open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маціяс Руст

**Маціяс Руст** (, нар.  , горад Ведэль, каля Гамбурга) — нямецкі спартсмен-пілот, ва ўзросце 18 гадоў здзейсніў пералёт на лёгкім самалёце Cessna 172 з Гамбурга праз Хельсінкі ў Маскву і прызямліўся 28 мая 1987 на Чырвонай плошчы.

## Палёт у Маскву 
thumb|260px|Маршрут пералёту
[thumb|220px|Самалёт [Cessna 172|Cessna 172 Skyhawk]]
Днём 28 мая 1987 года 18-гадовы Маціяс Руст вылецеў з Гамбурга на чатырохмесным лёгкім самалёце «Сессна-172Б Скайхоўк» (Cessna 172B Skyhawk). Ён здзейсніў прамежкавую пасадку ў аэрапорце Хельсінкі-Малмі для дазапраўкі. Дыспетчарскай службе аэрапорта Руст сказаў, што ляціць у Стакгольм. У нейкі момант Руст спыніў сувязь з фінскай дыспетчарскай службай, а затым накіраваўся да берагавой лініі Балтыйскага мора і знік з паветранай прасторы Фінляндыі каля Сіпаа. Ратавальнікі выявілі ў моры масляністую пляму і расцанілі гэта як доказ крушэння самалёта. Руст перасек савецкую мяжу каля горада Кохтла-Ярве і ўзяў курс на Маскву.

У адным выпадку (на аэрадроме Тапа, Эстонія) па трывозе паднялі два дзяжурныя знішчальнікі. Знішчальнікі знайшлі самалёт Руста, але не атрымалі інструкцый пра далейшыя дзеянні і, зрабіўшы некалькі пралётаў над самалётам «Сесна» (самалёт Руста рухаўся на малой вышыні і з малой хуткасцю палёту, што рабіла немагчымым пастаяннае суправаджэнне яго хуткаснымі знішчальнікамі), проста вярнуліся на аэрадром. Рухаючыся ў Маскву, Руст арыентаваўся па чыгунцы Ленінград-Масква. Па маршруце яго палёту ў паветра падымаліся дзяжурныя звёны з аэрадромаў Хацілава і Бежацка, але загаду збіць «Сесну» так і не паступіла.

Аўтаматызаваная сістэма СПА Маскоўскай ваеннай акругі была адключаная для прафілактычных работ, таму сачэнне за самалётам-парушальнікам давялося ажыццяўляць у ручным рэжыме і каардынаваць па тэлефоннай сувязі. Такім чынам самалёт Маціяса Руста не патрапіў у спіс самалётаў, збітых падчас халоднай вайны.

Руст прызямліўся на Вялікім Маскварэцкім мосце, накатам даехаў да Сабору Васіля Блажэннага, у 19:10 выйшаў з самалёта і пачаў раздаваць аўтографы. Праз некаторы час яго арыштавалі.
## Адлюстраванне ў мастацтве
Рок-гурт «ULIS» прысвяціў Маціясу Русту песню «Пан Руст».
Катэгорыя:Падзеі 28 мая
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1968 годзе
Катэгорыя:нарадзіліся 1 чэрвеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шлезвіг-Гольштэйне
Катэгорыя:Перабудова
Катэгорыя:Зняволеныя Ляфортаўскай турмы
Катэгорыя:звярнуліся ў індуізм
Катэгорыя:1987 год у СССР
Cessna 172

**«Сесна-172 Скайхоўк»** () — амерыканскі лёгкі самалёт. Выпускаецца кампаніяй «Сесна». Самы масавы самалёт у гісторыі авіяцыі. З 1956 года пабудавана звыш 43000 самалётаў у больш чым 25 мадыфікацыях. Вытворчасць была спынена ў сярэдзіне 80-х, адноўлена ў 1996 годзе з больш магутным рухавіком.

## Тэхнічныя характарыстыкі 
* Экіпаж: 1 чалавек
* Пасажыраўмяшчальнасць: 3 пасажыры
* Даўжыня: 8,28 м
* Размах крыла: 11,0 м
* Вышыня: 2,72 м
* Плошча крыла: 16,2 м ²
* Каэфіцыент падаўжэння крыла: 7,32
* Профіль крыла: NACA 2412 (modified)
* Маса пустога: 736 кг
* Максімальная ўзлётная маса: 1112 кг
* Маса карыснай нагрузкі: 376 кг
* Рухавікі: 1 × Lycoming IO-360-L2A flat-4
* Магутнасць: 1 × 160 к.с. (120 кВт)
* Каэфіцыент лабавога супраціву пры нулявой пад'ёмнай сіле: 0,0319
* Эквівалентная плошча супраціву: 0,52 м ²

## Лётныя характарыстыкі 
* Максімальная хуткасць: 228 км/г (141 міль/г, 123 вузлоў) на ўзроўні мора
* Максімальная дапушчальная хуткасць: 302 км/г (187 міль/г, 163 вузлоў)
* Практычная дальнасць: 1272 км (790 бр. міль, 687 міль) пры 60% магутнасці на 3040 м (10000 футаў)
* Практычная столь: 4116 м (13500 футаў)
* Хуткаўздымнасць: 3,7 м/с
* Нагрузка на крыло: 68,8 кг/м²
* Цягаўзброеннасць: 108 Вт/кг
* Аэрадынамічны якасць: 11,6

## Эксплуатацыя ва ўзброеных сілах 
Самалёт (у тым ліку яго мадыфікацыя Cessna T-41 Mescalero) выкарыстоўваецца ў ВПС шэрагу краін у якасці навучальна-трэніровачнага самалёта.

*  — 1
*  — 3, на 2009 год (Паводле даных «Aviation Week & Space Technology»)
*  — 3 172K
*  — 18 R172K
*  — 8 172F, 1 172G
*  — 6 172K
*  — 3
*  — 12
*  — 8 FR172H, 1 FR172K
*  — 2
*  — 4 172M
*  — 4 172N
*  — 3
*  — 8 F127G, 4 F172H ,4 F172M
*  — 8 172K
*  — 1 172R (берагавая ахова)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Самалёты ЗША
Катэгорыя:Самалёты Cessna
Катэгорыя:Самалёты агульнага прызначэння
Ігар Уладзіміравіч Градабоеў

**Ігар Градабоеў** (28 верасня 1971, Гомель — 26 мая 2013, Бабруйск) — беларускі футбаліст, паўабаронца.

## Кар’ера 
Выхаванец гомельскага футбола, пачынаў кар’еру ў мясцовым «Гомсельмашы». З 1992 года выступаў за бабруйскі «Фандак», а з 1995 года на працягу дзесяці гадоў абараняў колеры бабруйскай «Белшыны». Разам са сваім братам-блізнюком Эдуардам Градабоевым быў адным з лідараў тагачаснага бабруйскага футбола, доўгі час быў капітанам «Белшыны». Дапамог бабруйскаму клубу выйграць усе трафеі: тры Кубкі Беларусі і чэмпіянат 2001 года.

Скончыў кар’еру іграка ў 2005 годзе. Пасля гэтага працаваў у сістэме «Белшыны» дзіцячым трэнерам.
Памёр 26 мая 2013 года.

## Дасягненні 
*   Чэмпіён Беларусі: 2001
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 1997
*   Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 1996, 1998
*  Уладальнік Кубка Беларусі (3): 1997, 1999, 2001

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Іскра Смаленск
Катэгорыя:Ігракі ФК Бабруйск
Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына
1850-я

* Дзякуючы вынаходніцтву Бесемераўскага працэса была вынайдзена сталь.
* Бенджамін Сіліман расклаў нафту на фракцыі шляхам дысцыляцыі.
* Эліша Отыс пабудаваў першы бяспечны ліфт.
* Была пракладзена першая трансатлантычная тэлеграфная лінія.
* Чарлз Дарвін выдаў сваю кнігу «Паходжанне відаў».
* Пачала развівацца эпідэміалогія, пасля таго як Джон Шоў перамог халеру ў Лондане.
* Рычардам Кэрынгтанам адкрытыя сонечныя плямы.
Эбі-Нур

**Эбі-Нур** (кіт. 艾比湖) — рыфтавае возера на паўночным захадзе Кітая каля мяжы з Казахстанам, паблізу паўднёвага ўваходу ў Джунгарскія вароты. З'яўляецца найбуйнейшым возерам і цэнтрам басейна Джунгарскай раўніны, мае плошчу больш за 1 тыс. км², разам з навакольнымі балотамі - 1420 км ². Плошча і ўзровень вады моцна змяняецца (да 800 км ² і на 5 м) у залежнасці ад колькасці вады. У малаводныя гады пясчаная каса вышынёй каля 0,5 м падзяляе возера на 2 вадаёма глыбінёй 2 і 15 м.

У возера ўпадаюць рэкі (Джэргалан, Цзінхэ і Бора-Тала) і прыносяць да 1,7 км³ вады ў год. Узімку замярзае, аднак моцныя ветры з Джунгарскіх варот часам збіваюць лёд. Берагі возера нізкія, пераважна пустынныя. Вада ў возеры горка-салёная, рыба ў ім не водзіцца.

Катэгорыя:Азёры Кітая
Нацыянальны парк Тыведэн

**Тыведэн** () — нацыянальны парк у Швецыі, знаходзіцца на мяжы правінцый Эрэбру і Вестра-Гёталанд, паміж азёрамі Венерн і Ветэрн (камуны Лакса і Карлсбарг), большую частку парка займае скалісты ландшафт, пакрыты хваёвым лесам.

Лес Тыведэн — адзін з трох буйных лясоў цэнтральнай Швецыі, які гістарычна падзяляў плямёны гётаў на поўдні (Гёталанд) і свеяў на поўначы (Свеаланд); іншыя - гэта Цюлескуген і Кольмардэн.

Лес Тыведэн стаіць на гранітных скалах.

Вялікі ўклад у фарміраванне цяперашняга ландшафту лесу ўняслі ледавікі ледніковага перыяду, які таялі каля 11 тысяч гадоў таму назад. Ледавікі неслі з сабой велізарныя валуны, да гэтага часу раскіданыя па раёне і моцна абцяжарваюць перамяшчэнне.

З-за беднасці глебы флора і фаўна лесу небагатыя, асноўным відам дрэў з'яўляецца хвоя, якая, дзякуючы павярхоўнаму тыпу каранёвай сістэмы, можа развівацца ў тонкім (1-2 см) пласце урадлівай глебы. Некаторыя ўчасткі пакрытыя ягелем. У пэўных месцах растуць пралеска і ляшчына. Большая частка лесу ў нацыянальным парку каля Стэнкела вырасла пасля вялікага пажару ў 1835 годзе.

З буйных жывёл у лесе назіраюцца алені і ласі. У лік дробных млекакормячых, якія насяляюць лес, уваходзяць лісы, барсукі, куніцы, вавёркі. Ёсць вялікая папуляцыя глушцоў, іншыя птушкі, якія сустракаюцца ў лесе — Сыч касматаногі і Трохпальцы дзяцел, для якога Тыведэн з'яўляецца паўднёвай мяжой арэала.

Парк займае самую недаступную частку лесу, т.зв. Трольтывен.

Афіцыйнай мэтай парку з'яўляецца захаванне лесу, азёр і расколін у натуральным першапачатковым выглядзе, бесперашкоднае ператварэнне лесу ў некрануты.

У парку нельга спыняцца на ноч, ездзіць на веласіпедах, распальваць агонь і наносіць шкоду раслінам.

Асноўныя славутасці:
* Валуны ў Стэнкела велічынёй да 10 метраў;
* Выгляд з гор Трольчуркуберген;
* Пляж Вітсанд.

Па парку праходзіць вузкая грунтавая дарога, працягласць пешаходных маршрутаў складае 25 км. У многіх месцах пракладзены гаці і зладжаны лесвіцы і парэнчы, без якіх перамяшчэнне было б вельмі складаным, а месцамі - і немагчымым.

## Спасылкі 
* Сайт пра нацыянальны парк Тыведэн  

Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Швецыі
Эвансвіл

**Эвансвіл** () — горад на Сярэднім Захадзе ЗША, трэці па велічыні горад у штаце Індыяна і найбуйнейшы горад на поўдні Індыяны. Паводле перапісу 2000 года ў горадзе пражывае 121582 чалавека, а ў агламерацыі — 342.815 чалавек. Цэнтр графства Вандэрбера. Горад размешчаны ў лукавіне ракі Агая.

У Эвансвіле працуе ўніверсітэт Эвансвіла і ўніверсітэт Паўднёвай Індыяны.

## Эканоміка 
Машынабудаўнічая і металаапрацоўчая (вытворчасць частак для аўтамабіляў, рухавікоў, халадзільнікаў, электрапрыбораў), харчовая, хімічная, мэблевая прамысловасць.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Эверы Брукс (нар. 1948) — амерыканскі акцёр.

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Індыяны
Эванстан (Ілінойс)

**Эванстан** () — горад на поўначы ЗША, штат Ілінойс, на ўзбярэжжы возера Мічыган, паўночны прыгарад Чыкага. 74486 жых. (2010). Паліграфічная, прыборабудаўнічая, фармацэўтычная прамысловасць. 

Катэгорыя:Гарады Ілінойса
Эвальд Ааў

**Эвальд Ааў** (, ) — эстонскі кампазітар і харавы дырыжор.

## Біяграфія 
У 1926 г. скончыў Талінскую кансерваторыю. Кіраваў аматарскімі хорамі. У 1938 г. быў галоўным дырыжорам хораў на Свяце песні. Аўтар першай значнай эстонскай оперы «Вікінгі» («Вікерцы», пастаноўка 1928), сімфоніі (1938), сімфанічнай паэмы «Жыццё» (1934), шматлікіх песень і хароў.

## Літаратура 
* Eesti muusika biograafiline leksikon. 1. köide: A-M. Tallinn: Eesti Entsüklopeediakirjastus, 2007, lk. 13.

## Спасылкі 
*  

Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Эстоніі
Катэгорыя:Выпускнікі Эстонскай акадэміі музыкі і тэатра
Катэгорыя:Харавыя дырыжоры Эстоніі
Катэгорыя:Заснавальнікі нацыянальнага опернага мастацтва
Канстанцін (Чаховіч)

**Канстанцін Чаховіч ** (, 1847—1915) — украінскі царкоўны і грамадскі дзеяч, грэкакаталіцкі біскуп Перамышля, Польшча.

## Біяграфія 
У 1873 годзе пасля заканчэння семінарыі Канстанцін Чаховіч быў пасвечаны ў святара і прызначаны канцлерам Перамышльскай епархіі Украінскай грэкакаталіцкай царквы. У 1897 годзе быў пасвечаны ў біскупа.

Падчас Першай сусветнай вайны пасля заняцця расійскімі войскамі Перамышля Канстанцін Чаховіч быў арыштаваны.

## Дзейнасць 
У сваёй грамадскай дзейнасці Канстанцін Чаховіч выступаў супраць русафільства. Падчас яго біскупства большасць святароў, якія служылі ў яго епархіі, былі ўкраінцамі. Канстанцін Чаховіч заснаваў у Перамышлі грэкакаталіцкую семінарыю, Рускі Інстытут для дзяўчын (у далейшым быў пераназваны ва Украінскі Інстытут для дзяўчын). Дзякуючы высілкам Канстанціна Чаховіча ў Перамышлі былі заснаваны розныя фінансавыя ўстановы.

## Спасылкі 
* Енциклопедія українознавства (в 10 томах), Главный редактор Володимир Кубійович, Париж, Нью-Йорк: Молоде Життя, 1954—1989.
* Ленцик В. Проф.д-р Константин Чехович, Богословія. 1983., т. 47. стр. 141—151
* Комариця М. Чехович К. Українська журналістика в іменах. вип.6., Львів, 1999, стр. 354—358
* Чехович К. Моє життя і мої мрії, Світильник Істини. Джерела до історії Богословської Академії у Львові., т. 3., 1983., стр. 480—504

Катэгорыя:Біскупы УГКЦ
Маар

thumb|right|300px|Група з трох буйных маараў вулканічнага раёна Айфель
**Маар** () — лейкападобнае або цыліндрычнае паглыбленне вулканічнага паходжання, утвараецца на зямной паверхні пры аднаразовым газавым выбуху, які не суправаджаецца выліваннем лавы. Дыяметр да 3200 м, глыбіня 300—400 м. Часта акружаны кальцавым валам з абломкаў горных парод, раздробненых газамі. У вільготным клімаце часта запаўняюцца вадой, утвараючы возера, напрыклад Лахерскае возера ў масіве Айфель (Германія), возера Павен і Гадзіваль у Аверні (Францыя).

## Спасылкі 
*
Эбека

**Эбека** — дзеючы вулкан на востраве Парамушыр Вялікай Курыльскай грады.

Складаны стратавулкан з некалькімі вяршыннымі кратарамі. Вышыня 1156 м. Размешчаны на поўначы вострава; у паўночнай частцы хрыбта Вярнадскага. На вяршыні цэнтральнага конусу, выцягнутага ў мерыдыянальным кірунку, тры датыкальныя кратары дыяметрам па 250—350 м і глыбінямі 70-100 м. Іх атачае паўкольцавы грэбень дыяметрам 3—5 км — разбуранай сомай. У кратарах — гарачыя азёры, тэрмальныя крыніцы, сальфатары.

Адзін з самых актыўных вулканаў Курыльскіх астравоў. Гістарычныя вывяржэнні 1793, 1859, 1934—1935, 1963, 1967, 1987—1990, 1998, 2007, 2009 гг. Падчас вывяржэння ў верасні 1859 года, густыя серныя пары ахіналі суседні востраў Шумшу, выклікаючы ў жыхароў млоснасць і галаўны боль.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Актыўныя вулканы Курыльскіх астравоў. Кароткае апісанне 
* Global Volcanism Program — Ebeko 
* Volcano Live

Катэгорыя:Вулканы Курыльскіх астравоў
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Аўрааміеў манастыр (Смаленск)

**Аўрааміеў манастыр** — адзін з самых старажытных манастыроў Смаленска.
 
Паводле позняга падання, заснаваны ў пачатку XIII стагоддзя, біскупам Ігнаціем, паміж 1210 і 1219 гадамі.

Спыніў існаванне ў 1611 годзе. Да 1658 у будынках манастыра размяшчаўся каталіцкі дамініканскі кляштар.

У 1658 годзе адроджаны як праваслаўны манастыр. У 1770-х гадах пабудаваны Спаса-Праабражэнскі сабор (1765 год), царква Ушэсця, дом настаяцеля, семінарскі корпус, бібліятэчныя палаты, настаўніцкія келлі. Акрамя Увядзенскай царквы і брамы манастыра, разбураных у гады Вялікай Айчыннай вайны, ўсе аб’екты захаваліся да сённяшняга часу.

Скасаваны ў 1917 годзе. Адроджаны ў 2002 годзе.

## Спасылкі 
* Аўрааміеў манастыр у «Славянскай энцыклапедыі»

Катэгорыя:Манастыры Расіі
Катэгорыя:Культавыя збудаванні Смаленска
Катэгорыя:Манастыры Рускай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:З’явіліся ў XIII стагоддзі
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Смаленску
Умберта Саба

**Умберта Саба** (, , Трыест — , Гарыцыя) — італьянскі паэт.

У першых зборніках вершаў («Маімі вачыма», 1912, і інш.) Саба развівае традыцыі Дж. Пасколі, тонка перадаючы адчуванне прыроды. З 1921 вершы аб’ядноўваюцца пад назвай «Канцаньерэ» — «Спеўнік», куды ўключаюцца наступныя зборнікі. Глыбіня і сіла паэтычнага бачання Саба вызначыліся ў зборніках «Слова» (1934), «Апошнія тварэнні» (1944 г.), дзе меланхолія, сузіральнасць паэзіі герметызму, з якой быў звязаны паэт, злучалася з багатай мелодыкай рытмічнага белага верша. Паэтычная споведзь Саба адрозніваецца выразнасцю думкі і формы, спачуваннем да людскіх пакут. У зборніках «Міжземнаморскае» (1947), «Амаль аповед» (1951) і іншых паэт выкрывае вайну і нацызм, паэтызуе працу, заклікае да пераадолення адчужэння. Творы Саба перакладзены на шматлікія мовы.

## Беларускія пераклады 
На беларускую мову вершы Умберта Саба перакладалі Аксана Данільчык і Лявон Баршчэўскі.
* Выбраныя вершы / Умбэрта Саба. — Мінск : Зміцер Колас, 2018. — 82, [1] с. — («Паэты планеты»). Пераклад Л. Баршчэўскага.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Пісьменнікі Італіі
Катэгорыя:Італьянскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Італьянскамоўныя паэты
Жан Анры Фабр

**Жан Анры Фабр** (, , Сен-Леон, Аверон — , Серыньян-дзю-Контэ, Ваклюз) — французскі вучоны-энтамолаг і пісьменнік.

Школьны настаўнік, аўтар шэрагу падручнікаў і навукова-папулярных кніг па натуральных навуках. Займаўся галоўным чынам вывучэннем жыцця і інстынктаў насякомых (пераважна перапончатакрылых, жукоў і прамакрылых), а таксама павукоў і скарпіёнаў, адзін з заснавальнікаў эталогіі. Асаблівай вядомасцю карыстаецца яго дзесяцітомны твор «Энтамалагічныя ўспаміны» (1879—1907), у якім апісаны шматгадовыя назіранні за ладам жыцця насякомых і некаторых іншых членістаногіх (павукоў, скарпіёнаў).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Заолагі Францыі
Наталля Келі

**Наталля Келі** (, нар. , штат Канектыкут, ЗША) — аўстрыйская спявачка амерыканскага паходжання, якая прадставіла Аўстрыю на папулярным конкурсе песні «Еўрабачанне 2013», дзе выступіла ў першым паўфінале з песняй «Shine», аднак песня ў фінал не прайшла.

## Біяграфія 
Наталля Келі нарадзілася ў Канектыкуце (ЗША) у сям’і бразільянкі і амерыканскага бізнесмена. Праз 5 гадоў сям’я пераехала ў Аўстрыю. Па стане на май 2013 года жывуць у горадзе Бад-Феслаў.

## Дыскаграфія 
### Альбомы 
### Сінглы 
Катэгорыя:Аўстрыя на конкурсе песні Еўрабачанне
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Аўстрыі
Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне 2013

**Швецыя** прымала ўдзел у Еўрабачанні 2013 у якасці краіны-гаспадыні конкурсу, дзякуючы перамозе спявачкі Ларын на конкурсе ў Баку. Прадстаўнік Швецыі быў выбраны ў рамках нацыянальнага адбору - Melodifestivalen 2013, які прайшоў з 2 лютага па 9 сакавіка 2013 года.

Як і ў 2009-2011 гадах, было дазволена з'яўленне на сцэне максімум васьмі чалавек, кожны з якіх павінен быць старэйшыя за шаснаццаці гадоў (аднак, у адпаведнасці з правіламі Еўрабачання, на самім конкурсе дазволена з'яўленне толькі шасці чалавек адначасова). Галоўны выканаўца ці выканаўцы павінны выконваць песню ўжывую, але бэк-вакал можа быць запісаны загадзя.

Фармат правядзення Melodifestivalen 2013 падобны да папярэдніх гадоў - чатыры паўфіналы, Другі шанец і фінал. Першы паўфінал адбыўся 2 лютага ў Карлскруне, другі паўфінал — 9 лютага ў Гётэбаргу, трэці паўфінал — 16 лютага ў Шэлефтэа, чацвёрты паўфінал — 25 лютага ў Мальмё. Другі шанец прайшоў 2 сакавіка ў Карлстадзе. Фінал — 9 сакавіка ў Стакгольме.

## Паўфіналы 
Удзельнікаў паўфіналаў Melodifestivalen 2013 аб'яўлялі ў 2 этапы: 19 лістапада 2012 года абвясцілі удзельнікаў першых двух паўфіналаў, якія пройдуць у Карлскруне і Гётэбаргу адпаведна; а праз тыдзень, 26 лістапада 2012 года, былі абвешчаны ўдзельнікі трэцяга і чацвёртага паўфіналаў.

### Першы паўфінал 
Першы паўфінал адбыўся 2 лютага 2013 года ў горадзе Карлскруна.

### Другі паўфінал 
Другі паўфінал адбыўся 9 лютага 2013 года ў Гётэбаргу.

### Трэці паўфінал 
Трэці паўфінал адбыўся 16 лютага 2013 года ў Шэлефтэа.

### Чацвёрты паўфінал 
Чацвёрты паўфінал адбыўся 23 лютага 2013 года ў Мальмё.

### Другі шанец 
Другі шанс адбыўся 2 сакавіка 2013 года ў Карлстадзе.

### Фінал 
Фінал адбыўся 9 сакавіка 2013 года ў Стакгольме.

## Еўрабачанне 2013 
На конкурсе песні Еўрабачанне 2013, які адбыўся 18 мая 2013 года, Швецыя прымала ўдзел у фінале конкурсу ў якасці краіны-гаспадыні. Краіну прадстаўляў Робін Шэрнберг з песняй «You».
 

Катэгорыя:Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне
Катэгорыя:Краіны на конкурсе песні Еўрабачанне 2013
Вулкан Паўлава

**Вулкан Паўлава** — вулканічны масіў каля паўднёвага ускрайку паўвострава Аляска (ЗША, штат Аляска), на заходнім беразе заліва Аляска. Вышыня . На працягу 19 і 20 стагоддзяў неаднаразова выяўляў актыўнасць. Схілы большай часткай аголеныя. Ля падножжа субарктычныя лугі.

## Спасылкі 
* http://wiki.web.ru/wiki/Вулкан_Паўлава
* Pavlof Volcano on Topozone
* «Pavlof Volcano, Alaska» on Peakbagger

Катэгорыя:Стратавулканы ЗША
Катэгорыя:Горы Аляскі
Катэгорыя:Горныя вяршыні-двухтысячнікі
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Катэгорыя:Руская Амерыка
Підмант

[thumb|right|Підмант на карце [ЗША.]]
**Підмант** (, ад  - «перадгор'е») — усходняе перадгорнае плато на ўсходзе Паўночнай Амерыкі, з усходу атачае Апалачы (ЗША).

Паверхня плато слабаўзгорыстая, вышыні павялічваюцца ад 40 м на Прыатлантычнай нізіне на ўсходзе, да 400 м на захадзе, дасягаючы месцамі 700 м. Ёсць рэгіянальны ўхіл на поўдзень. Шырыня плато складае ад 50 да 200 км. На ўсходняй ускраіне плато размешчаны ўступ, пры перасячэнні якога рэкі, што цякуць у акіян, утвараюць вадаспады, парогі і перакаты (так званая «Лінія вадаспадаў»), часткова выкарыстоўваюцца для атрымання электраэнергіі.

## Спасылкі 
* .

Катэгорыя:Плато ЗША
Пітон-дэ-ла-Фурнез

**Пітон-дэ-ла-Фурнез** () — дзеючы вулкан на востраве Рэюньён у Індыйскім акіяне (Маскарэнскія астравы).

Пітон-дэ-ла-Фурнез - шчытавы вулкан вышынёй 2631 м. Кальдэра вулкана дыяметрам каля 8 км; пачынаючы з XVII стагоддзя было зафіксавана больш 150 вывяржэнняў вулкана, апошнія адбыліся з 14 снежня 2008 г. па 5 лютага 2009 года, затым 5 лістапада і 14 снежня 2009 г і 2 студзеня 2010 года. Вулкан Пітон-дэ-ла-Фурнез намаляваны на неафіцыйным сцягу Рэюньёна.

## Спасылкі 
* Вулканалагічная абсерваторыя Пітон-дэ-ла Фурнез  , , 
* Volcano Live

Катэгорыя:Шчытавыя вулканы
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Катэгорыя:Вулканы Рэюньёна
Катэгорыя:Вулканы Францыі
Пікрыт

[thumb|Пикрит в [Пітон-дэ-ла-Фурнез]]
**Пікрыт** — эфузіўная горная парода, якая складаецца з аўгіту і алівіну; ў выглядзе прымешак сустракаюцца рагавая падманка, біёты, рамбічны піраксен і другарадныя мінералы: ільменіт, магнетыт і апатыт. Алівін часта зменены і замешчаны серпентынам, а таксама ідынгсітам, хларытам, часам актыналітам. Пікрыты бываюць поўнакрышталічнымі. Часам яны складаюцца з некаторай колькасці шкла з утрапненнямі аўгіту і алівіну (пікрытавыя парфірыты). Хімічны склад: 38-41% SiO2, 5-10% Al2O3 і 20-29% MgO.

Катэгорыя:Вулканалогія
Піліца

**Піліца** () — рака ў паўднёвай і цэнтральнай частцы Польшчы, самы доўгі левы прыток Віслы.

Даўжыня ракі 319 км, плошча вадазбору 9245 км².

Працякае праз Малапольскае ўзвышша і Сярэднемазавецкую нізіну, ўпадае ў Віслу каля вёскі Аструвек, у геаграфічным рэгіёне Цэнтральная даліна Віслы.

Катэгорыя:Рэкі Лодзьскага ваяводства
Катэгорыя:Рэкі Мазавецкага ваяводства
Катэгорыя:Рэкі Сілезскага ваяводства
Катэгорыя:Прытокі Віслы
Джон Пім

**Джон Пім** (, каля 1584, Браймар, Сомерсетшыр — , ) — англійскі палітычны дзеяч, адзін з галоўных кіраўнікоў парламенцкай апазіцыі напярэдадні і ў першы перыяд Англійскай буржуазнай рэвалюцыі XVII стагоддзя.

Упершыню быў абраны ў парламент у 1614 годзе. Пім — адзін з аўтараў «Петыцыі аб праве». Роля і ўплыў Піма, найбольш яркага прадстаўніка блока джэнтры і буржуазіі, асабліва ўзрасла са скліканнем у лістападзе 1640 года Доўгага парламента.

Выступаў галоўным абвінаваўцам на працэсе Т. Страфарда (сакавік — красавік 1641 года).

Спроба Карла I арыштаваць у студзені 1642 Піма, Дж. Гемпдэна і іншых лідараў апазіцыі пацярпела няўдачу. З ад’ездам караля на поўнач Пім быў прызначаны парламентам старшынёй заснаванага ў верасні 1641 года адмысловага парламенцкага камітэта, які быў фактычна часовым урадам.

25 верасня 1643 года заключыў саюзны дагавор з шатландскімі прэсвітэрыянамі («ковенант»).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Палітыкі Англіі
Шабазіт

**Шабазіт** — мінерал групы цэалітаў; хімічны склад (Ca,Na2,K2,Mg)Al2Si4O12·6H2O. Прымешкі Ba, Sr.

Крышталізуецца ў трыганальнай сістэме, утвараючы ромбаэдрычныя крышталі памерам да некалькіх сантыметраў. Сустракаецца таксама ў выглядзе агрэгатаў крышталёў, шчыльных схаванакрышталічных скарынак. Колер белы, бураваты. Цвёрдасць па мінералагічнай шкале Моаса 4—5; шчыльнасць 2080—2160 кг/м³.

Шабазіт утвараецца ў порах і міндалінах эфузіўных парод, замяшчае вулканічныя туфы пры дзеянні на іх раствораў рознага паходжання. Сустракаецца таксама ў гідратэрмальных жылах, адкладах гарачых крыніц і інш.

## Спасылкі 
* Шабазит // Каталог Минералов.RU 
* 

Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Цэаліты
Уальяга

**Уалья́га** () — рака ў Перу, правы прыток ракі Мараньён (басейн Амазонкі).

Даўжыня каля 1200 км плошча басейна каля 95 тыс. км². Бярэ пачатак на схілах Заходніх Кардыльераў, на большай частцы працягу цячэ па дне шырокай даліны паміж Цэнтральнымі і Усходнімі Кардыльерамі, далей прарываецца праз Усходнія Кардыльеры на Амазонскую нізіну. Разводдзе з верасня па сакавік. Сярэдні расход вады каля 3500 м³/сек. Суднаходная на 250 км ад вусця да горада Юрымагуас.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Перу
Катэгорыя:Басейн Амазонкі
Уайт (востраў)

**Уайт** (, ад , скажонае кельц. «месца падзелу») — востраў у праліве Ла-Манш. Належыць Вялікабрытаніі. Плошча 380,2 км². Насельніцтва 138 748 чалавек (2012 г.). Складзены пераважна з крэйдавых вапнякоў. Узгорыстая раўніна вышынёй да 240 м. Садоўніцтва, агародніцтва. Рыбалоўства. Асноўны горад — Ньюпорт.

Катэгорыя:Графствы Англіі
Катэгорыя:Унітарныя адзінкі Англіі
Катэгорыя:Астравы Вялікабрытаніі
Уаяла

**Уаяла** () — горад у Аўстраліі, у штаце Паўднёвая Аўстралія. Размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы паўвострава Эйр, на беразе паўночнай частцы заліва Спенсер, за 395 км ад сталіцы штата, горада Адэлаіды. Насельніцтва Уаялы — 21122 чалавек (перапіс 2006), што робіць яго трэцім па насельніцтве горадам штата пасля Адэлаіды (дакладней, Адэлаідскай гарадской агламерацыі) і Маўнт-Гамбіра.

Катэгорыя:Гарады Паўднёвай Аўстраліі
Кашыкадасы

**Кашыкадасы** ( — «востраў-лыжка», названы так з-за сваёй формы ці **Піта** () — адзін з самых маленькіх Прынцавых астравоў у Мармуровым моры каля Стамбула. Плошча вострава 0,006 км². Размяшчаецца паміж Баюкадай і Хейбеліядай. Адміністрацыйна ўваходзіць у раён Адалар правінцыі Стамбул.

Катэгорыя:Астравы Турцыі
Катэгорыя:Прынцавы астравы
Убсу-Нур

**У́бсу-Нур** (), раней **Убса** — бяссцёкавае салёнае возера ў Манголіі і Расіі (Рэспубліка Тува, у якой знаходзіцца невялікі паўночны фрагмент ўзбярэжжа і акваторыі возера), самае вялікае па плошчы на тэрыторыі Манголіі і самае вядомае з Катлавіны Вялікіх азёр. З 2003 года яно з’яўляецца складовай часткай аб’екта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА Убсунурскага басейна.

Плошча паверхні 3350 км². Даўжыня 84 км, найбольшая шырыня 79 км. Найбольшая глыбіня 20 м, сярэдняя — 6 м. Аб’ём вады ў возеры 35,7 км³. Плошча вадазбору 70 100 тыс. км². Берагі ракі нізкія, пустынныя.

У возера ўпадаюць рэкі Тэс-Хем, Нарыйн-Гол, Хурмасын-Гол, Хархіра-Гол і інш.

## Літаратура 
*  — С. 156.
* 

## Спасылкі 
* *Гречушникова М. Г.* Убсу-Нур // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»
* Убсу-Нур (озеро) // Сайт «Планета Земля» *Geosfera.Org*
* 

Катэгорыя:Азёры Расіі
Катэгорыя:Салёныя азёры
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Манголіі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Расіі
Катэгорыя:Памежныя азёры
Катэгорыя:Азёры Манголіі
Уваравіт

**Уваравіт** — мінерал, кальцыева-хромавы сілікат, разнавіднасць гранату ізумрудна-зялёнага колеру. Названы ў гонар аднаго з прэзідэнтаў Расійскай акадэміі навук графа С. С. Уварава (1786—1855). Упершыню апісаны ў 1822 годзе акадэмікам Г. І. Гесам.

## Уласцівасці 
Часам гэты мінерал называюць уральскім смарагдам, бо першапачаткова ён быў знойдзены на Урале і яго афарбоўка падобная з афарбоўкай ізумруду. Яркі колер уваравіту звязаны з прысутнасцю хрому. У парашку — белы. Празрысты, напаўпразрысты. Мае шкляны бляск. Буйныя крышталі рэдкія, звычайна ўтварае дробназярністыя шчоткі і агрэгаты з памерам крышталёў не больш за 2—3 мм. На гранях часта назіраецца штрыхоўка. Самыя буйныя крышталі уваравіту выяўленыя ў Фінляндыі. Спайнасць недасканалая. Цвёрдасць па шкале Моаса 7,5. Шчыльнасць 3,40—3,80 г/см³. Дысперсія 0,026. Ва ультрафіялетавых промнях інертны. У адрозненне ад роднасных разнавіднасцяў гранатаў, уваравіт не плавіцца ў полымі паяльнай трубкі. Не паддаецца дзеянню кіслот.

## Спасылкі 
* Уваравіт у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Катэгорыя:Мінералы хрому
Катэгорыя:Каштоўныя камяні
Цам

thumb|Удзельнік цаму
**Цам** — рэлігійнае свята, якое ладзіцца штогод на адкрытым паветры ў будыйскіх манастырах (дацанах) Манголіі і Тыбету. Па адной з версій, паходзіць ад старажытных шаманскіх практык. У Манголіі і Забайкаллі Цам стаў адной з асноўных будысцкіх рэлігійных містэрый.

Мэта яго - паказаць прысутнасць бажаства на зямлі і аддаліць злых духаў (шымнусаў) ад паслядоўнікаў Буды.

Абрад складаецца з танцавальнай пантамімы, якую выконваюць ламы, якія маскіруюцца дакшытамі (захавальнікі), гэта значыць апранаюць маскі з пап'е-машэ, якія паказваюць таго ці іншага дакшыта, і разам з шанакамі (ламами-сузіральнікамі), якія выступаюць без масак, але ў адпаведным адзенні, здзяйсняюць па вызначаным коле рэлігійны танец, жэстыкулюючы рукамі.

Цам праводзіўся ў двары дацана. На працягу некалькіх тыдняў перад выкананнем цама ў манастырах ішлі спецыяльныя службы, рыхтаваліся выканаўцы роляў багоў.

Катэгорыя:Тыбецкі будызм
Ледавік Хабард

300px|thumb|Ледавік Хабард
**Ледавік Хабард** () — далінны дрэвападобны ледавік, найбуйнейшы на ўзбярэжжы Аляскі (ЗША). Ледавік бярэ пачатак на гары Логан, што ў тэрыторыі Юкон, Канада і цягнецца на 122 кіламетраў (76 міль) пакуль не ўпіраецца ў заліў Якутат і заліў Расчаравання на тэрыторыі штата Аляска. Шырыня франтальнай часткі ледавіка (якая ўпіраецца ў залівы) на сённяшні дзень прыблізна роўная 9 кіламетрам летам і каля 15 зімой. У вышыню франтальная частка ледавіка дасягае 120 метраў над узроўнем мора.

Узрост лёду ля падножжа ледавіка Хабард парадку 400 гадоў, менавіта столькі часу патрабуецца лёду, каб спусціцца з гары Логан да акіяна. Верхнія 67 км знаходзяцца на тэрыторыі Канады, ніжнія 48 км - у ЗША. Сярэдняя вышыня фірнавай лініі 850 м. З канца XIX стагоддзя ледавік прасоўваецца наперад па 17-18 м у год.

## Спасылкі 
* USGS — Hubbard Glacier, Alaska 

Катэгорыя:Ледавікі Аляскі
Убаган

**Убаган** (, ) — рака ў Кастанайскай вобласці Казахстана і Курганскай вобласці Расіі, правы прыток ракі Табол (басейн ракі Об).

Даўжыня ракі 376 км, плошча вадазборнага басейна 50 700 км². Цячэ на поўнач па Тургайскай лагчыне, у вярхоўі праходзіць возера Кушмурун. Сілкаванне снегавое. Улетку вада саланаватая.

## Спасылкі 
* 
* Река Убаган // Государственный водный реестр РФ

Катэгорыя:Рэкі Казахстана
Катэгорыя:Рэкі Курганскай вобласці
Катэгорыя:Басейн Іртыша
Цанга

250px|right
**Цанга**  (ад ) — прыстасаванне для заціску ў цангавы патрон цыліндрычных або прызматычных прадметаў, у асноўным, фрэз з цыліндрычным хваставіком.

Вырабляюць цангі ў выглядзе спружыністай разразной утулкі.

Выкарыстоўваецца ў нагрудных значках, цангавых алоўках, пры агранцы алмазаў, электрычных злучальніках, анкерных нітах, як дэталь заціскных патронаў на металарэзных або дрэваапрацоўчых станках - цангавыя патроны і да т.п.

Катэгорыя:Дэталі машын і механізмаў
Малапольскае ўзвышша

**Малапольскае ўзвышша** () — узвышша на поўдні Польшчы. Абмежавана з усходу і поўдня далінай ракі Вісла, на захадзе прылягае да Сілезскага ўзвышша, на поўначы стульваецца з Велікапольска-Куяўскай і Мазавецка-Падляскай нізінамі.

Узвышша складзена вапнякамі, пясчанікамі, гліністымі сланцамі, часта перакрытымі ледавіковымі адкладамі і лёсам. Найвышэйшы пункт — гара Лысіца (612 м). Значная частка ўзвышша разарана, захаваліся толькі невялікія масівы букавых і змяшаных лясоў. Маюцца радовішчы жалезнай руды, серы.

У складзе Малапольскага ўзвышша вылучаюцца Кракаўска-Чэнстахоўскае і Келецка-Сандомежскае ўзвышша.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Узвышшы Польшчы
Катэгорыя:Геаграфія Малапольскага ваяводства
Катэгорыя:Геаграфія Сілезскага ваяводства
Катэгорыя:Геаграфія Свентакшыскага ваяводства
Цанеры

**Цанеры** () — складаны далінны ледавік на паўднёвым схіле Галоўнага Каўказскага хрыбта (Грузія).

Даўжыня ледавіка складае 10,1 км, плошча - 28,8 км². Вобласць сілкавання знаходзіцца на вышынях да 4150 м і ля грэбеня змыкаецца з фірнавым басейнам ледавіка Безенгі, які бяжыць на поўнач. Фірнавая лінія ляжыць на вышыні 3190 м; язык спускаецца да 2390 м і дае пачатак рэчцы Мулхра, праваму прытоку Інгуры. З пачатку XX стагоддзя канец ледавіка адступіў на 1,5 км; у цяперашні час гэты працэс працягваецца.

Катэгорыя:Ледавікі Грузіі
Кабвэ

**Кабвэ** () да 1965 **Брокен-Хіл** (*Broken Hill*) — горад у цэнтральнай Замбіі, адміністрацыйны цэнтр Цэнтральнай правінцыі.

## Геаграфія 
Горад размешчаны да прыкладна за 140 км на поўнач ад сталіцы краіны Лусака, на вышыні 1182 м над узроўнем мора.

## Гісторыя 
Пасля адкрыцця ў 1902 годзе ў раёне Брокен-Хіл радовішчаў цынку пачалося будаўніцтва інфраструктуры для здабычы і перапрацоўкі каляровых металаў (свінцу, цынку і ванадыю). У 1903 годзе была створаная кампанія «Rhodesian Broken Hill Development Company», якая абслугоўвала інтарэсы галіны. Да 1906 года ў горадзе была пабудавана чыгунка «Rhodesian Railways», у Брокен-Хіл было створана яе паўночнае аддзяленне — буйнейшае па колькасці рабочых прадпрыемства горада пасля руднікоў. У 1909 году чыгунка была пракладзеная да горада Ндола, які стаў у канцы 1920-х гадоў цэнтрам меднаноснага пояса ў Паўночнай Радэзіі.

У 1921 годзе ў адным з руднікоў у раёне Брокен-Хіл былі знойдзеныя рэшткі выкапнёвага чалавека, названага «Брокен-хілскі чалавек», або «радэзійскі чалавек».

У 1924 годзе для абслугоўвання руднікоў была пабудавана адна з першых у Афрыцы гідраэлектрастанцый на рацэ Мулунгушы, у 51 км на паўднёвы ўсход ад Кабвэ.

## Эканоміка і транспарт 
Кабвэ — буйны транспартны вузел (аўтамабільны і чыгуначны транспарт). Праз Кабвэ праходзіць галоўны транспартны шлях краіны — «Вялікая паўночная аўтадарога». У горадзе знаходзіцца штаб-кватэра кампаніі «Zambia Railways». Пасля закрыцця ў 1990-х гадах рудніка па здабычы свінцу і цынку эканамічнае становішча ў горадзе пагоршылася. У 1980-х гадах была пабудавана тэкстыльная фабрыка з удзелам кітайскага капіталу, закрытая ў 2007 годзе. У бліжэйшых раёнах вырошчваюць кукурузу і тытунь.

Па дадзеных Інстытута Блэксміта Кабвэ ўваходзіць у дзясятку самых забруджаных месцаў на планеце (на 2007 год) з-за забруджвання цяжкімі металамі.

Горад злучаны чыгуначнай лініяй з гарадамі Ндола, Лусака, Лівінгстан, Капіры, Мпошы, Мпіка, Накодэ. Ёсць аэрапорт.

Катэгорыя:Гарады Замбіі
Валжанка звычайная

**Валжа́нка звычайная**, або **двухдомная** (*Aruncus dioicus*) — від раслін роду  сямейства . Тыпавы від роду.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая расліна вышынёй 1—2 м, з тоўстым карэнішчам. Лісце двойчы і тройчы перыстаскладанае, на доўгіх чаранках. Кветкі з белымі пялёсткамі, дробныя, сабраныя ў буйныя мяцёльчатыя суквецці даўжынёй 6-35(да 50) см. Мужчынскія і жаночыя кветкі знаходзяцца на розных раслінах. Мужчынскія суквецці больш густыя. Плод — шматлістоўка. Размнажаецца насеннем і вегетатыўна.

## Арэал 
Гэта расліна можа быць знойдзена ў вільготных лясах, часта на вялікіх вышынях, ва ўмераных раёнах Еўропы, Азіі, а таксама ўсходняй і заходняй частцы Паўночнай Амерыкі. Таксама вырошчваецца як дэкаратыўная расліна.
На тэрыторыі Беларусі трапляецца ў заходніх і цэнтральных раёнах. Расце ў шыракалістых і хвойна-шыракалістых лясах. Вырошчваецца ў Цэнтральным батанічным садзе АН Беларусі, уведзены ў культуру.

## Сінонімы 
* *Actaea dioica* Walter
* *Aruncus americanus* auct.
* *Aruncus asiaticus* Pojark.
* *Aruncus dioicus var. asiaticus* (Pojark.) Kitag.
* *Aruncus dioicus var. kamtschaticus* (Maxim.) Hara
* *Aruncus kamtschaticus* (Maxim.) Rydb.
* *Aruncus sylvester* Kostel. ex Maxim.
* *Spiraea aruncus* L.
* *Spiraea paniculata* St.-Lag.

## Выкарыстанне 
У Італіі маладыя расліны ядуць, як правіла, дробна парэзаныя парасткі адварваюць, а затым гатуюць з яйкамі і сырам. У Фрыулі гэта адзін з інгрэдыентаў мясцовага супу на аснове дзікарослай зеляніны.

У Вялікабрытаніі расліна лічыцца прыдатнай для пасадкі ў раёне акваторый.

 паказаў магутную цытатаксічнасць супраць .

## Ахова 
Рэдкі знікаючы від, занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

## Літаратура 
* *Дорофеев А. М., Сюборова С. Ф.* Они не должы исчезнуть: Книга для учащихся — Мн.: Народная асвета, 1987. — 200 с.: ил. — 89 000 экз. — С. 143. 
*  — С. 402.

## Спасылкі 
* 
* Волжанка обыкновенная // Красная книга Республики Беларусь  
* Энциклопедия декоративных садовых растений 

Катэгорыя:Ружавыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Ісаак Аргір

**Ісаак Аргір** (паміж 1300 і 1310, Фракія — каля 1375) — візантыйскі манах, матэматык, астраном і багаслоў XIV ст.

## Біяграфія 
У маладосці жыў у фракійскім Энасе (цяпер Энез, Турцыя). Вучань Нікіфара Грыгары. З 1360-1370-х гадоў вядомы як галоўны візантыйскі прыхільнік астраноміі Пталемея. Аўтар прац па астраноміі *«Складанне новых табліц»* і *«Складанне новых табліц збліжэнняў і супрацьстаянняў (Сонца і Месяца)»*, дзе, на аснове пталемееўскіх табліц «Альмагест» (прывязаных да егіпецкага календара і даўгаты Александрыі), пералічыў сярэднія велічыні руху Сонца, Месяца і іншых планет для рымскага календара на даўгаце Канстанцінопаля. Неўзабаве па апублікаванні табліц Аргіра іх раскрытыкаваў Іаан Аўрамій. У 1367—1368 гадах Аргір напісаў трактат пра астралябію, наследуючы падобнаму трактату Грыгары. У канцы 1372 года Аргір напісаў працу пра табліцы для астранамічных вылічэнняў і складання календара. Таксама, Аргір аўтар схоліі да прац Тэона Александрыйскага. Аднак, Аргір не быў аўтарам ананімных «Інструкцый да персідскіх табліц», гіпотэзы пра што выказвалі некаторыя даследчыкі. Матэматычныя працы Аргіра ўключаюць трактат пра квадратныя карані «неквадратных» лікаў, заснаваны на «Геаметрыі» Герона, адносна ператварэння няправільных трохвугольнікаў у правільныя і іншых пытанняў геаметрыі, напісаны ў 1367—1368 гадах; трактат «Геадэзічны метад», таксама заснаваны на працах Герона. Апроч гэтага, Аргір напісаў схоліі да «Геаграфіі» Пталемея і апублікаваў іх разам з пталемеевай «Гармонікай». Як і Грыгора, Аргір падтрымліваў Варлаама Калабрыйскага падчас паламіцкіх спрэчак. Напісаў тры трактаты супраць Паламы, якія між іншага змяшчаюць крытыку ідэі пра Фаворскае святло.

## Літаратура 
* *Дунаев А. Г.*, *Кузенков П. В.* Исаак Аргир // Православная энциклопедия. — Т. 26. — М., 2011. — С. 686—693.
*  — Т. 1. — С. 427.

Катэгорыя:Астраномы Візантыі
Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў

**Андрэй Хлебасолаў** (нар. , ) — беларускі футбаліст (нападнік) і трэнер. У цяперашні час працуе трэнерам у клубе «Баранавічы».

## Клубная кар’ера 
Выхаванец баранавіцкага футбола, распачаў кар’еру ў родным горадзе, а ў 1988 годзе перайшоў у брэсцкае «Дынама», дзе за чатыры гады забіў 36 галоў. Пасля распаду СССР некаторы час гуляў у Польшчы і Расіі. У сезоне 1993/1994 гуляў за бабруйскі «Фандак», а пасля паўгода ў самарскіх «Крылах Саветаў» перайшоў у іншы бабруйскі клуб  — «Белшыну», за якую забіў 69 галоў у 100 матчах, двойчы (у сезонах 1996 і 1997) стаў найлепшым бамбардзірам чэмпіянату. Скончыў кар’еру іграка ў 2000 годзе.

## Міжнародная кар’ера 
На працягу 1996—1997 гадоў гуляў за нацыянальную зборную Беларусі. Усяго правёў 6 матчаў, галамі не адзначаўся.

## Трэнерская кар’ера 
Пасля заканчэння кар’еры працаваў у «Белшыне», некаторы час быў галоўным трэнерам каманды. У 2003 годзе ўзначаліў «Баранавічы», якія вывеў у Першую лігу. У «Баранавічах» пад кіраўніцтвам бацькі пачынаў кар’еру сын Андрэя Хлебасолава, Дзмітрый. У 2008 годзе перастаў быць галоўным трэнерам, але застаўся працаваць у структуры баранавіцкага футбола ў якасці старшыні «Баранавічаў» і памочніка галоўнага трэнера.

У ліпені 2016 года, пасля зыходу з каманды Ігара Кунаша, быў прызначаны выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера, а ў жніўні зацверджаны на пасадзе. Па заканчэнні сезона пакінуў пасаду галоўнага трэнера, аднак застаўся ў трэнерскім штабе ў якасці асістэнта.

У лютым 2019 года зноў узначаліў баранавіцкі клуб, аднак у сакавіку саступіў месца Дзянісу Яцыну. У верасні 2019 года, пасля звальнення Яцыны, стаў выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера да канца сезона. У красавіку 2020 года быў зацверджаны галоўным трэнерам каманды. Пакінуў пасаду ў лютым 2021 года, аднак застаўся ў трэнерскім штабе каманды.

## Дасягненні 
### Ігравыя 
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 1997
*   Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 1996, 1998
*  Уладальнік Кубка Беларусі (2): 1997, 1999
*  Найлепшы бамбардзір чэмпіянату Беларусі (2): 1996, 1997

### Трэнерскія 
*  Пераможца Другой лігі чэмпіянату Беларусі: 2003

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Футбалісты СССР
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Беларусі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Баранавічы
Катэгорыя:Трэнеры ФК Белшына
Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына
Катэгорыя:Ігракі ФК Крылы Саветаў Самара
Катэгорыя:Ігракі ФК Бабруйск
Катэгорыя:Ігракі ФК Спартак Анапа
Катэгорыя:Ігракі ФК Вісла Кракаў
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст
Катэгорыя:Ігракі ФК Баранавічы
Востраў Святога Паўла (Аляска)

**Востраў Святога Паўла** — адзін з астравоў Прыбылова штата Аляска ў Берынгавым моры побач з заходнім узбярэжжам штата. Плошча вострава — 104 км², насельніцтва — каля 500 чалавек, якія жывуць усё ў адным і тым жа месцы, горадзе Сент Пол, які ахоплівае цэлы востраў. Каля вострава Святога Паўла маюцца незаселеныя скалы Отэр і Волрус.

Востраў быў адкрыў Гаўрыілам Прыбыловым 12 ліпеня 1788, падчас пошуку месца размнажэння паўночных марскіх коцікаў. Тры гады пазней на ўзбярэжжы вострава пацярпела крушэнне судна «Ян Прадвеснік». Яно лічылася зніклым без вестак, пакуль у 1793 тых, хто выжыў з членаў каманды не забраў з вострава Герасім Ізмайлаў.

Катэгорыя:Астравы Прыбылава
Катэгорыя:Астравы Аляскі
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар святых
Катэгорыя:Астравы Берынгава мора
Ribes sanguineum

**Ribes sanguineum** — від раслін сямейства агрэставых. Паходзіць з заходняга ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі (ад цэнтральнай Брытанскай Калумбіі у цэнтральнай Каліфорніі).

## Апісанне 
Прадстаўляе сабой куст, які можа дасягаць 4 м вышынёй. Кара цёмная, карычнева-шэрая. Лісце 2-7 см даўжынёй, шырокія, пальчата падзеленыя на 5 лопасцяў. Увесну маладое лісце мае смалісты пах. Квіценне адбываецца рана вясной адначасова са з'яўленнем лісця. Кветкі (па 5-30) сабраны ў пэндзлі 3-7 см даўжынёй, кожны кветка дасягае 5-10 мм у дыяметры, мае 5 чырвоных або ружовых пялёсткаў. Плод - цёмна-чырвоная авальная ягада 1 см даўжынёй, ядомая, але без смаку.

### Таксанамія 
Від **Ribes sanguineum** уваходзіць у род  сямейства  парадку .

## Значэнне і выкарыстанне 
Расліну выкарыстоўваюць як дэкаратыўную.

Катэгорыя:Парэчкі
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1813 годзе
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Палюбоўнік

**Палюбоўнік**:
* Мужчына (сексуальны партнёр), які мае з кімсьці сексуальную сувязь, не знаходзячыся з гэтым чалавекам у афіцыйным шлюбе.
* Аб'ект любоўнай цягі ў куртуазным каханні (у адрозненне ад сексуальнага партнёра).
* Палюбоўнік, фільм, 1992 — франка-в'етнамскі фільм.
* Палюбоўнік, фільм, 2002 — расійскі фільм.
Падлетак

thumb|Двое падлеткаў, якія слухаюць музыку
**Падле́так** — юнак альбо дзяўчына ў пераходным ад дзяцінства да юнацтва ўзросце. Сучасная навука вызначае падлеткавы ўзрост у залежнасці ад краіны (рэгіёну пражывання) і культурна-нацыянальных асаблівасцей, а таксама полу (ад 12—14 да 15—17 гадоў).

У 12—17 год у падлеткаў узмацняюцца другасныя палавыя прыкметы. У дзяўчын з'яўляюцца менструацыі: гэта прыкмета таго, што ў яечніках пачалі развівацца і спець яйцаклеткі. Да 12—15 гадоў у хлопчыкаў пачынаецца рост валасянога покрыву на твары, целе, падпахавых упадзінах, узнікаюць палюцыі — першая прыкмета палавога паспявання юнакоў.

Звычайна гэты ўзрост завуць пераходным. У гэты час у падлеткаў узнікаюць частыя звады з бацькамі, хтосьці з падлеткаў шукае сябе, свае мэты ў жыцці, захапляецца філасофіяй, імкнецца даведацца больш пра процілеглы пол. Так і ўзнікаюць адносіны паміж падлеткамі і камунікаванне падлеткаў.

## Гл. таксама 
* Дзіця
* Юнацкасць
* Моладзь
* Падлеткавая сексуальнасць
* Падлеткавая цяжарнасць
* Узроставая перыядызацыя

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дзяцінства
Катэгорыя:Моладзь
Узрост сексуальнай згоды ў Еўропе

thumb|Карта ўзросту згоды ў Еўропе

**Узрост згоды на сексуальную актыўнасць** вар'іруецца ў залежнасці ад юрысдыкцыі па ўсёй Еўропе. Іспанія (13 гадоў) мае самы нізкі ўзрост згоды, у той час як Мальта і Турцыя самы высокі (18 гадоў). Законы могуць таксама прадугледжваць пэўныя дзеянні, якія дазволены і/ці дыферэнцыяльна ўказаць узрост, у якім гэты від сексу дазволены для асобы гэтага ўзросту.

Самаабвешчаная дзяржава Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра з'яўляецца адзінай юрысдыкцыяй у Еўропе, якая дагэтуль мае закон супраць садаміі, які забараняе анальны секс. Іншыя прынятыя да ўвагі змены, могуць існаваць, для адносін паміж блізкімі ва ўзросце партнёрамі, для абароны ў Грэцыі (у дачыненні да гетэрасексуальных і лесбійскіх сексуальных практык, але не для гомасексуальных адносін), аднак узрост згоды ў Грэцыі галоўным чынам 15 гадоў для ўсіх, незалежна ад сексуальнай арыентацыі і/ці гендарнай ідэнтыфікацыі. Усе іншыя юрысдыкцыі ў Еўропе маюць роўныя і гендарна-нейтральныя ўстаноўкі ўзросту згоды.

## Гл. таксама 
* Шлюбны саюз
* Падлетак
* Дзіця
* Сексуальнае злоўжыванне
* Падлеткавая цяжарнасць
* Частата падлеткавай цяжарнасці ў краінах свету
* Палавая асвета

## Літаратура 
* Дерягин Г. Б. Криминальная сексология. Курс лекций для юридических факультетов. М., 2008. С. 276—283. ISBN 978-5-93004-274-0.

## Спасылкі 
* Worldwide ages of consent

Катэгорыя:Секс і заканадаўства
Катэгорыя:Дзіцячая і падлеткавая сексуальнасць
Катэгорыя:Еўрапейскае грамадства
Катэгорыя:Параўнальныя спісы краін
Транссексуальнасць

**Транссексуальнасць** (транссексуалізм) — медыцынскі тэрмін, які пазначае стан неадпаведнасці паміж анатамічным полам індывіда і яго гендарнай ідэнтычнасцю (псіхічным полам).

Такі стан неадпаведнасці спараджае ў індывіда цяжкі псіхічны дыскамфорт, званы гендарнай дысфарыяй, які суправаджаецца дэпрэсіяй, якая можа прывесці да самагубства. Павышаная частата вялікіх дэпрэсій і самагубстваў у транссексуалаў, якія не падвяргаліся гарманальна-хірургічнаму лячэнню, як у параўнанні з тымі, што падвяргаліся яму, так і з агульнай папуляцыяй пацвярджаецца шматлікімі даследаваннямі.

У апошнія дзесяцігоддзі накопліваецца ўсё больш даных пра тое, што будова некаторых участкаў мозгу транссексуалаў адрозніваецца ад будовы адпаведных участкаў мозгу звычайных мужчын і жанчын і блізка (хоць і не ідэнтычна) да будовы гэтых участкаў у людзей процілеглага анатамічнага полу. Існуе здагадка, што феномен транссексуальнасці звязаны менавіта з гэтым.

Па меркаванні шэрагу аўтараў, транссексуальнасць звязана не з біялагічнымі, а з сацыяльнымі прычынамі. З іх пункта гледжання транссексуальнасць з'яўляецца следствам таго, што грамадства цвёрда злучае біялагічны пол з сацыяльнымі гендарнымі ролямі. З прычыны гэтага адмаўленне традыцыйных гендарных роляў можа суправаджацца адчуваннем прыналежнасці да іншага біялагічнага полу. Аднак, біялагічная тэорыя пра тоеснасць транссексуальнасці прызнаецца большасцю даследчыкаў.

Транссексуальнасць не звязана напроста з сексуальнай арыентацыяй: транссексуал можа быць гетэрасексуальным, гомасексуальным ці бісексуаленым адносна псіхічнага полу.

Жыццё транссексуалаў з дзіцячага ўзросту — гэта барацьба за права дамагчыся гармоніі паміж уласнай палавой самасвядомасцю і ўспрыманнем іх атачэннем, за сваё «Я», за права змяніць пол. Немагчымасць змяніць жыццёвую сітуацыю і складанасці сацыяльнай адаптацыі могуць прыводзіць да спроб суіцыду

## Лячэнне 
Транссексуальнасць з'яўляецца адным з відаў псіхічных і паводзінскіх расстройстваў асобы (код МКБ-10 F64.0). Гэта расстройства можа быць дыягнаставана, калі ідэнтыфікацыя асобы з іншым полам з'яўляецца стойкай (назіраецца мінімум на працягу 2 гадоў) і не з'яўляецца праявай псіхатычнага расстройства (напрыклад, шызафрэніі) ці генетычных анамалій.

Па меркаванні большасці заходніх спецыялістаў, адзіным дзейсным, на сённяшні дзень, метадам лячэння транссексуальнасці, які дае больш ці менш здавальняючыя вынікі, з'яўляецца хірургічная і гарманальная карэкцыя полу ў адпаведнасці з гендарнай самаідэнтыфікацыяй, уключаючы замену дакументаў і сацыялізацыю ў новай гендарнай ролі.

## Гл. таксама 
* Транссексуалка
* Транссексуал
* Карэкцыя полу
* Гармонатэрапія транссексуальнасці
* Трансгендарнасць
* Асексуальнасць
* Бісексуальнасць
* Сексуальная ідэнтычнасць
* Джак’якарцкія прынцыпы
* Трансфобія
* Сексуальнасць чалавека
* Марфалагічная свабода

## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Бігендарнасць

**Бігендар** ( — «падвойны пол») — гэта чалавек з «плаваючай», рухомай гендарнай ідэнтычнасцю. Бігендар адчувае сябе то мужчынай, то жанчынай, незалежна ад фізічнага полу. Яго/яе поларолевае самаадчуванне (сацыяльны пол, гендар) змяняецца ў залежнасці ад настрою, суразмоўцы, навакольнага становішча.

Бігендарнасць не варта блытаць з раздвойваннем асобы, бо бігендар уяўляе сабой суцэльную асобу, але выконвае ў грамадстве сацыяльную ролю то мужчыны, то жанчыны.

Бігендарнасць, з'яўляючыся прыватным выпадкам гендарнай дысфарыі, не з'яўляецца паказчыкам сексуальнай арыентацыі. Бігендар можа мець кожны з трох тыпаў сексуальнай арыентацыі, як і кожны індывід.

## Літаратура 
* M. Schneider et al.: *APA Task Force on Gender Identity, Gender Variance, and Intersex Conditions.* 2008
* K. Clements: *San Francisco Department of Public Health .* 1999
* Alexander Regh et al.: *Trans* - FAQ v. 3.03 *

Катэгорыя:Трансгендарнасць