Кітайская літаратура

**Кітайская літаратура** з’яўляецца адной з найбольш старажытных класічных літаратур свету, яе гісторыя налічвае каля трох тысяч гадоў. З’яўленне кітайскай літаратуры звязваюць з развіццём пісьменства, у прыватнасці з першымі запісамі на касцях жывёл і чарапахавых панцырах, якія датуюцца XVIII стагоддзем да н.э., цзягувэнь, вынаходствам паперы ў II стагоддзі да н.э., развіццём каліграфіі і ксілаграфіі ў IX стагоддзі.

## Дакласічныя тэксты 
Нягледзячы на тое, што надпісы цзягувэнь існавалі яшчэ пры дынастыі Шан (1600—1027 гады да н.э.), пачаткам пісьмовай і паэтычнай традыцыі Кітая лічыцца дынастыя Чжоу (1045 год да н.э.). Падчас Чжоу быў створаны значны корпус філасофскіх тэкстаў, гістарычных твораў і паэтычных зборнікаў. Самыя раннія тэксты кітайскія тэксты паходзяць з вуснай традыцыі: абрадавыя і народныя песні (Шы Цзін), гаданне і прадказанне будучыні (Кніга Перамен), астраномія.

## Класічныя тэксты 
Да нашага часу дайшло мноства экзэмпляраў ранняй кітайскай літаратуры, большасць належыць пісьменнікам  мыслення, якая існавала пад канец усходняй дынастыі Чжоу (770—256 да н.э.). Да найбольш важных з іх адносяцца класіка канфуцыянства, даасізм, , , а таксама творы ваеннай навукі і гісторыі Кітая. Большая частка літаратуры таго часу з’яўляецца філасофскай; мастацкая літаратура сустракаецца мала.

Канфуцыянскія творы мелі ключавое значэнне для кітайскай культуры і гісторыі: 12 стагоддзяў нашай эры набор твораў, вядомых як «Чатыры кнігі і пяць Канонаў» (кіт. 四書五經, піньінь *Sì shū wǔjīng*), быў абраны як аснова для правядзення імперскага экзамену, які неабходны для любой дзяржаўнай пасады. Такім чынам гэтыя дзевяць кніг сталі цэнтрам адукацыйнай сістэмы.

Чатырохкніжжа складаецца з наступных твораў:

# , «Аналекты Канфуцыя», галоўная кніга канфуцыянства, якую склалі вучні Канфуцыя;
# , калекцыя разважанняў аб палітыцы ў форме дыялогаў;
# , «Вучэнне аб пасярэднім і нязменным Пуці», навучанне аб канфуцыянскіх дабрачыннасцях;
# , «Вялікая навука», разважанні наконт адукацыі, самаадукацыі і Дао.

Пяць канонаў уключаюць:

# , іншая назва Кніга Перамен, настаўленне для варажбы і прадказання будучыні;
# Шы Цзін, іншая назва Кніга Песень, зборнік вершаў, народных спеваў, гімнаў для фестываляў і прыдворных цырымоній;
# , разважанні аб ідэальным грамадскім строі;
# Шу Цзін, Кніга дакументаў, зборнік урадавых дакументаў;
# , «Аналы вясны і восені», хронікі старажытнакітайскага царства Лу з 722 па 479 г. да н.э.

Акрамя канфуцыянскіх твораў да класічнага перыяду адносіцца іншыя вядомыя працы.

Класікай дааізму тых часоў лічацца Даа Дэ Цзін, Чжуан-цзы і Ле-цзы.

Сярод ваеннай літаратуры вядома «Мастацтва вайны» генерала Сунь Цзы з разборам кожнага з аспектаў вайны і дэталёвымі парадамі.

## Раннія гістарычныя тэксты, слоўнікі і энцыклапедыі 
Пасля 841 г. да н.э., з пачаткам рэгенцтва Гунхэ прыдворныя і гарадскія чыноўнікі вялі паслядоўныя і дакладныя судовыя запісы. Самай ранняй вядомай хронікай Кітая было Цзо Чжуань, складзенае не пазней за 389 г. да н.э.

Прыкладам хронік з’яўляюцца Бамбукавыя Хронікі, якія былі знойдзены ў 281 г. н.э. у магіле імператара царства Вэй, які быў пахаваны ў 296 г. да н.э.

Яшчэ адным раннім тэкстам стала кніга палітычнай стратэгіі Чжаньго Цэ, складзеная паміж III і I стагоддзямі да н.э., з частковай колькасцю тэксту, знойдзенай на месцы магіл II стагоддзя да н.э. у археалагічных раскопках Мавандуі.

Самы старажытны слоўнік Эр’я захаваўся з III стагоддзя да н. э., аўтар не вядомы. Сярод іншых ранніх слоўнікаў вылучаюць:

* Слоўнік дыялектаў «Фан’янь», аўтар Ян Сюн (53 г. да н.э. — 18 г. н.э.)
* «Шовэнь Цзэцзы», аўтар Сюй Шэнь (58 — 147 гг. н.э.)

## Сучасная кітайская літаратура 
Гісторыя сучаснай кітайскай літаратуры пачынаецца ў ХХ стагоддзі. Змена манархічнай формы кіравання на рэспубліканскі лад абумовіла пераход ад мадэлей класічнай літаратуры да «новага стылю», дзе аддавалася перавага даступнасці тэкстаў для вялікай колькасці чытачоў і выкарыстанні гутарковай мовы байхуа. Маніфестам гэтага перыяду стаў артыкул Ху Шы (1891—1962) «Нарысы аб рэформе літаратуры» у часопісе «Новая Моладзь» у 1917 годзе. Ху Шы прыняў актыўны ўдзел у «Руху чацвёртага мая», прадстаўнікі якога, акрамя вылучэння палітычных патрабаванняў, выступалі за мадэрнізацыю кітайскай літаратуры і адмову ад мадэлей традыцыйнай канфуцыянскай культуры.

Вядомыя пісьменнікі таго часу:

* Ай Цін
* Сюй Чжымо
* Вэнь Ідо
* Лао Шэ
* Лу Сінь
* Маа Дунь
* Мо Янь
* Лінь Юйтан

## Літаратура 
* Chaves, Jonathan, ed. (1986). The Columbia Book of Later Chinese Poetry: Yüan, Ming, and Ch’ing Dynasties (1279—1911). New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-06149-8
* deBary, Wm. Theodore (2000). Sources of Chinese Tradition: From 1600 through the Twentieth Century Vol II. New York: Columbia University Press. ISBN 0231-11271-8.
* Lévy, André (2000). Chinese Literature, Ancient and Classical. Bloomington: Indiana University Press. Translated by William H. Nienhauser. xi, 168p. ISBN 0253336562.
* *Трус М.*   // Літаратура і мастацтва. ‒ 06.09.2024. – № 34 (5295). – С. 15.
* *Трус, М.* Першае беларускае знаёмства з кітайскай літаратурай: перакладчыцкі, архіўна-выдавецкі дыскурсы // Роднае слова. ‒ 2024. ‒ № 9. ‒ С. 36–40.