open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Валяр’ян Калінка

**Валяр’ян Калінка** (; , в. Балехавіцэ каля Кракава — ) — польскі гісторык, публіцыст, палітычны дзеяч.

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Кракаўскі ўніверсітэт (1845). Удзельнік Кракаўскага паўстання (1846), да 1848 у эміграцыі ў Бельгіі і Галандыі. Палітычныя погляды В. Калінкі эвалюцыяніравалі ад дэмакратычна-рэвалюцыйных да шляхецка-кансерватыўных. У 1848—52 супрацоўнік кракаўскага часопіса «Czas» («Час»), потым зноў у эміграцыі, пераважна ў Францыі, дзе разам з палітычнай дзейнасцю заняўся гісторыяй. Быў звязаны з «Атэлем Лямбэр» (кола кансерватыўных эмігрантаў на чале з Чартарыйскімі), адзін з рэдактараў яго часопіса «Wiadomości Polskie» («Польскія навіны»). Член гісторыка-літаратурнага таварыства ў Парыжы. У 1862 аддаліўся ад Чартарыйскіх і пераехаў у Рым для архіўных пошукаў, аднак з пачаткам паўстання 1863 вярнуўся ў Францыю і працаваў у Галоўным дыпламатычным агенцтве Нацыянальнага Жонда. У 1868 у Рыме ўступіў у ордэн Уваскрэсення Божага, з 1870 святар.

## Даследчыцкая дзейнасць 
Вывучаў пераважна палітычную гісторью Рэчы Паспалітай XVIII ст. Вялікую ўвагу аддаваў даследаванню псіхалагічных асаблівасцей палітычных дзеячаў, быў схільны да маралізатарства. Лічыцца бацькам кракаўскай школы гісторыкаў з яе «песімістычным» поглядам на гісторыю. Вядомасць В. Калінку прынесла праца «Апошнія гады панавання Станіслава Аўгуста» (т. 1—2, 1868), дзе даказвалася, што крызіс і крах Рэчы Паспалітай быў выкліканы маральным заняпадам народа. Працягам яе з’явілася даследаванне «Чатырохгадовы сейм» (т. 1—3, 1880—88).

## Выбраная бібліяграфія 
* Dzieła. T. 1—12. Kraków, 1891—1902.
* Sejm czteroletni. T. 1—2. 4 wyd. Kraków, 1895.

## Літаратура 
* *Mrówczyński O. J.* Ks. Walerian Kalinka: życie i dziafalność. Poznań, 1973.
* Калінка // ЭГБ ў 6 т. Т. 4. Мн., 1997.

Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Патэнт

[thumb|300px|Патэнтны статут [Венецыя|Венецыі 1474 г.]]
**Патэнт** ( — адкрыты) — пасведчанне аб прызнанні заяўленага прадмета вынаходствам, перавазе вынаходства, аўтарстве і выключным праве на вынаходства. Выдаецца ўпаўнаважанай дзяржаўнай установай. У Беларусі выдаецца аўтару і яго правапераемнікам на 20 гадоў.

Міжнароднае рэгуляванне ажыццяўляюць Сусветная арганізацыя інтэлектуальнай уласнасці, якая выконвае, у тым ліку, адпаведныя функцыі пры ААН, Аб'яднаныя міжнародныя бюро па ахове інтэлектуальнай уласнасці і іншыя. У Сусветнай гандлёвай арганізацыі гэтыя адносіны рэгулююцца, у тым ліку, «Пагадненнем па гандлёвых аспектах правоў інтэлектуальнай уласнасці».

Пад вынаходствам разумеецца тэхнічнае рашэнне ў любой вобласці, якое адносіцца да прадукту (у прыватнасці, прылады, рэчыва), спосабу (працэсу ажыццяўлення дзеянняў над матэрыяльным аб'ектам з дапамогай матэрыяльных сродкаў) або ўжывання (у прыватнасці, ужыванне ўжо вядомага прадукту ці працэсу па новым прызначэнні).

Прававая ахова, якую падае патэнт, абараняе *рашэнне*, а не *задачу*. Напрыклад, Джэймс Уат, каб вырашыць задачу пераўтварэння зваротна-паступальнага руху ў вярчальны і абысці патэнт на крывашыпна-шатуновы механізм, ужыў у сваёй першай мадэлі паравой машыны, замест крывашыпа, планетарную перадачу.

## Беларусь 
На пачатак 2011 г. дзейнічала 3,8 тыс. патэнтаў на вынаходствы ад імя беларускіх праваўладальнікаў (звыш 4 на 10 000 жыхароў), 2,5 тыс. — на  (каля 3 на 10 000 жых.), 591 патэнт — на  (звыш 6 на 100 000 жых.).

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Патэнтавае права
Катэгорыя:Права інтэлектуальнай уласнасці
Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)

**Будынак Пазямельна-сялянскага банка** — будынак, які з’яўляецца помнікам архітэктуры пачатку ХХ стагоддзя. Размешчаны па адрасе вуліца Міронава, 33. У будынку змяшчаецца Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава.

## Гісторыя 
Будынак ўзведзены ў 1903—1914 гадах з рысамі мадэрну, псеўдарускага стылю і позняга класіцызму.

Пачаткова ў ім знаходзіўся Сялянскі пазямельны банк. У лістападзе 1917 года, пасля захопу царскай стаўкі ў Магілёве чырвонаармейцамі, у будынку банка выдавалася бальшавіцкая газета «Рэвалюцыйная стаўка». У маі 1919 года ўвесь будынак быў перададзены аддзелу народнай адукацыі для адкрыцця ў ім музея пралетарскай культуры. З гэтага часу і на працягу 13 гадоў, да мая 1932 года, тут знаходзіўся Магілёўскі дзяржаўны гістарычны музей.

З 1932 года ў будынку размяшчаўся Магілёўскі абкам УКП(б), аднак спецсховішча працягвала дзейнічаць да пачатку Вялікай Айчыннай вайны.

Славутасцю будынка быў браніраваны пакой-сейф, у якім захоўваліся музейныя рэліквіі. Сярод іх — Крыж Ефрасінні Полацкай. Згодна са складзеным камісіяй актам ад 22 снежня 1944 года аб шкодзе, нанесенай Магілёўскаму дзяржаўнаму гістарычнаму музея ў перыяд Вялікай Айчыннай вайны гітлераўскімі войскамі, з музея знікла вялікая колькасць каштоўнасцяў, якія там захоўваліся. Сярод іх: калекцыя беларускіх рукапісных кніг і грамат (175 адзінак); зброя X—XIV стст. (280 адзінак); манеты (18 тысяч адзінак); іконы XVII-ХIX стст.; Булава Жыгімонта III; Мітра Георгія Каніскага (срэбра); увагі заслугоўвае плашчаніца, якая датуецца 1566 годам — праца блізкай сваячкі жонкі Івана Грознага  — Ганны Фёдараўны Палецкай, і шмат іншага.

Пасля вызвалення горада ў 1944 годзе ў ім размяшчаўся абкам і гаркам КПСС, а пазней — рэдакцыя газеты «Магілёўская праўда».

З 19 лістапада 1990 года ўтвораны Магілёўскі абласны мастацкі музей, які і знаходзіцца ў будынку дасюль.

## Архітэктура 
Т-падобны асіметрычнай кампазіцыі ў плане будынак Пазямельна-сялянскага банка мае два паверхі (з невысокім цокальным паверхам). Галоўны фасад расчлянёны двума рызалітамі. Адзін з іх мае шатровае завяршэнне, аздоблены шчытом у выглядзе какошніка з ляпной разеткай у цэнтры, другі вырашаны ў выглядзе двух’яруснай вежы (васьмярык на чацверыку), завершанай нізкім шатровым дахам. Вокны прамавугольныя і арачныя (на другім паверсе). У дэкаратыўным афармленні выкарыстаныя рустыка цокаля, прафіляваныя архівольты какошнікаў, несапраўдныя машыкулі, дэкаратыўныя ўстаўкі ў выглядзе разетак у прамавугольных рамках, паўкалонкі з ляпнымі кампазітнымі капітэлямі, паяскі, раслінны арнамент у аздабленні акон-трыфорыумаў, разныя драўляныя дзверы і інш. Планіроўка калідорная і галерэйная, з лесвіцамі ў тарцах.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Славутасці Магілёва
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Магілёва
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі мадэрн
Катэгорыя:Вуліца Міронава (Магілёў)
Катэгорыя:Банкаўскія будынкі
Уолтэр Мэй

**Уо́лтэр Мэй** (; , Брайтан,  — , , Расія) — англійскі паэт, перакладчык на англійскую мову паэзіі і эпасу народаў СССР.

## Біяграфія 
На працягу жыцця змяніў шмат прафесій. На суднабудаўнічым заводзе ў Шатландыі працаваў распрацоўнікам матораў мінаносцаў. Быў настаўнікам у школе. Добра майстраваў. Быў сябрам Камуністычнай партыі Вялікабрытаніі. У Маскве працаваў рэдактарам-стылістам штотыднёвіка «Moscow News» Першыя пераклады з беларускай мовы апублікаваў у 1968 годзе. Тады ж распачаў працу над перакладам на англійскую мову анталогіі сучаснай беларускай паэзіі «Цудоўны край Беларусі», у якую ўвайшлі творы 59 беларускіх паэтаў

Пераклаў 90 вершаў Янкі Купалы, сярод якіх «Мужык», «А хто там ідзе?», «Я не для вас…», «Адцвітанне», «За ўсё…», «Беларускім партызанам», «Я мужык-беларус», «Явар і каліна», «Мая навука», «Хлопчык і лётчык».
* Кто были древние бритты? (2001, гістарычныя, геаграфічныя, этнаграфічныя і літаратурныя даследаванні)
* Л. Серостанова. Лирическая исповедь (2002, пераклад на англійскую)
* Нартский эпос (2011, пераклад з асецінскай мовы)
* Меридиан Любви (2013, паэтычная білінгва на рускай і англійскай мовах, разам з Л. Серастанавай)

## Літаратура 
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т.. Т. 3./ Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал.рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1984. — 751 с, 40 л. іл.; Артыкул «Мэй Уолтэр» / Аўтар — Л. А. Казыра. — С.712.
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Мэй Уолтэр» / Аўтар — Л. А. Казыра. — С. 412.
* Гарадзіцкі А. Вачыма сяброў. — Маладосць, 1974, № 4.
* Семяжон Я. Беларуская паэзія ў англійскіх перакладах. — У кн.: Далягляды. — Мн., 1978.

## Спасылкі 
* Уолтэр Мэй чытае свай пераклады паэзіі С. Ясеніна на сайце YouTube
* Ліст Уолтэра Мэя расійскаму паэту Валянціну Фёдараву на сайце И. Ирвит. Шаг в пространство

Катэгорыя:Англамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на англійскую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з асяцінскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы
Васастан (Стакгольм)

у.]]

**Васастан**, **Васастадэн** () — адзін з раёнаў Стакгольма. У некаторых крыніцах згадваецца як **Вазастан**.

Васастан размешчаны ў цэнтры Стакгольма і займае тэрыторыю каля 3 км²; насельніцтва — 58 тысяч (2006). Гэта другі раён шведскай сталіцы як паводле населенасці, так і паводле плошчы. Найвышэйшы пункт раёна — 43 м над узроўнем мора.

Раён быў населены і раней, але сваю назву атрымаў у 1885 годзе ад вуліцы Васагатан, якая, у сваю чаргу, названа ў гонар караля Густава Васы. Васастан завуць «*каменным горадам*» за тое, што гэты раён ад пачатку забудоўваўся каменнымі дамамі. Таксама ў раёне размешчаны Бергіянскі батанічны сад, гарадскі парк Васапарк і Стакгольмская грамадская бібліятэка.

У Васастане каля 70 гадоў жыла вядомая шведская пісьменніца Астрыд Ліндгрэн, якая «*пасяліла*» тут і героя сваіх твораў Карлсана. У раёне на некаторых вуліцах дамы стаяць ушчыльную адзін да аднаго, таму цалкам магчыма шпацыраваць па дахах.

Катэгорыя:Раёны Стакгольма
Юзаф Каленбах

**Ю́заф Кале́нбах** (; , г. Камянец-Падольскі, цяпер Украіна — ) — польскі гісторык літаратуры. Доктар габілітаваны (1887), член Польскай АН (1906).

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Кракаўскі ўніверсітэт (1884). Прафесар універсітэтаў у Фрыбуры (Швейцарыя), Львове, Варшаве, Вільні (1919—20), Кракаве, дырэктар бібліятэкі Ардынацыі Красінскіх у Кракаве.

## Навукова-даследчыцкая дзейнасць 
Даследаваў старапольскую літаратуру, гісторыю культуры і асветы ў Рэчы Паспалітай (у т.л. вучобу выхадцаў з ВКЛ у эаходнееўрапейскіх універсітэтах), творчасць М. Гусоўскага, П. Скаргі, Ю. Нямцэвіча, А. Міцкевіча, З. Красінскага, выдавец іх твораў і перапіскі.

Карыстаўся філалалагічна-гістарычным метадам, заснаваным на грунтоўных даследаваннях крыніц. У ацэнцы творчасці пісьменнікаў кіраваўся маральным і патрыятычным гучаннем іх твооаў.

## Выбраная бібліяграфія 
* Polacy w Bazylei w XVI wieku // Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce. Kraków, 1890. T. 6.
* Polacy w Kolonii // Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce. Kraków, 1890. T. 6.
* Zygmunt Krasiсski. T. 1—2. 1904.
* Czasy i ludzie. Warszawa, 1905.
* Adam Mickiewicz. T. 1—2. 4 wyd. Lwów etc., 1926.

## Літаратура 
* Józef KaIIenbach: Ku uczczeniu czterdziestolecia pracy naukowej. Lwów, 1925.
* Каленбах // ЭГБ ў 6 т. Т. 4. Мн,, 1997.

Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Польшчы
Грыгор’еў

**Грыгор’еў** () — рускае прозвішча, утворанае ад асабістага імя Рыгор ().

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксей Сафронавіч Грыгор’еў (1929—2011) — беларускі эканаміст, спецыяліст у галіне эканомікі сельскай гаспадаркі.
* Анатоль Іванавіч Грыгор’еў (1943—2023) — савецкі і расійскі вучоны, фізіёлаг, спецыяліст па касмічнай медыцыне, акадэмік РАН (1997).
* Андрэй Якаўлевіч Грыгор’еў — беларускі вучоны ў галiне машынабудавання i матэрыялазнаўства.
* Апанас Ісакавіч Грыгор’еў (1914—?) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Віцебскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.
* Апанас Рыгоравіч Грыгор’еў (1782—1868) — расійскі архітэктар.
* Валерый Аляксеевіч Грыгор’еў — беларускі флейтыст.
* Георгій Сцяпанавіч Грыгор’еў (1924—1944) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.
* Павел Васілевіч Грыгор’еў (1923—) — беларускі спартсмен і трэнер па вольнай барацьбе.
* Самуіл Грыгор’еў (?) — майстар па кафлі 2-й паловы XVII стагоддзя.
* Уладзімір Віктаравіч Грыгор’еў (1941—2011) — савецкі і беларускі палітык і дыпламат.
* Юрый Панцеляймонавіч Грыгор’еў (нар. 1932) — савецкі архітэктар.

## Гл. таксама 
* Грыгор’ева
Хірд

**Хірд** — баявая дружына ў Скандынавіі эпохі вікінгаў, якая мела магчымасць ваяваць групамі ад усяго складу да пар воінаў. Хірд падпарадкоўваўся конунгу, ярлу ці херсіру. Як правіла, дружыннікі-хірдманы цалкам падпарадкоўваліся правадыру, уяўляючы сабой падабенства сям’і.

Тэрмін паходзіць ад старажытнаскандынаўскага слова *hirð* і ад старажытнаанглійскага слова *hir(e)d*, якое азначае 'хатняя гаспадарка, сям’я, світа, суд'. Таксама спецыялізаваны тэрмін hirð () на дацкіх рунічных камянях вядомы з X ст.

У XX стагоддзі хірдам звалася ваенізаваная арганізацыя нарвежскай нацыянал-сацыялістычнай партыі «Нацыянальнае яднанне» Відкуна Квіслінга. Пасля вайны арганізацыя была распушчана, і мноства яе членаў былі асуджаны за здраду і калабарацыянізм.

У жанры літаратуры фэнтэзі тэрмін выкарыстоўваецца для абазначэння маналітнага строю гномаў (напрыклад, ў рамане «Алмазны меч, Драўляны меч» Ніка Перумова).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Реальная энциклопедия классической древности: Hird
* Helle, Knut: *Konge og gode menn i norsk riksstyring ca. 1150—1319*, Bergen 1972.
* Helle, Knut: *Norge blir en stat : 1130—1319 *, Bergen 1974.
* *Глеб Лебедев*, «Эпоха викингов в Северной Европе», ISBN 5-8071-0179-0.

Катэгорыя:Вікінгі
Мятныя

**Мятныя** (*Mentheae*) — трыба двухдольных раслін падсямейства  сямейства .

## Роды 
Спіс родаў:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Грыб (значэнні)

**Грыб** — неадназначасць.

* Грыб — прадстаўнік царства грыбоў.

## Прозвішча 
* Ала Лаўрэнцьеўна Грыб (нар. 1936) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* Кузьма Пятровіч Грыб (1911—1943) — Герой Савецкага Саюза (1944).
* Мечыслаў Іванавіч Грыб (нар. 1938) — беларускі дзяржаўны і палітычны дзеяч.
* Міхаіл Вячаслававіч Грыб (нар. 1980) — беларускі міліцыянер, генерал-маёр міліцыі.
* Станіслаў Іванавіч Грыб (нар. 1944) — беларускі вучоны ў галіне раслінаводства, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.
* Тамаш Тамашавіч Грыб (1895—1938) — беларускі грамадска-палітычны і культурны дзеяч.
Ян Андрэй Красінскі

**Ян Андрэй Красі́нскі** (; , в. Шчукі, Мазовія — ) — польскі гісторык.

## Біяграфія 
Паходзіў са шляхты. Вучыўся ў Венскім і Рымскім езуіцкіх калегіумах, універсітэце ў Балонні (1570—1572). З сярэдзіны 1570-х гадоў быў у Рэчы Паспалітай, займаў розныя царкоўныя пасады, прыдворны караля Стафана Баторыя. Суправаджаў яго ў час Лівонскай вайны (1558—1583), выконваў дыпламатычныя даручэнні. У 1573 годзе апублікаваў прамову аб выбранні на трон Генрыка Валезы (панегірык каралю і Францыі). Для яго напісаў галоўную сваю працу «Палонія» — першае друкаванае палітыка-геаграфічнае апісанне Рэчы Паспалітай. Кніга вызначалася змястоўнасцю і багаццем матэрыялу, у ёй аўтар ухваляў дзяржаўны лад Рэчы Паспалітай як шляхецкай рэспублікі. Твор адыграў значную ролю ў фарміраванні на Захадзе ўяўленняў пра Рэч Паспалітую. Нарыс Яна Андрэя Красінскага пра Лівонскую вайну не захаваўся.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Красінскі

**Красінскі** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Людвік Юзаф Красінскі — эканаміст, прамысловец.
* Адам Станіслаў Красінскі (1810—1891) — віленскі біскуп, паэт, перакладчык.
* Анатоль Віктаравіч Красінскі — беларускі кіназнавец.
* Валяр’ян Красінскі — польскі гісторык, публіцыст.
* Зыгмунт Красінскі — польскі пісьменнік, драматург.
* Мікалай Фаміч Красінскі — беларускі тэатральны дзеяч.
* Ян Андрэй Красінскі — польскі гісторык.
Шапавал

**Шапавал** — чалавек, які займаецца шапавальствам, таксама прозвішча.

## Прозвішча 
* Віктар Паўлавіч Шапавал (1936—1994) — Герой Сацыялістычнай Працы (1976)
* Пётр Дзмітрыевіч Шапавал — украінскі дзяржаўны дзеяч
* Сяргей Уладзіміравіч Шапавал — украінскі футбаліст
Алківіяд

**Алківія́д ** (; 450 да н.э., Афіны — 404 да н.э., Фрыгія) — старажытнагрэчаскі афінскі дзяржаўны дзеяч, аратар і вайскавод часоў Пелапанескай вайны (431—404 гг. да н.э.).

## Біяграфія 
Алківіяд нарадзіўся ў арыстакратычнай сям’і, а выхоўваўся ў доме Перыкла, лідара афінскага поліса. Сваю актыўную палітычную дзейнасць Алківіяд пачаў, выступіўшы праціўнікам Нікіевага міру і прыхільнікам аднаўлення ваенных дзеянняў супраць Спарты. Стаўшы стратэгам, ён крута змяніў знешнюю палітыку Афін. У 418 г. да н.э. ён стварыў новую антыспартанскую кааліцыю, якая распалася пасля паражэння ў бітве пры Мантынеі. Алківіяд быў ініцыятарам Сіцылійскай экспедыцыі, таксама накіраванай супраць Спарты і яе саюзнікаў. Адпраўлены ў 415 годзе да н.э. з флотам у Сіцылію, быў адкліканы ў Афіны для судовага разгляду. Асцерагаючыся за сваё жыццё, Алківіяд перайшоў на бок Спарты. На радзіме ён быў завочна асуджаны.

Алківіяд даў спартанцам некалькі каштоўных саветаў, якімі Спарта скарысталася і якія ледзь не прывялі Афіны да поўнага паражэння ў вайне. Алківіяд набыў вялікі аўтарытэт у Спарце, і некаторыя яго зайздроснікі загадалі яго забіць. Алківіяд збег да персідскага сатрапа Тысаферна і затым з яго дапамогай прыбыў на Самас, дзе базіраваўся афінскі флот. Маракі абралі яго стратэгам. З 411 года да н.э. пачынаецца серыя перамог Алківіяда, у выніку якой перавага ў Пелапанескай вайне быў на баку Афін. Вярнуўшыся на радзіму ў 407 годзе да н.э., ён быў прызначаны стратэгам-аўтакратарам (галоўнакамандуючым арміі і флоту). Пасля паражэння, якое пацярпеў афінскі флот у яго адсутнасць, Алківіяд вымушаны быў адправіцца ў выгнанне. У 404 годзе да н.э., пасля перамогі Спарты ў Пелапанескай вайне, быў забіты па загадзе Крытыя і Лісандра, якія палічылі яго небяспечным палітычным супернікам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
### Першасная літаратура 
* Плутарх. Параўнальныя жыццяпісы: Алківіяд, Нікій, Лісандр
* Карнелій Непат. Пра знакамітых іншаземных вайскаводаў: Алківіяд.
* Фукідыд. Гісторыя
* Ксенафонт. Грэчаская гісторыя
* Еўрыпід. Эпінікіі
* Ісакрат. Прамовы
* Герадот. Гісторыя

### Даследаванні 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Палітыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Палітыкі Афін
Катэгорыя:Палітыкі Спарты
Катэгорыя:Военачальнікі Афін
Катэгорыя:Падвергнутыя астракізму
Катэгорыя:Удзельнікі Пелапанескай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі антычных Алімпійскіх гульняў
Паддубовік чырвананожкавы

50px|злева
**Паддубовік чырвананожкавы**, ***паддубовік плямісты*** (*Boletus erythropus*) — від ядомага грыба з роду баравікоў сямейства балетавых. Распаўсюджаны ў Еўропе.

## Апісанне 
thumb|275px|Свежы зрэз сінее праз некалькі секунд
Дыяметр шапачкі складае 5—20 см, шапачка мае паўшаравідную, падушкаападобную форму, навобмацак аксаміцістая, матавая, зрэдку слізневая, з узростам можа рабіцца голай. Колер — каштанава-карычневы, цёмна-буры, цёмна-карычневы, чорна-буры, з магчымым аліўкавым або чырванаватым адценнем.

Мякіш жаўтаваты ці ярка-жоўты, на зломе хутка сінее або прымае зеленавата-сіні колер, у ножцы — чырванаватая або бураватая, без смаку і водару.

Ножка 5—15 см вышынёй і 1,5—4 см таўшчынёй, цыліндрычная або клубнепадобная, бочкападобная, пазней звычайна патоўшчаная знізу. Колер жоўта-чырвоны, з чырвонымі лускавінкамі ці кропкамі.

Споравы парашок буравата-аліўкавы, споры вераценападобныя, гладкія, 15&nbsp;×&nbsp;5 мкм.

## Распаўсюджанне 
Распаўсюджаны ў Еўропе, на Каўказе, ва Усходняй Сібіры, радзей — у Заходняй Сібіры і на поўдні Далёкага Усходу.

Утварае мікарызу з ліставымі і хвайвымі дрэвамі (бук, дуб, яліна, ельніца), аддае перавагу кіслым глебам, сустракаецца ў лясох і ў багністай мясцовасці, сярод імху.

## Спажыванне 
Умоўна-ядомы грыб, прыдатны ў ежу пасля варэння (15 хвілін, вада зліваецца), таксама для сушэння.

## Гл. таксама 
* Паддубовік-сіняк

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Баравік
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Катэгорыя:Грыбы Еўропы
Гнаявік чарнільны

**Гнаявік чарнільны**, **гнаявік шэры**, **гнаявоз** (*Coprinus atramentarius*) — грыб роду  сямейства .

## Апісанне 
Шапачка 3-8 см у дыяметры, з пачатку яйкападобная, потым падобная да званочка, шэра-карычневая, у цэнтру больш цёмная, з дробнымі бурымі лускавінкамі. Мякаць белая, хутка цямнее, пасля паспявання расплываецца. Ножка 5-12×0,5-1,6 см, цыліндрычная, пустая, гладкавалакністая, з калцаватым паяском у ніжняй частцы (часам і без яго), белая. Капратрофны, гумусавы сапратроф.

## Пашырэнне 
Расце па ўсей Беларусі. Пашырны ў Еўразіі (краіны Заходняй Еўропы, Балтыі, Беларусь, еўрапейская частка Расіі, Украіна, Малдова, Закаўказзе, Урал, Казахстан і Сярэдняя Азія, Заходняя і Усходняя Сібір, Далёкі Усход), Афрыцы, Аўстраліі, Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы. Геаграфічны элемент мультырэгіянальны. Тып арэалу касмапалітны

## Выкарытанне 
Ядомы ў маладым стане, да пачарнення тканкі.

Гнаявоз мае арыгінальную ўласцівасць выклікаць атручванне тых, хто зпьянелы. Пры гэтым ён бясшкодны для цвярозых.

## Літаратура 
*  — С. 91.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Агарыкальныя
Катэгорыя:Грыбы Еўропы
Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Амерыкі
Тэры Камільеры

**Тэры Камільеры** (; нар. , ) — мальтыйскі прафесійны снукерны рэферы. Пачаў кар’еру рэферы ў 1990 годзе, а статус прафесіянала атрымаў у 2001. У 2007 годзе ўпершыню абслугоўваў фінальны паядынак рэйтынгавага турніру — кубка Мальты, які праходзіў у роднай краіне Камільеры.

## Спасылкі 
* Профіль на World Snooker
* Профіль Тэры Камільеры на Pro Snooker Blog

Катэгорыя:Снукерныя рэферы
Чэмпіянат свету па снукеры 1940

**Чэмпіянат свету 1940** — прафесійны нярэйтынгавы турнір па снукеры, які праходзіў у Thurstons Hall, у Лондане, Англія. Турнір стаў 14-м розыгрышам чэмпіянату свету, які быў заснаваны ў 1927 годзе.

Катэгорыя:Чэмпіянат свету па снукеры
Катэгорыя:1940 год у снукеры
Урэрэт

thumb|right|Асірыс у кароне ўрэрэт.

**Урэрэт** — старажытнаегіпецкая карона. Карона ўрэрэт складаецца з выпуклай кеглепадобнай часткі падобнай на карону Верхняга Егіпта хеджэт і двух сіметрычна размешчаных страусіных пёраў па баках кароны, якія зверху ўтвараюць невялікі завіток.

Карона ўрэрэт — традыцыйны атрыбут бога Асірыса.

## Спасылкі 
* Ancient Egyptian Crowns  (англ.)
* Specific Crowns (англ.)
* Royal Headdresses (англ.)
* Ancient Egyptian Crowns/Headdresses (англ.)

## Літаратура 
* Budge. An Egyptian Hieroglyphic Dictionary, E.A.Wallace Budge, (Dover Publications), c 1978, (c 1920), Dover edition, 1978. (In two volumes) (softcover, ISBN 0-486-23615-3)

Катэгорыя:Кароны
Катэгорыя:Культура Старажытнага Егіпта
Апалоній Пергскі

**Апалоній Пергскі** (, Пергэ, 262 да н.э. — 190 да н.э.) — старажытнагрэчаскі матэматык, адзін з трох (нароўні з Еўклідам і Архімедам) вялікіх геометраў антычнасці, якія жылі ў III стагоддзі да н.э.
280пкс|thumb|Канічныя сячэнні: парабала, эліпс, гіпербала
Апалоній праславіўся ў першую чаргу манаграфіяй *«Канічныя сячэнні»* (8 кніг), у якой даў змястоўную агульную тэорыю эліпса, парабалы і гіпербалы. Менавіта Апалоній прапанаваў агульнапрынятыя назвы гэтых крывых; да яго іх звалі проста «сячэннямі конусу». Ён увёў і іншыя матэматычныя тэрміны, лацінскія аналагі якіх назаўжды ўвайшлі ў навуку, у прыватнасці: асімптота, абсцыса, ардыната, апліката.

З іншых заслуг Апалонія перад навукай адзначым, што ён перапрацаваў астранамічную мадэль Еўдокса і ўвёў эпіцыклы і эксцэнтрыкі для тлумачэння нераўнамернасці руху планет. Гэту тэорыю пазней развілі Гіпарх і Пталамей. Ён таксама даў рашэнне задачы аб пабудове акружнасці, датычнай да трох зададзеных акружнасцей («задача Апалонія»), вывучаў спіральныя лініі, займаўся геаметрычнай оптыкай.

У гонар Апалонія названы кратар на Месяцы.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Матэматыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Матэматыкі III стагоддзя да н.э.
Валяр’ян Красінскі

**Валяр’ян Красі́нскі** (;  — , ) — польскі гісторык, публіцыст, палітычны дзеяч.

## Біяграфічныя звесткі 
Нарадзіўся на тэрыторыі Беларусі. Вызнаваў евангелісцка-рэфармацкую веру. У 1818—1822 гадах вучыўся ў Віленскім універсітэце. 3 1822 года быў у Варшаве, працаваў ва Урадавай камісіі рэлігійных вызнанняў і грамадскай асветы. 3 1824 года — камер-юнкер імператарскага двара. Прыняў актыўны ўдзел у паўстанні 1830—1831 гадоў, выступаў за пашырэнне яго на ўсю тэрыторыю Вялікага Княства Літоўскага і Расійскую імперыю, устанаўленне агульнаславянскай манархіі. У 1831 годзе выехаў у Англію. У эміграцыі займаўся палітычнай дзейнасцю, літаратурнай справай і гістарычнымі даследаваннямі. Галоўная праца — «Гістарычны нарыс узнікнення, развіцця і заняпаду рэфармацыі ў Польшчы і ўплыў, які аказалі ідэйныя дактрыны на літаратуру, мараль і палітычныя адносіны гэтай краіны» (т. 1—2, 1838—1840; на англійскай мове). Кніга перакладзена на французскую і нямецкую мовы. 3 1845 года Валяр’ян Красінскі выкладаў у Кембрыджскім універсітэце. Пад уплывам славяназнаўчых прац П. І. Шафарыка і Ф. Палацкага ў 1849 годзе выдаў «Лекцыі па рэлігійнай гісторыі славянскіх народаў». У працах «Расія і Еўропа, або Магчымыя вынікі цяперашняй вайны», «Расія, Польшча і Еўропа, або Непазбежныя вынікі цяперашняй вайны» і іншых, прысвечаных Крымскай вайне (1853—1856), прапаноўваў англійскаму ўраду планы адраджэння Польскай дзяржавы ў якасці бар’ера ад Расіі.

## Выбраная бібліяграфія 
* Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce. T. 1—2. — Warszawa, 1903—1905.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Кембрыджскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Уорыстан
Неапталем I

**Неаптале́м I** — цар старажытнага Эпіра, з роду Пірыдаў, які кіраваў у 361 годзе да н.э.

Неапталем I быў сынам Алкета I, пасля смерці бацькі ён кіраваў сумесна з братам Арыбам да сваёй смерці каля
360 года да н.э.. Неапталем меў двух дзяцей, сына Аляксандра I і дачку Алімпіяду, якая была маці Аляксандра Македонскага.

Катэгорыя:цары эпірскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IV стагоддзя да н.э.
Аляксандр IV Македонскі

**Аляксандр IV** (323—309 гг. да н.э.) — македонскі цар, які намінальна кіраваў у 316—309 гг. да н.э.

## Біяграфія 
Сын Аляксандра Вялікага ад Раксаны, князёўны Бактрыі, нарадзіўся праз месяц пасля смерці бацькі і быў неадкладна абвешчаны царом і суправіцелем свайго дзядзькі, Філіпа Арыдэя ў 323 да н.э. Вавілонскія крыніцы завуць македонскім царом тым часам менавіта Філіпа Арыдэя, не згадваючы пра немаўля Аляксандры. Ніводны з суправіцеляў не меў ніякага палітычнага ўплыву: Філіп быў разумова адсталым, а Аляксандр немаўлём. Ад іх імя кіраваў шэраг рэгентаў, у той час як военачальнікі македонскай арміі, надзеленыя Аляксандрам Вялікім сатрапіямі, тым часам набіралі сілу і адваёўвалі сабе незалежнасць. Спачатку так званыя македонскія цары знаходзіліся пад апекай Пердыкі, затым, пасля яго гібелі ў 321 да н.э., улада над імі перайшла да старога паплечніка Філіпа II, кіраўніка Македоніі Антыпатра.

Яшчэ праз два гады, пасля смерці Антыпатра, цары далучыліся да варагуючых партый. Філіп Арыдэй, які падахвочваецца ўладалюбівай жонкай Эўрыдзікай, прыняў бок Касандра, сына Антыпатра, а Аляксандра IV далучылі да партыі яго бабулі Алімпіяды, маці Аляксандра Вялікага, і Палісперхана, былога паплечніка Антыпатра.

У 317 да н.э. Філіп Арыдэй быў забіты Алімпіядай, і яе чатырохгадовы ўнук Аляксандр IV застаўся адзіным царом Македоніі. У наступным годзе пераможацКасандр пакараў смерцю Алімпіяду. Цяпер у Аляксандра IV не заставалася заступнікаў, а толькі ворагі. Тытулаванага цара з маці трымалі пад шчыльнай апекай у крэпасці Амфіпаля, практычна пад арыштам. Касандр пазбавіў хлопчыка царскіх прывілеяў і слуг, загадаўшы абыходзіцца з ім як з простым македонцам.

Пра цара памяталі іншыя дыядохі. Антыгон I Аднавокі ў Малой Азіі выпусціў дэкрэт з патрабаваннем вызваліць Аляксандра і аднавіць у правах на трон (Дыядор Сіцылійскі, 19.61), аднак выклікаць такім чынам хваляванні ў Македонію яму не ўдалося.

Да 309 да н.э. Касандр умацаваўся ў Македонію, але законны спадчыннік сталеў, і ў яго было нямала прыхільнікаў. У сувязі з гэтым Касандр загадаў тайна пакараць смерцю чатырнаццацігадовага Аляксандра і яго маці Раксану. Паводле географа Паўсанія (9.7), іх атруцілі. Целы Аляксандра і Раксаны тайна закапалі, і македонцы не хутка даведаліся пра смерць свайго цара.

Са смерцю Аляксандра IV завяршылася 400-гадовае валадаранне македонскай дынастыі Аргеадаў.

## Гл. таксама 
* Паплечнікі Аляксандра Вялікага

## Спасылкі 
Катэгорыя:цары македонскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IV стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Аляксандр Македонскі
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Манархі, якія памерлі ў дзяцінстве
Катэгорыя:Пасмяротныя дзеці
Катэгорыя:Забітыя дзеці
Катэгорыя:Фараоны македонскай дынастыі
Арыб

**Арыб** — цар старажытнага Эпіра з роду Пірыдаў, які кіраваў у 361 — 342 гадах да н.э.

Арыб быў сынам Алкета I, пасля смерці бацькі кіраваў сумесна з братам Неапталемам I да яго смерці ў 360 годзе да н.э. Арыб арганізаваў шлюб сваёй пляменніцы Алімпіяды (маці Аляксандра Вялікага) з Філіпам II Македонскім.

Катэгорыя:Цары эпірскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IV стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Удзельнікі антычных Алімпійскіх гульняў
Алкет I

**Алке́т I** — цар старажытнага Эпіра, з роду Пірыдаў, які кіраваў у 361 годзе да н.э.

Алкет быў сынам Тарыпа. Сыны Алкета I — Неапталем I і Арыб, якія падзялілі ўладу пасля яго смерці. Паводле Плутарха, Алкет I кіраваў усяго год і нічым не вылучыўся.

Катэгорыя:Цары эпірскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IV стагоддзя да н.э.
Бата (бажаство)

**Бат**, **Бата** — найстаражытнейшае боства егіпецкай міфалогіі ў выглядзе быка. Бата і Бат — яго мужчынская і жаночая іспастасі адпаведна. Цэнтрам ушанавання быў егіпецкі горад Каса (Кінопаль), дзе богу маліліся нараўне з Анубісам — правадыром у замагільны свет.

## У фальклорнай традыцыі 
Анубіс і Бата былі братамі, што адлюстравана ў казцы перыяду Новага царства, якая была знойдзена ў сярэдзіне ХІХ ст., а запісана на папірусе ў ХІІІ ст. да н.э.

Галоўныя героі казкі — заможныя сяляне-браты Анупу (Анубіс) і Бата. Старэйшы, Анупу, ужо меў жонку, а малодшы Бата быў ім як сын. Аднойчы жонка старэйшага брата прапанавала Бату правесці з ёю гадзіну, але сумленны Бата адмовіўся. Тады помстлівая жанчыцна нагаварыла мужу, нібыта Бата жадаў яе спакусіць. Анупу вырашыў забіць Бату, але той узмаліўся богу Ра, і паміж братамі з'явілася рака, поўная кракадзілаў. Бата расказаў брату, што было на самай справе, і пайшоў у Даліну Акацый на марскія берагі, дзе памясціў сваё сэрца на вяршыні высокай акацыі і застаўся там жыць. Багі пашкадавалі Бату і паслалі яму ў жонкі самую прыгожую жанчыну.

Бата расказаў сваёй новай жонцы, дзе знаходзіцца яго сэрца, і што кожны, хто ім авалодае, здолее валодаць яго жыццём. Фараон даведаўся пра гэтую прыгажуню, падкупіў яе дарагімі падарункамі. Легкадумная прыгажуня пакінула Бату і ўцякла да фараона. Але, асцерагаючыся помсты мужа, загадала ссекчы акацыю, на якой вісела сэрца Баты. Калі сэрца ўпала на зямлю, Бата памёр.

Анупу даведаўся пра здарэнне, знайшоў сэрца Баты, апусціў яго ў свежую ваду і тым ажывіў брата. Каб адпомсціць жонцы, Бата ператварыўся ў быка, якога Анупу прадаў фараону. Прыгажуня пазнала ў быку былога мужа і загадала забіць яго. Але там, куда пралілася кроў, выраслі дрэвы. Тады наложніца фараона загадвае пассякаць іх. Але трэска, якая адляцела ад аднаго дрэва, трапіла ў рот наложніцы, і Бата нарадзіўся ў яе ў выглядзе дзіцяці. Ён падрос, стаў фараонам, пакараў смерцю жонку-здрадніцу і пачаў кіраваць Егіптам.

## Багіня Бат 
Багіня Бат малявалася ў выглядзе сістра (старажытнага егіпецкага музычнага інстурмента) з чалавечай галавой, каровінымі рагамі і вушамі. Лічылася ўвасабленнем Млечнага шляху. Цэнтрам яе культу быў горад Хіў (грэч. Дыоспаліс Мікра), сталіца 7-га нома Верхняга Егіпта. У перыяд Новага царства была цалкам атоеснена з багіняй Хатор.

## Спасылкі 
* Егіпецкі бог Бата (рус) 

Катэгорыя:Старажытнаегіпецкія багі
Брытанская Малая

**Брытанская Мала́я** — умоўная абагульненая назва сукупнасці Стрэйтс-Сетлментса, Федэратыўных Штатаў Малаі і нефедэратыўных штатаў (дзяржаў), якія знаходзіліся пад пратэктаратам Вялікабрытаніі. У афіцыйных дакументах назва не выкарыстоўвалася, бо тэрыторыі, якія яе складалі, не ўтваралі аднаго цэлага.

Перад Другой сусветнай вайной Брытанская Малая падраздзялялася на наступныя адміністрацыйныя адзінкі:

* Стрэйтс-Сетлментс — англійскую калонію, якая ўключала астравы Сінгапур і Пінанг, правінцыю Уэлслі і Малаку;
* Малайскую федэрацыю (Федэратыўныя Штаты Малаі), у якую ўваходзілі дзяржавы Перак, Селангор, Негры-Сембілан і Паханг; кантроль над гэтымі дзяржавамі ажыццяўлялі англійскія рэзідэнты, што знаходзіліся пры дварах кіраўнікоў дзяржаў;
* чатыры паўночныя малайскія дзяржавы, якія не ўвайшлі ў федэрацыю — Кедах, Перліс, Келантан і Трэнгану — і Джахор, які знаходзіўся на поўдні; у гэтых дзяржавах брытанскую карону прадстаўлялі саветнікі, якія фактычна мелі такую самую ўладу, як і рэзідэнты.

Пасля Другой сусветнай вайны, у 1946 годзе тэрыторыі, якія складалі «Брытанскую Малаю», аб’ядналіся ў Малайскі Саюз.

## Гл. таксама 
* Гісторыя Малайзіі

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гісторыя Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Малайзія
Катэгорыя:Гісторыя Малайзіі
Катэгорыя:Гісторыя Сінгапура
Аляксандр I (цар эпірскі)

**Аляксандр Малоскі** (370 да н.э. — 331 да н.э.) — кіраўнік з эпірскай дынастыі Пірыдаў, сын Неапталема I, брат Алімпіяды, дзядзька Аляксандра Македонскага. Выхоўваўся пры македонскім двары. У 350 годзе да н.э. Філіп II зрынуў яго дзядзьку Арыба і аддаў эпірскі прастол Аляксандру.

У 337 годзе да н.э. Алімпіяда пакінула Філіпа II і прыбыла да двара брата, схіляючы яго ўступіць у вайну з Македоніяй. Адносіны паміж дзяржавамі былі ўладжаны шлюбам Аляксандра з дачкой Філіпа, Клеапатрай. На вясельным балі Філіп быў забіты нейкім Паўсаніем, руку якога, магчыма, накіроўвалі Пірыды.

У 334 годзе да н.э. грэкі з Тарэнта заклікалі Аляксандра на дапамогу ў барацьбе з туземнымі жыхарамі Луканіі і Бруція. Ён атрымаў перамогу і заключыў дагавор з рымлянамі (у 332 годзе да н.э.). Тым не менш італійская кампанія каштавала яму жыцця: вераломства закладнікаў прывяло да яго гібелі ў няроўным баі з луканамі.

## Спасылкі 
* Біяграфія на livius.org 

Катэгорыя:Цары эпірскія
Катэгорыя:Манархі, якія загінулі ў баі
Перон

* Давід Перон — канадскі хакеіст.
* Ісабель Марцінес дэ Перон — трэцяя жонка Хуана Перона, прэзідэнта Аргенціны, і першая жанчына-прэзідэнт Аргенціны ў 1974—1976 гадах.
* Хуан Дамінга Перон — аргенцінскі вайсковы і дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт Аргенціны з 1946 да 1955 і з 1973 да 1974 г.
* Эва Перон — першая лэдзі Аргенціны, другая жонка 29-га і 41-га прэзідэнта Хуана Перона.
Пецюкевіч

**Пецюкевіч** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Мар’ян Пецюкевіч, беларускі этнограф, педагог
* Уладзімір Генрыхавіч Пецюкевіч, беларускі паэт
Уаргла

**Уаргла**:
* Уаргла — горад у Алжыры
* Уаргла — вілает у Алжыры
Бабічы

Назву **Бабічы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Ба́бічы — вёска ў Камянецкім раёне
* Віцебская вобласць:
** Бабічы́ — вёска ў Аршанскім раёне
** Бабічы́ — хутар у Празароцкім сельсавеце Глыбоцкага раёна
** Бабічы́ — аграгарадок ва Узрэцкім сельсавеце Глыбоцкага раёна
* Гомельская вобласць:
** Ба́бічы — аграгарадок у Рэчыцкім раёне
** Ба́бічы — хутар у Бабіцкім сельсавеце Рэчыцкага раёна
** Ба́бічы — вёска ў Чачэрскім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Ба́бічы — вёска ў Гудагайскім сельсавеце Астравецкага раёна
** Бабічы́ — вёска ў Міхалішкаўскім сельсавеце Астравецкага раёна
** Бабічы́ — вёска ў Шчучынскім раёне
* Мінская вобласць:
** Бабічы́ — вёска ў Клецкім раёне
### Расія 
* Бабічы (Ельнінскі раён)
* Бабічы (Рослаўльскі раён)
Абэ

**Абэ** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Набуюкі Абэ (1875—1953) — генерал Імператарскай арміі Японіі.
* Сіндза Абэ (1954—2022) — японскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, 90-ы прэм’ер-міністр Японіі.
* Хірокі Абэ (нар. 1999) — японскі футбаліст.
* Хіфумі Абэ (нар. 1997) — японскі дзюдаіст.
* Эрнст Абэ (1840—1905) — нямецкі фізік-оптык.
* Юкі Абэ (нар. 1981) — японскі футбаліст.
Сакі

Назву **Сакі** маюць:

## Асобы 
* Андрэа Сакі (1599—1661) — італьянскі мастак
* Гектар Х’ю Манро, псеўданім Сакі (1870—1916) — брытанскі пісьменнік
* Энца Сакі — італьянскі велагоншчык

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Са́кі — вёска ў Жабінкаўскім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Са́кі — вёска ў Свіслацкім раёне
* Мінская вобласць:
** Сакі́ — вёска ў Маладзечанскім раёне

### Польшча 
* Падляскае ваяводства:
** Са́кі — вёска ў Бельскім павеце
** Са́кі — вёска ў Гайнаўскім павеце

### Крым 
* Са́кі — горад, цэнтр Сакскага раёна
### Расія 
* Сакі (Смаленская вобласць)

## Іншае 
* Сакі (народ)
* Са́кі — прыпыначны пункт у Свіслацкім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі, каля вёскі Сакі
Калас

**Калас** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Айна Калас, фінская пісьменніца
* Кая Калас, эстонскі і еўрапейскі палітык
* Крысціна Калас, эстонскі дзяржаўны дзеяч
* Мадыс Калас, эстонскі дзяржаўны дзеяч
* Марыя Калас, амерыканская оперная спявачка
* Сійм Калас, 32-і прэм'ер-міністр Эстоніі
Эакід

**Эакід** () — цар старажытнага Эпіра з роду Пірыдаў, які кіраваў у 331 — 313 гадах да н.э.

Каля 316 годзе да н.э. Эакід спрабаваў дапамагчы сваёй стрыечнай сястры Алімпіядзе, маці Аляксандра Вялікага, у яе вайне з Касандрам і быў выгнаны з Эпіра македонцамі. У 313 годзе да н.э. Эакід вярнуўся ў Эпір і зноў выступіў супраць Касандра. Філіп, адзін з вайскаводаў Касандра, разбіў яго. Эакід быў вымушаны бегчы ў Этолію, дзе і загінуў. Царская ўлада ў Эпіры пасля гэтага перайшла да Алкета II.

## Літаратура 
* *Диодор «Историческая библиотека» СПб, 1774*

Катэгорыя:Цары эпірскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IV стагоддзя да н.э.
Вуліца Суворава

**Вуліца Суворава** — назва вуліц у розных населеных пунктах.

## Беларусь 
* Вуліца Суворава — вуліца ў Барысаве.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Брэсце.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Быхаве.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Ваўкавыску.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Віцебску.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Глыбокім.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Гомелі.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Гродне.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Дзісне.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Дзяржынску.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Дзятлаве.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Добрушы.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Жабінцы.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Жыткавічах.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Івацэвічах.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Калінкавічах.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Клецку.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Кобрыне.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Круглым.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Крычаве.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Лідзе.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Лунінцы.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Маларыце.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Мастах.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Мінску.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Навагрудку.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Нясвіжы.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Петрыкаве.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Пінску.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Полацку.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Росі.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Рэчыцы.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Светлагорску.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Слаўгарадзе.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Слоніме.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Слуцку.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Смаргоні.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Стоўбцах.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Фаніпалі.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Чачэрску.
* Вуліца Суворава — вуліца ў Шчучыне.

## Гл. таксама 
* Завулак Суворава
Пірава перамога

thumb|Кампанія Піра
**Пірава перамога** — перамога, якая дасталася занадта дарагім коштам; перамога, раўнасільная паражэнню.

Паходжаннем гэты выраз абавязаны бітве пры Аўскуле ў 279 годзе да н.э. Тады эпірская армія цара Піра на працягу двух дзён вяла наступ на войскі рымлян і зламала іх супраціўленне, але страты былі такімі вялікімі, што Пір заўважыў: «*Яшчэ адна такая перамога, і я застануся без войска*».

Да Піра ва ўжытку быў выраз «Кадмейская перамога», заснаваны на старажытнагрэчаскім эпасе «Сямёра супраць Фіваў» і сустракаемы ў Платона ў яго «Законах».

Катэгорыя:Вайна
Катэгорыя:Пірава вайна
Катэгорыя:Крылатыя выразы
Катэгорыя:Метафары
Катэгорыя:Ваенная тэрміналогія
Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага

**Ста́ўка Вярхо́ўнага Галоўнакама́ндуючага** (*СВГ*, *Стаўка*) — орган вышэйшага палявога кіравання войскам і месцазнаходжанне вярхоўнага галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі Расіі на тэатры баявых дзеянняў пад час Першай сусветнай вайны 1914—1918 гг.

Ад пачатку вайны знаходзілася ў Баранавічах, ад 8(21) жніўня 1915 да 25 лютага 1918 — у Магілёве, пасля ў Арле. 16 сакавіка 1918 Стаўка была ліквідавана.

Напачатку вайны ў СВГ налічвалася 9 генералаў, 36 афіцэраў, 12 ваенных чыноўнікаў і 125 салдат. Падчас вайны склад Стаўкі значна пашырыўся і да 1 (14) лістапада 1917 года ў яе ўваходзіла 15 упраўленняў, 3 канцылярыі і 2 камітэты (усяго звыш 2 000 генералаў, афіцэраў, чыноўнікаў і салдат).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ваеннае кіраванне
Катэгорыя:Першая сусветная вайна
Катэгорыя:Гісторыя Баранавічаў
Катэгорыя:Гісторыя Магілёва
Катэгорыя:Гісторыя Арла
Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Гаста

right
**Гаста** ) — у шырокім сэнсе — старажытнарымская, першапачаткова сабінская, дзіда. Значэнне назвы, як і шэрагу іншых выглядаў рымскай зброі, у розныя перыяды было розным.

Рымскі паэт III ст. да н.э. Эній згадвае гасту ў яе агульнараспаўсюджаным значэнні — як кідальная зброя, ад якога атрымалі сваю назву гастаты, хоць дзіда трыярыяў таксама звалася «hasta». Але да часу Палібія гастаты былі ўзброены ўжо пілумамі, назва якіх таксама неадназначна. Пад гастай («hasta velitaris») разумеўся таксама дроцік лёгкае пяхоты. Пазбаўленне салдат гасты азначала іх разжалаванне ў веліты. На сённяшні дзень лічыцца, што спачатку рымляне былі ўзброены цяжкімі ўдарнымі дзідамі, якія мабыць і былі ўласна гастамі, а пазней сталі пераўзбройвацца лёгкімі кідальнымі (пілумамі, гезамі і інш.) — спачатку гастаты ў IV ці III ст. да н.э., потым Прынцыпы да канца III у. і трыярыі ў канцы II ці пачатку I ст. да н.э.

Фецыялы сімвалічна кідалі скрываўленую гасту на варожую тэрыторыю для абвяшчэння вайны. Адмысловая гаста без наканечніка («hasta pura» — літар. «чыстая») у раннюю эпоху была рымскай баявой ўзнагародай, якая прысуджалася таксама прыміпілам пасля завяршэння службы. Была яшчэ «celibaris hasta» — дзіда, якой быў забіты пераможаны гладыятар і якая ужывалася, як паведамляе Авідзій, па традыцыі для абразання валасоў нявесты. На грамадскім гандлі ўваткнутая ў зямлю гаста сімвалічна аб'яўляла пачатак угодаў («subhastationes») і таксама па звычаі стаяла перад судом цэнтумвіраў («hasta centumviralis»).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Кідальная зброя паводле алфавіта
Катэгорыя:Антычная зброя
Катэгорыя:Дзіды
Катэгорыя:Кідальныя дзіды
Бітва пры Хафджы

**Бітва пры Хафджы** — першая буйная наземная бітва падчас войн у Персідскім заліве (1991).

17 студзеня 1991 года авіяцыя шматнацыянальных сіл пачала паветраную наступальную аперацыю супраць Ірака. Да канца месяца іракская сістэма СПА была істотна саслабленая, а ваенна-паветраныя сілы практычна спынілі ўдзел у баявых дзеяннях. Узброеныя сілы краіны і прамысловасць неслі вялікія страты ад паветраных нападаў. Такі ход вайны не адпавядаў планам іракскага прэзідэнта Садама Хусейна, які спадзяваўся ўцягнуць кааліцыйныя сілы ў зацяжныя наземныя баі (па прыкладзе ірана-іракскай вайны) і нанесці ім дастатковыя страты для таго, каб кааліцыя была вымушана спыніць вайну.

Іракскае камандаванне спланавала абмежаванае ўварванне ў Саудаўскую Аравію, асноўнай мэтай якога было нанясенне максімальных страт сухапутным сілам суперніка. Увечары 29 студзеня іракскія сілы ў колькасці прыкладна 2000 чалавек пры 100 танках перайшлі кувейцка-саудаўскую мяжу. Ім атрымалася заняць прыморскі горад Рос-эль-Хафджы, насельніцтва якога было эвакуіравана напярэдадні пачатку вайны. Іракскі наступ апынуўся нечаканасцю для кааліцыйных сіл, але ўжо з 30 студзеня войска Саудаўскай Аравіі пры падтрымцы бранетанкавых падраздзяленняў Катара і авіяцыі шматнацыянальных сіл зрабіла спробы адбіць горад. І 1 лютага гэта атрымалася. На працягу ўсёй бітвы ў захопленым Хафджы працягвалі дзейнічаць два выведатрады марской пяхоты ЗША, якія апынуліся там у момант пачатку іракскага нападу.

У бітве пры Хафджы кааліцыйныя сілы страцілі некалькі дзясяткаў чалавек забітымі — каля 18 саудаўскае войска, каля 11 амерыканскае, знішчана было 2 танкі і каля 6 адзінак бронетэхнікі; іракскі атрад страціў забітымі 32 чалавекі, параненымі 35, знішчана 30 адзінак бронетэхнікі, некалькі сотняў салдат патрапілі ў палон. Прыводзілася сведчанне палоннага іракскага салдата аб тым, што за паўгадзіны налёту кааліцыйнай авіяцыі яго брыгада панесла большыя страты, чым за восем гадоў вайны з Іранам.

## Гл. таксама 
* Сухапутныя войскі Саудаўскай Аравіі

## Спасылкі 
Хафджы
Катэгорыя:Вайна ў Персідскім заліве
Катэгорыя:Бітвы Ірака
Катэгорыя:Бітвы Саудаўскай Аравіі
Катэгорыя:Бітвы ЗША
Катэгорыя:Студзень 1991 года
Катэгорыя:Люты 1991 года
Катэгорыя:1991 год у Саудаўскай Аравіі
Нелегальны гандаль зброяй

[thumb|right|Канфіскаваная кантрабандная зброя ў [Найробі]]
**Нелегальны гандаль зброяй** — незаконны абарот і кантрабанда зброі і боепрыпасаў. Нелегальны гандаль зброяй не варта блытаць з юрыдычнай камерцыяй у галіне продажу агнястрэльнай зброі для асабістага карыстання альбо для ваенных ці паліцэйскіх мэтаў. Таксама трэба адзначыць, што паняцце «легальны гандаль зброяй» вагаецца ў шырокіх межах, у залежнасці ад мясцовых і нацыянальных законаў. Па звестках ААН, нелегальны гандаль зброяй з’яўляецца адным з трох найбольш прыбытковых незаконных дзеянняў на планеце (астатнія 2 гэта: незаконны абарот наркотыкаў і прастытуцыя). Грашовы абарот міжнароднага рынку гандлю зброяй ацэньваецца ў 1200 мільярдаў долараў у год.

Катэгорыя:Кантрабанда зброі
Катэгорыя:Кантроль зброі
Катэгорыя:Агнястрэльная зброя
Бранябойны снарад

thumb|300px|Будова бранябойнага снарада (адзін з магчымых варыянтаў):
1 — лёгкая балістычная абалонка
2 — бранябойная сталь
3 — трасер
4 — дэтанатар
**Бранябойны снарад** — боепрыпас, прызначаны для барацьбы са сродкамі суперніка, абароненымі бранёй, напрыклад, з бронетэхнікай, караблямі, верталётамі. Па сваёй будове бранябойныя снарады ў сваю чаргу падпадзяляюцца на каліберныя, падкаліберныя са сталым ці адлучаючымся паддонам, каморныя і суцэльныя, тупагаловыя і вострогаловыя, з бранябойнымі і балістычнымі наканечнікамі.

Асноўнай баявой уласцівасцю бранябойных снарадаў з'яўляецца бронепрабіваемасць. Страты мецы дасягаюцца толькі за кошт кінетычнай энергіі снарада.

Пашкоджанні наносяцца фрагментамі снарада і асколкамі брані мэты.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Артылерыйскія боепрыпасы
Крылатая ракета

[thumb|250px|Крылатая ракета [Тамагаўк (ракета)|Tomahawk у палёце]]

**Крылатая ракета** — беспілотны лятальны апарат аднакратнага запуску, траекторыя палёту якога вызначаецца аэрадынамічнай пад’ёмнай сілай крыла, цягай рухавіка і сілай цяжару. Пры гэтым існавалі канструкцыі, кіраваныя пілотамі-смяротнікамі. Састарэлая назва сканструяванай паводле самалётнай (класічнай) схемы крылатай ракеты — самалёт-снарад. Нярэдка тэрмін блытаюць з англамоўным тэрмінам *cruise missile*, аднак апошняя з’яўляецца кіраванай ракетай, у якой вялікая частка палёту да мэты праходзіць з сталай хуткасцю пад уздзеяннем пад’ёмнай сілы крыла і сілы цягі для кампенсавання супраціўлення паветра.

## Параўнанне з іншымі відамі ракет 
**Вартасці:**
* Магчымасць задаваць адвольны курс ракеты, у тым ліку, звілістую траекторыю, што стварай цяжкасці для СПА праціўніка.
* Магчымасць руху на малой вышыні ўздоўж выгібаў рэльефу, што абцяжарвае выяўленне.
* Сучасныя крылатыя ракеты прызначаныя для паражэнні мэты з высокай дакладнасцю.
**Недахопы:**
* Часам адносна невялікія хуткасці (парадку хуткасці гуку).
* Высокі кошт па параўнанні з іншымі боепрыпасамі.

## Галерэя 

File:3M-54E missile MAKS2009.jpg|КР «Калібр» вытворчасці Расіі
File:Exocet AM39 P1220892.jpg|КР «Exocet» вытворчасці Францыі
File:Harpoon launched by submarine.jpg|КР UGM-84 «Harpoon» вытворчасці ЗША
File:Nasr-1 Missile by tasnimnews 04.jpg|КР Наср-1 вытворчасці Ірана
File:YJ-83J Missile 20170902.jpg|КР YJ-83 вытворчасці Кітая

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ракетная зброя

Катэгорыя:Вынаходніцтвы Германіі
Галоўка саманавядзення

[thumb|Тэлевізійная ГСН ракеты [Х-59 «Авадзень»]]
**Галоўка саманавядзення** (скар. **ГСН**) — аўтаматычная прылада, якая ўсталёўваецца на кіраваны сродак знішчэння (ракету, бомбу, тарпеду і інш.) для забеспячэння прамога траплення ў аб'ект нападу або збліжэнне на адлегласць, меншую радыуса паражэння баявой часткі сродку паражэння, гэта значыць для забеспячэння высокай дакладнасці навядзення на цэль. ГСН з'яўляецца элементам сістэмы саманавядзення.

Боепрыпас, абсталяваны ГСН, можа «бачыць» «падсветленую» носьбітам або ёй самой цэль і самастойна наводзіцца на яе, у адрозненне ад ракет, наведзеных па камандным спосабе.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ракетная зброя
Катэгорыя:Канструкцыя лятальных апаратаў