Багемізм

пачалі чаканіць пражскія грошы, якія па-лацінску называліся *grossus denarius* (або проста *grossus*), у ст.-чэш. мове замацаваліся назвы *groš*, *kroš*. Пражскі грош з’явіўся ў Галіцкай Русі да 1320 г., іх масавы наплыў на тэрыторыю ВКЛ адбыўся ў сярэдзіне XIV ст.]]
**Багемі́зм** або **чэхізм** — запазычанне з чэшскай мовы. Паняцце *багемізм* паходзіць ад састарэлай назвы Чэхіі — Багемія (з с.-лац. *Bo(h)emia*).

## Маравізмы (чэха-маравізмы) у старажытнарускіх пісьмовых помніках 
Кіеўская Русь не мела прамых сувязей з дзейнасцю Кірылы і Мяфодзія на мараўскіх землях у 860-880-я гады. Тым не менш, ужо ў X ст. ва ўсходнеславянскіх хрысціянскіх цэнтрах былі добра вядомыя царкоўна-богаслужбовыя кнігі і тэксты Святога Пісьма, створаныя на стараславянскай мове. Пасля 885 года створаныя і перакладзеныя ў Маравіі стараславянскія тэксты былі перанесены вучнямі Кірылы і Мяфодзія ў паўднёваславянскія землі, адкуль яны трапілі ў Кіеўскую Русь. Даследчыкі не выключаюць таксама магчымасць простага шляху гэтых помнікаў з заходнеславянскіх зямель на Русь. Ёсць меркаванне, што Кіеўская Русь магла мець сувязі з Вялікай Маравіяй або Чэхіяй не пазней за Х ст. і адтуль непасрэдна атрымліваць помнікі стараславянскай пісьменнасці.

Сярод чэха-мараўскіх стараславянскіх помнікаў, якія праніклі ў старажытнарускую пісьмова-літаратурную традыцыю, вылучаюць *Жыціе Мяфодзія і Канстанціна*, *Жыціе св. Вацлава (Вячаслава)*, *Жыціе св. Людмілы*, *Жыціе пакутніка св. Віта*, *Гутаркі пра евангелле папы Грыгорыя Вялікага*, *Нікадзімава Евангелле*, *Номоканонъ*, *Законъ соудьнъи людемь* і некаторыя іншыя. У гэтых помніках старажытнарускай пісьменнасці сустракаюцца маравізмы (чэха-маравізмы): *вароватисѧ*, *гризь*, *древле*, *жидъ*, *законьникъ*, *крижма*, *лакота*, *малжена*, *оплатъкъ*, *папежь*, *роугота*, *снага* і інш.  

## Багемізмы ў старабеларускай мове 
Засваенне багемізмаў старабеларускай пісьменнасцю адбывалася на працягу ўсяго перыяду яе існавання. Большасць багемізмаў была зафіксавана ў XV ст. (39,6 %) і XVI ст. (46 %), невялікая іх колькасць — у канцы XIV ст. (6,4 %) і ў XVII ст. (8 %).

Багемізмы, запазычаныя старабеларускай мовай, пераважна з’яўляліся лексічнымі і называлі рэаліі і паняцці з розных сфер чалавечай дзейнасці і навакольнага свету:

рэлігійная лексіка (*бермовати*, *жекгнати*, *кацеръ*, *кляшторъ*, *костелъ*, *крижмо*, *мша*, *нешпоръ*, *оплатокъ*, *пацеръ*, *фара*, *чистецъ*, *ялмужна* і інш.);

ваенная (*башта*, *гаковница*, *геваръ*, *дека*, *жолнеръ*, *капалинъ*, *куша*, *мождчеръ*, *пищаль*, *пушка*, *ручница*, *торасница*, *шафелина* і інш.);

грамадска-палітычная, эканамічная і сацыяльная (*вердунокъ*, *владати*, *гербъ*, *грошъ*, *ланъ*, *ленный*, *лотръ*, *маршалокъ*, *место*, *обыватель*, *подканцлерый*, *подчаший*, *реша*, *рынокъ*, *франтъ* і інш.);

бытавая (*баволна*, *брама*, *едвабъ*, *замокъ*, *китлица*, *коминъ*, *комната*, *коновъ*, *кухня*, *пончоха*, *стодола* і інш.);

лексіка, якая характарызуе фізічную, разумовую дзейнасць і эмацыянальна-псіхічны стан чалавека (*благати*, *взменка*, *вшетечный*, *ганьба*, *гасло*, *довтипъ*, *крутофиля*, *неснаска*, *праца*, *привлащити*, *справедливый*, *фортель*, *хлюба*, *хуть*, *чигати* і інш.);

іншыя (*барва*, *варцабы*, *кминъ*, *левартъ*, *марецъ*, *палцатъ*, *пижмо*, *пытлованый*, *ритина*, *тузинъ*, *шахи* і інш.).

Багемізмы пранікалі ў старабеларускую мову прамым і непрамым шляхамі. Часцей засваенне чэшскіх запазычанняў адбывалася непрамым шляхам — пры польскім пасрэдніцтве . На працягу некалькіх стагоддзяў польская мова і яе пісьменнасць знаходзіліся пад прамым чэшскім уплывам, што адбілася перад усім на яе лексічным складзе . Багемізмы, якія замацаваліся ў польскай мове, пазней засвойваліся старабеларускай мовай, паколькі апошняя працяглы час знаходзілася пад істотным польскім уплывам.

Прамыя запазычанні з чэшскай мовы сустракаюцца ў старабеларускіх перакладных творах, якія ўзыходзяць да старачэшскіх рэдакцый: біблейскія пераклады Ф. Скарыны, «Сказанне пра Сівілу-прарочыцу» (*видим* — марфалагічны багемізм (параўн. са ст.-чэш. *vidím*), *замоутокъ*, *звлашти*, *ругава*), «Песня песень» з рукапісу 588 Сінадальнага зборніка (*зернатое яблоко*, *вечерѧдло*, *ѣдло*, *отъпочивало*, *превалъ*), «Аповесць пра Таўдала-рыцара» (*прелишь*, *оскварокъ*, *вражделникъ*, *повлаць*, *мръха*, *штиръ*) .

## Статус багемізмаў у старабеларускай мове 
Паколькі многія багемізмы запазычваліся праз польскую мову, пад пытаннем, ці правамерна іх адносіць да багемізмаў, а не паланізмаў. Акрамя таго, большасць багемізмаў не з’яўляецца запазычаннямі ўласначэшскага паходжання, г. зн. першакрыніцай выступалі іншыя, як правіла, заходнееўрапейскія мовы — лацінская (*берло*, *грошъ*, *жакъ*, *келихъ*, *кляшторъ*, *левартъ*), нямецкая (*баволна*, *вердунокъ*, *ланъ*, *маршалокъ*, *реша*, *пончоха*), раманскія (*башта*, *газука*, *гарусъ*, *дека*, *павеза*), венгерская (*гарцъ*, *гарцовати*, *палцатъ*). Між тым, па меркаванні Я. І. Мельнікава: « чэшская мова выступае ў ролі словаперадатчыка, пасрэдніка ў распаўсюджанні заходнееўрапеізмаў, нярэдка славянізуе іх і прыўносіць свае фанетычныя і марфалагічныя асаблівасці , якія пераважна і засвойваюць іншыя, запазычваючыя, славянскія мовы».

Асобнае месца сярод багемізмаў займаюць запазычанні ўласначэшскага паходжання, г. зн. першакрыніцай запазычання з’яўляецца чэшская мова: *благати*, *брама*, *варцабы*, *взменка*, *владати*, *владза*, *владаръ*, *власный*, *внетъ*, *вспанялый*, *вшетечный*, *ганьба*, *гасло*, *гмызъ*, *гойный*, *довтипъ*, *зацный*, *звлаштный*, *звлаща*, *куша*, *крутофиля*, *лечъ*, *малжонка*, *надеръ*, *неснаска*, *нестеты*, *обецный*, *обыватель*, *подчаший*, *подканцлерый*, *подкоморый*, *подконий*, *подстаростий*, *подстолий*, *поневажъ*, *праца*, *привлащити*, *ритина*, *ручница*, *справедливый*, *упреймый*, *уставичный*, *франтъ*, *хлюба*, *чигати*.

Некаторыя багемізмы захавалі фанетычныя асаблівасці чэшскай мовы, напрыклад, наяўнасць рэфлексаў **-ra-**, **-la-** ў групах з дыфтангічнымі спалучэннямі **tort*, **tolt*: *благати*, *брама*, *владати*, *владза*, *владаръ*, *власный*, *звлаща*, *праца*, *привлащити*, параўн. з уласнапольскімі адпаведнікамі *błogać*, *brona*, *włodać*, *włodza*, *włodarz*, *włosny*, *proca*, *przywłoszczyć* (ст.-польск. *zwłaszcza*, *zwłaszcze* з’яўляецца лексічным багемізмам і зарэгістравана толькі з рэфлексам *-la-*). У старабеларускай мове асобным з іх адпавядаюць уласнабеларускія формы з поўнагалоссем: *бологовати*, *борона*, *володати*, *волость*, *волостный*.

## Багемізмы ў сучаснай беларускай мове 
Частка багемізмаў, якія ўжываюцца ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, былі запазычаны яшчэ ў старабеларускі перыяд: *абывацель*, *ахвяра*, *бавоўна*, *гарцаваць*, *герб*, *грошы*, *жагнаць*, *жаўнер*, *імша*, *капліца*, *касцёл*, *келіх*, *кляштар*, *панчоха*, *пацеры*, *пісталет*, *пушка*, *рынак*, *рыцар*, *улада*, *уладар*, *уладарыць* і інш.

## Літаратура 
* Алексяевіч, Г. В. Чэшская моўная традыцыя ў Беларусі на іншаславянскім фоне: старабеларускі перыяд: дыс. … канд. філал. навук. — Мінск, 2020.
* Алексяевіч, Г. В. Польская мова як пасрэднік у працэсе запазычвання лексем з чэшскай у беларускую мову / Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. Да 220-годдзя з дня нараджэння Адама Міцкевіча: зб. арт. — Мінск, 2018. — С. 203—213.
* Алексяевіч, Г. В. Багемізмы, запазычаныя праз польскае пасрэдніцтва, у старабеларускай мове: фанетычны аспект. — Беларуская лінгвістыка. — 2018. — Вып. 80. — С. 111—123.
* Львов, А. С. О западнославянских словах в памятниках древнерусской письменности / Проблемы современной филологии: сб. ст. к 70-летию акад. В. В. Виноградова. — М., 1965. — С. 199—203.
* Львов, А. С. Чешско-моравская лексика в памятниках древнерусской письменности / Славянское языкознание: докл. совет. делегации: VI Междунар. съезд славистов, Прага, авг. 1968 г. — М., 1968. — С. 316—338.
* Мельников, Е. И. О чешских лексических элементах в русском языке, заимствованных через посредство польского и других языков (в XIV—XIX вв.) / Slavia. — 1967. — Roč. 36, № 1. — S. 98—114.
* Пальцаў, Г. В. Агульныя словы чэшскага паходжання ў беларускай і польскай літаратурных мовах / Польские говоры в СССР: исследования и материалы: в 2 ч. — Минск, 1973. — Ч. 1 : 1967—1969 гг. — С. 120—131.
* Станков, Р. Древнеболгарские переводные тексты и проблема лексических моравизмов. — София: Св. Кл. Охридски, 2016.
* Сятковский, Я. Воздействие чешского языка на формирование польского литературного языка / Славянские культуры в эпоху формирования и развития славянских наций XVIII—XIX вв.: материалы междунар. конф. ЮНЕСКО ; редкол.: Д. Ф. Марков [и др.]. — М., 1978. — С. 134—136.
* Флоровский, А. В. Чехи и восточные славяне. Очерки по истории чешско-русских отношений (X—XVIII вв.): в 2 т. — Praha: Orbis-Legiografie-Práce, 1935—1947.
* Шенкер, А. Главные пути лексический заимствований в славянских языках (на материалах чешского, польского и восточнославянских языков) / American contributions to the Ninth International congress of slavists, Kiev, Sept. 1983: [in 2 vol.]. — Columbs, Ohio, 1983. — Vol. 1. — P. 255—267.
* Havránek, B. Expanse spisovné češtiny od 14. do 16. století / Co daly naše země Evropě a lidstvu. — 3-é vyd. — Praha, 1998. — S. 103—116.
* Verkholantsev, J. Ruthenica Bohemica: Ruthenian Translations from Czech in the Grand Duchy of Lithuanian and Poland. — Wien ; Berlin : Lit. Verlag, 2008.
Катэгорыя:Запазычанні
Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Старабеларуская мова
Катэгорыя:Чэшская мова