Кансервацыя і рэстаўрацыя сценапісу з Фараса

**Кансервацыя і рэстаўрацыя сценапісу з Фараса** ў Нацыянальным музеі ў Варшаве — адзін з найбольш важных і інавацыйных працэсаў у сучаснай кансерватарскай дзейнасці, які ажыццяўляўся ў беспрэцэдэнтных маштабах. Раскопкі польскай археалагічнай экспедыцыі ў Фарасе ў 1961–1964 гадах прывялі да адкрыцця больш за сто фрэсак, якія ўпрыгожвалі захаваныя на значную вышыню сцены фараскага сабора.

У сувязі з будаўніцтвам Вялікай Асуанскай плаціны ў планах было затапленне археалагічных помнікаў у Фарасе вадой, якая ўтварылася на працягу гэтага часу ў гіганцкім рэзервуары – возеры Насэр. У адказ на заклік ЮНЕСКА захаваць помнікі ад наваднення было вырашана зняць карціны са сцен і транспартаваць іх у бяспечнае месца, дзе яны будуць прадметам дбайных рэстаўрацыйных работ. У выніку гэтых дзеянняў 67 карцін было дастаўлена ў Нацыянальны музей у Варшаве, стаўшы адным з найбольш важных груп экспанатаў Галерэі Фарас імя Казімежа Міхалоўскага і самай вялікай калекцыяй хрысціянскага нубійскага жывапісу ў свеце. Частка карціны была размешчана таксама ў Нацыянальным музеі ў Хартуме.

## Выкананне работ 
Выкананне задачы па захаванні помнікаў было ўскладзена на Навукова-даследчую лабараторыю ў Галерэі антычнага мастацтва ў Нацыянальным музеі на чале з доктарам Ханнай Енджаеўскай. Акрамя таго, па прыбыцці ў варшаўскую лабараторыю карціны па свайму тэхнічнаму стану патрабавалі асаблівай увагі. Карціны былі перавезены ў Варшаву адразу пасля іх выяўлення. Перад транспарціроўкай яны былі падвергнутыя апрацоўцы спачатку пры аддзяленні іх ад сцен сабора ў Фарасе, а затым пры ўмацаванні іх на час транспарціроўкі. Такім чынам выкананне пастаўленай задачы папярэднічаў тэарэтычны аналіз і серыя эксперыментаў. 17 снежня 1962 года першыя з карцін, *Архангел Міхаіл з мячом* і *Меркурый*, дасягнулі Нацыянальнага музея ў Варшаве, дзе 2 сакавіка 1963 года яны былі падвергнуты рэстаўрацыі і кансервацыі, у выніку чаго былі гатовыя да пастаяннай экспазіцыі і да часовых выстаў за мяжой. У работах удзельнічалі рэстаўратары, лабаранты і тэхнікі з Нацыянальнага музея ў Варшаве і запрошаныя звонку. Акрамя таго, дзве карціны з капліцы біскупа Іаана былі накіраваныя ў рэстаўрацыйную майстэрню прафесара Піка Чэліні ў Рыме. Таксама праведзены кансультацыі з знешнімі экспертамі, два разы склікаліся камітэты па захаванню: адзін перад пачаткам работ, а іншы для абагульнення вынікаў.

Вонкавы бок помнікаў да выдалення са сцен быў прасякнуты тоўстым пластом воску з каніфоллю, на які ў наступстве была прылепленая папяросная папера і японская паліграфічная марля, упрасованая прасамі. Пасля транспарціроўкі на месца задачай кансерватараў было выдаліць пласт воску, каніфолі і гіпсу і перанесці карціну на новы пласт з улікам яе памеру і памеру планаванага для перавозак на міжнародныя выставы транспарту.

Дэмантаж карцін і іх кансервацыя ў лабараторыі удалечыні ад іх першапачатковага знаходжання былі ў той час абсалютнай навізной. Таму не было агульных рэкамендацый і метадаў работ, а асобныя кансерваторскія майстэрні, якія дзейнічалі у той час у Італіі, Германіі і Савецкім Саюзе, адрозніваліся адзін ад аднаго па сваёй методыцы. Карціны гэтых краін адрозніваліся па ўзросце і стане захаванасці, былі створаны пры выкарыстанні розных тэхнік (фрэска, *al secco*, вапна, тэмпера, алей) на іншай паверхні (вапна, камень, цэгла, гліна, глей, дрэва). Пры дапамозе аналізаў і наступных тэстаў удалося ўсталяваць першапачатковы метад і тэхніку стварэння сценапісу, а таксама яе сучасны тэхнічны стан. Знітавальным матэрыялам была раслінная камедзь, а самі выявы былі зробленыя на тынкоўцы на базе нільскага глею. Паверхня была прасякнута сумессю воску і каніфолі, пласты фарбы мелі тэндэнцыю да лушчэння і крышэння, тынкоўка была вельмі далікатная, а гіпс, якім яе спрабавалі ўзмацніць падчас падрыхтоўкі да транспартоўкі, дрэнна з ёй злучыўся. Зыходзячы з вынікаў аналізу быў усталяваны базавы план кансервацыі малюнкаў і падрабязная схема іх рэканструкцыі. Перш за ўсё трэба было ўзмацніць арыгінальны пласт тынкоўкі, затым накласці драўнянавалакністыя пласціны, якія адпавядалі б па форме фрагменту карціны. Злучаную такім чынам дэталь трэба было ўсталяваць у прастакутную жорсткую скрынку, узмоцненую сеткай. Карціны былі падвергнуты дадатковаму ўмацаванню: лакіраванню, наклейванню шклотканіны і азбеставага палатна. Прабелы на адваротным баку былі запоўненыя драўнянавалакністымі трыкутнікамі. На ліцавым баку малодшага пласта таксама выкарыстоўваліся спецыяльныя кампрэсы з трыхлорэтылену, каб пазбавіцца ад воску.

## Вынікі работ 
На працягу года пасля завяршэння кансервацыйна-рэстаўрацыйных работ сценапіс знаходзіўся ў розных кліматычных умовах і добра іх вытрымаў. Ужыты ў Варшаве арыгінальны мантаж карцін значна палепшыў методыку работ па захаванні сценапісу. Дазваляў ён адначасова выкарыстоўваць тры складовых элемента зборкі, звядучы іх да склейвання і мантаванню шруб. Акрамя таго, пры гэтым спосабе лёгка рэгуляваць размяшчэнне асобных частак. Ўвядзенне контуру дае амартызацыю паміж зыходнай паверхняй і фонам. Пры дапамозе крапяжу можна лёгка замяніць паверхню, а магчымасць замены вінтоў была карыснай для наступных змен у мантажы. Праведзены ў Нацыянальным музеі эксперымент па кансервацыі ў канчатковым выніку скончыўся поспехам і стварэннем новых метадаў кансервацыі.

## Літаратура 
* *Études nubiennes conference de Genève. Actes du VIIe Congres international d’etudes nubiennes, 3–8 septembre 1990*, ред. C. Bonnet, Genève 1994.
* *Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego*, ред. B. Mierzejewska, Warszawa 2014. ISBN 9788371009167.
* *Faras. Die Kathedrale aus dem Wüstensand. Christliche Fresken aus Nubien*, ред. W. Seipel, Wien 2002.
* Jędrzejewska H., *Konserwacja dwóch malowideł ściennych z Faras*, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie”, 9 (1965), с. 217–258.
* Jędrzejewska H., *Konserwacja malowidła z niszy z katedry w Faras*, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie”, 14 (1970), с. 431–445.
* Jędrzejewska H., *The conservation of wall-painting from Faras*, „Bulletin du Musée National de Varsovie”, 3 (1966), с. 81–89.
* Michałowski K., *Faras. Malowidła ścienne w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie*, Warszawa 1974.
* Michałowski K., *Od Edfu do Faras*, Warszawa 1974.

Катэгорыя:Рэстаўрацыя
Катэгорыя:Тэхналогіі
Катэгорыя:Нацыянальны музей у Варшаве