open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уладзіслаў Юліянавіч Малахоўскі

**Уладзіслаў Юліянавіч Малахоўскі** (*Władysław Małachowski*; , маёнтак Мацы Кобрынскага павета — ; Псеўданімы: *Леон Варнэрке*) — адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў на землях Беларусі і Літвы.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 26 траўня 1837 года ў маёнтку Мацы Пружанскага павета, у шляхецкае сям’і колішняга пружанскага межавога і гродскага суддзі Юльяна Малахоўскага і Тэафіліі з Якубоўскіх.

Пачаў навучанне ў школе ў Пружане, пасля адукацыю працягваў у Драгічыне. Скончыў Свіслацкую гімназію, Пецярбургскі інстытут інжынераў шляхоў зносін. Адзін з кіраўнікоў партыі «чырвоных», найбліжэйшы памочнік К. Каліноўскага. З чэрвеня 1863 г. уваходзіў у склад Аддзела кіраўніцтва правінцыямі Літвы, потым Выканаўчага аддзела Літвы. У лютым—сакавіку, чэрвені—жніўні 1863 г. паўстанцкі начальнік Вільні. Наладжваў сувязі з рускімі рэвалюцыянерамі, з арганізацыяй «Зямля і воля». Са жніўня 1863 г. за мяжой на нелегальным становішчы, выехаў у Пецярбург, потым у Кёнігсберг, дзе быў прадстаўніком Каліноўскага, удзельнічаў у выданні газеты «Глос з Літвы», займаўся закупкай і дастаўкай зброі для паўстанцаў. З 1866 г. жыў у Англіі пад прозвішчам Леон Варнэрке.

Набыў шырокую вядомасць шэрагам вынаходак у галіне фотатэхнікі, у 1875 г. сканструяваў фотаапарат са скручанай касетай, які спецыялісты лічаць прататыпам «Кодака». У 1880-я гады некалькі разоў пабываў у Расіі, у т.л. у Маскве і Пецярбургу, удзельнічаў у фотавыстаўках, у заснаванні секцыі фатаграфіі Расійскага імператарскага тэхнічнага таварыства.

Апошнія гады жыў у Жэневе. Леон Варнэрке памёр 7 кастрычніка 1900 года, па распаўсюджанае версіі — застрэліўся сам у адным з гатэлей ў Жэневы, следства не здолена знайсці прычыну самазабойтва. Рэдактар французскага выдання «Science et Industries Photographiques» Луіс-Філіп Клерк (Louis-Philippe Clerc) падае прычынай самабойства невылечную хваробу.

## Сям’я 
Пабраўся шлюбам з Марыяй з Плятэраў (у першым шлюбе Агінская), дачкой Францішка Ксаверыя Плятэра, ад якой у 1870 годзе нарадзілася дачка Зоф’я.

## Літаратура 
* *Кісялёў Г.* Героі і музы: Гіст.-літ. нарысы. Мн., 1982;
* *Шалькевич В.* Кастусь Калиновский: Страницы биогр. Мн., 1988;
* *Шалькевіч В.* Бібліятэка Віктара Каліноўскага // Голас Радзімы. 1992. 5 і 12 сак.;
* *Szalkiewicz W.* Z kontaktów naukowych Wiktora Kalinowskiego z Augustem Bielowskim w latach 1857—1861 // Ze skarbca kultury. 1988. Z. 47.

## Спасылкі 
* http://creazon.ru/photography/pervyj-plenochnyj-fotoapparat-i-pervaja-fotoplenka-izobretenie.html
* Памяць: Кобрынскі раён. Мінск: БЕЛТА, 2002.

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Навучэнцы Свіслацкай гімназіі
Катэгорыя:Паўстанцкія начальнікі Вільні (1863—1864)
Катэгорыя:Фатографы
Сацыял-дэмакратычная партыя Аўстрыі

**Сацыял-дэмакратычная партыя Аўстрыі (СПА)** ( — адна з найстарэйшых палітычных партый у Аўстрыі. СПА — адной з дзвюх асноўных партый Аўстрыі, мае сувязі з прафсаюзамі (ÖGB) і Аўстрыйскай палатай працы.

Партыя з’яўляецца членам Сацыялістычнага Інтэрнацыяналу і Партыі еўрапейскіх сацыялістаў.

## Гісторыя 
### З пачатку да 1918 года 
Сацыялістычныя і рабочыя арганізацыі пачалі фармавацца ў Аўстрыі ў сярэдзіне 19 стагоддзя. Першае пасяджэнне партыі адбылося ў 1874 годзе. У наступныя гады фракцыйнай барацьбы партыя раскалолася на памяркоўныя і анархісцкія групоўкі. Яны былі аб’яднаны ў 1889 годзе, як Сацыял-дэмакратычная рабочая партыя Аўстрыі (, SDAPÖ), дзякуючы працы доктара Віктара Адлера. 12 ліпеня 1889 года быў надрукаваны першы выпуск партыйнай газеты *Arbeiter-Zeitung*. Партыя была першапачаткова блізкая да марксізму і працягвала расці, асабліва ў Вене, прамысловых раёнах Багеміі, Маравіі, Штырыі, Ніжняй Аўстрыі і Верхняй Аўстрыі.

Партыя ўдзельнічала ў стварэнні Другога Інтэрнацыяналу ў Парыжы 14 ліпеня 1889 года. Партыя выступала за пашырэнне правоў работнікаў, уключаючы іх права голасу. У Бруннерскай праграме верасня 1899, сацыялісты запатрабавалі, каб Аўстра-Венгерскай імперыі была пераўтворана ў федэратыўную дэмакратычную дзяржаву. Выбарчае права было прадастаўлена толькі пасля ўсеагульнай забастоўкі ў 1907 годзе. У 1911 сацыялісты сталі наймацнейшай партыяй у парламенце.

Партыя першапачаткова падтрымлівае аб’яву вайны супраць Сербіі пасля забойства ў Сараеве ў эрцгерцага Франца Фердынанда і яго жонкі Сафі, герцагіні Хоэнберг ў 1914 годзе, але неўзабаве зразумела, што катастрафічная вайна аказалася нежыццяздольнай.

### Першая Рэспубліка 
### Падчас аўстрафашызму 
### Другая Рэспубліка 
Экс-канцлер Рэнер быў абраны новым Федэральным прэзідэнтам Аўстрыі 20 кастрычніка 1945 года. Рэнер быў гэтай пасадзе да сваёй смерці 31 снежня 1950 года. Партыя правяла першы з’езд пасля 1933 года ў снежні 1945 года. СПА вырашыла заключыць саюз з кансерватарамі. Партыя ўвайшла ў шырокую кааліцыю з Аўстрыйскай народнай партыяй (АНП), пераемніцай старой Хрысціянска-сацыяльнай партыі. Гэта форма кааліцыі працягнецца наступных 21 гадоў да 1966 года.

На парламенцкіх выбарах у красавіку 1966 года АНП атрымала ўрадаваю большасць і, такім чынам, магчымасць кіраваць аднаасобна.

У чэрвені 1974 года кандыдат ад Сацыялістычнай партыі Рудольф Кірхшлегер перамог на прэзідэнцкіх выбарах.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Партыі-члены ПЕС
Катэгорыя:Левацэнтрысцкія партыі
Катэгорыя:Сацыялістычны інтэрнацыянал
Катэгорыя:Сацыял-дэмакратычныя партыі
Дамінік Ходзька

**Дамінік Цэзары Ходзька** (каля 1800, б. маёнтак Яварова Віленскага павета — 1863) — беларускі фалькларыст, этнограф, літаратар.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Віленскім універсітэце. Член таварыства філарэтаў. Зблізіўся з Я. Чачотам, Т. Занам. Арыштоўваўся ў 1823 па справе філарэтаў.

Член Віленскай археалагічнай камісіі.

Настаўнічаў у Вільні, на Случчыне.

## Навуковая дзейнасць 
Апублікаваў успаміны і нататкі пра жыццё і дзейнасць К. Брадзінскага (1845), Я. Ходзьку (1858), Л. Бароўскага, Ю. Крашэўскага і інш., урывак са «Збору некаторых успамінаў… да гісторыі Віленскага ўніверсітэта. I. Віленская акадэмія ў часы езуітаў» (1862).

Збіраў і апрацоўваў беларускую вусную народную творчасць. Аўтар працы пра рэкі Беларусі і Літвы (рукапіс перадаў Віленскай археалагічнай камісіі). Супрацоўнічаў з А. Кіркорам, Я. Тышкевічам, К. Тышкевічам. Распрацаваў біяграфію З. Даленгі-Хадакоўскага і надрукаваў яе ў польскай энцыклапедыі Я. Глюксберга, потым у часопісе «Athenaeum» («Атэнэум», 1842, т. 1, 4) і «Тека Wileńska» («Віленскі зборнік», 1857, № 2).

## Літаратура 
* 
* Каханоўскі Г. Ходзька // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн., 2003.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі
Катэгорыя:Этнографы Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віленскім павеце (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Памерлі ў 1863 годзе
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Філарэты
Катэгорыя:Ходзькі
Лідар FM (радыёстанцыя)

**Лідар FM** — інфармацыйна-музычная радыёстанцыя кругласутачнага вяшчання Лідскага рэгіёна.

## Гісторыя ўзнікнення 
Радыё Лідар FM працуе на Гродзеншчыне ў горадзе Лідзе. Лідскае радыё з'явілася за некалькі дзён да пачатку Вялікай Айчыннай вайны. Інфармацыя пра гэту падзею была размешчана ў мясцовай газеце **«Наперад»**. У часы Вялікай Айчыннай вайны не працавала. Вяшчанне Лідскае радыё аднавіла 9 ліпеня 1960 года, існавала як аддзел газеты «Наперад». Яго ўзначаліў лектар гаркама партыі Паўлаў.
У 1986 годзе на Лідскае радыё прыйшла Ніна Пазняк. Па яе ініцыятыве радыё пачало працаваць асобна ад газеты. Час вяшчання спачатку не перавышаў гадзіны, а потым трох з паловай гадзін. Праз 63 гады з моманту першага выхаду ў эфір Лідскага радыё у яго гісторыі адбылася значная падзея: 14 кастрычніка 2004 года Лідскае радыё ўпершыню выйшла на сваёй частаце 70,3 і пачало вяшчаць 18 гадзін у суткі. Слухаць радыёпраграмы змаглі гараджане і жыхары Лідскага раёна.
З 3 ліпеня 2010 года Лідскае радыё выходзіць на частаце **94,3 МГц.** Слухачамі сталі жыхары суседніх раёнаў (Воранаўскага, Іўеўскага, Навагрудскага, Дзятлаўскага і Слонімскага).

Радыус прыёму — 50 кіламетраў. Са зменай частаты радыё змянілася назва — цяпер гэта радыё Лідар FM.
Вяшчанне кругласутачнае.

## Спецыфіка эфіру 
### Інфармацыйна-аналітычны блок 
5-мінутныя інфармацыйныя выпускі выходзяць 14 разоў на дзень (у выхадныя — 4 разы). Слухачы атрымліваюць інфармацыю аб падзеях у раёне, вобласці, рэспубліцы і свеце.
На працягу дня ў эфіры гучаць розныя рубрыкі і аўтарскія праграмы. Кожная раніца пачынаецца з праграмы **«Службы горада інфармуюць»**, дзе работнікі раённай бальніцы, аддзела ўнутраных спраў і раённага аддзела па надзвычайных сітуацыях знаёмяць з сітуацыяй у раёне за мінулыя суткі. Штодзень, дазваніўшыся раніцай у рубрыку **«Гарачая лінія»**, слухачы могуць задаваць пытанні чыноўнікам ці расказаць пра сваю праблему. Адказы і каментарыі ім даюцца вечарам. Ёсць у першай палове дня і забаўляльныя рубрыкі. Напрыклад, **«Эфірныя штучкі»**, дзе расказваецца пра гэты дзень у гісторыі.
У 11 гадзін увазе слухачоў інфармацыя на дарогах Гродзеншчыны ад упраўлення ДАІ Гродзенскай вобласці.

### Аўтарскія праекты 
Лідар FM мае 17 аўтарскіх праграм (штодзень у эфір выходзяць 3): «Аўтадрайв», «Лічбавы агляд», «На шляху да здароўя»**. Выходзіць на Лідар FM праграма для жанчын **«Лэдзі Стайл»** і для мужчын **«Характар»'''. Людзі рознага ўзросту ўдзельнічаюць у штодзённых радыёконкурсах, радыёвіктарынах і радыёрозыгрышах.

### Музычна-забаўляльны блок 
Абавязковая ўмова музычнага напаўнення эфіру — 75 % беларускіх выканаўцаў. Радыёстанцыя супрацоўнічае з выканаўцамі і аўтарамі песень.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка Лідар FM 

Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі
Ягнобцы

**Ягнобцы** (ягн.: *яғнобӣ*; тадж.: *яғноб*) — малалікі іранскі народ у Таджыкістане (сярэдняя частка даліна ракі Ягноб, яе прыток Куль, а таксама даліна ракі Варзоб). Адносяцца да інда-міжземнаморскай расы вялікай еўрапеоіднай расы. Гавораць на ягнобскай мове, распаўсюджана таксама таджыкская мова. Вернікі — мусульмане-суніты.

Асноўныя традыцыйныя заняткі — земляробства і скатаводства (буйны і дробны рагаты скот, як транспартная жывёла — асёл). Ва ўмовах натуральнай гаспадаркі былі развіты мужчынскія (ткацтва) і жаночыя (выраб ганчарнага посуду без ганчарнага кола) рамёствы.

## Літаратура 
* Народы мира, «Советская энциклопедия», М., 1988 // С.536

Катэгорыя:Народы Таджыкістана
Катэгорыя:Іранскія народы
Багач

**Багач** (*Нараджэнне Божай Маці, Багатнік, Багатуха, Гаспожка Багатая, Другая Багародзіца, Раство, Другая Спажа, Другая, Малая, Меншая Прачыстая, Зельная, Другі святок, Спожка*) — свята, якое заканчвала цыкл вырошчвання ўраджаю і адначасова змяшчала абрадава-міфалагічны акцэнт на сацыяльна-абшчынны характар уяўленняў (21 верасня па н. ст.). Багач — лубок з жытам, у сярэдзіну якога ўстаўлялася свечка. Жыта для Багача зносілі жыхары ўсёй вёскі. Паводле апісання А. Багдановіча , у хату, дзе знаходзіўся Багач, запрашалі святара. Пасля набажэнства лубок з жытам і запаленай свечкай у суправаджэнні ўсіх жыхароў абносіўся па ўсёй вёсцы і вакол статка. Затым удзельнікі ішлі да наступнай хаты, у якую на цэлы год пераносіўся Багач. Відавочная магічная скіраванасць абраду на захаванне дабрабыту, ураджайнасці, плоднасці жывёлы, сямейнага ладу.

## Славянскія звычаі 
Багач у сістэме календара вылучаецца як свята, максімальна набліжанае да ўзвіжанскіх «сонечных» урачыстасцей. Запаленая свечка як правобраз сонца, крыніцы святла суадносіць абрад са святкаваннем восеньскага раўнадзенства. Аб'яднанне свечкі і зерня як сімвала дабрабыту навочна дэманстравала тыповае для міфапаэтычнага мыслення ўяўленне пра Сонца — жыццядайнага апекуна земляробства.

Святочны дзень не толькі падсумоўваў зробленае, але і настройваў на далейшыя работы: «Багач — бярыся за рагач (саху), ідзі пад авёс араць», «Прыйшоў Багач — кідай рагач, бяры сявеньку, сей памаленьку». Ад цяжкіх работ пад восень сяляне добра стамляліся, асабліва жанчыны: «Да Багача баба рабача, па Багачы — хоць за плот валачы». На Віцебшчыне ў гэты дзень жанчыны хадзілі па льнянішчы і прыгаворвалі: «Няхай будзе лён такей даўгей, сколькі мы прайшлі!» У заходніх раёнах на Багача білі жывёліну, а гаспадара, які шкадаваў зарэзаць барана, перасцерагалі, што таго барана воўк парве. Назіралі за жывёлай, каб рабіць прагнозы з наступленнем зімы: калі пасля Малой Прачыстай жывёла імкнецца на пашу вельмі рана, то і зіма будзе ранняя. Сапраўды, прадчуваючы зазімак, жывёла рвецца, каб у апошнія дні болей скубнуць свежай травы. Вялікая і Малая Прачыстыя і з імі Пакроў, што адзначаўся неўзабаве, утваралі агульны цыкл багародзіцкіх святаў (святкоў) і адпаведна называліся: першы святок, другі святок і трэці. 3 Малой Прачыстай аб'яўлялі наступную пару года: «Другі святок — восень, браток».

На 21 верасня н. ст. прыпадае адно з галоўных хрысціянскіх святаў, устаноўленых у гонар нараджэння Божай Маці. Два праведнікі — муж і жонка Іякім і Ганна — не мелі дзяцей і малілі Бога паслаць ім дзіця. Іх малітва была пачута. Нібыта цуд, Бог паслаў старым бацькам дачку Марыю, якая ў будучым стала Маці Ісуса Хрыста.

## Гл. таксама 
* Першая Прачыстая
* Пакровы (Трэцяя Прачыстая)
* Народны каляндар

## Літаратура 
* 
* Беларускі народны каляндар / Алесь Лозка. ― Минск, 1993. 
* Народная культура Беларусі : энцыкл. давед. / Пад агул. рэд. В. С. Цітова. ― Мінск, 2002.
* Беларускі фальклор : энцыклапедыя. [У 2 т.]. Т. 1. — Мінск, 2005.

Катэгорыя:Славянскія святы
Катэгорыя:Культура Беларусі
Катэгорыя:Беларускія народныя святы
Катэгорыя:Святы
Катэгорыя:Народны каляндар усходніх славян
Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі

**Эдвард (Эдуард) Міхайлавіч Зайкоўскі** () — беларускі археолаг. Кандыдат гістарычных навук (1985).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 18 лістапада 1952 года ў в. Дубашы Валожынскага раёна Мінскай вобласці.

Скончыў у 1975 годзе БДУ. У 1979—1984 гадах удзельнічаў у маладзёжным грамадскім аб’яднанні «Беларуская майстроўня». З 1980 года працаваў у Інстытуце гісторыі НАНБ.

Памёр 22 ліпеня 2025 года ў Мінску.

## Навуковая дзейнасць 
Даследваў помнікі неаліту і бронзавага веку, язычніцкія вераванні і першабытнае мастацтва на тэрыторыі Беларусі.

Аўтар навукова-папулярных прац па пытаннях старажытнага мастацтва, у тым ліку «Першабытныя помнікі Паўночнай Беларусі» (1990), кнігі «Старажытная беларуская кухня» (у суаўтарстве, 1995), шэрагу артыкулаў.

## Творы 
### Артыкулы 
* Адкрыта новае паселішча // За передовую науку. — 1981. — №. — 26 июня. — С. 6: ил.
* Исследование памятников неолита и бронзы Северной Белоруссии / Э. М. Зайковский // Археологические открытия 1981 года. — М.: Наука, 1983. — С. 347—348.
* Исследование памятников Подвинья / Э. М. Зайковский // Археологические открытия 1978 года. — М.: Наука, 1979. — С. 434.
* Исследования в Белорусском Поозерье / Э. М. Зайковский // Археологические открытия 1979 года. — М.: Наука, 1980. — С. 361—362.
* Исследования в Подвинье / Э. М. Зайковский // Археологические открытия 1980 года. — М.: Наука, 1981. — С. 334.
* Новае паселішча паўночнабеларускай культуры / Э. М. Зайкоўскі // Весці Акадэміі навук БССР. Серыя грамадскіх навук. — 1982. — № 5. — С. 82 — 88.
* Паселішча на Крывінскім тарфяніку // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — 1980. — № 1. — С. 29: іл.
* Сучаснікі егіпецкіх пірамід // Голас Радзімы. — 1982. — №. — 27 мая. — С. 8: іл.

### Артыкулы ў слоўніках, даведніках і энцыклапедыях 
* Лета-літоўскія плямёны / Э. М. Зайкоўскі // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 13—14. — ISBN 978-985-11-0354-2.
* Літва / Э. М. Зайкоўскі // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 21—22. — ISBN 978-985-11-0354-2.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. — 576 с.: іл. ISBN 985-6302-33-1.
* 
* *Дубавец, С.* Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук
Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Члены Беларускай спеўна-драматычнай майстроўні
Тэлемах

**Тэлемах** () — у грэчаскай міфалогіі сын легендарнага цара Ітакі Адысея і Пенелопы. Згаданы у «Іліядзе» (II 260), адзін з галоўных персанажаў «Адысеі».

Паводле падання, выкладзенаму ў паэме Гамера «Адысея», Тэлемах у юным узросце паехаў на пошукі бацькі, які з’ехаў на Траянскую вайну, калі Тэлемах быў яшчэ немаўлём. Па савеце багіні Афіны, суправаджалай Тэлемаха ў выяве Ментара, ён адправіўся да Нестара ў Пілас і да Менелая і Алены у Спарту за весткамі пра свой бацьку. У Спарце Тэлемах даведаўся ад Менелая пра прадказанне Пратэя адносна вяртання Адысея.

Жаніхі Пенелопы, не жадаючы вяртання Тэлемаха дахаты, змовіліся і ўстроілі яму засаду на шляху назад. Але, дзякуючы савету Афіны, Тэлемаху атрымалася пазбегнуць смяротнай небяспекі. Вярнуўшыся дахаты, Тэлемах сустрэў свайго бацьку ў свінапаса Еўмея у вобразе жабрака; Адысей адкрыўся яму, і Тэлемах дапамагаў яму пры забойстве жаніхоў, а затым суправаджаў яго да старца Лаэрта.

Паводле паслягамераўскага падання, Тэлемах пасля жаніўся на Палікасце, дачцэ Нестара (якая нарадзіла яму сына Персепола), ці на Наўсікаі, дачцэ Алкіноя. Паводле іншых паданняў, ён жаніўся на Кірцы, якая нарадзіла яму сына Лаціна.

Пазней ён забіў Кірку, каб жаніцца на яе дачцэ Касіфоне, а затым загінуў ад рукі Касіфоны.

## Выява ў літаратуры 
Гісторыя Тэлемаха паслужыла тэмай знакамітага рамана Фенелона «Les aventures de Télémaque», і адной з вядучых сюжэтных тэм рамана Джэймса Джойса «Уліс».

## Гл. таксама 
* «Адысея»

## Спасылкі 
Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Міфы астравоў Іанічнага мора
Марш Радэцкага

**«Марш Радэцкага»** (op. 228) — марш, напісаны Іаганам Штраусам-старэйшым у гонар фельдмаршала графа Радэцкага ў 1848 годзе. Адзін з самых знакамітых твораў Штрауса.

Марш Радэцкага складаецца з трох асноўных частак.

## Гісторыя 
Марш Радэцкага быў напісаны Іаганам Штраусам-старэйшым у якасці прывітання войскам фельдмаршала Іагана Ёзэфа Венцэля Радэцкага, які вяртаўся пасля прыгнечання паўстання ў Італіі, і быў упершыню выкананы 31 жніўня 1848 года на вуліцах Вены перад войскамі, якія праходзілі па вуліцах.

Пазней ён стаў парадным маршам гусарскага палка Радэцкага.

## Сучаснае выкарыстанне 
* Маршам Радэцкага кожны раз заканчваецца Навагодні канцэрт Венскага філарманічнага аркестра. Паводле традыцыі, публіка суправаджае яго выкананне рытмічным папляскваннем у ладкі і прытупваць нагамі. (Гавораць, што гэта традыцыя бярэ пачатак з першага выканання марша, якое так моцна ўразіла аўстрыйскіх афіцэраў і іншых афіцыйных асоб, якія прысутнічалі на ім, што тыя сталі мімаволі прытупваць нагамі ў такт, насуперак сваёй звычайнай стрыманасці.)
* Марш Радэцкага з’яўляецца парадным гімнам чылійскай .
* На стадыёне дацкага футбольнага клуба Орхус Марш Радэцкага іграюць кожны раз, калі каманда гаспадароў забівае гол.

## Спасылкі 
* 

Радэцкага
Катэгорыя:Музычныя творы 1848 года
Катэгорыя:Творы для аркестра
Эбаніт

**Эбані́т** (ад  - чорнае дрэва) — вулканізаваны натуральны або сінтэтычны каўчук з вялікім утрыманнем серы (30—50 % у разліку на масу каўчуку), звычайна цёмна-бурага або чорнага колеру. У якасці напаўняльнікаў выкарыстоўваецца эбанітавы і вугальны пыл, крэйда, каалін, тальк і інш. 
 
## Уласцівасці 
У адрозненне ад мяккай гумы, эбаніт не мае высокай эластычнасці пры звычайных тэмпературах і нагадвае цвёрдую пластмасу. Валодае добрымі электраізаляцыйнымі ўласцівасцямі, негіграскапічыны, устойлівы да ўздзеяння кіслот і шчолачаў. Здольны да механічнай апрацоўкі.
 
* шчыльнасць 1,15—1,68 г/см³; 
* модуль Юнга 02/03 гПа (20/10³ — 30·10³ кгс/см²); 
* трываласць пры расцяжэнні 52—67 МН/м² (520—670 кгс/см²), 
* удзельнае аб'ёмнае электрычнае супраціўленне 1014—1015 Ом·см.

Недахопамі эбанітаў з'яўляецца іх ломкасць, здольнасць разбурацца ў акісляльніках, хлараваных і араматычных вуглевадародах. Пад непасрэдным уздзеяннем сонечнага святла на паверхні эбанітаў утвараецца серная кіслата, якая змяншае паверхневае электрычнае супраціўленне.

## Выкарыстанне 
Эбаніты галоўным чынам выкарыстоўваюцца ў электратэхніцы (выраб дэталяў электрычных прылад, акумулятарных бакаў). Таксама выкарыстоўваюцца пры вырабе ёмістасцей, выкарыстоўваемых у агрэсіўным асяроддзі, гуміраванні хімічнай апаратуры. 

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Артыкул на сайце ХиМиК.ру
* 

Катэгорыя:Палімеры
Ітака

**Іта́ка** () — востраў у Іанічным моры, адзін з Іанічных астравоў. Плошча вострава — 96 км². Сталіца вострава — Вафі, размешчана на беразе адной з найбуйнейшых натуральных гаваняў у свеце.

## Гл. таксама 
* Іанічныя астравы
* Спіс астравоў Грэцыі

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астравы Іанічнага мора
Катэгорыя:Астравы Грэцыі
Катэгорыя:Іанічныя астравы
Катэгорыя:Дымы Грэцыі
Каштанаўка

**Кашта́наўка** (, ) — вёска ў Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Пружанскага сельсавета.

## Назва 
Фіксаваліся жалудоцкія прозвішча Каштан, Каштановіч. Засведчанае старое літоўскае Каштаніс. Ёсць латышскае *Kaštans*.

## Насельніцтва 
## Транспарт 
Праз вёску праходзяць аўтадарогі  Пружаны — Ляхі — Каштанаўка і  Каштанаўка — Слабудка.

## Славутасці 
* Палацава-паркавы комплекс Дзяконскіх (XIX стагоддзе) — 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Каштанаўка на «Глобусе Беларусі»

Катэгорыя:Пружанскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна
Ланцуговыя рэакцыі

**Ланцуговыя рэакцыі** — хімічныя і ядзерныя рэакцыі, у якіх з'яўленне актыўнай часціцы (вольнага радыкала або атама ў хімічных, нейтрона ў ядзерных працэсах) выклікае вялікі лік (ланцуг) паслядоўных ператварэнняў неактыўных малекул або ядраў. Свабодныя радыкалы і многія атамы, у адрозненне ад малекул, валодаюць свабоднымі ненасычанымі валентнасцямі (няпарны электронам), што прыводзіць да іх ўзаемадзеяння з зыходнымі малекуламі. Пры сутыкненні вольнага радыкала (R•) з малекулай адбываецца разрыў адной з валентных сувязяў апошняй, і, такім чынам, у выніку рэакцыі утвараецца новы свабодны радыкал, які, у сваю чаргу, рэагуе з другой малекулай - адбываецца ланцуговая рэакцыя.

Да ланцуговых рэакцый (у хіміі) адносяцца працэсы акіслення (гарэнне, выбух), крэкінгу, полімерызацыі і іншыя, шырока ўжываюцца ў хімічнай і нафтавай прамысловасці.
## Літаратура 
* Хімічны слоўнік навучэнца. Мн., "Народная асвета", 2004, С.136

Катэгорыя:Фізічная хімія
П’яца-дэль-Кампа

thumb|center|950px|Панарама П'яцца дэль Кампа

'''П'яца дэль Кампа''' () — цэнтральная плошча італьянскага горада Сіены, адна з самых велічных сярэднявечных плошчаў. На яе выходзяць фасады Палаца Публіка з вежай Торэ дэль Манджа, якая з'яўляецца архітэктурнай дамінантай плошчы і розныя *palazzi signorili*.

Двойчы ў год па перыметры плошчы праводзяцца знакамітыя скачкі (*Паліа*).

## Спасылкі 
* ItalyGuides.it: П’яцца дэль Кампа
* Фатаграфіі плошчы 

Катэгорыя:Сіена
Олеум

**Олеум** () — раствор сернага ангідрыду SO3 ў 100%-й сернай кіслаце H2SO4.

xSO3·H2O альбо H2SO4·xSO3 альбо H2S2O7;

Олеум уяўляе сабой глейкую алеістую бескаляровую вадкасць або лёгкаплаўкія крышталі, якія, аднак, могуць набываць самыя розныя адценні з прычыны наяўнасці прымешак. На паветры «дыміць», рэагуе з вадой з вылучэннем вельмі вялікай колькасці цяпла. Канцэнтрацыя сернага ангідрыду можа вагацца ў вельмі шырокіх межах: ад адзінак да дзясяткаў працэнтаў. Олеум у параўнанні з канцэнтраванай сернай кіслатой валодае яшчэ большым вадаадбіраючым і акісляльным дзеяннем. Олеум змяшчае таксама пірасерныя кіслоты, што атрымліваюцца па рэакцыях:

 \mathrm{H_2SO_4 + SO_3 \rightarrow H_2S_2O_7} ;

 \mathrm{H_2SO_4 + 2SO_3 \rightarrow H_2S_3O_{10}}.

## Літаратура 
* Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн.: «Народная асвета», 2004. — С. 173.

Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні
Катэгорыя:Сульфаты
Катэгорыя:Атрутныя рэчывы
Эфірныя алеі

**Эфірныя алеі** — пахкая сумесь вадкіх лятучых рэчываў, выдзеленых з раслінных матэрыялаў (дыстыляцыяй, экстракцыі, прасаваннем).

Большасць эфірных алеяў добра растваральныя ў бензіне, эфіры, ліпідах і тоўстых алеях, восках і іншых ліпафільных рэчывах, і вельмі дрэнна растваральныя ў вадзе. Растваральнасць эфірных алеяў у спірце моцна залежыць ад яго моцнасці (яна прыкметна памяншаецца ў прысутнасці вады).

## Ужыванне 
* харчовыя араматызатары
* медыцынскія прэпараты, лекавыя сродкі
* кампаненты парфумерных і касметычных сродкаў
* ароматэрапія
* як растваральнікі і інш.

## Гл. таксама 
* Анфлераж
* Ароматэрапія
* Араматызатары
* Смакавыя дабаўкі
* Камплементарная медыцына
* Харчовыя дабаўкі

## Літаратура 
* Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн.: Народная асвета, 2004. — С. 285.
Нуклеазіды

**Нуклеазіды** — злучэнні, якія складаюцца з астаткаў азоцістую аснову і вугляводу рыбозы (рыбануклеазіды) ці дэзоксірыбозы (дэзоксірыбануклеазіды); N-гліказіды пурынавых або пірамідзінавых асноў. Нуклеазіды могуць быць фасфарыліраваны кіназамі клеткі па першаснай спіртавой групе цукру, пры гэтым утвараюцца адпаведныя нуклеатыды.

Найбольшае значэнне маюць нуклеазіды, што ўваходзяць у склад нуклеінавых кіслот: адэназін, гуаназін, урыдзін, цытазін, цымідзін. Свабодныя нуклеазіды ўтвараюцца пры гідролізе нуклеінавых кіслот і нуклеатыдаў. Абарачальнае фасфат-залежнае расшчапленне нуклеазідаў да рыбоза-фасфату і свабоднай асновы адбываецца пад уздзеяннем ферментаў нуклеазід-фасфарылаз. Спецыфічныя нуклеазідазы каталізуюць гідроліз нуклеазідаў і разрываюць сувязі паміж цукрам і асновай. Фасфарыліраванне нуклеазідаў кіназамі выклікае ўтварэнне нуклеатыдаў. Некаторыя пурынавыя і пірымідзінавыя нуклеазіды з хімічна мадыфікаванай вугляводнай часткай малекулы і (або) асновай валодаюць антыбіятычнай актыўнасцю і блакіруюць абмен пурынаў, пірамідзінаў і бялкоў як антыметабаліты натуральных субстратаў. Яны знаходзяцца ў клетцы ў свабодным стане і не ўваходзяць у склад нуклеінавых кіслот.

## Літаратура 
* 
* Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн.: Народная асвета, 2004. — С. 172.
Рыбоза

**Рыбо́за** — монацукрыд з групы пентоз, бясколерныя крышталі, лёгка растваральныя ў вадзе, маюць салодкі смак. Эпімер арабінозы. Адкрыта ў 1905 годзе.

Існуе ў выглядзе двух аптычна актыўных форм (D-рыбоза і L-рыбоза).

## Літаратура 
* Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн., Народная асвета, 2004. — С. 204.
* 
* Merck Index, 11th Edition, 8205

Катэгорыя:Пентозы
Катэгорыя:Альдозы
Катэгорыя:Кампаненты нуклеазідаў
Пентозы

**Пентозы** — агульная родавая хімічная назва класа пяцівугляродных цукраў, гэта значыць цукраў, агульнай формулай якіх з'яўляецца C5(H2O)5, альбо C5H10O5.  Шырока распаўсюджаныя ў прыродзе, сустракаюцца ў вольным выглядзе, уваходзяць у склад гліказідаў, поліцукрыдаў. З'яўляюцца структурнымі кампанентамі нуклеінавых кіслот.

## Літаратура 
*
Нуклеатыды

**Нуклеатыды** — фосфарныя эфіры нуклеазідаў, нуклеазідфасфаты. Свабодныя нуклеатыды, у прыватнасці АТФ, цАМФ, АДФ, граюць важную ролю ў энергетычных і інфармацыйных унутрыклеткавых працэсах, а таксама з’ўляюцца складнікамі нуклеінавых кіслот, многіх каферментаў і іншых біялагічна актыўных рэчываў.

Складаюцца з азоцістай асновы (звычайна пурынавай або пірымідзінавай), вугляводу рыбозы (рыбануклеатыды) ці дэзоксірыбозы (дэзоксірыбануклеатыды) і аднаго або некалькіх астаткаў фосфарнай кіслаты. Нуклеазідтрыфасфаты — нуклеатыды, што маюць З астаткі фосфарнай кіслаты, з’яўляюцца макраэргічнымі злучэннямі, крыніцамі і пераносчыкамі хімічнай энергіі фасфатнай сувязі. Асобую ролю адыгрывае адэназінтрыфосфарная кіслата — універсальны акумулятар энергіі, які забяспечвае розныя працэсы жыццядзейнасці (сінтэз бялкоў, поліцукрыдаў, ліпідаў і інш.). Нуклеазідтрыфасфаты з’яўляюцца таксама субстратамі для сінтэзу нуклеінавых кіслот. Да важнейшых рэгулятарных нуклеатыдаў адносяцца і іх цыклічныя формы. Свабодныя нуклеазідмонафасфаты утвараюцца шляхам сінтэзу або пры гідролізе нуклеінавых кмслот, далейшае іх фасфарыпіраванне прыводзіць да утварэння адпаведных нуклеазідды- і нуклеазідтрыфасфатаў. Распад нуклеатыдаў адбываецца пад уздзеяннем нуклеатыдаз і нуклеатыдпірафасфарылаз.

## Літаратура 
* 
* Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн., «Народная асвета», 2004. — С. 172.

## Спасылкі 
* Літарныя коды нуклеатыдных асноў паводле наменклатуры ІЮПАК http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/misc/naabb.html і IUBMB http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/misc/naseq.html
Пётр Антонавіч Акуцыёнак

{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя     = Пётр Антонавіч Акуцыёнак
|дата нараджэння  = 25.03.1923
|дата смерці    = 15.10.1943
|месца нараджэння = пасёлак Шуміліна, Віцебская губерня, Беларуская ССР 
|месца смерці = у раёне пасёлка Лоеў, Гомельская вобласць, Беларуская ССР, СССР 
|партрэт =
|подпіс =
|мянушка =
|прыналежнасць = 
|гады службы =
|званне =малодшы лейтэнант
|род войскаў =пяхота
|камандаваў =стралковым узводам
|частка =685-ы стралковы полк  193-ая Стралковая дывізія
|бітвы =Вялікая Айчынная вайна
|узнагароды ={ style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"
 
}
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}
**Пётр Антонавіч Акуцыёнак** ( — . У 1923 годзе скончыў сярэднюю школу. Працаваў масавіком у раённым Доме культуры. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны добраахвотна ўступіў у атрад па барацьбе з варожымі дыверсантамі. Затым пасля эвакуацыі працаваў у калгасе ў Ошскай вобласці Кіргізіі. З 1942 г. на фронце. У 1943 годзе скончыў ваеннае вучылішча.

Удзельнік Курскай бітвы. Асабліва вызначыўся ў баях каля горада Лоеў (Гомельская вобласць, Беларусь) у кастрычніку 1943 г. Узвод пад камандаваннем малодшага лейтэнанта П. А. Акуцыёнка захапіў плацдарм на правым беразе Дняпра і утрымліваў яго да падыходу асноўных сіл.

Акуцыёнак П. А. загінуў у баі 15 кастрычніка 1943 г. Пахаваны ў брацкай магіле ў Лоеве.

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза
* Ордэн Леніна

## Памяць 
* Імя Героя носяць:
** Вуліца ў гарадскім пасёлку Лоеў Гомельскай вобласці;
** Вуліца і школа ў Шуміліна Віцебскай вобласці.
* Устаноўлены мемарыяльныя дошкі:
** Ў Лоеве на вуліцы, якая носіць імя Героя;
** Ў Шуміліна на будынку школы (у 1962 годзе).
* Імя Героя занесена ў Кнігу народнай славы Шумілінскага раёна Віцебскай вобласці
* Загадам Міністра абароны СССР П. А. Акуцыёнак навечна залічаны ў спісы асабістага складу вайсковай часткі

## Літаратура 
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* *Зайцев А. Д., Рощин И. И., Соловьёв В. Н.* Зачислены навечно. В 2 кн. Кн. 1. (Абросимов — Ляпота) — М.: Политиз, 1990. — 383 с. — 100&nbsp;000&nbsp;экз. — ISBN 5-250-01378-3 (Кн. 1)
* 

## Спасылкі 
* 
* Этот день в истории 25 марта 
* Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 21 сентября 1964 г. № 429 «О присвоении имён защитников Родины школам Витебской области» 

Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шуміліне
Катэгорыя:Афіцэры СССР
Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы
Катэгорыя:Памерлі ў Лоеўскім раёне
Катэгорыя:Пахаваныя ў Лоеве
Беотыя

**Беотыя** () — адзін з номаў у адміністрацыйнай акрузе Цэнтральная Грэцыя. Сталіца нома - горад Левадыя.


Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Старажытнай Грэцыі
Грэвена (ном)

**Грэвена** (грэч. Γρεβενά) - ном Грэцыі, у вобласці Заходняя Македонія, з аднайменнай сталіцай (горад Грэвена). Утвораны ў 1964 годзе шляхам адчужэння часткі нома Ларыса і нома Казані. Ён мяжуе на захадзе з номам Яніна, на паўночным захадзе з номам Касторыя, на поўначы з номам Казані, на паўднёвым усходзе з номам Ларыса і на поўдні з номам Трыкала.

Катэгорыя:Номы Грэцыі
Заходняя Македонія

**Заходняя Македонія** (грэч. Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας) — адміністрацыйная вобласць (перыферыя) у паўночна-заходняй частцы рэспублікі Грэцыя. Займае заходнюю частку грэчаскай Македоніі. Адміністрацыйна ўключае ў сябе номы Грэвена, Касторыя, Казані, і Фларына. Цэнтр вобласці — горад Казані.

Катэгорыя:Балканы

Катэгорыя:Перыферыі Грэцыі
Грэвена (горад)

**Грэвена** — горад у Грэцыі, у перыферыі Заходняя Македонія. Сталіца нома Грэвена. Насельніцтва 10939 жыхароў.

У 2007 годзе гораду было прысвоена званне — «Горад грыбоў» («Πόλη των Μανιταριών»).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Сталіцы номаў Грэцыі
Катэгорыя:Гарады Грэцыі
Джэйк Ламота

**Джакобэ «Джэйк» Ламота** (;  — ) — амерыканскі баксёр, экс-чэмпіён свету ў сярэдняй вазе. Атрымаў мянушкі «**Бык з Бронкса**» і «**Шалёны Бык**» за неўтаймоўны байцоўскі дух і шалёны нораў. Яго мемуары «Шалёны Бык: Мая гісторыя» ляглі ў аснову сцэнарыя да фільма Марціна Скарсэзэ «Шалёны бык» з Робертам Дэ Ніра ў галоўнай ролі.

Катэгорыя:Баксёры 1940-х
Катэгорыя:Баксёры 1950-х
Катэгорыя:Баксёры сярэдняй вагавай катэгорыі
Катэгорыя:Баксёры другой сярэдняй вагавай катэгорыі
Катэгорыя:Баксёры паўцяжкай вагавай катэгорыі
Катэгорыя:Баксёры ЗША
Настасся Кінскі

**Настасся Кінскі** (; сапраўднае імя **Настасся Аглая Накшыньскі**, ; 24 студзеня 1961 года) — нямецкая і амерыканская . Лаўрэат прэміі «Залаты глобус» 1981 года, двойчы лаўрэат «Нямецкай кінапрэміі» (1975, 1983). Вядомая выкананнем галоўнай ролі ў фільме «Тэс» (1979) і роляў у фільмах Віма Вендэрса. Дачка акцёра Клаўса Кінскі.

## Спасылкі 
* 
* Біяграфія Настассі Кінскі
* Icons: intimate portraits , by Denise Worrell. 1st ed. ISBN 0-87113-306-7

### Інтэрв’ю 
* Interview by Jodie Foster  // Film Comment, September 1982.
* Wayne Warga. A Late Date With Nastassia Kinski''// Cosmopolitan, 1982.
* John Simon. Kinski // Rolling Stone, 27 мая 1982.
* Cameron Docherty. Interview: Nastassja Kinski — Still a daddy’s girl … // The Independent, 26 September 1997.
* Suzie Mackenzie. Daddy’s Girl // The Guardian, 3 ліпеня 1999.
* David Jenkins. Kith and Kinski // The Daily Telegraph, 8 студзеня 2001.
* David Thomas. The doe-eyed tearaway // The Daily Telegraph, 23 мая 2002.
* Ashwin Pinto. I want to do different things, or rather — do things differently // Indiantelevision.com (Andheri, Mumbai, Indien), 23 жніўня 2003.

Катэгорыя:Дзеці-акцёры Германіі
Клаус Кінскі

**Клаус Кінскі** (, сапраўднае імя **Нікалаус Карл Гюнтэр Накшыньскі** , ням. Nikolaus Karl Günther Nakszyński; 1926—1991) — нямецкі  тэатра і кіно, . Вядомы, у прыватнасці, сваімі ролямі ў фільмах кінарэжысёра Вернера Херцага. Бацька актрысы Настассі Кінскі і акцёра Мікалая Кінскі. Ён граў шмат псіхапатычных роляў і дзякуючы ім быў прызнаны на сусветным узроўні, стаўшы адным з найбольш вядомых акцёраў Германіі. Найбольш выбітнымі яго працамі лічацца фільмы, знятыя ў супрацоўніцтве з рэжысёрам Вернерам Херцагам.

## Спасылкі 
* 
* Kinski.de // Афіцыйны сайт
* Klaus-kinski.de // Неафіцыйны сайт
* Devoured by demons  // Salon.com

Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы
Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя
Вім Вендэрс

**Вільгельм Эрнст Вендэрс** (; ) — нямецкі ,  і , лаўрэат «Залатога льва» Венецыянскага кінафестывалю (1982) за фільм «Становішча рэчаў» і «Залатой пальмавай галіны» Канскага кінафестывалю (1984) за фільм «Парыж, Тэхас».

## Фільмаграфія 
## Зноскі 
## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Вернер Херцаг

**Вернер Херцаг Стыпетыч** (; нар. 5 верасня 1942) — нямецкі , , , які зняў больш за сорак фільмаў (па большай частцы дакументальных), паставіў мноства опер, апублікаваў дзесяткі кніг. Некаторыя кінакрытыкі ўмоўна адносяць яго да кірунку новага нямецкага кіно (разам з Фасбіндэрам, Вендэрсам і Шлёндорфам).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Вернера Херцага
* Вернер Херцаг на IMDB

Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы
Тадэвуш Чацкі

**Тадэвуш Чацкі** (; , в. Паўлаўка, Іванічаўскі раён, Валынская вобласць, Украіна — ) — польскі гісторык, дзеяч асветы і навукі на тэрыторыі ВКЛ.

## Біяграфія 
Атрымаў дасканалую хатнюю адукацыю. 3 1781 практыкант задворнага асэсарскага (каралеўскага) суда ў Варшаве. Зблізіўся з гісторыкам А. Нарушэвічам. Па даручэнні караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага ўпарадкаваў частку прыватнага каралеўскага архіва і Кароннай метрыкі. У 1786—92 член Кароннай скарбовай камісіі.

Праводзіў даследаванні гаспадарчага стану краіны. Ініцыятар складання гідраграфічнай карты Польшчы і ВКЛ. Прапаноўваў шматлікія праекты гаспадарчага развіцця краіны, рамяства, гарадоў, замежнага гандлю, скасавання ўсіх абмежаванняў для яўрэяў. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) асеў у Кракаве, дзе праводзіў гістарычныя даследаванні. Сабраў каштоўныя бібліятэчныя і архіўныя зборы.

Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) адзін з галоўных арганізатараў асветы і навукі на землях, далучаных да Расійскай імперыі, адзін з заснавальнікаў Таварыства аматараў навук у Варшаве (1800). 3 1805 візітатар школ Валынскай, Падольскай і Кіеўскай губерняў, заснаваў Крамянецкі ліцэй (з Г. Калантаем). Абраны ганаровым членам Віленскага ўніверсітэта. Супрацоўнічаў у газетах «Nowy pamiętnik Warszawski» («Новы варшаўскі дзённік»), «Dziennik wileński» («Віленскі дзённік»).  У 1807 і 1808 арыштоўваўся па падазрэннях у антыўрадавай дзейнасці.

## Навукова-даследчая дзейнасць 
Як гісторык належаў да «школы Нарушэвіча», у гістарычнай навуцы эпохі Асветніцтва прадстаўляў манархічную плынь.

Для мяркуемай манаграфіі пра панаванне Ягелонаў зрабіў крыніцазнаўчае даследаванне «Карціна панавання Жыгімонта Аўгуста» (1835). Твор «Аб літоўскіх і польскіх законах, аб іх духу, крыніцах, сувязі і аб рэчах, змешчаных у першым статуце для Літвы, выдадзеным у 1529 г.» (т. 1—2, 1800—01) — першая ў польскай гістарыяграфіі спроба гістарычнай інтэрпрэтацыі права.

Першы пачаў даследаваць Статут ВКЛ, 1529 (адкрыў і вывучаў яго Пулаўскі спіс). Галоўную крыніцу Статутаў ВКЛ бачыў у звычаях паўночных народаў і германцаў, крытыкаваў погляды, быццам права ВКЛ грунтуецца на рымскім праве.

Апрацаваў палеаграфічныя табліцы, нумізматычны каталог. Аўтар шматлікіх твораў па эканоміцы, гісторыі і праве, у т.л. «Аб дзесяцінах у свеце, а падрабязней у Польшчы і Літве» (1801), «Аб яўрэях», «Аб камісіі адукацыі ў Літве» (абодва 1807), «Аб манетнай справе ў Польшчы і Літве» (нап. 1810). Быў ініцыятарам збірання народных песень і паданняў, у якіх бачыў крыніцу для вывучэння дахрысціянскай Польшчы і Літвы.

## Бібліяграфія 
* Dziela. T. 1—3. Poznań, 1843-45.

## Літаратура 
* Пазднякоў В. Чацкі // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн., 2003.

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі Літвы
Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Фолькер Шлёндорф

**Фолькер Шлёндорф** (; нар. 31 сакавіка 1939, Вісбадэн, Германія)  — нямецкі кінарэжысёр, адзін з самых значных дзеячаў новага нямецкага кіно. Зняў мноства экранізацый, у тым ліку твораў Генрыха Бёля і Гюнтэра Граса.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі ліцэя Генрыха IV
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Мікалай Кінскі

**Мікалай Кінскі** (; нар. 30 ліпеня 1976 года, Парыж) — амерыканскі .

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і нямецкага акцёра Клаўса Кінскі і вьетнамкі Мінхой (Minhoï Geneviève Loanic). Актрыса Настасся Кінскі (дачка Клаўса Кінскі) — яго сястра па бацьку. Упершыню зняўся ў 1989 годзе ў фільме свайго бацькі «Паганіні». У далейшым большасць яго роляў былі ў нямецкіх карцінах.

У 2005 годзе ён сыграў у фантастычным фільме «Эон Флакс» з Шарліз Тэрон. Кінскі выканаў ролю ў фільме *Butterfly: A Grimm Love Story* (2006) пра жыццё канібала Арміна Майвеса.

У 2015 годзе зняўся ў фільме «1915».

## Фільмаграфія 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* 

Катэгорыя:Акцёры ЗША
Джэйсан Робардс

**Джэйсан Нельсан Робардс малодшы** (;  — ) — амерыканскі акцёр, які лічыўся адным з лепшых выканаўцаў роляў у п’есах Юджына О’Ніла. Уладальнік двух прэмій «Оскар» у намінацыі «Найлепшы акцёр другога плана» — з’яўляецца адзіным акцёрам у гісторыі сусветнага кінематографа, які атрымаў гэту ўзнагароду два гады запар.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Тоні»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Obie
Кейсон Фамвіхан

**Кейсон Фамвіхан** (, в. На Сенг, Саванакхет, прав. Саванакхет, Лаос — ) — дзяржаўны і палітычны дзеяч Лаоса.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Ханойскім універсітэце. У 1942 далучыўся да антыяпонскай барацьбы. У 1947—49 узначаліў узброеную барацьбу супраць французскага панавання ў Паўночна-Усходнім Лаосе, з 1949 на чале Народна-вызваленчай арміі Лаоса. 3 1950 член ЦК Адзінага народнага фронту Лаоса, міністр абароны ва ўрадзе Нацыянальнага супраціўлення. 3 1951 кіраўнік Народна-рэвалюцыйнай партыі Лаоса. 3 1956 адзін з кіраўнікоў, з 1959 намеснік старшыні Патрыятычнага фронту Лаоса (ПФЛ), які вёў узброеную барацьбу з цэнтральным урадам Лаоса. Пасля перамогі ПФЛ і абвяшчэння ў лістападзе 1975 Лаоскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікі (ЛНДР) — прэм’ер-міністр ЛНДР. У жніўні 1991 абраны прэзідэнтам ЛНДР.

## Літаратура 
* Фамвіхан // БЭ ў 18 т. Т. 16. Мн., 2003.

Катэгорыя:Прэзідэнты Лаоса
Катэгорыя:Камуністы Лаоса
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Лаоса
Фам Ван Донг

**Фам Ван Донг** (; , правінцыя Куангнам, Французскі Індакітай  — , Ханой, В’етнам) — в’етнамскі дзяржаўны дзеяч. Прэм’ер-міністр В’етнама (1955—1987).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 1 чэрвеня 1906 года ў правінцыі Куангнам Французскага Індакітая (цяпер В’етнам).

Вучыўся ў Ханойскім універсітэце. З[1925 года — член Таварыства рэвалюцыйнай моладзі В’етнама, з 1929 года — член яго ЦК. У 1929 годзе арыштаваны французскімі ўладамі, у 1930 годзе ў турме далучыўся да Камуністычнай партыі Індакітая (КПІК, з 1951 — Партыя працоўных В’етнама, ППВ; з 1976 — Камуністычная партыя В’етнама, КПВ).

У 1941—1945 гадах удзельнічаў ва ўзброенай антыяпонскай барацьбе. З 1945 года — міністр фінансаў Часовага ўрада Дэмакратычнай Рэспублікі В’етнам (ДРВ), з 1946 года — надзвычайны прадстаўнік КПІК у Паўднёвым В’етнаме. З 1951 года — член Палітбюро ЦК ППВ—КПВ.

У 1949—1954 гадах — намеснік Прэм’ер-міністра Дэмакратычнай Рэспубліка В’етнам Ха Шы Міна, у 1955—1961 гадах — міністр замежных спраў ДРВ. З 1955 года — прэм’ер-міністр ДРВ, пасля аб’яднання краіны (1976) — Сацыялістычнай Рэспублікі В’етнам. У 1986 годзе падаў у адстаўку з усіх партыйных, у 1987 годзе — з дзяржаўных пасад.

Памёр 29 красавіка 2000 года ў Ханоі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Палітыкі В’етнама
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры В’етнама
Катэгорыя:Міністры замежных спраў В’етнама
Катэгорыя:Міністры фінансаў В’етнама
Трасцяніца (рака)

**Трасцяні́ца**, **Трасцяніцкі канал** — рака ў Маларыцкім, Кобрынскім і Жабінкаўскім раёнах Брэсцкай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Мухавец.

Даўжыня ракі 34,3 (54) км. Плошча вадазбору 224 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 м/км.

Пачынаецца каля вёскі Ляхчыцы паблізу ўрочышча Княжая Гара. Вусце за 2 км у напрамку на паўночны ўсход ад вёскі Філіпавічы Жабінкаўскага раёна. Вадазбор у межах Брэсцкага Палесся. Густата рачной сеткі ў вадазборы 0,47 км/км². Даліна ракі ў сярэдні і ніжнім цячэнні невыразная. Рэчышча каналізаванае, шырынёй 6—8 м. Берагі сплавінныя, вышынёй да 1 м.

## Гістарычныя звесткі 
Упершыню згадваецца ў рэвізіі Кобрынскай эканоміі, складзенай каралеўскім рэвізорам Дзмітрыем Сапегам у 1563 годзе. На берагах Трасцяціцы адбылася Крупчыцкая бітва.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Общая характеристика речной сети Брестской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 кв. км) Брестской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Прытокі Мухаўца
Катэгорыя:Рэкі Маларыцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Кобрынскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Жабінкаўскага раёна
Алан Ходжкін

**Алан Лойд Ходжкін** (; , г. Бэнберы, Вялікабрытанія — ) — англійскі вучоны ў галіне фізіялогіі, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1963). Член Лонданскага каралеўскага таварыства (1948, у 1970—75 яго прэзідэнт). Член Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук, Каралеўскай АН Даніі (1964), Нацыянальнай АН Індыі, Каралеўскай акадэміі Ірландыі, замежны член Расійскай АН (1976).

## Біяграфія 
У 1936 годзе скончыў Кембрыджскі ўніверсітэт.

3 1939 года навуковы кансультант Міністэрства ВПС і Міністэрства авіяцыйнай прамысловасці, з 1945 года працаваў у Кембрыджы, у 1970—1981 — прафесар біяфізікі.

3 1971 года канцлер Лестэрскага ўніверсітэта.

У 1978—1984 — кіраўнік Трыніці-каледжа.

Навуковыя працы па фізіялогіі нервовай клеткі, механізмах узбуджэння і тармажэння.

Аўтар асноўных тэорый аб ролі іонных градыентаў у генерацыі нервовага імпульсу.

Стваральніх сучаснай мембраннай тэорыі ўзнікнення біяэлектрычных патэнцыялаў.

## Узнагароды 
* 1965 — Медаль Коплі
* 1963 — Нобелеўская прэмія (з А. Ф. Хакслі і Дж. К. Эклсам)
* 1958 — Каралеўскі медаль

## Літаратура 
* Ермакоў В. Ходжкін // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн., 2003.

Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Нейрабіёлагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Постаці брытанскай нейрафізіялогіі
Катэгорыя:Біяфізікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Рыцары-Камандоры ордэна Брытанскай імперыі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Прэзідэнты Каралеўскага таварыства
Том Хупер

**Томас Джордж «Том» Хупер** (; нар. 1 кастрычніка 1972) — брытанскі кінарэжысёр, які зняў фільмы «Пракляты „Юнайтэд“» і «Прамова караля». Лаўрэат прэміі «Оскар» у намінацыі «Найлепшая рэжысура» за фільм «Прамова караля».

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Незалежны дух»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»
Бона (канал)

**Бона** — меліярацыйны канал у Брэсцкай вобласці Беларусі, левы прыток Мухаўца. Даўжыня складае 34 км. Канал з’яўляецца найстаражытным падобным збудаваннем на тэрыторыі Беларусі. Пачынаецца за 2 км ад вёскі Заор’е Маларыцкага раёна, працякае па Кобрынскім раёне і ўпадае ў раку Мухавец у горадзе Кобрыне.

## Гісторыя будаўніцтва 
Будаўніцтва канала было пачата па загаду ўладальніцы Кобрынскай эканоміі каралевы польскай і вялікай княгіні літоўскай Боны Сфорца. З 1550-х гадоў Бона пачала актыўную дзейнасць па правядзенню маштабнай аграрнай рэформы на землях, якія належалі ёй. У ходзе рэформы, якая атрымала назву валочная памера, праводзіліся абмер зямель і дзяленне іх на стандартныя ўчасткі — валокі. Акрамя таго, праводзілася рэвізія, у ходзе якой збіраліся дадзеныя аб стане зямель.
Правядзенне зямельнай рэформы, засяленне раней неабжытых зямель зрабілі неабходным правядзенне работ па меліярацыі. Акрамя будаўніцтва канала, названага ў гонар Боны, ёю была прадпрынятая таксама спроба асушэння балота паўднёвей Кобрына, а таксама, па некаторых дадзеных, будаўніцтва іншага канала — ад Пінскага замка да вёскі Стытычэва (за 5 км ад Пінска), дзе знаходзілася вялікакняжацкая рэзідэнцыя.

У 1939—1940 гадах канал быў працягнуты ад вёскі Хідры да вёскі Заор’е.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Памяць: Кобрынскі раён / Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск: БЕЛТА, 2002.
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Меліярацыйныя каналы Кобрынскага раёна
Пітэр Джэксан

**Пітэр Роберт Джэксан** (; 31 кастрычніка 1961 г., Пукаруа-Бэй, Новая Зеландыя) — новазеландскі , ,  і , які стаў сусветна вядомым пасля выхаду на экраны кінатрылогіі, пастаўленай ім па творы Дж. Р. Р. Толкіна «Уладар пярсцёнкаў».

## Фільмаграфія 
## Зноскі 
## Спасылкі 
* 
* Кампанія «The Vintage Aviator»

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»
Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя
Рон Ховард

**Рональд Уільям «Рон» Ховард** (; нар. ) — амерыканскі ,  і , уладальнік прэміі «Оскар». Найбольш вядомыя фільмы рэжысёра: «Апалон-13», «Гульні розуму», а таксама экранізацыі кніг Дэна Браўна «Код да Вінчы» і «Анёлы і дэманы».

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Тэлепрадзюсары ЗША
Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША
Катэгорыя:Галівудская алея славы
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзённай прэміі «Эмі»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»
Энг Лі

**Энг Лі** (нар. 23 кастрычніка 1954) — тайваньскі  і . Двойчы ўладальнік «Залатога мядзведзя» Берлінскага кінафестывалю (1993, 1996) і «Залатога льва» Венецыянскага кінафестывалю (2005, 2007). Лаўрэат прэмій «Залаты глобус» (2001, 2006) і «Оскар» (2006) як найлепшы рэжысёр. Самыя вядомыя праекты Энга Лі — драма «Тыгр крадзецца, цмок тоіцца» (2000), гей-меладрама «Гарбатая гара» (2005) і эратычны трылер «Пажадлівасць» (2007).

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША
Катэгорыя:Кінапрадзюсары ЗША
Катэгорыя:Кінарэжысёры Тайваня
Катэгорыя:Кінапрадзюсары Тайваня
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Незалежны дух»