Імперыя Гупта

**Імперыя Гупта** (, gupta, ) — дзяржава ў Індыі пад кіраўніцтвам дынастыі Гупта, якая існавала ў перыяд прыблізна з 320 па 550 гг.

Дзяржава Гупта была заснавана раджам Чандрагупта I каля 320 года. Ад гэтай даты вядзецца сярэднявечнае летазлічэнне «эпохі Гупта», якая праіснавала больш за 300 гадоў. Панаванне дынастыі Гупта па праве лічаць залатым стагоддзем класічнай індыйскай гісторыі.

Чандрагупта I пашырыў валодання дынастыі за кошт Магадха, часткі Бенгаліі, сярэдняй частцы даліны Ганга. У перыяд найбольшай магутнасці, пры Чандрагупта II Вікрамадыцью (380—415), тэрыторыя дзяржавы ахоплівала амаль усю Паўночную Індыю і Гуджарат, ад Аравійскага мора да Бенгальскага заліва.

Самудрагупта здзейсніў ваенны паход у Паўднёвую Індыю. У часы Скандагупта (455—467) пачаліся паўстанні заваяваных народаў і адбылося напад эфталітаў на паўночна-заходнія межы дзяржавы.

Падчас праўлення Будхагупты (467—500) пачаўся распад дзяржавы Гупта. Ад яе адпалі Катхіавара, Гуджарат і Малва. У пачатку VI стагоддзя эфталіты авалодалі заходняй часткай дзяржавы амаль да Магадха і прымусілі Баладыцью плаціць ім даніну. Каля 528 года апошні ў саюзе з кіраўніком Мандасора (Цэнтральная Індыя) Яшодхармана разбіў эфталітаў.

У канцы VI стагоддзя дзяржава Гупта спыніла існаванне.

## Геаграфія 
Палітычная карта Індыі ў III стагоддзі да ўздыму дынастыі Гупта была стракаты выгляд. У гэты час Кушанская дзяржава канчаткова страціла кантроль над далінай Ганга і знаходзілася ў стане глыбокага заняпаду, таксама спыняе існаванне вялікая дзяржава на поўдні — царства Сатаваханы. Паўночная Індыя раздробленая на шэраг дробных дзяржаў манархічнага, алігархічнага і племяннога характару. Цэнтральныя раёны прадстаўлены дынастыяй Нагаў. Ад нізоўяў Інда, на Захадзе кіруюць шакськія шатрапы, якія перанялі індыйскія царскія тытулы.

У паўночна-заходнім рэгіёне панавалі алігархічныя кланы: яудхеі паміж Ямунай і Сатледж, Мадрэ вакол г. Сагал (Сіялкот), арджунаяны ў раёне сучаснага г. Джайпура, Малаві на поўдні Раджастхана і многія іншыя. Старажытны клан личчхавы адыграў вядучую ролю на паўночным усходзе.

Першабытныя валоданні Гупта фарміраваліся ў Паўночнай Індыі, ядром уладанняў былі Біхар, захад Бенгаліі, усходняя частка Утар-Прадэш. Пасля шэрагу заваяванняў, на мяжы IV—V стагоддзяў, склалася вялікая дзяржава Гупта, якая працягнулася ад Аравійскага мора да Бенгальскага заліва.

## Гісторыя 
### Заснавальнікі дынастыі 
Пра заснавальніка дынастыі Гупта (Шры-Гупта — «высокашаноўны Гупта») практычна нічога не вядома. Таму гэтае пытанне выклікае спрэчкі. Верагодна, Шры Гупта не мог пахваліцца шляхетным паходжаннем, бо пра яго продкаў не паведамляецца нічога. Няма дадзеных аб статусе Гупты і памеры яго уладанняў. Першым магараджам у гэтым родзе лічыўся сын Гупты Гхататкача. Аднак і яго кіраванне нічым асаблівым не адзначылася.

### Чандрагупта І 
Сапраўдным заснавальнікам дзяржавы стаў сын Гхататкача Чандрагупта I, каранацыя якога ў 319 годзе (дата ўмоўная — магчымыя варыянты ад канца 318 да 320 года) стала датай заснавання гупцкай эры. Чандрагупта I прыняў новы тытул — махараджадхіраджа, што літаральна азначала «вялікі цар, цар цароў». Тое, што ён меў імператарскія амбіцыі сведчыў і пачатак чаканкі пры Чандрагупце залатых манет — дынараў..

Галоўнай жонкай цара была прадстаўніца старадаўняга роду лічхаваў — Кумарадэві, што надавала шлюбу важнага палітычнага значэння і давала магчымасць Гуптам гуляць пэўную ролю ў Індыі ў цэлым. Пазней гэта знайшло адлюстраванне ў тым, што іх сын Самудрагупта ганарыўся радаводам па матчынай лініі і паказваў на гэта ў царскіх надпісах, стаўшы царом старажытнай Індыі... У кіраванне Самудрагупты афіцыйнай рэлігіяй у яго дзяржаве заставаўся будызм, доказам гэтага было збудаванне знакамітай будыйскай святыні — храма Махабодхі ў Бадхгаі, на месцы, дзе Буду Шак’ямуні найшло прасвятленне.

Пры Самудрагупта ўзнікае культ цара як жывога бажаства і ўвасаблення Індры, Варуны, Куберы і Ямы, па якім кіраўнік надзяляўся лепшымі якасцямі. Дэманструючы сваю прыхільнасць да бацькоў, загадаў адлюстраваць іх на залатых манетах
* Гхататкача (300—320)
* Чандрагупта I (320—350)
* Самудрагупта (350—376)
* Чандрагупта II (376—415)
* Кумарагупта I (415—455)
* Скандагупта (455—470)
* Кумарагупта II (470—475)
* Будхагупта (475—500)
* Вайньягупта (500—515)
* Нарасімхагупта (515—530)
* Кумарагупта III (530—540)
* Вішнугупта (540—550)

## Літаратура 
* Majumdar, R.C. (1977). *Ancient India*, New Delhi:Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0436-8
* Raychaudhuri, H.C. (1972). Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta ISBN 1-4400-5272-7
* *Lassen*, «Indische Alterthumskunde» (2 изд., т. II, стор. 957—1008). 
* *Oldenberg*, «Ueber die Datirung der älteren indischen Münz und Inschriftenreihen» («Zt. f. Numismatik» т. VIII, стор. 289—329 і IX стор. 90). 
* *Mookerji Radhakumud*, The Gupta empire, Bombay, 1948. 
* The history and culture of the Indian people, 2 ed., v. 3, — L., 1954. 

## Спасылкі 
* Рубель В. А. Історія Середньовічного Сходу, Київ, «Либідь», 2002, 730 ст.
* Хабаева Р. В. (отв. ред.) История Востока. Том 2. Восток в средние века, Восточная литература, 1995
* Гупты
* В. Ф. Семенов Индия в раннее средневековье
* Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия . Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982
* История Древнего мира, том 3. Упадок древних обществ. (Сборник)
* http://www.nupam.com/Sgupta1.html
* Всесвітня історія: Імперія Гуптів. 

Катэгорыя:Імперыі Азіі
Катэгорыя:Старажытная Індыя
Катэгорыя:Індыйскія дынастыі
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Індыі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Старажытнага свету
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Праяградж