Дзярэчын

**Дзярэ́чын** (, ) — аграгарадок у Зэльвенскім раёне Гродзенскай вобласці, на рацэ Сіпа. Цэнтр Дзярэчынскага сельсавета. Знаходзіцца за 13 км на паўночны ўсход ад г.п. Зэльва, за 15 км ад чыгуначнай станцыі Зэльва; на шашы Гродна — Слонім і на шашы, што злучае вёску з Зэльвай.

Дзярэчын — былое мястэчка гістарычнай Слонімшчыны (частка Наваградчыны), адна з галоўных рэзідэнцый Сапегаў.

## Назва 
Тут сама фіксаваліся прозвішчы Дзерэча, Дзерэчка. Было віленскае Дзерэчынскі.

## Гісторыя 
Вядомы з 1416 года, калі вялікі князь Вітаўт даў Дзярэчын «за верную службу» пану Копачу, адначасова 10 чалавек «там» (то-бок у Дзярэчыне) вялікі князь даў баярыну Дрэмуцю. Пазней маёнтак Дрэмуця вядомы як сяло Котчын або Кочын, з удавой яго сына Васіля Дрэмуцевіча ажаніўся пісар гаспадарскі Васіль Паўлавіч, якому вялікі князь Казімір пацвердзіў уладанне, да 1508 года ім валодаў сын Васіля Паўлавіча — таксама пісар гаспадарскі Нікольскі Васілевіч, ён узяў удзел у мяцяжы Глінскіх і Кочын быў канфіскаваны, а затым нададзены Сямёну Палазовічу. Дзярэчын пасля смерці ў 1501 годзе Яцкі Копача адышоў яго сястры Ганне, жонцы князя Міхаіла Сангушкі. Тым часам у Дзярэчыне вядома царква Святога Спаса. З 1510 года Дзярэчын стаў агульнай ўласнасцю дзяцей Ганны — князя Андрэя Сангушкі і дзвюх яго сёстраў, жонак князёў Сямёна Адзінцэвіча і Іван Палубінскага, а затым іх нашчадкаў.

У 1537 годзе Дзярэчын атрымаў статус мястэчка. У 1540 годзе частку маёнтка ў Сангушкаў выменялі Вішнявецкія. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў, у складзе Слонімскага павета Наваградскага ваяводства. 3 1570-х да 1603 года частка маёнтка, якая раней належала Адзінцэвічам была ва ўладанні Валовічаў і Нарбутаў. У 1599 годзе Палубінскія выкупілі ў Вішнявецкіх іх частку. У гэты час у Дзярэчыне 42 двары.

У 1603 годзе Гальшка Нарбут запісала сваю частку Дзярэчына сыну — Самуэлю Валовічу. У 1609 годзе адзінымі ўладальнікамі мястэчка (62 двары) сталі Палубінскія. У 1618 годзе пісар слонімскі земскі Канстанцін Палубінскі заснаваў у Дзярэчыне Успенскі касцёл і кляштар дамініканцаў, пры якім адкрыліся школа, бібліятэка і шпіталь. Станам на 1646 год у мястэчку было 72 двары. У 1685 годзе Дзярэчын перайшоў да Сапегаў і стала адной з іх галоўных рэзідэнцый.

У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) Дзярэчын зведаў значныя разбурэнні. Станам на 1750 год — двароў, Рынак, 2 вуліцы (Слонімская і Зэльвенская). У 1786 годзе пабудаваны дзярэчынскі палац, дзе размяшчалася калекцыя жывапісу, захоўваліся старажытныя дакументы, зброя літоўскіх гетманаў, ваенныя трафеі, каштоўны посуд. Станам на 1790 год у мястэчку 160 двароў.

Выява:Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (N. Orda, 21.05.1877) (2).jpg|Кляштар. Н. Орда, 1877
Выява:Dziarečyn, Sapieha. Дзярэчын, Сапега (N. Orda, 21.05.1877).jpg|Палац і царква. Н. Орда, 1877
Выява:Dziarečyn, Uniebaŭziaćcia. Дзярэчын, Унебаўзяцьця (V. Michnievič, 1912).jpg|Праект новага касцёла, 1912

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, у Слонімскім павеце. Пасля задушэння вызваленчага паўстання ў 1830 годзе расійскія ўлады канфіскавалі маёнтак у Сапегаў, ліквідавалі кляштар дамініканцаў і пачалі яго руйнаванне. Родавыя і кляштарныя скарбы вывезлі ў Пецярбург (у тым ліку карцін і каштоўных упрыгожанняў — 303 пуды і 25 фунтаў). Расійскі імператар асабіста пастанавіў спаліць частку нарабаваных каштоўнасцей:

Спальваліся найперш карціны з сюжэтамі на гістарычныя тэмы, якія, на думку манарха-мастацтвазнаўцы, маглі выклікаць у гледачоў непажаданыя думкі пра былую веліч Рэчы Паспалітай. У 1870-я гады ў мястэчку было 2 царквы, капліца, сінагога, 2 малітоўныя дамы, багадзельня, 2 школы, 28 крам, млын, 9 корчмаў, рэгулярна праводзіліся кірмашы.

У Першую сусветную вайну Дзярэчын занялі нямецкія войскі, у 1918—1920 гадах ён пераходзіў з рук у рукі — ад бальшавікоў да палякаў. Паводле Рыжскай мірнай дамовы (1921) у складзе Польскай Рэспублікі.

У 1939 годзе Дзярэчын увайшоў у БССР, з 1940 года — вёска, цэнтр сельсавета. У Другую сусветную вайну пад нямецкай акупацыяй.

У складзе Ваўкавыскага (з 17.4.1962), Мастоўскага (з 6.1.1962), Зэльвенскага (з 30.7.1966) раёнаў. Станам на 1971 год 334 двары, на 1993 год — 270 двароў.

Выява:Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (1901-39) (7).jpg|Рэшткі кляштара і мемарыяльная калона
Выява:Dziarečyn, Rynak. Дзярэчын, Рынак (1901-39) (5).jpg|Рынак і калона
Выява:Dziarečyn, carkva (XX).jpg|Былая грэка-каталіцкая царква
Выява:Dziarečyn, Rynak. Дзярэчын, Рынак (1901-39) (10).jpg|Кляштар
Выява:Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (1901-39) (4).jpg|Кляштар, жылы корпус
Выява:Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (1901-39) (3).jpg|Кляштар, званіца
Выява:Dziarečyn, pałac (XX).jpg|Палац Сапегаў
Выява:Dziarečyn, synagoga (XX).jpg|Сінагога

## Насельніцтва 
* **XVII стагоддзе**: 1609 год — 430 чал.; 1646 год — 500 чал.
* **XIX стагоддзе**: 1830 год — 386 муж., з іх шляхты 17, духоўнага саслоўя 21, мяшчан-іўдзеяў 239, мяшчан-хрысціян і сялян 108, жабракоў 1; 1878 год — 2269 чал. (1049 муж. і 1220 жан.), у тым ліку 1725 іўдзеяў
* **XX стагоддзе**: 1901 год — 1671 чал.; 1971 год — 991 чал.; 1993 год — 777 чал.
* **XXI стагоддзе**: 2009 год — 627 чал.

## Інфраструктура 
У Дзярэчыне працуюць сярэдняя школа, лякарня, дом культуры.

## Славутасці 
* Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1910—1913)
* Каплічка прыдарожная (XVIII ст.)
* Могілкі яўрэйскія
* Царква Праабражэння Гасподняга (1865)
* Помнік на магіле Паўла Іванавіча Булака

### Страчаная спадчына 
[thumb|190px|[Пілястра|Пілястры з кляштарнай званіцы]]
* Касцёл і кляштар дамініканцаў (XVIII ст.)
* Палацава-паркавы ансамбль Сапегаў (XVIII ст.)
* Сінагога (XVII—XVIII стст.)

## Вядомыя асобы 
* Цімафей Ліпінскі
* 
* Пётр Мікалаевіч Марціноўскі (1932—2006) — беларускі паэт.
* Іван Юр’евіч Макей (1882—1955) — беларускі народны казачнік.
* Шлойма Юдсон

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Міхась Скобла. Мястэчка Дзярэчын // «Наша Вера» № 3 (9), 1999.
* 
* Dereczyn //  S. 960.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дзярэчынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Зэльвенскага раёна

Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства