open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Недасканалыя грыбы

**Недасканалыя грыбы**, **дэйтэраміцэты** (*Deuteromycota*) — група вышэйшых грыбоў.

Сістэматыка дэйтэраміцэтаў заснавана на знешнім падабенстве (напр., на будове канідыяльных споранашэнняў), таму група філагенетычна разнародная. Адрозніваецца 3 парадкі: гіфаміцэтальныя, меланканіяльныя, сферапсідальныя міцэліі. Налічваецца каля 15 тыс. відаў; на Беларусі вялікая колькасць відаў з родаў альтэрнарыя, аскахіта, аспергіл, гельмінтаспорый, калетатрыхум, манілія, мікасферэла, пеніцыл, септорыя, фома, ботрытыс, вентурыя, сферопсіс, цытаспора і інш. Трапляюцца ў глебе, вадзе, на драўніне.

Вегетатыўнае цела ў выглядзе септыраванага, моцна разгалінаванага міцэлію. Жыццёвы цыкл дэйтэраміцэтаў адбываецца ў гаплоіднай фазе. Пры парасексуальным працэсе зліваюцца гаплоідныя ядры, утворанае дыплоіднае ядро дзеліцца з новай камбінацыяй геномаў, што абумоўлівае шырокую ўнутрывідавую зменлівасць. Большасць відаў размнажаецца канідыямі, палавыя (дасканалыя) стадыі адсутнічаюць. Канідыі ўтвараюцца на канідыяносцах, якія з’яўляюцца спецыялізаванымі галінкамі міцэлію, адрозніваюцца формай, афарбоўкай, колькасцю клетак.

Многія віды жывуць як сапратрофы ў глебе (большая частка глебавых грыбоў), удзельнічаюць у раскладанні арганічных рэшткаў, глебаўтварэнні, засяляюць рызасферу вышэйшых раслін і знаходзяцца ў складаных сімбіятычных адносінах з імі, глебавымі бактэрыямі і актынаміцэтамі (напр., пеніцыл, трыхадэрма. фома, фузарыум). Сярод дэйтэраміцэтаў ёсць паразіты вышэйшых раслін, якія выклікаюць небяспечныя захворванні сельскагаспадарчых культур (напр., фыбы з родаў ботрытыс, кладаспора), паразіты насякомых-шкоднікаў і грыбоў, патагенных для раслін. Драпежныя грыбы, якія знішчаюць фітанематод, выкарыстоўваюцца пры біялагічных метадах аховы раслін ад шкоднікаў і хвароб. Некаторыя сапратрофныя дэйтэраміцэты ўтвараюць цвілі на харчовых прадуктах, прамысловых вырабах, карцінах. Пеніцылы і аспергілы з’яўляюцца прадуцэнтамі антыбіётыкаў, ферментаў, арганічных кіслот і выкарыстоўваюцца ў іх вытворчасці.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Грыбы
Панамскі бальбоа

**Бальбоа** — грашовая адзінка Рэспублікі Панама, роўная 100 сентэсіма.

Уведзена ў 1904 годзе і названая ў гонар іспанскага канкістадора Васка Нуньеса дэ Бальбоа. Да 1934 года залатое ўтрыманне Бальбоа складала 1,5048 г чыстага золата, што было крыху вышэй залатога ўтрымання долара ЗША (1,50463 г), аднак фактычна Бальбоа прыраўноўваўся да долара. У 1934 годзе ўстаноўлена цвёрдыя суадносіны да долара ЗША 1:1, якія існуюць да гэтага часу.

## Манеты і банкноты 
У абарачэнні знаходзяцца манеты ў 2, 1, 1/2, 1/4, 1/10 Бальбоа, 5 і 1 сентэсіма. Таксама выпушчаныя памятныя манеты наміналам 500, 200, 100, 75, 50, 20, 10, 5 і 1 Бальбоа.

Ролю папяровых грашовых знакаў выконваюць долары ЗША, якія з’яўляюцца законным плацежным сродкам. Толькі аднойчы, у 1941 годзе, былі выпушчаны банкноты ў 20, 10, 5 і 1 Бальбоа, аднак праз некалькі дзён яны былі выключаны са звароту, атрымаўшы назву «сямідзённых долараў».

## Спасылкі 
* Штодзённыя манеты Панамы 

Катэгорыя:Бальбоа
Катэгорыя:Грошы Панамы
Катэгорыя:Эканоміка Панамы
Катэгорыя:Паўночнаамерыканскія валюты
Панама (капялюш)

**Панама** — лёгкі капялюш з пругкімі палямі з адмысловага гатунку саломы — такілья.

Панама — нацыянальны галаўны ўбор Эквадора. «Панамскія капелюшы» робяць не толькі ў Эквадоры, але і ў шэрагу іншых краін Лацінскай Амерыкі, аднак галоўным вытворцам застаецца Эквадор. Прызнаны цэнтр панамапляцення — горад Куэнка, трэці па памерах эквадорскі горад. Сваё імя галаўны ўбор атрымаў дзякуючы таму, што набыў сваю вядомасць у Еўропе і ЗША падчас будаўніцтва Панамскага канала.

## Гл. таксама 
* Беларускія нацыянальныя галаўныя ўборы
* Брыль (капялюш)

## Літаратура 
* Tom Miller: Auf den Spuren des Panamahutes, National Geographic 2002, ISBN 978-3-934385-68-9

## Спасылкі 
Катэгорыя:Галаўныя ўборы
Катэгорыя:Аксесуары
Масляк

**Масляк** (*Suillus*) — род шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства балетавых.

## Апісанне 
Пладовае цела — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 5—10 см, гладкая, ліпка-слізкая, белаватая, шараватая, бурая, жоўтая, жоўта-бурая. Ножка суцэльная, цыліндрычная, часта з кольцам. Спараносны слой трубчасты, прырослы. Мякаць тоўстая, мяккая, з прыемным пахам і смакам. Споры эліпса-верацёнападобныя, гладкія, светлыя, жаўтавата-бураватыя.

## Пашырэнне 
Адрозніваецца каля 50 відаў, усе ядомыя. Пашыраны ў Еўразіі, Амерыцы, Аўстраліі; на Беларусі сустракаюцца: , , , , , . Трапляюцца пераважна ў хваёвых лясах. Пладовыя целы з’яўляюцца з мая па кастрычнік.

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Колас С.* Маслякі // 


Катэгорыя:Роды грыбоў
Кэралайн

**Кэралайн** () або **Міленіум** () — атол у Паўднёвай групе астравоў Лайн. Уваходзіць у склад дзяржавы Кірыбаці. Плошча — 3,76 км². Незаселены.

## Гісторыя 
На Кэралайне былі знойдзены рэшткі платформы стадола *марае*, што сведчыць аб яго наведванні ў старажытнасці палінезійцамі.

21 лютага 1606 г. атол адкрыў Педра Фернандэс дэ Кірас. 16 снежня 1795 г. ён зноў быў нанесены на карту брытанскімі мараплаўцамі, якія далі яму імя Кэралайн, дачкі аднаго з кіраўнікоў свайго адміралцейства.

У 1846 г. брытанскія прадпрымальнікі стварылі паселішча. Яго жыхары, пераважна палінезійцы, займаліся вырошчваннем какосаў, здабычай фасфатаў і гуана. Аднак з-за абмежаваных рэсурсаў у 1904 г. яно было ліквідавана. У 1916 г. была прадпрынята яшчэ адна спроба стварыць сталае паселішча, якое праіснавала да 1930-ых гг.

6 мая 1883 г. амерыканскімі вучонымі каля атола праводзіліся назіранні за сонечным зацьменнем.

У 1973 г. атол быў далучаны да брытанскай калоніі Астравы Гілберта і Эліс. У 1979 г. увайшоў у склад незалежнай дзяржавы Кірыбаці.

1 студзеня 1995 г. урад Кірыбаці змяніў часавы пояс для астравоў Лайн. Такім чынам, атол Кэралайн стаў самым усходнім пунктам ад лініі змены дат.

## Прырода 
Кэралайн — тыповы атол, які складаецца з доўгага кола каралавага рыфа, на якім месціцца каля 20 астраўкоў, і прасторнай лагуны (6,3 км²). Паколькі атол падвержаны моцнаму ўплыву штормаў, новыя астраўкі то ўзнікаюць, то знікаюць зноў. Сталых вадацёкаў няма. Дажджавая прэсная вада кандэнсуецца толькі пад пластамі каралавага пяску і друзу.

Клімат трапічны пасатны. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 1500 мм. Сярэднегадавая тэмпература вагаецца паміж 28 і 32&nbsp;°C.

Глебы бедныя мікраэлементамі. Аднак у цэнтральных частках астраўкоў растуць лес і хмызнякі. Маюцца насаджэнні какосавай пальмы.

Наземная фаўна абмежавана такімі відамі, як марскія птушкі, казуркі, крабы.

## Галерэя 

Image:CarolinePic-Kepler-Long.JPG|Лагуна
Image: CarolinePic-Kepler-South.jpg|Паўднёвае ўзбярэжжа
Image:CarolinePic-Kepler-BosunBird.jpg|Птушка
Image:CarolinePic-Kepler-Nake.JPG|Рэшткі *марае*

## Спасылкі 
* The natural history of Caroline Atoll, Southern Line Islands

Катэгорыя:Астравы Лайн
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Катэгорыя:Атолы
Лесвіца троляў

thumb|300px|Лесвіца троляў. Від з назіральнай пляцоўкі.
**Лесвіца троляў**, таксама **Дарога троляў** () — адно з самых папулярных турыстычных месцаў Нарвегіі. Знаходзіцца ў паўночнай частцы заходняй Нарвегіі (рэгіён Вестлан).

## Апісанне 
Лесвіца троляў з'яўляецца часткай нарвежскай нацыянальнай дарогі RV63, якая злучае гарады Ондалснес у камуне Роўма і Валдал у камуне Нордаль у фюльке Мёрэ-ог-Румсдал. Гэтая дарога была адкрыта каралём Хоканам VII 31 ліпеня 1936 пасля 8 гадоў будаўніцтва. Нават у нашы дні Лесвіца троляў можа служыць прыкладам інжынернага і канструктарскага мастацтва. Дарога ў час пад'ёму робіць 11 рэзкіх паваротаў, вышыня ўздыму часам складае 9%. Прыкладна на сярэдзіне ўздыму знаходзіцца мост праз вадаспад Стыгфосен. На самай вяршыні (858 метраў над узроўнем мора) ёсць вялікая паркоўка і мноства сувенірных крамак. У некалькіх хвілінах хады ад паркоўкі размешчана аглядная пляцоўка, з якой адкрываецца від на серпанцін Лесвіцы троляў і на вадаспад Стыгфосен, вышыня якога складае 180 метраў.

Месцамі шырыня дарогі не перавышае 3,3 метры, таму праезд машын, даўжыня якіх больш, чым 12,4 метры, забаронены.

У асенне-зімовы перыяд Лесвіца троляў закрыта для праезду. Звычайна гэты ўчастак дарогі адкрываецца ў другой палове мая і зачыняецца ў кастрычніку, але ў залежнасці ад надвор'я гэтыя даты могуць карэктавацца.

## Спасылкі 
* Турыстычная інфармацыя
* 

Катэгорыя:Славутасці Нарвегіі
Катэгорыя:Геаграфія Нарвегіі
Барыс Віктаравіч Платонаў

**Барыс Віктаравіч Плато́наў** (,  — , ) — беларускі , , Народны артыст БССР (1946), Народны артыст СССР (1948).

## Біяграфічныя звесткі 
Нарадзіўся 24 ліпеня (6 жніўня) 1903 года ў Мінску. У гады Грамадзянскай вайны добраахвотнікам пайшоў у Чырвоную Армію. Пасля дэмабілізацыі вярнуўся ў Мінск.

З 1920 года працаваў у тэатральным калектыве пры «Беларускай хатцы», у Тэатры рэвалюцыйнай сатыры ў Мінску. З 1922 года працаваў у Беларускім тэатры імя Я. Купалы (у 1961—1963 гадах — мастацкі кіраўнік). У гады Вялікай Айчыннай вайны быў у складзе франтавой тэатральнай брыгады.

## Узнагароды 
* Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1940)
* Народны артыст Беларусі (1946),
* Народны артыст СССР (1948).
* Сталінская прэмія другой ступені (1948) — *за выкананне галоўнай ролі ў спектаклі «Канстанцін Заслонаў» А. Маўзона*,
* ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1948),
* Сталінская прэмія трэцяй ступені (1952) — *за выкананне ролі Туміловіча ў спектаклі «Пяюць жаваранкі» К. Крапівы*,
* ордэн Леніна (1955),
* медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.».

## Ушанаванне памяці 
* У 2003 годзе да 100-годдзя нараджэння Барыса Платонава Белпошта выпусціла паштовую марку.

## Літаратура 
* *Сабалеўскі А.* Уладар дум чалавечых. Творчасць народнага артыста СССР Барыса Платонава, Mінск, 1964.
* *Сабалеўскі А.* Барыс Платонаў: Жыццё і творчасць вялікага беларускага артыста. 2-е выд. Mн., 1989.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Акцёры СССР
Катэгорыя:Акцёры Беларусі
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 5-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Сталінскай прэміі
Платонаў

**Платонаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Алег Анатольевіч Платонаў, рускі пісьменнік
* Андрэй Платонаў, рускі пісьменнік
* Барыс Віктаравіч Платонаў, беларускі акцёр, народны артыст СССР (1948)
* Дзмітрый Платонаў, беларускі футбаліст
* Павел Платонаў, беларускі футбаліст
* Расціслаў Платонаў, беларускі журналіст, грамадскі дзеяч, доктар гістарычных навук
* Сяргей Фёдаравіч Платонаў, гісторык
* Уладзімір Пятровіч Платонаў, беларускі матэматык
Андрэй Платонаў

**Андрэй Платонаў** (сапраўднае імя **Андрэй Платонавіч Кліментаў**; 28 жніўня 1899 года, Варонеж, Расійская імперыя — , Масква, СССР) — рускі савецкі пісьменнік і драматург, адзін з найбольш самабытных па стылі і мове рускіх літаратараў першай паловы XX стагоддзя.

Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі паводле алфавіта
Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты СССР
Катэгорыя:Пахаваныя на Армянскіх могілках
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі-мадэрністы
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя
Катэгорыя:Казачнікі
Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка

**Гаўрыла Вашчанка** () — беларускі мастак, жывапісец. Народны мастак БССР (1988). Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі (1977).

З 1956 года ўдзельнічае ў мастацкіх выставах. У 1955—1960 гадах выкладаў у Кішынёўскім мастацкім вучылішчы. Персанальная карцінная галерэя Вашчанкі з 2002 дзейнічае ў Гомелі.

## Узнагароды 
Узнагароджаны залатым медалём ВДНГ СССР, сярэбраным медалём імя М. Грэкава, медалём Францыска Скарыны (1995). У 1984 годзе стаў лаўрэатам Дзяржаўнай прэміі, у 1988 годзе — народным мастаком Беларусі.
Файл:Anniversary 85 Gabriel Vashchenko Genadz Buraukin Vasil Sharangovich.jpg|Злева направа: Гаўрыла Вашчанка, Генадзь Бураўкін, Васіль Шаранговіч.
Файл:Anniversary 85 Gabriel Vashchenko National Belarusian Art Museum.jpg|Злева направа: Міхаіл Баразна, Гаўрыла Вашчанка, Генадзь Бураўкін, Васіль Шаранговіч, Рыгор Сітніца, Уладзімір Пракапцоў.
Файл:Anniversary 85 Gavriil Vashchenko National Belarusian Art Museum Rygor Sitnica.jpg|Злева направа: Гаўрыла Вашчанка, Васіль Шаранговіч, Рыгор Сітніца, Уладзімір Пракапцоў.
Файл:Anniversary 85 Gavriil Vashchenko National Belarusian Art Museum.jpg|Злева направа: Гаўрыла Вашчанка, Васіль Шаранговіч, Міхаіл Баразна, Уладзімір Пракапцоў.
Файл:Anniversary 85 Gabriel Vashchenko Mikhail Borozna.jpg|Рэктар Акадэміі мастацтваў Беларусі Міхаіл Баразна, дырэктар Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь Уладзімір Пракапцоў.
Файл:Anniversary 85 Gavriil Vashchenko Vasil Sharangovich.jpg|Мастакі-сябры Гаўрыла Вашчанка і Васіль Шаранговіч.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Драчоў П. Народжаны беларускім Палессем / П. Драчоў // Беларускі гістарычны часопіс. — 2004. — № 2. — с. 32-33.
* Тараканава М. Манументальны сімвалізм Гаўрылы Вашчанкі / М. Тараканава. // Роднае слова. — 2003. — № 6. — с. 93-95.
* Шаура Г. Ф., Г. Х. Вашчанка. — Мн., 1978
* Гавриил Ващенко: Живопись. Монументальное искусство/сост. О. П. Воронова. — М., 1980.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР
Катэгорыя:Народныя мастакі Беларускай ССР
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі СССР
Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў
Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гомеля
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Брагіна
Барыс Федасеевіч Герлаван

**Бары́с Федасе́евіч Герлава́н** (нар. , с. , , Кіраваградская вобласць, УССР) — беларускі мастак. Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1977). Народны мастак Беларусі (1990), .

## Біяграфія 
Працаваў у Беларускім рэспубліканскім тэатры юнага гледача ў 1960—1961 гадах. З 1962 года працуе ў Нацыянальным тэатры імя Янкі Купалы, у 1976 годзе стаў галоўным мастаком.

У 1966 годзе скончыў аддзяленне сцэнаграфіі Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута (майстэрня Я. Чамадурава, кіраўнік дыпломнай работы П. Масленнікаў).

З 1991 года выкладае сцэнаграфію ў Беларускай акадэміі мастацтваў. У 1998 годзе атрымаў званне прафесара.

## Творчасць 
Aформіў толькі на сцэне купалаўскага тэатра звыш 70 спектакляў. Ён аўтар сцэнаграфіі спектакляў у іншых тэатрах Беларусі, блізкага і далёкага замежжа, лаўрэат шматлікіх міжнародных тэатральных фестываляў. Працы Герлавана адметныя рэалістычнай выразнасцю, вобразнасцю і каларыстычнай меткасцю.

Дзякуючы свайму таленту, Герлаван пры афармленні сцэнічнай прасторы ўзнімаецца да ўзроўню драматурга і рэжысёра, робіцца паўнапраўным сааўтарам драматургічнага твору. Іншы раз яго сцэнаграфія становіцца адным з самых галоўных кампанентаў спектакля і вызначае поспех у гледача. Так было са спектаклямі «» У. Шэкспіра, «Раскіданае гняздо» Я. Купалы (1972), «Брама неўміручасці» К. Крапівы (1974), «Зацюканы апостал», «Таблетку пад язык», «Святая прастата» (1976) А. Макаёнка, «Апошні шанец» В. Быкава (1974), «Страсці па Аўдзею» У. Бутрамеева, якія ўвайшлі ў залатую скарбонку беларускага тэатральнага мастацтва.

Сярод аформленых ім спектакляў таксама «Жаніцьба Бялугіна» А. Астроўскага і  (1963), «» Мальера (1967), «» Б. Брэхта (1974), «Характары» В. Шукшына (1975), «» У. Вішнеўскага (1977), «Святая святых»  (1977), «Чалавек з легенды» І. Ражкова і Я. Шабана (1978), «Ажаніцца — не журыцца» М. Чарота і Далецкіх (1972) у тэатры імя Я. Купалы; «Дзеці аднаго дома» І. Шамякіна (1967) у тэатры юнага гледача.

## Прэміі і ўзнагароды 
* Дзяржаўная прэмія СССР (1985) — *за афармленне спектакляў «Парог» (1983) і «Радавыя» (1984)*;
* дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь (1988) — *за афармленне спектакля «Мудрамер»*;
* прэмія імя Е. Міровіча (1992);
* «Крыштальная Паўлінка» (1997), вышэйшая узнагарода Беларускага саюза тэатральных дзеячаў;
* спецыяльная прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (2004) — *за ўклад у выхаванне творчай моладзі*;
* ордэн Францыска Скарыны (2008).

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Народныя мастакі Беларусі
Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч

**Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч** (, пасёлак Стралічава, Хойніцкі раён, Гомельская вобласць) — беларускі мастак, педагог. Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь (2004). Прафесар (2005). Член Беларускага саюза мастакоў (1982).

## Біяграфія 
Скончыў Мінскае мастацкае вучылішча (1967), Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут, выпускнік кафедры МДМ 1977 года (з 2001 — Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў).

Аўтар шэрагу артыкулаў па гісторыі беларускай творча-педагагічнай школы манументальна-дэкаратыўнага мастацтва.

## Узнагароды 
* Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь (2004);
* Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь (2008);
* Ганаровы член Расійскай акадэміі мастацтваў (2009),
* Чалавек 1992 года ў галіне выяўленчага мастацтва (прысвоена Міжнародным біяграфічным цэнтрам, Кембрыдж, Вялікабрытанія, 1993),
* Ганаровы грамадзянін г. Светлагорска (2006).

Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Светлагорска
Катэгорыя:Ганаровыя члены РАМ
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі СССР
Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя
Педра Фернандэс дэ Кірас

**Педра Фернандэс дэ Кірас** (; 1565—1614) — іспанскі мараплавец партугальскага паходжання.

## Біяграфія 
Педра Фернандэс дэ Кірас нарадзіўся ў 1565 г. у партугальскім горадзе Эвара. У маладосці перайшоў на службу Іспаніі. У 1589 г. ажаніўся з прадстаўніцай іспанскага рыцарскага роду Чакон, ад якой меў сына і дачку.

Прымаў удзел у другой экспедыцыі іспанскага мараплаўца А. М. дэ Нейры ў Ціхім акіяне. У 1598 г. звярнуўся да караля Іспаніі, а ў 1600 г. — да папы Рымскага з прапановай арганізаваць новую экспедыцыю з мэтай адкрыцця невядомага паўднёвага мацерыка (*Terra Australis Incognita*). У 1603 г. дэ Кірасу было дазволена вярнуцца ў Перу для падрыхтоўкі прапанаванага ім мерапрыемства.

У канцы 1605—1606 г. дэ Кірас на трох караблях перасёк Ціхі акіян і адкрыў востраў Эспірыту-Санта, які прыняў за частку мацерыка. Ім былі заснаваны паселішча Новы Ерусалім і каталіцкі ордэн Святога Духа, што павінен быў займацца хрышчэннем тубыльцаў. Аднак з-за сутычак з абарыгенамі і незадаволенасці каманды калонію прыйшлося пакінуць. Пад час шторму карабель дэ Кіраса аддзяліўся ад астатняй флатыліі і накіраваўся ў Акапулька. Астатняя каманда на чале з капітанам Торэсам дасягнула Манілы, па дарозе адкрыла праліў Торэса, які знаходзіцца паміж Новай Гвінеяй і сапраўднай Аўстраліяй.

Пасля вяртання ў Іспанію дэ Кірас зноў звяртаўся да каралеўскіх улад з прапановай яшчэ адной экспедыцыі, пакінуў пасля сябе падрабязныя запісы і тлумачэнні. Хаця кароль адмовіўся фінансаваць гэта прадпрыемства, ён накіраваў дэ Кіраса з лістом падтрымкі ў Амерыку, дзе той памёр у 1614 г. у Панаме.

## Значэнне дзейнасці 
Педра Фернандэс дэ Кірас быў адным з першых даследчыкаў паўднёвай часткі Ціхага акіяна, адкрыў частку астравоў Піткэрн, Лайн і Новых Гебрыдаў. Падрабязныя апісанні дэ Кіраса былі перакладзены і апублікаваны на некалькіх мовах, у тым ліку на французскай і англійскай. Імі ў будучым карысталіся Джэймс Кук і Жан-Франсуа дэ Лаперуз.

## Памяць 
У канцы XIX ст. у Аўстраліі прадстаўнікамі каталіцкай абшчыны распаўсюджвалася думка, быццам бы дэ Кірас усё ж дасягнуў Аўстраліі, і каталікі былі першымі еўрапейцамі, якія дасягнулі гэтага мацерыка. Педра Фернандэсу дэ Кірасу было прысвечана некалькі літаратурных твораў на англійскай мове.

## Спасылкі 
* Біяграфія
* Запісы (на англійскай мове)

К
К
К
Глабуліны

**Глабуліны** — растваральны ў разведзеных растворах соляў і слабарастваральны ў вадзе бялок, які ўваходзіць у склад раслінных і жывёльных тканак. 
Глабуліны
* складаюць амаль палову бялкоў крыві;
* вызначаюць імунныя ўласцівасці арганізма;
* вызначаюць згусальнасць крыві;
* удзельнічаюць у транспарце жалеза і ў іншых працэсах.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Бялкі
Васіль Андрэевіч Саковіч

**Васіль Андрэевіч Сако́віч** (нар. 1949, Плешчыцы, цяпер Пінскі раён, Брэсцкая вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч, дыпламат.

Дэпутат Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га і 13-га скліканняў, дэпутат Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання.

## Біяграфія 
У 1972 годзе скончыў Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут. З 1973 на гаспадарчай рабоце ў Віцебску, з 1982 года галоўны інжынер трэста «Віцебсксельбуд». У 1986 годзе скончыў Мінскую вышэйшую партыйную школу. З 1986 года загадчык аддзела, сакратар Віцебскага абласнога камітэта КПБ, з 1991 года — начальнік аддзела Упраўлення дзяржаўнай пазаведамаснай экспертызы праектаў і каштарысаў пры Віцебскім абласным выканаўчым камітэце.

З 24 красавіка 1992 года да 19 снежня 1996 года быў старшынёй Кантрольнай палаты Рэспублікі Беларусь.

3 верасня 1999 года быў прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Малдова. Адстаўлены з гэтай пасады быў 4 чэрвеня 2009 года.

12 лютага 1999 года ўзнагароджаны Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, а 3 красавіка 2006 года — Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* *Посольство Республики Беларусь в Республике Молдова* (па стане на 19 мая 2009 года)  

Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання
Катэгорыя:Супрацоўнікі Кантрольнай палаты Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Малдове
Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Сакратары Віцебскага абкама КПБ
Джон Філіп Суза

**Джон Філіп Суза, Соўза** (сапр. **Зігфрыд Окс**, ; , Вашынгтон — , Рэдынг, штат Пенсільванія) — амерыканскі кампазітар і дырыжор духавых аркестраў, аўтар знакамітага марша «The Stars and Stripes Forever», які стаў нацыянальным маршам ЗША. Суза ўвайшоў у гісторыю амерыканскай музыкі як «кароль маршаў».

## Творчасць 
Найбольш вядомая частка творчай спадчыны Сузы — маршы для духавога аркестра, яму належаць 136 твораў у гэтым жанры. Маршы Сузы разнастайныя па характары, але ўсе яны адзначаны аптымізмам і жыццёвай энергіяй. Сярод іх — «Зоркі і поласы назаўжды» (Stars and Stripes Forever; цяпер нацыянальны марш ЗША), Semper Fidelis (які стаў неафіцыйным гімнам амерыканскай Марской пяхоты) і многія іншыя. Суза напісаў таксама 15 аперэт, блізкіх па стылі да работ Гілберта і Салівана, каля сямідзесяці песень і шэраг твораў для духавога аркестра.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Джон Філіп Суза: ноты твораў на IMSLP

Катэгорыя:Кампазітары ЗША
Катэгорыя:Дырыжоры ЗША
Катэгорыя:Ваенныя дырыжоры і капельмайстры
Рэдынг (Пенсільванія)

**Рэ́дынг** () — галоўны горад акругі Беркс, штат Пенсільванія. Паводле перапісу 2000 года, насельніцтва горада складала 81 207 чалавек. Такім чынам, па насельніцтве горад з’яўляецца пятым у Пенсільваніі пасля Філадэльфіі, Пітсбурга, Алэнтаўна і Эрыэ.

У Рэдынгу нарадзіўся пісьменнік Джон Апдайк.

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Пенсільваніі
Рэдынг

**Рэ́дынг** ():
* Рэдынг, Англія — горад у Англіі, сталіца і самы буйны горад графства Беркшыр.
* Рэдынг (Каліфорнія)
* Рэдынг, Пенсільванія — галоўны горад акругі Беркс, Пенсільванія, ЗША. 
* ФК Рэдынг — англійскі футбольны клуб з аднайменнага горада.
* Вівіян Рэдынг — люксембургскі палітык
Суздальскі Спаса-Яўфім’еў манастыр

'''Спаса-Яўфім'еў манастыр''' — праваслаўны мужчынскі манастыр, размешчаны на левым беразе ракі Каменка ў паўночнай частцы Суздаля. Заснаваны ў 1352 суздальска-ніжагародскім князем Барысам Канстанцінавічам, як крэпасць, каб абараняць горад ад знешніх і ўнутраных ворагаў.

Першапачаткова манастыр быў Спаскім, пазней стаў называцца Спаса-Яўфім'евым ў гонар першага ігумена манастыра - святога вялебнага Яўфіма Суздальскага.
 
Першапачатковыя драўляныя пабудовы манастыра не захаваліся, цяперашні выгляд ансамбля склаўся ў XVI-XVII стагоддзях. Узвядзенне грандыёзных пабудоў манастыра аказалася магчымым дзякуючы буйным ахвяраванням княжацка-баярскай шляхты. Буйныя ўклады былі падараваныя вялікім князем Васілём III, царом Іванам Грозным, князямі Пажарскімі і інш
 
7 ліпеня 1445 г. ля сцен манастыра адбылася бітва рускіх войскаў пад камандаваннем Васіля II з казанскім войскам, пад камандаваннем казанскіх царэвічаў - Махмуда і Якуба (сыноў хана Улу-Мухамеда), у якой Васіль пацярпеў жорсткую паразу і быў узяты ў палон.
 
У 1511 годзе архімандрытам Спаса-Яўфім'ева манастыра быў Кірыл, пазней стаў арцыбіскупам Растоўскім, Яраслаўскім і Белазерскім.
 
Галоўны храм манастыра - Спаса-Праабражэнскі сабор (канец XVI стагоддзя) - пабудаваны ў традыцыях старажытнай белакаменнай архітэктуры Суздаля, ён манументальны і строгі. Гонар сабора - фрэскі XVI ст., адкрытыя рэстаўратарамі на фасадах, і роспісы вядомых майстроў XVII стагоддзя Гурыя Нікіціна і Сілы Савіна.

Каля ўсходняй сцяны сабора знаходзіцца магіла князя Дзмітрыя Міхайлавіча Пажарскага.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Уладзіміра-Суздальскі Музей-Запаведнік 

Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Расіі
Катэгорыя:Суздаль
Катэгорыя:З’явіліся ў 1352 годзе
Катэгорыя:Колішнія манастыры Расіі
Катэгорыя:Музеі паводле алфавіта
Катэгорыя:Музеі-храмы
Катэгорыя:Руская архітэктура XVII стагоддзя
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Уладзімірскай вобласці
Ferdydurke

**Ferdydurke** – метафарычны раман Вітольда Гамбровіча, быў апублікаваны ў 1937 (1938) годзе і перакладзены на мноства моў свету. Яшчэ да Другой сусветнай вайны твор набыў вялікую вядомасць.

Пераклад твора на беларускую мову ажыццявіў Васіль Сёмуха ў 2008 годзе.

## Змест 
Героем рамана з’яўляецца пісьменнік-пачатковец Юзё, які раптам сустракае свайго былога настаўніка, прафесара Пімку і трапляе ў свой былы клас сярэдняй школы.

Катэгорыя:Літаратура Польшчы
Катэгорыя:Раманы на польскай мове
Катэгорыя:Сатырычныя раманы
Катэгорыя:Кнігі 1937 года
Сузіранне

**Сузіранне** — спосаб пазнавальнай дзейнасці, рэалізуецца ў непасрэдным зрокавым успрыняцці прадмета. Тэрмін атрымаў катэгарыяльны статус у кантыянстве, дзе яго прататыпам паслужыла слова , гэта значыць «нагляднае ўяўленне».

## Гл. таксама 
* Інтуіцыя

## Літаратура 
* 
* 
* Созерцание // Философский энциклопедический словарь / Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. — М.: Советская энциклопедия, 1983. — 840 с. — 150 000 экз.

Катэгорыя:Філасофская тэрміналогія
Катэгорыя:Кантыянства
Эвара

**Э́вара** () — горад у Партугаліі, які мае славу горада-музея. Насельніцтва - 57073 чал. (2011 г.)

## Гісторыя
Эвара была заснавана кельтыберамі. У перакладзе з іх старажытнай мовы назва горада азначае "Цісы". 

У 57 г. да н. э. горад быў захоплены рымлянамі. 

У 584 г. далучаны да каралеўства вестготаў. 

У 715 г. заваяваны арабамі.

У 1166 г. далучаны да Партугаліі. Тады ж атрымаў гарадскія правы.

Перыяд кан. XIV - XVI стст. стаў росквітам Эвары. Фактычна яна стала другой сталіцай Партугаліі, дзе мелі рэзідэнцыі амаль усе каралі Авіскай дынастыі і вяльможы. У горадзе некаторы час жыў Васка да Гама. Тут нарадзіўся Педра Фернандэс дэ Кірас. Пра дабрабыт карэнных жыхароў Эвары кажа той факт, што ў XVI ст. значную частку мясцовага насельніцтва складалі чарнаскурыя афрыканскія рабы. 

У 1559 г. езуітамі быў заснаваны калегіум, які пазней атрымаў статус універсітэта (Эварскі ўніверсітэт). Пасля выгнання езуітаў з Партугаліі ў 1759 г. універсітэт быў зачынены, і Эвара прыйшоў у заняпад. Зноў ён адрадзіўся толькі ў 1973 г. 

У 1986 г. гістарычны цэнтр Эвары быў унесены ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Славутыя мясціны
Цэнтральная частка Эвары, пабудаваная пераважна ў XIV - XVI ст., унесена ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Яна ўключае 4000 будынкаў, размешчаных на плошчы 1,05 км². Найбольш цікавыя з іх:  

***Рымскі храм Дыяны** (I ст. н. э.) знаходзіцца на галоўнай плошчы складаецца з малога пастамента з 12 гранітнымі калонамі і мармуровым фрызам

Image:Evora roman-temple panoramic-view.jpg|Xрам Дыяны

***Кафедральны сабор** ў раманскім стылі, пачаў будавацца ў 1186 г. Аднак галоўная частка працы над ім вялася паміж 1280 і 1340 гг.

Image:Karinecyril evora cathedrale2.JPG|Кафедральны сабор

***Касцёл Святога Францыска** к поўдню ад плошчы *Praça do Giraldo* знакаміты капліцай Душ-Осуш, муры і калоны якой аздоблены косткамі больш за 5000 мясцовых манахаў. На дзвярах надпіс: "Нашы косткі чакаюць вашых". Адразу за касцёлам пачынаецца прыгожы парк.

Image:Evora03.jpg|Портык касцёла Святога Францыска
Image:Capilla de los huesos, Évora.jpg|У капліцы Душ-Осуш

*Старыя будынкі ўніверсітэта Эвары (XVII - XVIII стст).

Image:EvoraUniversityCourtyard.jpg|Унутраны ўніверсітэцкі двор

*Былы **кляштар Лоюш**. Большая частка ператворана ў раскошную гасцініцу. Захаваўся толькі **касцёл Святога Яна Евангеліста**
***Палацы** Мануэля, Васка да Гама, герцагаў Кадавал і графаў Баста

У непасрэднай блізкасці ад Эвары знаходзяцца:

***Кромлех Алмендрыш** (15 км ад горада) - мегалітычны комплекс 5 - 4 тысячагоддзяў да н. э. Знойдзены ў 1964 г. 

Image:Cromeleque dos Almendres Pan.jpg|Кромлех Алмендрыш

***Анта-Грандэ-ду-Замбужэйру** (10 км ад горада) - буйны мегалітычны помнік 4 - 3,5 тысячагоддзяў да н. э.

Image:Anta do Zambujeiro1344.jpg|Анта-Грандэ-ду-Замбужэйру

## Музеі
*Гарадскі музей
*Музей царкоўнага мастацтва

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Rough Guide Европа. — М.:АСТ, Астрель, 2007. С. 777—778

## Спасылкі 
*Эвара на сайце ЮНЕСКА
*Турыстычны даведнік 

Катэгорыя:Гарады Партугаліі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Партугаліі
Катэгорыя:Муніцыпалітэты акругі Эвара
Роберт Бёрнс Вудвард

**Роберт Бёрнс Вудвард** (; , , штат Масачусетс — , Кембрыдж, Масачусетс) — амерыканскі хімік-арганік. Унёс значны ўклад у сучасную арганічную хімію, у асаблівасці, у сінтэз і вызначэнне структуры складаных прыродных прадуктаў. Цесна працаваў з Роалдам Хофманам ў галіне тэарэтычных даследаванняў хімічных рэакцый. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1965).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Хімікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Хімікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Дэві
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Ліверпульскі ўніверсітэт

**Ліверпульскі ўніверсітэт** — універсітэт Ліверпула, быў заснаваны ў 1881 годзе як універсітэцкі каледж.

У 1884 годзе ён стаў аддзяленнем федэральнага Універсітэта Вікторыі. Затым, у 1903 годзе ён становіцца незалежным універсітэтам з правам прысваення ўласнай вучонай ступені і атрымлівае назву Ліверпульскі ўніверсітэт.

Адзін з «універсітэтаў з чырвонай цэглы», заснаваных першапачаткова як прамысловыя каледжы. У цяперашні час уваходзіць у Групу Расел  20 лепшых універсітэтаў Вялікабрытаніі.

Сярод выпускнікоў 8 лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі ў галіне навукі, медыцыны і міру: урач сэр Рональд Рос, фізік прафесар Чарлз Баркла, фізіёлаг сэр Чарлз Шэрынгтан, фізік сэр Джэймс Чэдвік, хімік сэр Роберт Робінсан, фізіёлаг Гар Гобінд Харана, фізіёлаг Родні Портэр і фізік Джозеф Ротблат.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Rigg, J. Anthony (1968) "A  comparative history of the libraries of Manchester and Liverpool Universities up to 1903", in: Saunders, W. L., ed. *University and Research Library Studies: some contributions from the University of Sheffield Post-graduate School of Librarianship and Information Science*. Oxford: Pergamon Press, 1968

## Спасылкі 
* Афіцыйны вэб-сайт  


Катэгорыя:Універсітэты Англіі
Катэгорыя:Ліверпул
Роберт Робінсан

{{Вучоны
| Выява = Robert Robinson organic chemist.jpg
| Навуковая сфера = Арганічная хімія
| Месца працы = Сіднейскі ўніверсітэтЛіверпульскі ўніверсітэтМанчэстэрскі ўніверсітэтЛонданскі ўніверсітэтОксфардскі ўніверсітэт
| Альма-матэр = Манчэстэрскі ўніверсітэт
| Навуковы кіраўнік =
| Знакамітыя вучні =
| Вядомы як =
| Узнагароды і прэміі =  Нобелеўская прэмія па хіміі (1947)Медаль Прыстлі (1953)Медаль Дэві (1930)
{ style="background: transparent"

}
| Сайт =
}}
**Роберт Ро́бінсан** (; , , паблізу г. Чэстэрфілд, — , ) — англійскі хімік-арганік, член Лонданскага каралеўскага таварыства (1920). Замежны член АН СССР (1966).

## Біяграфія 
Ступень доктара навук атрымаў па заканчэнні Манчэстэрскага ўніверсітэта (1910). Прафесар арганічнай хіміі Сіднейскага (1912—1915), Ліверпульскага (1915—1921), Манчэстэрскага (1922—1928) і Лонданскага (1928—1930) універсітэтаў, прафесар хіміі Оксфардскага ўніверсітэта (1930—1955).

У 1939—1941 гадах прэзідэнт Хімічнага таварыства Вялікабрытаніі, у 1945—1950 гадах прэзідэнт Лонданскага каралеўскага таварыства.

## Узнагароды 
Нобелеўская прэмія па хіміі (1947) «За даследаванні раслінных прадуктаў вялікай біялагічнай важнасці, асабліва алкалоідаў».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі Манчэстэрскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Хімікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Прыстлі
Р
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены Каралеўскага таварыства Эдынбурга
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Дэві
Катэгорыя:Асобы
Бару

**Бару** () — вулкан у Панаме, найвышэйшы пункт краіны, самы высокі вулкан на поўдні Цэнтральнай Амерыкі.

## Асноўныя звесткі 
Бару знаходзіцца ў правінцыі Чырыкі ў акрузе Бугаба на захадзе краіны ў хрыбце Таламанка. Вышыня над узроўнем мора — 3474 м, у яснае надвор’е з вяршыні бачныя Ціхі акіян і Карыбскае мора.

З’яўляецца спячым вулканам, апошняе буйное вывяржэнне адбылося каля 500 года, таксама вядома аб меншым вывяржэнні каля 1550. У 2006 годзе адбыўся невялікі землятрус, гэта выклікала асцярогі, што вывяржэнне можа паўтарыцца. Шырыня кратара — каля 6 км.

Да вяршыні вулкана вядзе папулярны турыстычны маршрут Кетцалес працягласцю 12 км. Да захаду ад вулкана знаходзяцца вёскі Сэра-Пунта і Волькан, на ўсход — горад Бакетэ. Недалёка ад Сера-Пунта захаваліся разваліны старажытнага горада, знішчанага вывяржэннем.

Зрэдку на вяршынях з’яўляецца снег і тэмпература падае ніжэй 0 °C.

## Спасылкі 
* 
* Volcano Live — John Search
* Peakbagger.com
* Mountain-Forecast.com
* Віртуальны тур на вулкан Бару

Катэгорыя:Вулканы Панамы
Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Горы Панамы
Вячаслаў Кузняцоў

**Вячасла́ў Кузняцо́ў**:
* Вячаслаў Аляксандравіч Кузняцоў (1902—1984) — савецкі авіяканструктар.
* Вячаслаў Аляксеевіч Кузняцоў (1926—1993) — савецкі і расійскі фізік.
* Вячаслаў Генадзевіч Кузняцоў (нар. 1989) — расійскі шашэйны велагоншчык.
* Вячаслаў Міхайлавіч Кузняцоў (1962—2011) — савецкі і расійскі футбаліст, трэнер.
* Вячаслаў Мікалаевіч Кузняцоў (нар. 1954) — расійскі сацыёлаг, член-карэспандэнт РАН.
* Вячаслаў Мікалаевіч Кузняцоў (нар. 1947) — выконваючы абавязкі старшыні ВС Беларусі.
* Вячаслаў Сямёнавіч Кузняцоў (1932—2016) — савецкі і расійскі навуковец, спецыяліст па гісторыі Кітая.
* Вячаслаў Уладзіміравіч Кузняцоў (нар. 1955) — беларускі кампазітар.
Судэты

**Судэ́ты** (, , , *Krkonošsko-jesenická soustava* або *Sudetská soustava*) — горы ў Цэнтральнай Еўропе.

## Геаграфічнае становішча 
Размяшчаюцца на тэрыторыі Германіі, Польшчы і Чэхіі. Працягнуліся з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход на 310 км. Вышыня да 1603 м (Снежка ў масіве Крконашэ). На паўднёвым захадзе мяжуюць з Чэшскім масівам. Падзяляюцца на Заходнія (галоўныя хрыбты — Кашаўскія і Йізерскія горы, масіў Крканошэ), Сярэднія і Усходнія Судэты.

## Прырода 
Судэты ўтварыліся ў эпохі герцынскай і альпійскай складкавасцей. Складзены пераважна з фанітаў, гнейсаў, сланцаў, мелавых пясчанікаў, мергеляў. Утвараюць сістэму з некалькіх паралельна выцягнутых горных хрыбтоў, раздзеленых тэктанічнымі далінамі. Пераважаюць вышыні 500—1000 м. Схілы стромкія, вяршыні больш згладжаныя. Сустракаюцца ледавіковыя формы рэльефу: цыркі, кары, марэнныя азёры (галоўным чынам, у масіве Крконашэ). Эразійныя формы рэльефу малараспаўсюджаныя. Радовішчы бурага вугалю, шкляных пяскоў, па разломах шматлікія выхады мінеральных крыніц.

Клімат умераны. Ападкаў 800—1200 мм і больш за год. Сярэднія тэмпературы ў студзені ад −4&nbsp;°C да −17&nbsp;°C, у ліпені 8—14&nbsp;°C. Зімой утвараецца ўстойлівае снегавое покрыва. У Судэтах бяруць пачатак рэкі Эльба, Одра, [Морава (верхні прыток Дуная)|[Морава]]. Падножжа і схілы да вышыні 1000 м параслі дубова-букавымі, вышэй — піхтава-яловымі лясамі, з вышыні 1250 м — зараснікі хваёвага сланіку, лугі, тарфянікі.

## Дзейнасць людзей 
Крконашскі нацыянальны парк. Курорты. Турызм.

## Гл. таксама 
* Судэцкая вобласць

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы
Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта
Катэгорыя:Горы Германіі
Катэгорыя:Горы Польшчы
Катэгорыя:Горы Чэхіі
Катэгорыя:Геаграфія Ніжнесілезскага ваяводства
Катэгорыя:Саксонія
Ла-Егуада

**Ла-Егуада** (), іншая назва «Чытра-Калобрэ» — дзеючы стратавулкан у Панаме, у правінцыі Верагуас, на поўнач ад паўвострава Асуэра. Вышыня — 1297 м. Апошнія вывяржэнні адбыліся ў паўночнай частцы кратара прыблізна 220.000 гадоў таму. Але актыўнасць працягваецца, на ўсходнім схіле размяшчаецца фумарольнае поле Йя, на паўночным — гейзеры, а ля падножжа — гідратэрмальная крыніца Еджуад.

## Гл. таксама 
* Вулканы Цэнтральнай Амерыкі

## Спасылкі 
* Global Volcanism Program La Yeguada 

Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Горы Панамы
Катэгорыя:Вулканы Панамы
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Панама (значэнні)

**Панама**:

* Панама — краіна ў Лацінскай Амерыцы.
* Панама (горад) — сталіца Панамы.
* Панама (правінцыя) — правінцыя Панамы.
* Панама (капялюш)
Гімн Панамы

**Himno Istmeño** (ісп.: Гімн перашыйка) — нацыянальны гімн Панамы. Кампазітар — Сантас Хорхэ, тэкст — Хераніма Дэ Ла Оса.

## Тэкст 
: Alcanzamos por fin la victoria
: En el campo feliz de la unión;
: Con ardientes fulgores de gloria
: Se ilumina la nueva nación.

: Es preciso cubrir con un velo
: Del pasado el calvario y la cruz;
: Y que adorne el azul de tu cielo
: De concordia la espléndida luz.

: El progreso acaricia tus lares.
: Al compás de sublime canción,
: Ves rugir a tus pies ambos mares
: Que dan rumbo a tu noble misión.

: En tu suelo cubierto de flores
: A los besos del tibio terral,
: Terminaron guerreros fragores;
: Sólo reina el amor fraternal.

: Adelante la pica y la pala,
: Al trabajo sin más dilación,
: Y seremos así prez y gala
: De este mundo feraz de Colón.

## Спасылкі 
* 20 px **Himno Nacional de Panamá**
* 20 px **Himno Nacional de Panamá **

Панама
Герб Панамы

Герб Панамы|thumb
**Герб Панамы** — геральдычны знак лацінаамерыканскай дзяржавы Панамы. Герб быў прыняты часова  згодна з тым жа самым законам, па якім прынялі і Панамскі сцяг.

Секцыя ў цэнтры змяшчае выяву Панамскага перашыйку. Галоўная частка герба ўключае дзве чвэрці. Верхняя вобласць - срэбны меч і вінтоўка, унізе рог багацця і птушка. У 1904 герб быў афіцыйна прыняты згодна з законам 64 ад 4 чэрвеня 1904 г., падпісаным прэзідэнтам Асамблеі доктарам Артэгай і прэзідэнтам рэспублікі Мануэлем Герэра.

Панама
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Панамы
Сакатэ-Грандэ

**Сакатэ-Грандэ** (ісп. Zacate Grande) — вулкан на аднайменным востраве на поўдні Гандураса, у заліве Фансека. Разам з суседнім востравам Эль-Тыгрэ належыць муніцыпалітэту Амапала дэпартамента Валье. На востраве пражывае 3902 чал. (2001). Шчыльнасць насельніцтва — 78 чал./км ².

Плошча — 50 км². Вышыня вулкана — 640 м.

## Спасылкі 
* Global Volcanism Program Isla Zacate Grande 
* Volcano Live
* Муніцыпалітэт Амапала (ісп.)

Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Горы Гандураса
Катэгорыя:Астравы Гандураса
Катэгорыя:Вулканы Гандураса
Ірасу

**Ірасу** () — дзеючы вулкан у Коста-Рыцы. Размешчаны за 31 км на паўночны захад ад горада Картага. Вулкан мае некалькі кратараў, у адным з іх (кратары Дыега-дэ-ла-Ая (глыбіня 100 м)) утварылася возера з моцна мінералізаваныя вадой, якое змяняе колер ад чырвонага да зялёнага.

Назва вулкана паходзіць ад двух індзейскіх слоў мясцовых плямёнаў — ара (кропка) і су (гром).

## Спасылкі 
* Global Volcanism Program Irazú  (англ.)

Катэгорыя:Вулканы Коста-Рыкі
Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Коста-Рыкі
Катэгорыя:Азёры Коста-Рыкі
Катэгорыя:Кратарныя азёры
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Эль-Тыгрэ

**Эль-Тыгрэ** (ісп.: El Tigre), з ісп.. Тыгр — вулкан на аднайменным востраве ў Гандурасе, у заліве Фансека. Разам з суседнім востравам Сакатэ-Грандэ належыць муніцыпалітэту Амапала дэпартамента Валье. На востраве пражывае 5432 чал. (2001).

Востраў знаходзіцца ў 10 км ад узбярэжжа Гандураса. Плошча - 20 км ². Вышыня вулкана - 783 м. Дыяметр - 5 км. Эль-Тыгрэ з'яўляецца самым паўднёвым вулканам Гандураса.

Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Горы Гандураса
Катэгорыя:Астравы Гандураса
Катэгорыя:Вулканы Гандураса
Маўрысіа Фунес

**Карлас Маўрысіа Фунес Картахена** (; ) — сальвадорскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Сальвадора (2009—2014).

## Біяграфія 
15 сакавіка 2009 года абраны Прэзідэнтам Сальвадора ад левага Фронту нацыянальнага вызвалення імя Фарабунда Марці. Атрымаў перамогу над кандыдатам ад правацэнтрысцкага Нацыянальнага рэспубліканскага альянсу (АРЭНА) Радрыга Авілай, атрымаўшы каля 51 % галасоў. Неўзабаве пасля сваёй інаўгурацыі, якая адбылася 1 чэрвеня 2009 года, падпісаў пагадненне аб аднаўленні дыпламатычных адносін паміж Сальвадорам і Кубай, спыненых за 50 гадоў да гэтага.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэзідэнты Сальвадора
Катэгорыя:Палітыкі Сальвадора
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Дэвіз

thumb|Дэвіз на стужцы
**Дэві́з** — у геральдыцы гербавая фігура або выслоўе на гербе.

Дэвізам зваліся першапачаткова гербавыя фігуры, якія змяшчаліся звыш іншых малюнкаў у шчыце і што служылі ўспамінам якой-небудзь выбітнай падзеі. Ва французскай геральдыцы дэвізам зваўся яшчэ вузкі геральдычны пояс. Такое значэнне дэвізу захавалася цяпер толькі ў англійскай геральдыцы пад імем *«badges»* (у гербе Ёрскага дома дэвізам служыла, напрыклад, белая ружа, у гербе Ланкастарскага дома —пунсовая).

У цяперашні час дэвізам завецца кароткае выслоўе, якое мае якое-небудзь дачыненне да герба:

* так, напрыклад, *«С нами Бог»* — расійскі,
* *«Съединението прави силата»* — балгарскі,
* *«Dieu et mon droit»* — брытанскі,
* *«ძალა ერთობაშია»* — грузінскі,
* *«Je maintiendrai»* — нідэрландскі,
* *«Gott mit uns»* — нямецкі і прускі,
* *«Montjoie Saint Denis»* — французскі,
* *«Pravda vítězí»* — чэшскі,
* *«E pluribus unum»* — ЗША і г. д.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Элементы герба
Катэгорыя:Дэвізы
Катэгорыя:Парэміялогія
Катэгорыя:Геральдыка
Гімн Сальвадора

**Нацыянальны гімн Сальвадора** () — дзяржаўны гімн Сальвадора. Быў напісаны ў 1856 годзе Хуанам Аберле на словы генерала Хуана Хасэ Каньяса і зацверджаны ў якасці «нацыянальнай песні» ў 1879 годзе. У 1953 годзе атрымаў афіцыйнае прызнанне ў якасці гімна краіны.

## Тэкст гімна 
: **Прыпеў**:
: Saludemos la patria orgullosos
: De hijos suyos podernos llamar;
: Y juremos la vida animosos,
: Sin descanso a su bien consagrar.

: **Першы куплет**
: De la paz en la dicha suprema,
: Siempre noble soñó El Salvador;
: Fue obtenerla su eterno problema,
: Conservarla es su gloria mayor.
: Y con fe inquebrantable el camino
: Del progreso se afana en seguir
: Por llenar su grandioso destino,
: Conquistarse un feliz porvenir.
: Le protege una férrea barrera
: Contra el choque de ruin deslealtad,
: Desde el día que en su alta bandera
: Con su sangre escribió: ¡LIBERTAD!

: **Прыпеў**

: **Другі куплет**
: Libertad es su dogma, es su guía
: Que mil veces logró defender;
: Y otras tantas, de audaz tiranía
: Rechazar el odioso poder.
: Dolorosa y sangrienta es su historia,
: Pero excelsa y brillante a la vez;
: Manantial de legítima gloria,
: Gran lección de espartana altivez.
: No desmaya en su innata bravura,
: En cada hombre hay un héroe inmortal
: Que sabrá mantenerse a la altura
: De su antiguo valor proverbial.

: **Прыпеў**

: **Трэці куплет**
: Todos son abnegados, y fieles
: Al prestigio del bélico ardor
: Con que siempre segaron laureles
: De la patria salvando el honor.
: Respetar los derechos extraños
: Y apoyarse en la recta razón
: Es para ella, sin torpes amaños
: Su invariable, más firme ambición.
: Y en seguir esta línea se aferra
: Dedicando su esfuerzo tenaz,
: En hacer cruda guerra a la guerra:
: Su ventura se encuentra en la paz.''

## Спасылкі 
* Гімн на сайце nationalanthems.info
* Mp3-версія запісу гімна духавым аркестрам

Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Сальвадора
Сальвадор
Катэгорыя:Песні на іспанскай мове
Катэгорыя:З’явіліся ў 1856 годзе
Эль-Валье

**Эль-Валье** () — спячы стратавулкан у Панаме, у правінцыі Кокле, у 80 км ад сталіцы краіны горада Панамы. Вышыня - 1185 м. Апошняе вывяржэнне адбылося каля 13 000 гадоў таму. У цэнтры вулкана размяшчаецца кальдэра дыяметрам 6 кіламетраў. Яна была ўтворана 56.000 гадоў таму ў выніку абвалу конусу гары Пахіта.

## Спасылкі 
* Global Volcanism Program El Valle 
* Volcano Live

Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Горы Панамы
Катэгорыя:Вулканы Панамы
Эмблема Гватэмалы

**Эмблема Гватэмалы** складаецца з:
* Вянка аліўкавых галін, сімвала перамогі;
* выявы квезаля, птушкі, якая сімвалізуе свабоду;
* Скрутак, на якім надпіс LIBERTAD 15 DE SEPTIEMBRE DE 1821 (15 верасня 1821 г. — дата незалежнасці Цэнтральнай Амерыкі ад Іспаніі);
* Дзве перасечаныя вінтоўкі Рэмінгтан са штыкамі, якія паказваюць гатоўнасць Гватэмалы абараніцца сілай у выпадку неабходнасці;
* Два перакрыжаваныя мячы, сімвалізуюць гонар.

Эмблема узнікла на аснове адной з дэкаратыўных кампазіцый, якія ўпрыгожвалі сталічны палац з нагоды прыходу да ўлады лібералаў у 1871 годзе. Эмблема так спадабалася пераможцам, што яны зрабілі яе (з невялікімі зменамі) дзяржаўным сімвалам.

Эмблема была распрацавана швейцарскім мастаком і гравёрам Жанам-Баптыстам Фрэнерам, які жыў у Гватэмале з 1854 года да сваёй смерці ў 1897 годзе. Сучасны выгляд эмблема набыла ў 1968 годзе.

Эмблема змешчана на сцягу Гватэмалы.

Гватэмала
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Гватэмалы
Герб Сальвадора

thumb
**Герб Сальвадора** выкарыстоўваецца ў цяперашняй форме з 15 верасня 1912 года. Яго цэнтр складаецца з трохвугольніка, у якім пяць вулканаў, якія ўзвышаюцца над морам. Яны сімвалізуюць пяць дзяржаў-членаў Аб'яднаных абласцей Цэнтральнай Амерыкі. Вышэй вулканаў чырвоны фрыгійскі каўпак на палцы перад залатым сонцам і датай 15 верасня 1821 года, днём незалежнасці Сальвадора. Па гэтым фоне вясёлка. Ззаду герба ёсць пяць сцягоў, якія прадстаўляюць сцягі Федэратыўнай рэспублікі Цэнтральнай Амерыкі. Пад ім скрутак з нацыянальным дэвізам Сальвадора: Dios, Unión, Libertad («Бог, Саюз, Свабода»). Усё гэта акружана гірляндай лаўра, звязаная пад нацыянальным сцягам. Гірлянда падзелена на 14 розных частак, якія сімвалізуюць 14 дэпартаментаў — адміністрацыйныя адзінкі Сальвадора. Усё гэта акружана залатымі літарамі, якія фарміруюць іспанскія словы REPÚBLICA DE EL SALVADOR EN LA AMÉRICA CENTRAL (Рэспубліка Сальвадор ў Цэнтральнай Амерыцы).

Сальвадор
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Сальвадора
Разо

**Разо́** () — сталіца і самы вялікі горад Дамінікі. Знаходзіцца на востраве Дамініка, у вусці ракі Разо, у заходняй частцы вострава. Насельніцтва ў 2000 годзе налічвала каля 20 тысяч чалавек. Ранейшая назва — *Шарлот Таўн*. Адначасова з’яўляцца сталіцай дамініканскай акругі святога Георгія.

Заснаваны ў XVII стагоддзі на месцы старажытнага індзейскага паселішча *Саіры*.

Прамысловы цэнтр краіны, прадпрыемствы перапрацоўкі прадукцыі сельскай гаспадаркі. У горадзе ёсць буйны рыбацкі порт.

Разо з’яўляецца турыстычным цэнтрам Дамінікі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Дамінікі
Сыраежка

**Сыраежка**, **Сыравежка** (*Russula*) — род шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства .

## Апісанне 
Пладовае цела грыба — шапка на ножцы. Шапка напачатку пукатая, потым распасцёртая, часта лейкападобная, з завернутым краем і сухой, гладкай, часам слізістай скуркай. Пласцінкі прырослыя або свабодныя. Ножка цыліндрычная, цэнтральная, полая. Мякаць звычайна белая, крохкая, шчыльная, у некаторых відаў едкая на смак. Споры акругла-авальныя, шыпаватыя, бясколерныя або жаўтаватыя.

Ядомая.

## Віды 
Адрозніваецца каля 280 відаў. Пашыраны пераважна ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы. На тэрыторыі Беларусі больш за 65 відаў. Найбольш вядомыя: , , , , , , , , ,  і інш. Трапляюцца з ліпеня па верасень у лясах розных тыпаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Описание видов рода RUSSULA. Russula Pers., Observ. mycol. (Lipsiae) 1: 100, 1796 // Флора Беларуси. Грибы. В 7 т. Т. 1. Boletales. Amanitales. Russulales / О. С. Гапиенко, Я. А. Шапорова; под ред. В. И. Парфёнова. — Мн.: Беларуская навука, 2012. — С. 137—168. — 199 с.: ил. — 700 экз. — ISBN 978-985-08-1458-6, ISBN 978-985-08-1482-1 (т. 1).