open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жалгансай

**Жалгансай** () — сяло ў Махамбецкім раёне Атыраўскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Жалгансайскай сельскай акругі. Код КАТА — 235645100.

## Насельніцтва 
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1133 чалавекі (555 мужчын і 578 жанчын). Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1246 чалавек (630 мужчын і 616 жанчын).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Махамбецкага раёна
Сарайчык (сяло)

**Сарайчык** () — сяло ў Махамбецкім раёне Атыраўскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Сарайчыкаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 235649100.

## Насельніцтва 
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1939 чалавек (970 мужчын і 969 жанчын). Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1900 чалавек (910 мужчын і 990 жанчын).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Махамбецкага раёна
Сарытагай (Махамбецкі раён)

**Сарытагай** () — сяло ў Махамбецкім раёне Атыраўскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Сарытагайскай сельскай акругі. Код КАТА — 235653100.

## Насельніцтва 
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1707 чалавек (848 мужчын і 859 жанчын). Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1752 чалавекі (889 мужчын і 863 жанчыны).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Махамбецкага раёна
Бейбарыс (сяло)

**Бейбарыс** () — сяло ў Махамбецкім раёне Атыраўскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр Сарытагайскай сельскай акругі. Код КАТА — 235655100.

## Насельніцтва 
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 2151 чалавек (1089 мужчын і 1062 жанчыны). Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2429 чалавек (1211 мужчын і 1218 жанчын).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Махамбецкага раёна
Кызылжар (Махамбецкі раён)

**Кызылжар** () — аул у Махамбецкім раёне Атыраўскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Сарытагайскай сельскай акругі. Код КАТА — 235655200.

## Насельніцтва 
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 87 чалавек (48 мужчын і 39 жанчын). Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 46 чалавек (26 мужчын і 20 жанчын).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Махамбецкага раёна
Стары Сарайчык

**Стары Сарайчык** () — сяло ў Махамбецкім раёне Атыраўскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Сарайчыкаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 235649200.

## Насельніцтва 
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 573 чалавекі (282 мужчыны і 291 жанчына). Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 662 чалавекі (328 мужчын і 334 жанчыны).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Махамбецкага раёна
Аул Бала Араза

**Аул Бала Араза** () — аул у Махамбецкім раёне Атыраўскай вобласці Казахстана. Уваходзіць у склад Актагайскай сельскай акругі. Код КАТА — 235634200.

## Насельніцтва 
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 56 чалавек (33 мужчыны і 23 жанчыны). Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 54 чалавекі (29 мужчын і 25 жанчын).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Махамбецкага раёна
Байгетабе

**Байгетабе́** () — сяло ў Макацкім раёне Атыраўскай вобласці Казахстана. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Байгетабінскай сельскай акругі. Код КАТА — 235231100.

Утворана ў 2013 годзе шляхам вылучэння са складу пасёлка Макат.

Катэгорыя:Населеныя пункты Макацкага раёна
Гарна (рака)

**Гарна́** — рака ў Лёзненскім і Віцебскім раёнах Віцебскай вобласці, правы прыток ракі Вымнянка (басейн Заходняй Дзвіны). Даўжыня 16,8 км. Пачынаецца за 1 км на ўсход ад вёскі Сяцішча Лёзненскага раёна, вусце на паўднёвай ускраіне гарадскога пасёлка Янавічы Віцебскага раёна. Прыток — рака Паловец (злева). Рэчышча ад вёскі Загарадна Лёзненскага раёна ўніз па цячэнні на працягу 8,1 км каналізаванае.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Басейн Касплі
Катэгорыя:Рэкі Лёзненскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Віцебскага раёна
Зборная Беларусі па біятлоне

**Збо́рная Белару́сі па біятло́не** — беларуская нацыянальная каманда па біятлоне.

Па прычыне падтрымкі, якую беларускі бок аказвае расійскай агрэсіі супраць Украіны, Міжнародны саюз біятланістаў (IBU) 26 лютага 2022 года прыняў рашэнне, што беларускія біятланісты на этапах Кубка свету будуць выступаць у якасці нейтральных атлетаў — без сцяга і гімна.

## Вялікія крыштальныя глобусы 
Вялікія крыштальныя глобусы, заваяваныя спартсменамі зборнай Беларусі.

## Малыя хрустальныя глобусы 
Малыя крыштальныя глобусы, заваяваныя спартсменамі зборнай Беларусі.

## Медалі і прызавыя месцы 
Медалі і прызавыя месцы, заваяваныя спартсменамі зборнай Беларусі па біятлоне ў асабістых гонках, пачынаючы з сезона 1992—1993.

## Гісторыя выступленняў жаночай зборнай 
## Склад (сезон 2020/2021) 
### Жаночая зборная 
### Мужчынская зборная 
## Спасылкі 
* Беларуская федэрацыя біятлона  (руск.)

Катэгорыя:Зборныя Беларусі
Катэгорыя:Біятлон у Беларусі
Іван Андрэевіч Канавалаў

**Іван Канавалаў** (нар. , ) — расійскі футбаліст, брамнік калінінградскай «Балтыкі».

## Клубная кар’ера 
Выхаванец акадэміі маскоўскага «Спартака» імя Фёдара Чаранкова. У 2012—2014 гадах выступаў за моладзевыя склады «Спартака» і пермскага «Амкара». У 2014 годзе перайшоў у севастопальскі СКЧФ, які выступаў у расійскай ПФЛ, аднак пазней СКЧФ разам з іншымі крымскімі клубамі быў выключаны з расійскіх турніраў, а вынікі матчаў ануляваны. Другую палову сезону 2014/15 правёў у складзе клуба «Астрахань», дзе быў асноўным брамнікам.

У ліпені 2015 года перайшоў у клуб «Раднічкі» з Ніша, які выступаў у сербскай Суперлізе, стаў другім брамнікам каманды. У студзені 2017 года перайшоў у іншы сербскі клуб — «Бачку», дзе стаў часцей з’яўляцца на полі.

У верасні 2017 года ў якасці свабоднага агента перайшоў у беларускі клуб «Тарпеда-БелАЗ». Неўзабаве стаў з’яўляцца ў стартавым складзе жодзінскай каманды.

У чэрвені 2018 года была дасягнута дамоўленасць аб пераходзе Канавалава ў казанскі «Рубін». У сезоне 2018/19 быў адным з асноўных брамнікаў каманды, пасля стаў заставацца на лаўцы запасных. У лютым 2021 года быў аддадзены ў арэнду екацярынбургскаму «Уралу», дзе быў рэзервовым брамнікам, выступаў за гэты клуб да канца сезона 2020/21.

У студзені 2022 года перайшоў у шатландскі клуб «Лівінгстан», падпісаўшы кантракт на 1,5 гады. Быў рэзервовым брамнікам, у Прэм’ершыпе правёў 7 матчаў. У лютым 2023 года стаў іграком казахстанскага «Табола». У студзені 2024 года вярнуўся ў Расію, далучыўшыся да калінінградскай «Балтыкі».

## Дасягненні 
*  Уладальнік Кубка Казахстана: 2023

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Расіі
Катэгорыя:Ігракі ФК Спартак Масква
Катэгорыя:Ігракі ФК Амкар Перм
Катэгорыя:Ігракі ФК СКЧФ Севастопаль
Катэгорыя:Ігракі ФК Астрахань
Катэгорыя:Ігракі ФК Раднічкі Ніш
Катэгорыя:Ігракі ФК Бачка Бачка-Паланка
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ
Катэгорыя:Ігракі ФК Рубін Казань
Катэгорыя:Ігракі ФК Урал Екацярынбург
Катэгорыя:Ігракі ФК Урал-2 Екацярынбург
Катэгорыя:Ігракі ФК Лівінгстан
Катэгорыя:Ігракі ФК Табол Кастанай
Катэгорыя:Ігракі ФК Балтыка Калінінград
Спіс краін па індэксу ўспрымання карупцыі

**Індэкс успрымання карупцыі** (англ. Corruption Perceptions Index, **CPI**) — паказчык, які адлюстроўвае адзнаку ўзроўню ўспрымання карупцыі аналітыкамі і прадпрыемцамі па стабальнай шкале. Складаецца міжнароднай няўрадавай арганізацыяй «Transparency International» штогод з 1995 года.

## Методыка разліку 
Індэкс грунтуецца на некалькіх незалежных апытаннях, у якіх прымаюць удзел міжнародныя фінансавыя і праваабарончыя эксперты, у тым ліку з Азіяцкага і Афрыканскіх банкаў развіцця, Сусветнага банку і амерыканскай арганізацыі Freedom House. Індэкс уяўляе сабой адзнаку ад 0 (максімальны ўзровень карупцыі) да 100 (адсутнасць карупцыі).

Некаторыя даследчыкі выказваюць асцярогі, што паколькі Індэкс успрымання карупцыі сам грунтоўна ўплывае на ўспрыманне карупцыі жыхарамі краін (увесь час цытуецца у СМІ), а таксама змяншае магчымасці эканамічнага развіцця, ён з'яўляецца прароцтвам, якое спаўняецца само па сабе.

## Індэкс па гадам 
|}

## Крыніцы 
Катэгорыя:Карупцыя
Катэгорыя:Рэйтынгі
Актау

**Акта́у** ( — белая гара, з 1964 па 1991 год — **Шаўчэ́нка**) — горад на паўднёвым захадзе Казахстана, абласны цэнтр Мангістаўскай вобласці. У падпарадкаванні горада знаходзіцца сяло Умірзак.

## Гісторыя 
У 1957 годзе геалагічная партыя Анатоля Каранеўскага прыступіла да пошукаў уранавай руды на дне западзіны Карагіе. На паўвостраве Мангышлак былі знойдзены нафта, уран і рэдказямельныя металы.

У 1958 годзе на Мелавы мыс прыбыла першая аўтакалона будаўнікоў, з дапамогай мясцовых чабаноў з’явіліся першыя саманныя паўзямлянкі, а ў 1959 годзе каля Мелавага мыса была затоплена старая баржа «Норма», ператварыўшыся ў прычал — матэрыялы для пабудовы горада падвозілі морам.

У 1961—1963 гадах — пасёлак Актаўскі, у 1963 годзе пераўтвораны ў горад Актаў. 1 ліпеня 1964 года быў перайменаваны ў Шаўчэнка, у сувязі са 150-годдзем украінскага паэта Тараса Шаўчэнкі, які знаходзіўся ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў высылцы на Мангышлаку. 13 верасня 1991 года гораду вярнулі назву Актаў.

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 

Катэгорыя:Гарады Мангістаўскай вобласці
Аўтамабільныя дарогі федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі

**Аўтамабільныя дарогі федэральнага значэння** — найважнейшыя аўтамабільныя дарогі Расіі. Аўтамабільныя дарогі федэральнага значэння знаходзяцца ва ўласнасці Расійскай Федэрацыі і фінансуюцца за кошт федэральнага бюджэту, iншых прадугледжаных заканадаўствам Расійскай Федэрацыі крыніц фінансавання, а таксама сродкаў юрыдычных асоб і фізічных асоб, у тым ліку сродкаў, прыцягнутых у парадку і на ўмовах, якія прадугледжаны заканадаўствам Расійскай Федэрацыі аб канцэсійных пагадненнях.

Ранейшы афіцыйны пералік аўтамабільных дарог федэральнага значэння быў усталяваны Пастановай Урада РСФСР ад 1991/12/24 № 62 (са змяненнямі і дапаўненнямі). З 17 лістапада 2010 года ўступіў у дзеянне новы пералік аўтамабільных дарог агульнага карыстання федэральнага значэння, зацверджаны Пастановай Урада РФ ад 17.11.2010 № 928, які ўсталяваў для часткі дарог новыя нумары і назвы, якія адрозніваюцца ад нумароў і найменняў, выкарыстаных у ранейшым пераліку. Разам з імі да канца 2017 года маглі выкарыстоўвацца ранейшыя нумары і назвы. Ранейшы пералік федэральных дарог страціў сілу з 1 студзеня 2018 года, і з гэтага часу павінны выкарыстоўвацца толькі новыя нумары і назвы аўтамабільных дарог федэральнага значэння. Таксама знік падзел на «магістральныя» і «іншыя» дарогі.

## Спіс дарог федэральнага значэння 
 «Беларусь» Масква — Смаленск да мяжы з Беларуссю (на Мінск, Брэст, Варшава)

 «Крым» Масква — да мяжы з Украінай (на Харкаў, Запарожжа, Сімферопаль, Севастопаль)

 «Украіна» Масква — Калуга — Бранск — Сеўск да мяжы з Украінай (на Кіеў)

 «Дон» Масква — Багародзіцкая — Яфрэмаў — Ялец — Задонск — Растоў-на-Доне — Краснадар — Новарасійск.

 «Каспій» Масква — Тамбоў — Валгаград — Астрахань; пераназваная ў Р22

 «Волга» Масква — Уладзімір — Ніжні Ноўгарад — Казань — Уфа

 «Халмагоры»: Масква — Яраслаўль — Волагда — Архангельск, уваход у горад Кастрама

 «Балтыя» Масква — Валакаламск — да мяжы з Латвіяй

 «Расія» Масква — Цвер — Вялікі Ноўгарад — Санкт-Пецярбург, заезд у гарады Цвер і Ноўгарад

 /  «Скандынавія»: Санкт-Пецярбург — да мяжы з Фінляндыяй; таксама пазначаецца A181

 Масква — Санкт-Пецярбург, аўтамагістраль пад будаўніцтва

 «Кола» Санкт-Пецярбург — Петразаводск — Мурманск — Печанга да мяжы з Нарвегіяй; пераназваныя ў P21

 «Каўказ» Краснадар — Чачня — Дагестан — да мяжы з Азербайджанам (на Баку); пераназваная ў P217

 «Чуйскі тракт» Новасібірск — да мяжы з Манголіяй; пераназваная ў P256

 Якуцк — Скавародзіна маршруце М58 «Амур»; пераназваная ў A360

 «Калыма» Магадан — Якуцк; пераназваная ў P504

 «Амур» Чыта — Хабараўск; пераназваная ў P297

 «Усуры» Хабараўск — Уладзівасток; пераназваная ў A370

 «Вятка»» Чабаксары — Сыктыўкар, заезд у горад Кіраў; пераназваная ў P176
Матрыца рассеяння

**Ма́трыца рассе́яння**, ці **S-ма́трыца** — сукупнасць велічынь (матрыца), якая апісвае пераходы квантавамеханічных сістэм з аднаго стану ў другі пры іх узаемадзеянні (рассеянні); квантавамеханічны аператар.

Абазначаецца ; звязвае хвалевыя функцыі  пачатковага і  канчатковага станаў: .

Уведзена нямецкім фізікам В. Гейзенбергам (1943).

Матрыца рассеяння разглядаецца як аператар эвалюцыі сістэмы ад бясконца аддаленага мінулага да бясконца аддаленага будучага ў базісе фізічных станаў, калі ўзаемадзеянне, што выклікала адпаведны пераход сістэмы, можна не ўлічваць.

Дыяганальныя элементы матрыцы рассеяння апісваюць пругкія працэсы (пругкае рассеянне), недыяганальныя — няпругкія працэсы (рэакцыі з ператварэннем і нараджэннем часціц).
Квадрат модуля элемента матрыцы рассеяння вызначае імавернасць адпаведнага працэсу, а сума імавернасцей працэсаў па магчымых каналах рэакцыі роўная 1 (умова ўнітарнасці матрыцы рассеяння).
Матрыца рассеяння мае інфармацыю аб паводзінах сістэмы, калі вядомы лікавыя значэнні яе элементаў і іх аналітычныя ўласцівасці. Напрыклад, асаблівыя пункты (полюсы) матрыцы рассеяння адпавядаюць звязаным станам сістэмы з дыскрэтнымі ўзроўнямі энергіі.

Вызначэнне матрыцы рассеяння — асноўная задача квантавай механікі і квантавай тэорыі поля.

## Літаратура 
*  С. 206.
* Берестецкий В. Б. Динамические свойства элементарных частиц и теория матрицы рассеяния // Успехи физ. наук. 1962. Т. 76, вып. 1.

## Спасылкі 
* Матрица рассеяния // Физическая энциклопедия.

Катэгорыя:Тэорыя рассеяння
Катэгорыя:Тыпы матрыц
Катэгорыя:Матэматычная фізіка
Катэгорыя:Квантавая тэорыя поля
Малахаўка (Любярэцкі раён)

**Малахаўка** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Любярэцкім раёне Маскоўскай вобласці Расіі; найбуйнейшы населены пункт муніцыпальнага ўтварэння «Гарадское паселішча Малаховка».

Насельніцтва — 25 880 чал. (2017). Размешчаны за 10 км на паўднёвы ўсход ад Масквы, на ўскраіне Мяшчорскай нізіны. Чыгуначная платформа Малахаўка на лініі Масква — Разань.
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Ірына Анатолеўна Прывалава, расійская лёгкаатлетка

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Маскоўскай вобласці
Анатаз

**Аната́з** — мінерал, адна з трох паліморфных мадыфікацый двухвокісу тытану (TiO). Утрымлівае 59,94 % тытану, 40,06 % кіслароду. Дамешкі жалеза, зрэдку волава і ніобію.

## Апісанне 
Крышталізуецца ў тэтраганальнай сінгоніі. Утварае біпірамідальныя, таблітчастыя і прызматычныя крышталі. Колер шэра-буры, жоўты, сінявата-шэры да чорнага. Бляск алмазны, металічны. Цвёрдасць 5,5—6 па шкале Моаса. Шчыльнасць 3,8—3,9 а.а.м. Тэмпература плаўлення 1870 °C. Тэмпература раскладання 2900 °C. Не раствараецца ў вадзе і кіслотах. Пры награванні да тэмпературы 620—650 °C пераўтвараецца ў рутыл.

## Паходжанне і радовішчы 
Анатаз з’яўляецца другасным мінералам, які вылучаецца пры пераўтварэнні іншых тытазмяшчальных мінералаў. Сустракаецца ў пегматытах і крышталічных сланцах. Крышталі сустракаюцца на кварцы ў жылах альпійскага тыпу. Дзякуючы хімічнай устойлівасці і значнай масе, часта сустракаецца ў россыпных радовішчах. Радовішчы ў Швейцарыі, на Урале, у Бразіліі. Сустракаецца разам з рутылам, ільменітам, брукітам, тытанітам, альбітам, адулярам, хларытам, эпідотам, горным хрусталём.

## Выкарыстанне 
Практычнага значэння анатаз не мае.

## Літаратура 
*  — С. 92.
* Анатаз // 

## Спасылкі 
* Anatase Mineral Data // The Mineralogy Database
* Анатаз // Інфармацыя на сайце ХиМиК.ру
* Анатаз // Музей естественной истории. Электронная энциклопедия природы 

Катэгорыя:Мінералы тытану
Катэгорыя:Вокіслы (мінералы)
Полацкі педагагічны інстытут

**Полацкі педагагічны інстытут** — дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова па падрыхтоўцы педагагічных кадраў, якая дзейнічала ў Полацку ў 1953—1959 гадах.

## Гісторыя 
Адкрыты на падставе Пастановы Савета Міністраў БССР ад 16 лютага 1953 года № 178 «Аб арганізацыі Полацкага педагагічнага інстытута».

У інстытуце дзейнічалі два факультэты: філалагічны і фізіка-матэматычны, на якіх у першы год работы інстытута навучалася 208 студэнтаў)
* Мікалай Рыгоравіч Каваленка (1934—2002, кандыдат педагагічных навук, выпуск 1954 года)
* Яўген Іванавіч Сярмяжка (1934—2012, кандыдат педагагічных навук, выпуск 1957 года)

## Вядомыя выкладчыкі 
* Вікенцій Міхайлавіч Варыкаш (1931—1992) — беларускі фізік.
* Уладзімір Міхайлавіч Казбярук (1923—2016) — беларускі літаратуразнавец.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* *Балаш, И. Ф.* Полоцкий педагогический институт : 1953—1959 гг. — ПГУ, 2002.
* *Дарья Ильюхина* Полоцкий государственный педагогический институт имени Георгия Скорины: история и достижения" // Международный Фестиваль «Звёзды Нового Века» — 2016.
* § 5. Культура Белорусской ССР в 1950—1980-е гг. // История Беларуси с древнейших времен до 2013 г.
* *Яноўская, В. В.* У мірнай працы / В. В. Яноўская // Памяць: гіст.-дакум. хроніка Полацка / рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мінск: БелЭн, 2002.

Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта

Катэгорыя:Вышэйшыя педагагічныя навучальныя ўстановы
Паспеліха

**Паспеліха** () — сяло (раней пасёлак гарадскога тыпу) у Алтайскім краі, адміністрацыйны цэнтр Паспеліхінскага раёна. Насельніцтва — 13,7 тыс. жыхароў (2003). Заснавана ў 1916 годзе ў сувязі з будаўніцтвам чыгуначнай магістралі Нованікалаеўск — Сяміпалацінск як станцыя. Размешчана за 211 км на паўднёвы захад ад Барнаула. Чыгуначная станцыя на лініі Барнаул — Рубцоўск — Семей Алтайскага аддзялення Заходне-Сібірскай чыгункі.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Святлана Міхайлаўна Басуматрава (нар. 1946) — беларуская паэтэса

Катэгорыя:Населеныя пункты Алтайскага края
Пісарава

**Пісарава** — прозвішча і тапонім.

## Прозвішча 
* Людміла Іванаўна Пісарава — беларуская актрыса.
* Надзея Міхайлаўна Пісарава — беларуская біятланістка.

## Тапонім 
* Пісарава — вёска ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці.
Віраўлянка

**Віраўля́нка** — рака ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці, у басейне Заходняй Дзвіны. Даўжыня 8,2 км. Пачынаецца за 2 км на ўсход ад аграгарадка Віраўля, упадае ў возера Бярнова з усходу за 0,7 км на паўднёвы захад ад вёскі Загуззе Віраўлянскага сельсавета.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка рачной сеткі Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб'екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Басейн Обалі
Катэгорыя:Рэкі Гарадоцкага раёна
Франк Ульрых

**Франк Ульрых** (; нар. , Трузеталь, ГДР) — усходнегерманскі біятланіст і трэнер. Чатырохразовы ўладальнік Кубка свету (1978, 1980, 1981, 1982). Алімпійскі чэмпіён 1980 года ў спрынце, двухразовы сярэбраны (1980 г. — у індывідуальнай гонцы на 20 км і ў эстафеце) і бронзавы (1976 — у эстафеце) прызёр Алімпійскіх гульняў, дзевяціразовы чэмпіён свету.

Катэгорыя:Біятланісты ГДР
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па біятлоне
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад ГДР
Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 1980 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры зімовых Алімпійскіх гульняў 1980 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры зімовых Алімпійскіх гульняў 1976 года
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1976 года
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1980 года
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1984 года
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Цюрынгіі
Ян Эманюэль Афі

**Ян Эманюэль Афі** (нар. , Цьебісу, Кот-д’Івуар) — івуарыйскі футбаліст, абаронца беларускага клуба БАТЭ з Барысава.

## Клубная кар’ера 
Нарадзіўся ў горадзе Цьебісу, але неўзабаве пераехаў з бацькамі ў Ямусукра. Займацца футболам пачаў ва ўзросце 14 гадоў у клубе «Рэнесанс». Пасля некаторы час выстапаў за клуб «Танда», адкуль перайшоў у «Ганьёа».

У жніўні 2017 года падпісаў кантракт з беларускім клубам «Тарпеда-БелАЗ» з Жодзіна. У Вышэйшай лізе дэбютаваў 11 верасня 2017 года ў хатнім матчы з «Нафтанам» (1:1), адгуляўшы ўсе 90 хвілін. Пазней замацаваўся ў стартавым складзе жодзінскай каманды на пазіцыі цэнтральнага абаронцы.

Сезон 2018 пачынаў на лаўцы запасных, гуляў таксама за дубль, а з мая зноў стаў выступаць у асноўным складзе. У жніўні 2018 года падпісаў новы доўгатэрміновы кантракт з жодзінцамі. У верасні 2018 года зноў трапіў у запас. У сезоне 2019 рэгулярна гуляў у стартавым складзе. У снежні 2019 года стала вядома, што абаронца пакідае жодзінскі клуб.

У лютым 2021 года стаў трэніравацца з брэсцкім «Дынама» і неўзабаве падпісаў кантракт. Замацаваўся ў стартавым складзе каманды, толькі з красавіка па чэрвень не гуляў з-за траўмы. Па выніках сезона 2021 быў прызнаны найлепшым абаронцам дынамаўцаў.

У студзені 2022 года адправіўся на прагляд у «Гомель» і ў лютым падпісаў кантракт з клубам. Замацаваўся ў аснове гомельскага клуба. У лістападзе 2022 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Гомель», а ў снежні перайшоў у фінскі «Оўлу», дзе выступаў да канца сезона 2023.

У красавіку 2024 года ў якасці свабоднага агента папоўніў склад барысаўскага БАТЭ.

## Дасягненні 
*  Уладальнік Кубка Беларусі: 2022

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Кот-д’Івуара
Катэгорыя:Ігракі ФК Танда
Катэгорыя:Ігракі ФК Ганьёа
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Оўлу
Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ
Аляксандр Іванавіч Ціханаў

**Аляксандр Іванавіч Ціханаў** (, нар. , сяло Уйскае, Калгасны раён, Чалябінская вобласць) — савецкі біятланіст.

## Спартыўная кар’ера 
Чатырохразовы алімпійскі чэмпіён, сярэбраны прызёр зімовых Алімпійскіх гульняў 1968 года ў Грэноблі, 11-кратны чэмпіён свету, 15-кратны чэмпіён СССР, чэмпіён спартакіяды СССР, уладальнік Кубка СССР 1978 г. Прэзідэнт (1996—2008), віцэ-прэзідэнт (2008—2010) Саюза біятланістаў Расіі. Першы віцэ-прэзідэнт Міжнароднага саюза біятланістаў (2002—2009). Заслужаны майстар спорту СССР з 1968 г. Член КПСС з 1975 года. Рэкорд Ціханава па колькасці залатых алімпійскіх медалёў у біятлоне заставаўся непабітым да 2002 года, а па залатых медалях чэмпіянатаў свету — да 2009 года.

Катэгорыя:Біятланісты СССР
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па біятлоне
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР
Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 1968 года
Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 1972 года
Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 1976 года
Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 1980 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры зімовых Алімпійскіх гульняў 1968 года
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1968 года
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1972 года
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1976 года
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 1980 года
Дар’я Аляксандраўна Юркевіч

**Да́р’я Алякса́ндраўна Юрке́віч** (нар. , ) — беларуская біятланістка.

## Біяграфія 
Біятлонам пачала займацца ў родным Мінску. У 2009 годзе трапіла ў юніёрскую зборную краіны і выступала на чэмпіянаце свету сярод юніёраў у канадскім Кенмары.

З сезона 2009/2010 прыцягваецца ў асноўную зборную Беларусі. Дэбют на этапах кубка свету адбыўся 20 студзеня 2010 года ў індывідуальнай гонцы ў італьянскай Антэрсельве. Юркевіч з 3 промахамі заняла 62-ое месца. Знаходзіцца ў асноўнай зборнай Беларусі ў сезоне 2015/2016, а таксама паказала свой лепшы вынік у кар’еры 19 месца ў спрынце Эстэрсунда. У эстафеце Гохфільцэна у складзе зборнай Беларусі заняла 7 месца.

Цяпер біятланістка, акрамя Кубка свету, удзельнічае ў розыгрышы Кубка IBU.

## Дасягненні 
* Срэбны прызёр Чэмпіянату Еўропы сярод юніёраў: (2009)
* Бронзавы прызёр Сусветнай Зімовай Універсіяды: (2011)
* Бронзавы прызёр Этапу Кубка Свету: (Эстэрсунд, Швецыя, 30 лістапада 2016)

### Удзел у Чэмпіянатах свету 
### Агульны залік у Кубку свету 
* 2017—2018 — **93-е месца** (5 ачкоў)
* 2016—2017 — **64-е месца** (54 ачкі)
* 2015—2016 — **51-е месца** (102 ачкі)

## Цікавыя факты 
* У сезоне 2011/2012 Дар’я Юркевіч на этапах Кубка свету паказала 100 % вынік у стральбе са становішча стоячы.
* У сезоне 2016/2017 Дар’я Юркевіч на этапе Кубка свету ў Эстэрсундзе паказала 100 % вынік у стральбе з палажэнняў стоячы і лежачы /20 з 20/.

## Спасылкі 
* Профіль IBU(англ.) 
* Профіль на сайце Беларускай федэрацыі біятлона 

Катэгорыя:Біятланісткі Беларусі
Катэгорыя:Біятланісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта
Індывідуальная гонка

— алімпійская чэмпіёнка 2006 года ў індывідуальнай гонцы]]
**Індывідуа́льная го́нка** — класічны від біятлоннай гонкі на 20 км для мужчын, 15 км для жанчын і юніёраў, 12,5 км для юніёрак і юнакоў, і 10 км для дзяўчат з чатырма агнявымі рубяжамі.

## Рэгламент гонкі 
Спартсмены праходзяць пяць кругоў па 4 км у мужчын, 3 км у жанчын і юніёраў, 2,5 км у юніёрак і юнакоў, і 2 км у дзяўчат. Біятланісты стартуюць з інтэрвалам у 30 секунд. Першая і трэцяя стральба — лежачы, другая і чацвёртая — стоячы. Біятланісты самі выбіраюць сабе месца на стрэльбішчы. За кожны промах да агульнага часу біятланіста дадаецца штрафная хвіліна.

## Гісторыя 
Індывідуальная гонка — найстарэйшы від біятлонных спаборніцтваў. На зімовых Алімпійскіх гульнях індывідуальныя гонкі па біятлоне ўпершыню прайшлі ў 1960 годзе ў мужчын і ў 1992 годзе ў жанчын. Першым алімпійскім чэмпіёнам, якія ўзялі залаты медаль у індывідуальнай гонцы, стаў біятланіст з Швецыі Клас Лестандэр, а першай алімпійскай чэмпіёнкай у гэтым жа выглядзе гонак — выступаўшая за зборную Германіі Анцье Місерскі. Упершыню індывідуальныя гонкі ў рамках чэмпіянату свету былі праведзены ў 1958 і 1984 гадах у мужчын і ў жанчын, адпаведна. Першым чэмпіёнам свету на гэтай дыстанцыі стаў шведскі біятланіст Адольф Віклунд, а першай чэмпіёнкай свету — савецкая біятланістка Венера Чарнышова.

## Заўвагі 
Катэгорыя:Біятлон
Тальменка

**Тальменка** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Алтайскім краі, адміністрацыйны цэнтр Тальменскага раёна. Размешчаны на правым беразе ракі Чумыш (прыток Обі) за 84 км на поўнач ад Барнаула. Па заходняй ускраіне пасёлка праходзіць федэральная аўтамабільная траса М52. У Тальменцы размешчана чыгуначная станцыя (Усць-Тальменская) на лініі Новасібірск — Барнаул.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Алтайскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1721 годзе
Антон Андрэевіч Смольскі

**Анто́н Андрэ́евіч Смо́льскі** (нар. , в. Пясочнае, Капыльскі раён) — беларускі біятланіст. Сярэбраны прызёр XXIV зімовых Алімпійскіх гульняў 2022 у індывідуальнай гонцы.

## Біяграфія 
Біятлонам займаецца з 12 гадоў. Выхаванец Капыльскай СДЮШАР, першы трэнер — Анатоль Сянюк. Неаднаразова станавіўся прызёрам дзіцячых і юнацкіх рэспубліканскіх спаборніцтваў. Скончыў сярэднюю школу № 2 імя Ц. Гартнага г. Капыля і аўтатрактарны факультэт БНТУ завочна (2019). Член нацыянальнай зборнай Беларусі па біятлоне з 2017 года. Спартсмен-інструктар Спартыўнага камітэта Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь з 2018 года.

У 2023 годзе стаў заслужаным майстрам спорту Рэспублікі Беларусь.

Разведзены, мае дачку ад першага шлюба.

## Спартыўная кар’ера 
З 2015 года ўдзельнічаў у міжнародных спаборніцтвах сярод юніёраў. У лютым 2017 года заваяваў бронзавы медаль на юніёрскім чэмпіянаце свету ў Брэзна-Осрблі. У пагоні на дыстанцыі 12,5 км з чатырма агнявымі рубяжамі пяць разоў даў пудла, але дзякуючы добрай хуткасці змог утрымацца ў тройцы прызёраў. У тым жа годзе на летнім чэмпіянаце свету сярод юніёраў заваяваў бронзу ў змяшанай эстафеце. Станавіўся прызёрам этапа юніёрскага Кубка IBU ў эстафеце.

У сезоне 2016/17 дэбютаваў у спаборніцтвах сярод дарослых на Кубку IBU. Лепшы вынік па стане на сакавік 2020 года — 14-е месца ў гонцы пераследу. Прымаў удзел у Чэмпіянаце Еўропы 2018 года, заняў 57-е месца ў спрынце. На Кубку свету дэбютаваў у лістападзе 2017 года на этапе ў Эстэрсундзе ў змешанай эстафеце, заняў са сваёй зборнай 11-е месца. Першую асабістую гонку правёў у снежні 2017 года на этапе ў Ансі, заняў 90-е месца ў спрынце.

Увайшоў у склад беларускай зборнай на зімовых Алімпійскіх гульнях 2018 года, да таго часу правёў толькі дзве асабістыя гонкі Кубка свету і не набіраў у іх ачкоў. На Алімпіядзе заняў 35-е месца ў спрынце, 33-е — у гонцы пераследу і восьмае — у эстафеце.

На Чэмпіянаце свету 2020 года найлепшым ягоным вынікам стала 15-е месца ў спрынце.

На час выступлення на зімовых Алімпійскіх гульнях 2022 года Антон Смольскі лічыўся лідарам нацыянальнай каманды. Ён заняў другое месца у індывідуальнай гонцы на 20 кіламетраў з чатырма агнявымі рубяжамі, не дапусціўшы пры стральбе ніводнага промаху. Ягоны медаль стаў першай узнагародай беларускіх атлетаў на гэтых спаборніцтвах і першым з 2010 года медалём мужчынскай зборнай Беларусі па біятлоне.

### Вынікі выступленняў 
|}

## Палітычныя погляды 
Падпісаў адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля здушэння апазіцыйных пратэстаў у 2020 годзе.

Катэгорыя:Біятланісты Беларусі
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2018 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры зімовых Алімпійскіх гульняў 2022 года
Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2022 года
Катэгорыя:Выпускнікі БНТУ
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь
Змешаная эстафета (біятлон)

**Зме́шаная эстафе́та** — каманднае спаборніцтва ў біятлоне. Каманда складаецца з чатырох спартсменаў — прадстаўнікоў адной краіны. Кожны біятланіст праходзіць адзін этап, які складае 6 км для жанчын і юніёраў і 7, 5 км для мужчын і юніёраў, з двума агнявымі рубяжамі. 

## Гісторыя 
Змешаная эстафета — самы малады від біятлонных спаборніцтваў, які праводзіцца ў рамках Чэмпіянатаў свету і Кубка свету. Упершыню змешаная эстафета была праведзена на пятым этапе Кубка свету сезона 2002/2003 у нямецкім Рупольдынгу, тады спартсмены беглі 4х4,8 км. У рамках Чэмпіянатаў свету змешаная эстафета была ўпершыню праведзена ў 2005 годзе ў Ханты-Мансійску. Першымі чэмпіёнамі і чэмпіёнкамі свету на гэтай дыстанцыі сталі расійскія біятланісты Вольга Пылёва, Святлана Ішмуратава, Іван Чэрэзаў і Мікалай Круглоў.

Змешаныя эстафеты таксама праводзяцца на спаборніцтвах (у тым ліку на чэмпіянатах свету з 2008 года) па летнім біятлоне.

6 красавіка 2011 года змешаная эстафета была ўключана ў праграму Алімпійскіх гульняў.

## Рэгламент гонкі 
Па аднаму прадстаўніку ад кожнай краіны стартуюць адначасова і, прабегшы свой этап, перадаюць эстафету наступнаму біятланісту з сваёй каманды. Спачатку свае дыстанцыі праходзяць жанчыны, затым мужчыны. Першая стральба — лежачы, другая — стоячы. Спартсмен, як і ў звычайнай эстафеце, мае па тры запасных патрона на кожнай стральбе. Калі біятланіст патраціць запасныя патроны, то за кожны наступны промах прадугледжана праходжанне штрафнога круга, роўнага 150 м.

Катэгорыя:Біятлон
Адзіночная змешаная эстафета

**Адзіно́чная зме́шаная эстафе́та** — гэта каманднае спаборніцтва ў біятлоне, якое з’явілася ў 2015 годзе. Каманда складаецца з двух спартсменаў — мужчыны і жанчыны — якія перадаюць адзін аднаму эстафету на працягу ў агульнай складанасці васьмі агнявых рубяжоў.

## Гісторыя 
Дэбют адзіночнай змешанай эстафеты адбыўся ў чэшскім горадзе Нове Места на этапе Кубка Свету 6 лютага 2015 года. Да гэтага тэставанне новай дысцыпліны, званай на той момант «супермікст», праводзілася 23 сакавіка 2014 года ў Халменколене. На першай Адзіночнай змешанай эстафеце ў 2015 годзе перамогу атрымала зборная каманда Расіі ў складзе Аляксея Волкава і Яны Раманавай. Другой стала зборная Нарвегіі (Х. Лабелунд, М. Олсбю), трэцяй — зборная каманда Украіны (А. Цішчанка, Ю. Джыма).

## Правілы 
Каманда складаецца з двух разнаполых спартсменаў, якія прадстаўляюць адну краіну. Кожны ўдзельнік эстафеты праходзіць у агульнай складанасці па чатыры агнявыя рубяжы і адпаведныя кругі лыжнай трасы. Адрозненне ад звычайнай змешанай эстафеты ў тым, што ўдзельнікі перадаюць эстафету па некалькі разоў, пасля кожнай пары агнявых рубяжоў. Пачынае гонку біятланістка, пасля 2 стрэльбаў (лежачы і стоячы) яна перадае эстафету біятланісту. Спартсмен бяжыць свае кругі плюс 2 стральбы і зноў перадае эстафету сваёй партнёрцы. Завяршае гонку біятланіст, які прабягае апошнія 1,5 км. Тыя ўдзельнікі, якія да апошняй перадачы эстафеты адстаюць на круг, з дыстанцыі здымаюцца. Як і ў звычайнай эстафеце спартсмен мае па тры запасных патрона на кожнай стральбе. Калі не ўсе мішэні пры гэтым былі закрытыя, спартсмен таксама бяжыць адпаведнае колькасць кругоў, якія, аднак, складаюць не 150, як звычайна, а 75 метраў.

## Спасылкі 
* Прэс-рэліз на сайце IBU 

Катэгорыя:Біятлон
Варыяцыйныя прынцыпы механікі

**Варыяцы́йныя пры́нцыпы меха́нікі** — матэматычныя суадносіны, якія вылучаюць сапраўдны рух ці стан механічнай сістэмы з усіх кінематычна магчымых (не забароненых накладзенымі на
сістэму сувязямі).
Выражаюцца роўнасцямі, куды ўваходзяць варыяцыі каардынат, скарасцей і паскарэнняў пунктаў сістэмы (гл. варыяцыйнае злічэнне).

Даюць магчымасць атрымаць ураўненні і заканамернасці руху (або стану раўнавагі) сістэмы з аднаго агульнага палажэння і вызначыць пэўныя фізічныя ўласцівасці, якія характарызуюць сапраўдны рух (або ўмовы раўнавагі) сістэмы.

Выкарыстоўваюцца ў механіцы суцэльных асяроддзяў, тэрмадынаміцы, электрадынаміцы, квантавай механіцы, тэорыі адноснасці і іншых. Складаюць метадалагічную аснову для пабудовы матэматычных мадэлей сістэм у электрадынаміцы, робататэхніцы, механіцы машын.

Варыяцыйныя прынцыпы механікі падзяляюцца на дыферэнцыяльныя і інтэгральныя.
*Дыферэнцыяльныя* характарызуюць уласцівасці сапраўднага руху сістэмы ў кожны момант часу. Прыдатныя да сістэм з любымі галаномнымі і негаланомнымі сувязямі (гл. механічныя сувязі).
Найбольш агульны прынцып статыкі несвабодных механічных сістэм — прынцып віртуальных (магчымых) перамяшчэнняў:
для раўнавагі механічнай сістэмы з ідэальнымі сувязямі сума элементарных работ усіх актыўных сіл пры розных магчымых перамяшчэннях роўная нулю
: \sum_{k=1}^n \mathbf{F}\cdot\delta\mathbf{r}_k = 0.

Інтэгральныя варыяцыйныя прынцыпы механікі характарызуюць уласцівасці руху сістэмы за канечны прамежак часу і сцвярджаюць, што на сапраўдных траекторыях руху (у параўнанні з магчымымі) пэўныя фізічныя велічыні (напрыклад, энергія) дасягаюць экстрэмальных значэнняў (гл. прынцып найменшага дзеяння).
Матэматычна запісваюцца як роўнасць нулю варыяцыі функцыянала ад некаторай функцыі, якая характарызуе энергію сістэмы.

## Гл. таксама 
* Лагранжава механіка
* Гамільтанава механіка

## Літаратура 
*  С. 20.
* Маркеев А. П. Теоретическая механика. М., 1990.
* Полак Л. С. Вариационные принципы механики. М., 1960.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Механіка
Катэгорыя:Варыяцыйнае злічэнне
Катэгорыя:Тэарэтычная фізіка
Чучавічы

Назву **Чу́чавічы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць
** Вялікія Чучавічы — вёска ў Лунінецкім раёне
** Малыя Чучавічы — вёска ў Лунінецкім раёне
Эстафета (біятлон)

**Эстафе́та** — каманднае спаборніцтва ў біятлоне. Каманда ў мужчын, жанчын і юніёраў складаецца з чатырох спартсменаў — прадстаўнікоў адной краіны, а ў юніёрак, юнакоў і дзяўчат — з трох. Кожны біятланіст праходзіць адзін этап, які складае 7,5 км , для мужчын, юніёраў і юнакоў і 6 км для жанчын, юніёрак і дзяўчат з двума агнявымі рубяжамі. 

## Гісторыя 
Эстафета — найстарэйшы від біятлонных спаборніцтваў. На зімовых Алімпійскіх гульнях эстафеты ў біятлоне ўпершыню прайшлі ў 1968 годзе ў мужчын і ў 1992 годзе ў жанчын. Першымі алімпійскімі чэмпіёнамі, якія ўзялі залаты медаль у эстафеце, сталі біятланісты з СССР Аляксандр Ціханаў, Мікалай Пузанаў, Віктар Маматаў і Уладзімір Гундарцаў, а першымі алімпійскімі чэмпіёнкамі ў гэтым жа выглядзе спаборніцтваў — выступалі за зборную Францыі Карэн Ніагрэ, Вераніка Кладэль і Ганна Брыян. Упершыню эстафеты ў рамках Чэмпіянатаў свету былі праведзены ў 1966 і 1984 гадах у мужчын і ў жанчын адпаведна. Першымі чэмпіёнамі свету на гэтай дыстанцыі сталі нарвежскія біятланісты н Істад, Рагнар Твейтэн, Івар Нордкіл і Олаў Ёрде, а першымі чэмпіёнкамі свету — савецкія біятланісткі Венера Чарнышова, Людміла Забалотная і Кая Парве. На Алімпійскіх гульнях у 2014 годзе, алімпійскімі чэмпіёнамі сталі расійскія біятланісты Аляксей Волкаў, Яўген Усцюгаў, Дзмітрый Малышка, Антон Шыпулін, а алімпійскімі чэмпіёнкамі ў гэтым жа выглядзе спаборніцтваў — выступаючыя за зборную Украіны Віта Семярэнка, Юлія Джыма, Валянціна Семярэнка, Алена Підгрушная.

## Рэгламент гонкі 
Па аднаму прадстаўніку ад кожнай краіны стартуюць адначасова і, прабегшы свой этап, перадаюць эстафету наступнаму біятланісту з сваёй каманды. Першая стральба — лежачы, другая — стоячы. Біятланісты займаюць сабе месца на стрэльбішчы ў адпаведнасці са сваім стартавым нумарам. Спартсмен мае па тры запасных патрона на кожнай стральбе. Калі біятланіст патраціць запасныя патроны, то за кожную незакрытую мішэнь прадугледжана праходжанне штрафнога круга, роўнага 150 м.

Катэгорыя:Біятлон
Суперспрынт

**Суперспрынт** ( — бег на кароткія дыстанцыі) — від біятлоннай гонкі, якая складаецца з двух самастойных стартаў якія праводзяцца за адзін дзень: **«Суперспрынт — кваліфікацыя»** і **«Суперспрынт — фінал». **

## Гісторыя 
Гэта адзін з самых маладых відаў біятлонных спаборніцтваў. Адсюль суперспрынт пакуль не ўваходзіць у каляндар буйных міжнародных спаборніцтваў (такіх як Кубак свету ці Кубак IBU), і праводзіцца ў рамках лакальных спаборніцтваў (такіх як Чэмпіянат Расіі па біятлоне). Дэбют дысцыпліны суперспрынт у рамках спаборніцтваў Чэмпіяната Расіі адбыўся 18 сакавіка 2007 года ў Новасібірску.
Правілы суперспрынта вызначаны Міжнародным саюзам біятланістаў. Аднак на практыцы яны могуць відазмяняцца.

## Рэгламент гонкі 
### Суперспрынт — кваліфікацыя 
Кваліфікацыя падобная на дысцыпліну Спрынт:
* Даўжыня дыстанцыі: **мужчыны** — 3,6 км (3 круга па 1,2 км); юніёры, юнакі, **жанчыны**, юніёркі, дзяўчыны — 2,4 км (3 х 0,8 км);
* Біятланісты стартуюць праз кожныя 15 секунд;
* 2 агнявыя рубяжы з палажэнняў: лежачы, стоячы. 3 круг — фініш;
* На кожнай стральбе — на 5 мішэняў 8 патронаў (5 у абойме плюс 3 дадатковых). Калі 8 патронамі біятланіст не здолеў закрыць 5 мішэняў — яго дыскваліфікуюць (здымаюць з гонкі);
* 30 лепшых выходзяць у **Фінал**.

### Суперспрынт — фінал 
Праз 1-2 гадзіны з моманту старту кваліфікацыі пачынаецца фінальная частка спаборніцтваў, якая падобная на дысцыпліну Мас-старт:
* Даўжыня дыстанцыі: **мужчыны**, юніёры — 6 км (5 кругоў па 1,2 км); юнакі, **жанчыны**, юніёркі, дзяўчыны — 4 км (5 х 0,8 км);
* 30 біятланістаў сыходзяць у гонку з мас-старту;
* 4 агнявыя рубяжы з палажэнняў: лежачы, лежачы, стоячы, стоячы. 5 круг — фініш;
* На кожнай стральбе — на 5 мішэняў 8 патронаў (5 у абойме плюс 3 дадатковых). Калі 8 патронамі біятланіст не здолеў закрыць 5 мішэняў — яго таксама дыскваліфікуюць;
* У рамках спаборніцтваў Чэмпіяната Расіі па біятлоне на стральбе дзейнічаюць іншыя правілы: на 5 мішэняў 5 патронаў. За промах — штрафны круг у 100 метраў (замест стандартных 150 метраў).
Пераможцам суперспрынта становіцца біятланіст, які зойме 1-е месца ў фінальнай частцы спаборніцтваў.

## Спасылкі 
* http://www.sportsoyuznsk.ru/(http://www.sportsoyuznsk.ru/publ/vidy_sporta/biatlon/biatlon/15-1-0-16#%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%7C)  — Біятлон, даведка — Апісанне правілаў дысцыпліны «Суперспрынт»

Катэгорыя:Біятлон
Суперпасьют

**Суперпасьют** ( — пераследванне на кароткай дыстанцыі) — від біятлоннай гонкі, якая складаецца, як і суперспрынт, з двух самастойных стартаў — кваліфікацыі і фінальных спаборніцтваў, якія праводзяцца ў адзін і той жа дзень. Аднак, правілы правядзення суперпасьюта адрозніваюцца ад правілаў правядзення суперспрынта. На сённяшні дзень суперпасьют праводзіцца толькі ў рамках Чэмпіянату Расіі па біятлоне, а ў каляндар найбуйнейшых міжнародных біятлонных спаборніцтваў пакуль не ўключаны. Гонкі, якія нагадваюць суперпасьют, праводзяцца ў рамках камерцыйных стартаў, напрыклад, Каляднай гонкі зорак біятлона.

## Рэгламент гонкі 
Кваліфікацыя падобная на класічную спрынтарскую гонку. Спартсмены стартуюць паасобна. Яны праходзяць дыстанцыю 4,5 км для мужчын і юніёраў (тры круга па 1,5 км), і 3,6 км для жанчын і юніёрак (тры круга па 1,2 км); страляюць двойчы — лежачы і стоячы. Для кожнай стральбы ў спартсмена ёсць абойма з 5 патронамі і 3 дадатковых патрона. Калі біятланіст, патраціўшы дадатковыя патроны, не закрые ўсе мішэні, то яго дыскваліфікуюць і не дапускаюць да фінальных спаборніцтваў. Па выніках кваліфікацыі фармуецца стартавы спіс удзельнікаў фінальных спаборніцтваў.

Фінальныя спаборніцтвы падобныя на класічны пасьют. Спартсмены стартуюць у адпаведнасці з вынікамі кваліфікацыі з тым адставаннем, якое ў іх было. Даўжыня дыстанцыі — 7,5 км , для мужчын і юніёраў (пяць кругоў па 1,5 км), і 6 км для жанчын і юніёрак (пяць кругоў па 1,2 км). Біятланісты чатыры разы заязджаюць на стрэльбішча дзе праводзяць спачатку дзве стральбы лежачы, а пасля дзве стральбы стоячы. Для кожнай стральбы ў спартсмена ёсць толькі 5 патронаў. За кожны промах прадугледжана праходжанне штрафнога круга, які складае 100 метраў. Пераможцам суперпасьюта лічыцца той біятланіст які першым прыедзе на фініш у фінальных спаборніцтвах.

Катэгорыя:Біятлон
Марафон (біятлон)

**Марафо́н** (таксама **супермарафон**) — від біятлоннай гонкі на 40 км у мужчын і 30 км у жанчын з васьмю агнявымі рубяжамі. Праводзіцца ў рамках Чэмпіянату Расіі па біятлоне з 2008 года і з'яўляецца адным з самых маладых відаў біятлонных спаборніцтваў.

## Рэгламент гонкі 
На сённяшні дзень адзіных правілаў правядзення гэтай гонкі пакуль няма. Так, на Чэмпіянаце Расіі 2008 года дыстанцыя марафону складала 27 км у мужчын і 21,6 км у жанчын, а ў 2009 годзе — 34 км і 25,5 км, адпаведна. Марафон праводзіцца з агульнага старту, спартсмены праходзяць 17 кругоў, даўжыня якіх залежыць ад агульнай даўжыні дыстанцыі. Першыя чатыры стрэльбы праводзяцца са становішча лежачы, астатнія чатыры — са становішча стоячы. Па праходжанні першага круга вядуць стральбу першыя 30 біятланістаў паводле старт-лісту (так як колькасць стралковых установак абмежавана колькасцю дадзеных), астатнія працягваюць гонку. Па праходжанні другога круга стральбу вядуць біятланісты, якія засталіся, а страляўшыя на першым крузе працягваюць гонку. Гэты цыкл паўтараецца на працягу ўсёй гонкі: першыя 30 спартсменаў старт-ліста страляюць пры праходжанні няцотных кругоў дыстанцыі, астатнія — па праходжанні цотных кругоў. Біятланісты займаюць месца на агнявых рубяжах у адпаведнасці з іх парадкавым нумарам. За кожны промах прадугледжана праходжанне штрафнога круга, роўнага 100 м. Першы спартсмен, які перасёк фінішную рысу, становіцца пераможцам марафону.

Катэгорыя:Біятлон
Варыяцыйнае злічэнне

**Варыяцы́йнае злічэ́нне** — раздзел матэматыкі, які вывучае тэорыю экстрэмуму (найбольшых ці найменшых значэнняў) функцыяналаў, залежных ад адной ці некалькіх функцый, падпарадкаваных пэўным абмежаванням.

Варыяцыйнае злічэнне грунтуецца на паняцці варыяцыі (абагульненне паняцця дыферэнцыяла на выпадак функцыяналаў; адсюль назва).

Галоўныя пытанні даследаванняў класічнага варыяцыйнага злічэння — умовы існавання і метады знаходжання экстрэмальных функцый, а таксама неабходныя і дастатковыя ўмовы, якія яны павінны задавальняць.

## Гісторыя 
Узнікла ў 18 ст. на аснове прац Л. Эйлера і Ж. Лагранжа як развіццё метадаў рашэння экстрэмальных задач механікі і фізікі. Першымі былі задачы аб брахістахроне, паверхнях вярчэння, знаходжанні геадэзічнай лініі і  (напрыклад, знаходжанне замкнёнай плоскай лініі зададзенай даўжыні, якая абмяжоўвае найбольшую плошчу).

Значны ўклад у распрацоўку і развіццё варыяцыйнага злічэння зрабілі А. Лежандр, К. Веерштрас, Д. Гільберт, нямецкія матэматыкі К. Якобі, К. Каратэадоры і іншыя.

Абагульненнем задач класічнага варыяцыйнага злічэння з’яўляюцца задачы аптымальнага кіравання, даследаванні якіх пачаліся ў 1950-я г. (Л. С. Пантрагін, , ), на Беларусі вядуцца з 1960-х гадоў (Р. Ф. Габасаў і Ф. М. Кірылава).

## Літаратура 
*  С. 20.
* Лаврентьев М.А, Люстерник Л. А. Курс вариационного исчисления. 2 изд. М.; Л., 1950.
* Янг Л. Лекции по вариационному исчислению и теории оптимального управления: Пер. с англ. М., 1974.

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Дыферэнцыяльнае злічэнне
Катэгорыя:Аптымальнае кіраванне
Катэгорыя:Функцыянальны аналіз
Мега-мас-старт

**Мега-мас-старт** (ці **Мегамас-старт**, або **Мега мас-старт**, на , даслоўна **вялікі масавы старт**) — дысцыпліна ў біятлоне, у якой могуць прыняць удзел да 60 спартсменаў, як у жанчын, так і ў мужчын.

Дэбют мега-мас-старту адбыўся 30 сакавіка 2013 года у абласным цэнтры зімовых відаў спорту «Жамчужына Сібіры» (які размешчаны прыблізна ў 40 кіламетрах на паўднёвы-захад ад Цюмені) у рамках спаборніцтваў «Прыз Губернатара Цюменскай вобласці».

У унікальнай дысцыпліне на старт выходзілі зоркі сусветнага біятлона: Кайса Мякярайнен, Дар’я Домрачава, Уле-Эйнар Б’ёрндален, Мартэн Фуркад, Антон Шыпулін і іншыя.

У залежнасці ад сезону фармат правядзення мега-мас-старту адрозніваўся.

## Спасылкі 
* biathlon2015.csp72.com  «Міжнародныя спаборніцтвы па біятлоне „Прыз губернатара Цюменскай вобласці“» — Афіцыйны сайт спаборніцтваў «Прыз губернатара Цюменскай вобласці» (на руск. і англ. мовах)
* biathlonrus.com «Сектар прыз!» — Артыкул, прысвечаны Мегамас-стартам 2013: правілы дысцыпліны, стартавыя пратаколы, вынікі, спасылкі на відэазапісы гонак
* allsport-news.net «Біятлон. Кубак Расіі. Мегамас-старт. Мужчыны — вынікі гонкі» — Апісанне фармату Мегамас-стартаў 2013
* biathlonrus.com  «Кубак Расіі „Прыз Губернатара Цюменскай вобласці“ 2013 г. Цюмень (Расія)» — Вынікі Мегамас-стартаў і Гонак пераследу 2013
* news.sportbox.ru «Адкрыты кубак Расіі. Мас-старт. Жанчыны» — Відэазапіс жаночага Мегамас-старту 2013
* news.sportbox.ru «Адкрыты кубак Расіі. Мас-старт. Мужчыны» — Відэазапіс мужчынскага Мегамас-старту 2013
* Sports.ru «Андрэй Макавеяў: „мегамастарт- вельмі цікавая дысцыпліна, відовішчная“» — Інтэрв’ю Андрэя Маковеева пасля фінішу Мегамас-старту 2013
* sportbox.ru «Адкрыты кубак Расіі. Гонка пераследвання. Жанчыны» — Відэазапіс жаночай Гонкі пераследвання 2013
* sportbox.ru «Адкрыты кубак Расіі. Гонка пераследвання. Мужчыны» — Відэазапіс мужчынскай Гонкі пераследвання 2013
* Тюменские весткі «Бліскучыя гонкі ў „Жамчужыне Сібіры“» — Кароткі агляд ўсіх 4 гонак «Прыза губернатара Цюменскай вобласці 2013»

Катэгорыя:Біятлон
Канстанцін Каратэадоры

**Канстанцін Каратэадоры**  (,  — , ) — нямецкі матэматык грэчаскага паходжання. Выпускнік Бельгійскай ваеннай акадэміі 1895 года. Матэматычную адукацыю атрымаў у Берліне і Гётынгене.

Па запрашэнні грэчаскага ўрада узначальваў з 1919 па 1922 год Іанійскі ўніверсітэт ў Смірне (цяпер Ізмір). З 1924 года прафесар універсітэта ў Мюнхене. Вядомы працамі па тэорыі функцый, варыяцыйнага злічэння (пабудова тэорыі поля экстрэмалаў),  тэорыі канформных адлюстраванняў, агульнай тэорыі меры мностваў.

У 1909 годзе прапанаваў аксіаматычную пабудову асноў тэрмадынамікі.

Катэгорыя:Матэматыкі Германіі
Рафаіл Фёдаравіч Габасаў

**Рафаіл Фёдаравіч Габасаў** (нар. , Магнітагорск, РСФСР — 8 мая 2020) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1970, Матэматычныя пытанні аптымізацыі сістэм кіравання), прафесар (1971).

## Біяграфія 
Скончыў Уральскі політэхнічны інстытут (1957). З 1967 года працаваў у БДУ. Навуковыя працы прысвечаны якаснай тэорыі аптымальнага кіравання, метадам аптымізацыі. Распрацаваў канструктыўныя метады развязання экстрэмальных задач, пабудаваў пазіцыйныя развязкі задач аптымальнага кіравання ва ўмовах нявызначанасці.

## Навуковыя працы 
* Особые оптимальные управления. М., 1973 (разам з Ф.Кірылавай);
* Методы линейного программирования. Мн., 1977-80. Ч. 1-3 (разам з Ф.Кірылавай);
* Конструктивные методы оптимизации. Мн., 1984-98. Ч. 1-3 (разам з Ф.Кірылавай).

Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі
Катэгорыя:Дактары фізіка-матэматычных навук
Дом-музей Петруся Броўкі

**Хата-музей Петруся Броўкі** — музей беларускага  паэта і пісьменніка Пятра Усцінавіча Броўкі. 

З’яўляецца філіялам Дзяржаўнага музея гісторыі беларускай літаратуры.

## Гісторыя 
Хата-музей Петруся Броўкі быў заснаваны 10.07.1980 паводле Пастановы Савета Міністраў БССР у в. Пуцілкавічы, дзе нарадзіўся народны паэт Беларусі Пятрусь Усцінавіч Броўка.

Дом быў адноўлены на месцы сядзібы сям’і П.Броўкі, якая жыла там з 1925 г. У новай хаце размешчана экспазіцыя з дзвюх частак — мемарыяльнай і літаратурнай. У мемарыяльнай частцы адлюстраваны побыт сялян у пач. ХХ ст. У літаратурнай частцы прадстаўлены жыццё і творчасць П.Броўкі: копіі рукапісаў, выдадзеныя творы, фотаздымкі, асабістыя рэчы паэта.

У 2014 годзе Хата-музей Петруся Броўкі стала філіялам Дзяржаўнага музея гісторыі беларускай літаратуры.

## Спасылкі 
* Старонка філіяла на сайце Дзяржаўнага музея гісторыі беларускай літаратуры 

Катэгорыя:Музеі Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Славутасці Ушацкага раёна
Катэгорыя:Пуцілкавічы
Катэгорыя:Пятрусь Броўка
Броўка Пятрусь
Броўка Пятрусь