Ліцвіны

**Ліцві́ны**, або **літві́ны** (стар.-бел. *литва, литвины*) — палітонім жыхароў Вялікага Княства Літоўскага ў XV—XVIII стст.

Цяпер этнонім *літвіны* часам ужываецца для абазначэння беларускамоўнага насельніцтва паўночнай Чарнігаўшчыны і Кіеўшчыны, заходняй Браншчыны і Смаленшчыны (гл. літвіны Севершчыны).

## Гістарычныя згадкі 
Найстаражытнейшым вядомым цяпер кірылічным тэкстам з ужываннем назвы «літвін» ёсць датаваная 1370-1380-мі гадамі берасцяная грамата № 283 з Вялікага Ноўгарада, дзе згаданы «*Василко литвинъ*».

Назва «литвин» ужываецца ў пазнейшых вялікалітоўскіх і рускіх летапісах: «*Лува Литовникъ*» або «*Лува Литвинъ*», у пазнейшых спісах «*съ Лукою съ Литвиномъ*» (Сафійскі першы летапіс, пачатак XV ст.) — да літоўскага баярына пры двары князя Даўмонта пад 1266 годам; «*сий Андрей бяше родом литвин*» — да сына літоўскага князя Гердзеня пад 1289 годам; «*литвин родом*» у Жыціі Даўмонта Пскоўскага першай трэці XIV стагоддзя; «*два Литвина большие*» — да двух праваслаўных літоўцаў, баяр караля Ягайлы пад 1387 годам; «*Андрей литвин*» — да продка Неміровічаў пад 1406 годам.

Таксама з XIII ст. вядомы ў крыніцах ВКЛ лацінскія формы: *Litwinos*, *rex Litwinorum* — у грамаце Міндоўга 1261 года, *Lethvinorvm* — на пячатцы Гедыміна 1323 года; з суседніх Літве краін: *Letwinis* — у акце судовага працэсу Тэўтонскага ордэна з Казімірам Куяўскім 1259 года, *Littwini* — у лісце лівонскіх біскупаў 1277 года і інш.

, 1410 г.]]
У крыніцах заходнерускай мовы азначэнне «літвін» найраней вядома з перакладу ярлыка 1393 года ад ардынскага цара Тактамыша да караля Ягайлы («*Вы пак послали есте к нам посла вашего литвина на имя Невойста*»).

У крыніцах ВКЛ назва «літвін» як азначэнне ўсяго насельніцтва Княства вядома ў дамоўных граматах вялікага князя Казіміра з Псковам і Ноўгарадам (1440 і 1480): «*А мне великому князю Казимиру блюсти Псковитина как и своего Литвина; також и Псковичом блюсти Литвина, как и Псковитина…*»; у дамове 1480 года выраз «*нашого Литвина*» адпавядае выразам «*нашы купцы*», «*люди нашы*» і абымае як жыхароў Вільні, так і жыхароў Полацка.

Паводле Статута Вялікага Княства Літоўскага 1566 года, «*родічамі старожытнымі і врожонцамі*» ВКЛ былі літвіны і русіны: «*…то все мы и потомки наши Великіе Князи Литовскіе давати будуть повинни только Литве а Руси, родичомъ старожитнымъ и врожонцамъ Великаго Князства Литовского (…). Але на достоенства и всякій врядъ духовный и свецкій не маеть быти обиранъ, ани отъ насъ Господаря ставленъ, толко здавна продковъ своихъ уроженецъ Великого Князства Литовского Литвинъ и Русинъ*».

У вялікалітоўскім акце Люблінскай уніі 1569 года «літоўскім народам» названа агулам насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага. Таксама і ў акце «Каэквацыі літоўскіх станаў» 1697 года (вядомым як акт Каэквацыі «літоўскага народа»).

Назва «літва», «літвіны», таксама «літоўскі народ», як агульная назва ўсяго насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага ўжывалася ў дзяржаўных актах, наратыўных і мемуарных крыніцах, напрыклад:
* у пастановах Гарадзенскага сойму 1567 года: «*Теж уфаляем, абы панове воеводове, старостове, державцы, тівунове, Літва і Полякове, всі особамі своімі на войну ехалі с почты…*».
* пастанова з’езду шляхты ВКЛ у Ваўкавыску 1577 года («*Інструкцыя … всіх послов з воеводств і поветов Велікого Князства Літовского, на з’езде Волковыском будучых*») патрабавала ад караля наконт Інфлянцкае зямлі, каб «…нікому іному, одно чоловеку *народу нашого Літовского* оную землю в одміністрацыю злеціті і завжды ее пры Веліком Князстве Літовском зоставоваті рачыл».
* у дзённіку Фёдара Еўлашоўскага 1603 года: «*Маршалковал межы посламі наш літвін, князь Лукаш Болько Свірскій*».
* у статуце менскага цэха рымараў 1634 года («*…aby towarzyszów polakow i litwę do roboty y warstatów swych przymowali…*»).
* клопат пра «наш народ Літоўскі» часта выступае ў соймікавых інструкцыях розных паветаў ВКЛ у 1630-х — 1640-х гадах, калі на вялікіх соймах адбываліся спрэчкі з палякамі за размеркаванне пасад.
* у 1703 годзе вялікі гетман літоўскі Міхал Карыбут-Вішнявецкі, польны гетман літоўскі Грыгор Агінскі, маршалак вялікі літоўскі Марцыян Валовіч і падскарбі вялікі літоўскі Людвік Пацей на перамовах з Масковіяй зазначалі, што прадстаўляюць «народ наш Літоўскі агулам».

Жыхароў усходняй часткі Вялікага Княства Літоўскага (Белай Русі) маскоўскія крыніцы называлі літвінамі і адначасова беларусцамі. Напрыклад, у маскоўскім дакуменце XVII ст.: «*Приехал ис Полотцка ко Пскову торговой литвин Спиридонка; родом он литвин, белорусец Мстиславского повету*».

У XIX — пачатку XX стст. абшары бытавання назвы «літвіны» звузіліся. У XX ст. ужываўся як польскі экзаэтнонім для літоўцаў, а таксама як лакальны этнікон невялікіх груп беларускага насельніцтва (у раёне Бярозы, Івацэвіч, Косава, Пружан, Навагрудка, Воранава, Гродна, Паставаў, Браслава і інш.), некаторых раёнаў беларуска-ўкраінскага Палесся (раёны Століна, Ракітнага, Кастопаля, Сарнаў, Оўруча) і беларускамоўнага насельніцтва паўночнай Чарнігаўшчыны і Кіеўшчыны, заходняй Браншчыны і Смаленшчыны. У пагранічных з Беларуссю раёнах Расіі назва «літвіны» бытавала да сярэдзіны XX ст.

## Сучасныя ацэнкі 
На думку беларускага этнолага Ігара Чаквіна, у беларуска-літоўскіх летапісах і іншых дакументах XV—XVI стст. назва «літвіны» звязвалася ў этнагенетычным аспекце з легендарнымі рымскімі перасяленцамі на чале з князем Палемонам, тэрытарыяльна — з землямі першапачатковай лакалізацыі тапоніма «Літва» — на захад ад Мінска ў міжрэччы Нёмана і Віліі, дзе існавала змешанае балта-славянскае насельніцтва (гл. Літва, зямля). У канфесіянальным аспекце звязвалася як з каталіцтвам, так і з «рускай» верай (яскравы прыклад — Францыск Скарына, які называў сябе і літвінам у этнічным сэнсе, так і русінам у сэнсе канфесійным). Ігар Чаквін адзначаў, што ў XVI—XVIII стагоддзях назва «літвіны» была найбольш абагульняльнай этнанімічнай формай самасвядомасці беларускага народа і адлюстроўвала найбольш шырокі ўзровень яго нацыянальнае кансалідацыі.

Беларускія гісторыкі Георгій Галенчанка і Ігар Марзалюк аспрэчваюць меркаванне, што ў XIV—XVII стст. заходнія беларусы карысталіся вызначэннем «літва»/«літвіны» («литвины») як эндаэтнонімам. На думку гэтых даследчыкаў, беларускае насельніцтва Верхняга Панямоння ўжывала толькі назву «рускі» («русін», «русь») як агульны эндаэтнонім для ўсіх частак старабеларускага этнасу, а сам тэрмін «рускі» («русін», «русь») паралельна звязваўся з праваслаўным насельніцтва (а пасля і з уніяцтвам).

Беларускі гісторык Аляксандр Груша сцвярджае, што «літвіны» («литвины») у часы Вялікага Княства Літоўскага як этнонім адносіўся да літоўцаў, а адносна беларусаў як этнонім ужываліся «рускія»/«русь»/«русіны» («русины»).

## Гл. таксама 
* Літвякі (літвіны)
* Літвіны Севершчыны
* Літвакі
* Старалітва
* Русіны (гістарычны этнонім)
* Беларусцы

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — 688 с.
* 
* 
* *Зайкоўскі Э.*, *Чаквін І.* Літвіны // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Мінск, 1997. — Т. 4. — С. 382.
* 
* 
* *Марзалюк І.* Тэрміналогія этнічнай гісторыі Беларусі 14-17 ст.: набліжэнне да рэаліяў, ці стварэнне новых міфаў?  // Гістарычны альманах. — 2003. — Т. 9. — С. 113—122.
* *Насевіч В. Л.* Да пытання пра саманазву беларусаў у перыяд ВКЛ // Беларусіка — Albaruthenica. Кн. 2: Фарміраванне і развіццё нацыянальнай самасвядомасці беларусаў. Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі ў Маладзечне 19-20 жніўня 1992 г. Мінск: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1993. — С. 97-100.
* 
* 
* 
* *Левшун Л.* Концепт «Литвы» в этнокультурном самосознании белорусов // Беларуская думка. — № 11. — 2009. — С. 102—109.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Этнаніміка