open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ганна Ягелонка (каралева Чэхіі)

**Ганна Ягелонка** (вядомая таксама як *Ганна Багемская і Венгерская*) — арыстакратка, апошняя прадстаўніца чэшска-венгерскай галіны Ягелонаў. Была ў шлюбе за Фердынандам I, каралём Германіі, які пазней стаў імператарам Свяшчэннай Рымскай Імперыі, каралева Германіі.

## Біяграфія 
Яна была старэйшым дзіцем і адзінай дачкой Уладзіслава II і яго трэцяй жонкі Ганны дэ Фуа. Яна была старэйшай сястрой Людовіка II, караля Венгрыі і Чэхіі, і яго спадчынніцай.

Пасля смерці бацькі Уладзіслава II 13 сакавіка 1516 дзеці былі перададзены на апеку Максіміліяна I, імператара Свяшчэннай Рымскай Імперыі. Было вырашана, што Ганна выйдзе замуж за яго ўнука, эрцгерцага Фердынанда Аўстрыйскага, сына кіруючай каралевы Хуаны Кастыльскай і яе апошняга мужа і суправіцеля Філіпа I Прыгожага.

Ганна выйшла за Фердынанда 25 мая 1521 года ў Лінцы, Аўстрыя. Тым часам Фердынанд кіраваў на спадчынных землях Габсбургаў ад імя яго старэйшага брата Карла V, імператара Свяшчэннай Рымскай Імперыі. Паводле ўмоў шлюбу Фердынанд павінен быў перадаць прастол брату Ганны, калі ў яго самога не будзе спадчыннікаў мужчынскага полу.

Яе брат Людовік II быў забіты ў Мохачскай бітве супраць Сулеймана I Цудоўнага Асманскай імперыі 29 жніўня 1526 года. Троны Багеміі і Венгрыі апынуліся вакантнымі. Фердынанд заявіў пра свае правы на абодва трона і быў абраны каралём Багеміі 24 кастрычніка 1526 года, зрабіўшы Ганну каралевай Багеміі.

Атрымаць трон Венгрыі было больш цяжка. Сулейман анексаваў многія землі. Фердынанд быў абвешчаны каралём Венгрыі групай дваранства, але іншая група венгерскай знаці адмовілася перадаць замежнаму кіраўніку трон і абрала Янаша Запальяі як альтэрнатыўнага караля. Канфлікт паміж двума канкурэнтамі і іх спадчыннікамі працягваўся да 1571 года.

У 1531 годзе старэйшы брат Фердынанда Карл V прызнаў яго сваім спадчыннікам на трон Свяшчэннай Рымскай Імперыі, і Фердынанд быў павышаны да тытула караля Германіі.

У Ганны і Фердынанда было 15 дзяцей, прычым усё нарадзіліся ў Багеміі ці Венгрыі. Абодва герцагства пакутавалі на працягу стагоддзяў ад заўчасных смерцяў спадчыннікаў прастола.

Ганна Ягелонка памерла ў Празе.

У 1556 годзе, Карл V адрокся ад прастола, і Фердынанд стаў імператарам Свяшчэннай Рымскай Імперыі, праз дзевяць гадоў пасля смерці Ганны.

## Дзеці 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Ягелоны
Катэгорыя:Памерлі пры родах
Астранамічная рэфракцыя

**Рэфракцыя астранамічная** (**атмасферная рэфракцыя**) - праламленне ў атмасферы светлавых прамянёў ад нябесных свяцілаў. Паколькі шчыльнасць планетных атмасфер заўсёды меншае з вышынёй, праламленне святла адбываецца такім чынам, што сваёй выпукласцю скрыўлены прамень заўсёды звернуты ў бок зеніту. У сувязі з гэтым рэфракцыі заўсёды «прыўздымае» выявы нябесных свяцілаў над іх сапраўдным становішчам. Іншае бачнае следства рэфракцыі (дакладней, розніцы яе значэнняў на розных вышынях) - сплясканне дыску Сонца або Месяца на гарызонце.

## Значэнні рэфракцыі 
Велічыня рэфракцыі моцна залежыць ад вышыні назіранага аб'екта над гарызонтам і змяняецца ад 0 у зеніце да каля 35 хвілін дугі на гарызонце. Акрамя таго, ёсць залежнасць ад атмасфернага ціску і тэмпературы: павелічэнне значэння рэфракцыі на 1% можа быць выклікана павышэннем ціску на 0,01 атм або паніжэннем тэмпературы на 3 градусы Цэльсія. Ёсць і залежнасць велічыні рэфракцыі ад даўжыні хвалі святла (атмасферная дысперсія): караткахвалевае (сіняе) святло праламляецца мацней даўгахвалевага (чырвонага), і на гарызонце гэтая розніца дасягае каля 0,5 хвіліны дугі.

Велічыня рэфракцыі на некаторых вышынях (пры тэмпературы 10&nbsp;°C і ціску 760 мм рт.сл.):

Такім чынам, рэфракцыя на гарызонце некалькі перавышае бачны вуглавы дыяметр Сонца. Таму ў той момант, калі яно тычыцца гарызонту ніжнім краем дыска, мы бачым яго толькі дзякуючы рэфракцыі: калі б яе не было, сонечны дыск быў бы ўжо цалкам пад гарызонтам. Тое ж адносіцца і да Месяца.

## Літаратура 
Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Катэгорыя:Атмасферныя аптычныя з’явы
Тонда

[thumb|250px|[Мікеланджэла. «Тонда Тадэі».]]
**Тонда** — круглая па форме карціна ці барэльеф (скарачэнне ад італ. *rotondo* — круглы).

Такая форма карцін была асабліва папулярнай у рэнесанснай Італіі, у прыватнасці, у Фларэнцыі, дзе яна з'яўляецца ўжо ў эпоху «інтэрнацыянальнай готыкі» (Майстар Судны Парыса з Барджэла) у форме «desco da parto» (паднос для парадзіх). Гэтаму, першапачаткова рамеснаму, вырабу Мазача надаў высакароднасць твора мастацтва («Нараджэнне Марыі», 1427-28гг. Берлін-Далем).

У эпоху кватрачэнта тонда сталі выкарыстоўваць усе буйныя майстры таго часу: Даменіка Венецыяна («Пакланенне вешчуноў», Берлін-Далем), Фра Анжэліка, Філіпа Ліпі («Пакланенне Вешчуноў», Вашынгтон, Нацыянальная галерэя мастацтва). Аднак часцей за ўсё тонда адлюстроўвала «Мадонну з дзіцем».

У такім варыянце тонда выкарыстоўвалі Філіпа Ліпі (Фларэнцыя, галерэя Піці), Бацічэлі («Мадонна дэль Магніфикат», Фларэнцыя, Уфіцы), Філіпіна Ліпі, Даменіка Гірландая, а затым Ларэнца дзі Крэдзі і П'ера дзі Козіма, творы якіх сведчаць пра вялікую папулярнасць тонда ў Таскане, якая захоўваецца і ў апошняй траціне кватрачэнта.

Больш сучасную трактоўку тонда атрымлівае ў творчасці Мікеланджэла («Мадонна Доні», Фларэнцыя, Уфіцы), і ў некаторых «Мадоннах» Рафаэля («Мадонна Альба», Вашынгтон, Нацыянальная галерэя; «Мадонна ў крэсле», Фларэнцыя, галерэя Піці). Радзей тонда выкарыстоўваўся ў нідэрландскім і французскім жывапісе, а таксама ў жывапісе мастакоў-маньерыстаў.

## Літаратура 
* Roberta J. M. Olson, *The Florentine Tondo*, Oxford 2000.
* Moritz Hauptmann, *Der Tondo: Ursprung, Bedeutung und Geschichte des italienischen Rundbildes in Relief und Malerei*, Frankfurt am Main 1936.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Віды скульптуры
Катэгорыя:Жывапіс
Прыбытак

**Прыбытак** — розніца паміж даходамі (выручкай ад рэалізацыі тавараў і паслуг) і выдаткамі на вытворчасць ці набыццё і збыт гэтых тавараў і паслуг. Прыбытак = Выручка - Выдаткі (у грашовым выразе).

Гэта адзін з найбольш важных паказчыкаў фінансавых вынікаў гаспадарчай дзейнасці суб'ектаў прадпрымальніцтва (арганізацый і прадпрымальнікаў), дзеля якога галоўным чынам і ажыццяўляецца прадпрымальніцкая дзейнасць.

Адрозніваюць:
* *бухгалтарскі прыбытак* — розніца паміж сумай рэалізацыі (даходамі ад продажу) і расходамі (выдаткамі);
* *эканамічны прыбытак* — гэта астача ад агульнага даходу пасля выліку ўсіх выдаткаў, розніца паміж бухгалтарскім прыбыткам і дадатковымі расходамі, такімі як: некампенсаваныя ўласныя выдаткі прадпрымальніка, не ўлічаныя ў сабекошце, у тым ліку «прапушчаная выгада», выдаткі на «стымуляванне» чыноўнікаў у карупцыйных эканоміках, дадатковыя прэміяльныя працаўнікам.

Звычайна разлічваюць валавы (балансавы, агульны) прыбытак і чысты — які застаецца пасля выплаты з валавага прыбытку падаткаў і адлічэнняў.

## Гл. таксама 
* Чысты прыбытак
* Валавы прыбытак
* Манапольны прыбытак
* Унутраны прыбытак
* Доля ў прыбытку
* Рэнтабельнасць
* Эканамічны эфект
* Фінансавы вынік
* Страта

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Эканамічныя паказчыкі
Ганна дэ Фуа

**Ганна дэ Фуа** таксама вядомая як **Ганна дэ Кандаль** (, , , , ;  — , Буда, Венгрыя) — каралева Венгрыі (каранацыя 29 верасня 1502 года ў Секешфехервары) і каралева Чэхіі (каранацыі не было) з 29 верасня 1502 года.

## Біяграфія 
Ганна нарадзіўся ў 1484 годзе ў сям’і Гастона II дэ Фуа-Кандаля з малодшай галіны графскага дому Фуа, і Кацярыны дэ Фуа, дочкі Гастона IV дэ Фуа і каралевы Элеаноры Наварскай.

29 верасня 1502 года яна ажанілася з венгерскім і чэшскім каралём Уладзіславам II, стаўшы яго трэцяй жонкай і нарадзіўшы яму здаровых законнанароджаных дзяцей — Ганну і Лаяша.

Ганна дэ Фуа памерла 26 ліпеня 1506 года і была пахавана ў Секешфехервары.

## Літаратура 
* Anthony, Raoul: *Identification et Étude des Ossements des Rois de Navarre inhumés dans la Cathédrale de Lescar*, Paris, Masson, 1931
* Kšír, Josef: K původu české královny Anny, *Genealogické a heraldické listy (GaHL) * ***21***, 40-47, Praha, 2001 URL: Ссылки
* Macek, Josef: *Tři ženy krále Vladislava*, Praha, Mladá fronta, 1991

## Спасылкі 
* Josef Kšír: K původu české královny Anny http://www.ahn-cr.info/clanky/ksir/anna-tab1.doc http://www.ahn-cr.info/clanky/ksir/anna-tab2.doc 
* Foundation for Medieval Genealogy/Navarre Kings Genealogy
* Les Foix-Candale
* Seigneurs de Grailly Généalogie
* Foix-Grailly Généalogie 
* Foundation for Medieval Genealogy/Foix Genealogy
* Euweb/Albret Genealogy 
* Euweb/Foix-Grailly Genealogy

Катэгорыя:Ягелоны
Катэгорыя:Дом Фуа-Граі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Секешфехервары
Катэгорыя:Памерлі пры родах
Аран

**Ара́н** ( — *Wahran*) — горад-порт на міжземнаморскім узбярэжжы Алжыра. Сталіца аднайменнай правінцыі (вілаета), а ў эпоху французскага каланіяльнага кіравання — аднайменнага дэпартамента. Другі па колькасці насельніцтва горад краіны.

## Гісторыя 
Аран быў заснаваны андалускімі маўрамі-гандлярамі ў X стагоддзі (903 год), але ў 1509 годзе быў захоплены іспанцамі, якіх можна лічыць другімі заснавальнікамі горада.

У 1708 годзе заваяваны Асманскай імперыяй, у 1732 годзе адваяваны Іспаніяй. У 1790 годзе землетрасенне цалкам разбурыла горад і ў 1792 годзе ён быў прададзены назад туркам.

У 1831 годзе горад перайшоў да Францыі. Падчас французскага каланіялізму горад з'яўляўся сталіцай 92-га дэпартамента. Да канца XIX стагоддзя з'яўляўся першым па гандлі горадам у Французскім Алжыры, быў добра ўмацаваны. Насельніцтва складала 74,5 тысяч жыхароў.

У першыя гады Другой сусветнай вайны Аран знаходзіўся пад кантролем рэжыму Вішы, а ў снежні 1942 захоплены Саюзнікамі.

Да пачатку алжырскай вайны за незалежнасць канцэнтрацыя еўрапейцаў (каля 85 % у 1921 і 65 % у 1954) у Аране з'яўлялася самай высокай сярод усіх гарадоў у Паўночнай Афрыцы, але па заканчэнні вайны большасць еўрапейцаў і яўрэяў, якія жылі ў горадзе, беглі ў Францыю. У 60-х горад стаў найважнейшым фінансавым і культурным цэнтрам рэгіёна.

## Клімат 
Клімат горада субтрапічны з гарачым і сухім летам, халаднаватай і вільготнай зімой.

thumb|right|300px|Краявід Арана з Ільвінай гары

### Паходжанне назвы 
Назва «Аран» паходзіць ад скажонага арабскага *Wahran*, што ў перакладзе са старажытнай мовы бербераў азначае «Два ільва». Мясцовая легенда кажа, што прыблізна ў 900 г. да н.э. месца сучаснага горада насялялі ільвы. Два апошніх льва былі забіты пасяленцамі на гары, што знаходзіцца на захад ад горада. Гара была названа «Львінай». Два ільва з'яўляюцца сімвалам горада і нават намаляваны на гербе.

## Нашы дні 
Сёння Аран з'яўляецца адным з найбуйнейшых портаў у Паўночнай Афрыцы. Гэта таксама важны фінансавы і культурны цэнтр. У горадзе размешчаны другі па велічыні ў Алжыры ўніверсітэт Es Senia.

## Культура 
Прыгарад Арана, Сідзі эль-Хары — радзіма музычнага стылю рай і двух яго самых вядомых выканаўцаў — Шэба Халеда і Рашыда Таха.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Густерин П. В.* Города Арабского Востока. — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 с. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Алжыра
Катэгорыя:Ваенныя парты
Катэгорыя:Парты Міжземнага мора
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 903 годзе
Клавішнік

**Кла́вішнік** — музыкант, які іграе на клавішных музычных інструментах, як правіла, на электронных. Да пачатку 1960-х гадоў музыкантаў, якія іграюць на клавішных інструментах, адносілі або да піяністаў, або да арганістаў. Пачынаючы з сярэдзіны 1960-х стала шырока выкарыстоўвацца мноства новых клавішных інструментаў (такіх як электрапіяніна, электраарганы, аналагавыя і лічбавыя сінтэзатары), што прывяло да неабходнасці ўвядзення больш агульнага тэрміна.

Катэгорыя:Клавішныя музычныя інструменты
*
Ро

**Ро**:

* Ро — 17-я літара грэчаскага алфавіту.
* Ро — знак каны.
* Ро — міжнародная штучная мова, распрацаваны ў 1904—1908 гадах Э. П. Фостэрам.
* Ро () — горад у Італіі.
* Ро — рака ў Ірландыі.
* Ро — камуна ў Францыі, у дэпартаменце Кальвадас.
* Ро - абазначэнне шчыльнасці ў фізіцы.
Мэцью Перы

**Мэцью Лэнгфард Перы** (;  года, Уільямстаўн, Масачусетс, ЗША — ) — канадска-амерыканскі акцёр і комік, найбольш вядомы роляй Чэндлера Бінга ў амерыканскім камедыйным тэлесерыяле «Сябры» (1994—2004), а таксама Нікаласа «Оза» Азяранскі ў фільме «Дзевяць ярдаў» і яго працягу «Дзесяць ярдаў». Перы таксама быў запрошаным акцёрам у серыялах «Элі Мак-Біл», «Беверлі-Хілз, 90210» «Заходняе крыло», «Клініка», удзельнічаў у агучванні эпізоду «Сімпсанаў».

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў ЗША, але дзяцінства правёў у Атаве, сталіцы Канады. Пасля сканчэння сярэдняй школы паступіў у каледж Glebe Collegiate Institute ў Атаве. Першыя крокі ў акцёрскай справе Перы зрабіў калі навучаўся ў школе, у шоу «Наш Горад», дзе сыграў героя Джорджа Гібса, а таксама сыграў як пачатковец у пастаноўцы «Цудатворац».

Пасля працы на тэлебачанні хацеў паступіць ва Універсітэт Паўднёвай Каліфорніі, але калі яму прапанавалі вядучую ролю Чэза Расела ў серыяле «Другі Шанц», ён пераключыўся на акцёрства.

## Спасылкі 
* Мэцью Перы на Internet Movie Database
* Інтэрв’ю Мэцью Перы 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША
Катэгорыя:Акцёры Канады
Катэгорыя:Акцёры ЗША
Электраарган

thumb|Ранні поліфанічны арган Yamaha GX1 з магчымасцю сінтэзавання гукаў (1970-я гады)

**Электраарга́н** () — электронны клавішны музычны інструмент, акустычным прататыпам для канструявання якога паслужылі фісгармонія і арган. Гэтым словам завуць, як электронныя (генератар ваганняў - электронныя генератары), так і электрычныя арганы (генератар ваганняў — вагальныя сістэмы са гуказдымальнікамі, гл. Арган Хаманда).

## Узнікненне і прызначэнне 
Першапачаткова электраарган быў створаны для электроннай імітацыі гучання духавых арганаў, але затым электраарганы па іх функцыянальным прызначэнні падраздзяліліся на некалькі тыпаў:

* Царкоўныя электраарганы, магчымасці якіх максімальна адаптаваны для выканання духоўнай музыкі ў храмах.
* Электраарганы, прызначаныя для канцэртнага выканання папулярнай музыкі, у тым ліку — джаза і рока.
* Электраарганы, прызначаныя для аматарскага хатняга музіцыравання.
* Праграмуемыя электраарганы, прызначаныя для прафесійнай студыйнай працы.

## Гл. таксама 
* Арган
* Арган Хаманда
* Духавы арган
* Тэатральны арган
* Фісгармонія

## Спасылкі 
* Aeolus : A synthesised (i.e. not sampled) pipe organ emulator.
* 

Катэгорыя:Клавішныя музычныя інструменты
Катэгорыя:Электронныя музычныя інструменты
Х
Лаваль (Квебек)

**Лаваль** () — горад у Канадзе, размешчаны ў паўднёва-заходняй правінцыі Квебек, на поўначы ад Манрэаля. Лаваль з'яўляецца цэнтрам аднайменнага рэгіёна правінцыі. Гэта самае вялікае прадмесце Манрэаля, трэці паводле велічыні муніцыпалітэт у правінцыі Квебек, і трынаццаты паводле велічыні горад у Канадзе з насельніцтвам у 401 553 чалавекі ў 2011 годзе.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Квебека
Забельскае (возера)

**Забе́льскае** — возера ў Беларусі, у Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Бярозаўка, за 4 км на поўнач ад горада Глыбокае, каля вёскі Забелле.

Плошча паверхні 0,44 км². Даўжыня 1,51 км, найбольшая шырыня 0,44 км, даўжыня берагавой лініі 4,72 км. Найбольшая глыбіня возера 2,1 м, сярэдняя 1,2 м. Аб’ём вады 0,52 млн м³. Плошча вадазбору 11,1 км².
Катлавіна Забельскага рэшткавага тыпу, выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны ў паўднёвай частцы стромкія, вышынёй 14—15 м, астатнія спадзістыя, вышынёй ад 3 да 9 м. Берагавая лінія звілістая. Берагі пясчаныя, месцамі забалочаныя, вышынёй да 0,2 м. Паўднёва-ўсходнія і паўднёва-заходнія берагі спалавінныя. Месцамі ўздоўж берагоў пойма шырынёй да 50 м. Дно возера плоскае, выслана сапрапелем. На возеры востраў плошчай 0,7 га.Возера эўтрофнае з прыкметамі антрапагеннага дыстрафіравання. Праточнае. Прыбярэжная расліннасць займае палосу шырынёй да 30 метраў.
Злучана з азёрамі Марцыбылінскае і Мушкацкае. На захад ад возера пралягае аўтамабільная дарога .

У возеры водзяцца шчупак, акунь, карась, плотка.

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N −35-32. Выданне 1980 года.

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Басейн Дзісны
Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна
Забельскае

**Забельскае** — тапонім:

* Забельскае — возера ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Бярозаўка
* Забельскае, Вялікае Забелле — возера ў Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ула
Забельскае (возера, Бешанковіцкі раён)

**Забе́льскае, Вялікае Забелле** — бяссцёкавае возера ў Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ула, за 22 км у напрамку на захад ад гарадскога пасёлка Бешанковічы, каля вёскі Забелле.

Плошча паверхні возера 0,16 км², даўжыня 0,8 км, найбольшая шырыня 0,26 км, даўжыня берагавой лініі 1,9 км. Плошча вадазбору 6,7 км². Катлавіна Забельскага выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй 4—5 метраў. Берагавая лінія слабазвілістая.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Забельскае возера, Вялікае Забелле 

Катэгорыя:Азёры Бешанковіцкага раёна
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Катэгорыя:Басейн Улы
П’ер Банар

'''П'ер Банар''' (; 3 кастрычніка 1867 — 23 студзеня 1947) — французскі жывапісец і графік, які ўвайшоў у гісторыю мастацтва як адзін з найвялікшых каларыстаў XX стагоддзя. У маладосці ўзначальваў групу мастакоў «Набі».

## Біяграфія 
Родам з сям'і чыноўніка, Банар спачатку вывучаў юрыспрудэнцыю ў Сарбоне, а затым вучыўся ў Акадэміі Жуліяна ў Парыжы, затым у Школе вытанчаных мастацтваў, дзе ў 1888 г. утварылася група «Набі», у якую ўвайшлі Рансон, Дэні, Серузье, Вюяр, Русель, а пазней да іх далучыўся Валатон. Пад уплывам Гагена і мастацтва японскай гравюры мастакі лакалізавалі колер, рабілі свой жывапіс больш плоскасным. Аднак наймацнейшы ўплыў японскай гравюры бачны менавіта ў працах Банара, якога нават звалі *«японскім Набі»*.

П'ер Банар быў добра знакам з Амбруазам Валарам і захаваў яго на некалькіх сваіх партрэтах. Банар выстаўляў свае працы на «Салоне незалежных» і пазнаёміўся з Тулуз-Латрэкам. У 1905 г. разам з Эдуарам Вюярам адправіўся ў паездку па Іспаніі, за якой рушылі ўслед падарожжы ў Бельгію, Галандыю, Англію, Італію, Алжыр, Туніс і паўднёвую Францыю. У 1925 г. Банар набыў дом на Лазурным беразе, у Ле-Канэ.

## Творчая манера 
Апошні правадыр эстэтыкі імпрэсіянізму, як яго звалі, П'ер Банар крытыкаваў імпрэсіяністаў за недапрацаванасць кампазіцыі і натуралістычнасць колеру. Мастак мяккіх, прыглушаных тонаў і адносін, Банар адным з першых адкрыў унутранае ці нават інтымнае жыццё жанчыны. Ён пісаў інтэр'еры, міжземнаморскія і парыжскія пейзажы, бытавыя сцэнкі. Пад канец жыцця Банар звярнуўся да насычаных каляровых спалучэнняў, ствараючы вытанчаныя маляўнічыя кампазіцыі.

## Банар як ілюстратар 
Ілюстраваў кнігі Актава Мірбо, «Прыродазнаўчыя гісторыі» Рэнара.

## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
* http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/bonnard_coloriste_genial_du_quotidien.asp  

Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Постімпрэсіянізм
Марыс Дэні

**Марыс Дэні** (; 25 лістапада 1870, Гранвіль — 13 лістапада 1943, Парыж) — французскі мастак-сімваліст.

Разам з П'ерам Банарам, Полем Серузье і Эдуарам Вюярам Марыс Дэні заснаваў мастацкую групу Набі і лічыцца самым выдатным яе тэарэтыкам.

У адпаведнасці з ідэямі гэтага мастацкага кірунку Дэні пісаў карціны, якія адрозніваліся прастатой формаў, мяккасцю ліній і бледнасцю фарбаў. Дэні пісаў фрэскі, працаваў з графікай і ілюстраваў кнігі. Дэні імкнуўся да адраджэння рэлігійнага мастацтва.

Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Сімвалісты
Катэгорыя:Графікі Францыі
Поль Серузье

**Поль Серузье** (, , г. , Францыя — , Марле, Фіністэр, Францыя) — французскі мастак. Вучань Поля Гагена, ён стаў адным з заснавальнікаў сімвалісцкай мастацкай групы «Набі».

## Біяграфія 
Пасля вывучэння філасофіі ў 1886 г. Серузье паступіў у Акадэмію Жуліяна ў Парыжы. У 1888 г. ён пабываў у Гагена ў Понт-Авене. Серузье выкладаў у Акадэміі Рансона. У 1921 г. ён апублікаваў кнігу *«Азбука жывапісу»*.

## Галерэя 

Image:Serusier-averse.jpg|Лівень (1893)
Image:Serusier - the talisman.JPG|Талісман (1888), Музей Арсэ, Парыж.
Выява:Serusier-EveBretonne.jpg|Меланхолія («Брэтонскі Ева») (каля 1891), Музей Арсэ, Парыж.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Неаімпрэсіянізм

**Неаімпрэсіянізм** — плынь у жывапісе, якая ўзнікла ў Францыі каля 1885 г. Яго асноўнымі прадстаўнікамі былі Ж. Сёра і П. Сіньяк. Тэрмін увёў крытык *Фелікс Фенеон* () у артыкуле для бельгійскай газеты *«L’art Moderne»* («Сучаснае мастацтва»), каб адрозніваць творчасць Сёра ад імпрэсіяністаў. Пасля стыль Сёра таксама атрымаў назву «пуантылізм».

У каталогу восьмай (апошняй) выстаўкі імпрэсіяністаў з’явіліся імёны двух маладых мастакоў — Поля Сіньяка і Жоржа Сёра. Апошні прадставіў экспазіцыю з дзевяці прац, цэнтральнае месца ў якой займала манументальнае палатно «» (1884—1886). Па сваім памеры, тэхніцы выканання і кампазіцыі яно істотна адрознівалася ад твораў іншых удзельнікаў вернісажа — апроч імпрэсіянісцкіх тэндэнцый, у ім чыталіся шматлікія адсылкі да розных крыніц (класіцызму, егіпецкага мастацтва, папулярных эстампаў і ілюстрацый модных часопісаў). У карціне Сёра выкарыстоўваў новую тэхніку пуантылізму, ці дывізіянізму. Сутнасць яе заключалася ў тым, што фарба наносілася на палатно паасобнымі кропкамі чыстага колеру ў разліку на тое, што на некаторай адлегласці яны аптычна змяшаюцца ў вачах гледача і дадуць патрэбны тон.

Шматлікія імпрэсіяністы скептычна адносіліся да новага кірунку. Толькі Пісаро сустрэў яго з натхненнем — імклівае ператварэнне імпрэсіянізму ў мэйнстрым выклікала ў яго сумнеў у далейшай эфектыўнасці гэтага кірунку, і ён далучыўся да ўзначаленага Сёра руху. Неаімпрэсіянізм у той час асацыяваўся з анархізмам, што таксама магло стаць сур’ёзным аргументам для Пісаро, які ўбачыў у гэтай плыні больш «дэмакратычны» стыль жывапісу.

## Гл. таксама 
* Імпрэсіянізм
* Пуантылізм

Катэгорыя:Імпрэсіянізм
Поль Рансон

**По́ль-Элье́ Рансо́н** ( — ) — французскі мастак, дызайнер і графік. Прадстаўнік неаімпрэсіянісцкага кірунку ў мастацтве.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Ліможы ў сям'і дробнага чыноўніка. Вучыўся ў Школе Дэкаратыўных мастацтваў. У 1886 годзе паступіў у парыжскую Акадэмію Жуліяна, дзе праз два гады сустрэў Поля Серузье. У 1890 годзе ўступіў у заснаваную Серузье мастацкую групу «Набі» (), стаўшы адным з яе творчых лідараў. Кожную суботу члены «Набі» збіраліся на Бульвар-дзю-Манпарнас у кватэры Рансона і яго жонкі, Мары-Франсуа.

Рансон захапляўся філасофіяй, тэасофіяй і містыкай. Менавіта ім было прапанавана ўвядзенне «Мовы Набі», на якой члены групы павінны былі мець зносіны ў яе межах, і ўведзены мянушкі для кожнага з мастакоў. Ён таксама праяўляў цікавасць да дэкаратыўнага мастацтва, дыванаткацтву, стварыў мноства малюнкаў для габеленаў.

У 1908 годзе, праз тры гады пасля спынення існавання «Набі», сумесна з жонкай мастак стварыў «Акадэмію Рансона» — прататып Акадэміі Жуліяна, дзе выкладалі як сам Рансон, так і былыя члены групы «Набі», такія, як Поль Серузье і Марыс Дэні. У аснову методыкі выкладання Рансона ляглі метады і ідэі, распрацаваныя ў «Набі». Неўзабаве пасля заснавання Акадэміі — у лютым 1909 года — жывапісец сканаў, і кіраваць установай стала яго жонка.

Акадэмія Рансона з некалькімі перапынкамі існавала да 1955 года, пасля чаго была зачынена канчаткова.

## Галерэя 

Выява:Paul Ranson - Zwei Akte.jpg|*«Два акты» (1890)*
Выява:Paul Ranson - Badende.jpg|*«Купанне»*
Выява:Paesaggio nabi paul ranson.jpg|*«Пейзаж Прарока» (1880)*
Выява:Christ et Buddha by Paul Ranson 1880.JPG|*«Хрыстос і Буда» (1880)*

## Спасылкі 
* Біяграфія на www.renoirinc.com  

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліможы
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Постімпрэсіянізм
Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта
Катэгорыя:Тэасофія
Тайм (значэнні)

* **Тайм** ( — час) — палова асноўнага часу матчу ў шэрагу гульнявых камандных відаў спорту.
* **Тайм** — амерыканскі навінавы часопіс.
** **Авертайм** — дадатковы час, прызначаны для вызначэння пераможца.
* **Прайм-тайм** — найбольш актыўны час тэлеглядзення/радыёслухання.
* **«Трэці тайм»** — савецкая кінастужка 1962 года.
* **«Таймкод**» — амерыканскі эксперыментальны фільм 2000 года.
* **Тайм код** — індэкс відэакадра, які прыпісваецца для дакладнага пазіцыянавання гэтага відэакадра.

## Гл. таксама 
* Time, значэнні
* Тайм-аўт
* Тайм-чартэр
Тайм

**Тайм** (ад  — час) — перыяд часу, неабходны для гульні ў футбол, хакей, баскетбол і іншыя спартыўныя гульні з мячом.

Камандныя гульні часта складаюцца з некалькіх таймаў, падзеленых невялікімі перапынкамі, падчас якіх гульцы могуць адпачыць і абдумаць тактыку наступнай гульні. У пачатку наступнага тайма каманды мяняюцца паловамі пляцоўкі.

У некаторых відах спорту замест тэрміна час выкарыстоўваецца тэрмін «перыяд».

У асобных выпадках, калі правілы спаборніцтваў патрабуюць вызначэння пераможцы, у выпадку нічыі ў асноўны час гульні прызначаюцца **дадатковыя таймы**.

## Працягласць тайма ў відах спорту 
* **Футбольны матч** складаецца з двух таймаў па 45 хвілін.
* **Хакейны матч** з шайбай складаецца з трох перыядаў па 20 хвілін кожны.
* **Баскетбольны матч** складаецца з 4 таймаў па 10 або 12 хвілін.
* **Матч па рэгбі** складаецца з двух таймаў па 40 хвілін кожны.

## Гл. таксама 
* Тайм-аўт

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Тайм // 

Катэгорыя:Спартыўная тэрміналогія
Канвекцыя

**Канве́кцыя** (ад  — «перанясенне») — з’ява пераносу цеплыні ў вадкасцях ці газах, або сыпкіх асяроддзях патокамі рэчыва. Існуе т.з. **натуральная канвекцыя**, якая ўзнікае ў рэчыве самаадвольна пры яго нераўнамерным награванні ў полі прыцягнення. Пры такой канвекцыі ніжнія слаі рэчыва награваюцца, становяцца лягчэйшымі і ўсплываюць, а верхнія слаі, наадварот, астываюць, становяцца цяжэйшымі і апускаюцца ўніз, пасля чаго працэс паўтараецца зноў і зноў. Пры некаторых умовах працэс перамешвання самаарганізуецца ў структуру асобных віхраў і атрымліваецца больш-менш правільная рашотка з канвекцыйных ячэек.

Адрозніваюць ламінарную і турбулентную канвекцыю.

Натуральнай канвекцыі з’яўляецца прычанай шматлікіх атмасферных з’яў, у тым ліку, утварэння аблокаў. Дзякуючы той жа з’яве рухаюцца тэктанічныя пліты. Канвекцыя адказвае за з’яўленне гранул на Сонцы.

Пры *вымушанай (прымусовай) канвекцыі* перамяшчэнне рэчыва абумоўлена дзеяннем нейкіх знешніх сіл (помпа, лопасці вентылятара і г.д.). Яна ўжываецца, калі натуральная канвекцыя з’яўляецца недастаткова эфектыўнай.

Канвекцыяй таксама завуць перанос цеплыні, масы ці электрычных зарадаў рухомым асяроддзем.

## Віды канвекцыі паводле прычыне з’яўлення 
* Тэрмагравітацыйная канвекцыя — звычайная, пад дзеяннем рознасці тэмператур у полі гравітацыі, з-за сілы Архімеда
** Ячэйкі Бенара
* Тэрмакапілярная канвекцыя — пад дзеяннем сілы паверхневага нацяжэння
* Канцэнтрацыйная канвекцыя — пад дзеяннем градыенту канцэнтрацыі растворанага рэчыва (осмас, гл. таксама эфект Марангоні)
* Тэрмамагнітная канвекцыя — у магнітных вадкасцях пад дзеяннем магнітнага поля ў полі гравітацыі
*  — у сыпкіх неаднастайных асяроддзях
* Тэрмастрэсавая канвекцыя — пад дзеяннем тэмпературных напружанняў
* Тэрмадынамічная канвекцыя — перанос цеплыні патокам рэчыва, які ўзнікае ў полі сіл цяжару пры нераўнамерным нагрэве газападобных, цякучых ці сыпкіх рэчываў.

## Матэматычнае апісанне 
Найбольш папулярнай мадэллю для апісання канвекцыі ў вадкасцях і газах з’яўляецца прыбліжэнне Бусінеска

## Гл. таксама 
*Іншыя спосабы пераносу цеплыні*
* Цеплаперадача
* Цеплаправоднасць
* Цеплавое выпраменьванне
*Метэаралагічны аналаг*
* Адвекцыя

## Спасылкі 
* Канвекцыя ў вадкасці (відэаролік з дэманстрацыяй досведу)

Катэгорыя:Гідрадынамічныя з’явы
Катэгорыя:Тэрмадынамічныя з’явы
Катэгорыя:З’явы пераносу
Катэгорыя:Гідрааэрамеханіка
Дэзынфекцыя

**Дэзынфекцыя** — гэта комплекс мерапрыемстваў, накіраваных на знішчэнне ўзбуджальнікаў інфекцыйных захворванняў і разбурэнне таксінаў на аб’ектах навакольнага асяроддзя. Для яе правядзення звычайна выкарыстоўваюцца хімічныя рэчывы, напрыклад, фармальдэгід ці гіпахларыт натрыю, растворы арганічных рэчываў, якія з дэзынфікуючымі ўласцівасцямі: хлоргексідын, ЧАЗы, надвоцатная кіслата. Дэзынфекцыя памяншае колькасць мікраарганізмаў да прымальнага ўзроўню, але цалкам можа іх і не знішчыць.
З’яўляецца адным з відаў абеззаражання.

Адрозніваюць прафілактычную, бягучую і заключную дэзынфекцыю:
* *прафілактычная* — праводзіцца ўвесь час, незалежна ад эпідэмічнага становішча: мыццё рук, навакольных прадметаў з выкарыстаннем мыйных і мыючых сродкаў, якія ўтрымліваюць бактэрыцыдныя дадаткі.
* *бягучая* — праводзіцца ў пасцелі хворага, у ізалятарах медыцынскіх пунктаў, лячэбных установах з мэтай папярэджання распаўсюджвання інфекцыйных захворванняў за межы ачага.
* *заключная* — праводзіцца пасля ізаляцыі, шпіталізацыі, акрыяння ці смерці хворага з мэтай вызвалення эпідэмічнага ачага ад узбуджальнікаў, рассеяных хворым.

## Гл. таксама 
* Ігнац Земельвейс

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гігіена
Катэгорыя:Эпідэміялогія
Катэгорыя:Грамадзянская абарона
Кукес

**Кукес** (*Кукеш, Кукуш,* ) — горад на паўночным усходзе Албаніі, у аднайменнай вобласці Кукес, непадалёк ад мяжы з аўтаномным краем Сербіі — Косава і Мятохія. Паводле перапісу на 2003 год насельніцтва складае 16&nbsp;315 чалавек, насельніцтва галоўным чынам албанцы, другая па колькасці насельніцтва этнічная група — гаранцы.

Горад размешчаны ў месца зліцця рэк Чорны Дрын і Белы Дрын у адну — Дрын. У 1976 годзе ранейшы горад быў затоплены водамі  (Фіерца), якое ўтварылася пасля будаўніцтва , а новы выбудаваны зноў непадалёк на плато ля падножжа гор Гяліца (Галіка) і . З тых часоў горад часта завуць Новы Кукес ().

На ўскраіне горада цячэ яшчэ адна рака — Люма. Непадалёк ад горада, у некалькіх кіламетрах на поўдзень, ёсць . У горадзе ёсць аднайменны футбольны клуб.

## Гісторыя 
15 красавіка 1939 года наваколлі горада сталі адным з двух месцаў высадкі паветранага дэсанта італьянскіх войскаў — завяршальнай аперацыі акупацыі італьянцамі ўсіх асноўных населеных пунктаў Албаніі.

## Спасылкі 
* сайт горада 

Катэгорыя:Гарады Албаніі
Нутацыя

[thumb|300 px|[Вярчэнне (R, зялёны), прэцэсія (P, сіні) і нутацыя (N, чырвоны) цела.]]
**Нута́цыя** (ад  — вагацца) — слабы нерэгулярны рух цвёрдага цела, якое верціцца і здзяйсняе прэцэсію. Нагадвае «падрыгванне» восі вярчэння і зводзіцца да слабой змены так званага *вугла нутацыі* паміж восямі ўласнага і прэцэсійнага вярчэння цела.

Чыстая нутацыя — гэты такі рух восі вярчэння, пры якім першы вугал Эйлера застаецца пастаянным. У выпадку асіметрычнага ваўчка апісваецца траекторыямі імгненнай вуглавой хуткасці ваўчка (палодыя і герпалодыя).

У астраноміі **нутацыяй** завуць невялікія ваганні зямной восі, якія накладаюцца на прэцэсійны рух. Гэта з’ява адкрыта ў 1728 годзе Джэймсам Брэдлі. З прычыны нутацыі змяняюцца нахіл экліптыкі да экватара, а таксама экватарыяльныя каардынаты нябесных свяцілаў.

## Гл. таксама 
* Вуглы Эйлера
* Цыклы Міланковіча
* Прэцэсія
* Аптычная нутацыя

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Прычыны прэцэсіі і нутацыі Зямлі

Катэгорыя:Нябесная механіка
Катэгорыя:Астраметрыя
Катэгорыя:Механічны рух
Ліворна

**Ліворна** () — найбуйнейшы порт Тасканы, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі. Размешчаны на заходнім беразе Лігурыйскага мора ў натуральнай бухце, у некалькіх мілях на поўдзень ад вусця ракі Арно, у атачэнні нізкіх Ліворнскіх пагоркаў. Заступнікам горада лічыцца Іўлія Карфагенская. Свята горада 22 мая.

## Гісторыя 
Упершыню Ліворна згадваецца ў 1017 годзе як рыбацкая вёсачка ў некалькі хат. Графіня Мацільда паднесла (1103) гэтыя землі ў дарунак пізанскім клірыкам. У XIV стагоддзі грамадзяне Пізы заняліся ўмацаваннем прыморскага паселішча, а на зыходзе стагоддзя прадалі яго сеньярыяльнаму роду Вісконці. Пасля нядоўгага перыяду генуэзскага валадарства (1407—1421) кантроль над вусцем Арно займелі фларэнтыйцы.

Ліворна абавязаны сваім ператварэннем у горад і цяперашнім значэннем кіраўнікам з роду Медычы. З прычыны заглейвання гавані старажытнай Пізы герцаг Козіма I у 1571 загадаў прыдворнаму горадабудаўніку Бернарда Буанталенці ператварыць Ліворна ў новыя марскія вароты сваёй дзяржавы. Тут знаходзілі прыстанак іншадумцы з розных краін Еўропы: праследуемыя ў Англіі каталікі, выгнаныя з Іспаніі яўрэі і маўры, выхадцы з Грэцыі, якая патрапіла пад уладу Асманскай Імперыі і г.д. Яны жылі за кошт гандлю, ператварыўшы Ліворна XVII стагоддзя ў буйны камерцыйны цэнтр Міжземнамор'я.

Герцаг Леапольд з дынастыі Габсбургаў у канцы XVIII стагоддзя заняўся добраўпарадкаваннем горада: пашырыў яго межы, прыцягнуў у гавань замежныя купецкія судны, загадаў збудаваць хвалярэз. Напачатку XIX стагоддзя праз Ліворна прыбывалі ў Таскану знакамітыя падарожнікі і паэты, тут жылі Байран і Шэлі.

На кангрэсе ў Ліворна 21 студзеня 1921 года была заснавана Італьянская камуністычная партыя (першапачатковая назва Камуністычная партыя Італіі).

У гады Другой сусветнай вайны горад моцна пацярпеў ад бамбардзіровак, але паступова быў адбудаваны. У 1950-я гады рэканструяваны і гарадскі сабор XVI стагоддзя.

## Славутасці 
Ліворна перасякаюць каналы, якія злучаюць мора з ракой Арно, што вядзе праз Пізу да Фларэнцыі. Пра часы Медычы нагадваюць дзве крэпасці XVI стагоддзя, старая і новая, мармуровы помнік герцагу Фердынанду I (1595) і бронзавая скульптурная група «Чатыры маўры» (1624).

Уздоўж узбярэжжа пракладзены маляўнічы праменад, абапал якога размясціліся арыстакратычныя вілы, санаторыі, аквапаркі і кампус Італьянскай ваенна-марской акадэміі.

## Суднабудаванне 
Ліворна — цэнтр італьянскага караблебудавання. Напачатку XX стагоддзя горад быў вядомы верфямі Арланда. Тут, у прыватнасці, быў пабудаваны (1911) браняносец «Георгіяс Авераф», які стаў флагманам грэчаскага флоту ў пераможных для Грэцыі Балканскіх войнах і ў Першай сусветнай вайне, і ўнёс значны ўнёсак у вызваленне астравоў Эгейскага мора ад турэцкага панавання. «Георгіяс Авераф» пераўтвораны ў карабель-музей і цяпер пастаўлены на вечны прыкол у прыгарадзе Афін Палья Фаліра.

## Гарады-пабрацімы 
*  Новарасійск (Расія), з 1967 года
*  Бат-Ям (Ізраіль)
*  Гвадалахара (Іспанія)
*  Хайфон (В’етнам)

Катэгорыя:Гарады Тасканы
Катэгорыя:Камуны правінцыі Ліворна
Крысціна Латарынгская

**Крысціна Латарынгская** (, 16 жніўня 1565 — 19 снежня 1637) — вялікая герцагіня Тасканская.

## Біяграфія 
Крысціна нарадзілася ў 1565 годзе ў Нансі (герцагства Латарынгія). Яе бацькамі былі герцаг Карл III і яго жонка Клод Валуа — дачка Кацярыны Медычы. Імя сваё яна атрымала ў гонар бабулі па бацьку — Крысціны Дацкай. Пасля смерці маці, якая здарылася ў 1575 годзе, Крысціна жыла пры двары бабулі ў Парыжы.

У 1587 годзе сканаў, не маючы спадчынніка мужчынскага полу, Франчэска I, вялікі герцаг Тасканы, і яго брат Фердынанд тут жа абвясціў сябе новым герцагам. У пошуках варыянту жаніцьбы, які б дапамог яму захаваць палітычную незалежнасць, Фердынанд спыніўся на далёкай сваячцы — Крысціне. Кацярына Медычы паспрыяла шлюбу каб прывязаць Таскану да Францыі ў процівагу Іспаніі (якая прапаноўвала ў якасці нявесты аўстрыйскую эрцгерцагіню ці прынцэсу з дому Браганса). Смерць бабулі затрымала адбыццё Крысціны з Францыі, і яна адправілася ў шлях толькі 28 лютага 1589 года, прыбыўшы ў Ліворна 23 красавіка, а ў Фларэнцыю — 30 красавіка.

Шлюб па даверанасці быў складзены 27 лютага, а афіцыйнае вяселле адбылося 3 мая. Велізарныя святы па выпадку шлюбу зрабілі ўражанне на ўсю Еўропу XVI стагоддзя. Крысціна прынесла багаты пасаг: 600.000 гатоўкай, а таксама каштоўнасці на суму 50.000 і правы на герцагства Урбіна, якія перайшлі да яе пасля смерці Кацярыны Медычы.

Пасля смерці мужа ў 1609 годзе новым вялікім герцагам стаў яго сын Козіма II Медычы, але калі ў 1621 годзе памёр і ён, яго сыну Фердынанду II было ўсяго 10 гадоў. Крысціна і Марыя Магдаліна (удава Козіма) сталі рэгентамі пры малалетнім герцагу. Пры іх Таскана прытрымлівалася кірунку палітыкі Папскай дзяржавы, у выніку чаго стаў магчымым працэс Галілея. Пасля смерці апошняга герцага Урбіна Крысціна замест таго, каб прад’явіць правы на герцагства ад імя Фердынанда II (жанатага на ўнучцы і спадчынніцы нябожчыка), пагадзілася з тым, каб Урбіна ўвайшло ў склад Папскай дзяржавы. У 1631 годзе сканала Марыя Магдаліна, і да паўналецця Фердынанда II у 1632 годзе Крысціна кіравала герцагствам у адзіночку.

## Дзеці 
У Фердынанда і Крысціны было дзевяць дзяцей:
* Козіма (1590—1621), вялікі герцаг Тасканскі
* Элеанора (1591—1617)
* Кацярына (1593—1629), у 1617 годзе выйшла замуж за мантуанскага герцага Фердынанда I Ганзага
* Франчэска (1594—1614)
* Карла (1595—1666), кардынал
* Філіпіна (1598—1602)
* Ларэнца (1599—1648)
* Марыя Мадаленэ (1600—1633)
* Клаўдзія (1594—1648), у 1620 годзе ажанілася з герцагам Урбіна Федэрыка Убальда, а пасля яго смерці ажанілася у 1626 годзе з аўстрыйскім эрцгерцам Леапольдам V.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Медычы
Фердынанда I Медычы

**Фердынанда I Медычы** (,  — ) — вялікі герцаг Тасканскі (1587—1609), які значна павялічыў прэстыж і ўплыў дому Медычы ў Італіі і за яе межамі.

## Біяграфія 
Быўшы малодшым сынам герцага Козіма Медычы і Элеаноры Таледскай, Фердынанда не прызначаўся для герцагскага трона і ўжо ў 14 гадоў атрымаў тытул кардынала без прыняцця святарскіх абрадаў (кардынал-парафіянін). Правядучы сваю маладосць у Рыме, ён збіраў італьянскія старажытнасці на пабудаванай ім жа віле Медычы, калі раптоўная смерць яго брата Франчэска зрабіла яго спадчыннікам усёй Тасканы. Узыйшоўшы на тасканскі прастол, ён заставаўся адначасова кардыналам, але адмовіўся ад тытула, калі праз два гады ён узяў шлюб з унучкай Кацярыны Медычы, Крысцінай Латарынгскай.

Фердынанда праявіў выдатную праніклівасць, падтрымаўшы Генрыха Наварскага пазыкамі яшчэ ў той час, калі той узначальваў антыкаталіцкую партыю. З узыходжаннем Генрыха на французскі прастол ён накіраваў свой флот у бухту Марселя, дзе авалодаў замкам Іф, на які замахваліся таксама іспанцы. Гэта выхадка прывяла да спрэчкі Фердынанда з французскім каралём, але ў знак прымірэння той ажаніўся (у 1600 годзе) з яго пляменніцай, Марыі Медычы. Каб супакоіць імператара наконт гэтага саюза з Бурбонамі, Фердынанда арганізаваў шлюб свайго спадчынніка з аўстрыйскай прынцэсай і накіраваў свае войскі ў Эгейскае мора і ў Афрыку на дапамогу аўстрыйцам у іх вайне з туркамі.

Мудрая знешняя палітыка Фердынанда спрыяла эканамічнаму ўздыму Тасканы і ўмацаванню яе фінансаў. Гэтак жа ўзважана ён расходаваў свае багацці, аддаючы прыярытэт асушванню багністай мясцовасці на ўсходзе краіны і ператварэнню глухога Ліворна ў значны гандлёвы порт Міжземнамор’я. Сярод мастацтваў ён асабліва вылучаў музыку, і нядзіўна, што пры яго двары былі пастаўлены першыя ў Фларэнцыі оперы.

## Сям’я 
У сям’і Фердынанда I Медычы і Крысціны Латарынгскай нарадзіліся пяцёра сыноў і чатыры дачкі.
* Козіма II Медычы (1590—1621), вялікі герцаг Тасканскі, ажаніўся з Марыяй Магдалінай Аўстрыйскай;
* Элеанора Медычы (1591—1617);
* Кацярына Медычы (1593—1629), ажанілася з Фердынанда I Ганзага, герцагам Мантуанскім;
* Франчэска Медычы (1594—1614);
* Карла Медычы (1595—1666), кардынал;
* Філіпіна Медычы (1598—1602);
* Ларэнца Медычы (1599—1648);
* Марыя Магдаліна Медычы (1600—1633), манашка;
* Клаўдзія Медычы (1604—1648), першым шлюб зФедэрыка Убальда дэла Роверэ, герцагам Урбінскім, другі шлюб з эрцгерцагам Леапольдам V Аўстрыйскім.

## Узнагароды 
*  — Ордэн Святога Стэфана Папы і Мучаніка.

## Літаратура 
* Hibbert, Christopher (1979). «XXI». In Pelican History of Art. The Rise and Fall of the House of Medici. Penguin Books Ltd.
* Медычы ў Фларэнцыі.
* Архіў сям’і Медычы.  
* Пра Фердынанда I Медычы  у кнізе *Salvador Miranda. The Cardinals of the Holy Roman Church* на сайце Florida International University. 

Катэгорыя:Кардыналы Італіі
Катэгорыя:Кардыналы-протадыяканы
Катэгорыя:Медычы
Катэгорыя:Вялікія герцагі тасканскія
Вялікі герцаг

thumb|150px|Германская карона вялікага герцага

**Вялікі герцаг** — тытул самастойных манархаў, якія стаяць, паводле міжнароднага права, паміж каралямі і герцагамі; ім прысвоены тытул «Каралеўская Высокасць».

Герцаг Фларэнцыі, Козіма I дэ Медычы, быў першым кіраўніком, якому ў 1569 годзе быў падараваны гэты тытул Папам Піем V; ён доўга не мог дамагчыся прызнання яго з боку імператара, і яно адбылося толькі тады, калі сын і пераемнік Козіма, Францыск, у 1575 годзе ажаніўся з сястрой імператара Максіміліяна II. Тытул «Каралеўскую Высокасць» быў далучаны да тытула вялікага герцага ў 1699 годзе і перайшоў ад Фларэнцыі на Таскану.

Напалеон I стварыў новага вялікага герцага, калі дараваў у 1806 годзе Мюрату герцагства Бергскае, пасля чаго і ўладарныя князі Гесэн-Дармштацкі, Бадэнскі і Вюрцбургскі (перш вялікі герцаг Тасканскі), далучыўшыся да Рэйнскага саюза, прынялі той жа тытул. У 1810 годзе і князь-прымас фон Дальберг (раней курфюрст Майнцкі) быў узведзены Напалеонам I у вялікага герцага Франкфурцкага.

На падставе пастаноў Венскага кангрэса, гэты тытул (акрамя выгнанай з Тасканы галіны Габсбургска-Латарынгскага дому) насілі кіраўнікі Бадэна, Гесэна, Люксембурга, Мекленбург-Шверына, Мекленбург-Стрэліца, Ольдэнбурга і Саксен-Веймара, а таксама, у ліку іншых тытулаў, кароль Прускі, як вялікі герцаг Ніжнерэйнскі і Пазнаньскі.

Пасля рэвалюцыі 1918 года ў Германіі адзіным вялікім герцагствам у свеце застаецца Люксембург.

## Гл. таксама 
* Вялікі князь

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тытулы
Сукно

**Сукно́** — шарсцяная тканіна, паверхня якой пакрыта ворсам.

Вытворчасць сукна з шэрсці заснавана на здольнасці шарсцянога валакна з дапамогай чэпкіх лускавінак і зубчыкаў звальвацца з іншымі валокнамі. Каб атрымаць сукно, неабходна прамыць шэрсць (руно), аддзяліць бруд і тлусты пот; выдаліць дзядоўнікавыя гузы; церабіць на трапальнай машыне; прачасаць на апаратах; прасці на мюль-машынах; пражу снаваць на снавальным станку; ткаць на ткацкім станку; валяць у валяльнай машыне; прамыць, фарбаваць і варсаваць на варсільнай машыне; стрыгчы на стрыгальным станку; баставаць, гэта значыць прачысціць шчоткамі на баставальнай машыне; прасаваць і скласці для пакавання. Віды сукна: драп, бібер, драдэдам, сукно звычайнае і інш.

## Гл. таксама 
* Сукнаробства

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Сукно́ // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства: В 2-х т. — Т. 2: О — Я — М.: Советская энциклопедия, 1959. — С. 608—609. — 772 с. — 500 000 экз.

## Спасылкі
Сідні Кросбі

**Сідні Патрык Кросбі** (; , Коўл-Харбар, Канада) — канадскі хакеіст, цэнтральны нападнік клуба Пітсбург Пінгвінз, якая гуляе ў НХЛ, а таксама яе капітан. За «пінгвінаў» быў абраны на драфце ў 2005 годзе пад першым нумарам у первым жа раўндзе. У сезоне 2006—2007 гадоў, набраўшы ў рэгулярным сезоне 120 пунктаў (36 галоў і 84 перадачы), Кросбі атрымаў Трафей Арта Роса як лепшы бамбардзір лігі. Ён стаў самым маладым хакеістам у гісторыі НХЛ, якія здолеў гэта зрабіць. У тым жа сезоне Сідні, акрамя Трафея Арта Роса, атрымаў два іншых вышэйшых індывідуальных трафея НХЛ — Памятны трафей Харта і Узнагарода Тэда Ліндсея, — і стаў толькі сёмым хакеістам у гісторыі, які сабраў за сезон такую калекцыю.

Кіраваны Кросбі «Пітсбург» двойчы запар выходзіў у фінал Кубка Стэнлі, дзе абодва разы сустракаўся з «Дэтройт Рэд Уінгз». У 2008 годзе «пінгвіны» саступілі ў серыі (2:4), аднак праз год узялі рэванш, атрымаўшы перамогу ў серыі з лікам 4:3. На зімовых Алімпійскіх гульнях у Ванкуверы гуляючы за зборную Канады забіў пераможны гол у авертайме фінальнага матча супраць зборнай ЗША, стаўшыся такім чынам алімпійскім чэмпіёнам.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* 
* 

Катэгорыя:Хакеісты Канады
Катэгорыя:Хакеісты НХЛ
Катэгорыя:Ігракі «Пітсбург Пінгвінз»
Катэгорыя:Удзельнікі матчаў усіх зорак НХЛ
Катэгорыя:Ігракі зборнай Канады па хакеі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па хакеі з шайбай
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Канады
Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 2010 года
Катэгорыя:Хакеісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Коўл-Харбары
Катэгорыя:Уладальнікі Кубка Стэнлі
Хібнасць

**Хі́бнасць** — адхіленне вылічанага значэння велічыні ад сапраўднага яе значэння. У статыстыцы *хібнасць* не з'яўляецца «памылкай».

Хібнасць вымярэння пэўнай велічыні x — як розніца паміж вынікам вымярэння x_i і ўсярэдненым значэннем па ўсіх вымярэннях a = \tfrac{1}{n}\sum_{i=1}^nx_i, г. зн. \Delta x_i=|x_i-a|.

У набліжаных вылічэннях і пры апрацоўцы эксперыментальных даных ужываюцца хібнасці: абсалютная \Delta x=|a - x| і адносная \delta x=\Delta x / a. Калі абсалютныя хібнасці набліжэння a і b да x і y адпаведна \Delta x і \Delta y, а адносныя \delta x і \delta y, тады \Delta(x\pm y)=\Delta x + \Delta y, ці x\cong a характарызуюць мяжой абсалютнай хібнасці — лікам a-\Delta a \le x\le a + \Delta a. На практыцы карыстаюцца наступным правілам запісу набліжаных лікаў: абсалютная хібнасць ліку меншая за адзінку разраду апошняй лічбы гэтага ліку, альбо роўна ёй.

## Гл. таксама 
* Дакладнасць і ўзгодненасць вымярэння

## Спасылкі 
* Хібнасць і нявызначанасць

Катэгорыя:Метралогія
Катэгорыя:Памылкі
Катэгорыя:Вымярэнне
Катэгорыя:Вымярэнне ў фізіцы
Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 1960

Спаборніцтвы па цяжкай атлетыцы на **летніх Алімпійскіх гульнях 1960 года** праводзіліся толькі сярод мужчын.

## Агульны медальны залік 
## Медалісты 
## Спасылкі 
* Вынікі спаборніцтваў  на сайце sports-reference.com

Катэгорыя:Спаборніцтвы на летніх Алімпійскіх гульнях 1960
Лейдэнскі слоік

**Лейдэнскі слоік** — першы электрычны кандэнсатар, вынайдзены галандскім навукоўцам Пітэрам ван Мушэнбрукам і яго вучнем Кюнеусам у 1745 ў Лейдэне. Паралельна і незалежна ад іх падобны апарат пад назвай «медыцынскі слоік» вынайшаў нямецкі навуковец Клейст.

## Прылада 
Па энцыклапедыі Ф. А. Бракгаўза і І. А. Эфрона, «гэты кандэнсатар мае форму слоіка, г. зн. цыліндру з больш-менш шырокім горлам ці ж проста цыліндру, звычайна шклянога. Слоік абклеены ўнутры і звонку ліставым волавам (вонкавая і ўнутраная абкладкі), прыкладна да  яе вышыні і прыкрыта драўляным вечкам. Слоік можа не мець ўнутранай абкладкі, але тады ў ім павінна быць вадкасць, напрыклад, вада; слоік можа не мець і знешняй абкладкі, але ў такім выпадку пры зараджаных трэба яго абхапіць далонямі рук; такі і быў слоік ў першапачатковым выглядзе, калі яго зладзіў (1745) галандскі фізік Мушэнбрук і калі ўпершыню адчуў ўдар ад разраду слоіка дейдэнскі грамадзянін Кюнеус». Скрозь вечка ў слоік быў уторкнуты металічны стрыжань. Лейдэнскі слоік дазваляў назапашваць і захоўваць параўнальна вялікія зарады, парадку мікракулона.

## Ужыванне 
Вынаходства лейдэнскага слоіка стымулявала вывучэнне электрычнасці, у прыватнасці, хуткасці яго распаўсюджвання і электраправодных уласцівасцяў некаторых матэрыялаў. Высветлілася, што металы і вада (акрамя дыстыляванай) — лепшыя праваднікі. Дзякуючы лейдэнскаму слоіку ўдалося ўпершыню штучным шляхам атрымаць электрычную іскру. У сучасным свеце лейдэнскі слоік прымяняецца толькі для дэманстрацый, як кампанент электрафорнай машыны, у электратэхніцы ён выцесненая куды больш зручнымі і ёмістымі высакавольтнымі кандэнсатарамі закрытага тыпу.

## Спасылкі 
* Лейденская банка 

Катэгорыя:Электрычнасць
Катэгорыя:Гісторыя фізікі
Катэгорыя:Лейдэн
Доўгае (возера, Бешанковіцкі раён)

**До́ўгае** — возера ў Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Астроўніца (выцякае з возера), за 26 км на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Бешанковічы, каля аграгарадка Астроўна.

Плошча паверхні 0,21 км². Даўжыня 0,98 км, найбольшая шырыня 0,22 км, даўжыня берагавой лініі 2,18 км. Плошча вадазбору 38,9 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй да 8 метраў. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі высокія.
У Доўгае ўпадаюць ручаі з азёр Астроўна і Мелкае, выцякае рака Астроўніца.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Доўгае возера 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Бешанковіцкага раёна