open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Электрычны патэнцыял

**Электры́чны патэнцыя́л** — скалярная велічыня, якая з’яўляецца энергетычнай характарыстыкай электрычнага поля ў даным пункце прасторы.

Электрычны патэнцыял вызначаецца як адносіна патэнцыяльнай энергіі электрычнага зараду да велічыні гэтага зараду:

\varphi = \frac {W_p} q.

Адзінкай вымярэння электрычнага патэнцыялу з’яўляецца Вольт (В).

## Сувязь патэнцыяла з напружанасцю 
Каб перамясціць зарад  на адлегласць  (уздоўж восі ) трэба, пераадольваючы электрычнае поле, выканаць работу \delta A = - F_x dx = - q E_x dx.

З другога боку, гэтая работа роўная змяненню патэнцыяльнай энергіі зараду, якую можна выразіць праз патэнцыял: \delta A = q d \varphi.

Адсюль E_x = - \frac {d \varphi} {dx}.

Робячы аналагічныя вывады для восей  і , атрымаем:

\vec E = - \left(\frac {d \varphi} {dx} \vec i + \frac {d \varphi} {dy} \vec j + \frac {d \varphi} {dz} \vec k\right),
або
\vec E = - \operatorname{grad} \varphi.

Напружанасць, такім чынам, вызначаецца градыентам патэнцыялу. Праекцыя вектара напружанасці у даным напрамку колькасна роўная скорасці змянення патэнцыялу ў гэтым напрамку. Напрамак вектара напружанасці адпавядае напрамку найхутчэйшага зніжэння патэнцыялу.

## Гл. таксама 
* Пастаянная Мадэлунга

Катэгорыя:электрастатыка
Катэгорыя:Патэнцыял
Сіла току

**Сі́ла то́ку** — скалярная велічыня, якая колькасна характарызуе інтэнсіўнасць электрычнага току.

Сіла току вызначаецца як адносіна сумарнага электрычнага зараду, які праходзіць праз некаторую паверхню за некаторы адрэзак часу, да працягласці гэтага адрэзка:

I = \frac {\Delta Q} {\Delta t}

У дадзены момант часу сіла току вызначаецца як вытворная ад зарада па часе:

I = \frac {dQ} {dt}

Адзінкай вымярэння сілы току з'яўляецца Ампер (A).

Сіла току можа быць вызначаная як паверхневы інтэграл ад шчыльнасці току:

I = \int \limits_s \vec j \vec dS

У адрозненне ад шчыльнасці току, велічыня сілы току залежыць не толькі ад уласцівасцяў асяроддзя, што праводзіць ток, але і ад абранай паверхні. Найчасцей за такую паверхню выбіраюць папярочнае сячэнне правадніка.

Вымяраюць сілу току амперметрамі.

## Гл. таксама 
* Дзеючае значэнне пераменнага току
* Спіс параметраў напругі і сілы электрычнага току

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Электрадынаміка
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Электрычны ток
Магнетызм

**Магнеты́зм** — мноства фізічных з’яў, звязаных з узаемадзеяннем пры дапамозе магнітнага поля электрычных зарадаў, якія рухаюцца (паміж электрычнымі токамі, электрычнымі токамі і магнітамі, паміж магнітамі). У аснове гэтага ўзаемадзеяння палягае сіла Лорэнца.

Магнетызм уласцівы у той або іншай ступені ўсім рэчывам і выяўляецца ва ўсіх фізіка-хімічных працэсах, якія ў іх адбываюцца, а таксама ў касмічнай прасторы.

## Гл. таксама 
* Гравітамагнетызм
* Эфект Яна — Тэлера

## Літаратура 
* 
* Магнетизм // Вялікая савецкая энцыклапедыя

## Спасылкі 
* Магнетызм і яго практычнае прымяненне
Сіла Лорэнца

**Сі́ла Ло́рэнца** — сіла, якая дзейнічае на электрычны зарад, які рухаецца ў магнітным полі.

Сіла Лорэнца вызначаецца як

\vec F = q \vec v \times \vec B

дзе q — велічыня зараду, \vec v — хуткасць яго руху, а \vec B — індукцыя магнітнага поля.

Велічыня сілы Лорэнца складае

F = q v B sin \alpha

дзе \alpha — вугал між велічынямі хуткасці і індукцыі.

Катэгорыя:Магнетызм
Электрамагнітнае поле

**Электрамагні́тнае по́ле** — адзін з відаў фізічнага поля, з дапамогай якога перадаюцца электрамагнітныя ўзаемадзеянні.
У вакууме характарызуецца напружанасцю электрычнага поля і магнітнай індукцыяй, у асяроддзі — электрычным зрушэннем і напружанасцю магнітнага поля.

Асобныя выпадкі электрамагнітнага поля — электрастатычнае поле (ствараецца нерухомымі зарадамі) і магнітнае поле (ствараецца нерухомымі праваднікамі з пастаянным электрычным токам або пастаяннымі магнітамі).

З ураўненняў Максвела вынікае, што пераменныя магнітныя і электрычныя палі ўзаемазвязаны, а іх прасторавае размеркаванне ў часе вядзе да ўзнікнення электрамагнітных хваль.

Законы электрамагнітнага поля, узаемадзеянне і рух у ім зараджаных часціц вывучае класічная электрадынаміка.

Электрамагнітнае поле падпарадкоўваецца прынцыпу суперпазіцыі, яно характарызуецца , імпульсам і момантам імпульсу, для якіх выконваюцца адпаведныя законы захавання.

У квантавай фізіцы электрамагнітнае поле разглядаюць як «газ» элементарных часціц — фатонаў; квантавыя ўласцівасці электрамагнітнага поля (гл. эфект Комптана, фотаэфект) вывучае квантавая электрадынаміка.

## Гл. таксама 
* Магнетызм
* Электрамагнітнае ўзаемадзеянне

## Літаратура 
* *Хачатран Ю. М.*  С. 87.
* Богуш А. А., Мороз Л. Г. Введение в теорию классических полей. Мн., 1968.
* Ахиезер А. И., Берестецкий В. Б. Квантовая электродинамика. 3 изд. М., 1969.
* Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Теория поля. 7 изд. М., 1988.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Электрадынаміка
Зялёныя

**«Зялёныя»** — нефармальная ўмоўная назва, якой у розны час маглі азначацца:

* Тыя, хто ўхіляўся ад удзелу ў ваенных дзеянняў Грамадзянскай вайны ў Расіі (1917—1922).
* Польскія партызанскія фарміраванні пад савецкім кантролем у час Другой сусветнай вайны.
* У наш час — удзельнікі розных экалагічных партый, рухаў і пад.; прадукты, вырабленыя з увагай да экалогіі.
* Беларуская партыя «Зялёныя»

Сугучна: Арганізацыя «Зялёны дуб».

* Зялёныя, Люксембург
* Зялёныя, Аўстрыя
Маскоўскі дагавор

Назву **Маскоўскі дагавор** маюць:

* Дагавор паміж РСФСР і Літвой (12 ліпеня 1920)
* Дагавор паміж РСФСР і Латвіяй (11 жніўня 1920)
* Дагавор паміж СССР і ФРГ (12 жніўня 1970)
Тахтамыш

**Тахтамы́ш** (тат. Туктамыш хан, Tuqtamış xan) (? — ) — хан залатаардынскі, сын Туй-хаджы аглана, нашчадка Джучы.

## Біяграфічныя звесткі 
У выніку міжусобнай барацьбы вымушаны быў у 1370-я г. шукаць прыстанішча ў сярэднеазіяцкага эміра Тамерлана (Цімура). Пасля паражэння золата-ардынскага цемніка Мамая ў Кулікоўскай бітвы (1380), пры дапамозе Тамерлана, авалодаў стальцом Залатой Арды і выпраіў паслоў да рускіх князёў з навінамі аб сваім уцарэнні. Князі прынялі паслоў з павагаю і ў сваю чаргу адправілі паслоў з падарункамі для новага хана. Жадаючы разагнаць боязь, якая апанавала татараў пасля Кулікоўскай бітвы, Тахтамыш загадаў абабраць рускіх паслоў і захапіць іх караблі, а сам у 1382 з вялікім войскам пайшоў на Маскву і захапіў яе. Умацаваўшы сваё становішча ў Залатой Ардзе, прымае рашэнне весці барацьбу супраць Тамерлана, якому быў абавязаны стальцом. У вайне 1389-95 разбіты і ўцёк у Вялікае княства Літоўскае.

Быў паселены са сваёй дружынай у Лідзе ў асабняку, які доўгі час называлі Тахтамышавым дваром. Прызнаваўся многімі татарскімі феадаламі ханам у выгнанні. Вялікі князь Вітаўт разлічваў вярнуць Тахтамышу рэальную ўладу ў Залатой Ардзе і атрымаць ад яго ярлык на Вялікае княства Уладзімірскае (цэнтр у Маскве, заставалася васалам Арды). У 1397 і 1398 Тахтамыш удзельнічаў разам з Вітаўтам у двух паходах на Дон і ў Крым супраць Цімур-Кутлака — золатаардынскага стаўленіка Цімура. 3 гэтых паходаў Вітаўт і Тахтамыш прывялі шмат татарскіх сем’яў (з крымскіх татар — праціўнікаў Цімур-Кутлука), якія добраахвотна перасяліліся ў ВКЛ і былі размешчаны на р. Вака і ў в. Сорак Татар (цяпер у Літве), у Брэсцкім, Лідскім, Мінскім, Навагрудскім, Трокскім паветах, каля Чаркас і Канева (Украіна).

У бітве на Ворскле 1399 войскі Вітаўта, у т.л. дружына Тахтамыша, былі разбіты Цімур-Кутлукам. Тахтамыш уцёк у Сібір, дзе быў забіты ханам Шадыбекам.

## Сям’я 
Дзеці:
* Джэлал ад-Дзін (старэйшы сын)  Керымберды  Кепек  Кадыр-Бердзі  Джабар-Бердзі  Саіід-Ахмед  Сенцяк  (усяго 13 сыноў ад розных жонак і наложніц)

## Гл. таксама 
* Старосты лідскія

## Літаратура 
* 
* *Канапацкі І. Б.* Беларускія татары: Мінулае і сучаснасць. — Мн., 1993;
* *Канапацкі І. Б., А. І. Смолік* Гісторыя і культура беларускіх татар. — Мн., 2000.
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Памерлі ў Цюменскай вобласці
Катэгорыя:Джучыды
Катэгорыя:Ханы Залатой Арды
Катэгорыя:Кіраўнікі Сібірскага ханства
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Военачальнікі Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Гісторыя Цэнтральнай Азіі
Катэгорыя:Гісторыя Казахстана
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі XIV стагоддзя
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі XV стагоддзя
Катэгорыя:Старосты лідскія
Нагавіцы

**Нагаві́цы**, **штаны́**, **по́рткі** — адна з асноўных частак традыцыйнага адзення.

## У беларусаў 
Нагавіцы з'яўляюцца адной з асноўных частак традыцыйнага мужчынскага адзення беларусаў. Шыліся звычайна з аднатоннага ці шарачковага палатна, са зрэбнай ці паўсуконнай тканіны, зімовыя — з цёмнага сукна (**суко́ннікі**).

Вузкія **калошы** злучалі ў верхняй частцы ромбападобнай устаўкай; зашпіляліся спераду. Былі каўняровыя (каўнер) на поясе, які зашпільваўся на калодачку-біргельку або гузік і бескаўняровыя на матузку.

Калошы ўнізе спадалі свабодна або абкручваліся анучамі і аборамі лапцяў. Кашулю насілі паверх нагавіц і падпярэзвалі поясам.

У канцы XIX стагоддзя белыя палатняныя нагавіцы сталі сподняй адзежынай. У XX стагоддзі традыцыйныя нагавіцы былі выцесненыя фабрычнымі вырабамі агульнаеўрапейскага крою.

## Гл. таксама 
* Трусы

## Літаратура 
* М. Ф. Раманюк. Нагавіцы // 

Катэгорыя:Адзенне
Катэгорыя:Беларускі касцюм
Бортнае знамя

**Бортнае знамя**, **бортны знак**, **кляйно** — знак, азначэнне прыналежнасці борці пэўнаму гаспадару.

Высякалася на ствале борцевага дрэва на ўзроўні вачэй. У аснове кампазіцыі — геаметрычныя фігуры: спалучэнні розных памерам і формай трыкутнікаў, рысак, дужак і інш. Аналагічныя знакі ўжываліся пры межаванні зямлі, лугоў, лесу, азёр, рэчак. Борцевыя знамёны былі своеасаблівымі сямейнымі гербамі, якімі азначалі ўласныя рэчы і прылады працы. Старцы, дзясяцкія і іншыя выбарныя кіраўнікі сялянскіх грамад у 15—17 ст. карысталіся бортнымі знамёнамі замест подпісаў, копнікі — на пастановах копных судоў.

У пач. 1990-х гг. захоўваўся бортны знак на 500-гадовым дубе «Мінтус» каля в. Рашотнікі (Рэчыцкі раён).

## Літаратура 
* С. Ф. Цярохін. Бортнае знамя //  С.83.

Катэгорыя:Пчалярства
Астрог

**Астро́г:**

* Назва меншага, у параўнанні з «горадам», умацаванага пункту ў Маскоўскай дзяржаве 14—18 ст. Будаваліся на ўскраінах дзяржавы (14—17 ст.), у Сібіры (17—18 ст.).
* Назва тыну-астраколу на землях Беларусі ў Сярэднявеччы або частка горада за такім тынам.
* **Астрог** ці **астражок**: перасоўная вежа, якой карысталіся ў час аблогі ці штурму ўмацавання.
* Турма.
* Горад у Ровенскай вобласці на Украіне.
Мамай

**Мамай** (? — , Кафа, сучасная Феадосія) — беклярбек і цемнік Залатой Арды.

## Біяграфія 
Пасля забойства ў 1359 годзе хана Бердыбека ханам Кульпам, Мамай абвясціў яму вайну і, паколькі ханам мог быць толькі чынгізід, у 1361 годзе абвясціў ханам свойго вылучэнца Абдулу. Аднак іншыя прэтэндэнты не прызналі ўлады Абдулы. У Залатой Ардзе пачалася вялікая міжусобіца. Мамай кіраваў заходняй часткай (ад Крыма да правага берега Волгі), а часам (1363, 1367—1368, 1372—1373) і сталіцай Залатой Арды — Сараем. У 1370 годзе Абдула памёр, і Мамай абвясціў новага хана-марыянетку 8-гадовага Мухамед Бюлека.

У 1378 годзе Мамай, які дагэтуль страціў большую частку ўладанняў, паслаў мурзу Бегіча для нападу на Разанскую зямлю, але атрад гэты быў пераможаны войскамі вял. кн. маскоўскага Дзмітрыя Іванавіча ў бітве на рацэ Вожы. Следствам парадэння на Вожы быў вялікі паход Мамая, які завяршыўся Кулікоўскай бітвай. Mамай прымушаны быў збегчы і ў Ардзе сустрэўся са стаўленікам Тамерлана, Тахтамышам, якому быў вымушаны саступіць уладу. Мамай уцек са скарбам і прыхільнікамі ў Кафу, дзе быў забіты.

Катэгорыя:Военачальнікі Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Кіраўнікі Залатой Арды
Катэгорыя:Чынгізіды
Чынгізіды

**Чынгізіды** — прадстаўнікі кіруючых дынастый у шэрагу краін Азіі і Усходняй Еўропы.

Прамыя нашчадкі Чынгісхана завуцца торы. Кіруючыя дынастыі заснаваны сынамі Чынгісхана: Джучы, Джагатаем, Угедэем, Талуем; унукамі, у т.л. Батыем (сынам Джучы).

Мяркуецца, што сёння каля 16 мільёнаў чалавек з'яўляецца нашчадкамі Чынгісхана па мужчынскай лініі . Так, яго старэйшы сын пакінуў 40 сыноў. У сваю чаргу, унук Хубілай, які кіраваў Кітаем, меў 22 законных сыны. Дзяўчынак ад іх павінна было нарадзіцца не менш.

## У Сеціве 
* сямейнае дрэва Чынгіс-Хана 
* Сайт казахскіх чынгізідаў 

Катэгорыя:Залатая Арда
Катэгорыя:Кіраўнікі Залатой Арды
Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага

**Канцылярыя Вялікага княства Літоўскага** — орган дзяржаўнага кіравання ў ВКЛ пры вялікім князі. Асноўная функцыя — дакументацыйнае забеспячэнне дзейнасці гаспадара і паноў-рад. Канцылярыя была створана пры вял. князі Вітаўце.

Кіравалася канцлерам. Выканаўчы апарат складалі пісары і дзякі (падпіскі) лікам, у розны час, ад дзесяці і болей, да некалькіх дзясяткаў. Унутранае разрозненне службоўцаў паводле галіны дзейнасці або тыпу дакументацыйнага забеспячэння амаль не існавала. Да 1-й пал. 1540-х гг. падзялялася на два моўныя аддзелы — «руская канцылярыя» і «лацінская канцылярыя».

Ва ўмовах фактычнага існавання саслоўнай манархіі і моцнага класу феадалаў у ВКЛ, і ў адрозненне ад канцылярыяй цэнтралізаваных дзяржаў Заходняй Еўропы (а таксама і Маскоўскай дзяржавы часоў 1-й пал. 16 ст.), канцылярыя не мела самастойнасці дзеяння, і заставалася дапаможнай, выканаўча-тэхнічнай установай кіравання.

У 14—пач. 15 ст. дакументацыя выкарыстоўвалася пераважна ў замежнай палітыцы, рэдка — у кантактах з членамі дынастыі. З 2-й пал. 15 ст. дакументацыя структурна ўскладнілася і набыла важнае значэнне ў зносінах улад ВКЛ з жыхарамі. Рэарганізаваная ў 1516—1522/1523 — рэзка скарочаны лік «рускіх» пісараў, быў фактычна ўведзены падзел пісараў-сакратароў на вядучых і дапаможных.

## Літаратура 
* Груша А. І. Канцылярыя Вялікага княства Літоўскага 40-х гг. XV — першай паловы XVI ст. — Мн.: Беларуская навука, 2006. — 215 с. ISBN 985-08-0725-3.

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Канцылярыі
Хан (тытул)

**Хан** (ад цюркск.: хаган, хакан, каган — уладар, манарх) — цюркскі і мангольскі тытул.

Першапачаткова азначаў правадыра племя (напрыклад, у качэўнікаў Ірана і Афганістана). Пры Сельджукідах і Харэзмшахах — княжацкі тытул, у Мангольскай імперыі 13—14 ст. — кіраўнік улуса. У Мангольскай імперыі тытул кіраўніка дзяржавы, пачынаючы з Чынгісхана — **вялікі хан**. У дзяржавах, якія ўтварыліся пасля распаду Мангольскай імперыі, хан — тытул валадара, у Асманскай імперыі — тытул султана. У Іране пры Сефевідах хан — кіраўнік вобласці, а таксама адзін з тытулаў ваенна-феадальнай вярхавіны грамадства. Тытул хана можа атрымаць толькі торы — прамы нашчадак Чынгізхана па мужчынскай лініі.
## Літаратура 
* 
Катэгорыя:Мангольскія тытулы

Катэгорыя:Цюркскія народы
Торы

***Торы** — Чынгізіды
***Торы** — палітычныя партыі ў Англіі і Вялікабрытаніі
***Торы** — воласць у Эстоніі
* **Торы** — востраў каля паўночнага ўзбярэжжа Ірландыі
***Торы-ін-Сабіна** — камуна ў Італіі
***Торы Эймас** — амерыканская спявачка
Хан

**Хан**:

* хан — адміністрацыйная адзінка і, звычайна, адначасова феадальнае ўладанне ў Японіі часоў сёгунату Такугава (1600—1868)
* Хан (літара)
* хан — цюркскі і мангольскі тытул
* Хан — зорка ў сузор’і Змеяносец

## Прозвішча 
* Імран Хан — прэм’ер-міністр Пакістана
* Квінтэн Хан — аўстралійскі снукерыст
* Ліякат Алі Хан — прэм’ер-міністр Пакістана
* Фазлур Рахман Хан — амерыканскі інжынер-будаўнік

## Тапонім 
### Германія 
* Хан () — горад у Германіі

### Казахстан 
* Хан (Кызылардзінская вобласць)
Акцэптар (хімія)

**Акцэ́птар** (ад  — прынімаючы) — дамешкавы атам у крышталічнай рашотцы, які атрымоўвае на сваю незанятую арбіталь непадзеленую пару электронаў іншага атама з утварэннем хімічнай сувязі. Донарна-акцэптарная хімічная сувязь характэрная для камплексных злучэнняў.

Тыповымі акцэптарамі германія і крэмнія з'яўляюцца бор, алюміній, галій. 

Акцэптарам можа быць дэфект у крышталічнай рашотцы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізіка паўправаднікоў
Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Донар (хімія)

з донарнай прымессю фосфару]]

**До́нар** (, ад  — «дару») — атам, які аддае на незанятую арбіталь іншага атама непадзеленую пару электронаў з утварэннем хімічнай сувязі. Донарна-акцэптарная хімічная сувязь характэрная для камплексных злучэнняў.

## Гл. таксама 
* Акцэптар, хімія

Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Катэгорыя:Фізіка паўправаднікоў
Акісляльнік

**Акісля́льнік** – атам, малекула, іён, якія далучаюць электроны падчас акісляльна-аднаўленчай рэакцыі. Сам А. пры гэтым аднаўляецца.

Тыповымі моцнымі А. з’яўляюцца простыя рэчывы: фтор, кісларод, азон, хлор, а таксама пераксіды, іоны і злучэнні металаў (напрыклад, жалеза, марганцу, хрому) і неметалаў (напрыклад, серы, азоту, хлору) у высокай ступені акіслення.

## Залежнасць ступені акіслення ад канцэнтрацыі акісляльніка 
Чым актыўней метал, які рэагуе з кіслатой, і чым больш разведзены яе раствор, тым паўней працякае аднаўленне.
У якасці прыкладу — рэакцыя азотнай кіслаты з цынкам:
* Zn + 4HNO3(канц.) = Zn(NO3)2 + 2NO2 + 2H2O
* 3Zn + 8HNO3(40 %) = 3Zn(NO3)2 + 2NO + 4H2O
* 4Zn + 10HNO3(20 %) = 4Zn(NO3)2 + N2O + 5H2O
* 5Zn + 12HNO3(6 %) = 5Zn(NO3)2 + N2 + 6H2O
* 4Zn + 10HNO3(0.5 %) = 4Zn(NO3)2 + NH4NO3 + 3H2O

## Моцныя акісляльнікі 
Моцныя акісляльныя ўласцівасці мае «царская гарэлка» — сумесь аднаго аб'ёму азотнай кіслаты і трох аб'ёмаў салянай кіслаты. 
: HNO3 + 3HCl ↔ NOCl + 2Cl + 2H2O
Хлорысты нітразіл, які ўтвараецца ў ім, распадаецца на атамарны хлор і монааксід азоту:

NOCl=NO + Cl

Царская гарэлка з'яўляецца моцным акісляльнікам дзякуючы атамарнаму хлору, які ўтвараецца ў растворы.
Царская гарэлка акісляе нават высакародныя металы — золата і плаціну.

Яшчэ адзін моцны акісляльнік — перманганат калію. Ён здольны акісляць арганічныя рэчывы і нават разрываць вугляродныя ланцугі:
: С6H5-CH2-CH3 + [O] → C6H5COOH + CH3COOH
: C6H6 + [O] → HOOC-(CH2)4-COOH

Сіла акісляльніка пры рэакцыі ў разведзеным водным растворы можа быць выяўлена стандартным электродным патэнцыялам: чым вышэй патэнцыял, тым мацней акісляльнік.

## Гл. таксама 
* Акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі

*
Адноўнік

**Адно́ўнік** — атам, малекула, іон, якія аддаюць электроны падчас акісляльна-аднаўленчай рэакцыі. Сам А. пры гэтым акісляецца.

Тыповымі моцнымі А. з’яўляюцца простыя рэчывы: металы, якія ў электрахімічным радзе напружанняў стаяць перад вадародам, іоны металаў і неметалаў (напрыклад, серы) у нізкай ступені акіслення.

## Гл. таксама 
* Акісляльнік
* Электроліз
* Электрахімія
* Акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі ў біяхіміі

Катэгорыя:Хімічная тэрміналогія
Катэгорыя:Акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі
Акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі

**Акісля́льна-аднаўле́нчая рэа́кцыя** — хімічная рэакцыя са змяненнем ступені акіслення элементаў, якія ўваходзяць у састаў рэагуючых рэчываў. У акісляльна-аднаўленчых рэакцыях адбываецца пераход валентных электронаў ад адных атамаў да іншых.

## Прыклады 
### Акісляльна-аднаўленчая рэакцыя паміж вадародам і фторам 
:  \stackrel{0}{\mbox {H}}_{2} + \stackrel{0}{\mbox {F}}_{2} \rightarrow 2\stackrel{+1}{\mbox {H}} \stackrel{-1}{\mbox {F}}

Падзяляецца на дзве паўрэакцыі:

1) Акісленне:
:  {\mbox  {H}}_{2}^{0} - 2{\mbox {e}}^{-} \rightarrow 2 {\mbox {H}}^{+} 

2) Аднаўленне:
:  {\mbox  {F}}_{2}^{0} + 2{\mbox {e}}^{-} \rightarrow 2 {\mbox {F}}^{-} 

### Акісленне, аднаўленне 
У акісляльна-аднаўленчых рэакцыях электроны ад адных атамаў, малекул ці іонаў пераходзяць да другіх. Працэс аддачы электронаў — акісленне. Пры акісленні ступень акіслення павялічваецца:

:  {\mbox  {H}}_{2}^{0} - 2{\mbox {e}}^{-} \rightarrow 2 {\mbox {H}}^{+} 
:  {\mbox {S}}^{-2} - 2{\mbox {e}}^{-} \rightarrow {\mbox  {S}}^{0} \downarrow 
:  {\mbox {Al}}^{0} - 3{\mbox {e}}^{-} \rightarrow {\mbox  {Al}}^{+3} 
:  {\mbox {Fe}}^{+2} - {\mbox {e}}^{-} \rightarrow {\mbox  {Fe}}^{+3} 
:  2{\mbox {Hal}}^{-} - 2{\mbox {e}}^{-} \rightarrow {\mbox  {Hal}}_{2}^{0} 

Працэс далучэння электронаў — аднаўленне. Пры аднаўленні ступень акіслення паніжаецца:

:  {\mbox  {Hal}}_{2}^{0} + 2{\mbox {e}}^{-} \rightarrow 2{\mbox {Hal}}^{-} 
:  {\mbox  {O}}_{2}^{0} + 4{\mbox {e}}^{-} \rightarrow 2{\mbox {O}}^{-2} 
:  {\mbox  {Mn}}^{+7} + 5{\mbox {e}}^{-} \rightarrow {\mbox {Mn}}^{+2} 
:  {\mbox  {Mn}}^{+4} + 2{\mbox {e}}^{-} \rightarrow {\mbox {Mn}}^{+2} 
:  {\mbox  {Cr}}^{+6} + 6{\mbox {e}}^{-} \rightarrow {\mbox {Cr}}^{0} 

Атамы ці іоны, якія ў гэтай рэакцыі далучаюць электроны з’яўляюцца акісляльнікамі, а якія аддаюць электроны — адноўнікамі.

Асноўная цяжкасць у састаўленні ўраўненняў для акісляльна-аднаўленчых рэакцый заключаецца ў падборы каэфіцыентаў. Пры гэтым акрамя балансу колькасці атамаў розных элементаў у правай і левай частцы ўраўнення ўлічваюць змяненне ступеней акіслення атамаў. Пры гэтым колькасць далучаных акісляльнікам электронаў павінна быць роўнаю з колькасцю страчаных аднаўляльнікам. На гэтых прынцыпах распрацавалі спецыяльныя фармалізаваныя працэдуры падбору каэфіцыентаў: метад электроннага балансу і метад паўрэакцый.

Акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі надзвычай шырока распаўсюджаны ў прыродзе і прамысловасці. Яны з’яўляюцца асноваю такіх працэсаў як гарэнне, работа хімічных крыніц току, карозія металаў, жыццядзейнасць жывых арганізмаў.

## Гл. таксама 
* Акісляльнік
* Адноўнік
* Электроліз
* Электрахімія
* Акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі ў біяхіміі
Акісленне

**Акісле́нне** — страта электронаў атамам, малекулай, іонам. Пры гэтым ступень акіслення элемента, ад якога адлучаюцца электроны, павышаецца.

## Прыклады акіслення ў арганічнай хіміі 
Прыкладам прымянення акіслення ў арганічнай хіміі можа служыць лабараторны метад атрымання бензойнай кіслаты з талуолу:

250px

## Гл. таксама 
* Акісляльна-аднаўленчая рэакцыя
* Акісляльнік
* Аднаўленне
* Дыспрапарцыянаванне

Катэгорыя:Хімічныя рэакцыі
Катэгорыя:Хімічная тэрміналогія
Катэгорыя:Фізічная хімія
Аднаўленне (хімія)

**Аднаўле́нне** — далучэнне электронаў атамам, малекулай, іонам. Пры гэтым ступень акіслення элемента, да якога далучаюцца электроны, паніжаецца.

## Гл. таксама 
* Акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі.

Катэгорыя:Акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі
Улус

**Улус** (манг: *дзяржава, народ, людзі*) — доля, вобласць імперыі Чынгісхана; вядомасць атрымалі сярэднеазіяцкі улус сына Чынгісхана Чагатая (Чагатайскі улус) і Улус Джучы (больш вядомы як Залатая Арда).

У 1920—1943 гадах улус — адміністрацыйная адзінка Калмыкіі, аналаг раёна.

У сучаснай Расіі улусамі называюцца вёскі і сёлы Бураціі і Калмыкіі, а таксама раёны Якуціі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Залатая Арда
Катэгорыя:Гісторыя Сярэдняй Азіі
Катэгорыя:Якуція
Іардан (рака)

**Іардан** ( — nahr al-urdun,  — nehar hayarden) — галоўная рака Палесціны. У сярэднім цячэнні служыць мяжой паміж Іарданіяй і Ізраілем. У ніжнім цячэнні ўяўляе сабой прыродную мяжу паміж Палесцінскай тэрыторыяй Заходняга берагу і Іарданіяй. У верхнім цячэнні аддзяляе Галанскія вышыні ад Ізраіля. Большая частка цячэння праходзіць ніжэй за ўзровень мора. Вытокі ля падножжа горнага масіву Хармон, працякае па паўпустыннай упадзіне Гхор праз азёры Хула і Тыверыядскае і ўпадае ў Мёртвае мора, узровень якога на 430 м ніжэй за Міжземнае мора. Моцнае падзенне вады і нязначная яе глыбіня робяць раку несуднаходнай. Рака і азёры ў яе цячэнні маюць важнае значэнне для вадазабяспечання Ізраіля, Сірыі, Іарданіі. 3 гэтай ракой звязаны шмат якія падзеі бібліейскай гісторыі.
thumb|left|Рака Іардан

## Этымалогія 
Назвы паходзіць альбо ад семіцкага спалучэння «йарэд» — спускацца, падаць і «дан» — рака, альбо ад індаеўрапейскага «дану» — вільгаць.

## Геаграфія і гідраграфія 
Даўжыня Іардана каля 252 км. Плошча басейна складае каля 18 000 кв.км. Гістарычны гадавы сцёк — 1,3 млд. м³. Паколькі Іардан працякае ў вобласці міжземнаморскага клімату, для ракі характэрна зімовы разводдзе. Бярэ пачатак блізу горнага масіву Хармон. Утвараецца ад зліцця рэк Хацбані, Хармон, Дан, якія забяспечваюць каля 50 % сцёку. Да моста дачок Якава цячэ па каналізаваным рэчышчы, створаным ў рамках праекта асушэння даліны возера Хула. Ад моста да ўпадзення ў Галілейскае мора завецца «горным Іарданам» і цячэ па прыродным рэчышчы з вялікім ухілам і парогамі. Працякае праз Тыверыядскім возера, ніжэй возера злева прымае раку Ярмук, якая цячэ ўздоўж сірыйска-іарданскай мяжы і дае больш за палову ўсяго канчатковага сцёку. Упадае ў Мёртвае мора з поўначы. Вусце размешчана на вышыні −430,5 м над узроўнем мора (2016) і гэтая лічба няўхільна змяншаецца.

## Выкарыстанне чалавекам і экалогія 
З Галілейскага мора, прэснага, нягледзячы на шматлікія салёныя крыніцы па берагах, вада падаецца на поўдзень у бязводныя раёны па заглыбленай трубе Усеізраільскага вадаправода. З-за забору вады Мёртвае мора недаатрымлівае да 98 % сцёку Іардана. Даследаванні 2010 года паказалі што да Мёртвага мора ў той год дайшло не больш за 30 млн м³, прычым, вельмі салёнай, забруджанай ўгнаеннямі вады.. Горны Іардан папулярны сярод аматараў рафтынгу

## Рака ў Бібліі 
За 9 км ад Мёртвага мора з іарданскага боку знаходзіцца горад Эль-Махтас — найбольш верагоднае месца Хрышчэння Ісуса. Падчас раскопак тут была знойдзена вялікая мармуровая пліта, якая, верагодна, з’яўляецца асновай калоны, згаданай паломнікам Феадосіем (V—VI стагоддзі) як адзнака месца Хрышчэння.

## Вытворнае культурнае значэнне 
Гурт «Spasenie» прысвяціў рацэ свой альбом «Crossing the Jordan».

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі Ізраіля
Катэгорыя:Рэкі Іарданіі
Катэгорыя:Біблейскія месцы
Катэгорыя:Геаграфія Евангелляў
Катэгорыя:Месцы паломніцтва
Катэгорыя:Свяшчэнныя рэкі
Катэгорыя:Басейн Мёртвага мора
Фараон

**Фараон** — агульны тытул цароў у Старажытным Егіпце, а таксама тытул цароў з дынастыі Пталемееў у Эліністычным Егіпце.

Тытул паходзіць ад  «пер-аа», што азначае «вялікі дом», і першапачаткова адносіўся да царскага палаца ці двара, а не да асобы цара. Ужыванне гэтага тытула для абазначэння цара пачынае сустракацца ў часы Новага Царства, а іменна, пасля праўлення Хатшэпсут. Але даволі доўга такі тытул не быў афіцыйным. Першым царом, які афіцыйна насіў тытул , быў Сіамон, цар XXI дынастыі. З той пары егіпецкія цары насілі такі тытул.
У копцкай мове, апошняй ступені егіпецкай мовы, тытул стаў звычайным словам для абазначэння цара.

У Бібліі слова «фараон» (, ) было распаўсюджана на ўсіх егіпецкіх цароў незалежна ад часу іх валадарання. А з Бібліі гэта слова перакачавала ва ўсе астатнія мовы.

Паводле старажытнаегіпецкіх вераванняў, фараон лічыўся сынам сонца (Ра), зямным увасабленнем Хора і спадчыннікам Асірыса.

## Славутыя фараоны 
* Джосер — будаўнік ступеньчатай піраміды
* Хуфу (Хеопс) — будаўнік вялікай піраміды
* Пепі II — фараон, які ўладарыў 94 гады
* Хатшэпсут — жанчына-фараон
* Тутмас III — адзін з першых вялікіх заваёўнікаў, стваральнік Егіпецкай імперыі
* Эхнатон — фараон-рэфарматар, вядомы сваімі незвычайнымі для тых часоў рэлігійнымі поглядамі

## Спасылкі 
* Храналагічны пералік фараонаў  

Катэгорыя:Старажытны Егіпет
Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Фараоны
Катэгорыя:Пасады і тытулы Старажытнага Егіпта
Фараон (значэнні)

* фараон — у Старажытным Егіпце, тытул цароў, а таксама асоба, якая мела гэты тытул; 
* Фараон — род азартнай картачнай гульні;
* пагардлівая мянушка паліцэйскага ў ЗША, гарадавога ў колішняй Расіі (разм., жаргон, састарэлае)
* «Фараон» — перадапошні з буйных твораў польскага пісьменніка Баляслава Пруса
* «Фараон» — экранізацыя аднайменнага рамана Баляслава Пруса
Неагублены галосны задняга раду сярэдне-ніжняга пад’ёму

'''Неагублены галосны задняга раду сярэдне-ніжняга пад'ёму''' — галосны гук, ужываецца ў некаторых гутарковых мовах. У МФА для абазначэння гэтага гуку выкарыстоўваецца знак ʌ, у X-SAMPA — V

## У беларускай мове 
Самы часты гук беларускай мовы: на кожныя 100 вымаўленых гукаў у запісах вуснага маўлення прыходзіцца да 18 [а].

Пасля мяккіх зычных, асабліва ў ненаціскным становішчы, [а] пераходзіць у разрад галосных сярэдняга рада.

Паводле артыкуляцыі можа разглядацца як процілеглы з [і] — пры артыкуляцыі [а] найбольш вузкае месца ў моўным апараце знаходзіцца ззаду, а найбольш шырокае — спераду. Як і ў [і], форма поласці пры ўтварэнні гэтага гуку можа быць паказанай у выглядзе рупару, а ў іншых галосных мадэлі ўтварэння значна больш складаныя.

Адрозніваецца, як і [е], не толькі па змене артыкуляцыі, але і па вытрымцы ў залежнасці ад цвёрдасці-мяккасці папярэдніх зычных.

## Літаратура 
* 

А
Ева

**Ева** (іўр.: ‏חַוָּה‏, іўр. вым.: Хава — літ. «якая дае жыццё», греч. Εὔα) — у аўраамічных рэлігіях — прамаці ўсіх людзей, першая жанчына, жонка Адама, створаная з яго рэбры, маці Каіна, Авеля і Сіфа.

Паводле біблейскай міфалогіі, жонка Адама, створаная ў раі з яго рабра богам. У іудзейскай, хрысціянскай і мусульманскай міфалогіі яна разглядаецца як крыніца жыцця, як пачынальніца ўсяго чалавечага роду. За тое, што Ева першая парушыла забарону бога і паспытала плод з дрэва пазнання дабра і зла, а потым і спакусіла на гэта Адама, бог пракляў іх абодвух, выгнаў з раю, а іх грэх перанёс на ўсё чалавецтва як пажыццёвае пакаранне (першародны грэх).

## Этымалогія 
Традыцыйная этымалогія ўзводзіць імя Ева (Хава) да яўрэйскага хай «жыццё». Сучасныя даследчыкі мяркуюць сувязь з фінікійскім хвт і арамейскім Хевъя, які значыць «змяя» (або змеяпадобная багіня).

## Стварэнне Евы 
У Кнізе Быцця ўтрымліваюцца два паралельных аповяду аб Стварэнні свету і чалавека:

* Первый рассказ: 1:1 — 2:3;
* Второй рассказ: 2:4 — 3:24.

Паводле першага варыянту (Быц. 1: 26-29), прабацькі чалавецтва — мужчына і жанчына — створаны «па вобразу Божаму» (Быц. 1:27) у канцы шостага дня тварэння, і ім дадзена панаваць над усёй зямлёй і жывымі істотамі (побыт. 01:27).

Паводле другога, (Быц. 2: 7-25; 3: 1-24), Бог вылепіў чалавека (Адам) з «праху зямнога» (Адама), удыхнуў жыццё ў яго ноздры і змясціў яго ў Сад Эдэмскі (Быц. 2: 7). Пазней Бог усыпіў Адама, узяў адно з яго рэбраў і стварыў з яго першую жанчыну — Еву, якая стала жонкаю для першага чалавека (Быц. 2: 21-22). «І былі абодва голыя, Адам і жонка ягоная, і не саромеліся».

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Персанажы Старога Запавету
Неагублены галосны пярэдняга раду верхняга пад’ёму

'''Неагублены галосны пярэдняга раду верхняга пад'ёму''' — галосны гук, які выкарыстоўваецца ў шматлікіх мовах.

## У беларускай мове 
Характэрнай асаблівасцю гуку з'яўляецца тое, што яму могуць папярэднічаць толькі мяккія зычныя.

Паводле артыкуляцыі можа разглядацца як процілеглы з [а] — пры артыкуляцыі [і] найбольш шырокае месца ў моўным апараце знаходзіцца ззаду, а найбольш вузкае — спераду. Як і [а], форма поласці пры ўтварэнні гэтага гуку можа быць паказанай у выглядзе рупару, а ў іншых галосных мадэлі ўтварэння значна больш складаныя.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Галосныя
Адам

[430px|thumb|right|*«Стварэнне Адама»,* фрэска ў [Сіксцінская капэла|Сіксцінскай капэле працы Мікеланджэла.]]
**Адам** (, літаральна *чалавек*; аднакарэннае са словамі , *зямля* и אדום, *чырвоны*; , ) — у Пяцікніжжы і Каране — першы чалавек, створаны Богам, і прабацька чалавечага роду. Муж Евы, бацька Каіна, Авеля і Сіфа. Быў выгнаны з раю пасля таго, як не паслухаўся Бога, спазнаўшы плод з Дрэва пазнання дабра і зла.

Згодна з прадстаўленні іўдаізму, Адам і Ева ў поўным аб'ёме ўяўляюць чалавечыя адносіны, адлюстроўваючы вобраз ўсяго чалавечага роду, іх гісторыя можа разглядацца ў якасці правобраза гісторыі ўсяго чалавецтва.

У хрысціянскай тэалогіі Адам — сімвал чалавека ў яго адносінах з Богам: на Адаме, як на вянку тварэння, спачывала Божая мілата, ён валодаў абсалютнай праведнасцю і асабістай неўміручасцю, але ўсё гэта было згублена ім у грэхападзенні. Гэтую грэшнасць Адам перадаў сваім нашчадкам — усяму роду чалавечаму. Першародны грэх быў адкуплены толькі «другім Адамам» — Ісусам Хрыстом. Біблейская гісторыя Адама стала асновай такіх важных палажэнняў хрысціянскай веры, як падначаленасць жанчыны мужчыне (Быц. 3:16) і дагмат аб першародным граху.

Адам шануецца ў якасці прарока ў ісламе, у вучэнні мандэяў і бахаізме.

Біблейскае апавяданне пра Адама ўвяло ў сусветнае мастацтва і культуру вялікую колькасць вобразаў, такіх як: Эдэм, Дрэва пазнання Дабра і Зла, Дрэва Жыцця, забаронены плён, змей-спакуснік, выгнанне з рая.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Персанажы Старога Запавету
Неагублены галосны сярэдняга раду верхняга пад’ёму

'''Неагублены галосны сярэдняга раду верхняга пад'ёму''' — галосны гук, які ўжываецца ў некаторых гутарковых мовах. У МФА гэты гук перадаецца пры дапамозе знака ɨ, у X-SAMPA гэты гук перадаецца знакам 1.

## У беларускай мове 
Характэрнай асаблівасцю гуку з'яўляецца тое, што яму могуць папярэднічаць толькі цвёрдыя зычныя.

У ненаціскным становішчы і пры наяўнасці асаблівасцяў дыялектнага вымаўлення гук [ы] можа пачынаць нагадваць [а] (у некаторых прадстаўнікоў паўночна-ўсходніх гаворак) або набліжацца па гучанні да [у] (у прадстаўнікоў некаторых палескіх гаворак).

## Літаратура 
* 

ы
Філон Александрыйскі

**Філон Александрыйскі** (21 або 28 да н.э. — 41 або 49), антычны філосаф-эклектык, прадстаўнік іўдзейска-грэчаскай філасофіі ў Аляксандрыі (Егіпет).

Лічыў Біблію крыніцай і крытэрыем не толькі рэлігійнай, але і ўсякай іншай ісціны, а Майсея сапраўдным выразнікам Боскага адкрыцця. Бог у Філона выступае адзінай актыўнай і вечнай сілай свету. Ідэі Філона шмат у чым адрозніваліся ад хрысціянскіх, але ў цэлым яны былі блізкі да хрысціянства і таму забяспечылі Філону надзвычайную папулярнасць у патрыстыцы. Хрысціянства адчула моцны ўплыў яго александрыйскай школы. На 1-ым Сусветным саборы (325, Нікея) філасофскае вучэнне Філона было адхілена як паганскае і пантэістычнае, аднак яно адыграла важную ролю прамежкавага звяна паміж паганствам і хрысціянствам.

## Літаратура 
*

## Спасылкі 
* Арыгінальныя тэксты (греч.)
* Англійскія пераклады сачыненняў Філона

Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Сярэднія платонікі
Катэгорыя:Яўрэйскія філосафы
Катэгорыя:Філосафы I стагоддзя
Катэгорыя:Яўрэі ў Рымскай імперыі
Агублены галосны задняга раду верхняга пад’ёму

'''Агублены галосны задняга раду верхняга пад'ёму''' — галосны гук, які выкарыстоўваецца ў некаторых мовах свету. Знак у алфавіце МФА — , у алфавіце X-SAMPA — u.

## Закрыты варыянт (губны) 
У некаторых мовах, напрыклад, у японскай і шведскай, прысутнічае такая разнавіднасць дадзенага гуку, адрозная ад яго агубленай версіі, званая экзалабічнай, або сціснутай (). Ні ў адной мове свету не існуе супрацьпастаўлення гэтага гуку з іншым, значна больш распаўсюджаным эндалабічным варыянтам () (з выкручаныя вуснамі).

## У беларускай мове 
У літаратурнай беларускай мове, верхняга пад'ёму задняга раду, моцна агублены (лабіялізаваны).

Характэрнай асаблівасцю гуку з'яўляецца тое, што ў моўнай плыні пераход ад артыкуляцыі папярэдняга зычнага да артыкуляцыі [у] ажыццяўляецца дастаткова хутка, таму што губы ўжо пры вымаўленні зычнага поўнасцю падрыхтаваныя да артыкуляцыі [у] (выцягнуты ўперад і акруглены), і ў выніку ўсе зычныя, якія знаходзяцца ў адным складзе з [у], аказваюцца агубленымі.

Гэты гук у беларускай мове выяўляе найменшую залежнасць ад фанетычнай пазіцыі, напрыклад, на яго вытрымку практычна не ўплываюць мяккія зычныя. Свае слыхавыя ўласцівасці гук [у] захоўвае і ва ўсіх ненаціскных пазіцыях.

Гукі [о] і [у] пасля мяккіх зычных маюць найменш падобны на [і] пераход, чым значна адрозніваюцца ад [а], [е].

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Галосныя
Агублены галосны задняга раду сярэдне-верхняга пад’ёму

'''Агублены галосны задняга раду сярэдне-верхняга пад'ёму''' — галосны гук, які прысутнічае ў некаторых мовах свету. Знак у алфавіце МФА — , аналаг у алфавіце X-SAMPA — o.

## Сярэдні пад'ём 
У многіх мовах, такіх як беларуская, іспанская і японская, маецца разнавіднасць дадзенага гуку '''агублены галосны задняга раду сярэдняга пад'ёму''', аднак ні ў адной мове свету няма адрозненняў адразу трох варыяцый, у сілу чаго асобнага знака ў алфавіце МФА не існуе.

## У беларускай мове 
У літаратурнай беларускай мове — сярэдняга пад'ёму задняга раду, агублены (лабіялізаваны).

Не пад націскам гук [о] сустракаецца толькі ў некаторых запазычаннях.

Характэрнай асаблівасцю гуку з'яўляецца тое, што ў моўнай плыні губы ўжо пры вымаўленні папярэдняга зычнага моцна выцягваюцца наперад яшчэ да артыкуляцыі [о], і папярэднія зычныя аказваюцца агубленымі (лабіялізаванымі). Асаблівасці руху губ ў пачатковай і канцавой фазах артыкуляцыі [о] спрычыняюць тое, што ў большасці тых, хто гаворыць па-беларуску, гэты гук пад моцным націскам у пачатковай фазе вельмі нагадвае па артыкуляцыі [у], а ў канцавой фазе да некаторай ступені падобны на [а] (аднак, гэтая неаднароднасць менш выразная ў прадстаўнікоў заходніх гаворак). У становішчы пасля мяккіх зычных моцна мяняецца пачатковая фаза артыкуляцыі.

Гукі [о] і [у] пасля мяккіх зычных маюць найменш падобны на [і] пераход, чым значна адрозніваюцца ад [а], [е].

## Літаратура 
* 

О
Еранім Стрыдонскі

**Еранім Стрыдонскі**, свецкае імя **Герасім** (330 — ~419, Віфлеем) – пісьменнік-палеміст, філолаг, перакладчык на лацінскую мову тэкстаў Бібліі. Тэкст яго перакладу, вядомы пад назваю Вульгаты, на Трыенскім царкоўным саборы (1545) быў прызнаны кананічным, а сам Еранім лічыцца адным з вялікіх айцоў хрысціянскай царквы, якога каталіцкі касцёл прылічыў да святых.

Нарадзіўся ў Далмацыі ў 330 у сям'і грэка або ілірыйца. У Рыме атрымаў выдатную для свайго часу адукацыю, потым наведаў іншыя навуковыя цэнтры. У 373 накіраваўся на Блізкі Усход, папярэдне прыняўшы хрысціянства. Два гады правёў у Антыёхіі, пасля накіраваўся ў Халкідонскую пустыню, дзе аддаўся подзвігам аскетызму, вывучэнню яўрэйскай і халдзейскай моў. Наведаўшы Палесціну, Еранім накіраваўся ў Канстанцінопаль, а адтуль зноў у Рым, дзе Папа Дамас I зрабіў яго сваім дарадчыкам. Пасля смерці Папы (385) назаўсёды пакінуў сталіцу імперыі, вярнуўся ў Палесціну і пасяліўся ў Віфлееме, дзе заснаваў мужчынскі манастыр, вучыў дзяцей і манахаў. Там ён сабраў вялікую бібліятэку, паглыбляў свае веды па старажытных мовах і літаратурах і займаўся перакладам Бібліі на лацінскую мову. Пераклад Ераніма, вядомы пад назвай Вульгаты, пасля афіцыйна быў прызнаны каталіцкай царквой кананічным. Ен напісаў шэраг палемічных твораў на розныя тэмы, тлумачэнняў да асобных біблейскіх кніг («Быццё», «Эклезіяст», Евангелле ад Мацвея, Пасланні апостала Паўла і інш.), якія ў хрысціянскай літаратуры лічацца аднымі з найлепшых. Яго дагматычныя творы маюць востра палемічны характар, бо іх аўтар быў выдатным майстрам палемікі. За сваё жыццё Еранім напісаў каля 180 твораў. Памёр у Віфлееме каля 419. Праваслаўная царква называе яго блажэнным, а каталіцкая прылічыла да святых.

Апроч таго, Еранім пакінуў некалькі важных гістарычных працаў, у тым ліку кнігу «Пра знакамітых мужоў» (*De viris illustribus*).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* St. Jerome // Каталіцкая энцыклапедыя 
* Святы Еранім у жывапісе 

### Сачыненні 
* Хроніка (на англ. мове).
* Поўны тэкст Вульгаты з прадмовай Ераніма (лат.)
* Некаторыя лацінскія тэксты
* Англійскі пераклад прадмоў да біблейскіх кніг і каментара на кн. Данііла

Катэгорыя:Праваслаўныя блаславёныя
Катэгорыя:Айцы Царквы
Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя V стагоддзя
Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі
Катэгорыя:Дактары Касцёла
Катэгорыя:Памерлі ў 410-я гады
Катэгорыя:Патрыстыка
Катэгорыя:Перакладчыкі на латынь

Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы IV стагоддзя
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы V стагоддзя
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Святыя Беларускай Грэка-Каталіцкай (Уніяцкай) Царквы
Парасілавая ўстаноўка

**Парасілавая ўстаноўка**, **ПСУ** — цеплавы рухавік, у якім рабочае цела мае фазывая пераўтварэнні.

Дадзенае вышэй азначэнне не агаворвае, якое менавіта фазавае пераўтварэнне ажыццяўляецца ў ПСУ, але ў сучасных устаноўках ажыццяўляецца фазавы пераход пара - вадкасць. У якасці рабочага цела могуць выкарыстоўвацца розныя рэчыва, якія ў дыяпазоне тэмператур і ціскаў, пры якіх працуе дадзенная машына, можа існаваць як у вадкасным, так і ў параабразным выглядзе. Але з-за шэрага прычын (найперш бяспечнасць і таннасць) найчасцей выкарыстоўваецца вада.

ПСУ складаецца з аднаго або групы паравых катлоў, з аднаго або некалькі паравых рухавікоў (паравая машына, паравая турбіна), а таксама мае розныя дапаможныя прыстасаванні. Паршнявая паравая машына з'явілася раней за паратурбінныя ўстаноўкі і доўгі час шырока выкарыстоўвалася ў розных сферах чалавечай дзейнасці. Але на пачатку 20 стагоддзя яна была выцеснена паршнявымі рухавікамі ўнутранага згарання і электрарухавікамі. Сёння ў асноўным выкарыстоўваюцца паратурбінныя ўстаноўкі для вытворчасці электраэнергіі.

## Літаратура 
* *Хрусталёв Б. М., Несенчук А. П., Романюк В. Н.* Техническая термодинамика. Часть 2. — Мн.: УП «Технопринт», 2004.

## Спасылкі 
* Вялікая савецкая энцыклапедыя (па-руску)

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
*
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Лікург

**Лікург** () — легендарны спартанскі заканадавец 9—8 ст. да н.э., з імем якога спартанцы звязвалі свае асноўныя і найбольш старажытныя законы і звычаі. Грэчаскія аўтары 5—4 ст. да н.э. (Плутарх) прыпісвалі яму стварэнне асноўных інстытутаў спартанскага грамадства і дзяржаўнага ладу, сапраўднае афармленне якіх было вынікам доўгага пераходу ад першабытнага ладу да класавага грамадства ва ўмовах сацыяльнай барацьбы. Паводле распаўсюджанай версіі падання, Лікург, будучы дзядзькам і апекуном маладога спартанскага цара, фактычна кіраваў Спартай, увёў запазычаныя на востраве Крыт законы, якія быццам бы прадвызначылі эканамічны і палітычны лад Спарты.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Палітыкі Спарты
Катэгорыя:Самазабойцы
Нума Пампілій

**Ну́ма Пампі́лій** () — другі пасля Ромула цар Старажытнага Рыма канца 8 — пачатку 7 ст. да н.э., з імем якога грэчаскія і рымскія гісторыкі звязвалі правядзенне прававых і рэлігійных рэформ.

Вылучаўся сваёй справядлівасцю, глыбокай набожнасцю і добрым веданнем грамадзянскага права. Разумеючы, што культура народа трымаецца не на ваяўнічасці, а на праве, Нума Пампілій паставіў сваёй задачай змякчыць норавы ваяўнічага племя рымлян і даць яму рэлігійна-маральныя асновы. Сваё панаванне пачаў з заключэння міру з усімі суседнімі плямёнамі, які падтрымліваў на працягу свайго доўгага панавання. Ён заснаваў мноства храмаў і алтароў, павялічыў колькасць багоў, устанавіў простыя, але строга вызначаныя абрады богаслужэння, пастаянныя святы, заснаваў шэраг жрэчаскіх калегій і калегій рамеснікаў.

Паданне прыпісвае Нуме Пампілію рэформу календара, паводле якога год падзяляўся на 12 месяцаў замест былых 10 і складаўся з 355 дзён. У галіне грамадзянскіх рэформ лічыцца першым рымскім царом, які надзяліў жыхароў участкамі зямлі і заахвоціў іх да земляробства. Для падтрымкі гандлю і промыслаў спецыяльна ўвёў культ бога Фідаса як увасабленне сумленнасці ў справах. Легендарная біяграфія Нумы Памцілія надзвычай багата міфамі, якія надавалі яго асобе свяшчэнны аўтарытэт.

## Літаратура 
*
Фараней

**Фараней** (, ) — міфічны заснавальнік Аргоскай дзяржавы ў Грэцыі на Пелапанесе.

Фаранею прыпісвалі ўвядзенне на Пелапанесе першапачатковай культуры, грамадскага ўпарадкавання і рэлігійных абрадаў, у прыватнасці культу багіні Геры. Падобна Праметэю, ён лічыўся першым чалавекам, які перанёс агонь з неба на зямлю. Яго ўважалі за нацыянальнага героя і на яго магіле ўчынялі ахвярапрынашэнні. Яго дачка Ніоба, паводле падання, была першай з жанчын, у якую закахаўся Зеўс.

## Гл. таксама 
* Старажытнагрэчаская міфалогія

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Фороней // *Любкер Ф.* Реальный словарь классических древностей [Пер. с нем.]. — М.: ДиректМедиа Паблишинг, 2007.

Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Гермес Трысмегіст

**Герме́с Трысмегі́ст** ці **Мерку́рый Трысмегіст**, **Гермес тройчы найвялікшы** () — легендарны пісьменнік, заканадаўца, якому прыпісвалася аўтарства шэрагу твораў, нібыта запісаных з вуснаў самога бога Гермеса, аўтар тэасофскага вучэння, выкладзенага ў некалькіх кнігах грэка-егіпецкага паходжання, напісаных пад гэтым імем. Імя Г. Т. узята ад грэчаскага бога Гермеса (лац. Меркурыя, адпаведніка егіпецкага Тота), псіхапомпа і апякуна таемных ведаў, але ў герметычных кнігах Г. Т. не бог, а мудры чалавек, які атрымаў вучэнне ад бога. Ф. Скарына дзейнасць Г. Т. адносіць да невядомых часоў гісторыі Егіпта.

Вучэнне Г. Т., выкладзенае ў г.зв. герметычных кнігах, злучае ідэі егіпецкага палітэізму, іўдзейска-хрысціянскага манатэізму і грэчаскага філасофскага ідэалізму. У вучэнні пра чалавека перакрыжоўваюцца біблейская канцэпцыя пра чалавека — вобраз Божы і Бога — госпада ўсіх стварэнняў з егіпецка-гнастычнымі ўяўленнямі пра падшага бога-андрагіна. Мэта чалавека — злучыцца з Богам праз дасягненне дасканалае веды. Пад ведамі разумецца не дыскурсіўнае пазнанне (яно рэзка асуджаецца), а засяроджанае спасціжэнне ўсеагульнае ісціны пры адмове ад думак і жаданняў.

Вучэнне Г. Т. пра ідалаў і асобу валадара ўяўляе цікавасць сваім егіпецкім характарам. Паводле яго, найвышэйшы Бог стварае багоў а нябёсах, гэтаксама чалавек мае ўладу ствараць багоў у храмах, забяспечваючы там умовы для цудатворных і прароцкіх праяваў блізкіх да нас боскіх моцаў. Цар ёсць жывая праява найвышэйшага Бога, апошні сярод багоў, першы сярод людзей. На нябёсах жывуць багі, над якімі валадарыць Творца сусвету, у эфіры змяшчаюцца зоркі, якімі кіруе Сонца, у паветры жывуць душы і дэманы пад уладаю Месяца, на зямлі жывуць людзі пад уладай цара. Царскія душы боскія па прыродзе, валадары робяцца жорсткімі і несправядлівымі толькі пад уплывам злых дэманаў.

Алхімікі Сярэднявечча прыпісвалі Г. Т. аўтарства «Смарагдавай табліцы» — урыўку цьмянага зместу і невядомага паходжання, які лічыцца асновай алхімічнага вучэння — і па імю Г. Т. узялі для алхіміі назву «герметычная філасофія». Трысмегісту прыпісвалася таямнічая здольнасць шчыльна закаркоўваць сасуды (адсюль герметызацыя).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Багі
Катэгорыя:Акультызм
Сініца-апалоўнік

**Сініца-апалоўнік**, **сінюха доўгахвостая** (*Aegithalos caudatus*) — невялікая птушка з сямейства даўгахвостых сініц.

## Апісанне 
Даўжыня цела складае каля 14-15 сантыметраў. Важыць птушка ад 7 да 10 грамаў. Хвост сама меней такі ж доўгі, як і астатняе цела, з белымі крайнімі рулявымі. Вялікая зменлівасць афарбоўкі. У апярэнні спалучаюцца белы, чорны, буры, шэры, ружовы і рыжы колеры. Верх галавы белы (у паўночна- і ўсходнееўрапейскага падвіду галава цалкам белая). Вузкае коль­ца го­лай скуры паабапал вока аранжавае ці чырвонае. Дзюба кароткая, патоўшчаная, некалькі сціснутая з бакоў. Кры­лы кароткія, закруг­леныя.

Палавы дымарфізм не выражаны. Маладыя без іржавага колеру, на шчоках цёмная шырокая паласа.

Адрозніваюць каля 20 падвідаў.

## Пашырэнне 
Арэал: Еўропа, Малая Азія, Цэнтральная і Усходняя Азія (праз Паўднёвую Сібір да Камчаткі і Японіі), Блізкі Усход, месцамі сустракаецца на паўднёвым захадзе Кітая і захадзе Ірана. Аселы від, усходнія папуляцыі часам інвазійна качуюць.

Насяляе ўскрайкі не вельмі густых лясоў рознага тыпу, пераважна падмоклыя, з добра развітым падростам. На захадзе і поўдні Еўропы таксама кусцікавыя мясціны, калючыя зараснікі, ядловец, макія, паркі, сады. У Альпах даходзіць да 1800 м.

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца галоўным чынам членістаногімі, у по­шуках якіх абследуюць самыя тонкія галінкі кроны дрэў; у халодную пару года паядаюць так­сама насенне і дробныя плады.

Манагамы, сямейныя чародкі захоўваюцца да наступнай вяс­ны, качуюць у межах тэрыторыі, якую ахоўваюць.

Вышыня і месца размяшчэння гняда вельмі разнастайныя (ад некалькі сантыметраў — у кустах ядлоўца або густой ажыны, да некалькіх метраў у развілцы бакавых галін елкі або тоўстых галін бярозы). Гняздо закрытае, падоўжанай формы з адтулінай угары крыху збоку (часам 2 уваходы), з зялёнага моху з дамешкам раслінных валокнаў і валасоў. Знешняя частка, якая дасканала маскіруе гняздо, з лішайнікаў, павуціння і коканаў насякомых. Высцілка багатая, з дробных пёраў. Дыяметр гнязда 8,5—12 см.

Яйкі (8-12, часам 5-16), авальныя, часцей з крыху завостраным вузейшым канцом, белыя з дробнымі, светла-чырвонымі крапінкамі (могуць быць крапінкі ў форме крыху бачнага венчыка); часам зусім белыя. Памеры: 14 × 11 мм.

Самка наседжвае каля 15 сутак. Птушанят у гняздзе па́ра бацькоў корміць 14-18 сутак, часта ім дапамагаюць асобіны, якія не размнажаліся.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

## Спасылкі 
* Сініца-апалоўнік  — Дзікая прырода побач

Катэгорыя:Вераб’інападобныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе