open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фізіялогія

**Фізіяло́гія** (ад  — прырода і  — навука, веды) — навука аб заканамернасцях функцыянавання і рэгуляцыі біялагічных сістэм рознага ўзроўню арганізацыі, аб межах нормы жыццёвых працэсаў (нармальная фізіялогія) і хваравітых адхіленняў ад яе.

Фізіялогія — навука эксперыментальная. Падабенства ў будове і функцыях многіх органаў у жывёл і чалавека дае магчымасць папярэдне вывучаць іх на жывёлах і эксперыментаваць.

Многія адкрыцці ў галіне фізікі і хіміі дазволілі ўдасканаліць метады фізіялагічных даследаванняў і ўзбагацілі фізіялогію новымі данымі.

Асаблівая роля ў фізіялагічных даследаваннях належыць сучаснай электроніцы, якая дае магчымасць з вялікай дакладнасцю фіксаваць розныя з'явы, што адбываюцца ў жывым арганізме. Гэта, напрыклад, рэгістрацыя электрычных з'яў у сэрцы — электракардыяграфія, у галаўным мозгу — электраэнцэфалаграфія, у мышцах — электраміяграфія і інш.

Сучасныя тэлеметрычныя метады дазваляюць вывучаць функцыі арганізма на адлегласці: работу сэрца, органаў дыхання і інш. Яны знайшлі шырокае прымяненне ў падрыхтоўцы касманаўтаў, спартсменаў, у клінічнай практыцы.

3 мэтай вывучэння фізіялагічных заканамернасцей шырока выкарыстоўваецца метад мадэліравання — штучнага ўзнаўлення працэсаў рознымі тэарэтычнымі мадэлямі і тэхнічнымі канструкцыямі. Так, створаны матэматычная мадэль умоўнага рэфлексу і матэматычнае апісанне механізма, які кіруе рытмам сардэчнай дзейнасці.

## Гл. таксама 
* Маторыка

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* *Судаков К. В.* Физиология  // Вялікая савецкая энцыклапедыя
Джордж Бернард Шоу

**Джордж Бернард Шоу** (; , Дублін, Ірландыя, Вялікабрытанія — , Эят-Сент-Лорэнс, Англія, Вялікабрытанія) — ірландскі пісьменнік; адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў «новай драмы», рэфарматар тэатральнага мастацтва.

## Біяграфічныя звесткі 
Служыў клеркам, з 1876 у Лондане, займаўся журналістыкай, быў мастацкім рэцэнзентам, музычным аглядальнікам, тэатральным крытыкам. Цікавіўся сацыялістычнымі ідэямі, адзін з заснавальнікаў «Фабіянскага таварыства».

## Творчасць 
На яго творчасць паўплывалі Г. Ібсен і рускія пісьменнікі. Дэбютаваў як раманіст: «Нясталасць» (1879, выд. 1930), «Неразумны шлюб» (1880), «Прафесія Кэшэля Байрана» (1882) і інш. Сусветную вядомасць яму прынеслі камедыі і сацыяльна-псіхалагічныя драмы; сярод апошніх вялікае месца займаюць т.зв. драмы ідэй, п’есы-дыскусіі. Стварыў цыклы «П’есы непрыемныя» («Дамы́ ўдаўца», паст. 1892; «Сэрцаед», «Прафесія місіс Уорэн», абедзве паст. 1905), «П’есы прыемныя» («Зброя і чалавек», паст. 1894; «Кандыда», «Выбраннік лёсу», абедзве паст. 1897; «Пажывём — пабачым!», паст. 1899), «П’есы для пурытан» («Вучань д’ябла», паст. 1897; «Ператварэнне капітана Брасбаўнда», паст. 1900; «Цэзар і Клеапатра», паст. 1901). П’есы «Другі востраў Джона Буля» (паст. 1904), «Маёр Барбара» (паст. 1905) — сатыра на палітычнае жыццё Англіі. Драма «Дом, дзе разбіваюцца сэрцы» (паст. 1920), пенталогія «Назад да Мафусаіла» (паст. 1922), трагедыя «Святая Іаанна» (паст. 1923) напоўнены драматызмам і філасофскім роздумам. Аўтар камедый «Пігмаліён» (паст. 1913), «Каляска з яблыкамі» (паст. 1929), «Дрэнна, ды праўда» (паст. 1932), «Мільянерка» (паст. 1936), тэарэтычных і публіцыстычных прац і інш.

Яго творы адметныя значнасцю сацыяльна-палітычнай і маральна-этычнай праблематыкі, філасофскай глыбінёй, вастрынёй канфлікту, багаццем мастацкай палітры, у якой гратэск, іронія, парадокс, выразны публіцыстычны пачатак спалучаюцца з інтэлектуалізмам, умоўнасцю, падтэкстам.

## Беларускія пераклады 
* «Пігмаліён». Пер. з англ. У. Палупанава i Л. Баршчэўскага, прадм. П. Васючэнкі. Мн., 2018 («Драматургі свету»).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Паэты Ірландыі
Катэгорыя:Члены ПЭН-клуба
Катэгорыя:Эсэісты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Сацыялісты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены Фабіянскага таварыства
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Эсэісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Англамоўныя паэты
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі
Рэзананс

thumb|300px|Эфект рэзанансу для розных частот вонкавага ўздзеяння і каэфіцыентаў згасання
**Рэзана́нс** (, ад  — водгук) — з’ява рэзкага ўзрастання амплітуды вымушаных ваганняў. Яно адбываецца, калі частата вонкавага ўздзеяння набліжаецца да частаты ўнутры сістэмы. Як след, павялічваецца ўзровень амплітуды.

Рэзананс упершыню апісаў Галілеа Галілей.

## Рэзананс у механіцы 
## Рэзананс у гуку 
## Гл. таксама 
* Ваганні
* Вагальны контур

## Літаратура 
* *Richardson LF* (1922), Weather prediction by numerical process, Cambridge.
* *Bretherton FP* (1964), Resonant interactions between waves. *J. Fluid Mech.*, 20, 457—472.
* *Kaup PJ, Reiman A and Bers A* (1979), Space-time evolution of nonlinear three-wave interactions. Interactions in a homogeneous medium, *Rev. of Modern Phys*, **51**(2), 275—309.
* *Haken H* (1983), Advanced Synergetics. Instability Hierarchies of Self-Organizing Systems and devices, Berlin, Springer-Verlag.
* 
* 

Катэгорыя:Нелінейная дынаміка
Катэгорыя:Вагальныя з’явы
Катэгорыя:Тэорыя ваганняў
Сімптом

**Сімпто́м** (ад  — выпадак, супадзенне, прыкмета) — адна асобная прыкмета, прыватная праява якога-небудзь захворвання, паталагічнага стану або парушэння якога-небудзь працэсу жыццядзейнасці, адна асобная канкрэтная скарга хворага.

Адрозніваюць сімптомы неспецыфічныя (агульныя), якія назіраюцца пры захворваннях рознага паходжання (слабасць, ліхаманка, боль, ваніты і інш.), і т. зв. патагнаманічныя – характэрныя толькі для дадзенай хваробы (напрыклад, «кінжальны боль» пры прабадзенні язвы страўніка, боль у вобласці паясніцы пры хваробе нырак). Таксама адрозніваюць суб'ектыўныя сімптомы (заснаваныя на апісанні хворым сваіх адчуванняў – болю, парушэнняў сэрцабіцця, галавакружэння і інш.) і аб'ектыўныя (выяўленыя пры абследаванні пацыента ўрачом з дапамогай метадаў медыцынскай дыягностыкі).

## Гл. таксама 
* Галаўны боль

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Медыцынская семіётыка
Катэгорыя:Сімптомы захворванняў чалавека
Вадэнскае мора

**Вадэнскае мора**, таксама **Ватавае мора** (, , , ) — перарывістая чарада ватаў — мелкаводных марскіх участкаў ля берагоў Нідэрландаў, Германіі і Даніі, частка акваторыі Паўночнага мора.

Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Фрызія
Літоша

**Літо́ша** — рака ў Лельчыцкім раёне Гомельскай вобласці, левы прыток ракі Убарць (басейн Дняпра). Даўжыня 6,5 км. Пачынаецца за 5 км на поўнач ад вёскі Мілашавічы, упадае ў Убарць каля вёскі Баравое.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прытокі Убарці
Катэгорыя:Рэкі Лельчыцкага раёна
Хімічная зброя

**Хімічная зброя** — від зброі масавага знішчэння, дзеянне якой заснавана на выкарыстанні атрутных рэчываў (напрыклад, фасген, зарын і іншыя), таксінаў, фітатаксінаў. Уключае хімічныя боепрыпасы аднаразовага выкарыстання (артылерыйскія снарады, авіяцыйныя бомбы, міны, шашкі і іншыя) і шматразовага (так званыя хімічныя баявыя прылады — выліўныя авіяцыйныя прылады, тэрмамеханічныя і механічныя генератары і іншае).

Сродкі дастаўкі хімічнай зброі: авіяцыя, ракеты, артылерыя. Паражальная дзейнасць хімічнай зброі заснавана на таксічных уласцівасцях хімічных злучэнняў, якія знаходзяцца ў парападобным, вадкім або арэазольным стане, могуць пранікаць у арганізм цераз органы дыхання, скурнае покрыва, слізістыя абалонкі, страўнікавы тракт. Хімічная зброя можа быць выкарыстана для паражэння жывой сілы, заражэння мясцовасці, узбраення, баявой тэхнікі і розных тылавых аб'ектаў. Ад іншых відаў зброі адрозніваецца: высокай таксічнасцю, што дазваляе малымі дозамі выклікаць значныя страты ў стане праціўніка; вялікай пранікальнасцю ў розныя збудаванні, ваенную тэхніку; складанасцю своечасовага выяўлення наяўнасці выкарыстання атрутных рэчываў, распазнання іх тыпу, вызначэння тэрміну дзеяння.

Упершыню хімічная зброя была выкарыстана ў Першую сусветную вайну германскімі войскамі 22 красавіка 1915 года ў раёне горада Іпр (Бельгія), якія ажыццявілі хімічную атаку з ужываннем хлору.

Выкарыстанне хімічнай зброі забаронена Жэнеўскім пратаколам 1925 года. У 1993 годзе ў Парыжы прынята канвенцыя аб забароне распрацоўкі, вытворчасці, назапашвання і выкарыстання хімічнай зброі і яе знішчэнні (уведзена ў дзеянне ў красавіку 1997 года).

## Літаратура 
*
Добрушская ГЭС

**Добрушская ГЭС** — колішняя малая гідраэлектрастанцыя па рацэ Іпуць у межах г. Добруш. Вызначаная магутнасць — 400 кВт.

Эксплуатавалася ў 1-й пал. 20 ст., забяспечвала электрычнасцю папяровую фабрыку «Герой працы». У 2007 г. планавалася разгледзець пытанне пра яе аднаўленне для забеспячэння электрычнасцю мясцовай папяровай вытворчасці.

У лютым 2018 г. ААТ «ДобГідраІнвест» пачало будауніцтва Добрушскай міні-ГЭС у створы вуліцы Луначарскага. Вызначаная магутнасць — 406,8 кВт, будуць усталяваны 3 агрэгаты па 135,6 кВт. У 2019 г. міні-ГЭС павінна пачаць выпрацоўку электраэнергіі.

## Літаратура 
* В Гомельской области изучается вопрос строительства первой в регионе мини-ГЭС // Сидорчик В. / БЕЛТА, 21.06.2007

## Спасылкі 
Катэгорыя:Колішнія гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Электрастанцыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Электрастанцыі Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Прадпрыемствы Добруша
Катэгорыя:Гісторыя Добруша
Рапухі

**Рапухі сапраўдныя** (*Bufonidae*) — сямейства бясхвостых земнаводных.

## Апісанне 
Даўжыня дарослых асобін да 25 см. Тулава звычайна шырокае, грузнае, канечнасці кароткія. Зубы ў большасці часткова або цалкам рэдукаваныя. Рапухі роду *Bufo* маюць гарызантальную зрэнку, пальцы задніх канечнасцей часткова звязаны плавальнай перапонкай. За вачамі — буйныя ядавітыя залозы (паратыды), а па ўсёй спіне — дробныя. Скура, якая змяшчае шматлікія атрутныя залозы, мае гузаватую будову.

## Пашырэнне 
Вядомы з позняга мезазою (каля 140 млн г. назад). Уключаюць больш за 400 відаў. Пашыраны на ўсіх мацерыках, акрамя Антарктыды і Аўстраліі. Найбольш вялікі род — уласна рапухі (*Bufo*) — каля 200 відаў.

## Асаблівасці біялогіі 
Рапухі — пераважна наземныя жывёлы. Актыўныя ў змроку. Кормяцца дробнымі беспазваночнымі.

Большасць размнажаецца ў вадаёмах, некаторыя на сушы; ёсць яйцажывародныя і жывародныя віды.

## Ахова 
6 відаў рапух знаходзяцца ў Чырвонай кнізе МСАП. На Беларусі сустракаюцца 3 віды: ; ; , занесена ў Чырвоную кнігу Беларусі.

## Літаратура 
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6
* *Пікулік М. М.* Навошта нам амфібіі? — Мн.: Навука і тэхніка, 1992. ISBN 5-343-00383-4
* 


Катэгорыя:Сямействы земнаводных
Эстакада

[250px|thumb|right|Трамвайная эстакада ў [Кембрыдж, Масачусетс|Кембрыджы, ЗША]]
**Эстакада** () — працяглае інжынернае збудаванне ў форме моста з мноствам калон, прызначанае для забеспячэння руху транспарту і пешаходаў вышэй за ўзровень зямлі ў мэтах павелічэння прапускной здольнасці, забеспячэння бяспекі, эканоміі плошчы.

Найчасцей эстакады з'яўляюцца часткамі іншых збудаванняў.

## Гл. таксама 
* Мост
* Шляхаправод
* Віядук
* Акведук
* Водны мост

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Масты
Віцебская ГЭС

**Віцебская ГЭС** — гідраэлектрастанцыя на Дзвіне ў Беларусі. Уведзена ў эксплуатацыю 31 ліпеня 2017 года. Вызначаная магутнасць — 40 МВт, планаваная гадавая выпрацоўка электраэнергіі — 138 млн кВт*гадз. Наймагутнейшая гідраэлектрастанцыя ў Беларусі.

Асноўныя аб’екты:
* гідравузел з чатырох гідраагрэгатаў вызначанай магутнасцю 10 МВт кожны
* вадасховішча, плаціна і суднаходны шлюз
* схема выдачы магутнасці ў энергасістэму з РП-110кВ.

## Будаўніцтва 
Рэалізацыя інвестпраекта «Будаўніцтва Віцебскай ГЭС на рацэ Заходняя Дзвіна Віцебскай вобласці» пачалася ў чэрвені 2013 года. Генеральным падрадчыкам будаўніцтва была «Кітайская нацыянальная карпарацыя па электраабсталяванні» (CNEEC). Абслугоўваннем аб’екта на этапе будаўніцтва сумесна са спецыялістамі РУП «Віцебскэнерга» займаліся прадстаўнікі кампаніі CNEEC, чыё абсталяванне ўсталявана на ГЭС. Агулам на аб’екце было задзейнічана больш за дзясятак праектных, будаўнічых і электратэхнічных арганізацый.

Мясцовыя жыхары былі незадаволены будаўніцтвам ГЭС. У 2015 годзе на месцы будаўніцтва ГЭС знеслі маёмасць садаводчага таварыства.

## Экалогія 
Віцебская ГЭС дазволіць ашчаджаць каля 42,6 тыс. т.у.п. штогод, што скараціць выкіды парніковых газаў на 71,2 тон штогод, таксічных газаў — на 236 тон штогод.

## Літаратура 
* Восемь гидроэлектростанций планируется построить в Беларуси к 2015 году // Анискевич И. — БЕЛТА, 09.06.2010.
* На будаўніцтва Віцебскай ГЭС на Заходняй Дзвіне плануецца накіраваць 435,2 млрд рублёў // БелаПАН: Эканоміка. 10.05.2010, 15:25
* Стройплощадка Витебской ГЭС открылась закладкой символического камня — belta.by, 25 Июль 2014, 20:10

Катэгорыя:Электрастанцыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Электрастанцыі Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Віцебскага раёна
Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Дзвіна
Кандэнсацыя ДНК

**Кандэнсацыя ДНК** ўяўляе сабой працэс упарадкаванай плотнай укладкі двайной спіралі ДНК, напрыклад, пры звязванні станоўча зараджаных лігандаў (іонаў шматвалентных металаў, гістонавых бялкоў, поліамінаў i г.д.)

## Літаратура 
* Teif V. B. and Bohinc K. (2010). Condensed DNA: condensing the concepts. *Progr. Biophys. Mol. Biol.* http://dx.doi.org/10.1016/j.pbiomolbio.2010.07.002
* ТейФ В. Б., Ландо Д. Ю. (2003). «Конденсация ДНК, вызванная адсорбцией лигандов». Сборник «*Биорегуляторы: Исследование и применение*» под ред. Ф. А. Лахвича, Стр. 116—128. Минск, УП «Технопринт», 2003. http://generegulation.info/teifpdf/Teif03_rus_review.pdf 

Катэгорыя:Генетыка
Віядук

[250px|thumb|right|Віядук. [Аргенціна]]
250px|thumb|right
**Віядук** (ад  - *шлях* і  - *вяду*) — інжынернае збудаванне ў форме моста, якое злучае месцы з аднолькавай вышынёй. У адрозненне ад моста, узровень дарогі на віядуку не змяняецца. Звычайна віядукі праходзяць праз цясніны або рэкі для транспарту, які патрабуе роўную паверхню (чыгунка або аўтамабільны транспарт).

Тэрмін «віядук» узнік ад старажытнарымскіх мастоў, якія прадстаўлялі сабой арачныя канструкцыі. Калі віядук быў высокі, гэта канструкцыя складалася з некалькіх ярусаў.

## Самыя вядомыя віядукі 
* Віядук Міё
* Гёльчтальбруке
* Даньян-Куньшаньскі віядук - самы доўгі мост у свеце

## Гл. таксама 
* Мост
* Шляхаправод
* Эстакада
* Акведук
* Водны мост

Катэгорыя:Масты
Катэгорыя:Тыпы мастоў
Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі

**Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі** або **Беларускі савет праваслаўных цэркваў у Паўночнай Амерыцы** — царкоўна-адміністрацыйная адзінка (епархія) у юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата, аб’ядноўвала беларускія праваслаўныя прыходы, якія ўзніклі ў ЗША і Канадзе ў пачатку 1950-х гадоў. Статут прыняты ў 1980 годзе. Самастойная юрысдыкцыя спыніла існаванне ў 2005 годзе, прыходы ўвайшлі ў склад Амерыканскай карпата-русінскай праваслаўнай епархіі.

Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі створана ў 1970 годзе на царкоўным з’ездзе ў Саўт-Рыверы. У 1971 годзе для беларускіх прыходаў створаны Савет. Пяць прыходаў вылучаны ў асобную юрысдыкцыйную адзінку, яе адміністратар падпарадкоўваўся непасрэдна кіраўніку Грэчаскай праваслаўнай архіепіскапіі Амерыкі. Складаўся з чатырох прыходаў у ЗША і аднаго ў Канадзе:
* Царква Святой Ефрасінні Полацкай (284 Уайтхэд-авеню, Саўт-Рывер, штат Нью-Джэрсі);
* Царква Святога Кірылы Тураўскага (104-29 Атлантык-авеню, , штат Нью-Ёрк), прыход утварыўся пасля расколу ў бруклінскім прыходзе БАПЦ, які пакінула частка прыхаджан і пабудавала ў 1983 годзе новы храм;
* Царква Святога Георгія (1500 Мэйплвуд-авеню, Чыкага, штат Ілінойс);
* Капліца прыходу Смаленскай Божай Маці (адпачынкавы цэнтр «Бэлэр-Менск», Нёман-роўд, Глен-Спэй, штат Нью-Ёрк), філіял прыходаў св. Еўфрасінні Полацкай і св. Кірылы Тураўскага, клірыкі якіх здзяйсняюць тут богаслужэнні ў маі-кастрычніку;
* Царква Святой Ефрасінні Полацкай (1008 Доверкорт-роўд, Таронта, Канада).

Адміністратары:
* Мікалай Лапіцкі (1970—1976);
* Святаслаў Коўш (1977—1997);
* Грыгорый О'Кіф (1997—2005).

Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі вяла дабрачынную, выхаваўчую, адукацыйную, выдавецкую дзейнасць: выдавала часопіс «Царкоўны сьветач» (у 1951—1988), штогадовы беларускі праваслаўны каляндар; падтрымлівала выданне часопіса «Беларуская думка»; адкрыла Беларускі рэлігійна-адпачынкавы цэнтр «Бэлэр-Менск», Беларускі рэлігійна-грамадскі цэнтр у Саўт-Рыверы, суботнія і нядзельныя школы для дзяцей беларускіх эмігрантаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Языковіч Л.* Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі // 
* *Слесарев А. В.* Предпосылки возникновения и история развития Белорусского Совета православных церквей в Северной Америке в 1950—1976 гг. // Христианское чтение. — 2019. — № 4. — С. 176—192.
* *Слесарев А. В.* Белорусский Совет православных церквей в Северной Америке под руководством протопресвитера Святослава Ковша в 1976—1986 гг. // Христианское чтение. — 2020. — № 2. — С. 208—219.

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў ЗША
Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Канады
Катэгорыя:Гістарычныя епархіі Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1970 годзе
Хірасіма

**Хірасіма** (яп. 広 島 市 Хірасіма-сі?, «Шырокі востраў») — горад у Японіі, на паўднёвым захадзе вострава Хонсю, адміністрацыйны цэнтр прэфектуры Хірасіма, самы буйны горад рэгіёна Цюгоку. Хірасіма ўваходзіць у спіс гарадоў Японіі дзяржаўнага значэння. Таксама вядомы як першы горад у свеце, які быў падвергнуты ядзернай бамбардзіроўцы.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1580—1610 гадах як прызамкавы горад і порт. Зручнае размяшчэнне спрыяла развіццю гандлю, рамяства, прамысловасці. У Другую сусветную вайну падвергнуты атамнай бамбардзіроўцы (6 жніўня 1945) амерыканскай авіяцыяй. Ад выбуху загінула больш за 200 тысяч чалавек, разбурана каля 75 тысяч будынкаў; многія жыхары пасля вайны ад хвароб, звязаных з радыяцыяй. Адбудавана, на месцы выбуху атамнай бомбы ў Хірасіме пабудаваны мемарыяльны комплекс Міру. З 1959 года ў Хірасіме адбываюцца міжнародныя канферэнцыі аб забароне атамнай зброі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады прэфектуры Хірасіма

Катэгорыя:Гарады, вызначаныя ўказамі ўрада
Беларускае грамадскае аб’яднанне ветэранаў

**ГА «Беларускае грамадскае аб’яднанне ветэранаў»**, *Белару́ская рэспубліка́нская арганіза́цыя ветэра́наў*, *Беларуская рэспубліканская арганізацыя ветэранаў вайны, працы, Узброенных Сіл і праваахоўных органаў* — добраахвотная грамадская арганізацыя.

Створана ў 1987 годзе. У 1991—1995 гадах называлася Арганізацыя ветэранаў Рэспублікі Беларусь. Асноўныя задачы — абарона канстытуцыйных правоў і свабод старэйшага пакалення, далучэнне ветэранаў да ўдзелу ў грамадскім жыцці, пасільнай працоўнай дзейнасці. Аб’ядноўвае 6 абласных, Мінскую гарадскую на правах абласной, 165 гарадскіх і раённых арганізацый ветэранаў, усяго больш за 2,5 млн чалавек па стану на 1996 год. Усе структурныя падраздзяленні ўзначальваюць саветы ветэранаў. У складзе арганізацыі дзейнічаюць клубы і аб’яднанні ветэранаў па інтарэсах і праблемах ветэранскага руху.

## Старшыні 
* Анатоль Мікалаевіч Новікаў

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Беларускае грамадскае аб’яднанне ветэранаў // Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1987 годзе
Беларуская рэспубліканская партыя

**Белару́ская рэспубліка́нская па́ртыя** *(БРП)* — палітычная партыя дэмакратычнага кірунку. Створана 28 сакавіка 1994 года. Кіруючы орган паміж з’ездамі — палітычная рада. Ставіць за мэту стварэнне суверэннай дэмакратычнай беларускай дзяржавы з выразным раздзяленнем галін улады, прыярытэтнымі каштоўнасцямі ў якой павінны стаць матэрыяльны і духоўны росквіт беларускага народа, развіццё яго нацыянальнай культуры і традыцый, выкананне Усеагульнай Дэкларацыі правоў чалавека. Ажыццяўленне праграмных задач бачыць у максімальным выкарыстанні выгаднага геапалітычнага становішча Беларусі, высокага адукацыйнага і прафесійнага ўзроўню насельніцтва, навуковага патэнцыялу, мясцовых сыравінных запасаў і радовішчаў. У 1999 годзе партыя не прайшла перарэгістрацыю.

## Літаратура 
* Беларуская рэспубліканская партыя // . — С. 423.

Катэгорыя:Палітычныя партыі Беларусі
Беларуская сацыялагічная асацыяцыя

**Белару́ская сацыялагі́чная асацыя́цыя** — добраахвотная навукова-грамадская арганізацыя, якая аб’ядноўвае вучоных і спецыялістаў, што працуюць у галіне сацыялогіі. Створана ў 1994 годзе, з’яўляецца правапераемніцай Беларускага аддзялення Савецкай сацыялагічнай асацыяцыі. Асноўныя задачы: павышэнне прафесійнага ўзроўню членаў асацыяцыі, пашырэнню сацыялагічных ведаў; садзейнічанне развіццю сацыялагічнай навукі, павышэнню абгрунтаванасці і дзейнасці яе рэкамендацый; выяўленне прыярытэтных кірункаў сацыяльна-эканамічнага, палітычнага і культурнага развіцця Беларусі і асобных яе рэгіёнаў; развіццё навуковых сувязяў і супрацоўніцтва з сацыёлагамі іншых краін і міжнароднымі навуковымі арганізацыямі; арганізацыя і правядзенне навуковых кангрэсаў, канферэнцый, сімпозіумаў, семінараў; выдавецкая дзейнасць. У рамках Беларускай сацыялагічнай асацыяцыі вядзецца экспертна-кансультацыйная дзейнасць па пытаннях сацыялогіі, праводзяцца сацыялагічная экспертызы палітычных, прававых, эканамічных, тэхнічных і іншых праектаў. Разам з іншымі навуковымі ўстановамі і арганізацыямі выдала манаграфіі А. У. Рубанава «Сацыяльны суб’ект: матывы і дзейнасць» (1994), Г. М. Сакаловай «Эканамічная сацыялогія», Я. М. Бабосава «Катастрофы: сацыялагічны аналіз» (1995) і іншае.

## Літаратура 
* *В. А. Кліменка*. Беларуская сацыялагічная асацыяцыя // . — С. 426.

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі
Беларуская санацыя

**Беларуская санацыя** — неафіцыйная назва групы беларускіх дзеячаў у Заходняй Беларусі. Створана ў сярэдзіне 1929 пасля расколу ў кіраўніцтве Таварыства беларускай школы. Лідары А. Луцкевіч, Р. Астроўскі, Я. Станкевіч,   Ф. Акінчыц, якія ў 1930 стаялі на чале Цэнтральнага саюза культурных і гаспадарчых арганізацый. Друкаваны орган — газета «Наперад».

Беларуская санацыя з'яўлялася выразнікам той часткі крыла нацыянальна-вызваленчага руху ў Заходняй Беларусі, што ва ўмовах узмацнення рэпрэсій польскіх улад, а таксама рэпрэсіўнай палітыкі бальшавікоў у БССР адзіна магчымым шляхам культурна-нацыянальнага развіцця лічыла пошук кампрамісаў з «санацыйным» урадам Ю. Пілсудскага, не выключаючы парламенцкіх сродкаў барацьбы. З гэтай нагоды сярод беларускай грамадскасці, што арыентавалася на КПЗБ і Камінтэрн, група атрымала назву «санацыя» (ад лац. sanatio — аздараўленне). У мемарыяле да прэзідэнта Польшчы І. Масціцкага лідары групы заявілі пра імкненне «да маральнага раззбраення з абодвух бакоў, спакойнай згоды і разгляду сукупнасці беларуска-польскіх пытанняў», высунулі патрабаванне вылучыць тры паўночна-ўсходніх ваяводства (Віленскае, Навагрудскае і Палескае) у асобную адміністрацыйную адзінку. Пад арганізацыйным кіраўніцтвам групы знаходзіліся розныя культурна-асветныя і дабрачынныя арганізацыі і суполкі, у т. л. Таварыства беларускай асветы, Беларускае навуковае таварыства, Беларускае дабрачыннае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз і інш.

Сярод лідараў Беларускай санацыі не было адзінства. Луцкевіч адстойваў свае незалежніцкія пазіцыі, адмоўна ставіўся да ўлад і палітыкі Пілсудскага ў адносінах да нацыянальных меншасцей, за што ў 1929 зноў арыштаваны, а ў 1931 звольнены з пасады настаўніка Віленскай беларускай гімназіі. Акінчыц, які стаяў на незалежніцкіх пазіцыях, крытыкаваў Луцкевіча за яго марксісцкі светапогляд, падтрымку «ленінскай нацыянальнай палітыкі» і НЭПа, што праводзіліся ў СССР у 1920-я гады. Пазней Акінчыц заснаваў арганізацыю беларускіх нацыстаў — Беларускую нацыянал-сацыялістычную  партыю. Астроўскі праводзіў курс на супрацоўніцтва з уладамі. Рознагалоссі сярод лідараў групы, а таксама імкненні польскіх улад унесці разлад у яе дзейнасць прывялі да канчатковага расколу Беларускай санацыі ў 1934 годзе.

## Літаратура 
* *Ладысеў У. Ф.* Беларуская санацыя / У. Ф. Ладысеў //  — С. 407—408;
* *Горны А. С.* Фарміраванне палітычнай платформы групы Луцкевіча-Астроўскага ў Заходняй Беларусі (1929—1930 гг.) // Шлях да ўзаемнасці. Матэрыялы XVIII міжнароднай навуковай канферэнцыі. Ліда. 2014. — С. 150—153.

Катэгорыя:Заходняя Беларусь
Ведута

]]
**Ведута** ( — «від») — жанр еўрапейскага жывапісу, асабліва папулярны ў Венецыі XVIII стагоддзя. Уяўляе сабой карціну, малюнак або гравюру з дэтальнай выявай штодзённага гарадскога пейзажу. Буйным ведутыстам лічыцца італьянец Каналета. Майстры ведута былі запатрабаваныя ў многіх краінах Еўропы, у т.л. на землях Беларусі. У прыватнасці, цэлы шэраг ведута з беларускімі відамі выканаў Юзаф Пешка. У Саксоніі і Польшчы папулярнасць здабыў пляменнік Каналета, Бернарда Белота.

## Гл. таксама 
* Гарадскі пейзаж

*
Баніфратры

**Шпітальны Ордэн Святога Яна Божага** або **баніфра́тры** (; ад *bonus* — добры і *frater* — брат) — манаскі ордэн, заснаваны ў 1537 годзе ў Гранадзе (Іспанія).

Манахі ордэна даглядалі хворых і развівалі метады лячэння.

На тэрыторыі Беларусі кляштары баніфратраў былі ў Менску, Наваградку, Ракаве, Гродна, Высока-Літоўску.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* http://media.catholic.by/ave/index.htm?/ave/n154/art17.htm
* Жыццё Святога Яна Божага
* http://www.bonifratrzy.pl/ -- ёсць беларуская версія

Катэгорыя:Каталіцкія ордэны і кангрэгацыі
Мюрдальс’ёкудль

**Мюрдальс’ёкудль** (**Мірдалс’ёкудль** , ) — ледавік на поўдні Ісландыі. Знаходзіцца за 180 км на паўднёвы ўсход ад Рэйк’явіка, і за 20 км на ўсход ад ледавіка Эйяф’ядлаёкюдль.

Вышыня вяршыні Мюрдальс’ёкудля — 1493 метры; на 1980 год плошча ледавіка займала каля 595 км². Пад паўднёва-ўсходняй часткай ледавіка знаходзіцца актыўны вулкан Катла.

## Гл. таксама 
* Ледавікі Ісландыі
* Вулканы Ісландыі

## Спасылкі 
* Маніторынг сейсмічнай актыўнасці ў раёне Мюрдальс’ёкудля і Эйяф’ядлаёкюдля 

Катэгорыя:Ледавікі Ісландыі
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Катэгорыя:Вулканы Ісландыі
Беларуская сацыял-дэмакратычная работніцкая група

**Беларуская сацыял-дэмакратычная работніцкая група** *(БСДРГ)* — палітычная арганізацыя, якая дзейнічала ў 1915 – 1918 г. на тэрыторыі Беларусі, акупіраванай германскімі войскамі ў 1-ю сусветную вайну. 

Утварылася ў выніку разыходжанняў па пытаннях тактыкі і нацыянал-дзяржаўнага будаўніцтва паміж дзеячамі Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ). Частка з іх, марксісты (А. Луцкевіч, І. Луцкевіч, А. Пашкевіч (Цётка) і інш.) заснавалі БСДРГ. Група рабіла стаўку на работу ў масах, арганізоўвала прафсаюзы, кааператывы і іншыя арганізацыі, мела ў іх сваіх прадстаўнікоў. Удзельнічала ў стварэнні Беларускага народнага камітэта ў Вільні, на чале якога стаяў А. Луцкевіч. У нацыянальна-дзяржаўным пытанні БСДРГ выказвалася за Канфедэрацыю Вялікага княства Літоўскага і ўваходзіла ў яе раду. Першапачаткова БСДРГ стаяла на пазіцыі, каб у склад канфедэрацыі ўвайшлі ўсе акупіраваныя беларускія і літоўскія землі. Пасля ўтварэння Літоўскай Тарыбы, якая заявіла пра жаданне адрадзіць асобна літоўскую дзяржаву і ўключыць у яе склад таксама тэрыторыю ўсёй Віленскай і частку Гродзенскай губерняў, БСДРГ амаль цалкам прыняла пастулаты Сувязі незалежнасці і непадзельнасці Беларусі і ў верасні 1917 г. выказалася за стварэнне Беларуска-Літоўскай дзяржавы з аўтаномнымі Беларуссю і Літвой, за ўключэнне ў гэту дзяржаву ўсіх беларускіх зямель, за прызнанне раўнапраўя ўсіх народаў у ёй, забеспячэне «ўрадавага» статуса мясцовым мовам і школьнае навучанне на роднай мове. 

Пасля абвяшчэння ў снежні 1917 г. Літоўскай рэспублікі група стала на незалежніцкія пазіцыі. Група брала ўдзел у канферэнцыі беларускіх паргый і арганізацый (25—27 студзеня 1918), на якой была ўтворана Віленская беларуская рада на чале з A. Луцкевічам. Падтрымала стварэнне Беларускай Народнай Рэспублікі. 18 сакавіка 1918 І. і А. Луцкевічы былі кааптаваны ў Раду БНР, 23 сакавіка яны прапанавалі абвясціць незалежнасць БНР. Пасля 3-га расколу БСГ (красавік 1918 г.) БСДРГ аб'ядналася з марксістамі, якія пакінулі БСГ, і ўтварыла з імі Беларускую сацыял-дэмакратычную партыю.

## Літаратура
* Луцкевіч, А. За дваццаць пяць гадоў (1903—1928): Успаміны аб працы першых беларускіх палітычных арганізацый: Беларуская рэвалюцыйная грамада, Беларуская сацыялістычная грамада / Антон Луцкевіч; [Пасляслоўе А. М. Сідарэвіча]. — Мн.: Беларуская савецкая энцыклапедыя імя П. Броўкі, 1991. — 62, [1] с.
* Сідарэвіч, А. М. Беларуская сацыял-дэмакратычная работніцкая група / А. М. Сідарэвіч //  — С. 409.
* Сідарвэіч, А. Беларускі шлях // Літаратура і мастацтва. — 1990. — № . — 23 лістапада. — С. ; № . — 30 лістапада. — С.

Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі беларускай гісторыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1915 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе
Катэгорыя:Члены Беларускай сацыял-дэмакратычнай работніцкай групы
Васьміногі

**Васьміногі**, таксама **Актаподы** (*Octōpoda* ад стар.-грэч. Ὀκτώ «восем» і стар.-грэч. Πούς «нага») — атрад галаваногіх малюскаў. Васьміногаў і зрэдку ўсіх буйных галаваногіх малюскаў называюць спрутамі. 

## Анатомія і фізіялогія 
Даўжыня тулава 1—60 см, са шчупальцамі («рукамі») — да 3—6 м (зрэдку да 9,6 м), маса да 50—100 кг (зрэдку да 270 кг). Цела авальнае, мяккае, мяшэчкападрбнае, галава слаба адасоблена ад тулава. 8 «рук» часта аб'яднаны паміж сабой тонкай перапонкай з прысоскамі. 

Ротавая адтуліна знаходзіцца ў месцы, дзе сыходзяцца яго шчупальцы, а анальная — адкрываецца пад мантыяй. Мантыя нагадвае зморшчыны скураны мяшок. Рот васьмінога забяспечаны дзвюма магутнымі сківіцамі, падобнымі да дзюбы папугая.

У мелкаводных васьміногаў ёсць залоза, з якой пры абароне вьшускаюць чарнільную вадхасць. Глыбакаводныя васьміногі маюць органы свячэння. Актыўныя драпежніхі. У глытцы маецца тарка (радула), якая перецірае ежу.

## Пашырэнне 
Падзяляюцца 11 сямействаў, каля 40 родаў, 200 відаў. Пашыраны ў марскіх водах да глыбіні 8000 м ад Арктыкі да Антаркгыкі. Донныя, прыдонна-планктонныя і планктонныя жывёлы. Найбольш вядомыя васьміног звычайны, васьміног глыбакаводны блінападобны, васьміног глыбакаводны бязвокі і інш.

## Гл. таксама 
* Васьміног Паўль

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Галаваногія
Катэгорыя:Атрады малюскаў
Галаваногія

**Галаваногія**, або **цэфалаподы** (*Cephalopoda*, ад стар.-грэч. Κεφαλή «галава» і стар-грэч. Πούς «нага») — клас найбольш высокаарганізаваных марскіх малюскаў. 

Характарызуецца двухбаковай сіметрыяй і 8 ці 10 шчупальцамі вакол галавы, што развіліся з «нагі» малюскаў. Галавоногія маюць найбольш дасканалую з беспазваночных крывяносную сістэму і найбольш развітую нервовую сістэму. Вядома звыш 650 сучасных відаў (выкапнёвых відаў налічваюць каля 11 тыс.). Найбольш вядомыя васьміногі, кальмары, каракаціцы.

## Апісанне 
Даўжыня цела ад 1 см да 18 м (разам са шчупальцамі). Галава і вочы вялікія. Вакол рота 8 або 10 шчупальцаў («рук»), якія з'яўляюцца часткай змененай і перамешчанай на галаву нагі (адсюль назва). Канечнасці з прысоскамі. Тулава ўкрыта мантыяй. Каля шчылінападобнага ўваходу ў мантыйную поласць ёсць мускульны орган — канічная лейка — відазмененая частка нагі. Вада з мантыйнай поласці з сілай выкідваецца праз лейку, і малюскі рухаюцца па прынцыпе ракеты заднім канцом цела наперад. Ракавіна рэдукаваная або адсутнічае (за выключэннем караблікаў).

## Пашырэнне 
Пашыраны пераважна ў трапічных і субтрапічных морах і акіянах, трапляюцца таксама ва ўмераных і палярньгх водах. Жывуць паблізу берагоў і на вялікіх глыбінях каля дна, сярод камянёў, скал і водарасцей, у тоўшчы вады.

## Асаблівасці біялогіі 
Драпежнікі, бента- і планктафагі.

Раздзельналолыя. 3 дапамогай своеасабліва змененай рухі (гектакатыля) самец пераносіць капсулы (сперматафоры) з палавымі прадуктамі ў мантыйную поласць самкі. Звычайна размнажаюцца раз у жыцці, потым гінуць. Яйцы вялікія, самка прымацоўвае іх да падводных прадметаў.

Ёсць чарнільны мяшок, здольны хутка мяняць афарбоўку цела (ахоўная рэакцыя). Часта маюць органы свячэння.

## Промысел 
Аб'екты промыслу. Фармацэўтычная сыравіна.

## Літаратура 
*
Amon Amarth

**«Amon Amarth»** — шведскі рок-гурт, які грае ў жанры меладычны дэз-метал. Назва гурта значыць «Фатальная гара» на сіндарыне, эльфійскай мове, і адсылае да гары Арадруін з «Уладара Пярсцёнкаў». Асноўнай тэматыкай групы з’яўляецца германа-скандынаўская міфалогія, набліжаючы музычны калектыў таксама да жанру вікінг-метал.

## Гісторыя 
Гурт быў заснаваны ў 1992 годзе ў горадзе Тумба, прыгарадзе Стакгольма, першапачаткова пад нецэнзурнай назвай «Scum». Першым складам групы былі вакаліст Ёхан Хег, гітарысты Андэрс Хансан і Олаві Міканен, бас-гітарыст Тэд Лундстрэм і ўдарнік Ніка Мейра. Першае дэма гурта, «Thor arise», аказалася настолькі няўдалым, што студыя адмовілася яго выпускаць. У 1994 годзе, ужо пад назвай «Amon Amarth», калектыў запісаў «the Arrival of the Fimbul Winter», які быў выдадзены тыражом у адну тысячу копій і быў распрададзены за дванаццаць гадзін. Студыю для запісу даў гурт «Hypocrisy».

Дэбютны альбом «Sorrow Throughout the Nine Worlds» быў выпушчаны на сінгапурскім лэйбле «Pulverised records» ў 1996 годзе. Пасля гэтага калектыў заўважылі вядомыя выданні, якія пішуць пра рок-музыку, і неўзабаве «Amon Amarth» атрымалі кантракт з буйной кампаніяй «Metal Blade». На ім група выдаецца пачынаючы з альбома 1998 года «Once Sent from the Golden Hall».

Незадоўга да запісу група змяніла ўдарніка, а акурат перад турнэ ў падтрымку альбома «Amon Amarth» пакінуў гітарыст Андэрс Хансан. На яго месца ўзялі Ёхана Содэрберга.

Да 2007 годзе група выпусціла шэсць паўнавартасных альбомаў і заваявала шырокую папулярнасць сярод прыхільнікаў дэз-метала.

## Дыскаграфія 
* Thor Arise (Demo) (1993)
* Burning creation (1994)
* Sorrow Throughout the Nine Worlds (1996)
* Once Sent from the Golden Hall (1998)
* The Avenger (1999)
* The Crusher (2000)
* Versus the World (2002)
* Fate of Norns (2004)
* With Oden on Our Side (2006)
* Twilight of the Thunder God (2008)
* Surtur Rising (2011)
* Deceiver of the Gods (2013)
* Jomsviking (2016)
* Berserker (2019)

Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Дж. Р. Р. Толкіна і яго легендарыума
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1992 годзе
Катэгорыя:Метал-гурты Швецыі
Дзесяціногія малюскі

**Дзесяціногія малюскі** (лац. *Decapodiformes*) — надатрад галаваногіх малюскаў, які ўключае ўсе віды з дзесяццю канечнасцямі (8 рук і 2 шчупальцы). Мяркуецца, што іх продкі, старажытныя калеаідэі, мелі 5 пар аднолькавых канечнасцяў. Затым, IV пара ў дзесяціногіх змянілася на шчупальцы, а ў васьміногіх (да якіх адносяцца васьміногі і пякельны вампір) была ператворана і пазней страчана II пара канечнасцяў.

## Гл. таксама 
* Кальмары

Катэгорыя:Галаваногія
Кальмары

**Кальмары** (*Teuthida*) — атрад дзесяціногіх малюскаў. Звычайна маюць памеры 0,25-0,5 м, але гіганцкія кальмары роду *Architeuthis* могуць дасягаць 20 метраў (улічваючы шчупальцы) і з'яўляюцца самымі буйнымі беспазваночнымі.

## Апісанне 
Даўжыня ад 2 см да 5 м, гіганцкіх кальмараў да 18 м; маса больш за 300 кг (зрэдку да 1 т). Цела падоўжанае, верацёнападобнае. На галаве 8 рук і 2 шчупальцы. Вочы вялікія. Шкілет — вузкая рагавая пласцінка. Ёсць радула і чарнільны мяшок. Мелкаводныя кальмары здольны мяняць афарбоўку, глыбакаводныя — амаль празрыстыя ці аднатонныя. Многія кальмары маюць органы свячэння. Кальмары маюць пяць пар щупальцаў. Чацвёртая пара падоўжылася ў працэсе эвалюцыі. Размяшчэнне прысмоскаў на шчупальцы вар'іруецца. Адкладваюць яйцы.

## Пашырэнне 
Кальмары жывуць практычна ва ўсіх кліматычных паясах, уключаючы арктычны. Тыя, што насяляюць паўночныя моры маюць малы ў параўнанні з паўднёвымі суродзічамі памер і пераважна не маюць афарбоўкі.

Кормяцца рыбай і беспазваночнымі. Самі служаць кормам для кашалотаў і іншых кітападобных, рыб, птушах, ластаногіх.

## Промысел 
Многія віды кальмараў — аб'екты промыслу, сыравіна для фармацэўтычнай прамысловасці.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Галаваногія
Малюскі

**Малюскі**, або **Мяккацелыя** (*Mollusca*; ад  «мяккі») — тып цэламічных жывёл са спіральным драбненнем. 

Традыцыйна адносяць да першаснаротых жывёл. У складзе тыпу *Mollusca* налічваюць больш за 150000 відаў. Малюскі асвоілі практычна ўсе асяроддзя пражывання: марскія і прэснаводнай вадаёмы, сушу. У асноўным гэта вольнажывучыя арганізмы, але таксама ў іх складзе ёсць некаторая колькасць паразітычных формаў.

## Апісанне 
Даўжыня ад 1,1 мм (смоўж гарацыя) да 2,5 м (трыдакна). Цела двухбакова-сіметрычнае, або асіметрычныя (бруханогія), у большасці відаў укрыта ракавінай — двухстворкавай, спіральнай, суцэльнай ці з 8 пласцінак (у некаторых відаў рэдукаваныя). Ракавіна мае рогавы, прызматычны і перламутравы слаі. Галава (у некаторых відаў выяўлена слаба або адсутнічае) мае вочы, шчупальцы і ротавую адтуліну. Тулава ўтварае складку (мантыю), якая выдзяляе рэчывы ракавіны. Паміж мантыяй і тулавам у мантыйнай поласці знаходзяцца шчэлепы, органы хімічнага адчування, раўнавагі і інш. Мускулісты выраст брушной сценкі ўтварае нагу — орган перамяшчэння.

## Пашырэнне 
Пашыраны ўсюды, жывуць у морах, саланаватых і прэсных водах, на сушы; на Беларусі больш за 60 відаў з класаў двухстворкавых і бруханогіх малюскаў, належаць да палеарктычнай фауны. Жывуць на дне вадаёмаў і на раслінах. 

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца водарасцямі, дэтрытам, большасць лёгачных малюскаў — зялёнымі часткамі раслін; ёсць драпежнікі. У глотцы ёсць тарка, добра развіта печань. Двухстворкавыя малюскі — фільтратары. Орган выдзялення — нырка.

Крывяносная сістэма незамкнутая, ёсць сэрца, якое складаецца з камер. Дыханне жабернае або лёгачнае. Нервовая сістэма раскіданавузлавога  тыпу, складаецца з 3—5 пар гангліяў, якія аб’яднаны паміж сабой нервовымі слупамі.

Пераважна раздзельнаполыя, ёсць таксама гермафрадытныя жывёлы. Развіццё прамое або з лічыначнай стадыяй і ператварэннем

## Промысел 
Ядомыя малюскі (вустрыцы, грабеньчыкі, васьміногі, кальмары, мідыі, ахаціны, смаўжы вінаградныя і інш.) — аб'екты промыслу і аквакультуры. 

Са старажытнасці ракавіны малюскаў выкарыстоўваліся ў якасці грошай, у культавых рытуалах, як упрыгожанні, у дэкаратыўна-прыкладным мастацтве.

## Гл. таксама 
* Малакалогія

## Зноскі 
## Літаратура 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд., дап. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 222 с. : іл. ISBN 978-985-03-1367-6.
* *Лаенка Т.* Малюскі / 
* 


Катэгорыя:Тыпы жывёл
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Семятычы (гміна)

**Семяты́чы** () — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Семятыцкага павета Падляскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Семятычах (не ўваходзіць у склад). Плошча гміны складае 227,14 км². Станам на 2014 год у гміне Семятычы пражывалі 6 229 чалавек, шчыльнасць — 27,4 чал./км².

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гміны Семятыцкага павета
Мельнік (гміна)

**Ме́льнік** () — вясковая гміна ў Польшчы, уваходзіць у склад Семятыцкага павета Падляскага ваяводства. Сядзіба размешчана ў Мельніку. Плошча гміны складае 196,24 км². Станам на 2004 год у гміне Мельнік пражывалі 2708 чалавек, шчыльнасць — 13,8 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 13 салецтваў.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гміны Семятыцкага павета
Рысь канадская

**Канадская рысь** або **Паўночнаамерыканская рысь** (*Lynx canadensis* Kerr, 1792), — від рысяў, якія насяляюць паўночнаамерыканскую тайгу. Бліжэйшы сваяк рысі звычайнай (*Lynx lynx*).

## Знешні выгляд 
Гэты від рысі напалову менш : даўжыня яе цела 86-117 см, вышыня ў карку 60-65 см; маса 8-14 кг. У жывёл у няволі маса можа даходзіць да 20 кг у абодвух полаў.

Афарбаванне поўсці попельна-бурае, летам рудое адценне; па асноўным фоне россыпы белых плямак, якія ствараюць ўражанне прысыпанасці снегам. Сустракаецца незвычайна светлая, «блакітная» афарбоўка.

Катэгорыя:Каціныя
Слепата

**Слепата**, **слепасць** — медыцынскі тэрмін, які разумее пад сабой поўную адсутнасць зроку альбо сур’ёзнае яго пашкоджанне.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Зрок
Катэгорыя:Захворванні вачэй
Катэгорыя:Захворванні нервовай сістэмы
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы

## Гл. таксама 
* BrainPort
* Оскар Піхт
Парушэнне слыху

**Глухата**, **парушэнне слыху** — поўнае (глухата) або частковае (глухаватасць) зніжэнне здольнасці выяўляць і разумець гукі.

На парушэнне слыху можа пакутаваць любы арганізм, здольны ўспрымаць гукі. Гукавыя хвалі адрозніваюцца па частаце і амплітудзе. Страта здольнасці выяўляць некаторыя (ці ўсе) частоты або няздольнасць адрозніваць гукі з нізкай амплітудай, называецца парушэннем слыху.

Выклікаецца шырокім спектрам біялагічных і экалагічных фактараў. Прычынамі могуць быць захворванні ўнутранага вуха і слыхавых нерваў, запаленне сярэдняга вуха ці некаторыя інфекцыйныя хваробы — менінгіт, грып і інш; часам — траўма або працяглае ўздзеянне моцнага шуму і вібрацыі.

## Гл. таксама 
* Глуханемата
* Кандуктыўная глухаватасць
* Нейрасэнсарная глухаватасць
* Еўрапейская федэрацыя глухіх

## Крыніцы 
Катэгорыя:Слых
Катэгорыя:Інваліднасць
Катэгорыя:Отарыналарынгалогія
Катэгорыя:Захворванні вуха
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Чычэн-Іца

**Чычэн-Іца** (, аст. *Chichen Itzā*) — палітычны і культурны цэнтр Мая на поўначы паўвострава Юкатан (Мексіка). Святы горад народа Іца, размешчаны ў 75 мілях на ўсход ад горада Мерыда, сталіцы Юкатана, Мексіка. У перакладзе з мовы мясцовых плямёнаў гэта назва значыць «Вусце калодзежа племені Іца». Археолагі лічаць яго адным з рэлігійных «месцаў сілы», звязаных з культурай Мая. Унесены ў спіс культурнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Гл. таксама 
* Піраміда Кукулькана

## Спасылкі 
* 
* Чычэн-Іца на сайце «Старажытная Мезаамерыка»
* Загадкавая Чычэн-Іца (Мексіка)
* Фатаграфіі пірамід, Чычэн-Іца Мексіка 

Катэгорыя:Былыя сталіцы
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Мексіцы
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Мексіцы
Катэгорыя:Гарады мая
Катэгорыя:Археаастраномія
Катэгорыя:Тальтэкі
Катэгорыя:Юкатан
Катэгорыя:Новыя сем цудаў свету
Мексіканскі заліў

**Мексіканскі заліў** (, ) — шырокая водная прастора, частка Атлантычнага акіяна, абмежаванага з паўночнага захаду, поўначы і ўсходу ўзбярэжжам ЗША (штаты Фларыда, Алабама, Місісіпі, Луізіяна і Тэхас), на поўдні і паўднёвым захадзе — узбярэжжам Мексікі (штаты Тамаўліпас, Веракрус, Табаска, Кампечэ, Юкатан), а таксама Кубай.

Заліў злучаецца з Атлантычным акіянам Фларыдскім і Юкатанскім пралівамі. Дзякуючы параўнальна невялікай шырыні гэтых праліваў прыліўныя з'явы выяўленыя слаба. У Мэксіканскі заліў упадае мноства рэк, уключаючы Місісіпі, Алабаму і Нуэсэс.

Найболей буйныя гарады на ўзбярэжжы — Тампа, Сент-Пецярбург, Пенсакола, Мабіл, Новы Арлеан, Х’юстан.

На шэльфе Мексыканскага заліва засяроджаныя значныя запасы нафты і прыроднага газу; здабыча гэтых карысных выкапняў вядзецца ў асноўным з дапамогай нафтавых платформ.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Залівы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Залівы Мексікі
Катэгорыя:Залівы ЗША
Юкатан

**Юкатан** (ісп. Yucatán) — паўвостраў у Цэнтральнай Амерыцы, адасабляе Мексіканскі заліў ад Карыбскага мора. Паўночную частку паўвострава займаюць мексіканскія штаты Юкатан, Кампечэ і Кінтана-Роа. Поўдзень паўвострава належыць дзяржавам Гватэмала і Беліз. Клімат трапічны і гарачы. На вільготным поўдні асноўную частку тэрыторыі займае трапічны лес, па меры прасоўвання на поўнач клімат становіцца сухім.

## Некаторыя гарады 
* Горад Канкун
* Рака Рыа-Онда

## Гл. таксама 
* Юкатанскі праліў

Юкатан
Юкатан
Юкатан
Юкатан
Юкатан
Сцяг Магілёўскай вобласці

**Сцяг Магілёўскай вобласці** і Палажэнне пра яго былі зацверджаныя указам прэзідэнта Беларусі №1 ад 3 студзеня 2003 г. 

## Апісанне сцяга 
: Сцяг Магілёўскай вобласці ўяўляе сабой прамавугольнае палотнішча чырвонага колеру з суадносінамі бакоў 1:2, у цэнтры асабовага боку якога — выява гербу Магілёўскай вобласці.

## Літаратура 
* Нацыянальны рэестар прававых актаў Беларусі, 2003

Катэгорыя:Магілёўская вобласць
Катэгорыя:Сцягі абласцей Беларусі
Гёльчтальбруке

**Гёльчтальбруке** () — самы вялікі ў свеце цагляны віядук. Гэты чыгуначны мост быў пабудаваны паміж 1846 і 1851 гг. Пры яго будаўніцтве была выкарыстана больш за 26 мільёнаў цаглін.

Вышыня моста 78 метраў, даўжыня — 574 метры, шырыня ў аснове — 23 метры. Мост чатырохпавярховым, мае 29 пралётаў.

У цяперашні час мост з’яўляецца часткай хуткаснай магістралі Дрэздэн—Нюрнберг.

Мост праходзіць па даліне ракі Гёльч паміж гарадамі Мілаў і Нечкаў, за 4 км на захад ад горада Райхенбах-ім-Фогтланд (Саксонія), недалёка ад мяжы паміж федэральнымі землямі Цюрынгія і Саксонія каля горада Грайца.

Катэгорыя:Масты Германіі
Катэгорыя:Віядукі
Эйфарыя

**Эйфарыя** ( «пладавітасць», з εὖ «добра» + φορέω «нясу, нашу», г.зн. літаральна «якая добра нясе») — станоўча афарбаваны афект ці эмоцыя. Адчуваецца як раптоўнае, усёзапаўняльнае адчуванне шчасця, захаплення.

Катэгорыя:Наркаманія
Катэгорыя:Наркалогія
Катэгорыя:Сімптомы захворванняў нервовай сістэмы
Катэгорыя:Эмоцыі
Катэгорыя:Афекты
Акведук

[250px|thumb|right|[Старажытны Рым|Старажытнарымскі акведук Пон-дзю-Гар, Францыя]]
**Акведу́к** (ад  — вада і  — весці) — вадавод (канал, труба) для падачы вады да населеных пунктаў, арашальных і гідраэнергетычных сістэм з размешчаных вышэй ад іх крыніц.

Акведукам ў больш вузкім значэнні называюць частку вадавода ў выглядзе моста над ярам, ракой, цяснінай, дарогай і інш. Дастатковыя па шырыні акведукі маглі таксама выкарыстоўвацца суднамі (Водны мост). Акведук па сваёй структуры аналагічны віядуку, з тым адрозненнем, што яго выкарыстоўваюць для пераносу вады замест арганізацыі дарогі або чыгункі.

## Гл. таксама 
* Мост
* Шляхаправод
* Эстакада
* Віядук
* Водны мост
* Акведук Траяна

## Літаратура 
* Военный энциклопедический словарь / Пред. Гл. ред. комиссии Н. В. Огарков. — М. Воениздат, 1983. — С. 24. — 633 с. с ил., 30 л. ил.
* Акведук // 

*
Кігома

**Кігома** () — горад у Танзаніі. 

Горад Кігома размешчаны на крайнім захадзе Танзаніі, каля мяжы з Бурундзі, на паўночна-ўсходнім узбярэжжы возера Танганьіка і з'яўляецца адміністрацыйным цэнтрам танзанійскага  рэгіёну Кігома. 

Колькасць насельніцтва горада складае 153300 чалавек (на 2003 год). Размешчаны на вышыні 773 метры над узроўнем мора. У горадзе знаходзіцца рэзідэнцыя каталіцкага біскупа.

Катэгорыя:Гарады Танзаніі
Кома

**Ко́ма** (*каматозны стан*;  — глыбокі сон) — цяжкі паталагічны стан, які развіваецца востра, характарызуецца прагрэсіўным прыгнётам функцый ЦНС са стратай прытомнасці, рэзкім аслабленнем або адсутнасцю рэакцыі на знешнія раздражненні, згасаннем рэфлексаў да поўнага іх знікнення, парушэннем глыбіні і частаты дыхання, змяненнем тонусу сасудаў, частым або запаволеным пульсам, парушэннем тэмпературнай рэгуляцыі.

У вузкім сэнсе паняцце «кома» азначае найбольш значную ступень прыгнёту ЦНС (за якой ідзе ўжо смерць мозгу), характарызуецца не толькі поўнай адсутнасцю свядомасці, але таксама арэфлексіяй і разладамі рэгуляцыі жыццёва важных функцый арганізма.

Развіваецца з прычыны глыбокага тармажэння ў кары галаўнога мозга, распаўсюджаннем яго на падкорку і іншыя аддзелы ЦНС, пры парушэннях кровазвароту, запаленнях (энцэфаліт, менінгіт, малярыя) у галаўным мозгу, траўмах галавы, пры атручэннях, гепатыце, цукровым дыябеце, урэміі.

Катэгорыя:Рэаніматалогія
Катэгорыя:Ургентныя станы
Глыбакаводны гігантызм

(макрыцы)]]
**Глыбакаводны гігантызм** - у заалогіі назва тэндэнцыі некаторых відаў беспазваночных і іншых марскіх жывёл на вялікіх глыбінях дасягаць больш буйных памераў, чым іх блізкія суродзічы на больш глыбінях або на сушы.

Да канца не вывучана, ці з'яўляецца гэты эфект вынікам абмежаванасці ежы і, адпаведна, больш позна дасягальная палаваспеласць ці ж гэта з'яўляецца прыстасаваннем да большага ціску вады.

## Гл. таксама 
* Рэмень-рыба

Катэгорыя:Заалогія
Катэгорыя:Канцэпцыі эвалюцыйнай біялогіі
Герб Магілёўскай вобласці

**Герб Магілёўскай вобласці** і Палажэнне пра яго зацверджаныя ўказам прэзідэнта Беларусі №1 ад 3 студзеня 2005 года. Апісанне герба:

: Уяўляе сабой выяву на залатым полі французскага шчыта ў авале блакітнага колеру Магілёўска-Брацкай Божай Маці. Унізе размешчаныя тры зялёныя ўзгоркі, на якіх тры чырвоныя каласы з залатымі сцяблінамі. Шчыт акружаны вянком з залатога дубовага і лаўровага лісця, які злучаны Андрэеўскай стужкай.

Новы герб створаны на аснове гербу Магілёўскай губерні (1878 г.): у залатым шчыце тры курганы, на якіх тры коласы, у кожным з якіх па 7 зерняў. Шчыт апраўлены вянком з галінаў лаўру і дубу, перавязаным ордэнскай стужкай. У верхняй частцы герба намаляваны абраз Бялыніцкай Божай Маці.

## Літаратура 
* Нацыянальны рэестр прававых актаў Беларусі, 2005

Катэгорыя:Магілёўская вобласць
Магілёўская вобласць