open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Махамед Алі

**Махамед Алі** (; народжаны **Касіус Маркелус Клэй**, ; 17 студзеня 1942 — 3 чэрвеня 2016) — амерыканскі баксёр.

Чэмпіён Алімпійскіх гульняў 1960 года ў паўцяжкай вазе. Шматразовы чэмпіён свету сярод прафесіяналаў (у 1964—1978) у цяжкай вазе. «Рукі працуюць, бачаць вочы. Пырхай як матылёк, джаль як пчала» — гэтая тактычная схема, прыдуманая Алі, была пазней узятая на ўзбраенне многімі баксёрамі ва ўсім свеце. У 1999 годзе Sports Illustrated і the BBC назвалі Алі «спартсменам стагоддзя».

## Біяграфічныя звесткі 
Касіус Марсэлус Клей нарадзіўся ў 1942 г. у Луісвіле. У 1964 г. памяняў імя на Махамед Алі. На піку кар’еры адмовіўся праходзіць службу ў войску ЗША, пасля чаго быў пазбаўлены ўсіх тытулаў і адхілены ад удзелу ў спаборніцтвах больш чым на тры гады. Пасля вяртання ў спорт вярнуў сабе званне чэмпіёна свету. Па завяршэнні спартыўнай кар’еры займаўся грамадскай і дабрачыннай дзейнасцю, быў Паслом добрай волі ЮНІСЕФ.

Шмат гадоў цярпеў ад хваробы Паркінсона. Памёр у бальніцы Фінікса ў 2016 г.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Махамед Алі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па боксе
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад ЗША
Катэгорыя:Баксёры на летніх Алімпійскіх гульнях 1960 года
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1960 года
Катэгорыя:Баксёры цяжкай вагавай катэгорыі
Катэгорыя:Чэмпіёны Сусветнай баксёрскай асацыяцыі
Катэгорыя:Чэмпіёны Сусветнага баксёрскага савета
Катэгорыя:Баксёры 1960-х
Катэгорыя:Баксёры 1970-х
Катэгорыя:Баксёры 1980-х
Катэгорыя:Прынялі іслам
Катэгорыя:Антываенныя актывісты
Катэгорыя:Узнагароджаныя Прэзідэнцкім медалём Свабоды
Эмануіл Філіберт

**Эмануіл Філіберт** (;  — ) — герцаг Савойскі. Сын Карла III і Беатрысы Партугальскай.

Калі яго бацька быў вымушаны ў барацьбе Францыі з Іспаніяй устаць на бок апошняй, Эмануіл паступіў на службу ў іспанскае войска (1545 год) і хутка заваяваў сабе рэпутацыю здольнага палкаводца. Пасля перамір’я 1556 года ён атрымаў пад камандаванне нідэрландскае войска і ў 1557 годзе разбіў французаў пры Сен-Кантэне, што прывяло да заключэння міру ў Ката-Камбрэзі ў 1559 годзе. Паводле адной з умоў мірнай дамовы Эмануіл атрымаў назад свае ўладанні.

Краіна была спустошана, але ён даволі хутка здолеў аднавіць яе дабрабыт. Пры ім сталіца Савоі была перанесена ў 1563 з Шамберы ў Турын.

[125px|thumb|left|Герб герцагаў [Савоя|Савоі пасля Эмануіла Філібера]]

## Шлюб і дзеці 
Пасля зняволення Ката-Камбрэзійскага міру ў 1559 годзе Эмануіл Філіберт жаніўся на сястры французскага караля Генрыха II Маргарыце дэ Валуа.

У шлюбе нарадзіўся адзіны сын — Карл Эмануіл, будучы герцаг Савойскі Карл Эмануіл I.

Катэгорыя:Савойская дынастыя
Катэгорыя:Кіраўнікі Савоі
Катэгорыя:Военачальнікі Іспаніі
Джо Ганс

**Джо Ганс** (; 25 лістапада 1874-10 жніўня 1910) — амерыканскі баксёр.

Заснавальнік папулярнага часопіса аб боксе «The Ring» Нэт Флэйшар паставіў Ганса на першае месца ў сваім рэйтынгу лепшых лёгкавагавікоў ў гісторыі. У 1902 годзе Джо заваяваў тытул чэмпіёна свету ў лёгкай вазе, адправіў накаўтам Фрэнка Эрне ў 1-ым раўндзе. Свой тытул ён страціў у 1908 годзе, прайграўшы накаўтам Оскару Бэтлінг Нэльсану. У 1910 годзе Ганс памёр ад сухот.

Джо Ганс быў прыняты ў Міжнародную Залу баксёрскай Славы ў 1990 годзе.

Катэгорыя:Баксёры ЗША
Катэгорыя:Баксёры 1890-х
Катэгорыя:Баксёры 1900-х
Катэгорыя:Баксёры лёгкай вагавай катэгорыі
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Вячаслаў Яўгенавіч Яноўскі

**Вячаслаў Яўгенавіч Яноўскі** (, ) — беларускі і савецкі баксёр, адзіны савецкі баксёр — алімпійскі чэмпіён XXIV гульняў у Сеуле 1988 года. Заслужаны майстар спорту СССР (1988). Ганаровы грамадзянін Віцебска (1988).

Пасля 1989 года завяршыў кар'еру ў аматарскім боксе і перайшоў у прафесіяналы, дзе асаблівых тытулаў не заваяваў, але да 1997 года, пасля завяршэння кар'еры, ён меў вынік: 30 перамог, 1 нічыя і толькі 1 параза.

З іншых дасягненняў варта адзначыць заваёву ў 1987 годзе Кубка свету па боксе.

Вячаслаў Яноўскі таксама бронзавы прызёр першынства Еўропы 1985, срэбны прызёр першынства Еўропы 1987 і чэмпіён СССР 1987—1988 гг. ў 1988 годзе Яноўскі ўвайшоў у спіс лепшых спартсменаў Беларусі.

Пасля завяршэння кар'еры ў 1998—2000 гг быў прэзідэнтам Федэрацыі бокса Рэспублікі Беларусь.

У Мінску баксёрскі клуб названы імем Вячаслава Яноўскага.

Катэгорыя:Баксёры паводле алфавіта
Катэгорыя:Баксёры Беларусі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па боксе
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Віцебска
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1988 года
Катэгорыя:Спартсмены года Беларусі
Кацярына Аўстрыйская

**Кацярына Аўстрыйская** (*Catalina de Austria*;  — ) — народжаная эрцгерцагіня Аўстрыйская, інфанта Іспанская і прынцэса Бургундыі. Жонка караля Жуана III, каралева-кансорт Партугаліі. Рэгент пры сваім унуку каралю Себасціяне.

Кацярына была малодшай дачкой Філіпа IV, герцага Бургундскага і Кастыльскай каралевы Хуаны I. Сярод яе братоў і сясцёр былі імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі Карл V і Фердынанд I, каралева-кансорт Партугаліі, а затым Францыі Элеанора, каралева-кансорт Даніі, Нарвегіі і Швецыі Ізабела і каралева-кансорт Венгрыі Марыя.

Кацярына нарадзілася пасля смерці бацькі, калі яе маці, якая і пры жыцці мужа была не ў сябе, стала зусім шалёнай. Хуана адносілася да дзіцяці, як да апошняга, што засталося ў яе ад мужа. Яна лічыла, што ён гаворыць з ёй пасродкам лопату немаўля. Ложак дзяўчынкі размяшчаўся ў алькове пакоя, патрапіць у які можна было толькі міма Хуаны. Адзінай пацехай дзіцяці было глядзець у акно. Калі будучая каралева Партугаліі ўжо дзяўчынай была забрана адтуль да двара напярэдадні падрыхтоўкі да шлюбу, усё адзначалі яе некаторую неадэкватнасць.

10 лютага 1525 года яна выйшла замуж за караля Партугаліі Жуана III. Нарадзіла семярых дзяцей, з якіх толькі двое дасягнулі сталага ўзросту:
* Афонсу (1526)
* Марыя (1527—1545), першая жонка караля Іспаніі Філіпа II;
* Ізабела (1529)
* Беатрыса (1530)
* Мануэль (1531—1537)
* Феліпэ (1533—1539)
* Дыніш (1535—1537)
* Жуан Мануэль (1537—1554), ад яго шлюбу з Хуаной Аўстрыйскай нарадзіўся кароль Себасціян
* Антоніа (1539—1540).

Катэгорыя:Габсбургі
Катэгорыя:Кіраўнікі Партугаліі
Катэгорыя:Кіраўнікі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Авіская дынастыя
Рой Джонс

**Рой Левеста Джонс малодшы** (, нар. 16 студзеня 1969, Пенсакола, штат Фларыда, ЗША) — амерыканскі баксёр-прафесіянал. Сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 1988 года. Чэмпіён свету ў сярэдняй (версія IBF, 1993—1994), другой сярэдняй (версія IBF, 1994—1996), паўцяжкай (версія WBC, 1997, 1997—2002 і 2003—2004; версія WBA, 1998—2002; версія IBF, 1999 −2002) і цяжкай (версія WBA, 2003) вагавых катэгорыях. Амерыканская асацыяцыя журналістаў, якая піша пра бокс, назвала Джонса «баксёрам дзесяцігоддзя» у 90-х гадах.

## Спасылкі 
* 
* 
* Roy Jones Jr.

Катэгорыя:Баксёры 1980-х
Катэгорыя:Баксёры 1990-х
Катэгорыя:Баксёры 2000-х
Катэгорыя:Баксёры 2010-х
Катэгорыя:Баксёры сярэдняй вагавай катэгорыі
Катэгорыя:Баксёры другой сярэдняй вагавай катэгорыі
Катэгорыя:Баксёры паўцяжкай вагавай катэгорыі
Катэгорыя:Баксёры першай цяжкай вагавай катэгорыі
Катэгорыя:Баксёры цяжкай вагавай катэгорыі
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1988 года
Катэгорыя:Баксёры на летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года
Катэгорыя:Баксёры ЗША
Катэгорыя:Хіп-хоп выканаўцы ЗША
Катэгорыя:Чэмпіёны Сусветнага баксёрскага савета
Катэгорыя:Чэмпіёны Сусветнай баксёрскай асацыяцыі
Катэгорыя:Чэмпіёны Міжнароднай баксёрскай федэрацыі
Месаамерыканская гульня ў мяч

**Месаамерыканская гульня ў мяч** — сумешчаная з рытуаламі спартыўная гульня, распаўсюджаная сярод народаў дакалумбавай Месаамерыкі. У розных месцах у гульню гулялі па-рознаму, прычым амерыканскія індзейцы і цяпер гуляюць у сучасны варыянт, які называецца *улама*.

Дакалумбаўскія стадыёны для гульні ў мяч былі знойдзены на тэрыторыі ўсёй Месаамерыкі ад Нікарагуа на поўдні да штата Арызона на поўначы. Выяўленыя стадыёны моцна адрозніваюцца ў памерах, але ўсе маюць доўгія вузкія палі, абмежаваныя сценамі, ад якіх можа адскокваць мяч.

Правілы гульні невядомыя, аднак калі судзіць па вытворных гульнях (такіх, як улама), то яны былі падобныя на правілы ракетбола або валейбола, дзе мэтай з'яўляецца ўтрыманне мяча ў гульні. Каменныя кольцы на сценах з'яўляюцца познім дадаткам да гульні.

У найбольш распаўсюджанай версіі гульні ігракі павінны былі біць па мячы сцёгнамі, хоць у некаторых версіях таксама дазвалялася выкарыстоўваць локці, ракеткі, біты і камяні. Мяч быў зроблены з суцэльнага кавалка гумы і важыў 4 і больш кг. Памер мяча моцна залежаў ад часу і версіі гульні.

Вялікія гульні ў мяч праводзіліся ў якасці рытуальных падзей, часцяком сумяшчаліся з чалавечымі ахвярапрынашэннямі. Аднак звычайна ў гульню гулялі проста для забавы, у тым ліку дзеці і часам нават жанчыны.

Катэгорыя:Гісторыя Амерыкі
Марыя Партугальская

**Марыя Партугальская** (, Каімбра — , Вальядалід) — партугальская прынцэса, першая жонка караля Іспаніі Філіпа II.

## Біяграфія 
Бацькамі Марыі былі кароль Партугаліі Жуан III і Кацярына Аўстрыйская.

Шлюбная цырымонія паміж Марыяй і Філіпам адбылася ў 1543 годзе. Паколькі яны былі блізкімі сваякамі, Філіп быў кузенам Марыі, для іх шлюбу патрабаваўся папскі дыспенс, які і быў без ускладненняў атрыманы. Яна нарадзіла спадкаемца прастола дона Карласа, які аднак быў фізічна і душэўна хворым, што магчыма з'яўлялася следствам блізкага сваяцтва з мужам. Марыя памерла неўзабаве пасля нараджэння сына.

Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Іспаніі
Катэгорыя:Памерлі пры родах
Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі

**Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі** (, в. Мінкі, цяпер у межах Смаргоні,  — ) — беларускі культурны дзеяч, кампазітар, педагог. Заслужаны дзеяч культуры БССР (1960).

## Біяграфія 
У час Першай сусветнай вайны сям’я Шыдлоўскіх у бежанстве ў Сімбірску. Пасля вяртання, у 1921 годзе А. Шыдлоўскі паступіў у Віленскую беларускую гімназію, дзе пазнаёміўся з беларускімі дзеячамі міжваеннага часу — Р. Шырмам, С. Паўловічам, М. Гарэцкім, А. Станкевічам. У гімназіі далучыўся да падпольнага беларускага камуністычнага руху, за што быў з гімназіі выключаны. Удзельнік нацыянальна-вызваленчага руху ў Заходняй Беларусі, за што неаднаразова арыштаваны польскімі ўладамі. У 1928 годзе стаў інструктарам беларускага парламенцкага клуба ў польскім Сейме «Змаганне». Пасля выключэння з Віленскай беларускай гімназіі перавёўся ў Клецкую беларускую гімназію, дзе вучыўся ў 1929—1930 гадах. Праз нейкі час быў арыштаваны і прыгавораны да 5 гадоў турмы.

Пасля вызвалення А. Шыдлоўскі жыў і працаваў рабочым у Варшаве. У 1938 годзе А. Шыдлоўскі разам са сваім братам Язэпам Урбановічам ствараюць апошнюю ў Польшчы легальную беларускую арганізацыю — Беларускае культурнае таварыства ў Варшаве. Праца арганізацыі была скіравана да беларускіх рабочых у Варшаве. Тымчасам А. Шыдлоўскі пасябраваў з паэтам-падпольшчыкам М. Танкам. У гэты ж час А. Шыдлоўскі збіраў беларускія народныя песні, апрацоўваў іх, спяваў у беларускіх хорах.

З 1940 г. — артыст Беларускага ансамбля песні і танца. У час Вялікай Айчыннай вайны А. Шыдлоўскі быў артыстам хору Рыгора Шырмы, выступаў перад параненымі ў шпіталях, работнікамі тылу, ездзіў па франтах. З 1950 года А. Шыдлоўскі жыў у Гродне, з 1951 настаўнік, з 1960 — дырэктар, у 1972—1996 — вядучы спецыяліст Гродзенскага абласнога Дома народнай творчасці (з 1991 — метадычны цэнтр).

Аўтар вядомых песень «Ой, ты, Нёман родны», «Песня пра Гродна», «Колькі ў небе зор». Выйшаў асобны зборнік «Песні» (1964). Таксама А. К. Шыдлоўскі стварыў некалькі песенных калектываў.

## Памяць 
У 2011 годзе на будынку Гродзенскага абласнога Дома народнай творчасці па Савецкай вуліцы, 8, у якім Шыдлоўскі працаваў у 1960—1995 гг., устаноўлена мемарыяльная дошка (скульптар У. Панцялееў).

## Літаратура 
* 
* Беларускі фальклор: энцыклапедыя. Т. 2. — Мн., 2006.

Катэгорыя:Кампазітары Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР
Катэгорыя:Музычныя педагогі XX стагоддзя
Катэгорыя:Музычныя педагогі Беларусі
Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя
Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гродна
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Смаргоні
Брамінскі сыч

**Брамінскі сыч** (*Athene brama*) — драпежная птушка роду сычоў сямейства савіныя. Адна з шырока распаўсюджаных птушак Паўднёвай Азіі, сустракаемая паблізу чалавечага жытла (нават у вялікіх гарадах). Арэал гэтага сыча вельмі вялікі і ахоплівае не толькі Паўднёвую, але і частка Паўднёва-Усходняй Азіі і Ірана, прычым на ўсёй гэтай тэрыторыі брамінскі сыч шматлікі і знаходзіцца па-за пагрозай.

## Знешні выгляд 
Брамінскі сыч — тыповы прадстаўнік роду Athene і, як і іншыя сычы, мае адносна невялікія памеры ў параўнанні з астатнімі совамі. Вонкава ён вельмі падобны да дамавога сыча, з якім перасякаецца ў шэрагу месцаў свайго арэала. Яго даўжыня каля 20-21 см, вага 100—110 г., радзей да 120 г. Даўжыня крыла 14,3-17,1 см, хваста 6,5-9,3 см.

Катэгорыя:Савіныя
Катэгорыя:Птушкі Азіі
Ёрк (горад)

**Ёрк** (, ) — адзін з найважнейшых гарадоў Англіі, галоўны горад і ўнітарная адміністрацыйная адзінка са статусам «сіці» ў паўднёва-ўсходняй частцы цырыманіяльнага графства Паўночны Ёркшыр, пры ўпадзенні ракі Фос у раку Уз. У горадзе размешчана рэзідэнцыя архібіскупа правінцыі Ёрк. Ёркскі ўніверсітэт, Ёркскі ўніверсітэт Святога Яна.

## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Англіі
Каралеўства Кастылія і Леон

**Каралеўства Кастылія і Леон**, вядомае таксама як **Кастыльская карона** () — трэцяе і канчатковае палітычнае аб'яднанне Каралеўстваў Леон і Кастылія пад Кастыльскай каронай. Прынята лічыць, што існуе з 1230 г. — моманту каранавання Кастыльскага караля (які ўключае Таледскую карону) Фердынанда III на Леонскі прастол (які ўключае Галісійскую карону). Аб'яднанне парламентаў 2-х каралеўстваў адбылося значна пазней, праз некалькі дзесяцігоддзяў.

## Два каралеўства 
Каралеўства Леон узнікла з Каралеўствы Астурыя. Каралеўства Кастылія першапачаткова існавала як акруга Каралеўства Леон. З другой паловы 10-га стагоддзя да першай паловы 11-га яно пераходзіла з рук у рукі паміж Леонам і Каралеўствам Навара. У 11-м стагоддзі, яно нарэшце становіцца незалежнай дзяржавай.

Каралеўствы Леон і Кастылія раней два разы аб'ядноўваліся:

* З 1037 па 1065 гады пад уладай Фердынанда I Леонскага. Пасля яго смерці ўсе каралеўствы пераходзілі да яго сыноў: Леон — Альфонсу VI, Кастылія — Санча II, і Галісія — Гарсіі.
* З 1072 па 1157 гады пад уладай Альфонса VI (памёр 1109), Урака (памерла 1126), і Альфонса VII. З 1111 па 1126 гады Галісія вылучалася з саюза пад карону Альфонса VII. У 1157 годзе, каралеўствы былі падзелены паміж сынамі Альфонса VII: Фердынанд II атрымаў Леон, а Санча III — Кастылію.

Фердынанд III атрымаў Каралеўства Кастылію ад сваёй маці Берэнгарыі Кастыльскай у 1217 годзе, і Каралеўства Леон ад свайго бацькі Альфонса IX Леонскага ў 1230 годзе. У далейшым абодва каралеўства былі аб'яднаны пад імем Каралеўства Леон і Кастылія, ці проста як Карона Кастыліі. Фердынад III пазней заваяваў даліну Гвадалквівіра, тады як яго сын Альфонс X заваёўваў Каралеўства Мурсія са складу Аль-Андалуса, пашыраючы плошчу каралеўства. Пасля гэтых набыццяў тытул Кастыльскай кароны гучаў як: «Кароль Кастыліі, Леона, Таледа, Галісіі, Мурсіі, Хаэна, Кардобы, Севільі, і Лорд Біскайскі і Малінскі» пералічваючы і іншыя ўладанні, якія яны пазней набылі. З 14-га стагоддзя спадкаемец трона насіў тытул Прынца Астурыйскага.

## Спасылкі 
* Рэферат: Каралеўства Кастыліі і Леона ў XI—XIII стст. Рэканкіста
* Леон 
* Пірэнейскія дзяржавы (XI — канец XIII ст.)

Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Пірэнейскага паўвострава
Катэгорыя:Кастылія і Леон
Катэгорыя:1230 год у Еўропе
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Іспаніі
Вугал

90px|thumb|right|«∠», абазначэнне вугла ў геаметрыі
**Вугал** (**кут**) плоскі — геаметрычная фігура, якая складаецца з пункта — пунтка вугла і двух розных промняў, што выходзяць з гэтага пунтка.

Інакш кажучы, **вугал** — фігура, утвораная двума прамянямі з агульнай вяршыняй.

Шэраг практычных задачаў вядзе да мэтазгоднасці разглядаць вугал як фігуру, што атрымліваецца пры вярчэнні фіксаванага прамяня вакол пункта О (з якой зыходзіць прамень) да зададзенага становішча. У гэтым выпадку вугал з’яўляецца мерай павароту прамяня. Такое азначэнне дазваляе абагульніць паняцце вугла: у залежнасці ад кірунку вярчэння адрозніваюць дадатныя і адмоўныя вуглы, разглядаюць вуглы, большыя за 360°, вуглы, роўныя 0°, і г. д. У трыганаметрыі падобны разгляд дазваляе вывучаць трыганаметрычныя функцыі для любых значэнняў аргумента.

Паняцце вугла таксама абагульняецца на розныя аб’екты, што разглядаюцца ў стэрэаметрыі (двухгранны вугал, шматгранны вугал, целавы кут).

## Велічыня вугла 
Вуглы звычайна вымяраюць у градуснай меры, радзей — у радыяннай. Градус (1°) — частка разгорнутага вугла 1 \over 180. Радыян — вугал, у якога адпаведная дуга акружнасці паводле даўжыні роўная радыусу.

Сувязь паміж градуснай і радыяннай мерай вугла: калі кут змяшчае \ x° радыянаў, тады  x = {\alpha \over \pi} \cdot 180; \alpha = {\pi x \over 180}

## Класіфікацыя вуглоў 
Паводле велічыні вылучаюць:
* Вострыя вуглы (ад 0 да 90°)
* Просты вугал (90°)
* Тупыя вуглы (ад 90° да 180°)
* Разгорнуты вугал (180°)
* Непукаты вугал (ад 180° да 360°)
* Поўны вугал (360°)

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Геаметрычныя фігуры
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Кут

**Кут** — *сін.* Вугал.

## Тапонім 
### Ірак 
* Кут (Ірак)

### Украіна 
* Кут (Глыбоцкі раён)
Эгер

**Эгер** () — горад на паўночным усходзе Венгрыі, адміністрацыйны цэнтр медзье Хевеш. Насельніцтва —  (2009).

## Гісторыя 
У XI стагоддзі кароль Іштван I заснаваў у падножжа гор Бюк біскупства, з якога вырас Эгер. У 1241 годзе яго амаль цалкам разбурылі татара-манголы. Пазней на прыгонным узгорку была адбудавана біскупская рэзідэнцыя, а ў даліне ракі Эгер — новы горад. У 1552 годзе туркі ў першы раз паспрабавалі захапіць горад, але беспаспяхова. Аднак у 1596 годзе крэпасць усё ж апынулася ў руках ворага, і Эгер на 91 год трапіў пад уладу турак. Тым часам у горадзе будуюцца мячэці, лазні і мінарэты, якія захаваліся дагэтуль. Пасля сыходу турак Эгер ізноў стаў біскупскім горадам. У той жа час і з’явіліся пабудовы ў стылі «эгерскага барока», якія вызначаюць сёння аблічча горада.

### Эгер — бастыён він 
Горад яго ваколіцы — знакаміты гістарычны вінаробны раён Венгрыя. Жыхары амаль 1000 гадоў займаюцца вырошчваннем вінаграду і вытворчасцю такіх знакамітых вінаў, як *Эгерская Бычыная Кроў*, *Эгерская Леанька*, *Харшлавелю з Дэврэ*. Пасля змены рэжыму Эгерскі вінаробны раён стаў вельмі хутка развівацца. Плошча вінаградных плантацый значна ўзрасла дзякуючы перанасаджэнню традыцыйных і новых гатункаў на найлепшыя капальні (Надзь-Эгед, Пайдаш). Укаранілі дзейсную ў новых заходніх вінных культурах сістэму АОС. Апроч ужо дзейснага дзяржаўнага вінаробнага завода стварылі некалькі сотняў маленькіх і сярэдніх, якія сталі вельмі хутка развівацца. Дзякуючы гэтаму значна павялічылася якасць прадукцыі. Узрост самых старадаўніх вінных скляпоў перавышае 400 гадоў, але і ў нашы дні працягваецца будаўніцтва новых.

## Геаграфія і транспарт 
Горад размешчаны прыкладна за 130 кіламетраў на паўночны ўсход ад Будапешта. У Эгер вядзе чыгуначная лінія ад магістралі Будапешт — Мішкальц. Горад злучаны рэгулярнымі аўтобуснымі і чыгуначнымі рэйсамі з Будапештам і іншымі гарадамі. На цягніку і аўтобусе да Будапешта —2-2,5 гадзіны.

## Славутасці 
* Крэпасць
* Дом камітата
* Сабор Св. Іаана
* Архібіскупскі палац
* Царква Св. Антонія
* Мінарэт
* Цыстэрыянская царква
* Бібліятэка

## Гарады-пабрацімы 
*  — Чэбаксары, Расія
*  — Эслінген, Германія
*  — , Джорджыя, ЗША
*  — Геаргені, Румынія
*  — Кутна-Гора, Чэхія
*  — Макон, Францыя
*  — Памукале, Турцыя
*  — Поры, Фінляндыя
*  — Пшамысль, Польшча
*  — Сарцана, Італія
*  — Аркалык, Казахстан
*  — Мукачава, Украіна

## Вядомыя асобы 
* Геза Кадаш

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горад

Катэгорыя:Гарады Венгрыі
Санча III Кастыльскі

**Санча III Кастыльскі** () або **Санча III Жаданы** () ( — , Таледа) — кароль Кастыліі з 1157 г. Старэйшы сын Берэнгелы Барселонскай і Альфонса VII Кастыльскага, па волі якога землі Кастыліі і Леона былі падзелены паміж двума яго сынамі — пасля смерці бацькі Санча стаў каралём Кастыліі, а яго брат Фернанда атрымаў у спадчыну каралеўства Леон. Санча садзейнічаў стварэнню ордэна Калатравы, калі тампліеры адмовіліся падтрымліваць абарону памежнага горада Калатрава, у валоданне якім ён быў перададзены Альфонсам VI у 1147 годзе. Санча перадаў валоданне Калатравой, абату Раймонду Дыега Веласкесу, які і арганізаваў новы ваенны ордэн.
Санча III пахаваны ў капэле сабора Санта-Марыя-дэ-Таледа.

## Шлюбы і дзеці 
30 студзеня 1151 г. ажаніўся з Бланкай Наварскай, дачкой Гарсіі VI, караля Навары. Ад гэтага шлюбу нарадзілася толькі адно дзіця:
* Альфонса VIII (1155—1214), пераемнік Санча III на каралеўскім прастоле Кастыліі.

С
Мікалай Сяргеевіч Валуеў

**Мікалай Сяргеевіч Валуеў** (, , СССР) — расійскі баксёр-прафесіянал, які выступае ў суперцяжкай вагавой катэгорыі.

Чэмпіён Расіі па боксе 1999 года. Чэмпіён свету па версіі Паназіяцкай баксёрскай асацыяцыі (2000 год), чэмпіён свету па версіі Сусветнай баксёрскай асацыяцыі (СБА (WBA) (17 снежня 2005 г. — 14 красавіка 2007 і з 27 ліпеня да 7 лістапада 2009 года), часовы чэмпіён свету па версіі WBA (30 жніўня 2008 — 27 ліпеня 2009).

Па дадзеных на 16 лютага 2008 года, мае выбітныя фізічныя характарыстыкі: рост — 213 см, вага — 146 кг (зафіксавана падчас узважвання перад боем з беларускім баксёрам Сяргеем Ляховічам). З 16 лютага 2013 года — вядучы гульні «Форт Боярд» на расійскім Першым канале.

Катэгорыя:Баксёры цяжкай вагавай катэгорыі
Катэгорыя:Чэмпіёны Сусветнай баксёрскай асацыяцыі
Катэгорыя:Баксёры Расіі
Катэгорыя:Баксёры 1990-х
Катэгорыя:Баксёры 2000-х
Майк Тайсан

**Майк Тайсан** (англ.: Mike Tyson; , Бруклін, Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі баксёр-прафесіянал, абсалютны чэмпіён свету ў цяжкай вагавой катэгорыі па версіях WBC (1986-1990, 1996), WBA (1987-1990, 1996) і IBF (1987-1990). З'яўляецца ўладальнікам некалькіх сусветных рэкордаў, не пабітых па гэты дзень: самы малады чэмпіён свету ў цяжкай вазе (у 20 гадоў); самы малады абсалютны чэмпіён свету ў цяжкай вазе (у 21 год); баксёр, выдаткаваўшы найменшы час з моманту дэбюту на заваяванне тытулаў чэмпіёна і абсалютнага чэмпіёна свету ў цяжкай вазе (адзін год і восем з паловай месяцаў і два гады і пяць месяцаў адпаведна). Мянушка - «Жалезны Майк».

Катэгорыя:Асобы
Віталь Уладзіміравіч Клічко

**Віталь Уладзіміравіч Клічко** (, нар. , сяло Белаводск, Кіргізская ССР, СССР) — украінскі баксёр-прафесіянал, які выступае ў цяжкай вагавой катэгорыі, кікбаксёр. Украінскі палітык, грамадскі дзеяч. Кандыдат навук у вобласці фізічнага выхавання і спорту.

Чэмпіён свету па боксе сярод прафесіяналаў па версіях WBO (1999—2000) і WBC (2004—2005, 2008-с.ч.).
Шасціразовы ўладальнік тытулаў чэмпіёна свету па кікбоксінгу па версіях розных арганізацый (чатыры разы сярод прафесіяналаў і двойчы сярод аматараў).
Трохразовы чэмпіён Украіны па боксе сярод аматараў.

Гарадскі галава Кіева з 2014 года. Затым двойчы пераабіраўся на гэтую пасаду.

Старэйшы брат прафесійнага баксёра Уладзіміра Клічко, уладальніка тытулаў чэмпіёна свету па боксе ў звышцяжкай вазе па версіях IBF і WBO.

Катэгорыя:Баксёры Украіны
Катэгорыя:Палітыкі Украіны
Катэгорыя:Кіраўнікі гарадоў Украіны
Катэгорыя:Кандыдаты навук
Катэгорыя:Народныя дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны VII склікання
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Кіева
Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Рыгора Скаварады ў Пераяславе
Катэгорыя:Члены партыі УДАР
Магамед Давудавіч Арыпгаджыеў

**Магамед Давудавіч Арыпгаджыеў** (, горад Каспійск, СССР) — азербайджанскі і беларускі баксёр, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 2004 года і чэмпіянату свету 2003 года.

На Алімпійскіх гульнях 2000 прадстаўляў Азербайджан, а праз 4 гады ў Афінах выступаў за Беларусь. У фінале афінскіх Гульняў у катэгорыі да 81 кг прайграў амерыканцу Андрэ Уорду і заваяваў серабро.

У 2005 годзе перайшоў у прафесіяналы.

Катэгорыя:Баксёры паводле алфавіта
Катэгорыя:Баксёры Беларусі
Віталь Мікалаевіч Шкраба

**Віталь Мікалаевіч Шкраба** ( — ) — прафесійны беларускі баксёр, двухразовы чэмпіён Беларусі ў суперцяжкай вазе (97 кілаграм).

## Біяграфія 
Віталь Шкраба нарадзіўся 2 чэрвеня 1970 ў Салігорску, БССР.

Пасля заканчэння школы, паступіў вучыцца ў ПТВ, па спецыяльнасці зваршчык. Праходзіў тэрміновую службу ва ўзброеных сілах. Па вяртанні з войска захапіўся спортам: лёгкай, цяжкай атлетыкай, плаваннем і, нарэшце, боксам.

Двухразовы чэмпіён Беларусі ў суперцяжкай вазе, чэмпіён СНД.

Прафесійную кар’еру пачаў у 1997 годзе. Праводзіў баі з многімі вядомымі баксёрамі, у тым ліку з Мікалаем Валуевым і Мікалаем Паповым.

17 ліпеня 2008 года знойдзены мёртвым з нажом у грудзях у сваёй кватэры ў Салігорску, Мінская вобласць, Беларусь. Версія следства — самагубства.

Катэгорыя:Баксёры паводле алфавіта
Катэгорыя:Баксёры Беларусі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Салігорску
Віктар Валер’евіч Зуеў

**Віктар Валер’евіч Зуеў** (нар. 22 мая 1983, Віцебск, Беларуская ССР) — беларускі баксёр-аматар, шматразовы чэмпіён Беларусі, прызёр чэмпіянатаў Еўропы і свету, прызёр Алімпійскіх гульняў. Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа (2001).

## Спартыўныя дасягненні 
* 2002 год — трэцяе месца на чэмпіянаце Еўропы ў Пермі
* 2003 год — трэцяе месца на чэмпіянаце свету ў Бангкоку
* 2004 год — другое месца на Алімпійскіх гульнях у Афінах і на чэмпіянаце Еўропы ў Пуле
* 2009 год — трэцяе месца на чэмпіянаце свету ў Мілане
* 2010 год — другое месца на чэмпіянаце Еўропы ў Маскве

## Спасылкі 
* http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zu/viktor-zuyev-1.html 
* Профіль на сайце «Хто ёсць хто ў Рэспубліцы Беларусь» 

Катэгорыя:Баксёры Беларусі
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2004 года
Катэгорыя:Баксёры на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года
Катэгорыя:Баксёры на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Хаважы Ахмедавіч Хацыгаў

**Хаважы Ахмедавіч Хацыгаў** (, , РСФСР) — беларускі баксёр-аматар, чэмпіён Еўропы сярод аматараў 2002 года, член Алімпійскай каманды Беларусі ў 2004 годзе.

З-за складанасцяў з трапленнем нацыянальную зборную Расіі, Хаважы Хацыгаў пераехаў у Беларусь з Грознага ў 1999 годзе.

## Спартыўная кар'ера 
### Чэмпіянат Еўропы па боксе 2002 
* 1/8 фіналу: перамога па ачках над грэкам Артурам Мікаелянам
* 1/4 фіналу: перамога па ачках над азербайджанцам Агасі Мамедава
* 1/2 фіналу: перамога па ачках над румынам Вальдэмарам Кучэранам
* фінал: перамога па ачках над расіянінам Генадзем Кавалёвым

### Чэмпіянат Еўропы па боксе 2004 
* 1/16 фіналу: перамога за відавочнай перавагай па ачках супраць грэка Яніса Манакандыласа
* 1/8 фіналу: паражэнне па ачках ў паядынку з румынамі Вальдэмарам Кучэранам

### Чэмпіянат Еўропы па боксе 2006 
* паражэнне на стадыі адборачных паядынкаў (1/16 фіналу) балгарыну Дзецеліну Далакліеву, які стаў сярэбраным прызёрам чэмпіянату.

Катэгорыя:Баксёры паводле алфавіта
Катэгорыя:Баксёры Беларусі
Мілаш Форман

**Мілаш Форман** (; сапраўднае імя: **Ян Томаш Форман**, ; 18 лютага 1932, Часлаў, Чэхаславакія — 13 красавіка 2018, Уорэн, Канектыкут, ЗША) — чэшскі і амерыканскі , , ,  і .

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў мястэчку Часлаў. Калі пачалася Другая Сусветная вайна, яго бацьку арыштавалі за распаўсюд забароненай літаратуры, ён загінуў у канцэнтрацыйным лагеры Бухенвальд. Маці загінула ў Асвенціме.

Форман вучыўся ў інтэрнаце ў Падэбрадскім замку разам з будучым першым прэзідэнтам Чэхіі Вацлавам Гавелам. У 1963 годзе зняў кароткаметражку «Калі б не было музыкі». Яго наступны фільм «Конкурс» распавядаў пра рок-н-рол, джаз і класічныя творы чэшскіх кампазітараў. Праз год Форман зняў карціну «Чорны Пётр», завяршыўшы яе напярэдадні «Пражскай вясны» — галоўны прыз на кінафестывалі ў Лакарна (Швейцарыя). Наступныя працы Формана, «Любоўныя прыгоды бландзінкі» (1965) і «Баль пажарнікаў», былі намінаваны на прэміі «Оскар», «Залаты леў» і «Залаты глобус».

У 1968 годзе рэжысёр адправіўся ў Францыю. У гэты момант у Прагу былі ўведзеныя савецкія танкі і Мілаш прыняў рашэнне эміграваць. Ён з’ехаў у ЗША, але на працягу трох гадоў прынцыпова не зняў ніводнага фільма. У 1971 зняў «Адрыў».

У 1975 годзе зняў фільм «Палёт над гняздом зязюлі» (1975) — 5 статуэтак «Оскар», 6 «Залатых глобусаў» і іншыя прэміі.

Рок-мюзікл «Валасы» выйшаў у 1979 годзе, драма «Рэгтайм» (1981). Фільм-біяграфія «Амадэй» распавядаў пра жыццё вялікага кампазітара і яго суперніцтва з Сальеры. У 1996 годзе выйшаў «Народ супраць Лары Флінта», які заваяваў на Берлінскім кінафестывалі «Залатога мядзведзя». Для многіх сваіх фільмаў («Прывіды Гоі», «Баль пажарнікаў») Форман сам пісаў сцэнарыі.

## Зноскі 
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру
Ѡ

**Ѡ, ѡ** (амега) — літара стара- і царкоўнаславянскай кірыліцы, іншыя назвы: от, о. Адпавядае грэчаскай літары амега (Ω, ω), хоць перадае толькі напісанне малой літары (вялікая літара сустракаецца вельмі рэдка, толькі ў загалоўках у дэкаратыўных мэтах). У старажытнай (круглай) глаголіцы мае выгляд . Лікавае значэнне ў кірыліцы — 800, у глаголіцы — 700.

## Стараславянская мова 
У стараславянскай мове амега па гучанні не адрозніваецца ад звычайнай літары **О**; ужыванне той ці іншай з гэтых літар вызначалася эстэтычнымі меркаваннямі і свабодным месцам у радку (натуральна, за выключэннем лікавага выкарыстання літар). Даволі рана выпрацавалася традыцыя пісаць праз амегу спалучэнне **от** у пачатку слова, ставячы пры гэтым літары адну на адну; так паўстаў знак , які даволі часта лічаць літарай (з такім разуменнем беспаспяхова змагаюцца ўжо амаль чатыры стагоддзі).

## Варыянты амегі 
* Ѡ ѡ — амега
* Ѡ҃ ѡ — амега з цітлам
* &#1150; &#1151; — лігатура «от»
* Ѽ ѽ — амега з вялікім апострафам
*  — амега круглая

Катэгорыя:Літары кірыліцы
Месаамерыканскія кодэксы

[thumb|300px|Фрагмент [Бурбонскі кодэкс|Бурбонскага кодэкса з подпісамі на іспанскай мове]]
**Месаамерыканскія кодэксы** — рукапісныя дакументы карэнных народаў Цэнтральнай Амерыкі даіспанскага і ранняга каланіяльнага перыяду, дзе ў асноўным у піктаграфічнай форме асвятляюцца гістарычныя і міфалагічныя падзеі, рэлігійныя рытуалы, гаспадарчыя тэмы (напрыклад, збор падаткаў), утрымліваюцца астранамічныя і варажбовыя табліцы і іншыя звесткі.

Гэтыя ўнікальныя дакументы з'яўляюцца найкаштоўнейшым помнікам Месаамерыканскай культуры і гісторыі. Іх прынята называць па імёнах іх даследчыкаў або ўладальнікаў або па месцы захоўвання (напрыклад, кодэкс Батурыні або Ватыканскі кодэкс 3773). У цяперашні час кодэксы і іх факсіміле знаходзяцца ў бібліятэках і музейных зборах розных краін свету.

## Гл. таксама 
* Кодэксы мая
* Дрэздэнскі кодэкс
* Мадрыдскі кодэкс
* Libellus de medicinalibus indorum herbis
Уладзімір Уладзіміравіч Клічко

{{Медалі
| шырыня = 308px
| фатаграфія =
| медалі = 

{
  

}
}}
**Уладзімір Уладзіміравіч Клічко** (; , Сяміпалацінск, Казахская ССР) — украінскі баксёр-прафесіянал, які выступае ў цяжкай вагавой катэгорыі.
Алімпійскі чэмпіён 1996 года ў суперцяжкай вагавой катэгорыі (звыш 91 кг).
Чэмпіён свету па боксе сярод прафесіяналаў па версіях WBO (2000—2003, 2008-н.в.), IBF (2006-ч.ч.), IBO (2006-с.ч.), IBC (2009-с.ч.).

Малодшы брат прафесійнага баксёра Віталя Клічко.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Баксёры 1990-х
Катэгорыя:Баксёры 2000-х
Катэгорыя:Баксёры на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года
Катэгорыя:Баксёры цяжкай вагавай катэгорыі
Катэгорыя:Баксёры Украіны
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па боксе
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Украіны
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1996 года
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Семеі
Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Рыгора Скаварады ў Пераяславе
El cóndor pasa

**«El cóndor pasa»** () — песня з аднаіменнай сарсуэлы, напісаная перуанскім кампазітарам Даніэлем Роблесам у 1913 на матыў традыцыйных народных мелодый жыхароў Анд.

У 1960-х група «Los Incas» выступіла з гэтай песняй у Парыжы, дзе як пачуў Пол Сайман, які пазней напісаў кавер-версію з новымі словамі. Песня стала сусветна вядомай дзякуючы выхаду ў альбоме Саймана і Гарфанкеля «Bridge Over Troubled Water» у 1970 пад назвай «El Condor Pasa (If I Could)». 

У 2004 песня «El Condor Pasa» была прызнаная нацыянальным здабыткам і культурнай спадчынай Перу.
## Арыгінальны тэкст (на мове кечуа)
Yaw kuntur llaqtay urqupi tiyaq
maymantan qawamuwachkanki,
kuntur, kuntur
apayllaway llaqtanchikman, wasinchikman
chay chiri urqupi, kutiytan munani,
kuntur, kuntur.
  
Qusqu llaqtapin plaza-challanpin
suyaykamullaway,
Machu piqchupi Huayna piqchupi
purikunanchiqpaq.

## Пераклад
О, магутны Кондар, уладар нябёсаў,
аднясі мяне дамоў, на вяршыні Андаў!
О, Кондар!
Я хачу вярнуцца ў родныя мясціны, 
каб быць разам з маімі братамі інкамі.
Аб гэтым я больш за ўсё сумую.
О, Кондар! 

Чакайце мяне ў Куска, на галоўнай плошчы,
І мы зможам разам
прагуляцца ў Мачу-Пічу і Гаяна-Пічу.

Катэгорыя:Песні 1913 года
Катэгорыя:Музыка Перу
Дамавы сыч

**Дамавы сыч** або **Сіпель** (*Athene noctua*) — птушка роду сычы сямейства савіныя.

## Апісанне 
Дробная сава, даўжыня цела 21-27 см, размах крылаў 54-60 см, маса 150—210 г. Самцы і самкі афарбаваныя аднолькава: спінны бок светла-буры, з белаватымі стракацінамі, брушны — белы з бураватымі падоўжнымі плямамі.

Птушка з прысадзістым сілуэтам, параўнальна вялікай галавой, якая з-за формы «тварнага дыска» выглядае прыплюшчанай. Хвост кароткі, вочы жоўтыя з белымі «брывамі». Актыўны таксама і ўдзень. Калі падпільноўвае здабычу, робіць прысяданні і нахілы. Паварочвае галаву да 180°. Палёт хвалісты.

## Пашырэнне 
Распаўсюджаны ў Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропе, Азіі (выключаючы Паўночную), Паўночнай Афрыцы і ад Эфіопіі да Самалі. У Еўразіі жыве на поўдзень ад Латвіі, Маскоўскай і Арэнбургскай абласцей, Паўночнага Казахстана, Паўднёвага Алтая і Забайкалля. На Беларусі трапляецца рэдка, пераважна на поўдні.

Насяляе разнародныя адкрытыя ландшафты ад лесастэпаў і гор да пустынь. Перавагу аддае культурнаму ландшафту. Імкнецца жыць у населеных пунктах і гаспадарчых пабудовах, размешчаных на адкрытых прасторах. Пазбягае густых лясоў, моцна зарослых тэрыторый, балот і адкрытых палёў.

## Асаблівасці біялогіі 
Сілкуецца дробнымі грызунамі, насякомымі, радзей птушкамі.

Вядзе аселы спосаб жыцця. Манагам. Гняздуецца адзіночнымі парамі на гарышчах, пад карнізамі жылых і гаспадарчых пабудоў, у дуплах, а таксама ў штучных гняздоўях.

Пачатак адкладкі яек — другая палова красавіка. У кладцы 4-5 яек памерамі 34,6 x 29,1 мм. Наседжванне працягваецца 26-29 сутак. Корміцца мышападобнымі грызунамі, насякомымі, часам дробнымі птушкамі.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Савіныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў  1769 годзе
Куікуілька

**Куікуілька**  (, літар. «месца малітвы» або «месца вясёлкі») — старажытны горад у вобласці цэнтральнага нагор'я Мексікі на паўднёвым узбярэжжы возера Тэскока, паўднёвы ўсход даліны Мехіка. Горад быў населены ў сярэдні і позні фармацыйны перыяд месаамеыиканскай храналогіі (каля 700 да н. э. - па 150 н. э.). Такім чынам, Куікуілька быў, верагодна, найстаражытным горадам у даліне Мехіка, існаваў прыкладна адначасова з альмекскай цывілізацыяй, а яго жыхары - былі папярэднікамі культуры Тэатыўакана.

## Літаратура 
* Adams, Richard E. W. «Prehistoric Mesoamerica.» University of Oklahoma Press, Norman, Oklahoma, 1991.
* Muller, F. «La cerámica de Cuicuilco B: Un rescate arqueológico.» INAH, México, 1990.
* Wolf, E. and A. Palerm. «Sistema de riego en el Pedregal.» In «Agricultura y Civilización en Mesoamerica, Secretaria de Educación Pública», colección SepSetentas, México, 1972.

## Спасылкі
* George and Audrey DeLange visit Cuicuilco, with a large selection of photographs 

Катэгорыя:Старажытныя гарады Амерыкі
Дакалумбавы руіны Мексікі

**Спіс руін дакалумбавай эпохі** ў Мексіцы не ўключае шматлікія руіны цывілізацыі мая, прыведзеныя ў асобным спісе. Паколькі колькасць археалагічных помнікаў дакалумбавай эпохі ў Мексіцы складае некалькі тысяч, кожны год адкрываюцца новыя, гэты спіс утрымлівае найбольш вывучаныя і буйныя з помнікаў. Да большасці з іх дазволены доступ турыстам. Больш падрабязны агляд можна ўбачыць у прыведзеным ніжэй спісе літаратуры.

Спіс можна сартаваць па назвах помнікаў, назвам штатаў і храналагічным перыядам.

Руіны знаходзяцца пад кіраваннем Нацыянальнага інстытута антрапалогіі і гісторыі (INAH) Мексікі.

## Літаратура 
* Adams, Richard E. W. «Prehistoric Mesoamerica.» University of Oklahoma Press, Norman, Oklahoma, 1991.
* *The Oxford Encyclopedia of Mesoamerican Cultures*. Hersg. v. Davíd Carrasco. Oxford, Oxford University Press 2001. 3 Bde. ISBN 0-19-510815-9

## Спасылкі 
* [Liste der Ruinenstätten des INAH](http://dti.inah.gob.mx/index.php?option=com_content&task=view&id=3256&Itemid=329|(Unvollständige))
* The Ruins of Mexico: Virtual Tour Website
* http://www.mexiko-lindo.de/
* http://www.mexiko-lexikon.de/mexiko/

Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы
Катэгорыя:Спісы:Мексіка
Генацыд індзейцаў

]]

**Генацыд індзейцаў** або **генацыд абарыгенаў Амерыкі** — тэрмін для апісання дзеянняў еўрапейскіх каланізатараў, накіраваных супраць карэннага насельніцтва Амерыкі з моманту яе адкрыцця Хрыстафорам Калумбам у 1492 і да канца 20 стагоддзя.

У выніку мэтанакіраваных акцый еўрапейцаў па знішчэнню людзей, што спрадвеку насялялі амерыканскі кантынент, колькасць індзейцаў толькі ў Паўночнай Амерыцы скарацілася з прыкладна 15 млн. чалавек у 1500 да 237 тыс. чалавек у 1900.

## Літаратура 
# Russell Thornton. American Indian Holocaust and Survival : A Population History Since 1492. (Civilization of the American Indian, Vol 186). University of Oklahoma, 1990.
# David Stannard. American Holocaust : The Conquest of the New World. Oxford University Press, 1993.
# Hans Koning . The Conquest of America: How The Indian Nations Lost Their Continent. Monthly Review Press, New York, 1993.
# Jan R. Carew. Rape of Paradise : Columbus and the Birth of Racism in the Americas. Brooklyn, N.Y. : A&B Books, 1994.
# Ward Churchill. A Little Matter of Genocide. Holocaust and the Denial in the Americas 1492 to the Present. San Francisco: City Lights, 1997. ISBN 0-87286-323-9. ISBN 978-0-87286-323-1.
# Ward Churchill. Struggle for the Land: Native North American Resistance to Genocide, Ecocide and Colonization. Publisher: City Lights Books; 2nd Revised edition (5 Nov 2002). ISBN 0-87286-414-6. ISBN 978-0-87286-414-6.
# Mike Davis. Late Victorian Holocausts : El Nino Famines and the Making of the Third World. London: Verso, 2001.
# Браун, Ди. *Bury My Heart at Wounded Knee: An Indian History of the American West*, Owl Books (1970). ISBN 0-8050-6669-1
# Heizer, Robert F., The Destruction of California Indians, University of Nebraska Press, Lincoln and London, 1993. ISBN 0-8032-7262-6.
# «Red Gold: The Conquest of the Brazilian Indians» (1978), «Amazon Frontier», John Hemming, the director of the Royal Geographical Society in London.
#Dobyns Henry. Their Number Become Thinned: Native American Population Dynamics in Eastern North America. Knoxville, University of Tennessee Press, 1983, ISBN 978-0-870-49400-7.
#Disease and Demography in the Americas / Verano John W., Ubelaker Douglas H., D.C.: Smithsonian Institution Press, 1994, ISBN 978-1-5609-8401-6.
#Ramenofsky Ann. Vectors of Death: The Archaeology of European Contact. University of New Mexico Press, 1988, ISBN 978-0-8263-0997-6.
#Snow Dean. Microchronology and Demographic Evidence Relating to the Size of Pre-Columbian North American Indian Populations, Science 268:1601-4, 1995.

Катэгорыя:Дакалумбава Амерыка
Катэгорыя:Гісторыя Амерыкі
Катэгорыя:Генацыд
Катэгорыя:Індзейцы
Каліцтлаўака

[thumb|right|300px|Храм [Эхекатль|Эхекатля]]
**Каліцтлаўака** (*Calixtlahuaca*) — гарадзішча посткласічнага перыяду на тэрыторыі мексіканскага штата Мехіка каля горада Талука-дэ-Лерда. Першапачаткова вядомы пад назвай «Матлацынка», гэты горад быў адміністрацыйным цэнтрам буйнога тэрытарыяльнага ўтварэння ў даліне Талука.

Археолаг Хасэ Гарсія Паён правёў раскопкі манументальных помнікаў у Каліцтлаўаке ў 1930-я гады і адрэстаўрыраваў шэраг храмаў і іншых збудаванняў. Найбольшую цікавасць прадстаўляюць Будынак 3 — круглы храм, прысвечаны ацтэцкаму богу ветру Эхекатлю, і Будынак 17 — буйны «палац». Па сваёй архітэктуры і каменным скульптурам Каліцтлаўака нагадвае іншыя ацтэцкія гарады сярэдняга і позняга посткласічнага перыяду (1100—1520) у цэнтральнай Мексіцы.

У 2002 годзе доктар  пачаў у Каліцтлаўаке новы даследчы праект, які спансіравалі Універсітэт штата Арызона і Нацыянальны навуковы фонд, ЗША. Палявыя работы, пачатыя ў 2006 годзе, ахапілі ўсю тэрыторыю гарадзішча. У 2007 годзе ўпершыню быў раскапаны шэраг жылых дамоў і земляробчых тэрас.

У Каліцтлаўаке знойдзена , якой шэраг спецыялістаў прыпісвалі «еўрапейскае» паходжанне з-за рысаў твару.

## Літаратура 
* 
* Smith, Michael E. (2003) Postclassic Urbanism at Calixtlahuaca: Reconstructing the Unpublished Excavations of José García Payón.
* Smith, Michael E. (2005) "The «Roman Figurine» Supposedly Excavated at Calixtlahuaca, accessed January 2008.
* Smith, Michael E., Juliana Novic, Peter C. Kroefges, and Angela Huster (2007) «A New Map of the Aztec-Period City of Calixtlahuaca in Central Mexico. Antiquity 81:'Project Gallery' »
* Smith, Michael E., Jennifer Wharton, and Melissa McCarron (2003) «Las ofrendas de Calixtlahuaca» in *Expresión Antropológica* 19:35-53.

## Спасылкі 
* Calixtlahuaca Web Site
* Calixtlahuaca Archaeological Project Blog

Катэгорыя:Ацтэкі
Катэгорыя:Штат Мехіка
Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы
Эхекатль

thumb|right|Відарыс «гібрыднага» бажаства з атрыбутамі Кецалькаатля і Эхекатля
**Эхекатль**, Эекатль ( — «Вецер») — у ацтэкскай міфалогіі бог вятроў, які асацыюецца з Захадам. Яго дыханне рухае па небе сонца і падмятае дарогі бога дажджу Тлалока. Таксама лічыўся адным з увасабленняў Кетсалькаатля (Эхекатль-Кетцалькаатль, *Ehecatl-Quetzacoatl*).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Старажытная Месаамерыка

Катэгорыя:Багі ацтэкаў
Санта-Сесілія-Акатытлан

thumb|right|280px|Піраміда ў Санта-Сесілія-Акатытлан з пярэдняй лесвіцай і дзвюма вялікімі курыльніцамі
thumb|right|280px|Піраміда ў Акатытлане.
**Санта-Сесілія-Акатытлан**, ці проста Акатытлан, , «месца сярод трыснёгаў» — археалагічны помнік культуры чычымекаў. Знаходзіцца ў пас. Санта-Сесілія, муніцыпалітэт Тлальнепантла-дэ-Бас, штат Мехіка, каля горада Мехіка. У старажытнасці помнік размяшчаўся на паўночна-заходнім узбярэжжы вялікага возера Тэскока.

Гэты горад культуры чычымекаў быў цесна звязаны з іншым помнікам, Тэнаюка, які ў тую эпоху быў палітычным і рэлігійным цэнтрам чычымекаў. Пазней абодва гарады пакарылі ацтэкі, і яны працягвалі існаванне пад уладай Тэначтытлана, аж да перамогі над ацтэкамі іспанскіх канкістадораў у 1521 годзе. Пасля заваявання іспанцамі Мексікі Акатытлан прыходзіць у заняпад, і неўзабаве, нараўне са шматлікімі іншымі месаамерыканскімі гарадамі, яго руйнуюць, каб здабыць камень для збудавання шматлікіх хрысціянскіх цэркваў.

Побач з месцам раскопак у 1961 г. быў адкрыты археалагічны музей.

## Гл. таксама 
* Тэнаюка

## Літаратура 
* SOLIS OLGUIN, F.R. La escultura Mexica del Museo de Santa Cecilia Acatitlan. Instituto Nacional de Antropología e Historia, México 1977.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Археалагічныя культуры Месаамерыкі
Катэгорыя:Ацтэкі
Катэгорыя:Чычымекі
Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы
Катэгорыя:Музеі Мексікі
Катэгорыя:Музеі індзеяністыкі
Судэцкая вобласць

thumb|Судэцкая вобласць на карце сённяшняй Чэхіі
[thumb|[рэйхсгау Судэцкая вобласць]]

**Судэцкая вобласць** (*Судэтэнланд*, , , , ) — гістарычны рэгіён, прамыслова развітая, багатая карыснымі выкапнямі вобласць на поўначы і паўночным захадзе Чэхіі, якая атрымала сваю назву па размешчаных на яе тэрыторыі горам Судэты. Да 1945 г. — месца кампактнага пражывання судэцкіх немцаў.

У 1918 г. пры распадзе Аўстра-Венгрыі на тэрыторыі Судэцкай вобласці быў абвешчаны шэраг недаўгавечных нямецкіх адміністрацый, аднак спробы далучэння да Германіі ці Аўстрыі былі падушаны чэхаславацкімі войскамі.

У 1938 г. пранацысцкая Судэцкая нямецкая партыя справакавала буйныя беспарадкі ў памежных абласцях Чэхаславакіі, звярнуўшыся да германскага кіраўніцтва з просьбай аб дапамозе. Па Мюнхенскай дамове 1938 г. Судэцкая вобласць увайшла ў склад нацысцкай Германіі, да 1945 г. утварала *рэйхсгау Судэцкая вобласць* (*Reichsgau Sudetenland* або *Sudetengau*) са сталіцай у Рэйхенбергу (Ліберцы), мела таксама акругі ў Аўсіге, Карлсбадзе і Трапау. Некаторыя раёны былі далучаны да Баварыі і да былой Аўстрыі (рэйхсгау Остмарк).

Пасля Другой сусветнай вайны, у адпаведнасці з дэкрэтамі Бенеша, этнічныя немцы з Чэхаславакіі былі дэпартаваны. У наш час тэрмін «Судэцкая вобласць», які меў па перш этнічны змест, не ўжываецца.

## Гл. таксама 
* Судэты
* Мюнхенскі дагавор 1938 года
* Пратэктарат Багеміі і Маравіі
* Выгнанне немцаў з Чэхаславакіі

Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні Трэцяга рэйха
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Еўропы
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Чэхіі
Матацыкл

[thumb|Стрытфайтэр *[Yamaha* FZS600 Fazer]]
**Матацыкл** — двухколавы (радзей 3-колавы) транспартны сродак, з бакавым прычэпам або без яго, які мае максімальную масу не больш за 400 кг і рухавік з аб’ёмам больш за 50 см³ для рухавіка ўнутранага згарання (і/ці намінальная магутнасць больш за 4 кВт для электрарухавіка). Зрэшты, нормы адрозніваюцца ў розных краінах. Да матацыклаў прыраўноўваюцца мотаролеры, мотакалыскі, трохколавыя і іншыя механічныя транспартныя сродкі, максімальная маса якіх не перавышае 400 кг.

## Класіфікацыя 
* Матаролер — матацыкл з аб’ёмам рухавіка ад 50 да 125&nbsp;мл;
* Дарожны матацыкл;
* Эндура, кросавы матацыкл;
* Гоначны матацыкл.

## Вытворчасць матацыклаў у Беларусі 
На ААТ «Мотавела» вырабляюць матацыклы дарожныя маркі «Мінск» з аб’ёмам рухавіка 125—200 см ³ (двух і чатырохтактныя).
Маркі:
* М4 200

## Гл. таксама 
* Мапед
* Мотабол
* Zündapp KS 750
* DKW RT 125
* DKW NZ 350


Катэгорыя:Вынаходніцтвы Германіі
Ганорый I

**Ганорый I** (лац. Honorius PP. I), (?, Кампанія, Італія — 12 кастрычніка 638) — Папа Рымскі з 27 кастрычніка 625 па 12 кастрычніка 638. Нарадзіўся ў Кампаніі ў сям’і консула Пятронія. Упершыню быў зацверджаны экзархам Візантыі ў Італіі Ісаакам.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Севярын (Папа Рымскі)

**Севярын** (лац. Severinus PP.) (?, Рым — 2 жніўня 640) — Папа Рымскі з 28 мая па 2 жніўня 640 года. Нарадзіўся ў Рыме. Сын Лабіена. Адмовіўся падпісваць манафеліцкую дактрыну, у сувязі з чым візантыйскі імператар Іраклій, які падтрымаў манафелітаў, адмовіўся прызнаць Севярына. Імператарскі экзарх Ісаак ўзяў Рым і разрабаваў Латэранскую базіліку, аднак Севярын застаўся цьвёрды ў сваіх перакананнях. У рэшце рэшт імператар прызнаў Севярына Папам. Неўзабаве пасля гэтага Севярын памёр.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Кіпу

**Кі́пу** ( ад  — «вузел», «завязвать вузлы», «лічыць») — старажытная мнеманічная і лічэбная сістэма інкаў і іх папярэднікаў у Андах, своеасаблівая пісьменнасць. Прадстаўляе сабой складаныя вяровачныя спляценні і вузялкі, вырабленыя з поўсці паўднёваамерыканскіх вярблюдавых (альпакі і ламы) альбо з бавоўны. У кіпу можа быць ад некалькіх нітак да 2000. Яна выкарыстоўвалася для перадачы паведамленняў пасыльнымі  па спецыяльна пракладзеных імперскіх дарогах, а таксама ў самых розных аспектах грамадскага жыцця (у якасці календара, тапаграфічнай сістэмы, для ўліку падаткаў, фіксацыі законаў і інш.). Кіпу ўпершыню ў гісторыі чалавецтва выкарыстоўвалася для прымянення такога спосабу вядзення бухгалтарскага ўліку, як двайны запіс.

У музеях свету захоўваецца 751 кіпу, самыя вялікія калекцыі знаходзяцца ў музеях Берліна і Мюнхена, меншыя — у музеях Перу.

Большая частка інфармацыі, зафіксаваная ў кіпу (2/3 расшыфраваных выпадкаў), — лічбавая, у дзесятковай сістэме злічэння. Сістэма кадзіравання ўключала прымяненне ключа галоўнага шнура, кадзіраванне колерам, кадзіраванне вузламі, фармат «утварэння серый», улік «фактару пазіцыі».

## Спасылкі 
* Вузялкі на памяць.
* 
* 
* 

Катэгорыя:Бухгалтарскі ўлік
Катэгорыя:Двайковая арыфметыка
Катэгорыя:Дасягненні Інкаў
Катэгорыя:Гісторыя матэматыкі
Катэгорыя:Гісторыя Перу
Катэгорыя:Календары
Катэгорыя:Кіпу
Катэгорыя:Матэматычныя інструменты
Катэгорыя:Механічныя злічальныя машыны
Катэгорыя:Навука Інкаў
Катэгорыя:Нерасшыфраваныя пісьменнасці
Катэгорыя:Памяць
Катэгорыя:Пісьменнасці карэнных народаў Амерыкі
Катэгорыя:Сістэмы злічэння
Катэгорыя:Тэкстыль
Катэгорыя:Эканоміка Інкаў
Катэгорыя:Вузельчыкавыя сістэмы запісу
Катэгорыя:Вузлы
Ян IV (Папа Рымскі)

**Ян IV** () (? — 12 кастрычніка 642) — Папа Рымскі з 24 снежня 640 да 12 кастрычніка 642.

## Біяграфія 
Родам з Далмацыі. Асудзіў на саборы ерась манафелітаў і так званы «эктэзіс» (тлумачэнне) імператара Іраклія, якое ўхваляла гэта вучэнне. Шмат выкупляў з рабства жыхароў Далмацыі і Істрыі, захопленых славянамі. У Латэране пабудаваў капліцу Св. Венанція — у гонар далучэння істрыйскай схізмы да каталіцкай царквы.

Катэгорыя:Папы Рымскія