Ружаны

**Ружа́ны** () — гарадскі пасёлак у Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі, на рацэ Ружанка. На скрыжаванні аўтамабільных дарог Пружаны — Слонім і Ваўкавыск — Косава. За 45 км ад Пружан, 130 км ад Брэста і 38 км ад чыгуначнай станцыі Івацэвічы на лініі Баранавічы — Брэст.

## Назва 
Існуе некалькі версій датычна паходжання тапоніма «Ружаны». Паводле першай з іх, якой пры­трымлі­ва­ецца большасць гісторыкаў, мястэчка атрымала сваю назву ў гонар ружы — кветкі, якая асабліва шануецца хрысціянамі.

Згодна з другой версіяй назва паселішча пайшла ад словаў «рог», «раздарожжа», што сведчыла пра яго аддаленае размяшчэнне.

Таксама існуе легенда, паводле якой назву мястэчку даў яго ўладар у гонар сваіх улюбёных дачок — Ружы і Ганны.

У мінулыя часы паселішча называлася *Ражаная*, *Ражана*, *Ружана*.

## Гісторыя 
### Вялікае Княства Літоўскае 
Вядомыя з 1552 года як **Рожаны**, уладанне Тышкевічаў. З 1598 года належалі Сапегам, тут размяшчалася адна з галоўных рэзідэнцый роду. Уваходзілі ў Слонімскі павет Новагародскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Праз паселішча праходзіла так званая Вітаўтава дарога, што злучала Оршу з Люблінам. Пазней гэтая дарога завецца «гасцінцам вялікім».

Паводле ўскосных звестак, ужо ў XVI стагоддзі у Ружанах была вялікая яўрэйская грамада.

У 1598 годзе вялікалітоўскі канцлер Леў Сапега набыў Ружаны з суседнімі фальваркамі за 30 000 коп грошаў ад Барташа Брухнальскага, каб стварыць тут адну з галоўных рэзідэнцый роду.

20 чэрвеня 1637 года кароль Уладзіслаў Ваза надаў Ружанам магдэбургскае права і герб: «*у срэбным полі вянок чырвоных руж, у цэнтры — постаць Св. Казіміра з крыжам і лілеяй у руках*». Новыя ўласнікі збудавалі свой замак на ўзгорку каля мястэчка. Ужо ў 1644 годзе вялікалітоўскі падканцлер Казімір Леў Сапега прымаў у ім караля Уладзіслава Вазу, у гонар чаго паставілі памятную шыльду. У 1655 годзе, у часы вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў, Віленскі капітул, ратуючыся ад маскоўскіх захопнікаў, змясціў у палацы мошчы св. Казіміра — нябеснага заступніка Вялікага Княства Літоўскага.

Станам на 1687 год у Ружанах 427 будынкаў і 2 рынкі; царква, касцёл з невялікім шпіталем, базыльянскі манастыр, кляштары дамініканцаў і кармелітаў (1617, у 1850 разбураны), базыльянская школа, кафельны і цагляны заводы.

У 1698 годзе разбураныя падчас грамадзянскай вайны шляхты з Сапегамі.

У Паўночную вайну 1700—1721 мястэчка ізноў разбуранае, пацярпеў у тым ліку і палац Сапегаў. У 1706 годзе ў Ружанах спыняўся Карл XII.

За Аляксандрам Міхалам Сапегам мястэчка стала асяродкам велікасвецкага жыцця для ўсіх вакольных земляў. Для замежных гасцей, якія праяжджалі праз Ружаны ў Пецярбург і назад, ладзіліся шыкоўныя балі, салюты, феерверкі. Архітэктар Ян Самуэль Бекер разбудаваў Ружанскі палац у познебарочным стылі. Цягам 1765—1791 гадоў тут дзейнічаў адзін з найслыннейшых тэатраў Літвы, таксама працавалі паперня, скураная і палатняная мануфактуры, карэтная фабрыка, вырабляліся дываны. 3 разы на год ладзіліся кірмашы. У 1784 канцлер Аляксандр Міхал Сапега прымаў у палацы караля і вялікага князя Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

### Пад уладай Расійскай імперыі 
У 1795 годзе ў выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай Ружаны апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, дзе сталі цэнтрам воласці Слонімскага павета Слонімскай, з 1797 года Літоўскай, урэшце з 1801 — Гродзенскай губерняў.

У 1812 годзе французскія войскі разрабавалі і спустошылі мястэчка.

Пасля задушэння вызваленчага паўстання ў 1831 годзе расійскія ўлады канфіскавалі ў Сапегаў ружанскія ўладанні (у тым ліку ўнікальную бібліятэку і архіў), а ў 1834 годзе размясцілі ў палацы ткацкае прадпрыемства.

У часы нацыянальна-вызваленчага паўстання ў 1863 годзе каля Ружанаў адбыўся бой з расійскімі карнікамі. У 1875 годзе ў мястэчку адбыўся пажар, які доўжыўся пяць гадзін і знішчыў у тым ліку яўрэйскую сінагогу XVI ст..

У XIX ст. у мястэчку працавалі 2 гарбарныя заводы, палатняная і 3 суконныя фабрыкі, 2 вадзяныя млыны; 2 праваслаўныя царквы, школа, касцёл. Станам на 1897 год было 769 дамоў, 5 дробных прадпрыемстваў, народнае вучылішча.

Файл:RuzhanyPrajekt03.jpg|Палац, галоўны фасад 
Файл:RuzhanyPrajekt05.jpg|Палац, брама
Файл:RuzhanyPrajekt04.jpg|Палац, тыльны фасад
Файл:RuzhanyPrajekt02.jpg|Палац, бакавы фасад
Файл:RuzhanyPrajekt01.jpg|Палац, фрагмент
Файл:Ružany. Ружаны (N. Orda, XIX).jpg|Палац, акварэль Н. Орды
Файл:Sapieha Estate in Ružany.jpg|Літаграфія з акварэлі
Файл:Ružany, Rynak, Daminikanski. Ружаны, Рынак, Дамініканскі (N. Orda, 27.03.1863).jpg|Касцёл, акварэль Н. Орды

Станам на 1910 год у Ружанах дзейнічала Талмуд Тора, у 1914 годзе было 26 прадпрыемстваў. У Першую сусветную вайну ў жніўні 1914 года пажар знішчыў галоўны корпус палаца.

### Пад уладай Польшчы 
У студзені 1919 мястэчка на некалькі дзён занялі бальшавікі. 29 студзеня 1919 Ружаны з рук бальшавікоў адбіў Віленскі аддзел Польскага войска пад камандаю ротмістра Уладзіслава Дамброўскага. 7 чэрвеня 1919 мястэчка ўвайшло ў склад Брэсцкай акругі Грамадзянскай Управы Усходніх Зямель — часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі. У 1920—1921 дзейнічаў лагер для інтэрнаваных № 18, дзе знаходзіліся салдаты 3 Данскога казацкага палка і грамадзянскія асобы (850—900 чалавек). Пасля пераводу інтэрнаваных у Остраў-Камарова лагер быў зачынены.

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Ружаны апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам гміны Косаўскага павета Палескага ваяводства.

Паводле перадваеннага перапісу 1939 года ў Ружанах з 5000 жыхароў яўрэяў было каля 80 % — 3900 чалавек.

### Беларусь 
У 1939 Ружаны ўвайшлі ў БССР, дзе 15 студзеня 1940 атрымалі статус пасёлка гарадскога тыпу і сталі цэнтрам Ружанскага раёна. У 1940 годзе 678 дамоў, працавалі электрастанцыя, 2 прадзільныя фабрыкі, 2 гарбарныя кустарныя прадпрыемствы, 6 лесазаводаў, 4 млыны, 4 цагельныя, 2 бетонныя, 2 шкіпінарныя заводы, 2 фабрыкі калёснай мазі, кустарная вытворчасць глінянага і драўлянага посуду. 2 школы, клуб, амбулаторыя, аптэка, кінатэатр, лазня, пошта, тэлеграф.

У Другую сусветную вайну з 23 чэрвеня 1941 да 13 ліпеня 1944 года мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. Тут было створана гета, насельнікі якога пасля былі знішчаны ў лагеры смерці Трэблінка. У 1944 пажар знішчыў будынкі тэатра і манежа палацавага комплекса.

З 1962 у Пружанскім раёне.

Файл:Ružany, Rynak-Vilenskaja. Ружаны, Рынак-Віленская (1916).jpg|Рынак, касцёл
Файл:Ružany, Rynak-Młynavaja. Ружаны, Рынак-Млынавая (1916).jpg|Рынак, царква
Файл:Ružany, Sapieha, Brama. Ружаны, Сапега, Брама (S. Rakoŭski, 1917).jpg|Палац, агульны выгляд
Файл:Ružany, Sapieha, Brama. Ружаны, Сапега, Брама (1901-14).jpg|Палац, брама
Файл:Ružany, Sapieha. Ружаны, Сапега (1901-14) (4).jpg|Палац, фрагмент
Файл:Ružany, Sapieha. Ружаны, Сапега (1901-14) (3).jpg|Палац, фрагмент
Файл:Ružany, Vilenskaja, Bazylanski, Kaplica. Ружаны, Віленская, Базылянскі, Капліца (1919-39).jpg|Касцёл Св. Казіміра
Файл:Ružany, Rynak, Bazylanski. Ружаны, Рынак, Базылянскі (V. Parkat, 1919-34).jpg|Кляштар базыльянаў

## Эканоміка 
Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і паліўнай прамысловасці. Гасцініца «Ружанская». Цэнтр ганчарнага рамяства, так званай ружанскай керамікі. Цэнтр турызму нацыянальнага значэння. Праз мястэчка праходзяць турыстычна-экскурсійныя маршруты «На радзіму Тадэвуша Касцюшкі», «Архіпелаг Сапегаў», «Сядзібы, палацы, замкі», «Старонкі каменнага летапісу» і інш. Спыніцца можна ў атэлі «Ружанскі» (*вул. Леніна, 1*).

## Насельніцтва 

ImageSize = width:auto height:170 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:7000
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1801 from:0 till:3400 
  bar:1888 from:0 till:2767 
  bar:1897 from:0 till:5016
  bar:1914 from:0 till:6815
  bar:1921 from:0 till:3622
  bar:1940 from:0 till:4250
  bar:1959 from:0 till:2875
  bar:1999 from:0 till:3700
  bar:2003 from:0 till:3400
  bar:2005 from:0 till:3326
  bar:2006 from:0 till:3300
  bar:2009 from:0 till:3153
  bar:2015 from:0 till:3005
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:

* 1801 год — 3,4 тыс. чал.;
* 1830 год — 884 муж., з іх шляхты 10, духоўнага саслоўя 6, мяшчан-іўдзеяў 581, мяшчан-хрысціян і сялян 285, жабракоў 2;
* 1888 год — 2&nbsp;767 чал. (1&nbsp;398 муж. і 1&nbsp;369 жан.), у тым ліку 1&nbsp;895 іўдзеяў;
* 1897 год — 5&nbsp;016 чал.
* 1914 год — 6&nbsp;815 чал., з іх 44 % пісьменных;
* 1921 год — 3&nbsp;622 чал.;
* 1940 год — 4&nbsp;250 чал.;
* 1959 год — 2&nbsp;875 чал.;
* 1999 год — 3,7 тыс. чал.
* 2003 год — 3,4 тыс. чал.;
* 2005 год — 3&nbsp;326 чал.;
* 2006 год — 3,3 тыс. чал.;
* 2008 год — 3,3 тыс. чал.;
* 2009 год — 3&nbsp;153 чал. (перапіс);
* 2015 год — 3&nbsp;005 чал.;
* 2016 год — 3&nbsp;006 чал.;
* 2017 год — 3&nbsp;023 чал.

## Інфраструктура 
### Адукацыя 
У Ружанах працуюць сярэдняя, музычная і дзіцяча-юнацкая спартыўная школы, 2 дашкольныя ўстановы.

### Медыцына 
Медыцынскія паслугі надае местачковая бальніца.

### Культура 
Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі.

## Славутасці 
* Ружанскі палацавы комплекс
* Ружанскі Траецкі касцёл
* Ружанская Петра-Паўлаўская царква
* Кляштар базыльянаў, Ружаны
* Ружанская сінагога (2-я пал. 19 ст.)

### Страчаная спадчына 
* Кляштар кармелітаў (1617)

Палац Сапегаў (Ружаны).jpg|Палац Сапегаў
Палац Сапегаў, Ружаны.jpg|Адноўленая брама і флігелі палаца
Ruzhany157.JPG|Тэатральны корпус
Файл:Ruzhany325.JPG|Касцёл Найсв. Тройцы
Ружанская сынагога. 01.jpg|Сінагога
Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul, 1762.jpg|Былая ўніяцкая царква
Klasztar bazylianaw, Ružany 004.Jpeg|Базыльянскі кляштар
Фото путешествия по Беларуси 208.jpg|Касцёл Св. Казіміра

## Вядомыя асобы 
*  (1885—1985) — ізраільскі піяніст, музычны педагог.
*  (1881—1953) — ізраільскі кампазітар.
* Ян Фёдаравіч Густыр (1904—1937) — беларускі навуковец.
*  (1902—1979) — амерыканскі мастак.
* Іцхак Шамір (1915—2012) — ізраільскі палітык.
*  (1889—1979) — амерыканскі журналіст і гісторык.
* Аляксандр Дунін-Гарка́віч (1854—1927) — географ, этнограф, сацыёлаг, даследчык паўночнай часткі Заходняй Сібіры Расійскай імперыі.
* Станіслаў Расалоўскі  (1797-1855) - лекар, паэт і перакладчык.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Różana //  S. 852—853.

## Спасылкі 
* Ружаны на Radzima.org
* «Усё пра Ружаны»


Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1552 годзе