open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Далат

**Далат** — горад у Паўднёвым В’етнаме, у вобласці Чунгбо на плато Далат, звязаны аўтастрадай з Сайгонам. Аэрапорт. Санаторыі. У раёне Далата — плантацыі чайнага куста, кававага дрэва і каучуканосаў.

Далат — месца з вельмі мяккім, субэкватарыяльным, кліматам. Тэмпература паветра вагаецца ў межах ад 10 да 26 °C. Сярэднемесячныя тэмпературы ад 24 °C лістападзе-снежні да 28 ° C у красавіку-маі.

Катэгорыя:Гарады В’етнама
Катэгорыя:Курорты В’етнама
Мірдза Эдуардаўна Абала

**Мі́рдза Эдуа́рдаўна А́бала** (; , воласць Світэнэ, Латвія — ) — латышскі літаратуразнавец. Доктар філалагічных навук (1956).

## Біяграфія 
Скончыла ў 1949 годзе Латвійскі ўніверсітэт.

## Навуковая дзейнасць 
Даследчыца творчасці Я. Судрабкална, беларуска-латышскія гістарычных і літаратурных сувязей (кніга «Дружба, умацаваная ў вяках», з Д. Вікснай, 1977). Была знаёма з П. Броўкам, П. Глебкам, У. Караткевічам, А. Мальдзісам, С. Панізнікам. Прымала ўдзел у складанні навуковага збору твораў Я. Райніса (т. 1—3, 5—7, 17; варыянтаў 1—3). Аўтар прац «Райніс і беларусы» (1975), «Ян Судрабкалн і беларусы» (1977). Складальнік латышска-беларускага і беларуска-латышскага слоўніка. На латышскую мову пераклала зборнік прозы У. Караткевіча «Чазенія» (1976), шэраг апавяданняў Я. Коласа і інш. Прэзідэнт Латышскай асацыяцыі беларусістаў (з 1991).

Дзяржаўная прэмія Латвіі (1986). Узнагароджана медалём Францыска Скарыны (2001).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Постаці латвійскага літаратуразнаўства
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на латышскую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі Латвіі
Катэгорыя:Дактары філалагічных навук
Катэгорыя:Выпускнікі Латвійскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Францыска Скарыны
Джэймс Эндру Дальхузі

**Джэймс Эндру Дальхузі** (; , Шатландыя — , там жа) — лорд, англійскі палітычны дзеяч. 

У 1837 годзе стаў членам палаты абшчын, а ў 1838 — палаты лордаў. З студзеня 1848 г. па люты 1856 генерал-губернатар Індыі. Дальхузі далучыў да Брытанскай Ост-Індскай кампаніі Пенджаб (1849), княства Сатару (1848), Нагпур і Джхансі (1853), Ауд (1856) і інш., ажыццявіў захоп Пегу ў Бірме (1853).

Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Генерал-губернатары Індыі
Катэгорыя:Палітыкі Шатландыі
Даланзадгад

**Даланзадгад** — горад у паўднёвай частцы Манголіі. Адміністрацыйны цэнтр Паўднёва-Габійскага аймака. Насельніцтва 18,7 тыс. жыхароў (2010). Транспартны вузел. У раёне Даланзадгада — каменнавугальныя радовішчы. Вытворчасць будматэрыялаў, швейныя, харчовыя прадпрыемствы.

## Геаграфія і клімат 
Горад ляжыць на плато, на вышыні 1590 метраў над узроўнем мора, у пустыні Гобі, у 540 кіламетрах на поўдзень Улан-Батара, непадалёк ад дзяржаўнай мяжы Манголіі з Кітаем.

У Даланзадгадзе халодны пустынны клімат з халоднымі зімамі і цёплым летам. Клімат — рэзка кантынентальны, засушлівы. Сярэднегадавая тэмпература ў горадзе складае 4,6 °C (дзённая: 11,4 °C, начная: −2,1 °C). Улетку тэмпература можа падымацца да 39 °C, узімку апускаецца да −37 °C. Ападкі вельмі рэдкія — з кастрычніка па красавік яны выпадаюць не часцей 1 дня ў месяц.

Катэгорыя:Гарады Манголіі
Гімн Фіджы

**Meda Dau Doka** ці **God Bless Fiji** (Божа, Блаславі Фіджы) з’яўляецца нацыянальным гімнам Фіджы. Словы і музыка былі напісаны Майклам Фрэнсісам Аляксандрам Прэскатам (Michael Francis Alexander Prescott) і зацверджаны ў якасці афіцыйнага гімна пасля атрымання незалежнасці ў 1970 годзе. Словы гімна на англійскай і фіджыйскай мовах не маюць нічога агульнага.

## Англійскі тэкст 

**God Bless Fiji**

## Фіджыйскі тэкст 
:Meda dau doka ka vinakata na vanua
:E ra sa dau tiko kina na savasava
:Rawa tu na gauna ni sautu na veilomani
:Biu na i tovo tawa savasava

:ХОР
:Me bula ga ko Viti
:Ka me toro ga ki liu
:Me ra turaga vinaka ko ira na i liuliu
:Me ra liutaki na tamata
:E na veika vinaka
:Me oti kina na i tovo ca

:Me da dau doka ka vinakata na vanua
:E ra sa dau tiko kina na savasava
:Rawa tu na gauna ni sautu na veilomani
:Me sa biu na i tovo tawa yaga

:Bale ga vei kemuni na cauravou e Viti
:Ni yavala me savasava na vanua
:Ni kakua ni vosota na dukadukali
:Ka me da sa qai biuta vakadua

## Спасылкі 
* Гімн Фіджы ў MIDI 
* Гімн Фіджы ў Quicktime (хор) 

Фіджы
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Фіджы
Гімн Тонга

**Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga** — дзяржаўны гімн Тонга. Гімн выкарыстоўваецца з 1874 года. Яго афіцыйная назва з танганскай мовы перакладаецца як «Песня караля астравоў Тонга». Словы — прынца Уэлінгатані Нгу Тупаўмалахі, музыка — Карла Густава Шміта.

**Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga**

## Спасылкі 
* Закон Каралеўства Тонга аб дзяржаўным гімне 

Тонга
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Тонга
Пульскі ўніверсітэт

**Пульскі ўніверсітэт імя Юрая Добрылы** (, ) — універсітэт у істрыйскім горадзе Пула, Харватыя, заснаваны ў 2006 годзе.

## Рэктары 
# Марчэла Дуяныч (2006—2009)
# Роберт Маціяшыч (2009—2013)
# Альфіа Барб’еры (з 2013)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт універсітэта

Катэгорыя:Універсітэты Харватыі
Катэгорыя:Пула
Падольская губерня

**Падольская губерня** — адміністрацыйная адзінка Расійскай імперыі. Цэнтр — Камянец-Падольскі, з 1914 года — Вінніца.

Межавала на захадзе з Аўстра-Венгрыяй (Галіцыя) па рацэ Збруч; на поўначы — з Валынскай губерняй, на ўсходзе — з Кіеўскай губерняй, на паўднёвым усходзе і на поўдні — з Херсонскай, на паўднёвым захадзе — з Бесарабскай губерняй, ад якой аддзялялася ракой Днестр. Плошча губерні складала каля 42 тыс. км².

Пры увядзенні земскіх устаноў у 1864 годзе губерня была пакінута няземскай. У 1903 годзе было прынята «Палажэнне аб кіраванні земскай гаспадаркай у губернях Віцебскай, Валынскай, Кіеўскай, Менскай, Магілёўскай, Падольскай», па якім у губерні уводзіўся мадыфікаваны парадак земскага кіравання, з прызначэннем ўсіх членаў земскіх упраў і земскіх галосных ад урада. Дадзены парадак быў прызнаны няўдалым, пасля чаго з 1910 года распрацоўваўся законапраект аб увядзенні ў гэтых губернях выбарных земскіх устаноў, але таксама з выключэннямі з агульнага парадку, накіраванымі на адхіленне ад удзелу ў земствах польскіх землеўладальнікаў. Прыняцце гэтага закона ў 1911 годзе суправаджалася вострым палітычным крызісам. Выбарнае земства ў гэтых шасці губернях дзейнічала з 1912 года.

Шчыльнасць насельніцтва, па дадзеных перапісу 1897 года, складала на 82,1 жыхара на кв. вярсту. Па шчыльнасці насельніцтва Падольская губерня займала другое пасля Маскоўскай губерні месца ў Еўрапейскай Расіі (не лічачы губерняў Царства Польскага). Больш за ўсё быў населены Камянецкі павет — 105 жыхароў на 1 кв. вярсту, менш за ўсё Балцкі — 52,5 на 1 кв. вярсту.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Гісторыя Украіны (1795—1917)
Дальжа

**Дальжа**, *Дальдзі* — прэснае возера ў Хабараўскім краі Расіі. Плошча 60,9 км². Мае падоўжаную форму, выцягнута з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Пратокай праз возера Далган злучаецца з нізоўем р. Амгунь. У Дальжу ўпадаюць рэкі Калпакоры, Джук і інш. Берагі моцна парэзаныя, у заходняй частцы — гарыстыя, пакрытыя лесам, у паўднёва-ўсходняй — забалочаныя.

Катэгорыя:Азёры Хабараўскага края
Олаф фон Далін

**Олаф фон Далін** (; , Вінберг — , Дротнінгхальм) — шведскі пісьменнік, крытык, гісторык. Выдаваў маральна-дыдактычны штотыднёвік «Then Swenska Argus», 1732-34, дзе ў асветніцкім духу крытыкаваў арыстакратыю. Далін — аўтар палітычнай алегорыі «Сага пра каня» (1740) . У эпічнай паэме «Шведская свабода» (1742) Далін высунуў думку аб асвечанай манархіі. Трагедыя «Брунхільда» (1738), камедыя «Зайздроснікі» (Паст. 1738) напісаны пад уплывам французскага класіцызму. У анакрэантычнай лірыцы Далін выкарыстаў матывы шведскіх народных песень.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вінбергу
Катэгорыя:Пісьменнікі Швецыі
Катэгорыя:Крытыкі Швецыі
Катэгорыя:Крытыкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Гісторыкі Швецыі
Заходнефрызская мова

**Заходнефрызская мова** адносіцца да фрызскіх моў. На ёй размаўляюць у нідэрландскай правінцыі Фрысландыя каля 400 000 чалавек. Па-за правінцыяй на заходнефрызскай размаўляюць каля 350 000 чалавек (даныя 1976 года). Заходнефрызская мае статус другой афіцыйнай мовы. Большасць насельніцтва правінцыі размаўляе на заходнефрызскай, але нягледзячы на двухмоўную школьную адукацыю ступень пісьменнасці нізкая.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мовы Нідэрландаў
Паўднёванямецкія дыялекты

**Паўднёванямецкія дыялекты** () буйная дыялектная група верхненямецкага кластара () заходнегерманскіх моў, на якой размаўляюць у паўднёвай частцы нямецкамоўнай моўнай прасторы.
міні|злева|250px|Сучасныя верхненямецкія дыялекты

Паўднёванямецкія дыялекты адрозніваюцца ад сярэдненямецкіх тым, што ў іх больш паслядоўна ажыццявілася другое (верхненямецкае) перамяшчэнне згодных. Гэтыя дыялекты ўтвараюць дыялектны кантынуум. У гэтым сэнсе да паўднёванямецкіх дыялектаў адносяцца алеманскі і баварскі дыялект. Руднагорская і паўднёванямецкія франкскія (усходнефранкскія і паўднёвафранкскія дыялекты) дыялектныя групы знаходзяцца ў пераходнай зоне паміж паўднёва- і сярэдненямецкім дыялектамі (Майнская лінія). Першыя часцей прылічаюць да сярэдненямецкіх дыялектаў, другія — да паўднёванямецкіх. Вымерлая лангабардская мова, магчыма, уваходзіць у шэраг паўднёванямецкіх дыялектаў, з прычыны таго, што ў ім цалкам завяршылася верхненямецкае перамяшчэнне зычных. Паводле гэтай жа прыкметы да паўднёванямецкіх блізкая цымбрская мова.

## Спасылкі 
* Unter anderem deutsche Mundarten der Gegenwart
* Deutscher Sprachatlas


Катэгорыя:Нямецкія дыялекты ў Германіі
Катэгорыя:Нямецкія дыялекты ў Швейцарыі
Катэгорыя:Нямецкія дыялекты ў Аўстрыі
Сярэдненямецкія дыялекты

міні|250px|Зона распаўсюджвання сучасных сярэдненямецкіх дыялектаў
**Сярэдненямецкія дыялекты** (), таксама званыя **цэнтральнанямецкімі** (*Zentraldeutsch*), адносяцца да верхненямецкіх дыялектаў. Уключае заходнюю і ўсходнюю групу дыялектаў.

## Вобласць распаўсюджвання 
У сярэдненямецкіх дыялектах, якія распаўсюджаны паміж лініяй Бенрата на поўначы і майнскай лініяй на поўдні, другое перамяшчэнне зычных адбылося ў меншай меры, чым у *паўднёванямецкіх дыялектах*. Насупраць, у *ніжненямецкім* і *нідэрландскім* гэтага перамяшчэння не назіраецца.

## Гісторыя даследавання 
Тэрмін «сярэдненямецкі» ўзнік у XVIII стагоддзі, калі пачалося вывучэнне нямецкай дыялекталогіі. Да таго адрозненне праводзілася толькі паміж верхнімі (*oberländischer*) (адпаведна верхненямецкімі) і нізавымі (*niederländischer*) (адпаведна ніжненямецкімі дыялектамі). У даследаваннях па дыялекталогіі канстатавалася, што другое (верхненямецкае) перамяшчэнне зычных, якое і прывяло да такога адрознення верхніх і нізавых дыялектаў, якое адразу кідаецца ў вочы, у даволі шырокай паласе не завяршылася цалкам. На падставе гэтай і некаторых іншых прыкмет узнікла разуменне гэтай паласы (значна шырэйшай на захадзе Германіі, каля Рэйна), як пераходнай вобласці паміж верхне- і ніжненямецкімі дыялектамі. Такім чынам, гэта сярэдненямецкая моўная вобласць уключае рэйнска-франкскія, гесэнскія дыялекты, усходнесярэдненямецкія дыялекты і цягнецца на поўдні ад Эльзаса ўздоўж Майнскай лініі да Рудных гор, а на поўначы ад Ахена праз Паўночны Гесэн да паўднёвага Брандэнбурга.

## Гл. таксама 
* Дыялекты нямецкай мовы
* Лінія Бенрата
* Лінія Шпаера
* Майнская лінія
* Паўднёванямецкія дыялекты

## Спасылкі 
* Deutscher Sprachatlas
* Kölsch-Akademie


Катэгорыя:Нямецкія дыялекты ў Германіі
Катэгорыя:Нямецкія дыялекты ў Польшчы
Катэгорыя:Нямецкія дыялекты ў Чэхіі
Катэгорыя:Нямецкія дыялекты ў Нідэрландах
Катэгорыя:Нямецкія дыялекты ў Люксембургу
Катэгорыя:Нямецкія дыялекты ў Бельгіі
Катэгорыя:Нямецкія дыялекты ў Францыі
Катэгорыя:Нямецкія дыялекты ў ЗША
Катэгорыя:Нямецкія дыялекты ў Канадзе
Далайнор

**Далайно́р** — возера на пласкагор'і Барга на поўначы Унутранай Манголіі, у Кітаі, у басейне ракі Аргунь. 

Плошча паверхні каля 1100 (2339) км², глыбіня 6—9 м. Сярэдні ўзровень 539 м. На працягу XX стагоддзя возера моцна павялічылася ў памерах. Жыўленне водамі рэк Керулен і Арчун-Гол. Пры высокім узроўню вады сцёк па Мутнай пратоцы ў раку Аргунь. Берагі Далайнора нізкія, плоскія, месцамі забалочаныя, ва ўсходняй частцы — месцамі пясчаныя. У паўночнай частцы возера парасло трыснягом. Возера прэснае, багата рыбай.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Далайнор (озеро) // Сайт «Планета Земля» Geosfera.Org
* Hulun Hu (Hulun Nur) // LakeNet
* Афіцыйны сайт  
* Lake Hulun // Encyclopaedia Britannica

Катэгорыя:Басейн Амура
Катэгорыя:Азёры Кітая
Катэгорыя:Біясферныя рэзерваты Кітая
Даляньвань

**Даляньвань** () — заліў Жоўтага мора ля ўсходняга ўзбярэжжа паўвострава Гуаньдун. Тэрыторыя Кітая.

Даўжыня заліва 11 км, шырыня каля ўваходу 11 км. Глыбіня да 20 м. Прылівы паўсутачныя, іх вышыня да 3 м. Узімку пакрываецца тонкім лёдам. Буйны порт — Далянь.

## Літаратура 
*  — С. 23.
* 
* Военный энциклопедический словарь / Пред. Гл. ред. комиссии Н. В. Огарков. — М. Воениздат, 1983. — С. 221. — 633 с. с ил., 30 л. ил.

Катэгорыя:Жоўтае мора
Катэгорыя:Залівы Кітая
Катэгорыя:Залівы Ціхага акіяна
Дамодар

**Дамо́дар** (, ) — рака ў Індыі, у штатах Біхар і Заходняя Бенгалія.

Даўжыня ракі каля 580 (592) км. Плошча вадазбору больш за 20 000 км². Сярэдні расход вады каля 330 м³/с. Бярэ пачатак на плато Чхота-Нагпур, сярэдняе і ніжняе цячэнне — на Інда-Гангскай раўніне, ўпадае ў раку Хуглі — правы рукаў дэльты Ганга. Галоўны прыток — рака Баракар (левы). Летне-асенняе разводдзе, часам з катастрафічнымі паводкамі. Суднаходная у ніжнім цячэнні.

У басейне Дамадара пабудавана найбуйнейшая ў Індыі Дамадарская гідраэнергасістэма. Даліна ракі з’яўляецца адным з важных індустрыяльных раёнаў краіны.

## Літаратура 
*  — С. 35.
* 

## Спасылкі 
* Damodar River // Encyclopædia Britannica

Катэгорыя:Рэкі Індыі
Катэгорыя:Басейн Ганга
Уільям Дампір

**Уільям Дампір** (1651, Іст-Кокер, Англія — сакавік 1715, Лондан) — англійскі мараплавец, пірат. Здзейсніў тры кругасветныя падарожжы. Некалькі гадоў правёў на в. Тарцю (на поўнач ад Гаіці ) у Вест-Індыі (галоўная база піратаў у Атлантыцы); удзельнічаў у рабаванні іспанскіх гарадоў і паселішчаў на берагах Амерыкі. Плаваў да берагоў паўночна-заходняй Аўстраліі, дзе адкрыў групу астравоў (а-вы Дампіра) і шмат дробных астравоў. Склаў апісанні і карты для паўднёвых раёнаў Ціхага акіяна. Імем Дампіра названа некалькі астравоў і праліваў у паўднёва-заходняй частцы Ціхага акіяна і ў Малайскім архіпелагу.

## Літаратура 
* *Lives and voyages of Drake, Cavendish, and Dampier; including an introductory view of the Earlier earlier discoveries in the South sea, and the history of the bicaniers*. — NY.: J. & J. Harper, 1832. — P. 164—332. 

Катэгорыя:Піраты Англіі
Катэгорыя:Даследчыкі Аўстраліі і Акіяніі
Катэгорыя:Удзельнікі кругасветных падарожжаў
Катэгорыя:Мараплаўцы Англіі
Катэгорыя:Памерлі ў 1715 годзе
Дамфрыс

**Дамфры́с** (, ) — горад на поўдні Шатландыі, адміністрацыйны цэнтр вобласці Дамфрыс і Галаўэй. Месца смерці шатландскага паэта Роберта Бёрнса.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Шатландыі
Джэймс Дуайт Дана

**Джэймс Дуайт Дана** (, Ютыка, штат Нью-Ёрк — , Нью-Хейвен, штат Канектыкут) — амерыканскі геолаг.

Скончыў Ельскі ўніверсітэт (1833). Прафесар геалогіі і мінералогіі універсітэта ў Нью-Хейвене (1855-92). У 1837 даў хімічную класіфікацыю мінералаў, якая заставалася без істотных змен да канца 19 ст. У 1873 прапанаваў тэрміны «геасінкліналь» і «геаантыкліналь». Дана лічыў, што буйныя прагіны зямной кары і ўтварэнне зморшчын выклікаюцца скарачэннем зямной кары ў выніку астывання і сціску зямнога шара.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* James Dwight Dana. 1813—1895. A Biographical Memoir by Louis V. Pirsson  Published by National Academy of Sciences. December, 1919

Катэгорыя:Геолагі ЗША
Катэгорыя:Заолагі ЗША
Катэгорыя:Постаці амерыканскай мінералогіі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Воластана
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Саліцюд

**Саліцюд** (, ад французскага *Solitude* — адзінота) — паляўнічы замак у заходняй частцы Штутгарта, на паўднёвым захадзе Германіі. Пабудаваны ў стылі ракако (з элементамі класіцызму) ў 1763–1769 гадах архітэктарамі Іаганам Фрыдрыхам Вайгінгам і Філіпам дэ ля Геп'ерам у час кіравання герцага Карла Яўгена. Ужо ў 1770 герцаг заснаваў тут школу (Karlsschule), якая ў 1781 была пераўтвораная ў Вышэйшую школу. Бадай найвядомым яе вучнем стаў пазней Фрыдрых Шылер (яго бацька, Іаган Каспар Шылер, таксама ў свой час навучаўся ў гэтай школе). У сярэдзіне XX стагоддзя будынак быў у паўразбураным стане. Яго рэстаўрацыя адбылася ў 1972–1983 гадах. З 1990 у замку размешчана мастацкая акадэмія. Сам замак з'яўляецца адным з Дзяржаўных замкаў і садоў Бадэн-Вюртэмберга і адкрыты для наведвальнікаў.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Замкі Германіі
Катэгорыя:Штутгарт
Казімір Фалькевіч

**Казімір Фалькевіч** (, в. Шастакі, Тургельская гміна, Віленскі павет — верасень ) — беларускі нацыянальны дзеяч, селянін.

Уваходзіў у склад Беларускай рады ў Вільні ў 1918 годзе. Уваходзіў у склад Тарыбы і ўдзельнічаў у стварэнні Міністэрства беларускіх спраў Літвы.

У кастрычніку 1920 — сакавіку 1921 года працаваў агентам па закупках у Дэпартаменце аправізацыі Сярэдняй Літвы.

Паведамленне пра смерць селяніна Казіміра Фалькевіча 28 верасня 1922 года надрукавала газета «Беларускі Звон». Яго прозвішча можна сустрэць у працы Антона Луцкевіча «*Польская акупацыя ў Беларусі*» (1920). Памяці К. Фалькевіча прысвечаны некралог «*Дзядзька Фалькевіч*», напісаны Антонам Луцкевічам пад псеўданімам «Яго таварыш». Пазней у заходнебеларускім друку з'явяцца матэрыялы, падпісаныя псеўданімам К. Фалькевіч, крыптанімамі К. Ф., К. Ф-віч. Гэта Луцкевіч вырашыў унесьмяроціць імя свайго таварыша.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Беларусы ў Літве
Дамронг Ратчанубаб

**Дамронг Ратчанубаб** (, Бангкок - , там жа) — дзяржаўны дзеяч і вучоны Тайланда, гісторык. Прынц, сын караля Монгкута (кіраваў у 1851-68 ). У 1892-1932 міністр народнай асветы, вывучаў у еўрапейскіх краінах сістэму адукацыі, садзейнічаў перанясенню яе прынцыпаў у сістэму навучання сваёй краіны. Першы прэзідэнт навуковага камітэта Нацыянальнай бібліятэкі ў Бангкоку, у якой па яго ініцыятыве былі сабраныя старажытныя надпісы на камені, рукапісы, творы нацыянальнага мастацтва. Працаваў над выданнем нацыянальных хронік. Стварыў работы па гісторыі Тайланда, гісторыі тайскай літаратуры, апісаў нацыянальныя звычаі, будыйскія помнікі, склаў біяграфіі дзяржаўных дзеячаў Тайланда. У 1892-1915 займаўся таксама пытаннямі мясцовага адміністрацыйнага кіравання і арганізацыяй падатковай сістэмы. Пасля рэвалюцыі 1932 эміграваў на в. Пенанг. У пачатку 1942 вярнуўся ў Тайланд.
Норланд

**Норланд** (, даслоўна *Паўночная зямля, Паўночная краіна*) — гістарычная назва паўночнай часткі Швецыі, адна з трох яе буйных гістарычных частак (разам з Гёталандам і Свеаландам). Складаецца з 9 правінцый. Геаграфічна знаходзіцца ў паўночнай Швецыі, на поўдні мяжуе са Свеаландам. Займае 59 % плошчы краіны (261 292 км²), дзе жыве ўсяго каля 12% яе насельніцтва (1 153 788 чалавек па стане на 2011 год).

## Гл. таксама 
* Плато Норланд
* Гёталанд
* Свеаланд

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Швецыі
Лінія Шпаера

У германістыцы **лініяй Шпаера** () завецца ізаглоса, якая падзяляе заходнегерманскі дыялектны кантынуум. Яе таксама завуць *лініяй appel/apfel* і звычайна разглядаюць у якасці паўднёвай мяжы сярэдненямецкай дыялектнай вобласці, абмежаванай на поўначы лініяй Бенрата. Дыялекты на паоўдзень ад лініі Шпаера адносяцца да паўднёванямецкіх (верхненямецкіх), а менавіта адбываецца зрушэнне зычных са зменай гучання Appel на Apfel у большай ступені, чым у дыялектах на поўнач ад яе. У поўнай меры і паслядоўна гэта зняменне адбываецца толькі на паўднёвым краю нямецкай мовы ў верхнеалеманскім і цірольскім дыялектах.
З прычыны таго, што лінія Шпаера некалькі разоў перасякае раку Майн каля гарадоў Фаўльбах, Фройденберг і Гросхайбах, яе таксама завуць **майнскай лініяй** ().

## Гл. таксама 
* Дыялекты нямецкай мовы
* Лінія Бенрата
* Лінія Санкт-Гоара
* Лінія Юрдынгена

Катэгорыя:Дыялекталогія
Катэгорыя:Нямецкая мова
Мармарай

**Мармарай** () — падводны чыгуначны тунэль пад пралівам Басфор, пабудаваны дзеля злучэння еўрапейскай і азіяцкай частак Стамбула. Рух цягнікоў праз тунэль працягласцю 13,6 км (уключаючы 1,4 км непасрэдна пад вадой) пачаўся 29 кастрычніка 2013 года.

Будаўніцтва тунэля каштавала 3,5 млрд долараў ЗША. З улікам пад'езных шляхоў, злучэння з сеткаю існых аўтадарогаў і інфраструктуры кошт праекту склаў 5 млрд долараў.
thumb|На будаўніцтве тунэля (май 2012 года)

Тунэль з'яўляецца часткай праекта «Мармарай» па мадэрнізацыі чыгуначнай сістэмы Стамбула. Самый глыбокі ўчастак тунэля знаходзіцца ў 60 метрах ад паверхні заліва.

Назва Мармарай утворана ад спалучэння турэцкіх слоў «Marmara» (Мармуровае мора, якое размешчана на поўдзень ад тунэля) і «ray» — рэльс.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Басфорскі праліў
Катэгорыя:Транспарт Стамбула
Катэгорыя:Тунэлі Турцыі
Катэгорыя:Чыгуначныя тунэлі
Катэгорыя:Чыгуначны транспарт Турцыі
Катэгорыя:2013 год на чыгуначным транспарце
Дананг

**Дананг** — горад і порт у Паўднёвым В’етнаме, на беразе Паўднёва-Кітайскага мора. 887 069 жыхароў (2009). Харчасмакавыя, тэкстыльныя (баваўняна-папяровыя, шаўковыя) прадпрыемствы. Размешчаны ў 759 км ад Ханоя і ў 960 км ад Хашыміна. Марскі порт і Міжнародны аэрапорт Дананг.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 

Катэгорыя:Гарады В’етнама
Данаіды

**Данаіды**  — у старажытнагрэчаскай міфалогіі 50 дачок Даная, сына егіпецкага цара Бела. Ратуючыся ад пераследу 50 сыноў Егіпта (брата Даная), данаіды разам з бацькам беглі ў Аргаліды, дзе іх нагналі сыны Егіпта і запатрабавалі, каб Данай выдаў за іх замуж. Данай вымушаны быў пагадзіцца на шлюб дачок, але загадаў ім забіць сваіх мужоў у шлюбную ноч. Усе данаіды, акрамя адной, якая стала родапачынальніцай аргаскіх цароў, выканалі загад бацькі. У пакаранне за ўчыненае забойства, па адным з варыянтаў міфа, данаіды павінны былі ў падземным свеце вечна напаўняць вадой бяздонную бочку. Адсюль выразы "бочка данаід" і "праца данаід" як сінонімы марнай і бясконцай працы.

Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Міфы Аргаліды
Валянціна Сямёнаўна Вачынская

**Валянціна Сямёнаўна Вачынская** (, в. Бацюты, цяпер Падляскае ваяводства — ) — Герой Сацыялістычнай Працы (1972).

З 1949 года ў калгасе «Расія» Гродзенскага раёна: палявод, з 1957 года загадчыца вытворчым участкам, з 1976 года брыгадзір паляводчай брыгады вучэбна-вопытнай гаспадаркі «Прынёманскі» Гродзенскага сельскагаспадарчага інстытута. Званне Героя прысвоена за поспехі ў павелічэнні вытворчасці і продажу дзяржаве прадуктаў земляробства.

## Памяць 
Імем В. С. Вачынскай названая вуліца ў вёсцы Путрышкі Гродзенскага раёна.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання
Даная

» Рэмбранта, 1636—1647, Эрмітаж, Санкт-Пецярбург]]
**Даная** () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі дачка аргаскага цара Акрысія, маці Персея. Паводле міфа, Акрысію была прадказаная смерць ад рукі ўнука, таму ён зняволіў Данаю у меднай вежы, куды не мог зазірнуць ніхто са смяротных. Зеўс пракраўся ў вежу ў выглядзе залатога дажджу, і ад яго Даная нарадзіла Персея. Міф аб Данаі паслужыў сюжэтам многіх твораў мастакоў эпохі Адраджэння (Карэджа, Тыцыяна, Рэмбранта і інш.)

Матыў міфа часткова выкарыстаны Адамам Міцкевічам у апавяданні "Жывіля", галоўную гераіню якой бацька таксама пагражае забіць, калі яна не назаве імя свайго каханка (аналогія з Данаяй праведзеная самім аўтарам на пачатку апавядання), хаця пра цяжарнасць Жывілі не гаворыцца наўпрост.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Міфы Аргаліды
Катэгорыя:Італія ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Зінгер

**Зінгер** (, , , , ) — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Айзек Зінгер, амерыканскі вынаходнік і прамысловец
* Ізадор Зінгер, амерыканскі матэматык
* Ісаак Башэвіс Зінгер, амерыканска-яўрэйскі пісьменнік

## Гл.таксама 
* Зінгер, кампанія
* Дом кампаніі «Зінгер»
Гэвін Дуглас

**Гэ́він Ду́глас** (; каля 1474—1522) — адзін з найбуйнейшых шатландскіх паэтаў XVI стагоддзя.

Гэвін Дуглас паходзіў з адной з самых уплывовых і багатых сем'яў шатландскай арыстакратыі — ён бы трэцім сынам Арчыбальда «Адчайнага», 5-га графа Ангуса. У маладосці, атрымаўшы адукацыю ў Сент-Эндрускім, а затым Парыжскім універсітэтах, ён абраў духоўную кар'еру і ў 1503 г. стаў настаяцелем царквы Св. Жыля ў Эдынбургу. Пасля смерці караля Шатландыі Якава V у Флодэнскай бітве ў 1513 г. да ўлады ў краіне прыйшоў старэйшы брат Гэвіна Арчыбальд, 6-ы граф Ангус, які быў жанаты на каралеве Маргарыце Цюдар. З дапамогай графа Ангуса Гэвін у 1515 г. быў выбраны біскупам Данкелда.

Нягледзячы на паспяховую кар'еру паэзія Дугласа, як і працы яго старэйшага сучасніка Уільяма Данбара, мае на сабе адбітак індывідуалізму і суб'ектывізму. Яго алегарычная паэма «*Палац гонару*» (*The Palice of Honour*) узыходзіць да традыцый «*Kingis Quair*» Якава I, аднак наскрозь прасякнута гуманістычнымі ідэаламі Рэнесансу. Асаблівае багацце літаратурнай мовы Дугласа адзначаецца ў яго вобразах прыроды Шатландыі, лірызм і самадастатковасць якіх з'явіліся навацыяй у паэзіі.

Аднак самым знакамітым творам Гэвіна Дугласа з'яўляецца яго пераклад «*Энеіды*» Вергілія, які па праве лічацца адным з лепшых у сусветнай гісторыі. У шатландскім літаратуразнаўстве існаваў нават такі пункт гледжання, што пераклад Дугласа лепшы, чым арыгінал Вергілія. Мова перакладу — уласна шатландская, якая процістаіць як гэльскай, так і англійскай. Менавіта напачатку XVI стагоддзя ўласна шатландская мова перажывала свой росквіт: гэльская ўжо выйшла з ужывання, а да уніі з Англіяй было яшчэ далёка.

## Сучасныя выданні 
* *Virgil’s Aeneid* translated into Scottish Verse by Gavin Douglas, Bishop of Dunkeld, edited by David F.C. Coldwell, 4 Volumes, Edinburgh, Blackwood for The Scottish Text Society, 1957-64
* *Gavin Douglas: A selection from his Poetry*, edited by Sydney Goodsir Smith, Edinburgh, Oliver & Boyd for The Saltire Society, 1959
* *Selections from Gavin Douglas*, edited by David F. C. Coldwell, Oxford, Clarendon Press, 1964
* *The Shorter Poems of Gavin Douglas*, edited by Priscilla J Bawcutt, Edinburgh, Blackwood for The Scottish Text Society, 1967 (reprint 2003)
* *The palis of honoure [by] Gawyne Dowglas*, Amsterdam, Theatrum Orbis Terrarum; New York, Da Capo Press, 1969
* *The Makars: the poems of Henryson, Dunbar, and Douglas*, edited, introduced, and annotated by J.A. Tasioulas, Edinburgh, Canongate Books, 1999

## Літаратура 
* Priscilla Bawcutt, *Gavin Douglas, A Critical Study*. Edinburgh University Press, 1976.

## Спасылкі 
* *The Poetical Works of Gavin Douglas, Bishop of Dunkeld*. V.1. Editor: John Small. Edinburgh, 1874.
* *The Poetical Works of Gavin Douglas, Bishop of Dunkeld*. V.2. Editor: John Small. Edinburgh, 1874.
* *The Poetical Works of Gavin Douglas, Bishop of Dunkeld*. V.3. Editor: John Small. Edinburgh, 1874.
* *The Poetical Works of Gavin Douglas, Bishop of Dunkeld*. V.4. Editor: John Small. Edinburgh, 1874. 
* Гэвин Дуглас на сайте The Peerage.com 

Катэгорыя:Паэты Шатландыі
Катэгорыя:Род Дугласаў
Першая квадра

**Першая квадра** або **першая чвэрць** (народная назва — **сход**) — фаза Месяца, пры якой асветлена роўна палова бачнай яе часткі, прычым, у адрозненне ад апошняй квадры, доля асветленай часткі ў гэты момант павялічваецца (гэта значыць Месяц рухаецца ад маладзіка да поўніка). У гэтай фазе Месяц знаходзіцца ва ўсходняй квадратуры, г. зн. вуглавая адлегласць Месяца ад Сонца роўная 90°. Пры гэтым Месяц знаходзіцца на ўсход ад Сонца, і асветлена заходняя частка бачнага боку Месяца.

Паблізу экватара Зямлі Месяц у першай квадры ўзыходзіць прыкладна апоўдні, а заходзіць прыкладна апоўначы; ў іншых частках зямнога шара моманты усходу і заходу Месяца залежаць ад пары года, але ва ўсіх выпадках Месяц у першай квадры ўзыходзіць прыблізна праз 6 гадзін пасля ўзыходу Сонца і заходзіць прыкладна праз 6 гадзін пасля заходу Сонца; такім чынам, Месяц у першай квадры бачны вечарам і ў пачатку ночы. Верхняя кульмінацыя Месяца ў першай квадры адбываецца каля 18 гадзін па мясцовым часе, ніжняя кульмінацыя — каля 6 гадзін раніцы. Месяц у першай квадры ўзыходзіць і заходзіць асветленым (заходнім) паўшар'ем наперад. Тэрмінатар для зямнога назіральніка ў час першай і апошняй квадры прадстаўляецца прамой лініяй, якая дыяметральна падзяляе дыск Месяца.

Для назіральніка, які знаходзіцца ў Паўночным паўшар'і Зямлі, у першай квадры асветлена правая палова Месяца, а ў Паўднёвым — левая. Бачная зорная велічыня Месяца пры гэтым роўная -9m (гэта ярчэй, чым у апошняй квадры, бо ў заходняй палове Месяца менш мораў, чым ва ўсходняй, калі не ўлічваць рэфракцыю). Асветленасці, якую дае Месяц у першай квадры, ужо дастаткова, каб прадметы на Зямлі адкідвалі цені, але гэтыя цені невыразныя.

У рымскім календары на дзень першай квадры Месяца першапачаткова прыпадалі Ноны дадзенага месяца (5 ці 7 дзень пасля календ).

Амплітуды прыліваў і адліваў ў моманты першай і апошняй квадры мінімальная (квадратурныя прылівы), бо прыліўныя хвалі ад Месяца і Сонца ў гэты час знаходзяцца ў проціфазе.

Падчас першай квадры Месяц рухаецца за Зямлёй ў арбітальным руху пары Зямля-Месяц па арбіце вакол Сонца, адстаючы прыкладна на 400 тыс. км (радыус месяцавай арбіты). У гэты час для назіральніка, які знаходзіцца на Месяцы, Зямля будзе бачна ў апошняй квадры, бо фазы планеты і спадарожніка заўсёды супрацьлеглыя (маладзік адпавядае «поўні» для Зямлі і г. д.).

## Спасылкі 
* Калькулятар фаз Месяца
* Н. Ф. Санько. Вселенная и человек (словарь в помощь космическому самообразованию). — М., 2001. — 218 с. — Статья «Фазы Луны»).

Катэгорыя:Месяц
Маладзік

**Маладзік** — фаза Месяца, пры якой экліптычныя даўгаты Сонца і Месяца супадаюць. Гэта значыць, Сонца , Месяц і Зямля знаходзяцца на адной прамой (прычым Месяц размешчана паміж Зямлёй і Сонцам). Таксама можа разумецца як прыбываючы месяц паміж маладзіком і першай квадрай, падобны на серп.

Падчас маладзіка часам можна назіраць сонечнае зацьменне.

Непасрэдна Месяц пры маладзіку, як правіла, не бачны, аднак праз некалькі гадзін пасля або да маладзіка пры вельмі яснай атмасферы часам усё-такі можна заўважыць слаба асветлены дыск, адлюстраванае ад Зямлі папялістае святло Месяца.

Выявіць наяўнасць Месяца на небе можна таксама па тым, якія зоркі заслонены («пакрыццё зорак» Месяцам). Варта адзначыць, што Месяц пры маладзіках ніколі не будзе бачны на фоне начнога неба (выключэнне складае толькі выпадак сонечнага зацьмення, калі неасветлены Месяц бачны на фоне сонечнага дыска).

Інтэрвал паміж маладзікамі складае ў сярэднім 29,530589 сутак (сінадычны месяц).

## Маладзік і календары 
* У маладзік пачынаюцца яўрэйскі Новы год і кітайскі (японскі, карэйскі, в’етнамскі) Новы год 60-гадовага цыкла.

## Гл. таксама 
* Поўня

## Зноскі 
Катэгорыя:Месяц
Гравітацыя Месяца

**Гравітацыя Месяца** ў 6 разоў слабей, чым гравітацыя Зямлі. Месяц нават не ўтрымлівае газы, якія вылучаюцца з яго нетраў, і яны ляцяць у космас. Таму ў Месяца і няма нармальнай атмасферы. Месяцавая гравітацыя даследавалася па яе ўплыву на арбіту штучных спадарожнікаў Месяца. Даследаванні апаратаў «Луна-10» і «Лунар арбітэр» паказалі, што пад паверхняй спадарожніка існуюць залішнія масы — масконы. Мяркуюць, што масконы з'явіліся ў выніку пранікнення шчыльных рэчываў з нетраў ў каляпаверхневыя слаі. Масконы знаходзяцца пад цэнтрам мораў.

## Спасылкі 
* Спутник Земли — Луна. Гравитация Луны 
* Имитация лунной гравитации в самолёте. 

Катэгорыя:Месяц
Чорнае (возера, Гродзенскі раён)

**Чо́рнае** — бяссцёкавае возера ў Гродзенскім раёне ў басейне ракі Пыранка.

Плошча паверхні возера 0,05 км². Даўжыня 0,62 км, найбольшая шырыня 0,1 км. Даўжыня берагавой лініі 1,27 км.
Катлавіна возера моцна выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны пераважна спадзістыя, вышынёй 3—12 м. Берагавая лінія слабазвілістая.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Азёры Гродзенскага раёна
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Перакоша

**Перако́ша** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Сосніца, прыкладна за 28 км у напрамку на ўсход ад Полацка.

Плошча паверхні возера 0,1 км². Даўжыня 0,55 км, найбольшая шырыня 0,19 км, даўжыня берагавой лініі 1,73 км.
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Берагавая лінія ўтварае заліў.

З возера выцякае ручай у Сосніцу.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Званочак шыракалісты

**Званочак шыракалісты** (*Campánula latifólia*) — тыпавы від роду Званочак сямейства званочкавыя.

## Батанічнае апісанне 
Званочак шыракалісты — шматгадовая травяністая расліна 60-120 см у вышыню з магутным карэнішчам і верацянопадобнымі патоўшчанымі бакавымі каранямі.

Прыкаранёвыя лісты даўгавата-яйкападобныя, з кароткімі хвосцікамі.

Суквецці пэндзлепадобныя. Кветкі буйныя, фіялетавага колеру, з яйкападобна-ланцэтнымі чашалісцікамі.

Плод — каробачка з трыма порамі ля аснавання. Насенне светла-карычневага колеру, яйкападобнае, некалькі плоскае.

## Арэал 
Расліна сустракаецца ў Еўропе, а таксама ў Альпах і Гімалаях.

## Выкарыстанне 
Званочак шыракалісты выкарыстоўваецца ў кветаводстве як дэкаратыўная расліна для групавых пасадак. Выкарыстоўваецца таксама для складання букетаў.

## Таксанамічнае становішча 
### Сінонімы 
У сінаніміку віду ўваходзяць:
* 
* 
* 

## Літаратура 
* Губанов И. А. и др. 1245. Campanula latifolia L. — Колокольчик широколистный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3 т. — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 284. — ISBN 5-87317-163-7
* Otto Schmeil, Jost Fitschen, Siegmund Seibold: *Flora von Deutschland und angrenzender Länder*, 93. Auflage, Quelle & Meyer Verlag GmbH & Co., Wiebelsheim 2003, ISBN 3-494-01413-2.
* Hans-Joachim Zündorf, Karl-Friedrich Günther, Heiko Korsch und Werner Westhus (Hrsg.): *Flora von Thüringen*. Weissdorn-Verlag, Jena 2006, ISBN 3-936055-09-2.

## Спасылкі 
* Linnés: Карта ареала Колокольчика широколистного (*Campanula latifolia*)
* 

Катэгорыя:Званочак
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Расліны на марках
Магнітнае поле Месяца

**Магнітнае поле Месяца** за апошнія 20 гадоў актыўна вывучалася чалавекам. Месяц пазбаўлены дыпольнага поля. З-за гэтага міжпланетнае магнітнае поле не заўважае Месяца, і магнітныя лініі свабодна праходзяць скрозь спадарожнік. На Месяцы выяўлена 2 тыпу магнітных палёў: сталыя і зменныя.

Сталыя палі ствараюцца ад намагнічаных парод паверхні. Яны хутка змяняюцца ад аднаго пункта да іншага. А зменныя палі ўзнікаюць у нетрах Месяца з-за міжпланетных магнітных палёў.

Існавала дзве гіпотэзы аб намагнічанасці Месяца. Першая: магнітныя палі ўзнікаюць на паверхні ў выніку сутыкнення з іншымі касмічнымі целамі. Другая: прычынай магнітных палёў спадарожніка з'яўляецца тое, што ў Зямлі было вадкае ядро. Пазней з'явілася новая гіпотэза: «протазямля» сутыкнулася з іншай планетай і ад яе адарваўся кавалак, які пазней стаў яе спадарожнікам Месяцам.

## Гл. таксама 
* Магнітнае поле Зямлі
* Магнітнае поле планет

## Спасылкі 
* Магнитные поля Луны и планет 
* Учёные раскрыли тайну магнитного поля Луны 

Катэгорыя:Месяц
Катэгорыя:Геамагнітызм
Блакітны месяц

31 снежня 2009 года]]

**Блакітны месяц** () — тэрмін, які ўжываецца ў астраноміі для вызначэння другой поўні на працягу аднаго каляндарнага месяца. Гэта даволі рэдкая падзея, якое назіраецца ў сярэднім кожныя 2,7154 года, у розных краінах і розныя часы называлася па-свойму. Назва абумоўлена не зменай колеру Месяца, а ідыёматычны выразам «Once in a Blue Moon», якое ўзялі з англійскай мовы. Яно перакладаецца як «Аднойчы пры блакітным месяцы», гэта значыць вельмі рэдка, альбо ніколі. Сама поўня мае звычайны, папяліста-шэры колер; з'яўленне у Месяца блакітнага адцення з'яўляецца вельмі рэдкай з'явай, абумоўленай аптычным эфектам.

## Аптычны эфект 
Вядома, што святло з даўжынямі хваляў, адпаведнымі сіняму колеру і яго адценняў, лепш рассейваецца ў зямной атмасферы. Гэта адбываецца з-за таго, што частата святла істотна менш ўласнай частаты малекул; падобнае з'ява ў фізіцы называецца рэлееўскім рассейваннем. Тое ж самае адбываецца, калі Месяц (не абавязкова ў поўню) набывае блакітнае адценне. У гэтым выпадку святло рассейваецца не толькі на малекулах паветра, але і на часціцах пылу, што вырабляюцца буйнымі пажарамі ці вывяржэнні вулканаў. Напрыклад, у Альберце (адна з правінцый Канады) пасля моцнага пажару на тарфяных балотах 23 верасня 1950 г., якія да гэтага павольна тлелі на працягу многіх гадоў, густы дым, які змяшчаў часціцы памерам каля 1 мікраметра у дыяметры, распаўсюдзіўся на поўдзень і ўсход краіны. Дзякуючы гэтаму месяц і нават Сонца, бачнае днём, набылі бледна-ліловае і блакітнае адценні.

## Блакітны месяц ў бліжэйшыя гады 
Дадатковая, трынаццатая па ліку поўня часцей за ўсё трапляе на 31-дзённыя месяцы. Яе можна будзе назіраць у наступныя гады:

## Гл. таксама 
* Фазы Месяца
* Зялёны прамень

Катэгорыя:Месяц
Арбіта Месяца

**Арбіта Месяца** — траекторыя, па якой Месяц круціцца вакол агульнага з Зямлёй цэнтра мас, які знаходзіцца прыкладна ў 4700 км ад цэнтра Зямлі. Кожны абарот займае 27,3 зямных сутак і называецца сідэрычным месяцам. У сярэднім Месяц аддалены ад цэнтра Зямлі на 60 зямных радыусаў, што складае 385000 км. Маючы арбітальную хуткасць ў 1023 м/с, Месяц кожную гадзіну на небасхіле перамяшчаецца на 0,5° адносна зорак, што прыкладна супадае з яго бачным дыяметрам. У адрозненне ад большасці спадарожнікаў планет Сонечнай сістэмы, арбіта Месяца практычна ляжыць у плоскасці экліптыкі (нахіленне усяго 5,1°), а не ў плоскасці зямнога экватара.

Катэгорыя:Месяц
Атмасфера Месяца

**Атмасфера Месяца** — вельмі разрэджаная газавая абалонка Месяца, ў 10 трлн разоў менш шчыльная (ціск на паверхні прыкладна 10 нПа) у параўнанні з зямной атмасферай, якая складаецца ў асноўным з вадароду, гелію, неону і аргону. Практычна не ўздзейнічае на Месяц.

Крыніцамі атмасферы з'яўляюцца як унутраныя працэсы (выдзяленне газаў з кары Месяца і вулканізму), так і знешнія — падзенні мікраметэарытаў, сонечны вецер. Месяц не ўтрымлівае ўсе газы, бо мае слабую гравітацыю; хуткасць броўнаўскага руху малекул газаў на паверхні Месяца большая за яго першую касмічную скорасць, таму вялікая частка газаў рассейваецца ў космасе

У рамках праекта Апалон былі праведзены даследаванні атмасферы Месяца, у выніку якіх была выяўлена прысутнасць у ёй атамаў аргону і гелію; наступныя назіранні з Зямлі паказалі наяўнасць іонаў натрыю і калію.

У 1991 даследчыкамі з Бостанскага ўніверсітэта быў знойдзены натрыевы «хвост», які распасціраецца да 15-20 радыусаў Месяца ў бок, процілеглы ад Сонца.

Для непасрэднага вывучэння месяцавай атмасферы ў верасні 2013 года быў запушчаны зонд LADEE.

## Спасылкі 
* J. K. Wilson, S. M. Smith, J. Baumgardner, M. Mendillo. Enhancement of the Moon’s Sodium Tail Following the Leonid Meteor Shower of 1998 

Катэгорыя:Месяц
Паўліна Сурвіла

**Паўліна Марыя Сурвіла** () — амерыканская этнамузыкалагіня і мастачка беларускага паходжання. Доктарка ў галіне музыказнаўства, прафесарка.

## Біяграфія 
Нарадзілася 2 лютага 1964 года ў Мадрыдзе. Дачка Янкі Сурвілы і Івонкі Шыманец-Сурвілы. Жыла ў Іспаніі, Францыі, з канца 1960-х г. у Канадзе, затым у ЗША. Служыла музыкай у канадскім войску. Скончыла ўніверсітэт у ЗША (штат Мічыган; 1992).

Выкладала ва ўніверсітэце Паўночнай Караліны. Даследавала беларускую музыку Мінска, Палесся, Беласточчыны і іншых мясцін. Займалася жывапісам (найбольш значная мастацкая выстава ў 1996 у штаце Агая, ЗША), малявала на беларускія сюжэты. Аўтарка шэрагу публікацый у амерыканскім друку пра беларускую традыцыйную і рок-музыку.

Была выканаўчаю дырэктаркай створанага ў 2007 годзе Цэнтра беларускіх даследаванняў у Канзасе. Паўліна Сурвіла арганізавала дзясяткі навуковых канфэрэнцый, семінараў, лекцый, прысвечаных гісторыі і сучаснасці Беларусі. Была сябрай Рады БНР.

Памерла 25 красавіка  2020 года на 57-м годзе жыцця ад цяжкай хваробы. У Паўліны Сурвілы застаўся муж Эрык, прафесар музыкі, музыкант, і два сыны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дактары мастацтвазнаўства
Пік вечнага святла

**Пік вечнага святла** — гэта пункт на паверхні якога-небудзь цела ўнутры Сонечнай сістэмы, заўсёды асветлены Сонцам, за выключэннем зацьменняў Сонца іншымі нябеснымі целамі.

Упершыню здагадка пра існаванне такіх пунктаў выказаў французскі астраном Каміль Фламмріон ў 1879 годзе. Ён лічыў, што пікі вечнага святла () могуць існаваць на полюсах Месяца.

Такія пункты могуць быць вельмі карысныя пры даследаванні і каланізацыі космасу дзякуючы, па-першае, таму, што прыборы, якія працуюць ад энергіі Сонца, змогуць атрымліваць яе незалежна ад пары сутак, а па-другое, перапад тэмператур у такіх пунктах адносна малы.

Грунтуючыся на малюнках, атрыманых ад зонда Clementine, навукоўцы з універсітэта Джона Хопкінса () вызначылі, што чатыры пункты на краі кратэра Перы, які знаходзіцца паблізу паўночнага полюса Месяца, могуць з'яўляцца пікамі вечнага святла. На менш гарыстым паўднёвым полюсе падобных пунктаў не было выяўлена. Выявы былі атрыманы толькі для летняга сезона паўночнага полюса Месяца, і невядома, ці трапляюць гэтыя кропкі ў цень у зімовы сезон.

Запушчаны ў 2003 годзе спадарожнік Еўрапейскага касмічнага агенцтва «Смарт-1» пачаў даследаванне месяцавых полюсаў, каб дакладней вызначыць размяшчэнне пікаў вечнага святла. Ён будзе назіраць за полюсамі і даследаваць сезонныя змены іх асветленасці. Пункты, якія апынуцца пікамі вечнага святла, могуць у будучыні стаць месцам пасадкі касмічных апаратаў для правядзення імі працяглых даследаванняў.

Існуюць здагадкі аб наяўнасці пікаў вечнага святла на паверхні Меркурыя.

Катэгорыя:Сонечная сістэма
Катэгорыя:Месяц
Уільям Данбар

**Уільям Данбар** (, 1459/1460, Лотыян — каля 1517, Эдынбург) — шатландскі паэт. Прыдворны паэт Якава IV. Аўтар алегарычных паэм «Чартапалох і ружа» (1503) на шлюб Якава IV і «Залаты шчыт» (1503), сатыры «Дзве жанчыны і ўдава» і інш. У алегорыях сатыры «Танец сямі смяротных грахоў» (1507), напісанай у жанры сімвалічных сярэднявечных «скокаў смерці», паэт асудзіў норавы двара. Песімістычны матыў тленнасці ўсяго зямнога гучыць у элегіі «Плач пра паэтаў».

Катэгорыя:Паэты XVI стагоддзя
Катэгорыя:Паэты Шатландыі
Катэгорыя:Каталіцкія манахі
Пол Лорэнс Данбар

**Пол Лорэнс Данбар** (, , Дэйтан — , Вашынгтон) — афраамерыканскі пісьменнік. Нарадзіўся ў сям’і былога раба, працаваў ліфцёрам. Пасля выхаду першай кнігі вершаў («Дуб і плюшч», 1893) стаў бібліятэкарам у Вашынгтоне. Аўтар некалькіх зборнікаў апавяданняў, рамана «Забава багоў» (1902) і інш. Першы афраамерыканскі пісьменнік, які атрымаў шырокую вядомасць; найбольш папулярныя былі яго вершы, напісаныя на дыялекце — народнай гаворцы амерыканскага Поўдня: зборнікі «Старэйшыя і малодшыя» (1895), «Лірыка сціплага жыцця» (1896) і інш. Паэзія прасякнута шчырай любоўю да свайго народа. У некалькіх апавяданнях і вершах гучыць пратэст супраць дыскрымінацыі і тэрору афраамерыканцаў.

## Літаратура 
* Alexander, Eleanor C. *Lyrics of Sunshine and Shadow: The Tragic Courtship and Marriage of Paul Laurence Dunbar and Alice Ruth Moore*. New York: New York University Press, 2001. ISBN 0-8147-0696-7.
* Best, Felton O. *Crossing the Color Line: A Biography of Paul Laurence Dunbar, 1872—1906*. Kendall/Hunt Pub. Co., 1996. ISBN 0-7872-2234-8.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Данды

**Данды́** ( , ) — чацвёрты па велічыні горад у Шатландыі, адміністрацыйны цэнтр вобласці Данды. Насельніцтва 154 674 чалавек (2001). Размешчаны на ўсходнім узбярэжжы краіны, на паўночным беразе заліва Ферт-оф-Тэй. З паўднёвым берагам звязаны аўтамабільным і чыгуначным мостам.

У горадзе сфарміраваўся музычны гурт Snow Patrol.

## Клімат 
## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* Данды. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Шатландыі
Сурвіла

**Сурвіла** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Івонка Сурвіла, беларускі мовазнавец, мастак, грамадска-палітычны дзеяч у эміграцыі
* Паўліна Сурвіла, амерыканскі этнамузыколаг і мастачка беларускага паходжання
* Янка Сурвіла, беларускі грамадскі дзеяч у эміграцыі
Музей-панарама «Барадзінская бітва»

**Музей-панарама «Барадзінская бітва»** — музей на тэрыторыі былой вёскі Філі (цяпер Кутузаўскі праспект). Аснову мемарыяльнага комплексу складае хата савета ў Філях, адноўленая пасля пажару ў 1887 годзе, і сама панарама Барадзінскай бітвы, завершаная Францам Аляксеевічам Рубо ў 1912 годзе.

## Кутузаўская хата ў Філях 
Знакамітая хата селяніна Фралова згарэла 7 чэрвеня 1868 года разам з вялікай часткай абстаноўкі, якая была падчас ваеннага савета. На месцы згарэлай хаты 8 лістапада 1883 года быў пастаўлены помнік.

Захавалася апісанне Кутузаўскай хаты, зробленае яшчэ да пажару: «Як вонкавы, так і ўнутраны выгляд хаты захаваўся і па цяперашні час, у тым самым выглядзе, у якім яна была ў 1812 годзе. Па-ранейшаму абабітая дошкамі і афарбаваная дзікай фарбай (дзікая фарба — шараватая, шэрая, попельная з блакітна-шэрым адценнем), з дашчатым дахам, таксама афарбаваным, з трыма створкавымі вокнамі на вуліцу і з святлічкай. Абрашэчаны ганак з навесам і пяццю прыступкамі…». Вядомы і адзіны дакладны графічны малюнак Кутузаўскай хаты — маленькі эцюд Аляксея Кандрацьевіча Саўрасава, які, магчыма, напісаны ў 1866—1867 гадах, калі сямейства Саўрасава адпачывала ў летнія месяцы у ваколіцах Мазілава пад Масквой.

Па паведамленні М. А. Шаміна, урачыстае асвячэнне хаты, адноўленай па праекце інжынера М. Н. Літвінава і архітэктара Н. Д. Струкава, якія выкарыстоўвалі малюнак Саўрасава, адбылося 3 жніўня 1887 года.

## Гісторыя 
Да стагоддзя вайны 1812 года па заказе імператара Расійскай імперыі Мікалая II мастак Франц Рубо напісаў панараму «Барадзінская бітва». Праца над ёй ішла пры ўдзеле І. Р. Мясаедава і кансультанта Б. М. Колюбакіна . Першапачаткова панарама была адкрыта 1912 годзе ў спецыяльна пабудаваным архітэктарам П. А. Варанцова-Вельямінава павільёне на Чыстых прудах у Маскве (на месцы сучаснага дома № 12а па Чыстапрудным бульвары). Ажурную купальную канструкцыю павільёна распрацаваў інжынер Е. Ізраіловіч. У 1918 годзе панарама была дэмантаваная і пасля працяглай рэстаўрацыі мастаком П. Д. Корыным зноў адкрыта да 150-годдзя бітвы ў 1962 годзе ў будынку музея-панарамы на Кутузаўскі праспект. 1 снежня 2007 года адкрыты аддзел Музей Герояў.

## Палатно панарамы «Барадзінская бітва» 
## Іншыя экспанаты музея 
* Пастаўленая ў 1912 годзе музей-капліца святога Міхаіла, у памяць генерал-фельдмаршала М. І. Галянішчава-Кутузава.
* Помнік героям Айчыннай вайны 1812 года скульптара Н. В. Томскага, усталяваны перад будынкам музея ў 1973 годзе.

## Спасылкі 
* 3d панарама Барадзінскай бітвы 

Катэгорыя:Музеі Масквы
Янка Сурвіла

**Янка Сурві́ла** (, Белевічы, Смаргонскі раён — ) — беларускі грамадскі дзеяч у эміграцыі.

## Біяграфія 
У 1942 годзе ўзначальваў пачатковую беларускую школу (спалена партызанамі). Пасля вайны ў лагеры перамешчаных асобаў у нямецкім Ватэнштэце заснаваў і рэдагаваў часопіс «Шляхам жыцьця». Потым эміграваў у Францыю. Там у 1948 годзе, на Першым з’ездзе беларускай эміграцыі ў Парыжы, пазнаёміўся Івонкай Шыманец, якая праз 10 гадоў стала яго жонкай.

Атрымаўшы стыпендыю Мадрыдскага ўніверсітэта, Янка Сурвіла вывучае там эканоміку і робіць захады ў справе арганізацыі беларускамоўных праграм Іспанскага радыё. 25 сакавіка 1952 года ён выходзіць у эфір з першай скіраванай на Беларусь перадачай. У 1958—1965 гадах вядзе з Іспаніі штодзённыя беларускія радыёперадачы.

Пасля пераезду Сурвілаў у Канаду працаваў тут на беларускай палітычнай і грамадскай ніве. Захапляўся мастацкай фатаграфіяй, пакінуў галерэю партрэтаў беларускіх літаратараў-эмігрантаў, у тым ліку партрэт Наталлі Арсенневай.

Дачка — Паўліна Сурвіла — этнамузыколаг і мастачка.

Пахаваны на могілках Олд Чэлсі ў мястэчку Чэлсі, Квебек.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянскім павеце (1920—1940)
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смаргонскім раёне
Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Фатографы Канады
Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта
Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў Канады