Люблін

**Люблін** () — горад на правах павета на ўсходзе Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Люблінскага ваяводства. Знаходзіцца на Люблінскім ўзвышшы, на рацэ Быстрыцы — левы прыток Вепша. Адлегласць па прамой паміж гарадамі Люблін — Мінск 441 км, да Варшавы — 152 км.

Насельніцтва — 343 313 жыхароў (2014 год).

## Геаграфія 
Люблін знаходзіцца ў паўночнай частцы Люблінскага ўзвышша. Праз горад цячэ рака Быстрыца (*Bystrzyca*) — левы прыток Вепша (*Wieprz*). Сярэдняя тэмпература паветра ў студзені складае −5&nbsp;°C, у ліпені +18,5&nbsp;°C. Колькасць ападкаў не перавышае 600 мм. У межах горада знаходзіцца тры лясы: самы вялікі — *Las Dąbrowa* (закладзены каля збудаванага ў 1974 годзе штучнага вадасховішча — Зэмбарыцкай Бухты (*Zalew Zemborzycki*), *Stary Gaj* і *Las Prawiedniki*.
Таксама Люблін багаты на паркі. Старэйшы з іх — Саксонскі парк (*Ogród Saski*) знаходзіцца ў самым цэнтры горада і паўстаў у 1837 г. Парк Бранавіцкіх (*Park Bronowicki*) трошкі саступае яму па ўзросце. Зараз, на жаль, ён занядбаны. Пасля II сусветнай вайны на балоцістай тэрыторыі каля Быстрыцы быў створаны Народны Парк (*Park Ludowy*).

## Гісторыя 
Засяленне тэрыторыі сённяшняга горада пачалося яшчэ ў VI стагоддзі, калі развілося пасяленне на ўзгорку *Czwartek* (Чацвер), якое потым пашыралася на суседнія ўзгоркі. На замкавым узгорку ў X стагоддзі паўсталі абаронныя збудаванні: спачатку драўняныя — потым мураваныя. У XII стагоддзі замак атрымаў правы кашталяніі. Побач, на Старамесйкім (*Staromiejskim*) узгорку, паўстаў горад.

Люблін першы раз узгадваецца ў 1198 годзе.

Найстарэйшы люблінскі касцёл у гонар Арханёла Міхаіла згодна з легендай быў пабудаваны ў 1282 годзе князем Лешакам Чорным, які вяртаўся пасля пераможнага паходу на яцвягаў. Касцёл разабраны ў XIX стагоддзі.

Магдэбургскае права атрымаў 15 жніўня 1317 года, у часы кіравання Уладзіслава Лакетка. У 1341 годзе Казімір III Вялікі атрымаў пад Люблінам перамогу над татарамі, а год пазней выдаў гораду чарговае права — рэгуляцыйнае, згодна з якім Люблін абнеслі сценамі.

У 1474 годзе Казімір IV Ягелончык прызначыў Люблін сталіцай новастворанага Люблінскага ваяводства, вылучанага з Сандамірскага ваяводства. У XV—XVI стст. горад перажывае росквіт дзякуючы гандёвым шляхам з Чорнага мора ў Заходнюю Еўропу. У 1569 годзе ў Любліне падпісана знакамітая Люблінская унія.

У XVI і XVII стагоддзях Люблін з'яўляўся адным з галоўных цэнтраў рэфармацыі. Тут дзейнічала вялікая суполка польскага брацтва (*Bracia polscy*). Таксама ў Любліне існаваў кальвінскі збор. У горадзе ў XVI ст. ужо працавала яўрэйская друкарня, недзе ад 1630 — польская друкарня, а ад 1687 езуіцкая друкарня.

XVII стагоддзе — цяжкі этап у гісторыі Любліна. На хвалі агульнапольскіх міжнацыянальных і гаспадарчых канфліктаў занепадаюць знакамітыя люблінскія кірмашы. У 1630 годзе горад пакутвае ад эпідэміі чумы, якая забрала жыцці 5 тыс. чалавек. Пасля вайны з казакамі (1648—1650) горад пакідае большасць купцоў з Еўропы. У 1655 Люблін спусташае расійска-казацкае войска, асабліва моцна пацярпелі яўрэі. У 1656 горад рабуюць шведы, знішчаяючы будынкі і насельніцтва.

Ад 1686 пачынаецца традыцыя Люблінскага Хэйнала (*Hejnał Miasta Lublina*).

Пачатак XVIII стагоддзя прыносіць новыя знішчэнні падчас Паўночнай вайны. У 1703 годзе Аўгуст II надае гораду прывілей, які параўноўвае Люблін у правах з Кракавам. Пасля войнаў горад нарэшце паступова разбудоўваецца (у асноўным магнацкія сядзібы і касцёлы). Афармляецца аблічча сённяшняга Кракаўскага Прадмесця і Літоўскай плошчы, але горад усё яшчэ выглядае досыць убога. Падчас польскай эпохі Асветніцтва (1780) паўстае фундацыя «Boni Ordinis», якая сваёй дзейнасцю прыводзіць да рэстаўрацыі гарадскіх камяніц і выбрукавання вуліц, а таксама аднаўлення ратушы.

У 1788 годзе, пасля стогадовага перапынку, адраджаецца пратэстанцкі рух, праяўленнем якога было будаўніцтва касцёла Св. Троіцы (*św. Trójcy*), які існуе і сёння.

Пасля абвяшчэння Канстытуцыі 3 мая, Люблін абраў свайго першага прэзідэнта — Тэадора Груэля-Грэца (*Teodora Gruell-Gretza*), які шмат зрабіў для развіцця горада. У 1792 годзе па загадзе імператрыцы Кацярыны II Люблін заняло расійскае войска, чым скончыла нядоўгі перыяд росквіту.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 горад увайшоў у склад Аўстрыйскай імперыі.

У 1809 годзе Люблін быў далучаны да Варшаўскага княства. У 1815 апынуўся ў складзе Царства Польскага пад расійскай уладай, у 1837 Люблін — сталіца губерні.

Насельніцтва горада ў 1873 складала 28,9 тыс., а ў 1897 годзе ўзрасло да 50,2 тыс. У 1877 пабудавана першае чыгуначнае злучэнне. Падчас Першай сусветнай вайны пасля расійскага адступлення горад займаюць нямецкія і аўстра-венгерскія войскі. Такім чынам, улетку 1915 канчаткова скончваецца перыяд расійскай улады ў Любліне.

У 1918 г. закладзены Каталіцкі Люблінскі ўніверсітэт (*Katolicki Uniwersytet Lubelski — KUL*). Ад лістапада 1918 горад зноў знаходзіцца ў складзе незалежнай Польшчы, ізноў становіцца сталіцай ваяводства. У 1939 налічвае 120 тыс. жыхароў. Ад верасня 1939 да ліпеня 1944 Люблін пад нямецкай акупацыяй. Нацысты стварылі тут канцэнтрацыйны лагер — Майданак (*Majdanek*), а таксама яўрэйскае гета. Падчас Халакосту загінула каля 40 тыс. люблінскіх яўрэяў, якія ў 1939 складалі больш за 1/3 насельніцтва горада. Таксама знікла цэлае г. зв. Жыдоўскае Места (*Miasto Żydowskie*), комплекс будынкаў вакол замка, гэта значыць — 3/4 старой забудовы і цэлы раён Вянява (*Wieniawa*), у якім збольшага жылі яўрэі.

З 23 ліпеня 1944 года Люблін 164 дні выконваў ролю сталіцы камуністычнай Польшчы.

У перыяд Польскай Народнай Рэспублікі адбывалася імклівае развіццё Любліна. У 1944 паўстае Універсітэт імя Марыі Складоўскай-Кюры (*Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej — UMCS *). Пабудаваны шэраг прадпрыемстваў, напрыклад — Фабрыка Грузавых Аўтамабіляў (*Fabryka Samochodów Ciężarowych w Lublinie — FSC Lublin*) і фабрыка гелікоптараў (*WSK PZL Świdnik*) у суседнім Свідніку. Да 1989 насельніцтва горада ўзрасло больш чым у тры разы ў параўнанню з 1939 годам.

У ліпені 1980 года ў Любліне і Свідніку адбываліся першыя вялікія страйкі рабочых, звязаныя з дзейнасцю «Салідарнасці».

Ад 2001 годзе ў Любліна ёсць свой *блізнячы горад* — вёска Люблін у штаце Вісконсін.

## Дэмаграфія 
Насельніцтва Любліна складае 354 тысячы чалавек (жанчын — 190 тысяч, мужчын — 167 тысяч). Трэба адзначыць, што вялікую групу насельнікаў складюць прыезджыя студэнты, якія незалічаны да папуляцыі Любліна. Згодна розных падлікаў, падчас навучальнага году іх лічба складае каля 95 тысяч.

У 2006 годзе ўзровень беспрацоўя ў Любліне раўняўся 10,8 % (меней, чым у папярэднія гады).

**Змена лічбы насельніцтва па гадах:**

## Транспарт 
### Транзіт 
Праз Люблін праходзяць дзве важныя нацыянальныя і міжнародныя дарогі — дарога № 17 з Варшавы да Кіева, дарога № 19 з Беластоку да Жэшава, а таксама дарога № 82.
Вельмі дрэннае спалучэнне з Беларуссю, адсутнічаюць прамыя аўтобусы.

### Гарадскі транспарт 
Гарадскую камунікацыю ў Любліне абслугоўвае камунальнае Гарадское Транспартнае Прадпрыемства (*Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne*), а таксама прыватныя перавозчыкі, аб'яднаныя ў Люблінскі Аўтобусны Кансорцыум. У Любліне існуе 45 звычайных аўтобусных ліній, 4 лініі сезонных аўтобусаў, 1 лінія школьных аўтобусаў і 9 бясплатных ліній да гіпермаркетаў. Акрамя таго, таксама існуе 4 лініі (галоўным чынам прыгарадныя), якія абслугоўваюцца мікрааўтобусамі. Люблін адзін з трох польскіх гарадоў, у якіх курсіруюць тралейбусы (8 ліній).

У сённяшняга Люблінскага гарадскога транспарту шмат праблем. Камунікацыйная сістэма састарэла, не хапае прыгарадных ліній (зараз іх толькі 8), няма начнога транспарту. Большасць аўтобусаў і тралейбусаў вельмі старыя і ў дрэнным стане. Горад самы слабаразвіты з ваяводскіх ў Польшчы з пункту гледжання грамадскага транспарту.

### Чыгунка 
Люблін з'яўляецца важным чыгуначным вузлом. Праз горад праходзіць чыгуначная лінія, якая злучае Варшаву з мяжой у Дарагуску і далей з Кіевам і Адэсай. Дзве іншыя лініі выходзяць з Любліна ў напрамках: на поўдзень (да Пшэварска праз Сталёву-Волю) і на поўнач (да Лукава — сёння не выкарыстоўваецца для пасажырскіх перавозак).

У адмінстрацыўных межах горада знаходзяцца тры чыгуначныя вакзалы: *Główny* (Галоўны Вакзал), *Północny* (Паўночны Вакзал), *Zemborzyce*, а таксама размеркавальная станцыя *Tatary*. Дадаткова існуе два неўжывальныя прыпынкі: *Lublin-Rudnik* і *Lublin-Zalew*. У заходняй частцы горада функцыянуе чыгуначны прыпынак *Stasin Polny*.

### Аўтобусны транспарт 
Люблін таксама з'яўляецца важным вузлом аўтобуснай камунікацыі. У горадзе знаходзяцца два аўтавакзалы: *Dworzec Główny* (Галоўны Аўтавакзал) каля замка (у цэнтры горада), а таксама *Dworzec Południowy* (Паўднёвы Аўтавакзал), які знаходзіцца насупраць Галоўнага чыгуначнага Вакзала. Але большасць аўтобусаў ад'язжае з Галоўнага Аўтавакзала — Паўднёвы Аўтавакзал кантралюе адзінкі маршутаў да Свідніка і да іншых невялічкіх гарадоў на поўдні Люблінскага ваяводства.
Аўтобуснае злучэнне абслугоўваецца праз *PKS* (*Państwowa Komunikacja Samochodowa* — Дзяржаўны Аўтамабільны Транспарт), *Transped*, *Polski Express*, а таксама прыватныя фірмы.

]]

### Аэрапорт 
Люблін не мае сталага авіязлучэння з іншымі гарадамі. Недалёка ад горада існуюць два маленькія аэрадромы для невялікага авіяруху. Аэрадром, які належыць да Люблінскага Аэраклуба (*Aeroklub Lubelski*), знаходзіцца каля вёскі Радавец (*Radawiec*). Другі аэрадром — каля Свідніка. У асноўным там прызямляюцца толькі лёгкія самалёты і верталёты.
Распрацоўваюцца планы будаўніцтва аэрапорта рэгіянальнага значэння.

## Славутасці 
* Люблінскі замак
* Капліца Святой Тройцы

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Януш Левандоўскі
* Папуша, цыганская паэтэса
* Людамір Міхал Рагоўскі, кампазітар і дырыжор.
* Шчэпан Садурскі
* Юзаф Чаховіч

## Зноскі 
## Спасылкі