Сьюал Райт

**Сьюал Грын Райт** (англ. *Sewall Green Wright*; 21 снежня 1889 г. — 3 сакавіка 1988) — амерыканскі генетык, вядомы сваёй уплывовай працай у галіне эвалюцыйнай тэорыі, а таксама працай па аналізе шляху. Разам з Рональдам Фішэрам і Дж. Б. С. Холдэйнам ён быў заснавальнікам папуляцыйнай генетыкі, што стала важным крокам у развіцці сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі, што спалучае генетыку з эвалюцыяй. Адкрыў каэфіцыент інбрыдынгу і метады яго вылічэння ў пародзістых жывёл. Ён распаўсюдзіў гэты метад на папуляцыі, вылічыўшы ступень інбрыдынгу паміж членамі папуляцый у выніку выпадковага генетычнага дрэйфу, і разам з Фішэрам ён першым распрацаваў метады вылічэння размеркавання частот генаў сярод папуляцый у выніку ўзаемадзеяння натуральнага адбору, мутацый, міграцый і генетычнага дрэйфу. Райт таксама зрабіў вялікі ўклад у генетыку млекакормячых і біяхімічную генетыку.

## Біяграфія 
Сьюал Райт нарадзіўся ў Мелроузе, штат Масачусетс, у сям’і Філіпа Грын Райта і Элізабэт Квінсі Сьюал Райт. Яго бацькі прыходзіліся адзін аднаму стрыечнымі родзічамі, цікавы факт у святле пазнейшых даследаванняў Райта па інбрыдынгу. Сям’я пераехала праз тры гады пасля таго, як Філіп згадзіўся на працу настаўніка ў Ламбардскім каледжы, універсалісцкім каледжы ў Гейлсбургу, штат Ілінойс.

У дзяцінстве Райт дапамагаў бацьку і брату надрукаваць і выдаць раннюю кнігу вершаў вучня свайго бацькі Карла Сэндберга. Ва ўзросце сямі гадоў, у 1897 годзе, ён напісаў сваю першую «кнігу» пад назвай *«Цуды прыроды*» такім чынам, яго можна назваць навукоўцам з самай доўгай кар’ерай навуковага пісьменніка. Аб дзіўнай сталасці Райта ў сямігадовым узросце можна меркаваць па наступным урыўку, прыведзеным у некралогу: Райт атрымаў ступень доктара філасофіі ў Гарвардскім універсітэце, дзе ён працаваў у Інстытуце Басі з піянерам-генетыкам млекакормячых Уільямам Эрнэстам Каслам, даследуючы спадчыннасць афарбоўкі поўсці ў млекакормячых. Працаваў у Міністэрстве сельскай гаспадаркі ЗША да 1925 года, калі паступіў на факультэт заалогіі Чыкагскага ўніверсітэта. Ён заставаўся там да выхаду на пенсію ў 1955 годзе, калі пераехаў ва Універсітэт Вісконсіна-Мэдысан. За сваю доўгую кар’еру ён атрымаў шмат узнагарод, у тым ліку Нацыянальны навуковы медаль ЗША (1966), прэмію Бальцана (1984) і медаль Дарвіна Каралеўскага таварыства (1980). Ён быў членам Нацыянальнай акадэміі навук, Амерыканскага філасофскага таварыства, Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук і замежным членам Лонданскага Каралеўскага таварыства За працу па генетыцы эвалюцыйных працэсаў Райт быў узнагароджаны медалём Дэніэла Жыро Эліота Нацыянальнай акадэміі навук у 1945 годзе.

Ён памёр у Мэдысане, штат Вісконсін, 3 сакавіка 1988 года.

### Сям’я 
Райт ажаніўся з Луізай Лэйн Уільямс (1895—1975) у 1921 годзе. У іх было трое дзяцей: Рычард, Роберт і Элізабэт.

## Навуковыя дасягненні і заслугі 
### Папуляцыйная генетыка 
Яго працы аб інбрыдынгу, сістэмах спарвання і генетычным дрэйфе робяць яго адным з галоўных заснавальнікаў тэарэтычнай папуляцыйнай генетыкі разам з Р. А. Фішэрам і Дж. Б. С. Халдэйнам . Іх тэарэтычныя працы з’яўляюцца пачаткам сучаснай тэорыі сінтэтычнай эвалюцыі або неадарвінаўскага сінтэзу. Райт быў вынаходнікам/першаадкрывальнікам каэфіцыента інбрыдынгу і F-статыстыкі, стандартных інструментаў у папуляцыйнай генетыцы. Ён быў галоўным распрацоўшчыкам матэматычнай тэорыі генетычнага дрэйфу, якую часам называюць эфектам Сьюала Райта, кумулятыўных стахастычных змен у частотах генаў, якія ўзнікаюць у выніку выпадковых нараджэнняў, смерцяў і мендэлеўскай сегрэгацыі пры размнажэнні. У гэтай працы ён таксама ўвёў паняцце эфектыўнага памеру папуляцыі. Райт быў перакананы, што ўзаемадзеянне генетычнага дрэйфу і іншых эвалюцыйных сіл важнае ў працэсе адаптацыі. Ён апісаў сувязь паміж генатыпам або фенатыпам і прыстасаванасцю як ландшафты прыстасаванасці або эвалюцыйныя ландшафты. На гэтых ландшафтах сярэдняя прыстасаванасць папуляцыі была ростам, нанесеным на гарызантальныя восі, якія прадстаўляюць частаты алеляў або сярэднія фенатыпы папуляцыі. Натуральны адбор прывядзе да ўзыходжання папуляцыі на бліжэйшую вяршыню, а генетычны дрэйф прывядзе да выпадковага блукання. Ён не прымаў генетычную тэорыю дамінавання Фішэра, але замест гэтага лічыў, што яна ўзнікла з біяхімічных меркаванняў. Нягледзячы на тое, што яго інтэрпрэтацыя была адкладзена на доўгія гады, яна ляжыць у аснове сучасных ідэй дамінавання.

### Эвалюцыйная тэорыя 
Тлумачэнне стазіса Райтам заключалася ў тым, што арганізмы прыходзяць да адаптацыйных пікаў. Для таго, каб эвалюцыянаваць да іншага, больш высокага піку, від павінен быў бы спачатку прайсці праз даліну дэзадаптыўных прамежкавых стадый. Гэта можа адбыцца шляхам генетычнага дрэйфу, які ён вынайшаў у 1921 годзе і які быў адным з першых метадаў з выкарыстаннем графічнай мадэлі, да гэтага часу шырока выкарыстоўваецца ў сацыяльных навуках. Ён быў надзвычай уплывовым рэцэнзентам рукапісаў і многія з яго вучняў аказалі ўплыў на развіццё генетыкі млекакормячых. Яшчэ ў 1917 годзе ён зразумеў, што гены дзейнічаюць шляхам кантролю ферментаў. У анекдоце пра Райта, які адмаўляецца самім Райтам, апісваецца лекцыя, падчас якой Райт засунуў непакорлівую марскую свінку пад паху, дзе ён звычайна трымаў гумку для дошкі: паводле анекдота, у канцы лекцыі Райт рассеяна пачаў церці дошку з дапамогай марской свінкі.

### Статыстыка 
Стварэнне статыстычнага каэфіцыента дэтэрмінацыі прыпісваецца Сьюалу Райту і ўпершыню было апублікавана ў 1921 годзе. Гэты паказчык звычайна выкарыстоўваецца для ацэнкі рэгрэсійнага аналізу ў вылічальнай статыстыцы і машынным навучанні.

### Райт і філасофія 
Райт быў адным з нямногіх генетыкаў свайго часу, які рашыў займацца філасофіяй. Ён знайшоў еднасць канцэпцый ў Чарльза Хартшорна, які стаў сябрам на ўсё жыццё і паплечнікам па філасофскіх пытаннях. Райт падтрымліваў форму панпсіхізму. Ён лічыў, што нараджэнне свядомасці не было абумоўлена таямнічай уласцівасцю ўзрастаючай складанасці, а хутчэй унутранай уласцівасцю, што існуе і ў самых элементарных часціц.

## Спадчына 
Райт і Фішэр разам з Дж. Б. С. Халдэйнам былі ключавымі фігурамі эвалюцыйнай тэорыі, што аб’яднала генетыку і эвалюцыю. Іх праца была важнай для ўкладу Дабржанскага, Майра, Сімпсана, Джуліяна Хакслі і Стэбінса. Сучасная сінтэтычная тэорыя быў найважнейшай падзеяй у эвалюцыйнай біялогіі пасля Дарвіна. Райт таксама аказаў вялікі ўплыў на развіццё генетыкі млекакормячых і біяхімічнай генетыкі.

На значку OpenMx адлюстравана выява плямістай марской свінкі Райта.

## Бібліяграфія 
* 
** vol. 1, Genetic & Biometric Foundations. 
** vol. 2, Theory of Gene Frequencies. 
** vol. 3, Experimental Results and Evolutionary Deductions. 
** vol. 4, Variability within and Among Natural Populations. 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Ghiselin, Michael T. (1997) *Metaphysics and the Origin of Species*. NY: SUNY Press.
* 
* 
* Wright 1934, «The Method of Path Coefficients», *Annals of Mathematical Statistics*, 5: 161—215
* 
* Wright 1983, «Path Analysis in Genetic Epidemiology: A Critique»

## Спасылкі 
* Sewall Wright: Darwin’s Successor—Evolutionary Theorist by Edric Lescouflair and James F. Crow
* Sewall Wright Papers at the American Philosophical Society
* Works by or about Sewall Wright at the Internet Archive
* 

Катэгорыя:Члены Амерыканскага філасофскага таварыства
Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Сінтэтычная тэорыя эвалюцыі
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Гісторыя генетыкі
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Правадзейныя члены Эканаметрычнага таварыства
Катэгорыя:Эвалюцыяністы
Катэгорыя:Біёлагі ЗША
Катэгорыя:Папуляцыйная генетыка