Веліж

**Веліж** () — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Веліжскага раёна і Веліжскага гарадскога паселішча Смаленскай вобласці. Насельніцтва 7326 чалавек (2010). Заснаваны ў 1536 годзе.

## Геаграфія 
Размешчаны на рацэ Заходняя Дзвіна, за 134 км ад Смаленска на трасах  Смаленск — Невель і  Веліж — Сенькава, 93 км ад чыгуначнай станцыі Рудня. Адлегласць ад Віцебска па аўтадарозе  — 87 км.

Агульная працягласць вуліц Веліжа складае 54,85 км, з іх 24,45 км — з асфальтабетонным пакрыццём. На вялікім баку горада 27 кварталаў, 51 вуліца ці завулак. На малым баку — 21 квартал, 28 вуліц і завулкаў.

## Назва 
На думку Б. Махоціна, назва горада Веліж з'яўляецца старажытнарускім утварэннем ад кораня *вел-* у значэнні «вялікі» і суфікса *-іж-* (*-еж-)*. Назва разумеецца ім як «сяленне каля вялікай ракі» (Веліж размешчаны па абоіх берагах Заходняй Дзвіны).

## Гісторыя 
### У складзе ВКЛ і Рэчы Паспалітай 
Упершыню ўпамінаецца ў «Хроніцы Быхаўца»: у 1-й палове XV стагоддзя горад падпарадкоўваўся ўладзе вялікага князя Вітаўта, які прызначыў намеснікам у Веліжы пінскага князя Юрыя Носа. Горад з’яўляўся цэнтрам аднайменнай воласці. У выніку вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княствам Літоўскім 1500—1503 гадоў адышоў да Масквы. У 1522 годзе віцебскі намеснік спрабаваў яго адваяваць. У 1536 годзе паводле загаду маскоўскіх улад тут пабудаваны замак з 9 вежамі.
Рускія летапісцы пацвярджаюць факт пабудовы наступнай фразай:

Гэты год лічыцца афіцыйнай датай заснавання.

У Інфлянцкую вайну (1558—1583) 6 жніўня 1580 года войскі канцлера Я. Замойскага ўзялі замак і горад «чрез подане добровольное». Паводле Ям-Запольскага перамір’я 1582 года зноў у складзе Вялікага Княства Літоўскага. 20 сакавіка 1585 года горад атрымаў магдэбургскае права, меў герб: у блакітным полі залаты крыж, пад якім знаходзіўся аголены меч. У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў у 1655 годзе захоплены расійскімі войскамі. Паводле Андросаўскага перамір’я 1667 года застаўся ў складзе Расіі, у 1678 годзе вернуты Вялікаму Княству Літоўскаму. Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай (1772) у складзе Расійскай імперыі.

### У складзе Расійскай імперыі 
Горад быў уключаны спачатку ў склад Пскоўскай, затым у Полацкай губерні Віцебскай правінцыі, а з 1802 года ў складзе Віцебскай губерні, цэнтр Веліжскага павета.

21 верасня 1781 года Кацярына II даравала гораду новы герб.

У 1799 годзе ў горадзе было 689 дамоў, 7 уніяцкіх цэркваў (3 каменныя, 4 драўляныя), 2 мураваныя касцёлы, 3 млыны, народнае вучылішча.

У 1860 годзе ў горадзе былі 1322 дамы, з іх 17 мураваныя; 10 цэркваў, з іх 3 драўляныя.

У кастрычніку 1861 года пажар знішчыў большую частку горада. У 1871 годзе было 11 цэркваў, 9 сінагог, 1 касцёл. У 1886 годзе праваслаўных — 12103 чалавекі, каталікоў — 234, іудзеяў — 5070 (пры агульнай колькасці жыхароў — 17405).

У 1891 годзе ў горадзе было 2033 драўляныя і 154 мураваныя дамы, 67 прамысловых прадпрыемстваў (1279 рабочых). Агульная колькасць насельніцтва — 18367 чалавек. Вакол горада было 4 прадмесці — Усвяцкае, Таропецкае, Віцебскае і Смаленскае.

Выява:Vialiž, Rynak-Illinskaja. Вяліж, Рынак-Ільлінская (1936).jpg|Краявід з ратушы
Выява:Vialiž, Rynak-Mikolskaja. Вяліж, Рынак-Мікольская (1914).jpg|Касцёл Спачыну Найсв. Панны Марыі
Выява:Vialiž, Dźvina. Вяліж, Дзьвіна (1901-18).jpg|Набярэжная і касцёл Спачыну
Выява:Uniat church of St. Elijah in Velizh.jpg|Царква Св. Ільі
Выява:Vialiž, Dźvina, Illinskaja. Вяліж, Дзьвіна, Ільлінская (1901-18).jpg|Ільінская царква з боку Дзвіны
Выява:Vialiž, Ruskaja Słabada, Uźvižanskaja. Вяліж, Руская Слабада, Узьвіжанская (1941).jpg|Царква Узнясення Св. Крыжа
Выява:Vialiž, Dźvina-Zarečča-Ruskaja Słabada. Вяліж, Дзьвіна-Зарэчча-Руская Слабада (1901-18) (2).jpg|Царква Узнясення з боку Дзвіны 
Выява:Vialiž, Rynak-Duchaŭskaja, Sabornaja. Вяліж, Рынак-Духаўская, Саборная (1900).jpg|Сабор Святога Духа

#### Веліжская справа 
Веліжская справа — судовы працэс у 1821—1835 гадах па ілжывым абвінавачванні групы яўрэяў у рытуальным забойстве 3-гадовага хлопчыка. З-за недахопу доказаў справа ў Віцебскім губернскім судзе была спынена, але ў 1825 годзе па настаянні ўлад адноўлена. На падставе лжэсведчанняў былі арыштаваны 42 чалавекі. У 1835 годзе па рашэнні Дзяржаўнага савета справу спынілі, абвінавачаныя былі апраўданыя, ілжэсведкі сасланы ў Сібір. Галоўную ролю ў выкрыцці нагавору адыграў М. С. Мардвінаў, старшыня дэпартамента грамадзянскіх і духоўных спраў Дзяржаўнага савета. Пад уражаннем Веліжскай справы М. Ю. Лермантаў напісаў п’есу «Іспанцы».

### У складзе РСФСР 
З 1917 года Веліж у складзе Заходняй вобласці, з 1918 года ў Заходняй камуне РСФСР. Бальшавікі абвясцілі горад і павет на ваенным становішчы. 10 лістапада 1918 года ўспыхнула антыбальшавіцкае Веліжскае паўстанне, якое перакінулася і на суседнія паветы. 15 лістапада паўстанцы захапілі Веліж, але праз некалькі дзён адступілі, і ў хуткім часе паўстанне было падаўлена. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі тэрыторыя ўвайшла ў Беларускую ССР, дзе Веліж меў стаць цэнтрам павета («падраёна»), аднак 16 студзеня ЦК РКП(б) пастанавіў выключыць Віцебскую губерню са складу рэспублікі. I Усебеларускі з’езд Саветаў, які прайшоў 2-3 лютага, прызнаў гэта рашэнне.

19 лютага 1920 года Віцебскі губрэўкам абвясціў аб зняцці ваеннага становішча. 28 студзеня 1921 года быў зацверджаны народна-гаспадарчы план: будаўніцтва лесазавода і чыгуначнага моста праз Дзвіну.

Раённы цэнтр Паўночна-Заходняга краю (1927), Ле­ниіград­скай (1927–29), За­ходняй (1929–37), Смален­скай (з 1937) аб­лас­цей РСФСР. У 1921—1922 гадах пачалі працаваць 3 спіртзаводы, маслабойны завод і лесазавод. Праведзена электрыфікацыя. Была створана міліцыя (400 чалавек). Паводле актаў за перыяд 1928—1938 гадоў, у Веліжы было расстраляна 468 чалавек з 3500 рэпрэсаваных.

У 1941 годзе горад акупаваны германскімі вой­ска­мі, моцна разбураны. 20 верасня 1943 года часці 4 ударнай арміі вызвалілі горад. Па звестках надзвычайнай камісіі ад 5 жніўня 1944 года, 19391 веліжанін прапаў без вестак, былі расстраляныя, павешаныя, закатаваныя, жыўцом спаленыя і замардаваныя голадам. 2059 чалавек былі выгнаныя ў рабства. За перыяд з 1941 па 1945 год у войска былі прызваны 15686 веліжан, 11272 з іх не вярнуліся з фронту. У канцы студзеня 1942 года нацысцкія захопнікі знішчылі Веліжскае гета, у якім жыўцом згарэлі больш за 2 тысячы яўрэяў.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
* Веліжскі лясгас
* Веліжская друкарня
* «Веліжмэбля»
* ААТ «ВЕЛІЖЛЁН»
* «Веліжагратранс»
* Веліжскае ДРБУ

## Адукацыя і культура 
* 2 сярэднія агульнаадукацыйныя школы
* 2 установы дадатковай адукацыі
* Дом дзіцячай творчасці і спартыўная школа
* 5 муніцыпальных дзіцячых садоў і 1 праваслаўны
* прафесійнае вучылішча
* дзіцячая школа мастацтваў
* Дом вольнага часу, дзіцячая і дарослая бібліятэкі
* 3 аўтаклубы.

### Веліжскі гісторыка-краязнаўчы музей 
Даваенны музей знаходзіўся ў будынку ратушы. Сучасны створаны ў 1986 годзе. Грамадскую раду па яго стварэнні ўзначаліў М. Ф. Карпоўскі. Музей знаходзіцца на плошчы Дзяржынскага ў аднапавярховым будынку ХІХ стагоддзя (належаў А. М. Кісялёву). Мае наступныя раздзелы:
* Мастацка-этнаграфічны
* Археалагічны
* Гістарычны
* Ваенны

Дырэктар — Качуліна Ліна Аляксандраўна.

## Транспарт 
Рэгулярнымі аўтобуснымі маршрутамі злучаны з Віцебскам, Смаленскам, Санкт-Пецярбургам.

Чыгунка адсутнічае, бліжэйшая станцыя Рудня — за 93 кіламетры ад горада.

З 1945 года пачалося будаўніцтва вузкакалейкі. У 1947 яна пачала функцыянаваць. Належала Веліжскаму леспрамгасу. Мела агульную працягласць 78 км, асноўная магістраль да Мяздрэні — 38 км. Станцыі: Веліж, Паланея, Люкаўцы, Галоддзе. Працавала 128 чалавек. У 1995 годзе спыніла сваё існаванне. Захаваліся рэйкавыя ўчасткі да Галадні — 30 км, таксама 6-я галіна — 7 км.

У 1888 годзе ў Веліжы працавалі дзве параходныя кампаніі, а першыя параходы з’явіліся на год раней. У 1890 г. было перавезена 147 тыс. м³ грузаў. Рэгулярныя рэйсы з Віцебскам пачаліся ў 1891 годзе. У 1990-я рачная гаспадарка прыйшла ў заняпад.

Грамадскі транспарт, акрамя таксі, адсутнічае.

## Вядомыя асобы 
* Андрэй Ануфрыевіч Бембель, беларускі скульптар
* Майсей Залманавіч Бераў, беларускі кінадакументаліст
* Юрка Віцьбіч, беларускі грамадскі дзеяч
* Антон Васілевіч Дубіна, дзяржаўны дзеяч БССР
* Канстанцін Васілевіч Забароўскі, Герой Савецкага Саюза
* Міхаіл Аркадзевіч Керзін, беларускі-расійскі мастак (працаваў у 1918-23 гг.)
* Макс Захаравіч Пенсон, савецкі яўрэйскі фотамастак
* Дзмітрый Філімонавіч Прышчэпаў, старшыня Веліжскага павятовага рэўкама
* Уладзімір Якаўлевіч Хрусталёў, беларускі мастак (працаваў у 1919-22 гг.)
* Валянцін Міхайлавіч Цярэнцьеў, беларускі вучоны ў галіне фізіялогіі раслін

## Галерэя 

Выява:Velizh 061.JPG|Гарадскі архіў і адміністрацыя
Выява:Velizh 024.JPG |Плошча Ф. Э. Дзяржынскага
Выява:Velizh 020.JPG|Гарадскі ЗАГС
Выява:Velizh 018.JPG|Веліжскае аддзяленне МНС
Выява:Velizh 016.JPG|Праваслаўны храм
Выява:Velizh 063.JPG|
Выява:Dzvina-Velizh.JPG|Дзвіна ў Веліжы
Выява:Velizh 064.JPG|

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці

Катэгорыя:Населеныя пункты Веліжскага раёна
Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства