Мангольскае заваяванне Харэзма

** ** ў 1219—1221 гадах азнаменавала пачатак заваяванняў манголамі ісламскіх дзяржаў. У ходзе наступнай вайны, якая доўжылася менш за два гады, дзяржава Харэзмшахаў была разбурана.

## Прычыны канфлікту 
Пасля заваявання  Мангольская імперыя Чынгісхана стала межаваць з дзяржавай Харэзмшахаў, кіраванай шахам Ала ад-Дзінам Мухамедам.

Паводле персідскага гісторыка , Чынгісхан першапачаткова паслаў кіраўніку Харэзма Ала ад-Дзіну Мухамеду пасланне, у якім вітаў яго як свайго суседа:

*«Я — хан зямель ўзыходзячага сонца, а вы — султан зямель заходзячага сонца. Давайце заключым цвёрдае пагадненне аб сяброўстве і міры».* 

Першапачатковае аб’яднанне Чынгісханам усіх манголаў, або «людзей лямцавых шатроў», а затым іншых качавых народаў, прайшло з адносна невялікім кровапраліццем і амаль без матэрыяльных страт.  з чжурчжэнямі паказалі, наколькі жорсткімі могуць быць манголы. Шах Мухамед неахвотна пагадзіўся на гэты мірны дагавор, але ён не падоўжыўся доўга. Вайна пачалася менш за год пазней, калі ў харэзмійскім горадзе  былі забітыя мангольскія пасланцы.

У 1218 годзе Чынгісхан прапанаваў Мухамеду заключыць саюз для ўзаемавыгаднага гандлю. Але шах вельмі падазрона паставіўся да жадання манголаў заключыць пагадненне, чаму спрыялі паведамленні шахскага пасла ў  (сталіца Кітая таго часу), які апісваў жорсткасць манголаў, што захапілі горад. Харэзмшах адмовіўся ісці на здзелку з «нявернымі» і па прапанове кіраўніка Атрара  пакараў смерцю паслоў-купцоў і разам з імі сто мангольскіх афіцэраў.

Затым Чынгісхан адправіў другую групу з трох паслоў (аднаго мусульманіна і двух манголаў), каб запатрабаваць пакарання Каір-хана, якога лічыў вінаватым у забойстве паслоў. Шах пагаліў абодвух манголаў і абезгаловіў мусульман, пасля чаго адправіў іх назад Чынгісхану. Мухамед таксама загадаў пакараць смерцю персанал каравана. Гэта было расцэнена як сур’ёзная абраза самога хана, які лічыў паслоў «святымі і недатыкальнымі» персонамі. Гэта стала для Чынгісхана падставай да нападу на Харэзм. Манголы перасеклі горы Цянь-Шаня і ўвайшлі ў дзяржаву шаха ў 1219 годзе.

## Штурм Ургенча і мужнасць Наджм ад-дзіна Кубра 
У 1220 годзе Чынгісхан адправіў Талуя з 70-тысячнай арміяй на заваяванне Харасана, а ў пачатку 1221 года 50-тысячнае войска Джучы, Чагатая і Угедэя падступіла да сталіцы Харэзма — горада Ургенча. Пасля сямімесячнай аблогі манголы ўзялі яго, разграмілі, а жыхароў адвялі ў палон. Як пісаў гісторык :

*«Манголы змагаліся жорстка і бралі квартал за кварталам і палац за палацам, зносілі іх і спальвалі, пакуль на працягу сямі дзён не ўзялі такім спосабам увесь горад цалкам».*

*[Тады] яны выгналі ў стэп адразу ўсіх людзей, аддзялілі ад іх каля ста тысяч рамеснікаў і паслалі [іх] ва ўсходнія краіны. Маладых жанчын і дзяцей жа сагналі ў палон, а рэшту людзей падзялілі паміж ваярамі, каб тыя іх перабілі. Сцвярджаюць, што на кожнага мангола прыйшлося дваццаць чатыры чалавекі, колькасць жа ратнікаў [манголаў] была больш за пяцьдзясят тысяч. Карацей кажучы, усіх перабілі і войска [манголаў] занялося патокам і разрабаваннем. Разам разбурылі рэшткі дамоў і кварталаў.*

Чынгісхан пачуў пра шэйха шэйхаў, полюсе палюсоў , і ён паслаў яму сказаць: *«Я аддам Харэзм збіццю і рабаванню. Таму святому свайго часу трэба пакінуць асяроддзе харэзмійцаў і далучыцца да нас!».* Шэйх, у адказ сказаў: *«Вось ужо семдзесят гадоў, як я здавольваюся і пераношу горыч і слодыч лёсу ў Харэзме з гэтым народам. Цяпер, калі [наступіла] пара спаслання бед, калі я ўцяку і пакіну яго, гэта будзе далёкім ад шляху высакароднасці і велікадушнасці!».*

## Літаратура 
* Hildinger, Erik. *Warriors of the Steppe: A Military History of Central Asia, 500 B.C. to A.D. 1700*, Sarpedon Publishers, 1997. ()
* Morgan, David. *The Mongols*, 1986. ()
* Nicolle, David. *The Mongol Warlords: Genghis Khan, Kublai Khan, Hulegu, Tamerlane*, Brockhampton Press, 1998. ()
* Ratchnevsky, Paul. *Genghis Khan: His Life and Legacy*. Translated and edited by Thomas Nivison Haining. Oxford: Blackwell, 1994. ()
* Saunders, J.J. *The History of the Mongol Conquests*, Routledge & Kegan Paul Ltd, 1971. ()
* Soucek, Svat. *A History of Inner Asia*, Cambridge, 2000. ()
* Stubbs, Kim. Facing the Wrath of Khan." *Military History* (May 2006): 30-37.
* France, John. «Journal of Medieval Military History, Volume 8». Published 18 Nov 2010. .

## Спасылкі 
* Карта падзей, якія згадваюцца ў гэтым артыкуле.

Катэгорыя:Харэзм
Катэгорыя:Войны XIII стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана
Катэгорыя:Мангольскія заваяванні