Усходнія паўднёваславянскія мовы

**Усходнія паўднёваславянскія мовы** (таксама *паўднёва-ўсходнія паўднёваславянскія мовы*, *балгарска-македонскія мовы*) — адна з дзвюх падгруп паўднёваславянскай моўнай групы, у якую ўваходзяць дзве жывыя мовы — балгарская і македонская, а таксама мова першых славянскіх пісьмовых помнікаў (з сярэдзіны IX да XI стагоддзя) — стараславянская мова. Сучасныя мовы распаўсюджаны на частцы тэрыторый Усходняй і Паўднёвай Еўропы, галоўным чынам, у Балгарыі і Паўночнай Македоніі, а таксама ў шэрагу раёнаў сумежных з гэтымі краінамі: у Румыніі, Малдове, Сербіі, Албаніі, Грэцыі, Турцыі і ва Украіне. Акрамя таго, на ўсходніх паўднёваславянскіх мовах размаўляюць прадстаўнікі балгарскай і македонскай дыяспар у краінах Заходняй Еўропы, у Амерыцы (ЗША, Канада) і ў Аўстраліі.
Зводы царкоўнаславянскай мовы, якія ўзніклі на стараславянскай аснове, выкарыстоўваюцца ў якасці мовы богаслужэння ў праваслаўных цэрквах цэлага шэрагу дзяржаў, у тым ліку Беларусі, Расіі, Украіны і іншых краін постсавецкай прасторы, Сербіі, Чарнагорыі, Балгарыі, Паўночнай Македоніі, Польшчы, ЗША.

Агульная колькасць людзей, якія размаўляюць на гэтых мовах складае каля 9,2 млн чалавек.

Вакалізм усходніх паўднёваславянскіх моў у параўнанні з заходнімі адрозніваецца адсутнасцю доўгіх галосных, у вобласці прасодыі на месцы політанічнага націску, характэрнага для праславянскай мовы, адзначаецца развіццё монатанічнага націску. Граматычныя асаблівасці шмат у чым абумоўлены ўплывам балканскага моўнага саюза, да іх адносяць страту іменнага скланення і інфінітыва, фарміраванне артыкля і шэраг іншых моўных рыс.

## Літаратурныя мовы і дыялекты 
[right|300px|thumb|Арэал усходніх паўднёваславянскіх моў на [Балканскі паўвостраў|Балканах]]

Усходні паўднёваславянскі моўны арэал гістарычна ўтварае адзіны моўны кантынуум, звязаны пераходнымі гаворкамі з заходнім паўднёваславянскім арэалам. Усходняя частка гэтага кантынууму ўяўляе сабой вобласць распаўсюджання балгарскай мовы, заходняя частка — вобласць распаўсюджання македонскай мовы. Самастойнасць дзвюх сучасных усходніх паўднёваславянскіх моў абумоўлена не толькі моўнымі адрозненнямі (у тым ліку і старажытнага паходжання), характэрнымі для ўсходняй і заходняй частак балгарска-македонскага арэала, але і экстралінгвістычным фактарам — наяўнасцю двух розных народаў (балгараў і македонцаў) з асобнымі літаратурнымі мовамі, якія маюць афіцыйны статус у розных дзяржавах. У Балгарыі пры гэтым распаўсюджаны пункт гледжання, паводле якой македонскія дыялекты разглядаюцца як частка балгарскага моўнага арэала, а македонская літаратурная мова разглядаецца як адзін з трох пісьмовых варыянтаў балгарскай мовы нароўні з банацкай і ўласна балгарскай.

Дыялектны ландшафт балгарскага арэала ўяўляе сабой проціпастаўленне дзвюх дыялектных абласцей, усходняй і заходняй — гэтыя вобласці падзяляе пучок ізаглос фанетычных і граматычных з'яў з асноўнай ізафонай — ятавай мяжой, якая адлюстроўвае адрозненні рэфлексаў праславянскага **ě*. Усходнебалгарскі дыялектны арэал уключае тры групы гаворак: мізійскую, балканскую і рупскую. Вобласць распаўсюджання ўсходнебалгарскіх гаворак ахоплівае ўсходнюю і цэнтральную Балгарыю, а таксама некаторыя раёны ў Румыніі, Малдовы, Грэцыі, Турцыі і ва Украіне. Рысы балканскай групы ўсходнебалгарскіх гаворак складаюць аснову сучаснай балгарскай літаратурнай нормы. Рупскія гаворкі паслужылі асновай для стварэння дзвюх малых славянскіх літаратурных моў — банацка-балгарскай і памакскай. Першая была створана ў сярэдзіне XIX стагоддзя балгарамі каталіцкага веравызнання на аснове перасяленчых банацка-балгарскіх гаворак у Банаце (Румынія). Другая фарміруецца ў апошнія часы, пачынаючы з 1990-х гадоў, ісламізаванымі балгарамі-памакамі на базе радопскіх гаворак у Грэцыі. Заходнебалгарскі дыялектны арэал падзяляецца на паўночна-заходнія, паўднёва-заходнія і крайнезаходнія гаворкі. Гэтыя гаворкі распаўсюджаны ў заходняй Балгарыі і ў шэрагу раёнаў на ўсходзе Сербіі. Балгарскія дыялектолагі часта ўключаюць у лік заходнебалгарскіх гаворак таксама македонскія гаворкі, а часам і гаворкі тарлацкага дыялекта.

Македонскі моўны арэал складаюць тры дыялекты — паўночны, заходні і паўднёва-ўсходні. Кожны дыялект вылучаецца пучкамі ізаглос, якія ўключаюць параўнальна вялікую колькасць з'яў усіх моўных узроўняў (фанетычныя, марфалагічныя, сінтаксічныя і лексічныя з'явы). Паўночныя македонскія гаворкі блізкія да паўднёвых тарлацкіх і крайнезаходніх балгарскіх гаворак. Заходнія македонскія гаворкі ў параўнанні з паўночнымі і паўднёва-ўсходнімі з'яўляюцца найбольш спецыфічнымі. Цэнтральныя заходнемакедонскія гаворкі ляжаць у аснове літаратурнай мовы македонцаў. Часам да заходнемакедонскага арэала адносяць горанскія гаворкі паўднёвай Мятохіі. Апроч тэрыторыі Рэспублікі Македонія македонскія гаворкі распаўсюджаны таксама ва ўсходніх раёнах Албаніі, у паўночнай Грэцыі і ў паўднёва-заходняй Балгарыі. Пры гэтым гаворкі ў македонскай частцы Балгарыі (у Пірынскай Македоніі) разглядаюцца балгарскімі даследчыкамі як працяг балгарскага моўнага арэала (як і ўсе астатнія гаворкі македонскай мовы). У Грэцыі (у Эгейскай Македоніі) македонскія гаворкі да 1980-х гадоў знаходзіліся пад забаронай, у наш час забарона адменены, але існаванне македонскай нацыі і македонскай мовы дагэтуль не прызнаецца, эгейскіх македонцаў называюць «грэкамі, якія размаўляюць на славянскіх дыялектах» («грэкамі-славянафонамі»). У другой палове XX стагоддзя ў асяроддзі прадстаўнікоў славянскай этнічнай меншасці Эгейскай Македоніі фарміраваліся контуры эгейска-македонскай рэгіянальнай мовы, якая не мела адзінага культурнага цэнтра і слабая ў функцыянальным плане.

Балгарская літаратурная мова склалася ў другой палове XIX стагоддзя. Македонская літаратурная мова была сфарміраваны некалькі пазней — у сярэдзіне XX стагоддзя.
# Адсутнасць *l* эпентэтычнага пасля губных зычных *p*, *b*, *m*, *v* на стыку марфем на месцы праславянскіх спалучэнняў губнога з *j*: балг. *земя* «зямля», макед. *земjа*. У славенскай і сербахарвацкай *l* захоўваецца: сербахарв. *земља*, славен. *zemlja*. Гэтая з'ява збліжае ўсходнія паўднёваславянскія з заходнеславянскімі мовамі і супрацьпастаўляе іх заходнім паўднёваславянскім і ўсходнеславянскім мовам.
# Страта праславянскага політанічнага націску, які змяніўся ў балгарскай мове, як і ў тарлацкай гаворцы, монатанічным рознамясцовым націскам, у македонскай — фіксаваным націскам на трэці склад ад канца слова. У заходнім паўднёваславянскім арэале танальнасць націску захавалася.
# Захаванне складанай сістэмы формаў мінулага часу. У славенскай і сербахарвацкай мовах адзначаецца страта формаў простых мінулых часоў.

Шэраг рыс усходніх паўднёваславянскіх моў, невядомых у заходнім паўднёваславянскім арэале, звязаны з уплывам балканскага моўнага саюза. Разам з балгарскай і македонскай мовамі гэтыя рысы маюць таксама гаворкі тарлацкага дыялекта:
# Спрашчэнне займеннага і поўная ці амаль поўная страта іменнага скланення, кампенсуемая ўзмоцненым развіццём месных канструкцый. У заходніх паўднёваславянскіх мовах іменнае скланенне ўстойліва захоўваецца.
# Развіццё займеннай рэпрызы дадатку, невядомай у славенскай і сербахарвацкай мовах.
# Замена інфінітыва канструкцыяй саюза *да* з асабістымі формамі дзеяслова цяперашняга часу. У заходніх паўднёваславянскіх мовах інфінітыў у цэлым захоўваецца, у той жа час у сербахарвацкім арэале адзначаецца тэндэнцыя замены інфінітыва да-канструкцыяй.
# Развіццё аналітычных формаў ступеняў параўнання. У славенскай і сербахарвацкай мовах захоўваюцца сінтэтычныя формы.
# Постпазіцыя артыкля, якая адсутнічае ў заходніх паўднёваславянскіх мовах.
# Утварэнне формаў будучага часу і будучага ў мінулым з дапамогай часціцы *ще*, якая ўзыходзіць да дзеяслова са значэннем «хацець» у балгарскай мове і ўтварэннем будучага часу дзеясловаў з часціцай *ќе*, які ўзыходзіць да дзеяслова з тым жа значэннем у македонскай мове.

Паміж мовамі ўсходняй паўднёваславянскай падгрупы адзначаюцца адрозненні, частка з якіх узыходзіць да эпохі праславянскай мовы:
# Развіццё розных зычных на месцы праславянскіх спалучэнняў **tj*, **kt* перад галоснымі пярэдняга шэрагу і **dj*: балг. *свещ* «свечка», *нощ* «ноч»; *межда* «мяжа»; макед. *свеќа*, *ноќ* / *сношти*; *меѓа*.
# Змяненне праславянскага **ě* у *е* у македонскай мове (і ў заходнебалгарскіх гаворках): *вера* «вера», *верен* «верны»; змяненне **ě* у *а* у становішчы перад цвёрдымі зычнымі, і ў *е* — перад мяккімі зычнымі, у балгарскай мове: *вяра*, *верен*.
# Змяненне насавой галоснай, якая развілася з праславянскай **ǫ*, у галосную *ъ* у балгарскай мове і ў галосную *а* у македонскай: балг. *кът* «кут», *ръка* «рука»; макед. *кат*, *рака*. У некаторых перыферыйных македонскіх гаворках захоўваюцца рэлікты назалізацыі.
# Розныя змены ў групах **tъrt*, **tьrt*, **tъlt*, **tьlt*: балг. *гърб* «горб», *връх* «верх», *дълг* «доўг», *вълк* «воўк»; макед. *грб*, *врх*, *долг*, *волк*.

Сярод адрозненняў пазнейшага паходжання ў балгарскай і македонскай мовах адзначаюцца:
# Адсутнасць складовых санорных зычных у балгарскай мове — наяўнасць складаўтваральнай [r̥] у македонскай мове.
# Наяўнасць рэдукцыі ненаціскных галосных у балгарскай мове — адсутнасць рэдукцыі ў македонскай мове.
# Рознамясцовы націск у балгарскай мове — фіксаваны націск у македонскай мове.
# Наяўнасць простай формы постпазітыўнага азначальнага артыкля ў балгарскай мове — наяўнасць траістай формы ў македонскай мове.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Паўднёваславянскія мовы