open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лад дзеяслова

**Лад дзеясло́ва** — граматычная катэгорыя, якая выражае адносіны дзеяння (або стану) да рэчаіснасці; граматычны спосаб выражэння мадальнасці.

Граматычнае значэнне форм ладу выводзіцца з іх моўнага ўжывання, што абумоўлівае прысутнасць суб’екта, які гаворыць ці піша і праз маўленне якога перадаюцца суб’ектыўныя адносіны да дзеяння (ацэнка дзеяння як пажаданага, магчымага, меркаванага і г.д.). У залежнасці ад уласцівых ім мадальных значэнняў, розныя мовы маюць розны набор парадыгматычных форм ладу дзеяслова.

Адрозніваюць два тыпы ладу дзеяслова: прамы і ўскосны. Прамым з’яўляецца індыкатыў (абвесны лад), які служыць для аб’ектыўнай канстатацыі факта ў яго адносінах да рэчаіснасці. Гэтым вызначаецца абавязковая наяўнасць індыкатыва ў мовах розных тыпаў. Ва ўскосных ладах адлюстроўваюцца адносіны суб’екта маўлення да выказваемага. Набор ускосных ладоў адрозніваецца ў розных мовах. Існуюць мовы, у якіх ўскосны лад увогуле адсутнічае, і мовы, у якіх адрозніваюць дзесяць і больш ускосных ладоў дзеяслова.

## Лады дзеяслова ў беларускай мове 
У беларускай мове вылучаюцца тры лады дзеяслова: абвесны, загадны і ўмоўны.

### Абвесны лад 
Абвесны лад абазначае дзеянне, якое рэальна існуе, сцвярджаецца або адмаўляецца. Яму ўласцівы формы часу (цяперашняга, прошлага, будучага), асобы (за выключэннем безасабовых дзеясловаў) і ліку: *піша*, *пісала*, *будуць пісаць*, *напішу*, *не пісаў*.

### Загадны лад 
Загадны лад выражае пабуджэнне да дзеяння, якое накіравана да іншай асобы (асоб), неадушаўлёных прадметаў або паняццяў, калі яны ўяўляюцца як адушаўлёныя. Можа абазначаць заклік, загад, патрабаванне, прапанову, просьбу, параду. Асноўныя яго формы — 2-я асоба адзіночнага (*ідзі*) або множнага ліку (*ідзіце*), 1-я асоба множнага ліку (*ідзём*), а таксама апісальныя формы 3-й асобы адзіночнага і множнага ліку з загаднай часціцай *няхай* (*хай*): *няхай ідзе*, *хай ідуць*.

### Умоўны лад 
Умоўны лад абазначае дзеянне, якое можа ці магло б адбыцца пры наяўнасці пэўных умоў. Выражаецца формамі прошлага часу дзеяслова ці інфінітыва з часціцай *бы* (*б*): *спявалі б*.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Беларуская граматыка. Ч. 1. Мн., 1985;
* 
* 

Катэгорыя:Марфалогія
Катэгорыя:Лад дзеяслова
Катэгорыя:Граматычныя катэгорыі дзеяслова
Сарокінскі раён

**Сарокінскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Цюменскай вобласці Расіі.

Адміністрацыйны цэнтр — сяло Вялікае Сарокіна.

## Геаграфія 
Тэрыторыя мае значныя водня рэсурсы. Іх фармуюць рэкі, балоты, і падземныя воды. У раёне — 8 малых рэк з прытокамі (Ік, Яузяк, Чарамшанка, Ціханіха, Лазарыха Маскоўка, Шуміха, Варсіха). У іх упадаюць раўчукі і адталыя воды. Асноўная рака Ік з напрамкам цячэння на паўночны ўсход, рака ў асноўным снегавога жыўлення (інтэнсіўнае назапашванне вясной і моцнае абмяленне летам). Возера Рамавое з плошчай люстэрка менш за 1 км². Усе рэкі не суднаходныя.

Раён знаходзіцца ў лесастэпавай зоне, клімат кантынентальны, адрозніваецца некаторым недахопам увільгатнення і перавышэннем выпарэння над ападкамі вясной і ў першую палову лета. Самыя халодныя месяцы — студзень і люты са сярэдняй месячнай тэмпературай да −19 °C і абсалютным мінімумам да −49 °C. Самы цёплы месяц — ліпень са сярэднямесячнай тэмпературай 21 °C і максімумам да 40 °C . Устойлівыя маразы наступаюць у сярэдзіне лістапада месяца і слабеюць у канцы сакавіка месяца. Сярэдняя працягласць маразоў 136 дзён. Снежнае покрыва з’яўляецца ў канцы кастрычніка: сярэдняя вышыня снежнага покрыва за зіму — 29 см, сярэдняя глыбіня прамярзання глебы на 1 красавіка — 190 см.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Раёны Цюменскай вобласці
Вагайскі раён

**Вагайскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Цюменскай вобласці Расіі.

Адміністрацыйны цэнтр — сяло Вагай.

## Геаграфія 
Раён размешчаны на поўдні Цюменскай вобласці, мяжуе на поўначы — з Увацкім раёнам, на ўсходзе — з Омскай вобласцю, на паўднёвым усходзе — з Вікулаўскім раёнам, на поўдні — з Арамашэўскім, Сарокінскім, Юргінскім раёнамі, на захадзе і паўночным захадзе — з Яркоўскім і Табольскім. Плошча тэрыторыі — 18,4 тыс. км².

Галоўная рака — Іртыш. Вялікая Супра, Кіша — прытокі Іртыша. Іншыя рэкі — Яузяк, Ашлык, Агітка — прытокі Вагая. Тэрыторыя раёна характарызуецца багаццем азёр. Самымі буйнымі лічацца азёры Вялікі Уват, Шыршыгуль, Карташава, Порай, Кульчан, Вялікі Тангуль, Арыкуль, Малы Уват, Шчучы. У заходняй частцы раёна размешчаны азёры Урашнае, Анціпіна, Дзікае.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Раёны Цюменскай вобласці
Віталь Іосіфавіч Нявера

**Віталь Іосіфавіч Нявера** () — беларускі дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 14 чэрвеня 1980 года ў вёсцы Больцішкі Воранаўскага раёна Гродзенскай вобласці. Бацька — Іосіф Уладзіслававіч Нявера (пам. 1993), дырэктар калгасаў «Праўда» Воранаўскага раёна (1976—1984), «Імя Леніна» (1984—1993).

У 2001 годзе скончыў Гомельскі кааператыўны інстытут.

У 2001—2002 гадах працаваў намеснікам дырэктара філіяла «Агульнахарч» Лідскага раённага спажывецкага таварыства.

У 2002—2009 гадах займаў розныя пасады ў інспекцыі Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь па Лідскім раёне Гродзенскай вобласці. У 2009—2012 гадах — вядучы спецыяліст Лідскага міжраённага камітэта дзяржаўнага кантролю Гродзенскай вобласці.

У 2012—2013 гадах — намеснік дырэктара па эканоміцы адкрытага акцыянернага таварыства «Лідаграпраммаш».

У 2013—2019 гадах — намеснік старшыні Лідскага раённага выканаўчага камітэта. У 2019—2020 гадах — старшыня камітэта дзяржаўнай маёмасці Гродзенскага аблвыканкама. З 6 мая 2020 года па 2025 год — намеснік старшыні Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта.

17 красавіка 2025 года прызначаны старшынёй Дзяржаўнага камітэта па маёмасці Рэспублікі Беларусь.

## Узнагароды 
* Ганаровая грамата Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта (2025),
* грамата Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў (2025).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Старшыні Дзяржаўнага камітэта па маёмасці Беларусі
Флажалет (музычны інструмент)

**Флажалет** () — старадаўняя падоўжная флейта высокага рэгістра са свістковай прыладай.

Першы вядомы флажалет быў выраблены ў Францыі майстрам сьерам Жувіньі ў 1581 годзе.

Уяўляе сабой трубку з самшытавага дрэва або слановай косткі з каналам цыліндрычнага або адваротнаканічнага перасеку, з 6-ю адтулінамі для пальцаў і свістковай прыладай.

З пачатку XVIII стагоддзя складаўся з двух стыкуючых частак, прычым верхняя (са свістковай прыладай) была павялічанай (агульная даўжыня 300 мм) і пераўтвораная ў спецыяльную камеру з тампонам, якія ўбіраюць вільгаць.

Адрозніваюць флажалет французскі (з чатырма адтулінамі на адным баку, і двума — на тыльным), і англійскі (усе шэсць адтулін на адным баку). Існуе падвойны флажалет з адзінай свістковай прыладай і двума трубкамі, які дазваляе атрымаць два гукі адначасова.

Лад высокі, у дзве актавы, пачынаючы з рэ 2-й актавы.

Катэгорыя:Флейта
Ісецкі раён

**Ісецкі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Цюменскай вобласці Расіі.

Адміністрацыйны цэнтр — сяло Ісецкае.

## Геаграфія 
Ісецкі раён размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы Цюменскай вобласці. Мяжуе: на паўднёвым захадзе — з Курганскай вобласцю, на паўночным захадзе — са Свярдлоўскай вобласцю, а таксама — з Цюменскім, Ялутораўскім і Упораўскім раёнамі Цюменскай вобласці. Плошча тэрыторыі раёна — 2751,2 км².
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Раёны Цюменскай вобласці
Азначэнне

**Азначэ́нне** — шматзначны тэрмін.

* Азначэнне — абагульненне, якое раскрывае змест, сэнс чаго‑небудзь, характарызуе асноўныя рысы чаго‑небудзь; вывад.

## Крыніцы
Абрамчык

**Абра́мчык** — беларускае прозвішча, утворанае ад імя Абрам.

## Вядомыя носьбіты 
* Мікола Абрамчык (1903—1970) — беларускі грамадскі і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Рады БНР у эміграцыі (1947—1970).
* Ніна Абрамчык (1916—2003) — беларуская грамадска-палітычная дзяячка, пісьменніца, жонка Міколы Абрамчыка.

## Крыніцы
Юрга (прыток Табола)

**Юрга** () — рака ў Цюменскай вобласці Расіі, прыток Табола.

Даўжыня — 127 км, плошча вадазборнага басейна — 1640 км².

Працякае па тэрыторыі Юргінскага, Ялутараўскага і Яркоўскага раёнаў. Упадае ў Табол за 289 км ад яго вусця па правым беразе. Асноўныя прытокі — Супруг і Укроп. На рацэ размешчаны раённы цэнтр — сяло Юргінскае.

Шырыня ракі ў ніжнім цячэнні — 10-15 м, глыбіня — 1,5 м, хуткасць цячэння — 0,2 м/с, дно глейкае. Па дадзеных назіранняў з 1947 па 1956 г. сярэднегадавы расход вады за 108 км ад вусця складае 0,29 м³/с, максімальны расход — красавік, мінімальны — студзень.

Катэгорыя:Рэкі Цюменскай вобласці
Юрга

**Юрга**:

## Беларусь 
* Юрга (Веткаўскі раён)

## Расія 
* Юрга (горад)
* Юрга (прыток Табола)
Вікулаўскі раён

**Вікулаўскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Цюменскай вобласці Расіі.

Адміністрацыйны цэнтр — сяло Вікулава.

## Геаграфія 
Вікулаўскі раён размешчаны на паўночным усходзе Цюменскай вобласці. З поўначы, усходу і паўднёвага ўсходу раён мяжуе з Усць-Ішымскім, Вялікавукаўскім і Круцінскім раёнамі Омскай вобласці; з поўдня, захаду і паўночнага захаду — з Абацкім, Сарокінскім і Вагайскім раёнамі Цюменскай вобласці. Працягласць межаў 450 км. Працягласць з поўначы на ​​поўдзень — 102 км, з захаду на ўсход — 130 км. Плошча тэрыторыі — 5800 км ².

У Вікулаўскім раёне каля ста азёр, большасць якіх утварылася са старых рэчышчаў ракі Ішым. Самыя старажытныя і вялікія азёры: Чуртанскае, Калган, Мар’іна, Вялікі Тарнакуль, Мачала, Кілейнае. Балоты займаюць прыкладна 22 % тэрыторыі раёна.

У раёне размешчаны заказнік рэгіянальнага значэння Вікулаўскі (74 183 га), трэці па плошчы на ​​поўдні Цюменскай вобласці.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Раёны Цюменскай вобласці
Агляд (сцэнічны жанр)

**Агля́д** — від сцэнічнага паказу, у якім сродкамі тэатра, кіно, радыё, тэлебачання ці эстрады падаюцца падзеі, з’явы і факты жыцця.

## Структура 
Складаецца з асобных сцэн, эстрадных, харэаграфічных, музычных, вакальных нумароў, якія аб’яднаны агульным сюжэтам.

## Гісторыя 
Жанр узнік у 1830-я гады ў Францыі і меў надзённы, актуальны характар. З канца XIX стагоддзя ператварыўся ў пацешлівыя відовішчы, такія як рэвю і мюзік-хол.

### У беларускай культуры 
У беларускім народным тэатры своеасаблівай формай агляду былі ігрышчы, выступленні скамарохаў, школьнага тэатра, батлейкі, у якіх дэманстраваліся бытавыя сцэны з тагачаснага жыцця. У 1920—1930-я гады форму агляду мелі агітацыйна-мастацкія паказы на актуальныя палітычныя ці вытворча-бытавыя тэмы. У сучаснасці элементы жанру выкарыстоўваюцца ў тэатрах сатыры і мініяцюр.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Віды і жанры тэатра
Катэгорыя:Эстрада
Катэгорыя:Тэлебачанне
Катэгорыя:Радыёвяшчанне
Мікалай Аляксандравіч Дабралюбаў

**Мікала́й Алякса́ндравіч Дабралю́баў** (, Ніжні Ноўгарад — , Санкт-Пецярбург) — рускі крытык, публіцыст і паэт, філосаф-матэрыяліст рэвалюцыйна-дэмакратычнага кірунку.

## Біяграфія 
У 1857 годзе скончыў Пецярбургскі галоўны педагагічны інстытут, там пасябраваў з беларускім пісьменнікам і этнографам П. Шпілеўскім, пасля — супрацоўнік часопіса "Современник", з 1859 года — адначасова рэдактар яго сатырычнага дадатку "Свисток". 

## Прафесійная дзейнасць 
### Погляды Дабралюбава 
Абгрунтоўваў прынцыпы асветніцкага матэрыялізму, рэвалюцыйнага дэмакратызму і крытычнага рэалізму ў артыкулах "Арганічнае развіццё чалавека ў сувязі з яго разумовай і маральнай дзейнасцю" (1858), "Што такое абломаўшчына" і "Цёмнае царства" (1859), "Прамень святла ў цёмным царстве" і "Калі ж прыйдзе сапраўдны дзень?" (1860). Крытыкаваў ідэалістычныя і вульгарна-матэрыялістычныя канцэпцыі, тэорыі "мастацтва дзеля мастацтва" і "чыстай красы", выкрываў афіцыйную ідэалогію царызму і буржуазную абмежаванасць лібералізму. Сутнасць гістарычнага прагрэсу бачыў у руху чалавецтва да сацыяльна аднароднага грамадства без эксплуатацыі. Рухальнай сілаю развіцця грамадства лічыў ідэйна-этычныя матывы паводзін людзей.

Быў адным з папярэднікаў рэвалюцыйнага народніцтва. Адзін з заснавальнікаў сацыялістычнай крытыкі, якая суадносіла з'явы мастацтва з асноўнымі тэндэнцыямі грамадскага жыцця і сцвярджала адзінства сацыяльнай і эстэтычнай вартасці мастацтва. У працах пра народнасць літаратуры Дабралюбаў высока ацэньваў творчасць Т. Шаўчэнкі, прадбачыў сацыяльнае і культурнае адраджэнне беларускага народа, адкідаў афіцыёзную панска-ліберальную выдумку пра "забітасць" і адсталасць сялянства.

### Дабралюбаў і Беларусь 
У артыкуле "Рысы для характарыстыкі рускага простанароддзя" (1860) пісаў: "Пытанне пра характарыстыку беларусаў павінна хутка быць растлумачана працамі мясцовых пісьменнікаў. Паглядзім, што яшчэ скажуць самі беларусы".

Ідэі Дабралюбава паўплывалі на станаўленне светапогляду беларускіх рэвалюцыйных дэмакратаў (К. Каліноўскі, Ф. Багушэвіч, Я. Купала, Я. Колас), беларускую крытыку і публіцыстыку пачатку ХХ ст. (газеты "Наша доля", "Наша ніва").

Супрацоўнікі газеты "Минский листок" апіраліся на дабралюбаўскую канцэпцыю рэалізму ў ацэнцы рускай класічнай літаратуры, садзейнічалі пазнанню беларускага краю, адзначалі вернасць прагрэсіўнай інтэлігенцыі літаратурным запаветам Дабралюбава, падкрэслівалі ў яго дзейнасці імкненне разбудзіць працоўных да свядомага грамадскага жыцця, выхаваць у інтэлігенцыі павагу да працоўных, гуманізм светапогляду.

Газета "Северо-Западный край" прапагандавала літаратурна-эстэтычныя погляды Дабралюбава і В. Бялінскага, называла іх пакутнікамі прагрэсіўнай літаратуры.

Газета «Полесье» ў артыкуле "Памяці М. А. Дабралюбава" (1911) адзначала яго ўклад у выхаванне прагрэсіўнай рускай інтэлігенцыі.

Спадчыну Дабралюбава прапагандавалі М. Дабрынін, Л. Бараг, І. Лушчыцкі і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Крытыкі Расіі
Катэгорыя:Публіцысты Расіі
Катэгорыя:Паэты Расіі
Катэгорыя:Філосафы Расіі
Агляд (мастацтва)

**Агля́д** у мастацтве — форма публічнага паказу дасягненняў у прафесійным ці самадзейным мастацтве.

## Формы правядзення 
Агляд можа праводзіцца ў розных формах, такіх як выстаўка, дэкада, конкурс, паказ, свята, фестываль і іншыя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мастацтва
Катэгорыя:Культурныя мерапрыемствы
Катэгорыя:Конкурсы
Катэгорыя:Фестывалі
Амуцінскі раён

**Амуцінскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Цюменскай вобласці Расіі. Адміністрацыйны цэнтр — сяло Амуцінскае.

## Геаграфія 
Амуцінскі раён размешчаны ў паўднёвай частцы Цюменскай вобласці, на водападзеле рэк Табол — Ішым у зоне лесастэпу. Гідраграфічная сетка раёна прадстаўлена ракой Вагай, левым прытокам Іртыша. Агульная плошча тэрыторыі — 282812 га, з іх: сельскагаспадарчых угоддзяў — 143093 га, лясоў — 99329 га, пад населенымі пунктамі — 5768 га.

Раён мяжуе з раёнамі вобласці: на поўначы — з Юргінскім раёнам; на ўсходзе — з Голышманаўскім раёнам; на поўдні — з Армізонскім раёнам;
на захадзе — з Заводаўскім раёнам.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Раёны Цюменскай вобласці
Агляд

**Агля́д** — шматзначны тэрмін.

* Агляд — абследаванне якога‑небудзь аб’екта для выяўлення або праверкі яго стану (тэхнічны агляд, медыцынскі агляд).
* Агляд — афіцыйнае інспектаванне войск камандаваннем на парадзе.
* Агляд — сціслае абагульненае паведамленне пра падзеі за пэўны перыяд.
* Агляд — від сцэнічнага паказу, які складаецца з асобных нумароў, аб’яднаных агульнай тэмай.
* Агляд — форма паказу дасягненняў у мастацтве (выстаўка, конкурс, фестываль).
Аперацыя «Народ як леў»

**Аперацыя «Народ як леў»** (, таксама  — **Аперацыя «Узыходзячы леў»**) — 12-дзённая ваенная кампанія, якая праводзілася Ізраілем з 13 па 25 чэрвеня 2025 года ў рамках Ірана-ізраільскай вайны.

Канфлікт паміж Іранам і Ізраілем пачаўся пасля Ісламскай рэвалюцыі (1979). Іран стаў ужываць рэзкую антыізраільскую рыторыку, падтрымліваць варожыя Ізраілю ўзброеныя групоўкі, а таксама развіваць ядзерную і ракетную праграмы, якія Ізраіль лічыць пагрозай. Пасля ўварвання ХАМАС у Ізраіль (2023) канфлікт абвастрыўся, што прывяло да прамога абмену ўдарамі паміж Іранам і Ізраілем у 2024 годзе і ўзмацнення міжнароднай заклапочанасці з нагоды іранскіх ядзерных распрацовак.

У рамках аперацыі Ізраіль нанёс удары па ядзернай інфраструктуры Ірана, уключаючы аб’екты ў Нетэнзе, у Ісфахане, Форда і Араку (Эраку). Разам з гэтым, бамбардзіроўкам падвергліся іранскія ваенныя базы, авіяцыя, сродкі СПА, пускавыя ўстаноўкі і ракеты «зямля-зямля», аб’екты ваеннай прамысловасці і нафтагазавая інфраструктура, а таксама будынак дзяржаўнага тэлеканала.

Іран правёў у адказ ваенную аперацыю «Праўдзівае абяцанне 3», у рамках якой абстрэльваў Ізраіль балістычнымі ракетамі і дронамі.

## Гл. таксама 
* Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Чэрвень 2025 года
Катэгорыя:Канфлікты 2025 года
Катэгорыя:Ірана-ізраільскі канфлікт
Пагоня (ваенная павіннасць)

**Паго́ня** — ваенная павіннасць у Вялікім Княстве Літоўскім.

## Гісторыя і сутнасць 
Упершыню згадана каралём Уладзіславам Ягайлам у прывілеі ад 20 лютага 1387 года для баярства Вялікага Княства Літоўскага:
У тым выпадку, калі прыйдзецца пераследаваць ворагаў, непрыяцеляў нашых, якія б збягалі з нашай літоўскай зямлі, то дзеля гэтага роду пераследавання, якое па-народнаму завецца пагоняй, абавязаны адпраўляцца не толькі рыцары, але і кожны мужчына, якога б ён ні быў паходжання або стану, толькі б ён быў здольны насіць зброю.

У лацінскім тэксце акта слова «пагоня» прыведзена ў форме *«pogonia»*, што сведчыць пра існаванне гэтай павіннасці на славянскіх землях ВКЛ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Павіннасці ў Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Амографы

**Амо́графы** (ад  — аднолькавы +  — пішу) — словы або іх формы, якія аднолькава пішуцца, але адрозніваюцца гучаннем (націск) і значэннем. Амографы можна адрозніць толькі ў кантэксце.

## Прыклады 
Прыкладамі амографаў у беларускай мове з'яўляюцца:
* *ка́са* (заплеценыя валасы) — *каса́* (прылада працы)
* *а́тлас* (зборнік геаграфічных карт) — *атла́с* (тканіна)
* *му́ка* (пакута) — *мука́* (прадукт з зерня)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лексікалогія
Катэгорыя:Семантыка
Катэгорыя:Фанетыка
Адбітак

**Адбі́так** — адлюстраванне тэксту, графічнай інфармацыі на паперы, кардоне і іншых матэрыялах, атрыманае з друкарскай формы.

## Віды адбіткаў 
Адрозніваюць **пробныя** адбіткі, якія выкарыстоўваюцца для кантролю якасці, і **тыражныя** — прадукцыю, якая атрымліваецца з друкарскай машыны.

## Гл. таксама 
* Копія

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паліграфія
Катэгорыя:Кнігадрукаванне
Адказнасць (філасофія)

**Адка́знасць** — катэгорыя, якая выражае свядомыя адносіны сацыяльных груп або асобы да патрабаванняў грамадства, яго нормаў і каштоўнасцей.

## Віды адказнасці 
У адпаведнасці са сферамі праяўлення адрозніваюць палітычную, маральную, юрыдычную і іншыя віды адказнасці. У залежнасці ад яе носьбіта вылучаюць індывідуальную (асабістую) і калектыўную адказнасць.

## Адказнасць асобы 
У індывіда адказнасць фарміруецца як вынік яго здольнасці вызначаць свой спосаб існавання і паводзіны.

Перадумовай асабістай адказнасці ў філасофіі лічыцца адзінства чалавечай жыццядзейнасці і неабходнасці апасродкавання ўздзеяння свядомасцю і выбарам самога індывіда. Таму чалавек здольны самавызначацца ў адносінах да свайго сучаснага і мінулага жыцця, быць «аўтарам» сваіх дзеянняў і учынкаў, г. зн. браць адказнасць за іх на сябе. Ён усталёўвае ў рэальнасці пэўны парадак маральнасці, свабоды і належнага існавання, якія не залежаць ад наяўных умоў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Філасофскія паняцці
Катэгорыя:Сацыялогія
Катэгорыя:Права
Катэгорыя:Этыка
Адказнасць

**Адка́знасць** — шматзначны тэрмін.

## Значэнні 
* Адказнасць — катэгорыя, якая выражае свядомыя адносіны асобы ці групы да патрабаванняў грамадства.
* Юрыдычная адказнасць — адказнасць за правапарушэнні, прадугледжаная нормамі права. Яе асноўныя віды:
** Адміністрацыйная адказнасць
** Дысцыплінарная адказнасць
** Крымінальная адказнасць
** Матэрыяльная адказнасць
** Цывільная адказнасць
* Калектыўная адказнасць — адказнасць, якую нясе група асоб за дзеянні аднаго ці некалькіх яе членаў.
* Міжнародна-прававая адказнасць — адказнасць дзяржавы за парушэнне нормаў міжнароднага права.
Аднасклад

**Аднаскла́д**, **адначле́н** — алгебраічны выраз, які ёсць здабыткам, што складаецца з лікавага множніка (каэфіцыент) і адной або некалькіх пераменных, кожная з якіх узята ў пэўнай ступені. **Ступенню аднасклада** называецца сума паказчыкаў ступеней усіх пераменных, што ў яго ўваходзяць. Аднаскладам таксама лічыцца асобны лік (без літарных множнікаў), яго ступень роўная нулю, за выключэннем выпадку нулявога аднасклада, ступень якога не вызначана.

Не з'яўляюцца аднаскладамі выразы: a+b;\ \frac{a-b}{c}.

## Гісторыя 
Першым увёў паняцце аднаскладаў x, x^2, x^3, ... і 1/x, 1/x^{2}, 1/x^{3}, ..., а таксама даў правілы іх здабытку, матэматык з Абасідскага халіфата Аль-Караджы (953—1029). Яго дасягненне заключалася ў тым, што ён вызначыў здабытак гэтых членаў без спасылак на геаметрыю. Яго паслядоўнік Самуіл Мараканскі (1130—1180) увёў азначэнні x^0=1 і x^{-n}=1/x^n, а таксама апісаў іх арыфметыку, уключаючы правіла множання аднаскладаў x^nx^m=x^{n+m} для цэлых n і m.

## Уласцівасці 
Здабытак аднаскладаў таксама з'яўляецца аднаскладам. Пры гэтым перамнажаюцца каэфіцыенты і складаюцца паказчыкі ступеней для аднолькава абазначаных пераменных.

**Прыклад**: 3ab\cdot (2{,}5a^3c) = 7{,}5a^4bc.

Узвядзенне аднасклада ў натуральную ступень таксама дае аднасклад.

Аднасклады называюцца **падобнымі**, калі яны адрозніваюцца толькі каэфіцыентам (або зусім не адрозніваюцца), а пераменныя і іх ступені цалкам супадаюць. Пры складанні або адніманні падобных аднаскладаў атрымліваецца аднасклад, падобны да зыходных; яго каэфіцыенты атрымліваюцца адпаведна складаннем або адніманнем каэфіцыентаў зыходных аднаскладаў.

Аднасклад з'яўляецца прыватным выпадкам мнагасклада, які не змяшчае аперацыі складання. Складанне аднаскладаў, якія не з'яўляюцца падобнымі, дае мнагасклад; больш за тое, мнагасклад можна вызначыць менавіта такім чынам. Ступень мнагасклада — гэта максімальная са ступеней аднаскладаў, што ўваходзяць у яго.

## Варыяцыі і абагульненні 
У некаторых крыніцах разглядаюцца аднасклады, якія маюць *адмоўныя* ступені пераменных; яны карысныя, напрыклад, у тэорыі радоў Ларана. Аналагічна ў тэорыі радоў Пюізё натуральна разглядаць аднасклады з рацыянальнымі ступенямі.

Каэфіцыенты аднасклада могуць быць не толькі лікамі, але і элементамі адвольнага камутатыўнага кальца. Мноства аднаскладаў над зададзеным кальцом утварае камутатыўную паўгрупу з адзінкай, аперацыі над аднаскладамі выконваюцца аналагічна лікавым аднаскладам.
## Гл. таксама 
* Мнагасклад

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Monomial. Encyclopedia of Mathematics.

Катэгорыя:Элементарныя функцыі
Катэгорыя:Мнагасклады
Юргінскі раён (Цюменская вобласць)

**Юргінскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у Цюменскай вобласці Расіі.

Адміністрацыйны цэнтр — сяло Юргінскае.

## Геаграфія 
Метэастанцый няма. Заходне-Сібірская нізіна, частка якой займае Юргінскі раён, уяўляе сабой шырокую раўніну са слаба выяўленым рэльефам і добра развітым мікрарэльефам. Роўны рэльеф паверхні часта парушаецца шматлікімі спадзістымі грывамі, выцягнутымі ў паўночна-ўсходнім кірунку. Міжгрыўныя прасторы заняты балотамі і азёрамі. Агульная плошча тэрыторыі раёна — 4,4 тысячы км². Юргінскі раён на поўначы мяжуе з Яркоўскім, Вагайскім, Ялутораўскім раёнамі, на ўсходзе — з Арамашэўскім, Голышманаўскім, на захадзе — з Заводаўкоўскім, на поўдні — з Амуцінскім. Раённы цэнтр — сяло Юргінскае (5,5 тысяч чалавек), знаходзіцца за 200 кіламетраў ад абласнога цэнтра і 41 кіламетр ад чыгуначнай станцыі Вагай Транссібірскай магістралі.

Найбольш буйныя рэкі — Юрга, Тап.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Раёны Цюменскай вобласці
Аднадзёнка

**Аднадзёнка** — аднаразовае газетнае выданне. Часам выдавалася як лістоўка або альманах, без нумарацыі.

## Беларусь 
Першая беларуская аднадзёнка «Навіны грозные а жалостлівые...» з прычыны нападу Івана IV Грознага на Полацк была выдадзена ў 1563 годзе ў Нясвіжскай друкарні. У каталогу 1684 года Бадліянскай бібліятэкі (Оксфард) зафіксавана сем беларускіх аднадзёнак 1563, 1571, 1580, 1597, 1602, 1610 і 1617 гадоў на беларускай, лацінскай, нямецкай, англійскай і іншых мовах.

У XX стагоддзі аднадзёнкі выдаваліся найчасцей з-за цэнзурнага ўціску. Яны выходзілі ў Гродне («Колас беларускай нівы», 1913), Мінску («Nad Świsłoczą», май 1914, на польскай мове; «Чырвоная варта», 15 красавіка 1921; «Беларусь — Паволжу», 4 кастрычніка 1921) і іншых гарадах.

Асноўнай прычынай выхаду аднадзёнак у Заходняй Беларусі была канфіскацыя беларускай прэсы польскімі ўладамі. Яны прысвячаліся пераважна грамадска-палітычным падзеям і выдаваліся ў Вільні («Беларуская крыніца», 25 снежня 1921; «Беларуская доля», 23 мая 1923; «Абух», 20 жніўня 1924; «Беларускі селянін», 14 жніўня 1925; «Новая маланка», 30 лістапада 1928; «Весткі Таварыства Беларускае школы», 28 лютага 1929; «Беларуская праўда», 12 мая 1931; «За беларускую школу», 16 чэрвеня 1936; «Голас студэнта», 25 чэрвеня 1937), у Гродне («Выстрал», 8 кастрычніка 1924; «Стрэха», 12 лютага 1928; «Пралом», 19 чэрвеня 1929), у Беластоку («Лясны работнік», студзень 1934).

Беларускія аднадзёнкі выходзілі таксама ў Дзвінску («Праца», 29 чэрвеня 1928; «Новы шлях», 29 красавіка 1931), Рызе («Шлях праўды», 24 кастрычніка 1930), Варшаве («Першы крок», ліпень 1935). У пасляваенны час яны выдаваліся ў Нямеччыне, ЗША, Канадзе.

### Захаванасць 
Усяго выйшла больш за 100 беларускіх аднадзёнак. Яны зберагаюцца ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі, Цэнтральнай навуковай бібліятэцы АН Беларусі, Цэнтральнай навуковай бібліятэцы АН Літвы, а таксама ў архівах і бібліятэках Польшчы і іншых краін.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Газеты паводле перыядычнасці
Аказіяналізм (мовазнаўства)

**Аказіяналі́зм** (ад  — выпадковы) — моўная з’ява, якая не адпавядае агульнапрынятаму ўжыванню; ствараецца як выразны сродак у пэўным кантэксце і не замацоўваецца як моўная норма.

## Агульная характарыстыка 
Аказіяналізмамі звычайна з’яўляюцца словы (*«вершаправод»*, *«ночапіс»*, *«шалёнагубая»*), але магчыма выкарыстанне асобных формаў у якасці новых слоў (*«соў»*, *«савя»* замест літаратурнага *«сава»*; *«статуй»* замест *«статуя»*) і словазлучэнняў (*«мяцеляцца спіцы»*, *«навальніцы ракет»*). Найчасцей утвараюцца пісьменнікамі, таму інакш называюцца аўтарскімі, індывідуальна-стылістычнымі неалагізмамі. Набываюць значэнне паэтычных тропаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Неалагізмы
Катэгорыя:Стылістыка
Агляд (журналістыка)

**Агля́д** у журналістыцы і сродках масавай інфармацыі — сціслае абагульненае паведамленне (у друку, на радыё і тэлебачанні) пра падзеі, што адбыліся за пэўны прамежак часу ў грамадскім жыцці, навуцы, тэхніцы, мастацтве ці літаратуры.

## Віды аглядаў 
У залежнасці ад тэматыкі вылучаюць такія віды аглядаў, як:
* літаратурны агляд,
* тэатральны агляд,
* навуковы агляд,
* агляд міжнародных падзей.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Жанры журналістыкі
Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Тэатразнаўства
Катэгорыя:Навуковая журналістыка
Аказіяналізм

**Аказіяналі́зм** — шматзначны тэрмін.

* Аказіяналізм — моўная з'ява, якая не адпавядае агульнапрынятаму ўжыванню, аўтарскі неалагізм.
* Аказіяналізм — ідэалістычны кірунак філасофіі XVII стагоддзя.
Аканом

**Акано́м** — кіраўнік панскай гаспадаркі, наглядчык за працай у фальварку на Беларусі ў перыяд феадалізму і капіталізму. Тэрмін вядомы з канца XVI стагоддзя.

## Функцыі і статус 
Аканом нёс адказнасць за ўсю гаспадарчую дзейнасць у маёнтку, трымаў пад кантролем суд над сялянамі і кіраваў зборам падаткаў. На яго ўскладаўся абавязак кантролю за падуладнымі яму намеснікамі асобных фальваркаў. Ён таксама вёў усю гаспадарчую справаздачнасць, якую прад’яўляў на рэвізію гаспадару ці яго адміністратару.

Пасаду аканома ў большасці выпадкаў займалі прадстаўнікі шляхецкага саслоўя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пасады
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Сацыяльныя групы
Катэгорыя:Сельская гаспадарка ў Беларусі
Юрыдычны акт

**Юрыды́чны акт** — афіцыйны дакумент, які выдаецца дзяржаўным органам ці службовай асобай у межах іх кампетэнцыі і мае абавязковыя для выканання прадпісанні.

## Класіфікацыя 
Юрыдычныя акты падзяляюцца на нарматыўныя і індывідуальныя.

* **Нарматыўныя акты** ўстанаўліваюць нормы права і рэгламентуюць пэўную сферу грамадскіх адносін.
* **Індывідуальныя акты** спараджаюць канкрэтныя правы і абавязкі для канкрэтных суб’ектаў права.

Актам юрыдычным называюць таксама дакумент, які сведчыць пра юрыдычны факт.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Права
Катэгорыя:Дакументы
Дыпламатычны акт

**Дыпламаты́чны акт** — пісьмовы тэкст, які ўручаецца або дасылаецца органамі знешніх зносін адной дзяржавы органам знешніх зносін іншай дзяржавы.

## Віды 
Найбольш пашыранымі відамі дыпламатычных актаў з'яўляюцца нота, мемарандум, афіцыйны ліст, памятная запіска.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дыпламатыя
Катэгорыя:Міжнародныя адносіны
Катэгорыя:Дакументы
Акт на права валодання зямлёй

**Акт на пра́ва вало́дання (карыста́ння) зямлёй** — дзяржаўнае пасведчанне пра наяўнасць права на ўласнасць, валоданне або карыстанне зямельным участкам.

## Агульныя палажэнні 
Выдаецца мясцовымі Саветамі дэпутатаў і іншымі дзяржаўнымі органамі Рэспублікі Беларусь. Складаецца ў двух экзэмплярах: першы экзэмпляр выдаецца ўласніку, землеўладальніку або землекарыстальніку, а другі захоўваецца ў адпаведным Савеце дэпутатаў.

Парадак перадачы зямельных участкаў у карыстанне, валоданне або адчужэнне іх у прыватную ўласнасць рэгулюецца дзяржаўным зямельным заканадаўствам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Юрыдычныя дакументы
Катэгорыя:Права Беларусі
Катэгорыя:Зямельнае права
Акты цывільнага стану

**А́кты цыві́льнага ста́ну** — запісы, якія робяцца дзяржаўнымі органамі (аддзеламі ЗАГС або выканкамамі мясцовых Саветаў) фактаў, якія вызначаюць цывільны стан.

Да актаў цывільнага стану адносяцца запісы пра нараджэнне, смерць, шлюб або скасаванне шлюбу, усынаўленне, перамену прозвішча або імя. Запісы актаў цывільнага стану служаць таксама падставай для выяўлення колькасных і якасных змен у дэмаграфічных працэсах, з'яўляючыся адной з асноў сацыяльна-эканамічнага планавання.

У некаторых краінах, дзе царква не аддзелена ад дзяржавы, запісы актаў цывільнага стану вядуць царкоўныя ўстановы. У Рэспубліцы Беларусь парадак запісаў актаў цывільнага стану рэгулюецца Кодэксам аб шлюбе і сям’і і іншымі нарматыўнымі актамі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сямейнае права
Катэгорыя:Дакументы
Катэгорыя:Дэмаграфія
Акты органаў дзяржаўнага кіравання

**А́кты о́рганаў дзяржа́ўнага кірава́ння** — дакументальная юрыдычная форма, у якой ажыццяўляецца дзейнасць выканаўчых і распарадчых органаў дзяржавы. У іх рэалізуюцца паўнамоцтвы адпаведных дзяржаўных органаў, змяшчаюцца правілы, афіцыйныя прадпісанні і ўказанні, абавязковыя да выканання.

## Віды актаў 
Акты органаў дзяржаўнага кіравання з’яўляюцца падзаконнымі, паколькі прымаюцца на аснове законаў і ў адпаведнасці з імі ў межах кампетэнцыі пэўнага дзяржаўнага органа.

Яны падзяляюцца на:
* **Нарматыўныя** — утрымліваюць нормы права;
* **Індывідуальныя** — прымаюцца для вырашэння канкрэтных пытанняў.

## Акты ў Рэспубліцы Беларусь 
Сярод нарматыўных актаў Рэспублікі Беларусь асаблівае значэнне маюць пастановы і распараджэнні Кабінета Міністраў як вышэйшага выканаўчага і распарадчага органа краіны. Кіраўнікі міністэрстваў, дзяржаўных камітэтаў і ведамстваў выдаюць, як правіла, загады і інструкцыі; выканкамы мясцовых Саветаў дэпутатаў — рашэнні і распараджэнні; кіраўнікі аб’яднанняў, прадпрыемстваў, устаноў і арганізацый — загады, інструкцыі, распараджэнні.

Такія акты звычайна набываюць сілу з моманту іх прыняцця або давядзення да ведама выканаўцаў. Тэрмін уступлення іх у дзеянне часам указваецца ў самім акце.

## Кантроль і нагляд 
Кантроль над законнасцю актаў ажыццяўляюць вышэйшыя органы дзяржаўнага кіравання. У выпадку, калі акт ніжэйшага органа не адпавядае закону або акту вышэйшага органа, апошні абавязаны адмяніць яго. Агульны нагляд над законнасцю актаў ажыццяўляе пракуратура.

Адпаведнасць нарматыўнага акта любога дзяржаўнага органа Канстытуцыі і законам Рэспублікі Беларусь пры неабходнасці можа быць разгледжана Канстытуцыйным Судом.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Права Беларусі
Катэгорыя:Дзяржаўнае кіраванне
Катэгорыя:Дакументы
Акты органаў дзяржаўнай улады

**А́кты о́рганаў дзяржа́ўнай ула́ды** — дакументальная юрыдычная форма, у якой выяўляецца воля прадстаўнічых органаў дзяржаўнай улады.

## Віды актаў у Рэспубліцы Беларусь 
У Рэспубліцы Беларусь (паводле заканадаўства першай паловы 1990-х гадоў) да такіх актаў адносяцца законы, пастановы і іншыя акты Вярхоўнага Савета, указы Прэзідэнта, пастановы Прэзідыума Вярхоўнага Савета, рашэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў усіх узроўняў. Яны могуць змяшчаць як абавязковыя да выканання агульныя правілы, так і прадпісанні індывідуальнага характару.

## Іерархія і кантроль 
Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь мае найвышэйшую юрыдычную сілу ў адносінах да ўсіх іншых законаў і актаў; яна вызначае парадак іх прыняцця і формы. Права прыняцця агульнадзяржаўных законаў належыць Вярхоўнаму Савету. Прэзідэнт выдае ў межах сваіх паўнамоцтваў указы і распараджэнні і кантралюе іх выкананне. Мясцовыя Саветы дэпутатаў на падставе дзеючага заканадаўства прымаюць рашэнні, якія маюць абавязковую сілу на падпарадкаванай ім тэрыторыі. Рашэнні мясцовых Саветаў, якія не адпавядаюць заканадаўству, адмяняюцца вышэйстаячымі Саветамі.

Кантроль за канстытуцыйнасцю актаў органаў дзяржаўнай улады ажыццяўляе Канстытуцыйны Суд, і тыя акты, што прызнаны ім неканстытуцыйнымі, не маюць юрыдычнай сілы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Права Беларусі
Катэгорыя:Дзяржаўная ўлада
Катэгорыя:Дакументы
Дзея (тэатр)

**Дзе́я**, або **акт** — закончаная частка п’есы і спектакля (драматычнага, опернага, балетнага, музычнага).

Падзел п’есы на дзеі звязаны з яе кампазіцыяй, са стылем і жанрам твора. У тэатры гэты падзел залежыць яшчэ і ад існуючых у пэўны перыяд нарматываў у дачыненні да спектакля.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэатральная тэрміналогія
Катэгорыя:Драматургія
Акцэнт

**Акцэ́нт** (ад  — націск) — шматзначны тэрмін.

* Акцэнт — вылучэнне (складу, слова) сілай голасу або павышэннем тону; тое, што націск.
* Акцэнт — сродак архітэктурнай кампазіцыі, вылучэнне якой-небудзь састаўной часткі або асобнага элемента будынка, збудавання або іх комплексу (ансамбля) з мэтай павелічэння іхняй кампазіцыйнай значнасці.
* Акцэнт — дыякрытычны знак, які ставіцца над літарай для абазначэння націску.
* Акцэнт — асаблівасці вымаўлення, уласцівыя чалавеку, які гаворыць не на роднай мове.
* Акцэнт — вылучэнне, падкрэсліванне гуку або акорда.
* Акцэнт — вылучэнне, падкрэсліванне найбольш важнага ў артыкуле, мастацкім творы і г.д.

## Крыніцы
Агульнае мовазнаўства

**Агу́льнае мовазна́ўства**, або **агу́льная лінгві́стыка** — галіна мовазнаўства, якая вывучае ўніверсальныя ўласцівасці і заканамернасці мовы як найважнейшага сродку зносін паміж людзьмі, а таксама агульныя рысы ўсіх моў або іх груп у плане будовы (структуры), функцыянавання і развіцця.

## Праблематыка і раздзелы 
Сярод галоўных праблем агульнага мовазнаўства — сацыяльная сутнасць, знакавасць, развіццё мовы, суадносіны мовы і мышлення, мовы і грамадства, мовы і паэтычнай творчасці, а таксама тыпалогія моў і метады іх даследавання.

Паводле асаблівасцяў прадмета і метадаў даследавання ў агульным мовазнаўстве вылучаюць агульную фанетыку, лексікалогію, граматыку, стылістыку, а таксама такія дысцыпліны, як лінгвістычная паэтыка, сацыялінгвістыка, псіхалінгвістыка, матэматычная лінгвістыка, тэорыя перакладу, этналінгвістыка і іншыя. З агульным мовазнаўствам цесна звязана прыкладное мовазнаўства.

## Гісторыя 
Фарміраванне агульнага мовазнаўства як навукі адбывалася з пачатку XIX стагоддзя, найперш у працах В. Гумбальта. Значны ўклад у яго развіццё зрабілі А. А. Патабня, І. А. Бадуэн дэ Куртэнэ, Ф. дэ Сасюр.

## У Беларусі 
Першыя публікацыі агульналінгвістычнага характару на Беларусі з’явіліся ў 1920-я гады, сярод іх праца П. А. Бузука «Асноўныя пытанні мовазнаўства» (1926).

Беларускія мовазнаўцы даследуюць розныя агульналінгвістычныя праблемы. Сярод іх: знакавы (семіялагічны) характар мовы (В. У. Мартынаў); прыкладное мовазнаўства (У. А. Карпаў, У. А. Зубаў); эксперыментальная фанетыка (К. К. Барышнікава, Г. А. Мятлюк, А. І. Падлужны); агульная лексікалогія (А. І. Кісялеўскі, Б. А. Плотнікаў); стылістыка (М. Я. Цікоцкі); псіхалінгвістыка (Г. П. Кліменка, Б. Ю. Норман); тэорыя перакладу (П. І. Копанеў, В. П. Рагойша); сацыялінгвістыка (Н. Б. Мячкоўская); праблемы двухмоўя (М. В. Бірыла, М. Г. Булахаў, А. Я. Міхневіч, П. П. Шуба).

Адпаведныя навуковыя падраздзяленні існуюць у Інстытуце мовазнаўства АН Беларусі (аддзел тэарэтычнага і славянскага мовазнаўства), у БДУ і Гродзенскім універсітэце (кафедры тэарэтычнага і славянскага мовазнаўства).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Мовазнаўства
Катэгорыя:Галіны лінгвістыкі
Катэгорыя:Навука ў Беларусі
Вадзім Васільевіч Гліннік

**Вадзім Васілевіч Гліннік** () — беларускі архітэктар-рэстаўратар.

Скончыў Беларускую політэхнічную акадэмію (БПІ) ў 1984 годзе.

Мае міжнародны дыплом архітэктурнага рэстаўратара (ICCROM, Рым). Дзесяць гадоў выкладаў тэорыю культурнай спадчыны ў Еўрапейскім гуманітарным універсітэце. Напісаў дысертацыю па гісторыі рэстаўрацыі. Мае больш за сотню публікацый у розных краінах на тэму культурнай спадчыны. Дзясяткі гадоў ажыццяўляў навуковае кіраўніцтва работамі ў цэнтры Полацку і на праспекце Незалежнасці ў Мінску..

## Крыніцы 
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Рэстаўратары Беларусі
Альбом

**Альбо́м** (ад , ад  — белы) — шматзначны тэрмін.

* Альбом — кніга або сшытак з пераплеценых чыстых лістоў для малюнкаў, фатаграфій, вершаў, аўтографаў, калекцый.
* Альбом — збор рэпрадукцый, фотаздымкаў, чарцяжоў і іншага, выдадзены ў выглядзе кнігі, часта з тлумачальным тэкстам.
* Альбом — набор музычных кампазіцый, выпушчаных разам, у стандартным фармаце, даступным для прайгравання.

## Крыніцы
Мастацкае адлюстраванне

**Маста́цкае адлюстрава́нне** — спецыфічная форма асваення рэчаіснасці. Метадалагічнай асновай разумення яго сутнасці з’яўляецца тэорыя адлюстравання, якая раскрывае агульныя заканамернасці і спосабы адэкватнага спасціжэння свету.

## Гістарычнае развіццё канцэпцыі 
Ужо ў антычнасці піфагарэйцы, а потым Платон і Арыстоцель сцвярджалі ідэю аб мімесісе (перайманні) як асноўным эстэтычным прынцыпе і сутнасці мастацтва. Прынцып наследавання прыродзе быў дамінантай у эстэтычных трактоўках эпохі Адраджэння і класічнай эстэтыцы XVI—XVII стагоддзяў. Пазней Гётэ выступаў супраць змешвання прыроды і мастацтва, а таксама супраць недаацэнкі суб’ектыўнай творчасці «сапраўднага мастака». М. Г. Чарнышэўскі замацаваў у тэорыі мастацтва паняцце «ўзнаўленне». Сцвярджэнне ў мастацтве прынцыпу канкрэтна-гістарычнага ўзнаўлення абумоўлівае рэалістычнае адлюстраванне рэчаіснасці.

## У беларускай думцы 
Канцэпцыя актыўнага ўздзеяння мастацтва на духоўны свет чалавека праяўлялася ў адраджэнні антычнай тэорыі мімесісу (М. К. Сарбеўскі), развівалася Ф. Скарынам, М. Гусоўскім, Сімяонам Полацкім і іншымі. У эпоху Асветніцтва элементы мастацкага адлюстравання выявіліся ў арыентацыі на пазнавальныя і выхаваўчыя функцыі мастацтва (А. Доўгірд, Л. Бароўскі).

К. Каліноўскі, Я. Купала, Я. Колас, М. Багдановіч, Цётка, А. і І. Луцкевічы, А. Гарун і іншыя развівалі ўяўленне пра мастацкую праўду як адлюстраванне праўды жыцця, гісторыі і самабытнай культуры беларускага народа.

## Сутнасць 
Мастацкае адлюстраванне прадугледжвае асабістыя адносіны творцы да аб’ектаў, што пазнаюцца. Сэнс мастацкага абагульнення заключаны ў адборы істотнага і заканамернага, у раскрыцці тыповых характараў і сітуацый.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Эстэтыка
Катэгорыя:Філасофія мастацтва
Альт

**Альт** (ад , ад  — высокі) — шматзначны тэрмін.

* Альт — нізкі жаночы або дзіцячы голас у хоры.
* Альт — струнны смычковы музычны інструмент сямейства скрыпічных.
* Альт — разнавіднасць многіх аркестравых інструментаў (флейта-альт, кларнет-альт і інш.), якая гучыць у альтовым рэгістры.

## Прозвішча 
* Альбрэхт Альт (1883—1956) — нямецкі навуковец, біблеіст, даследчык Старога Запавету. Адзін з вядучых пратэстанцкіх багасловаў.
*  (1890—?) — аўстрыйскі футбаліст і трэнер.
* Віктар Валянцінавіч Альт (нар. 1946) — член-карэспандэнт РАСГН, дырэктар Сібірскага фізіка-тэхнічнага інстытута аграрных праблем СА РАСГН.
* Кэрал Альт (нар. 1960) — амерыканская мадэль і актрыса.
* Рэя Альт (нар. 1985) — эстонскі футбаліст.
* Рудольф фон Альт (1812—1905) — аўстрыйскі жывапісец, сын Якоба Альта
* Франц Альт (1821—1914) — аўстрыйскі мастак-пейзажыст, сын Якоба Альта.
* Якаб Альт (1789—1872) — аўстрыйскі мастак-пейзажыст, графік і літограф.

## Крыніцы
Ананім

**Анані́м** (ад  — безыменны) — шматзначны тэрмін.

* Ананім — аўтар пісьма, запіскі або літаратурнага твора, які ўтойвае сваё імя.
* Ананім — літаратурны твор без подпісу, невядома кім напісаны.

## Асобы 
* Гал Ананім — аўтар найстаражытнейшай польскай хронікі «Дзеянні князёў польскіх».
* Ананім — аўтар «Gesta Hungarorum», венгерскай хронікі пра раннюю гісторыю венграў.
* Ананім — армянскі храніст першай паловы XIII стагоддзя.

## Літаратура 
* Ананім Валезія — умоўная назва лацінскага тэксту, упершыню апублікаванага Анры дэ Валезам.

* «Ананім» — гістарычная драма рэжысёра Роланда Эмерыха (2011).

## Геаграфія 
* Ананім — востраў у групе Сейшэльскіх астравоў.

## Камп’ютарныя сеткі 
* Ананімус — інтэрнэт-мем, супольнасць актывістаў і хактывістаў.
* Ананімныя сеткі — камп’ютарныя сеткі для забеспячэння ананімнасці ў інтэрнэце.

## Грамадскія аб’яднанні 
* Ананімныя алкаголікі
* Ананімныя наркаманы

## Гл. таксама 
* Anonymous (значэнні)

## Крыніцы
Аранжыроўка

**Аранжыро́ўка** (ад  — літаральна «прыводзіць у парадак») — пералажэнне музычнага твора для іншага складу выканаўцаў або для выканання на іншым інструменце (інструментах), чым гэта прадугледжана ў арыгінале. Існуюць пералажэнні опер, сімфоній, камерных ансамбляў для фартэпіяна, радзей — вакальных і інструментальных твораў для аркестра.

Пад аранжыроўкай таксама разумеюць палегчанае пералажэнне музычнага твора для выканання на тым самым інструменце.

## У джазавай музыцы 
У джазавай музыцы аранжыроўка, як правіла, з’яўляецца элементам імправізацыі. Пад аранжыроўкай для аркестра разумеюць апрацоўку музычнага тэматызму, зафіксаваную ў нотным тэксце. Для невялікіх ансамбляў характэрна «вусная» аранжыроўка, без нотнага запісу, заснаваная на імгненнай каардынацыі намаганняў асобных выканаўцаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Інструментоўка
Катэгорыя:Музычная тэрміналогія
Апазіцыя (мовазнаўства)

**Апазі́цыя** ў мовазнаўстве — фармальнае адрозненне моўных адзінак, якому адпавядае адрозненне ў семантыцы.

Упершыню паняцце апазіцыі ў лінгвістыцы было распрацавана М. С. Трубяцкім.

## Апазіцыі ў розных галінах мовазнаўства 
### У фаналогіі 
У фаналогіі апазіцыя выяўляецца ў супрацьпастаўленні фанем, якое служыць для адрознівання значэнняў слоў. Так, беларускія словы *«лес»* і *«лёс»* адрозніваюцца гукамі [э] і [о], што сігналізуе пра розніцу ў значэнні.

### У граматыцы 
У граматыцы семантычнае адрозненне рэалізуецца ў супрацьпастаўленні формаў. Напрыклад, апазіцыя ‘цяперашні час’ — ‘прошлы час’ выражаецца ў формах *«будуе»* і *«будаваў»*. Наяўнасць апазіцыі з’яўляецца абавязковай умовай існавання граматычнага значэння.

### У лексіцы 
У лексіцы апазіцыя семантычных кампанентаў рэалізуецца ў лексемах. Напрыклад: *«прыйсці»* — ‘пачаць знаходзіцца’ і *«пайсці»* — ‘перастаць знаходзіцца’ ў пэўным месцы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Структурная лінгвістыка
Катэгорыя:Фанетыка
Катэгорыя:Граматыка
Катэгорыя:Лексікалогія
Бушпрыт

**Бушпрыт** (, ) — гарызантальны або нахільны брус, які выступае перад фарштэўнем судна і служыць для вынясення ўперад насавых парусоў.

Катэгорыя:Дэталі караблёў
Катэгорыя:Будова паруснага судна
Юргінскі раён (Кемераўская вобласць)

**Юргінскі раён** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) у Кемераўскай вобласці Расіі. У рамках арганізацыі мясцовага самакіравання ў межах раёна існуе муніцыпальнае ўтварэнне Юргінская муніцыпальная акруга (з 2004 да 2019 гг. — муніцыпальны раён).

Адміністрацыйны цэнтр — горад Юрга (у склад раёна і акругі не ўваходзіць). Раён размешчаны на паўночным захадзе Кемераўскай вобласці, на левым беразе ракі Том. Самы заходні раён Кузбаса.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Раёны Кемераўскай вобласці
Юргінскі раён

**Юргінскі раён**:
* Юргінскі раён (Кемераўская вобласць)
* Юргінскі раён (Цюменская вобласць)
Каз (Кемераўская вобласць)

**Каз** (, шор. Қаз) — пасёлак гарадскога тыпу ў Таштагольскім раёне Кемераўскай вобласці Расіі. Адміністрацыйны цэнтр Казскага гарадскога паселішча.

## Гісторыя 
Узнік пасярод тайгі разам з будаўніцтвам і эксплуатацыяй буйной рудні па здабычы жалезных руд. Руднае поле і яго радовішчы вывучаліся ў некалькі этапаў: 1930—1931 гг., 1939—1943 гг. і з 1950 года. па цяперашні час. Узніклі пасёлкі Новабудоўля і Каз-2.

У 1959 годзе — гарняцкі пасёлак атрымаў статус пасёлка гарадскога тыпу.

У 1968 годзе — 5,0 тыс. жых. Сярэдняя школа, клуб, кінатэатр, бібліятэка, бальніца, паліклініка, дзіцячыя сады і яслі, аддзяленне сувязі, механічныя майстэрні.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кемераўскай вобласці
Руднічны (Кемераўская вобласць)

**Руднічны** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Кемераўскай вобласці Расіі, уваходзіць у склад Анжэра-Суджэнскай гарадской акругі.

Размешчаны на рацэ Яя.

За 106 км ад адміністрацыйнага цэнтра. Адлегласць да найбліжэйшай чыгуначнай станцыі 9 км. З’явіўся разам з распрацоўкай Антонаўскага радовішча кварцытаў.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кемераўскай вобласці
Аказіяналізм (філасофія)

**Аказіяналі́зм** (ад  — выпадковы) — ідэалістычны кірунак заходнееўрапейскай філасофіі XVII стагоддзя, які сцвярджаў немагчымасць узаемадзеяння душы і цела без прамога ўмяшання Бога.

## Асноўныя палажэнні 
Прадстаўнікі аказіяналізму (А. Гейлінкс, Н. Мальбранш) ідэалістычна перапрацавалі дуалістычную філасофію Р. Дэкарта (гл. Картэзіянства). Аказіяналізм тлумачыў механістычнае прыродазнаўства ў рэлігійна-ідэалістычным духу, што адкрывала шлях да паслясхаластычнага абнаўлення рэлігійнай філасофіі. Гэта абумовіла папулярнасць аказіяналізму сярод прыхільнікаў каталіцызму.

## На Беларусі 
На Беларусі ідэі аказіяналізму вядомыя з пачатку XVIII стагоддзя. У сярэдзіне XVIII стагоддзя ў навучальных установах у лекцыі па схаластычнай філасофіі ўключаліся і элементы аказіяналізму. Вучэнне аказіяналізму з пазіцый паслядоўнага механістычнага дэтэрмінізму крытыкаваў і абвяргаў Б. Дабшэвіч.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы
Катэгорыя:Філасофія XVII стагоддзя
Катэгорыя:Філасофія Новага часу
Новы Гарадок (Кемераўская вобласць)

**Новы Гарадок** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Бялоўскай гарадской акрузе Кемераўскай вобласці Расіі. Па колькасці жыхароў найбуйнейшы з пасёлкаў, якія не ўваходзяць у цэнтральную частку акругі. Заснаваны ў канцы 1940-х гадоў як добраўпарадкаваны пасёлак для рабочых шахт «Чарцінская», «Новая» і «Заходняя», чым тлумачыцца яго назва — пасёлак у параўнанні з суседнімі Чарцінскім і Бабанакава сапраўды быў новым. Гарадком яго называлі, каб падкрэсліць розніцу з суседнімі малапавярховымі населенымі пунктамі.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кемераўскай вобласці