Гамяюк

**Гамяюк** (**Гаміюк, Гаме́йка**) — глыбокі яр у цэнтральнай частцы Гомеля, рэчышча колішняга правага прытока Сажа.

Гамяюк адзін з найбуйнейшых яроў, утвораных старажытнымі ручаямі або рэчкамі, якія пачыналіся з возера ледавіковага паходжання, вядомага ў ХІХ — сярэдзіне ХХ ст. як Гарэлае балота (знаходзілася ў раёне цяперашняга чыгуначнага вакзала).

## Назва 
Ад назвы «Гамяюк» выводзіцца летапісная назва «Гомій» (згадана пад 1142), якая з цягам часу эвалюцыянавала ў сучасную форму «Гомель». Думаюць, што слова «Гамяюк» азначае *«рака, што цячэ ў яры».* Пры гэтым корань «гом» інтэрпрэтуюць як праславянскі са значэннем *«узвышша над ярам, нізінай»*, а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака».

Версія пра балцкае паходжанне апелюе да найранейшага пісьмова засведчанага варыянта назвы — «Гаме́йка» (гл. ніжэй) — як найбольш аўтэнтычнага. Корань супастаўляюць з літоўскімі гідронімамі *Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta* і звязваюць з літоўскімі ж апелятывамі *gamalas* «камяк», *gomulti* «камячыць» (семантыка сціскання), што ўзыходзяць да індаеўрапейскага **gem-* «хапаць, сціскаць». Канчатак *-ейка* разглядаюць як трансфармацыю ранейшага балцкага *-ēja*, што адсочваецца ў рэгіянальна блізкіх падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — *Vedēja,* Мярэйка *— Merēja,* Рыпейка — *Rupēja*. Рэканструяваная на гэтым грунце пачатковая балцкая форма гомельскай рэчкі — **Gamēja* (або блізкая да літ. *Gamė*). Пры гэтым імавернасць трансфармацыі **Gam-/*Gom-* → **Hom-* застаецца не асветленай.

## Гістарычныя звесткі 
Першыя пісьмовыя згадкі Гамеюка прыпадаюць толькі на сярэдзіну XVII ст.

У «канфесатах» (пратаколах допытаў) палонных казакоў пад Гомелем з ліпеня 1649 года паведамлялася пра планы паўстанцаў напасці *«od Homejki, rzeki»* («ад Гамейкі, ракі»).]]Рэляцыя пра аблогу Гомеля казакамі ў чэрвені 1651 года паведамляе, што казацкія загоны, намагаючыся ўзяць Гомель, *«w Homejku razy pod 15 do szturmu przypuścili»* («у Гамейку разоў 15 на штурм хадзілі»).

Мяркуецца, што да Гамеюка ў другой палове XVIII ст. прылягала адно з гомельскіх прадмесцяў — Рэчыцкае падвалле. На плане Гомеля 1799 года яр пазначаны подпісам *«Оврагъ Гомѣюкъ»*, у яго нізоўі тады працякаў невялічкі ручай.

У XIX ст. у ніжняй частцы яра, што адрэзаная ад яго верхніх рукавоў вуліцай, быў створаны штучны вадаём, які ўпрыгожыў парк Паскевічаў. Гэты вадаём, вядомы як «Лебядзіная сажалка», застаецца і сёння адным з найбольш маляўнічых куткоў прысожскага парка ў Гомелі.

Праз сажалку перакінутыя два масты — Верхні (пешаходны) і Ніжні ў выглядзе аркі, з якіх можна назіраць за лебедзямі. Леў Вінаградаў у 1900 годзе апісваў Верхні мост як даўгую ажурнай работы жалезную канструкцыю, перакінутую праз рэчку над векавымі дрэвамі, а саму рэчку называў ярам (*«оврагомъ»*).

Падобна гэты мост апісаны і ў кнізе Фёдара Жудро, Ісака Сербава і Дзмітрыя Даўгялы 1911 года, а рэчка называлася ровам (*«рвомъ»*).

Увесну 1941 года рэчышча Гамеюка (*«древней гомельской реки Гомеюк»*) планавалі даследаваць і апісаць удзельнікі краязнаўчага гуртка 2-й школы імя Сталіна Гомеля. Перад адыходам немцаў з Гомеля 22-23 лістапада 1943 года тут — «на дне і па краях яра каля аранжарэй паблізу пешаходнага моста» — немцы расстралялі 12 чалавек, што ўхіляліся ад прымусовай эвакуацыі.

За верхнімі рукавамі Гамеюка замацавалася назва «Кагальны роў»
* У рамане Івана Шамякіна «Сэрца на далоні» (1960—1963), дзеянне якога адбываецца ў абласным горадзе, прататыпам якога стаў Гомель, ёсць эпізод са шпацырам па парку і роздумамі галоўнага героя Кірыла Шыковіча. У тым ліку ён затрымліваецца на мосце над ровам, у якім выразна пазнаецца Лебядзіная сажалка ў Гамеюку: «На вузкім мосце цераз роў ён спыніўся. Падумаў, што было б, каб з такой вышыні скочыць у зялёную ваду сажалкі, дзе цьмяна адлюстроўваюцца неба і старыя дрэвы, парэнчы моста і горда выгнутыя шыі лебедзяў».
* У форме *Гаміюка* згадваецца ў легендзе «Гомель», апублікаванай А. М. Ненадаўцам у 2001 годзе. Паводле легенды рачулка на месцы будучага Гомеля атрымала сваю назву цераз праклён чараўніцы Марылі, чыя дачка Мілка загінула ў яе водах: «Каб жа ты вужакай-гаміюкай круцілася, гадаўка!».

## Заўвага 
Катэгорыя:Гідраграфія Гомеля
Катэгорыя:Прытокі Сажа