Масавыя забойствы ў Інданезіі (1965—1966)

**Масавыя забойствы ў Інданезіі 1965—1966 гадоў** (), **генацыд у Інданезіі** — антыкамуністычныя палітычныя рэпрэсіі ў Інданезіі, што развярнуліся ў перыяд пасля няўдалай спробы дзяржаўнага перавароту 30 верасня. Згодна найболей пашыраным ацэнкам, лік ахвяр склаў больш паўмільёна забітых і каля мільёна, якія патрапілі ў турму. Рэпрэсіі былі ключавым момантам пераходу да ; Камуністычная партыя Інданезіі (КПІ — ) была знішчана як палітычная сіла, наступныя падзеі прывялі да адхілення ад улады прэзідэнта Сукарна і да пачатку трыццацігадовай дыктатуры Сухарта.

У выніку гэтага чышчання ўсе твары, што з'яўляліся членамі КПІ або падазраваныя ў спагадзе камуністам, былі выгнаны з Узброеных сіл і з дзяржаўнай службы, пазбыты палітычных праў, а сама кампартыя ў сакавіку 1966 года забаронена законам. Разаніна пачалася ў сталіцы краіны Джакарце, неўзабаве пасля правалу спробы перавароту ў кастрычніку 1965 года, і неўзабаве пашырыліся па Цэнтральнай Яве, Усходняй Яве і Балі. У расправе над сапраўднымі і меркаванымі камуністамі бралі ўдзел дзясяткі тысяч людзей. Найбольшага размаху забойства дасягнулі ў рэгіёнах, дзе КПІ традыцыйна карысталася найбольшм уплывам — у Цэнтральнай Яве, ва Усходняй Яве, на Балі і ў Паўночнай Суматры.

Палітычная канцэпцыя першага прэзідэнта Сукарна «Насакам» (нацыяналізм, рэлігія, камунізм) была скасавана. Самая істотная апора яго падтрымкі, PKI, была эфектыўна ўхілена яго іншымі двума былымі саюзнікамі — войскам і палітычным ісламам; і армія стала на шлях практычна татальнай улады. У сакавіку 1967 года Сукарна быў канчаткова пазбыты ўлады Часовым парламентам Інданезіі, і Сухарта абвешчаны «дзейным прэзідэнтам». У сакавіку 1968 года Сухарта быў фармальна абраны прэзідэнтам.

## Фон падзей 
Падтрымка прэзідэнцтва Сукарна і яго канцэпцыі «накіраванай дэмакратыі» залежала ад яго ідэі «Насакам» — кааліцыі паміж узброенымі сіламі, рэлігійнымі групамі і камуністамі. Падвышэнне ўплыву, ваяўнічасць КПІ і падтрымка падобнай тэндэнцыі з боку Сукарна выклікалі сур'ёзную турботу ў асяроддзі ісламістаў і ва ўзброеных сілах, ужо ў пачатку і сярэдзіне 1960-х гг. Інданезійская кампартыя была трэцяй па колькасці камуністычнай партыяй у свеце, з, прыблізна, 300000 актывістаў і з колькасцю членаў партыі, якія даходзілі да двух мільёнаў. Самыя наважныя высілкі камуністаў паскорыць зямельную рэформу выклікалі нянавісць сярод буйных землеўласнікаў і пагражалі сацыяльнаму становішчу ісламскіх клерыкалаў. Прывілеяванае становішча кампартыі ў палітычным апараце «накіраванай дэмакратыі», адміністрацыйная самаволя камуністычных функцыянераў, усталяванне партыйнага кантролю над шэрагам эканамічных актываў (у прыватнасці, дзяржаўнай нафтавай кампаніяй) таксама выклікалі масавая незадаволенасць і пратэсты. Напрам у вайсковыя часткі лева-арыентаваных паліткамісараў і заклікі да расправы над «нядобранадзейнымі» палкаводцамі, якія выходзілі ад міністра замежных спраў Субандрыа, (жнівень 1965) былі ўспрыняты камандаваннем сухапутных войскаў як фактычная аб'ява вайны. Нарэшце, замежнапалітычны курс Субандрыа і КПІ меркаваў цеснае збліжэнне з КНР, што ўзмацняла ў масах адначасна антыкітайскія і антыкамуністычныя настроі.

Вечарам 30 верасня і 1 кастрычніка 1965 года шэсць генералаў былі забіты групай, якая назвала сябе «Рух 30 верасня». Паколькі большасць галоўных военачальнікаў Інданезіі былі мёртвыя ці згінулі без весткі, Сухарта, як адзін з самых старэйшых генералаў, узяў на наступную раніцу камандаванне арміяй на сябе. Да 2 кастрычніка ён цвёрда кантраляваў сталіцу і абвясціў, што пераварот пацярпеў няўдачу. Узброеныя сілы ўсклалі адказнасць за спробу перавароту на сваіх выклятых ворагаў — КПІ.

5 кастрычніка, у дзень пахаванняў генералаў, ваенная разгарнулі прапагандысцкую кампанію, вінавацячы ў перавароце камуністаў. Падобныя акцыі сталі разгортвацца ў іншых гарадах. Газеты таксама звалі вінаватымі камуністаў. Аспрэчанні з боку КПІ не займелі практычна ніякага эфекту.

## Палітычнае чышчанне 
Хунта ваенных выдаліла са сваіх пастоў усіх тых урадоўцаў і военачальнікаў, якія падазраваліся ў спагадзе КПІ. Парламент і кабінет міністраў былі вычышчаны ад лаяльных Сукарна людзей. Лідары КПІ было неадкладна арыштаваны, многія з іх былі неўзабаве пакараны смерцю. Былі сфармаваны антыкамуністычныя моладзевыя групы, улучаючы Саюз дзеяння студэнтаў Інданезіі (KAMI), Саюз дзеяння інданезійскай моладзі (KAPPI), Саюз дзеяння ўніверсітэцкіх выпускнікоў Інданезіі (KASI). У пачатку кастрычніка сілы Стратэгічнага камандавання (падначаленыя Сухарта войскі — KOSTRAD) і сілы PRKAD на чале з палкоўнікам Сарва Эдзі Вібова (Sarwo Edhie Wibowo) увайшлі ў Цэнтральную Яву, вобласць з моцнымі камуністычнымі пазіцыямі, тым часам як войскі, у чыёй лаяльнасці хунта сумнявалася, былі распушчаны.

Самыя першыя баі ў горнай мясцовасці Цэнтральнай Явы, здавалася, маглі даць КПІ шанец на доўгі супраціў з магчымасцю ўсталяваць канкуруючы рэжым у гэтых абласцях. Аднак большасць камандуючых у войскі камуністаў спынілі змаганне, як толькі да праціўніка прыбылі першыя сілы падмацавання, хоць некаторыя, як генерал Супарджа (Supardjo), вялі баі на працягу яшчэ некалькіх тыдняў.

## Забойствы 
Забойствы пачаліся ў кастрычніку 1965 года ў Джакарце, і пашырыліся па Цэнтральнай і Усходняй Яве і пазней на Балі, меншыя выбліскі адбыліся на іншых астравах, улучаючы Суматру. Самая масавая разаніна адбывалася ў Цэнтральнай і Усходняй Яве, дзе падтрымка КПІ была самай масавай. Роля арміі ў кожным канкрэтным выпадку забойстваў і пагромаў невыразная. У некаторых абласцях армія прама арганізоўвала і заахвочвала забойствы, і забяспечвала зброяй мясцовыя добраахвотныя групы забойцаў і пагромнікаў. Такім чынам, удзел арміі ў знішчэнні камуністаў на першай стадыі чышчанняў выяўны. Бо членства КПІ не было сакрэтным, большасць камуністаў была лёгка апазнана і знойдзена ў межах іх месца жыхарства. Пасольства ЗША у Джакарце таксама забяспечыла інданезійскія ўзброеныя сілы спісам з 5000 камуністаў. Аднак, варта адзначыць, не ўсе ахвяры былі членамі КПІ ці хаця б ідэалагічнымі камуністамі. Часта цэтлік «КПІ» выкарыстоўваўся, каб расстраляць чалавека, чые перакананні былі ўсяго толькі больш левымі па дачыненні да Нацыянальнай партыі Інданезіі (PNI). У іншых сітуацыях ахвярамі рабіліся проста «меркаваныя» камуністы. У некаторых выпадках знішчалі жыхароў цэлых вёсак, хаты забітых ці інтэрнаваных рабаваліся ці перадаваліся ў дырэктыву ўзброеных сіл, калі ў лінчавальнікаў фізічна стаў скарачацца спіс падазраваных, а ўлады вырашылі, што дасягнулі сваёй мэты, і сталі згортваць прапаганду. Жыхары раёна ракі Сола сказалі, што вылучна вялікая паводка ў сакавіку 1966 года разглядалася містычна наладжанымі яванцамі, як сігнал да спынення гвалту і забойстваў.

Група мусульманаў :en:Muhammadiyah абвясціла ў пачатку лістапада 1965 года, што вынішчэнне камуністаў — святая вайна; гэта заява была падтрымана іншымі ісламскімі групамі на Яве і Суматры. Для многіх маладых людзей забойства камуністаў стала рэлігійным абавязкам. Аналагічна, хрысціянскія (рымска-каталіцкія) студэнты ў вобласці Джак’якарта ў адну з начэй выйшлі са сваіх інтэрнатаў, каб далучыцца да забойства арыштаваных камуністаў, нагружаных у некалькі грузавікоў.

### Балі 
На востраве Балі дадзеныя падзеі разглядаліся ў святле мясцовых сацыяльных і каставых дзяленняў — як канфлікт паміж прыхільнікамі традыцыйнай балійскай каставай сістэмы і тымі, хто адхіляецца ад гэтых традыцыйных «каштоўнасцей»; асабліва вялікая колькасць апошніх знаходзілася ў шэрагах КПІ. Камуністы публічна вінаваціліся ў разбурэнні культуры вострава, мясцовай рэлігіі, і традыцыяналісты, якія жылі на востраве Балі, як і падобныя яванцы, былі перакананы, што трэба разбурыць уплыў КПІ. Цягам апошніх гадоў прэзідэнцтва Сукарна ўрадавыя пасты, фонды, і іншыя перавагі адышлі да камуністаў. Асабліва моцную нянавісць у адносінах да камуністаў мелі землеўласнікі. Паколькі Балі — гэта адзіны індуісцкі востраў Інданезіі, там не мелі сілы ісламісцкія настроі, як на Яве, і галоўнымі лінчавальнікамі камуністаў стала вышэйшая каста, якая галоўным чынам і складаецца з буйных землеўласнікаў. Галоўныя індуісцкія святары заклікалі ў тым ліку і да даслоўных чалавечых ахвяр, якія задаволяць духаў і богаў абураных мінулым блюзнерствам і разбурэннем «слушнага» парадку рэчаў. Як і на часткі Усходняй Явы, Балі ахапілі ваенныя дзеянні, бо камуністы паспелі перагрупавацца. Стаўленік Сукарна, губернатар Балі, Сутэджа (Sutedja), быў вызвалены ад пасады і звінавачаны ў падрыхтоўцы камуністычнага паўстання, ён і яго сваякі былі затрыманы і забіты. Шэраг забойстваў, падобных тым, што адбываліся ў Цэнтральнай і Усходняй Яве, з фашыствуючай моладдзю ў якасці выканаўцаў і падбухторнікаў, адбыліся і тут. Цягам некалькіх месяцаў батальёны смерці прайшлі праз вёскі, захопліваючы падазраваных і забіваючы іх. Усе кітайскія крамы ў гарадах Сінгараджа і Дэнпасар былі разбураны, і іх уладальнікі забіты па падозранні ў матэрыяльнай дапамозе камуністам.

### Суматра 
На Суматры камуністы падтрымвалі рухі сквотараў (самазахоп зямлі дробнымі сялянамі) і кампаніі супраць замежных фірмаў, чым выклікалі рэпрэсіі падчас падзей. У Ачэху былі забіты 40000 чалавек, а на ўсёй Суматры каля 200000 чалавек.>

## Маштабы забойстваў і арыштаў 
Хоць агульная схема падзей вядомая, пра забойствы інфармацыя недастатковая. У той час у Інданезіі знаходзілася мала замежных журналістаў, вандраванне было цяжкім і небяспечным, і рэжым, які ажыццяўляў ці спакойна назіраў за забойствамі, заставаўся ва ўладзе цягам трох дзесяцігоддзяў. Мясцовая прэса таксама была пад абсалютнай цэнзурай у такіх пытаннях. Палітычныя колы заходніх краін у часы халоднай вайны таксама аддавалі перавагу не падымаць тэму; да таго ж, «новы парадак» Сухарта іх уладкоўваў больш, чым «стары парадак» Сукарна.

За першыя 20 гадоў пасля забойстваў былі распачаты трыццаць дзевяць ацэнак колькасці забітых, асноўныя ахвяры тэрору — камуністы — ацанілі колькасць забітых у 2 мільёны чалавек, што больш, чым у любы іншы момант у інданезійскай гісторыі. Магчыма, што ў сярэдзіне 1970-х да 100000 чалавек былі ўсё яшчэ ў турмах без суда. Таксама ёсць лічбы, што ўсяго 1,5 мільёна чалавек прайшлі праз турмы ў сувязі з тымі падзеямі. Выжылыя і не арыштаваныя члены КПІ сыходзілі ў падполле ці спрабавалі схаваць сваё мінулае. Многія з уплывовых мусульманаў сталі праціўнікамі Сукарна, і да пачатку 1966 года Сухарта пачаў адкрыта кідаць выклік Сукарна — палітыка, на якую раней не вырашаліся вайсковыя лідары. Сукарна спрабаваў чапляцца за ўладу і памякчыць уплыў арміі, хоць і не стаў канчаткова здраджваць сваіх саюзнікаў-камуністаў і вінаваціць КПІ ў дзяржперавароце, як патрабаваў ад яго Сухарта. 1 лютага 1966 года Сукарна павялічыў Сухарта да чыну генерал-лейтэнанта. Дэкрэт ад 11 сакавіка 1966 (гл. :en:Supersemar) перадаў большую частку ўлады Сукарна над парламентам і арміяй Сухарта, з той падставай, «каб навядзі парадак». 12 сакавіка 1967 года Сукарна быў пазбыты ўсіх рэшткаў улады часовым Парламентам Інданезіі, і Сухарта быў прызначаны «дзейным (то бок часовым) прэзідэнтам». 21 сакавіка 1968 года Пераходнае Сход Прадстаўнікоў Народаў фармальна абрала Сухарта прэзідэнтам.

Масавыя забойствы зусім не згадваюцца большасцю інданезійскіх гісторыкаў, і атрымалі зусім невялікі аналіз інданезійскімі і замежнымі даследчыкамі. Аднак пасля прымусовай адстаўкі Сухарта ў 1998 годзе і яго смерці ў 2008 годзе, даследчыкам рэпрэсій атрымалася дамагчыся некаторага ўзроўня адкрытасці пра тое, што сапраўды здарылася ў Інданезіі, і з'явілася некаторая грамадская дыскусія з нагоды падзей. У 1998 годзе з'явіся невялікая група пошукавікаў — шукальнікаў брацкіх магіл з жывых ахвяр і іх сваякоў, хоць маштаб іх працы невялікі. Больш за праз тры дзесяцігоддзі, масавыя рэпрэсіі па ранейшаму з'яўляюцца вострым пытанням, і ў Інданезіі застаюцца шматлікія перашкоды для аналізу падзей. Загаловак у «US News and World Report» абвяшчаў: «Інданезія: Надзея…там дзе яе не было».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гісторыя Інданезіі
Катэгорыя:Палітыка Інданезіі
Катэгорыя:Масавыя забойствы
Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі
Катэгорыя:Антыкамунізм