Гісторыя капірайта

**Гісторыя капірайта** пачынаецца з ранніх прывілеяў і манаполіяў, падараваных выдаўцам кніг. Брытанскі статут каралевы Ганны ад 1710, поўная назва якога «Загад для падтрымкі адукацыі, надання права Капіраваць друкаваныя выданні Аўтарамі або пакупнікамі такога права, на працягу часу тут апісанага», быў першым капірайт-законам. Напачатку закон аб капірайце прымяняўся толькі для друкаваных кніг. З цягам часу ён выкарыстоўваецца для перакладзеных і вытворных прац, якія былі зроблены аб’ектамі капірайта. Зараз капірайт пакрывае шырокае кола прац, у тым ліку карты, драматычныя прадстаўленні, карціны, фатаграфіі, гуказапіс, кінематограф і камп’ютарныя праграмы.

Сёння нацыянальныя капірайт-законы стандартызаваныя рознымі знешнімі інтэрнацыянальнымі і рэгіянальнымі дагаворамі, такімі як Бернская канвенцыя, і Еўрапейскімі капірайт-дырэктывамі. Хоць і існуе ўзаемадзеянне паміж нацыянальнымі капірайт-законамі, кожная юрысдыкцыя мае асобныя і адрозныя законы і рэгулятары ў капірайце. Некаторыя юрусдыкцыі таксама вызначаюць маральныя правы стваральнікаў, такія як права быць асацыяванымі (абазначанымі) з творам (рэд. права аўтарства).

Капірайт — гэта эксклюзіўныя правы, выдадзеныя аўтару або стваральніку арыгінальнага твора, у тым ліку права капіраваць, распаўсюджваць і змяняць твор. Капірайт не ахоўвае ідэі, толькі іх выражэнне і зафіксаваную форму. У большасці юрысдыкцый капірайт з’яўляецца па факту стварэння і не патрабуе рэгістрацыі твора. Праваўладальнік мае выключнае прадпісанае права ажыццяўляць кантроль над капіраваннем і іншым выкарыстаннем твораў на пэўны прамежак часу, пасля якога твор трапляе ў грамадскі здабытак. Выкарыстанне, якое абаронена абмежаваннямі і выключэннямі капірайта — свабоднае выкарыстанне (fair use) — не патрабуюць дазволу ад праваўладальніка. Любое іншае выкарыстанне патрабуюць дазволу, і праваўладальнікі могуць ствараць ліцэнзіі або перадаваць правы ўвесь час, або перадаваць свае выключныя правы іншым.

## Ранняе развіццё 
Самае ранняе ўзгадванне выпадку прымянення капірайта ў гісторыі прыходзіць са старажытнай Ірландыі. «Жыццё» (англ. the Cathach) — самы старажытны, захаваўшыйся Ірландскі рукапіс Псалтыра і самы ранні прыклад Ірландскай пісьменнасці. Ён утрымлівае агульнапрынятую версію Псалтыра XXX (10) да CV (13) з тлумачальнай рубрыкай ці ўводнай часткай перад псалтыром. Ён традыцыйна прыпісваўся Святому Калумбу як копія, зробленная ўначы хутка пад дзіўны свет, Псалтыр пазычаны Калумбу Святым Фініанам. Узнікла палеміка пра ўласнасць на копію і кароль Дзіамет Мак Сэбхэіл даў заключэнне: «Кожнай карове належыць яе цяля, таму кожнай кніге належыць яе копія». Сучасны капірайт знаходзіцца пад уздзеяннем мноства папярэдніх правоў, што былі прызнаныя на працягу гісторыі, уключаючы маральныя правы аўтара, які стварыў твор, эканамічныя правы ахвярадаўцы, што аплаціў стварэнне копіі, праваўласнасць прыватнага ўладальніка копіі і незалежнае права цэнзуры і рэгуляванне паліграфічнай індустрыі. Вытокі некаторых з гэтых правоў могуць быць знойдзены ў Старажытнагрэчаскай культуры, Старажытным Яўрэйскім Законе і Старажытнарымскім Законе. У грэчаскім грамадстве на працягу VI ст. да н.э. існавала паняцце індывідуальнасці, у тым ліку персанальныя ідэалы, амбіцыі і творчасць. Індывідуальнасць значна для капірайта, таму што яна адрознівае творчасць, зробленую індывідам і астатнім грамадствам. У старажытнаяўрэйскім Талмудзе можа быць знойдзена вызначэнне маральных правоў аўтара і эканамічныя або правы ўласнасці аўтара. Да вынаходніцтва кнігадрукавання на захадзе ў сярэдзіне XV ст., тэксты перапісвалі ад рукі, і вельмі невялікая колькасць тэкстаў выклікала некалькі выпадкаў, калі гэтыя правы былі апрабаваны. Падчас Рымскай Імперыі, перыяду росквіту гандля кнігамі, капірайта альбо падобных законаў не існавала. Капіраванне іншымі асобамі, якія не былі прафесійнымі гандлярамі кніг, было рэдкасцю, таму што звычайна кнігі капіраваліся пісьменнымі рабамі, якія былі дарагія для набыцця і падтрымкі. Такім чынам, любы перапісчык меў бы выдаткі, як прафесіянальны выдавец. Рымскія кніжныя гандляры часам аплочвалі добрых аўтараў для магчымасці першага доступа для капіравання тэксту, але яны не мелі выключных правоў на твор. Аўтарам звычайна не плацілі за іх працу. Перад вынаходніцтвам друкарскага станка, аднойчы створаная праца, магла быць фізічна памножана толькі перапісваннем — вельмі працаёмкім і схільным да памылак працэсам ручнога капіравання. Існавала добра прадуманная сістэма цэнзуры і кантролю над перапісваннем. Кнігадрукаванне дазволіла рабіць дакладныя копіі твораў, больш хуткай і шырокай цыркуляцыю ідэй і інфармацыі (глядзі культуру друкавання). З 1492 года і далей Венецыя пачала рэгулярна дараваць прывілеі на кнігі. Рэспубліка Венецыя, герцагі Фларэнцыі, Леў Х і іншыя Папы Рымскія прызнавалі ў розныя часы для вызначаных выдаўцоў выключныя прывілеі на пэўны тэрмін (рэдка перавышаючы 14 год) для рэдагавання класічных аўтараў.[цытаванне неабходна]

Першы капірайт-прывілей меў месца ў 1518 годзе і быў выдадзены Рычарду Пінсану, каралеўскаму выдаўцу, спадкаемцу Вільяма Какстана. Гэты прывілей даваў манаполію на два гады. Гэта адбылося на 15 год пазней, чым быў выдадзены першы падобны прывілей у Францыі. Раннія капірайт-прывілеі былі абазваны «манаполіямі», асабліва падчас кіравання Каралевы Элізабеты, якая часта выдавала манаполіі на пэўныя галіны агульнага карыстання, такія як соль, скура, вугаль, мыла, піва, картаграфія, віно. Гэта практыка была працягнута да часу Статута аб Манаполіях ад 1623 года, які завяршыў мноства манаполій з некаторымі выключэннямі, такімі як патэнты. Пасля 1623 года выдача патэнтных лістоў выдаўцам стала звычайнай справай.

Самы ранні Германскі прывілей, пра які існуюць сцвярджаючыя запісы, быў выдадзены ў 1501 годзе Імператарскім Саветам асацыяцыі Sodalitas Rhenana Celtica для публікацыі выдання драмы Гросвіфа з Гандэршэйна, якая была падрыхтавана для друку Конрадам Кельтсам. У 1512 годзе Імператарскі прывілей быў выдадзены гісторыяграфу Ёханесу Стадыюсу для ўсяго, што ён мусіў надрукаваць. Гэта быў першы Еўрапейскі прывілей, які пакрываў выданне больш як адной творчай працы і адносіўся да яшчэ неапублікаваных кніг. У 1794 годзе ў Прускім парламенце быў прыняты закон, які таксама адобрылі іншыя германскія дзяржавы (за выключэннем Віртенберга і Мекленбурга). Згодна гэтаму закону ўсе германскія і замежныя аўтары, працы якіх былі прадстаўлены выдаўцамі Франкфурта і Лейпцыга, ахоўваліся германскай дзяржавай ад усіх неаўтарызаваных перадрукаў. [неабходна цытата]

Першая старонка Арыапагітыкі Джона Мідтана, выданнай у 1644 годзе, у якой ён пераканаўча выступае супраць Закона аб ліцэнзіях 1643 года.

Як «пагроза» развіццю кнігадрукавання, урады ўводзяць механізм цэнтралізаванага кантролю, і ў 1557 годзе Англійская Карона прыдумала, як вынішчыць бунтарскія і ерэтычныя кнігі наданнем прывілея выдавецтву гільдыі Крамаў. Права друкаваць было абмежавана сябрамі гэтай гільдыі. 30 год пасля Зоркавая Палата была прывіліявана скарочана «вялікія злачынствы і абразы» «dyvers contentyous and disorderlye persons professinge the arte or mystere of pryntinge or selling of books.» Права друкаваць было абмежавана дзвюма ўніверсітэтамі і 21 існуючымі друкарамі ў цэнтры Лондана, якія мелі 53 друкавальныя прасы. Французская карона рэпрэсіравала выдаўцоў. Друкар Эціэн Далет быў спалены на вогнішчы ў 1547 годзе. Як толькі ў Англіі ўзялі пад кантроль друк, кнігавыдаўцы перацяклі ў Нідэрланды. Сутычкі з уладамі рабілі выдаўцоў радыкальнымі і мяцежнымі. Каля 800 аўтараў, выдаўцоў і кніжных гандляроў было заключана ў Бастыліі перад штурмам у 1789 годзе. Меркаванне, што выражэнне дысідэнтскіх і антыўрадавых пунктаў гляджання павінна быць дазволена, не цэнзуруема і не каральна законам, развівалася паралельна росту кнігавыдання і прэссы. «Арэапагітыка», апублікаваная ў 1644 годзе з поўнай назвай «Араэпагітыка, прамова містэра Джона Мілтэна за свабоду неліцэнзаванага друку да парламента Англіі», была адказам Джона Мілтана з нагоды прыняцця англійскім парламентам ліцэнзавання дзейнасці друкароў (далей выдаўцоў). У сваёй прамове Мілтан звяртаецца да галоўных вытокаў будучых дыскусій аб свабодзе выказвання. Вызначэнне рамак свабоды выказвання і «шкоды» гаворкі Мілтан аргументуе супраць прынцыпаў цэнзуры і абараняе цярпімасць да шырокага кола пунктаў погляду.

## Ранні Брытанскі капірайт 
У Англіі друкары (кнігагандляры) стварылі калектыўную арганізацыю, вядомую, як Гільдыя Кнігадрукароў (Stationers' Company). У 16-ым стагоддзі Гільдыі Кнігадрукароў была нададзена ўлада на тое, каб усе законна выдадзеныя кнігі былі ўнесены ў яе рэестр. Гэта значыла, што Гільдыя Кнігадрукароў дасягнула дамінуючай пазіцыі над публікацыяй у 17 стагоддзі (няма аналагічнага ў Шатландыі ці Ірландыі). Але манаполіі прыйшоў канец у 1694 годзе, калі англійскі парламент не працягнуў паўнамоцтвы Гільдыі Друкароў. Статут Ганны меў больш шырокі сацыяльны эфект і быў слабейшы за манаполію, якая была ў Гільдыі Друкароў. Статут быў сканцэнтраваны на клопаце аб публічным чытанні, вытворчасці карыснай літаратуры, прасоўванні і пашырэнні адукацыі. Цэнтральным пунткам Статута ёсць грамадская кампенсацыя (баланс), заахвочваць «адукаваных людзей складаць і пісаць карысныя кнігі», шляхам гарантавання абмежаванага права друкаваць і перадрукоўваць гэтыя працы. Ён усталёўваў практычны дагавор паміж аўтарамі, гандлярамі кніг і грамадствам. Статут Ганны скончыў час старой сістэмы, дзе толькі тая літаратура, што прайшла стандарты цэнзуры гандляроў кніг, магла з’явіцца ў друку. Статут акрамя таго стварыў грамадскі здабытак для літаратуры (да гэтага ўся літаратура належала гандлярам кніг вечна)

Па словах Паттэрсана і Ліндберга, Статут каралевы Ганны:

«… ператварыў канцылярскі капірайт, які быў выкарыстаны, як прылада манаполіі і інструмент цэнзуры, у канцэпцыю гандлёвага рэгулявання, каб спрыяць навучанню і абмежаваць манаполію выдаўцоў… Асаблівасці Статута каралевы Ганны, якія апраўдваюць эпітэт рэгулявання гандлю, уключалі абмежаваны тэрмін дзеяння капірайта, яго недасяжнасць нікому і палажэнне кантролю цэн. Капірайт замест таго, каб быць вечным, быў цяпер абмежаваны тэрмінам у 14 год, абнаўленне тэрміну могло быць даступна толькі аўтару (і толькі, калі аўтар жывы на прыканцы першага тэрміна).»

## Агульны закон аб капірайце 
Бушавалі дэбаты вакол таго, ці могуць надрукаваныя ідэі быць уласнасцю. Лонданскія кнігагандляры і іншыя прыхільнікі вечнага капірайту сцвярджалі, што без іх навука магла б спыніць існаванне і аўтары не мелі б стымулаў працягваць творчую працу над доўгатэрміновымі каштоўнасцямі, калі яны не маглі б перадаць правы ўласнасці сваім нашчадкам. Апаненты вечнага капірайта казалі, што гэта стварае вечную манаполію, якая завышае кошты кніг, робіць іх менш даступнымі і таму звужае пашырэнне асветы. Лонданскія кнігагандляры былі атакаваныя аргументам, што пад маскай правоў аўтараў яны хаваюць сваю сквапнасць і асабісты інтарэс у кантролі над гандлем кнігамі. Калі справа Дональдсан супраць Бекета дайшла да Палаты Лордаў у 1774 годзе, лорд Камдэн быў больш рэзкі ў сваім непрыняцці агульнага закона аб капірайце, папярэджваючы Палату Лордаў, што варта толькі прагаласаваць у падтрымку агульнага закону аб капірайце, фактычна вечнага капірайта, як «уся наша навука будзе заблакавана ў руках Тонсанаў і Лінтатсаў на вякі». Больш за тое, ён папярэдзіў, што кнігагандляры потым могуць усталёўваць такія кошты на кнігі, якія іх будуць задавальняць, «да той пары, пакуль публіка не стане іх рабамі ў такой жа ступені, як і іх уласныя наёмныя аўтары». Ён заявіў, што «веды і навука не тыя рэчы, што павінны быць звязаныя такім павуціннем ланцугоў».

Кіруючыся гэтым, Палата Лордаў пастанавіла, што капірайт — «параджэнне статута» (creature of statute) і што правы і адказнасць у капірайце вызначаны заканадаўствам. Існуе, аднак, дагэтуль рознагалоссе наконт таго, ці пацвердзіла Палата Лордаў наяўнасць агульнага закона аб капірайце, як гэта адбылося ў Статуце Ганны. Лорды традыцыйна непрыязна ставіліся да манаполіі кнігагандляроў і былі азнаёмлены з дактрынай агульнага закона аб капірайце, прасоўваемай імі. Гэты закон падтрымліваў пазіцыю гандляроў аб вечным капірайце. Лорды, без сумневу, прагаласавалі супраць вечнага капірайта з адабрэннем тэрміну капірайта, г. зн. капірайт мае пэўны працяг часу дзеяння і скончваецца ў адпаведнасці са статутам. Лорды таксама адобрылі існаванне грамадскага здабытку (public domain). Справа Дональдсан супраць Бекета была вырашана такім чынам, што вялікая колькасць прац і кніг, упершыню апублікаваных у Брытаніі, перамяшчаецца ў грамадскі здабытак, таму што тэрміны капірайта скончыліся, бо кнігі былі апублікаваныя перад тым, як быў прыняты Статут Ганны ў 1709 годзе. Гэтая пастанова адкрыла рынак для таннай перадрукоўкі прац Шэкспіра, Джона Мілтана і Джэфры Чосера — прац, якія зараз лічацца класікай. Пашырэнне грамадскага здабытку ў кнігах разбурыла дамінуючую пазіцыю лонданскіх кнігагандляроў і выдаўцоў і дало магчымасць канкурэнцыі. Колькасць лонданскіх гандляроў і выдаўцоў кніг павысілася ў тры разы — з 111 да 308 у прамежку з 1772 да 1802.

У рэшце рэшт было пастаноўлена, што аўтары мелі існуючы да гэтага агульны закон ад капірайце над іх працай, але са Статутам Ганны парламент абмежаваў гэтыя натуральныя правы для таго, каб стварыць баланс паміж інтарэсамі аўтара і шырокімі сацыяльнымі патрэбамі. Згодна з Патэрсанам і Лівінгстанам, у гэтым законе заставалася нявырашанай прырода капірайта. Капірайт разглядаўся з двух бакоў: як натуральнае права аўтара і як прадпісанае права абмежаванай манаполіі. Адна тэорыя сцвярджае, што капірайт бярэ свой пачатак у творчай працы, а другая — што капірайт узнікае толькі дзякуючы адпаведнаму заканадаўству.

## Ранні французскі закон аб капірайце 
У прадрэвалюцыйнай Францыі ўсе кнігі павінны былі быць ухвалены цэнзурай. І аўтары, і выдаўцы павінны былі атрымаць каралеўскі прывілей перад тым, як кніга магла быць апублікавана. Каралеўскія прывілеі былі эксклюзіўнымі і звычайна выдаваліся на 6 год з магчымасцю працягу. Праз некаторы час гэта стварыла сітуацыю, калі толькі ўладальнік каралеўскага прывілея меў права працягваць яе дзеянне бясконца. У 1761 годзе Каралеўскі Савет узнагароджваў каралеўскім прывілеем пераважней спадкаемцу аўтара, чым выдаўца. Гэта падзея распаліла нацыянальныя дэбаты аб прыродзе кніжнай уласнасці, падобныя да тых, што мелі месца і ў Брытаніі падчас бітвы з кнігагандлярамі.

У 1777 годзе шэраг каралеўскіх дэкрэтаў рэфарміравалі ў прывілеі. Тэрмін прывілеяў быў устаноўлены мінімум 10 год альбо жыццё аўтара, калі яно было даўжэй. Калі аўтар атрымліваў прывілей і не перадаваў, або не прадаваў яго, ён мог публікаваць і прадаваць копіі сваёй кнігі самастойна, а таксама перадаць прывілей нашчадкам, якія карысталіся гэтым прывілеем бясконца. Калі прывілей быў прададзены выдаўцу, выключнае права магло быць перададзена на вызначаны перыяд. Каралеўскія дэкрэты забаранялі працягваць прывілеі, і калі аднойчы прывілей скончыў дзеянне, любы мог атрымаць «просты доступ» друкаваць і прадаваць копіі такіх прац. З тых часоў грамадскі здабытак у кнігах быў вызначаны часам сканчэння нечага прывілея. Тры штаты прынялі статуты аб капірайце ўжо ў 1783 годзе, да рэзалюцыі Кантынентальнага Кангрэса, а ў наступныя тры гады ўсе астатнія штаты, за выключэннем штата Дэлавэр, прынялі статуты аб капірайце. Сем штатаў паследвалі за Статутам каралевы Ганны і рэзалюцыяй Кантынентальнага Кангрэса аб забеспячэнні двух тэрмінаў дзеяння па чатырнаццаць год. Пяць астатніх штатаў далі капірайту адзін тэрмін дзеяння ў чатырнаццаць, дваццаць і дваццаць адзін гады без права аднаўлення.

У Канвенцыі Філадэльфіі 1787 года Джэймс Медысан са штата Вірджынія і Чарлз Катэрворс Пінкні з Паўднёвай Караліны прадставілі прапановы, якія дазваляюць Кангрэсу права прадастаўляў капірайт на абмежаваны перыяд часу. Гэтыя прапановы маюць паходжанне з пункта аб капірайце ў Канстытуцыі ЗША, які дазваляе прадастаўленне капірайта і патэнтаў на працягу абмежаванага часу, каб служыць вялізнай функцыі, а менавіта «у мэтах садзейнічання прагрэсу навукі і карысных мастацтваў». Першым федэральным актам аб капірайце быў «Акт аб Капірайце» 1790 года. Ён прадастаўляў права капірайта на тэрмін дзеяння ў 14 год «з моманту рэгістрацыі назвы твора», з правам падаўжэння яшчэ на 14 гадоў, калі аўтар пражыў да канца першага тэрміна. Закон ахоплівае не толькі кнігі, але і карты, і схемы. За выключэннем палажэнняў аб картах і схемах, «Акт аб Капірайце» ад 1790 капіруецца амаль даслоўна са Статута каралевы Ганны.

Іншай асноўнай асаблівасцю з’яўляецца ўсталяванне мінімальных нормаў нацыянальнага заканадаўства аб капірайце, па якіх кожная дзяржава-удзельніца згаджаецца на некаторыя асноўныя правілы, якія павінны ўтрымлівацца ў сваіх нацыянальных законах. Хаця дзяржавы-удзельніцы могуць, калі яны хочуць, павялічыць тэрмін абароны, які прадастаўляецца ўладальнікам капірайта. Адно важнае правіла ў тым, што мінімальны тэрмін дзеяння капірайта павінен быў быць, як мінімум, жыццё аўтара + 50 гадоў. Яшчэ адно важнае правіла, устаноўленае ў адпаведнасці з Бернскай канвенцыяй заключаецца ў тым, што капірайт пачынае дзейнічаць з моманту стварэння твора і не залежыць ад якіх-небудзь фармальнасцей, такіх як сістэма дзяржаўнай рэгістрацыі (артыкул 5 (2)). У той час некаторыя краіны патрабавалі рэгістрацыі капірайта, і калі Брытанія выконвала Бернскую канвенцыю ў Законе аб Капірайце 1911 года, яна павінна была адмяніць уласную сістэму рэгістрацыі ў Канцылярскай зале (Stationers' Hall). сцвярджаюць, што ў першую чаргу Інтэрнэт глыбока падрывае эканамічнае абгрунтаванне капірайта. Гэтыя перспектывы могуць прывесці да разгляду альтэрнатыўных сістэм кампенсацыі, замест выключных правоў на ўсе віды інфармацыі, у тым ліку на праграмнае забеспячэнне, кнігі, фільмы і музыку. Retrieved 2011-09-13.

## Пашырэнні ў сферы ўжывання і дзеянняў 
* Пераход ад агульнага права да адмысловых манапольных грантаў на статуты капірайта.
* Пашырэнні па прадмеце (у асноўным, звязаныя з тэхналогіямі).
* Пашырэнні па працягласці.
* Стварэнне новых выключных правоў (напрыклад, для выканаўцаў, і іншых сумежных правоў).
* Стварэнне таварыстваў калектыўнага кіравання.
* Крымінальная адказнасць за парушэнне капірайта.
* Стварэнне супраць абыходу законаў.
* Судовае прымяненне другасных дактрын адказнасці для пакрыцця файлаабменных сетак.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Аўтарскае права
Капірайт