Уплісцыхе

**Уплісцыхе** ( — літ. *Божая Крэпасць*) — старажытны пячорны горад, адзін з першых гарадоў на тэрыторыі Грузіі. Уплісцыхе высечаны ў скале, размешчанай за 12 км на ўсход ад горада Горы на левым беразе ракі Кура. Горад узнік у канцы II — пачатку I тысячагоддзя да н. э., перажыў некалькі ўздымаў і спадаў, быў канчаткова пакінуты ў XIX стагоддзі і з’яўляецца, такім чынам, шматслаевым археалагічным аб’ектам, адным з найважнейшых помнікаў грузінскай культуры. Унікальнасць помніка заключаецца ў тым, што ён, дзякуючы свайму парадку, захаваў у сабе рэшткі архітэктурных і культавых збудаванняў, пабудаваных на працягу некалькіх тысячагоддзяў. У перыяд росквіту Уплісцыхе ўключаў у сябе больш за 700 пячор і пячорных збудаванняў, з якіх толькі 150 захаваліся да цяперашняга часу.
 з паўднёвага ўсходу]]

## Гісторыя вывучэння 
Уплисцыхе шмат разоў згадваецца ў працах грузінскіх гісторыкаў сярэднявечча, такім чынам, старажытны горад ніколі не быў забыты гісторыяй. Напрыклад, гісторык і географ XVIII стагоддзя,  пісаў, што Уплісцыхе быў горадам да нашэсця манголаў, але ... цяпер разбураны. Тут ёсць незвычайныя будынкі, высечаныя ў скале, вялікія залы, таксама выдзеўбаныя ў скале, вялікі тунэль, прабіты да ракі Куры. На захадзе — стромая скала і ўнутры яе велізарныя пячоры, цяпер недаступныя. Уяўляецца, што выходзяць з пячор воіны са стрэламі і дзідамі, коннікі, якія выступаюць у паход, і гэта месца, якое лічыцца прарыцалишчам, называецца Уплісцыхе.Да сярэдзіны XX стагоддзя Уплісцыхе згадваўся таксама ў шэрагу апісальных прац, а ў 1957 годзе пачалося сістэматычнае навуковае вывучэнне помніка. З гэтага часу гарадзішча вывучае комплексная архітэктурна-археалагічная экспедыцыя Дзяржаўнага Музея мастацтваў Грузіі пад кіраўніцтвам Ш. Аміранашвілі і Г Санікідзе. За час вывучэння гарадзішча было расчышчана, з дапамогай дадатковых жалезабетонных канструкцый некаторыя  збудаванні былі ўмацаваны, а шэраг збудаванняў накрыты і закансерваваны. У 1977—1978 гадах экспедыцыя зрабіла самае значнае адкрыццё, выявіўшы ў яры з паўднёвага боку помніка схаваны скарб ранняга перыяду жыцця горада, прадметы якога паступілі ў грузінскія музеі. Знаходка праліла святло на некаторыя абставіны жыцця горада і пацвердзіла шэраг здагадак аб прызначэнні культавых аб'ектаў Уплісцыхе аб тым, што Уплісцыхе знаходзіўся на Вялікім шаўковым шляху, не дакладныя па геаграфічным і храналагічным меркаваннях. Больш карэктна весці гаворку проста аб «гандлёвым шляху».

Збудаванне памяшканняў ва Уплісцыхе адбывалася ў два этапы: спачатку адбывалася грубае выдзёўбванне скальнай пароды, затым (па меры набліжэння да лініі сцяны) адбывалася тонкая прыцірка каменя да патрабаванай формы — працэс, які нагадвае працу скульптара. Пры прыцірцы выкарыстоўваліся вада і абразіўны камень, прычым працэс не толькі надаваў скальнай пародзе неабходную форму, але і наносіў надзейны ахоўны пласт на паверхню пароды (пясчаніка). Гэты пласт быў закліканы прадухіліць разбурэнне канструкцый.

### Рэлігія ва Уплісцыхе эліністычнага перыяду 
Рэлігія ва Уплісцыхе ўяўляла сабой тыповы набор політэістычных вераванняў свайго часу. У эліністычны перыяд у Уплісцыхе акрамя старажытнага культу пакланення бажаству Сонца пакланяліся іншым нябесным свяцілам і ўсяму пантэону грузінскіх паганскіх багоў, уключаючы багоў зямлі, падзямелля, вады і іншых, прычым кожнае з бажаствоў мела сувязі з адпаведнымі культавымі будынкамі. Пануючае становішча займаў, верагодна, храм Сонца, разбураны першымі хрысціянамі пасля хрысціянізацыі Грузіі ў 337 годзе н. э..

У 1920 годзе многія пабудовы Уплісцыхе пацярпелі з-за моцнага землятрусу. З гэтага перыяду ў гарадзішчы ніхто не сяліўся.

## Уплісцыхе ў цяперашні час 
З пяцідзесятых гадоў XX стагоддзя Уплісцыхе стаў турыстычным цэнтрам. Па меры паралельных работ па расчыстцы гарадзішча, якія праводзяцца з 1957 года археалагічнай экспедыцыяй, турыстычная каштоўнасць помніка павялічвалася: усё большая колькасць старажытных памяшканняў станавілася даступнай для наведвання. З больш за 700 збудаванняў горада каля 150 захаваліся да цяперашняга часу. Захаваўшыяся збудаванні адкрыты для турыстаў.

У 2000 годзе Сусветны банк сумесна з урадам Грузіі выдзеліў грошы на рэканструкцыю часткі помніка, а таксама аплаціў узвядзенне турыстычнага цэнтра побач з Уплісцыхе, які мог бы прадастаўляць інфармацыю на розных мовах. Як былі выкарыстаныя гэтыя сродкі — на дадзены момант незразумела, так як турыстычны цэнтр звычайна зачынены, а грузінскі бок сцвярджае, што грошай, выдзеленых на рэканструкцыю, аказалася
недастаткова. Спецыялісты прагназуюць сур'ёзныя разбурэнні помніка на працягу наступных 30 гадоў, калі не будуць прыняты своечасовыя меры па кансервацыі існуючых расколін. Уплісцыхе знаходзіцца ў сейсмічна актыўным раёне, і наступныя землятрусы могуць таксама сур'ёзна пашкодзіць помнік, асабліва калі не будуць прыняты меры па яго кансервацыі.

## Літаратура 
# Очерки истории Грузии в восьми томах, издательство АН ГССР, Тбилиси, 1988-1990 т. т. 1 — 2, 5 ISBN 5-520-00498-6 (Электронная версія)
# *T. Саникидзе* Уплисцихе, издательство Тбилисского государственного университета культуры и искусства им. Е. Такаишвили, Тбилиси, 2005

## Спасылкі 
* Уплісцыхе на сайце ЮНЕСКА (англ.)
* Хрысціянскія царквы Уплисцихе 
* Летапісы, дзе згадваецца аб Уплісцыхе
* Навіны аб рэканструкцыі Уплісцыхе 

Катэгорыя:Дагістарычная Грузія
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Грузіі
Катэгорыя:Пячорныя гарады
Катэгорыя:Гісторыя Грузіі