Літоўскія паходы да 1270 года

### 1030-1040-я 
У 1038 годзе мазавецкі князь Мецлаў у саюзе з памаранамі, ятвягамі і літоўцамі пачаў барацьбу з польскім князем Казімірам I. Казімір заключыў супраць Мецлава саюз з вялікім князем кіеўскім Яраславам. У 1038 годзе князь Яраслаў хадзіў супраць ятвягаў, у 1040 — супраць літоўцаў, у 1041 — на Мазовію, у 1044 — зноў супраць літоўцаў. У 1047 годзе русіны хадзіла на Мазовію і ў баі з імі Мецлаў загінуў. Напэўна, у гэтай вайне браў удзел і саюзнік вялікага князя кіеўскага Яраслава — полацкі князь Брачыслаў Ізяславіч, бо з таго часу літоўцы пачалі плаціць даніну ў Полацк. Гл. таксама:.

### 1060-1080-я 
Літоўцы здзейснілі далёкі паход на карэлаў.
* Крыніца звестак наўгародская берасцяная грамата, спачатку памылкова датаваная 1182—1212 гадамі, але пры падрыхтоўцы публікацыі памылку выявілі — грамата датуецца 1065—1085 гадамі, бліжэй да 1065 года, напэўна, 1060-мі гадамі. Праўда, памылковая датыроўка паспела трапіць у навуковыя публікацыі. Так Томас Баранаўскас у сваёй манаграфіі гіпатэтычна датаваў яе 1191 годам, разглядаючы ў кантэнксце шведска-наўгародскага канфлікту (1187—1193?), калі карэлы былі саюзнікамі наўгародцаў, а літоўцы такім чынам выступілі на баку шведаў, што, паводле Баранаўскаса, мусіць пацвярджаць існаванне літоўскай дзяржавы і яе далёкіх знешнепалітычных інтарэсаў. Але, як памылковасць стала вядома, цяпер кантэкст літоўскага паходу на карэлаў пакуль не прааналізаваны, чаму перашкаджае скупасць звестак пра тагачасную Літву.

### 1132 
Вялікі князь кіеўскі Мсціслаў Уладзіміравіч з сынамі, чарнігаўскімі князямі Ольгавічамі і гарадзенскім князем Усеваладкам хадзіў на Літву, выпаліў край і ўзяў вялікі палон, але на зваротным шляху, калі дружыны ішлі паасобку, літоўцы забілі шмат кіяўлян.
* Леанід Аляксееў лічыць, што паход на Літву інспіраваны мсціслававым сынам, які сядзеў у Полацку з 1129 года (гл. высылка полацкіх князёў у 1129 годзе).

### 1162 
Менскі князь Валадар разам з літоўцамі разбіў полацкага князя Рагвалода-Васіля, шмат палачан загінула і трапіла ў палон.

### 1167 
Менскі князь Валадар разам з літоўцамі разбіў полацкага князя Усяслава Васількавіча, заняў Полацк і пайшоў да Віцебска, але літоўцы напалоханыя начной бурай (або набліжэннем смаленскіх войскаў) разышліся на лясах, што вымусіла Валадара вярнуцца ў Менск.

### 1180 
Кіеўскія, чарнігаўскія князі з наўгародцамі, а таксама полацка-віцебскія князя з літоўцамі і лівамі хадзілі на Друцк.
* Томас Баранаўскас лічыць, што ў 1180 годзе літоўцы апошні раз удзельнічалі ў паходзе ў складзе войскаў полацкіх князёў, бо недзе ў 1180—1183 г. утварылася Літоўская дзяржава (ВКЛ).

### 1183 
Зіма: літоўцы ваявалі ваколіцы Пскова, пскавічы біліся з імі і, напэўна, пацярпелі.
* Паводле Баранаўскаса, гэта магчыма першы паход арганізаваны толькі ўзніклай Літоўскай дзяржавай (ВКЛ), даследчык лічыць яго буйной аперацыяй, якая спрычынілася выгнанню з Ноўгарада кн. Яраслава, паводле Баранаўскаса, за няздольнасць абараніць Ноўгарадскую зямлю, у т.л. Пскоў ад літоўцаў

Рыфмаваная хроніка адзначае паход літоўцаў разам з русінамі з Кукейноса ў зямлю ліваў супраць біскупа Бертольда, войска біскупа было разбіта (загінула 300 «хрысціян»), але звесткі пра гэты паход лічаць сумніўнымі.

### 1200 
Літоўцы хадзілі на воласць Ловаць, у вярхоўях аднаіменнай ракі, але былі разбіты пагоняй — забіта 80, палон вызвалены. У баі з літоўцамі загінула 15 наўгародцаў.

Ваяводам у Вялікія Лукі прызначаны Няздзіла Пхцыніч.

### 1201 
Дагавор 1201 года — літоўцы заключылі мір з немцамі ў Рызе.

Літоўцы пайшлі супраць земгалаў, полацкі кн. Уладзімір уварваўся ў Літву, што вымусіла літоўцаў вярнуцца..
* Першая згадка ўдзелу Ордэна ў баявых дзеяннях.

### 1207 
26.12: літоўцы разбіты каля Ашэрадэна.

### 1209 
Паводле ГВЛ, літоўцы і яцвягі здзейснілі вялікі паход на Валынь, моцна пацярпела Уладзімірскае княства.

### 1210 
Паход літоўцаў на Наўгародскую зямлю, на зваротным шляху «…угони Литву Новгородцы в Ходыницех и избиша» (в. Ходыні паблізу Ловаці), пагоняй кіравалі браты Мсціславічы (Мсціслаў, Уладзімір, Давыд).

Паход літоўцаў на Рыгу.

### 1211 
На ўладанні рыжскага біскупа (1212?)

На ўладанні рыжскага біскупа (зіма 1212/1213?)

### 1212 
Літоўцы хадзілі ў Лівонію, разрабавалі ўладанні біскупскага васала Данііла фон Леневардэна, які не здолеў даць адпору і рабавалі ўладанні біскупа. Ордэнскае войска разбіла літоўцаў пры Леневардэне, знішчылі амаль увесь атрад, загінуў літоўскі князь.

### 1213 
Зіма 1212/1213: Літоўцы хадзілі ў Лівонію ва ўладанні Ордэна мечаносцаў, паход з цяжкасцю адбіты немцамі.

На Пятроў пост літоўцы із'ездам захапілі Пскоў, напэўна, пасады, спалілі яго і бесперашкодна адышлі з палонам, бо пскавічы тым часам былі на возеры.

### 1214 
Літоўцы хадзілі ў Лівонію, але немцы разбілі іх, загінуў літоўскі князь Стэксэ.

### 1216 
Паводле Яна Длугаша, у яго падзея даецца пад 1206 годам, смаленскія князі Уладзімір Рурыкавіч, Раман Барысавіч і Канстанцін, Мсціслаў, Расціслаў Давыдавічы хадзілі супраць літоўцаў. Рускія крыніцы пра гэта не паведамляюць (гл. пра падзеі пасля смерці полацкага князя Уладзіміра).
* «Праз тое, што тым годам літва спусташыла рускія землі, ударылі на яе князі рускія: князь кіеўскі, сын Рурыка Уладзімір, узяўшы з сабой войскі са Смаленска; сын Барыса Раман і сыны Давыда: Канстанцін, Мсціслаў і Расціслаў, і ў вялікай бітве перамаглі літву», — паход размешчаны Длугашам паміж Ліпецкай бітвай (1216) і злачынствам разанскага князя Глеба (1217), дадаткова датуецца ён і акалічнасцямі біяграфій удзельнікаў. Уладзімір Рурыкавіч стаў смаленскім князем пасля 1212 года, Длугаш назваў кіеўскім, але кіеўскім тым годам стаў яго стрыечны брат Мсціслаў Раманавіч, а Уладзімір пасля яго ў 1223 годзе. Канстанцін Давыдавіч памёр у 1218 годзе.

### 1217 
На Шалонь, за літоўцамі гналіся, але дагнаць не здолелі.

### 1219 
Канец 1218 — пачатак 1219: Літоўцы ў складзе нямецкага войска біліся з русінамі, які прыйшлі пад Вендэн. Тым часам іншыя літоўцы разрабавала частку Пскова.

Дагавор 1219 года — літоўцы папрасілі міру ў валынскіх князёў — канец літоўска-валынскай вайны.

### 1220 
Літоўцы хадзілі на чарнігаўскія воласці, князь Мсціслаў Святаславіч пагнаўся за імі з Чарнігава, разбіў і вызваліў палон.
* Тым часам да чарнігаўскіх воласцяў адносіліся Клецк, Капыль, Слуцк і іншыя землі на Палессі.

### 1222 
Літоўцы разам з русінамі хадзілі супраць немцаў пад Вендэн.

### 1223 
На Таропец, за літоўцамі гналіся, але дагнаць не здолелі.

### 1224 
Літоўцы хадзілі на Старую Русу, разбілі рушан, якія выйшлі супраць іх, узялі шмат коней.

### 1225 
Зіма 1225/1226: Літоўцы (7000) хадзілі на Таржок і адхадзілі праз Таропец і Усвят, былі разбіты — забіта 2000. У гэтай бітве з літоўцамі загінуў таропецкі князь Давыд Мсціславіч, брат Мсціслава Удатнага. Паводле Суздальскага летапісу, літоўцы небывалай да гэтага колькасцю ваявалі вакол Ноўгарада, Таропца, Смаленска, Полацка і паланілі шмат людзей, князь Яраслаў Усеваладавіч выступіў з Пераяслаўля супраць літоўцаў, дагнаў і разбіў іх на возеры паблізу Усвята, паланіў літоўскіх князёў і вызваліў палон, пасля гэта настаў мір на доўгія гады.

* Пашута заўважыў, што звесткі Суздальскага летапісу гіпербалізаваны каб узвысіць заслугі князя Яраслава Усеваладавіча, наўгародскія крыніцы паведамляюць пра напад літоўцаў толькі на наўгародскія воласці (Таржок), а мір на праўдзе быў нядоўгі.

Паводле Длугаша, ён дае падзею пад 1216 годам, князь Мсціслаў Давыдавіч са смаленцамі разбіў каля/у Полацку — «Dux Mstislaus Davidovicz cum Smolensium militia celeri cursu in Poloczko adveniens lithuanos incautos offendens, absque numero sternit et occidit» — «Князь Мсціслаў Давыдавіч са смаленскім войскам хутка прыбыў у Полацк, разбіў няпільных літоўцаў і безліч іх забіў».

* Тым часам, з 17 студзеня 1222 або 1223 года, Полацк належаў непасрэдна смаленскім князям.

### 1229 
Студзень: на Ноўгарад (Любна, Марэва, Селігер), літоўцы разбіты ноўгарадскай пагоняй, палон вызвалены.

### 1234 
Літоўцы хадзілі на Старую Русу, спачатку захапілі горад, але рушане выбілі іх і біліся ў полі — у баі загінула 4 рушаніны. Літоўцы разрабавалі Спаскі манастыр, забілі 4 манахаў і адхадзілі праз Клін і Таропец. Каля Таропца іх нагнаў кн. Яраслаў з наўгародцамі, літоўцы былі разбіты і разбегліся, палон вызвалены, наўгародцы ўзялі 300 коней. У баі загінула 10 наўгародцаў.

### 1236 
Пскавічы (200 вояў) разам з немцамі хадзілі на Літву, але пацярпелі ў бітве пры Саўле, толькі 20 пскавічоў ацалела.

### 1239 
(6747 сакавіцкі год) Яраслаў Усеваладавіч хадзіў супраць літоўцаў да Смаленска, разбіў іх і паланіў літоўскага князя, пасля гэтага пасадзіў на смаленскім стальцы Усевалада і з вялікім палонам вярнуўся ў Пераяслаўль.

Аляксандр Яраславіч пачаў будаўніцтва гарадкоў на Шалоні супраць літоўцаў.

Літоўцы хадзілі на Пскоў і зрабіўшы засаду 25 верасня разбілі пагоню пскавічоў на Камені.

### 1240 
Літоўцы ў складзе нямецкага войска хадзілі на ноўгарадскія воласці, узялі Лугу, захапілі шмат коней і быдла.

### 1245 
Літоўцы хадзілі на Таржок і Бежыцы. За імі гналіся наваторжцы на чале з князем Яраславам Уладзіміравічам, але былі разбіты літоўцамі, страцілі коней, некаторыя трапілі ў палон. Потым за літоўцамі пагналіся Явід з цвяранамі і Кербет з дзмітраўцамі, а таксама зноў Яраслаў з наваторжцамі, нагнаў літоўцаў каля Таропца і разбіў. Рэшта літоўцаў забегла ў сам Таропец, але наступным днём прыйшоў Аляксандр Яраславіч і выбіў літоўцаў з Таропца, загінула 8 літоўскіх князёў. Ад Таропца Аляксандр Яраславіч пагнаўся за іншай часткай літоўцаў, нагнаў іх каля Жыжаца і знішчыў усіх, у тым ліку князёў. Адтуль Аляксандр пайшоў у Віцебск да сына, на зваротным шляху з малой дружынай разбіў яшчэ адзін атрад літоўцаў каля Усвята.

### 1247 
Літоўцы хадзілі на Пскоў і 3 ліпеня разбілі пскавічоў на Кудзепі.

### 1248 
Зіма: Літоўцы прайшлі праз Смаленскую зямлю і ўварваліся ў Маскоўскае княства, у бітве з імі на рацэ Протве загінуў маскоўскі князь Міхаіл Яраславіч, літоўцы, аднак, былі разбіты суздальскімі князямі пад Зубцовым.

* Паводле Баранаўскаса, гэты паход здзейснілі пасланыя Міндоўгам родзічы — Таўцівіл, Едзівід і Вікінт і менавіта з прычыны гэтай паразы Міндоўг выгнаў іх з Літвы, а таксама паслаў забойцаў. У кожным разе, выгнаннікі знайшлі прытулак у галіцкага князя Данілы — пачатак новай літоўска-валынскай вайны.

### 1253 
Літоўцы хадзілі на наўгародскія воласці і адхадзілі праз Таропец. Каля Таропца іх нагналі наўгародцы на чале з князем Васілём, літоўцы разбіты, палон вызвалены.

### 1254 
Вялікі паход галіцкага князя Данілы супраць літоўцаў — дагавор 1254 года — канец літоўска-валынскай вайны.

### 1258 
Вясна/лета: палачане з літоўцамі хадзілі на Смаленск і разарылі Вайшчыну.

* Пашута бачыць тут ключавы момант — змену адносін паміж літоўцамі і палачанамі, падначалены стан апошніх, даследчык грунтуецца на тым, што з тэксту быццам вынікае прыход палачан з літоўцамі, а не літоўцаў з палачанамі. Паводле Д. М. Аляксандрава і Д. М. Валадзіхіна яшчэ паміж 1239—1252 гадамі на полацкім стальцы зацвердзілася літоўская дынастыя.

Восень: літоўцы хадзілі на Таржок, разбілі наваторжцаў, узялі пасад у Таржку, шмат гараджан забілі і паланілі.

Зіма: Татары ваявалі Літву.

### 1262 
Паміж Літвой (Міндоўгам) і Ноўгарадам (Аляксандрам Яраславічам) заключаны мір і саюз супраць немцаў.

* Паводле Пашуты, пачатак новага этапу наўгародска-літоўскіх адносін.

Полацкі князь Таўцівіл хадзіў з палачанамі і 500 літоўцамі ў дапамогу наўгародцам супраць немцаў.

## Літаратура 
* Baranauskas T. Lietuvos valstybės ištakos. — Vilnius: «Vaga», 2000, 317 p.
** Выбраныя раздзелы ў беларускім перакладзе: *Томас Баранаўскас*. Вытокі Літоўскай дзяржавы / Перакл. з літоўскай Віктар Люкевіч // Край = Kraj. Polonica – Albaruthenica – Lithuanica, Мінск, 2002, № 1–2 (4–5). -- С. 104–122.
* Kiaupa Z., Kiaupienė J., Kuncevičius A. Lietuvos istorija iki 1795 metų. — Vilnius, 1995.
* Leonavičiūtė I. Kariauna Lietuvoje formuojantis valstybei: magistrinis darbas / darbo vadovas E. Gudavičius. — Vilnius, 1998. *(пералік паходаў 1162—1350 гадоў, не дастаткова поўны і дакладны)*
* Paszkiewicz H. Regesta Lithuaniae. — Varsoviae, 1930. — T. 1.
* Paszkiewicz H. Jagiellonowie a Moskwa. — T. 1. *(пералік не дастаткова поўны і дакладны)*

Катэгорыя:Гісторыя Літвы