Ваўкавыск

**Ваўкавы́ск**. Ваўкавыск — у вусці рэчкі Ваўкавыі, падобнага ўтварэння ў гэтым рэгіёне яшчэ хіба тапонім Адэльск (са старарускім утваральнікам «-ск» і ад рачной назвы). Астатнія адгідронімныя назвы навокал Ваўкавыска ўтвораныя ў балцкі спосаб, бяссуфіксным чынам: Свіслач, Зэльва, Воўпа.

На думку Ю. Сташэўскага, назва Ваўкавыск азначае «пасяленне ваўкавыяў». Ваўкавыі прываблівалі ваўкоў на княжацкіх паляваннях.

На думку В. Жучкевіча, Ваўкавыск — славянская назва, якая ўтворана ад дзвюх асноў. Першая — *воўк*, другая — *выя* (старажытнарускае «шыя»), *выць* альбо *высь* («вышыня»).

На думку А. Рогалева, каранёвую аснову назваў Ваўкавыск, Ваўкавыя можна супаставіць з гідронімамі Волхаў ці Волга або з этнонімам волахі.

## Гісторыя 
### Сярэднявечча 
Гарадзішча старажытнага Ваўкавыска складаецца з дзвюх пляцовак — Шведскай гары і Замчышча. На падставе звестак раскопак устаноўлена, што паселішча на Шведскай гары было заснавана ў сярэдзіне або другой палове X ст. Пачатак жыцця на Замчышчы адносіцца да рубяжа X—XI ст. Прыкладна ў гэты час было заселена гарадзішча Муравельнік, якое размешчана за 0,5 км на ўсход ад Шведскай гары. Тым часам першы пісьмовы ўпамін пра яго змяшчаецца ў рукапісным патэрыку «Туровской епископи заветъ блаженного Владимира» і датуецца 1005 годам. Пастанова мясцовых уладаў ад 1994 афіцыйна замацавала гэту дату як афіцыйны час заснавання горада.

Vaŭkavysk Centralny. Ваўкавыск Цэнтральны (10.1926).jpg|Станцыя Ваўкавыск Цэнтр, 1926
Vaŭkavysk, Čyhunačnaja. Ваўкавыск, Чыгуначная (10.1926).jpg|Станцыя Ваўкавыск Места, 1926
Vaŭkavysk, Pietrašeŭcy. Ваўкавыск, Петрашэўцы (1919-39).jpg|Палац Петрашэўцы, 1920-я
Vaŭkavysk, Kramianickaja-Kaścielnaja, Pietrapaŭłaŭskaja. Ваўкавыск, Крамяніцкая-Касьцельная, Петрапаўлаўская (1919-39).jpg|Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла, 1920-я
Vaŭkavysk, Novyja Borki. Ваўкавыск, Новыя Боркі (1927-39) (2).jpg|Касцёл Святога Станіслава Косткі, 1930-я
Vaŭkavyskaja synagoga. Ваўкавыская сынагога (1901-39).jpg|Сінагога, 1930
Vaŭkavysk, Šyrokaja-Rynkavaja. Ваўкавыск, Шырокая-Рынкавая (1930-39).jpg|Рог Шырокай і Рыначнай вуліц, 1939
Vaŭkavysk, Rynak-Carkoŭnaja. Ваўкавыск, Рынак-Царкоўная (1935-39).jpg|Рынак, 1939

## Насельніцтва 

ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:50000
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1792 from:0 till:2127 
  bar:1815 from:0 till:818 
  bar:1849 from:0 till:2267 
  bar:1860 from:0 till:3472 
  bar:1889 from:0 till:7071 
  bar:1897 from:0 till:10323
  bar:1914 from:0 till:16754  
  bar:1939 from:0 till:16700
  bar:1969 from:0 till:21500
  bar:1992 from:0 till:43000
  bar:1995 from:0 till:43600
  bar:2005 from:0 till:42800
  bar:2008 from:0 till:46400
  bar:2017 from:0 till:44188
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:

* **XVIII стагоддзе**: 1792 — 2&nbsp;127 чал.
* **XIX стагоддзе** 1815 — 818 чал.; 1844 — 2,5 тыс. чал.; 1849 — 2267 чал.; 1860 — 3472 чал., з іх 1503 каталікі, 451 праваслаўны, 1518 іўдзеяў; 1889 — 7071 чал. (3894 муж. і 3177 жан.), у тым ліку 1628 праваслаўных, 2425 каталікоў, 16 пратэстантаў, 2982 іўдзеі, 20 магаметанаў; паводле саслоўя: 263 шляхцічы, 3 праваслаўнага духавенства, 1 каталіцкага духавенства, 48 грамадзян нашчадкавых і асабістых, 138 купцоў, 5396 мяшчан, 216 цэхавых, 102 сяляніны, 20 асаднікаў, 868 ваеннага стану, 15 замежных падданых; 1891 — 8057 чал., з іх 2752 каталікоў, 1934 праваслаўныя, 16 пратэстантаў, 3332 іўдзеі, 23 магаметаніны; 1897 — 10&nbsp;323 чал.
* **XX стагоддзе**: 1914 год — 16&nbsp;754 чал.; 1939 год — 16,7 тыс. чал.; 1969 год — 21,5 тыс. чал.; 1992 год — 42 тыс.; 1995 год — 43,6 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2005 год — 42,8 тыс. чал.; 2006 год — 46,3 тыс. чал.; 2008 год — 46,4 тыс. чал.; 2015 год — 44&nbsp;084 чал.; 2016 год — 44&nbsp;110 чал.; 2017 год — 44&nbsp;188 чал.; 2018 — 44&nbsp;004 чал.; 2023 — 41&nbsp;991 чал.

## Эканоміка 
Працуюць прадпрыемствы машынабудаўнічай, харчовай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў, у тым ліку ААТ «Ваўкавыскі мясакамбінат», ААТ «Беллакт», ААТ «Ваўкавыскі машынабудаўнічы завод». Гасцініца «Бярозка». Ваўкавыск — цэнтр турызму нацыянальнага значэння.

## Транспарт 
Транспартная сістэма Ваўкавыску ўключае 2 чыгуначныя станцыі Ваўкавыск-Горад і Ваўкавыск-Цэнтральны, лакаматыўнае дэпо, вагоннае дэпо і дыстанцыю шляху «Баранавіцкага аддзялення БЧ», аўтавакзал, «Грузавы аўтапарк № 6», «Аўтобусны парк № 4», Ваўкавыскую філію ПУП «Аўтатранс № 9» Гродзенскага аблспажыўсаюза, ААТ «Ваўкавыскспецаўтатранс».

## Культура 
Дзейнічаюць 5 бібліятэк, дом культуры, метадычны цэнтр, ваенна-гістарычны музей імя П. І. Баграціёна, цэнтр рамёстваў, кінатэатр.

Народныя калектывы «Натхненне», «Вяселле», «Ютшэнка», «Медуніца», «Пяшчота», заслужаны тэатр драмы і камедыі «Славуціч».

## Адукацыя 
У Ваўкавыску працуюць аграрны і педагагічны каледжы, 2 гімназіі, 6 сярэдніх і музычная школы.

## Спорт 
У Ваўкавыску працуюць 2 спецыялізаваныя дзіцяча-юнацкія школы алімпійскага рэзерву, 2 дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы прафсаюзаў, фізкультурна-аздараўленчыя комплексы.

У горадзе знаходзіцца адна з найлепшых у Беларусі мотакросавых трас, дзе праводзіліся два этапы чэмпіянату Еўропы ў класе матацыклаў да 250 см³ і этап чэмпіянату свету на матацыклах з калыскамі. Рэгулярна праходзяць адкрытыя чэмпіянаты Беларусі ў розных класах матацыклаў.

## Забудова 
### Вуліцы і плошчы 
## Славутасці 
* Помнік Грунвальду
* Касцёл Святога Станіславa Косткі
* Забудова гістарычная (XIX — пач. XX стагоддзяў; фрагменты)
* Касцёл Святога Вацлава з агароджай і брамай (1846—1848), вул. К. Маркса, 25 — 
* Царква Святога Мікалая (1875)
* Свята-Петра-Паўлаўскі кафедральны сабор
* Свята-Дабравешчанская царква
* Свята-Пакроўская царква
* Царква Увядзення ў храм Прасвятой Багародзіцы
* Гарадзішча перыяду ранняга сярэднявечча «Шведская гара» (X—XIII стагоддзі), на паўднёва- ўсходняй ускраіне горада — 
* Гарадзішча перыяду ранняга сярэднявечча (XI—XIII стагоддзі), на замчышчы — 
* Гарадзішча перыяду ранняга сярэднявечча «Муравельнік» (X—XI стагоддзі), за 0,5 км на ўсход ад гарадзішча Шведская гара — 
* Дом былой сядзібы («дом Баграціёна») (1805), вул. Баграціёна, 10 — 
* Могілкі: старыя каталіцкія, капліца; польскія ваенныя; іўдзейскія
* Мемарыяльны крыж паўстанцаў 1863-64 гг.
* Брацкая магіла (1941—1944), вул. Жолудзева, у скверы — 
* Брацкая магіла (1941—1944), вул. Мядзведзева — 

Касцёл Святога Вацлава. Ваўкавыск.jpg|Касцёл Святога Вацлава
Ваўкавыск. Дом Баграціёна (02).jpg|Гарадская сядзіба
Ваўкавыск. Капліца-пахавальня ля касцёла (01).jpg|Капліца-пахавальня каля касцёла
Ваўкавыск. Царква.jpg|Свята-Мікалаеўская царква
Цэнтр Ваўкавыска 3.jpg|Гістарычныя забудова
Stadtzentrum von Wolkowysk.jpg|Фантан у цэнтры горада
Ваўкавыск. Каталіцкія могілкі (07).jpg|Каталіцкія могілкі
Ваўкавыск. Каталіцкія могілкі (03).jpg|Капліца на каталіцкіх могілках
Ваўкавыск. Яўрэйскія могілкі (03).jpg|Іўдзейскія могілкі
Ваўкавыск. Польскія вайсковыя могілкі (02).jpg|Польскія вайсковыя могілкі
Ваўкавыск. Мемарыяльны крыж паўстанцаў 1863-64 гг.jpg|Мемарыяльны крыж паўстанцаў 1863-64 гг.

### Страчаная спадчына 
* Касцёл Святога Станіслава Косткі (XX ст.)
* Сінагога Вялікая (XIX ст.)
* Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла (XIX ст.)

## Вядомыя асобы 
* Марцін Арцюх (нар. 1996) — беларускі футбаліст.
* Мікалай Аўтуховіч (нар. 1963) — беларускі прадпрымальнік і грамадскі актывіст.
* Барыс Васільевіч Батура (нар. 1947) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* Максім Юр’евіч Вітус (нар. 1989) — беларускі футбаліст.
* Аляксандр Віктаравіч Дзядзюшка (1962—2007) — расійскі акцёр тэатра і кіно.
* Яніна Баляславаўна Жэйма (1909—1987) — савецкая кінаактрыса польскага паходжання.
* Усевалад Міканоравіч Іванаў (1888—1971) — паэт, журналіст, аўтар шматлікіх мемуарных кніг
* Мацвей Мартынавіч Каспяровіч (1869—?) — чыгуначны інжынер, дэпутат Сойма I Склікання (1922—1927).
* Міхаіл Уладзіміравіч Пятроў (нар. 1937) — беларускі акцёр.
* Яўген Яўгенавіч Савасцьянаў (нар. 1988) — беларускі футбаліст.
* Генадзь Мікалаевіч Семянчук (нар. 1963) — беларускі археолаг, гісторык.
* Аляксандр Віктаравіч Талканіца (нар. 1989) — беларускі футбаліст.
* Павел Сямёнавіч Хоміч (1893—1942) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX стагоддзя.
* Алег Уладзіміравіч Шымбарэцкі (нар. 1966) — беларускі архітэктар-рэстаўратар.
* Давід Маркелавіч Яноўскі (1868—1927) — шахматыст, прэтэндэнт на сусветнае першынство.
* Яўген Аляксандравіч Штоп (нар. 1939) — беларускі дзеяч культуры (балетмайстар-пастаноўшчык), грамадскі дзеяч. Заслужаны работнік культуры БССР (1975).

## Гл. таксама 
* Ваўкавыская купецкая суконная мануфактура
* Ваўкавыскае Евангелле
* Плітка з Ваўкавыска
* Гарады Гродзенскай вобласці
* Гарады Беларусі

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* *Харэўскі С.* Маршруты па Беларусі: Ваўкавыская готыка // «Наша Ніва», 11 чэрвеня 2009 г.
* 
* 
* 
* 
* *Зверуго Я. Г.* [Древний Волковыск (X—XIV вв.)](http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/wolkowysk_zv/Зверуго_Я._Г._Древний_Волковыск_(X-XIV_вв.).html)  — Мн.: «Наука и техника», 1975. — 144 с.

## Спасылкі