Ніжнефранкскія мовы

**Ніжнефра́нкскія мо́вы** (, ) — прынятае ў параўнальна-гістарычным мовазнаўстве абазначэнне для групы дыялектаў і гаворак заходнегерманскага дыялектнага кантынууму (а менавіта нямецкай і нідэрландскай моў). Распаўсюджаны на тэрыторыі Нідэрландаў, паўночнай часткі Бельгіі (Фландрыя), на поўначы Францыі ў дэпартаменце Нор і на захадзе Германіі ў вобласці . За межамі мацерыковай Еўропы дыялекты ніжнефранкскай групы распаўсюджаны ў Сурынаме, Намібіі і Паўднёвай Афрыцы.

## Тэрміналогія 
Ніжнефранкскія мовы з’яўляюцца чыста лінгвістычнай катэгорыяй і не выкарыстоўваюцца ў якасці тэрміна для саманазвы сярод носьбітаў германскіх дыялектаў, якія традыцыйна групуюцца ў рамках групы.

У галіне гістарычнай філалогіі наймення гістарычных фаз ніжнефранкскіх моў не тоесныя традыцыйным разгалінаванням старажытнаверхненямецкай/сярэдневерхненямецкай і старажытнаніжненямецкай/сярэдненіжненямецкай. З-за цеснай сувязі ўсяго кластара з нідэрландскай мовай і яе гістарычнымі формамі *ніжнефранкскія* часам узаемазаменны з *нідэрландскімі*, хаця апошняе абазначэнне можа мець шырэйшае або вузейшае значэнне ў залежнасці ад канкрэтнага кантэксту. Нярэдка аддаецца перавага тэрмінам «старанідэрландскі» і «сярэдненідэрландскі» замест «стараніжнефранкскі» і «сярэдненіжнефранкскі». Паняцце «франкскія» (*Frankish*) або «франконскія» (*Franconian*) было ўведзена нямецкім мовазнаўцам Вільгельмам Браўнэ (1850–1926). Навуковец падзяліў франкскія дыялекты на такія, што зазналі і не зазналі германскага перабоя зычных, адпаведна на ніжнюю, сярэднюю і верхнюю франкскую мовы. Ніжнефранкскай мовай стаў пазначацца кантынуум, які не падпаў пад згаданы гукавы зрух.

## Паходжанне 
Нягледзячы на назву, дыяхранічная сувязь са старажытнафранкскай мовай (мова салічных франкаў Ⅴ–Ⅸ стагоддзяў) застаецца смутнай для большасці разнавіднасцяў шырокай групы франкскіх моў, галоўным чынам з-за моцнага ірмінонскага верхненямецкага ўплыву на апошнія ў часы Вялікага перасялення народаў.

У гістарычнам мовазнаўстве старажытнаніжнефранкская мова тоесная старанідэрландскай мове. У залежнасці ад аўтара, часавая мяжа паміж старанідэрландскай і старажытнафранкскай мовамі вызначаецца альбо пачаткам другога верхненямецкага перабою зычных ва ўсходнефранкскіх дыялектах, альбо асіміляцыяй аднаго малазасведчанага прыбярэжнага паўночнаморскага дыялекту заходнефранкскай мовай у канцы Ⅸ стагоддзя, або ж спалучэннем абодвух.

Старажытнаніжнефранкская мова падзяляецца на старажытназаходненіжнефранкскую (на якой размаўлялі ў Фляндрыі, Брабанце і Галандыі) і старажытнаўсходненіжнефранкскую (Лімбург і Рэйнская вобласць). Са старазаходненіжнефранкскай мовы ў канчатковым выніку ўтварылася сучасная нідэрландская мова.

## Межы ніжнефранкскіх дыялектаў 
Дакладныя межы ніжнефранкскага кантынууму складана вызначыць, бо на меркаваных межах назіраецца яго змешванне з суседнімі мовамі і дыялектамі. Прызнаным з’яўляецца тое, што вобласць распаўсюджвання ніжнефранкскіх дыялектаў распасціраецца на поўнач ад лініі Бенрата і на захад ад вестфальскай ізаглосы (таксама вядомая як *Einheitsplurallinie* — «лінія адзінага множнага ліку», якая аддзяляе ніжнесаксонскія дыялекты ад франкскіх). На паўднёвым захадзе ніжнефранкскія дыялекты абмежаваныя французскай мовай, бліжэй да ўзбярэжжа назіраецца ўзмацненне фрызскай мовы. З пазіцый тэрытарыяльных вялікі пляц распаўсюджвання кантынууму прыпадае на Нідэрланды і поўнач Бельгіі.

Складанасць развіцця абгавораных дыялектаў заключаецца ў тым, што яны паступова выцясняюцца дзяржаўнымі мовамі ў сваім літаратурным варыянце: нямецкай у Германіі, нідэрландскай — у Нідэрландах. Лік носьбітаў ніжненямецкіх дыялектаў імкліва памяншаецца.

## Сучасная класіфікацыя 
 моў у Лімбургу і Заходняй Германіі:

]]
На сённяшні дзень да ніжнефранкскіх прынята адносіць:

* Паўночнаніжнефранкская галіна (), на паўночны захад ад Юрдынгенскай мяжы.
** Брабанцкія дыялекты () , 
*** заходнебрабанцкі дыялект ()
*** усходнеабрабанцкі дыялект ()
*** паўднёвабрабанцкі дыялект ()
** Галандскаутрэхцкія дыялекты () 
*** галандскі дыялект ()
** Фламандскія дыялекты () , , 
*** усходнефламандскія диалекты ()
*** заходнефламандскія диалекты ()
**** французсказаходнефламандскі дыялект ()
** Зеландскія дыялекты () 
** Паўночнаморскі дыялект у паўночнай Галандыі 
** Ніжнерэйнскія дыялекты () , зямля Паўночны Рэйн-Вестфалія
*** клеверландскія дыялекты () — Клеве, Везель.
*** усходнебергскі дыялект (, ), ён жа лімбургскавэстфальскі — паміж Мюльгайм-ан-дэр-Рурам і Эсэнам на поўначы і Вуперталем і Бергнойштатам на поўдні.
****  () — уласная гаворка горада Мюльгайм-ан-дэр-Рур.

* Паўднёваніжнефранкская галіна (), на поўдзень ад Юрдынгенскай і поўнач ад Бенрацкай меж.
** Лімбургскія дыялекты/мова (, ) : , Лімбург : Лімбург : Дзюсельдорф, Крэфельд, Рэмшайд, Гайнсберг
*** заходнелімбургскі дыялект ()
*** цэнтральналімбургскі дыялект ()
*** усходнелімбургскі дыялект ()
**** заходнебергскі дыялект (Bergisch, (West-)Bergisch) — у раёнах гарадоў Дзюсельдорф-Золінген на захадзе зямлі Паўночны Рэйн-Вестфалія.
**** крэфельдская гаворка (Krieewelsch, Krefelderisch) — горад Крэфельд на захадзе зямлі Паўночны Рэйн-Вестфалія.

Нідэрландская літаратурная мова () заснавана галоўным чынам на фламандскім, брабанцкім і галандскім дыялектах. Таксама яна аказала значны ўплыў на заходнефрызскія і ніжнесаксонскія дыялекты, на якіх гавораць у паўночных Нідэрландах, а таксама на ўсходнефрызскія дыялекты на паўночным захадзе Германіі.

З часоў нідэрландскага каланізму ў былых уладаннях утварыліся такія мовы:
* Афрыкаанс (Afrikaans) 
:* Усходні дыялект (Oosgrens-Afrikaans)
:* Капскі дыялект (Kaapse Afrikaans)
:* Аранжаварачныя гаворкі (Oranjerivier-Afrikaans)
* Неграгаландская крэольская мова (Negerhollands) 
* Цэйлонсканідэрландская крэольская мова (Ceylons-Nederlands) 

### Ніжнерэйнскія дыялекты 
Паўночнаніжнефранкскія дыялекты, распаўсюджаныя ў Германіі, прынята аб'ядноўваць у так званыя *ніжнерэйнскія*. Гэтыя дыялекты сустракаюцца ў федэральнай зямлі Паўночны Рэйн-Вестфалія, а менавіта — па абодвум бакам ад Ніжняга Рэйна на захад ад мяжы ніжнесаксонскіх і ніжнефранкскіх дыялектаў. Зону дыялектаў утварае ізаглоса Бохальт–Эсэн–Вуперталь-Бармэн–Віперфюрт і мяжа Юрдынгена. Да ніжнерэйнскіх прынята ў Намеччыне таксама адносіць клеверландскі дыялект (*паўночнаніжнефранкскі* ў Намеччыне), усходнебергскі і ўсходнелімбургскі (*паўднёваніжнефранкскі*) дыялекты. З апошняга вылучаюць у Германіі заходнебергскі () і крэфельдскі () дыялекты.

## Страта арэала 
Да ранняга Новага часу ўсе носьбіты розных ніжнефранконскіх дыялектаў выкарыстоўвалі сярэдненідэрландскую або раннюю сучасную нідэрландскую мову ў якасці літаратурнай і аб’яднаўчай мовы (*Dachsprache*). Прыкметныя змены адбыліся ў 19 стагоддзі, калі гістарычна нідэрландскамоўны рэгіён Французская Фландрыя перажыў перыяд афранцужвання пад эгідай французскага ўрада. Гэтак жа ў рэгіёне Ніжняга Рэйна (тады ўваходзіў у склад Прусіі) адбылася шырокая германізацыя, а публічнае і афіцыйнае выкарыстанне нідэрландскай мовы было забаронена, што прывяло да зніжэння выкарыстання таксама і лімбургскай мовы і іншых дыялектаў. Акрамя таго, Брусельскі сталічны рэгіён, у якім гістарычна размаўлялі на нідэрландскай, стаў афіцыйна двухмоўным, а да цяперашняга часу — ў асноўным ужо франкамоўным.

## Літаратура 
; на нямецкай мове
* 
* 
*  (з кароткім апісаннем на англійскай мове)
* 

Катэгорыя:Франкі
Катэгорыя:Дыялекты ніжненямецкай мовы