Панна аптэчкова

Панна аптэчкова (пол. *panna apteczkowa*) - службовая пасада ў шляхецкіх дамах эпохі сарматызму і першай паловы XIX стагоддзя, адказная за ўтрыманне гэтак званай "аптэчкі", якую займалі незамужнія жанчыны, найчасцей з незаможных шляхецкіх родаў.

Наліўкі ў шляхецкім доме звычайна захоўвалі ў г.зв. “аптэчцы прыемнай”, якая часта мела выгляд адмысловай шафы, накшталт cучаснага міні-бару, звычайна навясной, замыканай на ключ. Але ў больш багатых дамах пад "аптэчку" магло выдзяляцца і асобнае памяшканне. Там жа захоўваліся і прыправы, ласункі (сушаныя слівы, разынкі, мігдал, пернікі), экзатычныя каланіяльныя тавары накшталт кавы і гарбаты. Ключ ад “аптэчкі прыемнай” знаходзіўся ў распараджэнні гаспадыні дому або яе блізкай даверанай асобы — ахмістрыні, рэспектовай, а часта асаблівыя "панны аптэчковыя". Аптэчку адмыкалі ў прамежках паміж асноўнымі прыёмамі ежы або з нагоды прыёму гасцей. Даўняя традыцыя ведала некалькі дзясяткаў рэцэптаў настоек і налівак, якім прыпісваліся пэўныя лекавыя ўласцівасці — кожная ад нейкай іншай хваробы. Некаторыя з іх таксама ўжываліся толькі з пэўных сямейных або каляндарных нагодаў.

Усе гэтыя запасы належала своечасова папаўняць і быць гатовай у любы момант даць справаздачу гаспадару (часцей – гаспадыні). Дарэчы, аптэчка прыемная ў значнай частцы была адпаведнікам сучаснай хатняй аптэчкі, бо шмат якія настойкі з зёлак і лічыліся лекамі ад тых ці іншых хваробаў, а прафесійных лекараў не хапала нават на заможныя сем’і, так што часта іншых лекаў і не ведалі. Часам панны аптэчковыя браліся лячыць усе хваробы цела і нават душы, ад мігрэні і меланхоліі, да ліхаманкі і халеры. Апроч напояў, яны загадвалі разнастайнымі канфітурамі, свойскімі цукеркамі, пернікамі, абаранкамі ды іншымі слодычамі, сушонымі сырамі, сокамі, касметычнымі сродкамі, дарагімі змежнымі спецыямі – шафранам, перцам, ваніллю і інш.

Калі ж у сярэдзіне XIX ст. пачала перамагаць сучасная навуковая медыцына, і навуковыя таварыствы публікавалі спісы лекаў, якія неабходна мець у кожным прыстойным доме, гэтыя публікацыі адрасаваліся перадусім *паннам* *аптэчковым*. Заваяваўшы іх давер, можна было разлічваць на прыхільнасць усяго адукаванага ды прыстойнага, грамадства.

  Былі гэта сапраўды панны, г.зн. жанчыны незамужнія, бо клопату з той аптэчкай было столькі, што часу на сям’ю не заставалася. І самымі вялікімі майстрыцамі гэтай справы ганарыліся не менш чым кухмістрамі, давалі належнае ўтрыманне, а пры нагодзе яны нават маглі знайсці неблагую партыю. У свой час прагрымеў ці не на ўсю Літву выпадак з Эльжбетай Унароўскай (Elżbieta Wnorowska), паннай аптэчковай паноў Пацаў з іх маёнтку Езна (цяпер Езнас у Літве). Было гэта ў 1772 г., рыхтык падчас 1-га падзелу Рэчы Паспалітай, а занатаваў гэты выпадак славуты мемуарыст Марцін Матушэвіч. Панна Эльжбета была далёкай сваячкай Пацаў і змалку выхоўвалася ў іх доме. Яна яшчэ падлеткам пачала дапамагаць панне аптэчковай, навучылася добра разбірацца ў хатняй медыцыне і гарэльніцтве, а з цягам часу і заняла яе месца. Была “поўнай прыгажосці і прывабнасці”, і ледзь дасягнула 24 гадоў. Яе рукі пачаў дамагацца шляхціч Задорскі, прыстойны і нябедны, але панна Эльжбета ўсё ніяк не магла наважыцца. Пасля году бясплённых заляцанняў пан Задорскі, добра ведаючы месца на ўскрайку пушчы, дзе панна Эльжбета разам з дваровымі дзяўчатамі збірае зёлкі, падвячоркам пад’ехаў туды з некалькімі пахолкамі, схапіў панну, пасадзіў на свайго каня, і галопам умкнуў у сваю сядзібу. Назаўтра, ужо заручаныя, маладыя ў поўнай згодзе з’явілася перад Пацамі з просьбай дазволіць шлюб. Жыццё маладой пары складалася шчасліва, панна Эльжбета, здаецца, ніколі не пашкадавала пра выкраданне. І не забывалася штовосень высылаць да двору Пацаў вялікі кош са сваімі фірмовымі наліўкамі ды канфітурамі.

 Іншы вядомы мемуарыст, Лукаш Галамбёўскі, успамінаў, што на яго памяці ў князёў Любецкіх (маршалка пінскага і яго жонкі), у часы Станіслава Аўгуста, была ўзорная ахмістрыня, нейкая Паўлоўская. "Склеп пад капліцай ледзьве мог змясціць усе тыя запасы, як нельга лепш спарадкаваныя, падпісаныя, у бутлях, слоіках, мяшках, мяшочках, на шматлікіх паліцах, цалкам зачыняючы сцены зверху дадолу. У меней заможных усе тыя запасы змяшчаліся ў адной або дзвюх шафках. Ці ўсё з тых хатніх лекаў заўсёды дапамагалі, не нам судзіць належыць; аднак такі клопат пра здароўе сям'і і падданых нязменна выклікаў захапленне".

Панны аптэчковыя павінны былі валодаць досыць шырокімі і разнастайнымі кампетэнцыямі: разбірацца як у навуковых кнігах аб траве і іх лячэбных уласцівасцях, так і ў народнай медыцыне, умець практычна знаходзіць у наваколлях і нарыхтоўваць усе неабходныя расліны, гнаць гарэлкі, воцаты, настойваць настойкі, варыць канфітюры, падрыхтоўваць касметычныя сродкі, дбайна захоўваць нарыхтаванае ад псавання і крадзяжу, для чаго неабходныя былі і пэўныя бухгалтарскія навыкі. Ведаць і ўмець яшчэ незлічоную масу розных рэчаў. Адказнасць на іх ляжала вялікая, і, як правіла, яны з ёй годна спраўляліся, але самая вялікая небяспека, якая ім пагражала, была ў лёгкім доступе да алкаголю. Некаторыя не вытрымлівалі: пачыналі патроху спрабаваць уласныя прадукты пры кожнай падставе:  для апетыту, ад галаўнога болю, "ад нерваў", на сон… і ў выніку банальна співаліся.

Самай вядомай з паннаў аптэчковых была Барбара Маеўская, маці Адама Міцкевіча, якая займала гэтую пасаду ў маёнтку Чомбраў да свайго замужжа ў 1795 годзе.

## Літаратура 
Кухмістр Верашчака. Сакатала бочачка: праўдзівая гісторыя нашых напояў / Кухмістр Верашчака [Алесь Белы]. — Мінск: Янушкевіч, 2017. — 208 с. — .

## Зноскі 
Катэгорыя:Прафесіі паводле тыпу 
Катэгорыя:Жаночыя заняткі
Катэгорыя:Шляхта