Камічная опера

**Камічная опера** — опера камедыйнага зместу. Тэрмінам «апера камік» () вызначаюць менавіта французскія оперы, якія маюць камічную жанравую афарбоўку.

Асноўныя асаблівасці камічнага опернага жанру: гутарковыя дыялогі, рэчытатывы, арыёзнасць і дынамічныя ансамблі, блізкасць да каларытнага народнага тэматызму, больш дэталёвыя, чым на ранніх этапах станаўлення жанру, характарыстыкі персанажаў.

Першыя формы камічнай оперы развіліся ў Італіі ў канцы XVII стагоддзя. У 1730-я гады ў якасці альтэрнатывы опера-серыі з’явіўся новы оперны жанр — опера-буфа. Яна хутка прабралася ў Францыю, дзе стала апера камік, а ў наступным стагоддзі — французскай аперэтай, найбольш дасведчаным выканаўцам якой стаў Жак Афенбах.

Уплыў італьянскіх і французскіх формаў распаўсюдзіўся на іншыя часткі Еўропы. Многія краіны распрацавалі ўласныя жанры камічнай оперы, уключыўшы італьянскі і французскі ўзоры разам са сваімі музычнымі традыцыямі. Прыкладамі з’яўляецца нямецкі зінгшпіль, венская аперэта, іспанская сарсуэла, руская камічная опера, англійская балада і савойская опера, паўночнаамерыканская аперэта і музычная камедыя.

## Італьянская *опера-буфа* 
У канцы XVII стагоддзя ў Італіі лёгкія музычныя п’есы пачалі прапаноўвацца ў якасці альтэрнатывы больш важкім операм-серыям (італьянская опера XVII стагоддзя, заснаваная на ). Опера «»  (1679) была раннім папярэднікам оперы-буфы. У оперы фарсавы сюжэт, а персанажы недарэчнага апекуна Трэспола і служанкі Дэспіны з’яўляюцца прататыпамі персанажаў, шырока выкарыстоўваных пазней у жанры оперы-буфа.

Спачатку камічныя оперы звычайна прадстаўляліся як  паміж актамі больш сур’ёзных твораў. Неапалітанская, а затым італьянская камічная опера вырасла ў самастойную форму і зрабілася самай папулярнай формай сцэнічных забаў у Італіі прыкладна з 1750 па 1800 год. У 1749 годзе, праз трынаццаць гадоў пасля смерці Пергалезі, яго «» ахапіла Італію і Францыю, выклікаючы хвалу такіх дзеячаў французскага Асветніцтва, як Ж.-Ж. Русо.
, каля 1810—1815]]
У 1760 годзе  напісаў музыку да «» на тэкст венецыянскага драматурга Карла Гальдоні. Гэты тэкст быў заснаваны на папулярным англійскім рамане Сэмюэля Рычардсана «» (1740). Праз шмат гадоў Дж. Вердзі назваў «Дзяўчыну з Чэкіны» «першай сапраўднай італьянскай камічнай операй» — гэта значыць, у ёй было ўсё: яна была на стандартнай італьянскай мове, а не на дыялекце; гэта было ўжо не проста інтэрмецца, а хутчэй самастойны твор; у ёй была сапраўдная гісторыя, якая спадабалася людзям; яна мела драматычную разнастайнасць; і, у музычным плане, яна мела моцныя мелодыі і нават моцныя аркестравыя партыі, у тым ліку моцную «самастойную» ўверцюру. Вердзі таксама быў у захапленні, бо музыка была напісана паўднёвым італьянцам, а тэкст — паўночным, што адпавядала агульнаітальянскаму бачанню Дж. Вердзі.

У першай палове XIX стагоддзя жанр атрымаў далейшае развіццё ў творах Дж. Расіні «» (1816) і «» (1817), а таксама ў творах Гаэтана Даніцэці «» (1832) і «» (1843), але ў сярэдзіне XIX стагоддзя жанр заняпад, нягледзячы на пастаноўку Дж. Вердзі «» у 1893 годзе.

## Французская *апера камік* і *аперэта* 
Французскія кампазітары ахвотна ўхапіліся за італьянскую мадэль і зрабілі яе сваёй, назваўшы яе *апера камік* (). Сярод першых прыхільнікаў былі італьянец , Франсуа-Андрэ Філідор, , Андрэ Грэтры, , Даніэль Абер і Адольф Адан. Хаця першапачатковы тэрмін *«апера камік»* прызначаўся для менш сур’ёзных твораў, пазней тэрмін стаў абазначаць любую оперу, дзе быў размоўны дыялог, уключаючы такія творы, як «» Л. Керубіні і «Кармэн» Ж. Бізэ, якія не з’яўляюцца «камічнымі» ні ў якім сэнсе гэтага слова.

 лічыцца вынаходнікам французскай оперы буф (), або аперэты. Працуючы па той жа мадэлі, Жак Афенбах хутка пераўзышоў яго, напісаўшы больш за дзевяноста аперэт. У той час як ранейшыя французскія камічныя оперы мелі сумесь пачуццяў і гумару, творы Афенбаха былі прызначаны выключна для забаўлення. Нягледзячы на тое, што ў цэлым яго творы былі добра апрацаваны і поўны гумарыстычнай сатыры і грандыёзных оперных пародый, сюжэты і персанажы часта былі ўзаемазаменнымі. Улічваючы шалёны тэмп, з якім ён працаваў, Афенбах часам выкарыстоўваў адзін і той жа матэрыял у некалькіх операх. Яшчэ адным французам, які прыняў гэтую форму, быў .

## Нямецкі *зінгшпіль* і венская аперэта 
*Зінгшпіль* развіўся ў Вене ў XVIII стагоддзі і распаўсюдзіўся па ўсёй Аўстрыі і Германіі. Як і французская *апера камік*, зінгшпіль быў операй з гутарковымі дыялогамі і звычайна на камічную тэму, напрыклад, творы Моцарта «» (1782) і «Чароўная флейта» (1791). Пазнейшыя зінгшпілі, напрыклад «» Л. Бетховена (1805) і «» К. Вебера (1821), захавалі форму, але былі на больш сур’ёзныя тэмы.

Венская аперэта XIX стагоддзя была пабудавана як на зінгшпілі, так і на французскай апера камік. Адным са стваральнікаў венскай аперэты лічыцца , які, аднак, запомніўся пераважна сваімі ўверцюрамі. Іаган Штраус II, «кароль вальса», таксама зрабіў унёсак у развіццё венскай аперэты сваімі творамі «» (1874) і «» (1885). , дырыжор тэатра , таксама напісаў некалькі з самых папулярных венскіх аперэт канца XIX стагоддзя, у тым ліку «» (1882), «»(1884) і «» (1890).

Пасля пачатку XX стагоддзя Франц Легар напісаў «» (1905);  паставіў аперэты «» (1907) і «» (1908); а Імрэ Кальман склаў «» (1915).

## Іспанская *сарсуэла* 
Сарсуэла, якая з’явілася ў Іспаніі ў XVII стагоддзі, сыходзіць сваімі каранямі ў папулярны іспанскі традыцыйны музычны тэатр. У ім чаргуюцца гутарковыя і песенныя сцэны, апошнія ўключаюць танцы, харавыя нумары і гумарыстычныя сцэны, якія звычайна ўяўляюць сабой дуэты. Гэтыя працы адносна кароткія, і кошты на квіткі часта былі нізкімі, каб спадабацца шырокай публіцы. Існуе дзве асноўныя формы сарсуэлы: сарсуэла ў  (каля 1630—1750), самы ранні стыль, і  сарсуэла (каля 1850—1950), якія можна падзяліць на два паджанры: вялікая сарсуэла (*género grande*), у двух і болей актах, і  (*género chico*), аднаактовая, з рысамі вадэвіля.

Педра Кальдэрон дэ ла Барка быў першым драматургам, які прымяніў тэрмін *сарсуэла* для свайго твора пад назвай *«Заліў сірэн»* (, 1657). Лопэ дэ Вэга неўзабаве напісаў твор пад назвай *«Джунглі без кахання, драма з аркестрам»* (). Аркестр інструментаў быў скрыты ад публікі, артысты спявалі зладжана, а сама музычная кампазіцыя была прызначана выклікаць эмацыянальны водгук. Некаторыя з гэтых ранніх твораў былі страчаны, але *«Рэўнасць ператвараецца ў зоркі»* ()  і , прэм’ера якога адбылася ў 1672 годзе, захаваліся і даюць нам некаторае ўяўленне аб тым, якім быў гэты жанр у XVII стагоддзі.
[thumb|злева|300px|Інтэр’ер  ў [Мадрыдзе.]]
У XVIII стагоддзі на *сарсуэлу* паўплываў італьянскі оперны стыль. Але, пачынаючы з праўлення караля Бурбонаў Карла III, антыітальянскія настроі ўзмацніліся. Сарсуэла вярнулася да сваіх каранёў у папулярных іспанскіх традыцыях у такіх творах, як '** або **' . Першым творам гэтага аўтара ў гэтым жанры быў «Жняцы Вальекаса» (, 1768) на музыку .

Аднаактовыя сарсуэлы былі класіфікаваны як *малыя* (*малы жанр* або *малая форма*), а сарсуэлы з трох ці больш актаў былі класіфікаваны як *вялікія* (*вялікі жанр* або *вялікая форма*). *Вялікія сарсуэлы* ставіліся ў , але без асаблівага поспеху і з невялікай наведвальнасцю. Нягледзячы на гэта, у 1873 годзе для *вялікай сарсуэлы* быў адчынены новы , які падзяліў няўдачы тэатра сарсуэлы, пакуль не быў змушаны змяніць сваю праграму на *малыя сарсуэлы*.

## Руская камічная опера 
Першай операй, прадстаўленай у Расіі ў 1731 годзе, была камічная опера (або *commedia per musica*) «» італьянскага кампазітара . За ёй былі камічныя оперы іншых італьянцаў, такіх як Б. Галупі, Дж. Паізіела і Д. Чымароза, а таксама бельгійска-французскага кампазітара А. Грэтры.

Першай рускай камічнай операй была «» (1772). Тэкст напісаны  на музыку невядомага кампазітара, якая складаецца з падборкі папулярных песень, указаных у лібрэта. Яшчэ адна ўдалая камічная опера «» на тэкст  (Масква, 1779), з сюжэтам, які нагадвае «» Ж.-Ж. Русо, прыпісваецца . ,  і  таксама напісалі серыю паспяховых камічных опер у XVIII стагоддзі.

Далейшае развіццё руская камічная опера ў XIX стагоддзі атрымала ў творчасці , які напісаў больш за 30 опер-вадэвіляў і 6 вялікіх опер (большасць з іх з гутарковымі дыялогамі).

Пазней Мадэст Мусаргскі працаваў над дзвюма камічнымі операмі — «» і «», якія пакінуў няскончанымі (яны былі скончаны толькі ў ХХ стагоддзі). Пётр Чайкоўскі напісаў камічную оперу «» (1885). Мікалай Рымскі-Корсакаў склаў «» (1878—1879) і «» (1906—1907).

У ХХ стагоддзі лепшымі ўзорамі камічнай оперы рускіх кампазітараў былі «» (1922) і «» (1951) Ігара Стравінскага, «» (1919) і «Заручыны ў манастыры» (1940—1941, паст. у 1946) Сяргея Пракоф’ева, «» Дзмітрыя Шастаковіча (1927—1928, паст. у 1930). Адначасова жанры , аперэты, музычнай камедыі, а пазней і рок-оперы развівалі такія кампазітары, як Ісак Дунаеўскі, Дзмітрый Кабалеўскі, Дзмітрый Шастаковіч, Ціхан Хрэннікаў, а пазней , Аляксей Рыбнікаў і .

XXI стагоддзе ў рускай камічнай оперы пачалося з шумных прэм’ер двух твораў, жанр якіх можна ахарактарызаваць як «опера-фарс»: *«Цар Дзям’ян — страшны оперны спектакль»*. Твор з’яўляецца калектыўным аўтарскім праектам пяці аўтараў:  і Вячаслава Гайваронскага з Санкт-Пецярбурга, Іраіды Юсупавай і Уладзіміра Нікалаева з Масквы, а таксама творчага калектыву «Кампазітар», які з’яўляецца псеўданімам вядомага музычнага крытыка Пятра Паспелава. Лібрэта Алены Паленавай паводле народнай драмы «Цар Максіміліян», прэм’ера твора адбылася 20 чэрвеня 2001 года ў Марыінскім тэатры ў Санкт-Пецярбургу.

«Дзеці Разэнталя» — опера ў двух дзеях  на лібрэта Уладзіміра Сарокіна. Гэты твор быў выкананы на замову Вялікага тэатра, а прэм’ера адбылася 23 сакавіка 2005 года. Пастаноўка оперы суправаджалася гучным скандалам; аднак опера мела вялізны поспех.

## Англійская баладная і савойская оперы 
Англія вядзе сваю традыцыю лёгкай оперы да *баладнай оперы*, звычайна камічнай п’есы, у якую ўваходзяць песні на папулярныя мелодыі. «»  была самай ранняй і самай папулярнай з іх. «» Рычарда Брынслі Шэрыдана (1775) на музыку  была апісана як *«камічная опера»*.

Да другой паловы XIX стагоддзя на лонданскай музычнай сцэне пераважалі пантаміма і , а таксама непрыстойныя, дрэнна перакладзеныя кантынентальныя аперэты, якія часта ўключалі «балеты», якія выклікалі вялікую юрлівую цікавасць, і наведванне тэатра стала непрыемным для рэспектабельных людзей, асабліва жанчын і дзяцей. Містэр і місіс , пачынаючы з 1855 года, і шэраг іншых брытанцаў выказалі шкадаванне наконт стану музычнага тэатра і прадставілі , прызначаныя для сямейнага прагляду і павышэння інтэлектуальнага ўзроўню музычных забаў.
]]
Тым не менш, пастаноўка оперы Ж. Афенбаха «» ў 1867 годзе (праз сем месяцаў пасля яе французскай прэм’еры) распаліла цікавасць англічан да лёгкіх опер з старанна прапрацаванымі лібрэта і партытурай, а аперэты з кантынентальнай Еўропы працягвалі быць надзвычай папулярнымі ў Вялікабрытаніі ў 1860-х і 1870-х гадах, у тым ліку «», «» і іншыя ў 1880-х гадах, часта адаптаваныя  і .  супрацоўнічаў з некалькімі кампазітарамі, у тым ліку з Артурам Саліванам над операй «», над напісаннем некалькіх камічных опер на англійскія тэмы ў 1860-х і 1870-х гадах.

У 1875 годзе , адзін з імпрэсарыа, якія імкнуліся стварыць англійскую школу сямейнай лёгкай оперы такіх кампазітараў, як  і , у якасці контрмеры кантынентальным аперэтам, даручыў супрацоўніку Клея, , і шматабяцаючаму маладому кампазітару Артуру Салівану напісаць кароткую аднаактовую оперу, якая паслужыла б працягам оперы Ж. Афенбаха «». Вынікам стала камічная опера «»; яе поспех паклаў пачатак партнёрству . *«Трупа оперы-буф містэра Р. Д’Ойлі Карт»* узяла з сабой *«Суд прысяжных»* у турнэ, паставіўшы яе разам з французскімі творамі Ж. Афенбаха і . Імкнучыся вызваліць англійскую сцэну ад французскага ўплыву і натхнёны поспехам «Суда прысяжных», Карт у 1877 годзе сфармаваў сіндыкат для выканання «лёгкай оперы законнага толку». Гілберту і Салівану было даручана напісаць новую камічную оперу «» (), пачынаючы серыю, якая атрымала назву «Савойскія оперы» (названая ў гонар тэатра Савой, які Карт пазней пабудаваў для гэтых твораў). У серыю *савойскіх опер* уваходзілі «», «» і «», якія сталі папулярнымі ва ўсім свеце.  працягвала выконваць творы Гілберта і Салівана амаль бесперапынна да свайго закрыцця ў 1982 годзе.

Стыль Гілберта і Салівана шырока пераймалі іх сучаснікі (напрыклад, у «»), а самі творцы пісалі творы ў гэтым стылі разам з іншымі супрацоўнікамі ў 1890-я гады. Аднак ні адзін з іх не меў працяглай папулярнасці, пакінуўшы *Савойскія оперы* практычна адзінымі прадстаўнікамі жанру, якія захаваліся сёння. Толькі нядаўна некаторыя з гэтых іншых англійскіх лёгкіх опер пачалі даследавацца навукоўцамі і ставіцца на сцэне.

## Літаратура 
* *Ла Лоранси Л. де*, Французская комическая опера XVIII в., пер. с франц., М., 1937.
* Русская комедия и комическая опера XVIII в., под ред. П. Н. Беркова, М.-Л., 1950.
* *Ливанова T. H.* Комическая опера // Музыкальная энциклопедия в 6 томах, БСЭ, М., 1973—1982, Т. 2, сс. 888—889.
* *Брянцева В. Н.* Французская комическая опера XVIII века. Пути становления и развития жанра. — М.: Музыка, 1985.
* *Соллертинский И. И.* Заметки о комической опере // Исторические этюды. — Л.: Гос. муз. изд., 1962. — С. 347—357.

Катэгорыя:Жанры оперы