Неграмадзяне (Латвія)

**Неграмадзяне** або **іншаземцы** () у латвійскім заканадаўстве — асобы, якія не з’яўляюцца грамадзянамі Латвіі або якой-небудзь іншай краіны, але якія ў адпаведнасці з латвійскім законам «Аб статусе грамадзян былога СССР, якія не маюць ні латвійскага, ні іншага грамадзянства», маюць права на пашпарт неграмадзяніна, выдадзены латвійскім урадам, а таксама іншыя спецыяльныя правы. Прыкладна дзве траціны з іх складаюць этнічныя рускія, за імі ідуць беларусы, украінцы, палякі і літоўцы. 

Неграмадзянамі з’яўляюцца «грамадзяне былога СССР (…), якія пражываюць у Латвійскай Рэспубліцы, а таксама часова адсутныя і іх дзеці, якія адначасова выконваюць наступныя ўмовы: 1) 1 ліпеня 1992 г. яны былі зарэгістраваныя на тэрыторыі Латвіі незалежна ад статусу жылога памяшкання, пазначанага ў рэгістрацыі месца жыхарства, або да 1 ліпеня 1992 г. іх апошняе зарэгістраванае месца жыхарства знаходзілася ў Латвійскай Рэспубліцы, або па рашэнні суда было ўстаноўлена, што яны пражывалі на тэрыторыі Латвіі 10 гадоў да згаданай даты; 2) яны не з’яўляюцца грамадзянамі Латвіі; 3) яны не з’яўляюцца і не былі грамадзянамі іншай дзяржавы». а таксама «дзеці [пералічаных], калі абодва іх бацькі на момант нараджэння дзяцей не былі грамадзянамі або адзін з бацькоў не з’яўляецца грамадзянінам, а другі з’яўляецца асобай без грамадзянства або невядомы, або па ўзаемнай згодзе бацькоў, калі адзін з бацькоў не грамадзянін, а другі — грамадзянін іншай краіны». 

Дзеці, якія нарадзіліся пасля аднаўлення незалежнасці Латвіі (21 жніўня 1991 г.) ад бацькоў, якія не з’яўляюцца грамадзянамі, маюць права на грамадзянства па запыце любога з бацькоў.

У той час як пытанне неграмадзян часта прыраўноўваецца да праблемы безграмадзянства,    іншыя крыніцы лічаць, што статус неграмадзяніна як у Латвіі, так і ў Эстоніі з’яўляецца ўнікальным і не існаваў раней у міжнародным праве.

«Неграмадзяне» Латвіі карыстаюцца перавагай, якой не карыстаюцца яе грамадзяне, у тым, што могуць падарожнічаць як у Шэнгенскую зону, так і ў Расею без візы. Аднак «неграмадзянам» дазваляецца знаходзіцца ў іншых краінах Шэнгенскай зоны не больш за 90 дзён на працягу любога 180-дзённага перыяду (у той час як грамадзяне Латвіі могуць знаходзіцца ў любой краіне Шэнгенскай зоны або ЕС). Больш за тое, «неграмадзяне» не могуць легальна працаваць у іншых краінах ЕС без дазволу на працу. 

### Дэмаграфія 
Паводле перапісу насельніцтва, у сакавіку 2011 года ў Латвіі пражывала 290 660 неграмадзян або 14,1 % жыхароў Латвіі , у параўнанні з прыкладна 715 000 у 1991 годзе . Паводле звестак Рэгістра насельніцтва, у студзені 2011 года ў Латвіі пражывала 326 735 неграмадзян. 

Даныя Рэестра насельніцтва на студзень 2021 года паказалі, што ў Латвіі пражывае 209 007 неграмадзян (10,1 % жыхароў).  Безумоўна, найбольшую этнічную групу з усіх неграмадзян складаюць рускія, якія складаюць 65,5 % усіх неграмадзян, 13,7 % — беларусы, 9,9 % — украінцы, 3,5 % — палякі і 2,4 % — літоўцы. Сярод найбуйнейшых этнічных груп у Латвіі 0,04 % усіх этнічных латышоў з’яўляюцца неграмадзянамі, таксама 26 % рускіх, 45 % беларусаў, 41 % украінцаў, 17 % палякаў, 20 % літоўцаў, 22 % Габрэі, 4 % цыганоў і 17 % немцаў. 

Ва ўзроставай групе да 18 гадоў неграмадзяне складаюць 2,1 % жыхароў; сярод дарослых — 14,2 %; ва ўзроставай групе старэйшыя за 90 гадоў — 25,0 % на 2015 год  Па стане на 2020 год, большасць неграмадзян, 62,3 %, пражывае ў трох найбуйнейшых гарадах краіны: Рызе, Даўгаўпілсе і Ліепаі, якія складаюць 41,3 % насельніцтва Латвіі.  Па стане на студзень 2016 года 42,92 % неграмадзян нарадзіліся ў Латвіі. 

Рэферэндум, праведзены ў кастрычніку 1998 г., ліквідаваў сістэму «вокнаў», якая абмяжоўвала ўзроставыя групы, дазволеныя на натуралізацыю кожны год. Ён таксама даваў права дзецям неграмадзян, якія нарадзіліся ў Латвіі пасля 21 жніўня 1991 года, рэгістравацца ў якасці грамадзян без натуралізацыі , за выключэннем пазбаўлення волі або іншага грамадзянства.  Бацькі могуць запытаць грамадзянства для сваіх дзяцей да 15 гадоў, пасля чаго дзіця можа зрабіць запыт ад свайго імя ад 15 да 17 гадоў.

З 1 студзеня 2020 года латвійскае грамадзянства аўтаматычна надаецца ўсім дзецям, якія нарадзіліся ў Латвіі, незалежна ад статусу іх бацькоў (грамадзян ці неграмадзян). 

### Статус 
Паводле Канстытуцыйнага суда Латвіі:

: 15. Пасля прыняцця Закона аб неграмадзянах з’явілася новая, да таго часу невядомая катэгорыя асоб — неграмадзяне Латвіі. Неграмадзян Латвіі нельга параўнаць ні з якім іншым статусам фізічнай асобы, які вызначаны ў міжнародных прававых актах, як норма правоў, устаноўленая для неграмадзян, якая не адпавядае ніякаму іншаму статусу. Неграмадзяне Латвіі не могуць разглядацца ні як грамадзяне, ні замежнікі, ні асобы без грамадзянства, а як асобы з «асаблівым прававым статусам» (..) 17. (..) правы і міжнародныя абавязкі, вызначаныя для неграмадзян, сведчаць, што юрыдычныя сувязі неграмадзян з Латвіяй у пэўнай ступені прызнаюцца і на падставе вышэйпералічанага створаны ўзаемныя абавязкі і правы. 

Правы неграмадзян Латвіі за межамі Латвіі строга рэгулююцца дагаворам. Напрыклад, неграмадзяне цяпер падарожнічаюць па ЕЗ без візы ў рамках Шэнгена, як і грамадзяне Латвіі; абодва маюць доступ да консульскіх паслуг Латвіі за мяжой. (Грамадзяне замежных краін, якія пражываюць у Латвіі, не карыстаюцца гэтай прывілеяй.) Па-за межамі ЕС многія краіны дазваляюць бязвізавыя паездкі для грамадзян Латвіі, але не для неграмадзян. 

Пітэр Ван Элсувеге, навуковец у галіне еўрапейскага права з Генцкага ўніверсітэта, заяўляе, што латвійскае заканадаўства грунтуецца на ўсталяваным прававым прынцыпе, згодна з якім асобы, якія пасяляюцца пад уладай акупацыйнай улады, не атрымліваюць аўтаматычнага права на грамадзянства. Па словах Ван Эльсувеге, гэта пацвярджаюць шэраг гістарычных прэцэдэнтаў, у першую чаргу выпадак з Эльзасам-Латарынгіяй, калі французы, вярнуўшы тэрыторыю ў 1918 годзе, не далі грамадзянства нямецкім пасяленцам, нягледзячы на тое, што Германія анексавала гэтую тэрыторыю 47 гадамі раней, у 1871 годзе 

### Натуралізацыя 
Неграмадзяне могуць натуралізавацца пры ўмове, што яны пастаянна пражываюць у Латвіі не менш за 5 гадоў, прадэманстраюць валоданне латышскай мовай, правільна адказваюць на пытанні, якія тычацца Канстытуцыі і гісторыі Латвіі &mdash; у тым ліку таго, што яна была акупаваная Савецкім Саюзам і ведаць словы гімна Латвіі.  Былыя вайскоўцы, асобы, асуджаныя за прапаганду фашысцкіх і камуністычных ідэй або распальванне міжнацыянальнай варожасці, а таксама асобы, якія лічацца варожымі да Латвійскай Рэспублікі, не могуць атрымаць грамадзянства. Урад можа адмовіць у натуралізацыі асобам, якія выканалі патрабаванні, калі яны будуць прызнаныя нелаяльнымі. Гэта было аспрэчана *Petropavlovskis v.* *Латвіі* ў Еўрапейскім судзе па правах чалавека, але ў 2015 годзе суд аднагалосна вырашыў, што такія адмовы законныя.

Па стане на 30 чэрвеня 2010 года натуралізавана 134 039 чалавек, у асноўным былыя неграмадзяне. Узровень натуралізацыі дасягнуў свайго піку ў 2004—2006 &ndash;, дасягнуўшы піку ў 2005 годзе (19 169 натуралізаваных), і з тых часоў значна знізіўся ва ўсіх этнічных катэгорыях (2080 натуралізаваных у 2009 годзе). 

Апытанне, праведзенае і апублікаванае ў 2003 годзе Саветам па натуралізацыі, паказала, што найбольш схільныя да натуралізацыі катэгорыі неграмадзян: сацыяльна актыўныя, ва ўзросце ад 25 да 50 гадоў, жанчыны з вышэйшай адукацыяй, супрацоўнікі мясцовых або рэспубліканскіх органаў улады і ўсе, хто жыве ў Рызе і яго наваколлі.

### Палітыка грамадзянства 
Паводле даследаванняў SKDS , у 2005 годзе 45,9 % жыхароў (але толькі 38,4 % грамадзян) выказаліся за прадастаўленне права голасу неграмадзянам на муніцыпальных выбарах, супраць такіх паправак былі 35,6 % жыхароў (і 42,8 % грамадзян). Падтрыманне гэтай ідэі выказалі 74,6 % рускамоўных і 24,8 % этнічных латышоў, негатыўнае стаўленне да яе выказалі 7,8 % рускамоўных і 55,9 % этнічных латышоў.

У цяперашні час Партыя Згода выступае за тое, каб натуралізацыю і грамадзянства для некаторых катэгорый неграмадзян было прасцей атрымаць.  Латвійска-расійскі саюз, які падтрымлівае гэтыя крокі, таксама падтрымлівае ідэю «нулявага варыянту», або безумоўнага надання грамадзянства ўсім «неграмадзянам».  З іншага боку, Нацыянальны альянс заклікае спыніць натуралізацыю.  Большасць кіруючых партый падтрымліваюць *статус-кво*. LPP і LC заявілі ў 2007 годзе, што яны падтрымліваюць права голасу для неграмадзян на мясцовых выбарах, але прапанавалі рэферэндум па гэтым пытанні ў 2009 годзе правесці адначасова з мясцовымі выбарамі  і не падтрымліваюць адпаведнае прапановы ў парламенце зараз. 

### Савет Еўропы 
Як паведамляе справаздача Еўракамісара па правах чалавека за 2007 год па Латвіі, у 2006 годзе налічвалася 411 054 неграмадзяніна, 66,5 % з якіх належалі да рускай меншасці (па § 30). У той час як заявы дзяцей, якія нарадзіліся пасля 21 жніўня 1991 г., разглядаюцца па спрошчанай працэдуры, «больш за 13 000 дзяцей па-ранейшаму з’яўляюцца неграмадзянамі, і дзеці па-ранейшаму нараджаюцца неграмадзянамі» (па § 37,38). Камісар адзначыў, што «выключэнне неграмадзян з палітычнага жыцця не спрыяе іх інтэграцыі» (§ 43). Як паведамлялася, «працяг існавання статусу неграмадзяніна», які ў асноўным маюць прадстаўнікі нацыянальных меншасцяў, з’яўляецца «глыбока праблематычным з пункту гледжання рэальнай або ўяўнай роўнасці і сацыяльнай згуртаванасці» (§ 29). 

Упаўнаважаны адзначыў, што не ўсе неграмадзяне, магчыма, пажадаюць атрымаць статус грамадзянства, але не разглядаў гэтую магчымасць далей. Ягоны даклад таксама ўтрымліваў тлумачэнні, прадстаўленыя ўрадам Латвіі ў адказ, у тым ліку:
* § 30. Па стане на «2007 год у Латвіі налічваецца 386 632 неграмадзяніна, што складае менш за 17 % насельніцтва Латвіі». У дакладзе неадпаведна змешваюць рускамоўных у адну меншасць. Толькі 28,2 % насельніцтва складаюць этнічныя рускія і больш за палову (56,6 %) — грамадзяне. Латвія імкнецца да ўмацавання ўсіх меншасцяў, у тым ліку тых, якія пацярпелі ад русіфікацыі, напрыклад, украінцаў і беларусаў.
* § 43. НДА і ўсе члены грамадства могуць удзельнічаць у распрацоўцы палітыкі. «Забяспечана кансультацыйная падтрымка НДА нацыянальных меншасцяў…. Улады Латвіі не лічаць, што прадастаўленне права голасу на мясцовым узроўні неграмадзянам у Латвіі ўзмоцніць стымулы да натуралізацыі; наадварот, значна больш верагодна. Насамрэч, шырокі даследчы праект пад назвай *„Уплыў рэгіянальных аспектаў на вырашэнне пытанняў грамадзянства“*, праведзены Саветам па натуралізацыі, паказаў, што адной з галоўных перашкод для падачы заявы на латвійскае грамадзянства з’яўляецца адсутнасць матывацыі, у тым ліку нікчэмныя адрозненні ў правах грамадзян і неграмадзян. Латвія аддае перавагу мець шмат грамадзян з поўнымі правамі, чым шмат неграмадзян з многімі правамі, у той жа час прызнаючы, што любыя абмежаванні павінны мець важкае абгрунтаванне і адпавядаць міжнародным стандартам. Акрамя таго, не існуе міжнародных стандартаў аб выбарчых правах для неграмадзян, і ў цяперашні час гэта не з’яўляецца шырока прынятай практыкай сярод дзяржаў-членаў СЕ. У Латвіі гэта канстытуцыйная справа» .
Упаўнаважаны патлумачыў, што існуе вялікая колькасць неграмадзян, асабліва ў дачыненні да дзяцей, з «адсутнасцю прыхільнасці» з боку латвійскіх уладаў, адказам якіх было тое, што Латвія матэрыяльна прыхільная правам сваіх меншасцяў, і што з практычнага пункту гледжання няма дадатковых пераваг і матывацыі, каб стаць грамадзянінам, чым застацца неграмадзянінам. 

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Палітыка Латвіі
Катэгорыя:Правы меншасцей