open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кэтрын Бігелоу

**Кэтрын Бігелоу** (; нар. 27 лістапада 1951) — амерыканская  і , якая працуе ў жанры навуковай фантастыкі, баевікоў і фільмаў жахаў. Намінантка на прэмію «Залаты глобус», уладальніца прэмій BAFTA і «Оскар» за фільм «Уладар буры», першая жанчына, якая атрымала «Оскар» як рэжысёр.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»
Джэймс Брукс

**Джэймс Брукс** (; нар. ) — амерыканскі прадзюсар, сцэнарыст і рэжысёр. У Беларусі найбольш вядомы як прадзюсар мультсерыяла «Сімпсаны», хоць у ЗША вельмі папулярныя і іншыя яго тэлепраекты. Самы вялікі рэжысёрскі поспех — фільм «Мова пяшчоты», які атрымаў 5 прэмій «Оскар» у 1983 годзе — з’яўляецца адным з шасці рэжысёраў у гісторыі сусветнага кінематографа, якія атрымалі гэту ўзнагароду за дэбютны фільм.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт тэлекампаніі «Gracie Films»

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Вальмен Мікалаевіч Аладаў

**Вальмен Мікалаевіч Ала́даў** (,  — 2 лістапада 2021, Мінск) — беларускі архітэктар. Заслужаны архітэктар БССР (1969). Доктар архітэктуры (1999), прафесар (1993). Спецыяліст у вобласці праектавання і будаўніцтва жылых, грамадскіх і вытворчых будынкаў, тэарэтык і педагог, арганізатар архітэктурнай дзейнасці. Акадэмік, член Акадэмічнага Савета Міжнароднай акадэміі архітэктуры (аддзяленне ў Маскве), замежны член Расійскай акадэміі архітэктуры і будаўнічых навук, ганаровы член Украінскай акадэміі архітэктуры, ганаровы член Беларускага саюза архітэктараў.

Вялікую Айчынную вайну заспеў у родным Мінску. Раніцай 24 чэрвеня 1941 года нацысты пачалі масіраваную бамбардзіроўка Мінска. У гэты час Вальмен і яго брат Гельмір былі з бацькамі на вуліцы, пасля трывогі сям’я здолела дабегчы да музея, дзе працавала маці, і схавацца ў яго бамбасховішчы. 25 ліпеня ад з’едлівага дыму знаходзіцца ў будынку стала небяспечна. Бацькі прынялі рашэнне прабірацца ў Маскву да сваякоў, які ён скончыў у 1953 годзе. У 1964—1965 гадах начальнік ВКБ «Белгандальмантаж» МГ БССР. У 1965—1980 гадах дырэктар інстытута «Белдзіпрагандаль». У 1966—1970 старшыня праўлення Саюза архітэктараў БССР.

Па ініцыятыве Аладава з’явіліся званне «Заслужаны архітэктар Беларусі», пазней падобныя званні былі ўведзены ва ўсіх рэспубліках СССР, старшы выкладчык, пасля дацэнт кафедры архітэктуры жылых і грамадскіх будынкаў. Памёр 2 лістапада 2021 года.

## Грамадская дзейнасць 
Член Саюза архітэктараў з 1956, Старшыня Праўлення СА БССР, член Праўлення СА СССР (1967—1971), прэзідэнт, старшыня Беларускай акадэміі архітэктуры (1996—2006), з 2006 года старшыня Беларускага грамадскага аб’яднання архітэктараў і дзеячаў будаўнічых навук (БААрх):

У Мінску

Распрацаваў архітэктурнае рашэнне прадпрыемстваў грамадскага харчавання для стабільных калектываў, на аснове якога пабудавана і рэканструявана больш 3000 завадскіх, школьных сталовых, Андрэй — фізік, працуе старшым навуковым супрацоўнікам у ФДБУН «Навукова-тэхналагічны цэнтр мікраэлектронікі і субмікронных гетэраструктур РАН».

## Узнагароды і прэміі 
Заслужаны архітэктар Рэспублікі Беларусь, лаўрэат прэміі Савета Міністраў СССР (1976), лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь (2000, у аўтарскім калектыве) — *за комплекс даследаванняў па тэорыі архітэктуры (фарміраванне беларускай навуковай школы), створаны ў 1995—1998 гадах*. Узнагароджаны ордэнам «Знак пашаны», ордэнам Францыска Скарыны (2020), граматай ВС БССР і шасцю медалямі, граматамі Саюза архітэктараў СССР і Беларускага саюза архітэктараў, дыпломамі ВДНГ БССР, медалем ВДНГ СССР, узнагароднымі знакамі Спорткамітэта БССР і Міністэрства адукацыі РБ. Нагрудны знак Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь «Выдатнік адукацыі» (2010).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Аладов Вальмен Николаевич  // Кафедра «Архітэктура жылых і грамадскіх будынкаў» БНТУ

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Дактары архітэктуры
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Катэгорыя:Выкладчыкі БНТУ
Катэгорыя:Супрацоўнікі Белдзяржпраекта
Катэгорыя:Акадэмікі Беларускай акадэміі архітэктуры
Катэгорыя:Старшыні Беларускага саюза архітэктараў
Лактулоза

**Лактулоза** (4-О-бэта-D-галактапіраназіл-D-фруктоза) — дыцукрыд, які складаецца з рэшткаў малекул галактозы і фруктозы, сінтэтычны стэрэаізамер малочнага цукру — лактозы. У прыродзе не сустракаецца.

Лактулоза выкарыстоўваецца ў якасці асматычнага слабільнага лекавага сродку.

Катэгорыя:Дыцукрыды
Катэгорыя:Слабільныя сродкі
Катэгорыя:Сродкі, якія нармалізуюць мікрафлору кішачніка
Катэгорыя:Іншыя метаболікі
Маабіт

[thumb|Маабіт у адміністрацыйнай акрузе [акруга Мітэ|Мітэ]]**Маабіт** () — раён у цэнтры Берліна. З 2001 года ўваходзіць у склад акругі Мітэ, да адміністрацыйнай рэформы ўваходзіў у склад акругі Тыргартэн. Абмежаваны трыма воднымі струменямі — Шпрэе, суднаходным каналам Берлін-Шпандау і каналам Вестгафен, — праз якія перакінута 25 пешаходных, аўтамабільных і чыгуначных мастоў. Маабіт вядомы размешчанай на яго тэрыторыі турмой Маабіт.

## Вядомыя асобы 
* К. Тухольскі (1890—1935) — нямецкі журналіст і пісьменнік яўрэйскага паходжання

## Спасылкі 
* Moabit Online 
* Moabit-mosaik.de  
* Гісторыя Маабіта  
* Фатаграфіі Маабіта на Flickr.com

Катэгорыя:Раёны Берліна
Катэгорыя:Мітэ (акруга)
Галактоза

**Галактоза** — адзін з простых цукраў. Адрозніваецца ад глюкозы прасторавым размяшчэннем вадароднай і гідраксільнай груп у 4-га вугляроднага атама. Змяшчаецца ў жывёлах і раслінных арганізмах, у тым ліку ў некаторых мікраарганізмах. Уваходзіць у склад малочнага цукру і лактулозы.

Катэгорыя:Гексозы
Катэгорыя:Альдозы
Курт Тухольскі

**Курт Тухольскі** (ням. Kurt Tucholsky; , ,  — , ) — нямецкі журналіст і пісьменнік яўрэйскага паходжання. Ён таксама пісаў пад псеўданімамі *Каспар Хаўзер*, *Петэр Пантэр*, *Тэабалда Тыгер* і *Ігнац Вробель*.

Лічыцца адным з найбуйнейшых публіцыстаў часоў Ваймарскай рэспублікі. Займаўся палітычнай журналістыкай, пэўны час з'яўляўся адным з выдаўцоў штотыднёвіка «Сусветная трыбуна» (*Die Weltbühne*). Курт Тухольскі працаваў у галіне грамадскай крытыкі ў традыцыях Генрыха Гейнэ. У той жа час ён быў таленавітым сатырыкам, кабарэтыстам, паэтам-песеннікам і празаікам. Пасля прыходу да ўлады ў Германіі нацыстаў эміграваў у Швецыю. Скончыў жыццё самагубствам.

## Фотагалерэя 

Выява:Kurt Tucholsky 1891.jpg|Фота 1891 г.
Выява:TucholskyParis1928.jpg|Фота 1928 г.
Выява:TucholskyVillaHindas.jpg|Віла Тухольскага ў Швецыі
Выява:TucholskyMatthiasLaeggesta.jpg|З жонкай у Швецыі. Фота 1929 г.
Выява:Tucholki 1.JPG|Паштовая марка 1985 г.
Выява:Berlin plaque K Tucholsky.jpg|Памятная дошка ў Берліне.

## Спасылкі 
* Таварыства імя Курта Тухольскага 
* 
* Курт Тухольскі — Берлінскія чуткі — беларускія пераклады

Катэгорыя:Выпускнікі Енскага ўніверсітэта‏
Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі
Катэгорыя:Паэты Германіі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Пісьменнікі-самазабойцы
Катэгорыя:Члены Незалежнай сацыял-дэмакратычнай партыі Германіі
Катэгорыя:Пацыфісты
Раман Лоб

**Раман Хэст Лоб** (, нарадзіўся 2 ліпеня 1990 года ў Дзюсельдорфе) — нямецкі спявак, прадстаўнік Германіі на конкурсе песні Еўрабачанне 2012 .

Музычная кар’ера выканаўцы пачалася ў 2006 годзе. Тады ён прыняў удзел у конкурсе «Deutschland sucht den Superstar» , аднак з-за праблем з галасавымі звязкамі быў вымушаны пакінуць шоу. Неўзабаве пасля гэтага ён працягнуў выступаць, стаўшы удзельнікам альтэрнатыўнага рок-гурта «Rooftop Kingdom».

16 лютага 2012 года стаў пераможцам нацыянальнага адборачнага этапу Еўрабачання, што дазволіла яму прадстаўляць сваю краіну на гэтым конкурсе.. Кампазіцыя **«Standing Still»** будзе выканана ў фінале 26 мая .

Катэгорыя:Германія на конкурсе песні Еўрабачанне
Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне
Сплавіна

імха]]
**Спла́віна, зыбу́н** — слой воднай і балотнай расліннасці, які нарастае ад берага на паверхні вадаёма.

Сплавіна складаецца з карэнішчавых раслін (рагоз, чарот і інш.) і імхоў. Таўшчыня сплавіннага слоя складае 30—50 см пры шырыні да дзесяткаў метраў. Пры стабілізацыі гідралагічнага рэжыму сплавіна можа зацягнуць усю паверхню вадаёма, і на яго месцы ўтвараецца дрыгва. Адарваўшыся ад берага часткі сплавіны утвараюць часам плаваючыя (сплавінныя) астравы.

Сплавінныя берагі часцей утвараюцца ў дыстрофных зарастаючых вадаёмах, у якіх амаль адсутнічаюць цячэнні і хваляванне і пры наяўнасці значных глыбінь каля берагоў. Таксама сплавіны ўтвараюцца ў закрытых ад ветру і хваль залівах.

Таксама сплавінай называюць слой торфу з ачосам, які ўсплывае на паверхню вадасховішчаў у месцах затаплення тарфяных балот.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Прыродныя геаграфічныя аб’екты
Трэоза

**Трэоза** — чатырохатамны вуглявод з малекулярнай формулай C4H8O4. Адносіцца да альдозаў, бо змяшчае альдэгідную групу ў адкрытай форме. Існуе ў выглядзе D-або L-стэрэаізамераў або ў выглядзе рацэмата.

Катэгорыя:Альдозы
Катэгорыя:Вугляводы
Альдозы

thumb|Гліцэрынавы альдэгід — найпрасцейшы прадстаўнік альдозаў
**Альдозы** — монацукрыды, якія змяшчаюць альдэгідную групу ў адкрытай форме. У цыклічнай форме альдэгідная група можа знаходзіцца ў замаскіраваным выглядзе (паўацэталю).

Як і ўсе вугляводы маюць агульную формулу C*n*H2*n*O*n* (n\ge 3). Альдозы з'яўляюцца крышталічнымі рэчывамі салодкага смаку, растваральныя ў вадзе.

Гліцэральдэгід з'яўляецца найпростым прадстаўніком альдоз. Прыналежнасць да альдозаў пазначаюць з дапамогай прыстаўкі «Альда-». У залежнасці ад даўжыні ланцуга адрозніваюць альдагексозы, альдапентозы і г. д.
Альфонса XIII

**Альфонса XIII** (, 17 мая 1886, Мадрыд — , ) — кароль Іспаніі (1886—1931), дзед караля Хуана Карласа I і прадзед караля Філіпа VI.

## Праўленне 
У адрозненне ад большасці манархаў свету Альфонса валадарыў з самага нараджэння (ён нарадзіўся пасля смерці свайго бацькі Альфонса XII 17 мая 1886 года і быў неадкладна абвешчаны каралём), але не да самай смерці (ён быў выгнаны з краіны рэвалюцыяй 1931). Юнацкія і маладыя гады караля прыйшліся на іспанска-амерыканскую вайну, страту Кубы і Філіпін, пачатак палітычнага крызісу ў краіне — за гады яго валадарання анархісты забілі чатырох прэм’ер-міністраў Іспаніі. У 1902 16-гадовы манарх быў абвешчаны паўналетнім. Падчас пандэміі іспанскага грыпу, ўсхадзіўся ў апошнія месяцы першай сусветнай вайны ў 1918, кароль таксама захварэў, але ачуняў. 3 чэрвеня 1928 г. яму было прысвоена званне брытанскага фельдмаршала.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Каралі іспанскія
Катэгорыя:Іспанскія Бурбоны
Катэгорыя:Філатэлісты Іспаніі
Катэгорыя:Фельдмаршалы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Каранаваныя дзеці
Катэгорыя:Пасмяротныя дзеці
Уладзімір Пятровіч Алейнік

**Уладзімір Пятровіч Алейнік** (, Смалявічы) — беларускі савецкі скакун у ваду з 10-мятровага трампліну.

У 1986 скончыў выступы з скачкамі ў ваду і заняўся лыжнай акрабатыкай. У 1987-м выйграў першы чэмпіянат і Кубак СССР па гэтаму віду. Выступаў на этапах Кубка свету ў Лэйк-Плэсідзе і Монт-Габрыэле, але з-за траўмы скончыў актыўную спартыўную кар'еру. У 89-м годзе Алейніка запрасілі трэнерам аўстрыйскай нацыянальнай каманды па фрыстайле. На гэтай пасадзе ён працаваў да 2002 года. Пасля стаў спартыўным чыноўнікам.

## Літаратура 
* т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.

## Спасылкі 
* 
* Пируэты судьбы Владимира Алейника 
* Vladimir Aleynik  
* Vladimir ALEYNIK on www.the-sports.org 

Катэгорыя:Скакуны ў ваду Беларусі
Катэгорыя:Скакуны ў ваду СССР
Катэгорыя:Скакуны ў ваду на летніх Алімпійскіх гульнях 1976 года
Катэгорыя:Скакуны ў ваду на летніх Алімпійскіх гульнях 1980 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1976 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года
Катэгорыя:Чэмпіёны СССР па скачках у ваду
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па скачках у ваду
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Сімрысхамн

**Сімрысхамн** () — горад у Швецыі ў лене Сконэ.

Сімрысхамн уяўляе сабой маляўнічы прыморскі горад, групуецца вакол галоўнай вуліцы Стургатан (Storgatan). Насельніцтва Сімрысхамна — 6546 чалавек (па перапісу 2005 года).

У гістарычных крыніцах упершыню згадваецца ў 1161 годзе, але як горад толькі з 1361 года.

Катэгорыя:Гарады Швецыі
Акселі Гален-Калела

**Акселі Вальдэмар Гален-Калела** (; , горад Поры, Вялікае Княства Фінляндскае — , Стакгольм, Швецыя) — фінскі мастак, найбольш вядомы па ілюстрацыях да Калевалы. У перыяд абуджэння нацыянальнага гонару, калі пачаўся масавы пераклад замежных прозвішчаў на фінскую мову, змяніў сваё шведскае прозвішча «Гален» на фінскі манер — «Калела» — і аб’яднаў абодва напісанні ў двайное прозвішча.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт музея Гален-Калелы

Катэгорыя:Мастакі Фінляндыі
Катэгорыя:Мастацкая група «Мост»
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Поры
Поры (горад)

**Поры** (, ) — 11-ы па велічыні горад Фінляндыі, размешчаны на яе заходнім узбярэжжы. Цэнтр горада знаходзіцца за 16 км ад Батнічнага заліва, на берагах ракі Кокемяэн’ёкі. Поры размешчаны за 242 км ад Хельсінкі.
## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Акселі Гален-Калела

Катэгорыя:Гарады Фінляндыі
Хіва

**Хіва́** (,  — *Xiveh*) — горад ва Узбекістане, у Харэзмскім вілаеце. Размешчаны ў Харэзмскім аазісе, на канале Палван.

Паводле археалагічных звестак заснаваны на рубяжы нашай эры. З XVI стагоддзя да 1920 года сталіца Хівінскага ханства.

## Насельніцтва 
## Памятныя мясціны 
* Мінарэт Кальта-Мінар

## Вядомыя асобы 
* Камуна Ісмаілава — узбекская спявачка

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Свяшчэнныя гарады
Катэгорыя:Сусветная спадчына ва Узбекістане
Катэгорыя:Храмы і маўзалеі ісламу
Катэгорыя:Гарады Узбекістана
Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана
Катэгорыя:Харэзм
Катэгорыя:Харэзмскі вілает
Хелена Шэрфбек

**Хе́лена Шэ́рфбек** (, 10 ліпеня 1862, Хельсінкі, Вялікае Княства Фінляндскае, Расійская імперыя — 23 студзеня 1946, Сальтшобадэн, Швецыя) — фінска-шведская мастачка, прадстаўніца мадэрну.

## Біяграфія 
Нарадзілася 10 ліпеня 1862 у Хельсінкі, сталіцы Вялікага Княства Фінляндскага Расійскай імперыі.
Бацька — Свантэ Шэрфбек (1833—1876), маці — Вольга Іахана Прынц (1839—1923), старэйшы брат Магнус (1860—1933).

Вывучала жывапіс у мастацкай школе Фінскага Таварыства Мастацтваў.

Удзельнічала ў выстаўках з 1880 года. У маладым узросце заваявала прызнанне. Атрымаўшы стыпендыю ад Сената Расійскай імперыі, вучылася ў Парыжы, у Акадэміі Каларосі.
thumb|left|upright=1.35|Подпіс Хелены Шэрфбек

Пісала пейзажы, партрэты, карціны на гістарычныя тэмы. Яе мастацкі стыль зведаў мноства змен — ад акадэмічнага рэалізму да экспрэсіянізму. Пэўны ўплыў на творчасць мастачкі аказалі творы Дастаеўскага, Пруста і Рэмбо.

З 1921 года жыла галоўным чынам у Хювінкяа. Напачатку Зімовай вайны пераехала ў Тэнала, дзе правяла каля года. У 1944 з'ехала ў Швецыю, дзе і сканала ў студзені 1946 года.

## Літаратура 
* . — Электронная версія 

## Спасылкі 
* Біяграфія і працы мастачкі  

Катэгорыя:Мастакі Фінляндыі
Том оф Фінланд

**То́ўка Валіа Ла́аксанен** (; 8 мая 1920, Каарына, Фінляндыя — , , Фінляндыя) — фінскі мастак-малявальшчык, які аказаў уплыў на гомасексуальную субкультуру сваімі шматлікімі гомапарнаграфічнымі малюнкамі. Публікаваўся пад псеўданімам **Том оф Фінланд** (, ).

## Спасылкі 
* Tom of Finland Foundation Фонд Тома з Фінляндыі

Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта
Катэгорыя:Мастакі Фінляндыі
Катэгорыя:Мастакі-ілюстратары Фінляндыі
Катэгорыя:Гомасексуальная парнаграфія
Катэгорыя:ЛГБТ у Фінляндыі
Стайня

thumb|Конь у стойле

**Ста́йня** (), або **каню́шня** — гаспадарчая пабудова для ўтрымання коней. Вядома са старажытнасці ў многіх народаў свету.

У сучасных спецыялізаваных гаспадарках вылучаюць асобна стайні для жарабцоў-вытворнікаў, племянных кабыл, маладняку, трэнінгавыя. Пры табунным утрыманні будуюць стайні толькі для вытворнікаў і трэнінгавыя. Уключае секцыі, стойлы ці праварыны для жывёл, цэнтральны кармагноевы праход і дапаможныя памяшканні (фуражную, збруйную, інвентарную і інш.)

## Беларусь 
На Беларусі пашырана з X—XI стст. З XVI ст. вядомы стайні драўляныя, мураваныя і мяшанай канструкцыі ў тэхніцы «прускага муру» або дрэва ў цагляныя слупы — шулы. Канструкцыяй і кампазіцыяй маглі нагадваць хлявы. Ставілі іх паблізу ўязных брам або ў складзе гаспадарчых комплексаў, накрывалі саломай, драніцай, гонтай, на дахах рабілі металічныя флюгеры. У XVII ст. часам над цэнтральнай часткай стайні былі абарончыя збудаванні, залы, вежы. У некоторых сядзібах 2-3 стайні будавалі пад адным дахам або блакіравалі хлявамі, вазоўнямі, карэтнымі майстэрнямі; часам дзве стайні злучаліся павеццю. У буйных сядзібах і замках сумяшчаліся з манежамі.

У XVII—XIX стст. стайні ўваходізілі ў комплексы корчмаў і аўстэрый, пастаялых двароў, паштовых станцый, ратуш і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Конегадоўля
Катэгорыя:Гаспадарчыя пабудовы
Магнус Энкель

**Кнут Магнус Энкель** (; 9 лістапада 1870, Фрэдэрыксхамн — 27 лістапада 1925, Стакгольм) — фінскі мастак.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і вікарыя, быў малодшым з 6 сыноў. Жывапіс вывучаў у Хельсінкі (1889—1891). Першыя свае працы малады мастак стварае ў традыцыях натуралістычнай школы. У 1891 годзе з'язджае ў Парыж, дзе паступае ў Акадэмію Жуліяна; сярод яго выкладчыкаў тут — Жуль Жазеф Лефеўр і Бенжамен Канстан. У гэты перыяд Энкель захапляецца сімвалізмам, падпадае пад уплыў містыцызму Жазефена Пеладана і творча — жывапісу Пюві дэ Шавана і Эдуарда Манэ.

У 1893 годзе Энкель ізноў наведвае Парыж. Расчараваўшыся ў парыжскім містыцызме, мастак у 1894—1895 гадах здзяйсняе вандраванне па Італіі, наведвае Мілан, Венецыю і Фларэнцыю, а затым з'язджае ў Швейцарыю і Германію, дзе знаёміцца з працамі Арнольда Бёкліна. На мяжы XIX—XX стагоддзяў Энкель парывае з сімвалізмам, і яго жывапіс набывае яркія фарбы, характэрныя для постімпрэсіянізму. У 1907 годзе Энкель атрымлівае заказ на стварэнне фрэсак для прыалтарнай прыбудоўкі ў Саборнай царкве Тамперэ. На гіганцкай карціне памерам 10 на 4 м мастак намаляваў *Уваскрашэнне з мёртвых* і *Узнясенне на нябёсы* прадстаўнікоў усіх рас чалавечых.

## Галерэя 

Выява:Enckell, Magnus (1870-1925) - 1914 - Fauno.jpg|*Фаўн (1914)*
Выява:Magnus Enckell - Boy with a scull.jpg|*Хлопчык з чэрапам (1893)*
Выява:Magnus Enckell Maisema Saarijärveltä.jpg|

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Мастакі Фінляндыі
Яўген Савельевіч Зак

**Яўген Савельевіч (Эўгеніуш) Жак** (*Eugeniusz Żak*; , Мінская губерня — , ) — беларускі, французскі і польскі мастак.
thumb|*Рыбак*

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і ў в. Магільна Мінскай губерні, цяпер Уздзенскага раёна Мінскай вобласці. Вучыўся спачатку ва Уздзе, затым у павятовай гімназіі ў Нясвіжы. Закончыў гімназю ў Варшаве. З 1901 года ў Францыі, Мюнхене і Італіі, у 1904 годзе вярнуўся ў Парыж.

Удзельнік Восеньскага салона (з 1904 года), Салона незалежных, выставак Нацыянальнага Таварыства вытанчаных мастацтваў. У 1906—1908 гадах здзейсніў паездку ў Брэтань. Удзельнік Таварыства польскіх мастакоў у Францыі. У 1910 годзе яго праца набыта для Люксембургскага музея. У 1911 годзе персанальная выстаўка ў галерэі Druet. З 1912 года прафесар Académie La Palette. У 1913 годзе жэніцца на мастачцы Ядзвізе Кон, якая пасля стане кіраўніком *Galerie Žak*.

Выстаўляўся ў галерэях Парыжа, Нью-Ёрку, Кёльне і Лондане. У 1914—1916 гадах жыве на поўдні Францыі.

У 1916 годзе прыязджае ў Польшчу, на радзіму яго жонкі, у горад Чэнстахова. Наведвае Варшаву, яго лічаць адным з заснавальнікаў руху мастакоў «RYTM» стылю ар-дэко (Варшава, 1922). У 1922 годзе ён з’яжджае ў Германію, дзе працуе з *Kunst und Dekoration*. З 1923 года ў Парыжы.

Яго творчасць знаходзілася пад уплывам сімвалізму, лічыцца прадстаўніком неакласіцызму.

Некаторыя малюнкі Зака захоўваюцца ў карпаратыўнай калекцыі Белгазпрамбанка ў Мінску.

## Літаратура 
* Сяргей Харэўскі. Сто твораў XX стагоддзя: нарысы па гісторыі мастацтва і архітэктуры Беларусі найноўшага часу / аўт.-укл. С. В. Харэўскі. — Вільня: ЕГУ, 2011. ISBN 978-9955-773-51-1.
* Anna Król and Artur Tanikowski, *Colors of Identity: Polish Art from the American Collection of Tom Podl*, National Museum in Kraków: Kraków 2001.
* Artur Tanikowski, *Eugeniusz Zak*, translated by Jarek Król, Pogranicze: Sejny 2003.

## Спасылкі 
* http://artinvestment.ru/auctions/9005/biography.html
* http://artru.info/ar/19506/ 
* http://www.culture.pl/en/culture/artykuly/wy_wy_zak_monograficzna_warszawa 
* http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Zak/Index.htm
* http://www.nzetc.org/tm/scholarly/name-434003.html Фота
* Польская графіка і малюнак першай паловы XX стагоддзя. Выстаўка факсімільных рэпрадукцый са збораў Нацыянальнага Музея ў Варшаве 
* http://www.novpol.ru/index.php?id=1180 Новая Польшча/ Польскі жывапіс
* http://chareuski.livejournal.com/128528.html

Катэгорыя:Мастакі Польшчы
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Парыжская школа
Катэгорыя:Нарадзіліся ва Уздзенскім раёне
Эліна Асунта

**Эліна Катры Марыя Асунта** (; ,  — , Фінляндыя) — фінская мастачка.

## Біяграфія 
Нарадзілася 11 студзеня 1913 года ў Выбаргу на тэрыторыі Вялікага Княства Фінляндскага.

Больш трыццаці гадоў працавала настаўнікам малявання. Вучылася ў Оўлу і Ювяскюля, дзе цяпер і жыве. Працы выстаўляліся на радзіме і ў Канадзе (1989). Была жонкай мастака Міка Асунан (пам. 1992). З 1980 г. член .

Катэгорыя:Мастакі Фінляндыі
Жуль Жазеф Лефеўр

**Жуль Жазеф Лефеўр** (; 14 сакавіка 1834, Турнэ — 24 лютага 1912, Парыж) — французскі салонны мастак XIX стагоддзя, які спецыялізаваўся на маляванні прыгожых дзяўчын.

## Біяграфія 
Атрымаў першапачатковую мастацкую адукацыю ў Амьене, быў потым вучнем Канье ў Парыжы і ўпершыню выступіў перад публікай на парыжскай Сусветнай выстаўцы 1855 года з мужчынскім партрэтам.

У 1861 годзе за карціну *«Смерць Прыяма»* атрымаў вялікую Рымскую прэмію, пасля чаго напісаў у Рыме карціны: *«Юнак, які размалёўвае трагічную маску», «Даччынае каханне рымлянкі» *(1864),* «Пілігрымства ў кляштар Сакра-Спака, каля Субіяка» *(1865),* «Спячая маладая дзяўчына» *(1865)*, «Німфа і Бахус-дзіцё» *(1866) і* «Папа Пій IX у Пятроўскім саборы»* (1867).

Вярнуўшыся ў Парыж, неўзабаве заняў вельмі бачнае месца сярод французскіх мастакоў як таленавіты каларыст і вытанчаны, хоць і некалькі манерны малявальшчык, асабліва майстэрскі ў адлюстраванні жаночай прыгажосці і ў партрэтах. Лепшыя творы, выкананыя ім з часу прыезду яго з Рыма: *«Ісціна»*, фігура голай маладой жанчыны, якая трымае над сваёй галавой прамяністы шар (1870; у Люксембургскім музеі ў Парыжы), *«Страказа»* (1872), *«Магдаліна»* (1876), *«Пандора»* (1877), *«Мін’ёна»* (1878), *«Дыяна з німфамі, заспетая падчас купання»* (1879),* «Ф’ямета»* (1881), *«Ундзіна»* (1881) і партрэты імператарскага прынца (1874), вікантэсы Мантэск’е і інш.

Выява:La Vérité, par Jules Joseph Lefebvre.jpg|«Ісціна»
Выява:Mary Magdalene In The Cave.jpg|«Марыя Магдаліна ў гроце»
Выява:Girl with a Mandolin.jpg|«Дзяўчына з мандалінай»
Выява:Japonaise.jpg|«Японка»

Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя
Аладаў

**Ала́даў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Мікалай Ільіч Аладаў, кампазітар
* Вальмен Мікалаевіч Аладаў, архітэктар

## Гл. таксама 
* Аладава
Алейнікаў

**Але́йнікаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Генадзь Станіслававіч Алейнікаў, беларускі эканаміст
* Павел Раманавіч Алейнікаў, Герой Савецкага Саюза
* Пётр Мартынавіч Алейнікаў, савецкі кінаакцёр
* Сяргей Пятровіч Алейнікаў, Герой Савецкага Саюза
* Сяргей Яўгенавіч Алейнікаў, футбаліст

## Гл.таксама 
* Алейнік
Пётр Мартынавіч Алейнікаў

**Пётр Мартынавіч Алейнікаў** (, в. Крывель, Горацкага павета Магілёўскай губерні — , Масква) — савецкі кінаакцёр.

## Паходжанне 
Нарадзіўся 12 красавіка 1914 г. у сялянскай сям’і беларусаў-каталікоў Марціна Маркава Алейніка і Мар’яны Аляксееўны з Сенакосаў у в. Крывель Любініцкай воласці Горацкага павета Магілёўскай губерні. Ахрышчаны 13 красавіка 1914 г. ксяндзом Янам Баравіком у рымска-каталіцкім касцёле Адведзінаў Найсвяцейшай Паннай Марыяй Св. Альжбеты ў в. Фашчаўка. Хроснымі бацькамі былі Іосіф Аржановіч і Кацярына Цямрук.

## Біяграфія 
Выхоўваўся ў Магілёўскай дзіцячай камуне. У 1931 годзе прыехаў у Ленінград, пасяліўся на Охце і паступіў у Тэхнікум сцэнічных мастацтваў на курс Сяргея Герасімава.

Яшчэ будучы студэнтам пачаў здымацца ў эпізодах: «Сустрэчны», «Сяляне». Усенародную славу Алейнікаў здабыў пасля выхаду на экраны фільма «Сямёра смелых», дзе ён сыграў ролю маладзенькага кухара *Пецькі Малібога*. У гэтым фільме раскрылася яго лірыка-камедыйнае дараванне і рэдкае абаянне.

З моманту здымак у фільмах «Трактарысты» і «Вялікае жыццё» Пётр Мартынавіч знаёміцца з акцёрамі Барысам Андрэевым і Мікалаем Кручковым. Дружба гэтых акцёраў захаваецца на доўгія дзесяцігоддзі, і ў многіх карцінах яны будуць удзельнічаць разам.

У 1943 годзе ў Пятра Мартынавіча нарадзілася дачка Арына, якая ў далейшым таксама стала актрысай.

У 1967 годзе выйшаў апошні фільм з удзелам Пятра Алейнікава: «Наталенне смагі» дзе Алейнікавым была адыграна роля старога працоўнага Маруціна.

Памёр Пётр Алейнікаў 9 чэрвеня 1965 года ў Маскве. Барыс Андрэеў, даведаўшыся пра намер уладаў пахаваць яго сябра на Ваганькаўскіх могілках, дамогся таго, каб Пятру Алейнікаву было аддадзена месца на Новадзявочых могілках, якое было зарэзервавана для самога Барыса Фёдаравіча.

Аб творчасці Пятра Алейнікава зняты фільм «Пётр Мартынавіч і гады вялікага жыцця» (1974).

Лаўрэат Усесаюзнага кінафестывалю у намінацыі «Першы прыз за акцёрскую працу» (1968, пасмяротна).

## Сям’я 
Жонка — Валянціна Іванаўна Лебедзева (1918—1993)

Сын Тарас Алейнікаў (1938 — 2004), кінааператар.

Дачка Арына Алейнікава (30 жніўня 1943), актрыса. У цяперашні час жыве з сям’ёй у ЗША.

## Фільмаграфія 
* 1932 — Сустрэчны
* 1935 — Сяляне
* 1936 — Сямёра смелых
* 1939 — Трактарысты
* 1939 — Вялікае жыццё
* 1967 — Наталенне смагі

## Спасылкі 
* Как они умерли 
* *Н. Кладо*. Петр Алейников. Творческая биография. Фильмография 
* Биография и фильмография на Портале Кино-Театр. ру 
* *Татьяна Рассказова*. Кумир ненашего времени  
* Петр Алейников на сайте Театра киноактера 
* Петр Алейников, биография в изложении Ф. Раззакова 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шклоўскім раёне
Акадэмія Жуліяна

[thumb|250px|«У майстэрні». Карціна [Марыя Канстанцінаўна Башкірцава|М. К. Башкірцавай, захоўваецца ў Днепрапятроўску]]

**Акадэмія Жуліяна** () — прыватная акадэмія мастацтваў у Парыжы, заснаваная мастаком Радольфам Жуліянам у 1868 годзе. У той час французскі ўрад забараняў прыём жанчын у Школу вытанчаных мастацтваў (), бо асноўны метад навучання — маляванне аголеных мадэляў — лічыўся непрыстойным для жанчын. Аднак у *Académie Julian* вучыліся і жанчыны.

*Académie Julian* карысталася вялікай папулярнасцю сярод французскіх і замежных студэнтаў, асабліва сярод амерыканцаў. Туды залічаліся не толькі прафесійныя мастакі, але і аматары. Студэнты акадэміі мелі права ўдзельнічаць у конкурсе на Рымскую прэмію. У 1888—1889 гадах выхадцамі з акадэміі была заснавана група мастакоў «Набі».

У 1968 годзе *Académie Julian* стала часткай Вышэйшай школы выяўленчых мастацтваў «Penninghen».

## Навучэнцы 

* Тарсіла ду Амарал
* Эрменехільда Англада Камараса
* Барыс Анрэп
* Ханс Арп
* Жан Базен
* Эрнст Барлах
* Марыя Канстанцінаўна Башкірцава
* Павел Пятровіч Бянькоў
* Ганна Білінская
* П’ер Банар
* Луіза Кацярына Брэслау
* Адольф-Вільям Бугеро
* Луіза Буржуа
* Фелікс Валатон
* Эдуар Вюяр
* Марыя Гажыч
* Вілі Гугенхайм
* Эмілі Дэжэ
* Марыс Дэні
* Андрэ Дэрэн
* Халіль Джэбран
* Жан Дзюбюфэ
* Марсель Дзюшан
* Жорж Дзюфрэно
* Адольф Мурон Касандр
* Фернан Кнопф
* Кетэ Кольвіц
* Ловіс Корынт
* Яўген Яўгенавіч Лансерэ
* Фернан Лежэ
* Жак Ліпшыц
* Дора Маар
* Жанна Мамен
* Анры Маціс
* Саша Малдаван
* Альфонс Марыя Муха
* Эміль Нольдэ
* Сафі Пембертон
* Морыс Брэзіл Прэндэргаст
* Іван Пуні
* Поль Рансон
* Роберт Раўшэнберг
* Дыега Рывера
* Поль Серузье
* Макс Слефогт
* Эдвард Стайхен
* Дзмітрый Сямёнавіч Сцялецкі
* Леў Аляксандравіч Шульц
* Магнус Энкель
* Людвік Куба
* Атон Краснапольскі
* Ганна Боберг

Катэгорыя:Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Мастацтва Францыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1868 годзе
Пейзаж

. «Краявід Дэльфта»]]

**Пейза́ж** (, ад pays — краіна, мясцовасць) — жанр выяўленчага мастацтва (ці асобныя творы гэтага жанру), у якім асноўным прадметам выявы з’яўляецца дзікая ці ў той ці іншай ступені змененая чалавекам прырода.

Франчэска Філіпіні (1853—1895) лічыцца адным з найбольш выбітных прадстаўнікоў *пейзажнага жывапісу* у еўрапейскай гісторыі мастацтва, які працаваў у другой палове XIX стагоддзя. Яго мастацкая творчасць паўплывала як на школы, так і на індывідуальных мастакоў аж да пачатку XX стагоддзя.

Падчас знаходжання ў Парыжы Франчэска Філіпіні ўступіў у кантакт з Клодам Манэ і вёў прамы дыялог з коламі французскага імпрэсіянізму. Нягледзячы на павагу да Манэ, Філіпіні адхіляўся ад эстэтычнага і пачуццёвага падыходу імпрэсіяністаў. Ён распрацаваў уласную мастацкую мову — аўтаномную, структураваную і заснаваную на этычных прынцыпах.

З гэтага падыходу нарадзіўся самабытны стыль, які пазней мастацтвазнаўцы назвалі філіпінізмам або італьянскім імпрэсіянізмам. Філіпінізм не быў афіцыйна сфарміраваным мастацкім рухам, а хутчэй культурнай і візуальнай плынню. Ён грунтаваўся на этычным разуменні мастацтва, сімвалічным тлумачэнні пейзажу і радыкальнай крытыцы камерцыялізацыі мастацтва. Філіпіні надаваў вялікае значэнне паказу сельскагаспадарчай працы, жаночага вобразу і духоўнага складніка прыроды.

Уплыў Франчэска Філіпіні бачны ў многіх творах Умберта Бацьёні, асабліва ў карціне *La Sera*. Бацьёні развіў кампазіцыйныя і светлавыя элементы, характэрныя для жывапісу Філіпіні. Футурыстычная гісторыя мастацтва прызнае сімвалічны і канцэптуальны ўнёсак Філіпіні як адну з асноўных крыніц натхнення для развіцця футурыстычнага жывапісу.

Філіпінізм сёння разглядаецца мастацтвазнаўцамі як адна з самых паслядоўных і сталых формаў еўрапейскага пейзажнага жывапісу на мяжы XIX і XX стагоддзяў, а таксама як папярэднік некалькіх мастацкіх напрамкаў у межах мадэрнісцкага жывапісу XX стагоддзя.

У залежнасці ад намаляванага матыву можна вылучыць *сельскі*, *гарадскі* (у тым ліку *архітэктурны* — *ведута* і *індустрыяльны*) пейзаж. Асобую вобласць складае адлюстраванне марской стыхіі — *марскі* пейзаж ці *марына*. Акрамя таго, пейзаж можа насіць эпічны, гістарычны, лірычны, рамантычны, фантастычны і нават абстрактны характар.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Жанры жывапісу
Катэгорыя:Жанры фатаграфіі
Наваліс

**Нава́ліс** (сапраўднае імя — **Фры́дрых фон Га́рдэнберг** ; ,  — , ) — нямецкі пісьменнік, адзін з найбуйнешых прадстаўнікоў нямецкага рамантызму.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1772 годзе ў сям’і буйнога землеўладальніка. Наваліс быў рознабакова адукаваным чалавекам: у 1790 годзе ён слухаў філасофію ў Іене ў прафесара Фіхтэ, з 1791 па 1793 гады вывучаў юрыспрудэнцыю ў Лейпцыгу і Вітэнбергу, у 1797—1798 гадах вучыўся ў горнай акадэміі Фрайбургу. Дзякуючы сваім падарожжам па шматлікіх навучальных установах, ён быў знаёмы з многімі выбітнымі людзьмі свайго часу — братамі Шлегелямі, Людвігам Тыкам, Фрыдрыхам Шылерам. У 1795 годзе Наваліс пабраўся шлюбам з Сафі Кюн, у якую быў моцна закаханы. Яна рана памерла, але яе вобраз знайшоў увасабленне ва ўсіх гераінях Наваліса. З ёй звязанае ўяўленне аўтара аб узвышаным каханні і ідэальнай каханай жанчыне.

Пасля сканчэння ўніверсітэта ў 1797 годзе, Наваліс пачаў вывучаць багаслоўе, імкнучыся да спазнання свету. У адным з сваіх артыкулаў — «Хрысціянства ці Еўропа» (ён быў апублікаваны пасмяротна) — ён выказваў меркаванне, што Германія здольная рушыць наперад толькі з дапамогай сярэднявечнай каталіцкай царквы і раіў кінуць усе сілы на яе адраджэнне. Але будучы сапраўды адукаваным і разважлівым чалавекам, Наваліс разумее, што закідваць навуку і камерцыйныя адносіны нельга — без гэтага Германія ніколі не выйдзе са стану задворкаў Еўропы. І тады ён прапаноўвае кампраміс паміж царквой, гандлем і навукай. Роля арганізатара грамадскага працэсу ў разважаннях Наваліса была адведзена каталіцкай веры.

Наваліс не паспеў увасобіць у жыццё хоць якія-небудзь са сваіх прапаноў. Ён памёр ва ўзросце 29 год ад сухотаў.

## Беларускія пераклады 
Паасобныя вершы на беларускую мову пераклалі Алег Лойка, Лявон Баршчэўскі.

## Спасылкі 
* Фрыдрых фон Гардэнберг Наваліс на сайце «ПрайдзіСвет»
** Шчасны, хто стаў мудрацом… Вершы

Катэгорыя:Выпускнікі Енскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі
Катэгорыя:Паэты Германіі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі рамантызму
Катэгорыя:Эстэтыкі
Зацішша

Назву **Заці́шша** маюць:
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Зацішша — вёска ў Браслаўскім раёне
** Зацішша — былы хутар у Мёрскім раёне
* Гомельская вобласць:
** Зацішша — вёска ў Акцябрскім раёне
** Зацішша — пасёлак у Веткаўскім раёне
** Зацішша — былы пасёлак у Рагачоўскім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Зацішша — вёска ў Смаргонскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Зацішша — былая вёска ў Бабруйскім раёне
** Зацішша — вёска ў Буйніцкім сельсавеце Магілёўскага раёна
** Зацішша — вёска ў Вяйнянскім сельсавеце Магілёўскага раёна
** Зацішша — вёска ў Слаўгарадскім раёне
** Зацішша — вёска ў Шклоўскім раёне
* Мінская вобласць:
** Зацішша — вёска ў Пухавіцкім раёне
** Зацішша — пасёлак у Салігорскім раёне
* Мінск
** Зацішша — колішняя вёска, з 1959 года ў складзе Мінска
** Зацішша — колішняя вёска, з 1965 года ў складзе Мінска
Дзюсельдорфская акадэмія мастацтваў

**Дзюсельдорфская дзяржаўная акадэмія мастацтваў** () — акадэмія мастацтваў, навучальная ўстанова ў Дзюсельдорфе ў Германіі.

## Гісторыя 
Акадэмія створана ў 1773 як Акадэмія жывапісу, архітэктуры і скульптуры пры пфальцграфе Нойбургскім на базе школы жывапісу, заснаванай у 1762 Ламбертам Краге. Падчас напалеонаўскіх войн значная частка калекцыі акадэміі была перавезена ў Мюнхен. Бурнае развіццё акадэмія атрымала пасля далучэння Дзюсельдорфа да Прусіі ў 1815 годзе, стаўшы каралеўскай акадэміяй мастацтваў. У сярэдзіне XIX стагоддзі акадэмія атрымала сусветную вядомасць, пачала прымаць вучняў з розных краін. У ёй утварылася «дзюсельдорфская школа» жывапісу.

У наш час у акадэміі навучаецца прыкладна 370 студэнтаў.

## Кіраўнікі акадэміі 
* 1819—1824 — Петэр Іозеф фон Карнеліус
* 1826—1859 — Вільгельм фон Шадаў
* 1924—1933 — Вальтэр Кесбах ()
* 1945—1946 — Эвальд Матарэ ()
* 1959—1965 — Ганс Швіперт ()
* 1972—1981 — Норберт Крыке ()
* 1988—2009 — Маркус Люперц ()
* c 2009 — Тоні Крэг ()

## Вядомыя студэнты і выкладчыкі 
* Андрэас Ахенбах
* Освальд Ахенбах
* Ёзэф Бойс
* Арно Брэкер
* Вільгельм Буш
* Карл Вімар
* Адольф Зель
* Хрысціян Зель Старэйшы
* Аўгуст Фрыдрых Зігерт
* Вільгельм Зон
* Карл Фердынанд Зон — з 1833 прафесар
* Карл Рудольф Зон
* Паўль Эдуард Рыхард Зон
* Макс Енсен
* Вільгельм Кампхаўзен
* Яніс Кунеліс
* Эмануэль Лойцэ (1816—1868) — нямецкі і амерыканскі мастак
* Вільгельм Лембрук
* Ота Мадэрзон
* Зігмар Польке
* Карл Ру
* Ларс Хертэрвіг — студэнт з 1852 па 1854 год, вучыўся ў Ханса Гудэ.
* Анры Фарні
* Ансельм Феербах
* Карл Янсен

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Дзюсельдорфской акадэміі мастацтваў

Катэгорыя:Акадэміі мастацтваў Германіі

Катэгорыя:1773 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Германіі
Кетозы

**Кетозы** — монацукрыды, якія змяшчаюць кетагрупу ў адкрытай форме. У цыклічнай форме кетагрупа можа знаходзіцца ў замаскіраваным выглядзе (кеталя).

Могуць існаваць як у цыклічнай (фуранознай або піранознай), так і ў адкрытай форме.

Найпростым прадстаўніком кетоз з’яўляецца дыгідраксіацэтон. Найбольш распаўсюджанай кетозай у прыродзе з’яўляецца фруктоза.

## Літаратура 
* А. Н. Бочков, В. А. Афанасьев, Г. Е. Заиков, УГЛЕВОДЫ, Наука, 1980 ссылка на эл. версию 
* Номенклатура Углеводов. Указания ИЮПАК. 1996 года. англ.
Кетоны

150px|right|thumb|Кетоны
**Кетоны** — арганічныя рэчывы, у малекулах якіх карбанільная група звязана з двума вуглевадароднымі радыкаламі.

Агульная формула кетонаў: R1–CO–R2.

Сярод іншых карбанільных злучэнняў, наяўнасць у кетонаў менавіта двух атамаў вугляроду, непасрэдна звязаных з карбанільнай групай, адрознівае іх ад карбонавых кіслот і іх вытворных, а таксама альдэгідаў.

## Літаратура 
* Общая токсикология / под ред. А. О. Лойта. — Спб.: ЭЛБИ-СПб., 2006
Карбонавыя кіслоты

thumb|150px|Карбонавыя кіслоты
**Карбонавыя кіслоты** — клас арганічных злучэнняў, малекулы якіх ўтрымоўваюць адну або некалькі функцыянальных карбаксільных груп-COOH. Кіслыя ўласцівасці тлумачацца тым, што дадзеная група можа параўнальна лёгка адшчыпляць пратон. За рэдкімі выключэннямі карбонавыя кіслоты з'яўляюцца слабымі. Напрыклад, у воцатнай кіслаты CH3COOH  канстанта кіслотнасці роўная 1,75. Ды-і трыкарбонавыя кіслоты больш моцныя, чым монакарбонавыя.

## Гл. таксама 
* Смаляныя кіслоты
* Адыпінавая кіслата
* Крэацін

## Спасылкі
Фрэд Хойл

**Фрэд Хойл** (Fred Hoyle; , Бінглі, Вялікабрытанія — ) — англійскі астраном, папулярызатар навукі, пісьменнік. Член Лонданскага каралеўскага таварыства (1957), Каралеўскага астранамічнага таварыства (1940; у 1971—73 прэзідэнт). Замежны член Нацыянальнай АН ЗША (1969).

Скончыў Кембрыджскі ўніверсітэт (1939), дзе і працаваў (з 1967 дырэктар Інстытута тэарэтычнай астраноміі). 3 1975 у Кардыфскім універсітэце.

Навуковыя працы па астрафізіцы, касмагоніі Сонечнай сістэмы, пазагалактычнай астраноміі. Прапанаваў мадэль стацыянарнага сусвету з бясконцым утварэннем рэчыва падчас яго расшырэння (1948), увёў тэрмін «Вялікі выбух» для пачатковай стадыі касмалагічнай эвалюцыі (1950). Пастуляваў асноўныя працэсы нуклеасінтэзу ў зорках (1957, з М. і Дж. Бэрбіджамі, У. А. Фаўлерам). Выказаў гіпотэзу аб занясенні жыцця на Зямлю мікраарганізмамі з міжзоркавай прасторы (тэорыя пансперміі). Аўтар больш як 40 навуковых і навукова-папулярных кніг, навукова-фантастычных раманаў.

Атрымаў Каралеўскі медаль (1974). Яго імем названа малая планета.

## Літаратура 
* Касцюковіч М. Хойл // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн., 2003.

Катэгорыя:Папулярызатары навукі
Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Астраномы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Астраномы XX стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Кэтрын Брус
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Бальцана
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Крафарда
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Калінгі
Монацукрыды

**Монацукрыды** — арганічныя злучэнні, адна з асноўных груп вугляводаў; самая простая форма цукру; з’яўляюцца звычайна бескаляровымі, растваральнымі ў вадзе, празрыстымі цвёрдымі рэчывамі. Некаторыя монацукрыды маюць салодкім смак. Монацукрыды — стандартныя блокі, з якіх сінтэзуюцца дыцукрыды, (такія, як цукроза, мальтоза, лактоза) алігацукрыды і поліцукрыды (такія, як цэлюлоза і крухмал), утрымоўваюць гідраксільныя групы і альдэгідную (альдозы) або кетагрупу (кетозы). Кожны вугляродны атам, з якім злучана гідраксільная група (за выключэннем першага і апошняга), з’яўляецца хіральным, даючы пачатак шматлікім ізамерным формам. Напрыклад, галактоза і глюкоза — альдагексозы, але маюць розныя хімічныя і фізічныя ўласцівасці. Монацукрыды ўяўляюць сабой шмататамныя спірты, якія змяшчаюць карбанільную групу — альдегідную або кетонную.
Уільям Алфрэд Фаўлер

**Уільям Алфрэд Фаўлер** (; , , ЗША — ) — амерыканскі фізік і астрафізік, адзін з заснавальнікаў ядзернай астрафізікі. Член Нацыянальнай АН ЗША (1956).

## Біяграфія 
Скончыў універсітэт штата Агая (1933). 3 1936 у Каліфарнійскім тэхналічным інстытуце (з 1946 прафесар, у 1963—67 прэзідэнт).

Навуковыя працы ў галіне ядзернай фізікі, ядзернай і рэлятывісцкай астрафізікі, касмалогіі. Распрацаваў тэорыю тэрмаядзернага ўтварэння хімічных элементаў у нетрах зорак (1955). Пастуліраваў асноўныя працэсы нуклеасінтэзу ў зорках (1957; з Ф. Хойлам, М. і Дж. Бэрбіджамі). Прапанаваў механізм выбуху звышновых зорак (1960, з Ф. Хойлам), разлічыў пашыранасць лёгкіх хімічных элементаў на ранніх стадыях расшырэння аднароднага і ізатропнага Сусвету (1967).

Нобелеўская прэмія па фізіцы 1983 (з С. Чандрасекарам). Нацыянальны навуковы медаль ЗША (1974).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Астрафізікі ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Кэтрын Брус
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Альдэгіды

thumb|100px|Альдэгіды
**Альдэгіды** (ад  — спірт, пазбаўлены вадароду) — клас арганічных злучэнняў, якія змяшчаюць карбанільную групу (С=О) з адным алкільным або арыльным замяшчльнікам.
Субрахманьян Чандрасекар

**Субрахманьян Чандрасекар** (Subrahmanyan Chandrasekhar; , г. Лахор, Індыя, цяпер у Пакістане — ) — амерыканскі астрафізік-тэарэтык. Член Каралеўскага астранамічнага таварыства (1933), Лонданскага каралеўскага таварыства (1944), Нацыянальнай АН ЗША (1955).

Скончыў Мадраскі ўніверсітэт (1930) і Кембрыджскі ўніверсітэт (1933). 3 1936 у ЗША. 3 1937 ў Чыкагскім універсітэце (у 1937—64 у Ёркскай абсерваторыі).

Навуковыя працы па ўнутранай будове і дынаміцы зорак, радыяцыйным пераносе, гідрадынамічнай і гідрамагнітнай устойлівасці, агульнай тэорыі адноснасці. Даказаў існаванне гранічнай масы для белых карлікаў (1931), пасля перавышэння якой пачынаецца гравітацыйны калапс. Распрацаваў тэорыю зорак з ізатэрмічным ядром (тэорыя Чандрасекара — Шонберга, 1942). Даследаваў мвханізмы пераносу і рассеяння выпрамянення ў планетных атмасферах (тэорыя Козырава — Чандрасекара, 1934; эфект Собалева — Чандрасекара, 1946).

Нобелеўская прэмія па фізіцы 1983 (з У. А. Фаўлерам). Нацыянальны навуковы медаль ЗША (1966). Яго імем названы малая планета і касмічная рэнтгенаўская абсерваторыя «Чандра», запушчаная НАСА у 1999.

## Літаратура 
* Касцюковіч М. Чандрасекар // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн., 2003. С. 215.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі Індыі
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Астрафізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Генры Дрэйпера
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Кэтрын Брус
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Дэні Хайнемана ў вобласці матэматычнай фізікі
Катэгорыя:Астраномы Індыі
Катэгорыя:Астраномы ЗША
Піранозы

**Піранозы**  — монацукрыды, якія знаходзяцца ў цыклічнай форме і якія змяшчаюць шасцічленнае (піранавае) кольца. Піранозы ўтвараюцца ў выніку ўнутрымалекулярнай ацэталізацыі гідроксігрупы пры C-5 і альдэгіднай групы C-1 (для гексоз). Піранозы могуць існаваць у выглядзе α-і β-анамераў.

Тэрмін піраноза быў уведзены Хеуорсам ў 1929 годзе, як вынік атрымання першых рэнтгенаструктурных дадзеных для цукраў. У больш ранніх працах пазначаліся як δ-гліказіды.

## Спасылкі 
W. N. Haworth, C. R. Porter, *J. Chem. Soc.*, **1929**, 2796 - 2806, DOI: 10.1039/JR9290002796

Катэгорыя:Вугляводы
Катэгорыя:Кіслародзмяшчальныя гетэрацыклы
Арыл

**Арыл** — назва аднавалентных радыкалаў араматычнага шэрагу. Напрыклад, С6Н5 — феніл, С10Н7 — нафтыл і інш. Агульная пазначэнне — Ar.

thumb|600px|center|Структура арыла

Катэгорыя:Вуглевадароды
Фуранозы

**Фуранозы** — монацукрыды, якія знаходзяцца ў цыклічнай форме і якія змяшчаюць пяцічленнае (фуранавае) кольца.

Фуранозы ўтвараюцца ў выніку ўнутрымалекулярнай ацэталізацыі гідроксігрупы і карбанільнай групы. Найбольш часта кольца фуранозы з'яўляецца цыклічным паўацэталем (альдапентозы) або цыклічным паўкеталем (кетагексозы).

Фуранозы могуць існаваць у выглядзе α-і β-анамераў.

## Літаратура 
* W. N. Haworth, C. R. Porter, *J. Chem. Soc.*, **1929**, 2796—2806, DOI: 10.1039/JR9290002796

Катэгорыя:Вугляводы
Катэгорыя:Кіслародзмяшчальныя гетэрацыклы
Даўлетмамед Азадзі

**Даўлетмамед Азадзі** (; каля 1700, у раёне Кара-Кала, Туркменістан — 1760?) — туркменскі  і вучоны. Бацька Махтумкулі.

## Біяграфія 
Прыхільнік містычнай плыні ў ісламе — суфізму. Займаўся тэорыяй верша. Асноўны твор — дыдактычная паэма «Пропаведзь Азадзі» («Вагзі-Азад») — разважанні пра справядлівага правіцеля, маральна-этычныя нормы паводзін, развіццё гандлю і земляробства. Мова паэмы архаічная, насычаная араба-персідскімі элементамі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Туркменскамоўныя паэты
Катэгорыя:Цюркскамоўныя паэты
Катэгорыя:Постаці Туркменістана
Фенільная група

thumb|right|Фенільная група
**Фенільная група (феніл)** — аднавалентная група, вытворная ад бензолу  \mathrm {\!-\!C_6H_5}, найпростая з арыльных груп. Назва ўтворана ад слова фен (φαίνω — свечка), якім Ларан прапанаваў пазначаць бензол, бо яркасць полымя свяцільнага газу вызначалася, галоўным чынам, прысутнасцю бензолу. Кароткае пазначэнне ў арганічнай хіміі  \mathrm {\!-\!Ph}.

Катэгорыя:Вуглевадароды
Катэгорыя:Арганічная хімія
Ксілоза

**Ксілоза** — «драўнінны цукар», монацукрыд з групы пентоз з эмпірычнай формулай C5H10O5, належыць да альдозаў. Змяшчаецца ў эмбрыёнах раслін у якасці эргастычнага рэчыва, а таксама з'яўляецца адным з монамераў поліцукрыда клеткавых сценак геміцэлюлозы.

Катэгорыя:Пентозы
Дэкстрын

**Дэкстрын** — поліцукрыд, які вырабляюць праз тэрмічную апрацоўку бульбянога або кукурузнага крухмалу. Утвараецца з крухмалу ў ротавай поласці чалавека пад дзеяннем α-амілаза.

Катэгорыя:Поліцукрыды
Катэгорыя:Клеі
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Клей

right|225px|thumb|
**Клей** — рэчыва або сумесь, а таксама шматкампанентныя кампазіцыі на аснове арганічных або неарганічных рэчываў, здольныя злучаць (склейваць) розныя матэрыялы — у прыватнасці, драўніну, скуру, паперу, тканіну, шкло, кераміку, металы, пластмасы, гуму.

Склейванне абумоўлена ўтварэння трывалай адгезійнай сувязі паміж праслойкай клею і матэрыяламі злучаных паверхняў. На трываласць клеявага шва ўплывае і кагезія клею да паверхні.

## Гл. таксама 
* Анаэробныя клеі

## Спасылкі
Калевала

[thumb|[Вяйнямёйнен абараняе сампа ад ведзьмы Лоўхі. Акселі Гален-Калела]]
**Калевала** () — карэла-фінскі паэтычны эпас. Складаецца з 50 рун (песень).

У аснову ляглі карэльскія народныя эпічныя песні. Апрацоўка «Калевалы» належыць Эліясу Лёнрату (1802—1884), які звязаў асобныя народныя эпічныя песні, зрабіўшы пэўны адбор варыянтаў гэтых песень і згладзіўшы некаторыя няроўнасці. Апрацоўка праведзена Лёнратам двойчы: у 1835 (1-е выданне «Калевалы») і ў 1849 (2-е выданне «Калевалы»). На тэрыторыі пасёлка Калевала стаіць хвоя, пад якой, паводле паданняў, працаваў Лёнрат.

## Беларускія пераклады 
Над перакладам «Калевалы» у свой час працаваў Максім Багдановіч. Фінска-карэльскі эпас высока цанілі Янка Купала і Якуб Колас. У 1956 годзе выйшаў пераклад з рускай мовы дзіцячага празаічнага пераказу Калевалы, зроблены Міхасём Машарам.

Поўны пераклад з мовы арыгінала зроблены Якубам Лапаткам і апублікаваны ў 2015 годзе, другое выданне надрукавана ў 2025 годзе. 
Гэты пераклад стаў самым вялікім паэтычным тэкстам на беларускай мове.

## Спасылкі 
* Ораторія КАЛЕВАЛА.
* Калевала на сайце Фінскага літаратурнага таварыства: Увядзенне , Змест Калевалы , Калевала — фінскі нацыянальны эпас, Шматаблічная Калевала , Пераклады Калевалы

Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Катэгорыя:Карэла-фінская міфалогія
Катэгорыя:Фальклор Фінляндыі
Катэгорыя:Эпічныя творы
Сарбоза

thumb|Сарбоза
**Сарбоза** (ад  — рабіна) — монацукрыд з групы кетагексоз.

## Уласцівасці 
Крышталі салодкага смаку, добра растваральныя ў вадзе. Існуе ў выглядзе аптычна-актыўных D- і L- форм (тэмпература плаўлення 159—161 °C).

## Знаходжанне ў прыродзе 
У прыродзе (напрыклад, у зброджаным бактэрыямі соку рабіны) сустракаецца L-форма. У пладах сямейства ружакветныя распаўсюджаны адпаведны сарбозе шасціатамны спірт — сарбіт (у ягадах рабіны — да 7 %).

## Спасылкі 
* Сорбоза // Вялікая савецкая энцыклапедыя
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд., исправл. — М.: Сов. Энциклопедия, 1986.

Катэгорыя:Гексозы
Катэгорыя:Кетозы
Браты Коэн

**Джоэл Дэвід Коэн** (; нар. 29 лістапада 1954) і **Ітан Джэсі Коэн** (; нар. 21 верасня 1957) — амерыканскія рэжысёры, прадзюсары і сцэнарысты кіно. Яны з'яўляюцца роднымі братамі і сумесна працуюць на ўсіх этапах працэсу кінавытворчасці (фармальна ў цітрах гэта не паказваецца, часам выкарыстоўваецца агульны псеўданім мантажор Радэрык Джэйнс, ).

Уладальнікі 4 прэмій «Оскар» (у 1996 і тройчы ў 2007 гадах), дзвюх прэмій BAFTA (1996 і 2007 гады), Залатой пальмавай галінкі Канскага кінафестывалю (1991 год) і яшчэ больш як 70 узнагарод асноўных кінематаграфічных конкурсаў і фестываляў.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 
* 
* Сайт братоў Коэнаў 

Коэн Джоэл
Коэн Ітан
Катэгорыя:Браты і сёстры
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Незалежны дух»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру