Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі

**Фе́лікс Эдму́ндавіч Дзяржынскі** (, ; , Дзяржынава, Налібацкая воласць, Ашмянскі павет — , Масква; Партыйныя мянушкі: *Яцан*, *Якуб*, *Пераплётчык*, *Франак*, *Астраном*, *Юзаф*, *Даманскі*) — рэвалюцыянер, савецкі палітык. Кіраўнік шэрагу народных камісарыятаў. Заснавальнік і кіраўнік УНК.

Член ЦК бальшавіцкай партыі (1917—1926). Член Аргбюро ЦК РКП(б) (1919—1920, 1921—1924), кандыдат у члены Аргбюро ЦК РКП(б) (1921, 1924—1926). Кандыдат у члены Палітбюро ЦК УКП(б) (1924—1926). Галоўны рэдактар часопіса «Чырвоны тэрор».

## Біяграфія 
### Маладыя гады 
З шляхецкага роду Дзяржынскіх. Нарадзіўся ў сям’і настаўніка гімназіі ў радавым маёнтку Дзяржынава Ашмянскага павета. Хлопцам, гуляючы са стрэльбай, Дзяржынскі выпадкова стрэліў сваю сястру Ванду, бацькі схавалі гэты факт, каб не ўскладніць сыну далейшае жыццё. У маладосці Дзяржынскі схіляўся да каталіцкага фанатызму, пэўны час хацеў стаць ксяндзом, але з 16 гадоў перакінуўся ў атэізм.

Фелікс Дзяржынскі навучаўся ў 1-й Віленскай гімназіі разам з Юзафам Пілсудскім, дзе ўступіў у сацыял-дэмакратычную арганізацыю, і на Гедзімінавай гары ў Вільні прысягнуў на змаганне супраць манархіі. Ён сышоў з апошняга класа гімназіі ў красавіку 1896 года, каб прысвяціць сябе партыйнай працы. Увосень 1895 года Дзяржынскі ўступіў у Літоўскую сацыял-дэмакратычную арганізацыю, вёў прапаганду сярод рамесных і фабрычных навучэнцаў. З сакавіка 1897 года падпольна дзейнічаў у Коўна, выдаў першы нумар газеты «Ковенский рабочий» і кіраваў страйкамі. У ліпені арыштаваны і ў 1898 года высланы на 3 гады ў Вяцкую губерню (Нолінск, вёска Кайгародскае), адкуль збег у жніўні 1899 года.

### У Варшаве 
У 1900 годзе Дзяржынскі ўдзельнічаў у першым З’ездзе сацыял-дэмакратаў Каралеўства Польскага і Літвы (СДКПіЛ). У лютым 1900 года арыштаваны, і ў студзені 1902 года сасланы на 5 год ва Усходнюю Сібір (Вілюйск), але ў чэрвені, на шляху да месца ссылкі, збег і ў жніўні эміграваў; на канферэнцыі СДКПіЛ у Берліне абраны сакратаром замежнага камітэту партыі. Дзяржынскі арганізаваў выданне газеты «Czerwony Sztandar» і транспарціроўку нелегальнай літаратуры з Кракаву ў Каралеўства Польскае. У ліпені 1903 года Дзяржынскі быў дэлегатам 40-га З’езду СДКПіЛ, дзе быў абраны сябрам цэнтральнага праўлення. У 1904 годзе памерла жонка Дзяржынскага Ю. Гольдман. З канца 1904 года ён жыў у Варшаве; узначальваў дэманстрацыю на 1 мая ў 1905 годзе, працаваў у ваенна-рэвалюцыйнай арганізацыі. У ліпені 1905 года зноў арыштаваны, у кастрычніку вызвалены па амністыі.

З 1906 года Дзяржынскі быў прадстаўніком СДПКПіЛ у Цэнтральным камітэце РСДРП, быў дэлегатам 4-га З’езда РСДРП.

У ліпені — верасені 1906 года знаходзіўся ў Пецярбургу, потым зноў у Варшаве, дзе ў снежні быў арыштаваны, у чэрвені 1907 года вызвалены пад заклад. У красавіку 1908 года Дзяржынскі зноў арыштаваны, у 1909 годзе двойчы прыгавораны Варшаўскім судом да пазбаўлення ўсіх правоў, маёмасці і пажыццёвай ссылцы ў Сібір (вёска Бельскае, потым Сухава і Тасеева, Енісейская губерня), у лістападзе Дзяржынскі збег і эміграваў.

У сакавіку 1910 года Дзяржынскі ў якасці сакратара і скарбніка галоўнае ўправы партыі вярнуўся ў Кракаў, дзе ў жніўні ажаніўся з С. С. Мушкат. Адзін з самых радыкальных ленінцаў, ён актыўна выступаў супраць надання дзейнасці камуністаў легальнага і мірнага характару.

Пасля нелегальнага вяртання ў студзені 1912 года ў Варшаву Дзяржынскі быў у верасні зноў арыштаваны і ў красавіку 1914 года прыгавораны да трох гадоў катаргі. Па новай судовай справе ў 1916 года прыгавораны яшчэ да 6 гадоў, знаходзіўся ў Бутырскай турме, адкуль 1 сакавіка 1917 года вызвалены салдатамі-паўстанцамі.

### Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 
З сакавіка 1917 года Дзяржынскі быў членам бюро Маскоўскай групы СДКПіЛ і Маскоўскага камітэту РСДРП, сябра выканаўчага камітэта Маскоўскага Савета Рабочых Дэпутатаў. На Сёмай Усерасійскай Канферэнцыі РСДРП Дзяржынскі выступіў супраць права нацый на самастойнасць ад савецкай Расіі. У тым жа годзе ён быў абраны ў ЦК РСДРП.

16 кастрычніка 1917 года Дзяржынскі быў абраны ў Ваенна-Рэвалюцыйны Цэнтр, у складзе якога ён зрабіўся адным з асноўных кіраўнікоў Кастрычніцкай Рэвалюцыі, арганізаваў захоп пецярбургскіх пошты і тэлеграфу.

7 снежня 1917 года Дзяржынскі прызначаны галавой Ваеннай Надзвычайнай Камісіі (ВЧК), папярэдніка НКВД і КДБ.

З студзеня 1919 года Дзяржынскі быў сябрам камісіі ЦК РСДРП і Савету па абароне (разам са Сталіным), з сакавіка — народны камісар унутраных спраў. У маі-ліпені 1920 года Дзяржынскі кіраваў падаўленнем антыкамуністычных паўстанняў ва Украіне, кіраваў тылам Паўднёва-Заходняга фронту Чырвонай Арміі. Калі ў той самы год бальшавікі спрабавалі захапіць Польшчу, Дзяржынскі ўвайшоў у склад Польскага Бюро ЦК РКП(б) і Часовага Рэвалюцыйнага Ваеннага Савету Польшчы.

З 1921 года Дзяржынскі займаў розныя пасады ў расійскім і савецкім урадах, у 1922—1926 гадах быў старшынёй ДПУ пры НКУС РСФСР і АДПУ СССР. Удзельнічаў у барацьбе з апазіцыяй унутры камуністычнай партыі.

Памёр 20 ліпеня 1926 года ў Маскве.

## Ушанаванне памяці 
 у Мінску]]

Імем Дзяржынскага названы шэраг геаграфічных аб’ектаў (населеныя пункты, праспекты, вуліцы), навучальныя ўстановы i іншыя арганізацыі. У Мінску імем Дзяржынскага названы праспект.

### У філатэліі 

Файл:The Soviet Union 1937 CPA 552 stamp (Feliks Dzerzhinsky 10k).jpg|1937 год, намінал 10 кап.
Файл:The Soviet Union 1937 CPA 553 stamp (Feliks Dzerzhinsky 20k).jpg|1937 год, намінал 20 кап.
Файл:The Soviet Union 1937 CPA 554 stamp (Feliks Dzerzhinsky 40k).jpg|1937 год, намінал 40 кап.
Файл:The Soviet Union 1937 CPA 555 stamp (Feliks Dzerzhinsky 80k).jpg|1937 год, намінал 80 кап.
Файл:The Soviet Union 1951 CPA 1623 stamp (25th death anniversary of Felix Dzerzhinsky (1877-1926), bolshevik revolutionary and official. Portrait).jpg| 1951 год:  25 лет со дня смерти
Файл:Rus Stamp-Dzerzhinski-1962.jpg|1962 год
Файл:The Soviet Union 1977 CPA 4695 stamp (Birth centenary of Felix Dzerzhinsky, 'Iron Felix', Bolshevik revolutionary and official, led Cheka and OGPU).jpg|1977 год  100 год з дня нараджэння

File:Stamps of Germany (DDR) 1977, MiNr Block 049.jpg|100 год з дня нараджэння Дзяржынскага

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Постаці СССР
Катэгорыя:Фелікс Дзяржынскі
Катэгорыя:Зняволеныя Вілейскай турмы
Катэгорыя:Бальшавікі
Катэгорыя:Дэлегаты IV з’езда РСДРП
Катэгорыя:Дэлегаты VI з’езда РСДРП
Катэгорыя:Дэлегаты VII з’езда РКП(б)
Катэгорыя:Дэлегаты VIII з’езда РКП(б)
Катэгорыя:Дэлегаты IX з’езда РКП(б)
Катэгорыя:Дэлегаты X з’езда РКП(б)
Катэгорыя:Дэлегаты XI з’езда РКП(б)
Катэгорыя:Дэлегаты XII з’езда РКП(б)
Катэгорыя:Дэлегаты XIII з’езда РКП(б)
Катэгорыя:Дэлегаты XIV з’езда УКП(б)
Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ПБ ЦК КПСС
Катэгорыя:Камуністы Польшчы
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Левыя камуністы
Катэгорыя:Народныя камісары ўнутраных спраў РСФСР
Катэгорыя:Народныя камісары шляхоў зносін РСФСР
Катэгорыя:Народныя камісары шляхоў зносін СССР
Катэгорыя:Старшыні Вышэйшага савета народнай гаспадаркі СССР
Катэгорыя:Постаці спецслужбаў СССР
Катэгорыя:Вязні Варшаўскай Аляксандраўскай цытадэлі
Катэгорыя:Зняволеныя Арлоўскага цэнтрала
Катэгорыя:Палітыкі Расіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Літвы
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Польшчы
Катэгорыя:Чэкісты
Катэгорыя:Члены Усерасійскага Устаноўчага сходу
Катэгорыя:Члены ЦК КПСС
Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда
Катэгорыя:Члены Аргбюро ЦК УКП(б)
Катэгорыя:Кандыдаты ў члены Аргбюро ЦК УКП(б)
Катэгорыя:Члены Прэзідыума УЦВК
Катэгорыя:Члены СДПЛ (1896-1940)
Катэгорыя:Асобы на марках