Юпік Цэнтральнай Аляскі

**Юпік Цэнтральнай Аляскі** (саманазвы: *Yupiit, Yupiat*) — група малых эскімоскіх народаў, карэннае насельніцтва Аляскі. У 2010 г. у ЗША жыло 34 000 тых, хто атаесамляў сябе з народамі юпік Цэнтральнай Аляскі.

## Гісторыя 
Народы юпік з'яўляюцца прамымі нашчадкамі стваральнікаў берынгаморскай археалагічнай культуры 1 тысячагоддзя да н. э. Не пазней за XIV ст. яны пачалі асваенне дэльт рэк уздоўж узбярэжжа Аляскі. Да актыўных кантактаў з еўрапейцамі ў XVIII ст. групы юпік, што ў нашы дні далучаюцца да юпік Цэнтральнай Аляскі насялялі ўзбярэжжа Берынгава мора ў дэльце ракі Юкан, паўвострава Аляска, астравах Нунівак і Нельсан. 

У XVIII ст. землі юпік, багатыя на футравых жывёл, прыцягвалі рускіх зверабояў. Узаемныя кантакты мелі складаны характар. У 1784 г. прамыслоўцы РАК на чале Рыгора Шэліхава знішчылі ад некалькіх сотняў да некалькіх тысяч насельнікаў вострава Кадзьяк. Толькі пасля 1825 г. адносіны паміж прамыслоўцамі і эскімосамі палепшыліся. Пасля далучэння Аляскі да ЗША ў 1867 г. сярод юпік актыўна дзейнічалі хрысціянскія місіянеры, якія з аднаго боку аказвалі дапамогу, а з іншага разбуральна ўздзейнічалі на мясцовую культуру. У 1918 - 1920 гг. юпік моцна пацярпелі ад эпідэміі іспанскага грыпу. 

З канца 1940-х гг. пачалося навуковае вывучэнне юпік Цэнтральнай Аляскі. У нашы дні яны складаюць адно з найбуйнейшых этнічных аб'яднанняў карэнных народаў ЗША.

## Этнічныя групы 
Да юпік Цэнтральнай Аляскі звычайна далучаюць 14 этна-моўных груп, кожная з якіх размаўляе на самастойным дыялекце: 
* *Нунівагаламіт* — карэнныя жыхары вострава Нунівак
* *Куігпагміют*, * пастулірміют*, *уналірміют*, *мараярміют*, *аскінарміют*, *акулміют*, *канінерміют*, *унегкуміют*, *кіятгміют* насяляюць ніжнія плыні і дэльту рэк Юкан і Кускаквім 
* *Калуяарміют* — карэнныя жыхары вострава Нельсан
* ''Туюр'ярміют* — насельнікі вусця ракі Тагіяк
* *Алгурміют'' жывуць на поўначы паўвострава Аляска

У нашы дні юпік Цэнтральнай Аляскі падзяляюцца на 79 аўтаномных рэгіянальных аб'яднанняў, што звычайна маюць назву плямён. У 1971 г. для абароны супольных інтарэсаў яны ўвайшлі ў Карпарацыю карэнных народаў Аляскі.

## Асаблівасці культуры 
thumb|Маска юпік
Да прыходу еўрапейцаў галоўнымі заняткамі юпік Цэнтральнай Аляскі былі рыбалоўства і паляванне. Узбярэжжа Берынгава мора — рэгіён, багаты на запасы ласосевых рыб. Палявалі на дзікіх жывёл сушы, пераважна карыбу і ласёў, а таксама на марскіх ластаногіх. На працягу года групы рыбаловаў і паляўнічых перамяшчаліся ў сезонныя стойбішчы. Збіральніцтва мела другараднае значэнне. У тундры збіралі ядомыя ягады і лекавыя расліны. На марскім узбярэжжы — малюскаў. 

Адзінай вядомай свойскай жывёлай быў сабака. Сабак выкарыстоўвалі для транспартыроўкі грузаў, іх мяса ўжывалі ў ежу. Важным транспартным сродкам з'яўляўся каяк, які выраблялі з драўлянага каркаса і скур ластаногіх. З футра дзікіх звяроў і рыб шылі вопратку. Жылі ў зямлянках *нуна* з дзёрну. Вядомы вялікія абшчынныя зямлянкі *касгік*, зніклыя ў XX ст. пад уплывам місіянераў. 

Асноўнай сацыяльнай адзінкай была родавая абшчына, што кантралявала пэўную тэрыторыю. Яна падзялялася на сямейныя або большыя па складу сваяцкія групы, што ўлетку супольна займаліся паляваннем і рыбалоўствам. Узімку прадстаўнікі абшчыны жылі разам у вялікім паселішчы, аказвалі абавязковую дапамогу сваякам. Шлюб знутры абшчыны забараняўся. Пошукамі мужоў і жонак для дзяцей займаліся бацькі падчас кантактаў з прадстаўнікамі іншых абшчын. У юпік не было выразнага сацыяльнага інстутуту правадыроў. Галоўную ролю ў жыцці абшчыны адыгрывалі *нукалпіяк*, найбольш паспяховыя паляўнічыя і рыбаловы, а таксама шаманы. Прычым, апошнімі маглі быць як мужчыны, так і жанчыны.

Юпік Цэнтральнай Аляскі знакаміты мастацкай разьбой па дрэву, кары, косці, стварэннем масак, разных пабытовых прадметаў, прылад працы. Фальклор адметны рэлігійнымі і прамысловымі святамі, што суправаджаюцца танцамі.

## Мова 
Цэнтральна-юпікская мова адносіцца да эскімоска-алеуцкай сям'і моў. У 1900 г. шаман Уякук стварыў пісьмовасць *югтун* на піктаграфічнай і сілабічнай аснове. У 1960-х гг. група амерыканскіх лінгвістаў распрацавала алфавіт на аснове лацінкі. Вядомы таксама некалькі варыянтаў алфавітаў на аснове лацінкі, якія ўжывалі місіянеры-пратэстанты. 

У нашы дні на цэнтральна-юпікскай мове размаўляе каля 19 000 чалавек. З 1973 г. яна вывучаецца ў школах Аляскі, на ёй друкуюцца кнігі, вядуцца радыёперадачы.

## Спасылкі 
* Central Yup'ik Eskimos - History and Cultural Relations
* Yuungnaqpiallerput
* Dennis Griffin, the ethnobiology of the central yup’ik eskimo, Southwestern Alaska
* Alaska Native Heritage Center

Катэгорыя:Эскімосы
Катэгорыя:Карэнныя народы Амерыкі
Катэгорыя:Народы Аляскі