open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бенедыкт Павел Сапега

**Бенедыкт Павел Сапега** (каля 1643 — , Берлін) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. Вялікі падскарбі літоўскі (1676—1703, 1705—1707).

## Біяграфія 
З 1657 вучыўся ў езуіцкім калегіуме ў Грацы (Аўстрыя), з 1661 — у Лёвенскім універсітэце (Іспанскія Нідэрланды), у 1663—1664 падарожнічаў па Заходняй Еўропе.

З 1664 выбіраўся паслом на соймы. Вялікі падстолі літоўскі ў 1663—1665, стольнік у 1665—1670, крайчы ў 1670, падскарбі надворны ў 1670—1676, падскарбі вялікі з 1676, староста слонімскі. На элекцыйным сойме 1674 быў абраны маршалкам і садзейнічаў абранню на трон Яна III Сабескага, што спрыяла ўстанаўленню гегемоніі Сапегаў у ВКЛ.

Намагаўся сілай ліквідаваць рух сваіх праціўнікаў («рэспубліканцаў»). 15 кастрычніка 1700 года яго войска напала на атрад шляхты пад Ашмянамі і разбіла яго. У Алькеніцкай бітве 18 лістапада 1700 года яго армія разбіта, паранены, ён уцёк у Курляндыю. У сакавіку 1702 перайшоў на бок шведскага караля Карла XII і ўдзельнічаў у яго кампаніі ў Польшчы. На сойме 1703 пазбаўлены сваіх пасад і тытулаў. Удзельнічаў у Варшаўскай канфедэрацыі 1704, якая дэтранізавала Аўгуста II. Новы кароль Станіслаў Ляшчынскі ў 1705 вярнуў яму пасаду падскарбія вялікага. Далучыўся да войска Ляшчынскага, з якім удзельнічаў у паходзе на Беларусь у 1706, потым у маршы шведскай арміі ў Саксонію.

## Сям'я 
Быў сынам Паўла Яна Сапегі і яго другой жонкі Ганны Барбары Копаць. Меў братоў Казіміра Яна, Францішка Стэфана і Леана Базыля. Ажаніўся ў 1668 з Ізабелай Тарла (памерла пасля 1704), меў з ёй дзяцей:

* Міхала Юзафа (1670—1738), падляшскага ваяводу;
* Францішка Караля;
* Казіміра Юзафа (каля 1675 — 1750), старосту алькеніцкага.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай 

Бенедыкт Павел
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Падскарбіі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падскарбіі надворныя літоўскія
Катэгорыя:Крайчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падстоліі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі Сойма Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Старосты слонімскія
Катэгорыя:Старосты ашмянскія
Рык Перы

**Джэймс Рычард «Рык» Перы** (, нар. 4 сакавіка 1950 г, Пэйнт-Крык (у ста км на поўнач ад Абілін), Тэхас, ЗША) — амерыканскі палітык, з 2000 года 47-ы губернатар штата Тэхас ад Рэспубліканскай партыі.

## Кар’ера 
Скончыў Тэхаскі A & M універсітэт (бакалаўр, 1972). У 1972—1977 гадах на службе ў ВПС ЗША, якую пакінуў у званні капітана.

У 1989 годзе перайшоў з Дэмакратычнай партыі ў Рэспубліканскую партыю ЗША.

Абраны віцэ-губернатарам штата ў 1998 годзе і змяніў на пасадзе губернатара Джорджа Буша, у 2000 годзе абранага прэзідэнтам ЗША. Перы двойчы абіраўся на поўны тэрмін у 2002 і 2006 гадах.

Перы абвясціў аб жаданні прэтэндаваць на трэці тэрмін губернатарства ў 2010 годзе. 12 жніўня 2011 г Рык Перы заявіў аб жаданні прэтэндаваць на права стаць кандыдатам у прэзідэнты ЗША ад рэспубліканскай партыі на выбарах 2012 года.

З 2 сакавіка 2017 года па 1 снежня 2019 года займаў пасаду Міністра энергетыкі ЗША.

## Спасылкі 
* Губернатар Рык Перы  *афіцыйны сайт*
* Біяграфія 
* Perry for Governor  *афіцыйны сайт выбарчай кампаніі*

Катэгорыя:Губернатары Тэхаса
Катэгорыя:Члены Рэспубліканскай партыі ЗША
Катэгорыя:Міністры энергетыкі ЗША
Гейрангер-фіёрд

**Гейрангер-фіёрд** () — фіёрд у рэгіёне Сунмёрэ, размешчаны ў самай паўднёвай частцы фюльке Мёрэ-ог-Румсдал у Нарвегіі. Знаходзіцца прыкладна ў 200 кіламетрах на паўночны ўсход ад Бергена і ў 280 кіламетрах на паўночны захад ад Осла. Фіёрд распасціраецца на 15 кіламетраў і ўяўляе сабой адгалінаванне Сторфіёрда. У ліпені 2005 года быў унесены ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

У Гейрангер-фіёрдзе размешчаны пасёлак Гейрангер. У ім размяшчаецца Музей фіёрдаў, які распавядае аб прыродазнаўчай гісторыі гэтага раёна Нарвегіі.

Аднымі са славутасцяў фіёрда з’яўляюцца вадаспады, найбольш вядомыя з якіх — Сем сясцёр, Фата нявесты і Жаніх. Па берагах размяшчаюцца стромкія скалы вышынёй да 1400 метраў і ледавікі. Уздоўж Гейрангер-фіёрда сустракаюцца таксама закінутыя фермы, некаторыя з якіх размешчаны на невялікіх пляцоўках горных уступаў, таму дабрацца да іх магчыма толькі па спецыяльных прыставаннях або лесвіцах з вяроўкі.

## Галерэя 

Image:GeirangerFjordNorwayFjord.jpg
Image:Geirangerfjord.jpg
Выява:Geirangerfjord LC0188.jpg

## Спасылкі 
* 
* Geiranger Tourist-Info    
* Гейрангер-фіёрд — афіцыйны турыстычны партал па Нарвегіі — visitnorway.com

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Нарвегіі
Катэгорыя:Фіёрды Нарвегіі
Інкунабула

[thumb|right|250px|Нюрнбергская хроніка. Інкунабула выд. [1493 года.]]
**Інкунабула** (ад  — калыска, пачатак) — кнігі, выдадзеныя ў Еўропе ад пачатку кнігадрукавання і да 1 студзеня 1501 г. Выданні гэтага перыяду вельмі рэдкія, бо іх наклад быў 100—300 асобнікаў, асобных — 1000 і больш экзэмпляраў.

## Апісанне і гісторыя 
### Гісторыя тэрміна 
Тэрмін ўпершыню выкарыстаны Бернардам фон Малінкротам ў 1639 годзе ў памфлеце «De ortu et progressu artis typographicae» («Развіццё прагрэсу друкарскага мастацтва») і замацаваўся ў XVIII стагоддзі.

Першапачаткова інкунабулы вонкавым выглядам нагадвалі рукапісныя кнігі (адсутнасць тытульнага ліста, выхадныя звесткі ў канцы тэксту ў калафоне, рукапіснае афармленне ініцыялаў, рубрык-заставак). Паступова яны набылі рысы друкаванай кнігі. Друкавалі інкунабулы пераважна гатычным шрыфтам. Пры наборы выданняў антычных аўтараў і пісьменнікаў-гуманістаў карысталіся шрыфтам лацінскай алфавітнай сістэмы, у 1480—1490-я гг. — глаголіцай і кірыліцай
* Брытанская бібліятэка (12500)
* Французская нацыянальная бібліятэка (12000)
* Ватыканская апостальская бібліятэка (8000)
* Аўстрыйская нацыянальная бібліятэка (8000)
* Штутгарцкая дзяржаўная бібліятэка (7076)
* Расійская нацыянальная бібліятэка (7000)
* Бібліятэка Ханцінгтона ў ЗША (5600)
* Бібліятэка Кангрэса ЗША (5600)
* Бадліянская бібліятэка (5500 у 7000 копіях) 
* Расійская дзяржаўная бібліятэка (5300)
* Бібліятэка Кембрыджскага ўніверсітэта (4600)
* Бібліятэка Джона Райланда (4500)
* Берлінская дзяржаўная бібліятэка (4400)
* Ягелонская бібліятэка ў Кракаве (3671) 
* Гарвардскі ўніверсітэт (3627 у 4389 копіях)
* Ельскі ўніверсітэт (3525)
* Нацыянальная бібліятэка Украіны імя У. І. Вярнадскага (524)
* Нацыянальная бібліятэка Беларусі (43)

## Беларусь 
Інкунабулы белерускага паходжання няма, але яны вядомы на Беларусі з XV—XVI стст. Найчасцей іх прывозіла з іншых краін моладзь, якая вучылася ў Кракаве, Лейпцыгу, Падуі, Балонні і інш. Паводле каталогаў XVI—XVIII стст. інкунабулы меліся ў бібліятэках манастыроў, навучальных устаноў, кнігазборах прыватных асоб. Захаваліся інкунабулы з бібліятэкі Радзівілаў (11 з іх у бібліятэцы Расійскай АН), з бібліятэкі Храптовічаў у Шчорсах (З). У бібліятэках Вільнюса захоўваецца больш за 100 інкунабул з розных гарадоў Беларусі, у т.л. з Гродна (з бібліятэк кляштараў дамініканцаў і кармелітаў, езуіцкага калегіума), з Нясвіжа, Слоніма, Дзярэчына, Жыровіцкага манастыра базыльян (Слонімскі раён), з манастыроў Полацка, Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі і інш. Шмат інкунабул зберагалася ў прыватных калекцыях магнатаў.

*
Катэгорыя:Папяровае мастацтва
Прыазерск

**Прыазерск** (, ,  - «Зязюльчын праліў»,  - «Зязюльчын востраў») — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Прыазерскага раёна Ленінградскай вобласці.

Горад размешчаны на Карэльскім перашыйку, па берагах паўночнага рукава ракі Вуокса, паміж Ладажскім возерам і возерам Вуокса. Чыгуначная станцыя на лініі Санкт-Пецярбург - Хійтала. За 145 км ад Санкт-Пецярбурга.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці
Георг Тракль

**Георг Тракль** (; ) — аўстрыйскі паэт, найбуйнейшы прадстаўнік экспрэсіянізму.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1887 годзе. Пры жыцці паэта выйшаў усяго адзін зборнік «Вершы» (Gedichte, 1913). З пачаткам Першай сусветнай вайны Тракль быў мабілізаваны, але, пакутуючы на дэпрэсію, ён рабіў спробы скончыць жыццё самагубствам. Адна з іх была паспяховай — Георг Тракль памёр у бальнічнай палаце 3 лістапада 1914 года ад перадазіроўкі какаіну. Яго творчасць зрабіла моцны ўплыў на развіццё нямецкамоўнай паэзіі.

## Творчасць 
Вершаваная спадчына Тракля невялікая па аб’ёме, але аказала значны ўплыў на развіццё нямецкамоўнай паэзіі. Трагічнае светаадчуванне, пранізлівыя вершы паэта, сімвалічная ўскладненасць вобразаў, эмацыйная насычанасць і сугестыўная сіла верша, зварот да тэм смерці, распаду і дэградацыі дазваляюць прылічыць Тракля да экспрэсіяністаў, хоць сам ён фармальна не належаў ні да адной паэтычнай групоўкі.

## Беларускія пераклады 
* Выбраная лірыка. Пераклалі з нямецкай Васіль Сёмуха, Лявон Баршчэўскі. — Мн., 2018 (серыя «Паэты планеты»).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Вершы ў перакладзе Васіля Сёмухі
* Георг Тракль на Deutschen Nationalbibliothek
* Наталля Ламека. Міфапрастора паэзіі Г. Тракля на ПрайдзіСвеце

Катэгорыя:Пісьменнікі Аўстрыі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Паэты Аўстрыі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты
Катэгорыя:Пісьменнікі-самазабойцы
Катэгорыя:Паэты-самазабойцы
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)
Катэгорыя:Пісьменнікі-экспрэсіяністы
Лісіца

* Лісы

## Прозвішча 
* Ігар Анатолевіч Лісіца — беларускі футбаліст
* Тамара Паўлаўна Лісіца — беларуская мастачка
Ілайша Кент Кейн

**Ілайша Кент Кейн** (28 лютага 1820, Філадэльфія, штат Пенсільванія, ЗША — 16 лютага 1857, Гавана, Куба) — амерыканскі палярны даследчык, урач. Удзельнік двух марскіх экспедыцый у пошуках Джона Франкліна. Экспедыцыя 1853-55 гг. пад кіраўніцтвам Кейна адкрыла мора Кейна, праліў Кенэдзі, ледавік Гумбальта і Зямлю Вашынгтона (паўночна-заходняя Грэнландыя).

, Кейн — у цэнтры]]

## Працы Кента ў свабодным доступе 
* The United States Grinnell Expedition in Search of Sir John Franklin: A personal narrative; Philadelphia: Childs & Peterson, 1856, at the :en:Making of America Project.
* Arctic explorations: The second Grinnell expedtion in search of Sir John Franklin, 1853,54,55; Philadelphia: Childs & Peterson, 1857, at the :en:Making of America Project.

## Літаратура 
* The Royal Navy in Polar Exploration from Franklin to Scott, E C Coleman 2006 (Tempus Publishing)

## Спасылкі 
* Біяграфія
* Гістарычнае таварыства Кейна 

Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі
Катэгорыя:Вучоныя XIX стагоддзя
Джулі Эндрус

**Джулі Элізабет Эндрус** DBE (; нар. 1 кастрычніка 1935 года) — англійская актрыса, спявачка і пісьменніца. Уладальніца прэмій «Эмі», «Грэмі», «Залаты глобус» і «Оскар».

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Спявачкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Пісьменніцы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Акцёры агучвання Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Дамы-Камандоры ордэна Брытанскай імперыі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Драма Дэск»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф
Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Паўднёвай Амерыцы

'''Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА па Паўднёвай Амерыцы'''

## Спасылкі 
* Спіс са спасылкамі па кожным пункце

*
Катэгорыя:Паўднёвая Амерыка
Аўтатрансфарматар

**Аўтатрансфарма́тар** — электрычны трансфарматар, частка абмоткі якога належыць адразу першаснаму і другаснаму ланцугам.

Перавага аўтатрансфарматара — вышэйшы ККД, бо толькі частка магутнасці падвяргаецца пераўтварэнню праз індуктыўную сувязь — гэта асабліва значна, калі ўваходнае і выходнае напружанні адрозніваюцца нязначна (2-4 разы). Недахоп — адсутнасць гальванічнай развязкі паміж першаснай і другаснай абмоткамі. У аўтатрансфарматары другасная абмотка ёсць часткай першаснай абмоткі і мае непасрэдны электрычны кантакт з сеткай. Патэнцыйна гэта нясе рызыкі: пры парушэнні рэжымаў працы або аварыі на адным баку адбудзецца парушэнне працы і/або аварыя на другім баку. Напрыклад, пры замыканні на зямлю адной з ліній высокага напружання на зямлю, лінія нізкага напружання атрымлівае патэнцыял высокага адносна зямлі. Гэта значыць, у апісаным выпадку, спажыўцы на баку 6 кВ могуць акажуцца пад напружаннем 10 кВ адносна зямлі.

У аўтатрансфарматараў вялікія токі кароткага замыкання і механічныя намаганні ў абмотках у рэжымах кароткага замыкання, што негатыўна ўплывае на надзейнасць. Таксама, пры праектаванні засцярог трэба ўлічваць значэнні токаў кароткага замыкання. У схеме злучэння-зорка, што характэрна для аўтатрансфарматара, вышэйшыя гармонікі могуць павялічваць страты і паскорыць старэнне ізаляцыі.

Абмотка аўтатрансфарматара мае не менш за 3 вывады. Дазваляе ступеньчата або павольна змяняць напружанне ў другасным ланцугу.

## Выкарыстанне 
Акрамя выкарыстання магутных аўтатрансфарматараў на пераўтваральных падстанцыях, аўтатрансфарматары адносна малых магутнасцяў прымяняюцца ў тэлефонных апаратах, радыётэхнічных прыладах, для сілкавання выпрамнікаў і г. д. Досыць шырокае прымяненне рэгуляваныя (рэгулявальныя, лабараторныя) аўтатрансфарматары мелі ў СССР для ручнога рэгулявання сілкавальнага напружання лямпавых тэлевізараў. Прычынай гэтаму тое, што ў электрасетках таго часу нярэдка назіралася падвышанае або паніжанае напружанне, што прыводзіла да парушэння нармальнай працы тэлевізара і нават магло выклікаць яго пашкоджанне. У далейшым для гэтай задачы больш эфектыўна ўжываліся аўтаматычныя ферарэзанансныя стабілізатары. У пазнейшыя гады, у навейшых мадэлях тэлевізараў, замест сілавога трансфарматара стаў прымяняцца імпульсны блок сілкавання, што зрабіла выкарыстанне знешніх стабілізатараў напружання залішнім.

## Гл. таксама 
* Трансфарматар

## Літаратура 
* *Бензарь В. К.* Словарь-справочник по электротехнике, промышленной электронике и автоматике. — 2-е изд. — Мн.: Вышэйшая школа, 1985. — С. 9—11. — 176 с. — 20 000 экз.

Катэгорыя:Электрычныя машыны
Ліс

**Ліс**:

* **Ліс** — самец лісіцы.
* «Ліс» — шляхецкі герб.
* «Ліс» (*The Fox*) — амерыканскі фільм 1967 года.
* «Ліс Мікіта» — украінскі мультыплікацыйны серыял

## Прозвішча 
* Анатоль Васілевіч Ліс (нар. 1958) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* Андрэй Іванавіч Ліс (нар. 1976) — беларускі службовец, дэпутат.
* Арсень Ліс (1934—2018) — беларускі пісьменнік.
* Дар’я Ліс (нар. 1981) — беларуская паэтэса і празаік.
* Іаган Ліс (каля 1597—1631) — нямецкі жывапісец, малявальшчык і гравёр.
* Марына Аляксандраўна Ліс (нар. 1977) — беларуская футбалістка.
* Міхаіл Аляксандравіч Ліс (нар. 1939) — беларуская ўрач-кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1982), прафесар.
* Святаслаў Мікалаевіч Ліс (нар. 1951) — беларускі ваенны.
Сасновы Бор (горад)

**Сасновы Бор** () — горад (з 1973 года) у Ленінградскай вобласці Расіі. Муніцыпальнае ўтварэнне «Сасноваборская гарадская акруга». Колькасць насельніцтва на студзень 2011 года па ацэнцы ўрада Ленінградскай вобласці — 65 823 чалавек.

Знаходзіцца на беразе Капорскай губы Фінскага заліва, за 81 км у напрамку на захад ад Санкт-Пецярбурга. Узнік як пасёлак гарадскога тыпу ў 1967 годзе ў сувязі з будаўніцтвам Ленінградскай АЭС. Статус горада атрымаў у 1973 годзе. Чыгуначная станцыя Калішча.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада
* Хваёвы Бор на сайце абласной адміністрацыі
* Інтэрнэт-даведнік «Увесь Хваёвы Бор»

*
Катэгорыя:Гарады-спадарожнікі АЭС
Праліў Кенэдзі

210px|right|thumb|Праліў Кенэдзі на карце
**Праліў Кенэдзі** (, ) — праліў у Паўночным Ледавітым акіяне, падзяляе астравы Грэнландыя і Элсмір, з’яўляецца часткай праліва Нэрса. Злучае залівы Кейна і Хола. Даўжыня праліва складае каля 130 км пры шырыні ад 24 да 32 км і сярэдніх глыбінях ад 180 да 340 м.

Праліў быў названы Ілайшам Кейнам у 1854 годзе ў ходзе яго другой арктычнай экспедыцыі, аднак не зусім ясна ад імя якога Кенэдзі праліў атрымаў сваю назву. Магчыма Кейн меў на ўвазе Уільяма Кенэдзі — свайго прыяцеля, даследчыка Арктыкі, аднак большасць гісторыкаў лічаць, што праліў быў названы ад імя міністра ваенна-марскіх сіл ЗША Джона Педлтана Кенэдзі, дзякуючы якому адбылася другая экспедыцыя даследчыка.

У праліве знаходзіцца востраў Ганса, які аспрэчваюць Канада і Грэнландыя (Данія).

Катэгорыя:Пралівы Паўночнага Ледавітага акіяна
Катэгорыя:Пралівы Канады
Іван Аляксандравіч Фамін

**Іван Аляксандравіч Фамін** (, г.  — , г. ) — рускі і савецкі архітэктар, выкладчык, гісторык архітэктуры. Бацька архітэктара  (1904—1989 гг.) і мастака-графіка Іраіды Фаміной (1906—1964).

Пачаўшы работу ў стылі мадэрн, у пачатку 1910-x гг. Фамін стаў вядучым майстрам пецярбургскай неакласічнай школы. У 1920-я гг. распрацоўваў тэорыю і практыку «пралетарскай класікі». У 1920-я гг. стаў адным з заснавальнікаў сталінскай архітэктуры.

## Пачатак кар'еры. Мадэрн 
Па заканчэнні класічнай Александраўскай гімназіі ў Рызе, паступіў у Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт, які праз два гады пакінуў і паступіў у Імператарскую Акадэмію мастацтваў. У 1896 годзе быў выключаны з Акадэміі па палітычных матывах, працягнуў навучанне ў Маскоўскім вучылішчы жывапісу, скульптуры і дойлідства, затым у Парыжы, і праз год у Маскве здаў экзамен на права займацца архітэктурнай практыкай.

Працаваў у Маскве ў фірмах  і , у тым ліку на шэхцелеўскіх праектах  і рэканструкцыі Мастацкага тэатра. У 1900 годзе па замове  пабудаваў свой першы будынак у ; пазней удзельнічаў у іншых пабудовах Таварыства.

У 1902 годзе Фамін сумесна з  і Ф. В. Шэхцелем арганізаваў у Маскве выстаўку «Мастацтваў і архітэктуры Новага стылю». Аднак спробы стварэння «новай» супольнасці архітэктараў у тыя гады не ўвянчаліся поспехам.

## Спасылкі 
* Jason Grant. «Polovtsov Dacha», history of the building. 

## Гл. таксама 
* Сацыялістычны рэалізм

Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі
Катэгорыя:Архітэктары СССР
Катэгорыя:Архітэктары Масквы
Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Архітэктары Кіева
Стаўкірка ва Урнесе

**Драўляная царква ва Урнесе, Нарвегія** — самая старажытная з захаваных стаўкірак, пабудаваная прыблізна ў 1130 годзе. Цяпер вядуцца спрэчкі аб тым, колькі яшчэ больш старажытных цэркваў было пабудавана на яе месцы да гэтага часу — адна або дзве. Помнік Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Урнескі стыль 
Царква вядомая разьбянымі панэлямі, якія захаваліся з 1050 года, якія дэманструюць «урнескі», апошні росквіт разнавіднасці шырока распаўсюджанага ў Скандынавіі ў той час «звярынага стылю».

Характэрнымі асаблівасцямі гэтага стылю з’яўляюцца асіметрычнасць і хваляпадобнасць арнаменту. Існуе шмат тэорый адносна сюжэту, які аўтар хацеў адлюстраваць праз урнескую разьбу. Магчыма, як і на некаторых рунічных камянях, на панэлі паказана адна з бітваў «змяркання багоў» — Рагнарок, супрацьстаянне хтанічнага змея Ермунганда пераўвасабленнем богу грому і маланкі Тору. Іншая інтэрпрэтацыя гарэльефа таксама тлумачыць яго праз скандынаўскую міфалогію. Некаторыя бачаць у ім аленя, якая грызе карані Сусветнага Дрэва Ігдрасіль.

Не выключана, што «урнескі стыль» паўплываў на сярэднявечную еўрапейскую культуру.

Image:Urnes stave church, Dahl.jpg|Выява царквы ў XIX стагоддзі
Image:Urnesstavkirke.jpg|Сучасны выгляд
Image:Urnesportalen.jpg|Знакаміты паўночны партал XI стагоддзі
Image:Urnes-kapitel.2.jpg|Драўляная разьба
File:Urnes stavkyrkje interiør.jpeg|Інтэр’ер храма ў XIX стагоддзі

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Нарвегіі
Катэгорыя:Лютэранскія храмы Нарвегіі
Катэгорыя:Согн-ог-Ф’юранэ
Катэгорыя:Стаўкіркі
Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Еўропе

Тут прадстаўлены '''спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Еўропе (станам на 1 ліпеня 2016 года).'''

## Албанія 
## Андора 
## Аўстрыя 
## Балгарыя 
## Беларусь 
## Бельгія 
## Боснія і Герцагавіна 
## Ватыкан 
## Венгрыя 
## Кіпр 
## Харватыя 
## Зноскі 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт ЮНЕСКА. Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны
* Яшчэ адзін спіс — са спасылкамі па кожным пункце

*
Катэгорыя:Еўропа
Марфема

**Марфе́ма** (ад  — форма) — адна з асноўных адзінак мовы; мінімальны знак — адзінка, у якой за пэўнай фанетычнай формай (азначаючым) замацаваны пэўны змест (азначаемае) і якая не дзеліцца на больш простыя адзінкі таго ж роду. Паняцце *марфема* ў мовазнаўства ўвёў вучоны І. Бадуэн дэ Куртэнэ.

Вучэнне пра марфемы вылучаецца ў асобную галіну мовазнаўства — марфеміку.

Тоесныя па значэнні і генетычна роднасныя варыянты марфем называюцца аламорфамі. Напрыклад, каранёвая марфема слоў *сад, садзіць, саджанец* рэалізуецца ў аламорфах *сад-, садз-, садж-*.

## Класіфікацыя 
Паводле функцыі марфемы падзяляюць на:
* афіксальныя (службовыя);
* каранёвыя (неслужбовыя, знамянальныя, лексічныя).

Да афіксальных марфем адносяцца прэфікс, суфікс, конфікс (цыркумфікс), флексія, постфікс, інтэрфікс, інфікс, трансфікс.

Паводле становішча ў сістэме мовы марфемы падзяляюць на:
* свабодныя — матэрыяльна супадаюць з асновай хоць бы ў адным неслужбовым слове. Напрыклад, марфема *воль-*: ***вол**я, **воль**ны, **воль**насць*;
* звязаныя — ніколі не супадаюць з асновай, функцыянуюць у спалучэнні з іншымі марфемамі асновы. Напрыклад, каранёвая марфема *-у-* у словах *аб**у**ць, раз**у**ць, аб**у**так*;
* адносна звязаныя. Напрыклад,  ў *даляцець **да** ракі*.

Да свабодных марфем адносяцца выключна карані. У якасці звязаных марфем выступаюць афіксы і нязначная частка каранёў.

Ад ролі ў складзе слова марфемы падзяляюць на:
* словаўтваральныя, ці дэрывацыйныя: ***пра**дзед*;
* словазмяняльныя, ці рэляцыйныя: *вез**ці***.

У залежнасці ад паходжання марфемы падзяляюць на:
* уласныя;
* запазычаныя.

Марфемы могуць быць матэрыяльна выражанымі ці нулявымі (*стол — стал-ы*).

## Крыніцы
Пергамент

thumb|300px|Манускрыпт Меравінгаў, VII стагоддзе н. э.

**Пергамент** (у працах па гісторыі і крыніцазнаўству звычайна *пергамен*) (, ад , Пергам) — матэрыял для пісьма з недублёнай скуры жывёл (да вынаходніцтва паперы). Таксама старажытны рукапіс на такім матэрыяле.

## Гл. таксама 
* Папера
* Васковая дошчачка
* Папірус
* Падпергамент
* Раслінны пергамент
* Пергаментная папера
* Носьбіт інфармацыі

Катэгорыя:Скура (матэрыял)
Катэгорыя:Гарбарная справа
Катэгорыя:Прадукты жывёльнага паходжання
Катэгорыя:Носьбіты інфармацыі
Варонеж (рака)

**Варонеж** () — рака ў Расіі, левы прыток ракі Дон. Працякае па тэрыторыі Варонежскай, Ліпецкай і Тамбоўскай абласцей.

Тыповая раўнінная рака. Утвараецца пры зліцці Польнага Варонежа і Ляснога Варонежа.

Даўжыня ракі, лічачы ад вытока Польнага Варонежа — 520 км, даўжыня ўласна Варонежа — 342 км. Лясны Варонеж бярэ пачатак каля вёскі Пушкіна Ухалаўскага раёна Разанскай вобласці. Пасля зліцця Ляснога і Польнага Варонежа ля сяла Новамікольскае Мічурынскага раёна Тамбоўскай вобласці, рака цячэ на працягу каля 60 км на паўночны захад, затым прыкладна за 5 км ніжэй упадзення ў яе ракі Станавая Раса, крута паварочвае з поўначы на поўдзень з невялікім адхіленнем на паўднёвы захад.

Прытокі (левы): Усмань.

Катэгорыя:Прытокі Дона
Катэгорыя:Рэкі Варонежскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Ліпецкай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Тамбоўскай вобласці
Палакванэ

**Палакванэ** (Polokwane), былы **Пітэрсбург** (Pietersburg) — адміністрацыйны цэнтр мясцовага муніцыпалітэта Палакванэ, Раёна імя Тропіка Казярога і правінцыі Лімпопа (ПАР).

У 1840-х гадах фуртрэкеры пад кіраўніцтвам Андрыса Хендрыка Потгітэра заснавалі паселішча Злутпансбергдорп. З-за сутычак з мясцовымі плямёнамі паселішча прыйшлося пакінуць, і ў 100 км на паўднёвы ўсход яго жыхары заснавалі новае паселішча, якое назвалі Пітэрсбург у гонар Петруса Жубера. Падчас Другой англа-бурскай вайны англічане пабудавалі тут канцэнтрацыйны лагер, у якім утрымлівалася амаль 4 тыс. бурскіх жанчын і дзяцей.

23 красавіка 1992 года былы «town» афіцыйна атрымаў статус «city». 25 лютага 2005 года ўрад замяніў ранейшую англійскую назву горада на слова з мовы паўночны сота, якое мае значэнне «бяспечнае месца».

Катэгорыя:Правінцыя Лімпопа
Катэгорыя:Гарады ПАР
Дуднік

**Ду́днік** (*Angélica*) — род кветкавых раслін з сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Двугадовыя або шматгадовыя травяністыя расліны, якія маюць стрыжнёвыя карані. Сцябло дудчатае, 30—90 см даўжынёй.

Кветкі дробныя белыя, зелянява-жоўтыя або ружаватыя, сабраны ў складаныя парасоны. Пялёсткі ланцэтападобныя або эліптычныя.

Плод пляскаты са спінкі, з 10 крылападобнымі краявымі рэбрамі, шырокакрылы віслаплоднік.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Радзімай расліны лічаць поўнач Еўразіі.
Прадстаўнікі роду растуць у Паўночным паўшар’і і Новай Зеландыі.

Расліны аддаюць перавагу лугам, рэдкалессям, палянам і ўзлескам.

## Выкарыстанне 
У каранях многіх відаў змяшчаюцца кумарын і дубільныя рэчывы. Некаторыя віды выкарыстоўваюцца як лекавыя расліны, а таксама ў кандытарскай і лікёра-гарэлачнай прамысловасці.

## Віды 
Паводле сайта The Plant List на 2013 год, род больш 115 відаў.

Некаторыя з іх:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Род , які раней вылучаўся, у цяперашні час уключаны ў род Дуднік. Віды роду  і адпавдныя ім віды роду :

*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 

## Літаратура 
*  — С. 264.

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Флора Еўразіі
Нацыянальны парк Агульяс

**Нацыянальны парк Агульяс** () — размешчаны на тэрыторыі ПАР, на аднайменнай раўніне Агульяс у Заходняй Капскай правінцыі ў 200 км на паўднёвы ўсход ад Кейптаўна.

Парк заснаваны 14 верасня 1998 года. Плошча — 2,10 кв. км.

Тэрыторыю запаведніка насяляюць такія рэдкія жывёлы як кіпцюрастая жаба, афрыканскі чорны кулік-сарока, паўднёвы кіт і іншыя.

## Спасылкі 
* Agulhas National Park на сайце Sanparks

Катэгорыя:Нацыянальныя паркі ПАР
Брыджпарт (Канектыкут)

**Брыджпарт** (анг. Bridgeport) — горад у ЗША, у штаце Канектыкут. Насельніцтва - 138 тыс. чалавек (2006). Порт побач з Лонг-Айленд. Найбуйнейшы горад у штаце Канектыкут, частка агламерацыі Вялікі Брыджпарт. З'яўляецца значным прамысловым раёнам. Развітымі галінамі прамысловасці з'яўляюцца ваенная прамысловасць, машынабудаванне, металаапрацоўка, выраб электроннага абсталявання.

## Насельніцтва 
* 1950 - 159 тыс. чал
* 2006 - 138 тыс. чал.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Кайл Солер, амерыканскі акцёр

Катэгорыя:Гарады Канектыкута
Катэгорыя:З’явіліся ў 1821 годзе
Хартфард (Канектыкут)

**Хартфард** () — горад на паўночным усходзе ЗША, сталіца штата Канектыкут. Горад размешчаны ў акрузе Хартфард на беразе ракі Канектыкут. У 2006 г. насельніцтва горада складала 124512 чалавек, горад з'яўляўся другім па велічыні ў штаце пасля Брыджпарта. Вялікі Хартфард займае 45-е месца па насельніцтву ў ЗША (1.118.841 чал. на 2006 г.).

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Арыэль Дамбаль, французская актрыса і рэжысёр
* Барбара Мак-Клінтак
* Кэтрын Хепбёрн

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Канектыкута
Катэгорыя:Сталіцы штатаў ЗША
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1635 годзе
Дурнап’ян

**Дурнап’ян** (*Datúra*) — род кветкавых раслін сямейства Паслёнавыя (*Solanaceae*).

Навуковая назва роду (*Datura*) паходзіць ад санскрыт. dhattura ці араб. tatura ад tat — калоць.

## Батанічнае апісанне 
Буйныя, пераважна аднагадовыя травы, зрэдку дрэвавыя расліны і кусты.

## Распаўсюджанне 
Расліны роду распаўсюджаны пераважна ў трапічных і субтрапічных зонах, найбольш часта — ў Цэнтральнай Амерыцы.

## Віды 
Паводле сайта The Plant List род налічвае 13 відаў: 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Від  лічыцца сінонімам , які ў сваю чаргу з’яўляецца сінонімам .

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Datura // The Plant List

Катэгорыя:Паслёнавыя (падсямейства)
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Цэнтральнай Амерыкі
Катэгорыя:Ядавітыя расліны
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Задзіночанне беларускіх ветэранаў у Аўстраліі

**Задзіночанне беларускіх ветэранаў у Аўстраліі** *(і Новай Зеландыі)*, *ЗБВА* — беларуская камбатанцкая арганізацыя ў Аўстраліі і Новай Зеландыі. Арганізавана ў лютым 1950 г. у Брысбене, афіцыйна зарэгістравана як агульнааўстралійская арганізацыя 25 сакавіка 1950 г. Галоўным ініцыятарам стварэння і кіраўніком быў Данат Яцкевіч. Было абвешчана пра стварэнне аддзелаў арганізацыі ў Перце (1952), Келмскаце (1952, з 6 студзеня 1952 г. аддзел прыняў назву ЗБВ у Заходняй Аўстраліі), Адэлаідзе (1952), Мельбурне (1956), Тайджэры (Новая Зеландыя, (1954); з гэтага часу арганізацыя змяніла назву — ЗБВ у Аўстраліі і Новай Зеландыі) — да назову арганізацыі далучаецца адпаведнае пазначэнне. Галоўнае кіраўніцтва на Аўстралію ажыццяўлялася з управы ў Брысбене.

Кірункамі дзейнасці было наладжванне нацыянальных мерапрыемстваў, а таксама рэпрэзентацыя беларусаў у аўстралійскім грамадстве і стасунках з іншымі арганізацыямі. Задзіночанне імкнулася актыўна ўдзельнічаць у стварэнні беларускіх стэндаў на міжнацыянальных выставах, наладзіла трансляцыю беларускіх песень на радыё, выдавала часопіс «Łučnik», мела ўласную друкарню. Арганізацыя аб’ядноўвала ў сваіх шэрагах прыхільнікаў Рады БНР і прызнавала ў камбатанцкіх справах непахісны аўтарытэт Франца Кушаля. З 1952 г. пры ЗБВА дзейнічала Задзіночанне беларускіх жанчын (кіраўнічцка Эўлялія Яцкевіч).

Нягледзячы на поспехы ў арганізацыі ветэранскай дзейнасці ў Аўстраліі, не абышлося без непаразуменняў. У другой палове 1951 г. калі рыхтаваўся паўстаць аддзел ЗБВА ў Мельбурне.

Спыніла існаванне хутка пасля пераезду кіраўніка Даната Яцкевіча ў Мельбурн. Да канца 1950-х гадоў звесткі пра арганізацыю зніклі.

## Літаратура 
* Гардзіенка, Н. Беларусы ў Аўстраліі: да гісторыі дыяспары / Натальля Гардзіенка; Прадмова І.Сурвіллы. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2004. — 468 с., [4] арк. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны, Кніга 3). — С. 444—445.
* Грыбоўскі, Ю. Беларускі камбатанцкі рух на Захадзе пасьля Другой сусьветнай вайны / Юры Грыбоўскі // Запісы = Zapisy. — 2009. — № 32. — С. 404—431.

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Аўстраліі
Катэгорыя:Беларусы ў Брысбене
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1950 годзе
Катэгорыя:1950 год у Аўстраліі
Роса (Італія)

**Роса** () —  камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне П’емонт, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Верчэлі.

Насельніцтва складае 185 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 17 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 13020. Тэлефонны код — 0164.

Заступнікам населенага пункта лічыцца святы  .
Synodus jaculum

**Synodus jaculum** — від рыб роду  сямейства . Водзяцца пераважна ў трапічным клімаце Інда-Ціхаакіянскага рэгіёна на глыбінях ад 2 да 100 метраў. Жыве сярод каралавых рыфаў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прамянёвапёрыя рыбы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1979 годзе
Другая беларуская стралковая дывізія

**Другая беларуская стралковая дывізія** — нацыянальнае тэрытарыяльна-міліцэйскае вайсковае фарміраванне ў БССР у 1923—1938 гг.

Створана на базе 2-й Тульскай стралковай дывізіі. Першы камандзір Я. Ф. Фабрыцыус. Штаб дывізіі знаходзіўся ў Мінску. Складалася з 3 стралковых палкоў, асобнага кавалерыйскага эскадрона і гаўбічнага артылерыйскага дывізіёна, якія дыслацыраваліся ў Чэрвені, Барысаве і Слуцку. Камплектаванне асабовага складу тэрміновай службы праводзілася па тэрытарыяльнай прыкмеце з прызыўнікоў БССР. У 1924 г. сярод салдат і сяржантаў 5764 беларусы, 577 яўрэяў, 375 рускіх. З сярэдзіны 1920-х гадоў у дывізіі шырокі водгук атрымала палітыка беларусізацыі. Большая частка ваеннай і палітычнай падрыхтоўкі вялася на беларускай мове. Існавалі таксама яўрэйскія роты, дзе ваенна-палітычная работа праводзілася на яўрэйскай мове (ідыш). Камандна-палітычны склад дывізіі паступова змяняўся кадравымі афіцэрамі-беларусамі. У 1935—1938 гг. Чырвоная Армія пераводзілася выключна на кадравы прынцып арганізацыі і экстэрытарыяльнае камплектаванне. Паводле пастановы ЦК ВКП(б) ад 7 сакавіка 1938 г. і загаду наркома абароны СССР К. Варашылава ад 16 сакавіка 1938 г. дывізія рэарганізавана ў кадравую вайсковую адзінку Чырвонай Арміі.

## Літаратура 
* *Панкратаў П.* Другая беларуская стралковая дывізія / Павел Панкратаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 278. — ISBN 985-11-0041-2.

Катэгорыя:БССР
І

**І, і** — дзясятая літара беларускага і дванаццатая ўкраінскага кірылічных алфавітаў. Можа быць малой і вялікай. Мае рукапісную і друкаваную формы.

## Гісторыя 
**І** паходзіць з кірыліцкай  (*І дзесяцярычнае*), што ўзнікла на аснове грэка-візантыйскай Ι (*ёта*).
У старабеларускае пісьмо перайшла са старажытнарускага, дзе абазначала галосны гук [і] найчасцей перад галоснымі і **й** (*іосифъ*, *пріехати*, *синій*). Мела лікавае значэнне «дзесяць».

У рукапісах XIV—XVII стст. у сувязі з функцыяніраваннем розных пісьмовых школ і выкарыстаннем розных тыпаў пісьма (устаў, паўустаў, скорапіс) ужывалася ў некалькіх варыянтах, якія дапамагаюць вызначаць час і месца напісання тэкставага помніка. У XVI стагоддзі, акрамя рукапіснай, набыла друкаваную форму. 3 часоў Ф. Скарыны стала адрознівацца як малая і вялікая, хоць ужыванне вялікай літары ва ўласных імёнах, геаграфічных назвах і ў пачатку сказаў не было яшчэ паслядоўным. Ужывалася радзей, чым зараз, бо паралельна з ёй для абазначэння гука [і] выкарыстоўвалася літара **И** з **Н** («іжэ»), што ўзнікла на аснове грэка-візантыйскай устаўнай **Η** («эта») — *миръ*, *чинити*, а ў запазычаных словах — **ѵ** («іжыца») — *кѵрилъ*, *мѵро*.

## Беларуская мова 
У сучаснай беларускай мове абазначае нелабіялізаваны галосны гук і пярэдняга рада верхняга пад’ёму і мяккасць папярэдняга зычнага (*ліпа* — [л’іпа], *нізіна* — [н’із’іна]), а ў пачатку слоў, пасля галосных, **ў**, **ь** і апострафа — спалучэнне гукаў [йі] (*іскра* — [йіскра], *ускраіна* — [ускрайіна], *салаўіны* — [салаўйіны], *Ільіч* — [іл’йіч], *аб’інець* — [абйін’эц’]).

Ужываецца ў выразе *Паставіць кропкі над «і»* — удакладніць усе дэталі, не пакінуць нічога недагаворанага. Ужываецца ў афіцыйных абрэвіятурах (*ІКП*, *ІТК*). Пры класіфікацыйным падзеле мае значэнне *дзясяты* (*група «І»*), пры лічбавай нумарацыі — дадатковае значэнне для размежавання прадметаў пад адным нумарам (*кабіна № 3і*).

## Руская мова 
Літара **І** выкарыстоўвалася ў рускім дарэформенным правапісе, але затым, у 1918 годзе, была канчаткова скасавана.

## Табліца кодаў 
У HTML вялікую **І** можна запісаць як &amp;#1030; ці &amp;#x406;, а маленькую **і** — як &amp;#1110; ці &amp;#x456;.

## Гл. таксама 
* I лацінскае
* **Ї** — ётаваны варыянт **І**, які прысутнічае ва ўкраінскім алфавіце.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
 
Катэгорыя:Літары кірыліцы
Катэгорыя:Беларускі алфавіт
Катэгорыя:Украінскі алфавіт
Катэгорыя:Стараславянскі алфавіт
Дурнічнік

**Дурнічнік** (*Xanthium*) — род аднагадовых травяністых раслін сямейства .

Лацінскае родавая назва паходзіць ад грэч. *xanthos* — жоўты, з-за выкарыстання ў якасці фарбавальніка.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Радзімай расліны з’яўляецца Цэнтральная і Паўночная Амерыка. Занесена ў Еўропу, Малую і Усходнюю Азію.

## Класіфікацыя 
### Таксанамія 
Род **Дурнічнік** уваходзіць сямейства  парадку .

### Віды 
У род Дурнічнік уключае ад 3 до 25 відаў.

Некаторыя з іх:
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Значэнне і выкарыстанне 
Лісце і карані даюць жоўтую фарбу, якую ужываюць для афарбоўкі тканін.

Насенне дурнічніка звычайнага змяшчае да 40 % алею, прыдатнага для вырабу пакосты. Меданосныя і лекавыя расліны.

## Літаратура 
*  — С. 236—237.

## Спасылкі 
* 
* Xanthium // ИАС «ООПТ России»
* Xanthium // The Plant List

Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Флора Цэнтральнай Амерыкі
Кавячынскія

**Кавячынскія** або **Кавянчынскія**— шляхецкі род герба «Астоя» ў Вялікім Княстве Літоўскім. Вядомы з XV ст. Прозвішча ад першага радавога маёнтка Кавячын у Польшчы (Свецкі павет). У 1-й палове XVI ст. некаторыя Кавячынскія перасяліліся ў Вялікае Княства Літоўскае і набылі тут маёнткі.

## Прадстаўнікі роду 
* Вацлаў
** Мацей (канец 1520-х — 1-я палова 1572)
*** *Энох* (? — ?), сын Мацея. Падкаморы менскі ў 1609 годзе. Валодаў Уздой і Кухцічамі.
**** *Аляксандр* (? — 1633), сын Эноха. Падкаморы вількамірскі ў 1632 годзе.
**** *Крыштоф* (? — пасля 1651), сын Эноха. Падкаморы менскі. Апошні ўладальнік Кухцічаў з роду Кавячынскіх. Перайшоў з кальвінізму ў каталіцызм, ператварыў Кухціцкі збор у капліцу, заснаваў уздзенскі касцёл і каталіцкую парафію.
** *Гектар* (? — да 1582), брат Мацея. Валодаў Уздой і Кухцічамі (цяпер Уздзенскі раён). З 1575 года староста Радзівілаў у Алыцы (Валынь).

## Літаратура 
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 3. — Мн., 2001.
Значэнне

**Значэ́нне сло́ва** — адлюстраванне ў слове той ці іншай з’явы рэчаіснасці (прадмета, якасці, дзеяння, стану, адносін).

Адрозніваюць граматычнае і лексічнае значэнні слова.

## Граматычнае значэнне 
Граматычнае значэнне абумоўлівае прыналежнасць слова да пэўнай часціны мовы. У беларускай мове граматычнымі з’яўляюцца значэнні роду, ліку, склону, асобы, ладу, часу, стану, трывання і іншыя.

Гэтыя значэнні выражаюцца пераважна формамі слова, што ўтвараюцца праз афіксацыю, чаргаванне гукаў, націск, суплетывізм, а таксама спалучэннем паўназначнага слова са службовым. Слова можа мець адно або некалькі граматычных значэнняў. Яны выступаюць як абстрактныя, уласцівыя цэлым групам і класам слоў. Напрыклад, слова *«дом»* мае граматычныя значэнні назоўніка, мужчынскага роду, адзіночнага ліку, назоўнага склону; гэтыя ж значэнні агульныя для назоўнікаў *«сад»*, *«лес»*, *«мост»* і іншых.

## Лексічнае значэнне 
Лексічнае значэнне ствараецца суаднесенасцю слова з адпаведным паняццем, што і складае ядро лексічнага значэння. Носьбітам яго з’яўляецца аснова слова. Лексічнае значэнне слова — індывідуальнае, уласцівае толькі дадзенай лексічнай адзінцы.

Словы могуць мець некалькі лексічных значэнняў (полісемія), у такім выпадку адрозніваюць прамыя і пераносныя значэнні. Лексічныя значэнні слоў фіксуюцца ў тлумачальных слоўніках.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Семантыка
Катэгорыя:Лексікалогія
Катэгорыя:Граматыка
Дзіна Дурбін

**Дзіна Дурбін** (; сапраўднае імя — **Эдна Мэй Дурбін**; нар. , Вініпег, Канада — ) — амерыканская , зорка Галівуду 1940-х гадоў.

## Біяграфія 
Дзіна Дурбін нарадзілася 4 снежня 1921 ў Канадзе ў горадзе Вініпег (правінцыя Манітоба) у сям’і імігрантаў з Англіі.

З дзіцячых гадоў яе адрознівала прыхільнасць да музыкі і выдатны голас. У чатырнаццацігадовым узросце яна заключыла кантракт з кінастудыяй MGM на здымкі ў кароткаметражным фільме сумесна з Джудзі Гарленд. Першы поспех прыйшоў да яе пасля здымак у мюзікле «Кожную нядзелю». Аднак кіраўніцтва студыі не захацела працягваць кантракт з Дзінай Дурбін і яна перайшла здымацца ў кінастудыю Universal Pictures. Першы ж фільм «Тры мілыя дзяўчыны» зноў стаў для яе паспяховым. У 1938 годзе яна атрымала прэстыжную кінапрэмію «Оскар» у намінацыі «Оскар-малодшы». У 1940 годзе яна была самай высокааплатнай актрысай ў ЗША, атрымліваючы за здымкі ў адным фільме 400 000 долараў.

Асноўным амплуа Дзіны Дурбін былі ролі маленькіх Папялушак. Так яе бачылі рэжысёры і гледачы. У сярэдзіне 40-х гадоў яна паспрабавала зняцца ў больш складаных ролях у фільмах «Каляды» і «Лэдзі ў цягніку», але публіка не прыняла гэтыя ролі: гледачы пажадалі бачыць яе ў ролях тых дзяўчат-падлеткаў, у якіх яна з’яўлялася на экране.

У 1948 годзе кіраўніцтва кінастудыі спыніла кантракт з Дзінай Дурбін, заявіўшы, што яна занадта старая, каб гуляць ролі маладзенькіх дзяўчат, а для больш складаных роляў яна не занадта таленавітая. Пры гэтым кіраўніцтва студыі забылася, што менавіта фільм «Тры мілыя дзяўчыны» у свой час выратаваў кінастудыю ад банкруцтва.

1948 і 1949 гады сталі самай чорнай паласой у жыцці Дзіны Дурбін: спыніліся здымкі ў кінафільмах, развод з мужам. Яе ў гэты складаны перыяд жыцця падтрымалі 2 чалавекі: сцэнарыст Джо Пастарнак і французскі кінарэжысёр Шарль Давід. Першы прапанаваў ёй вярнуцца працаваць на кінастудыю MGM, але яна адмовілася, а за другога яна выйшла замуж і з’ехала ў Парыж. У шлюбным кантракце было запісана, што яна мае права жыць у невядомасці. Гэты пункт быў уключаны па яе патрабаванні. З тых часоў яна практычна нікому не дае інтэрв’ю, робячы выключэнні ў самых рэдкіх выпадках. Журналістам, яна адказвае па тэлефоне, што можа сказаць толькі адно: «Я ненавіджу Галівуд!»

Грошы, якія яна зарабіла на здымках, укладзеныя ў бізнес, дазволілі ёй весці цалкам забяспечаны лад жыцця.

У 1999 годзе яе муж Шарль Давід памёр і з тых часоў Дзіна Дурбін пражывае ў мястэчку Нофль-ле-Шато каля Парыжа.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.6, Мн., 1998, С.262

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты моладзевай прэміі «Оскар»
Казімір Кагнавіцкі

**Казімір Кагнавіцкі** (, в.Ланчанава, Ковенскі павет — ) — гісторык, педагог. 
## Біяграфія 
З 1764 г. езуіт. Вучыўся ў езуіцкіх установах у Коўне, Вільні, в.Пашаўша (Жамойць), у 1767 — 1770 гг. слухаў курс філасофіі ў Віленскай акадэміі. У 1770 — 1772 гг. выкладаў рыторыку, паэтыку і матэматыку ў Мерацкім калегіуме, склаў яго хроніку. З 1772 г. вывучаў тэалогію ў Гарадзенскім калегіуме, пасля скасавання ў 1773 г. ордэна езуітаў перайшоў у Віленскую акадэмію, дзе атрымаў ступень доктара філасофіі і вольных навук. З 1774 г. святар. Да 1781 г. выкладаў у Гарадзенскай ваяводскай (потым акруговай) школе, адчыненай Адукацыйнай камісіяй замест езуіцкага калегіума.

Зрабіў падарожжа ў Рым, якое апісаў у кнізе «Рымская дарога» (1783). Дзякуючы падтрымцы А.М.Сапегі, заняў пасаду трыбунальскага прапаведніка ў Гародні. З 1789 г. пры двары Сапегаў у Ружанах, дзе пачаў пісаць гісторыю іх роду на падставе фамільнага архіва. Гісторыя мела форму асобных біяграфій, усяго склаў 6 тамоў (т. 1 — 3 выдадзены ў 1790 — 1792 гг.). Том 1 прысвечаны Льву Сапегу (перавыдаваўся ў 1805, 1830, 1837, 1855), том 2 — Яну Петру Сапегу. У працы змешчана шмат гістарычных крыніц. У тым ліку лісты манархаў, «Дыярушы выправы на Маскоўскую вайну Яна Пятра Сапегі 1608 — 1611 гадоў». 

У 1802 — 1807 гг. узначальваў рух па пераносе мошчаў блажэннага А. Баболі ў Полацк. З 1805 г. зноў у ордэне езуітаў. У 1805 — 1809 гг. намеснік рэктара калегіума ў Дынабургу, потым у Полацку, з 1811 г. узначальваў місійны дом у Хальчы. У 1814 г. адышоў ад спраў, жыў у Магілёве, дарадца рэктара і духоўны апякун калегіі. 

Пасля выгнання езуітаў з Расійскай імперыі (1820) выехаў у Ферару (Італія), потым жыў у Галіччыне.

## Творы 
* Życia Sapiehów. T. 1 — 3. — Wilno, 1790 — 1793.

## Літаратура 
* Пазднякоў, В. Кагнавіцкі Казімір // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г.П.Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э.Э.Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. – С. 522. — ISBN 985-11-0041-2.

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Езуіты
Дуброўнік (род раслін)

**Дубро́ўнік** (*Téucrium*) — род кветкавых раслін сямейства Ясноткавыя (*Lamiaceae*). Усяго 10—12 (287) відаў, распаўсюджаных у лясах Еўразійскага кантынента.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя, радзей аднагадовыя травы ці паўхмызнякі. Лісце суцэльнае, пёрыста-лопасцевае або перыстарассечанае. Кветкі двухгубыя, сінія, пурпуровыя, радзей белыя або жоўтыя ў колападобным, гронкападобным або мяцёлкавым суквецці. Плод — чатырохарэшак.

## Арэал 
Растуць ва ўмераным і субтрапічным паясах.

### Віды 
Паводле базы даных *The Plant List*, род уключае 287 відаў. Некаторыя з іх:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Значэнне і выкарыстанне 
Меданосныя, эфіраалейныя, вострапрыпраўныя і дэкаратыўныя расліны.

## Літаратура 
*  — С. 248.
*  — С. 231—232.

## Спасылкі 
* 
* Teucrium // The Plant List


Катэгорыя:Флора Еўразіі
Елісеевічы (археалагічны помнік)

**Елісеевічы** — верхнепалеалітычная стаянка 1-й паловы апошняй стадыі валдайскага зледзянення ў в. Елісеевічы Бранскага раёна. На правым беразе р. Судасць. Адкрыта ў 1930 г. К. М. Палікарповічам, даследавалі ў 1935, 1936, 1946, 1948 гг. Палікарповіч, у 1936 г. Ф. М. Завярняеў, у 1946 г. М. В. Ваяводскі, у 1963—1968 гг. У. Д. Будзько.

У ніжнім гарызонце выяўлены рэшткі паўзямлянкавых жытлаў авальнай формы, заглыбленых у зямлю на 0,5 — 0,6 м, зробленых з розных касцей маманта (чарапы, буйныя трубчастыя плоскія косці). Знойдзены крамянёвыя прылады працы (бакавыя, вуглавыя, сярэдзінныя, пляскатыя разцы, скрабкі на канцах ножападобных пласцін, вастрыі, пласціны з прытупленым рэтушшу краем, долаты, цяслападобныя прылады, адбойнікі, рэтушоры), нуклеусы, вырабы з касцей зайца, лісіцы, ваўка, бурага мядзведзя, пясца, паўночнага аленя і інш., біўня маманта (верацёнападобныя наканечнікі коп’яў, землекапалкі, іглы з вушкам, шылы, праколкі). У ліку цікавых знаходак — авальныя пласціны з біўня маманта са складаным геаметрычным арнаментам у выглядзе 6-вугольнікаў, зігзагаў, ліній, што нагадваюць луску рыбы, выявы рыбы; жаночая статуэтка з біўня маманта; упрыгожанні (амулеты, падвескі) з прасвідраваных для падвешвання зубоў дробнай жывёлы, марскіх ракавін і прэснаводных малюскаў, трубачак марскіх чарвякоў. Культурны пласт верхняга гарызонту 2,5 м. Выяўлены крамянёвыя наканечнікі стрэл, у т.л. з бакавой выемкай, пласціны, скрабкі. Датуюцца: ніжні гарызонт XX—XVIII тысячагоддзямі да н.э., верхні — XIII—X тысячагоддзямі да н.э.

## Літаратура 
* Будько, В. Д. Верхний палеолит Северо-Запада Русской равнины // Доклады и сообщения археологов СССР. — М., 1966.
* Будько, В. Д. Елисеевичское верхнепалеолитическое поселение // Доклады АН БССР. — 1965. — Т. 9. — № 10. — С.
* Будько, В. Д., Возняячук, Л. Н. Палеолит Белоруссии и смежных территорий // Древности Белоруссии. — Мн., 1969.
* Очерки по археологии Белоруссии. Ч. 1. — Мн., 1970.
* Поликарпович, К. М. Палеолит Верхнего Поднепровья. — Мн., 1968.

Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Расіі
Катэгорыя:Бранскі раён
Стары горад (Стакгольм)

thumb|300px|справа|План Старога горада ў Стакгольме

**Стары горад** (Гучыць як *Гамла стан*) (), да 1980 года афіцыйна зваўся **Горад паміж мастамі** () — гістарычны цэнтр Стакгольма пабудаваны на востраве Стадсхолмен. Некалькі сот гадоў назад Стары горад лічыўся асобным горадам, але пасля стаў гістарычным раёнам Стакгольма. Па стане на 2006 год у Старым горадзе пражываюць каля 3000 жыхароў. Стары горад адносіцца да раёна Сёдэрмальм і мае плошчу 36 гектараў.

У Старым горадзе знаходзяцца:
* Каралеўскі палац;
* Вялікая плошча;
* Музей Нобеля;
* Царква святога Мікалая;
* Нямецкая царква;
* Завулак Мортэна Тротзіга — самая вузкая вуліца ў Стакгольме
і іншыя славутасці.

## Спасылкі 
* Вэб-сайт Старога горада 

Катэгорыя:Славутасці Стакгольма
Катэгорыя:Раёны Стакгольма
Кадышскі бой (1863)

**Кадышскі бой 1863**. Адбыўся 21 — 22 мая 1863 г. у ходзе паўстання 1863—1864 гг. паміж паўстанцкімі атрадамі Аўгустоўскага павета і ўрадавымі войскамі каля в. Кадыш (цяпер у Гродзенскім раёне). Напярэдадні бою атрад пад камандаваннем Ваўра знаходзіўся на паўднёвым беразе Аўгустоўскага канала, атрады Бранта і В. Гласкі — уздоўж дарогі паміж Сапоцкінам і Кадышом. Урадавыя войскі 2 калонамі ў складзе 2 пяхотных рот і 1 кавалерыйскага ўзвожа рушылі на іх з поўначы праз в. Капцёва і Вейселі (цяпер у Літве) і 20 мая выйшлі на левы бераг р. Чорная Ганча (левы прыток Нёмана) каля в. Кадыш. 21 мая, каб не дапусціць іх пераправы на правы бераг, атрады Бранта і Гласкі напалі на праціўніка. У ходзе бою паўстанцы панеслі страты каля 20 чал. забітымі і палоннымі і былі вымушаны адысці на Захад, у Аўгустоўскую пушчу. 22 мая ім на дапамогу падаспеў значна большы атрад Ваўра, які пасля 18-кіламетровага маршу атакаваў царскія войскі і сарваў праследаванне атрадаў Бранта і Гласкі. Разбітыя карнікі адступілі назад у Кадыш, вечарам таго ж дня паўстанцкія атрады рушылі на захад у глыб Аўгустоўскай пушчы на р. Марыха. Сяляне навакольных вёсак Галавенчыцы, Гарачкі, Зацішша і інш. пахавалі загінуўшых паўстанцаў у брацкай магіле, якая знаходзіцца за 500 м на паўночны захад ад Кадыша каля шашы Сапоцкін — Капчамесціс. На магіле пастаўлены драўляны і металічны крыжы, чорна-шэрая гранітная пліта з надпісам на польскай мове «Воінам 1863 года. 1927 год».

## Літаратура 
* Zielinski, S. Bitwy i potyczki 1863—1864. — Rapperswil, 1913. — S. 258—259.
* Барысаў, І., Бажэнаў, Ю. Кадышскі бой 1863 / Ілья Барысаў, Юрый Бажэнаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 523. — ISBN 985-11-0041-2.

Катэгорыя:Бітвы паўстання 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Канфлікты 1863 года
Катэгорыя:Падзеі 21 мая
Катэгорыя:Падзеі 22 мая
Катэгорыя:Кадыш
Катэгорыя:Гісторыя Гродзенскага раёна
Катэгорыя:1863 год у Беларусі