Нараўлянская сядзіба

**Палацава-паркавы комплекс Горватаў у Нароўлі** — помнік архітэктуры позняга класіцызму сярэдзіны XIX ст., размешчаны з паўночна-ўсходняга боку г. Нароўлі (Нараўлянскі раён) на правым беразе ракі Прыпяць. Пабудаваны ў 1850 г. уладальнікам вакольных зямель заможным дваранінам Даніэлем Ігнатавічам Горватам (1810—1868) як прыватная рэзідэнцыя і цэнтр вялізнага нараўлянскага маёнтка і належаў роду Горватаў да 1918 г., пакуль не быў нацыяналізаваны савецкай уладай без кампенсацыі Горватам. Быў самай шыкоўнай рэзідэнцыяй з усіх, якія належалі Горватам, меў прадметы мастацтва еўрапейскага значэння, і з’яўляўся адной з самых шыкоўных і значных дваранскіх сядзіб у Мінскай губерні Расійскай імперыі. У савецкі час у палацы спачатку месціліся школа (а ў канікулярны перыяд — дом адпачынку). У часы Другой сусветнай вайны — нямецкая камендатура; палац быў разбомблены і згарэў. Пасля вайны і пэўнага аднаўлення ў будынку месцілася беларускамоўная школа, пазней школа-інтэрнат, з якой пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 г. вывезлі дзяцей-сірот у 1988 г. у іншае месца. Палац быў пакінуты пустым і пачаў паступова прыходзіць да заняпаду і развалу, нягледзячы на тое, што атрымаў статус гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. 12 лістапада 2020 г. Андрэй Горват, бізнесмены Пётр Кузняцоў (Гомель) і Аляксандр Баранаў (Мазыр) разам набылі на аўкцыёне руіны будынка былога палаца Горватаў у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — кансервацыі, рэстаўрацыі і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне.

## Аўтар праекта і будаўніцтва 
Дакладна не вядома, хто з’яўляецца архітэктарам праекта палаца. Паводле пазнейшых сведчанняў Антона Геранімавіча Кеневіча (1877—1960), у аздабленні палацавых пакояў прымала ўдзел сама жонка Даніэля Ігнатавіча Горвата (1810—1868) — Іфігенія Горват (з роду Ратынскіх), якая мела вялікую прыхільнасць да мастацтва і з веданнем справы падыходзіла да дэкарыравання інтэр’еру палаца.

Будаўніцтва двухпавярховага палацу ў стылі італьянскага позняга класіцызма. Асабліва маштабныя працы праводзіліся ў 1902—1914 гг., для чаго закупаліся будаўнічыя матэрыялы: жалеза і дрот у Мазыры (у фірме Кацмана), бляшаныя вырабы ў Кіеве (на заводзе бляшаных вырабаў М. І. Шлосберга), вялікая колькасць белага і «бемскага» шкла (у Кіеўскай канторы Мальдаўскага завода), фарбы (каляровыя і бронзавыя), прыборы для новых вокнаў і дзвярэй, вапна і цэмент у Кіеве (у краме Палянкоўскага), паліваная кафля, фрызы (белаглазураваныя), шэрыя неглазураваных куты, карнізы, тэракотавыя «базікі» (на Рыжскім фарфоравым заводзе), бэлькі, асфальтавы лак і г.д..

## Архітэктура палаца 
Палац уяўляў сабой двухпавярховы будынак з умацаванымі сценамі таўшчынёй да 1 метра. Па цэнтры галоўнага і бакавых фасадаў плоскія рызаліты з уваходнымі парталамі і тэрасамі. Вуглы дваровага фасада фланкіраваныя гранёнымі эркерамі. Развітыя лесвіцы ў мінулым падводзілі да ўваходаў з чатырох бакоў будынка. Плоскасць сцен другога паверху па ўсім перыметры была ўпрыгожана пілястрамі. Галоўны фасад завершаны прамавугольным атыкам, на якім раней быў надпіс: "DIH 1850 г. " (абазначаў дату пабудовы і імёны ўладальнікаў Даніэля (D) і Іфігеніі (I) Горватаў (H). Галоўны фасад меў порцік з 6 тасканскімі калонамі: 2 сярэднія калоны стаялі асобна, а іншыя чатыры, якія падпіралі балкон, — парамі. Знутры палаца на балкон вялі тры вельмі высокія арачныя французскія вокны, змешчаныя паміж іанічнымі пілястрамі, здвоенымі па кутах рызаліту. Упрыгожаннем галоўнага фасада былі высокія дзверы з паўкруглымі завяршэннямі, якія выходзілі на верхні балкон, і здвоеныя пілястры. Акрамя іанічных пілястраў, элементамі ўпрыгожвання фасадаў палаца з’яўляліся таксама аконны дэкор, прафіляваны міжпавярховы карніз, а таксама кансольны карніз. Палац быў накрыты нізкім 4-скатным жалезным дахам, пафарбаваным у чырвоны колер. Парк вылучаўся мностам экзотаў, асабліва было многа шаўкоўніцы белай.

File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (08).jpg|thumb|Гарадскі публічны парк. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (10).jpg|thumb|Гарадскі публічны парк. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|Рака Нараўлянка ў гарадскім публічным парку. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім публічным парку. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ "Брыз" каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ «Брыз» у гарадскім публічным парку. Фота 2017 г.

### Капліца 
Ва ўсходняй частцы парку сярод густых дрэў паблізу палацу і берагу Прыпяці была невялікая мураваная каталіцкая капліца-пахавальня роду Горватаў у неагатычным стылі. Горваты былі католікамі, а найбліжэйшы касцёл знаходзіўся ў 35 км ад Нароўлі. Таму пабудова выкарыстоўвалася як хатняя капліца для набажэнстваў сям’і Горватаў і іх службітаў-католікаў. Капліца мела рызу, касцельную бялізну, фісгармонію, кадзіла, а таксама абраз (намаляваны Тадэвушам Раствароўскім).

Пад палогай капліцы быў склеп-крыпта для пахавання членаў сям’і Горватаў. Пахавана там было толькі некалькі асоб, у тым ліку цела сына Эдварда Артуравіча Горвата Даніэля (1892—1917), які памёр вясной 1917 г. у Хельсінкі (Фінляндыя). Да нашага часу тут захавалася толькі каменнае надмагілле аднаго з членаў сям’і Горватаў. Сама капліца з рэшткамі нябошчыкаў была вымыта ракой Прыпяць у 1979 г. падчас паводкі і не захавалася да нашага часу.

### Мураваная альтанка і драўляная альтанка 
У парку каля левага берагу рэчкі Нараўлянкі, дзе яна ўпадае ў Прыпяць, Даніэлем Горватам была пабудавана своеасаблівая мураваная альтанка-вежа (з цэглы і патынкавана), якая месцілася блізка каля капліцы-пахавальні Горватаў і была звязана з капліцай сваім прызначэннем. Мураваная альтанка ніколі не служыла бяседкай ці маяком на Прыпяці, а мела толькі адну функцыю — сакральную і абярэгавую: у альтанцы знаходзілася скульптура Хрыста, які нёс на сабе крыж, — кампазіцыя сімвалізавала шлях Хрыста на Галгофу у стылі ампір). Па цэнтры басейна на нізкім цыліндрычным цокалі была ваза, якую трымалі сірэны.

Фантаны былі характэрны для еўрапейскіх рэгулярных паркаў, але не атрымалі шырокага распаўсюджання ў паркабудаўніцтве Беларусі ў тыя часы і сустракаліся вельмі рэдка — толькі ў сядзібах Бачэйкаве, Дубоі, Нароўлі і Сёмкаве.

Яшчэ адзін мураваны фантан быў пабудаваны не на тэрыторыі сядзібы, а ў мястэчку Нароўля — побач з драўляным жылым домам Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года. Рэшткі таго фантану захаваліся да нашага часу.

### Гаспадарчыя пабудовы 
У палацава-паркавы ансамбль уваходзілі таксама гаспадарчыя пабудовы. На паўночным усходзе ад сядзібы размяшчаўся ружоўнік, на захадзе — лядоўня (студня), кладоўка («аптэка») і аранжарэя.

Стайня, дзе трымалі скакавых коней, была драўлянай, а яе сярэдняя частка, якая служыла жыллём для яе апекуна, была мураванай. За агароджай побач з палацам знаходзіўся «фальварак» маёнтка: мураваная вінакурня, стайні для цяглавых коней, кароўнікі, кандытарская фабрыка і інш.

File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (6).jpg|thumb|Парк вакол палацу. Фота каля 1914 года.
File:Naroŭla, Horvat, Fantan. Нароўля, Горват, Фантан (1914).jpg|thumb|Фантан з вазай, якую трымаюць сірэны. Фота каля 1914 г.
File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (2).jpg|thumb|Фантан з вазай, якую трымаюць сірэны. Задні (паўночны) фасад палаца. Фота каля 1914 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (16).jpg|thumb|Рэшткі фантану каля палацу і ракі Прыпяць. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (14).jpg|thumb|Рэшткі фантану каля палацу і ракі Прыпяць. Фота 2017 г.
File:Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|thumb|Студня каля стайні. Фота каля 1914 года.
File:Naroŭla, Horvat, Stajnia. Нароўля, Горват, Стайня (1914).jpg|thumb|Стайня каля палацу. Фота каля 1914 года.

## Кандытарская фабрыка 
» з чырвонай цэглы]]
У 1913 г. на тэрыторыі сядзібы ў фальварку — побач з палацам, за агароджай — Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935) пабудаваў кандытарскую фабрыку. У савецкія часы фабрыка была нацыяналізавана ўладамі без кампенсацыі Горватам і атрымала ў 1925 г. назву «Чырвоны Мазыранін». Да цяперашняга часу на тэрыторыі фабрыкі
«Чырвоны Мазыранін» захаваліся вытворчыя будынкі фабрыкі Эдварда Горвата, зробленыя з чырвонай цэглы ў эклектычным стылі, у якім спалучаюцца рысы раманскага (аркатура, байніцы) і гатычнага стыляў (стральчатыя аркі і праёмы).

## Гістарычныя падзеі 
Напэўна, першая згадка аб наяўнасці ў мястэчку Нароўлі панскага «двара» (сядзібы) — у 1728 г. у інвентары Антонаўскай воласці, якая належала (верагодна, на ленных правах) польнаму гетману ВКЛ Станіславу Дэнгафу (к. 1673—1728). У 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне Ян Мікалай Аскерка (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам».

У 1790 г., паводле мемуараў Яна Вейсенгофа (1774—1848), які са сваім пяхотным палком войск ВКЛ у той час з Мінска праз Нароўлю маршыраваў на Украіну да Чарнобыля, у Нароўлі меўся мураваны панскі дом, дзе афіцэраў палка раскошна прымаў Ян Мікалай Аскерка (1735—1796), сам увабраны ў генеральскі мундзір войск ВКЛ. Пасля канфіскацыі расійскай уладай у 1794 г. у Яна Мікалая Аскеркі ўсіх маёнткаў і перадачы нараўлянскай іх часткі — у валоданне Якаву Сіверсу (1731—1808), цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі. Няма звестак, што сталася з сядзібай Аскеркі.

У 1808 г. нашчадкі Якава Сіверса прадалі вялізны маёнтак Барбароў (уключаючы Нароўлю) — Андрэю Мацвеевічу фон Гольсту. А 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці (Якуб, Карл і Роберт фон Гольсты — і іх замужняя сястра Вільгеміна Андрэеўна Бруцер (Brutier)) прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак Барбароў (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам Ігната Горвата», г.зн. родным братам Аляксандру, Станіславу, Атону і Даніэлю Ігнатавічам Горватам, а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне.

31 сакавіка 1828 г. быў складзены падзельчы акт зямельнай спадчыны паміж братамі Горватамі і яўлены 10 ліпеня 1829 г. у Рэчыцкім павятовым судзе. Аляксандр Ігнатавіч Горват (каля 1800—1888) атрымаў маёнтак Барбароў, Станіслаў Ігнатавіч Горват (1804—1884) — маёнтак Галоўчыцы, Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894) — маёнтак Ліпаў, Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) — маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі), а іх сёстры (Марыя, Францішка, Кацярына і Філіпіна) атрымалі грашовыя фундушы. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі, дзе Даніэль Горват задумаў пабудаваць у стылі позняга класіцызму зусім новую шыкоўную рэзідэнцыю (палац), будаўніцтва якой было скончана ў 1850 г.

Самае першае апісанне новага Нараўлянскага палаца было зроблена ўжо 15 снежня 1849 г.: «У маёнтку Нароўля жылы панскі дом каменны новы з двума паверхамі, з двума вялікімі ганкамі і жалезнымі над імі балконамі, мае пад сабой восем скляпоў, на першым паверсе шаснаццаць, на другім дзесяць пакояў, даўжынёю 20⅓ сажня, шырынёю 10⅓ сажня, пакрыты жалезным лістом».

Напярэдадні смерці Даніэля Горвата 8 ліпеня 1868 г., пад наглядам Станіслава Ігнатавіча Горвата (1804—1884) у лютым 1868 г. адбыўся падзел маёнткаў Даніэля Горвата паміж яго дзецьмі: Артур Даніэлевіч Горват (1831—1903) атрымаў маёнтак Нароўлю з палацам; Маўрыцый Даніэлевіч Горват (1838—1903) атрымаў маёнтак Прыборск; а графіня Марыя Даніэлеўна Хлапоўская (1844—1906) атрымала маёнтак Каралін.

У 1876 г. на тэрыторыі парку нараўлянскага палаца Горватамі быў пахаваны дваранін-каталік Андрэй Ліневіч (Ляневіч) (1814—1876), адміністратар нараўлянскага маёнтка Артура Даніэлевіча Горвата (1831—1903).

У другой палове 1884 г., знаходзячыся за мяжой Расійскай імперыі, Артур Горват, яго жонка Караліна (Шарлота), дочкі Францішка і Габрыэля прынялі аўстрыйскае падданства, а ў лютым 1885 г. вярнуліся ў свой маёнтак Нароўля. Аднак у 1890-я гг. і да сваёй смерці Артур Горват звычайна пражываў у Познані (Германская імперыя) і падпісваў даверанасць кіраваць нараўлянскім маёнткам сваім пленіпатэнтам — Юзафу Андрэевічу Ляневічу альбо Вітальду Юзафавічу Зяновічу. У 1897 г. Артур Горват з Нароўлі выслаў у Познань рагі лася, якія 21 студзеня 1898 г. у Познані доктар граф Францішак Хлапоўскі (1846—1923), сваяк Артура Горвата, прадставіў на паседжанні аддзелу прыродазнаўцаў і тэхнікаў Таварыства прыяцеляў навук у Познані, каб прадэманстраваць развіццё рагоў у аленя і лася, паказваючы пры тым розніцу. У нараўлянскім палацы ў тыя часы жыў яго сын — Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935), які ў 1889 г. скончыў Рыжскае палітэхнічнае вучылішча са ступенню агранома, у 1890 г. стаў членам Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ), у 1897—1901 гг. быў дэпутатам дваранства Мазырскага павета, у 1901—1917 гг. — Рэчыцкага.

Пасля смерці Артура Горвата ў 1903 г., палац і маёнтак перайшлі ў валоданне яго сына Эдварда.

У пачатку XX ст. у нараўлянскім палацы пражываў на першым паверсе ў сярэднім пакоі направа ад холу (цэнтральнага пакоя) выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў Студзеньскага паўстання (1863—1864), паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай Эдварда Артуравіча Горвата (1866—1935), уласніка Нароўлі. Хоць Аляксандр Аскерка быў пахаваны ў Вільні на могілках Росі, Эдвардам Горватам у горватаўскай фамільнай каталіцкай капліцы, якая знаходзілася ў сядзібным парку каля нараўлянскага палаца Горватаў, быў створаны кенатаф з надпісам «Grobowiec Aleksandra Oskierki» як напамін аб асобе.

Палац Эдварда Горвата ў Нароўлі, паводле здагадкі мемуарыста Андрэя Раствароўскага (1899—1980), быў месцам, дзе неўзабаве пасля расійскай рэвалюцыі (1905) адбыўся перадвыбарчы з’езд каля 60 землеўласнікаў Рэчыцкага павета для выбрання ўпаўнаважаных для выбараў у парламент Расійскай імперыі, таму жанчыны з палаца выехалі на той час у маёнтак Вадовічы, а дзеці — у маёнтак Рудакоў.

 (1866—1935), Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч (1885—1943) на балконе палаца ў Нароўлі падчас вяселля ў 1916 г.]]
У 1916 г. у нараўлянскім палацы адбылося гучнае ва ўсім беларуска-літоўскім краі вяселле Станіслава Станіслававіча Ваньковіча (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны Горват (1895—1943), дачкі Эдварда Артуравіча Горвата (1866—1935), на якое з’ехаліся многія вядомыя дваранскія сем’і. У якасці пасагу ад Аляксандры Горват горватаўскі палац і значны маёнтак Нароўля прызначаўся яе мужу Станіславу Ваньковічу, але яны так і не былі перададзены Ваньковічам да 1917 г. Бацька Аляксандры Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935) валодаў маёнткам да 1917 г. і палацам да 1918 г., калі палац і маёнтак былі нацыяналізаваны савецкімі ўладамі.

У сакавіку 1920 г. польскае войска ўвайшло ў Нароўлю, куды вярнуліся і многія памешчыкі (у тым ліку Горваты), якім была вернута іх былая зямельная маёмасць, адабраная раней распараджэннямі рэвалюцыйных улад. 27 чэрвеня 1920 г. па рацэ з поўдня да мястэчка падышоў бальшавісцкі бронепараход «Геройскі» Дняпроўскай ваеннай флатыліі, які сваімі стрэламі выгнаў польскае войска. Нараўлянскія Горваты пасля чарговай нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці выехалі ў Польшчу, дзе Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935) да сваёй смерці кіраваў маёнткам Гажычкі (Gorzyczki) у Пазнаньскім ваяводстве і жыў у неарэнесансавым палацы ў Гажычках, якія ён атрымаў па спадчыне ад сваёй маці графіні Караліны Патвароўскай (1839—1921).

У савецкі час у палацы спачатку месціліся школа (а ў канікулярны перыяд — дом адпачынку). Ніякіх будаўнічых мерапрыемстваў, акрамя невялікіх рамонтаў, у палацы не праводзілася. У 1928 г. у будынку былога палаца (у былой Вялікай ядальні) прайшла канферэнцыя настаўнікаў Нараўляншчыны.

У красавіку 1935 г. у Мінск у Дзяржаўную бібліятэку Беларусі імя У. Леніна (для папаўнення кніжнага фонду) з шафаў школы, якая месцілася ў будынку былога палаца Горватаў, былі прывезены 1800 кніг, якія раней належалі нараўлянскім Горватам, — на польскай, французскай і англійскай мовах, у тым ліку камплекты часопісаў 1848 года. Пазней бібліятэку нараўлянскіх Горватаў з Мінска перавезлі ў Рэчыцу, дзе пасля вайны яе сляды губляюцца.

У час Другой сусветнай вайны, 27 жніўня 1941 г. немцы захапілі горад, у палацы месцілася нямецкая камендатура. У жніўні 1942 г. савецкія партызаны знішчыні мясцовы фашысцкі гарнізон. 23 сакавіка 1943 г. нямецкія акупанты ў Нароўлі здзейснілі масавы расстрэл местачкоўцаў: у палацавым парку былі забіты 54 чалавекі. Пазней савецкімі ўладамі ў парку каля палаца на месцы пахавання быў усталяваны помнік забітым жыхарам з пералікам імён на шыльдзе. Пры вызваленні Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх акупантаў у 1943 г. будынак значна пацярпеў: пажарам, распачатым пасля бамбардзіроўкі, былі знішчаны перакрыцці, дах, пашкоджаны вонкавы дэкор будынка, а таксама амаль цалкам знішчаны інтэр’еры і прадметы будынка. Галава аднаго з сфінксаў з атыка палаца цяпер знаходзіцца ў Гомельскім краязнаўчым музеі.

У пачатку 1950-х гг. будынак былога палацу быў рэканструяваны з мэтай прыстасавання яго пад беларускамоўную школу, а з боку бакавога (паўночна-заходняга) фасада будынка быў узведзены новы корпус. Будаўнічыя работы праходзілі без уліку былой гісторыі палаца, таму многія страчаныя ў 1943 г. архітэктурныя элементы і вонкавы дэкор былога палацу не былі адноўлены. Пазней у будынку была школа-інтэрнат.

У 2009 г. Андрэй Іванавіч Горват разам з Васілём Васілевічам Чайкам (нар. 1965) прынялі ўдзел у стварэнні дакументальна-пазнавальнага фільму аўтарства і рэжысуры Аляксандра Матафонава «Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў» (2009) для беларускага тэлебачання. У час здымак дакументальнага фільму каля будынка былога палаца Горватаў у Нароўлі Андрэй Горват зрабіў прапанову сваёй сяброўцы Вользе аб шлюбе, нашчадкі якога збяднелі і перайшлі ў стан сялян.

Андрэй Горват таксама з 2006 г. хадзіў з думкай, каб набыць занядбаны і струхлелы будынак былога палаца Горватаў у Нароўлі, каб папярэдзіць яго поўны заняпад і знішчэнне і захаваць напамін аб слаўным родзе Горватаў. У занядбаным будынку абваліўся дах, многа дзе адсутнічала падлога і вокны.

12 лістапада 2020 г. Андрэй Горват, бізнесмены Пётр Кузняцоў (Гомель) і Аляксандр Баранаў (Мазыр) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі (прыблізна 21 тысяча долараў ЗША) ва ўласнасць на аўкцыёне руіны былога палаца Горватаў у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — кансервацыі, рэстаўрацыі і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне  (гатэль і/ці рэстаран). Калі ўмовы не будуць выкананы за 5 гадоў, то руіны будынка былога палаца павінны быць вернуты ва ўласнасць беларускай дзяржавы. Андрэй Горват узяў кіраванне па частковай кансервацыі і антыаварыйным работам з дапамогай валанцёраў і краўдфандзінгу. Сам Горват выказваўся, што хацеў бы зрабіць з палаца Горватаў у Нароўлі музейны комплекс з функцыямі гатэля і рэстарана. Акрамя нерухомасці, пакупнікам таксама прадастаўлена права арэнды зямельнага ўчастка плошчай больш за 1 га тэрмінам на 50 гадоў.

У цяперашні час уласнікі з дапамогай сваіх грошай, найманых будаўнікоў, валанцёраў і грашовых ахвяраванняў ад іншых асоб вядуць працу па аднаўленні будынка палацу.

File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (11).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (13).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (18).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (17).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (12).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г.

## У мастацтве 
Дзесьці пасля 1949 г. Мечыслаў Ялавецкі (1876—1963) малюе акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе».

У ліпені 1969 г. літаратар Уладзімір Караткевіч з экспедыцыяй наведаў беларускае Палессе: ад Гомеля і да Брэста. Свае ўражанні аб наведванні Нароўлі, яе прыродзе, горватаўскім палацы і альтанцы апісаў у сваім нарысе «Званы ў прадоннях азёр» (1969) у раздзеле «Бакены з рыбай».

Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «Беларусьфільм» здымала большасць сцэн кінастужкі «Культпаход у тэатр» (рэжысёр Валерый Давідавіч Рубінчык), у тым ліку каля нараўлянскай альтанкі, у клубе фабрыкі «Чырвоны Мазыранін» і будынку былога палаца Горватаў.

У 2009 г. Адам Глобус (нар. 1958) малюе карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка Чырвоны мазыранін».

У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) Андрэй Горват у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў Нароўлю ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога палацу Горватаў у Нароўлі.

26 красавіка 2020 г., у чарговую гадавіну аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986), прэзідэнт Беларусі Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка з афіцыйным візітам прыехаў у Нароўлю. Тут прэзідэнту падарылі карціну-выцінанку з выявай знакамітага нараўлянскага палаца Горватаў, а Аляксандр Лукашэнка з удзячнасцю адзначыў: *«Карціну павесім дома»*.

## Медыя 
* https://www.instagram.com/panski_dom/ — адрас у сацыяльнай сетцы
* https://panski-dom.by — афіцыйны сайт у Інтэрнэце

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с.
* 
* *Кулагин, А. Н.* Архитектура дворцово-усадебных ансамблей Белоруссии: вторая половина XVIII — начало XIX в. / А. Н. Кулагин. — Минск : Наука и техника, 1981. — 132 c.
* Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с.
* 
* *Федорук, А. Т.* Садово-парковое искусство Белоруссии / А. Т. Федорук. — Минск : Ураджай, 1989. — 247 с.
* *Чантурия, В. А.* Архитектурные памятники Белоруссии / В. А. Чантурия. — Минск : Полымя, 1982. — 222 c.
* 
* 
* *Urbański, A*. Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s.
* *Żołtowska, J.* Inne czasy i inni ludzie / J. Żołtowska. — Londyn, 1959.

## Спасылкі 
* «Хочется, чтобы мы жили не с нуля» — Поговорили с владельцем усадьбы Горваттов о реставрации, сохраненных ценностях и «Белой панне Наровли». Чем помочь?
* Усадьба Горваттов. Наровля. Исторический таймлапс // alarmout.livejournal.com
* БЛЕСК И ТАЙНЫ НАРОВЛЯНСКОГО БРИЛЛИАНТА ГОРВАТТОВ, КОТОРЫЙ КУПИЛ ГОРВАТ  // planetabelarus.by
* 
* 
* Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли» // realt.onliner.by
* 
* 
* 
* Усадьба Горваттов в Наровле. Mlife отправился по следам былой роскоши // mlife.by
Катэгорыя:Палацы Беларусі
Катэгорыя:Славутасці Нароўлі
Катэгорыя:Горваты
Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Нароўлі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1850 годзе