open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алан Бін

**Алан Лаверн Бін** (;  г. Уілерам, штат Тэхас — ) — астранаўт ЗША.

## Біяграфія 
Да паступлення ў атрад астранаўтаў быў лётчыкам-знішчальнікам, капітан ВМС ЗША. Праходзіў падрыхтоўку ў школе лётчыкаў-выпрабавальнікаў, дзе яго інструктарам быў яго будучы камандзір на Апалоне — Чарлз Конрад.

Здзейсніў два касмічныя палёты ў рамках праграм «Апалон» і «Скайлэб». У склад асноўнага экіпажа Апалона-12 Бін не ўваходзіў, але замяніў трагічна загінулага ў авіякатастрофе Кліфтана Уільямса. Адыграла ролю тое, што камандзір экіпажа звярнуўся да кіраўніцтва НАСА з просьбай уключыць у экіпаж менавіта Біна.

Другая экспедыцыя на Месяц стартавала 14 лістапада 1969 года, Бін быў пілотам месяцавага модуля і стаў чацвёртым чалавекам, які ступіў на паверхню спадарожніка Зямлі ўслед за сваім камандзірам Конрадам 19 лістапада. Яны правялі на паверхні Месяца 31 гадзіну 31 хвіліну і двойчы выходзілі з месяцавага модуля, каб сабраць узоры грунту, усталяваць навуковую апаратуру і зрабіць здымкі. Таксама яны дэмантавалі некаторыя фрагменты беспілотнага апарата «Сервеер-3», які стаяў недалёка ад месца пасадкі, і які прымесяцавіўся трыма гадамі раней, і даставілі іх на Зямлю для вывучэння уласцівасцяў матэрыялаў пасля працяглага знаходжання на Месяцы. На дэталях былі выяўленыя жывыя зямныя мікраарганізмы, але скептыкі пярэчылі, што яны былі занесены пасля вяртання, і пытанне засталося адкрытым. За гэты палёт Бін быў узнагароджаны медалём НАСА «За выбітныя заслугі» ў 1970 годзе.

Другі медаль Алан Бін атрымаў у 1973 годзе. У другім палёце ён ужо быў камандзірам экіпажа экспедыцыі «Скайлэб-3» — другога пілатуемага палёту на арбітальную станцыю «Скайлэб». Стартаваўшы 28 ліпеня 1973 года, астранаўты ў той жа дзень састыкаваліся са станцыяй і правялі на ёй 58 сутак 15 гадзін, што тады было рэкордам. Праграма знаходжання на станцыі была паспяхова выканана. Бін ўдзельнічаў у адным з парных выхадаў у космас (2 гадзіны 41 хвіліна).

Алан Бін праходзіў падрыхтоўку ў якасці дублёра па праграме «ЭПАС» («Саюз-Апалон»), але паляцеў асноўны экіпаж Стафарда. Пасля гэтага ў кастрычніку 1975 сышоў у адстаўку з ВМС у званні капітана і ў далейшым некалькі гадоў займаўся падрыхтоўкай астранаўтаў як грамадзянскі спецыяліст.

## Спасылкі 
* Alan Bean Online Gallery — аўтарская галерэя палотнаў Алана Біна
* Alan Bean Astronaut Bio — біяграфія Алана Біна на сайце НАСА.
* Фатаграфіі Skylab, зробленыя экіпажам Біна

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Медалём НАСА за выдатную службу
Катэгорыя:Людзі, якія пабылі на Месяцы
Катэгорыя:НАСА
Катэгорыя:Космас у культуры і мастацтве
Катэгорыя:Лётчыкі-выпрабавальнікі ЗША
Катэгорыя:Ваенныя ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Тэхаскага ўніверсітэта ў Осціне
Бантэайсрэй

**Бантэайсрэй** ( bɑntiəj srəj, літар. «Цытадэль Жанчыны») — храмавы комплекс на тэрыторыі правінцыі Сіемрэап у Камбоджы, ля падножжа гары Пном Дай, за 25 км на паўночны ўсход ад асноўнай групы храмаў Ангкор. Храм прысвечаны індуісцкаму богу Шыве. Пабудаваны ў часы праўлення Раджэндравармана II, дакладная дата заканчэння будаўніцтва — 967 год. Дата асвячэння — 22 красавіка 967 года.

Храм пабудаваны з чырвонага пясчаніку, навакольныя яго сцены — з латэрыту. Бантэайсрэй — адзіны з ангкорскіх храмаў, пабудаваны не манархам, а каралеўскім саноўнікам Яджнявараха (Khmer: យ ជ្ញ វ រា ហៈ) у сваёй асабістай вотчыне горадзе Ішварапура. На знойдзенай на тэрыторыі храма стэлы напісана, што Яджнявараха быў навукоўцам і філантропам, які дапамагаў жабракам, хворым і нявінным.

Быў знойдзены французамі ў 1914 годзе. Набыў вядомасць праз дзесяць гадоў, адразу пасля таго, як пісьменнік і авантурыст Андрэ Мальро паспрабаваў выкрасці статуі 4-х апсар.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Храмы Камбоджы
Катэгорыя:Гісторыя Камбоджы
Эдгар Мітчэл

**Эдгар Дын Мітчэл** (; , Херфард, штат Тэхас — ) — астранаўт ЗША.

Мітчэл быў у складзе экспедыцыі Апалон-14, трэцяй высадцы людзей на Месяц. Агульная працягласць знаходжання месяцавага модуля на паверхні Месяца 33 гадзіны 24 хвіліны.

З’яўляецца шостым чалавекам, які быў на Месяцы. У 1971 годзе быў узнагароджаны медалём НАСА «За выдатныя заслугі». Пазней заснаваў Інстытут наэтычных навук.
Уключаны ў Залу славы астранаўтаў.

Масон, сябра ложы «Артэзія» № 28, Нью-Мэрыленд.

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Дэвід Скот

**Дэвід Рэндальф Скот** (; нар. , Сан-Антоніа, штат Тэхас) — астранаўт НАСА, здзейсніў тры касмічныя палёты, уключаючы экспедыцыю на Месяц.

## Біяграфія 
Нарадзіўся на базе ваенна-паветраных сілаў Randolph, у гонар якой атрымаў сваё сярэдняе імя. Быў актывістам сярод байскаўтаў. Навучаўся ў Тэхаскім ваенным інстытуце і Вест-Пойнце, па спецыяльнасці «аэранаўтыкі і астранаўтыкі» і «інжынерам у аэранаўтыцы і астранаўтыцы». Абараніў доктарскую дысертацыю ва Універсітэце Мічыгана ў 1971 годзе.

18 красавіка 1975 года, ва ўзросце 42 гадоў, Скот быў прызначаны дырэктарам Лётна-даследчага цэнтра імя Драйдэна НАСА. На гэтай пасадзе ён заставаўся да 30 кастрычніка 1977 года.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Апалон-12

**«Апалон-12»** () — пілатуемы касмічны карабель серыі «Апалон», падчас палёту якога ў 1969 годзе людзі другі раз у гісторыі здзейснілі пасадку на паверхню іншага нябеснага цела — Месяца.

## Экіпаж 
* Камандзір — Чарлз Конрад (3-і палёт);
* Пілот каманднага модуля — Рычард Гордан (2-і палёт);
* Пілот месяцавага модуля — Алан Бін (1-ы палёт)

Конрад і Гордан — вопытныя астранаўты, якія прайшлі праграму «Джэміні». Першапачаткова з імі ў тройцы трэніраваўся Кліфтан Уільямс, аднак ён загінуў у авіякатастрофе. Па асабістай прапанове Конрада, пачынаючы з экіпажа-дублёра Апалон-9, Уільямса замяніў навічок Алан Бін (Конрад добра ведаў Біна з пачатку 60-х, калі працаваў інструктарам у школе лётчыкаў-выпрабавальнікаў, а Бін быў яго вучнем). Усе члены экіпажа былі афіцэрамі ВМС ЗША, што аказала ўплыў на назву карабля і сімволіку місіі.

## Агульныя звесткі 
Карабель уключаў у сябе камандны модуль (узор 108) і месяцавы модуль (узор LM-6).

Для каманднага модуля астранаўты выбралі пазыўны «Янкі Кліпер», для месяцавага модуля — «Інтрэпід» — назвы караблёў амерыканскага ваенна-марскога флоту, якія вызначыліся ў баях. Эмблема палёту — паруснік (кліпер) на фоне Месяца. Чацвёртая зорка ў эмблеме палёту, была дададзеная ў памяць пра Кліфтана Уільямса.

Маса карабля 43,9 т. Для запуску выкарыстоўвалася ракета «Сатурн-5» (узор AS-507). Мэта палёту — высадка на Месяцы з правядзеннем даследаванняў па больш шырокай праграме, чым пры палёце карабля «Апалон-11».

## Задачы палёту 
Прадугледжвалі пасадку на Месяц у Акіян Бур прыкладна ў 1540 км на захад ад месца пасадкі карабля «Апалон-11», збор узораў месяцавага грунту, фатаграфаванне на паверхні Месяца, ўстаноўку на Месяцы навуковых прыбораў, фатаграфаванне паверхні Месяца з селенацентрычнай арбіты (у прыватнасці, некаторых участкаў, выбраных для наступных пасадак караблёў серыі «Апалон», пошук аўтаматычнага касмічнага апарата «Сервеер-3» (здзейсніў пасадку на Месяц 20 красавіка 1967 года), дэмантаж некаторых дэталяў названага апарата і дастаўка іх на Зямлю для вывучэння ўплыву працяглага знаходжання ў месяцавых умовах, правядзенне тэлевізійных сеансаў з борта карабля і з паверхні Месяца.

Праграма палёту была выканана амаль цалкам (з-за няспраўнасці тэлевізійнай камеры не ўдалося правесці два запланаваныя сеансы каляровага тэлебачання з Месяца).

## Спасылкі 
* Раздзел пра палёт «Апалона-12» на сайце NASA 
* Карта перасоўванняў экіпажа «Апалона-12» па паверхні Месяца 
* Артыкул з крытыкай «тэорыі фальсіфікацыі» палётаў на Месяц
* Нататка пра выстаўленне на аўкцыён геалагічнай інструкцыі для месяцавай экспедыцыі на «Апалоне-12»
* Геалагічная інструкцыя для месяцавай экспедыцыі на «Апалоне-12»

1969
14
Катэгорыя:1969 год у навуцы
Катэгорыя:Пілатуемыя касмічныя апараты
Катэгорыя:Праграма «Апалон»
Катэгорыя:Даследаванне Месяца
Катэгорыя:Штучныя спадарожнікі Месяца
Джэймс Ірвін

**Джэймс Бенсан Ірвін** (;  — ) — 30-ы астранаўт ЗША, 55-ы астранаўт свету.

## Біяграфія 
Джэймс Ірвін быў адным з 19 астранаўтаў, адабраных НАСА ў красавіку 1966 года. У 1969 быў дублёрам пілота месяцавага модуля Апалона-12. Свой палёт у космас Ірвін здзейсніў у якасці пілота месяцавага модуля «Апалона-15». Удзельнічаў у чацвёртай высадцы людзей на Месяц. Агульная працягласць знаходжання месяцавага модуля на паверхні Месяца — 66 гадзін 55 хвілін.

З’яўляўся восьмым чалавекам, якія пабылі на Месяцы і першым якія пайшлі з жыцця сярод тых, хто быў на месяцавай паверхні. У 1971 годзе Ірвін быў узнагароджаны медалём НАСА «За выбітныя заслугі».

Пасля экспедыцыі на Месяц, 27 кастрычніка 1971 года на касмадроме ў Х’юстане перад 50 тысячамі баптыстаў абвясціў, што на Месяцы «увесь час адчуваў сувязь з Богам, адчуваў яго прысутнасць значна мацней, чым гэта было на Зямлі», стаў прапаведнікам і заснаваў місію «Высокі палёт», якую ўзначаліў разам са сваёй жонкай Мэры.

У 1972 Ірвін быў адлічаны з НАСА за спробу зрабіць бізнэс на марках, якія пабывалі ў космасе.

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Апалон-17

**«Апалон-17»** () — пілатуемы касмічны карабель, на якім была ажыццёўлена шостая і апошняя ў рамках «праграмы Апалон» высадка людзей на Месяц. Гэта быў першы начны запуск ракеты «Сатурн-5»; карабель быў запушчаны 7 снежня 1972 года і вярнуўся на Зямлю 19 снежня. На сённяшні дзень гэтая місія застаецца апошнім пілатаваным палётам да Месяца і апошняй высадкай людзей на яго паверхню.

## Экіпаж 
* Юджын Сернан — камандзір, 3-і палёт;
* Роналд Эванс — пілот каманднага модуля, 1-ы палёт;
* Харысан Шміт — пілот месяцавага модуля, 1-ы палёт.

Сернан — вопытны астранаўт, які прайшоў праграму «Джэміні» і ўжо лятаў да Месяца на «Апалон-10», дзе ён быў пілотам месяцавага модуля і ўдзельнічаў у манеўрах і стыкоўцы на месяцавай арбіце. Эванс — пачатковец. У якасці пілота месяцавага модуля спачатку быў абраны Джо Энгл, але калі стала відавочна, што «Апалон-17» будзе апошнім, у рамках праграмы «Апалон» палётам на Месяц, навуковая супольнасць вымусіла НАСА ўключыць у склад каманды астранаўта-навукоўца. Выбар трапіў на Шміта, вопытнага прафесійнага геолага, які быў выведзены са складу экіпажа «Апалон-18» і замяніў Энгла на борце «Апалона-17».

## Запасны экіпаж 
* Джон Уотс Янг — камандзір, 5-ы палёт;
* Сцюарт Руса — пілот каманднага модуля, 2-і палёт;
* Чарлз Дзьюк — пілот месяцавага модуля, 2-і палёт.

## Дзейнасць місіі  
thumb|left|200px|Пласціна, пакінутая на Месяцы экіпажам карабля
Адным з двух людзей, якія ў апошні раз ступілі на Месяц, быў першы астранаўт-навуковец, геолаг Харысан («Джэк») Шміт. У той час, як Эванс здзяйсняў віткі вакол Месяца, Шміт і Сернан за час трох вылазак, якія доўжыліся 7,2, 7,6 і 7,3 гадзіны, сабралі рэкордныя 110 кг пароды. Экіпаж прайшоў на месяцавым аўтамабілі 34 км па Даліне Таўр-Літраў, адкрыў у кратары Шорці так званы «аранжавы бруд», які ўяўляе сабой аранжавыя шарыкі са шклопадобнага матэрыялу, і пакінуў на месяцавай паверхні комплекс самага складанага абсталявання.

Пласціна, пакінутая на лесвіцы ніжняй прыступкі «Чэленджэра», абвяшчае: «Тут Чалавек завяршыў сваё першае даследаванне Месяца, снежань 1972 г. новай эры. Няхай дух міру, з якім мы прыбылі, адаб’ецца ў жыццях ўсяго чалавецтва». На пласціне намаляваныя два зямныя паўшар’і і відаць бок Месяца, а таксама подпісы Сернана, Эванса, Шміта і прэзідэнта Ніксана.

## Спасылкі 
*  Apollo 17
*  Apollo 17 Mission Science Experiments — навуковыя эксперыменты
*  SAO/NASA Astrophysics Data System (ADS) Справаздача па даследаванні месяцавай атмасферы
* Месцы пасадак Апалонаў на Месяцы
*  Apollo 17 Summary
*  Return to Orbit  — Запіс узлёту з Месяца
* Тэлеперадачы падчас прац 
*  Кароткі агляд палёту
*  Вынікі біялагічнага эксперыменту з касмічнымі прамянямі 

1972
7
Катэгорыя:Пілатуемыя касмічныя апараты
Катэгорыя:Праграма «Апалон»
Катэгорыя:Касманаўтыка ЗША
Катэгорыя:Даследаванне Месяца
Катэгорыя:Штучныя спадарожнікі Месяца
Уладзімір Цярэнцьевіч Камкоў

**Уладзімір Цярэнцьевіч Камкоў** (нар. , г. Асіповічы) — беларускі артыст балета, педагог. Народны артыст Беларускай ССР (1984).

## Біяграфія 
У 1973—1995 гг. — саліст Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі. У 1981—1998 гг. — выкладчык харэаграфічнага вучылішча. Сярод лепшых партый: Тыль і Інквізітар, Машэка і Князь («Тыль Уленшпігель» і «Курган» Я. Глебава), Спартак («» А. Хачатурана), Тыбальд («Рамэа і Джульета» С. Пракоф’ева), Хазэ («» Ж. Бізэ — Р. Шчадрына), Адам («Стварэнне свету» А. Пятрова); з іншых партый — Прынц, Ротбарт («Шчаўкунок», «Лебядзінае возера» П. Чайкоўскага), Альберт, Конрад («», «» А. Адана), Кален («» ), а таксама галоўныя партыі ў аднаактавых балетах «» , «Прывал кавалерыі» , «Адажыета» на музыку Г. Малера, «Камерная сюіта» на музыку Р. Шчадрына, «Вальпургіева ноч» Ш. Гуно, «» І. Стравінскага.

## Узнагароды 
* Заслужаны артыст БССР (1980).
* Народны артыст БССР (1984).

## Літаратура 
* 
* Камкоў Уладзімір Цярэнцьевіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі.-Мн.,1985.- Т.2.- С.653-654.
* Камкоў Уладзімір Цярэнцьевіч // Тэатральная Беларусь: Энцыкл.- Мн.,2002.- Т.1.- С.483-484.

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Артысты балета Беларусі
Феба

**Феба** (, ):

Жаночае імя:
* Феба — тытаніда у старажытнагрэчаскай міфалогіі.
* Феба — адно з імёнаў багіні Артэміды, унучкі тытаніды.

## Іншае 
* Феба — адзін са спадарожнікаў Сатурна.
*  — род раслін сямейства .
Феба (спадарожнік Сатурна)

**Феба** (, ) — адзін з аддаленых спадарожнікаў Сатурна, адкрыты У. Пікерынгам у 1899 годзе па здымках атрыманых у Арэкіпскай абсерваторыі (Перу). Названая ў гонар тытаніды Фебы з старажытнагрэчаскай міфалогіі.

Феба круціцца ў зваротным кірунку па даволі выцягнутай, нахільнай арбіце.

Параметры спадарожніка:
* радыус (вялікая паўвось) арбіты — 12 960 000 км;
* памеры — 230×220×210 км;
* маса — 8,289·10 кг;
* шчыльнасць (па дадзеных НАСА) — 1,6 г/см³;
* альбеда — 0,06;
* тэмпература паверхні — каля 75K (-198 °C).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1899 годзе
Чарлз Дзюк

{{Касманаўт
 |імя                  = Чарлз Мос Дзюк
 |арыгінал імя       = Charles Moss Duke
 |выява          = Official NASA portrait Charles Moss Duke Jr.jpg
 |шырыня               = 
 |апісанне выявы = Афіцыйны партрэт НАСА
 |краіна               = 
 |спецыяльнасць        = Астранаўт НАСА
 |вайсковае званне      = 
 |час                = 
 |місіі               = Апалон-16
 |дата нараджэння        = 3.10.1935
 |месца нараджэння       = Шарлот (Паўночная Караліна)
 |дата смерці          = 
 |месца смерці         = 
 |узнагароды              = { style="background:transparent;"
 
}
}}
**Чарлз Мос Дзюк** (; нар.  года) — астранаўт ЗША. Самы малады з тых, хто пабываў на Месяцы (Харысан Шміт нарадзіўся на некалькі месяцаў раней).

## Біяграфія 
У красавіку 1966 года ён быў адным з 19 абраных для НАСА пятай групе астранаўтаў. Ён быў у складзе экспедыцыі Апалон-16, пятай высадцы людзей на Месяц. Агульная працягласць знаходжання месяцавага модуля на паверхні Месяца - 71 гадзіна 2 хвіліны.

Пасля экспедыцыі на Месяц стаў прапаведнікам, тлумачыў Біблію, і рабіў прадказанні, грунтуючыся на Старым Запавеце. Ён і яго жонка жывуць у Нью-Браўнфельсе, штат Тэхас.

## Галерэя 

Image:Charles_Duke.jpg| Чарлз Дзюк
Image:Apollo_16_crew.jpg | Апалон-16.
Image:Charlie Duke 3.jpg|Charlie Duke, 2.10.2008, Technik Museum, Speyer

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:Людзі, якія пабылі на Месяцы
Катэгорыя:НАСА
Пан (міфалогія)

[thumb|right|200px|Пан навучае [Дафніса. Рымская скульптура, копія грэчаскага арыгінала.]]
**Пан** () — старажытнагрэчаскі бог пастухоўства і жывёлагадоўлі, урадлівасці і дзікай прыроды, культ якога мае аркадыйскае паходжанне.

## Радавод 
Паводле гамераўскіх гімнаў, Пан лічыцца сынам Гермеса і дачкі Дрыёпа.

Па іншай версіі, сын Гермеса і Арсіноі.
Паводле іншага падання, сын Зеўса і Гібрыс, навучыў Апалона мастацтву прадракання, або Зеўса ад Фімбрыды, ці ад Айнеіды. Паводле Эпіменіда, сын Зеўса ад Каліста і блізнюк Аркада.

Ёсць версія, што Пан - сын Гермеса і Пенелопы, які нарадзіўся ў Манцінее ў Аркадзіі.

Паводле Дурыда, ён нарадзіўся ў Пенелопы ад яе сужыцця з усімі жаніхамі. Паводле Еўфарыёна, сын Пенелопы і Апалона.

Паводле Арэфы з Тэгеі, сын Эфіра ад Эноі.

Паводле Дыдымарха, сын Геі. Паводле Апаладора Афінскага, наогул не меў бацькоў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Багі лесу і дзікіх жывёл
Катэгорыя:Багі скаціны і жывёлагадоўлі
Пан (спадарожнік)

**Пан** () — унутраны спадарожнік Сатурна, вядомы таксама як **Сатурн XVIII**.

## Адкрыццё 
Пан быў знойдзены ў 1990 годзе Маркам Шоўолтэрам ў кольцах Сатурна пры аналізе фотаздымкаў, зробленых у 1981 АМС Вояджэр-2, і атрымаў часовае абазначэнне S/1981 S 13. 16 верасня 1991 г. спадарожнік атрымаў афіцыйную назву ў гонар міфалагічнага Пана.

## Арбіта 
Пан здзяйсняе поўны абарот вакол Сатурна на адлегласці ў сярэднім 133583 км за 13 гадзін і 48 хвілін, пры гэтым яго арбіта праходзіць проста па экватары. Спадарожнік рухаецца ўсярэдзіне дзялення Энке знешняга кольца A. Пры гэтым ён з'яўляецца спадарожнікам-«пастухом», уздзейнічаючы сваёй гравітацыяй, ён ачышчае наваколлі сваёй арбіты ад часціц кольца. Існаванне спадарожніка ўнутры дзялення Энке было прадказана яшчэ ў 1985 годзе, калі «Вояджэр» пралятаў міма Сатурна.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1990 годзе
Пан

**Пан** мае наступныя значэнні:

* Пан — ветлівая форма звяртання ў Польшчы, Славакіі, Беларусі і Украіне
* Пан — старажытнагрэчаскі бог пастухоўства і жывёлагадоўлі, урадлівасці і дзікай прыроды
* Пан — спадарожнік Сатурна
* Пан — раман нарвежскага пісьменніка Кнута Гамсуна (1894)
* **Пан** (), пачатковая частка складаных слоў, якая ўказвае на поўны ахоп чаго-небудзь, напрыклад, панарама і панамерыканская шаша.
Атлас зорнага неба

[right|thumb|200px|[Сузор'е Арыён з атласа «Уранаметрыя»]]
**Атлас зорнага неба** — зборнік карт, якія паказваюць нерухомыя або павольна зменлівыя аб'екты зорнага неба, з якіх адны назіраюцца непасрэдна - зоркі, туманнасці, галактыкі; іншыя ўведзеныя па дамоўленасці - межы і лініі сузор'яў; некаторыя маюць адмысловы характар - радыянт метэорных патокаў.

## Гістарычныя атласы 
Атласам зорнага неба папярэднічалі ілюстрацыйныя выявы сузор'яў, у асноўным, міфалагічнага характару. Нягледзячы на часам выдатную выразнасць адлюстравання фігур, гэтыя публікацыі нельга лічыць астранамічнымі працамі: дакладнасць нанясення сузор'яў саступала нават дакладнасці, што дасягалася пры славесным апісанні, прынятым ў працах антычных астраномаў.

Атласы зорнага неба працяглы час ўтрымлівалі акрамя малюнкаў зорак графічныя фігуры сузор'яў. Гэта дыктавалася не толькі традыцыяй або эстэтычным пачуццём аўтараў, але і астранамічнай практыкай таго часу: каардынаты зорак на небе фіксаваліся з дапамогай слоўнага апісання іх становішча ў постацях персанажаў сузор'яў, пры гэтым дасягалася дакладнасць да 8 хвілін дугі.

Некаторыя гістарычныя атласы:
* «Кніга нерухомых зорак» ас-Суфі (960).
* «Гурганскі зідж» Улугбека (1437).
* «Атлас сузор'яў» Алесандра Пікаламіні ў кнізе «Аб сусветнай сферы і нерухомых зорках» (De la sfera del mondo e delle stelle fisse) (1540).
* «Тэатр Свету» (Theatrum Mundi) Джавані Паала Галучы (1548)."
* «Уранаметрыя» Іагана Баера (1603).
* «Уранаграфія» Яна Гевелія (1690).
* «Atlas Coelestis» Джона Флемстыда (1729).
* «Уранаграфія» Іагана Бодэ (1801).

## Спасылкі 
* Атлас зорнага неба назіральніка-пачаткоўца
* 10 сканіраваных атласаў зорнага неба
* Deep Sky Reiseatlas — Telrad карта — Oculum, Erlangen, Германія (11/2005) — ISBN 3-938469-05-6.

*
Катэгорыя:Гісторыя астраноміі
Атлас (спадарожнік)

**Атлас**  () — чацвёрты па аддаленасці ад планеты натуральны спадарожнік Сатурна, вядомы таксама як **Сатурн XV**.

## Адкрыццё 
Быў знойдзены 12 кастрычніка 1980 года астраномам Рычардам Дж. Тэрылам на фотаздымках з касмічнага апарата «Вояджэр-1», атрымаў часовае абазначэнне S/1980 S 28. У 1983 годзе ён атрымаў афіцыйнае назву ў гонар тытана Атланта (або Атласа) са старажытнагрэчаскай міфалогіі.

## Арбіта 
Атлас здзяйсняе поўны абарот вакол Сатурна за 14 гадзін і 36 хвілін на адлегласці 137670 км, прычым яго арбіта праходзіць проста па экватары. Нахіл арбіты 0,009 ° да экватара Сатурна, эксцэнтрысітэт арбіты 0,0012. Атлас з'яўляецца спадарожнікам-«пастухом», уздзейнічаючы сваёй гравітацыяй на знешні край кольца A. Акрамя гэтага, у 2004 годзе на яго арбіце было выяўлена тонкае кольца R/2004 S 1.

## Фізічныя характарыстыкі 
На здымках касмічнага апарата «Касіні», зробленых у чэрвені 2005 года, відаць, што Атлас шырэй на экватары, чым на полюсах. Як мяркуецца, гэта выклікана тым, што спадарожнік сабраў часціцы кольца вакол свайго экватара. Памеры Атласа 37 × 34 × 27 км. Шчыльнасць складае 0,63 г/см³, што паказвае на тое, што спадарожнік складаецца ў асноўным з лёду. Альбеда складае 0,4. Зорная велічыня +18,1 m.

## Крыніцы 
Атлас
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1980 годзе
Уранаметрыя

thumb|Тытульны ліст «Уранаметрыі». З Бібліятэкі Ваенна-марской абсерваторыі ЗША
**«Уранаметрыя»** () — атлас зорнага неба, складзены Іаганам Баерам. Быў упершыню апублікаваны ў Аўгсбургу (Германія) ў 1603 годзе з поўнай назвай  (прыкладна, ). Само слова «Уранаметрыя» паходзіла ад Ураніі, музы астраноміі, а таксама грэчаскага слова , якое азначала неба або нябёсы. Літаральна «Уранаметрыя» перакладаецца як «вымярэнне неба» (параўнайце з «геаметрыяй» — «вымярэнне зямлі»).

Уранаметрыя была першым атласам, які апісваў усю нябесную сферу. Арыгінальнае выданне ўтрымлівала 51 старонку: яны былі выкананыя гравіроўкай на медзяных пласцінах. На першых 48 старонках былі выяўленыя 48 сузор'яў Пталемея, на 49-й — 12 новых сузор'яў на далёкім поўдні, пра якія Пталемей не мог ведаць. Апошнія дзве старонкі змяшчалі планісферы пад загалоўкамі  і  («Агляд паўночнага паўшар'я» і «Агляд паўднёвага паўшар'я»).

Ва «Уранаметрыі» ўпершыню былі прынятыя абазначэнні паводле літар грэчаскага алфавіту. Гэтыя абазначэнні, вядомыя як абазначэнні Баера, выкарыстоўваюцца і сёння. Баерам былі прапанаваныя і новыя сузор'і, якія ўваходзяць у склад 88 сучасных сузор'яў.

## Спасылкі 
* *Uranometria*, 1603  — поўнае лічбавае факсіміле, Linda Hall Library
* Johann Bayer. Uranometria, 1603 

Катэгорыя:Атласы зорнага неба
Катэгорыя:Гісторыя астраноміі
Нацыянальны атлас Беларусі

**Нацыянальны атлас Беларусі** — фундаментальнае навукова-даведачнае афіцыйнае дзяржаўнае выданне Рэспублікі Беларусь: картаграфічны твор (атлас), у якім змешчана сучасная інфармацыя пра Беларусь, ён характарызуе прыродныя ўмовы і рэсурсы, дэмаграфічную, эканамічную, гістарычную сітуацыю ў Беларусі.

## Гісторыя 
Грунтам для стварэння Нацыянальнага атласа стаў Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аляксандра Лукашэнкі ад 12 мая 1999 года № 269. Быў вызначаны каардынацыйны савет, які складаўся з 10 чалавек, большасць з якіх — дырэктары навукова-даследчых інстытутаў: І. І. Пашкевіч, Г. І. Кузняцоў, А. І. Кавалёў, А. В. Казулін, М. П. Касцюк, У. Ф. Логінаў, В. І. Парфёнаў, М. М. Пікулік, І. І. Пірожнік, С. К. Рахманаў. Заказчык атласа — Дзяржаўны камітэт па зямельных рэсурсах, геадэзіі і картаграфіі пры Савеце міністраў Рэспублікі Беларусь. Атлас створаны каля 450 спецыялістамі з больш чым 60 арганізацый. Першае выданне выйшла ў свет у 2002 годзе.

У 2019 годзе былі агучаныя планы пасля 2020 года абнавіць «Нацыянальны атлас Беларусі» і стварыць электронную версію атласа.

26 верасня 2024 года Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі прэзентавалі другое выданне атласа.

У снежні 2025 года абодва выданні Нацыянальнага атласа сталі даступныя ў электронным фармаце.

## Апісанне 
Першае выданне Атласа складаецца з 19 раздзелаў. Фармат кнігі — 40×47 см, вага — каля 5 кілаграмаў. Змест дае поўнае ўяўленне пра Беларусь: яе тэрыторыю, клімат, жывёльны і раслінны свет, экалогію, насельніцтва, прамысловасць, сельскую гаспадарку, навуку, адукацыю, культуру, знешнія сувязі, гісторыю. Першы прэзентацыйны наклад — 2 тысячы асобнікаў.

Другое выданне складаецца з 20 раздзелаў, агульны аб’ём — 348 старонак, наклад — 2 тысячы асобнікаў.

## Крытыка 
Віктар Цемушаў у 2003 годзе падрабязна разглядзеў і раскрытыкаваў чатыры гістарычныя карты з раздзела «Гісторыя» Нацыянальнага атласа Беларусі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 12 мая 1999 г. № 269
* Каб людзьмі звацца! // sb.by, 3 чэрвеня 2003
* Нацыянальны атлас Беларусі

Катэгорыя:Атласы
Катэгорыя:Беларускія энцыклапедыі
Катэгорыя:Кнігі 2002 года
Катэгорыя:Кнігі 2024 года
Рычард Трэвітык

**Рычард Трэвітык** (; , Ілаган, Корнуэл — , Дартфард, Кент) — англійскі вынаходнік.

## Біяграфія 
[left|thumb|350px|Паравоз Трэвітыка і кальцавая дарога-атракцыён для яго дэманстрацыі Злева акварэль [Томас Роўлендсан|Т. Роўлендсана]]
Атрымаў сярэднюю адукацыю ў Камбарне, веды ў галіне паравой тэхнікі набыў самаадукацыяй, што дазволіла яму заняць пасаду інжынера ў розных кампаніях. Ініцыятар стварэння і прымянення стацыянарных машын, якія працуюць пры высокіх цісках (атрымаў патэнт на «машыну высокага ціску» у 1800). Засвоіў на практыцы цыліндрычныя паравыя (так званыя «корнвалійскія») катлы (1815). З 1797 будаваў мадэлі паравых вазьніц, а ў 1801 пачаў будаваць арыгіналы вазьніц, апошняя з якіх прайшла паспяховыя выпрабаванні ў Корнуэле і Лондане (1802—1803). У 1803—1804 пры дапамозе Дж. Стыла Трэвітык пабудаваў для завадской Мертыр-Тыдвілскай чыгункі (Паўднёвы Уэльс) першы ў гісторыі паравоз, які апынуўся занадта цяжкім для чыгунных рэек і не мог выкарыстоўвацца. Другі паравоз Трэвітык і Стыла таксама не атрымаў прымянення, толькі ў 1808 Трэвітык пабудаваў паравоз больш дасканалай канструкцыі, які развіваў хуткасць да 30 км/гадз.; дэманстраваў яго ў прадмесці Лондана. Паравоз атрымаў назву «Catch Me Who Can» («Злаві мяне, хто зможа»). У мэтах прапаганды паравоза Трэвітык пабудаваў за свой кошт кальцавую дарогу ў парку, дзе «Злаві …» спаборнічаў у хуткасці з коньмі і перавозіў людзей дзеля забавы. Але, не атрымаўшы падтрымкі ад буйных фінансістаў, Трэвітык збяднеў (1811) і ў 1816 з’ехаў у Паўднёвую Амерыку — у Перу, пасля няўдалага ўдзелу ў іспана-перуанскай вайне вярнуўся ў Англію ў 1827, памёр у поўнай галечы.

## Літаратура 
* Anthony Burton: Richard Trevithick — Giant of Steam. Aurum Press, London 2000. ISBN 1-85410-878-6

Катэгорыя:Вынаходнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Першыя паравозы
Катэгорыя:Машынабудаўнікі
Геката

**Гека́та** () — старажытнагрэчаская багіня месяцавага святла, асацыяваліся з цемрай, чарадзействам, начнымі мроямі, ростанямі дарог.

## Паходжанне
Згодна старажытнагрэчаскай міфалогіі, Геката была дачкой тытанаў Перса і Астэрыі. Існуюць таксама паданні пра яе паходжанне ад Зеўса і Дземетры. Паколькі ў паэмах Гамера яна не ўзгадваецца, некаторыя даследчыкі лічаць, што культ Гекаты распаўсюдзіўся ў Старажытнай Грэцыі дастаткова позна. Яны сцвярджаюць, што вобраз багіні быў запазычаны з Фракіі або Карыі.

## Функцыі
Геката не ўваходзіла ў шэраг алімпійскіх багоў, аднак выконвала надзвычай важныя даручэнні. Да яе звярталіся Зеўс, Дземетра, Персефона і інш. Яна дапамагла багам-алімпійцам ў змаганні з гігантамі і такім чынам адзіная з тытанаў захавала чароўную ўладу. Па запыту Дземетры Геката спускаецца ў падземны свет, дзе валадарыць Аід, і знаходзіць Персефону.

Як багіня месяцавага святла і цемры Геката была звязана з могілкамі, дзе яе можна бачыць разам з чорным сабакам (чорныя сабакі прыносіліся ёй у ахвяру), алкалоіднымі і ўзбуджальнымі раслінамі (часнык, мандрагора, беладонна і інш.), якімі можа лячыць і атручваць. Звяртацца за дапамогай да Гекаты лічылася не зусім бяспечна, бо яна часам даруе, а часам і адымае. Як багіня магіі, Геката заступалася за Медэю, шанавалася начнымі злодзеямі, юнакамі, згубіўшымі шлях на моры і на сушы. Геката ахоўвала межы, раздарожжы, дзверы, вокны. На ростанях ўсталёўвалі яе выявы з трыма тварамі, што сачылі за парадкам руху.

Функцыі багіні цалкам раскрываюцца ў яе дадатковых імёнах:
**Геката Апатрапая* (Геката Абаронца)
**Геката Хтонія* (літаральна "звязаная з замагільным светам")
**Геката Каўратропа* (Геката Дзіцячая Лекарка)
**Геката Фосфар* (Геката Святланосная)
**Геката Сацейра* (Геката Збавіцельніца)
**Геката Трыморфія* (літаральна "трох паходжанняў, трох твараў")
**Геката Трыодыя* (Геката Ростаняў)

## Астраномія
Старажытныя грэкі называлі днямі Гекаты першыя трое сутак маладога месяца. У наш час, імем Гекаты названа малая планета (100) Геката.

## Спасылкі 
* Hecate
* Hecate in Greek Mithology 

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні
Катэгорыя:Багі смерці і замагільнага свету
Кай (Папа Рымскі)

**Кай** (; ? — ) — біскуп Рыма з 17 снежня 283 па 22 красавіка 296. Нарадзіўся ў Далмацыі, быў сваяком імператара Дыяклетыяна. Пакараны разам са сваёй пляменніцай св. Сасанай і некалькімі прыдворнымі і святарамі. Шануецца ў Харватыі і на поўначы Італіі. Паводле каталіцкіх крыніцах, пахаваны ў катакомбах святога Каліста.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя III стагоддзя
Катэгорыя:Кананізаваныя Папы Рымскія
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы III стагоддзя
Кузняцоў

**Кузняцоў** — рускае прозвішча.

## Вядомыя асобы 
### А 
* 
* Аляксей Аляксандравіч Кузняцоў (1905—1950) — савецкі партыйны дзеяч.
* Анатоль Васілевіч Кузняцоў (нар. 1940) — беларускі спявак (лірыка-драматычны тэнар).
* Анатоль Васілевіч Кузняцоў (нар. 1947) — беларускі мастак, жывапісец-абстракцыяніст, педагог
* Андрэй Аляксандравіч Кузняцоў (нар. 1970) — беларускі спецыяліст у галіне радыёэлектронікі, матэрыялазнаўства вытворчасцей тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці.
* Андрэй Яўгенавіч Кузняцоў — міністр прамысловасці Рэспублікі Беларусь.

### Б 
* Барыс Георгіевіч Кузняцоў — савецкі баксёр, алімпійскі чэмпіён

### В 
* Вавіла Аляксеевіч Кузняцоў (1829—?) — рускі ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант.
* 
* 
* Васіль Іванавіч Кузняцоў — савецкі ваенны дзеяч.

* Вілор Пятровіч Кузняцоў (1934—2013) — акцёр тэатра і кіно, заслужаны артыст Расіі (2007).

* 

### Г 
* Георгій Іванавіч Кузняцоў — беларускі дзяржаўны дзеяч.

### І 
* Іван Іванавіч Кузняцоў (1919—1986) — беларускі кампазітар.
* 
* Інакенцій Васільевіч Кузняцоў (1914—1996) — Герой Савецкага Саюза.
* Іон Яфімавіч Кузняцоў (1912—1970) — савецкі шахцёр, Герой Сацыялістычнай Працы.
* Іосіф Мацвеевіч Кузняцоў (1915 — пасля 1985) — савецкі ваенны, дзяржаўны і палітычны дзеяч, віцэ-адмірал.
* Ісай Канстанцінавіч Кузняцоў (1916—2010) — савецкі драматург і сцэнарыст, пісьменнік, педагог.

### К 
* Канстанцін Анатолевіч Кузняцоў (нар. 1974) — беларускі акцёр балету.

### М 
* 
* 

### П 
* Павел Варфаламеевіч Кузняцоў (1878—1968) — расійскі мастак.

### С 
* Сяргей Віталевіч Кузняцоў (нар. 1972) — беларускі валейбольны трэнер.

### У 
* Уладзілен Аляксандравіч Кузняцоў (1931—2008) — беларускі вучоны, доктар геолага-мінералагічных навук (1973).
* 

### Ф 
* 

### Ю 
* Юлій Андрэевіч Кузняцоў (нар. 2003) — беларускі футбаліст.
* Юрый Аляксеевіч Кузняцоў (1903—1982) — геолаг.

### Я 
* Яўген Міхайлавіч Кузняцоў (1900—1958) — тэатразнавец.

## Падвойнае прозвішча 
* Уладзімір Курбскі-Кузняцоў — беларускі нацыянальны дзеяч, член БПСР.

## Іншае 
* Адмірал флоту Савецкага Саюза Кузняцоў — цяжкі авіяносны крэйсер.

Катэгорыя:Рускія прозвішчы
Катоўскае (возера)

**Като́ўскае возера** — возера ў Беларусі, у Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Тураўлянка, каля вёскі Катоўшчына.

Плошча паверхні возера 0,56 км². Даўжыня 1,19 км, найбольшая шырыня 0,66 км. Даўжыня берагавой лініі 3,37 км. Найбольшая глыбіня дасягае 22,9 м, сярэдняя 8,6 м. Аб’ём вады 4,79 млн м³. Плошча вадазбору 59,6 км².

Катлавіна Катоўскага возера лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны вышынёй ад 6 да 19 метраў, спадзістыя. На паўднёвым захадзе схілы катлавіны стромкія. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі пясчаныя вышынёй да 0,2 м, месцамі зліваюцца са схіламі катлавіны. Літаральная зона вузкая, сублітаральны схіл стромкі. Глыбіні да 2 м займаюць каля 14 % плошчы возера. Дно плоскае з трыма невялікімі ўпадзінамі. Да глыбіні 3—3,5 м (на поўдні да 5,5—8 м) дно возера выслана пяском і апясчаненым ілам, глыбей — гліністым ілам.
Возера мезатрофнае, слабапраточнае. Упадаюць ручаі і рака Дзіва. На поўначы выцякае ручай у раку Лукомка. Надводная расліннасць пашырана на адлегласці ад 20—25 да 75 метраў ад берага і да глыбіні 1,6—2,2 м. Падводная расліннасць распаўсюджваецца да глыбіні 3,5 м.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, плотка, краснапёрка, гусцяра, лінь іншыя рыбы. Сустракаюцца ракі.

На ўсход ад возера праходзіць аўтамабільная дарога .

## Літаратура 
* 
*  
*  

Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна
Катэгорыя:Басейн Дзівы
Брацкая магіла

**Брацкая магіла** — групавое пахаванне памерлых прыблізна ў адзін час, часта ў выніку бітвы, голаду, эпідэміі або стыхійнага бедства. Для брацкіх магіл характэрна адсутнасць індывідуальных пахаванняў. 
Вялікая колькасць вайсковых брацкіх магіл з'явілася ў выніку Першай і Другой сусветных войнаў.

## Эпідэміялагічнае значэнне 
Ва ўмовах вайны (калі ў большасці людзей у раёне баявых дзеянняў аслаблены імунітэт і асноўнай крыніцай вады з’яўляюцца адкрытыя крыніцы) хуткае пахаванне трупаў загінулых воінаў мае важнае значэнне для прадухілення распаўсюджвання заразных захворванняў сярод ваеннаслужачых і мірнага насельніцтва. Брацкія магілы з медыцынскага пункту гледжання з’яўляюцца *«санітарнымі пахаваннямі»*.

Пры баявых дзеяннях таксама з’яўлялася вельмі актуальным пахаванне загінулых верхавых і гужавых коней, а таксама іншых цяглавых жывёл, што патрабавала арганізацыі жывёльных могільнікаў.

Катэгорыя:Могілкі
Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі

Катэгорыя:Кіраванне ў надзвычайных сітуацыях
Агафірсы

**Агафірсы** ()  — старажытны народ, што ў сярэдзіне 1 тысячагоддзя да н. э. насяляў мясцовасць на захадзе Паўночнага Прычарнамор'я.

Герадот паведамляў, што агафірсы паходзяць ад міфічнага Агафірса, сына Геракла і жанчыны-паўзмяі, брата Скіфа і Гелона. Юнакі Агафірс і Гелон не здолелі нацягнуць лук Геракла, таму былі выгнаныя сваёй маці з месца нараджэння ў Паўночным Прычарнамор'і. Аднак дакладная лакалізацыя гэтага народа немагчымая. Са слоў Герадота зразумела толькі, што яны насялялі мясцовасць на захад ад Скіфіі і паўночны ўсход ад Фракіі. З зямель агафірсаў выходзіла рака Марыс, якая ўпадала ў Істр. 

Герадот лічыў агафірсаў спешчаным племем, паколькі яны любілі залатыя ўпрыгожанні і зыходзіліся са сваімі жанчынамі разам, каб "*усім братам быць як родным і не зайздросціць*". У астатнім іх звычаі былі падобныя на фракійскія. Сярод уладароў агафірсаў называўся Спаргапіф, імя якога звязваецца сучаснымі даследчыкамі са скіфскім паходжаннем. Напярэдадні вайны паміж скіфамі і персамі, агафірсы адмовіліся дапамагаць скіфам, а, калі тыя паспрабавалі ўварвацца ў іх краіну, былі здольныя арганізаваць абарону.

Кароткае апавяданне Герадота з'яўляецца найбольш поўным аб існаванні гэтага народа. Ужо ў эліністычны перыяд агафірсы не фіксаваліся ў Паўночным Прычарнамор'і, таму Пліній Старэйшы змяшчаў іх далей на поўнач, а Аміян Марцэлін — на ўсход ад Азоўскага мора. У IV - V стст. агафірсаў наогул узгадвалі ў Шатландыі.

Сучасныя гісторыкі вызначаюць агафірсаў ці то як фракійцаў, ці то як скіфаў, што, аднак, у абодвух выпадках можа быць памылкай.

 

Катэгорыя:Фракійцы
Катэгорыя:Старажытныя народы
Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы
Глыбачка

**Глыбачка** — тапонім:

## Рэкі
### Беларусь 
* Глыбачка — рака ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці, прыток ракі Обаль.

## Азёры 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
* Глыбачка — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Крашанка.
* Глыбачка — возера ва Ушацкім раёне ў басейне ракі Тураўлянка.
* Глыбачка — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Нежлеўка.
* Глыбачка — возера ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Шоша.

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Глыбачка — вёска ў Полацкім раёне.
** Глыбачка — вёска ў Глыбачанскім сельсавеце Ушацкага раёна.
** Глыбачка — вёска ва Ушацкім сельсавеце Ушацкага раёна.
Зорка-гігант

**Гігант** — тып зорак са значна большым радыусам і вышэйшай свяцільнасцю, чым у зорак галоўнай паслядоўнасці, якія маюць такую ж тэмпературу паверхні. Звычайна зоркі-гіганты маюць радыусы ад 10 да 100 сонечных радыусаў і свяцільнасць ад 10 да 1000 свяцільнасці Сонца. Зоркі са свяцільнасцю большай, чым у гігантаў, называюцца звышгігантамі і гіпергігантамі. Гарачыя і яркія зоркі галоўнай паслядоўнасці таксама могуць быць аднесены да белых гігантаў. Акрамя гэтага, з-за свайго вялікага радыусу і высокай свяцільнасці, гіганты ляжаць вышэй галоўнай паслядоўнасці (V клас свяцільнасці ў Еркскай спектральнай класіфікацыі) на дыяграме Герцшпрунга-Расела і адпавядаюць класам свяцільнасці II і III.

## Гл. таксама 
* Блакітны гігант
* Гіпергігант
* Чырвоны гігант
* Звышгігант
* Яркі гігант

Катэгорыя:Класы зорак
Піньінь

**Піньі́нь** (, *pīnyīn*; больш афіцыйна: 汉语拼音, *Hànyǔ pīnyīn*, *Ханьюй піньінь*, што значыць «Запіс гукаў кітайскай мовы») — сістэма раманізацыі для кітайскай мовы. У Кітайскай Народнай Рэспубліцы (КНР) піньінь мае афіцыйны статус.
З 1 студзеня 2009 г. піньінь стаў афіцыйным стандартам раманізацыі ў Тайвані. У ліпені 2009 г. прэзідэнт астраўной дзяржавы Ма Інцзю на пасяджэнні Форума па эканоміцы, гандлю і культуры паміж бакамі Тайваньскага праліва (г. Чанша, правінцыя Хунань) прапанаваў таксама перайсці на спрошчаныя іерогліфы.

Піньінь быў прыняты ў 1958&nbsp;г., з 1979 ён выкарыстоўваецца ва ўсім свеце ў якасці афіцыйнай лацінскай транскрыпцыі імёнаў і назваў з КНР. Яна замяніла транскрыпцыі Уэйда—Джайлза і чжуінь, якія існавалі раней.

Транскрыпцыя была ўхвалена Міжнароднай арганізацыяй па стандартызацыі (ISO) у якасці асноўнай лацінскай транскрыпцыі кітайскай мовы.

У піньіне выкарыстоўваюцца ўсе літары лацінскага алфавіта, акрамя V, і дададзена літара Ü (u-умляўт; пры ўводзе ў камп'ютар літара V можа выкарыстоўвацца замест Ü). Абазначэнне тонаў у піньіне прадугледжана з дапамогай надрадковых знакаў. Звычайна іх пішуць толькі ў навучальнай літаратуры. У слоўніках нумар тону часам указваецца за словам, запісаным піньінем, напрыклад: *dong2* або *dong²* (= *dóng*).

## Беларуская транскрыпцыя складоў піньінь 
Стык складоў: пры перадачы транскрыпцыі двух суседніх складоў, першы з якіх заканчваецца на -н, а другі пачынаецца на галосную, на стыку складоў ставіцца апостраф: 长安 Чан’ань.

Транскрыпцыя падаецца паводле "Кітайска-беларускі слоўнік. Беларуска-кітайскі слоўнік, Мінск, 2020"

## Спасылкі 
* PinYin.info — a guide to the writing of Mandarin Chinese in romanization 
* New Edition Hanyu Pinyin Syllable Table  
* Little Pinyin App 1.0 online 

Катэгорыя:Раманізацыя кітайскай мовы
Вулканалогія

thumb|280px|Вулканолаг бярэ пробы лавы з дапамогай каменнага малатка і вядра вады
**Вулканалогія** (ад  — Вулкан, бог агню ў старажытных рымлян + ст.-грэч. Λόγος — «слова, вучэнне») — навука, якая вывучае працэсы і прычыны ўтварэння вулканаў, іх развіццё, будову і склад прадуктаў вывяржэння, змяненне характару іх дзейнасці, а таксама заканамернасці размяшчэння вулканаў на паверхні Зямлі. Практычная мэта вулканалогіі — распрацоўка метадаў прадказання вывяржэнняў і выкарыстанне вулканічнага цяпла гарачых вод і пары для патрэб народнай гаспадаркі.

## Спасылкі 
*
Гідрахімія

**Гідрахімія** — навука, раздзел гідралогіі, якая вывучае хімічны склад прыродных вод і заканамернасці яго змены пад уплывам фізічных, хімічных і біялагічных уздзеянняў.

Гідрахімія цесна звязана з геахіміяй, гідрагеалогіяй, гідралогіяй сушы, петраграфіяй, мінералогіяй, глебазнаўствам, гідрабіялогіяй.

Задачай з'яўляецца ўсталяванне хімічнага складу асноўных элементаў экасістэм акіянаў і мораў, працэсаў біягеахімічнай трансфармацыі і эвалюцыі. Мінеральныя рэсурсы Сусветнага акіяна можна падзяліць на тыя, якія знаходзяцца ў самой вадзе, і тыя якія здабываюцца з яго дна. Найкаштоўнейшы рэсурс Сусветнага акіяна - сама вада, якая ўтрымлівае 75 хімічных элементаў. З яе ў прамысловых маштабах здабываюць магній, натрый, хлор і бром.

Веданне хімічнага складу вады неабходна для такіх галін практычнай дзейнасці, як водазабеспячэнне, ірыгацыя, рыбная гаспадарка; гідрахімічныя звесткі важныя для ацэнкі карозіі будаўнічых матэрыялаў (бетон, металы), для характарыстык мінеральных вод, пры пошуках карысных выкапняў (нафта, рудныя радовішчы, радыеактыўныя рэчывы ) і г. д.

Катэгорыя:Гідралогія
Катэгорыя:Хімія навакольнага асяроддзя
Катэгорыя:Акіяналогія
Атмасферная хімія

**Атмасферная хімія** — раздзел навукі пра атмасферу, які даследуе хімію атмасферы Зямлі і іншых планет. Міждысцыплінарная галіна даследаванняў, якая абапіраецца на хімію навакольнага асяроддзя, фізіку, метэаралогію, камп'ютарнае мадэляванне, акіянаграфію, геалогію, вулканалогію і на іншыя дысцыпліны. Даследаванні ўсё больш звязаны з іншымі галінамі навукі, такімі, як кліматалогія.

Склад і хімія атмасферы важныя па некалькіх прычынах, але ў першую чаргу з-за ўзаемадзеяння атмасферы з жывымі арганізмамі. Склад зямной атмасферы змяняецца ў выніку натуральных працэсаў, такіх, як вулканічныя выкіды, маланкі і бамбардзіроўка часціцамі з сонечнай кароны. Яна таксама змяняецца пад уздзеяннем чалавечай дзейнасці, і некаторыя з гэтых змяненняў шкодныя для чалавечага здароўя, раслінных культур і экасістэм. Прыкладамі праблем, якія даследуе хімія атмасферы, з'яўляюцца кіслотныя дажджы, разбурэнне азонавага пласта, фотахімічны смог, парніковыя газы і глабальнае пацяпленне.
Тайванскі праліў

thumb|Тайванскі праліў
**Тайванскі праліў** (), раней зваўся **Фармозскі праліў** — праліў паміж усходнім берагам мацерыка Азіі і востравам Тайвань.

Асноўныя порты, размешчаныя ў праліве: Гаасюн, Фучжоу і Сямынь.

## Геаграфія 
Тайванскі праліў злучае Паўднёва-Кітайскае і Усходне-Кітайскае моры. Даўжыня праліва складае каля 400 км, шырыня — 130—380 км. Найменшая глыбіня на фарватары — 60 м, максімальная — да 1773 м. У зімовы перыяд цячэнне ў праліве (хуткасць каля 1 км/г) накіравана на поўдзень-захад, улетку — на паўночны ўсход. Моцна выяўлены прыліўныя эфекты — у паўночнай частцы да 7,5 м. Хуткасць прыліўных цячэнняў даходзіць да 6,5 км/г.

Мацерыковы бераг праліва зрэзаны залівамі са мноствам астравоў, з тайванскага боку бераг роўны. У паўднёвай частцы праліва размешчаны архіпелаг Пэнху.

## Тунэль 
[thumb|300px|Бухта [Сямынь|Сямыні.]]
Кітайскі ўрад распрацаваў план будаўніцтва транспартнага тунэля пад пралівам, які злучыць гарады Фучжоу і Тайбэй. У залежнасці ад месца будаўніцтва тунэля, яго даўжыня складзе ад 127 да 207 км, прычым незалежна ад канчатковага варыянту, гэта будзе самы доўгі падводны чыгуначны тунэль у свеце.

## Цікавыя факты 
* У 2007 годзе была прадпрынятая спроба пераплысці Тайванскі праліў.

## Гл. таксама 
* Першы крызіс тайванскага праліва
* Другі крызіс тайванскага праліва
* Трэці крызіс тайванскага праліва

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Тайва́ньский проли́в // География. Современная иллюстрированная энциклопедия. Ч. 2: М—Я. / А. П. Горкин — М.: Росмэн, 2006. — 146 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-353-02443-5. — (Современная иллюстрированная энциклопедия «Росмэн». География)

Катэгорыя:Пралівы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Пралівы Кітая
Хімія палімераў

**Хімія палімераў** — раздзел хіміі, у якім вывучаюцца хімічныя ўласцівасці палімераў. Падзяляецца на часткі: фізічная хімія палімераў, структурная і г. д.

Сінонім — **хімія высокамалекулярных злучэнняў** — раздзел арганічнай хіміі, аб’ектамі даследавання якой служаць макрамалекулы сінтэтычнага і прыроднага паходжання, якія складаюцца з паўтаральных монамерных звёнаў або малекулярных груповак, злучаных хімічнымі сувязямі і якія змяшчаюць у галоўнай ланцугу атамы вугляроду, а таксама кіслароду, азоту і серы. На аснове высокамалекулярных злучэнняў (палімераў) распрацоўваюцца шматлікія матэрыялы, у тым ліку інтэлектуальныя структуры, з функцыянальнымі інгрэдыентамі, што істотна пашырае галіну іх прымянення. Самая простая макрамалекула — поліэтылен: …(-CH2-CH2-)n…

Практычна ўсе біямалекулы з’яўляюцца найскладанымі палімерамі. За ўзнаўленне клетак і перадачу спадчыннай інфармацыі адказныя нуклеінавыя кіслоты памерам ад 103 да 105 тысяч пар нуклеатыдаў.

Катэгорыя:Раздзелы хіміі
Тэарэтычная хімія

**Тэарэтычная хімія** — раздзел хіміі, у якім галоўнае месца займаюць тэарэтычныя абагульненні, якія ўваходзяць у тэарэтычны арсенал сучаснай хіміі, напрыклад, канцэпцыі хімічнай сувязі, хімічнай рэакцыі, валентнасці, паверхні патэнцыйнай энергіі, малекулярных арбіталей, арбітальных узаемадзеянняў, актывацыі малекул і інш. метадамі фізікі і матэматыкі. Тэарэтычная хімія аб'ядноўвае прынцыпы і ўяўленні, агульныя для ўсіх галін хімічнай навукі. У рамках тэарэтычнай хіміі адбываецца сістэматызацыя хімічных законаў, прынцыпаў і правілаў, іх ўдакладненне і дэталізацыя, пабудова іерархіі. Цэнтральнае месца ў тэарэтычнай хіміі займае вучэнне пра ўзаемасувязь будовы і ўласцівасцяў малекулярных сістэм. На досвітку свайго развіцця тэарэтычная хімія была прадстаўлена выключна квантавай хіміяй і была закліканая правяраць наяўныя канцэпцыі на іх адпаведнасць квантавай механіцы, пастаянна выконваць абнаўленне вядомых канцэпцый. Аднак складанасць вывучаемых аб'ектаў і з'яў, а таксама цяжкасці прымянення квантавай механікі для прадказання і апісання хімічных працэсаў і з'яў, якія прывялі да стварэння новага падзелу тэарэтычнай хіміі - матэматычнай хіміі. З дапамогай метадаў матэматычнай хіміі тэарэтычная хімія можа ствараць уласныя тэорыі без абавязковага прыцягнення квантавай механікі. У апошнія гады з матэматычнай хіміі вылучылася і сфармавалася як самастойны раздзел тэарэтычнай хіміі са сваім паняційным апаратам, аб'ектамі і метадамі даследавання хемаінфарматыка, заснаваная на ўжыванні метадаў інфарматыкі і штучнага інтэлекту (у прыватнасці, метадаў інтэлектуальнага аналізу дадзеных і машыннага навучання) да вырашэння задач у галіне хіміі. Да найважнейшых раздзелаў сучаснай тэарэтычнай хіміі могуць быць аднесены квантавая хімія, матэматычная хімія, хемаінфарматыка, тэарэтычная хімічная кінетыка і раздзелы фізічнай хіміі. Сучасная тэарэтычная хімія можа быць прыкладна падзелена на даследаванне хімічнай структуры і даследаванне хімічнай дынамікі. Палажэнні тэарэтычнай хіміі выкарыстоўваюцца пры вывучэнні складаных сістэм, напрыклад у малекулярнай фізіцы.
## Спасылкі 
; УДК
* УДК 541 Тэарэтычная хімія
* УДК 544.18 Квантавая хімія

; Артыкулы
* Theoretical Chemistry  (Chemistry Explained)
; Часопісы
* Electronic Journal of Theoretical Chemistry
* Journal of Theoretical and Computational Chemistry
* Theoretical Chemistry Accounts: Theory, Computation, and Modeling (Theoretica Chimica Acta) 

Катэгорыя:Раздзелы хіміі
Катэгорыя:Квантавая хімія
Аўтаное (спадарожнік)

**Аўтаное** () — спадарожнік Юпітэра. Адкрыты групай астраномаў пад кіраўніцтвам Скота Шэпарда 10 снежня 2001 года. Названы ў гонар Аўтаноі, каханай Зеўса. Першапачатковае абазначэнне спадарожніка — **S/2001 J 1** або **XXVIII**. Аўтаное — малое па памерах цела з дыяметрам ад 4 км і з рэгулярным зваротам вакол Юпітэра. Належыць да групы Пасіфэ.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2001 годзе
Група Пасіфэ

**Група Пасіфэ** — група спадарожнікаў Юпітэра, якія звяртаюцца па блізкіх арбітах і, магчыма, якія маюць агульнае паходжанне. Назва групы паходзіць па назве найбуйнейшага аб'екта ў групе.

## Склад групы 
У групу ўваходзяць наступныя спадарожнікі Юпітэра:
* Пасіфэ - найбуйнейшы спадарожнік групы.
* Аойдэ
* Сінопэ
* Калірое
* Гегемонэ
* Кіленэ
* Мегаклітэ
* Аўтаное
* Эўрыдоме
* Спондэ
* Корэ
* Ішыгак
Спадарожнікі, назвы якіх пакуль не прысвоены: S/2003 J 23, S/2003 J 4, S/2003 J 2.

Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Рычард Фрэнсіс Гордан

**Рычард Гордан** (; нар. , Сіэтл, штат Вашынгтон) — астранаўт ЗША.

З'яўляецца адным з 24 чалавек, якія даляцелі да Месяца (быў узнагароджаны медалём НАСА "За выбітныя заслугі" ў 1970 годзе). Здзейсніў два касмічныя палёты: пілот «Джэміні-11» (падчас палёту зрабіў выхад у адкрыты космас) і пілот каманднага модуля «Апалона-12» (заставаўся на калямесяцавай арбіце падчас другой высадкі чалавека на Месяц). У агульнай складанасці прабыў 315 гадзін і 53 хвіліны ў космасе, 2 гадзіны і 44 хвіліны з якіх у адкрытым космасе. Таксама ў якасці камандзіра карабля і высаджвальнага месяцавага модуля ўваходзіў у асноўны экіпаж карабля «Апалон-18», палёт якога не адбыўся.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Біяграфія на сайце НАСА
* Рычард Гордан на сайце Spacefacts

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Медалём НАСА за выдатную службу
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сіэтле