open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ураўненне Дзірака

**Ураўне́нне Дзіра́ка** — квантава-механічнае рэлятывісцкае хвалевае ўраўненне руху для свабодных элементарных часціц са спінам 1/2.

Уведзена Полем Дзіракам (1928) для апісання 1-й элементарнай часціцы — электрона, які падпарадкоўваецца адначасова законам квантавай механікі і спецыяльнай тэорыі адноснасці.

На аснове ўраўнення Дзірака прадказана 13-я антычасціца — пазітрон і дадзена тэарэтычнае абгрунтаванне спіна. Ураўненне Дзірака дало пачатак агульнай тэорыі рэлятывісцкіх хвалевых ураўненняў 1-га парадку ва ўніверсальнай матрычнай форме (гл. метад праектыўных аператараў).

Выкарыстоўваецца для апісання лептонаў і кваркаў як першасных крыніц узаемадзеяння элементарных часціц.

## Гл. таксама 
* Квантавая электрадынаміка
* Квантавая хромадынаміка

## Літаратура 
* Дзірака ўраўненне //  С. 117.
* Федоров Ф. И. Группа Лоренца. М., 1979.
* Богуш А. А. Введение в калибровочную полевую теорию электрослабых взаимодействий. Мн., 1987.

Катэгорыя:Квантавая механіка
Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Квантавая тэорыя поля
Катэгорыя:Фізічныя законы і ўраўненні
Меша

**Меша** — у беларускай міфалогіі нячысты дух, які застрашваў людзей, асабліва дзяцей.

## Апісанне 
Меша выглядаў як чорная калматая жывёліна невялічкага памеру. Жыў у руінах старых хат і сядзіб, палохаў людзей, не прыносячы, аднак, сур’ёзнай шкоды. Кадук пазбавіў яго злой сілы і асудзіў на пакуты. Меша можа перабрацца жыць у чыюсьці хату, пасяліцца ў падпечку і харчавацца тым, чым прыйдзецца. Днём ніхто не бачыць гэтага дэмана, а ноччу ён выпаўзае з-пад печкі, можа пасябраваць з сабакам, спаць на падлозе пасярод пакоя. Калі Меша сяліўся ў хаце, гэта лічылася няшчасцем. Гэтым духам нянькі палохалі дзяцей.

## Праблема верыфікацыі 
Меша згадваецца толькі ў аднаго фалькларыста — П. Шпілеўскага, вядомага сваім вольным стаўленнем да беларускай міфалогіі і шматлікімі фальсіфікацыямі. На сённяшні дзень ужо нельга праверыць, ці існаваў у беларускіх павер’ях сапраўды такі персанаж.

## Гл. таксама 
* Кабінетныя багі і духі беларускай міфалогіі

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Родныя вобразы. Міфалогія. Меша

Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія
Мікалай Аляксандравіч Дзяшкевіч

**Мікалай Аляксандравіч Дзяшкевіч** (, Пагор’е, Карэліцкі раён — ) — савецкі і беларускі літаратуразнавец, музеязнаўца, тэатральны крытык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся на Гродзеншчыне, у в. Пагор’е каля Шчорсаў. Скончыў Астахаўскую сярэднюю школу. Паступіў і скончыў Мінскі педагагічны інстытут імя М. Горкага. Пасля сканчэння інстытута — супрацоўнік Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы.

Аўтар даследавання пра Янку Купалу «Ад вытокаў радаводных», дзе адным з першых падрабязна разгледзеў радавод песняра, яго шляхецкае паходжанне. Удзельнік перадач «Школьнае тэлебачанне», прысвечаных Янку Купалу.

Аўтар нататак прысвечаных Р. Барадуліну, С. Станюце, Г. Аўсяннікаву і іншым дзеячам беларускай культуры.

Трагічна загінуў  года на р. Нёман, калі ўратоўваў жанчыну з дзяцёнкам.

Пахаваны на могілках в. Пагор’е Карэліцкага раёна.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Музеязнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Тэатральныя крытыкі Беларусі
Овара кадзэ-но Бон

**Овара кадзэ-но Бон** (яп. おわら風の盆, «Танец ветру на свяце Бон») -- японскі фестываль, які праходзіць штогод з 1-3 верасня ў паселку Яцуо (у цяперашні час частка горада Тояма прэфектуры Тояма).

Гэты фестываль, які мае трохсотгадовую гісторыю, з нядаўняга часу стаў папулярным сярод турыстаў. Фестываль праводзяць для таго, каб супакоіць тайфуны і сабраць шчодры ўраджай рысу.

Фестываль праходзіць у начны час. Вуліцы упрыгожваюцца папяровымі ліхтарыкамі, ідуць доўгія шэрагі людзей у саламяных капелюшах, танчаць, гуляе даволі меланхалічная музыка. Гэты асаблівы стыль музыкі з'яўляецца унікальным у рэгіене. На фестывалі выкарыстоўваецца рэдкі інструмент кокю (яп. 胡弓). Жаночы голас і сямісэн часта суправаджаюць кокю.

Танцоры ў галаўных уборах і кімано хаваюць асобы, каб схавацца ад гневу бога, якога яны спадзяюцца супакоіць. Яшчэ адной асаблівасцю з'яўляецца тое, што танцоры павінны быць халастымі. Калі гэта ўмова не выканаць, то багі могуць раззлавацца, паколькі танец лічыцца аналагам ахвяравання нявінніц. У цяперашні час такія погляды лічацца забабонамі. Многія танцоры прыходзяць на фестываль, каб пазнаеміцца з іншымі халастымі людзьмі.

Старамодныя вуліцы і шрубавыя лесвіцы гарадка робяць фестываль Овара кадзэ-но Бон вельмі ўражлівым.

Акрамя танцаў, гульняў, цацанак і традыцыйнай ежы ў крамах можна купіць японскую паперу.

## Спасылкі 
* Аб фестывалі 

Катэгорыя:Культура Японіі
Андрэа Віктарын

**Андрэа Віктарын** (; , Бон, ФРГ) — нямецкі дыпламат.

З 1989 года на дыпламатычнай службе ў МЗС Германіі. Працавала ў пасольствах ФРГ у Латвіі, Нідэрландах, Арменіі. У 2000—2003 гадах была саветнікам пасольства Германіі ў Беларусі. З 2012 года ўзначальвала нямецкае дыппрадстаўніцтва ў Рызе.

З 2015 да 2019 года кіраўнік прадстаўніцтва Еўрасаюза ў Беларусі. 11 верасня 2015 прыбыла ў Мінск. За перыяд яе знаходжання на гэтай пасадзе істотна актывізаваўся палітычны дыялог Беларусі з выканаўчымі структурамі Еўрапейскага саюза, набылі рэгулярны характар пасяджэнні каардынацыйнай групы Беларусь-ЕС і галіновых дыялогаў, пашырылася інвестыцыйнае ўзаемадзеянне, павялічыліся аб’ёмы тэхнічнай дапамогі Еўрасаюза для Беларусі. Бакі наблізіліся да падпісання пагадненняў аб спрашчэнні візавых працэдур і рэадмісіі. Тавараабарот паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам у 2015—2018 гадах павялічыўся з $14,4 млрд да $17,3 млрд, у тым ліку экспарт Беларусі — з $8,6 млрд да $10,2 млрд.

Катэгорыя:Дыпламаты Германіі
Катэгорыя:Паслы Еўрапейскага Саюза ў Беларусі
Катэгорыя:Паслы Германіі ў Арменіі
Катэгорыя:Паслы Германіі ў Латвіі
Lay’s

**Lay’s** — брэнд разнастайных бульбяных чыпсаў, заснаваны ў 1938 годзе. Чыпсы Lay’s пазіцыянуюцца брэндам Frito-Lay, кампаніяй, якая належыць PepsiCo з 1965 года. Іншыя брэнды кампаніі Frito-Lay — Fritos, Doritos, Ruffles, Cheetos і брэцэлі Rold Gold. Ёсць яшчэ пяць відаў «Lay’s»: «Stix», «Рыфлёныя», «Stax», «З печы» і «Maxx».

## Гісторыя брэнду 
Брэнд чыпсаў Lay’s прыдумаў амерыканец Герман У. Лэй (), які распачаў свой бізнес у 1932 годзе дробным коміваяжорам па продажы бульбяных чыпсаў у Нэшвіле. 24-гадовы камерсант прадаваў тады чыпсы Gardner’s кампаніі Barrett Food Products, размешчанай у Атланце (штат Джорджыя).

Лэй быў прыхільны гандлёвай марцы Gardner кампаніі Barrett Food Products да 1944 года, калі вырашыў змяніць назву бульбяных чыпсаў на Lay’s Potato Chips. Такім чынам, 1944 і лічыцца годам нараджэння гандлёвай брэнду Lay’s.

The Pepsi Cola Company перайменавана ў PepsiCo ў 1965 годзе пасля аб’яднання з Frito-Lay, кампаніяй з Даласа, якая выпускала чыпсы і іншыя снэкі; гэта кампанія была заснавана ў 1939 годзе Германам Лэем пад назвай H. W. Lay & Company, у 1959 годзе яна аб’ядналася з кампаніяй Fritos, перад аб’яднаннем з Pepsi асартымент прадукцыі Frito-Lay налічваў 32 пазіцыі, аб’ём продажу перавышаў 100 млн.

У 2013 годзе Lay’s прызнаныя брэндам года ў Беларусі.

## Спасылкі 
* Сайт кампаніі Frito-Lay

Катэгорыя:Гандлёвыя маркі PepsiCo
Катэгорыя:З’явіліся ў 1932 годзе
Катэгорыя:Гандлёвыя маркі прадуктаў харчавання
Карагеоргіевічы

**Карагеоргіевічы** () — кіруючая княжацкая (1842—1859) і каралеўская (1903—1941) дынастыя ў Сербіі і Югаславіі.

Заснавана кіраўніком першага сербскага паўстання (1804—1813) супраць Асманскай імперыі Карагеоргіем. На працягу XIX стагоддзя ў барацьбе за ўладу ў Сербіі супернічала з дынастыяй Абрэнавічаў. Пасля звяржэння апошніх у 1903 годзе стала каралеўскай дынастыяй у Сербіі, з 1918 года — у Каралеўстве Сербаў, Харватаў і Славенцаў, а з 1929 года — у Каралеўстве Югаславія. Была зрынута ў 1945 годзе, калі пасля заканчэння Другой сусветнай вайны да ўлады ў Югаславіі прыйшлі камуністы пад кіраўніцтвам Іосіпа Броза Ціты.

## Сучасныя Карагеоргіевічы 
У 2004 годзе дачка прынца-рэгента Паўла Карагеоргіевіча — Лізавета Карагеоргіевіч была кандыдатам у прэзідэнты Сербіі і Чарнагорыі і заняла 6 месца з 15 кандыдатаў. У 2008 годзе Яе Высокасць прынцэса Катарына, жонка Спадчынніка прастола Сербіі і Югаславіі Аляксандра II Карагеоргіевіча была ўзнагароджана прэміяй Фонду адзінства праваслаўных народаў.

## Асноўныя прадстаўнікі і гады кіравання 
* Карагеоргій (1808—1813)
* Аляксандр Карагеоргіевіч (1842—1858)
* Пётр I Карагеоргіевіч (1903—1921)
* Аляксандр I Карагеоргіевіч (1921—1934)
* Пётр II Карагеоргіевіч (1934—1941, фармальна да 1945)

## Радаводнае дрэва 
## Літаратура 
* *Ипполитова Г.* Аврора Демидова — графиня Ногера. — , 2009.

## Спасылкі 
* 
* Династия длиною в 100 лет. Карагеоргиевичи // ИТАР-ТАСС

Катэгорыя:Каралі сербскія
Катэгорыя:Каралеўскія дынастыі
Жван

**Жван** () — рака ва Украіне ў межах Барскага, Магілёў-Падольскага і Мураванакурылавецкага раёнаў Вінніцкай вобласці. Левы прыток Днястра. Даўжыня 48 км, Плошча вадазбору басейна 570 км². Нахіл ракі 4,3 м/км. Даліна V-вобразная, шырынёй 0,5-0,8 км. Пойма двухбаковая, шырынёй ад 30 да 200 м. Рэчышча месцамі парогамі, шырынёй ад 0,5-1 м да 5-12 м, глыбінёй 0,3-1,8 м, на плёсе да 4 м. Звычайная расход вады 0,4-1,2 м³/с. Выкарыстоўваецца для водазабеспячэння, арашэння, рыбаводства, рэкрэацыі. Пабудаваныя сажалкі. Уздоўж берагоў — водаахоўныя насаджэнні.

## Літаратура 
* *«Каталог річок України»*&nbsp;— Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прытокі Днястра
Катэгорыя:Рэкі Вінніцкай вобласці
Пункт Фейнмана

ў ліку . Дзве лічбы, якія паўтараюцца, абазначаныя жоўтым, тры - зялёным, а шэсць - чырвоным.]]

**Пункт Фейнмана** — паслядоўнасць з шасці дзявятак, якая пачынаецца з 762-й лічбы дзясятковага запісу ліку пі. Носіць імя амерыканскага фізіка Рычарда Фейнмана (1918-1988), які сказаў на адной лекцыі, што хацеў бы запомніць лічбы ліку пі да гэтай пазіцыі, каб заканчваць расказ каму-небудзь словамі «дзевяць, дзевяць, дзевяць, дзевяць, дзевяць, дзевяць і гэтак далей», як бы мяркуючы, што значэнне  рацыянальна.

## Статыстыка 
З выпадкова выбраных лікаў частата сустракальнасці шасці лічбаў запар роўная прыблізна 0,08% (на дадзены момант невядома, ці з'яўляецца  нармальным лікам). Паслядоўнасць лічбаў «141592», якая знаходзіцца адразу пасля коскі, паўтараецца ў пазіцыі 821 582. паслядоўнасць «123456789», можна сустрэць ўжо толькі на пазіцыі 523551502.

Пунктам Фейнмана таксама называюць першае ўзнікненне паслядоўнасці чатырох ці пяці ідэнтычных лічбаў. Напрыклад, пункт Фейнмана для лічбы 7 — 1589, пазіцыя ў ліку пі, дзе сямёрка ўпершыню паўтараецца чатыры разы запар.

Пункт Фейнмана для асновы натуральных лагарыфмаў ліку e сустракаецца на значна больш аддаленым месцы (384 340-я пазіцыя), пры гэтым паслядоўнасць уключае адразу восем дзявятак, якія ідуць запар.

## Дзясятковае прадстаўленне 
Лік пі да пункта Фейнмана (уключна):

Катэгорыя:Пі
Каралеўства Сербія

**Каралеўства Сербія** () — балканская дзяржава, утвораная з Княства Сербія пасля каранацыі князя Мілана IV Абрэнавіча у 1882 годзе.

## Гісторыя 
* 1885 год — Паражэнне Каралеўства Сербія ў Сербска-балгарская вайне.
* 1903 год — Аляксандр Абрэнавіч быў застрэлены разам з жонкай. Каралём становіцца Пётр I Карагеоргіевіч.
* 1912—1913 гады — Каралеўства Сербія ўдзельнічае ў Першай Балканскай вайне, якая скончылася падпісаннем Лонданскага мірнага дагавора. У выніку чаго пашырыла свае межы.
* 1913 год — Каралеўства Сербія ўдзельнічае ў Другой Балканскай вайне, якая скончылася падпісаннем Бухарэсцкага мірнага дагавора. І яшчэ больш пашырыла свае межы.
* 1914—1918 гады — Удзельнічае ў Першай сусветнай вайне да яе заканчэння.
* 1918 год — Стварэнне Дзяржавы Славенцаў, Харватаў і Сербаў пад кіраваннем сербскага караля Пятра I Карагеоргіевіча.

File:Serbia1878.png
File:Serbia montenegro albania1913 01.png
File:Serbia1913.png

## Кіраванне 
* Глава дзяржавы — Кароль.
* Заканадаўчы орган — Нацыянальны сход.
* Выканаўчы орган — Міністэрскі Савет.
* Прадстаўнічыя органы акруг — акруговыя сходы (), выканаўчыя — акруговыя камітэты ().
* Прадстаўнічыя органы абшчын — абшчынныя сходы (), выканаўчыя — абшчынныя камітэты (), старшынямі якіх з'яўляліся кметы.

### Каралі 
* Мілан I Абрэнавіч 1882—1889
* Аляксандр Абрэнавіч 1889—1903
* Пётр I Карагеоргіевіч 1903—1921

## Спасылкі 
* 
* 
* Каралеўства Сербія ў 1912
* Каралеўства Сербія ў 1914
* Каралеўства Сербія ў 1918
* Карта 

Катэгорыя:Каралеўствы
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Сербіі
Уж (прыток Прыпяці)

**Уж** () — рака ва Украіне на Палессі ў межах Жытомірскай і Кіеўскай абласцей, правы прыток Прыпяці, упадае ў Кіеўскае вадасховішча. Даўжыня ракі Уж складае 256 км (у межах Жытомірскай вобласці — 159 км і ў межах Кіеўскай вобласці — 97 км). Плошча басейна — 8080 км². Шырыня даліны складае ад 1 да 7 км. Шырыня рэчышча — ад 5 да 40 метраў. Нахіл ракі — 0.47 м/км. Жыўленне ракі — пераважна снегавое. Замярзае ў снежні, ускрываецца ў канцы сакавіка. Мінералізацыя вады ў р. Уж у сярэднім складае: вясновае разводдзе — 126 мг/дм³; летне-восеньскі перыяд — 198 мг/дм³; зімовы перыяд — 214 мг/дм³.

## Спасылкі 
* Географічна енциклопедія України: в 3-х томах / Редколегія: О. М. Маринич (відп. ред.) та ін. — К.: УРЕ імені М. Бажана, 1989.

Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Катэгорыя:Рэкі Жытомірскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Кіеўскай вобласці
Чыпсы

**Чыпсы** ( — стружка) — абсмажаныя ў алеі тонкія скрылікі бульбы. Страва ўзнікла ў 1853 годзе ў штаце Нью-Ёрк (ЗША). У 1937 годзе ў ЗША стварылі Нацыянальны інстытут бульбяных чыпсаў, які пазней стаў Міжнародным. У 2011 г. на кожнага жыхара ЗША прыпадала па 3 кг чыпсаў, на вытворчасць якіх пайшло 11% бульбы. На 2013 г. большасць паўфабрыкатаў-чыпсаў у свеце выраблялася з кукурузнай, пшанічнай і рысавай мукі з даданнем крухмалу і прыправаў. Таксама ў якасці асноўнай сыравіны выкарыстоўваецца іншая гародніна (баклажан, буракі, кабачкі, морква), садавіна (банан, груша, хурма, яблык) і сыр.

## Віды 
* Нарэзаныя (класічныя). Парэзаная на скрылікі і абсмажаная свежая бульба. Абсмажванне доўжыцца 6—12 хвілінаў. Пераважае ў ЗША і Германіі. Прыгатаванне 1 кг чыпсаў патрабуе 5 кг бульбы.

## Стварэнне і распаўсюджанне 
24 жніўня 1853 г. у рэстаране  (, шт. Нью-Ёрк, ЗША) уласнік   (1794—1877) загадаў афіцыянту вярнуць на кухню смажаную бульбу, бо «тая занадта тоўста парэзаная, таму не падсмажылася, як трэба». Кухар  (1828—1914) у адказ парэзаў бульбу тонкімі скрылікамі (анг. chips) таўшчынёй з паперу, падсмажыў іх у алеі і крута пасаліў. Страва спадабалася К. Вандэрбільту і стала падавацца ў іншых рэстаранах ЗША. У 1890 г. чыпсы пачалі прадаваць на вуліцы.

## Гл. таксама 
* Начас

## Спасылкі 
Катэгорыя:Стравы з бульбы
Катэгорыя:Закускі
Катэгорыя:Амерыканская кухня
Катэгорыя:Фаст-фуд
Катэгорыя:З’явіліся ў 1853 годзе
Асушэнне

**Асушэнне** — мерапрыемствы па зніжэнні ўзроўню грунтавых вод і памяншэння вільготнасці верхніх слаёў глебы, у тым ліку адвод лішніх паверхневых і грунтавых водаў з пераўвільготненых зямель ў рамках меліярацыі.

## Гісторыя і геаграфія 
Асушэнне рабілі за 3 тыс. г. да н. э. ў Егіпце (Фаюмскі аазіс), ганчарны (Месапатамія) і мураваны (Рым) дрэнаж — за 2 тыс. г. да н. э. У XVI стагоддзі з'явіліся першыя дрэны з керамічных трубаў (Англія), з канца 18 ст. асушэнне праводзілі адкрытымі каналамі. У XIX стагоддзі ў Еўропе і ЗША пашырыўся керамічны дрэнаж.

У XIX-XX стагоддзях пры засваенні Расіяй чарнаморскага ўзбярэжжа Каўказа было праведзена маштабнае асушванне мясцовасці, у выніку якога раней забалочанае, заражанае малярыяй і амаль незаселенае ўзбярэжжа ператварылася ў курортную зону.

Найбольш асушаных зямель у ЗША, Канадзе, Японіі, Індыі, Нідэрландах, Вялікабрытаніі, Польшчы, Венгрыі, Швецыі, Германіі і інш.

У Беларусі асушэнне праводзіцца з канца XVIII стагоддзя, найперш на Палессі. Першая згадка пра пасевы на асушаным балоце на тэрыторыі Беларусі адносіцца да 1851 года: ля сяла Дубрэйка Магілёўскага павета вырошчвалася цукровыя буракі.

Асушальная сетка пабудавана на 3,8 млн. га (1994), з іх 2,8 млн. га сельска-гаспадарчыя ўгоддзі (40% ворыва, 28 — сенажаць, 27 — паша, 5% інш.).

Найбольш асушаных зямель y Брэсцкай (25,3%) і Мінскай (23,6%) абласцях.

## Апісанне 
Звычайна ўжываецца ў зоне залішняга ўвільгатнення, дзе колькасць выпадаючых ападкаў пераважае над выпарэннем і утворыцца забалочанасць мясцовасці. Аб’екты сельска-гаспадарчага асушэння — балоты і забалочаныя або залішне ўвільготненыя (часова ці пастаянна) землі.

## Тэхналогія 
Ліквідацыя залішняй вільгаці дасягаецца адпампоўваннем вод асушальным інжынерным абсталяваннем, дрэнажнымі сістэмамі або высадкай парод дрэў, якія эфектыўна выпараюцца вільгаць з глеб.

Асноўныя спосабы асушэння: стварэнне адкрытай (каналы) і закрытай сетак (трубчасты, кратовы, шчылінны дрэнаж) з вертыкальным дрэнажом. Дадаткова робяць штучныя лагчыны, нагорныя каналы, закрытыя збіральнікі, самацёчныя свідравіны, абвалаванне, польдэры, пасадкі дрэў і інш.

## Значэнне 
Дазваляе асвоіць новыя землі, павысіць іх урадлівасць, рацыянальна выкарыстоўваць сродкі механізацыі і хімізацыі. Пры асушванні памяншаецца вільготнасць глебы, зніжаецца яе тэмпература, дзейнасць мікраарганізмаў памяншаецца. Праводзіцца таксама пры будаўніцтве, торфаздабычы, асваенні радовішчаў карысных выкапняў, ахове ад падтаплення населеных пунктаў і прамысловых аб’ектаў, у лясной гаспадарцы, з санітарна-аздараўленчымі мэтамі.

## Адмоўныя бакі меліярацыі 
Меліярацыя можа вызваць парушэнне гідралагічнага рэжыму, высыханне тарфянікаў (агаленне карэнных парод, як следства апустыньванне), зніжэнне ўраджайнасці з-за страты пажыўнага пласту глебы. Яна стварае ўмовы для ранневосеньскіх і позневясновых замаразкаў, парушэння месцаў росту балотных і каляводных раслін, месцаў пражывання каляводных жывёл і птушак.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1996. — 480 с.: іл. ISBN 985-11-0061-7 (т. 2), ISBN 985-11-0035-8

Катэгорыя:Гідратэхніка
Асэсар

**Асэ́сар** ( — «засядацель») — у Старажытным Рыме і сярэдневяковай Еўропе службовая асоба (засядацель, прысудак, лаўнік), надзеленая судовай уладаю.

## Гісторыя 
Пазней у некаторых краінах Еўропы асэсары былі асобы, якія займалі судовыя і адміністрацыйныя пасады. У ВКЛ і Польшчы з сярэдзіны 15 да 18 ст. асэсары з'яўляліся засядацелямі земскага, вечавога, асэсарскага і інш. судоў. Асэсарскі суд, напрыклад, разглядаў апеляцыі мясцовых судоў. Асэсар займаўся і справамі адміністрацыйнага кіравання.

У Расійскай імперыі — пасада, адпаведная 8 класу ў Табелі аб рангах (калежскі асэсар), пасада ў цэнтральных дзяржустановах XVIII стагоддзя, пры губернскіх праўленнях XIX — пачатку XX стагоддзяў.

## Сучаснасць 
У сучасным свеце асэсары () — гэта атэстатары, якія ўдзельнічаюць у працэсе незалежнай ацэнкі адпаведнасці: атэстацыі персаналу, працоўных месцаў, працэсаў, сістэм менеджменту якасці і іншых відах атэстацыі і ацэнкі адпаведнасці. У Еўропе і ЗША словам «assessor» таксама называюцца тыя, хто ў Расіі называюцца «ацэншчыкі» — эксперты па незалежнай ацэнцы кошту маёмасці.

### Інфармацыйны пошук і SEO 
Тэрмін «асэсар» выкарыстоўваецца таксама ў SEO-сегменце. Асэсар () — чалавек, які праглядае старонку і вызначае яе рэлевантнасць (гэта значыць «ацэньвае» старонку).

Пошукавая выдача будуецца не толькі па тым, што прааналізуюць робаты, але таксама зыходзіць з таго, як ацэняць старонку асэсары.

Асэсар не абавязкова з'яўляецца экспертам у пэўнай вобласці, што асабліва верна для вузкаспецыялізаваных абласцей. Ацэнка асэсара ўплывае на выдачу, таму супрацоўнікі SEO часта дзівяцца, калі іх сайт больш рэлевантны па запыце, а стаіць ніжэй, паколькі асэсар лічыць інакш.

Асноўнай задачай асэсара з'яўляецца ацэнка рэлевантнасці сайта пошукаваму запыту. А менавіта:
* Праверыць рэсурс на поўную адпаведнасць запыту карыстальніка;
* Ацаніць дызайн і зручнасць сайта;
* Прыбраць з пошукавай выдачы шкоднасныя рэсурсы;
* Праверыць дакладнасць інфармацыі і г. д.

Усе фактары, на якія абапіраецца асэсар апісаць немагчыма, бо адзнака выдачы пошукавых сістэм індывідуальная і кожны раз удасканальваецца.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1996. — 480 с.: іл. ISBN 985-11-0061-7 (т. 2), ISBN 985-11-0035-8

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Пасады Расійскай імперыі
Катэгорыя:Пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Пошукавая аптымізацыя
Асяродак

]]
 ніжэй ]]

**Асяродак** — намнажэнне (падводнае ці надводнае) алювіяльных наносаў ў рэчышчы ракі, якое не мае расліннасці (бліжэй да берага называецца побачэнь, а ля выпуклых берагоў пры меандраванні — пляж). Звычайна мае выгляд невысокіх затопленых або часткова аголеных астравоў. Месца гнездавання птушак.

## Фарміраванне 
Накапленне наносаў адбываецца пры малой  і вялікім паступленні наносаў.

Форма асяродка падоўжаная, выцягнутая па цячэнні, плошча да некалькіх дзесяткаў, радзей соцень квадратных метраў. Падзяляюць рэчышча на рукавы, за кошт перамяшчэння наносаў паступова рухаюцца ўніз па цячэнні ракі (ніжняя частка намываецца, верхняя размываецца). Замацаванне асяродка расліннасцю або па іншым прычынам прыводзіць да ператварэння яго ва ўстойлівы . У  асяродкі выходзяць з вады і ператвараюцца ў выспы.

, вызначаны асяродкамі — асяродкавы або асяродкавая шматрукаўнасць. Пры ўтварэнні рэчышчавых астравоў асяродкавая шматрукаўнасць трансфармуецца ў .

## У Беларусі 
У Беларусі трапляюцца пераважна на рэках паўднёвай часткі краіны (на Прыпяці, Дняпры, Сажы, Іпуці і інш.).

## Літаратура 
* 
* Кондратьев Н. Е., Попов И. В., Снищенко Б. Ф. Основы гидроморфологической теории руслового процесса. Л.: Гидрометеоиздат, 1982, 272 с.

Катэгорыя:Рэчышчазнаўства
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Атава (трава)

**Aтава** — трава, якая вырасла ў той жа год на кармавых сенажацях пасля скошвання, страўлення або выпасу свойскай жывёлы. На натуральных сенакосах ураджай сена звычайна складае 30 — 50 % ураджаю першага ўкосу.

## Апісанне 
Лічыцца, што атава больш сакавітая і мяккая за траву першага ўкосу. Атаву сушаць на сена, сілас, з яе вырабляюць травяную муку.

На пашы пасля страўлення атава адрастае некалькі разоў у залежнасці ад атаўнасці (біялагічнай здольнасці раслін адрастаць за кошт утварэння бакавых парасткаў), надвор'я і прыёмаў догляду пашы. Высокую атаўнасць на пашы маюць , , , . Ураджайнасць атавы вышэйшая ў раёнах з вільготным кліматам і на ўрадлівых глебах. Яе можна павялічыць у 2—3 разы ўнясеннем пасля скошвання (страўлення) , асабліва разам з паліваннем.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Корм
Катэгорыя:Жывёлагадоўля
Катэгорыя:Раслінаводства
Асьміна

**Асьміна** — даўняя мера сыпкіх рэчываў.

Згадваецца з канца XV стагоддзя. Адна з асноўных мер сыпкіх целаў на Русі. Атрымала шырокае распаўсюджванне, бо была практычная ў разліках у сілу меншага, чым у чвэрці, аб’ёму. Існаваў узор гэтай меры — мерная асьміна і пры ёй жалезнае веславанне. Хлеб насыпаўся з верхам, а затым веславаннем раўнаўся з краямі. Узоры асьмін вырабляліся з медзі і рассылаліся на месцы ў якасці кантрольных мер.

## Значэнне 
На Беларусі ў 16—18 стагоддзях 1 асьміна = 1/8 бочкі віленскай = 18 малых гарцаў = 50,84 літры.

У Расіі да ўвядзення метрычнай сістэмы мераў па «Палажэнні аб мерах і вагах» 1899 года 1 асьміна = 1/8  = 1/2  = 104,95 л.

Таксама асьміна — гэта адзінка вымярэння плошчы: 1 асьміна = 1/8 дзесяціны = 1365,675 м²

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1996. — 480 с.: іл. ISBN 985-11-0061-7 (т. 2), ISBN 985-11-0035-8
* Большая советская энциклопедия
* *Даль В. И.* Толковый словарь живого великорусского языка.
* Русская мера. М.: Издательский Дом «Экономическая газета», 2009.— ISBN 978-5-900792-49-1.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння аб’ёму
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння плошчы
Катэгорыя:Руская сістэма мер
Катэгорыя:Беларуская сістэма мер
Атака

у  4 чэрвеня 1745 года.]]
 Чырвонай Арміі ідуць у *атаку*, Вялікая Айчынная вайна, 1941 год.]]

 атакуе», савецкія лётчыкі на самалётах Ил-2 *атакуюць* калону праціўніка, Курская дуга, Варонежскі фронт, 1 ліпеня 1943 года.]]
. Кавалерыйская атака. Разгром немцаў пад Масквой. 1942]]
**Ата́ка** () — у тактыцы, імклівы і арганізаваны рух войскаў (сіл) супраць непрыяцеля з мэтай збліжэння на дыстанцыю, якая дазваляе яго знішчыць.

Атака — найбольш адказны перыяд наступальнага бою сухапутных войскаў, авіяцыі і ВМФ. Бывае пяхотная, конная, танкавая, паветраная, тарпедная (у марскім баі), ракетная і інш.; па часе правядзення — дзённая і начная, па напрамках — франтальная, флангавая, з тылу. Сухапутныя войскі звычайна атакуюць праціўніка пасля агнявых удараў усімі сродкамі зброі па яго пазіцыях і аб’ектах. Мотастралковыя падраздзяленні могуць атакаваць і на бронетранспарцёрах, не спешваючыся з машын. Паветраная атака — імклівы налёт самалётаў для абстрэлу і бамбардзіроўкі пазіцый і аб’ектаў праціўніка. У марскім баі атака ажыццяўляецца ўсімі родамі ВМФ, у т.л. авіяцыяй, падводнымі лодкамі і скораснымі надводнымі караблямі.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1996. — 480 с.: іл. ISBN 985-11-0061-7 (т. 2), ISBN 985-11-0035-8

Катэгорыя:Ваеннае майстэрства
Каліберная сістэма

**Каліберная сістэма**, гістарычны **калібр**: гістарычная класіфікацыя гармат згодна з масай у фунтах круглага снарада (каменнага ці чыгуннага), які змяшчаецца ў канал ствала. Ужывалася ў 16–19 стагоддзях.

*Гл. таксама*: калібр, калібр і даўжыня ствала.

Сістэма вынайдзена ў канцы 15 – пачатку 16 ст., і яе вынаходніцтва прыпісваецца ці свяшчэнніку Георгу Хартману з Нюрнберга, ці збройніку Рыгору Лёфлеру. Класіфікацыя аснаваная на масе каменнага ядра (асноўнага тыпу артылерыйскага снарада ў Еўропе 14–15 ст.) і доўгі час захоўвалася ў такім выглядзе, хоць ужо ў 1520-х гадах асноўным матэрыялам для гарматных снарадаў у Еўропе стаў чыгун, спачатку каваны, потым літы.) ў пачатку 16 ст.; уведзеныя 23 калібры (ад 2 да 48 фунтаў) для 6 тыпаў гармат (вялікія пушкі, куляўрыны, а таксама іх «паловы» і «трэці»). Стандартныя («належныя») калібры, тыпы і групы тыпаў («класы») гармат абмяркоўваліся ў працы 1592 г. Луіса Калады, каралеўскага інжынера, гісторыка і матэматыка – куляўрыны складалі 1-ы клас, пушкі – 2-і клас, камнямёты і марціры – 3-і клас. Іспанская сістэма калібраў рэфармаваная ў 1609 годзе начальнікам артылерыі Іспанскага каралеўства Дыега Уфана; колькасць калібраў скарочаная да 4-х (48-, 24-, 12-, 6-фунтавыя) з 2-ма дадатковымі варыянтамі (10 і 5 фунтаў) для 4 тыпаў гармат (поўная пушка, паў-пушка, чвэрць і актава пушкі).

Калібры тыпаў гармат у Іспаніі, як правіла, былі бо́льшымі за калібры сучасных ім аднайменных тыпаў у іншых краінах; прытым іспанскія чыгунныя гарматы былі не самымі цяжкімі на адзінку масы снарада (300 фунтаў на 1 фунт ядра ў канцы 16 ст.) – гэты паказчык быў большым у англійскіх, ірландскіх, шведскіх жалезных гармат.

## Французская сістэма 
У сярэдзіне 16 ст. кароль Францыі Генрых II увёў стандартны рад калібраў (33-фунтавая пушка, 15-фунтавая вялікая куляўрына, 7,5-фунтавая няправільная куляўрына (бастард), 2-фунтавая малая куляўрына, 1-фунтавы фалькон, 0,5-фунтавы фальканет), які, у цэлым, ужываўся да сярэдзіны 17 ст..

У некаторыя гістарычныя перыяды французскія гарматы маглі мець вінаградзіны, адмысловая форма якіх азначала той ці іншы калібр.

## Англійская сістэма 
З канца 16 ст. (часы каралевы Елізаветы) англійская сістэма ўключала 42-, 32-, 24-, 18-, 12-, 9- і 6-фунтавыя калібры; сістэма была пацверджаная урадам Кромвеля і ўжывалася ў 17–18 ст.

## Літаратура 
* Boeheim, W.. Handbuch der Waffenkunde (1890).

Катэгорыя:артылерыя
Эль-Эскарыяль

**Эль-Эскарыя́ль** () — горад і муніцыпалітэт у Іспаніі, уваходзіць у правінцыю Мадрыд у складзе аўтаномнай супольнасці Мадрыд. Муніцыпалітэт знаходзіцца ў складзе раёна (камаркі) Куэнка-дэль-Гвадарама. Займае плошчу 68,8 км². Насельніцтва 15108 чалавек (на 2010 год). Адлегласць да адміністрацыйнага цэнтра правінцыі — 46 км. Да горада адносіцца палац-манастыр Эскарыяль.

## Спасылкі 
* Ayuntamiento de El Escorial 
* Instituto de Estadística de la Comunidad de Madrid &gt; Ficha municipal 
* Instituto de Estadística de la Comunidad de Madrid &gt; Series estadísticas del municipio 
* Instituto de Estadística de la Comunidad de Madrid: Nomenclátor Oficial y Callejero

Катэгорыя:Гарады аўтаномнай супольнасці Мадрыд
Катэгорыя:Муніцыпалітэты аўтаномнай супольнасці Мадрыд
Асяродак (значэнні)

* Асяродак
* Асяродак (Асіповіцкі раён)
* Асяродак (Старадарожскі раён)
Асушное

**Асушное** — возера ў Беларусі, у Жлобінскім раёне Гомельскай вобласці, на пойме Дняпра, ніжэй за вусце ракі Добасна, за 7 км на паўднёвы ўсход ад горада Жлобін.

Плошча паверхні 0,3 км², даўжыня 3,05 км, найбольшая шырыня 0,11 км. Плошча вадазбору 3 км². Злучана ручаём з Дняпром.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Азёры Жлобінскага раёна
Вільярэаль

**Вільярэа́ль** (, ) — горад і муніцыпалітэт у Іспаніі, уваходзіць у правінцыю Кастэльён у складзе аўтаномнай супольнасці Валенсія. Муніцыпалітэт знаходзіцца ў складзе раёна (камаркі) Плана-Баха. Займае плошчу 55,1 км². Насельніцтва 51367 чалавек (на 2010 год). Адлегласць да адміністрацыйнага цэнтра правінцыі — 8 км.

Гэты невялікі горад знакаміты сваім футбольным клубам «Вільярэал», які выступае ў Прымеры, вышэйшым футбольным дывізіёне Іспаніі. Горад заснаваны 20 лютага 1274 года.

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Vilapedia, wiki sobre Vila-real, historia, costumbres, personajes, etc.
* Vila-real.com 


Катэгорыя:Гарады аўтаномнай супольнасці Валенсія
Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Кастэльён
Атава (значэнні)

**Атава**:
* Атава (народ)
* Атава (рака)
* Атава (трава)

## Тапонім 
### ЗША 
* Атава (Канзас)

### Канада 
* Атава
1-ы Украінскі фронт

**Першы Украінскі фронт** — аператыўна-стратэгічнае аб’яднанне савецкіх войскаў у Вялікай Айчыннай вайне. Утвораны на паўднёва-заходнім кірунку 20 кастрычніка 1943 года па загадзе Стаўкі ВГК ад 16 кастрычніка 1943 года шляхам пераназвання Варонежскага фронту.

10 чэрвеня 1945 года быў расфарміраваны, яго палявое кіраўніцтва рэарганізавана ў кіраўніцтва Цэнтральнай групы войскаў Узброеных Сіл СССР.

## Праведзеныя аперацыі 
[thumb|Мемарыяльны знак на месцы [Сустрэча на Эльбе|сустрэчы войскаў 1-га Украінскага фронту з Амерыканскімі войскамі на Эльбе 25 красавіка 1945 года.]]

* Кіеўская наступальная аперацыя, 1943
* Кіеўская абарончая аперацыя, 1943
* Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя
* Корсунь-Шаўчэнкаўская аперацыя
* Роўна-Луцкая аперацыя
* Праскураўска-Чарнавіцкая аперацыя
* Львоўска-Сандамірская аперацыя
* Сандамірска-Сілезская аперацыя
* Ніжнесілезская аперацыя
* Верхнесілезкая аперацыя
* Берлінская аперацыя
* Пражская аперацыя

## Склад 
Першапачатковы:
* 13-я армія
* 27-я армія
* 38-я армія
* 40-я армія
* 47-я армія
* 60-я армія
* 3-я гвардзейская танкавая армія
* 2-я паветраная армія

Злучэнні, якія ўваходзілі ў яго ў розны час:
* 1-я гвардзейская армія
* 3-я гвардзейская армія
* 5-я гвардзейская армія
* 6-я армія
* 18-я армія
* 21-я армія
* 28-я армія
* 31-я армія
* 52-я армія
* 59-я армія
* 1-я танкавая армія
* 2-я танкавая армія
* 4-я танкавая армія
* 6-я танкавая армія
* 4-я гвардзейская танкавая армія
* 8-я паветраная армія
* 2-я армія Войска Польскага

## Камандаванне 
Камандуючыя войскамі:
* генерал арміі Мікалай Фёдаравіч Ватуцін (кастрычнік 1943 — сакавік 1944);
* Маршал Савецкага Саюза Георгій Канстанцінавіч Жукаў (сакавік — май 1944);
* Маршал Савецкага Саюза Іван Сцяпанавіч Конеў (май 1944 — да канца вайны).

Члены Ваеннага савета:
* генерал-лейтэнант Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў (кастрычнік 1943 — жнівень 1944);
* генерал-маёр,  Канстанцін Васільевіч Крайнюкоў (кастрычнік 1943 — да канца вайны).

Начальнікі штаба:
* генерал-лейтэнант Сямён Паўлавіч Іваноў (кастрычнік — лістапад 1943);
* генерал-лейтэнант Аляксандр Мікалаевіч Багалюбаў (лістапад 1943 — красавік 1944);
* генерал арміі Васіль Данілавіч Сакалоўскі (красавік 1944 — красавік 1945);
* генерал арміі Іван Яфімавіч Пятроў (красавік 1945 — да канца вайны).

## Спасылкі 
* Фронт
* Усе франты Вялікай Айчыннай вайны

Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Украіна ў гады Вялікай Айчыннай вайны
Дзень сістэмнага адміністратара

(ён жа Тукса)]]
**Дзень сістэмнага адміністратара** (таксама вядомы як **Дзень сісадміна**) — свята, якое адзначаецца ў апошнюю пятніцу ліпеня з мэтай выказвання ўдзячнасці супрацоўнікам, якія выконваюць абавязкі сістэмных адміністратараў. У амерыканскім варыянце — Дзень падзякі сістэмнаму адміністратару (System Administrator Appreciation Day).

## Гісторыя 
«Бацькам» свята з'яўляецца амерыканскі сістэмны адміністратар з 20-гадовым стажам Тэд Кекатас, які ўбачыў журнальную рэкламу Hewlett-Packard, у якой сістэмнага адміністратара, які ўсталяваў новыя друкаркі, удзячныя карыстальнікі адорваюць кветкамі і кошыкамі садавіны. Кекатас, які нядаўна  ўсталяваў некалькі друкарак той жа мадэлі, вырашыў стварыць адмысловы дзень, прысвечаны прафесіі сістэмнага адміністратара. Першы такі дзень, вызначаны Кекатасам, прыйшоўся на пятніцу 28 ліпеня 2000 года. Гэта быў проста пікнік на прыродзе на ўскраіне Чыкага, у якім прынялі ўдзел члены невялікі софтвернай кампаніі. З тых часоў свята прынята адзначаць у апошнюю пятніцу ліпеня.

З 2006 года пачаў адзначацца «Сусветны дзень інфармацыйнага грамадства» (з 2007 года Сусветны дзень электрасувязі і інфармацыйнага грамадства), які замацаваны на 17 траўня. Абвешчаны Генеральнай Асамблеяй ААН, гэты памятны дзень мае афіцыйны статус, і, мабыць, можа замяніць сабой дзень *сістэмнага адміністратара*.

З 2006 года пад Калугай штогод праходзіць Усерасійскі злёт сістэмных адміністратараў, з кожным годам збірае ўсе больш і больш удзельнікаў. Так, калі першы Злёт наведала каля 350 чалавек, то ў 2009 годзе на яго прыехала больш за 3000 чалавек з 174 гарадоў Расіі, Украіны, Беларусі і Казахстана. Таксама праходзіць збор сістэмных адміністратараў у Новасібірску, які праходзіць на беразе Обскага мора.

Да апошняй пятніцы ліпеня прымеркаваны фестываль LinuxFest. Ды і праводзяцца гэтыя два фестывалю недалёка адзін ад аднаго.

## Гл. таксама 
* Дзень праграміста

## Спасылкі 
* Сайт Усерасійскага Злету Сістэмных Адміністратараў
* The Official Sysadmin Day Website(англ.)
* Афіцыйны сайт фестывалю SysAdminDay (рус.)
* Сайт пра Дзень сістэмнага адміністратара (рус.)
* Афіцыйны сайт Усерасійскага Злету Сістэмных Адміністратараў(рус.)
* Дзень сісадміна , «Компьютерра», 28 июля 2005 г
* Дзень сістэмнага адміністратара і яго афіцыйны статус

Катэгорыя:Неафіцыйныя святы
Казлоўшчынскі сельсавет

Назву **Казло́ўшчынскі сельсавет** маюць:

* Казлоўшчынскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пастаўскага раёна Віцебскай вобласці
* Казлоўшчынскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Дзятлаўскага раёна Гродзенскай вобласці
Зелянашы

**Зелянашы** () — прыхільнікі незалежнай Чарнагорыі ў пачатку XX стагоддзя. Атрымалі сваю назву дзякуючы колеру выбарчых бюлетэняў на выбарах дэпутатаў скупшчыны ў Падгорыцы. Кіраўнікамі зелянашаў былі Крсто Попавіч, Секула Дрлевіч, Новіца Радавіч і Ёван Пламенац.

Зелянашы былі праціўнікамі саюза Чарнагорыі з Сербіяй пад кіраўніцтвам манархіі Карагеоргіевічаў. У 1919  годзе пры падтрымцы Італіі зелянашы арганізавалі Каляднае паўстанне з мэтай вярнуць на чарнагорскі трон дынастыю Петравічаў. Паўстанне было падушана бялашамі. Зелянашы працягвалі партызанскую вайну да 1926 года. Апошні паўстанец здаўся ў 1929 годзе.

У гады Другой Сусветнай вайны Крсто Попавіч актыўна супрацоўнічаў з акупацыйнымі італьянскімі ўладамі. Пад эгідай італьянцаў былі створаны Чарнагорскае каралеўства і Лоўчанская брыгада з былых зелянашаў. У далейшым брыгада была разгромлена югаслаўскімі партызанамі.

## Гл. таксама 
* Бялашы

## Літаратура 
* Алек­сан­дар Стамато­вић: НА­ЦИ­О­НАЛ­НИ ИДЕНТИ­ТЕТ ЗЕЛЕНА­ША И ЦР­НО­ГОР­СКИХ ФЕДЕРА­ЛИ­СТА 1918—1941.

Катэгорыя:Гісторыя Чарнагорыі
Атаман

**Атаман** (правадыр, начальнік) — старэйшы ў родзе і правадыр у стэпавых народаў, правадыр казакоў або (саст.) наогул старэйшы ў справе (як тамада ў каўказскіх народаў). Па адной з версій, слова паходзіць ад цюркскага слова «ата» — «бацька»/«дзед» з асабістым заканчэннем «ман» («мен — чалавек») і літаральна азначае «бацька людзей». Аналагамі тытула «атаман» з’яўляюцца такія звароты да старэйшых і начальнікам як баця-камандзір, бацюшка-цар, бацька-атаман (пар. з турэцкім «ага» («афіцэр») ад «ага» — старэйшы, старшына).

Слова таксама можа выкарыстоўвацца ў значэнні кіраўнік нерэгулярнага, незалежнага ад дзяржаўнай улады вайсковага атрада (часам шайкі разбойнікаў).

У грамадзянскую вайну 1918—20 атаманамі называлі камандзіраў у часцях белай гвардыі.

## У казакаў 
Атаман — вышэйшы начальнік казацкага войска — камандзір (вайсковы, наказны, паходны, кашавы атаман), начальнік казацкай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі (аддзела, акружны, станічны, хугарскі атаман) або камандзір падраздзялення (куранны атаман). У Запарожскім казацкім войску існавалі кашавыя і куранныя атаманы, у Данскім — вайсковыя. На пачатку 18 ст. атаман у Данскім войску назначаўся ўрадам, з 1723 ён называўся вайсковым наказным атаманам, з 1866 меў правы генерал-губернатара і камандуючага вайсковай акругай. Званне атамана адменена пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года. Адноўлена ў Расіі на пачатку 1990-х г. у сувязі з адраджэннем казацкага руху.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Казачыя чыны
Катэгорыя:Званні
Катэгорыя:Пасады
Крсто Попавіч

**Крсто Попавіч** (; 13 верасня 1881 — 14 сакавіка 1947) — чарнагорскі ваенны дзеяч, актыўны дзеяч руху *зелянашаў* () і чарнагорскага калабарацыянісцкага руху Другой сусветнай вайны.

## Біяграфія 
Крсто нарадзіўся ў сям’і Тодара і Чэтны Попавічоў 13 верасня 1881 года. Удзельнічаў у Балканскіх войнах, у Першай сусветнай вайне. Удзельнічаў у баях пры Мойкавацы супраць аўстра-венгерскай арміі. Пасля гэтага Попавіч трапляе ў аўстрыйскі палон і 2 гады праводзіць у лагеры для ваеннапалонных. Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны, Крсто вяртаецца ў Чарнагорыю.

Ва ўмовах аб’яднання Чарнагорыі з Сербіяй Попавіч становіцца лідарам паўстання супраць саюза з Сербіяй. Аднак Каляднае паўстанне *зелянашаў* было падушана, Чарнагорыя ўвайшла ў склад Сербіі, а Попавіч эміграваў у Італію. Неўзабаве Крсто вяртаецца ў Чарнагорыю і далучаецца да партызанскага руху *зелянашаў*, якія патрабуюць аднаўлення незалежнасці краіны і вяртання ў Чарнагорыю былога караля Ніколы I. У 1922 годзе Попавіч эмігрыруе ў Аргенціну, а затым у Бельгію.

У 1929 годзе з Бельгіі Попавіч пасылае пісьмо каралю Югаславіі Аляксандру, у якім раскайваецца за сваю ранейшую дзейнасць і гаворыць пра сваю лаяльнасць да кіруючай дынастыі і каралеўства Югаславіі. 18 кастрычніка 1929 года югаслаўскае консульства ў Льежы дазволіла Попавічу ўезд на тэрыторыю Югаславіі. Пасля гэтага Попавіч выехаў у Югаславію. Попавіч пражываў у Югаславіі да 1941 года, калі краіны Восі напалі на краіну.

Тэрыторыя Чарнагорыі была акупавана італьянскімі войскамі. Італьянцы ствараюць на тэрыторыі Чарнагорыі марыянетачную дзяржаву і пачынаюць стварэнне мясцовых органаў улады. Пасля гэтага Попавіч пачынае супрацоўніцтва з акупацыйнымі ўладамі. Попавіч становіцца кіраўніком чарнагорскай міліцыі (*Лоўчанская брыгада*; ), створанай італьянскімі акупацыйнымі ўладамі. Лоўчанская брыгада ваявала як супраць югаслаўскіх партызан так і супраць чэтнікаў.

Аднак неўзабаве падраздзяленне Попавіча распалася, частка далучылася да партызанаў, а частка да чэтнікаў. Попавіч не далучыўся ні да аднаго з бакоў. Пасля завяршэння Другой сусветнай вайны Крсто Попавіч быў забіты 14 сакавіка 1947 года, патрапіўшы ў засаду ўрадавых войскаў.

Цікава, што сын Крсто Попавіча Нікола Попавіч пасля пачатку вайны супраць Германіі не пайшоў за сваім бацькам, а далучыўся да супраціўлення акупантам.

## Спасылкі 
* Крсто Попавіч

Катэгорыя:Удзельнікі Першай Балканскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Другой Балканскай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Чарнагорскі калабарацыянізм
Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Ваенныя Чарнагорыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чарнагорыі
Вялікая народная скупшчына

**Вялікая народная скупшчына сербскага народа ў Чарнагорыі**, або **Падгорыцкая скупшчына** () — збор народных прадстаўнікоў Чарнагорыі, якое адбылося ў горадзе Падгорыцы ў лістападзе 1918 года і прыняло рашэнне аб аб'яднанні з Каралеўствам Сербія.

## Гісторыя 
### Гістарычныя ўмовы 
У 1918 годзе прыхільнікі захавання дынастыі Негашаў у чарнагорскай Народнай скупшчыне ўтваралі меншасць. Тым часам кароль Нікола I, які ўцёк падчас Першай сусветнай вайны з краіны, заявіў пра намер вярнуцца ў Чарнагорыю. Пры гэтым, Сербія, маючы намер стварыць адзіную югаславянскую дзяржаву, выступала супраць аднаўлення чарнагорскай дзяржавы. У гэтым Сербію падтрымлівала Францыя, якая з дапамогай ваенных крэдытаў да канца вайны паставіла эканоміку Сербіі пад свой кантроль. Англія і ЗША былі супраць стварэння адзінай югаславянскай дзяржавы пад эгідай Францыі, таму іх задавольваў стары парадак на Балканах. Суседняя Італія была зацікаўлена ў захаванні незалежнай Чарнагорыі, у той час у Італіі меліся планы па захопе Котарскага заліва. Ва ўмовах наступу італьянскіх акупацыйных войскаў на Балканы, 24 лістапада 1918 года Народнае веча ў Заграбе прыняло рашэнне аб аб'яднанні Дзяржавы славенцаў, харватаў і сербаў з Сербіяй і Чарнагорыяй.

### Вялікая народная скупшчына 
C 6 па 19 лістапада 1918 года ў раёнах Чарнагорыі не паводле выбарчага заканадаўства даваеннай Чарнагорыі і Сербіі прайшлі выбары ў Народную скупшчыну Чарнагорыі. 11 лістапада, як і планавалася, у Падгорыцы адбылося першае пасяджэнне Народнай скупшчыны, якая складалася з 165 прадстаўнікоў. У першыя два дні тайным галасаваннем было выбрана кіраўніцтва скупшчыны, уключаючы яе старшыню. На пасяджэнні 13 лістапада скупшчына прыняла рашэнне з чатырох пунктаў: у тым ліку аб звяржэнні караля Ніколы і яго дынастыі, і аб'яднанні Чарнагорыі і Сербіі ў адзіную дзяржаву пад уладай сербскай дынастыі Карагеоргіевічаў.

26 лістапада 1918 года і Народная скупшчына Чарнагорыі прыняла рашэнне аб аб'яднанні з Сербіяй. Пасля таго, як 25 лістапада Народная скупшчына Ваяводзіны прыняла рашэнне аб далучэнні, 1 снежня 1918 года было створана Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў.

## Гл. таксама 
* Канстытуцыя Чарнагорыі 1905 года
*  (1905—1916)
* Стварэнне Югаславіі

## Спасылкі 
* Рашэнне Вялікай народнай скупшчыны ад 28 лістапада 1918 года *На Вікіцытатніку* 
* Рашэнне Вялікай народнай скупшчыны ад 13 лістапада 1918 года

Катэгорыя:Падгорыца
Катэгорыя:Гісторыя дзяржавы і правы Чарнагорыі
Каляднае паўстанне

**Каляднае паўстанне** () — узброенае паўстанне ў Чарнагорыі супраць магчымага далучэння Чарнагорыі да Сербіі пасля Першай сусветнай вайны. Адбылося 7 студзеня 1919 года, напярэдадні праваслаўных Калядаў (Раства), ад якіх і атрымала сваю назву.

## Гісторыя 
злева|міні|Лідар паўстання — Крсто Попавіч
Каталізатарам паўстання стала спрэчнае рашэнне Падгорыцкай скупшчыны () аб аб'яднанні Чарнагорыі і Сербіі. Прыхільнікі саюза з Сербіяй (*Бялашы*; ) пераўзыходзілі па колькасці прыхільнікаў незалежнасці Чарнагорыі — *зелянашаў* (). Прыхільнікі незалежнасці і былога караля Чарнагорыі Ніколы I (Зелянашы) на чале з афіцэрам чарнагорскай арміі Крсто Попавіч паднялі паўстанне супраць саюза з Сербіяй 7 студзеня 1919 года.

Аднак прыхільнікам саюза аказвала значную падтрымку сербская армія і пад Цэтынэ мяцежнікі пацярпелі паражэнне. Дамы многіх зелянашаў былі разбураны, а некаторыя былі кінуты ў турмы. Некаторая частка паўстанцаў бегла ў Італію, а іншая частка бегла ў горы, дзе працягвала партызанскае супраціўленне. Некаторыя з гэтых груп зелянашаў працягвалі супрацівіцца югаслаўскім уладам аж да 1929 года.

## Памяць 
7 студзеня 2008 года ў гонар 90-й гадавіны паўстання чарнагорскія ўлады усталявалі мемарыяльную дошку ў гонар зелянашаў, які загінулі падчас Каляднага паўстання.

## Спасылкі 
* Каляднае паўстанне  

Катэгорыя:Гісторыя Чарнагорыі
Катэгорыя:Бітвы Чарнагорыі
Катэгорыя:Канфлікты 1919 года
Катэгорыя:Паўстанні
Фёдар Уладзіміравіч Мірачыцкі

{{ДД
|імя                = Фёдар Уладзіміравіч Мірачыцкі
|жанчына            = 
|выява              = 
|памер              = 
|подпіс             = 
|тытул              = Міністр сельскай гаспадаркі і харчавання Беларусі
|сцяг               = Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg
|парадак            = 1
|перыядпачатак      = 21 лютага 1991
|перыядканец        = 28 кастрычніка 1994
|прэзідэнт          = Аляксандр Лукашэнка
|прэм'ер-міністр    = Вячаслаў КебічМіхаіл Чыгір
|папярэднік         = пасада заснавана
|пераемнік          = Васіль Лявонаў
|дата нараджэння    = 
|месца нараджэння   = в. Баяры, Карэліцкі раён, Гродзенская вобласць
|дата смерці        = 2020
|месца смерці       =
|нацыянальнасць     =
|назва_палітычнай_арганізацыі = 
|партыя             =
|муж                =
|жонка              =
|сужэнец            =
|дзеці              =
|бацька             =
|маці               =
|род                =
|адукацыя           =
|рэлігія            =
|аўтограф           =
|узнагароды         = 
{ style="background:transparent"
  
- 
    
}
}}

**Фё́дар Уладзі́міравіч Мірачы́цкі** (нар. , в. Баяры  Гродзенскай вобласці — ) — беларускі дзяржаўны дзеяч, былы міністр сельскай гаспадаркі, член-карэспандэнт Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь (1992), заслужаны працаўнік сельскай гаспадаркі (1983).

## Біяграфія 
Працаваў галоўным заатэхнікам саўгаса, з 1964 года — дырэктар саўгаса «Слонімскі» Слонімскага раёна.

З 1969 года — намеснік, першы намеснік Міністра сельскай гаспадаркі БССР. Потым працаваў намеснікам Старшыні Дзяржплана, першым намеснікам Старшыні Дзяржаграпрама.

21 лютага 1991 года прызначаны Міністрам сельскай гаспадаркі і харчавання Беларускай ССР. 28 кастрычніка 1994 года вызвалены ад пасады ў сувязі з выхадам у адстаўку.

У 1991 годзе быў абраны першым старшынёй савета ўтворанага АКБ «Белаграпрамбанк», пасля адстаўкі працаваў там на пасадзе намесніка старшыні праўлення.

## Навуковая дзейнасць 
Аўтар 30 навуковых і навукова-папулярных прац.

## Узнагароды 
* Ордэн Леніна (1966).
* Два ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга.
* Прэмія Савета Міністраў СССР (1976).

## Спасылкі 
* http://vesti.belal.by/vesti/pdf/19960323.pdf
* http://tv.sb.by/zemlya-i-lyudi/article/ne-khochesh-ne-znaesh-ne-mozhesh-ne-beris.html
* http://www.nbrb.by/bv/cont.asp?id=9801

Катэгорыя:Кандыдаты эканамічных навук
Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Катэгорыя:Намеснікі міністраў БССР
Катэгорыя:Міністры сельскай гаспадаркі БССР
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Акадэміі аграрных навук Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя работнікі сельскай гаспадаркі БССР
Катэгорыя:Дырэктары саўгасаў
Мірачыцкі

**Мірачыцкі** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Леў Паўлавіч Мірачыцкі, беларускі гісторык-славіст, літаратар
* Фёдар Уладзіміравіч Мірачыцкі, беларускі дзяржаўны дзеяч, былы міністр сельскай гаспадаркі
Лоўчанская брыгада

**Лоўчанская брыгада** () — калабарацыянісцкае вайсковае фарміраванне часоў Другой сусветнай вайны.

*Лоўчанская брыгада* была створана пад эгідай італьянскіх улад у марыянетачнай Чарнагорскай дзяржаве. Яе стваральнікам быў актыўны прыхільнік ідэі незалежнай Чарнагорыі Крсто Попавіч, які набраў яе з членаў руху Зелянашы; брыгада была названа ў гонар гары Лоўчан. Фарміраванне брыгады пачалося 6 сакавіка 1942 года ў Цэтынэ, усяго было сфарміравана чатыры батальёны:
* 1-ы батальён (месца базавання — Чэва, камандзір — Душан Вукавіч)
* 2-і батальён (месца базавання — Рыека Црноевіча, камандзір — Джэка Дрэцун)
* 3-і батальён (месца базавання — Брчэлі, камандзір — Петар Вулекавіч)
* 4-ы батальён (месца базавання — Велімлья, камандзір — Рыста Радавіч)

*Лоўчанская брыгада* ваявала як супраць югаслаўскіх партызан так і супраць чэтнікаў. Аднак неўзабаве злучэнне Попавіча распалася, частка асабовага склада далучылася да партызан, а частка да чэтнікаў. Сам Попавіч не далучыўся ні да аднаго з бакоў.

Катэгорыя:Чарнагорскі калабарацыянізм
Катэгорыя:Брыгады