open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
К

**К, к** – дванаццатая літара беларускага алфавіта.

## Гісторыя 
Паходзіць з кірыліцкай К («кака»), якая ўзнікла на аснове грэка-візантыйскай устаўнай Κ («капа»). У старабеларускай графіцы ў сувязі з функцыянаваннем розных пісьмовых школ і выкарыстаннем розных тыпаў пісьма (устаў, паўустаў, скорапіс) ужывалася ў некалькіх варыянтах, якія дапамагаюць вызначыць час і месца напісання пэўнага помніка. Абазначала гукі [к], [к’] (*камень*, *кислый*). Мела лікавае значэнне «дваццаць». У XVI ст. акрамя рукапіснай формы набыла друкаваную. 3 часоў Ф. Скарыны стала адрознівацца як малая і вялікая, хоць ужыванне вялікай літары ва ўласных імёнах, геаграфічных назвах і ў пачатку сказаў не было яшчэ паслядоўным.

## Беларуская мова 
У сучаснай беларускай мове абазначае шумныя глухія выбухныя заднеязычныя зычныя гукі [к], [к’]. Бывае вялікая і малая, мае рукапісную і друкаваную формы. Ужываецца ў афіцыйных абрэвіятурах (*КНР*). Пры класіфікацыйным падзеле мае значэнне «адзінаццаты» (*група «К»*), пры лічбавай нумарацыі – дадатковае значэнне для размежавання прадметаў пад адным нумарам (*шрыфт № 8к*).

## Літаратура 
* 
* 
 
Катэгорыя:Літары кірыліцы
Катэгорыя:Балгарскі алфавіт
К
Катэгорыя:Македонскі алфавіт
Катэгорыя:Рускі алфавіт
Катэгорыя:Украінскі алфавіт
Катэгорыя:Стараславянскі алфавіт
Магілёўская школа гравюры

**Магілёўская школа гравюры** — мастацкая школа ў беларускай графіцы канца 17 — 18 стст. Склалася ў Магілёве, працягвала традыцыі Віленскай школы гравюры і Куцеінскай школы гравюры.

Развіццё школы звязана з дзейнасцю друкароў і гравёраў Магілёўскага богаяўленскага брацтва (Магілёўская брацкая друкарня), галоўную ролю ў яе фарміраванні адыгралі Фёдар Ангілейка, М. Вашчанка, В. Вашчанка; сярод майстроў Афанасій П. (Пігарэвіч), Сямён, М. Антушкевіч, Я. Стральбіцкі, М. Чарняўскі. Развівалася пераважна кніжная гравюра (дрэварыт і медзярыт), стылістычна блізкая да тагачасных беларускіх абразоў і паліхромнай драўлянай пластыкі. Вядома больш за 40 выданняў Магілёўскага брацтва, якія мелі тытульныя лісты, былі ўпрыгожаны фігуратыўнымі ілюстрацыямі, застаўкамі, канцоўкамі, ініцыяламі. Упершыню пасля выданняў Ф. Скарыны фігуратыўная старонкавая ілюстрацыя адыгрывала галоўную ролю ў мастацкім аздабленні кніг, у адным выданні спалучаліся дрэварыты і медзярыты. Некаторыя ілюстрацыі мелі подпісы мастакоў. Творы выкананы ў стылі т.зв. магілёўскага барока (спалучэнне мясцовых мастацкіх традыцый з рысамі заходне-еўрапейскага барока і візантыйскага мастацтва).

У аснове мастацкіх прынцыпаў Магілёўскай школы гравюры — натурныя назіранні, шырокае выкарыстанне традыцый народнага мастацтва, што выявілася ў народным характары тыпажу, адлюстраванні адзення, прадметаў побыту, архітэктурных дэталей і інш. Характэрнымі рысамі школы з'яўляюцца лаканічная лінеарная, пластычна выразная гравіроўка, прастата і ўраўнаважанасць кампазіцыйнай будовы, перавага фігур над фонам. Найбольш выразныя яны ў ілюстрацыях да кніг «Манархія Турэцкая, апісаная Рыко» (1678 г., надрукавана ў Слуцку), «Акафісты і каноны» (1693), «Дыоптра» (1698), «Перла мнагацэннае» і «Неба Новае» (1699), «Ирмолой сиречь Осмогласник» Іаана Дамаскіна (1700), «Кнігі жыцій святых» (1702), «Часослов сиречь Последование службы» (1703), «Асмагласнік» (1730).

» з «Кнігі жыцій святых», XVIII ст.]]
Асаблівай дэкаратыўнасцю вызначаўся тытульны ліст: абапал традыцыйнай брамы на фоне пышнага расліннага арнаменту змяшчалі медальёны, картушы з выявамі анёлаў, святых, сцэн на рэлігійныя сюжэты. Картушы і медальёны з сюжэтнымі выявамі характэрны таксама застаўкам і канцоўкам. Своеасаблівым спалучэннем раслінных арнаментаў з выявамі чалавечых фігур, часам з сюжэтнымі сцэнамі на тэмы жыцця святых вызначаюцца ініцыялы («Евангелле вучыцельнае», 1697). Яркая з'ява беларускай кніжнай гравюры 17 ст. — медзярыты М.Вашчанкі да «Манархіі Турэцкай», цалкам свецкі цыкл, выкананы з жыццёвай пераканаўчасцю, што надае творам жанравы характар. Змяшчэнне на тытульным лісце «Кнігі жыцій святых» віду Магілёва з выявамі будынкаў грамадскага прызначэння — адзін з першых прыкладаў свецкага гарадскога пейзажа ў кірылічнай кнізе.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Магілёў - Школа гравюры 

Катэгорыя:Гісторыя Магілёва
Катэгорыя:Культура Магілёва
Катэгорыя:Гравюра
Катэгорыя:Мастацтва Беларусі
Крычаўскі раённы краязнаўчы музей

**Крычаўскі раённы краязнаўчы музей** — музей, заснаваны ў г. Крычаў паводле рашэння Магілёўскага абласнога выканаўчага камітэта дэпутатаў працоўных ад 30.12.1959 г. Адкрыты для наведвальнікаў 15 кастрычніка 1961 г.

## Будынак 
З лютага 2008 года знаходзіцца ў будынку палаца князя Р. А. Пацёмкіна канца XVIII стагоддзя.

## Фонды музея 
Аснову фондаў музея склалі матэрыялы краязнаўца М. Ф. Мельнікава, які стаў яго першым дырэктарам. З 1982 г. дырэктар Н. М. Марозава.

Асноўны фонд музея (2008) налічвае 18,7 тысяч адзінак захоўвання. Найбольш значныя калекцыі: антыкварыят, набыты для інтэр'ера палаца Пацёмкіна, зброя ХІ — ХХ ст., кнігі і часопісы XVIII — пачатку ХХ ст., народнае адзенне, прылады працы і прадметы хатняга ўжытку ХІХ — пачатку ХХ ст., скарбы манет часоў Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, творы вядомых беларускіх і мясцовых мастакоў. Сярод экспанатаў: знаходкі з археалагічных раскопак Крычаўскага замка; кніга Сімяона Полацкага «Абед душэўны» (выдадзена ў Маскве ў 1681 г.); звон 1748» адліты ў Крычаве; фрагмент двухручнага мяча з Крычаўскага замка; меднае ядро з месца бою (1708) каля в. Добрае Крычаўскага раёна; дакументы роду Галынскіх, якім належаў Крычаўскі маёнтак пасля князя Пацёмкіна; матэрыялы пра Грунвальдскую бітву 1410 г., Крычаўскае паўстанне 1743—44 гг., абарончыя баі 1941 г., партызанскі рух і дзейнасць антыфашысцкага падполля ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Захоўваюцца асабістыя рэчы ўраджэнцаў Крычаўшчыны М. С. Кісялёва, І. І. Гусакоўскага, А. Я. Смалякова і інш.

У музеі экспануюцца матэрыялы, прысвечаныя В. Ф. Ламака і інш.

Катэгорыя:Музеі Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Славутасці Крычава
Катэгорыя:Культура Крычава
Катэгорыя:Крычаў
Магілёўскія Барысаглебскія цэрквы

**Магілёўскія Барысаглебскія цэрквы** — помнікі архітэктуры XIX ст. горада Магілёва. Комплекс складаецца з 2 цагляных будынкаў:

* Барысаглебская царква, узведзена ў 1869 г. 
* Крыжаўзвіжанская (Барысаглебская) царква, узведзена ў XVII ст.
Магілёўскі піваварны завод

**Магілёўскі піваварны завод** — заснаваны ў 1865 годзе ў Магілёве (уладальнік — купец Лекерт). Размяшчаўся ў мураваным будынку, у 1890 г. меў 2 паравыя машыны, у 1895 г. — паравы кацёл. У 1913 годзе працавала 50 рабочых. У Вялікую Айчынную вайну разбураны. Адноўлены ў 1961 годзе з магутнасцю 1,4 млн дал піва за год. У 1966 годзе уведзены ў эксплуатацыю цэх па вырабу соладу магутнасцю 3300 т за год. З 1986 г. — участак № 1 Магілёўскага завода напіткаў, з 1997 г. — цэх № 1 у дзяржаўным ВА «Магілёўаблхарчпрам».

Пры гадавой магутнасці вытворчасці 1,5 млн дэкалітраў (дал) у 2003 годзе на заводзе зварылі піва ўсяго толькі каля 230 тысяч дал. Зараз завадчане ў суткі прадаюць па вобласці 600—700 скрыняў напітка, прычым толькі кожная дзясятая бутэлька рэалізуецца непасрэдна ў Магілёве, магілёўскае піва экспартуецца ў Расію.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прадпрыемствы Магілёва
Катэгорыя:Піваварныя кампаніі Беларусі
Архіепіскапскі палац (Магілёў)

**Архіепіскапскі палац** — палац у Магілёве, размешчаны па адрасе Ленінская вуліца, 25. Помнік архітэктуры класіцызму.

## Гісторыя 
 стагоддзі. Архіепіскапскі палац справа. Малюнак Мікалая Львова]]
Пабудаваны ў 1780-я гады з цэглы. З’яўляўся рэзідэнцыяй каталіцкага архіепіскапа Станіслава Богуш-Сестранцэвіча (да 1827 г.).

### Харальная сінагога 
Пасля пажару плошча будынка скарацілася, у другой палове XIX стагоддзя яго купіў мясцовы яўрэйскі купец Барух Цукерман, які перабудаваў руіны былога палаца архібіскупа ў цэнтральную харальную сінагогу (таксама вядомая як сінагога Цукермана). Сінагога была адкрыта ў 1900 годзе, функцыянавала як штаб-кватэра рабіна горада.

Яўрэйская энцыклапедыя Бракгаўза і Ефрона паведамляла, што ў горадзе станам на 1911 год *існуюць трыццаць восем сінагог і малельняў, з якіх трынаццаць належаць хасідам*. У 1925 годзе зачынена, з 1929 года тут размяшчаўся кінатэатр, а пазней прафсаюзы.

Цяпер у будынку размешчана спецыяльная дзіцяча-юнацкая спартыўная школа № 6. Помнік рэспубліканскага значэння.

## Архітэктура 
Мураваны 2-павярховы прамавугольны ў плане будынак з 2 невялікімі бакавымі крыламі, накрыты вальмавым дахам, размешчаны на адной восі з Станіславаўскім касцёлам. Галоўныя фасад арыентаваны ў бок Дняпра, тарцовы фасад — на вул. Ветраную (сучасная Ленінская, 25). Перад будынкам спачатку быў вялікі парадны двор, з боку дваровага фасада знаходзіліся сад і карпусы духоўнай кансісторыі (не захаваліся).

Галоўны фасад вылучаны 3 плоскімі рызалітамі. Цэнтральны завершаны прамавугольным атыкам, бакавыя — 3-вугольнымі франтонамі. Паверхі вылучаны развітымі гарызантальнымі цягамі, першы паверх аздоблены рустам, другі — пілястрамі. Прамавугольныя аконныя праёмы з разнастайным абрамленнем. У бакавых рызалітах аконныя праёмы другога паверха — лучковыя. Па першым паверсе знаходзіліся службовыя і гаспадарчыя памяшканні, на другім — пакоі архіепіскапа; у заходнім крыле — палацавая капліца, якая па вышыні займала абодва паверхі. Унутраная планіроўка анфіладная, зменена. Цэнтральны вестыбюль з трохмаршавай лесвіцай.

Магілёў. Палац архіепіскапа Станіслава Богуш-Сестранцэвіча (14).jpg|Тарцавы фасад, які выходзіць на вуліцу Ленінскую
Магілёў. Вакол палаца архібіскупа (01).jpg|Тарцавы фасад
Магілёў. Вакол палаца Богуша-Сестранцэвіча (21).jpg|Мемарыяльная дошка

## Літаратура 
*  С. 464.
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Палацы Магілёва
Катэгорыя:З’явіліся ў 1780-я гады
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Катэгорыя:1780-я ў Беларусі
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Магілёве
Катэгорыя:Колішнія сінагогі Беларусі
Катэгорыя:Сінагогі Магілёва
Люкташ

**Лю́кташ** — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Выдрыца, за 8 км на ўсход ад гарадскога пасёлка Ушачы.

Плошча паверхні возера 0,31 км², даўжыня 0,98 км, найбольшая шырыня 0,44 км. Даўжыня берагавой лініі 2,35 км. Найбольшая глыбіня 1,9 м, сярэдняя 1,2 м. Об'ём вады ў возеры 0,37 млн. м³. Плошча вадазбору 1,87 км².
Катлавіна возера рэшткавага тыпу, выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй ад 3—7 да 10—15 метраў, спадзістыя. Берагі нізкія (да 0,2 м), у паўднёва-заходняй і паўднёва-ўсходняй частках возера сплавінныя. У асобных месцах берагі зліваюцца са схіламі катлавіны. Вакол возера забалочаная і ўкрытая хмызняком пойма шырынёй 50—250 м. Дно плоскае, выслана сапрапелем.
Возера Люкташ эўтрофнае, слабапраточнае. Цалкам зарастае (эладэя, рдзесты, разак, харавыя водарасці і інш.). З возера выцякае ручай у раку Выдрыца.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, акунь, гусцяра, лінь, плотка, краснапёрка і іншыя віды рыб.

Непадалёку ад возера праходзіць аўтамабільная дарога  (Лепель — Полацк — граніца Расійскай Федэрацыі).

## Літаратура 
* *Курловіч М. М*. Люкташ // 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Ушацкага раёна
Магілёўскі Аляксандраўскі палац

**Магілёўскі Аляксандраўскі палац**, *дом Пасекавай* — драўляны будынак горада Магілёва, які існаваў ў канцы XVIII – XIX ст.

Пабудаваны ў 1780 г. у стылі класіцызму як рэзідэнцыя Кацярыны II (у Магілёве адбылася яе сустрэча з аўстрыйскім імператарам Іосіфам II).

Знаходзіўся ў глыбіні Саборнай пл. за Іосіфаўскім саборам, галоўным фасадам выходзіў на вул. Шклоўскую (сучасная Першамайская). Драўляны 1-павярховы прамавугольны ў плане будынак з паўпадвальным паверхам, накрыты вальмавым дахам. Галоўны фасад быў багата аздоблены: вялікія прамавугольныя вокны з ліштвамі і сандрыкамі, яго вылучалі 3 рызаліты: цэнтральны завяршаўся франтонам, бакавыя – упрыгожаны пілястрамі дарычнага ордара, прафіляваным карнізам з трыгліфным фрызам. Планіроўка анфіладная з параднымі памяшканнямі ў цэнтры. У 1808 г. палац заняпаў. У 1815 г. зроблены яго чарцёж (з натуры) настаўнікам (у архіўных матэрыялах ёсць хадайніцтва аб перадачы будынка Віленскаму ўніверсітэту і стварэнні ў ім губернскай гімназіі). Палац адзначаны на генплане горада 1842 г.

Катэгорыя:Палацы Магілёва
Катэгорыя:З’явіліся ў 1780 годзе
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Катэгорыя:Зніклі ў XIX стагоддзі
Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Магілёва
Катэгорыя:1780 год у Беларусі
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Магілёве
Пырнік

**Пы́рнік** (*Elytrigia*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Апісанне 
Шматгадовыя, пераважна карэнішчавыя травы вышынёю 30—150 см. Сцёблы ўзыходныя, унутры полыя. Лісце чаргаванае, пляскатае або ўздоўж згорнутае, вузкалінейнае, шурпатае, шыза-зялёнае ці шараватае. Кветкі дробныя, сабраныя ў агульнае суквецце — рыхлы колас. Плод — зярняўка.

## Распаўсюджанне 
Адрозніваецца каля 30 відаў (каля 50, 5 відаў). Пашыраны ва ўмераным і халодным клімаце. На тэрыторыі Беларусі не сустракаецца. Два віды, якія раней уваходзілі ў род і маюць традыцыйныя беларускамоўныя назвы са словам *пырнік* цяпер уключаюцца ў род :  і , яны трапляюцца на лугах, лясных палянах, узлесках, палях і агародах.

## Выкарыстанне 
Некаторыя віды культывуюцца як кармавыя расліны, выкарыстоўваюцца ў селекцыі мароза- і холадаўстойлівых пшанічна-пырнікавых гібрыдаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Elytrigia  // The Plant List

Катэгорыя:Метлюжковыя
Валяр’ян

**Валяр’я́н**, **Маун** (*Valeriana*) — род кветкавых раслін сямейства бружмелевых.

## Батанічнае апісанне 
Адна-, двух- і шматгадовыя травяністыя расліны з прамастойным, у верхняй частцы галінастым сцяблом вышынёй 5—100 см і тоўстым карэнішчам з мноствам каранёў, таксама паўкусты, кусты і ліяны. Сцябловае лісце супраціўнае, цэласнае, трайчастае або няпарнаперыстарассечанае. Кветкі дробныя, духмяныя, ружаватыя, бэзаватыя, радзей белыя, у складаных шчыткападобна-мяцёлчатых або галоўчатых суквеццях. Плод — дробная сямянка з лятучкай.

## Арэал 
Вядома больш за 200 відаў. Пашыраны пераважна ў Паўднёвай Амерыцы, таксама ў Еўропе, Азіі і Паўночнай Амерыцы. На Беларусі пашыраны , у межах якога вылучаюць больш дробныя віды; трапляецца , інтрадукаваны .

## Віды 
Паводле базы даных *The Plant List*, род уключае 289 відаў. Некаторыя з іх насяляюць на тэрыторыі Расіі і суседніх краін:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

У базе даных *The Plant List* від  мае нявызначаны статус.

## Выкарыстанне 
Лекавыя, дэкаратыўныя і меданосныя расліны. Маюць эфірны алей, арганічныя кіслоты, алкалоіды (валярын, хацінін), гліказіды, смолы, дубільнікі, цукры і інш.

## Літаратура 
* Валяр’ян // БЭ ў 18 т. Т. 3. — Мн.: БелЭн, 1996.
Магілёўскі чыгуначны вакзал

**Магілёўскі чыгуначны вакзал** — помнік архітэктуры позняга класіцызму, размешчаны на Першамайскай вуліцы горада Магілёва.

Пабудаваны ў 1902 г. з цэглы.

Урачыстае адкрыццё цалкам адрамантаванага і адрэстаўрыраванага галоўнага будынка адбылося 16 мая 2003 г. Зараз тут размяшчаюцца дзве залы чакання з крэсламі, кафэ, цырульня, медпункт, аптэчны і газетны кіёскі. Звонку будынку вернуты першапачатковы выгляд. Адразу на пероне ўсталявана скульптура станцыйнага наглядчыка ў поўны чалавечы рост.

## Архітэктура 
Аднапавярховы прамавугольны ў плане будынак з 2 невялікімі прыбудовамі па тарцах. Цэнтр галоўнага фасада вылучаны рызалітам, дзе знаходзіцца галаўны ўваход, прарэзаны высокімі паўцыркульнымі аконнымі праёмамі. Прасценкі паміж імі дэкарыраваны руставанымі пілястрамі. У бакавых прыбудовах аконныя праёмы прамавугольныя. Сцены завершаны прафіляваным карнізам з сухарыкамі. У асноўным аб’ёме дамінуе вялікі васьмігранны светлавы барабан, завершаны невысокай чатырохграннай вежай. У інтэр'еры ў цэнтры размешчаны двухсветлавы васьмігранны вестыбюль, да абодвух бакоў якога далучаюцца службовыя і адміністрацыйныя памяшканні.

## Кёр’ёзы 
Цікавым фактам з’яўляецца тое, што надпіс з назвай горада на фасадзе выкананы з парушэннем норм беларускай мовы: «МАГІЛ**Е**Ў» замест «МАГІЛ**Ё**Ў». Пры звароце да кіраўніцтва Магілёўскага аддзялення Беларускай чыгункі, яно матывавала гэту сітуацыю мэтамі непашкоджання фасада будынка пры ўсталяванні надпісу (2002 г.), які з’яўляецца гістарычным помнікам, але паабяцала знайсці тэхнічнае рашэнне і ўсталяваць кропкі над літарай «Е» у хуткім часе (2015 г.).

## Гл. таксама 
* Магілёў 1-на-Дняпры — станцыя

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Славутасці Магілёва
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Катэгорыя:З’явіліся ў 1902 годзе
Катэгорыя:Чыгуначныя вакзалы Беларусі
Катэгорыя:Першамайская вуліца (Магілёў)
Этнаграфічны комплекс «Млын»

**Этнаграфічны комплекс «Млын»** — цэнтральны аб'ектам гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Заслаўе»

Адкрыты для наведвання ў 1990 г. пасля рэстаўрацыі паравога млына. Уяўляе сабой драўляны трохпавярховы будынак, пабудаваны ў 1910 г. на сродкі заможнага гараджаніна. 

## Хата завозніка 
Побач з млынам размешчаны музей «Хата завозніка», на месцы, дзе яна стаяла ў пачатку 20 ст. У памяшканнях узноўлены інтэр'еры пачатку 20 ст. У сенцах знаходзяцца невялікая печ, вуглавая шафа, паліцы з керамічным, медным і латуневым посудам, стол з самаварам, падвесны рукамыйнік. На сценах вісяць бурносы (зімовая вопратка з саматнага сукна), а таксама прыстасаванні конскай вупражы. У белым пакоі знаходзяцца кафляная печ, палаці з сеннікамі, канапа і нямецкі маятнікавы гадзіннік, на покуці — абвіты ручніком абраз, падлога заслана дашчаным мостам, сцены атынкаваны і пабелены. 

## Свіран 
Драўляны свіран ля млына стаіць на каменным падмурку. Яго галоўны фасад уяўляе сабой галерэю з балконам, парэнчы ўпрыгожаны разьбой. Унутры, уздоўж сцен, цягнуцца засекі для збожжа.

## Кузня 
Састаўной часткай гаспадарчага комплексу з'яўляецца музей «Кузня», размешчаны ў будынку, перавезеным з в. Камень Валожынскага раёна (1994). Інтэр'ер складаецца з горана, мяхоў, калоды з аднарогай накавальняй, ручнога тачыльнага і свідравальнага станкоў, шматлікіх інструментаў: малаткоў, абцугоў, разакоў і прабойнікаў. Побач з кузняй загон для коней. Тут жа на зямлі ляжыць жорнападобны камень — гбала, прыстасаваны для набіўкі на драўляныя колы калёс жалезных абручоў.

## Спасылкі 
* Этнаграфічны комплекс «Млын»

Катэгорыя:Этнаграфічныя музеі
Катэгорыя:Музеі пад адкрытым небам
Катэгорыя:Музеі Заслаўя
Валяр’ян лекавы

**Валяр’я́н ле́кавы** (*Valeriana officinalis*) — від раслін роду  падсямейства . У медыцынскіх мэтах выкарыстоўваюць карэнішча і карані расліны. Ужываецца ў якасці седатыўнага лекавага сродку і як  (у дачыненні да гладкай мускулатуры органаў страўнікава-кішачнага тракту (СКТ) і мочавыдзяляльнай сістэмы). Валодае таксама жаўцягонным дзеяннем, павялічвае  СКТ, пашырае .

## Назва 
Валяр’ян лекавы, аўрыян, валерыана, валяр’ян, дуброўка, валяр’яна, капроўнік, капроўнік лесавы, валяр’янка, рута, грудоўка.

## Батанічнае апісанне 
Валяр’ян лекавы — шматгадовая травяністая расліна, дасягае ў вышыню 1,5 (1,2—1,8) м.

Карэнішча — кароткае, тоўстае (даўжынёй да 4 см, таўшчынёй да 3 см), з друзлым асяродкам, часта полае, з папярочнымі перагародкамі. Ад карэнішча адыходзяць з усіх бакоў шматлікія тонкія даданыя карані, часам падземныя парасткі — сталоны. Карані часта аддзеленыя ад карэнішча, гладкія, ломкія, таўшчынёй да 3 см, даўжынёй . Колер карэнішча і каранёў звонку — жаўтлява-карычневы, на зломе — ад жаўтлявага да карычневага. Пах моцны, духмяны. Смак воднай вытрымкі рэзкі, саладкавата-гаркаваты.

Сцябло — прамастаячае, дудчатае, бароздавае, бліжэй да суквецця разгалінаванае. На адным кусце развіваецца некалькі сцёблаў.

Плод — сямянка, спее ў жніўні — верасні. Вага тысячы насенін (пладоў) 0,4—0,5 г.

## Арэал і экалогія 
Радзімай з’яўляецца Міжземнамор’е. Распаўсюджаная ва ўмеранай і субтрапічнай зонах, у тым ліку практычна на ўсёй еўрапейскай частцы Расіі.

Расце на забалочаных і нізінных лугах, на травяных і тарфяных балотах, па берагах рэк, азёр і канаў, у забалочаных лясах, сярод зараснікаў кустоў, на палянах і ўзлесках. Уведзены ў культуру, і патрэба ў валяр’яне лекавым як лекавай сыравіне задавальняецца за кошт вырошчвання гэтай расліны на плантацыях.

## Выкарыстанне 
Прэпараты з яго каранёў і карэнішча дзейнічаюць на арганізм шматбакова: як агульназаспакаяльны, сасударасшыральны сродак, рэгулююць дзейнасць сэрца, паляпшаюць кровазабеспячэнне сардэчнай мышцы, расшыраюць бронхі. Акрамя таго, валяр’ян супакойвае, узмацняе страўнікавую сакрэцыю і жоўцевыдзяленне. Ужываецца як заспакаяльны сродак для паляпшэння дзейнасці сэрца пры нервовым узбуджэнні, бяссонніцы, галаўным болі, а таксама пры неўрозах сэрца, якія суправаджаюцца сэрцабіццем, пры неўрозах страўніка з болямі спазматычнага характару, запорамі, уздуццем кішэчніка, а таксама пры клімактэрычных расстройствах. Эфектыўнасць валяр’яну больш высокая, калі яго ўжываюць сістэматычна і працяглы час.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-079-3

Катэгорыя:Валяр’ян
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Герхард Герцберг

**Герхард Герцберг** (; ) — канадскі фізік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Гамбургу ў сям’і Альбіна Герцберга і Элы Бібер. Рана застаўся без бацькі, выхоўваўся маці, якая для ўтрымання сям’і працавала прыбіральшчыцай. Вучыўся ў тэхналагічным інстытуце Дармштата, Гётынгенскім і Брыстальскім універсітэтах. Выкладаў у тэхналагічным інстытуце Дармштата (з 1930). У 1935 годзе вымушаны пакінуць Германію (з прычыны шлюбу з яўрэйкай) і пераехаць у Канаду. У 1935—1945 гадах прафесар універсітэта Саскачэван. З 1945 года прафесар Чыкагскага ўніверсітэта. З 1949 года кіраўнік аддзела тэарэтычнай фізікі Нацыянальнага навукова-даследчага савета Канады (Атава). Прэзідэнт Канадскай асацыяцыі фізікаў (1956). Віцэ-прэзідэнт міжнароднага саюза тэарэтычнай і прыкладной фізікі (1957—1963).

## Прызнанне 
* Нобелеўская прэмія па хіміі (1971).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фізікі Канады
Катэгорыя:Хімікі Канады
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Гісторыка-культурны музей-запаведнік «Заслаўе»

**Гісторыка-культурны музей-запаведнік «Заслаўе»** — заснаваны ў 1967 годзе як Заслаўскі гісторыка-археалагічны запаведнік, філіял Дзяржаўнага музея БССР (цяпер Нацыянальны гістарычны музей) з экспазіцыяй «Музей рамёстваў і народных промыслаў Беларусі» ў былым кальвінскім зборы. 31 снежня 1986 года ў Заслаўі паводле пастановы Савета Міністраў БССР на базе філіяла Дзяржаўнага музея БССР створаны Гісторыка-культурны запаведнік «Заслаўе». Музеем-запаведнікам кіравалі A. M. Калбаска, Т. С. Скрыпчанка, А. М. Краснова, А. К. Рак, А. Л. Строганаў, А. П. Харак, М. М. Паграноўскі (2005—2016), Ю. В. Шкурскі (2016—2023). З 2023 года дырэктарка Запаведніка — В. А. Зезетка

Прадстаўляе складаную сістэму гістарычна, тэматычна і функцыянальна аб’яднаных паміж сабой аб’ектаў і ахоўных тэрыторый. Ахоўная зона плошчаю 113 га ўключае Заслаўскі замак (гарадзішча «Вал») з былым кальвінскім зборам 2-й паловы 16 — пачатку 17 ст. (у 19 — пачатку 20 ст. і з 1990 года — Спаса-Праабражэнская царква), гарадзішча «Замэчак» (летапісны горад Ізяслаўль) 10—11 ст., курганныя могільнікі 10 — 11 ст., касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1774), рэшткі сядзібы Заслаў 17—19 ст. На тэрыторыі запаведніка знаходзяцца музейна-выставачны комплекс, этнаграфічны комплекс «Млын», музей «ДАП» і дзіцячы Музей міфалогіі і лесу.

Асноўны фонд музея (2008) налічвае 11 976 адзінак захоўвання, навукова-дапаможны — 4561 адзінку. Плошча экспазіцыі 503 м², выставачнай залы — 131 м².

Фонды музея складаюць калекцыі археалагічных знаходак з раскопак на тэрыторыі горада і яго наваколля (1967—1986), ткацтва, керамікі і шкла, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Сярод найбольш цікавых экспанатаў калекцыя маляваных дываноў, якая налічвае 130 адзінак, з іх 30 зроблены Я. Драздовічам. У калекцыі жывапісу і графікі захоўваецца збор мастацкіх твораў В. Маркаўца, В. Сташчанюка, Г. Вашчанкі і інш.

Музейна-выставачны комплекс адкрыты для наведвання ў 1992 годзе. У зале габеленаў прадстаўлены творы беларускіх мастакоў В. Дзёмкінай і Ю. Піскуна «Рагнеда», «Полацкія званы» (абодва 1991), «Малітва» (1992). Тэма гісторыі Полацкага княства і Заслаўя перадаецца праз вобразы Рагнеды і Ізяслава. Зала «Музыка вячорак» знаёміць з музычнай культурай беларускіх вёсак і мястэчак. Экспануюцца музычныя інструменты, сабраныя з усёй Беларусі і аб’яднаныя ў вясельныя гурты: гармонікі, цымбалы, скрыпкі, жалейкі, бубны. У выставачнай зале праводзяцца часовыя абменныя выстаўкі з фондаў музеяў і прыватных творчых майстэрняў Беларусі.

## Музей «ДАП» 
З ваенна-інжынернымі збудаваннямі ўздоўж заходняй мяжы СССР у перадваенны перыяд (1932—1934) знаёміць музей «ДАП» у ваколіцы Заслаўя (2004). Трохамбразурны агнявы пункт быў узброены 3 станковымі кулямётамі «Максім» на спецыяльных станках з цэнтральнай сістэмай ахаладжэння і адным ручным кулямётам сістэмы Дзегцярова.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Музеі-запаведнікі Беларусі
Катэгорыя:Музеі Заслаўя
Магілёўскі замак

**Магілёўскі замак** існаваў у XVI—XIX стагоддзях. Пабудаваны ў 1526 г. на месцы старажытнага грунтавога могільніка эпохі Кіеўскай Русі на высокім узгорку са стромкімі схіламі пры ўпадзенні р. Дубравенкі ў Дняпро.

Плошча больш за 1 га. Умацаваны па перыметры пясчана-гліняным абарончым валам (вышынёй 5 м, шырынёю ў аснове каля 16 м), на якім (паводле інвентара 1604 г.) стаялі 7 вежаў (з іх 2 вежы-брамы з пад’ёмнымі мастамі), злучаных сценамі-гароднямі, накрытымі гонтавымі стрэшкамі. Вёжы (тры 5-ярусныя, чатыры 4-ярусныя; ніжнія ярусы 4-гранныя, верхнія — 8-гранныя) былі накрыты 4-схільнымі дахамі з драніц. На адной з вежаў быў бронзавы звон. З замка вялі патаемныя хады да Дняпра і Дубравенкі.

Археалагічныя даследаванні пацвердзілі звесткі Баркулабаўскага летапісу пра замак: *«Лета 1526 большой замок зароблен і прінято много горы Могілы, на которой теперь замок Могілев стоіт»*. Ад назвы гэтай гары і атрымаў сваю назву замак. У 16 стагоддзі Магілёўскі замак меў драўляныя ўмацаванні зрубнай канструкцыі, цэйхгаўз для зброі і ваеннага рыштунку. Уначы ахоўвала варта. У ваенны час яго абаранялі жыхары Магілёва і воласці, y гароднях замкавых умацаванняў размяшчаліся іх сем’і са сваім скарбам.
. А. Панамарэнка. Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]

У час паўстання пад кіраўніцтвам С. Налівайкі Магілёўскі замак спалены 13 снежня 1595, аднак хутка адноўлены, пра што сведчыць інвентар Магілёва за 1604. Замкавыя ўмацаванні складаліся з 7 вежаў і 2—3-ярусных гародняў, пастаўленых на высокім земляным вале. Цераз абарончы роў, які аддзяляў замак ад горада, быў перакінуты драўляны мост на палях. Яго апошні пад’ёмны пралёт — «узвод на ланцугах» — падводзіў да 5-яруснай «Горнай брамы». Астатнія 6 вежаў былі 3—5- ярусныя, a «Дольная» брама мела 4 ярусы. 3 боку замка да Дняпра і Дубравенкі вялі 2 патаемныя хады. Сцены гародняў і вежаў мелі таўшчыню ў 1—2—3 бервяны, з боку поля іх рабілі больш магутнымі і звычайна абмазвалі глінай. У 1633 г. замак згарэў. У 1638 г. адноўлены, меў выгляд астрога з 2 брамамі.
thumb|План Магілёўскага замка. XIX ст.
У час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 з 6 лютага да 1 мая 1655 года Магілёўскі замак вытрымаў аблогу казацкіх войск, ад падкопаў замкавы вал моцна пацярпеў. У 1655—1660 замак аднавілі і рэканструявалі: з трох бакоў пабудавалі бастыёны, на дзядзінцы — разнастайныя гаспадарчыя пабудовы (пазней двойчы гарэлі). Бастыённыя ўмацаванні замка ў пачатку 19 стагоддзя знівеліраваны.

Археалагічныя даследаванні замка праводзілі М. А. Ткачоў (1982), З. Л. Яцкевіч (1990), І. М. Марзалюк (1992—96). У выніку даследаванняў Марзалюка даказана, што на гары Магіла ў 12—13 стст. існавала ўмацаванае славянскае паселішча.
]]

## Літаратура 
* 
* 
Катэгорыя:Гісторыя Магілёва
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1526 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў XIX стагоддзі
Пырнік паўзучы

**Пы́рнік паўзучы** (*Elymus hispidus*) — шматгадовая травяністая расліна, від роду  сямейства , раней уключаўся ў род  сямейства .

## Назвы 
Пырнік паўзучы, пыр’як, пырый, пыр’я, жытвіц, ніўка, пырнікавая барана.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая расліна.

Ужываецца ў ежу (свежыя і высушаныя карэнішчы). Размолатыя карэнішчы даюць муку, з якой можна рыхтаваць напоі, піва.

Каштоўная кармавая расліна. Лугавое і пераложнае сена, скошанае да цвіцення, адрозніваецца высокімі пажыўнымі ўласцівасцямі. На пашах пырнік есца усімі відамі жывёлы, лічыцца малакагонным сродкам для кароў. У фазе цвіцення змяшчае 9 % бялка, 2,7 тлушчу, 31 абалоніны, 47 % безазоцістых экстрактыўных рэчываў. Ураджай сена на пакладах вагаецца ад 6 да 15 (26) ц/га, на заліўных лугах — 20-60 ц/га.

## Збор, перапрацоўка і захоўванне 
Нарыхтоўваюць карэнішчы ранняй вясной ці восенню пры ўзворванні пакладаў, здабываючы іх баронамі або выкопваючы рыдлёўкамі. Затым абразаюць надземныя часткі і карані, а карэнішчы мыюць у халоднай вадзе. Сушаць на гарышчах ці пад навесамі, рассцілаючы тонкім пластом на паперы або тканіны і перыядычна змешваюць. Сыравіну пакуюць ў мяшкі па 40 кг. Захоўваюць у сухіх, добра ветраных памяшканнях. Гатовая сыравіна складаецца з карэнішчаў ці іх кавалкаў таўшчынёй 2 мм, водар адсутнічае, смак злёгку салодкі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-857
* 
* 
* 
* Лекарственные растения луга. — М.: Изобразительное искусство, 1993. — С. 46—47.

## Спасылкі 
* 
* *Пырнік паўзучы* (як  на сайце USDA NRCS

Катэгорыя:Метлюжковыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Расліны лугоў
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Луіс Федэрыка Лелуар

**Луіс Федэрыка Лелуар** (; ,  — , Аргенціна) — аргенцінскі ўрач і біяхімік, першы іспанамоўны лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі. Член Нацыянальнай АН ЗША (1960), Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (1961), Лонданскага каралеўскага таварыства (1972).

## Біяграфія 
Скончыў універсітэт Буэнас-Айрэса (1932). У 1934—1935, 1937—1943 гадах працаваў у Інстытуце фізіялогіі пры гэтым універсітэце (з 1941 прафесар фізіялогіі). У 1936 годзе ў біяхімічнай лабараторыі Кембрыджскага ўніверсітэта. У 1943 пераехаў у ЗША. Працаваў у Вашынгтонскім (1944 г.) і Калумбійскім універсітэтах (1944—1945). У 1946 годзе вярнуўся ў Аргенціну. З 1946 загадчык біяхімічнай лабараторыі Інстытута фізіялогіі.

## Асноўныя працы 
Працы па метабалізму вугляводаў ў жывых клетках, а таксама вугляводных вытворных нуклеатыдаў. Лелуар і яго калегі вывучалі глікапратэіны, паказалі асноўныя шляхі метабалізму галактозы, а таксама шляхі развіцця галактаземіі — прычыны з'яўлення неўспрымальнасці да лактозы. Сумесна з групай супрацоўнікаў вылучыў і вывучыў шматлікія ферменты вугляводнага абмену.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Постаці аргенцінскай біяхіміі
Катэгорыя:Медыкі Аргенціны
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Аргенціны
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Буэнас-Айрэса
Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя
Капыльскі раённы краязнаўчы музей

**Капыльскі раённы краязнаўчы музей** — музей, створаны ў г. Капыль паводле рашэння Капыльскага райкама КПБ ад 01.12.1978 г. Музей знаходзіцца ў былым будынку гарбарнай майстэрні (тут пачынаў працаваць Зміцер Жылуновіч), першапачаткова дзяліў яго з раённым аддзелам статыстыкі, меў плошчу 120 м². Пасля рэканструкцыі (з 1997 г.) зноў адкрыты для наведвальнікаў 14 мая 2000 года, ад гэтага часу займае ўвесь будынак. Музеем кіравалі У. В. Аляшкевіч, В. В. Лойка, Н. М. Міцкевіч, В. І. Жук. З 1985 года дырэктар В. Л. Шуракова.

Асноўны фонд музея (на 2012 год) налічвае 24 854 адзінак захоўвання, навукова-дапаможны — 3709 адзінак (станам на 2008 год). Плошча экспазіцыйных памяшканняў 195,8 м², выставачнай залы — 47 м². Сярод калекцый музея: археалогія (1277 адзінак), іканапіс (299 адзінак), народнае ткацтва (225 адзінак), жывапіс (215 адзінак).

Экспазіцыя музея, размешчаная ў 3 залах, падзяляецца на 2 тэматычныя раздзелы: «Археалагічная гісторыя Капыльшчыны са старажытных часоў да пачатку ХІХ ст.» і «Мястэчка Капыль канца ХІХ — пачатку ХХ ст.». У першым прадстаўлены знаходкі з археалагічных раскопак, што праходзілі ў г. Капыль у 1996—99 гг., 2004 г. і 2007 г. Найбольш цікавыя з іх адзінкавыя на тэрыторыі Беларусі пчаліныя соты ХІІІ ст., хірургічны нож ХІІІ ст., наверша шлема ХІІ—ХІІІ ст., арбалетны болт XVI ст. і інш. Найбольшую цікавасць прадстаўляюць калекцыі «Іканапіс», «Народнае ткацтва», «Археалогія», «Жывапіс, скло, фарфор».

У 2000 годзе музей атрымаў грант Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на стварэнне музейнай экспазіцыі. Музей двойчы перамагаў у намінацыі Мінаблвыканкама «Музейная справа» (2004, 2009), таксама атрымаў прыз у намінацыі «Лепшы музей года».

## Філіялы музея 
Музей мае два філіялы.
* Музей этнаграфіі і быта канца XIX — пачатку XX ст (в. Вялешына-1)

## Галерэя 

Bust of Tsishka Hartny in the local history museum in Kapyl.jpg|Бюст Цішкі Гартнага (скульптар — З. Азгур, бронза. ліццё)
Археалагічная экспазіцыя Капыльскага музея.jpg|Археалагічная экспазіцыя
Археалагічная экспазіцыя Капыльскага музея 2.jpg|Археалагічная экспазіцыя
Археалагічная экспазіцыя Капыльскага музея 3.jpg|міні|Археалагічная экспазіцыя
Фрагмент экспазіцыі Капыльскага краязнаўчага музея.jpg|Фрагмент экспазіцыі
Фрагмент экспазіцыі Капыльскага краязнаўчага музея 2.jpg|Фрагмент экспазіцыі
Фрагмент экспазіцыі Капыльскага краязнаўчага музея 3.jpg|Фрагмент экспазіцыі
Фрагмент экспазіцыі Капыльскага краязнаўчага музея 4.jpg|Фрагмент экспазіцыі
Беларускі селянін у музеі ў Капылі.jpg|Беларускі селянін
Знамя "Лучшей свинарке", Капыльскі краязнаўчы музей.jpg|Сцяг «Лепшай свінарцы»
Афіша ў краязнаўчым музеі горада Капыль, лета, 2017.jpg|Афіша Цімкавіцкага народнага тэатра
Афіша ў краязнаўчым музеі горада Капыль, лета, 2017 - 2.jpg|Афіша Цімкавіцкага народнага тэатра

## Спасылкі 
* Рэпартаж з Капыльскага краязнаўчага музея  

Катэгорыя:Музеі Капыльскага раёна
Катэгорыя:Славутасці Капыля
Катэгорыя:Культура Капыля
Дэрэк Харальд Рычард Бартан

**Дэрэк Харальд Рычард Бартан** (; , , Кент, Вялікабрытанія — , Каледж-Стэйшн, , ЗША) — англійскі хімік, член Лонданскага каралеўскага таварыства (1954), прэзідэнт Хімічнага таварыства Вялікабрытаніі (1973—1974), лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1969).

## Крыніцы 
## Матэрыялы 
* 

Катэгорыя:Хімікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Хімікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Замежныя члены Кітайскай акадэміі навук
Од Хасель

{{Вучоны
| Імя                  = Од Хасель
| Арыгінал імя       = 
| Выява          = Odd Hassel.jpg
| Шырыня               = 
| Апісанне выявы = 
| Месца нараджэння       = , Шведска-нарвежскае каралеўства
| Месца смерці         = , Нарвегія
| Навуковая сфера        = Фізічная хімія
| Месца працы         = Універсітэт Осла
| Альма-матэр          = Універсітэт Осла
| Навуковы кіраўнік = 
| Знакамітыя вучні   = 
| Вядомы як         =  
| Узнагароды і прэміі     = { style="background:transparent"
  
}
| Сайт                 = 
}}
**Од Хасель** (; ,  — ) — нарвежскі фізіка-хімік, член Нарвежскай АН у Осла (1933). Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1969).

## Біяграфія 
Скончыў універсітэт Осла (1920); адукацыю працягваў ва ўніверсітэтах Францыі, Італіі, Германіі (1921-1925). Доктар філасофіі (1924). Дацэнт (з 1926), прафесар універсітэта Осла (1934-1964).

## Асноўныя працы 
Адзін з заснавальнікаў канфармацыйнага аналізу, аўтар шэрагу фундаментальных прац па стэрэахіміі і крышталяхіміі. Хасель упершыню рэнтгенаграфічна даследаваў цыклагексан і паказаў, што яго шасцічленны цыкл мае форму (канфармацыю) крэсла; паказаў далей, што такую ж канфармацыя маюць вытворныя цыклагексану, сістэмы, якія змяшчаюць кандэнсаваныя цыклагексанавыя кольцы, а таксама некаторыя цукры, напрыклад піранозы; прапанаваў наменклатуру і абазначэнне замяшчальнікаў у розных палажэннях цыклу.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Хімікі Нарвегіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Джозеф Гінгальд

**Джозеф Гінгальд** (; , , Расійская імперыя — , , Індыяна, ЗША) — амерыканскі скрыпач і .

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і ўладальніка абутковай фабрыкі Меера Гінгальда і яго жонкі Ганны (Нехамы) Лейзеровіч. Эміграваў у ЗША ў 1920 годзе. Вучыўся ў Нью-Ёрку ва Уладзіміра Графмана, затым у Бельгіі ў Эжэна Ізаі, быў першым выканаўцам яго Трэцяй санаты для скрыпкі сола.

Вярнуўшыся ў ЗША, з 1937 года гуляў у Сімфанічным аркестры NBC пад кіраўніцтвам Артура Тасканіні. Пазней быў канцэртмайстрам Дэтройцкага сімфанічнага аркестра і Кліўлендскага аркестра, а з пачатку 1960-х гадоў выкладаў скрыпку ва Універсітэце Індыяны. Сярод яго вучняў — Джошуа Бел, Шоні Алекс Браўн, Эн Акіка Меерс, Леанідас Кавакас, Лэйла Юзэфовіч і іншыя вядомыя музыканты.

Катэгорыя:Скрыпачы ЗША
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты ЗША
Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з СССР
Джордж Портэр

**Джордж Портэр** (; , , Ёркшыр — ) — англійскі фізіка-хімік, член Лонданскага каралеўскага таварыства (1960).

## Біяграфія 
Адукацыю атрымаў у Лідскім і Кембрыджскім універсітэтах (1938-1941). У 1941-1945 гадах служыў у арміі. У 1949-1954 гадах выкладаў у Кембрыджскім універсітэце, у 1955-1963 гадах у Шэфілдскім універсітэце; у 1963-1966 прафесар хіміі, а з 1966 года дырэктар Каралеўскага інстытута Вялікабрытаніі. Прэзідэнт Міжнароднага камітэта па фотабіялогіі (з 1968); прэзідэнт Хімічнага таварыства Вялікабрытаніі (з 1970).

## Узнагароды 
У 1967 Портэр атрымаў (сумесна з Р. Норышам і М. Эйгенам) Нобелеўскую прэмію па хіміі за даследаванні звышхуткіх хімічных рэакцый. Лаўрэат медаля Коплі (1992) за ўклад у расшыфроўку чалавечага геному і развіццё іншых галін малекулярнай біялогіі.

## Бібліяграфія 
* Chemistry for the modern world, L., 1962

## Спасылкі 
* George Porter — Biography (Nobelprize.org).

Катэгорыя:Фізікахімікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
П
Любанскі дзяржаўны музей народнай славы

**Любанскі дзяржаўны музей народнай славы** — музей, створаны ў г. Любань на аснове загаду Мінскага аблвыканкама ад 22.10.1968 г. Для наведвальнікаў адкрыты 3 ліпеня 1971 г. Музеем кіравалі М. П. Дарожка, Л. Ф. Сойка, Н. І. Новікава, Г. М. Алейнікава, Н. М. Сіняк, Ф. Ф. Федарук. З 1986 г. дырэктар Н. М. Сіняк.

Музей размешчаны ў 3 будынках, агульная экспазіцыйная плошча (2008) складае 232,3 м². У фондзе музея 23 444 адзінкі захоўвання, з якіх 14 785 адзінак асноўнага фонду.

Збор музейных прадметаў вядзецца па калекцыях: нумізматыка, баністыка, фалерыстыка, археалогія, зброя, дакументы, мастацтва і інш. Экспазіцыя музея мае 5 раздзелаў. Асноўны раздзел прысвечаны гісторыі краю і пабудаваны па храналагічным і калекцыйным прынцыпах. Тут экспануюцца дакументы, фотадакументы, помнікі матэрыяльнай і духоўнай культуры, якія адлюстроўваюць розныя перыяды гісторыі Любаншчыны. Калекцыя археалогіі падрабязна знаёміць з жыццём і заняткамі першых жыхароў краю. Скарб манет Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, копіі вырабаў Урэцкай шкляной мануфактуры XVIII ст., карта-схема рэйду атрада С. Грабоўскага падчас паўстання пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі 1794 г. раскрываюць эканамічныя і палітычныя сувязі аддаленага ад цэнтра рэгіёну з «вялікім» светам. Дэманструюцца таксама вырабы рамёстваў і промыслаў мясцовых жыхароў, прадметы побыту канца ХІХ — пачатку ХХ ст.

Музей мае 2 філіялы: Музей народных промыслаў і рамёстваў у г. Любань і Музей гісторыі меліярацыі ў в. Камуна.

Катэгорыя:Музеі Любанскага раёна
Катэгорыя:Славутасці Любані
Катэгорыя:Культура Любані
Крупскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей

**Крупскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей** — музей, заснаваны ў г. Крупкі паводле рашэння Крупскага раённага выканкама ад 23 мая 1995 г.

## Гісторыя 
Адкрыты для наведвальнікаў 26 мая 1995 г. у памяшканні сярэдняй школы № 1 г. Крупкі. З 30 чэрвеня 2004 г. размяшчаецца ў асобным будынку. За дасягнутыя поспехі ў галіне музейнай справы, актыўную прапаганду беларускай народнай культуры ў 1995 г. прысвоена званне «народны». Першы кіраўнік музея Т. Я. Белая. З 2007 г. дырэктар Т. І. Мельнік.

## Фонды музея 
Асноўны фонд музея (2008) налічвае 5110 адзінак захоўвання, навукова-дапаможны — 1859 адзінак. Агульная плошча 206,47 м², выставачная — 172,44 м².

Фонды музея налічваюць 31 калекцыю. У іх захоўваюцца экспанаты розных часоў (прылады працы, каменныя сякеры, фрагменты керамічнага посуду, глякі, куфры, талеркі, канапа, шафа і інш.). Вялікую каштоўнасць прадстаўляюць калекцыі старажытных абразоў (сярод якіх унікальныя Маці Божай, 1882; Ісуса Хрыста, канец XVII ст.), баністыкі (245 адзінак захоўвання), дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (263 экспанаты), жывапісу (73 работы), нумізматыкі (428 манет), фалерыстыкі (508 прадметаў).

## Цікавыя факты 
У выставачнай зале экспануюцца скафандр, асабістыя рэчы і дакументы двойчы Героя Савецкага Саюза, лётчыка-касманаўта У. В. Кавалёнка.

Катэгорыя:Музеі Крупскага раёна
Катэгорыя:Славутасці Крупак
Катэгорыя:Культура Крупак
Долата

**Долата** — дрэваапрацоўчы інструмент для выдзёўбвання розных адтулін і паглыбленняў. Найбольш простая форма долата — жалезны штыр з завостраным з аднаго боку краем (шырока сустракаецца ў археалагічных раскопках старажытных беларускіх гарадоў).

Больш сучасная форма долата — жалезны штыр з прамым, часам авальным профілем вострага ляза і насаджанай на другі канец ударнай ручкай. Шырока ўжываецца ў сталярным і цяслярным рамёствах.

## Гл. таксама 
* Малаток

## Літаратура 
* Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; рэдкалегія: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 375 с.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сталярныя інструменты
Катэгорыя:Рэзныя інструменты
Маскарон

[thumb|300px|Маскароны, [горад Кадыс, Іспанія]]
**Маскарон** (,  — вялікая маска) — дэкаратыўны рэльеф у выглядзе чалавечага твару або галавы жывёлы.

Размяшчаецца пераважна на замках арак, ваконных і дзвярных праёмаў, на фантанах (з адтулінай для выпуску струменя вады), а таксама на мэблі, посудзе і інш.

Былі пашыраныя ў архітэктуры стыляў готыкі, рэнесансу, барока, неакласіцызму і мадэрну. У архітэктурным дэкоры маскарон часам спалучаліся з антабамі.

## Спасылкі 
* Маскарон // Архитектурный журнал Adcity 
* 

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Скульптура
Зыслаў (мемарыяльны комплекс)

**Мемарыяльны комплекс «Зыслаў»** — мемарыяльны комплекс, знаходзіцца за 2 км ад в. Старасек Любанскага раёна ва ўрочышчы Зыслаў (востраў Зыслаў), дзе ў Вялікую Айчынную вайну быў цэнтр Любанска-Акцябрскай партызанскай зоны і размяшчаліся кіруючыя органы падпольнага партыйнага і партызанскага антыгітлераўскага руху. Комплекс (архітэктар Г.Заборскі) адкрыты для наведвання ў 1969 г.

Цэнтрам кампазіцыі з’яўляецца 14-метровы абеліск з трох вертыкальных плоскасцей з надпісамі-прысвячэннямі ў гонар падпольных Мінскіх абкамаў КП(б)Б і ЛКСМБ, Любанскіх райкамаў КП(б)Б і ЛКСМБ, штабоў партызанскага злучэння Мінскай вобласці, 25-й партызанскай брыгады імя П. К. Панамарэнкі. Побач з ім 7 узноўленых партызанскіх зямлянак. На трох брацкіх магілах, дзе пахаваны 290 савецкіх салдат і партызан, устаноўлена скульптура «Стары ў жалобе» (скульптар А.Якавенка) і 6 пліт з імёнамі загінуўшых. На месцы партызанскага аэрадрома знаходзіцца памятны знак у выглядзе вітка спіралі. Пры ўездзе і выездзе з вострава — 2 мемарыяльныя знакі накшталт факелаў.

Штогод, 3 ліпеня, у гонар вызвалення Беларусі ад нацысцкіх захопнікаў у мемарыяльным комплексе праводзяцца сустрэчы ветэранаў Вялікай Айчыннай вайны, ладзяцца экскурсіі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Старасек
Катэгорыя:Музеі Любанскага раёна
Катэгорыя:Музеі паводле алфавіта
Катэгорыя:Славутасці паводле алфавіта
Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе
Катэгорыя:1969 год у Беларусі
Катэгорыя:Помнікі Вялікай Айчыннай вайны ў Беларусі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Георгія Заборскага
Катэгорыя:Мемарыяльныя комплексы Беларусі
Дзверы

)]]
**Дзверы** — канструкцыйны элемент будынка або транспартнага сродка, які служыць для ўваходу і выхаду з яго. Колькасць дзвярэй, іх месца і памеры вызначаюцца планіроўкай будынка і функцыянальнымі сувязямі паміж яго памяшканнямі. Найбольш старадаўняя форма дзвярэй — на бегунах, у наш час пашыраны дзверы на завесах. У іх канструкцыю ўваходзяць вушакі, злучаныя ўверсе вершніком, і палатно з дошак, злучаных шпонамі — драўлянымі планкамі, шчыльна збітымі ў пазы. Звычайна дзверы маюць адно палатно. Дзверы з дзвюх створак характэрны для местачковага жылля. Атрымалі пашырэнні двухстворкавыя дзверы са шклом, асабліва пры ўваходзе ў залу. Дзверы ў гаспадарчых пабудовах (хлявах, гумнах, адрынах і г. д.) называюць варотамі.

## Класіфікацыя 
У залежнасці ад канструкцыйнага вырашэння дзверы падзяляюцца на дашчаныя (з аднаго слою дошак), шаляваныя (з двух слаёў дошак) і філянговыя.

Дашчаныя часцей за ўсё былі ў гаспадарчых будынках.

У шаляваных верхні слой звычайна рабілі з кароткіх дошчачак, якія складалі разнастайныя ўзоры (елачку, квадраты, ромбы, сонца і г.д.); дэкаратыўнасць такіх дзвярэй ўзбагачалася профілямі дошчачак, радамі каваных цвікоў, выгібам вершніка. Філянговыя дзверы асабліва пашыраны ў наш час. Яны складаюцца з рамы, у якую ўпушчаны больш тонкія дошкі.

Элементы філянговых дзвярэй заўсёды прафіляваныя. Адчыняюцца і зачыняюцца дзверы пры дапамозе клямкі, замыкаюцца з дапамогай засавак, замкоў, іншых запораў.

Паводле прызначэння дзверы падзяляюць на ўваходныя, міжпакаёвыя і транспартныя.

## Гл. таксама 
* Дзвярная каробка
* Дзвярная ручка
* Дзвярныя завесы
* Дзвярная фурнітура
* Замок
* Вароты
* Аўтамабільныя дзверы

## Літаратура 
*  

## Спасылкі 
Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі
Варэнікі

**Варэнікі** — мучная страва, распаўсюджаная ў беларускай і ўкраінскай кухні, а таксама ў Польшчы пад назваю «перóгі» ().

## Гатаванне 
У замешанае на вадзе ці малацэ крутое цеста з пшанічнай, жытняй або грэцкай мукі загортваюць тварог, бульбу са скваркамі, ягады, садавіну, мак або канаплянае семя, у Польшчы таксама бульбу з тварагом (pierogi ruskie). Вараць у падсоленым кіпені. Падаюць са смятанай або маслам. На святы Варвары, Міколы варылі варэнікі з семем і макам. Першапачаткова былі распаўсюджаныя на поўдні Беларусі і ва Украіне. У наш час вядомы паўсюдна.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Украінская кухня
Катэгорыя:Стравы з тварагу
Катэгорыя:Руская кухня
Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Дамплінгі
Музей Станіслава Манюшкі

**Музей Станіслава Манюшкі** — музей, філіял Чэрвеньскага раённага краязнаўчага музея. 

Адкрыты 5 мая 1969 г. у пас. Азёрны Чэрвеньскага раёна як аматарскі школьны музей пры Азёрнаўскай васьмігадовай школе ў сувязі з 150-годдзем з дня нараджэння С.Манюшкі. У верасні 1969 г. музею прысвоена званне «народны». Стваральнік і першы дырэктар Васіль Несцяровіч, які за захаванне памяці вялікага кампазітара атрымаў званне «Заслужаны работнік культуры Польшчы». З 1991 дырэктарам музея працавала дачка В. Несцяровіча Ірына Серада.

З 1991 г. быў філіялам Чэрвенскага краязнаўчага музея, з 1993 г. — Аб'яднання дзяржаўных літаратурных музеяў Рэспублікі Беларусь, з 2001 г. — Дзяржаўнага музея гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь. 

Знаходзіўся ў будынку вучэбна-педагагічнага комплексу Азёрнаўскі дзіцячы сад – базавая школа. У 2009 Азёрнаўскую школу закрылі, экспанаты пераехалі ў Чэрвень, а у 2019 — у «Музычную гасцёўню» Смілавічаў, «якая запрацавала ў будынку колішняй школы мастацтва дзякуючы гранту Эўразьвязу і падтрымцы Прадстаўніцтва ААН».

Асноўны фонд Азёрнаўскага музея (2008) налічваў больш за 500 адзінак захоўвання. Агульная плошча 64 м², экспазіцыі – 60 м², меў 4 залы.

Сярод экспанатаў 1-й залы фотаздымкі, копіі малюнкаў бацькі кампазітара Ч. Манюшкі, на якіх адлюстраваны мясцовыя пейзажы, партрэты настаўнікаў, блізкіх сваякоў, дзіцячыя і юнацкія гады сына. Тут знаходзяцца тэатральныя касцюмы (Галькі і Ёнтака з оперы «Галька», Ідамора з оперы «Парыя»), падараваныя Пазнаньскім оперным тэатрам (Польшча).

Экспазіцыя 2-й залы расказвае пра вучобу маладога Манюшкі ў Берлінскай музычнай акадэміі, яго працу дырыжорам у Вільні і Варшаве. Значная яе частка прысвечана сяброўству С. Манюшкі з В. Дуніным-Марцінкевічам і стварэнню першых беларускіх опер «Сялянка» («Ідылія») і «Рэкруцкі набор». Тут прадстаўлены фотаздымкі, копіі дакументаў і інш.

Трэцяя зала знаёміць непасрэдна з опернай творчасцю кампазітара. Сярод экспанатаў: ноты, запісы твораў на шматлікіх пласцінках і касетах, фотаздымкі пастановак опер «Галька» і «Страшны двор» у Беларусі, сцэнічныя касцюмы з Варшаўскага опернага тэатра, кнігі з аўтографамі тэатральнага гісторыка М. Фукса, польскай спявачкі, прапагандысткі творчасці кампазітара М. Фолтын, кампазітара і біёграфа В. Рудзінскага і інш.

Экспанаты 4-й залы – фотаздымкі, афішы фестываляў, буклеты, сувеніры, узнагароды музея.

З 2019 г. музейная экспазіцыя ў смілавіцкай «Музычнай гасцёўні» займае 2 залы. Загадчыца экспазыцыі - Ірына Серада.

## Літаратура 
* Музей Станіслава Манюшкі / / Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Чэрвеньскага р-на. – Мн., 2000. – С. 564–565.
*  Ляўковіч А. ...I тут ён накрэсліў першыя ноты: Радзіма С. Манюшкі – у цэнтры Беларусі / / Звязда. – 2000. – 18 крас.

## Спасылкі 
* Чым «памешчык Манюшка» не дагадзіў савецкім партыйцам. Гісторыя музэю, створанага насуперак уладзе // сайт «Радыё Свабода» 18 траўня 2019

Катэгорыя:Станіслаў Манюшка
Катэгорыя:Музеі Чэрвеньскага раёна
Катэгорыя:Літаратурныя музеі Беларусі
Катэгорыя:Азёрны (Чэрвеньскі раён)