open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Міхаіл Іванавіч Гальшанскі

**Міхаіл Іванавіч Гальшанскі** (? — ), прадстаўнік роду Гальшанскіх.

## Біяграфія 
З княжага роду Гальшанскіх. Сын Івана Гальшанскага з шлюбу з Агрыпінай, дачкой смаленскага князя Святаслава Іванавіча. Сястра Агрыпіны — Ганна, жонка Вітаўта. Меў братоў Данілу (загінуў у бітве пад Вількамірам у 1435 годзе на баку Свідрыгайлы), Юрыя, Сямёна, Аляксандра, Андрэя, Глеба і сястру Ульяну (жонку кобрынскага князя Сямёна Раманавіча).

У 1422 годзе князь Міхаіл Іванавіч Гальшанскі згадваецца як намеснік кіеўскі.

Разам з братам Сямёнам Лютым быў актыўным удзельнікам міжусобнай вайны паміж Жыгімонтам Кейстутавічам і Свідрыгайлам за вялікае княжанне. Спачатку князь Міхаіл ваяваў на баку Свідрыгайлы і на чале яго войска ў чэрвені 1433 года разбіў войскі Жыгімонта, якімі камандаваў Пётр Мантыгірдавіч, каля Маладзечна.

Але неўзабаве князі Сямён і Міхаіл перайшлі на бок Жыгімонта. Імаверна, у жніўні 1433 года ў Барысаве Міхаіл трапіў у палон да Свідрыгайлы і быў пакараны смерцю.

Яго, як і брата Сямёна, патапілі ў Заходняй Дзвіне паблізу Віцебска.

Пячатка Міхаіла Іванавіча з выявай збройнага кентаўра захавалася пры акце Мельнскай дамовы.

## Міхаіл Альшаніцкі або Альшанскі 1439—1448 гадоў 
У 1439—1448 гадах у крыніцах на Чырвонай Русі згадваецца Міхаіл Альшанскі або Альшаніцкі. Польская даследчыца Гетруда Малачынская лічыць яго тоесным Міхаілу Гальшанскаму, такім чынам, адмаўляе яго гібель у 1433 годзе. Юзаф Вольф лічыць яго тоесным Міхаілу Канстанцінавічу Пінскаму, які тытулуецца па Альшаніцы — Міхаіл Альшаніцкі згаданы з патронімам «Канстанцінавіч» у адным з дакументаў Свідрыгайлы.

Міхаіл Альшаніцкі быў жанаты з Марыяй, якая, магчыма, паходзіла з Чырвонай Русі. У 1440 годзе жонка падарыла Міхаілу сёлы , ,  у Галіцкай зямлі. У 1439 годзе Міхаіл згаданы, як Альшанскі і , таму выказваюць здагадку, што яго жонка — дачка .

## Радавод 
## Літаратура 
* Wolff J., Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. Warszawa, 1895.
* Nowak P., Pokora P. Dokumenty strony polsko-litewskiej pokoju mełneńskiego z 1422 roku. — Poznań, 2004.
* *Małaczyńska Gertruda.* Holszański Michał h. Hippocentaurus (zm. 1448) // Polski Słownik Biograficzny.&nbsp;— Wrocław&nbsp;— Warszawa&nbsp;— Kraków&nbsp;: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1961.&nbsp;— Tom IX/4, zeszyt 43.&nbsp;— S. 589. 

## Спасылкі 
* Г. Івакін. Історичний розвиток Києва XIII&nbsp;— середина XVI&nbsp;ст.
* Гольшанські (Дубровицькі)
* Династії литовських князів

Міхаіл Іванавіч
Катэгорыя:Князі кіеўскія
Банат

thumb|right|250px|Банат на карце Еўропы

**Бана́т** () — гістарычная вобласць, падзеленая паміж Сербіяй, Румыніяй і Венгрыяй. З трох бакоў межы Баната вызначаныя рэкамі: на поўначы Мурэшам, на захадзе Цісай, на поўдні Дунаем. Усходнюю мяжу ўтвараюць Карпацкія горы. Паводле плошчы Банат прыкладна роўны Бельгіі.

Румынская частка Банату на захадзе раўнінная і нагадвае венгерскі стэпавы рэгіён Пусту. На паўночным усходзе яна складаецца з халмістай мясцовасці, а на поўдні з гор сярэдняй велічыні. Эканамічным і культурным цэнтрам Баната з'яўляецца горад Тымішаара. Сербская частка складаецца з плоскай раўніны.

Румынскія гісторыкі лічаць Банат гістарычнай тэрыторыяй румынаў, а значыць — і Вялікай Румыніі.

## Гл. таксама 
* Рака Ціміш
* Бела Бартак

Катэгорыя:Геаграфія Румыніі
3 (лік)

**3 (тры)** — трэці па парадку натуральны лік.

Катэгорыя:Лікі
Катэгорыя:Натуральныя лікі
Мадэйра

**Мадэ́йра** () — архіпелаг, размешчаны ў паўночнай частцы Атлантычнага акіяна. З’яўляецца аўтаномным рэгіёнам Партугаліі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Фуншал. Плошча — 801 км². Насельніцтва (2011 г.) — 267 938 чал.

## Гісторыя 
Востраў быў адкрыты яшчэ фінікійцамі, але не быў заселены. Засяленне пачалося пасля партугальскіх экспедыцый у 1418 і 1420 гадах. У гэтыя гады тут з’явіліся плантацыі цукровага трыснягу.

З 1580 года да 1640 года Мадэйра разам з усёй Партугаліяй уваходзіла ў склад Іспаніі. У 1801 годзе і з 1807 года да 1814 года знаходзілася пад брытанскай уладай.

У 1922 годзе на Мадэйры правёў апошнія месяцы свайго жыцця Карл I Габсбург, апошні імператар Аўстра-Венгрыі.

У 1976 годзе Мадэйра атрымала статус аўтаномнага рэгіёна.

## Геаграфія 
Архіпелаг мае вулканічнае паходжанне, знаходзіцца недалёка ад паўночнага ўзбярэжжа Афрыкі, на поўнач ад Канарскіх астравоў. У складзе архіпелага — астравы Мадэйра (741 км²), Порту-Санту (42,5 км²) і некалькі астравоў Дэзерташ. Агульная плошча складае 801 км².

Паверхня астравоў гарыстая. Найвышэйшы пункт —  на востраве Мадэйра (1861 м).

На астравах вырошчваюцца вінаград, цукровы трыснёг, садавіна і гародніна. Развіццё атрымала і рыбалоўства. Сусветную вядомасць атрымалі віны Мадэйры. Астравы вельмі прыцягальныя для турыстаў.

Клімат міжземнаморскі мяккі. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад 16 °C да 22 °C. Частка паверхні астравоў пакрытая субтрапічнымі лясамі (лясы Мадэйры ўнесены ў Спіс Сусветнай Спадчыны ЮНЕСКА).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Агульны даведнік
* Даведнік для вандроўнікаў
* Культура 

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Партугаліі
Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна
Міхась Мірановіч

**Міхась Мірановіч**, поўнае імя **Міхаіл Канстанцінавіч Мірановіч** (нар. , в. Старына, ) — беларускі паэт-гумарыст і перакладчык.

## Біяграфія 
Скончыў Вялікадолецкую сярэднюю школу (1965). Пасля службы ў Савецкай Арміі, скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко (1973), атрымаў дыплом радыёфізіка. Працаваў лабарантам, выкладчыкам, інжынерам-канструктарам, інспектарам дзяржнагляду за стандартамі і якасцю, начальнікам аддзела кадраў. Цяпер жыве ў Віцебску, працуе вядучым інжынерам на адным з прадпрыемстваў горада.

Жанаты. Мае дваіх дзяцей, унучку.

## Творчасць 
Дэбютаваў у друку ў 1972 годзе (газета «Літаратура і мастацтва»). Выступае ў жанры сатыры і гумару. Найбольш вядомыя яго вершаваныя гумарыстычныя карацелькі-фрашкі. Піша літаратурныя пародыі. Першая кніжка — зборнік вершаванага гумару «Міранізмы» — выйшла ў 2002 годзе. Аўтар трох кніжак для дзяцей. Адзін з аўтараў калектыўных зборнікаў «Агледзіны», «Дзень паэзіі 2005», «П’яныя каровы», «Тутэйшы шляхціц», «Ад ніў прыдзвінскіх», трох апошніх выпускаў альманаха «Дзвіна».

Аўтар больш за 1,5 тысячы літаратурных публікацый у саюзнай, рэспубліканскай, абласной перыёдыцы. Друкаваўся ў часопісах «Крокодил», «Перець», «Чаян», «Вожык», «Полымя», «Алеся», «Родная прырода», газетах «Літаратурная Беларусь», «Літаратура і мастацтва», «Звязда», «Советская Белоруссия», «Рэспубліка», «Народная газета», «Знамя юности», «Чырвоная змена», «Віцебскі рабочы», «Народнае слова», «Віцьбічы».

Перакладае з украінскай: П. Глазавога, А. Вішню, С. Руданскага, А. Каламійца, В. Івашчанку, з польскай: С. Лема, А. Пацямкоўскага, В. Брудзінскага, украінскі і польскі народны гумар. Пераклаў на беларускую мову камедыю М. Старыцкага «За дзвюма зайцамі» і драму І. Масляніцынай «Крыж Еўфрасінні», якія пастаўлены на сцэне Нацыянальнага Акадэмічнага тэатра імя Якуба Коласа.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт М. К. Мірановіча

Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы
Міхаіл Сяргеевіч Мірановіч

**Міхаіл Сяргеевіч Мірановіч** (нар. , Жыткавічы, Гомельская вобласць) — дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання ад Калінкавіцкай выбарчай акругі № 43.

## Біяграфія 
Скончыў БДУ, юрыст. Працаваў работнікам раённай Жыткавіцкай загатканторы, вадзіцелям Жыткавіцкага райвыканкама, памочнікам пракурора Нараўлянскага раёна, пракурорам аддзела агульнага нагляду пракуратуры Гомельскай вобласці, пракурорам Акцябрскага раёна Гомельскай вобласці. Жанаты, мае сына і дачку.

## У Палаце прадстаўнікоў 
Член дэпутацкага аб'яднання «За саюз Украіны, Беларусі і Расіі» («ЗУБР»). Намеснік старшыні Пастаяннай камісіі ПП НС РБ 2-га склікання па заканадаўстве і судова-прававых пытаннях.

## Спасылкі 
* Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь  

Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання
Уладзімір Арлоў

**Уладзі́мір Арлоў**:
* Уладзімір Аляксандравіч Арлоў — беларускі рэжысёр і сцэнарыст.
* Уладзімір Аляксеевіч Арлоў — беларускі пісьменнік.
Юрый Іванавіч Гальшанскі

**Юрый Іванавіч Гальшанскі** (каля  — ), прадстаўнік роду Гальшанскіх, сын Івана Гальшанскага-Дубровіцкага.

## Біяграфія 
Нягледзячы на тое, што яго бацька быў пакараны за ўдзел у змове супраць вялікага князя Казіміра, захаваў яго вотчыны, галоўнымі з якіх былі Глуск (пазнейшы Глуск-Дубровіцкі), дзе ён заснаваў драўляны Глускі замак і мястэчка, і Дубровіца. У 1525 атрымаў ад вялікага князя Жыгімонта I Старога прывілей праводзіць у Глуску кірмашы.

## Сям'я 
Юрый Іванавіч Гальшанскі быў двойчы жанаты. Яго першай жонкай была Ульяна Іванаўна Бароўская, дачка маскоўскага князя-перабежчыка Івана Васілевіча Бароўскага (пам. 1508). Другі раз ажаніўся з княгіняй Марыяй Андрэеўнай Сангушка, дачкой старосты ўладзімірскага і маршалка Валынскай зямлі князя Андрэя Аляксандравіча Сангушка (пам. 1534) і Ксеніі-Марыі Іванаўны Астрожскай.

Дзеці:

* Януш Юр’евіч Гальшанскі (пам. 1549), князь Дубровіцкі і Гальшанскі (1536—1549), вялікі стольнік літоўскі (1540), ваявода кіеўскі (1542—1544) і троцкі (1544—1549)
* Фёдар Юр'евіч Гальшанскі (пам. каля 1528)
* Уладзімір Юр'евіч Гальшанскі (пам. 1545), спраўца Кіеўскага ваяводства (1543)
* Багдана Юр'еўна Гальшанская (пам. да 1558), жонка князя Фёдара Міхайлавіча Вішнявецкага (пам. 1549)
* Сямён Юр'евіч Гальшанскі (пам. 1556), князь Дубровіцкі і Гальшанскі (1549—1556), вялікі стольнік літоўскі (1555)
* Анастасія Юр'еўна Гальшанская (пам. 1561), жонка князя Кузьмы Іванавіча Заслаўскага (пам.1556)
* Андрэй Юр'евіч Гальшанскі (пам. каля 1547)
* Марыя Юр'еўна Гальшанская (пам. 1586), 1-ы муж Андрэй Якубавіч Монтаўт, 2-і муж Міхаіл Тышкавіч Казінскі і 3-і муж князь Андрэй Міхайлавіч Курбскі (1528—1583)
* Соф'я Юр'еўна Гальшанская (пам. пасля 1594), жонка кашталяна навагрудскага, князя Аляксандра Іванавіча Палубінскага (? — 1608).
* Фядора Юр'еўна Гальшанская (пам. да 1576), жонка старосты рагачоўскага і пінскага, князя Багдана Васілевіча Саламярэцкага (пам. 1565)
* Алена Юр'еўна Гальшанская (пам. да 1557), жонка ваяводы падляшскага і навагрудскага Паўла Іванавіча Сапегі (каля 1490—1579)
* Ганна Юр'еўна Гальшанская (пам. 1583), жонка Елізара Кірдзея-Мільскага.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Wolff J., Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. Warszawa, 1895

Юрый Іванавіч Гальшанскі
Іван Сямёнавіч Сапега

**Іван Сямёнавіч Сапега**, **Івашка Сапежыч** () — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. Вялікі пісар літоўскі (з 1488) і маршалак гаспадарскі (з 1504), ваявода віцебскі (1508—1514) і падляшскі (з 1514).

Заснавальнік коданьскай лініі роду Сапегаў, заклаў асновы яе латыфундыі.

## Біяграфія 
, 1872; з партрэта XVI ст.)]]

Прадстаўнік шляхецкага роду Сапегаў герба «Ліс», другі сын Сямёна, пісара гаспадарскага, і Настассі Паўшанкі. Меў брата Багдана, заснавальніка чарэйска-ружанскай лініі роду.

Пісар гаспадарскі Казіміра Ягелончыка з 1488 года. Пасол у Маскву (1497, 1498, 1499), у Рым у 1501 годзе, дзе дамогся ад Папы зацвярджэння мітрапаліта Іосіфа I Балгарыновіча, там далучыўся да Фларэнційскай царкоўнай уніі. 3 1501 годзе канцлер вялікай княгіні Алены Іванаўны. У 1502 годзе пасол да магістра Лівонскага ордэна, у 1503 — у Маскву, заключыў шасцігадовае перамір’е, якое скончыла вайну 1500—1503 гадоў. Маршалак гаспадарскі з 1504 года. Пасля абрання на сталец Жыгімонта Старога ў 1506 годзе тытулаваўся пісарам найвышэйшым. У 1505 годзе зноў пасол у Маскву, аднак працягнуць перамір’я не здолеў. Намеснік віцебскі ў 1508—1514 гадах (з 1511 года ваявода). Пасол у Маскву ў 1508 годзе, заключыў мір, якім скончана вайна 1507—1508 гадоў. У 1512 годзе вёў перамовы з кароннай радай Каралеўства Польскага пра дапамогу ў вайне з Маскоўскай дзяржавы 1512—1522 гадоў.

Удзельнічаў у кампаніі 1514 года пад камандаваннем гетмана Канстанціна Астрожскага. Камандаваў часткай войска ў бітве на Бярэзіне 27 жніўня 1514 года і ў Аршанскай бітве 1514 года. З 1514 года ваявода падляшскі.

Заснавальнік коданьскай лініі роду Сапегаў, заклаў асновы яе латыфундыі. У 1504 годзе збудаваў мястэчка Іказнь і Іказненскі замак, заснаваў мястэчка Кодань з замкам (на левым беразе Буга каля Берасця). Страціў смаленскія маёнткі, захопленыя маскоўцамі, але атрымаў ад вялікіх князёў новыя — на Браслаўшчыне, Падляшшы і Берасцейшчыне.

Пахаваны ў царкве Святога Духа ў Кодані.

## Сям’я 
Быў двойчы жанатым. Імя і паходжанне першай жонкі невядомыя, другі раз ажаніўся з Альжбетай Глябовіч. У першым шлюбе нарадзіліся дзеці:
* Павел (пам. 1579), ваявода падляшскі і новагародскі
* Міхал (пам. каля 1540)
* Фёдар (пам. каля 1548), дваранін гаспадарскі
* Даброхна (пам. па 1528), жонка кашталяна люблінскага Яна Тэнчынскага
* Ганна, жонка старосты чаркаскага і канеўскага Яна Неміровіча

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Іван Сямёнавіч
Катэгорыя:Ваяводы віцебскія
Катэгорыя:Пісары гаспадарскія
Катэгорыя:Ваяводы падляшскія (Вялікае Княства Літоўскае)
Катэгорыя:Маршалкі гаспадарскія
Ян Пётр Сапега

**Ян Пётр Сапега** (1569 — ) — прадстаўнік роду Сапегаў, сын Паўла Сапегі.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Віленскай акадэміі, Падуанскім універсітэце. Удзельнічаў у баях з крымскімі татарамі. У час вайны са Швецыяй 1600-29 камандаваў гусарскай і казацкай харугвамі, 7.1.1601 удзельнічаў у пераможнай бітве пад Вендэнам (Цэсісам), 29.6.1601, пад Кокенгаўзенам (Кокнесе), 5.3.1603 пад Ракверэ, 13.4.1603 ва ўзяцці Дэрпта (Тарту); у Кірхгольмскай бітве 1605 камандаваў правым крылом. У час рокашу М. Зэбжыдоўскага прывёў да караля перад бітвай пад Гузавам 6.7.1607 гусарскую і казацкую харугвы. У жніўні 1607 са згоды канцлера Л. І. Сапегі прапанаваў Ілжэдзмітрыю II сваю дапамогу ў авалоданні маскоўскім тронам. У ліпені 1608 з войскам у 1720 жаўнераў перайшоў маскоўскую мяжу. 25.8.1608 заняў Вязьму, потым спаткаў Марыну Мнішак з яе бацькам (гл. арт. Мнішкі) і прывёз іх у Тушына да Лжэдзмітрыя II. 2.10.1608 разбіў войска І. Шуйскага пад Рахманавам, аблажыў Троіца-Сергіеў манастыр, падпарадкаваў Замаскварэцкі край. У лютым 1610 заняў Дзмітраў. 1.3.1610 пацярпеў паражэнне ад М. В. Скопіна-Шуйскага, у чэрвені 1610 далучыўся да Лжэдзмітрыя II у Калузе. 25.6.1610 абвешчаны сваімі жаўнерамі гетманам. У ліпені 1610 рушыў на Маскву. 27.7.1610, калі быў скінуты з трона цар Васіль Шуйскі і ўстанавілася сямібаяршчына, прыехаў у Маскву і вёў перагаворы пра перадачу ўлады Лжэдзмітрыю II (у войску Яна Пятра былі настроі абвясціць царом свайго гетмана). У ліпені 1611 заняў Аляксандраву Слабаду, аблажыў Пераяслаў-Залескі, 15.8.1611 штурмам узяў Белы Горад у Маскве. Памёр ад хваробы ў Крамлі, пахаваны ў Лепунах (Гродзенскі павет). Валодаў Вяйсеямі ў Гродзенскім павеце, з 1600 трымаў Усвяцкае стараства.

## Літаратура 
*  С.222-228
 

Ян Пётр
Катэгорыя:Старосты ўсвяцкія
Катэгорыя:Ваенныя Рэчы Паспалітай
Іван Багданавіч Сапега

**Іван Сапега** (1486 — паміж 4 красавіка і 19 лістапада ) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч. Пісар гаспадарскі (1507—1516) і маршалак гаспадарскі (1515—1541); ваявода віцебскі (1520—1529) і ваявода падляшскі (1529—1541); староста драгічынскі (1529—1541, 1545—1546).

## Біяграфія 
З чарэйска-ружанскай лініі магнацкага роду Сапегаў герба «Ліс», сын Багдана.

Браў удзел у пасольствах у Маскву (1508, 1531—1532, 1536) і Асманскую імперыю (1534).

Браў удзел у кампаніі 1514 года пад камандаваннем вялікага гетмана кн. Канстанціна Астрожскага. Камандаваў часткай войска ў баі на Бярэзіне (27.8.1514) і ў бітве пад Оршай (1514).

На Попіс 1528 года ставіў 27 коней.

У 1541 годзе пазбаўлены ўрадаў, пазней вярнуў Дарагічынскае староства.

У шлюбе з Ганнай з Сангушкаў меў сыноў Лукаша, Паўла, Міхаіла і Івана, дачку Соф’ю.

## Літаратура 
* 
* . С. 222—228.

## Спасылкі 
* 

Іван Багданавіч
Катэгорыя:Ваяводы віцебскія
Катэгорыя:Ваяводы падляшскія (Вялікае Княства Літоўскае)
Катэгорыя:Старосты драгічынскія
Катэгорыя:Пісары гаспадарскія
Катэгорыя:Маршалкі гаспадарскія
Сычова (Жабінкаўскі раён)

**Сычо́ва** (, ) — вёска ў Жабінкаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Азяцкага сельсавета.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Азяцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёна
Ян Казімір Сапега

**Ян Казімір Сапега** (? — ) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Рэчы Паспалітай і Расійскай імперыі. Генерал-фельдмаршал расійскай службы (1726). З роду Сапегаў. Вучыўся ў езуіцкіх калегіумах Варшавы (да 1685) і Брунсберга (Бранева, 1692). З 1682 года староста бабруйскі, з 1697 года пасол (дэпутат) сойма ад Берасцейскага ваяводства. Удзельнік Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў. Для атрымання дзяржаўных пасад і захавання зямельных уладанняў неаднаразова мяняў палітычную арыентацыю.
 
У 1702 годзе далучыўся да войска караля Рэчы Паспалітай Аўгуста II, але неўзабаве перайшоў на бок шведаў. Адзін з ініцыятараў Варшаўскай канфедэрацыі 1704 года, створанай для дэтранізацыі Аўгуста II і абрання каралём Станіслава Ляшчынскага. Атрымаў шэраг перамог над войскамі Аўгуста II каля Пултуска (1704), Ляхавічаў (12 красавіка 1709 года), удзельнік няўдалай бітвы каля Каліша (1706). 13 мая 1709 года разбіты рускімі войскамі каля Лядухава (Украіна). У 1708—1709 гадах вялікі гетман літоўскі (прызначаны шведскім каралём Карлам XII). Пасля паразы шведаў у Палтаўскай бітве 1709 года перайшоў на бок рускіх і Аўгуста II і дамогся для сябе амністыі; 11 лістапада 1709 года яго 15-тысячнае войска капітулявала каля Берасця і было распушчана. Аднак, страціўшы пасаду гетмана, з канца 1709 года з мэтай вяртання гетманскай булавы зноў павёў барацьбу (у 1711—1713 гадах) супраць Аўгуста. У 1713 годзе зноў перайшоў на яго бок і атрымаў амністыю. Выношваў план захопу Карла XII у час яго праезду праз Польшчу з Бендэр (Малдова) у Памор’е і выдачы яго аднаму з кіраўнікоў Сандамірскай канфедэрацыі вялікаму кароннаму гетману Адаму Сяняўскаму. Але пасля няўдачы гэтай аперацыі быў сам арыштаваны прыхільнікамі Аўгуста II і аддадзены пад суд гетманаў; вызвалены праз заступніцтва крымскага хана Даўлет-Гірэя. У 1714 годзе прапаноўваў Аўгусту II пачаць вайну супраць Расіі ў саюзе са Швецыяй і Турцыяй, каб вярнуць Інфлянты. Спрабаваў выкарыстаць у сваіх мэтах барацьбу Віленскай канфедэрацыі 1716 года з Саксонскай дынастыяй. У 1720 годзе разарваў адносіны з Аўгустам II.

Намераваўся ажаніць свайго сына Пятра з Марыяй — дачкой расійскага князя Д. Меншыкава, які хацеў з дапамогай Сапегаў атрымаць Курляндскае Земгальскае герцагства (заручыны адбыліся вясной 1726 года ў Пецярбургу, падарожжа Сапегі ў расійскую сталіцу апісана ў яго дзенніку). Аднак планы Меншыкава не здзейсніліся, і пасля скасавання заручын іх адносіны пагоршыліся. Тым не менш Ян Казімір застаўся пры двары Кацярыны I і захаваў свае пазіцыі пры Пятру II (1727—1730). Удзельнічаў у рабоце вышэйшых дзяржаўных устаноў Расіі. Пасля ссылкі Меншыкава (1727) генерал-губернатар Пецярбурга і Інгрыі. Выступаў за падтрымку Станіслава Ляшчынскага з боку Расіі ў саюзе з Францыяй. Вясной 1728 года выехаў у Вялікае Княства Літоўскае, каб умацаваць пазіцыі Сапегаў у дзяржаве, але беспаспяхова.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Ян Казімір
Катэгорыя:Старосты бабруйскія
Катэгорыя:Дэпутаты Сойма Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Гетманы вялікія літоўскія
Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага езуіцкага калегіума
Катэгорыя:Выпускнікі Браўнсбергскага езуіцкага калегіума
Матансас (правінцыя)

**Мата́нсас** () — адна з 14 кубінскіх правінцый. Адміністрацыйны цэнтр — горад Матансас.

## Некаторыя гарады 
* Кардэнас

Катэгорыя:Правінцыі Кубы
Літва (Стаўбцоўскі раён)

**Літва́** — вёска ў складзе Літвенскага сельсавета Стаўбцоўскага раёна Мінскай вобласці Беларусі, цэнтр сельсавета і калгаса.

## Геаграфія 
Вёска знаходзіцца за 40 км на поўнач ад горада Стоўбцы, за 75 км ад Мінска, за 27 км ад чыгуначнай станцыі Койданава, на аўтадарозе Стоўбцы — Івянец.

## Насельніцтва 
* 1999 год — 268 чал., 102 прыватныя гаспадаркі,
* 2013 год — 180 чал., 80 прыватных гаспадарак.

## Інфрастуктура 
У вёсцы знаходзіцца сярэдняя школа, дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя, камбінат бытавога абслугоўвання, аддзяленне сувязі.

## Літаратура 
*  — С. 313.
* 

Катэгорыя:Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна
Сычова

**Сычова** — жаночая форма прозвішча Сычоў, таксама тапонім.

## Прозвішча 
* Ала Васілеўна Сычова — беларускі архітэктар

## Тапонім 
* Вёска Сычова — вёска ў Жабінкаўскага раёна Брэсцкай вобласці
Трапезундская імперыя

**Трапезу́ндская імпе́рыя** — дзяржава (1204—1461) на паўночным усходзе Малой Азіі, са сталіцай у горадзе Трапезунд.

Трапезундская імперыя была створана пасля захопу Канстанцінопаля крыжакамі — удзельнікамі 4-га крыжовага паходу, пры распадзе Візантыйскай імперыі. У красавіку 1204 года ўнукі візантыйскага імператара Андроніка I Аляксей і Давыд Камніны, з дапамогай войскаў грузінскай царыцы Тамары — сваёй цёткі па кудзелі, занялі Трапезунд, а затым прыбярэжныя раёны з гарадамі Сіноп, Амастрыда, Іраклія.

Імператарам быў абвешчаны Аляксей (1204—1222), рэальна яму была падуладна ўсходняя частка імперыі з Трапезундам, а заходняй часткай валодаў Давыд. Імператары сталі звацца Вялікімі Камнінамі. У 1214 годзе Трапезундская імперыя страціла Іраклію і Амастрыду, заваяваныя Нікейскай імперыяй, і Сіноп, захоплены сельджукамі. Пад уладай Трапезундскай імперыі засталася вузкая прыбярэжная паласа ў межах візантыйскай фемы Халдыя, адрэзанай ад астатняй грэчаскай тэрыторыі; засялялі яе грэкі, грузіны і армяне. Адміністрацыйна імперыя першапачаткова дзялілася на тры банды (ваенныя акругі): Трапезунд, Мацука і Гемора на чале з дуксамі або «кефаламі» (галовамі, кіраўнікамі). У 14 стагоддзі было ўжо сем банд за кошт драбнення ранейшых акруг: Трыкомія, Трапезунд, Мацука, Палеамацука, Гемора, Сірмена, Рызеон і асобная фема Вялікая Лазія. Асноўнымі гарадамі-крэпасцямі імперыі апроч сталіцы былі Керасунт, Трыпалі, Ясоній, Месахалдыя і Лімніі.

Трапезундская імперыя падтрымлівала саюз з Грузіяй. Нікейская імперыя, а затым і адноўленая Візантыйская імперыі ніколі не прызнавалі за Вялікімі Камнінамі тытула імператара, у афіцыйных візантыйскіх дакументах яны пісаліся «уладарамі» або «архонтамі». Эканоміка імперыі асноўвалася на вінаградарстве, хлебаробстве і пасрэдніцкім гандлі з Паўночным Прычарнамор’ем, Каўказам, Месапатаміяй, Сярэднім Усходам. З срэбра, якое здабывалі з радовішчаў на тэрыторыі імперыі, білася трапезундскія манета — аспры. Феадалы валодалі значнай самастойнасцю: дынаты вяршылі суд над залежнымі сялянамі (парыкамі), карысталіся правам мёртвага рукі, набіралі з сваіх людзей дружыны. У 1244 годзе Трапезундская імперыя стала данніцай манголаў, у пачатку 14 ст. вяла барацьбу з цюркамі Ак-Каюнлу. У 1456 годзе Трапезундскую імперыю абклалі данінай туркі-асманы, а ў 1461 годзе Трапезундская імперыя была заваявана султанам Мехметам II, які ператварыў яе ў правінцыю Асманскай імперыі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* *Карпов С. П.* Образование Трапезундской империи (1204—1215) // ВВ. 2001. Т. 60.
* *Панарет М.* Трапезундская хроника / Подг. А. Хаханова // Труды по востоковедению Лазаревского ин-та вост. языков. Вып. 23. — М., 1905.
* *Шукуров Р. М.* «Новый Манцикерт» императора Феодора I Ласкариса // Византия между Востоком и Западом: Опыт ист. характеристики. СПб., 1999;
* 

Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Дзяржавы-правапераемніцы Візантыйскай імперыі
Катэгорыя:1204 год у Азіі
Адам Стафан Сапега

**Адам Стафан Сапега** (, Красічын, Польшча — ) — польскі каталіцкі дзеяч, біскуп і архібіскуп кракаўскі, кардынал. 

Паходзіў з роду Сапегаў, сын Адама Сапегі. Вучыўся ў Вене, Інсбруку. З 1911 года біскуп кракаўскі. У 1918—1919 гадах адзін са стваральнікаў адзінай касцёльнай арганізацыі ў Польшчы. З 1925 года мітрапаліт кракаўскі, з 1926 года архібіскуп мітрапаліт. Утварыў свецкую арганізацыю католікаў «Акцыя каталіцка» і касцёльную дабрачынную арганізацыю «Карытас». У час Другой сусветнай вайны звязаны з падпольным рухам. З 1946 года кардынал.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Адам Стафан
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Падкарпацкім ваяводстве
Катэгорыя:Біскупы кракаўскія
Катэгорыя:Кардыналы Польшчы
Мануіл I Камнін

**Мануіл I Камнін** (~1123, Канстанцінопаль — 24 верасня 1180, Канстанцінопаль), імператар візантыйскі (з 5.4.1143), малодшы сын імператара Іаана II і венгерскай прынцэсы.

Абапіраўся на дынастыю Камнінаў, а таксама на правінцыйных дробных і сярэдніх землеўласнікаў і правінцыйныя гарады. Садзейнічаў умацаванню феадальнага землеўладання: паводле пастаноў 1158 і 1170 гадоў, зямлю мелі права набываць толькі члены сінкліта і стратыёты. Прыцягваў да службы іншаземных, у тым ліку турэцкіх, воінаў. У 1158 забараніў цэрквам і манастырам пашыраць свае ўладанні. Вызваліў імперыю ад засілля венецыянскага купецтва, правёўшы масавыя арышты венецыянскіх купцоў у сакавіку 1171; уступіў у саюз, накіраваны супраць Венецыі, з Генуяй (1169) і Пізай (1170).

Мануіл I беспаспяхова спрабаваў аднавіць візантыйскае панаванне ў Італіі і Егіпце. Падтрымліваў Юрыя Даўгарукага ў барацьбе за кіеўскі сталец. Вёў паспяховыя войны, якія прывялі да прызнання Венгрыяй (1164) і Сербіяй (1172) сябе васаламі Візантыі. Пацярпеў паразу ад сельджукаў пры Мірыакефалоне (17.9.1176) у Малой Азіі, вымушаны быў саступіць ім крэпасці Дарылей і Сублей.

Вялікую цікаўнасць Мануіл I меў да прадказанняў будучыні, нават напісаў трактат у абарону астралогіі, любіў застоллі і забавы на заходні манер. Улюблёнымі забавамі пры яго двары былі рыцарскія турніры, паляванне і гульня ў пола.

У асабістым жыцці Мануіл I быў жанчыналюбам, але да сваёй першай жонкі Ірыны (Берты) быў абыякавы. Другім шлюбам пабраўся з Марыяй-Ксеніяй Антыёхійскай. Пры гэтым ён падтрымліваў інтымныя адносіны са сваёй пляменніцай Феадорай, якая нарадзіла ад яго сына, меў мноства раманаў з дамамі свайго двара.

Катэгорыя:Візантыйскія імператары XII стагоддзя
Катэгорыя:Постаці другога крыжовага пахода
Катэгорыя:Камніны
Яўстах Каятан Сапега

**Яўстах-Каятан Сапега** (, Веркі каля Вільні — ) — прадстаўнік роду Сапегаў, сын князя Францішка Сапегі ад яго жонкі графіні Розы (Пелагеі-Розы) Патоцкай.

## Біяграфія 
У маладосці служыў у расійскай кавалерыі. Падарожнічаў па Еўропе. Натуралізаваўся ў Вялікабрытаніі: атрымаў грамадзянства і захаваў княскі тытул, што сталася выключэннем у брытанскім праве.

Пасля смерці бацькі (1829) атрымаў вялізныя ўладанні ў Беларусі.

У 1830—1831 удзельнічаў у Лістападаўскім паўстанні, быў падпаручнікам у штабе галоўнакамандуючага генерала Яна Скшынецкага, адзначаны залатым крыжам «Віртуці Мілітары». Пасля паражэння паўстання — у эміграцыі ў Францыі. Адхіліў прапанову Мікалая I прыняць канфіскаваныя маёнткі ўзамен за вернападданую прысягу, у выніку чаго музейныя зборы, бібліятэкі і архівы Сапегаў вывезены ў Санкт-Пецярбург. Памёр у Парыжы.

## Літаратура 
* Paszkiewicz, M. Sapieha Eustachy Kajetan / M. Paszkiewicz // Polski Słownik Biograficzny. — Wrocław etc. : Ossolineum, 1993. — T. XXXIV/4. Zesz. 143 : Sanguszko Dymitr — Sapieha Jan. — S. 597—598.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8. С.222—228

Яўстафій Каэтан
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Верках
Казімір Уладзіслаў Сапега

**Казімір Уладзіслаў Сапега** ( — ) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
З роду Сапегаў, сын Яна Фрыдэрыка. Вучыўся ў езуіцкіх навучальных установах у Львове і Брунсбергу. Працягваў вучобу на Захадзе, пабываў у Італіі, Францыі, Галандыі і Германіі. Па вяртанні прыняў удзел у бітве пад Хацінам. Удзельнічаў у войнах з туркамі ў 1673, 1676, 1683 гадах. Пасол на сеймы. Падстолі вялікі літоўскі ў 1685—1686 гадах, стольнік вялікі літоўскі ў 1686 годзе, падскарбі надворны літоўскі ў 1686—1689 гадах, кашталян троцкі ў 1689—1697 гадах і ваявода троцкі з 1697 года.

Падчас выбараў караля Рэчы Паспалітай падтрымаў Аўгуста II Моцнага.

Бацька Яна Фрыдэрыка.

## Літаратура 
*  С. 222—228.

Казімір Уладзіслаў Сапега
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы троцкія
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падскарбіі надворныя літоўскія
Катэгорыя:Кашталяны троцкія
Андрэй Станіслаў Сапега

**Андрэй Станіслаў Сапега** () — вялікалітоўскі ўраднік. Староста ўсвяцкі (1612—1623), рыжскі (1620—1646) і ваўкавыскі (з 1645). Кашталян троцкі (1641—1644) і віленскі (з 1644). Пасол на соймы, дэпутат Трыбунала ВКЛ.

## Біяграфія 
З чарэйска-ружанскай лініі магнацкага роду Сапегаў герба «Ліс». Сын Яна Пятра і Соф’і Вейгэр. Меў братоў Яна Юзафа і Паўла Яна.

Удзельнік Хоцінскай бітве (1621). Цягам 1622—1628 гадоў удзельнічаў у ваенных дзеяннях са Швецыяй. У 1633 годзе далучыўся да караля і вялікага князя Уладзіслава Вазы ў яго выправе на дапамогу Смаленску, які трымаў аблогу Маскоўскай дзяржавы.

Праз канфлікт з уласнай радзінай даволі запознена атрымаў дзяржаўныя пасады, абіраўся паслом на соймы, а таксама дэпутатам Галоўнага Трыбунала.

Пабраўся шлюбам з Ганнай Гайдэнштайн (у 1622), з якой меў сына Лявона Казіміра і дачку Ізабелу Кацярыну.

Пахаваны ў касцёле бернардзінцаў у Гродна.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
*  С.222-228

Андрэй Станіслаў
Катэгорыя:Кашталяны троцкія
Катэгорыя:Кашталяны віленскія
Катэгорыя:Старосты ваўкавыскія
Катэгорыя:Старосты ўсвяцкія
Катэгорыя:Старосты рыжскія
Мануіл I Вялікі Камнін

**Мануіл I Вялікі Камнін**  (; 1218, Трапезунд—сакавік 1263, Трапезунд) чацвёрты імператар Трапезундскай імперыі ў 1238—1263 гадах, другі сын заснавальніка дынастыі Вялікіх Камнінаў імператара Аляксея I. Пасля 1244 Мануіл I стаў васалам мангольскага вялікага хана Угедэя, які ў тым годзе разграміў войскі Іканійскага султаната і яго саюзнікаў, у т.л. і трапезундцаў. Вядома, што Мануіл I пабудаваў царкву і манастыр св. Сафіі паблізу Трапезунда, а таксама дамогся ў канстанцінопальскага патрыярха права пасвячаць епікапаў для Трапезундскай мітраполіі на месцы.

## Шлюбы і дзеці 
* 1-я жонка: з 1235 **Ганна Ксілалоя** (пам. да 1253)
** **Андронік II Вялікі Камнін** (1236—1266), імператар Трапезунда
* 2-я жонка: з 1242/45 **Русудан Грузінская** (май 1223 — да 1253)
** **Феадора Вялікая Камніна** (пам. пасля 1285), імператрыца Трапезунда
* 3-я жонка: пасля 1253 **Ірына Сірыкаіна** (1238 — пасля 1280)
** **Георгій Вялікі Камнін** (пам. пасля 1284), імператар Трапезунда
** *дачка* (1258/59 — пасля 1280); муж: з 1273 прадстаўнік знатнага грузінскага роду
** *дачка* (1260/61 — пасля 1289); муж: c 1277 **Дэметрэ II** (1259 — 12 сакавіка 1289), цар Грузіі
** **Іаан II Вялікі Камнін** (1262/63 — 16 жніўня 1297), імператар Трапезунда

## Спасылкі 
* Fondation for Medieval Genealogy : Імператары Трапезунда

Катэгорыя:Трапезундскія імператары
Катэгорыя:Камніны
Катэгорыя:Памерлі ў 1263 годзе
Катэгорыя:Вялікія Камніны
Ян Фрыдэрык Сапега

**Ян Фрыдэрык Сапега** (, в. Дабратычы Берасцейскага павета — ) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. Вялікі канцлер літоўскі (з 1735).

## Біяграфія 
thumb|180px|left|Ян Фрыдэрык Сапега ў маладосці

Паходзіў з роду Сапегаў герба «Ліс», сын Казіміра Уладзіслава Сапегі і Францішкі з Копцяў.

Вучыўся ў езуіцкіх калегіумах у Берасці, Любліне і Варшаве. У час Паўночнай вайны 1700—1721 спачатку быў на баку Аўгуста II, далучыўся да Сандамірскай канфедэрацыі, у 1706 перайшоў у лагер Станіслава Ляшчынскага, ад якога атрымаў пасаду рэферэндара літоўскага (1706—1709). Пасля вяртання на трон Аўгуста II амнісціраваны.

Кашталян менскі ў 1711—1712 (адмовіўся ад пасады), троцкі ў 1716—1735, вялікі канцлер літоўскі з 1735. Далучыўся да Тарнагродскай канфедэрацыі праціўнікаў караля. Выбіраўся паслом на соймы, дэпутатам Трыбунала Літоўскага. Валодаў Коднем, Дарагастаямі, Муравіцай, Капыламі, Чарнобылем, быў старостам берасцейскім (з 1697) і прапойскім (з 1739). Кавалер ордэна Белага Арла з 1730 года.

## Спадчына 
Значную частку жыцця правёў у Кодні, дзе сабраў вялікую бібліятэку, якая станам на 1744 складалася з 3500 экзэмпляраў.

Напісаў гісторыю абраза Дзевы Марыі ў Кодні (Торунь, 1720), гістарычна-генеалагічны нарыс роду Сапегаў (Варшава, 1730) і інш. У Кодзенскім касцёле стварыў партрэтную галерэю Сапегаў.

## Галерэя 

Выява:Jan Fryderyk Sapieha.jpg|Невядомы мастак, каля 1720
Выява:Jan Fryderyk Sapieha. Ян Фрыдэрык Сапега (1735-99).jpg|Невядомы мастак, сяр. XVIII ст.
Выява:Jan Fryderyk Sapieha. Ян Фрыдэрык Сапега (Svada latina, XVIII).jpg|З кнігі «Svada latina» (), XVIII ст.
Выява:Jan Fryderyk Sapieha. Ян Фрыдэрык Сапега (1747).jpg|Літаграфія невядомага аўтара, 1747

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Ян Фрыдэрык Сапега
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Канцлеры вялікія літоўскія
Катэгорыя:Кашталяны троцкія
Катэгорыя:Кашталяны менскія
Катэгорыя:Рэферэндары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты берасцейскія
Катэгорыя:Старосты прапойскія
Гуны

**Гу́ны** (, )  — качавы азіяцкі народ, які склаўся ва 2-4 ст. у Прыўраллі з цюркамоўных **хуну**, якія прыкачавалі з Цэнтральнай Азіі, і мясцовых уграў і сарматаў.

Распачаты ў 370-я гады масавы рух гунаў на захад даў штуршок т.зв. Вялікаму перасяленню народаў. Заваяваўшы аланаў Паўночнага Каўказа, гуны на чале са сваім правадыром Баламберам перайшлі Дон, разграмілі ў 375 годзе готаў у Паўночным Прычарнамор'і, падпарадкавалі вялікую частку остготаў і прымусілі вестготаў адступіць у Фракію. У 394—395 гады гуны, прайшоўшы праз Каўказ, спустошылі Сірыю і Кападокію, затым, пасяліліся ў Паноніі і рабілі набегі на Усходнюю Рымскую імперыю (Візантыю). У дачыненні да Заходняй Рымскай імперыі да сярэдзіны 5 ст. гуны выступалі саюзнікамі ў барацьбе супраць германскіх плямёнаў. Падпарадкаваўшы шэраг германскіх і іншых плямёнаў, гуны ўзначалілі магутны саюз плямёнаў, які здзейсніў паходы на многія краіны. Найбольшай магутнасці гуны дасягнулі пры Атыле (434—453). Прасоўванне гунаў на захад было спынена іх паражэннем у Галіі на Каталаўнскіх палях (451) ад аб'яднаных сіл рымлян, вестготаў і франкаў. Пасля смерці Атылы (453) яго дзяржава распалася, пачаліся звады, чым скарысталіся гепіды, якія ўзначалілі паўстанне германскіх плямёнаў супраць гунскага панавання. У Паноніі, у бітве на Недаа (455), гуны былі разбітыя і сышлі ў Прычарнамор'е. Спробы гунаў прабіцца на Балканскі паўвостраў у 469 годзе пацярпелі няўдачу. Апошнія згадкі пра гунаў у крыніцах датычаць 6 ст., калі яны ваявалі ў войску ўсходнерымскага палкаводца Нарсеса ў Італіі. Пасля гэтага гуны як народ больш не згадваюцца.

## Літаратура 
* Otto J. Maenchen-Helfen. The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. = Отто Дж. Маенхен-Гельфен. Мир гуннов. Исследования их истории и культуры / Перевод с англ. В. С. Мирзаянова. — University of California Press, 1973.

Катэгорыя:Старажытныя народы
Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы
Катэгорыя:Зніклыя народы Азіі
Іардан

**Іарда́н, Іярда́н, Ярда́н**:

* Іардан — рака ў Палесціне
* Іардан — гісторык 6 ст.

Сугучна: дзяржава Іарданія
Франкі

**Франкі** () — група заходнегерманскіх плямёнаў, якія аб’ядналіся ў плямённы саюз, упершыню згадваны ў сярэдзіне III стагоддзя. У візантыйскай традыцыі франкамі называлі ўсе заходнееўрапейскія народы.

У IV стстагоддзі франкі сталі федэратамі Рымскай імперыі, у 451 годзе ўдзельнічалі ў бітве на Каталаўнскіх палях супраць гунаў. Да пачатку V стагоддзя франкі авалодалі Галіяй да ракі Сомы. Падчас наступнай франкскай заваёвы Галіі ў канцы V стагоддзя утварылася Франкскае каралеўства, якое праіснавала да сярэдзіне IX стагоддзя. У сваім каралеўстве франкі былі пануючай этнічнай групай, але пры гэтым складалі нязначную меншасць насельніцтва і неўзабаве падвергліся гала-рымскай асіміляцыі. Даўжэй захоўвалі этнічную самабытнасць франкі, якія жылі на Рэйне і ў басейне Мааса.

Першапачаткова каралеўства кіравалася дынастыяй Меравінгаў. Пры Хлодвігу, памерлым у 511 годзе, дзяржава франкаў прыняла хрысціянства і дасягнула найбольшай магутнасці. З набыццём Бургундыі, Цюрынгіі і Баварыі яна яшчэ больш пашырыла свае межы. Падзел дзяржавы на тры часткі: Аўстразію, Нейстрыю і Бургундыю выклікаў зацяжныя войны, пакуль краіна ў 613 годзе пры каралю Лотары не злучылася зноў пад адным берлам.

У 751 годзе ўлада ў каралеўстве перайшла да дому Каралінгаў у асобе Піпіна Кароткага. Росквіт Франкскага каралеўства прыйшоўся на час сына Піпіна — Карла Вялікага, які прыняў імператарскі тытул (800) і нават прапаноўваў візантыйскай імператрыцы Ірыне (797—802) аб’яднаць Заходнюю і Усходнюю Рымскія імперыі з дапамогай дынастычнага шлюбу. У гэты час аднавілася амаль парваныя зносіны паміж франкамі і Візантыяй, і ў каралеўства франкаў паступалі візантыйскія тавары — галоўным чынам дарагія і высокаякасныя тканіны. Па смерці Людовіка Набожнага, сына Карла Вялікага, дзяржава франкаў назаўсёды падзялілася па дагаворы ў Вердэне (843) на ўсходнюю і заходнюю часткі: Германію і Францыю адпаведна.

## Гл. таксама 
* Хільдэрык III
* Св. Радэгунда

## Літаратура 
* История Франции, Т. 1. — М., 1972;
* *Корсунский А.* Образование раннефеодального государства в Западной Европе. — М., 1963.

Катэгорыя:Старажытныя народы
Хроніка Фрэдэгара

**«Хроніка Фрэдэгара»** — вялікая франкская хроніка VII ст. Напісана паміж 663—666 гадамі Фрэдэгарам Схаластыкам.

«Хроніка Фрэдэгара» складзена з перапісаных або скарочаных тэкстаў розных рымскіх і франкскіх крыніц, у тымі ліку хронік святога Ераніма, Ідацыя, Ісідора Севільскага, скарочаных II—VI кніг «Гісторыі франкаў» («*Historia epitomata*») Рыгора Турскага і арыгінальнага летапісу, якія ахопліваў падзеі франкскай гісторыі паміж 584—642 гадамі з некаторымі дапаўненнямі і намёкамі на пазнейшыя падзеі 652—664 гадоў. «Хроніка Фрэдэгара» мае вялікае гістарычнае значэнне, дапаўняючы паведамленні Рыгора Турскага, яна амаль адзіная звязная і падрабязная крыніца па гісторыі франкаў у 1-й палове VII ст. Аўтар пісаў, без сумнення, пра тое, што бачыў сам. Найбольшую ўвага ён надаваў справам Бургундыі і Аўстразіі, а да Нейстрыі ставіўся варожа. Аднак агулам яго апавяданне праўдзівае і аб’ектыўнае. Пры гэтым значнага літаратурнага таленту і глыбокага розуму аўтар не меў, пісаў на вульгарнай позняй лаціне. Пазней «Хроніка Фрэдэгара» працягнута да 768 года трыма аўтарамі, прыхільнікамі дому Піпіна Герыстальскага, да якіх варта ставіцца асцярожна, але яны таксама паведамляюць немалаважныя звесткі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Ронин В. К.* Так называемая «Хроника Фредегара» // Свод древнейших письменных известий о славянах. Т. II. — М, 1995;
* The fourth book of the Chronicle of Fredegar. Greenwood Press, 1981. *Глядзіце*: аматарскі рускі пераклад — Эл.рэсурс vostlit.info; урывак з хронікі на арыгінальнай лаціне  пра стасункі франкаў з вендамі.

Катэгорыя:Гісторыя франкаў
Катэгорыя:Гістарычныя сачыненні VII стагоддзя
Катэгорыя:Гістарычныя хронікі
Янавічы (значэнні)

Назву **Я́навічы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Янавічы — гарадскі пасёлак у Віцебскім раёне

* Гродзенская вобласць:
** Янавічы — вёска ў Ваўкавыскім раёне
** Янавічы — вёска ў Воранаўскім раёне
** Янавічы — вёска ў Навагрудскім раёне

* Мінская вобласць:
** Янавічы — былая вёска ў Тучанскім сельсавеце Клецкага раёна
** Янавічы — вёска ў Чырвоназоркаўскім сельсавеце Клецкага раёна
** Янавічы — вёска ў Дзяржынскім раёне

## Гл. таксама 
* Іванава
* Іванавічы
* Іванаў
* Іванаўка
* Іванаўск
* Іванаўскія Агароднікі
* Іванаўцы
* Іванаўшчына
* Іванічы
* Іванішча
* Іванішчавічы
* Іванкі
* Іванкавічы
* Іванкаўшчына
* Іванполле
* Іванск
* Іванскія
* Іванцава
* Іванчыцы
* Янава
* Янаў
* Янаўка
* Янаўцы
* Янаўшчына
Іаан II Камнін

**Іаан II Камнін** (, Канстанцінопаль — , Кілікія) — імператар візантыйскі (1118—1143), сын імператара Аляксея I Камніна.

Абапіраўся на прадстаўнікоў арыстакратыі і галоўным чынам на род Камнінаў і іх васалаў. Іаан быў прыгожы і стройны, вылучаўся высокай маральнасцю, не цярпеў хамства і жорсткасці. Пры гэтым свае валадарства правёў у бесперапынных паходах. Перамог печанегаў (1122), сербаў (~1124), венграў (1129) і сельджукаў (1135). Каля 1136 Іаан II Камнін разграміў Кілікійскую Арменію, а ў 1137 падпарадкаваў Антыёхію. Яго апошняя кампанія супраць сельджукаў была няўдалаю з-за процідзеянні крыжакоў. Урад Іаана II Камніна правёў рэформу флоту, накіраваную на цэнтралізацыю кіравання марскімі сіламі імперыі. У красавіку 1143, падчас палявання на дзікоў у наваколлях толькі што адбітага ў сельджукаў Аназарба, Іаан II выпадкова параніў сябе ў кісьць рукі атручанай стралой, а лячэнне не дапамагло. Праз некалькі дзён Іаан II памёр, перад смерцю перадаўшы ўладу свайму малодшаму сыну Мануілу. Валадарства імператара Іаана II Камніна было часам найвышэйшай магутнасці Візантыі ў перыяд кіравання дынастыі Камнінаў.

Катэгорыя:Памерлі ад яду
Катэгорыя:Візантыйскія імператары XII стагоддзя
Катэгорыя:Камніны
Ісак Севастакратар

**Ісак Камнін — севастакратар** (пасля 1092 — пасля 1152) — трэці, малодшы сын імператара Аляксея I Камніна, бацька імператара Андроніка I, апошняга імператара з дынастыі Камнінаў.

Быў высокі і стройны, меў неўтаймоўны тэмперамент і надмернае славалюбства, бездакорны літаратурны густ і талент пісьменніка. Яго жонкай і маці яго дзяцей была дачка перамышльскага князя Валадара Расціславіча. Ісак сыграў важную ролю ва ўзвядзенні на сталец свайго старэйшага брата Іаана II, пасля смерці Аляксея I Камніна. Як падзяку Ісак атрымаў ад свайго брата-імператара высокі тытул севастакратара.

У першыя гады ўладарства Іаана II паміж братамі была згода, але пасля 1122 года іх адносіны рэзка сапсаваліся з невядомых пэўна прычын. Магчыма, Ісак рыхтаваў змову супраць брата, каб захапіць уладу. У 1122—1123 гадах Ісак разам са сваім старэйшым сынам Іаанам збег да туркаў, дзе разгарнуў прапагандысцкую кампанію супраць свайго брата сярод мусульманскіх і лацінскіх уладароў Малой Азіі, Сірыі і Арменіі, але значнага поспеху не меў. Ваенныя перамогі Іаана II разбурылі ўсе інтрыгі Ісака. Затым Ісак перабраўся ў Палесціну, дзе на свае сродкі пабудаваў манастыр Іаана Хрысціцеля на Іардане і праклаў акведук ад крыніцы святой Лізаветы да манастыра. Неўзабаве ў Ісака пачаліся фінансавыя цяжкасці і ён вырашыў замірыцца з братам.

У канцы 1136 года браты сустрэліся надзвычай сардэчна ў Сірыі і затым Ісак разам з сынам вярнуўся ў Канстанцінопаль. Але Ісак не адмовіўся ад інтрыг супраць брата, за што быў закуты ў кайданы і асуджаны да ссылкі ў горад Іраклію на Понце. Сын Ісака зноў збег да турак. Ісак памілаваны толькі з пачаткам уладарства імператара Мануіла I, сына Іаана II і адпаведна свайго пляменніка. Больш за тое, Ісак атрымаў ад Мануіла тытул васілеапатара і званне стратапедарха, але і пасля гэтага не адмовіўся ад думак пра вышэйшую ўладу.

Пасля чарговай няўдалай спробы захапіць сталец у 1143 годзе, Ісак сышоў ад палітычнай дзейнасці, прысвяціўшы рэшту жыцця літаратуры і багаслоўскім разважанням. Заснаваў манастыр Багародзіцы Касмасаціры (Светавыратавальніцы), які існаваў да 13 ст. У склепе гэтага манастыра Ісак і быў пахаваны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* K. Varzos, *Ē genealogia tōn Komnēnōn*, Thessalonikē, 1984.

## Спасылкі 
* Genealogie Mittelalter

Катэгорыя:Памерлі ў XII стагоддзі
Катэгорыя:Камніны
Цеплавая паратурбінная электрастанцыя

**Цеплавая паратурбінная электрастанцыя**, **ЦПЭС** - цеплавая электрастанцыя з паратурбіннымі ўстаноўкамі.

ЦПЭС, якая выпрацоўвае акрамя электраэнергіі яшчэ і цяпло, называецца цеплаэлектрацэнтралью (ЦЭЦ); якая толькі электраэнергію - кандынсацыйнай электрастанцыяй (КЭС).

Тэрмін цеплавая паратурбінная электрастанцыя звычайна ўжываюць у дачыненні да ЦЭС, якія працуюць на арганічным паліве, але часам ім пазначаюць усе электрастанцыі, што працуюць пры дапамозе паратурбінных установак (атамныя, геатэрмальныя электрастанцыі).

## Прынцып дзеяння 
''': 1 — градзірня; 2 — цыркуляцыйная помпа; 3 — лінія электраперадачы; 4 — павышаючы трансфарматар; 5 — электрагенератар; 6 — цыліндр нізкага ціску паравой турбін; 7 — кандэнсацыйная помпа; 8 —  кандэнсатар; 9 — цыліндр сярэдняга ціску паравой турбіны; 10 — стопарны клапан; 11 — цыліндр высокага ціску паравой турбіны; 12 — дэаэратар; 13 — рэгенератыўны падагравальнік; 14 — вугальны канвеер; 15 — бункер вуглю; 16 — вугляны млын; 17 — барабан паравога катла; 18 — сістэма шлакавыдалення; 19 — параперагравальнік; 20 — надзімальны вентылятар; 21 — прамежкавы параперагравальнік; 22 — паветразаборнік; 23 — эканамайзер; 24 — паветрападагравальнік; 25 — фільтр; 26 — дымасос; 27 — дымавая труба????.]]

Вугаль па транспарцёры 14 падаецца на вугляны млын 16. Пасля размолу вугаль змешваецца з часткай паветра, якое перад гэтым было нагрэта ў паветрападагравальніку 24, і ў выглядзе аэрасумясі па трубаправодам падаецца ў топку паравога катла, дзе змешваецца з астатнім паветрам і згарае. Працэс згарання суправаджаецца выдзяленне вялікай колькасць энергіі, якая перадаецца вадзе, што цячэ ўнутры трубак катла.

Пасля параперагравальніка пара ідзе ў цыліндр высокага ціску паравой турбіны 11, дзе здзяйсняе работу, у выніку чаго яе тэмпература і ціск падае. Пасля зноў вяртаецца ў кацёл, дзе ў другасным параперагравальніку 23 зноў награваецца, а потым палаецца ў цыліндры сярэдняга і нізкага ціскаў 9 і 6 (на некаторых ПТЭЦ няма другасных параперагравальнікаў і пару адразу напраўляюць у ЦСЦ турбіны). Турбіна прыводзіць у рух электрагенератар 5, які вырабляе пераменны электраток. Напружанне току павышаецца ў трансфарматары 4 (гэта змяншае пацеры пры транспарціроўцы) і па ЛЭП накіроўваецца да спажыўца электраэнергіі.

Пара пасля турбіны пападае ў кандэнсатар, у якім яна кандэнсуецца і аддае сваё цяпло ахалоджваючай вадзе, якая можа падавацца з ракі, возера і туды скідвацца або, як паказана на малюнку, ахалоджваючая вада можа ў сваю чаргу, ахалоджвацца ў градзірнях 1 і  зноў выкарыстоўвацца.

Кандэнсат, які атрымаўся ў выніку кандэнсацыі пары, далей праходзіць праз рэгенератыўныя  падагравальнікі, даэаратар, сілкавальную помпу і ідзе зноў у кацёл.

Дымавыя газы, што атрымаліся пры спальванні паліва выкідваюцца ў атмасферу праз трубу.

Вышэй гаворка ішла пра ЦПЭС на цвёрдам паліве (у тым ліку на вуглі). Электрастанцыі, якія працуюць на мазуце або на прыродным газе, маюць іншую сістэму палівапрыгатавання (мазут падаграваецца і фільтруецца, а пры выкарыстоўванні прыроднага газа, звычайна, патрабуецца толькі зніжэнне яго ціску).

Катэгорыя:Цеплаэнергетыка
Воблачныя вылічэнні

**Воблачныя вылічэнні** ( — літаральна «вылічанні ў аблоках», «сеткавыя вылічанні», «вылічанні на патрэбу») — канцэпцыя і методыка ажыццяўлення вылічэнняў з дапамогай маштабаваных вылічальных рэсурсаў, якія існуюць па-за асяроддзем адказнасці спажыўца, і карыстанне якімі аплочваецца спажыўцом паводле патрэбы, у т.л., і аднаразова.

## Апісанне 
У такой канцэпцыі спажывец не ведае нічога пра магутнасць, размяшчэнне, арганізацыю вылічальных рэсурсаў, якімі ён карыстаецца; выкарыстаць можна які-небудзь рэсурс, які наогул існуе ў пэўным «воблаку»; выкарыстоўваецца толькі тое, што трэба, і аплочваецца, толькі выкарыстанае. Вылічальнае воблака мусіць валодаць высокай даступнасцю для спажывецкіх зваротаў і хуткім часам адказу.

Тэрмін паходзіць ад распаўсюджанага на тэхнічных дыяграмах схематычнага азначэння Сеціва і вылічальных сетак у выглядзе воблака (*cloud*). Пашырэнне ўжывання тэрміна пачалося ў 2007 годзе, калі методыкай сталі часцей карыстацца ў развязках праблемы гарызантальнага маштабавання.

Канцэпцыя лічыцца дарэчным адказам на праблемы традыцыйнай будовы вылічальнай інфраструктуры — невыкарыстанне значнай часткі выл. магутнасцей; патрэба ўтрымання абслуг. персаналу; выдаткі на эл. энергію.

## Спіс публічных платформ 
* Adobe Creative Cloud
* Amazon Web Services
* Google Cloud
* IBM Cloud
* Microsoft Azure
* Oracle Cloud

## Літаратура 
* Prabhakar Chaganti. Cloud computing with Amazon Web Services, Part 1: Introduction. — Тэхнічная бібліятэка IBM.
Тараса

**Тара́са**, **тарас** — драўляна-земляная канструкцыя, частка фартыфікацыйнага збудавання. Тое самае, што гародня, але зрубы збудаваныя не паасобна, а суцэльна ўздоўж, і падзеленыя папярэчнымі сценкамі на каморы.
Звычайны элемент абарончых збудаванняў на беларускіх землях ранняга Сярэдневякоўя.

Сцяна з двух радоў бярвёнаў ці брусоў, прамежак паміж якімі запоўнены зямлёй і каменнем. У верхняй частцы меўся баявы ярус з абламам, звычайна завершаны двухсхільным дахам

Гароднямі ці тарасамі злучаліся між сабой вежы і брамныя ўмацаванні. На слабых, асабліва насыпных, грунтах перавагу ў умацаваннях аддавалі гародням, якія не былі такімі адчувальнымі да асядання.

З развіццём артылерыі драўляныя абарончыя збудаванні паступова страцілі сваё значэнне.

## Літаратура 
* 
* Макееў. Старажытнаруская фартыфікацыя…
* Якаўлеў. Гісторыя крэпасцяў…
* Піваварчык. Гарадзішчы…

Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні