Першая Карабахская вайна

**Карабахская вайна** (, ), таксама **Арцахская вайна** () — актыўная фаза баявых дзеянняў паміж азербайджанскімі і армянскімі ўзброенымі фарміраваннямі за кантроль над Нагорным Карабахам і прылеглымі тэрыторыямі, частка больш шырокага этнапалітычнага канфлікту.

## Перадгісторыя 
У пачатку XX стагоддзя Нагорны Карабах з пераважным армянскім насельніцтвам двойчы (у 1905—1907 і 1918—1920 гг) станавіўся арэнай кровапралітных армяна-азербайджанскіх сутыкненняў.

У 1918—1920 гады на кантроль над Нагорным Карабахам прэтэндавалі Рэспубліка Арменіі і Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка, якія абвясцілі самастойнасць у ходзе распаду Расійскай імперыі. Скліканы 22 ліпеня 1918 года ў Шушы Першы з’езд армян Карабаха абвясціў Нагорны Карабах незалежнай адміністрацыйна-палітычнай адзінкай і выбраў уласны Народны ўрад (з верасня 1918 года — Армянскі нацыянальны савет Карабаха). Супрацьстаянне паміж войскамі АДР і армянскімі ўзброенымі атрадамі працягвалася ў рэгіёне аж да ўстанаўлення ў Азербайджане савецкай улады. Часткі 11-й Арміі РСЧА, якія ўвайшлі ў Азербайджан у канцы красавіка 1920 года, ва ўзаемадзеянні з азербайджанскімі войскамі занялі тэрыторыю Карабаха, Зангезура і Нахічэваня. Да сярэдзіны чэрвеня 1920 года супраціўленне армянскіх узброеных атрадаў у Карабаху з дапамогай савецкіх войскаў было задушана.

У 1921 г. Каўбюро РКП(б) прыняло пастанову аб статусе Нагорнага Карабаха: «Зыходзячы з неабходнасці нацыянальнага міру паміж мусульманамі і армянамі і эканамічнай сувязі Верхняга і Ніжняга Карабаха, яго пастаяннай сувязі з Азербайджанам, Нагорны Карабах пакінуць у межах Азербайджанскай ССР, падаўшы яму шырокую абласную аўтаномію з адміністрацыйным цэнтрам у г. Шушы, які ўваходзіць у склад аўтаномнай вобласці». У ліпені 1923 года раёны Азербайджанскай ССР з пераважна армянскім насельніцтвам (Шушанскb, Джэбраільскі і часткі Джэваншырскага і Зангезурскага паветаў) былі аб’яднаны ў аўтаномнае ўтварэнне (Аўтаномная вобласць Нагорнага Карабаха (АОНК), з 1937 — Нагорна-Карабахская аўтаномная вобласць (НКАВ)). У канцы 1930-х гг. адміністрацыйна-тэрытарыяльныя змены ўнутры Азербайджанскай ССР прывялі да ўтварэння так званага Лачынскага калідора, які аддзяліў тэрыторыю НКАВ ад Арменіі.

Пытанне аб перадачы Нагорнага Карабаха Арменіі час ад часу ўздымаўся армянскім кіраўніцтвам, але не атрымлівала падтрымкі ў цэнтры. У 1960-я гады сацыяльна-эканамічная напружанасць у НКАВ некалькі разоў перарастала ў масавыя беспарадкі.

## Падзеі пасля распаду СССР 
### Раздзел ваеннай маёмасці і ўзбраення частак Савецкай Арміі 
Больш за ўсё войскаў былой Савецкай Арміі ў Закаўказзе знаходзілася на тэрыторыі Азербайджана. У выніку падзелу савецкай ваеннага маёмасці Азербайджану перайшлі 4-я агульнавайсковая армія (чатыры мотастралковыя дывізіі), тры брыгады СПА, брыгада спецыяльнага прызначэння, чатыры базы ВПС і частка Каспійскай марскі флатыліі. Таксама Азербайджану дасталіся ўсе склады боепрыпасаў (стратэгічны ў Килязи, акруговыя ў Агдам і помпавых, дывізіёне ў Гюздеке, Гянджы, Ленкарані, Нахичевани). Агульная колькасць боепрыпасаў на гэтых складах ацэньваецца ў 11 000 вагонаў. Перадача ваеннага маёмасці 4-й арміі і 49-га арсенала была завершана ў 1992 годзе. Вывад частак былой Савецкай Арміі ў Расію суправаджаўся захопам часткі ўзбраенняў азербайджанскім бокам. Сярод найбольш значных можна назваць разрабаванне ваеннай маёмасці 19-й арміі СПА.

У Карабаху армянскімі ўзброенымі фарміраваннямі ў 1992 годзе была захоплена частка ўзбраенняў 366-га мотастралковага палка 23-й мотастралковай дывізіі, які адыходзіў пад кантроль Азербайджана. Пасля на гэтым напрамку з азербайджанскага боку былі заўважаны ўзброеныя атрады.
* 6 студзеня — прынятая дэкларацыя аб незалежнасці Нагорна-Карабахскай Рэспублікі (НКР).
* 13 студзеня — пры абстрэле горада Шаумянаўска азербайджанцы ўпершыню ўжылі .
* 26 студзеня — азербайджанскія воінскія фарміраванні пачалі наступ на армянскія пазіцыі ў сяле Дашалты, у выніку страціўшы 123 чалавекі забітымі.
* 28 студзеня — з ПЗРК збіты грамадзянскі азербайджанскі верталёт Мі-8, які ляцеў з Агдама ў блакіраваную армянамі Шушу. Пры гэтым загінула некалькі дзясяткаў чалавек.
* 31 студзеня — азербайджанцы разгортваюць масіраваны наступ з ужываннем цяжкіх узбраенняў.
* У пачатку лютага — красавіка азербайджанскія населеныя пункты Карадаглы Мартунінскага раёна і Агдабан Кельбаджарскага раёна былі захоплены армянамі, а іх насельніцтва выгнана, што прывяло да гібелі, па меншай меры, 99 грамадзянскіх асоб, а 140 чалавек атрымалі раненні.

* 10 лютага — армянскія ўзброеныя сілы займаюць азербайджанскае сяло Малыбейлі. Днём раней над вёскай былі раскіданы ўлёткі, у якіх жыхарам і ўзброеным сілам Азербайджана прапаноўвалі пакінуць сяло па калідоры, якое пакінулі армянскія ВС, але з умовай здачы зброі. Прапанова была праігнаравана.
* 14 лютага — канфіскацыя 7 верталётаў і стварэнне на іх базе азербайджанскай верталётнай эскадрыллі.
* 19 лютага — азербайджанскія верталёты ўпершыню з’явіліся над полем бою, нанёсшы ўдар па армянскіх пазіцыях ля сяла Карагалы; пілатавалі машыны савецкія лётчыкі, якія перайшлі на бок Азербайджана. Некаторыя армянскія аўтары, аднак, па-іншаму трактуюць гэту падзею.
* 2 сакавіка — у Лондане былі забіты чачэнцы Руслан і Назарбек Уцыевы (першы з’яўляўся намеснікам ваеннага савета самаабвешчанай рэспублікі Ічкерыя). Паводле газеты «*Камерсант*», забойства было здзейснена армянскай разведкай.
* 3 сакавіка — у сяла Гюлістан быў падбіты расійскі ваенна-транспартны верталёт Мі-26, які накіроўваўся ў Ерэван. На яго борце знаходзіліся жанчыны і дзеці. Загінула 16 чалавек.
* 21 сакавіка было складзена часовае тыднёвае перамір’е, у дзень заканчэння якога 28 сакавіка азербайджанскі бок распачаў самае буйное з пачатку года наступ на Сцепанакерт. Наступ пачалося з нападу азербайджанскай арміі на пасты сіл НКР з боку вёскі Джангасан, якая знаходзіцца над вёскай Кіркіжан (фактычны прыгарад Сцепанакерта). На наступны дзень 29 сакавіка пачаўся масіраваны абстрэл Сцепанакерта, жыхары якога перабраліся ў падвалы сваіх дамоў. За час бою па горадзе з Шушы з установак «*Град*» было выпушчана рэкордная на той момант лік снарадаў — 163. З вёскі Джангасан быў абстраляны сцепанакерцкі аэрапорт ля Хаджалы, 12 снарадаў «Града» разарваліся на ўзлётнай паласе. 29 сакавіка азербайджанцам удалося заняць пазіцыі ў непасрэднай блізкасці ад Сцепанакерта, але ўжо да ночы пасты пад Сцепанакертам былі армянамі адбітыя. Пасля вяртання армянскіх сіл на зыходныя пазіцыі азербайджанскае кіраўніцтва ў асобе прэм’ер-міністра Гасана Гасанава, звязаўшыся з міністрам замежных спраў НКР Арменам Ісагулавым, папрасіла міра, у выніку якога 30 сакавіка ў 2:30 ночы бой спыніўся. Па заканчэнні двухдзённага бою страты сіл НКР склалі — 8 забітых, 28 параненых. Удзельнікі бою сцвярджаюць, што азербайджанцы панеслі страты — больш за 150 чалавек.
* 30 сакавіка — у кар’еры на нейтральнай паласе паміж пагранічнымі пастамі Аскеранскага раёна НКР і Агдамскага раёна Азербайджана пры пасярэдніцтве Міжнароднай арганізацыі Чырвонага Крыжа, у асобе грамадзяніна Швейцарыі Франсуа Белона адбыўся самы значны на той момант па колькасці абмен закладнікамі. З боку НКР было перададзена 15 азербайджанскіх закладнікаў і 7 трупаў, у адваротным кірунку рушыла 10 армянскіх закладнікаў.
* 10 красавіка — азербайджанскія ваенныя фарміравання захапілі сяло Марага Мардакерцкага раёна, у выніку чаго дзесяткі армянаў былі забіты
* Май — армянскія ўзброеныя фарміравання атакавалі Нахічэвань — азербайджанскі эксклаў, які мяжуе з Арменіяй, Турцыяй і Іранам. У сваю чаргу з боку Азербайджана абстрэлу падвяргаюцца тэрыторыі Арменіі.
* 9 мая — баявыя верталёты Азербайджана падвергнулі абстрэлу сяло Шош, а штурмавік Курбанава атакаваў і падбіў у паветранай прасторы Арменіі армянскі Як-40, які вывозіў параненых з Сцепанакерта. Экіпажу ўдалося пасадзіць самалёт, не выпускаючы шасі, і тым самым выратаваць жыцці пасажыраў. Самалёт пасля гэтага быў спісаны.
* 20 мая
** галоўнакамандуючы аб’яднаных узброенымі Сіламі СНД маршал Шапашнікаў заявіў, што ўдзел трэцяга боку ў канфлікце можа прывесці да Трэцяй сусветнай вайны. На думку Майкла круасаны, гэта заява прагучала ў адказ на заяву Турцыі ад 18 мая і была заснавана на палажэннях Дагавора аб калектыўнай бяспецы, заключанага паміж Расіяй, Арменіяй і яшчэ чатырма рэспублікамі былога СССР 15 мая ў Ташкенце. Пазней наступ быў спынены, армянскім сілам удалося адбіць вёскі Сархавенд і Кічан, якія маюць стратэгічнае значэнне. Пры вяртанні пад армянскі кантроль Сархавенда было захоплена 10 адзінак азербайджанскай бронетэхнікі (танкі Т-72 і БТР), армянскім бокам было забіта да 200 ваеннаслужачых праціўніка, прычым большасць з загінуўшых — славяне.
* Жнівень — пры падтрымцы авіяцыі і артылерыі азербайджанскія сілы разграмілі армянскую групоўку, адкінуўшы яе далёка ад Мардакерцкіх вышынь. У жніўні адзначана таксама першае прымяненне армянамі некалькіх Мі-24.
* 20 жніўня — у ходзе баёў у Мардакерцкім раёне азербайджанцы страцілі яшчэ адзін самалёт, зенітным агнём быў збіты МіГ-25ПД, у кабіне якога сядзеў лётчык-знішчальнік Юрый Бялічэнка. Пілот катапультаваўся і патрапіў у палон, пасля чаго быў дастаўлены ў Міністэрства бяспекі Нагорнага Карабаха, дзе яго на прэс-канферэнцыі для замежных журналістаў прадэманстравалі ў якасці прыкладу выкарыстання Азербайджанам наймітаў перарэзаць Лачынскі калідор.
* 10 кастрычніка — азербайджанскія ВПС губляюць другі Су-25, які быў збіты ў раёне сяла Малібейлі пасля нанесенага ім удару па Сцепанакерту. Ад пілота, не паспеўшага катапультавацца, практычна нічога не засталося, па абрыўках дакументаў атрымалася вызначыць толькі імя — Аляксандр.
* 12 лістапада — азербайджанцамі быў збіты другі Мі-24.
* 22 жніўня — армянскі батальён узяў .
* 23-25 жніўня — армянскія фарміраванні ўвайшлі ў раённы цэнтр Джэбраіл і ўзялі пад кантроль тэрыторыю аднайменнага раёна.
* 31 жніўня-1 верасня — армянскія фарміраванні занялі горад Кубатлы, у ходзе баёў за горад быў збіты азербайджанскі Мі-24
* Кастрычнік — Азербайджан, пачынаючы новы наступ, парушае рэжым спынення агню, сілы карабахскіх армян адлюстроўваюць наступ, пасля чаго пераходзяць у контрнаступленне ў паўднёва-заходнім напрамку

[thumb|200px|right|Сучасны [Адміністрацыйны падзел Нагорна-Карабахскай Рэспублікі|адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. Адзначаны часткі Шаумянаўскага, Мардакерцкага і Мартунінскага раёнаў НКР, кантралюемыя Азербайджанам.]]

* 15 лютага — азербайджанцы бяруць назад Гарадзіз і частка Фізулінскага раёна (без г. Фізулі).
* 17 лютага — пры суправаджэнні выведніка Су-24МР над Ведзяніскім раёнам Арменіі быў збіты МіГ-21. Пілот трапіў у палон.
* Люты — армянскае міністэрства зрэдку абароны заявіла, што каля Вардэніса збіты азербайджанскм Су-25 і захоплены наёмнік з Кіргізіі, Марат Ішкіновіч.
* 17 сакавіка — каля Сцепанакерта армянскімі ўзброенымі сіламі быў збіты ваенна-транспартны самалёт C-130 Hercules іранскіх ВПС, які перавозіў з Масквы ў Тэгеран сям’і іранскіх дыпламатаў. Загінулі 19 пасажыраў (усе — жанчыны і дзеці) і 13 членаў экіпажа.
* 25 сакавіка — два азербайджанскіх самалёта скінулі рассейвалыя бомбавыя кантэйнеры (РБК) на пазіцыі армян каля Гарадзіза, прычым пацярпелі і азербайджанскія салдаты. У той жа дзень СПА НКР перашкодзіла налёту на Сцепанакерт.
* 23 красавіка — група з сямі азербайджанскіх самалётаў нанесла магутны ўдар па сталіцы НКР, аднак адзін з іх быў збіты СПА Сцепанакерта.

### Спыненне агню 
* 5 мая — па ініцыятыве Міжпарламенцкай Асамблеі СНД, парламента Кіргізіі, Федэральнага Сходу і Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі праведзена сустрэча, паводле вынікаў якой прадстаўнікі Мілі Меджліса Азербайджана, Вярхоўнага Савета Арменіі і Нагорнага Карабаха.
* 9 мая — паўнамоцны прадстаўнік прэзідэнта Расіі ў Нагорным Карабаху Уладзімір Казіміраў падрыхтаваў «*Пагадненне аб бестэрміновым спыненні агню*», якое ў гэты ж дзень у Баку падпісаў ад Азербайджана міністр абароны Мамедрафі Мамедаў.
* 10 мая — «*Пагадненне*» ў Ерэване падпісаў ад Арменіі міністр абароны Серж Саргсян.
* 11 мая — «*Пагадненне*» ў Сцепанакерце падпісаў Камандуючы арміяй Нагорнага Карабаха Самвел Бабаян. Дадзенае «*Пагадненне*» ўступіла ў сілу ў поўнач 12 мая 1994 года.

Катэгорыя:Гісторыя Азербайджана
Катэгорыя:Войны Азербайджана
Катэгорыя:Войны Арменіі
Катэгорыя:Карабахскі канфлікт
Катэгорыя:Войны XX стагоддзя