Бенін (гістарычная дзяржава)

**Бені́н** (ад ), або **дзяржава Эдо́** (эдо: *Arriọba ẹdo*) — гістарычная дзяржава ў Заходняй Афрыцы. Сфарміравалася меркавана ў канцы XII ст. Праіснавала да 1897 г. 

## Гісторыя 
У 1 тысячагоддзе тысячагоддзі н. э. на паўночным захадзе зоны афрыканскіх трапічных лясоў склаўся развіты гаспадарчы комплекс, заснаваны на земляробстве, паляванні і рыбалоўстве. Яго носьбіты былі знаёмы з ганчарствам і металургіяй. На мяжы 1 і 2 тысячагоддзяў быў заснаваны горад Эдо. Ён уваходзіў у склад дзяржавы манархаў *агіса*. У XII ст. іх кіраванне спынілася, і жыхары Эдо запрасілі з Іфэ аднаго з выгнаных сыноў *агіса* Эвеку, які прыняў тытул *оба*. Яго нашчадак Эвуарэ Вялікі (каля 1440 — 1473 гг.) значна пашырыў межы дзяржавы, рэфармаваў армію і дзяржаўны апарат. 

З 1472 г. пачаліся кантакты з партугальцамі. У 1485 г. сюды была накіравана асобная партугальская дэлегацыя. Менавіта яна дала назву краіне **Бенін**, магчыма у выніку скажэння мясцовага слова *біні* («сыны», «падданыя»). Еўрапейскія гандляры вывозілі адсюль рабоў, перац, слановую косць, каштоўную драўніну. У Беніне нават склаўся асобны пласт насельніцтва, звязаны з еўрапейскім гандлем, які размаўляў на партугальскім піджыне.

Да канца XVI ст. валадары Беніна здолелі далучыць значныя тэрыторыі ў дэльце Нігера. Аднак з XVIII ст. пачалося саслабленне цэнтральнай улады, выкліканае ўнутранымі палітычнымі сутычкамі. Тым не меней, *оба* захавалі незалежнасць ад еўрапейскіх краін і фактычна кантралявалі гандаль пальмавым алеем і іншымі таварамі ў рэгіёне.

У другой палове XIX ст. найбольшую актыўнасць у развіцці адносін з Бенінам праяўлялі брытанскія прадпрымальнікі, зацікаўленыя ў арганізацыі плантацый гевеі. У 1892 г. брытанскія дыпламаты прымусілі *оба* Авонранмена падпісаць дагавор, што ставіў манарха Беніна ў залежнае становішча. Але гэта толькі спарадзіла ўзаемную напружанасць. У 1897 г., калі бенінцы знішчылі чальцоў брытанскай дыпламатычнай місіі, у адказ была арганізавана карная экспедыцыя, якая захапіла і разрабавала Эдо. Землі Беніна былі далучаны да брытанскіх каланіяльных валоданняў.

## Дзяржаўны лад 
[міні|злева|[Нідэрланды|Галандскі малюнак 1686 г. адлюстроўвае звычай выезда *оба* на кані перад падданымі, вядомы з часоў першага *оба* Эвекі]]
На чале дзяржавы Бенін стаяў манарх *оба*. Да кіравання Эвуарэ Вялікага (каля 1440 — 1473 гг.) яго ўлада была абмежавана радай правадыроў, якія маглі пазбавіць *оба* пасады, калі той па нейкіх прычынах не выконваў свае сакральныя абавязкі або губляў святасць у вачах падданых. У выніку рэформ Эвуарэ пасада стала перадавацца ад бацькі да старэйшага сына, рада была падначалена манарху, адказныя асобы прызначаліся па волі самога манарха. Маці *оба* жыла ў асобным палацы і не мела права сустракацца з сынам, каб уплываць на яго.

Манархія ў Беніне мела тэакратычны характар. Улада *оба* сакралізавалася. Манарх рэдка пакідаў свой палац, так што лічылася, быццам бы ён не жыве жыццём звычайнага чалавека. Бенінцы верылі, што *оба* можа насылаць духа смерці на сваіх ворагаў. Падцверджаннем сакральнай улады была арганізацыя шэрагу свят, што суправаджаліся чалавечымі ахвярапрынашэннямі. Апошнія рэгулярна праводзіліся да канца XIX ст. і былі зафіксаваны еўрапейскімі наведвальнікамі. У немалой ступені гэта садзейнічала адмоўнаму ўспрыманню Беніна сярод адукаваных еўрапейцаў. Тым не меней, *оба* рэчаісна кантраляваў толькі цэнтральную частку краіны вакол горада Эдо, населеную пераважна народам эдо. Каб спыніць міграцыю з гэтых тэрыторый, дзяржава практыкавала шрамаванне падданых. Астатнія землі выплочвалі *оба* штогадовы натуральны падатак, а ў астатнім захоўвалі значную самастойнасць. Улада мясцовых правадыроў была амаль абсалютнай. Для ўзымання падаткаў прызначаліся асаблівыя чыноўнікі, якіх еўрапейцы прыраўновалі да герцагаў. 

Яшчэ адной важнай функцыяй *оба* было вядзенне войнаў. У XV ст. партугальцы заўважалі, што Бенін вядзе сталыя войны супраць усіх суседзей. Армія фарміравалася з жыхароў тэрыторый, непасрэдна падначаленых манарху. Воіны былі ўзброены дзідамі, кароткімі мячамі, шчытамі. Важную ролю адыгрывалі стральцы з лукаў, што атрымоўвалі спецыяльнае навучанне. Агнястрэльная зброя шырока распаўсюдзілася толькі з канца XVII ст., прычым яе значную частку выраблялі мясцовыя кавалі. Для абароны буйных населеных пунктаў узводзілі земляныя муры і валы. Палонных ператваралі ў рабоў або прыносілі ў ахвяру. Мужчыны, што насялялі землі *оба*, не аддаваліся ў рабства нават у выпадку парушэння законаў. Тым не меней, у горадзе Эдо мелася спецыяльная пляцоўка, дзе пасля суду злодзеі караліся смерцю.

## Эканоміка 
Галоўным заняткам большасці жыхароў дзяржавы Бенін была сельская гаспадарка. Землі вакол горада Эдо належылі непасрэдна *оба* і перадаваліся ў распараджэнне мясцовых абшчын. Асноўныя земляробчыя працы выконвалі жанчыны. Найбольш важнай земляробчай культурай быў ямс. Акрамя таго, вырошчалі бавоўнік, кукурузу, садавіну. З пальмаў атрымоўвалі віно і алей, з якога выраблялі мыла. Хаця значная частка Беніна ўваходзіла ў зону распаўсюджання трыпанасамозаў, тут трымалі і свойскую жывёлу, у тым ліку кароў, авечак і курэй. Мужчынскімі заняткамі былі паляванне, рыбалоўства і гандаль. Вядома, што еўрапейцы вывозілі з Беніну вялікую колькасць слановай косці і леапардавых скур. Рыбу лавілі пераважна ў прыморскай вобласці. Гандаль ёю ў цэнтральных раёнах прыносіў значныя прыбыткі.

Важную эканамічную ролю адыгрывалі рамёствы. Бенінцы выраблялі з бавоўны выдатныя фарбаваныя тканіны, якія прадавалі еўрапейскім гандлярам і ў суседнія краіны. Ткацтвам и фарбаваннем займаліся пераважна жанчыны. Прафесійныя рамеснікі аб'ядноўваліся ў арганізацыі накшталт цэхаў. Так, у Эда дзейнічалі цэхі цесляроў, рэзчыкаў па дрэву і косці, гарбароў, ганчароў, металургаў, што спецыялізаваліся на апрацоўцы жалеза або медзі. Іх чальцы часцяком працавалі для задавальнення патрэб двара *оба*. У 1897 г. брытанцы разрабавалі палац *оба*, а знойдзеныя ў ім вырабы бенінскіх майстроў, прадалі праз аўкцыён, каб пакрыць выдаткі на ваенную кампанію. Да нашых дзён асаблівую цікавасць у калекцыянераў выклікаюць прадметы з латуні і бронзы, што маюць высокую мастацкую якасць. У нашы дні некаторыя музеі вяртаюць нарабаваныя скарбы на радзіму. 

Бенін з'яўляўся буйным гандлёвым цэнтрам паміж выхадцамі з еўрапейскіх краін і насельнікамі ўнутраных раёнаў Афрыкі. Гандлем займаліся як высакародныя асобы, так і простыя людзі, калі выплочвалі асаблівы падатак для *оба*. Штогадовыя натуральныя падаткі таксама плацілі земляробы і рамеснікі. Разлікі вяліся з дапамогай марскіх ракавін. Дзякуючы партугальцам пашырыліся разлікі бранзалетамі *маніль*. Так, у XVI ст. партугальцы куплялі 1 палоннага раба за 12 — 16 бранзалетаў. Гандаль рабамі ў значнай ступені кантраляваўся дзяржавай. Аднак яго сапраўдныя маштабы з'яўляюцца прадметам спрэчак паміж гісторыкамі.

Горад Эдо, сталіца Беніна, быў найбуйнейшым населеным пунктам. У сярэдзіне XVIII ст. яго насельніцтва складала каля 80 тысяч чалавек. Горад славіўся доўгімі мурамі. Іх будаўніцтва пачалося яшчэ ў XIII ст. Значныя будаўнічыя работы былі арганізаваны Эвуарэ Вялікім. Еўрапейскія наведвальнікі прыкмячалі наяўнасць шырокіх вуліц, вялікіх прывабных хацін і чысціню гарадскога рынку. У Эда мелася прадуманая сістэма забеспячэння гараджан чыстай вадой. *Оба* і іншыя высакародныя асобы аказвалі дапамогу найбольш бедным суайчыннікам. У дачыненні да мастакоў, спецыялістаў бронзавага ліцця яна нагадвала мецэнацтва.

Costumes de Differents Pays, 'Femme de Qualite, et Femme du Commun du Royaume de Benin' LACMA M.83.190.307.jpg|Гандаль. Малюнак 1797 г.
MARKK C2021-22-33 Commeorative Head of a King DSC-1115.jpg|Бронзавая выява *оба*, XVI ст.
Rooster MET DT6571.jpg|Бронзавы певень, XVIII ст.
Drawing of Benin City made by an English officer 1897.jpg|Горад Эдо ў 1897 г. 

## Спасылкі 
* The Kingdom of Benin (National Geographic)
* The Kingdom of Benin (Khan Academy)
* Remarkable Historical Figures of Ancient Benin Kingdom
* The History of The Benin Kingdom 
* Benin: an African kingdom
* OSARHIEME BENSON OSADOLOR, THE MILITARY SYSTEM OF BENIN KINGDOM
* James D. Graham The Slave Trade, Depopulation and Human Sacrifice in Benin History

Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Гісторыя Нігерыі