open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рагачоўскае рэальнае вучылішча

**Рагачоўскае рэальнае вучылішча** — сярэдняя навучальная ўстанова, якая працавала ў Рагачове і знаходзілася на Георгіеўскай вуліцы (сучасная Цымермана).

## Гісторыя 
Рагачоўскае рэальнае вучылішча было адкрыта ў 1906 годзе на сродкі гарадскіх мецэнатаў Іолшыных, у тым ліку Варвары Аляксееўны Іолшынай, якая частку сваіх грошай пакінула ў спадчыну для выплаты стыпендый навучэнцам вучылішча ўжо пасля яе смерці. Адкрыццё вучылішча ў дарэвалюцыйным Рагачове стала унікальнай падзеяй: тут упершыню была абсталявана аўтаномная электрастанцыя і змантаваная сістэма паравога ацяплення. Акрамя гэтага, з паўднёвага боку над другім паверхам была прыбудавана вежа, у якой размяшчалася абсерваторыя.

У 1912 годзе навучалі 212 вучняў і працавалі 16 выкладчыкаў.

У Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі захоўваюцца дакументы, звязаныя з існаваннем Рагачоўскага рэальнага вучылішча.

## Будынкі 
Комплекс складаўся з цаглянага двухпавярховага Г-падобнага ў плане будынка вучылішча, трох садкоў, адрыны з 4-х аддзяленняў, каменнага ледніка, клазета і  ў цэнтральнай частцы двара>.

### Галоўны будынак 
Для вучылішча быў пабудаваны двухпавярховы каменны будынак у неакласічным стылі на грошы мецэната Васіля Васільевіча Іолшына і яго жонкі Варвары Аляксееўны ў 1903—1907 гадах. На другім паверсе размяшчалася дамавая царква. Раней чым у іншых будынках Рагачова тут з’явілася сістэма паравога ацяплення, а ваду пераганялі з калодзежа ў памяшканні з дапамогай электрычнасці.

У будынку вучылішча мелася вежа, адкуль навучэнцы маглі назіраць за зорным небам.

У пачатку Вялікай Айчыннай вайны пабудова была спаленая, але яе аднавілі ў 1950-х

## Спасылкі 
Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гомельскай вобласці
Катэгорыя:З’явіліся ў 1906 годзе
Катэгорыя:Рэальныя вучылішчы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Рагачоў
Брэсцкі лёгкаатлетычны манеж

**Брэсцкі лёгкаатлетычны манеж** — спартыўнае збудаванне ў Брэсце, размешчаны па адрасе вул. Маскоўская, 151. Пабудаваны ў 2003 годзе (архіт. В. Кескевіч).

У 2004 годзе на базе лёгкаатлетычнага манежа заснавана Брэсцкая абласная спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву.

## Архітэктура 
Крытае збудаванне ўключае глядзельную залу на 1100 месцаў, спартыўная зала (126×40 м) з лёгкаатлетычнымі сектарамі і бегавымі дарожкамі, зал цяжкай атлетыкі, канферэнц-зала, каментатарскія, службовыя памяшканні і інш. Праводзяцца спаборніцтвы міжнароднага і рэспубліканскага узроўняў, навучальна-трэніровачныя заняткі па лёгкай і цяжкай атлетыцы. Разам з Брэсцкім лядовым палацам складае комплекс — Брэсцкае камунальнае культурна-спартыўнае УП «Палац спорту».

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Брэсцкай абласной СДЮШАР

Катэгорыя:Спорт у Брэсце
Спорт
Катэгорыя:2003 год у Брэсце
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Валерыя Кескевіча
Катэгорыя:Маскоўская вуліца (Брэст)
Катэгорыя:Спартыўныя збудаванні Беларусі
Дырэктар

**Дырэ́ктар**, **дырэ́ктарка** (ад  — ад *di* і *regere* — «кіраваць») — кіраўнік, начальнік кампаніі, прадпрыемства ці навучальнай установы.

Традыцыйна дырэктар — вышэйшая пасада ў арганізацыі, надзеленая паўнамоцтвамі выбару стратэгіі развіцця арганізацыі, працы з кадрамі, вызначэння фінансавых патокаў прадпрыемства.
Аднак, пры шэрагу ўмоў, у некаторых арганізацыях пасада дырэктара можа быць фармальнай ці адсутнічаць наогул. У бальніцах да дырэктара прыраўноўваецца галоўны ўрач.

Таксама прынята вылучаць дырэктараў па функцыянальных кірунках дзейнасці:
* камерцыйны дырэктар;
* тэхнічны дырэктар;
* выканаўчы дырэктар (за мяжой — аперацыйны дырэктар);
* дырэктар па інфармацыйных тэхналогіях;
* дырэктар па маркетынгу;
* арт-дырэктар.

## Гл. таксама 
* Галоўны дырэктар
* Генеральны дырэктар
* Савет дырэктараў

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пасады кіраванцаў
Катэгорыя:Карпаратыўнае кіраванне
Катэгорыя:Дырэктары
Брэсцкі лікёра-гарэлкавы завод «Белалка»

**Брэсцкі лікёра-гарэлкавы завод «Белалка»** — прадпрыемства ў Брэсце, размешчанае па адрасе вул. Савецкая, 2/1

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1897 годзе, з 1928 года *Брэсцкі лікёра-гарэлкавы завод*, з 2001 рэспубліканскае вытворчае УП з сучаснай назвай у складзе канцэрна «Белдзяржхарчпрам».

Філіялы: Івацэвіцкі спіртзавод (г. Івацэвічы; выпускае спірт-сырэц), Бродніцкі крухмальны завод (д. Бродніца Іванаўскага раёна; выпускае спірт-рэктыфікат, сухі бульбяны крухмал). Прадпрыемства выпускае 54 найменні (2005): гарэлкі (у т.л. на натуральных бярозавых, кляновых соках, вінаградным сіропе), настойкі горкія і салодкія, брэндзі, лікёры дэсертныя і эмульсійныя, бальзамы. Вытворчая магутнасць па выпуску гарэлкі і лікёра-гарэлкавых вырабаў 1,5 млн дол. Экспарт у Расію, ЗША, Латвію, Польшчу, Турцыю, Чэхію.

## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Вытворцы алкагольных напояў Беларусі
Катэгорыя:1897 год у Брэсце
Катэгорыя:Прадпрыемствы Брэста
Катэгорыя:Савецкая вуліца (Брэст)
Катэгорыя:Прадпрыемствы харчовай прамысловасці Беларусі
Перад ралі

**«Пе́рад ра́лі»** () — чорна-белы дакументальны фільм, зняты ў 1971 годзе польскім кінарэжысёрам Кшыштафам Кеслёўскім.

## Апісанне фільма 
Фільм уяўляе сабой справаздачу з дзесяці дзён падрыхтоўкі вядучага польскага гоншчыка Кшыштафа Камарніцкага да  1971 года. Гоншчык змагаецца з тэхнічнымі недахопамі аўтамабіля , але, у рэшце рэшт, так і не заканчвае гонку. Фільм з’яўляецца алегорыяй прамысловых і эканамічных праблем краіны.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
*   (на 25.08.2018)
* Перад ралі на сайце «*AllMovie.com*»
* Перад ралі на сайце «*FilmWeb.pl*»  (на 25.08.2018)
* Перад ралі ў інтэрнэт-базе польскага кіно «*FilmPolski.pl*»

Катэгорыя:Фільмы Польшчы 1971 года
Катэгорыя:Дакументальныя фільмы Польшчы
Катэгорыя:Кароткаметражныя фільмы Польшчы
Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы Польшчы
Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Польшчы
Катэгорыя:Фільмы на польскай мове
Катэгорыя:Фільмы Кшыштафа Кеслёўскага
Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Кшыштафа Кеслёўскага
Катэгорыя:Фільмы пра спорт
Брэсцкі машынабудаўнічы завод

**Брэсцкі машынабудаўнічы завод**, **«Брэстмаш»**  — прадпрыемства ў Брэсце, размешчанае па адрасе вул. Суворава, 21в.thumb|300px|МАЗ-365022
## Гісторыя 
Заснаваны ў 1986 годзе як *Брэсцкае машынабудаўнічае вытворчае аб’яднанне* на базе заводаў «Тэкстыльмаш», «Мясамалмаш» і Брэсцкага філіяла Мінскага эксперыментальна-канструктарскага бюро. У 1995 годзе вытворчае аб’яднанне ператворана ў 2 вытворчыя адзінкі: Брэсцкі машынабудаўнічы завод і эксперыментальна-канструктарскае бюро. З 2000 года РУП з сучаснай назвай.

## Прадукцыя 
Асноўная прадукцыя (2005): тэхналагічнае абсталяванне і запасныя часткі для перапрацоўчых галін аграпрамысловага комплексу, гандлю, прадпрыемстваў грамадскага харчавання і тавары народнага спажывання. Экспарт прадукцыі ў краіны СНД, Балтыі, Польшчу.

У 2019 годзе на заводзе наладжана зборка мікрааўтобусаў МАЗ-281 і фургонаў МАЗ-3650, якія з'яўляюцца ліцэнзійнымі копіямі кітайскай мадэлі JAC Sunray.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:1986 год у Брэсце
Катэгорыя:Прадпрыемствы Брэста
Катэгорыя:Вуліца Суворава (Брэст)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1986 годзе
Катэгорыя:Машынабудаўнічыя кампаніі Беларусі
Суркоў

**Суркоў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксей Аляксандравіч Суркоў (1889—1983) — рускі савецкі паэт і грамадскі дзеяч.
* Пётр Мікалаевіч Суркоў (1915—1944) — Герой Савецкага Саюза.
* Уладзіслаў Юр’евіч Суркоў (нар. 1964) — расійскі дзяржаўны дзеяч.
HMS D1

**HMS D1** — брытанская падводная лодка тыпу D. Пабудавана ў 1908—1909 гадах кампаніяй Vickers, на верфі Бараў-ін-Фёрнас, дзе судна было спушчана 6 мая 1908 года. Яна пачала службу ў Каралеўскім флоце 1 верасня 1909 года.

Падчас Першай сусветнай вайны была размешчана ў Харыджы, дзе была ўключана ў Восьмую падводную флатылію.

У 1916 годзе была размешчана ў , дзе была ўключана ў Шостую падводную флатылію.

У 1918 годзе была патоплена як цэль.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* D Class details
* MaritimeQuest D Class Overview
* MaritimeQuest HMS D-1 Pages

Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі тыпу D
Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі ў Першай сусветнай вайне
HMS C27

**HMS C27** —  брытанская падводная лодка тыпу С. Пабудавана ў 1908-1909 гадах кампніяй Vickers, на верфі Бараў-ін-Фёрнас, дзе судна было спушчана 22 красавіка 1909 года. Яна пачала службу ў Каралеўскім флоце 14 жніўня 1909 года.

Падчас Першай сусветнай вайны была размешчана ў  , дзе была ўключана ў Сёмую падводную флатылію.

20 ліпеня 1915 года падчас супольнай аперацыі з траўлерам Princess Louise ў ўзбярэжжа Шатландыі, між Аркнейскімі і Шэтландскімі астравамі здолела патапіць германскую падводную лодку SM U-23.

5 сакавіка 1918 года была затоплена сваім экіпажам у Хельсінкі, пасля высадкі германскіх войскаў у Фінляндыі

## Літаратура 
* 
* 
*

## Спасылкі 
*MaritimeQuest C Class Overview
*BriTsuB - C Class Coastal Submarine 
*HMS C-27 Pages

Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі тыпу С
Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі ў Першай сусветнай вайне
Наша гісторыя

**Наша гісторыя** — беларускі навукова-папулярны ілюстраваны часопіс.

Першы нумар часопіса выйшаў 17 жніўня 2018 года. Выдаўцом яго выступіла рэдакцыя інтэрнэт-партала «Наша Ніва». Першы наклад быў раскуплены за некалькі дзён, таму быў выдадзены дадатковы наклад.

Рубрыкі часопіса: Адкуль наш род, Біяграфія, Палітыка, Рэч Паспалітая, Вайсковая слава, СССР, Народы Беларусі, Пра-свет, Турыстычныя кірункі, Наша страва, Кухонныя гісторыі, Простыя рэчы, Гаспадарка, Анекдоты, Комікс.

У сакавіку 2021 года ў аднабаковым парадку «Белсаюздрук» спыніў распаўсюд часопіса «Нашай Нівы», «Белкніга», даччыная сетка крамаў Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь, таксама адмовілася яго прадаваць, у красавіку гэтак жа зрабіла «Акадэмкніга», якая належыць Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, таксама стала вядома, што «Белпошта» скасуе дамову з яго выдаўцом з ліпеня 2021 года.

8 ліпеня 2021 года разам з іншымі журналістамі «Нашай Нівы» быў арыштаваны Андрэй Дынько нібыта за арганізацыю пратэстаў. 12 ліпеня 2021 года сумеснай заяваю дзесяці арганізацый, у тым ліку Праваабарончага цэнтра «Вясна», Беларускай асацыяцыі журналістаў, Беларускага Хельсінскага камітэта, Беларускага ПЕН-цэнтра, галоўны рэдактар быў прызнаны палітычным зняволеным.

## Зноскі 
Катэгорыя:Часопісы Беларусі на беларускай мове
Катэгорыя:2018 год у Беларусі
Катэгорыя:Навукова-папулярныя часопісы
Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі
Іўсасет

**Іўсасе́т** (літаральна «вялікая, што ўзышла») — старажытнаегіпецкая першасная багіня, «бабуля» астатніх багоў. 

Іўсасет атаесамлялася з пачаткам сусвету, першаснай вадкасцю. На выявах малявалася як жанчына ў вянцы з рогамі. Сімвалам Іўсасет з'яўлялася акацыя, што лічылася дрэвам жыцця.

Згодна міфам, Іўсасет нарадзіла Шу і Тэфнут.  

Асобных храмаў для яе не будавалі. 

## Спасылкі 
* Iusaaset - Primal goddess, the grandmother of all of the deities 

Катэгорыя:Егіпецкая міфалогія
Катэгорыя:Багіні
Лукаў (Люблінскае ваяводства)

**Лу́каў** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Лукоўскага павета Люблінскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама з’яўляецца сядзібай вясковай гміны Лукаў. 

## Спасылкі
Міхаіл Сяргеевіч Вашчынін

**Міхаіл Сяргеевіч Вашчынін** (,  — ) — грамадзянскі інжынер, архітэктар.

## Біяграфія 
Паходзіў са старадаўняга роду курскіх дваран, нарадзіўся ў Курску.

### Адукацыя 
Нарадзіўся ў 1846 годзе. Пачатковую адукацыю атрымаў у , пасля чаго ў 1867-72 вучыўся ў Пецярбургскім Будаўнічым вучылішчы, якое скончыў па першым разрадзе.

### Прафесійная дзейнасць 
Пасля заканчэння вучылішча М. Вашчынін быў прыкамандзіраваны да Тэхніка-Будаўнічага камітэта Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі з адлічэннем у распараджэнне таварыства севастопальскай чыгункі, якая будавалася ў той час, а ў канчы 1873 года пераведзены на растова-ўладзікаўказскую чыгунку, дзе яму даручылі вытворчасць саманных пабудоў. У 1875-78 гадах удзельнічаў у збудаванні станцыённых будынкаў і мастоў на ўральскай горназаводскай чыгункі: тут ім, між іншым, пабудаваны вакзал 1-га класа ў г. Пярмі. У 1878 годзе паступіў на дзяржаўную службу малодшым інжынерам будаўнічага аддзялення ў Магілёве і разам з тым на працягу шасці гадоў выконваў абавязкі гарадскога архітэктара. З 1885 года М. Вашчынін займаў пасаду губернскага інжынера ў Віцебску і прымаў дзейны ўдзел ва ўсіх падуладных будаўнічаму аддзяленню тэхнічных працах.

## Творчасць 
У 1878 годзе ў Магілёўскай губерні збудаваў пяць мураваных цэркваў, з якіх адна на месцы стаянкі Пятра I у г. Чавусах, у час барацьбы са шведамі. Акрамя гэтага трохпавярховы мураваны будынак для паралельных класаў і кватэры начальніка жаночай гімназіі, двухпавярховы драўляны будынак гарадскога вучылішча і рамеснай школы, з домам пры іх для наглядчыка, гаспадарчыя пабудовы для воінскага абозу і запасныя вайсковыя крамы і парахавы пограб.

## Літаратура 
* Е. В. Холодова Лит.: В. Щербаченко. И другие курские зодчие. Городские известия. № 10 — 11 от 23.01.1993

## Спасылкі 
* Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 69 

Катэгорыя:Архітэктары Віцебска
Катэгорыя:Архітэктары Магілёва
Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Магілёва
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары Расіі
Катэгорыя:Архітэктары Чавусаў
Брестский курьер

**«Брестский курьер»** () — былая інфармацыйна-аналітычная газета ў Брэсце. Заснавальнік — ТАА «Рэдакцыя газеты „Брэсцкі кур’ер“».

Выдавалася ў 1990—2018 гадах на рускай і беларускай мовах штотыдзень. Асвятляла палітычнае, эканамічнае і культурнае жыццё Брэста і вобласці. Была ўдзельніцай Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі».

У 2015 годзе рэдакцыя вымушана скараціць тыраж газеты праз эканамічныя праблемы.

У канцы 2017 года штотыднёвік «Брестский курьер» перажыў цяжкі фінансавы крызіс, у выніку галоўны рэдактар выдання звярнуўся да чытачоў з просьбай пра аказанне газеце матэрыяльнай дапамогі. Аднак зварот не меў чаканага водгуку і рэдакцыю пакінула не толькі каманда журналістаў, за выключэннем галоўнага рэдактара і ягонай жонкі, але і ўвесь дапаможны і тэхнічны персанал. У 2018 годзе друкаваная версія выдання спыніла існаванне. У 2019 годзе ўладальнікі выдання выставілі на продаж абодва рэдакцыйныя будынкі, размешчаных па вул. 17-га верасня, 22-24.

У ліпені 2023 года сайт газеты ўнеслі ў спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка «Брэсцкага кур’ера» 

Катэгорыя:Газеты Брэста
Катэгорыя:Аб’яднаныя Масмедыі
Катэгорыя:Культура Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:1990 год у Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1990 годзе
Катэгорыя:Штотыднёвыя газеты
Катэгорыя:Газеты на рускай мове
Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Вольная прэса Усходняй Еўропы»
Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі
Валерый Георгіевіч Кескевіч

**Валерый Георгіевіч Кеске́віч** (нар. , Брэст — верасень ) — беларускі архітэктар.

## Біяграфія 
Скончыў у 1973 годзе Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут. У 1973 годзе працаваў у Гродзенскім філіяле інстытута «Белкалгаспраект», з 1974 года ў інстытуце «Брэстграмадзянпраект» (з 1986 года галоўны архітэктар праектаў), гандлёвы цэнтр «Кантыненталь» (1997), комплекс жылых 5-ці павярховых дамоў па вул. Фруктовай (2000), гандлёва-забаўляльны цэнтр па вул. 28 ліпеня (2001), спартыўны комплекс «Вікторыя» (2005), Цэнтр вяслярных відаў спорту (2007), будынак сярдняй школы № 1 (2011), рэканструкцыя Брэсцкага тэатра лялек і інш.

## Узнагароды 
3 1975 удзельнічае ва ўсесаюзных і міжнародных архітэктурных конкурсах. Лаўрэат міжнароднага конкурсу ЮНЕСКА і Міжнароднага саюза архітэктараў «Жыллё — заўтра» (1984).

На 11-м Рэспубліканскім аглядзе-конкурсе на лепшы архітэктурны твор года праца «Універсальны спартыўны комплекс гульнявых відаў спорту на 5000 месцаў у г. Брэсце» была прызнана лепшым праектам года. Праект рэканструкцыі Брэсцкага тэатра лялек атрымаў ад міжнароднага журы 14-га Рэспубліканскага конкурсу лепшых архітэктурных праектаў 2008—2009 гадоў першае месца ў намінацыі «Рэканструкцыя».

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Валерыя Кескевіча
Падводныя лодкі Вялікабрытаніі тыпу E

**Падводныя лодкі тыпу Е** — серыя з 58 падводных лодак Каралеўскага флоту. Усе пяцьдзясят восем лодак пабудаваныя ў 1912—1916 і прымалі ўдзел у Першай сусветнай вайне. Пасля вайны астатнія лодкі былі зняты з узбраення ў 1922 годзе.

Па асаблівасцях канструкцыі лодкі тыпу Е падзяляюцца на тры групы: «група 1» (Е1 — Е8, АЕ1, АЕ2), «група 2» (Е9 — Е20), «група 3» (Е21 — Е56). Уся першая група і частка другой групы тыпу Ё былі завершаны да пачатку Першай сусветнай вайны. Лодкі групы 1 каштавалі 101 900 фунтаў за корпус. Па меры ўдасканалення тэхналогіі падводных лодак клас E прайшоў некалькі мадыфікацый канструкцыі. Лодкі групы 2 каштавалі 105 700 фунтаў за корпус. Лодкі групы 3, апошняя група, уключылі ўсе паляпшэнні.

Галоўным чынам тып Е служыў у Паўночным моры і Прыбалтыцы. Апроч таго, некаторыя з падводных лодак дзейнічалі супраць Турцыі.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Diving video of the E34
* Diving video of the E47
* Non-fiction accounts of E-class activities during WWI by Rudyard Kipling  


Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі ў Першай сусветнай вайне
Аляксандр Бельскі

**Аляксандр Бельскі**:
* Аляксандр Аляксеевіч Бельскі (нар. 1932) — беларускі архітэктар.
* Аляксандр Іванавіч Бельскі (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, пісьменнік. Доктар філалагічных навук (1998), прафесар (2002).
* Аляксандр Міхайлавіч Бельскі (1944—2001) — беларускі фізік-оптык. Доктар фізіка-матэматычных навук (1997), прафесар.
Віктар Васілевіч Арсеньеў

**Віктар Васілевіч Арсе́ньеў** (нар. , г. Брэст) — беларускі і расійскі архітэктар.

## Гісторыя 
Скончыў у 1972 годзе Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут. У 1972—1986 працаваў у інстытуце «Брэстграмадзянпраект» (галоўны архітэктар праектаў), з 1986 у Дзяржаўным праектным інстытуце № 3 у Ленінградзе (галоўны архітэктар інстытута).

З 1991 года генеральны дырэктар ТАА «Архітэктурная майстэрня В. В. Арсеньева» ў Санкт-Пецярбургу.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары XXI стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Брэста
Катэгорыя:Архітэктары Расіі
Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга
Міхаіл Захаравіч Барсукоў

**Міхаіл Захаравіч Барсукоў** (, в. Лушна, Полацкі павет, Віцебская губерня — ) — беларускі архітэктар.

## Біяграфія 
Скончыў у 1948 годзе БПІ. Працаваў у інстытуце «Мінскпраект».

## Творчасць 
 на Ленінскім праспекце]]
 па вул. Кірава]]
Работы ў Мінску: будынак Упраўлення Беларускай чыгункі (1948—1952, у сааўт.), інстытутаў гісторыі партыі пры ЦК КПБ (1952—1955), «Архтэхбуда» (1967), удасканалення ўрачоў (1967—1972); Дом інвалідаў (1958—1960); гасцініцы «Спадарожнік» (1960—1962); СКБ тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці (1966—1968). Аўтар планіроўкі плошчы на вул. Чкалава (1962), праекта рэканструкцыі клінічнага гарадка (1964).

Біяграфічныя дакументы, фотаздымкі будынкаў па праектах архітэктара і яго ліставанне захоўваюцца ў БДАНТД, куды перададзены жонкай.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Вале (Грузія)

**Вале** () — горад у паўднёва-заходняй частцы Грузіі. Знаходзіцца ў краі Самцхэ-Джавахеты, за 12 км ад цэнтра рэгіёна Ахалцыхэ. Знаходзіцца на правым беразе ракі Пацхаві (прыток Куры) на вышыні 1 000-1 200 метраў над узроўнем мора, на схілах Малога Каўказа. Вядомы як вёска з X стагоддзя. У савецкі час стаў цэнтрам вуглездабыўчай прамысловасці і атрымаў статус горада ў 1962 годзе.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Грузіі
HMS E27

**HMS E27** — брытанская падводная лодка тыпу E. Пабудавана ў 1916—1917 гадах на верфі Yarrow Shipbuilders у , дзе судна было спушчана 9 чэрвеня 1917 года. Яна пачала службу ў Каралеўскім флоце ў жніўні 1917 года.

Падчас Першай сусветнай вайны была размешчана ў Харыджы, дзе была ўключана ў Восьмую падводную флатылію.

У 1922 годзе лодка была прададзена на металалом.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* HMS E27, Submarines Association, Barrow-in-Furness Branch
* E Class Coastal Submarine  

Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі тыпу E
Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі ў Першай сусветнай вайне
Яўген Канстанцінавіч Дзятлаў

**Яўген Канстанцінавіч Дзя́тлаў** (нар. , в. Бабы, Пухавіцкі раён — ) — беларускі архітэктар. Заслужаны архітэктар Беларусі (1988).

## Біяграфія 
У чэрвені 1941 г. скончыў школу. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Дом прыёмаў Савета Міністраў Казахскай ССР;
]]

Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве) у Мінску — праект забудовы мікрараёна Усход 1 (1968—1969, у сааўт.), карэктура генплана (1971) і генплан на 2000 г. Мінска (1980).

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнамі «Знак Пашаны» (1970), Айчыннай вайны II ступені (1985), медалямі, 1-я прэмія на Усесаюзным конкурсе за праект цэнтра Мінска (1968, кіраўнік аўтарскага калектыва).

## Сям’я 
Меў сына Ілью (нар. 1950), таксама архітэктара.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Мінска
Катэгорыя:Архітэктары Казахстана
Катэгорыя:Архітэктары Алматы
HMS D4

**HMS D4** — брытанская падводная лодка тыпу D. Пабудавана ў 1909—1910 гадах кампаніяй Vickers, на верфі Бараў-ін-Фёрнас, дзе судна было спушчана 25 мая 1911 года. Яна пачала службу ў Каралеўскім флоце 29 лістапада 1911 года.

Падчас Першай сусветнай вайны была размешчана ў Харыджы, дзе была ўключана ў Восьмую падводную флатылію.

15 чэрвеня 1914 года патапіла ў Гельгаландскай бухце германскі тральшчык «Bielefeld».

27 красавіка 1918 года тарпедавала і патапіла германскую падводную лодку SM UB-72.

У 1921 годзе лодка была прададзена на металалом.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* D Class details
* MaritimeQuest D Class Overview
* HMS D-4 Pages

Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі тыпу D
Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі ў Першай сусветнай вайне
Анатоль Уладзіміравіч Жалдакоў

**Анатоль Уладзіміравіч Жалдакоў** (нар. , г. Уладзікаўказ, Паўночна-Асецінская АССР) — беларускі архітэктар. Заслужаны архітэктар Беларусі (1991).

## Біяграфія 
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

## Творы 
]]
]]
Асноўныя работы на Беларусі: будынак РК КПБ і райвыканкама Фрунзенскага раёна (1970, сааўтары А. Тэн, Я. Цюкаў),  з актавай залай ЦНДІМЭСГ (1975, з Г. В. Занеўскім), Мінскі крыты рынак «Камароўскі» (1980, у сааўт.), універсамы «Рыга» (1980) і «Талін» (1982), службова-гаспадарчы корпус СМ Беларусі па вул. Мяснікова (1983), будынкі Міністэрства гандлю Беларусі і Спарткамітэта Беларусі (1980), праект комплексу магазінаў па вул. Няміга (1981) у Мінску, крыты рынак у Брэсце (1987).

Працаваў у вобласці кніжнай графікі ў выдавецтвах Валгаграда і Мінска.

## Узнагароды 
Узнагароджаны медалямі, дыпломам СА СССР за праект крамы «Сувенір» у Валгаградзе (1967).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Катэгорыя:Архітэктары Валгаграда
Катэгорыя:Архітэктары Бранска
Катэгорыя:Архітэктары Расіі
Катэгорыя:Графікі Беларусі
Васіль Васілевіч Бажко

**Васіль Васілевіч Бажко** (нар. , в. Пяняны, Люблінскае ваяводства, Польшча) — беларускі архітэктар.

## Біяграфія 
У 1954—1960 гадах вучыўся на архітэктурным аддзяленні будаўнічага факультэта Львоўскага політэхнічнага інстытута. З 15 жніўня 1960 года працаваў у Гродне ў Аблпраекце (цяпер «Гроднаграмадзянпраект»). Член праўлення Саюза архітэктараў БССР. Член Саюза архітэктараў СССР з 1963 года. У 1963—1977 гадах — галоўны архітэктар горада. У 1965—1979 гадах дэпутат Гродзенскага гарадскога Савета.

У 1977—1985 гг. галоўны архітэктар у інстытуце «Гроднаграмадзянпраект». У 1980—1984 гадах старшыня праўлення Гродзенскай абласной арганізацыі Саюза архітэктараў БССР. З 8 кастрычніка 1985 года па 1989 год — начальнік майстэрні ў Гродзенскім філіяле праектнага інстытута «Белжылпраект», з 1989 — дырэктар інстытута «Гроднажылпраект».

Член Саюза архітэктараў СССР з 1963 года. З 1977 па 1982 г. - старшыня праўлення Гродзенскай абласной арганізацыі СА БССР.

Член КПСС з 1971 года. Пражывае ў Гродне. 

## Творы 
 «Гроднасельбудпраекта» (Аблміжкалгасбуда і Аблміжкалгаспраекта)]]

Асноўныя работы: у Гродне — стадыён «Чырвоны сцяг» (1963), планіроўка мікрараёнаў 1 і 2 па вул. Савецкіх пагранічнікаў (1962—1968), Фарты 1 (1970—1980, сумесна з В. Давыдзёнкам, В. Ягошыным), Пярэселка 3 (1974—1981, усе ў сааўт.), Дзевяткоўка 1 (1979—1985), Дом тэхнікі (1980—1981) і квартал па вул. Церашковай (1984—1990, абодва ў сааўт.).

Мае артыкулы па архітэктуры ў БСЭ, энцыклапедычным даведніку «Гродна».

## Літаратура 
* 
* А. П. Госцеў, В. В. Швед // Кронан. Летапіс горада на Нёмане (1116—1990 гг.). — Гродна: НВК «Пергамент», 1993. −320 с.
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Гродна
Катэгорыя:Дэпутаты Гродзенскага гарадскога Савета дэпутатаў
HMS E34

**HMS E34** —  брытанская падводная лодка тыпу E. Пабудавана ў 1914-1916 гадах на верфі John I. Thornycroft & Company у  , дзе судна было спушчана 21 студзеня 1917 года. Яна пачала службу ў Каралеўскім флоце 1 сакавіка 1917 года.

10 мая 1918 года E34 каля Харыджа паспяхова тарпедавала германскую падводную лодку SM UB-16.

20 ліпеня 1918 года лодка трапіла на міннае поле каля вострава . Уся каманда лодкі загінула.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Okręty podwodne typu E на старонке Battlecruisers.co.uk 
* HMS E34, Submarines Association, Barrow-in-Furness Branch
* E Class Coastal Submarine   

Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі тыпу E
Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі ў Першай сусветнай вайне
Самаходная артылерыйская ўстаноўка

[thumb|Гусенічная САУ [2С1|2С1 «Гваздзік»]]
[thumb|Колавая  на шасі [КрАЗ-6322]]
**Самаходная артылерыйская ўстаноўка (САУ)** — баявая машына з гарматай, усталяванай на самаходным колавым або гусенічным шасі, якое адначасова служыць для яе лафетам. Прызначана для агнявой падтрымкі танкаў і пяхоты. 

САУ падзяляюцца па масе на лёгкія (да 20 т), сярэднія (да 40 т) і цяжкія (звыш 40 т); паводле тыпу гармат — на пушкі, гаўбіцы, гаўбіцы-пушкі; па бранявой ахове — на закрытыя, паўзакрытыя і адкрытыя.

САУ з’явіліся ў Першую сусветную вайну, шырока выкарыстоўваліся ў Другой сусветнай. Выконвалі задачы артылерыйскай падтрымкі рухомых злучэнняў у барацьбе з танкамі, бронемашынамі, агнявымі сродкамі і інш.

У Беларусі на ўзбраенні знаходзяцца самаходныя артылерыйскія ўстаноўкі 2С1 «Гваздзіка», 2С3М «Акацыя», 2С5 «Гіяцынт», 2С19 «Мста».

## Задачы 
Задача САУ — забяспечваць падтрымку агнём з далёкай дыстанцыі. Пры гэтым САУ больш мабільная, чым гарматы, якія трэба буксіраваць. Яе мабільнасць дазваляе не адставаць ад перадавых сіл.

Звычайна не прадугледжваецца, што САУ будуць уваходзіць у беспасрэдны стык і наўпрост змагацца супраць іншых браніраваных баявых машын (калі толькі САУ не грае супрацьтанкавую ролю), што з’яўляецца ключавым адрозненнем ад танка. З гэтай ролі ўскоснай падтрымкі вынікае, што САУ звычайна мае гармату большага калібра, чым танк, але браня лягчэйшая, абараняе ад стралковай зброі і аскепкаў снарадаў.

Знішчальнікі танкаў гістарычна найбольш паспяхова выкарыстоўваліся ў абарончых баях і баях з засад.

## Колькасць самаходнай артылерыі паводле краін 
## Гл. таксама 
* Самаходны мінамёт

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Зброя паводле алфавіта
Дзятлаў

**Дзятлаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Алесь Дзятлаў — беларускі пісьменнік
* Васіль Пятровіч Дзятлаў (нар. 1969) — беларускі футбаліст і трэнер.
* Ілья Яўгенавіч Дзятлаў (нар. 1950) — беларускі архітэктар.
* Міхаіл Міхайлавіч Дзятлаў (1937—2007) — беларускі ўрач-траўматолаг-артапед. Доктар медыцынскіх навук (2004).
* Яўген Канстанцінавіч Дзятлаў (1923—2003) — беларускі архітэктар
Бажко

**Бажко** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Алесь Бажко — беларускі пісьменнік.
* Васіль Васілевіч Бажко — беларускі архітэктар.
* Марыя Баляславаўна Бажко (нар. 1940) — беларуская калгасніца, дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 9 склікання.
Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа

**Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа** (МСМК) — спартыўнае званне ў Рэспубліцы Беларусь. Прысвойваецца Міністэрствам спорту і турызму Рэспублікі Беларусь па відах спорту, прызнаных у Рэспубліцы Беларусь.

Спартсмену, якому прысвоена спартыўнае званне, выдаюцца пасведчанне аб спартыўным званні і нагрудны знак.

Нормы і патрабаванні, выкананне якіх неабходна для прысваення спартыўнага звання майстра спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, усталёўваюцца Адзінай спартыўнай класіфікацыяй Рэспублікі Беларусь, зацверджанай Міністэрствам спорту і турызму Рэспублікі Беларусь.

Для прысваення спартыўнага звання МСМК нормы і патрабаванні выконваюцца пры абавязковым удзеле спартсмена ў афіцыйных спаборніцтвах міжнароднага ўзроўню, на якіх ён выступаў за зборную каманду Рэспублікі Беларусь.

## Гл. таксама 
* :Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі міжнароднага класа

Катэгорыя:Спартыўныя званні Беларусі
Бінокль

**Бінокль** ( ад  «два» +  «вока») — аптычная прылада, прызначаная для візуальнага назірання аддаленых прадметаў абодвума вокамі, а таксама для вымярэння вуглоў і адлегласцяў. Складаецца з 2 зрокавых трубаў з паралельнымі аптычнымі восямі.

Аптычная схема бінокля ўключае аб'ектыў і акуляр. У біноклях са зрокавымі трубамі тыпу Кеплера прамы відарыс аддаленага прадмета атрымліваецца пры наяўнасці паміж аб’ектывам і акулярам абарачальнай сістэмы, якая дазваляе значна зменшыць даўжыню прылады. Прамежкавы відарыс, што дае аб’ектыў, сапраўдны, у яго плоскасці размешчана сетка для вымярэння вуглоў і адлегласцяў. Такія біноклі даюць павелічэнне да 22 разоў. У біноклях з трубамі Галілея ролю акуляра выконвае рассейвальная лінза перад плоскацю прамежкавага відарыса, у выніку чаго відарыс атрымліваецца ўяўным і прамым. З-за абмежаванага вугла зроку такія біноклі выкарыстоўваюць толькі з малым павелічэннем (да 4 разоў), напрыклад тэатральныя біноклі.
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Аптычныя прыборы
Катэгорыя:Оптыка
Аляксандр Аляксеевіч Бельскі

**Аляксандр Аляксеевіч Бе́льскі** (нар. , г. Барысаў) — беларускі архітэктар.

## Біяграфія 
Скончыў у 1958 годзе Беларускі політэхнічны інстытут. 3 1958 года працуе ў інстытуце «Віцебскграмадзянпраект» (архітэктар, кіраўнік групы, дырэктар, кіраўнік майстэрні, галоўны архітэктар інстытута, намеснік дырэктара па архітэктуры), у 1961—1962 гадах галоўны архітэктар Віцебска, у 1967—1974 гадах начальнік абласнога ўпраўлення па будаўніцтве і архітэктуры, з 1974 года — намеснік дырэктара па архітэктуры Віцебскграмадзянпраекта.

## Творы 
Асноўныя работы: у Наваполацку — забудова Цэнтральнай плошчы; у Віцебску — 90-кватэрны жылы дом з рэстаранам «Аўрора» (1970, у сааўтарстве), праекты забудовы і добраўпарадкавання Маскоўскага праспекта і плошчы Перамогі  (1974, у сааўтарстве),  (1976), навучальна-лабараторны корпус медыцынскага інстытута (1981, у сааўтарстве); помнік падпольшчыкам каля Смаленскага рынку (1967, скульптар А. Паўлючык), помнік ахвярам фашызму (1965), праекты дэталёвай планіроўкі цэнтраў і жылых раёнаў Віцебска (1973), Оршы (1967), Полацка (1965); праекты забудовы і добраўпарадкавання вул. Леніна ў Оршы, Маладзёжнай у Наваполацку; забудова в. Акцябрская саўгаса «Сялюты» (у сааўтарстве, прэмія Савета Міністраў СССР 1976), Дом культуры (1979).

Член Саюза архітэктараў СССР з 1961 года. Член КПСС з 1964 года. Пражывае ў г. Віцебску.

## Узнагароды 
Прэмія Савета Міністраў СССР (1976, у аўтарскім калектыве), узнагароджаны залатым і бронзавым медалямі ВДНГ СССР (1974, 1973).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Віцебска
Катэгорыя:Архітэктары Наваполацка
Катэгорыя:Архітэктары Оршы
Катэгорыя:Архітэктары Полацка
Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Віцебска
Іорскае пласкагор’е

**Іорскае пласкагор’е** — пласкагор’е ва Усходняй Грузіі ў міжрэччы Куры і Алазані. Выцягнута з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход на 170 км, шырыня 55-60 км. Паўднёва-заходняя частка ўваходзіць у тэрыторыю Азербайджана. Вышыня ад 80 да 1000 м. Складзена друзлымі пясчана-гліністымі пародамі, пясчанікамі, кангламератамі, якія ўтвараюць складкавыя структуры. Рэльеф раўнінна-ўзгорысты. У склад Іорскага пласкагор’я ўваходзяць раўніны: Вялікі Шырак, Тарыбана, Оле, Наамары, Удабна, Каджыры. Пераважаюць невысокія горныя грады. Ёсць бедленды, гразевыя вулканы і штучныя пячоры. Клімат сухі, субтрапічны. У студзені сярэдняя тэмпература ад 0 да 2 °C. У ліпені — 23-24 °C. Галоўная рака — Іоры. Ёсць салёныя азёры: Каджыры, Мухравані, Качэбі і г. д. Глебы чарназёмныя, каштанавыя і карычневыя.

Катэгорыя:Геаграфія Грузіі
Катэгорыя:Пласкагор’і
Картлійскі хрыбет

**Картлійскі хрыбет** () — горны хрыбет у Грузіі, на паўднёвым схіле Вялікага Каўказа, размешчаны паміж рэкамі Пшаўская Арагві і Іоры.

Працягласць хрыбта складае больш за 100 км. Вышыні дасягаюць на поўначы 3000 м. Хрыбет складзены пераважна пясчанікамі, мергелямі, сланцамі. Схілы пакрытыя самшытавымі і дубовымі лясамі. На вяршынях — горныя лугі.

Катэгорыя:Горныя хрыбты Грузіі
Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа
Местыя

**Местыя** () — пасёлак гарадскога тыпу (да 1968 года — сяло) у Верхняй Сванеціі, цэнтр Местыйскага муніцыпалітэта правінцыі Самегрэла-Зема Сванеці ў Грузіі. Размешчаны на паўднёвым схіле Вялікага Каўказа, за 128 км на паўночны ўсход ад Зугдыды. Вышыня над узроўнем мора каля 1500 м. Насельніцтва — 1973 чалавек (2014).

Катэгорыя:Населеныя пункты Грузіі
HMS E37

**HMS E37** —  брытанская падводная лодка тыпу E. Пабудавана ў 1914-1915 гадах на верфі Fairfield Shipbuilding у , дзе судна было спушчана 2 верасня 1915 года. Яна пачала службу ў Каралеўскім флоце 17 сакавіка 1916 года.

Падчас Першай сусветнай вайны была размешчана ў Харыджы, дзе была ўключана ў Дзевятую падводную флатылію.

1 снежня 1916 года HMS E37 падарвалася  на міне ў Паўночным моры. Уся каманда лодкі загінула.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Okręty podwodne typu E на старонке Battlecruisers.co.uk 
* HMS E37, Submarines Association, Barrow-in-Furness Branch
* E Class Coastal Submarine   

Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі тыпу E
Катэгорыя:Падводныя лодкі Вялікабрытаніі ў Першай сусветнай вайне
Ліхскі хрыбет

**Ліхскі хрыбет**  — горны хрыбет Грузіна-Імерэцінскіх і Месхійскіх гор. Размешчаны на тэрыторыі Паўднёвай Асеціі і Грузіі. З’яўляецца адзіным суцэльным водападзельным хрыбтом, што звязвае Вялікі Каўказ з Малым. Вышыня да 1926 м — г. Лахоні. Пачынаецца ля г. Тадыкусан (2205,6 м), далей накіроўваецца на паўднёвы захад і, прымыкаючы да шыротнага ланцуга, які з’яўляецца паўночнай ускраінай Малога Каўказа (Месхецкі хрыбет), падзяляе басейны Куры і Рыёні, дзелячы Закаўказзе на дзве вельмі розныя па клімаце, расліннасці і іншых параметрах часткі — усходнюю і заходнюю (водападзел Чорнага і Каспійскага мораў).

Ліхскі хрыбет складзены з гранітаў і крэйдавых парод.

Катэгорыя:Горныя хрыбты Грузіі
Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа
Катэгорыя:Горныя хрыбты Паўднёвай Асеціі
Аляксандр Акімавіч Лысенка

{{Ваенны дзеяч
|імя              = Аляксандр Акімавіч Лысенка
|арыгінал імя     = 
|дата нараджэння  = 06.05.1920
|месца нараджэння =  
|дата смерці      = 08.01.1944
|месца смерці     =  
|выява            = 
|шырыня           = 
|апісанне выявы   = 
|мянушка          = 
|прыналежнасць    = 
|гады службы      = 1939—1944
|званне           = 
|род войскаў      = 
|камандаваў       = 
|часць            = 
|бітвы            = Вялікая Айчынная вайна
|узнагароды       = {
 
}
{
 
}
|сувязі           = 
|у адстаўцы       = 
}}
**Аляксандр Акімавіч Лысенка** (6 мая 1920 г. — 8 студзеня 1944) — намеснік камандзіра батальёна 321-га стралковага палка (15-я стралковая дывізія, 61-я армія, Цэнтральны фронт), старшы лейтэнант.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 6 мая 1920 года ў вёсцы Багаслоўскае Качубееўскага раёна Стаўрапольскага краю.

На ваеннай службе з 1939 года. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны з 22 чэрвеня 1941 года.

2 кастрычніка 1943 года пры фарсіраванні Дняпра на першай лодцы пераправіўся на правы бераг у раёне вёскі Навасёлкі Рыпкынскага раёна Чарнігаўскай вобласці Украінскай ССР і, накіроўваючы за сабой асабісты састаў, арганізаваў штурм варожых пазіцый. На працягу шасці гадзін зводны батальён адбіваў атакі ворага.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 студзеня 1944 года за мужнасць, адвагу і гераізм старэйшаму лейтэнанту Лысенка Аляксандру Акимовичу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Загінуў у баі пад горадам Мазыр Гомельскай вобласці (Беларуская ССР) 8 студзеня 1944 года.Быў пахаваны ў вёсцы Нахаў Калінкавіцкага раёна, перапахаваны ў горадзе Калінкавічы.

У гонар А. А. Лысенкі на адным з дамоў Калінкавічаў усталявана мемарыяльная дошка.

## Літаратура 
* 
* 
* Их имена никогда не забудутся. Книга 1. Ставрополь, 1968.

Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне
Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро
Месхецкі хрыбет

**Месхецкі хрыбет** — горны хрыбет у Грузіі, у паўночнай частцы Малога Каўказа. Працягласць з захаду на паўночны ўсход — каля 240 км. Найбольшая вышыня — 2850 м (Мепісцкаро).

Шырока развіты карст. На схілах — шыракалісцевыя і цёмнахваёвыя лясы, на вышыні больш за 2000 м субальпійскія і альпійскія лугі, якія ў цёплую пару года служаць пашамі. З’яўляецца адным з хрыбтоў, па якіх праходзіць водападзел паміж Чорным і Каспійскім морамі.

Катэгорыя:Горныя хрыбты Грузіі
Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа
Сванецкі хрыбет

**Сванецкі хрыбет**  — горны хрыбет у Грузіі. З’яўляецца перадавым хрыбтом паўднёвага схілу Вялікага Каўказа. Даўжыня хрыбта — 85 км. Найбольшая вышыня — 4 008 м (гара Лайла). Складзены гліністымі сланцамі і кварцытамі.

Грэбень хрыбта займаюць ледавікі агульнай плошчай каля 30 км². На схілах — альпійскія лугі, што пераходзяць у іглічныя і букавыя лясы.

Катэгорыя:Горныя хрыбты Грузіі
Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа
Бзыбскі хрыбет

**Бзы́бскі хрыбе́т**, **Бзіпскі** — горны хрыбет у Абхазіі, у заходняй частцы Вялікага Каўказа. Назва хрыбта паходзіць ад аднайменнай ракі, якая абмывае яго з поўначы і захаду.

Складзены пераважна вапнякамі, вельмі шырока распаўсюджаныя карставыя з’явы. Распасціраецца паралельна Галоўнаму Каўказскаму хрыбту на поўдзень ад апошняга. З поўначы і захаду адмежаваны далінай ракі Бзыб, з усходу — невялікім паніжэннем за гарой Хімса (перавал Амткел) і далінай ракі Амткел, адмяжоўвацца яго ад Абхазскага хрыбта. Даўжыня хрыбта — каля 50 км. Найвышэйшы пункт — гара Хімса (3033 м).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Горныя хрыбты Абхазіі
Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа
Шаўшэцкі хрыбет

**Шаўшэцкі хрыбет** — горны хрыбет на паўднёвым захадзе Закаўказзя, на мяжы Аджарыі і Турцыі.

Працягласць хрыбта складае каля 65 км. Вышэйшы пункт — гара Хева (2812 м). Хрыбет складзены вулканагенным флішам і пясчанікамі. Пераважаюць платопадобныя паверхні. На схілах растуць шырокалісцевыя і ялова-піхтавыя лясы з вечназялёным падлескам. На грэбеню — субальпійскія лугі.

Катэгорыя:Горныя хрыбты Грузіі
Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа
Казрэты

**Казрэты** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Грузіі. Пасёлак размешчаны ў Балніскім муніцыпалітэце адміністрацыйнага краю Квема Картлі на рацэ Машавера (басейн Куры).

Пасёлак злучаны чыгуначнай лініяй са станцыяй Марнеулі Грузінскай чыгункі (на лініі Тбілісі — Гюмры).

Катэгорыя:Населеныя пункты Грузіі
Юзаф Палонскі

**Юзаф Палонскі** (, ; 1 верасня 1774, Беларусь – 15 лютага 1808, Полацк) – педагог, выкладчык Полацкага езуіцкага калегіума.

27 верасня 1791 г. ўступіў у Таварыства Ісуса. Выкладаў у Оршы (французская мова, 1794-1795) і Дынабургу (граматыка і французская мова, 1795-1796). Спачатку вывучаў (1798-1799), а потым і выкладаў сам (1799-1803) архітэктуру ў Полацкім езуіцкім калегіуме. У 1805-1808 гг. прэфект, прафесар архітэктуры і эксперыментальнай фізікі ў Магілёве.

## Літаратура 
* Gizycki, J.-M., Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół od niej zależnych, 1905

Катэгорыя:Езуіты  Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі Полацкага езуіцкага калегіума
Кадорскі хрыбет

**Кадорскі хрыбет** () — горны хрыбет на захадзе Вялікага Каўказа, ва ўсходняй частцы Абхазіі.

Уяўляе сабой паўднёва-заходняе адгор’е Галоўнага Каўказскага хрыбта, ад якога адыходзіць перавала Далар і на ўсход ад вяршыні Гвандра. Працягнуўся амаль на 75 км з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. З паўночнага захаду адмежаваць далінай ракі Сакен (пачатак ракі Кадор), з паўднёвага ўсходу — далінамі Інгуры і яе прытока Ненскры.

Лінія грэбня мае рэзкія ўзлёты і падзенні. Высокія вяршыні — Магуашырха (3850 м) і Харыхра (3706 м); размешчаны ў паўночнай (і Хаджалі (3309 м) цэнтральнай) частках хрыбта. Складзены пераважна вулканагеннымі пародамі, гліністымі сланцамі і пясчанікамі.

## Гл. таксама 
* Кадорскі перавал

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Кодо́рский хребе́т, Пана́юский/Пана́вский хребе́т // *Чирикба В. А.* Cловарь географических названий Абхазии и других стран. / Абхазский институт гуманитарных исследований им. Д. И. Гулиа Академии наук Абхазии; Институт языкознания Российской Академии наук. — Сухум — Москва, 2022. С. 180. — 448 с. — ISBN 978-5-6047056-8-1.

Катэгорыя:Горныя хрыбты Абхазіі
Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа
Бакурыяні

**Бакурыяні** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Баржомскім муніцыпалітэце Самцхэ-Джавахеты Грузіі. Насельніцтва — 1 879 чалавек (2014 г.). Пасёлак звязаны з Баржомі аўтамабільнай дарогай і вузкакалейнай чыгункай. Гарналыжны курорт, размешчаны на вышыні каля 1700 м над узроўнем мора на паўночным схіле Трыялецкага хрыбта.

Разам з Баржомі прэтэндаваў на правядзенне зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 года. Пасёлак таксама знакаміты сваімі мінеральнымі крыніцамі і батанічным садам Грузінскай Акадэміі навук. Побач з Бакурыяні знаходзіцца радовішча андэзіта. Гарналыжны курорт Бакурыяні — зімовы курорт, размешчаны за 180 км на захад ад Тбілісі.

Катэгорыя:Населеныя пункты Грузіі
Тэматычныя гады ў Беларусі

З 2006 года Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь штогадова абвяшчае сферу грамадска-палітычнага жыцця, якая ў пэўным годзе будзе дамінуючым аб’ектам для развіцця ў краіне.

## Спіс гадоў 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Палітыка Беларусі
Катэгорыя:Грамадства Беларусі
Трыялецкі хрыбет

**Трыялецкі хрыбет** — горны хрыбет у Грузіі, на правым беразе Куры, на захад ад Тбілісі, даўжыня ацэньваецца ад 150 да 200 км, шырыня — каля 30 км. Хрыбет служыць буйным водападзелам. Утвораны вулканічнай дзейнасцю эпохі палеаген, складзены флішавымі і вулканагеннымі пародамі. З’яўляецца часткай Малога Каўказа. Распасціраецца ў субшыротным напрамку ад Ахалціхскай катлавіны ў Тбілісі: усходнія адгор’і хрыбта дасягаюць заходніх ускраін Тбілісі, а на захадзе ён распасціраецца ўздоўж Куры на паўднёвы захад ад Баржомі. Даўжыня горнай сістэмы з захаду на ўсход складае 144 км, максімальная шырыня — да 30 км. Горныя зморшчыны ўтвараюць веерную сістэму. Галоўны межавы грэбень хрыбта увянчаны вяршынямі вышынёй да 2800 метраў. Найвышэйшым пунктам хрыбта з’яўляецца, размешчаная ў заходняй частцы масіва, гара Шавіклда (груз. ყარაყაია) — «чорная скала», вышыня якой дасягае 2850 метраў над узроўнем мора.

Катэгорыя:Горныя хрыбты Грузіі
Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа
Залатароў

**Залатароў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Васіль Андрэевіч Залатароў — расійскі і беларускі кампазітар
* Пётр Іванавіч Залатароў — інжынер, архітэктар
Шу

**Шу**:
* Шу (міфалогія)
* Царства Шу
* Шу (舒) — кітайскае прозвішча

## Асобы 
* Фрэнк Шу — амерыканскі астрафізік
* Элізабет Шу — амерыканская актрыса
## Тапонім 
* Шу (горад)
Абаканскі хрыбет

**Абаканскі хрыбет** — горны хрыбет у складзе Заходняга Саяна на паўднёвым захадзе ўсходняй Сібіры. Знаходзіцца пераважна ў Хакасіі, часткова ў Кемераўскай вобласці і ў Рэспубліцы Алтай.

Уяўляе сабой працяг Кузнецкага Алатау, які злучаецца на поўдні з хрыбтом Корбу на Алтаі. Клімат кантынентальны, з халоднай, шматснежнай зімой і ўмерана цёплым летам. Грэбневая частка хрыбта атрымлівае да 1500 мм ападкаў у год. На некаторых гольцах снег ляжыць усё лета.

Утварае паўднёва-ўсходнюю мяжу Кузнецкай катлавіны. З’яўляецца водападзелам рэк Абакан (басейн Енісея), Том, Мрас-Су і Лебедзь (басейн Обі).

Працягласць з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад каля 300 км. Сярэдняя вышыня 1400—1700 м. Найвышэйшы пункт — 1984 м (безназоўная вяршыня хрыбта Чаачэк). Другая па вышыні вяршыня — гара Вялікі Аталык (1900 м). Іншыя значныя вяршыні — Вялікая Кальтайга (1883 м), Малая Кальтайга (1770 м).

## Літаратура 
* 
* Абаканский хребет // Малая советская энциклопедия / Гл. ред. Б. А. Введенский. 3-е изд. — М.: БСЭ, 1958. — 250 000 экз. — С. 11.
* 

Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі
Катэгорыя:Горныя хрыбты Заходняга Саяна
Катэгорыя:Геаграфія Хакасіі
Катэгорыя:Геаграфія Кемераўскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Рэспублікі Алтай
Барда

**Барда** — тапонім.

## Азербайджан 
* Барда — горад у Азербайджане.

## Польшча 
* Барда — горад у Польшчы.
* Барда — гміна ў Польшчы.

## Расія 
* Барда (Пермскі край)
Барда (Азербайджан)

**Барда** () — горад, цэнтр Бардзінскага раёна Азербайджана. Насельніцтва горада ў 1969 годзе складала 19,3 тысячы чалавек, у 2006 годзе — 37,9 тысяч. Горад размешчаны на Карабахскай раўніне за 260 км ад Баку, на рацэ Тэртэр. За некалькі кіламетраў ад горада знаходзіцца лінія спынення агню паміж Азербайджанам і непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікай.

## Славутасці 
 годзе]]

Нягледзячы на частыя землятрусы, у Бардзе захаваўся шэраг сярэднявечных архітэктурных збудаванняў:
* Вежавы маўзалей Ахмеда Зочайбаны 1322 года з двума багата дэкараваныммі парталамі і ўзорным абліцоўваннем з простай і паліванай цэглы;
* Рэшткі другога маўзалея XIV стагоддзя (так званы Ахсадан-Баба). Размешчаны непадалёк ад вежавага маўзалея;
* Маўзалей-мячэць Імамзадэ з чатырма мінарэтамі, XVII — XIX стст.;
* Мячэць Угурбейлі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Азербайджана
Шэкі (горад)

**Шэкі** () — горад, цэнтр аднайменнага раёна і аднайменнай гістарычнай вобласці ў Азербайджане. Размешчаны ў паўднёвых перадгор’ях Вялікага Каўказа, за 77 км на поўнач ад чыгуначнага вузла Еўлах. Да 15 сакавіка 1968 года насіў назву Нуха.

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Фуад Абдурахманаў — азербайджанскі скульптар
* Мірза Фаталі Ахундаў — азербайджанскі пісьменнік
* Арташэс Айрапетавіч Кеварк’ян (1897—1955) — урач-неўролаг, філосаф. Доктар медыцынскіх навук (1944), прафесар (1947).

Катэгорыя:Гарады Азербайджана
Хырдалан

**Хырдалан** () — горад у Азербайджане, адміністрацыйны цэнтр Абшэронскага раёна. Горад размешчаны ў заходняй частцы Абшэронскага паўвострава, за 5 км на паўночны захад ад Баку. Узнік у пачатку XX стагоддзя як вёска. У 1936 годзе атрымаў статус пасёлка гарадскога тыпу, а затым раённага цэнтра Абшэронскага раёна Азербайджанскай ССР.

Пасля атрымання гарадскога статусу, Хырдалан з’яўляецца горадам раённага падпарадкавання. 2 кастрычніка 2006 года Мілі Меджліс Азербайджана прыняў рашэнне аб прысваенні Хырдалану статусу горада і 30 лістапада прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў падпісаў распараджэнне аб прымяненні закона «Аб прысуджэнні пасёлку Хырдалан Абшэронскага раёна статусу горада».

Катэгорыя:Гарады Азербайджана
Мураўдаг

**Мураўдаг** (), **Мраўскі хрыбет** () — найвышэйшы горны хрыбет Малога Каўказа даўжынёй каля 70 кіламетраў і шырынёй 10 кіламетраў.

Мураўдаг пераважна складзены асадкава-вулканагеннай тоўшчай, грэбень хрыбта скалісты, схілы моцна раздзеленыя цяснінамі. Пануюць горна-лясныя, а ў прыгрэбневай зоне — горна-лугавыя і луга-стэпавыя ландшафты. На паўночна-ўсходнім схіле хрыбта Мураўдаг размешчана група жывапісных азёр, сярод іх — возера Гёйгёль. Найвышэйшы пункт хрыбта — гара Гямыш/Гамшасар (вышыня — 3724 метраў).

Катэгорыя:Горныя хрыбты Азербайджана
Якуб Зарэмба

**Якуб Зарэмба** (, ; 10 ліпеня 1746, Мазовія — 15 студзеня 1809, Полацк ) — каталіцкі дзеяч, педагог, выкладчык Полацкага езуіцкага калегіума.

Уступіў у Таварыства Ісуса 14 верасня 1764 г. Рэгент канвікта і прафесар французскай мовы ў Полацкім езуіцкім калегіуме (1783—1802). У 1802—1809 гг. займаў розныя пасады ў калегіуме. Як рэгент бурсы (музычнай школы) забяспечыў аркестр калегіума багатай калекцыяй музычных інструментаў. З 1806 г. і да сваёй канчыны — дарадца Казіміра Астроўскага, правінцыяла Таварыства Ісуса.

## Літаратура 
* * ёБлинова, Т. Б.*  Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — 427 с.
* Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / oprac. L. Grzebień. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — 882 s.
* Giżycki, J.M. Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. — Kraków: Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. — 288 s.

Катэгорыя:Выкладчыкі Полацкага езуіцкага калегіума
Катэгорыя:Езуіты Беларусі