open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ата Атаджанаў

**Ата́ Атаджа́наў** () (, Геакча-2 (цяпер Марыйскі велаят), Туркменская ССР) — ) — туркменскі савецкі паэт, драматург, перакладчык. Народны пісьменнік Туркменістана.

## Біяграфія 
Пасля сканчэння школы ў 1938 г. скончыў Туркменскі педагагічны тэхнікум, пасля вучыўся ў Ашхабадскім педінстытуце. У 1960 г. скончыў Вышэйшыя літаратурныя курсы пры СП СССР у Маскве.

## Творчасць 
Атаджанаў пачаў свой шлях у літаратуру ў абласной газеце «Lenin baýdagy».

У 1948 г. выйшла ў свет першая кніга яго лірыкі «Яблыня расцвітае ноччу». Далей выходзілі кнігі «Крок за крокам» (1961), «Чайкі ляцяць» (1962), «Не гасні, мой ачаг!» (1966), «Месячны вечар» (1972), «Іду да вас» (1980) і інш.

П'есы і лібрэта Атаджанава ахвотна прымаліся да пастановак мясцовымі і ўсесаюзнымі тэатрамі.

Апошнія гады Атаджанаў плённа працаваў у жанрах прозы і перакладу. Ён перакладаў творы Рудакі, Гейнэ, Гётэ, Пушкіна, Хікмета, Гільена, Твардоўскага.

## Беларускія пераклады 
Паэзію А. Атаджанава на беларускую мову перакладаў В. Жуковіч.

## Літаратура 
* Атаджанаў, А. // Мая Туркменія : Вершы. Паэмы : З туркм. / уклад. Л. Філімонавай, А. Чарыяравай ; прадм. Б. Джутдыева. — Мн. : Маст. літ., 1992. — 253 с., іл. — (Паэзія народаў СССР)

Катэгорыя:Туркменскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты СССР
Агнеса Антыяхійская

**Агне́са (Га́нна) Антыяхійская**, таксама **Агне́са дэ Шацільён** (; 1153 — 1184) — антыяхійская князёўна, дачка Рэно дэ Шацільёна і антыяхійскай княгіні Канстанцыі, жонка караля Венгрыі Белы III.

## Паходжанне 
Агнеса была старэйшай дачкой французскага рыцара Рэно дэ Шацільёна і княгіні Канстанцыі Антыяхійскай. Ажаніўшыся з Канстанцыяй, Рэно стаў князем Антыяхіі. Для княгіні гэта быў другі шлюб. Ад першага шлюбу з Раймундам дэ Пуацье яна мела чатырох дзяцей.

У Агнесы Антыяхійскай вызначана мітахандрыяльная гаплагрупа H (H1j8 або H1bz).

## Шлюб і дзеці 
У шаснаццаць гадоў Агнеса паехала ў Канстанцінопаль, дзе жыла яе сястра ад адной маці Марыя. У 1161 годзе Марыя выйшла замуж за візантыйскага імператара Мануіла I Камніна і стала імператрыцай. Пры двары Агнеса атрымала грэчаскае імя *Ганна*. Па просьбе імператара яна выйшла замуж за спадчынніка венгерскага трона Белу III. Да 1166 года Бела (які пры двары зваўся *Аляксей*) лічыўся афіцыйным пераемнікам Мануіла I Камніна і быў прадвызначаны ў мужы старэйшай дачцы імператара ад першага шлюбу Марыі Камнін. Але пасля нараджэння сына Аляксея Мануіл I адмовіўся ад гэтага плану.

У 1170 годзе адбылося вянчанне Агнесы і Белы. Пасля шлюбу маладыя здзейснілі паломніцтва ў Іерусалім, дзе зрабілі ахвяраванне Мальтыйскаму ордэну.

У 1172 годзе пасля смерці караля Венгрыі Іштвана III і яго нованароджанага сына, Бела стаў законным спадчыннікам трона, бо быў родным братам Іштвана. У суправаджэнні візантыйскага войска сужэнцы накіраваліся ў Венгрыю. Пасля звароту да Папы Аляксандра III Бела быў каранаваны калацкім архібіскупам 13 студзеня 1173 года.

У 1174 годзе ў Агнесы і Белы нарадзіўся першынец Імрэ, які ў будучыні стане каралём Венгрыі. Усяго ў шлюбе было шасцёра дзяцей:
 Мацьяша ў Будапешце|злева]]
* Імрэ (1174 — 1204), кароль Венгрыі ў 1196 — 1204 гадах.
* Маргарыта Венгерская (1175 — пасля 1223), была замужам за візантыйскім імператарам Ісакам II Ангелам, потым — за Баніфацыем I Манферацкім.
* Андраш II (1175 — 1235), кароль Венгрыі ў 1204 — 1235 гадах.
* Шаламон, памёр у дзяцінстве.
* Іштван, памёр у дзяцінстве.
* Канстанцыя Венгерская (1180 — 1240), была замужам за Отакарам I Чэшскім.

Агнеса памерла ў 1184 годзе ва ўзросце каля трыццаці гадоў. Яе магіла была знойдзена ў 1848 годзе падчас раскопак разбуранага сабора ў горадзе Секешфехервар. Рэшткі былі перанесены ў касцёл Святога Мацьяша ў Будапешце, дзе пахаваны і Бела III.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Brigitte Sokop*. Stammtafeln europaischer Herrscherhäuser. — 3. Aufl. — , 1993.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дом Донзі
Катэгорыя:Прынцэсы Антыяхійскія
Катэгорыя:Арпады
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XII стагоддзя
Байрам Джутдыеў

**Байра́м Джутды́еў** () (нар. , Яндаклягыз, Гёкдэпінскі этрап, Ахалскі велаят, Туркменская ССР) — туркменскі савецкі паэт. Народны пісьменнік Туркменістана (1992).

## Біяграфія 
Скончыўшы сярэднюю школу № 11, у 1957 годзе Джутдыеў паступіў у Туркменскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Махтумкулі па спецыяльнасці «настаўнік гісторыі», які скончыў у 1962 годзе. Працаваў літаратурным супрацоўнікам у рэдакцыі газеты «Малады камуніст» (), у 1964–1969 гадах — загадчыкам аддзела газеты «Савецкі Туркменістан» (), у 1971–1973 гадах — галоўным рэдактарам газеты «Літаратура і мастацтва» (), у 1973–1986 гадах — галоўным рэдактарам часопіса «Молат» (), у 1986–1991 гадах — галоўным рэдактарам часопіса «Савецкая літаратура» (). У 1991 годзе працаваў літаратурным супрацоўнікам часопіса «Камуніст Туркменістана» (), у 1992–2003 гадах — намеснікам галоўнага рэдактара часопіса «Дыяр» (), затым у 2007–2008 гадах — літаратурным супрацоўнікам часопіса «Жаночае сэрца» (). У 2008 годзе прыйшоў працаваць у газету «Туркменістан» ().

## Творчасць 
Аўтар каля 20 зборнікаў вершаў, 5 з іх — кнігі перакладаў на туркменскую мову:

* «Водаадвод» ()
* «Імпэт» ()
* «Уплыў» ()
* «Прабачаецца» ()
* «Стракатыя палі» ()
* «Край мелодый» ()
* «Дом душы» ()
* «Час жніва» ()
* «У час хлусні» ()
* «Усходні дыван» ()
* «Добры вечар» ()

Характарызуючы творчую манеру Джутдыева, Р. Барадулін адзначаў, што ён піша «ў традыцыйным, ясенінскім плане ў лепшым значэнні гэтага слова».

## Узнагароды 
* медаль «Руплівасць» ()
* медаль «За любоў да Радзімы» ()
* ордэн «Адраджэнне» ()
* ордэн «Нейтралітэт» ()
* ордэн «За вялікую любоў да незалежнага Туркменістана» ()

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Türkmenistanyň halk ýazyjysy Baýram Jütdiýew aradan çykdy | Medeniýet

## Літаратура 
* *Джутдыеў, Б.* Крытэрый праўды // Мая Туркменія : Вершы. Паэмы : З туркм. / уклад. Л. Філімонавай, А. Чарыяравай ; прадм. Б. Джутдыева. — Мн. : Маст. літ., 1992. — 253 с., іл. — (Паэзія народаў СССР)

Катэгорыя:Туркменскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты СССР
Дэдэ Гарднер

**Дэдэ Гарднер** (; нар. 16 кастрычніка 1967) — амерыканская кінапрадзюсарка, прэзідэнт прадзюсарскай кампаніі «», заснаванай Брэдам Пітам.

Лаўрэатка дзвюх прэмій «Оскар» за прадзюсіраванне фільмаў «12 гадоў рабства» (2013) і «» (2016), першая жанчына, якая выйграла два «Оскары» ў намінацыі Найлепшы фільм. Намінавалася ў той жа катэгорыі за фільмы «Дрэва жыцця» (2011), «» (2014), «» (2015), «» (2018), «» (2022) і «Хлопчыкі з „Нікеля“» (2024).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Кінапрадзюсары XXI стагоддзя
Катэгорыя:Кінапрадзюсары ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»
Мамед Сеідаў

**Маме́д Сеі́даў** (; , Дурун, Туркменская ССР — , Туркменская ССР) — туркменскі савецкі паэт, перакладчык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1925 годзе ў Туркменскай ССР.

Выхоўваўся ў інтэрнаце. Пасля службы ў Савецкай арміі паступіў на філалагічны факультэт Туркменскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. Горкага, які скончыў у 1953 годзе. Працаваў у газеце «Савецкі Туркменістан» (), у часопісе «Савецкая літаратура» ().

Памёр 30 мая 1982 года ў Туркменскай ССР.

## Творчасць 
Пачаў пісаць у 1945 годзе. Аўтар зборнікаў вершаў і паэм:

* 1950 — «Ашхабадскія кветкі» ()
* 1953 — паэма «Родны горад»
* 1955 — паэма «Сябры»
* 1956 — «Начны госць»
* 1957 — «Чолук»
* 1958 — «Сцежка бацькоў» ()
* 1960 — «Вершы»
* 1962 — «Мой клад»
* 1964 — «Сельская казка»
* 1967 — «Легенда пустыні»
* 1970 — паэма «Дурунская мелодыя» ()
* 1973 — «Вясновы дзённік» ()
* 1976 — «Сустрэча з вясной»
* 1977 — паэма «У будане вартаўніка»

Перакладаў на туркменскую мову творы Пушкіна (раман «Яўген Анегін»; разам з А. Кавусавым), Лермантава, Фірдаўсі, Наваі, Гейнэ, Шэкспіра, Шылера, Турсун-задэ, Айні, Гамзатава, Лесі Украінкі, Куліева, Кушэкава.

## Беларускія пераклады 
Паэзію М. Сеідава на беларускую мову перакладала Л. Філімонава.

## Спасылкі 
* Mämmet Seýidowyň 100 ýyllygy Bäherdende dabaralandy
* Mämmet Seýidow

## Літаратура 
* Сяідаў, М. // Мая Туркменія : Вершы. Паэмы : З туркм. / уклад. Л. Філімонавай, А. Чарыяравай; прадм. Б. Джутдыева. — Мн. : Маст. літ., 1992. — 253 с., іл. — (Паэзія народаў СССР)

Катэгорыя:Туркменскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты СССР
Бердыназар Худайназараў

**Бердыназа́р Худайназа́раў** () (, Гызылсакгал, Ашхабадскі раён, Туркменская ССР — , Ашхабад, Туркменістан) — туркменскі савецкі паэт, пісьменнік, драматург, сцэнарыст. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі імя Махтумкулі. Народны пісьменнік Туркменістана (1984).

## Біяграфія 
Рана застаўся без бацькі. У гады Вялікай Айчыннай вайны працаваў табельшчыкам. На будаўніцтве Каракумскага канала быў карэспандэнтам газеты «Водостроевец». У 1959 годзе скончыў Вышэйшыя курсы Літаратурнага інстытута ў Маскве.
З 1991 года — старшыня Саюза пісьменнікаў Туркменістана.

## Творчасць 
Пачаў пісаць у 1946 годзе.

### Паэтычныя зборнікі 
* 1957 — «Гарачы стэп» (; 1959 — пераклад на рускую мову)
* 1963 — «Поле барацьбы»
* 1964 — «Песня пра чалавека» ()
* 1966 — «Жыццё, люблю цябе»
* 1967 — «Чалавек над эпохай»
* 1973 — «Гордая галава»
* 1978 — «Матчына малако»

### Кнігі прозы 
* 1970 — «Людзі пяскоў»
* 1978 — «Песня бягучай вады»
* 1980 — «Вочы следапыта»
* 1983 — «Сумленне»

## Беларускія пераклады 
Паэзію Б. Худайназарава на беларускую мову перакладаў Р. Барадулін.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Худайназараў, Б. // Мая Туркменія : Вершы. Паэмы : З туркм. / уклад. Л. Філімонавай, А. Чарыяравай ; прадм. Б. Джутдыева. — Мн. : Маст. літ., 1992. — 253 с., іл. — (Паэзія народаў СССР)

Катэгорыя:Туркменскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты СССР
Верхні Траянаў вал

, Сарматы і Раксаланы
 Дакскія плямёны
 Германскія плямёны
 Кельцкія плямёны
 Уладанні Рымскай імперыі

]]

**Верхні Траянаў вал** — сучасная назва ўмацавання ў цэнтральнай частцы цяперашняй Малдовы. Яго паходжанне застаецца дыскусійным: адны даследчыкі лічаць яго рымскім, іншыя сцвярджаюць, што ён узведзены ў III—IV стагоддзях германскім племенем грэўтунгаў (пазнейшыя остготы) для абароны сваіх меж ад гунаў.

Ёсць здагадка, што ў пазнейшых рымскіх крыніцах ён мог згадвацца як «**Грэўтунгскі вал**», аднак гэтая гіпотэза застаецца няпэўнай, бо грунтуецца на адзіным шматзначным згадванні ў творы Аміяна Марцэліна.

## Апісанне 
У Малдове вал цягнецца ад ракі Прут да ракі Днестр, ад горада Леова да горада Тэгіна, мінаючы шматлікія населеныя пункты: Троян-Ялпуджэні, Каракуй, Сэрэціка-Ноўа, Первамайск, Градысцэ, Коштэнгалія, Сату-Ноў, Чуфлешці, Баймаклія, Салкуца, Мар’янаўка-дэ-Сус, Заім, Кіркэешці, Кэўшэнь, Кіцканы і Копанка. У Румыніі рэшткі гэтага вала можна пабачыць у камунах Цыгэнашы, Карнічэнь, Шэндрэнь і Токсамэні.

Паводле гісторыка І. Хынку (*I. Hîncu*), агульная даўжыня вала складае каля 120 кіламетраў. Першапачатковая вышыня дасягала 3-4 метраў, шырыня — 10-15 метраў, з поўначы вал быў узмоцнены ровам глыбінёй 2-3 метры. Цяпер у многіх месцах яго вышыня не перавышае паўметра.

## Пытанне паходжання 
Ёсць некалькі гіпотэз пра тое, хто і калі пабудаваў вал.
* Рымская гіпотэза: Некаторыя вучоныя, напрыклад Васіле Недэльчук, сцвярджаюць, што вал першапачаткова ўзвялі рымляне. Асноўным доказам яны лічаць тое, што абарончы роў знаходзіцца з поўначы, то-бок павернуты ад рымскіх уладанняў. Паводле гэтай версіі, імператар Траян каля 110 года ўзвёў першы земляны вал, каб абараніць прыбярэжную зону ад дэльты Дунаю да горада Тырас.
* Германская гіпотэза: Іншыя даследчыкі, такія як гісторык Пітэр Хедэр, мяркуюць, што вал узвялі мясцовыя германскія плямёны, перадусім для абароны ад качэўнікаў Цэнтральнай Азіі — гунаў пад кіраўніцтвам Атылы. Звязаць гэты геаграфічны аб’ект у Малдове з апісаннем у Аміяна Марцэліна ўпершыню прапанаваў румынскі гісторык Раду Вулпе ў 1957 годзе. Аднак гісторык  ставіць пад сумнеў прапанаваную папраўку тэксту Аміяна, неабходную для таго, каб гэты ўрывак можна было трактаваць як апісанне вала.

## Гл. таксама 
* Траянавы валы
* Атанарыхаў мур
* Гісторыя Малдовы

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Emanuel Constantin Antoche, Marcel Tanasache, (1990) «Le Vallum (Troian) de la Moldavie centrale» in *Etudes Roumaines et Aroumaines*. Sociétés européennes, no. 8, Paris ; Bucharest : [s.n], pp.&nbsp;130-133, ; SUDOC 087572664

## Спасылкі 
* Рымскія крэпасці і муры ў Румыніі і Малдове на Google Maps і Earth 
* 

Катэгорыя:Готы
Катэгорыя:Германская археалогія
Катэгорыя:Гісторыя Малдовы
Катэгорыя:Гісторыя Румыніі
Катэгорыя:Рымская Дакія
Даліна ракі Асцёр

**Водна-балотны заказнік мясцовага значэння «Даліна ракі Асцёр»** — заказнік у Клімавіцкім раёне Магілёўскай вобласці.

## Агульныя звесткі 
Заказнік быў створаны рашэннем Клімавіцкага раённага выканаўчага камітэта ад 27 снежня 2016 года № 28-27 з мэтай захавання ў натуральным стане каштоўнага прыроднага комплексу ў даліне ракі Асцёр. Тэрыторыя заказніка працягнулася па даліне ракі ад мяжы з Расійскай Федэрацыяй на ўсходзе да мяжы з Крычаўскім раёнам на захадзе.

## Флора і фаўна 
На тэрыторыі заказніка сустракаюцца віды жывёл і раслін, занесеныя ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

### Рэдкія віды 
* Барсук
* Кальвацыя гіганцкая
* Малая вып
* Беласпінны дзяцел
* Драч
* Звычайны зімародак
* Чорны каршун

## Рэжым аховы і выкарыстання 
На тэрыторыі заказніка забараняюцца:
* правядзенне меліярацыйных работ;
* скідванне неачышчаных сцёкавых вод;
* спальванне сухой расліннасці;
* рух механічных транспартных сродкаў па-за дарогамі;
* размяшчэнне адходаў;
* стаянкі турыстаў у неўстаноўленых месцах.

## Спасылкі 
* 
* Заказник «Долина реки Остер» // Карта особо охраняемых природных территорий Беларуси

### Афіцыйныя дакументы 
* Рашэнне аб стварэнні заказніка
* Пашпарт заказніка
* Апісанне межаў заказніка

Катэгорыя:Заказнікі Беларусі
Катэгорыя:Геаграфія Клімавіцкага раёна
Катэгорыя:З’явіліся ў 2016 годзе
Сайман Шустэр

**Сайман Шустэр** (; ) — амерыканскі журналіст, рэдактар. Карэспандэнт часопіса Time з 2013 года.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Маскве. У 1989 годзе сям’я эмігравала ў Злучаныя Штаты Амерыкі. Шустэр вырас у Сан-Францыска. Скончыў Стэнфардскі ўніверсітэт. Быў рэдактарам студэнцкай газеты The Stanford Daily.

У 2006 годзе вярнуўся ў Маскву, дзе працаваў журналістам, асвятляючы палітыку Расіі і суседніх дзяржаў для The Moscow Times, Associated Press, Reuters на працягу сямі гадоў. У ліпені 2022 года абвясціў пра выхад сваёй першай кнігі «Калі свет назірае: Уладзімір Зяленскі і вайна ва Украіне», якая павінна быць апублікаваная выдавецтвам HarperCollins.

У кастрычніку 2023 года яго артыкул «Ніхто так не верыць у нашу перамогу, як я, ніхто» пра дзеянні Зяленскага і выклікі ва ўнутранай і знешняй палітыцы Украіны падчас расійскага ўварвання выклікаў шырокі рэзананс у ўкраінскім грамадстве.

### Інтэрв'ю з Аляксандрам Лукашэнкам 
27 ліпеня 2025 года ў Мінску Сайман Шустэр узяў інтэрв'ю ў Аляксандра Лукашэнкі для *Time*. Паводле яго, ініцыятыва належала беларускаму боку, і ўжо падчас першага кантакту чыноўнік з урада Лукашэнкі нават пацікавіўся, колькі будзе каштаваць арганізацыя інтэрв'ю, што ў заходняй журналістыцы разглядаецца як хабар, і быў здзіўлены, што гэта немагчыма. У артыкуле *Time* ён выказаў здагадку, што такі «канал сувязі» мог быць тактычнай гульнёй Масквы дзеля выйгрышу часу і дэзарыентацыі Захаду. Ён таксама прызнаў, што ў Расіі існуюць «заклапочаныя» яго спробы наладзіць адносіны з ЗША, але небяспекі ў гэтым не бачыць, назваўшы Беларусь «суагрэсарам» разам з Расіяй.

Уражанні Шустэра былі скептычнымі: ён зрабіў выснову, што сумесныя дзеянні Лукашэнкі і Пуціна былі накіраваныя на заключэнне міру на ўмовах, выгадных Расіі, і дапамаглі расійскім войскам працягнуць наступленне ва Украіне. Прарасійскія прапагандысты, у тым ліку Рыгор Азаронак, публічна абвінавацілі Шустэра ў хлусні і перакручваннях.

## Бібліяграфія 
* 
* 

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Імігранты ў ЗША з СССР
Катэгорыя:Журналісты ЗША
Катэгорыя:Журналісты Time
Катэгорыя:Замежныя журналісты ў Расіі
Алаберды Хаідаў

**Алаберды́ Хаі́даў** () (, Бешыр, Хаджамбазскі этрап, Лебапскі велаят, Туркменская ССР — , Туркменістан) — туркменскі савецкі паэт, пісьменнік, сцэнарыст. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі імя Махтумкулі за творы для дзяцей і юнацтва (1982).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Дзяцінства і юнацтва прайшлі ў вёсцы Мекан Хаджамбазскага этрапа. Пасля школы працаваў у сельскай гаспадарцы. Вучыўся ў педагагічным вучылішчы ў Атамураце (цяпер Керкі), пасля працаваў рэдактарам у гарадскім радыёвяшчанні, а затым у газеце «Шлях бавоўнароба» (). У 1950–1955 гадах вучыўся на філалагічным факультэце Туркменскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працаваў на розных пасадах у выдавецтве «Туркменістан» (), туркменскім радыё і Акадэміі навук.

## Творчасць 
### Паэтычныя зборнікі 
* 1952 — «Нашы дні» ()
* 1955 — «Сіняе неба» ()
* 1957 — «Час узмужнення» ()
* 1959 — «Вершы і паэмы» ()
* 1961 — «Ранішні вецер» ()
* 1967 — «Размова» ()
* 1981 — «Жыццё — вясёлая рэч» ()
* 1986 — «Знакі любові» ()

### Паэмы 
* 1960 — «Аба Сердар» ()
* «Паэма бавоўны» ()
* «Паэт» ()
* «У краі Артыка Бабалы» ()
* «Песня Мангышлака» ()
* «Праметэі нашага часу» ()
* «Новая казка пра залатую рыбку і рыбака» ()
* «Прыгожая дзяўчына» ()
* «Джэйраны» ()
* «Чараўніцтва» ()
* «Вада» ()
* «Таджыкістан» ()
* «Мроіва» ()
* «Бірузовая паэма» ()
* «Адкрыцці дзіцячых гадоў» ()
* «Гаўхер» ()

### Проза 
* 1972 — раман «Учорашнія людзі» ()
* 1976 — аповесць «Там, дзе засынае сонца» ()
* 1979 — раман «Мільён крокаў» ()
* 1983 — раман-трылогія «Выгнанне ўладара» ()

### Кнігі для дзяцей 
* 1953 — «Юныя мічурынцы» ()
* 1956 — «Вясновыя вершы» ()
* 1958 — «Пра пустыню і сад, пра мора і гару» ()
* 1967 — «Мускус пустыні» ()
* 1970 — «Шукальнікі скарбу» ()
* 1977 — «Мой дом — пустыня» ()
* 1982 — «Там, дзе засынае сонца» ()
* 1991 — «Злыя птушкі» ()
* 1992 — «Адзін дзень доўгага тыдня» ()
* 1994 — «Смелыя людзі» ()

Па сцэнарах Хаідава зняты фільмы «Двое в пустыне» (1968), «Мал, да удал» (, 1974), «Цвет золота» (1974).

## Беларускія пераклады 
Паэзію А. Хаідава на беларускую мову перакладала Вера Вярба.

## Памяць 
У Ашхабадзе на алеі «Натхненне» () усталяваны бюст Хаідава.

## Спасылкі 
* Allaberdi Haýydow
* Биография и книги автора Хаидов Аллаберды
* Новинки Аллаберды Хаидова
* Аллаберды Хаидов - сценарист - фильмография - советские сценаристы - Кино-Театр.Ру

## Літаратура 
* Хаідаў, А. // Мая Туркменія : Вершы. Паэмы : З туркм. / уклад. Л. Філімонавай, А. Чарыяравай ; прадм. Б. Джутдыева. — Мн. : Маст. літ., 1992. — 253 с., іл. — (Паэзія народаў СССР)

Катэгорыя:Туркменскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты СССР
Ана Кавусаў

**Ана́ Каву́саў** (24 лістапада 1920, Чыкішляр, Туркменская ССР — люты 2006) — туркменскі паэт.

## Біяграфія 
Скончыў Ашхабадскі мастацкі тэхнікум. Падчас Вялікай Айчыннай вайны ўдзельнічаў у баявых дзеннях на тэрыторыі Украіны, атрымаў цяжкае раненне. У 1948—1953 гадах быў студэнтам Літаратурнага інстытута ім. А. М. Горкага. Быў міністрам культуры і сакратаром Саюза пісьменнікаў Туркменістана. Многія гады жыў у Маскве, працаваў кансультантам па туркменскай літаратуры ў праўленні Саюза пісьменнікаў СССР, у выканкаме Міжнароднай супольнасці пісьменніцкіх саюзаў.

## Творчасць 
У 1950 годзе была выдадзена першая кніга вершаў «Мой сонечны край». У далейшым выдаў мноства паэтычных зборнікаў і друкаваўся ў такіх часопісах, як «Дружба народов», «Нева», «Новый мир» і інш. Выпушчаны ў 1976 годзе ў Кіеве зборнік «Материнські руки» стаў першай кнігай туркменскіх вершаў на ўкраінскай мове. Перакладаў на туркменскую мову творы Я. Купалы, а таксама многія творы рускай літаратуры, у прыватнасці «Яўгена Анегіна» А. С. Пушкіна.

## Узнагароды 
* Ордэн «Знак Пашаны» (СССР) (28 кастрычніка 1955 года) — *за выдатныя заслугі ў развіцці туркменскай літаратуры і мастацтва і ў сувязі з дэкадай туркменскай літаратуры і мастацтва ў гор. Маскве*.
* Ордэн Дружбы (Расія) (9 сакавіка 1996 года) — *за заслугі перад дзяржавай, шматгадовую плённую дзейнасць у галіне культуры і мастацтва*.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Біяграфія і вершы ў часопісе «Камертон»
* Некралог ад выканкама Міжнароднай супольнасці пісьменніцкіх саюзаў

Катэгорыя:Туркменскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты СССР
Якаў Мілатавіч

**Якаў Мілатавіч** (; ) — чарнагорскі палітык, абраны прэзідэнт Чарнагорыі. Перамог на прэзідэнцкіх выбарах 20 мая 2023 года з 58,88 % галасоў падтрымкі.

З 4 снежня 2020 года па 28 красавіка 2022 года з’яўляўся міністрам эканомікі і эканамічнага развіцця ва ўрадзе Здраўка Крывакапіча. Стваральнік і сузаснавальнік руху правацэнтрыстаў «Еўропа зараз» ()

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў
Катэгорыя:Міністры эканомікі
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Піт Хегсет

**Пітэр (Піт) Браян Хегсет** (; нар. 6 чэрвеня 1980, Мінеапаліс, штат Мінесота, ЗША) — амерыканскі ваенны дзеяч, тэлевядучы, аўтар шэрагу кніг, афіцэр Нацыянальнай гвардыі. Міністр абароны ЗША ад 25 студзеня 2025 года.

Палітычны каментатар тэлеканала Fox News. Ветэран войн у Афганістане і Іраку. У лістападзе 2024 года намінаваны на пасаду міністра абароны ў другім кабінеце Дональда Трампа. Прызначэнне на пасаду міністра абароны зацверджана Сенатам 24 студзеня 2025 года.

## Спасылкі
Таўшан Эсенава

**Таўша́н Эсе́нава** () , Юзбашы, Закаспійская вобласць (цяпер Какінскі этрап, Ахалскі велаят) — 1988) — туркменская савецкая паэтка, пісьменніца, драматург, перакладчыца. Заслужаная паэтка Туркменскай ССР (1939), Народны пісьменнік Туркменскай ССР (1974).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў шматдзетнай сям'і чыгуначніка. Вучылася ў школе-інтэрнаце ў Ашгабаце, затым у педагагічным тэхнікуме. У 1939 годзе скончыла двухгадовае навучанне ў Ашхабадскім педагагічным інстытуце.

У канцы 1920-х гадоў пачала працаваць з нацыянальным тэатрам. У 1930-х гадах працавала ў газеце «Савецкі Туркменістан» (). У 1931 годзе 15-гадовая Эсенава стала ўдзельнікам I з'езда асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў. У 1934 годзе была накіравана ў Маскву на курсы маладых пісьменнікаў СССР. Удзельнічала ў 1935 годзе ў рэспубліканскім конным прабегу дзяўчат Туркменіі.

Першая жанчына-лётчыца Туркменістана, якая здзейсніла пасля заканчэння аэраклуба ў 1936 годзе палёт на самалёце.

У 1950-х гадах была першым рэдактарам часопіса «Жанчыны Савецкага Туркменістана» (), узначальвала аддзел драматычнага мастацтва ў часопісе «Савецкая літаратура» (). У 1964–1966 гадах — літаратурны кансультант Саюза пісьменнікаў Туркменістана.

## Творчасць 
Эсенава пачала друкавацца ў 1928 годзе. З 1936 года цалкам прысвяціла сябе літаратурнай дзейнасці. У 1930-х гадах падвяргалася крытыцы РАПП.

### Зборнікі вершаў 
* 1938 — «Ліна Одэна» ()
* 1951 — «Жанчынам Усходу»
* 1962 — «Чырвоныя кветкі»
* 1967 — «Погляды на адлегласці» ()

### Паэмы 
* 1958 — «Легенда пра Леніна і пра дачку чабана» ()

### Кнігі 
* 1973 — «Месяц падымецца — увесь свет убачыць»

### П'есы 
* 1938 — «Шэмшат» ()
* 1968 — «Тваёю любоўю» (; пастаўлена ў 1969 годзе ў Туркменскім драматычным тэатры)
* 1968 — «Цюльпан»
* 1974 — «Жонка з вышэйшай адукацыяй»

З'яўляецца аўтарам тэкста гімна Туркменскай ССР.

Ёю таксама напісаны шэраг кніг нарысаў і публіцыстычных артыкулаў. Друкавалася ў часопісах і газетах СССР і рэспублікі, у прыватнасці, у канцы 70-х гадоў апублікавала публіцыстычны артыкул у «Литературной газете» супраць «феадальна-байскіх» перажыткаў мінулага пад назвай «Этот проклятый калым», які выклікаў усесаюзную дыскусію.

Творы Эсенавай былі перакладзены на балкарскую, казахскую, кабардзінскую, карэльскую, кіргізскую, мардоўскую, рускую, таджыкскую, татарскую, узбекскую, эстонскую і іншыя мовы.

Эсенава перакладала на туркменскую мову творы Я. Купалы, а таксама Някрасава, Маякоўскага і інш.

## Узнагароды 
* 2 ордэны «Знак Пашаны» (у тым ліку 28.10.1955)
* ордэн Дружбы народаў (26.11.1975)
* ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (16.11.1984)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Туркменскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты СССР
Інстытут дзяржаўнай службы Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь

**Інстытут дзяржаўнай службы** — арганізацыйна-адміністрацыйнае структурнае падраздзяленне Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь. Размяшчаецца ў Мінску па адрасе вуліца Карла Маркса, 22.

Ажыццяўляе падрыхтоўку на ўзроўні другой вышэйшай адукацыі, перападрыхтоўку, стажыроўку і павышэнне кваліфікацыі кіраўніцкіх кадраў, асоб, уключаных у рэзерв кіраўніцкіх кадраў, і іншых асоб.

## Структура 
У склад Інстытута ўваходзяць:
* кафедра дзяржаўнага кіравання;
* кафедра дзяржаўнай эканамічнай палітыкі;
* кафедра кадравай палітыкі і псіхалогіі кіравання;
* кафедра сацыяльнай палітыкі і ідэалогіі;
* кафедра кіравання эканамічнымі сістэмамі.

## Адукацыйная дзейнасць 
Інстытут вядзе падрыхтоўку на ўзроўні другой вышэйшай адукацыі па спецыяльнасці «Дзяржаўнае будаўніцтва».

Перападрыхтоўка ажыццяўляецца па спецыяльнасцях:
* Дзяржаўнае і мясцовае кіраванне;
* Дзяржаўнае кіраванне нацыянальнай эканомікай;
* Дзяржаўнае кіраванне і ідэалогія;
* Дзяржаўнае кіраванне сацыяльнай сферай;
* Інфармацыйна-аналітычная праца ў сістэме дзяржаўнага кіравання;
* Дзяржаўная кадравая палітыка;
* Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве прамысловасці;
* Дзелавое адміністраванне;
* Кіраванне персаналам.

## Кіраўніцтва 
* Леанід Сямёнавіч Мальцаў — дырэктар
* Яўген Аляксандравіч Крыштаповіч — намеснік дырэктара
* Вольга Аляксандраўна Мітраховіч — намеснік дырэктара

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка інстытута

Катэгорыя:Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь
Інстытут кіраўніцкіх кадраў Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь

**Інстытут кіраўніцкіх кадраў** — структурнае падраздзяленне Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь. Размяшчаецца ў Мінску па адрасе Маскоўская вуліца, 17. Інстытут ажыццяўляе падрыхтоўку, перападрыхтоўку і павышэнне кваліфікацыі спецыялістаў у сферы дзяржаўнага кіравання. У адпаведнасці з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 2 чэрвеня 2009 года № 275 быў пераўтвораны з Інстытута дзяржаўнага кіравання ў Інстытут кіраўніцкіх кадраў.

## Адукацыйная дзейнасць 
Інстытут рыхтуе спецыялістаў на базе сярэдняй, сярэдняй спецыяльнай і вышэйшай адукацыі. Падрыхтоўка вядзецца на дзвюх ступенях вышэйшай адукацыі і ўключае праграмы бакалаўрыяту і магістратуры.

### Спецыяльнасці бакалаўрыяту 
* Дзяржаўнае кіраванне і права (дзённая і завочная формы);
* Дзяржаўнае кіраванне і эканоміка (дзённая і завочная формы);
* Кіраванне інфармацыйнымі рэсурсамі (дзённая форма);
* Сацыяльныя камунікацыі ў дзяржаўным кіраванні (завочная форма);
* Інфармацыйна-аналітычнае забеспячэнне дзяржаўнага кіравання (завочная форма).

### Магістратура 
Падрыхтоўка ў магістратуры вядзецца ў навукова-арыентаванай форме па напрамках:
* Дзяржаўнае кіраванне;
* Дзяржаўнае кіраванне і эканоміка;
* Дзяржаўнае кіраванне і права;
* Менеджмент.

## Структура 
У склад Інстытута ўваходзяць:
* кафедра моўнай камунікацыі;
* кафедра канстытуцыйнага і адміністрацыйнага права;
* кафедра эканамічнай палітыкі і дзяржаўнага кіравання;
* кафедра грамадзянскага і гаспадарчага права;
* кафедра сацыяльна-гуманітарных і гісторыка-прававых дысцыплін;
* кафедра кіравання інфармацыйнымі рэсурсамі;
* кафедра фізічнай культуры;
* кафедра эканамічнага развіцця і менеджменту.

## Кіраўніцтва 
* Сяргей Валер’евіч Апанасевіч — дырэктар
* Марына Аракелаўна Бабіцкая — намесніца дырэктара па вучэбнай рабоце
* Алена Генадзьеўна Дашкевіч — намесніца дырэктара па ідэалагічнай, выхаваўчай рабоце і сацыяльных пытаннях
* Таццяна Уладзіміраўна Жмакіна — намесніца дырэктара па навукова-метадычнай рабоце

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка інстытута

Катэгорыя:Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь
Кемінэ

**Кемінэ́** (), сапраўднае імя **Мамедвелі́** (), (каля 1770 — 1840) — туркменскі паэт, майстар паэтычнай сатыры, чыя творчасць паспрыяла вылучэнню сатыры ў асобны жанр туркменскай літаратуры.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Серахсе. Атрымаў адукацыю ў ісламскім медрэсэ ў Бухары. Быў вельмі сціплым чалавекам, за што і атрымаў народную мянушку Кемінэ («сціплы, пагарджаны»), якая ў далейшым стала яго творчым псеўданімам.

## Творчасць 
Кемінэ — паэт-сатырык, творчасць якога паспрыяла ўзмацненню сацыяльнага зместу туркменскай літаратуры. У сваёй сатырычнай паэзіі паэт праўдзіва і трапна выяўляе сацыяльныя супярэчнасці грамадства, выкрывае заганы манархічных вярхоў, духавенства, абараняе інтарэсы бедных слаёў насельніцтва. Гэта можна ўбачыць у такіх яго творах, як «Бядняк», «Галеча», «Футра», «Гнаявік», «Мой казі» і інш.

## Літаратурная спадчына 
Да нашых дзён дайшло каля 40 вершаваных твораў Кемінэ — практычна ўсе ў вусным пераказе. Менавіта ў такім выглядзе яны і былі ўпершыню выдадзены некалькімі кнігамі ў савецкі час — на туркменскай і рускай мовах.

## Памяць 
* Марыйскі драматычны тэатр імя Кемінэ.
* Практычна ў кожным буйным горадзе Туркменістана ёсць вуліца, названая ў гонар Кемінэ.
* У многіх буйных гарадах Туркменістана ўсталяваны помнікі паэту. У 2010 годзе ў Ашгабаце на алеі «Натхненне» () быў адкрыты помнік Кемінэ.
* У 2003 годзе Цэнтральным банкам Туркменістана была выпушчана памятная манета наміналам 500 манатаў, адлітая са срэбра 925-й пробы (вага манеты 28,28 г), прысвечаная Кемінэ. Манета была выпушчана ў серыі «Выдатныя паэты і пісьменнікі Туркменістана».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Сайланан эсерлер (). — Ашгабат, 1959
* *Кемине*. Стихотворения. — М., 1968
* *Кемине*. Сувенирное издание (к 200-летию) / художник В. М. Когдин ; печатник Б. Гурьянов. — Ашхабад, 1971

Катэгорыя:Туркменскамоўныя паэты
Дурды Клыч

**Дурды́ Клыч** () (1886, Хівінскае ханства — 14 снежня 1950, Хаджакумбат, Ташаузскі раён (цяпер Шабацкі этрап, Дашагузскі велаят), Туркменская ССР) — туркменскі савецкі народны паэт і апавядальнік, імправізатар, выканаўца народных гераічных і рамантычных дастанаў.

## Біяграфія 
З сялян. Сляпы з дзяцінства.

Аўтар песень пра мінулае Туркменіі, бяспраўнае жыццё жанчыны-туркменкі («Тумарлы»), горкую долю аульнай беднаты («Эшэклі»). Аўтар вершаў «Баі» (), «Беднякі», «Ленін» () і інш.

У гады Вялікай Айчыннай вайны ствараў патрыятычныя песні.

## Публікацыі 
### Зборнікі вершаў і песень 
* 1940 — «Поэмы и стихи»
* 1944 — «Мечта»
* 1952 — «Стихотворения»
* 1952 — «Вершы» ()
* 1969 — «Выбраныя творы» ()

### Іншыя творы 
* «Масква» ()
* «Мая рука» ()

## Крыніцы 
Катэгорыя:Туркменскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты СССР
Ата Каўшутаў

**Ата́ Каўшутаў** () (, Безмеін, Асхабадскі павет (цяпер Абадан, Ахалскі велаят), Расійская Імперыя — , Ашгабат, Туркменская ССР) — туркменскі савецкі паэт, пісьменнік, драматург. Адзін з пачынальнікаў туркменскай прозы і драматургіі. Народны пісьменнік Туркменістана (1992, пасмяротна).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў заможнай сялянскай сям'і. Бацька, Гаўшут Байлы, — уладальнік духана (невялічкай крамы) у Безмеіне. Маці, Агулгерэк эджэ, — вядомая туркменская апавядальніца: менавіта з яе вуснаў ён упершыню пачуў туркменскія дастаны і казкі. Скончыў Камуністычны ўніверсітэт працоўных Усходу ім. І. В. Сталіна ў Маскве.

## Творчасць 
Друкаваўся з 1925 года. Пачынаў літаратурную дзейнасць як паэт і драматург. Аўтар некалькіх раманаў, аповесцей, апавяданняў, нарысаў і п'ес.

Творы Каўшутава прысвечаны падзеям Грамадзянскай вайны і барацьбе паміж новым і старым у туркменскім ауле, з кулакамі і духавенствам, якія выступалі супраць разнявольвання жанчыны.

Галоўным творам усяго яго жыцця стаў раман «Перман» (), прысвечаны заваяванню Туркменістана Расіяй.

Каўшутаў з'яўляецца заснавальнікам і першым рэдактарам газеты «Малады камуніст» (). Таксама ён заснаваў драматычны моладзевы гурток, выпускнікамі якога былі такія выдатныя дзеячы культуры Туркменістана, як Алты Карліеў і Сары Гарыеў.

## Працы 
### Раманы 
* 1920—1948 — «Перман» ()
* «Мехры і Вепа» (; выйшаў у 1946 годзе)
* «Ля падножжа Капет-Дага» (; выйшаў у 1947—1949 гадах)
* «Унук Мергена» (выйшаў у 1965 годзе)
* «Творы» (; т. 1‒3, выйшлі ў 1956‒1957 гадах)

### Аповесці 
* «Апошні старшына» (; выйшла ў 1951 годзе)
* «Туркменскія коні» (выйшла ў 1951 годзе)

### Апавяданні 
* 1944 — «Сям'я паляўнічага Кандыма» ()
* 1945 — «Жаніцьба Елі Адэ» ()
* 1946 — «Каджар-ага» ()
* 1949 — «Падступства царскіх суддзяў»

### Драма 
* 1939 — «Джума» ()

### П'есы 
* «Закаспійскі фронт»
* «Крывавы лес» ()

Таксама Каўшутавым сабраны і апублікаваны многія фальклорныя помнікі Туркменіі.

## Узнагароды 
* Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1950)
* медалі СССР
* Міжнародная прэмія імя Махтумкулі (1993/1994)

## Памяць 
* Бюст Каўшутаву ўсталяваны на алеі «Натхненне» (), адкрытай у Ашгабаце ў 2010 годзе.
* Імя Каўшутава носіць школа ў Абадане.
* Імя Каўшутава носіць вуліца ў Ашгабаце, на якой ён жыў.

Катэгорыя:Туркменскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты СССР
Іван Давыдавіч Буяк

**Іван Давыдавіч Буяк** (нар. , в. Старая Арэхаўка — ?) — беларускі педагог, удзельнік партызанскага руху ў час вайны. Заслужаны настаўнік БССР (1960).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1920 годзе ў вёсцы Старая Арэхаўка. У 1939—1941 гг. быў дырэктарам Хрыпялёўскай няпоўнай сярэдняй школы ў Магілёўскім раёне. У час Вялікай Айчыннай вайны ўдзельнічаў у партызанскім руху на Клічаўшчыне.

У 1944—1981 гг. працаваў намеснікам дырэктара па вучэбна-выхаваўчай рабоце, дырэктарам і настаўнікам Нясяцкай сярэдняй школы.

## Узнагароды 
Ганараваны званнем Заслужанага настаўніка БССР (1960).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Заслужаныя настаўнікі Клічаўшчыны // Клічаўскі краязнаўчы музей

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клічаўскім раёне
Паліна Фёдараўна Бяляк

**Паліна Фёдараўна Бяляк** (нар. , в. Стаялава — ?) — беларуская педагог. Заслужаная настаўніца Беларусі (1965).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1915 годзе ў вёсцы Стаялава. У 1932—1941 гг. працавала настаўніцай пачатковых класаў у школах Клічаўскага раёна. У 1944—1947 гг. — намесніца дырэктара па вучэбна-выхаваўчай рабоце Маркаўшчынскай сямігадовай школы, у 1947—1971 гг. — настаўніца пачатковых класаў Клічаўскай сярэдняй школы.

## Узнагароды 
Ганаравана званнем Заслужанай настаўніцы Беларусі (1965).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Заслужаныя настаўнікі Клічаўшчыны // Клічаўскі краязнаўчы музей

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Аляксандра Елісееўна Герашчанка

**Аляксандра Елісееўна Герашчанка** (нар. , в. Вялікі Восаў — ?) — беларуская педагог. Заслужаная настаўніца Беларускай ССР (1976).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1935 годзе ў вёсцы Вялікі Восаў Краснапольскага раёна. У 1958—1961 гг. працавала настаўніцай Наваельніцкай сярэдняй школы Краснапольскага раёна. У 1961—1967 гг. — настаўніца і намесніца дырэктара па вучэбна-выхаваўчай рабоце сямігадовай школы на станцыі Азіяцкая Кушвінскага раёна Свярдлоўскай вобласці. У 1967—1991 гг. — настаўніца матэматыкі Дзмітраўскай сярэдняй школы Клічаўскага раёна.

## Узнагароды 
Ганаравана званнем Заслужанай настаўніцы Беларускай ССР (1976).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Заслужаныя настаўнікі Клічаўшчыны // Клічаўскі краязнаўчы музей

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Ануфрый Прохаравіч Кандратовіч

**Ануфрый Прохаравіч Кандратовіч** (, в. Дзмітраўка — ) — беларускі педагог, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (1968).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1913 годзе ў вёсцы Дзмітраўка. У 1934 годзе працаваў выхавацелем Ратамскага дзіцячага дома ў Мінскім раёне. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. У 1946—1973 гг. — настаўнік, дырэктар, арганізатар пазакласнай і пазашкольнай выхаваўчай работы Дзмітраўскай сярэдняй школы.

Памёр у 1991 годзе.

## Узнагароды 
Ганараваны званнем Заслужанага настаўніка Беларускай ССР (1968). Узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга, ордэнам Айчыннай вайны 2-й ступені.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Заслужаныя настаўнікі Клічаўшчыны // Клічаўскі краязнаўчы музей

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клічаўскім раёне
Спіс моў Расіі пад пагрозай знікнення

Мова пад пагрозай знікнення — гэта мова, якая рызыкуе выйсці з ужытку, як правіла, праз тое, што ў яе мала жывых носьбітаў. Калі мова губляе ўсіх сваіх носьбітаў, яна становіцца мёртвай. Мова можа знаходзіцца пад пагрозай знікнення ў адной мясцовасці, але дэманстраваць прыкметы адраджэння ў іншай, як у выпадку з ірландскай мовай.

Расійская Федэрацыя з’яўляецца домам для велізарнай колькасці малых моў, на многіх з якіх размаўляюць меншасці і карэнныя народы Каўказа, Урала і Сібіры. Гэтыя мовы ўсё часцей апынаюцца пад пагрозай знікнення з-за шэрагу фактараў, сярод якіх:

* **Русіфікацыя**: Гістарычная палітыка спрыяння выкарыстанню рускай мовы коштам іншых моў.

* **Глабалізацыя**: Узрастаючае дамінаванне глабальных моў у адукацыі, сродках масавай інфармацыі і гандлі.

* **Міграцыя**: Перамяшчэнне людзей за межы іх традыцыйных моўных супольнасцей.

Арганізацыя ААН па пытаннях адукацыі, навукі і культуры вызначае пяць узроўняў небяспекі, пачынаючы ад «мова ў бяспецы» (не пад пагрозай знікнення) і да «вымерлай мовы»:

* **Уразлівыя** — «большасць дзяцей размаўляюць на гэтай мове, але яна можа быць абмежаваная пэўнымі сферамі (напрыклад, размаўляюць толькі дома)».

* **Выразна пад пагрозай знікнення** — «дзеці больш не вывучаюць мову як родную дома».

* **Небяспечна пад пагрозай знікнення** — «на мове размаўляюць бабулі, дзядулі і старэйшыя пакаленні; хоць пакаленне бацькоў можа яе разумець, яны не размаўляюць на ёй з дзецьмі ці паміж сабой».

* **Крытычна пад пагрозай знікнення** — «самыя малодшыя носьбіты — бабулі і дзядулі і старэйшыя, яны размаўляюць на мове часткова і рэдка».

* **Вымерлыя** — «носьбітаў не засталося; уключаны ў Атлас, калі імаверна вымерлі з 1950-х гадоў».

Спіс ніжэй складзены паводле трэцяга выдання «Атласа моў свету, якія знаходзяцца пад пагрозай» (2010, раней выходзіў пад назвай «Чырвоная кніга моў, што знаходзяцца пад пагрозай»).

Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Спісы
Пінгвін з прамым чубатым грэбнем

**Пінгвін з прамым чубатым грэбнем** (*Eudyptes sclateri*; ) — пінгвін, эндэмік Новай Зеландыі, які размнажаецца толькі на астравах Баўнці і Антыподы. Мае чорную верхнюю частку цела, белую ніжнюю, а таксама жоўтую паласу на вачах і грэбень. Зімуе ў моры, а пра яго біялогію і звычкі размнажэння мала што вядома. Лічыцца, што яго папуляцыя скараціліся за апошнія некалькі дзесяцігоддзяў дваццатага стагоддзя. Міжнародны саюз аховы прыроды аднёс чубатага пінгвіна да катэгорыі «пад пагрозай знікнення».

## Апісанне 
Невялікі або сярэдні па памеры чорна-белы пінгвін з жоўтым чубам, ростам 50-70 см і вагой 2,5-6 кг. Самец крыху буйнейшы за самку. Як і большасць чубатых пінгвінаў, мае большую за самку дзюбу. Верхняя частка цела мае колер ад блакітнавата-чорнага да смаліста-чорнага, ніжняя — белы. Таксама мае шырокае ярка-жоўтае брыво, якое распасціраецца над вокам, утвараючы кароткі прамы грэбень. Пры сярэдняй масе цела 6,38 кг у самца і 5,4 кг у самкі, пінгвін з прамым чубатым грэбнем ёсць найбуйнейшым відам сярод чубатых пінгвінаў і чацвёртым па вазе сярод існуючых пінгвінаў. У сярэднім ён амаль такі ж цяжкі, як і папугайскі пінгвін.

Біялогія эндэміка пакуль вывучана вельмі недасканала. За апошнія дзесяцігоддзі з’явілася вельмі мала інфармацыі пра гэты від. Адзінае нядаўняе даследаванне, праведзенае на Антыподавых астравах, было сканцэнтравана на аспектах выбару партнёра. Даследаванні гэтага віду ўскладняюцца лагістыкай і абмежаваннямі, якія выдае Дэпартамент аховы прыроды Новай Зеландыі.

Мяркуюць, што ён харчуецца дробнай рыбай, крылем і кальмарамі, як і іншыя віды чубатых пінгвінаў.

Біном прысвечаны брытанскаму заолагу Філіпу Латлі Склейтэру.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пінгвінападобныя
Вера Рыгораўна Кандратовіч

**Вера Рыгораўна Кандратовіч** (, г. Асіповічы — ) — беларуская педагог. Заслужаная настаўніца Беларускай ССР (1967).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1915 годзе ў горадзе Асіповічы. У 1944—1947 гг. працавала настаўніцай у Маркаўшчынскай сямігадовай школе, у 1947—1970 гг. — настаўніца Клічаўскай сярэдняй школы.

## Узнагароды 
Ганаравана званнем Заслужанай настаўніцы Беларускай ССР (1967).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Заслужаныя настаўнікі Клічаўшчыны // Клічаўскі краязнаўчы музей

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Марыя Мітрафанаўна Кандраценка

**Марыя Мітрафанаўна Кандраценка** (нар. , в. Зеляніца — ?) — беларуская педагог. Заслужаная настаўніца Беларускай ССР (1968).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1923 годзе ў вёсцы Зеляніца, цяпер Кіраўскага раёна. У 1944—1949 гг. працавала настаўніцай у Кіраўску. У 1949—1978 гг. — настаўніца, намесніца дырэктара па вучэбна-выхаваўчай рабоце Бацэвічскай сярэдняй школы Клічаўскага раёна.

## Узнагароды 
Ганаравана званнем Заслужанай настаўніцы Беларускай ССР (1968).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Заслужаныя настаўнікі Клічаўшчыны // Клічаўскі краязнаўчы музей

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Уладзімір Васільевіч Скараходаў

**Уладзімір Васільевіч Скараходаў** (, в. Роўнішча — ) — беларускі педагог. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (1976).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1939 годзе ў вёсцы Роўнішча Краснапольскага раёна. У 1961—1966 гг. — настаўнік працы Сялібскай сярэдняй школы Бярэзінскага раёна. У 1966—1989 гг. — выкладчык, загадчык аддзялення, намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце Магілёўскага саўгас-тэхнікума.

Памёр у 1989 годзе.

## Узнагароды 
Ганараваны званнем Заслужанага настаўніка Беларускай ССР (1976).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Заслужаныя настаўнікі Клічаўшчыны // Клічаўскі краязнаўчы музей

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Якаў Іовіч Сямак

**Якаў Іовіч Сямак** ( — ) — беларускі педагог. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (1938).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1910 годзе. Працаваў настаўнікам у Бацэвічах.

## Узнагароды 
Ганараваны званнем Заслужанага настаўніка Беларускай ССР (1938), ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Заслужаныя настаўнікі Клічаўшчыны // Клічаўскі краязнаўчы музей

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Нічыпараўка (значэнні)

Назву **Нічыпараўка, Нычыпарыўка** маюць

## Беларусь 
* Нічыпараўка — вёска ў Нараўлянскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Кіраўскага сельсавета.

## Украіна 
* Нычыпарыўка — вёска ў Барыспільскім раёне Кіеўскай вобласці.
Уладзімір Віктаравіч Казлоў

**Уладзімір Віктаравіч Казлоў** (, в. Закупленне — ) — беларускі педагог, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (1972).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1924 годзе ў вёсцы Закупленне. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. У 1945—1946 гг. працаваў настаўнікам Ядрана-Слабадской школы. У 1946—1985 гг. — дырэктар Доўгаўскай сярэдняй школы.

Памер у 1985 годзе.

## Узнагароды 
Ганараваны званнем Заслужанага настаўніка Беларускай ССР (1972), званнем «Выдатнік народнай асветы». Узнагароджаны ордэнам Кастрычніцкай рэвалюцыі, ордэнам Славы 2-й і 3-й ступені, ордэнам Айчыннай вайны 2-й ступені.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Заслужаныя настаўнікі Клічаўшчыны // Клічаўскі краязнаўчы музей

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Ражава (значэнні)

Назву **Ражава, Рожава** маюць

* Ражава — скасаваная вёска ў Вербавіцкім сельсавеце Нараўлянскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.
* Рожава — часткова прызнаны самаабвешчаны дэ-факта незалежны канфедэратыўны аўтаномны курдскі рэгіён на поўначы і паўночным усходзе Сірыі.
* Ражава — ручай у Палескім раёне Кіеўскай вобласці Украіны і Нараўлянскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Жалонь (басейн Прыпяці).
Марыя Дзямідаўна Шалай

**Марыя Дзямідаўна Шалай** (нар. , в. Стаялава — ?) — беларуская педагог, удзельніца партызанскага руху. Заслужаная настаўніца Беларускай ССР (1970).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1924 годзе ў вёсцы Стаялава. У час Вялікай Айчыннай вайны ўдзельнічала ў партызанскім руху на Клічаўшчыне ў (277-м партызанскім атрадзе. У 1944—1947 гг. — на камсамольскай рабоце. У 1948—1986 гг. — настаўніца Стаялаўскай васьмігадовай школы.

## Узнагароды 
Ганаравана званнем Заслужанай настаўніцы Беларускай ССР (1970), узнагароджана ордэнам Чырвонай Зоркі і ордэнам Айчыннай вайны I ступені.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Заслужаныя настаўнікі Клічаўшчыны // Клічаўскі краязнаўчы музей

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Вольга Маркаўна Касцян

**Вольга Маркаўна Касцян** (нар. , в. Усохі — ?) — беларускі педагог. Заслужаная настаўніца Беларускай ССР (1967).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1923 годзе ў вёсцы Усохі. У 1944—1947 гг. працавала настаўніцай Нясяцкай сямігадовай школы. У 1947—1986 гг. — настаўніца, намесніца дырэктара, дырэктар Усохскай васьмігадовай школы.

## Узнагароды 
Ганаравана званнем Заслужанай настаўніцы Беларускай ССР (1967).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Заслужаныя настаўнікі Клічаўшчыны // Клічаўскі краязнаўчы музей

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя настаўнікі БССР
Ніна Васільеўна Амельянюк

**Ніна Васільеўна Амельянюк** (нар. , в. Лешня — ?) — беларуская педагог. Заслужаная настаўніца Беларускай ССР (1978).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1939 годзе ў вёсцы Лешня Капыльскага раёна. Закончыла гісторыка-геаграфічны факультэт Магілёўскага педагагічнага інстытута. Працавала настаўніцай у вёсцы Азяты; у вячэрняй школе і сярэдняй школе № 1 Кобрына. У 1979—1982 гг. — завуч, у 1982—1996 гг. — дырэктар СШ № 1 Кобрына. Выбіралася дэпутатам Кобрынскага гарадскога Савета.

## Узнагароды 
Ганаравана званнем Заслужанай настаўніцы Беларускай ССР (1978).

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  

## Спасылкі 
* Вызначыліся працай. 1945 — Да нашых дзён // *Познай Кобрын*

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Вольга Іванаўна Воранава

**Вольга Іванаўна Воранава** (, ст. Нахаў, Калінкавіцкі раён — ) — беларуская педагог. Заслужаная настаўніца Беларускай ССР (1966).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1928 годзе на станцыі Нахаў Калінкавіцкага раёна. Скончыла Рэчыцкае педагагічнае вучылішча. У 1952—1992 гг. працавала настаўніцай пачатковых класаў Дзівінскай сярэдняй школы.

Памерла ў 2002 годзе.

## Узнагароды 
Ганаравана званнем Заслужанай настаўніцы Беларускай ССР (1966).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Вызначыліся працай. 1945 — Да нашых дзён // *Познай Кобрын*

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Надзея Ільінічна Дудко

**Надзея Ільінічна Дудко** (нар. , г. Варонеж, Расія — ?) — беларуская педагог. Заслужаная настаўніца Беларускай ССР (1968).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1926 годзе ў горадзе Варонеж, Расія. Скончыла ў 1949 годзе Брэсцкае педагагічнае вучылішча. Працавала настаўніцай пачатковых класаў у вёсцы Літвінкі, у сярэдняй школе № 2 Кобрына.

## Узнагароды 
Ганаравана званнем Заслужанай настаўніцы Беларускай ССР (1968).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Вызначыліся працай. 1945 — Да нашых дзён // *Познай Кобрын*

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Леанард Мікалаевіч Цітко

**Леанард Мікалаевіч Цітко** (нар. , в. Горанка — ?) — беларускі педагог. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (1967).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1929 годзе ў вёсцы Горанка Краснапольскага раёна. У 1951—1953 гг. працаваў настаўнікам, у 1953—1958 гг. — намеснік дырэктара па вучэбна-выхаваўчай рабоце Пярэкальскай сярэдняй школы. З 1958 года — дырэктар Ганчанскай сярэдняй школы.

## Узнагароды 
Ганараваны званнем Заслужанага настаўніка Беларускай ССР (1967).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Заслужаныя настаўнікі Клічаўшчыны // Клічаўскі краязнаўчы музей

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Вольга Рыгораўна Качурка

**Вольга Рыгораўна Качурка** (нар. , в. Астроўе — ?) — беларуская педагог. Заслужаная настаўніца Беларускай ССР (1977).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1931 годзе ў вёсцы Астроўе Маларыцкага раёна. Скончыла Брэсцкае педагагічнае вучылішча. У 1956—1963 гг. працавала настаўніцай Дзівінскай сярэдняй школы, у 1963—1983 гг. — у сярэдняй школе вёскі Верхалессе, у 1983—1985 гг. — у сярэдняй школе № 6 Кобрына.

## Узнагароды 
Ганаравана званнем Заслужанай настаўніцы Беларускай ССР (1977).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Вызначыліся працай. 1945 — Да нашых дзён // *Познай Кобрын*

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Пётр Мікалаевіч Валасюк

**Пётр Мікалаевіч Валасюк** (нар. , в. Дзеткавічы — ?) — беларускі педагог. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (1982).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1927 годзе ў вёсцы Дзеткавічы Драгічынскага раёна. У 1963 годзе закончыў тры курсы Беларускага інстытута фізкультуры, у 1967 годзе — Брэсцкі педагагічны інстытут. Працоўную дзейнасць пачаў настаўнікам ваеннай і фізічнай падрыхтоўкі ў Антопалі і ў Дзеткавічах. З 1958 года — інструктар у школе ДТСААФ у Кобрыне. З 1959 года выкладаў фізкультуру і біялогію ў сярэдняй школе № 2 Кобрына. У 1971—1989 гг. — дырэктар Дома юных натуралістаў у Кобрыне.

## Узнагароды 
Ганараваны званнем Заслужанага настаўніка Беларускай ССР (1982).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Вызначыліся працай. 1945 — Да нашых дзён // *Познай Кобрын*

Катэгорыя:Педагогі Беларусі