Правы чалавека ў Польшчы

**Правы чалавека ў Польшчы** пералічаны ў другім раздзеле яе Канстытуцыі, ратыфікаванай у 1997 годзе. Польшча з’яўляецца ўдзельніцай некалькіх міжнародных пагадненняў, якія звязаныя з правамі чалавека, у тым ліку Еўрапейскай канвенцыі па правах чалавека, Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека, Хельсінкскіх пагадненняў, Міжнароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах, Міжнароднага пакта аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах і Канвенцыі аб правах дзіцяці.

Правы чалавека ў Польшчы не заўсёды выконваюцца на практыцы. З 1959 па 2019 год Еўрапейскі суд па правах чалавека пастанавіў, што Польшча парушыла правы чалавека ў 989 выпадках. У 2021 годзе ILGA-Europe другі год запар паставіла Польшчу на самае нізкае месца ў Еўрапейскім Саюзе па абароне правоў ЛГБТ.

## Правы чалавека ў польскім праве 
### Канстытуцыя Польшчы 
Польская Канстытуцыя вызначае розныя правы чалавека і грамадзяніна. Другі раздзел Канстытуцыі пад назвай «Свабоды, правы і абавязкі чалавека і грамадзяніна» змяшчае шмат артыкулаў, якія інфармуюць аб правах чалавека ў Польшчы. Сярод канстытуцыйных свабод і правоў:

Артыкул 14 — Свабода прэсы і іншых сродкаў сацыяльнай камунікацыі.

Артыкул 21 — Ахова ўласнасці і права спадчыны.

Артыкул 25 — Роўныя правы цэркваў і рэлігійных арганізацый.

Артыкул 31

# Прававая ахова свабоды асобы.
# Павага да свабод і правоў іншых людзей.

Артыкул 32

# Роўнасць усіх людзей перад законам і права на роўнае стаўленне з боку дзяржаўных органаў.
# Ніякай дыскрымінацыі ў палітычным, сацыяльным і эканамічным жыцці па любой прычыне.

Артыкул 33 — Роўныя правы польскіх грамадзян у сямейным, палітычным, грамадскім і эканамічным жыцці.

Артыкул 34 — Права не губляць польскае грамадзянства грамадзянінам Польшчы.

Артыкул 35 — Свабода захавання і развіцця мовы і звычаяў.

Артыкул 36 — Права на абарону з боку Польскай дзяржавы падчас знаходжання за мяжой.

Артыкул 38 — Права на юрыдычную абарону жыцця кожнага чалавека.

Артыкул 39 — Свабода не падвяргацца навуковым эксперыментам без добраахвотнай згоды.

Артыкул 40 — Свабода ад катаванняў або жорсткага, бесчалавечнага або зневажаючага годнасць абыходжання і пакарання.

Артыкул 41 — Права на асабістую недатыкальнасць, недатыкальнасць і свабоду.

Артыкул 42 — Права на абарону.

Артыкул 45 — Права на справядлівае і публічнае разбіральніцтва ў кампетэнтным, бесстароннім і незалежным судзе.

Артыкул 47 — Права на законную абарону асабістага і сямейнага жыцця.

Артыкул 48 — Права бацькоў выхоўваць дзяцей у адпаведнасці са сваімі перакананнямі.

Артыкул 50 — Права на недатыкальнасць жылля.

Артыкул 51 — Права не раскрываць асабістую інфармацыю.

Артыкул 52 — Свабода перамяшчэння і выбару месца жыхарства.

Артыкул 53 — Свабода сумлення і веравызнання.

Артыкул 54 — Свабода выказвання меркаванняў.

Артыкул 56 — Права на прытулак у Рэспубліцы Польшча.

Артыкул 57 — Свабода мірных сходаў і ўдзелу.

Артыкул 58 — Свабода асацыяцый.

Артыкул 60 — Права на доступ да дзяржаўнай службы на аснове прынцыпу роўнасці.

Артыкул 61 — Права на атрыманне інфармацыі аб дзейнасці органаў дзяржаўнай улады.

Артыкул 62 — Выбарчае права грамадзян Польшчы, якія дасягнулі 18 гадоў.

Артыкул 63 — Права на падачу хадайніцтваў, прапаноў і скаргаў у грамадскіх інтарэсах.

Артыкул 65 — Свабода выбару прафесіі.

Артыкул 66 — Права на бяспечныя і гігіенічныя ўмовы працы.

Артыкул 67 — Права на сацыяльнае забеспячэнне.

Артыкул 68 — Права на ахову здароўя.

Артыкул 70 — Права на адукацыю.

Артыкул 72 — Права на абарону правоў дзіцяці.

Артыкул 73 — Свабода мастацкай творчасці.

Артыкул 80 — Права звяртацца да Упаўнаважанага па правах грамадзян па дапамогу ў абароне свабод або правоў, парушаных органамі дзяржаўнай улады.

## Гісторыя 
Элементы таго, што сёння называюць правамі чалавека, можна знайсці ў першыя часы польскай дзяржавы. Калішскі статут, генеральная хартыя яўрэйскіх вольнасцей (выдадзеная ў 1264 годзе) увяла шматлікія правы для яўрэйскіх меншасцей у Польшчы. Варшаўская канфедэрацыя 1573 года пацвердзіла рэлігійную свабоду ўсіх жыхароў Польшчы, што мела надзвычай важнае значэнне для стабільнасці тагачаснага шматэтнічнага польскага грамадства. Сабраўшыся ў Варшаве, уся шляхта падпісала дакумент, у якім прадстаўнікі ўсіх асноўных рэлігій абяцалі ўзаемную падтрымку і талерантнасць. Наступныя восем-дзевяць дзесяцігоддзяў матэрыяльнага дабрабыту і адноснай бяспекі засведчылі з’яўленне «віртуальнай галактыкі бліскучых інтэлектуальных асоб».

У найноўшай гісторыі сытуацыя з правамі чалавека значна палепшылася толькі пасля падзення камунізму ў 1989 годзе і замены старых рэпрэсіўных нормаў прасавецкага камуністычнага рэжыму на сучасны дэмакратычны ўрад, які гарантуе першакласныя грамадзянскія і палітычныя правы, пацверджаныя Freedom House.

Польшча ратыфікавала пагадненне аб Міжнародным крымінальным судзе. З 2010 года цялесныя пакаранні цалкам забароненыя. Як адзначае Amnesty International, смяротнае пакаранне адменена за ўсе злачынствы. Сучасная Польшча — гэта краіна з высокім узроўнем свабоды слова Modern Poland is a country with a high level of freedom of expression,, гарантаванай артыкулам 25 (раздзел I. Рэспубліка) Канстытуцыі Польшчы.

## Свабода слова 
Свабода слова ў Польшчы абмежаваная рознымі законамі, якія забараняюць выказванні, якія лічацца абражаючымі нацыянальныя сімвалы Польшчы або прэзідэнта. Існуюць таксама законы супраць абразы рэлігійных пачуццяў і абразы помнікаў. У 2019 годзе ЛГБТ-актывістку Эльжбету Падлесну арыштавалі за стварэнне і дэманстрацыю адаптацыі Чорнай Мадонны Чэнстахоўскай у стылі Вясёлкавай Мадонны. У ім таксама адзначалася, што «ўлады часта аддаюць перавагу праўрадавым і нацыяналістычным дэманстрацыям перад іншымі відамі сходаў».

## Правы жанчын 
### Гісторыя фемінізму 
, папярэдніца фемінізму ў Польшчы.]]
Фемінізм у Польшчы пачаўся ў 1800-х гадах у эпоху падзелаў Рэчы Паспалітай, адзначаных грубым злоўжываннем уладай, асабліва з боку расіян, што таксама паўплывала на правы жанчын. Аднак да апошняга падзелу ў 1795 годзе жанчынам, якія плацяць падаткі, дазвалялася ўдзельнічаць у палітычным жыцці. Папярэдніца польскага фемінізму падчас падзелаў Нарцыза Жміхоўская, якая заснавала суполку суфражыстак у 1842 годзе, была пасаджана расіянамі на тры гады ў турму. З 1918 года, пасля вяртання незалежнасці, усе жанчыны маглі галасаваць. Польшча была 15-й (12-й суверэннай) краінай, якая ўвяла ўсеагульнае выбарчае права жанчын. Тым не менш, у сучаснай Польшчы існуе шэраг пытанняў, якія тычацца жанчын, такіх як права на аборт (фармальна дазволены толькі ў асаблівых выпадках) і «шкляная столь».

### Гвалт над жанчынамі 
Хатні гвалт, паводле справаздачы сайта TheNews.pl Польскага радыё за 2011 год, кожны пяты рэспандэнт успрымае як праблему. Трыццаць восем працэнтаў палякаў ведаюць прынамсі адну сям’ю, дзе адбываецца фізычны гвалт, а сем працэнтаў заявілі, што ведаюць прынамсі адну сям’ю, дзе меў месца сексуальны гвалт, вынікае з апытаньня, праведзенага ў лістападзе даследчым цэнтрам SMG KRC на замову міністэрства працы і сацыяльнай палітыкі. Апытанне паказала, што 27 працэнтаў рэспандэнтаў не жадаюць дзейнічаць супраць відавочных крыўдзіцеляў, баючыся, што гвалт можа быць перанесены на іх саміх, у той час як 17 працэнтаў лічаць, што ўзняцце гэтага пытання пагоршыць праблему для першапачатковай ахвяры. Кожны чацвёрты з апытаных лічыць, што суседзі ці знаёмыя не абавязаны дзейнічаць, калі ім даводзіцца да ведама пра хатні гвалт, лічачы, што цяжка судзіць, хто мае рацыю. У студзені 2014 года была ўведзена рэформа, якая спрашчае працэдуру, а таксама робіць яе крымінальным злачынствам, якое пераследуецца дзяржавай, а не прыватным актам абвінавачання. У Польшчы зрабіць аборт афіцыйным шляхам вельмі цяжка.

У сферы занятасці з-за ўяўленняў аб ролях жанчын беспрацоўе сярод жанчын высокае.

29 кастрычніка 2020 года арганізацыя па абароне грамадзянскіх правоў Amnesty International заклікала ўлады Польшчы абараніць мірных дэманстрантаў, якія выступаюць супраць абмежаванняў на аборты, ад пераследу і гвалтоўных нападаў з боку контрдэманстрантаў. Па дадзеных арганізацыі, пратэстоўцы сутыкаліся з празмерным ужываннем сілы з боку супрацоўнікаў паліцыі, і ў мінулым іх адвольна затрымлівалі без доступу да адвакатаў.

## Правы ЛГБТК+ 
Польшча падпісала Дэкларацыю ААН аб правах ЛГБТК+, але аднаполыя саюзы ў Польшчы не прызнаюцца. Аднак Польшча не ўваходзіць у спіс краін, дзе гамафобія падтрымліваецца дзяржавай, і гомасексуалізм у Польшчы ніколі не быў крыміналізаваны ў польскай юрысдыкцыі. Гомасексуалізм быў пацверджаны законным у 1932 годзе, і Польшча таксама прызнае змену полу і не патрабуе стэрылізацыі сваіх транссексуалаў. Ганна Гродская стала дэпутатам на выбарах у польскі парламент у 2011 годзе і тады была адзіным вядомым транссексуальным дэпутатам у свеце. 
.]]
Згодна са справаздачай ILGA-Europe за 2021 год, у рэйтынгу 49 еўрапейскіх краін, які штогод публікуе ILGA-Europe, Польшча заняла самае нізкае месца з краін-членаў Еўрапейскага саюза і 43-е месца ў агульным заліку. У гэтым рэйтынгу выкарыстоўваюцца шырокія крытэрыі для ацэнкі прававой і палітычнай практыкі ў дачыненні да ЛГБТ.

У ліпені 2021 года Еўрапейская камісія абвясціла, што падала ў суд на Польшчу (разам з Венгрыяй) за парушэнне асноўных правоў ЛГБТК.

## Ацэнка трэціх асоб 
У справаздачы Бюро дэмакратыі, правоў чалавека і працы ЗША за 2010 год адзначалася, што «ўрад Польшчы ў цэлым паважае правы чалавека сваіх грамадзян»; аднак ён адзначыў праблемы, большасць з якіх — гэта неправамерныя паводзіны паліцыі, працяглае папярэдняе зняволенне і законы, якія абмяжоўваюць свабоду слова (хоць і рэдка выконваюцца), у дадатак да карупцыі ва ўрадзе і грамадстве.

Калісьці Даследчы інстытут Freedom House класіфікаваў Польшчу як краіну з першакласнымі палітычнымі і грамадзянскімі правамі, але па стане на 2020 год рэйтынг Польшчы ў справаздачы Freedom House «Nations in Transit» зніжаўся чатыры гады запар. Згодна з Global Peace Index, Польшча з’яўляецца 23-й самай міралюбнай краінай у свеце.

У 2020 годзе Камітэт па прадухіленні катаванняў выказаў «сур’ёзную заклапочанасць» з нагоды празмернага прымянення сілы польскай паліцыяй падчас арыштаў.

## Літаратура 
* Agnieszka Bieńczyk-Missala, *Human Rights in Polish Foreign Policy after 1989*, Warszawa 2006, , https://web.archive.org/web/20080504155647/http://www.pism.pl/ksiazki_content/id/55
* James E. Will, *Church and State in the Struggle for Human Rights in Poland*, Journal of Law and Religion, Vol. 2, No. 1 (1984), pp.&nbsp;153–176 (article consists of 24 pages), JSTOR

## Спасылкі 
* Prawa człowieka w Polsce  (Правы чалавека ў Польшчы) у энцыклапедыі WIEM. 
* Польшча: Нацыянальныя справаздачы аб выкананні правоў чалавека ў 2019 годзе, Дзяржаўны дэпартамент ЗША.
* Справаздача Amnesty International па Польшчы (2007).
* Агляд Польшчы ва Універсальным перыядычным аглядзе Рады ААН па правах чалавека 2008 года.
* Справаздача CPT: Польшча: Візіт 26/11/2009 — 08/12/2009 ад Камітэта па прадухіленні катаванняў
* Рэпартаж пра Польшчу ад Human Rights Watch

Катэгорыя:Палітыка Польшчы
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі
Польшча
Катэгорыя:Грамадства Польшчы
Катэгорыя:Права Польшчы