Канды

**Ка́нды** (, ) — горад, адміністрацыйны цэнтр Цэнтральнай правінцыі Шры-Ланкі. Другі па велічыні пасля Каломба. Насельніцтва — 125400 (2011 г.).

## Геаграфія 
Канды размяшчаецца ў цэнтральнай частцы Шры-Ланкі, у горнай мясцовасці на аднайменным плато. Вяршыні і часткова схілы гор пакрыты лясамі. Сярэднюю частку горада займае штучнае возера.

Клімат трапічны вільготны, значна меней спякотны, чым на ўзбярэжжы. Сярэднегадавая тэмпература 23,6 °C — 26 °C. У красавіку — ліпені вылучаецца сезон мусонаў. Сярэднегадавыя ападкі — 1953 мм.

У гарах і ля возера захавалася частка мясцовай фаўны, у тым ліку малпы, яшчаркі, чаплі, качкі і інш.

## Гісторыя 
Канды быў заснаваны ў XIV ст. як сталіца аўтаномнага сінгальскага княства. З 1592 г., калі партугальцы захапілі ўзбярэжжа, заставаўся цэнтрам апошняй незалежнай дзяржавы на востраве. У XVII ст. валадары Канды падтрымалі саюз з Нідэрландамі супраць Партугаліі. Аднак у выніку не здолелі далучыць узбярэжныя тэрыторыі, якія былі ўключаны ў склад галандскай калоніі.

У 1739 г. у Канды кіравала дынастыя Наякаў. Яны спавядалі будызм, але паходзілі з Індыі і былі таміламі. У 1761—1763 гг. валадар Кірці Шрыраджасінха вёў наступальную вайну супраць Нідэрландаў, але не меў поспеху. У 1796 г. галандская калонія была захоплена Вялікабрытаніяй.

Апошні манарх Канды, Шры Вікрама Раджасінха (1798—1815 гг.), прыйшоў да ўлады ў выніку інтрыг. Яго жорсткае кіраванне выклікала незадаволенасць падданых і суправаджалася змовамі і выступленнямі арыстакратыі. Брытанцы скарысталіся гэтай сітуацыяй. Іх умяшанне ў справы сінгальскай дзяржавы прывяло да войн 1803—1805 і 1815 гг. У 1815 г. была заключана дамова з прадстаўнікамі прыдворных Канды, якая ўключала пункты аб перадачы ўлады ад Шры Вікрамы Раджасінхі да брытанскага губернатара і захаванні будызму ў якасці дзяржаўнай рэлігіі. У выніку манарх быў вымушаны зрачыся, быў адпраўлены ў Індыю, дзе і памёр у 1832 г.

У 1817—1818 і 1848 гг. на тэрыторыі дзяржавы Канды ўспыхвалі антыкаланіяльныя паўстанні. Паўстанне 1848 г. суправаджалася абвяшчэннем новага манарха Канды. Але паўстанцы пацярпелі паражэнне. У 1865 г. горад згубіў асаблівы статус. Замест старой сістэмы кіравання ўводзілася муніцыпальная. Арганізацыя брытанцамі каля горада чайных плантацый у канцы XIX ст. прывяла да павелічэння колькасці наёмных рабочых-тамілаў, якія ахвотней супрацоўнічалі з каланіяльнай адміністрацыяй. Але ў той жа час Канды з’яўляўся адным з галоўных цэнтраў сінгальскага адраджэння.

У 1944—1945 гг. у Канды размяшчаўся штаб саюзнага камандавання Усходне-Азіяцкага фронту (супраць Японіі).

## Эканоміка 
Асноўныя галіны эканомікі: турызм, перапрацоўка сельскагаспадарчай прадукцыі (у тым ліку вытворчасць чаю), швейная прамысловасць, ювелірная прамысловасць, рамесная вытворчасць і г. д.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 

Image:Tea plantation near Kandy, Sri Lanka.jpg|Чайныя плантацыі каля Канды
Image:Tea Factory of Kandy.jpg|На чайнай фабрыцы
Image:Spice shop in Kandy Market, Sri Lanka.jpg|Спецыі з Канды
Image:Sri Lanka Kandy Market.jpg|Вулічны гандаль садавіной і гароднінай

## Славутыя мясціны 
Дзякуючы сваім славутым мясцінам Канды з’яўляецца важным турыстычным цэнтрам.

*Найбольш выбітныя мясціны Канды*:

* Святы горад або старая частка Канды складаецца з храма *Шры Малігава Даладала*, у якім захоўваецца Зуб Буды — галоўная будысцкая рэліквія Канды і ўсёй Шры-Ланкі (сам Зуб схаваны пад дагобай і наведвальнікам не паказваецца), некалькі храмаў мясцовых багоў і палац уладароў Канды. У 1988 г. Святы горад трапіў у спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
* Штучнае возера Канды, якое займае цэнтральную частку сучаснага горада і прымыкае да старой часткі Канды. Яно было створана ў 1807 г. па загаду Шры Вікрамы Раджасінхі. Пратэст некалькіх кандыйскіх арыстакратаў супраць прыцягнення вялікай колькасці працоўных быў спынены забойствам незадаволеных, а іх целы кінулі на дно. На возеры размяшчаецца востраў, на якім быў пабудаваны гарэм апошняга ўладара. Пад час брытанскага панавання востраў выкарыстоўваўся для захоўвання боепрыпасаў.
* Запаведны лес Удаватакеле знаходзіцца каля гарадскога цэнтра на пагорках, адкуль добра бачны Святы горад. У ім шмат старых дрэў, птушак, малпаў, насякомых і г. д.
* Батанічныя сады Перадэнія ў маляўнічай мясцовасці ў прыгарадзе Канды
* Індуісцкія храмы *дэвалі*
* Будысцкія кляштары *віхара*
* Брытанскія ваенныя могілкі

*Музеі Канды*:
* Нацыянальны музей размяшчаецца каля Святога горада ў доме канкубіны Шры Вікрамы Раджасінхі. Экспазіцыя прадстаўляе рэгаліі валадароў Канды, гістарычныя рэліквіі, у тым ліку копію дагавора 1815 г. паміж брытанцамі і арыстакратамі Канды.
* Музей чаю ў будынку чайнай фабрыкі (1925 г.). Тут можна ўбачыць старое начынне чайных фабрык XIX — пачатку XX стст., а таксама экспазіцыю, прысвечаную Томасу Ліптану.
* Музей каштоўных камянёў

Image:SL Kandy asv2020-01 img33 Sacred Tooth Temple.jpg|*Шры Малігава Даладала*
Image:SL Kandy asv2020-01 img43 Royal Palace.jpg|Палац уладароў Канды
Image:SL Kandy asv2020-01 img10 Arthurs Seat view.jpg|Возера Канды
Image:Sri-Lanka water monitor.jpg|Яшчарка на возеры Канды
Image:Kandy Botanical Garden, Sri Lanka.jpg|Батанічны сад
Image:SL Kandy asv2020-01 img50 British Cemetery.jpg|Брытанскія вайсковыя могілкі
Image:SL Kandy asv2020-01 img05 Queens Hotel.jpg|Будынак каланіяльных часоў
Image:A Buddhist woman prays in front of an elephant at the Temple of the Tooth. Religious followers have gathered in Kandy, S - Flickr - Al Jazeera English.jpg|Слон - звычайная жывёла ў Канды

## Традыцыі 
Адна з найбольш яркіх гарадскіх традыцый Канды — свята *Эсала Перахера*, прысвечанае Зубу Буды, якое праводзіцца ў месяц *Эсала* напярэдадні поўні (канец ліпеня — пачатак жніўня) на працягу 10 дзён. Упершыню яно было апісана ў 1681 г., хаця будысцкая традыцыя адносіць яго да III ст. да н.э. Свята складаецца з маляўнічых працэсій *перахера*, што суправаджаюцца выступленнямі танцораў, акрабатаў, сланоў і г. д. Паколькі пад час *Эсала Перахера* шануецца не толькі Буда, але і шматлікія багі, аднолькавыя для будыстаў і індуістаў Шры-Ланкі, то ў свяце прымаюць удзел прадстаўнікі розных рэлігійных канфесій.

Image:V.M. Doroshevich-East and War-Sacred Procession in Kandy.png|*Эсала Перахера* ў 1905 г.
Image:Esala Perahera (Procession) 2006, Kandy, Sri Lanka.jpg|*Эсала Перахера* ў 2006 г.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Горад Канды 
* Канды на сайце ЮНЕСКА
* Канды Перахера 
* Elephant on street in Kandy

Катэгорыя:Гарады Шры-Ланкі
Катэгорыя:Былыя сталіцы
Катэгорыя:Сусветная спадчына на Шры-Ланцы
Катэгорыя:Гісторыя Шры-Ланкі