Бітва пры Крэсі

**Бітва пры Крэсі** адбылася 26 жніўня 1346 года ля мястэчка Крэсі ў Паўночнай Францыі, стаўшы адной з найважнейшых бітваў Стагадовай вайны. Спалучэнне новых відаў зброі і тактыкі, ужытых англічанамі ў бітве, прывяло многіх гісторыкаў да высновы, што бітва пры Крэсі стала пачаткам канца рыцарства.

## Папярэднія падзеі 
Праз тры гады пасля раптоўнага пачатку Стагадовай вайны ў 1337 годзе адбылася яе першая вялікая бітва — марскі бой пры Слёйсе, якая адбылася 24 чэрвеня 1340 года. На працягу некалькіх гадоў пасля гэтай бітвы кароль Эдуард прадпрымаў спробы ўварвацца ў Францыю праз Фландрыю, але спробы гэтыя праваліліся з-за фінансавых цяжкасцей і нестабільнасці альянсаў, якія яны заключалі. Праз шэсць гадоў Эдуард выбраў іншы маршрут і атакаваў Нармандыю, атрымаўшы перамогу спачатку ў бітве пры Кане 26 ліпеня, а затым і ў бітве пры Бланштаку 24 жніўня 1346 года. План французаў заманіць англічан у пастку паміж дзвюма рэкамі, Сенай і Сомай, праваліўся, а абыходны манеўр англічан прывёў да бітвы пры Крэсі, другой па значнасці бітве гэтай вайны.

Англічане мелі, па розных даных, ад 8000 і да 20&nbsp;000 воінаў (англійскі гісторык Морыс вызначае сілы Эдуарда ў 4000 конных, рыцараў і сяржантаў, і 10&nbsp;000 лучнікаў; храніст Фруасар гаворыць пра 9000 воінаў, але гаворка ідзе толькі пра тых, што стаяў у «першай лініі»).

Колькасць французскіх сіл дакладна невядомая. Французскае войска не было ў поўным складзе — адзін атрад уступіў у бой з англічанамі напярэдадні, спрабуючы перашкодзіць пераправе іх праз раку, іншы атрад (500 дзід і 2000 лучнікаў, паводле Фруасара) прыйшоў да месца бітвы толькі на наступны дзень; значная колькасць войскаў знаходзілася на поўдні Францыі, у Гіені, дзе вяла вайну супраць англічан і мясцовых гасконскіх васалаў Эдуарда.
Фруасар гаворыць пра 100&nbsp;000 французаў, але гэта загадзя нерэальная лічба для феадальнай арміі, якая на працягу 1 дня змагла здзейсніць пераход па адной дарозе ў 28 км, уступіць у бітву, пацярпець паражэнне і адступіць з месца бітвы, зыходзячы з гэтага можна казаць пра максімум у 25&nbsp;000 воінаў, з якіх рэальна ўдзельнічалі ў баі 10-15 тысяч (арбалетчыкі і конныя), астатнія часці і пяхота ў бой так і не ўступілі.

. XVI стагоддзе]]

## Дыспазіцыя англійскай арміі 
З часу высадкі ў Нармандыі 12 ліпеня 1346 года англічане страцілі каля 10 працэнтаў салдатаў. Да часу бітвы іх заставалася 12—13 тысяч. Эдуард III размясціў свае сілы на хрыбце ўзгорка каля вёскі Крэсі, фронтам у 2000 ярдаў, акружаным натуральнымі перашкодамі з флангаў. Верагодна войскі размяшчаліся не суцэльнай лініяй, а асобнымі атрадамі. Наперадзе ўзгорка знаходзіліся тры насыпы, якія і сталі асноўнай перашкодай для французскіх вершнікаў. Сам кароль са світай размясціліся ў млыне на невялікім узгорку, які закрываў армію з тылу і з якога ён мог кантраляваць ход усёй бітвы.

У такой моцнай абарончай пазіцыі Эдуард аддаў конніцы загад прыняць бітву спешыўшыся. Ён падзяліў армію на тры буйныя часткі. На правым флангу ў адпаведнасці з традыцыяй размяшчаўся авангард арміі пад камандаваннем шаснаццацігадовага сына Эдуарда III Чорнага Прынца. Ар’ергард на левым флангу ўзначаліў граф Нартгемптан. Войскамі ў цэнтры кіраваў сам кароль. Англійскія лучнікі размясціліся ў выглядзе клінаў, полых ці запоўненых, наперадзе пазіцыі рыцараў і латнікаў уздоўж грэбня ўзгорка.

## Ход бітвы 
thumb|left |250px|Схема бітвы пры Крэсі
Французская армія пад камндваннем самога Філіпа VI была моцна дэзарганізавана з прычыны залішняй упэўненасці французскіх рыцараў у зыходзе бітвы. Філіп паставіў генуэзскіх наймітаў з арбалетамі (пад камандаваннем Атона Дорыа) у авангард свайго войска, а кавалерыю адвёў у тыл. Французскі храніст Фруасар даў наступнае апісанне пачатку бітвы ў сваіх «Хроніках» :

Першымі ў атаку пайшлі арбалетчыкі, якія ўстроілі лівень стрэл, каб дэзарганізаваць і навесці жах на англійскую пяхоту. Гэты першы манеўр суправаджаўся гукамі музычных інструментаў, прывезеных Філіпам VI, каб напалохаць ворага. Але напад арбалетчыкаў апынуўся цалкам бескарысным. Маючы хуткастрэльнасць ад 3 да 5 выстралаў у хвіліну, яны не ішлі ні ў якое параўнанне з англійскімі лучнікамі, якія за той жа час маглі зрабіць 10—12 залпаў. Больш таго, арбалеты пацярпелі ад дажджу, які прайшоў перад бітвай, у той час як просты лучнік мог лёгка адвязаць цеціву свайго лука на час непагадзі. Арбалетчыкі не мелі пры сабе нават павезы (*шчытоў, які звычайна выкарыстоўваюцца ў якасці абароны падчас працяглай перазарадкі*), якія засталіся ў абозе, які адставаў. Напалоханым і збітым з толку генуэзскім арбалетчыкам прыйшлося з цяжкімі стратамі адысці. Прыкладна ў гэты ж час французская конніца вырашыла, што прыйшоў яе час, і паскакала ў атаку прама праз генуэзцаў, якія адступалі. Працягваючы страляць па наступаючай конніцы, англічане паклалі мноства французскіх рыцараў.
 
Фруасар піша, што «англійская гармата зрабіла два ці тры выстралы па генуэзцах», што, мабыць, павінна азначаць асобныя залпы дзвюх ці трох гармат, бо для паўторнага выстрала такой прымітыўнай артылерыі патрабаваўся доўгі час. У тым жа годзе падобныя гарматы таксама ўжываліся пры аблозе Кале, аднак толькі ў 80-х гадах XIV стагоддзя яны былі ўпершыню абсталяваны коламі.

Палітычныя наступствы бітвы былі асабліва значнымі для Эдуарда III, які звяртаўся да ўсё больш непапулярным мераў для фінансавання сваёй экспедыцыі ў Нармандыю і бесперапыннага яе забеспячэння. Шырокае ўжыванне рэквізіцый для патрэб каралеўскага двара і нават арышты караблёў з мэтай іх выкарыстання для транспартавання армейскіх часцей спараджалі мноства патэнцыйных крыніц незадаволенасці каралём у яго ўласным каралеўстве. У такой жа ступені, дзёрзкае і беспрэцэндэнтнае пашырэнне вайсковай павіннасці да маштабаў, якія звычайна патрабаваліся толькі для абароны ўзбярэжжа, у спалучэнні са службай па-за межамі сваёй краіны былі вельмі непапулярнымі сярод многіх яго падданых. Аднак першае ж скліканне англійскага парламента (11—20 верасня 1346 г.) паказала, што поспехі кампаніі значна прыглушылі галасы пратэстуючых.

## Літаратура 
* 
* Andrew Ayton, Philip Preston, et al., *The Battle of Crecy, 1346* (Boydell Press, 2005)
* Amt, Emilie, Ed., *Medieval England 1000—1500: A Reader* (Broadview Press: Peterborough, Ontario, 2001). ISBN 1-55111-244-2
* Cornwell, Bernard, *Harlequin* (Harper Collins, 2000) ISBN 0-00-225965-6

## Спасылкі 
* Вялікія бітвы: Бітва пры Крэсі

Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы Англіі
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Бітвы XIV стагоддзя
Крэсі
Катэгорыя:Падзеі 26 жніўня
Катэгорыя:Жнівень 1346 года
Катэгорыя:1346 год у Еўропе
Катэгорыя:Канфлікты 1346 года
Катэгорыя:XIV стагоддзе ў Францыі