Лоеў

**Ло́еў**. У 1538 годзе Лоеў згаданы як мястэчка Любецкай воласці. У 1569 годзе, напярэдадні падпісання ўмоваў Люблінскай уніі, апынуўся ў складзе Каралеўства Польскага: *…Иж мы хотячи местца пустые пограничные людми ωсадити и тое староство нашо Любецкое способнеишое и безпечнеишое учинити, позволили и злецили есмо урожоному Павлови Сопезе, кашталянови киевскому, старосте нашому любецкому и перевалскому, на кгрунте нашомъ влостномъ названомъ Лоевомъ городищу, которое лежитъ ωт замку нашого Любецкого в пяти милях на шляху татарскомъ, замокъ будовати и место ωсажати. Якож позволяемъ тымъ теперешним листомъ нашимъ всимъ вобец подданымъ панствъ наших тамъ на томъ местцу Лоевомъ городищу ωседати и будоватися водле порадку иных местъ нашихъ, яко будет назначоно черезъ того ж кашталяна киевского, старосты любецкого… Надаемъ тежъ им в томъ месте право маидемборское по тому, яко въ иных местах наших пограничныхъ естъ надано. Мают ся ωни сами также и гостеи приеждчихъ перед воитомъ своимъ ω всякие речи судити водлугъ права и порадку иных местъ наших вечными часы…*

Але толькі ў 1582 годзе кароль прызначыў магдэбургскаму Лоеву войта; ім стаў шляхетны Фёдар Васільевіч Воўк. У 1585 годзе Лоеў стаў цэнтрам староства. Прысутны ён і на карце Вялікага Княства Літоўскага 1613 года.
 
У 1646 годзе сойм Рэчы Паспалітай далучыў Лоеўскае староства да Старадубскага павета Смаленскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. 31 ліпеня 1649 года каля мястэчка адбылася бітва паміж казакамі Хмяльніцкага на чале з Крычэўскім і войскамі Вялікага Княства Літоўскага пад камандаю Януша Радзівіла. У 1651 годзе А. ван Вэстэрфэльд стварыў малюнак «Выгляд Лоева ўлетку 1651», паводле якога можна ўзнавіць выгляд умацаванняў мястэчка. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай у 1654 годзе казацкае войска Залатарэнкі захапіла і спустошыла Лоеў. У крыніцы, заснаванай на звестках расійскай рэвізіі 1795 года, сказана, што мястэчка Лоеў было самым шматлюдным у Рэчыцкай акрузе. Тут налічвалася 849 мужчын і 879 жанцын. Існавала адна з сямі ў акрузе юдэйскіх школ, але ў адрозненьне ад іншых, яна была мураваная. Дзейнічала найбуйнейшая прыстань Мінскай губерні. Яна ў 1836 годзе загрузіла і адправіла па Дняпры ў Кацярынаслаў, Крамянчуг, Кіеў, Херсон і Пераяслаў 30 суднаў і 37 плытоў з «гарачым віном, рознымі вырабамі, смалою, пянькою». Акрамя таго, праз прыстань у гэтым годзе прайшлі 612 суднаў і 510 плытоў, загружаных у іншых месцах.

У 1858 годзе ў Лоеве адбыліся хваляванні сялянаў. У парэформавы перыяд мястэчка — цэнтр воласці Рэчыцкага павета. Паводле вынікаў перапісу 1897 года, у Лоеве быў 251 двор, дзейнічалі дзве царквы, каталіцкая капліца; працавалі школа, 9 млыноў, паштовая станцыя.

У чэрвені—жніўні 1905 года прайшлі мітынгі і дэманстрацыі мяшчан і сялян.

### Найноўшы час 
#### Устанаўленне савецкай улады 
Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года ў Расійскай імперыі, у сакавіку 1917 года, быў створаны Лоеўскі Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў. Большасць месцаў у Савеце займалі эсэры, меншавікі і бундаўцы. Бальшавікі ў Лоеве з’явіліся толькі ў жніўні 1917 года і шырокай падтрымкі з боку насельніцтва не мелі.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі савецкая ўлада была ўсталявана толькі ў снежні 1917 года, калі ў доме памешчыка Лашча быў створаны бальшавіцкі Рэвалюцыйны камітэт (старшыня — марак Балтыйскага флоту Дзмітрый Васілевіч Казека). У канцы лютага 1918 года група лоеўскіх эсэраў і меншавікоў пад кіраўніцтвам эсэра Бенкера зрабіла спробу ліквідаваць бальшавіцкі рэўкам. Яна захапіла будынак валаснога савета, аднак у начным баі перамаглі бальшавікі.

У пачатку сакавіка 1918 года Лоеў занялі германскія войскі. Савецкая ўлада тут была ліквідавана, а павет па дамоўленасці паміж урадамі Германскай імперыі і Украінскай Народнай Рэспублікі далучаны да апошняй. Неўзабаве 25 сакавіка гэтага ж года Радай БНР была прынятая Трэцяя Устаўная грамата, паводле ўмоў якой Рэчыцкі павет склаў адну з заяўленых тэрыторый Беларускай Народнай Рэспублікі, але органы ўлады рэспублікі не разгарнулі ў Лоеве дзейнасць з прычыны агульнай неарганізаванасці сярод структур БНР і адмоўнага стаўлення нямецкага франтавога камандавання да ўтварэння БНР. Разам з тым, на фоне Лістападаўскай рэвалюцыі ў Германіі і адклікання нямецкіх войск, 6 снежня 1918 года бальшавіцкі атрад пад камандаваннем Васільвіцкага заняў Лоеў, а на наступны дзень аднавіў сваю працу Лоеўскі валрэўкам, пасля чаго Лоеў апынуўся ў складзе Заходняй камуны РСФСР.

З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Лоеў увайшоў у склад БССР. З 16 студзеня Лоеў быў уключаны ў склад РСФСР, дзе належаў да Гомельскай губерні.

Спробу ліквідаваць савецкую ўладу ў Лоеўскай воласці зрабіў атрад пад камандаваннем палкоўніка Ільі Цімафеевіча Струка, які дзейнічаў у Чарнобыльскім павеце Кіеўскай губерні. Струк захапіў параход і некалькі буксіраў на Дняпры і ўзброіў іх. 25 мая 1919 года ён прыбыў у Лоеў, але на падмогу бальшавікам падаспеў атрад, у які ўваходзілі рэчыцкія бальшавікі і салдаты каравульнай роты вайсковай часці з Рэчыцы пад камандаваннем Я. П. Міцкевіча. Струкаўцы вымушаны былі адысці ў Чарнобыльскі павет.

У чэрвені Лоеўскі валасны Савет прыняў рашэнне аб наборы добраахвотнікаў у Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію, якія былі накіраваны спачатку ў Чарнігаў, а затым адпраўлены супраць арміі Антона Дзянікіна. 23 кастрычніка 1919 года ў раёне Лоева адбыўся мяцеж інтэрнацыянальнай брыгады, якая складалася ў асноўным з ваеннапалонных венграў пад камандаваннем Дабравольскага. На падаўленне мяцяжу былі накіраваны 2 палкі РСЧА, якія разам з Дняпроўскай ваеннай флатыліяй і мясцовымі добраахвотнікамі разграмілі мяцежнікаў.

#### Польская інтэрвенцыя 
У сакавіку 1920 года пачалося наступленне польскай арміі. У гэты час у раёне Лоева знаходзілася пасля зімоўкі частка караблёў Дняпроўскай ваеннай флатыліі (кананерская лодка «Грамавы», старажавы карабель «Арол», параход «Расія», судны «Чыгірын», «Ваявода», «Пажарны» і інш. На пасяджэнні Лоеўскага партыйнага камітэта было прынята рашэнне па падрыхтоўцы маракоў флатыліі і мясцовых жыхароў да адбіцця наступлення праціўніка ў раёне Лоева. Ноччу з 9 на 10 сакавіка ў Лоеў прыбыў адступаючы з Мазыра 421-ы полк 47-й стралковай дывізіі РСЧА і атрад Рэчыцкага павятовага ваенкома па барацьбе з дэзерцірствам.  У ноч на 14 мая часці 4-й польскай арміі занялі Лоеў. У час контрнаступлення войск Паўднёва-Заходняга фронту адбыўся Лоеўскі прарыў кананерак Дняпроўскай ваеннай флатыліі. У выніку наступлення РСЧА на рэчыцкім напрамку 20 чэрвеня часці Самара-Ульянаўскай Жалезнай дывізіі вызвалілі Лоеў.

#### Савецкі міжваенны перыяд 
У снежні 1926 года Лоеў вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёна. У 1938 годзе паселішча атрымала афіцыйны статус гарадскога пасёлка.

##### Вялікая Айчынная вайна 
У Другую сусветную вайну з 26 жніўня 1941 года да 17 кастрычніка 1943 года Лоеў знаходзіўся пад германскай акупацыяй.

#### Пасляваенны савецкі перыяд 
У 1962—1966 гадах Лоеў уваходзіў у склад Рэчыцкага раёна.

### Рэспубліка Беларусь 
20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі Лоеўскі раён і пасёлак Лоеў, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб'яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — Лоеўскі раён.

## Насельніцтва 
* 1897 год — 4667 чал.
* 1995 год — 7,8 тыс. чал.
* 2006 год — 7,4 тыс. чал.
* 2008 год — 7,4 тыс. чал.
* 2016 год — 6733 чал.
* 2017 год — 6739 чал.
* 2025 год — 6028 чал.

## Эканоміка 
Прадпрыемствы харчовай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Гасцініца.

## Культура 
Дзейнічае Музей бітвы за Дняпро.

## Славутасці 
* Магіла ахвяр фашызму (1943) — 
* Магіла ахвяр фашызму (1943, 1990), вул. Камсамольская, на грамадзянскіх могілках — 
* Былы купецкі дом (XIX стагоддзе), вул. Леніна, 6 — 
* Былы купецкі дом (XIX стагоддзе), вул. Леніна, 23 — 
* Брацкая магіла (1942), вул. Леніна — 
* Жылы дом (ХІХ стагоддзе), вул. Савецкая, 1 — 
* Былы купецкі дом (ХІХ стагоддзе), вул. Савецкая, 4 — 
* Паселішча перыяду сярэднявечча, за 0,5 — 0,7 км ад паўночна-ўсходняй ускраіны горада — 
* Гарадзішча ранняга жалезнага веку і тэрыторыя былога сярэднявечнага горада Лоева (V стагоддзе да н.э.]] — II стагоддзе н.э., X—XVIII стагоддзі) — 
* Свята-Троіцкі сабор (1990)

## Вядомыя асобы 
* Андрэй Дзмітрыевіч Адэнскі (1897—1979) — беларускі ўрач-тэрапеўт. Доктар медыцынскіх навук (1943), прафесар (1945).
* Павел Пятровіч Бондар (1952—2019) — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.
* Вадзім Андрэевіч Жучкевіч (1915—1985) — беларускі вучоны-географ.
* Аляксей Васілевіч Казлоў (1913—1976) — Герой Савецкага Саюза.
* Акім Паўлавіч Карпенка (1915—1974) — Герой Савецкага Саюза.
* Рыгор Сяргеевіч Пінчук (1912—1944) — Герой Савецкага Саюза.
* Вольга Васілеўна Церашчатава (1926—1992) — беларускі мастацтвазнавец.

## Гл. таксама 
* Бітва пад Лоевам (1651)

## Заўвагі 
## Зноскі 
## Літаратура 
* *Макушнікаў, А. А., Штыхаў, Г. В.* Лоеў / А. А. Макушнікаў, Г. В. Штыхаў // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 23—24. — ISBN 978-985-11-0354-2.
* 

## Спасылкі 
* Лоеў на Radzima.org
* Лоеў на globustut.by 
* 
* *Николай Анисовец*. Древний город у слияния Днепра и Сожа // Краяўзнаўчы сайт Гомеля і Гомельшчыны


Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры
Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства