Міндоўг

**Міндоўг** (**Мендог**, , ст.-рус.: *Мидогъ*, *Мендогъ*, *Минъдовгъ*; ; ; каля 1195 — 12 верасня 1263) — першы вялікі князь літоўскі (канец 1248—1253 і 1261—1263), першы і апошні кароль літоўскі (1253—1261).

Княжэнне Міндоўга прыйшлося на пачатак утварэння новай цэнтралізаванай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага, якое першапачаткова ўключыла ў сябе ўсходнеславянскія і балцкія землі ў Панямонні (якія цяпер уваходзяць у Рэспубліку Беларусь і Літоўскую Рэспубліку). Гэты працэс адбываўся ў сярэдзіне XIII ст. — у складаны час, калі ў выніку пагрозы з боку Лівонскага ордэну і мангола-татарскага нашэсця склаліся цяжкія ўмовы для існавання славянскага і балцкага насельніцтва. Такія абставіны вымушалі Міндоўга шукаць шляхі для ўмацавання сваёй дзяржавы і неаднойчы змяняць саюзнікаў.

У гісторыі Літоўскай Рэспублікі Вялікае Княства Літоўскае — пачатак літоўскай дзяржаўнасці, а Міндоўг — першым уладар літоўскай дзяржавы. У гісторыі Беларусі, на землях якой дзяржаўнасць пачалася з раннейшых Полацкага і Тураўскага княстваў, Міндоўг выступае як першы ўладар дзяржавы, якая ахапіла ўсю сучасную тэрыторыю Беларусі, а таксама Літвы і шэрагу суседніх зямель.

## Імя 
Імя Міндоўг (Міндаўг) — з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з індаеўрапейскай эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання.

Першая іменная аснова *Min*- звязаная з літ. *mintis* «думка»*, minti* «думаць; мець на ўвазе; прыгадваць» (далей звязана з індаеўрапейскім *men-* «думаць; разумова ўзрушвацца»). У раннелітоўскім іменніку гэтая аснова была асабліва папулярная — з ёй вядома больш за 170 антрапонімаў. На іншай пазіцыі гэтая аснова знаходзіцца таксама ў імені Гедзімін.

Другая аснова *Daug*- звязаная з літ. *daug* «шмат». У скарочаным выглядзе яна прысутная таксама, напрыклад, у імёнах Даўмонт, Даўгіруць.

Аднаслоўна значэнне імя можна выказаць як «шматдумны» (аналаг — польскае імя Балемысл).

## Паходжанне 
Паводле надзейных крыніц паходжанне Міндоўга дакладна невядома. Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка (каля 1290) паведамляе толькі, што бацька Міндоўга быў «вялікі кароль» (*könig gros*) — магчыма, гэта значыць, што яму былі падначалены «меншыя» князі. Аднак імя не названа. Вячаслаў Насевіч лічыць імаверным, што бацькам Міндоўга быў князь літоўскі Даўгерутэ, які неаднаразова згадваецца Хронікай Лівоніі (XIII ст.).

Таксама ёсць легенды, які падаюць сярод іншага і паходжанне Міндоўга. Паводле легенды з Васкрасенскага летапісу (XVI ст.), Міндоўг паходзіць з роду полацкіх князёў Ізяславічаў (Рагвалодавічаў), а яго бацька Маўкольд Расціславіч. Паводле іншага падання таго ж часу, Міндоўг паходзіў ад рымляніна Палемона, які з іншымі рымлянамі перасяліўся з Італіі на берагі Балтыйскага мора. У «Хроніцы Быхаўца» (XVI ст.) бацькам Міндоўга названы Рынгольд, міфічны літоўскі князь з Палямонавічаў.

## Біяграфія 
### Княжанне ў літоўскай зямлі 
Упершыню Міндоўг згадваецца ў Галіцка-Валынскім летапісы ў канцы 1219 года пад імем *Мидогъ* разам з братам Даўспрункам, як чацвёрты з пяці старэйшых літоўскіх князёў, якія разам з іншымі 16-цю літоўскімі князямі — жамойцкімі, дзяволцкімі, Рушкавічамі і Булевічамі — заключылі мір з галіцка-валынскімі князямі Данілам і Васількам Раманавічамі:

«Бж҃иимъ повелениемь . прислаша кнѧзи Литовьскии . к великои кнѧгини Романовѣ . и Данилови и Василкови . миръ дающе бѧхоу же имена Литовьскихъ кнѧзеи се старѣшеи . Живинъбоудъ . Давъѧтъ . Довъспроункъ . братъ его Мидогъ.»

Да сярэдзіне 1230-х гадоў Міндоўг дасягнуў аднаасобнай вярхоўнай улады ў землях Літвы або значнай яе часткі. Вясною 1238 года «Літва Міндоўга» быў у саюзных або васальных адносінах з галіцка-валынскім князем Данілам Раманавічам, які накіраўваў Міндоўга і князя Ізяслава Новагародскага ваяваць супраць польскага князя Конрада І Мазавецкага.

У сярэдзіне ліпеня 1245 года Даніла пасылае да Міндоўга па дапамогу супраць венграў, Міндоўг паслаў войска, але яно не паспела да вырашальнай бітвы пры Яраславе 17 ліпеня 1245 года.

### Утварэнне ВКЛ і пачатак княжання ў ім 
 «Апісанне еўрапейскай Сарматыі», 1578.]]
Неўзабаве Міндоўг далучыў да сваіх уладанняў Навагародскую зямлю, што фактычна дало пачатак утварэнню ВКЛ. Пасля гэтага адносіны Міндоўга з Данілам сталі варожымі.

Першапачаткова тэрыторыя дзяржавы ўключала ў сябе славянскія землі ў Верхнім Панямонні (з гарадамі Навагародак, Ваўкавыск, Гародня, Слонім) і балцкія землі ў сярэднім цячэнні Віліі.

У познім Густынскім летапісы (XVII ст.) паведамляецца пра хрышчэнне Міндоўга каля 1246 года ў праваслаўе, але звестак пра гэта ў раннейшых крыніцах няма. Наадварот, паводле Галіцка-Валынскага летапісу Міндоўг заставаўся паганцам да прыняцця каталіцкага хрышчэння.

### Вайна 1249—1254 гадоў 
У канцы 1248 года Міндоўг захапіў у землях Літвы ўладанні сваіх пляменнікаў Таўцівіла Даўспрункавіча і Эдзівіда Даўспрункавіча — з прычыны даўняй варожасці з імі. Таўцівіл і Эдзівід збеглі да Данілы, жонкай якога была іх сястра. Таўцівіла і Эдзівіда падтрымалі жамойцкі князь Выкінт, Даніла Раманавіч, Лівонскі ордэн і Рыжскае арцыбіскупства. Узімку 1249—1250 Даніла з вялікім войскам зноў пайшоў супраць Міндоўга да Новагародка.

### Каранацыя 
6 ліпеня 1253 года, у дзень св. Пятра і Паўла (або 29 ліпеня), па даручэнні Папы Рымскага Інакенція IV Міндоўг і яго жонка Марта каранаваны як кароль і каралева Літвы. Магчыма, каранацыя адбылася ў Новагародку. Першы даследчык гісторыі Вялікага Княства Літоўскага Мацей Стрыйкоўскі (XVI ст.) месцам каранацыі спачатку называе Кернаў (цяпер Шырвінцкім раёне Літвы):

«Потым ахрысціўся, Мэндольф названы, На Літоўскае каралеўства каранаваны, У Кернаве з дазволу Папскага і Цэсарскага.» (З паэмы «Ганец цноты».)

«Так яго з волі папскай укаранавалі У Кернаве і літоўскім каралём абвясцілі.» (З паэмы-хронікі «Аб пачатках, паходжанні, дзейнасці, справах рыцарскіх і хатніх слаўнага народа літоўскага, жамойцкага і рускага…».)

Затым у сваёй галоўнай працы — «Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі» — Стрыйкоўскі змяніў думку і падаў, што каранацыя адбылася ў Наваградку:

«…Гайндрыха, які, прыехаўшы да Наваградка Літоўскага з арцыбіскупам Рыжскім і з крыжакамі прускімі і лівонскімі, Міндоўга альбо Мяндока на каралеўства Літоўскае паводле звыклых цырымоніяў царкоўных памазаў…»

Каранацыя дазволіла Міндоўгу выйсці з вайны, хоць ён быў вымушаны часова аддаць крыжакам частку Жамойці, а сыну Данілы Раману — Навагрудак. У 1254 года Міндоўг разам з двума малодшымі сынамі быў забіты.

Пасля смерці Міндоўга вялікім князем стаў Транята, аднак у 1264 годзе быў забіты слугамі Міндоўга, за гэтым вялікім князем стаў Войшалк.

## Сям’я 
### Жонкі 
Расійскі гісторык XVIII ст. Васіль Тацішчаў адзначыў без спасылкі на крыніцу, што маці Войшалка — старэйшага сына Міндоўга — была княжна цвярская. Тацішчаў мог карыстацца крыніцамі, якія не дайшлі да нашага часу, у існуючых зараз крыніцах няма звестак пра маці Войшалка і яго сястры.

* Марта (? — ~1262), імя ў хрышчэнні 1251 годзе, імя па нараджэнні невядома. Паводле летапіснай згадкі, была ўдавой літоўскага князя Вышымунта Булевіча, забітага Міндоўгам, пасля чаго Міндоўг ажаніўся з Мартай. Яе сыны былі найшмат маладзейшыя за іншых дзяцей Міндоўга — Войшалка і дачку.
* Агна (?—?, імя паводле Мацея Стрыйкоўскага, сястра Марты, была жонкай князя нальшчанскага Даўмонта). Пасля смерці Марты Міндоўг ажаніўся з Агнай, якая прыехала на пахаванне сястры — быццам паводле завяшчання Марты, якая не хацела даверыць сваіх дзяцей нікому, акрамя Агны. Магчыма, гэта стала галоўнай прычынай удзелу Даўмонта ў змове супраць Міндоўга.

### Дзеці 
* Войшалк (~1223 — 1267) — вялікі князь літоўскі ў 1264—1267, нашчадкаў не меў.
* Дачка (?—?, імя невядома) — з 1254 жонка галіцка княжыча Шварна Данілавіча (1230-я — 1270), князя холмскага ў 1264—1270, вялікага князя літоўскага ў 1267—1270, нашчадкаў не мела.
Сыны ў шлюбе з Мартай:
* Рукля (?—1263),
* Рупек (?—1263).

## Вядомыя граматы Міндоўга 
Сярод дакументаў, якія вядомы як граматы Міндоўга, ёсць як сапраўдныя (аўтэнтычныя), так і падробкі (фальсіфікаты). Адносна сапраўднасці некаторых грамат даследчыкі не маюць агульнага меркавання.
* 1253 — на дазвол бязмытнага гандлю ў ВКЛ для рыжскіх купцоў; валодае ўсімі прыкметамі аўтэнтычнасці, але не мае агульных рысаў з іншымі граматамі; упершыню апублікавана Ф. Г. фон Бунге (Bunge № 243).
* 1253, ліп. — на дараванне Лівонскаму ордэну земляў у Жамойці; аўтэнтычная № 8).
* 1257 — на дараванне Лівонскаму ордэну ўсёй Жамойці; фальсіфікат у 1939 годзе: 1) ці належала Міндоўгу вызначальная роля ва ўтварэнні ВКЛ; 2) якое было паходжанне Міндоўга; 3) дзе была сталіца Міндоўга; 4) якія з грамат Міндоўга аўтэнтычныя; 5) калі Міндоўг быў больш шчырым — калі прымаў хрысціянства або калі вяртаўся да паганства; 6) якая мусіць быць ацэнка яго дзейнасці з пазіцый цяперашняга часу.

У сярэдзіне 16 ст. Мацей Стрыйкоўскі заўважыў, што Міндоўг не застаўся ў літоўскай народнай памяці, у адрозненне многіх іншых асоб, у т. л. міфічных, а згадваецца толькі на старонках рускіх летапісаў. Стрыйкоўскі быў здзіўлены гэтым фактам, бо лічыў, што Міндоўг больш варты памяці ў літоўцаў, як стваральнік літоўскай дзяржавы.

## Ушанаванне памяці 
### Рэспубліка Беларусь 
*  Гара Міндоўга — пагорак у Навагрудку, помнік гісторыі XIII ст. Знаходзіцца каля сярэдневяковага гарадзішча, уздоўж вуліцы Мінскай. У 1993 годзе на гарадскім свяце з нагоды 740-годдзя каранацыі Міндоўга ля падножжа гары ўстаноўлены памятны знак (скульптар У. М. Лятун). У 2014 годзе каля гары пастаўлена металічная скульптура Міндоўга, вышыня каля 2,5 м.

### Літоўская Рэспубліка 
*  Дзень дзяржавы (дзень каранацыі караля літоўскага Міндоўга) 6 ліпеня — дзяржаўнае свята, з 1991 года.
* Юбілейны медаль «750-годдзе каранацыі караля літоўскага Міндоўга» (мастакі Ю. Калінаўскас, Л. Калінаўскайтэ), 2003.
* Юбілейны медаль у гонар 1000-годдзя назвы Літва з выявай караля Міндоўга (мастакі Ю. Калінаўскас, Л. Калінаўскайтэ).
* Манета Банка Літвы «Міндоўг — кароль літоўскі», у серыі «Правіцелі Літвы», 50 літаў, серабро (дызайн: А. Закаўскас), 1996.
* Манета Банка Літвы «Каранацыя Міндоўга», 200 літаў, золата, серабро (дызайн: П. Рэпсіс), 2003.

#### Вільнюс 
* Помнік Міндоўгу (скульптар Р. Мідвікіс, архітэктары А. Насвіціс, Р. Крыштапавічус, І. Алістратавайтэ), на вуліцы Арсенала каля Нацыянальнага музея Літвы; граніт. Адкрыты 6.07.2003 з нагоды 750-годдзя ўтварэння літоўскай дзяржавы; у афіцыйных мерапрыемствах узялі ўдзел кароль Швецыі Карл XVI Густаў з жонкай Сільвіяй, вялікі герцаг люксембургскі Анры і вялікая герцагіня Марыя-Тэрэза Местрэ, прэзідэнт Польшчы А. Квасьнеўскі, прэзідэнт Эстоніі А. Руйтэль.
* Вуліца Міндоўга.
* Мост караля Міндоўга, праз Вілію (літ. Нярыс) — злучае вуліцы Т. Урублеўскага і Рынкцінес, адкрыты 6.7.2003 (тым самым днём, што і помнік Міндоўгу).

#### Каўнас 
* Праспект караля Міндоўга.

## Галерэя 

Выява:LT-1996-50litų-Mindaugas-b.png|Манета «Міндоўг, кароль літоўскі». Літва, 1996.
Выява:LT-2003-200litų-Mindaugas-b.png|Манета «Каранацыя Міндоўга». Літва, 2003.  
Выява:Mindaugo g. 23, Vilnius.JPG|На вуліцы Міндоўга. Вільнюс.
Выява:Vilnius river.jpg|Мост Міндоўга. Вільнюс, від з Замкавай гары.
Выява:Karaliaus Mindaugo prospektas001.jpg|Праспект Міндоўга. Каўнас.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Груша, А.* Нужен ли Новогрудку памятник Миндовгу? / А. Груша // Беларуская думка. — 2013. — № 8. — С. 96—103.
* *Грушевський, М.* Хронологія подій Галицько-Волинського літопису // Записки Наукового товариства ім. Шевченка. — Львів, 1901. — Т. 41. — С. 1—72.
* *Дзярновіч, А. І.* Дзе адбылася каранацыя Міндоўга? // Фрэскі гісторыі: Артыкулы і эсэ па гісторыі і цывілізацыі Беларусі і Цэнтральна-Усходняй Еўропы. — Мінск : РІВШ, 2011. — 246 с. — С. 8—24.
* *Краўцэвіч, А.* Жыццёпіс вялікіх князёў літоўскіх. Міндоўг.  — Мінск, 2006.
* *Краўцэвіч, А.* Блуканне па міфах / А. Краўцэвіч // Беларуская думка. — 2013. — № 5. — С. 84—86.
* *Марзалюк, І.* У абарону праўдзівай гісторыі Новагародка / І. Марзалюк // Беларуская думка. — 2013. — № 11. — С. 88—95.
* *Мікульскі, Ю.* Увекавечанне міфа. Вакол помніка літоўскаму князю Міндоўгу ў Навагрудку / Ю. Мікульскі // Беларуская думка. — 2013. — № 1. — С. 69—76.
* Міндаў, кароль Літовіі, у дакументах і сведчаннях. — Мінск, 2005.
* *Насевіч, В.* Каранацыя Міндоўга ў кантэксце падзей сярэдзіны ХІІІ ст. // Навагрудскія чытанні. Гісторыка-археалагічныя даследаванні Навагрудка. — Навагрудак, 1993. — Ч. 2. — С. 10—16.
* *Насевiч, В. Л.* Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. (*Раздз.1. Пакаленне першае: Міндоўг (1230-ыя — 1250-ыя гады)*) — Мінск, 1993.
* *Насевіч, В.* Міндоўг знаёмы і незнаёмы: погляд літоўскага гісторыка / В. Насевіч, У. Свяжынскі // БГА. Т. 6. Сш. 1—2 (10—11). — Мінск, 1999. — С. 261—272; Рэцэнзія: *Edvardas Gudavicius. Mindaugas / Lietuvos istorijos institutas. — Vilnius: Zara, 1998. — 359 p.*
* *Насевiч, В. Л.* Міндоўг // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 тамах. — Мінск : БелЭН, 2006. — Т. 2. — С. 312—313.
* *Некрашэвіч-Кароткая, Ж.* Кароль праз ласку хроснай купелі // Наша Вера. — 2007. — № 1 (39). Рэцэнзія: *Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сведчаньнях — Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimoniis / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. А. Жлуткі. — Мінск: Тэхналогія, 2005. — 136 с., [16] арк. іл.*
* *Пашуто, В. Т.* Образование Литовского государства. — Москва, 1959.
* *Семянчук, Г.* Да пытання аб пачатках Вялікага княства Літоўскага ў сярэдзіне ХІІІ ст. (яшчэ адна версія канструявання мінуўшчыны)  / Г. Семянчук, А. Шаланда // БГЗ. — 1999. — № 11.
* *Сіцько, З.* «…ясней ад перлаў і золата кароны» (да 750-годдзя каранацыі Міндоўга) // Беларускі гістарычны часопіс. — 2003. — N 5.
* Скандинавия в наглядных описаниях Йоханнеса Мессениуса = Ex Johannis Messenii Scondia Illustrata. — T. X. Seu Chronologia De Rebus Venedarum Borealium, ad Scondiam jure pertinentium, scilicet Finnonum, Livonum, et Curlandorum, ab ipso ferme orbis diluvio, ad annum Christi M DC XXVIII. — Stokholm, 1703.
* *Gudavičius, E.* Mindaugas. — Vilnius : Žara, 1998.
* *Maleczyński, K.* W sprawie autentyczności dokumentów Mendoga z lat 1253—1261 // Ateneum Wileńskie. — Wilno, 1936. — R. 11.
* Mindaugo knyga: Istorijos šaltinai apie Lietuvos karalių. — Vilnius, 2005.

## Спасылкі 
* Каранацыя Міндоўга на карціне 
* Князь Міндаў, кароль Летовіі (Міндоўг) на www.belhistory.com

Катэгорыя:Князі літоўскія
Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя
Катэгорыя:Прынялі хрысціянства
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Памерлі ад халоднай зброі