open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сяргей Аляксандравіч Карчыцкі

**Сяргей Аляксандравіч Карчыцкі** (нар. 27 студзеня 1976, Мінск, Беларуская ССР) — беларускі педагог і навуковец, кандыдат педагагічных навук. Майстар японскіх шахмат сёгі (5-ы дан). Паэт, член Саюза расійскіх пісьменнікаў, некаторы час таксама быў членам Саюза пісьменнікаў Беларусі. Выкладчык лацінскай мовы.

У 1990-х гадах — лідар гексашахматыстаў Мінска і Беларусі, з 1994 г. кіраваў федэрацыяй гексаганальных шахмат краіны. Чэмпіён Беларусі па гексашахматах 1995 г., пераможца адкрытага першынства СНД 1996 г. і чэмпіён Еўропы 1998 г. у названым відзе шахмат.

Наймацнейшы шахматыст у японскіх шахматах сёгі ў Беларусі і Еўропе. На сусветным турніры 2008 года ў японскім горадзе Тэндо Сяргей Карчыцкі заняў другое месца, саступіўшы толькі кітайскаму шахматысту. У тым годзе ў Японіі ён гуляў з прафесіяналамі і па выніках атрымаў 5-ы дан. Выйграў партыю ў прафесіянала 8-га дана Судзукі Дайсукэ, які ўваходзіць у 20-ку наймацнейшых прафесійных гульцоў планеты. На дадзены момант адзін з пяці ўладальнікаў 5-га дана ў Еўропе (максімальны дан для аматара — 8-ы). Цікавіцца таксама кітайскімі шахматамі сянцы, узначаліў Беларускую федэрацыю кітайскіх шахмат.

У 2000-х гадах рэдагаваў часопісы «Теократия», «Новая экономика», уваходзіў у рэдкалегіі часопісаў «Шахматы» (2003) і «Шахматы-плюс» (2003—2004). Аўтар кніг вершаў «Паломник злого века» (2001) і «Я — римлянин» (2006), тэалагічнага трактату «Сознание Христа» (2023).

Пасля масавых фальсіфікацый на прэзідэнцкіх выбарах 2020 года, гвалтоўнага разгону акцый пратэстаў, збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, а таксама жорсткіх затрыманняў салідарных з пратэстоўцамі студэнтаў Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта, 9 верасня 2020 г. дацэнт Карчыцкі разам з іншымі педагогамі выступіў у відэазвароце, у якім падтрымаў студэнтаў, асудзіў дзеянні сілавых органаў і пазіцыю адміністрацыі ўніверсітэта, заклікаўшы прыцягнуць усіх вінаватых да адказнасці. У жніўні 2023 года быў зволены з лінгвістычнага ўніверсітэта.

## Спасылкі 
* Журнал «Новая экономика» 
* Афіцыйны сайт сёгі ў Мінску

Катэгорыя:Выкладчыкі Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаціністы Беларусі
Катэгорыя:Сёгісты Беларусі
Катэгорыя:Шахматысты Беларусі
НАСА

**Нацыянальная адміністрацыя аэранаўтыкі і космасу**, **НАСА** (, ск.: *NASA*) — ведамства, якое належыць Федэральнаму Ураду ЗША, падпарадкоўваюцца непасрэдна Віцэ-прэзідэнту ЗША, і фінансуецца на 100% з дзяржаўнага бюджэту. Адказная за грамадзянскую касмічную праграму краіны.

Усе малюнкі і відэаматэрыялы, якія атрымлівае НАСА і падраздзяленні, у тым ліку з дапамогай шматлікіх тэлескопаў і інтэрфераметрыі, публікуюцца як грамадскае здабытак і могуць вольна капіявацца.

## Гісторыя 
НАСА было створана 29 ліпеня 1958 года шляхам узмацнення і перайменавання Нацыянальнага дарадчага камітэта па аэранаўтыцы (НАКА) ў рамках касмічнай гонкі пасля запуску Савецкім Саюзам першага штучнага спадарожніка Зямлі. Раней, у лютым таго ж 1958, было створана агенцтва DARPA, многія праекты якога былі перададзеныя НАСА.

## Гл. таксама 
* Касмічны цэнтр імя Ліндана Джонсана

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны вэб-сайт
* База фота- і відэаматэрыялаў NASA
Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор

**Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор** (; ) — французскі палітык і дыпламат, які займаў пасаду міністра замежных спраў пры трох рэжымах, пачынаючы з Дырэкторыі і канчаючы ўрадам Луі-Філіпа. Вядомы майстар палітычнай інтрыгі. Біскуп Ацёнскі (з 2 лістапада 1788 г па 13 красавіка 1791). Імя «**Талейран**» зрабілася ледзь не намінальным для пазначэння хітрасці, спрыту і беспрынцыповасці.

## Стары парадак 
Талейран нарадзіўся 2 лютага 1754 года ў Парыжы, у шляхетнай, але небагатай арыстакратычнай сям’і Шарля Даніэля дэ Талейран-Перыгор (1734—1788). Продкі будучага дыпламата паходзілі ад Адальберта Перыгорскага, васала Гуга Капета. Дзядзька Талейрана, Аляксандр Анжалік дэ Талейран-Перыгор, быў у свой час архібіскупам Рэймскім, затым кардыналам і архібіскупам Парыжскім. Найшчасныя гады дзяцінства, па ўспамінах, Талейран правёў у сядзібе сваёй прабабкі, графіні Рашэшуар-Мантэмар, унучкі Кальбер.

Меркавана, траўма нагі перашкодзіла хлопчыку паступіць на вайсковую службу. Бацькі вырашылі скіраваць сына на царкоўную сцяжыну, верагодна, у надзеі зрабіць яго біскупам і захаваць пад уплывам сям’і Талейранаў біскупства Ацён. Шарль Марыс паступіў у калегію д’Аркур у Парыжы, затым вучыўся ў семінарыі Сен-Сюльпіс (1770—1773) і ў Сарбоне. Атрымаў ступень ліцэнцыята па тэалогіі. У 1779 годзе Талейран быў пасвечаны ў святары.

У 1780 годзе Талейран становіцца Генеральным агентам Галіканскай (французскай) царквы пры двары. На працягу пяці гадоў ён сумесна з Раймонам дэ Буажэлонам, архібіскупам Ахенскім, ведаў маёмасцю і фінансамі Галіканскай царквы. У 1788 годзе Талейран стаў біскупам Ацёнскім.

Катэгорыя:Палітыкі Францыі
Міхай Бабіч

**Мі́хай Ба́біч** (, , Сексард — , ) — венгерскі паэт, пісьменнік і перакладчык.

## Біяграфія 
Бабіч нарадзіўся ў яўрэйскай сям'і. З 1901 па 1905 год ён вучыўся ў Будапешцкім універсітэце па спецыяльнасці настаўніка. Некаторы час ён працаваў настаўнікам у школах гарадоў Бая, Сегеда, Будапешта і Фагараша. З 1908 года ён стаў займацца літаратурай. У 1916 годзе ён стаў адным з рэдактараў венгерскага літаратурнага часопіса «Захад» (венг. Nyugat).

## Творчасць 
Яго першы зборнік быў выдадзены ў 1908 годзе, і ён зваўся «Лісце з вянка Ірысіна». Пазней ён выпусціў зборнікі «Рэчытатыў» (1916), «Востраў і мора» (1925) і «У гонцы з гадамі» (1928).

Бабіч таксама пераклаў на венгерскую мову творы «Боская камедыя» Дантэ Аліг’еры, «Бура» Уільяма Шэкспіра і некалькі твораў, напісаных на латыні.

У некаторых сваіх творах Бабіч выступае супраць войнаў і імперыялізму. І ў сваім лепшым творы «Кніга Іоны», напісаная ім незадоўга да смерці ён пратэставаў супраць фашызму.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Паэты Венгрыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Венгрыі
Катэгорыя:Перакладчыкі Венгрыі
Тамале (Гана)

**Тама́ле**— горад, адміністрацыйны цэнтр у паўночным рэгіёне Ганы з насельніцтвам у 360 579 чалавек (2007), пераважна мусульман. Знаходзіцца ў 600 км да поўначы ад Акры. Трэці па велічыні горад у краіне (пасля сталіцы Акра і Кумасі).

Уяўляе сабой кангламерат вёсак, у якім адначасова можна знайсці і традыцыйныя мазанкі, і сучасныя будынкі. У той час як большасць дамоў пакрыта гафрыраваным жалезам, прыстойная колькасць пабудоў мае дах з дзірвана. Да многіх кварталаў мазанак падведзена электразабеспячэнне і ТБ антэна. У горадзе размешчана прадстаўніцтва Універсітэта па Даследаванню Праблем Развіцця (англ.: The University for Development Studies).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Ганы
Кумасі

**Кумасі** () — горад у цэнтральнай частцы Ганы, другі па велічыні пасля сталіцы краіны Акра. Насельніцтва — 1.517.000 чалавек, з прыгарадамі — 2,5 млн. (2005). Адміністрацыйны цэнтр вобласці Ашанці.

Абслугоўваецца аэрапортам «Кумасі». Вузел чыгунак і аўтадарог.

Мясціны ў гэтым месцы вядомыя яшчэ з эпохі неаліту, але статус горада Кумаси атрымаў з 1615 года, калі стаў цэнтрам Імперыі Ашанці.

У горадзе знаходзіцца адзін з наймацнейшых футбольных клубаў Афрыкі «Асантэ Катако».

## Памятныя мясціны 
* Метадысцкі сабор Уэслі

## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Ганы
Метадысцкі сабор Уэслі

**Уэслі метадысцкі сабор** (англ.: Wesley Methodist Cathedral) — пратэстанцкая царква ў Кумасі, Гана. З'яўляецца найбуйнейшай метадыскай царквой рэгіёну, і з'яўляецца цэнтрам Біскупскай вобласці ў Кумасі. Будынак названа ў гонар Джона Уэслі, заснавальніка метадызма.

Катэгорыя:Саборы Ганы
Катэгорыя:Кумасі
Катэгорыя:Хрысціянства ў Афрыцы
Катэгорыя:Метадысцкія цэрквы
Джордж Паджэт Томсан

**Джордж Паджэт То́мсан** (;  — ) — англійскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1937). Прэмія прысуджана «за эксперыментальнае адкрыццё дыфракцыі электронаў на крышталях» (сумесна з Джозефам Дэвісанам).

## Біяграфія 
Джордж Томсан нарадзіўся ў сям’і лаўрэата Нобелеўскай прэміі фізіка Дж. Дж. Томсана і Розы Элізабет Паджэт — дачкі прафесара медыцыны ў Кембрыджы. Томсан наведваў прыватную школу Пірса ў Кембрыджы, затым быў студэнтам Трыніці-каледжа ў Кембрыджскім універсітэце да пачатку Першай сусветнай вайны, падчас якой ён ваяваў у пяхоце. Пасля непрацяглай вайсковай службы ў Францыі ён працаваў у галіне аэрадынамікі, сярод іншых месцаў і ў Фарнбора. Да 1919 года працаваў у Трыніці-каледжы. З 1922 года прафесар Абердзінскага ўніверсітэта, з 1930 года — Імперскага каледжа навукі і тэхналогіі ў Лондане. У 1952—1962 гадах Д. Томсан узначальваў каледж у Кембрыджы.

## Навуковая дзейнасць 
Д. П. Томсану належаць навуковыя працы атамная і ядзернай фізіцы, квантавай механіцы, тэорыі рассеяння мікрачасціц, электрычных разрадах у газах, па аэрадынаміцы. Незалежна ад К. Д. Дэвісана і Л. Джэрмера адкрыў дыфракцыю электронаў, што эксперыментальна пацвердзіла хвалевыя ўласцівасці мікрааб’ектаў (карпускулярна-хвалевы дуалізм). Распрацаваў апаратуру і метады вывучэння электронаграм, што дало пачатак развіццю электронаграфіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* George Paget Thomson // Nobel Prize organisation

Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Каміль Нікаля Фламарыён

**Каміль Нікаля Фламарыён** (, 26 лютага 1842 — 3 чэрвеня 1925) — французскі астраном, вядомы папулярызатар астраноміі.

## Біяграфія 
Вышэйшай адукацыі не атрымаў. З 1858 па 1862 вывучаў астраномію ў Парыжскай абсерваторыі (дзе працаваў вылічальнікам), з 1862 па 1866 працаваў пры Бюро даўгаты, у 1876—1882 быў супрацоўнікам Парыжскай абсерваторыі. Быў рэдактарам навуковага аддзела часопісаў «Cosmos», «Siècle», «Magasin pittoresque».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астраномы Францыі
Катэгорыя:Папулярызатары навукі
Катэгорыя:Члены Тэасофскага таварыства
Генрых Булінгер

**Генрых БУЛІНГЕР** (; , Брэмгартэн, Ааргаў — , Цюрых) — швейцарскі рэфарматар, сябра і паслядоўнік Цвінглі, яго пераемнік у Цюрыху.

## Біяграфія 
Біяграфія Г. Булінгера вядомая галоўным чынам у выкладзе Іосія Зімлера. Г. Булінгер вывучыўшы сачыненні Лютара, а таксама, пазнаёміўшыся ў 1527 годзе з казаннямі Цвінглі, разам з апошнім у 1528 годзе правёў у Берне абмеркаванне рэлігійных пытанняў, вынікам якога было ўвядзенне Рэфармацыі ў Бернскім кантоне.

Красамоўным казаннем у Брэмгартэне на Троіцу 1529 года, Булінгер пераканаў усю абшчыну далучыцца да Рэфармацыі і стаў у ёй першым прапаведнікам Евангелічнага вучэння; але ўжо ў 1531 годзе, пасля паразы пратэстантаў у бітве пры Капелі, вымушаны быў збегчы ў Цюрых, дзе ў 1532 годзе абраны ў святары пры саборы. З таго часу Г. Булінгер стаў афіцыйным кіраўніком Нямецка-рэфарматарскай царквы і кіраваў ёю з вялікай ўмеранасцю і асцярожнасцю. Г. Булінгер напісаў першае Гельвецкае, ці 2-е Базельскае, веравызнанне (1536), дамовіўся ў 1549 годзе з Кальвінам пра прыняцце Цюрыхскай дамовы, чым было дасягнута злучэнне Французскай і Нямецкай рэфарматарскіх цэркваў, і ў 1566 годзе даў у 2-м Гельвецкім верывызнанні гэтакі выклад Рэфармацкага вучэння, які сустрэў амаль агульнае прызнанне.

Г. Булінгер, апроч сваіх шматлікіх прац, выдаў сачыненні Цвінглі (1543).

У ВКЛ коштам А. Валовіча ў 1559 годзе выйшаў пераклад твора Г. Булінгера «Пра праўдзівае прыняцце цела і крыві Ісуса Хрыста». Мікалай Радзівіл Чорны вёў перапіску з Г. Булінгерам, які прысвяціў Радзівілу свае казанні пра чыстае, не заражанае ерасямі вучэнне, тэкст якіх захоўваецца ў Цюрыху. С. Будны з Клецка паслаў 18.4.1563 года ліст да Г. Булінгера, дзе апавядаў пра пачатак рэфармацыйнага руху ў ВКЛ, таксама Будны адсылае на водгук у Цюрых да Булінгера свой тэалагічны трактат «Аб сыходжанні Святога Духа», гэты рукапіс дасюль захоўваецца ў Цюрыхскім дзяржаўным архіве. У 1564 годзе пляменнік Мікалая Чорнага — Ян Кішка, які вучыўся ў Базэлі, пераехаў на вучобу ў Цюрых да Булінгера, аднак апошні не знайшоў паплечніка ў асобе Кішкі, бо той насуперак перасцярогам рэфарматара перайшоў на бок антытрынітарыяў.

## Літаратура 
* *Банькоўскі-Цюліг, М.* Судакрананні паміж Беларуссю і Швейцарыяй // Беларуска-нямецкае грамадска-культурнае ўзаемадзеянне: гісторыя, сучаснасць, перспектывы. Матэрыялы Міжнародн. «круглага стала» (29-30 красавіка 1996 г.). — Мінск ,1996. — С. 25-30. (Беларусіка-Albaruthenica, 7).
* 
* *Падокшын, С.* Каб край быў вольным… Беларуская Рэфармацыя і ідэя суверэнітэту // ЛіМ. — 1995, 19 мая.

Катэгорыя:Постаці пратэстанцтва
Герб Тонга

**Герб Тонга** () быў распрацаваны ў 1875 годзе, у адзін час са стварэннем Канстытуцыі Каралеўства Тонга.

Тры мячы ў правай ніжняй частцы шчыта сімвалізуюць тры дынастыі каралёў Тонга: Ту'і-Тонга, Ту'і-Хаатакалауа і Ту'і-Канакуполу. Тонга была аб'яднаная каралём Сіаосі Тупоу I, які стаў ініцыятарам фарміравання першага афіцыйнага ўрада Каралеўства Тонга, а таксама афіцыйнага герба дзяржавы. Голуб з аліўкавай галінкай у левай ніжняй частцы сімвалізуе жаданне народа Тонга, каб у Каралеўстве заўсёды быў мір. Тры зоркі ў левай верхняй частцы сімвалізуюць галоўныя астраўныя групы Тонга: астравы Тонгатапу, Вава і Хаапаі. Карона ў правай верхняй частцы гербавага шчыта сімвалізуе кіруючага манарха, караля Каралеўства Тонга. У ніжняй частцы герба размешчаны нацыянальны дэвіз дзяржавы: «Ko e Otua mo Tonga ko hoku Tofia» (у перакладзе з танганійскай мовы «Бог і Тонга — мая спадчына»).

У Тонга не існуе афіцыйнага апісання герба Каралеўства, таму ў шэрагу ўрадавых устаноў пячатка можа адрознівацца.

## Спасылкі 
* Апісанне герба 

Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Тонга
Джозеф Джон Томсан

Сэр **Джозеф Джон Томсан** ( — ) — англійскі фізік, які адкрыў электрон, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1906). Заснавальнік міжнароднай навуковай школы фізікаў-эксперыментатараў. Бацька Д. П. Томсана.

## Біяграфія 
Томсан нарадзіўся ў Чытэм-Хіле (Cheetham Hill) паблізу Манчэстэра. Вывучаў фізіку ў лабараторыі Бальфура Сцюарта ў Оўенс-каледжы ў Манчэстэры, затым ў 1876 годзе выйграў стыпендыю на навучанне ў Кембрыджы, дзе правучыўся да 1880 года. З 1882 года лектар па матэматыцы ў Трыніці-каледжы (Кембрыдж). З 1884 года замясціў Рэлея, стаўшы прафесарам фізікі на кафедры эксперыментальнай фізікі ў Кембрыджы. У 1882 годзе ўдастоены прэміі Адамса за сачыненне пра рух віхураў («Treatise on the motion of vortex rings»). У 1890 годзе ажаніўся з Розай Пейджт (Rose Paget), у іх было двое дзяцей. У 1918 годзе ўзначаліў Трыніці-каледж.

## Навуковая дзейнасць 
У 1881 годзе Дж. Дж. Томсан увёў паняцце электрамагнітнай масы, назваўшы гэтак тую частку масы, якая абумоўлена энергіяй электрастатычнага поля зараджанай часціцы. Гэтая праца лічыцца першай працай, у якой абмяркоўваецца сувязь энергіі і масы.

У 1897 годзе адкрыў электрон, за што ў 1906 годзе быў удастоены Нобелеўскай прэміі па фізіцы з фармулёўкай «за даследаванні праходжання электрычнасці праз газы». Сын Томсана Джордж Паджэт Томсан (George Paget Thomson, 1892—1975) таксама з часам стаў Нобелеўскім лаўрэатам па фізіцы — у 1937 годзе за эксперыментальнае адкрыццё дыфракцыі электронаў на крышталях.

Дж. Дж. Томсан незалежна ад К. Браўна сканструяваў электронна-прамянёвую трубку (1897). Прапанаваў прынцып дзеяння мас-спектрометра (1907), метад парабал для вызначэння мас часціц у іонных пучках (1911). Атрымаў першыя эксперыментальныя звесткі аб існаванні ізатопаў і адкрыў два ізатопы неону.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Прэзідэнты Каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Х’юза
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)
Катэгорыя:Ганаровыя члены РАН, 1917—1925
Катэгорыя:Ганаровыя члены АН СССР
Катэгорыя:Адмаўляльнікі тэорыі адноснасці
Гжэгаж Схетына

**Гжэ́гаж Ю́ліюш Схеты́на** (; , Аполе) — польскі палітык і дзяржаўны дзеяч. Маршал Сейма Польшчы з 8 ліпеня 2010 года, з моманту абрання згодна з Канстытуцыяй Польшчы выконваў абавязкі прэзідэнта Польшчы да ўступлення 6 жніўня ў пасаду новаабранага прэзідэнта Браніслава Камароўскага.

## Спасылкі 
* Асабісты сайт Схатыны 
* Старонка Схетыны на сайце Сейма 

Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Польшчы
Катэгорыя:Маршалы Сейма Польшчы
Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польшчы 3 склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польшчы 4 склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польшчы 5 склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польшчы 6 склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польшчы 7 склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польшчы 8 склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польшчы 9 склікання
Катэгорыя:Сенатары Польшчы
Анджэй Лепер

**Анджэй Збігнеў Лепер** (; ; , Ставенцына, Паморскае ваяводства — , Варшава) — польскі палітык, заснавальнік і лідар партыі «Самаабарона», віцэ-прэм'ер і міністр сельскай гаспадаркі ў 2006-2007.

Займаўся сельскай гаспадаркай, але ў канцы 80-х — пачатку 90-х фінансавае становішча значна пагоршылася, і Лепер узначаліў сялянскія дэманстрацыі супраць пагаршэння ўмоў жыцця і гаспарадання. У 1989 годзе заснаваў прафсаюз «Самаабарона», а ў 1992 годзе — аднайменную партыю папулісцкай скіраванасці. У 1995, 2000, 2005 і 2010 удзельнічаў у прэзідэнцкіх выбарах, у 2005 годзе заняў трэцяе месца (атрымаў 2 259 094 ці 15,11% галасоў). У 2001-2007 — дэпутат Сейма. У 2006 годзе ўвайшоў у кансерватыўную кіруючую кааліцыю братоў Качыньскіх, займаў пасаду віцэ-прэм'ера і міністра сельскай гаспадаркі, аднак праз год кааліцыя развалілася. У 2007 годзе не быў пераабраны ў Сейм.

Павесіўся 5 жніўня 2011 года ў варшаўскім офісе партыі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Польшчы
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Польшчы
Катэгорыя:Міністры сельскай гаспадаркі Польшчы
Катэгорыя:Члены партыі «Самаабарона»
Катэгорыя:Палітыкі-самазабойцы
Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польшчы 4 склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польшчы 5 склікання
ФК ХБ Торсхаўн

**ХБ** () — фарэрскі футбольны клуб з горада Торсхаўн. Заснаваны ў 1904 годзе. 24-разовы чэмпіён Фарэрскіх астравоў, 28-разовы ўладальнік Кубка Фарэрскіх астравоў.

## Дасягненні 
* **Чэмпіён Фарэрскіх астравоў (24):** 1955, 1960, 1963, 1964, 1965, 1971, 1973, 1974, 1975, 1978, 1981, 1982, 1988, 1990, 1998, 2002, 2003, 2004, 2006, 2009, 2010, 2013, 2018, 2020
* **Уладальнік Кубка Фарэрскіх астравоў (30):** 1955, 1957, 1959, 1962, 1963, 1964, 1968, 1969, 1971, 1972, 1973, 1975, 1976, 1978, 1979, 1980, 1981, 1982, 1984, 1987, 1988, 1989, 1992, 1995, 1998, 2004, 2019, 2020, 2023, 2024
* **Уладальнік Суперкубка Фарэрскіх астравоў (4):** 2009, 2010, 2019, 2021

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт  

ХБ Торсхаўн
Катэгорыя:Торсхаўн
Уладзіслаў Рачкевіч

**Уладзіслаў Рачкевіч** (; , , Расійская імперыя — , горад Ruthin, Уэльс) — польскі дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
У 1917 годзе — старшыня Галоўнага польскага вайсковага камітэта.

У 1921, 1925—1926, 1935—1936 — міністр унутраных спраў Польшчы.

У 1921—1925 — навагрудскі ваявода, у 1926—1930 — віленскі ваявода.

У 1930—1935 — маршалак польскага сойма ІІІ склікання.

У 1939—1945 — прэзідэнт Польшчы ў лонданскай эміграцыі.

## Цікавыя факты 
* аддаў загад у снежні 1919 арыштаваць найбольш актыўных беларусаў-раскольнікаў БНР — Язэпа Мамоньку, Палуту Бадунову, Н. Козіча, Вацлава Ластоўскага.
* 18 чэрвеня 1925 з Рачкевічам, тады міністрам ўнутраных спраў сустракаліся прадстаўнікі Часовай беларускай рады — Аляксей Кабычкін, Арсень Паўлюкевіч і Антон Пінчук-Пінкевіч. Дэлегаты выказалі надзею на нармалізацыю цяжкой і заблытанай сітуацыі на Крэсах.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Палітыкі Польшчы
Катэгорыя:Ваяводы навагрудскія (Польская Рэспубліка)
Катэгорыя:Ваяводы віленскія (Польская Рэспубліка)
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Польшчы
Храналогія Вялікага выбуху

**Хранало́гія Вялі́кага вы́буху** апісвае развіццё Сусвету ў адпаведнасці з тэорыяй вялікага выбуху – найпапулярнейшай на сёння гіпотэзай паходжання Сусвету.

У адпаведнасці з гэтай тэорыяй, Сусвет на пачатку свайго існавання меў надзвычай невялікія памеры, велічэзную шчыльнасць і тэмпературу. Цягам свайго развіцця, Сусвет пашыраўся ў памерах, адначасова робячыся халадзейшым і менш шчыльным. З аднароднага пачатковага стану Сусвет паступова перайшоў да структураванага, складаючыся з мноства макраскапічных аб'ектаў (зорак, планет і інш.) і іх скопішчаў.

Найбольш фундаментальныя змены адбыліся ў першыя долі секунды пасля Вялікага выбуху. На працягу першай трыльённай (10-12) часткі секунды стан Сусвету быў настолькі адрозны ад сучаснага, што фундаментальныя сілы прыроды мелі іншы выгляд, чым зараз. Гісторыя гэтага часу ў значнай ступені спекуляцыйная, бо энергіі, якімі ён характарызуецца, недасяжныя ў сённяшніх лабараторных умовах.

Катэгорыя:Касмалогія
Імерэція

**Імерэція** () — край, адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Рэспублікі Грузія.

Цэнтр — горад Кутаісі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Грузіі
Кахетыя

**Кахе́тыя**, таксама **Кахе́ты** () — край, гістарычная вобласць на ўсходзе Грузіі. У вярхоўях рэк Іоры і Алазані.
 
Назва ад кахі — субэтнічнай групы грузінаў ва Усходняй Грузіі; -е-суфікс паказвае на месца пасялення гэтага народа.

Да VIII стагоддзя вобласць ўваходзіла ў Картлійскае царства, затым самастойнае княства. З XII стагоддзя ў грузінскім царстве. З другой паловы XV стагоддзя — Кахетынскае царства, з 1762 года ў Картлійска-Кахетынскім царстве.

Цэнтр — горад Тэлаві.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах., Т.8. Мн., 1999, С.190

## Спасылкі 
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Грузіі
Катэгорыя:Грузія
Тэлаві

**Тэла́ві** () — горад у Грузіі, цэнтр края Кахеція.

## Гісторыя 
Тэлаві вядомы з I ст., быў важным гандлёвым цэнтрам на караванным шляху з Блізкага Усходу ў Еўропу. У XI і XVII-XVIII ст. быў сталіцай Кахецкага царства.

**Тэлаў** у Тыфліскай губерні Расіі быў звязаны з сялом Тыянеты дарогай даўжынёй каля 50 км.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Вера Міхайлаўна Малькова (1903—1964) — беларуская оперная спявачка.
* Георгій Іванавіч Чугашвілі (нар. 1993) — беларускі барэц грэка-рымскага стылю.
* Іосіф Іванавіч Чугашвілі (нар. 1986) — беларускі барэц грэка-рымскага стылю.

## Гарады-пабрацімы 
## Галерэя 

Файл:Панорама Телави.JPG|Від на Тэлаві

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Грузіі
Аджарыя

**Аджа́рыя** () — аўтаномная рэспубліка ў складзе Рэспублікі Грузія. Знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы Грузіі, на ўсходнім боку Чорнага мора і мяжуе з Турцыяй на поўдні. Аджарыя з'яўляецца айчынай для Аджарскай этнічнай падгрупы грузінаў. У Савецкім Саюзе Аджарыя была вядомая як Аджарская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка.

Аджарская сталіца Батумі — асноўныя марскія вароты Грузіі. У прыморскай зоне знаходзяцца шматлікія санаторна-лячэбныя ўстановы. Таксама дзейнічаюць горныя курорты.

## Геаграфія 
Аджарыя размешчана на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы Чорнага мора і распасціраецца ў лясістых перадгор'ях і гарах Малога Каўказа. Тэрыторыя мяжуе з вобласцю Гурыя на поўначы, Самцхэ-Джавахеты на ўсходзе і з Турцыяй на поўдні. Большая частка тэрыторыі Аджарыі складаецца з пагоркаў і гор. Самыя высокія горы падымаюцца на вышыню больш чым 3000 метраў над узроўнем мора. Каля 60 % тэрыторыі Аджарыі пакрыта лясамі. Многія часткі Месхецкага хрыбта (заходнія схілы) пакрытыя вільготнымі лясамі.

## Клімат 
Аджарыя вядомая сваім вільготным кліматам (асабліва ўздоўж прыбярэжных раёнаў) і працяглым дажджлівым надвор'ем, хоць ёсць шмат сонечных дзён падчас вясновых і летніх месяцаў. Аджарыя атрымлівае самыя высокія сумы ападкаў як у Грузіі, дык і на Каўказе. Таксама яна з'яўляецца адным з самых вільготных раёнаў з умераным кліматам ў паўночным паўшар'і. Ні адным рэгіёне ўздоўж ўзбярэжжа Аджарыі не выпадае менш 2200 мм ападкаў у год. На заходнім боку (наветренага) схілаў Месхетскага хрыбта выпадае больш за 4500 мм ападкаў у год. Прыбярэжныя нізіны атрымаць большую частку ападкаў у выглядзе дажджу (у сувязі з субтрапічным кліматам раёна). Верасень і кастрычнік, як правіла, — самыя вільготныя месяцы. Сярэднямесячная колькасць ападкаў у Батумі на працягу месяца верасня — 410 мм. Унутраныя часткі Аджарыі значна сушэйшыя, чым прыбярэжныя горы і нізіны. Зімой, як правіла, адбываюцца значныя снегапады у вышэйшых раёнах Аджарыі, дзе снег часта дасягае некалькіх метраў. Сярэднія летнія тэмпературы знаходзяцца паміж 22-24&nbsp;°C у нізіне і 17-21&nbsp;°C у гарах. Горныя раёны Аджарыі маюць больш нізкія тэмпературы. Сярэднія зімовыя тэмпературы складаюць ад 4-6&nbsp;°C на ўзбярэжжы, ва ўнутраных раёнах і гарах сярэднія тэмпературы складаюць каля −3..-2°С. Некаторыя з самых высокіх гор Аджарыі маюць сярэднія зімовыя тэмпературы −8 .. — 7&nbsp;°C.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Даведнік для беларускіх турыстаў па Батумі і Аджарыі 

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Грузіі
Азургеці

**Азургеці** () — горад у Грузіі, цэнтр края Гурыя.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Галерэя 

File:Ozurgeti Dramatic Theatre.JPG|Драматычны тэатр
File:Church in ozurgeti.JPG|Царква
File:Ozurgeti city center.JPG|У цэнтры горада

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Грузіі
Квема Картлі

**Квема Картлі** () — край, адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Рэспублікі Грузія.

Цэнтр — горад Руставі.

## Вядомыя асобы 
* Забіт Самедаў

## Спасылкі 
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Грузіі
Руставі

**Руставі** () — горад у Грузіі, цэнтр краю Квема Картлі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Ніно Пасікашвілі (нар. 1991) — грузінская футбалістка, паўабаронца. Выступала за зборную Грузіі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Грузіі
Мцхета-Мтыянеты

**Мцхета-Мтыянеты** () — край, адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Рэспублікі Грузія.

Цэнтр — горад Мцхета.

У 2017 годзе рэгіён быў абраны для ўдзелу ў ініцыятыве «Крэатыўныя гарады і рэгіёны».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Грузіі
Мцхета

**Мцхета** () — горад у Грузіі, цэнтр краю Мцхета-Мтыянеты. Размешчаны за некалькі кіламетраў на поўнач ад Тбілісі. Насельніцтва на 2014 год — 7940 чалавек.

Антычная сталіца Грузіі, яе культурныя помнікі з 2005 года ўваходзяць у Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Гісторыя 
Паводле археалагічных раскопак, горад існуе прынамсі 3000 гадоў. На працягу 1000 гадоў, да VI стагоддзя н. э. Мцхета была сталіцай царства Іберыі і важным гандлёвым цэнтрам на Шоўкавым шляху.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Славутасці 
* Кафедральны сабор Светыцхавелі (XI ст.)
* Армасцыская фартэцыя (III ст. да н. э.)
* Армасцыскі акропаліс (не пазней за I-е тыс. да н. э.)
* Рэшты царскага палаца (I—III ст.)
* Царква (IV ст.)
* Манастыр Джвары (VI ст.)

Катэгорыя:Гарады Грузіі
Рышард Качароўскі

{{ДД
| імя               = Рышард Качароўскі
| выява             = Ryszard Kaczorowski 2008.JPG
| подпіс            = Рышард Качароўскі
| тытул             = Прэзідэнт Польскай Рэспублікі ў выгнанні
| сцяг2             = Flag of Poland.svg
| сцяг              = Flag of the President of Poland.svg
| парадак           = 6
| перыядпачатак     = 19 ліпеня 1989
| перыядканец       = 22 снежня 1990
| дата нараджэння   = 26.11.1919
| дата смерці       = 10.4.2010
| нацыянальнасць    = паляк
 | узнагароды       ={

-

-

}
 | вікісховішча     = Ryszard Kaczorowski
}}
**Ры́шард Качаро́ўскі** (; 26 лістапада 1919, Беласток — 10 красавіка 2010, Смаленская вобласць) — польскі дзяржаўны дзеяч, апошні прэзідэнт Польскай Рэспублікі ў выгнанні (1989—1990).

## Біяграфія 
Напярэдадні Другой Сусветнай вайны быў інструктарам гарцэраў (скаўтаў) у Беластоку.

Пасля 17 верасня 1939 года перайшоў у падполле, дзе арганізаваў «Шэрыя шэрагі» () — вайсковую структуру польскіх гарцэраў. У 1940 годзе арыштаваны НКУС, атрымаў смяротны прысуд, які быў заменены тэрмінам 10 гадоў у ГУЛАГу.

Са зняволення выйшаў на аснове дамовы паміж эміграцыйным польскім урадам і І. Сталіным пра ўтварэнне польскай арміі генерала Андэрса ў СССР. Ваяваў пад Монтэ-Касіна.

Пасля вайны застаўся ў Вялікабрытаніі, у 1955—1988 гадах кіраваў польскім гарцэрствам на эміграцыі. У 1986 годзе быў абраны міністрам замежных спраў ураду Польскай Рэспублікі ў выгнанні, а 19 ліпеня 1989 года заняў пасаду прэзідэнта Польскай Рэспублікі ў выгнанні. 22 снежня 1990 года, пасля першых свабодных прэзідэнцкіх выбараў у Польшчы, перадаў сімвалы прэзідэнцкай улады Польскай Рэспублікі новаабранаму прэзідэнту Леху Валенсу.

У 2004 годзе зрабіўся ганаровым кавалерам I класа (Рыцарам Вялікага Крыжа) брытанскага Ордэна Св. Міхала і Св. Юрыя.

Загінуў 10 красавіка 2010 года ў авіякатастрофе пад Смаленскам.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Палітыкі Польшчы
Катэгорыя:Памерлі ў 2010 годзе
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Беластока
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне гарадоў Польшчы
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Варшавы
Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах
Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Монтэ-Касіна
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Кракава
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гданьска
Кутаісі

**Кутаісі** () — горад у Грузіі, цэнтр края Імерэція. З 2012 з’яўляецца парламенцкай сталіцай Грузіі. Горад размешчаны паабапал ракі Рыёні на вышыні 125—300 м над узроўнем мора. Насельніцтва — 147 635 чалавек (2014). Аэрапорт Кутаісі знаходзіцца за 14 км ад гораду. Адлегласць да Тбілісі па чыгунцы — 220 км. Назва гораду паходзіць ад старагрузінскага слова "куата" — камяністы, што характарызуе грунт старажытнай часткі гораду; -ісі — тапанімічны суфікс.

## Насельніцтва 
## Памятныя мясціны 
* Храм Баграта

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Тэнгіз Яўгенавіч Абуладзэ (1924—1994) — савецкі грузінскі кінарэжысёр, педагог. Народны артыст СССР.
* Георгій Самсонавіч Дзацэнідзэ (1910—1976) — геолаг, акадэмік Акадэміі навук Грузінскай ССР, Акадэміі навук СССР.
* Мікалай Якаўлевіч Мар (1865—1934) — усходазнавец, філолаг, гісторык, этнограф і археолаг.

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Грузіі
Генрык Яблоньскі

**Генрык Ян Яблоньскі** (; 27 снежня 1909, Стары-Валішаў — 27 студзеня 2003, Варшава) — польскі палітычны дзеяч, гісторык. Член Польскай Акадэміі Навук (1956), замежны член Акадэміі навук СССР (1966). Ганаровы доктар МДУ (1972).

Сябра ПСП з 1931, затым — член ППР і ПАРП з моманту заснавання. Член ЦК ПАРП у 1948—1981. Член Палітбюро ЦК ПАРП ў 1971—1981, кандыдат у члены Палітбюро у 1970—1971. Дэпутат Сейму ў 1947—1989.

Міністр вышэйшай адукацыі ПНР у 1965—1966. Міністр асветы і вышэйшай адукацыі ПНР у 1966—1972. Старшыня Дзяржаўнага савета ПНР 28 сакавіка 1972-6 лістапада 1985 года.

Узнагароджаны ордэнам Дружбы народаў (1974).

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Палітыкі Польшчы
Дзяржаўная Траццякоўская галерэя

**Дзяржаўная Траццякоўская галерэя**, *ДТГ* () — мастацкі музей у Маскве, заснаваны ў 1856 годзе купцом Паўлам Траццяковым, які меў адну з самых буйных у свеце калекцый рускага выяўленчага мастацтва. Экспазіцыя ў інжынерным корпусе «Рускі жывапіс XI — пачатку XX ст» (, в 10) з'яўляецца часткай Усерасійскага музейнага аб'яднання «Дзяржаўная Траццякоўская галерэя», заснаванага ў 1986 годзе.

## Гісторыя 
, Партрэт Паўла Міхайлавіча Траццякова]]
Павел Траццякоў пачаў збіраць сваю калекцыю жывапісу ў сярэдзіне 1850-х. Гэта праз некаторы час прывяло да таго, што ў 1867 г. для шырокай публікі ў Замаскварэччы была адкрыта «Маскоўская гарадская галерэя Паўла і Сяргея Траццякова». Яе калекцыя налічвала 1276 карцін, 471 малюнак і 10 скульптур рускіх мастакоў, а таксама 84 карціны замежных майстроў.

У жніўні 1892 Павел Міхайлавіч перадаў сваю мастацкую галерэю ў дар гораду Маскве. У зборы да гэтага часу налічвалася 1287 жывапісных і 518 графічных твораў рускай школы, 75 карцін і 8 малюнкаў еўрапейскай школы, 15 скульптур і калекцыя ікон. 15 жніўня 1893 адбылося афіцыйнае адкрыццё музея пад назвай «Маскоўская гарадская галерэя Паўла і Сяргея Міхайлавіча Траццякова».

Галерэя знаходзілася ў доме, які сям'я Траццяковых набыла яшчэ ў 1851 годзе. Па меры росту збору да жылой часткі асабняка паступова прыбудоўваліся новыя памяшканні, неабходныя для захоўвання і дэманстрацыі твораў мастацтваў. Падобныя прыбудовы былі зробленыя ў 1873, 1882, 1885, 1892 і нарэшце ў 1902—1904 гадах, калі з'явіўся знакаміты фасад, распрацаваны ў 1900—1903 гадах архітэктарам  па малюнках мастака В. М. Васняцова. Кіраўніцтва будаўніцтвам ажыццяўляў архітэктар .

, 1900 г.]]

16 студзеня 1913 года карціна Іллі Рэпіна «», якая знаходзілася ў Траццякоўскай галерэі пацярпела ад нажа вандала. Мастаку прыйшлося аднаўляць фактычна зноўку твары намаляваных. Захавальнік Траццякоўскай галерэі , даведаўшыся аб пашкоджанні карціны, кінуўся пад цягнік.

У пачатку 1913 маскоўская гарадская дума абірае Ігара Грабара папячыцелем Траццякоўскай галерэі.

3 чэрвеня 1918 года Траццякоўская галерэя была аб'яўлена «дзяржаўнай уласнасцю Расійскай Федэратыўнай Савецкай Рэспублікі» і атрымала назву Дзяржаўная Траццякоўская галерэя. Дырэктарам музея быў зноў прызначаны Ігар Грабар. Пры яго актыўным удзеле ў тым жа годзе быў створаны Дзяржаўны музейны фонд, які аж да 1927 года заставаўся адной з найважнейшых крыніц папаўнення калекцыі музея.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі
* Сайт, створаны да 150-годдзя Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі 
* Дзяржаўная Траццякоўская галерэя на сайце Art Project
* Рэпрадукцыі карцін Траццякоўскай галерэі
* Абразы са сходу Траццякоўскай галерэі
* Карціны са сходу Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі на паштоўках 
* галерэя ў Маскве. Артыкул у Вялікай савецкай энцыклапедыі.
* Відэа і футажы Траццякоўскай галерыі. Будынак і інтэр'ер 

Катэгорыя:З’явіліся ў 1856 годзе
Катэгорыя:1856 год у Маскве

Катэгорыя:Музеі Масквы
Катэгорыя:Мастацкія музеі Расіі
Катэгорыя:Якіманка
Самцхэ-Джавахеты

**Самцхэ-Джавахеты** () — край, адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Грузіі, размешчана на поўдні краіны мяжуе з Арменіяй і Турцыяй. Цэнтр — горад Ахалцыхэ.

Самцхэ-Джавахеты у дахрысціянскія часы ўваходзіла ў склад Іверыі з II стагоддзя да н. э., іверыя ў барацьбе са з'явішыміся армянскімі царствамі страціла паўднёвую частку сваіх тэрыторый і Самцхэ-Джавахеты ўвайшла ў склад старажытнай дзяржавы Вялікай Арменіі.

У IX — пачатку X стагоддзястаўшы абхазскім царом Баграт III з дынастыі Баграціёні аб'яднаў усе грузінскія княствы, тым самым стаўшы першым царом аб'яднанай Грузіі. Самцхэ і Джавахеты былі далучаеы да Грузіі ў 1008 г.

У 1490 годзе, пасля распаду адзінай Uрузіі тэрыторыя Самцхэ і Джавахеты ўваходзіла ў склад грузінскага княства Самцхэ-Саатабага.

У 1590—1625 гадах тэрыторыя княства паступова скарачалася, царству прыходзілася весці барацьбу з экспансіяй Асманскай імперыі, неўзабаве самцхійская дзяржаўнасць была канчаткова ліквідавана і тэрыторыя акупавана Асманскай імперыяй.

У 1828—1829 гадах пасля руска-туроцкай вайны Самцхэ і Джаванеты былі вызвалены і потым уключаны ў склад Тыфліскай губерні.

На сённяшні дзень уваходзіць у склад Грузіі і ўключае вобласці Месхетыя і Джавахетыя.

Галоўнай гістарычнай славутасцю з'яўляюцца пячорныя манастыры Вардзіа (заснаваны царыцай Тамарай у 1185) і  (VIII ст.). У краі знаходзіцца Баржомі з сусветна вядомай мінеральнай вадой.

Праз рэгіён праходзяць нафтапровад Баку — Тбілісі — Джэйхан і Паўднёвакаўказскі нафтапровад.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Грузіі
Васіль Іосіфавіч Сычоў

**Васі́ль Іо́сіфавіч Сычо́ў** (,  — , ) — беларускі гісторык і археолаг.

## Біяграфія 
Скончыў гісторыка-філалагічны факультэт Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта ў 1975 годзе. У 1979—1982 гадах вучыўся ў аспірантуры Інстытута гісторыі Акадэміі навук БССР (Інстытут гісторыі НАНБ). Працаваў у Гомельскім дзяржаўным універсітэце асістэнтам кафедры гісторыі СССР і ўсеагульнай гісторыі, кафедры гісторыі СССР і БССР з 1975 па 1979, 1982 па 1992 гг., з 1992 асістэнт кафедры гісторыі Беларусі. З 1998 г. па 2012 старэйшы выкладчык кафедры гісторыі Беларусі. Намеснік старшыні Гомельскага аддзялення Добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры.

## Навуковая дзейнасць 
Сфера навуковых інтарэсаў: археалогія Беларусі, гісторыя Беларусі канца XVIII — першай паловы XIX стст.

Аўтар больш за 40 навуковых і навукова-метадычных прац. Адзін з кіраўнікоў сумеснай археалагічнай экспедыцыі ГДУ імя Ф. Скарыны і Гомельскага абласнога аддзялення грамадскага аб’яднання «Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры» ля вёскі Мохаў Лоеўскага раёна.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Ахалцыхэ

**Ахалцыхэ** () — горад у Грузіі, цэнтр краю Самцхэ-Джавахеці.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Лусінэ Абетаўна Закаран
* Вардгес Акопавіч Сурэнянц

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Грузіі
Халід ібн Абдэль Азіз ас-Сауд

**Халід ібн Абдэль Азіз ас-Сауд** ( — ) — 4-ы кароль Саудаўскай Аравіі ў 1975—1982 гадах.

Халід стаў наследным прынцам ў 1965 годзе пасля таго, як яго старэйшы брат Мухамед ібн Абдэль Азіз адмовіўся ад гэтага тытула. Да каранацыі працаваў у ААН. Пры праўленні Халіда ў Саудаўскай Аравіі была створана сучасная інфраструктура, ўдасканалена сістэма аховы здароўя, ажыццёўлена другая прамысловая пяцігодка. Халід аднавіў трывалыя знешнепалітычныя сувязі Саудаўскай Аравіі з ЗША. Халід памёр у 1982 ад сардэчнага прыступу. Яго імем названы міжнародны аэрапорт Эр-Рыяд.

Катэгорыя:Дынастыя Саудзітаў
Катэгорыя:Каралі Саудаўскай Аравіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Саудаўскай Аравіі
Катэгорыя:Памерлі ад сардэчнай недастатковасці
Рача-Лечхумі і Квема Сванеці

**Рача-Лечхумі і Квема Сванеці** () — край, адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Рэспублікі Грузія.

Цэнтр — горад Амбралауры.

## Вядомыя асобы 
* Уча Малакіевіч Джапарыдзэ

## Спасылкі 
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Грузіі
Амбралауры

**Амбралау́ры** () — горад у Грузіі, цэнтр краю Рача-Лечхумі і Квема Сванеці. 

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Грузіі
Самегрэла-Зема Сванеці

**Самегрэла-Зема Сванеці** () — край, адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Рэспублікі Грузія.

Цэнтр — горад Зугдзідзі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Грузіі
Зугдыды

**Зугдыды**, **Зугдзідзі** () — горад (з 1918 года) у Грузіі, цэнтр краю Самегрэла-Зема Сванеці.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Грузіі
Аляксандр Завадскі

**Аляксандр Завадскі** (; , Бендзін, Расійская імперыя — , , ПНР) — польскі дзяржаўны дзеяч, Старшыня Дзяржаўнага савета Польскай народнай Рэспублікі ў 1952—1964 гадах.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў горадзе Бендзін (на той момант — Германская імперыя, цяпер — Польшча). З 1915 года — рабочы па найму ў сельскай гаспадарцы, затым у металургіі і шахтах. У 1922 годзе стаў членам Камуністычнага саюза моладзі Польшчы (КСМП), з 1923 года — член Камуністычнай партыі Польшчы. За сваю рэвалюцыйную дзейнасць быў неаднаразова арыштаваны і правёў у турме больш за 11 гадоў.

З 1939 года — у СССР, удзельнічае ў арганізацыі Саюза польскіх патрыётаў і Войска Польскага. У 1944—1945 гадах — начальнік штаба партызан у Польшчы і намеснік камандуючага Войска Польскага па палітычнай частцы.

Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны ў 1945—1948 гадах быў упаўнаважаным урада ў Сілезіі, затым — ваяводам Дамброўскі-Сілезскага ваяводства. З снежня 1948 года становіцца членам ЦК і Палітбюро ЦК Польскай аб’яднанай рабочай партыі (ПАРП). У 1949—1952 — намеснік старшыні Савета Міністраў.

20 лістапада 1952 стаў Старшынёй Дзяржаўнага савета Польскай народнай Рэспублікі і захаваў за сабой гэтую пасаду да сваёй смерці 7 жніўня 1964 года. Памёр у Варшаве.

Катэгорыя:Члены ПАРП
Катэгорыя:Палітыкі Польшчы
Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны
Катэгорыя:Генералы Польшчы
Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польскай Народнай Рэспублікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сілезскім ваяводстве
Спіс самых высокіх будынкаў Тэхаса

**Спіс самых высокіх будынкаў Тэхаса** ранжыруе па вышыні вышынныя будынкі штата Тэхас, ЗША. Самы высокі будынак Тэхаса — 75-павярховая вежа JPMorgan Chase вышынёй 305 метраў, пабудаваная ў 1982 годзе, якая знаходзіцца ў Х’юстане. Другі і трэці па вышыні будынкі — 71-павярховы небаскроб Wells Fargo Plaza вышынёй 302 метра, Х’юстан і 72-павярховы небаскроб  вышынёй 280 метраў, Далас.

Самым першым высокім будынкам Тэхаса, які адрозніваўся ад усіх астатніх будынкаў сваёй вышынёй з’яўляецца капітолій штата Тэхас вышынёй 94 метра, пабудаваны ў 1888 годзе. Самым першым будынкам Тэхаса вышынёй вышэй за 200 метраў стала 49-павярховая вежа  вышынёй 202 метра, пабудаваная ў 1981 годзе, Х’юстан. Самым першым будынкам Тэхаса вышынёй вышэй за 300 метраў стала 75-павярховая вежа JPMorgan Chase вышынёй 305 метраў, пабудаваная ў 1982 годзе, Х’юстан.

Бум вышыннага будаўніцтва ў Тэхасе прыйшоўся на 1980-я гады. У гэты перыяд былі пабудаваны 21 з 32 будынкаў вышынёй ад 180 метраў, якія існуюць на гэты момант. На гэты момант не будуюцца новыя будынкі вышынёй ад 180 метраў. Прапанавана 3 праекта, вышыня якіх складзе вышэй 180 метраў. У трох гарадах штата Тэхас размешчаны будынкі вышынёй ад 180 метраў: Х’юстан (19), Далас (12), Осцін (1).

__TOC__

## Пабудаваныя будынкі 
У гэтым спісе пералічаны самыя высокія будынкі Тэхаса вышынёй не меней 180 метраў (вышыня вымяраецца па вышыні верхняга архітэктурнага элемента, гэта значыць да верхавіны шпіля). Элементы, якія не з’яўляюцца архітэктурным працягам будынка, напрыклад антэны, не ўлічваюцца. Знак роўнасці (=) у слупку «месца» (№) азначае аднолькавую вышыню двух будынкаў.

## Будынкі, якія будуюцца і прапанаваныя да будаўніцтва 
### Будуюцца 
Па стане на чэрвень 2011 года будаўніцтва новых вышынных будынкаў вышынёй вышэй 180 метраў не вядзецца.

### Прапанаваныя 
## Спіс самых высокіх будынкаў паводле гарадоў Тэхаса 
У спісе прадстаўлены самыя высокія будынкі кожнага з гарадоў Тэхаса з насельніцтвам больш 200 000 чалавек.

## Храналогія найвышэйшых будынкаў Тэхаса 
## Крыніцы 
## Гл. таксама 
* Спіс самых высокіх будынкаў Х’юстана
* Спіс самых высокіх будынкаў Даласа
* Спіс самых высокіх будынкаў Осціна

Катэгорыя:Тэхас
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні ЗША
Тэхас
Катэгорыя:Спісы:ЗША
Катэгорыя:Небаскробы ЗША
Фейсал ібн Абдэль Азіз ас-Сауд

**Фейсал ібн Абдэль Азіз ас-Сауд** (, Эр-Рыяд — ) — 3-ці кароль Саудаўскай Аравіі (1964—1975).

Фейсал — трэці сын Абдэля Азіза ібн Сауда, родапачынальніка Саудаўскай каралеўскай сям’і. Як адзін са старэйшых сыноў, сыграў важную ролю ў кансалідацыі ўлады на Аравійскім паўвостраве ў руках свайго бацькі. У 1925 годзе пад яго камандаваннем войска Саудаўскіх лаялістаў устанавіла кантроль над правінцыяй Хіджаз. За гэта ў 1932 годзе пасля стварэння аб’яднанага каралеўства Саудаўскай Аравіі атрымаў пасаду міністра замежных спраў. Пэўны час прадстаўляў Саудаўскую Аравію ў ААН. Фейсал стаў каралём у 1964 годзе, калі яго брат, Сауд, склаў з сябе паўнамоцтвы і з’ехаў у Жэневу. Праўленне Фейсала адзначылася велізарным ростам нафтаздабычы, што ў спалучэнні з ростам цэнаў на нафту прынесла каралеўству багацце. Гэта дазволіла правесці шэраг кардынальных рэформ у краіне, пабудаваць новую інфраструктуру. Стаўшы каралём, Фейсал не стаў працягваць знешнепалітычную лінію свайго брата. Быў забіты сваім пляменнікам Фейсалам ібн Мусаідам 25 сакавіка 1975 года.

## Спасылкі 
* http://www.al-jazirah.com/2008/20080621/ms1.htm 

Катэгорыя:Дынастыя Саудзітаў
Катэгорыя:Каралі Саудаўскай Аравіі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Саудаўскай Аравіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Саудаўскай Аравіі
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Пастаянныя прадстаўнікі Саудаўскай Аравіі пры ААН
Катэгорыя:Радыёаматары
Альберт Абрахам Майкельсан

**Альберт Абрахам Майкельсан** (; 19 снежня 1852, Стрэльна, Прусія — 9 мая 1931, Пасадэна, ЗША) — амерыканскі фізік, вядомы вынаходствам названай яго імем інтэрфераметрыі Майкельсана і прэцызійнымі вымярэннямі хуткасці святла. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1907) «за стварэнне дакладных аптычных інструментаў і спектраскапічныя і метралагічныя даследаванні, выкананыя з іх дапамогай».

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Вучоныя ЗША
Карл Фердынанд Браўн

**Карл Фердынанд Браўн** (; ,  — , ) — нямецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы ў 1909 годзе сумесна з Г. Марконі «за выдатны ўклад у стварэнне бесправаднай тэлеграфіі».Інтэнсіўна ўдзельнічаў у распрацоўцы тэхнічнага прымянення электрамагнітных хваль. Вынаходнік кінескопа (катодна-прамянёвай трубкі). У нямецкамоўных краінах кінескоп да гэтага часу называюць трубкай Браўна.

Стваральнік навуковай школы па радыёфізіцы.

## Біяграфія 
Скончыў Берлінскі ўніверсітэт у 1872 годзе. З 1876 года прафесар Марбургскага ўніверсітэта, з 1883 года Вышэйшай тэхнічнай школы ў г.Карлсруэ, з 1885 года Цюбінгенскага ўніверсітэта (заснавальнік і кіраўнік Фізічнага інстытута пры ім). У 1880—1883 гадах і з 1895 года ў Страсбургскім універсітэце (прафесар і дырэктар Фізічнага інстытута). З 1915 года ў ЗША.

Аўтар навуковых прац па радыётэхніцы, радыёфізіцы, бесправаднай телеграфіі. Выявіў аднабаковую праводнасць у крышталях сульфідаў металаў (1874), што прывяло да стварэння крыштальнага дэтэктара. Абгрунтаваў прапанаванае А. Л. Ле Шацелье правіла зрушэння тэрмадынамічнай раўнавагі (1887). Сканструяваў першую электронна-прамянёвую трубку (трубка Браўна, 1897). Вынайшаў вагальны контур значнай ёмістасці з малым затуханнем (ланцуг Браўна, 1898). Вынайшаў і запатэнтаваў (1899) індуктыўную сувязь паміж раздзеленымі антэнай і іскравым разраднікам праз высокачастотны трансфарматар (перадатчык Браўна), што дазволіла выпрамяняць у прастору значна большую энергію. Прапанаваў некалькі тыпаў антэн, у т.л. рамачную (1913).

Член-карэспандэнт Берлінскай АН (1914).

## Гл. таксама 
* Прынцып Ле Шацелье-Браўна

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — 472 с.: іл.

## Спасылкі 
* *А. И. Климин, В. А. Урвалов*. Фердынанд Браўн — лаўрэат Нобелеўскай прэміі ў галіне фізікі // «Электросвязь» № 8, 2000 г. (на сайце «Виртуальный компьютерный музей»)
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Сайт, прысвечаны катода-прамянёвай трубцы 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Фізікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Рута пахучая

**Рута духмяная**, **Рута пахучая**, **Бута пахучая** (*Ruta graveolens*) — травяністая шматгадовая расліна з моцным пахам, расце ў дзікім стане ў паўднёвай Еўропе і Крыму, па камяністых, асветленых сонцам, месцах.

## Назва 
Рута пахучая, рута, зіма-зелень.

## Батанічнае апісанне 
Рута духмяная — травяністая шматгадовая расліна, мае моцны водар, дасягае ў вышыню 50-100 см.

Сцябло прамастаячае, разгалінаванае, дравяністае ў падножжа.

Лісце — чарговыя, падоўжана-яйкападобная, двойчы-тройчыперыстарассечаная, кароткачаранковая, мясістая, блакітнавата-зялёныя.

Кветкі — дробныя, на кароткіх кветаножках, зелянява-жоўтага колеру, пяціпялёсткавыя, з дзесяццю тычачкамі, сабраны ў суквецце мяцёлку. Цвіце ў чэрвені — жніўні.

Формула кветкі: {{Nobr|\ast K_5 \; C_5 \; A_{5+5} \;  G_{(\underline{4-5})}}}

Плод — шарападобная чатырохгнёздная каробачка. Насенне бурае, дробнае, даўжынёй 1-1,5 мм.

## Хімічны састаў 
У траве руты ўтрымліваецца эфірнае масла (0,25—1,2 %), вітамін С (156,6 мг%), дубільныя рэчывы, фуранакумарыны, алкалоіды і флавангліказід рутын, бергаптэн, горкія і дубільныя рэчывы.

Расліна атрутна. Пры перадазаванні выклікае цяжкія атручванні.

## Значэнне і ўжыванне 
Разводзіцца рута дзеля маладога лісця, якое ідзе як заправа да страў, для пасыпкі бутэрбродаў і ў воцат (смак, які нагадвае не то часнок, не то цыбулю), а таксама ў якасці лекаў, для чаго расліна зразаецца перад самым цвіценнем і затым сушыцца. У Расіі, у сярэдняй яе паласе, рута вымярзае і разводзіцца толькі як аднагадовая расліна. Высейваецца рута рана ўвесну на насенную граду, адкуль перасаджваецца на сталую граду. Размножваюць руту падзелам кустоў увесну ці чаранкамі, разразаючы і акараняючы іх у парніках, каб улетку высадзіць на грады.

Дапаможнік па ароматэрапіі рэкамендуюць скарыстоўваць рутавае масла пры болях галавы і вушэй, вывіхах і рэўматызме.

У медыцыне ўжываецца ў якасці спазмалітыку. Выкарыстоўваецца для лячэння бяссоніцы, галаўнога болю, неўрозаў і інш.

Ужываецца ў выглядзе настойкі пры нервовых засмучэннях, спазмах цягліц страўніка і кішачніка і як глістагонны сродак. Настой з лісця ўжываецца для ваннаў пры скурных захворваннях.

У народнай медыцыне адвар травы п’юць пры захворваннях сэрца, засмучэнні нервовай сістэмы, галавакружэнні, ад паноса, ліхаманкі і маткавых крывацёкаў.

## Спасылкі 
* 
* Рута пахучая 
* Ruta graveotens L.

Катэгорыя:Рутавыя
Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Спецыі