Версальскі дагавор

**Версальскі мірны дагавор 1919 года** — пагадненне, якое афіцыйна завяршыла Першую сусветную вайну 1914—1918 гадоў. Падпісаная 28 чэрвеня 1919 года ў Версальскім палацы (Францыя) Злучанымі Штатамі Амерыкі, Вялікабрытаніяй, Францыяй, Італіяй і Японіяй, а таксама Бельгіяй, Балівіяй, Бразіліяй, Кубай, Эквадорам, Грэцыяй, Гватэмалай, Гаіці, Хіджазам, Гандурасам, Ліберыяй, Нікарагуа, Панамай, Перу, Польшчай, Партугаліяй, Румыніяй, Каралеўствам сербаў, харватаў і славенцаў, Сіямам, Чэхаславакіяй і Уругваем з аднаго боку, і Германіяй — з іншага. Мірныя дагаворы паміж краінамі Антанты і іншымі дзяржавамі, якія ваявалі на франтах Першай сусветнай вайны на баку Германіі, былі падпісаны пазней: з Аўстрыяй (Сен-Жэрменскі дагавор (1919)) — 10 верасня 1919 года, з Балгарыяй (Нёйіскі дагавор) — 27 лістапада 1919 года, Венгрыяй (Трыанонскі дагавор) — 4 чэрвеня 1920 года, Асманскай імперыяй (Сеўрскі мірны дагавор) — 10 жніўня 1920 года. Пазней Сеўрскі мірны дагавор 1920 года быў заменены Лазанскім мірным дагаворам 1923 года — адным з асноўных выніковых дакументаў Лазанскй канферэнцыі 1922-1923 гадоў, падпісаных 24 ліпеня 1923 года Вялікабрытаніяй, Францыяй, Італіяй, Японіяй, Грэцыяй, Румыніяй, Каралеўствам Сербаў, Харватаў і Славенцаў, з аднаго боку, і Турцыяй — з другога. Дзеянне Версальскага мірнага дагавора ўступіла ў сілу 10 студзеня 1920 года, пасля ратыфікацыі яго Германіяй і чатырма галоўнымі саюзнымі дзяржавамі — Вялікабрытаніяй, Францыяй, Італіяй і Японіяй. Сярод краін, якія падпісалі мірны дагавор, тры дзяржавы — ЗША, Хіджаз і Эквадор — пазней адмовіліся яго ратыфікаваць. У сувязі з нежаданнем ЗША звязваць сябе ўдзелам у Лізе Нацый, у якой на той момант пераважаў уплыў Вялікабрытаніі і Францыі і статут якой быў складовай часткай Версальскага мірнага дагавора, Сенат ЗША адмовіўся ратыфікаваць дадзены мірны дагавор. Пазней, у жніўні 1921 года, дыпламаты ЗША заключылі з Германіяй асаблівы дагавор, практычна ідэнтычны Версальскаму мірнаму дагавору, які, аднак, не змяшчаўшае артыкулаў, якія тычацца Лігі Нацый.

## Умовы дагавора 
 1919 года]]

Нягледзячы на дзеянне перамір'я, падпісанага з Германіяй 11 лістапада 1918 года і фактычнага заканчэння баявых дзеянняў (вайны) спатрэбілася яшчэ шэсць месяцаў перагавораў у рамках Парыжскай мірнай канферэнцыі 1919-1920-х гадоў. Перагаворы паміж сіламі саюзнікаў пачаліся 18 студзеня 1919 года ў зале  ў будынку Міністэрства замежных спраў Францыі на   (Парыж). Першапачаткова ў перамовах прымалі ўдзел 70 дэлегатаў з 27 краін. Пасля паражэння прадстаўнікі Германіі, Аўстрыі і Венгрыі былі выключаны з перагавораў. Прадстаўнікі Расіі таксама былі выключаны з перагаворнага працэсу, паколькі Расія ў 1918 годзе правяла перагаворы сепаратнага міру з Германіяй, паводле ўмоў якіх Германія атрымала значную частку зямлі і рэсурсаў у Расіі. Да сакавіка 1919 года найбольш важная роля ў ходзе надзвычай складанай і практычна сакрэтнай падрыхтоўкі перагаворнага працэсу, а таксама выпрацоўкі цяжкіх умоў мірнага дагавора адводзілася рэгулярным сустрэчам «Савета дзесяці», у які ўвайшлі кіраўнікі ўрадаў і міністры замежных спраў пяці асноўных краін-пераможцаў: Вялікабрытаніі, Францыі, ЗША, Італіі і Японіі. У далейшым высветлілася, што стварэнне незвычайнай кааліцыі «Савета дзесяці» аказалася занадта грувасткім і фармальным мерапрыемствам для эфектыўнага прыняцця рашэнняў — прадстаўнікі Японіі і міністры замежных спраў большасці іншых краін удзельніц канферэнцыі перасталі прымаць удзел у асноўных сустрэчах. Такім чынам, у ходзе перагавораў у рамках Парыжскай мірнай канферэнцыі засталіся толькі прадстаўнікі «вялікай чацвёркі». Пасля таго, як былі адхілены тэрытарыяльныя дамаганні ў Фіуме (сучасная Рыека), прэм'ер-міністр Італіі Віторыа Арланда пакінуў перамовы і вярнуўся толькі з мэтай падпісання мірнага дагавора ў чэрвені 1919 года. У канчатковым выніку канчатковыя ўмовы дагавора былі вызначаны лідарамі «вялікай тройкі» — прадстаўнікамі краін-пераможцаў: брытанскім прэм'ер-міністрам Дэвідам Лойд Джорджам, прэм'ер-міністрам Францыі Жоржам Клемансо і амерыканскім прэзідэнтам Вудра Вільсанам. Нават гэтай невялікай групе было цяжка выпрацаваць агульныя палажэнні, таму што іх мэты ўступалі ў супярэчнасць адзін з адным. У выніку працэс падрыхтоўкі тэксту мірнага дагавора атрымаў найменне «няшчасны кампраміс». Такім чынам, пасля працяглых сакрэтных нарад былі выпрацаваны ўмовы мірнага дагавора, які быў падпісаны і зарэгістраваны ў Сакратарыяце Лігі Нацый 21 кастрычніка 1919 года. Дагавор уступіў у сілу 10 студзеня 1920 года, пасля ратыфікацыі яго Германіяй і чатырма галоўнымі саюзнымі дзяржавамі — Вялікабрытаніяй, Францыяй, Італіяй і Японіяй. Сярод тых, хто падпісаў Версальскі мірны дагавор, ЗША, Хіджаз і Эквадор адмовіліся яго ратыфікаваць. Сенат ЗША адмовіўся ад ратыфікацыі з-за нежадання ЗША звязваць сябе ўдзелам у Лізе Нацый (дзе пераважала ўплыў Вялікабрытаніі і Францыі), статут якой быў складовай часткай Версальскага дагавора. Наўзамен гэтага дагавора ЗША заключылі з Германіяй 21 ліпеня 1921 года асаблівы дагавор, амаль ідэнтычны Версальскаму, але не змяшчаючы артыкулаў пра Лігу Нацый.

### Прававыя абмежаванні 
На Германію была ўскладзена ўся адказнасць за шкоду, нанесеную падчас баявых дзеянняў:

* Артыкул 227 абвінавачвае былога германскага імператара Вільгельма II у злачынстве супраць міжнароднай маралі і патрабуе падання яго пад суд як ваеннага злачынца.
* Артыкулы 228-230 абвяшчаюць многіх іншых немцаў ваеннымі злачынцамі.
* Артыкул 231 («War Guilt Clause») ускладае ўсю адказнасць за вайну на Германію і яе саюзнікаў, якія павінны несці ўсю паўнату адказнасці за ўвесь нанесеную шкоду грамадзянскаму насельніцтву саюзнікаў.

### Шаньдунскае пытанне 
[thumb|right|350px|Японская дэлегацыя на [Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі (1919)]]

**Шаньдунскае пытанне** () — спрэчка адносна артыкула 156 Версальскага дагавора, якая ўзнікла ў 1919 годзе.

Германская імперыя ў 1898 годзе прымусіла Цынскую імперыю саступіць у арэнду на 99 гадоў тэрыторыю на паўвостраве Шаньдун, дзе немцамі была арганізавана Цзяачжоуская канцэсія. Пасля звяржэння ў 1911 годзе манархіі ў Кітаі, адной з мэтаў палітыкі новага ўрада стала ліквідацыя наступстваў нераўнапраўных дагавораў і вяртанне Кітаю адабраны ў яго тэрыторый. У жніўні 1914 года пасля пачатку Першай сусветнай вайны кітайскі ўрад абвясціў аб сваім нейтралітэце і звярнуўся да ваюючых дзяржаў з просьбай не пераносіць ваенныя дзеянні на «арандаваныя» дзяржавамі кітайскія зямлі. Аднак кітайскі зварот было праігнаравана, і ўвосень 1914 года японскія і брытанскія войскі захапілі Цзяачжоускую канцэсію. Пасля гэтага Японія прад'явіла Кітаю «Дваццаць адно патрабаванне», якія той быў вымушаны прыняць. Заканчэнне Першай сусветнай вайны выклікала ўздым патрыятычнага руху ў Кітаі. Кітайскі народ спадзяваўся, што з прычыны ўдзелу Кітая ў вайне на баку Антанты заходнія дзяржавы прымуць рашэнне аб непрызнанні тэрытарыяльных захопаў Японіі ў правінцыі Шаньдун, і адменяць падпісанае ў 1915 годзе кабальнае для Кітая пагадненне на аснове «21 патрабаванняў». Аднак 30 красавіка 1919 года стала вядома, што Парыжская мірная канферэнцыя адхіліла ўсе прэтэнзіі кітайскай дэлегацыі, а раёны, захопленыя Японіяй у Кітаі і яе прывілеі захаваныя. У адказ у Кітаі разгарнулася магутная ўсенародная барацьба, якая ўвайшла ў гісторыю як «Рух 4 мая», пад уплывам якога ў ліпені Уэлінгтан Ку адмовіўся падпісваць у Парыжы мірны дагавор. У верасні 1919 года Кітай абвясціў аб спыненні стану вайны з Германіяй. Пасля падпісання ў 1921 годзе Кітаем сепаратнага мірнага дагавора з Германіяй пасярэдніцтва ва ўрэгуляванні «Шаньдунскага пытання» узялі на сябе Злучаныя Штаты Амерыкі. У ходзе Вашынгтонскай канферэнцыі Японія была вымушана 4 лютага 1922 года падпісаць пагадненне аб вяртанні Кітаю зямель у Шаньдуне і чыгункі Ціндаа-Цзінань; наўзамен японскія грамадзяне атрымалі ў Шаньдуне асаблівыя правы.

### Абмежаванні, накладзеныя на Германію, і анексія яе тэрыторый 
Версальскі мірны дагавор меў мэтай замацаванне перадзелу свету на карысць дзяржаў-пераможцаў. Згодна з умовамі мірнага дагавора Германія вяртала Францыі Эльзас-Латарынгію (у межах 1870 года); перадавала Бельгіі акругі Эйпен-Мальмедзі, а таксама так званую нейтральную і прускую часткі моранага; Польшчы — Позен (Познань), часткі Памераніі (Памор'я) і іншыя тэрыторыі Заходняй Прусіі; Данцыг (Гданьск) і яго акруга быў абвешчаны «вольным горадам»; Мемельская (Клайпедская) вобласць (Мемелланд) перададзена пад кіраванне дзяржаў-пераможцаў (у лютым 1923 годзе далучана да Ліва).

Пытанне аб дзяржаўнай прыналежнасці Шлезвіга, паўднёвай часткі Усходняй Прусіі і Верхняй Сілезіі павінна было быць вырашана плебісцытам. У выніку частка Шлезвіга перайшла ў 1920 годзе да Даніі, частка Верхняй Сілезіі ў 1921 годзе — да Польшчы, паўднёвая частка Усходняй Прусіі засталася ў Германіі; да Чэхаславакіі адышоў невялікі ўчастак сілезскай тэрыторыі (акруга Гюльчын, :de:Hultschiner Ländchen).

Зямлі на правым беразе Одэра, Ніжняя Сілезія, вялікая частка Верхняй Сілезіі і іншыя засталіся ў Германіі. Саар пераходзіў на 15 гадоў пад кіраванне Лігі Нацый, а па заканчэнні 15 гадоў лёс Саара павінен быў вырашыцца шляхам плебісцыту. Вугальныя шахты Саара былі перададзены ва ўласнасць Францыі.

Усходнія межы Польшчы ўсталёўваліся па лініі ракі Буг, на захад ад Брэста і Гродна, па лініі размежавання, вядомай як лінія Керзона.

Паводле дагавора Германія прызнавала і абавязвалася строга выконваць незалежнасць Аўстрыі, а таксама прызнавала поўную незалежнасць Польшчы і Чэхаславакіі. Уся германская частка левабярэжжа Рэйна і паласа правага берага шырынёй у 50 км падлягалі дэмілітарызацыі. У якасці гарантыі захавання Германіяй часткі XIV Дагавора вылучалася ўмова часовай акупацыі частцы тэрыторыі басейна ракі Рэйн саюзнымі войскамі на працягу 15 гадоў

### Перадзел германскіх калоній 
Германія пазбаўлялася ўсіх сваіх калоній, якія пазней былі падзелены паміж галоўнымі дзяржавамі-пераможцамі на аснове сістэмы мандатаў Лігі Нацый.

Перадзел германскіх калоній быў ажыццёўлены наступным чынам. У Афрыцы Танганьіка стала падмандатнай тэрыторыяй Вялікабрытаніі, раён Руанда-Урундзі — падмандатнай тэрыторыяй Бельгіі, «Трохвугольнік Кіёнга» (Паўднёва-Усходняя Афрыка) быў перададзены Партугаліі (названыя тэрыторыі раней складалі Германскую Усходнюю Афрыку), Вялікабрытанія і Францыя падзялілі Тога і Камерун; ЮАС атрымаў мандат на Паўднёва-Заходнюю Афрыку. У Ціхім акіяне ў якасці падмандатных тэрыторый да Японіі адышлі астравы на поўнач ад экватара, якія належалі Германіі, да аўстралійскага Саюза — Германская Новая Гвінея, да Новай Зеландыі — астравы Заходняе Самоа.

Германія паводле Версальскага мірнага дагавора адмаўлялася ад усіх канцэсій і прывілеяў у Кітаі, ад правоў консульскай юрысдыкцыі і ад усякай уласнасці ў Сіяме, ад усіх дагавораў і пагадненняў з Ліберыяй, прызнавала пратэктарат Францыі над Марока і Вялікабрытаніі над Егіптам. Правы Германіі ў дачыненні да Цзяа-Чжоў і ўсёй Шаньдунскай правінцыі Кітая адыходзілі да Японіі (з прычыны гэтага Версальскі дагавор не быў падпісаны Кітаем).

## Рэпарацый і абмежаванні на ўзброеныя сілы 
Паводле дагавора ўзброеныя сілы Германіі павінны былі быць абмежаваныя 100000-ай сухапутнай арміяй; абавязковая вайсковая служба адмянялася, асноўная частка ваенна-марскога флоту, які захаваўся, падлягала перадачы пераможцам, былі таксама накладзеныя жорсткія абмежаванні на будаўніцтва новых баявых караблёў.

Германіі забаранялася мець многія сучасныя віды ўзбраення — баявую авіяцыю, бронетэхніку (за выключэннем невялікай колькасці састарэлых машын — браніраваных аўтамабіляў для патрэб паліцыі). Германія абавязвалася кампенсаваць у форме рэпарацый страты, панесеныя ўрадамі і асобнымі грамадзянамі краін Антанты ў выніку ваенных дзеянняў (вызначэнне памераў рэпарацый ускладалася на асаблівую рэпарацыйных камісію).

3 кастрычніка 2010 года Германія апошнім траншам у 70 мільёнаў еўра завяршыла выплату рэпарацый, накладзеных на яе Версальскім мірным дагаворам (269 мільярдаў залатых марак — эквівалент прыкладна 100 тысяч тон золата). Выплаты спыняліся пасля прыходу да ўлады Гітлера, і былі зноў адноўленыя пасля Лонданскага дагавора 1953 года.

## У адносінах да Расіі 
Згодна з артыкулам 116 Германія прызнавала «незалежнасць усіх тэрыторый, якія ўваходзілі ў склад былой Расійскай імперыі да 1 жніўня 1914 года», а таксама адмену Брэсцкага міру 1918 года і ўсіх іншых дагавораў, падпісаных ёю з бальшавіцкім урадам. Артыкул 117 Версальскага дагавора ставіў пад сумнеў легітымнасць бальшавіцкага рэжыму ў Расіі і абавязваў Германію прызнаць усе дагаворы і пагадненні саюзных дзяржаў з дзяржавамі, якія «ўтварыліся або ўтвараюцца на ўсёй ці на часткі тэрыторый былой Расійскай імперыі».

## Прытрымліванне дагавора 
Пасля прыходу да ўлады нацыстаў абмежаванні, накладзеныя на Германію, належным чынам не кантралірваліся еўрапейскімі дзяржавамі або ж парушэнні іх наўмысна спускаліся Германіі з рук. У якасці прыкладаў можна прывесці рэмілітарызацыю Рэйнскай вобласці, аншлюс Аўстрыі, адрыньванне Судэцкай вобласці Чэхаславакіі і наступную акупацыю Чэхіі і Маравіі.

## Тэрыторыі, адарваныя ад Германіі паводле Версальскага дагавора 
## Меркаванні аб дагаворы 
Умовы Версалькага мірнага дагавора многімі лічацца (Кейнсам) выключна зневажальнымі і жорсткімі ў адносінах да Германіі. Лічыцца, што яго ўмовы прывялі да крайняй сацыяльнай нестабільнасці ўнутры краіны пасля пачатку сусветнага эканамічнага крызісу ў 1929 годзе, спрыялі папулярнасці ўльтраправых сіл і прыходу да ўлады нацыстаў (у 1933 годзе).

* На думку Рычарда Пайпса:

* Прачытаўшы мірны дагавор, Фердынанд Фош заявіў (і апынуўся маючым рацыю з дакладнасцю да 2-х месяцаў):

* У. І. Ленін пісаў пра Версальскі дагавор «…дагавор драпежнікаў і разбойнікаў»:

* Размаўляючы з Э. Ідэнам 29 сакавіка 1935 года ў Крамлі, Сталін кажа:

## Гл. таксама 
* Першае камп’енскае перамір’е
* Веймарскі ўстаноўчы сход
* Санітарны кардон
* Рух 4 мая
* Рапальскі дагавор, 1922

## Спасылкі 
* Поўны тэкст дагавора 
* Рускі пераклад дагавора  (выява ў фармаце DjVu, 32 МБ)

## Літаратура 
* Версальский мирный договор, пер. с франц., , 1925.
* История дипломатии, 2-е изд., т. 3, , 1965.
* *Роберт Л. Хейлбронер.* Философы от мира сего. — М.: КоЛибри, 2008.

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Бельгіі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Бразіліі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Германіі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Грэцыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Італіі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Кітайскай Рэспублікі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Кубы
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Польшчы
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Партугаліі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Румыніі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Тайланда
Катэгорыя:Дагаворы Францыі перыяду Трэцяй рэспублікі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Югаславіі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Японіі
Катэгорыя:Мірныя дагаворы
Катэгорыя:Першая сусветная вайна
Катэгорыя:Ліга Нацый
1919
28
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Першай сусветнай вайны