open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Артаганальная група

**Артаганальная група** — група ўсіх лінейных пераўтварэнняў n-мернай вектарнай прасторы V над полем k, якія захоўваюць фіксаваную невыраджаную квадратычную форму Q на V (гэта значыць такіх лінейных пераўтварэнняў \varphi, што Q(\varphi(v))=Q(v) для любога v\in V).

## Абазначэнні і звязаныя вызначэнні 
* Элементы артаганальнай групы называюцца **артаганальнымі** (адносна Q) **пераўтварэннямі** V, а таксама аўтамарфізмамі формы Q (дакладней, аўтамарфізмамі прасторы V *адносна* формы Q).
* Абазначаецца O_n, O_n(k), O_n(Q) і т. п. Калі квадратычная форма не абазначана відавочна, то маецца на ўвазе форма, якая задаецца сумай квадратаў каардынат, г. зн. якая выражаецца адзінкавай матрыцай.
* Над полем рэчаісных лікаў, артаганальная група незнакавызначай формы з сігнатурай (l плюсаў, m мінусаў) дзе n = l + m, абазначаецца O(l,m.

## Уласцівасці 
* У выпадку, калі характарыстыка асноўнага поля больш за два, то з Q звязана невыраджаная сіметрычная білінейная форма F на V, якая выражаецца формулай

*: F(u,\;v)=Q(u+v)-Q(u)-Q(v).

: Тады артаганальная група складаецца ў дакладнасці з тых лінейных пераўтварэнняў прасторы V, якія захоўваюць F, і абазначаецца праз O_n(k,\;F) або (калі ясна аб якім полі k і форме F ідзе гаворка) проста праз O_n.

* Калі B — матрыца формы F ў нейкім базісе прасторы V, то артаганальная група можа быць атаясамлена з групай ўсіх такіх матрыц A з каэфіцыентамі ў k, што

*: A^TBA=B.
*: У прыватнасці, калі базіс такі, што Q з'яўляецца сумай квадратаў каардынат (гэта значыць, матрыца B адзінкавая), то такія матрыцы A называюцца *артаганальнымі*.

* Над полем рэчаісных лікаў, група O_n({\mathbb R},\;V) кампактная тады і толькі тады, калі форма Q знакавызначана.

## Іншыя групы 
Артаганальная група з'яўляецца падгрупай поўнай лінейнай групы GL(n). Элементы артаганальнай групы, вызначнік якіх роўны 1 (гэта ўласцівасць не залежыць ад базісу), утвараюць падгрупу — спецыяльную артаганальную групу SO(n,Q), якая абазначае гэтак жа як і артаганальную групу але з даданнем літары «S». SO(n,Q), па пабудове, з'яўляецца таксама падгрупай спецыяльнай лінейнай групы SL(n).

## Гл. таксама 
* Група Лі
* Тапалагічная група

Катэгорыя:Групы Лі
Амяліна (Брэсцкі раён)

**Амялі́на** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Чарнаўчыцкага сельсавета. Размешчана за 21 км на поўнач ад Брэста, за 16 км ад чыгуначнай станцыі Матыкалы.

Цэнтр сельскагаспадарчага рэспубліканскага ўнітарнага даччынага прадпрыемства «Амялінна».

## Назва 
Фіксавалася лідскае прозвішча Амелевіч, горадзенскае Амель. Ёсць літоўскае *Ameliūnas*, латышскае *Amels*.

## Гісторыя 
Паводле пісьмовых крыніц вядома з XIX стагоддзя як вёска, цэнтр аднайменнага маёнтка — дзяржаўная ўласнасць у Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. У 1870 годзе адносілася да Цюхінскай сельскай грамады. У 1862 годзе пазначана ў ліку сёл Чарнаўчыцкага царкоўнага прыхода. У 1882 годзе дзейнічала царкоўна-прыходская школа. У 1897 годзе працаваў хлебазапасны магазін.

У 1905 годзе ў Турноўскай воласці Брэсцкага павета. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Турноўскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну 6 вяскоўцаў загінулі, 3 прапалі без вестак.

## Інфраструктура 
* Клуб
* Магазін
* Жывёлагадоўчая ферма

## Насельніцтва 
* 247 рэвізскіх душ (1858)
* 66 двароў, 517 жыхароў (1897)
* 540 жыхароў (1905)
* 52 двары, 213 жыхароў (1921)
* 297 жыхароў (1959)
* 218 жыхароў (1970)
* 71 гаспадарка, 171 жыхар (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чарнаўчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Спецыяльная ўнітарная група

**Спецыяльная унітарная група** — група унітарных матрыц зададзенага парадку з вызначнікам роўным 1 і здабыткам матрыц як групавой аперацыяй; для матрыц памерам n\times n абазначаецца \mathrm{SU}(n).

Спецыяльная унітарная група з'яўляецца падгрупай унітарнай групы \mathrm U (n), якая складаецца з усіх унітарных матрыц n \times n.

## Генератары 
### \mathrm{SU}(2) 
Для групы \mathrm{SU}(2) генератары вядомыя як матрыцы Паўлі:

### \mathrm{SU}(3) 
Аналагам матрыц Паўлі для \mathrm{SU}(3) служаць матрыцы Гел-Мана:

Генератары для \mathrm{SU}(3) вызначаюцца як T з выкарыстаннем суадносін:

:T_a = \frac{\lambda_a}{2}.

Яны падпарадкоўваюцца наступным суадносінам:

* \left[T_a, T_b \right] = i \sum_{c=1}^8{f_{abc} T_c}, дзе f — *структурная канстанта*, значэнні якой роўныя:
::: f^{123} = 1, 
::: f^{147} = f^{165} = f^{246} = f^{257} = f^{345} = f^{376} = \frac{1}{2}, 
::: f^{458} = f^{678} = \frac{\sqrt{3}}{2} \,;
* \operatorname{tr}(T_a) = 0.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Physics 558 — Lecture 1, Winter 2003 

## Гл. таксама 
* Спецыяльная артаганальная група

Катэгорыя:Групы Лі
Гваздзік картузіянскі

**Гваздзік картузіянскі** (*Dianthus carthusianorum*) — кветкавая расліна роду  сямейства .

## Апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з нешматлікімі прамастойнымі або прыўзнятымі голымі кветканоснымі парасткамі вышынёй 15—70 см і галінастым карэнішчам, ад якога адыходзяць вегетатыўныя парасткі. Лісце супраціўнае, лінейнае, каля асновы зрастаецца ў похву. Кветкі на кароткіх кветаножках, каля асновы з бурымі або чарнаватымі ланцэтнымі доўгавостраканцовымі лускавінкамі, сабраны па 3—8 у верхавінкавае галоўчатае суквецце. Чашачка пурпуровая, пяцізубчатая, да сярэдзіны абхвачана шырокаяйкападобнымі, шылападобна звужанымі лускавінкамі. Вяночак ружовы або пурпурова-чырвоны. Плод — прадаўгаватая каробачка.

## Пашырэнне 
Пашырэнне: Сярэдняя і Паўднёвая Еўропа, Заходняе Міжземнамор’е, Балканы, Турцыя. Натуралізавалася на тэрыторыі Паўночнай Амерыкі. Знаходзіцца на тэрыторыі Беларусі ў асобных лакалітэтах на ўсходняй мяжы пашырэння. Месцы росту: сасновыя, шыракаліста-сасновыя і шыракалістыя лясы, сухадольныя лугі на пясчаных глебах, лясныя паляны, узлескі і прасекі, чыгуначныя насыпы; расце невялікімі, нярэдка даволі буйнымі групамі або асобнымі экземплярамі.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў чэрвені—верасні, пладаносіць у верасні—кастрычніку. Размнажаецца насеннем.

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўная расліна.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гваздзік
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Мангоры

**Мангоры** (саманазвы: *Mongghul, Mangghuer*, ) або **ту** (), **белыя манголы** (саманазва: *Chahan Mangguer*, ) — народ, адна з 56 афіцыйных нацыянальных меншасцяў Кітая. Жывуць пераважна ў правінцыях Ганьсу і Цынхай. Агульная колькасць (2010 г.) — 289 565 чал.

## Паходжанне і гісторыя 
Згодна паданням саміх мангораў, іх продкамі былі манголы, воіны Чынгісхана, якія ажаніліся з дзяўчынамі тыбецкіх пастухоў *хуэр*. Гэта пацвярджаецца і кітайскімі пісьмовымі крыніцамі, якія адзначаюць наяўнасць аселых манголаў вакол Сініна на працягу XIII — XVI стст.

Пасля кітайскай рэвалюцыі 1911 г. мангоры падтрымалі сям’ю Ма, якая кантралявала мясцовых палявых камандзіраў і падпарадкоўвалася Гаміньдану. У 1949 г. канчатковую перамогу атрымалі камуністы. На землях мангораў адбылася аграрная рэформа. У 1954 г. мангоры былі прызнаны ў КНР этнічнай меншасцю і атрымалі аўтаномію.

## Асаблівасці культуры 
Першасным заняткам мангораў з’яўлялася качавая жывёлагадоўля, утрыманне авечак і коз. Дадатковую ролю адыгрывала паляванне. Але ўжо ў эпоху Мін многія мангоры пераходзілі да земляробства. Пасля аграрнай рэформы 1949 г. яно ператварылася ў асноўны занятак.

Традыцыйна качавыя мангоры жылі ў юртах. Земляробы будавалі невялікія паселішчы з раскіданай планіроўкай. Жытлы мелі выгляд паўзямлянак. У нашы дні жывуць у буйных сучасных паселішчах. Нацыянальныя строі прадстаўлены доўгімі прыталенымі кашулямі з высокімі каўнярамі, яркімі ўзорамі. Жанчыны носяць хусткі, упрыгожваюцца званкамі, біжутэрыяй. Мужчыны абмотваюць ногі тканінай. Народная кулінарыя ўключае смажаныя аладкі, смажаную локшыну з мясам, чай з маслам і соллю.

Мангоры маюць багаты фальклор, славяцца эпічнымі паэмамі, шматлікімі казкамі, танцамі і песнямі. Раз на год арганізуецца пастушы фестываль *хуэр*, на які збіраюцца ўсе мангорскія песняры. Новы год па месячным каляндары суправаджаецца святам *надун*.

## Мова 
Мова мангораў належыць да мангольскай групы моў. Падзяляецца на тры дыялекты. У паўсядзённым жыцці мангоры карыстаюцца кітайскай або тыбецкай графікай, хаця заходнееўрапейскімі навукоўцамі ў 1970-ыя гг. для іх быў складзены алфавіт на аснове лацінкі і кітайскімі — на аснове кітайскай графікі.

## Рэлігія 
Большасць вернікаў — будысты, прыхільнікі вучэння ваджраяна. Захаваліся некаторыя шаманісцкія рытуалы. У 1915—1949 гг. сярод мангораў актыўна дзейнічалі хрысціянскія місіянеры, аднак у выніку культурнай рэвалюцыі распаўсюджанне хрысціянства было спынена.

## Спасылкі 
* Tu Ethnic Minority 
* The Tu ethnic minority
* Language Materials of China’s Monguor Minority
* Clothes of the Tu People 

Катэгорыя:Народы Кітая
Катэгорыя:Мангольскія народы
Катэгорыя:Манголы
Чорнае (возера, Чашніцкі раён)

**Чо́рнае** — возера ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Югна, за 21 км у напрамку на поўдзень ад Чашнікаў, за 3 км на поўнач ад аграгарадка Чарэя.

Плошча паверхні возера 0,14 км². Даўжыня 0,98 км, найбольшая шырыня 0,23 км, даўжыня берагавой лініі 2,28 км. Найбольшая глыбіня возера каля 4 м, сярэдняя 2,4 м. Аб'ём вады ў возеры 0,33 млн. м³. Плошча вадазбору 3,2 км².
Катлавіна Чорнага возера тэрмакарставага тыпу, выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй 5—9 м, складзеныя з суглінкаў. Берагавая лінія звілістая. Берагі сплавінныя (шырыня сплавіны да 15 м). У паўночнай і паўднёвай частках пойма шырынёй ла 100 м. Дно возера выслана крэменязёмістым сапрапелем. Возера эўтрофнае, бяссцёкавае. Зарастае каля 85 % плошчы возера.

Паміж Чорным возерам і Чарэйскім пралягае аўтамабільная дарога .

## Літаратура 
Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Чашніцкага раёна
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Вялікія Сухарэвічы

**Вялі́кія Сухарэ́вічы** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Чарнаўчыцкага сельсавета. Размешчаны за 16 км на поўнач ад Брэста.

У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Садрассвет» (цэнтр — в. Вістычы).

## Гісторыя 
У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. Уваходзіла ў склад маёнтка Вістычы. У 1858 годзе ўладанне пана Ягміна. У 1897 годзе ў Матыкальскай воласці Брэсцкага павета, дзейнічала школа граматы.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Матыкальскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 17 жыхароў. У 1940—1954 гадах вёска ўваходзіла ў склад Казловіцкага сельсавета, да 8 верасня 1959 года — у склад Цюхініцкага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 111 сялянскіх душ (1858)
* 35 двароў, 218 жыхароў (1897)
* 286 жыхароў (1905)
* 24 двары, 106 жыхароў (1921)
* 170 жыхароў (1959)
* 106 жыхароў (1970)
* 8 гаспадарак, 22 жыхары (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чарнаўчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Блювінічы

**Блюві́нічы** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Чарнаўчыцкага сельсавета. Размешчаны за 21 км на поўнач ад Брэста, за 5 км ад чыгуначнай станцыі Матыкалы.

У складзе СВК «Чарнаўчыцы» (цэнтр — в. Чарнаўчыцы).

## Назва 
Паводле В. Жучкевіча, тапонім паходзіць ад прозвішча Блювініч.

З іншага боку — на польскай карце 1933 г. назва фігуруе як **Блювэнічы** (*Bluwenicze*).

Фіксавалася паўночналітоўскае прозвішча Блювэніс (1825 г., Салочай блізка Біржаў).

## Гісторыя 
Паводле пісьмовых крыніц вядомы з XV стагоддзя ў Берасцейскім старостве Троцкага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Вялікі князь Казімір IV падараваў Блювінічы пану Л. Шальмічу.

Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, у Слонімскай, з 1797 года — у Літоўскай, з 1801 года — у Гродзенскай губернях. Уваходзіла ў склад маёнтка Дзям’янавічы. У 1858 годзе ўладанне памешчыка Баяроўскага. У 1870 годзе вёска — цэнтр сельскай грамады, якая мела 242 дзесяціны зямлі. У 1897 годзе працавалі хлебазапасны магазін і карчма.

У 1905 годзе ў Турноўскай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Турноўскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну 10 вяскоўцаў загінулі.

У сакавіку 1949 года арганізаваны калгас імя Лысенкі, які аб’яднаў 27 гаспадарак з 50. У 1960-я гады ўвайшоў у калгас «Іскра». Да 1970-х гадоў дзейнічала торфапрадпрыемства «Блювінічы».

## Насельніцтва 
* 173 сялянскія душы (1858)
* 50 двароў, 338 жыхароў (1897)
* 391 жыхар (1905)
* 65 двароў, 389 жыхароў (1921)
* 66 двароў, 280 жыхароў (1940)
* 220 жыхароў (1959)
* 175 жыхароў (1970)
* 56 гаспадарак, 109 жыхароў (1997)
* 44 гаспадаркі, 185 жыхароў (2005)

## Вядомыя асобы 
* Клаўдзія Каліна (1925—1994) — беларуская пісьменніца.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чарнаўчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Антыёх IX Кізікскі

**Антыёх IX Кізікскі (Кізікен)** (; пам. 95 да н.э.) — кіраўнік часткі тэрыторыі дзяржавы Селеўкідаў (з 114 да н.э.). Сын Антыёха VII Сідэта і Клеапатры Тэі.

## Біяграфія 
Пасля смерці бацькі ў Парфіі і вяртання дзядзькі Дэметрыя II Нікатара да ўлады ў 129 годзе да н.э. маці Антыёха адправіла сына ў горад Кізік (знаходзіўся на беразе Мармуровага мора). Ад гэтага ён атрымаў сваю мянушку «Кізікскі».

Антыёх вярнуўся ў 116 годзе да н.э. у Сірыю і прад’явіў правы на прастол. Краінай тады кіраваў яго стрыечны (зводны) брат Антыёх VIII Грып. Пачалася міжусобная вайна, у якой у 112 годзе да н.э. загінула жонка Антыёха Клеапатра, забітая па загадзе жонкі Антыёха VIII Трыфены. Праз год Антыёх разбіў брата, захапіў у палон і забіў Трыфену. Урэшце, краіна была падзелена паміж братамі. Антыёху дасталіся Келесірыя і Фінікія.

У 96 годзе да н.э. Антыёх VIII быў забіты сваім саветнікам Гераклеонам, а ў наступным годзе сын Антыёха VIII Селеўк VI Эпіфан захапіў Антыёха Кізікскага і загадаў пакараць яго смерцю (па іншых крыніцах, Антыёх скончыў з сабой, каб пазбегнуць палону). Яго сын Антыёх X Эўсебес працягнуў барацьбу з сынамі Антыёха VIII.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Селеўкіды
Катэгорыя:Цары дзяржавы Селеўкідаў
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі II стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Цары сірыйскія
Апалоній Родаскі

**Апалоній Родаскі** () — паэт і граматык, нарадзіўся каля 290 г. да н.э. у Александрыі (па іншых звестках, у Наўкрацісе).

Твор яго «Арганаўтыка», напісаны ў духу, зусім процілеглым таму, у якім пісаліся звычайна паэтычныя творы александрыйскай школы, не меў ніякага поспеху; гэта пацягнула за сабой сварку з яго настаўнікам Калімахам, пасля чаго ён пакінуў Александрыю і адправіўся на Родас. Тут ён перапрацаваў «Арганаўтыку» і здабыў сабе неўзабаве як настаўнік і пісьменнік такую славу, што родасцы даравалі яму грамадзянства. Пазней ён вярнуўся ў Александрыю і стаў кіраўніком бібліятэкі (як пераемнік Зенадота і папярэднік Эратасфена).

Яго граматычныя сачыненні, як і некаторыя вершы, зніклі, за выключэннем некалькіх урыўкаў; захавалася толькі «Арганаўтыка», у якой больш праявілася вучонасць і стараннасць, чым паэтычны талент, хоць некаторым месцам нельга адмовіць у паэтычнай прыгажосці.

Рымляне вельмі высока цанілі гэты твор; Публій Тэрэнцій Варон перавёў яго, Вергілій і асабліва Валерый Флак пераймалі яго стыль; мноства каментарыяў на гэту паэму даказваюць, як рупліва ёю займаліся.

## Літаратура 
### Тэксты і пераклады 
* У «Loeb classical library» паэма выдадзена пад № 1, адкрыўшы серыю (нядаўна выйшла новае выданне).
* У серыі «Collection Budé» «Арганаўтыка» выдадзена ў 3 тамах.

### Даследаванні 
* *Папаринска, Вита Ю*. Жизнь и творчество Аполлония Родосского. Рига: ЛГУ, 1989.
* *Чистякова Н. А.* Эллинистическая поэзия: Литература, традиции и фольклор. Л.: Изд-во ЛГУ, 1988, 101—118.
* *Антипенко А. Л.* Путь предков. Традиционные мотивы в «Аргонавтике» Аполлония Родосского. М.: Ладомир. 2005. 318 стр. ISBN 5-86218-417-1
* *Schmakeit, Iris Astrid.* Appolonios Rhodios und die attische Tragödie. Gattungsüberschreitende Intertextualität in der alexandrinischen Epik : : proefschr… / door Iris Astrid Schmakeit ; Rijksuniv. Groningen Groningen, 2003—315. [6] стар.;24 см+Stellingen (1 л.) — Рэз. нідэрл.. — Бібліягр.: стар. 292—310.

### Схоліі да паэмы 
* Выданне Меркеля і Кіля са схоліямі (1854).
* Новае выданне схолій апублікавана Вендэлем (1958 год).

## Спасылкі 
* 
* Выданне Муні (1912) (грэч.)
* Грэчаскі тэкст і англійскі пераклад Сітона
* Англійскі пераклад 1889 года
* Французскі пераклад Віль дэ Мірмона (1892)

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія паэты
Катэгорыя:Паэты Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Паэты III стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Філолагі Старажытнай Грэцыі
Граматык

**Граматык** — сярэднявечная прафесія: вучоны, які займаецца граматыкай. 

Слова можа азначаць таксама:
* Саксон Граматык (каля 1140 — пасля 1208 года) — дацкі летапісец.
* Кратэс граматык (II стагоддзе да н.э.)  — граматык і філосаф з Кілікіі; стваральнік мадэлі глобуса.

## Гл. таксама 
* Граматыка, значэнні
Антыёх XIII Дыяніс Калінік

**Антыёх XIII Дыяніс Філапатар Калінік** вядомы таксама як **Азіяцкі** — цар Сірыі ў 88— 87 да н.э. і 68-67 да н.э. з роду Селеўкідаў. Антыёх выхоўваўся ў Азіі і з-за гэтага атрымаў сваю мянушку.

## Біяграфія 
Ён быў сынам цара Антыёха X Еўсеба і , якая выступала ў якасці рэгента пры хлопчыку пасля смерці яго бацькі. Мала таго, што яна не ў стане была атрымаць прызнанне сваіх прэтэнзій на трон Егіпта, але яна таксама страціла кантроль над большай часткай Сірыі

Праз некаторы час Тыгран заваяваў Сірыю і Клеапатра адправілася ў Рым прасіць дапамогі. Яны былі там у 75-73 гадах да н.э, і маці спрабавала дамагчыся для сваіх сыноў прастола Егіпта. Пасля звяржэння Тыграна рымлянамі Антыёх быў адноўлены на пасадзе цара па прапанове Лукула і кіраваў невялікім царствам з Антыёхіі.

Пасля ўварвання ў Сірыю арабскіх плямёнаў Антыёх быў забіты ў Эмесе, што вымусіла Пампея зрабіць Сірыю рымскай правінцыяй.

## Литература 
* Peter Green, *Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age* (1990), pp.&nbsp;552, 553, 658, 659
* Edwyn R. Bevan, *The House of Seleucus* (1902), p.&nbsp;263

## Спасылкі 
* Антыёх XIII Дыяніс Філапатар Калінік

Катэгорыя:Селеўкіды
Катэгорыя:Цары дзяржавы Селеўкідаў
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі I стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Цары сірыйскія
Дружба (Брэсцкі раён)

**Дру́жба** (, .

30 ліпеня 1964 года Скорбічы перайменаваны ў Дружбу.

## Насельніцтва 
* 246 жыхароў (1860)
* 246 рэвізскіх душ (1870)
* 61 двор, 484 жыхары (1897)
* 484 жыхары (1905)
* 26 двароў, 170 жыхароў (1921)
* 89 двароў, 278 жыхароў (1940)
* 340 жыхароў (1959)
* 269 жыхароў (1970)
* 68 гаспадарак, 211 жыхароў (1997)
* 58 гаспадарак, 137 жыхароў (2005)

## Славутасці 
* Селішча-1 перыяду ранняга сярэднявечча (IX—X стагоддзі), за 0,2 км на поўнач ад вёскі, уздоўж правага берага р. Лясная — 
* Селішча-2 перыяду ранняга сярэднявечча (IX—X стагоддзі), на поўнач ад селішча-1, за безыменным ручаём — 
* Бескурганны могільнік перыяду ранняга жалезнага веку (IV—I стагоддзі да н.э.), на паўднёвым ускрайку вёскі — 

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чарнаўчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі
Антыёх X Еўсеб Філапатар

**Антыёх X Еўсеб Філапатар**, ці **Антыёх X Набожны** (*«Еўсеб»* — *«набожны»*, *«Філапатар»* — *«які любіць свайго бацьку»*, пам. каля 83 да н.э.) — цар Сірыі (у 95—83 да н.э.) з роду Селеўкідаў. Сын Антыёха IX Кізікскага і Клеапатры IV.

## Біяграфія 
Антыёх быў адным з прэтэндэнтаў на прастол у міжусобнай барацьбе апошніх Селеўкідаў. Пасля пачатку кіравання ў 95 годзе да н.э. яго першым дасягненнем была перамога над сваім стрыечным братам Селеўкам VI Эпіфанам. Гэта было помстай за смерць бацькі, забітага Селеўкам VI.

Пасля гэтага Антыёх стаў кіраваць Антыёхіяй і яе наваколлямі, удзельнічаючы ў бесперапыннай барацьбе супраць чатырох братоў Селеўка VI, набатэеў і парфян. Для ўмацавання сваёй улады ў 95 годзе да н.э. ажаніўся са сваёй мачахай .

Дата яго звяржэння дакладна не невядома. Іосіф Флавій меркаваў, што ён быў забіты каля 90 гады да н.э. у бітве з парфянамі і яго ўладаннямі ў Антыёхіі завалодаў Філіп I Філадэльф. Апіян паведамляў, што Антыёх быў пераможаны падчас уварвання ў Сірыю армянскага цара Тыграна II Вялікага каля 83 года да н.э., але дзеянні Антыёха не паказаны. Яго сын Антыёх XIII Азіяцкі быў зроблены царом пасля перамогі рымскага вайскавода Лукула над Тыгранам II.

## Спасылкі 
* Рыжов К. Все монархи мира. Древняя Греция. Древний Рим. Византия

Катэгорыя:Селеўкіды
Катэгорыя:Цары дзяржавы Селеўкідаў
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі I стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Цары сірыйскія
Зелянец

Назву **Зеляне́ц** маюць:
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Зелянец — вёска ў Брэсцкім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Зелянец — вёска ў Карэліцкім раёне
Сінін

**Сіні́н** () — горад, адміністрацыйны цэнтр кітайскай правінцыі Цынхай. Насельніцтва (2010 г.) — 2 208 708 чал.

Сінін знаходзіцца ў горнай мясцовасці на вышыні 2 275 м. Вядомы з канца 1 тысячагоддзя да н. э. як важнае гандлёвае месца на Вялікім шаўковым шляху. У 1949 г. стаў адміністрацыйным цэнтрам Цынхая.

У наш час Сінін з’яўляецца буйным прамысловым і транзітным цэнтрам Заходняга Кітая, што адмоўна ўплывае на мясцовую экалогію. Лічыцца адным з найбольш забруджаных гарадоў краіны.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Гарады правінцыі Цынхай
Івахнавічы

**Іва́хнавічы** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Чарнаўчыцкага сельсавета. Размешчаны за 20 км на паўночны ўсход ад Брэста, за 13 км ад чыгуначнай станцыі Жабінка.

У складзе СВК «Чарнаўчыцы» (цэнтр — в. Чарнаўчыцы).

## Гісторыя 
У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні, уваходзіла ў склад маёнтка Чарнаўчыцы. У 1858 годзе ўладанне графаў Грабоўскіх. У 1897 годзе вёска ў Турнянскай воласці, дзейнічалі хлебазапасны магазін і карчма.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Турнянскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну фашысты знішчылі 3 двары; 6 вяскоўцаў загінулі на фронце, 3 — у партызанах.

У кастрычніку 1949 года арганізаваны калгас імя Андрэева, у які ўвайшлі 48 гаспадарак са 109. У выніку ўзбуйненняў калгасаў вёска зрабілася падраздзяленнем калгаса «Іскра».

## Інфраструктура 
* Фельчарска-акушэрскі пункт
* Клуб
* Бібліятэка

## Насельніцтва 
* 263 сялянскія душы (1858)
* 69 двароў, 545 жыхароў (1897)
* 37 двароў, 219 жыхароў (1921)
* 81 двор, 280 жыхароў (1940)
* 346 жыхароў (1959)
* 256 жыхароў (1970)
* 59 гаспадарак, 144 жыхары (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чарнаўчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Вулька (Брэсцкі раён)

**Ву́лька** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Чарнаўчыцкага сельсавета. Размешчана за 21 км на поўнач ад Брэста, за 5 км ад чыгуначнай станцыі Матыкалы.

У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Садрассвет» (цэнтр — в. Вістычы).

## Гісторыя 
У XVIII стагоддзі вёска — дзяржаўная ўласнасць у складзе Берасцейскай эканоміі. Акрамя феадальнага чыншу, сяляне плацілі падымны падатак. Яго памер у 1767 годзе складаў 71 злоты і 12 грошаў. Другой грашовай павіннасцю на карысць дзяржавы была гіберна — падатак на ўтрыманне войска зімой. У 1767 годзе гіберна вёскі складала 31 злоты і 20 грошаў.

Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, у Слонімскай, з 1797 года — у Літоўскай, з 1801 года — у Гродзенскай губернях. Уваходзіла ў склад маёнтка Кавярдзякі. У 1860 годзе належала Ф. Ягміну. У 1870 годзе цэнтр Вулькаўскай сельскай грамады.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Матыкальскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У 1940—1954 гадах вёска ўваходзіла ў склад Казловіцкага сельсавета, да 8 верасня 1959 года — у склад Цюхініцкага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 65 рэвізскіх душ (1870)
* 21 двор, 124 жыхары (1876)
* 14 двароў, 97 жыхароў (1897)
* 136 жыхароў (1905)
* 10 двароў, 57 жыхароў (1921)
* 85 жыхароў (1959)
* 67 жыхароў (1970)
* 7 гаспадарак, 23 жыхары (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чарнаўчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Малая Курніца

**Мала́я Курні́ца** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Чарнаўчыцкага сельсавета. Размешчана за 12 км на поўнач ад Брэста.

У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Садрассвет» (цэнтр — в. Вістычы).

## Гісторыя 
У XIX стагоддзі вёска — дзяржаўная ўласнасць у Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. Уваходзіла ў склад маёнтка Курніца. У 1897 годзе вёска ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета, працаваў хлебазапасны магазін.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Косіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 7 вяскоўцаў.

Да 3 чэрвеня 1957 года вёска ўваходзіла ў склад Чэрнеўскага сельсавета.  .

## Насельніцтва 
* 109 сялянскіх душ (1858)
* 34 двары, 240 жыхароў (1897)
* 267 жыхароў (1905)
* 12 двароў, 58 жыхароў (1921)
* 243 жыхары (1959)
* 168 жыхароў (1970)
* 32 гаспадаркі, 70 жыхароў (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чарнаўчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Мельхіёр Ваньковіч

Імя **Мельхіёр Ваньковіч** мелі некалькі асоб:

* Мельхіёр Аляксандравіч Ваньковіч (1775—1842), ігуменскі павятовы суддзя (1799—1802), старшыня II Дэпартамента Мінскага Галоўнага суда
* Мельхіёр Каралевіч Ваньковіч (1843—1892), уласнік маёнтка Калюжыцы ў Ігуменскім павеце, удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў  
* Мельхіёр Ваньковіч (1892—1974), польскі журналіст і пісьменнік
Шылава (возера, Полацкі раён)

**Шы́лава** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Нежлеўка, за 3 км на поўдзень ад гарадскога пасёлка Ветрына.

Плошча паверхні возера 0,11 км², даўжыня 0,77 км, найбольшая шырыня 0,21 км, даўжыня берагавой лініі 1,67 км. Найбольшая глыбіня возера 23,9 м, сярэдняя 7,7 м. Аб'ём вады 0,85 млн. м³. Плошча вадазбору 0,6 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны стромкія, вышынёй 15—35 метраў. Берагі зліваюцца са схіламі катлавіны, на паўночным захадзе і паўднёвым усходзе сплавінныя. Дно ўздоўж берагоў выслана пяском, ілам і сапрапелем (на паўночным захадзе і паўднёвым усходзе). Астатняя частка дна возера выслана гліністым і ажалезненым ілам.
Возера мезатрофнае, слабапраточнае. У паўднёва-усходняй частцы з Шылава выцякае ручай у возера Глыбачка. Прыбярэжная расліннасць распаўсюджваецца да глыбіні 6 м і на адлегласці 20—90 м ад берага возера.

У возеры водзяцца лешч, шчупак звычайны, плотка, краснапёрка, акунь і іншыя рыбы.

Непадалёку ад заходняга берага возера пралягае аўтамабільная дарога .

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Ушачы
Спіс уступаў на Меркурыі

**Уступы** (. Rupes, мн.л. — rupēs) — гэта дэталі рэльефу Меркурыя, па форме нагадваюць зямныя ўступы і абрывы. Яны ў асноўным атрымліваюць назвы караблёў навукі, паколькі адпаведны старажытнарымскаму Меркурыю вядомы старажытнагрэцкі бог Гермес быў заступнікам падарожнікаў, дзякуючы марскім экспедыцыям якіх і былі запоўненыя многія белыя плямы на карце зямнога шара.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Карта Меркурия с названиями на русском языке 
* Номенклатура уступов Меркурия 

Катэгорыя:Паверхня Меркурыя
Катэгорыя:Спісы астранамічных аб’ектаў
Катэгорыя:Меркурый
Шылава

**Шы́лава** — жаночая форма прозвішча Шылаў, таксама тапонім.

## Прозвішча 
* Ірына Алегаўна Шылава — беларуская спартсменка, Алімпійская чэмпіёнка (1988).
* Святлана Дзмітрыеўна Шылава — беларускі палітык.

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць
** Шылава — вёска ў Глыбоцкім раёне.
** Шылава — хутар у Глыбоцкім раёне.
** Шылава — вёска ў Расонскім раёне.

### Літва 
* Шылава — мястэчка ў Расейнскім раёне Ковенскага павета.

### Расія 
* Шылава (Гагарынскі раён)
* Шылава (Глінкаўскі раён)
* Шылава (Руднянскі раён)
* Шылава (Угранскі раён)
* Шылава (Шылаўскі раён) — пасёлак гарадскога тыпу ў Разанскай вобласці.

## Азёры 
* Шылава — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дружнянка
* Шылава — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Нежлеўка
Спадарожнік Меркурыя

**Спадарожнік Меркурыя** — гіпатэтычнае нябеснае цела натуральнага паходжання, што абарочваецца вакол Меркурыя. Існаванне такога спадарожніка меркавалася на працягу кароткага перыяду часу, аднак у цяперашні час лічыцца, што ў Меркурыя няма натуральных спадарожнікаў. Першым штучным спадарожнікам Меркурыя 18 сакавіка 2011 г. стаў апарат MESSENGER.

## Выяўленне меркаванага спадарожніка 
27 сакавіка 1974 года, за два дні да пралёта аўтаматычнай міжпланетнай станцыі Марынер-10 побач з Меркурыем, інструменты на яе борце зарэгістравалі моцнае ультрафіялетавае выпраменьванне ў наваколлі Меркурыя, з'яўленне якога стала нечаканым. Па словах член навуковай каманды місіі Марынер Майкла МакЭлроя, выпраменьванне проста «не мела права там быць» (), так як апарат быў павернуты да цёмнага боку планеты. На наступны дзень выпраменьванне знікла, аднак пасля таго, як пралёт каля Меркурыя 29 сакавіка 1974 года адбыўся, было зарэгістравана зноў. Выпраменьванне мела даўжыню хвалі менш за 1000 Å. Крыніца выпраменьвання, зафіксаванага 27 сакавіка 1974 г., да гэтага часу не знойдзена.

Хоць спадарожнік Меркурыя і не быў знойдзены, дадзены выпадак прывёў да важнага адкрыцця: як аказалася, максімальнае (экстрэмальнае) ультрафіялетавае выпраменьванне не цалкам паглынаецца міжзоркавым асяроддзем, у выніку чаго сталі актыўна праводзіцца назіранні ў дадзеным дыяпазоне.

## Гл. таксама 
* Гіпатэтычныя прыродныя спадарожнікі Зямлі
* Спадарожнікі Венеры

Катэгорыя:Меркурый
Катэгорыя:Гіпатэтычныя астранамічныя аб’екты
Катэгорыя:Спадарожнікі планет Сонечнай сістэмы
Нікамед

**Нікамед** (, ) у гісторыі:

* Нікамед — старажытнагрэчаскі матэматык, III—II стагоддзя да н.э.

*Цары Віфініі*

* Нікамед I — кіраваў у 280 да н.э. — 255 да н.э.
* Нікамед II Эпіфан — кіраваў у 149 да н.э. — 128 да н.э.
* Нікамед III Эвергет — кіраваў у 128 да н.э. — 94 да н.э.
* Нікамед IV Філапатар — кіраваў у 94 да н.э. — 74 да н.э.

## Гл. таксама 
* Nycomed — швейцарская фармацэўтычная кампанія
Апіварда

**Апіва́рда, Апвардай** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі і ў Літве, у басейне ракі Апівардка (басейн Заходняй Дзвіны), за 33 км у напрамку на паўднёвы захад ад Браслава.

Плошча паверхні 5,35 км². Даўжыня 3,6 км, найбольшая шырыня 2,3 км, даўжыня берагавой лініі 10,3 км. Плошча вадазбору 81,6 км².
Возера эўтрофнае. З возера выцякае рака Апівардка. У паўднёвай частцы ўпадае ручай з возера Пруці (Прутас).

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Азёры Літвы
Катэгорыя:Басейн Дрысвяты
Катэгорыя:Памежныя азёры
Зелянец (Брэсцкі раён)

**Зеляне́ц** (, .

## Насельніцтва 
* 91 жыхар (у в. Вялікія Цярпілавічы), 25 жыхароў (у в. Малыя Цярпілавічы) (1959)
* 93 жыхары (1970)
* 12 гаспадарак, 21 жыхар (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чарнаўчыцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі
Дыёкл

* Дыёкл з Атыкі — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі.
* Дыёкл (каля 240 да н.э. — каля 180 да н.э.) — старажытнагрэчаскі матэматык.
* Гай Апулей Дыёкл (104—пасля 146) — старажытнарымскі каляснічы.
* Валерый Дыёкл — імя, дадзенае пры нараджэнні рымскаму імператару Дыяклетыяну.
Дыёкл з Атыкі

**Дыёкл** (, ) — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі. Элеўсінскі герой.

Згадаюць Гамерам. Паводле мегарскага падання, быў закаханы ў мегарскага юнака і, абараняючы яго, ахвяраваў сваім жыццём у баі. У яго памяць у Мегарах заснаваны гульні, на якіх юнакі змагаліся ў пацалунках. Мегарцы кляліся Дыёклам. Паводле Плутарха, Тэсей адняў у мегаран Элеўсін, падмануўшы кіраўніка Дыёкла.

Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Міфы Атыкі
Катэгорыя:Гомаэратычныя матывы ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Дыёкл (матэматык)

**Дыёкл** (, каля 240 да н.э. – каля 180 да н.э.) — грэчаскі матэматык. Пра яго жыццё вядома толькі тое, што ён быў сучаснікам Апалонія Пергскага.

Урыўкі з працы Дыёкла «Пра запальныя люстэркі» () захаваліся ў каментарыі Еўтокія да трактата Архімеда «Пра шар і цыліндр». У адным з урыўкаў рашаецца задача пра дзяленне шара плоскасцю такім чынам, каб атрыманыя аб'ёмы мелі паміж сабой дадзеныя адносіны. У іншым урыўку разглядаецца прапанаванае Дыёклам рашэнне задачы пра падваенне куба з дапамогай спецыяльнай геаметрычнай крывой  — цысоіды. У яшчэ адным урыўку цысоіда выкарыстоўваецца для рашэння больш агульнай задачы пра ўстаўку двух сярэдніх прапарцыйных паміж дзвюма дадзенымі велічынямі.

Сачыненне Дыёкла аказала вялікі ўплыў на матэматыкаў ісламскага Усходу, і, у прыватнасці, на Ібн ал-Хайсама.

## Літаратура 
* Мишель Шаль. *Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов*. Гл. 1, § 44. М., 1883.
* Ван дер Варден Б.Л. *Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции*. Перевод с голландского И.Н. Веселовского. М.: Физматгиз, 1959.
* Прасолов В. В. *Три классические задачи на построение. Удвоение куба, трисекция угла, квадратура круга*. М.: Наука, 1992. 80 с. Серия «Популярные лекции по математике», выпуск 62.
* Щетников А. И. Как были найдены некоторые решения трёх классических задач древности? *Математическое образование*, № 4 (48), 2008, с. 3–15.
* Toomer G. J. *Diocles on burning mirrors: The Arabic translation of the lost Greek original *. NY: Springer, 1976.

Катэгорыя:Матэматыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Матэматыкі III стагоддзя да н.э.
Нікамед (матэматык)

**Нікамед** (, , III стагоддзе да н.э.) — старажытнагрэчаскі матэматык, найбольш вядомы вынаходствам канхоіды Нікамеда.

## Біяграфічныя звесткі 
Пра жыццё Нікамеда амаль нічога не вядома, акрамя скупых звестак, што ўтрымліваюцца ў ягоных уласных працах. Згодна з даследаваннямі, ён нарадзіўся прыкладна ў 280 годзе да н.э., а памёр каля 210 года да н.э.

Храналагічныя рамкі ягонага жыцця вызначаны дзякуючы ўскосным даным. Вядома, што Нікамед жыў у адну эпоху з Эратасфенам альбо пазней, паколькі крытыкаваў прапанаваны тым метад падваення куба. Акрамя таго, Апалоній Пергскі назваў адну з адкрытых Нікамедам крывых «сястрой канхоіды». Гэта сведчыць пра тое, што вынайдзеная Нікамедам крывая на той момант ужо была знакамітай. На падставе гэтых фактаў прынята лічыць, што Нікамед жыў пасля Эратасфена, але да Апалонія Пергскага.

## Унёсак у навуку 
 з агульным цэнтрам]]
Як і многія геаметры антычнай Грэцыі, Нікамед спрабаваў вырашыць знакамітыя задачы даўніны: падваенне куба і трысекцыю вугла. Сучасная навука ведае, што зрабіць гэта метадамі класічнай геаметрыі (гэта значыць, толькі з дапамогай цыркуля і лінейкі) немагчыма. Менавіта падчас гэтых пошукаў Нікамед вынайшаў крывую, якая атрымала назву «канхоіда Нікамеда». Гэта адкрыццё ён выклаў у сваім знакамітым сачыненні «Пра канхоідныя лініі». Нікамед вынайшаў і адмысловы механізм для вычэрчвання канхоіды.

Таксама вучоны апісаў тры розныя тыпы канхоід, аднак звесткі пра іхнія асаблівасці да нашых дзён не дайшлі. Пап Александрыйскі пісаў пра гэта так: «Нікамед ажыццяўляў трысекцыю любога прамалінейнага вугла пры дапамозе канхоідных крывых; ён сам адкрыў іхнія спецыфічныя асаблівасці і пакінуў нашчадкам апісанне іхняй пабудовы і ўласцівасцей». Дакладна невядома, наколькі глыбока сам Нікамед даследаваў уласцівасці самой крывой, аднак з прац Папа вядома, што ён даказаў дзве яе ўласцівасці: так званая «лінейка» ў прыладзе для чарчэння з’яўляецца асімптотай, а любая прамая, праведзеная ў прасторы паміж гэтай асімптотай і канхоідай, пры працягу абавязкова перасячэ крывую.

Нікамед выкарыстоўваў квадратрысу Гіпія Элідскага для рашэння задачы квадратуры круга. Пап Александрыйскі пісаў пра гэта так: «Для квадратуры круга Дынастрат, Нікамед і некаторыя больш познія аўтары выкарыстоўвалі асаблівую крывую, якая атрымала сваю назву дзякуючы гэтай уласцівасці: яны называлі яе „той, што стварае квадрат“ [квадратрысай]». Эўтокій Аскалонскі згадвае, што Нікамед надзвычай ганарыўся адкрыццём гэтай крывой, супрацьпастаўляючы яе механізму Эратасфена для знаходжання сярэдніх прапарцыянальных. Гэты механізм Нікамед падверг грунтоўнай і падрабязнай крытыцы, сцвярджаючы, што ён «непрактычны і зусім чужы духу геаметрыі».

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Матэматыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Матэматыкі III стагоддзя да н.э.
Гай Апулей Дыёкл

**Гай Апулей Дыёкл** (, 104—пасля 146) — старажытнарымскі каляснічы. Лічыцца самым высокааплатным спартсменам у гісторыі.

Нарадзіўся ў 104 годзе ў рымскай правінцыі Лузітанія. Прыехаўшы ў Рым, ён з 18 гадоў пачаў выступаць у гонках калясніц на найбуйнейшым стадыёне-іпадроме «Вялікі цырк». Спачатку Гай Апулей Дыёкл абараняў колеры «Белай каманды». Праз шэсць гадоў, ва ўзросце 24-х гадоў, ён стаў выступаць за «Зялёную каманду». У 27 гадоў Гай Апулей Дыёкл перайшоў у «Чырвоную каманду», у якой выступаў да самага канца сваёй кар'еры. Апошнюю гонку правёў ва ўзросце 42-х гадоў; кар'ера Гая Апулея Дыёкла незвычайна доўгая, з прычыны таго, што гонкі на калясніцах былі небяспечным відам спорту, часта ў выніку падзення з калясніц спартсмены гінулі альбо станавіліся інвалідамі.

Гай Апулей Дыёкл прыняў удзел у 4257 гонках, атрымаўшы 1462 перамогі. За сваю кар'еру ён зарабіў 35&nbsp;863&nbsp;120 сестэрцыяў (гэта сума была выбіта на помніку Гаю Апулею Дыёклу, узведзеным заўзятарамі), што, паводле ацэнак вучоных, прыблізна эквівалентна сучасным 15 мільярдам долараў ЗША.

## Спасылкі 
* 
* 

## Гл. таксама 
* Гонкі калясніц

Катэгорыя:Гонкі калясніц у Старажытным Рыме
Катэгорыя:Старажытнарымскія спартсмены
Сестэрцый

[thumb|Ананімны старажытнарымскі сестэрцый з профілем багіні Ромы і [сімвалы старажытнарымскіх манет|сімвалам манеты на аверсе і дыяскурамі на рэверсе]]
**Сестэ́рцый** () — старажытнарымская сярэбраная (пасля Аўгуста аўрыхалкавая) манета вартасцю ў два аса і адзін семіс (1/2 аса), што і зафіксавана ў яе назве. Даслоўна яна азначае «палова трох» (), г. з. два з паловай. Намінал манеты пазначаўся абрэвіятурай **IIS** (**HS** або **IIS**), дзе **II** — рымская лічба, якая азначае два аса, **S** — семіс (палова)".

Паводле адной з версій паходжання сімвала долара, пры скарочаным напісанні дзве літары-лічбы **II** накладваліся на літару **S**, утвараючы знак долара — 18px.

## Гл. таксама 
* Манетная сістэма Старажытнага Рыма

## Літаратура 
* *Мэттингли Г.* Монеты Рима. — М.: Collector’s Book, 2005.
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Наміналы ў асах
Катэгорыя:Манеты Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Манеты паводле алфавіта
Ісідар Мілецкі

**Ісі́дар Міле́цкі** (, VI ст. н.э.) — візантыйскі матэматык і архітэктар.

Разам з Анфіміем Тральскім пабудаваў сабор Святой Сафіі ў Канстанцінопалі ў 532—537 гадах.

Ісідар вынайшаў інструмент для бесперапыннага чарчэння парабалы, пры дапамозе якога рашыў задачу пра падваенне куба. Гэты інструмент, паводле словаў Еўтокія, быў падобным на грэчаскую літару «λ».

Са школы Ісідара выйшла так званая «XV кніга „Пачаткаў“», з прычыны таго, што яе складальнік заве Ісідара сваім настаўнікам.

## Літаратура 
* Мишель Шаль. *Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов*. Гл. 1, § 45. М., 1883.

Катэгорыя:Архітэктары Візантыі
Катэгорыя:Матэматыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Матэматыкі VI стагоддзя
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Постаці візантыйскай матэматыкі
Самній

thumb|300px|Карта Луканіі з гарадамі і памежнымі абласцямі
**Са́мній**, састарэлае — **Самніум** (, , оскская: *Safinim*) — гістарычная вобласць старажытнай Італіі, населеная пераважна групай італійскіх плямёнаў самнітаў (гірпіны, пентрыі, карацэны).

Тэрыторыя Самнія знаходзілася паміж Апуліяй, Луканіяй, Кампаніяй, Лацыем, Піцэнам і абласцямі марсаў і іншых невялікіх народаў. Найбуйнейшымі гарадамі Самнія былі Эзернія, Бавіян і Беневент.

Самній быў слабаразвітай вобласцю з гарыстым рэльефам і невялікай колькасцю ўрадлівых зямель. У сувязі з гэтым асновай эканомікі Самнія была жывёлагадоўля.

На тэрыторыі Самнія праходзілі буйныя бітвы Самніцкіх войн і Саюзніцкай вайны. Падчас грамадзянскай вайны 83—82 да н.э. самніты аказвалі ўпартае супраціўленне Суле, і за гэта Сула раздаў шматлікім са сваіх ветэранаў зямлі ў Самніі, папярэдне адабраўшы іх у самнітаў.

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Італіі
Анфімій з Тралаў

**Анфі́мій з Тралаў** (;  — не пазней 558) — візантыйскі матэматык і архітэктар, разам з Ісідарам Мілецкім, які пабудаваў Сафійскі сабор у Канстанцінопалі.

Нарадзіўся ў горадзе Тралы (сучасны Айдын у Турцыі) у сям'і ўрача Стэфануса. У Анфімія было чатыры брата: Дыяскор, які стаў урачом у Тралах, Аляксандр, адзін з самых знакамітых медыкаў свайго часу, Алімпій, спецыяліст па рымскім праве, і Метрадор, выдатны граматыст, які жыў у Канстанцінопалі.

Анфімій вядомы перш за ўсё як адзін з архітэктараў Сафійскага сабора ў Канстанцінопалі (пабудаваны ў 532—537 гг.). Ён таксама займаўся рамонтам ахоўных дамбаў у Дарасе. Быўшы здольным матэматыкам, ён напісаў кнігу па канічных сячэннях, якая стала выдатнай падрыхтоўкай да праектавання Сафійскага сабора, і напісаў агляд пра сістэмы люстэркаў, які згадваўся, у прыватнасці, арабскім матэматыкам ібн ал-Хайсамам.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктары Візантыі
Катэгорыя:Вучоныя Візантыі
Аляксандр Дзюма

**Аляксандр Дзюма**:
* Аляксандр Дзюма, бацька (1802—1870)
* Аляксандр Дзюма, сын (1824—1895)
Белы верш

**Бе́лы верш** () — нерыфмаваны верш у сілабічнай, сілаба-танічнай і танічнай сістэмах вершаскладання. У адносінах да антычнага, а таксама старарускага народнага верша назва гэта не ўжываецца, паколькі для іх рыфмаваны верш, як і для верлібра, увогуле не характэрны. Паходжанне тэрміна звязана з практыкай ранняга кнігадрукавання, дзе рыфмаваныя радкі пазначаліся чырвонай фарбай, а нерыфмаваныя — звычайнай. Калі ва ўсім вершы не было рыфмаў, то ён друкаваўся звычайнай фарбай і называўся «белым». У белым вершы арганізуючую ролю бярэ на сябе клаўзула. У ім павышаецца сэнсавыяўленчая і інтанацыйная роля рытму, адкрываюцца шырокія магчымасці натуральнай пабудовы моўнай фразы, перадачы жывога маўлення. Менавіта таму ў драматургіі часта выкарыстоўваецца белы пяцістопны ямб, які добра перадае жывую гаворку. Гэтым вершам пісалі свае трагедыі, камедыі, драматызаваныя паэмы Шэкспір («Гамлет», «Кароль Лір»), Байран («Манфрэд»), Шылер («Вільгельм Тэль»), А. Пушкін («Борис Годунов»), Л. Украінка («У катакомбах»). У Беларусі белы верш сустракаецца ўпершыню ў С. Полацкага (у вершах на лацінскай мове). Асаблівае пашырэнне атрымаў на пачатку XX ст. Белыя вершы пісалі Я. Купала, М. Багдановіч, У. Дубоўка, А. Куляшоў і іншыя паэты. Такія буйныя творы, як драматызаваныя паэмы П. Глебкі «Над Бярозай-ракой» і «Святло з Усходу», паэмы П. Панчанкі «Маладосць у паходзе», М. Танка «Люцыян Таполя» і іншыя, таксама напісаныя белым вершам. Вершы, у якіх адны радкі зарыфмаваныя, а другія не, называюцца паўбелымі («Бандароўна», «Што ты спіш?» Я. Купалы, «Салодкая лячэбніца» П. Панчанкі і інш.). Асаблівы мастацкі эфект дасягаецца пры ўвядзенні белага верша ў сістэму рыфмаванага, як гэта назіраецца ў паэме Я. Купалы «Яна  і  я» (раздзел «Вяснянка»).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Рыфма і фоніка
Шылава (возера, Браслаўскі раён)

**Шы́лава** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дружнянка, за 15 км у напрамку на поўдзень ад горада Браслаў, каля вёскі Замошша. Знаходзіцца на тэрыторыі Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры».

Плошча паверхні возера 0,19 км². Даўжыня 1,24 км, найбольшая шырыня 0,26 км, даўжыня берагавой лініі 2,9 км. Найбольшая глыбіня возера 11,8 м, сярэдняя 5,3 м. Аб'ём вады 1,01 млн. м³. Плошча вадазбору 11,6 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, серпападобнай формы, выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй ад 2—5 да 10—12 м, складзеныя з пяскоў і супескаў. Берагі зліваюцца са схіламі катлавіны (усходнія берагі нізкія). Дно возера карытападобнай формы. Глыбіні да 2 м займаюць каля 26 % плошчы возера. Дно да глыбіні 2 м пясчанае, глыбей выслана сапрапелем.
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Упадае ручай і выцякае ручай у возера Золва. Расліннасць пашыраецца да глыбіні 3 м і займае палосу шырынёй да 25 м уздоўж берага.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, акунь, лінь, плотка, язь, мянтуз і іншыя віды рыб.

Каля возера (праз вёску Замошша) пралягае аўтамабільная дарога .

## Літаратура 
* *Уласаў Б. П.* Шылава // 
* 

Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Друйкі
Бурымэ

**Бурымэ́** () — верш, напісаны на загадзя вядомыя рыфмы. Бурымэ ўзнікла ў Францыі ў першай палове XVII ст. як чыста літаратурная забава. Часам нават аб'яўляліся спецыяльныя конкурсы на напісанне вершаў на зададзеныя рыфмы. Так, А. Дзюма правёў у Францыі спаборніцтва на лепшае бурымэ і апублікаваў у 1864 г. кнігу, у якую ўвайшлі вершы 350 удзельнікаў спаборніцтва. У 1914 г. падобны конкурс арганізаваў пецярбургскі часопіс «Весна». З XX стагоддзя бурымэ становіцца пераважна эстрадным жанрам: гледачы называюць рыфмы, а артыст-вершаскладальнік экспромтам прыдумвае на гэтыя рыфмы вершаваны тэкст. У наш час бурымэ — жартоўны, пацяшальны верш. Такім, у прыватнасці, з'яўляецца верш Н. Гілевіча «Кулінарна-музычная залежнасць (Парада для музыкантаў)», у якім зарыфмаваныя назвы асобных музычных інструментаў. У беларускай народнай паэзіі бурымэ вядома з самых даўніх часоў, і тут яно, у адрозненне ад літаратурнага бурымэ, не з'яўляецца вершам-забаўкай. Словы, да якіх падбіраюцца рыфмы, не выпадковыя, яны арганізаваныя ў пэўную сістэму, «вядуць» за сабой змест.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Бурымэ

Катэгорыя:Літаратурныя гульні
Катэгорыя:Паэзія
Нікамед III Эвергет

**Нікамед III Эвергет** () — цар Віфініі, які кіраваў у 128 — 94 да н.э.

Нікамед Эвергет быў сынам Нікамеда II. У саюзе з царом Пантыйскага царства, Мітрыдатам VI, Нікамед у 103 да н.э. захапіў Пафлагонію. Але затым былыя саюзнікі пасварыліся з-за Кападокіі. Нікамед паспрабаваў у 101 да н.э. захапіць гэта царства і ажаніўся для гэтай мэты з Лаадзікай, але пантыйскія войскі выгналі віфінцаў.

## Літаратура 
* Martin Schottky: Nikomedes 5. In: Der Neue Pauly (DNP). Band 8, Metzler, Stuttgart 2000, ISBN 3-476-01478-9, Sp. 932.

Катэгорыя:Цары віфінійскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі II стагоддзя да н.э.