Гімалаі

**Гімала́і** (, , , , ) — самыя высокія горы Зямлі. Ланцуг Гімалаяў ляжыць у паўднёвай Азіі, мае 2,5 тыс. км даўжыні і каля 250 км шырыні. Знаходзяцца на тэрыторыі, якая належыць Пакістану, Індыі, Кітаю, Непалу і Бутану. Перадгор’і Гімалаяў таксама займаюць крайнюю паўночную частку Бангладэша. Складаецца з трох галоўных ступеней: Вялікія Гімалаі, Малыя Гімалаі і Сівалік. Горы, якія перавышаюць 8.000 метраў утвараюць Вялікія Гімалаі, у якіх самыя малыя вяршыні маюць вышыню болей 4.000 метраў. З усходу Вялікія Гімалаі мяжуюць з далінай Брахмапутры, а з захаду з Індам. Горы Малых Гімалаяў дасягаюць вышыні 2 400 метраў, толькі на захадзе ўздымаюцца на 4 000 метраў. Самая нізкая ступень — Сівалік, які цягнецца ўздоўж усяе сістэмы ад Брахмапутры да Інда, а яго вышыня не перавышае 2 000 метраў.

Горная сістэма Гімалаяў на стыку Цэнтральнай і Паўднёвай Азіі мае звыш 2900 км у даўжыню і каля 350 км у шырыню. Плошча складае прыблізна 650 тыс. км². Сярэдняя вышыня грабянёў каля 6 км, максімальная 8848 м — гара Джамалунгма (Эверэст). Тут знаходзіцца 10 васьмітысячнікаў — вяршынь вышынёй больш 8000 м над узроўнем мора. На паўночным захадзе ад заходняга ланцуга Гімалаяў знаходзіцца іншая найвышэйшая горная сістэма — Каракарум.

Насельніцтва галоўным чынам займаецца земляробствам, хоць клімат дазваляе вырошчаваць толькі некалькі відаў злакаў, бульбу і некаторую іншую гародніну. Палі размяшчаюцца на нахільных тэрасах.

## Этымалогія 
У старажытных грэкаў і рымлян Гімалаі называліся Імаус (Імаас).

## Геаграфія 
Гімалаі ўзвышаюцца над Інда-Гангскай раўнінай 3 ступенямі, якія ўтвараюць горы Сівалік (Перадгімалаі), Малыя Гімалаі (хрыбет Пір-Панджал, Дхаоладхар і іншыя) і аддзеленыя ад іх ланцугом падоўжных упадзін (даліна Катманду, Кашмірская даліна і іншыя) Вялікія Гімалаі, якія дзеляцца на Асамскія, Непальскія, Кумаонскія і Пенджабскія Гімалаі.

Вяршыні больш 8 км над узроўнем мора складаюць Вялікія Гімалаі, самыя нізкія перавалы ў іх знаходзяцца на вышынях больш 4 км. Для Вялікіх Гімалаяў характэрныя грабяні альпійскага тыпу, велізарныя вышынныя кантрасты, магутнае зледзяненне (плошча звыш 33 тысяч км²) — на 2 м вышэй, чым вызначылі ў сярэдзіне XIX стагоддзя англійскія тапографы і картографы. Праўда, улады Непала пакуль не прызналі новы лік.

## Найвышэйшыя вяршыні 
У Гімалаях знаходзяцца 10 з 14 васьмітысячнікаў свету.

Найвышэйшая вяршыня Зямлі знаходзіцца на мяжы Непала і Кітая (Тыбецкі аўтаномны раён). Па-непальску яна завецца — Сагарматха, а па-тыбецку — Боская Маці Зямлі (Джамалунгма). Назву Эверэст гара атрымала ў час першага вымярэння яе вышыні ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў гонар Джорджа Эверэста (, 1790—1866), галоўнага геадэзіста тапаграфічнай службы Брытанскай Індыі. Вяршыня гары знаходзіцца на вышыні 8848 м для захавання прыродных багаццяў і традыцыйнага парадку жыцця народаў Зямлі.

## Насельніцтва 
Першыя чалавечыя селішчы, выяўленыя ў перадгор’ях Гімалаяў, датуюцца прыкладна 8000 г. да н.э. З поўдня рэгіён засялялі арыйскія народнасці Індастана; з захаду — персідскія і цюркскія народы; з паўночнага ўсходу — тыбетцы.
 жанчына з дзіцём.]]
Большасць жыхароў кожнай з буйных далін існавала адносна незалежна адзін ад аднаго, у іх узнікалі розныя дзяржаўныя ўтварэнні, таму насельніцтва многіх раёнаў утварыла замкнёныя этнічныя групы. Шэраг даследчыкаў лічаць найболей непасрэднымі нашчадкамі арыяў, іншыя ж мяркуюць, што гэта нашчадкі воінаў Аляксандра Македонскага, чыё войска ў IV ст. да н.э. дасягнула, наколькі можна меркаваць па крыніцах, якія дайшлі да нас, . На тэрыторыі Гімалаяў жывуць шэрпы, якія дайшлі сюды з Заходняга Тыбета ў XV-XVI стагоддзях, мабыць, пад напорам мацнейшых суседзяў.

У XIX стагоддзі Гімалаі сталі зонай уплыву Брытанскай імперыі. Пасля здабыцця Брытанскай Індыяй незалежнасці і яе падзелу на Індыю і Пакістан у 1947 г. пачаўся Кашмірскі канфлікт. Захад і поўнач былога княства Джаму і Кашмір — Гілгіт, Балтыстан аж да хрыбта Каракарум і кітайскай мяжы — апынуліся акупаваны Пакістанам, тым часам як усходнія і паўночна-ўсходнія раёны, што прылягаюць да Тыбета, былі акупаваны КНР.

Большасць насельніцтва паўночных Гімалаяў да цяперашняга часу займаецца натуральным сельскай гаспадаркай. Сталыя селішчы размяшчаюцца, звычайна, у далінах на вышынях да 3800-4000 м пры наяўнасці вады і адносна гарызантальнай паверхні; уся даступная для земляробства тэрыторыя тэрасавана і разбіта на невялікія палі. Апрацоўваюцца ячмень, авёс, бульба, гарох, рэпа, морква і шэраг іншых культур. У найболей спрыяльных раёнах, такіх як Лех і даліна Нары, выспяваюць яблыкі і нават абрыкосы. Разводзяцца таксама куры і скаціна, галоўным чынам, авечкі і козы. У высакагорных і/ці засушлівых раёнах адзіным відам дзейнасці з’яўляецца адгонная жывёлагадоўля. Авечак, коз і якаў можна сустрэць паўсюль аж да самай мяжы снегу. Чыста жывёлагадоўчых паселішчаў нямнога, яны размешчаны толькі ў раёнах з найболей суровым кліматам.

.]]
Вялікую ролю ў эканоміцы рэгіёна, асабліва Ладакха, Занскара і наваколля Маналі, гуляе турызм. Шэрпы атрымваюць дадатковы прыбытак, беручы ўдзел у горных экспедыцыях. У нашы дні шэрпы не толькі носчыкі, але і правадыры — раўнапраўныя, вопытныя і добра экіпіраваныя партнёры даследчыкаў Гімалаяў з Еўропы, Амерыкі ці Аўстраліі.

## Дарогі 
Да сярэдзіны XX стагоддзя адзінымі шляхамі зносін у рэгіёне былі караванныя сцежкі, якія злучалі розныя гімалайскія даліны-дзяржавы адну з адною, а таксама з паўднёвымі і заходнімі раўнінамі, Памірам, Сярэдняй Азіяй, Тыбетам і Кітаем. Такія сцежкі працягваюць іграць заўважную ролю і цяпер, асабліва там, дзе няма аўтамабільных дарог, ці тады, калі яны непраходныя.

Будаванне колавых дарог у рэгіёне пачалося толькі ў сярэдзіне XX стагоддзя з дарогі Шрынагар — Каргіл — Лех. Доўгія гады яна заставалася практычна адзінай. Потым, у 1970-80-я гады, была пабудавана дарога Лех — К'еланг — Маналі, якая перасякае Вялікі Гімалайскі хрыбет і праходзіць цераз некалькі перавалаў вышынёй больш 5000 м. Тады ж былі збудаваны некалькі адгалінаванняў ад гэтай дарогі ўбок кітайскай граніцы і дарогі Каргіл — Падум. Усе гэтыя дарогі адкрываюцца толькі на некалькі месяцаў у годзе, прыкладна з сярэдзіны чэрвеня па сярэдзіну кастрычніка, а ў астатні час перавалы, цераз якія яны пракладзены, завалены снегам. У наш час актыўнае будаванне дарог працягваецца ў Занскары.

## Пакаральнікі Гімалаеў 
Першым заваяваным гімалайскім васьмітысячнікам стала Анапурна (1950).

Першае ўзыходжанне на Эверэст было здзейснена 29 мая 1953 года шэрпам Тэнцынгам Норгеем і новазеландцам Эдмундам Хілары.

Першай еўрапейскай жанчынай, якая заваявала Эверэст (1978), стала польская альпіністка Ванда Руткевіч (загінула ў 1992 годзе пры пад’ёме на Канчэнджангу).

Экспедыцыі звычайна арганізуюцца вясной ці восенню — зімой узыходжанне моцна абцяжарана.

Упершыню пакарыць Эверэст зімой (у лютым 1980 года) удалося палякам Кшыштафу Валіцкаму і Лешаку Ціхаму.

На сённяшні дзень на вяршыню Эверэста чалавек падымаўся ўжо каля 1200 разоў. У спісе заваёўнікаў 900 прозвішчаў (некаторыя падымаліся больш аднаго разу). На вяршыні пабывалі 60-гадовы мужчына і 13-гадовы юнак, а ў 1998 годзе — першы інвалід.

У 1956 годзе японец Т. Іманішы і шэрп Г. Норбу ўпершыню пакарылі Манасу.

У 1996 годзе казахстанскі альпініст Анатоль Букрэеў пакарыў адразу 4 васьмітысячнікі: Джамалунгму, Лхоцзэ, Чо-Айю, Шышабангму (загінуў у 1997 годзе пры пад’ёме на Анапурну).

## Складанасці ўзыходжання 
З прычыны вялікай абсалютнай вышыні раёна над узроўнем мора, практычна ўсе ўзыходжанні прымаюць так званы вышынны характар. Для ўзыходжанняў такога роду да агульных тэхнічных перашкод дадаюцца яшчэ і разрэджанасць паветра. У разрэджаным паветры змяншаецца супраціўляльнасць арганізма, з’яўляюцца праблемы з канцэнтрацыяй увагі, правалы ў памяці і галюцынацыі, можа развіцца ацёк мозга ці лёгкіх (так званая горная хвароба). Вялікая частка альпіністаў (асабліва тыя, хто карыстаецца паслугамі фірм па арганізацыі ўзыходжання) падымаюцца з маленькім (звычайна зробленым з тытану) балончыкам з кіслародам. Вельмі вялікая колькасць смярцей абумоўлена менавіта праблемамі з горнай хваробай ці яе праявамі.

Вышэй 8 км пачынаецца так званая «зона смерці». Яна непрыдатная для жыцця чалавека — арганізм не ў стане аднавіць тут сілы нават пасля сярэдняга расходу энергіі.

## Экалогія 
Камерцыялізацыя турызма і альпінізма пагражае навакольнаму асяроддзю, асабліва ў раёне турыстычных баз, размешчаных ля падножжа гор. Размах камерцыйных узыходаў на Эверэст (часта з выкарыстаннем тэхнікі) пагражае экасістэме Гімалаяў. Адходы на калісьці чыстых ледавіках засмечваюць ваду, пры тым што палова ўсёй пітной вады на Зямлі паступае з гор.

Змена клімату можа паўплываць на гаючыя ўласцівасці некаторых з раслін, што растуць у Гімалаях.

## Культурны ўплыў 
У індуізме Гімалаі персаніфікаваны ў асобе бога Хімавата, які згадваецца ў Махабхараце; ён з’яўляецца богам снегу. Гэта бог-бацька Гангі і Сарасваці, а таксама Парваці, якая выйшла замуж за Шыву.

Некаторыя месцы Гімалаяў маюць рэлігійнае значэнне ў індуізме, джайнізме, сікхізме і будызме. Вядомы прыклад — Такцанг-лакханг, дзе, як кажуць, Падмасамбхава заснаваў будыйскі рух Бутана.

У Гімалаях знаходзяцца многія выдатнасці тыбецкіх будыстаў, у тым ліку рэзідэнцыя Далай-ламы. У Тыбеце знаходзіцца больш 3200 манастыроў, а ў тыбецкіх мусульман тут размяшчаюцца мячэці.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Некаторыя заўвагі пра фарміраванне Гімалаяў 
* Фільм з пахода ў Анапурма
* Геалогія непальскіх Гімалаяў 


Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы