open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вайна за незалежнасць Швецыі

**Вайна за незалежнасць Швецыі** (, 1521—1523) — узброенае паўстанне XVI стагоддзя, якое прывяло да ўтварэння незалежнай шведскай дзяржавы.

## Перадгісторыя 
У 1397 годзе была абвешчана Кальмарская унія, у адпаведнасці з якой Нарвегія, Швецыя і Данія аб'ядноўваліся пад адзінай вярхоўнай уладай.

У 1448 годзе памёр бяздзетны Крыстафер III Баварскі, які ўзначальваў унію. Шведы абралі каралём Карла Кнутсана, спадзяючыся адрадзіць унію пад шведскім вяршэнствам (і ў наступным годзе Карл быў абраны таксама каралём Нарвегіі), але датчане аддалі перавагу зрабіць каралём Крысціяна Ольдэнбургскага. У 1470 годзе Карл Кнутсан памёр, і датчане прад'явілі правы на шведскі прастол, аднак шведы разбілі датчан у бітве пры Брункебергу, і абвясцілі рэгентам Стэна Стурэ Старэйшага.

У 1481 годзе памёр Крысціян, і дацкі прастол атрымаў у спадчыну яго сын Іаган. У 1483 годзе ён стаў таксама каралём Нарвегіі, а ў 1497 годзе здолеў вымусіць Стэна Стурэ Старэйшага адмовіцца ад рэгенцтва, і стаў каралём Швецыі, аднавіўшы Кальмарскую унію.

Калі ў 1500 годзе дацкія войскі былі разбіты войскамі сялянскай Дытмаршанскай рэспублікі ў бітве пры Хемінгштэце, то шведы абвясцілі незалежнасць ізноў, і зноў абвясцілі Стэна Стурэ Старэйшага рэгентам. У 1503 годзе Стэн Стурэ сканаў, і новым рэгентам Швецыі стаў яго пляменнік Свантэ Нільсан Стурэ, а калі ў 1512 годзе памёр і той — сын Свантэ Нільсана Стэн Стурэ Малодшы. У 1513 годзе сканаў кароль Крысціян, і дацкі прастол заняў яго сын Крысціян II, які ў выніку ў 1520 годзе каранаваўся і каралём Швецыі, уладкаваўшы для сваіх праціўнікаў «Стакгольмскую крывавую лазню».

## Ход вайны 
Шведскі дваранін Густаў Васа быў адпраўлены закладнікам у Данію. Ён здолеў бегчы адтуль у Любек, а затым у Даларну. У Даларне ён імкнуўся падняць паўстанне супраць Даніі; спачатку ў яго было мала прыхільнікаў, і ён ужо жадаў бегчы ў Нарвегію, але затым справа пайшла паспяхова, і ў 1521 годзе паўстанне ахапіла ўвесь край. Густаў рушыў на Стакгольм; па дарозе, у Вадстэне, прадстаўнікі саслоўяў пакляліся яму ў вернасці як главе і ландсгеру ўсёй Швецыі. Атрымаўшы значную дапамогу з Любека, Густаў пачаў аблогу Стакгольма. Горад здаўся яму 20 чэрвеня 1523 г. Густаў быў абраны каралём Швецыі.

## Вынікі і наступствы 
У 1563 годзе Данія развязала вайну, спрабуючы вярнуць уладу над Швецыяй, але ў 1570 годзе быў падпісаны Штэцінскі мір, па ўмовах якога дацкія каралі адмовіліся ад дамаганняў на карону Швецыі.

## Літаратура 
* А. Б. Широкорад «Северные войны России», — Москва: издательство «АСТ», 2001. ISBN 5-17-009849-9

Катэгорыя:Войны Швецыі
Ш
Вяршкі

з узбітымі вяршкамі.]]
**Вяршкі**, або **смятанка** — малочны прадукт, выраблены з неразведзенага малака праз сепарацыю яго тлушчавай фракцыі. Для спажывання свежымі вяршкі прадаюць, звычайна, пастэрызаванымі са змяшчэнне тлушчу 10-20 % (звычайныя) і 35 % (тлустыя). Прадаюць таксама кансерваваныя і сухія вяршкі, спосаб ужывання якіх вызначаны на этыкетцы. Праз высокае змяшчэнне тлушчу вяршкі вельмі пажыўны прадукт. Яны змяшчаюць таксама 3,5 % бялкоў, 4,3 % вугляводаў, мінеральныя солі і вітаміны (A, E, B1, B2, C, PP і іншыя). Вяршкі шырока ўжываюцца ў лячэбным харчаванні.

З вяршкоў робяць смятану і масла. Вяршкі ўваходзяць у рэцэптуру некаторых супоў-пюрэ, соусаў, салодкіх страў і кандытарскіх вырабаў. Тлустыя вяршкі лёгка і хутка ўзбіваюцца ў густую пену і ўжываюцца пераважна для гатавання салодкіх страў і кандытарскіх вырабаў. Вяршкі 10 % тлустасці ўжываюць з кавай, таму іх называюць «кававымі».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Малочныя прадукты
Стэн Стурэ Старэйшы

**Cтэн Стурэ (Старэйшы)** (; каля 1440 — ) — рэгент Швецыі з 16 мая 1470 па 18 кастрычніка 1497 года (1-ы раз), і з лістапада 1501 года (2-гі раз), які сваёй дзейнасцю падрыхтаваў канчатковае скасаванне Кальмарскай уніі і аднаўленне шведскай дзяржаўнасці.

## Біяграфія 
, 1864).]]

Паходзіў з феадальных вярхоў шведскага грамадства. Пасля смерці Карла Кнутсана (1470 год) быў абраны рэгентам Швецыі. Абапіраючыся на сялян і бюргераў, ён захоўваў сваё становішча на працягу 26 гадоў насуперак моцнай апазіцыі дзяржаўнага савета, які імкнуўся да уніі. У 1471 годзе ў бітве пры Брункебергу армія пад яго камандаваннем разбіла армію дацкага караля Крысціяна I.

Шмат зрабіў для ўзняцця дабрабыту краіны і для асветніцтва, а таксама для цэнтралізацыі і ўмацавання апарата кіравання. У 1477 годзе ім быў заснаваны ўніверсітэт ва Упсале і амаль адначасова было ўведзена ў краіне кнігадрукаванне.

Не быўшы ў стане перашкодзіць абвяшчэнню Кальмарскай уніі ў 1483 г., ён, аднак, адцягнуў фактычнае яе аднаўленне да 1497 года, калі кароль дацкі Ганс, закліканы шведскім дзяржаўным саветам, разбіў пад Ратэбра шведскую армію і замкнуў самога Стурэ ў Стакгольме.

Ён працягваў, аднак, і пасля таго займаць першае месца ў дзяржаве, прымірыўся з дзяржаўным саветам, які хутка расчараваўся ва уніі, і калі ў 1501 годзе ў краіне ўспыхнуў агульны мяцеж, быў другі раз абраны рэгентам.

## Літаратура 
* Palme, Sven Ulric, Sten Sture den äldre. LT:s förlag: Stockholm 1968

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэгенты Швецыі
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Швецыі
Дацка-шведская вайна (1643—1645)

**Вайна Торстэнсана** () ці **Ганібалова вайна** () — вайна паміж Даніяй і Швецыяй, названая кожнай з бакоў у гонар сваіх вайскаводаў, адпаведна Ленарта Торстэнсана і Ганібала Сехестэда. Вайна з'яўлялася часткай Трыццацігадовай вайны. Завяршылася перамогай Швецыі і падпісаннем міру ў Бросебру 13 жніўня 1645 года.

## Літаратура 
* *Munthe O.* Hannibalsfejden 1644-45,den norske hærs blodsdåb // Norsk militært tidsskrift, 1900.

Катэгорыя:Трыццацігадовая вайна
Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя
Катэгорыя:Войны Даніі
Катэгорыя:Войны Швецыі
Катэгорыя:Войны Нарвегіі
Умераная кааліцыйная партыя

**Умераная кааліцыйная партыя** ( ці скар. *Moderaterna*) — шведская ліберальна-кансерватыўная палітычная партыя, заснаваная ў 1904 г. У 1904—1938 звалася «**Саюз усеагульных выбараў**» (), у 1938—1952 — «**Нацыянальная арганізацыя правых**» (), у 1952—1968 — «**Правая партыя**» (), з 1968 сучасная назва. Выступае за свабодны рынак, прыватызацыю. Падтрымлівае членства Швецыі ў Еўрапейскім саюзе, выступала за пераход Швецыі на еўра і далучэнне да НАТА. На выбарах у Рыксдаг 17 верасня 2006 года набрала 26,23 % (1 456 014) галасоў і атрымала 97 месцаў з 349, заняўшы 2-е месца. На парламенцкіх выбарах 2010 года партыя набрала 1 729 010 (30 %) галасоў і атрымала 107 дэпутацкіх мандатаў.
З 2006 па 2014 г. былы старшыня партыі Фрэдрык Рэйнфельт узначальваў урад.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Старонка фракцыі на сайце Рыксдага  

Швецыя
Катэгорыя:Палітычныя партыі Швецыі
Катэгорыя:Правацэнтрысцкія партыі
Карл VIII Кнутсан Бундэ

**Карл VIII Кнутсан Бундэ** (каля  — ) — кароль Швецыі з 28 чэрвеня 1448 па люты 1457 года (1-ы раз), c 9 жніўня 1464 па 30 студзеня 1465 года (2-гі раз), з 12 лістапада 1467 па 15 мая 1470 года (3-ці раз) і Нарвегіі з 25 кастрычніка 1449 па 14 мая 1450 года.

Пасля паўстання шведаў (1434—1436) супраць Кальмарскай уніі быў рэгентам (1438—1441).

З 1442 года Карл — ваенны кашталян Выбарга. Тым часам ён набыў шырокія феадальныя ўладанні ў Фінляндыі, цэнтрам якіх быў горад Турку. Аднак пазней Карл быў вымушаны перабрацца ў Выбарг, дзе праводзіў незалежную ад караля палітыку.

Пасля смерці Крыстафера Баварскага, 20 чэрвеня 1448 года Карл быў абраны каралём Швецыі. Падчас войнаў з Даніяй (пачаліся ў 1452 годзе) звярнуўся да экстраардынарных пабораў, а таксама спрабаваў правесці зямельную рэдукцыю, гэта значыць вярнуць у казну раней раздадзеныя землі, што выклікала мяцеж знаці, у выніку чаго Карл VIII тройчы выганяўся з краіны. Спрыяў усталяванню ў Швецыі цэнтралізаванай манархіі.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Каралі шведскія
Катэгорыя:Каралі нарвежскія
Беларусы Швецыі

**Беларусы Швецыі** — беларуская дыяспара ў Швецыі. На 2013 год інтарэсы дыяспары прадстаўляе арганізацыя «Згуртаванне беларусаў у Швецыі» (). Устаноўчы сход беларусаў Швецыі адбыўся 24 кастрычніка 2009 года ў Стакгольме, гэты дзень лічыцца афіцыйным Днём стварэння Згуртавання. Сход абмеркаваў і прыняў Статут, сімволіку, а таксама абраў Раду Згуртавання.

23 лістапада 2009 года «Згуртаванне беларусаў Швецыі» было афіцыйна зарэгістравана ў падаткавай інспекцыі Швецыі.

## Гісторыя 
У жніўні 1948 года ў Стакгольме на з'ездзе мясцовых беларусаў заснавана першая арганізацыя «Беларуская Грамада» (). Ініцыятары стварэння — Васіль Лукашык (1911-1975) і Язэп Федарчук. Суполка атрымала юрыдычную рэгістрацыю, выдала статут па-беларуску і па-шведску, публікавала свае адозвы ў СМІ.

У 1949 годзе «Беларуская Грамада» дапамагла зладзіць у Мальмё выставу Алексантэры Ахола-Вало.

Праца суполкі ішла цяжка. Моцная польская суполка перацягвала ўсіх беластоцкіх беларусаў да сябе, на падставе іх былога польскага грамадзянства. Руская суполка цягнула да сябе, выкарыстоўваючы тое, што беларусы былі парафіянамі Рускай праваслаўнай царквы ў Стакгольме. Але нягледзячы на цяжкасці, арганізатары захавалі арганізацыйную структуру. Сябры суполкі ладзілі рэгулярныя сустрэчы, штогадовыя вечары, прысвечаны Дню Волі. Грамада падтрымлівала сувязі з дыяспарамі ЗША і Аўстраліі. Лукашык асабіста супрацоўнічаў з газетай «Беларус» (Нью-Ёрк) і яе галоўным рэдактарам Станіславам Станкевічам. У 1975 годзе суполка спыніла сваё існаванне з-за смерці яе заснавальніка. У 1995 годзе была заснавана суполка «Беларусь» (). З 1997 года ў Швецыі жыве беларускі пісьменнік і перакладчык Дзмітрый Плакс.

## Вядомыя беларусы Швецыі
* Андрэй Катлярчук — гісторык, журналіст
* Дзмітрый Плакс — перакладчык, паэт, празаік і журналіст
* Васіль Лукашык — палітычны і культурны дзеяч, выдавец
* Язэп Федарчук

## Гл. таксама 
* Беларуска-шведскія адносіны

## Спасылкі 
* Сайт «Згуртавання беларусаў Швецыі» 

Катэгорыя:Народы Швецыі
Швецыя
Альянс за Швецыю

**Альянс за Швецыю** () — палітычная кааліцыя 4 цэнтрысцкіх і правацэнтрысцкіх партый у Швецыі. Сфармаваўшы кааліцыю, цэнтрысты здолелі перамагчы на парламенцкіх выбарах 17 верасня 2006 года і ўвайшлі ў кааліцыйны ўрад. На выбарах 19 верасня 2010 года Альянс упершыню ў сваёй гісторыі атрымаў другую перамогу запар, хоць і не здолеў з-за поспеху праванацыяналістычнай партыі Шведскія дэмакраты атрымаць абсалютную большасць месцаў у Рыксдагу.

## Члены альянсу 
* **Умераная кааліцыйная партыя** — ліберальна-кансерватыўная
* **Партыя Цэнтра** — «зялёны лібералізм»
* **Народная партыя — лібералы** — «патрабавальны лібералізм»
* **Хрысціянска-дэмакратычная партыя** — ліберальны кансерватызм заснаваны на хрысціянскай этыцы

## Выбары 17 верасня 2006 года 
* Умераная кааліцыйная партыя — атрымала 97 месцаў (26,23% галасоў).
* Партыя Цэнтра — 29 месцаў (7,88%).
* Народная партыя — лібералы — 28 месцаў (7,54%).
* Хрысціянска-дэмакратычная партыя — 24 месцы (6,59%).
Усяго Альянс атрымаў 178 месцаў з 349 месцаў у Рыксдагу (51% усіх месцаў у парламенце).

## Выбары 19 верасня 2010 года 
* **Умераная кааліцыйная партыя** — атрымала 107 месцаў (30,0% галасоў).
* **Народная партыя — лібералы** — 24 месцы (7,1%).
* **Партыя Цэнтра** — 22 (6,6%).
* '*Хрысціянска-дэмакратычная партыя — 19 (5,6%).
Усяго Альянс атрымаў 172 месцаў з 349 месцаў у Рыксдагу (49,28% усіх месцаў у парламенце).

## Спасылкі 
* Alliance for Sweden — official website  
* Official website of the government of Sweden 
* *Fler i arbete - mer att dela på''  - the Alliance's joint manifesto 
* *Putting Sweden to work - a good deal for all* - the budget for 2007 

Катэгорыя:Палітычныя партыі Швецыі
Кафедральны сабор Лулеа

**Кафедральны сабор Лулеа** () — галоўная царква епархіі Лулеа, самай паўночнай у Швецыі.

Неабходнасць у новым будынку паўстала пасля моцнага пажару 1887 года, які прынёс сур’ёзныя разбурэнні ў горадзе. Новы царкоўны будынак быў спраектаваны архітэктарам Адольфам Эмілем Меландэрам ў неагатычным стылі. Асвечаны ў 1893 годзе ў гонар Оскара-Фрэдэрыка — кіруючага манарха.

У 1904 годзе, у сувязі з арганізацыяй епархіі Лулеа, царква стала кафедральным саборам епархіі. З 2002 года біскупам з’яўляецца Ханс Стыглунд.

Вышыня царкоўнага шпіля 67 метраў, што робіць будынак самым высокім у Лулеа.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Luleå domkyrka // Svenska kyrkan

Л
Катэгорыя:Збудаванні ў неагатычным стылі
Катэгорыя:Лулеа
Эстонскі дыялект шведскай мовы

), якая паказвае шведскія паселішчы ў Эстоніі (чырвоны колер)]]

**Эстонскі дыялект шведскай мовы** (шведск. *estlandssvenska*, эст. *rannarootsi keel*) - усходнія дыялекты шведскай мовы, якія былі распаўсюджаны на былых шведскіх калоніях у Эстоніі.

## Геаграфія 
На розных гаворках эстонскага дыялекту шведскай мовы размаўлялі мясцовыя эстонскія шведы ў былых населеных шведамі раёнах Эстоніі (мясцовая назва *Aiboland*): на астравах Ормсё, Эсел, Дагё, Рунё і паўвостраве (былы востраў) Нукё. Ажно да эвакуацыі эстонскіх шведаў ў канцы Другой сусветнай вайны, як шведы, так і эстонцы размаўлялі на адной мове. Пасля падзення Савецкага Саюза і аднаўлення незалежнасці Эстоніі, эстонскія шведы пачалі культурнае адраджэнне: з'явіліся курсы па вывучэнні гэтага дыялекту на астравах Дагё і Эсел.

Эстонскі дыялект шведскай мовы ўключае ў сябе шэраг гаворак, напрыклад *nuckömål* і *rågömål*.

## Лінгвістычныя асаблівасці 
У дыялекце прысутнічаюць словы і фанетычныя асаблівасці з нямецкай, рускай і эстонскай моў (напрыклад, так званыя другасныя дыфтонгі), што значна паўплывала на яго фарміраванне. Многія займеннікі маюць першапачатковы гук *t* замест *d* у шведскай мове.

## Прыклад 
Прыклад дыялекту *nuckömål* са шведскай энцыклапедыі Nordisk familjebok:
* *Stick tälknin i stolpan o hälvtor stolpan topa kalkan, säte Halmen o Hälma färe kalkan o ker te Nuckö toka.*
Стандартная шведская мова:
* *Stick täljkniven i stolpen och vält stolpen på kälken, sätt Hjälmen och Hjälma för kälken och kör till Nuckö.*

## Гл. таксама 
* Дыялекты шведскай мовы

Катэгорыя:Шведская мова
Кафедральны сабор Лунда

**Кафедральны сабор Лунда** або **Лундскі сабор** () — лютэранскі сабор горада Лунд, Сконэ, Швецыя. Галоўная царква лундскай епархіі Шведскай лютэранскай царквы. Доўгі час быў галоўным саборам Даніі і ўсёй Скандынавіі — да перадачы горада Швецыі; тут жа знаходзілася кафедра адзінага ў Скандынавіі архібіскупа.

## Гісторыя 
Лунд граў важнае значэнне ў гісторыі Скандынавіі задоўга да будаўніцтва сабора. Напрыклад, на ўзгорку Святога Ліберыя ў Сярэднявеччы праходзілі народныя сходы Сконе (). У дахрысціянскія часы тут таксама знаходзіўся рэлігійны цэнтр. Лунд быў заснаваны каля 990 года дацкім каралём Кнудам Вялікім, які планаваў адбудаваць тут сваю сталіцу. Епархія Лунда была заснавана ў 1060 годзе.

Сабор быў пабудаваны ў Лундзе не пазней за 1085 год, але невядома, ці знаходзіцца сённяшні будынак на тым жа самым месцы. У грамаце Кнуда IV, датаванай 21 мая 1085 года, ёсць згадка пра сабор, пабудаваны на працягу 1080-х гадоў. Аднак па апісанні няма ўпэўненасці, што гаворка ідзе аб сучасным саборы Лунда. Саборная школа была арганізавана ў 1085 годзе, што робіць яе самай старой школай Даніі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны вэбсайт прыходу Лундскага Сабора 

Катэгорыя:Храмы паводле алфавіта
Л
Катэгорыя:Лунд
Джуліа Кловіа

**Джуліа Кловіа** (; , мянушка Мачэда (*Macedo*); 1498, непадалёк ад Црыквеніцы — 5 студзеня 1578, Рым) — італьянскі жывапісец-мініяцюрыст.

## Біяграфія 
Вучыўся ў адным з манастыроў на сваёй радзіме ў Харватыі, пазней — у Італіі пад кіраўніцтвам Джуліа Рамана.

Кловіа быў некаторы час прыдворным жывапісцам венгерскага караля ў Афене, пасля чаго, пастрыгшыся ў манахі, жыў у Мантуі і Рыме, дзе наступіў росквіт яго таленту дзякуючы вывучэнню творчасці Мікеланджэла. Уславіўся цудоўнымі мініяцюрамі, якімі, па замове валадарных і шляхетных асоб і багатых манастыроў, упрыгожваў малітоўнікі, набажэнскія кнігі і іншыя рукапісы.

## Творчасць 
Яго галоўныя творы — мініяцюры раскошнага канону Багародзіцы, створанага для кардынала Фарнезэ («Часаслоў Фарнезэ»), «Распяцце з прадстаячай Марыяй Магдалінай» (у галерэі Піці ў Фларэнцыі), «Богамаці, якая аплаквае Збавіцеля, знятага з крыжа» (у галерэі Уфіцы, у Фларэнцыі), «Сцэны з жыцця імператара Карла V» (у Брытанскім музеі ў Лондане), ілюстрацыі да «Боскай Камедыі» Дантэ (у ватыканскай бібліятэцы ў Рыме) і інш.
[right|thumb|180px|left|Пакліканне [Іаан Багаслоў|Іаана. Пергамент. Каля 1532. Бібліятэка манчэстэрскага ўніверсітэта]]

## Літаратура 
* Bradley J. W. The life and works of Giorgio Giulio Clovio; miniaturist, 1495—1578. With notices of his contemporaries and the art of book decoration in the sixteenth century. Amsterdam: G.W. Hissink & Co., 1971
* Cionini Visani M., Gamulin G. Clovio, miniaturist of the Renaissance. London: Alpine Fine Arts Collection, 1993
* Bošnjak L. Dvorski minijaturist Juraj Julije Klovic: u povodu 500. obljetnice rođenja majstora. Zagreb: Muzejsko-galerijski centar, 1998.

## Спасылкі 
* Артыкул у Каталіцкай энцыклапедыі (англ.)

Катэгорыя:Мастакі Італіі
Катэгорыя:Мастакі-мініяцюрысты
Емтланд

**Емтланд** (Jämtland):

* Емтланд — лен у сучаснай Швецыі
* Емтланд — гістарычная правінцыя ў Швецыі
Стуршэн

**Стуршён** () — пятае па велічыні возера у Швецыі. Самы вялікі востраў — Фросен, разам з размешчаным на ўсходнім беразе горадам Эстэрсунд утварае цэнтр гістарычнай правінцыі Емтланд. Праз возера працякае рака Індальсэльвен. 

Плошча возера складае 456,33 км². Даўжыня возера — 70 км, шырыня — 25 км. Аб'ём возера складае 8,018 км³. Максімальная глыбіня возера — 74 м, сярэдняя глыбіня — 17,3 м.

Па возеры праходзяць дзве паромныя лініі кампаніі *Vägverket Färjerederiet*. У зімовы перыяд іх замяняюць дарогі, пракладзеныя па лёдзе.

Паводле легенды, у возеры жыве пачвара Storsjöodjuret. Першае паведамленне пра яго з'явілася ў 1635 годзе.

Катэгорыя:Азёры Швецыі
Эстэрсунд

**Эстэрсу́нд** ( ) — горад у цэнтральнай Швецыі, размешчаны на беразе пятага па велічыні возера ў Швецыі Стуршэн (), цэнтр аднайменнай камуны, а таксама правінцыі і лена Емтланд. Эстэрсунд — культурны і эканамічны цэнтр рэгіёна і традыцыйны цэнтр гандлю і камерцыі.

У горадзе размешчаны Цэнтральнашведскі ўніверсітэт, разлічаны прыблізна на 15000 студэнтаў у трох універсітэцкіх гарадках (2006/2007 гг).

З насельніцтвам у 58 914 чалавек (снежань 2008 года) Эстэрсунд займае 36 месца па колькасці насельніцтва ў Швецыі.

## Агульныя звесткі 
Эстэрсунд знаходзіцца ў цэнтры Скандынавіі, у цэнтры Швецыі, у цэнтры лена Емтланд і ў цэнтры камуны Эстэрсунд. У сутнасці сваёй Эстэрсунд з’яўляецца цэнтрам Швецыі.

У рамках сумеснага праекта муніцыпальных улад і гарадскіх прадпрымальнікаў Эстэрсунд пазіцыянуецца як Vinterstaden — Зімовы горад.

Эстэрсунд з’яўляецца цэнтрам зімовага спорту з сучаснымі размешчанымі непасрэдна ў горадзе стадыёнам для лыжных гонак і горналыжнай трасай.
У Эстэрсундзе рэгулярна праводзяцца чэмпіянаты і этапы кубка свету па розных зімовых відах спорту, такім як лыжныя гонкі, біятлон, хуткасны бег на каньках, спартыўнае арыентаванне на лыжах, гонкі на снегаходах і іншым.

## Клімат 
, здымак са спадарожніка]]
Вобласць вакол горада, званая Стуршэбюгдэн па імі возера Стуршэн, часта апісваецца як самы паўночны сельскагаспадарчы рэгіён у свеце ў кантынентальным клімаце.

## Гісторыя 
thumb|left|Карта Эстэрсунда (1922 год)

Эстэрсунд быў заснаваны ў 1786 годзе як гандлёвая манаполія лена Емтланд. Мэтай стварэння горада было жаданне цэнтральных улад прымусіць мясцовых фермераў пастаўляць тавары пасроднікам у Эстэрсунд, а не напроста гандляваць з суседзямі. Аднак, гэта ініцыятыва не сустрэла падтрымкі насельніцтва, і Эстэрсунд заставаўся маленькім горадам аж да канца XIX стагоддзя, калі пабудова чыгункі дала штуршок да развіцця горада.

## Культура 
[thumb|200px|Гарадская [Ратуша]]
У Эстэрсундзе знаходзяцца музей «Ямтлі», дом-музей кампазітара Вільгельма Петэрсана-Бергера, а таксама заапарк.

## Спорт 
Горад быў прэтэндэнтам на правядзенне зімовых алімпійскіх гульняў 1994, 1998, 2002 і 2014 гадоў, але дагэтуль ніводная заяўка не апынулася паспяховай. Аднак, напачатку XX стагоддзя ў Эстэрсундзе з-за адсутнасці снега ў Стакгольме некалькі разоў праходзілі Нардычныя Гульні, званыя папярэднікамі зімовых алімпійскіх гульняў.

У Эстэрсундзе ў 1989, 1993, 1995—1997, 2000, 2002, 2003—2007, 2009 гадах праводзіліся этапы Кубка свету па біятлоне. А ў 2008 і 2019 гадах — чэмпіянаты свету па гэтым відзе спорту.

У Эстэрсундзе ёсць свой футбольны клуб з аднайменнай назвай.

## Гарады-пабрацімы 
*  Гірын, КНР
*  Санак, Польшча
*  Тронхейм, Нарвегія
*  Одэнсэ, Данія
*  Каяні, Фінляндыя

Катэгорыя:Гарады Швецыі
Векшэ

**Ве́кшэ** () — горад на паўднёвым усходзе Швецыі ў правінцыі Смоланд, адміністрацыйны цэнтр лена Крунуберг і камуны Векшэ. Насельніцтва 60 887 чалавек (2010). Векшэ мае мянушку «Найзялёны горад Еўропы».

## Гісторыя 
Векшэ вырас з гандлёвага месца каля возера, дзе збягаліся некалькі шляхоў — адсюль і яго першапачатковая назва — *«Vägsjö»*, у якой «Väg» азначае «шлях», а «sjö» — «возера». Паводле легенды, англійскі місіянер Зігфрыд прыбыў у Швецыю і пабудаваў у Векшэ першую ў краіне біскупскую царкву. Такім чынам, легенда сцвярджае, што ўжо ў 1170 годзе Векшэ становіцца цэнтрам біскупства, а горад (ці гандлёвае месца) існаваў яшчэ ў XI стагоддзі. Аднак першыя пісьмовыя згадкі аб Векшэ адносяцца да 1342 года, калі кароль Магнус Эрыксан надаў Векшэ гарадскі прывілей. У XV стагоддзі для абароны гораду быў пабудаваны замак Крунуберг, ад якога пазней пайшла назва лена. У адрозненні ад Ёнчэпінгу, індустрыяльная рэвалюцыя XIX стагоддзя практычна не закранула Векшэ, і ў цяжкія годы канца стагоддзя горад і яго наваколле перажываюць хвалю эміграцыі. Толькі ў другой палове наступнага, XX стагоддзя горад пачынае даволі хутка расці. Штуршком для гэтага стала адкрыццё ў 1967 годзе філіяла Лундскага ўніверсітэта, які ў 1999 годзе быў пераўтвораны ва Універсітэт Векшэ, а ў 2010 атрымаў назву Універсітэт Лінея.

## Адукацыя 
Акрамя Універсітэта Лінея, у Векшэ дзейнічаюць Школа Паліцыі (пры ўніверсітэце), Вышэйшая Прафесыйна-Тэхнічная школа і Вышэйшая народная школа Святога Зігфрыда. А яшчэ ў сярэднявеччы, пры Кафедральным саборы дзейнічала школа, ў якой хлопчыкі маглі атрымаць адукацыю на адносна высокім узроўні.

## Славутасці 
 ў Векшэ]]
* Кафедральны сабор (XIII — XVIII стагоддзі, паводле легенды, на месцы царквы XII стагоддзя, рэстаўраваны ў XIX — XX стагоддзях)
* Руіны замка Крунуберг (XV стагоддзі, у 5 км на поўнач ад горада)
* Замак Тэлебарг (1897 — 1900)
* Замак Бергквара (канец XVIII стагоддзя, у 6 км на захад ад горада)
* Італьянскі палац
* Парк Лінея, у якім растуць прынамсі па адным відзе раслін з 24 класаў раслін, вызначаных Лінеем
* Дом эмігрантаў — цэнтр памяці аб эміграцыі ў Амерыку, які ўтрымлівае архівы, пісьмы, фатаграфіі па тэме
* Скульптура *«Легенда са шкла»* (1978)
* Музей Смоланда (фактычна — Шведскі музей шкла)
* Музей псіхіатрыі

## Вядомыя асобы 
## Гарады-пабрацімы 
*  Обенра, Данія
*  Лох’я, Фінляндыя
*  Скагастрэнд, Ісландыя
*  Хёнефос, камуна Рынгерыке Нарвегія
*  Каўнас, Літва
*  Алмерэ, Нідэрланды
*  Пабедзіска, Польшча
*  Ланкастэр, Вялікабрытанія
*  Шверын, Германія
*  Дулут, штат Мінесота, ЗША

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Швецыі
Кальмарскі сабор

**Кафедральны сабор Кальмара** () — у наш час галоўная царква прыходу Кальмар. Да 1915 года быў кафедральным саборам епархіі Кальмара, якая затым у якасці прыходу ўвайшла ў епархію Векшэ. Аднак за царквой захавалася назва кафедральнага сабора.

Будынак пабудаваны па праекце шведскага архітэктара Нікадэмуса Тэсіна Старэйшага. За ўзор ім была ўзята рымская царква Іль-Джэзу. Будаўнічыя працы пачаліся ў 1660 годзе, асвячэнне адбылося ў 1700 годзе.

У архітэктуры будынка спалучаюцца элементы класіцызму і барока. Будынак мае крыжападобную форму — заходняя частка ўпрыгожана дзвюма вежамі, а ва ўсходняй знаходзіцца апсіда, унутры якой размешчаны алтар. Ззаду алтара маецца алтарная карціна, якая адлюстроўвае зняцце Ісуса Хрыста з крыжа (падобныя выявы характэрны для шведскай высокацаркоўнай лютэранскай традыцыі).

## Літаратура 
* Fabian Baehrendtz, "Anteckningar om Kalmar domkyrka". Arsboken *Kalmar län* 1912-14
* Oloph Bexell, "Har Kalmar en 'riktig' domkyrka?"  Årsboken *Kalmar län* 1985 
* Ulf Haegermark, "Vem är mästaren till predikstolen i Kalmar domkyrka?", Årsboken *Kalmar län* 1973. 
* Manne Hofrén, *Kalmar domkyrka. Historik och vägledning* 1981
* Sten Karling *Kalmar domkyrka och Nikodemus Tessin d. ä.*, 1984  
* Ingrid Rosell och Robert Bennett, *Kalmar domkyrka*, (Sveriges kyrkor band 209), Stockholm 1989, 253 sid. 
* Tidskriften *Orgelforum 2001, nr 3*, Svenska orgelsällskapet,  
* Folder från domkyrkoförsamlingen 
* Hilding Wibling, *Epitafier och vapensköldar i Kalmar domkyrka*, 1979
* Nationalencyklopedin. 1993. Band 10 ,sid.363. ISBN 91-7024-620-3

## Спасылкі 
К
Катэгорыя:Кальмар (Швецыя)
Астарта

**Аста́рта** () — старажытная блізкаўсходняя багіня ўрадлівасці, кахання і вайны.

## Гісторыя 
Лічыцца, што культ Астарты першапачаткова ўзнік у Месапатаміі, дзе яна была вядома як Інана (у шумераў) і Іштар (у вавіланян і асірыйцаў). У 2 тысячагоддзі да н. э. шанаванне Астарты распаўсюдзілася ў Сірыі, Палесціне і Ханаанскай зямлі. Тут вобраз месапатамскай багіні ўвабраў у сябе рысы мясцовай багіні Анат, што была абаронцай паляўнічых і пастухоў, малявалася як дзева-ваяўніца.

У новым вобразе Астарта разглядалася як заступніца шэрагу буйных ханаанскіх, філісцімлянскіх і іўдзейскіх гарадоў. У Сідоне жрацы Астарты паходзілі з кіруючых дынастый. У Іерусаліме храм Астарты быў пабудаваны пры цары Саламоне. Выявы Астарты-Анат знойдзены на Кіпры.

У другой палове 2 тысячагоддзя да н. э. у сувязі з экспансіяй Старажытнага Егіпта на Блізкі Усход прыхільнікі Астарты-Анат з’явіліся ў егіпецкіх гарадах. Першапачаткова імі былі іншаземцы, аднак пазней Астарта-Анат увайшла ў егіпецкі міфалагічны цыкл, прысвечаны проціборству Сета і Асірыса. Многія рысы егіпецкага вобраза Астарты былі запазычаны багіняй Сехмет.

У эпоху элінізму Астарту атаяснялі са старажытнагрэчаскай багіняй Афрадытай.

Рытуалы шанавання Астарты ўключалі сексуальныя сувязі са жрацамі і храмавую прастытуцыю.

## Міфалогія 
У блізкаўсходняй міфалогіі Астарта злучалася галоўным чынам з Балу-Ваалам, выступала то як яго маці, то як кансорт. Менавіта такой яна вядома Бібліі. Магчыма, што пашырэнне культа Астарты таксама адбывалася дзякуючы папулярызацыі Ваала. У фінікійцаў яна часам выступае як жонка бога Эля. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што старажытныя іўдзеі прымалі Астарту ў якасці жонкі Яхве.

Егіпцяне атаясамлівалі Ваала з Сетам, таму ў старажытнаегіпецкай міфалогіі Астарта была яго жонкай. Паводле аднаго з міфаў, Гор запячатаў улонне Астарты, але Сет зняў пячаць і злучыўся з багіняй у свяшчэнным акце.

Сімвалы Астарты — планета Венера, кіпарыс, змяя.

## Спасылкі 
* Astarte
* Astarte, Goddess of Fertility, Beauty, War, and Love 

Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Багі ўрадлівасці
Катэгорыя:Багі вайны
Катэгорыя:Багіні
Катэгорыя:Егіпецкая міфалогія
Катэгорыя:Міфалогія Блізкага Усходу
Даларна

**Даларна** (Dalarna):
* лен Даларна — лен у сучаснай Швецыі
* правінцыя Даларна — гістарычная правінцыя ў Швецыі
Кафедральны сабор Скары

**Кафедральны сабор Скары** () — галоўная царква епархіі Скара, збудаваная ў XI ст.

Першапачаткова сабор, верагодна, быў драўляным, аднак пазней ён быў перабудаваны ў раманскім стылі ў камені і асвячоны ў 1150 г. Ад таго часу захавалася частка скульптурных упрыгожванняў.

У XIII ст. у саборы былі збудаваны хоры раннегатычнага стылю. У XIV стагоддзі пачалася перабудова галоўнага будынка царквы, падчас якой яго цэнтральная частка вырасла ўгару, набыўшы познегатычныя рысы. Сабор неаднаразова гарэў. Пажары ў ім адбываліся ў канцы XIV ст., у 1566 і 1719 гг.
thumb|злева|Сабор да рэканструкцыі Хельга Сетэрваля

Паўднёвае крыло храма ўпрыгожвае франтон у стылі барока, які датуецца 1764—1765 гг.

У 1886—1894 гг. была праведзена шырокамаштабная рэстаўрацыя сабора. Адначасова ён быў перабудаваны ў гатычным стылі. Працы праводзіліся па чарцяжах архітэктара Хельга Сетэрваля. Новай рэстаўрацыі сабор Скары падвергся ў 1947—1949 гг. пад кіраўніцтвам Івара Тэнгбума.

## Спасылкі 
С
Пер Хілестром

**Пер Хілестром** (, , Веддзё — ) — шведскі жывапісец; заснавальнік нацыянальнай школы бытавога жанру.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Стакгольме. У 1757—1758 гадах наведваў майстэрню Ф.Бушэ ў Парыжы. З 1810 года дырэктар Стакгольмскай акадэміі мастацтва. Зазанаў уплыў Ж. Б. Гроза і Ж. Б. Шардэна. Прадстаўнік асветніцкай лініі ў шведскім мастацтве 18 стагоддзя.

## Творчасць 
У сваіх невялікіх карцінах са сцэнамі вясковага і гарадскога жыцця сялян і наёмных рабочых часта выкарыстоўваў рэзкія святлоценевыя кантрасты, якія надаюць прадметную важкасць і матэрыяльнасць прыроднаму і бытавому асяроддзю («Кузня», 1781). Яго працы вылучаюцца строгасцю і прастатой кампазіцыі, манахромнасцю багатага тонкімі адценнямі каларыту. Пісаў таксама партрэты і нацюрморты.

## Галерэя 

Выява:Pehr Hilleström-En piga höser såppa utur en kiettel - i en skål.jpg|*Служанка налівае суп з гаршка*
Выява:Pehr Hilleström-Carl Michael Bellman.jpg|*Партрэт Карла Мікаэля Бельмана*
Выява:Testing Eggs. Interior of a Kitchen (Pehr Hilleström d.ä.) - Nationalmuseum - 18113.tif|*Пераборка яек*
Выява:Pehr Hilleström-Bordssällskap i en bondstuga.jpg|*Бяседа ў сялянскай хаце*
Выява:Pehr Hilleström - Den förtrollade skogen.jpg|*Зачараваны лес*
Выява:Pehr Hilleström-Två tjänsteflickor vid en bäck.jpg|Дзве служанкі пад Брукам
Выява:The Morning Toilet. Boudoir Scene (Pehr Hilleström d.ä.) - Nationalmuseum - 18152.tif|Ранішні ўбор
Выява:Pehr Hilleström-Stilleben.jpg|Нацюрморт

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17)

## Спасылкі 
* *Пер Хілестром* у *Nordisk Familjebok* 
* Пер Хілестром 

Катэгорыя:Мастакі Швецыі
Каралеўская акадэмія вольных мастацтваў

**Каралеўская акадэмія вольных мастацтваў** () — шведская мастацкая акадэмія ў Стакгольме.

## Гісторыя 
Акадэмія была заснавана ў 1735 годзе Карлам Густавам Тэсінам і архітэктарам Карлам Горлеманам пад назвай Каралеўская акадэмія малявання (*Kongl. Ritakademien*). У лік асноўных прадметаў навучання ўваходзіла таксама маляванне аголенай натуры. У 1768 годзе адбылося першае пасяджэнне членаў акадэміі пад кіраўніцтвам архітэктара Карла Фрэдрыка Адэлькранца. У 1773 годзе па ўказу караля Густава III, пішацца яе першы статут, узорам для якога стала Парыжская каралеўская акадэмія. Акрамя малюнка, тут пачалі выкладаць архітэктуру, анатомію, чарчэнне, гісторыю мастацтваў і мастацкую перспектыву, у выніку чаго першапачаткова невялікая Акадэмія малюнка разраслась і ператварылася ў Каралеўскую акадэмію жывапісу і скульптуры (*Kongl. Målare- och Bildhuggareakademien*).

Свайго росквіту Акадэмія дасягнула ў канцы XVIII стагоддзя, калі ў ёй выкладалі шэраг знакамітых мастакоў (напрыклад, Юхан Табіяс Сергель). У 1810 годзе яна атрымала сваю сучасную назву. З 1810 года дырэктарам акадэміі быў Пер Хілестром. З 1870 года Акадэмія знаходзіцца ў сучасным будынку, па адрасе Фрэдсгатан 12 (*Fredsgatan 12*) у стакгольмскім раёне Нормальм ().

З 1864 года ў Каралеўскую акадэмію прымаюцца і жанчыны. Першай сярод іх была Ганна Нордландэр. У канцы XIX стагоддзя некаторыя маладыя шведскія мастакі, у тым ліку Карл Ларсан і Эрнст Юсефсан, а таксама яшчэ 82 члена «акадэміка», беспаспяхова спрабавалі рэфармаваць састарэлую сістэму адукацыі ў Акадэміі. Пасля адкрыцця ў 1876 годзе ў Стакгольме Каралеўскай вышэйшай тэхнічнай школы навучанне будучых архітэктараў было перададзена з Акадэміі.

У 1978 годзе са складу Акадэміі вылучылася ў самастойную навучальную ўстанову Каралеўская вышэйшая мастацкая школа (), дзе ў цяперашні час адбываецца навучанне маладых мастакоў, і з 1995 года яна знаходзіцца ў асобным будынку, разам са сваімі навучальнымі і выставачнымі заламі і майстэрнямі.

Каралеўская акадэмія вольных мастацтваў з’яўляецца ўладальнікам вялікага збору мастацкіх каштоўнасцяў, сабраных пачынаючы з 1735 года, і ўключае ў сябе калекцыю карцін і сульптуры, а таксама збор антычных помнікаў мастацтва. Акадэмія валодае шырокімі бібліятэкай і архівамі.

## Галерэя 

Выява:Konstakademien Stockholm.jpg|Асноўны будынак на Фрэдсгатан 12
Выява:Konstakademin stockholm entre 2008.jpg|Лесвіцы перад галоўным уваходам у Акадэміі
Выява:Konstakademien skulpturmagasin.JPG|Скульптуры, 2010 год

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Акадэміі

Катэгорыя:Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Універсітэты Швецыі
Катэгорыя:Каралеўская акадэмія вольных мастацтваў (Швецыя)
Інгвар Кампрад

**Феадар Інгвар Кампрад** () ( — ) — прадпрымальнік са Швецыі. Адзін з найбагацейшых людзей свету, заснавальнік кампаніі IKEA — сеткі крам, якія гандлююць таварамі для дома.

## Біяграфія 
Інгвар пачаў займацца бізнесам яшчэ ў дзіцячым узросце, прадаючы суседзям запалкі. Ён выявіў, што можа танна браць іх вялікімі партыямі ў Стакгольме, а затым прадаваць іх у розніцу па нізкай цане і мець пры гэтым добрую прыбытак. Пасля ён займаўся продажам рыбы, калядных упрыгожанняў, насення, шарыкавых ручак і алоўкаў. Інгвар заснаваў прадпрыемства, пасля якое стала IKEA, калі яму было 17 гадоў, на грошы, атрыманыя ў падарунак ад бацькі.

У 1994 годзе былі апублікаваныя асабістыя лісты шведскага фашысцкага актывіста Пера Энгдаля, з якіх стала вядома, што Кампрад з 1942 года быў удзельнікам яго пранацысцкіх групы «Новашведскі рух». Па меншай меры да верасня 1945 года ён актыўна збіраў грошы для групы і прыцягваў новых удзельнікаў. Час сыходу Кампрада з групы невядома, але да пачатку 1950-х гадоў яны з Перам Энгдалем заставаліся сябрамі. Акрамя таго, паводле дадзеных Дзяржаўнай службы бяспекі, ён з’яўляўся членам нацысцкай партыі Шведскі сацыялістычны сход.

Пасля апублікавання фактаў аб нацысцкім мінулым Кампрада ён заявіў, што горка шкадуе аб гэтай часткі свайго жыцця і лічыць гэта адной з самых сваіх вялікіх памылак. Пасля гэтага ён напісаў ліст з выбачэннямі ўсім супрацоўнікам ІКЕА яўрэйскай нацыянальнасці. Аднак у жніўні 2010 года ў інтэрв’ю журналістцы і пісьменніцы Элісабет Осбрынк ён заявіў: «Пер Энгдаль быў вялікім чалавекам, і я буду прытрымлівацца гэтага меркавання да таго часу, пакуль я жывы».

З 1976 года Кампрад пражывае ў Швейцарыі ў горадзе Эпаленж. Па стане на 2009 год з’яўляецца самым багатым жыхаром Швейцарыі.

Катэгорыя:IKEA
Катэгорыя:Прадпрымальнікі Швейцарыі
Катэгорыя:Прадпрымальнікі Швецыі
Катэгорыя:Мільярдэры
Блекінгэ

**Блекінгэ** (Blekinge):
* лен Блекінгэ — лен у сучаснай Швецыі
* правінцыя Блекінгэ — гістарычная правінцыя ў Швецыі
Сёдэрмальм

**Сёдэрмальм** (Södermanland):
* Сёдэрмальм — лен у сучаснай Швецыі
* Сёдэрмальм — гістарычная правінцыя ў Швецыі
* Падводныя лодкі тыпу «Сёдэрмальм»
Каралеўскі тэхналагічны інстытут

**Каралеўскі тэхналагічны інстытут** () — універсітэт у Стакгольме, Швецыя. Аспрэчвае ў Тэхналагічнага ўніверсітэта Хельсінкі (ТКК) званне найбуйнейшай тэхнічнай ВНУ ў Скандынавіі і з'яўляецца адным з вядучых тэхнічных універсітэтаў Еўропы. Заснаваны ў 1827 годзе як , у 1877 годзе атрымаў сваю цяперашнюю назву. Пасля вайны ў інстытуце пачаліся даследаванні ў вобласці ядзернай фізікі, у 1954 годзе быў запушчаны першы шведскі рэактар, які прапрацаваў да 1970 года.

## Вядомыя студэнты і прафесары 
* Саламон Аўгуст Андрэ
* Арнэ Крыстэр Фуглесанг
* Дольф Лундгрэн

## Гл. таксама 
* Школа Соф'і Кавалеўскай

Катэгорыя:Універсітэты Швецыі
Шкатулка

**Шкатулка** (, ад ), **куфэрак**, **скрыначка** — невялікая скрыня з вечкам для захоўвання дробных, звычайна каштоўных рэчаў. Шкатулкі вырабляюць з дрэва, металу, пластмасы, а таксама каштоўных матэрыялаў — косці, камення. Для ўпрыгожвання часта пакрываюць скурай, дарагой тканінай, інкрустуюць каштоўнымі камянямі, пакрываюць разьбой, чаканкай.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прадметы побыту
Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва
Анона (багіня)

[thumb|345px|Багіня Анона на [Манета|манеце Рымскай імперыі]]
**Анона** (ад лацінскага «*annus*» — літаральна «*год*») — у старажытнарымскай рэлігіі і міфалогіі багіня, якая багаслаўляла і ахоўвала жніво, менавіта ёй узносілі рымляне свае малітвы з просьбай сабраць ураджай без страт.

На творах мастацтва Анона нярэдка адлюстроўвалася разам з заступніцай ураджаю і ўрадлівасці багіняй Цэрэрай. У адной руцэ багіня Анона звычайна трымае рог дастатку ці сноп каласоў, а ў другой руцэ ў яе, як правіла, суднавы руль ці якар. Марскія атрыбуты былі своеасаблівым блаславеннем на паспяховыя перавозкі і бесперабойныя пастаўкі збожжа ў Старажытны Рым па моры.

Часам словам «анона» ў старажытных рымлян звалася таксама гадавое жніво ці сукупнасць жыццёвых прыпасаў на рынку ці, нарэшце, сам кошт збожжавага хлеба; (адсюль выраз «*ананарныя законы*», гэта значыць законы, якія датычыліся хлебнага гандлю).

Катэгорыя:Багіні ў рымскай міфалогіі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Багі земляробства
Суднавы руль

**Суднавы руль** (ад ) — вертыкальная пласціна (пяро руля), якая паварочваецца на восі (балеры) у кармавой падводнай частцы судна. Служыць для павароту судна ў той ці іншы бок.

Прынцып дзеяння — адхіленне набягаючага патока вады і перадача процілеглага штурхальнага моманту карме судна.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Марскія тэрміны
Катэгорыя:Дэталі караблёў
Рог дастатку

**Рог дастатку ** (, саст. *рог дабрабыту*) — сімвал дастатку і багацця, які ўзыходзіць да старажытнагрэчаскай міфалогіі.
__NOTOC__
Малюецца часцей за ўсё выгнутым, *напоўненым* кветкамі, пладамі і таму падобным, г.зн. павернутым угару (радзей адлюстроўваецца рог, *які вывяргае* іх і ўсялякія выгоды, г.зн. павернутым уніз). У творах выяўленчага мастацтва ўкладаецца ў рукі маленькага Плутаса (бога багацця ў старажытнагрэчаскай міфалогіі), Фартуны, Геі, таксама Геракла. У архітэктуры адлюстроўваецца на капітэлях і карнізах, асабліва карынфскага ордара, таксама над скляпеннямі, пад вокнамі і таму падобнымі элементамі будынкаў. [thumb|left|165px|Рог дастатку на вокладцы фальклорнага зборніка «[Чароўны рог хлопчыка» (1808)]]

Уяўленне пра рог дастатку запазычана з старажытнагрэчаскай міфалогіі, у якой ён з'яўляецца прыналежнасцю казы Амальтэі ці Ахелоя (*Амалфеін рог*, *Амалфеяў рог*), які абярнуўся ў быка. Выраз сустракаецца ўжо ў паэта VI стагоддзя да н.э. Факіліда: «*поле ж, кажуць, рог Амалфеі*» . Рог дастатку знаходзіўся ў правай руцэ багіні правасуддзя Феміды.

У Сярэднявеччы рог дастатку быў пераасэнсаваны як Святы Грааль. Той, хто выпіў з чашы Грааля, атрымлівае прабачэнне грахоў, вечнае жыццё і г.д. У некаторых версіях нават блізкае сузіранне дае неўміручасць на некаторы час, а таксама розныя выгоды ў як ежы, пітво і г.д.

Рог дастатку змешчаны на дзяржаўных гербах Гандураса, Калумбіі, Панамы, Перу.

## Літаратура 
* Н. С. Ашукин, М. Г. Ашукина. Крылатые слова. Литературные цитаты. Образные выражения. Москва: Правда, 1986. С. 551—552.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Прадметы ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Магічныя прадметы
Хельсінгбарг

**Хе́льсінгбарг** (, ) — горад на поўдні Швецыі, у лене Сконэ, у аднайменнай правінцыі, цэнтр аднайменнай камуны. Порт у праліве Эрэсун. Чыгуначным і аўтамабільным паромам злучаны з г. Хельсінгёр у Даніі.

## Назва 
Назва горада паходзіць ад словаў «helsing» — частка шыі, а ў дадзеным выпадку — найвузейшае месца праліва Эрэсун, і «borg» — замак.

## Гісторыя 
thumb|злева|Хельсінгбарг. Помнік Магнусу Стэнбаку каля Ратушы
thumb|злева|Хельсінгбарг. Вежа Чэрнан.
Хельсінгбарг — адзін з найстаражытнейшых гарадоў Скандынавіі, лічыцца што забудова ў форме невялікай крэпасці існавала тут ужо ў X стагоддзі.

Адам Брэменскі ўзгадвае горад у 1070-х гадах, а 21 мая 1085 года Хельсінгбарг згадваецца ў лісце дацкага караля Кнута Святога — гэтая дата і з'яўляецца афіцыйнай датай заснавання горада. У XII стагоддзі тут пабудавалі значна мацнейшы замак, горад пачаў расці і ў XIV стагоддзі Хельсінгбарг становіцца адным з найбуйнейшых гарадоў Даніі. У 1332 годзе горад разам з усім Сконэ і Блекінге набыў шведскі кароль Магнус Эрыксан, аднак ужо ў 1360 годзе дацкі кароль Вальдэмар Атэрдаг зноў адваяваў гэтыя землі. У XV—XVI стагоддзях значнасць Хельсінгбаргу паменшылася са з'яўленнем на супрацьлеглым беразе Эрэсуна замка Кронбарг у горадзе Хельсінгёр. У 1658 годзе Хельсінгбарг пераходзіць Швецыі і ў бліжэйшыя паўстагоддзі пабачыў шмат войнаў: у прыватнасці, у 1710 годзе, у часе Вялікай Паўночнай вайны тут шведская армія Магнуса Стэнбака перамагла датчанаў.

У XIX стагоддзі горад паступова пачынае расці. У 1892 годзе Хельсінгбарг і Хельсінгёр былі злучаныя паромам, прычым гэты транспарт злучае два гарады і дасёння. У 1921 годзе ў Хельсінгбаргу адчыніў свае дзверы першы ў Швецыі гарадскі тэатр, які, дарэчы, у 1944 годзе ўзначальваў Інгмар Бергман. 15 верасня 1973 годзе ў мясцовым шпіталі памёр кароль Густаў VI Адольф.

## Эканоміка 
Прамысловасць: суднабудаванне, электра-тэхнічная, гумава-тэхнічная, хімічная, керамічная, харчовая, каляровая металургія (выплаўка медзі).

## Славутасці 
thumb|250px|Хельсінгбарг. Дом Якаба Гансэна.
* Вежа «Чэрнан» (літаральна «ядро») — пабудаваная ў 1310-х гадах.
* Царква Святой Марыі (XII ст.)
* Фахверкавы Дом Якаба Гансэна (1641).
* Ратуша (1887)
* Гарадскія ўмацаванні з Тэраснымі лесвіцамі
* Помнік Магнусу Стэнбаку

## Вядомыя асобы 
* Арвід Посэ — прэм’ер-міністр Швецыі.
* Юдыт Хёрндаль (1883—1969) — шведская оперная спявачка.

## Літаратура 
* Хельсінгбарг. 

## Спасылкі 
* Сайт горада

Катэгорыя:Гарады Швецыі
Катэгорыя:Сконэ (правінцыя)
Катэгорыя:Парты Балтыйскага мора
Карлсан (значэнні)

**Ка́рлсан:**
* Карлсан — літаратурны персанаж дзіцячай казкі шведскай пісьменніцы Астрыд Ліндгрэн.
* **Карлсан** () — шведскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Агнес Карлсан — шведская спявачка.
* Альберціна Карлсан — шведскі заолаг.
* Арвід Карлсан (нар. 1923) — шведскі фармаколаг.
* Інгвар Карлсан (нар. 1934) — шведскі палітык, былы прэм’ер-міністр Швецыі.
* Магнус Карлсан (нар. 1974) — шведскі музыкант, саліст групы Alcazar.
* Перніла Карлсан (нар. 1990) — фінская спартсменка, прадстаўляла Фінляндыю на конкурсе песні Еўрабачанне 2012.
* Такер Карлсан (нар. 1969) — амерыканскі кансерватыўны палітычны аглядальнік.
* Фрыда Карлсан (нар. 1999) — шведская лыжніца.

Катэгорыя:Шведскія прозвішчы
Юнібакен

**Юнібакен** () — дзіцячы культурна-забаўляльны цэнтр, «музей казак», размешчаны ў Стакгольме на востраве Юргордэн.

## Апісанне 
У музеі змадэляваныя месцы з розных дзіцячых твораў шведскіх пісьменнікаў, перш за ўсё Астрыд Ліндгрэн, а таксама Тувэ Янсан, Эльзы Бескаў і шэрагу іншых, якія можна не толькі агледзець, але і пагуляць у іх. Штодня праводзяцца спектаклі і іншыя дзіцячыя забаўляльныя мерапрыемствы. У музеі ёсць таксама рэстаран і кніжны магазін, у якім можна набыць дзіцячыя кнігі на розных мовах.

Таксама адной з асаблівасцяў музея з'яўляецца казачны цягнік, на якім наведвальнікі могуць падарожнічаць па сцэнах з кніг Астрыд Ліндгрэн. Дэкарацыі выкананы па ілюстрацыях мастачкі Марыт Торнквіст (), якая працавала з Астрыд Ліндгрэн.

Назва **Юнібакен** (у перакладзе "ліпеньская горка") узята з твора Ліндгрэн «Мадыкен і Пімс з Юнібакена».

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:З’явіліся ў 1996 годзе
Катэгорыя:Музеі Стакгольма
Катэгорыя:Славутасці Стакгольма
Sounding the Seventh Trumpet

**«Sounding the Seventh Trumpet»** — першы студыйны альбом каліфарнійскага гурта «Avenged Sevenfold», які выйшаў у 2001 годзе пад лэйблам «Good Life Recordings». 19 сакавіка 2002 года альбом быў перавыдадзены «Hopeless Records».

## Спіс кампазіцый 
## Выканаўцы 
* M. Shadows — вакал
* Zacky Vengeance — гітара
* Justin Sane — бас і піяніна
* The Reverend — ударныя
* Synyster Gates — гітара ў «To End the Rapture» (перавыданне)
* Dameon Ash — бас (перавыданне)

## Відэа 
* «Warmness on the Soul»

Катэгорыя:Альбомы Avenged Sevenfold
Катэгорыя:Альбомы 2001 года
Катэгорыя:Дэбютныя альбомы
Карлсан

[thumb|Карлсан, які жыве на даху у стакгольмскім [Юнібакене]]
**Карлсан** ( — Карлсан, які жыве на даху) — літаратурны персанаж, створаны шведскай пісьменніцай Астрыд Ліндгрэн. Карлсан жыве ў маленькім доміку на даху шматкватэрнага дома ў Швецыі, у тым жа раёне, дзе жыла сама Астрыд Ліндгрэн. Лепшы сябар Карлсана — сямігадовы (на момант знаёмства з Карлсанам) Свантэ, малодшае дзіця ў сям’і Свантэсан, па мянушцы Малы (у арыгінале *Lillebror* — Братка, Маленькі брат).

Апісаны ў трылогіі:
* «Малы і Карлсан, які жыве на даху» (1955),
* «Карлсан прылятае зноў» (1962),
* «Карлсан хітруе зноў» (1968).

Упершыню на беларускай мове ўсе тры кнігі цыкла выйшлі ў 2019 годзе.

## Характарыстыка персанажа 
У Швецыі прозвішча Карлсан трэцяе па распаўсюджанасці. У 2008 годзе ў Швецыі былі зарэгістраваныя 201681 носьбітаў гэтага прозвішча. У кнігах не згадваецца імя Карлсана, ён усюды называе сябе «проста Карлсан і ўсё».

У Карлсана на спіне — прапелер, пры дапамозе якога ён можа лятаць. Нягледзячы на адсутнасць якіх-небудзь сродкаў рулення і процідзеяння рэактыўныму моманту і насуперак таму, што прапелер больш падобны на вяслярны шруб, Карлсан можа вольна перамяшчацца па паветры, завісаць і спрытна манеўраваць.

Да матору у Карлсана ёсць глушыцель, які ён выкарыстоўвае, каб не шумець, калі лётае ў якасці прывіда. У другой кнізе згадваецца, што ў звычайнай сітуацыі матор Карлсана выдае гук, адпаведны гуку верталёта, што адзначыў і карэспандэнт з тэлебачання, калі быў у Свантэсанаў у доме і запрасіў фрэкен Хільдур Бок () для ўдзелу ў кулінарным шоу. Карлсан часта плаціць за рэчы, якія бярэ без дазвалення, манеткамі ў 5 эрэ.

На радзіме, у Швецыі, Карлсана не любяць, лічачы яго «хамам, эгаістам, падманшчыкам, хвалько і падбухторшчыкам».

Сіндром Карлсана — псіхалагічная асаблівасць дзяцей 3-7 гадоў, якім патрэбны ўяўны сябар.

## Беларускія пераклады 
* Малы і Карлсан-з-даху / Перакл. са швед. Ю. Жалезкі. — Мн., 2007. ISBN 978-985-6783-39-8
* Малы і Карлсан, які жыве на даху: [казачная аповесць: для малодшага і сярэдняга школьнага ўзросту] / Астрыд Ліндгрэн. - Мінск : Папуры, 2019. - 166, [1] с. 
* Карлсан прылятае зноў: [казачная аповесць: для малодшага і сярэдняга школьнага ўзросту] / Астрыд Ліндгрэн. — Мінск : Папуры, 2019. — 190, [1] с.
* Карлсан хітруе зноў: [казачная аповесць: для малодшага і сярэдняга школьнага ўзросту] / Астрыд Ліндгрэн. — Мінск : Папуры, друк 2019 (макет 2020). — 203, [4] с.

## Спасылкі 
* Карлсан загаварыў па‑беларуску

Катэгорыя:Персанажы кніг Астрыд Ліндгрэн
Фалафель

**Фалафель** (, ) — сярэднеўсходняя страва, смажаныя ў фрыцюры шарыкі са здробненага зерня нуту або бобу, часам з дадаваннем фасолі, запраўленыя прыправамі.

У заходніх краінах фалафель шырока распаўсюджаны ў арабскіх кафэ і закусачных, а таксама сярод вегетарыянцаў і веганаў.

## Этымалогія 
Слова *falafel* можа адносіцца да смажаных шарыкаў або сандвічаў з імі імаверна, ад санскрыцкага слова ''* (), што азначае «доўгі перац». Нядаўна было прапанавана, што назва фалафель мае копцкае паходжанне ад *pha la phel* (), што азначае «з шмат бобу».

## Гісторыя 
Паходжанне фалафеля невядома і спрэчнае. Традыцыйна лічыцца, што страва паходзіць з Егіпта, магчыма ўжывалася коптамі як замена мясу падчас посту. Фалафель быў экспартаваны праз партовы горад Александрыя ў іншыя раёны на Блізкім Усходзе. Страва пазней распаўсюдзілася на поўнач ад Леванта. Ёсць тэорыя, што фалафель узнік падчас уладарства фараонаў Егіпта або на Індыйскім субкантыненце.

## Прыгатаванне 
Нут або бабы замочваюць або гатуюцца, затым з іх робіцца пюрэ. Да яго дадаюцца розныя спецыі, сярод якіх традыцыйна могуць выкарыстоўвацца пятрушка, трава і насенне каляндры, часнок, цыбуля, соль, чорны і востры перцы і кмен. Таксама могуць прысутнічаць іншыя інгрэдыенты, напрыклад булгур. З гэтай сумесі фарміруюцца шарыкі, памерам з грэцкі арэх, якія смажацца ў алеі да набыцця залаціста-карычневага колеру.

Вырабляюцца гатовыя сухія сумесі, якія дастаткова змяшаць з вадой, каб атрымаць масу для гатавання фалафеля.

Фалафель традыцыйна падаецца з кунжутным соусам, гароднінай і пітай (тонкім лавашом). У закусачных нярэдка падаюць піту, начыненую фалафелем і гароднінай, як фастфуд.

## Спасылкі 
* Фалафель — рэцэпт дня ў *New York Times*
* Safaa Cuisine *Safaa Cuisine Felafels''  

Катэгорыя:Вегетарыянская кухня
Катэгорыя:Міжземнаморская кухня
Катэгорыя:Усходняя кухня
Катэгорыя:Арабская кухня
Катэгорыя:Егіпецкая кухня
Катэгорыя:Іарданская кухня
Катэгорыя:Ліванская кухня
Катэгорыя:Палестынская кухня
Катэгорыя:Сірыйская кухня
Катэгорыя:Левантыйская кухня
Катэгорыя:Ізраільская кухня
Катэгорыя:Вулічная ежа
Катэгорыя:Стравы з бабовых
Катэгорыя:Яўрэйская кухня