Апалон (матыль)

**Апалон** (*Parnassius apollo*) — матыль з сямейства паруснікаў. Адзін з найбольш прыгожых еўрапейскіх дзённых матылёў.

Відавая бінамінальная назва дадзена ў гонар Апалона (грэчаская міфалогія) — сына Зеўса і Лета, брата Артэміды, бажаства прыгажосці і святла.

## Апісанне 
Размах крылаў 70-94 мм. Крылы белага колеру, часам крэмавага, у вяршыні празрыстыя. Па вонкавым краі крылаў праходзіць шэрая шырокая паласа з белымі плямамі, якія зліваюцца ў вузкую паласу. На верхніх крылах па 5 чорных плям, а на ніжніх па 2 з белай сярэдзінай, аблямаваныя вузкай чорнай палоскай. Характэрнае размяшчэнне чорных і чырвоных плям вельмі моцна вар’іруецца. Ніжнія крылы закруглены. У матылькоў, якія толькі выйшлі з кукалкі, крылы спачатку жаўтлявыя.

Цела моцна апушана. Вусікі з чорнай булавой. Вочы гладкія, буйныя, забяспечаныя маленькімі грудкамі, на якіх сядзяць кароткія шчацінкі.

## Арэал 
Горныя масівы Еўропы, Паўднёвая Скандынавія, Нарвегія, Швецыя, Фінляндыя, Апенінскі паўвостраў, Францыя, Цэнтральная Іспанія, Украіна, сярэдняя паласа Расіі, поўдзень Урала і Заходняй Сібіры, Каўказ і Закаўказзе, Турцыя, Паўднёвая Сібір на ўсход да Цэнтральнай Якуціі і Забайкалля, Усходні Казахстан , Паўночны Цянь-Шань, Манголія.

У Польшчы, Літве, Латвіі, Беларусі, а таксама Смаленскай, Варонежскай (апошні раз матылька лавілі ў 1971 годзе), Маскоўскай, Яраслаўскай і некаторых іншых абласцях Расіі ў цяперашні час вядомы толькі па старым знаходкам.

## Месцы пражывання 
На раўнінах Еўропы гэта сухія ўзлескі, якія выграваюцца сонцам, і вялікія сонечныя і сухія паляны ў хваёвых і хваёва-дубовых лясах, старыя гары, пусткі і прасекі ЛЭП. У гарах — лугавыя даліны на вышыні да 2200 м, у Азіі — нярэдка да 3000 м. У Паўднёвай Сібіры паднімаецца да гальцоў, але часцей сустракаецца на адкрытых астэпненых схілах у ніжняй частцы ляснога пояса. У гарах міжрэчча Селенгі і Уды трапляецца ў разрэджаных сухіх хвойніках, на палянах каля ручаёў і рачулак.

Развіваецца ў адным пакаленні. Лёт імага: чэрвень-верасень, у Цэнтральнай Еўропе і Беларусі сярэдзіна чэрвеня-жнівень.

Матылькі лятаюць павольна, часта плануюць, сядаючы на розныя квітнеючыя расліны. Наведваюць буйныя кветкі астравых раслін — , , , , , розныя віды  і іншыя нектараносы. Вусені развіваюцца на расходніках.

Манафаг на адным з відаў раслін роду расходнік, што ставіць існаванне віду ў залежнасць ад наяўнасці некранутых раслінных асацыяцый з удзелам кармавой расліны.

Аселы від, няздольны нават да нязначных міграцый.

Матылькі больш актыўныя апоўдні. Самкі нярэдка сядзяць у траве; напалоханыя, рэзка ўзлятаюць і пералятаюць на адлегласці да 100 метраў. Часам патрывожаны ў сонным стане або паранены матылёк валіцца на спіну, распялівае крылы, паказваючы свае чырвоныя плямы, і скрабе ножкамі па ніжняму баку крылаў, вырабляючы шыпячы гук.

## Размнажэнне 
Самкі апалонаў спароўваюцца звычайна неўзабаве пасля выхаду з кукалак, самцы — на другі-трэці дзень. Пасля спарвання знізу на брушку самкі з’яўляецца жорсткі хітынавы прыдатак — сфрагіс (), які фарміруецца палавым апаратам самца. Прызначэнне сфрагіса — выключыць паўторнае апладненне самкі іншымі самцамі.

### Яйцо 
Яйцо белае, з ямкай у цэнтры верхняй часткі. Яйцы адкладаюцца па адным на розных частках кармавой расліны ці побач з ёю. Усяго самка адкладае 90-120 яец.

### Вусень 
Дарослыя вусені сустракаюцца на поўдні з красавіка па чэрвень, у паўночных раёнах — з мая.

Маладыя вусені чорнага колеру, з радамі бакавых бялёсых плям, — па адным на сегменце, і з пучкамі доўгіх чорных валасінак.

Дарослы вусень аксамітна-чорны, з двума радамі чырвоных плям, — адна буйная і адна дробная на кожным брушным сегменце, і бародаўкамі сіне-сталёвага колеру — па дзве на сегменце.

Дыхальцы жаўтлявыя або памяранцавыя, за галаўной капсулай — чырванавата-жоўты асметрый, схаваны ў целе вусеня. Ён выпінаецца ў момант пагрозы і выдае непрыемны адпужваючы пах. Даўжыня дарослага вусеня апалона дасягае 50 мм. Актыўны ён толькі ў сонечнае надвор’е, а ў пахмурныя дні хаваецца ў сухой траве і пад камянямі. Часам перагрызае верхнюю частку сцябла кармавой расліны, даўжынёй да 20 см, каб з’есці яго на зямлі.

Зімуюць нованароджаныя вусені, знаходзячыся ў абалонцы яйца, а некаторых падвідаў — па-за абалонкай.

#### Кармавыя расліны 
Кармавой раслінай з’яўляюцца розныя віды расходніка: у еўрапейскай частцы Расіі —  і , у Заходняй Сібіры — , у Сярэдняй Азіі —  і . У якасці кармавых раслін адзначаны таксама  і , розныя віды , а на Алтаі і ў Саянах — .

* — адна з кармавых раслін вусеня Апалона]]

### Кукалка 
Кукалка даўжынёй 18-24 мм, тоўстая, круглявая. Спачатку яна светла-карычневая з напаўпразрыстымі пакровамі, цёмна-карычневымі дыхальцамі і шэрагам жаўтаватых плямаў над імі па баках спіны, а праз некалькі гадзін пасля акуклівання цямнее і пакрываецца светла-блакітным сопкім налётам. Акукліванне на зямлі ў друзлым кокане. Стадыя кукалкі доўжыцца ад 8 дзён да 2-3 тыдняў.

## Варыябельнасць 
Від адрозніваецца моцнай геаграфічнай і папуляцыйнай зменлівасцю.

Размеркаванне плям на крылах у многіх месцах пражывання віду вар’іруюць, а яго слабая міграцыйная здольнасць і моцна аддаленыя адна ад адной папуляцыі спрыяюць замацаванню і захаванню папуляцыйных адрозненняў. У выніку апісана ўжо больш за 600 формаў гэтага віду. Унутрывідавая сістэматыка Апалона з’яўляецца спрэчнай у асяроддзі энтамолагаў і зводзіцца да двух падыходаў:
* Першы — наданне кожнай буйной папуляцыі статусу падвіда;
* Другі — поўнае адмаўленне падвідаў шляхам звядзення іх да інфрападвідавых формаў.

### Падвіды 
У Еўрапейскай частцы Расіі і Сярэднім Урале жыве падвід *democratus* (Krulikowsky, 1906). У лесастэпе Заходняй Сібіры можна выявіць прадстаўнікоў падвіда *meinhardi* (Sheljuzhko, 1924) — вельмі буйнога, з вялікімі чорнымі і чырвонымі плямамі на малочна-белым фоне крылаў у самцоў, і ў налёце чорных лускавінак — самак. У Карпатах сустракаецца падвід *carpathicus* (Rebel et Rogenhofer, 1892). У перадгор’ях Сярэдняга і Паўднёвага Урала — *limicola* (Stichel, 1906), асобіны якога таксама вельмі вялікія, а крылы самак маюць жаўтлявае адценне. На Вялікім Каўказе распаўсюджаны падвід *ciscaucasicus* (Sheljuzhko, 1924). Падвід *breitfussi* (Bryk, 1914) вядомы па некалькіх асобніках з Крыма. На Алтаі вылучаюць падвід *alpherakyi* (Krulikowsky, 1906). На Саянах і ў Перадбайкалллі сустракаецца падвід *sibiricus* (Nordmann, 1851), а ва ўсходняй частцы Сібіры, Байкальскім рэгіёне і ў Манголіі — *hesebolus* (Nordmann, 1851), з беласнежнымі крыламі, якія маюць дробныя чорныя і чырвоныя плямы. У Кіргізіі жыве падвід *merzbacheri*. Некалькі падвідаў Апалона выдзелена на Пірэнэях і ў Альпах.

## Фактары абмежавання колькасці 
Знішчэнне прыродных біятопаў пражывання віду — вытоптванне і выпальванне ў наваколлі населеных пунктаў, узворванне ўзлескаў, аблясенне палян і пустак. Від валодае слабай здольнасцю да міграцыі, і знікненне яго ў тым ці іншым раёне часта аказваецца беззваротным. Некаторыя навукоўцы адным з фактарам знікнення віду на раўнінных тэрыторыях Еўропы называюць таксама глабальнае пацяпленне клімату. Моцныя зімовыя адлігі апошніх гадоў прыводзяць да выхаду зімуючых вусеняў з яйцавых абалонак, што прыводзіць да іх паслаблення і гібелі.

## Ахова 
Занесены ў Чырвоную кнігу Расіі, Украіны, Беларусі (паколькі на працягу апошніх 40 гадоў не сустракаўся на тэрыторыі краіны, уключаны ў «чорны спіс» з катэгорыяй RE — рэгіянальна зніклы), Германіі, Швецыі, Нарвегіі, Фінляндыі, а таксама мясцовыя Чырвоныя кнігі — Тамбоўскай, Маскоўскай, Смаленскай і іншых абласцей, Чувашыі, Мардовіі і іншых рэгіёнаў.

У Чырвонай кнізе Міжнароднага саюза аховы прыроды (МСОП) выгляд мае 3 катэгорыю аховы — VU — уразлівыя таксоны, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення ў сілу морфафізіялагічных і / або паводніцкіх асаблівасцяў, якія робяць іх уразлівымі пры любых, нават нязначных, зменах навакольнага асяроддзя.

Уключаны ў «Чырвоную кнігу Еўрапейскіх дзённых матылькоў» з катэгорыяй SPEC3 — від, які жыве як у Еўропе, так і за яе межамі, але які знаходзіцца на тэрыторыі Еўропы пад пагрозай знікнення.

У Пенінскіх гарах Польшчы і ў Прыокска-тэрасавым запаведніку Маскоўскай вобласці ажыццяўляліся праекты па аднаўленні папуляцыі Апалона, якія не далі доўгачасовага выніку. Неабходна, у першую чаргу, аднаўляць і пашыраць біятопы віду: ствараць доўгачасовыя паляны і прасекі, спыніць узворванне ўзлескаў, высаджваць нектараносныя расліны для матылькоў і кармавыя — для вусеняў.

## У культуры 
### У філатэліі 

Выява:Stamp of Kyrgyzstan 214.jpg|Кыргызстан (2000)
Выява:Apollo-1986.jpg|Фінляндыя (1986)
Выява:Stamp of Azerbaijan 689.jpg|Азербайджан (1995)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. — ISBN 5-85700-095-5.
* Pierre Capdeville, 1978—1980, Les races géographiques de *Parnassius apollo*, 191 p — 26 tables — maps — 24 plates in colours, Sciences Nat, Venette. 
* Jean-Claude Weiss: *The Parnassiinae of the World*, Pt. 4, 2005  
* *Стриганова Б. Р., Захаров А. А.* Пятиязычный словарь названий животных: Насекомые (латинский-русский-английский-немецкий-французский) / Под ред. д-ра биол. наук, проф. Б. Р. Стригановой. — М.: РУССО, 2000. — С. 265. — 1060 экз. — ISBN 5-88721-162-8. 
* *Коршунов Ю. П.'' Определители по флоре и фауне России // Булавоусые чешуекрылые Северной Азии. Выпуск 4. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2002. — С. 33. — ISBN 5-87317-115-7. 

Катэгорыя:Паруснікі
Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Насякомыя на марках