open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Індастан

**Індастан**, паўвостраў на поўдні Азіі, пераважна ў Індыі, часткова ў Пакістане і Бангладэш. Плошча каля 2 млн км². На захадзе абмываецца Аравійскім морам, на ўсходзе — Бенгальскім залівам Індыйскага акіяна. Паўночная мяжа ўмоўна праводзіцца ад дэльты Інда да дэльты Ганга—Брахмапутры. Паўднёвая — па мысу Каніякумары.

Берагі нізкія, слаба парэзаныя. Асноўную частку Індастана займае пласкагор’е Дэкан (сярэдняя вышыня каля 800 м), заходні край якога (Заходнія Гаты) крутымі ступенямі абрываецца да пясчанай вузкай прыбрэжнай нізіны з бухтамі і скалістымі мысамі (Малабарскі бераг). На ўсходзе Дэканскага пласкагор’я знаходзяцца Усходнія Гаты — сістэма невысокіх горных ланцугоў і глыбавых масіваў. На поўдні паўвострава размяшчаецца горны масіў Анаймалай з найвысшым пунктам Індастана — гарой Анаймуды (2698 м), а таксама горы Нілгіры, Палні, Кардамонавы.

Клімат субэкватэрыяльны мусонны з вільготным летам (да 90 % ападкаў падчас летняга мусону з мая па кастрычнік) і сухой зімой. Мусонныя лістападныя лясы захаваліся пераважна ў горных раёнах на поўдні па схілах Заходніх і Усходніх Гатаў. На ўнутраных плато, міжгорных паніжэннях — сухія рэдкалессі. У вусцях рэк — мангравыя зараснікі. Асноўныя рэкі — Нармада (Нарбада), Тапты, Маханады, Гадавары, Крышна — маюць дажджавое жыўленне і разліваюцца летам; выкарыстоўваюцца для арашэння. Ворывам (рыс, пшаніца, бабовыя, бавоўна, чай, кава, інш.) занятыя вялікія плошчы. Багаты жывёльны свет (сланы, насарогі, тыгры, ваўкі, малпы, шмат паўзуноў, птушак).

## Гл. таксама 
* Індыйскі субкантынент

Індастан
Індастан
Індастан
Вялікае Княства Рускае (1432—1435)

**Вялікае Княства Рускае** — феадальная дзяржава са сталіцай у Полацку, якая існавала з верасня 1432 па лета 1435 года, і займала Полацкую, Віцебскую, Смаленскую землі, а таксама ўсю Украіну ў складзе Вялікага Княства Літоўскага ў межах першай чвэрці 15 ст. Утварылася пад кіраўніцтвам дэтранізаванага вялікага князя Свідрыгайлы ў выніку выбуху грамадзянскай вайны ў ВКЛ і завастрэння ўнутрыдзяржаўнага канфесійнага канфлікту. Палітычная ўлада ў княстве належала пераважна да праваслаўных феадалаў. Княства намінальна спыніла сваё існаванне пасля ваеннага паражэння Свідрыгайлы ў бітве пад Вількамірам (1435).

## Гл. таксама 
* Прывілей, 1432
* Троцкі прывілей, 1434.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Полацка
Катэгорыя:З’явіліся ў 1432 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1435 годзе
Дагавор Вялікага Княства Літоўскага і Маскоўскай дзяржавы (1449)

**Дагавор Вялікіх Княстваў Літоўскага і Маскоўскага** 1449 года быў падпісаны Казімірам Ягайлавічам і Васілём II, і вызначаў падзел земляў Русі паміж двума вялікімі княствамі. Вотчынай (сферай інтарэсаў) вялікага князя літоўскага прызнаваліся Смаленск, «Любутеск», Мцэнск, землі Украіны. Вотчынай вялікага князя маскоўскага прызнаваліся Ноўгарад Вялікі, Ржэў і Пскоў. Таксама вялікі князь літоўскі абавязваўся прызнаць выбранага ў Маскве мітрапаліта Іону, а абодва вялікія князі дамовіліся не прыймаць князёў-перабежчыкаў.

Такім чынам, Вялікае Княства Літоўскае адмовілася ад актыўнай палітыкі на прылеглых усходнеславянскіх землях, і наогул на ўсходзе. Мяркуецца, што так стала таму, што Казімір Ягайлавіч, стаўшыся польскім каралём, страціў цікавасць да спраў ВКЛ, або што такая адмова была вымушанай радам іншых замежнапалітычных фактараў, а між іншым — рэзкім узрастаннем пагрозы з боку Асманскай імперыі. У кожным разе, ВКЛ страціла на ўсходніх землях Русі і ўплыў, і саюзнікаў.

Дагавор стабілізаваў адносіны ВКЛ і ВКМ на перыяд 1450-х—1480-х гадоў, аднак карэнных супярэчнасцей не ліквідаваў. Так, Маскоўская дзяржава не мела намеру па-сапраўднаму адмаўляцца ад прэтэнзій на ўсе праваслаўныя землі Русі, што прывяло да раду ваенных канфліктаў ВКЛ і ВКМ канца 15 — пач. 16 ст.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Маскоўскай дзяржавы
Катэгорыя:Мірныя дагаворы Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы XV стагоддзя
Катэгорыя:1449
Бенгальскі заліў

(Індыя)]]
**Бенга́льскі заліў** — заліў Індыйскага акіяна, паміж паўвостравам Індастан на захадзе і паўвостравам Індакітай і астравамі Андаманскімі і Нікабарскімі на ўсходзе.

Плошча 2192 (2191) км². Сярэдняя глыбіня 2586 м, найбольшая — 5258 (4519) м. Салёнасць вады 34 ‰. Прылівы паўсутачныя, да 10,7 м. Частыя трапічныя ўраганы. У заліў упадаюць рэкі Ганг, Брахмапутра. Асноўныя парты — Калькута, Мадрас (Індыя), Чытагонг (Бангладэш), Сітуэ (М’янма).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* География. Современная иллюстрированная энциклопедия. / Под редакцией проф. А. П. Горкина. — М.: Росмэн, 2006.
* 
* 

## Спасылкі 
* Бенгальский залив // «Планета Земля» Geosfera.Org

Катэгорыя:Залівы Індыйскага акіяна
Лакадыўскія астравы

**Лакады́ўскія астравы** () — група астравоў (каралавых атолаў вышынёй 3-4 м) у Аравійскім моры, на захадзе ад Малабарскага ўзбярэжжа паўвострава Індастан. Належаць Індыі, уваходзяць у склад астраўной саюзнай тэрыторыі Лакшадвіп. Плошча 18,6 км². Клімат субэкватарыяльны, мусонны.

## Гл. таксама 
* Атол Мінікой
* Атол Кавараці
* Атол Бангарам
* Востраў Агаці
* Востраў Андрат

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Беларускі турыст у Лакшадвіп

Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Астравы Індыі
Катэгорыя:Астравы Лакшадвіп
Аміндыўскія астравы

**Амінды́ўскія астравы** () — група астравоў у Аравійскім моры, на захадзе ад Малабарскага ўзбярэжжа паўвострава Індастан на поўнач ад Лакадыўскіх астравоў. Скдадаецца з атолаў і трох рыфаў. Галоўны востраў групы — Аміні. Плошча 9,26 км². Насельніцтва 19 тыс. чал. (2001). Належаць Індыі, уваходзяць у склад астраўной саюзнай тэрыторыі Лакшадвіп. Клімат субэкватарыяльны, мусонны.

Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Астравы Індыі
Катэгорыя:Астравы Лакшадвіп
Нікабарскія астравы

**Нікаба́рскія астравы** () — архіпелаг з 19 астравоў у Індыйскім акіяне, паміж Бенгальскім залівам і Андаманскім морам. Частка саюзнай тэрыторыі Індыі Андаманскія і Нікабарскія астравы. Плошча 1841 км². Насельніцтва (2011 г.) — 36 819 чал., значную частку складаюць карэнныя нікабарцы.

## Геаграфія і прырода 
Нікабарскія астравы з’яўляюцца часткай астраўной дугі, якая ўзнікла ў выніку сутыкнення Інда-Аўстралійскай і Еўразійскай літасферных пліт. Гэта даволі сейсманебяспечны рэгіён. Буйныя астравы ўяўляюць сабою вяршыні падводнага хрыбта, у той час як самыя малыя ўтварыліся дзякуючы каралам. Найбольшы востраў Вялікі Нікабар займае плошчу 1045,1 км².

Клімат субэкватарыяльны і трапічны мусонны. Штогадовая сярэдняя тэмпература вагаецца ад 22 да 30° C. Штогадовыя ападкі складаюць 3000 — 3800 мм, прычым большасць прыходзіцца на сезон мусонаў (летні перыяд).

Нікабарскія астравы вылучаюцца ў самастойны экарэгіён. Флора сушы падзяляецца на арэалы прыбярэжных мангравых лясоў і ўнутраных вечназялёных і лістападных трапічных і субтрапічных лясоў. На некаторых астравах маюцца шырокія лугі, якія ўзніклі, хутчэй за ўсё, у выніку ўмяшання чалавека.

У адрозненне ад суседніх Андаманскіх астравоў, Нікабарскія астравы не былі злучаны ў мінулым з мацерыком. Мясцовая прырода развівалася ізалявана, што прывяло да адноснай беднасці фаўны і з’яўлення шматлікіх эндэмічных відаў птушак. Сустракаюцца таксама пацукі, яшчаркі, казуркі.

## Гісторыя 
Мяркуецца, што першыя людзі, якія з’явіліся на Нікабарскіх астравах у каменным — жалезным вяках дзвюма міграцыйнымі хвалямі з Паўднёва-Усходняй Азіі, у выніку склалі супольнасць нікабарцаў.

З пачатку нашай эры Нікабарскія астравы былі прамежкавым пунктам спынення гандлёвых караблёў паміж Індыяй і Зондскім архіпелагам. Пра іх існаванне паведамлялі Пталемей і Марка Пола. Сучасная назва ўзнікла ў выніку скажэння дравідыйскай назвы «Голыя людзі», як гандляры называлі мясцовых тубыльцаў. З XVI ст. астравы ўключаліся у склад розных індыйскіх дзяржаў, але сапраўднага кантролю яны тут не мелі.

У 1869 г. анэксаваны Вялікабрытаніяй. У 1872 г. адміністрацыйна аб’яднаны разам з Андаманскімі астравамі. У 1942—1945 гг. акупаваны Японіяй.

У 1947 г. увайшлі ў склад Індыі.

Нікабарскія астравы моцна пацярпелі падчас цунамі 2004 г.

## Насельніцтва 
## Спасылкі 
* Geology and Ecology of Nicobar Islands 
* Impact of the 2004 tsunami on the geology of Car Nicobar Island 
* The Nicobar Islands. Nicobarese early history and prehistory 
* History of Andaman & Nicobar 

Катэгорыя:Андаманскія і Нікабарскія астравы
Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Астравы Індыі
Глушкавічы

**Глу́шкавічы** (, ) — аграгарадок у Лельчыцкім раёне Гомельскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр Глушкавіцкага сельсавета.

## Геаграфія 
Глушкавічы размешчаны за 50 км у напрамку на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка Лельчыцы, за 257 км ад Гомеля, за 110 км ад чыгуначнай станцыі Жыткавічы, ля мяжы з Украінай. Аўтамабільная дарога  звязвае Глушкавічы з раённым цэнтрам Лельчыцы. Паблізу аграгарадка пралягае Прыкардонная канава.

Каля Глушкавіч на дзённую паверхню выходзяць пратэразойскія пароды. Вядзецца здабыча будаўнічага і абліцовачнага каменю, які прадстаўлены мігматытамі гранітнага і гранітадыярытавага, радзей дыярытавага складаў, а таксама амфібалітамі. Рыхлая ўскрыша прадстаўлена карой выветрывання, кайназойскімі пяскамі і алеўрытамі.

## Насельніцтва 
* 1996 год — 2367 жыхароў, 715 двароў.

## Памятныя мясціны 
* Свята-Троіцкая царква 
* Магіла ахвяр фашызму.

## Вядомыя ўраджэнцы 
* Андрэй Іванавіч Швед (нар. 1973) — генеральны пракурор Рэспублікі Беларусь (з 2020).
* Аўгустын (Маркевіч) (нар. 1952) — мітрапаліт.

## Літаратура 
*  — С. 305.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Глушкавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёна
Мальдыўскія астравы

**Мальдыўскія астравы** — група астравоў на паўночным захадзе Індыйскага акіяна. Складаюцца з 26 атолаў, уключаюць каля 2 тыс. дробных каралавых астравоў, утвараюць два паралельныя ланцугі. Частка атолаў абкружана бар’ернымі рыфамі. Плошча 298 км², насельніцтва 298 тыс. чал. (2006). Клімат экватарыяльны мусонны. На астравах дзяржава Мальдывы.

## Этымалогія 
Існуюць дзве версіі паходжання назвы, паводле якіх у перакладзе з зусім няроднасных моваў тапонім «Мальдывы» азначае прыблізна адно і тое ж:
* ад тамільскіх словаў maalai (гірлянда) і theevu (астравы) — гірлянда астравоў;
* ад сінгальскага Maala Divaina — каралі астравоў.

## Геаграфічнае становішча 
Мальдыўскія астравы — каралавыя ўтварэнні на вяршынях падводнага хрыбта ў паўночнай частцы Індыйскага акіяна на паўднёвым захадзе ад паўвострава Індастан. Ланцужок з 26 атолаў прасціраецца з поўначы на поўдзень на 960 км ад атола Іхавандзіполу да атола Аду Сіці. Два паралельныя ланцугі атолаў уключаюць каля 1200 дробных каралавых астравоў. Частка іх абкружана бар’ернымі рыфамі.

## Прырода 
Мальдыўскія астравы сфармаваліся на вяршынях сярэдняй часткі падводнага Чагас-Лакадыўскага хрыбта. Разам з Лакадыўскімі астравамі і архіпелагам Чагас на поўначы і поўдні адпаведна, Мальдывы ўтвараюць агульны экарэгіён. Астравы каралавага паходжання, таму выключна нізінныя і роўныя: сярэдняя вышыня краіны — 1,5 метры над узроўнем мора, найбольшая — усяго 2,4 метры (на атоле Аду).

Клімат субэкватарыяльны мусонны. Сярэдняя тэмпература ўвесь год 24-28 °C. Ападкаў каля 2500 мм у год, яскрава выражанага сухога сезона няма. Рэк і ручаёў няма. Порысты вапняковы грунт не затрымлівае ваду, таму адзначаецца яе недахоп. Раслінны свет вельмі бедны, на каралавых выспачках растуць гаі какосавых пальмаў, хлебнага дрэва. Жывёльны свет: фруктовыя кажаны, чарапахі; у прыбярэжных водах — чарапахі, малюскі, кітовыя акулы.

## Гл. таксама 
* Праліў Восьмага Градуса

Катэгорыя:Геаграфія Мальдываў
Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Часночніца звычайная

**Часночніца звычайная** (*Pelobates fuscus*) — земнаводнае сямейства часночніц.

## Апісанне 
Даўжыня цела 4-6 см, маса 6-20 г. Цела авальнае, злёгку пляскатае. Морда круглаватая, лоб пукаты. Канечнасці адносна кароткія. Скура гладкая. Адметнай прыкметай з'яўляецца вертыкальна пастаўленая шчылінападобная зрэнка і вельмі вялікі лапатападобны цвёрды жаўтаваты пятачны бугарок. Афарбоўка няяркая, верх светла-шэры, іншы раз цёмна-шэры, з жаўтаватым або бурым адценнем, на гэтым фоне вызначаюцца цёмна-аліўкавыя, цёмна-карычневыя або чорныя з чырвонымі кропкамі плямы рознай формы і велічыні; ніз светлы (шаравата-белы) з невялікай жаўцізной, з цёмнымі плямкамі, іншы раз і без іх. Шматлікія скурныя залозы выдзяляюць ядавіты сакрэт, які мае пах часнаку (адсюль і назва). Лічынкі (апалонікі) часночніц вельмі буйныя: даўжыня разам з хвастом дасягае 10 см і больш.

## Распаўсюджанне 
Арэал часночніцы звычайнай знаходзіцца ў межах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, Заходняй Азіі. У еўрапейскай частцы Расіі на поўначы дасягае прыкладна да 60° пн.ш. У Беларусі часночніца — даволі звычайны від, пашыраны на ўсёй тэрыторыі.

## Экалогія 
Часночніца звычайная — наземны від, трымаецца мясцін з лёгкімі і рыхлымі глебамі. На злёгку вільготным пяску паспявае за 2-3 хвіліны цалкам закапацца ў зямлю, разграбаючы для гэтага глебу заднімі канечнасцямі. Звычайна закопваецца на дзённы час. На зімоўку зарываецца ў глебу на глыбіню не менш як на 30-50 см або выкарыстоўвае іншыя сховішчы (норы грызуноў, падвалы).

Часцей за ўсё часночніцу можна сустрэць у поймах рэк і азёр, асабліва на ўчастках лугоў, якія мяжуюць з пясчанымі глебамі, а таксама ў мяшаных і шыракалістых лясах, на палях, у садах, агародах, лесапалосах, парках. Часночніца добра прыстасавана да існавання ва ўмовах, створаных або відазмененых дзейнасцю чалавека. Найбольш характэрным для яе кормам з'яўляюцца наземныя беспазваночныя (жукі, вусені, павукі, дажджавыя чарвякі). Найлепшыя ўмовы назірання — у прыцемках.

## Літаратура 
*  — С. 330.
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6
* *Пікулік М. М.* Навошта нам амфібіі? — Мн.: Навука і тэхніка, 1992. ISBN 5-343-00383-4

## Спасылкі 
* Артыкул на Slounik.org

Катэгорыя:Часночніцы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1768 годзе
Сярэдняя Азія

**Сярэдняя Азія** (, , , , ) — рэгіён Азіі, які ўключае 4 краіны:

* Узбекістан
* Кыргызстан
* Таджыкістан
* Туркменістан

Падчас у склад рэгіёна ўключаюць таксама Казахстан.

## Гл. таксама 
* Тэрытарыяльная экспансія Расіі
* Сярэднеазіяцкія ўладанні Расійскай імперыі
* Цэнтральная Азія

## Літаратура 
* 
*
Баграціёнаўск

**Баграціёнаўск** (да 1946 — **Прэйсіш-Эйлаў**) — горад у Калінінградскай вобласці Расіі, адміністірацыйны цэнтр Баграціёнаўскага раёна. Насельніцтва 6,9 тыс. чалавек (2005).

Горад размешчаны на захядняй мяжы Расіі з Польшчай. 
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Прамысловасць — машынабудаванне (халадзільнае і гандлёвае абсталяванне), мэблевая вытворчасць, харчовая прамысловасць, перапрацоўга сельгаспрадукцыі.

## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Калінінградскай вобласці
Трытон грабеньчаты

**Трытон грабеньчаты** (*Triturus cristatus*), земнаводнае сямейства саламандравых.

## Апісанне 
Даўжыня цела 5-7 см, з хвастом — 9,5-13,5 см (часам да 18 см), маса 3-12 г. Скура буйназярністая. Галава адносна шырокая, адмежавана ад тулава шыйным звужэннем. Афарбоўка верхняй часткі цела чорная або карычнева-чорная з больш цёмнымі плямамі. Ніжняя частка цела аранжавая, з чорнымі плямамі. У шлюбны перыяд у самцоў добра развіты высокі зубчасты грэбень, які перарываецца, або рэзка зніжаецца каля асновы хваста. Па баках хваста праходзіць блакітнаватая паласа з перламутравым адлівам. Лічынка мае вонкавыя жабры, доўгі ніткападобны адростак на хвасце і вельмі доўгія ўнутраныя пальцы канечнасцей.

## Пашырэнне 
Арэал віду займае большую частку Еўропы (акрамя Паўднёвай Францыі, Пірэнейскага паўвострава і поўначы Скандынаўскага), паўночную частку Малой Азіі. На Беларусі грабеньчаты трытон сустракаецца па ўсёй тэрыторыі, аднак значна радзей, чым трытон звычайны.

## Асаблівасці біялогіі 
Грабеньчаты трытон насяляе поймы рэк і азёр, лясы, хмызнякі, паркі. Усю вясну і лета праводзіць у вадаёмах, пазбягае забруджаных месцаў, часцей за ўсё корміцца лічынкамі насякомых, малюскамі, іншы раз можа паядаць апалонікаў. Пасля шлюбнага перыяду, калі выходзіць на сушу, трытон днём знаходзіцца ў сховішчах, а ноччу або ў дажджлівыя дні палюе. Паядае пераважна дажджавых чарвей, слізнякоў, насякомых і іх лічынкі. На зімоўку грабеньчаты трытон ідзе апошнім з земнаводных, зімуе звычайна ў лісцевых лясах.

## Літаратура 
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6
* Пікулік М. М. Навошта нам амфібіі? — Мн.: Навука і тэхніка, 1992. ISBN 5-343-00383-4

## Спасылкі 
* Артыкул на Slounik.org

Катэгорыя:Саламандравыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1768 годзе
Усць-Катаў

**Усць-Катаў** () — горад у Чалябінскай вобласці Расіі. Знаходзіцца на заходнім схіле Паўднёвага Урала. Чыгуначная станцыя на Транссібірскай магістралі. Усць-Катаўскі вагонабудаўнічы завод.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Чалябінскай вобласці
Трытон звычайны

**Трытон звычайны** (*Triturus vulgaris*) — земнаводнае сямейства саламандравых.

## Апісанне 
Адзін з самых дробных трытонаў, даўжыня цела 3-5 см, разам з хвастом — 11 см, маса да 1,4 г. Характэрны палавы дымарфізм. Скура гладкая ў самцоў або дробназярністая ў самак. Цела злёгку сціснутае з бакоў. Верхняя частка тулава аліўкава-бурая, ніжняя — жаўтаватая, у шлюбны перыяд сярэдзіна брушка аранжавая. Па целе раскіданы дробныя цёмныя плямы, на галаве цёмныя палосы праходзяць праз вочы. Пальцы без плавальных перапонак і без мазалёў.

## Пашырэнне 
Арэал віду займае большую частку Еўропы, дасягае Заходняй Сібіры, паўночная мяжа праходзіць па Карэліі і Рэспубліцы Комі. Земнаводнае трапляецца месцамі на Каўказе і ў Казахстане. На Беларусі трытон звычайны пашыраны на ўсёй тэрыторыі краіны.

## Асаблівасці біялогіі 
Звычайны трытон жыве ў вадаёмах і корміцца ў асноўным лічынкамі камароў, дробнымі насякомымі і іх лічынкамі, ракападобнымі і малюскамі. Імкнецца да лісцевых і мяшаных лясоў, хмызнякоў у поймах рэк і азёр, не пужае яго суседства з чалавекам. Трытоны кормяцца на змярканні і ноччу, але зрэдку іх можна сустрэць і днём пасля дажджу, калі яны паядаюць дажджавых чарвей. Вадаёмы для размнажэння трытон выбірае на адкрытых участках, якія добра праграюцца, сярод лесу і кустоў. Зімуюць трытоны, як правіла, на сушы: у норах, пад кучамі галля, лісця, часта цэлымі групамі, залазяць у скляпы, ямы для захавання бульбы.

## Літаратура 
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6
* Пікулік М. М. Навошта нам амфібіі? — Мн.: Навука і тэхніка, 1992. ISBN 5-343-00383-4

## Спасылкі 
* Артыкул на Slounik.org

Катэгорыя:Саламандравыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Граматыка друкарні Мамонічаў

**«Кграматыка словеньска языка»**, таксама вядомая як **граматыка друкарні Мамонічаў** — трактат аб граматыцы стараславянскай мовы, выданы ў друкарні Мамонічаў у Вільні 8 кастрычніка 1586 года. Аўтарства трактату прыпісваецца Іаану Дамаскіну, пераклад на царкоўнаславянскую мову — Іаану Экзарху. Некаторыя даследчыкі-тэкстолагі (В. І. Лук'яненка) лічаць аўтарам гэтага выдання Івана Фёдарава, які, магчыма, і быў тым, хто апрацаваў і падрыхтаваў трактат Іаана Дамаскіна да друку паводле спіску, які меўся ў бібліятэцы Астрожскай акадэміі.

Кніга набраная маскоўскім шрыфтам, пасляслоўе набранае астрожскім шрыфтам Івана Фёдарава (як у «Азбуцы» 1578 года).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Творы 1586 года
Катэгорыя:Беларуская літаратура XVI стагоддзя
Звод

**Звод** () — рэдакцыя рукапіснага тэксту, якая адрозніваецца ад іншых спіскаў гэтага тэксту асаблівасцямі мовы. Змяненне тэксту магло быць свядомым або быць вынікам шматразовага перапісвання.

Катэгорыя:Царкоўнаславянская мова
Катэгорыя:Палеаграфія
Катэгорыя:Тэксталогія
Жалезныя руды

**Жале́зныя ру́ды** — прыродныя мінеральныя агрэгаты, у якіх ёсць жалеза ў колькасцях і формах, што адпавядаюць умовам прамысловай здабычы.

Галоўныя рудныя мінералы: магнетыт, гематыт, гётыт, сідэрыт і інш. Жалезныя руды могуць мець магматычнае, асадкавае або метамарфічнае паходжанне. Утрымліваюць карысныя (нікель, кобальт, марганец, хром і інш.) і шкодныя (сера, фосфар і інш.) дамешкі.

Найбольшую здабычу жалезных руд маюць Кітай, Бразілія, Аўстралія, Расія, Індыя, Украіна, ЗША.

Адрозніваюць жалезныя руды багатыя (больш за 50 % жалеза) і бедныя (менш за 50 %). У плаўку ідзе абагачаны да 60—70 % канцэнтрат. У выніку з жалезных руд атрымліваюць чыгун і сталь.

На тэрыторыі Беларусі выяўлены Аколаўскае радовішча жалезных руд (Стаўбцоўскі раён) і Навасёлкаўскае радовішча жалезных руд (Карэліцкі раён), але іх здабыча не вядзецца.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Карысныя выкапні
Катэгорыя:Жалезныя руды
Лісабонскае землетрасенне

**Лісабонскае землетрасенне** — землетрасенне сілай 11 балаў MMI Int. і магчымай магнітудай да 9,0, з эпіцэнтрам у Атлантычным акіяне, якое адбылося 1 лістапада 1755 года каля 200 км ЗПнЗ ад мыса Сен-Вінсент (36,000° N; 11,000° W). Гэта было першае ў гісторыі землетрасенне, якое назіралася і шырока абмяркоўвалася вучонымі.

Назва атрыманая па моцных разбурэннях сталіцы Партугаліі, Лісабону. У выніку катаклізму і наступных пажараў загінула да 60 тыс. чалавек.

Тры асноўныя штуршкі адбыліся на працягу 9:30—9:40 і выклікалі моцныя разбурэнні і мясцовыя змены рэльефу, а таксама моцныя цунамі (6 м вышыні ў Лісабоне, да 15 м і нават да 30 м у паўднёвай Партугаліі, да 5,5 м у Іспаніі, да 3 м у Англіі, да 4,5 м на Анцільскіх астравах). Штуршкі выклікалі разбурэнні ў Марока, былі адчутыя ў Францыі, Швейцарыі, Паўночнай Італіі, і ўсхвалявалі ваду ў азёрах Брытаніі, Германскіх Альпаў, Паўднёвай Скандынавіі, некаторых фіёрдаў Нарвегіі і лохаў Шатландыі.

## Літаратура 
* База звестак NGDC
* Jan T. Kozak, Charles D. James. Historical Depictions of the 1755 Lisbon Earthquake. — У Сеціве 

Катэгорыя:Падзеі 1 лістапада
Катэгорыя:Лістапад 1755 года
Катэгорыя:Землетрасенні 1755 года
Карта паляка

**Карта паляка** — гэта дакумент, які пацвярджае прыналежнасць да польскага народа. Уладальнік карты паляка мае правы, акрэсленыя Законам «Аб карце паляка», прынятым сеймам Рэспублікі Польшча 7 верасня 2007 года.

Карту паляка выдаюць выключна асобе, якая не мае польскага грамадзянства альбо дазволу на сталае пражыванне на тэрыторыі Рэспублікі Польшча і мае грамадзянства Рэспублікі Арменіі, Азербайджанскай Рэспублікі, Рэспублікі Беларусь, Эстонскай Рэспублікі, Грузіі, Рэспублікі Казахстан, Кіргізскай Рэспублікі, Літоўскай Рэспублікі, Латвійскай Рэспублікі, Рэспублікі Малдовы, Расійскай Федэрацыі, Рэспублікі Таджыкістан, Туркменістана, Украіны ці Рэспублікі Узбекістан і пры тым заяўляе аб сваёй прыналежнасці да польскага народа і выконвае абавязкі, якія вынікаюць з вышэйназванага закона.

Карта паляка дае магчымасць бесперашкодна жыць, працаваць і бясплатна вучыцца на тэрыторыі Польшчы, заязджаць на тэрыторыю гэтай краіны без шэнгенскай візы і падарожнічаць цягнікамі са зніжкай 37%.

Увядзенне карты выклікала пратэсты з боку афіцыйных уладаў Беларусі. У беларускіх дзяржаўных СМІ неаднаразова праходзілі кампаніі, скіраваныя супраць Карты Паляка і супраць Польшчы. Апошні выпадак — жнівень 2009 года, калі ў газеце «Звязда» з'явіўся артыкул пад назвай «Карта паляка: хто маўчыць, а хто i крычыць», прыкладна ў гэты ж час на тэлеканалах АНТ і СТБ з'явіліся відэарэпартажы падобнага зместу.

У 2017 годзе прыняты змены ў закон аб Карце паляка. Новая рэдакцыя пазбавіла права атрымаць яе нашчадкам грамадзян Другой Рэчы Паспалітай, якія не былі палякамі па паходжанні.

## Спасылкі 
*Internet System of Law Acts: The text of the Polish Charter in Polish (choose *Tekst ujednolicony*) (pl) 
*Poland.gov.pl: *Карта паляка* {pl} {be} {ru} {uk} (lt) 
** Карта паляка (PDF) (be)
* *Jak prawiedłowo zapełnić wniosek na Kartę Polaka* 

Катэгорыя:Права Польшчы
Катэгорыя:Польская дыяспара
Савецкая Гавань

**Савецкая Гавань** () — горад у Хабараўскім краі Расіі, адміністрацыйны цэнтр Савецка-Гаваньскага раёна. Знаходзіцца на беразе заліва Савецкая Гавань (Татарскі праліў).  Чыгуначная станцыя. Горад знаходзіцца за 60 км ад порта Ваніна.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Алена Дзмітрыеўна Бялова

Катэгорыя:Гарады Хабараўскага края
Ягаднае (Магаданская вобласць)

**Ягаднае** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Магаданскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ягаднінскага раёна. 
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Аляксей Уладзіміравіч Ніканчыкаў (1940—1972) — беларускі спартсмен (фехтаванне на шпагах), заслужаны майстар спорту СССР, заслужаны дзеяч фізічнай культуры Беларусі.

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Магаданскай вобласці
Ітум-Калі

**Ітум-Калі** () — сяло ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ітум-Калінскага раёна Чачні. Насельніцтва 3 тыс. чалавек (2002).

## Галерэя 

Image:Mosque in Itum-Kale.jpg|
Image:Itum-Kale fortress.jpg| 
Image:Itum-Kale tower.jpg| 
Image:ANCIENT CITY.jpg| 
Image:Tower & fortress.jpg| 
Image:FORTRESS.jpg| 
Image:Towerr.jpg| 

Катэгорыя:Населеныя пункты Чачні
Расія (цягнік)

**Расія** — хуткі цягнік №2/1 Масква-Уладзівасток фармавання Пасажырскага вагоннага дэпо Масква-3 Дырэкцыі па абслугоўванні пасажыраў Маскоўскай чыгункі філіяла ААТ «РЧ», з'яўляецца самым працяглым чыгуначным пасажырскім маршрутам на планеце, які праходзіць па тэрыторыі адной краіны і другім у свеце наогул (першае месца займае цягнік Харкаў-Уладзівасток), перасякаючы па сушы амаль усю Еўразію. Гісторыя цягніка звязана з гісторыяй засваення Сібіры і Далёкага Усходу, з гісторыяй Транссібірскай магістралі.

## Гісторыя 
У 1916 годзе пасля завяршэння будаўніцтва моста праз раку Амур каля Хабараўска пачаліся прамыя пасажырскія перавозкі ад Масквы да Уладзівастока. 30 верасня 1966 года адправіўся ў свой першы рэйс фірменны цягнік «РАСІЯ». Абслугоўваць пасажыраў у тым рэйсе было даверана камсамольска-моладзевай брыгадзе імя ХV з'езду УЛКСМ пад кіраўніцтвам механіка-брыгадзіра Ніны Андрэеўны Пятаковай. На працягу ўсяго гэтага часу цягнік «РАСІЯ» заўсёды заставаўся адным з самых лепшых цягнікоў не толькі Маскоўскай чыгункі, але і Чыгунак Расійскай Федэрацыі.

Знешняя афарбоўка вагонаў перыядычна змянялася. Яна была вішнёвай з вялікімі металічнымі літарамі, затым чырвонай, малінавай, зялёнай, а пачынаючы з 2002 года вагоны цягніка «РАСІЯ» афарбоўваюцца ў колер расійскага сцяга з трафарэтам герба Расіі.

Да 1993 года цягнік хадзіў штодня. З уводзінамі ў 1993 годзе летняга графіка «РАСІЯ» пачала хадзіць праз дзень па няцотных датах. Да чэрвеня 2001 года цягнік «РАСІЯ» хадзіў па галоўным ходзе Транссібірскай магістралі (праз Яраслаўль), а пачынаючы з гэтай даты і па цяперашнім часе яго рух здзяйсняецца па Горкаўскім ходзе (праз Уладзімір, Ніжні Ноўгарад).

У складзе цягніка некаторы час курсіраваў прычапны вагон "Масква-Пхен'ян".

## Спасылкі 
* Галоўны цягнік краіны
* Віруальнае падарожжа на цягніку "Расія" з Масквы ва Уладзівасток 

Катэгорыя:Цягнікі Расіі
Павел Сяргеевіч Пацёмкін

**Па́вел Сярге́евіч Пацёмкін** ( — ) — граф, расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, далёкі сваяк Рыгора Аляксандравіча Пацёмкіна.

## Біяграфія 
Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт, з 1756 года на вайсковай службе, удзельнік руска-турэцкай вайны 1768—1774 гадоў. Указам Кацярыны II ад 11 чэрвеня 1774 года прызначаны начальнікам Казанскай і Арэнбургскай сакрэтных камісій па следству і пакаранню ўдзельнікаў Пугачоўскага бунту. Знаходзіўся ў Казані ў момант яе ўзяцця войскамі Пугачова 15 ліпеня 1774 года, разам з гарнізонам і гараджанамі замкнуўся ў Казанскім крамлі. Толькі хуткі падыход атрада Міхельсона выратаваў крэмль ад штурму.

Асабіста кіраваў правядзеннем допытаў палонных пугачоўскіх атаманаў І. Н. Белабародава, І. Н. Зарубіна, І. І. Ульянава і іншых у Казані, пазней у Сімбірску. У кастрычніку 1774 года разам з генерал-аншэфам П. І. Паніным, ваенным кіраўніком падаўлення паўстання, праводзіў допыты Е. І. Пугачова ў Сімбірску, а затым удзельнічаў у правядзенні генеральнага следства ў Маскве. Пасля сканчэння следства і суда ў студзені 1775 года Пацёмкін узнагароджаны шпагай з алмазамі.

У 1784—1788 гадах быў прызначаны саратаўскім генерал-губернатарам і адначасова з 1785 года — генерал-губернатарам каўказскага намесніцтва.

З 1787 года з пачаткам руска-турэцкай вайны — у дзеючым войску, удзельнічаў ва ўзяцці Ізмаіла, за адрозненне пры штурме ўзнагароджаны ордэнам Св. Георгія 2-га класа. У 1794 годзе ўдзельнічаў у баявых дзеяннях у Польшчы, у тым ліку пры ўзяцці Прагі. Па канчатку баявых дзеянняў атрымаў званне генерал-аншэфа, а ў 1795 годзе тытул графа.

Указам імператрыцы Кацярыны II ад 3 чэрвеня 1791 года Пацёмкіну была падаравана суконная фабрыка ў сяле Глушкова Курскай губерні са ўсімі паселішчамі, людзьмі і з землямі.

Паэт-аматар, аўтар шэрагу вершаваных твораў.

Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкіх войнаў
Катэгорыя:Паўстанне Пугачова
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія II класа
Марфа Васільеўна Сабакіна

**Марфа Васільеўна Сабакіна** () — трэцяя жонка Івана Грознага, дачка каломенскага двараніна.

Абрана ў жонкі цару пасля традыцыйнай працэдуры агледзін, царская нявеста Сабакіна неўзабаве цяжка захварэла. Шлюб адбыўся 28 кастрычніка 1571, царыца Марфа памерла праз 15 дзён. Як і ў выпадку з першымі двума жонкамі, Анастасіяй Раманаўнай і Марыяй Цемрукаўнай, ранняя смерць царыцы спарадзіла падазроны ў атручванні і выклікала гнеў Івана; па некаторых дадзеных, падчас расследаванняў было пакарана 20 чалавек. Дамагаючыся правы заключыць забаронены царквой чацвёрты шлюб, Іван сцвярджаў, што з-за хваробы нявесты шлюб з Марфай застаўся фіктыўным.

Даследаванне рэшткаў Марфы Васільеўны, праведзенае ў 1990-я гады, не выявіла атрутных металаў і іншых устойлівых рэчываў; гэта, зрэшты, не выключае выкарыстання расліннага яду, які не паддаецца хімічнаму аналізу.

## У мастацтве 
* Гісторыі Сабакінай прысвечана п’еса Л. А. Мея «Царская нявеста» (1849)
* праз паўстагоддзя па п’есе Мея напісана аднайменная опера (1899) М. А. Рымскага-Корсакава
* якая ў сваю чаргу экранізаваная ў 1965.

«Марфай Васільеўнай» клічуць жонку Івана Грознага ў п’есе М. А. Булгакава «Іван Васілевіч» і ў пастаўленым па ёй фільме «Іван Васілевіч мяняе прафесію»; але гераіня Булгакава-Гайдая не падобна на хворую царскай нявесту.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Рускія царыцы
Катэгорыя:Памерлі ва Уладзімірскай вобласці
Мурам

**Му́рам** — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Мурамскага раёна Уладзімірскай вобласці. Насельніцтва 118,2 тыс. чалавек (2009). Размешчаны на левым беразе ракі Акі, за 137 км ад Уладзіміра на мяжы з Ніжагародскай вобласцю.

## Гісторыя 
Мурам — адзін з найстаражытнейшых рускіх гарадоў. Назва паходзіць з назвы фіна-угорскага племені мурама. Першым удзельным мурамскім князем лічыцца Глеб Уладзіміравіч. У 1088 годзе на пэўны час Мурам быў захоплены волжскімі балгарамі. Плацілі даніну Русі, з XII стагоддзя паступова асіміліраваліся рускімі.

З 1097 — сталіца Мурама-Разанскай зямлі. У самастойнае княства Мурамска-Разанская зямля вылучылася са складу Чарнігаўскага княства ў 1127 годзе пры князю Яраславе Святаславиічы. Пасля яго смерці (1129) на мурамскі сталец сеў і стаў першым мурамскім князем яго сын Святаслаў, пазней — унук Расціслаў. Пры Расціславе Мурама-Разанская зямля распалася на Мурамскае і Разанскае княствы, якія канчаткова адасобіліся пасля смерці Святаслава (1145). У Старой Разані князь пакінуў сына Глеба. Разанскі князь Глеб Расціславіч усімі сродкамі змагаўся са сваім паўночным суседам Растова-Суздальскім княствам. Вынікам стала перамога Усевалада Вялікае Гняздо (1208), які паланіў мясцовых князёў.

У 1219 годзе ў Разані княжыў Інгвар Ігаравіч, ягоным нашчадкам яму брат Юрый. Пры ім княства падвергнулася спусташэнню ордамі Батыя. Мурамскае княства складалася з Мурама з паветам. Залежала ад Уладзіміра-Суздальскага княства. Падвяргалася шматлікім набегам татараў. Апошнім мурамскім князем быў Юрый Яраславіч, якога ў 1355 сагнаў з прастола Фёдар Глебавіч. У 1392 вялікі князь маскоўскі Васіль I Дзмітрыевіч далучыў Мурамскае княства да Масквы.

## Вядомыя асобы 
* Дыянісій (Валядзінскі), праваслаўны дзеяч, мітрапаліт варшаўскі.

## Галерэя 

Выява:Troitsky sobor.jpg|thumb|208px|Троіцкі Сабор
Выява:Murom downtown.jpg|thumb|221px|Фота пач. ХХ ст.

## Вядомыя асобы 
* Мікіта (Дабранраваў) (нар. 1962) — святар Рускай праваслаўнай царквы

Катэгорыя:Гарады Уладзімірскай вобласці
Катэгорыя:Залатое кальцо Расіі
Кондапага

**Кондапага** (, , ) — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кондапажскага раёна Карэліі. Насельніцтва 25 тыс. чалавек (2024). Прыстань, чыгуначная станцыя.

Папяровая прамысловасць (ААТ «Кондапага» вырабляе каля траціны ўсёй газетнай паперы Расіі).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Карэліі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1563 годзе
Бітва на Уле

**Бітва на Уле (26 студзеня 1564)** — эпізод Лівонскай вайны (1558—1583), бітва паміж маскоўскімі і вялікалітоўскімі войскамі, адбылася на рацэ Уле на палях калі сяла Іванск пад Чашнікамі.

Вялікалітоўскае войска пад камандаваннем вялікага гетмана Мікалая Радзівіла Рудога, Рамана Сангушкі і Рыгора Хадкевіча, колькасцю ў 8—10 тысяч кавалерыі, перамагло маскоўскую армію пад камандаваннем ваяводы Пятра Шуйскага, колькасцю да 24 тысяч чалавек). Перамога, разам з наступнай перамогай літвінаў на Дуброўне пад Оршай у тым жа годзе, сарвала планы вялікага маскоўскага паходу 1564 года.

Вялікалітоўскае камандаванне ведала пра рух П. Шуйскага і выслала кавалерыю напярэймы праз лясы. Маскоўскае камандаванне даведалася пра падыход непрыяцеля і пастроіла свае войскі ў баявы парадак. Імклівая франтальная атака, спалучаная з нападам з тылу, павярнула маскоўскае войска наўцёкі. Вялікалітоўская кавалерыя гнала праціўніка «5 міляў» і здабыла вялікі палон.

Адзначаецца, што мясцовыя сяляне прыносілі важныя звесткі пра рух маскоўскага войска, і нават удзельнічалі ў бітве; маскоўскага ваяводу Пятра Шуйскага забіў сякерай адзін з мясцовых сялян.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Янушкевіч, А.* Вайна і грамадства: адносіны насельніцтва паўночна-ўсходняга памежжа ВКЛ да палітыкі дзяржаўнай улады ў перыяд Інфлянцкай вайны 1558—1570 г. // 

Катэгорыя:Лівонская вайна
Уле, бітва на
Уле, бітва на
Катэгорыя:Гісторыя Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Гісторыя Чашнікаў
Канфедэрацыя Кміціча

**Канфедэрацыя Самуэля Кміціча** (1660) — вайсковая канфедэрацыя (рокаш), утвораная пад кіраўніцтвам Самуэля Кміціча ў Драгічыне ў час вайны 1654—1667. Ахапіла дывізію правага крыла войска Рэчы Паспалітай.

Катэгорыя:Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)
Катэгорыя:Канфедэрацыі Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:1660 год у Еўропе
Бітва пад Вішняўцом (1512)

**Бітва пад Вішняўцом** — баявое сутыкненне 28 красавіка 1512 года каля сяла Лапушна (цяпер  Ланавецкага раёна Цярнопальскай вобласці). Аб'яднаныя вялікалітоўскае і польскае войскі перамаглі крымскіх татар.

Саюзнікі прывялі на поле каля 6 тыс. ваяроў — каля 2 тыс. вялікалітоўскага (у т.л. валынскае рушэнне), 4 тыс. польскай кавалерыі і 1 роту польскай пяхоты, 2 гарматы; пад камандаваннем вял. гетм. літоўскага К. І. Астрожскага і вял. гетм. кароннага . Татары, колькасцю 10-20 тыс., заўважылі набліжэнне праціўніка і перайшлі ў наступленне, нанеслі польска-вялікалітоўскім войскаі цяжкія страты. У баі ўдзельнічалі Міхаіл Вішнявецкі з сынамі, Ян Радзівіл «Барадаты», Пётр Кміта Сабенскі, вызначыўся Ян Тарноўскі.

Татаре поражены от наших. Того ж року князь Константин Острозский з литвою и русью 25 000 под Вишневцем татар перекопских побил, a з ним был Михаил Вишневецкий з сынами и князь Андрей Збаразский, a сам царь татарский Мендли Гирей ушол в малой дружинѢ

У 1512 годзе падчас чарговай маскоўска-вялікалітоўскай вайны каля 20 тысяч татар на чале з трыма малодшымі прадстаўнікамі роду Гірэяў быццам без дазволу хана Менглі-Гірэя зайшлі далёка ў глыб Рускага ваяводства Польшчы, сталі  у ваколіцах Буска і выслалі  да Перамышля. Жыгімонт Стары даручыў кароннаму гетману М. Камянецкаму з дворнымі харугвамі даць адпор крымскім татарам, на дапамогу былі пасланы вялікалітоўскія сілы на чале з К. І. Астрожскім, а з Падолля старосты Ланцкаронскі і Твароўскі; было абвешчана паспалітае рушэнне. Пасля некалькіх сутыкненнях з чамбуламі аб'яднанае войска ўдарыла 26 красавіка 1512 года на вялікі татарскі лагер паблізу Вішняўца, загінула да 5 тыс. татараў, саюзнікі здабылі 10 тыс. коней, адабралі значную колькасць нарабаванага і вызвалілі 16 тыс. палонных. Некаторыя крыніцы сцвярджаюць, што загінулі ўсе татарскія военачальнікі — тры ханы і зяць Менглі-Гірэя.

Катэгорыя:1512
Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага XVI стагоддзя
Братэрскі хаўрус

**«Братэрскі хаўрус»** (1661) — вайсковая канфедэрацыя, утвораная ў Палудавічах на поўначы Беларусі ў час вайны 1654—1667. Ахапіла абедзве дывізіі войска Рэчы Паспалітай і пазбавіла магчымасці арганізаваць контрнаступленне.

Катэгорыя:Канфедэрацыі Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:1661 год у Еўропе
Катэгорыя:Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)
Альшаніцкая бітва

**Альшаніцкая бітва 1527**. Адбылася паміж войскамі ВКЛ і крымскіх татар каля ракі Альшаніцы (прыток Дняпра), за 30 км на паўднёвы усход ад Кіева 27 студзеня. Са снежня 1526 года татары шматлікімі набегамі на польскія, паўднёва-беларускія і літоўскія землі прычынялі вялікія страты. 7000 коннікаў ВКЛ на чале з вялікім гетманам К. Астрожскім і палявым гетманам Я. Радзівілам, а таксама войскі князёў Юрыя Сямёнавіча Слуцкага, Андрэя Неміровіча, Івана і Аляксандра Вішнявецкіх і іншыя дагналі татар (24000 чалавек на чале з царэвічам Малаем) на рацэ Альшаніцы, разбілі іх і вызвалілі 80000 палонных, вярнулі нарабаваную маёмасць, Малай узяты ў палон, а потым забіты. Крымскае ханства спыніла значныя набегі на землі ВКЛ.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:1527
Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага XVI стагоддзя
Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага
Ордэн мечаносцаў

thumb|Пячатка Ордэна
**Ордэн мечаносцаў**, **Ордэн братоў мяча** () — рыцарскі ордэн, створаны на землях сучасных Латвіі і Эстоніі рыжскім біскупам Альбертам фон Буксгёўдэнам (1202) і зацверджаны Папай Рымскім (1205). Ордэн ажыццяўляў ваенна-рэлігійную экспансію, падпарадкоўваючы аўтахтоннае насельніцтва, на ўсходнім кірунку ўступіў у ваеннае процістаянне з Полацкім княствам, забраў яго прыгарады Кукенойс і Герцыке. Пасля буйнога паражэння ад літоўцаў пад Саўлямі (1236) Ордэн згодна з булай папы рымскага Грыгорыя IX аб'яднаўся з Тэўтонскім (12 мая 1237) і стаў яго паўночным аддзелам.

## Гл. таксама 
* Лівонскі ордэн

## Літаратура 
*  С. 325.
* 
* Грыцкевіч А. Барацьба Вялікага княства Літоўскага і Рускага (беларуска-літоўскай дзяржавы) з Тэўтонскім ордэнам у канцы XIV — першай палове XV ст. // . С. 36—61.

Катэгорыя:Рыцарскія ордэны
Бітва пад Кушлікамі

**Бітва пад Кушлікамі** (4 лістапада 1661) -- баявое сутыкненне каля вёскі Кушлікі паблізу Полацка падчас вайны 1654—1667 гадоў. Войскі Рэчы Паспалітай (маршалак Казімір Жаромскі і ваявода Стэфан Чарнецкі) перамаглі войскі Маскоўскай дзяржавы (ваявода Іван Андрэевіч Хаванскі).
## Напярэдадні бітвы 
## Ход бітвы 
Перад запланаванай атакай рэчыпаспалітаўскіх войск маскоўскае войска пачало арганізавана адступаць з абозу пад прыкрыццём моцнага агню сваёй пяхоты. Правае крыло рэчыпаспалітаўскіх войск (харугвы дывізіі Паўла Сапегі) наткнулася на падрыхтаваных да бою маскоўскіх стралкоў і моцна пацярпела ад іх агню. Тым часам, левае крыло (кавалерыя Жаромскага) хутка адцясніла маскоўскую кавалерыю. Войска Хаванскага двойчы спынялася і стрымлівала націск Жаромскага і Чарнецкага, пакуль тыя не зламалі абарону канчаткова. Войскі Рэчы Паспалітай пераследвалі войскі Хаванскага да самага Полацка, куды ўвайшло каля 3 тысяч салдат Хаванскага.

## Літаратура 
* 

Кушlікі
Кушlікі
Кушlікі
Катэгорыя:Бітвы вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў
Катэгорыя:Гісторыя Полацкага раёна
Катэгорыя:Канфлікты 1661 года
Катэгорыя:1661 год у Еўропе
Катэгорыя:Лістапад 1661 года
Катэгорыя:Падзеі 4 лістапада
Катэгорыя:Бітвы ў Беларусі
Македонская мова

**Македонская мова** — паўднёваславянская мова ўсходняй (балгарска-македонскай) падгрупы. Прызнанне і дэнамінацыя моцна палітызаваныя — у Грэцыі называецца **славянскай мовай**, у Балгарыі нярэдка лічыцца дыялектам балгарскай мовы.

Распаўсюджана ў Паўночнай Македоніі, Албаніі, Балгарыі, Канадзе, Грэцыі, Румыніі, Сербіі. Колькасць носьбітаў — 1,6 млн.чал., у т.л. у Македоніі (1986) — 1,39 млн.чал..

Статус афіцыйнай або нацыянальнай мовы у Паўночнай Македоніі.

## Пісьменнасць 
Пісьменнасць на аснове кірылаўскай графікі сербскага варыянту. Літаратурная норма была створаная ў 1945 на аснове цэнтральнага дыялекту. Пераклад Бібліі — у 1990.

## Дыялекты 
Паўночны дыялект, больш блізкі да сербскай мовы, займае вобласць на Пн ад Скопле і Куманава, а таксама Дольній Полаг. Паўднёвы (іначай паўднёва-усходні) дыялект распаўсюджаны каля Геўгеліі, Струміцы, возера Дойран, і дасягае ваколіц Салонікаў; мае шмат дробных адменаў. Цэнтральны дыялект, аснова літаратурнай нормы, займае ваколіцы Біталь, Прылеп, Велес, Кічава (Вардарская Македонія), і найменей выказвае ўплыў сербскай і балгарскай моваў; у некаторых класіфікацыях падзяляецца на паддыялекты ваколіц Велеса, Прылепа, Кічава і вобласці Дэбар—Гальчнік.

## Гісторыя 
Тэндэнцыя да ўтварэння асобай літаратурнай македонскай мовы на землях гістарычнай Македоніі аформілася пад канец 19 ст., выражаная ў кнізе К. П. Місіркава «Аб македонскім пытанні» (Сафія, 1903). З 1943, пасля абвяшчэння федэрацыйных прынцыпаў новай Югаславіі, быў пачаты масавы друк па-македонску, папулярызацыя твораў македонскіх аўтараў (К. Рацын, К. Недзелкоўскі, В. Маркоўскі і інш.) Першая афіцыйная кадыфікацыя арфаграфіі адбылася ў 1945, першая школьная граматыка К. Кепескі выпушчана ў 1946, нармалізацыя лексікі — у трохтомным слоўніку 1961—1966.

Вядомыя дзеячы ў гісторыі македонскай літаратурнай мовы — А. Шопаў, С. Янеўскі, В. Малескі, Б. Конескі, К. Кепескі, Б. Відоескі і інш.

## Літаратура 
* Кондрашов Н. А. Славянские языки. — М., 1986. С. 235—238.;
* Супрун А. Е. Введение в славянскую филологию. — Минск, 1989. С. 103—110.;
* .

## Спасылкі 
* Ethnologue report for Macedonian
* Nature of Standard Macedonian language by Mladen Srbinovski 
* The Macedonian nationality 
* 1920 US Census, Instructions to Enumerators, where Macedonian is listed as a principal foreign language
* Digital Dictionary of the Macedonian Language
* Macedonian — English, Greek, Albanian, German, French, Italian translator
* A grammar of Macedonian by Victor Friedman
* Macedonian — English, Greek, Albanian, German, French, Italian translator
* BBC Education — Languages: *Macedonian, Makedonski*
* The Macedonian Language
* Macedonian — English Dictionary
* Reading and Pronouncing Macedonian: An Interactive Tutorial 
* UCLA Language materials project 
* Krste Misirkov — On Macedonian Matters, 1903 year (Complete text of the book) 
* Learn Macedonian
* Funky Macedonian — Get the gists of macedonian 


*
Катэгорыя:Мовы Балгарыі
Катэгорыя:Мовы Сербіі
Катэгорыя:Македонцы
Унеча

**Унеча** — горад у Бранскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр Унецкага раёна. Насельніцтва 23,6 тыс. чалавек (2024).

## Геаграфія 
Горад размешчаны ў вярхоўях ракі Унеча (басейн Дняпра), за 140 км на паўднёвы захад ад Бранска. Чыгуначны вузел.

## Гісторыя 
Заснаваны як пасёлак пры аднайменнай чыгуначнай станцыі Палескай чыгункі на лініі Гомель — Бранск (рух з 1887 года) у Расійскай імперыі. У 1900 адкрыты рух па вузкакалейнай лініі Унеча — Старадуб (у 1927 перашыта на шырокую каляіну).

У лістападзе 1917 года ўсталявана савецкая ўлада. У красавіку 1918 года занята аўстра-германскімі войскамі. У раёне Унечы дыслакаваўся Ленінскі полк, які ахоўваў дэмаркацыйную лінію. У верасні 1918 года ва Унечы М. Шчорс фарміраваў 1-ы Украінскі савецкі полк імя І. Богуна. Быў адкрыты рух па чыгуначнай лініі Унеча — Камунары.

Валасны цэнтр Клінцаўскага павета Гомельскай губерні РСФСР (1924—1926), затым Бранскай губерні (1926—1929). З 1927 года рабочы пасёлак.

Пасля правядзення ў 1929 годзе лініі Харкаў — Орша, Унеча становіцца значным чыгуначным вузлом. Раённы цэнтр Бранскай акругі Заходняй вобласці (1929—1937), Арлоўскай вобласці (1937—1944). З 1940 года горад.

Акупіравана германскімі войскамі 17 жніўня 1941 года. Занята савецкімі войскамі 23 верасня 1943 падчас Бранскай наступальнай аперацыі. З 1944 года раённы цэнтр Бранскай вобласці.

З верасня 1943 года да сакавіка 1944 года ў горадзе знаходзілася кіраўніцтва Беларускай чыгункі. З 1936 па 1951 гады станцыя Унеча знаходзілася ў падначаленні Беларускай чыгункі, тут змяшчалася кіраўніцтва ўнецкага аддзялення руху Беларускай чыгункі.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Сяргеевіч Базан — беларускі фотамастак.
* Юрый Уладзіміравіч Каласоўскі (нар. 1960) — беларускі археолаг.
* Павел Ізотавіч Якубовіч — беларускі журналіст.

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Бранскай вобласці
Вышкаў (Расія)

**Вышкаў** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Злынкаўскім раёне Бранскай вобласці Расіі. Размешчаны на крайнім захадзе вобласці ля мяжы з Рэспублікай Беларусь, на рацэ Іпуць. Насельніцтва 2,5 тыс. чалавек (2021).

Запалкавая фабрыка, дом адпачынку. Чыгуначная станцыя (Злынка).

## Насельніцтва 
* 1853 - 15 сямей
* 1959 - 4833 чал.
* 1979 - 4080 чал.
* 1989 - 3566 чал.
* 2002 - 2940 чал.
* 2010 - 2700 чал.
* 2020 - 2673 чал.

## Вядомыя асобы 
* Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі (нар. 1958) — беларускі архітэктар і гісторык архітэктуры.

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Бранскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Злынкаўскага раёна
Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці
Злынка

**Злынка** — горад у Бранскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр Злынкаўскага раёна. Насельніцтва 5,4 тыс. чалавек (2005).

## Геаграфія 
Горад размешчаны на рацэ Злынка, ля мяжы з Беларуссю, за 225 км на паўднёвы захад ад Бранска, за 8 км ад аднайменнай чыгуначнай станцыі.

## Гісторыя 
На правым беразе р. Злынка ў 1682 годзе перасяленцамі з р. Ветка заснаваны стараверскі скіт; у 1700 годзе ў рангавых дачах Старадубскага палка Гетманшчыны была заселена слабодка Злынка, якая стала адным з цэнтраў стараверства (сюды перасяляліся купцы-стараверы з Арла і Каломны).

У 1770 годзе паводле ўказа рускай імператрыцы Кацярыны II Злынка была нададзена графу П. А. Румянцаву-Задунайскаму. З канца XVIII стагоддзя Злынка — рамесны цэнтр (каменнае і цяслярскае рамёствы); у яе склад увайшла Красная слабада (на левым беразе р. Злынка), дзе развіваліся дрэваапрацоўка і гарбарны промысел. З 1860-х гадоў Злынка — адзін з цэнтраў вытворчасці запалак у Расіі. Эканамічнаму ўздыму спрыяла адкрыццё ў 1887 годзе руху па праведзенай каля яе чыгунцы Бранск — Гомель. Да канца ХІХ стагоддзя Злынка — пасад Чарнігаўскай губерні Расійскай імперыі.

У маі 1917 года прайшла 14-дзённая забастоўка рабочых У сакавіку 1918 г. Злынка акупавана германскімі войскамі. Узята Багунскім палком Чырвонай Арміі пад камандаваннем М. А. Шчорса ў снежні 1918 года. Уваходзіла ў склад Гомельскай губерні (1919—1926), Бранскай губерні (1926—1929), Заходняй вобласці (1929—1937), Арлоўскай вобласці (1937—1944) РСФСР.

Горад з 1925 года. Раённы цэнтр Арлоўскай вобласці (1939—1944), Бранскай вобласці (1944—1959, з 1988). У 1959—1988 гадах у складзе Навазыбкаўскага раёна Бранскай вобласці.

У Вялікую Айчынную вайну 25 жніўня 1941 года акупавана германскімі войскамі. Вызвалена савецкімі войскамі 26 верасня 1943 года падчас Чарнігаўска-Прыпяцкай наступальнай аперацыі.

Горад і яго наваколлі моцна пацярпелі ў выніку Чарнобыльскай аварыі (1986). У 2015 годзе Пастановай Урада РФ Злынка аднесена да зоны пражывання з правам на адсяленне.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Лясгас, кансервавы завод. Вытворчасць алмазнага інструмента, лічыльнікаў вадкасці і газу.

## Славутасці 
Захаваліся жылыя і грамадскія будынкі XVIII — пачатку XX стст., у тым ліку драўляныя, з багатым разбярствам цэрквы: Узнясення (1870), Мікалая Цудатворцы (кан. XIX ст.), драўляная Пакроўская старавераў-бес­папоўцаў (1903—1904) і інш.

## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Аляксандравіч Зыкуноў (нар. 1968) — беларускі фізік-тэарэтык.

Катэгорыя:Гарады Бранскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Злынкаўскага раёна
Забайкалле

**Забайкалле** — прыродны рэгіён у азіяцкай частцы Расіі, які размешчаны паміж возерам Байкал на захадзе і зліццем рэк Шылка і Аргунь на ўсходзе, а таксама паміж Патомскім і Паўночна-Байкальскім нагор’ямі на поўначы і дзяржаўнай мяжой з Манголіяй і Кітаем на поўдні. У рэльефе рэгіёна перамяжаюцца хрыбты (Даурскі, Малханскі, Алёкмінскі Станавік) і міжгорныя катлавіны (Баргузінская, Верхнеангарская, Муйска-Куандынская і інш.). У цэнтры знаходзіцца Віцімскае пласкагор’е.

## Спасылкі