open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аляксей фон Яўленскі

**Аляксей фон Яўленскі** (ням. Alexej von Jawlensky; 13 (25) сакавіка 1864,  — , ) — руска-нямецкі мастак-экспрэсіяніст. Уваходзіў у групу мастакоў «Сіні вершнік». На працягу 30 гадоў быў у грамадзянскім шлюбе з Марыянай Вяроўкінай.

## Біяграфія 
Сын гусарскага палкоўніка Ягора Нікіфаравіча Яўленскага (1826—1885) і яго другой жонкі Аляксандры Пятроўны Мядзведзевай, спадчынніцы маёнтка Кузлова ў Вышневалацкім павеце. Брат генерал-маёра Сяргея Яўленскага і пскоўскага губернатара Дзмітрыя Яўленскага. Да 10 гадоў выхоўваўся ў Кузлове. З 1874 г. жыў з маці ў Маскве, вучыўся ў кадэцкім корпусе. Па заканчэнні 3-га Аляксандраўскага ваеннага вучылішча (1887) служыў у 2-м Кранштацкім батальёне паручнікам.

З 25-гадовага ўзросту наведваў вольнаслухачом клас Рэпіна пры Акадэміі мастацтваў у Пецярбургу. У 1896 г. штабс-капітан Яўленскі выйшаў у адстаўку, каб прысвяціць сябе цалкам жывапісу.

У тым жа годзе са сваёй нявестай Марыянай Вяроўкінай пераехаў у Мюнхен, дзе разам з Кандзінскім, Кардоўскім і Грабаром паступіў у мастацкую студыю Антона Ажбэ. У Германіі пачаў называць сябе «фон Яўленскі», каб падкрэсліць высакароднае паходжанне.

На працягу 18 гадоў кватэра Яўленскага і Вяроўкінай у доме № 23 па Гізельштрасэ заставалася адным з цэнтраў рускай калоніі, дзе, акрамя вядомых мастакоў, бывалі Дзягілеў і Ніжынскі, Ганна Паўлава і Элеанора Дузэ. Адышоўшы ад мюнхенскага рэалізму, да 1908 года знаходзіўся пад уплывам ван Гога. Пасля знаёмства ў 1907 годзе з Мацісам і іншымі фавістамі развіў уласны стыль каляровай гамы, захаваны ім да пачатку Першай сусветнай вайны.

У 1894 годзе ў маёнтку генерала Вяроўкіна («Благадаць» каля Коўна) Яўленскі сустрэў выхаванку яго ўладальнікаў — 13-гадовую Алену Незнакомаву (1881—1965), якая пазней знаходзілася ў служэнні ў Марыяны. У 1902 годзе правёў больш за год у Прыбалтыцы, дзе Нязнакомава нарадзіла яму сына Андрэя. Тым не менш Яўленскі не перарываў адносін з Вяроўкінай да 1919 года.

У 1909 годзе ён заснаваў разам з Кандзінскім, Эрбслё, Габрыэле Мюнтэр, Марыянай Вяроўкінай і іншымі «Новае Мюнхенскае мастацкае аб’яднанне», якое папярэднічала «Сіняму вершніку» (групе, якую стварылі Кандзінскі і Франц Марк і да якой цесна прымыкаў сам Яўленскі). Ён выстаўляў свае працы сумесна з працамі мастакоў групы, у тым ліку ў міжнародных «Салонах» Іздэбскага, арганізаваных пры ўдзеле Кандзінскага ў 1909—1911 гадах у шэрагу гарадоў Расіі.

У 1914 г., пасля пачатку вайны, Яўленскаму прыйшлося пакінуць Германію і перасяліцца ў Швейцарыю. Тут ён пачаў свае «Варыяцыі» — цыкл прац, прысвечаны ландшафтнай тэматыцы. Пасля растання з Вяроўкінай пераехаў у 1921 годзе ў Вісбадэн, дзе абвянчаўся з Незнакомавай і пражыў да сваёй смерці.

Катэгорыя:Мастакі Германіі
Енс Юль

**Енс Юль** (; , Бальслеў [цяпер у камуне Мідэльфарт], Паўднёвая Данія — , ) — дацкі жывапісец, партрэтыст, адзін з заснавальнікаў (разам з Мікалаем Абрахамам Абільгорам) нацыянальнай школы жывапісу. Вучыўся ў Гамбургу. Скончыў Акадэмію мастацтваў у Капенгагене. У 1772—1780 гадах жыў і працаваў у Рыме, Парыжы і Жэневе. У 1780 годзе вярнуўся на радзіму. З 1784 года — прафесар Акадэміі мастацтваў у Капенгагене. Пазней — яе дырэктар. Пісаў партрэты, пейзажы, нацюрморты. Аўтар шэрагу карцін на гістарычныя сюжэты.

Быў намаляваны на 100 кронавай купюры 1972 гады і на вадзяных знаках большасці купюр 1972 гады.
Піперада

**Піперада** (, , ад piper — «перац») — традыцыйная баскская страва, прыгатаваная з цыбулі, часныку, зялёнага перцу і памідораў, абсмажаных на аліўкавым алеі і запраўленых мясцовым чырвоным перцам Эспелет. Яго можна замяніць папрыкай. Адрозненне піперады ад іншых падобных страў (напрыклад, шакшука) — вялікая колькасць салодкага перцу, якога столькі ж, колькі і памідораў. Звычайна гатуецца з яйкамі, якія ўводзяцца ў гарачую сумесь з агародніны. Часам піперада рыхтуецца без яек, як падліўка да мяса.

Піпераду можна падаваць як асноўную страву ці як гарнір. Тыповыя дапаўненні ўключаюць мяса, напрыклад, вяндліну (хамон) або рыбу. Таксама гатовую піпераду намазваюць на падсушаны хлеб.

Колеры стравы адлюстроўваюць колеры баскскага сцяга: чырвоны, зялёны і белы.

Катэгорыя:Іспанская кухня
Катэгорыя:Французская кухня
Катэгорыя:Баскі
Катэгорыя:Стравы з агародніны
Валерый Іосіфавіч Альшанскі

**Валерый Іосіфавіч Альшанскі** () — беларускі спецыяліст у галіне машын, агрэгатаў і працэсаў лёгкай прамысловасці. Кандыдат тэхнічных навук (1985), дацэнт (1988), прафесар (2001).

## Біяграфія 
Скончыў Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці (спецыяльнасць «Машыны і апараты лёгкай прамысловасці», кваліфікацыя «Інжынер-механік», 1970), Рыжскі політэхнічны інстытут (аспірантура, 1981).
    
Працаваў у Будаўнічым упраўленні Віцебскай ЦЭЦ (1961—1962, майстар), БУ-36 трэста № 9 (1962, майстар), Віцебскім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце (з 1970, механіка-тэхналагічны факультэт, у 1999—2000 — дэкан факультэта; кафедра «Тэхналогія і абсталяванне машынабудаўнічай вытворчасці», прафесар, з 1992 — загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: энергазабеспячэнне; нетрадыцыйныя і аднаўляльныя крыніцы энергіі; распрацоўка вогнетэрмастойкіх матэрыялаў і баявога адзення пажарных ратавальнікаў.

Мае брата Анатоля, спецыяліста ў галіне цеплатэхнікі і масапераводных працэсаў.

## Узнагароды 
Граматы Міністэрства адукацыі і навукі Рэспублікі Беларусь (1995, 2003, 2010, 2013), канцэрна «Беллегпрам» (2003), Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта (2003, 2013), Віцебскага гарадскога выканаўчага камітэта (2005, 2008).

## Бібліяграфія 
* Комплексный анализ взаимодействия петлеобразующих механизмов промышленных швейных машин и повышение качества выполнения рабочего процесса : автореферат диссертации … канидата технических наук : (05.02.13). ― Москва, 1984.

## Літаратура 
* Ольшанский Валерий Иосифович [Фото] // В народе тот не забудется, кто упорно и честно трудится // Віцьбічы = Витьбичи. — 2020. — 6 февр. — С. V. — (Прил.: «Вечерний Витебск»).

## Спасылкі 
* Ольшанский Валерий Иосифович
Намсен

**Намсен** () — рака ў Нарвегіі. Знаходзіцца ў фюльке Трондэлаг у цэнтральнай частцы краіны, з’яўляецца найбуйнейшай ракой гэтай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі. Даўжыня — 229 км; рака працякае праз муніцыпалітэты Ройрвік, Намскуган, Гронг, Уверхала і Намсус. У мінулым актыўна выкарыстоўвалася для сплаву лесу ў Намсус, дзе знаходзіліся пільні. На Намсене пабудавана некалькі плацін.

Рака бярэ свой пачатак у крыніцах нацыянальнага парку Бёргеф’ель на мяжы фюльке Нурлан. Воды Намсена жывяць возера Намсватнет; затым рака ідзе праз плаціну ў паўночна-заходняй частцы гэтага возера ў муніцыпалітэце Ройрвік, далей праз Намдален (цэнтральную частку Нарвегіі), заканчваючыся ў Намсусе і ўпадаючы ў фіёрд Намсенфіёрд Нарвежскага мора. Сярод прытокаў Намсена — Туншоэльва і Сандэла. Агульная плошча басейна — 6273,86 км²; сярэдні расход вады — 285 м³/с. У 2012 годзе на Намсене распачата будаўніцтва гідраэлектрастанцыі.

Катэгорыя:Рэкі Нарвегіі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян
Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы

**Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы** — факт радыеактыўнага апраменьвання аператара падчас рамонту ўстаноўкі гама-стэрылізацыі медыцынскага інструмента на заводзе медыцынскіх прэпаратаў у горадзе Нясвіж. Аварыя адбылася 26 кастрычніка 1991 года.

У 1975 годзе на заводзе біяхімічных прэпаратаў у Нясвіжы была запушчана вытворчасць угнаення «Рызатарфін» на аснове торфу, змяшанага з бактэрыямі з роду Rhizobium. Пад мэты стэрылізацыі гэтага матэрыялу ў 1981 годзе Усесаюзным НДІ радыяцыйнай тэхнікі (УНДІРТ) пачалася распрацоўка прамысловай устаноўкі для гама-стэрылізацыі. У 1984 годзе ўстаноўка (кодавая назва праекта «Пепел») была ўведзена ў строй. Акрамя завода у Нясвіжы некалькі такіх жа ўстановак былі запушчаны ў іншых рэспубліках былога СССР.

Па класіфікацыі МАГАТЭ ўстаноўка прадстаўляла сабой гама-апрамяняльнік II катэгорыі з зыходнай актыўнасцю 6,72 ПБк (182 кКі). Пад узрастаючыя патрэбы прадпрыемства актыўнасць апрамяняльніка была паслядоўна павялічана да 30 ПБк (800 кКі) ізатопа кобальта-60. У якасці зыходнага элемента апрамяняльніка выкарыстоўваўся лінейны блок, састаўлены з 12 крыніц выпраменьвання тыпу ГІК-7-4, вырабніцтва завод «Ізатоп».

## Храналогія інцыдэнту 
На момант аварыі гама-ўстаноўка працавала 24 гадзіны за суткі ў тры змены. Кожная змена складалася з аднаго аператара за пультам кіравання і аднаго памагатага, які загружаў прадукцыю ў скрыні для стэрылізацыі. Для бесперапыннай працы было задзейнічана шэсць асобных зменных брыгад. На момант здарэння на ўстаноўцы ў начную змену дзяжурыў 34-гадовы аператар з памагатым. Прыкладна ў 03:40 раніцы ў камеры апраменьвання заклініў ланцуг, які падае скрыні з аб’ектамі стэрылізацыі да крыніцы выпраменьвання. Аператар адключыў сістэму бяспекі ў камеры апраменьвання, каб выканаць рамонт. У выніку ён атрымаў дозу апраменьвання каля 12 Грэй. Адразу пасля ўздзеяння радыяцыі аператар з дапамогай самалёта быў дастаўлены у Інстытут біяфізікі ў Маскве, дзе праводзіліся ўсе магчымыя мерапрыемствы для лячэння вострай прамянёвай хваробы, якая ўзнікла ў мужчыны. Але, нягледзячы на інтэнсіўнае лячэнне, пацярпеўшы памёр праз 113 дзён пасля аварыі.

Гама-апрамяняльнік на прадпрыемстве пасля правядзення ўсіх неабходных праверак і інструктажаў з персаналам зноў запрацаваў ў лістападзе 1992 года. Працуе гэта ўстаноўка (адзіная ў Беларусі) і зараз, але выкарыстоўваюцца крыніцы выпраменьвання меншай актыўнасці (130 кКi).

## Літаратура 
* Сергей Бесараб. История одной трагедии // Meдыум — medium.com, 20 студзеня 2023

Катэгорыя:Радыяцыйныя аварыі
Катэгорыя:Падзеі 26 кастрычніка
Катэгорыя:Кастрычнік 1991 года
Катэгорыя:1991 год у Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Нясвіжа
Смёрэброд

**Смёрэброд** ( — «хлеб з маслам») — традыцыйная дацкая страва ў выглядзе бутэрбродаў, якія звычайна складаюцца з лустачкі чорнага хлеба, званага «ругброд», намазанага сметанковым маслам, маргарынам ці тлушчам, з салатай, курыцай, ялавічынай, памідорамі і г. д. Існуе цэлы шэраг рэгіянальных варыянтаў гэтай закускі, якія ўключаюць агуркі, ікру і іншыя інгрэдыенты. Смёрэброд звычайна ядуць нажом і відэльцам.

Першапачаткова ў якасці начынкі для гэтай стравы выкарыстоўваліся толькі сыр і каўбаса, а сама яна была папулярнай закускай у служачых падчас абедзенных перапынкаў. Папулярнасць смёрэброду ўзрасла з пачатку 1880-х гадоў, калі страва пачала з’яўляцца ў невялікіх рэстаранах Капенгагена.

Катэгорыя:Дацкая кухня
Катэгорыя:Бутэрброды
Камсамольск (Тысульскі раён)

**Камсамольск** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Тысульскім раёне Кемераўскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр Камсамольскага гарадскога паселішча. Пасёлак размешчаны за 20 км на поўдзень ад Тысуля. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1952 года. 
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кемераўскай вобласці
Пятаў

**Пятаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Андрэй Валер’евіч Пятаў (нар. 1984) — украінскі футбаліст, брамнік.
* Уладзіслаў Уладзіміравіч Пятаў (нар. 1954) — беларускі спецыяліст у галіне парашковай металургіі і кампазіцыйных матэрыялаў.
Уладзіслаў Уладзіміравіч Пятаў

**Уладзіслаў Уладзіміравіч Пятаў** (нар. , Віцебск) — беларускі спецыяліст у галіне парашковай металургіі і кампазіцыйных матэрыялаў. Доктар тэхнічных навук (2005), прафесар (2007).

## Біяграфія 
Скончыў Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці (спецыяльнасць «Тэхналогія машынабудавання, металарэзныя станкі і інструменты», 1982), Беларускі політэхнічны інстытут (аспірантура, 1987).
    
Працаваў у Віцебскім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце (1982—1984 і з 1988, механіка-тэхналагічны факультэт, кафедра «Машыны і тэхналогіі высокаэфектыўных працэсаў апрацоўкі», прафесар, у 2007—2011 — прарэктар па навуковай рабоце, са снежня 2016 — кафедра «Тэхналогія і абсталяванне машынабудаўнічай вытворчасці», прафесар).
 
Навуковыя інтарэсы: парашковая металургія; экструзія матэрыялаў.

## Узнагароды 
Грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2009).

## Бібліяграфія 
* Теоретические и технологические основы экструзии пластифицированных порошков : диссертация … доктора технических наук : 05.16.06 : защищена 20.05.2005 : утверждена 19.10.2005 / Пятов Владислав Владимирович. — Витебск, 2005.
* Материаловедение. Основные термины и понятия : пособие / [В. В. Пятов и др.]. — Витебск, 2000.
* Переработка гальваноотходов / Шелег В. К., Ковчур А. С., Пятов В. В. — Витебск, 2004.
* Теоретические и технологические основы холодной экструзии порошковых материалов / Пятов В. В. — Витебск, 2002.

## Літаратура 
* Пятов Владислав Владимирович // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2010. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн., кн. 2. — С. 390—391.
* Пятов Владислав Владимирович // Ученые-уроженцы Витебщины ― для инновационной Беларуси / А. В. Русецкий, Н. К. Толочко. — Витебск, 2007. — С. 134.

## Спасылкі 
* Пятов Владислав Владимирович  // Бібліятэка ВДТУ

Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы Беларусі
Валынская епархія ПЦУ

**Валынская епархія** — епархія Праваслаўнай царквы Украіны ў Валынскай вобласці Украіны. Да 2019 года — епархія Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата.

## Гісторыя 
25 ліпеня 1992 года было зарэгістравана ў дзяржаўных органах епархіяльнае ўпраўленне Луцка.

## Епіскапы 
* Спірыдон (Бабскі) (25 ліпеня 1992 — снежань 1992)
* Серафім (Вярзун) (снежань 1992 — лістапад 1993)
* Іаан (Баднарчук) (лістапад 1993 — 9 лістапада 1994)
* Якаў (Панчук) (12 студзеня 1995 — 16 сакавіка 2004)
* Міхал (Зінкевіч) (з 18 мая 2004)

## Спасылкі 
* Сайт епархіі

Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе
Катэгорыя:1992 год ва Украіне

Катэгорыя:Епархіі Праваслаўнай царквы Украіны
Сабор Раства Хрыстова (Адэса)

**Сабор Раства Хрыстова** — праваслаўны храм у Адэсе, пабудаваны ў 1814 годзе. Настаяцель — епіскап Афанасій (Яворскі).

## Гісторыя 
Заснаваны ў пачатку XIX стагоддзя і існаваў як царква пры інфекцыйным шпіталі. Храм збудаваны ў 1814 годзе.

У савецкі час частку храма заняла больніца. І толькі ў 1990-я гады будынак вярнулі і аднавілі храм.

У 2013 годзе храм атрымаў статус кафедральнага сабора.
 

## Спасылкі 
* Кафедральный-собор-Рождества-Христова Кафедральный собор Рождества Христова (Одесса)
* Одесса. Собор Рождества Христова при инфекционной больнице.

Катэгорыя:Храмы Адэсы
Катэгорыя:Храмы Адэскай епархіі ПЦУ
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Адэскай вобласці
Катэгорыя:Саборы Украіны
Катэгорыя:З’явіліся ў 1814 годзе
Рауль Юбак

**Рауль Юбак** (фр. Raoul Ubac; , Мальмедзі, Бельгія — , Дзьёданэ, Францыя) — французскі жывапісец, графік, фотамастак «новай Парыжскай школы».

## Біяграфія 
З 1929 года жыў у Францыі, у пачатку 1930-х пазнаёміўся з парыжскімі сюррэалістамі, наведваў іх майстэрні на Манпарнасе. Затым вучыўся малюнку і фатаграфіі ў Школе прыкладных мастацтваў у Кёльне, падарожнічаў па Далмацыі, дзе ўпершыню пачаў працаваць з фатаграфіямі камянёў. У гэты перыяд адышоў ад жывапісу, шмат эксперыментаваў з фотавыявамі, працаваў з «знойдзенымі прадметамі». У 1936—1939 удзельнічаў у групавых акцыях сюррэалістаў, быў блізкі да Х.Белмера, В. Браўнера, Б. Перэ, пазней пазнаёміўся з П. Элюарам, Р. Кено. З 1936 працаваў над эксперыментальнай серыяй фатаграфій «Пентэсілея», дзе камбінаваў розныя тэхнікі здымкі і апрацоўкі фотавыявы; некаторыя з гэтых здымкаў публікаваліся ў сюррэалісцкім часопісе «Мінатаўр», атрымалі высокую адзнаку А. Брэтона, фігуравалі на Міжнароднай выставе сюррэалізму (1938).

Падчас вайны Юбак жыў у Каркасоне, дзе збліжаецца з Р.Магрытам, у Парыжы і Бруселі, дзе ў 1941 годзе апошні раз выстаўляе свае фотаработы (пасля 1945 года Юбак больш не займаецца фатаграфіяй). Удзельнічаў у літаратурным часопісе актывістаў Супраціву «Месаж», якім кіраваў паэт-сюррэаліст Жан Лескюр. За гады вайны Юбак адыходзіць ад сюррэалізму, пачынае займацца малюнкам, гравюрай (у тым ліку — на грыфельных плітках, так званых ardoises), вяртаецца да жывапісу. З 1951 года яго палотны і гуашы рэгулярна экспануюцца ў вядомай галерэі Эмэ Мага.
Аўгуст-Бел

**ЗАТ «Аўгуст-Бел»** () — прадпрыемства Беларусі па вытворчасці хімічных сродкаў аховы раслін размешчанага ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці.

## Гісторыя 
Першая чарга завода была запушчана кампаніяй «Аўгуст» у 2007 годзе.

У красавіку 2008 года праходзілі грамадскія кампаніі жыхароў раёна супраць будаўніцтва новага завода пестыцыдаў, які адносіцца да 1-га класа небяспекі. У Адміністрацыю прэзідэнта і ўрад Беларусі былі накіраваныя тысячы подпісаў супраць будаўніцтва. У верасні 2011 годзе намеснік дырэктара па вытворчасці Дзмітрый Сілаеў прызнаў наяўнасць некаторых парушэнняў экалагічнай абстаноўкі.

У 2013—2015 гадах дзевяць прэпаратаў (Табу, Спірыт, Балерына, Каласаль Пра, Біцэпс гарант, Тарнада 500, Ракурс, Тарнада 540 і Гамбіт) сталі лаўрэатамі конкурсу «Лепшыя тавары Рэспублікі Беларусь».

У 2021 годзе «Аўгуст-Бел» належала 64% экспарта Пухавіцкага раёна.

Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта
Катэгорыя:Прадпрыемствы хімічнай прамысловасці Беларусі
Катэгорыя:Прадпрыемствы Пухавіцкага раёна
Катэгорыя:З’явіліся ў 2007 годзе
Катэгорыя:2009 год у Беларусі
Катэгорыя:Дружны (Пухавіцкі раён)
Валерый Мікалаевіч Сакевіч

**Валерый Мікалаевіч Сакевіч** (нар. , в. Драчылава, Навагрудскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогій і абсталявання механічнай і фізіка-тэхнічнай апрацоўкі. Доктар тэхнічных навук (2005), дацэнт (2008, спецыяльнасць «Механіка»), прафесар.

## Біяграфія 
Скончыў Маскоўскі фізіка-тэхнічны інстытут (спецыяльнасць «Трываласць лятальных апаратаў», кваліфікацыя «Інжынер-фізік», 1978).
    
Працаваў у Інстытуце фізікі цвёрдга цела і паўправаднікоў АН Беларусі (1978—1994), Інстытуце тэхнічнай акустыкы НАН Беларусі (1994—2009), Віцебскім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце (з 2009 — загадчык кафедры «Механіка», з 2015 — дацэнт, прафесар кафедры «Фізіка і тэхнічная механіка»).

Навуковыя інтарэсы: апрацоўка металаў ціскам; тэхналогіі фізіка-тэхнічай апрацоўкі; ультрагукавыя тэхналогіі; нелінейныя ваганні; тэхнічны зрок і яго прыкладанні.

## Бібліяграфія 
* Развитие теории и технологических основ ультразвуковых виброударных процессов : диссертация … доктора технических наук : 05.03.01 : защищена 23.12.2004 : утверждена 25.05.2005 / Сакевич Валерий Николаевич. — Витебск, 2004.
* Механика материалов : учебное пособие / В. Н. Сакевич, А. В. Минченко. — Минск, 2009.
* Ультразвуковые виброударные процессы / В. В. Артемьев, В. В. Клубович, В. Н. Сакевич. — Минск, 2004.

## Спасылкі 
* Сакевич Валерий Николаевич
Гама-дэфектаскапія

**Гама-дэфектаскапія** — комплекс метадаў выяўлення дэфектаў матэрыялаў і вырабаў з дапамогай гама-выпраменьвання. Гэта метад дэфектаскапіі, заснаваны на апрамяненні даследуемых аб'ектаў і вывучэнні змянення інтэнсціўнасці гама-выпраменьвання. Інтэнсіўнасць па-рознаму змяняецца пры праходжанні праз дэфектныя і бездэфектныя месцы. Вымярэнне інтэнсіўнасці ажыццяўляецца з дапапомогай фотарэнтгенаграфічнага (найбольш распаўсюджаны), іанізацыйныйнага, ксераграфічнага і тэлевізійнага метадаў. 

Гама-дэфектаскапія выкарыстоўваецца ў судна- і авіябудаванні, металургіі, пры будаўніцтве нафта- і газаправодаў і інш.

## Літаратура 
* Клюев В. В. Приборы для неразрушающего контроля материалов и изделий — М.: Машиностроение, 1986.

Катэгорыя:Дэфектаскапія
Катэгорыя:Метады вымярэнняў
Катэгорыя:Неразбураючы кантроль
Албана-брытанскія адносіны

**Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Албанія і Злучаным Каралеўствам Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі** былі ўсталяваны 25 мая 1991 года. 

Упершыню дыпламатычныя адносіны паміж краінамі ўсталяваны ў 1922 годзе, але ў 1939 годзе разарваны на 51 год.

## Гісторыя 
30 сакавіка 1994 года было падпісана Пагадненне аб прасоўванні і абароне інвестыцый, супрацоўніцтве ў галіне турызму, авіяперавозак і адукацыі, навукі і культуры.

26 сакавіка 2013 года было падпісана Пагадненне аб перадачы асуджаных і аб прадухіленні двайнога падаткаабкладання і папярэджанні ўхілення ад выплаты падаткаў адносна падаткаў на даходы і капітал.

12 лютага 2008 года міністр замежных спраў Албаніі Люльзім Баша наведаў з афіцыйным візітам Лондан, дзе сустрэўся з міністрам замежных спраў Вялікабрытаніі Дэвідам Мілібэндам.

18 лістапада 2015 года міністр замежных спраў Вялікабрытаніі Філіп Геманд наведаў Албанію, дзе сустрэўся з прэм'ер-міністрам Албаніі Эдзі Рама.

5 лютага 2021 года было падпісана Пагадненне аб партнёрстве, гандлі і супрацоўніцтве для барацьбы з арганізаванай злачыннасцю і прадухілення яе распаўсюджвання ў Еўропе.

17 студзеня 2023 года пасла Зучанага Каралеўства выклікалі ў Міністэрства замежных спраў Албании і ўручылі яму ноту пратэсту з нагоды каментароў малодшага міністра іміграцыі Вялікабрытаніі Роберта Джэнрыка, у якіх ён распавёў, што асабіста пільна сочыць за тым, як албанцы пакідаюць межы Вялікабрытаніі.

## Ваеннае супрацоўніцтва 
Узброеныя сілы Албаніі і Злучанага Каралеўства неаднаразова супрацоўнічалі ў ваеннай сферы, у тым ліку прымалі ўдзел у ваенных вучэннях ў 2013 і 2014 гадах. У вучэннях «Албанскі леў» у 2013 годзе ўдзельнічала каля 1000 марскіх пехацінцаў і HMS Bulwark. У ходзе вучэнняў «Албанскі леў» у 2014 годзе Албанію наведалі 600 марскіх пехацінцаў.

У 2016 годзе каля 1500 вайскоўцаў са Злучанага Каралеўства далучыліся да албанскіх сіл для ўдзелу ў вучэннях «Албанскі леў».

## Зноскі 
Вялікабрытанія
Албанія
Кобальтавая бомба

**Кобальтавая бомба** — тэарэтычная мадыфікацыя ядзернай або тэрмаядзернай зброі, якая дае павышанае радыеактыўнае забруджванне мясцовасці пры адносна слабым выбуху. Такі ядзерны баепрыпас можа мець абалонку не з традыцыйнага для такіх мэтаў урану-238, а з кобальту-59. Падчас выбуху абалонка апраменьваецца моцным нейтронным патокам і стабільны кобальт-59 ператвараецца у радыеактыўны кобальт-60 з актыўнасцю 44 ТБк (1200 Кі) на грам з перыядам паўраспаду каля 5,2 года.

Афіцыйна лічыцца, што кобальтавыя бомбы яшчэ не створаны і ні ў адной краіне свету і не стаяць на ўзбраенні. Невялікія колькасці кобальту былі выкарыстаны Вялікабрытаніяй у адным з выпрабаванняў ядзернай бомбы 14 верасня 1957 года ў якасці радыехімічнай меткі

## Зноскі 
Катэгорыя:Ядзерная зброя
Катэгорыя:Зброя масавага знішчэння
Кобальт-60

**Кобальт-60** — штучны радыеактыўны нуклід хімічнага элементу кобальту з зарадавым лікам 27 і масавым лікам 60. У прыродзе практычна не сустракаецца з-за малога перыяду паўраспаду. Адкрыты ў канцы 1930-х гадоў Г. Сібаргам і Дж. Лівінгудам у Каліфарнійскім універсітэце.

Актыўнасць аднаго грама гэтага нукліда складае каля 44 ТБк (1200 Кі). Кобальт-60 мае найбольшы час жыцця сярод радыеактыўных нуклідаў кобальту і мае шэраг важлівых практычных прымяненняў.

## Утварэнне 
Кобальт-60 з’яўляецца прадуктам β−-распаду нукліда жалеза-60 (перыяд паўраспаду складае 1,5(3)×106 гадоў):

: \mathrm{{}^{60}_{26}Fe} \rightarrow \mathrm{{}^{60}_{27}Co} + e^- + \bar{\nu}_e.

У далейшым кобальт-60 таксама распадаецца праз бэта-распад (перыяд паўраспаду 5,2713 гадоў), у выніку якога ўзнікае стабільны ізатоп нікель-60:

: \mathrm{^{60}_{27}Co}\rightarrow\mathrm{^{60}_{28}Ni}+ e^- + \bar{\nu}_e.

У працэсе распаду 60Co найбольш верагодна выпраменьванне квантаў з энергіяй 1,1732 МеВ і 1,3325 МеВ. Поўная энергія распаду кобальту-60 складае 2,823 МеВ.

## Атрыманне 
Кобальт-60 атрымліваюць штучна, падвяргаючы адзіны стабільны ізатоп кобальту 59Co ўздзеянню цеплавых нейтронаў (у ядзерным рэактары або з дапамогай генератара нейтронаў).

## Выкарыстанне 
Кобальт-60 выкарыстоўваецца ў вытворчасці крыніц гама-выпраменьвання з энергіяй каля 1,3 МэВ, якія выкарыстоўваюцца для:
* стэрылізацыі харчовых прадуктаў (радурызацыя), медыцынскіх інструментаў і матэрыялаў;
* актывацыі насення (для стымулявання росту і ўраджайнасці збожжавых і агароднінных культур);
* абеззаражвання і ачысткі прамысловых сцёкаў, цвёрдых і вадкіх адходаў розных відаў вытворчасці;
* радыяцыйнай мадыфікацыі палімераў і вырабаў з іх;
* радыёхірургіі розных паталогій (гл. кобальтавая гармата, гама-нож);
* гама-дэфектаскапіі.

Таксама кобальт-60 выкарыстоўваецца ў сістэмах кантролю ўзроўню металу пры бесперапыннай разліўцы сталі. Акрамя таго, гэта адзін з ізатопаў, якія выкарыстоўваюцца ў радыеізатопных крыніцах энергіі.

## Гл. таксама 
* Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы
* Радыелагічная зброя
* Кобальтавая бомба

Катэгорыя:Ізатопы кобальту
Катэгорыя:Радыяхімія
Катэгорыя:Ізатопы
Катэгорыя:Кобальт
Радыелагічная зброя

**Радыелагічная зброя** — зброя масавага знішчэння, дзеянне якой заснавана на баявым выкарыстанні іанізавальнага выпраменьвання радыеактыўных матэрыялаў. Дзеянне радыелагічнай зброі можна параўнаць з дзеяннем радыеактыўных рэчываў, якія выкідаюцца ў атмасферу пры аварыях на АЭС, або з выбухам ядзерных боепрыпасаў. Пры прымяненні такой зброі забруджваецца навакольнае асяроддзе і ўзнікаюць шкодныя наступствы для жывёл (прамяневая хвароба) і раслін.

Самы просты прыклад радыелагічнай зброі — гэта так званая «*брудная бомба*», якая прадстаўляе сабой кантэйнер з радыеактыўным ізатопам (ізатопамі) і зарадам выбуховага рэчыва. Пры падрыве зарада выбуховага рэчыва кантэйнер з ізатопамі разбураецца, і радыеактыўнае рэчыва распыляецца ўдарнай хваляй на вялікай плошчы. Асноўнай крыніцай матэрыялаў для стварэння радыелагічнай зброі, у тым ліку і «бруднай бомбы», з’яўляюцца адходы, якія ўтвараюцца падчас працы ядзерных рэактараў, але магчымы і наўмысны падрыў абсталявання неваеннага прызначэння, дзе выкарыстоўваюцца радыеактыўныя матэрыялы.

Ваеннае прымяненне радыелагічнай зброі можа ажыццяўляцца з дапамогай авіяцыйных распыляльнікаў, авіябомбаў, беспілотных лятальных апаратаў, артылерыйскіх снарадаў і іншых боепрыпасаў. Радыелагічная зброя можа выкарыстоўваць не толькі гатовыя радыеізатопы, але і тыя, што ўтвараюцца ў момант дэтанацыі ядзернай або тэрмаядзернай бомбы. Пад уздзеяннем нейтронаў, якія ўтвараюцца пры выбуху такой бомбы, некаторыя рэчывы, такія як кобальт і тантал, могуць ператварацца ў надзвычай радыеактыўныя ізатопы. Такі варыянт радыелагічнай зброі ў англамоўнай літаратуры часта называецца «*Salted bomb*».

Нягледзячы на тое, што некаторыя краіны (напрыклад, СССР у 1953—1958 гадах) займаліся распрацоўкай і выпрабаваннямі радыелагічнай зброі, у наш час, па афіцыйных дадзеных, не існуе асобных тыпаў боепрыпасаў, якія б стаялі на ўзбраенні войскаў дзяржаў. Прычына ў тым, што такая зброя не мае неадкладнага паражальнага эфекту (светлавога выпраменьвання, ударнай хвалі і іншых відаў уздзеяння традыцыйнай ядзернай зброі) і, такім чынам, мала карысная ў баявых умовах. Напрыклад, выкарыстанне «бруднай бомбы» прывядзе да радыяцыйнага заражэння глебы, вады і ўзнікнення прамянёвай хваробы (і з’яўлення мутацый жывел і раслін) на вялікіх тэрыторыях. Ачыстка гэтых тэрыторый будзе займаць працяглы час, ёсць верагоднасць апраменьвання сваіх салдат. Усё гэта не з’яўляецца жаданым вынікам, асабліва калі вайна вядзецца дзеля заваявання тэрыторыі і атрымання матэрыяльнай выгады ад вайны. Таму ў сучаснасці дадзены тып зброі ў асноўным выкарыстоўваецца як элемент запалохвання.

## Літаратура 
* Ковтуненко О. П., Богучарський В. В., Слюсар В. І., Федоров П. М. Зброя на нетрадиційних принципах дії (стан, тенденції, принципи дії та захист від неї). — Полтава: ПВІЗ, 2006. — 248 с.
* Kirby R. Radiological Weapons: America’s Cold War Experience. — 2020.

Катэгорыя:Зброя масавага знішчэння
Катэгорыя:Радыеактыўнасць
Радыеізатопная батарэя

**Радыеізатопная батарэя** або **радыенуклідная батарэя** — назвы, якія выкарыстоўваюцца для апісання прылады, якая выкарыстоўвае энергію ад распаду радыеактыўнага ізатопа для атрымання электрычнасці. Такі генератар прынцыпова адрозніваецца ад ядзернага рэактара тым, што выкарыстоўвае не накіраваную ланцуговую ядзерную рэакцыю, а энергію павольнага прыроднага распаду радыеактыўных ізатопаў.

У радыеізатопных батарэях часцей выкарыстоўваюцца радыеізатопы, якія вылучаюць бэта-часціцы нізкай энергіі або альфа-часціцы. Нізкая энергія бэта-часціц неабходна для прадухілення з’яўлення высокаэнергетычнага пранікальнага тармазнога выпраменьвання, якое патрабуе моцнага экранавання. Для радыеізатопных батарэй выкарыстоўвалі трытый, нікель-63, праметый-147, тэхнецый-99. Таксама вядомыя батарэі з выкарыстаннем плутонію-238, кюрыю-242, кюрыю-244 і стронцыю-90.

Акрамя фізічных уласцівасцей выкарыстанага ізатопа, існуюць таксама пытанні хімічных уласцівасцей і даступнасці. Прадукт, выраблены з дапамогай нейтроннага апрамянення ў ядзерным рэактары або ў паскаральніку западжаных часціц, атрымаць складаней, чым прадукт дзялення, які лёгка здабываецца з адпрацаванага ядзернага паліва.

## Перавагі 
* надзвычай высокая ёмістасць (на адзінку вагі або аб’ёму) — у тысячы ці сотні тысяч разоў большая, чым у хімічных батарэй або паліўных элементаў;
* невялікія памеры;
* доўгі час працы (ад некалькіх месяцаў да дзясяткаў гадоў);
* не патрабуе абслугоўвання.

## Недахопы 
* нерэгулюемая (немагчыма спыніць па жаданню або паскорыць вылучэнне энергіі, магчыма толькі рассейваць непатрэбную энергію);
* неабходнасць абароны ад радыеактыўных выпраменьванняў;
* цяжкасці ўтылізацыі пасля заканчэння выкарыстання.

## Ужыванне 
У асноўным радыеізатопныя батарэі выкарыстоўваюцца там, дзе неабходна забяспечыць працяглую аўтаномную працу. Асноўныя галіны прамысловасці — гэта касмічныя апараты (штучныя спадарожнікі, міжпланетныя станцыі, зонды, пасадачныя апараты), глыбакаводныя прыборы і станцыі, генератары электрычнасці для цяжкадаступных месцаў (Арктыка, Антарктыка, адкрыты акіян, горная мясцовасць).

## Літаратура 
* *Корлисс У.* Источники энергии на радиоактивных изотопах. — Москва: Мир, 1967. — 420 с.

Катэгорыя:Электрычныя батарэі
Катэгорыя:Ядзерная энергетыка
Секундамер

**Секундамер** — прылада, здольная вымяраць інтэрвалы часу з дакладнасцю да доляў секунды. Не варта блытаць з таймерам. Звычайна выкарыстоўваюцца секундамеры з дакладнасцю вымярэння 1/10 і 1/100 секунды. Але са з’яўленнем сучасных тэхналогій з’явілася магчымасць вымяраць час значна больш дакладна — да дзесяцітысячных далей і яшчэ больш дакладней.

## Механічныя секундамеры 
Самыя простыя ў кіраванні аднакнопкавыя секундамеры маюць адну кнопку кіравання, сумешчаную з механізмам завода спружыны. Першы націск на кнопку ўключае секундамер. Другі націск на кнопку спыняе секундамер. Трэці націск на кнопку устанаўлівае стрэлкі секундамера ў пачатковае нулявое становішча. Кручэнне гэтай жа кнопкі заводзіць спружыну секундамера.

Больш складаныя мадэлі маюць тры кнопкі. Яны дазваляюць рабіць запуск, спыненне секундамера, а таксама фіксаваць прамежкавыя інтэрвалы часу (час круга). Абнуленне — з дапамогай адной кнопкі. Дакладнасць механічных секундамераў, як правіла, — 1/10 сек.

## Электронныя секундамеры 
Адрозніваюцца ад механічных падвышанай дакладнасцю (1/100 сек) і шырэйшым функцыяналам. У асобных абласцях (напрыклад, аўтагонкі) прымяняюцца секундамеры з лазернай засечкай моманту фінішу. Іх дакладнасць — 1/1000 сек і вышэй.

## Выкарыстанне 
У першую чаргу секундамеры выкарыстоўваюцца ў спорце для дакладнага вымярэння адрэзка часу, які запатрабаваўся спартсмену для правядзення нейкага практыкавання, напрыклад у спрынце ці плаванні.

Секундамер выкарыстоўваецца:
* у спорце,
* у навуковых лабараторыях,
* у завадскіх лабараторыях,
* у навучальных лабараторыях ВНУ, тэхнікумаў і школ,
* у ваеннай справе (засяканне часу ходу тарпеды, вызначэнне моманту паражэння тарпедай цэлі).

## Гл. таксама 
* Таймер

## Спасылкі
Таймер

**Та́ймер** ( < *time*: час) — прылада вытворча-тэхнічнага, ваеннага або бытавога прызначэння, якая ў зададзены момант часу выдае вызначаны сігнал або якая ўключае/выключае якое-небудзь абсталяванне праз сваю прыладу камутацыі электрычнага ланцуга.

Большай часткай пад таймерамі маюцца на ўвазе прылады, якія адмяраюць зададзены інтэрвал часу з моманту запуску (уручную або электрычным імпульсам) з секундамерам зваротнага адліку, разам з тым існуюць таймеры, момант спрацоўвання якіх задаецца ўстаноўкай неабходнага часу сутак (так званыя таймеры рэальнага часу), у гэтым выпадку таймер мае ў сваім складзе гадзіннік або прыладу захоўвання часу, найпростым таймерам такога роду з’яўляецца будзільнік.

## Устройства і прынцып дзеяння 
У наш час выкарыстоўваюцца большай часткай электронныя лічбавыя таймеры, па прынцыпе дзеяння аналагічныя электронным гадзіннікам, разам з тым, застаюцца яшчэ і механічныя таймеры, базавым элементам якіх з’яўляецца гадзіннікавы механізм, а таксама электрамеханічныя, асновай якіх з’яўляецца рэле часу. Тэарэтычна магчыма стварэнне простых таймераў на якіх-небудзь іншых прынцыпах (электрахімічны лічыльнік часу, аналагавы электронны лічыльнік), аднак на практыцы такія прылады не выкарыстоўваюцца. Для аўтаматызацыі прац на персанальным камп’ютары прымяняюцца праграмна рэалізаваныя таймеры або сеткавыя сэрвісы.

## Гл. таксама 
* Секундамер
* Будзільнік

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Та́ймер // 
* 
* 

## Спасылкі
Кобальтавая гармата

**Кобальтавая гармата** - прыбор для медыцынскага прымянення гама-выпраменьвання радыеізатопа кобальт-60, які выкарыстоўваецца пры лячэнні анкалагічных захворванняў. З 1950-х гадоў кобальт-60 шырока выкарыстоўваецца ў радыяцыйных (тэлетэрапеўтычных) устаноўках, якія ствараюць пучок гама-прамянёў, накіраваных на цела пацыента для барацьбы са злаякаснымі ўтварэннямі. З-за высокай цаны і неабходнасці абслугоўвання кваліфікаваным персаналам іх часта аб'ядноўвалі ў т.з. **кобальтавыя модулі**. Тэрапія радыеактыўным кобальтам была рэвалюцыйным крокам у прамянёвай тэрапіі пасля Другой сусветнай вайны, але цяпер яе замяняюць іншыя тэхналогіі, напрыклад, лінейныя паскаральнікі

## Літаратура 
* Рудерман А. И. Физические основы дистанционной рентгено- и гамма-терапии— М.: Медицина, 1961, 244с.
* Беккера И. Лучевая терапия с помощью излучении высокой энергии.— М.: Медицина, 1964.
Катэгорыя:Анкалогія
Катэгорыя:Кобальт
Катэгорыя:Тэрапія
Кветкавы гадзіннік

**Кветкавы гадзіннік** таксама **Гадзіннік Фло́ры** — дэкаратыўны гадзіннік з набору травяністых раслін, кветкі якіх распускаюцца і закрываюцца ў пэўны час сутак.

Упершыню кветкавы (ліставы) гадзіннік быў складзены ва Упсале Карлам Лінеем. Кветкавыя гадзіннікі з тых раслін, якія выкарыстоўваў Ліней, называюць «кветкавымі гадзіннікамі Лінея».

Для кожнай мясцовасці павінен складацца свой кветкавы гадзіннік, бо час цвіцення, гэта значыць адкрыцця і закрыцця кветак, у розных мясцовасцях адбываецца не ў адну і тую ж гадзіну; ён альбо спазняецца, альбо надыходзіць раней. Прамыя назіранні паказалі, што, напрыклад, у Інсбруку адбываецца запазненне раскрыцця раслін ад кветкавага гадзінніка Лінея на 1-2 гадзіны, а закрыццё спазняецца на 1-6 гадзін. Каб скласці кветкавы гадзіннік, патрэбна рабіць шматгадовыя назіранні над мноствам раслін і абраць з іх такія, цвіценне якіх здзяйсняецца ў найболей вызначаны час.

## Механічны кветкавы гадзіннік 
]]
Падбор раслін для сапраўдных кветкавых гадзін — занятак карпатлівы, які не заўсёды заканчваецца поспехам. Ужо з канца XIX стагоддзя сапраўдны кветкавы гадзіннік усё часцей замяняўся чыста дэкаратыўнымі кампазіцыямі на аснове механічных гадзіннікаў з кветкавым фонам або дэкаратыўнымі элементамі, створанымі з квітнеючых або дэкаратыўна-лісцяных раслін.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Садова-паркавыя збудаванні
Катэгорыя:Кветкаводства
Гадзіннік на Спаскай вежы

**Гадзіннік на Спаскай вежы** — гадзіннік-куранты на Спаскай вежы Маскоўскага Крамля, адзін з найстаражытных дзеючых вежавых механічных гадзіннікаў у свеце. Першы гадзіннік быў усталяваны ў XV стагоддзі, у далейшым ён неаднаразова рэстаўраваўся і замяняўся. Штогод на фоне Спаскай вежы Прэзідэнт Расіі выступае з віншавальнай прамовай, а звон званоў аб’яўляе аб надыходзе новага года.

## Тэхнічныя дадзеныя 
Крамлёўскія куранты — механічны вежавы гадзіннік, ён працуе ў адным рэжыме ўжо больш за 150 гадоў. Маса механізма без званоў складае 25 тон. Ён складаецца з некалькіх тысячаў дэталяў. Дакладнасць ходу дасягаецца дзякуючы ківачу масай 32 кг. Ранейшыя гадзіншчыкі ўжылі вельмі дзіўны маятнікавы ход. Ён не абапіраецца ні на якія вядомыя нам тэарэтычныя выкладкі. Таму перыяд разгойдвання ківача ў іх атрымаўся не секундным, як звычайна прынята. Вышыня гадзіннікавага механізму — каля 3 м, дыяметр вялікіх шасцерняў — да 1,5 м. Механізм стрэлак прыводзіцца ў дзеянне трыма гірамі масай ад 160 да 224 кг і сыходзіць углыб сцяны амаль на 20 метраў. Узімку выкарыстоўваюць цяжэйшую гіру. Гіра паднімаецца з дапамогай электрарухавіка. Галоўны звон Спаскай вежы важыць 2160 кг. Музычны механізм выглядае як праграмны медны цыліндр, які раней круціла 200-кілаграмовая гіра, а потым — электрарухавік. Барабан прымушае штыфты націскаць на клавішы, звязаныя трасамі са званамі на званіцы. Галоўнай часткай механізму вызвоньвання чвэрцяў гадзіны служыць сталёвы барабан, які прыводзіцца ў кручэнне індывідуальным гіравым рухавіком. На паверхні барабана ў пэўнай паслядоўнасці размешчаны штыфты, якія задаюць праграму (мелодыю) дзевяці званам, якія вызвоньваюць чвэрці гадзіны. Ужытыя разнастайныя процівагі, якія разгружаюць дэталі механізма і асабліва прывад стрэлак. Восі разгружаныя ад ветравых і тэмпературных уздзеянняў. Метал — зносаўстойлівая бронза, самы высакаякасны па тых часах матэрыял. А кропак змазкі больш за 200, і патрабуюць яны вельмі індывідуальнай дазоўкі колькасці алею.

Існуе меркаванне, што ўдары галоўнага звана, якія гучаць апоўначы 31 снежня, абвяшчаюць надыход новага года. Насамрэч новая гадзіна, дзень і год пачынаюцца з пачаткам перазвону чвэрцяў, гэта значыць за 20 секунд да першага ўдару гадзіннікавага звана.

## Спасылкі
Паўночнамакедонска-турэцкія адносіны

**Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Паўночная Македонія і Турэцкай Рэспублікай** былі ўсталяваны 26 жніўня 1992 года.

Паўночная Македонія мае амбасаду ў Анкары і генеральнае консульства ў Стамбуле, а Турцыя мае амбасаду ў Скоп’е і генеральнае консульства ў Бітале.

## Гісторыя 
Дзякуючы гістарычным, культурным і народным сувязям Паўночная Македонія і Турцыя наладзілі вельмі блізкія і сяброўскія адносіны. Турэцкая мова, нараўне з македонскай мовай, з’яўляецца адной з афіцыйных моў у дзвюх абшчынах Паўночнай Македоніі: Цэнтар-Жупа і Пласніца.

У лютым 2018 года прэзідэнт Турцыі Рэджэп Таіп Эрдаган выказаў падтрымку пазіцыі Паўночнай Македоніі падчас перамоваў па спрэчцы аб назве краіны, заявіўшы, што пазіцыя Грэцыі памылковая. Турцыя падтрымлівае заяўку Паўночнай Македоніі на далучэнне да ЕС.

## Ваеннае супрацоўніцтва 
У жніўні 2021 года ў Стамбуле было падпісана ваенна-эканамічнае пагадненне тэрмінам на 5 гадоў, якое прадугледжвае мадэрнізацыю Узброеных сіл Паўночнай Македоніі за кошт выдзеленых Турцыяй сродкаў, а таксама пастаўкі ўзбраення. У рамках яго, напрыклад, быў заключаны кантракт на пастаўку 3 батарэй з 18 гаўбіцамі BORAN.

## Супрацоўніцтва ў сферы культуры 
Супрацоўніцтва ў галіне культуры паміж Паўночнай Македоніяй і Турцыяй было ўстаноўлена ў 1995 годзе, калі было падпісана адпаведнае міжнароднае пагадненне.

22 красавіка 2009 года ў Стамбуле міністры культуры дзвюх краін падпісалі праграму супрацоўніцтва ў галіне культуры на перыяд 2009—2011 гадоў. Згодна з праграмай, краіны павінны былі актывізаваць супрацоўніцтва ў розных сферах культуры і мастацтва.

## Грамадзяне Паўночнай Македоніі турэцкага паходжання 
У Паўночнай Македоніі 77,959 грамадзян маюць турэцкае паходжанне, што складае 3,85 % насельніцтва краіны.

У грамадска-палітычным жыцці туркаў Паўночнай Македоніі прадстаўляе Дэмакратычная партыя туркаў у Македоніі.

## Зноскі 
Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Турцыі
Цэнтар-Жупа (абшчына)

**Цэнтар-Жупа** (, ) — абшчына ў Паўночнай Македоніі. Цэнтр — сяло Цэнтар-Жупа.

## Геаграфія 
Абшчына знаходзіцца ў заходняй частке краіны і ўваходзіць у статыстычны Паўднёва-Заходні рэгіён. Плошча абшчыны 107,21 км2. На поўначы, усходзе і захадзе муніцыпалітэт абшчына мяжуе з абшчынай Дэбар, а на поўдні са Струга. На тэрыторыі абшчыны размешчана возера Дэбар і горны масіў Стогава (2,273 м).

## Палітыка 
На мясцовых выбарах 2021 года перамогу атрымаў дзеючы мэр абшчыны ад Дэмакратычнай партыі туркаў у Македоніі Арыян Ібраім. Ён набраў 71,16% галасоў. Аднак з-за таго, что яўка склала 33%, вынікі выбараў былі не прызнаны. 

Савет абшчыны Цэнтра-Жупа складаецца з 11 членаў. На мясцовых выбарах 2021 года перамогу атрымала Дэмакратычная партыя туркаў у Македоніі — 33,78% галасоў і 5 мандатаў у Савеце. Па 2 мандата ў Савеце атрымалі Кааліцыя «Лепшае для маёй абшчыны» Сацыял-дэмакратычнага саюза Македоніі (19,83%) і Рух за нацыянальнае адзінства турак (17,34%); па 1 мандату — УМРА—ДПМНА і Кааліцыя «Рэканструкцыя Македоніі» (8,96%), і Партыя руху турак у Македоніі (7,74%).

## Эканоміка 
Галоўным эканамічным аб'ектам абшчыны з'яўляецца ГЭС «Шпилје». Насельніцтва ў асноўным займаецца гандлем, жывёлагадоўляй, сельскай і лясной гаспадаркай. Аднак значная частка насельніцтва эмігравала за мяжу, і прыбыткі, якія адпраўляюцца працоўнымі эмігрантамі, з'яўляюцца даволі значнымі для рэгіёна.

## Насельніцтва 
Насельніцтва абшчыны паводле перапісу 2002 года — 6,519 чалавек, з іх: 80,17% (5,226) — туркі, 12,49% — македонцы, 6,96% — албанцы і 0,38% — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей.

Паводле перапісу насельніцтва 2002 года, большая колькасць насельніцтва (4,880 чал.) пазначылі роднай мовай турэцкую, 953 чал. — македонскую, 439 чал. — албанскую, 1 чал. — арамунскую.

Болльшасць жыхароў абшчыны лічаць сябе мусульманамі (6,215 чал.), праваслаўнымі — 20 чал., каталікамі — 4 чал., і 60 чал. лічаць сябе прадстаўнікамі іншых веравызнанняў.

## Славутасці 
* Мемарыяльны цэнтр «Каджаджык» — радзіма Мустафы Кемаля Атацюрка

Катэгорыя:Абшчыны Паўночнай Македоніі
Цэнтар-Жупа (сяло)

**Цэнтар-Жупа** (; ) — сяло і цэнтр абшчыны Цэнтар-Жупа ў Паўночнай Македоніі недалёка ад мяжы з Албаніяй. Сяло населена пераважна туркамі.
 ў цэнтры Цэнтар-Жупы]]

## Насельніцтва 
Цэнтар-Жупа — новае сяло, створанае сем’ямі, якія пасяліліся ў гэтым раёне і паходзяць з вёсак Баланцы, Байрамаўцы, Црно Бочы, Голем Папраднік і Мал Папраднік.

Па дадзеных перапісу 2021 года ў Цэнтар-Жупе пражывалі 354 жыхары наступнага этнічнага складу:
* туркі — 304;
* македонцы — 33;
* асобы, даныя аб якіх узяты з адміністрацыйных крыніц — 13;
* албанцы — 4.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Паўночнай Македоніі
Механічны гадзіннік

**Механічны гадзіннік** — гадзіннік, які выкарыстоўвае ківач, які перыядам ваганняў вымярае час на працягу сутак, месяца, года і які прыводзіцца ў рух гіравай, спружыннай або электрычнай крыніцай энергіі з электрамеханічным пераўтваральнікам. У якасці меры часу выкарыстоўваюцца інерцыйныя ўласцівасці вагальнай сістэмы ў выглядзе класічнага і спружыннага ківача пры рэгуляванні доўгага ківача або спіральнай спружыны ў выглядзе балансавага рэгулятара (+/-).

З’яўленне суднавых хранометраў са спружынным ківачом здзейсніла рэвалюцыю ў суднаходстве шляхам сінхранізацыі ходу часу і нябеснай сферы, што дазволіла надзейна вызначаць даўгату месца. Дадатковай прыладай для ўстанаўлення месцазнаходжання ў момант замераў стаў секстант.

Майстроў, якія вырабляюць і якія рамантуюць гадзіннікі, называюць гадзіншчыкамі. У мастацтве механічны гадзіннік з’яўляецца сімвалам часу.

Механічныя гадзіннікі па дакладнасці ходу саступаюць электронным і кварцавым (1-ы клас дакладнасці механічных гадзіннікаў — ад +40 да −20 секунд у суткі; хібнасць кварцавых гадзіннікаў знаходзіцца ў межах ад 10 секунд у дзень да 10 секунд у год). Таму ў наш час з незаменнай прылады механічны гадзіннік ператвараецца ў знак традыцый і прэстыжу.

## Літаратура 
* В. Н. Пипуныров. История часов с древнейших времен до наших дней. — М.: Наука, 1982. — 498 с.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вагальныя з’явы
Гадзіннік
Некропаль каля Крамлёўскай сцяны

**Некропаль каля Крамлёўскай сцяны** — мемарыяльныя могілкі ў Маскве на Краснай плошчы ля Крамлёўскай сцяны, якая служыць калумбарыем для урнаў з прахам. Месца пахавання дзяржаўных, партыйных і ваенных дзеячаў СССР, удзельнікаў Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года. У 1920—1930-я тут таксама хавалі замежных камуністаў-рэвалюцыянераў, напрыклад, пісьменніка і журналіста Джона Рыда, заснавальніка кампартыі Японіі Сэна Катаяму, рэвалюцыянерку Клару Цэткін, нямецкага палітыка Фрыца Гекерта і іншых.

З 1974 года некропаль ахоўваецца дзяржавай як помнік культуры. Ён з’яўляецца аб’ектам Службы каменданта Маскоўскага Крамля.

## Перанос некропаля 
Упершыню тэма ліквідацыі пахаванняў узнімалася ў 1953 годзе Саветам міністраў і ЦК КПСС, якія прынялі адпаведную пастанову. Прах тых, хто спачываў ля сцяны і целы Леніна і Сталіна, планавалі перанесці ў праектаваны Пантэон, але праект закрылі.

У 2013 годзе, калі ў Мыцішчах адкрылі Федэральны ваенны мемарыял «Пантэон абаронцаў Айчыны», гаварылася пра магчымасць пераносу астанкаў з некропаля ля Крамлёўскай сцяны на гэтыя могілкі і аб стварэнні спецыяльнага калумбарыя. Асноўная складанасць пераносу астанкаў грунтуецца на федэральным законе, які забараняе перапахаванне без згоды сваякоў, а ў комплекс некропаля ўваходзяць брацкія магілы з людзьмі, якія не ідэнтыфікаваны. Таксама некаторыя нашчадкі пахаваных ля сцяны выступалі супраць пераносу ў Мыцішчы, мяркуючы, што гэта магло выклікаць незадаволенасць грамадства. Пры гэтым, напрыклад, нашчадкі Канстанціна Ракасоўскага «даўно просяць дазволу на перапахаванне яго астанкаў на Новадзявочых могілках Масквы, дзе пахаваны яго жонка і дачка..

## Спасылкі 
Катэгорыя:Могілкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Могілкі Масквы
Анатоль Фёдаравіч Літвіновіч

**Анатоль Фёдаравіч Літвіновіч** (, в. Любань, Вілейскі раён — ) — беларускі фалькларыст, этнограф, публіцыст. Кандыдат філалагічных навук.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў в. Любань Вілейскага раёна ў 1951 годзе. Завяршыўшы навучанне ў Любанскай сярэдняй школе, паступіў у 1970 годзе ў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, які закончыў у 1975.

Працаваў настаўнікам беларускай мовы і літаратуры ў Докшыцкім раёне, пазней старшым навуковым супрацоўнікам у музеі рамёстваў і народных промыслаў у Заслаўі. У 1979 годзе Анатоль Літвіновіч запрошаны працаваць у аддзел (музей) старажытнабеларускай культуры Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН Беларусі. З 1988 года працаваў у лабараторыі беларускага фальклору БДУ спачатку навуковым, пазней старшым навуковым супрацоўнікам. У пачатку 2000-х гадоў працаваў у Беларускім педагагічным універсітэце імя М. Танка на кафедры тэорыі і гісторыі культуры. Затым уладкаваўся на працу дацэнтам на кафедру рэжысуры абрадаў і свят Беларускага ўніверсітэта культуры і мастацтваў.

У 2021 годзе яго затрымалі і асудзілі на 10 сутак адміністрацыйнага арышту за налепленыя на акно бела-чырвона-белыя сэрцайкі; пакуль адбываў арышт, нехта выбіў шыбу ў кватэры, дзе жыла сям’я.

Памёр у 2023 годзе.

## Навукова-даследчыцкая дзейнасць 
Тэма дысертацыі: «Пытанні беларускай фалькларыстыкі ў польскім перыядычным друку другой паловы XIX — пачатку ХХ ст.»

Анатоль Літвіновіч даследаваў рэгіянальныя асаблівасці беларускай традыцыйнай культуры (асабліва ўвагу звяртаў на Палессе), фальклору Чарнобыльскага рэгіёна, пытанняў гісторыі беларускай фалькларыстыкі, беларуска-польскіх, беларуска-літоўскіх, беларуска-рускіх, беларуска-нямецкіх узаемасувязей у галіне традыцыйнай народнай культуры.

## Літаратура 
* Беларускі фальклор: энцыклапедыя, у 2 т. — Т. 2. — Мінск, 2006. — С. 40.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім раёне
Катэгорыя:Фалькларысты СССР
Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі
Іанічна-Адрыятычны трубаправод

**Іанічна-Адрыятычны трубаправод** (**ІАТ**) (, **IAP**) — праект газаправода ў Паўднёва-Усходняй Еўропе. Ён будзе праходзіць ад горада Фіеры ў Албаніі праз Чарнагорыю і Боснію і Герцагавіну да Спліта ў Харватыі, уключаючы ў сябе падводныя ўчасткі Бар — Будва, Добрэч — Прэўлака, Цаўтат — Пелешац.

У Фіеры IAP будзе злучаны з Трансадрыятычным трубаправодам. Trans Adriatic Pipeline AG падпісала мемарандумы аб узаемаразуменні з распрацоўшчыкамі праекта IAP, уключаючы Plinacro (Харватыя), BH-Gas (Боснія і Герцагавіна), а таксама ўрадамі Чарнагорыі і Албаніі.

У Спліце трубаправод будзе злучаны з існуючай газатранспартнай сістэмай Харватыі. Акрамя таго, ён можа быць звязаны з іншай новай газавай інфраструктурай, у тым ліку з тэрміналам Крк LNG Hrvatska у Крк.

У 2016 годзе SOCAR пагадзілася выступіць тэхнічным кансультантам і падпісала з прадстаўнікамі краін мемарандум аб супрацоўніцтве. Да праекту таксама далучыўся кансорцыум TAP.

У 2019 годзе харвацкі аператар Plinacro, албанскі Albgaz, чарнагорскі Montenegro Bonus і баснійскі BH-Gas дамовіліся пра стварэнне сумеснага прадпрыемства для будаўніцтва газаправода, у якім яны будуць мець роўныя долі. Але будаўніцтва зацягнулася, і плануецца ўвесці ў эксплуатацыю газаправод толькі да 2025 года.

Катэгорыя:Газаправоды
Катэгорыя:Транспарт у Албаніі
Катэгорыя:Транспарт у Босніі і Герцагавіне
Катэгорыя:Транспарт у Харватыі
Катэгорыя:Транспарт у Чарнагорыі