open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Свята-Іаана-Прадцечанская царква (Вялікая Кракотка)

**Свята-Іаана-Прадцечанская царква** — праваслаўны храм у в. Вялікая Кракотка (Малая Кракотка) Слонімскага раёна Гродзенскай вобласці.

## Гісторыя 
За 1,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, у лесе, на могілках. Пабудавана ў 1812 годзе з дрэва на месцы капліцы як уніяцкая Троіцкая, у 1885 годзе. перададзена праваслаўным, перабудавана ў 1887 годзе.

## Архітэктура 
Помнік народнага дойлідства. Вырашана працяглым прамавугольным зрубам пад двухсхільным дахам і з трох’яруснай званіцай на галоўным фасадзе (васьмярык на 2 чацверыках) і прамавугольнай апсідай. Шацёр званіцы завершаны макаўкай, двухсхільны дах пры дапамозе застрэшкаў пераходзіць у трохграннае пакрыццё апсіды, да якой далучана нізкая рызніца. Вертыкальна ашаляваныя фасады расчлянёны стральчатымі аконнымі праёмамі.

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Вялікая Кракотка
Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Слонімскага раёна
Катэгорыя:Храмы Навагрудскай епархіі
Катэгорыя:1812 год у Беларусі
Вайшунд

[міні|320px|Невядомы мастак. Партрэт Вайшунда. 2-я пал. XVII - 1- я пал. XVIII стагоддзя. [Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі. Палатно, алей, 106.5 х 72 см. З калекцыі Радзівілаў у Нясвіжы (да 1941).]]
**Вайшунд** — сын Сырпуця і князёўны Яраслаўскай, намеснік Вільні (1385), ахрышчаны ў Вільні (1387), адзін з тых, хто падпісаў дакумент польска-літоўскай Уніі (1401), родапачынальнік Радзівілаў, бацька Осціка і Радзівіла.

## Партрэт Вайшунда 
Выкананы невядомым мастаком у прамежку з другой паловы XVII стагоддзя да  першай паловы XVIII стагоддзя. Узорам да стварэння серыі партрэтаў у лаўровым вянку стаў помнік мемарыяльнай пластыкі 1608 года Крыштафу Мікалаю Радзівілу, 16-гадоваму сыну Мікалая Радзівіла Сіроткі, у Нясвіжскім касцёле Божага цела, аўтар якога — італьянскі разьбяр Чэзарэ Франка.
Да 1941 партрэт захоўваўся ў Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР. З 1948 увайшоў у калекцыю Музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, з 1957 па 1968 — у Дзяржаўным музеі БССР. Кансервацыя зроблена ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі С. В. Сцепаненкам ў 1991 годзе. Зараз захоўваецца ў Нацыянальным музеі гісторыі і культуры Беларусі.

[міні|злева|Вайшунд. Гравюра [Гірш Ляйбовіч|Гірша Ляйбовіча.]]

Польскія даследчыкі Taureginski B. C. і Petrus J. адносяць нумар 12 у правым ніжнім куце жывапіснага партрэта да інвентара нясвіжскіх сбораў з 1857 (Opisanie armat, portretow i malowidel, k. 5 № 12). Н. Ф. Высоцкая лічыць гэта праўдападобным, бо копія названага таксама ў згаданым інвентары (к.16 № 142) паўнапостацевага партрэта Вайшунда, ідэнтычнага з адлюстраваннем, якое было ўзята пал увагу ў інвентары збораў Людвікі Караліны Радзівіл, падрыхтаваным у Круляўцы (Кёнігсберг) ў 1671 годзе (Sulerzyska T. 1961. C. 267. Паз. 2). Адзін з названых твораў паслужыў прататыпам копіі эстампа (у абмежаваным да бюста выглядзе), выкананым Гіршам Ляйбовічам і ксілаграфіі М. Старкмана (Kotlubaj. 1857. C.11). У канцы XIХ стагоддзя для палаца Радзівілаў у Паланэчцы была выканана мастацкая копія мінскага партрэта, якая зараз захоўваецца ў зборах Навуковага таварыства ў Плоцку.

Вайшунд
Катэгорыя:Сармацкі партрэт
Казакоў

**Казакоў** — рускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Ільіч Казакоў (1900—1961) — Герой Савецкага Саюза.
* Аляксандр Мікалаевіч Казакоў (нар. 1958) — беларускі акцёр тэатра лялек, заслужаны артыст Беларусі.
* Аляксандр Уладзіміравіч Казакоў (нар. 1982) — беларускі гісторык.
* Барыс Іванавіч Казакоў (нар. 1937) — беларускі жывапісец, мастак тэатра, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь (1991).
* Валерый Мікалаевіч Казакоў (нар. 1952) — беларускі празаік, паэт, публіцыст, сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў.
* Васіль Іванавіч Казакоў (маршал артылерыі)
* Васіль Сцяпанавіч Казакоў (1935—2018) — беларускі дзяржаўны дзеяч, першы міністр аховы здароўя незалежнай Беларусі (1990—1994).
* Кірыл Уладзіміравіч Казакоў (нар. 1979) — беларускі журналіст.
* Мікалай Мікалаевіч Казакоў (нар. 1978) — спецыяліст у галіне эксплуатацыі воднага транспарту, суднаваджэння, рэктар Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта транспарту (з 2025).
* Міхаіл Ільіч Казакоў (1901—1979) — савецкі военачальнік, генерал арміі. Герой Савецкага Саюза.
* Міхаіл Міхайлавіч Казакоў (1934—2011) — расійскі акцёр тэатра і кіно, рэжысёр.
* 
* Фядот Мікалаевіч Казакоў — беларускі дзяржаўны дзеяч, педагог
* Юрый Іванавіч Казакоў — беларускі архітэктар.
* Юрый Леанідавіч Казакоў (нар. 1950) — беларускі гісторык.
* Юрый Паўлавіч Казакоў (1927—1982) — рускі савецкі пісьменнік, сцэнарыст.
Дударэнка

**Дударэнка** — украінскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Віталь Васілевіч Дударэнка (нар. 1965) — беларускі мастак-графік
* Леанід Аляксандравіч Дударэнка (нар. 1930) — беларускі мастак-жывапісец
* Пётр Фаміч Дударэнка — беларускі музыкант, педагог Вышэйшай школы
* Уладзімір Аляксандравіч Дударэнка (нар. у 1934) — матэматык, кандыдат навук, прафесар

Катэгорыя:Украінскія прозвішчы
Касмачоў

**Касмачоў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Васіль Іосіфавіч Касмачоў (1920—1994) — беларускі ўрач-хірург.
* Канстанцін Міхайлавіч Касмачоў (1911—1992) — беларускі савецкі мастак-жывапісец і графік, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1963).
* Яўген Касмачоў (нар. 1988) — латвійскі футбаліст.
Царква ў гонар Раства Іаана Прадцечы (Малыя Жухавічы)

**Царква ў гонар Раства Іаана Прадцечы** — праваслаўны храм у Малых Жухавічах Карэліцкага раёна Гродзенскай вобласці.

## Гісторыя 
Першае апісанне драўлянай уніяцкай царквы ў Малых Жухавічах змяшчаюць дакументы Візітаў уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680—1682 гадоў, якія захоўваюцца ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі. Царква ўзведзена фундацыяй землеўладальніка Пятра Харлінскага.

У цэнтры вёскі. Пабудавана ў 1782 годзе з дрэва, перабудавана ў пачатку 20 ст. У 1882 годзе пабудавана драўляная царкоўнапрыходская школа.

## Архітэктура 
Помнік архітэктуры стылю мадэрн. Вырашана працяглым прамавугольным зрубам, які пераходзіць у трохгранную апсіду. З франтальнага боку далучаны вузкі квадратны ў плане прытвор, за якім над галоўным фасадам узвышаецца чатырохгранная шатровая званіца, завершаная макаўкай на гранёным барабане. Такое ж завяршэнне мае апсіда. Гарызантальна ашаляваныя сцены прарэзаны вузкімі прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў фігурных разных ліштвах. У дэкоры фасадаў выкарыстаны вуглавыя лапаткі, трохвугольныя сандрыкі, фрызы геаметрычнага арнаментальнага малюнку.

## Інтэр’ер 
У малітоўную залу выступаюць хоры на 2 слупах, пад якімі перагародкамі вылучаны бакавыя памяшканні лесвіцы і прасвірні. Апсіда вылучана драўляным іканастасам.

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.
* «Візіты ўніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680—1682 гг.» / Укладальнік Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2009. — 270 с. — С. 138.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Храмы паводле алфавіта
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Карэліцкага раёна
Катэгорыя:Малыя Жухавічы
Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі
Катэгорыя:Храмы Навагрудскай епархіі
Катэгорыя:1782 год у Беларусі
Свята-Сімяонаўская царква (Малеч)

**Свята-Сімяонаўская царква** — праваслаўны храм у в. Малеч Бярозаўскага раёна Брэсцкай вобласці.

## Гісторыя 
Знаходзіцца ў цэнтры вёскі. Пабудавана ў другой палавіне 19 ст. з цэглы паводле праекта 1880 г. гродзенскага архітэктара П. Залатарова.

## Архітэктура 
Помнік архітэктуры сінадальнага накірунку рэтраспектыўна-рускага стылю. Узведзена на падоўжна-восевай сіметрычнай чатырохчасткавай аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі: двух’ярусная (васьмярык на чацверыку) званіца, прамавугольныя ў плане рознавялікія аб’ёмы трапезнай, малітоўнай залы з бакавымі прыдзеламі, апсіда. Чатырохсхільны дах цэнтральнага аб’ёму і пластычны купал званіцы завершаны цыбулепадобнымі купаламі на васьмігранных барабанах, фасады расчлянёны арачнымі аконнымі праёмамі з броўкамі, дэкарыраваны вуглавым рустам, апяразаны карнізам простага профілю і шырыначным фрызам. У інтэр'еры апсіда вылучана драўляным іканастасам.

Перад царквой размешчана трохпралётная арачная брама, завершаная кілепадобным шчыпцом з макаўкай. З паўночнага боку ад апсіды асобна пастаўлена цагляная цэнтрычная, квадратная ў плане шатровая капліца, завершаная цыбулепадобнай галоўкай.

## Інтэр’ер 
Абразы 17 ст. «Сімяон Стоўпнік», размешчаны ў мясцовым радзе іканастаса. Абразы 18 — 19 ст.: «Пячэрская Маці Божая Знаменне з прадстаячымі», «Пакроў», «Наталля і Аляксей — людзі Божыя», «Мікалай Цудатворац», «Святы Пётр і Павел», «Першасвяшчэннік Аарон», «Тры свяціцеля» (1801), «Архідыякан Сцяфан», «Тайная вячэра», скульптура «Укрыжаванне» (1859). У 1895 г. прыхаджане ахвяравалі храму 2 абразы святых Георгія Перамоганосца і Анны, маці Прасвятой Багародзіцы.

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Малеч
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Бярозаўскага раёна
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў псеўдарускім стылі
Катэгорыя:Храмы Брэсцкай і Кобрынскай епархіі
Катэгорыя:1887 год у Беларусі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Пятра Залатарова
Царква ў гонар абраза «У горы і журбе суцяшэнне»

**Царква ў гонар абраза «У горы і журбе суцяшэнне»** — праваслаўны храм у в. Малінаўка Мінскага раёна.

## Гісторыя 
На могілках. Пабудавана ў XIX ст. з цэглы, адноўлена ў канцы XX ст.

## Архітэктура 
Вырашана цэнтрычнай васьміграннай ратондай, завершанай шатровым дахам з макаўкай. Франтальная грань прарэзана прамавугольным уваходным праёмам пад двухсхільным казырком, бакавыя — такой жа формы аконнымі праёмамі.

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Мінскага раёна
Катэгорыя:Малінаўка (Бараўлянскі сельсавет)
Катэгорыя:З’явіліся ў XIX стагоддзі
Катэгорыя:Храмы Мінскай епархіі
Аляксандр Андрэевіч Сахараў

**Аляксандр Андрэевіч Сахараў** (, сяло Кудэіха—ліпень 1942, Масква) — рускі і савецкі эсперантыст, выдавец, выкладчык эсперанта.

## Кнігі, напісаныя А. А. Сахаравым 
* 
* 
* падручнік 
* аўтабіяграфічны раман 
* зборнік артыкулаў «На шляху да братання народаў» ()
* аповед «Звышмагутная амбіцыя» ()
* Значэнне акцыянерных таварыстваў для эсперанта-руху ()

## Спасылкі 
* Москва эсперантская (Сборник переводов с эсперанто, включающий «Воспоминания стопроцентного эсперантиста») 

Катэгорыя:Выдаўцы паводле алфавіта
Катэгорыя:Літаратура на эсперанта
Катэгорыя:Выкладчыкі эсперанта
Катэгорыя:Эсперантысты
Катэгорыя:Рэдактары паводле алфавіта
Катэгорыя:Стваральнікі і прапагандысты моў
Фёдар Лявонцьевіч Шаклавіты

**Фёдар Лявонцьевіч Шаклавіты** (*Вялікі*, ; сярэдзіна 1640-х — 11 кастрычніка (21 кастрычніка) 1689) — расійскі дзяржаўны дзеяч, акольнічы, глава Стралецкага прыказа (1682—1689), прыхільнік царэўны Соф’і Аляксееўны.

## Біяграфія 
Выхадзец з бранскіх дзяцей баярскіх. Сын двараніна маскоўскага Лявонція Андрэевіча Шаклавітага. У пачатку 1660-х гг. паступіў на службу ў пад’ячыя Разраднага прыказа. З 1672 г. пад'ячы Прыказа тайных спраў. Увесну 1676 г. ўзведзены ўдзяка Разраднага прыказа. У 1682 г. уваходзіў у склад камісіі па складанні радаводных кніг. 27 жніўня 1682 г. ўзведзены ў думныя дзякі, 7 снежня таго ж года — у думныя дваране.

У снежні 1682 становіцца главой Стралецкага прыказа. Актыўны прыхільнік ідэі ўзвядзення на прастол царэўны Соф’і Аляксееўны. Пад яго кіраўніцтвам была складзена панегірычная гісторыя рэгенцтва Соф’і. 15 чэрвеня 1689 г. становіцца акольнічым і намеснікам Вяземскім.

У жніўні 1689 г. распачаў спробу арганізаваць выступленне маскоўскіх стральцоў супраць Пятра I. Пакараны смерцю 11 кастрычніка 1689 г. на плошчы ў Троіца-Сергіева манастыра, дзе і быў пахаваны праз два тыдні. Магчыма, памёр 11 верасня. С. М. Салаўёў піша: «11 верасня Шаклавіты, Пятроў і Чэрмны былі пакараны смерцю». М. Кастамараў таксама піша: «11 верасня, а 10 гадзіне вечара, насупраць Лаўры, каля вялікай дарогі, вывелі злачынцаў на смяротнае пакаранне пры вялікім сходзе народа. Шаклавітаму адсеклі галаву сякерай».

## Літаратура 
* 
* Розыскные дела о Фёдоре Шакловитом и его сообщниках. Т. 1‒4. — СПб.: Археографическая комиссия, 1884‒1893.
* *Богданов А. П.* Московская публицистика последней четверти XVII века. — М.: Институт российской истории РАН, 2001. — ISBN 5-8055-0071-X
* *Галанов М. М.* Фёдор Шакловитый. // Вопросы истории. № 3. 1995. — С. 155—159.

Катэгорыя:Пакараныя смерцю палітыкі
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расіі
Ахандрыт

**Ахандрыты** — каменныя метэарыты без круглявых уключэнняў - хондр. Па складзе і структуры блізкія зямным базальтам. Усе ахандрыты у той ці іншай ступені зведалі плаўленне, якое і знішчыла хондры. Ахандрыты з'яўляюцца даволі распаўсюджаным тыпам метэарытаў. Яны складаюць каля 8 % ад усіх знойдзеных метэарытаў.

Большасць з вядомых ахандрытаў ставіцца да так званага HED тыпу, і на думку многіх геахімікаў, паходзяць з астэроіда Веста. Іншыя ахандрыты адбываюцца з Марса, Месяца і іншых пакуль не ідэнтыфікаваных астэроідаў.

## Вядомыя метэарыты 
* Жмені

Катэгорыя:Метэарыты
Лэйла Бегнязаўна Ахмерава

**Лэйла Бегнязаўна Ахмерава** () — савецкая хакеістка на траве, бронзавы прызер Алімпійскіх гульняў. Майстар спорту міжнароднага класа.

## Кар'ера 
На Алімпіядзе ў Маскве Лэйла у складзе зборнай СССР выйграла бронзавы медаль.

## Спасылкі 
*  

Катэгорыя:Спартсмены СССР
Катэгорыя:Хакеісты на траве
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года

Катэгорыя:Майстры спорту СССР міжнароднага класа
Ахсікент

**Ахсікент** (**Ахсі**) — гарадзішча на правым беразе Сырдар'і, на тэрыторыі сучаснай Наманганскай вобласці Узбекістана, недалека ад паселка Джумашуй.

Горад складаўся з цытадэлі, шахрыстана — асноўнай гарадской часткі і рабада — раена, дзе жылі рамеснікі. Плошча горада складала прыкладна 30 гектараў. Цытадэль была аддзеленая ад горада сцяной, а па перыметры вонкавых гарадскіх сцен быў выкапаны глыбокі роў. У горадзе былі развіты гандаль і саматужная рамесная вытворчасць. У VII—XIII стагоддзях у Ахсікенце знаходзіўся адзін з сярэднеазіяцкіх цэнтраў па вытворчасці літой тыгельнай сталі. 70 гектараў плошчы гарадзішча былі занятыя вытворчасцю сталі.

У X—XIII стагоддзях Ахсікент быў адным з буйных гарадоў Ферганскай даліны. Нягледзячы на тое, што ў XIII стагоддзі Ахсікент быў разбураны ў выніку мангольскага нашэсця, нават у XV стагоддзі ен лічыўся буйным горадам, а бацька Бабура Умар-Шэйх-мірза, будучы кіраўніком Ферганскай даліны, выбраў Ахсі сваёй рэзідэнцыяй. У 1620 годзе горад быў цалкам разбураны землетрасеннем. Насельніцтва Ахсікента, ацалелае пасля землетрасення, перасялілася ў суседні Наманган.

## Спасылкі 
* *И. Ахраров*. Новые археологические материалы с городища Ахсикет XIV—XVI веков: Общественные науки в Узбекистане, вып. № 8-9. Ташкент, 1969. 

Катэгорыя:Наманган
Катэгорыя:Гарадзішчы Узбекістана
Ailanthus

**Ailanthus** — род дрэў сямейства *Simaroubaceae*, якія растуць у паўднёвай і усходняй Азіі, паўдневай і усходняй Еўропе і ў Аўстраліі.

## Батанічнае апісанне 
Буйныя лістападныя хуткарослыя дрэвы. Кара ствала шаравата-бурая, пакрыта бароздамі. Крона яйкападобная.

Лісце чарговае, вялікае, непарноперыстае, складаюцца з 9-41 лісточка, пры распусканні непрыемна пахне.

Дробныя кветкі сабраны ў буйныя мяцёлкі, зелянявага колеру, з падвойным калякветнікам. Чашалісцікі часткова зрослыя, у ліку пяці—шасці. Пялёсткі нашмат даўжэй чашалісцікаў, у ліку пяці. Тычынак дзесяць. Завязь складаецца з пяці—шасці свабодных ці зрослых плодалісцікаў.

Плады складаюцца з адной—шасці свабодных крылатак. Насенне плоскае, яйкападобнае, з тонкім эндоспермам або без яго, размешчана ў сярэдзіне плада, з яйкападобнымі або амаль круглявымі семядолямі.

## Значэнне і ўжыванне 
Кару і лісце некаторых відаў выкарыстоўваюць супраць глістоў і дызентэрыі. Лісце таксама выкарыстоўваюць для выкормкі вусеняў дзікага тутавага шаўкапрада. З’яўляецца папулярнай дэкаратыўнай раслінай з-за хуткага росту, устойлівасці да шкоднікаў, і незвычайнага лісця.

## Таксанамія 
### Таксанамічнае становішча 
### Віды 
Паводле розных дадзеных, род уключае ад 1 да 15 відаў. Некаторыя з і іх:
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Ailanthus in Flora of China @ efloras.org (англ.)

Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы
Катэгорыя:Расліны паводле алфавіта
Катэгорыя:Флора Аўстраліі
Катэгорыя:Флора Паўднёва-Усходняй Азіі
Азнауры

**Азнауры** () — грузінскі дваранскі тытул, распаўсюджаны з V стагоддзя. *Азнауры* былі асабістасвабоднымі, але ў феадальнай іерархіі стаялі ніжэй *тавадзі* (асоба вышэйшага пласта феадалаў), *эрыставі* (буйныя феадалы) і *мтавары* (кіраўнікі, князі). Прадстаўнікі саслоўя *азнауры* былі вызваленыя ад падаткаў, мелі права валодання населенымі землямі, а таксама будаўніцтва крэпасцяў на сваіх землях. Носьбіты гэтага звання ўваходзілі ў царскія і княжыя дружыны.

Пасля уваходжання Грузіі ў Расійскую Імперыю грузінскае дваранства было выраўнена ў правах з расійскім. У 1850 годзе найвышэйшым указам спісы дваранскіх родаў Імэрэці і Гурыі таксама былі ўнесены ў «Аксамітную кнігу» дваранскіх родаў Расійскай Імперыі.

## Літаратура 
* Азнаури // Энцыклапедычны слоўнік, складзены рускімі навукоўцамі і літаратарамі.Том II / П. Л. Лаўроў. — СПб.: Тып. І. І. Глазунова і Комп., 1862. — С. 179.

Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Грузінская арыстакратыя
Аксіды азоту

**Аксіды азоту** — неарганічныя бінарныя злучэнні азоту з кіслародам.

## Спіс аксідаў 
Вядомыя 10 злучэнняў азоту з кіслародам. Акрамя пяці класічных аксідаў азоту:
File:Nitrous-oxide-3D-vdW.png|Аксід дыязоту, N2O
File:Nitric-oxide-3D-vdW.png|Аксід азоту, NO
File:Dinitrogen-trioxide-3D-vdW.png|Трыаксід дыязоту, N2O3
File:Nitrogen-dioxide-3D-vdW.png|Дыяксід азоту, NO2
File:Dinitrogen-pentoxide-3D-vdW.png|Пентааксід дыязоту, N2O5
выяўленыя яшчэ дымеры дыяксіду азоту — N2O4, і 4 маластабільных злучэння: нітразілазід NON3, нітрылазід NO2N3, трынітрамід N(NO2)3 і нітратны радыкал NO3.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Фтарыды азоту

**Фтарыды азоту** — неарганічныя злучэнні азоту з фторам. Вядомыя трыфтарыд азоту NF, Дыфтордыязін NF, тэтрафторгідразін NF, азід фтору FN, а таксама оксіфтарыд азоту NOF. Спробы сінтэзаваць  NF пацярпелі няўдачу.

## Фізічныя ўласцівасці 
Фтарыд азоту — бясколерныя газы са спецыфічным пахам.

## Хімічныя ўласцівасці 
* Фтарыды азоту тэрмічна няўстойлівыя, пры награванні да тэмпературы 100—300° С раскладаюцца (NF3 толькі ў сумесі з газамі-адраджэнцам або парамі вады, выбухаючы):
:: \mathsf{3N_2F_4 \rightarrow 6NF_2 \rightarrow 4NF_3 + N_2}
* Гідралізуюцца вадой, N2F4 і N2F2 пры награванні.
* Моцныя акісляльнікі, рэагуюць з многімі металамі і неметаламі, аксідамі, солямі і арганічнымі злучэннямі.
* NF3 пад дзеяннем моцных фторакісляльнікаў утварае солі тэтрафторамонія NF4+; для іншых фтарыдаў азоту таксама вядомыя катыённыя формы: N2F3+, N2F+.

## Атрыманне 
NF3: электроліз расплаву NH4HF2.

N2F4: рэакцыя NF3 з вугляродам.

N2F2: рэакцыя фтору з азідам натрыю.

## Прымяненне 
# Фтарыравальныя агенты ў арганічным і неарганічным сінтэзе.
# Акісляльнікі, у тым ліку для ракетнага паліва.

## Зноскі 

## Літаратура 
* *Э. Г. Ракаў.* Азоту фтарыды // Хімічная энцыклапедыя / Рэд.: Кнунянц І. Л. і інш.. — М.: Савецкая энцыклапедыя, 1988. — Т. 1 (Абл-Дар). — С. 60-61. — 623 с.
* *Фтарыд азоту* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі (3-е выданне).
* *Панкратаў А. В.* Хімія фтарыдаў азоту. — 1973.
* *John K. Ruff.* Derivatives of Nitrogen Fluorides // Chem. Rev.. — 1967. — Г. 67, № 6. — С. 665—680. — DOI:.
* *Charles J. Hoffman, Рой G. Neville.* Nitrogen Fluorides і іх Organic Derivatives. // Chem. Rev.. — 1962. — Т 62, № 1. — С. 1-18. — DOI:.
* *B. R. Bronfin, R. N. Hazlett.* Synthesis of Nitrogen Fluorides in Plasma Jet. // Ind. Eng. Chem. Fundamen.. — 1966. — Т. 5, № 4. — С. 472—478. — DOI:.
* *A. V. Pankratov.* CHEMISTRY OF SOME INORGANIC NITROGEN FLUORIDES. // Russ. Chem. Rev.. — 1966. — Т. 32, № 3. — С. 157—163. — DOI:.

Катэгорыя:Ракетнае паліва
Катэгорыя:Фтарыды
Песня пра Бярэзіну

«**Песня пра Бярэзіну**» () — адна з нацыянальных швейцарскіх песень. Асацыіруецца з бітвай на Бярэзіне, у ходзе якой загінула тысяча з 1300 швейцарскіх наёмнікаў, якія на той момант заставаліся ў жывых з 8000, што суправаджалі Напалеона падчас яго ўварвання ў Расію.

Верш пад назвай «die Nachtreise» («Начное падарожжа») быў напісаны нямецкім драматургам, акторам і вучоным Карлам Людвігам Гізэке і апублікаваны ў 1792 годзе ў часопісе «Göttinger Musen-Almanach». Пасля дадзены верш быў пакладзены на музыку, якая некалькі разоў перапрацовалася, лічыцца, што мелодыя, якая выконваецца цяпер, бярэ пачатак у варыянце нямецкага музыканта Іагана Эмануэля Мюлера, пры гэтым у асобных крыніцах аўтарам музыкі названы Фрыдрых Вільке.

Ва «Успамінах пра рускі паход» («Denkwürdigkeiten aus dem Russischen Feldzug») швейцарац Томас Леглер так апісвае пярэдадзень і ход бітвы на Бярэзіне: «28 лістапада выпаў снег. Была палова восьмай раніцы, калі я ішоў побач з камандзірам Блатманам. Ён нагадаў мне песню: «Нашае жыццё — гэта падарожжа праз ноч і холад», якую я і раней часта напяваў, маю любімую песню. Блатман папрасіў мяне спець яе і цяпер. Я пачаў, заўважыў з глыбокім уздыхам: «Так, гэта, нажаль, праўдзівыя словы…» Неўзабаве гэтую мелодыю падхапілі і іншыя афіцэры, і гэта ранішняя гадзіна прайшла ў пенні і размовах. Было дзевяць гадзін, калі гарматнае ядро з д’ябальскім грукатам праляцела над нашмі галовамі. Агонь з абодвух бакоў быў смяротным, шмат хто з афіцэраў быў адразу паранены, іншыя забіты, сярод ніх і наш камандзір Блатман, якому куля прабіла мозг». Пасля вайны 1812 года песня стала папулярнай у Швейцарыі, сімвалізуя мужнасць швейцарскіх салдат.

## Гл. таксама 
* Бярэзіна, ці Апошнія дні Швейцарыі

Катэгорыя:Песні
Катэгорыя:Культура Швейцарыі
Афанасік

**Афана́сік** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Рыгор Іванавіч Афанасік, беларускі вучоны ў галіне меліярацыі
* Тэрэза Уладзіміраўна Афанасік, Герой Сацыялістычнай Працы
Мінны загараджальнік

**Мі́нны загараджа́льнік **(**мінзаг**) — спецыялізаваны ваенны карабель прызначаны для пастаноўкі мінных загарод. Да мінных загараджальнікаў адносяць розныя караблі — ад невялікіх прыбярэжных да вялікіх хуткаходных караблёў, пабудаваных у карпусах эсмінцаў. Водазмяшчэнне надводных мінных загараджальнікаў дасягае 6000 тон.

Мінныя загараджальнікі прызначаюцца для пастаноўкі мінных загарод пераважна ў сваіх водах.

Акрамя магчымасці ўстаноўкі мін мінзагі аснашчаны ўзбраеннем для самаабароны. Артылерыйскае ўзбраенне загараджальнікаў разлічана на магчымасць адбіцця нападаў эсмінцаў, катараў і самалетаў.

Таксама ў якасці мінзагаў могуць выкарыстоўвацца і падводныя лодкі. Пры гэтым пастаноўка мін можа ажыццяўляцца як у надводным, так і ў падводным становішчы, а ў сілу высокай скрытнасці падводных лодак эфектыўным з’яўляецца выстаўленне так званых «наступальных мінных загарод» — у тэрытарыяльных водах праціўніка і на ажыўленых шляхах руху варожых судоў і караблеў.
* Мінны загараджальнік «Амур» — самы эфектыўны ў руска-японскай вайне карабель рускага флоту.
* Падводная лодка «Краб» — першы ў свеце падводны мінзаг, 1912 года пабудовы.
* Мінны загараджальнік «Урал» — другі па велічыні мінны загараджальнік Балтфлота перыяду Другой сусветнай Вайны. Пабудаваны ў Ленінградзе ў 1928 годзе.

## Гл. таксама 
* Падводны мінны загараджальнік — падводная лодка, падводная лодка, асноўным прызначэннем якой з’яўляецца ўстаноўка марскіх мін.
* Мінаўкладчык — наземная машына для ўстаноўкі мінных палеў.

Катэгорыя:Тыпы ваенных караблёў
Стары Чартарыйск

**Стары Чартарыйск** () — вёска ў Манэвыцкім раёне Валынскай вобласці Украіны. Размешчаны на р. Стыр.

## Гісторыя 
Чартарыйск вядомы з 1100 года, належаў да Кіеўскага, з сярэдзіны 12 ст. — Валынскага, пасля Галіцка-Валынскага, з 13 ст. — Пінскага княстваў. У сярэдзіне 14 ст. Валынь з Чартарыйскам падпарадкаваў князь Любарт. У ходзе барацьбы за Валынь паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Польшчай яна неаднаразова пераходзіла з рук у рукі, але засталася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. 3 канца 14 ст. вядомы мясцовыя князі — галіна Альгердавічаў, уладальнікі Чартарыйска, якія ад назвы горада ўзялі прозвішча Чартарыйскія (першым з іх валодаў горадам Канстанцін Альгердавіч).

Пасля адміністрацына-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гг. у складзе Луцкага павета Валынскага ваяводства, з 1791 года ў 1-м Уладзімірскім павеце. Юрый Міхайлавіч Чартарыйскі прыкладна ў 1601 годзе прадаў Чартарыйск (Стары і Новы) з  і ваколічнымі вёскамі Яну Дамінікавічу Пацу, ваяводу менскаму. Пасля яго смерці ў 1610 годзе Чартарыйскам валодаў яго сын Ян Казімір, які адмовіўся ад гэтага маёнтка на карысць магнатаў Ляшчынскіх. Чартарыйск належаў Рафалу Ляшчынскаму (памёр 1636), яго сыну Андрэю (памёр у 1651) і ўнуку Самуэлю (памёр у 1676). У 1639 годзе Андрэй Ляшчынскі збудаваў .

У 1677 годзе Рафал Вацлаў і Багуслаў Ляшчынскія прадалі Чартарыйск князю Дзмітрыю Юрыю Вішнявецкаму. Пасля яго смерці ў 1682 годзе Чартарыйск перайшоў да яго брата Канстанціна (памёр у 1686), потым — да сына апошняга Януша Антонія (памёр у 1741). Пасля гэтага Чартарыйск адышоў да яго дачкі Францішкі Уршулі Радзівіл, жонцы М. К. Радзівіла Рыбанькі, якая нарадзілася ў Чартарыйску. Наступным уладальнікам Чартарыйска быў іх сын К. С. Радзівіл Пане Каханку.

Пасля Другога падзелу Рэчы Паспалітай ў 1793 годзе ўвайшоў у склад Расійскай імперыі.

За ўдзел Фёдара Паца ў паўстанні 1830—1831 гг. яго маёмасць была канфіскавана, а кляштар дамініканцаў у старым Чартарыйску зачынены. Будынак кляшатара перадалі праваслаўнай царкве і перарабілі касцёл у царкву ў гонар Успення Багародзіцы.

У гады Першай сусветнай вайны кляштар пацярпеў з-за ваенных дзеянняў. Пазней землі адышлі да Польшчы і ксёндз разам з парафіяй адрамантавалі будынак. У гады Другой сусветнай вайны 1939—1945 гадаў касцёл зноў пацярпеў. Пры савецкай уладзе касцёл ператвораны ў склад збожжа, пазней занядбаны.

Пасля распаду СССР кляштар перададзены праваслаўнай суполцы, якая заснавала мужчынскі Крыжаўздзвіжанскі манастыр.

## Славутасці 
*  (1741—1753, арх. Павел Гіжыцкі)
* Гарадзішча (11-13 стст.)
* Гарадзішча «Замак» (11-13 стст.)

### Страчаная спадчына 
* 

## Вядомыя асобы 
* Францішка Уршуля Радзівіл з Вішнявецкіх (1705—1753) — пісьменніца, першая ў Вялікім Княствам Літоўскім жанчына-драматург.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Стары Чартарыйск на сайце Вярхоўнай рады Украіны 

Катэгорыя:Населеныя пункты Манэвыцкага раёна
Катэгорыя:Гарады Русі
Рамуальд Адамавіч Муклевіч

{{Ваенны дзеяч
|імя = Рамуальд Адамавіч Муклевіч
|дата нараджэння = 
|дата смерці = 
|месца нараджэння = 
|месца смерці = 
|выява = 
|шырыня = 
|апісанне выявы = 
|мянушка = 
|прыналежнасць = 
|гады службы = 1918 — 1934
|бітвы = Грамадзянская вайна ў Расіі
|род войскаў = Ваенна-марскі флот
|камандаваў = УВМС
|званне = 
|узнагароды = 
{ style="background:transparent"

} 
}}
**Рамуальд Адамавіч Муклевіч** (25 лістапада 1890, мястэчка Супрасль Гродзенскай губерні — 9 лютага 1938) — савецкі ваенны і ваенна-марскі дзеяч, арганізатар абароннай прамысловасці.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў мястэчку Супрасль Гродзенскай губерні ў сям'і польскага рабочага-тэкстыльшчыка. У 1906 годзе ўступіў у РСДРП, бальшавік. У 1907 — 1909 гадах сакратар Беластоцкага, а ў 1911 годзе Лодзінскага камітэтаў РСДРП. 1912 годзе прызваны на флот. Веў актыўную рэвалюцыйную працу сярод матросаў. Пасля заканчэння школы матарыст ў Кранштадзе (1915 год) знаходзіўся пры ей унтэр-афіцэрам.

Удзельнік Лютаўскай і Кастрычніцкай рэвалюцый, штурму Зімовага палаца. Член Петраградскага Савета і Ваеннай арганізацыі пры ЦК РСДРП.

Падчас Грамадзянскай вайны быў камісарам штаба 16-й арміі, штабу Заходняга фронту. З красавіка 1921 года — член Рэўваенсавета Заходняга фронту. У 1922 — 1925 гадах камісар Ваеннай акадэміі РСЧА. З жніўня 1926 года — начальнік Ваенна-Марскіх Сіл РСЧА, член РВС СССР. Удзельнічаў у распрацоўцы планаў развіцця ВМФ, выданні першага Баявога статута ВМС РСЧА і Карабельнага статута. З 1931 года — інспектар ВМС РСЧА. З 1934 года — начальнік Галоўнага кіравання суднабудаўнічай прамысловасці, з канца 1936 г. — намеснік наркама абароннай прамысловасці. Член ЦВК і УЦВК шэрагу скліканняў.

## Арышт і смерць 
28 мая 1937 года арыштаваны. Па сведчанні А. М. Тупалева, які змяшчаўся ў 1937 годзе з Муклевічам ў адной камеры ўнутранай турмы НКУС СССР, апошні распавеў яму, што ў выніку прымянення мер фізічнага ўздзеяння абгаварыў сябе і шэраг іншых ні ў чым не вінаватых асоб. 8 лютага 1938 года прыгавораны да смяротнага пакарання. Расстраляны на наступны дзень на Камунарцы. 26 мая 1956 года рэабілітаваны.

## Узнагароды 
* Ордэн Чырвонага Сцяга (20.02.1928)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга
Катэгорыя:Расстраляныя і пахаваныя на палігоне «Камунарка»
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Польшчы
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя военачальнікі
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР
Міністэрства ўнутраных спраў БССР

**Міністэ́рства ўну́траных спраў Белару́скай ССР** было ўтворана ў 1946 годзе на базе Народнага камісарыята ўнутраных спраў БССР. У 1962 годзе атрымала найменаванне *Міністэрства аховы грамадскага парадку БССР*. З 1968 года — саюзна-рэспубліканскае Міністэрства ўнутраных спраў БССР. 

## Міністры 
* Сяргей Бельчанка (1946—1953)
* Міхаіл Баскакаў (1953)
* Міхаіл Дзячко (1953)
* Міхаіл Баскакаў (1953—1958)
* Сяргей Сікорскі (1958—1960)
* Аляксандр Аксёнаў (1960—1966)
* Барыс Шумілін (1966—1967)
* Аляксей Клімаўской (1967—1978)
* Генадзь Жабіцкі (1978—1983)
* Віктар Піскароў (1984—1990)
* Уладзімір Ягораў (1990—1991)

## Літаратура 
* Высшие органы государственной власти и центрального управления БССР. Ч. 3. — Минск, 2000. — С. 127–132.
* Республика Беларусь. Т. 4 : энциклопедия. — Минск, 2007. — С. 755

Унутраных спраў
Унутраных спраў
Катэгорыя:З’явіліся ў 1946 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1962 годзе
Катэгорыя:З’явіліся ў 1968 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1991 годзе
БССР
Рыгор Іванавіч Афанасік

**Рыгор Іванавіч Афана́сік** (, в. Іванкавічы, Баранавіцкі раён, Брэсцкая вобласць — ) — беларускі вучоны ў галіне меліярацыі. Член-карэспандэнт Акадэміі аграрных навук Беларусі (1992). Доктар тэхнічных навук (1984), прафесар (1989). Заслужаны меліяратар Беларусі (1980).

Скончыў у 1958 годзе Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію. З 1960 года ў Беларускім НДІ меліярацыі і лугаводства, з 1992 года загадчык аддзела.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па тэорыі комплекснага рэгулявання водна-паветранага, цеплавога і пажыўнага рэжыму меліяраваных зямель, распрацоўцы прыёмаў іх аднаўлення пасля забруджання радыенуклідамі.

## Творы 
* Комплексное регулирование условий жизни растений на торфяных почвах. — Мн., 1980 (у сааўтарстве).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Акадэміі аграрных навук Беларусі
Катэгорыя:Меліяратары Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя меліяратары БССР
Бабар

**Баба́р** () — самы вялікі па плошчы востраў архіпелага Бабар у Ціхім акіяне. Уваходзіць у склад Інданезіі. Плошча — 628 км². 

Мае вулканічнае паходжанне. Рэльеф вызначаны старажытнай кальдэрай, сцены якой утвараюць кольцавы хрыбет. Найвышэйшы пункт — 833 м. У цэнтры вострава Бабар маецца даліна. Клімат трапічны, вельмі вільготны. На схілах гор — дажджавыя лясы. 

Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што Бабар мог быць адным з першых астравоў на тэрыторыі Інданезіі, населеных аўстранезійцамі. У XVII ст. ён быў фармальна далучаны да каланіяльных валоданняў Нідэрландаў. Аднак еўрапейскі ўплыў стаў заўважны толькі ў першай палове XX ст., калі большасць астравіцян пад уплывам місіянераў прынялі хрысціянства. У 1955 г. далучаны да Інданезіі.

Асноўныя заняткі насельніцтва — сельская гаспадарка і рыбалоўства. Урад Інданезіі плануе будаўніцтва прадпрыемства па вытворчасці звадкаванага газу. 

## Спасылкі 
* Pulau Babar
* Pulau Babar Lokasi Ideal Kilang Blok Masela
* BIBLIOGRAPHY OF THE GEOLOGY OF INDONESIA AND SURROUNDING AREAS

Бабар
Бабар
Бадрыддзін Хілалі

**Бадрыддзін Хілалі** (بدرالدین هلالی; нар.  — пакараны смерцю ў ) — персідскі паэт-лірык.

## Творчасць 
Аўтар паэм «Лэйла і Меджнун», «Шах і жабрак» і «Якасці закаханых». Яго газэлі вельмі папулярныя ў народзе і перакладаюцца на музыку і ў нашы дні. Хілалі напісаў сатыру на ўзбекскага хана Убайдулу Шэйбаніда, і той пакараў смерцю паэта пры захопе Герата.

## Сачыненні 
* Осори мунтахаб, Сталинобод, 1958; Faзалиет, Душанбэ, 1970.

## Памяць 
* Вуліца Хілалі ў Істараўшане
* Вуліца Хілалі ў Душанбэ
Аляксей Аляксеевіч Клімаўской

**Аляксе́й Аляксе́евіч Клімаўско́й** ( — ) — міністр унутраных спраў БССР, генерал-лейтэнант унутранай службы.

## Біяграфія 
Узначальваў аддзел крымінальнага вышуку МУС БССР, быў карыфеем крымінальнага вышуку. Са студзеня 1967 па 1978 год з’яўляўся міністрам унутраных спраў БССР. 

### Званні 
* камісар міліцыі 3-га рангу, 23.01.1959;
* генерал унутранай службы 2-га рангу, 01.11.1967;
* генерал-лейтэнант унутранай службы.

## Спасылкі 
* НКУС — МУС Беларускай ССР

Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў БССР
Лізіс

**Лізіс** (ад ) — растварэнне клетак і іх сістэм, у тым ліку мікраарганізмаў, пад уплывам розных агентаў, напрыклад ферментаў, бактэрыялізінаў, бактэрыяфагаў, антыбіетыкаў.
Таксама ў медыцынскай практыцы можа азначаць перыяд паступовага і павольнага падзення тэмпературы пры інфекцыйных захворваннях; антонім тэрміну крызіс.

У хірургіі існуе тэрмін адгезіялізіс — падзел, раззлучэнне знітовак, якія ўтварыліся з прычыны таго ці іншага паталагічнага працэсу.

Катэгорыя:Цыталогія
Рэформы Аляксандра II

**«Вялікія рэформы»** — маштабныя рэформы ў Расійскай імперыі, праведзеныя ў час кіравання імператара Аляксандра II, у 1860-я і 1870-я гады:
* Ліквідацыя ваенных пасяленняў (1857)
* Адмена прыгоннага права (1861)
* Фінансавая рэформа (1863)
* Рэформа вышэйшай адукацыі (1864)
* Земская рэформа і Судовая рэформы (1864)
* Рэформа гарадскога самакіравання (1870)
* Рэформа сярэдняй адукацыі (1871)
* Ваенная рэформа (1874)

Дадзеныя пераўтварэнні вырашылі шэраг даўно набалелых сацыяльна-эканамічных праблем, расчысцілі дарогу для развіцця капіталізма ў Расіі, пашырылі межы грамадзянскай супольнасці і прававой дзяржавы, аднак даведзены да канца не былі.

Да канца валадарання Аляксандра II пад уплывам кансерватараў некаторыя рэформы (судовая, земская) былі абмежаваныя. Контррэформы, разгорнутыя яго пераемнікам Аляксандрам III, закранулі таксама палажэнні сялянскай рэформы і рэформы гарадскога самакіравання.

## Асаблівасці рэформаў у Беларусі 
Паўстанне 1863 г., а потым ваеннае становішча перашкаджалі правядзенню ў Беларусі рэформаў, задуманных Аляксандрам ІІ. Яны ўводзіліся ці са спазненнем, ці з урэзкамі. Так, судовая рэформа 1864 г.,была распачатая ў Беларусі праз 19 год. Земскую рэформу 1864 г. у Беларусі ўвогуле не збіраліся ўводзіць. Царскі ўрад баяўся, што, будучы даступным шляхце, земскае самакіраванне павялічыць апазіцыйнасць землеўладальнікаў каталіцкай веры. Урэшце ў 1903 г. у трох губернях — Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай — было ўведзенае ўрэзанае земства, якое не выбіралася, а прызначалася ўладамі. І толькі ў 1911 г. гэтыя губерні атрымалі выбарнае земства. Што тычыцца Віленскай і Гарадзенскай губерняў, то яны царскага земства не дачакаліся ўвогуле.

Катэгорыя:Рэформы ў Расійскай імперыі
Рададэндран 'Blutopia'

'''Rhododendron 'Blutopia'''' — сорт вечназялёных рададэндранаў гібрыднага паходжання.

## Батанічнае апісанне 
 куста шчыльны, амаль шарападобны. Памер да 10 гадоў 150-175 см.

Колер кветак вельмі своеасаблівы фіялетавы з аліўкава-зялёнай плямай пасярэдзіне, вонкавы бок пялёсткаў пурпурна-фіялетавы.

Лисце вялікае, матава-зялёнае, дэкаратыўнае.

Час цвіцення - другая палова мая.

## У культуры 
Марозаўстойлівасць да мінус 20 °C. Расце на кіслых глебах, з рн 3.5-5.5; не вытрымлівае застою вады і засухі, паколькі мае павярхоўную каранёвую сістэму, патрабуе мульчавання (кіслай карой або ігліцай).

Добра глядзіцца ў групавых пасадках па некалькі штук аднаго віду. Часта спалучаюць з іглічнымі раслінамі, якія ўтвараюць для іх добры фон.

Blutopia
Катэгорыя:Верасовыя
Рададэндран 'Helsinki University'

'''*Rhododendron* 'Helsinki University''* — сорт вечназяленых рододендронов гібрыднага паходжання з фінскай серыі сартоў з высокай зімаўстойлівасцю.

## Гісторыя стварэння 
Сорт атрыманы ў выніку праграмы гадоўлі рададэндранаў Хельсінкскага ўніверсітэта ў супрацоўніцтве з Дэндрарыем Mustila (1973-2000 гады). У праграме выкарыстоўваліся рададэндраны, якія растуць у дэндрарыі Хельсінкі з 1930 года. Да 1973 года з гэтых раслін выжылі найбольш зімаўстойлівыя. Адной з такіх раслін быў *Rhododendron brachycarpum* subsp. *tigerstedtii''.

Першапачаткова ў селекцыйнай праграме былі выкарыстаны 53 матчыныя расліны і, у якасці апыляльнікаў, прадстаўнікі 23 відаў і 48 гібрыдаў рададэндранаў. З першых атрыманых 22000 гібрыдных сеянцоў былі адабраны 14000. У выніку суровых зім 1980-х гадоў з 14000 саджанцаў выжыла 9000. Сярод тых, хто выжыў, было шмат раслін, якія зусім не пашкоджваліся падчас зімы. З іх адабралі 80 сеянцоў, якія былі размножены з дапамогай мікракланальнага размнажэння. Дзевяць сартоў былі зарэгістраваныя:
* 'Elviira'
* 'Hellikki'
* 'Haaga'
* 'Helsinki University'
* 'Kullervo'
* 'Pekka'
* 'Peter Tigerstedt'
* 'Pohjola's Daughter'
* 'Mikkeli'
У якасці матчынай расліны для атрымання сорту 'Helsinki University' выкарыстоўвалася расліна, якая ставіцца да аднаго з падвідаў *Rhododendron brachycarpum* subsp. *tigerstedtii*. Другі бацька ў дакладнасці невядомы, паколькі для атрымання насення, з якога была вырашчана кантрольнай партыі сеянцоў (з якой пазней была адабрана расліна для мікракланальнага размнажэння), выкарыстоўваўся пылок розных рададэндранаў, паводле іншай крыніцы 100×100 см. Вышыня дарослай расліны — да 2 м.

Лісце голае, цёмна-зяленае, 110-150×55 мм.

## У культуры 
Вытрымлівае паніжэнні тэмпературы да -32.

## Прамыя нашчадкі 
* 'Orlando', Hans Hachmann (1998) = (*R.* 'Helsinki University' × *Rhododendron rex*)

## Літаратура 
* *Anu Vanola.* Genetic and physiological aspects of cold hard i ness in *Rhododendron* . — Academic dissertation plant in breeding. — University of Helsinki, 2000.

## Спасылкі 
* Лекцыя Варонінай С. Рододендроны. Трудная проблема выбора. 
* Growing Azaleas And Rhododendrons In The North (англ.).  Northscaping.com. Праверана 12 сакавіка 2013.  .

Катэгорыя:Сарты раслін
Катэгорыя:Верасовыя
Бэз 'Gaizinkalns'

'''Бэз 'Гайзінькалнс'''' (Syringa 'Gaizinkalns') — сорт роду .

Выкарыстоўваецца як дэкаратыўны лістападны куст з пышнымі кветкамі.

## Гісторыя 
Гэты сорт з’яўляецца вынікам працы селекцыянера з Латвіі П. Упіціса. Атрымаў сваё імя па назве пагорка Гайзінькалнс, самай высокай кропкі Латвіі. Яна знаходзіцца на паўднёвым усходзе ад Рыгі, яе вышыня 311 метраў.

## Батанічнае апісанне 
Вышыня дарослай расліны 200-250 см. Кветкі махровыя, пурпурна-фіялетавыя.

## У культуры 
Светлалюбны, расце на добра дрэнаваных глебах.

## Выкарыстанне 
Добры для  пасадак, таксама рэкамендуецца ў групе.

## Спасылкі 
* Сад от А до Я 

Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты
Катэгорыя:Сарты раслін
Катэгорыя:Маслінавыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Петэрыс Упіціс

**Петэрыс Упіціс** (,  — , Добэлэ, Латвійская ССР) — савецкі і латвійскі селекцыянер, фота-мастак.

## Біяграфія 
Скончыў Прыкульскую сельскагаспадарчую школу.

Кандыдат сельскагаспадарчых навук. Загадчык селекцыйнай лабараторыяй пладаводства Навукова-даследчага інстытута Земляробства Латвіі.

Стваральнік і кіраўнік Добэльскага гадавальніка. Вывеў больш за 80 тыс. генатыпаў.

## Селекцыйная дзейнасць 
 селекцыі П. Упіціса ў Цэнтральным батанічным садзе НАН Беларусі]]
* 200 сартоў бэзу (у Каралеўскай асацыяцыі бэзу зарэгістраваная 12 сартоў бэзу. П. Упіціса). Першы выведзены сорт бэзу «Радасць быцця».
* Вядомыя сарты лілей 'Brūnupīte', 'Dzintarlāse'
Запатэнтаваныя сарты:
* сорт маліны 'Ivars' (сааўтар S. Strautiņa) — рэг.нр. пасв.. AVE3
* сорт чарэшні 'Aija' (сааўтар S. Ruisa) — рэг.нр. пасв. KIR1
* сорт яблыні 'Ilga' (сааўтар Мара Скривеле)- рэг.нр. пасв. ABE1
* сорт яблыні 'Ausma' (сааўтар L. Ikase)- рэг.нр. пасв. ABE2
* сорт груш 'Jumurda' (сааўтар M. Blukmanis)- рэг.нр. пасв. BUM1
* сорт гібрыдных сліў 'Agrā Dzeltenā' (сааўтар L. Ikase)- рэг.нр. пасв. PLU3
* сорт гібрыдных сліў 'Inese' (сааўтар L. Ikase)- рэг.нр. пасв. PLU4
* сорт хатніх сліў 'Minjona' (сааўтар Эдзіце Кауфмане)- рэг.нр. пасв. PLU2
* сорт абрыкосаў 'Daiga' (сааўтар Эдзіце Кауфмане)- рэг.нр. пасв. APR1
* сорт абрыкосаў 'Velta' (сааўтар Эдзіце Кауфмане)- рэг.нр. пасв. APR2
* сорт абрыкосаў 'Lāsma' (сааўтар Эдзіце Кауфмане)- рэг.нр. пасв. APR3

## Публікацыі 
* P. Upītis. LPSR Augļu koku un ogulāju šķirnes. Rīga, 1948.-1951.
* P. Upītis. Augļkopības selekcijas mērķi un mans месца. Druva, 1958. Nr.18, 9.-11.lpp.
* P. Upītis. Latvijas PSR augļaugu kultūru šķirņu sastāva uzlabošana un papildināšana. Autoreferāts lauksaimniecības zinātņu kandidāta grāda iegūšanai. Jelgava, 1964. 32 lpp. (на рускай).

## Узнагароды 
* Дзяржаўная прэмія СССР
* Ордэн Леніна
* Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі Латвійскай ССР

## Памяць 
* У Добэлэ адкрыты «Музей і сад Петэрыса Упіціса»

## Літаратура 
* Имантс Зиедонис, «Курземите»
* L. Cirse. Pēteris Upītis. Rīga, 1996, 176 lpp.
* Надир Сафиев, Журнал «Вокруг Света», Обыкновенный человек Петерис Упитис, № 9 (2564), Сентябрь 1972, Рубрика «К 50-летию СССР»

## Спасылкі 
* на сайце izgudrojumi.lza.lv 
* Добэлэ — горад-сад
* Latvijas Valsts Augļkopības institūta mājas lapa 

Катэгорыя:Аўтары батанічных таксонаў
Катэгорыя:Батанікі СССР
Катэгорыя:Выпускнікі Латвійскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Расійскай імперыі
Нікапаль

**Нікапаль** () — горад у Днепрапятроўскай вобласці Украіны. Плошча 50 км². Насельніцтва 50 000 чал. (1 студзеня 2024).

## Гісторыя 
* 1652: першыя згадкі.
* 1782: атрымаў статус горада.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы 
* Вера Іосіфаўна Білай — украінскі батанік-міколаг
* Эльвіра Мікалаеўна Георгіева (нар. 1946) — беларускі архітэктар.
* Віктар Віктаравіч Клімаў (нар. 1935) — беларускі архітэктар.
* Віктар Міхайлавіч Усаў (1916—1941) — Герой Савецкага Саюза (1965).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Днепрапятроўскай вобласці

Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры
Кабінет медалёў

**Кабінет медалёў** (*Cabinet des Médailles*) або **кабінет Францыі** (*Cabinet de France*) — нефармальная назва Аддзялення манет, медалёў і старажытнасцей Нацыянальнай бібліятэкі Францыі, якое лічыцца найстарэйшым у Францыі музеем і займае старадаўні будынак бібліятэкі на ру Рышэльё.

Пасаду захавальніка каралеўскіх медалёў і старажытнасцей увёў кароль Карл IX. Кожны новы манарх пашыраў збор камей, каштоўных камянёў і медалёў, а таксама нумізматычную калекцыю, якая лічылася найбагацейшай у Еўропе. У 1765 годзе свой збор старажытнасцей завяшчаў кабінету адзін з першых археолагаў, граф Келюс. Пасля скасавання каралеўскай улады ў Кабінет медалёў былі перададзены дахрысціянскія артэфакты з рызніцы Сент-Шапелі. У тыя гады кабінетам кіраваў адзін з заснавальнікаў сучаснай нумізматыкі, Тэафіль Марыён Дзюмерсан. У 1846 годзе ў кабінет паступіў Гурдонскі скарб, у 1862 годзе — унікальны збор грэчаскіх манет герцага Люіня.

Гонар збору — залаты статэр цара Бактрыі Эўкратыда I, вагай у 169,2 г і дыяметрам 58 мм. Гэта самая буйная манета, адчаканеная ў антычнасці. Была набыта ў 1867 г. нумізматычным кабінетам за 30 000 франкаў, што ў коштах таго часу было роўным 8,7 кг золата.

File:EucratidesStatere.jpg|Самая буйная манета антычнасці (II ст. да н.э.)
File:Coupe de Chosroès.JPG|Блюда цара Хасрова (т.зв. блюда Саламона)
File:Great Cameo of France CdM Paris Bab264 n1.jpg|Вялікая камея Францыі (I ст. да н.э.)
File:Trésor de Gourdon 01.JPG|Гурдонскі скарб (V-VI стст.)
File:CABM-Diptyque Magnus.JPG|Дыптых з выявай консула Магна (518 г.)

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйныя старонкі  

Катэгорыя:Музеі Парыжа
Катэгорыя:Нумізматычныя музеі
Катэгорыя:Нацыянальная бібліятэка Францыі
Вялікая французская камея

**Вялікая французская камея** () — пяціслаёвая камея з сарданіксу, якая датуецца прыкладна 23 годам н.э. З'яўляецца самай вялікай вядомай антычнай камеяй.

## Гісторыя 
Дакладнае паходжанне камеі невядома, магчыма, што некаторы час яна знаходзілася ў Візантыі, а затым была набыта Людовікам Святым у Балдуіна II, імператара Лацінскай імперыі. Першым дакументальным пацверджаннем існавання камеі з'яўляецца вопіс скарбніцы Сент-Шапель да 1279 года. У 1343 Філіп VI адправіў твор Папе, які выказаў жаданне агледзець камею, пакуль яе каля 1363 года не вярнуў дафін, будучы Карл V. У 1379 годзе камея вярнулася ў Сент-Шапель да 1791 года, калі кароль вырашыў змясціць яе ў свой кабінет медалёў. У 1804 годзе камея была крадзена, але ўжо ў наступным годзе яе змаглі вярнуць назад.

Камея была вядомая пад назвай  і лічылася, што на ёй намалявана сцэна трыумфу Іосіфа Цудоўнага пры двары фараона, пакуль у сваім лісце рымскаму антыквару і паэту Джыралама Алеандэру ад 23 верасня 1620 года Пейрэск не ідэнтыфікаваў усе намаляваныя на ёй фігуры і не звязаў яе з імем Тыберыя.

## Апісанне 
Кампазіцыя складаецца з 24 персанажаў, размешчаны на трох узроўнях. Ідэнтыфікацыя ўсіх фігур з не можа быць выканана дакладна, аднак лічыцца, што яны адлюстроўваюць членаў дынастыі Юліяў-Клаўдзіяў, а кампазіцыя ў цэлым сімвалізуе легітымнасць і адзінства імператарскай сям'і. З трох узроўняў, на якіх размешчаны персанажы, верхні сімвалізуе Алімп і заняты абагаўлёнымі памерлымі членамі дынастыі. Гэта Актавіян Аўгуст у цэнтры, злева ад яго Друз II і Германік справа на Пегасе.

Сярэдні ўзровень заняты жывымі. У цэнтры Тыберый, які трымае доўгае жазло і літуус, і яго маці Лівія Друзіла. Сярод нашчадкаў, якія акружаюць іх, адлюстраваны Нерон Юлій Цэзар Германік, прыёмны сын Германіка, Антонія. Справа малодшы сын Германіка, Друз Юлій Цэзар. Крайнія злева Агрыпіна Старэйшая і яе малалетні сын Калігула, які топча груду брані сваімі маленькімі салдацкімі ботамі ().

Ніжні ўзровень аддадзены пераможаным варварам — парфянам у фрыгійскіх каўпаках і доўгавалосым германцам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Babelon, Ernest. Catalogue des Camées antiques et modernes de la Bibliothèque Nationale. Paris : E. Leroux, 1897, n° 264.
* Bibliothèque nationale de France. Trésors de la Bibliothèque nationale de France, I : Mémoires et merveilles. Paris : BNF, 1996, n° 25.
* Giard, Jean-Baptiste. Le grand camée de France, Paris, 1998
* Giuliani, Luca and Gerhard Schmidt, *Ein Geschenk für den Kaiser. Das Geheimnis des großen Kameo*, Verlag C.H.Beck, Munich 2010.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Камеі
Катэгорыя:З'явіліся ў 23 годзе
Катэгорыя:Вырабы I стагоддзя
Катэгорыя:Гістарычныя каштоўнасці