open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Суперкубак Беларусі па гандболе 2022

**Суперкубак Беларусі па гандболе 2022 года** прайшоў 10 верасня 2022 года ў горадзе Брэст, на пляцоўцы УСК «Вікторыя». У матчы сустрэліся чэмпіён 2021/2022 клуб «БГК імя Мяшкова» і уладальнік кубка 2022 года клуб «СКА».

## Справаздача аб матчы 
* БГК імя Мяшкова 34:29 (16:8) СКА

Найлепшыя гульцы — Станіслаў Садоўскі (СКА Мінск) і Дзяніс Забалоцін (БГК імя Мяшкова).

## Склад каманды СКА 
1. Кірыл Колас 
23.	Канстанцін Кавалёў 
2. Дзмітрый Хмялькоў (4)
3. Кірыл Самойла (9)
7. Юліян Гірык 
13. Аляксей Шапяленка 
14.	Яўген Нікановіч (2)
22.	Дзмітрый Камышык (1)
24.	Станіслаў Шабельнікаў	
27.	Уладзіслаў Крывенка	(1)
47.	Ігар Бяляўскі (6)
69.	Аляксандр Пятровіч 
72.	Андрэй Пушкін (1)
77.	Станіслаў Садоўскі (4)
78.	Яўген Ладуцька	
87.	Мацвей Удавеня (1)

## Склад каманды БГК імя Мяшкова 
1. Дзяніс Забалоцін
71.	Андрэй Чмель
4. Ягор Будзейка (1)
10.	Аляксандр Падшывалаў (5)
14.	Андрэй Юрынок (1)
17.	Дзмітрый Артаманаў
22.	Вячаслаў Шумак (5)
24.	Максім Баранаў (2)
25.	Даніла Вяргейчык
28.	Аляксей Шынкель	
31.	Мікалай Алёхін (9)
35.	Эдуард Яраш
44.	Алег Тарасевіч
77.	Валянцін Куран (4)
78.	Павел Андрэеў (5)
91.	Дарка Стэванавіч (2)

## Гл. таксама 
* Суперкубак Беларусі па гандболе 2023

## Спасылкі 
* БГК «Мешков Брест» выиграл Суперкубок Беларуси среди мужчин!
* Мешков Брест — СКА-Минск

Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2022 годзе
2022
Катэгорыя:2022 год у гандболе
Катэгорыя:2022 год у Брэсце
Народная Рэспубліка Ангола

**Народная Рэспубліка Ангола** () — гэта гістарычная дзяржава ў Паўднёва-Заходняй Афрыцы, якая ўзнікла пасля атрымання незалежнасці ад Партугаліі і існавала як аднапартыйная сацыялістычная рэспубліка пад кіраўніцтвам МПЛА. Яна стала арэнай працяглай грамадзянскай вайны і ў пачатку 1990-х была трансфармавана ў сучасную Рэспубліку Ангола.

## Гісторыя 
Народная Рэспубліка Ангола (НРА) была абвешчана 11 лістапада 1975 года, калі краіна атрымала незалежнасць ад Партугаліі. Улада перайшла да Народнага руху за вызваленне Анголы (МПЛА), які меў марксісцка-ленінскую ідэалогію і падтрымку СССР, Кубы і іншых сацыялістычных дзяржаў.

Увесь перыяд існавання НРА суправаджаўся грамадзянскай вайной паміж МПЛА і іншымі рухамі — ФНЛА і УНІТА, якія мелі падтрымку з боку ЗША, ПАР і іншых заходніх дзяржаў. Ваенныя дзеянні ахоплівалі большую частку краіны і мелі катастрафічныя наступствы для насельніцтва.

НРА атрымлівала значную дапамогу ад СССР і Кубы. Кубінскія войскі ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях на баку МПЛА, што стала адным з ключавых фактараў утрымання ўлады ў Луандзе.

У 1992, пад уплывам глабальных палітычных змен і канстытуцыйнай рэформы, Народная Рэспубліка Ангола была пераўтворана ў Рэспубліку Ангола. Гэта азначала адмову ад аднапартыйнай сістэмы і пераход да шматпартыйнай палітыкі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Афрыкі
Катэгорыя:Сацыялістычныя краіны
Насір ад-Дзін Тусі

**Насір ад-Дзін Абу Джафар Мухамад ібн Мухамад ібн аль-Хасан ат-Тусі** (; ) — арабскі вучоны-энцыклапедыст, дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
З 1256 года на службе ў мангольскага ільхана Хулагу, дзе займаўся пытаннямі фінансаў і падаткаў. Пераклаў на арабскую мову працы Пталамея і Эўкліда і дадаў да іх уласныя каментарыі. Удасканаліў матэматычныя метады ў астраноміі, рашыў шэраг задач сферычнай трыганаметрыі. Пабудаваў астранамічную абсерваторыю ў г. Марага (1259), дзе пад яго кіраўніцтвам складзены астранамічныя табліцы «Зідж Эльхані», у якіх змешчаны каталог яркіх зорак, некаторыя геаграфічныя звесткі, табліцы сінусаў і тангенсаў і інш. Напісаў шэраг трактатаў па матэматыцы, філасофіі, медыцыне, логіцы, этыцы і інш.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Барыс Мікалаевіч Ляташынскі

**Барыс Мікалаевіч Ляташы́нскі** (; ) — украінскі кампазітар, педагог, музычны дзеяч. Народны артыст Украіны (1968).

## Біяграфія 
Скончыў Кіеўскую кансерваторыю (1919, клас Р. Гліэра). Выкладаў у Кіеўскай (з 1919, з 1935 прафесар) і Маскоўскай (1935—44, з перапынкам) кансерваторыях. У 1939—41 гадах старшыня праўлення Саюза кампазітараў Украіны.

Найбольшыя творчыя дасягненні — 3-я, 4-я, 5-я сімфоніі, адметныя філасофскай глыбінёй і сілай мастацкага абагульнення. Выступаў як дырыжор з выкананнем уласных твораў. Рэдагаваў і аркестраваў творы іншых кампазітараў. Сярод твораў: оперы «Залаты абруч» паводле І. Франко (паст. 1933), «Шчорс» (паст. 1938); 2 кантаты, у т.л. «Запавет» (1939); для аркестра — 5 сімфоній (1918—66), сімфанічныя паэмы «Уз’яднанне» (1949), «Гражына» (1955), «На берагах Віслы» (1958); сюіты (1961, 1966), уверцюры (1926, 1961); «Славянскі канцэрт» для фартэпіяна з аркестрам (1953); камерна-інструментальныя ансамблі; інструментальныя творы; хары, у т.л. a cappella, на словы А. Пушкіна і Т. Шаўчэнкі; рамансы, апрацоўкі украінскіх народных песень; музыка да драматычных спектакляў і кінафільмаў. Сярод яго вучняў І. Бэлза.

## Прэміі і ўзнагароды 
* Дзяржаўнпя прэмія СССР (1946, 1952).
* Дзяржаўная прэмія Украіны імя Т. Шаўчэнкі (1971).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Кампазітары Украіны
Катэгорыя:Народныя артысты Украінскай ССР
Цэрэўлід

**Цэрэўлід** — бактэрыяльны таксін, які выпрацоўваюць некаторыя штамы Bacillus cereus, Bacillus megaterium і роднасныя ім віды. Гэта тэрмастабільная малекула з масай каля 1152 Да, падобная па сваей канфармацыйнай структуры і функцыям да валінаміцына, антыбіётыка, які выпрацоўваюць бактэрыі Streptomyces fulvissimus

## Механізм дзеяння 
Цэрэўлід уяўляе сабой цыклічны пептыд, падобны да валінаміцыну, ен змяшчае тры паўтарэння чатырох амінакіслот: D-Oxy-Leu-D-Ala-L-Oxy-Val-L-Val. Таксін захоўвае сваю таксічнасць пры тэрмічнай апрацоўцы (аўтаклававанне, варка і інш). Устойлівы да дзеяння страўнікавых кіслот і ферментаў. Калі таксін трапляе ў арганізм чалавека, то ен парушае мембранны патэнцыял клетак, перашкаджаючы працяканню акісляльнага фасфарылявання у мітахондрыях. 

## Харчовыя атручванні цэрэўлідам 
Пры парушэнні тэхналогіі тэрмічнай апрацоўкі прадуктаў (рыс, выпечка з крэмам) і кантамінацыю іх бактэрыямі Bacillus cereus, цэрэулід можа забруджваць ежу. Атручванне характэрызуецца вострай эметычнай (ваніты) рэакцыяй, якая ўзнікае ў адказ на актывацыю сератанінавых 5-HT₃-рэцэптараў і стымуляцыю вагуснага нерва. Але пры гэтым, у адрозненне ад, напрыклад, батулатаксіна, роля цэрэўліду ў харчовых атручваннях і грамадскай ахове здароўя пакуль толькі вывучаецца. 

## Зноскі 
Катэгорыя:Пептыды
Катэгорыя:Таксіны
Катэгорыя:Бактэрыялогія
Старажытнае Міжзем’е (біягеаграфія)

**Старажытнае Міжзем’е** — фларыстычная і зоагеаграфічная вобласць сушы. Знаходзіцца на поўнач ад Паўночнага тропіка, ахоплівае арыдныя і субарыдныя зоны вакол Міжземнага мора і ў Сярэдняй і Цэнтральнай Азіі. Уваходзіць у царства Арктагею, падцарства Палеарктычнае. Выдзяляецца 2 падвобласці: Міжземнаморская і Сахара-Гобійская. Лета сухое, што абумовіла развіццё пустынь ад Паўночнай Афрыкі да Цэнтральнай Азіі, ападкі пераважна ў халодны перыяд года.

## Флора 
Флора на З вобласці (вакол Міжземнага мора) складаецца з вечназялёных цвердалістых лясоў, ксерафітных кустоў і паўкусцікаў, т.зв. маквіс і таміляры. У паўпустынях і пустынях трапляюцца ксерафільныя паўкусцікі (палыны, салянкі, парналіснік) і дрэвападобныя расліны (саксаулы, пясчаная акацыя), у зімова-асенні перыяд — эфемероіды (мятліцы, цыбулі, цюльпаны, ферулы) і эфемеры (каласоўнікі, крынічнікі, малькольміі).

## Фаўна 
У фаўне пераважаюць віды адкрытых ландшафтаў. З млекакормячых пашыраны сям. селявініевых, тушканчыкавых, пясчанкі; грызуны, гіенавыя, каты (стэпавы, барханны, манул, каракал); капытныя — асёл, горны баран, антылопы, лань; шматлікія лятучыя мышы. З птушак пашыраны рабкі, дрофы, жаваранкі, пустынная сойка, уюркі, саракушы, валасянкі, каменкі; у гарах — грыфы, горная курапатка; на, вадаёмах — пеліканы і фламінга. Сярод паўзуноў — пераважна сямейства геконаў (ёсць эндэмікі), агамавых і сапраўдных яшчарак, каля 10 відаў змей, вужы (ёсць эндэмікі), полазы. Сярод земнаводных — эндэмічныя віды трытонаў, сапраўдных жаб, еўрапейскі пратэй, сапраўдныя саламандры. З рыб пашыраны карпавыя, ласосевыя, асятровыя, эндэмічны род самоў. Беспазваночныя: скарпіёны, сальпугі, павукі-тарантулы і інш. Шмат родаў насякомых.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Палеарктыка
Мераге

**Мераге́** () — горад на паўночным захадзе Ірана ў астане Усходні Азербайджан. Размешчаны на поўдзень ад вулкана Сехенд (3707 м), у даліне ракі Сафі, якая ўпадае ў возера Урмія.

Пасля блізкаўсходняга паходу мангольскага военачальніка Хулагу (1256—1260) і заснавання ім новай дзяржавы, Марага некаторы час была сталіцай Хулагуідаў. У 1259 годзе арабскі вучоны Насір ад-Дзін ат-Тусі заклаў тут найбуйнейшую астранамічную абсерваторыю свайго часу.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Усходняга Азербайджана
Маскоўскі дагавор (1970)

Дагавор паміж Федэратыўнай Рэспублікай Германіяй і СССР 12 жніўня 1970 г.

ФРГ адмаўлялася ад прэтэнзій на тэрыторыі былой Усходняй Прусіі, уключаныя пасля Другой сусветнай вайны ў склад СССР і Польшчы. У сваю чаргу, савецкі бок заяўляў, што не будзе перашкаджаць мірнаму аб’яднанню дзвюх германскіх дзяржаў, калі для гэтага ў будучым узнікнуць адпаведныя ўмовы.

Такім чынам, Савецкі Саюз быў блізкі да дасягнення адной са сваіх тагачасных мэтаў у пасляваеннай Цэнтральнай Еўропе — прызнання ўрадам Бона статус-кво, нават калі б ён прыняў пісьмовую дэкларацыю ўрада аб тым, што ён хоча працягваць працу над стварэннем дзяржавы ў Еўропе, «у якой нямецкі народ аднаўляе сваё адзінства ў свабодным самавызначэнні» (аб’яднанне Германіі).

Дагаворам была прызнана непарушнасць мяжы па лініі Одэр — Найсэ з Польшчай, а таксама межы паміж ФРГ і ГДР. СССР і ФРГ пацвердзілі непарушнасць пасляваенных межаў у Еўропе і выказаліся за скліканне агульнаеўрапейскай нарады па бяспецы і супрацоўніцтве.

Бакі ўзялі на сябе абавязацельства няўхільна выконваць тэрытарыяльную цэласнасць усіх дзяржаў у Еўропе ў іх існуючых межах, а таксама заявілі, што ні зараз, ні ў будучыні не будуць мець тэрытарыяльных дамаганняў да каго-небудзь.

У дакуменце абодва ўрады выказалі сваё «імкненне нармалізаваць сітуацыю ў Еўропе» і «садзейнічаць развіццю мірных адносін паміж усімі еўрапейскімі дзяржавамі», абапіраючыся на «рэальную сітуацыю, якая існуе ў гэтым рэгіёне».

Дагавор, заключаны летам 1970 года федэральным урадам Бона з Савецкім Саюзам быў часткай заходнегерманскай «новай Ostpolitik» (Усходняй палітыкі) і «Deutschlandpolitik» (Нямецкай палітыкі).

Маскоўскі дагавор аб прызнанні межаў быў падпісаны Старшынёй Савета Міністраў СССР А. М. Касыгіным і Федэральным канцлерам ФРГ В. Брандтам, а таксама міністрамі замежных спраў В. Шээлем і А. А. Грамыкам.

«Новая ўсходняя палітыка» Брандта, і ў прыватнасці Маскоўская дамова, лічацца адным з найважнейшых паваротных момантаў у гісторыі Еўропы пасля Другой сусветнай вайны, які не ў апошнюю чаргу праклаў шлях да адзінства Нямеччыны ў 1990 годзе.

Пераемнікі Вілі Брандта, федэральныя канцлеры Гельмут Шміт і Гельмут Коль як кіраўнікі ўрада Федэратыўнай Рэспублікі Германіі працягнулі лінію Брандта/Бара ў асноўных напрамках, а сам Вілі Брандт атрымаў Нобелеўскую прэмію міру ў 1971 годзе за сваю «палітыку прымірэння паміж даўно варагуючымі краінамі».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Германіі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы СССР
Катэгорыя:З’явіліся ў 1970 годзе
Катэгорыя:Падзеі 12 жніўня
Міхаіл Аляксеевіч Моўчан

**Міхаіл Аляксеевіч Моўчан** () — беларускі мастак, графік і жывапісец.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 7 красавіка 1925 года ў вёсцы Купіск Навагрудскага ваяводства Польскай Рэспублікі (цяпер — Навагрудскі раён Гродзенскай вобласці).

У 1939—1956 гадах жыў у Аргенціне. Па вяртанні ў Беларусь скончыў Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут у 1962 годзе. Дыпломная праца — серыя графічных лістоў у тэхніцы літаграфіі «У пошуках лепшага жыцця» (уключала творы «Эмігранты», «Працы!», «Страйк», «Разгон дэманстрацыі»).

З 1961 года браў удзел у рэспубліканскіх і ўсесаюзных выставах.

У 1962—1974 гадах сумяшчаў творчую дзейнасць з педагагічнай, працаваў выкладчыкам у Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце імя Максіма Горкага.

## Творчасць 
Працуе ў галіне станковай графікі і жывапісу.

У сваёй графічнай практыцы выкарыстоўвае шырокі спектр тэхнік: лінагравюру, літаграфію, афорт, пастэль, рысунак вугалем, таксама стварае ў жанры плаката. Асноўныя тэмы яго станковых лістоў гэта мірная праца савецкіх людзей, будні Савецкай Арміі і прыгажосць прыроды.

Творам Міхаіла Моўчана характэрны выяўленчая дакладнасць, сакавітасць каляровай гамы і кампазіцыйная завершанасць. Творы адлюстроўваюць прынцыпы сацыялістычнага рэалізму, спалучаюць дакументальную дакладнасць вобразаў з мастацкай выразнасцю.

### Асноўныя творы 
* Графічныя серыі: «На варце міру» (1946; у тым ліку ліст «На вучэннях»), «Трактаразаводцы» (1967; у тым ліку ліст «Сталявары»).
* Станковыя творы: «Туманная раніца», «На далёкіх рубяжах», «Днём і ноччу» (1964), «Аўтакаршчыца» (1967), «Святлана» (1969), «Ленін — мысляр» (1969), «Карл Маркс» (1970), «Партрэт жонкі» (1975) і іншыя.
* Манументальныя работы: дэкаратыўнае пано «Беларусь» для сусветнай выставы «ЭКСПА-67» у Манрэалі.
* Адмысловае месца ў творчасці займаюць партрэты дзеячаў культуры і мастацтва, створаныя пераважна ў 1980-я гады. Сярод мадэляў Міхаіла Моўчана былі:
** Акцёры і рэжысёры: Р. Янкоўскі (1985), В. Тарасаў (1983), С. Станюта (1987), М. Яроменка (1983).
** Пісьменнікі і паэты: Васіль Быкаў (1987), Максім Танк (1985), Ніл Гілевіч (1988), Сяргей Грахоўскі (1985), Іван Чыгрынаў (1989).
** Музыканты, артысты оперы і балета: С. Картэс (1983), Н. Гайда (1983), З. Бабій (1984), Т. Шымко (1984), Л. Крывёнак (1984), Т. Шаметавец (1986).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Беларускі саюз мастакоў : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1998. — С. 367.
* Художники Советской Белоруссии. — Минск, 1976. — С. 238.
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск, 1986. — Т. 3. — С. 671.

Катэгорыя:Графікі Беларусі
Катэгорыя:Жывапісцы Беларусі
Катэгорыя:Беларусы ў Аргенціне
Наско

**Наско** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксей Сяргеевіч Наско — беларускі футбаліст
* Эміль Вікенцьевіч Наско — беларускі кампазітар
Сезон 2022/2023 ГК СКА Мінск

У сезоне 2022/2023 гандбольны клуб «СКА» з горада Мінск прымаў удзел:
* Чэмпіянат Беларусі 2022/2023 (**Срэбраны прызёр	**),
* Кубак Беларусі 2023 (**Уладальнік**),
* Суперкубак Беларусі 2022 (**Фіналст**).

## Склад каманды 
1. Кірыл Колас 
2. Дзмітрый Хмялькоў 
3. Кірыл Самойла 
7. Юліян Гірык 
13. Аляксей Шапяленка 
14.	Яўген Нікановіч 
22.	Дзмітрый Камышык 
23.	Канстанцін Кавалёў 
24.	Станіслаў Шабельнікаў	
27.	Уладзіслаў Крывенка	
47.	Ігар Бяляўскі 
69.	Аляксандр Пятровіч 
72.	Андрэй Пушкін 
77.	Станіслаў Садоўскі 
78.	Яўген Ладуцька	
87.	Мацвей Удавеня 
99. Нямкоў
99. Белы
99. Ермакоў
99. Садоўскі 
99. Баранчык 
99. Чыжык 
99. Цароў
99. Астапаў 

## Трэнеры каманды 
*  Ігар Папруга (галоўны трэнер)

## Гл. таксама 
* Сезон 2021/2022 ГК СКА Мінск
* Сезон 2023/2024 ГК СКА Мінск

## Спасылкі 
* БГК «Мешков Брест» выиграл Суперкубок Беларуси среди мужчин!
* Мешков Брест — СКА-Минск

2022/2023
ГК СКА Мінск
Катэгорыя:2022 год у Мінску
Катэгорыя:2023 год у Мінску
Апалог

**Апало́г** (&nbsp;— «апавяданне»)&nbsp;— у старажытнагрэчаскай і ўсходніх літаратурах кароткі павучальны апавядальны твор, пабудаваны на алегарычным паказе жывёлы і раслін.

## Асаблівасці жанру 
Апалог блізкі да байкі, аднак яго вобразы менш канкрэтныя, а большае месца займае дыдактычны элемент. Найбольш вядомы збор апалогаў змешчаны ў старажытнаіндыйскай кнізе на санскрыце «Панчатантра» (III—IV стст.), якая ў арабскіх і персідскіх перапрацоўках атрымала назву «Каліла і Дзімна» (каля 750 г.).

Апалогі часта ўключаліся ў рэлігійныя і дыдактычныя аповесці, напрыклад, у «Аповесць пра Варлаама і Іасафа».

## У беларускай літаратуры 
Традыцыі жанру апалога выкарыстаў Якуб Колас у сваёй паэме «Сымон-музыка».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Катэгорыя:Дыдактычная літаратура
Першая Пунічная вайна

**Першая Пунічная вайна** (264—241 гг. да н.э.) была першым вялікім супрацьстаяннем паміж Рымскай рэспублікай і Карфагенам за панаванне ў Заходнім Міжземнамор’і. Яна працягвалася 23 гады і стала найдаўжэйшай і найбуйнейшай марской вайной антычнасці, завяршыўшыся перамогай Рыма і далучэннем Сіцыліі да яго тэрыторый.

= Прычыны канфлікту =
Прычыны вайны былі звязаныя з імкненнем Рыма пашырыць свой уплыў за межы Італіі і жаданнем Карфагена захаваць панаванне на моры. Сіцылія стала арэнай сутыкнення інтарэсаў: мясцовыя гарады шукалі падтрымкі то ў рымлян, то ў карфагенян, што прывяло да адкрытага канфлікту.

= Ход вайны =
Рым меў моцную пяхоту, але не меў вопыту ў марскіх бітвах. Карфаген, наадварот, валодаў магутным флотам. Каб пераадолець слабасць, рымляне пабудавалі ўласныя караблі і ўвялі «» — спецыяльныя масткі для перакідвання на варожыя судны, што дазваляла весці бой як на сушы. Гэтая інавацыя прынесла ім некалькі важных перамог.

Апошні этап вайны адбыўся каля Эгадскіх астравоў у 241 г. да н.э., дзе рымляне змаглі разбіць карфагенскі флот. Пасля гэтага Карфаген быў вымушаны падпісаць мір і адмовіцца ад Сіцыліі, а таксама выплаціць вялікую кантрыбуцыю.

= Вынікі вайны =
Сіцылія стала першай заморскай правінцыяй Рыма, што адкрыла шлях да яго далейшай экспансіі. Карфаген страціў важную базу і частку сваёй моцы, але захаваў амбіцыі, што пазней прывяло да Другой Пунічнай вайны.

Катэгорыя:Пунічныя войны
Пасланне (літаратура)

**Пасла́нне** — жанр эпісталярнай літаратуры, медытацыя, напісаная ў форме звароту да пэўнай асобы ці некалькіх асоб, нярэдка маналагічная прамова-развага або адкрыты ліст.

## Гісторыя 
### У беларускай літаратуры 
Вытокі беларускага паслання знаходзяцца ў творах эпохі Адраджэння і барока. Да іх адносяцца вершаваныя і празаічныя пасланні-прысвячэнні Міколы Гусоўскага, лісты С. Рысінскага, ананімны твор *«Ліст да Абуховіча»*, а таксама некаторыя творы палемічнай літаратуры.

З XIX стагоддзя пасланне стала амаль выключна здабыткам паэзіі. Сярод прыкладаў гэтага перыяду — *«Да мілых мужычкоў»* Я. Чачота, *«Уставай, братка!»* В. Каратынскага, *«Не цурайся»* Ф. Багушэвіча.

У пачатку XX стагоддзя тэматыка паслання пашырылася: у творах загучалі сацыяльныя і нацыянальна-вызваленчыя матывы, узмацніўся грамадзянскі пафас. Да гэтага жанру часта звяртаўся Я. Купала, у творчасці якога прадстаўлены ўсе яго разнавіднасці:
* *сацыяльна-палітычныя* — *«Апекунам»*;
* *грамадзянска-патрыятычныя* — *«Беларускім партызанам»*;
* *літаратурныя* — *«Прывет вам...»*;
* *сатырычныя* — *«Слугам алтарным»*;
* *інтымна-лірычныя* — *«Да дзяўчынкі»*;
* *пасланні-інвектывы* — *«Гэй, капайце, далакопы»*.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны з'явіліся экспрэсіўныя, высокапаэтычныя пасланні да воінаў-франтавікоў, беларускіх партызан, роднай краіны, асобных народаў, гарадоў-герояў, сваякоў і сяброў.

## Сучасны стан 
Жанр паслання займае важнае месца і ў сучаснай паэзіі. Яму ўласцівы патрыятычны запал, спалучэнне інтымных матываў з грамадзянскімі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Катэгорыя:Эпісталярная літаратура
Катэгорыя:Паэзія
Дыдактычная літаратура

**Дыдакты́чная літарату́ра** (ад &nbsp;— «павучальны»)&nbsp;— літаратурныя творы розных жанраў павучальнага характару, якія выкарыстоўваюць мастацкую (пераважна вершаваную) форму для выкладу навуковых, філасофскіх, маральных ці рэлігійных ведаў і ідэй.

## Жанры 
Да дыдактычнай літаратуры адносяцца наступныя жанры:
* *дыдактычны эпас* (вершаваныя навуковыя паэмы);
* *апавядальныя жанры* (павучальныя аповесці, байка, прытча, апалог, афарызм);
* *дыдактычная лірыка* (вершаваныя выслоўі, павучальныя пасланні);
* *дыдактычная драма* (маралітэ, міракль, школьная драма) і іншыя.

## Гісторыя 
Вытокі дыдактычнай літаратуры знаходзяцца ў фальклоры, рэлігійных пропаведзях, павучаннях і аратарскай прозе. Яна была шырока распаўсюджана ў літаратурах Старажытнай Індыі («Панчатантра»), Кітая (трактаты Канфуцыя), Ірана (трактаты Заратустры), а таксама ў старажытнаяўрэйскай (Прытчы Саламонавы) і антычнай літаратурах («Турботы і дні» Гесіёда, «Пра сутнасць рэчаў» Лукрэцыя).

У літаратуру Кіеўскай Русі гэты жанр прыйшоў з прыняццем хрысціянства. Элементы дыдактыкі ўласцівы старажытнарускім творам, такім як «Павучанне Уладзіміра Манамаха», а таксама беларускай літаратуры&nbsp;— як перакладной («Аповесць пра Варлаама і Іасафа», «Вялікае зярцала»), так і арыгінальнай (творы Кірылы Тураўскага, Ф. Скарыны, С. Буднага, В. Цяпінскага). Дыдактычныя элементы прысутнічаюць у агіяграфічнай (жыціе) і палемічнай літаратуры («Апакрысіс» Х.&nbsp;Філалета, «Трэнас» М. Сматрыцкага, «Дыярыуш» А. Філіповіча), а таксама ў творчасці Сімяона Полацкага.

У XIX стагоддзі дыдактычная літаратура паступова аддзялілася ад мастацкай. У наш час паняцце «дыдактычная літаратура» часта набывае адмоўны эстэтычны сэнс, пазначаючы празмерную павучальнасць у творы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Саюзніцкая вайна (91—88 да н.э.)

**Саюзніцкая вайна** (91–88 гг. да н.э.) - паўстанне італійскіх плямёнаў супраць Рымскай рэспублікі. Яна ўзнікла з-за адмаўлення сената даць саюзнікам правы рымскага грамадзянства і прывяла да маштабнага канфлікту, які змяніў палітычную карту Італіі.

Асноўная прычына — незадаволенасць італійскіх плямёнаў (самнітаў, марсаў, пікенаў і інш.) тым, што яны доўгі час ваявалі на баку Рыма, але не атрымлівалі правоў грамадзянства. У 91 г. да н.э. народны трыбун Марк Лівій Друз прапанаваў закон аб наданні саюзнікам грамадзянскіх правоў, але сенат яго адхіліў. Гэта стала непасрэдным штуршком да вайны

= Ход вайны =
Італікі стварылі сваю федэрацыю пад назвай Італія са сталіцай у Корфініі (сёння Корфініо, Абруцы). Там быў сенат з 500 членаў, выбраныя консулы і прэтары. Сімволіка: саюзнікі чаканілі манеты з выявай быка, які таптаў рымскую ваўчыцу — сімвал Рыма. Паўстанцы падзяліліся на дзве групы — паўночную (марсійскую) пад кіраўніцтвам Квінта Папедзія Сілона і паўднёвую (самнітскую) пад кіраўніцтвам Гая Папія Муціла. Першы год вайны быў вельмі цяжкім для Рыма: паўстанцы атрымалі шэраг перамог. Каб спыніць распаўсюджанне канфлікту, Рым прыняў закон Lex Julia (90 г. да н.э.), які даваў грамадзянства тым саюзнікам, што не далучыліся да паўстання, а пазней — і тым, хто склаў зброю (Lex Plautia Papiria). Гэта прывяло да расколу ў лагеры паўстанцаў

= Вынікі вайны =
Хаця Рым у выніку здолеў задушыць паўстанне, ён быў вымушаны прызнаць правы грамадзянства за італійскімі плямёнамі. Новыя грамадзяне былі запісаны ў асобныя трыбы, каб не мець занадта вялікага ўплыву на выбары, але фактычна ў Італіі ўзнік адзіны грамадзянскі і прававы статус. Сярод рымскіх палкаводцаў у гэтай вайне былі вядомыя асобы — Гай Марый і Луцый Карнелій Сула, якія пазней адыгралі ключавую ролю ў гісторыі рэспублікі

Катэгорыя:Войны Старажытнага Рыма
Дрыгва (аповесць)

**«Дрыгва́»** — гістарычная аповесць класіка беларускай літаратуры Якуба Коласа, напісаная ў 1932—1933 гадах і ўпершыню выдадзеная ў 1934 годзе. Твор, заснаваны на рэальных падзеях, апісвае савецка-польскую вайну 1919—1920 гадоў на тэрыторыі беларускага Палесся. Галоўны герой твора — дзед Талаш, прататыпам якога стаў рэальны ўдзельнік партызанскага руху Васіль Ісакавіч Талаш.

## Гісторыя стварэння 
Штуршком для напісання аповесці стала навуковая экспедыцыя Усесаюзнай, Украінскай і Беларускай акадэмій навук для вывучэння Палесся, наладжаная летам 1932 года. Адзін з удзельнікаў экспедыцыі сустрэў старога партызана Васіля Талаша і запісаў яго ўспаміны пра баявую дзейнасць падчас польскай акупацыі. Сшытак з гэтымі запісамі зацікавіў кіраўніка экспедыцыі ад Беларускай акадэміі навук Васіля Шчарбакова, які перадаў матэрыялы Якубу Коласу.

Сюжэт насычаны прыгодніцкімі элементамі, такімі як пераапрананні герояў (узводны Букрэй у вобразе «маладзіцы», разведчык Марка Балук у выглядзе жабрака, сам Талаш у воўчай скуры). У аповесці часта выкарыстоўваюцца таямнічыя абставіны, напрыклад, дзейнасць падпольшчыка па мянушцы «Нявідны». Дынамічнае развіццё падзей трымае чытача ў напружанні.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Аповесці Якуба Коласа
Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове
Катэгорыя:Творы 1933 года
Катэгорыя:Кнігі 1934 года
Катэгорыя:Кнігі пра савецка-польскую вайну
Аптычная сіла

**Апты́чная сі́ла**&nbsp;— фізічная велічыня, якая характарызуе пераламляльную здольнасць аптычнай сістэмы. Абазначаецца літарай **D**. Адзінка вымярэння&nbsp;— дыяптрыя.

## Характарыстыка 
Аптычная сіла лінзы вызначаецца па формуле:
:D = \frac{n}{F},
дзе n&nbsp;— паказчык пераламлення асяроддзя, у якім знаходзіцца лінза, F&nbsp;— яе фокусная адлегласць.

Аптычная сіла збіральных аптычных сістэм лічыцца дадатнай, рассейвальных&nbsp;— адмоўнай.

Для сістэмы з дзвюх лінзаў аптычная сіла разлічваецца як:
:D = D_1 + D_2 - d D_1 D_2,
дзе d&nbsp;— адлегласць паміж заднім галоўным фокусам першай лінзы і пярэднім галоўным фокусам другой.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Геаметрычная оптыка
Сан-Феліпэ

**Сан-Феліпэ**:
* Сан-Феліпэ (Венесуэла)
* Сан-Феліпэ (Калумбія)
* Сан-Феліпэ (Чылі)
Сан-Феліпэ (Калумбія)

**Сан-Феліпэ** () — горад і муніцыпалітэт на ўсходзе Калумбіі, на тэрыторыі дэпартамента Гуайнія. Размешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы дэпартамента, у межах Амазонскага прыродна-тэрытарыяльнага комплексу, на правым беразе ракі Рыу-Негру, паблізу дзяржаўнай мяжы з Венесуэлай, прыблізна за 235 км на паўднёвы ўсход ад горада Інірыды, адміністрацыйнага цэнтра дэпартамента. Абсалютная вышыня — 86 метраў над узроўнем мора.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Калумбіі
Сан-Феліпэ (Чылі)

**Сан-Феліпэ** () — горад у Чылі. Адміністрацыйны цэнтр аднайменнай камуны і правінцыі Сан-Феліпэ-дэ-Аканкагуа. Го
рад і камуна ўваходзіць у склад правінцыі Сан-Феліпэ-дэ-Аканкагуа і вобласці Вальпараіса. Горад размешчаны за 92 км на ўсход ад адміністрацыйнага цэнтра вобласці горада Вальпараіса.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Чылі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1740 годзе
Пуэрта-ла-Крус

**Пуэрта-ла-Крус** ( — «Порт Святога Крыжа») — горад-порт, размешчаны на Карыбскім узбярэжжы штата Ансаатэгі ў Венесуэле. Адзін з важных і буйных гарадоў на ўсходзе Венесуэлы. У горадзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў краіны.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Венесуэлы
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1862 годзе
Уладзімір Лявонцьевіч Новак

**Уладзімір Лявонцьевіч Новак** (нар. , ) — беларускі мастак.
## Біяграфія 
Працуе ў манументальна-дэкаратыўным і станковым жывапісе. Сярод твораў: сграфіта «Вучоныя» ў будынку ўлікова- крэдытнага тэхнікума ў г. Пінск (1983), «Навука» на будынку школы №6 (1970), вітражы «Спорт» у Акадэміі фізічнага выхавання і спорту (1995), «Прырода» ў Акадэміі паслядыпломнага навучання (1999; усе ў Мінску) і інш.; жывапісныя серыі «Парусны спорт», «Футбалісты», «Хакеісты», «Гімнасткі», «Стары парк» (усе 1980-я г.), «Кітайскія студэнты» (1999), партрэты Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнкі (2000), спартсменаў, а таксама пейзажы. Творам характэрны абагульненасць форм, экспрэсіўнасць малюнка, дынамізм кампазіцыі і кантрастна-колеравага спалучэння.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Аркадзь Лявонцьевіч Кандрусевіч

**Аркадзь Лявонцьевіч Кандрусевіч** (, в. Ламачы, Хойніцкі раён — ) — беларускі пісьменнік.

## Біяграфія 
Скончыў Магілёўскі педагагічны інстытут (1978). Працаваў настаўнікам, журналістам, з 1960 года ў газеце «Магілёўская праўда».

Друкаваўся з 1964 года. Пісаў пераважна пра жыццё сваіх равеснікаў, юнацтва якіх прыпала на час вайны і цяжкія пасляваенныя гады. Аўтар зборнікаў прозы «Чарпак Вялікай Мядзведзіцы» (1969), «Кругі на Белай паляне» (1977).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Анатоль Аляксандравіч Концуб

**Анатоль Аляксандравіч Концуб** () — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (кераміка), жывапісец, педагог, заслужаны работнік народнай адукацыі Беларусі (1991).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 13 ліпеня 1949 года ў вёсцы Колкі Столінскага раёна. Дзіцячыя і школьныя гады прайшлі на Палессі, у Давыд-Гарадку.

У 1966—1971 гадах вучыўся ў Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце на аддзяленні керамікі і шкла. У 1971—2000 гады выкладаў у Бабруйскім мастацкім прафесійна-тэхнічным вучылішчы, дзе арганізаваў падрыхтоўку спецыялістаў па мастацкай кераміцы. Працаваў у бабруйскіх мастацка-творчых майстэрнях.

Працуе ў кераміцы і жывапісе. Тонкім адчуваннем, выкарыстаннем выразных магчымасцей матэрыялу, арыгінальнасцю кампазіцый вызначаюцца дэкаратыўныя пласты «Максім Багдановіч» і «Каляды» (1976), «У гасцях у Вівальдзі» (1982), «Тэмы аднаго вечара» (1985), дэкаратыўныя скульптуры «Вясна і восень» (1980), «Папараць-кветка» (1985), «Дыяген» (1988), «Дзяўчынка з кубкам» (1998), «Профілі» (1999), «Завязаў» (2005), «Лістапад», «Двое», «Стайка» (усе 2006), «Язычніцтва», «Гарадскі раман» (абедзве 2007), «Птушыны рынак» (2009), «Ваяж» (2010), кампазіцыя «Куфэркі і скрыначкі» (1981), вазы «Спадчына» (1978), «Горад» (1980), «Зімовыя» (1990) і інш. Жывапісным творам уласцівы выразнасць малюнка і колеру, філасофскае асэнсаванне быцця: «Вершы, вершы дарагія…» (1981), «Шчодрасць» і «Азірніся!» (абодва 1982), «Вясельнае падарожжа» (1987), «Дыяген. Зона» (1988), «Францыск Скарына» (1989), «Вясновыя клопаты» (1992), «Сляды цывілізацыі» (1995), «Наведванні» і «Пілігрымы» (абодва 1997), «Стары млын» і «Пабудова піраміды» (абодва 1998), «Флора» (2000), «Памяці пакінутых вёсак» (2003), «Аўтапартрэт» (2004), «Лодка майго дзяцінства», «Час Вітаўта» (абедзве 2009), «Адзінокі рыбалоў», «Стары і рыба» (абедзве 2011), «Макі» (2012).

З 1976 года пастаянна ўдзельнічае ў шматлікіх выстаўках. У 2009 годзе Концуб быў запрошаны ў беларуска-аўстрыйскі праект «Гарызонты» з выстаўкамі ў Бранце і Брэгенцы. З 2013 года ўдзельнік міжнародных выставак кітайскай арганізацыі «Падарожжы мастакоў у імя міру» ў Кітаі, Кыргызстане, Францыі, Бельгіі. У 2014 годзе на выстаўцы «Гармонія-Азія» ў Шанхаі ўзнагароджаны залатым медалём «Залаты пэндзаль». У перыяд з 2014 да 2019 гадоў узяў удзел у выстаўках у Еўрапарламенце, у Астане, Душанбэ, Бішкеку, Пекіне. Шмат гадоў удзельнічае ў міжнародных пленэрах па кераміцы «АРТ-Жыжаль» у Бабруйску і міжнародных пленэрах па жывапісе «Вобраз Радзімы ў выяўленчым мастацтве» ў Магілёве.

Творы Анатоля Концуба захоўваюцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, зборы Беларускага саюза мастакоў, Магілёўскім мастацкім музеі імя П. Масленікава, Бабруйскім мастацкім музеі, музеях і прыватных зборах Беларусі, Расіі, Польшчы, Балгарыі, Аўстрыі, ЗША.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Концуб Анатолий Александрович | Бобруйский городской исполнительный комитет

Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023

**Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023** — 31-ы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе.

## Выніковае размеркаванне месцаў 
## Спасылкі 
* История чемпионатов Беларуси

Катэгорыя:2023 год у гандболе
2023
Катэгорыя:2022 год у гандболе
Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2022 годзе
Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2023 годзе
Казарожка грабянёвая

**Казарожка грабянёвая**, **клавуліна грабеньчатая** (*Clavulina cirrhata*) — від ядрмых грыбоў сямейства яжоўнікавых.

Пладовыя целы з больш ці менш грабеньчатымі канцамі. Народныя назвы: *баран*, *казярожкі*.

Сустракаецца ў Паўночнай Амерыцы і Еўропе. Распаўсюджаны ў Польшчы. На Беларусі расце ў лісцевых і мяшаных лясах на глебе і рэштках драўніны. Пладаносіць у жніўні — верасні. Спажываюцца маладыя пладовыя целы пасля адварвання, без адвару (булёну).

## Літаратура 
* Грыбы і грыбная кулінарыя: папулярны энцыклапедычны даведнік / Г. Сяржаніна, І. Яшкін. — Мінск: Беларуская асацыяцыя кулінараў, 2005. — 387 с. — ISBN 985-6081-34-3.

Катэгорыя:Яжоўнікавыя (парадак)
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Мухамор жоўта-зялёны

**Мухамор жоўты**, **мухамор жоўта-зялёны**, **мухамора цытрынавая** (*Amanita citrina*) — від шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства мухаморавых. Ядавіты.

Шапка 4-7 см у дыяметры, пукатая, затым пляскатая да ўціснутай, з буйнымі бялявымі шматкамі і мяккім краем, спачатку бялявая, пазней лімонна-жоўтая. Мякаць белая, пад скуркай жаўтлявая. Ножка з уздутай асновай, суцэльная, пазней пустая, з мякка звісаючым белым колцам, тоўстай, уверсе вольна адагнутай, унізе прырослай шырокай брудна-бялявай похвай. Споры шырокаавальныя.

Пашыраны ва ўмераным клімаце Еўразіі, Паўночнай Амерыкі, таксама ў Аўстраліі. На Беларусі расце ў шыракаліставых лясах. Пладаносіць у жніўні — верасні.

Атрутны грыб.

## Літаратура 
* Грыбы і грыбная кулінарыя: папулярны энцыклапедычны даведнік / Г. Сяржаніна, І. Яшкін. — Мінск: Беларуская асацыяцыя кулінараў, 2005. — 387 с. — ISBN 985-6081-34-3.

Катэгорыя:Мухамор
Катэгорыя:Ядавітыя грыбы
Мухамор тоўсты

**Мухамор тоўсты** (*Amanita spissa*) — від шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства мухаморавых.

## Апісанне 
Ножка часта карацейшая за дыяметр шапачкі, тоўстая, з уздутай асновай. Шапка 6-10 см у дыяметры, паўкуляватая, пазней пляската-пукатая, да распасцёртай, шэра-рудзявая, у цэнтры больш цёмная, укрытая густымі, крыху шэрымі бародавачкамі. Пласцінкі слабапрырослыя, густыя, белыя. Ножка ля асновы белая ці шэрая, над колцам з мучністым налётам і падоўжанай паласатасцю, пад ім камякавата-лусковая, суцэльная, потым пустая. Колца мяккае, паласатае, белае або шэрае. Похва рыхлая, прырослая да асновы ў выглядзе некалькіх камякавата-лусковых шэрагаў. Споры шырокаавальныя.

## Пашырэнне 
Пашыраны ва ўмераным поясе Паўночнага паўшар'я, таксама сустракаецца ў Новай Зеландыі. Распаўсюджаны ў Польшчы і Беларусі, расце ў хвойных лясах, пладаносіць у жніўні-верасні.

Спажываюцца пасля адварвання, без адвару (булёну).

## Літаратура 
* Грыбы і грыбная кулінарыя: папулярны энцыклапедычны даведнік / Г. Сяржаніна, І. Яшкін. — Мінск: Беларуская асацыяцыя кулінараў, 2005. — 387 с. — ISBN 985-6081-34-3.

Катэгорыя:Мухамор
Адбіццё святла

міні|Адбіццё святла

**Адбіццё святла́**&nbsp;— частковае ці поўнае вяртанне ў першае асяроддзе светлавога патоку, які падае на мяжу двух асяроддзяў з рознымі паказчыкамі пераламлення.

## Апісанне з'явы 
Адбівальная здольнасць цела залежыць ад аптычных уласцівасцяў сумежных рэчываў, даўжыні хвалі (\lambda) святла, якое падае, і якасці адбівальнай паверхні.

## Віды адбіцця 
* Люстраное адбіццё назіраецца, калі няроўнасці паверхні падзелу меншыя за \lambda. Пры гэтым выконваюцца два законы адбіцця святла:
# Адбіты прамень ляжыць у адной плоскасці з праменем, што падае, і перпендыкулярам да адбівальнай паверхні ў пункце падзення.
# Вугал адбіцця роўны вуглу падзення.
thumb|Дыфузнае адбіццё ад няроўнай паверхні
* Дыфузнае адбіццё адбываецца, калі няроўнасці адбівальнай паверхні большыя за \lambda. У гэтым выпадку святло адбіваецца па ўсіх напрамках у межах паўсферы.

## Звязаныя з'явы 
У 1954 годзе Ф. І. Фёдараў адкрыў з’яву перпендыкулярнага да плоскасці падзення зруху адбітага пучка святла. Асобным выпадкам адбіцця святла з’яўляецца поўнае ўнутранае адбіццё.

## Прымяненне 
Памяншэнне адбіцця святла дасягаецца прасвятленнем оптыкі; для павелічэння адбіцця на люстраныя паверхні наносяць металічныя і дыэлектрычныя пакрыцці.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Геаметрычная оптыка
Катэгорыя:Фізічныя з'явы
Мухамор парфіравы

**Мухамор парфіравы**, **мухамора пурпуровая** (*Amanita porphyria*) — шапкавы базідыяльны грыб сямейства мухаморавых. Ядавіты.

## Апісанне 
Шапка 3-7 см у дыяметры, спачатку паўкруглая або яйцападобная, потым пукатая ці пляскатая, гладкая, фіялетавая або пурпурова-шэра-рудая, з нешматлікімі буйнымі брудна-белымі шматкамі або без іх, вільготна-бліскучая. Мякаць белая, пад скуркай з яе адценнем, з пахам сырасці і слабым рэдзькавым смакам. Пласцінкі свабодныя, белыя, густыя, тонкія. Ножка суцэльная, пасля пустая, да асновы раўнамерна расшыраная, белая, з падоўжанай валакністасцю колеру шапкі, з мяккім тонкім колцам. Споры акруглыя.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў Паўночным паўшар'і, вядомы ў Паўночнай Амерыцы, Еўропе, Японіі. Распаўсюджаны ў Скандынавіі. На Беларусі расце ў хвойных лясах, пладаносіць у жніўні-верасні.

Атрутны грыб.

## Літаратура 
* Грыбы і грыбная кулінарыя: папулярны энцыклапедычны даведнік / Г. Сяржаніна, І. Яшкін. — Мінск: Беларуская асацыяцыя кулінараў, 2005. — 387 с. — ISBN 985-6081-34-3.

Катэгорыя:Мухамор
Катэгорыя:Ядавітыя грыбы
Дысананс (музыка)

**Дысана́нс** ( ад &nbsp;— «нязладжана гучу»)&nbsp;— у музыцы адначасовае спалучэнне тонаў рэзкага, няўзгодненага гучання. Паняцце, процілеглае дысанансу,&nbsp;— кансананс. Тэрміны «дысананс» і «кансананс» паасобку эстэтычна не ацэньваюцца і не атаясамліваюцца з зладжаным гучаннем і нязладжаным гучаннем (какафоніяй).

## Акустычная характарыстыка 
Дысананс і кансананс адрозніваюцца характарам узаемадзеяння гарманічных спектраў гукаў, якія ўтвараюць пэўнае сугучча. Акустычна дысананс выяўляецца ў несупадзенні вялікай колькасці абертонаў гэтых гукаў.

Да дысанансаў належаць павялічаныя і паменшаныя інтэрвалы (вялікія і малыя секунды, септымы, трытон і іншыя), а таксама акорды, якія ўключаюць хоць адзін з гэтых інтэрвалаў. Да дысанансаў адносяцца і акорды, складзеныя з кансанансаў, калі адзін з верхніх галасоў утварае чыстую кварту з басам (напрыклад, мажорныя і мінорныя квартсекстакорды).

## Гістарычнае развіццё 
У еўрапейскай прафесійнай музыцы XV—XIX стагоддзяў адрозненне паміж дысанансам і кансанансам дасягнула ступені вострай процілегласці і стала адной з асноў музычнага мыслення. Дысананс успрымаўся як напружанае і няўстойлівае сугучча, якое патрабуе *вырашэння*&nbsp;— заканамернага пераходу ў адпаведны кансананс. Да XVII стагоддзя дысанансы выкарыстоўваліся толькі пры ўмове іх правільнай *падрыхтоўкі* (папярэдняга з'яўлення дысануючага тона ў кансанансе) і *вырашэння*. У XVII—XIX стагоддзях дысананс страціў залежнасць ад папярэдняга кансанансу, абавязковым засталося толькі яго вырашэнне.

У музыцы XX стагоддзя дысананс набывае ўсё большую самастойнасць. У некаторых стылях (напрыклад, у кампазітараў нававенскай школы) ён цалкам выцясняе кансананс, што стала падставай для ўзнікнення тэорый, якія прынцыпова адмаўляюць адрозненні паміж дысанансам і кансанансам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Музычныя інтэрвалы
Катэгорыя:Тэорыя музыкі
Катэгорыя:Музычная псіхалогія
Дыскатэка

**Дыскатэ́ка** (ад &nbsp;— «дыск» + &nbsp;— «умяшчальня», «сховішча»)&nbsp;— маладзёжная танцавальна-забаўляльная ўстанова, дзе музыка і танцы суправаджаюцца, як правіла, каментарыямі дыск-жакея.

Таксама дыскатэкай называюць збор грамафонных пласцінак (дыскаў).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Музычныя мерапрыемствы
Катэгорыя:Маладзёжная культура
Катэгорыя:Забавы
Катэгорыя:Танцавальныя мерапрыемствы
Катэгорыя:Начныя клубы
Абалона (батаніка)

thumb|Папярочны зрэз ствала  Абалона больш светлая, размешчана бліжэй да краю
**Абало́на**&nbsp;— вонкавыя маладыя, фізіялагічна актыўныя слаі драўніны стволаў, галін і каранёў, якія прымыкаюць да ўтваральнай тканкі&nbsp;— камбію. Частка клетак абалоны ўтрымлівае запасныя рэчывы.

## Будова і ўласцівасці 
Абалона адрозніваецца ад унутранай часткі (ядра) больш светлай афарбоўкай. Яна менш устойлівая да гніення, чым ядро. Такія драўняныя пароды, як бяроза і асіна, не ўтвараюць ядра, і іх драўніна складаецца цалкам з абалоны.

У абалоне хвойных дрэў адкладаецца жывіца, якую здабываюць з соснаў метадам падсочкі&nbsp;— нанясеннем разрэзаў на кару з агаленнем паверхні абалоны.

## Выкарыстанне 
Маладая абалона некаторых дрэў прыдатная для ўжывання ў ежу. Сасновая абалона раней у вялікай колькасці нарыхтоўвалася ў ежу ў Сібіры. Яна займала значнае месца ў рацыёне, напрыклад, якутаў, хантаў і мансі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Парастак
Катэгорыя:Марфалогія раслін
Катэгорыя:Драўніна
Абанемент

**Абанеме́нт** ()&nbsp;— права юрыдычнай ці фізічнай асобы (абанента) на часовае карыстанне чым-небудзь, напрыклад, тэлефонам, месцам у тэатры, кнігамі ў бібліятэцы. Таксама абанементам называецца дакумент, які забяспечвае гэтае права.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дакументы
Катэгорыя:Паслугі
Катэгорыя:Грамадзянска-прававыя дагаворы
Абатыса

Яўфіміі Шаняўскай з пастаралам. Невядомы мастак, каля 1768 г. Нацыянальны музей у Варшаве.]]
**Абаты́са** ( ад *abbas*&nbsp;— абат)&nbsp;— у каталіцкай царкве назва настаяцельніцы жаночай манаскай абшчыны, напрыклад, бенедыктынак, кларысак, кананісак.

## Гісторыя тэрміна 
У выслоўях айцоў манаства сустракаецца тэрмін «ἄμμας» (маці), якім абазначалася жанчына, што захоўвала цнатлівасць, але яшчэ не была кіраўніцай абшчыны. Аўгусцін Блажэнны называў настаяцельніцу *praeposita* або *mater*. Таксама назвы *mater monasterii* (маці манастыра) ці *abbatissa* выкарыстоўвалі святыя Цэзарый Арльскі, Грыгорый Вялікі і Грыгорый Турскі. Упершыню слова *аbatissa* сустракаецца ў надмагільным надпісе з Рыма, датаваным 514 годам. Яго ўтварэнне ад слова «абат», відавочна, тлумачыцца вызначальным уплывам мужчынскага манаства на станаўленне і развіццё жаночага. Слова «абатыса» падкрэслівае падабенства паўнамоцтваў настаяцельніцы і абата.

Паводле думкі Атон Верчэльскі, сіла гэтага слова выказвае глыбокую пашану ў страху і любові. Аднак на практыцы паўнамоцтвы абатысы значна абмежаваныя ўладай біскупа. Згодна з Кодэксам кананічнага права (160—182), выбары абатысы адбываюцца пад старшынствам біскупа або ў прысутнасці яго прадстаўніка. Кандыдатка на пасаду павінна мець не менш за 40 гадоў і 10 гадоў пасля прынясення зарокаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Манаства
Катэгорыя:Царкоўныя тытулы
Катэгорыя:Каталіцкае духавенства
Пасланне да латын з іх жа кніг

**«Пасла́нне да латы́н з іх жа кніг»** ()&nbsp;— ананімны палемічны твор канца XVI стагоддзя, напісаны на старабеларускай мове.

## Гісторыя 
Твор быў напісаны не пазней за 1582 год, верагодна, манахамі Супрасльскага манастыра. Ён з’явіўся адказам на кнігу езуіцкага прапаведніка Пятра Скаргі *«Пра еднасць касцёла божага»* (1577). «Пасланне…» захавалася ў некалькіх спісах і было надрукавана ў 1903 годзе ў 19-м томе «Рускай гістарычнай бібліятэкі».

## Змест і стыль 
Твор накіраваны супраць каталіцызму і яго прапаведнікаў. Аўтар, выкарыстоўваючы каталіцкія хронікі, працы рымскага гісторыка Марцэліна, лацінскіх тэолагаў Грацыяна, Плаціна і іншых, з сарказмам паказвае гісторыю папства. Насуперак Скаргу, які называў пап духоўнымі пастырамі і «намеснікамі бога на зямлі», у «Пасланні…» яны прадстаўлены як хціўцы, рабаўнікі, авантурысты і антыхрысты. Аўтар сцвярджае, што ў пагоні за раскошай і неабмежаванай уладай папы ператварылі каталіцкі касцёл у дом распусты.

Мова твора максімальна набліжана да гутарковай, багатая на вобразныя выслоўі і параўнанні.

## Значэнне 
«Пасланне да латын з іх жа кніг» стала важнай вяхой у развіцці антыкаталіцкай палемічнай публіцыстыкі. Ідэі твора, яго матывы і мастацка-стылёвыя сродкі пазней выкарыстоўвалі ў сваёй творчасці такія пісьменнікі-палемісты, як М. Сматрыцкі, С. Зізаній, В. Суражскі, І. Вішанскі і іншыя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Палемічная літаратура Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Беларуская літаратура XVI стагоддзя
Катэгорыя:Літаратурныя творы на старабеларускай мове
Дыктафон

**Дыктафо́н** (ад &nbsp;— «дыктую, гавару» +  — «гук»)&nbsp;— апарат для запісу і ўзнаўлення мовы, выкананы, напрыклад, на аснове магнітафона.

## Віды 
Дыктафоны падзяляюцца на *кабінетныя* (стацыянарныя) і *партатыўныя*. Партатыўныя мадэлі працуюць з сілкаваннем ад акумулятараў або электрычных батарэй.

## Выкарыстанне 
Выкарыстоўваецца для дыктавання пісем, запісу выступленняў, лекцый і іншага.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гуказапісная апаратура
Катэгорыя:Офісная тэхніка
Катэгорыя:Магнітафоны
Дыяптрыя

**Дыяптры́я** (ад &nbsp;— «прыбор для вымярэння вуглоў»)&nbsp;— пазасістэмная адзінка вымярэння аптычнай сілы лінзы ці сістэмы лінзаў.

## Азначэнне 
Аптычная сіла, выражаная ў дыяптрыях, роўна адваротнай велічыні галоўнай фокуснай адлегласці лінзы, вызначанай у метрах. Абазначаецца **дптр**.

:1 дптр = 1 м−1.

Аптычная сіла лінзы з фокуснай адлегласцю 1 метр роўная 1 дыяптрыі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Оптыка
Катэгорыя:Афтальмалогія
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння ў оптыцы
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння ў медыцыне
Катэгорыя:Акуляры
Катэгорыя:Кантактныя лінзы
Сан-Карлас (Венесуэла)

**Сан-Карлас-дэ-Аўстрыя** () — горад у Венесуэле. Адміністрацыйны цэнтр аднайменнага муніцыпалітэта і штата Кахедэс. Першае паселішча на месцы Сан-Карласа заснавана манахамі-капуцынамі на чале з Педра дэ Берха 27 красавіка 1678 года.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Венесуэлы
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1678 годзе
Зверагаспадарка ў Людвінове

**Зверагаспадарка ў Людвінове** (спачатку — **«Сэрвач»**, потым — **зверасаўгас «Беларускі»**, цяпер у складзе **РСУП «Першы Беларускі»**) — гістарычнае прадпрыемства па развядзенні пушных звяроў у Людвінове Вілейскага раёна Мінскай вобласці.

## Заснаванне і міжваенны перыяд (1928—1939) 
У 1928 годзе інжынер-аграном Баляслаў Брудзынскі, вывучыўшы еўрапейскі досвед прапанаваў развядзенне пушных звяроў у мясцовых умовах. Вінцэнт Козел-Паклеўскі вылучыў зямлю пад ферму ў сваім маёнтку і інвеставаў у будаўніцтва.

У кастрычніку 1929 года з Германіі прывезлі першыя тры пары серабрыстых лісіц. На пачатак 1930-х гадоў тэрыторыя вальернай гаспадаркі займала каля 1 га і была акружана падвойнай агароджай з драцяной сеткі, укапанай на 60 см углыб, каб прадухіліць падкоп звярамі. Пабудавана каля 300 драцяных вальераў-клетак на падлозе, кожная мела заслону ад сонца і адмысловую хатку-скрыню для абароны ад непагадзі, на кожнай клетцы была шыльда не толькі з нумарам, але і з імем гадаванца. Таксама ў комплексе будынкаў былі гадавальны дом, дом ветэрынара з назіральнай вежай і зверакухня. На ферме гадавалі серабрыстых лісіц, норак і скунсаў. За здароўем звяроў сачыў запрошаны з Германіі ветэрынар — доктар Шмідт.

Да 1938 года «Сэрвач» стала буйнейшай зверафермай у Польшчы, на яе прыпадала 50 % агульнанацыянальнай вытворчасці футра. Па колькасці звяроў яе апераджалі толькі некаторыя гаспадаркі Германіі. Якасць футра канкурыравала з лепшымі гаспадаркамі Германіі і свету.

На ферме ўжывалі гуманны забой звяроў — ін’екцыя хлараформу ў сэрца.

Толькі на зверакухні па гатаванні корму працавала 8 рабочых. Для харчавання 650 лісіц штодня забівалі тры каровы.

Да ліпеня 1938 года Вінцэнт Козел-Паклеўскі з братам Юзафам заклалі яшчэ адну звераферму за 1 км ад асноўнай.

## Другая сусветная вайна (1939—1944) 
Пасля далучэння Заходняй Беларусі да БССР у 1940 годзе маёнтак нацыяналізавалі і ператварылі ў зверасаўгас «Сэрвач».

У чэрвені 1941 года сем’і спецыялістаў экстрана эвакуіраваны, а першы савецкі дырэктар — Іван Цімчук, пакінуў гаспадарку пры набліжэнні нямецкіх танкаў.

Акупацыйныя ўлады перадалі маёнтак обер-лейтэнанту фон Графу, як узнагароду за баявыя заслугі, ён часткова аднавіў невялікую звераферму.

27 красавіка 1942 года партызанскі атрад пад камандаваннем Івана Цімчука правёў аперацыю ў Людвінове. Маёнтак і пабудовы фермы знішчаны, акупацыйны ўладальнік фон Граф забіты, звяры выпушчаны з клетак

Да пачатку 1980-х гадоў саўгас стаў прадпрыемствам саюзнага значэння.

Высокая якасць футра, якое перамагала на міжнародных аўкцыёнах у Ленінградзе, забяспечвалася адмысловым рацыёнам.

21 сакавіка 1986 года саўгас падпарадкавалі Вілейскаму раённаму аграпрамысловаму аб’яданню, але дамінуе ў гаспадарцы іншая галіна вытворчасці.

Памяць пра вялікае зверагадоўчае мінулае Людвінова захоўваецца ў экспазіцыях Вілейскага краязнаўчага музея. У Людвінове ўсталяваны памятны знак першаму савецкаму дырэктару зверасаўгаса «Сэрвач» — Герою Савецкага Саюза Івану Цімчуку.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Вілейскага раёна
Абечак

thumb|Загатоўкі для абечак барабана
**Абéчак**&nbsp;— элемент канструкцыі ў тэхніцы, музычных інструментах, а таксама ў традыцыйных рамёствах; звычайна мае цыліндрычную або канічную форму.

## У тэхніцы 
У тэхніцы абечка ўяўляе сабой сталёвую дэталь, звычайна цыліндрычнай або канічнай формы, адкрытую з тарцоў (без днішча). Выкарыстоўваецца як загатоўка для вырабу ліставых канструкцый, такіх як катлы, рэзервуары, бакі, а таксама для трубаправодаў вялікага дыяметра і кажухоў для аховы газа-, вада- і цеплаправодаў.

У харчовай і хімічнай прамысловасці выкарыстоўваюць перфараваныя абечкі для карпусоў сепаратараў, сушыльных і драбільных камер. Абечкі атрымліваюць пераважна метадам вальцоўкі, а злучаюць паміж сабой з дапамогай зваркі або, радзей, клёпкі.

## У музычных інструментах 
[міні|[Віяланчэль. На відзе збоку бачны абечак.]]
У струнных інструментах сямейства скрыпічных і віёльных, а таксама ў гітары, абечка&nbsp;— гэта бакавая частка корпуса, якая злучае верхнюю і ніжнюю дэкі. Яна вырабляецца з тонкіх драўляных пласцін, выгнутых па контуры дэк.

У мембранафонах, такіх як бубен або барабан, абечкам называюць сам корпус (у барабана ён таксама мае назву «ка́дла»).

## У побыце 
У традыцыйных рамёствах і побыце абечкам называюць лубяны абадок у рэшаце або сіце.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дэталі машын і механізмаў
Катэгорыя:Дэталі музычных інструментаў
Катэгорыя:Прадметы побыту