Інданезійская акупацыя Усходняга Тымора

**Інданезі́йская акупа́цыя Усхо́дняга Тымо́ра** — захоп і наступнае ўтрыманне ў 1975—1999 гадах тэрыторыі Дэмакратычнай Рэспублікі Усходні Тымор узброенымі сіламі Рэспублікі Інданезіі.

Пасля «», якая адбылася ў 1974 годзе ў Партугаліі, пачаўся працэс дэкаланізацыі , што стала прычынай нестабільнасці у краіне. Кароткачасовая грамадзянская вайна прывяла да перамогі Рэвалюцыйнага фронту, які абвясціў Усходні Тымор незалежным 28 лістапада 1975 года. Інданезійскія вайскоўцы пад маркай зваротаў да іх мясцовых лідараў увайшлі 7 снежня 1975 года ва Усходні Тымор і акупавалі яго, паступова задушыўшы ўзброенае супраціўленне. Пасля стварэння спрэчнага часовага ўрада ў выглядзе Народнага сходу, Інданезія абвясціла Усходні Тымор сваёй .

Генеральная асамблея і Савет Бяспекі ААН прынялі рэзалюцыі, якія асуджалі дзеянні Інданезіі і патрабавалі неадкладнага вызвалення Тымора. Тым не менш, урады Аўстраліі, Вялікабрытаніі і ЗША падтрымлівалі дзеянні Інданезіі на ўсім працягу акупацыі. Адзінымі дзяржавамі, што прызнавалі Усходні Тымор правінцыяй Інданезіі, былі яна сама і Аўстралія, што распачала неўзабаве пасля анексіі Тымора перамовы пра падзел рэсурсаў у Тыморскім моры. Такія дзяржавы, як Канада, Малайзія і Японія, таксама падтрымвалі інданезійскі ўрад. Уварванне і падпарадкаванне Усходняга Тымора сталі ўдарам па рэпутацыі Інданезіі ў свеце і міжнародным даверы да яе.

За дваццаць чатыры гады інданезійскага кіравання насельніцтва Усходняга Тымора зазнала , катаванні, масавыя забойствы і спланаваны .  у 1991 годзе выклікала сусветнае абурэнне.

Супраціўленне інданезійскім уладам заставалася моцным.

 ацэньвае, што ад голаду і гвалту загінулі ад 90 800 да 202 600 чалавек, у тым ліку  да  загінулі гвалтоўнай смерцю ці згінулі без вестак (з агульнага ліку насельніцтва, станам на 1999 год, прыкладна 823 тыс. чалавек). Камісія ўсклала адказнасць за 70 % жорсткіх забойстваў на інданезійскія войскі.

## Перадгісторыя 
Партугальцы ўпершыню высадзіліся на Тыморы ў XVI стагоддзі, а ў 1702 годзе Усходні Тымор трапіў пад партугальскае каланіяльнае кіраванне. Партугальскі кантроль над востравам быў слабым, і ў 1860 годзе востраў быў падзелены паміж партугальцамі і нідэрландцамі на заходнюю і ўсходнюю часткі.

У ходзе Другой сусветнай вайны, у часе Тыморскай аперацыі Усходні Тымор быў акупаваны 20-тысячным японскім ваенным кантынгентам. Аперацыя стала прычынай 60 тысяч смерцяў ва Усходнім Тыморы.

Пасля інданезійскай вайны за незалежнасць, у выніку якой Заходні Тымор увайшоў у склад Інданезіі, першы прэзідэнт краіны Сукарна не прэтэндаваў на кантроль над усходняй часткай вострава і, апроч агульных антыкаланіялісцкіх прамоў, не выступаў супраць партугальскага кіравання тэрыторыяй. Паўстанне тыморцаў супраць партугальцаў у 1959 годзе не было падтрымана ўрадам Інданезіі. Дакумент ААН 1962 года адзначае: «урад Інданезіі заявіў, што ён падтрымлівае сяброўскія адносіны з Партугаліяй і не прэтэндуе на Усходні Тымор». Такія ж запэўненні працягваліся і пасля таго, як Сухарта прыйшоў да ўлады ў снежні 1965 года. «У Інданезіі няма тэрытарыяльных амбіцый… Таму пытанне пра тое, ці жадае Інданезія анексаваць Партугальскі Тымор, не стаіць».

У 1974 годзе партугальская рэвалюцыя гваздзікоў прывяла да значнай змены палітыкі краіны ў дачыненні да тыморскай калоніі. Змена палітычнай сітуацыі ў Еўропе ўмацавала рухі за незалежнасць у такіх калоніях, як Ангола і Мазамбік, і новы партугальскі ўрад пачаў працэс дэкаланізацыі Усходняга Тымора. Першым этапам у ім стаў пачатак палітычнага працэсу.

### Партыі 
Калі ў красавіку 1974 года ва Усходнім Тыморы былі ўпершыню легалізаваны партыі, асноўнымі ігракамі ў будучай незалежнай дзяржаве сталі тры групоўкі.  () быў заснаваны ў маі групай мясцовых заможных землеўласнікаў. Першапачаткова выступаючы за захаванне краіны ў якасці партугальскага пратэктарату, у верасні UDT выказаў падтрымку незалежнасці. Праз тыдзень быў створаны Рэвалюцыйны фронт за незалежнасць Усходняга Тымора (), які падтрымліваў «універсальныя дактрыны сацыялізму», а таксама «права на незалежнасць». Калі палітычнае становішча стала больш напружаным, група змяніла сваю назву і абвясціла сябе «адзіным легітымным прадстаўніком народа». Пад канец мая ўтварылася трэцяя партыя,  (). Першапачаткова названая Асацыяцыяй за інтэграцыю Тымора ў Інданезію (), яна мела адпаведныя погляды і выказвала асцярогі наконт таго, што незалежны Усходні Тымор будзе эканамічна слабы і ўразлівы. Партугалія не прыняла абедзве дэкларацыі, і інданезійскі ўрад ухваліў ваеннае ўмяшанне для пачатку анексіі Усходняга Тымора.

## Уварванне 
7 снежня 1975 года інданезійскія войскі ўвайшлі ва Усходні Тымор. Аперацыя Лотас () стала самай маштабнай ваеннай аперацыяй, калі-небудзь праведзенай Інданезіяй. Да канца года 10 000 вайскоўцаў акупавалі Дылі, а іншыя 20 000 распаўсюдзіліся па ўсім Усходнім Тыморы.

Юрыст Роджэр С. Кларк () адзначае, што ўварванне Інданезіі і акупацыя парушаюць два ключавыя прынцыпы : права на самавызначэнне і забарона на агрэсію. Ні петыцыя 7 верасня 1975 года, што прызывала да інтэграцыі, ні наступная рэзалюцыя «Народнага сходу» ў маі 1976 года не маглі быць прызнаны «інфармаванымі і дэмакратычнымі працэсамі, праведзенымі бесстаронна, і заснаванымі на ўсеагульным выбарчым праве», як патрабавала рэзалюцыя 1541 (XV), што ўстанавіла дырэктывы норм самавызначэння. У петыцыях таксама былі іншыя неадпаведнасці вымогам.

Выкарыстанне Інданезіяй ваеннай сілы ва Усходнім Тыморы з’яўлялася парушэннем першай часткі статута ААН, якая абвяшчае: «Усе Члены Арганізацыі Аб’яднаных Нацый устрымліваюцца ў іх міжнародных адносінах ад пагрозы сілай ці яе прымянення супраць тэрытарыяльнай недатыкальнасці ці палітычнай незалежнасці любой дзяржавы…» Некаторыя назіральнікі пярэчаць, што Усходні Тымор не быў дзяржавай на час уварвання і таму не быў абаронены статутам ААН. Гэта прэтэнзія паўтарае нідэрландскія пярэчанні падчас нацыянальнай рэвалюцыі ў Інданезіі.

## Інданезійскае панаванне 
17 снежня Інданезія сфарміравала Часовы ўрад Усходняга Тымора (ЧУУТ) на чале з Арналду душ Рэйш Араўжу () з APODETI і яго намеснікам Лопешам да Крушам з UDT. Выніковая справаздача групы цытуе сведчанні асобных людзей, якім было адмоўлена ў ежы, і дэталі знішчэння ўраджаяў і скаціны інданезійскімі салдатамі. У ёй колькасць загінулых ад голаду і хвароб у выніку акупацыі ацэньваецца прынамсі ў 73 тысяч чалавек.

### Злоўжыванні з боку FRETILIN 
Інданезійскі ўрад паведаміў у 1977 годзе, што некалькі масавых пахаванняў, што змяшчаюць «тузіны» людзей, забітых FRETILIN, былі знойдзены каля  () і  (). Міжнародная амністыя пацвердзіла гэтыя справаздачы ў 1985 годзе, а таксама выказала заклапочанасць з нагоды некалькіх пазасудовых забойстваў, за якія FRETILIN узяла адказнасць. У 1997 годзе Human Rights Watch асудзіла серыю атак, ажыццёўленых FRETILIN, якія прывялі да смерці дзевяці мірных грамадзян.

### Дэмаграфія і эканоміка 
Партугальская мова была забаронена ва Усходнім Тыморы, інданезійская ж стала мовай урада, адукацыі і гандлю, у школах уведзена інданезійская школьная праграма. Афіцыйная інданезійская ідэалогія '''' () была пашырана на Усходні Тымор, пасаду дзяржаўнага службоўца маглі атрымаць толькі тыя, хто меў сертыфікат па ёй.

Усходнетыморскія анімісцкія вераванні не ўпісваліся ў  монатэізм, што вылілася ў масавы пераход у хрысціянства. Партугальскае духавенства было заменена інданезійскім і лацінская і партугальская імша былі заменены інданезійскай. Перад уварваннем менш за 30 працэнтаў насельніцтва Усходняга Тымора вызнавалі веру Рымскай каталіцкай царквы, у 1980-х ужо 80 % былі зарэгістраваны як католікі, тады як прыблізна 150 000 інданезійскіх пасяленцаў жылі ў Тыморы ў сярэдзіне 90-х, уключаючы тых, хто працаваў у сферы адукацыі і адміністрацыі. Міграцыя павялічыла незадаволенасць з боку тыморцаў, на працоўныя месцы якіх прыехалі больш прадпрымальныя імігранты.

Пасля ўварвання партугальскія камерцыйныя інтэрасы змяніліся інданезійскімі. Граніца з Усходнім Тыморам адкрылася, што паслужыла прычынай наплыву заходнетыморскіх фермераў, а ў студзені 1989 года тэрыторыя адкрылася для прыватных інвестыцый. Эканамічнае жыццё ў гарадах перайшло пад кантроль бугіскіх, бутонскіх і макасарскіх прадпрымальнікаў-імігрантаў з Паўднёвага Сулавесі, тым часам як тавары з Усходняга Тымора экспартаваліся па дамоўленасці паміж вайсковымі чыноўнікамі і інданезійскімі бізнесменамі. «Denok», фірма, што кантралявалася арміяй, манапалізавала некаторыя з найболей прыбытковых сфер эканомікі Усходняга Тымора, уключаючы экспарт , гасцінічны бізнес і імпарт спажывецкіх тавараў. Найболей прыбытковай часткай гандлю групы была манаполія на экспарт кавы — найкаштоўнейшай таварнай культуры. Інданезійскія прадпрымальнікі сталі дамінаваць у галінах, некантраляваных «Denok», а мясцовыя вытворцы партугальскага перыяду перайшлі на інданезійскі імпарт. Усходні Тымор, тым не менш, заставаўся бедным, як і за стагоддзямі партугальскага каланіяльнага кіравання і інданезійскі крытык Джордж Адытджондра () выказаў пункт погляду, што канфлікт у раннія гады акупацыі прывёў да рэзкага падзення вытворчасці кавы і рысу, а таксама пагалоўя рагатай скаціны. Іншыя крытыкі адзначаюць, што будаванне інфраструктуры часта ажыццяўлялася каб паспрыяць інданезійскім вайскоўцам і эканамічным інтэрасам. Тым часам як вайскоўцы кантралявалі ключавыя прадпрыемствы, прыватныя інвестары, як інданезійскія, так і міжнародныя, унікалі гэтай тэрыторыі. Нягледзячы на паляпшэнні ў параўнанні з 1976 годам, справаздача інданезійскага ўрада 1993 года ацэньвала, што ў трох чвэрцях акруг Усходняга Тымора палова насельніцтва жыве за мяжой беднаты.

## 1990-я гады 
### Змены ў руху супраціўлення і палітыцы Інданезіі 
Буйныя ўкладанні інданезійскага ўрада для паляпшэння інфраструктуры, аховы здароўя і адукацыі ва Усходнім Тыморы не скончылі з супраціўленнм тыморцаў інданезійскаму кіраванню. Хоць у 1980-х сілы FRETILIN скараціліся да некалькіх соцень узброеных людзей, надалей арганізацыя наладзіла кантакты з моладдзю, асабліва ў Дылі, пасля чаго аформілася няўзброенае грамадзянскае супраціўленне, што імкнулася да самавызначэння.

Многія з удзельнікаў пратэстнага руху былі дзецьмі на момант уварвання і атрымалі адукацыю ўжо пры інданезійцах. Яны абураліся рэпрэсіямі тыморскага культурнага і палітычнага жыцця інданезійскай уладай, адчувалі змяшаныя пачуцці з нагоды эканамічнага развіцця Тымора Інданезіяй і гаварылі ў побыце на партугальскай, настойваючы на сваім партугальскім паходжанні. Шукаючы дапамогі ад Партугаліі ў самавызначэнні, яны цвёрда лічылі, што Інданезія — акупацыйная сіла. За мяжой такія члены FRETILIN, як былы журналіст Жазэ Рамуш-Орта (пасля — прэм’ер-міністр і прэзідэнт), зважалі на іх сітуацыю на дыпламатычных сустрэчах.

Саслабелае ўзброенае супраціўленне заахвоціла інданезійскі ўрад адкрыць у 1988 годзе Усходні Тымор для паляпшэння яго камерцыйных перспектыў, уключаючы скасаванне забароны на падарожжы ў рэгіён журналістаў. Новая палітыка ў гэтым дачыненні сталі вынікам дзейнасці міністра замежных спраў Алі Алатаса, нягледзячы на пярэчанні вайсковых лідараў, якія баяліся страціць кантроль. Алатас і дыпламаты схілілі Сухарта да змены палітыкі ў якасці адказу на міжнародныя рэзалюцыі. У канцы 1989 года ваенны камандзір Мулядзі быў заменены Рудольфам Вароў (), які паабяцаў больш «пераканаўчы» падыход да праціўнікаў інтэграцыі. Абмежаванні на вандраванні ўсярэдзіне тэрыторыіі аслабілі, многіх палітычных зняволеных адпусцілі, а катаванні ў допытах сталі выкарыстоўваць радзей. Вароў спрабаваў павялічыць вайсковую дысцыпліну: у лютым 1990 года інданезійскі салдат быў асуджаны за неправамерныя паводзіны ва Усходнім Тыморы. Гэта стала першым такім дзеяннем з часоў уварвання.

Зніжэнне страху пераследу натхніла рухі супраціўлення; антыінтэграцыйныя пратэсты суправаджалі кожны прыезд высокапастаўленых асоб ва Усходні Тымор, уключаючы прыезд папы Яна Паўла II у 1989 годзе. Сканчэнне «халоднай вайны» скасавала вялікую частку апраўданняў заходняй падтрымкі акупацыі Інданезіяй. Праблемы самавызначэння і праў чалавека атрымалі міжнародную ўвагу і рабілі далейшы ціск на Інданезію. Пазнейшыя падзеі ва Усходнім Тыморы ў 90-х гадах дапамаглі ашаламляльна павялічыць цікавасць да яго з боку міжнароднай супольнасці, што значна паскорыла актыўнасць супраціўлення.

### Масавае забойства на могілках Санта-Круш 
12 лістапада 1991 года падчас мемарыяльнай імшы па забітым інданезійскімі войскамі юнаку дэманстранты колькасцю дзвюх з паловай тысяч чалавек разгарнулі сцяг FRETILIN і плакаты з лозунгамі за незалежнасць; дэманстрацыя была шумнай, але мірнай. Пасля нядоўгай сутычкі паміж інданезійскімі войскамі і пратэстоўцамі дзвесце інданезійскіх салдат адкрылі агонь па натоўпе, забіўшы сама меней дзве з паловай сотні тыморцаў.

Паказанні сведак замежнікаў хутка дайшлі да міжнародных агенцтваў навін, а відэазапіс забойстваў шмат разоў транслявалі па тэлебачанні. У адказ на забойства актывісты па ўсім свеце выяўлялі салідарнасць з Усходнім Тыморам, а думкі пра самавызначэнне зноў загучалі настойліва. , брытанская арганізацыя, створаная ў 1973 годзе для падтрымання дэмакратыі ў Інданезіі, павялічыла аб’ём сваёй працы ва Усходнім Тыморы. У ЗША заснавалі арганізацыю  (цяпер East Timor and Indonesia Action Network, ETAN), якая неўзабаве адкрыла аддзяленні ў дзесяці гарадах краіны.. Іншыя групы салідарнасці з’явіліся ў Аўстраліі, Бразіліі, Германіі, Ірландыі, Малайзіі, Партугаліі і Японіі.

Асвятленне забойстваў было жывым прыкладам таго, як выраслі новыя інданезійскія СМІ, і як усё больш і больш цяжка для «Новага парадку» кантраляваць інфармацыю, што паступае і зыходзіць з Інданезіі, а таксама таго, што па сканчэнні «халоднай вайны» ўрад усё больш і больш пападаў пад пільную ўвагу міжнароднай супольнасці. Усё большы лік прадэмакратычна настроеных студэнцкіх груп і іх выданняў пачалі адкрыта і крытычна абмяркоўваць не толькі Усходні Тымор, але таксама і сам «Новы парадак» і агульную гісторыю, і будучыню Інданезіі.

Вострае неадабрэнне дзеянням арміі выказала не толькі міжнароднай супольнасць, але і прадстаўнікі інданезійскай эліты. Але масавае забойства паслужыла нагодай для скасавання аблягчэння доступу на ўсходнюю частку вострава, ажыццёўленага ў 1989 годзе, і пачатку новага перыяду рэпрэсій. Пасля серыі бунтаў у верасні і кастрычніку Amnesty International крытыкавала інданезійскія ўлады за хвалю выпадковых арыштаў і катаванняў. У дакладзе арганізацыі паказваецца, што затрыманых білі металічнымі прутамі, збівалі нагамі, рэзалі ім скуру і пагражалі смерцю.

### Нобелеўская прэмія міру 
У 1996 годзе да Усходняга Тымора нечакана была прыцягнута сусветная ўвага, калі Нобелеўскую прэмію міру за «высілкі па справядлівым і мірным вырашэнні канфлікту ва Усходнім Тыморы» атрымалі біскуп Карлуш Белу і палітычны дзеяч Жазэ Рамуш-Орта. Нобелеўскі камітэт паказаў у сваім прэс-рэлізе, што ён спадзяецца, што ўзнагарода «стане стымулам да знаходжання дыпламатычнага вырашэння канфлікту ва Усходнім Тыморы, засноўваючыся на праве народаў на самавызначэнне».

Дыпламаты з Інданезіі і Партугаліі тым часам працягвалі праводзіць кансультацыі, патрэбныя па рэзалюцыі ГА ААН 1982 года і арганізавалі серыю сустрэч для таго, каб вырашыць праблему, якую міністр замежных спраў Алі Алатас назваў «каменьчыкам у інданезійскім чаравіку».

## Канец інданезійскага кіравання 
Адноўленыя спробы пасярэдніцтва паміж Інданезіяй і Партугаліяй пад эгідай ААН пачаліся ў пачатку 1997 года.

### Змены ў Інданезіі 
 прымае прэзідэнцкую прысягу 21 мая 1998 года.]]
Незалежнасць Тымора ці яго рэгіянальная аўтаномія былі немагчымыя падчас «Новага парадку» Сухарта. Нягледзячы на тое, што інданезійская грамадская думка ў 1990-я гады нібыта разумела становішча ў Тыморы, сярод інданезійцаў была шырока пашырана боязь, што незалежны Усходні Тымор можа дэстабілізаваць адзінства ўсёй Інданезіі.

 прывёў да вялікіх змен у Інданезіі і паспрыяў адстаўцы Сухарта ў маі 1998 года, скончыўшы яго 32-гадовае кіраванне. Прабова, які знаходзіўся ў той час ужо ва ўпраўленні Інданезійскага стратэгічнага рэзерву, адправіўся ў выгнанне ў Іарданію, а вайсковыя аперацыі ва Усходнім Тыморы каштавалі збяднеламу інданезійскаму ўраду мільён долараў у дзень. 8 чэрвеня 1998 года, праз тры тыдні пасля заняцця пасады наступнік Сухарта Бухарудзін Юсуф Хабібі () анансаваў, што Інданезія прапануе Усходняму Тымору адмысловы план атрымання аўтаноміі.

Інданезія і Партугалія 5 мая абвясцілі, што дасягнулі да пагаднення правесці рэферэндум, у якім жыхары Усходняга Тымора змогуць выбраць паміж аўтаноміяй ці незалежнасцю. Галасаванне пад кіраваннем  (МААНУТ) мусілі правесці 8 жніўня, але ж адклалі да 30-га. Інданезія таксама ўзяла на сябе адказнасць за бяспеку, што выклікала турботу ва Усходнім Тыморы; аднак многія назіральнікі лічылі, што ў адваротным выпадку Інданезія забараніла б замежным міратворцам знаходзіцца ў Тыморы падчас галасавання.

### Рэферэндум 1999 года 
Калі групы, што выступалі за аўтаномію і незалежнасць, пачалі агітацыйную кампанію, некалькі паўвайсковых усходнетыморскіх груповак, што выступалі за інтэграцыю, пачалі пагражаць гвалтам і, пазней, сталі яго ўжываць па ўсёй краіне. Вінавацячы МААНУТ у падтрымцы незалежнасці, групы былі навучаныя інданезійскімі вайскоўцамі і супрацоўнічалі з імі. Перад абвяшчэннем Майскага дагавора дзясяткі ўсходнетыморцаў былі забіты ў выніку нападу ў . 16 мая 1999 года ў вёсцы Атара банда, што суправаджалася інданезійскімі вайскоўцамі, атакавала людзей, якіх яны палічылі актывістамі кампаніі за незалежнасць; у чэрвені іншая група напала на офіс МААНУТ у . Інданезійскія ўлады заяўлялі, што не могуць спыніць гвалт паміж бакамі, але Рамуш-Орта разам з многімі іншымі людзьмі высмейваў падобны пункт погляду. У лютым 1999 гады ён сказаў: «Перад адступленнем яна [Інданезія], як заўсёды і абяцала, хоча выклікаць хаос і дэстабілізацыю. Мы чулі гэта на працягу многіх гадоў ад інданезійскай арміі на Тыморы».

Тым часам як лідары вайскоўцаў папярэдзілі пра будучы крывавы канфлікт, інданезійскі пасол па спецыяльных даручэннях Франсішку Лопеш ды Круш заявіў: «Калі народ адпрэчыць аўтаномію, ёсць імавернасць кровапраліцця ва Усходнім Тыморы». Адна з ваенізаваных груповак заявіла, што галасаванне за незалежнасць прывядзе да «мора агню», адсылаючы да «Бандунгскага мора агню», аднаго з эпізодаў інданезійскай вайны за незалежнасць ад нідэрландцаў. З набліжэннем даты галасавання справаздачы пра гвалт супраць прыхільнікаў незалежнасці працягвалі паступаць.

Дзень галасавання, 30 жніўня 1999 года, быў у цэлым спакойным. Прагаласавала 98,6 працэнтаў зарэгістраваных выбаршчыкаў; 4 верасня тагачасны генеральны сакратар ААН Кофі Анан абвясціў, што 78,5 працэнтаў галасоў аддадзены за незалежнасць. Інданезійцы, якія верылі ў словы «Новага парадку», што тыморцы хочуць інтэграцыі, былі шакіраваны і адмаўляліся верыць вынікам галасавання. Многія рэпартажы СМІ вінавацілі назіральнікаў з ААН і Аўстраліі ў ціску на Хабібі.

Цягам некалькіх гадзін пасля абвяшчэння вынікаў рэферэндуму ваенізаваныя групоўкі пачалі нападаць на людзей і рабіць падпалы ў сталіцы, Дылі. Замежныя журналісты і назіральнікі выбараў ратаваліся ўцёкамі, дзясяткі тысяч усходнетыморцаў збеглі ў горы. Ісламісцкія банды атакавалі будынак каталіцкай , забіўшы два дзясяткі чалавек; на наступны дзень штаб-кватэра МКЧК была атакавана і згарэла дашчэнту. Амаль сто чалавек былі забіты надалей у , шматлікія справаздачы пра падобныя выпадкі разні паступалі з усяго Усходняга Тымора. ААН адклікала большасць сваіх службоўцаў, але абгароджаныя тэрыторыі ў Дылі напоўніліся ўцекачамі. Чатыры работнікі ААН адмовіліся ад эвакуацыі датуль, пакуль уцекачы не будуць выратаваны, сказаўшы, што яны аддадуць перавагу загінуць ад рук узброеных груповак.

Падчас сустрэчы з дэлегацыяй ААН у Джакарце 8 верасня прэзідэнт Інданезіі назваў паведамленні пра кровапраліцце ва Усходнім Тыморы «фантазіямі» і «хлуснёй». Генерал інданезійскай арміі  () настойліва сцвярджаў, што яго салдаты трымаюць сітуацыю пад кантролем, а потым выказаў свае эмоцыі пра Усходні Тымор выкананнем хіта 1975 года  на імпрэзе для жонак вайскоўцаў.

### Адыход інданезійцаў і высілкі па падтрыманні міру 
, памякчыла пазіцыю. Прэзідэнт Хабібі заявіў 12 верасня, што Інданезія адкліча сваіх салдат і дасць аўстралійскім міратворчым войскам увайсці ва Усходні Тымор.

15 верасня 1999 года Савет бяспекі ААН выказаў заклапочанасць пра пагаршэнне сітуацыі ва Усходнім Тыморы і выпусціў рэзалюцыю 1264, якая закліквала міжнародны міратворчы кантынгент аднавіць мір і бяспеку для абароны і падтрымкі місіі ААН і для аблягчэння аперацый па аказанні гуманітарнай дапамогі да таго, пакуль прысутнасць міратворчых сіл ААН не будзе ухвалена, а яны дыслакаваны на тэрыторыі Тымора.

 (МСУТ) пад камандаваннем аўстралійскага генерал-маёра  ўвайшлі ў Дылі 20 верасня, а 31 кастрычніка апошнія часткі інданезійскіх войскаў пакінулі Усходні Тымор. Прыбыццё тысяч салдат міжнародных войскаў ва Усходні Тымор прывяло да таго, што незаконныя ўзброеныя фармаванні беглі праз граніцу ў Інданезію, адкуль ажыццяўлялі потым адзінкавыя вылазкі супраць МСУТ.

 (ЧААНУТ) была заснавана пад канец кастрычніка і кіравала рэгіёнам два гады. Кантроль над дзяржавай быў перададзены ўраду Усходняга Тымора, і 20 мая 2002 года абвясцілі незалежнасць. 27 верасня таго ж года Усходні Тымор далучыўся да ААН як 191-ы член.

Большая частка ваенных сіл МСУТ была аўстралійцамі — на піку аперацыі ў ёй бралі ўдзел больш за 5500 вайскоўцаў з Аўстраліі, уключаючы брыгаду пяхоты з бранятанкавай і авіяцыйнай падтрымкай; у выніку 22 дзяржавы зрабілі свой унёсак у МСУТ, лік войскаў у якіх налічваў больш 11 000 чалавек. Злучаныя Штаты памагаліі важнай лагістычнай і дыпламатычнай падтрымкай падчас крызісу, а крэйсер  быў пасланы бараніць марскі флот МСУТ, батальён марской пяхоты з тысяччу чалавек, разам з бранятанкавай тэхнікай і артылерыяй адправіліся ва Усходні Тымор на борце  для стратэгічнага рэзерву ў выпадку значнага ўзброенага супраціўлення.

## Міжнародная рэакцыя 
У час дэкаланізацыі Усходняга Тымора Інданезія скарысталася страхам перад камунізмам заходніх краін, уключаючы Аўстралію і ЗША, для атрымання падтрымкі перад уварваннем і акупацыяй. Уварванне і падаўленне руху за незалежнасць Усходняга Тымора паслужыла сур’ёзным ударам па інданезійскай рэпутацыі ў свеце і міжнародным даверы да яе. 4 снежня 1975 года Аўстралія беспаспяхова дабівалася прыняцця рэзалюцыі ААН пра статус Усходняга Тымора, аўстралійскі ўрад эвакуяваў сваіх грамадзян і іншых замежных падданых з Дылі.

Жазэ Рамуш-Орта прыбыў у Дарвін 5 верасня, заявіўшы, што гуманітарныя арганізацыі  і Аўстралійскае таварыства міжнароднай дапамогі Тымору (ASIAT) забаронены ва Усходнім Тыморы. На той жа прэс-канферэнцыі Орта сказаў, што Усходні Тымор і ўрад FRETILIN не прымуць ніякай дапамогі з боку ААН, калі ў яе аказанні возьме ўдзел Аўстралія.

Пасля перамогі ў снежаньскіх выбарах урад Фрэйзера вырашыў, што гандаль з Паўднёва-Усходняй Азіяй і палітычныя сувязі з ёй занадта важныя, і не мусяць быць пастаўлены на кон праз «безнадзейную справу». Аўстралія ўстрымлівалася пры галасаваннях за рэзалюцыі ААН ад 1976 і 1977 года, а ў 1978 годзе стала адзінай дзяржавай, што афіцыйна прызнала Усходні Тымор правінцыяй Інданезіі.

.]]
Скора Аўстралія і Інданезія пачалі падрыхтоўку дагавора, што падзяляе рэсурсы ў Тыморскім моры. Пагадненне падпісалі ў снежні 1989 года, ахопліваючы здабычу ад аднаго да сямі мільярдаў барэляў нафты. Гэты дагавор, разам з агульным эканамічным супрацоўніцтвам з Інданезіяй, часта згадваецца як вырашальны фактар для пазіцыі аўстралійскага ўрада. Але ўлічваючы, што амаль 60 000 усходнетыморцаў загінулі падчас бітвы паміж аўстралійскімі і японскімі войскамі, якая адбылася пасля ўварвання ў Тымор японцаў у час Другой сусветнай вайны. Аўстралія з’яўлялася важнай бяспечнай хованкай для абаронцаў усходнетыморскай незалежнасці, такіх, як Жазэ Рамуш-Орта, які жыў у Аўстраліі ў перыяд выгнання. Аўстралійскі гандаль з Інданезіяй рос у перыяд 1980-х, урад Кітынга падпісаў пакт пра бяспеку з Інданезіяй у 1995 годзе і даў прыярытэт добрым адносінам з Інданезіяй. Адстаўка Сухарта і змены ў палітыцы аўстралійскага прэм’ер-міністра Джона Говарда ў 1998 годзе паспрыялі паскарэнню прыняцця прапановы пра правядзенне рэферэндуму па пытанні незалежнасці Усходняга Тымора.

Аўстралійская лейбарысцкая партыя змяніла палітыку ў адносінах да Усходняга Тымора ў 1999 годзе і падтрымала ўсходнетыморскую незалежнасць і супраціўленне інданезійскай прысутнасці ў рэгіёне, як заявіў прадстаўнік па міжнародных справах  (). Аўтарытэт Брэрэтона аспрэчваў урад кіруючай ліберальна-нацыянальнай кааліцыі, яго прэм’ер-міністр Говард і міністр замежных спраў Доўнер. Падтрымку кампаніі аказваў тагачасны член парламента ад лейбарыстаў Кевін Рад, які пазней прывёў лейбарысцкую партыю да перамогі на выбарах 2007 года. Злучаныя Штаты таксама хацелі захаваць свой доступ да глыбакаводных праліваў Інданезіі для невыяўляльнага праходу падвадных лодак паміж Індыйскім і Ціхім акіянамі.]]

За дзень да ўварвання прэзідэнт ЗША Джэральд Форд і дзяржсакратар Генры Кісінджэр сустрэліся з інданезійскім прэзідэнтам Сухарта і, па наяўных паведамленнях, далі сваю згоду на ўварванне. ЗША таксама выказалі надзею, што ўварванне будзе імклівым і не пацягне за сабой працяглага супраціўлення. «Па-за залежнасцю ад таго, што вы станеце рабіць, вельмі важна, каб гэта хутка скончылася», сказаў Кісінджэр Сухарта. Галоўным страхам Кісінджэра, напэўна, было тое, што, калі паўкамуністычны FRETILIN гвалтоўна захопіць уладу і гэта можа натхніць на падобныя перамогі камуністаў па ўсёй Азіі і, магчыма, нават да з’яўлення сепаратысцкіх паўстанняў, якія паставяць пад пагрозу існаванне Інданезіі як дзяржавы.

ЗША пастаўлялі зброю ў Інданезію падчас уварвання і наступнай акупацыі. Праз тыдзень пасля ўварвання Савет нацыянальнай бяспекі падрыхтаваў дэталёвы аналіз, які выявіў, што пераважная большасць ваеннай тэхнікі была прадстаўлена ЗША. Тым часам як амерыканскі ўрад казаў, што ён прыпыніў ваенную дапамогу са снежня 1975-га па чэрвень 1976-га, насамрэч памер той быў вышэйшы, чым прапанаваў Дзяржаўны дэпартамент, і Кангрэс працягваў павялічваць яго амаль удвая.

 ААН сцвярджала ў раздзеле «Адказнасць» сваёй выніковай справаздачы, што «вайсковая і палітычная дапамога [ЗША] была істотнай падчас інданезійскага уварвання і акупацыі» Усходняга Тымора ў перыяд з 1975 па 1999 год. Справаздача (стар. 92) таксама сцвярджала, што «прадстаўленне зброі ЗША было вырашальным для інданезійскага патэнцыялу актывізацыі ваенных аперацый з 1977 года, скіраваных на знішчэнне супраціўлення, у чым ключавую ролю сыграла авіяцыя, што пастаўлялася ЗША».

FRETILIN сцвярджаў, што падтрымка ўрада Інданезіі ва Усходнім Тыморы з боку ЗША, магчыма, выйшла за межы дыпламатычнай і матэрыяльнай дапамогі. Справаздача  з Сіднея, датаваная 19 чэрвеня 1978 года, цытуе прэс-рэліз FRETILIN, што сцвярджаў наступнае: «Амерыканскія вайсковыя дарадцы і найміты змагаліся разам з інданезійскімі салдатамі супраць FRETILIN у дзвюх бітвах … У той жа час амерыканскія пілоты лятаюць на  для дапамогі інданезійскай авіяцыі ў бамбардзіровачных налётах на вызваленыя тэрыторыі пад кантролем FRETILIN».

Злучаныя Штаты ўстрымліваліся ад галасавання па большасці рэзалюцый ААН, што асуджалі інданезійскае ўварванне.

Аднак, з павелічэннем падтрымкі незалежнасці рознымі краінамі, Філіпіны змянілі палітыку. Пасля рэферэндуму Філіпіны зрабілі свой уклад у медыцынскае і лагістычнае забеспячэнне МСУТ, але не арміі. Падзяляючы адну і тую ж рэлігію з усходнімі тыморцамі, Філіпіны пазней сталі саюзнікам Усходняга Тымора і захоўваюць з ім добрыя адносіны. Жазэ Рамуш-Орта быў прыбраны з чорнага спіса і рэгулярна чытае лекцыі ў розных універсітэтах Філіпін.

### Іншыя краіны 
 Інданезіі падчас акупацыі, некаторыя з якіх выкарыстоўваліся ў кампаніі «акружэння і вынішчэння».]]
Вялікабрытанія, Канада, Індыя, Японія і іншыя краіны падтрымвалі Інданезію падчас акупацыі Усходняга Тымора. Вялікабрытанія ўстрымлівалася ад галасавання па ўсіх рэзалюцыях Генасамблеі ААН, якія адносіліся да Усходняга Тымора, і прадавала Інданезіі зброю цягам усяго перыяду акупацыі. У 1978 годзе Інданезія набыла восем навучальна-трэніровачных самалётаў , якія выкарыстоўваліся падчас кампаніі «акружэння і вынішчэння». Брытанія прадала дзясяткі самалётаў Інданезіі ў 1990-х. Канада ўстрымлівалася ад ранніх рэзалюцый Генасамблеі наконт Усходняга Тымора, а па трох была супраць. Канадскі ўрад увесь час прадаваў зброю Інданезіі падчас акупацыі, а ў 1990-х пацвердзіў экспарт запасных частак зброі на агульную суму ў 400 мільёнаў канадскіх долараў.

Індыйскі ўрад таксама падтрымліваў Інданезію, злучаючы акупацыю са сваёй анексіяй Гоа ў 1961 годзе.

Краіны-члены Асацыяцыі дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі ўзгоднена галасавалі супраць рэзалюцый Генасамблеі ААН, якія заклікалі да самавызначэння ва Усходнім Тыморы. Японія таксама галасавала супраць усіх васьмі рэзалюцый Генасамблеі з нагоды Усходняга Тымора.

## Вынікі 
### Лік загінулых 
Дакладны лік загінулых лік падчас акупацыі цяжка ўстанавіць. Справаздача  (CAVR) ААН паведаміла пра як сама мала дзевяноста тысяч восемсот: 17 600 неправамерных пакаранняў смерцю і 73 200 смерцяў ад голаду (улічваючы недакладнасць даследавання). CAVR не злічыла верхняй мяжы колькасці загінулых, хоць і выказала дапушчэнне, што яна магла дасягаць 202 600 смерцяў. У 1974 годзе каталіцкая царква ацэньвала лік насельніцтва Усходняга Тымора ў 688 711 чалавек, у 1982 годзе яна паведамляла толькі пра 425 000. Гэта прывяло да ацэнкі ў 200 000 загінулых падчас акупацыі. Amnesty International і Human Rights Watch лічаць, што загінулі больш за 200 000 чалавек.

Згодна з Гэбрыелем Дэферам (), які засноўваецца на статыстычных даных інданезійскіх і партугальскіх улад і каталіцкай царквы, у перыяд са снежня 1975 года па снежня 1981-га загінулі прыблізна 308 000 тыморцаў; гэта складае каля 44 % насельніцтва перад акупацыяй. Падобныя лічбы прыводзіць і інданезійскі прафесар Джордж Адытджондра, які базуецца на вывучэнні даных інданезійскай арміі, кажучы, што ў раннія гады акупацыі сапраўды загінулі 300 000 тыморцаў.

Роберт Крыб () з Аўстралійскага нацыянальнага ўніверсітэта сцвярджае, што колькасць ахвяр значна перабольшана. Ён сцвярджае, што перапіс насельніцтва, праведзены ў 1980 годзе, які налічыў 555 350 тыморцаў, нягледзячы на тое, што з’яўляецца «самай надзейнай крыніцай з усіх», адлюстроўвае хутчэй мінімальную, чым максімальную колькасць насельніцтва. «Варта нагадаць, што сотні тысяч усходнетыморцаў зніклі падчас гвалту верасня 1999 года толькі для таго, каб з’явіцца пазней», піша ён. Перапіс насельніцтва 1980 года робіцца больш непраўдападобным пасля параўнання з перапісам 1987 года, які налічыў 657 411 тыморцаў — для гэтага б запатрабаваўся прырост насельніцтва на 2,5 % у год, амаль ідэнтычны вельмі высокім тэмпам узросту ва Усходнім Тыморы з 1970 па 1975 год, што малаімаверна, калі ўлічыць умовы жорсткай акупацыі, асабліва — інданезійскія высілкі па скарачэнні нараджальнасці. Адзначаючы адсутнасць асабістых сведчанняў пра генацыд і паведамленняў пра траўмы інданезійскіх салдатаў, ён дадае, што Усходні Тымор «не выяўляў — на падставе рэпартажаў навін і акадэмічных даследаванняў — прыкмет грамадства, пацярпелага ад масавай гібелі… становішча, што прывяло да разаніны ў Дылі ў 1991 годзе… азначала, што грамадства захавала энергію і абурэнне з нагоды адбытага, што было б немагчыма, калі б з ім звярталіся гэтак жа, як у Камбоджы пры Пол Поце». Нават інданезійская вайсковая стратэгія была заснавана на перамозе над «сэрцамі і розумамі» насельніцтва, чаму не спрыяюць вінавачанні ў масавым забойстве.

Бэн Кірнан, засноўваючыся на колькасці насельніцтва ў 700 000 тыморцаў у 1975 годзе (на базе перапісу каталіцкай царквы 1974 года) ацаніў чаканае насельніцтва 1980 года ў 735 000 (пры ўмове, што ўзрост насельніцтва будзе толькі ў 1 % у год у выніку акупацыі). Прымаючы, што паводле ацэнак Крыба лік насельніцтва ў 1980 быў на 10 % (55 000) ніжэй, Кірнан робіць выснову, што да 180 000 маглі загінуць у вайне.

Крыб сцвярджаў, што трохпрацэнтны ўзрост, прапанаваны перапісам 1974 года, занадта высокі, спасылаючыся на той факт, што царква ў мінулым вылічвала працэнт узросту ў 1,8 %, што выказалася б у колькасці партугальскага насельніцтва ў 635 000 чалавек у 1974 годзе.

Хоць Крыб і сцвярджаў, што партугальскі перапіс найхутчэй быў заніжаны.

Кірнан сцвярджаў у адказ на гэта, што прыток працоўных мігрантаў падчас акупацыі і павелічэнне тэмпаў узросту насельніцтва, характэрнае для крызісу смяротнасці, апраўдвае ўзяцце за аснову для ацэнкі насельніцтва ў 1987 годзе перапіс насельніцтва ў 1980 годзе, і што перапіс насельніцтва царквой у 1974 годзе нельга не ўлічваць з-за адсутнасці доступу царквы да грамадства, бо гэта прывяло да магчымага заніжэння ацэнкі.

Многія назіральнікі завуць інданезійскія вайсковыя аперацыі ва Усходнім Тыморы прыкладам генацыду. У даследаванні юрыдычнай прымянімасці слова да акупацыі Усходняга Тымора навуковы прававед Бэн Сол () робіць вынік, што з-за таго, што ніводная група, прызнаваная ў адпаведнасці з міжнародным правам, не была мэтай інданезійскіх улад, вінавачанні ў генацыдзе не могуць быць ужыты. Тым не менш, ён таксама адзначае: «Канфлікт ва Усходнім Тыморы найболей дакладна кваліфікуецца як генацыд супраць „палітычнай групы“ ці, альтэрнатыўна, як „“, але ніводнае з гэтых паняццяў не прызнана міжнародным правам». Акупацыя была параўнана з забойствамі чырвоных кхмераў, югаслаўскімі войнамі і генацыдам у Руандзе.

Дакладныя лічбы загінулых інданезійцаў невядомыя, але паводле некаторых ацэнак да 10 000 інданезійскіх вайскоўцаў загінулі ў перыяд з 1976 па 1980 год.

Румель мяркуе, што 10—15 тысяч інданезійцаў былі забіты падчас вайны. Для выканання гэтага задання ЧАААНУТ стварыла , якая спрабавала расследаваць і пераследаваць у судовым парадку адказных за гвалт асоб. Аднак, дзейнасць Калегіі раскрытыкавалм за расследаванне параўнальна малой колькасці злачынстваў, прычынамі чаго было, магчыма, то, што яна дрэнна фінансавалася і абмяжоўвалася расследаваннем злачынстваў, здзейсненых толькі ў 1999 годзе. Інданезійскія прысуды, якія пакаралі асоб, адказных за гвалт, былі ахарактарызаваны спецыяльнай камісіяй ААН як «выразна недастатковыя».

## Інданезійскія губернатары Усходняга Тымора 
* 17 снежня 1975 года — 17 ліпеня 1976 года: Арналду душ Рэйш Араўжу (як прэзідэнт пераходнага ўрада)
* Губернатары:
** 1976—1978: Арналду душ Рэйш Араўжу
** 1978—1982: Гільермі Марыя Гансалвіш ()
** 18 верасня 1982 — 18 верасня 1992: Марыу Віегаш Карашкалан ()
** 18 верасня 1992 — 25 кастрычніка 1999:  ()

## Гл. таксама 
* 
* Індыйская анексія Гоа

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  .
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Пытанне пра Усходні Тымор на сайце ААН
* Пагадненне паміж Інданезіяй і Партугаліяй з нагоды Усходняга Тымора 
* East Timor and Indonesia Action Network/US

Катэгорыя:Гісторыя Усходняга Тымора
Катэгорыя:Гісторыя Інданезіі
Катэгорыя:Генацыд
Катэгорыя:Акупацыя
Катэгорыя:Анексія