open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бенедэта Крочэ

**Бенедэта Крочэ** (італ. Benedetto Croce; 25 лютага 1866, Пескасеролі, рэгіён Абруца, Італія — 20 лістапада 1952, Неапаль, Італія) — італьянскі інтэлектуал, крытык, філосаф, палітык, гісторык. Прадстаўнік неагегельянства. Крочэ моцна паўплываў на эстэтычную думку першай паловы XX стагоддзя. Яго самая вядомая праца называецца «Эстэтыка як навука выяўлення і як агульная лінгвістыка» (1902).

## Працы 
* Materialismo storico ed economia marxistica, 1900 — Гістарычны матэрыялізм і эканамічная навука К. Маркса
* Estetica come scienza dell'espressione e linguistica generale, 1902 — Эстэтыка як навука выраза і як агульная лінгвістыка
* Logica come scienza del concetto puro, 1909 — Логіка як навука чыстага ўяўлення
* Filosofia della practica, 1913 — Філасофія эканамічнага, практычнага і этычнага
* Teoria e storia della storiografia, 1917 — Гісторыя: яе тэорыя і практыка
* Breviari di estetica, 1920 — Сутнасць эстэтыкі
* La poesia di Dante, 1921 — Паэзія Дантэ
* Storia d'Italia dal 1871 al 1915 — Гісторыя Італіі 1871—1915 гг.
* La poesia, 1936 — Паэзія і літаратура Бенедэта Крочэ
* Indagini su Hegel, 1952 -

## Літаратура 
*  — С. 478—479.

Катэгорыя:Філосафы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы XX стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы Італіі
Катэгорыя:Філолагі Італіі
Катэгорыя:Эстэтыкі
Катэгорыя:Гісторыкі Італіі
Катэгорыя:Палітыкі Італіі
Катэгорыя:Постаці італьянскай лінгвістыкі
Катэгорыя:Філасофія мастацтва
Сімвал Кронекера

**Сімвал Кронекера** (або **дэльта Кронекера**) — індыкатар роўнасці элементаў, фармальна: функцыя двух цэлых зменных, якая роўная 1, калі яны роўныя, і 0 у адваротным выпадку.
: \delta_{ij} = \left\{\begin{matrix} 
1, &  i=j  \\ 
0, &  i \ne j \end{matrix}\right.
Напрыклад, \delta_{12} = 0 \ , але \delta_{33} = 1 \ .

## Гісторыя
Сімвал быў уведзены Кронекерам у 1866 годзе.

## Гл. таксама 
* Сімвал Леві-Чывіты
* Дэльта-функцыя

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Матэматычныя абазначэнні
Катэгорыя:Тэнзарнае злічэнне
Атыс Кронвалдс

**А́тыс Кро́нвалдс** (, у нямецкім напісанні Атон-Хрысціян Кронвальд;  — ) — латышскі мовазнавец, педагог і .

## Біяграфія 
Быў настаўнікам у Дэрпцкай настаўніцкай семінарыі. Яго нацыяналістычныя погляды паўней за ўсё былі выкладзены ў нямецкай брашуры: «Nationale Bestrebungen» (1872), у якой ён змагаўся з меркаваннем балтыйскіх немцаў, што адукаваны латыш павінен стаць немцам або рускім. Кронвалдс жадаў, каб кожная народнасць захоўвала сваё ўласнае аблічча. Каштоўныя яго спробы распрацоўкі латышскай і літоўскіх моў і лексічныя матэрыялы, паведамленыя ім біскупу Ульману для «Lettisches Worterbuch» (Рыга, 1872). Многія з новаўтвораных ім латышскіх і літоўскіх слоў выкарыстоўваліся і пазней.

## Літаратура 
* Кронвалдс Аціс //  — С. 476.

Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі
Катэгорыя:Мовазнаўцы Латвіі
Катэгорыя:Педагогі Латвіі
Катэгорыя:Педагогі Расіі
Крупка (Расія)

**Крупка** — рака ў Расіі, працякае ў Старарускім раёне Наўгародскай вобласці. Упадае ў возера Ільмень. Даўжыня ракі складае 13 км.

Рака цячэ на паўночны ўсход паралельна рэкам Маква і Чарнец, з якімі злучаецца шматлікімі каналамі.

Ля вытока Крупкі паміж Крупкай і Чарняцом стаяць вёскі Малое Воранава і Вялікае Воранава Нагоўскага сельскага паселішча.

Катэгорыя:Басейн Ільменя
Катэгорыя:Рэкі Наўгародскай вобласці
Уільям Крукс

**Сэр Уільям Крукс** (, 17 чэрвеня 1832 — 4 красавіка 1919) — англійскі хімік і фізік, член (з 1863 года) і Прэзідэнт (у 1913—1915 гадах) Лонданскага каралеўскага таварыства, ад якога ён у 1875 годзе атрымаў Каралеўскі залаты медаль. У ліку іншых яго узнагарод — медалі ад Французскай акадэміі навук (1880), Дэйві (1888) і медаль Коплі (1904). У 1897 годзе каралева Вікторыя прысвоіла яму рыцарскае званне. У 1910 годзе ён атрымаў «Ордэн заслуг».

Крукс увайшоў у гісторыю як чалавек, які адкрыў талій і ўпершыню атрымаў гелій у лабараторных умовах. У 1903 годзе адкрыў з’яву сцынтыляцыі, калі назіраў свячэнне экрана з сульфіда цынку пры абпраменьванні альфа-часціцамі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* *Леман А.* Сучасны спірытызм і акультызм. Вопыты Крукса
* У. Крукс. // Gutenberg Project

Катэгорыя:Хімікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены Тэасофскага таварыства
К
Катэгорыя:Фатографы Вялікабрытаніі
Крупка (ападкі)

**Крупка**, або **Крупы снежныя і ледзяныя** — цвёрдыя атмасферныя ападкі ўвыглядзе дробных часціц шчыльнага лёду і снежных ядраў. Выпадаюць з кучава-дажджавых аблокаў пры тэмпературы каля 0° С, пераважна вясной і восенню. Ад граду адрозніваецца памерамі (звычайна каля 2-5 мм).

## Віды круп 
Адрозніваюць снежныя крупы — снегападобныя белыя ядры і ледзяныя — часціцы шчыльнага лёду.

### Снежныя крупы 
Снежныя крупы ўтвараюцца, калі сняжынкі з верхняй часткі аблокаў трапляюць у ніжэйлеглы хмарны пласт, які складаецца з драбнюткіх пераахалоджаных кропель. Часціцы снежных круп адрозніваюцца ад сняжынак адсутнасцю адрознай крышталічнай асновы.

### Ледзяныя крупы 
Ледзяныя крупы — макулінкі празрыстыя ў паверхні, маюць невялікае белае ядро — утвараецца пры сутыкненні снежных круп з больш буйнымі пераахалоджаннымі кроплямі ў пласце аблокаў, размешчаным яшчэ ніжэй.

## Літаратура 
* Геаграфія ў паняццях і тэрмінах. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 1993, Выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя», С. 162

Катэгорыя:Атмасферныя ападкі
Крупка (Чэхія)

**Крупка** (, ; ) — горад у паўночнай Чэхіі. Размешчаны на мяжы з Германіяй, ля падножжа Крушных гор.

Горад дзеліцца на дзве часткі - ніжнюю, асноўную, што ляжыць у гарах — горную Крупку. Абедзве часткі звязаныя паміж сабой аўтамабільнай і канатнымі дарогамі.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гарады Усцецкага края
Праліў Крузенштэрна

**Праліў Крузенштэрна** — праліў у Ціхім акіяне, аддзяляе востраў Райкокэ ад скал Лавушкі (скала Коцікавая). Злучае Ахоцкае мора і Ціхі акіян. Адзін з найбольш буйных праліваў Курыльскай грады.

Даўжыня каля 15 км. Мінімальная шырыня 50 км. Максімальная глыбіня 1764 м. Бераг абрывісты, скалісты.

Салёнасць вады ў праліве складае ад 32,5 да 34,2 праміле. Плошча папярочнага сячэння праліва складае 40,84 км².

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.484

Катэгорыя:Пралівы Курыльскіх астравоў
Іван Фёдаравіч Крузенштэрн

**Іван Фёдаравіч Крузенштэрн** (пры нараджэнні **Адам Іаган фон Крузенштэрн**, ; 8 [[19 лістапада|[19] лістапада]] 1770 — 12 [24] жніўня 1846) — расійскі мараплавец, адмірал.

Паходзіў з остзейскіх нямецкіх дваран. Іван Крузенштэрн і Юрый Лісянскі на караблях «Надзея» і «Нява» здзейснілі першую рускую кругасветную экспедыцыю.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі Марскога кадэцкага корпуса
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзямідаўскай прэміі
Катэгорыя:Рускія першапраходцы
Катэгорыя:Падарожнікі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Мараплаўцы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Сахалінскай вобласці
Катэгорыя:Даследчыкі Сахаліна і Курыльскіх астравоў
Катэгорыя:Адміралы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Военачальнікі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія IV класа
Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Удзельнікі кругасветных падарожжаў
Катэгорыя:Удзельнікі руска-шведскай вайны 1788—1790
Катэгорыя:Асобы на марках
Барыс Прохаравіч Круталевіч

**Барыс Прохаравіч Круталевіч** (,  — ) — беларускі спартсмен (рускія шашкі). Першы на Беларусі майстар спорту па шашках (1924). Займаў 5-я месцы на 1-м (1924) і 2-м (1925) чэмпіянатах СССР. Чэмпіён Мінска (1922).

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.488

Катэгорыя:Шашысты Беларусі
Катэгорыя:Шашысты СССР
Малое Хонава

**Мало́е Хо́нава** (, ) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Заводскаслабодскага сельсавета.

У 1965—1973 гадах цэнтр Хонаўскага сельсавета.

## Выбітныя ўраджэнцы 
* Вадзім Андрэевіч Круталевіч, беларускі юрыст і сацыёлаг

## Спасылкі 
Катэгорыя:Заводскаслабодскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёна
Круцігалоўкі

**Круцігалоўкі** (*Jynx*) — род дробных птушак сямейства дзятлавых, распаўсюджаных у Еўразіі і Афрыцы. У Беларусі на рэдкалессях і ў поймавых гаях трапляецца круцігалоўка звычайная. Як і іншыя прадстаўнікі сямейства, вылучаюцца непрапарцыйна вялікай галавой і доўгім языком, з дапамогай якога здабываюць насякомых з кары. У адрозненне ад сапраўдных дзятлаў, дзюба больш кароткая і па форме менш кінжалападобная. Хвост досыць доўгі, аднак не валодае дастатковай калянасцю, каб упірацца ў вертыкальную паверхню — па гэтай прычыне птушкі звычайна кормяцца седзячы на галінцы дрэва. Будова ног тыповая для дзятлаў — чатыры пальцы, два з якіх звернутыя наперад і два назад.

Асноўная ежа — мурашкі і іншыя насякомыя, якіх птушкі знаходзяць у гнілой кары і амаль голым грунце. Самі дупло не выдзёўбваюць, аднак выкарыстоўваюць гнёзды-дуплы іншых відаў дзятлаў. Яйкі белыя.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дзятлавыя
Катэгорыя:Роды птушак
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Аляксей Касьянавіч Антоненка

{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя     = Аляксей Касьянавіч Антоненка
|дата нараджэння  =
|дата смерці    = 
|месца нараджэння = 
|месца смерці = 
|партрэт =
|подпіс =
|мянушка =
|прыналежнасць = 
|гады службы =1929—1941
|званне =капітан
|род войскаў =ВПС
|камандаваў =
|частка =
|бітвы =Баі на Халхін-Голе,  Савецка-фінская вайна, 1939-1940,  Вялікая Айчынная вайна
|узнагароды ={ style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"
   
}
Медалі
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}

**Аляксей Касьянавіч Антоненка** (, в. Васькавічы, Віцебскі раён (цяпер у межах г. Віцебска) — ) — савецкі лётчык-знішчальнік, удзельнік Баёў на Халхін-Голе, Савецка-фінскай і Вялікай Айчыннай войнаў, у гады Вялікай Айчыннай вайны — намеснік камандзіра 1-й эскадрыллі 13-га знішчальнага авіяцыйнага палка 61-й знішчальнай авіяцыйнай брыгады ВПС Чырванасцяжнай Балтыйскага флоту, Герой Савецкага Саюза (14.7.1941), капітан.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 10 (23) лютага 1911 года ў вёсцы Васькавічы цяпер частка г. Віцебска ў сям'і рабочага. Рускі. Член ВКП(б) з 1932 года. Скончыў школу ФЗУ. Працаваў слесарам чыгуначнага дэпо ў горадзе Дно Пскоўскай вобласці, потым — памочнікам машыніста паравоза.

У РСЧА з 1929 года. Скончыў Ейскую школу марскіх лётчыкаў. Служыў у ёй інструктарам. Падрыхтаваў больш за 100 ваенных лётчыкаў.

Загінуў у авіякатастрофе 25 ліпеня 1941.

Пахаваны на паўвостраве Ханка (Фінляндыя).

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза
* Два ордэна Леніна
* Медалі

## Памяць 
Яго іменем названа вуліца ў Ленинградзе, пасёлак у Ленінградскай вобласці.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны
Ягаднік

**Я́́гаднік** (*Vaccinium*) — род кветкавых раслін сямейства верасовых.

## Апісанне 
Вечназялёныя або лістападныя кусцікі. Вышыня да 60, часам да 90 см. Карэнішчы доўгія, паўзучыя. Сцёблы прамастойныя, моцнагалінастыя. Лісце чаргаванае, простае, суцэльнае, пераважна скурыстае. Кветкі адзіночныя ці па 2—3 ў пучках на канцах галінак або ў пазухах лісця. Плод — сакаўная ягада, чырвоная, сіняя, сіне-чорная, у некаторых відаў ядомая.

## Арэал 
Адрозніваеца больш за 200 відаў. Пашыраны ў Еўразіі, Афрыцы і Паўночнай Амерыцы; на Беларусі распаўсюджаны , , .

### Класіфікацыя 
Род падзяляюць на некалькі падродаў, якія, у сваю чаргу, дзеляць на секцыі:
;Падрод ***Oxycoccus***: Некаторымі батанікамі вылучаюцца ў асобны род 
* Sect. *Oxycoccus*
** 
** 
** 
* Sect. *Oxycoccoides*
** 
;Падрод ***Vaccinium***: 
* Sect. *Batodendron*
** 
** 
* Sect. *Brachyceratium*
** 
* Sect. *Bracteata*
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* Sect. *Ciliata*
** 
** 
* Sect. *Cinctosandra*
** 
* Sect. *Conchophyllum*
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* Sect. *Cyanococcus*
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
**
**
**
**
**
**
**
* Sect. *Eococcus*
**
* Sect. *Epigynium*
**
* Sect. *Galeopetalum*
**
**
**
**
* Sect. *Hemimyrtillus*
**
**
**
**
**
* Sect. *Koreanum*
**
* Sect. *Myrtillus* (з улікам sect. *Macropelma*)
**
**
**
**
**
**
**
**
**
** 
**
**
* Sect. *Neurodesia*
**
* Sect. *Oarianthe*
**
**
* Sect. *Oreades*
**
* Sect. *Pachyanthum*
**
* Sect. *Polycodium*
**
* Sect. *Pyxothamnus*
**
**
**
* Sect. *Vaccinium*
**
* Sect. *Vitis-idaea*
**

## Значэнне і выкарыстанне 
Харчовыя і лекавыя расліны.

## Літаратура 
* Ягаднік // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. І. — Мн.: БелЭн, 2004.

Катэгорыя:Бруснічныя
Эрні Крустэн

**Э́рні Кру́стэн** (; , Мурастэ, павет Хар’ю, Эстонія — ) — эстонскі пісьменнік. Заслужаны пісьменнік Эстоніі (1959). Народны пісьменнік Эстоніі (1972). Лаўрэат Літаратурнай прэміі Эстоніі (1970).

## Творчасць 
Дэбютаваў кнігай апавяданняў «Верас» (1927). Аўтар зборнікаў навел «Сто шэрых валаскоў» (1936), «Сляпое каханне» (1941), «Паваротныя пункты» (1946), «У пошуках вясны» (1960), «Занадта дрэнная ацэнка» (1967), «Акупацыя» (1972), гісторыка-рэвалюцыйных раманаў «Паляванне на мінулае» (1929), «Кніга аб Пексах» (1946), «Сэрцы маладых» (кнігі 1—2, 1954—56), «Нібы кропля ў моры» (1962) і інш. Пісаў вершы і мініяцюры (зборнікі «Юка», 1963; «Люстра на вуліцы», 1978), п'есы, кнігі для дзяцей. 

## Творы 
### Апавяданні 
* «Mineviku jahil» (1929)
* «Org Mägedi armastus» (1939)
* «Pekside raamat» (1946)
* «Nagu piisake meres» (1962)

### Зборнікі кароткай прозы 
* «Kanarbik» (1972)
* «Pime armastus» (1941)
* «Rahu nimel» (1951)
* «Piitsa matused» (1957)
* «Õnnetu armastus» (1957)
* «Kevadet otsimas» (1960)
* «Viis lugu» (1968)
* «Rõõmunäljane» (1973)
* «Vurriluu» (1980)
* «Hull pääsuke» (1981)
* «Metalliotsija» (1984)

### Паэзія 
* «Peegel tänaval» (1978)

### Аповесці 
* «Vana võrukael» (1966)
* «Väga halb hinne» (1967)
* «Okupatsioon» (1969)

## Пераклады 
На беларускую мову асобныя творы пераклалі Анатоль Кудравец і Хведар Жычка.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.488

Катэгорыя:Эстонскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Эстоніі
Катэгорыя:Заслужаныя пісьменнікі Эстоніі
Катэгорыя:Народныя пісьменнікі Эстоніі
Катэгорыя:Нарадзіліся 30 сакавіка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1900 годзе
Катэгорыя:Памерлі 16 чэрвеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1984 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хар’юмаа
Каці Сарк

thumb|«Каці Сарк»
**«Каці Сарк»** () — адзін з найбольш вядомых і адзіны захаваны на дадзены момант чайны кліпер. Быў пабудаваны ў 1869 годзе. У цяперашні час знаходзіцца ў сухім доку ў Грынвічы (Вялікабрытанія).

Судна сур’ёзна пацярпела падчас пажару 21 мая 2007 года. Паўторнае адкрыццё пасля рэстаўрацыі адбылося ў красавіку 2012 года.

## Спасылкі 
* Хатняя старонка «Каці Сарк» 
* Гісторыя «Каці Сарк»
* Від на Каці Сарк на сайце Google Maps

Катэгорыя:Грынвіч
Катэгорыя:Кліперы
Катэгорыя:Караблі-музеі
Аляксей Елісеевіч Кручоных

**Аляксей Елісеевіч Кручоных** (, Олеўск, Херсонская губерня — , ) — рускі паэт-футурыст. Увёў у рускую паэзію *заумь*, гэта значыць абстрактную, беспадстаўную мову, вычышчаную ад жыццёвага бруду, сцвярджаючы права паэта карыстацца «пасечанымі словамі, паўсловамі і іх мудрагелістымі хітрымі спалучэннямі».

Часам падпісваўся псеўданімам «Аляксандр Кручоных».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Паэты Расіі
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Катэгорыя:Рускі футурызм
Катэгорыя:Мастакі-супрэматысты
Катэгорыя:Члены таварыства «Супрэмус»
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мікалаеўскай вобласці
Аляксей Гаўрылавіч Антонаў

**Аляксей Гаўрылавіч Антонаў** (, в. Вымна,  — ) — Герой Сацыялістычнай Працы (1978). Заслужаны ўрач БССР (1968).

## Біяграфія 
У 1948 г. скончыў Мінскі медыцынскі інстытут. З 1948 г. загадчык Высачанскага ўрачэбнага ўчастка, з 1958 г. галоўны ўрач Высачанскай участковай бальніцы Лёзненскага раёна. З 1962 г. член КПСС. Званне «Героя Сацыялістычнай Працы» прысвоена за заслугі ў развіцці народнай аховы здароўя. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання (1980—1984 гг.). Узнагароджаны 2 ордэнамі Леніна, ордэнам Айчыннай вайны II ступені. Жыў у г. Высачаны (Лёзненскі раён, Віцебскай вобласці).

Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання
Катэгорыя:Члены КПСС
Паўль Крутцэн

{{Вучоны
| Імя                  = Паўль Джозеф Крутцэн
| Арыгінал імя       =  
| Фота                 = Paul Crutzen.jpg
| Шырыня               = 200px
| Подпіс              = 
| Месца нараджэння       = , Нідэрланды
| Месца смерці         = 
| Навуковая сфера        = хімія
| Месца працы         = 
| Альма-матэр          = Оксфардскі ўніверсітэт
| Навуковы кіраўнік = 
| Знакамітыя вучні   = 
| Вядомы як         = даследчык азонавага пласта атмасферы
| Узнагароды і прэміі     = { style="background:transparent"
 
}
 Нобелеўская прэмія па хіміі (1995)
| Сайт                 = 
}}
**Паўль Джозеф Крутцэн** (; , , Нідэрланды — 28 студзеня 2021) — выбітны галандскі хімік, спецыяліст у хіміі атмасферы, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1995) за даследаванні азонавых дзірак у атмасферы. Асноўны напрамак яго даследаванняў — гэта хімія стратасферы і трапасферы і яе роля ў біягеахімічных цыклах і фарміраванні клімату. У цяперашні час працуе ў аддзеле хіміі атмасферы ў Інстытуце Макса Планка па хіміі (Майнц, Германія).

Крутцэн стаў адным з найбольш вядомых вучоных, якія вывучаюць глабальнае пацяпленне і прыцягнуў увагу да гэтай з’явы. Ён таксама з’яўляецца аўтарам тэорыі ядзернай зімы, верагоднага стану клімату Зямлі ў выпадку глабальнай ядзернай вайны. Крутцэн з’яўляецца актыўным прыхільнікам геаінжынерыі — канцэпцыі актыўнага ўмяшання ў прыроду з мэтай змены ўласцівасцей клімату, запавольваць або прадухіляць згубныя яго змены. У прыватнасці, падтрымлівае ідэю масіраванага выкіду розных аэразольных часціц (перш за ўсё двухвокісу серы) у зямную стратасферу для адлюстравання сонечнага выпраменьвання.

У 2000 годзе Крутцэн разам з Штормерам прапанавалі тэрмін «антрапацэн» для апісання сучаснай геалагічнай эпохі.

## Літаратура 
* Крутцэн Паўль // БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.489

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія Паўля Крутцэна на сайце Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Вучоныя Нідэрландаў
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Крывавая помста

**Крывавая помста** (таксама **вендэта**, ад  — помста) — звычай, характэрны для рода-племяннога ладу, згодна з якім асоба, якая ўчыніла забойства, альбо хтосьці з членаў яе сям'і (роду, племя, клана, групоўкі) абавязкова падлягае смерці ў парадку адплаты. Крывавую помсту ажыццяўляе, адпаведна, хто-небудзь з членаў сям'і, роду, племені, клана, групоўкі, да якой належаў забіты. У шэрагу выпадкаў, крывавая помста замянялася выкупам ці пераходам на пацярпелы бок чалавека, які здзейсніў забойства, для замяшчэння забітага. Тут чалавек разумеецца часткай радавога («крэўнага») аб'яднання, а паняцце асабістага гонару аб'ядноўваецца з разуменнем гонару за ўсё радавое аб'яднанне.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя права
Катэгорыя:Звычаі
Катэгорыя:Забойства
Хуана Інес дэ ла Крус

**Хуана Інес дэ Асбахэ і Рамірэс дэ Сантыльяна** (), больш вядомая як **Сястра Хуана Інес дэ ла Крус** (ісп.: Sor Juana Inés de la Cruz, 12 лістапада 1651, Сан-Мігель дэ Непантла, Мексіка — 17 красавіка 1695, манастыр Святога Іераніма) — мексіканская паэтэса, манашка-іеранімітка.

## Біяграфія 
Хуана Інес дэ Асбахэ-і-Рамірэс нарадзілася 12 лістапада 1651 г. непадалёк ад Мехіка, у вёсцы Сан-Мігель-дэ-Непантла. Яе бацькі, як мяркуюць, не былі павянчанымі, і таму Хуана і дзве яе старэйшыя сястры запісаныя ў парафіяльных кнігах як «дзеці Царквы», гэта значыць байструкі.

Да 6 гадоў яна навучылася пісаць, шыць і вышываць, што ў тыя часы складала поўную адукацыю жанчыны. Да васьмі гадоў Хуана прачытала ўсю бібліятэку дзеда, уключаючы працы па філасофіі, тэалогіі і медыцыне.

У 9 гадоў яна расталася з сям’ёй: маці адправіла яе ў Мехіка да дзядзькі і цёткі, багатых сваякоў, якія былі блізкія да палацу віцэ-караля. Па шчаслівай выпадковасці яны разглядзелі ў дзяўчынцы здольнасці, даўшы Хуане магчымасць вучыцца. Новы курс самаадукацыі уключаў літаратуру, натуральныя навукі, матэматыку, філасофію, тэалогію і замежныя мовы. Да ўсяго гэтага Хуана вырасла прыгажуняй: светла-карыя шырока пастаўленыя вочы, высокі лоб, прамы нос, зграбныя рукі, абаяльная ўсмешка, жывы і прыязны характар - усё гэта не магло не прыцягваць да яе людзей.

У 1664 Хуана была прадстаўлена пры новым двары і ў самы кароткі час заваявала такую любоў высокай пары, што віцэ-каралева зрабіла яе сваёй першай фрэйлінай. Гэтую пасаду яна займала каля 5 гадоў. Тады ж яна ўславілася напісаннем вершаў на іспанскай, мове ацтэкаў, а таксама на латыні. Пісала яна і для спектакляў, і для начных канцэртаў, і для царкоўных святаў, і для пахаванняў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі Мексікі
Катэгорыя:Паэты Мексікі
Катэгорыя:Драматургі Мексікі
Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Іераніміты
Катэгорыя:Пісьменнікі-святары
Бярноўка

**Бярно́ўка** — рака ў Беларусі, у Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці, правы прыток ракі Чарнаўка (басейн Обалі).

Бярэ пачатак у паўднёвай частцы возера Бярнова, працякае праз возера Клюшава. Даўжыня ракі каля 10 км, плошча вадазбору 97 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,8 м/км. Рэчышча часткова каналізаванае.

На рацэ вёскі Янова, Селішча.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Витебской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Басейн Обалі
Катэгорыя:Рэкі Гарадоцкага раёна
Крывасоскі

**Крывасоскі** (*Hippoboscidae Samouelle*, 1819) — сямейства двукрылых насякомых. Распаўсюджаныя паўсюль (у Беларусі 6 відаў). Спецыялізаваныя крывасмактальныя паразіты цеплакроўных. Каля 200 відаў.

## Біялогія 
У палаваспелай фазе паразітуюць на птушках і млекакормячых. Самкі «жывародзячыя»: нараджаюць некалькі дарослых для акуклівання лічынак.  паразітуе на стрыжы. У родзе  на конях і мулах паразітуе , на карове — , на вярблюдах — , на сабаках — . Паразіты свойскіх жывёл моцна шкодзяць ім.

## Апісанне 
Маюць плоскае і шырокае цела (6-8 мм) з вельмі чэпкімі нагамі, прыстасаванымі да руху ў поўсці жывёл і пёрах птушак. Лётаюць дрэнна, многія не маюць крыл.

## Спасылкі 
* Dick, C. W. «Checklist of World Hippoboscidae (Diptera: Hippoboscoidea)» (PDF). 
* ipm.ncsu.edu
* ifas.ufl.edu


Катэгорыя:Сямействы насякомых
Крыварожскі жалезарудны басейн

**Крыварожскі жалезарудны** басейн (Крыўбас) размешчаны ў 80-100 км на захад ад ракі Дняпро, у сістэме ракі Інгулец і яе левых прытокаў - рэк Саксагань, Жоўтая і Зялёная. Радовішчы басейна выцягнутыя ў выглядзе вузкай паласы ў паўночным і паўночна-ўсходнім напрамку працягласцю больш за 100 км і шырынёю 1-2 км да 6 км (у раёне г. Крывы Рог). Паўночным працягам басейна з'яўляецца Крамянчугская магнітная анамалія. Плошча каля 300 км².

Размешчаны на тэрыторыі Днепрапятроўскай, Палтаўскай, Кіраваградскай, Запарожскай абласцей Украіны, аб'ядноўваецца ў буйную жалезарудную правінцыю, т. зв. Вялікі Крывы Рог. Запасы каля 20 млрд тон.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Крывы Рог
Катэгорыя:Радовішчы жалезных руд
Катэгорыя:Радовішчы Украіны
Катэгорыя:Днепрапятроўская вобласць
Катэгорыя:Кіраваградская вобласць
Катэгорыя:Запарожская вобласць
Катэгорыя:Палтаўская вобласць
Крывасмок (род раслін)

250px|thumb| на паштовай марцы Беларусі
**Крывасмо́к** (*Sanguisórba*) — род шматгадовых травяністых карэнішчавых раслін сямейства . Арэал роду ахоплівае амаль усе рэгіёны Паўночнага паўшар’я з умераным кліматам.

## Назва 
Лацінская назва роду паходзіць ад лац. *sanguis* — кроў і *sorbeo* — смактаць, паглынаць; беларуская назва — калька з латыні.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя травяністыя расліны, зрэдку кусты і паўкусты. Сцёблы прамастойныя. Лісце чаргаванае, перыстае, на чаранках. Кветкі дробныя, сабраныя ў галоўчатыя ці коласападобныя суквецці. Плод — арэшак.

## Віды 
Колькасць відаў — каля дваццаці (9). Некаторыя з іх:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Гаспадарчае значэнне 
Лекавыя і дэкаратыўныя расліны.
Крывасмок — кармавая расліна вусеняў  і інш.

## Літаратура 
*  — С. 493.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* *Крывасмок* на сайце USDA NRCS 
*  

Катэгорыя:Ружавыя
Галіна Пятроўна Крываблоцкая

**Галіна Пятроўна Крываблоцкая** (, в. Янкі, Докшыцкі раён, Віцебская вобласць) — беларускі мастак.

## Біяграфія 
Скончыла Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут (1976). Вучылася ў П. Масленікава, А. Бараноўскага, М. Раманюка. 3 1976 г. працавала на Барысаўскім камбінаце прыкладнога мастацтва, з 1993 г. выкладчык Беларускага каледжа мастацтваў. Працуе ў галіне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Удзельніца мастацкіх выставак з 1976 г. Член Беларускага саюза мастакоў (1985).

Творы Г. П. Крываблоцкай знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, Літаратурным музеі Я. Купалы (Мінск), Музеі беларускай культуры ў г. Гайнаўка (Польшча), Палацы культуры г. Бярдзічаў (Украіна), у прыватных зборах у ЗША, Індыі, Германіі і інш.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.492
* Крываблоцкая Галіна Пятроўна // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Докшыцкага раёна / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2004. — С. 625—626.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі СССР
Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя
Крываўнік

**Крываўнік** (*Achilléa*) — буйны род раслін сямейства астравых, або складанакветных (*Asteraceae*), уключае каля 100 відаў. Большая частка відаў — з Еўразіі, некалькі відаў паходзяць з Паўночнай Амерыкі.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя травяністыя прамастойныя расліны з паўзучым карэнішчам вышынёй 20—125 см. Лісце перыстарассечанае або суцэльнае. Кветкі ў дробных кошыках, сабраныя ў шчыткападобныя суквецці. Плод — сямянка.

## Арэал 
Пашыраны ва ўмераным поясе Паўночнага паўшар'я. На Беларусі 7 дзікарослых відаў.

## Некаторыя віды 
Род Крываўнік уключае каля 150 відаў. Некаторыя з іх:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Значэнне і выкарыстанне 
Лекавыя, меданосныя і дэкаратыўныя расліны. Некаторыя віды ядавітыя.

## Літаратура 
* Крываўнік // 
*  — С. 84—85.

## Спасылкі 
* 
* Achillea // The Plant List
Крушына

**Крушына** (*Frangula*) — род кветкавых раслін сямейства крушынавых.

## Батанічнае апісанне 
Лістападныя, зрэдку вечназялёныя дрэвы і кусты. Лісце чаргаванае, простае. Кветкі дробныя, двухполыя ў пазушных паўпарасоніках або пучках. Плод касцянкападобны, сакаўны. Характэрна наяўнасць на адной галінцы кветак, завязі і спелых пладоў.

## Арэал 
Каля 50 відаў. Пашыраны ва ўмераным поясе Еўразіі, Паўночнай Амерыкі і Паўночнай Афрыкі. На Беларусі 1 дзікарослы від — ; 4 інтрадукаваныя: , , , .

### Віды 
Паводле базы даных *The Plant List* (2013), род уключае 34 віда.

## Значэнне і выкарыстанне 
Дэкаратыўныя, лекавыя, меданосныя і фарбавальныя расліны. Драўніна ідзе на такарныя вырабы.

## Літаратура 
* Крушына // 

Катэгорыя:Крушынавыя
Крывяная мука

**Крывяная мука́** — угнаенне і корм для жывёл.

Крывяную муку атрымліваюць з адходаў мясной вытворчасці. Звычайна ўяўляе сабой высушаную кроў кароў, свіней, курэй.

## Угнаенне 
Шырока выкарыстоўваецца ў якасці азотнага ўгнаення.

## Корм 
З'яўляецца бялкова-вітамінавым дадаткам да корму свіней, птушкі, пушнога звера, рыб.

Змяшчае вялікую колькасць бялку (каля 80 %), жалеза (900 мг/кг); з'яўляецца крыніцай амінакіслот трэаніну (0.05% у свабоднай форме), гістыдына (5%), лізіна, метыяніна.

У многіх краінах памяншаецца выкарыстанне крывяной мукі ў кармавых мэтах у сувязі з небяспекай перадачы з крывёй каровінага шаленства.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Корм
Катэгорыя:Сельская гаспадарка
Катэгорыя:Арганічныя ўгнаенні
Крывянка

**Крывянка**, таксама **крывяная каўбаса** (чорны пудынг) — від каўбасы, галоўным інгрэдыентам якой з’яўляецца бычыная, цялячая і/або свіная кроў, вычышчаная ад фібрына (кавалачкаў згуслай крыві). Для ачышчэння крыві узбіваюць мяцёлкай; вычышчаная кроў можа доўга захоўвацца, а перад ужываннем яе працаджваюць праз дробнае сіта.

Фарш для такой каўбасы складаецца са свінога мяса, скурак, або абрэзкаў ад іншых каўбас, прыправы; ў шэрагу выпадкаў таксама дадаецца бычыны, цялячы або свіны язык. На стол крывяная каўбаса можа падавацца як гарачай, так і халоднай. Беларусы дадаюць таксама адвараныя або сырыя крупы (грэцкія, ячныя, рысавыя), таксама скваркі. Крупы часам замяняюць мукой.

Згодна з камедыёграфам Менандрам, лепшым поварам у Афінах славіўся нейкі кухар Афтэней, які і вынайшаў крывяную каўбасу.

## Гл. таксама 
* Мустамакара

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.500

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каўбасы
Катэгорыя:Латышская кухня
Катэгорыя:Стравы з крыві
Катэгорыя:Беларуская кухня
Крывяны ціск

**Крывяны ціск**  — ціск, які кроў аказвае на сценкі крывяносных сасудаў, або, па-іншаму кажучы, перавышэнне ціску вадкасці ў крывяноснай сістэме над атмасферным, адна з істотных прыкмет жыцця. Найбольш часта пад гэтым паняццем маюць на ўвазе артэрыяльны ціск. Акрамя яго, вылучаюць наступныя віды крывянага ціску: унутрысардэчны, капілярны, вянозны. Пры кожным удары сэрца крывяны ціск вагаецца паміж найбольшым (сісталічным) і найменшым (дыясталічным).

## Гл. таксама 
* Вымярэнне ціску
* Гіпатанія
* Гіпертанія

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.500

Катэгорыя:Сардэчна-сасудзістая сістэма
Катэгорыя:Ціск
Бярнова

**Бярно́ва** — возера ў Беларусі ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Обаль. Знаходзіцца за 22 км на паўночны захад ад горада Гарадок каля вёсак Загуззе і Зазер'е.

Плошча паверхні возера 2,8 км², даўжыня 3,5 км, найбольшая шырыня 1,62 км. Найбольшая глыбіня дасягае 10,9 м, сярэдняя глыбіня 6,4 м.Катлавіна Бярнова лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны вышынёй 12—25, на поўначы — 5—10 метраў. Берагавая лінія слабазвілістая, утварае некалькі мысоў і заліваў. Берагі возера нізкія, пясчаныя, у паўднёвай частцы забалочаныя. Дно карытападобнай формы. Мелкаводдзе з глыбінямі да 2 метраў займае каля 12 % плошчы возера. Дно да глыбіні ў 2 м пясчанае, глыбей пакрыта апясчаненым і гліністым глеем. На возеры 4 астравы агульнай плошчай каля 0,1 га.Возера Бярнова эўтрофнае, праточнае. Упадаюць ручаі і рака Віраўлянка, выцякае рака Бярноўка (прыток ракі Чарнаўкі). Надводная расліннасць займае паласу да 40, падводная — 25—150 метраў уздоўж берага.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, лешч, плотка, лінь і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Бярнова 

Катэгорыя:Басейн Обалі
Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна
Крыжова-купальны храм

[thumb|[Царква Святой Ірыны, Стамбул|Царква Св. Ірыны ў Канстанцінопалі. 532 год, перабудова пасля 740 года.]]
**Крыжова-купальны храм** — архітэктурны тып хрысціянскага храма. 

Сфармаваўся ў Візантыі і ў краінах хрысціянскага усходу ў V—VIII стст. Стаў пануючым ў архітэктуры Візантыі з IX стагоддзя і быў прыняты хрысціянскімі краінамі праваслаўнага вызнання ў якасці асноўнай формы храма.

У класічным варыянце мае 4 злучаныя аркамі вертыкальныя апоры, на якія з дапамогай ветразяў апіраецца барабан, перакрыты купалам. Прасторавыя ячэйкі паміж апорамі і сценамі размешчаны па ўзаемна перпендыкулярных восях, перакрываюцца паўцыркульнымі і кры-жападобнымі скляпеннямі. Вуглавыя ячэйкі перакрываюцца больш нізкімі скляпеннямі ці купаламі. Гэта ўстойлівая сістэма ўзаемазвязаных прасторавых ячэек абумоўлівае стройную кампазіцыю храма. Галоўную ролю ў ёй адыгрывае цэнтральны купал, высока падняты на барабане. Ярусам ніжэй размяшчаюцца скляпеністыя рукавы крыжа, яшчэ ніжэй — вутлавыя памяшканні. Архітэктурнае аблічча стварае пластычная выразнасць масіўных сцен і апор. У кампазіцыю інтэр'ера з вялікімі паверхнямі сцен і скляпенняў арганічна ўваходзіла храмавая размалёўка.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя архітэктуры
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні
Катэгорыя:Тыпы храмаў
Катэгорыя:Храмавая архітэктура
Катэгорыя:Крыж у хрысціянстве
Нануманга

**Востраў Нануманга** (на мове тувалу *Nanumanga*) — востраў у складзе астравоў Тувалу на поўдні Ціхага акіяна. Належыць да дзяржавы Тувалу. Агульная плошча — 3 км². Насельніцтва — 491 чал. (2017 г.).

## Гісторыя 
Еўрапейскімі першаадкрывальнікамі вострава Нануманга відавочна былі іспанцы (кан. XVIII ст.). Але афіцыйна адкрыццё было зафіксавана французскай урадавай экспедыцыяй толькі 9 мая 1824 г. Мясцовыя тубыльцы лічылі сябе нашчадкамі танганцаў, якія засялілі востраў у сяр. II тыс. н. э.

У 1986 г. два навазеландскія вадалазы даследавалі падводную пячору на глыбіні каля 40 м і знайшлі там сляды вогнішча — прыкмету таго, што пячора некалі была населена. Пазней высновы вадалазаў былі пацверджаны прафесійнымі археолагамі. Цікава, што на думку спецыялістаў пячора была затоплена акіянам пасля заканчэння ледавіковага перыяду не пазней за 6 — 4 тыс. да н. э. Аднак па ранейшаму меркаванню вучоных першыя людзі з’явіліся ў Палінезіі паміж 1400 і 900 гг. да н. э. Такім чынам, размова можа ісці пра невядомых старажытных насельнікаў.

## Прырода 
Востраў мае каралавае паходжанне і фактычна з’яўляецца закрытым атолам. Старажытная лагуна зараз падзяляецца на тры вадаёмы. У цэнтры найбуйнейшага вадаёма Ваіатоа месцяцца 4 малыя выспы. Частка ўзбярэжжа пакрыта манграмі. Сталых вадацёкаў няма.

Клімат трапічны пасатны. Нануманга знаходзіцца ў зоне ўздзеяння трапічных цыклонаў.

## Інфраструктура 
Насельніцтва (589 чал. у 2002 г.) жыве ў дзвюх вёсках Тонга і Такелау. Адміністрацыйным цэнтрам лічыцца Тонга. Галоўны занятак насельніцтва — вырошчванне какосавай пальмы. Працуе 1 пачатковая школа Латахоні. З-за рыфаў, якія атачаюць востраў, прамысловы лоў рыбы і падыход марскога транспарту да берага ўскладнены.

## Спасылкі 
* Пячоры Нанумангі 
* UN SYSTEM-WIDE EARTHWATCH пра астравы Тувалу 
* Louis Becke, The Rangers Of The Tia Kau 

Катэгорыя:Астравы Тувалу
Катэгорыя:Астравы Аўстраліі і Акіяніі
Катэгорыя:Атолы
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Тувалу
Фёдар Кузьміч Анташкевіч

**Фёдар Кузьміч Анташкевіч** (, в. Казігорка, Талачынскі раён — ) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза (1945). Камандзір гарматы 296-га гвардзейскага лёгкага артылерыйскага палка 25-га танкавага корпуса 3-й гвардзейскай арміі 1-га Украінскага фронту. Гвардыі старэйшы сяржант.

## Біяграфія 
Фёдар Кузьміч Анташкевіч нарадзіўся ў 1922 годзе ў вёсцы Казігорка Аршанскага павета Магілёўскай губерні Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь (цяпер Талачынскага раёна Віцебскай вобласці Рэспублікі Беларусь) у сялянскай сям'і Кузьмы Кандрацьевіча і Фёклы Сямёнаўны Анташкевіч. Беларус. Сябра ВКП(б) з 1942 года. Адукацыя 10 класаў.

У 1939 годзе пасля смерці жонкі Кузьма Кандрацьевіч з трыма сынамі — Фёдарам, Сямёнам і Анатолем — пераехаў у вёску Кіслае Омскай вобласці (цяпер Ішымскага раёна Цюменскай вобласці. Тут сям'я купіла дом, абзавялася асабістай гаспадаркай. Адсюль у кастрычніку 1941 года Ішымскім РВК Ф. К. Анташкевіч быў прызваны ў Чырвоную Армію.

Ваяваў пад Масквой, на Курскай дузе, вызваляў Украіну. Асабліва вызначыўся ў баях ля горада Губен на тэрыторыі Германіі 1-4 сакавіка 1945 года. Згодна са скупым армейскім данясення 1 сакавіка 1945 г на подступах да горада Губен нямецкія падраздзяленні колькасцю больш за 500 чалавек пры падтрымцы самаходных гармат і артылерыі контратакавалі пазіцыі, на якіх размяшчалася батарэя 296-га гвардзейскага лёгкага артылерыйскага палка. Калі ў ходзе бою праціўнік блізка наблізіўся да батарэі, Ф. К. Анташкевіч падняў свой разлік і ў рукапашнай сутычцы адкінуў варожых салдат. На наступны дзень немцы яшчэ сем разоў атакавалі пазіцыі батарэі і двойчы разлік Ф. К. Анташкевіча ўступаў у няроўную рукапашную схватку з ворагамі. На досвітку 4 сакавіка немцы пайшлі ў чарговую атаку. Батарэя адстаяла займаныя пазіцыі, але ў гэтым баі старэйшы сяржант Ф. А. Анташкевіч загінуў у выніку прамога траплення ў прыладу варожага снарада.

10 красавіка 1945 года указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР старэйшаму сяржанту Фёдару Кузьмічу Анташкевічу было прысвоена званне Героя Савецкага саюза пасмяротна. Пахаваны Ф. К. Анташкевіч на мемарыяльным могілках горада Губен (Зямля Брандэнбург Германія).

## Узнагароды 
* Медаль Залатая Зорка
* Ордэн Леніна
* Ордэн Чырвонай Зоркі
* Медаль За адвагу
* Медаль За баявыя заслугі

## Памяць 
* Памятны знак у вёсцы Казігорка Талачынскага раёна Віцебскай вобласці Рэспублікі Беларусь
* Мемарыяльная дошка на будынку Абалецкай сярэдняй школы ў вёсцы Абольцы Талачынскага раёна Віцебскай вобласці Рэспублікі Беларусь
* Помнік Ф. К. Анташкевічу ў сяле Наватраўнае Ішымскага раёна Цюменскай вобласці Расійскай Федэрацыі
* Імя Героя Савецкага Саюза Ф. К. Анташкевіча носіць МАУ «Наватравінская сярэдняя агульнаадукацыйная школа» і адна з вуліц вёскі Наватраўнае Ішымскага раёна Цюменскай вобласці

## Літаратура 
* Герои земли Тюменской. 2-е изд., доп. Свердловск. 1975
* Навечно в сердце народном. 3-е изд. доп. и испр. Минск. 1984

## Спасылкі 
*  № в базе данных 150001121

Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны
Сямён Майсеевіч Крывашэін

{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя     = Сямён Майсеевіч Крывашэін
|арыгінал імя = 
|дата нараджэння  = 28.11.1899
|дата смерці    = 16.09.1978
|месца нараджэння = 
|месца смерці = 
|партрэт = 
|подпіс = камбрыг С. М. Крывашэін 
|мянушка = палкоўнік Меле
|прыналежнасць = 
|гады службы = 1918—1953
|званне =  танкавых войскаў
|род войскаў = бранетанкавыя войскі
|камандаваў = 25-ы механізаваны корпус, 2-гі механізаваны корпус,  1-ы механізаваны корпус
|частка =
|бітвы = Грамадзянская вайна ў Расіі,Грамадзянская вайна ў Іспаніі,Польскі паход РЧСА, 1939,Савецка-фінская вайна, 1939-1940,Вялікая Айчынная вайна
* Курская бітва
* Берлінская аперацыя
* шматлікія іншыя
|узнагароды =
{ style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"

-

-
  
-

-

}
узнагароды замежных дзяржаў
|сувязі =
|у адстаўцы = аўтар мемуар
}}
**Сямён Майсеевіч Крывашэін** (; , Варонеж — ) — удзельнік вызвалення Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну. Генерал-лейтэнант танкавых войскаў (1943), Герой Савецкага Саюза (1945). Удзельнічаў у вызваленні Глуска, таксама ўдзельнік германа-савецкага ваеннага параду ў Брэст-Літоўску.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Варонежы. У Чырвонай Арміі з 1919 года.
Скончыў Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ (1931), Вышэйшыя акадэмічныя курсы пры Ваеннай акадэміі Генштаба (1952). Удзельнік Грамадзянскай вайны, Грамадзянскай вайны ў Іспаніі (1936—1937), баёў каля возера Хасан (1938), вызвалення Заходняй Беларусі (1939), савецка-фінляндскай вайны (1939—1940). З 1941 года на Цэнтральным, Калінінскім, 1-м Украінскім, 1-м Беларускім франтах, камандзір 1-га Краснаградскага механізаванага корпуса. Удзельнік Курскай бітвы, Вісла-Одэрскай, Берлінскай аперацый. Часці корпуса пад яго камандаваннем вызначыліся пры фарсіраванні ракі Шчара, вызваленні Слоніма, Брэста, Варшавы, у бітве за Берлін. Да 1953 года ў Савецкай Арміі.

## Узнагароды і званні 
Ганаровы грамадзянін Глуска з 1969 года і ганаровы грамадзянін горада Брэста з 1974 года.

## Памяць 
Імем С. М. Крывашэіна названы вуліцы ў Брэсце і Пружанах.

## Творчасць 
Аўтар кніг «Сквозь бури» (1959), «Чонгарцы» (1975).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Механізаваныя карпусы РЧСА

Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Брэста
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Савецкія ваенныя спецыялісты ў Іспаніі
Катэгорыя:Удзельнікі баёў на возеры Хасан
Катэгорыя:Удзельнікі польскага паходу РСЧА
Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ
Катэгорыя:Мемуарысты СССР
Катэгорыя:Пахаваныя на Кунцаўскіх могілках
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Глуска
Эканамічны крызіс

**Эканамічны крызіс** ( — *паваротны пункт*) — сур'ёзныя парушэнні ў звычайнай эканамічнай дзейнасці. Адной з формаў праявы крызісу з'яўляецца сістэматычнае, масавае назапашванне даўгоў і немагчымасць іх пагашэння ў разумныя тэрміны. Прычыну эканамічных крызісаў часта бачаць у парушэнні раўнавагі паміж попытам і прапановай на тавары і паслугі.

Асноўныя віды - крызіс недавытворчасці (дэфіцыт) і крызіс перавытворчасці.

Крызіс недавытворчасці, як правіла, выклікаецца пазаэканамічнымі прычынамі і звязаны з парушэннем нармальнага ходу (эканамічнага) ўзнаўлення пад уплывам стыхійных бедстваў ці палітычных дзеянняў (розных забаронаў, войнаў і г. д.)

Крызіс перавытворчасці характарызуецца наяўнасцю вялікай колькасці тавараў, якія перавышаюць попыт спажыўцоў. Звычайна ўзнікае з-за невыяўленага сукупнага попыту і немагчымасці ва ўмовах свабоднага рынку планавання сукупнай вытворчасці. У выніку для пэўнага вытворцы звычайна невядома, чаго і колькі трэба рынку. Першыя буйныя крызісы падобнага роду выявіліся ў Англіі ў XVII стагоддзі.

З развіццём рыначнай індустрыяльнай эканомікі крызісы перавытворчасці набылі цыклічны характар і на сёння складаюць адну з фаз эканамічнага цыклу.

## Гл. таксама 
* Рэцэсія
* Біфляцыя
* Эканамічны крызіс, 1900—1903
* Вялікая дэпрэсія (1929–1939)

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.505

*
Фінансавы крызіс

**Фінансавы крызіс** — рэзкае памяншэнне кошту якіх-небудзь фінансавых інструментаў. На працягу XIX і XX стагоддзяў большасць фінансавых крызісаў асацыявалася з банкаўскімі крызісамі. Найбольш вядомым крызісам гэтага роду быў пачатак Вялікай дэпрэсіі. Тэрмін таксама часта ўжываецца ў дачыненні да сітуацыі на фондавых рынках, калі лопаюцца так званыя "эканамічныя бурбалкі".

«Фінансавы крызіс» у бытавым разуменні - адсутнасць грошай, цяжкасці з наяўнымі.

## Фінансавыя крызісы Беларусі 
* Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі

## Гл. таксама 
* Эканамічны крызіс
* Фінансавы крызіс 2007—2008 гадоў
* Сусветны эканамічны крызіс (2008—2013)

Катэгорыя:Эканамічныя крызісы
Крыміналістыка

**Крыміналі́стыка** (ад  — злачынны, які адносіцца да злачынства) — прыкладная юрыдычная навука, якая даследуе заканамернасці падрыхтоўкі, здзяйснення і раскрыцця злачынства, узнікнення і існавання яго слядоў, збірання, даследавання, ацэнкі і выкарыстання доказаў, таксама распрацоўвае сістэму заснаваных на спазнанні гэтых заканамернасцяў спецыяльных прыёмаў, метадаў і сродкаў, што выкарыстоўваюць у ходзе папярэдняга следства для папярэджання, раскрыцця і расследавання злачынстваў, а таксама пры разглядзе крымінальных спраў у судах.

## Гл. таксама 
* Трасалогія

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* * Хлус А. М.* Криминалистика. Курс интенсивной подготовки, 2-е издание, переработанное и дополненное. — Мн.: «Тетрасистемс», 2008. — 255 с.
* Криминалистика // Большой юридический словарь / Автор и сост. Борисов А. Б. — М.: Книжный мир, 2010. — С. 323. — 848 с. — (Библиотека профессиональных словарей) — ISBN 978-5-8041-0462-8.
*
Рэвалюцыя

**Рэвалюцыя** (ад познелат. Revolutio — паварот, пераварот, ператварэнне, зварот) — радыкальнае, карэннае, глыбокае, якаснае змяненне, скачок у развіцці грамадства, прыроды, або пазнання, спалучанае з адкрытым разрывам з папярэднім станам. Рэвалюцыю як якасны скачок у развіцці, як больш хуткія і істотныя змены, адрозніваюць ад эвалюцыі (дзе развіццё адбываецца больш павольна) і ад рэформы (у ходзе якой вырабляецца змена якой-небудзь часткі сістэмы без закранання існуючых асноў).

Адрозніваюць рэвалюцыі ў прыродзе (геалагічная), у развіцці грамадства (у тым ліку эканамічным - неалітычная рэвалюцыя, прамысловая рэвалюцыя, культурная рэвалюцыя, «зялёная рэвалюцыя», дэмаграфічная рэвалюцыя, і палітычная - сацыяльная рэвалюцыя, палітычная рэвалюцыя), у навуцы («навуковая рэвалюцыя» (тэрмін уведзены ў зварот Томасам С. Кунам) - фізіцы, біялогіі, медыцыне, філасофіі, касмалогіі і тэхніцы. Таксама выкарыстоўваецца тэрмін «навукова-тэхнічная рэвалюцыя». У прынцыпе, рэвалюцыя (як і эвалюцыя) можа адбыцца ў любой сферы.

## Літаратура 
* *Ollman B.* Social and Sexual Revolution. Essayes on Marx and Reich. Boston: South End Press, 1979. — ISBN 0-89608-080-3
* *Brinton C. C.* The Anatomy of Revolution. N.Y., 1957.
* *Frankl G.* The Failure of the Sexual Revolution. L.: Open Gate Press, 2003. — ISBN 1-871871-61-1
* *Marquez P.* Reforma o revolución. Caracas: La muralla, 1968.
* *Urbano Rodrigues M.* Da resistência à revolução. Lisboa: Edições «Avante!», 1975.
* *Kenney P.* A Carnival of Revolution. Central Europe 1989. Princeton and Oxford: Princeton University Press, 2003. ISBN 0-691-11627-X

*
Крымінальнае права

**Крымінальнае права** — галіна права, якая рэгулюе грамадскія адносіны, звязаныя са здзяйсненнем злачынных дзеянняў, прызначэннем пакарання і прымяненнем iншых мераў крымінальна-прававога характару, якая ўстанаўлівае асновы прыцягнення да крымінальнай адказнасці, альбо вызвалення ад крымінальнай адказнасці і пакарання. Акрамя таго, пад крымінальным правам можа разумецца профіль прававой навукі, які вывучае дадзеную прававую галіну, а таксама вучэбную дысцыпліну, у рамках якой вывучаюцца як прававыя нормы, так і агульнатэарэтычныя палажэнні.

## Гл.таксама 
* Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8. — Мн., 1999. — С. 512.
* Уголовный кодекс Республики Беларусь — Мн.: "Амалфея", 2009. — 350 с.
Лазня

right|thumb|Барыс Кустодзіеў. Руская Венера.
**Лазня** — спецыяльнае памяшканне з печчу, дзе мыюцца і парацца.

## Традыцыйнае дойлідства 
Курныя рубленыя лазні былі нізкія і мелі невялікія памеры. Будавалася звычайна без падмурка, першы вянок мог класціся на зямлю, або на камяні па вуглах. Знізу зруб абсыпалі зямлёй. Столь рабілі з дошак або абчэсаных жэрдак і засыпалі зверху лісцем або кастрыцай, а вышэй пяском ці глінай. Падлога рабілася драўляная. Печ стаяла ля ўвахода і тапілася па-чорнаму, а ўздоўж сцен стаялі нізкія лавы. Лазні маглі мець таксама прылазнік (прадбаннік, або прымыльнік), які не меў столі або падлогі, некалькі лавак.
]]
Драўляныя лазні болей распаўсюджаныя ў басейнах Дзвіны і верхнім цячэнні Дняпра і Сожа.

Файл:0-pohod-v-banu.jpg|Чарга ў лазню ў дарэвалюцыйны час
Файл:0-sanduny.jpg|Будынак Сандуноўскіх лазняў
Файл:0-tsarskie-bani.jpg|Банная ўстанова жаночага інстытута 1911 года
Файл:0-seleznevskie-bani.jpg|Будынак Селязнёўскіх лазняў

## Рымскія лазні 
thumb|Рымская лазня

У рымскай лазні (тэрме) было некалькі пакояў:
спачатку чалавек трапляў у прадбанны пакой, які зваўся «ападэрыум», гэты пакой служыў для распранання. Далей чалавек адпраўляўся ў наступны «цёплы пакой», які рымляне звалі «тэпіарыум», пасля якой ішлі гарачы пакой і парыльня, тэмпература ў якім дасягала 85&nbsp;°C — «калідрыум» і «лаконіум». Пасля парыльні ішоў астуджальна-араматычны пакой «лаварыум». У рымскай лазні была бібліятэка, спартыўныя пляцоўкі, масажныя кабінеты.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Гісторыя рускай лазні


Катэгорыя:Драўляная архітэктура
Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідства
Катэгорыя:Гігіена
Экалагічны крызіс

**Экалагічны крызіс** — асаблівы тып экалагічнай сітуацыі, калі асяроддзе пасялення аднаго з відаў або папуляцыі змяняецца так, што ставіць пад сумнеў яго далейшае выжыванне. Асноўныя прычыны крызісу:

Абіятычныя: якасць навакольнага асяроддзя дэградуе ў параўнанні з патрэбамі віду пасля змены абіятычных экалагічных фактараў (напрыклад, павелічэнне тэмпературы або памяншэнне колькасці дажджоў).

Біятычныя: навакольнае асяроддзе робіцца складанай для выжывання віду (або папуляцыі) з-за павялічанага ціску з боку драпежнікаў або з-за перанасялення.

Крызіс можа быць:

* глабальны;
* лакальны.

Змагацца з глабальным экалагічным крызісам значна цяжэй, чым з лакальным. Рашэнне гэтай праблемы можна дасягнуць толькі мінімізацыяй забруджванняў, вырабленых чалавецтвам да ўзроўню, з якім экасістэмы будуць у стане справіцца самастойна. У цяперашні час глабальны экалагічны крызіс уключае чатыры асноўных кампаненты: кіслотныя дажджы, парніковы эфект, забруджванне планеты суперэкатаксікантамі і так званыя азонавыя дзіркі.

## Гл. таксама 
* Глабальнае пацяпленне
* Перанасяленне
* Экалагічная катастрофа

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.505

## Спасылкі 
*  Canada (#49495) 
*  «Global Warming Said Devastating Aquatic Ecosystems» by Brad Bohlander 
*  «The Ecological Crisis as Part of the Present Multidimensional Crisis and Inclusive Democracy» by Takis Fotopoulos, (International Journal of Inclusive Democracy, vol 3, no 3, June 2007)
*  «Myths on the Ecological Crisis» by Takis Fotopoulos
*  «Polar Bears Send an 'SOS'» by WWF

Катэгорыя:Экалогія
Катэгорыя:Эвалюцыя біясферы