Перадача Віленскага краю Літве

**Перадача Віленскага краю Літве** — шматэтапны палітыка-тэрытарыяльны працэс у 1939—1940 гадах, у выніку якога частка тэрыторыі Віленскага краю з горадам Вільняй, занятая Чырвонай Арміяй падчас паходу ў Заходнюю Беларусь, была перададзена Савецкім Саюзам у склад Літоўскай Рэспублікі, а пасля яе інкарпарацыі ў СССР — у склад Літоўскай ССР. Працэс суправаджаўся складанымі дыпламатычнымі і ўнутрыпалітычнымі перагаворамі, перасоўваннем межаў, змяненнем лёсу беларускага, польскага і яўрэйскага насельніцтва рэгіёна, а таксама ліквідацыяй беларускіх нацыянальна-культурных інстытутаў у Вільні.

## Перадумовы 
Да восені 1939 года Віленскі край уваходзіў у склад Польшчы як Віленскае ваяводства. У выніку пачатку Другой сусветнай вайны і рэалізацыі сакрэтных пратаколаў да Пакта Молатава — Рыбентропа ад 23 жніўня 1939 года, 17 верасня савецкія войскі перайшлі савецка-польскую мяжу. Вільня была адной з галоўных стратэгічных мэт паходу. Галоўны ўдар наносілі 3-я і 11-я арміі Беларускага фронту, і ўжо 19 верасня танкавыя часці ўвайшлі ў горад.

Першапачаткова савецкае кіраўніцтва і прэса разглядалі Вільню як заходнебеларускі горад. Без агаворак горад прылічаўся да «старажытных рускіх гарадоў», а гістарычнае і этнічнае абгрунтаванне беларускай прыналежнасці Вільні актыўна абараняў член-карэспандэнт АН СССР У. І. Пічэта. У горад прыбылі партыйныя работнікі з Мінска, пачала выходзіць газета «Віленская праўда» на беларускай мове, адкрываліся беларускія школы. Сярод беларускага насельніцтва нават хадзілі чуткі пра магчымы перанос сталіцы БССР у Вільню.

Аднак сітуацыя рэзка змянілася пасля падпісання 28 верасня 1939 года новага савецка-германскага Дагавора аб дружбе і граніцы. Згодна з сакрэтным дадатковым пратаколам, Савецкі Саюз адмовіўся ад этнічных польскіх зямель па лініі Віслы і Нарава на карысць Германіі, а ўзамен атрымаў у сваю сферу ўплыву Літву. Пры гэтым абодва бакі прызналі інтарэсы Літвы ў адносінах да Віленскай вобласці.

## Першы этап: Дагавор 10 кастрычніка 1939 года 
У пачатку кастрычніка ў Маскву быў выкліканы міністр замежных спраў Літвы Ю. Урбшыс. Савецкі бок прапанаваў перадаць Літве Вільню ў абмен на падпісанне пакта аб узаемадапамозе, які прадугледжваў размяшчэнне на літоўскай тэрыторыі савецкіх ваенных баз (каля 20 тысяч чалавек). Нягледзячы на спробы літоўцаў пазбегнуць уводу савецкіх войск, І. Сталін і В. М. Молатаў паставілі пытанне жорстка: атрыманне горада было непарыўна звязана з ваеннай прысутнасцю СССР.

10 кастрычніка 1939 года быў падпісаны Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільна і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой. Згодна з дакументам, Літва атрымлівала тэрыторыю плошчай 6880 кв. км. Лінія мяжы была падрабязна апісана ў Дадатковым пратаколе ад 27 кастрычніка: яна праходзіла ад латвійскай мяжы праз возера Дрысвяты, рэкі Дзісна і Мерачанка, пакідаючы такія населеныя пункты, як Лынтупы, Гервяты і Дзевянішкі, на савецкім баку, у складзе БССР.

27 кастрычніка 1939 года літоўскія войскі пачалі займаць Віленскую вобласць, а 28 кастрычніка ўвайшлі ў Вільню. Перад адыходам Чырвонай Арміі савецкія ўлады ажыццявілі маштабны вываз каштоўнасцей. Было вывезена абсталяванне папяровай фабрыкі, малочнага і вінакурнага заводаў, радыёстанцыі «Польскае радыё Вільня», буйнога радыётэхнічнага прадпрыемства «Электрыт», а таксама паравозы, вагоны, вугаль і матэрыялы з бібліятэк і архіваў.

## Рэакцыя грамадства і дэмантаж беларускіх структур 
Перадача горада Літве выклікала неразуменне і раздражненне як сярод часткі чырвонаармейцаў, так і сярод мясцовага насельніцтва. Польскае насельніцтва бачыла ў гэтым здраду з боку СССР, а яўрэйскае насельніцтва баялася пагромаў, якія сапраўды ўспыхнулі пасля адыходу савецкіх войск. Яўрэі нават звярталіся з лістамі да І. Сталіна, просячы вывезці іх у СССР. Прадстаўнікі ўрада БНР у выгнанні, у прыватнасці, прэзідэнт В. І. Захарка, 12 кастрычніка накіравалі пратэст прэзідэнту Літвы супраць незаконнай здзелкі з Масквой і захопу беларускіх зямель.

Для беларускай супольнасці Вільні дагавор стаў поўнай нечаканасцю. Пасля ўваходу Чырвонай Арміі ў верасні 1939 года інтэлігенцыя спадзявалася на аб'яднанне ўсіх беларускіх зямель у межах БССР. Аднак савецкія органы НКУС пачалі рэпрэсіі яшчэ да перадачы горада Літве: былі арыштаваныя кіраўнік Віленскага беларускага музея А. Луцкевіч, публіцыст У. Самойла, інжынер А. Неканда-Трэпка, рэдактар Я. Пазняк і іншыя. 

Пасля ўсталявання літоўскай улады сітуацыя для беларусаў змянілася. Згодна з літоўскімі законамі, усе грамадскія арганізацыі ў Вільні, створаныя пры польскай ці савецкай уладзе, павінны былі прайсці перарэгістрацыю. Фактычна большасць з іх была ліквідавана. Віленская беларуская гімназія страціла каля 80 % вучняў, якія з'ехалі ў савецкі Навагрудак, і была паніжана ў статусе да прагімназіі, дырэктарам якой стаў ксёндз Адам Станкевіч. А. Станкевіч і іншыя хрысціянскія дэмакраты (так званая «пралітоўская група») здолелі дамовіцца з урадам у Коўне, перанеслі туды Беларускі цэнтр і аднавілі выданне газеты «Krynica» на беларускай мове, хоць яна і падвяргалася жорсткай літоўскай цэнзуры. У той жа час беларусы сутыкнуліся са значнымі цяжкасцямі ў атрыманні літоўскага грамадзянства, што пазбаўляла іх права на легальную працу.

## Другі этап: Тэрытарыяльныя змены 1940 года 
Летам 1940 года, пасля ўльтыматуму з боку СССР, Літва была занятая савецкімі войскамі і 3 жніўня 1940 года ўключана ў склад Савецкага Саюза як Літоўская ССР. Прыняцце гэтага закона суправаджалася новым перадзелам межаў. Сейм Літвы звярнуўся да Вярхоўнага Савета СССР з просьбай перадаць Літоўскай ССР тэрыторыі БССР з пераважна літоўскім насельніцтвам. Першапачаткова гаворка ішла толькі пра Свенцянскі (Свянцянскі) раён, але ў ходзе абмеркаванняў дэлегаты, у прыватнасці, пісьменнік Людас Гіра, папрасілі таксама ўключыць Марцінканцы (Марцінконіс), Дзевянішкі і курорт Друскенікі.

Гэта выклікала супраціўленне кіраўніцтва БССР. Першы сакратар ЦК КП(б)Б П. К. Панамарэнка на пасяджэнні Бюро ЦК 26 верасня 1940 года адзначаў, спасылаючыся на І. Сталіна: «Калі мы даведаемся, што там шмат літоўцаў, а вы не перадасце, мы тады вас пакараем. Я згодны, курорт хай застаецца ў вас». Беларускія ўлады спрабавалі даказаць адсутнасць літоўскага насельніцтва ў Друскеніках, але беспаспяхова.

6 лістапада 1940 года быў выдадзены Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР «Аб устанаўленні граніцы паміж БССР і Літоўскай ССР». У выніку ад Беларускай ССР да Літоўскай ССР адышлі тэрыторыі плошчай 2647 кв. км (тры гарадскія пасёлкі і сельская мясцовасць), на якіх пражывала 81 750 чалавек. Гэта ўключала Свянцянскі раён і часткі Відзаўскага, Гадуцішкаўскага, Астравецкага, Воранаўскага і Радунскага раёнаў. Створаная лінія стала адміністрацыйнай мяжой паміж рэспублікамі да распаду СССР.

## Ацэнкі гісторыкаў і маральныя аспекты 
Гісторыкі і юрысты па-рознаму ацэньваюць працэс перадачы Віленшчыны. З пункту гледжання міжнароднага права, дзеянні Савецкага Саюза выклікаюць сур'ёзныя пытанні. Як адзначае літоўскі даследчык Марыюш Антановіч, абапіраючыся на тэорыю «справядлівай вайны» (*ius post bellum*), СССР ажыццявіў тэрытарыяльныя змены, кіруючыся выключна ўласнымі стратэгічнымі інтарэсамі (размяшчэнне ваенных баз), а не клопатам пра гістарычную справядлівасць. Больш таго, Масква праігнаравала прынцып суверэнітэту, адарваўшы тэрыторыю ад Польшчы, якая мела легітымны ўрад у Лондане, і не правяла ніякіх кансультацый (рэферэндумаў ці апытанняў) з мясцовым насельніцтвам, сярод якога дамінавалі палякі, беларусы і яўрэі, і чыя думка не ўлічвалася. Савецкі Саюз выкарыстаў перадачу тэрыторыі як інструмент ціску на Літву, што ў выніку прывяло да страты ёй незалежнасці летам 1940 года. 

У сваю чаргу, для беларускага народа гэтыя падзеі азначалі чарговае драбненне этнічнай тэрыторыі і страту гістарычнага цэнтра нацыянальна-культурнага жыцця, які застаўся па-за межамі БССР.

## Гл. таксама 
* Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці (1939)
* Узбуйненне Беларускай ССР
* Віленскае пытанне

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Літвы
Катэгорыя:Заходняя Беларусь
Катэгорыя:Гісторыя Вільні
Катэгорыя:Беларуска-літоўскія адносіны
Катэгорыя:Знешняя палітыка СССР
Катэгорыя:1939 год у Літве
Катэгорыя:1939 год у Беларусі
Катэгорыя:1940 год у Літве
Катэгорыя:1940 год у Беларусі