Страж крэсова

**Тавары́ства стра́жы крэсо́вай**, скарочана **Страж крэсо́ва** () — польская грамадска-палітычная арганізацыя, якая дзейнічала ў 1918—1927 гадах з мэтай абароны і прасоўвання польскіх інтарэсаў на так званых «усходніх крэсах» (землях былога Вялікага Княства Літоўскага і Украіны).

## Гісторыя 
Арганізацыя была ўтворана 19 лютага 1918 года ў Любліне самаарганізаванымі коламі польскага грамадства. Першапачатковай мэтай стварэння была абарона Холмшчыны і Падляшша ад адрыву ад польскіх зямель у выніку рашэнняў Брэсцкага мірнага дагавора.

Хутка дзейнасць таварыства пашырылася на ўсе ўсходнія тэрыторыі. Арганізацыя афіцыйна падтрымлівала федэрацыйную палітыку Начальніка дзяржавы Юзафа Пілсудскага і яго «Адозву да жыхароў былога Вялікага Княства Літоўскага». Таварыства ставіла сваёй мэтай адраджэнне і развіццё польскага грамадскага, палітычнага, гаспадарчага і культурнага жыцця на ўсходніх землях праз стварэнне на месцах сеткі польскіх грамадска-гаспадарчых арганізацый. Для прасоўвання сваіх ідэй арганізацыя выдавала газету «Зорка».

Аднак унутры арганізацыі існавала моцная нацыяналістычная і антыфедэралісцкая плынь. Яшчэ ў маі 1919 года ў структуры Стражы крэсовай было створана таемнае ўнутранае кола пад назвай «Страж польская» (ініцыяванае інжынерам Тэафілам Шопам), якое ставіла на мэце барацьбу з любой палітычнай дзейнасцю, што магла б пагражаць непасрэдным інтарэсам польскай дзяржавы (напрыклад, беларускаму і літоўскаму нацыянальным рухам). Да верасня 1920 года кіраўніцтва гэтай групоўкі фактычна перахапіла ўладу ў таварыстве і пачало адкрыта праводзіць жорсткую паланізатарскую палітыку, накіраваную супраць федэралізму Пілсудскага.

## Дзейнасць на тэрыторыі Беларусі 
У 1919—1920 гадах, падчас польска-савецкай вайны, эмісары (інструктары) Стражы крэсовай дзейнічалі паралельна з афіцыйным Грамадзянскім упраўленнем усходніх зямель (ZCZW). Яны выконвалі ролю своеасаблівых інспектараў Вышэйшай кантрольнай палаты, збіраючы падрабязную інфармацыю пра палітычныя і грамадскія настроі на месцах (асабліва ў Гродзенскім, Ваўкавыскім, Пружанскім, Брэсцкім і Слонімскім паветах) і дасылаючы справаздачы непасрэдна ў Бельведэр Пілсудскаму. Сярод найбольш актыўных інструктараў былі Вацлаў Форбрат-Братоўскі, Стэфан Мыдлярж, Уладзіслаў Касторы і Яўген Весэ.

У сваіх рапартах польскія эмісары адзначалі, што значная частка праваслаўнага насельніцтва рэгіёна была моцна зрусіфікавана і часта атаясамлівала сябе з рускімі («маскалямі»), а не з беларусамі. Яны фіксавалі слабасць беларускага нацыянальнага руху сярод сялянства і адзначалі выпадкі, калі мясцовыя прарасійскія дзеячы і духавенства штучна выкарыстоўвалі «беларускую» шыльду для супрацьстаяння польскай уладзе і распаўсюджвання расійскіх або бальшавіцкіх уплываў (напрыклад, дзейнасць арганізацыі «Беларуская ўправа» ў Гродна). Інструктары таксама паведамлялі, што ў некаторых мясцовасцях сяляне адмаўляліся ад адкрыцця беларускіх школ, патрабуючы замест іх польскія або рускія.

Дзейнасць Стражы крэсовай падвяргалася вострай крытыцы з боку беларускіх нацыянальных арганізацый, якія бачылі ў ёй небяспечны інструмент урадавай палітыкі паланізацыі і ліквідацыі беларускага школьніцтва.

## Кіраўніцтва 
Станам на 29 лютага 1920 года ў кіраўніцтва (Управу) Стражы крэсовай уваходзілі:
* Здзіслаў Ляхніцкі (старшыня)
* Станіслаў Слівінскі (на той момант міністр харчавання)
* Стэфан Плявінскі (былы старшыня арганізацыі)
* Уладзіслаў Радван
* Тадэвуш Крыжаноўскі (намеснік падольскага ваяводы)
* Ян Офенберг (урач)
* Станіслаў Раман Дангель
* Юзафат Блыскаш (пасол Сойма)
* Лявон Бяляўскі (рэгент)

У Рэвізійную камісію ўваходзілі Міраслаў Аблязерскі, Тамаш Вільконскі, прафесар Вітальд Камянецкі, ксёндз Ян Гралеўскі і Віктар Амбразевіч.

## Заняпад 
У 1921—1922 гадах, пасля заканчэння польска-савецкай вайны і ўсталявання новых дзяржаўных межаў паводле Рыжскага міру, актыўнасць арганізацыі паступова заняпала. Афіцыйна таварыства не было скасавана, але яго дзейнасць была фактычна прыпынена і канчаткова спынілася ў 1927 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Кароткая прадмова да «Кароткага нарысу беларускага пытаньня» 
* *Трубчык А. Г. *Асноўныя кірункі дзейнасці Таварыства Стражы Крэсовай на акупаванай тэрыторыі Беларусі ў час польска-савецкай вайны (1919—1921 гг.)

Катэгорыя:Арганізацыі Польшчы
Катэгорыя:Заходняя Беларусь
Катэгорыя:Зніклі ў 1927 годзе

Катэгорыя:Арганізацыі Польшчы
Катэгорыя:Гісторыя Літвы
Катэгорыя:Крэсы ўсходнія