open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кортрэйк

**Кортрэйк** (, , ) — гістарычны горад у бельгійскай правінцыі Заходняя Фландрыя, на скрыжаванні ракі Ліс (Лее) і канала Лее-Шэльда. Насельніцтва - 75100 жыхароў (2010). Уваходзіць у склад франка-бельгійскай агламерацыі Вялікі Ліль.

## Гісторыя 
Горад вырас з рымскага паселішча Картарыякум (Cortoriacum), у якім у VII стагоддзі прапаведаваў Святы Элігій. Заснаваная ім капліца ў Сярэднявеччы была перабудавана ў царкву св. Марціна, якая славіцца наборам з 48 званоў. У IX стагоддзі фландрскі граф Болдуін II ўмацаваў горад на выпадак нападу нарманаў. У Сярэднія стагоддзі Кортрэйк - адзін з квітнеючых цэнтраў суконнай прамысловасці Фландрыі.

Вакол Кортрэйка ў Сярэднія вякі адбылося некалькі важных бітваў, найбольш знакамітая з якіх Бітва залатых шпор 1302, падчас якой дрэнна ўзброенае апалчэнне гараджан і ткачоў ўшчэнт разбіла рыцарскіх кавалерыю французскага караля. У 1382 годзе падчас чарговай вайны з фламанцамі кароль Францыі Карл VI захапіў і разрабаваў горад. У наступны раз французам атрымалася авалодаць Кортрэйкам толькі падчас Дэвалюцыйнай вайны 1667-1668 гг., Аднак па Німвегенскім міры 1678 горад быў вернуты ў склад Іспанскіх Нідэрландаў. Ізноў захоплены і анэксаваны Францыяй падчас Рэвалюцыйных войнаў (1793 г.), пазней у 1815 годзе ўвайшоў у склад Аб'яднанага каралеўства Нідэрландаў, а пасля аддзялення ад яго ў 1830 годзе Бельгіі - у склад апошняй.

Кортрэйк граў стратэгічную ролю ў абедзвюх сусветных войнах, пасля разбурэнняў якіх яго гістарычныя помнікі былі старанна адноўлены. Акрамя згаданай царквы св. Марціна, цікавасць уяўляе царква Маці Божай (1191-1211) з капэлай графаў фландрскіх, якую ўпрыгожваюць сярэднявечная статуя св. Кацярыны і «Крыжаўздывіжанне» ван Дэйка. Суседняе бефруа са статуяй бога гандлю ўваходзіць у лік помнікаў Сусветнай спадчыны, роўна як і мясцовы бегінаж.
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Рулант Саверэй, нідэрландскі мастак
## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.423

Катэгорыя:Гарады Бельгіі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Заходняя Фландрыя
Святы Элігій

**Святы Элігій** (588, Францыя - 1 снежня 660, Нуаён, Францыя) — святы Рымска-Каталіцкай Царквы, біскуп Нуаёна (641-660).

Святы патрон залатых і сярэбраных спраў майстроў, чаканшчыкаў; горада Балонні.

Дзень памяці ў Каталіцкай Царквы - 1 снежня.

## Біяграфія 
Элігій нарадзіўся ў беднай сям'і. У юнацкім узросце навучаўся ювелірнай справе. Згодна з агіяграфічнымі крыніцамі Элігій вырабіў для франкскага караля Хлотара II 2 ювелірныя прадметы, пасля чаго Хлотар II прызначыў яго каралеўскім ювелірам і майстрам манетнага двара. Пры Дагаберце I Элігій быў скарбнікам каралеўскага двара. Акрамя гэтага ён выконваў дыпламатычныя функцыі пры адносінах паміж франкамі і бретонцами. Будучы каралеўскім ювелірам, Элигий надаваў немалы час дабрачыннай дзейнасці, фінансаваў пабудову каталіцкіх цэркваў, бальніц.

Пасля смерці Дагаберта I Элігій быў абраны біскупам гарадоў Нуаён (каля 641) і Турнэ, стаўшы тут пераемнікам памерлага святога Акарыя. 13 мая 641 года Элігій быў пасвечаны ў сан біскупа. У сваёй пастырскай дзейнасці займаўся прапаведніцтвам сярод мясцовых язычнікаў, засноўваў манастыры і будаваў царквы.

Элигий памёр 1 снежня 660 года. У 667 годзе мошчы Элігія былі змешчаныя ў кафедральным саборы Нуаёна яго пераемнікам святым Мамеленам.

## Спасылкі 
* Catholic Encyclopedia 
* Індэкс святых 

Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Святыя перыяду Меравінгаў
Катэгорыя:Біскупы Нуаёна
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя VII стагоддзя
Катэгорыя:Ювеліры Францыі
Кортыеў орган

**Кортыеў орган** — рэцэпторная частка слыхавога аналізатара, размешчаная ўнутры перапончатага лабірынта. У працэсе эвалюцыі ўзнікае на аснове структур органаў бакавой лініі.

Успрымае ваганні валокнаў, размешчаных у канале ўнутранага вуха, і перадае ў слыхавую зону кары вялікіх паўшар'яў, дзе і фармуюцца гукавыя сігналы. У кортыевым органе пачынаецца першаснае фарміраванне аналізу гукавых сігналаў.

## Гісторыя вывучэння 
Адкрыты італьянскім гістолагам Альфонса Корці (Alfonso Corti; 1822-1876).

## Анатомія 
### Размяшчэнне 
Кортыеў орган размяшчаецца ў спіральна завітым касцяным канале ўнутранага вуха — уліткавым ходзе, запоўненым эндалімфай і перылімфай. Верхняя сценка ходу прылягае да т. зв. лесвіцы ўваходу і называецца рэйснеравай перапонкай; ніжняя сценка, якая мяжуе з т. зв. барабаннай лесвіцай, ўтворана асноўнай перапонкай, якая прымацоўваецца да спіральнай касцяной пласцінкі.

## Літаратура 
* 

## Гл. таксама 
* Вуха

Катэгорыя:Вуха
Катэгорыя:Отарыналарынгалогія
Адольф Косарак

**Адольф Ко́сарак** (; , Гералец каля г. Гумпалец, Маравія — , Прага) — чэшскі жывапісец; адзін з заснавальнікаў нацыянальнай школы рэалістычнага пейзажа 19  ст.

## Біяграфія 
А. Косарак пачаў маляваць яшчэ ў дзяцінстве, аднак сціснутыя жыццёвыя акалічнасці не дазволілі яму адразу прысвяціць сябе мастацкай творчасці. Толькі пры фінансавай падтрымцы архібіскупа Пражскага Б. Шварцэнберга і ва ўзросце больш за 20-ці год Косарак паступае ў Пражскую акадэмію мастацтваў, якую скончыў ў 1855 годзе. Быў вучнем і паслядоўнікам мастацкай школы Макса Гаўсгофера.

А. Косарак шмат падарожнічаў, наведаў Баварыю, Альпы; ў 1856 годзе — востраў Руген.

Мастак памёр ад сухотаў ва ўзросце 29 гадоў.

## Творчасць 
Творчасці ўласцівы паступовы пераход ад пейзажа ідэалізавана-рамантычнага да заснаванага на непасрэдным назіранні натуры, прастата матываў і паэтычнае адлюстраванне станаў прыроды, перадача асаблівасцей ландшафту Чэхіі і Маравіі: «Змрок» (1853), «Матыў з Пардубіцаў» (1854), «Пейзаж з каменным мостам» (1855), «Чэшскі пейзаж» (каля 1858), «Пейзаж з капліцай» (каля 1859) і інш. Многія яго работы выстаўлены ў Нацыянальнай галерэі, у горадзе Прага.

## Выбраныя палотны 
* *Bouře na horách* (Бура ў гарах)
* *Před bouří* (Перад бурай)
* *Selská svatba* (Сельскае вяселле)
* *Česká krajina* (Чэшскі край)
* *Horské jezero v bouři* (Горнае возера ў буру)
* *Stmívání*
* *Podzimní jitro*
* *Motiv od Pardubic*
* *Krajina s čápem*
* *Rovina pod mraky*
* *Krajina s větrným mlýnem*
* *Zimní noc*
* *Hřbitov u moře*
* *Osamělá krajina*
* *Motiv z Kokořínských údolí*
* *Krajina s poutníky*
* *Krajina s procesím*
* *Zimní večer*
* *Krajina s dřevěným mostem*
* *Krajina s kaplí*
* 1858 — *Letní krajina*
* *Krajina s povozem na úvozové cestě*

## Галерэя 

выява:Kosarek - Horska krajina.jpg|Горны край
выява:Adolf Kosárek, Krajina před bouří s jezdcem, 1855, zapůjčeno do NG ze soukromé sbírky.JPG|Поле перад бурай (1855)
выява:Kosarek, Adolf - Krajina s kamennym mostem.jpg|Пейзаж з каменным мостам
выява:Kosarek, Adolf - Krajina s vetrnym mlynem.jpg|Пейзаж з ветраком
выява:Kosarek, Adolf - Krajina s vozem s bilou plachtou.jpg|Від на воз з белым дахам
выява:Kosarek, Adolf - Pred bouri.jpg|Перад бурай
выява:Kosárek,Hřbitov u moře, asi 1856.jpg|Марскі прыбой (1856)
выява:Praha, Malá Strana - Adolf Kosárek (Valdštejnská).jpg|Прага, памятная дошка ў гонар А.Косарака.
выява:Adolf Kosárek - Lonely Landscape (Peasants´ Wedding) - Google Art Project.jpg|сялянская вяселле (1858)

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Чэхіі
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты Чэхіі
Катэгорыя:Выпускнікі Пражскай акадэміі мастацтваў
Косі

**Косі** () — рака ў Непале і Індыі. Адзін з найбуйнейшых прытокаў Ганга.

Рака Дудх-Косі бярэ пачатак у вярхоўях Кітая, спадае да ўрочышча Намче-Базар, дзе зліваецца з ракой Бхот-Косі. Пасля гэтага рака выходзіць з нацыянальнага парка Сагарматха і працягвае цячы да пасёлка Лукла. Далей рака зліваецца з Сан-Косі і ўтварае раку Косі.

Даўжыня ракі 729 (730) км, плошча вадазбору — 29&nbsp;400 (86&nbsp;900) км². Сілкаванне ракі снега-ледавіковае ў вярхоўях і дажджавое ў ніжнім працягу. Косі мае сярэдні выдатак вады 1564 (1770) м³/сек.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Непала
Катэгорыя:Рэкі Індыі
Катэгорыя:Прытокі Ганга
Мікалай Рыгоравіч Андрэеў

**Мікалай Рыгоравіч Андрэеў** (, с. Борскае, Самарская вобласць) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Член КПСС з 1949 года.

## Біяграфія 
З ліпеня на Заходнім фронце 1941 года, удзельнік абароны Гродна. У партызанах са жніўня 1941 года: камандзір узвода, начальнік штаба атрада, у чэрвені 1943 — чэрвені 1944 г. камандзір 2-й Мінскай партызанскай брыгады. З 1944 г. на адміністрацыйна-гаспадарчай і гаспадарчай працы. Скончыў Рэспубліканскую партыйную школу пры ЦК КПБ у 1953 годзе.

Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Самарскай вобласці
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны
Гімн Тувалу

**Tuvalu mo te Atua** () — дзяржаўны гімн Тувалу. Складзены і пряняты ў 1978 г. Аўтар - Афаэсэ Мануа (*Afaese Manoa*).

## Тэкст гімна
: Ko te Fakavae sili,
: Ko te ala foki tena,
: O te manuia katoa;
: Loto lasi o fai,
: Tou malo saoloto;
: Fusi ake katoa
: Ki te loto alofa;
: Kae amo fakatasi
: Ate atu fenua.
: "Tuvalu mo te Atua"
: Ki te se gata mai!
: Tuku atu tau pulega
: Ki te pule mai luga,
: Kilo tonu ki ou mua
: Me ko ia e tautai.
: "Pule tasi mo ia"
: Ki te se gata mai,
: Ko tena mana
: Ko tou malosi tena.
: Pati lima kae kalaga
: Ulufonu ki te tupu.
: "Tuvalu ko tu saoloto"
: Ki te se gata mai.

## Спасылкі
*Гімн Тувалу з музыкай і перакладам на англійскую мову 

Тувалу
Катэгорыя:Тувалу
Копцкае мастацтва

[thumb|200px||«Архангел», копцкі абраз XVII ст., [Музей візантыйскага і хрысціянскага мастацтва, Афіны]]
**Копцкае мастацтва** — тэрмін, які выкарыстоўваецца для апісання мастацтва егіпецкіх хрысціян першых стагоддзяў існавання хрысціянства, а таксама - мастацкай спадчыны іх нашчадкаў, коптаў, з сярэднявечча да нашага часу.

Помнікі копцкага мастацтва - гэта, як правіла, фрэскі, тэкстыль, ілюмінаваныя манускрыпты, а таксама вырабы з металу, большасць з якіх змагла ацалець у манастырах і цэрквах. Гэтыя творы часта функцыянальныя, грань паміж мастацтвам і рамесніцтвам ў іх знікае, сферай прыкладання майстэрства былі як тунікі і надмагіллі, так і выявы святых.

Большасць важнейшых твораў копцкага мастацтва захоўваецца ў копцкім музеі ў каірскім квартале, які называецца «копцкі Каір».

## Вытокі і гісторыя ўздзеяння 
Копцкае мастацтва ўяўляе сабой сумесь старажытнаегіпецкага і эліністычнага ўплыву. Тэматыка і сімволіка запазычана з антычнай і егіпецкай міфалогій, часам прыстасаваных да хрысціянскіх вераванняў. Таксама на гэты стыль ўплывалі Персія і Сірыя, праўда - з меншым поспехам, але ўсё роўна пакінуўшы такую спадчыну, як напрыклад, паўліны і грыфоны ў якасці упадабаных матываў.

Прыклад ўплыву эліністычнага і егіпецкага мастацтва перыяду Позняй Антычнасці т. зв. фаюмскія партрэты. Твары людзей з Эль Фаюма - прыклад копцкага мастацтва II стагоддзя, гэта паказвае грэчаскае і рымскае ўздзеянне на копцкае мастацтва, але з некаторымі важнымі адрозненнямі ад уласна егіпецкага мастацтва.

Арабская заваёва Егіпта прывяло да таго, што копцкія майстры як самі выпрабавалі ўздзеянне ісламскага мастацтва, так і аказалі на яго некаторы ўплыў. Уплыў коптаў на арабскую архітэктуру і выкарыстанне некаторых копцкіх матываў у ісламскіх будынках пачынаецца з VII стагоддзя. 

У той жа час, Александрыйская царква коптаў, як самая старая ў Афрыцы, паўплывала на суданскую і эфіопскую. Да прыкладу, некаторыя формы копцкага крыжа цяпер вядомыя як эфіопскі крыж, ужо не кажучы аб эфіопскіх храмах, дзе відаць ўплыў копцкага мастацтва.

## Гл. таксама 
* Копцкі крыж

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.414

## Спасылкі 
* Музей копцкага мастацтва ў Каіры. Галерэя твораў 
* Old school and New school
* Encyclopedia Coptica

Катэгорыя:Копцкая праваслаўная царква
Катэгорыя:Копцкая каталіцкая царква
Катэгорыя:Мастацтва Егіпта
Шапіра

**Шапіра** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Барыс Міронавіч Шапіра — беларускі вучоны-эканаміст-аграрнік
* Іосіф Міронавіч Шапіра — беларускі ўрач-хірург
* Ірвін Шапіра — амерыканскі фізік
* Лазар Вульфовіч Шапіра (1928—2006) — пісьменнік.
* Леў Навумавіч (Лейба Нявахавіч) Шапіра — беларускі хірург, брат Майсея
* Майсей Навумавіч Шапіра — беларускі хірург, брат Льва
* Сямён Барысавіч Шапіра — беларускі эканаміст, прафесар. Былы міністр сельскай гаспадаркі Беларусі.
* Фёдар (Файвіш) Львовіч Шапіра — савецкі фізік-ядзершчык.
*
Рона Нішліў

**Рона Нішліў** () — албанская спявачка і радыёвядучая, прадстаўніца Албаніі на конкурсе песні Еўрабачанне 2012.

## Біяграфія 
Косаўская албанка. Нарадзілася 25 жніўня 1986 ў Косаўскай-Мітравіцы. У 13 гадоў пераехала з бацькамі ў Прышціну. Музычную кар’еру пачала ў 2004 годзе, выступіўшы на тэлевізійным конкурсе «Albanian Idol», на якім заняла пятае месца. Неўзабаве пасля гэтага ўладкавалася на радыё, стаўшы вядучай «Radio Blue Sky». Паралельна з гэтым Рона актыўна працягвала музычную дзейнасць, выпусціўшы да 2011 года некалькі паспяховых сінглаў.

29 снежня 2011 года стала пераможцай юбілейнага «Festivali i Këngës». Гэтая перамога дала ёй права прадставіць сваю краіну на штогадовым конкурсе песні Еўрабачанне 2012, які пройдзе ў Баку. Конкурсная песня **«Suus»** будзе выканана на двух мовах - албанскай і лацінскай. Характэрна, што Рона - першая косаўская албанка, якая прадстаўляе Албанію на Еўрабачанні.

## Сінглы 
* Flakaresha
* Të Lashë
* Shenja
* Eja
* Veriu
* A ka arsy (ft. Bim Bimma)
* Shko pastro pas saj
* Zonja Vdeke
* Suus

Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне
Тувалу (астравы)

**Астравы Тувалу** (*Tuvalu*) — група з 3 асобных астравоў і 6 атолаў на поўдні Ціхага акіяна. Уваходзяць у склад дзяржавы Тувалу. Да 1975 г. мела афіцыйную назву **астравы Эліс** (*Ellis Islands*). Агульная плошча 26 км².

## Атолы і астравы
*Атол Фунафуці
*Атол Нуі
*Атол Нанумеа
*Атол Нукуфетау
*Атол Нукулаэлаэ
*Атол Ваітупу
*Востраў Нануманга
*Востраў Ніўтао
*Востраў Ніўлакіта

## Гісторыя
Згодна паданням тубыльцаў, астравы былі населены толькі ў II тыс. н. э. палінезійцамі з Самоа і Тонга. Аднак археалагічныя знаходкі, зробленыя ў адной з падводных пячор на востраве Нануманга ў 1986 г., сведчаць пра тое, што Тувалу былі населены людзьмі ўжо некалькі тысяч гадоў таму.

У 1568 г. іспанскі мараплавец Альвара Менданья дэ Нейра адкрыў адзін з астравоў (відавочна, атол Нуі). Астатнія астравы былі адкрытыя еўрапецамі на працягу 1819 - 1827 гг. У 1819 г. ім была дадзена агульная назва астравы Эліс.

У 1892 г. над астравамі быў усталяваны брытанскі пратэктарат.

У 1975 г. астравы і народ афіцыйна атрымалі назву Тувалу ("дзевяць разам" - па колькасці астравоў і атолаў).

1 кастрычніка 1978 г. абвешчана незалежнасць Тувалу.

## Прырода і геаграфія 
Усе астравы і атолы Тувалу маюць каралавае паходжанне, таму яны вельмі нізкія, схільныя да воднай і ветранай эрозіі. Найвышэйшая кропка дасягае ўсяго 4,6 м і знаходзіцца на востраве Ніўлакіта.

Атолы і некаторыя астравы маюць унутраныя лагуны. Калі плошча сушы ўсяго 26 км², то разам з лагунамі яны складаюць 494 км².

Сталых вадацёкаў няма.

Клімат трапічны пасатны. Сярэдняя колькасць ападкаў - 3000 мм у год. Аднак большасць даджоў прыходзіцца на поўдзень. Акрамя таго, вылучаецца засушлівы сезон *Tau-o-lalo* з мая па кастрычнік.

Сярэднегадавая тэмпература вагаецца ад 26 да 32 °C.

Астравы знаходзяцца ў зоне ўздзеяння трапічных цыклонаў, якія часцяком выклікаюць істотныя страты, у тым ліку чалавечыя ахвяры.

Флора прадстаўлены панданусам, папарацямі, травамі, рознымі свойскімі раслінамі. Асаблівае месца сярод іх займае какосавая пальма.

Наземная фаўна надзвычай бедная - пацукі, кажаны, крабы. Акрамя таго, на астравах гняздуюцца марскія птушкі.

Астравам пагражае глабальнае пацяпленне, якое можа прывесці да падняцця ўзроўню акіяна і далейшаму затапленню сушы.

## Спасылкі 
* Астравы Тувалу 

Т

Т
Фёдар Львовіч Шапіра

**Фёдар Львовіч Шапіра (Файвіш Лейбавіч)** (,  — , ) — вядомы савецкі фізік-ядзершчык, доктар фізіка-матэматычных навук (1962), прафесар (1967), член-карэспандэнт АН СССР (1968). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
Ф. Л. Шапіра нарадзіўся ў 1915 годзе ў Віцебску. З 1934 года вучыўся ў Маскве ў энергетычным тэхнікуме, з 1935 года працаваў інжынерам. У 1941 годзе скончыў Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава. Удзельнічаў у баях пад Масквой у 1941—1942 гг., быў паранены. У 1942—1945 гадах працаваў у Маскве. З 1945 года ў Фізічным інстытуце АН СССР. З 1958 года Ф. Л. Шапіра ў Аб’яднаным інстытуце ядзерных даследаванняў у горадзе Дубна, у якім з 1959 года займаў пасаду намесніка дырэктара Лабараторыі нейтроннай фізікі. Адначасова з 1946 года выкладаў у Маскоўскім універсітэце.

## Навуковая дзейнасць 
Ф. І. Шапіра ўнёс значны ўклад у тэарэтычнае і эксперыментальнае даследаванне рэзананснага паглынання нейтронаў у тоўстых слаях урану, тэмпературных эфектаў рэактараў. Першае аўтарскае пасведчанне на вынаходніцтва новага спосабу ператварэння цеплавой энергіі ў электрычную атрымаў яшчэ ў час вучобы ў Маскоўскім энергетычным тэхнікуме.
Ф. І. Шапіра належаць працы па фізіцы ядзерных рэактараў, ядзернай і нейтроннай фізіцы.
Таксама прапанаваў метад нейтроннай спектраскапіі — спектраметрыю па часе запавольванні нейтронаў (1955), метад карэляцыі нейтронаў шляхам іх фільтрацыі праз палярызаваную пратонную мішэнь (1960) і інш.

## Узнагароды 
* Дзяржаўная прэмія СССР (1971, сумесна з іншымі)
* Залаты медаль імя І. В. Курчатава (1977)
* 2 ордэны «Знак Пашаны»
* Медаль «За адвагу»
* Медаль «За доблесную працу. У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння У. І. Леніна»

## Літаратура 
* 
* 
* Шапиро Фёдор Львович // Вялікая савецкая энцыклапедыя

## Спасылкі 
* ШАПІРА ФЁДАР (Файвіш) ЛЬВОВІЧ // ДУ «Віцебская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна»
* Шапиро Фёдор Львович 

* ШАПИРО Фёдор Львович // Музей истории науки и техники ОИЯИ

Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Дактары фізіка-матэматычных навук
Альбрэхт Косель

**Альбрэхт Косель** (; 16 верасня 1853, Ростак — 5 ліпеня 1927, Гайдэльберг) — нямецкі біяхімік, фізіёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1910) за свае працы аб бялках і нуклеінавых рэчывах, якія ўнеслі ўклад у развіццё клетачнай хіміі. Бацька В. Коселя.

## Выбраныя творы 
* *Untersuchungen über die Nukleine und ihre Spaltungsprodukte* («Investigations into the nucleins and their cleavage products», 1881)
* *Die Gewebe des menschlichen Körpers und ihre mikroskopische Untersuchung* («The tissues in the human body and their microscopic investigation», 1889—1891)
* *Leitfaden für medizinisch-chemische Kurse* («Textbook for medical-chemical courses», 1888)
* *Die Probleme der Biochemie* («The problems of biochemistry», 1908)
* *Die Beziehungen der Chemie zur Physiologie* («The relationships between chemistry and physiology», 1913)

## Літаратура 
* Косель Альбрэхт // БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.429

## Спасылкі 
* 

* 

* 

* 

Катэгорыя:Выкладчыкі Марбургскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Фізіёлагі Германіі
Вальтэр Косель

**Вальтэр Косель** (; ,  — , ) — нямецкі фізік. Сын А.Коселя.

## Біяграфія 
Скончыў Гайдэльбергскі ўніверсітэт (1911). Прафесар Кільскага ўніверсітэта (з 1921) і Вышэйшай тэхнічнай школы ў Данцыгу (з 1932). З 1947 дырэктар Фізічнага інстытута ў Цюбінгене.

## Асноўныя працы 
У 1916 годзе высунуў гіпотэзу, якая легла ў аснову тэорыі іоннай хімічнай сувязі і гетэравалентнасці. У 1928 годзе адначасова з нямецкім фізікам І. Н. Странскім прапанаваў малекулярна-кінетычную тэорыю росту крышталёў. Выявіў эфект узнікнення дыфракцыйных ліній пры дыфракцыі разыходнага пучка рэнтгенаўскіх прамянёў у крышталі (лініі Коселя).

## Выбраная бібліяграфія 
* Walther Kossel Bemerkung zur Absorption homogener Röntgenstrahlen, Verh. D. Deutsch. Phys Ges (2) 16 898—909 (1914). Received 27 September 1914, published in issue No. 20 of 30 October 1914. As cited in Mehra, Volume 1, Part 2, 2001, p.&nbsp;795.
* Walther Kossel Bemerkung zur Absorption homogener Röntgenstrahlen. II, Verh. D. Deutsch. Phys Ges (2) 16 953—963 (1914). Received 23 October 1914, published in issue No. 22 of 30 November 1914. As cited in Mehra, Volume 5, Part 2, 2001, p.&nbsp;919.
* Walther Kossel Bemerkung zum Seriencharakter der Röntgenstrahlen, Verh. D. Deutsch. Phys Ges (2) 18 339—359 (1916). Received 31 August 1916, published in issue No. 15-18 of 30 September 1916. As cited in Mehra, Volume 5, Part 2, 2001, p.&nbsp;919.

Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём імя Макса Планка
Котка (горад)

**Котка** (фін. і швед. Kotka) — горад на поўдні Фінляндыі, на беразе Фінскага заліва. Назва горада ў перакладзе азначае «арол». Горад Котка быў заснаваны ў 1879 годзе.
thumb|left|200px|Праваслаўны Свята-Мікольскі храм
Галоўная царква пабудавана ў канцы XIX стагоддзя. У горадзе таксама ёсць Свята-Мікольская праваслаўная царква, пабудаваная ў канцы XVIII стагоддзя.

## Насельніцтва 
Насельніцтва 54769 жыхароў (на 31 сакавіка 2010).

## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада 
* Котка. Фотарэпартаж. 
* Карта Коткі

Катэгорыя:Гарады Фінляндыі
Катэгорыя:Парты Балтыйскага мора
Коўка

**Коўка** — гэта высокатэмпературная апрацоўка розных металаў (жалеза, медзь і яе сплавы, тытан, алюміній і яго сплавы), нагрэтых да ковачнай тэмпературы. Для кожнага металу існуе свая ковачная тэмпература, якая залежыць ад фізічных (тэмпература плаўлення, крышталізацыя) і хімічных (наяўнасці легіруючых элементаў) уласцівасцяў. Для жалеза тэмпературны інтэрвал 1250—800 ° С, для медзі 1000—650 ° З, для тытана 1600—900 ° С, для алюмініевых сплаваў 480—400 ° С.

Адрозніваюць:

* коўка на молатах (пнеўматычных, паравых і гідраўлічных)
* ручная коўка
* штампоўка.

Вырабы і паўфабрыкаты атрымоўваныя каваннем называюць — пакоўка.

Пры каванні ў штампах метал абмежаваны з усіх бакоў сценкамі штампа. Пры дэфармацыі ён набывае форму гэтай поласці (штампаванне, ратацыйная коўка).

Пры свабодным каванні (ручным і машынным) метал не абмежаваны зусім ці ж абмежаваны з аднаго боку. Пры ручной коўцы непасрэдна на метал або на інструмент ўздзейнічаюць кувалдай ці молатам.

Свабодную коўка ўжываюць таксама для паляпшэння якасці і структуры металу. Пры пракоўцы метал ўмацоўваецца, заварваюцца так званыя несуцэльныя і здрабнелыя буйныя крышталі, у выніку чаго структура робіцца дробназярністай, набывае кудзелістую будову.

Машынную коўку выконваюць на спецыяльным абсталяванні — молатам з масай ад 40 да 5000 кг або гідраўлічных прэсах, якія развіваюць сілу 2-200 МН (200-20000 тс), а таксама на ковачных машынах. Вырабляюць пакоўкі масай 100 т і больш. Для маніпулявання цяжкімі нарыхтоўкамі пры каванні выкарыстоўваюць пад’ёмныя краны грузападымальнасцю да 350 т, кантавацелі і спецыяльныя маніпулятары.

Коўка з’яўляецца адным з эканамічных спосабаў атрымання нарыхтовак дэталяў. У масавай і буйнасерыйнай вытворчасцях пераважнае ўжыванне мае коўка ў штампах, а ў дробнасерыйнай і адзінкавай — свабодная коўка.

Пры каванні выкарыстоўваюць набор кавальскага інструмента, з дапамогай якога нарыхтоўкам надаюць патрабаваную форму і памеры.

## Гл. таксама 
* Коўкасць

## Літаратура 
* 
* Ковка // Энциклопедический словарь по металлургии: Справочное издание. В 2-х т. Т. 1: А — О / Н. П. Лякишев и др. — М.: «Интермет Инжиниринг», 2000. — С. 212. — 412 с. — 500 экз. — ISBN 5-89594-037-4.

Катэгорыя:Вытворчыя працэсы і аперацыі

Катэгорыя:Тэхналогіі машынабудавання
Катэгорыя:Кавальства
Франчэска дэль Коса

**Франчэска дэль Коса** (; каля 1435, Ферара - 1477, Балоння) — італьянскі мастак.

Шмат працаваў у Ферары. Быў адным з лідзіруючых мастакоў ферарскай школы разам з Казіма Тура і Эрколе дэ Раберці.

У пачатку 1470-х гадоў пераехаў у Балонню, дзе распісваў алтар капліцы Грыфоні ў царкве Сан-Петроніа (1473). Цэнтральная панэль алтара знаходзіцца ў Нацыянальнай Галерэі Лондана.

## Галерэя 

Выява:Anonimo Ferrarese by Francesco del Cossa.jpg|«Ураджай», прыблізна 1455—1460 год. Карціная галерэя. Берлін
Выява:Francesco_del_Cossa_003.jpg|«Красавіка (Царства Венеры)». Фрэска. 1469-70. Палацца Скіфаноя. Ферара
Выява:Francesco del Cossa 011.jpg|«Алегорыя Умельства», Палацца Скіфаноя

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.426
* I pittori dei mesi di Schifanoia, in Storia dell'Arte Italiana, diretta da G. Briganti, C. Bertelli, A. Giuliano, Vol. 2, Mondadori, Milano 1990
* Pierluigi De Vecchi ed Elda Cerchiari, I tempi dell'arte, volume 2, Bompiani, Milano 1999. ISBN 88-451-7212-0
* Vittorio Sgarbi, Francesco del Cossa, Milano, Skira, 2007. ISBN 886130401X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ферары
Катэгорыя:Мастакі Італіі
Катэгорыя:Мастакі Ферары
Бераг Кэрда

**Бе́раг Кэ́рда** () — частка ўзбярэжжа Зямлі Котса ў Заходняй Антарктыдзе, якая ляжыць паміж 20°00' і 27°54' заходняй даўгаты.

Бераг быў адкрыты ў студзені 1915 года падчас брытанскай антарктычнай экспедыцыі Эрнэста Шэклтана. Названы ў гонар Джэймса Кэрда, фундатара экспедыцыі.

## Спасылкі 
* Antarctica Detail // Caird Coast 

Кэрда
Бераг Луітпольда

**Бераг Луітпольда** (, ) — частка ўзбярэжжа Зямлі Котса ў Заходняй Антарктыдзе, якая распасціраецца ад ледавіка Хейса да шэльфавага ледавіка Фільхнера.

Бераг быў адкрыты ў 1912 годзе нямецкай антарктычнай экспедыцыяй Вільгельма Фільхнера і названы ў гонар прынца-рэгента Баварыі Луітпольда (1821—1912).

## Спасылкі 
* Antarctic Gazetteer, Australian Antarctic Division .

Л
Зямля Котса

**Зямля Котса** (анг.Coats Land) — частка тэрыторыі Заходняй Антарктыды паміж 20° і 36° заходняй даўгаты. На ўсходзе мяжуе з Зямлёй Каралевы Мод, на захадзе пераходзіць у шэльфавы ледавік Фільхнера. Асобныя прыбярэжныя ўчасткі носяць назвы Бераг Луітпольда і Бераг Кэрда.

Амаль уся тэрыторыя Зямлі Котса ўяўляе сабой паверхню мацерыковага ледавіковага шчыта з вышынёй 1000-2000 м. Таўшчыня лёду дасягае 500-1000 м. Ледзяныя берагі, прадстаўленыя амаль на ўсім працягу шэльфавымі ледавікамі, абмываюцца водамі мора Уэдэла. У заходняй частцы ёсць выхады карэнных парод — горы Тэрон.

Зямля была адкрыта ў 1904 годзе шатландскай нацыянальнай антарктычнай экспедыцыяй пад кіраўніцтвам Уільяма Бруса і названая ў гонар братоў Джэймса і Эндру Котсаў, якія аказалі фінансавую дапамогу экспедыцыі. На ўзбярэжжы дзейнічаюць навуковыя станцыі Хал (Вялікабрытанія) і Бельграна (Аргенціна).

## Літаратура 
*  — С. 435.

Катэгорыя:Геаграфія Антарктыды
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар людзей
Корар

**Корар** () — горад на аднайменным востраве, адміністрацыйны цэнтр і аснова аднайменнага штата у Палау. У 1994—2006 гг. быў сталіцай краіны. Насельніцтва — 8 744 чал. (2013 г.).

## Геаграфія 
Корар займае аднайменны востраў плошчай 9,3 км², аддзелены ад Бабелдааба вузкім пралівам (737 м). Асноўная частка вострава мае старажытнае вулканічнае паходжанне. Паўднёвая частка складзена каралавымі адкладаннямі. Рэльеф пераважна раўнінны, з невысокімі пагоркамі, парослымі дрэвамі і хмызнякамі. На поўдні вылучаецца ўнутраная лагуна Ніка, якая выкарыстоўваецца як натуральная гавань. У маланаселеных раёнах горада жывуць птушкі, у тым ліку рэдкія віды.

Клімат субэкватарыяльны пасатны, вельмі вільготны. У сезон дажджоў здараюцца тайфуны.

## Гісторыя 
У старажытнасці Корар быў населены мікранезійцамі, продкамі сучасных палаўанцаў. Да канца XVIII ст. мясцовае насельніцтва было аб’яднана пад уладай адзінага вярхоўнага правадыра. У 1783 г. каля Корара адбылося крушэнне брытанскага карабля «Антылопа». Каманда на чале з капітанам Генры Вільсанам знайшла на 3 месяцы прытулак у вярхоўнага правадыра Ібедула. Гэта паклала пачатак сталым кантактам паміж палаўанцамі і еўрапейцамі. Ібедул накіраваў у Вялікабрытанію свайго сына Лібу, але той памёр у Лондане падчас эпідэміі. Гісторыя пра караблекрушэнне каля Корара і вандроўку Лібу стала шырока вядомай ва ўсіх еўрапейскіх краінах.

У XIX ст. дзякуючы зручнай гавані востраў ператварыўся ў галоўнае месца спынення еўрапейскіх і амерыканскіх мараплаўцаў на Палау. У 1885 г. Корар быў абвешчаны часткай каланіяльных тэрыторый Іспаніі. Тут была адчынена каталіцкая місія, з’явіўся прадстаўнік іспанскай адміністрацыі. У 1899 г. разам з іншымі тэрыторыямі Мікранезіі Корар быў прададзены Германіі і фактычна ператварыўся ў гандлёвы цэнтр Палау.

У 1914 г. захоплены Японіяй. Японцы ператварылі Корар у галоўны адміністрацыйны цэнтр сваіх тэрыторый у Мікранезіі. Быў пабудаваны горад, большая частка жыхароў якога з’яўлялася выхадцамі з Японіі і Карэі. Палаўанцы ператварыліся ў этнічную меншасць. Былі пабудаваны порт, аэрапорт, майстэрні, прадпрыемствы па перапрацоўцы рыбы і сельскагаспадарчай прадукцыі. Насельніцтва Корара ў міжваенны перыяд дасягала некалькіх дзясяткаў тысяч чалавек.

У 1944 г. Корар быў захоплены амерыканцамі. Большасць японцаў і карэйцаў былі інтэрнаваны на радзіму. У 1947 г. увайшоў у склад тэрыторый, перададзеных ААН у апеку ЗША. Пасля абвяшчэння незалежнасці Палау да 2006 г. выконваў функцыю сталіцы дзяржавы. У нашы дні застаецца найбуйнейшым горадам Палау.

## Эканоміка 
Корар — галоўны транспартны, прамысловы і фінансавы цэнтр Палау. Працуюць міжнародны порт і міжнародны аэрапорт. У горадзе больш за 20 гасцініц для турыстаў.

## Культура 
У Корары знаходзяцца Нацыянальны музей Палау, этнаграфічны музей Этпісана, навуковы цэнтр вывучэння каралавых рыфаў, акварыум, Нацыянальны стадыён, Грамадская бібліятэка, двухгадовы Грамадскі каледж і іншыя ўстановы.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т. 8. Мн., 1999. С. 417.

## Спасылкі 
* Koror State Government
* Islands of Palau 
* History of Palau 

Катэгорыя:Гарады Аўстраліі і Акіяніі
Корар
Корар
Корар
Шэльфавы ледавік Фільхнера

**Шэльфавы ледавік Фільхнера** () — шэльфавы ледавік у Заходняй Антарктыдзе, паміж Берагам Луітпольда і ўзвышшам Беркнер. Удаецца ў мора Уэдэла.

Працягласць ледніка з захаду на ўсход складае каля 200 км, з поўначы на поўдзень — да 450 км. Вышыня ў краявой частцы дасягае 30 м, у цэнтральнай і тылавой частках — 70—120 м. Таўшчыня лёду адпаведна змяняецца ад 200 да 700 м. Прыблізна кожныя 15—20 гадоў ад края ледніка адколваюцца гіганцкія айсбергі.

Ледавік быў адкрыты ў 1912 годзе германскай антарктычнай экспедыцыяй Вільгельма Фільхнера і названы ў яго гонар. У розныя гады на ледніку функцыянавалі палярныя станцыі СССР, ЗША, Вялікабрытаніі. Дзейнічае аргенцінская станцыя Бельграна II.

На шэльфавым ледавіку размяшчалася савецкая навуковая станцыя «Дружная-1». У 1986 годзе тут адкалоўся айсберг A23a плошчай каля 4000 км².

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Зонирование Антарктиды. Часть 3. 

Ф
Коўпіцы

**Коўпіцы** (*Platalea*) — род птушак з атрада буслападобных сямейства ібісавых, які змяшчае 6 відаў.

## Распаўсюджанне 
Коўпіцы распаўсюджаныя пераважна ў арыдным поясе Еўразіі. Найбольш шматлікія папуляцыі ў рэгіёне Міжземнага, Чорнага, Жоўтага і Японскага мораў. Некаторыя папуляцыі жывуць ва ўсходняй Афрыцы і Індыі. У Беларусі трапляецца  — рэдкая залётная птушка.

Катэгорыя:Ібісавыя
Катэгорыя:Роды птушак
Курт Кофка

**Курт Кофка** (; 18 сакавіка 1886, Берлін - 22 лістапада 1941, Нортхемптан) — нямецка-амерыканскі псіхолаг. Разам з Максам Вертхеймерам і Вольфгангам Кёлерам лічыцца адным з заснавальнікаў гештальтпсіхалогіі.

## Біяграфія 
Навучаўся ў Берлінскім універсітэце ў Карла Штумпфа, у 1909 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі. Таксама на працягу 1 года навучаўся ў Эдынгбургскім універсітэце ў Шатландыі. Пасля заканчэння навучання працаваў ва Франкфурцкім універсітэце, у 1911 годзе стаў прыват-дацэнтам ў універсітэце горада Гісена, дзе разам з Кёлерам ўдзельнічаў у эксперыментах Вертхеймера, прысвечаных вывучэнню ўспрымання руху. У 1918 годзе - прафесар універсітэта, прапрацаваў у ім да 1924 года.

З 1924 гады наведваў розныя амерыканскія ўніверсітэты, быў прафесарам Корнельскага, Чыкагскага і Вісконсінскага ўніверсітэтаў. У 1927 годзе заняў пасаду прафесара каледжа Сміта ў Нортхемптан. З 1939 года - прафесар Оксфардскага ўніверсітэта.

Разам з Вертхеймерам і Кёлерам ў 1921 годзе заснаваў часопіс «Psychologische Forschung» (Псіхалагічнае даследаванне).

У працы "Асновы псіхічнага развіцця" (1921) ужыў метады гештальтпсіхалогіі для даследавання псіхічнага развіцця дзіцяці. Галоўная праца Кофкі - «Прынцыпы гештальтпсіхалогіі» (1935).

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.438

Катэгорыя:Псіхолагі Германіі
Катэгорыя:Псіхолагі ЗША
Катэгорыя:Постаці гештальтпсіхалогіі
Белыя Лужы

**Бе́лыя Лу́жы** (, ), таксама '''Бе́лая Лу́жа. 

У 1914 годзе землеўладальнікамі ў Белай Лужы былі: Ягор Восіпаў Бабіцкі (меў 16 дзесяцін зямлі), Міхаіл Ягоравіч Бабіцкі (16 дзесяцін); у 1911 годзе 30 дзесяцін меў Уладзімір Сямёнаў Мяхедка.

Паводле перапісу 1917 года ўрочышча.

З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Жыхары Астрашыцка-Гарадоцкай воласці атрымлівалі пасведчанні Народнага Сакратарыята Беларусі. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Савецкай Беларусі, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У час польска-савецкай вайны ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй Польшчы (Мінская акруга ГУУЗ).

З 31 ліпеня 1920 года ў Беларускай ССР. З 20 жніўня 1924 года вёска ў Астрашыцка-Гарадоцкім сельсавеце Астрашыцка-Гарадоцкага раёна Менскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года). З 18 студзеня 1931 года ў Лагойскім раёне. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці.

Паводле перапісу 1926 года хутар.

У Другую сусветную вайну з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй Германіі.

## Насельніцтва 
* 1858 год — 58 жыхароў мужчынскага полу
* 1897 год — 4 двары, 38 жыхароў
* 1908 год — 1 двор, 9 жыхароў
* 1917 год — 2 двары, 12 жыхароў, усе беларусы
* 1926 год — 5 двароў, 25 жыхароў
* 1999 год — 16 жыхароў
* 2009 год — 18 жыхароў
* 2019 год — 14 жыхароў

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
*  
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астрашыцкагарадоцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна
Усяжа

Назву **Уся́жа** маюць:

* Усяжа — вёска ў Смалявіцкім раёне
* Усяжа — рака ў Мінскім і Смалявіцкім раёнах
Коўкасць

**Коўкасць** — здольнасць металаў і сплаваў падвяргацца коўцы і іншым відам апрацоўкі ціскам (пракатка, валачэнне, прэсаванне, штампоўка). Коўкасць характарызуецца двума паказчыкамі — пластычнасцю, гэта значыць здольнасцю металу падвяргацца дэфармацыі пад ціскам без разбурэння, і супрацівам дэфармацыі. У каванні металаў (сталь, латунь, дзюралюміній і некаторыя іншыя медныя, алюмініевыя, магніевыя, нікелевыя сплавы) адносна высокая пластычнасць спалучаецца з нізкім супрацівам дэфармацыі.

## Літаратура 
* 
* Ковкость // Энциклопедический словарь по металлургии: Справочное издание. В 2-х т. Т. 1: А—О / Н. П. Лякишев и др. — М.: «Интермет Инжиниринг», 2000. — С. 213. — 412 с. — 500 экз. — ISBN 5-89594-037-4.

Катэгорыя:Апрацоўка металаў ціскам
Катэгорыя:Супраціўленне матэрыялаў
Катэгорыя:Металургія
Катэгорыя:Уласцівасці матэрыялаў
Mandinga

**Mandinga** — румынскі гурт, які выконвае музыку ў стылі лаціна і поп. 

10 сакавіка 2012 года «Mandinga» быў абраны, каб прадставіць сваю краіну на конкурсе песні Еўрабачанне 2012.  Конкурсная кампазіцыя **"Zaleilah"** будзе выканана ў першым паўфінале песеннага фестывалю.
## Дыскаграфія 
### Альбомы 
* …de corazón (2003)
* Soarele meu (2005)
* Gozalo (2006)
* Donde (2008)
* Club de Mandinga (2012)

Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2002 годзе
Катэгорыя:Поп-гурты Румыніі
Алан Кормак

**Алан Маклеад Кормак** (, 23 лютага 1924, Яганэсбург, Паўднёвая Афрыка — , Масачусетс, ЗША) — паўднёваафрыканскі амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1979 годзе «за распрацоўку камп’ютарнай тамаграфіі», якую ён атрымаў разам з Годфры Хаўнсфілдам.

## Біяграфія 
Бацькі Алана Кормак, бацька-інжынер і маці-настаўніца, пераехалі ў Паўднёвую Афрыку перад Першай сусветнай вайной з паўночнай Шатландыі. Кормак нарадзіўся 23 лютага 1924 года ў Яганэсбургу і быў малодшым з трох дзяцей. У 1936 годзе сям’я спынілася ў Кейптаўне, дзе Кормак скончыў Кейптаўнскі ўніверсітэт у 1945 годзе. Яго цікавасць да астраноміі абудзіла жаданне вывучаць фізіку і матэматыку. Пасля заканчэння ўніверсітэта ён паехаў у якасці студэнта-даследчыка ў каледж Сент-Джона ў Кембрыджскім універсітэце і працаваў у Кавендышскай лабараторыі ў Ота Фрыша. Там ён пазнаёміўся з амерыканскай студэнткай, якая пазней стала яго жонкай. У 1950 годзе вярнуўся ў Кейптаўн, дзе ў асноўным займаўся ядзернай фізікай і фізікай элементарных часціц, але ў 1956 годзе зацікавіўся праблемай рэнтгенаўскай тэхналогіі, якая пазней прывяла да з’яўлення камп’ютарнай тамаграфіі. Падчас навуковай камандзіроўкі ў Гарвардскі ўніверсітэт у 1956—1957 гадах, дзе Кормак працаваў на цыклатроне, ён атрымаў прапанову ў Тафцкі ўніверсітэт. Там Кормак прапрацаваў усё жыццё. У 1968—1976 гадах быў загадчыкам аддзела фізікі ўніверсітэта.

У 1963—1964 гадах Кормак апублікаваў некалькі прац па камп’ютарнай тамаграфіі, што спачатку не зацікавіла навуковую супольнасць. Ён вярнуўся да гэтай праблемы зноў толькі ў пачатку 1970-х гадоў, калі з’явіліся новыя распрацоўкі ў гэтай галіне.

У 1990 годзе ён быў узнагароджаны Нацыянальным медалем навукі ЗША.

Кормак памёр ад раку ў штаце Масачусетс ва ўзросце 74 гадоў. Ён быў пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Мапунгбвэ 10 снежня 2002 года за выдатныя заслугі як вучонага і за сумеснае вынаходніцтва камп’ютарнага тамографа.

## Гл. таксама 
* Камп’ютарная тамаграфія

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0144-3.

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія на Нобелеўскім сайце

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Постаці паўднёваафрыканскай фізікі
Катэгорыя:Памерлі ад раку
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Вільгельм Фільхнер

**Вільгельм Фі́льхнер** (; 13 верасня 1877, Мюнхен — 7 мая 1957, Цюрых) — нямецкі падарожнік і пісьменнік, даследчык Цэнтральнай Азіі, арктычных і антарктычных абласцей.

## Біяграфія 
У 1900 годзе конна пераадолеў Памір.

У 1903—1905 гадах, сумесна з Альбертам Тафелем, ажыццявіў экспедыцыю ў Заходні Кітай, даследаваўшы раён ад Сініна да Тыбета.

У 1910 годзе працаваў на Шпіцбергене.

У 1911—1912 гадах узначаліў 2-ю Германскую Паўднёвапалярную экспедыцыю, якая адплыла на караблі «Дойчланд» да Антарктыды. У шэльфавых водах Антарктыкі адкрыў і даследаваў Зямлю Прынца Луітпольда, дзе выяўленая ім гіганцкая ледзяная даліна памерам у 500 000 кв. км названа ў 1912 годзе ў яго гонар — Шэльфавы ледавік Фільхнера.

У 1926—1928 гадах Фільхнер ажыццявіў новыя экспедыцыі ў Цэнтральную Азію, падчас якіх ён паміж Тарымскай катлавінай і Кашмірам, а таксама ў раёнах паміж Сінінам, балотамі Цайдама і Тыбетам (у 1934—1938 гг.) правёў электрамагнітныя і метэаралагічныя даследаванні. Выконваючы падобныя ж навуковыя працы, у перадваенныя гады (1939—1940) Фільхнер выязджаў таксама ў Непал.

Падчас Другой сусветнай вайны даследчык быў інтэрнаваны англічанамі ў Індыю, адкуль вярнуўся ў Еўропу ў 1951 годзе.

У гонар В. Фільхнера названыя шэльфавы ледавік, горы і мыс у Антарктыдзе, скалы каля вострава Паўднёвая Георгія.

## Бібліяграфія 
* 1903 — «Скачка праз Памір» ()
* 1906—1914 — «Навуковыя вынікі экспедыцыі Фільхнера ў Кітай і Тыбет 1903—1905», 2 тамы
* 1922 — «Да шостай часткі свету» ()
* 1929 — раман «Ом мані падмэ хум» ()
* 1940 — «Бісміла! Ад Хуанхэ да Інда» ()
* 1950 — аўтабіяграфія «Жыццё даследчыка» ()

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* *Трешников А. Ф.* История открытия и исследования Антарктиды — М.: Рипол Классик, 2013. — 462 с.
* Первые полёты над Антарктидой

Катэгорыя:Даследчыкі Азіі
Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі
Катэгорыя:Даследчыкі Антарктыкі
Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі
Губічы (Мінскі раён)

**Гу́бічы** (, ) — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Астрашыцкагарадоцкага сельсавета. Размешчана на беразе Дубраўскага вадасховішча на рацэ Усяжа, на шашы .

## Гісторыя 
Паселішча вядома прынамсі з 1597 года, належала да маёнтка Астрожчыцы ўласнасці Гарнастаяў. Уваходзіла ў склад Менскага павета Менскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Напісанне старабеларускай мовай: *Губичи*. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Савецкай Беларусі, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У час польска-савецкай вайны ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй Польшчы (Мінская акруга ГУУЗ).

З 31 ліпеня 1920 года ў Беларускай ССР. З 20 жніўня 1924 года вёска ў Астрашыцка-Гарадоцкім сельсавеце Астрашыцка-Гарадоцкага раёна Менскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года). З 18 студзеня 1931 года ў Лагойскім раёне. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці.

У 1922 годзе адкрыта школа. У 1925 годзе ў вёсцы створана сельскагаспадарчая арцель, была кузня. У 1930-я гады былі рэпрэсаваны прынамсі 5 ураджэнцаў Губічаў.

У Другую сусветную вайну з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй Германіі. За часамі акупацыі былі спалены 2 двары, забіты 8 жыхароў.

З 1991 года ў складзе незалежнай Беларусі.

## Насельніцтва 
* 1858 год — 25 двароў, 170 жыхароў
* 1897 год — 37 двароў, 292 жыхары
* 1908 год — 40 двароў, 323 жыхары
* 1917 год — 53 двары, 350 жыхароў, усе беларусы
* 1926 год — 72 двары, 391 жыхар
* 1999 год — 41 жыхар
* 2009 год — 46 жыхароў
* 2019 год — 100 жыхароў

## Вядомыя асобы 
* Рыгор Мацвеевіч Галавацкі (1914—1943) — удзельнік вызвалення Беларусі ў гады Другой сусветнай вайны. Гвардыі маёр.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астрашыцкагарадоцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна
Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі
Ніўтао

**Ніўтао** (на мове тувалу *Niutao*) — востраў у складзе астравоў Тувалу на поўдні Ціхага акіяна. Належыць да дзяржавы Тувалу. Агульная плошча — 2,53 км². Насельніцтва — 582 чал. (2017 г.).

## Гісторыя 
Паводле падання тубыльцаў, іх продкі прыбылі з Самоа на чале з правадыром Матаікі. На еўрапейскія карты востраў патрапіў у 1781 г. У 1866 г. Ніўтао наведаў місіянер з Лонданскага місіянерскага таварыства, які паведаміў, што мясцовае насельніцтва пацярпела ад гандляроў рабамі.

У 1949 г. некалькі сем’яў з Ніўтао перасяліліся на Ніўлакіту.

У 1993 г. выхадзец з Ніўтао, сэр Тому Сіонэ (Tomu Sione), заняў пасаду генерал-губернатара Тувалу.

## Прырода 
Востраў знаходзіцца ў паўночнай частцы астравоў Тувалу. Мае каралавае паходжанне. Па форме нагадвае авал даўжынёй да 1,6 км.

Ад старажытнай лагуны засталіся 2 малыя вадаёмы з салёнай вадой. 3 свідравіны з пітной вадой. Сталых вадацёкаў няма. Клімат трапічны пасатны. Палову года засушлівы. Востраў знаходзіцца ў зоне ўздзеяння трапічных цыклонаў.

## Інфраструктура 
Маецца 2 паселішча — вёскі Куліа і Тэава. Адміністрацыйным цэнтрам лічыцца Куліа. Галоўныя заняткі — сельская гаспадарка (вырошчванне какосаў і клубняў *пулаку*). Мясцовыя жыхары таксама ловяць рыбу.

1 адміністрацыйны будынак, пачатковая школа, 1 пратэстанцкая царква Лонданскага місіянерскага таварыства, паштовае аддзяленне, шпіталь, 3 калодзежы з пітной вадой. Транспартныя зносіны ўнутры вострава магчымы ўздоўж 1 акруговай дарогі з насыпным пакрыццём.

З-за рыфаў, якія атачаюць востраў, прамысловы лоў рыбы і падыход марскога транспарту да берага ўскладнены.

## Спасылкі 
* Ніўтао 
* Астравы Тувалу 

Катэгорыя:Атолы
Катэгорыя:Астравы Тувалу
Ландскруна

**Ландскруна** () — партовы горад у Швецыі, у лене Сконэ.

Насельніцтва 40&nbsp;860 жыхароў (2009). Плошча 302,5 км². Адміністрацыйна муніцыпалітэт Ландскруны ўключае таксама востраў Вен.

Тэкстыльная, хімічная прамысловасць, машынабудаванне (пераважна сельскагаспадарчае і ваеннае).

## Вядомыя асобы 
* Сельма Лагерлёф — пісьменніца, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1909 год). У Ландскруне працавала настаўніцай у школе для дзяўчынак (1885—1895). Адна з вуліц горада названая ў яе гонар.
* Альвар Гульстранд — афтальмолаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1911 год).

## Транспарт 
* Ландскрунскі тралейбус

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада
* Landskrona Posten — мясцовая газета

Катэгорыя:Гарады Швецыі
Катэгорыя:Сконэ (правінцыя)
Фрэдрыкстад

**Фредрыкстад** () — горад-порт і муніцыпалітэт у Нарвегіі, у фюльке Эстфал. Горад размяшчаецца на беразе Осла-фіёрд ў вусці ракі Глома.

Сумесна са сваім горадам-сатэлітам Сарпсборг займае пятае месца па насельніцтву сярод гарадоў Нарвегіі.

Горад быў заснаваны, як крэпасць, у 1567 годзе каралём Фрэдэрыкам II, у гонар якога горад і атрымаў сваю назву. Да 1877 назва горада мела напісанне Frederiksstad, у перыяд з 1877 па 1888 гады — Fredriksstad, пасля 1889 сучаснае напісанне.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 

Выява:Fredrikstad Cathedral01.JPG|Fredrikstad Cathedral
Выява:Fredrikstad BridgeacrossGlomma01.JPG|Мост Фрэдрыкстад, які перасякае раку Глома
Выява:Fredrikstad StJosephsHospital01.JPG|St. Joseph's Hospital
Выява:OFK09.jpg|St. Michael's Church

Катэгорыя:Гарады Нарвегіі
Катэгорыя:Эстфал
Марыя Васільеўна Анібраева

**Марыя Васільеўна Анібраева** (, , Беларуская ССР) — Герой Сацыялістычнай Працы (1977). Заслужаны работнік лёгкай прамысловасці БССР (1979).

З 1950 года — швачка-матарыстка Віцебскай швейнай фабрыкі «Сцяг індустрыялізацыі». Член КПСС з 1973 года. Званне Героя прысвоена за поспехі ў выкананні плана 1976 года і павышэнне эфектыўнасці вытворчасці і якасці працы. Дэпутат, член Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР з 1980 года.

Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання
Катэгорыя:Члены Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Аляксандр Ягоравіч Андрыенка

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Аляксандр Ягоравіч Андрыенка
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння =
 |дата смерці      =
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = 
 |подпіс           =  
 |мянушка          = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 
 |званне           = 
 |род войскаў      = 
 |камандаваў       = 
 |часць            = 
 |бітвы            = 
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
 
}
}}

**Аляксандр Ягоравіч Андрые́нка** (, в. Радзеева, Буда-Кашалёўскі раён — ) — разведчык 1086-га стралковага палка 323-й стралковай дывізіі 33-й арміі 1-га Беларускага фронту, радавы. Поўны кавалер ордэна Славы.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 7 студзеня 1923 года ў вёсцы Радзеева, Буда-Кашалёўскім раёне, Гомельскай вобласці ў сялянскай сям’і. Беларус, Скончыў 6 класаў школы. Працаваў у калгасе.

Пасля акупацыі гітлераўцамі Гомельскай вобласці быў партызанскім сувязным. У Чырвонай арміі з лістапада 1943 года. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны з лістапада 1943 года на пасадзе стралка роты аўтаматчыкаў 1086-га стралковага палка.

У складзе сапёрнага аддзялення ноччу 24 чэрвеня 1944 года на паўночным захадзе ад горада Рагачоў пад моцным агнём зрабіў праходы ў драцяной загардзе і мінным полі, чым спрыяў паспяховаму прасоўванню савецкай пяхоты. 28 чэрвеня 1944 года загадам камандзіра 323-й стралковай дывізіі ўзнагароджаны ордэнам Славы 3-й ступені.

Падчас бою 26 жніўня 1944 года ў наваколлях населенага пункта Ломжа, у складзе групы аўтаматчыкаў блакаваў і штурмаваў дот ворага, знішчыўшы пры гэтым 2 салдатаў і захапіў кулямёт. Падчас адбівання контратакі быў паранены, але поля бою не пакінуў і працягваў выконаваць баявую задачу. 30 верасня 1944 года загадам па 3-й арміі ўзнагароджаны ордэнам Славы 2-й ступені.

Разведчык 1086-га стралковага палка радавы А. Я. Андрыенка 14 студзеня 1945 года, падчас удзела ў танкавым дэсанце на захадзе ад горада Люблін, пашкодзіў варожую гармату і знішчыў 5 ворагаў. Падчас наступных баёў захапіў у палон 2 афіцэраў і да 10 салдатаў. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 24 сакавіка 1945 года радавы Андрыенка Аляксандр Ягоравіч узнагароджаны ордэнам Славы 1-й ступені.

У 1945 годзе яфрэйтар А. Я. Андрыенка быў дэмабілізаваны. Жыў у роднай вёсцы, працаваў на эксперыментальнай базе. Памер 15 сакавіка 1988 года.

## Узнагароды 
* Ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені,
* ардэнамі Славы 3-х ступеняў,
* медалямі

## Літаратура 
* *Долготович Б. Д.* Кавалеры ордена Славы. Минск, 1984.
* 
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. Минск, 1984.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Поўныя кавалеры ордэна Славы
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Разведчыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Буда-Кашалёўскім раёне