open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Іванькаўскае вадасховішча

**Іванькаўскае вадасховішча**, **Волжскае вадасховішча**, **"Маскоўскае мора"** — вадасховішча ў паўднёва-ўсходняй частцы Цвярской вобласці Расіі. Створана ў 1937 годзе ў выніку будаўніцтва Іванькаўскага гідравузла на р. Волзе. Плошча 327 км², аб'ём 1,12 км³, сярэдняя глыбіня 3,4 м, найбольшая - 19 м. Паводле прыродных умоў і рэжыму дзеліцца на 3 часткі — Іванькаўскі, Волжскі і Шошынскі плёс. Узровень вады вагаецца ў межах 4,5 м. Служыць для водазабеспячэння г. Масквы, забеспячэння вадой суднаходнага канала імя Масквы і абваднення р. Масквы.

## Літаратура 
* Города под водой. Путешествие по затопленным берегам Верхней Волги / Автор-составитель В. И. Ерохин. — Тверь: Гранд-Холдинг, 2010. — 112 с. — ISBN 978-5-997190-163.

Катэгорыя:Рака Дубна
Катэгорыя:Волга
Катэгорыя:Канал імя Масквы
Катэгорыя:Вадасховішчы Цвярской вобласці
Trichiuridae

**Trichiuridae** — сямейства рыб атрада акунепадобныя. 

## Апісанне 
Цела падоўжанае, моцна сціснутае з бакоў, матава-серабрыстай афарбоўкі, нагадвае шаблю. Задні канец цела моцна патаншаецца і пераходзіць у нітку. Мае вялікі рот з буйнымі зубамі. 10 родаў. Распаўсюджаныя ў цёплых і ўмераных морах. Сілкуюцца рыбамі. Ля еўрапейскіх і амерыканскіх берагоў водзіцца Trichiurus lepturus; ля азіяцкіх берагоў сустракаецца шабля-рыба (Trichiurus japonicus), якая з’яўляецца аб’ектам здабычы.

Катэгорыя:Акунепадобныя
Філіп-Людвіг-Стацый Мюлер

**Філіп-Людвіг-Стацый Мюлер** () — нямецкі тэолаг, заолаг.

## Біяграфія 
Стацый Мюлер (псеўданім — *Philipp Alethophilus*) вывучаў тэалогію і філасофію з 1741 па 1744 гады ў Ене. 30 кастрычніка 1745 года ён стаў прапаведнікам лютэранскай абшчыны Амерсфарта. У 1749 годзе яго запрасілі ў Леувардэн. З-за абвінавачванняў, што ён нібы сімпатызаваў Бальтазару Бекеру, у 1754 годзе адбыўся разрыў з царквой. Стацый Мюлер прыняў запрашэнне ўніверсітэта Эрлангена, дзе ён чытаў лекцыі па логіцы, метафізіцы, рыторыцы, палітыцы, нідэрландскай мове, эканамічным (камералістыка) і прыродазнаўчым навукам, такім як батаніка, фітатэрапія і геаграфія. Яго кантакты, якія засталіся ў Нідэрландах, зрабілі магчымым стварэнне прыродазнаўчага музея.

Паміж 1773 і 1776 гадамі ён апублікаваў нямецкія пераклады Systema Naturae Карла Лінея. Дадатак ад 1776 года ўтрымлівала першую навуковую сістэматыку вялікай колькасці відаў жывёл, сярод якіх гуанака, звычайны пота, дзюгонь, сент-люсійскі амазон і філіпінскі какаду.

## Працы 
* *De Zeedemeester der kerkelyken.* Fongerlo, Amsterdam 1750.
* *De traanen eenes volks, over het verlies van een eminent Opper-Hoofd.* Leeuwarden 1751.
* *Die rechtmäßige Freude über die Wohlthaten Gottes das Jenaische Universitäts-Jubilär betr.* Jena 1758.
* *Dissertationis de justo probabilitatis valore et usu sectio teria.* Erlangen 1758.
* *Oratoriam extemporaneam a praeivdiciis nonnvllis, qvibvs est obnoxia vindicat.* Camerarius, Erlangen 1758.
* *Kurze Anleitung zur Holländischen Sprache.* Erlangen 1759.
* *Einsame Nachtgedanken.* Wien 1761.
* *Kort Ontwerp van de zedelyke Oogmerken Gods by de Schepping en Regeering deezer Waereld.* Amsterdam 1762.
* *Dvbia Coralliorvm Origini Animali Opposita.* Camerarius, Erlangen 1770.
* *Bedenkingen betreffende den dierlijken oorsprong der koraal-gewassen.* Blussé, Dordrecht 1771.
* *Verzeichniß einer zahlreichen und auserlesenen Sammlung von Naturalien.* Erlangen 1778 p.m.

Катэгорыя:Заолагі Германіі
Катэгорыя:Багасловы Германіі
Катэгорыя:Постаці нямецкай арніталогі
Каэльё

**Каэ́лью** або **Каэ́льё** (порт. Coelho) — партугальскае прозвішча.
* Клаўдзіа Каэльё — іспанскі мастак
* Педру Пасуш Каэльё — партугальскі палітык, лідар Сацыял-дэмакратычнай партыі.
* Паўла Каэльё — бразільскі пісьменнік.
Уімблданскі турнір 2013

## Падзеі 
### Дарослыя 
#### Мужчынскі адзіночны разрад 
#### Жаночы адзіночны разрад 
#### Мужчынскі парны разрад 
#### Жаночы парны разрад 
#### Змешаны парны разрад 
### Юнакі 
#### Boys' Singles
#### Girls' Singles
#### Boys' Doubles
#### Girls' Doubles
### Invitation
#### Gentlemen's Invitation Doubles
#### Ladies' Invitation Doubles
#### Senior Gentlemen's Invitation Doubles
### Wheelchair
#### Wheelchair Gentlemen's Doubles
#### Wheelchair Ladies' Doubles
2013
Катэгорыя:2013 год у тэнісе
Катэгорыя:Спорт у Вялікабрытаніі ў 2013 годзе
Катэгорыя:Сусветны тур ATP 2013
Катэгорыя:Тур WTA 2013
Катэгорыя:Тэнісныя турніры ў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:2013 год у Лондане
Фелікс ды Сілва Авелар Братэру

**Фелікс ды Сілва Авелар Братэру** (, або , 25 лістапада 1744 — 4 жніўня 1828) — партугальскі.

## Навуковыя працы 
Фелікс ды Сілва Авелар Братэру напісаў мноства навуковых прац:

* *Compendio de Botanica, ou Noçoens Elementares desta Sciencia, segundo os melhores Escritores Modernos, espostas na Lingua Portugueza*, Paris, 1788, 2 vols.
* *Principios de Agricultura Philosophica*, Coimbra, 1793.
* *An Account of the Fructification of Lycopodium Denticulaum*, Transactions of the Linnean Society, 5, 1800.
* *Phytographia stirpium, quae in Lusitania sponte veniunt descriptiones*, Lisboa, 1800.
* *Description of Callicocca Ipecacuanha*, Transactions of the Linnean Society, 6, 1802.
* *Flora Lusitanica, seu plantarum, quae in Lusitania vel sponte crescunt vel frequentius coluntur, ex florum praesertim sexubus systematice distributarum, synopsis*, Lisboa, 1804.
* *Reflexões sobre a Agricultura em Portugal, sobre o seu antigo e presente estado; e se por meio de escholas ruraes practicas, ou por outros, ella pode melhorar-se e tornar-se florente*, Memorias da Academia Real das Sciencias de Lisboa, 4, 1815.
* *Phytographia Lusitaniae selectior, seu novarum et aliarum minus cognitarum stirpium, quae in Lusitania sponte veninunt, ejusdemque floram spectant, descriptiones iconibus illustratae*, Lisboa, 1816 1º vol, 1827, 2º vol.
* *Descriptions of a New Genus of Plants named Araujia, and of a New Species of Passiflora*, Transactions os the Linnean Society, 12, 1817.
* *Noções Historicas das Phocas em geral e particular, com as descripções das que se conservão no Real Museu do Paço de Nossa Senhora da Ajuda*, Jornal de Coimbra, 11, 1817.
* *Descriptions of Two New Species of Erythrina*, Transactions of the Linnean Society, 14, 1824.
* *História Natural da Orzella*, Lisboa, 1824.
* *Noções Geraes das Dormideiras*, Lisboa, 1824.
* *Noções Botanicas das Espécies de Nicociana*, Lisboa, 1826.
* *História Natural dos Pinheiros, Larices, e Abetos*, Lisboa, 1827.

## Спасылкі 
* Félix da Silva Avelar Brotero (1744—1828) 
* Felix de Avellar Brotero

Катэгорыя:Батанікі Партугаліі
Катэгорыя:Міколагі
Катэгорыя:Медыкі Партугаліі
Лясны неаліт

**Лясны неаліт** — лакальная разнавіднасць неаліту, характэрная для лясной зоны Усходняй Еўропы. Адрозніваецца кансерватызмам, захаваннем «перажытачных» рысаў мезаліту і адсутнасцю «бурных» формаў неалітычнай рэвалюцыі, характэрных для стэпавага ці класічнага неаліту (пераходу да вытворчых формаў гаспадаркі, з'яўленне пісьменнасці і протагарадоў). У лясным неаліце захоўваецца вядучая роля палявання і рыбалоўства, а таксама выкарыстанне каменных прылад працы, аднак з'яўляецца кераміка і аселыя паселішчы рыбаловаў, якія складаюцца з зямлянак.

## Прыклады ляснога неаліту 
* Верхняволжская культура
* Валасоўская культура
* Днепра-данецкая культура
* Льялаўская культура
* Нарвская культура

## Спасылкі 
* Неаліт у сістэме перыядызацыі каменнага веку 
* Лясны неаліт еўрапейскай часткі Расіі

Катэгорыя:Неаліт Еўропы
Катэгорыя:Археалогія ў Расіі
Катэгорыя:Археалогія ў Беларусі
Катэгорыя:Археалогія ў Літве
Катэгорыя:Археалогія ва Украіне
Беларускі архіў

«**Беларускі архіў**» — зборнік дакументаў па сацыяльна-эканамічнай гісторыі Беларусі XV—XVIII стагоддзяў.

## Змест зборніка 
Зборнік — першае археаграфічнае выданне ў БССР. Выдаваўся Інстытутам беларускай культуры (Інбелкульт), 3-ці том выпушчаны АН БССР. Адказны рэдактар зборніка — прафесар Д. І. Даўгяла.

Зборнік змяшчае каралеўскія, княжацкія граматы і прывілеі гарадам на магдэбургскае права, шляхце і духавенству на зямлю і маёнткі, купцам на гандаль, на трыманне корчмаў, а таксама ахоўныя граматы, інвентары, статуты цэхаў, запісы сялянскіх павіннасцей, тастаменты, гаспадарчыя дагаворы, скаргі, рашэнні судоў і інш. Дакументы змяшчаюць звесткі пра эканоміку, жыццё насельніцтва Магілёўшчыны ў XVI—XVII ст. (т. 1), гісторыі Віцебскай і Полацкай зямель у XV—XVI ст. (т. 2), Мінска і Міншчыны ў XV—XVIII ст. (т. 3). Дакументы апублікаваны на мове арыгінала — польскай і  старабеларускай. Том 3 змяшчае «Мінскія акты».

## Выданні 
* Беларускі архіў. Т. 1. Матэрыялы i дакументы да гiсторыi Беларуска-Лiтоўскай дзяржавы (XVI—XVII ст.) / Склад. З. Даўгяла. — Мінск : Інстытут беларускай культуры, 1927. — 268 с.
* Беларускі архіў. Т. 2. Лiтоўская метрыка (XV—XVI ст.) / Склад., уступ. арт. З. Даўгяла. — Мінск : Інстытут беларускай культуры, 1928. — 343 с.
* Менскія акты. Вып. 1 (XV—XVIII ст.) / Склад. З. Даўгяла. — Мінск : Інстытут беларускай культуры, 1930. — 413 с.

## Літаратура 
* *Жумарь С. В.*, *Карев Д. В.*, *Шумейко М. Ф.* Очерки истории архивного дела в Беларуси (ХV в.― 1991 г.). ― Мн., 1999.
* *Улащик Н. Н.* Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода. ― М., 1973.

Катэгорыя:Археаграфія ў Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Архівы Беларусі
Волта-Рэдонда

**Волта-Рэдонда** () — горад і муніцыпалітэт у Бразіліі, уваходзіць у штат Рыа-дэ-Жанэйра. Складовая частка мезарэгіёна Поўдзень штата Рыа-дэ-Жанэйра. Уваходзіць у эканоміка-статыстычны мікрарэгіён Валі-ду-Параіба-Флуміненсі. Насельніцтва складае 255653 чалавека на 2007 год. Займае плошчу 182,317 км ². Шчыльнасць насельніцтва — 1402,2 чал./км².

Катэгорыя:Гарады Бразіліі
Катэгорыя:Муніцыпалітэты штата Рыа-дэ-Жанэйра
Музей-бібліятэка Сімяона Полацкага

**Музей-бібліятэка Сімяона Полацкага** размешчаны як і Музей беларускага кнігадрукавання ў будынку былой Брацкай школы Полацкага Богаяўленскага манастыра, помніка архітэктуры XVIII стагоддзя.

## Гісторыя 
Музей быў адкрыты 25 сакавіка 1994 г. на базе некалькіх выставачных залаў Музея беларускага кнігадрукавання.

## Канцэпцыя 
Музей аформлены ў стылі заходнееўрапейскай бібліятэкі XVII—XVIII стагоддзяў. У інтэр'еры — двухузроўневае размяшчэнне кніжных шафаў, бюсты вучоных, а пасярэдзіне чытальнай залы — глобус (самы вялікі ў Беларусі). Мастацкую канцэпцыю распрацаваў І. Куржалаў.

У памяшканні музея-бібліятэкі праходзяць розныя прэзентацыі, сустрэчы з вядомымі паэтамі і пісьменнікамі, навуковыя канферэнцыі. Працуе чытальная зала на 10 месцаў.

## Экспазіцыя 
Музейная экспазіцыя распавядае пра розныя перыяды жыцця Сімяона Полацкага. Значнае месца адводзіцца літаратурнай і выдавецкай дзейнасці паэта-асветніка. У музеі захоўваюцца арыгіналы яго кніг: «Жэзл праўлення» (1753), «Тастамент» (1680), «Вячэра душэўная» (1683), кнігі XVII—XVIII стагоддзяў, копіі рукапісаў, працы даследчыкаў жыцця знакамітага палачаніна.

Экспазіцыйная плошча складае 134,5 кв. м, на якіх выстаўлена 145 музейных прадметаў. Акрамя таго, тут захоўваецца частка калекцыі друкаваных выданняў з фондаў Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка і фонд навуковай бібліятэкі.

## Литература 
* Музеі Беларусі=Museums Belarus: Інфармацыя аб музеях сістэмы Мін-ва культуры Рэсп. Беларусь / Склад. А. Б. Сташкевіч [і інш.]; Пер. з бел. мовы А. Б. Сташкевіч, В. У. Мірончык. — Мн.: Беларусь, 2001. — 272.
* Полацк музейны: альбом = Полоцк музейный = Museums of Polotsk: фотаальбом / аўт.-ўклад.: Т. А. Джумантаева, М. М. Ільніцкі, фота I.Ў. Супранёнка, пер. на англ. мову Ю. В. Бажэнаў. — Мн.: Беларусь, 2006. — 282 с.

## Спасылкі 
* [Афіцыйны сайт Музея-бібліятэкі Сімяона Полацкага (Полацк(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA))] 

Катэгорыя:Музеі Полацка
Катэгорыя:Ніжне-Пакроўская вуліца (Полацк)
Галава (значэнні)

**Галава** — частка цела жывёл.
* **Галава чалавека**
* **Галава насякомага**
* **Галава фаўна** — страчаная мармуровая скульптура Мікеланджэла
* **Бражнік мёртвая галава** — матыль з сямейства бражнікаў
* **Галава каталонскага селяніна** — сімвалічная паслядоўнасць карцін алеем і алоўкам Жуана Міро

## Тапонім 
* **Цукровая галава** — гара ў Рыа-дэ-Жанейра
* **Галава** — возера ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласці Беларусі
* **Галава** — вёска ў Шаркаўшчынскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі
Ніжні замак (Полацк)

**Ніжні замак**, спачатку **Стралецкі горад** або **Стралецкая слабада** — колішняе фартыфікацыйнае збудаванне, гістарычная мясцовасць у Полацку.

## Апісанне 
Уяўляў сабою земляны вал (цяпер вядомы як «вал Івана Грознага») даўжынёй 600 м, вышынёй 10 м, шырынёй асновы да 30 м, з рубленай сцяной на грэбені. Плошча — каля 6 га.

## Гісторыя 
Умацаванне пабудавана загадам вялікага князя маскоўскага Івана IV пасля ўзяцця Полацка яго войскамі ў 1563 годзе ў ходзе Лівонскай вайны. Насыпалі вал цягам двух гадоў пад кіраўніцтвам баярына князя Пятра Шуйскага і ваявод Зайцава і Шчокіна. На планах XVI ст. фартыфікацыя мела 8 веж, у цэнтры стаяла вежа тыпу данжон. У XVII ст. вежы і рубленыя сцены замянілі простым тынам.

Умацаванне не мела вялікага абарончага значэння, бо пабудавана без уліку актыўнага развіцця ваеннай тэхнікі ў XVI—XVII ст. і толькі для жыцця стральцоў маскоўскага гарнізона пад камандаваннем князёў Шуйскага і братоў Сярэбраных, таму ўмацаванне называлася таксама *Стралецкай слабадой*.

Цалкам абарончую функцыю Ніжні замак страціў у пачатку XVIII ст. і стаў месцам жыхарства маргінальных пластоў насельніцтва Полацка.

### Сучаснасць 
Драўляныя канструкцыі замка не захаваліся. Вал замка захаваўся часткова — на працягу 400 м, у цэнтры праезд пазнейшага перыяду. Сваёй формай, зялёнымі насаджэннямі досыць арганічна ўпісваецца ў ландшафт горада. У 1960-я гады ўнутраныя схілы вала прыстасаваны пад трыбуны стадыёна «Спартак», які размяшчаўся на тэрыторыі самога замка.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Верхні і Ніжні замкі Полацка
* 

Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Полацка
Катэгорыя:Славутасці Полацка

Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Полацка
Эльзасцы

**Эльза́сцы** (саманазва: *Elsässisch*) — карэннае насельніцтва Эльзаса, якое размаўляе на мове нямецкага паходжання. Агульная колькасць у Францыі (2023 г.) — 1 606 000 чалавек.

## Вызначэнне 
У Францыі эльзасцы разглядаюцца толькі як моўная меншасць французскай нацыі. У Германіі — як этнічныя немцы. Эльзаская мова лічыцца мясцовым дыялектам нямецкай мовы, блізкім да нямецкай мовы Швейцарыі. Народная традыцыйная культура таксама блізкая да нямецкай.   

## Гісторыя 
Эльзас з'яўляўся спрэчнай тэрыторыяй ужо ў часы сярэднявечча. Мяжа паміж германамоўнымі і раманамоўнымі землямі праходзіла па Вагезах. Аднак яна не была выразнай. Групы раманскага насельніцтва жылі і на захад ад горнага масіву. Аснову германамоўнага насельніцтва складалі нашчадкі франкаў і швабаў. Яны размаўлялі на асаблівым дыялекце, адрозным ад распаўсюджаных у Германіі, што было зафіксавана ўжо ў IX ст. 

З XII ст. у Эльзасе назіраўся паступовы пераход ад выкарыстання ў дакументах лацінскай мовы да нямецкай, але канчаткова ён замацаваўся толькі ў перыяд Рэфармацыі, калі нямецкая мова стала мовай набажэнства. Акрамя таго, падчас рэлігійных войн у Францыі сюды перасяляліся французскія пратэстанты. У Страсбуры выдавалі на французскай мове кнігі, адчыняліся франкамоўныя школы. 

У 1648 г. Эльзас увайшоў у склад Францыі, але да Вялікай французскай рэвалюцыі ў ім захоўваліся старыя інстытуты кіравання, падтрымліваліся мясцовыя традыцыі. Насельніцтва Эльзаса актыўна ўдзельнічала ў рэвалюцыйных падзеях, у 1791 г. аказвала супраціўленне прускім і аўстрыйскім войскам. Адукацыя была пераведзена на французскую мову. Эльзасцы служылі ў французскай арміі.

У 1871 - 1918 гг. Эльзас уваходзіў у склад Германіі. Тут праводзілася палітыка асіміляцыі. Школы і газеты сталі нямецкамоўнымі. Было забаронена нават упісваць у дакументы і на надмагільныя знакі імёны на французскай мове. Але ў палітычным жыцці дамінавала апазіцыя цэнтральным германскім уладам. Пасля таго, як Эльзас зноў быў далучаны да Францыі, сюды сталі пераязджаць чыноўнікі з іншых рэгіёнаў, іх праца аплочвалася лепей, чым мясцовых выхадцаў, магчымасць вучыцца па-нямецку значна скарацілася. Гэта прывяло да хвалі незадаволенасці і з'яўлення руху за аўтаномію. Сітуацыя палепшылася толькі пасля II Сусветнай вайны, калі нямецкая мова была часткова дазволена ў мясцовым дакументазвароце. Эльзасцы працягваюць змагацца за культурную аўтаномію.

## Спасылкі
*Ja! fer unseri Sproch - Elsässer pochen auf ihre Kultur 
*Histoire de l'Alsace 
*L'Alsace
*Culture alsacienne et folklore 

Катэгорыя:Народы Еўропы
Катэгорыя:Народы Францыі
Катэгорыя:Германцы
Беларусь на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010

{{Краіна на Алімпійскіх гульнях
|НАК = BLR
|ІмяНАК = Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь
|Гульні = {}
|Спартсмены = {}
|відах спорту = {}
|Сцяганосец = {}
|Афіцыйныя = {}
|Золата = {}
|Срэбра = {}
|Бронза = {}
|Усяго = {}
|Месца = {}
|Летнія_гульні = 
1996  2000  2004  2008  2012
|Зімовыя_гульні = 1994  1998  2002  2006  2010  2014
|Гл_таксама = 
  (1952 – 1988)
 (зімовыя 1992 – летнія 1992)
}}

**Беларусь** на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года была прадстаўлена ў 4 відах спорту. Усяго краіну прадстаўляла 47 спартсменаў (33 мужчыны і 14 жанчын). Сцяг Беларусі на цырымоніі адкрыцця пранёс 38-гадовы хакеіст Алег Антоненка (цікава, што пры гэтым Антоненка не быў у Ванкуверы ні капітанам, ні альтэрнатыўным капітанам зборнай па хакеі з шайбай).

Аляксей Грышын, перамогшы ў лыжнай акрабатыцы, прынёс Беларусі першы ў гісторыі залаты медаль на зімовых Алімпійскіх гульнях. Яшчэ два медалі ў «скарбонку» беларусаў дадалі біятланісты: Сяргей Новікаў нечакана выйграў срэбра ў індывідуальнай гонцы на 20 км (падзяліўшы яго са знакамітым нарвежцам Уле-Эйнарам Б'ёрндаленам), а Дар’я Домрачава стала трэцяй у жаночай індывідуальнай гонцы на 15 км. Таксама можна адзначыць 4-е месца Асолі Слівец у жаночай лыжнай акрабатыцы. Беларусы ўпершыню ў гісторыі зімовых Алімпіяд выйгралі 3 медалі - раней яны ніколі не заваёўвалі больш за два. Акрамя таго, Беларусь стала адзінай, акрамя Расіі, краінай былога СССР, якая выйграла ў Ванкуверы хоць бы адно золата.

## Медалісты 
## Вынікі спаборніцтва 
### 30px Біятлон 
; Мужчыны

; Жанчыны

### 30px Канькабежны спорт 
; Жанчыны

### Лыжныя віды спорта 
#### 30px Горналыжны спорт 
; Жанчыны

#### 30px Лыжныя гонкі 
; Мужчыны
;; Дыстанцыя

;; Спрынт

; Жанчыны
;; Дыстанцыя

;; Спрынт

#### 30px Фрыстайл 
; Акрабатыка

## Спасылкі 
* Вынікі  
 

Катэгорыя:Краіны на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года
Катэгорыя:Беларусь на Алімпійскіх гульнях
Вольфен

**Вольфен** () — горад у Германіі, у зямлі Саксонія-Ангальт. Уваходзіць у склад раёна Бітэрфельд. Падпарадкоўваецца кіраванню Вольфен. Насельніцтва  чал. Займае плошчу 23,13 км². Афіцыйны код — 15 1 54 044. Горад падзяляецца на 6 гарадскіх раёнаў.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гарады Саксоніі-Ангальт
Вольфія

**Вольфія** (*Wolffia*) — род раслін падсямейства ; 17 відаў.

## Назва 
Родавая назва *Wolffia* дадзена ў гонар нямецкага батаніка і энтамолага .

## Батанічнае апісанне 
Складаецца з шарападобна-авальнай сцяблінкі 0,3-2,0 мм у папярочніку; лісця і каранёў няма. Расце на паверхні стаячых вод. Размнажаецца звычайна пачкаваннем да двух разоў у суткі, рэдка насеннем.

## Хімічны склад 
Утрымлівае крухмал (да 65 %), бялок (да 10 %), тлушч (да 20 %), вітаміны.

## Віды 
Сістэматыкі налічваюць 11 відаў у родзе, сярод якіх:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Раскавыя
Каспар Фрыдрых Вольф

**Каспар Фрыдрых Вольф** (, , Берлін — , Санкт-Пецярбург) — нямецкі анатам і фізіёлаг.

## Біяграфія 
Сын краўца, нарадзіўся ў Берліне, вучыўся там жа і ў Гале медыцыне і ў 1759 годзе абараніў дысертацыю «Theoria generationis», якая паклала пачатак сучаснай эмбрыялогіі. У гэтай дысертацыі ён, абапіраючыся на дакладныя назіранні, навукова абгрунтаваў вучэнне пра эпігенезіс, паступовае развіццё зародка з трывалага зачатку. У навуцы ў гэты час панавала вучэнне пра прэфармацыю, або эвалюцыю, паводле якой з самага пачатку развіцця ў яйку знаходзяцца ўжо гатовымі ўсе органы зародка. Абвяргаючы панавальныя гледжанні, Вольф наклікаў на сябе жорсткія нападкі навукоўцаў, асабліва Бонэ і Галера.

## Літаратура 
* Гайсинович А. Е. К. Ф. Вольф и учение о развитии организмов (в связи с общей эволюцией научного мировозрения). М.: Изд-во АН СССР, 1961.

Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Біёлагі XVIII стагоддзя
Валынскае ўзвышша

**Валы́нскае ўзвы́шша** (, ) — узвышша на захадзе Украіны, паміж рэкамі Буг і Корчык (прыток Случы), у Валынскай і Ровенскай абласцях; заходняя частка ляжыць у межах Польшчы, дзе пераходзіць у Люблінскае ўзвышша.

На поўначы ўступам вышынёй 30—50 метраў абрываецца да Палескай нізіны, з поўдня Валынскае ўзвышша абмежавана раўнінай Малога Палесся. Вышыня 220—250 метраў (максімальная да 341 метра — Мізацкі краж). Пераважае ўваліста-лагчынны рэльеф. Рачнымі далінамі Буга, Стыр, Гарыні і іх прытокаў Валынскае ўзвышша падзяляецца на асобныя ўчасткі плато. Валынскае ўзвышша разам з Падольскім узвышшам часта называюць Валына-Падольскім. Асновай Валынскага ўзвышша з’яўляюцца адклады мелавога ўзросту, на захадзе пад імі залягаюць каменнавугальныя адклады Львоўска-Валынскага вугальнага басейна.

У глебавым покрыве пераважаюць шэрыя лясныя глебы, на выраўнаваных участках — чарназёмы. Расліннасць пераважна лесастэпавая. Пашыраны грабавыя, дубова-грабавыя, дубовыя, дубова-хваёвыя лясы (9 % тэрыторыі). Сельскагаспадарчыя ўгоддзі складаюць 75 % зямельнага фонду.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Геаграфія Валынскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Ровенскай вобласці
Катэгорыя:Узвышшы Польшчы
Катэгорыя:Узвышшы Украіны
Вольф

**Вольф** (ад  [радзей — ] альбо  — воўк) — нямецкае прозвішча і імя.

## Вядомыя носьбіты 
* Каспар Фрыдрых Вольф — нямецкі біёлаг.
* Конрад Вольф — нямецкі рэжысёр.
* Крыста Вольф — нямецкая пісьменніца.
* Макс Вольф — нямецкі астраном.
* Маркус Вольф — кіраўнік знешняй разведкі ГДР.
* Маўрыкій Восіпавіч Вольф — расійскі выдавец.
* Норберт Вольф — нямецкі гісторык мастацтва.
* Рамана Давыдаўна Вольф — дзеяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі.
* Рудольф Вольф — швейцарскі астраном і матэматык.
* Сяргей Барысавіч Вольф (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).
* Хрысціян Вольф — нямецкі вучоны-энцыклапедыст.
* Хуга Вольф — аўстрыйскі кампазітар.
* Юзаф Вольф — польскі гісторык.

## Гл.таксама 
* Вульф
Крыста Вольф

**Крыста Вольф** (; дзявочае прозвішча Іленфельд (ням. Ihlenfeld); , Ландсберг-на-Варце — , ) — нямецкая пісьменніца.

## Біяграфія 
Крыста Вольф нарадзілася ў сям’і камерсанта Ота Іленфельда ў Ландсберг-на-Варце, дзе да пачатку Другой сусветнай вайны хадзіла ў школу. Пасля перасялення сям’я Іленфельдаў у 1945 годзе апынулася ў Мекленбургу. Крыста працавала машыністкай у бургамістра вёскі Гамелін паблізу Шверына. У 1949 годзе яна скончыла школу ў Бад-Франкенхаўзен і ў тым жа годзе ўступіла ў САПГ. Крыста Вольф была членам САПГ да чэрвеня 1989 года. З 1949 па 1953 гады Крыста Вольф вывучала германістыку ў Іене і Лейпцыгу. У 1951 годзе яна выйшла замуж за пісьменніка Герхарда Вольфа. Годам пазней нарадзілася іх першая дачка Анэт.

Хрыста Вольф працавала навуковым супрацоўнікам Нямецкага саюза пісьменнікаў і рэдактарам у розных выдавецтвах і часопісах. З 1955 па 1977 гады яна была членам праўлення Саюза пісьменнікаў ГДР. Праз чатыры гады пасля нараджэння першага дзіцяці на свет з’явілася дачка Катрын. З 1974 Крыста Вольф была членам Акадэміі мастацтваў ГДР. Яшчэ ў 1972 годзе яна пабывала ў Парыжы і ў 1984 годзе была выбрана членам Еўрапейскай акадэміі навук і мастацтваў у Парыжы. Праз два гады яна ўступіла ў Вольную акадэмію мастацтваў Гамбурга. У 1976 годзе, падпісаўшы «адкрыты ліст супраць пазбаўлення грамадзянства Вольфа Бірмана», яна была выключана з Саюза пісьменнікаў ГДР. Крыста Вольф шмат падарожнічала, у тым ліку па Швецыі, Фінляндыі, Францыі і ЗША, дзе атрымала ступень ганаровага доктара Універсітэта штата Агая. Яна лічыцца адной з самых вядомых сучасных пісьменніц Германіі. Творы Крысты Вольф перакладзены на многія мовы свету.

У пачатку 1990-х гадоў стала вядома аб супрацоўніцтве Крысты Вольф у 1959—1962 гадах з Міністэрствам дзяржаўнай бяспекі ГДР у якасці пазаштатнага супрацоўніка. У гэты час яна зрабіла тры справаздачы пра свае сустрэчы, у якіх аднак давалася выключна станоўчая ацэнка ўказаных асоб.

## Літаратура 
* Peter Böthig (Hg.): *Christa Wolf — Eine Biographie in Bildern und Texten*, Luchterhand, München, 2004
* Sonja Hilzinger: *Christa Wolf. Leben, Werk, Wirkung*, Suhrkamp, Frankfurt/M. 2007, ISBN 3-518-18224-2
* Jörg Magenau: *Christa Wolf — Eine Biographie*, Kindler, Berlin, 2002
* Gisela Stockmann: *Christa Wolf. Amselweg*, In: Gisela Stockmann: *Schritte aus dem Schatten. Frauen in Sachsen-Anhalt*, Dingsda-Verlag, Querfurt 1993

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі ГДР
Катэгорыя:Пісьменніцы Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Георга Бюхнера
Конрад Вольф

**Конрад Вольф** (; , Хехінген, Германія — , , Германія) — нямецкі , сын пісьменніка Фрыдрыха Вольфа, малодшы брат кіраўніка знешняй разведкі ГДР Маркуса Вольфа. Прадстаўнік савецкай школы кінематографа (скончыў УДІК), аднак працаваў пераважна ў ГДР. З фільмаў Вольфа найбольш вядомым з’яўляецца «Гоя, або Цяжкі шлях пазнання» паводле аднайменнага рамана Л. Фейхтвангера з Данатасам Баніёнісам у галоўнай ролі.

## Біяграфія 
Пасля прыходу нацыстаў да ўлады эмігрыраваў разам з бацькамі з Германіі і з 1934 года жыў у СССР. Удзельнічаў у Другой сусветнай вайне разам з савецкімі войскамі, у 1945 годзе (у 19 гадоў) быў прызначаны ваенным камендантам горада Бернау. Вопыт ваенных гадоў паказваецца рэжысёрам у фільмах «Мне было дзевятнаццаць» і «Мама, я жывы».

У 1949 годзе паступіў ва УДIК (Масква) на рэжысёрскі факультэт, курс С. А. Герасімава. Пасля заканчэння УДІКа жыў і працаваў у ГДР. Прэзідэнт Акадэміі мастацтваў ГДР (1965—1982). Лаўрэат Нацыянальнай прэміі ГДР (1959, 1968).

Катэгорыя:Члены ЦК САПГ
Катэгорыя:Лаўрэаты Канскага кінафестывалю
Абраз Маці Божай Юравіцкай

**Абраз Маці Божай Юравіцкай** — абраз Багародзіцы, які ўпершыню ў гістарычных хроніках згадваецца ў 1630 годзе. Шануецца як цудатворны ў Праваслаўнай і Каталіцкай цэрквах.

## Апісанне абраза 
Абраз выкананы ў царкоўна-мастацкім стылі «Адзігітрыя». Паводле высновы экспертаў была напісана напачатку XVII стагоддзя на тэрыторыі Заходняй Украіны, паколькі ў афармленні абраза прыкметны моцны ўплыў праваслаўнай іканаграфіі.

## Гісторыя абраза 
У другой палове XVII стагоддзя ў Юравічах абгрунтаваліся прадстаўнікі каталіцкага ордэна езуітаў, з дзейнасцю якіх звязана з’яўленне ў мястэчку цудатворнага абраза Маці Божай Юравіцкай і ўзвядзенне тут храмавага комплекса Юравіцкага манастыра.

У 1831 г. пасля падаўлення паўстання пачаліся ганенні на касцёл. Айцец Гадзецкі (пробашч у Юравічах) даведаўся, што Ядвіга Кеневіч (дачка Катаржыны Кеневіч з Горваттаў), якая ўмела добра маляваць, зрабіла для сябе копію іконы Маці Божай Юравіцкай. Па просьбе пробашча яна аддала яму сваю працу. Гадзецкі замяніў сапраўдную ікону на копію, а першую перадаў на захаванне Габрыэлі Горват. Праз некалькі месяцаў пасля замены абраза 26 лістапада 1864 года царскім указам была скасавана каталіцкая парафія ў Юравічах, а касцёл перададзены праваслаўным.

Габрыэля Горват захоўвала цудадзейны абраз у галоўчыцкім палацы, а ў маі 1885 года паехала ў Кракаў і пакінула абраз айцам езуітам кракаўскага калегіума, узяўшы з іх пісьмовае абяцанне вярнуць ікону ў Юравічы, калі там адродзіцца касцёл. Езуіты спачатку змясцілі цудадзейны абраз Маці Божай Юравіцкай у капліцы калегіума, а пазней — у касцёле святой Барбары.

Спіс абраза Багародзіцы лічыўся страчаным, але пры аднаўленні манастыра быў выяўлены ў суседняй вёсцы. Пасля рэстаўрацыі юравіцкая святыня была спачатку выстаўлена ў мазырскім Свята-Міхайлаўскім саборы, а затым з хросным ходам ад яго сцен перанесена ў манастыр. Арыгінал абраза захоўваецца ў кракаўскім .

## Цікавыя факты 
У выдадзеным у 1742 годзе ў Познані багаслоўскім сачыненні «Крыніца ласак духоўных Дзевы Марыі з гор Юравіцкіх» прыведзена мноства цудоўных выратаванняў, звязаных з абразам Маці Божай Юравіцкім: гэта ўваскрашэнне ў 1686 годзе падчас жалобнай працэсіі сына юравіцкага верніка Прыгародскага, уваскрашэнне загінулага ў 1724 годзе пры пажары сына мазырскага земскага пісарчука Тэафіла Лянкевіча, выратаванне ў 1730 годзе патанулага юравіцкага жыхара Руткоўскага.

На Юравіцкім абразе размяшчалася срэбная карона, што ўскосна сведчыць пра малавядомы, але важны момант — магчыма, мясцовы абраз Маці Божай быў каранаваны (агулам у свеце налічваецца менш за тры дзясяткі каранаваных абразоў)

## Літаратура 
* *Гародка Р.* Гісторыя цудадзенай іконы Маці Божай Юравіцкай // Наша Вера. 2(24)/2003.

## Спасылкі 
* Гісторыя абраза на сайце Тураўскай епархіі 
* Хросны ход з Юравіцкім абразам на YouTube

Катэгорыя:Абразы Беларусі
Катэгорыя:Іканаграфія Багародзіцы
Катэгорыя:Хрысціянства ў Беларусі
Катэгорыя:Тураўская і Мазырская епархія
Катэгорыя:Цудатворныя абразы Багародзіцы
Мужчынская зборная Беларусі па гандболе

**Мужчынская зборная Беларусі па гандболе** прадстаўляе Беларусь у міжнародных турнірах па мужчынскім гандболе. Каманда пяць разоў прымала ўдзел у чэмпіянаце свету (1995, 2013, 2015, 2017, 2021) і сем разоў — у чэмпіянаце Еўропы (1994, 2008, 2014, 2016, 2018, 2020, 2022).

## Цяперашні склад 
Склад зборнай на чэмпіянаце Еўропы 2018.
:*Колькасць гульняў і галоў станам на 11 студзеня 2018 года*.

## Поспехі ў чэмпіянатах 
### Чэмпіянат свету па гандболе 
* 1995: 9-е месца
* 2013: 15-е месца
* 2015: 18-е месца
* 2017: 11-е месца

### Чэмпіянат Еўропы па гандболе 
* 1994: 8-е месца
* 2008: 15-е месца
* 2014: 12-е месца
* 2016: 10-е месца
* 2018: *удзельнічае*

### Летнія Алімпійскія гульні 
Не прымала ўдзелу.

## Трэнеры 
* Спартак Мірановіч (1992 — 1998)
* Аляксандр Каршакевіч (1998 — 2001)
* Спартак Мірановіч (2001 — чэрвень 2008)
* Георгій Свірыдзенка (чэрвень 2008 — ліпень 2009)
* Юрый Шаўцоў (з ліпеня 2009)

## Вядомыя ігракі 
* Іван Броўка
* Сяргей Гарбок (пасля выступаў за Расію)
* Андрэй Клімавец (пасля выступаў за Германію)
* Барыс Пухоўскі
* Сяргей Рутэнка (таксама выступаў за Славенію)
* Аляксандр Тучкін (пасля выступаў за Расію)
* Генадзь Халепа
* Міхаіл Якімовіч

## Санкцыі 
28 лютага 2022 года Еўрапейская федэрацыя гандбола прыняла рашэнне адхіліць зборныя Беларусі па гандболе і беларускія гандбольныя клубы ад удзелу ва ўсіх спаборніцтвах пад эгідай ЕФГ на перыяд да наступнага рашэння. Прычына гэтага — ваеннае ўварванне Расіі і Беларусі ва Украіну.

## Спасылкі 
* Старонка зборнай на сайце БФГ
Хрысціян Вольф

**Хрысціян Вольф** (; , , Сілезія, Свяшчэнная Рымская імперыя — , , Саксонія, Свяшчэнная Рымская імперыя) — нямецкі вучоны-энцыклапедыст, філосаф, юрыст і матэматык, адзін з найбольш прыкметных філосафаў у перыяд пасля Лейбніца і да Канта, заснавальнік мовы нямецкай філасофіі.

Вольф выступіў галоўным чынам як папулярызатар і сістэматызатар ідэй Г. Лейбніца, на аснове якіх імкнуўся распрацаваць адзіную і ўсеабдымную сістэму ведаў. Вольф лічыў, што фізіка вывучае цела — «простыя субстанцыі», рух якіх тлумачыцца механічнай прычыннасцю, пнеўматалогія — дзейнасць духаў, матэматыка — велічыні рэчаў, этыка, натуральнае права і палітыка — волю як уласцівасць душы. Задача «першай філасофіі» (ці «анталогіі») — зразуменне ўсеагульнай сувязі ўсіх духоўных і цялесных сутнасцей, якую Вольф разумеў як вызначаную богам мэтазгоднасць існага. Псіхалогію Вольф падзяляў на эмпірычную і рацыянальную: першая разглядае душу з боку яе сувязі з целам, другая ж займаецца нязменнай, несмяротнай душой. Вольф быў прыхільнікам асвечанага абсалютызму. Паслядоўнік Г. Гроцыя, адстойваў тэорыю натуральнага права; Вольфу належыць шэраг прац па міжнароднаму публічнага праве, філасофія Вольфа і яго школы панавала ў нямецкіх універсітэтах да з’яўлення «крытычнай філасофіі» Канта і атрымала распаўсюджванне таксама ў іншых краінах. Творы Вольфа, напісаныя на нямецкай мове, шмат у чым вызначылі нямецкую філасофскую тэрміналогію.

## Літаратура 
* J. I. Israel. «Radical Enlightenment: Philosophy and the Making of Modernity 1650—1750». — Oxford: Oxford University Press, 2002.
* T. J. Hochstrasser. «Natural Law Theories in the Early Enlightenment». — Cambridge: Cambridge University Press, 2000.

## Спасылкі 
* Catalog of the Scientific Community  
* Biographisches-Bibliographisches Kirchenlexikon Verlag Traugott Bautz 

Катэгорыя:Матэматыкі Германіі
Катэгорыя:Філосафы Германіі
Катэгорыя:Юрысты Германіі
Катэгорыя:Мемуарысты Германіі
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Юрысты XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Выкладчыкі Гале-Вітэнбергскага ўніверсітэта
Макс Вольф

**Макс Вольф** (; ,  — , ) — нямецкі астрафізік. Прафесар Гайдэльбергскага ўніверсітэта (1893) і дырэктар Гайдэльбергскай абсерваторыі (1909). У 1891 ужыў фатаграфаванне для знаходжання малых планет; адкрыў больш за 200 малых планет, а таксама шмат туманнасцей. У 1905 ужыў фатаграфічны спосаб для выяўлення зорак, якія валодаюць прыкметнымі ўласнымі рухамі, распрацаваў спосаб вымярэння гэтых рухаў.

Катэгорыя:Астраномы Германіі
Катэгорыя:Астраномы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Астраномы XX стагоддзя
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Кэтрын Брус
Катэгорыя:Першаадкрывальнікі астэроідаў
Катэгорыя:Першаадкрывальнікі камет
Рудольф Вольф

**Іаган Рудольф Вольф** (,  — ) — швейцарскі астраном і матэматык, вядомы сваімі даследаваннямі сонечных плям.

## Біяграфія 
Вольф нарадзіўся ў Феландэне, недалёка ад Цюрыха. Ён вучыўся ва ўніверсітэтах Цюрыха, Вены і Берліна. Адным з яго настаўнікаў быў Іаган Франц Энке. У 1844 Вольф стаў прафесарам астраноміі ў Бернскім універсітэце, у 1847 — дырэктарам Бернскай Абсерваторыі. У 1855 ён заняў пасады прафесара астраноміі ва ўніверсітэце і Вышэйшай тэхнічнай школе Цюрыха.

Вольф надзвычай зацікавіўся адкрытымі Генрыхам Швабе сонечнымі плямамі. Ён не толькі праводзіў ўласныя назіранні, але і сабраў усе даступныя дадзеныя аб сонечнай актыўнасці з 1610 года і вылічыў іх перыядычнасць, роўную 11,1 гадам. У 1848 годзе ён прапанаваў метад разліку лікавага паказчыка сонечнай актыўнасці. Лік Вольфа выкарыстоўваецца да гэтага часу. У 1852 Вольф быў адным з чатырох навукоўцаў, якія адкрылі сувязь паміж сонечным цыклам і геамагнітнай актыўнасцю.

## Спасылкі 
* HAO «Rudolf Wolf (1816—1893)»  
* HAO «Rudolf Wolf (1816—1893)»  with portrait 
* MacTutor «Johann Rudolf Wolf»  
* The Sun — History 

Катэгорыя:Выпускнікі Цюрыхскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Астраномы Швейцарыі
Катэгорыя:Астраномы XIX стагоддзя
Паўночнакарэйская вона

**Вона КНДР**, **паўночнакарэйская вона** — з 1947 года грашовая адзінка Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікі, раўняецца 100 чонам.

З моманту далучэння Карэі да Японіі яе грашовай адзінкай стала карэйская ена Цёсэн-банка (былы Банк Карэі) у Сеуле. Банкноты для Карэі (10, 20, 50 сэн, 1, 5, 10 іен) друкаваў Першы Нацыянальны банк Японіі. Выпускаліся манеты 0,5, 1, 5, 10, 20 чон, 0,5, 5, 10 і 20 вон. У 1945 годзе савецкія войскі выкарыстоўвалі надрукаваныя ў СССР купюры 1, 5, 10, 100 вон ваеннага выпуску. На тэрыторыі Паўночнай Карэі банкноты Цёсэн-Банка ў карэйскіх іенах былі абменены на ўведзеныя ў 1947 годзе воны Цэнтральнага банка Паўночнай Карэі ў суадносінах 1:1. У 1959 годзе гэтыя банкноты былі дэнамінаваныя 100:1.

## Рэформа 2009 
У канцы лістапада 2009 года ўлады КНДР абвясцілі аб дэнамінацыі воны па курсе 100:1. Тэрмін абмену быў усталяваны да 7 снежня таго ж года: на абмен грамадзянам даваўся тыдзень. Першапачаткова абвяшчалася, што мяжа абмену будзе складаць 100 тысяч вон (абмен грошай звыш гэтай сумы забараняўся). 1 снежня гэтая мяжа быў падвышана да 200 тысяч вон. 2 снежня мяжа была зноў зніжана да 100 тысяч, але было абвешчана, што грошы звыш гэтай сумы можна мяняць, але па курсе 1000:1 (са стратай 90 % кошту).

На 4 снежня сума, дазволеная да легальнага абмену, прыкладна адпавядала $ 60 па курсе чорнага рынку. Па дадзеных BBC, дадзеныя меры ўрада прывялі да масавых праяў незадаволенасці насельніцтва: незадаволеныя грамадзяне публічна спальвалі груды старых вон.

З 1 студзеня 2010 года ў краіне было забаронена хаджэнне замежнай валюты.

Катэгорыя:Азіяцкія валюты
Катэгорыя:Эканоміка КНДР
Вормскі канкардат

**Вормскі канкардат** (, таксама вядомы як ) — кампраміснае пагадненне паміж рымскім Папам Калікстам II і імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі Генрыхам V, які завяршыў барацьбу за інвестытуру. Заключаны 23 верасня 1122 года ў Вормсе. Ратыфікаваны на Першым Латэранскім саборы (1123 год).

Паводле ўмоў Вормскага канкардату, абодва бакі даравалі адзін аднаму сапраўдны мір, кароль абавязаўся вярнуць Папе і мясцовым цэрквам захопленую ў ходзе канфлікту маёмасць. Пагадненне ўрэгулявала спрэчныя пытанні ў прызначэнні царкоўных іерархаў. Яно прызнала дваістасць становішча біскупаў, якія ўваходзілі адначасова і ў царкоўную, і ў феадальную іерархію. Імператар адмаўляўся ад права надзяляць прэлатаў кольцам і кіем — сімвалам духоўнага звання, якое давалася Папам або яго легатамі. За імператарам захоўвалася права надзяляць біскупаў ленамі і свецкай уладай, уручаючы ім скіпетр. Папа пайшоў на тры буйныя саступкі. Ён прызнаў, што біскупы павінны несці васальныя абавязкі перад імператарам, пагадзіўся на прысутнасць імператара пры абранні біскупаў на нямецкай тэрыторыі і дазволіў імператару выказваць сваё меркаванне ў спрэчных выпадках. Імператар у сваю чаргу абяцаў, што выбары будуць праходзіць без сімоніі і прымусу. У Італіі і Бургундыі імператар пазбавіўся права прымаць удзел у абранні і ўручаў інвестытуры па сканчэнні шасці месяцаў. У цэлым, канкардат быў больш выгадным Папе, чым імператару.

## Літаратура 
* Le Goff, Jacques *Medieval Civilization 400—1500* Barnes and Noble, New York, 1964
* Reynolds, Susan *Fiefs and Vassals, The Medieval Evidence Reinterpreted*, Oxford University Press, 1994
* Davis, R. H. C. «A History of Medieval Europe, From Constantine to Saint Louis», Longmans, Ninth Printing, 1966
* Dahmus, Joseph, *The Middle Ages, A Popular History*, Doubleday & Company, Inc. Garden

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы XII стагоддзя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Свяшчэннай Рымскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя папства
Катэгорыя:1122
Катэгорыя:Вормс
Варанец

**Варанец** — беларускае прозвішча, а таксама тапонім і назва раслін.

## Прозвішча 
* Віктар Іванавіч Варанец (нар. 1962) — беларускі лексікограф
* Ірына Віктараўна Варанец (нар. 1958) — беларускі архітэктар.
* Сяргей Леанідавіч Варанец (нар. 1960) — беларускі архітэктар.

## Тапонімы 
* Варанец — возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці

## Расліны 
*  — род раслін сямейства казяльцовых.
* народная назва віду 
* народная назва віду 

Катэгорыя:Беларускія прозвішчы
Вопь

**Вопь** — рака ў Смаленскай вобласці Расіі, правы прыток Дняпра.

## Назва 
Назва Вопь балцкага паходжання. Узыходзіць да **Up-* (або **Ap-*), якія звязаныя з літоўскім *upė*, прускім api «рака».

На ўсходзе старабалцкай тэрыторыі аналагі — назвы прытока Акі ракі Упа, сожскай рэчкі Упіна (**Up-in-*). Далей літоўскія рачныя назвы тыпу *Upė, Upis, Upius, Upalė, Upėsė, Upyna, Upita*.

Да індаеўрапейскага **ab-* «рака, плынь», ад якога таксама прускае *api* «рака». «Звонкія» варыянты **ab-* і **ub-* захаваліся толькі ў гідраніміі: у назвах дзвінскай ракі Обаль (**Ab-,-l-*), возера Абстэрна (**Ab-, -st-, -rn-*), прыпяцкай ракі Убарць (**Ub-, -rt-*), дзесенскай ракі Убедзь (**Ub-, -d-*).

Прыток Вопі рака з аднакарэннай назвай Опісна, як і прыток Упы рака Уперта (**Uperta*), паказваюць, як утвараліся вытворныя назвы — з дапамогай пашыральнікаў (*-sn-*, *-rt-*). Такі спосаб утварэння вытворных назоўнікаў вядомы ў літоўскай мове: *upė* «рака» — *upėsnis, upėsnas* «рачулка; месца ўтоку ракі ў возера; поле, па якім працякае рака». Перакладам вытворных назваў *Упесна і Уперта з’яўляецца назва іншага прытоку Упы ракі Упская.

Для называння рэк у балцкай гідраніміі выкарыстоўвалася і «крынічная» аснова *Ak-*, ад якой утвораная назва Акі, у якую Упа ўцякае, а таксама двухасноўныя назвы тыпу Іслач, Нарач. У яцвягаў з гэтай жа мэтай выкарыстоўвалася аснова **udā* «вада, рака», як у двухасноўных гідронімах тыпу Ясельда, Грыўда.

## Гідраграфія 
Даўжыня 158 км, плошча вадазбору 3300 км². Працякае ў межах Смаленскага ўзвышша: у вярхоўях сярод балот, ніжэй — па шырокай даліне, пакрытай негустымі лясамі або лугамі, часткова забалочанымі. Сярэдні гадавы расход вады ў вусці каля 22 м³/сек. Увесну сплаў лесу. На Вопі — горад Ярцава.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Прытокі Дняпра
Хуга Вольф

**Хуга Вольф** (; , Віндышгрэц — , Вена) — аўстрыйскі кампазітар і музычны крытык.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Венскай кансерваторыі (1875—1877). Супрацоўнічаў з тыднёвікам «Wiener Salonblatt», на старонках якога рэзка крытыкаваў І. Брамса, выклікаўшы гэтым у Вене прадузятае стаўленне да сябе як да кампазітара. Свае першыя спелыя творы — песні для голасу з фартэпіяна на вершы Э. Мёрыке, І. Эйхендорфа, І. В. Гётэ — стварыў ў 1888 годзе. У іх па прыкладзе Р. Шумана і Р. Вагнера Вольф імкнуўся да арганічнага спалучэння музыкі і слова, дэталёваму псіхалагічнага раскрыцця тэксту. Абапіраючыся на маўленчую інтанацыю, кампазітар напісаў шэраг песень, якія ўспрымаюцца як драматычныя сцэнкі. У 1890-я гг. разам з песнямі (на словы Г. Келера, Мікеланджэла; «Іспанская кніга песень», «Італьянская кніга песень») звярнуўся да жанру бытавой камічнай оперы («Карэхідор») і музычнай драмы («Мануэль Венегас», няскончаная). Напісаў сімфанічныя творы (паэма «Пентэсілея», 1885; «Італьянская серэнада» для малога аркестра, 1892), струнны квартэт (1884) і шэраг літаратурных твораў. У 1898 годзе быў змешчаны ў клініку для вар’ятаў, дзе і памёр.

## Літаратура 
* *Walker F.* Hugo Wolf; a biography. New York: A.A. Knopf, 1968
* Hugo Wolfs musikalische Kritiken, Leipzig, 1912.
* *Sams E.*, The Songs of Hugo Wolf, London, 1961.

Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта
Катэгорыя:Кампазітары Аўстрыі
Катэгорыя:Оперныя кампазітары
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Аўстрыі
Катэгорыя:Музычныя крытыкі Аўстрыі
Катэгорыя:Памерлі ад сіфілісу
Катэгорыя:Пахаваныя на Цэнтральных могілках Вены
Хрушчыкі

**Хрушчыкі** (*Rutelinae*) — падсямейства жукоў з сямейства пласцініставусых.

## Апісанне 
Даўжыня да 15 мм. Цела бурае, зялёнае, сіняе, чорнае, з металічным бляскам. Вусікі 9-членікавыя, з кароткай булавой. Галёнкі задніх ног са шпорамі. Кіпцюркі лапак неаднолькавай велічыні.

Лічынкі С-падобныя, мяккія, складкаватыя, белавата-крэмавыя, укрыты рэдкімі вапаскамі, на брушку рады шыпікаў. Дарослыя пашкоджваюць лісце і кветкі, няспелае збожжа; некаторыя не кормяцца. Лічынкі развіваюцца ў глебе, шкодзяць падземным часткам раслін. Цыкл развіцця 1—2 гады.

## Арэал і экалогія 
Больш за 3 тыс. відаў. Пашыраны паўсюдна, акрамя Антарктыды. У Еўропе найбольш трапляецца кузька збожжавы — шкоднік збожжавых культур, на Беларусі , ,  і .

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Пласцініставусыя
Бабур

**Бабур** (, ), поўнае імя **Захір ад-дзін Мухамад Бабур**, — 26 снежня 1530) — індыйскі валадар і заснавальнік Імперыі вялікіх маголаў.

У час вялікіх геаграфічных адкрыццяў, выкліканых імкненнем заходне-еўрапейцаў знайсці новыя шляхі ў Індыю, у гэтым рэгіёне дайшла справа да стварэння імперыі, якую яе валадары называлі Імперыяй вялікіх маголаў. Яе заснавальнікам стаў Бабур з роду мангольскага заваёўніка Тамерлана.

Пасля заўчаснай смерці свайго бацькі ён стаў ханам у Фергане, ужо ў 14 гадоў правёў першую заваёўніцкую вайну і здабыў Самарканд. Праз чатыры гады быў у некалькіх бітвах разбіты ўзбекскім палкаводцам Шайбанам і вымушаны да ўцёкаў з Ферганы.

З рэшткамі свайго войска яму ўдалося здабыць Кабул і стварыць новую ваенную базу для сваіх заваяванняў, скіроўваючы іх на Індыю. Першым крокам да здабыцця гэтай зямлі сталі рэгулярныя грабежніцкія напады на Пенджаб; у 1525 годзе ён авалодаў гэтай тэрыторыяй, у наступным годзе здабыў Дэлі і затым падпарадкаваў большасць паўночнаіндыйскіх дзяржаў.

Пасля пераможнай бітвы ля Сікры ў сакавіку 1527 года, у якой нанёс паражэнне аб’яднаным арміям раджпуцкіх князёў, яму здаўся галоўны горад Агра. Стварыў Магольскую імперыю, якая стала спадчыннай для яго роду. Пасля стварэння імперыі правёў рэарганізацыю дзяржаўных спраў, цалкам змяніў адносіны зямельнай уласнасці. Усю зямлю абвясціў сваёй уласнасцю. Фергану, аднак, больш ніколі не здабыў.
Быў забіты адным са сваіх палітыкаў.

Бабур быў таксама адным з самых значных цюркамоўных паэтаў Сярэднявечча, аўтарам газэляў, рубаі і іншых твораў, якія перакладаліся на розныя мовы свету, у т. л. на беларускую («Выбраныя творы» ў перакладзе Л. Баршчэўскага. Мн., 2020, серыя «Паэты планеты»).

## Літаратура 
* Muzaffar Alam & Sanjay Subrahmanyan (Eds.) The Mughal State 1526—1750. Delhi, 1998.
* И. Стеблева. Семантика газелей Бабура. Москва, 1982.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Военачальнікі
Катэгорыя:Цімурыды
Катэгорыя:Падзішахі Вялікія Маголы
Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана
Катэгорыя:Кіраўнікі Індыі
Катэгорыя:Мемуарысты
Катэгорыя:Чагатайскія паэты
Катэгорыя:Паэты эпохі Цімурыдаў
Катэгорыя:Цюркскамоўныя паэты
Катэгорыя:Цюркскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Постаці цюркскай гістарыяграфіі
Катэгорыя:Гісторыкі эпохі Цімурыдаў
Катэгорыя:Кіраўнікі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Постаці Самарканда
Свярынаўскае

**Свяры́наўскае возера** — возера ў Беларусі, у Расонскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Расонка, за 7 км у напрамку на поўдзень ад гарадскога пасёлка Расоны.

Плошча паверхні возера 0,22 км², даўжыня 0,82 км, найбольшая шырыня 0,43 км. Даўжыня берагавой лініі 2,1 км. Плошча вадазбору 2,75 км². Схілы катлавіны стромкія вышынёй 8—10 м, у паўночнай частцы спадзістыя. Вакол возера забалочаная пойма.

На возеры сустракаюцца віды раслін, занесеныя ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Валерий Иванов-Смоленский* Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Том 5. 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Решение Россонского районного Совета депутатов от 26.10.2012 № 158 «О передаче под охрану мест произрастания дикорастущих растений, относящихся к видам, включенным в Красную книгу Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна
Катэгорыя:Басейн Нешчарды
Тэрмагант

ст.]]
**Тэрмага́нт**, або **Тэрвага́н** (, , ) — найменне мусульманскага бажаства ў заходнееўрапейскай сярэднявячнай літаратуры. У эпоху Адраджэння і барока трансфармавалася ў абразлівую мянушку.

## Паходжанне 
Упершыню слова *Tervagaunt* сустракаецца ў варыянце «Песні пра Раланда», запісаным каля 1100 г. У ёй Тэрмагант атаясняецца з Алахам, узгадваецца рэлігійны закон Тэрваганавы. У познім сярэднявеччы сустракаецца ў іншых творах трубадураў, англійскіх «Кентэрберыйскіх апавяданнях» і рамансе пра Сіра Гая з Варвіка.

Этымалогія слова вельмі спрэчная. Існуе некалькі папулярных варыянтаў тлумачэння яго паходжання:
* Ад старажытнаяўрэйскага слова * ‏אבדון* («пекла»)
* Ад імён антычнага бога Гермеса Трысмегіста або старажытнагерманскага бога Цюра
* Ад паэтычнага наймення Месяца «тройчы народжанага»

Гісторыкі літаратуры звычайна сцвярджаюць, што постаць Тэрмаганта звязана з сярэднявечнымі ўяўленнямі аб мусульманах як паганцах і ідалапаклонніках. Ускосна пра гэта сведчыць тое, што ў аксітанскай літаратуры слова «Мухамед» часам запісвалася як *Bafomet* і атаяснялася з Сатаной. Паэт Асторг д'Аўрыльяк у XIII ст. супрацьпастаўляў хрысціянскую веру ў адзінага Бога мусульманскім уяўленням пра божых спадарожнікаў Бафамета і Тэрвагана.

## Абраза 
Выкарыстанне слова Тэрмагант як абразы звязваецца з англійскай тэатральнай традыцыяй. Напрыклад, у шэкспіраўскім «Гамлеце» галоўны герой жартоўна атаясняе ўласцівасці Тэрмаганта з Ірадам: *I would have such a fellow whipped for o’erdoing Termagant*.

Звычайна найменне Тэрмагант у тэатральных пастаноўках атрымоўваў адмоўны сварлівы герой у доўгай вопратцы і цюрбане, таму гледачы ўспрымалі яго як жанчыну (жаночыя ролі таксама выконваліся мужчынамі). У пазнейшых п'есах XVIII ст. уводзіўся самастойны адмоўны жаночы вобраз з імем або прозвішчам Тэрмагант. Такім чынам, Тэрмагант значыў сварлівую жанчыну.

У нашы дні Тэрмагант выкарыстоўваецца як прыніжальная абраза як да жанчын, так і мужчын, але ўжываецца ў жаночым граматычным родзе.

## Спасылкі 
* Termagant — The Art and Popular Culture Encyclopedia
* World Wide Words: Termagant
* Online Etymology Dictionary

Катэгорыя:Сярэдневяковыя легенды
Катэгорыя:Багі