open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Інтэрнацыянальны стыль

**Інтэрнацыянальны стыль** — вядучы кірунак мадэрнісцкай архітэктурнай думкі перыяду 1930-1960-х гг. Піянерамі інтэрнацыянальнага стылю былі Вальтэр Гропіус, Петэр Берэнс і Ханс Хоп у Германіі, найбольш яркімі і паслядоўнымі прадстаўнікамі — Ле Карбюзье (Францыя), Людвіг Міс ван дэр Роэ (Германія-ЗША) і Якабс Аўд (Нідэрланды).

Эстэтыка інтэрнацыянальнага стылю патрабавала адмовы ад нацыянальных культурных асаблівасцяў і ўсялякіх разнавіднасцяў гістарычнага дэкору на карысць прамых ліній і іншых чыстых геаметрычных форм, лёгкіх і гладкіх паверхняў са шкла і металу. Упадабаным матэрыялам стаў жалезабетон, у інтэр'ерах шанаваліся шырокія адкрытыя прасторы. Гэта была архітэктура індустрыяльнага грамадства, якая не хавала свайго ўтылітарнага прызначэння і здольнасці эканоміць на «архітэктурных празмернасцях». Неафіцыйным дэвізам руху быў прапанаваны Людвіг Міс ван дэр Роэ парадокс: *The less is more* («чым менш — тым больш»).

У паваенны час тыповым увасабленнем ідэалаў інтэрнацыянальнага стылю былі па-геаметрычнаму вывастраныя небаскробы Міс ван дэр Роэ, Філіпа Джонсана і Бэй Юйміна. Ле Карбюзье эвалюцыянаваў у бок больш скульптурнага падыходу да архітэктуры, пры якім падкрэслівалася грубая структура бетону (так званы «бруталізм»). Інтэрнацыянальны стыль пракраўся ў архітэктурна кансерватыўныя краіны, дзе з'явіліся свае «паэты жалезабетону» — П'ер Луіджы Нерві ў Італіі і Оскар Німеер у Бразіліі. Аддалі даніну эстэтыцы гэтага кірунку і такія індывідуалістычныя майстры «арганічнай архітэктуры», як Фрэнк Лойд Райт і Алвар Аалта.

Адыход ад інтэрнацыянальнага стылю азначыўся ў 1950-я гг. у творах Эра Саарынена, а ў 1970-я гг. з крытыкай на абмежаванасць і «нуднасць» гэтага падыходу абрынуўся заснавальнік архітэктурнага постмадэрнізму — Роберт Вентуры.

Image:Alfeld Fagus-Werke 1-2005.jpg|Фабрыка Фагус (Гропіус, 1911-13)
Image:Weissenhof photo house north façade Oud Stuttgart Germany 2005-10-08.jpg|Працоўны пасёлак Вайсенхоф (Аўд, 1927)

Image:Dessau Bauhaus-Gebäude asv2024-06 img1.jpg|Баўхаус у Дасау (Гропіус, 1929)
Image:ONU21.jpg|Штаб-кватэра ААН (калектыў аўтараў, 1950)
File:Placevillemarie.jpg|Пляс Віль-Мары (Бэй Юймін, 1962)
Image:Seagrambuilding.jpg|Сігрэм-білдынг (Міс ван дэр Роэ і Філіп Джонсан, 1958)
Image:Walter Gropius photo MetLife Building fassade New York USA 2005-10-03.jpg|Метлайф-білдынг (Гропіус і інш., 1963)

## Гл. таксама 
* Пінхас Хіт
* Закі Шлуш

Катэгорыя:Архітэктурны мадэрнізм
Катэгорыя:Архітэктурныя стылі
Катэгорыя:Функцыяналізм
Катэгорыя:Мадэрнізм
Іанічны ордар

, **2** — калона, **3** — карніз, **4** — фрыз, **5** — архітраў, **6** — капітэль, **7** — ствол, **8** — база, **9** — стылабат, **10** — стэрэабат.]]
thumb|злева|200px|Старажытнагрэчаская іанічная калона ў кнізе *Nordisk familjebok*, 1910 год
[thumb|злева|200px|Капітэль калоны [Эрэхтэёна, Афінскі акропаль]]

**Іанічны ордар** — адзін з трох старажытнагрэчаскіх архітэктурных ордараў. Ад больш ранняга дарычнага ордара адрозніваецца большай лёгкасцю прапорцый і дэкорам усіх яго частак. Адметнай рысай іанічнага ордара з'яўляецца спосаб афармлення капітэлі, якая выконваецца ў выглядзе двух процілегла размешчаных валют. Іанічны ордар у часы антычнасці лічыўся «жаночым» ордарам, за кошт сваёй вытанчанасці, вытанчанасці і дадатковымі разнастайнымі ўпрыгажэннямі.

Узнік у сярэдзіне VI стагоддзі да н.э. у Іоніі на паўночна-заходнім узбярэжжы Малой Азіі ля Эгейскага мора. Распаўсюдзіўся па тэрыторыі Старажытнай Грэцыі ў V стагоддзі да н.э.

Першым з вялікіх іанічных храмаў быў храм Геры на Самасе, пабудаваны прыблізна ў 570—560 гадах да н.э. архітэктарам Раікасам і неўзабаве разбураны ў выніку землетрасення.

Найбольш выразным прадстаўніком іанічнага ордара стаў храм Артэміды Эфескай, прызнаны адным з «Сямі цудаў свету».

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
* Михайловский И. Б. Теория классических архитектурных форм. М.: Изд. В. Шевчук, 2003.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктурныя ордары
Адольф Меер (архітэктар)

thumb|А. Гропіус, А. Меер *Абутковая фабрыка Фагус у Альфельдзе*
thumb|В. Гропіус, А. Меер *Гарадскі тэатр у Ене (1921—1922)*

**Адольф Меер** (ням. *Adolf Meyer*; ,  — , ) — нямецкі архітэктар.

## Біяграфія 
А. Меер вывучаў архітэктуру ў Школе прыкладнага мастацтва Дзюсельдорфа. У 1907—1908 гадах ён працуе ў бюро ў Петэра Берэнса. У 1909 годзе ён паступае ў бюро Бруна Паўля ў Берліне, а з 1910 года А. Меер супрацоўнічае з Вальтэрам Гропіусам. У 1915 Меер становіцца ў Гропіуса кіраўніком бюро, а затым — і яго партнёрам. У 1919 годзе Гропіус запрашае яго як выкладчыка ў Баўхаус у Веймары, дзе Меер чытае лекцыі па тэхнічным чарчэнні і канструктывізму. У 1922 годзе архітэктар ад групы Гропіуса ўдзельнічае ў конкурсе па стварэнні небаскроба *Tribune Tower* у Чыкага.

З 1925 года А. Меер практыкуе як свабодны архітэктар у Веймары. З 1926 ён — гарадскі саветнік па будаўніцтву ў Франкфурце-на-Майне, а таксама выкладае ў мясцовай мастацкай школе. У 1929 годзе архітэктар патануў падчас купання на востраве Бальтрум у Паўночным моры.

## Сачыненні 
* *Ein Versuchshaus des Bauhauses in Weimar.* (= Bauhausbücher, Band 3) Verlag Albert Langen, München 1925. (Typografie von Adolf Meyer)

## Літаратура 
* Annemarie Jaeggi: *Adolf Meyer. Der zweite Mann. Ein Architekt im Schatten von Walter Gropius. Ausstellung zum 75jährigen Gründungsjubiläum des Bauhauses 1919/1994, 27. März bis 29. Mai 1994, Bauhaus-Archiv, Museum für Gestaltung, Berlin.* Argon-Verlag, Berlin 1994, ISBN 3-87024-264-7; teilweise zugleich: Dissertation, Universität Freiburg im Breisgau, 1992.

Катэгорыя:Архітэктары Германіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Баўхауса
Катэгорыя:Патанулі
Аповесць

**Аповесць**&nbsp;— эпічны празаічны твор (радзей вершаваны), які характарызуецца адналінейным сюжэтам, а па шыраце ахопу жыццёвых з’яў і глыбіні іх раскрыцця займае прамежкавае месца паміж раманам і апавяданнем.

## Характэрныя прыкметы аповесці 
Акрамя аб’ёму, аповесць адрозніваецца ад апавядання разгорнутым сюжэтам, вялікай колькасцю другасных персанажаў, больш поўнай і глыбейшай іх характарыстыкай, наяўнасцю апісанняў. Размежаванне аповесці і рамана менш выразнае. Падобныя яны і прадметам выяўлення (жыццёвыя будні або важныя гістарычныя падзеі), сродкамі выяўлення, раскрыццём характараў. Аднак аповесць ахоплівае меншы круг праблем, кароткі перыяд жыцця героя.

Калі ў рамане акцэнт робіцца на развіццё сюжэту і пашырэнне кола праблем, то ў аповесці сюжэт больш статычны: акцэнтуецца на глыбокім аналізе аднаго або некалькіх канфліктаў, на апісаннях. Як ў рамане і апавяданні, важкую ролю ў аповесці адыгрывае голас аўтара або апавядальніка.

## Гл. таксама 
* Гістарычная аповесць
* Сацыяльна-бытавая аповесць

## Літаратура 
* Літературознавчий словник-довідник за редакцією Р.&nbsp;Т.&nbsp;Гром’яка, Ю. І. Коваліва, В. І. Теремка. — К.: ВЦ «Академія», 2007

Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Катэгорыя:Проза
Мехерніх

**Мехерніх** () — горад у Германіі, размешчаны ў паўднёвай частцы зямлі Паўночны Рэйн — Вестфалія ў гарах Айфель у запаведніку «Naturpark Nordeifel» прыблізна за 15 км на паўднёвы заход ад горада Ойскірхен і за 55 км ад Кёльна. Мехерніх гэта былы шахцёрскі гарадок і ў 2009 годзе святкаваў 700-годдзе з дня заснавання.

Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Кёльн. Уваходзіць у склад раёна Ойскірхен. Насельніцтва складае 27&nbsp;441 чалавек (на 2009 года). Займае плошчу 136,3 км². Афіцыйны код — *05 3 66 028*.

Горад падраздзяляецца на 44 гарадскіх раёна.

Пад назвай «Megchernich» упершыню з’яўляецца ў 1308 годзе ў . Таксама згадваецца ў дакуменце «Werte-Buch der Kirchen der Diözese Köln» (Вопіс каштоўнасцяў цэркваў Кёльнскай епархіі).

[thumb|left|220px|[Акведук Айфель — рэканструяваны рымскі акведук. Размешчаны ў гарах Айфель паблізу горада.]]

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гарады Паўночнага Рэйна-Вестфаліі
Абеліск

[right|thumb|100px|[Луксорскі абеліск, Парыж|Луксорскі абеліск на плошчы Канкорд у Парыжы]]
**Абелі́ск** ( — *obeliskos* — «невялікі ражон») — манументальны гранёны каменны слуп, звычайна квадратны ў сячэнні, больш шырокі ўнізе і пірамідальна завостраны ўверсе. Пашыраны від помнікаў і манументаў.

Вядомы з часоў Старажытнага Егіпта як помнік каля храма ці палаца.

BrestFortress002.jpg|Абеліск у мемарыяльным ансамблі Брэсцкая крэпасць-герой
Minsk the hero city.jpg|«Мінск — горад-герой» у Мінску
Maly Trastsianets memorial summer 9.jpg|Абеліск на месцы лагера смерці каля в. Вялікі Трасцянец

Віцебск. Плошча Перамогі.JPG|Помнік вызваліцелям на плошчы Перамогі ў Віцебску

## Цікавыя факты 
Самы высокі існуючы абеліск — манумент Вашынгтона — быў адкрыты ў сталіцы ЗША ў 1884 годзе; яго вышыня перавышае 169 метраў.

## Гл. таксама 
* Чумны слуп

## Літаратура 
* 
* 
* Тимофієнко В. І. Архітектура і монументальне мистецтво: Терміни та поняття / Академія мистецтв України; Інститут проблем сучасного мистецтва. — К.: Видавництво Інституту проблем сучасного мистецтва, 2002. — 472 с. ISBN 966-96284-0-7

## Спасылкі 
Катэгорыя:Помнікі
Катэгорыя:Старажытны Егіпет
Абацтва

thumb|280px|Абацтва Монтэ-Касіна

**Аба́цтва** () — каталіцкі кляштар, які належыць якому-небудзь манаскаму ордэну, кіруемы абатам (мужчынскі) ці абатысай (жаночы), падпарадкоўваецца біскупу, а часам непасрэдна Рымскаму Папе. Некаторыя абацтвы, якія не трапляюць пад юрысдыкцыю мясцовага біскупа, разам са сваёй тэрыторыяй і духавенствам утвараюць **удзельныя** () ці **тэрытарыяльныя** абацтвы ().

Першае каталіцкае абацтва — бенедыкцінскае — узнікла ў VI стагоддзі ў Монтэ-Касіна (Італія).

Буйныя і багатыя кляштары ў феадальнай Заходняй Еўропе нярэдка карысталіся вялікім уплывам і аўтарытэтам у грамадстве, гулялі важную эканамічную ролю, аказвалі істотны ўплыў на рэлігійную і свецкую палітыку. Абацтвы з'яўляліся галоўнымі ачагамі заходнееўрапейскай культуры, у якіх захоўваліся і перапісваліся старажытныя рукапісы, вяліся хронікі, ажыццяўлялася навучанне. Абацтвы аказалі ўплыў на развіццё еўрапейскай архітэктуры: першыя ўзоры раманскага стылю з'явіліся ў абацтве Клюні, а гатычнага — у абацтве Сен-Дэні.

Найбольш вядомыя абацтвы — Клюні, Сен-Дэні, Пор-Руаяль, Санкт-Гален, Фульда, Монтэкасіна. У Свяшчэннай Рымскай імперыі найбольш магутныя абацтвы мелі статус імперскіх.

У XVI—XVII стагоддзях абацтвы паступова страцілі свой уплыў на грамадскае жыццё еўрапейскіх краін. Шматлікія абацтвы былі ліквідаваны, але некаторыя працягваюць існаваць і цяпер.

Каталіцкі «Кодэкс кананічнага права» (1983) прыраўнаваў абацтвы да кляштараў.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1), стар. 16.
* Вялікая савецкая энцыклапедыя
Тромбалітычная тэрапія

**Тромбаліты́чная тэрапі́я** (тромбалі́зіс) — від фармакалагічнай тэрапіі, накіраваны на аднаўленне крыватоку ў сасудзе за кошт лізісу тромба.

## Прынцып дзеяння 
Актывацыя фібрыналітычнай актыўнасці крыві за кошт трансфармацыі плазмінагена ў яго актыўную форму — плазмін.
У адрозненне ад гепарыну, які толькі запавольвае фарміраванне тромбалітычных мас, дадзеная тэрапія спрыяе іх (тромбаў) разбурэнню і аднаўленню крыватоку па закаркаваным сасудзе.
Тромбалітычная тэрапія найбольш эфектыўна ў першыя 72 гадзіны ад утварэння тромба.

## Гісторыя 
1976 лічыцца годам нараджэння тромбалітычнай тэрапіі, калі ўпершыню быў апублікаваны артыкул Я. І. Чазава аб унутрыкаранарным лізісе тромба пры дапамозе стрэптазы. Пазней, у 1979 годзе, гэтыя звесткі пацвердзіў K. P. Rentrop.

## Тромбалітычныя агенты (рэчывы) 
Да цяперашняга часу вядомыя наступныя агенты:
* Стрэптакіназа
* Альтэплаза
* Уракіназа
* Тэнэктэплаза

## Вобласці ўжывання 
* Востры каранарны сіндром (інфаркт міякарда) з пад’ёмам сегмента ST на ЭКГ
* Ішэмічны інсульт
* Тромбаэмбалія лёгачнай артэрыі
* Трамбоз глыбокіх вен ніжніх канечнасцей

Катэгорыя:Кардыялогія
Берлінскі тэхнічны ўніверсітэт

**Берлінскі тэхнічны ўніверсітэт** (, скар. *TU Berlin*; да 1946 года — Берлінская вышэйшая тэхнічная школа) — адзін з чатырох універсітэтаў германскай сталіцы. У Берлінскім тэхнічным універсітэце навучаецца амаль 28 000 студэнтаў, амаль 20 % з якіх — замежнікі. Універсітэт уваходзіць у аб’яднанне дзевяці найбуйнейшых тэхнічных вну Германіі «TU 9».

## Факультэты 
У наш час навучанне ў Берлінскім тэхнічным універсітэце вядзецца на сямі факультэтах:
* гуманітарных навук;
* матэматыкі і прыродазнаўчых навук;
* вытворчым;
* электратэхнікі і інфарматыкі;
* транспарту і машынабудавання;
* будаўніцтва, геалогіі і архітэктуры;
* эканомікі і менеджменту.

## Рэктары ўніверсітэта 
* Фрыдрых Рударф (1832—1902) — нямецкі хімік

## Вядомыя студэнты і выкладчыкі 
* Альфрэд Клаар (1848—1927) — літаратуразнавец, крытык і драматург.
* Вернер фон Браўн — канструктар першай у свеце балістычнай ракеты «Фау-2».
* Гельмут Грэтруп — паплечнік Вернера фон Браўна, пазней у СССР супрацоўнік нямецкага ракетнага інстытута на востраве Гарадомля, яшчэ пазней — адзін з вынаходнікаў смарт-карт.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Універсітэты Германіі
Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Берліна
Катэгорыя:Вышэйшыя тэхнічныя навучальныя ўстановы Германіі

Катэгорыя:1770 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Берліне
Алея

[200px|thumb|Алея з [Пальмавыя|пальмаў у садзе Масі (фр.) у горадзе Тарб]]
[200px|thumb|Алея ля [палац Соргенфры|палаца Соргенфры (дац.) у Капенгагене]]
**Але́я** ( — ісці) — дарога, пешаходная ці праезная (звычайна ў парку, садзе, часам па-за імі), абсаджаная паабапал дрэвамі, часам у спалучэнні з хмызнякамі.

Тыпы алей — прамыя ў рэгулярных і крывалінейныя ў пейзажных парках і садах — вызначаюцца архітэктурнай задумай, якая і дыктуе іх будову: двухрадные і шматрадныя, аднаярусныя і шмат'ярусныя, з падзяляльнай паласой, аркавыя (так званыя пергалы), з жывой загараддзю і іншыя.

Дрэвы і хмызнякі могуць быць свабодна растучымі або фармаванымі. Для алей ужываюць дрэвы з кампактнай кронай, даўгавечныя і ўстойлівыя да неспрыяльных умоў вырастання; з іглічных — лістоўніцу, елку, піхту, кіпарыс і іншыя, з ліставых — ліпу, дуб, вяз, бярозу, бук, граб, платан, гледычыю, клён і іншыя.

Сярэдняя адлегласць паміж дрэвамі ў радзе 5 м, паміж радамі — 10 м; у залежнасці ад памераў і формы кроны яна можа быць павялічана ці паменшана.

## Гл. таксама 
* Вуліца
* Бульвар

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вуліцы
Драма

**Драма**:

* Драма — тэатральны жанр.
* Драма — жанр фільмаў і серыялаў.
* Драма — адзін з родаў літаратуры.
* Драма — ном Грэцыі.
* Драма — горад у номе Драма.

## Гл. таксама 
* Drama
Элегія

**Эле́гія** () — жанр лірычнай паэзіі; у ранняй антычнай паэзіі — верш, напісаны элегічным дыстыхам, незалежна ад зместу; пазней (Калімах, Авідзій) — верш з характарам задуменнага суму. У новаеўрапейскай паэзіі элегія захоўвае ўстойлівыя рысы: інтымнасць, матывы расчаравання, нешчаслівага кахання, адзіноты, тленнасці зямнога быцця, вызначае рытарычнасць у выяве эмоцый; класічны жанр сентыменталізму і рамантызму.

## Элегія ў антычнай літаратуры 
Першапачаткова ў старажытнагрэчаскай паэзіі элегія пазначала верш, напісаны страфой пэўнага памеру, а менавіта двухрадкоўем — гекзаметр-пентаметр. Слова έ̓λεγος, азначала ў грэкаў сумную песню пад акампанемент флейты. Элегія ўтварылася з эпасу каля пачатку алімпіяд у іанійскага племя ў Малой Азіі, у якога ўзнік і квітнеў таксама эпас.

Маючы агульны характар лірычнага разважання, элегія ў старажытных грэкаў была вельмі разнастайнай па зместу, напрыклад, сумнай і выкрывальнай у Архілоха і Сіманіда, філасофскай у Салона ці Тэагніда, ваяўнічай у Каліна і Тыртэя, палітычнай у Мімнерма. Адзін з лепшых грэчаскіх аўтараў элегіі — Калімах.

У рымлян элегія стала больш вызначанай па характары, але і больш свабоднай па форме. Моцна ўзрасло значэнне любоўных элегій. Знакамітыя рымскія аўтары элегій — Праперцый, Тыбул, Авідзій, Катул.

Асаблівае распаўсюджанне элегія атрымала ў сентыменталістаў і рамантыкаў. Стваралі элегіі Гётэ («Рымскія элегіі»), А. Пушкін («Брожу ли я вдоль улиц шумных»), М. Лермантаў («Выхожу один я на дорогу»), М. Някрасаў («Внимая ўжасам войны»), Т. Шаўчэнка («Думы мае») і іншыя паэты. Вытокі беларускай літаратурнай элегіі — у народнай песні (працоўнай, сямейна-абрадавай), у вопыце рускай і сусветнай літаратур, што ўплывалі на беларускую. Упершыню ў беларускай паэзіі элегія як жанр з’явілася ў XIX стагоддзі («Думка» Ф. Багушэвіча, «Могілкі» невядомага аўтара).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Лірычныя жанры
Фаянс

**Фаянс** (, ад назвы італьянскага горада Фаэнца, дзе вырабляўся фаянс), керамічныя вырабы (абліцавальныя пліткі, архітэктурныя дэталі, посуд, рукамыйніцы, унітазы і іншае), якія маюць шчыльны мелкасітавы чарапок (звычайна белы), пакрытыя празрыстай ці глухой (непразрыстай) глазурай (палівай). Для вырабу фаянсу ўжываюцца тыя ж матэрыялы, што і для вытворчасці фарфору (змяняецца толькі суадносіны кампанентаў), і падобная тэхналогія (адрозненні ў рэжыме абпалу). Вышэйшым сортам фаянсу лічыцца Апак.

У асноўным складаецца з SiO2, Al2O3 і K2O.

## Гісторыя фаянсу 
Лічаць, што фаянс з’явіўся ў Паўночнай Афрыцы ў Старажытным Егіпце. Там цанілі блакітныя і сінія напаўкаштоўныя камяні. Попыт на іх выклікаў з’яўленне танных замяняльнікаў з абпаленай керамікі, пакрытай непразрыстым блакітнымі палівамі. Са Старажытнага Егіпта рамяство выпрацоўкі фаянсу распаўсюдзілася ў Вавілон, Малую і Пярэднюю Азію, Персію.

У Персіі ўзнік свой спосаб дэкарыравання керамікі — роспіс люстэркам залацістых адценняў. Паводле легенды, Каран забараняў мусульманам выкарыстанне залатога пасуду, але вельмі хацелася. Танным і незабароненым замяняльнікам стаў фаянс, пакрыты залацістым люстэркам. Керамічныя вырабы з фаянсу распаўсюдзіліся па ўсім мусульманскім рэгіёне ад Індыі да маўрытанскай Іспаніі. Фаянсавыя вырабы маўрытанскай Іспаніі капіравалі ў горадзе Фаэнца, ад якога пайшла сучасная назва гэтых вырабаў.

### Еўрапейскі фаянс 
Асаблівую вядомасць атрымалі іранскія вырабы з роспісам каляровымі эмалямі па крэмавай паліве. У Еўропе фаянс пачалі выпускаць у сярэдзіне XVI стагоддзі ў Францыі, гэта былі вырабы са шматколернімі або сінімі кобальтавымі падпаліўнымі роспісамі. У XVIII—XX стст. высокай якасці фаянсавыя вырабы выраблялі керамісты Англіі, Германіі, Расіі. Вызначыліся характэрныя рысы мастацкага фаянсу: мяккасць ліній, абагульненасць форм, разнастайнасць спосабаў упрыгожвання — роспісам, рэльефам, каляровымі палівамі.

## Гл. таксама 
* Фарфор
* Маёліка
* Тэракота

## Спасылкі 
Катэгорыя:Віды керамікі
Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва
Катэгорыя:Ізаляцыйныя матэрыялы
Французская акадэмія

[thumb|250px|[Мост Мастацтваў вядзе да французскай Акадэміі ад Луўра]]

**Французская Акадэмія** () — навуковая ўстанова ў Францыі, мэтай якога з'яўляецца вывучэнне французскай мовы і літаратуры і фарміраванне моўнай і літаратурнай нормы французскай мовы. Штогод Акадэмія ўручае каля 60 літаратурных прэмій.
## Гісторыя стварэння 
[thumb|Заснавальнік французскай Акадэміі [Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|кардынал Рышэльё]]

Заснавана дараванай граматай кардынала Рышэльё ад 29 студзеня 1635 года. Як указвалася ў грамаце, Акадэмія створана, «каб зрабіць французскую мову не толькі элегантным, але і здольным тлумачыць усе мастацтвы і навукі». У ліку першых членаў Акадэміі — Валантэн Канрар, Жан Дэмарэ дэ Сен-Сарлен, Жан Аж'е дэ Гамбо, Франсуа Лё Метэль дэ Буарабер, Жан Шаплен, Нікаля Фарэ, Антуан Гадо, Франсуа Мейнар, Марэн Леруа дэ Гамбервіль, Гіём Кальтэ, Жан-Луі Гез дэ Бальзак, Анора дэ Бюэй (маркіз дэ Ракан), Клод Фаўр дэ Важла, Марк-Антуан Жырар дэ Сент-Аман, Венсан Вуацюр.

## Членства 
Акадэмія налічвае 40 членаў. Абранне ў Акадэмію з'яўляецца пажыццёвым, акадэмікаў завуць «несмяротнымі» () паводле дэвізу Акадэміі, уведзенаму яшчэ пры Рышэльё — «Для неўміручасці»; знак адрознення, пачынаючы з часоў Напалеона III, — зялёны фрак (). Пасля смерці акадэміка на яго месца (крэсла, ) выбіраюць новага; ізноў выбраны член у дзень свайго «прыняцця пад скляпенні Акадэміі» павінен прачытаць прамову ў гонар свайго памерлага папярэдніка. Шэраг акадэмікаў па розных прычынах не былі ўрачыста «прыняты» ў Акадэмію, сярод іх Жорж Бенжамен Клемансо і Ален Роб-Грые; большасць з іх саміх адмовіліся ад гэтай цырымоніі, але ў 1923 годзе быў выпадак, калі прамова ў гонар папярэдніка была палічана нездавальняльнай і акадэмік адмовіўся яе пераробліваць.

Пасля Другой сусветнай вайны некалькі акадэмікаў былі выключаны па прысуду суда за калабарацыянізм, сярод іх — маршал Анры Філіп Петэн. Пры гэтым месца Петэна, а таксама месца філосафа-нацыяналіста Шарля Мараса па прапанове абавязковага сакратара Акадэміі Жоржа Дзюамеля было абвешчана вакантным, але пры іх жыцці не замяшчалася (у адрозненне ад двух іншых калабарацыяністаў, Абеля Банара і Абеля Эрмана).

Часам у Акадэмію выбіраюць людзей, вядомых першым чынам не як пісьменнікі ці вучоныя, а як ваенныя ці палітыкі (хоць звычайна такія акадэмікі маюць тыя ці іншыя публікацыі, мемуары і іншае).

## Спіс дзеючых членаў Акадэміі 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Французскай акадэміі 
* Члены Французскай акадэміі (па крэслах) 
* Прэміі Французскай акадэміі 

Катэгорыя:Адукацыя ў Францыі
Катэгорыя:Французская мова
Катэгорыя:Літаратура Францыі
*
Катэгорыя:Нацыянальныя акадэміі
Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі Францыі
Навела

**Навела** — літаратурны жанр, кароткі ці сярэдні па памеры празаічны твор, як і апавяданне. Ад апавядання, аднак, адрозніваецца тым, што ў навеле інтэнсіўна распрацоўваецца адна драматычная сітуацыя, без апісанняў, разважанняў і развіцця персанажаў. Звычайна канец навелы выразны, раптоўны і ўяўляе сабой пэўную развязку драматычнай гісторыі.

## Гісторыя жанру навела 
Навела з'явілася ў 14 — 16 ст. у Італіі, хоць карані яго выходзяць са старажытных літаратур Захаду і Усходу. У эпоху Адраджэнне навела — гэта невялікае апавяданне, нярэдка з гумарыстычнай або сатырычнай афарбоўкай, перадавала «навіны дня» (адсюль назва жанру). «Дэкамерон» Дж. Бакача з'яўляецца характэрным цыклам навел той эпохі. Не без уплыву Бакача з'яўляецца зборнік навел Маргарыты Наварскай «Гептамерон» (1558).

У 17 ст. навелу прадстаўляе М. дэ Сервантес («Павучальныя  навелы», 1613). Але найбольшага росквіту дасягае яна ў 19 ст. Уласна, тады і ў 20 ст. працягваюць развівацца яе разнавіднасці — псіхалагічная, фантастычная, сенсацыйная і іншыя навелы. Непераўзыдзеным майстрам вострасюжэтных навел 19 ст. быў Праспер Мерымэ («Матэа Фальконэ», «Таманг», «Каломба», «Кармэн»). У рускай літаратуры 19-20 ст. навелу дастойна прадстаўляюць А. Пушкін, І. Тургенеў, І. Бунін, у польскай літаратуры — Б. Прус, Генрык Сянкевіч, Стэфан Жэромскі.

Катэгорыя:Літаратурныя жанры
*
Аўтар

[thumb|Пісьменнік — карыкатура на [Віктор Гюго|В. Гюго]]
**Аўтар** — фізічная асоба, творчай працай якога створаны твор.

Аўтар () — творца ўсялякага літаратурнага, музыкальнага ці любога мастацкага твора і наогул ўсялякага твора розуму, увасобленага мастацтвам. Апроч гэтага, пад аўтарам разумеюць стваральніка чыста навуковых прац.

## Гісторыя 
Аўтарскае права звалася калісьці не зусім дакладна разумовай уласнасцю (*proprieté d’intelligence*), у Германіі імператарскім законам 11 чэрвеня 1870 г. гэтай уласнасці была прысвоена назва *Urheberrecht*. 

У XX стагоддзі стала агульнапрызнаным паняцце інтэлектуальнай уласнасці.

## Аўтарскі стыль 
Кожны аўтар валодае сваім непаўторным аўтарскім стылем. Напрыклад, пры выданні класічных літаратурных твораў часта захоўваюць аўтарскія неалагізмы і нават відавочныя граматычныя і арфаграфічныя памылкі аўтара для максімальна поўнай перадачы аўтарскага стылю. Часам пасля яны нават становяцца новай літаратурнай нормай.

## Літаратура 
* 
* С. С. Аверинцев. Авторство и авторитет  // Историческая поэтика. Литературные эпохи и типы художественного сознания. М., 1994, с. 105—125

## Гл. таксама 
* Аўтарскае права
* Аўтарскі нагляд
* Аўтар дакумента

## Спасылкі 
Катэгорыя:Аўтарскае права
Апавяданне

**Апавяда́нне**, ці **раска́з**, — невялікі празаічны твор, сюжэт якога грунтуецца на пэўным (рэдка некалькіх) эпізодзе з жыцця аднаго (часам некалькіх) персанажа.

Невялікія памеры апавядання патрабуюць неразгалінаванага, як правіла, адналінейнага, выразнага па будове сюжэту. Характары паказаны пераважна ў сфарміраваным выглядзе. Апісанняў мала, яны кароткія, лаканічныя. Важную ролю адыгрывае мастацкая дэталь (дэталь побыту, псіхалагічная дэталь і інш.).

Апавяданне вельмі блізка да навелы. Часам навелу лічаць разнавіднасцю апавядання. Адрозніваецца апавяданне ад навелы выразнай кампазіцыяй, наяўнасцю апісанняў, разважанняў, адступленняў. Канфлікт у апавяданні, калі ёсць, то не такі востры, як у навеле. Аповед у апавяданні часта вядзецца ад асобы апавядальніка.

Генезіс апавяданне — у сагах, нарысах, апавядальных творах антычнай гістарыяграфіі, хроніках, легендах. Як самастойны жанр апавяданне аформілася ў 19 ст. З таго часу і да сёння — гэта прадуктыўны жанр мастацкай літаратуры.

## Літаратура 
* Літературознавчий словник-довідник за редакцією Р. Т. Гром'яка, Ю. І. Коваліва, В. І. Теремка. — К.: ВЦ «Академія», 2007

## Спасылкі 
* Старонка ўніверсітэта Трамсё пра кароткія апавяданні  

Катэгорыя:Эпічныя жанры
Катэгорыя:Лірычныя жанры
Катэгорыя:Проза
Мікалай V (значэнні)

**Мікалай V**

* Мікалай V, Папа Рымскі
* Мікалай V, Антыпапа
* Мікалай V, Патрыярх Александрыйскі
Уладзіслаў II

**Уладзіслаў II** — імя некалькіх еўрапейскіх кіраўнікоў:

* Уладзіслаў II Багемскі (1110—1174) — чэшскі князь з 1140 года, у 1158—1173 гадах — кароль Чэхіі (пад імем Уладзіслаў I).
* Уладзіслаў II Выгнаннік (1105—1159) — князь-прынцэпс Польшчы ў 1138—1146 гадах, князь Кракава, Сандаміра, усходняй Вялікай Польшчы, Куявіі, Сілезіі і князь-прынцэпс Памор'я.
* Уладзіслаў II Ягайла (1351—1434) — князь віцебскі, вялікі князь літоўскі (*Ягайла*, 1377—1381 сумесна з Кейстутам (1-ы раз), (1382—1392, 2-гі раз) і кароль польскі
* Уласла II, Уладзіслаў II (1456—1516) — кароль Чэхіі ў 1471—1509 гадах і кароль Венгрыі з 1490 года.
Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009

**Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009** (19-ы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па футболе ў Вышэйшай лізе) — чэмпіянат па футболе сярод беларускіх каманд 2009 года.

У турніры прымала ўдзел 14 каманд. Турнір прайшоў у два кругі. Вышэйшая ліга ў апошні раз праходзіла ў такім фармаце — у наступным сезоне гуляла 12 каманд у тры кругі.

Чэмпіёнскі тытул чацвёрты раз запар заваяваў клуб БАТЭ з Барысава (шосты тытул у гісторыі клуба).

## Змены ў параўнанні з папярэднім сезонам 
### Клубы, якія выйшлі ў Вышэйшую лігу з Першай лігі 
* ФК «Мінск»

### Клубы, якія страцілі месца ў Вышэйшай лізе па выніках сезона 2008 
* ФК «Лакаматыў» Мінск
* ФК «Савіт» Магілёў
* ФК «Дарыда» Мінскі раён

## Клубы-ўдзельнікі 

### Прадстаўніцтва па рэгіёнах 
У турніры прымалі ўдзел клубы з усіх абласцей краіны.

## Турнірная табліца 
### Лідары чэмпіянату 

ImageSize = width:800 height:80
PlotArea = left:20 right:30 bottom:40 top:0
Period = from:1 till:26.2
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1
TimeAxis = orientation:horizontal
Colors =
  id:Dinamo-M  value:rgb(0.5,0.5,1)
  id:Torpedo value:rgb(1,0.0,0.0)
  id:BATE value:rgb(0.0,0.0,0.3)
  id:Vitebsk value:rgb(0.3,0.7,1)
PlotData=
  bar:Position width:15 color:white align:center

  from:1 till:2 shift:(-10,19) text:"ДнМ" color:Dinamo-M 
  from:2 till:3 shift:(2,19) text:"ТАР" color:Torpedo
  from:3 till:26 shift:(2,19) text:"БАТЭ" color:BATE

## Вынікі матчаў 
Заўвагі. **1**. Пры роўнай колькасці ачкоў «Нафтан» змешчаны ў турнірнай табліцы вышэй, чым брэсцкае «Дынама» і «Шахцёр», а «Нёман» — вышэй «Тарпеда» дзякуючы большай колькасці перамог. **2**. Пры роўнай колькасці ачкоў, перамог і выніках вочных паядынкаў брэсцкае «Дынама» змешчана ў турнірнай табліцы вышэй, чым «Шахцёр», дзякуючы лепшай агульнай розніцы забітых і прапушчаных мячоў. **3**. У радках паказаны вынікі хатніх матчаў камандаў, у слупках — гасцявых.

## Статыстыка ігракоў 
### Бамбардзіры 
### Асістэнты 
Крыніца: Football.By

## Колькасць галоў па турах
|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|- align=center style="font-size:80%;"
|01||02||03||04||05||06||07||08||09||10||11||12||13||14||15||16||17||18||19||20||21||22||23||24||25||26||
|-
| colspan="31" |

|}
|}

2009
Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2009 годзе
Катэгорыя:2009 год у футболе
Малагасійская мова

**Малагасійская мова** (*Fiteny malagasy*) — родная мова малагасійцаў, дзяржаўная мова Мадагаскара.

## Гісторыя 
Асаблівасці фарміравання сучаснай малагасійскай мовы шчыльна звязаны з гісторыяй саміх малагасійцаў.

Малагасійская мова не падобна на суседнія афрыканскія мовы. Паходзіць з Паўднёва-Усходняй Азіі і адносіцца да малайска-палінезійскай групы аўстранезійскіх моў. Найбольшае падабенства мае з мовамі, распаўсюджанымі на поўдні вострава Калімантан.

З эпохі сярэднявечча малагасійская мова зведала ўплывы арабскай і моў банту. У Новы час — еўрапейскіх моў, у першую чаргу партугальскай, англійскай і асабліва французскай. У 1658 г. быў складзены першы французска-малагасійскі слоўнік.

Сучасная адзіная літаратурная мова пачала фарміравацца ў XIX ст. з узнікненнем малагасійскай дзяржавы. У 1960 г. яна стала дзяржаўнай.

## Дыялекты 
Размоўная мова мае каля 20 дыялектаў, з якіх вылучаюць толькі 2 буйныя — усходні, характэрны для мерына, і заходні, распаўсюджаны ў тым ліку сярод сакалава. Яны адрозніваюцца галоўным чынам вымаўленнем некаторых гукаў і канчаткамі слоў.

## Пісьмовасць 
Малагасійская пісьмовая мова была складзена прыкладна ў XV ст. на аснове арабскай графікі. У асноўным на ёй пісаліся астралагічныя і рэлігійныя тэксты.

У 1823 г. быў зацверджаны малагасійскі алфавіт на аснове лацінкі. Ён налічвае 21 літару: *a, b, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, v, y, z*. У 1835 г. на ім была выдадзена першая кніга — Біблія. Зараз шырока выкарыстоўваецца ў дзяржаўных установах, сродках масавай інфармацыі, літаратуры і г. д.

## Кароткі размоўнік 
## Спасылкі 
* Малагасійская мова на сайце omniglot
* Уводзіны ў малагасійскую мову 
* Малагасійская мова Мадагаскара

Катэгорыя:Аўстранезійскія мовы
Катэгорыя:Мовы Мадагаскара
Святая Агата

**Святая Агата** (), у праваслаўі **Святая Агафія** — хрысціянская святая мучаніца. Дні шанавання — 5 лютага (каталіцкая царква), 18 лютага (праваслаўная царква).

## Жыццё і мучаніцтва 
Мартырыі Святой Агаты склаліся ў перыяд сярэднявечча. Паводле легенд, яна паходзіла з багатай сям’і з Катаніі на востраве Сіцылія. У маладосці прыняла хрысціянства і захоўвала цноту. Аднак у яе закахаўся нехта Квінтыліян, які пачаў судовы пераслед святой. Агата вытрымала зневажэнне публічным домам, турмой і катаваннямі, у тым ліку разарванне і адразанне грудзяў. Яе падтрымлівалі малітвы і бачанні Святога Пятра.

Падчас чарговага катавання пачаліся вывяржэнне вулкана Этна і землятрус. Насельнікі Катаніі запатрабавалі спыніць здзекаванні. Святая Агата вярнулася ў вязніцу, дзе і памерла з малітвай на вуснах (прыкладна 251 г.).

## Шанаванне 
Найстаражытнейшыя звесткі пра культ Святой Агаты адносяцца да VI ст. Але мартырый Святой Люцыі ўзгадвае пакланенне мошчам Святой Агаты ўжо ў пач. IV ст. Святая Агата шануецца ўсімі хрысціянамі. Лічыцца заступніцай жанчын, якія вытрымоўваюць сексуальныя дамаганні, ахоўвае ад пажараў, апякунка ад хваробаў свойскай жывёлы.

Святы ў гонар Агаты шырока распаўсюджаны на Сіцыліі, Мальце, Краіне Баскаў і г. д.

Атрыбуты шанавання — кветкі лілеі, пальмавыя галіны, званы. На іконах і ў жывапісу часта малюецца з адрэзанымі грудзямі на падносе.

## Галерэя 

Image: Agostino Carracci Hl. Agatha.jpg|Малюнак XVI ст.
Image:Agatha orthodox icon.jpg|Святая Агафія на праваслаўнай іконе
Image:Malta Rabat BW 2011-10-05 11-06-50.jpg|Скульптура Святой Агаты (Мальта)
Image:Devoti di sant'Agata.jpg|Свята у гонар Агаты ў Катаніі
Image:Mons Ste-Agathe Pain.JPG|Святочная перапечка ў форме грудзі

## Спасылкі 
* Святая Агата, панна і мучаніца
* Святая Агата на catholic.org
* Святая мученица Агафия

Агата
Агата
N

**N**:
* **N** — чатырнаццатая літара лацінскага алфавіту.
* **Азот** — хімічны элемент, пазначаецца як **N**.
* **№** — знак нумара.
* **N** — абазначэнне нейтральнага (нулявога) провада на электрычнай прынцыповай схеме.
* **Тыпаразмер N** (маштаб 1:160), які выкарыстоўваецца ў чыгуначным мадэлізме.
* **N** — камп’ютарная Flash-гульня.
* **Горад N** — абазначэнне глухога горада ў рускай літаратуры.
* **n ** — прынятае ў матэматыцы абазначэнне колькасці
* **N** — у папуляцыйнай генетыцы абазначэнне гаплагрупы N (мтДНК) і гаплагрупы N (Y-ДНК)
P

**P**:
* **Р** — літара кірыліцы
* **P** — шаснаццатая літара лацінскага алфавіту.
* **Ҏ** — літара кільдзінскай саамскай мовы

**У навуцы:**
* **Фосфар** — хімічны элемент, пазначаецца як **P**.
* **Клас P** — у тэорыі алгарытмаў абазначэнне класа алгарытмаў, якія працуюць за паліномны час.
* **Пратон** — у фізіцы элементарных часціц, пазначаецца маленькай літарай p або p+.
* **p** — сімвал для абазначэння ціску ў формуле p=F/S.
* **P** — сімвал для абазначэння імавернасці падзеі ў тэорыі імавернасцей.
* **P** — сімвал для абазначэння магутнасці ў фізіцы і электроніцы.
* **P** — у фотасправе, рэжым праграмнай лініі
* **P** — у папуляцыйнай генетыцы абазначэнне гаплагрупы P (мтДНК) і гаплагрупы P (Y-ДНК)
* **`&lt;p&gt;`** — тэг мовы HTML для ўстаноўкі новага абзаца.

**Іншае:**
* **Р** — серыя паравозов.
* **P** — амерыканскі рок-гурт
Дзмітрый Васілевіч Раўнейка

**Дзмітрый Раўнейка** (нар. , ) — беларускі футбаліст (абаронца) і трэнер. У цяперашні час працуе трэнерам у клубе «Галф Юнайтэд» з Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец гродзенскага «Нёмана», гуляў там у 1998—2002 гадах, потым гуляў у Расіі, з 2006 года зноў выступаў за родны клуб (з перапынкам у 2008 годзе, калі быў іграком магілёўскага «Дняпра»). У 2011—2012 гадах быў капітанам гродзенскай каманды.

Сезон 2013 распачаў, забіў па голу ў першых двух матчах (у браму мазырскай «Славіі» і бабруйскай «Белшыны»). Пасля ўжо галамі не адзначаўся, але рэгулярна гуляў у аснове, звычайна на пазіцыі правага абаронцы, хоць часам і саступаў яе маладым ігракам.

У сезоне 2014 працягваў гуляць правым абаронцам. У жніўні і верасні 2014 года не гуляў з-за траўмы. 29 лістапада 2014 года ў матчы з «Белшынай» зламаў рабро ў сутыкненні, але застаўся на полі і пры ліку 0:2 на карысць «Белшыны» забіў гол, які паклаў пачатак перамозе «Нёмана» (выніковы лік 5:2). Гэты матч стаў апошнім у кар’еры Дзмітрыя.

У студзені 2015 года з’явілася інфармацыя, што Раўнейка можа пакінуць «Нёман». Дзмітрый адсутнічаў у камандзе падчас перадсезоннай падрыхтоўкі, падтрымліваючы форму самастойна. У сакавіку 2015 года галоўны трэнер гродзенцаў Сяргей Саладоўнікаў заявіў, што Раўнейка не будзе выступаць у «Нёмане» ў сезоне 2015. У выніку Дзмітрый, завяршыўшы кар’еру, перайшоў на трэнерскую працу.

## Міжнародная кар’ера 
Згуляў 8 матчаў за нацыянальную зборную Беларусі.

## Трэнерская кар’ера 
Пасля заканчэння кар’еры атрымаў трэнерскую ліцэнзію і стаў працаваць у Акадэміі БФФ. У сакавіку 2017 года ўвайшоў у трэнерскі штаб моладзевай зборнай Беларусі. У кастрычніку 2018 года стаў трэнерам у нацыянальнай зборнай Беларусі, замяніўшы Юрыя Жаўнова. У чэрвені 2019 года, пасля прызначэння новым галоўным трэнерам зборнай Міхаіла Мархеля, застаўся ў яго штабе. З 2021 года правацаў у зборнай пад кіраўніцтвам Георгія Кандрацьева. У чэрвені 2023 года Кандрацьеў разам з усім штабам быў адпраўлены ў адстаўку, а пазней Раўнейка не ўвайшоў у штаб новага трэнера Карласа Алоса.

У пачатку 2024 года далучыўся да трэнерскага штаба клуба «Галф Юнайтэд» з Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў.

У жніўні 2023 года атрымаў трэнерскую ліцэнзію катэгорыі PRO.

## Дасягненні 
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 2002

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман-2 Гродна
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда Масква
Катэгорыя:Ігракі ФК Ротар Валгаград
Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Салігорск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Беларусі
Вестфалія

[thumb|right|220px|Размяшчэнне Вестфаліі ў зямлі [Паўночны Рэйн — Вестфалія.]]
thumb|right|220px|Вестфальскі конь — гербавая жывёла Вестфаліі.

**Вестфалія** () — гістарычная вобласць на паўночным захадзе Германіі. У наш час разам з былой зямлёй Ліпэ ўтварае ўсходнюю частку зямлі Паўночны Рэйн — Вестфалія і складаецца з акруг Арнсберг, Дэтмальд і Мюнстэр.

## Гісторыя 
Першапачаткова Вестфалія (нароўні з Ангрыяй і Істфаліяй) уваходзіла ў склад герцагства Саксонія. Пасля разгрому Саксоніі Фрыдрыхам Барбаросай на тэрыторыі паўднёвай часткі краіны ў 1180 годзе было створана герцагства Вестфалія. Моцны ўплыў на палітычнае жыццё Вестфаліі аказваў архібіскуп Кёльна. Найбольш драматычныя падзеі адбываліся ў Вестфаліі ў гады Рэфармацыі, калі анабаптысты заснавалі тут Мюнстэрскую камуну. На зыходзе Трыццацігадовай вайны ў Вестфаліі быў складзены мір паміж каталікамі і пратэстантамі.

У 1803 годзе герцагства Вестфалія было скасавана і далучана да Гесэна.

Пасля нашэсця французскіх войскаў напачатку XIX стагоддзя на кароткі час было заснавана каралеўства Вестфалія. Пасля разгрому Напалеона Вестфалія ў 1815 годзе ўваходзіць у склад Прусіі ў якасці правінцыі Вестфалія і ў такой якасці існуе аж да 1946, калі на яе месцы засноўваецца федэральная зямля Паўночны Рэйн — Вестфалія.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Германіі
Спіс кіраўнікоў Прусіі

## Герцагі 
Тытул **герцагаў Прусіі** () насілі спадчынныя кіраўнікі Прускага герцагства ва Усходняй Прусіі ў 1525—1701 гадах. Яны паходзілі выключна з нямецкай дынастыі Гогенцолернаў. Заснавальнікам Прускага герцагства быў вялікі магістр каталіцкага Тэўтонскага ордэна Альбрэхт, які пасля няўдалай вайны з палякамі і пад уплывам Рэфармацыі ліквідаваў ордэнскую дзяржаву, ператварыўшы яе ў герцагства і ўвёў лютэранства. Прускае герцагства лічылася ленам Кароны Польскай, а прускія герцагі абавязкова прыносілі васальную прысягу польскім каралям. У 1618 годзе, пасля смерці другога герцага Альбрэхта-Фрыдрыха, лінія прускіх Гогенцолернаў згасла, а тытул з герцагствам перайшоў да брадэнбургскіх маркграфаў з той жа дынастыі, сваякоў памерлага, што былі курфюрстамі Свяшчэннай Рымскай імперыі. У выніку ўтварылася новая дзяржава Брандэнбург-Прусія, кіраўнікі якой былі адначасова васаламі як германскіх імператараў (як маркграфаў Брандэнбурга), так і польскіх каралёў (як герцагаў Прусіі). Дзякуючы Патопу і Паўночнай вайне прускія герцагі дамагліся фармальнай незалежнасці Прускага герцагства ад Рэчы Паспалітай, што было пацверджана Вяляўска-Быдгашчцкім (1657) і Аліўскім (1660) трактатамі. У 1701 годзе апошні герцаг Фрыдрых змяніў свой тытул на каралеўскі, а герцагства ператварыў у каралеўства.

### Герцагіні 
## Каралі 
Прускія манархі з дынастыі Гогенцолернаў былі фактычнымі кіраўнікамі Прусіі з 1701 па 1918 гады. У 1701—1772 гадах яны валодалі толькі Усходняй Прусіяй і выкарыстоўвалі тытул **кароль у Прусіі** (), паколькі фармальным кіраўніком Прусіі лічыўся польскі кароль. У 1772 годзе, дзякуючы першаму падзелу Рэчы Паспалітай, прускі кароль Фрыдрых ІІ Вялікі захапіў Польскую Прусію (Заходнюю Прусію); аб’яднаўшы землі ўсёй гістарычнай Прусіі, ён змяніў манаршы тытул на **кароль Прусіі** ().З тых часоў Гогенцолерны афіцыйна ўжывалі гэты тытул да 1918 года. Акрамя гэтага, прускія каралі тытулаваліся маркграфамі Брандэнбурга, а таксама былі да 1806 года курфюрстамі Свяшчэннай Рымскай імперыі. З 1815 года Гогенцолерны лічыліся другімі па значнасці манархамі Германскага саюза пасля аўстрыйскіх імператараў. Пасля ўтварэння на базе Прусіі Германскай імперыі ў 1871 годзе, прускія каралі сталі нямецкімі імператарамі, але захоўвалі за сабой каралеўскі тытул.

## Гл. таксама 
* Спіс прэм'ер-міністраў Прусіі
## Літаратура 
* 
* 



Прусія
Мовы Славеніі

Дзяржаўнай і гутарковай мовай **Славеніі** з'яўляецца славенская мова. На ёй гаворыць 91,1 % насельніцтва (па даных перапісу 2002 г.). Таксама большая частка насельніцтва гаворыць на англійскай, венгерскай і італьянскай мовах.

## Славенская мова 
Паводле 11 артыкулу Канстытуцыі Славеніі, славенская мова з'яўляецца адзінай дзяржаўнай мовай на тэрыторыі ўсёй краіны. Тэлебачанне, радыё, газеты, рэкламныя ролікі, інструкцыі да ўжывання і іншыя СМІ могуць быць толькі на славенскай мове, замежныя мовы дапушчаюцца толькі з субцітрамі і/або з перакладам. Пасля далучэння Славеніі да Еўрасаюза 1 мая 2004 года, славенская мова стала адной з яго афіцыйных моў.

## Італьянская мова 
Італьянская мова прызнаецца афіцыйнай у славенскай Істрыі каля славенска-італьянскай мяжы і на славенскім узбярэжжы.

## Венгерская мова 
Венгерская мова з'яўляецца роднай для венгерскай меншасці ў Прэкмур'і.

## Прэкмурска-славенская мова 
Афіцыйна не прызнаная рэгіянальная мова. Яна адпавядае палажэнням Еўрапейскай хартыі рэгіянальных моў, аднак Славенія пакуль не далучылася да краін, якія падпісалі Хартыю.

## Замежныя мовы 
Гістарычна склалася так, што нямецкая мова была лінгва-франка Цэнтральнай Еўропы. Яна была мовай гандлю, навукі і літаратуры ў Славеніі. Нямецкая мова выкладалася ў якасці асноўнай замежнай мовы ў школах. У наш час яе замяніла англійская, аднак нямецкая застаецца важнай замежнай мовай у Славеніі. Іншымі асноўнымі замежнымі мовамі Славеніі з'яўляюцца іспанская, французская і венгерская.

## Зноскі  
## Спасылкі 
* Насельніцтва Славеніі па выніках перапісу 2002 года 
* Канстытуцыя Рэспублікі Славенія 
* Публічнае выкарыстанне славенскай мовы па законе 2004 года
Аляксей Вячаслававіч Сучкоў

**Аляксей Сучкоў** (нар. , ) — беларускі футбаліст (паўабаронца) і трэнер.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец лідскага футбола, пачаў кар’еру ў Гродне, потым гуляў ва Украіне і ў Расіі. У 2009 годзе вярнуўся ў Беларусь, гуляў за салігорскі «Шахцёр», але 21 мая 2009 года быў разам з Мікітам Букаткіным адлічаны з клуба за парушэнне спартыўнага рэжыму. У 2010 годзе гуляў за карагандзінскі «Шахцёр», у 2011 годзе вярнуўся ў «Нёман».

У студзені 2013 года перайшоў у «Тарпеда-БелАЗ». Спачатку трывала выступаў у аснове на пазіцыі левага паўабаронцы, а са жніўня 2013 года стаў звычайна толькі выхадзіць на замену.

У студзені 2014 года падпісаў кантракт з «Нафтанам». У складзе наваполацкага клуба стаў асноўным левым паўабаронцам. У лютым 2015 года на год падоўжыў кантракт з «Нафтанам», а ў студзені 2016 года, нягледзячы на фінансавыя праблемы «Нафтана», падоўжыў пагадненне і на наступны сезон.

У сакавіку 2017 года стаў капітанам каманды. У сезоне 2017 стаў часцей выступаць у якасці цэнтральнага або правага паўабаронцы. Па выніках сезона 2017 «Нафтан» выбыў у Першую лігу, аднак Сучкоў застаўся ў камандзе і ў студзені 2018 года стаў гуляючым трэнерам. Але, падчас перадсезоннай падрыхтоўкі на поле не выхадзіў і трапіў у заяўку «Нафтана» на сезон 2018 толькі ў якасці трэнера.

У студзені 2020 года быў пажыццёва дыскваліфікаваны па справе аб дагаварных матчах. У ліпені 2020 года па выніках крымінальнай справы быў прысуджаны да 2 гадоў абмежавання волі.

## Міжнародная кар’ера 
Гуляў за моладзевую і нацыянальную зборныя Беларусі.

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман-2 Гродна
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Масты
Катэгорыя:Ігракі ФК Карпаты Львоў
Катэгорыя:Ігракі ФК Шыннік Яраслаўль
Катэгорыя:Ігракі ФК Харкаў
Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Салігорск
Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Караганда
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ
Катэгорыя:Ігракі ФК Нафтан
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Беларусі
Іван Іванавіч Дзенісевіч

**Іван Дзенісевіч** (нар. , ) — беларускі футбаліст, паўабаронца.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец СДЮШАР-6 горада Гродна, хутка трапіў у мінскае «Дынама», дзе гуляў за дубль. У 2004 годзе перайшоў у «Дарыду», дзе замацаваўся ў аснове. З 2007 года гуляў за гродзенскі «Нёман», быў адным з ключавых ігракоў. У 2010 годзе выступаў за салігорскі «Шахцёр», але пасля вярнуўся ў гродзенскі клуб.

Сезон 2013, як і раней, пачаў на пазіцыі атакуючага паўабаронцы, у дадатак стаў капітанам каманды. 31 мая 2013 года дапамог «Нёману» перамагчы «Дынама», аформіўшы дубль у вароты мінскага клуба. 23 чэрвеня 2013 года ў матчы супраць брэсцкага «Дынама» атрымаў цяжкую траўму, з-за якой больш у сезоне 2013 на полі не з’яўляўся.

У сезоне 2014 вярнуўся на поле, але некаторы час заставаўся па-за асноўным складам. Нарэшце ў чэрвені 2014 года зноў стаў іграком асновы.

У канцы ліпеня 2014 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Нёман». Неўзабаве папоўніў склад «Гарадзеі». З лютага 2015 года вярнуўся ў «Нёман» на прагляд і ў сакавіку зноў стаў іграком гродзенскага клуба. Аднак, на гэты раз выступленне за «Нёман» не задалося: Іван згуляў толькі ў чатырох матчах чэмпіянату і двух кубкавых, а з мая знаходзіўся ў адпачынку. 7 ліпеня, так і не вярнуўшыся на поле, пакінуў клуб па заканчэнні кантракта.

31 ліпеня 2015 года было абвешчана аб пераходзе Дзенісевіча ў першалігавую «Іслач». Дапамог клубу выйсці ў Вышэйшую лігу, дзе ў сезоне 2016 заставаўся асноўным атакуючым паўабаронцам. Па заканчэнні сезона ў снежні 2016 года пакінуў «Іслач».

Пасля зыходу з «Іслачы» завяршыў кар’еру і адкрыў дзіцячую футбольную школу ў Гродне. Неўзабаве таксама апынуўся ўцягнутым у справу аб дагаварных матчах, па выніках якой у лютым 2018 года атрымаў ад Дысцыплінарнага камітэта АБФФ двухгадовую дыскваліфікацыю.

## Міжнародная кар’ера 
Гуляў за моладзевую зборную Беларусі.

## Дасягненні 
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 2010
*  Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі: 2015
*  У спісе 22 найлепшых ігракоў чэмпіянату Беларусі: 2012

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама-2 Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дарыда
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна
Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Салігорск
Катэгорыя:Ігракі ФК Гарадзея
Катэгорыя:Ігракі ФК Іслач
Дзмітрый Юр’евіч Кавалёнак

**Дзмітрый Кавалёнак** (нар. , ) — беларускі футбаліст, нападнік. Вядомы ў першую чаргу дзякуючы шматгадовым выступам за гродзенскі «Нёман», за які адзначыўся 68 галамі ў чэмпіянаце Беларусі.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец мінскай ДЮСШ «Трактар», пазней перабраўся ў «Змену», за якую выступаў у Трэцяй лізе. Пазней некаторы час правёў у Швейцарыі, дзе гуляў за дубль жэнеўскага «Сервета». У 1998 годзе вярнуўся ў Беларусь. Трапіў у «Дынама», але не здолеў прабіцца ў асноўны склад.

У 2001 годзе перайшоў у гродзенскі «Нёман», выступленне за які прынесла Кавалёнку найбольшы поспех. Быў рэкардсменам клуба па колькасці забітых галоў за ўсю гісторыю суверэннага чэмпіянату Беларусі (у 2023 годзе яго перагнаў Павел Савіцкі). У 2005—2006 гадах гуляў за наваполацкі «Нафтан» і ждановіцкую «Дарыду», але ў 2007 годзе вярнуўся ў гродзенскі клуб. 22 мая 2010 года адзначыўся хет-трыкам у браму мінскага «Партызана».

У пачатку 2013 стала вядома, што «Нёман» не будзе падпісваць новы кантракт з Кавалёнкам. Аматары клуба, якія лічылі Кавалёнка легендай гродзенскага футбола, пачалі кампанію па збору подпісаў за захаванне іграка ў гродзенскім клубе. Тым не менш, у сакавіку 2013 года ён стаў іграком мікашэвіцкага «Граніта». У жніўні 2013 года перайшоў у «Ліду». Стаў лідарам лідскага клуба замест пакінуўшага «Ліду» Ігара Крывабока, за палову сезона забіў 12 галоў.

У красавіку 2014 года, пасля заканчэння тэрміну кантракта з «Лідай», атрымаў прапанову вярнуцца ў «Нёман». 3 красавіка 2014 зноў стаў іграком гродзенскага клуба. У складзе «Нёмана» у сезоне 2014 пераважна выхадзіў на замену. 25 мая 2014 года аформіў дубль у браму бабруйскай «Белшыны», чым дапамог гродзенскаму клубу атрымаць выніковую перамогу 4:3.

Па заканчэнні сезона 2014 застаўся ў «Нёмане», нягледзячы на фінансавыя праблемы гродзенскага клуба (з-за якіх Гродна пакінула большасць асноўных ігракоў). У сакавіку 2015 падпісаў новы кантракт з «Нёманам». У 2015—2017 ужо толькі зрэдку выхадзіў на замену ў канцы матча. У лістападзе 2017 года абвясціў б завяршэнні кар’еры, 26 лістапада згуляў свой апошні матч, у якім «Нёман» перамог салігорскі «Шахцёр» з лікам 3:1. Пасля заканчэння сустрэчы адбылася цырымонія развітання з нападнікам, на якой стала вядома, што Кавалёнак зойме пасаду спартыўнага дырэктара гродзенскага клуба.

У чэрвені 2023 года быў затрыманы гродзенскім АПАМам, але хутка адпушчаны. Неўзабаве пакуніў пасаду ў «Нёмане».

## Дасягненні 
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 2002
*   Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: 2000
*  У спісе 22 найлепшых ігракоў чэмпіянату Беларусі: 2002

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Сервет
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама-Юні Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама-2 Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна
Катэгорыя:Ігракі ФК Нафтан
Катэгорыя:Ігракі ФК Дарыда
Катэгорыя:Ігракі ФК Граніт Мікашэвічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Ліда
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі