open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Консульства БНР у Рызе

**Консульства БНР у Рызе** — дыпламатычна-консульская ўстанова БНР.

Ва ўмовах пагаршэння адносін з Літвой ўрад БНР спрабаваў пашырыць кантакты з Латвіяй, але ў 1918 наладзіць беларуска-латвійскія адносіны перашкодзіла Германія — немцы выступалі супраць фарміравання латвійскай нацыянальнай дзяржавы, але ў 1919 перашкоды для стварэння незалежнай Латвіі былі знятыя. У жніўні 1919 у Рызе адкрылася консульства БНР, якое ўзначаліў К. Цярэшчанка, да яго прызначэння абавязкі консула БНР выконваў Б. Шымковіч, а трохі пазней — Я. Чарапук. Консульства вяло перамовы з міністрам замежных спраў Латвіі па пытаннях мяжы і падтрымкі БНР на міжнароднай арэне. У верасні 1919 на аснове консульства адкрылася Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі.

## Літаратура 
* Ціхаміраў А. Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. // Журнал международного права и международных отношений 2006 — № 1.

Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка
Катэгорыя:Беларуска-латвійскія адносіны
Катэгорыя:Гісторыя Рыгі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1919 годзе
Катэгорыя:1919 год у Рызе
Амальгама

**Амальгама** — сплаў, адным з кампанентаў якога з’яўляецца ртуць. У нармальных умовах у можа быць вадкім ці цвёрдым. Утвараюцца ў выніку дыфузіі ртуці ў іншыя металы. Амальгамы ўжываюць для залачэння металічных вырабаў, у вытворчасці люстраў, у якасці узнаўляльнікаў (амальгама натрыю), пры атрыманні рэдкіх металаў спосабам электролізу. Утварэнне амальгамы ў працэсе амальгамацыі ад старажытных часоў ужываецца для аддзялення ад пустой пароды каштоўных металаў.

Таксама Амальгама з’яўляецца мінералам. Цвёрды раствор (ізаморфная сумесь) срэбра і ртуці ў прапорцыі прыкладна ад AgHg да Ag2Hg3 (26,5—35 % Ag). Срэбна-белыя крышталі кубічнай сіметрыі. Цвёрдасць 3—3,5 (Шкала Моаса). Шчыльнасць 1370—1410 кг/м3. Пры награванні ртуць выпараецца.

Слова амальгама паўстала ў (сярэднявечнай лаціне як amalgama са значэннем «сплаў» ад арабскага, запазычанага ў сваю чаргу з грэчаскай: μάλαγμα — «размякчэнне».

Вадкія амальгама і ртуць уяўляюць небяспеку для здароўя.

Катэгорыя:Сплавы
Катэгорыя:Злучэнні ртуці
Катэгорыя:Растворы
Анжэра-Суджанск

**Анжэра-Суджанск** () — горад (з 1931) у Расіі, у складзе Кемераўскай вобласці. Насельніцтва 83,9 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1928 годзе. Чыгуначная станцыя Анжэрская на лініі Тайга (Заходне-Сібірская чыгунка) — Марыінск (Краснаярская чыгунка) Транссібірскай магістралі.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Анжэра-Суджанск — адзін з цэнтраў вугальнай здабычы Кузбаса. ААТ «Анжеромаш», завод горнашахтнага абсталявання, хіміка-фармацэўтычны, жалезабетонных вырабаў, хлебакамбінат, мясакамбінат, малочны завод.
## Вядомыя асобы 
* Віктар Аляксандравіч Сідзяк (нар. 1943) — спартсмен (фехтаванне на шаблях), Заслужаны майстар спорту СССР, прызёр шэрагу міжнародных спаборніцтваў.
* Аляксандр Іванавіч Усольцаў (нар. 1961) — беларускі архітэктар.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Еўпацій Калаўрат

**Еўпацій Калаўрат** (; 1200 — 11 студзеня 1238) — разанскі баярын, ваявода і багатыр. З атрадам у 1700 чалавек, ацалелых ад татара-мангольскага разгрому Разані, напаў на стан хана Батыя і прывёў захопнікаў у замяшанне, перабіў многіх мангольскіх багатыроў. Татары здолелі перамагчы атрад Калаўрата калі ўжылі «парокі» — камнямёты. Еўпацій загінуў у баі, яго ўчынак быў высока ацэнены ворагам — ханам Батыем і яго набліжанымі.

## Літаратура 
* *Брохин В. С.* За русскую землю. Исторический очерк о борьбе рязанцев с Батыем, о русском богатыре Евпатии Коловрате и его брате Ковале Фатьяне. — Рязань, 1954;
* Воинские повести Древней Руси. — М.—Л., 1949.
* *Прозоров Л.* Евпатий Коловрат. — М.: Яуза, Эксмо, 2011. — 256 с. — Серия «Арийская Русь» — 3000 экз. — ISBN 978-5-699-48052-4.
* *Ян В. Р.* Батый. Исторический роман / Предисл. И. Б. Грекова. — М.: Правда, 1984. — 352 с.

Катэгорыя:Персанажы рускіх былін
Катэгорыя:Разанскае княства
Катэгорыя:Гісторыя Разанскай вобласці
Катэгорыя:Заходні паход манголаў
Катэгорыя:Баяры
Катэгорыя:Ваяводы
Мікалай Аляксеевіч Сакалоў

**Мікалай Аляксеевіч Сакалоў** (1880 — ) — следчы па справе аб забойстве сям'і расійскага імператара Мікалая II. Прызначаны А. В. Калчаком у лютым 1919. За кароткі тэрмін, працуючы без адпачынку з раніцы і да позняй ночы, Сакалоў здолеў сабраць мноства рэчыўных доказаў і апытаць сотні сведак.

З матэрыялаў справы, сабраных Сакаловым, ён зрабіў вывад, што забойства Царскай Сям'і насіла рытуальны характар. Сакалоў афіцыйна задакументаваў надпісы, якія сведчаць аб гэтым, і нават выразаў іх з сцяны як рэчыўныя доказы рытуальнага злачынства. У 1920 годзе Сакалоў з'ехаў з Расіі. У Францыі ён працягнуў сваё следства, апытваючы даступных яму сведак. Аднак да канца свайго расследавання ён не давёў — быў знойдзены мёртвым у садзе дома, дзе жыў. Яго няскончаная кніга «Забойства Царскай Сям'і» была апублікавана пасмяротна ў 1925 годзе.

Таксама быў следчым па справе М. К. Дзітэрыхса

## Літаратура 
* 
 

Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Расіі
Катэгорыя:Руская эміграцыя
Агрэгатны стан

**Агрэга́тны стан** (лат. *aggregatus* «агрэгатус» — злучаны) — стан існавання рэчыва, які адрозніваюцца ад іншых агрэгатных станаў характарам цеплавога руху малекул (атамаў) рэчыва і іхняга ўзаемадзеяння. Пераходы ад аднаго агрэгатнага стану да іншага звычайна характарызуюцца скачкападобнымі зменамі асноўных фізічных характарыстык рэчыва (у прыватнасці, шчыльнасці, цвёрдасці, энтрапіі).

Існуюць наступныя агрэгатныя станы рэчываў:

* цвёрдае цела (цвёрды стан) — у гэтым стане рэчыва захоўвае сваю форму і аб'ём. Гэта адбываецца таму, што малекула|малекулы (атамы) рэчыва захоўваюць толькі магчымасць ваганняў каля пазіцыі раўнавагі. Розныя формы цвёрдага стану характарызуюцца рознай ступенню ўпарадкавання. Так, крышталічныя рэчывы вызначаюцца захаваннем дальняга парадку, шкло і іншыя формы аморфных рэчываў — сярэдняга парадку
* вадкасць (вадкі стан) — у гэтым стане рэчыва захоўвае аб’ём, але не захоўвае форму. У вадкім стане малекулы (атамы) рэчыва захоўваюць магчымасць перамяшчэння адна адносна адной шляхам пераскоку з адной пазіцыі раўнавагі ў іншую, захоўваючы толькі бліжні парадак. Вадкасцям уласцівыя высокая пластычнасць і цякучасць.
* газ (газападобны стан) — у гэтым стане рэчыва не захоўвае ні аб’ём, ні форму. У газах малекулы (атамы) амаль не ўзаемадзейнічаюць, рухаюцца незалежна па ўсім аб’ёме у якім знаходзяцца.

Напрыклад, лёд, вада і вадзяная пара з’яўляюцца прыкладамі адпаведна цвёрдага, вадкага і газападобнага стану аднаго і таго ж рэчыва (вады).

Вадкасці і цвёрдыя целы належаць да г.зв. кандэнсаваных сістэм. У іх малекулы (атамы) размяшчаюцца блізка адна ад адной, і сілы ўзаемадзеяння паміж імі значна большыя. У выніку вадкасці і цвёрдыя целы толькі нязначна змяняюць свой аб’ём пад уплывам механічнага ці тэмпературнага ўздзеяння.

Як асобны агрэгатны стан можа разглядацца таксама плазма, бо зараджаныя часцінкі, з якіх яна складаецца, у адрозненне ад нейтральных малекул газу, узаемадзейнічаюць на вялікіх адлегласцях. У той жа час, плазма па многіх характарыстыках супадае са звычайным газам.

Пераход вадкасці ў газ называецца кіпеннем, адваротны працэс — кандэнсацыяй. Пераход цвёрдага рэчыва ў вадкае — плаўленнем, адваротны — цвярдзеннем, зацвердзяваннем. Пераход цвёрдага рэчыва ў газ завецца сублімацыяй. Тэмпературы, пры якіх адбываюцца гэтыя працэсы пры нармальным атмасферным ціску з’яўляюцца важнымі характарыстыкамі рэчываў.

Пераходы з аднаго агрэгатнага стану ў іншы могуць адбывацца як скачком, пры пэўных значэннях тэмпературы і ціску, гэтак і без такога скачка, што паказвае на пэўную умоўнасць вызначэння асобных агрэгатных станаў. З гэтай прычыны ў навуцы карыстаюцца больш агульнымі паняткамі фазы і фазавага пераходу.

*
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Маскоўскі патрыярхат

: *Гэты артыкул тлумачыць значэнне і выкарыстанне тэрміна і не прыводзіць звестак пра Рускую праваслаўную царкву*.
**Маскоўскі патрыярхат** (скарочана **МП**) — іншая афіцыйная назва Рускай праваслаўнай царквы, якая прызнае сваім прадстаяцелем Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі. У тэрміналогіі, прынятай у статуце РПЦ ад 2000 годзе, тэрміны Маскоўскі патрыярхат і Маскоўская патрыярхія маюць розныя значэнні; раней ужываліся як узаемазамяняльныя (з 2000 года «Маскоўская патрыярхія» — сукупнасць устаноў, якія знаходзяцца ў распараджэнні патрыярха).

Акрамя таго, у царкоўна-гістарычнай літаратуры тэрмін ужываецца для пазначэння той часткі расійскай царквы з 1589 да канца XVII стагоддзя, якая знаходзілася ў юрысдыкцыі маскоўскіх патрыярхаў, гэта значыць за выключэннем Кіеўскай мітраполіі і расійскіх епархій у Рэчы Паспалітай.

Назва «Маскоўскі патрыярхат» часта ўжываецца, каб адрозніць гэта рэлігійнае аб'яднанне ад іншых праваслаўных арганізацый усходняй традыцыі, якія не ўзаемадзейнічаюць з патрыярхам Маскоўскім або маюць вялікую ступень адміністрацыйнай незалежнасці ад Свяшчэннага Сінода МП.

## Гл. таксама 
* Руская праваслаўная царква

## Спасылкі 
* Руская Праваслаўная Царква Маскоўскі Патрыярхат. Аддзел знешніх царкоўных сувязяў. 
* Афіцыйны партал маскоўскай патрыярхіі 

Катэгорыя:Руская праваслаўная царква
Акропаль

у Афінскім Акропалі]]
**Акро́паль** ( «верхні» + *pólis* «горад»): узвышаная частка старажытнагрэчаскага горада. У эгейскі перыяд там змяшчаліся гарадскія ўмацаванні, пазней акропалі ператварыліся ў цэнтры рэлігійна-палітычнай забудовы гарадоў.

Найбольш вядомы акропаль у Афінах, забудова якога была пачатая не пазней за 2 тыс. да н.э.

## Гл. таксама 
* Гіпадамава сістэма
* Крэмль.

## Літаратура 
*  С.195.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старажытная Грэцыя
Контрфорс

касцёла ў Ішкалдзі з масіўнымі контрфорсамі]]
**Контрфо́рс** ( «процідзейная сіла») — вертыкальны або звужаны ўверсе выступ сцяны (або рабро, сценка), які павялічвае ўстойлівасць нясучай канструкцыі тым, што процідзейнічае пераданым на сцяну нахілена скіраваным сілам (напрыклад, бакавога распору скляпення, ціску грунту на падпорныя сценкі і пад.).

У гатычнай архітэктуры контрфорcы часта выконвалі як вонкавыя апоры (слупы), на якія праз Аркбутаны перадаваліся гарызантальныя намаганні (распоры скляпення).

## Гл. таксама 
* Пінакль

## Літаратура 
*  С.71.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктура
Акр

**Акр** () — мера зямельнай плошчы ў Вялікабрытаніі, ЗША і іншых краінах. У імперскай сістэме мер прыроўнены да 4840 кв. ярдаў (~4047 м² або ~0,4 га) (з 1878).

Гістарычна акр азначаў зямельную плошчу, якую заворвалі за адзін дзень парай быкоў. У Шатландыі акр роўны 6150 кв. ярдам, у Ірландыі — 7840 кв. ярдам.

## Літаратура 
* БелСЭ, Т.1, С.194.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння плошчы
Катэгорыя:Англійская сістэма мер
Базіліка

ў Рыме.]]

**Базі́ліка** (з грэч. мовы) — у *архітэктуры* выцягнуты, прамавугольны ў плане будынак, падзелены падоўжанымі радамі калонаў або слупоў на некалькі (звычайна 3 ці 5) частак (нефаў, наасаў), якія маюць самастойныя перакрыцці..

Сярэдні галоўны неф заўсёды вышэйшы за бакавыя, верхняя частка яго сцен, прарэзаная вокнамі, выступае над дахамі бакавых нефаў. Перад уваходам базілікі — папярочны прытвор (нартэкс), а ў процілеглым канцы сярэдняга, большага па шырыні нефа — паўкруглы выступ (апсіда), накрыты паўкупалам. Першапачаткова базілікі мелі драўлянае перакрыцце, якое пазней замянілі мураваным скляпеністым. У Старажытным Рыме базілікі выкарыстоўваліся як судовыя залы, рынкі, біржы і інш. Пазней базіліка стала адным з асноўных тыпаў хрысціянскіх храмаў, пашырылася ў візантыйскай, сірыйскай, раманскай і гатычнай архітэктуры, а таксама ў архітэктуры Адраджэння і барока.

На Беларусі базілікі з’явіліся ў канцы 16 ст., пашырыліся ў 17—18 ст. Найчасцей выкарыстоўваліся ў культавых хрысціянскіх будынках (каталіцкіх, праваслаўных і уніяцкіх), зрэдку — у ратушах (Слуцк), сінагогах (Слонім).

**Таксама**: 1) раннехрысціянская царква.

## Літаратура 
* 
* ;
* .
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тыпы храмаў
*
Пімен (Патрыярх Маскоўскі)

**Пімен** (свецкае імя **Сяргей Міхайлавіч Ізвекаў**; 10 (23) ліпеня 1910, Багародск, Маскоўская губерня — , ) — Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі (з 3 чэрвеня 1971 па 3 мая 1990).

Катэгорыя:Патрыярхі Маскоўскія
Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Мітрапаліты Санкт-Пецярбургскія
Катэгорыя:Мітрапаліты Круціцкія і Каломенскія
Катэгорыя:Царкоўныя рэгенты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нагінску
Катэгорыя:Праваслаўе ў Адэсе
Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад усесаюзных таварыстваў і фондаў
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Пладова-ягаднае віно

**Пладова-ягаднае віно** — напой, прыгатаваны шляхам зброджвання сокаў як дзікарослых, так і культурных пладоў і ягад (журавіны, брусніцы, чорнай парэчкі, маліны, яблыкаў, груш, сліў і інш.) з даданнем вады і цукру.

У Беларусі распаўсюджаныя віны пладовыя мацаваныя моцныя, якія вырабляе цэлы шэраг прадпрыемстваў. Моцнасць такіх вінаў звычайна ад 17 да 19 % спірту.

Характэрнай рысай з’яўляецца разнастайнасць назваў пладова-ягадных вінаў, з-за чаго ў апошнія гады яны часам становяцца аб’ектам калекцыянавання.

У народзе віно пладовае часта называюць «бырлам», «чарнілам», «чарлікам». Паводле аб’ёму тары звычайна падзяляецца на «вялікую» (0,7 л) і «маленькую» (0,5 л). Але выпускаецца і ў тары іншых аб’ёмаў. Напрыклад, 1 л. Акрамя шкляных бутэлек, выпускаецца ў упакоўцы тыпу Tetra Pak і ў пластыкавых PET-бутэльках.

## Спасылкі 
* Віно пладовае

Катэгорыя:Віны
Іван Іванавіч Дзмітрыеў

{{Пісьменнік
 |Імя                  = Іван Іванавіч Дзмітрыеў
 |Выява          = Tropinin Dmitriev 1835.jpg
 |Апісанне выявы = Партрэт І. І. Дзмітрыева працы В. А. Трапініна. 1835.
 |Месца нараджэння       = 
 |Месца смерці         = 
 |Род дзейнасці     = 
 |Гады актыўнасці      = 
 |Кірунак          = сентыменталізм
 |Жанр                 = 
 |Мова твораў    = руская
 |Узнагароды              = { style="background:transparent"
     
}
 |Вікісховішча            = 
 |Вікікрыніца             = 
}}
**Іван Іванавіч Дзмітрыеў** (10 (21) верасня 1760 — 3 (15) кастрычніка 1837) — рускі паэт і дзяржаўны дзеяч, міністр юстыцыі Расійскай імперыі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і сімбірскага памешчыка. У 14 гадоў змушаны паступіць на ваенную службу радавым Сямёнаўскага палка з-за бядотнага становішча яго бацькоў, уцекачоў ад Пугачоўскага паўстання ў Маскву. Дзмітрыеў лічыў сябе вучнем і паслядоўнікам М. М. Карамзіна. Літаратурную дзейнасць пачаў з верша ў «Санкт-Пецярбургскіх навуковых ведамасцях» у 1777, але сам паэт усё, напісанае да 1791, адносіў да вучнёўскага «вершавання». Песня «Стогне шызы галубочак» і казка-сатыра «Модная жонка» (1792) прынеслі Дзмітрыеву шырокую папулярнасць. Ён хутка становіцца прызнаным майстрам сантыментальных песень, «паэтычных дробязяў» (мадрыгалаў, эпіграм, надпісаў), баек і сатыр.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Міністры юстыцыі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Члены Акадэміі Расійскай
Катэгорыя:Члены Маскоўскага Англійскага клуба да 1917 года
Катэгорыя:Пахаваныя на Данскіх могілках
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Самарскай вобласці
Крышталізацыя

thumb|250px|Крышталізацыя вады з утварэннем лёду

**Крышталіза́цыя** — працэс цтварэння крышталёў з пары, раствораў, расплаваў рэчываў, у працэсах электролізу і хімічных рэакцыях. К. вядзе да ўтварэння мінералаў, адыгрывае важную ролю ў атмасферных (напрыклад, ападкі) і глебавых працэсах, ляжыць у аснове металургічных і ліцейных ды шматлікіх іншых працэсаў прамысловасці.

Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Катэгорыя:Мінералогія
Катэгорыя:Фазавыя пераходы
Катэгорыя:Цепламасаабмен
Пядзя

**Пя́дзя** (усходнесл. *пядь*) — даўняя мера даўжыні: «Крестъ… былъ 8-должки пяди»; «В той вежы дело железное полдевяты пяди…». Са значэннем меры слова ўжывалася ўжо ў «Ізборніку» Святаслава (1073). Таксама: участак зямлі, прасторы (пераносна, умоўна).

Гэта слова са значэннем адлегласць паміж вялікім і ўказальным пальцам ёсць і ў іншых славянскіх мовах — балгарскай, македонскай, польскай, славенскай, стараславянскай, чэшскай, верхне- і ніжнелужыцкай. Словы з аналагічным значэннем ужываліся як меры ў англійскай і бірманскай мовах. На думку А. Праабражэнскага, слова «пядь» — вытворнае ад дзеяслова пять (бел. напінаць). Тое, што з метрычным значэннем яго выявіў І. Сразнеўскі ў «Ізборніку Святаслава», сведчыць, што мерай яно было ў агульнаўсходнеславянскі перыяд. Ужыванне ў помніках старабеларускага пісьменства паказвае, то гэта была шырока ўжывальная бытавая мера, якая не ўваходзіла ў склад дзяржаўнай сістэмы мер. Пры шырокае ўжыванне гэтага слова сведчыць і тое, што яно выяўлена ў складзе словазлучэнняў «земли пяди нҍтъ» — зусім няма зямлі і «не поступил на пядь» — не аддаў ніколькі: «И теперь суть границы и копцы цҍлы и не тыле пядь, але на полпальца земли вашое милости не поступил и пильне того стерегу».

У старабеларускай мове ўжываўся ўтвораны ад назоўніка «пядь» — мера, прыметнік — «пядный», які ўваходзіў у колькасна-іменныя спалучэнні «пятипядный, четыръпядный» — на пяць (чатыры) пядзі велічынёй: «Зъ Малиньской земли идеть два лукнҍ пятипядныхъ, а третее четыръпядное. У Моколевичахъ съ Тарасовъской земли 2 четыръпядныхъ лукна».

У сучаснай беларускай мове — літаратурнай і дыялектнай — слова «пядзя» ўжываецца са значэннем меры: «Сала на хібу вельмо тоўстае, на цэлую пядзю»; «Я мужык-беларус — пан сахі і касы; цёмен сам, белы вус, пядзі дзве валасы». Яно ўваходзіць у некаторыя словазлучэнні, значэнне якіх выяўляецца ў тэксце: «Ды гэта і перад Варонічам узвысіла б яго на цэлую пядзю» — вельмі; «У пана Зыгмуся ні адна пядзя зямлі не запуставала» — ні аднаго лапіка; «Кожгпя пядзя тае ямлі, як расінка травіцы, патрэбна мужыку — самы малыф кавалак». Гэта слова ўваходзіць у склад фраземы «сем пядзяў у лбе», якая мае значэнне вельмі разумны: «Людзі там выключныя. Па-першае, галава: Зыгмунт Серакоўскі… Сем гадоў ссылкі, сем пядзяў у лбе, сем дабрачыннасцяў».

## Літаратура 
* Stamm, E. Miary powierzchni w dawnej Polsce / Edward Stamm. — Kraków: Nakładem Polskiej Akademii Umiejętności, 1936.
* Анішчанка, Я. Пядзя / Яўген Анішчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 15. — ISBN 985-11-0214-8.
* Каменцева, Е. И., Устюгов, Н. В. Русская метрология / Е. И. Каменцева, Н. В. Устюгов. 2-е изд. — М.: Высшая школа, 1975. — 326 с.
* Скурат, К. У. Даўнія беларускія меры: (лексічны аналіз) / К. У. Скурат; [рэд.: М. А. Жыдовіч, А. І. Жураўскі]; АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1974. — 190, [1] с. — С.

Катэгорыя:Гістарычныя адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння адлегласці
Тампак

thumb|Збан і блюда з тампака
**Тампа́к** — латунь з утрыманнем цынку да 10%.

## Уласцівасці 
Добра зварваецца са сталлю і высакароднымі металамі. Валодае высокай каразійнай устойлівасцю, падвышанай пластычнасцю, лёгка апрацоўваецца ціскам ў гарачым і халодным стане. Мае прыгожы колер, добра паддаецца залачэнню і эмаліраванню.

## Ужыванне 
Знаходзіць шырокае ўжыванне для плакіравання сталі і атрымання біметала сталь-латунь. Тампак выкарыстоўваюць для вырабу радыятарных трубак, мастацкіх вырабаў, знакаў адрознення і фурнітуры, медных духавых інcтрументаў. Са сталі, плакіраваннай тампаком вырабляюцца кулі, снарады і манеты. Падчас Другой сусветнай вайны канадскі ўрад з тампака выпускаў манеты наміналам 5 цэнтаў (т. н. «Нікель»). Раней часта выкарыстоўваўся для вырабу гадзінных механізмаў і гадзінных ланцужкоў, а таксама для імітацыі золата.

Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Сплавы
Сімвалы хімічных элементаў

frame|right|Хімічны знак двухатамнай малекулы хлору-35
**Cі́мвалы хімі́чных элеме́нтаў**, ці **хімі́чныя зна́кі** — умоўныя абазначэнні хімічных элементаў з адной ці дзвюх літар лацінскага алфавіта. Звычайна першая літара хімічнага знака з'яўляецца першай літарай лацінскай назвы элемента.

## Гл. таксама 
* Хімічны элемент
* Мова хіміі
* Хімічная формула
* Хімічнае ўраўненне
* Хімічная наменклатура

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя хіміі
Катэгорыя:Хімічныя элементы
Трэнта

**Трэнта** (, , , на мясцовым дыялекце: *Trent*) — горад у Італіі на левым беразе ракі Адыджэ на сярэдняй катлавіне. Сталіца рэгіёна Трэнціна-Альта-Адыджэ і правінцыі Трэнта. Насельніцтва горада на 2004 год — 55 197 чалавек (разам з прыгарадамі — 110 142 чалавекі). Горад багаты пабудовамі эпохі Сярэднявечча і Рэнесансу.

## Гісторыя 
Горад, пад назвай Трыдэнтум, быў заснаваны ў часы Старажытнага Рыма і ўпершыню ўзгадваецца ў дарожных запісах Антонія як прыпынак на вялікай дарозе з Вероны ў Вельдыдэну (Інсбрук) над ракой Брэнер; пазней быў сталіцай вобласці Трыдэнціні. З IV стагоддзя тут існуе епіскапія. Горад быў пад уладай астраготаў (V ст.) і лангабардаў (VI ст.); пасля заваявання лангабардаў франкамі (774) — у складзе Італійскага каралеўства. У 1027 годзе імператар Конрад II аддаў тымчасовае кіраванне ў горадзе і вобласці мясцоваму епіскапу, а горад і вобласць перадаў у склад Германіі. Беспаспяховыя спробы Венецыі завалодаць горадам працягваліся да 1487 года. Тымчасовае епіскапскае праўленне працягвалася да 1803 года, калі ўладу тут узяла Аўстрыя. У 1805—1814 гадах горад і вобласць належалі Баварыі, потым напалеонаўскай Францыі. У 1814 года горад і вобласць Трэнціна былі фармальна анексаваныя Аўстрыяй, уваходзілі ў правінцыю Тыроль. Пасля горад быў далучаны да Італіі пасля Першай сусветнай вайны.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Трэнта з’яўляецца цэнтрам рэгіёна, актыўным гандлёвым і прамысловым цэнтрам. Прамысловасць: хімічная, металаапрацоўка, тэкстыльная, дрэваапрацоўка; выпускаюцца веласіпеды.

## Культура і адукацыя 
Трэнта мае ўніверсітэт са шматлікімі факультэтамі і навукова-даследчымі інстытутамі, дзе праводзяцца даследаванні ў вобласці штучнага інтэлекту.

## Гарады-пабрацімы 
## Галерэя 

Выява:Trento Duomo.jpg|Кафедральны сабор святога Вігілія і фантан Нептуна
Выява:Piazza Duomo Trento Italy.JPG|Кафедральная плошча з дамамі, упрыгожанымі фрэскамі
Выява:Trento Campanile.jpg|Стары епіскапскі палац (XIII стагоддзе)
Выява:Castello Buonconsiglio Back Trento Italy.JPG|Замак Буанкансілья
Выява:Trento06.jpg|thumb|Вуліца
Выява:Castello_Buonconsiglio.jpg|Замак Буанкансілья

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Трэнціна — Альта-Адыджэ
Катэгорыя:Камуны правінцыі Трэнта
Хімічная формула

**Хімі́чная фо́рмула** — скарочанае пазначэнне саставу рэчыва з дапамогай сімвалаў хімічных элементаў і лікаў (пераважна цэлых, але ў выпадку нестэхіяметрычных злучэнняў яны могуць быць і дробнымі), якімі пазначаюць колькасныя суадносіны гэтых элементаў у дадзеным злучэнні. Лікі запісваюцца справа ўнізе ад знаку элемента і абазначаюць колькасць яго атамаў. Напрыклад, вада: H2O.

Хімічная формула паказвае састаў адной малекулы і колькасць атамаў кожнага элемента ў адным молі рэчыва. Калі простае рэчыва мае атамную ці металічную структуру, яго хімічная формула мае выгляд хімічнага знака элемента (напрыклад, Cu, Fe, S).
Хімічная формула складанага рэчыва з атамнай ці металічнай структурай адлюстроўвае толькі суадносіны паміж элементамі (напрыклад, CuS).

У хімічных формулах ужываюцца круглыя дужкі, якія абмяжоўваюць групоўкі атамаў — іоны ці радыкалы, часам для іх ужываюцца адмысловыя абазначэнні (напрыклад, Ph для C6H5). Квадратныя дужкі ўжываюцца ў хімічных формулах для абазначэння каардынацыйнай сферы ў камплексных злучэннях (напрыклад, K3[Fe(CN)6]). З дапамогаю квадратных дужак таксама пазначаюць хімічны састаў элементарнай ячэйкі крышталічнай рашоткі. Тлустаю кропкаю пазначаюць сувязь паміж малекуламі ў крышталегідратах і ім падобных злучэннях (напрыклад, CuSO4•5H2O — лік перад формулай вады абазначае колькасць малекул).

Для больш падрабязнага адлюстравання будовы рэчыва ўжываюць структурныя хімічныя формулы. У іх атамы, пазначаныя знакамі элементаў злучаць рыскамі, якія пазначаюць хімічную сувязь. Для пазначэння характару хімічнай сувязі ўжываюцца розныя тыпы рысак. У структурнай хімічнай формуле могуць прысутнічаць дадатковыя пазначэнні электрычнага зараду атамаў, кірунку змяшчэння электроннай шчыльнасці і г. д. (гл. таксама хімічная сувязь). Акрамя таго, структурныя хімічныя формулы могуць утрымліваць інфармацыю пра прасторавае размеркаванне груповак атамаў (гл. таксама ізамерыя). Найбольшае прымяненне структурныя хімічныя формулы знайшлі ў арганічнай хіміі.

У вузкіх галінах хіміі (напрыклад, біяхімія, хімія сілікатаў) ў хімічных формулах ужываюцца дадатковыя спецыфічныя абазначэнні.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі
Вігілій Трэнцкі

**Вігілій Трэнцкі** (каля  — верагодна чэрвень ) — епіскап трэнцкі, адзін з першых вядомых гарадскіх епіскапаў, прылічаны да святых. Прыход Вігілія залежаў ад Аквілеі. Вігілій сябраваў і супрацоўнічаў з Амвросіем, епіскапам Мілана, імя якога ўнесена ў спіс Айцоў Царквы.

Дзякуючы Вігілію, пачалася евангелізацыя ўсіх далінаў вобласці Трэнціна; ён лічыцца святым заступнікам Трэнта. На месцы яго магілы пастаўлены кафедральны сабор.

Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Тура (ваенная справа)

**Ту́ра** ( ад ) — высокі цыліндрычны кош без дна, плецены з прутоў і напоўнены грунтам. У ваеннай справе туры ўжываліся дзеля ўладкавання сховішчаў ад стрэл (куль, снарадаў). Таксама ўжываліся дзеля мацавання крутасцяў земляных насыпаў.

Катэгорыя:Ваенная справа
Капанір

thumb|right|250px
]]
**Капані́р** (ад  «ніша»): фартыфікацыйнае збудаванне, прызначанае весці флангавы агонь у двух процілеглых кірунках; **паўкапанір** — тое самае, але ў адным кірунку.
thumb|злева|Капанірная гармата Л-17

Да 19 ст. капаніры будаваліся ў складзе крэпасцяў для абстрэлу крэпасных равоў. У час Першай сусветнай вайны ўжываліся ў сістэмах палявых пазіцый і умацаваных раёнаў, і размяшчаліся, звычайна, на адваротных скатах вышыняў або за мясцовымі прадметамі.

**Таксама**: Месца стаянкі лятальнага апарата на аэрадроме, акружанае валам (*абвалава́нае*) для абароны ад ударнай хвалі і асколкаў пры выбухах. Будаваліся ў час Другой сусветнай вайны з грунту, каменю, мяхоў з пяском, бетону, жалезабетону, цэглы.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Бліндаж

**Блінда́ж** (ад  — пакрываць заслонамі) — палявое фартыфікацыйнае збудаванне закрытага тыпу (на 4—8 чалавек), якое абараняе ад куль, асколкаў снарадаў, мін, запальных сродкаў, а таксама ад паражальных фактараў ядзернага выбуху. У адрозненне ад сховішча не забяспечвае калектыўнай проціхімічнай абароны.

У расійскім войску бліндажы ўпершыню былі выкарыстаны пры абароне Севастопаля; масава ўжываліся ўсімі бакамі ў 1-й і 2-й сусветных войнах.

Будуюцца з мясцовых матэрыялаў (круглага лесу, брусу, жардзін, фашын) і элементаў прамысловага вырабу (хвалістай сталі, зборных жалезабетонных элементаў, грунтаносных мяхоў і пад.).

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Катэгорыя:Народная архітэктура
Хімічная рэакцыя

**Хімі́чная рэа́кцыя** — пераўтварэнне адных рэчываў (рэагентаў) у іншыя (прадукты), адрозныя саставам ці будовай. Агульная колькасць атамаў кожнага з элементаў, з якіх складаюцца рэчывы, застаецца ў хімічнай рэакцыі нязменнай (у адрозненне ад ядзернах рэакцый). Паслядоўнасць элементарных актаў хімічнага пераўтварэння называецца механізмам хімічнай рэакцыі. Хімічную рэакцыю апісвае хімічнае ўраўненне.

Працяканне хімічнай рэакцыі залежыць ад прыроды рэагуючых рэчываў і знешніх умоў. Хімічныя рэакцыі адбываюцца пры кантакце рэчываў, часта пад уплывам знешніх уздзеянняў (награванне, ціск, выпраменьванне і да т.п.). Хімічныя рэакцыі падпарадкоўваюцца пэўным заканамернасцям, якія вывучаюць фізічная хімія, тэрмадынаміка і хімічная кінетыка. ( закон захавання масы, закон Геса, правіла Вант-Гофа)

## Класіфікацыя хімічных рэакцый 
Тэрмадынамічная класіфікацыя ўлічвае энергетыку хімічнай рэакцыі (экзатэрмічныя і эндатэрмічныя хімічнай рэакцыі), колькасць фаз у сістэме. Адрозніваюць таксама хімічныя рэакцыі, якія працякаюць у аб’ёме і на паверхні падзела фаз.

Кінетычная класіфікацыя адрознівае хімічныя рэакцыі па суадносінах скорасці прамога і адваротнага пераўтварэння (зваротныя і незваротныя хімічныя рэакцыі), па колькасці стадый (простая і складаная хімічная рэакцыя, якую можна падзяліць на некалькі простых); малекулярнасць хімічнай рэакцыі; парадак хімічнай рэакцыі па кожным рэагенце і ў цэлым. Асобнай групай з’яўляюцца каталітычныя хімічныя рэакцыі.

У залежнасці ад таго, якія часціцы бяруць удзел у элементарным акце хімічнай рэакцыі, іх падзяляюць на малекулярныя, іонныя, фатахімічныя, радыкальныя, ланцуговыя.

У неарганічнай хіміі шырока ўжываецца класіфікацыя хімічных рэакцый па тыпах злучэнняў і характары ўзаемадзеяння: хімічныя рэакцыі ўтварэння і раскладання, гідролізу, піролізу, нейтралізацыі, камплексаўтварэння, акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі.

Арганічная хімія мае сваю класіфікацыю хімічных рэакцый. Хімічныя рэакцыі з удзелам арганічных злучэнняў падзяляюць на дзве вялікія групы па характары разрыву хімічнай сувязі. У гетэралітычных (ад  — іншы) рэакцыях пара валентных электронаў застаецца пры адным з атамаў, паміж якімі існавала разарваная сувязь. У гамалітычных рэакцыях хімічная сувязь разрываецца сіметрычна і ўтвараюцца радыкалы.

Іншы спосаб класіфікацыі падзяляе рэакцыі з удзелам арганічных злучэнняў на тры класы: замяшчэння (пазначаюцца сімвалам S з індэксамі N або Е), далучэння (сімвал А) і адшчаплення або элімінацыі (сімвал Е). Асобную групу складаюць працэсы, якія адбываюцца без змены саставу, але са зменай будовы: рэакцыі ізамерызацыі, перагрупоўкі.

Межы паняцця *хімічная рэакцыя* да пэўнай ступені ўмоўныя. Звычайна не лічыцца хімічнай рэакцыяй утварэнне асацыятаў у растворах, электронна-ўзбуджаныя станы малекул, нават пры істотных зменах геаметрычнай канфігурацыі, таўтамерныя пераўтварэнні і г.д.

## Гл. таксама 
* Рэакцыя ацылавання
* Тэрмахімія
* Абарачальныя рэакцыі

Катэгорыя:Хімічныя рэакцыі
Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі
Тын

**Тын** ці **астрог**, **парка́н**, **паліса́д** (, , ; таксама  і ) — абарончае збудаванне, якое складаецца з раду драўляных слупоў, убітых ці ўкапаных ніжнімі канцамі ў грунт.

Таксама **астрогам** на землях Беларусі называлася частка горада, абнесеная сцяной-астрогам (напрыклад, у Мазыры, Крычаве).), слупы могуць мацавацца з нахілам, мець дадатковыя папярочныя мацаванні, падпірацца каменнем знізу і інш. Тын (астрог) мог быць самастойнай загародай, або дапаўняць вал.

## Гісторыя 
Найпрасцейшае, вядомае са старажытнасці, абарончае збудаванне, якое выцясніла дагістарычныя загароды з калючага кустоўя вакол паселішчаў; простасць і хуткасць выканання зрабілі яго пераважным тыпам умацаванняў у тых мясцовасцях, дзе існавалі запасы лесу (напрыклад, у Англіі — да сяр. 12 ст., на землях Русі — да пач. 13 ст.). З развіццём вайсковай справы, на Захадзе былі выцесненыя каменнымі ўмацаваннямі. Як тымчасовыя палявыя ўмацаванні, тыны (палісады) ўжываліся і ў новы час (19 ст.).

### У Беларусі 
На землях Беларусі астрогі вядомыя з часоў жалезнага веку. Пашыраны ў абарончым будаўніцтве 9—14 ст. У драўляных замках 16—18 ст. выцесненыя гароднямі і тарасамі, але выкарыстоўваліся на меней важных участках абароны і пры неабходнасці хутка збудаваць абарончую сцяну. Вядомыя ў замках Віцебска, Полацка, Мазыра, Рагачова і інш., таксама як агараджальная канструкцыя феадальных сядзіб (Дастоева, сучасны Іванаўскі раён). Астрогамі часам абкружалі вёскі і мястэчкі.

Астрогі ў складзе замкавых комплексаў мелі ў верхніх частках баявыя галерэі з абламамі і стрэшкамі з драніцы ці гонты. Астрогі ў феадальных сядзібах выконваліся ў выглядзе простай сцяны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Піваварчык С.* Наземные конструкции… С.57.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Sun Microsystems

**«Sun Microsystems»** — амерыканская карпарацыя, вытворца камп’ютараў, камп’ютарных кампанентаў, праграмнага забеспячэння і паслуг інфармацыйных тэхналогій, заснаваная 24 лютага 1982 года. У перыяд з красавіка 2009 года па студзень 2010 года была паглынута карпарацыяй «Oracle». Штаб-кватэра кампаніі знаходзілася ў Санта-Клара, Каліфорнія.

Прадукцыя кампаніі ўключае серверы і рабочыя станцыі на аснове працэсара SPARC уласнай распрацоўкі, а таксама на працэсарах AMD Opteron і Intel Xeon; сістэмы захоўвання дадзеных; і набор праграмных прадуктаў, што ўключае аперацыйную сістэму «Solaris», сродкі распрацоўкі, праграмнае забеспячэнне для інфраструктуры WWW і праграмы кіравання ідэнтыфікацыяй. Акрамя таго, сярод вядомых прадуктаў — платформа Java і сеткавая файлавая сістэма (Network File System, NFS).

Кампанія Sun — папулярызатар адкрытых сістэм увогуле, у тым ліку Unix, а таксама адзін з буйнейшых укладальнікаў у праграмнае забеспячэнне з адкрытым зыходным кодам.

## Гл. таксама 
* OpenSolaris


Катэгорыя:Каліфорнія
Катэгорыя:Oracle
Катэгорыя:ІТ-кампаніі ЗША
240-я да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
## Памерлі 
* Антыёх II Тэас
* Пталамей II Філадэльф


Катэгорыя:Дзесяцігоддзі
210-я да н.э.

## Падзеі
* Карфагенскія войскі пакінулі Сіцылію. У Іспанію накіраваны Публій Карнэлій Сцыпіён Афрыканскі. 
## Нарадзіліся
## Памерлі
* Цынь Шыхуан-дзі, пахаваны разам з тэракотавай арміяй


Катэгорыя:Дзесяцігоддзі
Проб

**Марк Аўрэлій Проб** (232, Сірмій — 282) —рымскі імператар (276—282).

## Біяграфія 
Войска абвясціла Проба імператарам пасля забойства Фларыяна. Завершыў будову рымскіх гарадскіх муроў, пачатую Аўрэліянам. Паспяхова скончыўшы ваенныя паходы, скіраваў салдат на «карысную працу»: асушванне балотаў і іншыя сельскагаспадарчыя работы. Гэта выклікала незадавальненне ў войску, і Проб быў забіты.

Быў сынам вайскоўца і сам быў дасведчаным военачальнікам. Сваім ідэалам лічыў імператара Аўрэліяна. Верагодная выява — скульптурны партрэт у Капіталійскім музеі ў Рыме.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Срэмска-Мітравіцы
Прусій I

**Прусій I** (Прусій I Храмы, )— цар віфінійскі (~230—182 да н.э.), сын Зіелая.

Вёў вайну супраць Пергама, у якой яму істотна дапамог выгнаны Ганібал. Быў слабавольным валадаром; даў прытулак Ганібалу, але пад ціскам Рыма пазбавіў таго свайго апякунства.

Катэгорыя:Цары віфінійскія
Прусій II

**Прусій II** (2 ст. да н.э.) — цар віфінійскі (182—149 да н.э.), сын Прусія I.

Дзейнасць Прусія II атрымала знішчальную характарыстыку Палібія. Быў «сябрам і саюзнікам» Рыма; у час вайны супраць Атала II у 156—154 да н.э. ён загадаў разбурыць пергамскія святыні. Нарэшце, у час народнага бунту, Прусій II быў забіты камянямі паводле загаду яго сына Нікамеда II. Вядомыя выявы — на манетах.

Катэгорыя:Кіраўнікі II стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Цары віфінійскія
Пір (цар эпірскі)

**Пір** (319 — 272 да н.э., Аргас) — цар эпірскі (306—302 да н.э. і 297—272 да н.э.); сын Эакіда і Фціі.

Стаў царом у 13 гадоў пры апекуне, але быў вымушаны ўцякаць ад свайго зяця Касандра (302 да н.э.). Ажаніўся з дачкой Пталамея I, Антыгонай; з дапамогай таго вярнуўся да ўлады ў Эпіры. Пасля смерці Антыгоны ажаніўся з Ланасай, у пасагу якой атрымаў Керкіру і Леўкус.

Быў адным з найбольшых военачальнікаў антычнасці. Актыўна ўдзельнічаў у міжземнаморскіх войнах 1-й паловы III ст. да н.э. Узяў вядомую перамогу пад Гераклеяй («пірава перамога»), зняў аблогі Тарэнту, Афінаў (287 да н.э.). Апій Клаўдзій перашкодзіў перамовам з Пірам, і той вярнуўся ў Грэцыю (275 да н.э.). Быў забіты ў вулічным баі ў Аргасе.

Верагодная выява Піра — мармуровая галава з вілы Пізонаў у Геркулануме, дзе малады Пір паказаны ў шаломе з дубовымі лістамі, знакам Зеўса Дадонскага (атаясамлена ў 1891).

Катэгорыя:Эліністычныя цары
Катэгорыя:Кіраўнікі Эпіра
Катэгорыя:Ворагі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы III стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Катэгорыя:Пірава вайна
Піфагор

**Піфаго́р** *сын Мнесарха* (, 576, востраў Самас — 496 да н.э., Метапонт) — старажытнагрэчаскі філосаф, заснавальнік піфагарэйства.

Звесткі пра жыццё і дзейнасць пераважна легендарнага характара. На пяты год праўлення Палікрата Піфагор пераехаў у Кратон, дзе заснаваў рэлігійнае брацтва, у якім даваў навуку пра правілы маральнай чысціні, пра містыку лікаў, гармонію сфер і адраджэнне пасля смерці. Яго вучэнне і палітычная дзейнасць выклікалі процідзеянне, і ён быў вымушаны, ужо ў сталым узросце, перасяліцца ў Метапонт. Вучэнне Піфагора заставалася папулярным да позняй антычнасці.

Піфагору прыпісваецца доказ тэарэмы пра суадносіны бакоў прамавугольнага трохвугольніка. З яго імем звязваюць вучэнні пра цотныя і няцотныя, простыя і састаўныя лікі, пра арыфметычныя, геаметрычныя і гарманічныя прапорцыі і сячэнні.

Ёсць шмат скульптурных і іншых выяў Піфагора, але ніводная з іх не прызнана верагоднай, бо ўсе выявы, прыдатныя для партрэтнага даследавання, былі створаны не раней за сярэдзіну 5 ст. да н.э.. Мяркуецца, што ён быў прыгожы, насіў доўгую бараду, галаву ўпрыгожваў залатой дыядэмай і апранаўся на ўсходні ўзор.

## Гл. таксама 
* Тэарэма Піфагора
* Піфагорава тройка
* Нумералогія


Катэгорыя:Астраномы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Матэматыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Матэматыкі ў тэорыі лікаў
Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Філосафы VI стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Матэматыкі VI стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Астраномы VI стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Тэарэтыкі музыкі
*
Катэгорыя:Дасакратыкі
Палібій

**Палібій** *сын Лікорта* (; ): старажытнагрэчаскі гісторык.

Вядомы, найперш, як аўтар «Усеагульнай гісторыі», якая складалася з 40 кніг, і апісвала перыяд 50 гадоў, на працягу якіх Рым стаў валодаць вядомым светам. Захавалася цалкам 5 кніг, а іх частка захавалася ва ўрыўках.

Пасля бітвы пад Піднай (166 да н.э.) быў высланы ў Рым як закладнік у ліку 1000 даўніманых «сяброў Македоніі». Жыў там каля 16 гадоў, стаў сябрам і ментарам Сцыпіёна Эміліяна, уваходзіў у вышэйшыя колы рымскага свету. Вярнуўся ў Грэцыю (150 да н.э.) разам з тымі 300 закладнікамі, хто быў яшчэ жывы і выступіў (145 да н.э.) за змякчэнне жорсткай акупацыйнай палітыкі Рыма. Гэтым заслужыў вялікую ўдзячнасць у грэчаскіх гарадах; у яго гонар былі пастаўленыя помнікі, статуі, рэльефныя стэлы. Памёр, упаўшы з каня.

Верагоднай выявай з’яўляецца гіпсавы злепак са стэлы, знойдзенай у 1880 годзе.

Катэгорыя:Военачальнікі
Катэгорыя:Гісторыкі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Гісторыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Постаці гістарыяграфіі II стагоддзя да н. э.
Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з каня
Плацін

**Плацін** (, Лікопаль, Егіпет, Рымская імперыя— , двор каля Мінтурнаў): старажытнагрэчаскі філосаф-платонік.

Выкладаў філасофію ў Рыме (з 244). Найбольшую вядомасць атрымаў як заснавальнік школы неаплатанізму і аўтар шматлікіх тэкстаў. Яго галоўны твор, «Энеады» («дзявяткі»), быў выдадзены вучнем Парфірыем пасля смерці Плаціна. Адзначаецца, што Плацін быў чалавекам сціплым і часта казаў: «*Новага нічога няма, усё ўжо сказана Платонам*». Верагоднай выявай ёсць партрэт не-рымляніна аскетычнага віду, вядомы са шматлікіх копій. Гэты партрэт, як і іншы партрэт (аўтарства Картэрыя), мог быць зроблены пасля смерці Плаціна, з вусных апісанняў. Выява на рэльефе саркафагу, відаць, атаясамлецца з ім памылкова.

Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі
Геаметрычная фігура

**Геаметры́чная фігу́ра** — мноства пунктаў на плоскасці або у прасторы. У геаметрыі разглядаюцца фігуры, утвораныя адной або некалькімі лініямі. Пад фігурай пры гэтым можа разумецца як сама гэтая камбінацыя ліній, так і частка плоскасці, абмежаваная ёю.

## Гл. таксама 
* Зорка

*
Стэрэаметрыя

**Стэрэаме́трыя** (ад  — «цвёрды, прасторавы» і  — «вымяраю») — раздзел геаметрыі, які вывучае фігуры ў прасторы.

## Гл. таксама 
* Двухвугольнік

## Літаратура 
* 
* *Понарин Я. П.* Элементарная геометрия: В 2 т. — Т. 2: Стереометрия, преобразования пространства. — М.: МЦНМО, 2006.— 256 с.: ил. — ISBN 5-94057-170-0, ISBN 5-94057-223-5 (том 2).
* Стереометрия // *Власов В. Г.* Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.

Катэгорыя:Геаметрыя
Сабор Святога Вігілія

[thumb|right|250px|Кафедральны сабор [Трэнта]]
**Кафедральны сабор св. Вігілія** (Сattedrale di San Vigilio) – галоўны касцёл горада Трэнта, на поўначы Італіі.

Змешчаны на Кафедральнай плошчы (Piazza del Duomo), збудаванай у гонар святога заступніка Трэнта — св. Вігілія, на месцы яго магілы, дзе некалі быў паганскі храм.

Пачаткова сабор меў выгляд рымскай базілікі памерамі 14х45 метраў, збудаванай у антычным стылі, з апсідай, звернутай на ўсход.

Біскуп Ульрых II (Uldarico II) (1022-1055), вырашыў зрабіць рэканструкцыю гэтай старой рымскай базілікі. Пры ім будынак быў значна пашыраны, у ім з’явіліся тры нефы, апсіды якіх былі пабудаваны на падмурку рымскай пабудовы. На ўзроўні старой базілікі былі змешчаны магілы значных жыхароў горада.

Альтэман (Altemanno) (1124-1149), зрабіў рэканструкцыю магіл (у такім выглядзе яны знаходзяцца і сёння), дадаў да касцёла новыя памяшканні і разам са справай Ульрыха ІІ, выдалялі элементы класічнай забудовы. 
Біскуп Федэріко Ванга (Federico Vanga) (1207-1218) вырашыў рэканструяваць гэтую базіліку, пачынаючы з фундаменту, і дзеля гэтага запрасіў лепшых майстроў сваёй справы, на чале з Адамо д’Ароньё (Adamo d’Arogno). Рэканструкцыя пачалася ў 1212 г. але пасля смерці Федэрыка Вангі ў Святой зямлі, рэканструкцыя апынулася ў крызісе. Рэканструкцыя касцёла вялася на ўласныя сродкі і ахвяраванні грамадзян горада.
У 1236 г. памёр Адамо д’Ароньё і яго справу працягнуў сын – Энріка ді Фоно д’Ароньё (Enrico di Fono d’Arogno), але будаўніцтва значна запаволілася з-за недахопу сродкаў.
Пад канец ХIII ст., з’явілася  вялікая ружа, які жыхары назвалі "кола фартуны" (ruota della fortuna). З 1305 па 1307 гг. Эджыліё ды Кампіёнэ (Egilio da Campione) кіраваў усімі працамі, і дабудаваў паўднёвую частку касцёла і ніжэйшую частку калакольні. З 1321 года, сын Эджыліё, Баніна да Кампіёнэ (Bonino da Campione), скончыў усі разоны і дадаў да касцёла элементы готыкі.

У 1628 г., пад кіраўніцтвам Джузэпэ Альберці (Giuseppe Alberti), была даданая капліца Распяцця на Крыжы, збудаваная ў стылі барока.
Касцёл святога Віджылія з’яўляецца выдатным помнікам мураванага дойлідства. У гэтым касцёле змешаныя чатыры стылі: антычным, рэнесанс, готыка і барока. Пасля правядзення археалагічных раскопак, падмурак касцёла быў пераўтвораны ў музей (Museo Diocesano Tridentino), у якім праводзіцца выстава рэшткаў старой рымскай базілікі (Basilica paleocristiana) і могілкаў значных жыхароў горада.

## Спасылкі 
* 
*La Cattedrale di San Vigilio  - Архідыяцэзiя Трэнта
*Duomo di Trento  - Аддзел па турызму ў Трэнта i Монтэ-Бадонэ

Трэнт
Катэгорыя:Трэнта
Роўнасць

**Ро́ўнасць** — дачыненне між двума аб'ектамі, якая азначае супадзенне іх па пэўных характарыстыках.

Роўнасць (у адрозненне ад тоеснасці) не патрабуе супадзення ўсіх характарыстык аб'ектаў, што параўноўваюцца, але толькі тых, што з'яўляюцца крытэрыямі роўнасці. Напрыклад, для роўнасці трохвугольнікаў неабходна, каб яны мелі аднолькавыя бакі і вуглы, і неабавязкова, каб яны мелі аднолькавыя каардынаты вяршынь.

Такім чынам, роўнасць з'яўляецца адносным паняццем, бо залежыць ад таго, якія характарыстыкі лічацца крытэрыямі роўнасці. Напрыклад, двух людзей, у залежнасці ад сітуацыі, можна лічыць роўнымі, калі яны маюць аднолькавы ўзрост або калі яны маюць аднолькавыя рост і вагу. Тым не менш, крытэрыі роўнасці матэматычных аб'ектаў вызначаюцца адназначна.

Роўнасць абазначаецца знакам «=», які ставіцца між абазначэннямі аб'ектаў, што з'яўляюцца роўнымі. Ужываюць таксама паняцце прыблізнай роўнасці, якую абазначаюць знакам «≈».

Дачыненне роўнасці ўжываецца ва ўсіх галінах матэматыкі.

Роўнасць з'яўляецца дачыненнем эквівалентнасці, гэта значыць, з'яўляецца рэфлексіўнай, сіметрычнай і транзітыўнай.

Роўнасць, у якой фігуруюць зменныя велічыні, называецца ўраўненнем.

Катэгорыя:Арыфметыка
Катэгорыя:Матэматычныя адносіны
Катэгорыя:Матэматычная логіка
Электрычная станцыя

**Электрычная станцыя**, **электрастанцыя** — прадпрыемства па выпрацоўцы электрычнай энергіі.

Найбольш электраэнергіі ў свеце атрымоўваюць на цеплавых электрычных станцыях, якія выкарыстоўваюць энергію згарання арганічнага паліва. Таксама значную колькасць электрычнай энергіі атрымоўваюць на цеплавых электрычных станцыях, якія выкарыстоўваюць энергію дзялення ядзер цяжкіх элементаў — атамныя электрычныя станцыі (АЭС) і на гідраэлектрастанцыях. У апошні час усё больш распаўсюджваюцца альтэрнатыўныя спосабы атрымання электраэнергіі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Энергетыка
Піндар

**Піндар** (; 522 да н.э., Фівы — 438 да н.э.) — старажытнагрэчаскі .

## Біяграфія і творчасць 
Паходзіць з роду жрацоў Апалона, якія абслугоўвалі знакаміты храм у Дэльфах. Сын Дыфанта (або Скапеліна) і Клеодзікі.

Быў вядомы як аўтар пераможных гімнаў на гонар атлетаў, якія паспяхова выступалі на Алімпійскіх і Дэльфійскіх гульнях. Вершы характарызуюцца як архаічна-кансерватыўныя і цяжкавагавыя.

## Літаратура 
* Шамякіна Т. Антычная літаратура // Міфалогія і беларуская літаратура: нарысы і эсэ / Таццяна Шамякіна. — Мінск: Маст. літ., 2008. — С. 213—242. ISBN 978-985-02-0925-2.

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія паэты
Матэматычны аналіз

**Матэматы́чны ана́ліз** — раздзел матэматыкі, у якім функцыі і іх абагульненні вывучаюцца з дапамогай паняцця ліміту.

Першапачаткова матэматычны аналіз меў назву **ана́ліз бяско́нца малы́х**.

Матэматычны аналіз таксама выкарыстоўвае паняцці алгебры і аналітычнай геаметрыі.

Найважнейшыя паняцці матэматычнага аналізу:
* ліміт функцыі
* бясконца малая велічыня
* вытворная функцыі
* дыферэнцыял
* інтэграл
* першаісная функцыі

У склад матэматычнага аналізу ўваходзяць:
* дыферэнцыяльнае злічэнне
* інтэгральнае злічэнне
* тэорыя функцый
** тэорыя функцый камплекснай зменнай
** тэорыя функцый рэчаіснай зменнай
* тэорыя набліжання функцый
* тэорыя дыферэнцыяльных ураўненняў
* тэорыя інтэгральных ураўненняў
* дыферэнцыяльная геаметрыя
* варыяцыйнае злічэнне
* функцыянальны аналіз

## Гл. таксама 
* Гіём Франсуа Лапіталь
* Марыя Гаэтана Аньезі
* Карл Ваерштрас


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Гней Пампей Вялікі

**Пампей — Гней Пампей «Магн» («Вялікі»)**;  (; 106 — 48 да н.э.) — рымскі ваенны і палітычны дзеяч перыяду грамадзянскіх войнаў, у выніку якіх была знішчана рэспубліка і ўстаноўлены прынцыпат.

Быў асобай палітычна няўстойлівай і беспрынцыповай. Будучы буйным землеўладальнікам і рабаўладальнікам, Гней Пампей вылучыўся ў барацьбе ў 80-я гады да н.э., калі далучыўся да Сулы і абараняў устаноўлены ім рэжым, пазней удзельнічаў у падаўленні паўстання Спартака. У 67 годзе да н.э. атрымаў надзвычайныя паўнамоцтвы на тры гады для барацьбы з піратамі ў Міжземным моры. Камандаваў рымскім войскам у Трэцяй пантыйскай вайне з Мітрыдата VI Еўпатарам і канчаткова перамог апошняга (65 да н.э.). Адмова сената зацвердзіць мерапрыемствы Пампея на Усходзе і надзяліць яго салдат зямлёй прывяла яго ў 60 да н.э. да саюзу з Красам і Цэзарам, якія стварылі ў Рыме першы трыумвірат. Пасля яго распаду ў 53 да н.э. быў абраны (у 52 да н.э.) аднаасобным консулам, стаў рашучым палітычным праціўнікам Цэзара. У 50 да н.э. у час грамадзянскай вайны Пампею было даручана камандаванне войскам для барацьбы супраць Цэзара, ад якога ён пацярпеў паражэнне пад Фарсалам (48 да н.э.). Пасля паражэння ў тым жа годзе ён уцёк у Егіпет, дзе і быў забіты.

Воіны Пампея называлі яго Магнам («Вялікім»). Паводле сцвярджэнняў некаторых крыніц, пасля смерці Пампея ўсе яго статуі былі знішчаныя, аднак вядома, што Цэзар быў забіты каля статуі Пампея, а імператар Адрыян вярнуў тыя статуі, якія былі схаваныя ў храмах.

Верагодная выява — мармуровая галава са збораў Тышкевіча, якая трапіла ў Новую Карлсбергскую гліптатэку ў Капенгагене (1887), і паказвае Пампея каля 50 да н.э., на вяршыні магутнасці. Партрэты з Венецыі і Фларэнцыі паказваюць маладзейшага Пампея.

## Літаратура 
* Плутарх, «Жыццё Пампея».
* Caesar, «De bello civili».
* Büchner, «Ueber den Lebensplan d. Gn. Pompeius Magnus» (1847 — 49, 2 прагр.).
* Dressel, «Ueber die Politische Rolle des Gnaeus Pompeius Magnus» (1863).
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Пампеі (род)
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 106 годзе да н.э.
Катэгорыя:Нарадзіліся 29 верасня
Magazyn Polski

**Magazyn Polski**, **Польскі часопіс** — гістарычна-грамадска-культурны часопіс, орган Саюза палякаў на Беларусі. Выдаецца з 1992 ў Гродне на польскай мове (асобныя матэрыялы на беларускай і рускай мовах).

Выданне ставіць за мэту садзейнічанне адраджэнню і развіццю польскай мовы, нацыянальнай свядомасці палякаў, што жывуць на Беларусі. У часопісе надрукаваны шматлікія артыкулы, нарысы, інтэрв'ю, паведамленні, успаміны, працы навукоўцаў з Беларусі і Польшчы, якія датычаць гістарычнай і культурнай спадчыны польскага і беларускага народаў. Змешчаны асобныя мастацкія творы польскіх аўтараў.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Часопісы на польскай мове
Катэгорыя:Часопісы на рускай мове
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Катэгорыя:Саюз палякаў на Беларусі