open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Памфілус Генгенбах

**Памфілус Генгенбах** (; каля 1480, Базель - 1524/1525, Базель) — швейцарскі пісьменнік і тыпограф. Быў майстэрзінгерам, пісаў фастнахтшпілі.

Вучыўся друкарскай справе ў Аўгсбургу, перасяліўся ў Базель, працаваў друкаром і кнігагандляром. Яго дыдактычныя фастнахтшпілі, прасякнутыя ідэямі Рэфармацыі, з'яўляюцца папярэднікамі нямецкай п'есы.

## Літаратура 
* Friedrich Wilhelm Bautz: GENGENBACH, Pamphilus. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 2, Bautz, Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8, Sp. 203.
* Heinrich Grimm: Gengenbach, Pamphilus. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 6, Duncker & Humblot, Berlin 1964, ISBN 3-428-00187-7, S. 187 f.
* Kerstin Prietzel: Pamphilus Gengenbach, Drucker zu Basel (um 1480—1525). In: Archiv für Geschichte des Buchwesens, Bd. 52 (1999), S. 229—462, ISSN 0066-6327.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў XV стагоддзі
Катэгорыя:Памерлі ў 1520-я гады
Катэгорыя:Друкары
Катэгорыя:Пісьменнікі Швейцарыі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Майстэрзінгеры
Цёрстан Мур

**Цёрстан Мур** (; , ЗША) — вакаліст і гітарыст вядомага амерыканскага гурта *Sonic Youth* і Chelsea Light Moving.

## Дыскаграфія 
* Psychic Hearts
* Piece for Jetsun Dolma
* Lost to the City
* Root
* Promise (Thurston Moore, Evan Parker & Walter Prati)
* Three Incredible Ideas
* Trees Outside the Academy
* Demolished Thoughts
* Chelsea Light Moving&nbsp;— Chelsea Light Moving, 2013

## Літаратура 
* Біяграфія Allmusic

## Спасылкі 
* sonicyouth.com/thurston

Катэгорыя:Гітарысты паводле алфавіта
Генералісімус

**Генералісімус** (ад  — самы галоўны) — вышэйшае воінскае званне ва ўзброеных сілах шэрагу краін. Прысвойвалася палкаводцам, якія камандавалі падчас вайны некалькімі, часцей саюзнымі, войскамі, а таксама часам асобам з сем'яў кіруючых дынастый і дзяржаўным дзеячам як ганаровае званне. У 1569 французскі кароль Карл IX прысвоіў званне генералісімуса 18-гадоваму брату (пасля кароль Генрых III). У далейшым званне генералісімуса  мелі: у Францыі - герцаг Г. дэ Гіз (1550-88), прынц Л. Кандэ (1621-88), герцаг Л. Вілар (1653-1734), герцаг А. Рышэльё (1696-1788) ; у Аўстрыі - князь Раймунд Мантэкуколі (1609-80), прынц Яўген Савойскі (1663-1736), граф Леапольд Іозеф Даўн (1705-66), эрцгерцаг Карл (1771-1847), князь Карл Філіп Шварцэнберг (1771-1820) ; у Германіі - граф Альбрэхт фон Валенштэйн (1583-1634);

## Гл. таксама 
* Рэйхсмаршал
* Генерал арміі

*
Катэгорыя:Воінскія званні
Іван Генераліч

**Іван Генераліч** (, , Хлебінэ - , Капрыўніца) — харвацкі мастак-прымітывіст, лідар харвацкага наіўнага мастацтва.

## Жыццё і творчасць 
Маляваў з дзяцінства, выкарыстоўваючы любыя падручныя матэрыялы. У 1931 адбылася яго выстава ў Заграбе, пазней - у Сафіі. У 1945 Генераліч быў прыняты ў Саюз харвацкіх мастакоў. У 1953 яго выстава прайшла ў Парыжы, атрымала добрыя водгукі крытыкаў, мастак жыў там на працягу двух месяцаў. У 1958 персанальная экспазіцыя Генераліча была арганізавана ў Бруселі, пазней яго працы выстаўляліся ў Сан-Паўла, Дуброўніку, Бадэн-Бадэне, Базелі, Браціславе. Скразны матыў жывапісу і графікі Генераліча - гіганцкія кветкі, падрабязнасць навакольнай прыроды і, разам з тым, вобраз раю. Яго лепшай карцінай лічыцца «Алені ідуць на вяселле» (1959).

## Літаратура 
* Ivan Generalic, Josip Generalic, Mijo Kovacic: peintres naïfs. Bâle: Galerie d’art moderne Marie-Suzanne Feigel, 1968
* Naivi "73: Ivan Generalić; retrospektivna izložba. Zagreb: Galerija primitivne umjetnosti, 1973
* Tomašević N. The magic world of Ivan Generalić. New York: Rizzoli, 1976 (есть фр., ит., нидерл. изд.)
* Gamulin G. Naive Malerei: Ivan Generalić und die Schule von Hlebine. Gütersloh: Prisma, 1984
* Ivan Generalić, einzelausstellung. München: Hell und Hell, 1987
* Ivan Generalic (1914—1992). Koprivnica: Muzej grada Koprivnice, 2004

Катэгорыя:Мастакі Югаславіі
Катэгорыя:Мастакі Харватыі
Катэгорыя:Мастакі-прымітывісты
Катэгорыя:Мастакі наіўнага мастацтва
Генеты

**Генета** (*Genetta*) — род драпежных млекакормячых з сямейства віверавых. Доўгае (да 100 см), прысадзістая і незвычайна гнуткае цела пакрыта кароткай, даволі грубай поўсцю; афарбоўка плямістая; хвост пухнаты, да 50 см даўжынёй; ў яго пачатку размешчаны залозы, якія вылучаюць рэзка пахкую вадкасць — мускус.

Распаўсюджаныя пераважна ў саваннах і трапічных лясах Афрыкі. Звычайная генета (*Genetta genetta*) шырока распаўсюджаная па ўсёй Афрыцы, сустракаецца і ў Паўднёва-Заходняй Еўропе (Іспанія, Францыя), дзе засяляе лясістыя і бязлесныя горы і нізіны, жывучы пераважна ля вадаёмаў.

Па звычках генета нагадвае тхароў. Сілкуецца дробнымі звяркамі, птушкамі і іх яйкамі, а таксама бесхрыбетнымі. Часам шкодзіць птушкагадоўлі. Вядзе пераважна начны лад жыцця. Прыкметнае месца ў рацыёне ўсіх генет займаюць садавіна. У Заходняй Афрыцы лясная генета з прыходам змяркання часта здзяйсняе набегі на куратнікі. Днём генеты спяць на дрэве або ў логаве сярод камянёў, скруціўшыся ў клубок і накрыўшыся доўгім хвастом. Размнажаюцца яны цэлы год, і дзіцяняты нараджаюцца пасля 10-12 тыднёвай цяжарнасці ў высцеленым сухой травой гняздзе.

Генеты лёгка прыручаюцца; ў Афрыцы іх часам ўтрымліваюць дамы для знішчэння пацукоў і мышэй.

## Літаратура 
* Ronald M. Nowak: Walker's mammals of the world. 6. Auflage. Johns Hopkins University Press, Baltimore 1999, ISBN 0-8018-5789-9, LCCN 98-23686.
* Don E. Wilson, Russell A. Mittermeier (Hrsg.): Handbook of the Mammals of the World. Volume 1: Carnivores. Lynx Edicions, 2009, ISBN 978-84-96553-49-1.

Катэгорыя:Віверавыя
Катэгорыя:Сысуны Афрыкі
Геніяльнасць

**Геніяльнасць** — найвышэйшая ступень праявы творчых сіл чалавека. Тэрмін "геніяльнасць" ўжываецца як для абазначэння здольнасці чалавека да творчасці, так і для ацэнкі вынікаў яго дзейнасці. Маючы прыроджаную здольнасць да прадуктыўнай дзейнасці ў той ці іншай галіне, геній, у адрозненне ад таленту, уяўляе сабой не проста вышэйшую ступень адоранасці, а звязаны са стварэннем якасна новых твораў, адкрыццём раней нязведаных шляхоў творчасці. Дзейнасць генія рэалізуецца ў пэўным гістарычным кантэксце жыцця чалавечага грамадства.

## Літаратура 
* Геніяльнасць // 
* Jacques Derrida: Genesen, Genealogien, Genres und das Genie. Das Geheimnis des Archivs. Passagen Verlag, Wien 2006, ISBN 3-85165-746-2.
* Norbert Elias: Mozart. Zur Soziologie eines Genies. Suhrkamp, Frankfurt a.M. 1993.
* Michael Fitzgerald: Genesis of Artistic Creativity: Asperger's Syndrome and the Arts.

Катэгорыя:Рысы асобы
Катэгорыя:Адоранасць
Геній (міфалогія)

**Геній** () — у старажытнарымскай рэлігіі і міфалогіі добры дух, звышнатуральная істота, якая ахоўвае чалавека на працягу ўсяго яго жыцця. Дзень нараджэння рымляніна лічыўся святам яго генія, якому прыносіліся ахвяры, здзяйсняліся дымакуранні. Рымляне шанавалі таксама геніяў — заступнікаў сям’і, абшчыны, горада і ўсяго рымскага народа.

## Літаратура 
* Wendelin Schmidt-Dengler: Genius. Zur Wirkungsgeschichte antiker Mythologeme in der Goethezeit. Beck, München 1978, ISBN 3-406-03916-2.

Катэгорыя:Духі
Катэгорыя:Дэманалогія
Гемэрытрын

**Гемэрытрын** (ад  — кроў і  — чырвоны) — алігамерны жалезаўтрымальны бялок класа металапратэінаў, выяўлены ў крыві некаторых бесхрыбетных жывёл. Здольны зварачальна звязвацца з кіслародам, забяспечваючы яго перанос у тканкі. Гемэрытрын выкарыстоўваецца для транспарту кіслароду ў крыві плечаногіх, сіпункулід, прыяпулід, некаторых кольчатых чарвякоў (паліхет). Акрамя таго, гемэрытрын выяўлены ў метанатрофнай бактэрыі *Methylococcus capsulatus*. Міягемэрытрын — аналаг міяглабіну хрыбтовых, выяўляецца ў цягліцах некаторых марскіх бесхрыбетных.

## Спасылкі 
* 1HMD  — будова дэоксі-формы гемэрытрыну сіпункуліды *Themiste dyscrita* на PDB
* 1HMO  — будова аксігеніраванай формы гемэрытрыну *Themiste dyscrita* на PDB
* 2MHR  — будова азіда-мет-міягемэрытрыну *Themiste zostericola* на PDB
* IPR002063 — апісанне на InterPro

Катэгорыя:Бялкі крыві
Катэгорыя:Транспартныя бялкі
Катэгорыя:Металапратэіны
Геном

**Геном** — адзінарны (гаплоідны) храмасомны набор з лакалізаванымі ў ім генамі; асноўная генетычная і фізіялагічная сістэма дадзенага віду арганізмаў. У адрозненне ад генатыпа, геном уяўляе сабой характарыстыку віда, а не асобнага арганізма. Тэрмін прапанаваны ў 1920 годзе нямецкім біёлагам Гансам Вінклерам.

Пад **геномам** прынята разумець сукупнасць генаў, засяроджаных у храмасомах, без уліку спадчынных дэтэрмінант, звязаных са структурамі цытаплазмы. У гаметах дыплоідных арганізмаў, а таксама ў клетках гаплоідных арганізмаў змяшчаецца адзін геном; у саматычных клетках дыплоідных арганізмаў — два геномы. З павелічэннем ступені плоіднасці клетак расце колькасць геномаў.

Пры апладненні адбываецца аб’яднанне геномаў бацькавых і матчыных гамет. Як правіла, геномы, атрыманыя ад бацькоўскай і мацярынскай гамет, гамалагічныя. Гамалогія паміж усімі ці некалькімі геномамі адсутнічае толькі ў аддаленых гібрыдаў.

Пад абсалютнай гамалогіяй дзвюх гамет разумеюць супадзенне лінейнага размяшчэння генаў у кожнай храмасоме. Наяўнасць такога супадзення забяспечвае магчымасць нармальнай кан’югацыі храмасом пры меёзе.

Змены колькасці храмасом (напрыклад, поліплаідызацыю, павелічэнне колькасці або выпадзенне асобных храмасом) завуць геномнымі мутацыямі. Арганізм, у якога некалькі разоў паўтараецца адзін і той жа геном, называецца аўтапаліплоідам. Арганізм, у якім аб’яднаны розныя геномы, называецца алапаліплоідам.

Для вызначэння колькасці і падабенства геномаў у розных відаў выкарыстоўваюць геномны аналіз.

## Літаратура 
* Ernst Peter Fischer: Das Genom. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 2002,2004, ISBN 3-596-15362-X.
* 

## Спасылкі 
* T. A. Brown. Genomes
* Alberts et al. Molecular Biology of the Cell

Катэгорыя:Геноміка
Катэгорыя:Структура геному
Генуэзскі заліў

thumb|250px|Карта Генуэзскага заліва
**Генуэзскі заліў** () — заліў Лігурыйскага мора ля паўночна-заходніх берагоў Італіі. Даўжыня 30 км; шырыня каля ўваходу ў 96 км. Глыбіня 1000-1500 м. Берагі стромкія і скалістыя. Салёнасць 36,5%. Прылівы паўсутачныя, іх велічыня 0,3 м. Буйныя парты - Генуя і Савона.

Катэгорыя:Залівы Італіі
Катэгорыя:Залівы Атлантычнага акіяна
Заліў Географа

**Заліў Географа** () — заліў Індыйскага акіяна ля паўднёва-заходняга берага Аўстраліі.

Заходзіць у сушу на 65 км. Глыбіня да 27 м. Берагі акружаны пясчанымі водмелямі і рыфамі. Упадае рака Васа. Прылівы сутачныя, іх велічыня 1 м. На ўсходзе, ля ўваходу ў заліў, — порт Банберы, на поўдні — горад і порт Баселтан. Заліў Географа адкрыты ў 1801 годзе французскай экспедыцыяй пад кіраўніцтвам капітана Н. Бадэна на караблях «Географ» і «Натураліст». Названы ў гонар карабля.

## Літаратура 
* Edward Duyker François Péron: An Impetuous Life: Naturalist and Voyager, Miegunyah / MUP, Melb., 2006. ISBN 978-0-522-85260-8,
* Fornasiero, Jean; Monteath, Peter and West-Sooby, John. Encountering Terra Australis: the Australian voyages of Nicholas Baudin and Matthew Flinders, Kent Town, South Australia, Wakefield Press, 2004. ISBN 1-86254-625-8
* Frank Horner, The French Reconnaissance: Baudin in Australia 1801—1803, Melbourne University Press, Melbourne, 1987. ISBN 0-522-84339-5.
*  — С. 162.

Катэгорыя:Залівы Аўстраліі
Катэгорыя:Геаграфія Заходняй Аўстраліі
Кастрычніцкі раён (Віцебск)

**Кастрычніцкі раён** — тэратарыяльна-адміністрацыйная адзінка Віцебска, гістарычны, культурны і прамысловы цэнтр горада. Раён утвораны 19 ліпеня 1940 года.

На 2013 год займае плошчу 5000 га. Размешчаны на паўночным усходзе горада. Жылыя масівы раёна злучаюць чатыры праспекты і больш 298 вуліц і завулкаў працягласцю звыш 300 км.

Насельніцтва 118 273 чалавека.

## Гісторыя 
У 1950-я гады ў склад горада і Кастрычніцкага раёна ўключана вёска Шыркова і пасёлак Паўночны (1958), у 1964 г. — Уланавічы. У 1967 г. горадам сталі вёскі Журжава, Сакалоўка, Себяхі і чыгуначная станцыя Віцьба. У 1998 г. ў склад раёна прынялі вёску Білева, у 2004 г. — вёску Янапаль, у 2011 г. — вёску Селівоўшчына.

## Прамысловасць 
Сёння на тэрыторыі раёна знаходзяцца некалькі дзясяткаў прамысловых прадпрыемстваў. Найбольш буйнымі з’яўляюцца: ААТ «Кераміка», СТАА «Белвест», СТАА «Марка», ААТ «Сцяг Індустрыялізацыі», ТАА «ВА „Энергакамплект“».

## Літаратура 
* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1

## Спасылкі 
* Кастрычніцкі раён на афіцыйным сайце Віцебскага гарвыканкама  
* Аддзел адукацыі, спорту і турызму адміністрацыі Кастрычніцкага раёна г. Віцебска  

Катэгорыя:Раёны Віцебска
Геаграфія раслін

**Геаграфія раслін**, **фітагеаграфія** — раздзел батанікі і фізічнай геаграфіі, які вывучае геаграфічнае распаўсюджванне раслін. Асноўныя аб’екты геаграфіі раслін: арэалы відаў і больш буйных сістэматычных адзінак, а таксама флоры — сукупнасці відаў раслін, якія насяляюць тую ці іншую тэрыторыю. Галіной геаграфіі раслін, якая вывучае арэалы, з’яўляецца фітахаралогія. Флору вывучае фларыстычная геаграфія раслін. Залежнасць распаўсюджвання раслін ад умоў навакольнага асяроддзя — прадмет даследавання экалагічнай геаграфіі раслін. Аднак вылучэнне яе ў асобную галіну ўмоўнае, бо вывучэнне арэалаў і флоры непазбежна ўключае разгляд экалагічных пытанняў. Пры шырокай трактоўцы геаграфіі раслін да галіны кампетэнцыі экалагічнай геаграфіі раслін адносяць таксама раслінныя супольнасці і іх размеркаванне па паверхні Зямлі, якія цяпер служаць прадметам самастойнай батанічнай дысцыпліны — геабатанікі. Вылучаюць гістарычную, або генетычную геаграфію раслін, прадмет якой — гісторыя развіцця флоры зямнога шара, рассялення раслін і інш. у сувязі з агульным эвалюцыйным развіццём расліннага свету і гісторыяй Зямлі.

## Літаратура 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Раздзелы батанікі
Бераг Георга V

**Бераг Георга V** () — частка ўзбярэжжа Зямлі Вікторыі ва Усходняй Антарктыдзе, якая ляжыць паміж 142°02' і 153°45' усходняй даўгаты.

Бераг Георга V уяўляе сабой чаргаванне вывадных і шэльфавых ледавікоў з участкамі краю мацерыковага ледавіковага шчыта, які выходзіць непасрэдна да мора.

Бераг быў адкрыты аўстралійскай антарктычнай экспедыцыяй пад кіраўніцтвам Дугласа Моўсана (1911-1914) і названы ў гонар англійскага караля Георга V.

Г
Марыя Лявонцьеўна Іткіна

**Марыя Лявонцьеўна Іткіна** (, Рослаўль, Смаленская вобласць — , Мінск) — беларуская лёгкаатлетка, бягунка на кароткія дыстанцыі, чатырохразовая чэмпіёнка Еўропы, неаднаразовая рэкардсменка свету.

## Біяграфія 
Нарадзілася 3 мая 1932 года ў горадзе Рослаўль Смаленскай вобласці ў яўрэйскай сям’і. Пазней пераехала ў Мінск.

Выступала за мінскі клуб «Спартак», затым — за мінскае «Дынама». 17 разоў была чэмпіёнкай Савецкага Саюза.

1 кастрычніка 1955 года ўстанавіла сусветны рэкорд на дыстанцыі 400 метраў — 53,9 с, які, аднак, не быў прызнаны ІААФ. У далейшым устанавіла некалькі афіцыйна прызнаных рэкордаў на гэтай дыстанцыі: 54,0 і 53,6 з ў 1957 годзе, 53,4 з ў 1959 годзе. У 1964 годзе давяла асабісты рэкорд на гэтай дыстанцыі да 53,0 с.

У ліпені 1956 года ўстанавіла сусветны рэкорд на дыстанцыі 220 ярдаў — 23,6 с.

У 1961 годзе паўтарыла сусветны рэкорд для залаў на дыстанцыі 60 метраў — 7,3 с.

У 1964 годзе паказала на дыстанцыі 100 метраў вынік 11,4 с.

У верасні 1959 года прабегла дыстанцыю 440 ярдаў за 53,7 с, перавысіўшы рэкорд Бэці Катберт з Аўстраліі.

У 1963 годзе бегла на трэцім этапе эстафеты 4х200 метраў у складзе зборнай СССР, якая ўстанавіла сусветны рэкорд 1.34,7.

У 1957 годзе перамагла на Сусветнай універсіядзе на дыстанцыі 200 метраў з вынікам 24,6 с.

У 1954 годзе ў Берне стала двухразовай чэмпіёнкай Еўропы, перамогшы на дыстанцыі 200 метраў (24,3) і ў эстафеце 4x100 м. На чэмпіянаце Еўропы 1958 года ў Стакгольме перамагла на дыстанцыі 400 метраў з вынікам 53,7 с і стала бронзавым прызёрам на дыстанцыі 200 метраў (24,3). У 1962 годзе ў Бялградзе стала чэмпіёнкай Еўропы на дыстанцыі 400 метраў (53,4).

На трох Алімпійскіх гульнях, у якіх удзельнічала Іткіна, яна чатыры разы была чацвёртай: у эстафеце 4x100 м у 1956 годзе ў Мельбурне, на дыстанцыях 100 і 200 метраў і эстафеце 4х100 м у 1964 годзе ў Токіа. На Алімпіядзе 1956 яна не прайшла ў фінал на 200 метраў, саступіўшы Норме Крокер 0,01 секунды.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бегуны на кароткія дыстанцыі СССР
Катэгорыя:Бегуны на кароткія дыстанцыі Расіі
Катэгорыя:Бегуны на кароткія дыстанцыі Беларусі
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1956 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1960 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1964 года
Катэгорыя:Члены Міжнароднай яўрэйскай спартыўнай залы славы
Астапчук

**Астапчу́к** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Надзея Мікалаеўна Астапчук — беларуская лёгкаатлетка.
* Сяргей Ігаравіч Астапчук — беларускі і расійскі хакеіст.
Рэкі Азербайджана

[thumb|Рака [Кура (рака)|Кура (Кюр)|300px]]
[thumb|Рака [Тэртэр|300px]]
[thumb|Рака [Аракс|300px]]
[thumb|Рака [Рака Зар|Зарчай|300px]]
[thumb|Рака [Рака Охчу|Охчучай|300px]]
Па тэрыторыі Азербайджана працякаюць 8400 буйных і дробных рэк, 850 маюць даўжыню больш за 10 км, 24 ракі маюць даўжыню больш за 100 км. Агульная даўжыня рэк складае каля 45 000 км. Рэкі Азербайджана з'яўляюцца прытокамі буйных рэк Паўднёвага Каўказа — Аракса і Куры.
	
## Рэкі 
Рэкі ў Азербайджане дзеляцца на тры групы:

1). Рэкі, якія адносяцца да басейна ракі Куру. (Ганых, Габыры, Турыянчай, Акстафа, Шэмкір, Тэртэр і інш.)

2). Рэкі, якія адносяцца да басейна ракі Аракс (Арпа, Нахчывань, Охчу, Акер, Кендэлен інш.)

3). Рэкі, непасрэдна якія ўпадаюць у Каспійскае мора (Самур, Кудыял, Велвеле, Віляш, Ленкарань і інш.)

Рэкі Кура і Аракс самыя буйныя рэкі Каўказу, з'яўляюцца асноўнымі крыніцамі арашэння і гідраэнергіі.

Рака Кура бярэ пачатак на паўночна-ўсходнім схіле гары Гызылгядык, на ўчастку максімальнай вышыні 2740 метраў. Кура працякае па тэрыторыі Грузіі, уваходзіць на тэрыторыю Азербайджана. Працякаючы па Кура-Араксінскай нізіне, упадае ў Каспійскае мора. Агульная працягласць Куры — 1515 км, на тэрыторыі Азербайджанскай Рэспублікі яе даўжыня дасягае 906 км. Плошча басейна — 188 тысяч квадратных кіламетраў. На рацэ Кура былі ўзведзены Мінгечаурскае, Шамкірскае і Енікендскае вадасховішча, плаціны, гідраэлектрастанцыі. Па Верхне-Карабахскім і Верхне-Шырванскім каналах, праведзеным з Мінгячэвірскага вадасховішча, аброшваецца землі Кура-Араксінскай нізіны. Кура мае таксама суднаходнае значэнне.

Рака Аракс бярэ пачатак на тэрыторыі Турцыі на Бінгельскім хрыбце, паблізу горада Сабірабада (сяло Сугавушан) зліваецца з Курой. Яе працягласць складае 1072 км, плошча басейна — 102 тыс.км².

Самур — самая буйная рака на паўночным усходзе Азербайджана. Яна бярэ пачатак на тэрыторыі Дагестана, на вышыні 3600 метраў і ўпадае ў Каспійскае мора. Яе працягласць роўная 216 км, плошча басейна — 4,4 тысячы квадратных кіламетраў.

У Азербайджане мноства горных рэк, большасць з іх сілкуюцца за кошт снегу і дажджоў. Дробныя ракі Балакянчай, Талачай, Катэхчай, Кюрмюкчай, Кішчай і іншыя, рэчышча якіх пачынаецца з Вялікага Каўказа, на Алазань-Айрычайскай даліне злучаюцца з Алазань і Айрычаем.

Якія бяруць пачатак з Малога Каўказа Агстафачай, Тавузчай, Асрыкчай, Зяямчай, Шамкірчай, Гянджачай, Кюракчай, Тэртэрчай злучаюцца з Курой. Акерычай, Охчучай і Арпачай на тэрыторыі Нахчыванскай АР, Нахчыванчай, Алинджачай, Гиланчай, Ордубадчай ўпадаюць у Аракс.

## Гл. таксама 
* Геаграфія Азербайджана

## Літаратура 
* Горны энцыклапедычны слоўнік: у&nbsp;3&nbsp;т. / Пад&nbsp;рэд. *В.&nbsp;С.&nbsp;Бялецкага*.&nbsp;— Данецк: Усходні выдавецкі дом, 2001-2004. ISBN 966-7804-19-4

## Спасылкі 
* Рэкі Азербайджана 
* Міністэрства экалогіі і прыродных рэсурсаў Азербайджана  
* Прырода Азербайджана 
* КСАМ (прырода Азербайджана)  
* Азербайджан . Энцыклапедыя Кругасвет 
* Геаграфія Азербайджана (карты ў агракліматычных атласе) 

 


Азербайджан
Катэгорыя:Спісы:Геаграфія Азербайджана
Магдэбургскія паўшар’і

**Магдэбургскія паўшар’і** — знакаміты эксперымент нямецкага фізіка Ота фон Герыке для дэманстрацыі сілы ціску паветра і вынайдзенай ім паветранай помпы.

У эксперыменце выкарыстоўваліся «два медныя паўшар’і каля 14 цаляў (35,5 см) у дыяметры, полыя ўнутры і прыціснутыя адно да аднаго». З сабранай сферы выпампоўвалася паветра, і паўшар’і ўтрымліваліся ціскам вонкавай атмасферы.
]]

У 1654 годзе ў Рэгенсбургу фон Герыке прадэманстраваў эксперымент Рэйхстагу ў прысутнасці імператара Фердынанда III. Пасля выпампоўвання са сферы паветра 16 коней, па 8 з кожнага боку, не змаглі разарваць паўшар’і. Невядома, ці выкарыстоўваліся коні з абодвух бакоў для большай відовішчнасці ці па няведанні самога фізіка, бо можна было замяніць палову коней нерухомым мацаваннем без страты сілы ўздзеяння на паўшар’і.

У 1656 годзе Герыке паўтарыў эксперымент у Магдэбургу, а ў 1663 годзе ў Берліне з 24 коньмі. У адпаведнасці з пазнейшымі разлікамі, для пераадолення сілы ціску неабходна было запрэгчы 13 моцных ламавікоў з кожнага боку.

Арыгінальныя паўшар’і захоўваюцца ў Нямецкім музеі () у Мюнхене.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гісторыя фізікі
Катэгорыя:Фізічныя эксперыменты
Катэгорыя:Магдэбург
Востраў Генрыеты

**Востраў Генрыеты** — востраў у групе астравоў Дэ-Лонга ва Усходне-Сібірскім моры, у паўночна-ўсходняй частцы Новасібірскіх астравоў. Належыць Расіі. Плошча каля 12 км², вышыня — да 315 метраў. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад рэспублікі Саха-Якуція. З’яўляецца крайнім паўночным востравам Усходне-Сібірскага мора.

Катэгорыя:Астравы архіпелага Новасібірскія астравы
Катэгорыя:Астравы Дэ-Лонга
Эфект Яна — Тэлера

**Эфект Яна — Тэлера** - сукупнасць эфектаў, звязаных з узаемадзеяннем арбітальных станаў электронаў і скажэнняў поля крышталічнай рашоткі. Атрымаў назву па імёнах Г. Яна і Э. Тэлера, якія сфармулявалі ў 1937 тэарэму, згодна з якой любая канфігурацыя атамаў, якая змяшчае выраджаныя станы электронаў, няўстойлівая ў адносінах да паніжальным яе сіметрыю дэфармацый. Выраджэнне электронных станаў можа быць звязана з наяўнасцю высокай сіметрыі ў малекуле або крышталічнай рашотцы, а скажэнне яе поля - з вагальнымі рухамі атамных ядраў або скажэннямі самай рашоткі. Узаемадзеянне электронных станаў з скажэннямі прыводзіць да зняцця выраджэння і паніжэння сіметрыі.

Адрозніваюць статычны і дынамічны эфекты Яна — Тэлера. Пра першы кажуць, калі ўзаемадзеянне паміж электронамі і ваганнямі ядраў прыводзіць да утварэння лакальных дэфармацый і змене сіметрыі крышталя, а пра другі - калі ўтвараюцца так званыя вібронныя станы (спецыфічныя звязаныя ваганні ядраў і электронаў).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Катэгорыя:Магнетызм
Катэгорыя:Квантавыя з’явы
Арнольд ван Генеп

**Арнольд ван Генеп** (, , , Каралеўства Вюртэмберг — , Бур-ла-Рэн, Францыя) — вядомы французскі фалькларыст і этнограф. Прэзідэнт таварыства французскіх этнографаў (1952—1957), заснавальнік шэрагу этнаграфічных выданняў. Аўтар шматлікіх прац па агульнай этнаграфіі і этнаграфіі Францыі; першым з французскіх этнографаў ужыў метад этнаграфічнага картаграфавання.

## Гл. таксама 
* Ініцыяцыя

Катэгорыя:Этнографы Францыі
Катэгорыя:Фалькларысты Францыі
Клеапатра Селена II

[thumb|300 px|Манета з выявай цара Юбы II ([аверс) і Клеапатры Селены (рэверс).]]
**Клеапатра II Селена** (29 снежня 40 да н.э. — 6 н.э.) — дачка Марка Антонія і Клеапатры VII, з 34 г. да н.э. царыца вобласці на захадзе ад Егіпта — Кірэнаікі.

## Біяграфія 
Сястра-блізня Аляксандра Геліяса. Разам з ім у 29 годзе да н.э. стала мімавольнай удзельніцай трыумфу Актавіяна, у адрозненне ад маці, якая скончыла жыццё самагубствам, каб пазбегнуць гэтай ганьбы.

Актавіян Аўгуст выхаваў яе і ў 20 годзе да н.э. выдаў замуж за кіраўніка Нумідыі і Маўрэтаніі Юбу II. У іх быў сын Пталамей.

На манетах яна намалявана з прычоскай на прамы прабор, як у Лівіі.

Катэгорыя:Пталамеі
Катэгорыя:Мужы і жонкі кіраўнікоў I стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Блізняты паводле алфавіта
Аляксандр Геліяс

**Аляксандр Геліяс** (, 25 снежня 40 год да н.э. — паміж 29 і 25 годам да н.э.) — сын трыумвіра Марка Антонія і егіпецкай царыцы Клеапатры VII.

## Біяграфія 
У Аляксандра была сястра-блізня — Клеапатра Селена II. Верагодна ён нарадзіўся ў 40 да н.э.. У 37 да н.э. Марк Антоній прызнаў Аляксандра сваім законным сынам і ажаніўся з яго маці. Па вяртанні ў Александрыю Антоній абвясціў Аляксандра царом Арменіі, Мідыі і Парфіі і вывеў яго да народа ў мідыйскім нацыянальным строі. Пасля паражэння і гібелі Антонія ў 30 да н.э. Аляксандр быў узяты ў палон Цэзарам Актавіянам і ў 29 да н.э. яго правялі падчас трыумфу Актавіяна ў Рыме. Затым Аляксандр выхоўваўся ў доме Актавіі, сястры Актавіяна і жонкі Антонія. Ён верагодна, памёр у дзяцінстве.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Постаці Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Постаці Старажытнага Егіпта
Катэгорыя:Блізняты паводле алфавіта
Эргасфера

**Эргасфера** — вобласць прасторы-часу паблізу заверчанай чорнай дзіры, размешчаная паміж гарызонтам падзей і граніцай статычнасці. Аб’екты, якія знаходзяцца ў межах эргасферы, непазбежна круцяцца разам з чорнай дзірой за кошт .

Большасць зорак ці сістэм зорак у нашай Сусвету валодае вярчальным момантам. Гэта азначае, што калі чорныя дзіркі рэальна існуюць у Сусвеце, то пераважная большасць з іх павінны быць дзірамі Кера, а не дзірамі Шварцшыльда. Або камбінаванымі дзірамі Нордстрома і Кера, якія маюць невялікі электрычны зарад і вялікі круцільны момант. Такім чынам памеры эргасферы Кер-Ньюманаўскай чорнай дзіркі залежаць ад скорасці кручэння чорнай дзіркі. У адсутнасці ж кручэння эргасферы няма наогул.

Аб’ект, які трапіў у эргасферу, яшчэ можа вырвацца вонкі. Таму, хоць чорная дзіра «усё з’ядае і нічога не адпускае», тым не менш, магчымы абмен энергіяй паміж ёй і вонкавай прасторай. Напрыклад, часціцы або кванты, якія пралятаюць праз эргасферу, могуць выносіць энергію яе кручэння — .

Аб’екты, якія знаходзяцца ў эргасферы могуць рухацца па спіральнай траекторыі, паступова збліжаючыся са сферай Шварцшыльда і сыходзячы ў рэшце рэшт пад яе; па стацыянарнай кругавой арбіце ў межах эргасферы; або па спіральнай траекторыі, паступова збліжаючыся з мяжой статычнасці і выходзячы ў рэшце рэшт за яго ў звычайную прастору Сусвету. Апошнія два выпадкі адрозніваюць дзіру Кера-Ньюмана ад дзір Шварцшыльда і Нордстрэма, у якіх стацыянарныя арбіты наогул немагчымыя.

## Літаратура 
* Williams, R. K. The Gravitomagnetic Field and Penrose Processes

## Спасылкі 
* Термадынаміка чорных дзірак (nrumiano.free.fr) 
* Эргасфера (astro.cornell.edu) 

Катэгорыя:Рэлятывісцкія і гравітацыйныя з’явы
Катэгорыя:Чорныя дзіркі
Катэгорыя:Прастора у фізіцы
Артавазд

**Артавазд** — армянскае імя.

## Вядомыя носьбіты
* Артавазд I (160-115 да н.э.) — цар Вялікай Арменіі з 160 года да н.э., старэйшы сын Арташэса I.
* Артавазд II (пам. 31 да н.э.) — цар Арменіі Вялікай у 56-34 да н.э., сын Тыграна II. 
* Артавазд — візантыйскі імператар армянскага паходжання, які кіраваў з чэрвеня 741 ці 742 і да лістапада 743 года.

## Прэміі 
* Артавазд — тэатральная прэмія ў Арменіі

## Гл. таксама 
* Артабаз
Артавазд I

**Артава́зд I** — цар Вялікай Арменіі (160—115 да н.э.), старэйшы сын Арташэса I.

Стаўшчы спадчыннікам бацькі, працягнуў асноўную палітычную лінію апошняга. Пры ім у 120 годзе да н.э. армяне сутыкнуліся з парфянамі, якія падышлі да межаў Вялікай Арменіі. Парфяне не дасягнулі вырашальнага поспеху, але Артавазд быў вымушаны аддаць ім у закладнікі сына свайго брата — Тыграна. Памёр у 115 годзе да н.э., не пакінуўшы прамых спадчыннікаў. Трон перайшоў да брата Тыграна I.

## Гл. таксама 
* Армянскія царскія дынастыі

Катэгорыя:Цары армянскія
Ервандашат

**Ервандашат** () — другая сталіца старажытнай Арменіі пасля Армавіра, горад заснаваны апошнім прадстаўніком дынастыі Ервандуні царом Ервандам III каля 200 г. да н.э.. Заставаўся сталіцай Арменіі да перанясення царскай рэзідэнцыі ў Арташат у II стагоддзі да н.э.. Напачатку IV стагоддзя цар Вялікай Арменіі Трдат III перадаў горад роду Камсаракан як цэнтр вобласці Аршарунік. Горад разбураны ў 364 годзе падчас нашэсця Шапура II, а насельніцтва (каля 20000 армянскіх і 30000 яўрэйскіх сем'яў) дэпартавана ў Персію. Вядома, што Ервандашат існаваў у VII стагоддзі.

Апроч рэштак гарадскіх умацаванняў, невялікія археалагічныя даследаванні 1980-х гадоў, выявілі сляды старажытных садоў і палацаў, апісаных старажытнаармянскімі гісторыкамі. Таксама захаваліся сляды сцен, вуліц, будынкаў былой сталіцы Арменіі.

## Гл. таксама 
* Спіс сталіц армянскіх дзяржаў

Катэгорыя:Сталіцы Арменіі
Катэгорыя:Гарады Вялікай Арменіі
Артавазд II

**Артавазд II** (пам. 31 да н.э.) — цар Арменіі Вялікай у 56-34 да н.э., сын Тыграна II. Спалучаў кіраванне дзяржавай з заняткамі гісторыяй і нават драматургіяй, заснавальнік армянскай іншамоўнай літаратуры. Лічыцца заснавальнікам армянскага тэатра. Змагаўся за ліквідацыю залежнасці ад Рыма.

## Біяграфія 
Ухіліўшыся ад пастаўкі Рыму ваенных кантынгентаў супраць Парфіі, абяцаных па Арташатскаму міру, Артавазд выступіў у саюзе з парфянамі. Калі рымскі вайскавод Крас загінуў у бітве з парфянскім вайскаводам Сурэнам пры Карах (Харане) у Месапатаміі (53 г. да н.э.), Сурэн даслаў яго галаву цару Парфіі, які знаходзіўся ў Арташаце на вяселлі свайго спадчынніка з дачкой Артавазда. Абодва цара прысутнічалі на прадстаўленні «Вакханак», трагедыі Еўрыпіда, і акцёр вынес замест бутафорскай галавы, якая патрабавалася па ходзе дзеяння, галаву Краса, са словамі: «вось рогі аленя, забітага намі на шчаслівым паляванні».

Паражэнне рымлян у бітве з парфянамі пры Карах у 53 да н.э. і гібель Краса дазволілі Артавазду зноў далучыць да Арменіі захопленыя раней Рымам Сафену і Арменію Малую. Ён, відаць, удзельнічаў у паходзе парфянскага царэвіча Пакара (40 г. да н.э.) супраць міжземнаморскіх правінцый Рыма.

У 36-34 гг. рымскі вайскавод Антоній, які кіраваў усходняй часткай рымскіх уладанняў, пачаў новую вайну з Парфіяй, а затым і з Арменіяй, абапіраючыся на дапамогу егіпецкай царыцы Клеапатры. Нягледзячы на пачатковыя паражэнні, Антоній змог прывабіць Артавазда ў свой лагер нібы для перамоў і захапіць яго. Арташат быў разрабаваны. У ліку іншага былі вывезены залатая статуя багіні Анаіт і мноства іншых скарбаў. Артавазд быў вывезены ў Егіпет і праведзены ў трыумфальным шэсці рымскага вайскавода, а затым, праз 3 гады, абезгалоўлены.

Пасля гібелі Артавазда на прастол узыйшоў яго сын, Арташэс II, войскі якога перабілі рымскія гарнізоны, пакінутыя Антоніем у Арменіі.

Артавазд II лічыцца заснавальнікам армянскай іншамоўнай літаратуры. Паводле Плутарха, ён пісаў драмы і прамовы на грэчаскай мове.

Катэгорыя:цары армянскія
Катэгорыя:Пакараныя смерцю манархі
Катэгорыя:Абезгалоўленыя
Катэгорыя:Ворагі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Заснавальнікі нацыянальнай пісьменнасці і літаратуры
Дэтанацыя

**Дэтанацыя** (нармальная) - гідрадынамічны хвалевы працэс распаўсюджвання па рэчыву зоны хімічнай рэакцыі з звышгукавай хуткасцю. Іншае азначэнне - звышгукавы комплекс, які складаецца з ударнай хвалі і экзатэрмычнай хімічнай рэакцыі за ёй.
Механізм ператварэння энергіі на фронце дэтанацыйнай хвалі істотна адрозніваецца ад механізму дефлаграцыі - хвалі павольнага гарэння, якая суправаджаецца дагукавы плынямі.

Прынцыповая магчымасць з'явы дэтанацыі вынікае з таго, што пры праходжанні праз любое рэчыва фронту ўдарнай хвалі яно награваецца. Калі ударная хваля дастаткова моцная, то гэта награванне можа падпаліць гаручую сумесь, што і прыводзіць да дэтанацыі. Паверхня нармальнага разрыву, якая ўзнікае пры гэтым, называецца дэтанацыйнай хваляй. Змена тэрмадынамічных параметраў асяроддзя пры праходжанні праз фронт дэтанацыйнай хвалі апісваецца дэтанацыйнай адыябатай.

Часцей за ўсё ў звычайным жыцці дэтанацыя сустракаецца ў рухавіках унутранага згарання, напрыклад аўтамабільных. Рухавікі унутранага згарання, якія рэалізуюць цыкл Ота, пры дэтанацыі хутка руйнуюцца, так як разлічаны на павольнае гарэнне гаручай сумесі. Хуткае дэтанацыйнае згаранне рэзка павышае ціск у камеры згарання, што прыводзіць да хуткага выхаду рухавіка з ладу. Пры моцнай дэтанацыі - менш чым за хвіліну. Паліва з больш высокім актанавым лікам лепш супрацьстаіць дэтанацыі.

З'ява дэтанацыі ляжыць у аснове дзеяння брызантнага выбуховага рэчыва, шырока ўжываюцца як у ваеннай справе, так і ў грамадзянскай гаспадарчай дзейнасці пры вытворчасці выбуховых работ.

Шэраг важных вынікаў у тэорыі дэтанацыі належыць савецкаму фізіку-тэарэтыку Якаву Барысавічу Зяльдовічу.

## Гл. таксама 
* Выбух
* Хуткасць дэтанацыі
* Тэмпература выбуху
* Ціск дэтанацыі

Катэгорыя:Гідрадынамічныя з’явы
Катэгорыя:Выбуховыя рэчывы
Ерванд III

**Ерва́нд III** () — цар Арменіі ў 321—260 гадах да н.э.

У валадаранне Ерванда III сталіца была перанесена з Армавіра ў Ервандашат у 302 да н.э.. Ерванд III змагаўся за кантроль над сатрапіяй Сафена з царом Антыёхам II да паражэння ў 272 да н.э. і быў вымушаны выплаціць вялікую даніну ў памеры 300 талантаў срэбра і 1000 коней і мулаў. Ерванд III быў забіты ў 260 да н.э. па ініцыятыве цара Антыёха II. Яго сын Самес працягваў кіраваць у Сафене.

Катэгорыя:Цары армянскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Арменіі
Юба II

**Юба II** (*Juba*, нарадзіўся прыкладна ў 52—50 годзе да нашай эры, памёр у 23 годзе нашай эры) — саюзны Рыму цар Маўрэтаніі. Сын апошняга нумідыйскага цара Юбы I і бацька апошняга маўрэтанскага цара Пталамея.

Пасля бітвы пры Тапсе Юба быў узяты Цэзарам у Рым, дзе яму было дадзена выдатнае выхаванне і адукацыя. Пазней ён ажаніўся з Клеапатрай Селенай II (дачкой Антонія і Клеапатры) і атрымаў ад Актавіяна ў дарунак частку бацькаўскіх уладанняў у Маўрэтаніі.

## Сачыненні 
[thumb|Царская грабніца ў [Тыпаса|Тыпасе, меркавана выбудаваная Юбай]]
Юба адрозніваўся выдатнай эрудыцыяй і быў адным з палігістараў таго часу: ён пісаў (на грэчаскай мове) па гісторыі і старажытнасцям (сюды адносіліся яго сачыненні па гісторыі Рыма, Лівіі, Аравіі, Асірыі; галоўнае з іх — «Падабенствы», дзе ён параўноўваў рымскія звычаі са звычаямі іншых народаў), па гісторыі мастацтва (пра жывапіс, пра тэатр), граматыцы.

## Цікавыя факты 
* Афіняне паставілі ў гонар Юбы статую яго ў гімнасіі Пталамея.
* Юба II цікавіўся батанікай, напісаў кнігу пра малачай, знойдзены ў Атласкіх гарах (ён назваў яго *Euphorbia* у гонар свайго асабістага ўрача). У гонар яго названы род раслін сямейства пальмавых — Юбея.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Цары маўрэтанскія
Катэгорыя:Гісторыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Гісторыкі I стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Кіраўнікі Афрыкі I стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыкі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Постаці Старажытнага Рыма
Графствы Ірландыі

Графства (; тэрмін часам перакладаецца як *акруга*) — асноўная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Ірландыі — гэта адносіцца як да Рэспубліцы Ірландыя, так і да Паўночнай Ірландыі. У наш час на востраве Ірландыя налічваецца 32 графствы, 26 з іх уваходзяць у склад Рэспублікі Ірландыі, 6 — у склад Паўночнай Ірландыі.

## Гісторыя 
Узніклі графствы ў перыяд англа-нарманскага панавання, пасля XII стагоддзя.

## Спіс графстваў, ранжыраваных паводле плошчы 
## Спіс графстваў, ранжыраваных паводле населенасці
Сізігія

**Сізігія** ( - «той, які жыве парай"), свайго роду адзінства праз каардынацыю або выраўноўванне, звычайна выкарыстоўваецца ў астранамічным і астралагічным сэнсе.

## У астраноміі 
Выраўноўванне трох ці больш астранамічных цел у той жа самай гравітацыйнай сістэме па прамой лініі. Слова звычайна выкарыстоўваецца ў дачыненні да Сонца, Зямлі, Месяца ці іншай планеты нашай сістэмы. Сонечныя і месяцавыя зацьменні адбываюцца падчас сізігій. Маладзік і поўня Месяца таксама назіраюцца падчас сізігій, калі Сонца і Месяц знаходзяцца ў злучэнні ці ў апазіцыі, нават у тым выпадку, калі яны недакладна на адной лініі з Зямлёй. З сізігіямі звязаны асабліва вялікія прылівы.

Слова часта выкарыстоўваецца, каб апісаць асаблівае становішча планет наогул. Напрыклад, калі ўсе планеты знаходзяцца па адзін бок ад Сонца, як гэта адбылося 10 сакавіка 1982 г. г, хоць яны не абавязкова размешчаны па прамой лініі.

## У матэматыцы 
Сізігія ёсць стаўленне паміж генератарамі модуля М. Набор ўсіх такіх адносін называюць «першым модулем сізігій» M. Стаўленне паміж генератарамі першага модуля сізігій называюць «другой сізігіяй» М і набор ўсіх такіх адносін называюць «другім модулем сізігій M». Працягваючы такім чынам, мы атрымліваем n-ны модуль сізігій М, беручы набор усіх адносін паміж генератарамі (n-1)-га модулю сізігій М.

## Гнастыцызм 
Пары процілегласцяў, якія ўтвараюць эоны, спалучаюцца шлюбам (сізігія) і выказваюць гэтым плерому. Тэрмін з'яўляецца вельмі ужывальным у Валентыянстве.

## У філасофіі 
Уладзімір Салаўёў (1853-1900) у творы «Сэнс кахання» (1893), запазычваючы тэрмін у гностыкаў, выкарыстаў гэтае слова ў якасці вызначэння стану «кахання-адзінства», якое павінна быць ўстаноўлена паміж актыўным асобасных чалавечым пачаткам з увасабленнем ў сацыяльным духоўна-цялесным арганізме усеедзінай ідэяй.

Таксама:

* пара звязаных або карэлятыўных рэчаў;
* ўзаемная пара або пара процілегласцяў.

## У псіхалогіі 
Карл Юнг выкарыстаў гэтае паняцце ў аналітычнай псіхалогіі дачыненні да парнай сувязі аніма - анімус. Ён адзначаў, што гэтая сувязь псіхалагічна вызначаецца трыма элементамі: жаноцкасцю, уласцівай мужчыне, і мужнасцю, уласцівай жанчыне; перажываннямі, якімі мужчына размяшчае да жанчыны і наадварот (тут самую важную ролю гуляюць падзеі ранняга дзяцінства); і мужчынскім, і жаночым архетыпічным чынам.

Юнг прыйшоў да высновы, што вобразы парнай сізігіі «мужчынскага - жаночага» гэтак жа ўніверсальныя, як і само існаванне мужчыны і жанчыны. Пры гэтым ён спасылаўся на паўтаральны матыў мужчынскіх-жаночых пар у міфалогіі і на паняцці Інь і Ян у кітайскай філасофіі.

Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Катэгорыя:Астралогія
Катэгорыя:Абстрактная алгебра
Катэгорыя:Аналітычная псіхалогія
Катэгорыя:Філасофская тэрміналогія
Каравайна

**Карава́йна** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці, на мяжы з Глыбоцкім раёнам ў басейне ракі Нача, за 40 км на паўднёвы захад ад Полацка.

Плошча паверхні 0,64 км². Даўжыня 1,8 км, найбольшая шырыня 0,56 км. Даўжыня берагавой лініі 6,17 км. Найбольшая глыбіня 9,1 м, сярэдняя 4,3 м. Аб’ём вады ў возеры 2,78 млн. м³. Плошча вадазбору 2,6 км².
Катлавіна Каравайна рэшткавага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй 7—10 м (на паўднёвым усходзе 4—5 м), стромкія, пясчаныя. Берагавая лінія звілістая. Берагі пясчаныя, вышынёй ад 0,1—0,2 да 0,3—0,5 м. На поўначы і захадзе берагі возера сплавінныя. На захадзе вялікі заліў, акружаны балотам і злучаны з возерам шырокай пратокай. Мелкаводдзе вузкае, пясчанае, месцамі ілістае, глыбей дно выслана сапрапелем.
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Зарастае надводнай расліннасцю да глыбіні 1,6—2 м, падводнай — да 5 м. З возера выцякае ручай у раку Быстрыца.

У возеры водзяцца  шчупак, лешч, акунь, плотка, гусцяра, краснапёрка, лінь і іншыя рыбы.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Каравайскае 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Палацца Кіджы

**Палацца Кі́джы** () — палац (палацца) у Рыме, які з'яўляецца афіцыйнай рэзідэнцыяй прэм'ер-міністра Італьянскай рэспублікі. З красавіка 2013 года палацца Кіджы займае Энрыка Лета.

## Гісторыя 
Палац з відам на плошчу Калоны і Віа дэль Корса пачаў будавацца ў 1562 годзе па праекце архітэктара Джакама дэла Порты, скончана будаўніцтва было ўжо Карла Мадэрнай у 1580 годзе для сям'і Альдабрандзіні. У 1659 годзе ён быў набыты сям'ёй Кіджы. Пасля палац быў рэканструяваны Фелічэ дэла Грэка і Джавані Батыстай Канціні.
,  XVIII стагоддзе]]
У палацы 5 паверхаў, шырокая лесвіца, якая вядзе ў гасціныя пакоі, двор, упрыгожаны фантанам, спраектаваным Джакама дэла Портай. Гэты фантан быў пазней скапіраваны ў розных месцах Рыма і іншых італьянскіх гарадах.

У 1878 годзе палацца Кіджы стаў рэзідэнцыяй аўстра-венгерскага пасла ў Італьянскім каралеўстве. У 1916 годзе ён быў набыты італьянскай дзяржавай, і ў ім размясцілася міністэрства каланіяльных спраў. Яшчэ пазней палацца стаў рэзідэнцыяй італьянскага міністра замежных спраў. З 1961 года палацца Кіджы — месца афіцыйных сустрэч старшыні Савета міністраў Італіі (прэм'ер-міністра).

## Гл. таксама 
Іншыя палацы Рыма, у якіх размяшчаюцца дзяржаўныя органы:
* Квірынальскі палац — рэзідэнцыя прэзідэнта Італіі
* Палацца Мадама — рэзідэнцыя італьянскага Сената
* Палацца Монтэчыторыа — у ім засядае Палата дэпутатаў Італіі
* Палацца Кансульта — рэзідэнцыя Канстытуцыйнага суда Італіі

## Крыніцы 
## Спасылкі 
*  Гісторыя палацца Кіджы , сайт італьянскага ўрада  

Катэгорыя:Палацы Рыма
Катэгорыя:З’явіліся ў 1580 годзе
Катэгорыя:Збудаванні Італіі ў стылі рэнесанс
Damnatio memoriae

[thumb|[Тонда з выявай Септымія Севера, яго жонкі Домны і дзяцей — Геты і Каракалы. Пасля забойства Геты Каракалай выявы Геты былі знішчаны]]
**Damnatio memoriae** (лац. *праклён памяці*) — адмысловая форма пасмяротнага пакарання, якая ўжывалася ў старажытным Рыме да дзяржаўных злачынцаў — узурпатараў улады, удзельнікаў змоў і імператараў, якія заплямілі сябе. Любыя матэрыяльныя сведчанні пра існаванне злачынца — статуі, насценныя і надмагільныя надпісы, згадванні ў законах і летапісах — падлягалі знішчэнню, каб сцерці памяць пра памерлага. Маглі быць знішчаны і ўсе члены сям’і злачынца (гл. Сеян).

*Damnatio memoriae* — тэрмін не рымскага, але адносна сучаснага паходжання. У рымскіх крыніцах згадваюцца іншыя фармулёўкі з тым жа сэнсам — *memoria damnata*, *abolitio memoriae*.

Як правіла, *damnatio memoriae* па палітычных матывах не было абсалютным. Нерон быў пракляты пасля смерці, але неўзабаве, пасля захопу ўлады Вітэліем, быў ганараваны дзяржаўнымі ушанаваннямі. Пасля смерці Калігулы сенат прапанаваў сцерці памяць пра яго, але гэтаму запрацівіўся прынцэпс Клаўдзій. Адзіны імператар, *damnatio memoriae* якога было афіцыйным і не было пасля аспрэчана — Даміцыян. Часта выявы нявартых павагі імператараў ліквідаваліся з публічных манументаў у Рыме (напрыклад, з рэльефу Марка Аўрэлія была выдалена выява Комада), але працягвалі захоўвацца ў прыватных дамах і ў правінцыйных гарадах. Той жа Комад, аднойчы пракляты, быў абагаўлёны пры Септыміі Северы.

## Літаратура 
* Англ. Mutilation and Transformation: Damnatio Memoriae and Roman Imperial Portraiture, The Art Bulletin, Sept 2006, by John Pollini 

Катэгорыя:Рымскае права
Катэгорыя:Палітыка Старажытнага Рыма
Тэрмалюмінесцэнцыя

**Тэрмалюмінесцэнцыя** — люмінесцэнтнае свячэнне, якое ўзнікае ў працэсе награвання рэчывы. Рэчыва неабходна папярэдне распачаць УФ святлом, іянізавальным выпраменьваннем, электрычным полем ці механічным уздзеяннем. Так паводзяць сябе неарганічныя рэчывы, у тым ліку люмінафоры рознага прызначэння (лямпавыя, тэлевізійныя і інш), лазерныя крышталі, шкла, многія палімеры (напрыклад, полістырол, поліаміды, поліэтылентэрэфталат, поліалефіны, фтор- і хлорзмяшчаючыя палімеры, усё каучукі і некаторыя іншыя ).

## Прымяненне 
Тэрмалюмінесцэнцыя (ТЛ) — адзін з метадаў вывучэння фізічных уласцівасцяў цвёрдых цел. Акрамя таго, ТЛ выкарыстоўваецца ў якасці метаду дазіметрычнага кантролю іанізуючага выпраменьвання. Залежнасць інтэнсіўнасці ТЛ ад дозы апраменьвання мае лінейны ўчастак росту. Дыяпазон яго залежыць ад крышталяфосфару. Магчыма рэгістрацыя доз як па інтэнсіўнасці піка, так і па плошчы пад пікам (метад святласумы). Апошні больш выгадны пры нізкіх дозах, так як часам складана вылучыць выразны пік з фону.

ТЛ можа выкарыстоўвацца для выяўлення штучнай змены афарбоўкі камянёў:

* Пасля награвання тапазаў да 300-400&nbsp;°C карычневыя і жоўтыя тапазы набываюць ружовае адценне, а ўжо наяўная жоўтая афарбоўка ўзмацняецца пасля апрамянення жоўтых тапазаў. Найбольш дзейсны метад адрознення прыроднай афарбоўкі ад афарбоўкі, выкліканай апрамяненнем, - тэрмалюмінесцэнцыя.

## Уласцівасці тэрмалюмінесцэнцыі 
Крывая тэрмплюмінесцэнцыі ўяўляе залежнасць інтэнсіўнасці святлення ад тэмпературы (часу). Як вядома, тэмпература прапарцыйная глыбіні пасткі (яе энергіі актывацыі). Акрамя таго, асноўнымі параметрамі ТЛ з'яўляюцца: частотны фактар (колькасць узаемадзеянняў рашоткі з фатонамі у секунду) і парадак кінетыкі тэрмалюмінесцэнцыі. Парадак кінетыкі знаходзіцца ў межах ад 1 да 2, і вызначае перавагу рэкамбінацыйных працэсаў альбо працэсаў з паўторным захопам электрона на пастку). На крывую ТЛ ўплывае хуткасць нагрэву. Пры павелічэнні хуткасці крывая зрушваецца направа, што тлумачыцца інерцыйнасцю працэсаў. Акрамя таго, у некаторых крышталях магчыма памяншэнне плошчы пад крывой (святласумы) пры павелічэнні хуткасці нагрэву - тэмпературнае тушэнне. Яно звязана з наяўнасцю ўнутры забароненай зоны крышталя глыбокіх пастак, якія паглынаюць частку выпраменьвання. Тэмпературнае тушэнне гэтак жа мае сваю энергію актывацыі і канстанту тэмпературнага тушэння.

## Гл. таксама 
* Радыётэрмалюмінесцэнцыя

Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Катэгорыя:Люмінесцэнцыя
Палацца Монтэчыторыа

**Палацца Монтэчыторыа** (*Palazzo Montecitorio*) — барочны палац у Рыме, у якім засядае Палата дэпутатаў Італіі (у часы Мусаліні — Палата фасцый і карпарацый). Фасад палаца выходзіць на П'яцца дзі Монтэ Чыторыа.

Палац можа служыць эталонам стрыманага «інтэрнацыянальнага барока». Яго пачаў будаваць Берніні для кардынала Лудавіка Людавізі, пляменніка Папы Рыгора XV. Пасля смерці Папы будаўнічыя працы былі прыпынены да пантыфіката Інакенція XII, які даручыў Карла Фантана дабудаваць палац для размяшчэння ў ім папскай курыі.
[thumb|злева|[П'яцца дзі Монтэ Чыторыа з егіпецкім абеліскам перад фасадам палацца]]

У XVIII стагоддзі былы палацца Людавізі займаў папскі намеснік Рыма. У 1789 г. перад палацам быў усталяваны знакаміты абеліск, які застаўся ад гіганцкага сонечнага гадзінніка імператара Аўгуста.

Пасля таго, як палац быў перададзены ў распараджэнне італьянскага парламента, спатрэбілася капітальная перапланіроўка ўнутраных памяшканняў, якая і была ажыццёўлена ў стылі мадэрн пад кіраўніцтвам архітэктара Эрнэста Базіле напачатку XX стагоддзя.

## Спасылкі 
* 

Монтэчыторыа
Монтэчыторыа
Монтэчыторыа
Монтэчыторыа
Правінцыі Ірландыі

thumb|200px|Сцяг чатырох правінцый.

**Правінцыі** — гістарычныя тэрытарыяльна-адміністрацыйныя адзінкі верхняга ўзроўню ў Ірландыі. З'явіліся ў эпоху гаэльскага кіравання, замяніўшы сістэму падзелу на так званыя *туата*, якая існавала да таго .

Першапачаткова Ірландыя падзялялася на пяць правінцый — Ленстэр, Манстэр (Мунстэр), Конахт, Ольстэр і Міт. Затым правінцыя Міт, самая маленькая з пяці, была ўключана ў склад Ленстэра ў якасці графства.

У перыяд ірландскага «залатога веку» правінцыі ўяўлялі сабой слаба звязаныя каралеўствы-федэрацыі з не вельмі выразна акрэсленымі межамі. У наш час чатыры правінцыі не маюць афіцыйнага юрыдычнага статусу, з'яўляючыся ў сутнасці групоўкамі з адпаведных графстваў. Пры гэтым Ленстэр, Манстэр і Конахт цалкам знаходзяцца ў складзе Рэспублікі Ірландыі, а ў Ольстэры шэсць графстваў адносяцца да Паўночнай Ірландыі.

Катэгорыя:Гісторыя Ірландыі
Палацца Памфілі

**Палацца Памфілі** () — палац, які выходзіць на П'яцца Навона ў Рыме (Італія), пабудаваны ў стылі барока з 1644 па 1650 год.

У 1470 годзе Антоніа Памфілі купіў тры дамы на паўднёвым боку П'яцца Навона. У 1644 годзе яго нашчадак Джавані Батыста Памфілі становіцца Папам Інакенціем X (1644-1655). Ён прызначыў Джыралама Райнальдзі, а пазней і Франчэска Бараміні, архітэктарамі новага палаца Памфілі. Джыралама Райнальдзі стварыў фасад палаца. Галерэя, упрыгожаная фрэскамі П'етра да Картоны, вялікая зала і авальныя лесвіцы належаць аўтарству Франчэска Бараміні. Інакенцій X падарыў палац сваёй сваячцы Алімпіі Майдальчыні, якая мела ў той час вялікі ўплыў на палітыку.

23 залы палацца Памфілі ўпрыгожаны шматлікімі фрэскамі вядомых мастакоў — Джачынта Джэміньяні, Гаспара Дзюгэ, П'ера Франчэска Молы і іншых. Будынак мае тры ўнутраных двары. У 1652-1672 гадах у комплекс палаца была ўбудавана царква Сант-Аньезэ-ін-Агонэ.

З 1920 года ў Палацца Памфілі размяшчаецца пасольства Бразіліі ў Рыме. Сам будынак перайшоў ва ўласнасць дзяржавы Бразіліі ў 1964 годзе. Яшчэ адзін палац сям'і Дорыа-Памфілі размешчаны таксама ў Рыме, а трэці палац знаходзіцца ў Вальмантонэ ў правінцыі Рыма.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Пасольствы Бразіліі ў Рыме

Памфілі
Катэгорыя:Збудаванні Італіі ў стылі барока
Катэгорыя:З’явіліся ў 1650 годзе