Рональд Рос

Сэр **Рональд Рос** (англ.: *Ronald Ross*; 13 мая 1857, Алмора, Індыя — 16 верасня 1932, Лондан) — брытанскі ўрач, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1902 годзе за працу па перадачы малярыі. Ён стаў першым брытанскім лаўрэатам Нобелеўскай прэміі і першым, хто нарадзіўся за межамі Еўропы. Яго адкрыццё малярыйнага паразіта ў страўнікава-кішэчным тракце камара ў 1897 годзе даказала, што малярыя перадаецца камарамі, і заклала аснову для метаду барацьбы з гэтай хваробай.

Рос быў паліматам, напісаў шэраг вершаў, апублікаваў некалькі раманаў і складаў песні. Ён таксама быў мастаком-аматарам і матэматыкам. Ён 25 гадоў працаваў у Індыйскай медыцынскай службе. Менавіта падчас службы ён зрабіў рэвалюцыйнае адкрыццё ў медыцыне. Пасля звальнення са службы ў Індыі ён далучыўся да выкладчыкаў Ліверпульскай школы трапічнай медыцыны і працягваў працаваць прафесарам і загадчыкам кафедры трапічнай медыцыны інстытута на працягу 10 гадоў. У 1926 годзе ён стаў галоўным дырэктарам Інстытута і бальніцы трапічных хвароб Роса, якія былі створаны ў гонар яго прац. Ён працаваў там да самай смерці.

## Ранняе жыццё і адукацыя 
Рос нарадзіўся ў Алморы, якая тады знаходзілася ў паўночна-заходніх правінцыях Індыі, што знаходзіліся пад кіраваннем Ост-Індскай кампаніі, на паўночны захад ад Непала. Ён быў старэйшым з дзесяці дзяцей сэра Кэмпбэла Клэя Гранта Роса, генерала брытанскай індыйскай арміі, і Мацільды Шарлоты Элдэртан. Ва ўзросце васьмі гадоў яго адправілі ў Англію жыць да цёткі і дзядзькі на востраў Уайт. Ён наведваў пачатковыя школы ў Райдзе, а для атрымання сярэдняй адукацыі ў 1869 годзе быў адпраўлены ў школу-інтэрнат у Спрынгхіле, недалёка ад Саўтгемптана. З ранняга дзяцінства ў яго развівалася цікавасць да паэзіі, музыкі, літаратуры і матэматыкі. У чатырнаццаць гадоў ён атрымаў прэмію па матэматыцы за кнігу пад назвай *«Нябесныя сферы»*, якая абудзіла ў ім цікавасць да матэматыкі. У 1873 годзе, у шаснаццаць гадоў, ён заняў першае месца на мясцовым экзамене па маляванні ў Оксфардзе і Кембрыджы.

Нягледзячы на тое, што Рос хацеў стаць пісьменнікам, яго бацька ў 1874 годзе арганізаваў яго паступленне ў медыцынскі каледж пры бальніцы Святога Варфаламея ў Лондане. Не цалкам аддаўшыся справе, ён большую частку часу прысвячаў складанню музыкі, вершам і п’есам. Ён з’ехаў у 1880 годзе. У 1879 годзе ён здаў экзамены ў Каралеўскі каледж хірургаў Англіі і працаваў суднавым хірургам на трансатлантычным параходзе, адначасова вучыўся на ліцэнцыята ў Таварыстве аптэкараў. Ён атрымаў кваліфікацыю з другой спробы ў 1881 годзе і пасля чатырохмесячнага навучання ў Ваенна-медыцынскай школе 5 красавіка 1881 года быў прызначаны хірургам Індыйскай медыцынскай службы і прызначаны ў прэзідэнцтва Мадраса. Яшчэ да таго, як яго багаж аформілі на мытні, ён адразу ж паехаў у Бамбейскую грамадзянскую бальніцу, шукаючы хворых на малярыю, і пачаў рабіць аналізы крыві.

#### Адкрыццё малярыйных камароў 
Рос зрабіў свой першы важны крок у маі 1895 года, калі назіраў раннія стадыі малярыйнага паразіта ўнутры страўніка камара. Аднак яго энтузіязм перапыніў візіт у Бангалор для расследавання ўспышкі халеры. У Бангалоры не было рэгулярных выпадкаў малярыі. Ён прызнаўся Мэнсану: «Мяне звольнілі, і мне „няма чаго рабіць“». Але ў красавіку яму давялося наведаць Сігур Гхат каля горнай станцыі Уці, дзе ён заўважыў камара на сцяне ў незвычайнай позе, і за гэта назваў яго «плямістым камаром», не ведаючы віду. У маі 1896 года яму далі кароткі водпуск, які дазволіў яму наведаць эндэмічны па малярыі рэгіён вакол Уці. Нягледзячы на штодзённую хінінавую прафілактыку, праз тры дні пасля прыбыцця ён захварэў на цяжкую малярыю. У чэрвені яго перавялі ў Секундэрабад.

Пасля двух гадоў няўдалых даследаванняў, у ліпені 1897 года Росу ўдалося выгадаваць 20 дарослых «карычневых» камароў з сабраных лічынак. Ён паспяхова заразіў камарамі пацыента па імені Хусейн Хан за 8 ан (адна ана на кожнага камара, які выпіў крыві). Пасля таго, як камары напіліся крыві, Рос прэпарыраваў іх. 20 жніўня ён пацвердзіў наяўнасць малярыйнага паразіта ў кішэчніку камара, якога ён першапачаткова ідэнтыфікаваў як «плямістага» (які аказаўся відам роду *Anopheles*). На наступны дзень, 21 жніўня, ён пацвердзіў рост паразіта ў камара. Гэта адкрыццё было апублікавана 27 жніўня 1897 года у «Індыйскай медыцынскай газеце», а пасля — у снежаньскім нумары «*Брытанскага медыцынскага часопіса»* за 1897 год. Увечары ён напісаў наступны верш у гонар свайго адкрыцця (першапачаткова няскончаны, адпраўлены жонцы 22 жніўня і завершаны праз некалькі дзён):
]]

This day relenting God

Hath placed within my hand

A wondrous thing; and God

Be praised. At His command,

Seeking His secret deeds

With tears and toiling breath,

I find thy cunning seeds,

O million-murdering Death.

I know this little thing

A myriad men will save.

O Death, where is thy sting?

Thy victory, O Grave?

#### Адкрыццё перадачы малярыі ў птушак 
 ў Прэзідэнцкай бальніцы ў Калькуце]]
У верасні 1897 года Роса перавялі ў Бамбей, адкуль яго пасля адправілі ў Кхервару ў Раджпутане (цяпер Раджастхан), дзе не было малярыі. Расчараваны адсутнасцю працы, ён пагражаў звольніцца са службы, бо лічыў, што гэта смяротны ўдар па яго даследаваннях. Толькі па пратэкцыі Патрыка Мэнсана ўрад арганізаваў яго працяг службы ў Калькуце па «спецыяльных абавязках».

Выкарыстоўваючы больш зручную мадэль птушак (заражаных вераб’ёў), да ліпеня 1898 года Рос адкрыў важнасць камароў роду Culex як прамежкавых гаспадароў птушынай малярыі. 4 ліпеня ён выявіў, што слінныя залозы з’яўляюцца месцам захоўвання малярыйных паразітаў у камара. Да 8 ліпеня ён пераканаўся, што паразіты вызваляюцца са слінных залоз падчас укусу. Пазней ён прадэманстраваў перадачу малярыйнага паразіта ад камароў (у дадзеным выпадку роду *Culex*) здаровым вераб’ям ад заражанага, тым самым усталяваўшы поўны жыццёвы цыкл малярыйнага паразіта.

У верасні 1898 года ён адправіўся ў паўднёвы Асам (паўночна-ўсходняя Індыя) для вывучэння эпідэміі вісцаральнага лейшманіёзу. Яго запрасіў працаваць туды Грэм Кол Віль Рамзі, другі медыцынскі супрацоўнік бальніцы чайнай плантацыі Лабак. (Яго мікраскоп і медыцынскія інструменты дагэтуль захаваліся, а яго эскізы камароў дагэтуль выстаўлены ў шпіталі.) Аднак ён цалкам праваліўся, бо верыў, што паразіт кала-азар (*Leishmania donovani*, навуковая назва, якую ён даў пазней у 1903 годзе) перадаецца камаром, якога называюць *Anopheles rossi* (навуковая назва, дадзеная Г. М. Джайлзам). (Цяпер вядома, што кала-азар пераносіцца пясчанымі мухамі).

### Англія 
У 1899 годзе Рос звольніўся з Індыйскай медыцынскай службы і адправіўся ў Англію, каб далучыцца да выкладчыкаў Ліверпульскай школы трапічнай медыцыны ў якасці лектара. Ён працягваў працаваць над прафілактыкай малярыі ў розных частках свету, у тым ліку ў Заходняй Афрыцы, зоне Суэцкага канала, Грэцыі, Маўрыкіі, Кіпры і ў раёнах, пацярпелых ад Першай сусветнай вайны. Ён таксама стварыў арганізацыі па барацьбе з малярыяй у Індыі і Шры-Ланцы. У 1902 годзе Рос быў узнагароджаны прэміяй Кэмерана па тэрапіі Эдынбургскага ўніверсітэта. У тым жа годзе ён быў прызначаны прафесарам і загадчыкам кафедры трапічнай медыцыны Ліверпульскай школы трапічнай медыцыны, якую займаў да 1912 года. У 1912 годзе ён быў прызначаны ўрачом па трапічных хваробах у бальніцы Кінгс-каледжа ў Лондане і адначасова займаў кафедру трапічнай санітарыі ў Ліверпулі. Ён заставаўся на гэтых пасадах да 1917 года, калі стаў ганаровым кансультантам па малярыялогіі ў брытанскім ваенным міністэрстве. У лістападзе ён адправіўся ў Салонікі і Італію, каб даць кансультацыю, і па дарозе «ў бухце без выхаду да мора недалёка ад Леўкадскай скалы (дзе, як мяркуецца, утапілася Сапфо)» яго карабель пазбег тарпеднай атакі.

Рос распрацаваў матэматычныя мадэлі для вывучэння эпідэміялогіі малярыі, якую ён ініцыяваў у сваёй справаздачы пра Маўрыкій у 1908 годзе. Ён распрацаваў гэтую канцэпцыю ў сваёй кнізе *«Прафілактыка малярыі»* ў 1910 годзе (2-е выданне ў 1911 годзе) і далей у больш агульнай форме ў навуковых працах, апублікаваных Каралеўскім таварыствам у 1915 і 1916 гадах; некаторыя з яго эпідэміялагічных прац былі распрацаваны разам з матэматыкам Хільдай Хадсан. Гэтыя працы былі цікавымі з матэматычнага пункту гледжання, бо не абмяжоўваліся эпідэміялогіяй, тым самым Рос зрабіў істотны ўклад як у чыстую, так і ў прыкладную матэматыку.

Рос быў адным з прыхільнікаў сэра Уільяма Ослера пры заснаванні Таварыства гісторыі медыцыны ў 1912 годзе, а ў 1913 годзе быў віцэ-прэзідэнтам секцыі гісторыі медыцыны. Паміж 1913 і 1917 гадамі ён атрымліваў фінансавую падтрымку ад сэра Эдвіна Дэрнінга-Лорэнса і кіраваў эксперыментамі ў лабараторыі Маркуса Бека ў будынку Каралеўскага медыцынскага таварыства па адрасе вуліца Уімпол, 1, Лондан.

#### Інстытут Роса і бальніца трапічных хвароб 
Інстытут і бальніца трапічных хвароб Роса былі заснаваны ў 1926 годзе і размяшчаліся ў Бат-Хаўсе, вялікім доме з домікам наглядчыка і вялікай тэрыторыяй, прылеглай да Тыбетс-Корнер у Патні-Хіт. Шпіталь быў адкрыты тагачасным прынцам Уэльскім, будучым каралём Эдуардам VIII. Рос займаў пасаду галоўнага дырэктара да самай смерці.

Калі разглядалася пытанне аб прысуджэнні Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне 1902 года, Нобелеўскі камітэт першапачаткова планаваў падзяліць прэмію паміж Росам і Грасі, аднак Рос абвінаваціў Грасі ў наўмысным махлярстве. У рэшце рэшт пераможцам выбралі Роса, галоўным чынам дзякуючы ўплыву Роберта Коха, прызначанага нейтральным арбітрам у камітэце; як паведамлялася, «Кох выкарыстаў увесь свой значны аўтарытэт, настойваючы на тым, што Грасі не заслугоўвае гэтага гонару».

## Асабістае жыццё і смерць 
Рональд Рос быў вядомы сваёй эксцэнтрычнасцю і эгацэнтрычнасцю, яго апісвалі як «імпульсіўнага чалавека» або «імпульсіўнага генія». Яго прафесійнае жыццё, здавалася, было ў пастаяннай варожасці са студэнтамі, калегамі і аднадумцамі-навукоўцамі. Яго асабістая вендэта з Г. Б. Грасі стала легендарнай гісторыяй у навуцы. Ён адкрыта зайздросціў багаццю свайго настаўніка Патрыка Мэнсана, які займаўся прыватнай практыкай. Ягоная *праца «Успаміны пра сэра Патрыка Мэнсана»* (1930) была прамой спробай прынізіць уплыў Мэнсана на яго працы па малярыі.
 у Лондане ў 2014 годзе.]]
Рос часта быў абураны адсутнасцю дзяржаўнай падтрымкі (ён гэта называў «адміністрацыйным варварствам») і Каралеўскім каледжы лекараў і хірургаў Глазга.

У 1889 годзе Рос ажаніўся з Розай Бэсі Блоксам (памерла ў 1931 годзе). У іх было дзве дачкі, Дораці (1891—1947) і Сільвія (1893—1925), і два сыны, Рональд Кэмпбэл (1895—1914) і Чарльз Клэй (1901—1966). Яго жонка памерла ў 1931 годзе. Рональд і Сільвія таксама памерлі раней за яго: Рональд загінуў у бітве пры Ле-Като 26 жніўня 1914 года. Рос памёр у бальніцы свайго цёзкі пасля працяглай хваробы і прыступу астмы. Яго пахавалі на бліжэйшых могілках Патні-Вэйл, побач з жонкай.

## Спадчына 
]]

 ў Інстытуце паразіталогіі імя сэра Рональда Роса]]
Невялікі мемарыял на сценах бальніцы SSKM у Калькуце ўшаноўвае адкрыццё Роса. Мемарыял быў адкрыты самім Росам у прысутнасці лорда Літана 7 студзеня 1927 года. Лабараторыя, дзе працаваў Рос, была ператворана ў клініку па барацьбе з малярыяй, названую ў яго гонар. На вонкавай сцяне таксама ёсць мемарыяльная дошка.

Сэр Рональд Рос — адно з 23 імёнаў, намаляваных на фрызе Лонданскай школы гігіены і трапічнай медыцыны (LSHTM), у гонар піянераў, абраных за іх уклад у развіццё грамадскай аховы здароўя.

Раман *«Калькуцкая храмасома»* Амітава Гхоша, апублікаваны ў 1995 годзе, заснаваны на жыцці Роса ў Калькуце.

Інстытут паразіталогіі імя сэра Рональда Роса — гэта будынак у Бегумпеце, дзе 20 жніўня Рос зрабіў адкрыццё, што малярыя перадаецца самкамі камара роду Anopheles. Пазней 20 жніўня стала вядома як Сусветны дзень камароў. Лабараторыя пераўтворана ў невялікі музей, дзе выстаўлены фатаграфіі Роса і яго сям’і. Розныя дыяграмы і схемы тлумачаць працу Роса па малярыі і механізм перадачы ўзбуджальніка.

Пачатковая школа Рональда Роса каля Уімблдон-Коман названа ў яго гонар. На адной чвэрці школьнага герба намаляваны камар.

У памяць пра Рональда Роса ў Хайдарабадзе пры Універсітэце Асманіі быў заснаваны Інстытут паразіталогіі імя сэра Рональда Роса.

У 2010 годзе Ліверпульскі ўніверсітэт назваў свой новы будынак біялагічных навук «Будынак Рональда Роса» ў яго гонар. Яго ўнук Дэвід Рос удзельнічаў у адкрыцці будынку. У ім размешчаны ўніверсітэцкі корпус Інстытута інфекцый і глабальнага здароўя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Malcolm Watson (1930). *Ronald Ross, 1857—1932*. Reprinted from *Science Progress.*
* James Oram Dobson (1934). *Ronald Ross, dragon slayer: a short account of a great discovery and of the man who made it*. Student Christian Movement Press, p.&nbsp;112
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Biography in The Britannica Encyclopedia
* Unveiling of a 'Blue Plaque' memorial to Ross at the University of Liverpool’s Johnston Laboratories where he had worked
* Commemorative inscription
* Anecdotes from Ronald Ross' life
* Ross and the Birds in Steven Lehrer’s website (archive)
* Royal Society citation (1901)
* Ross and the Discovery that Mosquitoes Transmit Malaria Parasites
* Артыкул з трох частках Роса па тэорыі эпідэмій:
** 
** 
** 

Катэгорыя:Рыцары-камандоры ордэна Святога Міхаіла і Святога Георгія
Катэгорыя:Узнагароджаныя Каралеўскім медалём
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Рыцары-камандоры ордэна Лазні
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Памерлі ў 1932 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1857 годзе
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі