Алаіза Пашкевіч

**Алаі́за Пашке́віч**, вядома пад псеўданімам **Цё́тка** (у шлюбе **Кейрыс** або **Кайрыс**, у беларускай традыцыі таксама **Пашкевічанка-Кейрысовая**; 3 (15) ліпеня 1876, Пясчына, Лідскі павет — 5 (18) лютага 1916, Стары Двор, Лідскі павет) — беларуская паэтка, грамадская і палітычныя дзяячка, публіцыстка. Адна з заснавальнікаў партыі Беларуская сацыялістычная грамада, якая стала цэнтрам беларускага нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя.

## Імя 
У беларускіх крыніцах першай паловы XX стагоддзя каталіцкае імя Алаіза ў дачыненні да Алаізы Пашкевіч перадавалася па-рознаму. У публікацыях сустракаюцца такія напісанні: Алёізія, Алёіза, Алёйза. Напісанні беларускай лацінкай: Alojza, Aloiza, Aloizyja, Aloizija і інш.

Паводле беларускай традыцыі дзявочае прозвішча часта запісвалі як Пашкевічанка (Paškiewičanka, пазней Paškievičanka), а прозвішча па шлюбе як Кейрысовая (Kiejrysowaja, пазней Kiejrysovaja), часам Кэйрысовая і Кайрысовая.

У студэнцкім дакуменце Львоўскага ўніверсітэта за 1912 год Алаіза Пашкевіч запісана па-польску як Alojzya z Paszkiewiczów Kejrys.

На яе надмагіллі, ўсталяваным сястрой у 1937 годзе, надпіс беларускай лацінкай: Ciotka z Paškiewičaŭ Aloiza Kiejrys (Цётка з Пашкевічаў Алёіза Кейрыс). Бацька валодаў 200 дзесяцінамі зямлі, якія перайшлі ў сям’ю праз пасаг маці Алаізы. Алаіза Пашкевіч была ахрышчана ў касцёле Святога Яна Хрысціцеля мястэчка Васілішкі. У сям’і Пашкевічаў было дванаццаць (паводле іншых звестак, сямнаццаць) дзяцей. Вядомы браты Алаізы: Вацлаў і Юзаф (Язэп) (памёр у 1915 г. на фронце Першай сусветнай вайны) — афіцэры 170-га Маладзечанскага пяхотнага палка; сёстры: Стэфанія, Караліна і Зоф’я (Софія).

Пасля смерці першай жонкі Стэфан Пашкевіч перадаў Алаізу на выхаванне дзеду. Дзяцінства прайшло пад апекай бабулі Югасі ў фальварку Тарэсін і ў маёнтку Стары Двор. Першыя веды Алаіза Пашкевіч атрымлівала ад «дарэктараў» (прыватных хатніх настаўнікаў). Значны ўплыў на фармаванне асобы зрабіла курсістка Вера Тацішчава, якая год была яе хатняй настаўніцай. У 1892 годзе шаснаццацігадовую Алаізу разам з малодшым братам Юзікам (Язэпам), з якім разам выхоўваліся ў Тарэсіне, бацькі адпраўляюць у Вільню пад апеку старэйшай сястры Марыі. Грошай не хапала, каб зарабіць Алаіза давала прыватныя ўрокі, часта галадала. Жыла ў Львове, паступае вольнаю слухачкаю на філасофскі факультэт Львоўскага ўніверсітэта. У 1907—1911 гадах вучылася на гістарычна-філалагічным факультэце Львоўскага ўніверсітэта. На жыццё зарабляла працай масажысткі.
»), выдадзены ў Львове пад псеўданімам Тымчасовы, 1906 г.]]
У Львове ў 1906 годзе надрукавала перакладзеную ёй з украінскай мовы на беларускую (пад псеўданімам Тымчасовы) дзіцячую чытанку «Гасцінец для малых дзяцей». Кансультавала ўкраінцаў, якія пісалі пра Беларусь і беларускую літаратуру (Іларыёна Свянціцкага, Івана Крып’якевіча і інш.), знаёміла іх з новымі творамі беларускіх пісьменнікаў. У Жоўкве (каля Львова) у базыльянскай манастырскай друкарні выдала ў 1906 годзе два зборнікі вершаў — «Скрыпка беларуская» (пад псеўданімам Гаўрыла з Полацка) і «Хрэст на свабоду» (пад псеўданімам Гаўрыла). Абодва зборнікі невялікія: у першы ўвайшлі 12 вершаў, у другі — 9, напісаныя, за рэдкім выключэннем, у 1905—1906 гадах. Вершы мелі рэвалюцыйна-гераічны, патрыятычна-аптымістычны пафас, больш спакойны характар маюць тры творы, напісаныя ў 1902—1903 гады («Лета», «Восень», «Мужык не змяніўся»).

Пад чужым пашпартам прыязджала ў Вільню і Санкт-Пецярбург, прымала ўдзел у выпуску першай беларускай газеты «Наша доля», дзе было надрукавана яе апавяданне «Прысяга над крывавымі разорамі». Пісала розныя творы, дасылала іх у «Нашу ніву» і іншыя беларускія выданні. Грашовая нястача і напружаная творчая праца абвастраюць хваробу лёгкіх (сухоты). Праз хваробу выязджала ў Закапанэ.

У 1908—1909 гадах Алаіза Пашкевіч жыла ў Кракаве, вучылася на гуманітарным аддзяленні Ягелонскага ўніверсітэта. Была сябрам рэвалюцыйнай арганізацыі моладзі ўніверсітэта «Spójnia» («Згуртаванасць»). Пад уплывам Ірэны Сольскай зацікавілася тэатрам і пэўны час наведвала драматычную студыю Сольскай. Займаецца вывучэннем беларускага тэатра і фальклору. Дзеля атрымання навуковай ступені выканала працу «Батлейкі на Беларусі і іх сувязь з польскай драматычнай літаратурай». Аўтарка брашуры «Праграма для збірання матэрыялаў аб батлейках Беларусі» (Вільня, 1910). Нейкі час жыла ў Закапанэ, выязджала ў Германію і Італію.

### Вяртанне на Беларусь. Апошнія гады 
7 лютага 1911 года Алаіза Пашкевіч выходзіць замуж за літоўскага інжынера і дзеяча Сацыял-дэмакратычнай партыі Літвы Сцяпонаса Кайрыса. У красавіку 1914 года на некаторы час зноў выязджае ў Фінляндыю, у ліпені таго ж года ездзіла на лячэнне ў Швецыю. Прайшла пешшу больш за дзвесце кіламетраў ад Стакгольма да Гётэбарга, хацела таксама прайсці Нарвегію, але пачалася Першая сусветная вайна.

Ва ўмовах Першай сусветнай вайны з вясны да восені 1915 года А. Пашкевіч як сястра міласэрнасці даглядае хворых у тыфозным бараку Віленскага вайсковага шпіталя. Удзельнічае ў арганізацыі беларускіх школ і настаўніцкіх курсаў у Вільні, дапамагае ў стварэнні прытулкаў. Была выкладчыцай на першых Віленскіх беларускіх настаўніцкіх курсах (1915). Першая беларуская школа была адкрыта ў Вільні на Юр’еўскай вуліцы 13 лістапада 1915 года дзякуючы намаганням Алаізы Пашкевіч (Цёткі) і Баляслава Пачобкі, з удзелам Сабіны Іваноўскай.

У 1916 годзе памёр бацька, Алаіза паехала на яго пахаванне. У Лідскім павеце лютавала эпідэмія тыфу. Алаіза засталася ў Старым Двары, каб дапамагчы хворым, але сама заразілася. Памерла ў ноч на 5 (18) лютага 1916 года. Пахаваная на могілках у Старым Двары. У выніку польска-савецкай вайны і Рыжскага міру 1921 года гэтыя землі апынуліся ў складзе Польшчы (у беларускай гістарыяграфіі — Заходняя Беларусь). У 1937 годзе сястра Стэфанія (у замужжы Сапоцька; 1860—1947) паставіла помнік на магіле Алаізы Пашкевіч з подпісам па-беларуску лацінкай (Ciotka z Paškiewičaŭ Aloiza Kiejrys). Польскія ўлады хацелі знесці помнік. Прычынай, верагодна, быў беларускі надпіс. Справа асвятлялася ў заходнебеларускай і польскай кансерватыўнай прэсе («Słowo»), помнік захаваўся.

### Публіцыстыка 
Публіцыстычная спадчына пісьменніцы выяўляе грамадзянскую пазіцыю аўтара, яе пазіцыю ў нацыянальным адраджэнні Беларусі. Звярталася да моладзі з заклікам шанаваць беларускую мову, рыхтаваць сябе да грамадскай работы:

Выступленні пісьменніцы ў перыядычным друку 1914 года («Да вясковай моладзі беларускай», «Шануйце роднае слова!», «Аб душы маладзёжы», «Папараць-кветка») — гэта заклікі да сучаснікаў і нашчадкаў — берагчы родную мову, захаваць яе як вечны скарб душы. Артыкул «Шануйце роднае слова!», які Сцяпан Александровіч назваў «*палымяным гімнам беларускай мове, яе багаццю і сіле*», пераклікаецца з «Пагоняй» Максіма Багдановіча, з «Ворагам Беларушчыны» Янкі Купалы, з «У чатырохлецце „Нашай нівы“» Алеся Гаруна. Выразнасці і эмацыянальнасці выказвання аўтарка дасягае скарыстаннем агульнанароднай лексікі, семантычных адценняў слоў, іх эмацыянальна-ацэначнай афарбоўкі.

### Навукова-папулярныя артыкулы 
Асаблівасці станаўлення навуковага стылю выявіліся ў артыкулах і нарысах на навуковыя тэмы. У навукова-папулярным артыкуле «Наша народная беларуская песня» пераважаюць лексіка-сінтаксічныя прыёмы, уласцівыя народнай гаворцы, фальклору, мастацкай літаратуры. Моўна-выяўленчыя сродкі, сінтаксічная арганізацыя артыкула «Да дзяўчатак» і нарыса «Гутаркі аб птушках» маюць характэрныя рысы народнай прозы. Спецыфіка фарміравання навуковай тэрміналогіі выяўляецца ў артыкуле «Да школьнай моладзі», у нарысах «Пералётныя птушкі», «Газа». Так, у артыкуле «Да школьнай моладзі» побач са спецыяльнай запазычанай лексікай (*батаніка, гіграскапічны*) Цётка ўжывае ў якасці спецыяльных батанічных найменняў словы жывой народнай мовы — *стрымбульнык, каліва, зёлкі*. У яе навуковых артыкулах — выразная тэндэнцыя да стылявой дыферэнцыяцыі беларускай мовы, хоць і надзвычай адчувальныя працэсы ўзаемапранікнення і ўзаемаўплыву.

## Бібліяграфія 
» (арыг. «Скрыпка белорусска») пад псеўданімам Гаўрыла з Полацка (арыг. Гаўрыла зъ Палацка), 1906 г.]]
* Mora: (Rewolucja narodna). Wilno, 1905
* Пад штандарам. Вільня, 1905
* Pad sztandaram. Wilnia, 1905
* Першае чытанне для дзетак беларусаў. Пецярбург, 1906
* Pierszaje czytańnie dla dzietak biełarusoŭ. Pieciarburh, 1906
* . Lwoŭ, 1906
* . Жоўква, 1906
* Skrypka biełaruskaja. [Жоўква], 1906
* . 1906
* . [Wilnia, 1906]
* Праграма для збірання матэрыялаў аб батлейках на Беларусі. [Вільня, 1910]
* Skrypka biełaruskaja. Wilnia, 1918

## Ушанаванне памяці 
 у Астрыне.]]
Вобраз Цёткі ўвасоблены ў літаратурных творах — вершах (у тым ліку Янкі Купалы), аповесцях і раманах («На струнах буры» і «Стану песняй» Лідзіі Арабей, «Крыж міласэрнасці» Валянціны Коўтун), у мастацкіх палотнах (Леаніда Шчамялёва, Міколы Купавы і інш.).

Вуліцы ў гонар Алаізы Пашкевіч названы ў Мінску, Маладзечне, Смалявічах, Лідзе, Шчучыне, аг. Бакшты, Вільні (Літва), у Гродне вуліца Цёткі.

Помнікі Алаізе Пашкевіч (Цётцы) пастаўлены ў г. Шчучын, г.п. Астрына, в. Шастакоўцы Шчучынскага раёна.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Александровіч С. За народнае шчасце // Цётка. Творы. — Мн., 1976. — С. 14 — 16.
* Арабей Л. Цётка //  С. 110—111.
* Багдановіч І. Э. Цётка, 1876—1916 / Багдановіч І. Э. // Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя: у 4 т. / навук.рэд.: І. Я. Навуменка, В. А. Каваленка. Т. 1. — Мн., 1999. — С. 103—120.
* Баршчэўскі А. Нашаніўская пара // Ніва. — 1974. — № 11. — С.
* Бярозкін Р. Кніга пра паэзію. — Мн., 1974. — С. 126.
* Бярозкін Р. Цётка (1876—1916) / Рыгор Бярозкін // Слова пра літаратуру і літаратараў: літаратурна-крытычныя артыкулы па беларускай літаратуры: у 2 кн. / Уклад. В. В. Ашмян і інш. Кн. 1. — Мн., 2001. — С. 226—248.
* Гарэцкі М. Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1982.
* Ермаловіч М. Жыве яе ліра (машынапіс) // Полымя. — 1977. — № 3. — С.
* Кабржыцкая Т. В. Цётка // Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мн.: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с. ISBN 978-985-465-898-8. С. 182—188
* Лойка А. А. Цётка (1876—1916) // Гісторыя беларускай літаратуры: дакастрычніцкі перыяд: у 2 ч. / А. А. Лойка. 2-е выд., дапрацаванае і дапоўненае. Ч. 2. — Мн., 1989. — С. 66 — 88.
* Луцкевіч А. Галоўныя кірункі ў беларускай паэзіі. — Вільня, 1933. М С. 8.
* Луцэвіч У. Ф. Успаміны пра Цётку // Полымя. — 1966. — № 4. — С. 130.
* Максімовіч В. А. Творчасць Цёткі (А. Пашкевіч) у грамадска-культурным кантэксце пачатку XX ст. / В. А. Максімовіч // Эстэтычныя пошукі ў беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя / В. А. Максімовіч. — Мн., 2000. — С. 228—260.
* Навіна А. Нашы песняры. — Вільня, 1918. — С. 61.
* Новік М. І. Цётка // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9. С. 601—603.
* Семяновіч А. А. Цётка (Алаіза Пашкевіч) (1876—1916) / А. А. Семяновіч // Гісторыя беларускай літаратуры, XIX — пачатак XX ст. / пад агульнай рэд. М. А. Лазарука і А. А. Семяновіча. — Мн., 1998. — С. 234—251.
* Піятуховіч М. Нарысы гісторыі беларускай літаратуры. Ч. 1. — Мн., 1928.
* Цётка. Творы. — Мн., 1976. — С. 24.
* Цётка // Асветнікі зямлі Беларускай, X — пачатак XX ст.: энцыклапедычны даведнік. — Мн., 2001. — С. 459—460.
* 
* Цётка // Беларусь: энцыклапедычны даведнік. Мінск, 1995. — С. 748.
* 
* Цётка // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: у 5 т. Мінск, 1987. Т.5. — С. 472—473.

## Спасылкі 
* Алаіза… — nashaniva.by
* Беларускі Знак Цёткі (Да 125-годдзя з дня нараджэння) — артыкул Валянціны Коўтун, часопіс «Наша Вера»
* Спіс твораў аб жыцці і творчасці паэтэсы  — Нацыянальная бібліятэка Беларусі
* Лаўрэш Леанід. Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Лідскі Летапісец 3(75)-2016. С. 15-16. // на pawet.net
* Лаўрэш Леанід. Пісьменнік Юзаф Мацкевіч пра магілу Алаізы Пашкевіч у газеце 'Слова', 1938 г. і яшчэ трошкі пра сям'ю Алаізы // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 42–46.  // на pawet.net
* Настусевіч Станіслаў. Алаіза Пашкевіч ў эміграцыі

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Памерлі ад тыфу
Катэгорыя:Сёстры міласэрнасці Расійскай імперыі