Мікалаеў

**Мікала́еў** () — горад на поўдні Украіны, на сутоках рэчак Паўднёвы Буг і Інгул. Адміністрацыйны цэнтр Мікалаеўскай вобласці, Жаўтнэвага і Мікалаеўскага раёнаў.

Знаходзіцца за 65 кіламетраў ад Чорнага мора. Праз горад праходзяць аўтамабільная дарога еўрапейскага значэння : Вена — Браціслава — Кашчыцэ — Ужгарад — Бая-Марэ — Ясі — Кішынёў — Адэса — Мікалаеў — Марыупаль — Растоў-на-Доне, а таксама рэгіянальны аўтамабільны шлях Кіраваград — Мікалаеў. Вузел чыгуначных ліній на Адэсу, Херсон, Снігураўку, Далінскую. Аэрапорт.

У 1399 годзе вялікі князь літоўскі Вітаўт заснаваў на месцы сучаснага Мікалаева горада **Вітаўку** як памежную фартэцыю Вялікага Княства Літоўскага.

## Гісторыя 
### Вітаўка 
Старажытная гісторыя мясцовасці, дзе цяпер знаходзіцца Мікалаеў, звязаная з падзеямі ў паўднёвай частцы сучаснага горада — Вітаўцы. Уласна сваю назву гістарычная мясцовасць атрымала ад вялікага князя літоўскага Вітаўта, які ўзвёў тут у 1399 годзе Вітаўтаўскі замак (фартэцыю) і мытню для кантролю гандлю з татарамі.

Пазней, пасля экспансіі Турцыі, назва горада ўскладнілася турэцкім словам «гамані», якое мае значэння «лазня», «купальня», «фантан».

Згодна з Кючук-Кайнарджыйскім мірным дагаворам 1774 года гэтыя землі ўвайшлі ў склад Расійскай імперыі, назва Вітальд-Гамані была скарочаная і прыстасавана да расійскай і ўкраінскай моў — Вітаўка. У 1789 годзе Вітаўку перайменавалі ў Богаяўленскае (з 1938 года — Кастрычніцкае, з 1962 года — Жаўтнэвае).

### Мікалаеў 
У 1789 годзе князь Рыгор Пацёмкін непадалёк ад Вітаўкі, на паўвостраве пры сутоках Інгул і Паўднёвага Буга, заснаваў флоцкі і карабельны горад. Першым грамадзянінам Мікалаева быў прадпрымальнік, ваенны дзеяч і будаўнік М. Фалееў. Менавіта ордар № 1065 ад 9 верасня 1789 года для яго і ёсць першай дакументальнай згадкай сучаснай назвы горада:

Існуе версія, што горада атрымала сваю назву ў гонар перамогі расійскіх войск 1788 годзе падчас узяцця турэцкай фартэцыі Ачакаў, якая супала з Днём Св. Мікалая.

Будаваўся горад паводле спецыяльна складзенага расійскім архітэктарам І. Старовым плану — з простымі вуліцамі і кварталамі правільнай формы. Жыццё Мікалаева цалкам падпарадкоўвалася суднабудаванню і флоту. Амаль сто гадоў тут знаходзіўся штаб Чарнаморскага флоту. Падчас губернатарства А. Грэйга ў 1-й траціне XIX ст. у Мікалаеве ўпершыню паспрабавалі пабудаваць вадаправод, на вуліцах з’явіўся брук, азеляненне.

У 1862 годзе ў горадзе адкрыўся камерцыйны порт, што паслужыла штуршком да пераўтварэння Мікалаева ў значны эканамічны і гандлёвы цэнтр. Ужо ў канцы XIX ст. Мікалаеўскі порт займаў трэцяе месца пасля Пецярбургу і Адэсы па аб’ёмах гандлю з замежнымі дзяржавамі, а паводле экспарту збожжа, галоўнымі пастаўнікамі якога былі стэпавыя губерні, — першае месца ў Расійскай імперыі.

thumb|200px|Будынак гарадскай думы (не захаваўся)

У 1918 годзе ў Мікалаеве знаходзіліся хаўрусныя войскі гетмана П. Скарападскага. Савецкая ўлада на Мікалаеўшчыне ўстаноўлена толькі ў 1920 годзе. У часы галадамору 1932—1933 гадоў у Мікалаеве, як вялікім прамысловым асяродку, прымаліся пэўныя захады па барацьбе з бедствам, тады як сяляне вобласці засталіся без дапамогі і цярпелі ад голаду.

З 1942 да 28 сакавіка 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У паваенны час Мікалаеў стаў адным з найбольшых цэнтраў суднабудавання ў СССР.

## Геаграфія 
thumb|200px|Выгляд Мікалаева з вышыні каля 10 км

Мікалаеў размяшчаецца на поўдні Украіны, у межах Прычарнаморскай нізіны.

Места знаходзіцца каля Бугскага ліману на сутоках рэчак Паўднёвы Буг і Інгул, у сухастэпавай зоне.

Клімат Мікалаева ўмерана-кантынентальны, засушлівы, стэпавы, з гарачым сонечным летам і мяккай зімой. Сярэдняя тэмпература студзеня складае −3&nbsp;°C, зіма мяккая, маласнегавая, з частымі адлігамі, зменлівая, адлігі змяняюцца пахаладаннямі. Уначы замаразкі практычна штодзень.

На клімат горада значна ўплывае размешчанае паблізу Чорнае мора. У сувязі з гэтым сакавік і красавік параўнальна халодныя, а восень параўнальна цёплая.
 
Лета спякотнае, сонечнае, сярэдняя тэмпература ліпеня складае 22&nbsp;°C, пры паступленні гарачага паветра з Сахары, які добра выграваецца ўлетку ва ўмовах яснага неба тэмпература нярэдка даходзіць і да +40&nbsp;°C у цені. На працягу апошніх гадоў, з прычыны глабальнага пацяплення тэмпература дасягала вельмі высокіх для поўдня Украіны значэнняў.

Сярэднегадавая колькасць ападкаў 450—500 міліметраў. Выпаральнасць дасягае амаль 1000 міліметраў ападкаў у рок. У сувязі з гэтым клімат Мікалаева і вобласці вельмі засушлівы. Ападкі выпадаюць даволі раўнамерна, але галоўным чынам у летні перыяд пасля навальніц і ўзімку ў выглядзе снегу

## Насельніцтва 
thumb|200px|Кінатэатр «Радзіма»
thumb|200px|Гандлёва-забаўляльны комплекс City Center
thumb|200px|Гіпермаркет «Вялікая Кішэня»

* 1897 — 92 тыс. чал.
* 1911 — 105 тыс. чал.
* 1939 — 174 тыс. чал.
* 1959 — 226 тыс. чал.
* 1970 — 331 тыс. чал.
* 1991 — 512 тыс. чал.
* 2001 — 514,1 тыс. чал.
* 2006 — 507 тыс. чал.
* 2008 — 506,4 тыс. чал.
* 2024 — 430 тыс. чал.

## Эканоміка 
У структуры прамысловасці Мікалаева галоўнае месца займае машынабудаванне і металаапрацоўка, сярод якіх асабліва вылучаюцца галіны суднабудавання і энергетычнага машынабудавання.

Прамысловыя прадпрыемствы горада забяспечваюць да 50 % аб’ёмаў прадукцыі суднабудавання Украіны, звыш 90 % дзяржаўнай вытворчасці газавых турбін, 80 % гліназёму.

Апроч цяжкай, у месце развітая харчовая прамысловасць (асаблівы ўзрост якой адбыўся пасля 1991 года дзякуючы замежным інвестыцыям) — так, ува Украіне і за яе межамі нязменная папулярнасцю карыстаецца прадукцыя ТАА «Сандора», ЗАТ «Лакталіс-Украіна», піўзавода «Янтар» і інш.

Найбольшыя мікалаеўскія прадпрыемствы:
* Акцыянерная холдынгавая кампанія «Чарнаморскі суднабудаўнічы завод» (найбольшае суднабудаўнічае прадпрыемства ва Украіне і адно з магутнейшых у Еўропе);
* дзяржаўнае прадпрыемства «Суднабудаўнічы завод імя 61 камунара»;
* ААТ «Дамен Шыпьярдс Акіян» (суднабудаўнічая кампанія);
* «Мікалаеўскі гліназёмны завод» (найбольшы вытворца гліназёму ў Еўропе);
* Мікалаеўскі авіярамонтны завод «НАРП»;
* дзяржаўнае прадпрыемства «Мікалаеўскі марскі гандлёвы порт»;
* піўзавод «Янтар»;
* ЗАТ «Лакталіс-Україна»;
* ТАА «Сандора».

## Асвета 
* Чарнаморскі нацыянальны ўніверсітэт імя Пятра Магілы
* Мікалаеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. А. Сухамлінскага
* Нацыянальны ўніверсітэт караблебудавання імя адмірала Макарава
* Мікалаеўскі нацыянальны аграрны ўніверсітэт
* Міжнародны тэхналагічны ўніверсітэт «Мікалаеўская політэхніка»

## Турыстычная інфармацыя 
thumb|130px|Касцёл Св. Іосіфа

У Мікалаеве знаходзіцца адзін з найлепшых ва Украіне і найвядомейшых у Еўропе заапаркаў. У горадзе дзейнічае шэраг музеяў, у тым ліку мастацкі музей імя Васіля Верашчагіна.

Да ліку прыкметных архітэктурна-гістарычных помнікаў горада належаць:
* Абсерваторыя Чарнаморскага флоту (1827) — цяпер гэта Мікалаеўская астранамічная абсерваторыя;
* Афіцэрскі сход (1824);
* Кафедральны сабор Каспераўскай іконы Маці Божай (1908) УПЦ Кіеўскага патрыярхату;
* Кафедральны Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (1800—1828) УПЦ Маскоўскага патрыярхату;
* Касцёл Св. Іосіфа (1886);
* Лютэранская кірха (1852);
* Штаб камандуючага Чарнаморскім флотам (1793) — цяпер гэта Музей суднабудавання і флоту;
* Яхт-клуб (1904).

## Галерэя 

Выява:Кафедральный собор Рождества Божьей матери-2.jpg|Кафедральны Свята-Раства-Багародзіцкі сабор
Выява:Кафедральный собор Касперовской иконы Божьей Матери.JPG|Кафедральны сабор Каспераўскай іконы Маці Божай
Выява:The chapel of Saint Nicholas.jpg|Капліца Св. Мікалая
Выява:All Saints Church, Mykolaiv necropolis.jpg|Усіхсвяцкая царква
Выява:Museum of shipbuilding and fleet.jpg|Штаб камандуючага Чарнаморскім флотам
Выява:Street in Mykolaiv 1.jpg|Справа ўдалечыні — гарадскі тэатр
Выява:Street in Mykolaiv.jpg|У цэнтры горада
Выява:Lutheran Church of Christ the Redeemer, Mykolaiv.jpg|Лютэранская кірха

## Гарады-сябры 
*  Бурса, Турцыя;
*  Галац, Румынія (24 кастрычніка 2003);
*  Малка-Тырнава, Балгарыя;
*  Масква, Расія (2001);
*  Петразаводск, Расія (24 сакавіка 2002);
*  Санкт-Пецярбург, Расія (26 мая 2003);
*  Трыест, Італія;
*  Цяньцзінь. Кітай (2001).

## Вядомыя асобы 
* Мікола Аркас (1853—1909) — украінскі гісторык і кампазітар.
* Юрый Байко-Блахін (1909—2002) — украінскі літаратуразнавец.
* Іосіф Васілевіч Бертэнсон (1833—1895) — расійскі ўрач, гігіеніст, доктар медыцыны, тайны саветнік.
* Фёдар Брадыхін (1831—1904) — расійскі астраном.
* Пімен Рыгоравіч Калеснікаў (1906—1996) — Герой Савецкага Саюза.
* Валерый Аляксандравіч Кучынскі (1947—2016) — спявак (лірычны барытон).
* Ганна Рыгораўна Лісянская (1917—1999) — украінская і расійская актрыса тэатра і кіно.
* Сцяпан Макараў (1848—1904) — расійскі адмірал.
* Міхаіл Васільевіч Машчанка (1940—2012) — фізіёлаг. Доктар біялагічных навук (1986), прафесар (1987).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Мікалаеўская гарадская рада 

* Даведнік паслуг Мікалаеў


Катэгорыя:Гарады Мікалаеўскай вобласці
Катэгорыя:Парты Украіны
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1789 годзе