Сон у летнюю ноч

**Сон у летнюю ноч**, або **Сон у купальскую ноч** () — камедыя Уільяма Шэкспіра ў 5 актах. Лічыцца, што «Сон у летнюю ноч» была напісана ў прамежку паміж 1594 і 1596 гадамі. Не выключана, што Шэкспір стварыў п'есу спецыяльна да вяселля аднаго з арыстакратаў або да святкавання каралевай Елізаветай I дня св. Яна Хрысціцеля (якое у заходняй традыцыі, як і Купалле ў беларускай, суправаджаецца фальклорнымі павер'ямі).

## Сюжэт 
У п'есе «Сон у летнюю ноч» — тры перасякальныя сюжэтныя лініі, звязаныя паміж сабой будучым вяселлем герцага Афінскага Тэзея і царыцы амазонак Іпаліты.

## Гісторыя пастановак 
### XVII і XVIII стагоддзі 
У гады Англійскага міжцарства, калі панавалі пурытанскія погляды і тэатры былі зачыненыя (1642—1660), камічная пабочная лінія Ніка Асновы і яго таварышаў выконвалася як «дрол» (кароткая камічная п’еса). Дролы часта былі адаптацыямі пабочных сюжэтаў з п’ес Шэкспіра і іншых аўтараў, якія далучаліся да выступленняў акрабатаў і жанглёраў, каб абысці забарону на драматычныя пастаноўкі. Калі ў 1660 годзе тэатры зноў адкрыліся, «Сон у летнюю ноч» ставіўся ў адаптаваным выглядзе, як і многія іншыя шэкспіраўскія п’есы. Сэмюэл Піпс бачыў пастаноўку 29 верасня 1662 года і палічыў яе «самай прэснай, недарэчнай п’есай, якую я калі-небудзь бачыў...».

Пасля эпохі Якава I і Карла I «Сон у летнюю ноч» ніколі не ставіўся цалкам аж да 1840-х гадоў. Замест гэтага п’еса значна адаптавалася ў такія формы, як музычная маска (п’еса) Генры Пёрсела «» (1692), якая паспяхова ішла ў тэатры Дорсет Гардэн, але не была адноўлена. Рычард Леверыдж ператварыў сцэны Пірама і Тысбы ў італьянскую оперу-бурлеск, пастаўленую ў тэатры «Лінкальнс-Ін-Філдс» у 1716 годзе. Джон Фрэдэрык Ламп дапрацаваў версію Леверыджа ў 1745 годзе. Чарльз Джонсан выкарыстаў матэрыял пра Пірама і Тысбу ў фінале «Кахання ў лесе», яго адаптацыі «» 1723 года. У 1755 годзе Дэвід Гарык зрабіў наадварот: ён выключыў Аснову і яго кампаньёнаў і паставіў астатнюю частку ў адаптацыі пад назвай «Феі». Фрэдэрык Рэйнальдс стварыў оперную версію ў 1816 годзе.

### Віктарыянская сцэна 
У 1840 годзе  у тэатры Ковент-Гардэн вярнула п’есу на сцэну з адносна поўным тэкстам, дадаўшы музычныя секвенцыі і балетныя танцы. Вестрыс выканала ролю Аберона, і на працягу наступных сямідзесяці гадоў ролі Аберона і Пака заўсёды выконваліся жанчынамі.

Пасля поспеху пастаноўкі Мадам Вестрыс тэатр XIX стагоддзя працягваў ставіць «Сон» як відовішча, часта з трупай амаль у сто чалавек. Для палаца і лесу ствараліся дэталёвыя дэкарацыі, а феі адлюстроўваліся як балерыны з тонкімі крыламі. Увесь гэты перыяд заўсёды выкарыстоўвалася уверцюра Фелікса Мендэльсона. Пастаноўка Аўгусціна Дэйлі адкрылася ў 1895 годзе ў Лондане і вытрымала 21 паказ.

### XX і XXI стагоддзі 
У 1905 годзе Оскар Ашэ паставіў спектакль у тэатры «Адэльфі» ў Лондане, дзе сам сыграў Аснову, а Беатрыс Ферар — Пака. Герберт Бірбом Тры ў 1911 годзе стварыў пастаноўку, у якой былі «механічныя птушкі, што шчабяталі на букавых дрэвах, імітацыя ручая, феі з асвятленнем на батарэйках і жывыя трусікі, якія бегалі па слядах ежы праз сцэну».

Макс Рэйнхарт ставіў «Сон у летнюю ноч» трынаццаць разоў паміж 1905 і 1934 гадамі, увёўшы паваротныя дэкарацыі. Пасля ўцёкаў з Германіі ён распрацаваў больш відовішчную версію пад адкрытым небам у «» у верасні 1934 года. Сцэнічная ракавіна была прыбрана і заменена лесам, пасаджаным у тоны зямлі, спецыяльна прывезенай для гэтай падзеі, а ад пагоркаў да сцэны была пабудавана эстакада. Вясельная працэсія, устаўленая паміж IV і V актамі, праходзіла па эстакадзе з факеламі ўніз па схіле. У акцёрскі склад увайшлі Джэймс Кэгні, Алівія дэ Хэвіленд, Мікі Руні, Віктар Джоры і група танцораў, у якую ўваходзіла Батэрфляй Мак-Куін. Спектакль суправаджаўся музыкай Мендэльсона.

На хвалі поспеху гэтай пастаноўкі кампанія «Warner Brothers» падпісала кантракт з Рэйнхартам на здымкі экранізацыі, першага галівудскага фільма па Шэкспіры пасля «Утаймавання свавольніцы» з Дугласам Фэрбенксам і Мэры Пікфард у 1929 годзе. Джоры (Аберон), Руні (Пак) і дэ Хэвіленд (Гермія) паўтарылі свае ролі са складу ў «Галівуд-Боўл». Джэймс Кэгні выканаў сваю адзіную шэкспіраўскую ролю — Аснову. Сярод іншых акцёраў фільма, якія сыгралі шэкспіраўскія ролі толькі гэты адзіны раз, былі Джо Э. Браўн і Дзік Паўэл. Эрых Вольфганг Корнгольд быў запрошаны з Аўстрыі для аранжыроўкі музыкі Мендэльсона для фільма. Ён выкарыстаў не толькі музыку да «Сна ў летнюю ноч», але і некалькі іншых твораў Мендэльсона. Корнгольд зрабіў легендарную кар’еру ў Галівудзе, застаўшыся ў ЗША пасля анексіі Аўстрыі нацысцкай Германіяй.

Рэжысёр Харлі Гранвіл-Баркер у 1914 годзе прадставіў менш відовішчны спосаб пастаноўкі «Сна»: ён скараціў памер трупы і выкарыстаў елізавецінскую народную музыку замест Мендэльсона. Ён замяніў вялікія складаныя дэкарацыі простай сістэмай размаляваных фіранак. Фей ён адлюстраваў як залатых робатападобных насякомых, заснаваных на камбаджыйскіх ідалах. Яго больш простая, стрыманая пастаноўка значна паўплывала на наступныя спектаклі.

У 1970 годзе Пітэр Брук паставіў п’есу для Каралеўскай шэкспіраўскай кампаніі ў белай пустой скрынцы, у якой феі мужчынскага полу выконвалі цыркавыя трукі, такія як гімнастыка на трапецыі. Брук таксама ўвёў папулярную пасля ідэю дублявання роляў Тэзея/Аберона і Іпаліты/Тытаніі, каб выказаць здагадку, што свет фей з’яўляецца люстэркавым адбіткам свету смяротных. Сярод брытанскіх акцёраў у пастаноўцы Брука былі Патрык Сцюарт, Бен Кінгслі, Джон Кейн (Пак) і Фрэнсіс дэ ла Тур (Алена). Захаваліся запісы, якія дакументуюць гэтую пастаноўку.

«Сон у летнюю ноч» шмат разоў ставіўся ў Нью-Ёрку, у тым ліку пастаноўка Тэатра для новай аўдыторыі (Theatre for a New Audience), спрадзюсаваная Джозефам Папам у Публічным тэатры, а таксама некалькі пастановак Нью-Ёркскага шэкспіраўскага фестывалю ў тэатры «Дэлакорт» у Цэнтральным парку. У 1978 годзе Шэкспіраўская кампанія Рыверсайда паставіла спектакль пад адкрытым небам з Эрыкам Гофманам у ролі Пака, Карэн Хёрлі ў ролі Тытаніі і Эрыкам Конгерам у ролі Аберона пад кіраўніцтвам заснавальніцы кампаніі Глорыі Скурскі. З тых часоў было некалькі варыяцый, у тым ліку некаторыя з дзеяннем у 1980-х гадах.

Мэрылендскія шэкспіраўскія ігракі ва Універсітэце Мэрыленда ў 2015 годзе паставілі квір-спектакль, у якім закаханыя былі аднаполымі парамі, а рамеснікаў ігралі дрэг-квін.

Праграма «Шэкспір у дэндрарыі» дэндрарыя Нікалса Мічыганскага ўніверсітэта прадстаўляе п’есу кожнае лета з 2001 года. «Сон у летнюю ноч» ставіўся там тры разы. Гэтыя спектаклі праходзяць у натуральным асяроддзі плошчай 123 акры (50 га) з густымі лясамі, ракой і стромкімі пагоркамі. Дзеянне адбываецца ў некалькіх месцах, акцёры і гледачы разам перамяшчаюцца да кожнай лакацыі. «Як адзначыў адзін крытык: „Акцёры выкарыстоўвалі велізарную прастору сцэны дэндрарыя з поўнай перавагай, з’яўляючыся з-за дрэў, узнікаючы над пагоркамі і знікаючы ў лясах“».

Першай пастаноўкай мастацкага кіраўніка Эмы Райс у тэатры «Глобус» у 2016 годзе стала версія гэтай п’есы. Нягледзячы на тое, што гэта была «не тая пастаноўка, каб задаволіць пурыстаў», яна атрымала пахвалу. Гэта была сучасная перапрацоўка са зменай пола персанажаў і ўплывам Балівуда.

### Пастаноўка ў Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы 
У верасні 2018 года ў Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы адбылася прэм’ера спектакля пад назвай «Сон у купальскую ноч». Рэжысёрам-пастаноўшчыкам выступіў Андрэй Прыкатэнка (Расія), мастацкім кіраўніком тэатра на той момант быў Мікалай Пінігін. Арыгінальная назва п’есы была зменена на «Сон у купальскую ноч» па просьбе перакладчыка Алеся Разанава, каб наблізіць твор да беларускага кантэксту і традыцый святкавання Купалля.

Сцэнаграфія Вольгі Шаішмелашвілі ўяўляла сабой празрысты куб («акварыум») у цэнтры залы з галяграфічным пакрыццём, на які праецыраваўся відэаарт. Гледачы размяшчаліся не толькі ў традыцыйнай зале, але і па перыметры самой сцэны, што стварала эфект супольнага сну і змяняла оптыку ўспрымання.

Пастаноўка характарызавалася выкарыстаннем сучасных тэхналогій і атрыбутаў: героі з’яўляліся ў сучасным адзенні, карысталіся смартфонамі, гіраскутарамі і праграмамі для змены твараў (накшталт MSQRD), што сімвалізавала ўплыў віртуальнай рэальнасці на эмоцыі і індывідуальнасць. Музычнае афармленне, створанае кампазітарам Іванам Кушніром, уключала элементы рэп-выканання і электроннай музыкі. У спектаклі былі задзейнічаны такія акцёры, як Павел Харланчук (Робін), Аляксандр Казела (Аберон), Юлія Шпілеўская, Марта Голубева і іншыя. Пераклад Алеся Разанава быў адзначаны крытыкамі і стваральнікамі за сваю меладычнасць і архаічную энергію, якая, на думку рэжысёра, лепш перадае атмасферу арыгінала, чым сучасныя рускія пераклады.

## Пераклады на беларускую мову 
«Сон у летнюю ноч» пераклаў у 1925 годзе на беларускую мову Ю. Гаўрук. Гэты пераклад быў пастаўлены ў 1926 годзе. Пад назвай «Сон у Іванаву ноч» у 1989 годзе выйшаў пераклад А. Разанава.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

* 

* 

* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Катэгорыя:Камедыі Шэкспіра
Катэгорыя:Сон у фальклоры і літаратуры