Пётр Скарга

**Пётр Скарга**, сапр.: **Пётр Павенскі** (2 лютага , Груец у Мазовіі, Польшча — , Кракаў) — царкоўны і палітычны дзеяч Рэчы Паспалітай, пачынальнік польскай аратарскай прозы.

З 1552 па 1555 вывучаў філасофію ў Кракаўскім універсітэце. Узначальваў парафіяльную школу пры касцёле Св. Яна ў Варшаве (1555–1557), а потым быў хатнім настаўнікам дзяцей кракаўскага кашталяна Анджэя Тэнчынскага (1557–1562). У 1564 г., пасля высвячэння на ксяндза ў Львове, становіцца канонікам Лацінскага сабору і распачынае прапаведніцкую дзейнасць. У 1566 г. перавёўся ў Гарлічын каля Пшаворска у маёнтак Яна Кшыштафа Тарноўскага, сына вялікага кароннага гетмана Яна Тарноўскага, каб «умацаваць яго ў веры».

У 1568 г. прыехаў у Рым, дзе на наступны год (1569) уступіў у Таварыства Ісуса. Пасля выпрабаванняў у навіцыяце вывучаў тэалогію ў *Collegium Romanum* (пазней – Папскі Грыгарыянскі ўніверсітэт). Пэўны час выконваў абавязкі пенітэнцыярыя ў рымскай базіліцы Св. Пятра. У 1571 г. вярнуўся ў Польшчу. Быў прафесарам і прапаведнікам у Пултуску (1571–1572). Выязджаў па справах новых езуіцкіх пляцовак у Львоў, Яраслаў і Плоцк. У 1573 г. быў накіраваны ў Вільню, дзе з 1574 г. стаў спачатку намеснікам рэктара Віленскага езуіцкага калегіума, а потым першым рэктарам Віленскай акадэміі (1579–1584).

Напачатку 1580-х гг. П. Скарга па даручэнні караля Стэфана Баторыя займаўся арганізацыяй новых адукацыйных пляцовак Таварыства Ісуса на поўначы і ўсходзе Рэчы Паспалітай. У 1580 г. разам з айцамі-езуітамі Янам Аландам, Станіславам і Лянчынскім наведаў Полацк, пачаўшы працу па стварэнні ў горадзе калегіума. З ліста Скаргі ад 2 жніўня 1581 г. да генерала Таварыства Ісуса Клаўдзіа Аквавівы вынікае, што ў 1581 г. там ужо вяліся заняткі ў двух пачатковых класах, дзе навучалася больш за 40 чалавек. (Польскі гісторык-езуіт Людвік Гжэбень пазначае, што гэтыя звесткі Скарга падае яшчэ ў лісце К. Аквавіве ад 7 сакавіка 1581 г.) У далейшым Скарга працягваў курыраваць дзейнасць полацкіх езуітаў, неаднаразова наведваў горад і ў ліставанні з вышэйшымі прадстаўнікамі езуіцкай іерархіі рашуча абгрунтоўваў неабходнасць кадравай і матэрыяльнай падтрымкі заснаванага Стэфанам Баторыям калегіума. Так, напрыклад, у тым жа лісце да генерала (ад 2 жніўня 1581 г.) ён прасіў даслаць у Полацк езуітаў: муляра, каб той б мог узначаліць работы па ўзвядзенню будынкаў калегіума, і настаўніка. Таксама дзякуючы намаганням Скаргі былі адкрыты калегіумы ў Рызе (1582) і Дэрпце (Тарту) (1583).

Вёў актыўную барацьбу супраць Рэфармацыі. Заяўляў, што *«са славянскай мовы нідзе і ніхто навукоўцам быць не можа. Ужо цяпер амаль ніхто яе дасканала не разумее. Бо няма на свеце нацыі, якая б на ім, як у кнігах напісана, казала, а сваіх правілаў і граматык з тлумачэннем для мовы гэтага не мае i быць не можа»*. Дзякуючы аратарскаму таленту заўсёды перамагаў сваіх апанентаў у дыспутах. Здолеў вярнуць уплывовага прыхільніка кальвінізму М. К. Радзівіла (Сіротку) у каталіцызм. 3 1584 у Кракаве. На працягу 25 гадоў (з 1588) прыдворны прапаведнік караля і вял.кн. Жыгімонта Вазы. Ініцыятар і прапагандыст Брэсцкай уніі 1596.

Празваны сучаснікамі Златавустам, яго казанні адрозніваліся красамоўствам і сведчылі пра высокую эрудыцыю. Аўтар рэлігійна-палітычных твораў: «Пра еднасць Божай царквы» (1577), «Жыціі святых» (1579), «Брэсцкі сінод» (1597), «Сеймавыя казанні» (1600), «Жаўнерскія набажэнствы» (1606), «На трэны і лямант Тэафіла Арталога» (1610) і інш. Выступаў за моцную цэнтралізаваную дзяржаву на чале з каралём з абсалютнай уладай, аднак дзеянні манарха, на думку Пятра Скаргі, павінны абмяжоўвацца правам і радай. Разам з тым палітычным ідэалам лічыў тэакратыю, пад якой разумеў кіраванне царкоўнай улады пры дапамозе караля. Абгрунтоўваў ідэю царкоўнай уніі для ўмацавання духоўнага адзінства дзяржавы. Рэзка крытыкаваў анархізм і разбэшчанасць шляхты, яе класавы эгаізм, сацыяльную няроўнасць і прыгнёт сялянства. Папярэджваў, што прамаруджванне з рэформамі па цэнтралізацыі дзяржавы можа прывесці да падзення Рэчы Паспалітай.

У ХІХ ст. П. Скарга разглядаўся польскай інтэлігенцыяй як прарок трагічнага лёсу краіны. Яму прысвечана вядомая карціна Я. Матэйкі «Казанне Скаргі» (1864).

## Бібліяграфія 
* *Areopagus. To jest wykład słów ś. Pawła Apostoła* Kraków, 1609;
* *Artes duodecim sacramentariorum*, Wilno 1582;
* *Bractwo miłosierdzia*, Kraków 1588;
* C. Baroniusz , *Roczne dzieje kościelne*, Kraków 1603 (пераклад П. Скаргі)
* *Discurs na konfederacyją*, Kraków 1607;
* *Dziękowanie kościelne za zwycięstwo multańskie*, Kraków 1600;
* *Gratiae Deo actae ab ecclesia*, Kraków 1601;
* *Kazania na niedziele i święta całego roku*, Kraków 1595, a w nich *Kazania sejmowe*, 1597 (палітычны трактат у форме казання);
* *Kazania o siedmi sakramentach*, Kraków 1600;
* *Kazania przygodne*, Kraków 1610; (wybór kazań maryjnych )
* *Messyjasz nowych arianów*, Kraków 1612;
* *Na artykuł o jezuitach zjazdu sędomierskiego odpowiedź*, Kraków 1606;
* *Na moskiewskie zwycięstwo kazanie*, Kraków 1611;
* *Na threny i Lament Theophila Orthologa*, Kraków 1610;
* *O jedności Kościoła Bożego pod jednym Pasterzem i o greckim od tej jedności odstąpieniu*, Wilno 1577 (2-е выд. 1590 над назвай *O rządzie i jedności Kościoła Bożego pod jednym pasterzem*);
* *Pokłon Panu Bogu zastępów za zwycięstwo multańskie,* Kraków 1605;
* *Pro Sacratissima Eucharistia contra haeresim Zwinglianam, ad Andream Volanum*, Wilno 1576;
* *Próba zakonu Societatis Iesu*, Kraków 1607;
* *Proces konfederacyjej*, [Kraków] 1595;
* *Proces na konfederacyją*, [Kraków] 1596;
* *Siedem filarów, na których stoi katolicka nauka o Przenajświętszym Sakramencie Ołtarza*,[Wilno] 1582;
* *Synod brzeski*, Kraków 1597;
* *Upominanie do Ewanielików*, Kraków 1592;
* *Wsiadane na wojnę kazanie*, Kraków 1602;
* *Wtóre zawstydzenie arianów, przeciw… Jaroszowi Moskorzewskiemu z Moskorzowa*, Kraków 1608;
* *Wzywanie do jednej zbawiennej wiary*, Wilno 1611;
* *Wzywanie do pokuty obywatelów Korony Polskiej i W. Księstwa Litewskiego* , Kraków 1610;
* *Zawstydzenie arianów*, Kraków 1604;
* *Zawstydzenie nowych arianów*, Kraków 1608;
* *Żołnierskie nabożeństwo*, Kraków 1606;
* *Żywoty świętych*, Wilno 1579 (ukazało się 8 wydań za życia autora) (выд. 1857 ).

## Літаратура 
* Шалькевіч В. Ф. Гісторыя палітычнай і прававой думкі Беларусі. — Мн., 1999.
*Grzebień, L. Chronologia pobytu i działności Piotra skargi w Wilnie (1573–1584) / L. Grzebień // Senoji Lietuvos Literatūra. – Kn. 35/36 (2013) – s. 15–41.
*Ks. Piotr Skarga SJ (1536–1612). Życie I dziedzictwo. Rok jubileuszewy // Red. Roman Darowski SJ i Stanisław Ziemiaóski SJ. – Kraków: Wydawnictwo WAM – Wydawnictwo Ignatianum, 2012. – 436 s.

Катэгорыя:Рэктары Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Рэктары Полацкага езуіцкага калегіума