Алег Ізмайлавіч Сямёнаў-Цян-Шанскі

**Алег Ізмайлавіч Сямёнаў-Цян-Шанскі** (15 кастрычніка 1906 — 21 верасня 1990) — савецкі натураліст, доктар біялагічных навук, адзін з заснавальнікаў .

## Паходжанне 
Унук знакамітага даследчыка і першапраходца , сын яго сына Ізмаіла Пятровіча. Яго (Алега Ізмайловіча) бацька працаваў метэаролагам, маці прыходзілася дачкой папулярнаму маскоўскаму ўрачу.

## Біяграфія 
### Раннія гады 
Да 1917 года сям’я Сямёнавых-Цян-Шанскіх жыла ў Петраградзе. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі яны пераехалі ў свой маёнтак Пятроўку (у Тамбоўскай губерні). Алег Ізмайлавіч з дзіцячых гадоў дапамагаў бацьку працаваць на метэаралагічнай станцыі. Вялікі ўплыў аказаў на яго дзядзька  — вядомы энтамолаг. Хлопчык атрымліваў хатнюю адукацыю. Ён захапляўся назіраннямі за прыродай і фатаграфіяй. У 1929 годзе з завяршэннем НЭПа і змяненнем сацыяльна-палітычнага клімату ў СССР у выніку пачатку калектывізацыі сялянства сям’і прыйшлося вярнуцца ў Ленінград, дзе бацька будучага вучонага таксама атрымаў працу метэаролага.

### Праца ў Лапландскім запаведніку 
У 1930 годзе Алег Ізмайлавіч прыехаў на Кольскі паўвостраў, каб працаваць (як тады здавалася — часова) на горнай метэаралагічнай станцыі ў Хібінах. Аднак па рэкамендацыі яе дырэктара, Ё. Г. Эйхфельда,  прапанаваў Сямёнаву-Цян-Шанскаму перайсці на працу ў Лапландскі запаведнік навуковым назіральнікам. І праз месяц малады навуковец стаў першым навуковым супрацоўнікам запаведніка. Ён выдатна вывучыў і аб’ездзіў тэрыторыю, праводзіў улікі дзікіх паўночных аленяў, займаўся акліматызацыяй андатраў і навуковай працай. Сумесна з Г. М. Крэпсам выпусціў манаграфічныя публікацыі, якія лічыліся лепшымі ў савецкай запаведнай сістэме.

### Дзейнасць у ваенны і пасляваенны час 
Пасля пачатку савецка-фінскай вайны і пазней у гады Вялікай Айчыннай вайны запаведнік апынуўся ў зоне фронту. Падчас Зімовай і ў першыя месяцы Вялікай Айчыннай вайны Алег Ізмайлавіч па магчымасці працягваў навуковую і прыродаахоўную працу.

У верасні 1941 года амаль усе супрацоўнікі Лапландскага запаведніка былі звольненыя і адпраўленыя на фронт. Алег не падыходзіў па здароўі, аднак дамогся пераагляду і залічэння ў запасны стралковы полк. Таксама ён даваў задзейнічаным у кантактах з саюзнікамі афіцэрам ўрокі англійскай і рэдагаваў газету для салдат. Быў узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі і медалём «За баявыя заслугі».

Пасля дэмабілізацыі з арміі. Сямёнаў-Цян-Шанскі жыў у Ленінградзе, працаваў супрацоўнікам Заалагічнага інстытута Акадэміі Навук. Разам з жонкай — іхтыёлагам Марыяй Іванаўнай Уладзімірскай — ездзіў у экспедыцыі, у тым ліку на Куршскую касу.

У 1949 годзе муж і жонка вярнуліся ў Лапландыю. Алег Ізмайловіч узначаліў навуковы аддзел запаведніка. Абмежаванні на кантакты з замежжам і замежнікамі, недаступнасць у Савецкім Саюзе замежных навуковых публікацый ўскладнялі працу вучонага.

### Барацьба за аднаўленне Лапландскага запаведніка 
Улетку 1951 года Лапландскі запаведнік, як і 86 іншых, быў ліквідаваны пастановай Саўміна СССР. Алег Ізмайловіч пачаў працаваць у  адначасова ўступіўшы ў барацьбу за аднаўленне Лапландскага.

У верасні 1957 гэтага ўдалося дамагчыся, аднак толькі ў 1965 годзе Лапландскі запаведнік зноў атрымаў самастойнасць. Да гэтага ён чатыры гады лічыўся часткай .

### Далейшая навуковая дзейнасць 
Алег Ізмайлавіч падрабязна вывучыў экалогію цецеруковых птушак, вынайшаў спецыяльны прыбор — **актограф** — для запісу працэсу наседжвання яйца. Ён выкарыстаў у сваёй працы вопыт карэнных жыхароў Кольскага паўвострава, шмат фатаграфаваў жывёл і расліны.

У 1960 годзе ў Маскве выйшла яго буйная манаграфія «Экалогія цецеруковых», перакладзеная затым на шведскую і нямецкую.

З 1962 года ён доктар біялагічных навук.

У 60-70-я гады вучонаму ўдалося коратка наведаць Фінляндыю, а таксама скарыстацца запрашэннямі замежных калегаў з ГДР (Енскі ўніверсітэт) і Чэхаславакіі. У паездках ён знаёміўся з замежнай літаратурай, дзяліўся навуковым вопытам, падарожнічаў і аглядаў славутасці Еўропы.

Пры гэтым з-за закрытасці Рускай Лапландыі для замежнікаў, у адказ візіты былі немагчымыя. Наведаць Лапландскі запаведнік змаглі толькі двое фінскіх батанікаў, з астатнімі калегамі Алег Ізмайлавіч на савецкай тэрыторыі мог сустракацца толькі ў Ленінградзе.

Удзельнічаў у міжнародных кангрэсах і сімпозіумах.

### Апошнія гады 
Апошнія дзесяць гадоў жыцця актыўна змагаўся за экалагічны дабрабыт поўначы, супраць забруджвання прыроды Кольскага паўвострава цяжкай прамысловасцю, у тым ліку камбінатам «». У 1980 годзе змог апублікаваць у «Праўдзе» востры артыкул на гэтую тэму.

У 1983 годзе тэрыторыя Лапландскага запаведніка была значна пашырана.

Незадоўга да смерці змог яшчэ раз наведаць Фінляндыю. Памёр вучоны 21 верасня 1990 года ад раптоўнага .

Пахаваны на тэрыторыі .

## Узнагароды і памяць 
За два месяцы да смерці быў узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга. У доме, дзе навуковец пражыў апошнія пятнаццаць гадоў, быў арганізаваны музей.

## Працы 
Апублікаваў у СССР і за мяжой больш за сто навуковых прац, у тым ліку дзесяць кніг.

* Семёнов-Тян-Шанский О. И. Экология тетеревиных птиц / Главное управление охотничьего хозяйства при Министерстве сельского хозяйства РСФСР. — М., 1959. — 320 с. — (Труды Лапландского государственного заповедника. Вып. 5). — 3000 экз.
* Семёнов-Тян-Шанский О. И. Лапландский государственный заповедник: Научно-популярный очерк. — Мурманск: Мурманское книжное издательство, 1960. — 136 с. — 2000 экз.
* Семёнов-Тян-Шанский О. И. Лапландский заповедник: Научно-популярный очерк. — 2-е изд., перераб. и доп. — Мурманск: Мурманское книжное издательство, 1975. — 248, [16] с. — 30 000 экз.
* Семёнов-Тян-Шанский О. И. Лапландский заповедник: Фотоальбом / Сост., авт. текста О. И. Семенов-Тян-Шанский, Н. Н. Дельвин. — М.: Советская Россия, 1984. — 160 с. — 50 000 экз.
* Семёнов-Тян-Шанский О. И. Биология размножения тетеревиных птиц на Севере / Отв. ред. В. Е. Флинт. — М.: Наука, 1983. — 64 с. — 1750 экз.

## Цікавыя факты 
* Алег Измайлович ніколі не сканчаў ні школы, ні універсітэта, але, дзякуючы сваім навуковым заслугам, у 1940 годзе ў якасці выключэння быў дапушчаны да абароны дысертацыі і стаў кандыдатам навук. Гэта быў адзіны падобны выпадак за ўсю гісторыю СССР.
* Вучоны вёў дзённік на працягу 72 гадоў.

## Літаратура 
* Семенов-Тян-Шанский Олег Измайлович // Зоологи Советского Союза: Справочник. М.; Л., 1961: 206.
* Алексеева А. 1966. Один из династии Тян-Шанских (Сов. человек и его дело) // Полярная правда. 8 мая
* Литвинов В. 1976. Внук знаменитого путешественника (Встречи с интересными людьми) // Лесная промышленность. 14 октября.
* Корнев В. 1979. Вершинам созвучное время: Люди нашего города // Мончегорский рабочий. 11 февраля.
* Сафиев Н. 1968. Лапландец // Вокруг света 4: 12-15.
* Сафиев Н. 1980. Лапландец // Н.Сафиев. Лунный парус. М.: 140—145.
* Хохлов А. М. 1980. Пионеры Севера // Мончегорский рабочий. 13 марта.
* Брысов А. 1981. Внук великого путешественника // На страже Заполярья. 9 июля.
* О награждении тов. Семенова-Тян-Шанского О. И. орденом Трудового Красного Знамени: Указ Президента СССР. 2 авг. 1990 г. // Ведомости Съезда нар. Депутатов СССР и Верховного Совета СССР. 1990, № 32: с. 833;
* Берлин В. 1990. Была родной ему природа // Полярная правда. 19 октября.
* Коллектив Лапландского заповедника. 1990. Памяти учёного // Полярная правда. 25 сентября
* Берлин В. (сост.) 1991. Вершинам созвучное имя: К 85-летию О. И. Семёнова-Тян-Шанского. Препр. /АН СССР; КНЦ: ин-т Пробл. пром. экологии севера. Апатиты: 1-22.
* Klaus S. 1991. In memory of Oleg Ismailovitch Semenov-Tjan-Schanskij // Grouse News 1: 13-14.
* Klaus S., Bergmann H.-H. 1991. Oleg Ismailovich Semenov-Tjan-Schanskij (1906—1990) // J. Ornithol. 132, 3: 344—345.
* Макарова О. 1992. Кому олень кивает головой // Сов. Мурман. 15 января.
* Ефимова Е. 1996. Здесь живет его душа // Мурманский вестник. 16 сентября.
* Берлин В. Э. 1997. Заповедникам нужны настоящие люди. О жизни и творчестве О. И. Семенова-Тян-Шанского. Бахилова Поляна: 1-15 (Сер. «Люди заповедного дела». Вып. 1).
* Знаменитые исследователи Арктики. (Краткая справка). 1998 // Живая Арктика 1: 20-23 (О. И. Семёнов-Тян-Шанский: 23).
* Берлин В. 1998. Олег Измайлович Семёнов-Тян-Шанский. Дневники из Петровки (1917—1929) // Живая Арктика 2: 14-31.
* Берлин В. 1999. Дневники из Петровки. Лето 1919 года // Живая Арктика 1: 18-27.
* Берлина Н. 2000. Зло этого мира его не коснулось // Полярная правда. 22 сентября.
* Скворцов Ю. 2000. Защитник северной природы // Нива. 29 сентября.
* Берлин В. 2004. Хранители природного наследия // Живая Арктика 1: 3-7.
* Берлин В. 2004. Супруги-учёные // Живая Арктика 1: 153.
* Nowak E. 2005. Wissenschaftler in turbulenten Zeiten Erinnerungen an Ornithologen, Naturschützer und andere Naturkundler. Stock/ Stein: 1-432.
* Берлин В. Э. 2006. О. И. Семёнов-Тян-Шанский — учёный и гражданин // Охрана дикой природы 1 (35): 22-26.
* Бианки В. В. 2006. Натуралист-эколог Олег Измайлович Семёнов-Тян-Шанский (1906—1990): к 100-летию со дня рождения  // Русский орнитологический журнал. 2006. Том 15. Экспресс-выпуск № 335. С. 1007—1025.
* Макарова О. А., Хохлов А. М. 2006. Роль О. И. Семёнова-Тян-Шанского в сохранении и изучении дикого северного оленя Русской Лапландии // Современные экологические проблемы Севера. К 100-летию со дня рождения О. И. Семено-ва-Тян-Шанского. Материалы Международной конференции. 10-12 октября 2006 г. Апатиты, 2: 162—163

## Спасылкі 
* Биография учёного на сайте Лапландского заповедника 
* Натуралист-эколог Олег Измайлович Семёнов-Тян-Шанский (1906—1990): к 100-летию со дня рождения 
* Мурманский календарь: 15 октября. О. И. Семенов-Тян-Шанский был в числе трех первых сотрудников Лапландского заповедника // Комсомольская правда. 15 октября 2011.

Катэгорыя:Біёлагі СССР