Імперыя Мін

**Вялікая Мінская імперыя** () —
дзяржава пад уладай дынастыі Мін (), якая панавала ў Кітаі пасля аддзялення Кітая ад мангольскай дынастыі Юань з 1368 па 1644 гадах. Нягледзячы на тое, што сталіца імперыі Пекін была захоплена ў 1644 годзе ў выніку паўстання Лі Цзычэня, частка краіны заставалася пад кіраўніцтвам лаяльнага да мінскай сям’і рэжыму (Паўднёвы Мін) да 1662 года.

У імперыі Мін быў пабудаваны флот і створана рэгулярнае войска, агульнай колькасцю ў 1 мільён чалавек. Прыватны сектар зямельных уладанняў у выніку працяглых войнаў скараціўся да адной трэці ўсёй апрацоўчай плошчы, у процівагу да чаго ўзрос дзяржаўны сектар. У імперыі ўкаранілася надзельная сістэма, аднак фармальна аб яе ўсталяванні нічога аб’яўлена не было. Была праведзена жорсткая цэнтралізація кіравання, прадпрымаліся спробы рэгламентаваць ўсе сферы жыцця грамадзян. Нягледзячы на паспяховае кіраванне першых двух імператараў — Чжу Юаньчжана і яго сына Чжу Дзі — з цягам часу ў дзяржаўным апараце імперыі з’явіліся прыкметы раскладання, і напачатку XVII стагоддзя ён ужо быў наскрозь прапітаны карупцыяй. Імператары амаль не цікавіліся палітыкай, і ўся вышэйшая ўлада была сканцэнтравана ў руках шматлікіх сваякоў, еўнухаў і прыдворных. Крызіс закрануў таксама аграрныя адносіны: пасля татальнай прыватызацыі зямлі набліжанымі імператара дзяржаўны сектар практычна знік. Мінскі Кітай пачаў праводзіць палітыку самаізаляцыі. У гэты час ля паўночна-усходняга ўскрайка Кітаю ўзнікла маладая, але моцная дзяржава маньчжураў пад уладай клана Нурхацы. Скарыстаўшыся сялянскім паўстаннем Лі Цзычэня, яны захапілі Пекін і далучылі Кітай да маньчжурскай імперыі Цынь.

Пасля страты сталіцы і смерці імператара Чжу Юцзяня, якія скончыў жыццё самагубствам, уладары астатніх правінцый Мінскай імперыі Нанкіна, Фуцзяня, Гуандуна, Шаньсі і Юньнаня так і не змаглі скаардынаваць свае дзеянні і да 1662 года адзін за адным трапілі пад маньчжурскі прыгнёт. Адзін з галоўнакамандуючых Паўднёвага Міна, Чжэн Чэнгун, усведамляючы бесперспектыўнасць барацьбы на мацерыке, вырашыў пакінуць мацерыковую частку (пакінуўшы за сабой толькі дзве базы — Сямэнь і Цзіньмэнь), выгнаў галандцаў з Тайваня і пераўтварыў востраў у асноўную базу супраць заваёўнікаў. Фармальна Тайвань стаў лічыцца часткай імперыі Мін, але пасля катавання апошняга законага мінскага імператара Чжу Юлана Чжэн не жадаў болей нікога зацвярджаць на пасаду імператара. Гэтак урэдзь узнік кур’ёз — «панства без пана»; уся рэальная ўлада на востраве належала галоўнакамандуючаму Чжэн Чэнгуну, які фактычна заставаў новую дынастыю. Чжэны кіравалі Тайванем і ваявалі з маньчжурамі пад сцягам Мін яшчэ дваццаць гадоў.

## Гісторыя 
### Паўстанне і наступная барацьба за ўладу 
Кітай быў неад’емнай часткай мангольскай імперыі Юань (1271—1368) да прыходу да ўлады будучых імператараў Мін. Незадаволенасць мангольскім уладараннем тлумачылася, пасярод іншага, дыскрымінацыйнай палітыкай дзяржавы, накіраванай супраць кітайцаў (хань). Акрамя таго, падзенне дынастыі абумовілі жорсткі падатковы гнёт і катастрафічны разліў ракі Хуанхэ, выкліканы тым, што колішнія ірыгацыйныя збудаванні прыйшлі ў непрыдатнасць.

Гэтае паўстанне атрымала ў гістарыяграфіі назву паўстання Чырвоных павязак. Войскі паўсталых фармавалі члены Белага лотасу — тайнага будыйсцкага братэрства. З асяроддзя паўстанцаў неўзабаве вылучыўся Чжу Юаньчжан, да пачатку паўстання — жабрак-селянін, затым будыйскі манах, які прымкнуў да чырвонапавязчыкаў у 1352 годзе. Напачатку ён не вылучаўся сярод астатніх, затым значна вырас у статусе, пабраўшыся шлюбам з прыёмнай дачкой аднаго з кіраўнікоў паўстання. У 1356 годзе атрад пад яго камандваннем (так званы «Зялёны лес») захапіў Нанкін, які пазней стаў сталіцай Мінскай дынастыі.

Чжу Юаньчжан замацаваў сваю ўладу на Поўдні, разбіўшы свайго асноўнага суперніка, таксама кіраўніка аднаго з атрадаў Чэнь Юляна ў бітве пры возеры Паянху ў 1363 годзе. Пазней, калі пры нявызначаных акалічнасцях сканаў правадыр Чырвоных павязак, які незадоўга да таго наведаў дом Чжу, апошні канчаткова перастаў хаваць свае імперскія амбіцыі і ў 1368 годзе накіраваў армію паўсталых на штурм юаньскай сталіцы. Апошні юаньскі імператар уцякаў на поўнач, у Шанду, а Чжу, дашчэнту разбурыўшы палацы папярэдняй дынастыі ў іх сталіцы Ханбалык (Пекін), уголас абвясціў пра прыход да ўлады новай дынастыі Мін.

### Кіраванне першага імператара 
#### Унутраная палітыка 
Імператар Чжу Юаньчжан неўзабаве заняўся аднаўленнем эканомікі краіны. Ён замацаваў ўсе землі, захопленыя сялянамі і буйнымі землеўладальнікамі падчас вайны, за тымі, хто іх апрацоўваў. Ворнай зямлі бракавала, таму землеўладальнікі, які паднімалі цаліну, на тры гады вызваляліся ад падаткаў, што дазволіла ўжо на трэці год кіравання Хун’у засяліць цалінныя землі вакол гарадоў у паўночных абласцях. У далейшым кіраўніцтва таксама заахвочвала бежанцаў і насельніцтва з густанаселеных абласцей да перасялення на цалінныя землі, прадстаўляючы ім разнастайныя ільготы. Для павелічэння колькасці працоўнай сілы было адменена рабства (валодаць рабамі дазвалялася толькі членам імператарскай сям’і), скарачалася колькасць манахаў, забаранялася купля-продаж свабодных людзей, у тым ліку прыём у заклад жонак, дзяцей, наложніц; не дапушчаўся таксама купля-продаж рабоў.

У 1380 годзе па падазрэнні ва ўдзеле ў змове супраць асобы імператара быў пакараны першы міністр Ху Вэйюн, пасля чаго пасты канцлераў і ўвесь падуладны ім палацавы сакратарыят былі канчаткова скасаваныя, а ўсё сродкі выканаўчай ўлады перайшлі да імператара. Увесь час чакаючы змоваў супраць сябе з боку міністраў і падданых, імператар заснаваў Цзіньі-вэй — службу тайнай паліцыі, якая складалася з варояў яго палацавай аховы. Цягам 30 год кіравання праводзіліся чысткі сярод чыноўнікаў і насельніцтва краіны, у выніку чаго загінулі 100 тыс. чалавек; віна за гэта не ў апошнюю чаргу ляжыць на тайнай паліцыі імператара.

Будучы канфуцыянцам, імператар Чжу Юаньчжан тым не менш не даваў веры класу чыноўнікаў і ахвотна падвяргаў іх цялесным пакаранням за здзейсненыя правіннасці. У 1377 годзе ён адмяніў канфуцыянскія іспыты на суісканне чыноўніцкага звання пасля таго, як 120 чыноўнікаў, якія раней атрымалі ступені *цьзіньшы* (вышэйшая навуковая ступень, якая атрымліваецца пры здачы сталічных іспытаў), апынуліся бездарнымі міністрамі. Пасля аднаўлення іспытаў у 1384), была зацверджаная ў 1367 годзе, а канчатковая рэдакцыя была прынятая ў 1397 годзе і заставалася нязменнай да падзення імперыі, хоць і дапаўнялася адмысловымі пастановамі.

Хун’у пераўпарадкаваў армію на ўзор *вэйсо*, узяўшы за прыклад вайсковую сістэму *фубін* дынастыі Тан. Асноўны ухіл рабіўся на тое, каб жаўнеры, атрымаўшы зямельныя надзелы, былі здольныя самі сябе забяспечыць емінай у той час, калі імператару не патрабавалася іх служба. гэтая сістэма, зрэшты, пацярпела поўны крах, харчовае забеспячэнне так і не ўдалося наладзіць, а ўзнагароды, якія час ад часу атрымліваліся, былі яўна не дастатковымі для таго, каб зацікавіць жаўнераў у працягванні службы; у тылавых частках, дзе, у адрозненні ад пагранічных, не было знешняга забеспячэння, працягвала квітнець дэзертырства.

#### Жорсткая дэмаграфічная і стандартызавальная палітыка 
Паводле меркавання гісторыка Тыматы Брука, імператар Чжу Юаньчжан, дасягнуўшы стабільнасці ў кітайскім грамадстве, імкнуўся замацаваць яе акрамя іншага і за кошт імабілізацыі грамадзян, як фізічнай (дазваляліся падарожыы не далей за 12 км ад месцы пражывання), так і сацыяльнай (сын ваеннага павінны стаць ваенным, сын рамесніка станавіўся рамеснікам). Імператар імкнуўся паступова ўвесці жорсткую рэгламентацыю ўсяго жыцця падданых, уключаючы нашэнне адзіных для ўсёй імперыі чыноўніцкіх і ваенных халатаў з вызначанымі буфанамі, адпаведным рангу ўладальніка, стандарты для вуснага маўлення і пісьма, якія не дазвалялі бы адукаванаму класу праяўляць сваю перавагу над неадукаванымі. Яго недавер да чыноўніцкай эліты дапаўняўся таксама пагардлівым стаўленнем да вышэйшых прадстаўнікоў гандлёвага класа; яго ўплыў ён усяляк імкнуўся паслабіць, абкладваючы надзвычай высокімі падаткамі горад Сучжоў і яго ваколіцы (паўднёва-ўсходні Цьзянсу) — радзіму багацейшых купецкіх сем’яў Кітаю. Для таго, каб не дапусціць магчымасць несанкцыянаванага гандлю, імператар загадаў ім штомесяц прадстаўляць поўны вопіс сваёй маёмасці. Адну са сваіх важнейшых задачаў Чжу Юаньчжан бачыў у тым, каб зламіць магутнасць купецкага і землеўладальніцкага класаў у той час, як з пункту гледжання аб’ектыўнай рэальнасці, некаторыя з дэкрэтаў яго кіраўніцтва дазвалялі ім знайсці лазейкі для далпейшага ўзбагачэння.

Вынікам масавых перасяленняў і спробаў насельніцтва пазбегнуць падаткавага цяжару стаў рост колькасці валацужных гандляроў, разносчыкаў, батракоў, якія вандравалі з месца на месца ў спробах знайсці землеўладальнікаў, якія былі б здольныя здаць ім ў арэнду ферму і даць пастаянную работу. У сярэдзіны Мінскай эры імператарам прыйшлося адмовіцца ад сістэмы прымусовых перасяленняў, і замест яе ўвесці ў абавязак мясцовых уладаў рэгістрацыю валацужнага насельніцтва і яго абкладання падаткам. Насамрэч, Хун’у атрымаў яшчэ больш моцны клас багатых землеўладальнікаў і купцоў, дамінуючы над арэндатарамі зямлі, батракамі, хатнімі слугамі, якія атрымдіваюць узганароджанне за сваю працу, што наўрад ці ўваходзіла ў яго намеры.

#### Знешняя палітыка 
У 1381 годзе Мінская імперыя здолела адваяваць у каралеўства Далі шырокія землі на паўднёвым захадзе. Да канца XV стагоддзя 200 тысячам ваенных пасяленцаў было выдзелена каля 2 мільёнаў му (130 тысяч гектараў) зямлі ў будучых правінцыях Юньнань і Гуйчжоў. Яшчэ каля паўмільёны кітайцаў далучыліся да першых пасяленцаў пазней, гэтыя міграцыі значна змянілі этнічны абрыс гэтага рэгіёна, бо раней каля паловы мясцовага насельніцтва (1,5 млн чалавек) не былі ханьцамі. Пазнейшае новае паўстанне было задушана войскам пад кіраўніцтвам чыноўніка і філосафа Ван Янміна (1472—1529), па яго настаянні было заснаванае сумеснае кіраванне для кітайцаў і мясцовых плямёнаў для таго, каб мясцовыя звычаі таксама ўлічваліся ў кожным рашэнні, якое прынімаецца.

#### Новая сталіца і адноўлены канал 
Юнлэ нізвёў Нанкін да палажэння другой сталіцы і ў 1403 годзе абвясціў пра свой пераезд у Пекін, які рабіўся адгэтуль цэнтрам улады. Будаўніцтва новага горада, на якім было занята адначасова сотні тысячаў чалавек, працягвалася з 1407 па 1420 гг. У цэнтры новай сталіцы знаходзіўся яе ўладны цэнтр — Імператарскі горад, цэнтр якога ў сваю чаргу складаў Забаронены горад, жылы палац імператара і яго сям’і.

Цягам некалькіх стагоддзяў да прыходу да ўлады Юнлэ Вялікі канал быў занядбаны і напалову разбураны. Новы імператар распарадзіўся аднавіць яго, што было выканана, прычым работы занялі тры гады, з 1411 па 1415 гг. Неабходнасць аднаўлення канала складалася ў тым, што гэта быў асноўны шлях для дастаўкі зерня ў Пекін з поўдня. Штогод сталіца спажывала каля 4000000 *шы* (адзін шы роўны 107 літрам) хлеба, і яго дастаўка была спалучаная са складанасцямі ў навігацыі праз Усходне-Кітайскае мора ці мноства штучных каналаў: маракам увесь час прыходзілася перагружаць груз на караблі з большай ці меншай асадкай, у залежнасці ад глыбні чарговага канала. Юнлэ снарадзіў парадку 165 000 працаўнікоў для расчысткі канала ў заходнім Шаньдуне і пабудаваў сістэму з пятнаццаці шлюзаў. Другое адкрыццё вялікага канала было выгодна і для Нанкіна, бо ў таго з’явілася магчымасць вярнуць сябе значэнне важнейшага гандлёвага цэнтру, якое перайшло раней да Сучжоў, які валодаў больш выгодным геаграфічным палажэннем.

Нягледзячы на гэта, што ўслед за айцом Юнлэ не грэбаваў пры неабходнасці крывавымі расправамі, уключаючы, напрыклад, пакаранне Фан Сяожу за адмову напісаць пракламацыю аб ушэсці новага імператара на сталец, Юнлэ цалкам па-іншаму глядзеў на чыноўніцкі клас. Ён загадаў упарадкаваць тэксты, сабраныя школай нэаканфуцыянцаў, і выкарыстоўваць іх у якасці вучэбнага дапаможніка да іспытаў для паступлення на дзяржаўную службу. Гэта супярэчыла канфуцыянскім законам, але адказвала інтарэсам еўнухаў і вайскоўцаў, чый дабрабыт залежаў ад распалажэння да іх імператара.

## Літаратура 
;На англійскай мове
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
;На нямецкай мове
* 

## Спасылкі 
* The Ming Dynasty — 1368—1644 AD — Bibliography 
* The Ming Dynasty at Minnesota State University  
* Notable Ming Dynasty Painters and Galleries at China Online Museum 
* Ming Dynasty art at the Metropolitan Museum of Art 
* Ming Dynasty  With a total of 16 emperors, the Ming Dynasty lasted 276 years, from 1368 to 1644. 

Катэгорыя:Гісторыя Кітая
*
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы