Аляксандр VI

**Аляксандр VI**, **Радрыга-Ленцуолі Борджыя** ( — ) — Папа Рымскі (1492—1503). Значна пашырыў межы Папскай вобласці, ператварыўшы яе ў адну з найбуйнейшых дзяржаў Італіі. Разам з тым скандалы, якія суправаджалі яго 11-гадовае панаванне ў Ватыкане, моцна падарвалі маральны аўтарытэт папства і наблізілі пачатак Рэфармацыі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў мястэчку Хáціва, непадалёк ад Валенсіі, 1 студзеня 1431. Яго бацькамі былі Жафрэй Ланзол дэ Борджыя (1390—1437) і Ізабела дэ Борджыя (пам. 1468), сястра кардынала Альфонса Борджыя. Канчатковы выбар прафесіі Радрыга зрабіў, калі яго дзядзька стаў папай Калікстам III, у 1455 годзе. У 1456 Радрыга становіцца кардыналам, у 1457 — віцэ-канцлерам Рымскай Царквы. Нягледзячы на тое, што яго прызначэнне, верагодна, было следствам высокага становішча дзядзькі, Радрыга Борджыя паказаў сябе ўмелым адміністратарам. Асабісты аскетызм і шырокія валоданні (ён быў арцыбіскупам, біскупам і абатам у многіх абласцях Італіі і Іспаніі) дазволілі яму стаць адным з найбагацейшых людзей свайго часу.

### Канклаў 
У 1492 г. занямог Папа Рымскі Інакенцій VIII. Паводле падання, яго спрабавалі адпойваць крывёй хлопчыкаў, але пантыфік памёр, і быў аб’яўлены канклаў. На ім за кандыдатуру кардынала Борджыя з 23 выбаршчыкаў выказалася ўсяго 7. Тады, па звычаі таго часу, пайшоў у ход подкуп (сіманія). Аднаму з кандыдатаў, Асканіа Сфорца, былі абяцаны бенефіцыі, прыбытковае месца біскупа Эрла і горад Непі. Пасля гэтага Сфорца зняў сваю кандыдатуру і стаў агітаваць за Борджыя. Кардыналу Арсіні паабяцалі Манцічэлі і Сарыяна, а таксама пасады біскупа Картахены і легата пры імператару. Абацтва Субіяка з яго вялізнымі зямельнымі валадарствамі было гарантавана кардыналу Калонне. Такім чынам Борджыя заручыўся 14 галасамі ў сваю падтрымку, што забяспечыла яго абранне.

### Італьянскія войны 
Партыю непрыяцеляў новага пантыфіка пры папскім двары ўзначаліў кардынал дэла Равэре (будучы Папа Юлій II). Баючыся фізічнай ліквідацыі, ён збег у Францыю да двара караля Карла VIII, які рыхтаваў свае войскі да паходу на Неапалітанскае каралеўства. Пад уплывам дэла Равэре кароль прыгразіў Папу Борджыя зрушэннем і правядзеннем рэлігійнай рэформы.

З’яўленне французаў у Італіі і іх рух на поўдзень спалохалі кіраўнікоў Мілана і Венецыянскую рэспубліку. Аляксандр VI у гэты час быў заняты падрыхтоўкай да вайны з туркамі, але з прычыны французскага ўварвання змяніў свае планы і нават прапанаваў султану Баязіду II заключыць альянс супраць французаў. Ён памірыўся з неапалітанскай дынастыяй Трастамара, і гэты саюз быў замацаваны двума дынастычнымі шлюбамі. Да «свяшчэннай лігі» ўладароў, накіраванай супраць Францыі, далучыўся і імператар Максіміліян.

Дыпламатычная актыўнасць дазволіла на час нейтралізаваць пагрозу французскай гегемоніі ў Італіі. Калі ў пачатку 1495 Аляксандр удастоіў Карла VIII асабістай аўдыенцыі, французскі кароль прынёс яму запэўніванні ў сваёй вернасці. Папа падтрымліваў добрыя адносіны з яго пераемнікам Людовікам XII і ў знак сваёй прыхільнасці жаніў свайго сына Чэзарэ з французскай прынцэсай.

### Распушчанасць 
Акрамя дынастычных шлюбаў, магутным палітычным інструментам у руках Аляксандра была раздача кардынальскіх шапак. За час яго пантыфікату было прызначана 47 новых кардыналаў, і кожнае прызначэнне мела сваю палітычную падаплёку. Яго сын Чэзарэ стаў кардыналам у 18 гадоў, Алесандра Фарнезэ — брат папскай палюбоўніцы Джуліі — у 25 гадоў. Пры папскім двары панавалі распушчаныя норавы. Еўропа поўнілася чуткамі аб кровазмяшальны сувязі пантыфіка з уласнай дачкой Лукрэцыяй і пра тое, што ён пазбаўляецца ад асабістых ворагаў пры дапамозе яду.

Бесклапотнае жыццё скончылася 14 чэрвеня 1497 г., калі з Тыбра вылавілі цела сына пантыфіка, Хуана, з 9 колатымі ранамі. Пагаворвалі, што расправу над братам арганізаваў Чэзарэ, які недалюбліваў яго. Трагедыя ва ўласным сямействе на час працверазіла Аляксандра. На нейкі час ён зачыніўся ў замку Святога Анёла, а потым распарадзіўся прыняць меры супраць прыдворнай раскошы, распушчанасці і сіманіі.

Шырока вядомая варожасць Аляксандра VI з Саванаролай, які выкрываў яго заганнасць і злоўжыванні. Папа спрабаваў прыцягнуць прапаведніка на свой бок, прапанаваўшы яму спачатку архібіскупства ў Фларэнцыі, затым — пост кардынала. Аднак Саванарола заставаўся непрымірымым апанентам. У 1497 годзе Аляксандр VI аддзяліў манастыр Святога Марка ад правінцыі дамініканскага ордэна і падпарадкаваў яго рымскай правінцыі. Саванарола не падпарадкаваўся, і Папа адлучыў яго ад царквы. 23 мая 1498 г. пры велізарным збегу народа Джыралама Саванарола быў павешаны, а потым цела яго спалена.

### Цэнтралізацыя ўлады 
Палітычныя амбіцыі Ватыкана традыцыйна абмяжоўвала тая акалічнасць, што на поўнач ад Папскай вобласці былі рассыпаны камуны, дэ-факта кіраваныя незалежнымі князькамі з мясцовых феадальных родаў накшталт Монтэфельтра, Малацеста і Бентыволья. Папа Аляксандр VI адправіў свайго сына Чэзарэ на заваёву гэтых гарадоў. Чаргуючы аблогі з палітычнымі забойствамі, Чэзарэ і Аляксандр за некалькі гадоў аб’ядналі пад сваёй уладай усю Умбрыю, Эмілію і Раманью.

У самім Рыме папа разграміў алігархічныя кланы Калона і Арсіні, якія за стагоддзі назапасілі ў сваіх руках велізарныя багацці і традыцыйна карысталіся вялікім уплывам на гараджан. Канфіскаваныя ў іх землі былі раздадзеныя сваякам і саюзнікам папы.

Паколькі цэнтралізацыя ўлады ў руках Борджыя выклікала незадаволенасць унутры Італіі, папа паспрабаваў абаперціся на іспанскіх манархаў, якім дараваў тытул каталіцкіх каралёў. 4 мая 1493 года ён выдаў булу «Inter caetera», якой прызнаваў за каралямі Іспаніі і Партугаліі права на валоданне землямі, адкрытымі ў марскіх паходах, і сцвярджаў пагадненне аб падзеле свету паміж імі.

### Смерць 
За дванаццаць дзён да смерці Папа з сынам Чэзарэ абедаў на віле кардынала Адрыяна да Карнета. Пасля трапезы ён неабачліва застаўся пасля заходу сонца на адкрытым паветры. Усе, хто прысутнічаў на абедзе прастылі, у іх пачалася гарачка. Аляксандр VI памёр 18 жніўня 1503. Уздуцце і хуткае раскладанне трупа Папы нарадзіла чуткі аб яго атручванні. Апавядалі нават, што Аляксандр з’еў па памылцы атручаны яблык, які ён сам падрыхтаваў для Чэзарэ. Але памёр ён ад гарачкі, а не ад атруты.

## Мецэнацтва 
Адразу пасля абрання папа паклапаціўся пра Рым і аднавіў струхлелы замак св. Анёла. Умацаваўшы квартал Тор-ды-Нона, ён абараніў горад ад нападаў з мора. Аляксандра VI можна лічыць заснавальнікам Леаграда — жылой часткі Ватыкана. У 1500 годзе ён з усёй магчымай пышнасцю справіў 1500-гадовы юбілей нараджэння Хрыста.

Аляксандр VI шырока вядомы як мецэнат, аматар мастацтваў. Па яго ініцыятыве былі выкананы шматлікія архітэктурныя працы. Паводле яго заказаў працавалі Перуджына і Даната Брамантэ. Адным з праектаў Папы Борджыя была роспіс сабора Санта Марыя Маджорэ. Папа спрыяў рымскаму ўніверсітэту, падтрымліваў прафесараў.

## Рэпутацыя 
Яшчэ пры жыцці Аляксандр VI быў затаўраваны як «пачвара распусты» — нібыта сужыцель уласнай дачкі, якая нарадзіла яму сына. Нядобразычліўцы стварылі яму рэпутацыю маніякальнага атрутніка, «аптэкара сатаны». У Найноўшы час прымаліся спробы спісаць гэтыя водгукі на незадаволенасць яго аб’яднаўчай палітыкай, якія ішлі, у першую чаргу, ад італьянскай эліты кватрачэнта. Тым не менш, нават сучаснікам здаваліся непрыстойнымі яго пагоня за асабістай выгадай і ўсёпаглынальнае жаданне ўзвялічыць сваіх бліжэйшых сваякоў за кошт старой арыстакратыі. Афіцыйнай гісторыяй каталіцкай царквы ён характарызуецца як самая змрочная фігура папства, а яго пантыфікат называюць «няшчасцем для царквы».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дэканы Калегіі кардыналаў
Катэгорыя:Кардыналы-протадыяканы
Катэгорыя:Борджыя
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы XV стагоддзя
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы XVI стагоддзя
Катэгорыя:Біскупы картахенскія
Катэгорыя:Папы Рымскія