная мова гарантала мае аўстранезійскае паходжанне. У нашы дні ў пісьмовасці выкарыстоўваецца лацінка. Аднак выкарыстанне мовы звычайна адбываецца ў паўсядзённым жыцці. У школьнай адукацыі, сродках масавай інфармацыі, афіцыйных дакументах звычайна ўжываецца інданезійская мова.

## Рэлігія 
Абсалютная большасць вернікаў — мусульмане-суніты.

Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Інданезіі
Катэгорыя:Аўстранезійцы
Новы Сонч

**Новы Сонч** () — горад на правах павета ў Польшчы, у Малапольскім ваяводстве. Новы Сонч стаіць на рацэ Дунаец.

Адлегласць па прамой паміж гарадамі Новы Сонч — Мінск 654 км, да Варшавы — 291 км.

Насельніцтва — 83 904 жыхароў (2014 год).

## Вядомыя асобы 
* Станіслаў Браніслававіч Крычынскі (1911—1941) — польскі гісторык, этнограф, арыенталіст.
## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Królewskie Wolne Miasto Nowy Sacz
.бел

**.бел** — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Рэспублікі Беларусь.

Заяўка на дэлегаванне дамена была адобраная 26 жніўня 2014 года. Рэгістраваць даменныя імёны можна будзе на рускай і беларускай мовах — падтрымліваюцца ў тым ліку апостраф, літары «ў» і «і». Правілы рэгістрацыі будуць ідэнтычныя існуючым для дамена .by.

У Беларусі спіс афіцыйных рэгістратараў у даменнай зоне .бел публікуецца на афіцыйным сайце даменных зон .by і .бел: cctld.by. Спіс рэгістратараў фармаваўся паступова.

## Гл. таксама 
* .by
* .бг
* .қаз
* .мкд
* .рф
* .срб
* .укр

## Зноскі 
## Спасылкі 
* ICANN одобрила выделение Беларуси домена .БЕЛ 
* Беларуси выделен кириллический домен .бел

бел
Катэгорыя:Байнэт
Плескавіца

**Плескавіца** () — папулярная на Балканах страва ў выглядзе круглай плоскай катлеты.

Плескавіцу ядуць у Сербіі, Босніі і Герцагавіне, Чарнагорыі і Паўночнай Македоніі. Таксама можна знайсці і ў Румыніі, Славеніі, Харватыі і Балгарыі. Традыцыйная плескавіца гатуецца з сумесі ялавічыны і свініны на грылі і падаецца гарачай з гарнірам (у Бялградзе), хлебам, сырам, або як гамбургер ці са свежым каймакам на піце.

У апошні час плескавіца набыла папулярнасць у Еўропе і гатуецца ў спецыяльных рэстаранах хуткага харчавання ў Германіі, Швецыі і Аўстрыі. Часта падаецца з каймакам, соусам айвар з перцу і ўрнебесам — сырам, змяшаным з вострым соусам.

## Гл. таксама 
* Чавапчычы
* Гамбургер

## Спасылкі 
Катэгорыя:Стравы з сечанага мяса
Катэгорыя:Сербская кухня
Катэгорыя:Балканская кухня
Катэгорыя:Чарнагорская кухня
Катэгорыя:Вулічная ежа
Васіл Апрылаў

**Васіл Еўстаціеў Апрылаў** (; ,  — ) — балгарскі грамадска-палітычны дзеяч, асветнік, педагог, пісьменнік.

Адукацыю атрымаў у Венскім універсітэце. У 1835 годзе заснаваў у Габраве першую свецкую кухню. Аўтар прац «Балгарскія кніжкі, ці Якому славянскаму племю належыць кірылаўская азбука» (1841), «Думкі пра цяперашняе балгарскае навучанне» (1847). Творчасць Апрылава спрыяла адраджэнню нацыянальнай свядрмасці балгараў, іх самабытнай культуры і традыцый.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Публіцысты Балгарыі
Катэгорыя:Мецэнаты
Катэгорыя:Гісторыкі Балгарыі
Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя
Анабарскае плато

**Анаба́рскае плато** — плато на паўночным усходзе Сярэднесібірскага пласкагор’я, у Расіі, у Краснаярскім краі і Рэспубліцы Саха (Якуція).

Вышыня да 905 м. Складзена пераважна са сланцаў, гнейсаў і гранітаў. Да вышыні 450 метраў рэдкастойныя лістоўнічныя лясы, вышэй — горная тундра.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Геаграфія Краснаярскага края
Катэгорыя:Геаграфія Якуціі