open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Першы закон Ньютана

**Першы закон Ньютана** (**закон інерцыі**) вызначае характар руху свабоднага цела. Гэты закон быў адкрыты Галілеем, але называецца імем Ньютана, таму што ён уключыў яго ў сваю сістэму законаў руху.

Закон інерцыі сцвярджае, што ўласцівасцю кожнага цела ёсць захаванне хуткасці свайго руху, а змена хуткасці (паскарэнне або замаруджанне) магчымая толькі вынікам знешняга ўздзеяння.

## Антычныя ўяўленні аб інерцыі 
Свабодная целы ў рэальным жыцці не сустракаюцца, бо на любое цела ў наваколькым свеце дзейнічаюць тыя ці іншыя сілы. Гэта прыводзіла антычных навукоўцаў да памылковай высновы аб тым, што цела не можа рухацца без знешняга ўздзеяння. Арыстоцель у сваім трактаце «Фізіка» разважае:

: Ніхто не можа сказаць, чаму цела, што рухаецца, спыніцца дзе-небудь, бо чаму яно спыніцца тут, а не там? Значыць, яно павінна або не рухацца, або рухацца бясконца, калі яму толькі не перашкодзіць нешта мацнейшае. Далей, падаецца, што цела рухаецца ў пустэчу, бо тая саступае, але ў пустэчы гэта ёсць па ўсіх напрамках, таму яно павінна рухацца ўва ўсе бакі.

Арыстоцель, такім чынам, адмаўляе інерцыю, зыходзячы з памылковай думкі аб тым, што цела праз ізатропнасць прасторы («пустэчы») не можа «ведаць», куды яно павінна рухацца. Пункт погляду Арыстоцеля аспрэчваўся навукоўцамі, але панаваў да адкрыцця закона інерцыі.

## Закон інерцыі, прынцып адноснасці і інерцыяльныя сістэмы адліку 
З арыстоцелевай высновы аб неабходнасці знешняга ўздзеяння на цела для яго руху вынікае, што ў сістэме адліку, звязанай з целам, што рухаецца, на яго не дзейнічаюць тыя сілы, што дзейнічаюць у іншых сістэмах. Але гэта супярэчыць вынікам эксперыментаў, якія сцвярджаюць адваротнае: рух або нерухомасць не ўплывае на характар фізічных працэсаў. Апошняе сцверджанне называецца прынцыпам адноснасці Галілея і з'яўляецца абагульненнем закона інерцыі.

Відавочна, аднак, што гэты прынцып не можа выконвацца абсалютна ва ўсіх сістэмах адліку, бо калі свабоднае цела захоўвае хуткасць у адной сістэме, то яно не будзе яго захоўваць у сістэме, што рухаецца адносна яе з паскарэннем. Таму закон інерцыі патрабуе аксіяматычнага сцверджання наяўнасці такіх сістэм адліку, дзе ён выконваецца (інерцыяльных сістэм). З улікам гэтага закон фармулюецца так:

*Існуюць сістэмы адліку, што называюцца інерцыйнымі, у якіх свабоднае цела (такое, на якое не аказваюцца вонкавыя ўздзеянні) захоўвае сваю сталую хуткасць ці знаходзіцца ў спакоі*.

Паколькі рух са сталай хуткасцю - гэта раўнамерны прамалінейны рух, то з закону інерцыі вынікае, што свабодныя целы ў інерцыяльных сістэмах адліку рухаюцца раўнамерна і прамалінейна.

Відавочна, што ўсе інерцыяльныя сістэмы адліку рухаюцца адна адносна адной з пастаяннай хуткасцю. Сістэма, што рухаецца адносна інерцыяльнай сістэмы адліку з паскарэннем, з'яўляецца неінерцыяльнай.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Дынаміка
Ёзэф Позіпаль

**Ёзэф Позіпаль** (;  — ) — нямецкі футбаліст румынскага паходжання, абаронца. Чэмпіён свету 1954 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Гамбург
Катэгорыя:Ігракі ФК Армінія Гановер
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1954
Пячора Пеш Мерль

**Пеш-Мерль**, пячора з палеалітычным жывапісам. Францыя, Ло.

Адкрытая ў 1922 А. Давідам і А. Дютэртрам, вывучалася Лемазі. 130 м² займаюць т.з. «макароны», налічваецца 690 малюнкаў: жывёліны — маманты, бізоны, быкі, коні, алені, рыбы, адзін прадстаўнік сямейства каціных, адзін мядзведзь; людзі; «жанчыны-бізоны»; малюнкі рук і пальцаў; розныя знакі. Радыёвугляродная датыроўка: 23610±350; 22750±390; 25120±390; 19300±270.

## Гл. таксама 
* Пячора Кра-Маньён
* Альтаміра
* Пячора Фон-дэ-Гом
* Пячора Каске
* Пячора Ласко
* Пячора Руфіньяк

Катэгорыя:Пячоры Францыі
Поліфункцыянальнасць (мова)

**Поліфункцыянальнасць** мовы, **полівалентнасць** мовы — здольнасць мовы выконваць функцыі ў розных сферах дзейнасці, адна з найбольш істотных рыс, якімі літаратурная мова адрозніваецца ад іншых адгалінаванняў нацыянальнай мовы, абмежаваных тэрытарыяльна або функцыянальна (дыялекты, прафесіянальныя гаворкі, прастамоўе, жаргоны).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Мовазнаўства
Віторыа Поца

**Віторыа Поца** (;  — ) — італьянскі футбольны трэнер. Двойчы прыводзіў нацыянальную зборную Італіі да перамогі ў чэмпіянатах свету (1934, 1938).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарына
Катэгорыя:Ігракі ФК Грасхопер
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Мілан
Катэгорыя:Трэнеры ФК Тарына
Катэгорыя:Трэнеры-пераможцы чэмпіянатаў свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1934
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1938
Поўнач

**Поўнач** — адзін з чатырох асноўных кірункаў свету, які заўсёды паказвае ў напрамку паўночнага полюса. На іншых планетах сонечнай сістэмы таксама ёсць кірунак свету поўнач, на якіх ён таксама паказвае ў напрамку паўночнага полюса. Напрамак на поўнач выкарыстоўваецца ў навігацыі, а таксама ў сістэмах каардынат. Тэрмін «норд» альбо «поўнач» (міжнароднае скарачэнне N) з’яўляецца бісектрысай паміж захадам (270 градус) і ўсходам (90 градусаў).

Стрэлка компаса амаль заўсёды накіравана на поўнач, што з’яўляецца дастатковым у Цэнтральнай Еўропе для адносна дакладнага арыентавання. Напрамак магнітнай стрэлкі компаса падпарадкоўваецца магнітнаму полю Зямлі, таму стрэлка паказвае ні на геаграфічны паўночны полюс, ні на магнетычны паўночны полюс.

Іншымі асноўнымі кірункамі свету з’яўляюцца захад, усход і поўдзень.

## Гл. таксама 
* Арыентаванне
* Ружа вятроў
* Час
* Часавы пояс
* Сонца
* Компас
* Навігацыя

Катэгорыя:Арыентаванне
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Праект беларускай азбукі (Карусь Каганец)

Вядомы пісьменнік, мовазнаўца-самавук **Карусь Каганец** шмат увагі надаваў беларускай азбуцы. Ён вывучаў кірыліцу, лацініцу, арабіцу і іншыя азбукі, намагаючыся вылучыць найбольш прыдатныя для перадачы беларускіх гукаў знакі. Таксама ён спрабаваў скласці ўласнабеларускі алфавіт. Чарнавік гэтага праекта захаваўся да нашых дзён.

Пачынаецца рукапіс разважаннямі аўтара аб найважнейшым, з ягонага гледзішча, прынцыпе, на якім павінен грунтавацца алфавіт, — найбольш поўнай адпаведнасці паміж гукамі і літарамі:

Даўно людзі стараюцца наладзіць пісьменнасць так, штобы яна была як можна прасцейша, а затым і лягчэйша для навучання. Адно яны разумеюць, што чым у абэцадле меней знакаў, то яно лягчэйшае, а па майму разуменню трохі не так, бо калі мала знакаў зычных, то на адзін зык прыходзіцца ставіць колькі знакаў, як, прымерам, у англікаў, французаў. Да навошта далёка шукаці, калі ў нашых суседзяў палякаў, калі трэба паставіць х, ч, ш, то мусіма пісаці ch, cz, sz, што дужа затрудняе навуку граматы. Калі бо прыняці на ўсякі зык асаблівы знак, то хоч будзе трудней трохі наўчыцца гэтых знакаў, но пісаці ўжо будзе шмат лягчэй. І славянскае абэцадла і е найлепшае з усіх еўрапейскіх, бо яно падходзіць да ўсіх славянскіх гутарак, адно пачамусь закінулі, а пільнуючыся якойсь-та моды, стараюцца пісаці латынскімі знакамі, каторыя ні да адной з цяперашніх моваў не падходзяць, а тым болей да беларускае мовы, катора багата зыкамі.

За аснову сваёй азбукі Каганец узяў рускі варыянт традыцыйнай кірыліцы, надаўшы нетрадыцыйны гукавы сэнс літарам е, ъ, ѡ, *ѣ* (). Таксама ён прапанаваў тры новыя літары: ε, γ, . Літара е прызначалася для перадачы галоснага перадняга раду сярэдняга пад’ёму пасля цвёрдых зычных ва ўсіх складах незалежна ад націску, літара ε — для перадачы гэтага ж гука пасля мяккіх зычных пад націскам, літара *ѣ* — для перадачы ўсіх галосных сярэдняга і ніжняга пад’ёму ў ненаціскных складах пасля цвёрдых зычных, за выключэннем канцовага адкрытага складу, у якім памянёныя гукі, на думку аўтара, у большасці беларускіх гаворак адрозніваюцца паміж сабою ў вымаўленні і таму на пісьме павінны перадавацца асобнымі літарамі (е, а, о), літара ѡ — для перадачы галоснага задняга раду ніжняга пад’ёму *о*, які «можна гаварыць, калі з яго пачынаецца слова, як го або во, а калі ўсярэдзіне слова, то як оў», літара γ — для перадачы *г* з прыдыханнем, «прымерам γуліца — вуліца або гуліца», літара  — для перадачы гука *ц* на месцы этымалагічнага мяккага *т*. Карусь Каганец указваў на неабходнасць прыняцца асобнай літары і для мяккага *д*, якое «беларусы найбольш гавораць востра, з прысвістам і цяперашнія пісьменнікі пішуць дз».

## Заўвагі 
Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы
Практычная астраномія

**Практы́чная астрано́мія** — раздзел астраметрыі, які распрацоўвае спосабы назіранняў, метады іх апрацоўкі і тэорыю астранамічных прыбораў. Метады практычнай астраноміі выкарыстоўваюцца ў марской, авіацыйнай і спадарожнікавай навігацыі і ў геадэзіі.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Астраметрыя
Джэймс Полк

**Джэймс Нокс Полк** (;  — ) — 11-ы прэзідэнт ЗША (1845-49).

## Біяграфія 
Полк нарадзіўся ў графстве Мекленберг, штат Паўночная Караліна. Пазней ён жыў і прадстаўляў штат Тэнэсі. Дэмакрат Полк служыў у якасці 13-га спікера Палаты прадстаўнікоў ЗША (1835-39), ён быў адзіным у гісторыі ЗША прэзідэнтам, які быў спікерам Палаты, а пасля губернатарам штата Тэнэсі (1839-41). Полк быў адкрыццём («цёмнай кабылкай») выбараў прэзідэнта 1844 года, перамогшы Генры Клея з канкуруючай партыі вігаў, паабяцаўшы далучэнне Тэхаса. Полк быў лідарам джэксанаўскай дэмакратыі ў другой партыйнай сістэме. Яго мянушка была «Малады Гікары» з-за яго цеснай сувязі са «Старым Гікары», якім быў Эндру Джэксан.

Полк часта лічыцца апошнім моцным прэзідэнтам напярэдадні грамадзянскай вайны, сумеўшы на працягу чатырох гадоў свайго прэзідэнтства дасягнуць асноўныя мэты унутранай і знешняй палітыкі, заяўленыя падчас яго перадвыбарнай кампаніі і працы яго адміністрацыі. Так, калі Мексіка адпрэчыла амерыканскую анэксіі Тэхаса, Полк прывёў нацыю да пераканаўчай перамогі ў амерыкана-мексіканскай вайны, захапіўшы амаль увесю тэрыторыю цяперашняга амерыканскага Паўднёвага Захада. Ён забяспечыў істотнае зніжэнне тарыфных ставак, замяніўшы «Чорны тарыф» тарыфам Уолкера 1846 года, які задавальняў менш прамыслова развітыя штаты роднага Поўдня, якія выпускалі менш дарагія чым канкурэнтныя імпартныя тавары. Ён пагражаў вайной Злучанаму Каралеўству з-за спрэчнай тэрыторыі Арэгонскай зямлі, у рэшце рэшт было дасягнута пагадненне з англічанамі, на продаж часткі тэрыторый, якая пасля стала тэрыторыяй Арэгон. Акрамя таго, ён пабудаваў незалежную сістэму казначэйства, якая праіснавала да 1913 года; курыраваў адкрыццё Ваенна-марской акадэміі ЗША, Смітсанаўскага інстытута, закладку помніка Вашынгтону і выпуск першых у Злучаных Штатах паштовых марак.

Выконваючы сваі перадвыбарныя абяцанні знаходзіцца на пасадзе прэзідэнта толькі адзін тэрмін, Полк пакінуў свой пост і вярнуўся ў Тэнэсі ў сакавіку 1849 года, дзе ён памёр ад халеры праз тры месяцы.

Навукоўцы звычайна станоўча ацэньваюць яго дзейнасць на пасадзе ў спісах найвялікшых прэзідэнтаў з-за яго здольнасці садзейнічаць, атрымаць падтрымку і дасягнуць ўсіх асноўных пунктаў яго прэзідэнцкай праграмы. Полк быў названы «найменш вядомым важным прэзідэнтам» Злучаных Штатаў.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Губернатары Тэнесі
Катэгорыя:Памерлі ад халеры
Простыя рэчывы

[thumb|200px|right|[Алатропія|Алатропная мадыфікацыя вугляроду — **алмаз** (у матчынай пародзе)]]
**Простыя рэчывы** — рэчывы, якія складаюцца з атамаў аднаго хімічнага элемента.

У залежнасці ад тыпу хімічнай сувязі паміж атамамі простыя рэчывы могуць быць *металамі* (Na, Mg, Al, Bi і інш.) і *неметаламі* (H2, N2, Br2, Si і інш.).

Прыклады простых рэчываў: малекулярныя (O2, O3, H2, Cl2) і атамарныя (He, Ar) газы; розныя формы вугляроду, ёд (I2), металы (не ў выглядзе сплаваў).

## Гл. таксама 
* Складаныя рэчывы

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі
Пругкая дэфармацыя

**Пругкая дэфармацыя** — змена формы і памераў цела пад уздзеяннем знешніх сіл, якая знікае пасля ўстаранення ўздзеяння. Падпарадкоўваецца закону Гука.

Раздзел фізікі, які вывучае пругкія дэфармацыі, называецца тэорыяй пругкасці.

Пры пругкай дэфармацыі яе велічыня не залежыць ад перадгісторыі і цалкам вызначаецца механічнымі напружаннямі, гэта значыць з’яўляецца адназначнай функцыяй ад напружанняў. Для большасці рэчываў гэтую залежнасць можна з вялікай дакладнасцю лічыць прамой прапарцыйнасцю. Пры гэтым пругкая дэфармацыя апісваецца законам Гука. Найбольшае напружанне, пры якім справядлівы закон Гука, называецца мяжой прапарцыйнасці.

Некаторыя рэчывы (металы, каучукі) могуць перажываць вялікую пругкую дэфармацыю, у той час як у іншых (кераміка, прэсаваныя матэрыялы) нават мінімальная дэфармацыя перастае быць пругкай.

Максімальнае механічнае напружанне, пры якім дэфармацыя яшчэ застаецца пругкай, называецца мяжой цякучасці. Вышэй гэтай мяжы дэфармацыя робіцца пластычнай.

Пругкія дэфармацыі могуць змяняцца перыядычна з часам (пругкія ваганні). Працэс распаўсюджвання пругкіх ваганняў у асяроддзі называюць пругкімі хвалямі.

## Гл. таксама 
* Сіла пругкасці

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Супраціўленне матэрыялаў
Катэгорыя:Дэфармацыі
Карл Попер

**Карл Раймунд По́пер** (; 1902 — ) — аўстрыйскі філосаф. Шляхецкі чын Вялікабрытаніі.

Зрабіў значны ўнёсак у філасофію, філасофію навукі. Прапанаваў тлумачэнне механізму развіцця навукі праз дэдукцыйнае абвяржэнне.

## Асноўныя працы 
* Адкрытае грамадства і яго ворагі. У 2 т. (Т. 1 — каст. 1942, Т. 2 — люты 1943; першы выхад на англ. мове — 1945). Класічная манаграфія па сацыяльнай філасофіі.
* Што такое дыялектыка? (1940). Класічная філасофская праца з крытыкай дыялектыкі, у т. л. яе марксісцкай трактоўкі.
* Жабрацтва гістарыцызму (1944, 1945). Праца па сацыяльнай філасофіі, крытыка марксісцкага гістарыцызму.
* Логіка навуковага даследавання (1933).
* Дапушчэнні і абвяржэнні (1963).
* Аб’ектыўнае веданне (1972).
* Эвалюцыйная тэорыя: Шляхі ў будучыню (1984).
* Свет схільнасцяў (1990).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Ермаков, В. С. Справочник по истории философии: хронолог. персонифицир. — СПб., 2003. — С. 329. 

Катэгорыя:Філосафы
Катэгорыя:Філосафы Аўстрыі
Катэгорыя:Філосафы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Крытыкі марксізму
Арчыбальд Прымраўз

**А́рчыбальд Пры́мраўз** (; ,  — 21 мая , Эпсам) — брытанскі дзяржаўны дзеяч шатландскага паходжання, 48-ы прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі з 1894 па 1895 год. Адзіны прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі ў віктарыянскую эпоху, які нарадзіўся ў час праўлення каралевы, а таксама другі і апошні, хто быў маладзейшы за яе.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Прынцыпы

**Прынцы́пы** (ад  — першы, галоўны, асноўны) — воіны цяжкай пяхоты ў Старажытным Рыме ў V — пач. II ст. да н.э.

Зброя — доўгае драўлянае кап’ё (з 107 г. да н.э. — кароткае кап’ё, акаванае жалезам). Засцерагальнае ўзбраенне — шлем, панцыр, шчыт.

Камплектаваліся дасведчанымі воінамі ва ўзросце 30 — 40 гадоў. Спачатку складалі 1-ю лінію баявога пастраення легіёна (адсюль назва), пасля кан. V — пач. IV ст. да н.э. перамясціліся ў 2-ю лінію, за гастатамі.

Катэгорыя:Войска Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Пяхота
Катэгорыя:Гісторыя ўзбраенняў
Прыродазнаўчыя навукі

**Прыродазнаўчыя навукі**, **прыродазна́ўства** або **натуральныя навукі** — комплекс навук пра прыроду. Вывучаюць сутнасць з'яў прыроды, найбольш агульныя законы яе развіцця, спосабы выкарыстання атрыманых ведаў у практычнай дзейнасці.

У комплекс прыродазнаўчых навук уваходзяць навукі пра агульныя ўласцівасці і будову матэрыяльнага свету (фізіка, хімія), жывую прыроду (біялогія), касмічныя аб'екты (астраномія), геалогія, геафізіка, цыкл геаграфічных навук і іншыя.

Як самастойны комплекс сістэматычных даследаванняў прыродазнаўства вылучылася ў 2-й палове 15 ст.

**Гл. таксама:** Класіфікацыя навук.

## Літаратура 
* *Аношка В. С.* Прыродазнаўства // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 13. — Мн: БелЭн, 2001. — С. 80.
Неры Пумпіда

**Неры Альберта Пумпіда** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, брамнік. Чэмпіён свету 1986 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны (1983-1990, 38 гульняў). Срэбны прызёр Чэмпіянату свету 1990.  Уладальнік Кубка Лібертадорэс 1986 і Міжкантынентальнага Кубка 1986.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.
* *Руднік В.* Вялікая кніга чэмпіёнаў: 1908—2018. — Мінск: Медысонт, 2022. — ISBN 978-985-7228-67-6.

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Уніян Санта-Фэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Бетыс
Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт
Катэгорыя:Ігракі ФК Велес Сарсфілд
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны
Катэгорыя:Трэнеры ФК Алімпія Асунсьён
Катэгорыя:Трэнеры ФК Уніян Санта-Фэ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Гадой-Крус
Катэгорыя:Трэнеры ФК Аль-Шабаб Эр-Рыяд
Катэгорыя:Трэнеры ФК Веракрус
Катэгорыя:Трэнеры ФК Ньюэлс Олд Бойз
Катэгорыя:Трэнеры ФК Тыгрэс УАНЛ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Белья Віста
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1986
Пунта-Арэнас

[thumb|250px|left|Плаца-дэ-Армас у Пунта-Арэнас. На заднім плане — [Магеланаў праліў]]
**Пунта-Арэнас** () — горад на крайнім поўдні Чылі. З'яўляецца сталіцай XII рэгіёна Чылі (Рэгіён Магелана і Антарктычнага Чылі). Знаходзіцца на кантыненце насупраць вострава Вогненная Зямля, мае 117,432 тыс. жыхароў (2005) і з'яўляецца найбуйнейшым у чылійскай Паўночнай Патагоніі.

Пунта-Арэнас — самы паўднёвы горад свету з насельніцтвам больш за 100 тыс. За званне самага паўднёвага горада з Пунта-Арэнасам спрачаецца аргенцінскі горад Ушуая.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Чылі
Пурус

**Пуру́с** () — рака ў Паўднёвай Амерыцы ў Перу і Бразіліі, правы прыток Амазонкі.

Даўжыня ракі 3200 км. Плошча вадазбору 365 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 12,6 тыс. м³/сек. Вытокі ракі знаходзяцца каля ўсходняга падножжа Андаў на тэрыторыі Перу. Працякае па Амазонскай нізіне. Рэчышча ракі звілістае. Суднаходная амаль на ўсім працягу.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Purus River // Encyclopædia Britannica 

Катэгорыя:Рэкі Бразіліі
Катэгорыя:Рэкі Перу
Катэгорыя:Прытокі Амазонкі
Прынцып адноснасці Галілея

**Пры́нцып адно́снасці Галіле́я** (**пры́нцып адно́снасці ў меха́ніцы**) — адзін з фундаментальных прынцыпаў механікі, які сцвярджае раўнапраўнасць усіх інерцыяльных сістэм адліку і, такім чынам, адсутнасць адзінай, «абсалютнай» сістэмы адліку.

Прынцып адноснасці Галілея фармулюецца наступным чынам:

: *У любых інерцыяльных сістэмах адліку ўсе механічныя з’явы адбываюцца аднолькава, калі аднолькавыя іх пачатковыя ўмовы.*

З прынцыпу адноснасці вынікае адноснасць самога паняцця руху, бо цела, якое рухаецца ў адной сістэме адліку, можа быць нерухомым у іншай.

Пашырэннем прынцыпу адноснасці Галілея з’яўляецца прынцып адноснасці Эйнштэйна.

## Літаратура 
*  С. 461.

Катэгорыя:Класічная механіка
Альфрэд Пфаф

**Альфрэд Пфаф** (;  — ) — нямецкі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1954 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Айнтрахт Франкфурт
Катэгорыя:Ігракі ФК Родэльгаймер
Катэгорыя:Ігракі ФК Хохштат
Катэгорыя:Ігракі ФК Віргес
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1954
Ганс Пфлюглер

**Ганс Пфлюглер** (; нар. , Фрайзінг) — нямецкі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1990 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Кар’ера 
Да 15 гадоў гуляў у школах свайго горада, пакуль на адным турніры яго не заўважылі прадстаўнікі «Баварыі». Неўзабаве Ганс стаў мюнхенцам. У 1981 годзе Ганс быў упершыню заяўлены за дарослую каманду «Баварыі». Дэбютаваў у Бундэслізе 12 верасня 1981 года ў выязным матчы 6 тура супраць браўншвайгскага «Айнтрахта», які скончыўся нечаканым паражэннем мюнхенцаў з лікам 1:3. На 56-й хвіліне ён замяніў легенду нямецкага футбола Паўля Брайтнера. Замацавацца ў аснове Гансу адразу не атрымалася, на працягу двух сезонаў ён сядзеў за спіной Ганса Вайнера, Бертрама Баерлорцэра. Але неўзабаве Брайтнер і Вайнер пакінулі каманду, і Пфлюглер змог стаць іграком асновы, прычым на доўгі час. З ім «Баварыя» пяць разоў выйгравала чэмпіянат Германіі і тройчы выйгравала Кубак Германіі.

Згуляўшы ўсяго 14 матчаў у сезоне 1991/92 Ганс вырашыў, што яму ўжо варта сысці і завяршыў кар’еру. Але ў 1995 годзе, калі ў «Баварыі» з-за траўмы выбылі адразу некалькі абаронцаў, тагачасны трэнер Джавані Трапатоні папрасіў Ганса, які да гэтага часу трэніраваўся з другой камандай, дапамагчы камандзе і выйсці на адзін матч. 8 красавіка 1995 года адбылося вяртанне Пфлюглера ў футбол. Гэта быў матч супраць «Кайзерслаўтэрна» і скончыўся ён унічыю 1:1. Ганс правёў на полі ўвесь матч і паспеў зарабіць жоўтую картку.

У сезоне 2001/02 Ганс здзівіў усіх яшчэ раз, згуляўшы амаль ва ўсіх матчах другой каманды «Баварыі», за якую ў той час выступалі такія будучыя зоркі нямецкага футбола як Філіп Лам, Басціян Швайнштайгер і Пётр Трахоўскі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя II Мюнхен
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1990
Тэры Пейн

**Тэрэнс (Тэры) Лаянел Пейн** (; нар. ) — англійскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1966 у складзе нацыянальнай зборнай Англіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Англіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлтнем Таўн
Катэгорыя:Ігракі ФК Херэфард Юнайтэд
Катэгорыя:Ігракі ФК Саўтгемптан
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Англіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Чэлтнем Таўн
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1966
Прасліца

,**b** — верацяно з наматанай на яго пражай,**c** — **прасліца** ]]
**Пра́сліца**, **праселка**, **прасельца** — гліняны або каменны грузік з адтулінай у цэнтры, які насаджвалі на верацяно, каб павялічыць інерцыю яго вярчэння.

Перад пачаткам працы расчасаную воўну, ільняное ці канаплянае валакно прымацоўвася да свайго калаўрота, а потым з кудзелі левай рукой выцягвася некалькі валокнаў, скручваліся ў нітку і далучался да верацяна, на якое насаджвалася прасліцу. Верацяно разам з прыкручаным да яго пачаткам ніткі прыводзіла правай рукой у хуткае кручэнне і адразу адпускала. Павіснуўшы ў паветры, яно працягвала круціцца, паступова выцягваючы і намотваючы нітку.

У Старажытнай Русі да сярэдзіны X стагоддзя прасліцы вырабляліся з гліны і косці. З сярэдзіны X стасгоддзя шырокае распаўсюджванне ў сярэднявечнай Русі атрымалі оўруцкія шыферныя прасліцы, якія вырабляліся з пірафілітавага сланцу. На старажытнарускіх прасліцах былі выяўлены кірылічныя надпісы. У Старой Разані — «молодило», у Вялікім Ноўгарадзе — «Мартин», у Вышгарадзе — «невесточь» (нявесцін), у Кіеве — «Потворин пряслень» і іншыя. Вядомыя таксама вялізныя нерасшыфраваныя надпісы на славянскіх біканічных прасліцах XI—XIII стагоддзяў, напрыклад, з Белаозера і Ваўкавыска.

Звычайна прасліцы былі шарападобнай ці грушападобнай формы, упрыгожаныя нескладаным арнаментам або, радзей, надпісамі. З’явіліся ў час позняга неаліту з узнікненнем прадзення і ткацтва.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Пряслице  // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі
Катэгорыя:Дэталі ткацкага і прадзільнага абсталявання
Пётр з Дусбурга

**Пётр з Дусбурга**, **Пётр з Дуйсбурга**, **Пётр Дзюзбург** (сярэдзіна XIII ст. — пасля 1330) — брат-святар і храніст Тэўтонскага ордэна.

Пэўных звестак пра жыццё Пятра няма. Радзімай храніста працяглы час лічылі горад Дуйсбург (Duisburg) на Рэйне. Потым польская даследчыца  выказала здагадку, што Пётр выхадзец з галандскага Дусбурга, які з 1-й паловы XIII ст. знаходзіўся на тэрыторыі балея Утрэхт Тэўтонскага ордэна. Цяпер абедзве версіі суіснуюць.

Асноўны твор — «Chronicon Terrae Prussiae», даведзены да 1326 года з дадаткамі да 1330 года. Хроніка захавалася толькі ў спісах XV ст., у ёй змешчана ваенная гісторыя Ордэна ў Прусіі, апісаны прусы і іх паганскія культы. Застаецца нявызначаным месца напісання «Хронікі…» і месцы знаходжання аўтара. Паводле асноўных версій гэта маглі быць Рагніт, Кёнігсберг або Марыенбург, на апошні паказвае прысвячэнне «Хронікі…» вялікаму магістру Ордэна.

## Літаратура 
* *Матузова В. И.* Предисловие // Петр из Дусбурга. Хроника земли Прусской. М. Ладомир. 1997

Катэгорыя:Гісторыкі Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Гісторыкі Тэўтонскага ордэна
Катэгорыя:Гісторыкі XIV стагоддзя
Вілсан Піяца

**Ві́лсан Аліве́йра да Сі́лва Пія́ца** (; нар. , Рыбейран-дас-Невіс, Бразілія) — бразільскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1970 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Дасягненні 
### Камандныя 
; Зборная Бразіліі
* Чэмпіён свету: 1970
* Уладальнік Кубка Рыу-Бранку (2): 1967, 1968
* Уладальнік Кубка Рока: 1971

; «Крузейру»
* Уладальнік Кубка Бразіліі: 1966
* Фіналіст Кубка Рабертаа: 1969
* Сярэбраны прызёр чэмпіянату Бразіліі (2): 1974, 1975
* Бронзавы прызёр чэмпіянату Бразіліі: 1973
* Чэмпіён штата Мінас-Жэрайс (10): 1965, 1966, 1967, 1968, 1969, 1972, 1973, 1974, 1975, 1977
* Сярэбраны прызёр чэмпіянату штата Мінас-Жэрайс (5): 1970, 1971, 1976, 1978, 1979
* Уладальнік Кубка Лібертадорэс: 1976
* Фіналіст Кубка Лібертадорэс: 1977

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
* Профіль на fifa.com 
* Профіль іграка на worldfootball.net 

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Крузейру
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэнаскенса
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Пій IX

**Пій IX** (), свецкае імя **Джавані Марыя Мастаі-Ферэці**  (;  — ) — Папа Рымскі з 16 чэрвеня 1846 па 7 лютага 1878 года. Яго амаль 32-гадовы пантыфікат з’яўляецца найбольш працяглым з дакументальна пацверджаных у гісторыі папства. Калі ўключыць у спіс неправераныя звесткі, тады яго тэрмін ёсць другім пасля апостала Пятра. Пій вядомы скліканнем Першага Ватыканскага сабору ў 1868 годзе і канчатковай стратай кантролю над Папскай дзяржавай у 1870 годзе на карысць каралеўства Італіі. Пасля гэтага ён адмовіўся пакінуць Ватыкан, абвясціўшы сябе «вязнем у Ватыкане».

Яго заклік аб фінансавай падтрымцы аднавіў глабальныя ахвяраванні, вядомыя як дэнарыі Святога Пятра. Ён умацаваў цэнтральную ўладу Святога Прастола і Рымскай курыі над сусветнай каталіцкай царквой, а таксама фармалізаваў канчатковы дактрынальны аўтарытэт папы. Дагмат аб папскай беспамылковасці быў высунуты ў 1870 годзе. Папа Ян Павел II беатыфікаваў яго ў 2000 годзе.

## Біяграфія 
Джавані Марыя Мастаі-Ферэці нарадзіўся 13 мая 1792 года ў Сенігаліі. Ён быў дзявятым дзіцем у шляхецкай сям’і Джыралама дэі Конці Мастаі-Ферэці, траюраднага пляменніка П’етра Джыралама Гульельмі, і яго жонкі Катэрыны Антоніі Мадалены Салацэі дзі Фана. Ён быў ахрышчаны ў дзень свайго нараджэння з імёнамі Джавані Марыя Батыста П’етра Пелегрына Ісідора. Атрымаў адукацыю ў каледжы піяраў у Вальтэры і ў Рыме.

У 1814 годзе, будучы студэнтам багаслоўя ў сваім родным горадзе Сенігаліі, ён сустрэў папу Пія VII, які вярнуўся з французскага палону. У 1815 годзе Мастаі-Ферэці ўвайшоў у папскую гвардыю, але неўзабаве быў звольнены праз эпілептычнага прыпадак. Ён аддаў сябе на міласць Пія VII, які ўзвысіў яго і падтрымаў далейшыя тэалагічныя даследаванні. Мастаі-Ферэці быў пасвечаны ў святары 10 красавіка 1819 года. Спачатку Папа настойваў, каб Мастаі-Ферэці падчас Імшы дапамагаў іншы святар, але адмовіўся ад гэтага патрабавання, калі той пачаў радзей страчваць прытомнасць. Спачатку ён працаваў рэктарам Інстытута Таты Джавані ў Рыме.

Незадоўга да сваёй смерці Пій VII на прапанову чылійскага лідара Бернарда О’Хігінса рэарганізаваць Каталіцкую Царкву новай рэспублікі прызначыў будучага папу аўдытарам дзеля дапамогі апостальскаму нунцыю мансіньёру Джавані Музі ў першай місіі ў Паўднёвую Амерыку пасля рэвалюцыі. Мэтай місіі была вызначэнне ролі каталіцкай царквы ў Чылі і яе стасункі з дзяржавай, але калі яна нарэшце прыбыла ў Сант’яга-дэ-Чылі ў сакавіку 1824 года, О’Хігінс быў зрынуты і заменены генералам Рамонам Фрэйрэ, які быў ужо менш прыхільна пастаўлены да царквы і нават зрабіў варожыя захады, зрабіўшы захоп царкоўнай маёмасці. Місія скончылася няўдачай, вярнуўшыся ў Еўропы ані з чым. Па вяртанні ў Рым пераемнік Пія VII, папа Леў XII, прызначыў Мастаі-Ферэці кіраўніком шпіталя Сан-Мікеле-а-Рыпа ў Рыме і канонікам Санта-Марыя-ін-Вія-Лата.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Пій IX. Catholic Encyclopedia.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Пій XII

{{Іерарх 
|беларускае імя      = Пій XII
|арыгінальнае імя = 
|беларускае імя пры нараджэнні      = Эуджэніа Марыя Джузэпэ Джавані Пачэлі
|арыгінальнае імя пры нараджэнні = Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Pacelli
|партрэт = Papst Pius XII., Krönung 1939JS.jpg
|тытул= 
|сан = 1899
|хіратанія = 1917
|кардынал = 1929
|узнагароды =
{

-

}
|Commons = Pius XII
|аўтограф = Piusxii.jpg
}}
**Пій XII** (*Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Pacelli*), Папа Рымскі ( — ).

Абвясціў энцыкліку «Mystici Corporis Christi» (1943), у якой атаясаміў царкву з містычным целам Хрыста і заклікаў да адзінства хрысціян. Абвясціў догму Узнясення найсвяцейшай дзевы Марыі (1950), увёў свята Марыі — каралевы свету (1954). Пачаў рэформу літургічнага тыдня (1951). Увёў вечаровыя святыя месы, зрабіў раўнастайным еўхарыстычны пост. Дапусціў ужыванне нацыянальных моў у літургіі Еўхарысціі і ў літургіях некаторых таямніц.

Першы Папа, які прызнаў яўленні ў Фаціме.

Адкрыў сучасны радыёцэнтр у Санта Марыя ды Галерыя.

Быў абвешчаны слугою Божым (1990); быў пачаты працэс яго беатыфікацыі.

## Гл. таксама 
* Datis nuperrime

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* [http://w2.vatican.va/content/pius-xii/en.html ]

Катэгорыя:Папы Рымскія
Пій XI

**Пій XI** (*Ambrogio Damiano Achille Ratti*), Папа Рымскі (6.2.1922 — 10.2.1939).

Дамогся падпісання Латэранскага дагавору (11.2.1929). Прызнаў Рым сталіцай Італьянскай дзяржавы.

Абвясціў энцыкліку «Quas primas» (1925), у якой устанавіў свята Караля Хрыста, з адмысловымі афіцыюмам і святой месай. Стварыў Папскую акадэмію навук (1937).

Асудзіў ідэалогію нацызму ў энцыкліцы «Mit brennender Sorge» (1937). Асудзіў антырэлігійны характар камунізму ў энцыкліцы «Divini Redemptoris» (1937).

Першы Папа, які актыўна карыстаўся радыё дзеля ажыццяўлення пастырскай дзейнасці.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Нарадзіліся ў правінцыі Монца і Брыянца
Роберт Піль

**Роберт Піль** (; 1788—1850) — 29-ы, 31-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі. З 1809 года дэпутат палаты абшчын ад партыі Торы. У 1812-18 гадах міністр па справах Ірландыі. У 1822-27 і 1828-30 гадах міністр унутраных спраў. Ініцыіраваў прыняцце брытанскім парламентам актаў па змякчэнні крымінальнага права (смяротнае пакаранне больш чым за 100 злачынстваў замянялася іншым пакараннем) і турэмнага рэжыму, заснаваў у Лондане рэгулярную паліцыю (1829, ад скарочанага яго імя паходзіць мянушка канстэбляў — Бобі).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Пінатуба

**Пінатуба** — актыўны вулкан у Філіпінах у цэнтры вострава Лусон. Вулкан узвышаецца на 1486 метраў над узроўнем мора і знаходзіцца за 90 кіламетраў на поўнач ад Манілы і за 24 кіламетры на ўсход ад Ангелеса. Вулкан ляжыць на мяжы правінцый Замбалес, Баатан і Пампанга. Да 1991 года вулкан лічыўся згаслым.

Калі ў 1565 годзе Філіпіны былі заваяваны іспанцамі, парослы густым лесам Пінатуба служыў сховішчам збеглым тубыльцам аэта.

Катэгорыя:Вулканы Філіпінаў
Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Катэгорыя:Вывяржэнні вулканаў
Катэгорыя:Лусон
Рабер Пірэс

**Рабер Пірэс** (; нар. , , Францыя) — французскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1998, чэмпіён Еўропы 2000 у складзе нацыянальнай зборнай Францыі.

Гуляў за футбольныя клубы «Мец» (Францыя, 1992—1998), «Алімпік» (Францыя, 1998—2000), «Арсенал» (Англія, 2000—2006), «Вільярэал» (Іспанія, 2006—2010), «Астан Віла» (Англія, 2010—2011). Двухразовы чэмпіён Англіі (2002, 2004).

Улетку 2014 года аднавіў кар’еру, трапіўшы ў склад індыйскага клуба «Гоа». У лютым 2016 года канчаткова абвясціў аб завяршэнні кар’еры.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Францыі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Францыі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Гоа
Катэгорыя:Ігракі ФК Астан Віла
Катэгорыя:Ігракі ФК Вільярэал
Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Лондан
Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпік Марсель
Катэгорыя:Ігракі ФК Мец
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1998
Катэгорыя:ФІФА 100
Уільям Піт Малодшы

**Уільям Піт (малодшы)** ( — ) — 16-ы, 18-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі, быў брытанскім палітыкам у канцы 18 і пачатку 19 стагоддзяў. Належаў да партыі Торы.

## Біяграфія 
Стаў самым маладым прэм’ер-міністрам у 1783 ва ўзросце 24 гадоў. Пакінуў свой пост у 1801, але зноў стаў прэм’ер-міністрам у 1804 да сваёй смерці ў 1806. Ён таксама быў канцлерам казначэйства на працягу свайго прэм’ерства. Ён вядомы як «*малодшы*», каб адрозніць яго ад свайго бацькі, Уільям Піт-старэйшага, які таксама займаў пасаду прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі. У 1766 стаў графам, калі яго бацька атрымаў гэты тытул.

Першы тэрмін па пасадзе прэм’ер-міністра Піта прыпаў на час праўлення Георга III, калі ў Еўропе адбываліся буйныя падзеі, такія як Французская рэвалюцыя і напалеонаўскія войны. Піт, хоць часта згадваецца як торы, або «новым торы», называў сябе «незалежным вігам» і наогул быў супраць развіцця строгай партыйнай палітычнай сістэмы.

Піт найбольш вядомы як лідар Брытаніі ў вялікіх войнах з Францыяй і Напалеонам. Піт быў выдатным адміністратарам, які працаваў на эфектыўнасць і рэформы, у выніку чаго паўстала новае пакаленне выбітных адміністратараў. Ён падняў падаткі, каб заплаціць за вялікія вайны супраць Францыі, і расправіўся з радыкалізмам. Для прадухілення пагрозы з боку ірландскіх сепаратыстаў у падтрымку Францыі, ён распрацаваў акты аб Уніі 1800 і беспаспяхова спрабаваў у рамках Саюза надаць каталікам роўныя правы з пратэстантамі. Піт стварыў «новых Торы», што дазволіла адрадзіць партыю торы і дазволіў ім застацца ва ўладзе на бліжэйшыя чвэрць стагоддзя. Лічыцца, што здзякуючы Піту Брытанія ўступіла ў новы час без гваўтоўных пераменаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* «Correspondance between P. and Charles duke of Rutland» (Л., 1840);
* Gifford «A history of the political life of W. P.» (Лонд., 1809);
* Tomline, «Memoirs of the life of P.» (Лонд., 1821);
* Lord Stanhope, «Life and times of W. P.» (4 изд., 1879);
* Trauttwein v. Belle, «W. P. der jungere» (Б., 1870);
* Walford, «Biography of W. P.» (Л. 1890);
* Lord Roseberry, «P.» (Л., 1892).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Постаці брытанскай геапалітыкі
Катэгорыя:Напалеонаўскія войны
Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя XIX стагоддзя
Катэгорыя:Лідары Палаты обшчын
Марыа Піцыёла

**Марыа Піцыёла** (;  — ) — італьянскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1934 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Пескара
Катэгорыя:Ігракі ФК Фіярэнціна
Катэгорыя:Ігракі ФК Пістаезэ
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Пескара
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1934
Сільвіа Піёла

**Сільвіа Піёла** (;  — ) — італьянскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1938 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Навара
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарына
Катэгорыя:Ігракі ФК Лацыа
Катэгорыя:Ігракі ФК Про Верчэлі
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Кальяры
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1938
Марцін Пітэрс

**Марцін Стэнфард Пітэрс** (; , , Англія — ) — англійскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1966 у складзе нацыянальнай зборнай Англіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Англіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Гарлестан
Катэгорыя:Ігракі ФК Шэфілд Юнайтэд
Катэгорыя:Ігракі ФК Норвіч Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Тотэнхэм Хотспур
Катэгорыя:Ігракі ФК Вест Хэм Юнайтэд
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Англіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Шэфілд Юнайтэд
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1966
Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола
Раберту Міранда

**Рабе́рту Ло́піс ды Міра́нда** (; ) — бразільскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1970 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Амерыка Рыа-дэ-Жанэйра
Катэгорыя:Ігракі ФК Карынтыянс
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Батафогу
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1964 года
Раберту Карлус

**Рабе́рту Ка́рлус да Сі́лва** або **Раберта Карлас** (; нар. ) — бразільскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 2002 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* 

 
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:ФІФА 100
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1996 года
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года
Катэгорыя:Ігракі ФК Дэлі Дынамас
Катэгорыя:Ігракі ФК Анжы
Катэгорыя:Ігракі ФК Карынтыянс
Катэгорыя:Ігракі ФК Фенербахчэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас
Катэгорыя:Ігракі ФК Уніян Сан-Жуан
Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетыку Мінейру
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Дэлі Дынамас
Катэгорыя:Трэнеры ФК Акхісар Беледыеспор
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сівасспор
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2002
Механічная работа

{{Фізічная велічыня
| Назва    = работа
| Сімвал      = A = \int \vec F \cdot d\vec{r}
| Размернасць = L2MT−2
| СІ          = Дж
| СГС         = эрг
| Заўвагі  = скалярная велічыня
}}
{{Фізічная тэорыя
| Name = Механічная работа
| Label = W = \mathbf{F} \cdot \mathbf{S} = F \cdot  S \cdot  \cos\varphi  
| LabelId = Праца сілы
| KeyItems = Ключавыя артыкулы
| Topic1 = Работа ў фізіцы
| Items1 = Механічная работа Закон захавання энергіі Тэрмадынамічная работа Першы пачатак тэрмадынамікі
| Topic2 = Размернасць
| Items2 = Джоўль Эрг
| Scientists = Джоўль
| ShowScientists = true
| cTopic = Трэцяя тэма
| Template = Фізічная тэорыя
}}
**Работа** (**механі́чная работа**) — фізічная велічыня, якая вызначаецца як скалярны здабытак сілы і перамяшчэння цела, да якога яна прыкладзеная.

**Элементарная работа** , выкананая на бесканечна малым перамяшчэнні d\mathbf r, вызначаецца так:
: dW = \mathbf F d\mathbf r.

Работа на канечным перамяшчэнні ад \mathbf r_1 да \mathbf r_2 вызначаецца шляхам інтэгравання:
: W = \int \limits_{\mathbf r_1}^{\mathbf r_2} \mathbf F d\mathbf r.

Пры пастаяннай сіле
: W = \mathbf F \mathbf r.

Маючы на ўвазе азначэнне скалярнага здабытку вектараў, гэтую формулу можна запісаць так:
: W = F r \cos\alpha,

дзе \alpha — вугал між вектарамі сілы і перамяшчэння.

Калі на цела ўздзейнічаюць некалькі сіл, то агульная іх работа роўная суме работ, выкананах кожнай з сіл паасобку.

Работу сілы таксама можна вызначыць як інтэграл яе магутнасці па часе:

: W = \int N dt.

У тэрмадынаміцы работу цела знаходзяць як здабытак ціска і змянення аб'ёма цела:

: \delta W = P dV.

## Гл. таксама 
* Закон захавання энергіі
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Класічная механіка
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Энергія
Алеся (часопіс)

**«Алеся»** — беларускі часопіс для жанчын.

## Гісторыя 
Выходзіць з 1924 года ў Мінску. У 1924—1931 гадах называўся **«Беларуская работніца і сялянка»**, у 1931—1941 — **«Работніца і калгасніца Беларусі»**. Да вайны рэдакцыя размяшчалася ў будынку былога банка па вуліцы Карла Маркса, 12.

У 1946—1994 — **«Работніца і сялянка»**. З 1995 года называецца «Алеся».

## Галоўныя рэдактары 
* Марыя Муратава (1924—1926)
* *няма звестак* (1926—1948)
* Аляксандра Ус (1948—1972)
* Марыя Карпенка (1972—1999)
* Раіса Баравікова (2000—2002)
* Тамара Бунта (2003—2014)
* Ларыса Ракоўская (ц.ч.)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Сайт часопіса «Алеся» 

Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Рагдол

**Рагдол** — парода напаўдаўгапоўсных кошак, выведзеная ў ЗША ў пачатку 1960-х гадоў. Выглядам нагадвае бірманскую кошку. Першы рагдол нарадзіўся ад персідскаага ката з блакітнымі вачыма і сіямскага ката.

## Вонкавы выгляд 
Рагдол — даволі буйная парода. Удоўжкі каты дасягаюць 1 м. Вага катоў дасягае 10 кг.

## Нораў 
Рагдолы вельмі ласкавыя і мяккія што да характару. Рагдолы вельмі добрыя, і не ўмеюць абараняцца — у выпадку небяспекі рагдол уцячэ. Прыхільнікі рагдолаў сцвярджаюць, што яны могуць замяніць дзяцей у сям’і.

Катэгорыя:Пароды катоў
Уільям Піт Старэйшы

**Уільям Піт (старэйшы), 1-ы граф Чэтэм** (;  — ) — брытанскі дзяржаўны дзеяч з партыі вігаў, які ў якасці ваеннага міністра ў гады Сямігадовай вайны ўнёс значны ўклад у станаўленне Брытаніі як сусветнай каланіяльнай імперыі і змог значна павялічыць заморскія ўладанні брытанскай кароны. Скончыў кар’еру 10-м прэм’ер-міністрам (з 1766 па 1768 гады). Яго часта называюць Уільям Піт Старэйшы, каб адрозніць яго ад сына Уільяма Піта Малодшага, які кіраваў брытанскім урадам у гады Напалеонаўскіх войнаў. У яго гонар названы амерыканскі горад Пітсбург.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Раманізацыя беларускай мовы

**Раманізацыя (запіс лацінскім пісьмом) беларускага (кірылаўскага) тэксту.** Таксама вядомая як *транслітарацыя* і, часам, не цалкам правільна, як *транскрыпцыя*. З'яўляецца часткай лінгвістычнай працэдуры транслітарацыі

Існуюць розныя метады раманізацыі беларускай мовы, якія адрозніваюцца ўжываным зборам літар і знакаў лацінскага пісьма, дадатковымі правіламі, сферамі дзеяння, адназначнасцю ператварэння і г.д.

У 2000 годзе Дзяржаўны камітэт па зямельных рэсурсах, геадэзіі і картаграфіі Беларусі зацвердзіў «Інструкцыю па транслітарацыі геаграфічных назваў Рэспублікі Беларусь літарамі лацінскага алфавіта».

## Распаўсюджаныя метады і стандарты 
* Міжнародны стандарт ISO 9 і яго нацыянальная версія ГОСТ 7.79-2000 (ІСО 9-95).
* Сістэма BGN/PCGN (амерыканска-брытанская сістэма).
* «Інструкцыя па транслітарацыі геаграфічных назваў Рэспублікі Беларусь літарамі лацінскага алфавіту».
* L.L. Ivanov. Romanization of Belarusian: The 2010 Streamlined System.

Катэгорыя:Раманізацыя
Катэгорыя:Беларуская мова
Пячора (рака)

**Пячо́ра** (, , ) — рака ў Рэспубліцы Комі і Ненецкай аўтаномнай акрузе Архангельскай вобласці Расіі.

Даўжыня ракі 1809 км. Плошча вадазбору 322 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 4,1 тыс. м³/сек. Пачынаецца на Паўночным Урале, цячэ па Пячорскай нізіне і ўпадае ў Пячорскую губу Баранцава мора.

Прытокі: Уса, Цільма, Пыжма, Ілыч, Шапкіна, Шчугар, Кожва, Іжма, Су́ла.

## Гл. таксама 
* Земляны хрыбет

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Печора // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Рэкі Рэспублікі Комі
Катэгорыя:Рэкі Ненецкай аўтаномнай акругі

Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Баранцава мора
Гельмут Ран

**Гельмут Ран** (;  — ) — нямецкі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1954 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Дасягненні 
* Чэмпіён свету 1954
* 4 месца на Чэмпіянаце свету 1958
* Чэмпіён Германіі 1955
* Віцэ-чэмпіён ФРГ 1964
* Уладальнік Кубка Германіі 1953

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Дуйсбург
Катэгорыя:Ігракі ФК Твентэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Кёльн
Катэгорыя:Ігракі ФК Рот-Вайс Эсэн
Катэгорыя:Ігракі ФК Шпортфройндэ Катэрнберг
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1954
Рамарыу

**Рама́рыу ды Со́за Фа́рыя** (; нар. , Рыа-дэ-Жанэйра, Бразілія) — бразільскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1994 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Амерыка Рыа-дэ-Жанэйра
Катэгорыя:Ігракі ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Ігракі ФК Адэлаіда Юнайтэд
Катэгорыя:Ігракі ФК Форт Лодэрдэйл Страйкерс
Катэгорыя:Ігракі ФК Флуміненсі
Катэгорыя:Ігракі ФК Аль-Сад
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Валенсія
Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона
Катэгорыя:Ігракі ФК ПСВ
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1988 года
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года
Катэгорыя:ФІФА 100
Катэгорыя:Футбалісты года ў свеце
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Ігракі ў пляжны футбол Бразіліі
Катэгорыя:Спартсмены некалькіх відаў спорту
Катэгорыя:Палітыкі Бразіліі
Катэгорыя:Сацыялісты Бразіліі
Катэгорыя:Уладальнікі трафея Пічычы
Раналду

**Раналду Луіс Назарыу ды Ліма** (; ), больш вядомы як проста **Раналду** або **Раналда** — футбаліст зборнай каманды Бразіліі. Нападнік. Чэмпіён свету 1994, 2002.

Футбаліст года па версіі FIFA (1996, 1997, 2002).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Карынтыянс
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона
Катэгорыя:Ігракі ФК ПСВ
Катэгорыя:Ігракі ФК Крузейру
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1994
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2002
Катэгорыя:ФІФА 100
Катэгорыя:Уладальнікі «Залатога мяча»
Рас-Дашэн

**Рас-Дашэн** — найвышэйшая вяршыня ў горнай сістэме Эфіопскага нагор’я, у гарах Сымен, у Эфіопіі.

Вышыня 4623 (4533) м. Складзена з вулканічных парод. У ніжняй частцы схілаў горныя лясы з перавагай дрэвападобнага ядлоўцу, вышэй — горныя стэпы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Катэгорыя:Горы Эфіопіі
Раналдынью

**Раналду ды Асіс Марэйра** (; нар. , , Бразілія), больш вядомы як **Раналдынью** або **Раналдынья** () — бразільскі футбаліст, выступаў на пазіцыі нападніка. Футбаліст года па версіі ФІФА (2004, 2005), уладальнік Залатога мяча (2005). У складзе зборнай Бразіліі стаў чэмпіёнам свету 2002.

У ліпені 2015 года, нягледзячы на прапановы турэцкага «Антальяспора», падпісаў кантракт з клубам «Флуміненсі». Аднак, ужо ў верасні пакінуў гэты клуб, згуляўшы за яго 9 матчаў. У студзені 2018 года афіцыйна завяршыў кар’еру.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Флуміненсі
Катэгорыя:Ігракі ФК Керэтара
Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетыку Мінейру
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона
Катэгорыя:Ігракі ФК Пары Сен-Жэрмен
Катэгорыя:Ігракі ФК Грэміу
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года
Катэгорыя:Уладальнікі «Залатога мяча»
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Футбалісты года ў свеце
Катэгорыя:ФІФА 100
Джон Расел

**Джон Расел** (; 8.8.1792 — 28.5.1878) — англійскі дзяржаўны дзеяч, 32-і, 38-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі. З’яўляўся чальцом партыі Вігаў.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены Каралеўскага статыстычнага таварыства
Катэгорыя:Члены Каралеўскага гістарычнага таварыства