Вендэла Хэбэ

**Вендэла Хэбэ**, народжаная *Астрэм* (швед. *Wendela Hebbe*; 9 верасня 1808, Ёнчэпінг — 27 жніўня 1899, Стакгольм) — шведская журналістка, пісьменніца і гаспадыня ў салоне. Была першай шведскай журналісткай, працавала ў шведскай газеце. Ёй належала значнае месца ў радыкальных літаратурных колах сярэдзіны XIX стагоддзя ў Швецыі і супярэчлівы ўзор для эмансіпаванай жанчыны.

## Ранні перыяд жыцця 
Вендэла Хэбэ была старэйшай з трох дачок парафіяльнага вікарыя Андэрса Самуэля Астранда і Марыі Лунд. Яе бацька цікавіўся літаратурай і культурай і выхоўваў сваіх дачок такім жа чынам, у дзяцінстве яе заклікалі чытаць і вывучаць музыку, мастацтва і літаратуру. Яе апісалі як таленавітую ў галіне музыкі і літаратуры і празвалі «Fröken Frågvis» («Міс Дапытлівая»). Ісая Тэньер быў знаёмым яе бацькі і звычайным госцем у іх доме. Як паведамляецца, ён няўдала заляцаўся да яе змалку, а таксама пасля шлюбу і прысвяціў ёй шмат сваіх вершаў. Яна адмовіла яму і прапанавала яму сяброўства, якое яна падтрымлівала.

У 1832 годзе яна выйшла замуж за адваката і пісьменніка Клеменса Хэбэ (1804—1893), ад якога нарадзіла тры дачкі. У 1839 годзе яе муж збанкрутаваў і ўцёк з краіны: спачатку ў Англію, а потым ён эміграваў у ЗША, а Вендэла засталася ўтрымліваць сябе і дачок у адзіноце. Яна пасялілася ў Ёнчэпінгу і пачала працаваць у адзінай прафесіі, якая ў той час лічылася сацыяльна прымальнай для адукаванай жанчыны: яна стала настаўніцай і праводзіла ўрокі музыкі, спеваў і малявання, якіх хапала на тое, каб пратрымаць сябе.

## Кар’ера журналіста 
У 1841 годзе, яе першы раман, *Арабэла,* быў апублікаваны Ларсам Ёханам Іерта, галоўным рэдактарам радыкальнай газеты *Aftonbladet*, у гэтым жа годзе, яна працавала ў Aftonbladet (яна атрымала пастаяннае месца ў 1844 годзе).

Як правіла, Вэндэлу Хэбэ называюць першай жанчынай-журналісткай у Швецыі. Жанчыны пісалі артыкулы і правілі артыкулы ў шведскай прэсе, па меншай меры, з часоў Маргарэты Момы ў 1738, але большасць з якіх былі невядомыя, бо пісалі пад ананімнымі псеўданімамі. Вэндэла Хэбэ — першая жанчына, якую знайшлі ў спісе супрацоўнікаў шведскай газеты, у гэтым сэнсе яна піянер сваёй прафесіі: толькі ў XIX стагоддзі ў шведскай прэсе пачалі працаваць пастаянныя супрацоўнікі.

Па-за сваёй культурнай дзейнасцю яна актыўна выступала ў якасці сацыяльнага рэпарцёра і, па сутнасці, была першым рэпарцёрам у Швецыі, які прадставіў сацыяльны рэпартаж у Швецыі. Вендэла Хэбэ падзяляла ліберальныя і гуманітарныя погляды *Aftonbladet* таго часу. З-за свайго полу яна лічылася прыдатнай для «мяккіх пытанняў», такіх як сацыяльная бяда сярод бедных, і яна прыцягнула значную ўвагу сваім першым сацыяльным рэпартажам «*Biskopens besök»* (візіт біскупа) у 1843 годзе, які ўнёс свой уклад у сацыяльную дыскусію, якая пачалася вакол класавых адрозненняў у Швецыі прыблізна ў гэты час. Рэпартажам пра сацыяльную несправядлівасць яна некалькі разоў здолела звярнуць увагу на вобласці, якія патрабуюць рэформаў, і дапамагчы людзям, якія маюць патрэбу ў дапамозе.

## Літаратурная кар’ера 
Вендэла Хэбэ сышла ў адстаўку журналістам у 1851 годзе, каб засяродзіцца на кар’еры празаіка. Яе дэбютны раман «*Арабела»* быў звычайным любоўным раманам, але пазнейшыя раманы былі напісаныя ў больш рэалістычным стылі. Яе раманы сканцэнтраваны на самой інтрызе, а не на героях, і моцна звязаны з яе ўласным часам. Яна ўключыла сацыяльную крытыку як паведамленне ў сваіх раманах, і, як паведамляецца, яе натхніў Дыкенс і брытанская літаратура 18-га стагоддзя. Яе раман «*Брударн»* быў апісаны як найбольш прыкметны і названы першым «раманам для дзяўчынак» у Швецыі. Яна лічылася таленавітай як празаік, але не арыгінальнай, і ніколі не мела больш чым умеранага поспеху.

Яна мела большы поспех як пісьменніца песень і вершаў для дзяцей і падлеткаў. Вершы яе дзяцей знаходзіліся пад уплывам уласнага ідылічнага дзяцінства ў Смоландзе і адлюстроўвалі дзіцячыя гульні, дзіцячыя вершыкі і традыцыйны фальклор . Асабліва захапляліся яе казкамі пра жывёл Б’ёрнсан і Грундвіг. Сярод яе песень вельмі папулярнымі сталі кампазіцыі *Högt deruppe mellan fjällen* (Высока ўверх паміж вяршынямі гор*) і Linnean* (Лінея). Гэта было агульнавядома і прывяло да карыкатур у прэсе і чутак пра тое, што яна атрымала сваю пазіцыю ў выніку кумаўства . Хебэ і Іерта не маглі ажаніцца адзін з адным, бо абодва яны былі жанатыя: уласны шлюб з выгнаным мужам быў скасаваны толькі ў 1864 годзе. У Вендэлы Хэбэ і Ларса Ёхана Іерты ў 1852 годзе нарадзіўся сын Эдвард. Нават такая незалежная жанчына, як Хэбэ, не хацела прызнаваць, што ў яе ёсць пазашлюбнае дзіця. Эдвард нарадзіўся ў сакрэце падчас паездкі ў Францыю: Хэбэ ніколі не прызнавала яго, але ён перыядычна быў выхаванцам Іерты пад выдуманым імем, а таксама час ад часу наведваў Хэбэ, пакуль яму не далі пастаянны дом у Германіі. Пазней яе сын стаў бацькам мастачкі Молі Фаустман .

Вендэла Хэбэ была цэнтральнай фігурай радыкальнай эліты ў Стакгольме, асабліва ў 1840-50-х гадах, і ёй належаў літаратурна-музычны салон, які стаў цэнтрам ліберальнага літаратурнага і мастацкага свету, ў якім збіраліся для дэкламацыі, музыкі і дыскусій. Да яе кола належалі Ёхан Ёлін, Гунар Олаф Хільтэн-Каваліус, а таксама Магнус Якаў Крузэнстольпэ, якога яна падтрымлівала ў яго барацьбе за свабоду слова . Асаблівае сяброўства складалася з Карлам Юнасам Ловам Альмквістам, працай якога яна як пісьменніца захаплялася, бо іх цікавіла сацыяльная крытыка. Па паведамленнях, яна таксама адыграла важную ролю ў якасці дарадцы і сакратара ў стварэнні кампазіцый Альмквіста, у прыватнасці, яго *Сонгеса*, паводле яе дачкі Сігнэ Хэбэ, якая памятала, як яе маці і Альмквіст сядзелі каля фартэпіяна падчас яго кампазіцый: «40-я гады, калі многія з песень Альмквіст былі завершаны, Альмквіст прадэманстраваў пальцам на музычнай клавіятуры, які тон ён хоча. Гэтаксама Х, якая сваім цудоўным цёплым голасам прадставіла новыя творы колу сяброў». Альмквіст адзначыў яе фартэпіяннай кампазіцыяй «Vendelas mörka lockar» (цёмныя кучары Вендэлы). Па словах Сігнэ Хэбэ, яе маці і Альмквіст ніколі не мелі рамантычных адносін, але астатнія перапіскі і паводзіны Альмквіста дазваляюць выказаць здагадку, што яны былі, хутчэй за ўсё, больш, чым сябры .

Яе салон быў важнай часткай стакгольмскага літаратурнага жыцця і лічыўся жыццёва важным месцам для пісьменніка, які наведваў Стакгольм: Юхан Людвіг Рунеберг быў там падчас свайго кароткага візіту ў 1851 годзе. Яе дом працягваў заставацца месцам сустрэч на працягу дзесяцігоддзяў, нават пасля хваробы, у выніку якой яна не магла хадзіць у 1878 годзе, і пазней яна павінна была пазнаёміцца з Элен Кі і Германам Сетэрбергам, на вершы якіх складала музыку. Яна таксама суправаджала дачку, знакамітую оперную спявачку Сігнэ Хэбэ, падчас еўрапейскіх гастроляў.

Вендэла Хэбэ ніколі не была вядомай як пісьменніца, але яна адыграла вялікую ролю ў якасці гаспадыні салона, і хоць сама ніколі не ўдзельнічала ў працы па эмансіпацыі жанчын, яна была раннім узорам для эмансіпаванай жанчыны дзякуючы свайму незалежнаму і супярэчліваму ладу жыцця. Госта Лундстром сказаў пра яе:

: «Як проста пісьменніцы, Хэбэ не можа быць адведзена бачнае месца ў нашай гісторыі. Але пра яе варта памятаць як пра зборную і натхняльную сілу ў культурным жыцці Швецыі XIX стагоддзя. Таксама як адна з самых ранніх прадстаўніц жаночай эмансіпацыі ў нашай краіне, яна абараняе сваё месца адной з самых вядомых шведскіх жанчын свайго стагоддзя. Нягледзячы на тое, што яна шмат у чым ілюстравала „душэўны“ жаночы ідэал эпохі рамантызму, яна ўраўнаважыла гэта сваім розумам і ясным рэалізмам»

Пісьменніца і журналістка Джэйн Гернандт-Клейн апісала яе:

: «Вакол усёй яе эфірнай істоты было невымоўнае паветра духоўнай вытанчанасці, гэтай высакароднасці душы, якая адносіцца да самых цудоўных рэчаў у жыцці. Вы ніколі па-сапраўднаму не зблізіліся з ёй і ніколі не хацелі гэтага, вы былі толькі шчаслівыя, каб апынуцца на адлегласці ад такой душэўнай высакароднасці ў гэтай далікатнай і вытанчанай абалонцы»

## Памяць 
У 1983 годзе была заснавана асацыяцыя «Сябры Вендэлы Хэбэ» ( для захавання памяці пра Вендэлу Хэбэ. Асацыяцыя захоўвае яе лецішча ў Сёдэртэлье, якое было перададзена ёй Іертам у 1863 годзе, і зрабіла яго музеем .

У яе *гонар названа* гімназія Wendela Hebbegymnasiet у Сёдэртэлье.

## Працы 
* *Арабела* (раман, 1841)
* *Svenska skaldestycken för ungdom* (кніга вершаў «для моладзі», 1845 г.)
* *Arbetkarlens hustru* (жонка працоўнага мужчыны) (рэпартаж, 1846 г.)
* *Brudarne* («Нявесты») (раман, 1846). Яе найбольш вядомы твор.
* *En fattig familj* (Бедная сям’я) (рэпартаж, 1850 г.)
* *Tvillingbrodern* (брат-блізнюк) (раман, 1851)
* *Lycksökarna (Паляўнічыя за ўдачай*) (раман, 1852)
* *Далкулан* (п’еса, 1858)
* *I Skogen* (У лесе) (дзіцячая кніга, 1871)
* *Bland trollen* (сярод ограў) (дзіцячая кніга, 1877)
* *Under hängranarne* (Пад вісячымі дрэвамі) (раман, 1877)

## Спасылкі 
* http://www.dagensvisa.com/minata/abl_wendela.html (Вэб-сайт утрымлівае выяву.) (in Swedish)
* http://www.wendela.se
* Остэрберг, Карын і інш., *Svenska kvinnor: föregångare, nyskapare* . Лунд: Signum 1990. () (in Swedish)
* Wendela Hebbe, urn: sbl: 12676, Svenskt biografiskt lexikon (art Av Gösta Lundström), hämtad 2015-11-12.

Катэгорыя:Журналісты Швецыі