open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Валянцін Алегавіч Сукала

**Валянці́н Але́гавіч Сука́ла** () — беларускі дзяржаўны дзеяч. Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь (2000). Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь (1994—1997), Старшыня Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь (1997—2025).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 16 жніўня 1942 года ў Мінску.

У 1958—1962 гадах быў работнікам Мінскага трактарнага завода і Мінскага механічнага завода імя Сяргея Вавілава. У 1968 годзе скончыў юрыдычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. З 1968 года — суддзя народнага суда Мядзельскага раёна (Мінская вобласць). З 1972 года — суддзя Мінскага абласнога суда, 8-м старшынёй якога стаў з 14 снежня 1976 года. З 1984 года — намеснік міністра юстыцыі Беларускай ССР. З 1986 года — начальнік упраўлення агульных судоў Міністэрства юстыцыі СССР. З 19 лістапада 1988 да 28 красавіка 1989 года — 6-ы міністр юстыцыі Беларускай ССР. Затым стаў загадчыкам дзяржаўна-прававога аддзела Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Беларусі і на 3 гады заняў пасаду 1-га намесніка старшыні Вярхоўнага суда СССР. 22 снежня 1989 года Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР Сукала прысвоены вышэйшы кваліфікацыйны клас (1989).

З 1992 года — намеснік Міністра юстыцыі Рэспублікі Беларусь. З 24 кастрычніка 1994 года — Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь. 4 студзеня 1997 года заняў пасаду Старшыні Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь. Па яго ініцыятыве праведзены Першы з’езд суддзяў Беларусі, уведзены новы інстытут суддзяў па адміністрацыйных справах і выканаўчых вядзеннях, пачаў працу Інстытут перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі суддзяў, работнікаў пракуратуры, судоў і ўстаноў юстыцыі. Удзельнічаў у распрацоўцы новых Крымінальнага, Крымінальна-працэсуальнага і Крымінальна-выканаўчага кодэксаў Беларусі.

У 2000 годзе атрымаў званне «Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь». У 2002 годзе ўзнагароджаны Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь. 12 жніўня 2002 года Аляксандр Лукашэнка падпісаў Распараджэнне пра абвяшчэнне Валянціну Сукалу Падзякі Прэзідэнта Беларусі.

5 лютага 2018 года старшыня Вярхоўнага суда Валянцін Сукала ўхваліў пераход ад касацыйнага да абскарджвальнага парадку перагляду судовых рашэнняў 1-й інстанцыі.

Унесены ў санкцыйныя спісы краін Балтыі.

## Узнагароды 
* Медаль «У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна» (1970)
* Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2002)
* Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (2002)
* Ордэн Айчыны III ступені (2022)
* Ордэн Айчыны II ступені (2026)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Заслужаныя юрысты Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Міністры юстыцыі Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Міністры юстыцыі БССР
Катэгорыя:Намеснікі міністра юстыцыі Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Старшыні Мінскага абласнога суда
Катэгорыя:Юрысты Беларусі
Катэгорыя:Суддзі Беларусі
Юшкавічы (Любанскі раён)

**Ю́шкавічы** (, ) — вёска ў Любанскім раёне Мінскай вобласці. Да 2009 года цэнтр Юшкавіцкага сельсавета.

Знаходзіцца каля аўтадарогі Пагост-Любань (3 км).  За 15 кіламетраў на захад ад Любані, 167 кіламетраў ад Мінска, 15 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Урэчча.

## Насельніцтва 
* 178 жыхароў, 77 двароў (2003)

## Інфраструктура 
* Клуб і бібліятэка

## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Юшкавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Любанскага раёна
Юшкавічы

Назву **Ю́шкавічы** маюць:
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Юшкавічы — вёска ў Баранавіцкім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Юшкавічы — вёска ў Свіслацкім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Юшкавічы — вёска ў Мсціслаўскім раёне
** Юшкавічы — вёска ў Чавускім раёне
* Мінская вобласць:
** Юшкавічы — былая вёска ў Барысаўскі раёне, цяпер уключана ў склад горада Барысава
** Юшкавічы — вёска ў Любанскім раёне
** Юшкавічы — вёска ў Мядзельскім раёне
Юшкевіч

**Юшкевіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Мікалаевіч Юшкевіч (нар. 1972) — беларускі палітык.
* Антон Юшкевіч — літоўскі этнограф-даследчык.
* Васіль Аляксандравіч Юшкевіч (1897—1951) — генерал-палкоўнік.
* Іван Васілевіч Юшкевіч — літоўскі этнограф-даследчык.
* Леанід Пятровіч Юшкевіч — беларускі піяніст.
* Міхаіл Купрыянавіч Юшкевіч — савецкі ваенаначальнік, генерал-маёр.
* Тадэвуш Пятровіч Юшкевіч — беларускі вучоны ў галіне педагогікі.
* Тамара Юшкевіч (1932—1982) — удзельніца беларускага антыкамуністычнага падполля.
* Таццяна Юшкевіч (нар. 1934) — удзельніца беларускага антыкамуністычнага падполля.
* Часлаў Іосіфавіч Юшкевіч — беларускі валтарніст, педагог.
* Якаў Мікалаевіч Юшкевіч — расійскі надворны дарадчык.
Закон Мозлі

**Закон Мозлі** — закон, які злучае частату спектральных ліній характарыстычных рэнтгенаўскага выпраменьвання атама хімічнага элемента з яго парадкавым нумарам. Эксперыментальна усталяваны англійскім фізікам Генры Мозлі ў 1913 годзе.

## Фармулёўка закона Мозлі 
Згодна з законам Мозлі, корань квадратны з частоты \nu спектральнай лініі характарыстычнага выпраменьвання элемента ёсць лінейная функцыя яго парадкавага нумара Z:
\sqrt{\frac{\nu}{R}} = \frac{Z-S_n}{n}

дзе R — пастаянная Рыдберга, S_n — пастаянная экранавання, n — галоўны квантавы лік. На дыяграме Мозлі залежнасць ад Z прадстаўляе сабой шэраг прамых (К-, L-, М- і г. д. серыі, якія адпавядаюць значэнням n = 1, 2, 3,…).

Закон Мозлі з’явіўся неабвержным доказам правільнасці размяшчэння элементаў у перыядычнай сістэме элементаў Д. І. Мендзялеева і садзейнічаў высвятленню фізічнага сэнсу Z.

У адпаведнасці з законам Мозлі, рэнтгенаўскія характарыстычная спектры не выяўляюць перыядычных заканамернасцей, уласцівых аптычным спектрах. Гэта паказвае на тое, што праяўляюцца ў характарыстычных рэнтгенаўскіх спектрах ўнутраныя электронныя абалонкі атамаў ўсіх элементаў маюць аналагічную будову.

Пазнейшыя эксперыменты выявілі некаторыя адхіленні ад лінейнай залежнасці для пераходных груп элементаў, звязаныя са змяненнем парадку запаўнення знешніх электронных абалонак, а таксама для цяжкіх атамаў, якія з’яўляюцца ў выніку рэлятывісцкіх эфектаў (умоўна тлумачыць тым, што хуткасці ўнутраных электронаў параўнальныя з хуткасцю святла).
 
У залежнасці ад шэрагу фактараў — ад колькасці нуклонаў ў ядры атама (ізатапічны зрух), стану знешніх электронных абалонак (хімічны зрух) і інш. — становішча спектральных ліній на дыяграме Мозлі можа некалькі змяняцца. Вывучэнне гэтых зрухаў дазваляе атрымліваць дэталёвыя звесткі аб атаме.

## Літаратура 
*  — С. 513.

Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Катэгорыя:Фізічныя законы
Анатоль Іосіфавіч Яблонскі

**Анатоль Іосіфавіч Яблонскі** (, в. Багданава, Валожынскі раён, Мінская вобласць — ) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1971, Аналітычныя ўласцівасці рашэнняў сістэм дыферэнцыяльных ураўненняў), прафесар (1974).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (1951). Працаваў у Інстытуце матэматыкі АН БССР, у Беларускім інстытуце народнай гаспадаркі. Навуковыя працы па дыферэнцыяльных ураўненнях. Распрацаваў новыя метады класіфікацыі нелінейных дыферэнцыяльных ураўненняў па характары іх рухомых асаблівых пунктаў, правёў дэталёвае даследаванне ўласцівасцей рашэнняў ураўненняў Пенлевэ.

## Навуковыя працы 
* Решение второго уравнения Пенлеве, продолжимое на всю вещественную ось // ДУ. 1971. Т. 7, № 6;
* О подвижных особенностях одного класса уравнений // ДУ. 1974. Т. 10, № 5;
* Подвижные особые точки дифференциального уравнения с экспоненциальной правой частью // ДУ. 1982. Т. 18, № 5.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі
Катэгорыя:Постаці БДЭУ
Яблонскі

**Яблонскі** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Анатоль Іосіфавіч Яблонскі (1928—1995) — беларускі матэматык.
* Максім Аляксандравіч Яблонскі (нар. 1996) — беларускі футбаліст.
* Міхаіл Фёдаравіч Яблонскі (нар. 1924) — беларускі вучоны ў галіне судовай медыцыны.
* Яўген Уладзіміравіч Яблонскі (нар. 1995) — беларускі футбаліст.
Міхаіл Фёдаравіч Яблонскі

**Міхаіл Фёдаравіч Яблонскі** (нар., вёска Алянец, Смаргонскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі вучоны ў галіне судовай медыцыны. Доктар медыцынскіх навук (1976), прафесар (1979).

## Біяграфія 
Скончыў Мінскі медыцынскі інстытут (1954). З 1957 года ў Віцебскім медыцынскім універсітэце (у 1965-88 загадчык кафедры). Навуковыя працы па судова-медыцынскай экспертызе, навучальна-метадычнай рабоце па выкладанні судовай медыцыны.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Судовыя медыкі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смаргонскім раёне
Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Полацка

|}

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Полацк
Катэгорыя:Гісторыя Полацка
Катэгорыя:Славутасці Полацка
Катэгорыя:Культура Полацка
Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Ушацкага раёна

|}

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Ушацкі раён
Катэгорыя:Гісторыя Ушацкага раёна
Катэгорыя:Славутасці Ушацкага раёна
Катэгорыя:Культура Ушацкага раёна
Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Браслаўскага раёна

**Гісторыка-культурныя каштоўнасці Браслаўскага раёна** — аб’екты архітэктуры, археалогіі, гісторыі і мастацтва, помнікі горадабудаўніцтва і запаведныя мясціны на тэрыторыі Браслаўскага раёна Віцебскай вобласці, якія знаходзяцца пад дзяржаўнай аховай Рэспублікі Беларусь.

У Браслаўскім раёне гісторыка-культурнымі каштоўнасцямі прызнаны 50 аб’ектаў, з якіх 23 — помнікі археалогіі, 20 — помнікі архітэктуры, 7 — помнікі гісторыі.

45 аб’ектаў — гісторыка-культурныя каштоўнасці рэгіянальнага значэння, 5 аб’ектаў — гісторыка-культурныя каштоўнасці рэспубліканскага значэння.

## Гісторыка-культурныя каштоўнасці Браслаўскага раёна 
|}

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Браслаўскі раён
Катэгорыя:Гісторыя Браслаўскага раёна

Катэгорыя:Культура Браслаўскага раёна
Гіпуравая кіслата

**Гіпуравая кіслата** , C9H9NO3 — злучэнне рэшткаў бензойнай кіслаты і гліцыну.

Бескаляровае крышталічнае рэчыва. Тэмпература плаўлення 187,5 °С. Утвараецца ў большасці жывёл і ў чалавека пераважна ў печані і, ў меншай ступені, у нырках (у сабак толькі ў нырках). Выводзіцца з мачой. Біялагічнае значэнне сінтэзу гіпуравай кіслаты ў арганізме — звязванне бензойнай кіслаты, якая вызваляецца пры разбурэнні араматычных злучэнняў, якія ўваходзяць у склад раслінных тканак.

## Сінтэз і выкарыстанне 
Стандартны лабараторны метад сінтэзу гіпуравай кіслаты — бензаіліраванне гліцына паводле Шотэн-Баўмана

Дзякуючы сваёй дасяжнасці гіпуравая кіслата шырока выкарыстоўваецца ў якасці с N-ацыламінакіслотнага кампанента ў сінтэзе паводле Эрленмеера азлактонаў, якія, у сваю чаргу, выкарыстоўваюцца для сінтэза пептыдаў, a-кетакіслот і a-амінакіслот:
: 

У чалавека за суткі з мачой выводзіцца 0,1—2 г гіпуравай кіслаты. Проба на сінтэз гіпуравай кіслаты з'яўляецца паказчыкам здольнасці печані абясшкоджваць таксічныя рэчывы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вытворныя амінакіслот
Ота Фрыдрых фон Гірке

**Ота Фрыдрых фон Гірке** (; , Шчэцін - , Берлін) — германскі юрыст, прафесар Прафесар Вроцлаўскага (з 1872), Гайдэльбергскага (з 1884), Берлінскага (з 1887) універсітэтаў. Паслядоўнік гістарычнай школы права, прадстаўнік нацыяналістычнага кірунку "германістаў".

## Літаратура 
* Karl Siegfried Bader: Gierke, Otto von. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 6, Duncker & Humblot, Berlin 1964, ISBN 3-428-00187-7, S. 374 f

Катэгорыя:Філосафы Германіі
Катэгорыя:Гісторыкі права
Катэгорыя:Гісторыкі Германіі
Катэгорыя:Правазнаўцы Германіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Гайдэльбергскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Уроцлаўскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)
Катэгорыя:Рэктары Берлінскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Рэктары Уроцлаўскага ўніверсітэта
Уладзімір Фёдаравіч Гіргас

**Уладзімір Фёдаравіч Гіргас** (, Гродна — , Кіеў) — мовазнавец–арабіст, педагог.

## Біяграфія 
Скончыў Пятую Санкт-Пецярбургскую гімназію (1854), факультэт ўсходніх моў Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта (1858). Займаўся арабскай мовай, таксама вывучаў турэцкую мову. Па заканчэнні ўніверсітэта выехаў у Парыж, дзе правёў два з паловой гады, удасканальваючы свае веды ў лепшых французкіх вучоных–усходазнаўцаў.
У 1861—1864 гадах быў у Сірыі і Егіпце, вывучаў арабскую мову, літаратуру і культуру арабаў. Справаздача аб яго паездцы (1864, рукапіс) — адна з першых прац па арабскай дыялекталогіі. 

З 1864 года выкладчык Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта: штатны дацэнт па кафедры арабскай словеснасці (1865), доктар арабскай словеснасці (1873), эктраардынарны прафесар, ардынарны прафесар (1878). 
У 1886 годзе звольніўся з–за хваробы. Выехаў у г. Кіеў, дзе неўзабаве памёр.

Галоўныя працы: «Нарыс граматычнай сістэмы арабаў» (1873), «Нарыс арабскай літаратуры» (1875), «Арабская хрэстаматыя» (вып. 1—2, 1875—1876, сумесна з В. Р. Розенам), «Слоўнік да „Арабскай хрэстаматыі“ і „Карану“» (1881). Падрыхтаваў да выдання ў 1888 годзе гістарычнае сачыненне Абу Ханіфы ад-Дзінаверы.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Мовазнаўцы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Арабісты
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Капліца Заслаўскіх (Мір)

**Капліца Заслаўскіх** — помнік архітэктуры пачатку 20 ст., размешчаны ў г.п. Мір Карэліцкага раёна, каля Мірскага замка. Пабудавана ў 1909 г. з цэглы.

## Архітэктура 
Капліца ўяўляе невялікі па сваіх памерах будынак, квадратны ў плане. Будынак атынкаваны і пабелены, пакрыты медным дахам, над якім знаходзіцца крыж. У заходняй сцяне маюцца драўляныя дзверы, у паўднёвай і паўночнай — па аднаму акну. У 30-ых гадах 20 ст. у сярэдзіне капліцы знаходзілася Галгофа — крыж з распяццем на падстаўцы.

Помнік архітэктуры неарускага стылю. Вырашана цэнтрычным 4-гранным аб’ёмам пад шлемападобным купалам. Бакавыя грані прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў ліштвах з сандрыкамі, тыльная грань дэкарыравана рэльефным крыжам, вуглы крапаваны гранёнымі лапаткамі.

## Гісторыя 
Капліца пабудавана дзеля ўшанавання імені Уладзіміра Францавіча Заслаўскага, які памёр 28 сакавіка 1909 года ва ўзросце 37 гадоў. Капліца пабудавана на месцы драўлянай капліцы на перакрыжаванні дарог непадалёку ад Мірскага замка па распараджэнні мясцовай мяшчанкі Францішкі Заслаўскай, пра што сведчыць табліца над уваходам з наступным надпісам:

За тры гады да гэтага Уладзмір Заслаўскі быў моцна збіты п’янымі казакамі Кубанскага войска княгіні Клеапатры Святаполк-Мірскай. Магчыма, што Уладзіміра Заслаўскага пахавалі ля сцен Мірскай Свята-Мікалаеўскай царквы.

Па ўсёй верагоднасці, капліцу ў мястэчку Мір узвялі на зямлі, якая належала сям’і Заслаўскіх і пазней была набыта князямі Святаполк-Мірскімі. Яшчэ ў савецкія гады землі ад возера на рацэ Міранцы да бліжэйшага лесу называлі *Заслаўшчынай*. На гэта ўказваюць дакументы, якія захаваліся ў Дзяржаўным занальным архіве горада Баранавічы і сведчаць пра перадачу ў 1945 годзе зямлі з урочышча Заслаўшчына пад падсобную гаспадарку Мірскай гарадской пажарнай ахове, райканторы сувязі і прамкамбінату.

Прыдарожная капліца лічыцца помнікам архітэктуры, якая захавала памяць пра прадстаўнікоў роду Заслаўскіх, якія жылі ў Міры ў XIX — першай палове XX стагоддзя.

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Замкавы комплекс «Мір»
Катэгорыя:Капліцы-пахавальні Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1909 годзе
Катэгорыя:1909 год у Беларусі
Катэгорыя:Культавыя збудаванні Карэліцкага раёна
Катэгорыя:Капліцы Гродзенскай вобласці
Гірскі лес

thumb|left|200px|Нацыянальны парк створаны дзеля захавання індыйскага льва
**Гірскі лес** (**Саса-Гір**, хіндзі गिर वन) — лясны нацыянальны парк на поўдні паўвострава Катхіявар у штаце Гуджарат.

Гірскі лес — апошняе месца пражывання індыйскага льва, таксама ў ім жывуць і іншыя рэдкія прадстаўнікі фауны. Гірскі лес з’яўляецца ахоўнай тэрыторыяй, прыродным рэзерватам на плошчы 1153 км², з іх 258 км² займае асабліва ахоўны нацыянальны парк.

Саса-Гір уяўляе сабой горны змешаны лістападны лес з перавагай ціка, ніжэй размешчаны пояс калючага кустоўя. Таксама ля рэк сустракаюцца вечназялёныя пойменныя лясы.

Нацыянальны парк створаны ў 1965 годзе для захавання папуляцыі азіяцкага льва. Калі на момант стварэння колькасць складала менш за 200 асобін, то ў 2001 годзе ў Гірскім лесе жылі ўжо 327 львоў, а ў 2005 годзе — 359. Акрамя таго, каля 180 жывёл было адлоўлена для ўтрымання ў няволі. Акрамя львоў зафіксавана 38 відаў млекакормячых, 37 відаў рэптылій, каля 300 відаў птушак і больш за 2000 відаў насякомых. Колькасць відаў раслін перавышае 400.

Клімат у нацыянальным парку трапічны мусонны Улетку тэмпература часта перавышае +40 ° С, зімой можа ўпасці да +10 ° C. Ападкаў выпадае 600—1000 мм у год.

Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Індыі
Катэгорыя:Геаграфія Гуджарата
Вільгельм Гіс

**Вільгельм Гіс** (,  — ) — швейцарскі анатам, гістолаг і эмбрыёлаг.

## Біяграфія 
Вільгельм Гіс нарадзіўся ў 1831 годзе ў горадзе Базелі; вывучаў медыцыну ў родным горадзе, затым у Берліне, Вюрцбургу і Вене, ў 1857 годзе стаў прафесарам анатоміі і фізіялогіі ў Базельскім універсітэце. У 1872 годзе Вільгельм Гіс перайшоў у якасці прафесара анатоміі ў Лейпцыгскі ўніверсітэт. З работ Гіса вылучаюцца даследаванні рагавой абалонкі, лімфатычных залоз і сасудаў, даследаванні над утварэннем крыві і сасудаў, злучальнай тканкі, па эмбрыялогіі кураня, касцістых рыб і па эмбрыянальным развіцці чалавека; у апошнія гады Гіс працаваў пераважна па анатоміі і асабліва эмбрыялогіі. Гіс паклаў пачатак тэорыі парабласта.

Катэгорыя:Заолагі Швейцарыі
Катэгорыя:Постаці швейцарскай эмбрыялогіі
Катэгорыя:Анатамы Швейцарыі
Катэгорыя:Гістолагі
Хвароба Гіршпрунга

**Хвароба Гіршпрунга** — прыроджанае захворванне, якое праяўляецца гіпертрафіяй і пашырэннем цэнтральнага (праксімальнага) аддзела тоўстай кішкі. Упершыню апісана ў 1887  годзе дацкім урачом X. Гіршпрунгам. 

Хвароба абумоўлена прыроджаным парокам развіцця - дэфіцытам вузлоў парасімпатычнага нервовага спляцення ў канцавым (дыстальным) аддзеле тоўстай кішкі, з прычыны чаго ў гэтым аддзеле адсутнічае перыстальтыка, парушаецца праходнасць кішэчніка. Кампенсаторна пашыраецца і гіпертрафуецца вышэйлеглымі аддзеламі тоўстай кішкі. 

Хвароба праяўляецца з дня нараджэння запорамі, уздуццем жывата. Дыягназ пацвярджаецца рэнтгеналагічна; пры неабходнасці - біяпсіяй сценкі прамой кішкі. 

## Лячэнне 
Ачышчальныя клізмы; унутр вазелінавы алей; масаж жывата, пальцавае расцяжэнне сфінктара прамой кішкі. Пры цяжкім стане хворага і немагчымасці вызвалення тоўстай кішкі ад калавых мас — аперацыя (дзецям да года — выдаленне змененага ўчастка кішкі; стварэнне штучнага задняга праходу).

Катэгорыя:Захворванні тоўстай кішкі
Катэгорыя:Анамаліі развіцця
Гісарская даліна

**Гісарская даліна** — міжгорная ўпадзіна на захадзе Таджыкістана, на паўднёвай ўскраіне Гісарскага хрыбта.

Распасціраецца ўздоўж паўночнай мяжы Хатлонскай вобласці, ад Вахдацкага раёна на ўсходзе да Турсунзадэўскага раёна на захадзе (мяжа Узбекістана). Даўжыня каля 100 км, шырыня ў сярэдняй частцы да 20 км. Арашаецца ракой Кафірніган з прытокамі. У раўнінных частках — пасевы бавоўніка, на схілах навакольных гор да 1200—2000 м — збожжавыя культуры, пладовыя, вышэй субальпійскія і альпійскія лугі.

У Гісарскай даліне размешчана сталіца Таджыкістана — горад Душанбэ.

## Спасылкі 
* «Вялікая савецкая энцыклапедыя», электроннае выданне

Катэгорыя:Даліны Таджыкістана
Гісарскі хрыбет

**Гісарскі хрыбет** — горны хрыбет у Сярэдняй Азіі, у заходняй частцы Паміра-Алайскай горнай сістэмы (ва Узбекістане і Таджыкістане), водападзел басейнаў рэк Зераўшан і Амудар’я. Даўжыня каля 200 км. Праходзіць на поўдзень ад Зераўшанскага хрыбта і на поўнач ад Душанбэ праз Гісарскі раён у Таджыкістане і паўночную частку Сурхандар’інскай вобласці ва Узбекістане. Самы высокі пункт хрыбта (4643 м, былы Пік ім. ХХІІ з’езду КПСС) знаходзіцца ва Узбекістане на мяжы з Таджыкістанам (на паўночным захадзе ад г. Душанбэ). Гэты пік з’яўляецца і самым высокім пунктам ва Узбекістане. Хрыбет складзены пераважна крышталічнымі пародамі, сланцамі і пясчанікамі.

На ніжніх частках схілаў — субтрапічныя высокатраўныя стэпы, вышэй — злакавыя стэпы і драўняна-хмызняковая расліннасць, яшчэ вышэй — субальпійскія лугі, паўднёва-заходняе адгор’е: Байсунтау.

Катэгорыя:Горы Таджыкістана
Катэгорыя:Горы Узбекістана
Джордж Гісінг

**Джордж Роберт Гісінг** (,  - ) — англійскі пісьменнік, буйны прадстаўнік натуралістычнага рамана.

У сваіх галоўных раманах Гісінг натуралістычна дакладна перадае жыццё гарадской беднаты, валацугаў, прастытутак (раманы: «Працаўнікі на досвітку» (Workers in the Dawn, 1880); «Дэкласаваныя» (The Unclassed, 1884)), а таксама літаратараў і журналістаў, вымушаных весці цяжкую барацьбу за існаванне (раман «Новая вуліца літаратурнай багемы» (The New Grubstreet, 1891)).

## Літаратура 
* Yates M. George Gissing. 1922.
* Swinnerton F. A. G. Gissing. 1923.
* Cazamian M. L. Le roman et les idées en Angleterre, Strassbourg. 1923. pp.&nbsp;302–371.

Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Валуй

**Валу́й**, **Сыравежка смуродная**, **Бычок** (*Russula foetens*) — шапкавы базідыяльны грыб з роду  сямейства .

## Народныя назвы 
Валуй, малюк, сапляк, суплекь, салёнік, валойка, прыбалотуха, бычок, сыравежка заможная, карова, вялуй, валовік, валуйка, кабылка.

## Апісанне 
Пладовае цела грыба — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 4—15 см, у маладых грыбоў амаль шарападобная, клейкая, у старых пукатая або плоска-распасцёртая, жаўтаватая ці жоўта-бурая, з бугрыста-рубчастым краем. Мякаць шчыльная, белая, едкая, з непрыемным пахам сырасці. Пласцінкі прырослыя, спачатку белыя, потым жаўтаватыя, з бурымі дробнымі плямамі, часцяком з кропелькамі вільгаці. Ножка белаватая, цыліндрычная, часам з патаўшчэннем, з пустотамі або пустая, вельмі жорсткая. Споры амаль шарападобныя, барадаўчатыя, светла-жоўтыя.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў Еўропе, Усходняй Азіі, Паўночнай Амерыцы. Трапляецца ў розных лясах Беларусі, часцей у бярозавых і мяшаных, расце асобна і групамі, пладовыя целы з’яўляюцца ў ліпені—верасні.

## Спажыванне 
Нізкаякасны ядомы грыб. Спажываецца толькі солены і марынаваны (пасля вымочвання і адварвання). Па вонкавым выглядзе да яго крыху падобны неядомы валуй несапраўдны, або хрэнавы грыб.

## Літаратура 
* Валуй // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Сыраежка
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Катэгорыя:Грыбы Еўразіі
Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Амерыкі
Гістыдын

**Гістыдын** — амінакіслата, незаменная для многіх жывёл; арганізм чалавека здольны да абмежаванага сінтэзу гістыдыну. Уваходзіць у склад актыўных цэнтраў многіх ферментаў, у прыватнасці рыбануклеазы, транскеталазы. Пачатковая стадыя ферментатыўнага разбурэння гістыдына ў арганізме - адшчапленне аміяку з утварэннем ураканінавай кіслаты, якая выводзіцца з мачой. Рэакцыя дэзамініравання гістыдыну незваротная, каталізуе яе фермент гістыдын-аміяк-ліяза (гістыдын-a-дэзаміназа), выяўлены ў печані жывёл і ў бактэрый. Недахоп гістыдыну прыводзіць да шматлікіх парушэнняў абмену рэчываў, у тым ліку да тармажэння сінтэзу гемаглабіну. Гістыдын - папярэднік спецыфічных дыпептыдаў шкілетнай мускулатуры - карназіну і анзерыну. Дэкарбаксілаванне гістыдыну вядзе да ўтварэння біялагічна актыўнага аміна - гістаміна; гэты працэс каталізуе гістыдын-дэкарбаксілаза - фермент, які адносіцца да класа ліяз. Фермент дзейнічае толькі на L-ізамер (прыродную форму) гістыдыну. Рэакцыя зварачальна тармозіцца інгібітарамі дыхання - цыянідам, гідраксіламінам, семікарбазідам.

Катэгорыя:Амінакіслоты
Катэгорыя:Імідазолы
Гістагенез

**Гістагенез** (ад  — тканка +  — адукацыя, развіццё) — развіццё тканак, сукупнасць заканамерных працэсаў, якія забяспечваюць узнікненне, існаванне і аднаўленне тканак жывёл арганізмаў з іх спецыфічнымі ў розных органах уласцівасцямі. Вывучэнне гістагенезу розных тканак і яго заканамернасцяў — адна з задач гісталогіі. Тэрмінам *гістагенез* прынята пазначаць развіццё тканак у антагенезе. Аднак заканамернасці гістагенезу не могуць разглядацца ў адрыве ад эвалюцыйнага развіцця тканак (філагістагенеза). У аснове гістагенезу ляжыць клеткавая дыферэнцыроўка, якая пачынаецца з самых ранніх стадый эмбрыягенезу — развіццё нарастальных морфа-функцыянальных адрозненняў паміж спецыялізаванымі клеткамі. Размнажэнне клетак, іх узаемаперасоўванні і іншыя працэсы прыводзяць да фарміравання эмбрыянальных зародкаў, якія прадстаўляюць сабой групы клетак, заканамерна размешчаных у целе зародка. У выніку тканкавага дыферэнцыравання эмбрыянальных зародкаў узнікае разнастайнасць тканак розных органаў цела. У постзародкавым перыядзе працэсы гістагенезу падзяляюць на 3 асноўных тыпы: у тканках, клеткі каторых не размнажаюцца (напрыклад, нервовая тканка); у тканках, размнажэнне клетак якіх звязана перш за ўсё з ростам органа (напрыклад, парэнхіма стрававальных залоз, нырак), у тканках, якія характарызуюцца пастаянным абнаўленнем клетак (напрыклад, крывятворная тканка, многія покрыўныя эпітэліі).

Катэгорыя:Біялогія
Гіфу (горад)

**Гіфу** — цэнтральны горад Японіі, адміністрацыйны цэнтр прэфектуры Гіфу. Перш чым стаць горадам, ён быў часткай былой акругі Ацумі, але ўжо першапачаткова лічыўся асноўным горадам у дадзеным рэгіёне. Плошча горада складае 202,89 км², насельніцтва — 410,094 чалавекі (1 мая 2010), шчыльнасць насельніцтва — 2021,26 чал./км². Эканамічны інстытут Нава (заснаваны ў 1896 годзе). Горад адноўлены пасля землятрасення ў 1891 годзе.

## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады прэфектуры Гіфу
Катэгорыя:Цэнтральныя гарады Японіі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1889 годзе
Гіфу (прэфектура)

**Гіфу** — прэфектура, размешчаная ў рэгіёне Цюбу на востраве Хонсю, Японія.

Плошча прэфектуры складае 10 621,17 км², насельніцтва — 2 077 617 чалавек (1 мая 2010), шчыльнасць насельніцтва — 195,61 чал./км². Адміністрацыйны цэнтр прэфектуры — горад Гіфу.

Паверхня Гіфу — нагор’е вышынёй 500—1500 м, абмежаваную вулканічным хрыбтом Хіда (да 3190 м) і Рохаку (да 2702 м). Шырока распаўсюджаныя яловыя лясы на глыбока раздзеленых схілах. На поўдні — у нізоўях ракі Кісо — урадлівая раўніна.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* 

Гіфу
Гладбек

**Гладбек** — горад у Германіі, у зямлі Паўночны Рэйн-Вестфалія. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Мюнстэр. Уваходзіць у склад раёна Рэклінгхаўзен.

Насельніцтва складае 75 253 чалавекі (на 31 снежня 2010). Займае плошчу 35,91 км². Афіцыйны код — 05 5 62 014. Горад падзяляецца на 9 гарадскіх раёнаў. Асноўная славутасць горада — замак Вітрынген.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Флорэнс Лоўрэнс

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гарады Паўночнага Рэйна-Вестфаліі
Жукоўскі

**Жукоўскі**, жаночая форма **Жукоўская** — беларускае, польскае і рускае прозвішча, а таксама тапонім.

## Вядомыя асобы 
* Алёкса Жукоўскі (1906—1979) — беларускі паэт, празаік, педагог.
* Антоні Шыман Жукоўскі (1766—1834) — беларускі акцёр, антрэпрэнёр.
* Валерый Францавіч Жукоўскі — беларускі футбаліст.
* Васіль Андрэевіч Жукоўскі — рускі паэт.
* Караль Казіміравіч Жукоўскі (1814—1866) — расійскі мастак-малявальшчык і літограф.
* Мікалай Ягоравіч Жукоўскі — расійскі вучоны, стваральнік аэрадынамікі.
* Міхал Жукоўскі — беларускі гравёр XVIII ст.
* Оскар Саламонавіч Жукоўскі — савецкі вайсковы дзеяч.
* Рудольф Казіміравіч Жукоўскі (1814—1886) — мастак, жывапісец, ілюстратар і педагог.
* Станіслаў Жукоўскі (1911—1983) — мастак-графік.
* Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі (1873—1944) — мастак-жывапісец.
* Сяргей Якаўлевіч Жукоўскі (1918—1980) — вайсковы дзеяч.

## Тапонім 
* Жукоўскі (аэрапорт)
* Жукоўскі — горад у Маскоўскай вобласці Расіі.

## Гл. таксама 
* Жукаў
* Жукаўка
* Жукава

Катэгорыя:Беларускія прозвішчы
Рыжык

**Ры́жык**, **Млечнік смачны**, **Рыжок** (*Lactarius deliciosus*) — шапкавы базідыяльны грыб сямейства сыраежкавых.

## Апісанне 
Пладовае цела — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 5—10 см з загнутым уніз краем, акругла-пукатая, потым лейкападобная. У рыжыка хваёвага афарбоўка шапкі маркоўна-рыжая з канцэнтрычнымі кругамі, мякаць шчыльная з аранжавым млечным сокам, са смалістым смакам і пахам, на зломе зелянее. У рыжыка яловага — больш бледная, зеленавата-рыжая, мякаць крохкая. Пласцінкі прырослыя, жоўта-аранжавыя, пры дакрананні і на зломе бурэюць. Ножка цыліндрычная, усярэдзіне пустая. Споры шырокаавальныя, светла-крэмавыя.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў Еўразіі і Амерыцы. На Беларусі з ліпеня па верасень трапляюцца дзве формы рыжыкаў: у яловых лясах — яловы, у хваёвых лясах — хваёвы.

## Спажыванне 
Каштоўны ядомы грыб, які выкарыстоўваецца ў салёным або марынаваным выглядзе.

## Літаратура 
* Рыжык // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.
* 
* 
* 
* 
* Рыжо́к, ры́жык, малача́й далікатэсны — *Lactarius deliciosus* (Fr.) S.F.Gray // Грыбы і грыбная кулінарыя: папулярны энцыклапедычны даведнік / Галіна Сяржаніна, Іван Яшкін — Мн.: Беларуская асацыяцыя кулінараў, 2005. — С. 211—212. — 392 с. + прык. 50 с. — 1000 экз. — ISBN 985-6081-34-3.

## Спасылкі 
* Рыжик  // Праект «Вся Биология» 

Катэгорыя:Млечнік
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Джон Тындаль

**Джон Тындаль** (, ,  — , ) — брытанскі фізік, хімік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Лайлін-Брыдж, Ірландыя. Пасля заканчэння сярэдняй школы ў 1839 годзе працаваў тапографам-геадэзістам у брытанскай арміі (1840—1843) і на будаўніцтве чыгунак (1844—1847). Адначасова скончыў (1844) механічны інстытут у Прэстане. У 1847—1848 і 1851—1853 гг. выкладаў у Куінвуд-каледжы (Хэмпшыр). У 1848—1851 гг. слухаў лекцыі ў Марбургскім і Берлінскім універсітэтах. З 1853 г. — прафесар Каралеўскага інстытута ў Лондане (у 1867—1887 гг. — Дырэктар).

Патлумачыў чаму ў неба блакітны колер. Прычына — так званы «эфект Тындаля», пры якім прамень святла, які рассейваецца, мае выгляд блакітнаватага конусу. Аптычныя даследаванні вучонага ляглі ў аснову сучаснай оптавалаконнай сувязі. Тындаль падтрымліваў працы Луі Пастэра па апрацоўцы харчовых прадуктаў.

## Спасылкі 
* http://elementy.ru/biography/425902 

Катэгорыя:Вучоныя Вялікабрытаніі
В’етнамскі донг

**В’етнамскі донг** — з 3 мая 1978 года афіцыйная валюта В’етнама. Банк-эмітэнт — В’тнамскі дзяржаўны банк.

Міжнароднае скарачэнне — **VND**. 1 роўны 10 хао альбо 100 су. У абарачэнні няма манет, самая дробная купюра — 200 донгаў.

## Паходжанне назвы 
У в’етнамскай мове слова *Đồng* абазначае медзь. Гэта звязана з тым, што манеты, якія чаканілі французскія каланізатары, былі з медзі.

## Спасылкі 
* Coins and Banknotes of Vietnam and French Indochina

Катэгорыя:Донг
Катэгорыя:Эканоміка В’етнама
Катэгорыя:Азіяцкія валюты
Нацыянальны Сход В’етнама

thumb|right|280px|Будынак Нацыянальнай Асамблеі на цэнтральнай плошчы Бадзінь было знесена ў 2008 годзе
'''Нацыянальны Сход В'етнама''' () — заканадаўчы орган (парламент) В’етнама. 

## Склад 
Нацыянальная Асамблея ўключае 493 дэпутата, якія збіраюцца на пасяджэння двойчы ў год.

## Паўнамоцтвы 
Нацыянальная Асамблея зацвярджае:
* прэзідэнта
* Прэм'ер-міністра
* 21 члена ўрада
* генеральнага пракурора
* Кіраўніка Вярхоўнага суда

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Дзяржаўны лад В’етнама
В'етнам
Катэгорыя:Палітыка В’етнама
Хрэнавы грыб

**Хрэнавы грыб**, **валуй несапраўдны**, **гебелома корачкападобная** (*Hebeloma crustuliniforme*) — ядавіты шапкавы базідыяльны грыб сямейства  (раней адносіўся да павуціннікавых (*Cortinariaceae*)).

Шапка пукатая, потым распасцёртая, слізістая, гліністая, бледная, дыяметрам 3—8 см. Пласцінкі прырослыя, частыя, вузкія, з няроўным краем і кроплямі вадкасці, брудна-бурыя. Ножка амаль роўная, злёгку патоўшчаная ўнізе, белаватая, даўжынёю 4—7 см. Мякаць вадзяністая, белая, горкая, з пахам рэдзькі або хрэну (адсюль назва). Споры эліпсоідныя, жаўтаватыя.

Пашыраны ў Паўночным паўшар’і. На тэрыторыі Беларусі трапляецца ў лясах і парках з ліпеня па верасень.

Ядавіты грыб.

## Літаратура 
* Хрэнавы грыб // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.
* 
*  — С. 265.
* 

Катэгорыя:Страфарыевыя
Катэгорыя:Грыбы Еўразіі
Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Ядавітыя грыбы
Бледная паганка

**Бледная паганка**, **Мухамор зялёны**, **Белы мухамор**, **Паганка** (*Amanita phalloides*) — ядавіты шапкавы базідыяльны грыб сямейства мухаморавых.

## Апісанне 
Шапка дыяметрам 5—10 см, званочкавая, пазней пуката-распасцёртая, бледна- або аліўкава-зялёная, радзей белаватая, слізкаватая, укрытая рэдкімі шматкамі. Пласцінкі белыя або ледзь зеленаватыя. Ножка белая, з кольцам у верхняй частцы, каля асновы расшыраная накшталт клубня, з адкрытай вольвай (похвай). Утварае мікарызу з лісцевымі дрэвамі.

## Пашырэнне 
Пашырана ў Еўропе, Азіі, Паўночнай Амерыцы і Паўночнай Афрыцы. На Беларусі трапляецца пераважна ў заходніх і паўднёвых раёнах, расце ў свежых і вільготных шыракалістых і мяшаных лясах, у сфагнавых хвойніках з дамешкай бярозы.

## Небяспека для чалавека 
Смяротна ядавіты грыб. Мае таксічныя поліпептыды: фалаідзін (смяротная доза для чалавека 0,02—0,03 г), фалаін, a- і p-аманіціны і інш. Нярэдкія выпадкі атручэння з-за памылак пры вызначэнні віду ў час збору грыбоў. Бледная паганка падобная да шампіньёнаў, сыраежак, паплаўкоў ці зялёнак. Трэба памятаць, што ў шампіньёнаў пласцінкі з узростам хутка афарбоўваюцца; у сыраежак не бывае ні вольвы, ні кальца, да таго ж яны адрозніваюцца характэрнай ломкасцю мякаці; паплаўкі адрозніваюцца меншымі памерамі, больш тонкай мякаццю (край капялюшыка ў іх звычайна з выяўленымі радыяльнымі баразёнкамі) і не маюць кольцы; у зялёнкі зеленаватыя пласцінкі, няма кальца і вольвы.

## Літаратура 
* Бледная паганка // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.
* 
* 
* 

Катэгорыя:Мухамор
Катэгорыя:Ядавітыя грыбы
KFC

**KFC** — амерыканская сетка кафэ грамадскага харчавання, якая спецыялізуюцца на стравах з курыцы. Заснавана ў 1952 годзе Харландам Сандэрсам пад назвай *Kentuсky Fried Chiken*. У 1991 годзе брэнд скараціў назву да абрэвіятуры KFC. З 1997 года сетка належыць буйной рэстараннай кампаніі *Yum! Brands*, якая валодае таксама такімі брэндамі як Pizza Hut і Taco Bell. Станам на 2024 года сетка KFC прадстаўлена ў 110 краінах свету — гэта больш за 16 000 кропак, у якіх штодня абслугоўваюцца каля 12.000.000 кліентаў. Галоўны офіс знаходзіцца ў Луісвілі, штат Кентукі.

## Дзейнасць 
KFC — даччынае прадпрыемства Yum! Brands, адной з найбуйнейшых рэстаранных кампаній у свеце. У 2013 годзе аб’ём продажу KFC склаў 23 млрд $. Штаб-кватэра KFC размяшчаецца па адрасе Гардынар-Лэйн, 1441 у горадзе Луісвіле, штат Кентукі. У штаб-кватэры размяшчаюцца офісы кіраўнікоў кампаніі, а таксама яе даследчы аддзел. Карпаратыўны адрас кампаніі — Норт-Орандж-стрыт, 1209, Уілмінгтан, штат Дэлавэр.

4563 гандлёвыя кропкі KFC размешчаны ў КНР, 4491 — у ЗША, астатнія 9821 рассеяны па ўсім свеце. Пункты продажу могуць знаходзіцца як ва ўласнасці канцэсіянераў, так і непасрэдна ва ўласнасці кампаніі; на долю KFC прыпадаюць 11 % гандлёвых кропак.

У афармленні многіх рэстаранаў прысутнічае малюнак палкоўніка Сандэрса. Частка кафэ абсталявана акном для выдачы заказаў кіроўцам аўтамабіляў і іншых транспартных сродкаў. Паслуга дастаўкі даступная толькі ў некаторых рэгіёнах. Часам замест паўнавартаснага кафэ прадукцыя KFC прадаецца ў кіёсках. Падобная сітуацыя характэрная для гандлёвых кропак на заправачных станцыях, стадыёнах, у крамах каля дома, парках забаў і навучальных установах, то-бок там, дзе стварэнне буйнога кафэ немагчыма або непрактычна. Сярэдні гадавы аб’ём продажу, якія прыпадае на адну кропку, у 2013 годзе склаў 1,2 млн $. Гандлёвая кропка абслугоўвае ў сярэднім 250 заказаў у дзень, прычым вялікая іх частка прыпадае на двухгадзінны пікавы перыяд.

Першачарговую адказнасць за аперацыі кампаніі нясе генеральны дырэктар Yum! Дэвід Новак, пасада прэзідэнта Yum! займае Рычард Т. Каруччы, а аперацыйным кіраваннем мацярынскай кампаніі загадвае Роджэр Ітан. Кітайскай дзейнасцю Yum! кіруе Сэм Су; генеральным дырэктарам KFC з’яўляецца Муктэш Пант.

### KFC у Беларусі 
Першы рэстаран KFC у Беларусі адкрыўся ў 2015 годзе на выхадзе з метро «Каменная Горка». Уладальнікам франшызы стала беларуская кампанія «БелФудСэрвіс».

Станам на канец жніўня 2024 года, у Беларусі 86 рэстаранаў KFC.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт кампаніі 

Катэгорыя:Сеткі хуткага харчавання
Катэгорыя:Сеткі рэстаранаў
Літаратурны крытык

**Літарату́рны кр́ытык** — літаратар і вучоны, які займаецца літаратурнай крытыкай, гэта значыць тлумачэннем і ацэнкай пераважна сучасных твораў, новых з’яў і тэндэнцый у мастацкай літаратуры з пункту гледжання сучаснасці, — у адрозненне ад літаратуразнаўцаў, якія займаюцца гісторыяй і тэорыяй літаратуры.

## Гл. таксама 
* Літаратурная крытыка

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Барыённы лік

У фізіцы элементарных часціц **барыённы лік** — гэта квантавы лік сістэмы, які прыблізна захоўваецца. Ён вызначаецца як:

: B = \frac{N_q - N_{\overline{q}}}{3} 

дзе

: N_q \  — колькасць кваркаў і
: N_{\overline{q}} — колькасць антыкваркаў.

Чаму прысутнічае падзел на тры? Па законах моцнага ўзаемадзеяння поўны каляровы зарад часціцы павінен быць нулявым («белым»), (гл. канфайнмент). Гэтага можна дамагчыся злучэннем кварка аднаго колеру з антыкваркам адпаведнага антыколера, стварыўшы мезон з барыённым лікам 0, альбо злучэннем трох кваркаў ў барыён з барыённым лікам +1, альбо злучэннем трох антыкваркаў ў антыбарыён з барыённым лікам -1. Іншая магчымасць — гэта экзатычны пентакварк, які складаецца з 4 кваркаў і 1 антыкварка.

Такім чынам, кваркі заўсёды прысутнічаюць тройкамі, калі лічыць антыкварк за «адмоўны кварк». Гістарычна барыённы лік было вызначана задоўга да таго, як усталявалася сённяшняя кваркавая мадэль — так што замест змены вызначэння фізікі проста падзялілі даўно вядомы квантавы лік на тры. Зараз больш дакладна казаць аб захаванні **кваркавага ліку**.

Часціцы, якія не змяшчаюць кваркаў або антыкваркащ, маюць барыённы лік, роўны 0. Гэта такія часціцы, як лептоны, фатон, W- і Z-базоны.

Барыённы лік захоўваецца ва ўсіх узаемадзеяннях Стандартнай мадэлі. Некаторыя тэорыі прадказваюць працэсы, ў якіх не захоўваецца барыённы лік. Але такія працэсы ні разу не назіраліся.

«Захаванне» азначае, што сума барыённых лікаў ўсіх часціц ў пачатку рэакцыі роўная суме барыённых лікаў ўсіх часціц ў канцы рэакцыі.

Парушэнне закону захавання барыённага ліку можа прывесці да распаду пратона, але толькі калі барыённы лік зменіцца на адзінку.

Да гэтага часу ідэя тэорыі вялікага аб'яднання, якая з'яўляецца толькі гіпотэзай, дазваляе ператварыць барыён ў пучок лептонаў, тым самым парушыўшы законы захавання лептоннага і барыённага лікаў. Калі б распад пратона быў зарэгістраваны, ён стаў бы прыкладам такога працэсу.

## Гл. таксама 
* Распад пратона
* Лептонны лік
* Водар (фізіка)
* Ізатапічны спін

Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Квантавая фізіка
Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Катэгорыя:Законы захавання
Катэгорыя:Квантавыя лікі
Дэнпасар

**Дэнпаса́р** () — горад, адміністрацыйны цэнтр інданезійскай правінцыі Балі. Насельніцтва (2010 г.) - 788 445 чал.

Дэнпасар — важны транспартны і эканамічны цэнтр Балі. Характэрна, што галоўнымі галінамі з’яўляюцца турызм і залежныя ад яго сферы абслугоўвання і рамеснай вытворчасці. Працуе міжнародны аэрапорт.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка 
* Даведнік для вандроўніка

Катэгорыя:Гарады Інданезіі
Катэгорыя:Балі (востраў)
Лептонны лік

**Лептонны лік**, **лептонны зарад** — рознасць колькасці лептонаў і антылептонаў ў дадзенай сістэме. Ва ўсіх працэсах, якія назіраліся, лептонны лік ў замкнёнай сістэме захоўваецца, таму быў сфармуляваны закон захавання лептоннага зарада, які з'яўляецца адным з эксперыментальных падстаў Стандартнай Мадэлі фізікі элементарных часціц. Аднак прычыны, па якіх лептонны лік захоўваецца, пакуль невядомыя. У адрозненне ад электрычнага зарада, лептонеы зарад, наколькі гэта вядома, не з'яўляецца крыніцай якога-небудзь дальнадзеючага калібровачнага поля (таму больш правільны тэрмін — лептонны лік).

Лептонам прысвойваецца лептонны лік (па дамове) L=+1, для антылептонаў L=-1.

Акрамя агульнай лептоннага ліку, існуюць тры флейварных лептонных лікі: электронны Le, мюонны Lμ і таў-лептонны Lτ. Агульная лептонны лік роўны суме флейварных лептонных лікаў. Да выяўлення нейтрынных асцыляцый лічылася, што кожнаму з іх адказвае свой закон захавання. Так, у замкнёнай сістэме колькасць электронаў і электронных нейтрына мінус колькасць пазітронаў і электронных антынейтрына заставалася пастаянным ва ўсіх эксперыментах. У цяперашні час вядома, што флейварныя лептонныя лікі не захоўваюцца для нейтрына. Электроннае нейтрына на шляху ад крыніцы да дэтэктара можа спантанна ператварыцца ў мюоннае або таў-нейтрына, і наадварот. Аднак пакуль невядома, ці можа парушацца закон захавання агульнага лептоннага ліку (напрыклад, ці можа нейтрына ператварыцца ў сваю антычасціцу). Зараз актыўна вядуцца пошукі такога роду працэсаў (у прыватнасці, бязнейтрыннага двайнога бэта-распаду і нейтрына-антынейтрынных асцыляцый).

## Гісторыя 
Закон захавання лептоннага ліку быў пастуляваны Канапінскім і Махмудам ў 1953 годзе.

Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Законы захавання
Катэгорыя:Лептоны
Катэгорыя:Квантавыя лікі
Барыс Андрэевіч Вількіцкі

**Барыс Андрэевіч Вількіцкі** (, Пулкава — ) — рускі марскі афіцэр, гідрограф, геадэзіст, даследчык Арктыкі.

Нарадзіўся ў сям’і беларускага шляхціча з Барысаўшчыны генерал-лейтэнанта Андрэя Іпалітавіча Вількіцкага. Закончыў Марскую акадэмію (1908). У 1913—1915 гг. начальнік гідраграфічнай экспедыцыі на караблях «Таймыр» і «Вайгач», што адкрыла Паўночную Зямлю, а затым наладзіла першае плаванне па Паўночным марскім шляху з Уладзівастока да Архангельска (1914—1915) і сабрала значныя картаграфічныя, акіяналагічныя і метэаралагічныя матэрыялы. З 1920 г. у эміграцыі ў Бельгіі.

Імёнамі Вількіцкіх (бацькі Андрэя і сына Барыса) названыя праліў паміж Паўночнай Зямлёй і паўвостравам Таймыр і астравы ва Усходне-Сібірскім моры.

## Літаратура 
* Военный энциклопедический словарь / Пред. Гл. ред. комиссии Н. В. Огарков. — М. Воениздат, 1983. — М. 130. — 633 с. с ил., 30 л. ил.

## Спасылкі 
* Рускія Калумбы на Далёкім Усходзе
* Гідрографы Вількіцкія

Катэгорыя:Гідрографы Расіі
Катэгорыя:Геадэзісты Расіі
Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі
Катэгорыя:Выпускнікі Марскога кадэцкага корпуса
Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Маракі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Бельгіі
Катэгорыя:Пахаваныя на Смаленскіх праваслаўных могілках
Катэгорыя:Мемуарысты рускага замежжа
Шаранговіч

**Шаранговіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Васіль Пятровіч Шаранговіч, беларускі графік, педагог
* Васіль Фаміч Шаранговіч, дзяржаўны дзеяч БССР
* Канстанцін Пятровіч Шаранговіч, беларускі мастак
* Наталля Васілеўна Шаранговіч, беларускі мастацтвазнавец, дырэктар Нацыянальнага Цэнтра сучасных мастацтваў. Дачка Васіля Пятровіча Шаранговіча
* Пётр Міхайлавіч Шаранговіч, кавалер двух ордэнаў Чырвонага Сцяга
* Ягор Аляксандравіч Шаранговіч, беларускі хакеіст
Гладыёлус

**Гладыёлус** (*Gladiolus*) — род кветкавых сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна.
Сцябло прамастойнае, вышыня 25—220 см. Лісце лінейна-мечападобнае, зялёнае або блакітна-зялёнае. Суквецце — колас, аднабаковы або двухбаковы. Кветка варонкападобная, з шасцю неаднолькавымі долямі калякветніка, разнастайнай афарбоўкі (белай, жоўтай, аранжавай, вогненна-чырвонай, бэзавай і фіялетава-сіняй).

## Арэал 
Вядома каля 200 відаў гладыёлуса, якія растуць у Паўднёвай і Паўночнай Афрыцы, Еўропе і Азіі.

## Значэнне і выкарыстанне 
У дэкаратыўным кветкаводстве распаўсюджаныя сарты , якія адрозніваюцца працягласцю цвіцення, буйнымі памерамі суквеццяў (да 1 м) і кветак (да 14 см у дыяметры), разнастайнасцю іх афарбоўкі.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Клумбавыя расліны
Катэгорыя:Зрэзачныя культуры
Катэгорыя:Касачовыя
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Гладкія цягліцы

thumb|Гладкамышачная тканка, гематаксілін-эазін.
**Гла́дкія цяглі́цы**, або **Гла́дкія мы́шцы**, або **Гла́дкія му́скулы**, або **Міжво́льныя цяглі́цы**, або **Міжво́льныя мы́шцы**, або **Міжво́льныя му́скулы** — скарачальная тканка, якая складаецца, у адрозненне ад папярочнапаласатых цягліц, з клетак (а не сімпластаў). У бесхрыбтовых (акрамя ўсіх членістаногіх і асобных прадстаўнікоў іншых груп) гладкія мышцы ўтвараюць ўсю мускулатуру цела; у хрыбтовых - уваходзяць у склад абалонак унутраных органаў: кішэчніка, крывяносных сасудаў, дыхальных шляхоў, вылучальных і палавых органаў, а таксама шматлікіх залоз. Клеткі гладкіх мышцаў у бесхрыбтовых разнастайныя па форме і будове; у пазваночных пераважна верацёнападобныя, моцна выцягнутыя, з палачкападобным ядром, даўжыня 50-250 мкм, у матцы цяжарных жывёл - да 500 мкм; акружаны валокнамі злучальнай тканкі, якія ўтвараюць шчыльны футарал. Скарачальны матэрыял - протафібрылы - звычайна размяшчаецца ў цытаплазме ізалявана; толькі ў некаторых жывёл яны сабраны ў пучкі - міяфібрылы. У гладкіх мышцах знойдзеныя ўсе тры віды скарачальнага бялку - акцін, міязін.

Катэгорыя:Міялогія
Вокарухальны нерв

**Вокарухальны нерв** — 3-я пара чэрапнамазгавых нерваў. Валокны, якія складаюць яго, з'яўляюцца атожылкамі клетак, якія ляжаць у ядрах сярэдняга мозгу. Рухальнае ядро размешчана на ўзроўні верхняга двухбугорыя ў рэчыве мозгу, паблізу ад яго - вегетатыўнае ядро. Нервовыя валокны выходзяць з мазгавога ствала на ўнутраныя паверхні ножак мозгу і ўтвараюць параўнальна буйны нерв, які ідзе наперад у вонкавай сценцы кавернознага сінуса. Па шляху да яго далучаюцца нервовыя валокны сімпатычнага спляцення унутранай соннай артэрыі. Вокарухальны нерв праходзіць праз верхнюю вачніцавую шчыліну ў вачніцу, дзе дзеліцца на меншую верхнюю галіну, якая інервуе верхнюю прамую цягліцу вока і мышцу, якая ўздымае верхняе павека, і ніжнюю галіну, якая змяшчае рухальныя валокны для медыяльнай і ніжняй прамой і ніжняй касой мышц вока. Ад ніжняй галіны аддзяляецца нервовы пучок, які змяшчае вегетатыўныя парасімпатычныя валокны, які ідзе да вейкавага вузла, размешчанага паміж глядзельным нервам і латэральнай прамой цягліцай вока. Ад клетак вузла пачынаюцца парасімпатычныя валокны, якія інервуюць гладкія мышцы цыліярнага цела (функцыя акамадацыі вока) і радужкі (цягліца, якая звужае зрэнкі).

Катэгорыя:Чэрапна-мазгавыя нервы
Катэгорыя:Вока
Катэгорыя:Рухі вачэй
Зародкавыя лісткі

**Зародкавыя лісткі** () — зародкавыя пласты, пласты цела зародка шматклетачных жывёл, якія ўтвараюцца падчас гаструляцыі і даюць пачатак розным органам і тканкам. У большасці арганізмаў утвараюцца тры зародкавыя лісткі: вонкавы — эктадэрма, унутраны — энтадэрма і сярэдні мезадэрма. 

Вытворныя эктадэрмы выконваюць галоўным чынам покрыўную і чуллівую функцыі, вытворныя энтадэрмы — функцыі харчавання і дыхання, а вытворныя мезадэрмы — сувязі паміж часткамі зародка, рухальную, апорную і трафічную функцыі.

Вучэнне пра зародкавыя лісткі — адно з асноўных абагульненняў у эмбрыялогіі — адыграла вялікую ролю ў гісторыі біялогіі. Утварэнне зародкавых лісткоў — першая прыкмета дыферэнцыявання зародка.

## Гл. таксама 
* Роберт Рэмак

Катэгорыя:Эмбрыялогія
Эктадэрма

thumb
**Эктадэрма** (ад грэч. «экта» — «вонкавы» і «дэрма» — «скура») — вонкавы зародкавы лісток эмбрыёна на ранніх стадыях развіцця. Таксама ёсць сярэдні зародкавы лісток — мезадэрма і самы аддалены ад эктадэрмы зародкавы лісток — энтадэрма. У зародку ён утвараецца першым і фарміруецца са знешняга пласта зародкавых клетак. Эктадэрма фарміруе нервовую сістэму (у пазваночных: спінны мозг, перыферычныя нервы і галаўны мозг), зубную эмаль і эпідэрміс (скурны эпітэлій). Таксама ён утварае органы пачуццяў, пярэдні і задні аддзелы кішэчніка. 
У пазваночных эктадэрма складаецца з трох частак: са знешняй эктадэрмы, нервовага грэбня і нервовай трубкі. Нервовы грэбень і нервовая трубка таксама вядомы як нейраэктадэрма і ўтвараюцца на стадыі гаструла.

## Гл. таксама 
* Эмбрыялогія
* Зародкавыя лісткі
* Энтадэрма
* Мезадэрма
* Гаструляцыя
* Нейруляцыя
* Цэлым

Катэгорыя:Эмбрыялогія
Гларнскія Альпы

**Гларнскія Альпы** — горы, частка Заходніх Альпаў на ўсходзе Швейцарыі (кантоны Уры, Граўбюндэн, Гларус, Санкт-Гален, Швіц і Цуг).

Гларнскія Альпы аддзеленыя ад Лепанцінскіх Альпаў (на поўдні) далінай Пярэдняга Рэйна і перавалам Оберальп, ад усходняй часткі Бернскіх Альпаў (на захадзе) — далінай ракі Рэйс (Ройс), з усходу і поўначы абмяжоўваюцца далінай Рэйна. Найвышэйшы пункт — гара Тоды (3614 м). Назва Гларнскіх Альпаў паходзіць ад горада і кантона Гларус.

Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горы Швейцарыі
Катэгорыя:Горныя хрыбты Еўропы