Гісторыя фартыфікацыі

**Гісторыя фартыфікацыі** ў асноўным вызначаецца развіццём ваеннай тэхнікі і, у пэўнай ступені, развіццём грамадзянскай архітэктуры, і падзяляецца на 5 асноўных перыядаў:
 у Джайпуры. Пабудавана ў другой палове XVI — пачатку XVII стагоддзя на месцы больш старажытнага ўмацавання XI стагоддзя]]
* Старажытнасць і Сярэднявечча: да XIV стагоддзя
* Агнястрэльны перыяд: з XIV па XVII стагоддзе
* Перыяд XVIII стагоддзя
* Перыяд XIX стагоддзя
* Перыяд XX стагоддзя і пазней.

## У старажытнасці 
Умацаванае жытло вядомае з глыбокай старажытнасці; яго найбольш старажытнай формай была пячора. Больш дасканалымі сталі пазнейшыя хаты на дрэвах або на палях, якія патрабавалі існавання пэўнай тэхнікі будаўніцтва. У найбольш позні перыяд развіцця старажытнага чалавека з’явіліся жытлы на малых астравах, прыродных або штучных. Усе гэтыя формы ўмацаванняў прызначаліся, найперш, для абароны ад дзікіх звяроў. Развіццё грамадскіх дачыненняў і ўтварэнне грамадскіх супольнасцей прывяло да патрэбы ў пашырэнні і развіцці першабытных формаў умацаванага жытла.

## Першабытныя ўмацаванні 
Спосабы трымаць ворагаў далей ад месца, абранага для абароны, сягаюць глыбока ў гісторыю чалавечага роду. Найстарэйшай і найпрасцейшай формай інжынернага абарончага збудавання стала, відаць, загарода з калючага кустоўя. Пазнейшыя ўмацаванні ўяўлялі сабой драўляныя палісады, земляныя дамбы, сцены з каменных блокаў і мноства іншых розных спосабаў абароны ў залежнасці ад клімату і даступнага матэрыялу, далей з’явіліся, відаць, равы (канавы), валы і тыны, якія выкарыстоўваліся ў розных спалучэннях. Іх выкарыстанне зрабіла магчымым з’яўленне ўмацаваных паселішчаў — гарадзішчаў і інш.

Першапачаткова ўмацаванні былі накіраваны на абарону ад жывёл і не былі эфектыўныя супраць варожых людзей, якія лёгка пераадольвалі такія перашкоды. Таму ўзнікла неабходнасць абараніць жытло ад няпрошаных гасцей. Паколькі сцены забяспечвалі добрую абарону, спатрэбіўся некаторы час, каб знайсці спосаб размясціць шлях на вяршыні сцяны, каб даць абаронцу перавагу над нападаючым . Першыя населеныя пункты, якія былі абаронены такім чынам драўляным парапетам, былі вёскамі, дзе жылі абаронцы і дзе яны захоўвалі свае рэсурсы і багацці. Агароджа звычайна была кругавой, ахоплівала ўсе жылыя памяшканні паселішча. Пазней да агароджы пачалі прыбудоўваць земляны вал, выкопваючы побач з  роў. У скалістых раёнах, такіх як Ірландыя ці Шатландыя, для падтрымання схілу выкарыстоўваўся камень. У Міжземнамор’і агароджы складаліся з вялізных каменных блокаў без усялякага злучнага матэрыялу. Пік гэтага тыпу ўмацаванняў быў дасягнуты сярод германскіх плямёнаў, супраць якіх у той час ваяваў Цэзар. Іх гарады былі акружаны складанымі схіламі, складзенымі з груд камянёў, зямлі і драўляных бярвенняў, размешчаных такім чынам, што іх было цяжка разбурыць.

## З’яўленне мура 
]]

Вынаходніцтва цэглы зрабіла рэвалюцыю ў мастацтве пазіцыянавання, зрабіўшы магчымым будаваць больш высокія сцены, якія было цяжка пералезці. Гэтая тэхніка з’явілася сярод цывілізацый Урадлівага паўмесяца, у якіх было развіта мастацтва будаўніцтва, а  дазваляла выкарыстоўваць вялікую колькасць рабочых, неабходных для даўгавечных гарадскіх умацаванняў. Гэта прывяло да ўзнікнення першых каралеўстваў і першых буйных гарадоў у гісторыі чалавецтва. Мэтай такіх умацаванняў было забяспечыць сховішча рэсурсам і насельніцтву прылеглай тэрыторыі, каб яны былі недаступныя для праціўніка. У адрозненне ад невялікіх вёсак, гэтыя гарады мелі каласальныя сцены, як і сцены горада Ніневіі ў Асірыі, якія былі зроблены з цэглы і мелі ў вышыню амаль 40 метраў. З’яўленне таранаў прымусіла абаронцаў узводзіць сцены, таўшчыня якіх павінна была быць не менш за 10 метраў. Для таго, каб пераадолець гэтую праблему, абаронцы пачалі будаваць падвойныя паралельныя сцены, а затым запаўнялі паражніну паміж імі зямлёй. Новы спосаб атакі на сцены заахвоціў будаўнікоў умацаванняў акругліць сцены, таму былі створаны вежы. Яны прадухілялі перакрыжаваны агонь, а таксама з’яўленне сляпой зоны, у якой праціўнік мог бесперашкодна прабіць сцены. На вяршыні вежы часта размяшчаўся парапет, які забяспечваў поўную абарону ад ворага.

З далейшым развіццём рамёстваў і тэхнікі будаўніцтва з’яўляюцца абарончыя сцены (муры), збудаваныя з каменю, цэглы, гліны, драўніны або камбінаваныя.

Неўзабаве на саміх сценах з’явіліся зубцы (крэнеляж), якія хавалі абаронцаў падчас выкарыстання , умацаваныя брамы і д. т. п. Далейшым развіццём абарончых збудаванняў робяцца вежы. Абарончыя абводы, аснову якіх складалі муры і вежы, на доўгі час сталі асноўным тыпам фартыфікацыйных збудаванняў.

Пры неразвітай тэхніцы аблогі доўгі час вырашальнае значэнне, апроч адпаведнага размяшчэння, належала да колькасных, а не якасных, параметраў абарончых збудаванняў: таўшчыні і вышыні муроў, колькасці вежаў і г. д. Стабільная наяўнасць вялікай колькасці таннай працоўнай сілы ў рабаўласніцкіх дзяржавах рабіла магчымым з’яўленне такіх буйных абарончых комплексаў, як умацаванні горада Ніневіі ў Міжрэччы (каля 2000 да н.э.) — абвод перыметрам каля 80 км, муры каля 36 м вышыні і 9 м таўшчыні, каля 1500 вежаў або муры Вавілона таўшчынёй да 21 м. Абарончы роў, які быў адной з характарыстык , працягваў шырока выкарыстоўвацца ў пастаянных умацаваннях. Роў меў тры перавагі: ён не дазваляў нападнікам падцягваць аблогавыя машыны да саміх сцен, ён даваў дадатковы земляны матэрыял для будаўніцтва сцен, і, нарэшце, ён рабіў самі сцены вышэй, чым яны былі б без яго. З цягам часу былі ўнесены і іншыя паляпшэнні, і многія вежы сталі будаваць круглага або авальнага профілю замест квадратнага або прамавугольнага, што было найбольш распаўсюджанай формай пабудовы раней. Кругавы або авальны спосаб пабудовы ўмацаванняў рабіў іх больш устойлівымі да балісты. Больш за тое, змяніўся будаўнічы матэрыял і на змену цэгле прыйшоў камень, больш устойлівы і трывалы ў выпадку пажару.

Характэрныя прыклады тагачасных грэка-рымскіх крэпасцей — гарадскія ўмацаванні , Платэяў, Візантыя, Іерусаліма, Карфагена, ; умацаваных ліній — Траянаў вал і інш.

У часы феадальнай раздробленасці асноўным тыпам умацаванняў Заходняй Еўропы стаў замак — умацаванае жытло феадала. Галоўная вежа выкарыстоўвалася як апошні прытулак, калі астатняя частка замка ці горада трапляла ў рукі ворага. Прытулку шукаў найперш валадар з сям’ёй, а таксама найбольш знатныя прадстаўнікі яго двара. Некалькі данжонаў, якія варта згадаць, належаць да замкаў  (разбураны дынамітам у Першую сусветную вайну),  і  (паменшаны на траціну, але з падземным доступам).

Гісторыя створаных замкаў выдатна ілюструецца  ў , якія ўяўляюць сабой адны з найстарэйшых і найбольш важных: , , , , .

Іншымі распаўсюджанымі тыпамі крэпасцей былі ўмацаваныя манастыры і гарадскія ўмацаванні. У часы Карла Вялікага нанова з’яўляюцца элементы межных умацаванняў — варты. Асноўным тыпам замка ў Заходняй Еўропе яшчэ пад канец XI стагоддзя быў драўляны «плесі».

### Францыя 
Пераход з драўлянага на каменнае абароннае будаўніцтва, які адбыўся на землях Францыі на мяжы тысячагоддзя, пачаткова (каля двух стагоддзяў) меў вынікам толькі нязначныя канструкцыйныя змяненні. Раней лічылася, што сярэднявечная абарончая архітэктура паходзіць з Нармандыі, але больш імаверна, што яна паходзіць з поўдня Францыі, адкуль выйшаў і раманскі стыль са сваімі каменнымі скляпеннямі, без якіх маштабнае каменнае будаўніцтва было б немагчымым.

Сярод абарончых збудаванняў, якія працягвалі гала-рымскую архітэктурную традыцыю, называюць  (Турэнь; 994), сярод тыпалагічна і канструкцыйна «новых», сярэднявечных —  на беразе Луары (1040), сярод раманскіх — адпаведную частку гарадскіх умацаванняў Каркасона.

### Англія 
Пасля выхаду рымлянаў з Англіі (410) майстэрства вырабу цэглы заняпала, і амаль на тысячагоддзе будаўніцтва, у т.л., абарончае, было пераважна драўляным. Гэтаму спрыяла тое, што поўдзень і ўсход Англіі былі бедныя на камень, але багатыя на лес. Пасля заваявання Англіі Вільгельмам Нармандскім (11 ст.) у краіне да 1100 былі пабудаваныя не менш за 85 замкаў, пераважна старога нарманскага тыпу («Кніга Страшнага суда» у 1086 узгадвае 49 такіх). На працягу 12 стагоддзя колькасць замкаў патроілася ў час феадальных усобіц, але ўжо з 13 стагоддзя каралеўская ўлада не толькі забараніла будаваць новыя, але і зносіла старыя замкі.
]]
З канца 11 ст. будаваліся і каменныя нарманскія замкі з данжонамі, сярод якіх прыкметныя Таўэр (1077—1085, асабісты замак Вільгельма Нармандскага),  (12 ст.),  (пачаты ў 1128); каменныя перабудовы з «мот-і-бейлі» — умацаваны епіскапскі палац у Дарэме (2-я пал. 12 ст.). У Англіі існаваў і такі тып замка (замкавага збудавання), як «шэл-кіп» — напрыклад, у Віндзары (да нашых часоў дайшоў перабудаваным), Дарэме, .

Аднак, магутнасць нават каменных замкаў Англіі была непараўнальна меншай за сучасныя ім замкі Францыі і Блізкага Усходу. Наогул, адзначаецца, што пасылак для самастойнага развіцця фартыфікацыйнага майстэрства ў Англіі не было, бо феадальныя ўсобіцы былі тут параўнальна нячастымі, мора абараняла краіну звонку, а ворагі на самым востраве — жыхары Шатландыі і Уэльса — былі слабымі праціўнікамі. Замкі былі ў Англіі фактарам не так раздробнасці, як цэнтралізацыі краіны.

Файл:Castlekeep.jpg|Данжон Дарэмскага замка
Файл:RestormelCastle.JPG|
Файл:Norwich Castle - geograph.org.uk - 208494.jpg|
Файл:Rochester Castle courtyard, 2010.jpg|

### Германія 
У абарончай архітэктуры сярэднявечнай Германіі вылучаюцца некалькі тыпаў абарончых збудаванняў. Найперш, такімі былі ўмацаваныя сядзібы-пфальцы буйных феадалаў. Раннефеадальныя германскія плямённыя аб’яднанні не мелі выразных палітычных цэнтраў; такім цэнтрам мог зрабіцца які-небудзь пункт імперыі, дзе і выбудоўвалася ўмацаваная сядзіба імператара (каралеўскі пфальц), часам з дадатковай абаронай суседняга замка-бурга. Пфальцы, якія мала саступалі імператарскім у памерах і магутнасці, будавалі і нямецкія князі.
ы]]
]]
Прыкладамі пфальцаў 11 — 12 ст. з’яўляюцца:  ў Гослары (перабудаваны з палацу 11 ст. у 1065—1132), князёўскі ў Вартбургу (магчыма, 1067, дабудоўваўся цягам 11 — 13 ст.).

У Германіі не існавала строга іерархічных феадальных дачыненняў, як у Францыі, і палітычная структура наогул была нестабільнай. Гэта, разам з спрыяльным гарыстым рэльефам значнай часткі германскіх земляў, што стала прычынай існавання такой вялікай колькасці замкаў-бургаў дробных і сярэдніх федалаў, што доўгі час Германію памылкова лічылі месцам нараджэння архітэктуры замкаў. Аднак архітэктанічныя і стратэгічныя якасці германскіх замкаў да 13 ст. невысокія, і іх абарона забяспечвалася не так сродкамі архітэктуры, як натуральнай абароннасцю пэўнага ўчастка. Развіццё крапасной архітэктуры пачалося ў Германіі з 2-й пал. 13 ст. у сувязі з распаўсюджаннем досведу крыжовых заваёваў.

Сярод асаблівасцей тагачаснай іспанскай фартыфікацыйнай забудовы — вялікая колькасць новых, умацаваных гарадоў на вызваленых ад арабаў землях; прытым іспанскія гарады-камуны рана вызваліліся ад сеньяральнай залежнасці, таму ў складзе забудовы не мелі замкаў, а іх функцыі выконвалі вартавыя вежы. Класічным прыкладам іспанскага ўмацаванага горада-камуны служыць Авіла (будова пачатая ў 1090). Іншыя гарады ўзнікалі побач з умацаваным замкам ці манастыром, як, напрыклад, замак  (12 — 13 ст.). З тыпам горада-крэпасці змыкаецца тып замка-крэпасці, які і выконваў, у прынцыпе, такія самыя функцыі — абароны адваяваных земляў і забеспячэння далейшых ваенных дзеянняў. Сярод такіх замкаў —  (12 ст.),  (12 ст.). Замкаў-рэзідэнцый тут амаль не будавалі да 2-й пал. 13 стагоддзя.

### Візантыя 
Візантыйская абарончая архітэктура якасна развівалася мала за 500 гадоў з часоў Юстыніяна (6 ст.). Асноўнай формай абарончага абводу была, як і ў рымскія часы, прамавугольная, з невысокімі вежамі на вуглах, часам з дадатковымі вежападобнымі выступамі на сярэдзінах курцінаў; часам мелася прамавугольная цытадэль. Яшчэ ў XI стагоддзі такімі былі крэпасці ,  (Паўночная Афрыка) і іншыя. Разбудова ўмацаванняў Візантыі была пераважна колькаснай, не якаснай — колькасць абарончых абводаў, вышыня і таўшчыня муроў і падобнае, як, напрыклад, у выпадку  Канстанцінопаля.

### Чэхія і Славакія 
У раннім сярэднявеччы тыповымі ўмацаваннямі ў Чэхіі і Славакіі былі гарадзішчы. Пазней, у раманскую эпоху ў Чэшскім каралеўстве будавалася шмат замкаў — каралеўскіх і рыцарскіх, але ўсе яны або моцна перабудаваныя або разбураныя. Так, ад рыцарскага замка ў  ад гэтага перыяду захаваліся толькі дзве вежы; у 1270 быў перабудаваны замак у , адным з першых у раннегатычную эпоху. Падобным быў лёс і замкаў Славакіі, з якіх найбольш раннімі з’яўляюцца замкі ў Дэвіне (на Дунаі), у , каралеўскі замак у Браціславе, , заснаваныя ў 9 — 11 стагоддзях, але пазней перабудаваныя.

Файл:Zvíkov castle in spring 2011 (5).JPG|
Файл:Devin02.jpg|Дзевінскі замак
Файл:Nitra - Castle 06.JPG|
Файл:Bratislava, Hrad, Slovensko.jpg|Браціслаўскі замак

]]
Тыповымі прыкладамі замкаў пазнейшага, гатычнага перыяду ў Чэхіі і Славакіі служаць замкі Карлштэйн каля Прагі (закладзены ў 1348), Чэрвены Камень каля Браціславы (сяр. 13 ст.) і інш. Ацалелыя гарадскія ўмацаванні рэгіёну адносяцца да пазнейшых часоў.

### Венгрыя і Трансільванія 
Пасля пераходу венграў да аселасці ў далінах Цісы і Дуная першымі тыпамі венгерскіх умацаванняў сталі земляныя крэпасці (у складзе якіх былі толькі вал і роў), збудаваныя папярэднікамі венграў на гэтых землях (напрыклад, у ). У XII — XIII стагоддзях з’явіліся каменныя, а да таго, відаць, і драўляныя, замкі. Асноўнымі адменамі замкаў былі жылыя вежы (напрыклад, вежа ў Эсфіргоме, адна з самых ранніх; , 13 ст.; , 13 ст.; вежа , кан. 12 ст.; вежа замку Лека, апошняя чвэрць 12 ст.) і замкі з данжонамі (, збуд. неўзабаве пасля 1241;  14 ст.). Тыповы данжон у Венгрыі з’яўляўся адасобненай каменнай нежылой вежай вышынёй 25 — 27 м і дыяметрам каля 10 м, з уваходам на ўзроўні другога паверху

### Усходняя Еўропа 
У старажытнасці і раннім сярэднявеччы абарончыя збудаванні на землях перадфеадальнай Усходняй Еўропы былі прадстаўленыя драўлянымі і драўляна-землянымі ўмацаваннямі ў складзе гарадзішчаў.

На землях Беларусі найбольш вядомым з’яўляюцца гарадзішчы перадфеадальнага часу , Свіла 1, гарадзішча на р. Мнюта, «Гарадзішча Рагвалода» ў Полацку, Віцебск, Кісялі і Чаркасова, гарадзішча на р. Менка, Радагошча і інш.. Частка іх пазней ператварылася ў феадальныя гарады (у т. л., напрыклад, Полацк, Віцебск), але іх пераважная большасць, у выніку працэсаў узнікнення дзяржавы і пашырэння феадальных адносін, перастала існаваць.

## XII стагоддзе 
а]]
У XII — XIII стагоддзях крыжовыя паходы, сутыкненне з візантыйскай і блізкаўсходняй абарончай архітэктурай, а таксама спецыфічныя ўмовы вайны на блізкаўсходнім тэатры ваенных дзей прывялі да ўзнікнення і развіцця новага архітэктурнага тыпу замка — замка-цытадэлі («»). На працягу першых 100 гадоў свайго быцця ў Леванце крыжакі збудавалі ці перабудавалі (у асноўным, з колішніх візантыйскіх) каля 200 крэпасцей і замкаў, пераважна размеркаваных на 600-км прыбярэжнай паласе. Сярод характэрных крыжацкіх замкаў пачатковага перыяду называюцца  (1-я палова XII стагоддзя) і  (1140) каля Ціверыядскага возера; сярод пазнейшых «горных замкаў» — Крак, , ,  (1218), «» у Кілікійскай Арменіі, ,  і  у Турцыі і інш Пазней шмат якія навіны абарончай архітэктуры трапілі назад, у Еўропу.

## У гатычную эпоху 
 годзе, Гронінген, Нідэрланды]]
Умацаванні ў сярэднявечным стылі ў значнай ступені састарэлі са з’яўленнем гармат на полі бою ў XIV стагоддзі. Умацаванні ў парахавы век ператварыліся ў значна больш нізкія структуры з шырокім выкарыстаннем равоў і земляных валоў, якія маглі паглынаць і рассейваць энергію . Сцены, падвергнутыя прамому гарматнаму абстрэлу, былі вельмі ўразлівыя, таму іх апускалі ў равы, перад якімі насыпалі земляны вал.

Гэта падкрэслівала важнасць геаметрыі ўмацаванняў, паколькі яна дазваляла абарончай артылерыі перакрываць поле агню так, што ўсе падыходы да ніжэйшых і, такім чынам, больш уразлівых сцен былі прыкрытыя. Умацаванні таксама былі пашыраны ў глыбіню і атрымалі ахоўныя батарэі для абарончай артылерыі, каб трымаць атакуючыя гарматы на прыстойнай адлегласці і не дапусціць непасрэднага дасягнення імі ўразлівых сцен. У выніку гэтага з’явіліся зоркападобныя ўмацаванні з паслядоўнымі радамі  («клешчаў») і бастыёнаў, і найлепшым прыкладам з’яўляецца , намаляваны злева. З гэтага перыяду існуюць шматлікія ўмацаванні ў скандынаўскіх краінах і ў Брытаніі, у тым ліку выдатны прыклад умацаванняў у .

Асноўным ваенным фактарам у фартыфікацыйным будаўніцтве гатычнага перыяду стал увядзенне ў канцы XIV&nbsp;—&nbsp;XV стагоддзях агнястрэльнай зброі, што асабліва паўплывала на будову і выгляд збудаванняў у тых частках Еўропы, дзе тады вяліся інтэнсіўныя ваенныя дзеянні (найперш Іспанія, Італія, Германія). Са з’яўленнем агнястрэльнай зброі сцены ўмацаванняў патаўшчаюцца, зубцы прыстасоўваюцца для агнястрэльнага бою (проразы — «»), з’яўляюцца машыкулі і баявыя галерэі на каменных выступах (XIV стагоддзе).

### Францыя 
Асноўны ўплыў тут зрабілі ўзбуйненне краіны і яе інтэнсіўная ўрбанізацыя ў 12 — 15 стагоддзях, а таксама ваенны канфлікт з Англіяй 13 — 14 стагоддзяў. Новыя гарады ўмацоўваліся, старыя — перабудоўваліся. Асноўнай формай гарадскіх умацаванняў стаў абвод муроў з вежамі, якія выступалі наперад. Цыліндрычныя вежы сталі замяняцца авальнымі і нават трохвугольнымі дзеля мінімізацыі . Іншым адметным тыпам гарадскіх умацаванняў былі паўднёва-французскія бастыды, частку з якіх тут будавалі і англійскія каралі, якія вылодалі тады некаторымі землямі ў Францыі.

Найбольшы тыповымі прыкладамі гарадскіх умацаванняў перыяду лічацца Мантабан (адзін з першых гарадоў з рэгулярнай планіроўкай, заснаваны ў 1144), бастыды  (заснавана ў 1222) і  (1272) на поўдні Францыі, гарадскія ўмацаванні  (перабудаваны ў 13 стагоддзі), , перабудовы ўмацаванняў Парыжу, , ,  (перабудаваны на працягу 12 — 13 стагоддзяў).

Ва ўмовах росту цэнтралізацыі ўлады феадальныя замкі трацілі як значэнне, так і будучыню. Затое разам з магутнымі гарадскімі ўмацаваннямі (іх раннія прыклады —  і ) набывалі значэнне вялікія каралеўскія замкі, якія пачалі шырока будавацца Філіпам II Аўгустам з пачатку 13 стагоддзя, напрыклад,  у  (1253; незвычайна высокія муры — 26 м) і Бастылія (1368—1382). Адмыслова ў такіх акалічнасцях выглядаў феадальны замак  (1225—1240, перабудаваны ў канцы 14 стагоддзя, разбураны ў 1-ю сусветную вайну; меў найбольшы вядомы данжон — 54 м вышыні).

У 14 ст. добра прыкметная і палацавая мадэрнізацыя ў каралеўскіх замках (Луўр, збудаваны ў пачатку 13 стагоддзя, дабудаваны ў 14 стагоддзі; у такім выглядзе не захаваўся; , 1390—1420). З’яўляецца тып умацаванай феадальнай рэзідэнцыі — пераходны тып ад замку да палацу, напрыклад, Папскі палац у Авіньёне (збудаваны ў асноўным у 1334—1352).

### Англія 
У выніку дзеянняў каралеўскай улады ў 13 стагоддзі стыхійная будоўля феадальных замкаў была цалкам спынена. Кіраванне будоўлямі перайшло на агульнадзяржаўны ўзровень; быў улічаны досвед, набыты ў крыжовых заваёвах. Вялікая ўвага аддавалася размяшчэнню замка, яго стратэгічнай мэтазгоднасці.

Існыя замкі мадэрнізаваліся — так, былі дадаткова ўмацаваныя замкі  (каля 1200, дабудаваны ў пачатку 13 стагоддзя) і  (каля 1225; дададзены адметны роў 10,65 м шырыні і 8,52 м глыбіні, высечаны ў скале); будаваліся дадатковыя абводы муроў, калі замак стаяў на роўным месцы. Данжон траціць значэнне, і ў збудаваннях канца 13 — пачатку 15 стагоддзяў пераважна не будуецца. Цэнтр абароны пераносіцца на вежы, злучаныя куртынамі, асабліва на брамную вежу з мостам і герсамі. Уводзяцца паўкруглая, цыліндрычная або шматкутная форма вежаў, агульная рэгулярнасць у плане (прамавугольная ці трохвугольная). Тыповыя прадстаўнікі тыпу — новазбудаваныя замкі ,  і  (папярэднікамі тыпу з’яўляюцца  і  сярэдзіны 13 стагоддзя). Водгукі тыпу заўважаюцца ў збудаваннях 14 стагоддзя, такіх, як круглы замак  (1361—1377), замак  (1386—1390).

Аднак, панаванне новай схемы не было абсалютным — напрыклад, існавалі асабліва магутныя крэпасці, як каралеўскі замак  ва Уэльсе. Новай тэндэнцыяй у англійскім фартыфікацыйным будаўніцтве стала дабудоўванне палацавых збудаванняў — Віндзорскі замак (дабудаваны на працягу канца 12 — канца 14 стагоддзяў), , Дарэм, Вэстмінстэр (перабудаваны ў 1394—1402).

### Германія 
Феадальныя ўсобіцы і нябыт моцнай цэнтралізаванай улады паспрыялі ранняму масаваму будаўніцтву феад. замкаў і гарадскіх умацаванняў. У гатычны перыяд у асноўным перабудоўваліся і дабудоўваліся, у тым ліку з увагай на з’яўленне агнястрэльнай зброі, ранейшыя ўмацаванні — ставіліся дадатковыя абводы муроў, рабіліся байніцы агнястрэльнага бою і гэтак далей.

]]
Новым тыпам крэпасцей сталі ордэнскія крэпасці з цэглы, збудаваныя ў вялікай колькасці ўздоўж балтыйскага ўзбярэжжа ў 13 — 15 стагоддзях (складаліся, пераважна, з буйнога прамавугольнага двара, абкружанага яруснымі аркадамі, корпусаў з вуглавымі вежамі, службовых памяшканняў і данжону). Тыповымі прыкладамі лічацца крыжацкі замак у Марыенбургу (1280—1398) і «замак Альбрэхта» ў Майсене (Саксонія; 1476—1483, аздабленне ў 1520—1524)

Прыкладамі тыповых, чыста крапасных замкаў і бургаў лічацца:  у Кобленцы,  у  (14 — 15 стагоддзі), а таксама бургі ў  (1494—1499),  (13 стагоддзе),  (15 стагоддзе), замкі ў  (15 — 16 стагоддзі) і  (15 стагоддзе), бергфрыды ў  (13 стагоддзе).

### Іспанія 
На канструкцыю і выгляд іспанскіх умацаванняў гатычнага перыяду ў асноўным паўплывалі з’яўлянне агнястрэльнай зброі (як паўсюль), а таксама сканчэнне рэканкісты і ўмацаванне каралеўскай улады. Адным з прыкладаў абноўленых гарадскіх умацаванняў (патоўшчаныя сцены, выразаныя зубцы і пад.) лічыцца  у Валенсіі (1392—1398).

На змену характэрным для раманскага перыяду гарадам-крэпасцям у гэты часы прыйшлі ўмацаваныя замкі-рэзідэнцыі — іх асноўныя тыпы прадстаўляюць, з аднаго боку, замкі  і  (14 стагоддзе), а таксама  у Пальме на в. Мальёрка (1309—1314, будаваў майстар  Перэ Сальвэ ()). Большасць такіх збудаванняў узведзена тут у 14 — 15 ст.

Але ваеннае значэнне замкаў паніжалася і далей, і яны набылі палацавыя, прадстаўнічыя рысы, а ў 2-й пал. 15 ст. нават псеўда-абарончыя, дэкарацыйныя, як, напрклад, замкі  і  у Алітэ (1419). Кульмінацыя гэтай плыні дасягнутая ў цагляных замках  ў  (пасля 1440; архітэктары Фернанда Карэньё () і Алонса Ніньё ()) і Ла Кока (канец 15 стагоддзя).

### Партугалія 
Рэканкіста і кансалідацыя каралеўскай улады завершыліся ў Партугаліі раней, чым у Іспаніі; апроч таго, урбанізацыя краіны была слабой; таму патрэба ў шматлікіх і магутных умаваннях знікла ў Партугаліі адносна рана. Асноўныя рысы фартыфікацыйнай архітэктуры тут у асноўным былі падобнымі з іспанскімі, але з той розніцай, што традыцыйнымі будаўнічымі матэрыялам тут быў мясцовы камень (граніт ці пясчанік), і амаль зусім не ўжывалася цэгла, як у Іспаніі.

### Італія 
]]

Італія XIII—XIV стагоддзяў была сцэнай зацятых ваенных канфліктаў, і тагачасная італьянская фартыфікацыйная архітэктура прыкметна ўскладнілася, хоць італьянскі горад бараніўся ўжо не ад феадала, а ад горада-спаборніка. Так, агнястрэльныя байніцы на зубцах з’явіліся ў Італіі ўжо ў XIII—XIV стагоддзях. Аднак, зважаючы, што агульнагарадскія ўмацаванні былі ў большасці створаныя раней, новая тэхніка выяўлялася больш у асобных умацаваннях (фортах), часта — у герцагскім замку, пастаўленым у межах горада. Прыклады — форт Рока-дэльі-Альберы ў  каля Падуі (мяжа 13 і 14 ст.), крэпасць  каля Сарцаны (яна ж — Кастэла-ды-Каструча-Кастракані, 1322); замак герцагаў Скалігераў у Вероне —  (1354),  ў Ферары (1385), замак  каля Пезара (1325) і аналагічныя замкі ў  () і Рыміні ().

## Новы час 
З’яўленне ў ХІХ стагоддзі разрыўных снарадаў прывяло да наступнага этапу ў развіцці фартыфікацыі. Зорныя форты гарматнай эпохі апынуліся неэфектыўнымі супраць уздзеяння выбуховых рэчываў, а складанае размяшчэнне бастыёнаў, флангавых батарэй і старанна пабудаваных ліній агню для абарончых гармат магло быць хутка разбурана . Што яшчэ горш, вялікія адкрытыя равы, якія атачалі ўмацаванні гэтага тыпу, былі такой жа неад’емнай часткай абарончай схемы, як і абароненая дарога на краі . Рвы былі надзвычай уразлівыя да абстрэлу разрыўнымі снарадамі.
]]
У адказ на гэта ваенныя інжынеры распрацавалі  стыль фартыфікацыі. Роў стаў больш глыбокім з вертыкальнымі бакамі, выразанымі непасрэдна ў жывой скале або глебе, выкладзенымі ў шэраг прамых ліній, якія ўтваралі цэнтральную ўмацаваную зону, што і дало назву стылю ўмацавання. Досыць шырокі, каб стаць непраходнай перашкодай для наступаючых войскаў, але і дастаткова вузкі, каб стаць складанай мішэнню для абстрэлу праціўніка, роў прыкрываўся агнём з абарончых , размешчаных у рове, а таксама агнявых пазіцый, прарэзаных у вонкавым баку рова.

Профіль форта сапраўды стаў вельмі нізкім, звонку ён быў акружаны ровам са спадзістай адкрытай пляцоўкай, каб ліквідаваць магчымае прыкрыццё варожых сіл, у той час як сам форт быў мінімальнай мішэнню для варожага агню. Пунктам ўваходу сталі апушчаныя дзверы ва ўнутраным баку рова, да якіх вёў звілісты пандус, што забяспечваў доступ да дзвярэй праз пад’ёмны мост, які можна было ўцягнуць ва ўваходную браму.

Большая частка форта была размешчана пад зямлёй, з глыбокімі праходамі, якія злучалі блокгаўзы і , размешчаныя ў рове з самім фортам, з  і машыннымі аддзяленнямі глыбока пад паверхняй.

Тым не менш, гарматы часта размяшчаліся на адкрытых пазіцыях, абароненых толькі парапетамі, каб захаваць нізкі профіль і таму, што вопыт працы з гарматамі ў закрытых казематах паказаў, што друз, які ўтвараўся ў выніку абвалу тых жа казематаў, вывеў з ладу гарматы, размешчаныя ў іх.
, Емен з XVI стагоддзя акружаны ўмацаваным валам]]
Сталёвыя і бетонныя ўмацаванні былі звычайнай з’явай на працягу XIX і пачатку XX стагоддзяў, але прагрэс у сучаснай вайне пасля заканчэння Першай сусветнай вайны зрабіў буйнамаштабныя ўмацаванні састарэлымі ў большасці сітуацый. Толькі падземныя  яшчэ могуць забяспечыць нейкую абарону ў сучасных войнах. Многія гістарычныя ўмацаванні былі разбураны ў розныя часы і па розных прычынах, але значная іх колькасць ацалела, так што ў многіх краінах яны прадстаўляюць сабой папулярныя турыстычныя месцы і вядомыя мясцовыя .
ы, Раджастхан]]
Заняпад пастаянных умацаванняў быў абумоўлены трыма прычынамі. Пастаянна ўзрастаючая моц артылерыі і авіяцыі азначала, што практычна любая ваенная мэта, якую можна было знайсці, магла быць знішчана, калі супраць яе выкарыстаць дастаткова масіўную сілу. Такім чынам, чым больш абаронца ўкладваў рэсурсаў ва ўмацаванне фартыфікацыйнага збудавання, тым больш баявой моцы, якую ўмацаванне апраўдвала, павінна было ўкласці ў яго разбурэнне, калі стратэгія нападніка патрабавала разбурэння ўмацавання. Яшчэ адным недахопам пастаяннай фартыфікацыі была яе працягласць. Менавіта з-за гэтага фартыфікацыю часта было лягчэй абыйсці, і з развіццём мабільнай вайны ў пачатку Другой сусветнай вайны яна стала прыдатным наступальным выбарам. Калі абарончая лінія была занадта шырокай, каб яе цалкам абыйсці, масавая атака магла быць сканцэнтравана супраць адной часткі лініі, што дазваляла прарвацца, пасля чаго астатнюю лінію можна было проста абысці. Такі лёс напаткаў многія абарончыя лініі, пабудаваныя да і падчас Другой сусветнай вайны, такія як лінія Мажыно, лінія Зігфрыда, лінія Сталіна і . (У выпадку з Атлантычным валам мэта ўмацавання заключалася ў тым, каб запаволіць уварванне, каб даць магчымасць прыбыць падмацаванню). Трэцім слабым месцам з’яўляецца развіццё сучаснай агнявой моцы хутчэй, чым павялічваецца трываласць пастаянных умацаванняў, паколькі простая батарэя або бамбардзіроўка можа лёгка разбурыць самыя складаныя сучасныя ўмацаванні. Вырабляць такую сучасную асадную зброю значна прасцей і танней, чым будаваць умацаванні любога тыпу.

Наадварот, палявыя ўмацаванні сталі дамінуючымі ў абарончых дзеяннях. У адрозненне ад акопнай вайны, якая дамінавала ў Першай сусветнай вайне, гэтая абарона насіла больш часовы характар. Гэта ўяўляла сабой паляпшэнне, паколькі яны былі меншага памеру, утвараючы менш бачную цэль для варожых сіл, якія маглі быць накіраваны супраць іх. Калі ў адным пункце было сканцэнтравана дастаткова моцы для пранікнення, сілы, якія базуюцца ў гэтым пункце, маглі б адысці, і лінія магла б быць адноўлена адносна хутка. Замест, як мяркуецца, непранікальнай абарончай лініі, такія ўмацаванні падкрэслівалі абарону ў глыбіню, каб лініі абаронцаў за імі маглі ўзяць на сябе абарону, калі абаронцы былі вымушаныя адступіць або былі ў колькаснай перавазе.
]]
Паколькі рухомыя наступальныя дзеянні, якія праводзіліся абодвума бакамі, звычайна былі накіраваны на абыход самых моцных пунктаў лініі абароны, такая абарона звычайна была адносна тонкай і працягвалася ўздоўж усёй лініі. Абарона звычайна не была аднолькава моцнай па ўсёй лініі. Моц абарончай лініі ў раёне вар’іравалася ў залежнасці ад таго, наколькі хутка атакуючыя сілы маглі наступаць на абароненую мясцовасць — мясцовасць і абарончая лінія падымаліся разам, як і вобласць за абарончай лініяй, у якую атакуючы мог прарвацца. Абодзве былі аб’ектамі стратэгічнага і абарончага значэння мясцовасці.

Гэта стала магчымым дзякуючы таму, што наступальная і абарончая тактыкі аднолькава арыентаваліся на мабільнасць. Асноўная абарона складалася ў асноўным з пяхоты і . Танкі абароны і знішчальнікі танкаў былі сканцэнтраваны ў мабільных «агнявых камандах» за лініяй абароны. Калі буйное наступленне пачыналася супраць пункта на лініі, мабільныя падмацаванні маглі быць накіраваны для ўмацавання лініі, якая была пад пагрозай падзення. Такім чынам, лінія абароны была адносна тонкай з-за назапашвання баявой моцы абаронцаў, якая канцэнтравалася не на самой лініі, а на мабільных рэзервах. Вядомым выключэннем з гэтага правіла былі абарончыя рубяжы ў Курскай бітве падчас Другой сусветнай вайны, калі нямецкія войскі наўмысна атакавалі найбольш моцную частку савецкіх абарончых пазіцый, спрабуючы цалкам іх разбіць.

Галоўнае значэнне мела мясцовасць, якая абаранялася, бо адкрытая мясцовасць, па якой танкі маглі хутка рухацца, дазваляла хутка прасоўвацца ў тыл абараняючыхся, што было вельмі небяспечна для тых, хто абараняўся. Таму такую мясцовасць трэба было абараняць любой цаной. Больш за тое, паколькі тэарэтычна абарончая лінія павінна пратрымацца толькі дастаткова доўга, пакуль не прыбудзе падмацаванне з мабільных рэзерваў, мясцовасць, якая не дазваляе хутка прасоўвацца, можа ўтрымлівацца больш слабымі сіламі, таму што прасоўванне праціўніка там будзе больш павольным, што дасць абаронцам дастаткова часу для ўмацавання што кропка на лініі. Напрыклад, бітва ў Хюртгенскім лесе ў Германіі на заключным этапе Другой сусветнай вайны з’яўляецца выдатным прыкладам таго, як непраходную мясцовасць можна было выкарыстоўваць на карысць абаронцам.

## Сучаснае выкарыстанне 
Форты ў сучасным выкарыстанні часта адносяцца да тэрыторыі, прызначанай урадам для пастаяннай ваеннай базы; яны звычайна не маюць ніякіх фактычных умацаванняў і могуць мець спецыялізацыю (казармы, адміністрацыя, медыцынскія ўстановы або разведка). У амерыканскім выкарыстанні форты адносяцца да армейскіх аб’ектаў; аб’екты марской пяхоты пазначаюцца як лагеры.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Яковлев. Эволюция долговременной фортификации.
* 
* 

Катэгорыя:Ваенная гісторыя
Катэгорыя:Фартыфікацыя