open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уладзімір Іванавіч Тайнікаў

**Уладзімір Іванавіч Та́йнікаў** (нар. , Худава, Крупскі раён Мінская вобласць) — беларускі вясляр-байдарачнік (дыстанцыі 500 і 1000 метраў), трэнер. Заслужаны майстар спорту СССР (1978).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў вёсцы Худава Крупскага раёна Мінскай вобласці Беларусі. Выхаванец СДЮШР ў горадзе Жодзіна. Выступаў за ДСТ «Спартак» (Мінск). Скончыў Беларускі інстытут фізічнай культуры (1981). З 1998 года прэзідэнт Федэрацыі веславання на байдарках і каноэ, з 2002 года дырэктар вучэбна-спартыўнай базы Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры.

## Спартыўныя дасягненні 
* Чэмпіён свету сярод юніёраў (1977) на байдарцы-адзіночцы і байдарцы чацвёрцы.
* Чэмпіён свету (1978), сярэбраны прызёр (1979), бронзавы прызёр (1978, 1979)
* Чэмпіён СССР (1977, 1978, 1979, 1980)

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Тайников Владимир Иванович // Спорт-страна.ру
* *Владимир Михайлов* Олимпийский резаерв. Основание «пирамиды». Владимир Тайников: всё зависит от личности тренера // Прессбол-онлайн

Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ Беларусі
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ СССР
Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 1980 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па веславанні на байдарках і каноэ
Катэгорыя:Чэмпіёны СССР па веславанні на байдарках і каноэ
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Гампрынер-Зеле

**Гампрынер-Зеле** () — адзінае возера ў Ліхтэнштэйне. Утварылася пасля паводкі Рэйна з вялікай эрозіяй ў 1927 годзе, знаходзіцца на вышыні 435 метраў над узроўнем мора і размешчана ў вёсцы Бендэрн у муніцыпалітэце Гампрын.
 
Гампрынер-Зеле акружана шчыльнымі пасадкамі: растуць трыснёг, жывыя загарадзі і дрэвы. Пасля ачысткі вады яе якасць стабілізавалася на ўзроўні класа B. Трубаправод паблізу ўнутранага канала забяспечвае возера прэснай вадой і кіслародам.

Катэгорыя:Азёры Ліхтэйнштэйна
Катэгорыя:Геаграфія Ліхтэнштэйна
Рэзідэнцыя мітрапалітаў Букавіны і Далмацыі

**Рэзідэнцыя праваслаўных мітрапалітаў Букавіны і Далмацыі** — архітэктурная славутасць горада Чарнаўцы, Украіна.

28 чэрвеня 2011 года на 35-й сесіі камітэта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ўключана ў спіс Сусветнай спадчыны.

## Гісторыя 
Рэзідэнцыя пабудавана на месцы старога епіскапскага палаца ў 1864—1882 гадах дзякуючы намаганням епіскапа Яўгена Гакмана. У 1863 г. ён дабіўся ад аўстрыйскага імператара дазволу на ўзвядзенне новай прасторнай рэзідэнцыі, годнай для сталіцы Букавіны.

У цяперашні час тут размяшчаюцца цэнтральныя карпусы Чарнавецкага нацыянальнага ўніверсітэта імя Юрыя Фядзьковіча.

У 1993 годзе было адноўлена тэалагічнае аддзяленне ў складзе філасофска-тэалагічнага факультэта Чарнавецкага ўніверсітэта, а ў семінарскай царкве аднавіліся богаслужэнні.

## Архітэктура 
Праект архітэктурнага ансамбля выканаў вядомы чэшскі архітэктар, акадэмік Іозеф Глаўка. Ён спраектаваў нетрадыцыйны комплекс пабудоў у духу эклектыкі з пераважаннем элементаў візантыйскага і раманскага стыляў. Яго праект неаднаразова займаў прызавыя месцы на вядомых конкурсах архітэктараў, быў адзначаны на Сусветнай выстаўцы ў Парыжы.

Кампазіцыя ансамбля досыць складаная, але адзначаецца дакладнасцю планіроўкі. Яна складаецца з трох манументальных будынкаў-карпусоў: галоўнага, духоўнай семінарыі разам з царквой Трох Свяціцеляў, прэзбітэрыі.

У корпусе, дзе цяпер знаходзіцца IV корпус універсітэта, размяшчаліся дыяканская школа, архіепархіяльны музей і фабрыка свечак. Пасярэдзіне будынка над галоўным уваходам узвышаецца вежа з гадзіннікам і купалам, аздобленым па коле зоркамі Давіда. Такім чынам увекавечана памяць пра фінансавую дапамогу, якую надала букавінскай праваслаўнай мітраполіі яўрэйская абшчына горада.

## Гл. таксама 
* Чарнавецкі нацыянальны ўніверсітэт

## Спасылкі 
* Турыстычны пуцяўнік па Чарнаўцах

Катэгорыя:Чарнаўцы
Катэгорыя:Славутасці Украіны
Заміна

**Заміна** — горная рака, размешчаная ў Ліхтэнштэйне. Рака працякае ў вузкай міжгорнай даліне. Даўжыня ракі — прыблізна 17 км (Ліхтэнштэйн — 12 км, Аўстрыя — 5 км). З’яўляецца другой па даўжыні ракой княства. Упадае ў раку Іль на тэрыторыі Аўстрыі непадалёк ад горада Фельдкірх.

Катэгорыя:Рэкі Аўстрыі
Катэгорыя:Рэкі Ліхтэнштэйна
Эўтрафікацыя

**Эўтрафікацыя** ( — добрае сілкаванне) — працэс пагаршэння якасці вады з-за залішняга паступлення ў вадаём так званых «біягенных элементаў», у першую чаргу злучэнняў азоту і фосфару.

Эўтрафікацыя можа быць вынікам як натуральнага старэння вадаёма, так і антрапагенных уздзеянняў. Асноўныя хімічныя элементы, якія спрыяюць эўтрафікацыі — фосфар і азот.

Катэгорыя:Гідраграфія
Катэгорыя:Экалогія
Слуцкая акруга

**Слу́цкая акру́га** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Беларускай ССР, якая існавала з ліпеня 1924 года да 6 чэрвеня 1927 года і з 21 чэрвеня 1935 года па 20 лютага 1938 года. Адміністрацыйны цэнтр — горад Слуцк.

## Акруга ў 1924—1927 
Слуцкая акруга была ўтворана 17 ліпеня 1924 года і ўлучала 7 раёнаў: Грэскі, Капыльскі, Любанскі, Слуцкі, Старадарожскі, Старобінскі і Чырвонаслабодскі. Была скасавана 6 чэрвеня 1927 года. Яе тэрыторыя тым часам была раздзеленая паміж Бабруйскай і Мінскай акругамі.

Паводле перапісу 1926 года колькасць насельніцтва складала 309,4 тыс. чалавек, з іх ліку беларусаў — 90,0%, яўрэяў — 6,7%, рускіх — 1,4%, палякаў — 1,3%.

## Пагранічная акруга 1935—1938 гадоў 
Зноў акруга была ўтворана 21 чэрвеня 1935 года ў якасці пагранічнай акругі (якія ў тыя часы ствараліся ўздоўж заходняй граніцы СССР). Акруга ўлучала 6 раёнаў: Грэскі, Капыльскі, Любанскі, Слуцкі, Старобінскі і Чырвонаслабодскі.

Была скасавана 20 лютага 1938 года ў сувязі з увядзеннем абласнога падзелу ў саюзных рэспубліках СССР.

## Кіраўніцтва 
### Старшыні Выканкама акружнога Савета 
* Карнілій Максімавіч Жолудаў (жнівень 1935 — ліпень 1937)
* в. а. Міхаіл Васілевіч Кулагін (кастрычнік 1937 — красавік 1938)

### Першыя сакратары акружнога камітэта КП(б)Б 
* Саламон Давідавіч Каменштэйн (да 1937)
* Сямён Сцяпанавіч Ігаеў (1937 — сакавік 1938)

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Акругі Беларускай ССР
Катэгорыя:Гісторыя Мінскай вобласці
Катэгорыя:Гісторыя Слуцка
Катэгорыя:З’явіліся ў 1924 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1927 годзе
Катэгорыя:З’явіліся ў 1935 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1938 годзе
Аляскінскі хрыбет

— Фэрбанкс]]
**Аляскінскі хрыбет** () — адносна вузкі горны хрыбет на поўдні Аляскі, у Ціхаакіянскім поясе Кардыльераў Паўночнай Амерыкі (ЗША). Даўжыня каля 1000 км. Сярэдняя вышыня каля 3000 м, найбольшая — 6191 м (гара Мак-Кінлі, самая высокая вяршыня Паўночнай Амерыкі).

## Геаграфія 
Хрыбет распасціраецца ад возера Кларк на паўднёвым захадзе да ракі Белай на канадскай тэрыторыі Юкан на паўднёвым усходзе. З’яўляецца часткай Ціхаакіянскага вулканічнага кальца і Дэналійскага разлому, які праходзіць уздоўж паўднёвага краю хрыбта. У самым хрыбце вулканаў няма.

Аляскінскі хрыбет — важны клімата- і водападзел. На паўднёвых увільготненых схілах да вышыні 800 м яловыя лясы, вышэй — вечныя снягі, буйныя ледавікі; на паўночных больш сухіх схілах мяжа лесу павышаецца да 1000—1200 м, вышэй — горныя тундры.

Восевая частка хрыбта складзена з інтрузіўных (пераважна гранадыярытаў), па краях — з асадкавых парод. Схілы стромкія, моцна расчлянёныя.

## Самыя высокія вяршыні 
 ў сонечны дзень]]
 на Аляскінскім хрыбце]]

Мак-Кінлі — вышыня 6194 м

: Фаракер — 5304 м
: Хантэр — 4442 м
: Хэйес — 4216 м
: Сільвертроун — 4029 м
: Дебара — 3761 м
: Хангінгтан — 3730 м
: Расэл — 3557 м

## Этымалогія назвы 
Назва «Аляскінскі хрыбет» упершыню была ўжыта ў 1869 годзе натуралістам Далам ().

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А - Аршын / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1996. - 552 с.: іл.

## Спасылкі 
* Аляскінскі хрыбет
* Peakware.com 

Катэгорыя:Геаграфія Аляскі
Катэгорыя:Горы ЗША
Катэгорыя:Кардыльеры
Пункт (значэнні)

**Пункт:**

* Пункт — геаметрычны аб'ект нулявога вымярэння
* Пункт — адзінка даўжыні ў сістэме друкарскіх мер
* Камандны пункт — месца, з якога ажыццяўляецца кіраванне войскамі
* Пункт — раздзел, параграф якога-небудзь тэксту, пазначаны лічбай або літарай
Палац Сташыца

**Палац Сташыца** () — палац у Варшаве.

## Гісторыя 
thumb|злева|Палац Сташыца, перабудаваны ў псеўдарускім стылі. 1890—1924.
Пабудаваны ў 1820—1823 гадах па замове Станіслава Сташыца. Будынак узведзены ў класічным стылі па праекце архітэктара Антоніа Караці. Будынак быў перададзены Сташыцам варшаўскаму Таварыству сяброў навукі — першай польскай навуковай арганізацыі.

У 1830 годзе перад будынкам быў адкрыты помнік Мікалаю Каперніку работы скульптара Бертэля Торвальдсена.

Пасля Польскага паўстання 1830 года таварыства сяброў навукі было закрыта, у будынку размяшчалася кіраўніцтва дзяржаўнай латарэі.

У 1857—1862 гадах у будынку размяшчалася Варшаўская медыка-хірургічная акадэмія. У канцы XIX ст. у будынку размяшчалася 1-я мужчынская гімназія (расійская). У 1890 годзе сенатар А. Л. Апухцін прапанаваў перабудаваць будынак у псеўдарускім стылі, што і было зроблена па праекце архітэктара Уладзіміра Пакроўскага. У будынку была ўстроеная дамавая царква Святой Таццяны.

У 1924—1926 гадах будынак быў перабудаваны ў неакласічным стылі па праекце Марыяна Лялевіча. У міжваенныя гады ў будынку размяшчалася некалькі навуковых арганізацый: Варшаўскае навуковае таварыства, каса імя Мяноўскага, Дзяржаўны метэаралагічны інстытут і Археалагічны музей Варшавы.

Палац быў пашкоджаны падчас аблогі Варшавы ў 1939 годзе і сур’ёзна пашкоджаны ў 1944-м падчас Варшаўскага паўстання.

У 1946—1950 гадах палац быў адноўлены. У цяперашні час будынак належыць Польскай акадэміі навук.

## Спасылкі 
* Pałac Staszica na stronie warszawa1939.pl

Катэгорыя:Палацы Варшавы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1823 годзе
Катэгорыя:1823 год у Варшаве
Валянцін Іванавіч Ермаловіч

**Валянцін Іванавіч Ермаловіч** (, в. Малыя Навасёлкі, Койданаўскі раён, Мінская акруга, БССР — , Магілёў, Беларусь) — акцёр. Заслужаны работнік культуры БССР (1988).

## Біяграфія 
Да вайны закончыў 9 класаў Дзяржынскай СШ. У 1944 годзе мабілізаваны ў Чырвоную армію, з баямі прайшоў Заходнюю Беларусь, Польшчу, Усходнюю Прусію, Германію. Чатыры разы быў паранены. У 1944 годзе родныя атрымалі , з паведамленнем, што Валянцін Ермаловіч загінуў у верасні ў Польшчы.

У 1946 г. скончыў 10 класаў Дзяржынскай СШ і паступіў вучыцца ў Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут на акцёрскі факультэт. У 1950—1956 гг. акцёр Пінскага, потым Магілёўскага абласных драматычных тэатраў. З 1956 г. выкладчык асноў рэжысуры і майстэрства акцёра Магілёўскага культурна-асветнага вучылішча. З 1978 г. рэжысёр Краснапольскага народнага тэатра Магілёўскай вобласці. Працаваў рэжысёрам многіх тэатральных калектываў.

Пры канцы 1980-х гадоў старшыняваў у мясцовай філіі асацыяцыі «Мартыралог Беларусі». Адшукаў месца пахаваньня закатаванага класіка беларускай літаратуры Цішкі Гартнага. Казаў пра рэпрэсаваную беларускую мову.

У 2024 годзе імя Валянціна Ермаловіча нададзена адной з вуліц у Магілёве.

## Узнагароды 
Узнагароджаны двума ордэнамі Айчыннай вайны II ступені, 9 медалямі, Граматай Вярхоўнага Савета БССР (1978) і іншыя. Лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола Беларусі (1986), лаўрэат Усесаюзных фестываляў самадзейнай мастацкай творчасці (1988; 1991) і іншыя.

## Сям’я 
Браты Валянціна Ермаловіча: Мікола (1921—2000) — публіцыст і літаратуразнаўца, і Лявон (1923—2004) — партызан, узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі, медалём «Партызану Айчыннай вайны» I ступені і іншымі, пасля вайны працаваў настаўнікам беларускай мовы і літаратуры.

## Літаратура 
* Ермаловіч Валянцін Іванавіч // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск. 2004. С. 622.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзяржынскім раёне
Катэгорыя:Памерлі ў Магілёве
Катэгорыя:Акцёры Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя работнікі культуры Беларускай ССР
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны II ступені
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў
Трыа

[thumb|200px|«[Cream» ёсць першы ў свеце супер рок-гурт, які складаўся з трох выканаўцаў]]
**Трыа** (, ) — музычны ансамбль з трох музыкантаў-выканаўцаў, вакалістаў альбо інструменталістаў. У джазавай музыцы тыповы склад трыа ўключае фартэпіяна (радзей гітару), кантрабас і секцыю ўдарных. У рок-музыцы трыа, як правіла, уключае гітару, бас-гітару і секцыю ўдарных, пры гэтым адзін з музыкантаў ці ўсё музыкі таксама спяваюць. Магчымыя і іншыя склады трыа, як то гурт «Emerson, Lake & Palmer» замест гітары выкарыстаў клавішныя. Тэрмінам трыа называюць таксама музычны твор для трох інструментаў альбо пеўчых галасоў.

## Гл. таксама 
* Квартэт
* Квінтэт
* Дуэт
* Сола

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Музыка
Менская акруга

**Ме́нская акруга**, часам **Мінская акруга** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Беларускай ССР, што існавала з ліпеня 1924 па ліпень 1930 года. Адміністрацыйны цэнтр — горад Менск.

## Гісторыя 
Акруга ўтвораная 17 ліпеня 1924 года. Плошча акругі 10888 км², насельніцтва 498,6 тыс. чал. (1924), пасля ўзбуйнення плошча 21421 км², насельніцтва 879,7 тыс. чал. (1927). Паводле дадзеных перапісу 1926 года колькасць насельніцтва складала 539,5 тыс. чал. У тым ліку беларусы — 79,8 %; яўрэі — 13,1 %; рускія — 3,1 %; палякі — 2,5 %.

Першапачаткова ўключаў 11 раёнаў: Астрашыцка-Гарадоцкі, Заслаўскі, Койданаўскі, Лагойскі, Пухавіцкі, Самахвалавіцкі, Смалявіцкі, Смілавіцкі, Уздзенскі, Чэрвеньскі, Шацкі, 2 гарады (Менск, Чэрвень), 8 мястэчак (Заслаўе, Койданава, Лагойск, Пухавічы, Смалявічы, Смілавічы, Узда, Шацк).

20 жніўня 1924 года раёны падзеленыя на 120 сельсаветаў. Выходзіла акруговая газета «Беларуская вёска».

9 чэрвеня 1927 года ў склад Менскай акругі ўвайшлі 8 раёнаў скасаваных Барысаўскай і Слуцкай акруг: Барысаўскі, Бягомльскі, Бярэзінскі, Грэскі, Зембінскі, Капыльскі, Крупскі, Плешчаніцкі, Халопеніцкі.

18 чэрвеня Крупскі раён перададзены Аршанскай акрузе. 4 жніўня 1927 года скасаваны Шацкі раён. 27 верасня 1927 года скасаваны Зембінскі раён. 

Акруга скасаваная 26 ліпеня 1930 года, як і большасць акруг.

## Літаратура 
* 
*

Катэгорыя:Акругі Беларускай ССР
Катэгорыя:З’явіліся ў 1924 годзе
Катэгорыя:1924 год у Мінску
Катэгорыя:Зніклі ў 1930 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Мінскай вобласці
Отакар Яраш

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Отакар Яраш
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |партрэт          =
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1934—1943
 |званне           = надпаручнік
 |род войскаў      = 
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
  
}
{ style="background:transparent"
 
}
 |Commons          = Category:Otakar Jaroš
 |сувязі           = 
 |у адстаўцы       = 
 |роспіс           = 
}}
**Отакар Я́раш** (;  — ) — чэхаславацкі афіцэр, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1943).

## Біяграфія 
Отакар Яраш нарадзіўся ў горадзе Лоўні (зараз ва Усцецкім краі Чэхіі). Вучыўся ў электратэхнічным тэхнікуме ў Празе. У 1938 годзе скончыў вышэйшае ваеннае вучылішча ў горадзе Граніцэ (Паўночная Маравія). Пасля акупацыі чэшскіх зямель нямецкімі войскамі эміграваў у 1939 г. у Польшчу, затым у СССР. З 1942 года камандзір роты сфарміраванага ў горадзе Бузулук (Арэнбургская вобласць) 1-га асобнага чэхаславацкага батальёна. Са студзеня 1943 г. на Варонежскім фронце.

1-я рота 1-га асобнага чэхаславацкага батальёна ў складзе 25-й гвардзейскай стралковай дывізіі вызначылася ў баях у ваколіцах сяла Сакалова (Харкаўская вобласць Украіны) 8 сакавіка 1943 г. Отакар Яраш загінуў у гэтым баі. Пахаваны на брацкіх могілках у сяле Сакалова.

Отакару Ярашу пасмяротна прысвоена воінскае званне капітан. Указам Прэзідыума ВС СССР ад 17 красавіка 1943 г. капітану Отакару Ярашу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза (пасмяротна).

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка»
* Ордэн Леніна
* Ордэн Залатога льва «За перамогу»

## Памяць 
* Імем Героя названы вуліцы ў Бузулуку, Карлавых Варах, Палтаве, Харкаве і школа ў сяле Сакалова.
* Помнік у горадзе Мельнік (Чэхія)

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Ярош Отакар // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Постаці Чэхіі
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Асобы на марках
Кантрабас

**Кантрабас** або **басэтля** — найбуйнейшы са струнных смычковых інструментаў, які мае рысы скрыпічнага сямейства і сямейства віёлаў.
На кантрабасе іграюць стоячы або седзячы на высокім табурэце, ставячы інструмент перад сабой. Вышыня інструмента рэгулюецца даўжынёй шпіля. Прыёмы ігры на кантрабасе і рыскі тыя ж, што і на скрыпцы, іграюць смыкам, тэхніка ігры на кантрабасе адрозніваецца ад скрыпічнай. Смык дзвюх сістэм — нямецкай і французскай.

Сучасны кантрабас мае чатыры струны, настроеныя па квартам (у адрозненне ад іншых смычковых інструментаў): *E1*, *A1*, *D*, *G* (мі, ля контрактавы, рэ, соль вялікай актавы). Гэта так званы «аркестровы лад». На некаторых мадэлях кантрабасаў, што выкарыстоўваюць пераважна ў сімфанічным аркестры, ёсць пятая струна, настроеная на *C1* (до контрактавы); аркестровыя кантрабасы XVII—XVIII стст. мелі тры струны і кароткі грыф. Існуе таксама так званы «сольны» лад, гэта калі струны настройваюцца на тон вышэй, пры гэтым выкарыстоўваюцца адмысловыя «сольныя» струны, што дае больш чысты і прыгожы тэмбр.

Дыяпазон кантрабаса, якім карыстаюцца на практыцы, параўнальна невялікі: ад *E1* (мі контрактавы) да *e1* (мі першай актавы). У сольных віртуозных творах выкарыстоўваюцца і больш высокія гукі, якія запісваюць у тэнаровым і скрыпічным ключах. У партыях ноты пішуцца ў басовым, тэнаровым або скрыпічным ключах на актаву вышэй за натуральнае гучанне. Прафесійныя кантрабасісты паказваюць свету цудоўнае майстэрства валодання інструментам. Хоць інструмент выглядае як грувасткі і непаваротлівы, але ён мае неверагодныя магчымасці, практычна невядомыя звычайнаму слухачу, спалучаючы ў сабе цёплае басовае гучанне з магчымасцю выканання флажалетаў у высокіх рэгістрах, ён неперавышаны ў выкананні сольных твораў. Інструменты, зробленыя майстрамі, і старадаўнія інструменты дзівяць слухача насычанасцю гуку і аксамітавым тэмбрам, асноўная сфера іх выкарыстання — сімфанічны аркестр, у якім групе кантрабасаў належыць найважнейшая роля басовай асновы. Кантрабас часам выкарыстоўваецца ў камерных ансамблях, у духавых аркестрах, а таксама ў джазе і іншых жанрах. У сайкабілі кантрабас выкарыстоўваецца замест бас-гітары. Некаторыя сучасныя поп- і рок-гурты ўключаюць яго ў свой склад.

## Вядомыя кантрабасісты 
* Радыён Азархін
* Джавані Батэзіні
* Уладзімір Волкаў
* Даменіка Драганеці
* Гары Кар
* Сяргей Кусевіцкі
* Чарлз Мінгус
* Іаханес Шпергер
* Клаус Штоль
* Людвіг Штрайхер

## Кантрабас у літаратуры і іншых галінах мастацтва 
* Антон Чэхаў — «Раман з кантрабасам».
* Патрык Зюскінд — раман «Кантрабас».

## Літаратура 
* 
* *Азархин Р.* Контрабас. — М.: Музыка, 1978.
* *Доброхотов Б.* Контрабас: история и методика. — М.: Музыка, 1974.
* *Раков Л.* Отечественное контрабасовое искусство ХХ века (20-80-е годы). — М.: Консерватория, 1993.
* *Раков Л.* История контрабасового искусства. — М.: Композитор, 2004.

## Спасылкі 
* Сайт, прысвечаны джазаваму кантрабасу
* Міжнародны форум кантрабасістаў


Катэгорыя:Басовыя музычныя інструменты
Заліў Амундсена

**Заліў Амундсена** () — заліў Паўночнага Ледавітага акіяна, паміж берагамі Канады і астравамі Банкс і Вікторыя.

Заліў быў адкрыты ў 1826 годзе палярнымі даследчыкамі Джонам Франкліным і Джонам Рычардсанам, які нанёс на карту частку берагавой лініі заліва. У 1850 годзе праз заліў з захаду на ўсход на караблі «Інвесцігейтар» прайшла экспедыцыя Роберта Мак-Клура, якая ўпершыню пераадолела Паўночна-Заходні праход на караблі і санях. Праліў названы ў гонар вядомага палярнага даследчыка Руаля Амундсена, які даследаваў заліў у канцы свайго знакамітага падарожжа па Паўночна-Заходняй праходу 1903—1905 гадоў.

## Геаграфія 
Узбярэжжа заліва Амундсена падзелена паміж двума тэрыторыямі Канады — Нунавутам і Паўночна-Заходнімі тэрыторыямі. Заліў злучаецца на ўсходзе з пралівам Долфін-энд-Юніён, на поўначы — з пралівам Прынца Уэльскага. Мае мноства заліваў і бухт — залівы Франклін і Дарнлі (мацерыковая частка), бухты Дэ-Салі і Тысіджэр (востраў Банкс), залівы Уолкер, Мінта, Прынс-Альберт (востраў Вікторыя).

Даўжыня каля 445 км, найбольшая шырыня 213 км. Глыбіня да 285 м. Вышыня прыліваў 0,2—0,3 м.

Большую частку года ўкрыты лёдам. У заліў ўпадаюць шматлікія рэкі, самыя буйныя з якіх — Хортан і Харнадэй. Заліў ўваходзіць у экасістэму мора Бафорта.

У прыбярэжнай паласе — здабыча нафты і газу.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Залівы Канады
Катэгорыя:Залівы Паўночнага Ледавітага акіяна
Катэгорыя:Руаль Амундсен
Пункт (паліграфія)

**Пункт, тыпаграфскі пункт** — адзінка вымярэння даўжыні ў паліграфіі.

Выкарыстоўваецца для вымярэння кегля шрыфту, наборных лінеек, памераў прагальнага матэрыялу і іншых элементаў друку. У большасці краін Еўропы і былога СССР 1 пункт роўны 0,3759 мм. Уведзены ў 1737 годзе ў Францыі як 1/72 французскай цалі.

У Вялікабрытаніі, ЗША і іншых краінах адзін пункт роўны 0,3515 мм (1/72 англійскай цалі).

Выкарыстоўваюцца таксама кратныя адзінкі: твіп (1/20 пункта), цыцэра (12 пунктаў), квадрат (48 пунктаў).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Пункт  // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Паліграфія
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння адлегласці
Альт (духавы інструмент)

thumb|Саксгорны (злева направа): альт, тэнар і эўфоніум

**Альт** (альтгорн) — медны духавы музычны інструмент сямейства саксгорнаў. Дыяпазон альта — ад *A* да *es 2* (*ля* вялікай актавы — *мі-бемоль* другой). З-за досыць бляклага і невыразнага гуку сфера ўжывання альта абмяжоўваецца духавымі аркестрамі, дзе ён выконвае, як правіла, сярэднія галасы.

## Гл. таксама 
* Эўфоніум

Катэгорыя:Аэрафоны
Катэгорыя:Медныя духавыя музычныя інструменты
Юрый Абрамавіч Башмет

**Юрый Абрамавіч Башмет** ( г, Растоў-на-Доне) — расійскі , , . Народны артыст СССР (1991).

## Узнагароды 
* 2-я прэмія на Міжнародным конкурсе альтыстаў у Будапешце (1975)
* 1-я прэмія на конкурсе альтыстаў у Мюнхене (1976).
* Заслужаны артыст РСФСР (1983)
* Народны артыст РСФСР
* Дзяржаўная прэмія СССР (1986)
* Народны артыст СССР (1991)
* Дзяржаўныя прэміі Расіі (1993, 1995, 2000)
* Прэмія Award-1993 — «Лепшаму музыканту-інструменталісту года»
* Прэмія «Sonnings Musikfond» (1995, Капенгаген)
* Афіцэр ордэна Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна (Літва, 18 чэрвеня 1999 года)
* Камандор ордэна «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай» (Італія 2000)
* Афіцэр ордэна мастацтваў і літаратуры (Францыя, 2000)
* Ордэн «За заслугі перад Айчынай» III ступені (15 красавіка 2002) — за выбітны ўнёсак у развіццё айчыннага мастацтва
* Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна (Францыя, 2003)

Катэгорыя:Народныя артысты СССР
Катэгорыя:Кавалеры ордэна РПЦ прападобнага Серафіма Сароўскага III ступені
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Растова-на-Доне
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Авацыя»
Вікторыя (востраў, Канада)

**Вікторыя** — востраў у складзе Канадскага Арктычнага архіпелага, належыць Канадзе. Адміністрацыйна падзелены паміж правінцыямі Нунавут і Паўночна-Заходнія тэрыторыі. Плошча — 217 тыс. км².

Паверхня пераважна раўнінная, асобныя горы вышынёй да 655 м. Складзены з палеазойскіх пясчанікаў, кангламератаў, вапнякоў, сланцаў і дакембрыйскіх граніта-гнейсаў. Шмат азёр. Расліннасць тундравая. Населены пункт — .

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Канадскі Арктычны архіпелаг
Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Мішэль Уільямс

**Мішэль Уільямс** (, 9 верасня 1980, Каліспел, штат Мантана, ЗША) — амерыканская кінаактрыса. Уільямс стала вядомая пасля серыяла «Лета нашых надзей».

У пачатку 2010 года ў пракат выйшаў фільм Скарсезэ «Востраў праклятых», у якім Мішэль згуляла памерлую жонку пацыента псіхіятрычнай бальніцы маршала ЗША Эндру Ледыса ў выкананні Леанарда Ды Капрыа. У 2011 годзе была намінаваная на «Оскар» як найлепшая актрыса за ролю ў фільме «Блакітны Валянцін».

За выкананне ролі Мэрылін Манро ў трагікамедыі «7 дзён і начэй з Мэрылін» Мішэль Уільямс была ўганаравана першай статуэткай прэміі «Залаты глобус» і намінацый на прэміі «Оскар» і BAFTA.

## Выбраная фільмаграфія 
## Зноскі 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Незалежны дух»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Асобы
Хіт Леджэр

**Хіт Леджэр** (; 4 красавіка 1979, Перт, Заходняя Аўстралія, Аўстралія — 22 студзеня 2008, Нью-Ёрк, штат Нью-Ёрк, ЗША) — аўстралійскі , намінант на «Оскара». Пасля паспяховых роляў у кіно і на тэлебачанні Аўстраліі у 1990-х гадах Леджэр у 1998 годзе пераехаў у ЗША з мэтай развіцця акцёрскай кар’еры. У Галівудзе ён зняўся ў 19 фільмах, уключаючы такія карціны як «10 прычын маёй нянавісці» (1999), «Патрыёт» (2000), «Гісторыя рыцара» (2001), «Гарбатая гара» (2005) і «Цёмны рыцар» (2008). У дадатак да акцёрскай кар’еры ён прадзюсаваў і здымаў музычныя кліпы і імкнуўся стаць рэжысёрам.

## Біяграфія 
Хіткліф Эндру Леджэр нарадзіўся ў горадзе Перт (Заходняя Аўстралія). Маці — Салі Леджэр Бэл, настаўніца французскай, яе продкі паходзяць з шатландскага клана Кэмпбэл; бацька — Кім Леджэр, аўтагоншчык і горны інжынер. Хіт і яго сястра Кэтрын былі названыя бацькамі ў гонар герояў рамана Эмілі Бронтэ «Навальнічны перавал». Бацькі развяліся, калі Хіту было 10 гадоў, хлопчык застаўся з маці, але працягваў падтрымліваць добрыя адносіны і з бацькам.

Падчас вучобы ў Гілфардскай граматычнай школе для хлопчыкаў, Хіткліф актыўна займаўся спортам у школьнай хакейнай камандзе, захапляўся танцамі, а акрамя таго іграў у школьнай тэатральнай студыі. У 15 гадоў ён стаў кіраўніком школьнай акцёрскай каманды, якая прымала ўдзел у спаборніцтвах і канчаткова зрабіў выбар на карысць акцёрскай прафесіі.

### Смерць 
22 студзеня 2008 года ў 15:31 Хіт Леджэр быў знойдзены мёртвым у сваёй Нью-Ёркскай кватэры на Манхэтане.

Следства не змагло ўсталяваць дакладныя прычыны смерці, таму спатрэбілася правесці дадатковую таксікалагічную экспертызу, па выніках якой была абвешчана афіцыйная прычына смерці Леджэра — вострая інтаксікацыя, выкліканая сумесным дзеяннем болеспаталяльных, снатворных і антыдэпрэсантаў (аксікадона, гідракадона, дыязепама, тэмазепама, альпразалама і даксіламіна).

Акцёр пакутаваў ад дэпрэсіі, выкліканай парывам адносін з Мішэль Уільямс.

Цела акцёра было адпраўлена ў Аўстралію. 9 лютага 2008 года ён быў пахаваны на радзіме, у горадзе Перт. Развітацца з Хітам Леджэрам прыйшлі каля паўтысячы чалавек, у тым ліку і былая нявеста акцёра Мішэль Уільямс, а таксама актрыса Кейт Бланшэт.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»
Ежы Папялушка

**Ежы Папялушка** (; , Акопы, гміна Сухаволя, Падляскае ваяводства — , каля Улацлаўка) — польскі каталіцкі святар беларускага паходжання, звязаны з «Салідарнасцю», капелан рабочых, быў забіты функцыянерамі Службы Бяспекі (СБ). Блаславёны.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1947 годзе ў беларускай сям’і, скончыў духоўную семінарыю ў Варшаве. У 1972 годзе быў пасвечаны на святара кардыналам Стэфанам Вышынскім. Падчас забастовак у 1980 годзе займаўся душпастырскай апекай у асяроддзі працаўнікоў Варшавы (спавядаў, правіў літургіі падчас страйку ў Гуце-Варшава).

Лічыўся адным з духоўных пастыраў арганізацыі «Салідарнасць». Публічна крытыкаваў камуністычную ўладу, адкрыта выступаў у абарону правоў чалавека і захавання ідэалаў «Салідарнасці» (літургіі за Бацькаўшчыну ў парафіі Св. Станіслава Косткі ў Варшаве падчас ваеннага становішча). 19 кастрычніка 1984 года ксёндз Папялушка быў выкрадзены функцыянерамі СБ, жорстка закатаваны і ўтоплены ў Вісле.

Сёння яго магіла знаходзіцца ля касцёлу Св. Станіслава Косткі ў варшаўскім раёне Жалібож.

## Памяць 
Працэс беатыфікацыі ксяндза Папялушкі афіцыйна пачаўся 8 лютага 1997 года ў касцёле Св. Станіслава Косткі, а дыяцэзіяльны этап працэсу скончыўся дакладна чатыры гады пазней. Затым з 3 мая 2001 года пачалася праца Кангрэгацыі па справах кананізацыі, якая ў 2002 годзе выдала пастанову пра сапраўднасць працэсу. 19 снежня 2009 года быў аб’яўлены дэкрэт Папы Рымскага Бенедыкта XVI пра яго пакутніцтва. Беатыфікацыю прызначылі на 6 чэрвеня 2010 года ў Варшаве.

Фільмы пра Папялушку знялі: ў 1988 годзе Агнешка Голанд — «To Kill a Priest» («Забіць святара») і ў 2009 годзе Рафал Вячынскі — «Popiełuszko. Wolność jest w nas» («Папялушка. Свабода ўнутры нас»).

13 кастрычніка 2009 года быў узнагароджаны Ордэнам Белага Арла . У 2009 годзе, на 25-аю гадавіну смерці святара, Польская Пошта выпусціла марку 1,55 злотага з яго выявай.

Выява:Jerzy Popiełuszko pomnik Białystok 1.JPG
Выява:Jerzy Popiełuszko pomnik Białystok 2.JPG
Выява:Jerzy Popiełuszko pomnik Białystok 3.JPG

## Літаратура 
* Milena Kindziuk, *Ksiądz Jerzy Popiełuszko*. Axel Springer, ISBN 978-83-7558-255-0.

## Спасылкі 
* Інфармацыйны партал Інстытуту нацыянальнай памяці   
* Pra Papiałušku pa našamu

Катэгорыя:Постаці польскага каталіцтва
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў ПНР (1944—1989)
Катэгорыя:Памерлі ў Куяўска-Паморскім ваяводстве
Катэгорыя:Ахвяры забойстваў
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Польшча)
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя
Катэгорыя:Святыя Польшчы
Праліў Прынца Уэльскага

**Праліў Прынца Уэльскага** () — праліў, які аддзяляе востраў Банкс ад вострава Вікторыя, знаходзіцца ў Канадскім Арктычным архіпелагу.

## Геаграфія 
Праліў Прынца Уэльскага размешчаны ў заходняй частцы Канадскага Арктычнага архіпелага і з’яўляецца часткай аднаго з маршрутаў праз Паўночна-Заходні праход разам з пралівамі Бароў, Вайкаўнт-Мелвіл і Ланкастэр.
 
Праліў Прынца Уэльскага злучае заліў Амундсена мора Бафорта на паўднёвым захадзе з пралівам Вайкаўнт-Мелвіл на паўночным усходзе.
 
Даўжыня праліва складае 275 км. Сярэдняя шырыня роўная 16 км, мінімальная шырыня — 10,5 км. Максімальная глыбіня 160 метраў на паўднёвым захадзе, да поўначы заліў мялее. Праліў знаходзіцца ў палярнай вобласці і большую частку года пакрыты льдамі.

Катэгорыя:Пралівы паводле алфавіта
Катэгорыя:Пралівы Паўночнага Ледавітага акіяна
Катэгорыя:Пралівы Канады
Альт (струнны інструмент)

**Альт** (, , , ) або **альт скрыпічны** — струнны смычковы музычны інструмент такой жа, што і скрыпка, канструкцыі, але большых памераў, таму гучыць у ніжэйшым рэгістры. Струны альта настроены на квінту ніжэй скрыпічных — c, g, d1,a1 (да, соль малой актавы, рэ, ля першай актавы). Найбольш ужывальны дыяпазон — ад c (до малой актавы) да e (мі трэцяй актавы), у сольных творах магчыма ўжыванне больш высокіх гукаў. Ноты пішуцца ў альтовых і скрыпічных ключах.
thumb|злева|180пкс|Скрыпка і альт
Прыёмы ігры на альце і рыскі — тыя жа, што і на скрыпцы, але гук меней яркі, матавы, злёгку гугнявы. Такі тэмбр альта — следства таго, што памеры яго корпуса («рэзанатарнай скрыні») не адпавядаюць яго строю. Калі сканструяваць альт большага памеру, то яго немагчыма будзе трымаць на плячы, як скрыпку, або паміж нагамі, як віяланчэль.

У якасці сольнага інструмента альт сустракаецца адносна рэдка. Асноўная сфера ўжывання альтоў — сімфанічныя і струнныя аркестры, дзе яны выконваюць, як правіла, сярэднія галасы. Альт — абавязковы ўдзельнік струннага квартэта, часта выкарыстоўваецца ў іншых камерных складах.

## Знакамітыя альтысты 
* Рудольф Баршай
* Юрый Башмет
* Вадзім Барысаўскі
* Юрый Гандэльсман
* Хведар Дружынін
* Уільям Прымроз
* Максім Рысанаў
* Кім Кашкаш’ян
* Лоўрэнс Паўэр
* Лаянэл Тэртыс
* Паўль Хіндэміт

## Спасылкі 
Катэгорыя:Смычковыя музычныя інструменты
Катэгорыя:Хардафоны
Катлавіна Амундсена

**Катлавіна Амундсена** — падводная катлавіна ў Паўночным Ледавітым акіяне, паміж хрыбтамі Ламаносава і Гакеля.
 да Паўночнага полюса]]
Даўжыня каля 2 тысяч км; шырыня 200—400 км. Глыбіня да 4485 м. Дно выраўнаванае, укрытае гліністымі глеямі. У межах катлавіны Амундсена знаходзіцца Паўночны полюс.

Названа ў гонар Руаля Амундсена.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Карта дна Паўночнага Ледавітага акіяна 
* Тэкст Канвенцыі ААН па марскім праве (UNCLOS 1982) 

Катэгорыя:Падводныя катлавіны Паўночнага Ледавітага акіяна
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар людзей
Катэгорыя:Руаль Амундсен
Буйвалы

(Усходні Тымор)]]
**Буйвалы** — агульная назва пустарогіх з родаў *Syncerus* і *Bubalus*.

***Афрыканскія буйвалы** (*Syncerus*)
**Буйвал афрыканскі або кафрскі (*Syncerus caffer*)

***Азіяцкія буйвалы** (*Bubalus*)
**Буйвал азіяцкі або вадзяны (*Bubalus bubalis*)
***Буйвал філіпінскі або карабаа (*Bubalus bubalis carabanesis*)
**Дзікі азіяцкі буйвал (*Bubalus arnee*)
**Буйвал тамараў (*Bubalus mindorensis*)
**Буйвал аноа (*Bubalus depressicornis*)
**Буйвал горны аноа (*Bubalus quarlesi*)

## Спасылкі
*African Buffalo
*Asian buffalo videos, photos and facts 

Катэгорыя:Сельскагаспадарчыя жывёлы
Катэгорыя:Пустарогія
Аляскіт

**Аляскіт** (ад назвы паўвострава Аляска, дзе ўпершыню знойдзены) — інтрузіўная субшчолачная горная парода; граніт, у якім менш за 5 % цемнаколерных мінералаў.

## Склад 
Складаецца з каліевага палявога шпату (каля 65 %) і кварцу (каля 35 %). Структура крыштальна-зярністая, радзей парфірападобная. Колер мяса-чырвоны, ружовы, белы, светла-шэры. Магматычнага, іншы раз метасаматычнага паходжання. Утварае буйныя масівы.

## Здабыча і выкарыстанне 
Здабываецца галоўным чынам у Канадзе і Японіі. Радовішчы распрацоўваюцца адкрытым спосабам. Выкарыстоўваецца ў вытворчасці шкла, тонкай керамікі, як будаўнічы друз і абліцовачны камень.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — 552 с.: іл.

Катэгорыя:Мінералы
Кота (народ)

**Кота** (саманазва *கோட்டா *) — малы народ на поўдні Індыі. Жывуць на тэрыторыі штатаў Тамілнад, Карнатака, Керала, Андхра-Прадэш. Агульная колькасць — 1 700 чал..

## Паходжанне 
Кота — блізкія суседзі тода, размаўляюць на падобнай мове, аднак, у адрозненне ад апошніх, спецыялізуюцца на рамястве, а не на жывёлагадоўлі. Як і тода, яны лічаць сябе мясцовымі карэннымі жыхарамі, створанымі іх галоўным бажаством. Генетычныя даследаванні паказваюць іх блізкасць да іншых дравідамоўных народаў Індыі. Асаблівасці культуры кота тлумачаць іх працяглым існаваннем у горнай мясцовасці ізалявана ад цывілізацыі.

## Традыцыйная культура 
Галоўным заняткам кота з’яўляецца рамяство. Яны лічацца добрымі кавалямі, гарбарамі, ювелірамі, плятуць кошыкі, робяць парасоны і г. д. Суседнія плямёны запрашаюць кота пад час святаў у якасці артыстаў. Земляробства з’явілася толькі ў канцы XIX ст. і абмежавана агародніцтвам. Некаторыя надзелы кота атрымалі ў карыстанне ад суседзяў-тода, за што выплачваюць ім даніну часткай ураджаю. Акрамя таго, у кота здаўна прынята рабіць цырыманіяльныя падарункі пэўным родам тода.

Існуе шмат традыцыйных забарон, якія абмяжоўваюць кота ў іх занятках (у прыватнасці, жывёлагадоўляй) і перайманні сучасных тэхналогій. Але, у адрозненне ад суседзяў, яны ядуць мяса, яйкі, выменьваюць у тода малако, масла і тварог на гародніну і рамесныя вырабы.

Вёскі кота невялікія, рэдка перавышаюць 40-60 хацін. Іх насельніцтва падзяляецца на 3 экзагамныя групы *керы* (літаральна «вуліца»). Шлюбы знутры кожнай з іх забаронены, аднак магчыма ўзяць шлюб з прадстаўніком сваёй *керы* з іншай вёскі. На чале вясковай абшчыны стаяць старшыні *готга-рн*, аднак іх улада абмежавана.

Звычайная вопратка ў мужчын і жанчын складаецца з белай кашулі, доўгай насцегнавой повязі і наплечнага пакрывала.

Сем’і пашыраныя і нуклеарныя. У мінулым былі распаўсюджаны паліандрычныя шлюбы. Главой сям’і з’яўляецца мужчына. Спадчына перадаецца па мужчынскай лініі.

## Мова 
Мова кота належыць да дравідыйскай групы моў. Блізкая да мовы тода. Пісьмовасць пераважна на аснове тамільскага алфавіта.

## Рэлігія 
Традыцыйная рэлігія — політэізм, шанаванне шматлікіх багоў і духаў. З пачатку XX ст. яна ўвабрала ў сябе многія рысы індуізму. Кота будуюць храмы. Вылучаецца пласт святароў.

## Спасылкі 
* Kota

Катэгорыя:Дравідыйскія народы
Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Індыі
Бадага

**Бадага** (саманазва *படகர்*) — адна з найвялікшых племянных груп на поўдні Індыі. Жывуць на тэрыторыі штатаў Тамілнад, Карнатака, Керала. Агульная колькасць — 218 тыс. чалавек.

## Паходжанне 
Бадага мігрыравалі ў сваё асноўнае месца рассялення, горную мясцовасць на тэрыторыі сучаснага штата Тамілнад, прыкладна ў XVI — XVIII стст. з тэрыторыі сучаснага штата Карнатака. Моўна блізкія да канада. На мове канада іх саманазва значыць «поўнач» або «з поўначы». Генетычныя даследаванні паказваюць, што ў мінулым бадага мелі шчыльныя кантакты з індаеўрапейскімі народамі.

## Традыцыйная культура 
Асноўны гаспадарчы занятак — тэрасавае земляробства. Важную ролю таксама адыгрывае жывёлагадоўля. Бадага разводзяць буйвалаў, ад якіх атрымліваюць малако. Як і ў іх суседзяў-тода, жывёлагадоўля лічыцца выключна мужчынскім заняткам. Жанчыны і дзеці таксама практыкуюць збіральніцтва. У наш час многія бадага працуюць за межамі абшчын у гарадах і на плантацыях.

Вёскі бадага невялікія. Жытлы цагляныя або глінабітныя, разлічаныя на некалькі сем’яў. Статкі трымаюць у каменных загонах каля асноўнага жытла. Будуюць таксама часовыя жытлы з трыснягу або ветак для жанчын, дзе тыя праводзяць «нячыстыя дні».

Традыцыйная вопратка ўключае доўгія белыя накрыўкі (у мужчын яны арнаментаваны). Жанчыны таксама абгортваюць цела белай тканінай ад грудзей да кален. Мужчыны носяць цюрбаны. Сярод жанчын прынята рабіць татуіроўку, дзяўчынам голяць валасы (пакідаюць толькі чубок).

Хаця бадага спавядаюць індуізм, падзел на касты не мае істотнага значэння. Іншыя індуісты нават вызначаюць бадага як асобную касту. Захаваўся падзел на буйныя экзагамныя роды *кула*. Сем’і вялікія пашыраныя. Главой заўсёды з’яўляецца мужчына, аднак бадага не забараняюць паўторныя шлюбы для ўдоў. Палігамія практыкуецца рэдка. Вясельны абрад цягнецца некалькі дзён, пачынаецца ў доме нявесты і канчаецца ў доме жаніха. Аддаюць перавагу шлюбу з стрыечнымі сваякамі, з дачкой сястры бацькі або з дачкой брата маці.

Да пахаванняў рыхтуюцца загадзя. Памерлых спальваюць або хаваюць седзячы.

## Рэлігія 
Веруючыя бадага з’яўляюцца індуістамі-шываітамі.

## Спасылкі 
* www.badugaa.com
* International Badaga Association 
* Hockings P. Mortuary ritual of the Badagas of Southern India (2001)
* Badagas in Nilgiri District

Катэгорыя:Народы Індыі
Катэгорыя:Дравідыйскія народы
Катэгорыя:Народы Азіі
Амон (цар іўдзейскі)

]]
**Амон** (, ; ) — чатырнаццаты цар Іўдзейскага царства, сын Манасіі. Заняў пасаду ва ўзросце 22 гадоў і кіраваў на працягу 2 год. Гады яго кіравання — з 643 па 641 гг. да н.э. Увайшоў у гісторыю як ганебны цар.

## Біяграфія 
Названы ў гонар егіпецкага бога Амона, яго маці была Мешулемеф. Паводле Бібліі, працягваў язычніцкую практыку свайго бацькі, хадзіў шляхамі свайго бацькі, пакланяўся і служыў ідалам. Згодна з Талмудам, Амон спаліў Тору, забараніў служэнне ў Храме, у якім з-за бяздзейнасці на алтары з’явілася павуцінне, і такім чынам моцна грашыў. Такія ж звесткі падае і Іосіф Флавій, апісваючы Амона як грахоўнага цара.

Пасля двух гадоў валадарства супраць Амона саставілі змову яго паслугачы. Ён быў забіты, а яго месца заняў васьмігадовы сын Іасія. Адной з прычын змовы даследчыкі называюць незадаволенасць Асірыйскім прыгнётам на Іўдзею. Аднак пасля таго, як Іасія стаў царом, забойцы Амона сталі непапулярны ў краіне і былі пакараны смерцю.

Час, у які кіраваў Амон, характарызуецца палітычнымі зменамі на Блізкім Усходзе. Магутная Асірыя пачала губляць сваю дамінуючую ролю ў рэгіёне. На ўсходзе — Вавілон, а на поўдні — Егіпет сталі набіраць палітычную моц. У такім палітычным вакууме для невялікіх дзяржаў, як Іўдзея, утварылася выдатная магчымасць праводзіць уласную палітыку без знешняга ўмяшання.

Катэгорыя:Цары іўдзейскія
Метраном

thumb|Метраном
**Метрано́м** ( — мера,  — закон) — прыбор, здольны вырабляць адвольную колькасць тактавых доляў часу на слых. Служыць як дапаможны прыбор для ўстанаўлення дакладнага тэмпу ў музычным творы.
 
Звычайна метраном складаецца з драўлянага корпуса пірамідальнай формы, адна з граняў якога зрэзана; на гэтым зрэзе знаходзіцца ківач з грузікам. Пазіцыя грузіка ўплывае на частату удараў метранома: чым вышэй грузік, тым радзей ўдары, і, адпаведна, чым грузік ніжэй, тым ўдары часцей. За маятнікам размешчана шкала, па якой устанаўліваецца частата удараў.
 
Акрамя механічных, існуюць і электронныя метраномы.  
 
Таксама метраном можа выкарыстоўвацца падчас фізічных практыкаванняў, лабараторных даследаванняў, у якасці музычнага інструмента («Сімфанічная паэма для 100 метранома» Дзьёрдзя Лігеці, Сюіта з музыкі да фільма «Мёртвыя душы» Альфрэда Шнітке).
 
У блакадным Ленінградзе, калі радыё не працавала, у эфіры стукаў метраном: хуткі тэмп азначаў паветраную трывогу, павольны тэмп – адбой.

## Гл. таксама 
* Метраном у Празе

## Спасылкі 
* Віртуальны метраном 

Катэгорыя:Прыборы
Катэгорыя:Маятнікі
Кафедральны сабор Вадуца

**Кафедральны сабор Вадуца** або **Кафедральны сабор св. Флорына** (, ) — неагатычны сабор у Вадуцы, цэнтр архідыяцэзіі Вадуца. Першапачаткова быў парафіяльнай царквой, атрымаў статус сабора ў 1997 годзе.
thumb|злева|Кафедральны сабор св. Флорына

Кафедральны сабор быў пабудаваны ў 1873 годзе Фрыдрыхам фон Шмітам на месцы сярэднявечнага падмурка. Сабор названы ў гонар Флорына Рэмюскага, нябеснага заступніка далін Валь Веноста, які жыў у IX стагоддзі. Архідыяцэзія Вадуца была абвешчана папам Янам Паўлам II у апостальскай Канстытуцыі 2 снежня 2002 года. Да гэтага сабор быў часткай Ліхтэнштэйнскага дэканата, які ўваходзіў у епархію, якая кіравалася з Швейцарыі.

## Літаратура 
* Ernst Schlunegger: Motivhandbuch Liechtenstein. Basel 1984. (=Schriftenreihe des Schweizerischen Motivsammler-Vereins Nr.21) ISBN 3-907034-21-X
* Ludwig Schnüriger und Franz Näscher: Die Pfarrkirche Vaduz. Vaduz 1995.
* Cornelia Herrmann: Die Kunstdenkmäler des Fürstentums Liechtenstein. Das Oberland. In: Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK: Die Kunstdenkmäler der Schweiz. Bern 2007, ISBN 978-3-906131-85-6.

## Спасылкі 
* Pfarrei St. Florin auf der Internetpräsenz des Erzbistums Vaduz 
* Kirche St. Florin auf der Internetpräsenz der Gemeinde Vaduz 

Катэгорыя:Вадуц
Катэгорыя:Каталіцтва ў Ліхтэнштэйне
Катэгорыя:Храмы Ліхтэнштэйна
Катэгорыя:Саборы
Чэнчу

**Чэнчу** (тэлугу *చెంచులు*, літаральна «лясныя людзі») — племянная супольнасць у Паўднёвай Індыі. Насяляе галоўным чынам штат Андхра-Прадэш. Агульная колькасць - 63 тыс. чал..

## Паходжанне
Чэнчу размаўляюць на мове дравідыйскага паходжання, блізкай да тэлугу. Аднак ад сваіх суседзяў-тэлугу, ад якіх яны атрымалі сваё імя, гэты народ адрозніваецца месцам жыхарства (горныя шыракалістыя лясы), заняткамі (збіральніцтва і паляванне) і знешнім выглядам. Антрапалагічна чэнчу бліжэй да ведаў Шры-Ланкі. У іх малы рост, цёмная скура, хвалістыя або кучаравыя валасы і шырокія насы. Мяркуецца, што чэнчу з'яўляюцца прамымі нашчадкамі насельніцтва Паўднёвай Індыі каменнага веку.

## Традыцыйная культура
Галоўныя заняткі чэнчу - паляванне і збіральніцтва ў лясах. Ужываюць у ежу мёд, карэнні і сцябло дзікіх раслін, мяса забітых імі жывёлін. Палююць з дапамогай лука і стрэл, радзей з агнястрэльнай зброяй. Характэрна, што і паляваннем, і збіральніцтвам яны займаюцца паасобку, а не гуртам. Мужчыны могуць пакідаць жытло на некалькі дзён, таму здабываюць больш, чым жанчыны. Апошнія клапоцяцца пра хатнюю гаспадарку і гатуюць ежу. Тое, што здабылі, ужываецца адразу ў ежу. Запасы не нарыхтоўваюць. Мёд, мяса і кветкі таксама збываюць гарадскім гандлярам і дзяржаўным кааператывам.

Месца жыхарства чэнчу абвешчана тыгровым запаведнікам, таму ўлады імкнуцца прыцягнуць традыцыйных паляўнічых да земляробства, але пакуль без асаблівага поспеху. У паселішчах часам маюць некалькі кароў для атрымання малака. Ялавічыну чэнчу не ядуць. Распаўсюджаныя рамёствы - пляценне, выраб паляўнічай зброі.

Вёскі чэнчу *пента* складаюцца з некалькіх трысняговых хацін, якія групіруюцца паводле сваяцтва іх уладальнікаў. На чале *пента* стаіць стараста *педаманішы*.

Чэнчу падзяляюцца на 26 родаў-*готра*, шлюбы паміж чальцамі якіх забаронены. Роды аб'ядноўваюцца ў 4 лакальныя групы. Агульнаплемянной арганізацыі не існуе.

Сем'і малыя нуклеарныя. Дапушчаецца пераход мужа ў сям'ю жонкі, але прымакі маюць абмежаваныя правы і разглядаюцца сваякамі жонкі толькі як часовыя госці без правоў на маёмасць. Шлюб суправаджаецца дамовай паміж маладымі пры ўдзеле старэйшын і святара. Дазваляюцца разводы і паўторныя шлюбы.

## Мова
Чэнчу размаўляюць на непісьменнай мове, блізкай да тэлугу. Часам яна нават разглядаецца толькі як гаворка тэлугу. Адукацыя на мове тэлугу.

## Рэлігія
Традыцыйная рэлігія — політэізм. Яна ўвабрала ў сябе многія рысы індуізму, у прыватнасці культ лінгамаў. Галоўны бог Малікарджуна часта атаясамляецца з Шывай. Вылучаецца пласт святароў-*кулараджу*.

## Спасылкі
*Countries and Their Cultures: Chenchu
*CHENCHU TRIBES
*The Chenchu

Катэгорыя:Народы Індыі
Катэгорыя:Дравідыйскія народы
Катэгорыя:Негрытосы
Куруба

**Куруба**, **куруман** або **курумба** (саманазва *कुरुम्बा*) — племянная і каставая супольнасць пераважна на захадзе індыйскага штата Тамілнад. Агульная колькасць — 57 тыс. чал.

## Паходжанне 
Куруба значна адрозніваюцца ад сваіх суседзяў (тода, кота, бадага, кадава і інш.) сваім знешнім абліччам, паколькі маюць ясна выяўленыя рысы аўстралоіднай расы (нізкі рост, цёмная скура, кудлатыя валасы). Гэта можа сведчыць пра тое, што куруба паходзяць ад найстаражытных насельнікаў паўднёвай Індыі, якія з’явіліся раней за многія іншыя дравідамоўныя групы.

У тамільскіх гістарычных запісах куруба выступаюць як ваенная супольнасць, якая ў эпоху сярэднявечча актыўна ўдзельнічала ў войнах у Паўднёвай і Цэнтральнай Індыі. Некаторыя гісторыкі лічаць, што выхадцы з куруба мелі непасрэднае дачыненне да фарміравання маратхаў і шэрагу правячых дынастый. Пры гэтым іх гісторыю адсоўваюць да часоў «Махабхараты» і перакладаюць назву як «маючыя давер».

З XVI ст. куруба фіксуюцца як рэлігійная і этнічная група горцаў-авечкагадоўцаў. Прычым, як каста яны прылічаюцца да нізкай варны шудраў. У гэтай сувязі, частка даследчыкаў лічаць, што куруба-воіны і куруба-пастухі — гэта адна і тая ж супольнасць, якая ў выніку гістарычных змен была вымушана змяніць асноўны занятак дзейнасці і была паніжана ў статусе. Іншыя тлумачаць сярэднявечных воінаў і сучасных пастухоў як дзве абсалютна розныя па паходжанню групы з агульнай назвай. Самі куруба адносяць сябе да нашчадкаў вялікіх сярэднявечных дынастый. У апошнія дзесяцігоддзі іх гісторыя была значна міфалагізавана.

## Традыцыйная культура 
Куруба падзяляюцца на 4 тэрытарыяльныя групы, кожная з якіх займае пэўны невялікі рэгіён,- *мулу*, *алу*, *палу* і *джэну*. *Алу* і *палу* найбольш блізкія адна да другой. Межы іх рассялення сутыкаюцца. Астатнія дзве групы адасоблены. *Алу* і *палу* займаюцца трыманнем авечак, паляваннем і збіральніцтвам. *Мулу* і *джэну* — пераважна толькі збіральніцтвам і паляваннем, але таксама працуюць на плантацыях, наймаюцца секчы лес.

Акрамя таго, куруба падзяляюцца на дзве экзагамныя супольнасці *нагар* і *балагар* на чале якіх стаяць правадыры-*мудалі*. Улада правадыроў перадаецца па спадчыне ад бацькі да сына. У склад супольнасцей уваходзяць роды, што аб’ядноўваюць нуклеарныя і пашыраныя сем’і.

У куруба няма істотных забарон на ежу. Вясельныя і пахавальныя рытуалы значна спрошчаныя. Нябожчыкаў звычайна спальваюць, а малых дзяцей і *мудалі* хаваюць у зямлі. Маюцца памінальныя пячоры, дзе ў гонар памерлых ставяць камяні. Акрамя індуісцкіх багоў, куруба шануюць духаў гор і лесу. Усе куруба таксама славяцца сярод суседзяў за сваё ўменне чараваць.

## Мова 
Куруба размаўляюць на мове, якая фактычна з’яўляецца паўднёвым дыялектам мовы канада, аднак карыстаюцца тамільскім алфавітам.

Катэгорыя:Народы Індыі
Катэгорыя:Дравідыйскія народы
Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Касты