open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Іжэўск

**Іжэ́ўск** (, ), у 1985—1987 гадах — **Усцінаў** ()) — горад (з 1918 года) у Расіі, сталіца Удмурціі. Насельніцтва 618 776 тыс. чал. (2024).

Заснаваны ў 1760 годзе. Размешчаны на рацэ Іж, за 40 км ад яе ўпадзення ў Каму. Вытворчасць якасных сталяў, развітае машынабудаванне і ў прыватнасці: вытворчасць аўтамабіляў, матацыклаў, стралковай паляўнічай і наразной зброі; прыборабудаванне, харчовая перапрацоўчая прамысловасць.

## Гісторыя 
У 1760 годзе граф Пётр Іванавіч Шувалаў заснаваў жалезаробчы завод, вакол якога ўзнік пасёлак Іжэўскі Завод. У 1807 годзе завод ператвораны ў збройны і перададзены ў Ваеннае міністэрства. 21 лютага 1918 года пасёлак Іжэўск ператвораны ў горад. У перыяд Грамадзянскай вайны Іжэўск быў захоплены белагвардзейцамі. 8 чэрвеня 1919 года канчаткова вызвалены Чырвонай Арміяй. З 1921 года Іжэўск — цэнтр Воцкай аўтаномнай вобласці (з 1932 — Удмурцкай). З 1934 года — сталіца Удмурцкай АССР.

## Адукацыя 
* Удмурцкі дзяржаўны ўніверсітэт

## Транспарт 
* Іжэўскі трамвай

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Яўген Фёдаравіч Драгуноў (1920—1991) — распрацоўшчык баявой і спартыўнай стралковай зброі.
* Георгій Сяргеевіч Тамілоўскі (1913—1990) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.
* Мікалай Ільіч Фёдараў (1925—2009) — вучоны ў галіне лясной фітапаталогіі і мікалогіі, доктар біялагічных навук.

## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Спіс мячэцей Іжэўска

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Удмурціі
Воткінск

**Воткінск** (, ) — горад (з 1935) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Воткінскага раёна Удмурціі. Заснаваны ў 1759 годзе. Размешчаны ў Прыкам'і, на рацэ Вотка (басейн Камы), за 55 км на паўночны ўсход ад Іжэўска. Выцягнуты ўздоўж берагу Воткінскага вадасховішча — штучнай затокі на рацэ Вотка. Чыгуначная станцыя. За 30 км ад Воткінска на Каме знаходзіцца Воткінская ГЭС.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Асноўнае горадаўтваральнае прадпрыемства — Воткінскі завод (выпускае ракетную тэхніку, у тым ліку міжкантынентальныя балістычныя ракеты «Топаль-М», нафтагазавае абсталяванне, станкі, бытавую тэхніку і інш.). Таксама працуюць заводы газавай апаратуры, радыётэхналагічнага абсталявання, лесапільны, цагляны.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Удмурціі
Марыінскі Пасад

**Марыінскі Пасад** (, ) — горад (з 1856) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Марыінска-Пасадскага раёна Чувашыі.  Заснаваны ў 1620 годзе.

Горад размешчаны на правым беразе ракі Волгі на 36 км ніжэй за Чэбаксары. У летапісах 1620 года месца называлася сяло Сундыр. 18 чэрвеня 1856 года імператар Аляксандр II у гонар жонкі Марыі Аляксандраўны (Максіміліяны-Вільгельміны Гесенскай) пераіменаваўў сяло ў горад Марыінскі Пасад.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Спіртзавод, хлебазавод, ААТ «Марпасадкабель», «Праммеханізацыя», аўтарамонтны завод.

Катэгорыя:Гарады Чувашыі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1620 годзе
Камбарка

**Камбарка** (, ) — горад (з 1949) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Камбарскага раёна Удмурціі. Заснаваны ў 1767 годзе. Горад размешчаны ў Прыкам'і, на рацэ Камбарка (басейн Камы), за 116 км на паўднёвы ўсход ад Іжэўска. Камбарскі порт — у пасёлку Кама (за 9 км ад горада). Чыгуначная станцыя.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Камбарскі завод газавага абсталявання, ТАА «Металіст» — бытавыя помпы, сейфы і інш., Камбарскі машынабудаўнічы завод — вытворчасць цеплавозаў, пуцявых машын і інш., фабрыка «Корд» — кордная нітка для дыванаў, трыкатажныя вырабы, АТ «Лясное».

Катэгорыя:Гарады Удмурціі
Тамбоў

**Тамбо́ў** () — горад (з 1719 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Тамбоўскай вобласці. Насельніцтва 282,0 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1636 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Цна (басейн Волгі), за 480 км ад Масквы. Плошча — 90 км². Вузлавая чыгуначная станцыя (Тамбоў I) Паўднёва-Усходняй чыгункі на лініі Мічурынск — Саратаў з адгалінаваннем на Балашоў і Чарацін.

## Адукацыя 
* Тамбоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Г. Р. Дзяржавіна
* Тамбоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Васіль Васілевіч Ванін (1898—1951) — савецкі рэжысёр.
* Андрэй Мікалаевіч Калмагораў (1903—1987) — савецкі матэматык.
* Алена Глебаўна Лукашанец (нар. 1956) — беларускі мовазнаўца.
* Іван Паўлавіч Мінаеў (1840—1890) — рускі ўсходазнавец.
* Варлаам (Рашанцаў) (1872—1942) — праваслаўны дзеяч, епіскап.

## Помнікі 

File:1-monument.jpg|«Вечны агонь» на Саборнай плошчы (адкрыты 9 мая 1970 года)

## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Тамбоўскай вобласці
Мажга

**Мажга** (, ) — горад (з 1926) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Мажгінскага раёна Удмурціі. Заснаваны ў 1835 годзе. Горад размешчаны на рацэ Сюгінка, прытоку ракі Валы, за 93 км на паўднёвы захад ад Іжэўска.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Завод «Свет» (вырабляе бутэлькі для піва «Солодов»), дрэваапрацоўчы камбінат «Чырвоная зорка», прадпрыемствы харчовай прамысловасці.

Катэгорыя:Гарады Удмурціі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1835 годзе
Саранск

**Саранск** (, , ) — горад (з 1780) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Мардовіі. Насельніцтва 295,3 тыс. чал. (2005), з якіх рускія — 70,98 %, мардва — 21,20 %, татары — 5,14 %, украінцы — 0,71 %. Заснаваны ў 1641 годзе. Горад размешчаны на левым беразе ракі Інсар (басейн Волгі), за 642 км на паўднёвы ўсход ад Масквы.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Культура і спорт 
* Нацыянальная бібліятэка імя А. С. Пушкіна Рэспублікі Мардовія
* ФК Мардовія Саранск і Мардовія Арэна

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Мардовіі

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1641 годзе
Ардатаў (Мардовія)

**Ардатаў** () — горад (з 1780) ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ардатаўскага раёна Мардовіі. Насельніцтва 9,4 тыс. чал. (2005), з якіх рускія — 66,23 %, мардва — 32,12 %. Заснаваны ў 1671 годзе.

Горад размешчаны на беразе ракі Алатыр (прыток ракі Суры), за 114 км ад Саранска, за 10 км ад чыгуначнай станцыі Ардатаў.

Масларобны завод, хлебакамбінат, ватовая фабрыка, дрэваапрацоўчая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Мардовіі
Кавылкіна

**Кавылкіна** (, ) — горад (з 1960) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кавылкінскага раёна Мардовіі. Насельніцтва 21,4 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1898 годзе.

Горад размешчаны на левым беразе ракі Мокшы (прыток Акі), за 116 км ад Саранска.

Завод «Універсал», завод «Вегос», завод «Надзея», завод «Элекс», завод сілікатнай цэглы, спіртазавод, масласырзавод.

Катэгорыя:Гарады Мардовіі
Краснаслабодск (Мардовія)

**Краснаслабодск** () — горад (з 1706) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Краснаслабодскага раёна Мардовіі. Насельніцтва 10,6 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1571 годзе.

Горад размешчаны на левым беразе ракі Мокшы (прыток Акі), за 107 км ад Саранска.

Завод «Прамсувязь», масларобны завод, радыёзавод, прадзільна-ткацкая фабрыка, харчакамбінат.

Катэгорыя:Гарады Мардовіі
Сцяг Сербіі

250px|thumb|right|Сцяг Сербіі (дзяржаўны)
250px|thumb|right|Сцяг Сербіі (цывільны)
250px|thumb|right|Сцяг Сербіі (параметры)

**Сцяг Сербіі** — трыкалор, які складаецца з панславянскіх колераў. Тры паласы, на якія ён падзелены, з'яўляюцца (зверху ўніз) чырвонай, сіняй і белай (што з'яўляецца як бы люстраным адлюстраваннем расійскага сцяга зверху ўніз). Суадносіны бакоў 2:3. Кожная паласа займае адну траціну палотнішча. Дадаткова на сцягу намаляваны малы герб Сербіі. Ён цэнтраваны па вертыкалі, а па гарызанталі размешчаны на адлегласці 5/14 даўжыні палотнішча ад тронка. Для грамадскага ўжывання дазволены таксама варыянт без герба, які з'яўляецца таксама афіцыйным сцягам Рэспублікі Сербскай у складзе Босніі і Герцагавіны.

## Прыняцце
17 жніўня 2004 сербскі парламент выдаў рэкамендацыю аб ужыванні новых дзяржаўных знакаў. У 2006, пасля таго як Чарнагорыя ў выніку рэферэндуму абвясціла аб сваёй незалежнасці, дзяржава Сербія і Чарнагорыя распалася. 8 чэрвеня 2006 новы сербскі сцяг быў упершыню падняты перад будынкам ААН. З тых часоў сербскі сцяг замяніў сцяг Сербіі і Чарнагорыі.

## Штандары 

Image:Flag of the President of Serbia.svg|Штандар прэзідэнта Сербіі
Image:Standard of the President of the National Assembly of Serbia.svg|Штандар старшыні Народнай Скупшчыны Рэспублікі Сербія

Серbія
Сарапул

**Сара́пул** (, ) — горад (з 1780 года) у Расіі, гарадская акруга ў складзе Удмурціі. Насельніцтва 89,5 тыс. чал. (2024). Заснаваны ў 1596 годзе.

## Геаграфія 
Горад размешчаны на рацэ Кама, за 66 км ад Іжэўска, за 1250 км ад Масквы.

### Клімат 

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Віктар Аляксандравіч Бутра (нар. 1944) — беларускі фатограф-дакументаліст.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Удмурціі
Прэзідэнт

**Прэзідэнт** — выбарная пасада кіраўніка дзяржавы або тэрытарыяльна-адміністрацыйнага ўтварэння ці старшыні калегіяльнага органа, грамадскага аб’яднання або камерцыйнай арганізацыі, а ў некаторых краінах (напрыклад, у ЗША) — таксама пажыццёвы тытул асобы, якая займала такую пасаду ў мінулым. У дзяржавах з прэзідэнцкай формай кіравання прэзідэнт з’яўляецца кіраўніком выканаўчай улады, з парламенцкай — толькі кіраўніком дзяржавы. У наш час прэзідэнтамі афіцыйна мянуюць сябе таксама некаторыя дыктатары.

Паводле этымалогіі прэзідэнт — значыць «старшыня» (ад  (перад)&nbsp;+ '''' (сядзець)). Сучасныя паняцці «прэзідэнт таварыства», «прэзідэнт фірмы» і т. п. узыходзяць менавіта да гэтага значэння. Упершыню званне «прэзідэнт» стала выкарыстоўвацца як тытул кіраўніка нацыі падчас войн за незалежнасць амерыканскіх калоній, прычым Джордж Вашынгтон, які насіў яго, першапачаткова быў «прэзідэнтам Кантынентальнага кангрэса», гэта значыць старшынёй з’езду прадстаўнікоў паўстаўшых супраць брытанскай кароны штатаў. Толькі падчас распрацовак канстытуцыі 1787 гады тытул «прэзідэнт» быў аддзелены ад узначаленага ім органа (Кангрэса) і прымеркаваны да дзяржаве у цэлым.

## Гл. таксама 
* Кіраўнік дзяржавы
* Прэзідэнт горада

*
Катэгорыя:Паліталогія
Рузаеўка

**Рузаеўка** (, ) — горад (з 1937 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Рузаеўскага раёна Мардовіі. Насельніцтва 49,0 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1631 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Інсар (басейн Волгі), за 25 км ад Саранска.

Завод хімічнага машынабудавання, завод «Лісма РОЗЭМА», завод электравакуумнага машынабудавання, завод «Рузтэкст» завод «Вісмут», малаказавод, прадпрыемствы чыгуначнага транспарту.

Катэгорыя:Гарады Мардовіі
Цемнікаў

**Цемнікаў** (, ) — горад (з 1779) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Цемнікаўскага раёна Мардовіі. Насельніцтва 7,6 тыс. чал. (2007), з якіх рускія — 61,10 %, мардва — 33,67 %, татары — 3,31 %.. Заснаваны ў 1536 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Мокшы (прыток Акі), за 158 км ад Саранска.

З XIV ст. -- сталіца Цемнікаўскага княства.

Завод малагабарытных лямп, шпалернае прадпрыемства, лесакамбінат, завод сухога малака, гароднінасушыльны завод, крухмальны завод, хлебазавод, пяньковы завод.

Катэгорыя:Гарады Мардовіі
Агрыз

**Агрыз** (, ) — горад (з 1938) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Агрызскага раёна Татарстана. Заснаваны ў 1646 годзе. Горад размешчаны на крайнім паўночным усходзе Татарстана, на мяжы з Удмуртыяй, ля падножжа Сарапульскага ўзвышша, на рацэ Агрызка (басейн Волгі), за 304 км на ўсход ад Казані.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Буйны транспартны вузел чыгуначных ліній на Казань, Екацярынбург, Іжэўск, Акбаш. Чыгуначныя майстэрні, завод будматэрыялаў, масларобна-малочны камбінат, хлебаприёмнае прадпрыемства, друкарня, харчакамбинат.

Катэгорыя:Гарады Татарстана
Рузаеўскі завод хімічнага машынабудавання

**Рузаеўскі завод хімічнага машынабудавання** — прадпрыемства ў Расіі, якое выпускае чыгуначныя вагоны, кантэйнер-цыстэрны, сасудаў для захоўвання сціснутага і звадкаванага газу і нафтапрадуктаў, і іншую прадукцыю машынабудавання. Размешчанае ў горадзе Рузаеўка (Мардовія).

У цяперашні час завод выпускае чыгуначныя цыстэрны, паўувагоны, платформы, кантэйнер-цыстэрны, абсталяванне для аўтамабільных газазаправачных станцый, запорную арматуру, разнастайнае абсталяванне для нафтагазаздабываючай і перапрацоўчай прамысловасці, сельскагаспадарчую тэхніку (апырсквальнікі і прэс-падборшчыкі).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Прадпрыемствы Расіі
Катэгорыя:Кампаніі Расіі
Катэгорыя:1961 год у Расіі
Катэгорыя:Машынабудаўнічыя кампаніі
Катэгорыя:Рузаеўка
Азнакаева

**Азнакаева** (, ) — горад (з 1987) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Азнакаеўскага раёна Татарстана. Заснаваны ў 1762 годзе. Размешчаны ў Прыкам'і, на схілах Бугульмінска-Белябееўскага ўзвышша, на беразе ракі Сцярля (левы прыток ракі Ік), за 34 км на поўнач ад чыгуначнай станцыі Ютаза, за 376 км ад Казані.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Татарстана
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1762 годзе
Альмецьеўск

**Альмецьеўск** (, ) — горад (з 1953) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Альмецьеўскага раёна Татарстана. Заснаваны ў 17 стагоддзі.

Размешчаны ў Прыкам'і, на схілах Бугульмінска-Белябееўскага ўзвышша, на левым беразе ракі Зай (прыток ракі Камы), за 279 км на паўднёвы ўсход ад Казані.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Прадпрыемствы: ААТ «Tatneft», «Татнафтапрам», газаперапрацоўчы завод, трубавы завод (трубы нафтагараправодныя, помпавы завод «Алнас» (абсталяванне нафтапрамысловае свідравое, электрарухавікі, помпы), завод «Радыёпрыбор» (антэна-фідэрныя сістэмы авіяпрамысловасці, прыёмная апаратура), аўтатрактарарамонтны завод, завод «Нафтамаш», шынарамонтны завод, цагельня, завод жалезабетонных вырабаў, панчошна-шкарпэткавая фабрыка.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Уладзімір Львовіч Хмурыч

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Татарстана
Стэфан Ураш V

**Стэфан Ураш V Слабы**, (1336 — 2/4 снежня, 1371) кароль Сербіі (1346—1355), затым цар (1355—1371), спадчыннік свайго бацькі Стэфана Душана Моцнага.

## Біяграфія 
Стэфан Ураш V быў адзіны сын Стэфана Душана IV і Алены Балгарскай. Няздольны кіраваць вялікай імперыяй, створанай яго бацькам, Ураш не мог ні адбіць напады замежных ворагаў, ні пагасіць унутраныя хваляванні. Імперыя Душана складалася з княстваў, некаторыя з якіх нават намінальна не пацвярджалі яго кіраванне. Першы галоўны выклік С. Урашу быў пакладзены яго дзядзькам, Сімяонам Урашам, які паспрабаваў захапіць трон у 1356. Пераможаны, Сімяон адышоў у Фесалію і Эпірскі дэспатап, дзе ён працягнуў кіраваць як «імператар каталікоў і сербаў». Пазіцыям Стэфана Ураша не дапамагала і яго маці Алена, яна, у саюзе з Ёванам Углешам, пачала самастойна кіраваць Сэрам. Падобнае аўтаномнае становішча было прынята іншымі прадстаўнікамі дваранскіх сем’яў. Стэфан Ураш V памёр бяздзетным у снежні 1371, пасля таго, як шматлікае сербскае войска было разгромлена туркамі ў бітве пры Марыцы. Пасля вялікіх заваёўванняў яго бацькі, імператар Ураш стаў ахвярай новага дваранства ў Сербіі, узбагачанага нядаўнімі войнамі і рабаваннямі. Падтрыманне парадку і дзяржаўных устаноў было немагчыма з-за слабой або неіснуючай інфраструктуры паміж тэрыторыямі. Выключная сціпласць і памяркоўнасць гэтага кіраўніка былі галоўнымі прычынамі надання яму мянушкі «слабы».

## Гл. таксама 
* Каралі Сербіі

Катэгорыя:Каралі сербскія
Катэгорыя:Няманічы
Катэгорыя:Цары сербскія
Катэгорыя:Святыя Сербіі
Аэрапорт імя Ніколы Тэсла

**Аэрапорт імя Ніколы Тэсла** — аэрапорт Бялграда, Сербія. Названы ў гонар вучонага Ніколы Тэсла.

Галоўныя паветраныя вароты краіны. Знаходзіцца за 7 км на захад ад Бялграда. Абслугоўвае рэйсы з Еўропы, Расіі, унутраныя рэйсы з Ніша. Пасажыры, якія заходзяць на пасадку з усходу, бачаць цэнтр Белграда, у прыватнасці Нові Београд і абшчыну Чукарыца.

## Спасылкі 
* www.beg.aero — Аэрапорт імя Ніколы Тэсла

Катэгорыя:Аэрапорты Сербіі
Катэгорыя:Бялград
Катэгорыя:Аэрапорты, названыя ў гонар людзей
Інсар

**Інсар** () — горад (з 1780) ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Інсарскага раёна Мардовіі. Насельніцтва 8,9 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1648 годзе.

Горад размешчаны на левым беразе ракі Іса прыток Мокшы, пры ўпадзенні ў яе ракі Інсарка (басейн Акі), за 18 км ад чыгуначнай станцыі Кадошкіна (на лініі Рузаеўка — Разань).

Стужкаткацкая фабрыка, пяньковы завод, масласыраробчы завод.

Катэгорыя:Гарады Мардовіі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1648 годзе
Глазаў (горад)

**Гла́заў** (, ) — горад (з 1780 года) у Расіі, гарадская акруга ў складзе Удмурціі. Насельніцтва 85 тыс. чал. (2024). Заснаваны ў 1678 годзе. Размешчаны на левым беразе ракі Чапца́ (прыток Вяткі), за 180 км ад Іжэўска. Узнік у XVIII стагоддзі як вёска Глазаўская, затым сяло Глазава.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Чапецкі механічны завод — прадпрыемства ў ланцужку вытворчасці ядзернага паліва, заводы «Металіст», «Хіммаш», камбікормавы, мэблевая фабрыка, прадпрыемствы харчовай прамысловасці.
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Таццяна Мікалаеўна Барамзіна (1919—1944) — Герой Савецкага Саюза (1945).
* Вольга Леанардаўна Кніпер-Чэхава (1868—1959) — расійская і савецкая актрыса. Жонка А. П. Чэхава.
* Яўген Іванавіч Іванчанка (нар. 1943) — беларускі плывец, педагог.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Удмурціі
Катэгорыя:Глазаў
Андора-ла-Велья

**Андора-ла-Велья** () або **Андора-ла-Вьеха** () — сталіца Андоры і адміністрацыйны цэнтр адной з сямі парокій, на якія падзеленая краіна.

Насельніцтва — 20&nbsp;724 (2002). Плошча — 12 кв. км.

Горад размешчаны ў Пірэнейскіх горах на вышыні 1000 м у месцы зліцця двух рэчак ( і ), якія ўтвараюць раку Валіра.

Сам горад заснаваны ў пачатку IX ст.. Стаў цэнтрам княства Андора з 1278. З 1993, калі была прынятая першая канстытуцыя краіны, якая ўсталявала парламенцкую дэмакратыю, тут былі размешчаныя органы выканаўчай, заканадаўчай і судовай улады.

Генеральная Рада () — парламент Андоры, засядае ў будынку пад назвай «Дом Далін» ().

Асноўныя крыніцы прыбыткаў — турызм, гандаль, банкаўская дзейнасць.

Андора-ла-Велья падавала заяўку на правядзенне XXI Зімовых Алімпійскіх гульняў 2010 года.

Катэгорыя:Гарады Андоры
Гандаль

**Гандаль** — працэс абмену таварамі, паслугамі, каштоўнасцямі і грашыма. У шырокім сэнсе — від прадпрымальніцкай дзейнасці, звязаны з купляй-продажам тавараў. Адрозніваюць аптовы і раздробны гандаль. Месцам адбывання гандлю з’яўляецца рынак.

Гандаль — гэта значная крыніца падатковых паступленняў у бюджэт краіны або рэгіёна.

Гандаль паміж краінамі (міжнародны гандаль) дзеліцца на імпарт і экспарт.

Нябачны гандаль — паслугі, аказваемыя ў асноўным транспартнымі кампаніямі пры перавозках грузаў і пасажыраў трэціх краін; ажыццяўленне страхавых і крэдытных аперацый; арганізацыя замежнага турызму; рэшта ў арэнду абсталявання і нерухомасці за мяжой.

## Гісторыя 
Гандаль паўстаў са з’яўленнем падзелу працы як абмен лішкамі вырабленых прадуктаў, вырабаў. Абмен спачатку насіў натуральны характар; з узнікненнем грошай паўсталі перадумовы для ўсталявання таварна-грашовых адносін. Гандаль, як працэс абмену таварна-матэрыяльнымі каштоўнасцямі, вядомы пачынальна з каменнага стагоддзя. Як у той час, так і цяпер, істай гандлю з’яўляецца прапанова да абмену, альбо да продажу таварна-матэрыяльных, а гэтак жа не матэрыяльных каштоўнасцяў з мэтай вымання выгады з гэтага абмену.

## Спасылкі 
* Бізнес-ідэі для гандлю
Беларуская энцыклапедыя

**Беларуская энцыклапедыя**, поўная назва — **Універсальная Беларуская энцыклапедыя** (БелЭн) — агульная энцыклапедыя, універсальны сістэматызаваны беларускі даведнік, які змяшчае самыя разнастайныя звесткі па ўсіх галінах ведаў. Беларуская Энцыклапедыя — першая нацыянальная энцыклапедыя Незалежнай Беларусі. Галоўнымі рэдактарамі з’яўляюцца Генадзь Пашкоў і Барыс Сачанка.

19 жніўня 1993 г. была прынята Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь «Аб выданні Беларускай энцыклапедыі». Згодна з пастановай прадугледжвалася выдаць энцыклапедыю ў 18 тамах на працягу 1995-2000 гг. Прыкладны тыраж кожнага тома ўстанаўліваўся ў 40 тысяч экземпляраў.

Энцыклапедыя выдадзена выдавецтвам «Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі» ў 18 тамах (том па 100 улікова-выдавецкіх аркушаў) ў 1996—2004 гадах і ў ёй месціцца каля 80 тысяч тэрмінаў. Пэўная перавага аддаецца асвятленню падзей, фактаў, звязаных з Беларуссю. Артыкулы энцыклапедыі змешчаны ў алфавітным парадку.

## Бібліяграфія 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Беларускія энцыклапедыі
Катэгорыя:Універсальныя энцыклапедыі
Катэгорыя:Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Ганза

**Ганза** — гандлёвы саюз паўночных і цэнтральных нямецкіх гарадоў у XIII—XVII стагоддзях на чале з Любекам. Першапачаткова, у XII—XIII стагоддзях, саюз вандроўных купцоў (называліся «купцамі Рымскай імперыі»), што ператварыўся ў аб’яднанне гарадоў. якія гэтыя купцы прадстаўлялі. Назва Нямецкая Ганза ўпершыню выкарыстана ў 1356 годзе. Ганза валодала манаполіяй на гандаль у басейнах Паўночнага і Балтыйскага мораў, яна мела канторы і факторыі ў зручна размешчанных гарадах (Бругэ, Лондан, Берген, Ноўгарад і інш.) У Любеку — перавалачным пункце і палітычным цэнтры — адбываліся агульныя з’езды ганзейскіх гарадоў, рашэнні якіх былі абавязковыя для ўсіх членаў саюза. За ўвесь час існавання ў Ганзу ўваходзіла каля 200 гарадоў. Росквіт прыпаў на другую палову XIV — першую палову XV стагоддзяў. Пад канец XVI стагоддзя яна саступіла сваю ролю англійскім, галандскім і французскім купцам. Заняпад быў абумоўлены празмернай рэгламентацыяй і кансерватызмам унутранага жыцця, перамяшчэннем міжнародных шляхоў зносін, ростам мясцовага купецтва і знешняга гандлю. З’езд 1669 года, на якім было прадстаўлена 6 гарадоў, стаў апошнім.

Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Катэгорыя:Гандлёвыя блокі
Катэгорыя:Сярэдневякоўе
Дэні Дзідро

**Дэні Дзідро** (;  — ) — французскі філосаф-асветнік, пісьменнік і мастацкі крытык, адзін з арганізатараў і рэдактараў французскай «Энцыклапедыі».

Вучыўся ў езуіцкім калегіуме. Вывучаў філасофію, гісторыю, прыродазнаўства, літаратуру, мовы. Быў прыхільнікам асветнай манархіі, выступаў з непрымірымай крытыкай феадалізму, абсалютызму, хрысціянскай рэлігіі і царквы. Пачынаў з перакладаў. У 1746 годзе выдаў свой першы арыгінальны твор «Філасофскія думкі», які за вальнадумства асуджаны парламентам да спалення. Пасля выдання «Пісьмаў пра сляпых для навучання відушчых» (1749) Д. Дзідро зняволены ў турму, адкуль яго вызвалілі аднадумцы.

Зблізіўшыся з мыслярамі тагачаснай Францыі (Вальтэрам, П. Гольбахам, К. Гельвецыям, Ж.-Ж. Русо), Д. Дзідро разам з Д’Аламберам на працягу многіх гадоў займаўся выданнем «Энцыклапедыі, ці Тлумачальнага слоўніка навук, мастацтваў і рамёстваў» (1751—1780), галоўнай справай свайго жыцця. У гэтым зборы дасягненняў еўрапейскай культуры знайшоў адлюстраванне яго асветніцкі светапогляд, які адхіляў коснасць, руціну, невуцтва дзяржаўнай улады і царквы. Некаторыя тамы «Энцыклапедыі» падвяргаліся забароне, выходзілі напоўлегальна, аднак часта перакладаліся на розныя еўрапейскія мовы. Нягледзячы на цяжкасці, Д. Дзідро выдаў 35 тамоў «Энцыклапедыі». Матэрыяльная нястача прымусілі Д. Дзідро прыняць запрашэнне расійскай імператрыцы Кацярыны II, якая хацела купіць яго бібліятэку. Жыццё ў Пецярбургу (1773—1774) адкрыла Д. Дзідро крывадушнасць «адукаванага манарха», і ён вярнуўся ў Францыю.

Апроч артыкулаў для «Энцыклапедыі», ён пісаў мастацкія творы напісаныя ў традыцыях рэалістычна-бытавога рамана («Манашка», «Пляменнік Рамо», «Жак-фаталіст і яго гаспадар»), філасофскія трактаты («Думкі пра тлумачэнне прыроды», «Размова Д'Аламбера з Дзідро», «Філасофскія прынцыпы матэрыі і руху»), мастацтвазнаўчыя і эстэтычныя даследаванні, атэістычныя памфлеты і інш.

Сродак сацыяльнага прагрэсу Д. Дзідро бачыў у свабоднай творчасці, лічыў, што ганенні на свабодную думку і культуру разбураюць грамадства, таму вялікае значэнне надаваў асвеце. Сцвярджаў, што людзі перастаюць думаць, разважаць, калі перастаюць чытаць. Сцвярджаў, што «першая мадэль мастацтва — гэта прырода» і выказваўся за тое, каб мастацтва імкнулася пераймаць прыродныя з'явы, аднак любая копія заўсёды будзе ніжэй арыгінала.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Дзідро Дэні // Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7
* Дзідро Дэні // Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Уклад. Дубянецкі Э. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6

Катэгорыя:Філосафы Францыі
Канстанцін Веньямінавіч Гей

**Канстанцін Веньямінавіч Гей** ( — ) — савецкі партыйны дзеяч.

## Біяграфія 
У Кастрычніцкую рэвалюцыю (1917) і Грамадзянскую вайну старшыня Пскоўскага губвыканкама, сакратар Пскоўскага губкама РКП(б). Рэабілітаваны ў 1956 годзе.

## Літаратура 
*  *Шумейка М. Ф.* Гей Канстанцін Веньямінавіч // 

Катэгорыя:Расстраляныя
Катэгорыя:Удзельнікі Кастрычніцкай рэвалюцыі
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы СССР
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Першыя сакратары ЦК КПБ
Катэгорыя:Члены ЦВК БССР
Чэбаксары

**Чэбаксары** (, ) — горад (з 1781 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Чувашыі. Насельніцтва 496,350 тыс. чал. (2024). Заснаваны ў 1469 годзе. Асноўная частка горада размешчаная на правым беразе ракі Волга паміж гарадамі Ніжні Ноўгарад і Казань.

## Эканоміка 
Эканоміка горада характарызуецца, у першую чаргу, развітой прамысловасцю. Кіроўныя галіны: электра-энерга абсталяванне, машынабудаванне і харчовая прамысловасць.

## Культура 
У горадзе размешчаны Чувашскі дзяржаўны тэатр оперы і балета і Рускі драматычны тэатр (Чэбаксары).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Чувашыі

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1469 годзе
Гімн Славакіі

**«Над Татрамі маланкі мігацяць»** — гімн Славакіі, песня з’явілася ў 1844 годзе, у час паходу студэнтаў Евангелісцкага Лютэранскага Ліцэя з Браціславы ў Левачу ў знак пратэсту супраць арышту Людавіта Штура.

Тэкст быў напісаны Янкам Матушкам, а ў якасці музыкі была ўзятая музыка народнай песні «Капала студню, глядзела ў яе» («Kopala studienku»). Аднак, нягледзячы на сваю папулярнасць яшчэ падчас выступу славакаў у час рэвалюцыі 1848—1849 гадоў, яна была апублікаваная на паперы толькі ў 1851 пад назвай «Добраахвотніцкая». У 1920 першая страфа стала часткай гімна Чэхаславакіі, у які таксама ўвайшоў цяперашні гімн Чэхіі. У 1993 прыведзены ніжэй тэкст стаў гімнам незалежнай Славакіі.

## Тэкст 
Nad Tatrou sa blýska, hromy divo bijú,
Nad Tatrou sa blýska, hromy divo bijú.
Zastavme ich, bratia, ved' sa ony stratia, Slováci ožijú.
Zastavme ich, bratia, ved' sa ony stratia, Slováci ožijú.

To Slovensko naše posial' tvrdo spalo,
To Slovensko naše posial' tvrdo spalo.
Ale blesky hromu vzbudzujú ho k tomu, aby sa prebralo.
Ale blesky hromu vzbudzujú ho k tomu, aby sa prebralo.

## Пераклад 
Над Татрамі бліскае, грамы дзіка грымяць,
Над Татрамі бліскае, грамы дзіка грымяць.
Супынім іх, браты, бо як яны супыняцца, славакі ажывуць,
Супынім іх, браты, бо як яны супыняцца, славакі ажывуць.

То Славакія наша дасюль моцна спала,
То Славакія наша дасюль моцна спала.
Але бліскі грому будзяць яе да таго, каб яна прачнулася,
Але бліскі грому будзяць яе да таго, каб яна прачнулася.

## Спасылкі 
* Гімн Славацкай Рэспублікі
* Музыка гімна (без слоў)

Н
Катэгорыя:Гімны
Катэгорыя:Песні на славацкай мове
Боже правде

**Боже правде** — дзяржаўны гімн Рэспублікі Сербія. Тэкст гімна напісаны Ёванам Джорджавічам на музыку Даварына Енка ў 1872.

З 1878 па 1918 з’яўляўся гімнам Каралеўства Югаславія. У 1918—1941 разам з гімнамі Харватыі (Lijepa naša domovino) і Славеніі (Naprej zastava slave) служыў гімнам Каралеўства Сербаў, Харватаў і Славенцаў.

У цяперашні час адноўлены (са змененай рэдакцыяй тэксту) ў якасці афіцыйнага гімна Сербіі. Інструментальная версія выкарыстоўваецца як гімн Рэспублікі Сербскай у складзе Босніі і Герцагавіны, а раней — і як гімн Рэспублікі Сербская Краіна на тэрыторыі Харватыі.

## Словы 
## Гл. таксама 
* Гэй, славяне
* Гімн Каралеўства Югаславія

Катэгорыя:Сербія
Мірка Цветкавіч

**Мірка Цветкавіч** (; нар., Заечар) — сербскі дзяржаўны дзеяч, эканаміст, кандыдат эканамічных навук. Старшыня Ураду Сербіі.

## Біяграфія 
Мірка Цветкавіч нарадзіўся 16 жніўня 1950 года ў горадзе Заeчар ва ўсходняй Сербіі, у беднай сям’і.

Бацькі — бацька Србалюб, эканаміст па адукацыі. Дзед быў настаўнікам, забіты ў 1941 годзе ў Крагуевацы нямецкімі захопнікамі.

Пачатковую і сярэднюю школу скончыў у Заeчары. Скончыў эканамічны факультэт Бялградскага ўніверсітэта. Там абараніў кандыдацкую дысертацыю і кваліфікацыйную працу на доктарскую ступень.

У 1980-я гады быў у ліку першых сербскіх экспертаў, якія працавалі дараднікамі Сусветнага банка. Быў заняты ў праектах у Пакістане, Індыі і Турцыі.

Цветкавіч працаваў у Эканамічным Інстытуце на працягу шасці гадоў, сем гадоў у кансультатыўнай фірме і фірме CES Mecon, дзе працаваў як кансультант.

Аўтар шэрагу навуковых артыкулаў, пераважна па эканоміцы.

Валодае англійскай мовай. Грае на кларнеце.

## Праца Цветкавічa ва Урадзе 
З студзеня 2001 працаваў намеснікам міністра Эканомікі і Прыватызацыі.
З 2003 да 2004 ён быў Дырэктарам Агенцтва Прыватызацыі, пад яго кіраўніцтвам была распрацавана праграма прыватызацыі і ажыццёўлена яе тэхнічная падрыхтоўка. Пасля адстаўкі не рабіў абсалютна ніякіх заяў і не ўдзельнічаў у грамадскім жыцці, заняўшыся аналітычнай і кансультацыйнай дзейнасцю.

У 2005 ён стаў Адмысловым Дараднікам пры Кансультацыі Селектарнай сувязі прэзідэнта.

У 2007 годзе, тады яшчэ невядомы шырокай публіцы, па ініцыятыве Б. Тадзіча, быў прызначаны міністрам фінансаў Сербіі.

## Прэм’ер-міністр Сербіі 
27 чэрвеня 2008 Прэзідэнт Борыс Тадзіч абраў Цветкавіча Прэм’ер-міністрам пасля парламенцкіх выбараў, якія былі праведзеныя ў траўні.

7 ліпеня абраны прэм’ер-міністрам. У выніку галасавання ў парламенце давер Цветкавічу і яго кабінету выказалі 127 дэпутатаў парламента. У момант прызначэння Старшынёй Урады — беспартыйны.

Функцыянаванне новага кабінета міністраў, па словах Цветкавіча, будзе будавацца на прынцыпах еўрапейскай інтэграцыі, змагання за захаванне косаўскай аўтаноміі ў складзе Сербіі, умацавання эканомікі і сацыяльнай сферы, змагання з карупцыяй і крыміналам і выканання міжнародных абавязанняў. Ён таксама паабяцаў паскорыць эканамічныя і іншыя рэформы, прадугледжаныя дамовай з ЕС.
Цветкавіч заявіў, што ён і члены яго ўрада прыхільныя справе захавання Косава ў складзе Сербіі: «Паміж чальцамі кааліцыі існуе поўная згода адносна таго, што новы ўрад ніколі не прызнае незалежнасці Косава».

Новы прэм’ер-міністр Сербіі мае рэпутацыю эканаміста-тэхнакрата і, як піша «Палітыка», не належыць да «балканскага тыпа лідара». Цветкавіч карыстаецца вялікім аўтарытэтам сярод эканамістаў і бізнесменаў.

## Сям’я 
Цветкавіч жанаты, і мае двух дзяцей (дачка Вольгу і сына Аляксандра).

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Сербіі
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Выпускнікі Бялградскага ўніверсітэта
Герб Дагестана

**Герб Дагестана** з’яўляецца дзяржаўным сімвалам Дагестана. Прыняты Парламентам Рэспублікі 20 снежня 1994 года.

## Апісанне 
Герб Дагестана ўяўляе сабою круглы геральдычны шчыт белага колеру, у цэнтральнай частцы якога намаляваны залаты арол. Над ім размешчаны малюнак залатога сонца ў выглядзе дыска, абрамленага спіральным арнаментам. Ля аснавання шчыта размешчаныя бела-залатога колеру снежныя вяршыні гор, раўніна, мора і ў картушы — поціск рукі, абапал якога праходзіць геральдычная стужка з надпісам белымі літарамі «Рэспубліка Дагестан». У верхняй палове шчыт апраўлены залатой паласой, у ніжняй — двума арнаментальнымі кантами: злева — сінім, справа — чырвоным.

Герб Дагестана адлюстроўвае палітычнае, гісторыка-культурнае адзінства больш за 30 роднасных этнасаў, якія сфармаваліся на адносна невялікай тэрыторыі на Паўночным Каўказе.

Арол у міжнароднай сімволіцы азначае ўладу, вяршэнства, дзяржаўную празарлівасць. У народаў Дагестана ён адзін з найбольш ушанаваных прадстаўнікоў свету жывёлін, увасабленне незалежнасці і волі, мужнасці і адвагі, гонару і ўстойлівасці, цягавітасці. Ён знак лепшых рыс нацыянальнага характару дагестанцаў — нацыянальнага гонару, адкрытасці, міралюбнасці, гасціннасці. Гэтую жа ідэю выяўляе і ўзмацняе поціск рукі.

Сонца ў гербе рэспублікі ўвасабляе жыццё, крыніцу жыцця, жыццёвую сілу, святло, багацце, урадлівасць. У цэлым сонца выяўляе ідэю росквіту Дагестана. Залаты колер у гербе падкрэслівае ўладу, дзяржаўнасць.

## Гл. таксама 
* Сцяг Дагестана

## Спасылкі 
* Закон Рэспублікі Дагестан № 25 «Аб Дзяржаўным Гербе Рэспублікі Дагестан»

Дагестана герб
Катэгорыя:Дагестан
Вандалін Шукевіч

**Вандалін Шукевіч** (, в. Нача Лідскага павета, цяпер Воранаўскі раён — ) — польска-беларускі археолаг і этнограф, член-карэспандэнт Кракаўскай акадэміі навук.

## Біяграфія 
Вандалін нарадзіўся ў сям’і адваката Аляксандра Шукевіча і Аліны Воўк-Карачэўскай. Маёнтак Нача ў Лідскім павеце з’яўляўся маёмасцю маці. Пасля нараджэння Вандаліна бацькі развяліся, і ўвесь цяжар выхавання лёг на добра адукаваныхі, разам з тым, глыбока веруючых маці і бабулю. Яны фарміравалі характар будучага вучонага і займаліся яго адукацыяй.

3 1883 В. Шукевіч даследаваў археалагічныя помнікі на паўночным захадзе Беларусі і поўдні Літвы. Адкрыў больш за 130 помнікаў каменнага веку, вёў раскопкі грунтавых і курганных могільнікаў каля вёсак Нача, Пузелі (Воранаўскі раён), Вензаўшчына, Дварчаны, Апонаўцы, Сырні, Чарнішкі (Шчучынскі раён). Даследаваў 16 курганоў і 376 каменных магіл тыпу жальнікаў XIII—XIV стст.

Паміж 1884 і 1894 гадамі Шукевіч знайшоў 27 пахаванняў у Вензаўшчыне, 14 у Апанаўцах, 39 каля Дварчан, 6 каля Сабакінцаў, 8 каля Забалаці, 7 у Некрушанцах, 19 у Пузелях — усяго 120 пахаванняў у 8 магільніках. Каля Начы, на палях ваколіцы Пузелі, былі раскапаны старадаўнія каменныя магілы, дзе пры мужчынскіх шкілетах знаходзіліся сякеры, нажы, наканечнікі дзіды, а пры жаночых — разнастайныя бронзавыя ўпрыгажэнні: пярсцёнкі, завушніцы, бронзавыя дыядэмы з бронзавымі ці пазалочанымі сярэбранымі падвескамі, шкляныя пацеркі рознай велічыні і шмат іншага.

## Выбраныя публікацыі 
* *Poszukiwania archeologiczne w powiecie lidzkim guberni Wileńskiej*, Kraków 1907.
* *Roboty w celu podtrzymania murów zamku w (nieczytelnie) i badania przeprowadzone w r. 1905*, BJ, sygn. 62210 II.
* *Szkice z archeologii prehistorycznej Litwy, cz.1. Epoka kamienna w guberni Wileńskiej*, Wilno 1901.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Лаўрэш Л.* Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца. — Мінск: Харвест, 2014. — 63 с.: малюнкі. — (100 выдатных дзеячаў беларускай культуры). 
* 
* 

## Спасылкі 
* Старонка Вандаліна Шукевіча // на pawet.net
* Мар’яна Магдалена Бломберг. Вандалін Шукевіч // на pawet.net
* Вандалін Шукевіч — заснавальнік беларускай археалогіі // газета «Звязда»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Воранаўскім раёне
Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Этнографы Беларусі
Герб Інгушэціі

**Герб Інгушэціі** з’яўляецца дзяржаўным сімвалам Інгушэціі. Прыняты Парламентам Рэспублікі 26 жніўня 1994 года.

## Апісанне 
Герб Інгушэціі ўяўляе сабой круг, у цэнтры якога намаляваны арол з распасцёртымі крыламі, — знак высакароднасці і мужнасці, мудрасці і пэўнасці.
У цэнтры герба па вертыкальнай восі на фоне Каўказскіх гор размешчаная баявая вежа, сімвалізуючая старажытную і маладую Інгушэцію.
У левым боку ад вежы намаляваная Сталовая гара («Маьт лоам»), у правай гара Казбек («Башлоам»).
Над горамі і вежай намаляваны паўкола Сонца, размешчанага ў зеніце, ад якога зыходзяць уніз сем прамых промняў.
У ніжняй частцы малога круга намаляваны салярны знак, сімвалізуючы вечны рух Сонцы і Землі, узаемасувязь і бясконцасць усяго існага. Дугападобныя промні салярнага знака звернутыя супраць рухі гадзіннікавай стрэлкі.
Паміж вялікім і малым кругамі надпіс: уверсе — «Рэспубліка Інгушэція», унізе — «ГIалгIай Мохк».

## Гл. таксама 
* Сцяг Інгушэціі

## Спасылкі 
* Закон Рэспублікі Інгушэція «Аб дзяржаўным гербе Рэспублікі Інгушэція»

Інгушэціі герб
Гільдыі

**Гільдыі, цэхі** — у перыяд ранняга сярэднявечча розныя аб’яднанні купцоў у краінах Еўропы для абароны інтарэсаў сваіх членаў. Купецкія гільдыі ствараліся, з мэтай абароны купцоў і тавараў у дарозе, узаемадапамогі, атрымання гандлёвых прывілеяў, замацавання манапольнага становішча на мясцовых рынках. На Беларусі так званыя купецкія сотні вядомы з XII ст. ў Полацку і Віцебску. У XVII—XVIII стст. купецкія арганізацыі ў рамесна-гандлёвых цэнтрах ВКЛ называліся брацтвамі. Адстойваючы інтарэсы купцоў на гандаль у гарадах мелі перавагі пры набыцці і продажы прывазных тавараў, права пасрэдніцтва ў гандлі іншаземных купцоў, рэгулявалі парадак куплі і продажу, адносіны паміж купцамі. Пасля далучэння Беларусі да Расійскай імперыі на яе пашырылася дзеянне рэгламенту Галоўнага магістрата, які абавязваў ствараць гільдыі ва ўсіх гарадах. Купцы павінны былі запісвацца ў гільдыі і купляць гандлёвае пасведчанне, права атрымання пасведчанняў дзейнічала да Кастрычніцкай рэвалюцыі.

## Літаратура 
* Швед, В. В. Гільдыі / В. В. Швед // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с., [8] к.: іл. — С. 530. — ISBN 5-85700-142-0.

Катэгорыя:Эканоміка Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Тыпы арганізацый
Катэгорыя:Гандаль
Катэгорыя:Гісторыя эканомікі
Людвік Нарбут

**Людвік Тэадор Нарбут** (, в. Шаўры, Лідскі павет — ) — ваенны, адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў у Беларусі і Літве.

## Біяграфія 
. Смерць Людвіка Нарбута ў Дубічах. 1864-65. Літаграфія. Нацыянальны музей Літвы.]]
З роду Нарбутаў, сын Тэадора Нарбута, архітэктара, інжынера і вядомага гісторыка. Вучыўся ў Лідскім павятовым вучылішчы, потым у Віленскай гімназіі, дзе ў канцы 1850 года быў арыштаваны за спробу стварыць *«таварыства патрыётаў з мэтай зрабіць паўстанне»*. У сакавіку 1851 года публічна пакараны розгамі і аддадзены ў салдаты.

Служыў на Каўказе, атрымаў афіцэрскае званне расійскай арміі. З 1859 года ў адстаўцы. Вярнуўся на радзіму ў пачатку красавіка 1860 года. Жыў у бацькі, вёў гаспадарку. Калі ажаніўся, пасяліўся ў маёнтку Сербянішкі, паблізу Шаўроў.

Падчас падрыхтоўкі паўстання прыхільнік партыі «чырвоных», звязаўся з Кастусём Каліноўскім, бываў на канспіратыўных сходах. У падпольнай арганізацыі выконваў абавязкі акруговага арганізатара. Адным з першых арганізаваў партызанскі атрад на Беларусі, з якім 3 месяцы (люты—красавік 1863) паспяхова вёў барацьбу супраць расійскіх войскаў. 13 лютага 1863 года загадам Віленскага рэвалюцыйнага камітэта быў прызначаны ваенным начальнікам Лідскага павета. Ад паўстанцкіх улад меў званне палкоўніка. Загінуў у баі пад Дубічамі.

## Літаратура 
* *Лаўрэш Л.* Гісторыя з пахаваннем паўстанцаў аддзела Людвіка Нарбута // Наша слова № 22 (1433), 29.5.2019.
* *Швед В. В.* Вайсковы начальнік Лідскага павета // Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі. Мн., 2004. — С. 126—127;
* *Komorowski Paweł*, *Kofyszko Aleksander*. Ludwik Narbutt — Warszawa-Lida, 1999.
* Лаўрэш Леанiд. Людвiк Нарбут // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 6. Укладальнікі: Леанiд Лаўрэш, Аляксандр Фядута. Мінск, 2015. С. 74-105. // на pawet.net

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Воранаўскім раёне
Людвік Нарбут
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Валерый Васільевіч Сліўкін

**Валерый Васільевіч Сліўкін** (нар. , Ліда) — беларускі географ, краязнавец.

## Біяграфія 
Закончыў Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт (1968) і аспірантуру пры МДУ (1971), абараніўшы кандыдацкую дысертацыю. Кандыдат геаграфічных навук.

Працаваў выкладчыкам у Казахскім універсітэце, у геалагічных арганізацыях на Далёкім Усходзе, у Магаданскай вобл. і Казахстане. У 1982 годзе вярнуўся ў Ліду. Працаваў ва ўстановах будаўніцтва і ў бізнесе, з 1998 г. старшы навуковы супрацоўнік Лідскага гісторыка-мастацкага музея.

У 1997 годзе разам з С. Суднікам арганізаваў выданне часопіса «Лідскі летапісец». Аўтар шматлікіх публікацый па гісторыі Лідчыны. Піша па-руску, усе яго тэксты па-беларуску надрукаваны ў перакладзе С. Судніка.

Пасля 31-га нумара «Лідскага летапісца» Сліўкін не меў ніякага дачынення да выдання часопіса і толькі фармальна лічыўся яго выдаўцоў. Часам рэдактар часопіса С. Суднік друкаваў пераклады яго артыкулаў з рускай мовы. З сярэдзіны 2000-х гг. Сліўкін пачаў імкліва пераходзіць у лагер заходне-русаў і ўсе часцей у сваіх артыкулах выказваць антыбеларускія думкі і рабіць адпаведныя высновы.

Да 2021 года выйшла 94 нумары «Лідскага летапісца». Пасля выхада 94-га нумара часопіса, у кастрычніку 2021 года, паводле ліста Валерыя Сліўкіна Міністэрства інфармацыі анулявала Пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі выдання, але часопіс працягвае выхад.

Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Географы Беларусі
58-я агульнавайскавая армія (Расія)

**58-я агульнавайскавая армія**, агульнавайскавая армія ўзброеных сіл Расіі, сфармавана ў 1995 годзе дзеля абароны паўднёвых межаў Расіі.

У склад 58-й арміі ўваходзяць:
* 19-я Варонежска-Шумлінская Чырванасцяжная ордэнаў Суворава і Працоўнага Чырвонага Сцяга мотастралковая дывізія
** 135-ы мотастралковы полк — Прахладны
** 429-ы ордэнаў Кутузава і Б. Хмяльніцкага III ступені мотастралковы полк імя Кубанскага казацтва — Маздок
** 503-і гвардзейскі Фастаўскі ордэна Леніна Чырванасцяжны ордэнаў Суворава II ступені і Б. Хмяльніцкага II ступені мотастралковы полк — Траецкае
** 693-ы Вапнярска-Берлінскі мотастралковы полк — Зарамаг (Уладзікаўказ)
** 292-ы самаходна-артылерыйскі полк — Уладзікаўказ
** 481-ы зенітны ракетны полк — Уладзікаўказ
** 141-ы асобны танкавы батальён — Уладзікаўказ
** 239-ы асобны выведвальны батальён
** 1493-ы асобны інжынерна-сапёрны батальён — Уладзікаўказ
** 1415-ы асобны рэактыўны артылерыйскі дывізіён — Прахладны
** 344-ы асобны рамонтна-аднаўленчы батальён — Уладзікаўказ
* 42-я гвардзейская Еўпаторыйкая Чырванасцяжная мотастралковая дывізія
** 70-ы гвардзейскі мотастралковы полк — Шалі
** 71-ы гвардзейскі мотастралковы полк — Ханкала
** 72-і гвардзейскі мотастралковы полк — Калінаўская
** 50-ы гвардзейскі самаходны артылерыйскі полк — Шалі
** інжынерна-сапёрны батальён
** асобны батальён РЭБ
** батальён матэрыяльнага забеспячэння
** батальён «Усход»
** батальён «Захад»
** асобны выведвальны батальён
* 33-я асобная горная мотастралковая брыгада — Ботліх
* 34-я асобная горная мотастралковая брыгада — Зелячукская
* 131-я асобная мотастралковая брыгада — Майкоп
* 136-я гвардзейская асобная мотастралковая брыгада — Буйнакск
* 205-я асобная мотастралковая брыгада
* 135-й асобны мотастралковы полк
* 67-я зенітна-ракетная брыгада
* брыгада аператыўна-тактычных ракет

а таксама іншыя злучэнні і часткі.

Усяго асабісты склад каля 70 тыс. чалавек. У арсенале арміі знаходзяцца 609 танкаў, амаль 2 тыс. БМП і БТР, 125 мінамётаў і арудый, 190 усталёвак «Град» і 450 зенітных сістэм.

Армія ўдзяльнічала ў баявых дзеяння ў Чачэнскай рэспубліцы, а таксама ў вайне ў Паўднёвай Асеціі, дзе захапіла шэраг вайскавых трафеяў.

Катэгорыя:Агульнавайсковыя арміі Расіі
Іванава (значэнні)

Назву **Іва́нава** маюць:

## Населеныя пункты 
### Балгарыя 
* Іванава — сяло ў Благаеўградскай вобласці
* Іванава — вёска ў Русенскай вобласці
* Іванава — сяло ў Смалянскай вобласці
* Іванава — сяло ў Хаскаўскай вобласці
* Іванава — сяло ў Шуменскай вобласці

### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Іванава — горад, адміністрацыйны цэнтр Іванаўскага раёна

* Віцебская вобласць:
** Іванава — вёска ў Віцебскім раёне
** Іванава — вёска ў Докшыцкім раёне
** Іванава — вёска ў Германавіцкім сельсавеце Шаркаўшчынскага раёна
** Іванава — вёска ў Лужкоўскім сельсавеце Шаркаўшчынскага раёна

* Гомельская вобласць:
** Іванава Слабада — вёска ў Лельчыцкім раёне

* Магілёўская вобласць:
** Іванава Слабада — вёска ў Клімавіцкім раёне

* Мінская вобласць:
** Іванава — вёска ў Нясвіжскім раёне

### Расія 
* Іванава — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Іванаўскай вобласці
** Іванава — станцыя Паўночнай чыгункі, асноўны вакзал Іванава
* Іванава — вёска ў Прыазёрскім раёне Ленінградскай вобласці
* Іванава (Іркуцкая вобласць)

### Сербія 
* Іванава — вёска ў Сербіі

### Харватыя 
* Іванава — населены пункт у Харватыі

## Глядзіце таксама 
* Іванавічы
* Іванаў
* Іванаўка
* Іванаўск
* Іванаўскія Агароднікі
* Іванаўцы
* Іванаўшчына
* Іванічы
* Іванішча
* Іванішчавічы
* Іванкі
* Іванкавічы
* Іванкаўшчына
* Іванполле
* Іванск
* Іванскія
* Іванцава
* Іванчыцы
* Янава
* Янавічы
* Янаў
* Янаўка
* Янаўцы
* Янаўшчына
Беларуская фаналогія

**Фаналагічная сістэма беларускай мовы**: фанемны лад беларускай літаратурнай мовы складаецца з 40 фанем (паводле акадэмічнай кадыфікацыі ў выданні 2007 года; існуюць і іншыя думкі — гл. праблемы вызначэння).

{ class=wikitable width=100% border=1 cellpadding=2 style="border-collapse: collapse; float:left;"
+ *Фанемны лад у акадэмічнай кадыфікацыі (2007)*
-

        п  
        п'  
        б  
        б'  
        м  
        м'  
        ф  
        ф'  
        в  
        в'  
		
-

        й  
        т  
        ц'  
        д  
        дз'  
        дз  
        с  
        с'  
        з  
        з'  
		
-

        н  
        н'  
        л  
        л'  
        ц  
        ш  
        ж  
        ч  
        дж  
        р  
		
-

        г  
        г'  
        х  
        к  
        к'  
        
  
        
  
        
  
        
  
        
  
		
-

        а  
        о  
        е  
        у  
        і  
        
  
        
  
        
  
        
  
        
  
		
}

У параўнанні з *узорным* наборам 45 гукаў беларускай літаратурнай мовы, паводле кадыфікацыі 2007 года асобных фанем не прадстаўляюць гукі [ы] (як увасабленне /i/), [ў] (/в/), [х'] (/х/), [g], [g'] (/г/ і /г'/). Выбухныя гукі [g] прадстаўляюць факультатыўную фанему, якая замяняецца на /г/. Гукі [э] і [ы] — пазіцыйныя варыянты фанем /е/ і /і/. Гук [ў], незалежна ад паходжання, ёсць варыянт /в/.

## Праблемы 
*Дакладны* фанемны склад літаратурнай беларускай мовы вызначаны не да канца. У залежнасці ад метадалогіі, у ім налічваюць 37 (32+5), 39 (33+6), 40 (35+5), 54 фанемы.

Асноўнымі фактарамі разыходжання з'яўляюцца фанемная прыналежнасць гукаў [к], [х], фрык. [γ] і выб. [g], [ў], [ы], [й].

Так, у 37-фанемным складзе (погляд, які пераважаў на пач. 1970-х гг.) не ўтвараюць *асноўных* фанем гукі [ы] (увасабл. /і/), [ў] (/в/, /в'/, /л/), [дз], [х'] (/х/), [к'] (/к/), усе варыянты [γ] і [g] (/г/).

У 39-фанемным складзе ўсе гукі [γ] і [g] лічацца 4 варыянтамі адной фанемы /г/, а гукі [дз'], [к'], [х'], — увасабленнямі, адпаведна, фанем /дз/, /к/, /х/; фанал. сістэма ўтвараецца, т.ч., з 6 галосных фанем (якім адп. 6 галосных гукаў) і 33 зычных фанем (якім адп. 39 зычных гукаў).

У 54-фанемным складзе лічацца фанемамі *ўсе гукі* беларускай мовы, у т.л., рэдкія гукі і 9 падоўжаных варынтаў зычных.

## Літаратура 
* 

Фаналогія
Катэгорыя:Фаналогія
Фанон

thumb|275px|Нармальныя моды ваганняў у крышталі. Амплітуда ваганняў была павялічана для выгоды прагляду; у рэальным крышталі, яна звычайна істотна менш міжатамнай адлегласці.

**Фано́н** (ад  голас): квант ваганняў атамаў крышталічнай рашоткі; адна з квазічасцінак; належыць да ліку базонаў.

Фаноны падзяляюцца на **аптычныя** і **акустычныя**, у залежнасці ад вонкавага падабенства працэсаў з іх удзелам, адпаведна, да аптычных ці акустычных з'яваў. Таксама фанонамі называюцца квазічасцінкі, што адпавядаюць элементарным узбуджэнням у звышцечным геліі, і апісваюць вагальны рух квантавай вадкасці, і характарызуюцца імпульсам, а не квазіімпульсам, як рэшта фанонаў.

Канцэпцыя фанонаў дазволяе апісваць шмат якія якасці цвёрдых целаў з выкарыстаннем кінетычнай тэорыі газаў (напрыклад, рашотачную цеплаправоднасць ці паглынанне гуку). Праз узаемадзеянне фанонаў адзін з адным і з іншымі квазічасцінкамі (электронамі праводнасці, магнонамі і інш.) апісваюцца, між іншым, такія працэсы, як электрычнае супраціўленне металаў і паўправаднікоў, звышправоднасць, магнітная рэлаксацыя, фераакустычны рэзананс і інш.

Канцэпцыя фанонаў была ўведзеная праз разгляд нармальных ваганняў у крышталях у паняццях квантавай механікі. Адным з вынікаў з'яўляецца магчымасць прадстаўлення вагальнага стану крышталя, у гарманічным набліжэнні, як ідэальнага газу фанонаў. Такі ідэальны газ фанонаў, між іншым, утрымлівае большую частку цеплавой энергіі крышталя пры T >= 300K.

Тэрмін Ф. быў уведзены І. Тамам паводле аналогіі з квантам электрамагнітнага поля — фатонам.

## Літаратура 
*  С.338.
* 

Катэгорыя:Калектыўныя з’явы ў кандэнсаваных асяроддзях
Катэгорыя:Квазічасціцы
Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Стэфан Ураш III

**Стэфан Ураш III Дзечанскі**, (каля 1285 — ) — кароль Сербіі з 1321 да 8 верасня 1331.

## Жыццё 
Сын караля Стэфана Ураша II і Ганны Балгарскай. Яшчэ юнаком, ён быў адданы яго бацькам, як закладнік да хана Нагая — кіраўніка Залатой Арды, па вяртанню атрымаў пасаду кіраўніка Чарнагорыі.

У 1314 за мяцеж, бацька пасылае яго ў Канстанцінопаль, каб яго там асляпілі. Аднак Стэфан III ніколі не быў аслеплены, але быў павінен насіць чорны бандаж паверх вачэй. У 1320 вяртаецца ў Сербію, і пачынае барацьбу за сталец, у якой выходзіць пераможцам. Каранаваны ў 1321.

Хоць дзеянні Стэфана былі часта далёкія ад святых, Сербская праваслаўная царква кананізавала яго, яго дзень — 24 лістапада.

Катэгорыя:Святыя Сербіі
Катэгорыя:Сілком аслепленыя
Катэгорыя:Каралі сербскія
Катэгорыя:Няманічы