Другая грамадзянская вайна ў Судане

**Другая грамадзянская вайна ў Судане** — вайна арабаў Судана супраць неарабскіх народаў Поўдня, якая доўжылася 22 гады (1983—2005) і суправаджалася актамі генацыду, масавымі забойствамі і выгнаннямі мірнага насельніцтва. Па ацэнцы 2001 года, ужо да гэтага часу каля 2 мільёнаў чалавек загінулі, а 4 мільёны аказаліся бежанцамі. Ваенныя дзеянні і забойствы грамадзян выклікалі таксама голад і эпідэмічныя захворванні, якія суправаджаліся гібеллю людзей.

Вайна вялася паміж арабскім урадам Судана, які базіраваўся на поўначы, і ўзброенай групоўкай НАВС (Народная армія вызвалення Судана, SPLA), якая прадстаўляла паўднёўцаў-неарабаў. Прычынай вайны была палітыка ісламізацыі, пачатая ўрадам Судана на чале з Джафарам Німейры ў 1983 годзе. Штуршком пачатку вайны стала напружанасць ва ўзброеных сілах краіны, выкліканая адпраўкай на Поўнач падраздзяленняў, якія складаліся з неарабскіх жыхароў Поўдня. Баявыя дзеянні ішлі з пераменным поспехам. У 2002 годзе пачаўся мірны працэс, які завяршыўся ў студзені 2005 года падпісаннем Найвашскага мірнага пагаднення.

## Перадгісторыя 
У часы, калі Судан быў калоніяй Брытанскай імперыі, поўнач і поўдзень Судана былі падзелены адміністрацыйна і практычна не мелі агульных рыс. Аднак ў 1946 годзе брытанцы скасавалі гэты падзел. Арабская мова стала афіцыйнай на ўсёй тэрыторыі Судана. Уцісканне правоў экватарыяльнага англамоўнага насельніцтва выклікала незадаволенасць на поўдні. Пасля дэкаланізацыі і абвяшчэння незалежнасці інтарэсы паўднёўцаў не ўлічваліся. Лідыруючыя пазіцыі ў краіне заняла паўночная арабская эліта, пасля чаго на поўдні краіны пачаліся беспарадкі.

У 1962 годзе сітуацыя ў Судане абвастрылася, ісламскі ўрад забараніў уезд у краіну хрысціянскім місіянерам і абвясціў пра закрыццё хрысціянскіх школ. Гэта прывяло да сутыкненняў на поўдні краіны паміж урадавымі войскамі і незадаволенымі паўднёўцамі. Паступова сутычкі перараслі ў грамадзянскую вайну. Першая грамадзянская вайна завяршылася ў 1972 годзе падпісаннем мірнага пагаднення ў Адыс-Абебе. Дагавор прадугледжваў шырокую рэлігійную і культурную аўтаномію Поўдня.

Унутраная палітыка суданскага ўрада (няўдалая аграрная палітыка) прывяла да пачатку шырокамаштабных сутыкненняў на ўсёй тэрыторыі Судана. Грамадзянская вайна паміж урадам і паўстанцамі на поўдні краіны праходзіла паралельна з іншымі канфліктамі — дарфурскім канфліктам, сутыкненнямі на поўначы краіны і вайной паміж народамі дзінка і нуэр.

У жніўні 1991 года ў НАВС пачаліся ўнутраныя сваркі і барацьба за ўладу. Частка паўстанцаў аддзялілася ад НАВС. Лідара НАВС Джона Гаранга паспрабавалі скінуць з пасады кіраўніка. Усё гэта прывяло да з’яўлення ў верасні 1992 года другой фракцыі паўстанцаў (на чале з Уільямам Лазні), а ў лютым 1993 года трэцяй (на чале з Керубіна Болі). 5 красавіка 1993 года ў Найробі (Кенія) лідары аддзяліўшыхся паўстанцкіх фракцый заявілі пра стварэнне кааліцыі.

У 1995 годзе апазіцыя на поўначы краіны аб’ядналася з палітычнымі сіламі на поўдні і стварылі кааліцыю апазіцыйных партый пад назвай «Нацыянальны дэмакратычны альянс». У яго ўвайшлі НАВС, Дэмакратычны саюз Судана, партыя «Ума» і шэраг дробных партый паўночных этнічных груп. Усё гэта вымусіла ўрад Судана ў 1997 годзе падпісаць Хартумскае пагадненне з шэрагам паўстанцкіх груповак на чале з генералам Рыека Мачарам. Паводле яго ўмоў, на тэрыторыі Паўднёвага Судана стваралася «Армія абароны Паўднёвага Судана», у якую ўвайшлі былыя паўстанцы. Яны выконвалі ролю міліцыі ў Паўднёвым Судане, ахоўвалі гарнізоны суданскіх войскаў і нафтавыя радовішча ад магчымых нападаў непрымірных мяцежнікаў. Многія лідары паўстанцаў пачалі супрацоўніцтва з Хартумам, увайшлі ў сумесныя ўрадавыя органы, а таксама праводзілі сумесныя баявыя аперацыі з паўночнікамі

У 1999 годзе прэзідэнт Амар аль-Башыр прапанаваў НАВС культурную аўтаномію ў складзе Судана, аднак Джон Гаранг адхіліў гэтую прапанову і баявыя дзеянні працягнуліся.

Мірны дагавор вызначыў пераходны перыяд у статусе Паўднёвага Судана, неадкладнае спынення агню, абвяшчэнне дэмабілізацыі, колькасць узброеных фарміраванняў, размеркаванне сродкаў ад здабычы нафты і іншыя аспекты жыцця краіны. Паводле мірнага дагавора поўдню краіны надавалася аўтаномія на 6 гадоў, пасля чаго павінен быў прайсці рэферэндум пра незалежнасць Паўднёвага Судана. Даходы ад здабычы нафты размяркоўваліся пароўну паміж суданскімі ўладамі і паўднёўцаў, ісламскі шарыят на поўдні скасоўваўся.

Джон Гаранг станавіўся лідарам аўтаномнага поўдня, а таксама адным з двух віцэ-прэзідэнтаў Судана.

## Замежная патрымка 
Паводле некаторых дадзеных, у 1993 годзе Іран прафінансаваў закупку Суданам 20 кітайскіх штурмавікоў. Таксама іранскае кіраўніцтва аказвала фінансавую дапамогу суданскаму ўраду. У 2002 годзе Беларусь паставіла артсістэмы рознага прызначэння. У 2003 годзе SAF атрымалі некалькі дзясяткаў беларускіх баявых браніраваных машын. У 2004 года яшчэ было пастаўлена некалькі бронемашын.

Таксама SAF атрымлівалі дапамогу ад лівійскага лідара Муамара Кадафі.

Паўстанцы атрымлівалі зброю з Эрытрэі, Уганды і Эфіопіі.

## Дзеці-салдаты 
Арміі абодвух бакоў залічалі дзяцей у свае шэрагі. Пагадненне 2005 года было неабходна, каб дзеці-салдаты былі дэмабілізаваны і адправіліся дадому. НАВС сцвярджала, што адпусціла 16000 сваіх дзяцей-салдат у перыяд паміж 2001 і 2004 гадамі. Аднак міжнародныя назіральнікі (ААН і Глабальны даклад 2004) выявілі дэмабілізаваных дзяцей, паўторна залічаных у НАВС. У 2004 годзе налічвалася ад 2500 да 5000 дзяцей, якія служаць у НАВС. Паўстанцы абяцалі дэмабілізаваць усіх дзяцей да канца 2010 года.

## Гл. таксама 
* Паўднёвы Судан
* Народна-вызваленчая армія Судана
* Сутыкненні ў Паўднёвым Дарфуры

## Спасылкі 
* Вторая гражданская война в Судане  — *Хронтайм*
* В. П. Юрченко. О подписании мирного соглашения в Судане
* Background Q & A: The Darfur Crisis  Esther Pan
* Price of Peace in Africa: Agreement in Sudan Between Government and Rebel
* Photojournalist's Account  – Displacement of Sudan's second civil war

Катэгорыя:Гісторыя Судана
Катэгорыя:Гісторыя Паўднёвага Судана
Катэгорыя:Войны XX стагоддзя
Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя
Катэгорыя:Войны Судана
Катэгорыя:Грамадзянскія войны
Катэгорыя:Войны ў Афрыцы