Эдып

[thumb|right|Эдып і [Сфінкс]]
**Эдып** () у старажытнагрэчаскай міфалогіі — цар Фіваў, сын Лая і Іакасты.

## Дзяцінства 
Аракул прадказваў Лаю, што калі ён жэніцца на Іакасце, тое памрэ ад рукі свайго сына. Непаслухаўшыся прадказанні, Лай жэніцца на Іакасце. Пасля нараджэння, асцерагаючыся за сваё жыццё, ён загадвае пракалоць ногі нованароджанага Эдыпа і выкінуць яго ў падножжа гары Кіферон. На трэці дзень пасля нараджэння, узімку , Эдып кінуты ў гарах, у даліне Кіферона. Яму скавалі суставы ног. Там яго знайшоў карынфскі пастух .

Пастух аднёс хлопчыка ў Карынф да цара Паліба, які выхаваў яго як роднага сына, даўшы яму імя Эдып, гэта значыць «які мае ўспухлыя ногі». Дзіця было выгадаваны ў мястэчку Тэнея ля Карынфа .

## Праўленне ў Фівах 
[thumb|left|[Гюстаў Маро, *Эдып і Сфінкс*, 1864]]
Калі ён дасягнуў сталасці, аднагодкі сталі вінаваціць яго, што ён прыёмыш, тады ён адправіўся ў Дэльфы . Калі Эдып вырас, дэльфійскі аракул праз Піфію прадказаў яму , што ён заб'е свайго бацьку і жэніцца на сваёй маці.

Пазбягаючы Паліба, якога лічыў сваім бацькам, Эдып адправіўся ў Фівы. Па дарозе ў Дэльфы, у ростані трох дарог  ён сустрэў Лая, уступіў у спрэчку з яго вазніцай і забіў свайго бацьку. Паводле трагікаў, Лай наехаў колам яму на нагу , за што Эдып забіў яго кіем . Затым Эдып абмыў кроў пасля бацьказабойства ў крыніцы, названай Эдыподыя .

З'явіўшыся ў Фівах, Эдып вызваліў горад ад Сфінкс, разгадаўшы яе загадку , за што Фівы абралі Эдыпа сваім царом, і ён жаніўся на ўдаве Лая, гэта значыць на сваёй маці Іакасце (у Гамера яна носіць імя Эпікасты ). Ад яе ён меў сыноў — Этэакла і Палініка і дочак Антыгону і Ісмену. Іншыя версіі завуць жонкамі Эдыпа таксама Еўрыганію і Астымедусу.

У пакаранне за такое злачынства (хай і дасканалае неўсвядомлена) багі паслалі на Фівы маравую пошасць  і абвясцілі, што язва не спыніцца, пакуль не будзе выгнаны з горада забойца Лая. Пазнаўшы праўду, яго жонка Іакаста павесілася, Эдып у роспачы асляпіў сябе .

Калі сыны сталі грэбаваць ім, ён скляў сваіх сыноў .

## Смерць 
thumb|Антыгона і Эдып пакідаюць Фівы
Затым няшчасны сляпы пакінуў Фівы ў суправаджэнні сваёй дачкі Антыгоны і пасля доўгіх вандраванняў памёр у Калоне, каля Афін, у храме Эрыній. Уступіў на афінскую зямлю ў Конным Калоне . Магіла ў свяцілішчы Эрынмй у Афінах , па меркаванні Паўсанія, косці перавезены з Фіваў . Гесіёд апісвае, што Эдып памёр у Фівах . Яго пахавалі там, але затым як грэшніка перанеслі ў паселішча Кеас у Беотыі, а затым у свяшчэнны ўчастак Дэметры . Надмагільныя гульні па Эдыпу згаданы ў «Іліядзе» .

## Эдып у наступнай традыцыі 
thumb|left|Эдып у Калоне
Паданне пра Эдыпа сустракаецца ўжо ў Гамера, Гесіёда і кіклічных паэтаў. Эдып — дзеючая асоба трагедыі Эсхіла «Эдып», яго сатыраўскай драмы «Сфінкс» (фр.235-236 Рат); трагедый Сафокла «Цар Эдып» і «Эдып у Калоне», трагедый Еўрыпіда «Эдып»  і «Фінікіянкі», трагедыі Мелета Малодшага «Эдыподыя», трагедый Ахея Эрэтрыйскага, Ксенокла Старэйшага, Нікомаха, Нікомаха Афінскага, Філокла Старэйшага, Дыягена, Каркіна Малодшага , Феадэкта, Тымокла і невядомага аўтара «Эдып», дзвюх трагедый Лікафрона «Эдып», камедыі Еўбула «Эдып», трагедыі Цэзара «Эдып» і Сенекі «Эдып».
 
У найноўшы час паданне пра Эдыпа было выкарыстана Гуга фон Гофмансталем; у музыцы — Ігарам Стравінскім і Джорджэ Энеску. Сюжэт пра Эдыпа стаў хрэстаматыйным прыкладам таго, як герой дарэмна спрабуе пазбегнуць прызначанага яму лёсу.

Паданне пра Эдыпа займае важнае месца ў рамане Мілана Кундэра «Невыносная лёгкасць быцця», аднак у ім разглядаецца не няўхільнасць лёсу, а мараль, якая змянілася з часоў Эдыпа (ці павінен чалавек «выколваць сабе вока», калі ён пазнаў пра злачыннасць сваіх дзеянняў толькі пасля здзяйснення злачынства?).

У псіхааналізе вядомы феномен пад назвай эдыпаў комплекс — несвядомая эратычная цяга дзіцяці да бацькі процілеглага полу (і звязанае з ім агрэсіўнае пачуццё да бацькі сваёй полу).

## Гл. таксама 
* Сафокл
* Цар Эдып
* Трагедыя
* Эдыпаў комплекс
* Зігмунд Фрэйд
* Псіхааналіз

Катэгорыя:Фіванскія цары ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Бацьказабойцы
Катэгорыя:Міфалогія