Ватыканская апостальская бібліятэка

**Ватыка́нская апо́стальская бібліятэ́ка** () — бібліятэка ў Ватыкане, якая мае найбагацейшы збор рукапісаў Сярэдневякоўя і эпохі Адраджэння. Бібліятэка, заснаваная ў XV стагоддзі Папам Мікалаем V, увесь час папаўняецца, і ў наш час яе фонды налічваюць каля 1 600 000 друкарскіх кніг, 150 000 манускрыптаў, 8 300 інкунабул, больш 100 000 гравюр і геаграфічных карт, 300 000 манет і медалёў.
Да бібліятэкі адносіцца Ватыканская школа бібліятэкараў і лабараторыя па рэстаўрацыі і аднаўленню важных манускрыптаў (факсіміле).

## Гісторыя 
### Узнікненне бібліятэкі 
[left|thumb|Выява [Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрыха II з яго кнігі *«De arte venandi cum avibus»* («Пра мастацтва палявання з птушкамі»), канец XIII стагоддзя]]
Пачатак збору (архіўныя дакументы, літургічныя кнігі ў выглядзе скруткаў ) Ватыканскай бібліятэкі было пакладзена ў IV стагоддзі: тады ў Латэранскім палацы быў сабраны архіў, які згадваўся яшчэ пры Папу Дамасіі I (384 год). У VI стагоддзі за зборам манускрыптаў стаў назіраць дзяржаўны сакратар Ватыкана (), а ў VIII стагоддзі з'явілася пасада бібліятэкара Ватыкана. Бібліятэка Папы Баніфацыя VIII складалася з кодэксаў, упрыгожаных мініяцюрамі, у тым ліку 32 грэчаскіх манускрыпта са збору Фрыдрыха II. У верасні 1303 года частка яго збораў пацярпела ад рабавання. У 1310 годзе Папа Клімент V загадаў перанесці 643 каштоўных рукапісы ў Асізі, але ў 1319 годзе на горад напалі гібеліны, пасля чаго шматлікія дакументы з гэтай калекцыі таксама былі згублены.

У 1318 годзе Папа пачаў збіраць трэцюю бібліятэку Ватыкана. У Авіньёне бібліятэка размяшчалася ў бібліятэчнай вежы палаца. Папа Ян XXII валодаў зборам кніг, створаным для курыі. Пазней частка кніг была перавезена ў Ватыкан, у тым ліку апошнім авіньёнскім Папай Рыгорам XI, аднак большасць засталася ў Авіньёне і пазней увайшла ў Нацыянальную бібліятэку Францыі і збор сям'і Баргезэ (вернута ў Ватыкан у 1902 годзе і з'яўляецца дагэтуль часткай апостальскай бібліятэкі).

### Заснаванне сучаснай калекцыі 
Заснавальнікам сучаснай (чацвёртай) Ватыканскай бібліятэкі лічыцца Папа Мікалай V, абраны ў сакавіку 1447 года. Пры яго папярэдніку Папе Яўгенію IV было выяўлена 350 твораў на латыні, грэчаскім і іўрыце. Гэтыя рукапісы і асабісты збор Папы Мікалая V склалі аснову Ватыканскай бібліятэкі, усяго 800 манускрыптаў на латыні і 353 на грэчаскім. Папа значна пашырыў калекцыю манускрыптамі з Еўропы і з Усходу, так, напрыклад, па яго загаду граматык Альберта Энок д'Асколі () адправіўся на пошукі ацалелых збораў з імператарскай бібліятэкі Канстанцінопаля. Падчас рабавання Рыма ў 1527 годзе, бібліятэка, якая налічвала на той момант 4 тысячы манускрыптаў, падверглася спусташэнню, мноства манускрыптаў было пашкоджана.
У 1588 годзе Папа Сікст V даручыў архітэктару Даменіка Фантана пабудаваць новы будынак для бібліятэкі. Новы вялікі будынак размяшчаўся насупраць старой бібліятэкі, для захоўвання манускрыптаў прадугледжваліся адмысловыя драўляныя шафы. Папа Сікст V ахвотна параўноўваў сябе з заснавальнікамі такіх знакамітых бібліятэк, як александрыйская, рымская і афінская.

### Развіццё з XVI стагоддзі 
Напачатку XVII стагоддзя, пры Папе Паўлу V пад захоўванне архіўных дакументаў быў выдзелены асобны будынак. Так пачалася гісторыя Сакрэтнага архіва, размешчанага за брамай Св. Ганны.
У XVII стагоддзі ўзнікла традыцыя перадаваць у Ватыканскую бібліятэку прыватныя калекцыі і каралеўскія зборы. Так, фонды бібліятэкі значна папоўніліся ў 1623 годзе, калі курфюрст Баварыі Максіміліян I падарыў Папе Рыгору XV вялікую частку захопленай ім Гайдэльбергскай бібліятэкі (так званая  — *Палацінская бібліятэка*) у знак падзякі за дапамогу ў Трыццацігадовай вайне. У 1815 годзе з Палацінскай бібліятэкі былі вернутыя ў Гайдэльберг 38 лацінскіх і грэчаскіх манускрыптаў, а таксама манускрыпты па гісторыі горада на нямецкай і лацінскай мовах.
У 1657 годзе пры Папе Аляксандры VII у Ватыкан з Урбіна была пераведзена так званая **Урбінская бібліятэка**, якая ўяўляла сабой багатую калекцыю рукапісаў эпохі Адраджэння (1767 тэкстаў на латыні, 165 на грэчаскай, 128 на іўрыце і арабскай), заснаваную герцагам Урбіна Федэрыга да Мантэфельтра.
[thumb|[Крысціна (каралева Швецыі)|Крысціна, каралева Швецыі]]
У 1689 годзе калекцыя папоўнілася зборам шведскай каралевы Крысціны (**Аляксандраўскае аддзяленне**). Каралева правяла апошнія гады жыцця ў Рыме і адпісвала свой збор (часткова сабраны яе бацькам у паходах на Германію і Польшчу, аднак вялікая частка была сабрана ёю падчас знаходжання ў Фантэнбло:
280px|thumb|Рымская фрэска ў Зале шлюбу Альдабрандзіні
* **Зала шлюбу Альдабрандзіні** () з'явілася ў 1611 годзе пры Папе Піі V. У 1817 годзе памяшканне было адрэстаўравана для захоўвання медных гравюр, а ў 1818 годзе ў гэту залу былі перанесены антычныя фрэскі «Шлюб Альдабрандзіні» (эпохі Аўгуста), якія, магчыма, адлюстроўваюць вяселле Аляксандра Македонскага і Раксаны. Назва фрэскі, знойдзенай у 1604 годзе на Эсквілінскім узгорку, узыходзіць да яго першага ўладальніка — кардынала П'етра Альдабрандзіні і сюжэту фрэскі, які адлюстроўвае цырымонію шлюбу. У зале таксама прадстаўлены фрэскі (каля IV да н. э.), якія адлюстроўваюць сцэны з «Адысеі», столь упрыгожаны фрэскай Гвіда Рэні «Подзвігі Самсона».
* **Зала папірусаў** () (1774 год) — тут пры Папе Кліменце XIV захоўваліся «равенскія папірусы» VI—IX стагоддзяў. Роспісы столі працы Рафаэля Менгса адлюстроўваюць заснаванне новага Музея Клімента. У дзвюх вітрынах залы экспануюцца залатыя кубкі з выявамі свецкіх, іўдзейскіх і хрысціянскіх сцэн.
* **Зала Аляксандра** () — пабудавана ў 1690 годзе пры Папе Аляксандры VIII, распісана ў 1818 годзе Даменіка дэ Анджэліс (). На фрэсках намалявана гісторыя Папы Пія VI, які патрапіў у палон Напалеона, сцэны яго ссылкі і смерці ў выгнанні (1799 год).
* **Залы Паўла** () — две залы, распісаныя Джавані Батыста Рычы сцэнамі пантыфіката Папы Паўла V.
* **Сіксцінскія залы** ().
* **Галерэя Урбана VIII** () — служыць для захоўвання Палацінскай бібліятэкі. Ля вокнаў галерэі размешчаны астранамічныя інструменты.
* **Музей сакральнага мастацтва апостальскай бібліятэкі** () — заснавана ў 1756 годзе Папай Бенедыктам XIV для размяшчэння збору раннехрысціянскіх артэфактаў: кубкі, бронзавыя і гліняныя лямпы, вырабы са шкла і металу, абраз святога Феадора (мазаіка на воску, XII—XIII стагоддзі).
* **Музей свецкага мастацтва апостальскай бібліятэкі** () — выставачная зала з рознымі рымскімі і этрускімі артэфактамі.
* **Капэла Пія V** () — капэла распісана Якопа Цукі па эскізах Джорджа Вазары ў 1566—1572 гадах. У вітрыне выстаўлены ёмістасці для захоўвання рэліквій з капэлы Санкта-Санкторум з сярэднявечнага Латэранскага палаца. Каштоўныя сасуды, упрыгожаныя пазалотай і каштоўнымі камянямі, былі перанесены ў Ватыкан у 1905 годзе, рэліквіі засталіся ў новых сасудах на старым месцы пад алтаром капэлы святога Лаўрэнція. Асаблівую цікавасць уяўляе залаты крыж Пасхалія I, упрыгожаны эмаллю з выявай дзяцінства Хрыста, а таксама сярэбраны рэлікварый для захоўвання галавы святы Пракседы, упрыгожаны выявамі апосталаў і рэльефамі (XI стагоддзе, Візантыя).
* **Галерэя Клімента** () — галерэя, пабудаваная пры Папе Кліменце XII, пры Піі VI падзелена на 5 зал. Сцены ўпрыгожваюць фрэскі з выявай сцэн пантыфіката Пія VII працы Д. Дэ Анджэліс.
* **Сіксцінскі салон** () — зала ў стылі маньерызму, спраектавана для захоўвання манускрыптаў і кніг, 70 метраў даўжынёй і 15 шырынёй. Салон багата ўпрыгожаны фрэскамі з выявай старажытных бібліятэк (у Александрыі, Афінах, Рыме) і іх заснавальнікаў (апостал Пётр на ёй, напрыклад, засноўвае Ватыканскую бібліятэку. Ватыкану манускрыпт быў перададзены пры Папе Сіксце IV.

Рукапісы з творамі Цыцэрона, Тэрэнція, Гамера, Арыстоцеля, Еўкліда, папірус Бодмера — які змяшчае найстаражытнейшы тэкст Евангелляў ад Лукі і Яна, два экзэмпляра першадрукаванай Бібліі Гутэнберга, сярэдзіны XV стагоддзя; а таксама лісты Тамаша Аквінскага, Петраркі, Мікеланджэла, Рафаэля, некалькі лістоў Марціна Лютэра і Генрыха VIII.

### Друкарскія кнігі 
Друкарскія кнігі ў Ватыканскай бібліятэцы, размеркаваныя па раздзелах палеаграфіі, гісторыі, гісторыі мастацтва, а таксама класічнай, сярэднявечнай і рэнесанснай філалогіі, каталагізаваны і прадстаўлены ў сетцы Інтэрнэт з 1985 года. Каталог утрымлівае 10 тысяч назваў і ілюстрацый сучасных друкарскіх выданняў.

Першыя друкарскія кнігі ў бібліятэцы з'явіліся ў зборы Першай калекцыі () 1620—1630 гг., пазней былі далучаны кнігі з калекцыі Барберыні, Палацінскай бібліятэкі, Цэладыяны (*Zeladiana*, па імі кардынала Франчэска Саверына Цэлада ()), бібліятэкі кардынала Май.

### Іншыя калекцыі 
У кабінеце медных гравюр () размяшчаецца **калекцыя малюнкаў і рэпрадукцый**, у тым ліку 161 том (да 1793 года) з каля 32 тысячамі лістоў, адсартаваных па школах, і яшчэ 10 тысяч — па жанрах.
[thumb|left|«Кругі пекла», адна з 7 ілюстрацый [Сандра Бацічэлі|Бацічэлі да «Боскай камедыі» са збораў бібліятэкі (1480—1495 года)]]
У залах бібліятэкі, у музеях свецкага і рэлігійнага мастацтва бібліятэкі экспануюцца багатыя **калекцыі артэфактаў**. З 1744 года ў бібліятэку была перанесена калекцыя Папы Бенедыкта XIV, які набыў збор старажытных хрысціянскіх шкляных вырабаў кардынала Гаспарэ Карпенья, які збіраў старажытнасці ў катакомбах. Затым рушыла ўслед калекцыя каштоўных камянёў Веторы (). Пазней абедзве калекцыі сталі часткай музея рэлігійнага мастацтва бібліятэкі. У музеі таксама знаходзіцца калекцыя антычных медальёнаў з тонкай залатой праслойкай паміж пластамі шкла, якія адлюстроўваюць сямейныя пары, святых (асабліва часта сустракаецца выява апосталаў Пятра і Паўла), сцэны з Бібліі, а таксама свецкія тэмы, напрыклад, сцэны палявання. Многія з гэтых артэфактаў былі выяўлены ў катакомбах Рыма.

**Калекцыя манет і медалёў** () была адчынена ў 1555 годзе, аднак самы вялікі ўклад у збор зрабіў Папа Бенедыкт XIV.

## Кіраванне 
Булай *«Ad decorem militantis Ecclesiae»* 1475 года Папа Сікст IV таксама афіцыйна прызначыў персанал для кіравання бібліятэкай і рэгулярнае дараванне. Першым афіцыйным кардыналам-бібліятэкарам () стаў у 1548 годзе Марчэла Чэрвіні ).

Папа Леў XIII перадаў паўсядзённыя абавязкі па кіраванні бібліятэкай з рук кардынала-бібліятэкара прафесійным спецыялістам: прэфекту, намесніку і перапісчыкам. У бібліятэцы працавалі шэсць пастаянных перапісчыкаў ( — па асноўных мовах манускрыптаў, прадстаўленых у бібліятэцы) і пяць — на здзельнай аснове, у абавязкі якіх у тым ліку ўваходзіла навуковае развіццё адпаведных аддзяленняў.

У наш час на чале бібліятэкі стаіць кардынал-бібліятэкар, у штат бібліятэкі таксама ўваходзяць прэфект (па тэхнічных і навуковых пытаннях), намеснік прэфекта, кіраўнікі аддзяленнямі і асобнымі калекцыямі (напрыклад, калекцыяй манет і медаляў), сакратар і казначэй. Таксама існуе савет, які кансультуе кардынала-бібліятэкара і прэфекта па важных пытаннях дзейнасці бібліятэкі.

## Захаванне фондаў 
У XIX стагоддзі ў бібліятэцы ўпершыню пачаліся працы па рэпрадукцыі манускрыптаў з дапамогай факсіміле: фрагментаў Вергілія, манускрыптаў Дантэ і Петраркі.
Аднак запатрабаванне ў ахове і захаванні багатых збораў Папаў адчувалася ўжо з моманту ўзнікнення бібліятэкі. Так у буле Папы прызначаліся адказныя за захаванне збораў і абарону ад насякомых, волкасці і пылі. У 1555 годзе Папа Павел IV афіцыйна ўвёў пасаду рэстаўратара.

З часам стан манускрыптаў стаў пагаршацца таксама з-за карозіі чарніў. Па ініцыятыве Францыска Эрле, прэфекта бібліятэкі (1895—1914 гады), у 1898 годзе была арганізавана міжнародная канферэнцыя, на якой абмяркоўваліся новыя метады рэстаўрацыі рукапісаў. Новая лабараторыя па рэстаўрацыі была заснавана ў 1890 годзе пры Папе Льве XIII (сёння лабараторыя знаходзіцца ў музеі К'ярамонці). У сучаснай лабараторыі кожная фаза рэстаўрацыйных прац суправаджаецца складаннем дакладных карт і лічбавых фатаграфій.

Пры Папе Яне Паўлу II былі ўзмоцнены меры па захаванні і кансервацыі збораў бібліятэкі.
Для кантролю за кнігамі (напрыклад, пастаўленымі не на сваё месца) у бібліятэцы ўведзена тэхналогія аўтаматычнай ідэнтыфікацыі аб'ектаў — RFID (, радыёчастотная ідэнтыфікацыя).

Сумесна з японскай фірмай была распрацавана новая тэхналогія, якая дазваляе пры дапамозе ўльтрафіялетавых прамянёў чытаць першапачатковыя надпісы перапісаных пергаментаў ці старых дакументаў, нябачныя няўзброеным вокам .

## Наведванне бібліятэкі 
Адкрыты доступ да фондаў бібліятэкі для навукова-даследчай працы гарантуецца Латэранскімі пагадненнямі, фармальнасці наведвання фондаў устанаўлівае Ватыкан. Штодня яе могуць наведаць у сярэднім 150 вучоных і спецыялістаў.

Пры сакратарыяце бібліятэкі дзейнічае аддзяленне па допуску да фондаў бібліятэкі: вучоных, выкладчыкаў універсітэтаў і ВНУ, студэнтаў, якія працуюць над доктарскімі дысертацыямі.

Пасля 400 гадоў эксплуатацыі памяшканняў, 17 ліпеня 2007 года яны былі зачынены на тэрміновую рэстаўрацыю, падчас якой былі ўмацаваны падлогі, устаноўлены ліфты і новая сістэма кандыцыяніравання. Пасля рамонту яна была зноў адкрыта 20 верасня 2010 года.

## Гл. таксама 
* Ватыканскі сакрэтны архіў некалі з'яўляўся часткай бібліятэкі. У ім захоўваюцца дакументы, якія адносяцца да сярэднявечнай гісторыі, перапіска курыі з папскімі нунцыямі і замежнымі дварамі.
* Ватыканская школа бібліятэкараў.
* Ватыканская бібліятэка фільмаў у Ватыкане, заснавана ў лістападзе 1959 года.
* Ватыканская бібліятэка фільмаў у Сент-Луісе, штат Місуры — калекцыя твораў з апостальскай бібліятэкі Ватыкана.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рымская курыя
Катэгорыя:Музеі Ватыкана
Катэгорыя:Бібліятэкі Італіі