Смаргонскiя найгрышы

**«Смаргонскія найгрышы»** — гэта традыцыйная народная музыка Смаргоншчыны, якая ўвабрала ў сябе характэрныя рысы музычнага фальклору Гродзенскага Панямоння. Яна ўключае вясельныя маршы, полькі, вальсы, а таксама мелодыі розных танцаў і песень.  Характэрныя для інструментальнай музыкі Смаргоншчыны рытмічныя асаблівасці бяруць пачатак з XVII стагоддзя. 

## Гісторыя 
Свой пачатак традыцыя бярэ ў XVII стагоддзі на тэрыторыі сучаснага Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці. На працягу XX стагоддзя «Смаргонскія найгрышы» нязменна суправаджалі вольны час мясцовых сялян: іх выконвалі на вяселлях і танцах у вясковых хатах.

Выканаўцамі былі пераважна музыкі-самавучкі, якія з лёгкасцю пераходзілі з адной мелодыі на другую. Свой музыкант-саліст або ансамбль музыкаў быў амаль у кожнай вёсцы. Такія ансамблі ў рэгіёне называліся капэлямі і з’яўляюцца якасным прыкладам феномена «траістай музыкі» мясцовай інструментальнай культуры.

На тэрыторыі Смаргонскага раёна народная інструментальная музыка актыўна развівалася напачатку ХХ стагоддзя, дасягнула сапраўднага росквіту ў 1940-х — 1960-х гадах і працягвала заставацца жывой з’явай да пачатку 1990-х, калі існавала мноства разнастайных ансамбляў народных музыкаў. У раёне захавалася шмат імёнаў выбітных народных музыкантаў. Яркім прадстаўніком мясцовай традыцыі быў Уладзіслаў Іванавіч Будзько (1919—2016 гг.) — унікальны музыка-самавучка, які большую частку жыцця граў са сваёй капэлай танцы і вяселлі па ўсёй акрузе. У 1990-я гады яго выканальніцкае майстэрства «з рукі на руку» пераняў мультыінструменталіст Чэслаў Альфонсавіч Жых, які арганізаваў сямейную музычную капэлу і стаў заснавальнікам дзіцячага калектыву «Гулянок» з вучняў школы мастацтваў. 

## Апісанне 
Музычна-інструментальная традыцыя Смаргонскага раена – ўзор рэпрэзентацыі музычна-інструментальнай выканальніцкай сістэмы фальклору Гродзенскага Панямоння з тыповымі стылістычна-жанравымі (траіста музыка як выканальніцкі стыль, абрадавасць і танцавальнасць як функцыянальнасць музыкі) і марфалагічнымі (саліруючыя (скрыпка), гарманізуючыя (гармонік, акардыѐн ці дуда), рытмізуючыя (бубен з калатушкай ці барабан) інструменты) характарыстыкамі. Народная музыка гісторыка-этнаграфічнага рэгіѐна фарміравалася ва ўзаемадзеянні з культурнымі плынямі суседніх рэгіѐнаў і пад уплывам гістарычных падзей XX ст. Элемент складаецца з комплекса ўменняў і навыкаў ансамблевага выканальніцтва ў складзе капэлы традыцыйнай траістай музыкі (падбор музычнай партыі па слыху, дакладнае пачуццѐ рытму, свабоднае валоданне інструментам і музычнай імправізацыяй і інш.), музычна характэрнага мясцовага рэпертуару танцавальнай і абрадавай (вясельнай) музыкі, практыкі музычна-інструментальнага выканальніцтва ў мясцовай супольнасці. 

«Смаргонскія найгрышы» ўключаюць цыкл вясельных маршаў, разнастайныя полькі, вальсы, мелодыі розных бытавых танцаў і некаторых песень. Для музычнага рэпертуару інструментальнай традыцыі Смаргонскага раёна характэрны:

* песенны склад мелодый;
* паўторнасць і квартавыя хады ў невялікім дыяпазоне гучання;
* просты рытмічны малюнак;
* выкарыстанне пераменлівасці ладу (у асноўным з мінору ў мажор);
* разнастайнасць тэмпавых малюнкаў;
* валоданне свабоднай імправізацыяй;
* «бясконцае» паўтарэнне прыпева і запева, што стварае адчуванне пастаяннага руху па крузе і ўражанне бясконцага кругавароту мелодыі.

У адрозненні ад Магілёўскіх ці Віцебскіх, «Смаргонскія найгрышы» вылучаюцца меладычнасцю і экспрэсіўнасцю. Галоўнымі асаблівасцямі з’яўляюцца іх абрадавасць, танцавальнасць і непасрэднае перайманне традыцыі ад пакалення да пакалення. Самымі любімымі і часта выконваемымі найгрышамі ў Смаргонскім раёне з’яўляюцца: марш «Вясельны», вальс «Вішанька», полька «Шабасоўка», танцы «Ліцвін» і «Нарэчанька». Выбітнымі прадстаўнікамі мясцовай музычнай традыцыі з’яўляюцца Уладзіслаў Будзько, Чэслаў Жых, Пётр Драгун, Іосіф Тумаш, Іван Буйноўскі, Станіслаў Гоіч, а таксама члены «Кушлянскай капэлы» Браніслаў Дзебесь, Генрых Бернат і Сцяпан Піменаў. 

Сёння «Смаргонскія найгрышы» складаюць архіў аўдыязапісаў. Частка гэтага архіву знаходзіцца ў працэсе вывучэння і расшыфроўкі, а другая частка актыўна выкарыстоўваецца беларускімі этнамузыколагамі і фальклорнымі калектывамі.

## Захаванне і наданне статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці 
Мелодыі вясковых варыяцый Смаргоншчыны гучаць на вясельных цырымоніях і сямейных святах, на народных і дзяржаўных святкаваннях. Напрыклад, 9 Мая і 3 ліпеня падчас святочных мерапрыемстваў у гарадскім парку на адкрытай пляцоўцы мясцовыя жыхары, сярод якіх большасць складае моладзь, у натуральным асяроддзі танцуюць пад мясцовыя найгрышы. Падобныя пляцоўкі арганізоўваюцца на фестывалі «Кераміка Крэва», святкаванні Масленіцы, Дажынак, а таксама на музычна-танцавальных вечарынах «Скокі ва ўсе бокі», свяце бытавых танцаў «Жодзішкаўскі кагарод», фестывалях фальклорнага мастацтва «Берагіня» і «Ветразь». Выступленні носьбітаў традыцыі неад’емна ўваходзяць у канцэртныя праграмы раённых святаў, а таксама ў шматлікія рэгіянальныя, рэспубліканскія і міжнародныя конкурсы і фестывалі. Традыцыя перадаецца непасрэдна ад дасведчаных музыкаў да маладых. Пераемнікі і вучні не толькі ўдзельнічаюць у складзе аматарскіх калектываў, але і самастойна граюць на святах для сваіх сваякоў, сяброў і знаёмых. Захаванне традыцыйнай музыкі вітаецца жыхарамі Смаргоншчыны, якія ведаюць мясцовую музычна-інструментальную традыцыю і жадаюць яе працягу.

Прапановуа па ўключэнні элемента рыхтаваў з 2018 г рыхтавалася дзяржаўнай установай культуры «Смаргонскі раённы цэнтр культуры» пры дапамозе спецыялістаў Смаргонскай дзіцячай школы мастацтваў імя М. К. Агінскага і Жодзішкаўскага вучэбна-педагагічнага комплексу. Архіўныя фотаздымкі і ўспаміны прадаставілі Смаргонскі гісторыка-краязнаўчы музей і рэдакцыя газеты «Светлы шлях». 

15 снежня 2021 года Беларуская рэспубліканская навукова-метадычная рада па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны падтрымала прапанову аб неабходнасці надання статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці элементу «Музычна-інструментальныя традыцыі (Смаргонскія найгрышы)», які бытуе на тэрыторыі Смаргонскага раёна. 

“Смаргонскія найгрышы” – гэта не толькі першы аб’ект нематэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны Смаргонскага раена, але і наогул, першы выпадак уключэння ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь народнай інструментальнай музыкі. 

Установа культуры «Смаргонскі гісторыка-краязнаўчы музей» з мэтай захавання, развіцця і папулярызацыі элемента нематэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны «Смаргонскія найгрышы» пачаў працу над стварэннем адметнай экспазіцыйна-выставачнай прасторы ў музеі. У 2022 г. пастаянная экспазіцыя музея «Дарогай сустрэч» пачала дапаўняцца народнымі музычнымі інструментамі***.*** Чацвёртая зала экспазіцыі была дапоўнена скрыпкай самадзейнага музыканта Івана Буйноўскага***.***

Дзякуючы набыццю статусу, 18 чэрвеня 2022 года на базе музея-сядзібы Францішка Багушэвіча ў Кушлянах упершыню быў арганізаваны фестываль інструментальнай народнай музыкі. Ён праводзіцца на Смаргоншчыне адзін раз у два гады з мэтай захавання, развіцця і папулярызацыі традыцыйнай музычна-інструментальнай культуры. Мерапрыемства садзейнічае вяртанню жывой атмасферы свята, прыгожай камунікацыі праз музыку і танец, а таксама аднаўленню культуры беларускага традыцыйнага адпачынку. Акрамя таго, «Смаргонскія найгрышы» ўдзельнічаюць у абласным фестывалі традыцыйнай культуры «Скарбы Гродзеншчыны».

24 сакавіка 2023 года ў рамках выканання праграмы захавання элемента нематэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны “Музычнаінструментальная традыцыя Смаргонскага раёна” ў гісторыкакраязнаўчым музеі Смаргоні адбылося адкрыцце выставы прысвечанай элементу. На выставе прадстаўлены архіўныя фотаздымкі, музычныя інструменты, аўдыязапісы носьбітаў розных пакаленняў, атрыманыя падчас сумесных этнаграфічных экспедыцый спецыялістаў ДУК “Смаргонскі раённы цэнтр культуры” і УК “Смаргонскі гісторыкакраязнаўчы музей”. Наведвальнікі выставы змаглі пазнаеміцца з калектывамі-носьбітамі элемента: узорным ансамблем народнай музыкі “Гулянок”, узорным фальклорным гуртам “Нальшчаначка”, калектывам інструментальнай музыкі “Кушлянская капэла”, які дзейнічае на базе Смаргонскага раённага цэнтра культуры. У выкананні дадзеных калектываў прагучалі новыя найгрышы, расшыфраваныя і засвоеныя ў 2022 годзе. Таксама была магчымасць пазнаёміцца з нашчадкамі тых самабытных музыкаў, дзякуючы якім і захаваўся ўнікальны элемент выканальніцкага мастацтва регіёна. 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Культура Смаргонскага раёна