Армянская мініяцюра

**Армянская мініяцюра** — нацыянальная мініяцюрнае малярства сярэднявечнай Арменіі, Кілікійскага армянскага царства і некаторых армянскіх калоній.

## Гістарычны нарыс. VI—XII стагоддзі 
—VII стагоддзі.]]
 год.]]

З захаваных каля 30 тыс. армянскіх сярэднявечных рукапісаў каля 10 тыс. з'яўляюцца ілюстраванымі, з якіх 5-7 тыс. — паўнавартаснымі мініяцюрамі. Найчасцей ілюстраваліся Евангеллі, радзей — Біблія, *танаканы* і *чашоцы*. Рукапісы ствараліся ў скрыпторыях цэркваў (*грчатун*). Першыя ілюстраваныя Евангеллі ствараліся, мабыць, з часу іх перакладу на армянскую мову, яшчэ ў V стагоддзі. Гэта чатыры мініяцюры, прымацаваныя да «Эчміядзінскага Евангелля» 989 года (напісаны ў манастыры Нараванк правінцыі Сюнік. Ужо ў пачатку VIII стагоддзя Сцяпанас Сюнецы піша *«тлумачэнні харанаў»*, 1018 і 1033 гадамі. Сярод армянскіх мініяцюрыстаў эпохі адрозніваецца таксама Акоп Джугаеци (XVI—пачатак XVII стагоддзя), які паводле версіі некаторых гісторыкаў лічыцца апошнім буйным армянскім мініяцюрыстам. Узнікненне армянскага друкарства і станковага малярства мелі негатыўную ролю для далейшага развіцця сярэднявечнай мініяцюры.

### Кілікійская школа 
 год.]]
Армянская мініяцюра і кніжнае мастацтва XIII стагоддзя найбольшага развіцця дасягае ў Кілікіі развівалася ў манастыры Гладзор у *грачатуне* Гладзорскага ўніверсітэта з канца XIII-га да сярэдзіны XIV стагоддзя. У выніку мангольскіх нашэсцяў культурнае жыццё Арменіі перажывае часовы заняпад і толькі ў канцы XIII стагоддзя дзякуючы княскім дамам Сюніка Арбелян і Прашан атрымоўваецца зноў рэанімаваць творчае жыццё краіны. Ужо ў пачатку XIV стагоддзя Сюнік з'яўляўся найважнейшым цэнтрам мастацкай творчасці Арменіі. Гладзорская школа мініяцюры ахапляе 60-гадовы перыяд. Раннія прадстаўнікі гэтай школы Аванес і Матэвос (Евангелле, 1292). Сярод бачных прадстаўнікоў — Мамік і Тарос Таранацы, пакінулі значны след у гісторыі армянскай сярэднявечнай культуры. Адна з лепшых прац апошняга — «Біблія Есаі Нчэцы», створана ў 1318 годзе. Мініяцюрысту Аваку прыналежыць ілюстрацыя Евангеллі 1329 года з'яўлялася самым вялікай і даўгавечнай у гісторыі армянскай мініяцюры. Часам завецца Ванскай школай, ад назвы цэнтральнага горада Васпуракана, горада Ван. Рукапісы, асабліва XIII—XIV стагоддзяў, сваім мастацкім стылем процілеглыя традыцыям тонкай мастацкай школы Кілікіі. Тут пераважае прасцейшы стыль і лінейна-арнаментальны падыход. Мастацкі стыль больш архаічны, персанажы франтальныя. Першыя цэнтры гэтай школы фармаваліся на поўначы Васпуракана — Арчэш, Арцке, Беркры. У позным Сярэднявеччы плануюцца змены ў стылявых і вобразных падыходах мініяцюрыстаў. Бачныя майстры часу — Сімяон Арчышэцы, Хачэр, Авісан, Мелікседек, Вардан Арцкецы, Сцяпанас. Сярод асаблівасцей мініяцюрнай тэхнікі XIII—XIV стагоддзяў адзначаецца цікавасць да дэкаратыўна-плоскасцевых формаў. Мастакі-мініяцюрысты дасягаюць расчыненні тэмы, унутранага драматызму як артыстызмам рыскі і колеру, так і кароткімі і яснымі формамі, аж да выкарыстання семантычных і сімвалічных знакаў. Першачарговае месца даецца адной з асаблівасцей сярэднявечнага мастацтва — рознамаштабнасці. Васпураканская школа мініяцюры сваім мастацкім і стылявым адзінствам у цэлым носіць рэлігійна-дагматычны характар, значна напоўненае мясцовым нацыянальным «мастацкім фальклорам». Адраджэннем гэтай школы лічыцца прамежак ад 40—50-гг. XIV стагоддзя да XVI стагоддзя ўлучна. Бурна развіваюцца такія цэнтры рукапіснага мастацтва, як Абак, Ахтамар, Мецоп, Лім, Вастан, Вараг, Хлат, Ван, і г.д.. У гэты перыяд быў фармаваны асаблівы стыль гэтай школы. Адным з першых майстроў школы робіцца Кіракас Агбакецы, яму вынікае Закарыя Ахтамарцы. Вялікай папулярнасці дасягаюць мініяцюрысты Вастана, сярод якіх найболей бачны майстар Тарун Цахкох. Яго паслядоўнікі — Туман, Сабаках, Грыгар Хлатэцы, Аствацатур Абега і інш.. Адзін з буйных цэнтраў гэтай школы быў Хзан, дзе захаваліся свае асаблівыя традыцыі да самага канца XVI стагоддзя. Тут чынілі таленавітыя мініяцюрысты Рстакес, Аванес Хізанцы, Мкрціч (40—70-гг. XV ст.), Аванес (XV ст.), Хачатур (XV ст.) і інш. Дзейнасць мастакоў Багеша (і ўскрайкавых культурных цэнтраў) пачынаецца параўнальна позна — XVI—XVII стст.. Характэрныя рысы васпураканской школы мініяцюры больш выяўлены ў лепшых працах другой паловы XIV стагоддзя і XV стагоддзі ў цэлым. Гэты стыль моцна адрозніваецца дэкаратыўна-арнаментальным абліччам. З канца XV-га — пачатку XVI стагоддзя традыцыйны стыль школы пачынае змяняцца. Асобныя мастакі (Мінас, Ісраэль Ярэц, Карапет Беркрецы, Карапет Ахтамарцы (XV у.), Закарыя Гнунецы, Вардан Багішчэцы, Хачатур Хізанцы (XVI ст.) яшчэ захоўвалі дух і мысленне сярэднявечнай армянскай мініяцюры, аднак ужо з XVII стагоддзя пад уплывам асабліва еўрапейскай кніжнай ілюстрацыі стыль і мастацкае мысленне значна змяняюцца. У той ці іншай ступені дзейнасць васпураканская школа працягнулася да XVIII стагоддзя.

### Тацеўская школа 
 год.]]
Дзеяла ў Тацеўскім універсітэце ў вобласці Сюнік, якія сталі тады найважнейшыым цэнтрам мастацкай творчасці Арменіі (у Тацеве мініяцюрная школа існавала ўжо ў IX стагоддзі. Апошні ў сваіх працах шматкроць разглядае пытанні эстэтыкі, прынцыпы якіх сам ужываў у сваіх мастацкіх працах. Адзін з лепшых майстроў пачатку XV стагоддзя — Айрапет (згадваецца таксама імем Нагаш Айрапет). Захавалася частка ілюстраванага ім Евангелля 1407 года. Захавалася таксама «Айсмавурк» Айрапета. Шматкаляровыя малюнкі мастака — спелыя тварэнні мініяцюрнага мастацтва, адрозніваюцца маляўнічасцю адценняў і вытанчанасцю. У канцы XV стагоддзя ў Тацеве дзеяў мініяцюрыст Абраам. Развіваючы традыцыі Тацеўскай і Гладзорскіх школы мініяцюры ён насіў уплыў творчасці Тароса Таранацы. У Тацеве былі ілюстраваны таксама рукапісы без тэматычных мініяцюр. Тацеўская школа мініяцюры праіснавала каля 50 гадоў, пакінуўшы значны след у гісторыі армянскай мініяцюры.

### Галерэя, XV—XVII стагоддзі 

File:Commentary to David's psalms - portrait of Grigor Tatevatsi 1449.jpg|Партрэт Грыгора Татэвацы, 1449 год 
File:Malnazar - The Creation of the World - Google Art Project.jpg|Стварэнне свету. Мініяцюрыст Малназар, 1637—1638 гады
File:Gospel, Isfahan, 1610.jpg|Мініяцюра Акопа Джугаецы, 1610 год
File:Bible, Ilov, 1619.jpg|Мініяцюра Хазара Бабердцы, 1619 год

### Крымская армянская мініяцюра 
 год.]]

Пасля паслаблення і распаду армянскай дзяржаўнасці, Крым робіцца адным з цэнтраў развіцця армянскай культуры), з якіх 300 цяпер захоўваюцца ў Матэнадаране. У мастакоў крымскай школы армянскай мініяцюры ярка заўважныя ўсе асновы і традыцыі мініяцюрнага мастацтва Арменіі (асаблівы ўплыў зрабіла кілікійская школа, а таксама традыцыі мастацкай мініяцюры Байбурт-Эрзурумскай вобласці). Армянскія мініяцюрысты ствараюць высокапрафесійнае мастацтва, скарыстаючы адмысловыя спалучэнні рыскі і шматкаляровасці. Класічны залацісты фон, часта замяняўся цёмна-сінім, што здраджвала мініяцюрам асаблівую выразнасць і неспасціжнасць. Найболей важнымі цэнтрамі армянскага кніжнага мастацтва з'яўляліся Кафа (цяпер Феадосія) і Сурхат (цяпер Стары Крым). Тут чынілі Грэгар Сукіясанц, Аракел, Аветыс, Сцяпанас і інш.. Пасля захопу татарамі Крыма ў XV стагоддзі, армянскае культурнае жыццё перажывае некаторы заняпад. Новы росквіт армянскага мініяцюрнага мастацтва плануецца з XVII стагоддзя. Сярод найболей вядомых майстроў эпохі былі Нагаш Эолу, Нікагаяс Цахкарар, Хаспет, і інш.

## Літаратура 
* *Weitzmann K.* Die Armenische Buchmalerei des X und beginneden XI Jh. Bamberg, 1933
* *Der-Nersessian S.* Manuscrits arméniens illustres des XIIe, XIIIe et XIVe siècles de la bibliothèque des Peres Mekhitharistes de Venise. P., 1937. 2 vol.
* *Der-Nersessian S.* The Chester Beatty Library: A Catalogue of the Armenian Manuscripts. Dublin, 1958. 2 vol.
* *Der-Nersessian S.* Armenian Manuscripts in the Freer Gallery of Art. Wash., 1963
* *Der-Nersessian S.* Armenian Manuscripts in the Walters Art Gallery. Baltimore, 1973
* *Der-Nersessian S.* La miniature arménienne ou XIIIе siècle: Le grand Arménie et les miniatures actualisées de Margare // Archeologia. Brux., 1979. N 126. janv. P. 20-22
* *Djanachian P. M.* Miniatures arméniennes . Venise, 1970
* *Sanjian A. K.* A Catalogue of Medieval Armenian Manuscripts in the United States. Berkely, 1976
* *Buschhausen H., Buschhausen Hel.* Armenische Handschriften der Mechitharisten Congregation in Wien. Wien, 1981
* *Narkiss B.* Armenian Art Treasures of Ierusalem. Jerusalem, 1979
* *Thierry M., Donabedian P.* Les arts Arméniens. P., 1987
* *Mathews T. F., Sanjian A. K.* Armenian Gospel Iconography: The Tradition of the Glajor Gospel. Wash., 1991
* *Mathews T. F., Wieck R.* Treasures in Heaven, Armenian Illuminated Manuscripts. N. Y., 1994
* *Kévorkian R. H., Ter-Stépanian A.* Manuscrits arméniens de la Bibliothèque Nationale de France: Catalogue. P., 1998
* *Дрампян Р.* Армянская миниатюра и книжное искусство // Очерки по истории искусства Армении. М.; Л., 1939
* *Дурново Л. А.* Очерки изобразительного искусства средневековой Армении. М., 1979
* *Измайлова Т. А.* Армянская миниатюра XI в. М., 1979
* *Казарян В., Манукян С.* Матенадаран. Армянская рукописная книга VI—XIV веков. М., 1991. Т. 1

## Гл. таксама 
* Культура Арменіі
* Выяўленчае мастацтва Арменіі
* Матэнадаран

## Спасылкі 
* Armenian Illuminated Manuscripts - "Հայկական մանրանկարչություն"
* IAA Index of Armenian Art 
* Официальный сайт Матенадарана 
* 

Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва Арменіі

Катэгорыя:Мастацтва Арменіі
Катэгорыя:Культура Арменіі
Катэгорыя:Мініяцюра