Французская мова

**Французская мова** (*français, la langue française*) — адна з раманскіх моў гала-раманскай падгрупы. Родная мова большасці насельніцтва ў Французскай Рэспубліцы, Рэспубліцы Гаіці, Манака, а таксама каля чвэрці насельніцтва Канады і ў франкамоўных абласцях Швейцарыі (Рамандыя) і Бельгіі (Валонія і Брусель).

Французская мова з'яўляецца нашчадкам гаворак лацінскай мовы Рымскай імперыі, як і італьянская, партугальская, іспанская, румынская, сардзінская і каталонская мовы. Яе бліжэйшымі сваякамі аднак з'яўляюцца іншыя мовы ойль і . Яе развіццё праходзіла таксама пад уплывам кельцкіх моў рымскай Галіі і германскай франкскай мовы ў перыяд узмацнення франкскай дзяржавы.

## Становішча ў свеце 
### Франкафоны ў свеце 
У свеце на французскай мове размаўляе ад 173 (1998) да 500 мільёнаў чалавек (2005). Колькаснае размеркаванне франкафонаў прадстаўлена ў наступнай табліцы:

### Статус французскай мовы 
Французская мова з'яўляецца афіцыйнай мовай многіх краін свету і шырока ўжываецца ў некаторых іншых краінах. Нацыі, якія карыстаюцца французскай мовай, аб'яднаныя словам «франкафонія». Па-за лінгвістычным аспектам, Галоўны савет па франкафоніі спрыяе рознабаковым сувязям паміж адной трэццю краін свету. Гэта і вызначае агульны стан французскай мовы ў свеце.

Між тым, на міжнароднай арэне роля французскай мовы памяншаецца, асабліва ў параўнанні з англійскай мовай. Тым не менш, французская мова застаецца адной з афіцыйных моў наступных міжнародных арганізацый:

* СГА
* НАТА
* Афрыканскі Саюз
* Еўрапейскі Саюз
* Еўрапейскі саюз радыё і тэлебачання
* Еўрапейскае касмічнае агенцтва
* Міжнародны суд ААН
* Міжнародны крымінальны суд
* Міжнародны алімпійскі камітэт
* Міжнародная федэрацыя футбольных асацыяцый
* Міжнародная федэрацыя плавання
* Міжнародная федэрацыя аўтамабіляў
* Сусветнае антыдопінгавае агенцтва
* Міжнародны сакратарыят вады
* Міжнародная гідраграфічная арганізацыя
* Міжнародная асацыяцыя паліталогіі
* Міжнароднае бюро вагаў і вымярэнняў
* Сусветны паштовы саюз
* Інтэрпал

Французская мова — адна з шасці афіцыйных і дзвюх рабочых моў ААН і яе агенцтваў.

Французскую мову выкладаюць у многіх універсітэтах свету. Найбольш яна распаўсюджана ў сферах дыпламатыі, журналістыкі, юрыспрудэнцыі і вышэйшай адукацыі.

thumb|330px|**Франкафонія**:*Умоўныя абазначэнні*: цёмна-сіні — родная мова; сіні — адміністрацыйная мова; блакітны — мова культуры; зялёны — дыяспары

;Краіны і тэрыторыі, дзе французская мова мае статус адзінай афіцыйнай мовы:
*  Бенін
*  Буркіна-Фасо
*  Кот-д’Івуар
*  Французская Рэспубліка (у т. л. усе замежныя тэрыторыі і дэпартаменты Францыі)
*  Габон
*  Гвінея
*  Малі
*  Манака
*  Нігер
*  Дэмакратычная Рэспубліка Конга
*  Рэспубліка Конга
*  Сенегал
*  Тога

;Краіны і тэрыторыі, дзе французская мова мае статус адной з афіцыйных моў:
*  Каралеўства Бельгія (Валонія і Брусель) (разам з нідэрландскай і нямецкай)
*  Рэспубліка Бурундзі (разам з )
*  Рэспубліка Камерун (разам з англійскай мовай)
*  Федэральная Ісламская Рэспубліка Каморскія астравы (разам з арабскай мовай)
*  Канада (разам з англійскай мовай, у правінцыі Квебек мае статус адзінай афіцыйнай, у правінцыі Нью-Брансуік мае статус афіцыйнай разам з англійскай).
*  Рэспубліка Джыбуці (разам з арабскай мовай)
*  Экватарыяльная Гвінея (разам з іспанскай мовай)
*  Рэспубліка Гаіці (разам з )
*  Італьянская Рэспубліка (разам з італьянскай і франка-правансальскай мовамі)
*  Вялікае Герцагства Люксембург (разам з нямецкай мовай)
*  Рэспубліка Мадагаскар (разам з малагасійскай мовай)
*  Маўрыкій (разам з англійскай і крэольскай маўрыкійскай мовай)
*  Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка (разам з мовай санга)
*  Руандзійская рэспубліка (разам з англійскай і мовай )
*  Рэспубліка Сейшэльскія астравы (разам з англійскай і )
*  Швейцарская Канфедэрацыя (раманская Швейцарыя) (разам з нямецкай, італьянскай і рэта-раманскай мовамі)
*  Рэспубліка Чад (разам з арабскай мовай)
*  Вануату (разам з англійскай і мовай біслама)

;Краіны і тэрыторыі, дзе шырока распаўсюджана французская мова:
*  Алжыр
*  Андора
*  Марока
*  Маўрытанія
*  Туніс
* Луізіяна, штат ЗША: французская мова (каюн) не мае афіцыйнага статуса, але з 1968 года, з моманту заснавання Рады па развіцці французскай мовы ў Луізіяне (), ужываецца разам з англійскай.

;Краіны і тэрыторыі, дзе ўжываецца французская мова:
*  Ліван
*  Камбоджа
*  В’етнам
*  Лаос
*  Індыя (Пандышэры)
*  Дамініка
*  Сент-Люсія
*  Ізраіль (у алжырскіх, мараканскіх, тунісійскіх, французскіх суполках)
*  Канадскія правінцыі: Антарыа (4,4 % франкафонаў), Востраў Прынца Эдуарда (4,3 % франкафонаў), Манітоба (4,1 % франкафонаў), Новая Шатландыя (3,8 % франкафонаў), Альберта (2 % франкафонаў), Саскачэван (1,9 % франкафонаў), Брытанская Калумбія (1,5 % франкафонаў), Ньюфаўндленд і Лабрадор (0,4 % франкафонаў).
*  Тэрыторыі ЗША (каля 2 мільёнаў франкафонаў):
** штат Мэн (квебекскія і акадыйскія суполкі на поўначы ў графстве Арустук),
** Вермонт (маленькая квебекская суполка на поўначы ў графствах Гран-Ісль, Франклэн, Арлеан, Эсекс),
** Нью-Хэмпшыр (маленькая квебекская суполка на поўначы ў графстве Кус),
** штат Масачусетс (маленькія квебекскія і акадзійскія суполкі на поўначы графстваў Ворчэстэр і Мідлсекс),
** Канектыкут (маленькая квебекская суполка на паўночным усходзе ў графстве Уіндхам),
** штат Нью-Ёрк (маленькая квебекская суполка на поўначы штата ў графствах Сен-Лоўрэнс, Франклін, Клінтан, Эсекс, а таксама ў горадзе Кохоэс на захадзе штата),
** Фларыда (вялікая гаіцянская суполка ў графстве Маямі-Дэйд, а таксама маленькая суполка квебекскіх пенсіянераў).

### Міжнародная значнасць 
На сённяшні дзень добра прыкметна зніжэнне частаты выкарыстання французскай мовы ў міжнародных арганізацыях. Хоць французская мова захоўвае высокі статус у свеце, выкарыстоўваецца яна ўсё менш і менш. У ААН Агенцтва Франкафоніі мае статус назіральніка з 1995 года. Тым не менш, англійская мова пераважае ў якасці рабочай мовы, нягледзячы на тое, што са 185 краін-членаў ААН 56 з'яўляюцца ўдзельнікамі Франкафоніі, і вялікая частка з іх просіць сакратарыят ААН весці зносіны з імі на французскай мове. Малое выкарыстанне французскай у многім залежыць ад умоў набору персаналу (веданне французскай не з'яўляецца неабходным патрабаваннем), перавагі англамоўнага асяроддзя, і ад бюджэтных скарачэнняў.

У ЕС французская мова з'яўляецца афіцыйнай мовай. Будучыня мовы залежыць ад таго, якое месца яна зойме ў зменлівым ЕС. Далучэнне да ЕС Фінляндыі, Аўстрыі, Швецыі яшчэ больш аслабіла пазіцыі французскай мовы, бо гэтыя краіны пераважна выкарыстоўваюць у якасці сродка зносін англійскую мову. Пашырэнне ЕС прыводзіць да немагчымасці выканання прынцыпу Рымскага дагавора аб тым, што мовы ўсіх краін-членаў з'яўляюцца афіцыйнымі мовамі ЕС.

Вядомы французскі лінгвіст  () выказаў радыкальную прапанову: захаваць тры рабочыя мовы — англійскую, французскую і нямецкую. На думку былога прэм'ер-міністра Францыі Жаспена: «унутры ЕС захаванне моўнай разнастайнасці з'яўляецца адной з найважнейшых задач. Іменна ад таго, якое месца зойме французская мова ў Еўропе, залежыць тое, наколькі яна захавае сваю прывабную сілу ў свеце. Ні адна мова не можа стаць адзінай мовай зносін у інстытутах ЕС. Іменна таму Францыя вядзе працу, накіраваную на ўзмацненне выкарыстання французскай як рабочай мовы».

## Алфавіт 
Французскі алфавіт створаны на аснове лацінскага пісьма. У алфавіце 26 літар, 5 дыякрытычных знакаў і 2 лігатуры, якія агулам утвараюць 42 сімвалы.

Літары з дыякрытыкай: Àà Ââ Çç Èè Éé Êê Ëë Îî Ïï Ôô Ùù Ûû Üü Ÿÿ. Замена літары з дыякрытыкай на літару без дыякрытыкі дапускаецца толькі для вялікіх літар; напісанне малой літары без дыякрытыкі з'яўляецца арфаграфічнай памылкай.

Лігатуры: Ææ Œœ. Літары k, w і лігатура æ (рэдкая і факультатыўныя) выкарыстоўваюцца толькі ў замежных словах. Пры ўпарадкаванні дыякрытычныя знакі не ўлічваюцца (за выключэннем слоў, якія адрозніваюцца толькі імі).

## Дыялекты французскай мовы 
Групы французскіх дыялектаў:
# паўночная група: нармандскі, пікардскі, а таксама валонскі дыялект (Бельгія);
# заходняя група: анжуйскі, гало ды інш.;
# паўднёва-заходняя група: пуацевінскі ды інш.;
# цэнтральныя дыялекты: турэнскі, арлеанскі, берыйскі;
# паўднёва-ўсходняя група: бургундскі, франш-канційскі;
# усходняя група: латарынгскі, шампанскі дыялекты;
# франка-правансальскія гаворкі (пераходныя паміж гаворкамі ойль і аксітанскімі).

У аснову літаратурнай французскай мовы лёг франсійскі дыялект (Іль-дэ-Франс).

Сёння на тэрыторыі Францыі назіраецца распад дыялектаў і ўтварэнне рэгіянальных варыянтаў французскай мовы:
* 1054 слоў — англіцызмы
* 707 — італьянізмы
* 550 — старагерманізмы
* 481 — словы з былых гала-раманскіх моў
* 215 — арабізмы
* 164 — германізмы
* 160 — словы з мёртвай кельцкай мовы
* 159 — іспанізмы
* 153 — галандызмы
* 112 слоў з персідскай мовы і санскрыту
* 101 слова з моў амерыканскіх індзейцаў
* 89 слоў азіяцкага паходжання
* 56 слоў афра-азіяцкага паходжання
* 55 слоў славянскага і балцкага паходжання
* 144 слоў з іншых моў.
 
Адметнай рысай французскай лексікі з'яўляюцца так званыя этымалагічныя дублеты, у асноўным лацінскага паходжання. Гэта словы, якія паходзяць з аднаго кораня, але адно з іх, размоўнае, у выніку моўнай эвалюцыі дэфармавалася, а другое, «навуковае», было запазычана ў адукаваных колах у «чыстым» выглядзе. Сярод этымалагічных дублетаў пераважаюць пары «размоўны» назоўнік / «навуковы» прыметнік, напрыклад:
: *mère* / *maternel*,
: *frère* / *fraternel*,
: *cheveu* / *capillaire*,
: *foi / fidèle*,
: *froid / frigide*,
: *œil / oculaire*,
: *sûreté / sécurité* і г. д.

## Пісьмовая французская мова 
Французская пісьменнасць грунтуецца на лацінскім алфавіце, да якога дадалі лігатуры і дыякрытычныя знакі.

Пісьмовая форма значна адрозніваецца ад вуснай і вызначаецца схільнасцю да іншага, сінтэтычнага, моўнага тыпу. Першае сведчанне існавання «раманскай мовы» адносіцца да 813 года, калі падчас *Турскага сінода* епіскапам раяць чытаць пропаведзі на народнай мове, бо іначай іх не разумеюць прыхаджане. Першы мастацкі тэкст на старафранцузскай мове —  (880—881), у якой бачаць вялікі ўплыў пікардска-валонскай гаворкі.

;Адметнасці старафранцузскай мовы:
У параўнанні з сучаснай для старафранцузскай характэрна
* 2 склоны назоўнікаў,
* радзейшае ўжыванне прыдзеяслоўных займеннікаў,
* больш свабодны парадак слоў і г. д.

;Перыядызацыя французскай мовы:

* V—VIII стст.: гала-раманскі перыяд
* IX—XIII стст.: старафранцузскі перыяд
* XIV—XV стст.: сярэднефранцузскі перыяд
* XVI ст.: ранненовафранцузскі перыяд
* XVII—XVIII ст.: класічны новафранцузскі перыяд
* XIX — наш час: сучасны перыяд

;Найважнейшыя падзеі ў гісторыі французскай мовы:

* 8 ст.: , адзін з першых пісьмовых помнікаў французскай мовы;
* 813 год: Турскі сінод;
* 842 год: «Страсбургскія клятвы», першы звязны тэкст на французскай мове;
* 16 ст.: фарміраванне агульнанацыянальнай мовы
* 1539 год:  французская мова прызнаецца афіцыйнай мовай дзяржавы (а дакладней, мовай справаводства, навукі і г. д.)
* 17 ст.: кадыфікацыя літаратурнай французскай мовы
* 20 ст.: значнае разыходжанне паміж літаратурным і гутарковым маўленнем.

## Знакавыя мастацкія творы на французскай мове 
* *Песня пра Раланда* ()
* *Раман пра Ліса* ()
* рыцарскія раманы Крэцьена дэ Труа ()
* *Гарганцюа і Пантагруэль* () Франсуа Рабле
* *Абарона і ўхваленне французскай мовы* () Жаашэна дзю Беле

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Гак В. Г.* Французский язык // Лингвистический энциклопедический словарь. — : «Советская энциклопедия», 1990. — С. 562—563 (на партале Philology.ru)
* Французская мова // 
* 
* Rapport 1997—1998 du Haut Conseil de la Francophonie, «État de la francophonie dans le monde», La Documentation française, 1999

## Спасылкі 
* Французская мова ў свеце 2014 , даклад *La Francophonie*, апублікаваны 5 лістапада 2014. 
* Французская мова // Этналог. 


Катэгорыя:Мовы Алжыра
Катэгорыя:Мовы Андоры
Катэгорыя:Мовы Беніна
Катэгорыя:Мовы Бельгіі
Катэгорыя:Мовы Буркіна-Фасо
Катэгорыя:Мовы Бурундзі
Катэгорыя:Мовы Вануату
Катэгорыя:Мовы Габона
Катэгорыя:Мовы Гаіці
Катэгорыя:Мовы Гвадэлупы
Катэгорыя:Мовы Гвінеі
Катэгорыя:Мовы Джыбуці
Катэгорыя:Мовы ЗША
Катэгорыя:Мовы Італіі
Катэгорыя:Мовы Каморскіх Астравоў
Катэгорыя:Мовы Канады
Катэгорыя:Мовы Камеруна
Катэгорыя:Мовы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга‎
Катэгорыя:Мовы Рэспублікі Конга‎
Катэгорыя:Мовы Кот-д’Івуара
Катэгорыя:Мовы Лівана
Катэгорыя:Мовы Люксембурга
Катэгорыя:Мовы Мадагаскара
Катэгорыя:Мовы Марцінікі
Катэгорыя:Мовы Малі
Катэгорыя:Мовы Марока
Катэгорыя:Мовы Маўрыкія
Катэгорыя:Мовы Маўрытаніі
Катэгорыя:Мовы Нігера
Катэгорыя:Мовы Новай Каледоніі
Катэгорыя:Мовы Руанды
Катэгорыя:Мовы Рэюньёна
Катэгорыя:Мовы Сейшэльскіх Астравоў
Катэгорыя:Мовы Сенегала
Катэгорыя:Мовы Тога
Катэгорыя:Мовы Туніса
Катэгорыя:Мовы Францыі
Катэгорыя:Мовы Французскай Гвіяны
Катэгорыя:Мовы Французскай Палінезіі
Катэгорыя:Мовы Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі
Катэгорыя:Мовы Чада
Катэгорыя:Мовы Швейцарыі
Катэгорыя:Мовы Экватарыяльнай Гвінеі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы