open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Олаф Тон

**Олаф Тон** (; нар. , Гельзенкірхен) — нямецкі футбаліст, абаронца і паўабаронца. Чэмпіён свету 1990 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Кар’ера 
### Клубная 
З 1980 па 1983 год Тон гуляў за юнацкую каманду «Шальке 04». 24 жніўня 1984 года ён дэбютаваў у дарослай камандзе, у матчы з мёнхенгладбахскай «Барусіяй». Олаф гуляў за «Шальке» на працягу пяці сезонаў, пасля чаго перайшоў у «Баварыю». У складзе мюнхенцаў ён стаў трохразовым чэмпіёнам Германіі. Усяго за «Баварыю» Тон правёў 11 сезонаў, пасля чаго вярнуўся ў «Шальке», з якім змог выйграць у 1997 годзе і свой першы еўракубак — Кубак УЕФА. У 2002 годзе Тон завяршыў кар’еру.

### Міжнародная 
Тон згуляў у складзе зборнай Германіі на трох чэмпіянатах свету, у тым ліку і ў пераможным для немцаў чэмпіянаце 1990 года, а таксама на чэмпіянаце Еўропы 1988. У перыяд з 1990 па 1998 год Тон рэдка гуляў за зборную, з-за рознагалоссяў з галоўным трэнерам Берці Фогтсам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Шальке 04
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Гюльс
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1990
Трансантарктычныя горы

**Трансантаркты́чныя го́ры** — горны хрыбет, размешчаны поперак Антарктыды паміж мысам Адэр (поўнач Землі Вікторыі) і Зямлёй Котса.

Падзяляе Заходнюю і Усходнюю Антарктыду і складаецца з асобных горных сістэм, якія, у сваю чаргу, таксама часта падзяляюць на драбнейшыя хрыбты.

Даўжыня 4000 км ад усходняга ўзбярэжжа мора Уэдэла да заходняга ўзбярэжжа мора Роса. Шырыня 200—600 км. Пераважаюць вышыні 2000—3000 м. Найвышэйшы пункт — гара Яльмар-Юхансен (4668 м) у хрыбце Куін-Молі (4528 м, гара Керкпатрык у хрыбце Куін-Аляксандра).

У сістэму Трансантарктычных гор уваходзяць горы Пенсакова, Тыл, Хорлік, горныя хрыбты Куін-Мод, Куін-Элізабет, Куін-Аляксандра і іншыя. Ніжні ярус гор складзены з крышталічных горных парод, сярэдні — з асадкавых і магматычных парод, верхні — пераважна з пясчанікаў і гліністых сланцаў.

Берагавы ўчастак Трансантарктычных гор (на Зямлі Вікторыі) адкрыты ў 1841 годзе экспедыцыяй Дж. Роса. У глыбіні кантынента горы адкрыты экспедыцыяй Р. Скота ў 1909 годзе, экспедыцыяй Р. Амундсена ў 1911 годзе і іншымі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Карта Трансантарктычных гор 
* Тэктоніка Трансантарктычных гор 
* Трансантарктычныя горы на Peakbagger.com 

Катэгорыя:Горныя сістэмы Антарктыды
Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта
Марсела Антоніа Трабіяні

**Марсела Антоніа Трабіяні** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1986 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Біяграфія 
Пачаў прафесійную кар’еру ў 1973 годзе ў «Бока Хуніярс». За 4 гады ён згуляў за клуб 107 матчаў, забіў 26 галоў. Пасля «Бокі» ён з’ехаў у Іспанію, дзе выступаў да 1980 года за клубы «Эльчэ» і «Сарагоса». У 1981 годзе Трабіяні вярнуўся на радзіму, у «Бока Хуніярс». Але ў клубе ён адыграў усяго адзін сезон і перайшоў у «Эстудыянтэс», за які паспяхова выступаў чатыры гады, згуляўшы 115 матчаў і забіў 17 галоў. У 1985 годзе ён з’ехаў у Калумбію, дзе выступаў за сталічны клуб «Мільянарыяс». Пасля года ў Калумбіі Марсела вярнуўся ў «Эльчэ». Але выступаў не вельмі добра і ў 1987 годзе вярнуўся ў Аргенціну, у «Эстудыянтэс». Праз год Марсела Трабіяні з’ехаў у Чылі, затым у Эквадор, і ў рэшце рэшт вярнуўшыся дадому, завяршыў кар’еру ў клубе «Тальерэс» з Кордавы ў 1993 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Тальерэс Кордава
Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона Гуаякіль
Катэгорыя:Ігракі ФК Кабрэлоа
Катэгорыя:Ігракі ФК Эстудыянтэс
Катэгорыя:Ігракі ФК Эльчэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Мільянарыяс
Катэгорыя:Ігракі ФК Бока Хуніярс
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Сарагоса
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны
Катэгорыя:Трэнеры ФК Рывер Эквадор
Катэгорыя:Трэнеры ФК Кабрэлоа
Катэгорыя:Трэнеры ФК Спорт Уанкая
Катэгорыя:Трэнеры моладзевай зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сьенсіяна
Катэгорыя:Трэнеры ФК Універсітарыа
Катэгорыя:Трэнеры ФК Правінсіяль Асорна
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1986
Трансгуманізм

right|thumb|130px|Лагатып трансгуманізму (адзін з варыянтаў)
**Трансгуманізм** — рацыянальны, заснаваны на асэнсаванні дасягненняў і перспектыў навукі, светапогляд, які прызнае магчымасць і пажаданасць фундаментальных змен у стане чалавека з дапамогай перадавых тэхналогій з мэтай ліквідаваць пакуты, старэнне і смерць і значна ўзмацніць разумовыя, псіхалагічныя і фізічныя здольнасці чалавека.

Асноўнымі палажэннямі трансгуманістычнай дактрыны з’яўляюцца: ідэя чалавека як незавершанай і недасканалай істоты; неабходнасць пастаяннага індывідуальнага і відавага самаўдасканалення; падтрымка навукова-тэхнічнага прагрэсу і вялікая ўвага да яго сацыяльных наступстваў; дапушчальнасць выкарыстання тэхналагічных спосабаў для пераходу ў новае, «постчалавечае» існаванне.

Трансгуманісты лічаць, што дзякуючы паскарэнню навукова-тэхнічнага прагрэсу, чалавецтва выходзіць на новы этап свайго развіцця. Характэрнымі рысамі гэтага этапу стануць: паўнавартасны штучны розум (альбо звышрозум); новыя інструменты пазнання, якія аб’яднаюць штучны інтэлект з новымі відамі інтэрфейсаў; стварэнне з дапамогай нанатэхналогіі дастатковай колькасці рэсурсаў для кожнага чалавека і прадастаўленне асобе поўнага кантролю над біяхімічнымі працэсамі ў целе, што дазволіць пазбавіцца хвароб.

Прыхільнікі трансгуманізму ўсведамляюць і вялікую патэнцыяльную небяспеку сучасных тэхналогій, некіруемае развіццё якіх можа пагражаць выжыванню чалавека як біялагічнага віда. Найбольш прымальным, хаця і радыкальным, выхадам з гэтай сітуацыі ім прадстаўляецца трансгуманістычны пераход да эвалюцыйна новага віда. Пры гэтым будзе адбывацца ўмацаванне стабільнасці біяплатформы (чалавечага цела), у тым ліку павышэнне незалежнасці гэтай біяплатформы ад фактару часу.

Сутнасна трансгуманізм супрацьстаіць біякансерватызму і закранае ключавыя аспекты біяэтыкі, што выклікае стрыманае і насцярожанае стаўленне да трансгуманізму з боку грамадства. Некаторыя даследчыкі лічаць, што ва ўмовах хуткага развіцця біяінфарматыкі ў эпоху бурнага прагрэсу інфармацыйных тэхналогій цэнтральным пытаннем заходняй дэмакратыі стане права новай фармуліроўкі канцэпцыі індывідуальнага біялагічнага існавання.

З 1998 дзейнічае Сусветная трансгуманістычная асацыяцыя. Існуе Расійскі трансгуманістычны рух, удзельнікі якога лічаць сябе прадаўжальнікамі справы К.Цыялкоўскага, В.Вярнадскага, Н.Фёдарава і іншых прадстаўнікоў рускага касмізму і прапагандуюць ідэі навуковага імарталізму і трансгуманізму, а таксама новыя даследаванні і тэхналогіі, якія дазволяць кожнаму пераадолець натуральныя межы свайго розуму, цела і жыцця.

## Гл. таксама 
* Польскае трансгуманістычнае таварыства

## Спасылкі 
* World Transhumanist Association — Сусветная трансгуманістычная асацыяцыя (на англійскай мове)
* Extropy Institute — Інстытут экстрапіі (на англійскай мове)
* РТД секция Российского философского Общества РАН — Расійскі трансгуманістычны рух (на рускай мове)
* «Независимая Газета» — «Дзе канчаецца смерць і пачынаецца жыццё» (на рускай мове)

Катэгорыя:Футуралогія

Катэгорыя:Сацыяльная эвалюцыя
Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы
Катэгорыя:Філасофія XX стагоддзя
Транскрыпцыя

**Транскры́пцыя** (ад , літаральна — перапісванне) у біялогіі:
* транскрыпцыя — біясінтэз малекул РНК на адпаведных участках ДНК;
** адваротная транскрыпцыя;

у мовазнаўстве:
* транскрыпцыя — умоўны від пісьма, які выкарыстоўваецца ў спецыяльных навуковых і іншых мэтах. Вылучаюць:
** фанетычную
** фаналагічную або фанематычную
** практычную транскрыпцыі;

у музыцы:
* транскрыпцыя — пералажэнне музычнага твора (аранжыроўка) для іншага, чым гэта прадугледжана арыгіналам, інструмента, голасу, выканальніцкага складу.
Троцкае ваяводства

**Троцкае ваяводства** () ― адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, існавала ў 1413—1795 гг.

Ваяводства было створана паводле пастановаў Гарадзельскай уніі пры адначасовай ліквідацыі Гарадзенскага і Троцкага княстваў. Адміністрацыйным цэнтрам ваяводства быў горад Трокі. У складзе ваяводства было чатыры паветы: Троцкі, Упіцкі, Гарадзенскі і Ковенскі. Шляхецкія соймікі склікаліся ў Троках, Панявежы, Гродне і Коўне. Ваяводства вылучала двух сенатараў, якімі былі троцкія ваявода і кашталян. Было ліквідавана ў выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай.

## Гл. таксама 
* 
* Ваяводы троцкія
* Кашталяны троцкія

## Літаратура 
* 
*
Трыярыі

thumb|Рымскія даспехі трыярыяў

**Трыя́рыі** (ад лац. tres тры) — воіны цяжкай пяхоты ў Старажытным Рыме ў 5 — 2 ст. д. н. э.

Зброя — цяжкое кап’ё, меч. Засцерагальнае ўзбраенне — шлем, нажныя латы, шчыт.

Камплектаваліся дасведчанымі воінамі. Складалі 3-ю лінію баявога пастраення легіёна (адсюль назва), за гастатамі і прынцыпамі.

Уводзіліся ў бой у вырашальны момант дзеля нарошчвання сілы ўдару першых дзвюх ліній або дзеля стрымлівання варожага націску.
## Літаратура 
* 
* Ціт Лівій — «Гісторыя ад заснавання горада»

Катэгорыя:Пяхота
Катэгорыя:Гісторыя ўзбраенняў
Катэгорыя:Войска Старажытнага Рыма
Гары Трумэн

**Гары С. Трумэн** (, , Ламар, штат Місуры — ) — дзяржаўны і палітычны дзеяч ЗША, 33-і прэзідэнт ЗША, ініцыятар стварэння НАТА і «дактрыны Трумэна».

## Біяграфія 
Быў клеркам, бухгалтарам, фермерам, саўладальнікам магазіна. Удзельнік Першай сусветнай вайны на тэрыторыі Францыі, капітан. Пасля вайны член Дэмакратычнай партыі. З 1926 года старшыня акруговага суда ў штаце Місуры. З 1934 года сенатар ад гэтага штата. Са студзеня 1945 года віцэ-прэзідэнт ЗША ў адміністрацыі Ф. Д. Рузвельта, пасля яго смерці прэзідэнт краіны ад Дэмакратычнай партыі (1945—1953, выбраны ў 1948 годзе). Урад Трумэна з 1946 года канфрантаваў з пануючымі ў кангрэсе ЗША прадстаўнікамі Рэспубліканскай партыі, з 1949 года працягваў рэформы ў духу «новага курсу» Рузвельта, але абмяжоўваў дзейнасць прафсаюзаў паводле закона Тафта—Хартлі. У час Патсдамскай канферэнцыі загадаў скінуць ядзерныя бомбы на японскія гарады Хірасіму і Нагасакі.

Пасля Другой сусветнай вайны імкнуўся процідзейнічаць пашырэнню ўплыву СССР, дзеля чаго былі прыняты дактрына Трумэна і план Маршала.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Truman на IMDB

Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Члены Дэмакратычнай партыі ЗША
Катэгорыя:Сенатары ад штата Місуры
Катэгорыя:Суддзі ЗША
Катэгорыя:Масоны ЗША
Катэгорыя:Масоны — вялікія майстры
Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса
Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Постаці Халоднай вайны
Катэгорыя:Постаці баптызму
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Мемуарысты ЗША
Катэгорыя:Антыкамуністы ЗША
Тубкаль

**Тубкаль** — самая высокая гара Атласкіх гор і Марока, размешчана на паўночным захадзе Афрыкі. Налічвае 4165 метраў і з’яўляецца найвышэйшым пунктам Марока. Знаходзіцца за 60 км на поўдзень ад горада Маракеш у аднайменным нацыянальным парку.

Гара размешчана сярод парэзанага цяснінамі скалістага ландшафту, у якім вылучаюцца і іншыя падобныя і вельмі высокія вяршыні. Узімку на Тубкале ляжыць снег і ён становіцца цэнтрам гарналыжнага спорту, аднак да лета снег цалкам растае.

Для гары такой вышыні на Тубкаль адносна нескладана ўзысці, прынамсі ў летнія месяцы. Сярод альпіністаў ён лічыцца гарой, на якой можна асабліва добра выпрабаваць разрэджанае паветра падобных вышынь. Акрамя таго з Тубкаля адкрываецца захапляльная панарама навакольнай мясцовасці. Пры добрым надвор’і ўдалечыні можна ўбачыць нават пачатак пяскоў пустыні Сахара.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Атласкія горы
Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Катэгорыя:Горы Марока
Клаўдыу Тафарэл

**Кла́ўдыу Андрэ́ Мерге́н Тафарэ́л** (; , Санта-Роза, Бразілія) — бразільскі футбаліст, брамнік. Чэмпіён свету 1994 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі. Пяты ігрок у зборнай па колькасці згуляных матчаў (101) пасля Кафу, Раберту Карлуса, Дані Алвіса і Лусіу. Найлепшы футбаліст Бразіліі 1988 года.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
* Статыстыка выступленняў за зборную на сайце *rsssf.com* 

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Парма
Катэгорыя:Ігракі ФК Галатасарай
Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетыку Мінейру
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэджана
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнасьянал
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Галатасарай
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1988 года
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Падкаменная Тунгуска

**Падкаменна́я Тунгу́ска ** — рака ў Сібіры, на тэрыторыі Краснаярскага края Расіі, правы прыток ракі Енісей.

Даўжыня 1865 км. Плошча вадазбору 240 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,75 тыс. м³/сек.

Сярод прытокаў: Вяльмо, Чула, Чуня.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Podkamennaya Tunguska At Kuz’movka // A Regional, Electronic, Hydrographic Data Network For the Arctic Region (R-ArcticNET)

Катэгорыя:Рэкі Краснаярскага края
Катэгорыя:Прытокі Енісея
Туол Сленг

**Туол Сленг** — былая школа ў Пнампені, музей генацыду, у час рэжыму «Чырвоных кхмераў» — канцлагер для «ворагаў народу».

Лічыцца, што разам у Туол Сленг трапілі і былі забітыя каля 16 тыс. чал. Апошнія вязні былі забітыя ўжо ў час уваходу ў Пнампень в’етнамскіх войскаў (1979).

Тут знаходзіцца карта Камбоджы, складзеная з людскіх чарапоў. Сцены музею пакрытыя сотнямі здымкамі вязняў, якія звычайна рабілі супрацоўнікі палітычнай паліцыі.

Начальнікам быў Канг Кек Іеу.

## Гл. таксама 
* Дэмакратычная Кампучыя
* Палі смерці

## Спасылкі 
* Фотаархіў турмы Тоул Сленг
* Цэнтр дакументацыі па Камбоджы
* Праграма па вывучэнні генацыду ў Камбоджы ў Ельскім Універсітэце

Катэгорыя:Гісторыя Камбоджы
Катэгорыя:Музеі Камбоджы
Катэгорыя:Чырвоныя кхмеры
Катэгорыя:Аб’екты рэестра Памяць свету
Тупунгата

**Тупунгата** — гара ў горнай сістэме Цэнтральных Андаў. Вышыня 6 800 м.

Гара ўзнікла пры сутыкненні тэктанічных пліт Наска і Паўднёва-Амерыканскай, на мяжы Чылі і Аргенціны, на ўсход ад горада Сант’яга.

## Літаратура 
* Гара Тупунгата ў БСЭ 

## Спасылкі 
* Выява гары
* Тэхнічная інфармацыя  
* Гісторыя крушэння самалёта Star Dust на гора 
* Гара Тупунгата на сайце пра Анды  

Катэгорыя:Вулканы паводле алфавіта
Катэгорыя:Патухлыя вулканы
Катэгорыя:Горы Аргенціны
Катэгорыя:Вулканы Аргенціны
Катэгорыя:Геаграфія Паўднёвай Амерыкі
Трэці закон Ньютана

**Трэ́ці зако́н Нью́тана** - закон, які колькасна вызначае характар узаемадзеяння між дзвюма целамі (матэрыяльнымі пунктамі). Ён сцвярджае, што любое ўздзеянне выклікае роўнае да сябе па велічыні процідзеянне. Кожнай сіле **F** адпавядае сіла процідзеяння **Fʼ** (сіла рэакцыі), роўная па велічыні, але процілегла накіраваная. Закон гэты абвяшчае, што калі цела **А** ўздзейнічае з нейкай сілай на цела **У**, дык цела **У** таксама ўздзейнічае на цела **А** з роўнай па велічыні і процілеглым па кірунку сілай. Іншымі словамі, стоячы на падлозе, вы дзейнічаеце на падлогу з сілай, прапарцыйнай масе вашага цела. Згодна з трэцяга закону **Ньютана** падлога ў гэты ж час уздзейнічае на вас з абсалютна такі ж па велічыні сілай, але накіраванай не ўніз, а строга ўверх. Гэты закон эксперыментальна праверыць няцяжка: вы ўвесь час адчуваеце, як зямля цісне на вашыя падэшвы. **Трэці закон Ньютана** падкрэслівае, што прычынай паскарэння зʼяўляецца ўзаемнае дзеянне цел адзін на аднаго. Таму сілы, якія дзейнічаюць на якія ўзаемадзейнічаюць цела, зʼяўляюцца характарыстыкамі аднаго і таго ж узаемадзеяння.

Сучасная фармулёўка:

*Тыя сілы, з якімі целы ўздзейнічаюць адно на другое, маюць агульнае паходжанне, роўныя па модулі, процілеглыя ў кірунку і накіраванымі ўздоўж адной прамой*.

\mathbf F_{1,2} = -\mathbf F_{2,1}

З трэцяга закона Ньютана вынікае, што сума ўсіх унутраных сіл, што дзейнічаюць у механічнай сістэме, роўная да нуля. Сапраўды калі абазначыць як \mathbf F_{i,j} сілу, з якой "**I"**-ы элемент дзейнічае на "**j"**-ы, то сума ўнутраных сіл (сіл, з якімі адны элементы сістэмы ўздейнічаюць на іншыя) складае:

\sum \mathbf F_{int} = \sum_{i=1}^n  \sum_{j=1}^n \mathbf F_{i,j} = 0,

дзе n – колькасць элементаў сістэмы. Сапраўды,

\mathbf F_{i,i} = 0 (бо цела не можа ўздзейнічаць само на сябе);

\mathbf F_{i,j} + \mathbf F_{j,i} = 0 (згодна трэцяму закону Ньютана).

## Прыклад 
Калі яблык падае з дрэва, гэта Зямля ўздзейнічае на яблык сілай свайго гравітацыйнага прыцягнення (з прычыны чаго яблык роўнапаскоранага накіроўваецца да паверхні Зямлі), але пры гэтым і яблык прыцягвае да сябе Зямлю з роўнай сілай. А тое, што нам здаецца, што гэта менавіта яблык падае на Зямлю, а не наадварот, гэта ўжо следства другога закона Ньютана. Маса яблыка ў параўнанні з масай Зямлі нізкая да несупастаўнасці, таму менавіта яго паскарэнне прыкметна для вока назіральніка. Маса жа Зямлі, у параўнанні з масай яблыка, велізарная, таму яе паскарэнне практычна незаўважна. (У выпадку падзення яблыка цэнтр Зямлі ссоўваецца ўверх на адлегласць менш радыусу атамнага ядра.)

## Зноскі 
Катэгорыя:Дынаміка
Тоні Турэк

**Тоні (Антон) Турэк** (;  — ) — нямецкі футбаліст, брамнік. Чэмпіён свету 1954 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Кар’ера 
Пачынаў гуляць у «Дуйсбургу». Ваяваў у Другой Сусветнай вайне на баку нацыстаў. У 1939 Турэк увайшоў у Польшчу. У 1943 Тоні цудам не загінуў пад Арлом, патрапіў у шпіталь. Пасля выхаду з шпіталя патрапіў на заходні фронт і быў узяты ў палон амерыканскімі войскамі, якія яго адпусцілі.

Пасля вяртання дадому гуляў за «Айнтрахт» і «Фартуну». У 1954 годзе здарылася галоўная падзея ў яго футбольным жыцці — Зеп Хербергер узяў яго на чэмпіянат свету 1954. 35-гадовы Турэк быў асноўным галкіперам зборнай. Ён сыграў амаль усе матчы, а ў фінале адбіў удар Золтана Цібара, пасля якога каментатар Херберт Цімерман назваў яго «богам футбола».

У 1956 Турэк сыграў свае апошнія матчы за «Барусію» Менхенгладбах і завяршыў кар’еру. Пасля яе працаваў клеркам у банку. У 1973 годзе яго разбіў паралюш ног, з якім Турэк змагаўся 11 гадоў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.
* (de) Werner Raupp: *Toni Turek — «Fußballgott». Eine Biographie*. Arete Verlag, Hildesheim 2019 (1., durchgesehene Aufl.) ().

## Спасылкі 
* (de) https://www.toni-turek.info/ (архіў Werner Raupp, Hohenstein/Schwäb. Alb).

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Барусія Мёнхенгладбах
Катэгорыя:Ігракі ФК Фартуна Дзюсельдорф
Катэгорыя:Ігракі ФК Ульм
Катэгорыя:Ігракі ФК Айнтрахт Франкфурт
Катэгорыя:Ігракі ФК Айнтрахт Дуйсбург
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1954
Тып (біялогія)

thumb|180пкс|Класіфікацыйная дыяграма
**Тып** — найвышэйшая таксанамічная катэгорыя ў сістэматыцы жывёл, якая аб'ядноўвае роднасныя класы. У сістэматыцы раслін адпаведна найвышэйшаяй таксанамічнай катэгорыяй з'яўляецца **аддзел**. 

Некаторыя тыпы падзяляюцца на падтыпы.

## Спасылкі 
* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000 , Vienna Code, 2006

Катэгорыя:Біялагічная сістэматыка
Тырычмір

**Тырычмір** — гара ў горнай сістэме Гіндукуш. Вышыня 7708 м. Найвышэйшы пункт Гіндукуша.

Катэгорыя:Горы Пакістана
Катэгорыя:Гіндукуш
Тэарэтычная астраномія

**Тэарэтычная астраномія** — раздзел нябеснай механікі, які займаецца вылічэннем эфемерыд і вызначэннем арбіт нябесных целаў. У наш час дзеля вылічэння арбіт пераважна выкарыстоўваюцца радыётэхнічныя вымярэнні і лазерную лакацыю.

Астраномы-тэарэтыкі выкарыстоўваюць шырокі спектр інструментаў, якія ўключаюць аналітычныя мадэлі (напрыклад, палітропы для набліжаных паводзін зорак) і разлікі колькаснага мадэлявання. Кожны з метадаў мае свае перавагі. Аналітычная мадэль працэсу, як правіла, лепш дае зразумець сутнасць таго, чаму гэта (нешта) адбываецца. Лікавыя мадэлі могуць сведчыць пра наяўнасць з'яў і эфектаў, якіх, верагодна, інакш не было б відаць.

Тэарэтыкі ў галіне астраноміі імкнуцца ствараць тэарэтычныя мадэлі і высветліць у даследаваннях наступствы гэтых мадэляванняў. Гэта дазваляе назіральнікам шукаць дадзеныя, якія могуць абвергнуць мадэль або дапамагаюць ў выбары паміж некалькімі альтэрнатыўнымі або супярэчлівымі мадэлямі. Тэарэтыкі таксама эксперыментуюць ў стварэнні або перайначванні мадэлі з улікам новых дадзеных. У выпадку неадпаведнасці агульная тэндэнцыя складаецца ў спробе зрабіць мінімальнымі змены ў мадэлі і адкарэктаваць вынік. У некаторых выпадках вялікая колькасць супярэчлівых дадзеных з часам можа прывесці да поўнай адмовы ад мадэлі.

Тэмы, якія вывучаюць тэарэтычныя астраномы: зорная дынаміка і эвалюцыя галактык; буйнамаштабная структура Сусвету; паходжанне касмічных прамянёў, агульная тэорыя адноснасці і фізічная касмалогія, у прыватнасці касмалогіі зорак і астрафізіка. Астрафізічныя адноснасці служаць інструментам для ацэнкі уласцівасцяў буйнамаштабных структур, для якіх гравітацыя адыгрывае значную ролю ў фізічных з'явах і асновай для даследаванняў чорных дзюр, астрафізікі і вывучэння гравітацыйных хваль. Некаторыя шырока прынятыя і вывучаныя тэорыі і мадэлі ў астраноміі, цяпер уключаны ў Lambda-CDM мадэлі, Вялікі выбух, пашырэнне космасу, цёмнай матэрыі і фундаментальныя тэорыі фізікі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Нябесная механіка
Закары Тэйлар

**Закары Тэйлар** ( — ) — 12-ы прэзідэнт ЗША, ён знаходзіўся на пасадзе прэзідэнта з сакавіка 1849 года да самай сваёй смерці ў ліпені 1850 года. Да свайго прэзідэнцтва, Тэйлар быў кадравым афіцэрам у арміі Злучаных Штатаў, даслужыўся да звання генерал-маёра.

Слава Тэйлара як нацыянальнага героя з-за яго перамог у амерыкана-мексіканскай вайны дапамаглі яму выйграць выбары ў Белы дом, нягледзячы на яго расплывістыя палітычныя перакананні. Яго галоўным прыярытэтам на пасадзе прэзідэнта было захаванне Саюза, але ён памёр праз семнаццаць месяцаў сваёй пасады, не паспеўшы зрабіць чаго-небудзь ў пытанні рабства, якое вызывала напружанасць у Кангрэсе.

## Біяграфія 
Тэйлар нарадзіўся ў вядомай сям’і плантатараў, якія ў юнацтве мігравалі з захада Вірджыніі ў Кентукі. Тэйлар стаў афіцэрам арміі ЗША ў 1808 годзе і зрабіў сабе імя ў якасці капітана ў вайне 1812 года. Ён падняўся ў званні, пасля ўсталявання фартоў ўздоўж ракі Місісіпі і сустрэў ў 1832 годзе вайну Чорнага Ястраба ў званні палкоўніка. Яго поспехі падчас Другой Семінальскай вайны прыцягнулі ўвагу ўсёй краіны, і ён заслужыў мянушку «*Стары грубы і гатовы*».

У 1845 годзе, калі праходзіла анексія Тэхаса, прэзідэнт Джэймс Нокс Полк накіраваў Тэйлара у раён Рыа-Грандэ ў напярэдадні патэнцыйнай бітвы з Мексікай з-за спрэчнай тэхаска-мексіканскай мяжы. Мексікана-амерыканская вайна ўспыхнула ў маі 1846 года, і Тэйлар ў серыі бітваў прывёў амерыканскія войскі да перамогі, кульмінацыяй якіх была бітва пры Апала-Альта і бітва пры Монтэрэі. Ён стаў нацыянальным героем, і палітычныя клубы запрашалі яго прыняць удзел ў маючых адбыцца прэзідэнцкіх выбарах 1848 года.

Партыя Вігаў даручыла Тэйлару весці кампанію, нягледзячы на яго невыразную платформу і адсутнасць цікавасці да палітыкі. Ён перамог на выбарах разам з дэпутатам кангрэса ЗША ад Нью-Ёрка Мілардам Філморам, перамогшы кандыдатаў ад Дэмакратычнай партыі Люіса Каса і Уільяма Батлера Арланда. Як прэзідэнт, Тэйлар трымаўся на адлегласці ад Кангрэсу і яго кабінета, нават партыйная напружанасць пагражала падзяліць Саюз. Дэбаты з нагоды статусу кіравання буйных тэрыторый, атрыманных ў вайне, прывяла да пагрозы расколу боку Поўдня.

Нягледзячы на тое, што Тэйлар быў паўднёўцам і рабаўладальнікам, ён не настойваў на пашырэнні рабства. Для таго, каб пазбегнуць пытання, ён заклікаў пасяленцаў ў Нью-Мексіка і Каліфорніі абыйсці тэрытарыяльныя стадыі і праекты канстытуцый для новых штатаў, падрыхтоўваючы глебу для Кампраміса 1850 года. Тэйлар раптоўна памёр ад хваробы страўніка ў ліпені 1850 гады і адносна мала паўплываў на сепаратысткі падзел, які ў выніку прывёў да грамадзянскай вайны праз дзесяцігоддзе.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Тэктоніка пліт

[thumb|right|320px|Тэктоніка пліт: [Літасферныя пліты і кантыненты]]
**Тэктоніка пліт** — цэнтральная тэорыя геалогіі і геафізікі, прадметам вывучэння якой з'яўляюцца разнастайныя шырокамаштабныя працэсы ў зямной кары і ў верхняй частцы мантыі Зямлі. Тэорыя тлумачыць працэсы на паверхні Зямлі, выкліканыя канвекцыяй мантыі ва ўнутраных верхніх зямных пластах, і апісвае рух літасферных пліт — так званы кантынентальны дрыфт — у працэсе якога ўзнікаюць разнастайныя з'явы. Да апошніх адносяцца ўтварэнне складчатых гор (арагенэз) і акіянскіх ямін у выніку ціску паміж рухаючыміся плітамі. Дэфармацыя знешніх частак парод, якія утвараюць пліту, прыводзіць да другасных фенаменаў — вулканізму і землятрусаў, якія ў сваю чаргу выклікаюць узнікненне цунамі.

thumb|left|250px|Гэты мост у Ісландыі злучае Паўночнаамерыканскую пліту з Еўразійскай
Асноўным пастулатам тэорыі тэктонікі пліт з'яўляецца фрагментарная структура літасферы, якая падзяляецца на сем вялікіх пліт:

* Ціхаакіянская і Антарктычная пліты,
* Паўночна- і Паўднёваамерыканскія пліты,
* Афрыканская і Еўразійская пліты,
* а таксама Аўстралійская пліта.

Катэгорыя:Геалогія
Катэгорыя:Гістарычная геалогія
Катэгорыя:Геафізіка
Катэгорыя:Тэктоніка
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Генры Джон Тэмпл

**Генры Джон Тэмпл** (,  — ) — англійскі дзяржаўны дзеяч, доўгія гады кіраваў абаронай, затым знешняй палітыкай дзяржавы, у 1855—1865 (з невялікім перапынкам) быў прэм’ер-міністрам (35-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі з 1855 да 1858 гг. і 37-ы з 1859 па 1865 гг.).
## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Ніжняя Тунгуска

**Ніжняя Тунгу́ска** — рака ў Азіі, у Іркуцкай вобласці і Краснаярскім краі Расіі, правы прыток ракі Енісей.

Даўжыня ракі 2989 км. Плошча вадазбору 473 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,68 тыс. м³/сек.

Сярод прытокаў — Ейка, Ямбукан, Віві, Паўночная, Ко́чэчум (правыя), Непа, Ілімпея, Нідым, Таймура, Учамі (левыя).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Государственный водный реестр РФ
* Научно-популярная энциклопедия «Вода России»
* Нижняя Тунгуска // «Планета Земля» Geosfera.Org

Катэгорыя:Прытокі Енісея
Катэгорыя:Рэкі Краснаярскага края
Катэгорыя:Рэкі Іркуцкай вобласці
Тэрмін

**Тэ́рмін** ( — канец, мяжа) — слова і словаспалучэнне, якія з’яўляюцца дакладным азначэннем прадмета, з’явы, якасці, працэсу і інш. у якой-небудзь спецыяльнай галіне навукі, тэхнікі, мастацтва і пад.

Ад звычайных словаў адрозніваецца дакладнасцю семасіялагічных межаў, спецыялізаванасцю значэння, адназначнасцю. У тэрміны могуць ператварацца звычайныя словы, калі набываюць спецыяльнае значэнне. Наадварот, тэрміны ператвараюцца ў шырокаўжываныя словы літаратурнай мовы, калі развіваюць шматзначнасць.

Тэрмін як лексічная адзінка ўласцівы кніжнай мове, якая выходзіць за межы літаратурнай мовы сваёй вузкаспецыяльнай часткай.

## Гл. таксама 
* Тэрміналогія
* Беларуская тэрміналогія
* IATE

Катэгорыя:Лексікаграфія
Катэгорыя:Логіка
Катэгорыя:Тэрміналогія
Тэрміналогія

**Тэрміналогія** — сукупнасць тэрмінаў розных галін вытворчасці, тэхнікі, навукі, мастацтва і пад., а таксама сістэма тэрмінаў якой-небудзь адной навуковай дысцыпліны. Кожны народ выпрацоўвае нацыянальную тэрміналогію на аснове роднай мовы, або запазычвае з тэрміналагічных сістэм іншых народаў. Для ўтварэння тэрмінаў часам выкарыстоўваюцца словы або паасобныя элементы словаў з мёртвых моваў (напр., старажытнагрэчаскай, лацінскай).

Звычайна, разам з плённым развіццём якой-небудзь галіны вытворчасці, тэхнікі, навукі, мастацтва і пад. у пэўную гістарычную эпоху, шырока развівалася і адпаведная тэрміналогія, напр., філасофская ў Старажытнай Грэцыі, мастацкая ў Італіі эпохі Адраджэння, мараплаўная ў Галандыі 17 ст., ваенная ў Францыі эпохі напалеонаўскіх войнаў.

## Гл. таксама 
* Тэрмін
* Беларуская тэрміналогія
Дамінга Тэхера

**Дамінга Тэхера** (;  — ) — футбаліст зборнай каманды Уругвая. Абаронца. Чэмпіён свету 1930.

## Біяграфія 
У 18 гадоў Дамінга Тэхера дэбютаваў за асноўны склад «Уондэрэрс». У дэбютным сезоне ў Вышэйшым дывізіёне чэмпіянату Уругвая стаў выклікацца ў зборную краіны. У 1923 годзе дапамог свайму клубу стаць чэмпіёнам Уругвая пад эгідай Федэрацыі футбола (ФУФ) у той час, калі ў краіне праводзіліся два чэмпіянаты (другі — пад эгідай Асацыяцыі футбола Уругвая).

Быў віцэ-капітанам зборнай Уругвая ў эпоху Хасэ Насасі.

З-за траўмы спіны Тэхера не выступаў у чэмпіянаце свету 1930 года, хоць быў уключаны ў заяўку і, у выніку стаў чэмпіёнам свету.

У 1931 годзе дапамог «Уондэрэрс» яшчэ раз стаць чэмпіёнам Уругвая — па гэты дзень гэта апошні тытул у гісторыі клуба.

У 1932 годзе Тэхера правёў свой апошні матч за зборную Уругвая і ў клубе.

Пазней працаваў у якасці члена Савета дырэктараў «Мантэвідэа Уондэрэрс». Памёр 18 ліпеня 1969. Уключаны ў Залу Славы «Мантэвідэа Уондэрэрс».

## Дасягненні 
* Чэмпіён Уругвая (2): 1923 (ФУФ), 1931
* Чэмпіён Уругвая ў Другім дывізіёне (1): 1919
* Чэмпіён свету (1): 1930
* Чэмпіён Алімпіяды: 1928
* Чэмпіён Паўднёвай Амерыкі: 1920, 1926
* Уладальнік Кубка Ліптана: 1922, 1928
* Уладальнік Кубка Ньютана: 1930
* Пераможца Кубка Рыа-дэ-Ла-Плата (1): 1924

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Мантэвідэа Уондэрэрс
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1930
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Эўсебіа Рамон Тэхера

**Эўсе́біа Рамо́н Тэхе́ра** (;  — ) — уругвайскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1950 у складзе нацыянальнай зборнай Уругвая.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Дэфенсар Спортынг
Катэгорыя:Ігракі ФК Кукута Дэпартыва
Катэгорыя:Ігракі ФК Насьяналь Мантэвідэа
Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт Мантэвідэа
Катэгорыя:Ігракі ФК Белья Віста
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1950
Тэхнічныя навукі

**Тэхнічныя навукі** — комплекс **прыкладных навук**, якія займаюцца навуковымі аспектамі тэхнікі.

**Гл. таксама:** Класіфікацыя навук.

## Прыклады тэхнічных навук 
* Архітэктура ()
* Біятэхналогія ()
* Інфарматыка ()
* Караблебудаванне ()
* Касманаўтыка ()
* Матэрыялазнаўства ()
* Механіка ()
* Машынабудаванне ()
* Сістэматэхніка ()
* Хімічная тэхналогія ()
* Электратэхніка ()
* Ядзерная энергетыка ()

## Метады 
Асноўным метадам тэхнічных навук з’яўляецца матэматычнае і камп'ютарнае мадэляванне (а пры яго немагчымасці — фізічнае мадэляванне) меркаваных або рэалізаваных канструкцый.

## Гл. таксама 
* Інжынерная справа
* Прыкладныя даследаванні
Уаскаран

**Уаскаран** — гара ў горнай сістэме Цэнтральных Андаў. Вышыня 6768 м. Cамая высокая кропка Перу і чацвёртая па вышыні гара Паўднёвай Амерыкі. Уаскаран размешчаны ў аднайменным нацыянальным парку і з’яўляецца часткай масіва Кардыльера-Бланка. Акрамя асноўнага піка Уаскаран-Сур каля гары ёсць яшчэ два — Чапікалькі і Уаскаран-Нортэ. Першае ўзыходжанне ажыццявіла ў 1932 годзе група нямецкіх і аўстрыйскіх альпіністаў. На пік Уаскаран-Нортэ першай забралася амерыканка Эні Сміт-Пек ў 1908 годзе.

31 мая 1970 года на паўночным схіле сышоў буйны апоўзень, пахаваўшы пад сабой чэхаславацкую альпінісцкую групу і горад Юнгай.

Катэгорыя:Горы Перу
Катэгорыя:Анды
Давід Трэзегэ

**Давід Трэзегэ** (; нар. , , Францыя) — французскі футбаліст (нападнік) аргенцінскага паходжання. Вядомы па выступах за французскі «Манака» і італьянскі «Ювентус». Гуляў за зборную Францыі, у складзе якой стаў чэмпіёнам свету 1998.

У студзені 2015 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Францыі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Францыі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Пуна Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Ньюэлс Олд Бойз
Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт
Катэгорыя:Ігракі ФК Бані Яс
Катэгорыя:Ігракі ФК Эркулес Алікантэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Манака
Катэгорыя:Ігракі ФК Платэнсэ Вісентэ-Лопес
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1998
Катэгорыя:ФІФА 100
Тэрмахімія

**Тэрмахі́мія** — раздзел хіміі, які вывучае цеплавыя эфекты хімічных рэакцый. Тэрмахімія сфакусавана на абмене энергіяй паміж сістэмай і навакольным асяроддзем у выглядзе цяпла. Тэрмахімія карысная для прагназавання колькасці рэагентаў і прадуктаў пры працяканні пэўнай рэакцыі. У спалучэнні з вызначэннем энтрапіі гэтыя магчымасці выкарыстоўваецца для прагназавання спантаннай ці неспантаннай рэакцыі, спрыяльнай ці неспрыяльнай і г.д. Тэрмахімія — частка больш шырокай галіны — хімічнай тэрмадынамікі, якая займаецца вывучэннем абмену ўсімі формамі энергіі паміж даследаванай сістэмай і наваколлем, уключаючы не толькі цяпло, але і розныя формы работы, а таксама абмен рэчывам.

Прыклады тэрмахімічных разлікаў:

CaO (s) + H2O (l) → T = 298.15 K, P = 101.325 kPa Ca(OH)2 (s) & ΔH = &minus;63.7 kJ / mol of Ca(OH)2

N2 (g) + O2 (g) → T = 298.15 K, P = 101.325 kPa 2 NO (g) & ΔH = +180.8 kJ / 2 mol of NO

## Літаратура 
* *Колесов В. П.* Основы термохимии. — М.: Изд-во МГУ, 1996. — 205 с. — ISBN 5-211-03379-5

## Гл. таксама 
* Цеплавы эфект хімічнай рэакцыі
* Хімічнае ўраўненне
* Каларыметрыя

Катэгорыя:Раздзелы хіміі
Катэгорыя:Фізічная хімія
Катэгорыя:Хімічная тэрмадынаміка
Улугмузтаг

**Улугмузтаг** — гара ў горнай сістэме Куньлунь. Вышыня 7723 м. Найвышэйшы пункт Куньлуня.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Горы Кітая
Роберт Уолпал

**Роберт Уолпал** (;  — ) — брытанскі дзяржаўны дзеяч, найбольш магутная фігура ў брытанскім палітычным жыцці 1720-х і 1730-х гадоў. Першыя каралі Гановерскага дома знайшлі ў асобе Уолпала верную апору. Ён пазбягаў уцягвання Вялікабрытаніі ў еўрапейскія войны і бярог ваенныя і эканамічныя сілы для адбіцця магчымых якабісцкіх уварванняў.

У 1721 годзе ён стаў першым лордам казначэйства, а з 1730 года, пасля сыходу ў адстаўку лорда Таўнсэнда, заставаўся кіраўніком урада да 1742 года. Ён узначальваў урад даўжэй, чым хто-небудзь у гісторыі Вялікабрытаніі, і лічыцца першым брытанскім прэм’ер-міністрам. Гэты тэрмін тады яшчэ не выкарыстоўваўся.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Бенджамін Лі Уорф

**Бенджамін Лі Уорф** (; 24 красавіка 1897, Уінтрап, Масачусетс, ЗША — 26 ліпеня 1941) — амерыканскі лінгвіст.

Вучань Э. Сэйпіра. Зрабіў значны ўнёсак у вывучэнне культуры індзейцаў Паўночнай Амерыкі, асабліва Хопі. Супольна з Э. Сэйпірам распрацаваў гіпотэзу Сэйпіра-Уорфа.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Біяграфічныя матэрыялы пра Уорфа 
* Уорф Б. Л. Дачыненне нормаў паводзін і мысленні да мовы. 
* Навука і мовазнаўства. 

Катэгорыя:Мовазнаўцы ЗША
Катэгорыя:Амерыканісты
Катэгорыя:Філосафы мовы
Катэгорыя:Тыполагі
Катэгорыя:Семасіёлагі
Чарлз Уотсан-Уэнтварт

**Чарлз Уотсан-Уэнтварт** (;  — ) — 9-ы, 13-ы прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі.

## Біяграфія 
У 1750 у спадчыну ад бацькі месца ў палаце лордаў і хутка стаў на чале адной з наймацнейшых фракцый раздробненай ў той час партыі вігаў. У 1765 годзе ён склаў кабінет, які не карыстаўся сімпатыяй караля Георга III; у 1766 годзе з яго выйшаў самы таленавіты яго сябра, герцаг Графтан, што хутка прывяло міністэрства да падзення; яго замяніла міністэрства Піта. У 1782 годзе Рокінгем зноў быў першым міністрам і настаяў на прызнанні незалежнасці ЗША.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Маркізы Вялікабрытаніі
Ураган у Апіі (1889)

**Ураган у бухце Апія** (1889) — ураган у раёне астравоў Самоа, у тым ліку бухты і порта Апія, 15—16 сакавіка 1889 года.

Ураганам у бухце Апія былі патоплены амерыканскія ваенныя караблі , ,  са стратай у людзях 51 чалавек, германскія ваенныя караблі , ,  са стратай у людзях 150 чалавек.

Нечаканым вынікам трагедыі стала разрадка наспелага амерыкана-германскага крызісу вакол Самоа (канец 1880-х) і паспяховае правядзенне запланаванай канферэнцыі ў Берліне, а ў далейшым і ўстанаўленне супольнага амерыкана-германскага пратэктарату над Самоа (1899).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя Акіяніі
Катэгорыя:Сакавік 1889 года
Сантас Урдзінаран

**Сантас Урдзінаран** (;  — ) — футбаліст зборнай каманды Уругвая. Нападнік. Чэмпіён свету 1930.

## Біяграфія 
Сантас Урдзінаран правёў усю сваю кар’еру ў складзе аднаго клуба — «Насьяналь» (з 1919 па 1933) на пазіцыі правага крайняга нападніка. Сантас — малодшы брат іншага былога іграка зборнай Уругвая, трохразовага чэмпіёна Паўднёвай Амерыкі і фармальна Алімпійскага чэмпіёна 1924 Антоніа Урдзінарана. У Антоніа была мянушка «Баск» (сям'я Урдзінаранаў паходзіць з баскаў), у той час як Сантаса празвалі «Маленькім баскам» менавіта па той прычыне, што ён быў малодшым братам Антоніа.

На чэмпіянаце свету 1930 Урдзінаран правёў адзін матч — стартавы для зборнай Уругвая, супраць Перу. Акрамя таго, Сантас Урдзінаран — двухразовы (1924, 1928) алімпійскі чэмпіён і трохразовы (1923, 1924, 1926) чэмпіён Паўднёвай Амерыкі.

Сантас Урдзінаран — пяціразовы чэмпіён Уругвая: 1919, 1920, 1922, 1923, 1924.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Насьяналь Мантэвідэа
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1930
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Урал (рака)

**Урал** (да 1775 года — *Яік*; , ) — рака ў Башкартастане, Чалябінскай і Арэнбургскай абласцях Расіі і Заходне-Казахстанскай і Атыраускай абласцях Казахстана. Даўжыня 2428 км. Вадазбор 231 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 0,225 тыс. м³/сек. Пачынаецца на схілах хрыбта Уралтау, да горада Орск цячэ ўздоўж усходніх схілаў Паўднёвага Урала ў вузкай даліне. Ніжэй горада Верхнеўральск набывае рысы раўніннай ракі. Ніжэй горада Магнітагорск цячэ сярод скалістых берагоў, шмат перакатаў. Ад горада Уральск даліна шырокая, шмат прытокаў, старыц і азёр. Упадае ў Каспійскае мора ніжэй горада Атырау, у вусці падзяляецца на 2 рукавы: Яіцкі і Залаты (суднаходны). Галоўныя прытокі: Ор, Ілек (злева), Сакмара (справа). Ледастаў у вярхоўях з пачатку лістапада да пачатку красавіка, у сярэднім і ніжнім цячэнні з канца лістапада да канца сакавіка. Сярэдні гадавы расход вады каля сяла Кушум 322 м³/с, ніжэй памяншаецца (каля горада Атырау 225 м³/с). Каля 80 % сцёку прыпадае на веснавое разводдзе, у час якога рака разліваецца больш чым на 10 км, у дэльце на некалькі дзясяткаў кіламетраў. Выкарыстоўваецца для арашэння ў сярэднім і ніжнім цячэнні. Вадасховішчы: Верхнеўральскае, Магнітагорскае, Ірыклінскае. Суднаходства ад горада Уральск. На Урале — гарады Верхнеўральск, Магнітагорск, Орск, Наватроіцк, Арэнбург (Расія), Уральск, Атырау (Казахстан)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Башкартастана
Катэгорыя:Рэкі Чалябінскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Арэнбургскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Казахстана
Усевалад Сцяпанавіч Фальскі

**Усе́валад Сцяпа́навіч Фа́льскі** (, або 8 сакавіка 1887 — пасля 1926) — беларускі грамадска-палітычны, дзяржаўны і культурны дзеяч, акцёр; адзін са стваральнікаў беларускага прафесійнага тэатра.

## Біяграфія 
.  Унізе ў цэнтры сядзяць маладыя артысты трупы: Мікола Міцкевіч, Вера Тарасік.  У 2-м радзе ў цэнтры сядзяць (злева направа): Усевалад Фальскі, Язэп Варонка (старшыня Народнага акратарыята Беларусі), Фларыян Ждановіч.  У 3-м радзе: Міхась Гурскі, Уладзіслаў Галубок. Менск, красавік 1918 года]]
Нарадзіўся ў вёсцы Лошыца Мінскага павета Мінскай губерні (цяпер у межах горада Мінска). Скончыў тры курсы Ляснога інстытута ў Пецярбургу. У 1906 годзе далучыўся да беларускага руху. На працягу 1915—1918 гадоў удзельнічаў у арганізацыі і быў старшынёй Першага таварыства беларускай драмы і камедыі, Мінскага таварыства працаўнікоў мастацтва. Быў жанаты.

Быў вызвалены са Смаленскай катаржнай турмы 7 мая 1919, перайшоў фронт і вярнуўся ў заняты польскімі войскамі Менск. У часе польскай акупацыі Беларусі (1919—1920) намеснік начальніка раёна эксплуатацыі лясоў. Выконваў вядучыя ролі ў «Паўлінцы» Янкі Купалы, «Модным шляхцюку» Каруся Каганца, іншых пастаноўках Таварыства беларускай драмы і камедыі. Браў удзел у грамадскіх арганізацыях, быў сябрам Беларускай арганізацыі дапамогі ахвярам вайны. Пасля стварэння ў кастрычніку 1919 Беларускай вайсковай камісіі працаваў там перакладчыкам.

У 1921 годзе намеснік загадчыка аддзела мастацтваў, вучоны сакратар Акадэмічнага цэнтра Наркамата асветы Беларускай ССР. Арыштаваны 3 верасня 1921 года ў Менску і асуджаны паводле пастановы калегіі АДПУ СССР ад 23 верасня 1921 года за «дапамогу ў шпіянажы» да расстрэлу, замененага на 5 гадоў зняволення, якія адбываў у смаленскай катаржнай турме. Вызвалены ў 30 мая 1923 годзе, працаваў справаводам рабфака пры Смаленскім універсітэце. Са снежня 1925 года жыў у Кіеве, працаваў дырэктарам драматычнага тэатра імя Марыі Занькавецкай, перапісваўся з Інбелкультам.

Неаднаразова хадайнічаў перад урадам Беларусі, каб дазволілі вярнуцца дамоў. Апошняе вядомае дакументальнае сведчанне пра Усевалада Фальскага датуецца 26 студзеня 1926 года. Далейшы лёс невядомы.

Пасмяротна рэабілітаваны Ваеннай пракуратурай Рэспублікі Беларусь 6 жніўня 1996 года. Асабовая справа У. Фальскага № 20479-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Гесь А.* «Выслаць за межы Беларусі…» // Палітычныя рэпрэсіі на Беларусі ў XX ст. — Мн., 1998.
* *Касинская А., Крапивин С.* Визит дамы // Народная газета. 1997. 11—13 кастр.;
* 
* 
* *Селяменеў В., Скалабан В.* Тры лісты Усевалада Фальскага // Тэатральная творчасць. 1996. № 6.
* *Скалабан В.* Беларусь і Украіна: разам да незалежнасці // Спадчына. 1998, № 1.
* *Стужынская Н.* Беларусь мяцежная. — Вільня. 2000. С. 110—112.

Катэгорыя:Палітыкі Беларусі
Катэгорыя:Акцёры Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лошыцы
Катэгорыя:Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі
Катэгорыя:Народныя камісары замежных спраў БССР
Усходняя Еўропа

thumb|Чырвоным колерам вызначана Усходняя Еўропа.
**Усхо́дняя Еўро́па** — рэгіён ва ўсходняй частцы Еўропы. Ёсць некалькі меркаванняў адносна таго, якія дакладна краіны трэба адносіць да Усходняй Еўропы. У савецкім блоку (1945 — канец 1980-х) Усходняй Еўропай лічыліся сацыялістычныя краіны Цэнтральнай Еўропы, савецкія рэспублікі лічыліся складавымі часткамі еўрапейскай часткі СССР.

## Гісторыя 
На працягу часу гэты тэрмін некалькі разоў мяняў свой сэнс. Да Другой Сусветнай вайны паўночная частка мяжы паміж Усходняй і Цэнтральнай Еўропай праходзіла па рацэ Эльбе, паміж славянамі і германцамі. Да Усходняй Еўропы адносіліся краіны Балканскага паўвострава, а таксама часткі Аўста-Венгрыі і Расійскай імперый (за выключэннем Сібіры, Далёкага Усходу, і Сярэдняй Азіі).

У гады Халоднай вайны да Усходняй Еўропы адносілі ўсе краіны Еўропы, якія ўваходзілі ў блок Варшаўскага дагавора, і Югаславію, якая не ўдзельнічала ў Варшаўскім дагаворы, і Албанію, якая выйшла з яго пазней. 

## Вызначэнне ААН 
Згодна з вызначэннем ААН да Усходняй Еўропы адносяць наступныя краіны:

*  Беларусь
*  Балгарыя
*  Венгрыя
*  Малдова
*  Польшча
*  Румынія
*  Расія
*  Славакія
*  Украіна

*  Чэхія

## Спасылкі 

Катэгорыя:Рэгіёны Еўропы
Артур Уэлслі Уэлінгтан

**А́ртур Уэ́лслі**, 1-ы герцаг Уэ́лінгтан (~1.5.,  — ) — брытанскі дзяржаўны дзеяч, военачальнік.

З роду ірландскіх Уэслі (пасля 1798 — Уэлслі). Пэр Вялікабрытаніі — лорд Уэлінгтан (1809), віконт (1809), граф, маркіз (1812), герцаг (1814). Камандорскі крыж ордэну Лазні (1805), ордэн іспанскага Залатога Руна (1812).

Дэпутат ірландскай Палаты прадстаўнікоў (1790), брытанскай Палаты прадстаўнікоў (1806), пасол у Францыі (1814), член кабінету міністраў (1818), прэм’ер-міністр (1828) (25-ы, 28-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі), мін. зам. спраў (1834). Належаў да партыі Торы.

Мал. лейтэнант (1787), падпалкоўнік (1793), палкоўнік (1799), ген.-маёр (1802), ген.-лейтэнант (1808). Галоўнакамандуючы брытанскімі сіламі ў Майсоры і паўднёвым захадзе Індыі (1800), брытанскімі, потым саюзнымі, сіламі ў Партугаліі і Іспаніі (1808—1814), саюзнымі сіламі ў час напалеонаўскай рэстаўрацыі (1815). Удзельнічаў у фландрскай (чэрвень 1794—красавік 1795), майсорскай (1799—1803), ганаверскай (восень 1805), дацкай (лета 1807) кампаніях, у напалеонаўскіх войнах у Партугаліі і Іспаніі (1808—1813), у Францыі (1813—1814), у кампаніі 1815.

Узяў перамогі ў бітвах пад Асай (1803), Вімейра (1808), Порта (1809), Талаверай (1809), Бусако (1810), Фуэнтэс дэ Анора (1811), у аблогах Сьюдад Радрыга і Бадахос (1812), бітвах пад Саламанкай (1812), Віторыяй (1813), у аблозе Сан Себасцьян (1813), у бітвах пад Сара(1813), пры ўзяцці Тулузы (1814), Ватэрлоа (1815).

Першы, хто перамог напалеонаўскае войска ў полі. Папулярны ў войску, і наогул сярод усіх слаёў грамадства, меў ухвальны прыдомак **«Жалезны герцаг»**.

Пасля перамогі пад Віторыяй у С.-Пецярбургу ў першы раз быў праспяваны «Тэ дэум» у гонар перамогі, у якой рускія войскі не бралі непаср. ўдзелу. Бетховен прысвяціў Уэлінгтану Опус 91 «Перамога пад Віторыяй».

Пахаваны ў саборы Св. Паўла ў Лондане.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фельдмаршалы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Бітва пры Ватэрлоа
Катэгорыя:Брытанскія камандзіры напалеонаўскіх і рэвалюцыйных войн
Катэгорыя:Торы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Генералісімусы
Катэгорыя:Лорды Вярхоўныя канстэблі Англіі
Катэгорыя:Ваенная галерэя
Катэгорыя:Герцагі Уэлінгтаны
Гаральд Вільсан

**Джэймс Гаральд Вільсан**, ці **Уілсан** (; , Хадэрсфілд, Заходні Ёркшыр — , ) — брытанскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. 68-ы, 70-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі. Належаў да Лейбарысцкай партыі.

## Біяграфія 
Скончыў Оксфардскі ўніверсітэт, з 1937 выкладаў там эканоміку. У 1940—44 ва ўрадавым апараце, з 1945 член парламента, у 1947—51 міністр гандлю. 3 1952 член выканкома, з 1963 лідар Лейбарысцкай партыі. Прэм’ер-міністр у 1964—70 і 1974—76.

Эканамічная праграма Г. Вільсана — жорсткія абмежавальныя меры для выхаду з фінансавага крызісу, дэвальвацыя фунта і інш. Пры ім Вялікабрытанія ўступіла ў ЕЭС, узмацніла сувязі з НАТА. Пасля трэцяй перамогі на выбарах 1976 нечакана пайшоў у адстаўку.

Лічыцца адным з самых выбітных брытанскіх дзяржаўных дзеячаў XX стагоддзя. Пад яго кіраўніцтвам лейбарысты выйгралі 4 разы ўсеагульныя выбары. Меў пажыццёвы (ненаспадкаемны) тытул барона Рыво, англ. Baron Wilson of Rievaulx, кавалер ордэна Падвязкі і афіцэр Ордэна Брытанскай імперыі.

Аўтар прац па эканамічных пытаннях.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лейбарысты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міністры гандлю Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Эканамісты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены Фабіянскага таварыства
Катэгорыя:Памерлі ад калярэктальнага раку
Катэгорыя:Памерлі ад хваробы Альцгеймера
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта