Ясакар

**Ясака́р**, **Таполя чорная**, **Таполя цьмяная** (*Populus nigra*) — лістападнае дрэва роду  сямейства . Меданосная, дубільная, эфіраалейная, фарбавальная, лекавая, драўнінная, дэкаратыўная расліна, культывуецца ў азеляненні.

## Назва 
Таполя чорная, ясакар, топаль.

### Сінонімы 
Паводле Germplasm Resources Information Network, у сінаніміку віду ўваходзяць назвы:
* 
* 
* 
* 
* 

The Plant List прыводзіць у якасці сінонімe толькі адну назву — .

## Батанічнае апісанне 
Ясакар — дрэва першай велічыні, якое дасягае 30—35 метры вышыні.

## Геаграфічнае распаўсюджанне 
Еўраазіяцкі від. Агульны арэал ясакару шырокі: Еўропа, Сібір (да Енісея), Сярэдняя і Малая Азія, Усходні Казахстан, Заходні Кітай, Іран, Паўночная Афрыка. Культурныя формы шырока распаўсюджаны ў краінах умеранага пояса.

У СНД займае тэрыторыю еўрапейскай часткі на поўначы ад Гродна, Тулы, Яраслаўля, Ніжагародскай вобласці, Кірава, Пермі, на поўдні да Крыма і Каўказа.

У Расіі прымеркаваны галоўным чынам да  еўрапейскай часткі. У Сярэдняй Расіі сустракаецца спарадычна, толькі па далінах буйных рэк, не выходзячы за межы Верхняй Волгі і верхніх плыняў Дняпра і Дона. Расце адзінкава, групамі дрэў і невялікімі гаямі па заліўных далінах рэк, на галечных і пясчаных водмелях і сярод заліўных лугоў, на прырэчных пясках, радзей па тэрасах, таксама па пратоках, старыц і берагах азёр. Утварае як чыстыя, так і змешаныя па складзе  з ,  і . Ясакар — прадстаўнік раўнінных лясоў і высока ў горы не падымаецца . У рэдкіх выпадках па горных рэках на Каўказе падымаецца да 1500 м над узроўнем мора, а на Алтаі пранікае да вышыні 1200 м.

Акрамя Усходне-Еўрапейскай раўніны, распаўсюджаны на Паўночным Каўказе і ў сібірскім рэгіёне — у Заходняй Сібіры і паўднёва-заходняй частцы Сярэдняй Сібіры.

На тэрыторыі Расіі самай паўночнай кропкай распаўсюджвання дзікага ясакара з’яўляецца 64° з. ш. на Енісеі, самай усходняй — 96° у. д. на Кане (басейн Енісея).

У Беларусі пашырана пераважна на поўдні.

Ясакар — хуткарослая, марозаўстойлівая парода. Жыве да 300 гадоў.

## Спосабы размнажэння і распаўсюджання 
Таполя чорная размнажаецца насеннем, пневой зараснікам і каранёвымі атожылкамі.

Таполя чорная — двудохмны, перакрыжавана апыляльны від. На адных яго дрэвах фармуюцца толькі тычыначныя кветкі, на іншых — толькі песцічныя. І толькі ў рэдкіх выпадках сустракаюцца аднадомныя асобіны.

Характэрнай асаблівасцю таполі чорнай, як і іншых відаў роду Populus, з’яўляецца здольнасць вырабляць велізарную колькасць насення і шырока іх рассейваць, адно дрэва дае каля 28.000.000 насення за год. Дрэвы пачынаюць пладаносіць з 10—15 гадоў, часам раней, але масава прадукуюць насенне толькі пасля 20-гадовага ўзросту.

Тэрміны паспявання насення залежаць ад геаграфічнага раёна і клімату. Халоднае вільготнае надвор’е затрымлівае паспяванне насення. У цёплую сухую надвор’е насенныя скрыначкі раскрываюцца значна раней і даволі хутка. Ва ўмовах Сярэдняй Расіі плады звычайна спеюць у маі — чэрвені.

Кожная каробачка ўтрымлівае 10—12 насення. У кроне дарослага дрэва каробачки раскрываюцца на працягу прыкладна 3-4 дзён. Маса 1000 семачак у сярэднім роўная 0,76 г. Забяспечаныя пучком тонкіх шаўкавістых валасінак, яны лёгка разносяцца ветрам на значныя адлегласці ад мацярынскага дрэва, а таксама паспяхова распаўсюджваюцца цягам рачной вады.

Насенне ясакара не мае перыяду фізіялагічнага супакою, але лабараторная ўсходжасць насення даволі высокая (95—98 %), яна хутка зніжаецца пры захоўванні ў пакаёвых умовах пры тэмпературы 18—22&nbsp;°C. Аднак жыццяздольнасць іх можна падоўжыць на 1—2 гады, захоўваючы пры нізкай тэмпературы (ад −3 да −8&nbsp;°C) і нізкай адноснай вільготнасці паветра (6 %).

У вільготным асяроддзі свежае насенне брыняе праз 5—6 гадзін. Затым лупіна ля аснавання семені разрываецца і з’яўляецца , які ў працэсе росту выгінаецца ўніз да . Прыкладна праз 15-18 гадзін пасля пасеву (у некаторых праросткаў — праз 12—14 гадзін) ля аснавання гіпакотыля утвараюцца шматлікія доўгія валасінкі, з дапамогай якіх  замацоўваецца на субстраце. У пачатку другіх сутак у цэнтры аснавання гіпакотыля пачынаецца адрастанне . З яго з’яўленнем семядолі, павялічваюцца ў памеры, мацней разрываюць насенную абалонку, паступова зрушваючы, а затым скідваючы яе. Масавае вызваленне семядоляў ад насеннай абалонкі адбываецца праз 26—30 гадзін пасля пасеву насення. Прыкладна праз 40 гадзін пасля пасева гіпакотыль у абсалютнай большасці праросткаў прымае вертыкальнае становішча, а семядолі цалкам раскрываюцца і прымаюць пяшчотна-зялёную афарбоўку. Пасля гэтага прыкметна ўзмацняецца рост галоўнага кораня, і на яго паверхні з’яўляюцца каранёвыя валасінкі — фармуецца ўсмоктвальная зона кораня. Прыкладна праз два тыдні з’яўляецца сапраўдны ліст і амаль адначасова з ім — другі.

Насеннае аднаўленне з’яўляецца першапачатковым этапам фарміравання натуральнага насаджэння з таполі чорнай. Працэс утварэння поймавага лесу адбываецца на адкрытых добра асветленых і пазбаўленых травянога покрыва пясчаных і пясчана-галечнікавых водмелях. Пасля спаду паводкавых вод гэтыя водмелі валодаюць добрай аэрацыя, паверхня іх дастаткова увільготнена і добра награваецца ў дзённы час, субстрат характарызуецца нейтральнасцю і адсутнасцю засоленасці.

Укараненне і выжыванне маладых сеянцоў найбольш паспяхова адбываецца ва ўмовах, пры якіх не адбываецца іх змыванне патокамі вады, а карані пры гэтым увесь час знаходзяцца ў вільготным асяроддзі. Асабліва гэта важна ў першыя 1—1,5 месяца жыцця сеянцоў, калі ў іх слаба развіта каранёвая сістэма і яны няўстойлівыя да засухі. Таму пры адсутнасці аптымальных умоў для паспяховага ўкаранення і прарастання насення насеннае аднаўленне на канкрэтным месцапражыванні можа адбыцца не ў першы год утварэння водмеляў, а праз некалькі гадоў.

У вытворчых умовах таполю чорную часам размножваюць насеннем. Размнажэнне такім спосабам дазваляе вырошчваць і адбіраць высакаякасны пасадачны матэрыял для стварэння хуткарослых насаджэнняў. Для пасеву выкарыстоўваюць свежасабранае насенне, вычышчанае ад «пуху». Збіраюць насенне з загадзя адабраных хуткарослых дрэў жаночага полу без гнілі, без маразабойных расколін, з добрай формай ствала і кроны.

## Экалогія і фітацэналогія 
Таполя чорная расце ў поймах рэк на вільготных алювіяльных пясчаных, пясчана-галечнікавых, супясчаных глеяватых глебах. Гэта пераважна раўнінная расліна, хоць і пранікае ў нізкагор’і. У Саянах падымаецца ў горы да 1100 м, на Алтаі — да 1200 м над узроўнем мора.

У складзе пойменных лясоў яна выконвае важныя водаахоўныя, водарэгулюючыя, берагаахоўныя,  і санітарна-гігіенічныя функцыі.

Ясакары экалагічна пластычныя. У развіцці натуральнага ясакоравага насаджэння, у залежнасці ад яго ўзросту, месцазнаходжання ў пойме і працягласці затаплення вылучаюць чатыры этапы: бяспокрыўныя тапольнікі (1—15 гадоў), тапольнікі-жараднякі (20—30 гадоў), сталыя тапольнікі (40—70 гадоў), перастойныя тапольнікі (80—120 гадоў).

Таполя чорная — святлалюбны від расліны. Патрэба ў добрым сонечным асвятленні выяўляецца ўжо ў працэсе прарастання насення і развіцця праросткаў: пры слабым асвятленні праросткі выцягваюцца, становяцца кволымі і масава гінуць у першыя дні жыцця. У змешаных па складзе натуральных і штучных насаджэннях таполяў у барацьбе за святло пераўзыходзіць па інтэнсіўнасці росту іншыя аднаўзроставыя з ім віды драўняных раслін.

Таполя чорная ставіцца да мікратэрмафітаў — холадаўстойлівым раслінам, прыстасаваным да існавання ва ўмовах працяглай суровай зімы, якую яны перажываюць ў стане спакою, яна паказвае высокую зімаўстойлівасць. Шырокі арэал ясакара складаецца з некалькіх кліматыпаў. Яго паўднёвыя формы цеплалюбівыя і ва ўмовах Санкт-Пецярбурга падмярзаюць. Найбольш зімаўстойлівыя папуляцыі таполі чорнай растуць у Сібіры па берагах сярэдняй плыні р. Обі, дзе выяўлены самы паўночны пункт распаўсюджвання таполі чорнай ля в. Трэнькі ў Цюменскай вобласці, што адпавядае 61°20' паўночнай шыраты.

Таполя чорная па ацэнцы адных даследчыкаў — гіграфіт — расліна, якая жыве ў месцах залішняга ўвільгатнення глебы і ў вільготнай атмасферы, па іншых — мезафіт. У цэлым жа ясакары — вільгацелюбівая пойменная расліна. Яна добра расце на досыць  (у межах 60—70 % ад поўнай іх вільгацяёмістасці) з узроўнем  да 1—1,5 м і, разам з тым, здольны расці, хоць і менш паспяхова, на глебах з доўга залішнім або часова недастатковым увільгатненнем. Асабліва патрабавальна яна да высокай вільготнасці глебы ў перыяд прарастання насення і развіцця праросткаў. Дарослыя ж расліны з добра развітой каранёвай сістэмай здольныя здабываць ваду з глыбокіх  і таму больш-менш лёгка пераносяць засушлівыя перыяды. Сярод таполяў ясакары найбольш цягавіты да працяглага затаплення. Адмоўна адбіваецца на інтэнсіўнасці росту і даўгавечнасці таполевых насаджэнняў сухасць глебы, калі грунтавыя воды залягаюць на глыбіні больш за 2—3 м.

Па патрабавальнасці да ўрадлівасці глебы, утрыманні ў ёй мінеральных рэчываў ясакары адносяць да групы алігатрофаў, мезатрофаў і мегатрофаў. Але гэта аднясенне яго да ліку відаў, малапатрабавальных да багацця глебы, носіць умоўны характар. Хоць на глебах сярэдняй урадлівасці расліны растуць і развіваюцца нармальна, але на больш урадлівых глебах іх біялагічная прадуктыўнасць значна ўзрастае. Таполевыя насаджэнні добра растуць і прадукуюць высокія запасы драўніны на багатых перагноем някіслых глебах (pH 5—7), якія валодаюць добрай аэрацыяй і водапранікальнасцю.

Ясакары выключна спагадныя на паляпшэнне глебавага харчавання, асабліва на ўнясенне поўнага .

Засаленне глебы з’яўляецца адным з галоўных фактараў, якія абмяжоўваюць паспяховасць росту і даўгавечнасць таполевых насаджэнняў. Таполі дрэнна растуць на цяжкіх суглінках, на забалочаных лугавых нізінах з застойнай вадой, на дзюнных узгорках з глыбокім заляганнем . Не прыдатныя для культывавання ўсе кіслыя глебы, рухомыя і сухія пяскі, бедныя пясчаныя, супясчаныя, шчыльныя гліністыя, падзолістыя глебы.

Таполі адмоўна рэагуюць на ўшчыльненне глебы пешаходамі або зацятай пашай.

Таполя чорная рэдка сустракаемы від, аднесены да катэгорыі таксонаў, якія патрабуюць далейшага вывучэння і біялагічнага кантролю на тэрыторыі Валагодскай, Архангельскай (у тым ліку НАА), і Маскоўскай абласцей.

## Хімічны склад 
Пупышкі таполі чорнай утрымліваюць смалу, эфірны алей (да 0,5 %), фенолгліказіды саліцын і папулін, дубільныя рэчывы, флаваноіды, яблычную і , аскарбінавую кіслату, лейкаантацыяны і тлусты алей.
 
Драўніна з бураватым ядром, жоўтай абалонай і карычняватымі прожылкамі, мяккая і лёгкая ідзе на вытворчасць запалак, будаўнічых матэрыялаў, дошкі, клёпак, для выпрацоўкі фанеры і ; ужываецца ў сталярнай і такарнай вытворчасці для разьбы, вырабу мэблі, бандарных вырабаў, дзяўбаных лодак, начовак, рыдлёвак, драўлянага посуду, місак, плошак, лыжак і іншых тавараў.  ствалоў — аздобны матэрыял для мэблі і вырабаў. Акрамя таго, драўніна таполі чорнай шырока выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай і хімічнай прамысловасці для атрымання цэлюлозы, паперы і штучнага шоўку (віскозы). Выхад цэлюлозы складае 50 %.

Кара змяшчае 3 % дубільных рэчываў і ўжываецца для дублёння пры вырабе скур і для афарбоўвання ў жоўты колер. Хрызін, які змяшчаецца ў пупышках, служыць для афарбоўкі тканіны ў жоўтыя і карычневыя тоны.

Таполя чорная здаўна прыцягвала ўвагу рыбакоў як дрэва, здольнае ўтвараць тоўстую кару, прыдатную для вырабу  да рыбалоўных снастяў пад назвай «балбера».

У старажытныя часы з таполевых дрэў, дзякуючы уласцівым яму гнуткім уласцівасцям, рабілі воінскія шчыты.

#### Ахоўнае лесаразвядзенне 
У  таполя чорная выкарыстоўваецца для аблясення стэпавых раёнаў, умацавання яраў, берагоў рэк, пасадак ўздоўж дарог і вадаёмаў.

### Садова-паркавае будаўніцтва 
Таполя чорная адносіцца да ліку найбольш распаўсюджаных відаў дрэвавых раслін ужываюцца ў азеляненні населеных пунктаў і . Гэта абумоўлена тым, што ён вельмі , хутка расце, экалагічна пластычны, праяўляе ва ўмовах горада даволі высокія пыле- , дыма- і газаўстойлівасць. Адно дрэва выдзяляе столькі кіслароду, колькі 7 елак, 4 хвоі ці 3 ліпы; за вегетатыўны сезон адна таполя вызваляе атмасферу ад 20-30 кг пылу або сажы.

### Медыцынскае выкарыстанне 
Таполя чорная (разам з іншымі відамі таполі — ,  і ) у якасці лекавай расліны айчыннага паходжання ўключаны ў фармакапеі Расіі і СССР з I па XI выданне.

####  
З лячэбнай мэтай выкарыстоўваюць ліставыя пупышкі таполі — ().

У XIX стагоддзі з пупышак і лісця таполі чорнай атрымлівалі вадкі экстракт, які ўжывалі пры празмерным , асабліва пры .

У народнай медыцыне многіх краін прэпараты з пупышак таполі часцей за ўсё ўжываюць пры захворваннях мачапалавых органаў, цыстытах, нетрыманні мачы, хваравітым мачавыпусканні (асабліва пасля аперацый), хваробах нырак, сперматарэі, гіпертрафіі прадсталёвай залозы, прастатыце і як .

Пры шейкавым цыстыце (запаленні прадсталёвай часткі мачавыпускальнага канала), хранічным урэтрыце, стрыктуры задняй урэтры, калікулітах нароўні з прыёмам унутр прэпаратаў таполі рэкамендуюць рабіць інсталяцыі мочаспускальнага канала або мачавога пузыра алейным экстрактам пупышак таполі. Акрамя таго, прэпараты з пупышак таполі ўжываюць пры неўрозах, розных відах , , гемароі, атаніі кішачніка, дыярэі, прастудных захворваннях, грыпе, а таксама як сродак, які рэгулюе менструацыі.

Лекавыя формы з пупышак таполі чорнай прымяняюцца для ўмацавання валасоў, стымулявання іх росту, а таксама для лячэння сухой себарэі.

Пупышкі таполі чорнай уваходзяць у склад БАД, прызначанай для палягчэння адмовы ад тытунекурэння «Смоўк Стопер».

Насенне таполі («таполевы пух») можна выкарыстоўвацца ў якасці перавязачнага матэрыялу, які замяняе вату.

### Іншае выкарыстанне 
Эфірны алей з пупышак (выхад да 0,7 %) выкарыстоўваюць у парфумернай прамысловасці, у прыватнасці, для аддушкі мыла і як фіксатар. Таполевыя ппышкі ўваходзяць у склад .

Лісце таполі чорнай прыдатнае для дублення скур, вырабу жоўтай фарбы для тканін.

У сажалкавым рыбаводстве высушаныя і добра размолотые гадавыя парасткі таполі чорнай у сумесі з іншымі кармамі прымяняюцца для кармлення рыбы. У высушаных галінах змяшчаецца (у %): сырога бялку — 18, сырога тлушчу — 3,2, бязазоцістых экстратыўных рэчываў — 47,6 сырой клятчаткі 23,6 , попелу — 6,9.

Лісце таполі здавальняюча есць скот; кару, пупышкі, лісце ахвотна есць бабёр.

Валасінкі пры насенні прыдатныя як адзін з кампанентаў пры вырабу фетру і для вырабу паперы.
 
Плады яблыні і грушы, апрацаваныя фітанцыдамі з лісця таполі чорнай, больш устойлівыя да захворванняў, як у перыяд вегетацыі, так і пры захоўванні.

Часта вырошчваецца як дэкаратыўная расліна.

## Таксанамія 
Від уваходзіць у род  сямейства  парадку .

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *, , А.&nbsp;М.&nbsp;Краснова;* «» Справочник; Киев, , 1983. 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Таполя
Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе