Суржык

thumb|380px|Выкарыстанне суржыка ва Украіне, апытанне Кіеўскага міжнароднага інстытута сацыялогіі, 2003, дадзеныя па макрарэгіёнах
**Су́ржык** (, ад царкоўнаславянскага *сурожь* — «сумесь рознага зерня з жытам») — моўны феномен, які ўзнікае пры змяшэнні рускай і ўкраінскай моў, а дакладней, у выніку напаўнення ўкраінскай мовы рускай лексікай, а часам і сінтаксісам. Суржык падобны да такой моўнай з'явы як піджыны.

На Украіне першапачаткова тэрмін «суржык» (без дадатковых азначэнняў) выкарыстоўваўся адносна ўкраінска-рускага моўнага феномена, а пазней яго значэнне пашырылася і цяпер пазначае элементы дзвюх або некалькіх моў, аб'яднаных штучна, без захавання норм літаратурнай мовы.

## Асаблівасці 
Некаторыя характэрныя праявы суржыка (у параўнанні з нарматыўнай украінскай мовай):
* **ужыванне русізмаў замест нарматыўных украінскіх адпаведнікаў**: *даже* (навіть), *да* (так), *нє* (ні), *када* (коли), *нє нада* (не потрібно), *єлє* (ледве), *щас*/*січас* (зараз), *всєгда* (завжди), *нікогда* (ніколи), *чуть-чуть* (трішки), *конєшно* (звичайно, звісно), *навєрно* (мабуть), *напрімєр* (наприклад), *допустім* (припустимо), *мєжду* (між), *вмєсто* (замість), *вродє*/*будто* (наче, начебто), *імєнно* (саме), *рядом* (поруч), *язик* (мова), *больніца* (лікарня), *циплята* (курчата), *предохранітєль* (запобіжник), *предсідатель* (голова), *почта* (пошта), *почтальйон* (листоноша) г.д.;
* **«украінізаваныя» формы рускіх дзеясловаў**: *здєлав* (зробив), *дівся* (подівся), *унаслідував* (успадкував), *получав* (отримував), *щитав* («вважав» або «рахував» у залежнасці ад кантэксту), *отдав* (віддав), *отключив* (вимкнув);
* **«украінізаваныя» формы рускіх лічэбнікаў**: *вторий/втора*;
* **змешванне ўкраінскіх і рускіх форм нявызначаных займеннікаў**: *хто-то* (хтось), *шо-то* (щось), *як-то* (якось), *які-то* (якісь), *який-то* (якийсь), *чого-то* (чомусь, чогось), *кой-шо* (щось), *кой-які* (якісь);
* **парушэнне дзеяслоўнага кіравання, ужыванне прыназоўнікаў і склонаў на рускі ўзор**: *по вулицям* замест *вулицями*, *на російській мові* замест *російською мовою*;
* **утварэнне найвышэйшай ступені параўнання прыметнікаў і прыслоўяў на ўзор рускай мовы**: *самий головний* (найголовніший), *саме важне* (найважливіше);
* **утварэнне ад украінскіх дзеясловаў актыўных дзеепрыметнікаў на рускі ўзор**: *відробивший*, *прийшовший*, *зробивший* (ва ўкраінскай мове гэтая граматычная форма адсутнічае);
* **словы і выразы, калькаваныя з рускай**: *міроприємство*, *прийняти міри*, *прийняти участь*, *до цих пір*, *так як*, *бувший у користуванні*, *на протязі*;
* **у вымаўленні — рэдукцыя ненаціскных галосных, аглушэнне звонкіх зычных, замена [дж] і [дз] на [ж] і [з], таксама адсутнасць чаргавання [к]/[ц], зрушэнне націску на рускі ўзор**: *када*, *розгаварювать*, *росписуваться*, *звонять*, *нахожуся*, *жінкє*, *в восьмирічкі*, *говоря́ть*), **адсутнасць чаргавання «о/і» або «е/і»** *корова/коров*, *голова/голов* замест *корів*, *голів*;
* **актыўнае выкарыстанне [е] () у пазіцыі пасля зычнай, асабліва ў рускіх запазычаннях і пад націскам**: *пєрвий*, *дєлають*, *свєт*, *архітєктор*, *Вєра*, *шалфєй* і гэтак далей.

## Ужыванне 
Руска-ўкраінскі суржык распаўсюджаны ў побытавых зносінах жыхароў многіх рэгіёнаў Украіны, а таксама мясцовасцей на тэрыторыі Расіі, дзе пражывае ўкраінскае насельніцтва — на Старадубшчыне, Куршчыне, Падонні, Кубані, Стаўрапольшчыне, Цершчыне, Паволжы, Паўраллі, Заходняй Сібіры і іншых. Ва Украіне суржык мае найбольшае распаўсюджанне ў рэгіёнах шырокага выкарыстання рускай мовы ў гарадах — Усход, Поўдзень. У пераважна ўкраінскамоўных рэгіёнах яго выкарыстанне рэзка звужанае.

Паводле даследаванняў Кіеўскага міжнароднага інстытута сацыялогіі, у 2003 годзе распаўсюджанасць «суржыкамоўнасці» сярод дарослага насельніцтва розных рэгіёнаў Украіны складала ад 2,5 % (Заходні рэгіён) да 21,7 % (Усходне-Цэнтральны рэгіён), а ў цэлым па Украіне — каля 12 %. Але варта ўлічваць, што праз відавочныя праблемы з правядзеннем выразнай мяжы паміж «суржыкамоўнасцю», ужываннем асобных элементаў суржыка і «чыстай» ўкраінамоўнасцю альбо рускамоўнасцю такія ацэнкі могуць быць толькі прыблізнымі.

Варта таксама звярнуць увагу на існаванне спрадвечных пераходных дыялектаў паміж усходнеславянскімі гаворкамі, якія пазней ляглі ў аснову сучасных літаратурных украінскай і рускай моў. Гэтыя дыялекты могуць утрымліваць некаторыя пераходныя руска-ўкраінскія рысы, але ў лінгвістыцы не адносяцца да суржыка. Паходжанне суржыка звычайна трактуецца гісторыкамі як вынік узаемадзенняў у прамысловых цэнтрах паўднёвага ўсходу Украіны канца ХІХ ст. Гэта ў некаторай ступені збліжае сутнасць суржыка з трасянкай, з ёй суржык таксама падзяляе прыроду ўласнай структуры (кантактаванне дзвюх блізкароднасных моў).

## Гл. таксама 
* Трасянка

## Спасылкі 
* Ігар Клімаў Беларуская трасянка і ўкраінскі суржык вачыма вучоных 
* «Як мы кажам» — пра памылковае словаўжыванне, памылкі лексічнага і фразеалагічнага характару.

Катэгорыя:Украінская дыялекталогія
Катэгорыя:Мовы Украіны
Катэгорыя:Змяшаныя мовы
Катэгорыя:Руская дыялекталогія
Катэгорыя:Піджыны і крэольскія мовы