Экспедыцыя на «Паўднёвым Крыжы»

**Экспеды́цыя на «Паўднёвым Крыжы́»**, афіцыйна называлася **Брыта́нскай антаркты́чнай экспеды́цыяй 1898—1900 гадоў** () — першая экспедыцыя, якая ажыццявіла зімоўку на Антарктычным мацерыку і ўпершыню разведала ўнутраную паверхню Шэльфавага ледавіка Роса, а таксама ўпершыню выкарыстала для даследавання лядовага мацерыка лыжы, нарты і ездавых сабак. Была дасягнута шырата  — першы паўднёвапалярны рэкорд у гісторыі даследаванняў. Фінансавалася вядучым брытанскім выдаўцом таго часу — Джорджам Ньюнсам, афіцыйна праводзілася пад брытанскім сцягам, хоць начальнік экспедыцыі — Карстэн Борхгрэвінк і большая частка каманды былі нарвежцамі. Паспяховая зімоўка і выкарыстанне напрацаваных да таго часу метадаў вывучэння палярных рэгіёнаў адкрылі гераічны век антарктычных даследаванняў.

## Перадгісторыя 
Карстэн Борхгрэвінк — па паходжанні напалову англічанін — у 1888 годзе пераехаў у Аўстралію, дзе зацікавіўся антарктычнымі даследаваннямі. У верасні 1894 года Борхгрэвінк наняўся матросам на шхуну «*Антарктыка*» ў экспедыцыю нарвежца Хенрыка Ёхана Буля (1844—1930), якога ў першую чаргу цікавілі перспектывы здабычы кітоў у Паўднёвым акіяне. Камандзірам судна быў наняты дасведчаны кітабой Леанард Крыстэнсен, была і невялікая навуковая каманда, у якую ўвайшоў Борхгрэвінк. Плаванне пачалося няўдала: кітоў было вельмі мала, іх цяжка было шукаць. Буль і Крыстэнсен адважыліся ўвайсці ў пояс пакавых ільдоў, паколькі наяўнасць велізарных статкаў кітоў была там зафіксавана ўдзельнікамі папярэдніх экспедыцый. Кітоў не ўдалося выявіць нават у моры Роса. 17 студзеня 1895 года судна дасягнула архіпелага Пасешн каля ўзбярэжжа Зямлі Вікторыі, на якім Джэймс Рос падняў брытанскі сцяг у 1841 годзе. Буль і Борхгрэвінк з'ехалі на бераг і пакінулі там запіску ў бляшанай банцы, каб засведчыць сваё дасягненне. На востраве Борхгрэвінк выявіў лішайнікі, гэта быў першы доказ наяўнасці расліннасці на поўдзень ад Паўднёвага палярнага круга.

24 студзеня 1895 года «*Антарктыка*» дасягнула мыса Адэр на паўночным узбярэжжы Зямлі Вікторыі. У 1841 годзе камандзе Роса не ўдалося высадзіцца тут на мацерыковы бераг. 25 студзеня Булю, Крыстэнсену, Борхгрэвінку і 17-гадоваму новазеландцу Аляксандру фон Тунцельману ўдалося дабрацца да берага на шлюпцы. Пазней Борхгрэвінк і Крыстэнсен аспрэчвалі адзін у аднаго першынство высадкі на мацерыковым узбярэжжы.

### Планы і мэты 
Борхгрэвінк вырашаў як камерцыйныя, так і навуковыя задачы. Выявіўшы на мысе Адэр вялікія паклады гуана падчас плавання 1894—1895 гадоў, ён хацеў заснаваць кампанію для яго здабычы, але гэты план так і не быў ажыццёўлены. Пісаў ён і пра выдатныя геаграфічныя адкрыццяя, быць можа нават — дасягненне геаграфічнага Паўднёвага полюса. Перад адплыццём барк быў абсталяваны дапаможнай паравой машынай, ён меў водазмяшчэнне  і грузапад’ёмнасць , даўжыня яго сягала  (). Маркхэм, каб дапячы свайму канкурэнту і сарваць яго адпраўленне, нават ставіў пад сумнеў мараходныя якасці «*Паўднёвага Крыжа*», нягледзячы на ​​тое, што судна вытрымала ўсе выпрабаванні ў антарктычных водах. Судовая каманда на «*Паўднёвым Крыжы*» складалася з 19 нарвежцаў пад кіраўніцтвам капітана Бернарда Енсена. Енсен быў дасведчаным арктычным штурманам і ўдзельнічаў з Борхгрэвінкам і Булем у антарктычным плаванні 1894—1895 гадоў.

Рыштунак экспедыцыі быў вельмі разнастайным. Для зімоўкі былі пашыты касцюмы з аленевых шкур па эскімоскім узоры, а для больш мяккага надвор’я — адзенне з вярблюджай воўны фірмы Jaeger. Асаблівая ўвага надавалася абутку — меліся цяжкія боты, знутры абабітыя аўчынай, а таксама боты з фланэлевай абкладкай. Правіянт быў вельмі разнастайным, уключаючы мноства відаў сушоных і сублімаваных прадуктаў, а таксама кансерваў. Р. Прыстлі, які пабываў на базе Борхгрэвінка ў 1911 годзе, асабліва хваліў шакаладныя цукеркі з цытрынавым сокам, прызначаныя для здаволення смагі ў санных паходах. Мелася таксама тона сметанковага масла і тона мармеладу, па  кансерваванай свініны і ялавічыны (па ), 1300 слоікаў швейцарскага згушчанага малака і нават шампанскае, узятае для святкавання дасягнення Паўднёвага полюса, яны былі таксама самымі маладымі людзьмі ў экспедыцыі — адпаведна, 21 і 20 гадоў.

Борхгрэвінк вырашыў зімаваць у тым жа месцы, куды яны з Булем высадзіліся ў 1895 годзе. Тут меўся доўгі галечны пляж, які з'яўляецца прытулкам адной з найбуйнейшых папуляцый пінгвінаў Адэлі. Пінгвіны гулялі ў планах начальніка не апошнюю ролю, з'яўляючыся рэзервовай крыніцай ежы і паліва..

Выгрузка пачалася адразу ж пасля прыбыцця — 17 лютага. У першую чаргу на бераг спусцілі зграю сабак (іх засталося 75), а таксама каюраў, каб тыя за імі прыглядалі. На працягу 12 дзён былі выгружаны ўсе матэрыялы і харчы, а таксама сабраны прывезеныя з сабой два драўляныя нарвежскія дамы: адзін прызначаўся для жылля, другі служыў складам. У 180 м ад хаты была таксама ўзведзена хаціна для магнітных назіранняў, каб навукоўцы не пакутавалі ад ветру, гэта былі першыя пабудовы, узведзеныя на Антарктычным кантыненце. Жылая хаціна апынулася занадта цеснай для размяшчэння 10 чалавек, Бернакі нават сцвярджаў, што агульная яе плошча не перавышала 15 квадратных футаў. Сабак размясцілі ў будках, збудаваных з харчовых скрынь. 2 сакавіку 1899 года зімоўе было ахрышчана «*лагерам Рыдлі*» — у гонар дзявочага прозвішча маці Борхгрэвінка, быў узняты сцяг, які быў уручаны герцагам Ёркскім. У той жа дзень «*Паўднёвы Крыж*» адплыў у Аўстралію. Быў адкрыты невялікі востраў, названы імем Герцага Ёркскага (, ), аднак Скоту на «Дыскаверы» не ўдалося пацвердзіць яго існаванне, і востраў быў пераадкрыты значна пазней.

### Плаванне ў мора Роса. Вяртанне 
«*Паўднёвы Крыж*» вярнуўся на мыс Адэр з Аўстраліі 28 студзеня 1900 года. Борхгрэвінк, мабыць, спачатку хацеў згарнуць лагер і забраць усю маёмасць з сабой, але ўжо 2 лютага каманда пагрузілася на карабель і пачалося плаванне на поўдзень — у мора Роса. Удзельнікі экспедыцыі «Дыскаверы», якія былі на мысе Адэр праз два гады, сведчаць, што каманда Борхгрэвінка фактычна кінула сваю маёмасць, пакінуўшы хаос на беразе. Там засталіся запасы, па меншай меры, на год, якія спатрэбіліся потым спадарожнікам Скота. Наступнае плаванне ўздоўж ледзянога бар'ера паказала, што яго краі адступілі на 30 міль (48 км) на поўдзень, у параўнанні з 1840-мі гадамі. Аднак Борхгрэвінк хацеў высадзіцца на ўзбярэжжы, і неўзабаве была выяўлена бухта, якая глыбока ўдавалася ў бар'ер, чые краі былі досыць палогія для пад'ёму.

16 лютага 1900 года Борхгрэвінк, Колбек і Савіо з сабакамі і нартамі высадзіліся на беразе, а затым, узлезшы на бар'ер, рушылі на поўдзень, дасягнуўшы . Блізу месца высадкі Борхгрэвінка ў 1911 годзе Амундсен уладкаваў сваю базу «*Фрамхейм*». Далей «*Паўднёвы Крыж*» рушыў у зваротны шлях, робячы прыпынак на в. Франкліна ля ўзбярэжжа Зямлі Вікторыі для магнітных назіранняў. Яны паказалі, што полюс размешчаны на паўночны захад ад таго месца, чым меркавалася.

Барк «*Паўднёвы Крыж*» быў прададзены цюленебойнай кампаніі. У сакавіку 1914 года ён быў разбіты льдамі ля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Ньюфаўндленда, пры гэтым было выратавана 30 чалавек, выяўлена 40 мёртвых цел і 30 чалавек былі абвешчаныя прапаўшымі без вестак.

Рэкламны стыль кнігі павінен быў затушаваць той факт, што сур'ёзных дасягненняў у геаграфічнай навуцы экспедыцыя Борхгрэвінка не прадэманстравала. Існуе таксама меркаванне, што гібель Н. Хансена не дазволіла атрымаць шэраг важных прыродазнаўчагістарычных дадзеных. Хансен прадстаўляў у экспедыцыі Музей натуральнай гісторыі ў Лондане, яго кіраўніцтва вінаваціла Борхгрэвінка ў адказнасці за смерць заолага і за недаатрыманыя музеем узоры і экспанаты.

За межамі Вялікабрытаніі Борхгрэвінк карыстаўся вялікай папулярнасцю: яго ўдастоіла ўзнагароды Нацыянальнае геаграфічнае таварыства ЗША, а кароль Швецыі і Нарвегіі Оскар II узвёў у . Ужо ў 1929 годзе стортынг прысудзіў Борхгрэвінку ганаровы аклад у 3000 нарвежскіх крон за яго заслугі. Ён таксама быў удастоены вышэйшых узнагарод Даніі і Аўстра-Венгрыі. На думку гісторыка Д. Крэйна, «''калі б Борхгрэвінк быў брытанскім марскім афіцэрам, у Англіі сур'ёзней паставіліся да яго дасягненняў*». Фрыцьёф Нансен палічыў Борхгрэвінка ашуканцам і катэгарычна адмовіўся з ім сустракацца.

Толькі ў 1930 годзе прыйшло запозненае прызнанне Каралеўскага геаграфічнага таварыства, якое ўручыла нарвежцу залаты медаль, заявіўшы, што маштабы дасягнення Борхгрэвінка і пераадолены ім цяжкасці доўгія гады недаацэньваліся. Пры гэтым асабліва падкрэслівалася, што экспедыцыя на «*Паўднёвым Крыжы''» праводзілася пад брытанскім сцягам і за кошт брытанскай спонсарскай падтрымкі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Антарктычныя экспедыцыі