open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Францішак Асізскі (кантата)

**«Франці́шак Асі́зскі»** () — кантата Уладзіслава Сыракомлі.

## Гісторыя 
Твор быў апублікаваны ў 1857 годзе ў № 1 віленскага часопіса «Teka Wileńska», які выдаваў Адам Кіркор. Тамсама быў часткова змешчаны нарыс паэта пра Мінск. У 1859 годзе лібрэта выйшла асобным выданнем, якое ілюстраваў Міхал Эльвіра Андрыёлі. У прадмове да яго Сыракомля пісаў:.

## Змест 
Францішак Асізскі прадстаўляецца як пясняр Бога і як пясняр Айчыны. У абедзвюх  іпастасях ён перажывае духоўнае змаганне: спачатку з салаўём, а затым з самім сабою. Існасць гэтага спаборніцтва з птушкай, паводле твора У. Сыракомлі, заключалася ў тым, каб даведацца, хто са стварэнняў здольны найлепш праславіць Бога — чалавек, душа якога часам абцяжараная эгаізмам, але здольная любіць, плакаць і раскайвацца, або птушка, якая заўжды спявае шчыра, бескарысліва і проста, але шчабеча толькі адну песеньку. У ходзе сюжэту салавей перамагае Францішка. Але Сыракомля паказвае, што Бог насамрэч неабдымны і ніякі гімн хвалы не здолее выказаць усю Яго славу і веліч, таму пераможцы тут быць не можа.

Далей ідзе канфлікт вакол ідэі апявання і праслаўлення Айчыны. Францішак сустракае грамаду менестрэляў, якія разам з войскам рыцараў праходзяць праз мясціны, дзе ён размаўляў з прыродаю і аддаваўся забыццю ў малітоўным экстазе, што было вынікам усведамлення яго бяссілля ў спробе праславіць Бога. Францішак задумаў скласці песню на хвалу Айчыны, але і тут меў паразу, перад жаданнем уласнага сэрца. Пазней ён каіцца, што звярнуўся да свецкай песні і што запалаў зямной жарсцю. У гэтым павароце сюжэта выяўляецца іншая ідэя — свабода сэрца, якая дазваляе любіць Айчыну, але не спяваць ёй песень.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Паэмы Уладзіслава Сыракомлі
Катэгорыя:Творы 1857 года
Катэгорыя:Паэмы на польскай мове
Катэгорыя:Кантаты
Землетрасенне ў Турцыі і Сірыі (2023)

6 лютага 2023 года ва Усходнім Міжземнамор’і адбылося магутнае землетрасенне. Падземныя штуршкі былі зарэгістраваны ў Турцыі, Сірыі, Ліване, Іарданіі, Іраку, на Кіпры і армяна-грузінскай мяжы. Былі зарэгістраваны вялікія разбурэнні ў гарадах Латакія і Хам (Сірыя), а таксама ў ваколіцах горада Газіянтэп (Турцыя). Загінула больш за 54 400 чалавек і больш за 122 568 пацярпелі. У Турцыі было абвешчана надзвычайнае становішча. Аднак рэгіён, дзе 6 лютага 2023 года адбыўся землятрус, сейсмалагічна адносна спакойны. З 1970 года ў радыусе 250 кіламетраў ад землетрасення 6 лютага адбылося толькі тры землятрасенні магнітудай 6 і больш. Найбуйнейшае, магнітудай 6,7, адбылося 24 студзеня 2020 года.

## Падзеі 
У 04:17 на глыбіні 17,9 кіламетраў у раёне Пазарджык у правінцыі Кахраманмараш недалёка ад мяжы з Сірыяй адбыўся землятрус. Яго магнітуда склала 7,8. У Турцыі зарэгістравалі 78 афтэршокаў. Дэпартамент грамадзянскай абароны Італіі апублікаваў папярэджанне (якое пазней адклікаў) з нагоды магчымага цунамі на італьянскім узбярэжжы.

У гэты ж дзень землетрасенне магнітудай 5,4 адбылося на поўдні Казахстана, у некаторых населеных пунктах адчуваліся падземныя штуршкі сілай 2—3 балы.

Штуршкі адчуваліся на тэрыторыі Ізраіля, Ірака, Лівана, Грузіі, Расіі і нават Грэнландыі.

У Турцыі аб’явілі чацвёрты ўзровень трывогі (самы высокі) і сямідзённая жалоба. Прэзідэнт Рэджэп Эрдаган заявіў, што гэта самае магутнае землетрасенне ў краіне з 1939 года. У агульнай складанасці ў дзесяці правінцыях Турцыі абрынулася каля 6217 будынкаў. Курс турэцкай ліры апусціўся да рэкордна нізкіх значэнняў. Паводле ацэнак Геалагічнай службы ЗША, страты ў выніку катастрофы могуць скласці каля 2% ВУП дзяржавы.

З пацярпелага будынка турмы ў горадзе Раджу ў Сірыі збеглі два дзясяткі меркаваных байцоў тэрарыстычнай групоўкі «Ісламская дзяржава». Як паведаміў Дэпартамент музеяў і славутасцяў Сірыі, у сценах цытадэлі Алепа, уключанай у спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, з’явіліся расколіны.

## Міжнародная дапамога 
Многія краіны прапанавалі дапамогу Турцыі і Сірыі. Турэцкі Чырвоны Паўмесяц пачаў пастаўляць запасы крыві для аказання дапамогі пацярпелым.

Большая частка дапамогі накіравана Турцыі, куды прыбылі ратавальнікі з 77 краін. Сваю дапамогу дзяржаве прапанавалі 14 міжнародных арганізацый.

Сірыя дапамогу атрымала ад такіх краін як Ірак, ААЭ, Іран, Алжыр, Расія, Беларусь, Егіпет, Пакістан, Арменія, Аман, Куба, Венесуэла, КНР. 14 лютага ў пацярпелую краіну адправіліся 45 байцоў медыцынскага атрада спецыяльнага прызначэння 432-га Галоўнага ваеннага клінічнага шпіталя УС РБ (гл. Місія беларускіх ваенных медыкаў у Сірыі).

## Зноскі 
Катэгорыя:Падзеі 6 лютага
Катэгорыя:Люты 2023 года
Катэгорыя:Землетрасенні 2023 года
Катэгорыя:2023 год у Сірыі
Катэгорыя:2023 год у Турцыі
Алена Фёдараўна Кірэева

**Алена Фёдараўна Кірэева** () — беларуская эканаміст, спецыяліст у галіне падатковай палітыкі. Доктар эканамічных навук (2004), дацэнт (2006).

## Біяграфія 
Нарадзілася 9 сакавіка 1963 года ў Мінску.

Скончыла Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі імя В. У. Куйбышава (спецыяльнасць «Фінансы і крэдыт», 1985), Віленскі дзяржаўны ўніверсітэт (аспірантура, 1992).
    
Працавала ў Мінскім фінансава-эканамічным тэхнікуме; Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце (з 1993; факультэт фінансаў і банкаўскай справы, кафедра падаткаў і падаткаабкладання, прафесар, загадчык кафедры, першы прарэктар).

Навуковыя інтарэсы: удасканаленне нацыянальнай падатковай сістэмы; міжнароднае падаткаабкладанне.

## Узнагароды 
* Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2008),
* знак «Выдатнік адукацыі» (2009),
* медаль Францыска Скарыны (2019).

## Бібліяграфія 
* Налоговые пространства в условиях экономической интеграции: теория, методология и практика : диссертация … доктора экономических наук : 08.00.10 : защищена 21.05.2004 : утверждена 22.12.2004 / Киреева Елена Федоровна. — Минск, 2004.
     
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Киреева Елена Федоровна // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2007. — Т. 4. — С.
* Киреева Елена Федоровна // Белорусский государственный экономический университет в биографиях преподавателей и выпускников : 75 лет, 1933—2008. ― Минск, 2008. ― С. 52—53.
 

Катэгорыя:Выкладчыкі Мінскага фінансава-эканамічнага каледжа
Стрэхая

**Стрэхая** () — горад у Румыніі, у складзе жудзеца Мехедынцы. Узгадваецца ў дакументах пачынаючы з XV стагоддзя. У 1645 годзе гаспадар Мацей Басараб зрабіў ахвяраванне мясцоваму манастыру. З 1671 года населены пункт атрымаў права правядзення штотыднёвых кірмашоў.

У 1921 годзе Стрэхая атрымала статус горада.

Катэгорыя:Гарады Румыніі
Катэгорыя:Мехедынцы
Elasmotherium sibiricum

**Elasmotherium sibiricum** — вымерлы від насарогаў, які жыў у стэпавай зоне Еўразіі ў плейстацэне.

Захавалася шмат парэшткаў ва Усходняй Еўразіі, такія, як зубы, часткі чэрапа і сківіцы, а таксама некаторыя косткі шкілета.

Яго рог дасягаў даўжыні да 2 метраў, а цела мела даўжыню каля 5 метраў. Вага жывёлы дасягала 5 тон.

Жывёла вымерла 29 тысяч гадоў таму, у ходзе . Дадатковым, ці нават вырашальным, негатыўным фактарам магло стаць паляванне першабытных людзей, паколькі эласматэрыі да гэтага перажылі мноства змен клімату. На адным з выкапнёвых чэрапаў эласматэрыя знойдзены загоены след ад удару пікападобнай прыладай.

Секвенаванне мітахандрыяльнай ДНК *Elasmotherium sibiricum* паказала, што ён адкалоўся ад сучаснай групы насарогаў каля 50-40 млн гадоў таму.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Сысуны плейстацэну
Катэгорыя:Сысуны пліяцэну
Катэгорыя:Насарогі
Мешка, князь Навагрудка (балада)

**Мешка, князь Навагрудка** () — юнацкі твор Адама Міцкевіча 1817 года, адзін з першых, прадстаўленых публіцы.

Паэма з’яўляецца пераробкай сатырычна-філасофскага апавядання Вальтэра «Выхаванне князя». Па сюжэце твору князь Навагрудка і Трокаў Мешка, разбэшчаны ліслівымі клерыкальнымі дарадцамі, вядзе нікчэмнае і эгаістычнае жыццё, выдаліўшы ад сябе мужнага і дасведчанага рыцара Порая. Упадкам княства карыстаюцца татары на чале з ханам Мамаем, якія захопліваюць Навагрудак, зрабіўшы ў ім гарэм Мамая, у які трапляе і каханая Мешкі Зыля. Самога Мешка прымусова робяць конюхам Мамая. Пад уплывам цяжкой фізічнай працы Мешка ўсведамляе заганнасць ранейшага жыцця, а перададзены яму заклік Зылі напаўняе яго рашучасцю вызваліць родны горад, у чым яму дапамагае і Порай (імя перагукваецца з сямейным гербам Міцкевічаў Порай). Сабраўшы навакольную шляхту, яны паспяхова грамяць татараў, прытым паспяваюць вызваліць Зылю ў той самы момант, калі Мамай ужо збіраецца ёй авалодаць. Насуперак чаканню, Мешка адпускае палоннага Мамая на волю і нават абяцае яму дапамагчы ў будучыні, калі мулы, еўнухі і дэрвішы адолеюць яго сваімі падступнымі і карумпаванымі парадамі — што надае паэме алегарычны антыклерыкальны сэнс. Эпіграфам да паэмы Міцкевіч узяў цытату з Гарацыя «Неабмежаваную славу заслужылі тыя, хто асмеліўся пакінуць пратораныя сцежкі грэкаў і апяваць дзеі сваёй Айчыны». Па даручэнні Міцкевіча паэму на пасяджэннях Таварыства філаматаў прачытаў Тамаш Зан 7 кастрычніка 1817 і 31 траўня 1819 гожа.

На праўдзе крыніцы не фіксуюць навагрудскіх князёў імем Мешка, яно было распаўсюджаным у польскай дынастыі Пястаў. Увогуле, гістарычнасць твору максімальна ўмоўная; магчыма, Міцкевіч скажона перадаў звесткі пра татарскія наезды на Навагрудак 1505—1506 гадоў. Узнятыя ў гэтым вучнёўскім творы матывы канфлікту здрады і патрыятычнай ахвярнасці, асабліва жаночай, ён працягнуў распрацоўваць у апавяданні «Жывіля» (імя галоўнай гераіні якой, магчыма, перароблена з «Зылі»), у баладзе «» і паэме «Гражына».

На беларускую мову паэму пераклаў Уладзімір Караткевіч.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Творы Адама Міцкевіча
Катэгорыя:Балады Адама Міцкевіча
Катэгорыя:Творы 1817 года
Катэгорыя:Паэмы на польскай мове
Беларускі прафсаюз работнікаў гандлю, спажывецкай кааперацыі і прадпрымальніцтва

**Беларускі прафсаюз работнікаў гандлю, спажывецкай кааперацыі і прадпрымальніцтва** — беларускі прафесійны саюз, член Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі.

Першыя легальныя зарэгістраваныя прафсаюзы работнікаў кааперацыі і гандлю з’явіліся ў Беларусі ў 1931 году ў савецкай сістэме прафсаюзаў.

У 1989 годзе быў утвораны *Прафсаюз работнікаў кааператываў БССР*, які ў 1990 годзе аддзяліўся ад УЦСПС і перайменаваўся ў *Прафсаюз работнікаў малых прадпрыемстваў і іншых форм прадпрымальніцтва Беларусі «Садружнасць»*. У 1993 у рамках ФПБ былі ўтвораны *Беларускі прафсаюз работнікаў гандлю* і *Беларускі прафсаюз работнікаў спажывецкай кааперацыі*. У 2019 усе тры прафсаюзы правялі аб’яднальны з’'езд, прыняўшы статут адзінага прафсаюза, утварыўшы *Беларускі прафсаюз работнікаў гандлю, спажывецкай кааперацыі і прадпрымальніцтва*.

У 2022 годзе прафсаюз работнікаў гандлю і Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю Рэспублікі Беларусі заключылі тарыфнае пагадненне.

## Спасылкі 
* Гісторыя Беларускага прафсаюзу работнікаў гандлю, спажывецкай кааперацыі і прадпрымальніцтва 
Катэгорыя:Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі
Катэгорыя:2019 год у Беларусі
Gloria victis (зборнік)

**Gloria victis** — зборнік апавяданняў Элізы Ажэшкі.

Гэты зборнік быў упершыню выдадзены ў 1910 г. пасля рэвалюцыі 1905 г., якая пацягнула за сабой значнае паслабленне цэнзуры на тэрыторыі Літвы і Беларусі. Першапачаткова зборнік павінен быў называцца *1863*. Канчатковая назва ў перакладзе з лацінскай азначае «Слава пераможаным» і з’яўляецца пераробкай лацінскага выразу vae victis («гора пераможаным»). Тэматыка ўсіх змешчаных у ёй апавяданняў тычыцца часоў Студзеньскага паўстання.

## Змест 
У першае выданне ўвайшлі пяць навэл: «Яны», «Афіцэр», «Гекуба», «Бог ведае хто», «Gloria victis». Першая навела «Яны» прысвечана атраду Рамуальда Траўгута з дня сфармавання атрада да моманту яго разгрому ў Горацкіх лясах.

## Выданні 
Кнігу выдаў у Вільні накладам 3000 асобнікаў таварыш пісьменніцы Вацлаў Макоўскі. У снежні 1911 года ў Віленскай судовай палаце пачаўся суд над кнігай, паводле загаду Часовага камітэта па справах друку кніга была канфіскавана.

Больш познія выданні змяшчалі таксама апавяданні «Дзіўная гісторыя», «Смерць дома» і «Міс Роўз».

## Беларускі пераклад 
Апавяданні цыклю перакладзеныя на беларускую мову Анатолем Бутэвічам і выйшлі разам у серыі «Беларускі кнігазбор» у 2020 годзе (разам з раманам «Над Нёманам»).

## Спасылкі 
* Ажэшка Эліза, Gloria victis. Навэла. Уступнае слова і пераклад з польскай Анатоля Бутэвіча // Дзеяслоў, № 4 (35), 2008.
* Ажэшка Эліза, Яны. Навела, Пераклад з польскай Анатоля Бутэвіча; Дзеяслоў, Літаратурна-мастацкі часопіс 5 (90) 2017; с. 193—223
* Ажэшка Эліза, Афіцэр. Навэла; Дзеяслоў, Літаратурна-мастацкі часопіс 3 (94) 2018; с. 177—211
* Ажэшка Эліза, Бог ведае хто. Навела; Дзеяслоў, Літаратурна-мастацкі часопіс 6 (103) 2019; с. 170—186
* Эліза Ажэшка, Дзіўная гісторыя. Навэла. Пераклад з польскай і прадмова Анатоля Бутэвіча.; Дзеяслоў, Лiтаратурна-мастацкі часопіс 2 (117) 2022; с. 160—178

Катэгорыя:Творы Элізы Ажэшка
Катэгорыя:Кнігі 1910 года
Лірнік вясковы (Сыракомля)

**«Лі́рнік вясковы»** () — праграмны верш Уладзіслава Сыракомлі. Ад гэтага твора паэт атрымаў таксама літаратурны тытул «вясковы лірнік».

Твор быў напісаны 18 студзеня 1852 г. У ім аўтар раскрыў сваё разуменне дачыненняў паэта, паэзіі і свету. Ва ўсіх чатырох частках верша праводзіцца думка, што песня і ліра — шчасце і любоў паэта-лірніка, яго боль і пакуты, жыццёвы сэнс і пасмяротная слава. Аўтар атаясняе сябе з рамантычным вандроўным лірнікам, які натхнёна служыць роднай старонцы і добрым людзям.

На думку Уладзіміра Мархеля, вершам «Лірнік вясковы» Сыракомля «канчаткова сцвердзіў сябе ў польскай літаратуры як пясняр беларускай вёскі».

## Пераклады 
У 1879 годзе ў Маскве выйшаў зборнік выбраных твораў Сыракомлі ў перакладзе на рускую мову, дзе быў змешчаны і «Лірнік вясковы» («Деревенскій гусляръ») у перакладзе Дзмітрыя Мінаева. Іншы рускі пераклад («Сельский лирник») зрабіла Муза Паўлава. 

На беларускую мову ўпершыню верш пераклаў Гальяш Леўчык, аднак не апублікаваў (упершыню «Доля і хлеб», 1980). Таксама яго пераклаў Кастусь Цвірка.

## У культуры 
У 1857 годзе Станіслаў Манюшка паклаў верш на музыку. У гонар двухсотгоддзя з дня нараджэння Манюшкі песню выконвалі Марыюш Гадлеўскі і Кася Мось (разам з аркестрам «AUKSO»).

На 50-ю гадавіну смерці Сыракомлі Янка Купала напісаў аднайменны верш, прысвечаны песняру.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Вершы Уладзіслава Сыракомлі
Катэгорыя:Творы 1852 года
Катэгорыя:Вершы на польскай мове
Эльбістан

**Эльбістан** () — горад і раён у правінцыі Кахраманмараш Турцыі.

## Гісторыя 
У канцы бронзавага веку Эльбістан быў часткай царства Кіцуватна, затым гэтую тэрыторыю захапілі хеты пад кіраўніцтвам Супілуліума I. Калі ў X стагоддзі Хамданіды разбурылі Арабісос, то значэнне Эльбістана ўзрасло. Пасля гэтая тэрыторыя была пад уладай Візантыі, крыжакоў, дзяржавы Данішмендаў, Канійскага султаната, Антыёхіі. 15 красавіка 1277 года мамлюкі ў бітве ля Эльбістана разбілі манголаў, потым некаторы час Эльбістан быў сталіцай бейліка Зулкадар, перажыў нашэсце Тамерлана, пасля асмана-сефевідскіх войнаў увайшоў у склад Асманскай імперыі. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Турцыі
Дзмітрый Юр’евіч Назараў

**Назараў Дзмітрый Юр’евіч** (нар. , , РСФСР, СССР) — савецкі і расійскі акцёр тэатра, кіно і агучвання, тэлевядучы, паэт, народны артыст Расійскай Федэрацыі (2000)

паэт, народны артыст Расійскай Федэрацыі (2000).

З 1980 па 1995 год служыў у Малым тэатры, дзе сыграў каля 60 роляў. Пакінуў тэатр пасля творчага канфлікту з кіраўніцтвам і амаль поўнай адсутнасці галоўных роляў.

Затым акцёрнічаў у тэатры «Сфера» і Тэатры Расійскай Арміі, а з 2003 года — у МХТ імя Чэхава.

У акцёрскай скарбонцы ролі ў такіх спектаклях, як «Мяшчане» М. Горкага, «Зіхатлівы горад» К. Мак-Ферсана, «Амадэй» П. Шэфера, «Танец альбатроса» Ж. Сіблейраса, «Сведка абвінавачвання» А. Крысці, «Лес» А. М. Астроўскага, «Дваранскае гняздо» І. Тургенева, «Дуэль» А. Чэхава, «Майстар і Маргарыта» М. Булгакава. У Тэатры пад кіраўніцтвам Алега Табакова Назараў граў ролю Астрава ў спектаклі «Дзядзька Ваня» А. П. Чэхава (рэжысёр М. Карбаўскіс).

Выступае з канцэртамі, дзе чытае вершы і прозу рускіх і савецкіх пісьменнікаў, выконвае рамансы. Акрамя таго, сам піша лірычныя вершы і эпіграмы. Таксама займаўся агучваннем камп’ютарных гульняў і мультфільмаў. У маі 1993 года атрымаў ганаровае званне Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі.

Лаўрэат прэміі «Хрустальная Турандот» за лепшую мужчынскую ролю ў тэатральным сезоне 1997/1998 гг. — Сацін у спектаклі ЦАТРА «На дне».

З 1990-х гг. займаў афіцыйную пасаду Галоўнага Дзеда Мароза Расіі з рэзідэнцыяй у Вялікім Усцюгу. З’яўляючыся веруючым чалавекам, выпрасіў блаславення ў Патрыярха Аляксія ІІ на выкананне гэтай ролі, паколькі Дзед Мароз лічыцца паганскім персанажам. Сам сябе пры гэтым называў «памочнікам Дзеда Мароза».

У сакавіку 2000 года быў удастоены ганаровага звання Народны артыст Расійскай Федэрацыі.

З 14 верасня 2002 года па 12 красавіка 2008 года і з 5 верасня 2015 года па 5 сакавіка 2016 года вёў перадачу «Кулінарны паядынак» на канале НТВ. З траўня па жнівень 2007 года вёў тэлевізійную гульню «Турдыкла», якая выходзіла ў ранішняй сетцы чацвярга на НТВ (назву для праграмы абраў сам Назараў).

У 2009 годзе з'яўляўся вядучым трэцяга сезона тэлепраграмы «Фабрыка думкі» на тэлеканале «ТБ Цэнтр»[17][18].

У 2013 годзе вёў тэлешоў «Галодныя гульні» на тэлеканале «Пятніца!»[19]. У 2014-м - стаў вядучым на канале СТС у шоў «Рэцэпт на мільён».
Інцыдэнт з суднам «Дай Хун Дан»

**Інцыдэнт з суднам «Дай Хун Дан»** — захоп  паўночнакарэйскага грузавога судна «». На наступны дзень экіпаж падняў супраць захопнікаў бунт і пры падтрымцы ваеннага карабля ЗША адолеў піратаў.

## Захоп 
29 кастрычніка 2007 года паўночнакарэйскае грузавое судна «Дай Хун Дан» выгружалася ў сталіцы Самалі Магадыша. Нечакана на борт падняліся сем узброеных піратаў, замаскіраваных пад ахову. У рубцы кіравання і машынным аддзяленні баевікі захапілі 22 членаў экіпажа. Затым яны прымусілі карабель выйсці ў мора на 110 км на паўночны ўсход ад сталіцы і запатрабавалі выкуп у памеры 15 000 долараў ЗША і падкрэсліла паспяховае амерыкана-паўночнакарэйскае супрацоўніцтва ў вызваленні судна.

Катэгорыя:Падзеі 29 кастрычніка
Катэгорыя:Падзеі 30 кастрычніка
Катэгорыя:Кастрычнік 2007 года
Катэгорыя:Канфлікты 2007 года
Катэгорыя:Пірацтва
Катэгорыя:Марскія бітвы ЗША
Вядомыя асобы Івана-Франкоўска

]]
Вядомыя ўраджэнцы Івана-Франкоўска:

__NOTOC__
]]
]]
]]
]]

## А 
* Юрый Ігаравіч Андруховіч (нар. 1960) — украінскі паэт, празаік, перакладчык, эсэіст.

## В 
* Юрый Паўлавіч Вінічук (нар. 1952) — украінскі лінгвіст, журналіст, пісьменнік, перакладчык, рэдактар і ўкладальнік анталогіі гатычнай літаратуры.

## Г 
* Васіль Гавера (нар. 1972) — святар УГКЦ, мітрафорны протаіерэй, апостальскі адміністратар для візантыйскіх католікаў у Казахстане і Цэнтральнай Азіі.
* Руслан Віктаравіч Галіцкі (1972—2016) — расійскі военачальнік, гвардыі палкоўнік танкавых войскаў Сухапутных войскаў Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі.

## Е 
* Міхаіл Юр’евіч Елізараў (нар. 1973) — расійскі пісьменнік.

## І 
* Мар'яна Іванішын (нар. 1992) — украінская футбалістка.

## К 
* Барыс Пятровіч Камракоў (нар. 1948) — беларускі і расійскі матэматык.

## Л 
* Людміла Уладзіміраўна Лузан (нар. 1997) — украінская вяслярка.

## П 
* Юзаф Патоцкі (1673—1751) — ваенны і дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай.

## Т 
* Марыя Іосіфаўна Ткачук (1924—2022) — беларускі эканаміст, спецыяліст у галіне фінансаў, грашовага абарачэння і крэдыту.

## Ц 
* Хэлена Цэгак-Галубовіч (1902—1979) — польскі і беларускі археолаг.
Таццяна Аляксееўна Ткаліч

**Таццяна Аляксееўна Ткаліч** (нар. , Мінск) — беларуская спецыяліст у галіне інфарматыкі, вылічальнай тэхнікі і кіравання, эканаміст. Доктар эканамічных навук (2015), кандыдат фізіка-матэматычных навук (1994), прафесар (2017).

## Біяграфія 
Скончыла Мінскі радыётэхнічны інстытут (спецыяльнасць «Аўтаматызаваныя сістэмы кіравання», кваліфікацыя «Інжынер-сістэматэхнік», 1978), Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт (аспірантура, 1992), Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт (дактарантура, 2000).

Працавала ў Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце (з 1993, факультэт фінансаў і банкаўскай справы, кафедра інфармацыйных тэхналогій, прафесар).

Навуковыя інтарэсы: лічбавая эканоміка; эканамічная эфектыўнасць інфармацыйных сістэм; ІТ-менеджмент; матэматычнае мадэляванне ў галіне эканомікі і інавацый.

## Бібліяграфія 
* Методологические основы оценки экономической эффективности информационных систем : диссертация … доктора экономических наук : 08.00.13 : защищена 03.04.2015 : утверждена 30.09.2015 / Ткалич Татьяна Алексеевна. — Минск, 2014.
* Обнаружение ограниченной во времени разладки пуассоновского процесса : автореферат диссертации … кандидата физико-математических наук : 05.13.16 / Ткалич Татьяна Алексеевна. — Минск, 1994.
* Экономическая эффективность информационных систем : методология оценки ключевых показателей и ее практические приложения / Ткалич Татьяна Алексеевна. — Saarbrücken, 2013.
* Оценка и прогнозирование показателей результативности цифровой экономики методом АВС-анализа / Т. А. Ткалич // Економіка та держава. — 2017. — № 3. — С. 16—20.
* Прогнозирование рисков инвестиционных ИТ-проектов / Т. А. Ткалич // Інвестиції: практика та досвід. — 2017. — № 6. — С. 9—14.

## Спасылкі 
* ТКАЛИЧ ТАТЬЯНА АЛЕКСЕЕВНА 

 

Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта фінансаў і банкаўскай справы БДЭУ
Магнаты і сірата

**«Магна́ты і сірата́»** () — гістарычная драма Уладзіслава Сыракомлі.

Поўная назва твора: «Магнаты і сірата, або Зоф’я, князёўна слуцкая» (). Таксама ён мае падзагаловак «гістарычная драма з XVII стагоддзя».

Драма была напісаная на працягу 10 дзён ў 1858 г. у Барэйкаўшчыне. У 1859 г. твор выйшаў асобным выданнем у Вільні. У тым жа годзе п’есу паставілі ў Кракаве У гэтым творы адлюстраваная гісторыя змагання за сэрца князёуны Соф’і Слуцкай двух магнатаў — Януша Радзівіла і Караля Хадкевіча. Гістарычныя крыніцы не згадваюць, наколькі актыўнай у гэтай шлюбнай эпапеі была сама князёўна і ці меў яе голас хоць якое-небудзь значэнне.

У творы Сыракомлі слуцкая князёўна актыўны і галоўны ўдзельнік падзей, ёй належыць і прыняцце канчатковага рашэння. Драматург рамантызуе і ідэалізуе Соф’ю: яна не ахвяра ў руках лёсу, але яна гатовая да ахвяры ў імя міру і спакою ў сваім краі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Творы Уладзіслава Сыракомлі
Катэгорыя:Творы 1859 года
Катэгорыя:П’есы на польскай мове
Тры Будрысы

**Тры Будрысы** (польск.: *Trzech Budrysów*) — балада Адама Міцкевіча, якая ў жартаўлівай форме тлумачыць збліжэнне Вялікага Княства Літоўскага з Польшчай і паланізацыю літоўскай шляхты. Таксама балада адлюстроўвае жыццёвую пазіцыю паэта: не багацце, а толькі каханне прыносіць шчасце. Напісаная ў канцы 1827 або пачатку 1828 і прысвечана філамату і філарэту . Упершыню пабачыла свет у другім томе зборніка паэзіі Міцкевіча (Пецярбург, 1829). Мае падзагаловак «Балада літоўская».

Фадзей Булгарын назваў баладу «ўзорам прастаты апавядання і прыгажосці».

## Сюжэт 
Дзеянне балады адбываецца на Літве XIV стагоддзя, якая развівае сваю моц дзякуючы ваенным дзеянням, якія праводзяцца на некалькіх франтах адначасова. Першая страфа п’есы знаёміць чытача з домам галоўнага героя — старога Будрыса, — які адпраўляе трох сыноў на палі бітвы. Кожны з іх павінен адправіцца ў іншы бок, каб змагацца ў войсках літоўскіх князёў: першы дапаможа Альгерду у барацьбе з рускімі, другі разам са Скіргелам (братам Ягайлы) адправіцца на «ляхаў», а трэці з Кейстутам «разграміць тэўтонаў».

Яны павінны прывезці са сваіх экспедыцый пэўную здабычу: у Расіі гэта «сабаліныя апоны і залатыя заслоны», у Прусіі — «як пяску, там бурштыну, сукны дзіўнага ткання, і там рызы ў ксяндзоў у дыяментах». Самую незвычайную здабычу павінен прывезці той, хто адправіцца на «ляхаў» — гэта будзе нявеста-полька, вартасці якіх стары Будрыс смела праслаўляе перад сынамі.

Такім чынам, трое маладых літоўцаў адпраўляюцца на вайну ў пошуках славы, прыгод і абяцанай бацькам здабычы, пазней турбуючы Будрыса сваёй доўгай адсутнасцю. Урэшце, з экспедыцыі вяртаецца першы з сыноў, прывозячы замест грошай польскую нявесту; неўзабаве пасля яго ў доме бацькі з’яўляецца другі з братоў з ідэнтычнай «здабычай». У фінале балады стары Будрыс, заўважыўшы на даляглядзе трэцяга са сваіх ваяўнічых сыноў, больш не пытаецца пра прывезеныя багацці, рыхтуючы адразу трэцяе вяселле.

## Пераклады 
На рускую мову твор пераклаў Аляксандр Пушкін (1833), на літоўскую — Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч (1837) і Петрас Армінас-Трупінеліс (1892), на беларускую — Янка Купала (1913, 1940).

## У культуры 
Станіслаў Манюшка ў 1839 годзе стварыў да балады музыку. Польскі мастак Юліуш Косак стварыў да балады дзве карціны.

Пазней сваю карціну да балады стварыў літоўскі мастак Джэрард Багданавічус (1901—1986).

Аляксандр Ходзька напісаў на матыў «Трох Будрысаў» сваю баладу «Гербы», у якой распавёў гісторыю прымірэння «Белага Арла» і «Пагоні».

Уладзіслаў Сыракомля напісаў да балады Міцкевіча паэму-працяг «Trzy córki Litwina» («Тры дачкі Літвіна»).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
*  — арыгінальны польскі тэкст

Катэгорыя:Творы Адама Міцкевіча
Катэгорыя:Балады Адама Міцкевіча
Катэгорыя:Творы 1827 года
Катэгорыя:Паэмы на польскай мове
Кома (значэнні)

**Кома** — цяжкі паталагічны стан
* Кома (возера)
* Кома (горад)
* Кома (камета)
* Кома (правінцыя)
Сондрыа

**Сондрыа** () — горад у італьянскай вобласці Ламбардыя, у даліне Вальтэліна, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі. Насельніцтва —  (2018). Заступнікамі горада лічацца святыя Гервасій і Пратасій. Свята горада 19 чэрвеня.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Ламбардыі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Сондрыа
Вальтэліна

**Вальтэліна** () — горная даліна на поўначы Ламбардыі, на поўнач ад Бергама, на мяжы Італіі са Швейцарыяй, ля падножжа Бернінскіх Альпаў. Па даліне працякае рака Ада, якая ўпадае ў возера Кома. Адміністрацыйна суадносіцца з правінцыяй Сондрыа, буйныя гарады — К’явена, Борміа, Сондрыа.

Катэгорыя:Даліны
Катэгорыя:Ламбардыя
Катэгорыя:Геаграфія Італіі
Катэгорыя:Вінаробства
К’явена

**К’явена** () — горад у Італіі, у правінцыі Сондрыа вобласці Ламбардыя. Размяшчаецца ў даліне Вальтэліна. У гонар К’явены названы ўвесь рэгіён, які прылягае да паўночнага берага возера Кома, называецца К’явенскай далінай (Вальк’явена). Жыхары даліны выкарыстоўваюць к’явенскі дыялект заходнеламбардскай мовы. Насельніцтва — 7263 чалавекі (2004), шчыльнасць насельніцтва складае 659 чал./км². Плошча — 11 км². Паштовы індэкс — 23022. Тэлефонны код — 0343.

Заступнікам камуны шануецца святы Лаўрэнцій Рымскі. Свята штогод святкуецца 10 жніўня.

Катэгорыя:Гарады Ламбардыі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Сондрыа
Берніна (горны масіў)

**Берніна** (, ) — горны масіў ва ўсходняй Швейцарыі і паўночнай Італіі паміж вярхоўямі рэк Ін і Ада, частка Цэнтральных Усходніх Альп.

Найвышэйшы пункт — аднайменны пік (4049 м), гэта самая ўсходняя частка Альпаў, дзе вяршыні перавышаюць 4000 м над узроўнем мора. Геалагічна масіў, як і ўсе Усходнія Альпы, складзены гнейсам і сланцамі.

Найвышэйшыя пункты — горы Берніна (4049 м), Пунта-Перукеці (4020 м), Піца-Дзупа (3996 м), Алв або Піца-Б’янка (3995 м). Большасць пікаў размешчаны на мяжы Італіі і Швейцарыі. Берніна з’яўляецца найвышэйшым пунктам кантона Граўбюндэна, а Пунта-Перукеці — Ламбардыі.

У масіве Берніна каля 150 ледавікоў агульнай плошчай 104 км².

Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горныя масівы
Катэгорыя:Горы Італіі
Катэгорыя:Горы Швейцарыі
Пунта-Перукеці

**Пунта-Перукеці** () — гара на мяжы Італіі і Швейцарыі.

Вышыня над узроўнем мора — 4020 м — найвышэйшы пункт Ламбардыі і другі па вышыні пункт кантона Граўбюндэн і горнага масіва Берніна.

Катэгорыя:Горныя вяршыні Еўропы
Катэгорыя:Горы Італіі
Катэгорыя:Горы Швейцарыі
Катэгорыя:Альпы
Монца-э-Брыянца

**Монца-э-Брыянца** (, ) — правінцыя ў адміністрацыйнай вобласці Італіі Ламбардыя. Адміністрацыйны цэнтр — горад Монца. Насельніцтва —  (2011). Правінцыя размешчана ў паўночнай частцы Італіі, плошча тэрыторыі — 405,49 км².

Афіцыйна рашэнне аб вылучэнні правінцыі з правінцыі Мілан было прынята 12 мая 2004 года, канчаткова працэс размежавання і адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу правінцый завяршыўся да 2009 года.

Катэгорыя:Правінцыі Ламбардыі
Арлан-даўгахвост

]]
**Арлан-даўгахвост** (*Haliaeetus leucoryphus*) — від буйных мігруючых драпежных птушак з сямейства . Харчуюцца прэснаводнай рыбай.

## Распаўсюджанне 
Сустракаецца ў Цэнтральнай Азіі, паміж Каспійскім морам і Жоўтым морам, ад Казахстана і Манголіі да Гімалайскіх гор, Пакістана, Індыі і Бангладэш. Часткова мігруюць; цэнтральнаазіяцкія і паўднёваазіяцкія птушкі зімуюць у паўночнай Індыі, а заходнія — у Персідскім заліве.

## Апісанне 
Арлан-даўгахвост мае ярка-карычневы капюшон і белы твар, цёмна-бурыя крылы і рыжую спіну. Хвост чорны з характэрнай сярэдняй белай паласой. Маладыя птушкі цалкам цёмныя і без паласы на хвасце. Птушка ў даўжыню дасягае 72—84 см і ў размаху крылаў 180—205 см. Маса самак — 2,1—3,7 кг, самцоў — 2—3,3 кг.

## Спасылкі 
* База данных «Позвоночные животные России»: орлан-долгохвост
* Назіранне ў Беларусі

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1771 годзе
Катэгорыя:Ястрабіныя
Ізеа (возера)

**Ізеа** (), або **Себіна** () — возера на поўначы Італіі, у Ламбардскіх Перадальпах. Плошча паверхні — 65 км². Аб’ём — 8 млн м³. Найбольшая глыбіня — 251 м, найбольшая шырыня — 5000 м, найбольшая даўжыня — 25 км, працягласць берагоў — 65 км. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора роўная 186 м.

Ізеа запаўняе канцавы басейн старажытнага ледавіка, мае стромкія скалістыя берагі. Цераз возера Ізеа працякае рака Ольё, левы прыток ракі По. На паўднёвым беразе возера Ізеа размешчаны горад Ізеа. У сярэдзіне возера знаходзіцца найбуйнейшы натуральны азёрны востраў Монтэ-Ізола. На паўночным беразе ў камуны Пізонье бярэ пачатак даліна Камоніка.

У возеры водзіцца стронга і шчупак. Развіта суднаходства, рыбалоўства. Колькасць партоў суднаходных зносін — 16. На берагах возера вырабляюць аліўкавы алей.

Асноўнай індустрыяй з’яўляецца турызм, турыстычны сезон доўжыцца з мая па верасень. Праводзяцца шматлікія мерапрыемствы: парусныя рэгаты, канцэрты і выступленні. Культывуюцца розныя віды спорту: плаванне, віндсёрфінг, рыбалка, дайвінг і парусны спорт.

Катэгорыя:Азёры Італіі
Катэгорыя:Басейн По
Кома (правінцыя)

**Кома** (, ) — правінцыя ў Італіі, у паўночнай частцы вобласці Ламбардыя. Уваходзіць у еўрарэгіён Insubrica і ў гістарычны рэгіён Insubria.

На поўначы правінцыя мяжуе са швейцарскімі кантонамі Тычына і Граўбюндэн, на ўсходзе — з італьянскімі правінцыямі Сондрыа і Лека, правінцыяй Монца-э-Брыянца на поўдні і правінцыяй Варэзэ на захадзе. Сталіцай з’яўляецца горад Кома. Іншыя буйныя населеныя пункты з насельніцтвам больш за 10 тысяч жыхароў — гэта Канту, Эрба, Мар’яна-Каменсэ і Альджатэ-Камаска. Таксама да правінцыі адносіцца і швейцарскі анклаў Кампіёнэ-д’Італія кантона Тычына.

Межы правінцыі раней былі шырэйшыя і да 1927 года ў яе ўваходзіла таксама паўночная частка правінцыі Варэзэ (зменена ў 1927 годзе ўказам № 1) і практычна ўся тэрыторыя правінцыі Лека, якая была выдзелена ў асобную адміністрацыйную адзінку Указам № 250 ад 6 сакавіка 1992 года прэзідэнта Італіі.

Катэгорыя:Правінцыі Ламбардыі
Олья

**О́лья** () — рака ў Паўночнай Італіі. Левы прыток ніжняга цячэння ракі По.

Даўжыня 280 км, плошча басейна 6650 км². Цячэ па тэрыторыі вобласці Ламбардыя (правінцыі Брэшыя, Бергама, Крэмона і Мантуя). Утвараецца зліццём двух патокаў, вытокі якіх знаходзяцца ў горным масіве Ортлес (Паўднёвыя Вапняковыя Альпы), — Нарканела з вытокам на ледавіку Прэзена, і Фрыджыдольфа з вытокам у возеры Эркавала ў нацыянальным парку Стэльвіа.

Працякае па даліне Камоніка, цераз возера Ізеа, затым па Паданскай раўніне. Упадае ў раку По ў правінцыі Мантуя.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Італіі
Катэгорыя:Басейн По
Мератэ

**Мератэ** (, ) — горад у Італіі, у рэгіёне Ламбардыя, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Лека. Насельніцтва —  (на 2004 г.), шчыльнасць насельніцтва — 1279 чал./км². Плошча — 11 км². Паштовы індэкс — 23807. Тэлефонны код — 039.

Заступнікам населенага пункта лічыцца Амвросій Медыяланскі. Свята штогод адзначаецца 7 снежня.

У 1923 годзе ў Мераце была заснавана найбуйнейшая на той момант абсерваторыя ў Італіі — Астранамічная абсерваторыя Мератэ.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
Катэгорыя:Гарады Ламбардыі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Лека
Таўстадзюбая пячураўка

**Таўстадзюбая пячураўка** (*Phylloscopus schwarzi*) — пеўчая птушка з сямейства .

## Апісанне 
Таўстадзюбая пячураўка дасягае даўжыні ад 12 да 13 см. Вага самцоў складае ў сярэднім амаль 14 г, самак — 13 г.

## Арэал 
Вобласць распаўсюджання таўстадзюбай пячураўкі распасціраецца ад Сахаліна аж да Паўночнага ўсходу Кітая і поўначы Карэі. У Еўропе гнездавыя папуляцыі адсутнічаюць.

Рэгіён зімоўкі —  паўднёвы ўсход Азіі ад Кітая да М’янмы. Міграцыя пачынаецца з верасня, а ў канцы кастрычніка птушкі прылятаюць у свае зімовыя кватэры. У сярэдзіне сакавіка птушкі пакідаюць месцы гнездавання і, пачынаючы з сярэдзіны мая, вяртаюцца назад.

Жыццёвая прастора — светлыя лясы з густым падлескам. Акрамя таго, птушкі жывуць на ўскраіне тайгі і селяцца таксама ў гарах ля верхняй мяжы лесу.

## Харчаванне 
Харчаванне складаецца з павукоў і насякомых, якіх птушкі шукаюць у траве і хмызняку.

## Літаратура 
* Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 2: Passeriformes — Sperlingsvögel, Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-648-0

## Спасылкі 
* Трэці сёлета новы для Беларусі від птушак, таўстадзюбая пячураўка, адлоўлены на поўначы краіны
* Позвоночные животные России: Толстоклювая пеночка

Катэгорыя:Птушкі Азіі
Катэгорыя:Пеначкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1863 годзе
Сіняхвостка

**Сіняхвостка** (*Tarsiger cyanurus*) — птушка з сямейства мухалоўкавых.

## Апісанне 
Мае даўжыню 13-14 см, вагу каля 10-18 грам, размах крылаў 21–24 см. Дробная (драбнейшая за вераб’я) птушка з сінімі надхвосцем і хвастом. У самца ярка-сіняе апярэнне верхняй часткі цела, на плячах, гузцы і хвасце. Сіняя афарбоўка апярэння цямней за ўсё на шчоках і па баках шыі. Ніжняя частка цела сметанковага колеру з ярка-аранжавымі бакамі. Над ілбом і вачыма праходзіць белая паласа.

У самкі апярэнне верхняй часткі цела аліўкава-карычневага колеру, святлей унізе. Гузка і хвост сіняватага колеру, бакавіцы аранжавыя. Маладыя птушкі падобныя на маладых, плямістых заранак.

Песня — набор свістаў. Характэрныя спевы сіняхвосткі пачынаюцца вельмі ціха, затым пераходзяць да гучнай пошчакі «тры-ліі, тры-ліі» і зноў ціха сканчаюцца. Птушка спявае і днём і ноччу, седзячы часцей на вяршыні дрэва. Крык — гучнае «фьіць-трр».

## Распаўсюджанне 
Таежны від. Гэта нясмелая птушка, якая насяляе густыя хваёвыя і яловыя лясы.

Сіняхвостка мае вялікую вобласць распаўсюджання, якая распасціраецца ад Эстоніі і Фінляндыі праз Сібір да Японіі і Карэі. На поўдні яна распаўсюджаная ў Казахстане, Пакістане, Індыі, Непале і Тайландзе. У 2021 годзе сіняхвостка была адлоўлена і акальцавана на самай поўначы Беларусі, на станцыі кальцавання птушак «Сасновы бор».

## Размнажэнне 
Сіняхвостка гняздуецца на зямлі, у гнілым пні, дупле або ў паваленым дрэве. У кладцы 5-7 белых з бэжавым вяночкам на тупым канцы яек.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Roger Peterson, Guy Montfort, F. A. D. Hollom: Die Vögel Europas, Verlag Paul Parey, Hamburg und Berlin, 9. Auflage 1966, ISBN 3-490-05518-7
* R. Boeme, A. Cherenkov, V. Dinez, V. Flint: Birds of Russia, Moscow, 1998.

## Спасылкі 
* Сіняхвостка — доўгачаканы новы від птушак, адзначаны для Беларусі
* Позвоночные животные России: Синехвостка

Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1773 годзе
Катэгорыя:Мухалоўкавыя
Канжакоўскі Камень

**Канжакоўскі Камень** () — гара ў паўднёвай частцы Паўночнага Урала, у гарадской акрузе Карпінск Свярдлоўскай вобласці (Расія). Адна з найвышэйшых вяршыняў Уральскіх гор (1569 м). Складзеная піраксенітамі, дунітамі і габра. У ніжняй частцы схілы пакрыты хваёвымі лясамі, а з вышыні 900—1000 м — горнай тундрай і каменнымі россыпамі. Названа ад імя паляўнічага-мансі Канжакова, юрта якога некалі стаяла ля гары.

Катэгорыя:Горныя вяршыні Расіі
Катэгорыя:Горныя вяршыні Урала
Катэгорыя:Геаграфія Свярдлоўскай вобласці
Прэзідэнт Зімбабвэ

**Прэзідэнт Зімбабвэ** (, ) — кіраўнік дзяржавы ў Рэспубліцы Зімбабвэ.

Першым прэзідэнтам пасля здабыцця незалежнасці стаў у красавіку 1980 года Канаан Банана, абраны парламентам краіны. У 1987 годзе прэм’ер-міністр Роберт Мугабэ дамогся ўнясення зменаў у канстытуцыю, па якіх раней намінальная пасада прэзідэнта стала валодаць поўнай выканаўчай уладай, а пасада прэм’ер-міністра была скасавана, пры гэтым сам Мугабэ стаў прэзідэнтам краіны. З 31 снежня 1987 года па 11 лютага 2009 года прэзідэнт быў таксама кіраўніком урада. Пасля палітычных перамоваў у 2008 і 2009 гадах пасада прэм’ер-міністра была адноўлена і існавала да ўнясення ў 2013 годзе змянаў у Канстытуцыю краіны. У лістападзе 2017 года нязменны лідар краіны Мугабэ быў адхілены ад пасады ваеннымі. Новым прэзідэнтам стаў Эмерсан Мнангагва, для гэтага адноўлены парламентам на пасадзе першага віцэ-прэзідэнта.

Прэзідэнт Зімбабвэ абіраецца тэрмінам на 5 гадоў.

## Дыяграма знаходжання на пасадзе 

ImageSize = width:1000 height:auto barincrement:12
PlotArea = top:10 bottom:50 right:350 left:20
AlignBars = late

DateFormat = yyyy
Period = from:1980 till:2025
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1980

Colors =
 id:dpb  value:rgb(1,0.5,0)  legend: ЗАНУ
Legend = columns:3 left:150 top:24 columnwidth:100

TextData =
 pos:(20,27) textcolor:black fontsize:M
 text:"перыяд гісторыі:"

BarData =
 barset:PM

PlotData=
 width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
 barset:PM

 from: 1980 till: 1987 color:dpb text:"Канаан Банана" fontsize:10
 from: 1987 till: 2017 color:dpb text:"Роберт Мугабэ" fontsize:10
 from: 2017 till:end color:dpb text:"Эмерсан Мнангагва" fontsize:10

## Спіс прэзідэнтаў Зімбабвэ 
; *Палітычныя партыі*

* 
* 

## Намінальны прэзідэнт (2017) 
Пасля адстаўкі 21 лістапада 2017 года Роберта Габрыэля Мугабэ з пасады прэзідэнта, ва ўмовах адхілення 6 лістапада 2017 года ад пасады першага віцэ-прэзідэнта Эмерсана Дамбудзо Мнангагвы, прэзідэнтам краіны дэ-юрэ паводле Канстытуцыі стаў другі віцэ-прэзідэнт Рэпорт Фелекезела Мфока, аднак гэты палітык быў выключаны з кіруючай партыі Зімбабвійскі афрыканскі нацыянальны саюз — Патрыятычны фронт і бег за мяжу. Юрыдычная праблема была вырашана парламентам краіны, які аднавіў паўнамоцтвы Эмерсана Мнангагвы у якасці першага віцэ-прэзідэнта, пасля чаго ён заступіў на пасаду прэзідэнта 24 лістапада 2017 года.

## Спасылкі 
* Спіс кіраўнікоў Зімбабвэ на *rulers.org*
* Спіс кіраўнікоў Зімбабвэ на *worldstatesmen.org*
* Выбары ў Зімбабвэ на *africanelections.tripod.com*

Катэгорыя:Палітыка Зімбабвэ
Катэгорыя:Спісы кіраўнікоў Афрыкі
Катэгорыя:Прэзідэнты Зімбабвэ
Катэгорыя:Спісы прэзідэнтаў
Марыя Іосіфаўна Ткачук

**Марыя Іосіфаўна Ткачук** (, Станіславаў, Польская Рэспубліка — ) — беларуская эканаміст, спецыяліст у галіне фінансаў, грашовага абарачэння і крэдыту. Доктар эканамічных навук (1974), прафесар.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў кастрычніку 1924 года ў Станіслававе.

Скончыла Львоўскі фінансавы тэхнікум (1945), Маскоўскі фінансавы інстытут (1950; аспірантура, 1954; дактарантура, 1974).
    
Працавала на Львоўскім абласным фінансавым аддзеле (з 1945), Львоўскім фінансавым тэхнікуме (з 1950), Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце (1954—1996, прафесар кафедры фінансаў, да 1971 года і ў 1982—1987 гадах — загадчык кафедры), Варміньска-Мазурскім універсітэце (г. Ольштын, Польшча; з 1996, прафесар), Ольштынскай вышэйшай школе кіравання і інфарматыкі (Польшча; 2003—2006, прафесар).

Навуковыя інтарэсы: вывучэнне тэарэтычных і практычных асаблівасцей (узаемасувязей) у галіне фінансаў; аптымізацыя фінансавай дзейнасці прадпрыемстваў; дзяржаўны бюджет; падатковае заканадаўства.

Памерла 28 жніўня 2022 года.

## Сям’я 
* Дачка — Святлана Фёдараўна Зубарава, нар. 1958, кандыдат эканамічных навук, супрацоўніца Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта.
* Дачка — Алена Фёдараўна Кірэева, нар. 1963, доктар эканамічных навук, прафесар, загадчыца кафедры падаткаў і падаткаабкладання Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта.

## Бібліяграфія 
* Финансовое планирование и проблемы его совершенствования : автореферат диссертации … доктора экономических наук : 08.00.10 / Ткачук Мария Иосифовнв. — Москва, 1974.
* Бюджет города Львова : автореферат диссертации … кандидата экономических наук / М. Ткачук. ― Москва, 1954.
* Analiza ekonomiczna przedsiębiorstwa / Maria Tkaczuk, Maria Dębniewska. — Olsztyn, 1998.
* Podstawy metodologiczne zarządzania finansami przedsiębiorstw / Maria Tkaczuk. — Olsztyn, 2002.
     
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Не благодаря, а вопреки : [к 95-летию Марии Иосифовны Ткачук] / Антон Бойко // Финансы, учет, аудит. — Минск, 2019. — № 11. — С. 43—48.
* [Ткачук Мария Иосифовна : некролог] // Эканаміст : газета УА «Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт». — 2022. — 1 верасня (№ 12). — С. 4.
Паўночны Урал

**Паўночны Урал** () — горная сістэма Уральскіх гор, распасціраецца ад Косьвінскага Каменя і суседняга з ім Канжакоўскага Каменя (59° пн. ш.) на поўдні да паўночных схілаў масіва Тэльпасіз, а дакладней, да берага ракі Шчугор, якая агінае яго з поўначы.

Уральскі хрыбет ідзе тут строга з поўдня на поўнач некалькімі паралельнымі хрыбтамі і валамі агульнай шырынёй да 50-60 км. Рэльеф сярэднегорны, з плоскімі вяршынямі, вынікам узняцця старажытных выраўнаваных гор і ўздзеяння наступных абледзяненняў і сучаснага марознага выветрывання.

Галоўныя вяршыні Паўночнага Урала часцей за ўсё размешчаны ў баку ад водападзельнага хрыбта: Канжакоўскі Камень (1569 м), Дзенежкін Камень (1492 м), Чыстоп (1292 м), Атартэн (1182 м, на іншых картах вышыня 1234 м) , Кожым-Із (1195 м), Тэльпасіз (1617 м). Цікавасць уяўляюць рэшткі цвярдзейшых парод, пышныя скалы і рэшткі. Найбольш вядомыя з іх сустракаюцца на гарах Мань-Пупу-Ньер, Торэ-Пора-Із, Мунінг-Тумп.

Адзін з самых глухіх і цяжкадаступных раёнаў Урала.

Катэгорыя:Уральскія горы
Груган (Сыракомля)

**«Груга́н»** () — верш (балада) Уладзіслава Сыракомлі на фальклорны матыў.

Твор быў напісаны ў 1854 г. і пазначаны аўтарам як «літоўская песенка» ().

Рукапіс верша «Груган» разам з «Гутаркай старога дзеда» ўвайшоў у падборку агітацыйнай літаратуры, якая назапашвалася ў мінскай кватэры Л. Шышкі, удавы надворнага саветніка.

## Паходжанне 
Уладзімір Вільчынскі ўзводзіць верш да летувіскай песні «Варнас» (), на ягоную думку, Сыракомля азнаёміўся з гэтым творам у перакладзе свайго прыяцеля Язэпа Крашэўскага, бо сам летувіскай не ведаў. Але, як адзначае Уладзімір Мархель, асобныя варыянты гэтай песні бытавалі і ў Беларусі як паказчык шырокай міграцыі фальклорных вобразаў. У сярэдзіне XIX ст. сербскія эпічныя песні былі папулярныя, на польскую мову іх перакладалі Казімір Брадзінскі, Раман Зморскі і Язэп Залескі. Таму, на думку навукоўца, Сыракомля мог чытаць сербскія ўзоры і пісаць на іхнія матывы.

## Пераклады 
На беларускую мову гэты верш перакладаў Янка Купала (1908—1909). Пазней гэта рабіў Гальяш Леўчык, але пры жыцці не апублікаваў (упершыню «Доля і хлеб», 1980). На рускую мову верш пераклаў Марк Жываў.

## У культуры 
У 1865 годзе Аўгуст Радван паклаў верш на музыку.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Вершы Уладзіслава Сыракомлі
Катэгорыя:Творы 1854 года
Катэгорыя:Вершы на польскай мове
Дэлавэрская чайка

**Дэлавэрская чайка** (*Larus delawarensis*) — від птушак з сямейства , які пашыраны ў Паўночнай Амерыцы.

## Апісанне 
, ЗША]]
Дэлавэрская чайка даўжынёй ад 41 да 49 см, размах крылаў складае ад 112 да 124 см. Целасклад стройны, галава буйная. Доўгія, тонкія крылы завостраныя на канцы. Хвост кароткі, прамы. Задні палец ногі не тычыцца зямлі. Дзюба адносна кароткая і тонкая, з кручкападобнай вяршыняй.

У дарослай чайкі светла-шэрая спіна і крылы. Вяршыні махавых пёраў чорныя. Астатняе апярэнне белае. Ногі і радужыны жоўтыя. Вока акружана тонкім, чырвоным і неапераным кольцам. У шлюбным уборы галава чыста белая, жоўтая дзюба мае чорную папярочную паласу перад вяршыняй.

## Распаўсюджанне 
Дэлавэрская чайка шырока распаўсюджаная ў Паўночнай Амерыцы. У якасці месцаў гнездавання аддае перавагу азёрам і вадасховішчам. Вобласць гнездавання распасціраецца ад паўднёвай Канады да сярэдзіны ЗША. Узімку птушкі мігруюць на поўдзень. Рэгіёны зімоўкі — гэта поўдзень ЗША ад Фларыды і Каліфорніі праз Мексіку і Цэнтральную Амерыку да Карыбскага мора, Багамаў і Вялікіх Антыльскіх астравоў. Рэдка яна прылятае на Аляску, у Эквадор, Панаму, Венесуэлу, Калумбію, Бразілію, Паўднёвую Афрыку, Японію, Паўднёвую Карэю, Маўрытанію, Марока, Сенегал і на некаторыя атлантычныя і ціхаакіянскія астравы, такія як Гаваі, Азорскія астравы і Бермуды.

У якасці залётнага віду птушак можна сустрэць часцей у Заходняй Еўропе, напрыклад, у Партугаліі, Іспаніі, Францыі і Вялікабрытаніі. У Цэнтральнай і Паўночнай Еўропе, дзе яна назіралася, напрыклад, у Бельгіі, Нідэрландах, Германіі, Даніі, Польшчы, Швецыі, Нарвегіі і Ісландыі — гэты від рэдкая выключная з’ява.

## Спосаб жыцця 
Спектр харчавання дэлавэрскай чайкі шырокі — ад рыб і бесхрыбтовых, такіх як насякомыя, ігласкурыя, чарвякі, слімакі і малюскі, да падалі. Рыбу птушкі актыўна вылоўліваюць з вады, а чарвякоў і насякомых здабываюць на лугах. Пошукі харчавання вядуць таксама ў гарадах, напрыклад, на звалках смецця. На ўзбярэжжы і берагах корміцца малюскамі і іншымі бесхрыбтовымі. У перыяд гнездавання чайка селіцца на ўнутраных вадаёмах. Гняздо будуецца на зямлі ў зарасніках травы. Яно ўяўляе сабой конусападобную пабудову з расліннага матэрыялу, такога як трава, чарот, лісце і іншае з ямкай у цэнтры. Птушкі гняздуюцца калоніямі.

## Літаратура 
* Colin Harrison & Alan Greensmith. Vögel. Ravensburger Buchverlag, Otto Maier GmbH, 1994, ISBN 3-473-46076-1.
* Svensson, Grant, Mullarney, Zetterström. Der neue Kosmos Vogelführer. Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co. KG, Stuttgart 1999, ISBN 3-440-07720-9.

## Спасылкі 
* Дэлавэрская чайка (Larus delawarensis)

Катэгорыя:Птушкі Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Чайкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1815 годзе
Уінскае

**Уінскае** () — сяло ў Пермскім краі Расіі, адміністрацыйны цэнтр Уінскага раёна. Размешчана на рэках Аспа, Уя і Ольга, за 69 км ад чыгуначнай станцыі Чарнушка (на лініі Сарапул — Дружыніна).

З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам Уінскага сельскага паселішча. Упершыню згадваецца ў 1747 годзе як Аспа пры медзеплавільным заводзе Шаўкунова. Сам завод быў уведзены ў эксплуатацыю ў 1749 годзе і працаваў да 1862 года (з перапынкам на час Пугачоўскага паўстання). У сяле захаваліся будынкі Петрапаўлаўскай царквы (1843) і земскага вучылішча (пачатак XX стагоддзя), а таксама завадская плаціна (XVIII стагоддзе). 30 снежня 1966 года Указам Прэзідыума ВС РСФСР быў утвораны Уінскі раён з цэнтрам у сяле Уінскае.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Яўген Аляксеевіч Барбашын, беларускі матэматык

Катэгорыя:Населеныя пункты Пермскага края
Міхаіл Канстанцінавіч Фісенка

**Міхаіл Канстанцінавіч Фісенка** (нар. , с. Чыгірынаўка, Шчарбакцінскі раён, Паўладарская вобласць, Казахстан) — эканаміст, спецыяліст у галіне фінансаў, грашовага абарачэння і крэдыту. Доктар эканамічных навук (1981), прафесар (1983).

## Біяграфія 
Скончыў Ленінградскі фінансава-эканамічны інстытут (1953; аспірантура, 1960).
    
Працаваў у Сяміпалацінскім фінансава-эканамічным тэхнікуме (1953—1957, выкладчык), Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце (з 1960, прафесар кафедры фінансаў, у 1987—1992 — загадчык кафедры), Камагуэйскім універсітэце (Куба; 1984—1986, прафесар кафедры фінансаў).

Навуковыя інтарэсы: фінансы сельскагаспадарчых прадпрыемстваў; фінансавая сістэма Беларусі; тэорыя фінансаў.

## Узнагароды 
Медаль «За асваенне цалінных зямель» і інш.

## Бібліяграфія 
* Финансы сельскохозяйственных предприятий в условиях интенсификации производства : автореферат диссертации … доктора экономических наук : 08.00.10 / Фисенко Михаил Константинович. — Ленинград, 1980.
* Финансы совхозов целинных земель (на примере совхозов Целинного края Казахской ССР) : автореферат диссертации … кандидата экономических наук / Фисенко М. К. — Ленинград, 1962.
* Кароткі эканамічны слоўнік : [звыш 300 тэрмінаў] / Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт; [Я. А. Александровіч і інш.]; пад рэдакцыяй М. І. Платніцкага. ― Мінск, 1993. — Сярод аўтараў Фісенка М. К.
    

## Літаратура 
* Фісенка Міхаіл Канстанцінавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2003. — Т. 16. — С. 415.
* Фисенко Михаил Константинович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 380.
* Фисенко Михаил Константинович // Белорусский государственный экономический университет в биографиях преподавателей и выпускников : 75 лет, 1933—2008. — Минск, 2008. — С. 120—1231.
* Вся жизнь — служение науке : [к 80-летию М. К. Фисенко] / Г. Кобринский // Эканаміст : орган УА «Беларускі дзяржаўны экаанамічны ўніверсітэт». — 2012. — 24 лютага (№ 3). — С. 3.