open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чормаз

**Чормаз** () — горад (з 1943 года) у Расіі, у складзе Ільінскага раёна Пермскага края. Насельніцтва 2,9 тыс. чалавек (2023). Заснаваны ў 1701 годзе.

Горад размешчаны ў паўночнай частцы Іллінскага раёна, на беразе Камскага вадасховішча, за 60 км ад чыгуначнай станцыі Дабранка і за 102 км на поўнач ад Пермі.

## Вядомыя асобы 
* Мікалай Васілевіч Дземянёў (1902—1982) — фізікахімік.

Катэгорыя:Гарады Пермскага края
Чэрдынь

**Чэрдынь** () — горад (з 1535 года) у Расіі, у складзе Чэрдынскага раёна Пермскага края. Насельніцтва 5,4 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1451 годзе. Горад размешчаны на поўначы Пермскага края, на правым беразе ракі Колва.

## Насельніцтва 
## Гл. таксама 
* Чэрдынскія багіні

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Пермскага края
Чусавой

**Чусавой** () — горад (з 1933 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Чусаўскога раёна Пермскага краю. Насельніцтва 44,7 тыс. чалавек (2023). Заснаваны ў 1878 годзе.

Горад размешчаны ў месцы зліцця рэк Усьвы і Вільвы з ракой Чусавой. Горад размешчаны ў шырокай даліне, акружанай уваламі, якія з-за досыць глыбока ўрэзанай даліны маюць даволі стромкія схілы.

Вядучая галіна прамысловасці горада — чорная металургія (Чусаўскі металургічны завод). Машынабудаванне і металаапрацоўка, вытворчасць будматэрыялаў, прадпрыемствы па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі. Буйны чыгуначны вузел.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Міхаіл Талгатавіч Дзевяцьяраў, расійскі лыжнік

Катэгорыя:Гарады Пермскага края
Усолле

**Усолле** () — горад (з 1940 года) у Расіі, у складзе Усольскага раёна Пермскага краю. Насельніцтва 5,4 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1606 годзе. Горад размешчаны на правым беразе ракі Камы, насупраць горада Бярэзнікі, за 183 км ад Пермі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Пермскага края
Похвістнева

**Похвістнева** () — горад (з 1947 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Похвістнеўскага раёна Самарскай вобласці. Насельніцтва 28,3 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1888 годзе.

Горад размешчаны на левым беразе ракі Вялікі Кінель (прыток ракі Самары), за 159 км ад абласнога цэнтра горада Самара, за 5 км ад мяжы з Арэнбургскай вобласцю. Чыгуначная станцыя на лініі Самара — Уфа Куйбышаўскай чыгункі.

Машынабудаўнічае АТ «Аверс М», вытворчасць будматэрыялаў, горхарчакамбінат, камбікормавы завод, масларобны завод, элеватар.

Катэгорыя:Гарады Самарскай вобласці
Салікамск

**Саліка́мск** () — горад (з 1573 года) у Расіі, у складзе Салікамскага раёна Пермскага края. Насельніцтва 97,3 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1430 годзе.

Горад размешчаны ў краявой зоне Усходне-Еўрапейскай раўніны на тэрыторыі Перадуральскага краявога прагіну ля левых прытокаў Камы — рэк Усолка і Баравая. Канцавая чыгуначная станцыя Салікамск па лініі Чусавая — Салікамск, адлегласць да краявога цэнтра — 200 км, порт Камскага вадасховішча — 322 км да горада Перм.

Гаспадарчы профіль горада вызначае горнахімічная прамысловасць (здабыча калійнай солі і вытворчасць мінеральных угнаенняў) — ААТ «Сільвініт», прадпрыемствы лесагаспадарчага комплексу — ААТ «Соликамскбумпром», лесанарыхтоўчы камбінат, а таксама металургічная прамысловасць — вытворчасць магнію, заснаваная на перапрацоўцы калійна-магніевых соляў (ААТ «Салікамскі магніевы завод»). У горадзе таксама ёсць прадпрыемствы машынабудавання (рамонтна-механічны завод), будаўнічыя арганізацыі, прадпрыемствы харчовай прамысловасці (мясакамбінат, малкамбінат і інш.), абаронны завод «Урал» — самы буйны ваенна-прамысловы завод ва Усходняй Еўропе.

Найбольш магутная прамысловая галіна горада — калійная прамысловасць. Праектная магутнасць 3 калійных рудаўпраўленняў, якія ўваходзяць у ААТ «Сільвініт», складае 3203,2 тыс. т калійных угнаенняў у год.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Пермскага края

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1430 годзе
Атрадны

**Атрадны** () — горад (з 1956 года) у Расіі, у складзе Кінель-Чаркаскага раёна Самарскай вобласці. Насельніцтва 48,2 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1920-х гадах.

Горад размешчаны на левым беразе ракі Вялікі Кінель (прыток ракі Самары, басейн Волгі), за 91 км ад Самары.

Узнікненне горада звязана з адкрыццём у 1952 годзе нафты і газу ў Муханаўскім радовішчы. Сваю назву горад пераняў ад дзесяцідворнага сяла Атраднае, якое з’явілася тут у пачатку дваццатых гадоў мінулага стагоддзя. Бурнае развіццё нафтавай і газавай прамысловасці прывяло да ператварэння ў 1956 годзе рабочага пасёлка Атраднае ў горад абласнога падпарадкавання.

Прадпрыемства «Первомайнефть», нафтаперапрацоўчая прамысловасць, рамонтна-механічны завод, электрамеханічны завод, камбінат «Полимерстройматериалы» (вытворчасць лінолеўма і інш.), завод буйнапанэльнага домабудавання, цагельня, швейная фабрыка, мясакамбінат, хлебазавод, малаказавод.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Самарскай вобласці
Кінель-Чаркасы

**Кінель-Чаркасы** () — сяло ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кінель-Чаркаскага раёна Самарскай вобласці. Насельніцтва 18,6 тыс. чалавек (2007). Заснавана ў 1744 годзе. Найбуйнейшы сельскі населены пункт вобласці і Паволжа.

Горад размешчаны рацэ Вялікі Кінель, за 110 км на ўсход ад Самары. Чыгуначная станцыя Талкай.

Катэгорыя:Населеныя пункты Самарскай вобласці
Акцябрск (Самарская вобласць)

**Акцябрск** () — горад (з 1956 года) у Расіі, абласнога падпарадкавання ў складзе Самарскай вобласці. Насельніцтва 27,5 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1684 годзе.

Горад размешчаны на левым беразе ракі Волгі (Саратаўскае вадасховішча), за 154 км ад Самары. Чыгуначная станцыя.

Цэх па зборцы вузлоў для аўтамашын завода ВАЗ, вытворчасць металаплыстыкавых вокнаў, чыгуначнае дэпо лакаматываў, нафтабаза.

Катэгорыя:Гарады Самарскай вобласці
Кінель

**Кінель** () — горад (з 1944 года) у Расіі, абласнога падпарадкавання ў складзе Самарскай вобласці. Насельніцтва 31,5 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1837 годзе.

Горад размешчаны на беразе ракі Вялікі Кінель ля яе ўпадзення ў раку Самару, за 41 км ад абласнога цэнтра горада Самара.

Завод закаркавальных вырабаў, мэблевы камбінат, прадпрыемствы харчовай прамысловасці, швейная фабрыка. Буйная вузлавая чыгуначная станцыя.

Катэгорыя:Гарады Самарскай вобласці
Мікалай Васілевіч Гогаль

**Мікала́й Васі́левіч Го́галь** (, ; ) — расійскі пісьменнік-класік, драматург, паэт украінскага паходжання.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 20 сакавіка (1 красавіка) 1809 года ў сяле Вялікія Сарочынцы Палтаўскай губерні (цяпер Міргарадскі раён Палтаўскай вобласці, Украіна). Дзяцінства будучага пісьменніка праходзіла ў вёсцы Васільеўцы (зараз Гогалева) у маёнтку бацькоў.

З 1818 па 1819 год вучыўся ў Палтаўскім павятовым вучылішчы. З 1821 па 1828 год — у Нежынскай гімназіі вышэйшых навук, дзе ўпершыню выступіў на сцэне гімназійскага тэатра як акцёр і рэжысёр-пастаноўшчык шматлікіх спектакляў, заснаваных на сюжэтах антычнасці або побыту. («Эдып у Афінах», «Урок дочкам», «Лукавін»). У гімназіі Гогаль спазнаў сусвет старажытнай украінскай гісторыі, народных звычаяў і народнай творчасці.

У 1828 годзе Гогаль пераязджае ў Пецярбург. Тут у 1829 годзе ён публікуе свой першы твор — рамантычную паэму «Ганц Кюхельгартэн», непрыхільна стрэнутую крытыкай. Увесь тыраж, акрамя 5 асобнікаў, Гогаль паспеў выкупіць і спаліць. Праз год у часопісе «*Отечественные записки*» з’яўляецца аповесць «Басаўрук або Вечар перад Іванам Купалай», першая з цыклу «Вечары на хутары ля Дзіканькі». Рамантычная скіраванасць надавала творам М. Гогаля адмысловы каларыт. Глыбокія веды фальклору дазвалялі выводзіць карціны рэчаіснасці, пераплеценыя з выдумкай.

З другой паловы 1830-х гадоў наступны росквіт таленту Гогаля звязаны з драматургіяй. Этапнай нават у гісторыі тэатра стала яго сацыяльная камедыя «Рэвізор» (1836 г.) Неўзабаве пасля прэм’еры п’есы Гогаль выязджае на даволі працяглы час за мяжу. Ён наведвае Германію, Швейцарыю, Францыю, Італію. У 1842 годзе з’яўляецца знакамітая паэма-раман «Мёртвыя душы». У 1848 годзе пісьменнік вяртаецца на радзіму, узмоцнена працуе над другім томам «Мёртвых душ», але незадоўга перад смерцю спальвае рукапіс. Памёр М. Гогаль у 1852 годзе ў Маскве.

## Экранізацыі 
* Вій 3D (2014) — сучасная экранізацыя знакамітай класічнай аповесці; фільм зняты Алегам Сцепчанкам (Расія). У 2014-ым годзе стала вядома, што стваральнікі фільма вырашылі зняць працяг: другі фільм кінатрылогіі называецца Вій 2: Падарожжа ў Кітай.

## Літаратура 
* *Белинский В. Г.* О Гоголе. — М., 1949;
* *Чернышевский Н. Г.* Очерки гоголевского периода русской литературы. — М., 1953;
* Н. В. Гоголь в воспоминаниях современников. — М.; Л., 1952;
* *Ларчанка М.* Славянская супольнасць. — Мн., 1963;
* *Ларчанка М.* Яднанне братніх літаратур. — Мн., 1974;
* *Ларчанка М.* Жывая спадчына. — Мн., 1977;
* *Турбин В. Н.* Герои Гоголя. — М., 1983;
* Гоголь: История и современность. — М., 1985;
* Набоков В. Н. Гоголь. — М., 1987.

## Спасылкі 
* Рэвізор. Беларускі пераклад Антона Адамовіча

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Палтаўскай вобласці
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі
Катэгорыя:Паэты Расіі
Катэгорыя:Манархісты Расіі

Катэгорыя:Асобы на марках
Сямён Горды

thumb|Пасольства князя Сямёна ў Цвер

**Сямён Іванавіч**, **Сямён Горды** (1317 — , князь Маскоўскі і вялікі князь Уладзімірскі (ярлык ад хана ў 1340) па 1353, князь Наўгародскі з 1346 па 1353. Сын маскоўскага князя Івана Каліты.

Праз некалькі месяцаў пасля смерці Івана Каліты хан выдаў ярлык Сямёну, па якім «усі князі Рускія пад руку яго дадзеныя». Сімяон склаў з братамі дагавор «бысть им за один до живота и безобидно владеть каждому своим». У гэтай грамаце Сямён Горды завецца вялікім князем усяе Русі.

Сямён перад смерцю (1353) прыняў імя манаха Сазонта і зрабіў духоўнае завяшчанне, да тэксту якога прывешаны 3 пячаткі; адна з іх, срэбная, пазалочаная, з надпісам «пячатка Князя Вялікага Сямёнава ўсяе Русі», і дзве змятыя васковыя пячаткі.

Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімірскія
Катэгорыя:Князі наўгародскія
Катэгорыя:Памерлі ад чумы
Катэгорыя:Вялікія князі маскоўскія
Юрый Дзмітрыевіч Звенігародскі

**Юрый Дзмітрыевіч Звенігародскі** ( — не пазней за 28 верасня 1433), звенігародскі і галіцкі князь (з 1389), другі сын Дзмітрыя Данскога, Вялікі князь Маскоўскі ў 1433 і 1434.

## Спасылкі 
* Юрый Звенігародскі

  
Катэгорыя:Вялікія князі маскоўскія
Катэгорыя:Князі звенігародскія
Катэгорыя:Князі галіцкія
Катэгорыя:Рурыкавічы
Катэгорыя:Пахаваныя ў Архангельскім саборы Маскоўскага Крамля
Дзмітрый Данскі

**Дзмітрый Іванавіч** (, Масква — ), празваны **Данскім** за перамогу ў Кулікоўскай бітве — вялікі князь маскоўскі (з 1359) і ўладзімірскі (з 1363).

Сын князя Івана II Краснага і яго другой жонкі княгіні Аляксандры Іванаўны. Ва ўладарства вялікага князя Дзмітрыя здабыты значныя ваенныя перамогі, працягнулася ўзбуйненне ўладанняў вялікіх князёў маскоўскіх і пабудаваны белакаменны маскоўскі Крэмль.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімірскія
Катэгорыя:Вялікія князі маскоўскія
Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Кананізаваныя князі
Катэгорыя:Кананізаваныя ў XX стагоддзі
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XIV стагоддзя
Катэгорыя:Адлучаныя ад царквы
Катэгорыя:Асобы на марках
Алена Васільеўна Глінская

**Алена Васільеўна Глінская** (; каля  — , паводле іншых звестак 13.4.1538) — вялікая княгіня Маскоўская, другая жонка маскоўскага вялікага князя Васіля Іванавіча, маці Івана Грознага, кіраўніца дзяржавы ў час яго маленства (1533-38). Бліжэйшым саюзнікам Алены быў яе жанаты фаварыт, князь . Гэтая сувязь і ў асаблівасці задавацкія паводзіны каханка княгіні выклікалі незадавальненне ў баяраў. За выраз гэтых настрояў князь Міхаіл Глінскі быў пасаджаны пляменніцай ў турму. І дзядзька, і два браты мужа памерлі ў турме ад голаду.

У гады яе праўлення рускае войска атрымала шэраг бліскучых перамог, у тым ліку ў час руска-літоўскай вайны 1534-37, што пацвярджаецца апошнімі даследаваннямі. Даныя даследавання яе рэшткаў паказваюць на меркаваную прычыну смерці — атручэнне ртуццю. Але факт атручвання да гэтага часу не прызнаны гісторыкамі як бясспрэчны і не выклікаючы сумненняў.

Пахавана ў  ў маскоўскім Крамлі.

## Знешнасць 
Праведзеная па чэрапе рэканструкцыя знешнасці Алены Глінскай вызначыла яе  тып, характэрны і для балтаў, і для паўночных рускіх, і для сербаў, з якіх была яе маці. Твар княгіні вылучаўся мяккімі рысамі. Яна была даволі высокага для жанчын таго часу росту — каля 165 см і гарманічна складзеная. У Алены была рэдкая анамалія: на адзін  болей. У пахаванні таксама захаваліся рэшткі валасоў рудога, як чырвоная медзь, колеру, што тлумачыць рудыя валасы Івана Грознага, якія пагалоска памылкова прыпісала яго нібыта незаконнанароджанасці.

## Увасабленні ў кіно 
* Фільм «», рэжысёр Сяргей Эйзенштэйн — 
* Тэлесерыял «», рэжысёр  — 

## Літаратура 
* *Богуславский В. В., Бурминов В. В.* Русь рюриковичей. Иллюстрированный исторический словарь;
* *Шикман А. П.* Деятели отечественной истории. Биографический справочник.— М., 1997.;
* *Вольдемар Балязин.* Занимательная история России.— М., 2001;
* *Кобрин В. Б.* Иван Грозный.— М., 1989.— С.&nbsp;17—23;
* *Соловьев С. М.* История России с древнейших времен.— М., 1960.— Кн. III. Т.&nbsp;6.
* *Стрилецкий Иван*. Великая княгиня Руси&nbsp;— украинка Елена Глинская.&nbsp;— К.: Альтерпрес, 2009.&nbsp;— 160&nbsp;с.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Вялікія княгіні маскоўскія
Алена Васільеўна
Катэгорыя:Памерлі ад атручвання
Глінская
Катэгорыя:Пахаваныя ва Узнясенскім манастыры Маскоўскага Крамля
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім раёне
Васіль I Дзмітрыевіч

**Васіль Дзмітрыевіч** (1371 — ) — вялікі князь маскоўскі і ўладзімірскі з 1389, старэйшы сын Дзмітрыя Іванавіча Данскога і вялікай княгіні Еўдакіі, дачкі вялікага князя суздальскага Дзмітрыя Канстанцінавіча.

## Знешняя палітыка 
Працягваў пашырэнне ўладанняў Вялікага княства Маскоўскага. Пакінуў па сабе памяць як пра ўладара цвёрдага і асцярожнага. У 1392 годзе далучыў Ніжагародскае і Мурамскае княства, у 1397—1398 — Бежацкі Верх, Волагду, Усцюг і землі комі. Двойчы спрабаваў сілай адабраць у Ноўгарада Дзвінскую зямлю, але не здолеў гэтага зрабіць. З прычыны небяспекі ад Залатой Арды ўступіў у саюз з Вялікім княствам Літоўскім (1392), які аказаўся нетрывалым, вялікі князь літоўскі Вітаўт у 1403—1404 захапіў Вязьму і Смаленск. Пасля разгрому ў 1391 і 1395 гадах Залатой Арды Цімурам адмовіўся ад выплаты даніны; пасля нашэсця ў 1408 года Едыгея вымушаны быў вярнуцца да выплаты даніны.

## Унутраная палітыка 
Пры Васілі I працягвала расці феадальнае землеўладанне. З узмацненнем улады вялікага князя адбываліся вывад з вядзення феадалаў часткі судовых спраў і перадача іх у рукі вялікакняжацкіх намеснікаў і валасцеляў.

## Вынікі ўладарства 
За 36 гадоў уладарства Вялікае княства Маскоўскага не зведвала ўнутраных зрушэнняў. За гэты час Масква толькі аднойчы, у 1408 годзе падвергнулася нашэсцю Арды, але Едыгей так і не здолеў захапіць горад.

## Сям’я 
14 чэрвеня 1394 года ў Маскве ажаніў сваю дачку Марыю з Лугвенам Альгердавічам. Аднак расійскі даследчык Уладзімір Андрэевіч Кучкін падвергнуў сумневу версію існавання Марыі. Даследчык адзначыў, што ў тэксце Васкрасенскага летапісу даецца толькі пералік дзяцей Юрыя Патрыкеевіча, названага зяцем вялікага князя, тым часам як імя жонкі няма. Кучкін паказвае, што ні летапісы, ні ў акты, ні ў раннія радаводы не пацвярджаюць, што ў вялікага князя Васіля Дзмітрыевіча была дачка Марыя.

## Гл. таксама 
* Спіс: Маскоўскія князі (1276—1598)

Катэгорыя:Вялікія князі маскоўскія
Васіль Касы

'''Васіль Юр'евіч**, **Васіль Касы'* (невядома — ) — князь звенігародскі (1421—1448), вялікі князь маскоўскі (1434), старэйшы з чатырох сыноў Юрыя Дзмітрыевіча, галіцкага князя.

## Літаратура 
* *Зимин А. А.'' Авантюра Василия Косого // Витязь на распутье: феодальная война в России XV в.. — М.: Мысль, 1991. — С. 69-78. — ISBN 5-244-00518-9

## Спасылкі 
* Васіль Юр'евіч Касы  — электронная энцыклапедыя Хронас.

Катэгорыя:Вялікія князі маскоўскія
Катэгорыя:Сілком аслепленыя
Катэгорыя:Князі звенігародскія
Катэгорыя:Асобы, чыя дата нараджэння не вызначана
Катэгорыя:Рурыкавічы
Лысы — валасаты

**Лысы — валасаты** — палітычны жарт, які грунтуецца на назіраннях аблічча кіраўнікоў Расіі і СССР са снежня 1825 года, калі імператарскі сталец заняў лысы Мікалай I.

## Асноўны змест 
Жарт — ланцужок разваг, які выдаецца за выяўленне асноватворнага паліталагічнага прынцыпу расійскай гісторыі, быццам, ёсць заканамернасць, паводле якой кіраўнікі краіны змяняюць адзін аднаго, строга з чаргаваннем лысых (або ў яўным працэсе лысення) і нялысых («валасатых») мужчын. Чаргаванне прасочваецца з расійскага імператара Мікалая I і, каля абстрагавацца ад умоўнасцяў падліку, адпавядае рэчаіснасці.

Самая яркая асаблівасць гэтага «паліталагічнага прынцыпу» — прызнанне фундаментальнай прыкметай чыста фармальнага, вонкавага адрознення дзяржаўных дзеячаў. Уплыў гэтай прыкметы на палітычныя працэсы ў краіне ніяк не даведзены, але чаргаванне «лысы-валасаты» фактычна адбываецца, што не можа залежыць ад аўтараў жарту. Такім чынам, шэраг выпадковасцяў аказваецца быццам заканамернасцю, што ёсць унікальным гістарычным парадоксам.

Катэгорыя:Гумар
Жыгулёўск

**Жыгулёўск** () — горад (з 1952 года) у Расіі, у Самарскай вобласці. Насельніцтва 57,1 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1949 годзе.

Горад размешчаны на правым беразе сярэдняга цячэння Волгі ў паўночнай частцы Нацыянальнага парку «Самарская Лука» у далінах Жыгулёўскіх гор.

## Эканоміка 
Электраэнергетыка, нафтаздабываючая прамысловасць, машынабудаванне, здабыча і вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, харчовая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Самарскай вобласці
Экватарыяльная Гвінея

**Экватарыяльная Гвінея**, **Рэспубліка Экватарыяльная Гвінея** () — дзяржава ў цэнтральнай частцы Афрыцы. Уключае мацерыковую частку — Рыа-Муні (26 тыс. км²) і астравы Анабон і Біёка ў Гвінейскім заліве. Мяжуе на поўначы з Камерунам, на поўдні і паўднёвым усходзе — з Габонам. Сталіца — Сьюдад-дэ-ла-Пас. Насельніцтва складае 504 тысячы чалавек (2009).

Пераварот адбыўся ў 1979 годзе, а да ўлады прыйшоў пляменнік Францыска Нгуэмы Тэадора Нгема. Самога дыктатара расстралялі разам з бліжэйшымі паплечнікамі. Прыгавор выканалі мараканцы, бо мясцовыя вайскоўцы верылі ў яго надзвычайныя сілы. Пры Тэадоры Нгуэме на ўзбярэжжы краіны адкрылі залежы нафты, што ператварыла Экватарыяльную Гвінею ў аднаго з найбуйнешых экспарцёраў нафты ў Афрыцы. Аднак увесь прыбытак ад экспарту ідзе ў кішэню Тэадора Нгуэмы і яго сям’і.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Цэнтральнага разведвальнага кіравання ЗША 


Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы
Катэгорыя:Цэнтральная Афрыка
Барыс Фёдаравіч Гадуноў

**Барыс Фёдаравіч Гадуноў** ( — ) — баярын, швагер цара Фёдара I Іванавіча, у 1587—1598 гадах фактычны кіраўнік дзяржавы, з 17 лютага 1598 — рускі цар.

 
Барыс Фёдаравіч
Барыс Фёдаравіч
Нефцягорск (Самарская вобласць)

**Нефцягорск** () — горад (з 1989 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Нефцягорскага раёна Самарскай вобласці. Насельніцтва 17,8 тыс. чалавек (2024). Заснаваны ў 1960 годзе. Горад размешчаны за 103 км ад Самары.

ААТ «Самаранефтегаз», ЗАТ «Нефцягорскі газаперапрацоўчы завод», ТАА «Транспарт-Нефтегорск», малочны завод, хлебакамбінат, харчакамбінат.

Катэгорыя:Гарады Самарскай вобласці
Віталь Рыжкоў

**Віталь Рыжкоў** () — беларускі паэт, перакладчык.

## Творчасць 
Аўтар кнігі вершаў «Дзверы, замкнёныя на ключы» (2010). Перавыдавалася ў калекцыі «Профілі» ва ўкраінскім выдавецтве «Крок» (Цярнопаль) у 2014 годзе.

Вершы перакладзеныя на англійскую, украінскую, рускую, польскую, чэшскую, шведскую, нямецкую, італьянскую, літоўскую, грузінскую і грэцкую мовы.

Песні на вершы і пераклады тэкстаў выконвалі Ганна Хітрык, гурты Глюкі, Nizkiz, BarRokka, Zatoczka, Пані Хіда і іншыя.

Мае ўласны музычны рэп-праект Angst, удзельнічае ў гурце Belaroots.

## Прызнанне 
* Лаўрэат прэміі «Дэбют» імя М. Багдановіча (2011) за найлепшую дэбютную кнігу
* Лаўрэат прэміі «Залаты апостраф» часопіса «Дзеяслоў» у 2008-м і ў 2015 гадах.
* Фіналіст конкурсу беларускага ПЭН-цэнтра да стагоддзя газеты «Наша Ніва» (Мінск, 2007)
* Фіналіст конкурсу імя Карласа Шэрмана (Мінск, 2009)
* Фіналіст конкурсу фестываля «Пластылінавы бусел» (2005)
* Пераможца паэтычных слэмаў у Беларусі і Украіне.

## Кнігі 
* Дзверы, замкнёныя на ключы (Мінск, Логвінаў, 2010)
** Дзверы, замкнёныя на ключы (выпраўленае і дапоўненае) (Цярнопаль, Крок, 2014)

## Пераклады 
### Проза 
* Эдгар Алан По, «Вільям Вільсан» — апавяданне, пер. з англійскай, (зборнік «Маска Чырвонае Смерці», Мінск: Кнігазбор, 2011)
* Віктар Марціновіч, «Сфагнум»— раман, пер. з рускай, (Мінск: Кнігазбор, 2013)
* Міхаіл Валодзін, «Наш стары добры Вавілон», — раман, пер. з рускай, (Мінск: Кнігазбор, 2015)
* Віктар Марціновіч, «Возера Радасці» — раман, пер. з рускай, (Мінск: Кнігазбор, 2016)
* Віктар Марціновіч, «Рэвалюцыя» — раман, пер. з рускай, (Мінск: Кнігазбор, 2020)

### Паэзія 
* Тэйлар Мэлі — вершы пер. з англійскай, «Дзверы, замкнёныя на ключы» (Мінск, Логвінаў, 2010)
* Майкл Сэлінджэр — вершы пер. з англійскай, Дзверы, замкнёныя на ключы" (Мінск, Логвінаў, 2010)
* Уістан Х’ю Одэн — вершы пер. з англійскай, «Дзверы, замкнёныя на ключы» (Мінск, Логвінаў, 2010)
* Георгій Нахуцрышвілі — вершы, пер. з грузінскай: «Дзверы, замкнёныя на ключы» (Мінск, Логвінаў, 2010)
* Рышард Крыніцкі — вершы пер. з польскай: «Дзверы, замкнёныя на ключы» (Мінск, Логвінаў, 2010)
* Рычард Бротыган — вершы пер. з англійскай: «Дзверы, замкнёныя на ключы» (Тэрнопаль, Крок, 2014)
* Сяргій Жадан — вершы пер. з украінскай: «Дзверы, замкнёныя на ключы» (Мінск, Логвінаў, 2010), Выбранае «Украінскія авіялініі» (Тэрнопаль, Крок, 2015)
* Уладзімір Маякоўскі — паэма «Воблака ў штанах» (урывак), «Размова з фініспектарам пра паэзію» пер. з рускай (серыя «Паэты планеты», Выдавец Зміцер Колас, 2019)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Аўдыёзапісы вершаў на «Літаратурным радыё»
* Старонка на lyrikline.org

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве
Катэгорыя:Выпускнікі Беларуска-Расійскага ўніверсітэта
Іван Захаравіч Сурта

**Іван Захаравіч Сурта́** (, в. Бяседавічы, , Магілёўская вобласць — ) — дзяржаўны дзеяч БССР. Прэзідэнт Акадэміі навук Беларускай ССР (люты 1936 — снежань 1937; віцэ-прэзідэнт 1932—1936). Акадэмік АН БССР (1936).

## Біяграфія 
Скончыў медыцынскі факультэт 2-га Маскоўскага ўніверсітэта (1918). Член РКП(б) з 1918 года. У сакавіку 1918 года прызначаны старшынёй Клімавіцкага павятовага выканкама. У 1919 годзе — старшыня Гомельскага губвыканкама, член Савета абароны Гомельскага ўмацаванага раёна.

З 1920 года — штатны супрацоўнік ВЧК і ДПУ.

Скончыў Інстытут чырвонай прафесуры (1932).
У 1933—1936 гадах наркам аховы здароўя БССР, у 1936—1937 прэзідэнт АН БССР. У 1935—1937 гадах член ЦВК БССР, у 1936—1937 гадахмкандыдат у члены, член Прэзідыума ЦВК БССР. Арыштаваны 27.8.1937 ў Мінску як «член антысавецкай арганізацыі пpавых». 19.12.1937 Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР прыгавораны за «шкодніцтва ў галіне аховы здароўя» да вышэйшай меры пакарання з канфіскацыяй маёмасці. Расстраляны ў адну ноч з Якавам Афанасьевым, Васілём Дружчыцам, Аркадзіем Ляшчынскім, Маркам Матусевічам, Фёдарам Сулкоўскім, Іосіфам Валадзько, Дорай Турбовіч і іншымі (усяго больш за 200 чалавек)

Рэабілітаваны ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР у 1956 годзе.

## Бібліяграфія 
* За павышэнне ўраджайнасці сацыялістычных палёў: (да сесіі БАН) / І. З. Сурта // Савецкая краіна. — 1932. — № 12. — С. 3-17.
* Натуральна-гістарычны матэрыялізм (манізм) у святле марксізма-ленінізма / І. З Сурта, Г. П. Брыхнічоў // Запіскі Беларускай Акадэміі навук. 1934. Кн.3. — С. 113—132.
* Аб плане работ Акадэміі навук БССР на 1936 г. і аб умовах яго выканання / І. З. Сурта // Запіскі Акадэміі навук БССР. — 1936. — Кн. 6. — С. 30-38.
* I. П. Паўлаў i яго вучэнне / І. З. Сурта // Запіскі Акадэміі навук БССР. 1936. — Кн. 5. — С. 1-5.
* Ампер / І. З. Сурта, Г. П. Брыхнічоў // Запіскі Акадэміі навук БССР. 1936. — Кн. 6. — С. 39-54.
* Право на образование / И. Сурта, В. Андреева // Под знаменем марксизма. — 1937. — № 2. — С. 40-55.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* СУРТА Іван Захаравіч 3-і прэзідэнт Акадэміі навук Беларускай ССР
* Іван Захаравіч Сурта у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 
* СУРТА Иван Захарович  // 
* Сурта Иван Захарович  на сайце «Открытый текст»
* Памяці вучонага: СУРТА Іван Захаравіч // НАН Беларусі
* 
* Человек своего времени 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хоцімскім раёне
Катэгорыя:Члены ЦВК БССР
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Прэзідэнты Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Народныя камісары аховы здароўя БССР
Катэгорыя:Чэкісты
Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР
Міхал Гворэцкі

**Міхал Гворэцкі** (; нар. , ) — славацкі пісьменнік і публіцыст. Лаўрэат шэрагу славацкіх літаратурных прэмій. Творы перакладзеныя на польскую, чэшскую і нямецкую мовы.

## Бібліяграфія 
* *Silný pocit čistoty* (1998, «Моцнае пачуццё чысціні», зборнік апавяданняў)
* *Lovci & zberači* (2001, «Паляўнікі і збіральнікі», зборнік апавяданняў)
* *Posledný hit* (2003, «Апошні гіт», раман)
* *Plyš* (2005, «Плюш», раман)
* *Eskorta* (2007, «Эскорт», раман)

## Спасылкі 
* Персанальная старонка аўтара 

Катэгорыя:Пісьменнікі Славакіі
Катэгорыя:Славацкамоўныя пісьменнікі
Навакуйбышаўск

**Навакуйбышаўск**  () — горад (з 1952 года) у Расіі, гарадская акруга ў складзе Самарскай вобласці. Насельніцтва 111,0 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1946 годзе.

Размешчаны на левым беразе Волгі (за 6 км ад ракі), за 5 км ад чыгуначнай станцыі Куйбышаўскай чыгункі Навакуйбышаўская.

У горадзе развіта перапрацоўка нафты: ААТ «Куйбышаўнафтааргсінтэз», Навакуйбышаўскі нафтаперапрацоўчы завод), вытворчасць нафтахімічнай прадукцыі (Навакуйбышаўская нафтахімічная кампанія, Навакуйбышаўскі вопытны завод арганічнага сінтэзу), вытворчасць каталізатараў для нафтаперапрацоўкі і нафтахіміі (Навакуйбышаўскі завод каталізатараў), вытворчасць прадуктаў арганічнага сінтэзу (ТАА «Самарааргсінтэз»; ЗАТ «Нафтахімія» «Рэнова-Аргсінтэз»), будаўніцтва магістральных трубаправодаў, вытворчасць палімерных матэрыялаў і вырабаў, харчовая і лёгкая прамысловасць, а таксама вытворчасць электраэнергіі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Самарскай вобласці
Тальяці

**Талья́ці** (, да 1964 года — ) — горад (з 1780 года) у Расіі, гарадская акруга ў складзе Самарскай вобласці. Насельніцтва 705,5 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1737 годзе.

Горад размешчаны ў сярэднім цячэнні ракі Волгі, на яе левым беразе, за 95 км уверх па цячэнні ад Самары.

Сучасны Тальяці — буйны прамысловы і эканамічны цэнтр. Горадаўтваральным прадпрыемствам з’яўляецца ААТ «АўтаВАЗ». Таксама ў горадзе размешчаны аўтамабільны завод кампаніі «GM-АВТОВАЗ» і мноства прадпрыемстваў па вытворчасці аўтакампанентаў і матэрыялаў, буйнейшымі з якіх з’яўляюцца «Автовазагрегат» і «Вазинтерсервис». Таксама ў горадзе размешчаныя заводы цэментавага машынабудавання, суднарамонтна-механічны, трансфарматарны, супрацьпажарнага абсталявання, завод ахоўных пакрыццяў і пластмас, «Завод тэхналагічнага абсталявання». Таксама развіты хімічная галіна і электраэнергетыка.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* St1m (Мікіта Лягосцеў, Billy Milligan; нар. 1986) — нямецкі рэпер расійскага паходжання.
* Алена Парцягіна (нар. 1996) — расійская гандбалістка.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* О городском округе Тольятти // Официальный сайт Думы городского округа Тольятти
* Пальмиро Тольятти // Проект ARTEFACT — гид по музеям России с технологией дополненной реальности

Катэгорыя:Гарады Самарскай вобласці
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар людзей

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1737 годзе
Чапаеўск

**Чапаеўск** (, да 1929 года — ) — горад (з 1927 года) у Расіі, гарадская акруга ў складзе Самарскай вобласці. Насельніцтва 73,4 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1908 годзе.

## Гісторыя 
Узнік як пасёлак пры заводзе па вытворчасці выбуховых рэчываў, пабудаваным неўзабаве пасля руска-японскай вайны рускім генералам Івашчанкам і быў названы ў яго гонар.
У час Грамадзянскай вайны (у 1927—1929 гадах) меў назву *Троцк* у гонар Л. Д. Троцкага. Пасля высылкі Троцкага з краіны, у 1929 годзе горад названы ў гонар ўдзельніка Першай сусветнай і Грамадзянскай войнаў, начальніка дывізіі Чырвонай арміі Васіля Іванавіча Чапаева.

## Геаграфія 
Горад размешчаны на беразе ракі Чапаеўкі (прыток Волгі), за 43 км на паўднёвы захад ад Самары.

## Эканоміка 
У горадзе знаходзяцца ААТ «Палімер», завод хімічных угнаенняў, завод «Металіст», завод сілікатнай цэглы, швейная фабрыка, элеватар.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Самарскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1908 годзе
Цягнік (значэнні)

*Цягнік - некалькі адзінак рухомага састава чыгунак (вагоны, лакаматывы, аўтаматрысы) што вядуцца ці пхнуцца лакаматывам. Існуюць таксама цягнікі без лакаматыва, з маторнымі вагонамі.
*Аўтацягнік - аўтамабіль з прычэпам.

Гл. таксама:

* Цягнік (фільм, 1964)
* Цягнік (фільм, 1973)
Сызрань

**Сы́зрань** () — горад (з 1796 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Сызранскага раёна Самарскай вобласці. Насельніцтва 179,1 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1683 годзе.

Сучасная Сызрань з’яўляецца буйным індустрыяльным горадам з развітой хімічнай і нафтаперапрацоўчай прамысловасцю, а таксама важным транспартным вузлом Самарскай вобласці. Яна таксама з’яўляецца буйнейшым вузлом Куйбышаўскай чыгункі — у ім сходзіцца 6 напрамкаў чыгунак.

## Насельніцтва 
* 1897 год — 32 тыс. жыхароў.
* 1939 год — 83 тыс. жыхароў.
* 1959 год — 148 тыс. жыхароў.
* 1970 год — 173 тыс. жыхароў.
* 1987 год — 174 тыс. жыхароў.
* 1999 год — 188,1 тыс. жыхароў.
* 2000 год — 187 тыс. жыхароў.
* 2010 год — 179 414 жыхароў
* На 1 студзеня 2021 года — 165,2 тыс. жыхароў.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Самарскай вобласці

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1683 годзе
Кастусь Жмінько

**Кастусь (Канстанцін Фёдаравіч) Жмінько** (, в. Пугачова,  — , Брэст) — беларускі паэт, мастак.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў рабоча-сялянскай сям’і. Скончыў у Брэсце СШ № 4. Працаваў на будоўлях электрамантажнікам. Служыў электрыкам-падводнікам у ВМФ СССР. Пасля службы працаваў мастаком кінатэатраў горада, мытнікам.

Вучыўся на факультэце мовы і літаратуры Брэсцкага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна, які скончыў у 1967. Накіраваны на службу ў праваахоўчыя органы. У ліст. 1994 у званні палкоўніка з пасады начальніка аддзела абласнога ўпраўлення ўнутраных спраў выйшаў на пенсію.

Член Саюза беларускіх пісьменнікаў з 2008 года.

Памёр  года ў Брэсце. Пахаваны на могілках каля Камяніцы-Журавецкай Брэсцкага раёна.

## Творчасць 
Паасобныя творы друкаваліся ў перыёдыцы з 1970-х, а таксама ў калектыўных зборніках «Берасцейскія карані» (1993), «Дзядзінец» (1999, зборнік паэзіі Брэстчыны), «Верш на Свабоду» (2002), «3 прыродаю зліўшыся душою» (2002), «Белавежская пушча ў духоўнай і культурнай спадчыне беларусаў» (2003). Аўтар кніг паэзіі «Між вамі» (1999), «Кастусь казаў» (2008), «Наканаваны неспакой» (2008), «Час палыноў і ранетаў» (Брэст, 2011).

У вольным часе маляваў пейзажы.

## Узнагароды 
Узнагароджаны ганаровымі граматамі, шэрагам медалёў, імя занесена ў «Кнігу гонару» МУС БССР.

Лаўрэат мядовай літаратурнай прэміі ад Міколы Папекі (вядро мёду) за зборнікі паэзіі «Кастусь казаў» і «Наканаваны неспакой».

Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Сергій (Патрыярх Маскоўскі)

**Сергій** (свецкае імя: **Іван Мікалаевіч Страгародскі**; 11 (23) студзеня 1867, Ніжагародская губерня, Расійская імперыя — , , СССР) - епіскап Рускай Праваслаўнай Царквы; з 8 верасня 1943 да смерці — Свяцейшы Патрыярх Маскоўскі ўсяе Русі — прадстаяцель РПЦ.

З снежня 1925 да кастрычніка 1937 года — Намеснік Патрыяршага Месцаахоўніка (мітрапаліта Пятра (Палянскага)); з кастрычніка 1937 — Патрыяршы Месцаахоўнік, з прычыны смерці мітрапаліта Пятра.

Катэгорыя:Патрыярхі Маскоўскія
Інтэрфейс (значэнні)

**Інтэрфе́йс**
* Інтэрфейс
* Інтэрфейс, раман — раман Ніла Стывенсана
Калька (лексіка)

**Ка́лька**, **калькава́нне** (ад  — копія) у лінгвістыцы — адмысловы тып запазычання іншамоўных слоў, выразаў, фраз. У беларускай мове вылучаюць два тыпы калек слоў: словаўтваральныя і семантычныя.

*Словаўтваральныя калькі* — гэта словы, атрыманыя «памарфемным» перакладам замежнага слова на беларускую мову. Такая калька звычайна не адчуваецца як запазычанае слова, бо складзена са спрадвечна беларускіх марфем. Таму рэальнае паходжанне такіх слоў часцяком з’яўляецца нечаканым для чалавека, які ўпершыню даведваецца пра яго. Так, напрыклад, слова «насякомае» («казурка») — гэта калька з лацінскага *insectum* (*in-* — на-, *sectum* — сякомае).

Сярод іншых словаўтваральных калек можна адзначыць такія словы, як *летапісец*, *жывапіс* (з грэчаскай); *вадарод*, *паўвостраў*, *людскасць* (з нямецкай); *падраздзяленне*, *небаскроб* (), паўправаднік (ад ).

Бывае калькаванне частковае: у слове працаголік () — калькавана толькі першая частка слова.

*Семантычныя калькі* — гэта беларускія словы, якія атрымалі новыя значэнні пад уплывам адпаведных слоў іншай мовы. Так напрыклад значэнне «выклікаць спагаду» слова *кранаць* прыйшло з французскай мовы. Аналагічна паходжанне значэння «пахабны, недасціпны» ў слова *плоскі*.

*Фразеалагічныя калькі* — гэта даслоўны пераклад фразеалагізма: *сляпая пакора* з .

Калькі ўзнікаюць як рэакцыя носьбітаў мовы на рэзкае ўзрастанне колькасці прамых запазычанняў. Суадносіны калькаваных слоў і прамых запазычанняў у розных моў рознае. У некаторых мовах (ісландская, тыбецкая) стварэнне калькі — амаль што адзіны метад засваення іншамоўнай лексікі.

## Гл. таксама 
* Лексіка

## Літаратура 
* Современный русский язык: Лексикология. Фразеология. Лексикография. Фонетика. Орфоэпия. Графика. Орфография. Учебное пособие / Г. М. Алексейчик [и др.]. — Мн.: Вышэйшая школа, 1990.

Катэгорыя:Лексікалогія
Катэгорыя:Моўныя кантакты
Эканамічны ўклад

**Эканамічны ўклад** або «грамадска-эканамічны ўклад» — тып гаспадаркі, заснаваны на пэўнай форме ўласнасці на сродкі вытворчасці і адпаведныя адносіны ў ходзе гэтай вытворчасці.

Адрозніваюць тры глабальных эвалюцыйна-эканамічных уклады:

# Сельскагаспадарчы. Найстаражытнейшы тып гаспадаркі.
# Прамысловы. Датычны развіцця рамяства і механізавання.
# Постіндустрыяльны. Сфера паслуг і размеркавання.

## Гл. таксама 
* Хвалевая канцэпцыя

Катэгорыя:Грамадска-эканамічныя ўклады
Сувязь

**Су́вязь** — адносіна (дачыненне) супольнасці, злучанасці ці ўзгодненасці.

* Сувязь (тэхніка) — магчымасць перадачы інфармацыі на адлегласці.
** Сотавая сувязь
* Хімічная сувязь — злучэнне атамаў.
* Сувязь (эканоміка)
* Сувязь (грамадства) — грамадскія зносіны.
* Механічная сувязь — абмежаванне, якое накладаецца на перасоўванне цела.

## Гл. таксама 
* Сувязь (фільм)
* Сувязь (выдавецтва) — выдавецтва ў Маскве.
Сфера паслуг

**Сфе́ра паслу́г** — галіна эканомікі, што складаецца з усіх тыпаў камерцыйных паслуг. Менавіта **сфера паслуг** займае ў эканамічна развітых краінах асноўную частку эканомікі (больш за 50 %). Астатнімі галінамі эканомікі прынята лічыць прамысловасць і сельскую гаспадарку.

Сфера паслуг — зборная абагульняючая катэгорыя, якая ўлучае разнастайныя тыпы паслуг, што вырабляюцца прадпрыемствамі, арганізацыямі, а таксама фізічнымі асобамі.

Сферу паслуг часта прылічаюць да постіндустрыяльнага эканамічнага ўкладу. У старажытныя часы грамадскае аказанне паслуг было не развіта. Таварны абмен і гандаль ажыццяўляліся, галоўным чынам, у выглядзе гатовых вынікаў сельскагаспадарчай ці рамеснай працы.

З эвалюцыяй чалавецтва, навукова-тэхнічнага прагрэса, механізавання і аўтаматызацыі фізічнай працы, сфера паслуг набірае тэмпы свайго развіцця і становіцца ключавым сектарам эканомікі. У постіндустрыяльнай эканоміцы асноўныя нявырашаныя задачы знаходзяцца як раз у сферы кіравання тэхнікай, арганізацыі, размеркаванні гатовай прадукцыі. У 21 стагоддзі асаблівае развіццё і каштоўнасць набывае інтэлектуальная праца чалавека. Падзел інтэлектуальнай працы стварае велізарную колькасць спецыяльнасцяў і прафесій, якія патрабуюць высокай навуковай падрыхтоўкі, вялікі лік працоўных месцаў, высокую ступень інтэграцыі сумесных чалавечых высілкаў, рост грамадскага дабрабыту. Дадзеныя тэндэнцыі напроста датычаць сферы паслуг і кіравання, што абумоўлівае яе паскораны рост адносна больш старых сфер дзейнасці чалавека. Для сферы паслуг характэрныя больш высокія прыбыткі, чым для прамысловага, і пагатоў, сельскагаспадарчага сектараў эканомікі.
Спектр паслуг увесь час пашыраецца і займае ўсё большае месца ў ВНП дзяржаў.

## Прыклады паслуг 
* Жыллёва-камунальныя паслугі
* Страхаванне
* Гандаль
* Электразабеспячэнне
* Банкаўскія паслугі
* Інфармацыйныя паслугі
* Арэндадаўства
* Ахова
* Турыстычныя паслугі
Прырода

**Прыро́да** (гэты беларускі тэрмін з’яўляецца частковай калькай лацінскага слова *natura*) — матэрыяльны свет, Сусвет, у сутнасці — асноўны аб’ект вывучэння навукі. У побыце слова «прырода» часта ўжываецца ў значэнні *натуральнае асяроддзе пасялення чалавека* (усё, што нас атачае, за выключэннем створанага чалавекам).

## Кампаненты прыроды 
Зямля, нетры, глебы, паверхневыя воды, падземныя воды, атмасфернае паветра, раслінны свет, жывёльны свет і іншыя арганізмы, а таксама азонавы пласт атмасферы і калязямная касмічная прастора, што забяспечваюць у сукупнасці спрыяльныя ўмовы для існавання жыцця на Зямлі.

## Жывая прырода 
Жывая прырода — сукупнасць арганізмаў. Падзяляецца на пяць царстваў: вірусы, бактэрыі, грыбы, расліны і жывёлы. Жывая прырода арганізуецца ў экасістэмы, якія складаюць біясферу. Асноўны атрыбут жывой матэрыі — генетычная інфармацыя, што выяўляецца ў рэплікацыі і мутацыі.

## Нежывая прырода 
Нежывая прырода, ці касцяная матэрыя, прадстаўлена ў выглядзе рэчываў і палёў, якія валодаюць энергіяй. Яна арганізавана ў некалькі ўзроўняў: элементарныя часціцы, атамы, хімічныя элементы, нябесныя целы, зоркі, галактыкі і Сусвет. Рэчыва можа прымаць газавы, вадкі, цвёрды стан і знаходзіцца ў выглядзе плазмы.

## Прырода ў мастацтве 
Тэма прыроды ў мастацтве ў найболей поўнай меры раскрываецца ў эпоху рамантызму. Прырода выступае ў якасці неразумнага, інстынктыўнага пачатку, які супрацьстаіць чалавечаму духу. Прырода таксама тлумачыцца як выток, першабытны стан свету, таму ёй уласціва некранутасць і чысціня. Стомлены ад цывілізацыі чалавек шукае заспакаення на ўлонні прыроды, накіроўваючыся на пікнік за горад. У XX стагоддзі з’яўляецца тэма прыроды, якая помсціць чалавеку ў выглядзе стыхійных бедстваў. Сучаснае неапаганства шмат у чым з’яўляецца культам прыроды.

## Спасылкі 
* Сусветны фонд дзікай прыроды 
* Гіпербалічны рост у жывой прыродзе і грамадстве

## Гл. таксама 
* Космас (філасофія)
* Быццё


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Прырода (значэнні)

**Прыро́да**
* Прырода — матэрыяльны свет, Сусвет, у сутнасці — асноўны аб'ект вывучэння навукі. У побыце слова *«прырода»* часта ўжываецца ў значэнні *натуральнае асяроддзе пасялення чалавека* (усё, што нас атачае, за выключэннем створанага чалавекам).
* Сутнасць, існасць — *прырода* Бога, *прырода* анёла, *прырода* чалавека, *прырода* электрычнасці — можа быць, вызначальныя рысы аб'екта, што дазваляюць аднесці яго да яго роду (некаторай класіфікацыі: да Бога, да анёлаў, да людзей, да электрычнасці).
* «Прырода» — скульптура чэшскага мастака і дызайнера Альфонса Мухі.
* «Прырода» — штомесячны навукова-папулярны часопіс Расійскай Акадэміі Навук, публікацыі якога, прысвечаны (прыродазнаўча-навуковай) тэматыцы. Выдаецца са студзеня 1912 года.
* «Прырода» — модуль арбітальнай станцыі «Мір»
Шэнан (Ірландыя)

**Шэ́нан, Ша́нан** (, ) — горад у Ірландыі, у графстве Клэр. Самы малады горад Ірландыі, адзіны з заснаваных пасля Другой сусветнай вайны. Статут горада атрымаў у 1982.

Развіццё горада непарыўна злучана з міжнародным аэрапортам Шэнан, а таксама Шэнанскай свабоднай прамысловай зонай, у якой змешчаныя вытворчыя магутнасці многіх тэхналагічных кампаній.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны гарадскі сайт 

Катэгорыя:Гарады Ірландыі
Вітгенштэйны

**Вітгенштэйны**, **Сайн-Вітгенштэйны** (*Sain-Wittgenstein*) — старажытны род імперскіх графаў у Германіі. Меў шмат адгалінаванняў.

У 1761 годзе ў час Сямігадовай вайны 1756—1763 Хрысціян Казімір Вітгенштэйн з людвігсбург-карлсбургскай галіны роду трапіў у палон да маскоўцаў і перайшоў на службу Расіі. З яго нашчадкаў найбольш вядомы Пётр Хрысціянавіч Вітгенштэйн — военачальнік у час Вайны 1812 года.

Яго сын Людвіг Леан Вітгенштэйн (1799—1866), які ў 1828 з асабістага дазволу імператара ажаніўся з яго выхаванкай Стэфаніяй Радзівіл (1809—1832), дачкой Дамініка Радзівіла і адзінай законнай спадкаеміцай згаслай нясвіжскай лініі Радзівілаў. З гэтым шлюбам да Вітгенштэйнаў перайшла значная частка вялізных Радзівілаўскіх маёнткаў.

Ён пакінуў сына Пятра Вітгенштэйна, які ў 1887 памёр без нашчадкаў, і дачку Марыю Вітгенштэйн, якая выйшла замуж за германскага князя Хлодвіга Гагенлоэ, будучага імперскага канцлера Германіі.

Прадстаўнікі працягвалі служыць Расійскай імперыі да 1917 года. Іх нашчадкі цяпер жывуць у эміграцыі.

## Літаратура 
* 
## Спасылкі
Вітгенштэйн

* Вітгенштэйны — арыстакратычны род у Германіі і Расіі

## Вядомыя асобы 
* Леў Пятровіч Вітгенштэйн (1799—1866) — адзін з найбагацейшых землеўладальнікаў Расійскай імперыі
* Людвіг Вітгенштэйн (1889—1951) — аўстрыйскі і брытанскі філосаф XX стагоддзя
Уваход Гасподні ў Іерусалім

*, «Уваход у Іерусалім»]]
. Малюнак набіванкі «Вербніца» з альбома «Віцебская набіванка». 1920-я гады]]
**Увахо́д Гаспо́дні ў Іерусалі́м** (*Ве́рбная нядзе́ля*, *Па́льмавая нядзе́ля*, *Ве́рбніца'') — апошняя нядзеля перад Вялікаднем.

Аздобленыя каляровымі засушанымі кветкамі, травамі, каласкамі галінкі вярбы імітавалі пальмы, з якімі іудзейскі народ сустракаў Хрыста пры яго ўездзе ў Іерусалім.

На вербніцу паўсюдна асвячалі ў царкве галінкі вярбы, якую пасля доўга захоўвалі ў хаце, ёю выганялі першы раз навыган жывёлу і г. д. Вербачкамі ўпрыгожвалі дом, іх клалі на магілы блізкіх людзей.

## Гл. таксама 
]]
* Вербны тыдзень

## Спасылкі 
* catholic.by
* Вход Господень в Иерусалим

Катэгорыя:Хрысціянскія святы
Парніковыя газы

[thumb|300 px|Спектр паглынання [Атмасфера Зямлі|атмасферы Зямлі. Пазначаны палосы паглынання вадзянога пару, вуглякіслага газу, метану і азону.]]

**Парніко́выя га́зы** — газы, якія па меркаванню шматлікіх вучоных выклікаюць глабальны парніковы эфект.

Асноўнымі парніковымі газамі, у парадку іх меркаванага ўздзеяння на цеплавы баланс Зямлі, з'яўляюцца вадзяны пар, вуглякіслы газ, метан, азон, сульфурылфтарыд, галавугляроды і аксід азоту.

Патэнцыйна ў парніковы эфект могуць уносіць уклад і антрапагенныя галагенаваныя вуглевадароды і аксіды азоту, аднак з прычыны нізкіх канцэнтрацый у атмасферы ацэнка іх укладу праблематычная.
## Вадзяны пар 
Вадзяны пар - асноўны натуральны парніковы газ, адказны больш чым за 60 % эфекту. Прамое антрапагеннае ўздзеянне на гэту крыніцу малаважна. У той жа час, павелічэнне тэмпературы Зямлі, выкліканае іншымі фактарамі, павялічвае выпарэнне і агульную канцэнтрацыю вадзянога пару ў атмасферы пры практычна сталай адноснай вільготнасці, што, у сваю чаргу, падвышае парніковы эфект. Такім чынам, узнікае некаторая дадатная зваротная сувязь. З іншага боку, хмары ў атмасферы адбіваюць прамое сонечнае святло, гэтым павялічваючы альбеда Зямлі, што некалькі памяншае эфект.

## Вуглякіслы газ 
Крыніцамі вуглякіслага газу ў атмасферы Зямлі з'яўляюцца вулканічныя выкіды, жыццядзейнасць арганізмаў, дзейнасць чалавека. Антрапагеннымі крыніцамі з'яўляецца спальванне выкапнёвага паліва, спальванне біямасы (у тым лику за конт звядзення лясоў), некаторыя прамысловыя працэсы (напрыклад вытворчасць цэменту). Асноўнымі спажыўцамі вуглякіслага газу з'яўляюцца расліны. У норме біяцэноз паглынае прыблізна гэтулькі ж вуглякіслага газу, колькі і вырабляе (у тым ліку за конт гніення біямасы).

## Метан 
Асноўнымі антрапагеннымі крыніцамі метану з'яўляюцца стрававальная ферментацыя ў жывёл, рысаводства, гарэнне біямасы (у тым ліку лясоў). Як паказалі нядаўнія даследаванні, хуткі рост канцэнтрацыі метану ў атмасферы адбываўся ў першым тысячагоддзі нашай эры (напэўна ў выніку пашырэння сельгасвытворчасці і жывёлагадоўлі і выпальвання лясоў). У перыяд з 1000 па 1700 гады канцэнтрацыя метану зменшылася на 40 %, але зноў стала расці ў апошнія стагоддзі (меркавана ў выніку павелічэння ворных земляў і паш і выпальвання лясоў, выкарыстання драўніны для апалу, павелічэння пагалоўя хатняга быдла, аб'ёму смецця, вырошчвання рысу). Некаторы ўнёсак у трапленне метану даюць уцечкі пры распрацоўцы радовішчаў каменнага вугля і прыроднага газу, а таксама эмісія метану ў складзе біягазу, які ўтвараецца на палігонах пахавання адыходаў.

## Азон 
## Гл. таксама 
* Геахімічны цыкл вуглярода
* Кіёцкі пратакол (CO2, CH4, HFCs, PFCs, N2O, SF6)
* Гіпотэза пра метангідратную стрэльбу
* Сульфурылфтарыд

## Спасылкі 
* Артыкул пра ваганні канцэнтрацыі вуглякіслага газу
* Point Carbon - аналітычная кампанія, якая спецыялізуецца на стварэнні незалежнай ацэнкі, прагнозаў, і інфармацыі пра гандаль выкідамі парніковых газаў. 
* Парніковыя газы не кара, а манна нябесная

Катэгорыя:Газы
Катэгорыя:Клімат
Акіян (значэнні)

**Акіян**, значэнні:
*Акіян, тытан, у старажытнагрэчаскай міфалогіі бажаство найвялікшай сусветнай ракі
*Сусветны акіян, большая частка гідрасферы Зямлі, прадстаўленая ў выглядзе вялікіх абшараў салёнай вады
Арцём Яўгенавіч Арашонак

**Арцём Яўгенавіч Арашонак** (, ) — беларускі пісьменнік, перакладчык.

150px|thumb|left|Вокладка кнігі А. Арашонка «Суткі без цябе».
Член Саюза беларускіх пісьменнікаў (з 2007). Фіналіст літаратурнага конкурса імя Наталлі Арсенневай (2003) Беларускага ПЭН-цэнтра.

## Біяграфія 
Скончыў у 2004 г. Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П.М.Машэрава па спецыяльнасці «нямецкая і англійская мовы». Вучыўся ў беларускага перакладчыка Уладзіміра Папковіча.
У друку дэбютаваў у 1999 з вершамі. Аўтар кніг «Сэнр'ю» (сэнр'ю, танка, кароткая проза, 2007) і «Суткі без цябе» (проза, 2008).

Мае публікацыі ў рэспубліканскіх выданнях («Наша ніва», «Літаратура і мастацтва», «Дзеяслоў», «ARCHE» і інш.), альманаху «Дзвіна», «Шагаловском международном ежегоднике». Адзін з аўтараў калектыўнага зборніку «12+1», зборніку мужчынскіх апавяданняў «Паветраны шар». Адзін са 198 перакладчыкаў, што прымалі ўдзел у стварэнні фундаментальнай анталогіі беларускага перакладу «Галасы з-за небакраю».

Аўтар перакладу на беларускую мову кнігі Германа Гесэ «Сідхартха» (2007). Пераклаў на беларускую мову паасобныя творы Эрыха Фрыда, Эрыха Марыя Рэмарка, Генрыха Бёля, Крысцінэ Нёстлінгер, Імы фон Бадмерсгоф, Рамоны Лінке, Ханса Крупы і іншых. Пераклаў у суаўтарстве на беларускую мову вершы Генадзя Айгі.

Творы А. Арашонка перакладзены на англійскую, польскую і рускую мовы.

## Спасылкі 
* Блог А. Арашонка ў ЖЖ
* Эсэ А. Арашонка «Я веру ў сябе. І ў цябе — таксама» 

Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава
Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з нямецкай мовы
Высокаўскі замак

]]
]]

**Высокаўскі замак** — замак, які існаваў у 17-18 ст. у г. Высокае Камянецкага раёна.

Пабудаваны ў сярэдзіне 17 ст., відаць, пры віцебскім ваяводзе Паўлу Сапегу. Земляныя ўмацаванні з бастыёнамі былі ўзведзены на высокім правым беразе р. Пульва, якую падперлі плацінай, і такім чынам зрабілі штучнае абвадненне.

Замак з усіх бакоў абступала вада. З паўночнага-ўсходу, дзе размяшчаўся ўезд, меўся шырокі стаў. Цераз яго быў перакінуты пад’ёмны мост, які падводзіў да 2-павярховай з трыма варотамі цаглянай вежы-брамы, схаванай у тоўшчы землянога вала. У ёй размяшчаліся кардэгарда, збруёўня і пад’ёмны механізм моста. Падыходы да брамы фланкіравалі 2 магутныя бастыёны і 2 курціны. Невялікія бастыёны былі тут таксама з поўначы і з захаду. На вялікім замкавым дзяцінцы стаялі драўляны палац і гаспадарчыя службы.

У час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 і Паўночнай вайны замак моцна пацярпеў, але потым быў адноўлены. Да нашага часу захаваліся земляныя валы і брама замка. Археалагічныя даследавані тут праводзіў у 1977 М. А. Ткачоў.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Замак на Радзіма.org
* 

Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Славутасці Высокага
Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Сапегаў
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага