Крывы Рог

**Крывы Рог** () — горад у Днепрапятроўскай вобласці, найбуйны горад Украіны, які не з’яўляецца абласным цэнтрам. Насельніцтва каля 615 тыс. жыхароў (2021), а разам з Крыварожскай агламерацыяй гэтая адзнака дасягае мільёна чалавек. Адлегласць да абласнога цэнтра складае 146 км (па аўтадарозе ). Даўжыня горада складае 89 км, адлегласць паміж крайнімі кропкамі па прамой — 66 км.

Размешчаны на беразе рэк Інгулец і Саксагань, Крывы Рог быў заснаваны ў 1775 годзе казакамі. Ваеннае паселішча да 1860 быў уключаны ў Херсонскай і Екацерынаслаўскай губерняў. Рэгіён пачаў расці на рубяжы 1880-х гадоў. Урбанізацыя Крывога Рога не была запланаванай; французскія і англійскія інвестыцыі былі прыцягнутыя бумам у металургіі і горназдабыўной прамысловасці, адкрыццём багатых радовішчаў жалезнай руды. Будаўніцтва Екацярынінскай чыгункі для транспарціроўкі руды на Данбас ператварыла Крывы Рог ў вялікі горад, гэты статус яму далі ў 1919 годзе . У 1934 годзе пабудавана Крыварожскі металургічны завод (цяпер *АрселорМіттал Кривий Ріг*), магутнае з больш за 500 прадпрыемстваў рэгіёну. У цяперашні час горад з’яўляецца буйным індустрыяльным і культурным цэнтрам Украіны.

## Назва 
Папулярная гарадская легенда сцвярджае, што горад названы ў гонар свайго заснавальніка. Першае паселішча — зімоўнік — у гэтай мясцовасці заснаваў крывы (без аднаго вока) казак па імі Рог. Вядомы таксама казак Іван-Жадан Рог, які быў кашавым атаманам Запарожскай Сечы ў 1660-1670 гады.

Рэестры Запарожскага Коша ўспамінаюць ўрочышчы Крывы Рог яшчэ да заснавання пастаяннага паселішча. У гэтым месцы зліцця рэк Саксагані і Інгулы ўтварае доўгі крывой мыс — «рог»

Руская назва — Кривой Рог (), нямецкая&nbsp;— Krywyj Rih (Kriwoj Rog, Kriwoi Rog), ідыш&nbsp;— קריבי ריה) או קריבוי רוג), англійская&nbsp;— Kryvyi Rih (Krivoi Rog, Krivoy Rog). Замежныя крыніцы часта прыводзяць ўкраінскі, так і рускі варыянт назвы.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
Горад з’яўляецца адміністрацыйна цэнтрам Крыварожскага гарадскога савета, у які, акрамя таго, уваходзяць пасёлкі Авангард, Горняцкае, Каламійцава, вёскі Новаіванаўка, Цернаваты Кут. У склад горада ўвайшлі раней Самастойныя населеныя пункты — горад Інгулец, пгт Калініна, Зелёная, Міроўскае, Рахманаўка, Жалізнічнае, пасёлкі Руднічнае і Сцяпное.

У склад Крыварожскага гарадскога савета ўваходзяць 90 дэпутатаў, якія выбіраюцца грамадай тэрмінам на 5 гадоў.

Выканаўчую ўладу ўзначальвае гарадской кіраўнік і выканаўчы камітэт, які складаецца з 12 членаў. Яму падпарадкаваныя 33 дэпартамента і кіравання, кожнае з якіх адказвае за пэўную сферу гарадскога жыцця: горадабудаўніцтва, эканамічную або фінансавую палітыку, жыллёвай гаспадаркі і інфраструктуры. У кожным адміністрацыйным раёне органам выканаўчай улады з’яўляецца раённая адміністрацыя.

Гарадскім кіраўніком з 2010 года з’яўляецца Юрый Вілкул.

Адзінага агульнагарадскога органа судовай улады няма — існуе 7 раённых судоў, юрысдыкцыі якіх распаўсюджваюцца на адпаведныя адміністрацыйныя раёны горада. У горадзе функцыянуюць 10 аддзяленняў паліцыі, якія падпарадкоўваюцца Крыварожскаму гарадскому аддзелу паліцыі ГУНП Украіны ў Днепрапятроўскай вобласці. У Крывым Рогу дзейнічаюць ўстанова выкананьня пакараньняў № 3 і папраўчая калонія № 80.

### Крыварожская агламерацыя 
Крыварожская агламерацыю з агульнай колькасцю насельніцтва каля 1010000 чалавек (2010 год) часта разглядаюць як поліцэнтрычэскую агламерацыю-конурбацыю, Аналагічную, напрыклад, Рурскай вобласці ў Германіі.

## Сімволіка 
Сучасны герб, пячатка і сцяг Крывога Рога зацверджаны 28 лютага 2007. У аснову герба пакладзена казацкая парахаўніца, вырабленая з рога, што перш за ўсё паказвае на назву горада і яго мінулае як тэрыторыю Запарожскай Сечы, легенду пра заснавальніка горада казака Крывога Рога і іншую версію аб паходжанні назвы горада — адукацыя краявога мыса (рогі) пры зліцці рэк Інгулец і Саксагань.
 (22 студзеня 1944 гады). У памяць аб ранішні пачатак аперацыі традыцыйны парад 9 мая пачынаецца а 4:00 раніцы.

Святымі заступнікамі горада праваслаўныя хрысціяне Крывога Рога лічаць святога Мікалая Цудатворца, біскупа Ануфрыя і Парфіру. 2013 годзе адкрылі прысвечаны ім помнік.
 

## Гісторыя 
* Ракетны ўдар па Крывым Рогу 4 красавіка 2025 года

## Геаграфія 
### Фізічная геаграфія 
Горад Крывы Рог размешчаны ў цэнтральнай частцы Украінскага крышталічнага масіва. У геалагічнай пабудове горада і яго ваколіц удзельнічаюць чацвярцічныя суглінкі, таўшчынёй 3-25 м, падсцілаючы неагенавых глінамі, пяскамі або трэшчынаватасці вапнякамі, таўшчынёй 5-11 м. Над неагенавых адкладамі залягаюць Дакембрыйскі крышталічныя пароды (граніты), якія выходзяць на паверхню ў далінах рэк. У межах раёна вылучаюцца два ваданосных гарызонту — адкладаў чацвярцічнага перыяду і крышталічных парод дакембрыі і прадукты іх разбурэння.

Чарназёмы звычайныя — галоўная генетычная група глеб у прыгараднай зоне. Таксама прадстаўлены лугава-чарназёмныя і лугава-солончаковые глебы.

### Размяшчэнне 
Горад размешчаны ў стэпавай зоне Украіны, на зліцці рэк  і Саксагань, якія ўваходзяць у басейн Дняпра. Тэрыторыя наваколляў раздзеленая шматлікімі ярамі (Зялёны, Беразнегаваты, Чырвоны, Макортовы, Галахавы, Лозоватка, Грушевата, Петрыкава, Красны, Ракаваты, Сухі, Глываты, Дубоў, Воўчы, Суславы, Кобальскі, Калетына, Круты Яр, Приворотны і іншыя). У месцах выхаду карэнных парод схілы рачных далін крутыя.

У перыяд раставання снегу і пасля дажджоў па дну яраў працякаюць часовыя вадасцёкі. Сцёк Інгульца ўрэгуляваны Карачуноўскім вадасховішчам, сцёк Саксагані — Кресіўскім, Дзяржынскім і Макартоўскім вадасховішчамі. Абсалютныя адзнакі паверхні вадаёмаў вагаюцца ад 30 да 160 м. Пераважныя адзнакі паверхні складаюць 50-100 м абс., Мінімальныя — характэрныя для пойменных участкаў рачных далін і складаюць 30-45 м абс.

Даліна Інгульца ў межах горада пераважна V-вобразная, схілы далін вышынёй 25-35 м крутыя. Рэчышча звілістае, але неразветвленнае, шырынёй 40-60 м, глыбінёй на перакатах 0,2-0,6 м, на плёс — да 5,0 м. Хуткасць плыні ракі на плёс нязначная. У зімовы перыяд замярзае. Сярэднія даты пачатку ледостава да глабальнага пацяплення клімату ў апошнія 20 гадоў прыпадалі на 7-12 снежня, лік дзён з лядовымі з’явамі 110—115. Таўшчыня лёду дасягала 20-35 см. Скресала рака 14-16 сакавіка. Цяпер з-за цёплай зімы ледастаў на рацэ няўстойлівы, маламагутны.

Даліна ракі Саксагань ў межах горада пераважна трапецаідальная, пойма адкрытая, лугавая сухая. Мае 28 прытокаў. Рака адносіцца да катэгорыі малых рэк. Пераважная шырыня поймы 100—200 м. У перыяд вясновай паводкі пойма падпальваецца на глыбіню 1,0-1,5 м. Рэчышча ракі неразгаліноўваецца, пераважная шырыня яго 20-40 м. Хуткасць плыні нязначная. Натуральны рэжым ракі моцна зменены рэгулююць уплывам плацін, скідам шахтавых і прамысловых вод, а таксама плотам вады на тэхнічныя патрэбы. На ўчастку «шахта „Саксагань“ — Чорнагорка» рака перакладзеная ў падземны калектар. Сучаснае вусце ракі размешчана ў раёне пасёлка Чорнагоркі — ніжэй на 1,5 км ад прыроднага вусця ў раёне парку Мершаўцава. У горад падведзены Канал Дняпро — Інгулец і Канал Дняпро — Крывы Рог.

Агульны кірунак сцёку падземных вод Крыварож’я — на поўдзень — у бок прычарнаморскай тэктанічнай западзіны, а таксама ў мясцовы базісу эрозіі — рачных далін, яраў, таму месцамі ўзнікаюць крыніцы (натуральны выхад падземнай вады на зямную паверхню, напрыклад у раёне скал МОПР , у яра Гандыбіна, на беразе Крэсіўскага вадасховішча ў парку і інш.) і Мокрыны (месца ўцечкі падземных вод на дзённую паверхню ў выглядзе моцна змочанага глебы).

### Клімат 
Клімат — умерана-кантынентальны, характарызуецца гарачым засушлівым летам і ўмерана мяккай з частымі адлігамі зімой.

Вялікая частка ападкаў выпадае падчас цёплай паловы года (красавік-кастрычнік) — 268 мм. Сутачны максімум ападкаў (90 мм) назіраўся ў чэрвені 1913 года. На працягу года сумарная працягласць выпадзення ападкаў 730 гадзін. За апошнія 60 гадоў засушлівымі з’яўляюцца кожныя 3-4 гады на адно дзесяцігоддзе. Моцныя засухі на Крыварожжы бываюць раз у 5-10 гадоў. Ліўневыя дажджы суправаджаюцца навальніцамі і градам. Часцей за ўсё навальніцы здараюцца ў перыяд з мая па жнівень.

Колькасць дзён са снежным покрывам — 69. Устойлівага снежнага покрыва амаль не бывае, 52 % зім з’яўляецца бясснежныя і малоснежныя. Сярэдняя вышыня снегу складае 10 см, максімальная — 30 см. Узімку на рэках можна назіраць зімовыя паводкі. Іх ўзнікненне звязваецца з моцнымі адлігамі — раставаннем снежнага покрыва і дажджамі. На працягу зімы частым з’явай з’яўляецца галалёд.

Пераважаюць паўночныя і ўсходнія вятры. Радзей іншых назіраецца паўднёвы вецер. Улетку найбольш часта паўтараюцца паўночныя і паўночна-заходнія вятры, у іншыя сезоны года — паўночна-ўсходнія, паўночныя і ўсходнія вятры. Штылі здараюцца ў пачатку восені і летам .
 

Над тэрыторыяй горада сфармаваўся своеасаблівы мікраклімат «выспы цяпла». У горадзе цяплей на 1,8&nbsp;°C. Асабліва гэта заўважна ў халодны перыяд года. Таксама больш ападкаў, туманаў, часта з нізкіх аблокаў і пыле-газавых выкідаў прадпрыемстваў і аўтамабіляў зімой утвараюцца змаглі, зніжаныя дозы сонечнай радыяцыі.

### Экалогія 
У Крывым Рогу налічваецца каля 5000 крыніц забруджвання атмасфернага паветра.

Асноўныя прадпрыемствы-забруджвальнікі атмасфернага паветра, тыс.тон:
* «АрселорМіттал Кривий Ріг»&nbsp;— 219,1;
* «Паўднёвы ГАК»&nbsp;— 36,3;
* «Паўночны ГАК»&nbsp;— 11,08;
* «Цэнтральны ГАК»&nbsp;— 2,2;
* «ХайдельбергЦемент Україна»&nbsp;— 1,5;
* «Інгулецкі ГАК»&nbsp;— 1,3.

У 2011 годзе «АрселорМіттал Кривий Ріг» уваходзіў у дзесяці аб’ектаў, якія з’яўляюцца найбольшымі забруджвальнікамі навакольнага прыроднага асяроддзя ва Украіне.

Міжведамасная камісія па ўсталяванні рэжымаў працы дняпроўскіх вадасховішчаў прыняла новы Рэгламент экалагічнага аздараўлення ракі Інгулец з прадаўжэннем тэрміну прамывання з сярэдзіны мая да сярэдзіны жніўня.

## Культура 
### Адукацыя і навука 
* Крыварожскі нацыянальны ўніверсітэт
* Крыварожскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт
* Данецкі нацыянальны ўніверсітэт эканомікі і гандлю імя Міхаіла Туган-Бараноўскага (з 2014 года)

## Эканоміка 
### Прамысловасць 
Горад з’яўляецца буйным прамысловым цэнтрам, цэнтрам распрацоўкі Крыварожскага жалезаруднага басейна (Крыўбас).

#### Галіны: 
* Машынабудаванне:
** Крыварожскі завод горнага абсталявання;
* Харчовая прамысловасць;
* Хімічная прамысловасць;
* дрэваапрацоўчая прамысловасць:
** Крыварожскі шпаланасычэнны комплекс 
* Горна-абагачальная прамысловасць
* Руднікі
* Шахты
* Чорная металургія:

У 2010 годзе прадпрыемствамі горада выпрацавана прамысловай прадукцыі на суму 61 млрд грн.

### Транспарт 
Гарадскі аэрапорт мае статус міжнароднага з 1986 года.

Крывы Рог — вялікі транспартны вузел Украіны. Праз горад праходзяць аўтамабільныя дарогі , , , . Чыгуначны вакзал Крывы Рог-Галоўны з’яўляецца цэнтральнай станцыяй Крыварожскай дырэкцыі чыгуначных перавозак. Праз станцыю праходзяць чатыры чыгуначныя лініі Прыдняпроўскай чыгункі, курсуе цягнік «Крыварожжа».

У пачатку ХХ стагоддзя ў горадзе актыўна развівалася трамвайная сетка, з 1986 года дзейнічае лёгкае метро. Па сутнасці, гэтая транспартная сістэма з’яўляецца метрапалітэнам палегчанага тыпу. Працягласць 18 кіламетраў, у тым ліку падземныя ўчасткі — 7 кіламетраў. Ёсць 11 дзейных станцый і 1 бяздзейная, у тым ліку 4 падземных, тры паўпадземныя і дзве эстакадныя на дзвюх лініях. Ён з’яўляецца працягам аб’яднанай трамвайнай сеткай горада. Таксама ў горадзе маюцца развітыя сеткі маршрутных таксі і тралейбуснага руху.

Файл:The main street in Kryvyi Rih in the early 20th century.jpg|Транспарт у 1930-я гады (аўтобус № 2 і «пралётка»)
Файл:Metrotram_car.jpg|Крыварожскае метро
Файл:Electric train at station Krivoy Rog-Chief.jpg|Электрацягнік на станцыі Крывы Рог-Галоўны
Файл:LAZ trolleybus at the station Krivoy Rog-Chief.jpg|Крыварожскі тралейбус
Файл:Костел Успіння Пресвятої Діви Марії (Кривий Ріг) 03.jpg|Крыварожскі трамвай

## Вядомыя асобы 
* Нэлі Багуслаўская (1935—2018) — беларуская эстрадная спявачка (сапрана).
* Валянцін Фёдаравіч Голубеў (нар. 1955) — беларускі гісторык.
* Васіль Іосіфавіч Герашчанка (1912—1990) — беларускі архітэктар.

Катэгорыя:Гарады Днепрапятроўскай вобласці