open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аляксей Адольфавіч Шадзько

**Аляксей Адольфавіч Шадзько** — беларускі музыкант, акцёр тэатра і кіно.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 20 лютага 1962 года ў Мінску.

Скончыў у 1984 годзе Мінскі тэатральны інстытут. Пасля службы ў войску, працаваў у філармоніях у Тамбове, Гродна, у аркестры ў Мінску.

У 1989 годзе арганізаваў рок-гурт «Доктор Моро» ў Санкт-Пецярбургу. Група праіснавала два гады, выпусціла альбом і зняла некалькі відэакліпаў. Па вяртанні ў Мінск пачаў працу ў Рускім драматычным тэатры імя Горкага. У 1999 годзе стварае групу «Сестра». Усяго за музычную кар’еру з 1991 года запісаў 10 дыскаў.

У цяперашні час выступае з канцэртамі ў Мінску і іншых гарадах, удзельнічае ў некалькіх тэатральных пастаноўках. З 2009 года выступае ў маскоўскім МХАТ імя Горкага.

## Дыскаграфія 
У складзе гурта «Доктор Моро»:
* **«По колено в небесах»** (1991)

Сольныя альбомы:
* **«Бэмс»** (1996)
* **«Я буду ждать»** (1998)

У складзе гурта «Сестра»:
* **«Моё»** (1999);
* **«Несмотря ни на что»** (2000);
* **«Вход к себе»** (2001);
* **«Деликатесы № 1»** (2002);
* **«Диагноз»** (2003);
* **«Надеждин пароль»** (2005);
* **«Тайга»** (2007).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт  

Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў
Таха

**Та́ха**, **Тэжу** (; ; ) — рака ў Іспаніі і Партугаліі, найдаўжэйшая на Пірэнейскім паўвостраве (1038 км).

Даўжыня ракі 1010 км. Плошча вадазбору 81 тыс. км². Сярэдні расход вады каля мяжы Іспаніі з Партугаліяй складае 438 м³/с. Бярэ пачатак у гарах Універсалес. Працякае па пласкагор'і Месета і Партугальскай нізіне. Упадае ў Атлантычны акіян, утвараючы эстуарый даўжынёй каля 45 км. 

На рацэ ГЭС і вадасховішчы. На берагах Таха гарады: Таледа (Іспанія); Сантарэм і Лісабон (Партугалія).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Тахо (река) // Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.

Катэгорыя:Рэкі Іспаніі
Катэгорыя:Рэкі Партугаліі
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Мінская дзіцячая чыгунка імя К. С. Заслонава

**Мінская дзіцячая чыгунка імя К. С. Заслонава** — дзіцячая чыгунка (ДЧ), размешчаная ў Мінску. Вакзал пабудаваны ў 1956 годзе па праекце архітэктара Г. Заборскага.

Дарога адкрываецца кожны год 1 мая і закрываецца ў апошнюю нядзелю верасня. У маі і верасні дарога працуе па нядзелях і святочных днях, у летнія месяцы — па серадах, чацвяргах, пятніцах, суботах і нядзелях.

Пачынаючы з зімы 2008—2009 гадоў рух цягнікоў ажыццяўляецца і ў дні зімовых канікул.

Інтэрвал руху цягнікоў — 35 хвілін.

## Гісторыя 
Чыгунка была адкрыта 9 ліпеня 1955 года. З 1955 года эксплуатаваліся паравоз КП і 6 драўляных вагонаў. З 1967 года пачалі эксплуатаваць цеплавоз ТУ2-113 і 6 суцэльнаметалічных вагонаў «Pafawag». У 1971 годзе чыгунцы было прысвоена імя Канстанціна Сяргеевіча Заслонава — легендарнага беларускага партызана-чыгуначніка, Героя Савецкага Саюза. Галоўная станцыя «Парк Культуры» перайменавана ў «Заслонава». У канцы 1970-х гадоў паступіў цеплавоз ТУ2-010, перададзены з Эстоніі, з закрытай вузкакалейкі.

У сярэдзіне 1980-х гадоў на станцыі «Заслонава» праведзены капітальны рамонт, а ў 1987 годзе праведзена тэхнічная мадэрнізацыя чыгункі — устаноўлена аўтаблакіроўка, пабудаваны новы будынак дыспетчарскай на станцыі «Піянерская», пясчаны баластавы слой заменены на друзавы. Паступіў у эксплуатацыю новы цеплавоз (ТУ7А-2782) і 12 вагонаў ПВ40. Былі спісаны вагоны «Pafawag».

У 1994 годзе цеплавоз ТУ2-010 спісаны на металалом, а 6 вагонаў ПВ40 разбіты мясцовымі вандаламі і адпраўлены ў рамонт, адкуль вярнуліся ў 2005 годзе. У 2005 годзе спісаны цеплавоз ТУ2-113. Цяпер яго стаянка знаходзіцца ў Брэсцкім музеі чыгуначнай тэхнікі.

У 2005 годзе вагоны вытворчасці 1987 года адпраўлены на рамонт. Да 50-гадовага юбілею чыгункі падораны 6 вагонаў, якія прайшлі капітальны рамонт на Гомельскім вагонарамонтным заводзе.

Летам 2008 года набыты цеплавоз ТУ7А-3350. У маі 2009 года адбылося ўрачыстае адкрыццё новага навучальнага цэнтра з профiльнымі класамі, камп’ютарным кабінетам і залай гісторыі.

Цяпер эксплуатуецца два цеплавозы ТУ7А-2782, ТУ7А-3350 і 12 вагонаў серыі ПВ51, адзін з іх абсталяваны дызель-генератарнай устаноўкай, прызначанай для асвятлення і ацяплення вагонаў. Усе вагоны абсталяваны сістэмай радыёвяшчання для правядзення музычнага суправаджэння і тэматычных экскурсій.

## Галерэя 

File:Minsk Children Railway - Pionerskaya station.jpg|Станцыя «Піянерская»
File:Minsk Children Railway - Sosnovy Bor station.jpg|Станцыя «Сасновы Бор»
File:Belarus-Minsk-Children Railroad-6.jpg|Лакаматыў на станцыі «Заслонава»
File:Belarus-Minsk-Children Railroad-4.jpg|Цягнік на станцыі «Заслонава»

## Гл. таксама 
* Гомельская дзіцячая чыгунка

## Спасылкі 
* Старонка дзіцячай чыгункі на сайце Беларускай чыгункі
* Гісторыя Мінскай дзіцячай чыгункі на сайце Д. Суцягіна «Дзіцячыя чыгункі СССР»
* Гісторыя Мінскай ДЧ  на сайце minsk-old-new.com
* Неафіцыйны сайт Мінскай ДЧ
* 

Катэгорыя:Дзіцячыя чыгункі Беларусі
Катэгорыя:Славутасці Мінска
Катэгорыя:Чыгуначны транспарт Мінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1955 годзе
Катэгорыя:1955 год у Мінску
Катэгорыя:Першамайскі раён (Мінск)
Слуп

**Слуп** — вертыкальная канструкцыя, якая можа выконваць функцыю апоры, можа стаяць асобна ці быць часткаю збудавання.

Па сваіх функцыях у архітэктурных збудаванняў слуп, быў падобны на калону, аднак не меў энтазісу, абавязковага для калоны.

Катэгорыя:Архітэктура
Абарог

**Абарог**, **блясоўка**, **стажары** — лёгкае збудаванне для захоўвання сена. Невялікая 4- ці 2-схільная рухомая стрэшка на 4 высокіх слупах, накрытая саломай або дранкай; пры патрэбе можа падымацца і апускацца (у Пскоўскай і Ленінградскай абласцях).

## Гл. таксама 
* Азярод
* Гумно
* Павець
* Пуня
* Пярэплат
* Сцірта

## Літаратура 
* 
* 
* 
* *Лакотка А. І.* *На тым гумнішчы…*//Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — 1981. — № 4. — С.
* 
* Обарог // Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. : справ. пособие / Ю. А. Якимович. — Мн.: Навука i тэхнiка, 1991. — С. 360. — 367 с. — 2120 экз. — ISBN 5-343-00466-0.

## Спасылкі 
* Этномотивы малых архитектурных форм в рекреационной среде в журнале «Архитектура и строительство»
* 

Катэгорыя:Гаспадарчыя пабудовы
Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідства
Катэгорыя:Народная архітэктура
Гумнішча

* Гумно — гаспадарчая пабудова сялянскай сядзібы.

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць:
** Гумнішча — былы пасёлак у Рагачоўскім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Гумнішча — вёска ў Гродзенскім раёне

## Гл. таксама 
Гумнішчы
Таледа

**Тале́да** () — горад у цэнтральнай частцы Іспаніі, сталіца правінцыі Таледа і аўтаномнай супольнасці Кастылія — Ла-Манча. Размешчаны да паўднёва-захаду ад Мадрыда на рацэ Таха і з’яўляецца цэнтрам архіепіскапства. Насельніцтва ў 2007 годзе складала  жыхароў. У 1986 годзе гістарычны горад Таледа быў уключаны ў Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Гісторыя 
Першыя пастаянныя паселішчы на тэрыторыі горада былі крэпасцямі, узведзенымі ў эпоху кельта-іберыйцаў. У 192 годзе да н.э. рымляне заснавалі тут фарпост Талетум (). Дзякуючы знаходжанню жалезнай руды каля горада, Таледа ператварыўся ў значны пасёлак, які чаканіў уласныя манеты. Раскопкі шыкоўных віл таго часу сведчаць аб глыбокай раманізацыі паселішча, якое мела свой акведук, да сённяшняга дня цалкам разбураны.

Пасля першых нападаў варвараў былі ўмацаваны антычныя сцены. У 411 годзе горад кароткачасова захапілі аланы. У 418 годзе ён перайшоў да вестготаў і заставаўся іх сталіцай да 711 года. За гэты час Таледа стаў цэнтрам каталіцкага архібіскупства. У Сярэднявеччы Таледскія архібіскупы мелі ўласнае войска і прымалі ўдзел у Рэканкісце і ў іншых ваенных аперацыях іспанскіх каралёў.

Маўры заваявалі сталіцу дзяржавы вестготаў у 712 годзе. Росквіт Таледа пад імем Талайтола прыйшоўся на час іх панавання. Альфонс VI заваяваў горад 25 мая 1085 года. Таледа стаў адной з рэзідэнцый каралёў Кастыліі і заставаўся ёю да 1561 года, пакуль Філіп II не перанёс сваю рэзідэнцыю на 71 км у Мадрыд, які ляжыць якраз пасярод Пірэнейскага паўвострава і прыкладна на аднолькавай адлегласці ад усіх партоў. Аднак Таледа застаўся рэлігійным цэнтрам.

## Насельніцтва 
## Знакамітыя жыхары 
Эль Грэка жыў у Таледа з 1577 года да сваёй смерці ў 1614 годзе і стварыў тут шматлікія шэдэўры, у тым ліку «Пахаванне графа Оргаса» ў царкве Санта-Томэ.

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Хуана I Вар’ятка (1479—1555) — каралева Кастыліі і Леона
* Ільдэфонс Таледскі (607—667) — святы, архіепіскап Таледскі, абат Таледскага бенедыкцінскага манастыра
* Роберт дэ Нола — каталонскі кухар, аўтара першай друкаванай кнігі рэцэптаў на каталанскай мове

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Толе́до // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 369. — 459 с. — 70 000 экз.
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Легенды Таледа

Катэгорыя:Гарады аўтаномнай супольнасці Кастылія — Ла-Манча

Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Таледа
Чорны камень

thumb|200px|Пярэдні бок «Чорнага каменя».
**Чорны камень** ( — аль-хаджар аль-асвад) — мусульманская святыня, камень прабачэння, пасланы Адаму і Еве Богам, ўмантаваны ва ўсходні кут Каабы на вышыні 1,5 м і заключаны ў срэбраную аправу. Бачная паверхня каменя мае плошчу прыкладна 16,5 × 20 см. Паводле падання, Чорны камень быў белым, але паступова ён пачарнеў, прасякнуты чалавечымі грахамі. Існуюць розныя гіпотэзы паходжання Чорнага каменя. Па адной з версій, гэта метэарыт.
 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ісламскія рэліквіі
Катэгорыя:Свяшчэнныя камяні
Катэгорыя:Дамусульманская Аравія
Катэгорыя:Іслам
Гумно

Слуцкага павета. Мікалай Магілянскі, 1902]]
. Гумно з прычоллем і азяродамі ў в. Аўцюкі, цяпер Калінкавіцкі раён. 1912 год.]]
**Гумно́** (або **ток**, **клуня**, **рыга**) — драўлянае гаспадарчае збудаванне сялянскай сядзібы прызначанае для прасушвання і абмалоту снапоў зерня. Слова гумно сустракаецца з ХІ ст. і этымалагічна паходзіць ад Гу — гавяда і мьн — мяць, што значыла памяшканне, дзе жывёлай мялі зерне. Характэрнымі прыкметамі гумна як збудавання былі нізкія сцены і высокая чатырохсхільная страха, якая рабілася часцей за ўсё на сохах (ставілі папарна). Вароты рабіліся з тарца або ў падоўжанай сцяне. Гумно на Беларусі магло мець сушылку (ёўня, асець), а магло будавацца без яе.

Слова *гумно* ў сялянскім побыце мае шырокі сэнс. Напрыклад, у некаторых мясцінах Беларусі (паўночна-ўсходняя Міншчына) функцыі гумна пераймалі пуня і адкрыты ток. У такім выпадку месца, дзе стаяла пуня называлі гумнішчам, а адкрыты ток — гумном. На Вілейшчыне гумном называлі частку двара, дзе знаходзіліся ток, азярод і сеньнік. Звычайна гумно атаясамліваецца з месцам захоўвання снапоў, сена і кармавых. Месца, дзе стаяла гумно, называлася гумнішча. Часам слова *гумно* і *гумнішча* варта разглядаць як сінонімы. Пры аднабаковай забудове вёскі гумно маглі выносіць на другі бок вуліцы. Памер гумна залежаў ад заможнасці гаспадара. Унутры ў гумне рабіліся засекі для снапоў розных відаў зерня.

Па канструкцыі гумно, а таксама іншыя збудаваньні гумнішча можна падзяліць на:
* каркасныя або стоечна-жэрдкавыя,
* зрубныя.

Звычайна гумно складалася з двух частак: току — месца для абмалоту зерня і ёўні — месца для прасушвання снапоў.

## Гл. таксама 
* Абарог
* Азярод
* Павець
* Пуня
* Пярэплат
* Сцірта

## Літаратура 
* *Лакотка, А. І.* На тым гумнішчы… // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 4/1981
* Народная сельскагаспадарчая тэхніка беларусаў. — Мінск, 1974.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні
Катэгорыя:Драўляная архітэктура
Катэгорыя:Гаспадарчыя пабудовы
Субаты

Назву **Субаты** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Су́баты — вёска ў Драгічынскім раёне
** Субаты́ — вёска ў Маларыцкім раёне

## Назва 
Фіксавалася лідскае прозвішча Субат, дрысвяцкае Субатовіч, з-пад Ваўкавыска было Субатоўскі. Ёсць літоўскія *Subatis, Subataitis, Subatėnas*, латышскае *Subatnieks**.*
Пуня

**Пу́ня**, а таксама *сянніца* (Магілёўшчына), *сельніца* (Брэстчына), *адрына* і *шопа* (Гродзеншчына) — памяшканне для захоўвання сена. Слова запазычана ад . У старабеларускай мове зафіксавана ў пачатку XVI стагоддзя.

Звычайна пуня будавалася на прыгуменні, або ў агульным комплексе гаспадарчых пабудоў.

На Магілёўшчыне пуняй называлі таксама памяшканне для буйной рагатай жывёлы.

## Гл. таксама 
* Абарог
* Азярод
* Павець
* Пярэплат
* Сцірта
* Шопа

## Літаратура 
* 
* *Сабаленка, Э. Р., Гуркоў, У. С., Іваноў, У. М., Супрун, Дз. Д.* Беларускае народнае жыллё. — , 1973.
* Сянні́ца // *Яшкін І. Я.* Беларускія геаграфічныя назвы. Тапаграфія. Гідралогія / Рэд. М. В. Бірыла — Мн.: Навука і тэхніка, 1971. — С. 187. — 256 с. — 2800 экз.
* 
* Пу́ня // 

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні
Катэгорыя:Гаспадарчыя пабудовы
Катэгорыя:Сельская гаспадарка
Празрадковая разгортка

**Празрадковая разгортка** — метад паляпшэння якасці відэасігналу без дадатковых выдаткаў прапускной здольнасці. Празрадковае відэа прызначана для прагляду на тэлевізарах ЭПТ.

## Апісанне 
Празрадковая разгортка адносіцца да аднаго з двух метадаў «малявання» выявы на дысплэях тэлевізараў пры разгортцы ці паказу ў кожным радку пікселаў. Гэты метад выкарыстоўвае два палі для стварэння кадра. Адно поле ўтрымоўвае ўсе няцотныя радкі (для стварэння вобразу), другое змяшчае ўсе цотныя радкі малюнку. Дысплэй, заснаваны на PAL (дзеля прыкладу), разгортвае 50 радкоў штосекунду (25 цотных і 25 няцотных), іншымі словамі, 2 полі, у якіх знаходзяцца 25 цотных і 25 няцотных радкоў.

## Гл. таксама 
* Прагрэсіўная разгортка

Катэгорыя:Тэлебачанне
Катэгорыя:Тэхналогіі тэлебачання
Пярэплат

**Пярэплат** — драўляная канструкцыя ў гаспадарцы селяніна для адкрытага прасушвання кармавых.

На тэрыторыі Беларусі пярэплаты мелі распаўсюджанне ў паўночных і паўночна-заходніх раёнах. Пярэплата — гэта досыць простая канструкцыя з сукаватых жэрдак састаўленых разам у выглядзе піраміды з перакладзенымі між імі гарызантальнымі жэрдкамі, на якіх сушылася сена.

## Глядзіце таксама 
*Абарог
*Азярод
*Гумно
*Павець
*Пуня
*Сцірта

## Літаратура 
**Лакотка А. І.* На тым гумнішчы... // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 4/1981

Катэгорыя:Сельская гаспадарка
Акратэрый

**Акратэрый** (ад гр. *akroterium* — вяршыня, франтон) — скульптурны элемент архітэктурнага дэкору ў выглядзе стылізаваных лістоў аканта, пальмет, трыножнікаў, чалавечых фігур, валют, ваз, абеліскаў і інш., які завяршаў вуглы франтонаў, атыкі, карнізаў, дахаў, налічнікаў і інш.

## Літаратура 
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Алькеж

**Алькеж** () — памяшканне ў дамах шляхты і магнатаў Беларусі 16 — пачатку 20 стагоддзяў.

# У сядзібных дамах — памяшканне (звычайна каля жылога пакоя), якое выкарыстовалася як камора, кабінет, спальня.
# Вуглавая адасобленая частка жылога дома, якая звонку выступае за плашчыню сценаў, часта у выглядзе вежападобнага аб'ёму.

## Літаратура 
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі
Катэгорыя:Памяшканні
Катэгорыя:Архітэктура Польшчы
Катэгорыя:Архітэктура Украіны
Катэгорыя:Архітэктура Беларусі
Алькоў

**Алькоў** ці **алькова** — памяшканне ці яго частка (звычайна ў выглядзе нішы), прызначанае для спальнага месца.

У большасці выпадкаў алькоў не асвятляўся і быў працягам спальнага памяшкання, ад якога аддзяляўся аркай, калонамі або фіранкай. У альковах змяшчалі ложак, канапу.

## Літаратура 
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.
* 

## Спасылкі 
* Альков // *Плужников В. И.* Термины российского архитектурного наследия от А до Я, а также Термины геральдики, Древнерусские религиозные монограммы, Расшифровки дат: Словарь-глоссарий — М.: «Искусство», 1995.

Катэгорыя:Памяшканні
Амбразура

**Амбразура** () — прастакутная арачная або круглая адтуліна ў сценах ці земляных валах раструбам вонкі для вядзення вагня з гарматаў ці ручной агнястрэльнай зброі.

На Беларусі *амбразура* вядома з XVI стагоддзя.

Прызначаныя для ручной вагняпальнай *амбрузары* называлі таксама байніцамі.

## Літаратура 
* *Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік.* Мінск, 1993.  ISBN 5-85700-078-5

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фартыфікацыя
Антаблемент

**Антаблемент** ( ад *table* — стол, дошка) — бэлечнае перакрыццё пралёту альбо завяршэнне сцяны. З’яўляецца гарызантальнай часткай антычнага ордэра.

Антаблемент складаецца з архітраву, фрыза і карніза.

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Абарончы храм

]]

**Абарончы храм**, **храм-крэпасць** ці **інкастэлаваны храм** — царква або касцёл прыстасаваныя да коратка ці доўгачасовай абароны, пры дапамозе ўвядзення ў архітэктуру сакральнага будынку шэрагу фартыфікацыйных элементаў: фланкіруючых вежаў, байніц, машыкуляў па перыметры збудавання, брамы з герсай.

## Беларусь 
У ВКЛ абарончыя храмы былі распаўсюджаны найбольш у познегатычны перыяд, калі быў выпрацаваны своеасаблівы тып гатычнага абарончага праваслаўнага храма (Царква Св. Міхаіла, Сынкавічы, Дабравешчанская царква, Супрасль). У час барока храмам надавалі абарончыя рысы ў кантэксце арганізацыі абароны места (Дамініканскі касцёл у Мінску).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Культавыя збудаванні
Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні
Антыкамера

**Антыкамера** — памяшканне перад спальняй ці кабінетам магната, якое выконвала функцыю прыёмнай, памяшкання для чакання і інш.

## Літаратура 
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.

Катэгорыя:Памяшканні
Анфілада

**Анфілада** альбо **анфіладная кампазіцыя** — тып размяшчэння сумежных пакояў у інтэр'еры, калі міжпакаёвыя дзвярныя праёмы знаходзяцца па адной прамой лініі і ўтвараюць скразны праход.

Інтэр’ерныя анфілады жылых і парадных памяшканняў атрымалі шырокае распаўсюджанне ў архітэктуры барока і класіцызму. Манументальныя прасторавыя анфілады ўвасоблены ў структуры гарадоў, закладзеных у эпоху класіцызму. Разнастайнасць анфілад шырока выкарыстоўваецца ў сакральнай архітэктуры ўсіх культур.

## Літаратура 
* *Кулагін А. М.* Анфілада // 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Інтэр’ер
Катэгорыя:Архітэктура барока
Аркбутан

[250px|thumb|[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Гервятах]]
[150px|thumb|Аркбутаны ў [Вашынгтонскі кафедральны сабор|Вашынгтонскім кафедральным саборы]]
**Аркбута́н** (ад  — *арка-апора*) — канструкцыя ў форме паў-аркі, пры дапамозе якой цяжар скляпенняў перадаецца на контрфорс.

Прымяненне аркбутанаў дазваляе значна скараціць памеры ўнутраных апор, ачысціць прастору будынка, павялічыць аконныя праёмы, а таксама пралёты скляпенняў.

## Выкарыстанне 
а]]
Аркбутаны з’явіўся ў архітэктуры заходнееўрапейскай готыкі. Аркбутан быў вядомы яшчэ ў Старажытнай Русі (прымяняўся ў Сафійскам саборы Кіева), аднак у рускай архітэктуры сустракаецца рэдка.

У Беларусі аркбутаны можна пабачыць на неагатычным касцёле Найсвяцейшай Тройцы ў вёсцы Гервяты Астравецкага раёна.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гатычная архітэктура
Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Архітраў

**Архітраў** — ніжняя з трох гарызантальных частак антаблемента (іншыя: фрыз, карніз). Звычайна знаходзіўся на капітэлях калон.

## Гл. таксама 
* Антаблемент
* Фрыз
* Карніз

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Анты (архітэктура)

**Анты** (мн.л. , магчыма ад *ante* — «перад, наперадзе») — у архітэктуры выступы падоўжных сцен будынка, якія атачаюць абодва бакі ўваходу і адначасова выконваючыя функцыю апоры для карніза. Найбольш часта сустракаюцца ў пранаасах старажытнагрэчаскіх храмаў, тып якіх адсюль і атрымаў найменне «храма ў антах». Пры наяўнасці калон паміж антамі, як, напрыклад, у фасадным порціку, пра калоны гавораць, што яны *у антах*.

У адрозненне ад калон ці слупоў, якія падтрымліваюць, анты ўбудоўваліся прама ў сцены храма. Сваім паходжаннем яны абавязаны вертыкальна пастаўленаму бярвенню ў ранніх, прымітыўнага тыпу, грэчаскіх палацах і храмах, — тыпу палаца ў Тырынфе ці Храма Геры ў Алімпіі. Выкарыстоўваліся ў якасці апорных канструкцый для падтрымання даху (бэлек даху) з тым, каб асноўная вага не прыпадала на сцены, збудаваныя з непаленай цэглы ці як цагляны мур на гліняным растворы. Пазней, паколькі матэрыялы для ўзвядзення сцен сталі досыць трывалымі для падтрымання апорнай структуры будынка, анты ператварыліся ў дэкаратыўны элемент.

## Гл. таксама 
* Храм
* Архітэктура Старажытнай Грэцыі

## Літаратура 
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Тыпы старажытнагрэчаскіх храмаў
Бабінец

**Бабі́нец** — пярэдняя частка культавага збудавання, прызначаная для жанчын, з’яўляўся часткаю асноўнага аб’ёму пад хорамі. Часам бабінцам называлі прыбудову да храма з боку галоўнага фасаду, над якой узводзілі званіцу — крухту.

На Беларусі вядомы з 11—12 ст. (Сафійскі сабор і Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку). Пашыраны ў архітэктуры культавых пабудоў 15—18 ст. як частка аб’ёму над хорамі (цэрквы ў в. Мураванка Шчучынскага, Сынковічы Зэльвенскага раёнаў Гродзенскай вобласці, касцёлы ў в. Дзераўная Стаўбцоўскага раёна Мінскай вобласці, Ішкалдзь Баранавіцкага pаёна) або самастойны аб’ём, злучаны прамавугольным ці арачным праёмам з асноўным (цэрквы ў в. Яглевічы Івацэвіцкага, Здзітава Жабінкаўскага раёнаў Брэсцкай вобласці). У кампазіцыі бабінец часам вылучаюць асобным верхам ці вежай-званіцай (цэрквы ў в. Вяжное Пружанскага, Рубель Столінскага раёнаў Брэсцкай вобласці).

## Гл. таксама 
* Нартэкс

## Літаратура 
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1996. — 480 с.: іл. ISBN 985-11-0061-7 (т. 2), ISBN 985-11-0035-8

Катэгорыя:Будова хрысціянскага храма
Катэгорыя:Храмавая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Шопа

**Шопа** — традыцыйнае гаспадарчае збудаванне для захоўвання сена, дроваў, будаўнічых матэрыялаў, інвентара і інш. Уяўляла сабой слупавы навес кшталту павеці альбо закрытае збудаванне каркаснай ці зрубнай канструкцыі.

## Глядзіце таксама 
* Абарог
* Азярод
* Павець
* Пуня
* Пярэплат
* Сцірта

## Літаратура 
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні
Павець

**Павець** — каркасная гаспадарчая пабудова для прасушвання і захавання сена ў выглядзе адкрытага збудавання на сохах ці слупах з двухсхільным дахам.

Павець — гаспадарчая пабудова.

Павець мела распаўсюджанне на Віцебшчыне. Павець сумяшчала функцыі пуні і азярода. На Бабруйшчыне выкарыстоўваецца таксама для прасушвання і захавання дроў.

## Гл. таксама 
* Абарог
* Азярод
* Гумно
* Пуня
* Пярэплат
* Сцірта

## Літаратура 
* Лакотка, А. І. *На тым гумнішчы…*//Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 4/1981

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні
Байніца

**Байніца** або **стрэльніца** — адтуліна ў сцяне абарончага збудавання для вядзення вагню са стралковай зброі (*закрытая байніца*) або між зубцамі ў завяршэнні замкавых сценаў ці вежаў (*адкрытая байніца*).

*Байніцы* з’явіліся яшчэ ў старажытным свеце, аднак асаблівае пашырэнне атрымалі ў абарончым дойлідзтве сярэднявечча. На Беларусі вядомы з ХІІІ стагоддзя ў першых мураваных абарончых збудаваннях — вежах валынскага тыпу (Камянецкая вежа). У сярэднявеччы байніцы прызначаліся для стральбы з лукаў і арбалетаў. У XV—XVI стагоддзях з распаўсюджаннем ручной вагняпальнай зброі *байніцы* набываюць круглую форму.

Байніцы прызначаныя для вядзення агню з гарматаў называліся амбразуры, для стральбы ўніз і кідання камянёў — машыкулі (у мураваных збудаваннях) і падсябіцці (у драўляных).

## Гл. таксама 
* Амбразура
* Машыкуль
* Падсябіцце

## Літаратура 
* Архітэктура Беларусі: Энцыкл. даведнік. — Мн., 1993. ISBN 5-85700-078-5

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фартыфікацыя
Баня (купал)

, завершаны купаламі-банькамі]]

**Баня**, **банька** — купальнае пакрыццё паўкруглай формы або круглы купал у завяршэнні веж ці вярхоў.

Назва таксама азначае шмат’ярусныя фігурныя самкнутыя купалы грушападобнай формы з заломамі, пашыраныя ў культавай архітэктуры барока.

У адрозненне ад гладкіх купалоў-цыбулін маскоўскіх праваслаўных храмаў, банькі складаныя ў сілуэце, звычайна гранёныя.

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі
Катэгорыя:Барока
Барбакан

**Барбакан** () — перадбрамнае ўмацаванне з унутраным дваром і баявой галерэяй па перыметры звычайна цыліндрычнае або падковападобнае ў плане. Элемент абарончай сістэмы сярэднявечнага замка ці горада.

У сістэме ўмацаванняў барбакан распаўсюдзіўся ў познім сярэднявеччы. Мог будавацца непасрэдна каля брамы, або асобна і злучацца з ёй сценамі. У адрозьненні ад *барбакана* перадбрам’е было менш развіта і мела меншыя памеры.

У абарончай архітэктуры Вялікага княства Літоўскага барбакан не сустракаецца. З відаў перадбрамных умацаванняў былі больш папулярны вынесеныя перад брамамі магутныя цыліндрычныя вежы (прыкладам перад Вострай брамай ў Вільні) ці перадбрам'і (Мірскі замак, Рудніцкая брама ў Вільні).

## Гл. таксама 
* Перадбрам’е

## Літаратура 
* *Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік.* Мінск, 1993. ISBN 5-85700-078-5.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фартыфікацыя
Бланкі

**Бланкі** ці **бланкаванне**: 1) сценка баявой галерэі з байніцамі для стральбы, 2) Зубчастае завяршэнне каменнай сцяны альбо вежы, з-за якой вёўся агонь.

## Літаратура 
**Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік.* Мінск, 1993.  ISBN 5-85700-078-5

Катэгорыя:Замкавая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Бочка (архітэктура)

**Бочка** – дах у форме паўцыліндра з павышанным і завостраным верхам, які ўтварае на фасадзе кілепадобны франтон. Перасячэньне двух бочак утварае крыжовую бочку ці кубаватае пакрыццё.

## Літаратура 
* *Якимович, Ю.А.* Зодчество Белоруссии XVI - середины XVII в. – Минск, 1991.

Катэгорыя: Будаўнічыя элементы і канструкцыі
Катэгорыя: Архітэктурныя элементы
Катэгорыя: Дах
Катэгорыя: Храмавая архітэктура
Катэгорыя: Архітэктура Расіі
Катэгорыя: Старажытнаруская архітэктура
Катэгорыя: Русская архітэктура XVII стагоддзя
Бастыённы замак

**Бастыённы замак** — абарончае збудаванне Новага часу, умацаванае з дапамогай бастыённых фартыфікацый рознага тыпу. Ад ранейшых замкаў бастыённыя замкі перанялі іх сацыяльную, вайсковую і адміністрацыйна-палітычную ролю, аднак значна адрозніваюцца ад іх прынцыпам арганізацыі абароны.

Азначэнне «бастыённы замак» або «zamek bastionowy», распрацаванае польскімі навукоўцамі, адначасова і вельмі слушнае, і, відаць, даволі простае па паходжанні: мадэрнізаваныя з дапамогай бастыённай сістэмы замкі атрымалі прыметнік «бастыённы». Бачна, з аднаго боку, вельмі моцная традыцыя замкавага будаўніцтва і трываласць наймення, з іншага боку — разуменне пэўнага адрознення новых «замкаў» ад ранейшых.

У архітэктурным плане між замкамі і замкамі бастыённымі мала агульнага: параўнайце Наваградскі замак і Гальшанскі замак, у адным выпадку прасла сцяны з пяццю вежамі і форбургам па перыметры і невялікі гатычны палац, прыбудаваны (sic) з унутранага боку адной з сценаў, у іншым — палац хаця і з некаторымі абарончымі рысамі, аднак цалкам аддзелены ад бастыённага абарончага комплексу. Такія назвы, як Нясвіжскі замак або Гальшанскі замак, варта лічыць традыцыйнымі, і пры дакладным узгадванні тыпу звяртаць увагу на іх адрознасць ад класічных феадальных замкаў.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Катэгорыя:Замкі
Бельведэр

**Бельведэр** ( — «*прыгожы від*») — асобнае збудаванне ў парку на высокай тэрасе ці ўзвышшы альбо невялікая вежа, прызначаныя для агляду наваколля.

Слова ўпершыню ўвайшло ва ўжытак у Італіі, такія пабудовы сталі распаўсюджаныя ў Рыме, напрыклад у Латэранскага палаца або Вілы Медычы. У беларускай мове слова пазначае пераважна надбудову, у французскай так звычайна пазначаецца альтанка або павільён у канцы сада з добрым відам.

Таксама бельведэрамі называюцца шматлікія палацы ў Еўропе, размешчаныя ў асабліва прыгожых месцах.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні
Рэльеф (скульптура)

**Рэлье́ф** — від выяўленчага мастацтва, адзін з асноўных відаў скульптуры, у якім усё адлюстраванае ствараецца з дапамогай аб'ёмаў, выступае над плоскасцю фону. Выконваецца з ужываннем скарачэнняў у перспектыве, звычайна разглядаецца франтальна. Рэльеф такім чынам супрацьпастаўлены круглай скульптуры. Фігурная або арнаментальная выява выконваецца на плоскасці з каменя, гліны, металу, дрэва з дапамогай лепкі, разьбы і чаканкі.

У залежнасці ад прызначэння адрозніваюцца архітэктурныя рэльефы (на франтонах, фрызах, плітах).

Віды рэльефу:

* **Барэльеф** ( — нізкі рэльеф) — від скульптуры, у якім выпуклая выява выступае над плоскасцю фону, як правіла, не больш чым на палову аб'ёму.
* **Гарэльеф** ( — высокі рэльеф) — від скульптуры, у якім выпуклая выява выступае над плоскасцю фону больш за на палову аб'ёму.
* **Контррэльеф** (ад  — супраць і «рэльеф») — від паглыбленага рэльефу, які ўяўляе сабой «негатыў» барэльефа. Ужываецца ў пячатках і ў формах (матрыцах) для стварэння барэльефных выяў і інталій.
* **Кайланагліф** (ці *en creux* (анкрэ)) — від паглыбленага рэльефу, г.зн. выразаны на плоскасці контур. Галоўным чынам, ужываўся ў архітэктуры Старажытнага Егіпта, а таксама ў старажытнаўсходняй і антычнай гліптыцы.

## Гл. таксама 
* Маскарон — дэкаратыўны рэльеф у выглядзе маскі, які адлюстроўвае часта ў гратэскавым ці фантастычным абліччы чалавечы твар або галаву жывёлы.
* Рэльеф

## Літаратура 
* Энциклопедический словарь юного художника / Сост. Н. И. Платонова, В. Д. Синюков. — М.: Педагогика, 1983. — С. 327. — 416 с. — 500 000 экз.
* «Архитектурный словарь»

## Спасылкі 
* Гарэльеф у геральдыцы

Катэгорыя:Архітэктура
Катэгорыя:Скульптура
Валюта (архітэктура)

**Валюта** ( — завіток, спіраль) — пластычнае аздабленне ў выглядзе спіральнага завітка. Як элемент архітэктурнага ордара звычайна выкарыстоўваўся ў аздабленні капітэляў калон. У асобных выпадках форму валюты маюць архітэктурныя дэталі для сувязі частак будынка, а таксама кансолі карнізаў, упрыгожанні парталаў, дзвярэй, вокнаў і інш. Выкарыстоўвалася з часоў позняга Адраджэння і барока.

## Гл. таксама 
* Рэнесанс

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Верэя

**Верэя** — канструкцыя для павароту дзвярнога ці варотнага палатна, якая ўяўляе сабою сук дрэва са ствалом і разгалінаваннямі. Звычайна верэя мацавалася ў шуле.

## Літаратура 
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Парус (архітэктура)

**Парус** ці **ветразь** — частка скляпення у выглядзе трохвугольніка, элемент купальнай канструкцыі, з дапамогай якога ажыццяўляецца пераход ад прамавугольніка асновы да купала ці барабана. У драўляным дойлідстве пры дапамозе *ветразей* ажыццяўляўся пераход ад чацвярыка да васьмярыка.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Архітэктура
Фантан

на паштоўцы 1891 года (з карціны Карэла Лібшэра)]]

**Фанта́н** — гэта аздобная канструкцыя, з якой трыскам льецца вада. Фантаны класіфікуюцца на скульптурныя, статычныя, колерадынамічныя і музычныя фантаны.

## Гл. таксама 
* Фантанчык Уолеса

## Спасылкі 
* Гісторыя і семантыка фантана ў культуры 
* 10 Лепшых Фантанаў Свету

*
Катэгорыя:Фантанная скульптура
Брама

]]
[thumb|250px|Брама ў [Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]]
**Брама** (, , ) — шчыльныя, на дзве палавіны, крытыя зверху вароты, якія закрываюць галоўны ўваход на тэрыторыю двара, горада, завода або ў асобны будынак.

## Абарончае дойлідства 
У абарончай архітэктуры брама разумеецца як найчасцей ярусная кампазіцыя ў выглядзе вежы з каменю ці цэглы, якая служыла галоўным уваходам у абарончы комплекс (замак, фартэцыя, крэпасць і інш.).

Звычайна брама ўключалася ў ланцуг абарончых сцен і мела выразна абрончы характар. З XVI стагоддзя брамы набываюць складаныя дэкаратыўныя формы і багатае вонкавае афармленне ў архітэктуры рэнесансу і барока, пераўтварыліся ў парадныя ўезды з пышнай дэкаратыўнай апрацоўкай.

Брама магла дасягаць вялікіх памераў і быць самастойным развітым абарончым збудаваннем. Сярод дадатковых абарончых умацаваньняў якімі абсталёўваліся брамы былі рознага кшталту байніцы, машыкулі, каваныя герсы, падымальныя масты або ўзводы, дадатковыя фланкіруючыя вежы й інш. Для больш якаснай абароны брамы перад ёй маглі ўзводзіць перадбрам’е, барбакан або на пэўнай адлегласці ставіць вынесеную фланкіруючую вежу.

## Грамадзянскае дойлідства 
Своеасаблівым тыпам брамы з'яўляецца трыумфальная арка. У якасці асобнага віду выдзяляюцца таксама брамы-званіцы, якія будаваліся ў манастырах і пры цэрквах.

## Беларусь 
На Беларусі ўзнікла ў жалезным веку. Пазней, асабліва з XVI стагоддзя, характар мяняўся – напрыклад, былі брамы гарадскія, праезныя брамы-вежы, сядзібныя, палацавыя, манастырскія, гасціных двароў і г.д. Арыгінальныя брамы былі ў Мінску, Нясвіжы, Слуцку, Міры, Кобрыне, Радашковічах і інш. У XVII – XVIII стст. усё больш станавіліся пышна дэкаратыўнымі. У шмат’ярусных брамах былі самыя розныя збудаванні – гаспадарчыя памяшканні, капліцы, галерэі, часамі сталоўкі, розныя залы і інш. У народнай архітэктуры сваё спецыфічнае значэнне ў выглядзе брам мелі вароты.

## Гл. таксама 
* Вароты
* Трыумфальная арка
* Перадбрам’е
* Барбакан

## Літаратура 
* *Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік.* Мінск, 1993. ISBN 5-85700-078-5

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Брамы
Галка (архітэктура)

**Галка** — круглы драўляны элемент, якім завяршалі дах, франтоны, атыкі і інш. Звычайна галкі з’яўляліся асновамі для шпіляў, флюгераў і інш.

## Літаратура 
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Дах
Герса

**Ге́рса** ці **брона** — металічныя альбо каваныя жалезам дубовыя пад’ёмныя краты ўязной брамы, якія дадаткова абаранялі ўваход.

Галоўнай функцыяй герсы было хуткае закрыццё галоўнага ўвахода пры імклівым нападзе. Герсу падвешвалі на спецыяльных пад’ёмных механізмах перад галоўнымі драўлянымі варотамі у спецыяльным праёме. Ніжняя частка кратаў была завострана і пры апусканні ўваходзіла ў адтуліны ў падлозе. Звонку герса магла прыкрывацца таксама ўзводам (драўляным пад’ёмным мастом).

На тэрыторыі Беларусі герса вядома з канца XV стагоддзя, у прыватнасці герсай былі забяспечаны Полацкі Сафійскі сабор, Супрасльская царква-крэпасць, Сынковіцкая царква-крэпасць, вежа-брама ў Мірскім замку і таксама (на тэрыторыі Літвы) Вострая брама ў Вільні.

## Літаратура 
* Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1993. ISBN 5-85700-078-5.
* *Ткачоў М. А.* Герса // 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні
Карніз

ў Німе]]
 ў Фларэнцыі з чатырма карнізамі: ніжні завяршае цокаль, два сярэдніх аддзяляюць адзін ад аднаго ярусы фасада, верхні ўключаны ў антаблемент, што завяршае сцяну]]
**Карні́з**, або **гзымс** (ад ) — элемент унутранага і знешняга аздаблення будынкаў, памяшканняў, мэблі, які выходзіць за плоскасць аб'екту. У архітэктуры карніз аддзяляе плоскасць даху ад вертыкальнай плоскасці сцяны, або падзяляе плоскасць сцяны па вылучаных гарызантальных лініях. Ён можа завяршаць сцяну будынка, ваконныя або дзвярныя праёмы.

У ордарнай архітэктуры карніз — верхняя частка антаблемента, якая знаходзіцца над фрызам і архітравам. Ордарны карніз рэзка выходзіць наперад і навісае над астатнімі часткамі антаблемента, абараняючы іх ад ападкаў. Асновай карніза служыць выносная пліта. Ніжняя частка пліты забяспечаная прастакутнымі выступамі — мутуламі.

Архітэктурная дэталь у выглядзе невялікага карніза або карніза з франтонам разнастайных формаў (трохкутных, авальных і складаных кампазіцый) над аконным, дзвярным праёмам або нішай называецца сандрыкам.

Профілі карнізаў у розных стылях мэблі, роўна, як і ў архітэктурных стылях, розныя. Так, у англійскім класіцызме было прынята ўпрыгожваць мэблевыя карнізы .

У беларускамоўнай тэрміналогіі для абазначэння гарызантальных элементаў фасаду, тоесных карнізу, ужываецца таксама тэрмін **гзымс** нямецкага паходжання.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Дах
Гласіс

**Гласіс** (анг., франц.  *glacis*) - ахоўны земляны насып перад ровам і схаваным ходам у сістэме абароны фартэцый Новага часу адкрыты для абстрэлу абарончай артылерыяй.

Гласіс з'явіўся ў галандскай школе фартыфікацыі ў другой палове XVI стагоддзя. Насыпанне гласісу перад асноўным абарончым валам стала праявай тэндэнцыі да паглыблення лініі абароны, а пераход да тактыкі актыўнай абароны, бо за гласісам размяшчаўся т.зв. схаваны ход з пазіцыямі для пехоты, а таксама плацдармы для канцэнтрацыі войскаў пры патрэбе нападу на ворага.

## Літаратура 
**Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік.* Мінск, 1993.  ISBN 5-85700-078-5

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Дарміторыум

**Дарміторыум** — агульная спальня для ўсіх манахаў ў кляштары ці ў замку манашаскага рыцарскага ордэна (прыкалдам у канвентхаўсе Тэўтонскага ордэна).

Катэгорыя:Архітэктура
Дом-крэпасць

**Дом-крэпасць** — від жылога дома Новага часу ў Вялікім княстве Літоўскім. Для ВКЛ быў даволі рэдкай з'явай.

Вядомы ў ВКЛ з XVII стагоддзя. Меў выгляд кампактнай пабудовы з чатырма невялікімі нарожнымі вежачкамі абарончага і дэкаратыўнага прызначэння. Архітэктура збудаванняў гэтага тыпу склалася пад уплывам традыцыі французскіх данжонаў, якая прыйшла на землі ВКЛ і канкрэтна Беларусі разам з нямецкімі архітэктарамі ў XV і галандскімі ў XVI-XVII стагоддзях. 

Найлепшым прыкладам дома-крэпасці з'яўляецца гмах у Гаюцюнішках, збудаваны ў 1613 годзе галандскім архітэктарам П.Нонхартам. Чатыры дэкратыўныя нарожныя вежачкі мелі таксама палац Вітаўта ў Горнім замку ў Вільні і палац у Нясвіжскім замку Радзівілаў. 

## Літаратура 
* Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мінск, 1993. ISBN 5-85700-078-5

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні
Закрыліна

thumb|250px|Страха з закрылінамі
**Закрыліна** — дошка, што закрывала тарэц даху, часта афармлялася разьбою. Калі дах быў двухсхільны, то на скрыжаванні закрыліны рабілі крыху даўжэйшымі, чым патрэбна, выразаючы з дошкі контуры конскіх галоў, каровіных рогаў, фігурак птушак і змей, павернутых у розныя бакі. Такое скрыжаванне называлася вільчык.

У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя замест здвоенага вільчака з'яўляецца ўпрыгожанне, зробленнае з адной дошкі, замест зааморфных матываў з'яўляюцца раслінныя і геаметрычныя контуры.

Край закрыліны таксама аздабляўся: сякерай, свярдлом ці пілою рабілася разьба.

## Літаратура 
* *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991.
* *Сахута Я. М.* Фарбы роднай зямлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў / Я. М. Сахута. — Мінск: Нар. асвета, 1985. — 191 с.

Катэгорыя:Архітэктура Беларусі
Катэгорыя:Драўляная архітэктура
Зальны храм

**Зальны храм** — храм, унутраны аб'ём якога вызначаюць два ці больш роўнавысокіх нефы. У гэтым ён супрацьстаіць базілікальнаму храму, які мае розныя па вышыні нефы. Зальным таксама могуць называць аднанэфавы храм без трансепту.

Амаль заўжды ўсе нефы зальнага храма накрытыя адзіным цэльным двухсхільным дахам. Трэба адрозьніваць два віды псэўдабазылікальных храмаў:
 
*зальны храм з роўнавысокімі нефамі мае ў цэнтры штучнае падвышэнне, што разбівае суцэльны двухсхільны дах на цэнтральную і дзве бакавыя часткі і стварае, такім чынам, вонкавую бачнасць базілікальнага храма

*зальны храм мае моцна падвышаныя, або выцягнутыя скляпенні цэнтральнага нефа ў параўнанні з двума бакавымі. Такое унутранае вырашэнне робіць уражанне базылікальнага храма, што аднак не адпавядае рэчаіснасці, бо ў базілікальным храме цэнтральны неф мусіць мець дадатковую зону з ваконнымі праёмамі вышэй бакавых нефаў.

Зальныя храмы характэрныя для нямецкай зондэрготыкі, пашыраныя і ў готыцы.

Катэгорыя:Тыпы храмаў
Катэгорыя:Хрысціянская архітэктура
Гетэра

Гетэры Аспасіі. Ватыканскі музей]]
**Гетэ́ра** (ад   — сяброўка, спадарожніца) — у Старажытнай Грэцыі жанчына, якая вяла свабодны, незалежны лад жыцця. Знакамітыя гетэры былі, як правіла, добра адукаванымі.  

Першапачаткова тэрмін адносіўся да старажытнагрэчаскай сацыяльнай з'явы, пазней у пераносным сэнсе распаўсюдзіўся на іншыя культуры.

## Знакамітыя гетэры Старажытнай Грэцыі 
* Археанаса — сяброўка філосафа Платона 
* Аспасія — з ёй, нягледзячы на яе прафесію, ажаніўся кіраўнік Афінаў Перыкл 
* Белісціха — гетэра фараона Пталемея II, у гонар якой у Егіпце узносіліся боскія ўшанаванні 
* Вакхіс — верная палюбоўніца прамоўцы Гіперыда была вядомая сваёй бескарыслівасцю і дабрынёй 
* Герпіліс — палюбоўніца філосафа Арыстоцеля і маці яго сына 
* Глікерыя — сужыцелька камедыёграфа Менандра

## Гл. таксама 
* Гетэрызм
* Куртызанка
* Гейша
* Прастытуцыя

## Спасылкі 
* Гетеры // *Власов В. Г.* Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.
* Гетера  // Вялікая савецкая энцыклапедыя 
* Гетеры // *Любкер Ф.* Реальный словарь классических древностей [Пер. с нем.]. — М.: ДиректМедиа Паблишинг, 2007.


Катэгорыя:Культура Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Прастытуцыя
Катэгорыя:Сацыяльныя тыпы
Катэгорыя:Жаночыя заняткі
Беларусцы

**Беларусцы** — назва рознаэтнічнага насельніцтва Белай Русі (жыхароў Полацкага, Віцебскага, Мсціслаўскага і часткова Мінскага ваяводстваў Рэчы Паспалітай, а таксама заходняй Смаленшчыны і паўночнай Чарнігаўшчыны, паўднёвай Пскоўшчыны), якая ўжывалася ў афіцыйных дакументах Рускай дзяржавы ў 17—18 ст. У 19 ст. так называлі ўжо толькі беларусаў, і сама назва трансфармавалася ў этнонім "беларусы".

## Літаратура 
* 
* *Фроля Б. Ф.* Развитие этнического самосознания // Россия — Украина. История взаимоотношений / Отв. редакторы: Миллер А. И., Репринцев В. Ф., Фроля Б. Н. — М.: Школа «Языки русской литературы», 1997. — С. 22. — 248 с. — ISBN 5-88766-015-5 

## Спасылкі 
* *Олег Ждан* Белорусцы. — Мн.: Беларусь, 2016.

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі
Вільчык

thumb|250px|Вільчык

**Вільчык**, **вільчак**, **канёк** – верхняе рабро двухсхільнай страхі.

Таксама так называецца разное ўпрыгожанне вяршынь закрылін. Вільчыкі бываюць парныя (утвараюцца верхнімі выпускамі 2 перакрыжаваных закрылін) і адзінарныя. Парныя — найбольш старадаўняе і пашыранае ўпрыгожанне сялянскай хаты. Іх робяць тэхнікай прапілоўкі ў выглядзе стылізаваных рагоў, конскіх галоў, птушак, змей.

Ёсць меркаванні, што раней вільчыкі выконвалі абярэгавую функцыю, але з цягам часу іх магічны сэнс страціўся, яны сталі выключна дэкаратыўным элементам. Адзінарныя вільчыкі з'явіліся ў пачатку XX ст., іх вырэзваюць з адной дошкі і прыбіваюць на скрыжаванні закрылін. Разам з традыцыйнымі дэкаратыўнымі матывамі (раслінны, зааморфны, геаметрычны) сустракаюцца формы, уласцівыя толькі адзінарным вільчыкам (піка, страла, сэрца і інш.).

У наш час формы вільчыкаў узбагачаюць сучаснай эмблематыкай (зорка, голуб). 

Вільчыкі вядомы па ўсёй Беларусі, за выключэннем паўднёва-заходніх раёнаў Гомельшчыны, дзе больш пашыраны 4-схільныя дахі.

## Літаратура 
* 
* 
* *Сахута, Я.М.* Фарбы роднай зямлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў / Я.М. Сахута. — Мінск : Нар. асвета, 1985. — 191 с.

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Драўляная архітэктура
Атык

]]
**Атык** (ад  — што паходзіць з Атыкі) — сценка пад карнізам, якая завяршае будынак і мае дэкаратыўнае значэнне. Часам адпавядае невысокаму паверху (т.зв.атыкавы паверх). Узнік у архітэктуры Старажытнай Грэцыі, пашыраны ў Старажытным Рыме ў выглядзе высокай сценкі, якая завяршала трыўмфальную арку і афармлялася рэльефамі або надпісамі. Выкарыстоўваўся ў архітэктуры готыкі, найбольш шырока — у архітэктуры Адраджэння, барока, класіцызму. Асноўныя разнавіднасці атыка: суцэльны, балюстрадны, аркадны, грабеньчаты, шчытавы. На Беларусі вядомы з 16 стагоддзя ў рэнесансавых палацах, грамадскіх будынках, храмах. Пашыраны ў 1950-я гады ў архітэктуры жылых і грамадскіх пабудоў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Збор

[thumb|Заслаўе, [Спаса-Праабражэнская царква, Заслаўе|пратэстанцкі збор (цяпер царква)]]
**Збор** — назва пратэстанцкай абшчыны і пратэстанцкага храма-будынка. Як сінонім збора ў беларускай мове таксама ўжываецца *кірха* ().

*Зборы-храмы* будаваліся на Беларусі ў асноўным ў стылі готыкі і рэнесансу ў XVI—XVII стст. Часта ў архітэктуру збораў прыўносіліся фартыфікацыйныя элементы (прыкладам збор ў Заслаўі ці Дзяржынску).

Таксама сустракаюцца ў Польшчы, Чэхіі, Германіі і іншых еўрапейскіх краінах.

## Літаратура 
* *Габрусь, Т. В.* Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока — Мн., 2001. —  ISBN 985-04-0499-X
* *Лазука, Б. А.* Слоўнік тэрмінаў: Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў — Мн., 2001. — ISBN 985-01-0124-5

Катэгорыя:Зборы
Катэгорыя:Пратэстанцкія храмы
Данскер

**Данскер** () — прыбіральня ў замках-канвентхаўсах Тэўтонскага ордэна у форме эркера ці моцна высунутай за перыметр абароны вежы і галерыі-хода да яе.

Вежы-данскеры ў прускіх канвентаўсах часта інтэрпрэтуюць, як вельмі дасканалы абарончы элемент. Бо мала хто можа ўявіць, што рыцары будуць выдаткоўваць такую велізарную колькасць матэрыяльных рэсурсаў, каб змураваць сабе прыбіральню. Гэты феномен, аднак, тлумачыцца асаблівай культурай манашаскага рыцарскага ордэну.

У ВКЛ пераймалі таксама можна сустрэць данскеры ў выглядзе эркераў у некаторых замках (Навагрудскі замак, Тракайскі астраўны замак).

Назва *данскер* паходзіць ад сатырычнага параўнання рыцарамі сваёй прыбіральні з моцным горадам Данцыгам (сучасны Гданьск), які паўстаў супраць кіравання Тэўтонскага Ордэну і перайшоў пад юрысдыкцыю Польшчы. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Замкі
Катэгорыя:Туалет
Званіца

(Харватыя)]]
**Званіца** — асобнае вежападобнае збудаванне або частка храма ў сакральнай архітэктуры, на якой месціліся званы.

На Беларусі званіцы вядомы з XI ст. Дадаткова выкарытоўваліся як гаспадарчыя памяшканні, брамы, дазорныя ці абарончыя вежы. Званіцы звычайна ставілі перад храмам, на вуглу агароджы або над брамай.

## Драўляныя званіцы 
]]
[180пкс|міні|Драўляная званіца. [Строчыцы, 2008 г.]]
Першым вядомым адлюстраваннем драўлянай званіцы на Беларусі з’яўляецца гравюра Браўна 1572 года. Збудаванні гэтага тыпу былі вельмі распаўсюджаны на Беларусі. З XVI ст. сталі вядомыя і галоўныя віды званіцаў:
* слупавыя,
* каркасныя,
* зрубна-каркасныя або змешаныя.

Па вонкавым вырашэнні на:
* вежавыя,
* адкрытыя (слупавыя).

Найбольш пашыранымі на Беларусі былі квадратныя ў плане двухярусныя званіцы.

## Мураваныя званіцы 
Мураваныя званіцы звычайна былі яруснымі або аркаднымі.

## Літаратура 
* 
* *Лазука Б. А.* Слоўнік тэрмінаў: Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. — Мінск: Беларусь, 2001. — 158 с., іл. — ISBN 985-01-0124-5.
* *Сергачоў С. А.* Драўляныя званіцы // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — 1981. — № 4.
* *Якімовіч Ю. А.* Драўлянае дойлідства беларускага Палесся XVII—XIX стст. — Мінск: Навука і тэхніка, 1978. — 152 с., іл.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні