open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джорджыа Б’яндрата

**Джорджыа Б’яндрата** (; каля 1515, Салуцца — , ) — італьянскі ўрач, тэолаг, дзеяч Рэфармацыі ў Польшчы і Вялікім Княстве Літоўскім.

## Біяграфія 
Джорджыа працаваў у Кракаве, дзе быў урачам каралевы Боны ў 1540—1544 гадах. У 1556 годзе пераехаў у Жэневу, дзе стаў прыхільнікам кальвінізму. Ужо праз два гады ён быў вымушаны пакінуць горад з-за антытрынітарскіх поглядаў, вярнуўся ў Рэч Паспалітую ў 1558 годзе, дзе актыўна ўключыўся ў дзейнасць рэфарматарскага руху і ў 1560 годзе быў абраны кіраўніком царквы ў Малой Польшчы.

Джорджыа быў адным з галоўных прыхільнікаў антытрынітарыянізму ў Рэчы Паспалітай, і, такім чынам, быў у канфлікце з Жанам Кальвінам, які пісаў да польскіх кальвіністаў лісты, папярэджваючы іх аб дзейнасці Б’яндраты. У выніку канфлікту з мясцовымі рэфарматарамі, Б’яндрата пачаў шукаць заступнікаў і знайшоў падтрымку ў літоўскага князя Мікалая Радзівіла Чорнага і Яна Кішкі, з якімі стварыў моцную фракцыю літоўскіх антытрынітарыяў (арыянаў).

У 1563 годзе Джорджыа адправіўся ў Трансільванію, дзе працаваў урачом і саветнікам Яна Жыгімонта Запальі. З 1571 года працаваў на Стэфана Баторыя і зрабіў для яго шэраг важных задач, у тым ліку спрыяў яго выбранню на пасаду польскага караля ў 1575 годзе.

## Літаратура 
* Gmiterek H., Bracia czescy a kalwini w Rzeczypospolitej połowa XVI — połowa XVII wieku, Lublin 1987
* Tazbir J., Reformacja w Polsce. Szkice o ludziach i doktrynie, Warszawa 1993

## Спасылкі 
* Jerzy Blandrata, nota biograficzna i dzieła do pobrania 
* George Blandrata // Encyclopædia Britannica. — 1911.  
* *Howe Ch. A., Hughes P.* George Biandrata  // Dictionary of Unitarian & Universalist Biography. — Unitarian Universalist Historical Society.  

Катэгорыя:Антытрынітарыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1510-я гады
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Салуцца
Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага
Бітва за Атлантыку (1939—1945)

**Бітва за Атлантыку** (Другая бітва за Атлантыку, у адрозненне ад кампаніі ў рамках Першай сусветнай вайны) — ваенная кампанія Другой сусветнай вайны, барацьба саюзнікаў па Антыгітлераўскай кааліцыі з нацысцкай Германіяй і Італіяй за камунікацыі і панаванне ў Атлантычным акіяне і прылеглых да яго морах. Асноўнай мэтай краін Восі было парушэнне атлантычных камунікацый Вялікабрытаніі з астатнімі саюзнікамі, далёкай мэтай — прымус яе да перамоў і развал кааліцыі. Асноўнай мэтай саюзнікаў была абарона камунікацый, і тым самым падтрыманне ваенных высілкаў кааліцыі.

Не маючы магчымасці знішчыць ваенна-марскія сілы саюзнікаў у прамым сутыкненні, Германія засяродзілася на іх камунікацыях, як самым слабым звяне. Ёю ўжываліся: буйныя надводныя караблі, падводныя лодкі, надводныя камерцыйныя рэйдары, авіяцыя, лёгкія надводныя караблі (катара).
 
Найбольшага поспеху дамагліся падводныя лодкі. На іх долю даводзіцца да 68 % страт саюзнага танажу, і 37,5 % страт баявых караблёў. Пачаўшы вайну з 57 лодкамі, галоўным чынам малымі прыбярэжнымі субмарынамі тыпу II, Германія разгарнула грандыёзную праграму будаўніцтва падводнага флоту, пабудаваўшы да 1945 года больш за тысячу падводных лодак розных тыпаў.

Галоўнакамандуючы падводным флотам Крыгсмарынэ Карл Дзёніц распрацаваў тактыку групавога нападу падводных лодак на канвоі суднаў, вядомую як тактыка «ваўчыных зграй». Ён жа арганізаваў сістэму забеспячэння падводных лодак удалечыні ад баз, і іншыя віды забеспячэння. Пакуль гэтыя меры не сустракалі сур'ёзнага процідзеяння, нямецкія падводныя лодкі дзейнічалі эфектыўна. Аднак усю вайну Крыгсмарынэ пакутавала ад слабага ўзаемадзеяння з іншымі відамі сіл, першым чынам Люфтвафэ.

Пасля распрацоўкі радараў новага тыпу, расшыфроўкі сістэмы кодаў радыёсувязі нямецкіх падводнікаў, вылучэння дастатковай колькасці авіяцыі, будаўніцтва вялікай колькасці эскортных караблёў і невялікіх эскортных авіяносцаў ініцыятыва перайшла да саюзнікаў. Страта перадавых, а затым і часткі асноўных баз, выхад Італіі з вайны пазбавілі Германію выгодных умоў барацьбы. Акрамя таго, прамысловы патэнцыял ЗША і Вялікабрытаніі дазваляў папаўняць патоплены танаж хутчэй, чым саюзнікі неслі страты. Усё гэта прывяло да паражэння Германіі ў Бітве за Атлантыку.

Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Бітвы Другога фронту
Катэгорыя:Бітвы ў Атлантычным акіяне
Катэгорыя:Марскія бітвы Вялікабрытаніі
Чыбча

[200px|right|thumb|Тэрыторыя канфедэрацыі чыбча-муіскаў на карце сучаснай [Калумбія|Калумбіі]]
thumb|200px|Руіны чыбчанскага храма, Вілья-дэ-Лейва, Калумбія
**Чыбча** (), **Муіска** або **Моска** — адна з высокаразвітых цывілізацый Паўднёвай Амерыкі у XII—XVI стст. Сярод культур старажытнай Амерыкі чыбча стаяць у адным шэрагу з мая, сапатэкамі, ацтэкамі, інкамі. Самі чыбча называлі сябе муіскамі, што азначае «людзі».
Чыбча займалі значную частку тэрыторыі цяперашняй Калумбіі. Цэнтрам іх земляў было высакагорнае плато Усходніх Кардыльераў, таксама [даліны рэк Тунья і Сагамоса, якія знаходзяцца паўночней Багаты. Таксама чыбча займалі паўднёвыя даліны і ўсходнія схілы Кардыльераў да льянасаў ракі Меты. Да прыходу еўрапейцаў тэрыторыі чыбча складалі больш за 25000 кв. км, а насельніцтва налічвала каля мільёна чалавек.

## Гісторыя 
thumb|злева|right|Залаты плыт чыбча

Даліна Багаты і навакольныя горныя схілы адрозніваліся наяўнасцю натуральнай вільгаці, мяккім і роўным кліматам. Гэтыя фактары спрыялі з’яўленню густанаселеных раёнаў, а таксама развіццю земляробства. Ужо у сярэдзіне І тысячагоддзя н.э. тут існавалі паселішчы, у тым ліку і вялікія, колькасцю звыш тысячы чалавек, сталі з’яўляцца протадзяржавы. Спачатку тэрыторыі чыбча засялялі прымітыўныя плямёны Аравакскай моўнай сям’і. Але да V стагоддзя Н. Э. яны былі выцесненыя продкамі чыбча, якія перасяліліся туды з Цэнтральнай Амерыкі, праз Панамскі перашыек. Да ІХ стагоддзя даволі шырока пачынае развівацца металургія. З ХІІ — ХІІІ стст. фарміруюцца племянныя аб’яднанні чыбча. Дзяржавы чыбча даволі часта, асабліва ў ХV стагоддзі, падвяргаліся нападам з боку суседніх аракскіх і асабліва карыбскіх плямёнаў.

## Літаратура 
* THE CONQUEST OF NEW GRANADA. London, 1912.
* Ср. Restrepo, «Les Chibchas antes de la conquista espaсola» (Багата, 1895);
* Ezequiel Uricoechea, «Gramática, vocabulario, catecismo y confesionario de la lengua chibcha, según antiguos manuscritos anónimos e inéditos» (Парыж, 1871);
* Middendorf, «Die einheimischen Sprachen Perus» (т. VI, Лейпцыг, 1892).
* *Manuel Arturo Izquierdo Pena.* The Muisca Calendar: An approximation to the timekeeping system of the ancient native people of the northeastern Andes of Colombia. — Dissertation presented to the Département d’Anthropologie, Faculté des études Supérieures, Université de Montréal, 2009.

Катэгорыя:Гісторыя Калумбіі
Катэгорыя:Індзейцы Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Дакалумбавы культуры
Паток любові

[250px|thumb|справа|[Махамед Хамдзі аль-Хашымі, лідар партыі "Паток Любові"]]
**Паток Любові** (), да Мая 2013 года **Народная петыцыя аб свабодзе, справядлівасці і развіцці** (), скарочана **Народная петыцыя** — палітычная партыя ў Тунісе. Яна была створана пасля рэвалюцыі 17 сакавіка 2011 года. Партыя заснавана пад кіраўніцтвам публіцыста і медыапрадпрымальніка Махамеда Хамдзі аль-Хашымі.

## Дзейнасць 
Махамед Хамдзі, які з'яўляецца ўладальнікам спадарожнікавага тэлеканала Al-Mustakilla, як мяркуецца, меў цесныя сувязі са зрынутым прэзідэнтам Туніса Бен Алі, але сам асуджае такія заявы як паклёп. Падчас выбарчай кампаніі ва ўстаноўчы сход 23 кастрычніка 2011 партыя абяцала бясплатную ахову здароўя, і дапамогу ў памеры 200 дынараў для кожнага з 500.000 беспрацоўных у Тунісе. Махамед Хамдзі асабіста паабяцаў надаць 2000000000 дынараў свайго багацця ў нацыянальны бюджэт. Канал Al-Mustakilla моцна падтрымлівае кампанію партыі. Менавіта таму ў ЦВК былі пададзеныя шматлікія скаргі на Народную петыцыю, з просьбай аб ануляванні выбарчага спісу партыі Такім чынам, колькасць месцаў была даведзена да 19, але нягледзячы на гэта партыя заставалася чацвёртай па велічыні ў канвенцыі. Рашэнне ISIE аб скасаванні месцаў выклікала бурныя пратэсты прыхільнікаў Народнай петыцыі ў Сэдзі-Бу-Зід. Лідар партыі Махамед Хамдзі папрасіў сваіх паспяховых кандыдатаў байкатаваць Устаноўчы сход, перад разваротам рашэння ад 28 кастрычніка, калі ён абвясціў, што прадстаўнікі гэтага спісу ўсё ж будуць працаваць у парламенцкай апазіцыі. Скаргі Народнай петыцыі ў Адміністрацыйны Суд пераважна скасавалі рашэнне выбарчай камісіі. У выніку сем з васьмі скасаваных месцаў былі адноўленыя паводле вердыкту суддзі, даючы папулісцкай партыі 26 месцаў у сукупнасці. Тым не менш, дванаццаць членаў Народнай петыцыі, якія трапілі ў парламент, у наступныя дні сышлі з партыі і обвясцілі сябе незалежнымі дэпутатамі.

## Пераназва 
У маі 2013 Хамдзі аль-Хашымі аднавіў рух пад новай назвай **"Паток Любові"**  (*al-Mahaba*).

## Вынікі выбараў 
## Спасылкі 
* Афіцыйная вэб-старонка кіраўніка партыі Махамеда Хамдзі аль-Хашымі 
* Афіцыйная вэб-старонка тэлеканала Al-Mustakilla

Катэгорыя:Палітычныя партыі Туніса
Таксон

**Таксо́н** (, мн. л. *taxa*; от  — «Парадак, прылада, арганізацыя») — група ў класіфікацыі, якая складаецца з дыскрэтных аб'ектаў, якія аб'ядноўваюцца на падставе агульных уласцівасцяў і прыкмет. Гэта паняцце ўжываецца ў геаграфіі, лінгвістыцы і іншых навуках, але перш за ўсё ў біялогіі, а менавіта — у біялагічнай сістэматыцы. Адна з найбольш фундаментальных праблем таксанаміі складаецца ў вызначэнні спосабу быцця таксона.

## Таксон у біялогіі 
### Азначэнні 
У Міжнародным кодэксе батанічнай наменклатуры (Венскі кодэкс, 2006) пад тэрмінам «таксон» разумеецца таксанамічная група любога рангу. Пры гэтым маецца на ўвазе, што кожная расліна разглядаецца як належная да нявызначанага ліку таксонаў паслядоўна супадпарадкаванага рангу, сярод якіх ранг віду лічыцца асноўным. Аналагічна вызначаецца таксон і ў заалогіі.

У сучасных біялагічных класіфікацыях таксонаў фармуюць іерархічную сістэму: з аднаго боку, кожны таксон складаецца з аднаго або большай колькасці таксонаў больш нізкага ўзроўню супольнасці, з другога боку — ён у той жа час з'яўляецца часткай іншага таксона, які адносіцца да больш высокага ўзроўню супольнасці. Такая іерархічная сістэма называецца **таксанамічнай іерархіяй**, а розныя яе ўзроўні — **таксанамічнымі рангамі**.

Уяўленні пра тое, што такое «таксон», істотна адрозніваюцца ў двух асноўных кірунках сучаснай філагенетычный сістэматыкі. У рамках кладыстыкі, якая выйшла ў 1970-я гады на першы план, пануе палажэнне пра тое, што таксонамі варта лічыць толькі монафілетычныя групы, інакш званыя кладамі; прыхільнікі эвалюцыйнай таксанаміі прызнаюць законнымі таксама і групы парафілетычныя.

## Літаратура 
* 
*  — УДК 574:001.4
*  —.
* 
*  — УДК 590
* .
*  — УДК 579.8.06
* 

Катэгорыя:Біялагічная сістэматыка
Шведскія мухі

**Шведскія мухі** (*Oscinella*) — род злакавых мух, шкоднікі раслін сямейства метлюжковыя. Каля 30 відаў. Пашыраны паўсюдна, найбольш , якая пашкоджвае пераважна авёс, і , пашкоджвае ячмень і пшаніцу. Шкодзяць таксама азімаму жыту, кукурузе і іншым культурам.

## Апісанне 
Даўжыня 1,5-3 мм, цела чорнае, знізу светла-жоўтае, крылы празрыстыя з металічным бляскам. Мухі вылятаюць вясной, адкладваюць яйцы на праросткавую плеўку злакаў. Лічынкі пранікаюць унутр усходаў, дзе кормяцца асновай цэнтральнага ліста і эмбрыянальным зародкам коласа. Пашкоджаныя расліны моцна кусцяцца, адстаюць у росце і развіцці. Зімуюць лічынкі, зрэдку кукалкі. За год даюць 2-5 пакаленняў.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17)

Катэгорыя:Злакавыя мухі
Упсальская мячэць

**Упсальская мячэць** () — невялікая мячэць, размешчаная ў ваколіцах горада Упсала (Швецыя). Пабудавана ў 1995 годзе. 

Падчас будаўніцтва мячэць памылкова называлі самай паўночнай мячэццю ў свеце (у рэчаіснасці самай паўночнай была Санкт-Пецярбургская саборная мячэць). Да завяршэння будаўніцтва мячэці ва Умеа, гэтая мячэць будзе з'яўляцца самай паўночнай у Швецыі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт мячэці (на шведскай мове)

Катэгорыя:Мячэці Швецыі
Мячэць
Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе
Катэгорыя:1995 год у Швецыі
Упсальская астранамічная абсерваторыя

**Упсальская астранамічная абсерваторыя** — астранамічная абсерваторыя, заснаваная ў 1741 годзе ў горадзе Упсала, Упсала (лен), Швецыя. Належыць Упсальскаму ўніверсітэту. З'яўляецца найстарэйшай астранамічнай абсерваторыяй у Швецыі.

## Кіраўнікі абсерваторыі 
* 1741 - 1744 - Андэрс Цэльсій - заснавальнік абсерваторыі
* 1843 - 1874 - Андрэс Ёнас Ангстрэм
* 1959 г. - 19?? -Эрык Бертыль Хольмберг

## Гісторыя абсерваторыі 
Абсерваторыя была заснавана ў 1741 годзе пры Упсальскім універсітэце. У 18 стагоддзі ў абсерваторыі працаваў Андэрс Цэльсій і ён пабудаваў першы астранамічны павільён ў 1741 годзе. Цэльсій змог угаварыць універсітэцкую кансісторыю купіць вялікі каменны сярэднявечны дом у Цэнтральнай Упсале. На даху гэтага будынка была зроблена астранамічная абсерваторыя. Цэльсій жыў і працаваў у гэтым будынку. Абсерваторыя выкарыстоўвалася да пабудовы новай абсерваторыі ў 1853 годзе. У 2000 годзе абсерваторыя была аб'яднаная з Інстытутам касмічнай фізікі для фарміравання Кафедры астраноміі і фізікі космасу і пераехала ў Ангстрэм лабараторыі. З 1948 па 2004 філіялам Упсальскай абсерваторыі з'яўлялася Абсерваторыя Квістаберг.

## Інструменты абсерваторыі 
* 9-цалевы рэфрактар (D = 24.4&nbsp;cm, f = 4.33 m) — першы буйны астранамічны інструмент абсерваторыі (1860)
* Двайны рэфрактар: візуальная труба (D = 36&nbsp;cm) і фатаграфічная (D = 33&nbsp;cm), абедзве мелі фокус (f/15) (1892 год) — «Старая абсерваторыя»
* Трайны астрограф Цэйс (D = 15&nbsp;cm, D = 15&nbsp;cm і D = 16&nbsp;cm; F = 1.5м) (1914)
* 40.6-см Касегрэна + ПЗС-камера
* Мерыдыянны інструмент Рэпсольда (1881 год)

Катэгорыя:Упсальскі ўніверсітэт
Катэгорыя:Абсерваторыі Швецыі
Шэлефтээльвен

**Шэлефтээльвен** () — рака на поўначы Швецыі.

Даўжыня ракі 410 км, плошча басейна 11,6 тыс. км². Шэлефтээльвен бярэ пачатак з возера Ікес’яўрэ, побач з мяжой Швецыі і Нарвегіі, і працякае ў паўднёва-ўсходнім кірунку праз Норландскае пласкагор’е да Батнічнага заліва. У верхнім цячэнні маюцца вадаспады, парогі і шматлікія азёры.

На Шэлефтэ-Эльве знаходзіцца каскад з некалькіх ГЭС. Акрамя таго, рака ўяўляе цікавасць для воднага турызму. Побач з вусцем знаходзіцца марскі порт Шэлефтэа.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Швецыі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Батнічны заліў
Кебнекайсэ

**Кебнекайсэ**  (, ад  альбо *Giebnegáisi* — «кацёльная вяршыня») — гара ў Скандынаўскіх гарах.

## Агульныя звесткі 
Кебнекайсэ знаходзіцца ў Лапландыі, прыкладна ў 150 км на поўнач ад палярнага круга і на захад ад Кіруны. Вяршыня складзена габра і кварцавымі сіенітамі. Мае дзве вяршыні - паўднёвую, пакрытая ледавіком, вышынёй 2106 метраў, і паўночную, вышынёй 2097 метраў.

Кебнекайсэ — найвышэйшая вяршыня Швецыі і Лапландыі (хоць па адноснай вышыні саступае гары Ака). На поўнач ад Кебнекайсэ ў Еўропе няма больш высокіх гор.

Ледавікі, якія пакрываюць вяршыню, на сённяшні дзень маюць тэндэнцыю да раставання. Таму вышыня горы пастаянна змяншаецца, яшчэ некалькі дзясяткаў гадоў назад яна складала 2123 метры над узроўнем мора. Калі раставанне працягнецца тымі ж тэмпамі, паўднёвая вяршыня можа з часам стаць ніжэй паўночнай.

Гара папулярная сярод турыстаў, тут праходзіць мноства альпінісцкіх маршрутаў, каля яе (ад Абіску да Нікалуокта) праходзіць таксама вядомы пешы маршрут Кунгследэн. Акрамя таго, ля падножжа Кебнекайсэ размешчана станцыя Стакгольмскага ўніверсітэта па даследаванню праблем гор.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Фотагалерэя  на сайце *m-klueber.de
* Апісанне ўзыходжання на гару  на сайце *fjallklubben.org*  
* Апісанне ўзыходжання на гару  на сайце *xray.bmc.uu.se'' 

Катэгорыя:Горы Швецыі
Падцарства (біялогія)

thumb|160px|Класіфікацыйная дыяграма
**Падцарства** — іерархічная ступень навуковай класіфікацыі біялагічных відаў. Таксон высокага ўзроўню, наступны пасля царства.

Падцарства не з'яўляецца асноўным таксонам, таму выкарыстанне тэрміна абумоўлена ў вядомай ступені зручнасцю біялагічнай сістэматыкі і трывае значныя зрухі. У другой палове XX ст. паняцце падцарства быў дастаткова распаўсюджаным. Гэтак, у надцарства пракарыётаў уваходзіла адзінае царства драбянак, якое падзялялася на падцарствы бактэрый і цыянаў. У цяперашні час гэтыя тэрміны ў першапачатковым значэнні не ўжываюцца.

Тады ж царства грыбоў падзялялася на падцарствы ніжэйшых грыбоў і вышэйшых грыбоў, царства раслін падзялялася на падцарства ніжэйшых раслін і вышэйшых раслін. І гэтыя падзелы практычна выйшлі з ужывання.

У цяперашні час тэрмін «падцарства» прымяняецца да жывёл, пратыстаў (прасцейшых), а таксама да груп нядаўна выдзеленага царства храмістаў (Chromista). Сярод пратыстаў называюць
* (*Biciliata*)
* (*Sarcomastigota*)
Падзел царства жывёл на падцарствы неадназначны, але часта сустракаюцца наступныя назвы:
* Прасцейшыя жывёлы — агнатазоі (*Agnotozoa*)
* Мнагаклетачныя жывёлы — паразоі (*Parazoa*), прадстаўленыя губкамі
* Сапраўдныя мнагаклетачныя жывёлы — эўметазоі (*Eumetazoa*).

## Літаратура 
* Thomas Cavalier-Smith: Protist phylogeny and the high-level classification of Protozoa, Europ. J. Protistol. 39, 338—348 (2003).

Катэгорыя:Таксанамічныя рангі
Падтып (біялогія)

**Падтып** — таксанамічная катэгорыя ў заалогіі. У таксанамічнай іерархіі знаходзіцца ніжэй за тып і вышэй за надклас. У батаніцы падтыпу адпавядае пададзел, які адпаведна знаходзіцца ніжэй за аддзел і вышэй за надклас.

Не ўсе тыпы падзяляюцца на падтыпы. Падтыпы маюць:
* Членістаногія: падзяляюцца на Трылабітападобныя, Хеліцэравыя, Mandibulata, Непаўнавусыя,
* Плечаногія: падзяляюцца на Linguliformea, Craniforma і Rhychonelliformea,
* Хордавыя: падзяляюцца на Абалоннікі, Галавахордавыя і Пазваночныя.

Катэгорыя:Таксанамічныя рангі
Дамен (біялогія)

thumb|140px|Класіфікацыйная дыяграма
**Дамен** або **надцарства** — самы высокі ўзровень групоўкі арганізмаў у сістэме, якая ўключае ў сабе адно ці некалькі царстваў. Тэрмін быў прапанаваны ў 1990 годзе Карлам Вёзэ, які падзяліў усе жывыя арганізмы на тры дамены:
* археі (*Archaea*)
* эўбактэрыі (*Eubacteria*)
* эўкарыёты (*Eukaryota*)
Найбольш радыкальнае разыходжанне ад папярэдніх сістэм заключалася ў тым, што бактэрыі былі падзелены на дзве групы (археі і эўбактэрыі), кожная з якіх была раўназначнай да эўкарыётаў.

Часам гэтыя тры дамены, а таксама вірусы (групу, што не мае рангу) аб'ядноўваюць у таксон біёта, ранг якога часам вызначаюць як «наддамен» ці «супердамен».

## Альтэрнатыўныя сістэмы груп вышэйшага рангу 
Апроч атрымаўшай шырокае прызнанне сістэмы Вёзэ, існуюць альтэрнатыўныя сістэмы груп вышэйшага ўзроўню, напрыклад:
* Сістэма, у якой жывыя арганізмы падзяляюцца на дзве імперыі (ці надцарствы): эўкарыёты, пракарыёты, прычым апошнія адпавядаюць археям і эўбактэрыям сістэмы Вёзэ.
* Сістэма з пяці царстваў (далей не групаванымі): пракарыёты, пратысты, грыбы, расліны і жывёлы, прычым апошнія чатыры царствы адпавядаюць імперыі (дамену) эўкарыётаў.

Катэгорыя:Таксанамічныя рангі
Angiosperm Phylogeny Website

***Angiosperm Phylogeny Website*** (*APWeb*, *APW*, магчымы пераклад — «Сайт філагеніі пакрытанасенных») — інфармацыйны праект (сайт у сетцы Інтэрнэт), які забяспечвае доступ да інфармацыі аб філагеніі і таксанаміі кветкавых раслін.

*Angiosperm Phylogeny Website* размешчаны на сайце Батанічнага саду Місуры і падтрымліваецца збольшага  — удзельнікам «Групы філагеніі пакрытанасенных» (*Angiosperm Phylogeny Group*, *APG*). Матэрыялы *APWeb* у значнай ступені грунтуюцца на працах групы *APG*, у тым ліку на сістэмах класіфікацыі, якія распрацоўваюцца гэтай групай (апошняя з якіх — Сістэма APG III, апублікаваная ў лістападзе 2009 года). Часам сістэма класіфікацыі, якая прыводзіцца на сайце, разглядаецца як самастойная.

Для кожнага парадку і сямейства дадзены іх кароткія філагенетычныя і батанічныя характарыстыкі, указана колькасць родаў і відаў, якія ўваходзяць у іх склад; для сямействаў прыведзены спісы родаў. Карты арэалаў указаны для кожнага сямейства, а таксама для буйных падсямействаў.

Апроч інфармацыі пра кветкавыя расліны на сайце прыведзена кароткая інфармацыя і пра іншыя вышэйшыя расліны.

## Спасылкі 
* *Angiosperm Phylogeny Website* на сайце Батанічнага саду Місуры 
* *Angiosperm Phylogeny Website*: інфармацыя пра сайт на партале *The Gateway to 21st Century Skills* 

Катэгорыя:Базы даных у Інтэрнэце
Катэгорыя:Сістэматыка раслін
Добжынская зямля

thumb|Герб Добжынскай зямлі

**До́бжынская зямля**, ***До́брынская зямля*** (, ) — гістарычны рэгіён у Куяўска-Паморскім ваяводстве Польшчы, на ўсход ад Торуня, паміж рэкамі Вісла, Дрвенца і Скрва. Гістарычна сфарміраваўся вакол горада Добжынь.

## Геаграфія 
Зямля змяшчаецца па ўсходнім баку ракі Вісла, і на поўдні абмежаваная Дрвенцай на мяжы Хелмінскай зямлі. Займае 1,19% тэрыторыі краіны.

Найважнейшыя гарады Добжынскай зямлі:

* 20px Рыпін
* 20px Ліпна
* 20px Голюб-Добжынь
* 20px Добжынь-над-Віслай
* 20px Скемпэ
* 20px Гужна

## Гісторыя 
thumb|Добжынская зямля на карце Польшчы

У раннім Сярэднявеччы Добжынская зямля належала Мазовіі. Конрад Мазавецкі ў 1222 падараваў Добжынь-над-Віслай і яго ваколіцы Добрынскаму ордэну, а ў 1228 — усю Добжынскую кашталянію. Калі ў 1235 Добрынскі ордэн злучыўся з Тэўтонскім, Конрад Мазавецкі дамогся вяртання Добжынскай кашталяніі, але мусіў саступіць крыжакам Хелмінскую зямлю. Да падпісання Торунскага міру (1411) Добжынская зямля была прадметам спрэчак паміж Каралеўствам Польскім і крыжакамі.

У часы Рэчы Паспалітай Добжынская зямля зрабілася часткай Інаўроцлаўскага ваяводства і падзялялася на тры паветы: Добжынскі, Рыпінскі і Ліпнаўскі. Мураваныя замкі меліся ў Баброўніках, Златорыі, Радзіках, Садлове, Рыпіне, Добжыні, Ліпне, Цэхоціне і Гужне. У Ліпне адбываліся соймікі, падчас якіх абіраліся паслы на Вальны сойм, дэпутаты ў трыбунал і ў радамскую камісію.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Добжынская зямля ўвайшла ў склад Прусіі, а ў 1815 згодна з рашэннем Венскага кангрэса перайшла да Расійскай імперыі. У склад адноўленай Польшчы вярнулася ў 1918, падчас Другой сусветнай вайны акупаваная Германіяй, вернутая ў склад Польшчы ў 1944 годзе савецкімі войскамі.

Існуе *Таварыства гмін Добжынскай зямлі*.

## Гл. таксама 
* Зямля

## Літаратура 
* Ziemia dobrzyńska //  S. 88—90
* Krajewski M., Mietz A. Zabytki Ziemi Dobrzyńskiej. — Włocławek, 1996.

## Спасылкі 
* Ziemia Dobrzyńska On-line 

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы
Трыпалі (графства)

[thumb|right|300px|Дзяржавы крыжакоў і прылеглыя тэрыторыі ў [1140 годзе]]

**Графства Трыпалі** — апошняя з чатырох хрысціянскіх дзяржаў крыжакоў, створаных пасля Першага крыжовага паходу на тэрыторыі Леванта. Праіснавала з 1105 года па 1289 год.

## Гісторыя 
Заснавальнікам графства з’яўляецца граф Тулузскі Раймунд. Граф вельмі жадаў атрымаць уласнае ўладанне на Святой зямлі. Пры аблозе Трыпалі ў 1105 годзе граф памёр.

Яго спадчыннікам атрымаўся ўзяць Трыпалі і стварыць сваю дзяржаву.

У 1289 годзе Трыпалі захапіў егіпецкі султан Кілаун ал-Алфі.

## Кіраўнікі графства 
; Тулузскі дом
* Раймунд I Тулузскі (памёр у 1105)

; Барселонскі дом, Серданьская галіна
* Гільём Іардан Серданскі (1105—1109)

; Тулузскі дом
* Бертран Тулузскі (1108—1112)
* Понс, (1112—1137)
* Раймунд II, (1137—1150)
* Раймунд III, (1150—1187)

; Аквітанскі дом, Антыяхійская галіна
* Раймунд IV Антыяхійскі, (1187)
* Баэмунд IV Антыяхійскі, (1187—1233)
* Баэмунд V Антыяхійскі, (1233—1252)
* Баэмунд VI Антыяхійскі, (1252—1275)
* Баэмунд VII, (1275—1287)
* Люсія, (1287—1289)

## Літаратура 
* *Сычев Н. В.* Книга династий. — М.: АСТ, 2006.

Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Блізкага Усходу
Катэгорыя:Дзяржавы крыжакоў
Левант

**Лева́нт** (ад сярэднефранц.: *Levant* або  – усход, узыход) – гістарычная назва ўсходняй часткі Міжземнаморскага рэгіёну, якая ўключае сучасныя: Сірыю, Ліван, Іарданію, Ізраіль/Палестыну і Кіпр, а таксама часткі тэрыторыі Турцыі (правінцыя Хатай) і Егіпта (правінцыі Паўночны і Паўднёвы Сінай).

Адпаведна, назва ўсходняй часткі Міжземнага мора – Левантыйскае мора.

Еўрапейскае слова «Левант» – гэта эквівалент арабскага тапоніма «Аш-Шам» (), які пазначае гістарычную/«Вялікую» Сірыю.

## Гісторыя 
Дакладны час з’яўлення тэрміна невядомы, але ў шырокае ўжыванне ён увайшоў з XI–XII ст. для абазначэння эгейскага і міжземнаморскага берагоў Малой Азіі і Эгейскіх астравоў, а пасля Крыжовых паходаў распаўсюдзіўся на егіпецкае, сіра-палестынскае і кіпрскае ўзбярэжжа.

Пасля Першай сусветнай вайны (да 1946 года) словазлучэнне «дзяржавы Леванта» (États du Levant) ужывалася, як агульная назва падмандатных тэрыторый Францыі ў Сірыі і Ліване.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Блізкі Усход
Катэгорыя:Гісторыя Міжземнамор’я
Энцыклапедыя жыцця

**Энцыклапедыя жыцця** (, *EOL*) — анлайн-энцыклапедыя, якая будзе ўтрымоўваць інфармацыю аб усіх вядомых навуцы біялагічных відах і ствараная сумесна рознымі экспертамі. Заяўляецца, што ў «Энцыклапедыі жыцця» будуць асобныя артыкулы для кожнага вядомага віду (якіх налічаецца каля 2 млн.), дзе будуць відэаматэрыялы, гук, выявы, графіка і тэкставыя звесткі.

У рамках праекту ў адзіную базу дадзеных спачатку будуць сабраныя звесткі аб жывёлах, раслінах і грыбах. Затым у каталог дададуць даныя аб мікраарганізмах, а пазней — і аб выкапняў біялагічных відах. Любы карыстальнік інтэрнэту, наведаўшы рэсурс, атрымае доступ да тэкстаў, фотаздымкаў, картаў, аўдыёзапісаў, відэаролікаў і іншай мультымедыйнай інфармацыі. Папаўняць каталог плануецца па меры ідэнтыфікацыі новых відаў. «Энцыклапедыя жыцця» будзе заснаваная на wiki-тэхналогіі, што дазволіць інтэрнэтчыкам з усяго свету рэдагаваць, перарабляць або ўносіць праўкі ў кожны артыкул.

Адной з прыярытэтных задач праекту з'яўляецца зрабіць рэсурс даступным для усіх людзей незалежна ад моўных і культурных адрозненняў, для чаго плануецца пераклад энцыклапедыі на розныя мовы ў супрацоўніцтве з прыватнымі асобамі і арганізацыямі па ўсім свеце.

Праект разлічаны на дзесяць гадоў і ацэньваецца ў 110,5 мільёнаў долараў ЗША. Першыя гранты вылучылі дзве амерыканскія арганізацыі: 10 мільёнаў долараў ЗША падаў Фонд Мак-Артур, а 2,5 мільёна долараў ЗША выдаў Фонд Альфрэда Слоўна.

Стварэннем «Энцыклапедыі жыцця» будзе займацца каманда спецыялістаў з 25-30 чалавек. Праектам кіруюць Філдаўскі музей прыродазнаўства ў Чыкага, Гарвардскі ўніверсітэт, Вудсхаўлская лабараторыя біялогіі мора, Батанічны сад Місуры, Смітсанаўскі інстытут і Бібліятэка біялагічных відаў — група, у якую ўваходзяць Лонданскі нацыянальны музей прыродазнаўства, Нью-Ёркскі батанічны сад і Каралеўскія батанічныя сады ў К’ю. Кіраўнікі праекту спадзяюцца, што ў наступным здолеюць прыцягнуць для працы над энцыклапедыяй тысячы кваліфікаваных спецыялістаў.

27 лютага 2008 года энцыклапедыя прадставіла першыя 30 тыс. артыкулаў.

## Гл. таксама 
* Віківіды

## Спасылкі 
* Encyclopedia of Life

Катэгорыя:Анлайнавыя энцыклапедыі
Катэгорыя:Вікі-праекты
Катэгорыя:Біялагічная сістэматыка
Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2008 годзе
Шведскія фрыкадэлькі

**Шведскія фрыкадэлькі**, таксама **шведскія тэфтэлі** ( — **шэтбуляр**, часта скажаецца як *котбулар*) — смажаныя фрыкадэлькі, традыцыйная мясная страва шведскай кухні. Звычайна падаюцца з бульбай, сметанковым соусам і брусніцамі. Асабліва папулярны ў дзяцей. Шведскія фрыкадэлькі, як кожныя іншыя, гатуюцца з мяснога фаршу з дадаваннем яек, паніровачнай мукі, малака або вяршкоў і дробна пасечанай, папярэдне абсмажанай рэпчатай цыбулі.

Многія мясныя стравы фінскай кухні, сярод іх і фрыкадэлькі, у значнай ступені з’яўляюцца вынікам уплыву шведскай кухні, бо Фінляндыя на працягу многіх стагоддзяў уваходзіла ў склад Швецыі.

Мясныя тэфтэлі — улюблёная ежа Карлсана (персанажа дзіцячай казкі Астрыд Ліндгрэн).

## Галерэя 

Выява:koettbullar_stockholm2006.jpg|Шведскія фрыкадэлькі з бульбяным пюрэ і брусніцамі
Выява:Köttbullar recept 1960.jpg|Рэцэпт фрыкадэлек у шведскай «Паваранай кнізе для школы і дома» 1960 года выдання
Выява:Köttbullarmos.JPG|Фрыкадэлькі з бульбяным пюрэ і шклянкай малака
Выява:Swedish.food-Köttbullar med lingon-01.jpg|Фрыкадэлькі з бруснічным джэмам і газіраваным безалкагольным напоем у кафэ ў Гётэбаргу
Выява:Lunch at IKEA, part 2.jpg|Бульба, фрыкадэлькі, мачанка і бруснічны джэм у IKEA у Швецыі

## Літаратура 
* Коттбуллар // Европейская шкатулка. Кулинарные шедевры мира / Соломоник Т., Синельников С., Лазерсон И. — СПб: Издательский Дом «Нева», 2006. — 368 с. илл.

## Спасылкі 
* Фрыкадэлькі па-шведску 

Катэгорыя:Стравы з сечанага мяса
Катэгорыя:Шведская кухня
Эстэргётланд

**Эстэргётланд** (Östergötland):

* Эстэргётланд — лен у сучаснай Швецыі
* Эстэргётланд — гістарычная правінцыя ў Швецыі
Норчэпінг

**Норчэпінг** () — горад у Швецыі, прыкладна за 160 км на паўднёвы захад ад Стакгольма, у правінцыі Эстэргётланд і аднайменным лене, у якім паводле колькасці насельніцтва ён саступае толькі Лінчэпінгу, а таксама цэнтр камуны Норчэпінг. Насельніцтва — 87 247 чалавек (2010).

## Гісторыя 
Норчэпінг атрымаў гарадскія прывілеі ў 1384. Росквіт горада прыйшоўся на XVII стагоддзе, калі нідэрландскі (з сучаснай Бельгіі) прадпрымальнік Луіс дэ Геер заснаваў тут між іншым, папяровую фабрыку, некалькі фабрыкаў па вытворчасці зброі, вопраткі, а таксама майстэрню караблёў. У гэты час Норчэпінг быў другім паводле колькасці насельніцтва горадам Швецыі (цяпер толькі дзясяты). У 1719, у часе Вялікай Паўночнай вайны горад быў разбураны і разрабаваны расійскімі войскамі, аднак пасля вайны і да канца XIX стагоддзя, працягваў заставацца другім паводле значнасці горадам краіны. У тым самым 1719 годзе ў Норчэпінгу была заснавана найстарэйшая з існых дагэтуль у Швецыі газетаў Norrköpings tidningar. У XIX стагоддзі горад становіцца і значным цэнтрам вытворчасці тэкстылю, і толькі ў 1970-я гг. страчвае свае пазіцыі ў гэтым кірунку. У XXI стагоддзі Норчэпінг, разам з суседнім Лінчэпінгам утварае чацвёрты паводле колькасці насельніцтва і эканамічнай значнасці Рэгіён Вялікіх гарадоў Швецыі.

## Транспарт 
Норчэпінг, разам са Стакгольмам і Гётэбаргам з'яўляецца адным з трох гарадоў Швецыі, якія маюць свой трамвай.

## Славутасці 
* Ратуша (1907—1910 гг.)
* Царква Ядвігі (Hedvigkyrka, 1673, пабудавана на месцы былога замка)
* Царква Олафа (1765—1767)
* Парк Карла Юхана з помнікам гэтаму каралю і сусветнавядомай клумбай кактусаў (высаджваецца штогод у летні час)
* Музей працы
* Музей мастацтваў
* Музей петрогліфаў у раёне Гімельсталюнд
* Руіны замка Юханісбарг (1614, разбураны рускімі ў 1719)

## Гарады-пабрацімы 
*  Эслінген-на-Некары, Германія
*  Клаксвуйк, Фарэрскія астравы
*  Коўпавагур, Ісландыя
*  Лінц, Аўстрыя
*  Одэнсэ, Данія
*  Рыга, Латвія
*  Тамперэ, Фінляндыя
*  Тронхейм, Нарвегія

## Вядомыя асобы 
* Беата Розенхейн (1638—1674) — шведская баранэса і пісьменніца.

## Спасылкі 
* Камуна Норчэпінг

Катэгорыя:Гарады Швецыі
Эрэбру

**Эрэбру** () — горад у Швецыі, прыкладна за 200 км на захад ад Стакгольма, у правінцыі Нерке, адміністрацыйны цэнтр лена Эрэбру і аднайменнай камуны. Насельніцтва — 107 038 чалавек (2010, шостае месца сярод найбуйнейшых гарадоў Швецыі).

## Гісторыя 
thumb|злева|180px|Царква Санкт Нікалаічурка
У XIII стагоддзі Эрэбру атрымаў гарадскія прывілеі. У 1260-х гадах прыкладна на тым месцы, дзе цяпер знаходзіцца замак Эрэбру, была пабудавана фартыфікацыя, якая ў XIV стагоддзі была перабудавана ва ўмацаваны замак. У тым самым стагоддзі пры кляштары Дзевы Марыі ўжо была адчынена школа. У 1434 г. Энгельбрэкт Энгельбрэктсан вызваліў Эрэбру ад датчанаў. У XVI стагоддзі горад становіцца месцам правядзення шэрагу Рыксдагаў, а Карл IX перабудаваў замак у стылі рэнесанс. Два рыксдагі адбыліся ў Эрэбру і ў XIX стагоддзі, а 12 ліпеня 1812 тут быў падпісаны Эрэбрускі мір паміж Англіяй і Расіяй, скіраваны супраць напалеонаўскай Францыі. У 1863 г. была пабудавана новая ратуша. У 1970-х гадах у Эрэбру быў адчынены філіял Упсальскага ўніверсітэта, які ў 1977 г. становіцца Вышэйшай школай, а з 1999 г. — універсітэтам.

## Славутасці 
thumb|злева|180px|Воданапорная вежа «Грыб»
* Замак Эрэбру (XIII стагоддзе)
* Царква Санкт Нікалаічурка (Святога Мікалая, XIII стагоддзе)
* Музей пад адкрытым небам Вадчэпінг (старыя будынкі з Эрэбру)
* Музей лена Эрэбру
* Воданапорная вежа «Грыб» ()
* «Пятнаццаць метраў гісторыі» — пятнаццаціметровая бронзавая і каменная лінія з гістарычнымі датамі, якая размешчана перад статуяй Карла XIV Юхана, вышыня якой таксама 15 метраў.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт камуны Эрэбру

Катэгорыя:Гарады Швецыі
Воданапорная вежа Svampen

*Svampen* («Грыб», 1958).]]
Воданапорная вежа Грыб () была запушчана ў эксплуатацыю ў маі 1958 года ў горадзе Эрэбру. Яе вышыня складае 58 метраў, вежа змяшчае 9 мільёнаў літраў вады.

Копія гэтай воданапорнай вежы ўсталявана ў Эр-Рыядзе, сталіцы Саудаўскай Аравіі

## Турыстычная каштоўнасць 
Вежа адкрыта для ўсіх ахвотнікаў з 1 мая па 31 кастрычніка штогод. З моманту адкрыцця тут пабывала больш за 8 мільёнаў турыстаў. Для наведвальнікаў на верхнім паверсе адкрыта кафэ і назіральная пляцоўка

## Спасылкі 
* Possibly the most visited water tower in the world! (англ.) 
* Orebro kommuns hemsida om Svampen (швед.)

Катэгорыя:Славутасці Эрэбру
Катэгорыя:Воданапорныя вежы
Лулеа

**Лулеа** (, па-паўночнасаамску *Luleju*, па-луле-саамску *Julev*, ) — горад на поўначы Швецыі, цэнтр аднайменнай камуны і найпаўночнага лену краіны — Нарботэна. Насельніцтва — 46 607 чалавек (2010, найбуйнейшы ў Нарботэне). Буйны цэнтр металургіі. Месцазнаходжанне найпаўночнага ў Швецыі тэхнічнага ўніверсітэта.

## Гісторыя 
thumb|left|250px|Стургатан — галоўная вуліца гораду
Лулеа быў заснаваны ў XIV стагоддзі на месцы сучаснага Гамельстада (даслоўна «Старога горада»), як важнае гандлёвае мястэчка. У 1621 годзе Лулеа атрымаў гарадскія прывілеі, аднак праз узняцце глебы яго порт ужо не адпавядаў на гэты час свайму назначэнню, і ў 1649 годзе было вырашана пабудаваць Новы Лулеа, у некалькіх кіламетрах на ўсход ад Старога. Новы Лулеа меў квадратную планіроўку, якая, па большай частцы, захавалася і сёння. У 1888 годзе да Лулеа была пракладзена г.зв. Рудная чыгунка (Мальмбанан), якая злучыла яго з мястэчкам Мальмбергет — важным цэнтрам здабычы жалезнай руды. У XX стагоддзі горад расце і становіцца важным прамысловым і партовым горадам на поўначы Швецыі. У 1971 годзе ў горадзе была заснавана Вышэйшая тэхнічная школа, якая ў 1997 атрымала статус універсітэту.

## Спорт 
Лулеа вядомы сваімі хакейнай (Luleå Hockey) і баскетбольнымі камандамі (LF Basket Norrbotten і Northland Basket)

## Славутасці 
[thumb|right|250px|[Кафедральны сабор Лулеа]]
* Неагатычны кафедральны сабор (канец XIX стагоддзя)
* Нарботэнскі тэатр 
* Музей Нарботэна
* Гамельстад — старажытнае царкоўнае мястэчка, першапачатковае месца заснавання Лулеа, якое ўключана ў Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА

## Вядомыя асобы 
* Мод Адамс — шведская актрыса
* Крыстафер Острэм — шведскі спявак

## Гарады-пабрацімы 
*  Тромсё, Нарвегія
*  Кемі, Фінляндыя
*  Мурманск, Расія
*  Зеніца, Боснія і Герцагавіна
*  Пуэрта Кабесас, Нікарагуа

## Спасылкі 
* lulea.se — Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Швецыі
Scheme

**Scheme** — мова праграмавання з сямейства моў Лісп, створаная Гаем Сцілам і Джэральдам Сасмэнам.

Традыцыйна асноўнай рысай мовы Scheme быў мінімалізм, але стандарт R6RS быў значна большым за папярэднія, а новы стандарт R7RS будзе апісваць два варыянта мовы: «малы» варыянт (уключае толькі найбольш неабходныя ў мове праграмавання рэчы, на аснове якіх можна пабудаваць усе іншыя; ствараецца працоўнай групай 1) і «вялікі» (уключае тое, што неабходна для практычнага выкарыстання мовы; ствараецца працоўнай групай 2).

Фармальным стандартам мовы Scheme з’яўляецца стандарт IEEE 1178. Стандартамі дэ-факта з’яўляюцца дакументы RnRS (англ. *Revisedn Report on on the Algorithmic Language Scheme*, гэта значыць *Палепшаная n раз справаздача пра алгарытмічную мову Scheme*), якія ствараюцца спецыяльна абраным камітэтам і прымаюцца ў выніку галасавання. Стандарт R6RS быў прыняты ў 2007 годзе. 20 мая закончыцца галасаванне па «маленькаму» варыянту мовы з R7RS.

Стандарт апісвае толькі неабходны мінімум.

## Асноўныя рысы мовы 
Як і ўсе мовы з сямейства Ліспаў, Scheme выкарыстоўвае прэфіксную натацыю. У Scheme матэматычныя аператары +, -, /, * разглядаюцца як функцыі і пішуцца перад іх аргументамі. Напрыклад, сума x і 1 запісваецца так:

    (+ x 1)

Выклік функцыі запісваецца такім жа чынам:

    (display "Hello, world")

Для схемы характэрная гомаіканічнасць — код і даныя выглядаюць аднолькава. Выклік функцыі ў той жа час з’яўляецца звязаным спісам. Вось так апісваецца спіс з двума элементамі — сімвалічным аб’ектам `display` і радком "Hello, world":

    '(display "Hello, world")

Гомаіканічнасць дазваляе ствараць макрасы — код, які пераўтварае іншы код.

У адрозненне ад іншых ліспаў (у першую чаргу ад Common Lisp), у Scheme ёсць толькі адна прастора імён. Гэта значыць, што імёны пераменных і функцый не могуць быць аднолькавымі.

Катэгорыя:Мовы праграмавання высокага ўзроўню
Цэрэра (міфалогія)

**Цэрэра** (, род. ск. '''') — старажытнарымская багіня, другая дачка Сатурна і Рэі (у грэчаскай міфалогіі ёй адпавядае Дэметра). Яе малявалі прыгожай матронай з садавіной у руках, бо яна лічылася заступніцай ураджаю і ўрадлівасці (нярэдка разам з Анонай — заступніцай жніва). Адзіная дачка Цэрэры — Празерпіна, якая нарадзілася ад Юпітэра.
. Вакх і Цэрэра з німфамі і сатырамі. Будапешт]]
Міф пра Дэметру/Цэрэру і выкраданне Персефоны/Празерпіны лёг у аснову Элеўсінскіх містэрый, распаўсюджаных на ўзбярэжжы Міжземнага мора на працягу больш за 2000 гадоў — само лацінскае «caerimonia» = «цырымонія» ўзыходзіць да . Багіня-маці адшуквала выкрадзеную дачку, у сувязі з чым — не магла цалкам выконваць сваю функцыю «даваць ежу і жыццё чалавецтву». Ад смутку Дэметры — прырода завядала. Урэшце, асцерагаючыся, што жыццё на Зямлі можа спыніцца, Юпітэр загадаў Плутону вяртаць з падзямелля Празерпіну — да маці-Дэметры на паўгода: тады пачынаецца вясна і прырода расквітае, а з сыходам Празерпіны — Дэметра смуткуе, настае восень і прырода завядае.

Гэта багіня ўрадлівасці не магла вынесці віду галоднага дзіцяці. Цэрэра клапацілася аб асірацелых ці кінутых дзецях.

Імем Цэрэры названа карлікавая планета ў поясе астэроідаў унутры Сонечнай сістэмы Цэрэра.

## Гл. таксама 
* Дэметра
* Цэрэаліі — свята і гульні ў Старажытным Рыме ў гонар Цэрэры

Катэгорыя:Багіні ў рымскай міфалогіі
Катэгорыя:Багіні ўрадлівасці
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Уборка ўраджаю

міні|300px|Уборка цукровага бурака ў Швецыі. 1930-я гады
**Уборка ўраджаю** — сукупнасць прац на завяршальнай стадыі земляробства. Уключае збор ураджаю, дастаўку яго да месца пасляўборачнай апрацоўкі, саму пасляўборачную апрацоўку, дастаўку ўраджаю ў месцы захоўвання ці продажу. Сучасная ўборка ўраджаю характарызуецца вялікай ступенню механізаванасці.

## Гл. таксама 
* Жніво
* Дажынкі

## Спасылкі 
* Жніво — свята для селяніна  // «Рэгіянальная газета»

Катэгорыя:Ураджай
Сальніца

thumb|right|200px|Звычайная сальніца

**Сальніца** — невялікая пасудзіна са шкла, пластмасы, керамікі, дрэва ці металу, у якім захоўваюцца соль ці спецыі. У верхняй частцы сальніцы маюцца маленькія адтуліны, праз якія змесціва можна дазавана высыпаць. Напаўненне сальніцы адбываецца пасля зняцця вечка.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сталовыя прыборы
Эландскі мост

**Эландскі мост** () — аўтадарожны мост у Швецыі, які злучае горад Кальмар на беразе Скандынаўскага паўвострава з горадам Фер'естадэн на востраве Эланд на ўсходзе ад Кальмара, перасякаючы тым самым праліў Кальмарсунд. Узімку праліў Кальмарсунд можа замярзаць, а ветравыя хуткасці цячэнняў звычайна не перавышаюць 4 км/г.

thumb|left|Дарожнае палатно на мосце

Даўжыня моста роўная 6 072 метра, ён мае 156 апор і характэрны горб у заходняй яго частцы, створаны, каб забяспечыць 36-метровы прасвет суднаў, якія праходзяць пад мостам. Мост з’яўляецца самым доўгім у Швецыі. Эрэсунскі мост перавышае яго па даўжыні, але толькі частка яго знаходзіцца ў Швецыі.

]]

## Спасылкі 
* Эланд 

Катэгорыя:Масты Швецыі
Фрыкадэлькі

thumb|Фрыкадэлькі з мяснога фарша і зеляніны.
thumb|Суп з фрыкадэлькамі.
**Фрыкадэлькі** ( — смажанае) — страва, якая прадстаўляе сабой шарыкі з мяснога або рыбнага фаршу. У тлумачальным слоўніку рускай мовы Ожагава даецца такое вызначэнне: «фрыкадэлька — шарык з фаршу (мяснога, рыбнага), звараны ў булёне». У нямецкай кулінарыі *Frikadelle* — страва, якая нагадвае рускія катлеты, а менавіта *Frikadelle* уяўляе сабой аладку з мяснога фаршу, абсмажаную ў алеі.

Фрыкадэлькі гатуюць з мяснога, курынага або рыбнага фаршу з даданнем дробна нарэзаных цыбулі, зеляніны і спецый. Часам для паляпшэння кансістэнцыі фрыкадэлек ў фарш дадаюць размочаны батон або хлеб. Звычайна фрыкадэлькі маюць памер грэцкага арэха.

## Гл. таксама 
* Шведскія фрыкадэлькі
* Тэфтэлі

Катэгорыя:Стравы з сечанага мяса
Сальера

**«Сальера»** ( — «сальніца») — часткова пакрытая эмалью залатая настольная статуэтка, якая была выканана ў 1543 годзе фларэнційскім залатых спраў майстрам Бенвенута Чэліні для французскага караля Францыска I і ўяўляла сабой вяршыню дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва эпохі маньерызму. Вышыня скульптуры — 26 см, шырыня заснавання са слановай косці — 33,5 см.

Першапачатковым замоўцам сальніцы выступаў кардынал Іпаліта д’Эстэ. Тады ў Чэліні нарадзілася задума выканаць сальніцу як алегорыю саюза зямлі (фігура Цэрэры) і мора (фігура Нептуна), дзякуючы якому і нараджаецца соль. Гэту задуму, згаданую Чэліні ў аўтабіяграфіі, атрымалася ажыццявіць толькі напачатку 1540-х у сувязі з паступленнем замовы французскага манарха.

Сальера неацэнная ўжо таму, што гэта адзіная ювелірная праца Чэліні, атрыбуцыя якой не выклікае ніякіх сумневаў. Кароль Карл IX паднёс яе Фердынанду Цірольскаму, пасля чаго да XIX стагоддзя «Сальера» заставалася жамчужынай інсбрукскага замка Амбрас. Толькі з заснаваннем венскага Музея гісторыі мастацтваў сальніца была перамешчана ў сталіцу Аўстрыі.

11 мая 2003 года Сальера была выкрадзена з Музея гісторыі мастацтваў, які ў той час знаходзіўся на рамонце. Хоць кошт скульптуры ацэньваўся не менш чым ў 50 млн еўра, аўстрыйскі ўрад прапанаваў за вяртанне сальніцы параўнальна сціплую ўзнагароду ў 70&nbsp;000 еўра. Тлумачылася гэта тым, што збыць твор такога ўзроўню папросту немагчыма. Пры гэтым застрахавана Сальера была толькі на палову рыначнага кошту, з прычыны таго, што магчымасць выкрадання такога шэдэўра проста не разглядалася сур'ёзна.

Разлік адміністрацыі музея апраўдаўся: 21 студзеня 2006 года паліцыя выявіла Сальеру закапанай у свінцовай скрынцы ў лесе ля горада Цветль.

Катэгорыя:Творы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва
Катэгорыя:Выкрадзеныя каштоўнасці
Катэгорыя:Маньерызм
Катэгорыя:Каштоўнасці
Катэгорыя:Музей гісторыі мастацтваў
Кальмарскі замак

**Кальмарскі замак** () — адзін з найбольш значных твораў паўночнаеўрапейскага фартыфікацыйнага мастацтва эпохі Рэнесансу. Размешчаны ў шведскім горадзе Кальмар і аддзелены ад балтыйскага берага каналам.

Закладзены ў 90-я гады XIII стагоддзя па ўказу Магнуса I на месцы вартаўнічай вежы, замак складаўся з чатырох несіметрычных сцен, французскіх круглых па вуглах і двух умацаваных надбрамных вежаў, кожная з якіх уяўляла «замак у замку». Замак быў назаўжды ўпісаны ў еўрапейскую гісторыю ў 1397 г., калі ў ім была падпісана Кальмарская унія.

Пасля скасавання уніі датчане працягвалі ўтрымліваць паўднёвую частку цяперашняй Швецыі — Сконэ, таму Кальмар заставаўся важнай памежнай крэпасцю. Шведскі кароль Густаў Ваза, які лічыў яго «ключом да ўсёй краіны», загадаў у 1545 годзе цалкам перабудаваць замак па найноўшым слове фартыфікацыйнага мастацтва. Нягледзячы на гэтыя хітрасці, падчас Кальмарскай вайны 1611-13 гг. ён быў абложаны і ўзяты датчанамі.

Паколькі замак не прызначаўся для пражывання манархаў, унутранае ўбранне было мінімальным, а да канца XVII стагоддзя ў сувязі з пераносам мяжы далёка на поўдзень ён у значнай меры страціў сваё абарончае значэнне і стаў выкарыстоўвацца пад склад правіянту, а ў 1780 годзе ў ім зрабілі бровар. З гэтага часу аж да 1852 года частка замка выкарыстоўвалася як турма. У 1884 годзе рыксдаг вылучыў на рэстаўрацыю замка 80 тыс. крон. У наш час у замку знаходзіцца музей.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт замка 
* Палацы і замкі Швецыі
* Архітэктура Кальмарскага замка
* Віртуальная экскурсія па Кальмарскім замку 

Катэгорыя:Замкі Швецыі
Катэгорыя:Кальмар (Швецыя)
Кальмар (Швецыя)

**Ка́льмар** () — адзін з найстарэйшых гарадоў Швецыі, адміністрацыйны цэнтр лена Кальмар. Горад Кальмар з'яўляецца варотамі на самы доўгі ў Швецыі Эландскі мост, які злучае востраў Эланд са Скандынаўскім паўвостравам. У Сярэднявеччы ён быў трэцім па велічыні ў дзяржаве і быў цэнтрам гандлю, галоўным чынам экспарту жалеза, якім займаліся гандляры з Германіі. Размешчаны на паўднёвым усходзе краіны, на беразе Балтыйскага мора. Горад утварыўся вакол замка Кальмар, які ў сваю чаргу быў пабудаваны ў XII стагоддзі вакол вартаўнічай вежы, прызначанай для абароны ад піратаў і датчан. Сярод іншых славутасцяў вылучаецца спраектаваны Тэсінам кафедральны Кальмарскі сабор.

## Гісторыя 
]]
Кальмар упершыню згадваецца на адным з рунічных камянёў XI стагоддзя. Назва яго паходзіць ад старажытнашведскага *Kalmar* — «камяністае дно», або «камяністы грунт». Дакладна вядома, што каля 1200 года гэта быў значны горад, які вырас вакол замка, а ў сярэдзіне XIII стагоддзя — адзін з найважнейшых у Швецыі і меў важныя гандлёвыя сувязі з Ганзай (практычна ўвесь гандаль вёўся этнічнымі немцамі). У 1397 каралі трох скандынаўскіх краін на сустрэчы ў Кальмары ўтварылі Кальмарскую унію. Напачатку XVII стагоддзя — падчас Кальмарскай вайны — значная частка гораду была разбурана, і ў 1640 годзе было вырашана перанесці горад на суседні востраў Кварнхольмен. У адрозненне ад большасці гарадоў тагачаснай Швецыі, Кальмар быў адбудаваны каменным, а не драўляным. Старая частка горада была добра захаванай да сярэдзіны XX стагоддзя, але ў 1960-я гады частка цэнтра горада была знесена, каб вызваліць месца для адміністрацыйных і камерцыйных будынкаў. У 1972 годзе быў пабудаваны Эландскі мост. У 1977 была заснавана Вышэйшая школа, якая ў 2010 стала адным з двух кампусаў Універсітэта Лінеус.

## Клімат 
## Насельніцтва 
* 1970 год — 39 жыхароў.
* 1985 год — 54 тыс. жыхароў.
* 2008 год — 35,7 тыс. жыхароў (з прыгарадамі больш за 61 тыс.).

## Адукацыя 
У горадзе размешчаны адзін з двух кампусаў Універсітэта Лінеус.

## Славутасці 
]]
* Стары горад
* Кварнхольмен
* Кальмарскі замак
* Кальмарскі сабор
* Эландскі мост
* Трып, трап, труль — тры драўляныя дамы́ рознай велічыні канца XVIII ст.
* Музей лену Кальмар
* Сядзіба Крусэншэрны (XIX ст.)
* Стадыён Гульдфогельн-Арэна
* Мастацкі музей Кальмара

## Гарады-пабрацімы 
*  Вісмар, Германія
*  Сількебарг, Данія
*  Саванліна, Фінляндыя
*  Аўрбарг, Ісландыя
*  Арэндал, Нарвегія
*  Энтэбэ, Уганда
*  Уілмінгтан, ЗША
*  Гданьск, Польшча
*  Калінінград, Расія
*  Панявежыс, Літва
*  Самсун, Турцыя

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Швецыі
Катэгорыя:Парты Балтыйскага мора