Савецка-польскі абмен тэрыторыямі (1951)

**Савецка-польскі абмен участкамі тэрыторый 1951 года** — найбуйнейшы мірны абмен тэрыторыямі ў гісторыі Польшчы і адна з найбуйнейшых зменаў межаў у пасляваеннай гісторыі Еўропы і Савецкага Саюза. У адпаведнасці з дагаворам, складзеным у Маскве 15 лютага 1951 года, Польская Рэспубліка і Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік абмяняліся ўчасткамі дзяржаўных тэрыторый плошчай па 480 км².

## Прадмет абмену 
Згодна з савецкай прапагандай, з ініцыятывай па абмену ўчасткамі тэрыторый выступіў урад Польскай Рэспублікі. Мэтай Польшчы было атрыманне нафтапромыслаў Ніжне-Устрыцкага раёна, у абмен на «зручны чыгуначны рух» для Савецкага Саюза. Існуе меркаванне, што неафіцыйным ініцыятарам быў Савецкі Саюз, які граў вядучую ролю ў прыняцці большасці рашэнняў урадаў сацыялістычных краін, які ў выніку абмену атрымліваў перспектыўны Львоўска-Валынскі каменнавугальны басейн.

Дагавор засноўваўся «на прынцыпе ўзаемнага абмену кіламетр на кіламетр». На тэрыторыі ўчастка знаходзіліся населеныя пункты Вараж, Бэлз, Крыстынопаль, Угніў, Апільска, Баратын, Баянічы, Бязёеў, Варохта, Вербяж (Вербавае), Войславічы, Гарадловічы, Добрачын, Жабчэ Мураванэ (Мураванае), Жужаляны, Забалоцце, Забужжа, Завішань, Канатопы, Коркаў, Корчаў, Корчмін, Любоў (Лубноўка), Ляшкоў, Машкоў, Мянавіцы (Нінавічы), Остраў, Паддубнае, Пшэмыслаў (Перамыслоўцы), Пясочнае, Русін, Саўчын, Себечаў, Стаеўка, Тударкавічы, Тушкоў, Угрынаў, Ульвавек, Хатавіцы, Хорабраў, Цэблаў, Цяляж, Шміткоў.

На тэрыторыях чатырох гмін (Крыстынопаль (цяпер — Чэрванаград), Бэлз, Хорабраў і Угніў), якія цалкам перайшлі да СССР і трох гмін (Варэнж/Вараж, Даўгабычаў і Тарношын), якія перайшлі часткова, пражывала 14 тысяч чалавек. Насельніцтва гэтай тэрыторыі было выселена ўглыб Польшчы, а таксама на тэрыторыю перадаванага Польшчы ўчастка Драгобыцкай вобласці.

З 48 тысяч гектараў тэрыторыі 33 тысячы складалі ворныя землі, 9,5 тысяч — лугі, 3,3 тысячы — лясы і сады 2,2 га.

У ліку нерухомасці Савецкаму Саюзу былі перададзеныя:

* чыгуначныя станцыі Угніў, Бэлз, Крыстынопаль і Сокаль, пагрузачныя пункты Корчаў, Остраў і Ульвувек і 65 км чыгуначнага палатна;
* электрасетка высокага напружання працягласцю 44 км;
* 10 дзеючых дробных прадпрыемстваў, у ліку якіх:
** спіртзавод у сяле Лопаеўка, прадукцыйнасцю 80 дэкалітраў спірту ў суткі;
** элеватар на чыгуначнай станцыі Сокаль
** два дзеючых цагляных завода (у сяле Пшэмыслаў і ў дзяржгасе Жджарынкі) прадукцыйнасцю да 1 млн штук цэглы ў год кожны;
* паштовае аддзяленне ў горадзе Бэлз і дробныя камутатары ў шасці населеных пунктах;
* 78 км шашэйных дарог з пакрыццём;
* 18 школьных будынкаў, 18 чытальняў і клуб у горадзе Бэлз;
* адзін бальнічны будынак і адна амбулаторыя;
* больш за 9 195 жылых, адміністрацыйных і гаспадарчых пабудоў, з якіх 8 215 пакінутых адселеным насельніцтвам.

## Паслядоўнасць падзей 
15 лютага 1951 года ў Маскве заключаны «Дагавор паміж Саюзам Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік і Польскай Рэспублікай ад 15 лютага 1951 года аб абмене ўчасткамі дзяржаўных тэрыторый».

26 мая дагавор ратыфікаваны Сеймам Польскай Рэспублікі, 28 мая — Прэзідэнтам Польшчы Баляславам Берутам, 31 мая — Вярхоўным Саветам СССР.

5 чэрвеня ў Варшаве адбыўся абмен ратыфікацыйнымі граматамі.

У адпаведнасці з артыкулам 3 пагаднення была сфарміравана змешаная камісія і распачаты работы па дэмаркацыі мяжы.

23—25 чэрвеня на пасяджэнні Упаўнаважаных Савецкага і Польскага бакоў зацверджаны інструкцыі па перадачы і прыёму маёмасці на ўчастках дзяржаўных тэрыторый паміж Саюзам ССР і Польскай Рэспублікай, якія падлягалі абмену.

9 ліпеня распачаты работы па перадачы і прыёму маёмасці на ўчастках тэрыторый, якія падлягалі абмену.

Работы па адсяленню насельніцтва Драгобыцкай вобласці скончаны да 15 кастрычніка.

Работы па падрыхтоўцы да перадачы нафтаздабычы былі скончаны да 19 кастрычніка.

20 кастрычніка складзеныя акты па перадачы нерухомай маёмасці, участкі перададзеныя і акты падпісаныя.

25 кастрычніка адбыўся адвод пагранвойск на новую мяжу.

Да 26 кастрычніка з былой савецкай тэрыторыі было адселена 7 167 сем’яў з 32 066 чалавек: калгаснікаў 5 995, працоўных і служылых 1 172. У паўднёвыя вобласці скіравана 5 810 калгасных сем’яў, у якіх працаздольных 14 648 чалавек.

Праца камісіі была завершана да 10 лістапада 1951 года.

16 лістапада адкрыты чыгуначны пасажырскі рух (пасля змены шырыні каляіны) Львоў — Рава-Руская — Угніў — Бэлз — Крыстынопаль — Сакаль, аўтобусны рух Львоў — Бэлз. Адноўлены мост праз раку Салокія ў горадзе Бэлз. Скончана будаўніцтва паловы маста праз раку Заходні Буг у горадзе Сакаль, усталяваны праезд. Вядзецца будаўніцтва другой паловы маста. Усталявана прамая тэлефонная і тэлеграфная сувязь з Львовам. Усталяваны часовы радыёвузел, дзейнічае радыёвяшчанне.

Работы выкананы датэрмінова. 17 лістапада ў Львове падпісаны заключны дагавор.

## Гл. таксама 
* Заходняя Беларусь
* Аперацыя «Вісла»

## Літаратура 
* Ведомости Верховного Совета СССР, М., 1951, 14.VII, № 23
* «Документы и материалы по истории советско-польских отношений». — М., 1980. Т.Х — С.105-109
* Н.Кляшторная, «Акція-51. Останні свідки.», 2006
* Н.Кляшторная, «Акція-51. Книга пам’яті.», 2009
* Тапаграфічныя карты Wojskowy Instytut Geograficzny, 1:100000, P51-S35(1938), P50-S35(1938), P47-S38(1936), P47-S37(1937), P46-S38(1929); 1:1500000, Przemyśl(1947), Warszawa

Катэгорыя:Дагаворы паводле алфавіта
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы аб тэрытарыяльных зменах
Катэгорыя:1951 год у Польшчы
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы XX стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя Украіны (1917—1991)
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Польшчы
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы СССР
Катэгорыя:1951 год у СССР