Тыгран II

**Тыгра́н II Вялі́кі** (, , ; 140 да н.э. — 55 да н.э.) — цар Вялікай Арменіі, выдатны палкаводзец і заваёўнік эпохі элінізму, які кіраваў у 95 — 55 гг. да н.э. Унук Арташэса I.

## Пачатак валадарання 
Тыгран Вялікі быў сынам Тыграна I, малодшага сына заснавальніка дынастыі Арташэсідаў Арташэса I. Нарадзіўшыся каля 140 года да нашай эры, Тыгран у маладосці правёў доўгія гады ў якасці закладніка пры двары цара Мітрыдата II Парфянскага, які нанёс армянам разгромнае паражэнне ў 105 годзе да н.э. Пасля таго, як у 95 годзе да нашай эры царскі трон спусцеў (паводле адных крыніц, пасля смерці дзядзькі Тыграна II, цара Артавазда I, які не пакінуў спадчыннікаў, паводле іншых — у сувязі са смерцю цара Тыграна I, бацькі Тыграна II), Тыгран выкупіў сваю свабоду ў парфян, аддаўшы ім 70 урадлівых далін у раёне сучаснага паўночна-ўсходняга Ірана і быў узведзены парфянамі на армянскі трон.

Ён узышоў на армянскі трон у спрыяльны момант. Рымская магутнасць у Малой Азіі была моцна падарвана ваеннымі перамогамі Мітрыдата Еўпатара, цара Пантыйскага, які ўмацаваў сваю ўладу над усім Чарнамор'ем і пагражаўся наогул выгнаць рымлян з Азіі.

Сам Рым быў на парозе грамадзянскай вайны паміж фракцыямі Марыя і Сулы. У Сірыі дынастыя Селеўкідаў знаходзілася на грані анархіі і краху. У Парфіі пасля смерці Мітрыдата II пачалася смута.

Узыдучы на трон, Тыгран неадкладна прыступіў да пашырэння сваіх уладанняў. У 94 годзе да н.э. Тыгран далучыў да сваёй дзяржавы суседнюю Сафену, а пасля, у тым жа годзе і Кардук (Кардвац).

Тыгран II быў паслядоўнікам маздаізму, разнавіднасці зараастрызму.

## Саюз з Мітрыдатам Пантыйскім 
thumb|left|200px|Мітрыдат Еўпатар
У 94 годзе да н.э. Тыгран заключыў ваенна-палітычны саюз і парадніўся з пантыйскім царом Мітрыдатам VI, ажаніўшыся з яго дачкой Клеапатрай. Паводле гэтага дагавора, заваяваныя гарады і вобласці Кападокіі павінны былі дастацца Мітрыдату, палонныя ж і рухомая маёмасць — Тыграну.

### Першая ваенная кампанія. Кападокія 
Вайна з Кападокіяй пачалася ў 93 годзе да н.э., кападакійскі цар Арыябарзан I адразу ж бег у Рым, і Тыгран II пасадзіў на яго месца Гардая. Гэта ваенная кампанія прывяла Тыграна да канфлікту з рымскімі інтарэсамі і стала першым ваенным супрацьстаяннем з Рымскай імперыяй, якое скончылася для Тыграна безвынікова. У 92 годзе да н.э., пасланы рымскім сенатам палкаводзец Луцый Карнелій Сула выцесніў армянскую армію палкаводцаў Багоя і Мітрыяса, якая ўварвалася ў Кападокію, і аднавіў Арыябарзана I на кападакійскім прастоле.

Плутарх паведамляе наступнае:
*Калі Тыгран пачынаў, яго магчымасці і планы былі вельмі нязначныя, а цяпер ён скарыў мноства народаў, зламаў, як не ўдавалася яшчэ нікому іншаму, моц парфян і перапоўніў Месапатамію грэкамі, якіх ён у мностве сілай перасяліў туды з Кілікіі і Кападокіі. З іншых народаў ён сагнаў з ранейшых месцаў таксама качавыя плямёны арабаў, якіх пасяліў бліжэй да сваёй сталіцы, каб выкарыстоўваць іх для гандлёвых патрэб*

У 88 г. да н.э. Тыгран пачаў паспяховую вайну на ўсходзе супраць цара Парфіі Гатарза I (91 да н.э. — 81 да н.э.), які быў унукам парфянскага цара Фрыяпата. Перш за ўсё адваяваў у парфян назад 70 далін, саступленых ім у якасці выкупу за сваё вызваленне. Таксама была ўзята вобласць Ахбак у Атрапатэне. Пасля гэтага Тыгран здзейсніў паход супраць Адыябены і спусташыў раёны Ніневіі і Арбелы. Скарыўшы ўсе гэтыя вобласці, ён рушыў на поўдзень і захапіў летнюю рэзідэнцыю парфянскіх цароў горад Экбатаны. Гэта пацвярджаюць нумізматычныя даныя.

Страбон наступным чынам апісвае заваяванні Тыграна ў Парфіі. Правадыры сака-масагецкіх плямёнаў, якія насялялі раён Аральскага мора, даслалі паслоў да двара Тыграна для заключэння саюза.

У перыяд палітычнай гегемоніі Арменіі ў Пярэдняй Азіі на парфянскім прастоле, у адпаведнасці з наяўнымі нумізматычнымі данымі, змяніліся наступныя манархі: Гатарз I (91 да н.э. — 81 да н.э.), Арод I (80 да н.э. — 77 да н.э.), Сантрук (77 да н.э. — 70 да н.э.), Фраат III (70 да н.э. — 57 да н.э.). Праз дзесяцігоддзі Гней Пампей Вялікі, выступаючы арбітрам паміж Тыгранам II і сваім саюзнікам царом Парфіі Фраатам III (70—57 гг. да н.э.), захоўвае тытул «цара цароў», які, здавалася б, ізноў перайшоў да парфян, за Тыгранам.''

Каля 73 года да н.э. у Паўднёвай Сірыі пачалося паўстанне. У 71 годзе да н.э. туды прыбыў Антыёх XIII, які заключыў саюз з набатэямі. Тыгран II разбіў цара набатэяў Арэту III, узяў Дамаск і зноў захапіў фінікійскія гарады.

## Вайна з рымлянамі 
### Тыгранакерт 
Найбольш буйныя рэформы Тыграна праявіліся ў заснаванні ім горада Тыгранакерта і ў правядзенні палітыкі насаджэння і развіцця ў Арменіі элінізму і эліністычнай гарадской культуры. Аднак сам горад, у адрозненне ад старажытных Ніневіі ці Вавілона, быў даволі кампактным. Як бачна, і па плане, і па сваім гандлёва-рамесным характары ён быў непадобны да звычайных элінскіх гарадоў Малой Азіі і Сірыі.

Акрамя стольнага горада Тыгранакерта, пабудаванага ў правінцыі Алдзнік, вялікі цар заснаваў яшчэ 6 гарадоў, якія насілі яго імя: адзін з іх — у правінцыі Арцах, другі — у правінцыі Утык, трэці — у павеце Гахтан ці Галтан правінцыі Сюнік, астатнія ў Паўночнай Месапатаміі, у Мідыі, і ў іншых абласцях і краях сваёй вялізарнай дзяржавы.

thumb|300px|Ніжняя частка горада — Акропаль (арцахскі Тыгранакерт)

Для процідзеяння пануючаму іранскаму ўплыву і з мэтай далейшай элінізацыі, у Тыгранакерт была пераселена вялікая колькасць насельніцтва заваяваных эліністычных гарадоў.

У іншым месцы сваёй «Геаграфіі» Страбон сцвярджае, што Тыгран перасяліў у сваю сталіцу жыхароў 12 грэчаскіх гарадоў, у той час як Апіян ацэньвае колькасць гвалтоўна пераселеных з Кападокіі і Кілікіі ў 300 тысяч. Плутарх згадвае, што акрамя грэкаў з Кілікіі, Тыгран перавёў у Тыгранакерт насельніцтва спустошаных раёнаў Адыябены, Асірыі, Кардуены і Кападокіі: «З іншых народаў ён сагнаў з ранейшых месцаў таксама качавыя плямёны арабаў, якіх пасяліў бліжэй да сваёй сталіцы, каб выкарыстоўваць іх для гандлёвых патрэб.». Плутарх дадае таксама, што «Тыгранакерты мелі шмат скарбаў і дарагіх прынашэнняў багам, бо прыватныя асобы і кіраўнікі наперабой пашыралі і ўпрыгожвалі горад, жадаючы дагадзіць цару.». Паводле меркавання армянскага гісторыка Я. А. Манандзяна Тыгран не толькі не рыхтаваўся да вайны з рымлянамі, але і быў заняты выключна працягам будаўніцтва Тыгранакерта. Гэты аптымізм і бяздзейнасць Тыграна падчас Трэцяй Мітрыдатавай вайны, паводле меркавання Я. А. Манандзяна, стала яго вялікай палітычнай памылкай, якая пацягнула за сабой фатальныя наступствы для яго дзяржавы. Тыгран не павінен быў дапусціць, ва ўласных жа інтарэсах, падзення Понта і павінен быў яшчэ да бітвы пад Кабірай аказаць свайму цесцю, Мітрыдату VI, дапамогу, падаўшы яму дапаможныя войскі.

У 69 годзе да н.э. рымскі палкаводзец Лукул фарсіраваным маршам прайшоў праз Кападокію, пераправіўся праз Еўфрат і ўварваўся ў Арменію. Рымляне паспяхова фарсіравалі Тыгр і падышлі да Тыгранакерта. Вартавыя Тыгранакерта пад кіраўніцтвам Манкея паспяхова адбівалі напады Лукула. Паводле слоў рымскага гісторыка Дыяна Касія, абаронцы горада нанеслі рымлянам сур'ёзную шкоду стральбой з лукаў, а таксама тым, што аблілі нафтай і падпалілі іх аблогавыя машыны. Паход Лукула быў настолькі імклівым, што Тыгран даведаўся пра яго з вялікім спазненнем. Тым часам Тыгран Вялікі быў у Арташаце, а асноўныя войскі армян у Палесціне і на поўначы Аравіі. Ледзь прыйшла вестка пра пачатак вайны, як ворагі ўжо падступілі да сцен яго сталіцы. Калі Тыгран даведаўся пра ўварванне Лукула ў Арменію, ён выслаў наперад атрад з 3 тысячы вершнікаў (Апіян паведамляе пра 2 тысячную конніцу. Тыгран II апынуўся не ў стане весці вайну адразу супраць дзвюх магутных дзяржаў — Рыма і Парфіі. Да таго ж супраць яго паўстала і частка армянскай знаці, а таксама насельніцтва шматлікіх заваяваных армянскім царствам краін і гарадоў. У сувязі з гэтым армянскаму цару прыйшлося падпісаць у 66 годзе да н.э. дагавор з Пампеем, паводле якога Тыгран захаваў за сабой толькі Армянскае нагор’е і частку земляў, захопленых у Парфіі. Акрамя таго, ён атрымаў усходнюю частку Малой Арменіі, якая належала дагэтуль Мітрыдату VI. Сірыя, Камагена і Кілікія трапілі пад уладу Рыма. Тыгран II выплаціў 6 тыс. талентаў кантрыбуцыі, захаваў за сабой тытул цара цароў і быў абвешчаны «сябрам і саюзнікам рымскага народа» (*socius et amicus populi Romani*), што забяспечвала яму абарону Рымскай імперыі ад нападаў парфян.

Пацярпеўшы паражэнне ад Рыма і Парфіі ў барацьбе за статус сусветнай дзяржавы, Арменія на працягу працяглага часу заставалася моцнай дзяржавай. Рымскі гісторык I стагоддзя н.э. Гней Пампей Трог так апісвае Арменію: Нельга абыйсці маўчаннем такое вялікае царства, таму што памеры яго, пасля Парфіі, пераўзыходзяць велічынёй усе астатнія царствы. А менавіта: Арменія распасціраецца ад Кападокіі да Каспійскага мора на адзінаццаць сотняў тысяч крокаў; у шырыню ж працяг яе семсот тысяч крокаў.
Таксама рымскі гісторык III н.э. Юстын адзначаў, што Арменія з'яўлялася трэцяй краінай па ўплыве пасля Рыма і Парфіі.

Апошнія 10 гадоў кіравання Тыграна II былі мірнымі, а таксама ў гэтыя гады, з прычыны яго старэчага ўзросту, кіраваць яму дапамагаў яго сын, будучы цар Арменіі Артавазд II. Тыгран II памёр у 55 годзе да н.э. ва ўзросце 85 гадоў.

## Галерэя 

Выява:Armenian Empire.png|Імперыя Тыграна Вялікага - асноўная частка
Выява:Maps of the Armenian Empire of Tigranes.gif|Імперыя Тыграна Вялікага - Вялікая Арменія, васальныя царствы і княствы
Выява:Tigranes four Kings.jpg|Цар Цароў Тыгран з царамі-васаламі
Выява:Tigran the Great illustration.jpg|Illustration of Tigranes the Great in 1898 book *Illustrated Armenia and the Armenians*
выява:500 Armenian dram - 1993 (obverse).png|500-драмавая купюра Рэспублікі Арменія 1993 года з выявай Тыграна Вялікага
выява:The Order Tigran the Great - State Awards in the Republic of Armenia.jpg|Знак Ордэна Тыграна Вялікага

## Гл. таксама 
* Тыгранакерт
* Трэцяя Мітрыдатава вайна
* Мітрыдат VI Еўпатар
* Вялікая Арменія

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Тыгран Вялікі і Армянская імперыя ў сучаснай арабскай гістарыяграфіі  

Катэгорыя:Цары армянскія
Катэгорыя:Ворагі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі I стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Эпанімы гарадоў
Катэгорыя:Заснавальнікі гарадоў
Катэгорыя:Тыгран II