open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Люстра (прыбор)

(Баварыя; XIX стагоддзе)]]
 **Люстра** ()  — падвесная столевая свяцільня, прызначаная для стварэння бесценевага асвятлення (у адрозненне ад кропкавай крыніцы) памяшканняў. Памеры люстры (адлегласць паміж асобнымі кропкавымі крыніцамі) і колькасць кропкавых крыніц святла ў ёй вызначаюць раўнамернасць асвятлення памяшкання. Першапачаткова ў якасці крыніцы святла выкарыстоўваліся свечкі — тады люстры называліся **жырандолямі** (), сёння часцей за ўсё можна сустрэць лямпы накальвання і люмінесцэнтныя лямпы.

## Крыніцы святла 
У якасці крыніц святла канструкцыяй люстры могуць выкарыстоўвацца:
* Лямпы напальвання
* Галагенавыя лямпы
* Люмінесцэнтныя лямпы
* Святлодыёды

## Функцыі 
* Асвятленне
* Утылітарныя мэты
* Эстэтыка і дэкарацыя

## Спасылкі 
Катэгорыя:Крыніцы святла
Катэгорыя:Бытавая тэхніка
Крышталяграфія

**Крышталяграфія** — навука пра крышталях і крышталічны стан матэрыі. Вывучае вонкавую форму, унутраную будову фізічныя ўласцівасці, рост, разбурэнне, сувязь паміж будовай і хімічным складам крышталёў. Даследуе прыродныя і сінтэтычныя крышталі. Падзяляецца на крышталяфізіку, крышталяхімію, геаметрычную крышталяграфію і крышталегенезіс. Геаметрычная крышталяграфія вывучае вонкавую і ўнутраную сіметрыю крышталёў, формы крышталінчых мнагагранікаў; крышталегенезіс — вывучэнне працэсаў зараджэння і росту крышталёў, іх фазавых пераходаў, структурных дэфектаў, зросткаў і інш. Звязана з мінералогіяй, петраграфіяй, геахіміяй і інш.

Як самастойная навука развіваецца з 2-й паловы 17 стагоддзя, з адкрыццём законаў пастаянства вуглоў у крышталях (Нільс Стэнсен, 1669), падвойнага праменепраламлення (Расмус Барталін, 1669), пастаянства пунктаў плаўлення крышталічных рэчываў (Роберт Гук, 1668), з’явы аднароднасці і анізатропнасці. Першы дапаможнік па крышталяграфіі апублікаваў Жан-Батыст Луі Рамэ дэ Ліль у 1772 годзе. У 2-й палове 18 стагоддзя Рэнэ Жуст Гаюі ў 1784 годзе выказаў меркаванне пра рашэцістую будову крышталёў. У 18-19 стагоддзях Рэнэ Жуст Гаюі, Г. В. Вульф, А. В. Гадалін распрацавалі вучэнне пра сіметрыю крышталёў.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Мінералогія
Петраграфія

**Петрагра́фія** ( «камень» + γράφω «пішу») — навука, якая апісвае горныя пароды і мінералы, з якіх яны складаюцца. Асноўны метад даследавання — аптычная мікраскапія.

Як самастойная навука зарадзілася ў пачатку 19 ст. (класіфікацыя горных парод французскага вучонага А. Браньяра, 1813) і інтэнсіўна развіваецца з сярэдзіны 19 ст. (даследаванні з дапамогай палярызацыйнага мікраскопа; англійскія фізікі У. Нікаль і Г. К. Сорбі; 1849). З пашырэннем мікраскапічных даследаванняў з’явіліся класіфікацыі горных парод нямецкіх геолагаў Ф. Цыркеля (1866) і К. Г. Розенбуша (1873), расійскага петрографа Ф. Ю. Левінсона-Лесінга (1893). У 1-й палове 20 ст. пачаты петрахімічныя і геахімічныя даследаванні (расійскія вучоныя У. І. Вярнадскі, А. Я. Ферсман, А. М. Заварыцкі, амерыканец Ф. Кларк і інш.) У 1950—70-я г. створаны новы кірунак у петраграфіі — вучэнне аб магматычных і метамарфічных фармацыях (Ю. А. Кузняцоў і інш.). З даследаванняў амерыканскага вучонага Р. Горансана (1937) пачаўся этап развіцця эксперыментальнай петраграфіі. Тэхнічная петраграфія даследуе састаў і ўласцівасці шлакаў, цэменту, керамікі, шкла, каменнага ліцця (расійскі вучоны Дз. С. Бялянкін); петраграфія будаўнічага каменю — якасці будаўнічых матэрыялаў. Петраграфія касмічных аб’ектаў вывучае метэарыты, узоры парод з Месяца і г.д.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Петралогія
Саншу II

**Саншу II Партугальскі (Набожны)** (; ,  — , Таледа) — чацвёрты кароль Партугаліі. Ён быў старэйшым сынам Афонсу II і яго жонкі Уракі Кастыльскай. Саншу ўступіў на прастол у 1223 годзе і перадаў яго свайму брату, каралю Афонсу III у 1247.

## Біяграфія 
Да моманту яго ўзыходжання на трон у 1223 годзе Партугалія была ўцягнута ў складаны дыпламатычны канфлікт з рымска-каталіцкай царквой. Афонсу II, яго бацька, быў адлучаны ад царквы Папай Ганорыем III за спробы зменшыць яе ўплыў у краіне. Паміж Саншу II і Папай было падпісана дамова з 10 пунктаў, але кароль пасля мала надаваў увагу яго выкананню. Яго прыярытэтам была Рэканкіста, адваяванне поўдня Пірэнейскага паўвострава ў маўраў. Пачынаючы з 1236 года, Саншу II захапіў некалькі гарадоў у Алгарві і Алентэжу, умацоўваючы Партугальскія пазіцыі ў рэгіёне.

Саншу II быў здольным камандуючым, але ў гэтак жа важных для дзяржавы адміністрацыйных пытаннях паказаў сябе меней кампетэнтным. Пакуль уся яго ўвага была засяроджана на ваенных кампаніях, узнікла глеба для ўнутраных рознагалоссяў. Знаць была незадаволена курсам караля, і рыхтавалася змова. Больш таго, сярэдні клас гандляроў часта сварыўся з духавенствам, што кароль пакідаў без умяшання. У выніку Архібіскуп Порта накіраваў фармальную скаргу Папе пра бядотнае становішча, і, паколькі Царква была вярхоўнай уладай у XIII  стагоддзі, Папа выдаў булу, загадаўшы партугальцам абраць сабе новага караля, абвясціўшы Саншу ератыком.

У 1246 годзе мяцежная знаць запрасіла на прастол Афонсу, малодшага брата Саншу, які жыў у Францыі ў якасці графа Булонскага. Афонсу неадкладна адмовіўся ад усіх сваіх французскіх уладанняў і выступіў у Партугалію. Саншу быў выдалены ў 1247 годзе, і бег у Таледа, дзе неўзабаве памёр.

## Нашчадкі 
Саншу быў жанаты з 1245 года на кастыльскай лэдзі Месіі Лопес дэ Хара (пам.1270), але не пакінуў законных спадкаемцаў.

Катэгорыя:Каралі партугальскія
Катэгорыя:Бургундская дынастыя (Партугалія)
Сяргей Уладзіміравіч Міхалок

**Сяргей Міхалок** () — беларускі спявак, аўтар музыкі і тэкстаў, акцёр. Заслужаны артыст Украіны (2020).

## Біяграфія 
З сям’і ваенных. Скончыў Беларускі інстытут культуры. У 1990 стаў ініцыятарам стварэння гурта «Ляпис Трубецкой», у сярэдзіне 1990-х супрацоўнічаў з тэатрам «Бамбукі» як рэжысёр, сцэнарыст і акцёр, пазней працаваў таксама арт-дырэктарам у гурце «Аддис Абеба» ў Мінску.

З 2000 года — удзельнік комік-дуэта «Саша і Сірожа», у гэтым жа годзе стаў адным з заснавальнікаў творчага аб’яднання «Дети солнца». У 2003 пачаў супрацоўніцтва з гуртам «Крамбамбуля».

З 1 верасня 2014 года і па сённяшні час — вакаліст гурта Brutto;

З 19 лютага 2018 года і па сённяшні час — заснавальнік праекту Drezden.

24 жніўня 2020 года атрымаў званне Заслужаны артыст Украіны.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя на сайце «Хто ёсць хто ў Рэспубліцы Беларусь» 
* Афіцыйны сайт гурта Ляпис Трубецкой 
* Фан-сайт гурта Ляпис Трубецкой
* Афіцыйны сайт гурта «Крамбамбуля» 

Катэгорыя:Ляпіс Трубяцкі
Катэгорыя:Крамбамбуля
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў
Падземныя воды

thumb|right|Шыпот — падземная крыніца водазабеспячэння|350px
**Падземныя воды** — воды, якія знаходзяцца ў тоўшчы горных парод верхняй частцы зямной кары ў вадкім, цвёрдым і газападобным стане.

## Запасы падземных вод 
Падземныя воды — частка водных рэсурсаў Зямлі; агульныя запасы падземных вод складаюць звыш 60 млн км³.Падземныя воды разглядаюцца як карысны выкапень. У адрозненне ад іншых відаў карысных выкапняў, запасы падземных вод узнаўляльныя падчас эксплуатацыі.

## Гл. таксама 
* Паверхневыя воды
* Артэзіянскія воды
* Ваданосны гарызонт
* Водазаборныя збудаванні
* Грунтавая вада

Катэгорыя:Карысныя выкапні
Катэгорыя:Гідралогія
Гідрагеалогія

**Гідрагеалогія** (ад  "воднасць" + геалогія) — навука, якая вывучае паходжанне, умовы залягання, склад і заканамернасці рухаў падземных вод. Таксама вывучае ўзаемадзеянне падземных вод з горнымі пародамі, павярхоўнымі водамі і атмасферай.

У сферу гэтай навукі ўваходзяць такія пытанні, як дынаміка падземных вод, гідрагеахімія, пошук і разведка падземных вод, а таксама меліярацыйная і рэгіянальная гідрагеалогія. Гідрагеалогія цесна звязаная з гідралогіяй і геалогіяй, у тым ліку і з інжынернай геалогіяй, метэаралогіяй, геахіміяй, геафізікі і іншымі навукамі аб Зямлі. Яна абапіраецца на даныя матэматыкі, фізікі, хіміі і шырока выкарыстоўвае іх метады даследавання.

Даныя гідрагеалогіі выкарыстоўваюцца, у прыватнасці, для рашэння пытанняў водазабеспячэння, меліярацыі і эксплуатацыі радовішчаў.
Геафізіка

**Геафізіка** — комплекс навук, якія даследуюць фізічнымі метадамі будову Зямлі. Геафізіка ў шырокім сэнсе вывучае фізіку цвёрдай Зямлі (зямную кару, мантыю, вадкае знешняе і цвёрдае ўнутранае ядро), фізіку акіянаў, паверхневых вод сушы (азёр, рэк, льдоў) і падземных вод, а таксама фізіку атмасферы (метэаралогія, кліматалогія, аэраномія).

## Геафізіка ландшафту 
**Геафізіка ландшафту** — навука пра фізічныя ўласцівасці, працэсах і прасторава-часавай арганізацыі геасістэм як функцыянальна-цэласных аб'ектаў. Яна разглядае прыродныя працэсы ў трох аспектах: рэчыўным, энергетычным, інфармацыйным. Асноўны метад даследавання ў геафізіцы ландшафту — метад балансаў.

## Гл. таксама 
* Геалогія
* Фізіка
* Геатэрмія
* Геліяметрыя
* Міжнародны геафізічны год

## Літаратура 
* *Дьяконов К. Н.* Геофизика ландшафтов. — М.: МГУ, 1988.
* *Дьяконов К. Н., Касимов Н. С., Тикунов В. С.* Современные методы географических исследований. — М.: МГУ, 1996.


Катэгорыя:Геалогія
Катэгорыя:Фізічныя навукі
Катэгорыя:Навукі аб Зямлі
Лобсанг Сангай

**Лобсанг Сангай** (; ) — тыбецкі палітычны дзеяч, кіраўнік тыбецкага ўрада ў выгнанні, абраны 27 красавіка 2011 года ў выніку галасавання тыбецкай дыяспары (55 % галасоў). Пасля 27 мая 2021 года ўрад узначальвае Пенпа Цхерынг.

Сангай атрымаў доктарскую ступень у галіне міжнароднага права ў Гарвардскім універсітэце.

Атрымаў школьную адукацыю ў Індыі ў школе для тыбецкіх бежанцаў. Затым атрымаў ступень бакалаўра права і бакалаўра мастацтваў у Дэлійскім універсітэце.

У 2004 годзе атрымаў Прэмію Янга К. Кіма з адзнакай па доктарскай дысертацыі, а таксама прэмію Фулбрайта для тыбецкіх эмігрантаў на навучанне ў Гарвардскім універсітэце, дзе атрымаў ступень магістра, а затым доктара права.

## Сачыненні 
* Tibet: Exiles' Journey, Journal of Democracy — Volume 14, Number 3, July 2003, pp. 119—130
* We Sing a Song of Sadness Tibetan Political Prisoners Speak Out, Billy Jackson, Publish America, 2004, ISBN 1413716776
* China in Tibet: Forty Years of Liberation or Occupation?, Harvard Asia Quarterly, Volume III, No. 3, 1999.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Юрыст з Гарварда заняў пасаду палітычнага лідара Тыбету, які вясной пакінуў далай-лама
* Беларусь — Тыбет. Чатыры Шляхетныя Праўды Лабсанга Сангая

Катэгорыя:Юрысты ЗША
Катэгорыя:Тыбецкая дыяспара
Афонсу II

**Афонсу II Тоўсты** (; , Каімбра — , Каімбра) — трэці кароль Партугаліі з 1212 года, сын караля Саншу I і яго мужы, Дульсы Барселонскай, прынцэсы Арагона.

Афонсу нарадзіўся ў Каімбры 23 красавіка 1185 года. Уступіў на прастол у 1212 годзе.

У Афонсу II быў некалькі іншы, чым у яго папярэднікаў, падыход да кіравання дзяржавай. Саншу I, яго бацькі, і Афонсу I, яго дзеда, найбольш цікавілі ваенныя паходы як супраць суседняй Кастыліі, так і супраць маўраў на поўдні. Афонсу II не падтрымліваў гэту палітыку пашырэння тэрыторыі і здолеў дамагчыся міру з Кастыліяй у перыяд свайго кіравання. Нягледзячы на гэта, некаторыя гарады, такія як Алкасер-ду-Сал у 1217 годзе, былі адваяваны ў маўраў па ініцыятыве знаці.

Першыя гады яго кіравання былі адзначаны ўнутранымі рознагалоссямі паміж Афонсу II і яго братамі і сёстрамі. Кароль здолеў захаваць партугальскія межы, толькі выгнаўшы і абвясціўшы па-за законам сваіх сваякоў.

Паколькі ваенныя паходы не былі прыярытэтам дзяржаўнай палітыкі, у Афонсу II была магчымасць заснаваць дзяржаўны апарат і цэнтралізаваць уладу ва ўласных руках. Ён распрацаваў першае пісьмовы збор партугальскіх законаў. Галоўным чынам яны дакраналіся прыватнай уласнасці, грамадзянскага правасуддзя і грашовага абароту. Афонсу II таксама накіраваў паслоў у еўрапейскія каралеўствы па-за Пірэнейскім паўвостравам і ўстанавіў з большасцю з іх гандлёвыя адносіны.

Іншыя рэформы ўключалі тонкае пытанне адносін з Папай. Яго дзед, Афонсу I, каб атрымаць прызнанне незалежнасці Партугаліі Папскім прастолам, падаў Царкве надмерныя прывілеі. Апошнія, у канчатковым выніку, прывялі да ўтварэння дзяржавы ў дзяржаве. З пазіцый Партугаліі, як трывала ўстаноўленага незалежнага каралеўства, Афонсу II прыклаў намаганні для паслаблення ўлады духавенства і перанакіравання велізарных прыбыткаў Каталіцкай царквы на патрэбы дзяржавы. Гэтыя дзеянні прывялі да сур’ёзнага дыпламатычнага канфлікту паміж Папай і Партугаліяй. Пасля адлучэння Папай Ганорыем III ад царквы за дзёрзкасць, Афонсу II паабяцаў царкве пакрыццё даўгоў, але памёр у 1223 годзе ў Каімбры, не паспеўшы распачаць ніякіх крокаў да выканання гэтага абяцання.

## Нашчадкі Афонсу 
* Ад жонкі, прынцэсы Уракі Кастыльскай (1186—1220)
** Саншу II, кароль Партугаліі (1207—1248)
** Афонсу III, кароль Партугаліі (1210—1279)
** Леанор, прынцэса Партугаліі (1211—1231), выйшла замуж за Дацкага караля Вальдэмара III
** Фернанда, прынц Партугаліі (1217—1246), Лорд Сярпа
** Вісентэ (1219)

Катэгорыя:Каралі партугальскія
Катэгорыя:Бургундская дынастыя (Партугалія)
Сапфір

**Сапфі́р** (ад  (sappheiros) — сіні камень, магчыма, ад  (sapir) або персідскай назвы з тым жа значэннем) — адна з разнавіднасцей мінерала карунд, каштоўны камень розных адценняў, пераважна сіняга колеру. Хімічная формула Al2O3 (аксід алюмінія).

Тэмпература плаўлення 2040 °C. Шчыльнасць 3,93 г/см³. Малярная маса 101,94. Цвёрдасць па шкале Моаса — 9. Празрысты ў інфрачырвоным дыяпазоне да даўжыні хвалі прыкладна 6,5 мкм. Добры дыэлектрык і праваднік гіпергуку.

Сапфіры здабываюць у Індыі, Шры-Ланцы, Тайландзе, Аўстраліі, Кеніі, Калумбіі, ЗША.

## Выкарыстанне 
Сапфір выкарыстоўваецца пры вырабе прылад вакуумнай тэхнікі, святлафільтраў і святлаводаў. У мікраэлектроніцы ў вытворчасці мікрасхем.

### Штучныя сапфіры 
Штучныя карунды ўпершыню сінтэзаваны ў 1904 годзе французскім фізікам М. Вернейлем. Сучасныя сінтэтычныя карунды цяжка адрозніць ад прыродных (выкарыстоўваюцца аптычныя, рэнтгенаўскія і спектральныя даследаванні).

Штучныя сапфіры выкарыстоўваюцца ў лазернай тэхніцы, у вытворчасці вымяральных і авіяцыйных прыбораў, у ювелірнай прамысловасці.

## Гл. таксама 
* Рубін

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Сапфір на сайце Mindat.org
* Сапфір у атласе мінералаў
* Сапфіры імператарскага дому Раманавых
* Сапфир // Энцыклапедыя Кругасвет 

Катэгорыя:Вокіслы і гідравокіслы (мінералы)
Катэгорыя:Вокіслы (мінералы)
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Георг Агрыкала

thumb|

**Георг Агрыкала** (, сапраўднае імя  — **Георг Павер**, Паўэр або **Баўэр**, літаральна: селянін;  — ) — нямецкі вучоны, які лічыцца адным з бацькоў мінералогіі.

## Біяграфія 
Георг Паўэр нарадзіўся 24 сакавіка 1494 года ў саксонскага горадзе Глаўхаў. З 1514 па 1518 вучыўся філалогіі у Лейпцыгскім універсітэце ў прафесара Петэра Мазелануса, гуманіста, паслядоўніка Эразма Ратэрдамскага.

У 1518—1522 гг. быў рэктарам школы ў Цвікаў.

З 1521 вывучаў у Лейпцыгу медыцыну, затым у 1523—1524 г. займаўся ў універсітэтах Балонні і Падуі.

У 1527 годзе пасяліўся ў якасці практычнага ўрача ў Іаахімстале ў Багеміі.

Перасяліўшыся У 1531 г. у Хемніц, ён цалкам прысвяціў сябе горнай справе, атрымаў ад курфюрста Морыца гадавое ўтрыманне і гатовую кватэру, а пасля заняў у Хемніцы месца гарадскога ўрача і быў бургамістрам.

Агрыкала быў першым сістэматычным мінералогам ў Германіі. Прымаючы пад увагу марфалагічныя прыкметы выкапняў, ён бачыў простыя і складаныя мінералы і падзяляў першыя на землі, канкрэцыі, камяні і металы. Гэтая сістэма лягла ў падмурак усіх далейшых мінералагічных работ да XVIII стагоддзя ўключна.

Вучоны сканаў 21 лістапада 1555 г. у Хемніцы.

## Сачыненні і выданні 
* Bermannus sive de re metallica. Belles Lettres, Paris 1990, ISBN 2-251-34504-3 (Nachdruck der Ausgabe Basel 1530)
* De re metallica libri XII. Springer, Berlin 2004, ISBN 3-540-20870-4
* De animantibus subterraneis liber. VDI-Verlag, Düsseldorf 1978, ISBN 3-18-400400-7 (Nachdruck der Ausgabe Basel 1549)
* De natura eorum, quae effluunt ex terra. SNM, Bratislava 1996, ISBN 80-85753-91-X (Nachdruck der Ausgabe Basel 1546)
* De natura fossilium libri X. Dover Publications, Mineola, N.Y. 2004, ISBN 0-486-49591-4 (Nachdruck der Ausgabe Basel 1546)
* 1544: De ortu et causis subterraneorum libri V
* 1546: De veteribus et novis metallis libri II
* 1550: De mensuris quibus intervalla metimur liber
* 1550: De precio metallorum et monetis liber III

## Бібліяграфія 
* Шухардин С. В. Георгий Агрикола. М., 1955;
* Georgius Agricola. 1494—1555, В., 1955.
* Агрікола Г. Про гірничу справу в дванадцяти книгах (книги I—VI)  / Переклад і редакція В. Білецького, Г. Гайка. — Донецьк: Східний видавничий дім, 2014.

Катэгорыя:Мінералогі Германіі
Катэгорыя:Геолагі Германіі
Катэгорыя:Постаці горнай справы
Расул Гамзатавіч Гамзатаў

{{Пісьменнік
| Імя = Расул Гамзатаў
| Арыгінал імя = Расул XIамзатов
| Выява = 
| Апісанне выявы = 
| Грамадзянства = 
| Род дзейнасці = , пісьменнік, публіцыст
| Гады актыўнасці = 1932—2003
| Кірунак = сацыялістычны рэалізм
| Жанр = верш, паэма
| Мова твораў = аварская, руская
| Дэбют = 1943 кніга на аварскай мове
| Прэміі =   
| Узнагароды = { style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
     
-
   
-
   
}
{ style="background: transparent"
 
}
| Вікісховішча = 
| Вікікрыніца = 
}}

**Расул Гамзатавіч Гамзатаў** (; 8 верасня 1923 — 3 лістапада 2003) — знакаміты аварскі паэт, пісьменнік, публіцыст, палітычны дзеяч. Народны паэт дагестанскай АССР (1959). Герой Сацыялістычнай Працы (1974). Лаўрэат Ленінскай (1963) і Сталінскай прэміі трэцяй ступені (1952). Член ВКП (б) з 1944 года.

## Беларускія пераклады 
На беларускую мову вершы перакладалі Язэп Семяжон, Аркадзь Куляшоў, Анатоль Грачанікаў, Алесь Звонак, Анатоль Астрэйка, Мікола Аўрамчык, Рыгор Барадулін, Алесь Бачыла, Алег Лойка, Сяргей Грахоўскі, Янка Сіпакоў, Максім Танк.
* Высокія зоркі: вершы і паэма: [пераклад на беларускую мову] / Расул Гамзатаў. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1972. — 285, [1] с., [1] л. партр. — (Паэзія народаў СССР).

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Аварскамоўныя паэты
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя М. Горкага
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя
Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад акруг РСФСР
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Пісьменнікі-сацрэалісты
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Выпускнікі Літаратурнага інстытута імя А. М. Горкага
Катэгорыя:Пахаваныя ў Махачкале
Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР 11-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР ад акруг РСФСР
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Махачкалы
Леон

**Леон** (León, Leon) можа азначаць:

## Імёны 
* **Лявон, імя** — мужчынскае імя, у перакладзе са старажытнагрэчаскай мовы — «леў».

## Прозвішчы 
* **Леон, прозвішча** — іспанскае прозвішча, паходзіць ад іспанскага горада Леон.

## Вобласці 
* Каралеўства Леон — каралеўства, якае існавала на тэрыторыі сучаснай Іспаніі.
* правінцыя Леон — правінцыя на паўночным захадзе Іспаніі.
* акруга Леон

## Гарады 
* Горад Леон, Іспанія — горад у Іспаніі.
* Горад Леон, Нікарагуа — горад у Нікарагуа.
* Леон, Мексіка — горад і муніцыпалітэт у Мексіцы.
* Горад Леон, Кот-д’Армор — камуна ў Францыі, дэпартамент Кот-д’Армор.
*Спіс няпоўны.*

## Іншае 
* «Леон» — мастацкі фільм Люка Бесона (Францыя, 1994).

## Гл. таксама 
* Ліён — горад у Францыі.
* Лявонцій — мужчынскае імя, у перакладзе са старажытнагрэчаскай мовы — «ільвіны».
Аварцы

**Аварцы** або **авары** () — самы шматлікі народ сучаснага Дагестана. Авары (аварцы) з'яўляюцца нашчадкамі авараў (абраў) па сведчанні аўтарытэтных гісторыкаў Р. Штрайзера, П'ера Кафруа, С. Лазовіча і генетыкаў, якія праводзілі даследаванні генаў сучасных авараў.

## Выбітныя аварцы 
* Расул Гамзатаў

Катэгорыя:Народы Дагестана
Катэгорыя:Народы Грузіі
Катэгорыя:Нахска-дагестанскія народы
Аквамарын

**Аквамарын** (лац. aqua marina — марская вада) — мінерал групы берыла, берыласілікат алюмінія. Назву ўпершыню ўвёў Беотыус дэ Баот (Beotius de Boot) ў 1609 годзе, звязаўшы колер мінерала з колерам марской вады.

Мінерал можна зблытаць з блакітным тапазам, кіянітам, старлітам, турмалінам, эўклазам.

## Спасылкі 
* Аквамарын у атласе мінералаў
* Аквамарын у базе мінералаў
* Аквамарын у каталогу мінералаў

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінералы берылію
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Мінералы
Народы мора

**«Народы мора»** — умоўная назва плямён ці народаў, якія першапачаткова жылі, верагодна, на Балканскім паўвостраве ці ў Малой Азіі.

«Народы мора» ўпамінаюцца ў егіпецкіх крыніцах ХІІІ-ХІІ ст. да н.э. сярод тых народаў, што нападалі на Старажытны Егіпет з мора (часам у саюзе з лівійцамі), а пазней праз Сірыю, Фінікію, Палесціну. Ім прыпісвалася знішчэнне Хецкага царства і іншых дзяржаў. 3 асобных народаў, што захаваліся толькі ў запісах егіпецкім пісьмом (з адных зычных), атаясамлены толькі некаторыя (лікійцы, філістымляне, магчыма, данайцы — ахейцы). Лічаць, што Траянская вайна была часткова звязана з перамяшчэннямі «Народаў мора».
Нанду

**Нанду**, амерыканскія страусы (*Rheidae*) — сямейства бескілявых птушак.

Вядомы з верхняга пліяцэну (каля 2-7 млн гадоў назад). 1 род, 2 віды: , і . Пашыраны ў стэпах і паўпустынях Паўднёвай Амерыкі. Трымаюцца групамі.

Вышыня да 170 см, маса да 50 кг. Апярэнне бураватае, шэрае. Крылы развітыя, але няздатныя да палёту. Ногі трохпальцыя. Добра бегаюць і плаваюць, кормяцца раслінамі, малюскамі, чарвямі, яшчаркамі.

Палігамы. Некалькі самак (3-8) адкладваюць яйкі ў адно гняздо (да 30 яек); наседжвае самец.

Катэгорыя:Бескілявыя
Катэгорыя:Атрады птушак
Бургундская дынастыя

**Бургундскі дом** ці **Бургундская дынастыя** () — некалькі дваранскіх родаў і дынастый.

## Старэйшы Бургундскі дом 
Галіна французскага каралеўскага роду Капетынгаў, якая кіравала ў герцагстве Бургундыя ў 1032—1361 гадах. Родапачынальнікам яе быў сын караля Францыі Роберта II Набожнага — Роберт I (нар. 1076). Род згас у 1361 годзе пасля смерці Філіпа I Руўрскага.

## Малодшы Бургундскі дом 
Галіна французскага каралеўскага роду Валуа, якая кіравала ў герцагстве Бургундыя і шэрагу іншых уладанняў у 1363—1477 гадах. Родапачынальнікам яе быў сын караля Францыі Іаана II Добрага — Філіп II Адважны (нар. 1404). Па мужчынскай лініі род згас у 1477 годзе пасля смерці Карла Адважнага.

## Графскі Бургундскі дом 
Дваранскі род, больш вядомы як Іўрэйскі дом, які кіраваў у графстве Бургундыя, Франш-Кантэ. Яго родапачынальнікам быў **Ота-Гільём** (каля 958—21 верасня 1026), 1-ы граф Бургундыі з 982. Яго нашчадкі з перапынкамі кіравалі ў графстве да 1330 года.

## Бургундская дынастыя ў Кастыліі і Леоне 
Дынастыя, галіна Іўрэйскага дому, якая кіравала ў іспанскіх каралеўствах Кастылія і Леон у 1127—1369 гадах. Заснавальнікам яе быў Раймонд Бургундскі (каля 1059—24 мая 1107), які ажаніўся ў 1090 з Уракай Кастыльскай (24 чэрвеня 1081—8 сакавіка 1126), якая стала ў 1109 годзе каралевай Кастыліі і Леона. Іх сын Альфонса VII (1105—1157) атрымаў у спадчыну Кастылію і Леон пасля смерці маці. Апошнім прадстаўніком дынастыі быў Педра I Жорсткі, забіты ў 1369 годзе сваім пабочным братам Энрыке Трастамарскім, які стаў родапачынальнікам Трастамарскай дынастыі.

## Бургундская дынастыя ў Партугаліі 
Дынастыя, галіна Старэйшага Бургундскага дому, якая кіравала ў Партугаліі ў 1093—1383 гадах. Яе родапачынальнікам быў Генрых Бургундскі (нар.1112), першы граф Партугаліі. Пасля смерці ў 1383 годзе Фернанду I трон перайшоў да пабочнай лініі — Авіскай дынастыі.

Катэгорыя:Бургундыя
Нанея

**Нане́я**, **нонэа** (*Nonea*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовыя і шматгадовыя травы. Сцёблы прамастойныя ці ўзыходныя, галінастыя, залозістаапушаныя. Лісце вузкае, лінейна-ланцэтнае або падоўжанае, суцэльнае, чаргаванае па даўжыні сцябла. Кветкі правільныя, белыя, жоўтыя, фіялетавыя або чырванаватыя ў завітках, сабраныя ў шчыткападобна-мяцёлчатыя суквецці. Плод — сухі арэшак.

## Арэал і экалогія 
Род уключае каля 40 відаў (20 відаў). Пашыраны ў Міжземнамор’і і часткова ў Еўропе. На тэрыторыі Беларусі два віды: , трапляецца ўздоўж дарог, на пустках, чыгуначных насыпах, і .

## Літаратура 
*  — С. 139.

## Спасылкі 
* 
* Nonea  // The Plant List

Катэгорыя:Бурачнікавыя (падсямейства)
Катэгорыя:Травы
Сяргей Сцяпанавіч Панізнік

**Сяргей Сцяпанавіч Панізнік** (нар. , в. Бабышкі (цяпер не існуе) Даўгінаўскага сельсавета, Мёрскі раён) — беларускі паэт, празаік, публіцыст.
## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў Магілёўскае медыцынскае вучылішча (1962), факультэт журналістыкі Львоўскага вышэйшага ваенна-палітычнага вучылішча (1967). Ваенны журналіст, член Саюза пісьменнікаў СССР (1967). У 1971 годзе ажаніўся з беларускай паэткай Яўгеніяй Янішчыц. У кастрычніку 1976 году быў выключаны з КПСС, у гэтым жа годзе шлюб з Яўгеніяй Янішчыц быў скасаваны. З 1977 года працаваў у газеце «Вячэрні Мінск», з 1980 — на Дзяржтэлерадыё БССР, у 1982—1996 — у выдавецтве «Юнацтва», адначасова ў 1992—1994 — у Нацыянальным навукова-асветніцкім цэнтры імя Ф. Скарыны, у 1996—1999 — вучоны сакратар Літаратурнага музея Я. Купалы.

## Творчасць 
Друкуецца з 1959 года (пад псеўданімам **Сяргей Папар**). У зборніках паэзіі «Кастры Купалля» (1967), «Палявая пошта» (1972), «Крона надзеі» (1975), «Чало і век» (1979), «Слова на дабрыдзень» (1982), «Мацярык» (1984), «Стырно» (1989), «А пісар земскі…» (1994), «Сустрэча роднасных сусветаў» (1997) — услаўленне роднага краю і яго духоўнай спадчыны, пераемнасці пакаленняў, філасофскі роздум над часам і гісторыяй свайго народа.

Аўтар кнігі публіцыстыкі «Пасля вогненных вёсак…» (1980), дакументальнай аповесці «Браніслава» (1985), «Асвейская трагедыя» (1992) пра Саласпілскі лагер смерці.

Піша для дзяцей: зборнікі вершаў «Адкуль вясёлка п’е ваду» (1981), «Жыцень» (1986), «Мы — грамацеі» (1989), «Золкая зёлка» (1999).

У перыядычным друку выступае па праблемах сучаснага літаратурнага працэсу.

## Узнагароды 
Узнагароджаны медалём 100 гадоў БНР Рады Беларускай Народнай Рэспублікі.

## Літаратура 
* Панізнік Сяргей Сцяпанавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал. Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 1996. — Т. 12. — С. 46.
* Панізнік Сяргей // Беларускія пісьменнікі: біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / пад рэд. А. В. Мальдзіса. — Мн., 1994. — Т. 4. — С. 449.
* Панізнік Сяргей // Беларускія пісьменнікі: 1917—1990 / Уклад. А. Гардзіцкі. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. ISBN 5-340-00709-X
* Панізнік Сяргей // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г. М. Маняк [і інш.]. — Мн., 1998. — С. 534—535.
* Скобла, М. Краса і сіла / М. Скобла // Звязда. — 2002. — 2 лют.
* Трус М. Сяргею Панізьніку на добры дзень слова // Роднае слова. – 2017. – № 6. – С. 3 – 5.

## Спасылкі 
* Сяргей Панізнік. Кастры Купалля. Выканаўца — Васіль Белацаркоўскі (аудыё)

Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі
Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі
Язэп Малецкі

**Язэп Малецкі** (, в. Якужы, Мёрскі раён, Беларусь — , Аўстралія) — беларускі грамадскі дзеяч, рэдактар і выдавец; урач.

## Біяграфія 
Закончыў гімназію імя Стэфана Баторыя ў Друі, атрымаў вышэйшую медыцынскую адукацыю ў Віленскім універсітэце. Са студэнцкіх гадоў прымаў удзел у беларускім культурным і нацыянальным руху, член Віленскага Беларускага нацыянальнага камітэта. Працаваў урачом з 1935 г., перад вайной спецыялізаваўся па акушэрстве і гінекалогіі ў Варшаве. З пачатку вайны вярнуўся ў Вільню, працаваў у Віленскім беларускім камітэце. Потым працаваў у Гродне, кіраваў медыцынскай школай у Баранавічах. Быў намеснікам прэзідэнта БЦР на Вілейскую акругу. Затым вымушаная эміграцыя; спачатку ў Заходнюю Германію, з 1949 г. — у Аўстралію.

У Германіі стаў ініцыятарам і галоўным арганізатарам «Аб’яднання беларускіх лекараў на чужыне», рэдагаваў часопіс «Медычная думка». У Аўстраліі быў сябрам першай управы Беларускага аб’яднання ў Новым Паўднёвым Уэльсе (у 1960—1961 гадах — яго старшыня), дапамагаў у выданні месячніка «Новае жыццё ў Сіднеі». Адзін з дырэктараў Беларускага культурна-грамадскага клуба ў Сіднеі. Старшыня аўстралійскага сектару Рады БНР. Адзін з ініцыятараў стварэння і старшыня Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі (ФРБАА). Узначальваў ФРБАА ў 1979—1980 гадах. Друкаваў успаміны, медыцынскія публіцыстычныя артыкулы. Выдаў аўтабіяграфічную кнігу «Пад знакам Пагоні» (Таронта, 1976).

Памёр 6 чэрвеня 1982 года ў Сіднеі, пахаваны на могілках Роквуд.

## Літаратура 
* Гардзіенка, Н. Беларусы ў Аўстраліі: да гісторыі дыяспары / Натальля Гардзіенка; Прадмова І.Сурвіллы. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2004. — 468 с., [4] арк. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны, Кніга 3).
* Малецкі Язэп // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г. Маняк і інш. — Мн., 1988. — С. 531.

## Спасылкі 
* knihi.com

Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Рэдактары Беларусі
Катэгорыя:Медыкі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мёрскім раёне
Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі
Катэгорыя:Члены Беларускага аб’яднання ў Новым Паўднёвым Уэльсе (прыхільнікі Рады БНР)
Катэгорыя:Члены Беларускага культурна-грамадскага клуба
Карбід тантала-гафнію

**Карбід тантала-гафнію** (Ta4HfC5) — досыць шырока ўжывальны тугаплаўкі сплаў з адной з найвышэйшых тэмператур плаўлення, Тпл 4489 K (4216&nbsp;°C, 7620&nbsp;°F), вядомых чалавецтву, амаль на тысячу градусаў вышэй чым у вальфраму, праслаўленага сваёй тугаплаўкасцю -  яго Тпл = 3695K (3422&nbsp;°C, 6192&nbsp;°F).

Катэгорыя:Вогнетрывалыя матэрыялы
Катэгорыя:Карбіды
Мінералогія

**Мінерало́гія** — навука аб мінералах — прыродных хімічных злучэннях.

Мінералогія вывучае склад, уласцівасці, структуру і ўмовы ўтварэння мінералаў. Мінералогія — адна з самых старажытных геалагічных навук. Першыя апісанні мінералаў з'явіліся ў старажытнагрэчаскіх філосафаў. У далейшым развіцці мінералогіі спрыяла горная справа. У цяперашні час інтэнсіўна развіваюцца генетычная і эксперыментальная мінералогія.

У мінералогіі актыўна выкарыстоўваюцца дасягненні фізікі, хіміі і іншых натуральных навук. Так, мінералагічнае вывучэнне метэарытаў і ўзораў з іншых планет дазволіла даведацца шмат новага пра гісторыю Сонечнай сістэмы і працэсах фарміравання планет. Вывучэннем мінеральнага складу і мінералаў камет, метэораў, і іншых нябесных целаў, а таксама астранамічнай спектраскапіі астэроідаў, камет і пылу калязоркавага асяроддзя ў цэлым, займаецца маладая навука на стыку мінералогіі, фізікі і астраноміі — астрамінералогія.

## Мінералагічныя часопісы 
* American Mineralogist
* European Journal of Mineralogy
* Mineralogical Magazine 
* The Mineralogical Record

## Постаці мінералогіі 
* Георг Агрыкала

Катэгорыя:Геалогія
Ізумруд

**Ізумруд**, таксама **Смарагд**, —  каштоўны камень 1-га класа. Буйныя бездэфектныя ізумруды (смарагды) густога тону вагой ад 5 карат цэняцца даражэй за алмазы.

Ізумруд з'яўляецца празрыстай разнавіднасцю берылу, афарбаванай у травяніста-зялёны колер аксідам хрому ці аксідам ванадыю, часам з дамешкам аксіду жалеза (паўднёваафрыканскія ізумруды). Цвёрдасць ізумруду складае 7,5—8 адзінак па шкале Моаса (цвёрдасць алмазу — 10).

Ідэальны ізумруд — празрысты камень раўнамерна размеркаванага насычанага колеру. Галоўны крытэрый якасці ізумруду — яго колер, на другім месцы — празрыстасць. Натуральныя ізумруды (смарагды) амаль заўсёды маюць расколіны і трэшчыны.

## Штучныя ізумруды 
Штучныя ізумруды падобныя да натуральных камянёў, але шчыльнасць і паказчыкі праламлення ў іх ніжэйшыя, чым у прыродных. Адрозніваюць іх пры дапамозе адфільтраванага ультрафіялетавага выпраменьвання (360 нм), на якое сапраўдны ізумруд не рэагуе, а сінтэтычны выяўляе люмінесцэнцыю каштанава-карычневага колеру. Гэта праблема была вырашана і запатэнтавана Беларускім НПЦ па матэрыялазнаўстве НАН, дзе спецыялістам таксама атрымалася ўпершыню вырасціць рэдкі чырвоны ізумруд, які здабываюць толькі ў ЗША.

Задачу сінтэзу ізумруду з другой паловы XIX стагоддзя спрабавалі вырашыць спецыялісты некалькіх краін. Першыя ўдалыя вопыты адносяцца да 1888 года (Францыя), але паўнавартасны штучны ізумруд быў атрыманы толькі ў 1935 годзе ў Германіі фірмай «ІГ-Фарбеніндустры» і атрымаў назву «*ігмеральд*» — па першых літарах назвы фірмы і англійскага «*emerald*» — ізумруд. З 1940 года амерыканцы наладзілі прамысловую вытворчасць «ігмеральду».

Атрымліваецца вырошчваць сінтэтычныя ізумруды досыць вялікіх памераў. Тэхналогія гэтай вытворчасці трымаецца пад сакрэтам, тым не менш тэхнагенныя ізумруды атрымліваюць у Германіі, Францыі, Расіі і Беларусі. У наш час распрацаваны прамысловыя метады сінтэзу ізумруду, які не адрозніваецца ад прыроднага колерам, а якасцю перавышаюць яго. Тым не менш кошт сінтэтычнага ізумруду на міжнародным рынку застаецца ў дзясяткі разоў ніжэйшым за кошт прыроднага.

## Гл. таксама 
* Берыл
* Аквамарын

## Спасылкі 
* Изумруд // Вялікая савецкая энцыклапедыя 
* Изумруд  // Символы, знаки, эмблемы: Энциклопедия / авт.-сост. В. Э. Багдасарян, И. Б. Орлов, В. Л. Телицын; под общ. ред. В. Л. Телицына. — 2-е изд. — М.: ЛОКИД-ПРЕСС, 2005. — 494, [1] с., [16] л. цв. ил. 
* Калумбія — зямля ізумрудаў
* Ілюстрацыі: https://archive.today/20130116181110/allcolorgems.com/gemshoppvideos/2010-06-16/15a.jpg, https://archive.today/20130116113659/allcolorgems.com/gemshoppvideos/2010-06-16/15b.jpg

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Мінералы берылію
Каштоўныя камяні

**Каштоўныя камяні** — мінералы, якія валодаюць прыгожым знешнім выглядам (як правіла, толькі пасля паліроўкі або агранкі) і пры гэтым досыць рэдкія, а як следства і дарагія. Іх шырока выкарыстоўваюць у вытворчасці ювелірных вырабаў, збіраюць у калекцыях, выкарыстоўваюць як банкаўскія актывы.

Цяжка адрозныя на выгляд імітацыі большасці каштоўных камянёў вырабляюцца штучна, імітацыі ці падробкі многіх каштоўных камянёў рабіліся яшчэ ў часы Старажытнага Рыма (у нашы дні такія сінтэтычныя камяні і імітацыі самацветаў вельмі папулярныя, бо кошт іх таннейшы). У 1902 годзе французскі хімік М. А. Вернейль ўпершыню атрымаў і пачаў пастаўляць на сусветны рынак сінтэтычныя рубіны, а крыху пазней сінтэтычныя сапфіры і сінтэтычную шпінель. З'яўленне вялікай колькасці сінтэтычных камянёў не знізіла, а, наадварот, падвысіла значэнне і кошт натуральных, прыродных самацветаў. Менш рэдкія мінералы часта называюць напаўкаштоўнымі.

Вывучэннем каштоўных камянёў як мінералаў і пошукамі спосабаў іх дакладнага распазнавання ад сінтэтычных падробак займаецца профіль мінералогіі — гемалогія. Мастацтва разьбы на каштоўных камянях называецца гліптыка.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах, Т. 8. — Мн., 1999. — С. 201.

## Спасылкі 
*
Тальк

{{Мінерал
 |Назва    =
 |Выява = Talc block.jpg
 |Подпіс     =
 |Формула     = Mg3Si4O10(OH)2
 |Колер        = Бледна-зялёны, белы, шэры, жаўтавата-белы, карычнявата-белы
 |Колер рысы  = Белая
 |Бляск       = Шкляны (перламутравы)
 |Празрыстасць= Напаўпразрысты
 |Спайнасць   = Дасканалая па {001}
 |Сінгонія    = Манаклінная
 |Цвёрдасць   = 1
 |Злом       =
 |Прымесь     =
 |Шчыльнасць   = 2,7—2,8
 |Паказчык пераламлення =
}}

**Тальк** — Mg3Si4O10(OH)2 — мінерал падкласа слаістых сілікатаў. Мае аксіду магнію (MgO) да 31,7 %, дамешкі аксіду жалеза (FeO) да 5 %, нікелю, алюмінію, марганцу, тытану, натрыю і іншыя.

Крышталічнае рэчыва. Крышталізуецца ў манакліннай сінгоніі. Уяўляе сабой тлусты навобмацак рассыпісты парашок белага (зрэдку зялёнага) колеру. Якасць тальку вызначаецца яго белізной. Цвёрдасць 1 па шкале Моаса. Шчыльнасць 2776—2824 кг/м³. Не раствараецца ў вадзе, раствараецца ў кіслотах.

Разнастайнасці:
* *мінесатаіт* (утрыманне жалеза 50—80 ат. %);
* *вілемсеіт* — з вялікім утрыманнем нікелю;
* *стэатыт* (тлушчак) — шчыльны масіўны;
* *агаліт* — тонкавалакністы;
* *высакародны тальк* — празрысты светлы.

## Выкарыстанне 
У прамысловых мэтах выкарыстаюць молаты тальк, мікратальк і г. д. Выкарыстоўваецца ў якасці напаўняльніка ў вытворчасці гумы, паперы, лакаў і фарбаў, вогнетрывалай керамікі і інш. Таксама тальк выкарыстоўваецца ў парфумерыі і медыцыне. Стэатыт — вырабны камень.

## Паходжанне і радовішчы 
Тальк утвараецца пры метамарфізме магматычных і асадкавых карбанатна-магнезітавых горных парод. Радовішчы тальку маюцца ў Аўстрыі, Канадзе, ЗША, Расіі, Францыі і інш.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Тальк // // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 2: М—Я / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 309.
* 

## Спасылкі 
* Тальк у базе webmineral.com 
* Інфармацыя на сайце ХиМиК.ру 
* Тальк  // Энцыклапедыя Кругасвет

Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы магнію
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Катэгорыя:Антыфрыкцыйныя матэрыялы
Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні
Карта з Мадабы

thumb|300px|Іерусалім на Мадабскай карце
**Карта з Мадабы** ці *Мадабская карта* — мазаічная карта-пано на поле праваслаўнай Георгіеўскай царкве ў горадзе Мадаба (Іарданія). Уяўляе сабою найстаражытнейшую карту Святой зямлі. Створаная візантыйскімі майстрамі ў VI ст. н. э., была нанова адкрыта ў XIX стагоддзі пры будаўніцтве сучаснай царквы на месцы больш старажытнай, якая адносіцца да кіравання дынастыі Юстыніяна Вялікага. У цэнтры карты — схематычная выява Іерусаліма, на якой выдзяляюцца Храм Труны Гасподняй і шматлікая гарадская брамы. Некалькі ўбаку можна разглядзець дэльту Нілу.

## Гл. таксама 
* Нільская мазаіка
* Пейтынгерава табліца

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мазаіка
Катэгорыя:Геаграфічныя карты
Катэгорыя:Карты паводле алфавіта
Катэгорыя:Славутасці Іарданіі
Цытрын

**Цытрын** — мінерал, напаўкаштоўны камень, разнавіднасць кварцу. Назва паходзіць ад лац. citrus — цытрынава-жоўты. Афарбоўка ад светла-цытрынавай да бурштынава-мядовай. Празрысты.

Натуральная сумесь цытрына і аметыста завецца аметрын.

## Радовішчы 
У прыродзе цытрыны сустракаюцца даволі рэдка. Іх радовішчы вядомыя ў Бразіліі (штат Баія, штат Гаяс, штат Мінас-Жэрайс), на Мадагаскары, у ЗША, Іспаніі, Францыі, Шатландыі, на Урале і Казахстане.

## Цікавыя факты 
У Смітсанаўскім інстытуце захоўваецца агранены цытрын вагай 2258 каратаў.

У XIX — пачатку ХХ стагоддзя з золата з цытрынам выраблялі асабістыя пячаткі для запячатвання дзелавых папер і асабістых лістоў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Цитрин // Каталог Минералов, драгоценные камни
* 

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Разнавіднасці кварцу
Аметыст

**Аметыст** (,  ад α-«не» + μέθυσος «п'яніца») — сіняя, сінявата-ружовая ці чырвона-фіялетавая разнавіднасць кварца. Сустракаецца звычайна ў вольным выглядзе ў пустэчах і жылах сярод крышталічных горных парод крышталёў і іх спарышоў. Крышталі ўтвораны камбінацыяй плоскасцей прызмы і ромбаэдра, прычым з усіх кварцаў менавіта для аметыста характэрнай рысай з'яўляецца перавага граняў ромбаэдра. Радзей крышталі маюць доўгапрызматычнае або скіпетрападобнае аблічча. Звычайны ў друзах і крышталічных шчотках унутры агатавых жэод, у міндалінах і расколінах вулканічных парод.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Разнавіднасці кварцу
Агат

**Агат** — мінерал, схаванакрышталічная разнавіднасць кварца, уяўляе сабой тонкавалакністы агрэгат халцэдона з паласатай ці плямістай тэкстурай або дэкаратыўнымі ўключэннямі. 

## Назва 
Знакаміты вучоны старажытнасці Пліній Старэйшы лічыў, што назва паходзіць ад ракі Ахатэс () на Сіцыліі (магчыма, сучасная Карабі ці Дзірыла), іншае тлумачэнне — ад грэчаскага «ἀγαθός» — добры, шчаслівы. Часцей за ўсё малюнак агата нагадвае вока. Паводле адной са старажытных легенд, гэта вока нябеснага белага арла, які пасля бітвы з чорным ведзьмаком зваліўся на Зямлю і стаў каменем. А яго вока працягвае глядзець на людзей, аддзяляючы добрыя справы ад злых. Агат таксама завуць Вокам Творцы.

## Апісанне 
[left|thumb|Агат шэры, [Бразілія, 10 см]]
Адрозніваюць: агаты (блакітнавата-шэрыя і белыя), агатавы оніхс (белыя і чорныя слаі), карнеалонікс (чырвоныя і белыя), сардонікс (чырвона-бурыя і белыя) і інш. Характар афарбоўкі — вясёлкавы. Бляск васковы да матавага. Цвёрдасць 6—6,5. Шчыльнасць каля 2,6 г/см³. 

## Утварэнне 
Агаты павольна фармаваліся ва ўмовах, якія забяспечваюць праходжанне перыядычных хімічных рэакцый, звязаных з дыфузіяй і перанасычэннем злучэнняў крэмнія. Зоны агатаў могуць мець таўшчыню да 1,5 мкм.

## Выкарыстанне 
Выкарыстоўваецца ў прыладабудаванні, як паўкаштоўны камень.

## Гл. таксама 
* Агата

## Літаратура 
* Агат // 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вырабныя камяні
Катэгорыя:Разнавіднасці кварцу
Гудзон

**Гудзон** () — рака на ўсходзе ЗША, якая адносіцца да басейна Атлантычнага акіяна. Даўжыня 492 км (па іншай ацэнцы 520 км), плошча басейна каля 34,6 тыс. км².

## Геаграфія 
Рака бярэ пачатак у Адзірандакскіх гарах, працякае ў асноўным па тэрыторыі штата Нью-Ёрк, у ніжнім цячэнні ўтварае шырокі эстуарый, які з’яўляецца мяжой паміж Нью-Ёркам і Нью-Джэрсі. Упадае ў бухту Лоўэры-Бі Атлантычнага акіяна.

Рака суднаходная ніжэй горада Трой, дзе ў яе ўпадае галоўны прыток — рака Магаўк. Гудзон злучаны з азёрамі Эры (Канал Эры), Антарыа і Шамплейн суднаходнымі каналамі, якія ўтвараюць водны шлях да ракі Св. Лаўрэнція. На Гудзоне стаяць гарады Трой, Олбані, Гудзон, Кінгстан, у вусце — Нью-Ёрк.

## Гісторыя 
thumb|left|Гудзон зімой
Першым з еўрапейцаў у вусце Гудзона пабываў у 1524 г. італьянец Джавані да Веразана. У 1609 г. раку даследаваў англічанін Генры Хадсан, у гонар якога яна і была затым названая.

## Цікавыя падзеі 
15-га студзеня 2009-га года на рацэ Гудзон Аэробус А-320 рэйса 1549 авіякампаніі US Airways здзейсніў аварыйную пасадку. Самалёт, які рухаўся рэйсам Нью-Ёрк - Шарлот (Паўночная Караліна), вылецеў з аэрапорта Ла-Гарден у 15:26 па нью-ёркскаму часу. Набіраючы вышыню, самалёт падняўся над Манхэтэнам і сутыкнуўся са зграяй птушак, у выніку чаго абодва рухавіка А-320 выйшлі з ладу. Улічваючы немагчымасць даляцець да аэрапорта і знаходжанне ўнізе аднаго з самых густанаселеных гарадоў свету, экіпаж прыняў рашэнне аб пасадцы самалёта на паверхню ракі. У выніку высокапрафесійных дзеянняў экіпажа ніхто з 146 пасажыраў і 5 членаў экіпажа не атрымаў цяжкіх раненняў, усе былі выратаваны. Гэта падзея атрымала ў СМІ назву «Цуд на Гудзоне».

## Спасылкі 
* Hudson Riverkeeper
* Хадсон даліне ракі Грынуэй 
* Hudson Watertrail
* NY / NJ Baykeeper
* Баннерман замак Мэтавым
* Hudson River.com
* ракі праекту
* Beczak экалагічнай адукацыі Цэнтр
* Пірс Чэлсі
* Downtown Boathouse

Катэгорыя:Рэкі штата Нью-Ёрк
Катэгорыя:Рэкі Нью-Джэрсі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян
Карунд

**Кару́нд** — мінерал падкласа простых аксідаў, крышталічны α-аксід алюмінію (Al2O3). Мае прымесі хрому, жалеза, тытану і інш.

Крышталізуецца ў трыганальнай сінганіі. Крышталі бочкападобныя, таблітчастыя, слупкаватыя, дыпірамідальныя. Агрэгаты сярэдне- і тонказярністыя. Колер белы, шэры, сіні, чырвоны, жоўгы, зялёны. Бляск алмазны да шклянога. Цвёрдасць 9. Шчыльнасць каля 4 г/см³.

Паходжанне метамарфічнае, метасаматычнае; намнажаецца ў россыпах.

Абразіўны матэрыял; сумесь карунду (60—70%) з магнетытам, гематытам і шпінэллю — наждак. Празрыстыя разнавіднасці — каштоўныя камяні (рубін, сапфір). Сінтэтычны карунд з дабаўкамі Cr3+, Fe3+ атрымліваюць у прамысловых маштабах для квантавай электронікі, гадзіннікавай, ювелірнай прамысловасці і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Карунд у базе webmineral.com 
* 

Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Вокіслы і гідравокіслы (мінералы)
Катэгорыя:Вокіслы (мінералы)
Кварц

**Кварц** () — прыродны і штучны мінерал, адзін з самых распаўсюджаных у зямной кары, пародаўтваральны мінерал большасці магматычных і метамарфічных парод.
Хімічная формула: SiO2.

## Апісанне 
Шчыльнасць кварцу 2,6—2,65 г/см³, тэмпература плаўлення прыблізна 1470&nbsp;°C. Цвёрдасць 7 адзінак па шкале Моаса. Кварц хімічна ўстойлівы, празрысты да ультрафіялетавага і часткова інфрачырвонага выпраменьвання, валодае нелінейнымі аптычнымі і электронна-аптычнымі ўласцівасцямі.

Крышталі нарослыя або ўрослыя, часта ўтвараюць зросткі-друзы. Трапляюцца зерні, агрэгаты і суцэльныя масы. Крышталі маюць форму шасціграннай прызмы, увемчанай з аднаго або абодвух канцоў шасці- ці трохграннай пірамідай. У напрамку да вяршыні крышталь звужваецца. Грані прызм пакрыты папярочнай штрыхоўкай.

Крышталічныя мадыфікацыі: трыганальная (α-кварц, устойлівы ніжэй 573 °C) і гексаганальная (β-кварц, устойлівы вышэй 573 °C).

Колер разнастайны: бясколерны кварц — горны крышталь, фіялетавы — аметыст, дымчаты — раўхтапаз, чорны — марыён, залацісты — цытрын і інш. Бляск шкляны. Крохкі. Мае моцныя п’езаэлектрычныя ўласцівасці.

## Распаўсюджванне ў прыродзе 
Паходжанне пераважна эндагеннае. Свабоднае ўтрыманне кварцу ў зямной кары каля 12 %. Уваходзіць у склад іншых мінералаў у выглядзе сумесяў і сілікатаў. На Беларусі шматлікія радовішчы кварцавых пяскоў.

## Выкарыстанне 
Кварцавыя пяскі і кварцыты выкарыстоўваюцца ў керамічнай і шкляной прамысловасці, монакрышталі кварцу —  для вырабу п'езаэлектрычных прылад, лінзаў ультрафіялетавай оптыкі, прызмаў спектрометраў, кварцавага шкла і інш. Афарбаваныя разнавіднасці кварцу выкарыстоўваюцца ў ювелірнай справе. 

## Гл. таксама 
* Ружовы кварц
* Онікс

## Літаратура 
* 
* Мінералы, горныя пароды і глебы роднага краю: Кн. для настаўніка / У. Фядотаў, А. Цытленак. — Мн.: Нар. асвета, 1987. — 109, [2] c.
* 

## Спасылкі 
* Пра кварц 
* Кварц у базе webmineral.com 
* Кварц і яго разнавіднасці 
* Кварц у базе catalogmineralov.ru

Катэгорыя:Вокіслы (мінералы)
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Пародаўтваральныя мінералы
Аметрын

**Аметрын** (балівіяніт, аметыст-цытрын, двухколерны аметыст) — рэдкі мінерал, які спалучае ў сабе прыкметы аметыста і цытрына. Шматазнальныя крышталі, якія спалучаюць у сабе два мінералы, досыць рэдкія, і аметрын з'яўляецца адным з іх. Бываюць афарбаваныя ў фіялетавы, бэзавы або жаўтлява-персікавы тон.

## Спасылкі 
* Mineral Information Page

Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Катэгорыя:Разнавіднасці кварцу
Алебастр

thumb|200px|Сучасная свяцільня з італьянскага алебастра (белага і карычневага). Дыяметр падстаўкі — 13 см.
**Алебастр** () — назва двух розных мінералаў: гіпсу (дыаквасульфата кальцыю) і кальцыту (карбанат кальцыю). Першы — алебастр (алавастар), якім мы карыстаемся ў нашы дні; другі - па большай частцы назва матэрыялу ў антычнасці.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы
Катэгорыя:Сульфаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Катэгорыя:Карбанаты (мінералы)
Катэгорыя:Скульптурныя матэрыялы
Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні
Гіпс

**Гіпс** — мінерал з класа сульфатаў, склад: CaSO4•2H2O. Кудзелістая разнавіднасць гіпсу называецца селенітам, а крупчастая — алебастрам.

Гіпс утрымлівае 32,56 % СаО, 46,51 % SO3 і 20,93 % H2O. Чысты гіпс бясколерны і празрысты. Пры награванні да 170 °C часткова губляе ваду і пераўтвараецца ў алебастр. Пры змешванні з вадой алебастр хутка цвярдзее і пераўтвараецца ў гіпс.

## Вытворчасць 
У 2005 годзе ў свеце выраблена 110 млн. тон гіпсу (павелічэнне на 0,9 %). На чатырох найбуйнейшых прадуцэнтаў — ЗША, Іран, Канаду і Іспанію — прыпадае 43 % сусветнай вытворчасці гіпсу.

## Выкарыстанне 
Выкарыстоўваецца ў будаўніцтве пры прыгатаванні тынковачных, гіпсабетонных сумесяў, у вытворчасці фарбаў, глазуры, у медыцыне, выяўленчым мастацтве, у аптычнай прамысловасці і інш.

## Гл. таксама 
* Гіпсавыя павязкі
* Гіпсакардон

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Гіпс у базе webmineral.com 
* Гипс // Энцыклапедыя «Кругасвет» 

Катэгорыя:Сульфаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Катэгорыя:Вяжучыя матэрыялы
Катэгорыя:Хемагенныя, біяхемагенныя і арганагенныя пароды
Катэгорыя:Скульптурныя матэрыялы
Ружовы кварц

**Ружовы кварц** — мінерал групы кварца, аксід крэмнію ружовага колеру. Назву атрымаў па колеры. 

## Уласцівасці 
Крышталі з выразна акрэсленымі гранямі сустракаюцца рэдка, часта бываюць мутнымі, з расколінамі. На святле афарбоўка блакне, знікае пры награванні да 300 °C. На інтэнсіўнасць колеру ўплываюць прымешкі марганца, жалеза або тытана. Сустракаецца астэрызм (рутылавыя зоркі). Двупрэламленне 0,009. Дысперсія 0,013. Плеахраізм слабы ў адценнях ружовага колеру. Прысутнічае слабая цёмна-фіялетавая люмінесцэнцыя. Фізічныя ўласцівасці падобныя да ўласцівасцей аметысту. 

## Спасылкі 
* Ружовы кварц у базе Mindat

Катэгорыя:Вырабныя камяні
Катэгорыя:Разнавіднасці кварцу
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Вокіслы (мінералы)