Французская акупацыя Масквы

на палатне А. Ф. Смірнова (1813)]]

**Акупацыя Масквы** французскай арміяй пад камандаваннем імператара Напалеона працягвалася трохі больш за месяц, з 2 (14) верасня па 8 (20) кастрычніка 1812 года, і стала пераломным момантам вайны 1812 года. За час акупацыі горад быў разрабаваны і спустошаны пажарам, прычыны якога выклікаюць спрэчкі ў гісторыкаў. У апошні раз перад гэтым Масква была занята польска-літоўскімі войскамі роўна за 200 гадоў да гэтага.

## Перадгісторыя 
Пасля Барадзінскай бітвы, у якой расійскае войска панесла цяжкія страты, галоўнакамандуючы Міхаіл Кутузаў загадаў  адступіць па Маскоўскім напрамку да Мажайска з цвёрдым намерам захаваць войска.

Удзень  года ў падмаскоўнай вёсцы Філі адбылася вайсковая рада аб планах далейшых дзеянняў. Нягледзячы на тое, што большасць генералаў, і ў першую чаргу генерал Лявонцій Бенігсен, выказалася за тое, каб даць Напалеону новую генеральную бітву ля сцен Масквы, Кутузаў, зыходзячы з галоўнага задання — захавання войска — абарваў паседжанне вайсковай рады і загадаў адступаць, здаўшы Маскву французам.

Ацаніўшы цяжкі і небяспечны стан расійскага войску, якое расцягнулася па Маскве, было абцяжарана вялікім лікам параненых і шматлікімі абозамі, а таксама не мела магчымасці доўга ўтрымваць непрыяцеля на яе подступах, камандуючы расійскім ар’ергардам генерал ад інфантэрыі М. А. Міларадавіч вырашыў уступіць у перамовы з камандуючым французскім авангардам маршалам Мёратам. З гэтай мэтай Міларадавіч паслаў да Мюрата штабс-ротмістра лейб-гвардыі Гусарскага палка Ф. В. Акінфава з запіскай за подпісам дзяжурнага генерала Галоўнага штаба рускага войска палкоўніка П. С. Кайсарава, у якой гаварылася: *«Пакінутыя ў Маскве параненыя аддадзены гуманнасці французскіх войскаў»*. На словах жа Міларадавіч загадваў ад яго імя перадаць Мюрату, што

У заданне Акінфава таксама ўваходзіла як мага даўжэй заставацца ў лагеры непрыяцеля, каб выйграць час.

Раніцай 2 (14) верасня Акінфаў з трубачом з канвою Міларадавіча пад’ехаў да непрыяцельскага перадавога ланцуга якраз у той час калі аднавілася стральба і Мюрат ужо аддаў сваёй конніцы загад атакаваць рускія пазіцыі. Палкоўнік 1-га конна-егерскага палка К. Л. Э. дэ Вільнёў, які выехаў у ланцуг па сігнале трубача, правёў Акінфава да камандзіра 2-га кавалерыйскага корпуса генерала Себасцьяні. Апошні прапанаваў сам перадаць ліст Мюрату, аднак Акінфаў заявіў, што яму даручана не толькі асабіста ўручыць ліст неапалітанскаму каралю, але і перадаць нешта яму на словах. Тады Себасцьяні усё ж распарадзіўся правесці рускіх парламенцёраў да Мюрата.

Прачытаўшы запіску, Мюрат запярэчыў: *«Дарма даручаць хворых і параненых велікадушнасці французскіх войскаў; французы ў палонных непрыяцелях не бачаць ужо ворагаў»*. У адказ жа на патрабаванне Міларадавіча, ён сказаў, што наступ можа быць спынены толькі пасля адпаведнага на тое загаду самога Напалеона, пасля чаго даў указанне свайму ад’ютанту праводзіць Акінфава да французскага імператара. Аднак, калі Акінфаў з трубачом праехалі каля 200 крокаў, Мюрат нечакана распарадзіўся вярнуць расійскіх парламенцёраў і заявіў Акінфаву, што *«жадаючы захаваць Маскву»* ён прымае ўмовы Міларадавіча і будзе прасоўвацца *«так ціха»*, як дагодна рускім, але з той умовай, што б французскія войскі маглі заняць горад у той жа дзень. Апроч гэтага, падчас дыялогу Мюрат папрасіў Акінфава, як выхадца Масквы, угаварыць жыхароў горада захоўваць спакой, гарантуючы, што ім не будзе прычынена ніякай шкоды і не будзе ўзята ніякая кантрыбуцыя.

Вялікая армія пачала ўваходзіць у Маскву 2 (14) верасня ў другой палове дня, па-сутнасці, ідучы па пятах расійскага войска, якое Маскву пакідала. Здаралася, што кавалерыя з французскага авангарда змешвалася з казакамі рускага ар’ергарда, пры гэтым не толькі не выяўляючы адзін да аднаго варожых адносін, але і часам дэманструючы ўзаемную павагу.

## Уваход французаў у Маскву 
. Чаканне дэпутацыі баяраў. Напалеон на Паклоннай гары.Верашчагін (1891—1892)]]

 года ў аўторак у 2 гадзіны дня Напалеон прыбыў на Паклонную гару, якая была на адлегласці ад Масквы (у яе межах на 1812 год) на 3 вёрсты. Там па дырэктыве неапалітанскага караля Мюрата быў пастроены ў баявы парадак авангард французскіх войскаў. Тут Напалеон цягам паўгадзіны чакаў, а потым, не ўбачыўшы з боку Масквы ніякіх дзеянняў суперніка, загадаў стрэлам з гарматы даць сігнал да далейшага руху французскіх войскаў на Маскву. Конніца і артылерыя на конях скакалі ва ўвесь апор, а пяхота бегла. Дасягнуўшы прыблізна праз чвэрць гадзіны Дарагамілаўскай заставы, Напалеон спешыўся ў Камер-Калежскага вала і пачаткаў паходжваць узад і наперад, чакаючы з Масквы дэлегацыі ці вынасу гарадскіх ключоў. Пяхота і артылерыя пад музыку стала ўваходзіць у горад.

Праз хвілін дзесяць чакання да Напалеона падышоў малады чалавек у сінім шынялі і круглым капелюшы і, пагаварыўшы трохі хвілін з Напалеонам, увайшоў у заставу. На думку сведкі Ф. І. Карбялецкага, гэты малады чалавек паведаміў французскаму імператару, што расійскае войска і жыхары пакінулі горад. Гэта вестка, што пашырылася сярод французаў, спачатку выклікала ў іх неўразуменне, якое з цягам часу перарасло ў маркоту і засмучэнне. Выйшаў з раўнавагі і Напалеон.

Тым часам французскія войскі сталі падзяляцца перад падыходам да Дарагамілаўскай заставы на дзве часткі і абыходзіць уздоўж Камер-Калежскага вала Маскву справа і злева, каб уступаць у горад праз іншыя заставы.

Праз гадзіну, прахопячыся, Напалеон сеў на каня і заехаў у Маскву. За ім рушыла ўслед конніца, да гэтага якая не ўступала ў Маскву. Праехаўшы Дарагамілаўскую Ямскую слабаду і дасягнуўшы берага Масквы-ракі, Напалеон спыніўся. Тым часам авангард пераправіўся за Маскву-раку, пяхота і артылерыя сталі пераходзіць раку па мосце, а конніца стала перапраўляцца ўброд. Пасля пераправы праз раку войска стала разбівацца на дробныя атрады, займаючы каравулы па беразе ракі, па галоўных вуліцах і завулках горада.

Вуліцы горада былі пустэльныя. Перад Напалеонам на адлегласці ста сажняў ехалі два эскадроны коннай гвардыі. Світа Напалеона была вельмі шматлікай. Кідалася ў вочы розніца паміж стракатасцю і багаццем убрання мундзіраў людзей, якія атачалі Напалеона і прастатой убрання мундзіра самога імператара. На Арбаце Напалеон убачыў толькі гаспадара аптэкі з сям’ёй і параненага французскага генерала, які знаходзіўся ў іх на пастоі.

Дасягнуўшы Баравіцкай брамы Крамля, Напалеон, гледзячы на крамлёўскія сцены, сказаў з насмешкай:  Обер-шталмайстар Арман дэ Каленкур, які знаходзіўся пры асобе імператара, пісаў:

У Крамлі, гэтак жа як і ў большасці прыватных асабнякоў, усё знаходзілася на месцы: нават гадзіннік ішоў, нібы ўладальнікі заставаліся дома. Горад без жыхароў быў агорнуты змрочным маўчаннем. Цягам усяго нашага працяглага пераезду мы не сустрэлі ніводнага мясцовага жыхара; армія займала пазіцыі ў наваколлі; некаторыя корпусы былі змесцаваны ў жаўнернях. А трэцяй гадзіне гадзіны імператар сеў на каня, аб’ехаў Крэмль, быў у Выхаваўчым доме, наведаў два найважныя масты і вярнуўся ў Крэмль, дзе ён уладкаваўся ў парадных пакоях імператара Аляксандра.

Пасля, як пісалі сучаснікі тых падзей, бачачы нянавісць і грэбаванне да сябе з боку і рускага ўрада, і рускага народа, якія вырашылі лепш саступіць яму старажытную сваю сталіцу, чым схіліцца перад ім, Напалеон загадаў, пры дастаўленні ў Крэмль харчоў, замест коней ужываць для гэтага рускіх абодвух полаў, не разбіраючы ні стану, ні гадоў. Па ацэнцы гісторыка А. Марціна, масквічы ў цэлым, аднак, аддалі перавагу не прымаць акупацыю, а бегчы з горада. Да пачатку 1812 года, паводле даных паліцыі, у Маскве налічвалася. Падчас акупацыі, паводле яе справаздачы, у сталіцы заставалася ўсяго каля 6200 мірных жыхароў, то бок 2,3 % ад даваеннага насельніцтва горада. Па думцы У Н. Зямцова ў акупаванай Маскве заставалася больш за 10 тыс. жыхароў. Апроч гэтага, у ёй заставаліся таксама ад 10 до 15 тыс. рускіх параненых і хворых салдат.

Падчас акупацыі пачасціліся выпадкі марадзёрства з боку французскага войска і мясцовага насельніцтва, перш выкліканыя жаданнем пажывіцца (у прыватнасці, слугі і прыгонныя рабавалі гаспадарскія хаты), пасля — імкненнем выжыць ва ўмовах голаду. Здараліся і забойствы вайскоўцамі грамадзянскага насельніцтва. Згвалтаванняў практычна не было, бо масквічкі, якія засталіся ў горадзе, пакутуючы ад голаду, нябытнасці жытла і пастаяннага гвалту, галоўным чынам ішлі на кантакт з вайскоўцамі дабраахвотна. Уласна французы часта разглядаліся мясцовым насельніцтвам як найменш схільная да п’янства і рабаванняў частка напалеонаўскага войску, у адрозненне ад прадстаўнікоў іншых этнасаў. На думку шэрагу масквічоў, французскае камандаванне спрабавала змагацца з парушэннямі вайсковай дысцыпліны, хоць і не атрымала поспех у гэтым. Аднак пад уплывам урадавай прапаганды, што паказвала французаў нязбожнікамі, і вестак пра апаганенне мясцовых святыняў мясцовае насельніцтва часам звала французаў «паганцамі» ці нават «басурманамі».

## Маскоўскі пажар 
У момант уваходу французаў у Маскву  года ў розных месцах горада ажыццяўляліся падпалы. Французы былі ўпэўнены, што Масква падпальваецца па загадзе маскоўскага губернатара — графа Растапчына.

У ноч з  на  паўстаў наймоцны вецер, які доўжыўся, не слабеючы, больш сутак. Полымя пажару ахапіла цэнтр блізу Крамля, Замаскварэчча, Салянку, агонь ахапіў амаль адначасна самыя аддаленыя адзін ад аднаго месцы горада. Пажар доўжыўся да  і знішчыў вялікую частку Масквы.

До 400 гараджанаў з найнізкіх саслоўяў былі расстраляны французскім вайскова-палявым судом па падозранні ў падпалах.

На Напалеона пажар вырабіў змрочнае ўражанне. Па сведчаннях , ён казаў: «*Якое жудаснае відовішча! Гэта яны самі! Столькі палацаў! Які неверагодны развязак! Што за людзі! Гэта скіфы!*»

Да ночы  пажар узмацніўся гэтак, што раніцай  Напалеон быў змушаны пакінуць Крэмль, пераехаўшы ў Пятроўскі шляхавы палац. Граф Сегюр пісаў. Пасля вяртання расійцаў Успенскі сабор Маскоўскага Крамля давялося апячатаць, каб натоўп не бачыў учыненага ўсярэдзіне бясчынства:

Я быў ахоплены жахам, знойдучы гэты шанаваны храм пастаўленым дагары нагамі нязбожнасцю распушчанай салдатчыны, які пашкадавала нават полымя, і пераканаўся, што стан, у якім ён знаходзіўся, трэба было схаваць ад позіркаў народа. Мошчы святых былі знявечаны, іх магільні напоўнены брудам; упрыгожанні з магільняў сарваны. Абразы, што ўпрыгожвалі царкву, былі папэцканы і парасколваны.

Іншы мемуарыст адзначае, што чуткі пра блюзнерскія дзеянні французаў у дачыненні праваслаўных святыняў былі перабольшаны пагалоскай, бо «вялікая частка сабораў, манастыроў і цэркваў былі пераўтвораны ў гвардзейскія жаўнерні» і «апроч гвардыі ніхто не мог увайсці пры Напалеоне ў Крэмль»:

Мы ўступілі ў Маскву вечарам 11-га чысла. Горад быў аддадзены на раскраданне сялянам, якіх сцяклося вялікае мноства, і ўсе п’яныя; казакі і іх старшыны давяршалі разгром. Увойдучы ў горад з гусарамі і лейб-казакамі, я злічыў абавязкам неадкладна прыняць на сябе начальства над паліцэйскімі часткамі няшчаснай сталіцы: людзі забівалі адзін аднаго на вуліцах, падпальвалі хаты. Нарэшце ўсё аціхла, і агонь патушаны. Мне давялося вытрымаць некалькі сапраўдных бітваў.

Пра тое, што расійскае войска знайшло ў горадзе натоўпы сялян, якія займаліся п’янствам, рабаваннем і вандалізмам, паведамляюць і іншыя мемуарысты. Вось, да прыкладу, сведчанне А. А. Шахаўскога:

Падмаскоўныя сяляне, вядома, самыя паквольныя і цямлівыя, але затое самыя распусныя і карысталюбныя ва ўсёй Расіі, запэўнячыся ў выхадзе непрыяцеля з Масквы і спадзяючыся на мітусню нашага ўступу, прыехалі на вазах, каб захапіць недарабаванае, але гр. Бенкендорф разлічыў інакш і загадаў узваліць на іх возы целы і падліну і вывесці за горад, на зручныя для пахаванняў ці вынішчэння месцы, чым пазбавіў Маскву ад заразы, жыхароў яе ад сялянскага рабавання, а сялян ад граху.

Маскоўскі обер-паліцмайстар Івашкін у данясенні Растапчыну ад 16 кастрычніка ацаняе колькасць вывезеных з вуліц Масквы трупаў у 11 959, конскіх — у 12 546. Па вяртанні ў горад Растапчын распарадзіўся не рабіць маёмаснага перадзелу і пакінуць нарабаванае дабро тым, у чые рукі яно трапіла, абмежаваўшыся кампенсацыямі пацярпелым. Даведаўшыся пра гэту дырэктыву, народ кінуўся на нядзельны рынак ля Сухаравай вежы: «У першую ж нядзелю горы нарабаванай маёмасці загацілі велізарную плошчу, і лінула Масква на нязнаны рынак!» (Гіляроўскі). У імператарскім маніфесце ад 30 жніўня 1814 года была абвешчана амністыя за большасць злачынстваў, здзейсненых падчас напалеонаўскага ўварвання.

## Гл. таксама 
* Вайна і мір — раман утрымвае карціны акупаванай французамі Масквы
* Напалеон у Расіі (Верашчагін) — цыкл карцін, што паказваюць у тым ліку і знаходжанне французаў у Маскве

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Французска-руская вайна 1812 года
Катэгорыя:1812 год у Маскве