В’етнам у Першай сусветнай вайне

**В’етнам у Першай сусветнай вайне** — перыяд у гісторыі В’етнама ў 1914—1918 гг., калі дзяржава, будучы залежнай ад Францыі, выступала ў вайне на баку краін Антанты.

## Падзеі перад вайной 
Напярэдадні вайны генерал-губернатарам Індакітая быў прызначаны Альбер Саро, на якога французскім урадам была ўскладзена персанальная адказнасць за правядзенне новага палітычнага курсу Францыі ў Індакітаі. Асноўны сэнс апошняга зводзіўся да таго, што нараўне з рэпрэсіямі супраць нацыянальна-вызвольнага руху каланіяльныя ўлады распрацавалі цэлую сістэму палітыка-эканамічных мер для спынення антыфранцузскіх выступаў ва В’етнаме і больш поўнага выкарыстання эканамічных рэсурсаў краіны для задавальнення патрэбаў метраполіі ў будучай вайне.У 1914 годзе новы генерал-губернатар Індакітая з’ехаў у Францыю, каб дамовіцца з урадам аб агульнай рэарганізацыі адміністрацыйных службаў Індакітая з улікам тых абяцанняў, якія ён даваў раней, знаходзячыся на пасадзе генерал-губернатара з кастрычніка 1911 года. Аднак у сувязі з пачаткам Першай сусветнай вайны А. Саро быў пераведзены на працу ў міністэрства нацыянальнай абароны, а яго абавязкі былі ўскладзены на Ван Валенховена.

## Уступленне ў вайну 
З першага ж дня вайны французскімі ўладамі былі прыняты меры засцярогі ў сувязі з увядзеннем ваеннага становішча. Дэкрэт аб усеагульнай мабілізацыі 1 жніўня 1914 года не быў апублікаваны ў Індакітаі, так як генерал-губернатар лічыў, што калонія не падвяргалася непасрэднай ваеннай небяспекі. Тым самым ён хацеў пазбегнуць беспарадкаў, якія маглі б быць выкліканыя гэтым мерапрыемствам ва В’етнаме, Лаосе і Камбоджы. Аднак для таго каб рэпатрыяваць ваенныя часці і правесці частковую мабілізацыю, 1 верасня 1914 года генерал-губернатарам быў выдадзены загад, згодна якому з Індакітая былі накіраваны ў Францыю два генерала, 250 афіцэраў, 647 унтэр-афіцэраў, 58 лекараў, 2 тыс. салдат , 17 з 75 артылерыйскіх батарэй. Увесь в’етнамскі флот быў мабілізаваны для патрэб Францыі. У Ханоі, Хайфоне і Сайгоне разгарнулася будаўніцтва невялікіх суднабудаўнічых верфяў. Адмысловымі дэкрэтамі ад 5 і 22 жніўня 1914 спыняліся антыфранцузскія выступы ў прэсе. Журналісты, якія супрацоўнічалі з сайгонскай газетай «Апіньён» і парушылі дэкрэт ад 5 жніўня 1914 года, былі пакараныя за тое, што выступалі супраць збору сродкаў на карысць вайны, сума якіх у Індакітаі склала 3 млн франкаў.

## Нямецкая падрыўная дзейнасць 
Падпольная нямецкая прапаганда глыбока пранікла ў в’етнамскія кругі, чаму нямала спрыялі газетныя выданні на кітайскай мове. Усё гэта прызнавалі і французскія ўлады ў Індакітаі. Так, генерал-губернатар Індакітая паведамляў міністру калоній «аб ўтоенай непрыязнасці да французаў у розных азіяцкіх колах, якую ўдалося справакаваць ворагам Францыі».Каланіяльная ўлада лічыла, што асноўнай прычынай хуткага распаўсюджвання сярод індакітайскага насельніцтва антыфранцузскіх настрояў стала поўнае няведанне народамі Далёкага Усходу французскага жыцця.

Нямецкія агенты распаўсюджвалі на Далёкім Усходзе версію аб тым, што французская нацыя нібыта спынілася ў сваім развіцці на рэвалюцыі 1789&#x20;года і паступова прыходзіць у заняпад і што французы павінны з гэтага часу саступіць сваё месца немцам, што менавіта апошнія з’яўляюцца носьбітамі прагрэсу ў галіне навукі і культуры. Увагу французаў прыцягвала дзейнасць кітайскага рэфарматара Кан Ювэя, які здзейсніў падарожжа па Еўропе, пасля чаго напісаў шэраг кніг, у якіх выяўляў свае сімпатыі да Германіі. Кніга Кан Ювэя аб Францыі, напісаная ў параўнальным з Германіяй плане, прычым Францыя ў ёй прадстаўлена не ў лепшым святле. Французскія спецслужбы паведамлялі:

У цяперашні час афіцыйна ўстаноўлена, што спробы расхіствання сітуацыі падтрымліваліся і фінансаваліся Германіяй 

## Перыяд вайны 
У лістападзе 1915 французскае міністэрства калоній аддала тэлеграфнае распараджэнне генерал-губернатару Індакітая аб неабходнасці актыўнага ўдзелу краін Індакітая ў нацыянальнай абароне Францыі. Паводле апошняга, Індакітаю прадпісвалася накіраваць у метраполію сем батальёнаў валанцёраў.

У снежні 1915 вярхоўныя рэзідэнты Лаоса і Камбоджы атрымалі ўказанні аб узмацненні абароны ў памежных з Сіямам раёнах Індакітая. Паміж французскімі ўладамі Індакітая і англійскім кіраўніцтвам у Індыі была дасягнута згода адносна агульных рэпрэсіўных мер супраць нацыянальна-вызваленчых сіл у Індыі і Індакітаі і выдачы адзін аднаму іх кіраўнікоў. 2 снежня 1915 гэтая дамоўленасць была цалкам адобрана міністрам замежных спраў Францыі. У гады вайны Японія займала асаблівую пазіцыю ў індакітайскім пытанні: яна непасрэдна не ўдзельнічала ў вайне і тым самым мела магчымасць ажыццяўляць экспансію на Далёкім Усходзе пры папушчальніцтве Францыі і Англіі.

"Якія б не былі памкненні Японіі ў дачыненні да Кітая, мы, улічваючы нашы саюзніцкія адносіны з Японіяй, не павінны супраціўляцца ёй, незалежна ад таго, якія б планы яна не выношвала. Японія ў цяперашні час з’яўляецца гарантам захавання нашай улады ў Індакітаі",&nbsp;— пісаў у сваёй справаздачы генерал-губернатар Індакітая ад 22 лютага 1916. 

## Паўстанне ў Бакбо 
У 1914 годзе таварыства «Куанг фук» задумала камбінаванымі дзеяннямі патрыятычных сіл у краіне і сфармаванымі за мяжой узброенымі атрадамі ўзяць прыступам Ханой. Аднак з-за няўмелай канспірацыі план аперацыі быў раскрыты, многія члены арганізацыі арыштаваныя. Тады кіраўніцтва вырашыла атакаваць шэраг ваенных умацаванняў і адміністрацыйных цэнтраў у Бакбо. 6 студзеня 1915 вялікі атрад узброеных патрыётаў напаў на французскі гарнізон у г. Футхо. Тым часам варожыя ваенныя пасады ў Ньёкуані (прав. Ніньбінь), Монгкай, на крайнім паўночным усходзе краіны, таксама падвергнуліся нападу. Аднак і гэтыя ўзброеныя выступленні скончыліся няўдачай. Прыхільнікі Фан Бой Тяу паспрабавалі праз нямецкага консула ў Тайландзе атрымаць ад Германіі, якая ваявала з Францыяй, зброю для працягу барацьбы, але ім было адмоўлена.

## Паўстанне Таварыства адраджэння В’етнама 
У лістападзе 1918 года пад кіраўніцтвам Таварыства адраджэння В’етнама ўспыхнула вялікае паўстанне ў раёне форта Бінгліеў (Паўночна-Усходні В’етнам), падчас якога яго ўдзельнікі захапілі форт і забілі французскага камандзіра. У паўстанні акрамя народнасцяў ман, нунг і хань прынялі таксама ўдзел Шанг і Мой. Распаўсюдзіўшыся на значную тэрыторыю, паўстанне набыло характар шырокай партызанскай барацьбы. Каланіяльныя ўлады былі вымушаны перакінуць у мяцежныя раёны вялікія сілы карных войскаў, якім доўгі час не ўдавалася дасягнуць колькі-небудзь значнага поспеху, таму што паўстанцы карысталіся падтрымкай мясцовага насельніцтва.

Не будучы ў стане падавіць паўстанне сілай, французскае камандаванне пайшло на хітрасць. Скарыстаўшыся рознагалоссямі, якія ўзніклі сярод паўстанцаў, яно ўступіла з імі ў перамовы аб перамір’і, з тым каб выйграць час для перакідання дадатковых сіл. Калі ж падышло падмацаванне, французскае камандаванне перапыніла перамовы і аддало загад аб наступленні. Асноўныя сілы паўстанцкай арміі былі разгромленыя, і толькі некаторым атрадам удалося схавацца на тэрыторыі суседняга Кітая.

## Паўстанне ў правінцыі Тхайнгуен 
У жніўні 1917 года ўспыхнула паўстанне в’етнамскіх салдат французскіх каланіяльных войскаў, дыслакаваных у правінцыі Тхайнгуен (Паўночны В’етнам). Гэта было самае буйное ўзброенае выступленне падчас Першай сусветнай вайны, што атрымала шырокі водгук па ўсёй краіне і ўпершыню за ўсю гісторыю нацыянальна-вызваленчага руху ўвянчалася перамогай рэвалюцыйных сіл.

Паўстанне рыхтавалася замежным цэнтрам Таварыства адраджэння В’етнама ва ўмовах строгай канспірацыі. Быў абраны камітэт, які прыняў рашэнне пачаць паўстанне ў ноч з 30 на 31 жніўня 1917 года. Паўстанне пачалося штурмам гарадской турмы пад кіраўніцтвам сяржанта каланіяльнай арміі Чынь Ван Кана і Ліёнга Нгок Куэна, які, знаходзячыся ў тхайнгуенскай турме, усталяваў сувязь з турэмнай аховай і асабіста з сяржантам Чынь Ван Канам. Згодна з французскімі дадзенымі, у выніку штурму турмы ўдалося вызваліць зняволеных, якія ўліліся ў шэрагі паўстанцаў. Неўзабаве каля 600 паўстанцаў, сярод якіх былі сяляне з атрада Дэ Тхам, авалодалі цэнтрам аднайменнай правінцыі. Кіруючым камітэтам паўстання быў выдадзены маніфест, які абвясціў незалежнасць правінцыі Тхайнгуен і заклікаў мясцовае насельніцтва падтрымаць паўстанцаў.

Аднак адсутнасць рэвалюцыйнага вопыту ў кіраўнікоў паўстання перашкодзіла ім распрацаваць дакладную праграму дзеянняў. Да таго ж у самым кіраўніцтве не было адзінства меркаванняў па многіх важных пытаннях. Гэта найбольш ярка выявілася на адным з пасяджэнняў камітэта ў ходзе паўстання, дзе былі выказаны дзве супрацьлеглыя пункты гледжання па пытанню аб метадах далейшай барацьбы — наступальная і абарончая. Так, прыхільнікі першага пункту гледжання Ба Куок, Бак Лам (камандзіры атрадаў Дэ Тхам) і Ту Хой Суан настойвалі на шырокім раптоўным наступе ў правінцыях Фукіен, Бакзянг, Бакал і інш Праціўнікам гэтай тактыкі выступіў Ліонг Нгок Куэн, які прапанаваў іншы план: сканцэнтраваць усе сілы ў кітайскай правінцыі Гуансі, стварыць там апорныя базы, закупіць дастатковую колькасць зброі і боепрыпасаў, папоўніць шэрагі паўстанцкай арміі і толькі пасля гэтага пачаць вызваленне краіны. Ліонг Нгок Куэн прапаноўваў выкарыстоўваць пры гэтым дапамогу некаторых замежных дзяржаў, і ў прыватнасці Германіі. У рэшце рэшт Чынь Ван Кан пагадзіўся з довадамі Ліонг Нгок Куена, чым выклікаў вялікую незадаволенасць прыхільнікаў наступальнай тактыкі.

Паўстанцам атрымалася ўсталяваць рэвалюцыйную ўладу ў адміністрацыйным цэнтры Тхайнгуен. Паўстанцкая армія была папоўненая 300 добраахвотнікамі-сялянамі і 50 шахцёрамі з Фанме і Лангхіт. Пасля атрымання паведамлення аб падзенні крэпасці Тхайнгуен штаб французскіх войскаў у Ханоі накіраваў у паказаную правінцыю спецыяльныя карныя атрады. Аднак на подступах да гораду апошнія былі разбітыя сіламі Чынь Ван Кана. І толькі пасля таго, як французы кінулі вялікія сілы, ім удалося авалодаць горадам. У гэтым баі загінуў Ліонг Нгок Куэн.

З вялікімі стратамі паўстанцы вымушаныя былі адступіць праз горы Тамдао спачатку ў правінцыю Віньіен, а затым і ў правінцыю Фукіен. Блакаваныя з усіх бакоў праўзыходзячымі сіламі французаў, пазбаўленыя магчымасці папоўніць свае атрады, паўстанцы ў пачатку студзеня 1918 года спынілі супраціў. Чынь Ван Кан скончыў жыццё самагубствам.

## Стан эканомікі ў час вайны 
Эканамічныя меры, прынятыя ў Індакітаі каланіяльнымі ўладамі з пачатку ваенных дзеянняў, пераследвалі тры асноўныя мэты: спрыяць забеспячэнню метраполіі, спрасціць забеспячэнне калоній і паралізаваць гандаль праціўніка.

Для забеспячэння паступленняў тавараў, неабходных для метраполіі, былі выдадзеныя два дэкрэта — ад 8 лістапада і 21 снежня 1914 года, якія забаранялі вываз тавараў з Індакітая, але дапускалі іх адпраўку ў метраполію. Таксама быў прыпынены экспарт рысу ў Кітай, Японію, Філіпіны, вываз солі ў Кітай і жывёл на Філіпіны. У мытны тарыф былі ўнесены некаторыя змены. Так, дэкрэт ад 27 верасня 1914 года забараняў гандлёвыя адносіны з варожымі падданымі.

Для задавальнення пастаянна растучых ваенных патрэбаў Францыі каланіяльныя ўлады ўзмацнілі эксплуатацыю прыродных і чалавечых рэсурсаў Індакітая. Палітыка французскай адміністрацыі зводзілася да максімальнага выкарыстання матэрыяльных рэсурсаў для патрэб вайны. У гады вайны з Індакітая было адпраўлена ў Францыю 240 тыс. літраў спірту, 1750 т. каўчуку, 2800 т. касторавага алею, 4300 куб. м. спецыяльнай драўніны, 500 тыс. т. рысу і маісу, 6700 т. землянога арэха, каля 22 тыс. т. цукру, 2344 т. тытуню.

Індакітай паставіў у метраполію вялікую колькасць цэменту, вальфраму, цынку, волава, свінцу і іншай сыравіны стратэгічнага значэння. Агульны кошт матэрыяльных паставак для метраполіі ацэньваўся прыкладна ў 11 млн. залатых франкаў. В’етнам заняў другое месца сярод калоній па вывазу ўва Францыю сельскагаспадарчых тавараў.

## Літаратура 
* *Мхитарян С. А.* Новейшая история Вьетнама / С. А. Мхитарян — Москва: Наука, 1980. — 522 с.
* *Xо Ши Мин*. Избранные статьи и речи. М., 1959, 193 с.
* Duy tan khoi nghia, 21 сек.
* Histoire militaire..., 586 с.

Першая сусветная
Катэгорыя:Першая сусветная вайна паводле краін
Катэгорыя:Былыя калоніі Францыі