open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тэорыя падштурхоўвання

**Тэорыя падштурхоўвання** або **тэорыя штуршкоў** () — канцэпцыя ў паводзінскай эканоміцы, паліталогіі і псіхалогіі, якая апісвае, як можна ўплываць на паводзіны людзей і прыманне рашэнняў без прымусу або забарон. Асноўная ідэя тэорыі — ствараць умовы, у якіх людзі самі выбіраюць "правільныя" або пажаданыя варыянты паводзін, але не абмяжоўваюцца ў альтэрнатывах.

## Паходжанне і аўтары 
Аўтарамі канцэпцыі з’яўляюцца амерыканскія вучоныя Рычард Тэйлер і Кас Санстайн, якія прадставілі яе ў кнізе *Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness* (2008). Рычард Тэйлер атрымаў Нобелеўскую прэмію па эканоміцы ў 2017 годзе за сваю працу ў галіне паводзінскай эканомікі.

## Сутнасць канцэпцыі 
Пад "падштурхоўваннем" разумеецца любы аспект структуры выбару, які прадказальна ўплывае на паводзіны людзей, не забараняючы ніякіх варыянтаў і не змяняючы істотна іх эканамічных стымулаў. Людзі павінны мець магчымасць лёгка адмовіцца ад прапанаванага варыянту.

## Прыклады падштурхоўванняў 
* Размяшчэнне здаровай ежы на ўзроўні вачэй у кавярні для павышэння попыту на яе.
* Аўтаматычная рэгістрацыя работнікаў у пенсійныя праграмы з магчымасцю адмовы.
* Тэкставыя паведамленні з напамінамі пра візіт да лекара.
* Выкарыстанне сацыяльных норм ("90% людзей ужо зрабілі гэта") для павелічэння ўдзелу ў грамадскіх ініцыятывах.

## Крытыка 
* Крытыкі сцвярджаюць, што падштурхоўванне можа стаць формай маніпуляцыі.
* Ставіцца пад пытанне этычнасць уплыву на выбар без поўнай інфармаванасці чалавека.
* Эфектыўнасць падштурхоўванняў можа быць абмежаванай у доўгатэрміновай перспектыве.

## Звязаныя паняцці 
* Паводзінская эканоміка
* Кагнітыўныя скажэнні
* Псіхалогія прыняцця рашэнняў
* Рацыянальны выбар

## Літаратура 
* Thaler, Richard H.; Sunstein, Cass R. (2008). *Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness*. Yale University Press. ISBN 978-0-300-12223-7.
* Нобелеўская прэмія Рычарду Талеру
* What is Nudge Theory?
* What is Nudge Theory?
* Nudge theory
* 10 Examples of Nudge Theory

Катэгорыя:Псіхалогія
Катэгорыя:Паліталогія
Катэгорыя:Эканоміка
Помнік Апалону Крывашэіну

**Помнік Апалону Крывашэіну** — помнік у Шклове, прысвечаны расійскаму міністру шляхоў зносін і ўладальніку мястэчка Апалону Крывашэіну.

Помнік Апалону Крывашэіну пастаўлены з ініцыятывы Фонда памяці Георгія Каніскага. Урачыста адкрыты 16 снежня 2022 года. Помнік выкананы скульптарам Аляксеем Паўлючуком.

Помнік пастаўлены перад чыгуначным вакзалам станцыі Шклоў. Правядзенне праз мястэчка новай чыгункі ў свой час стала адным з эпізодаў абвінавачванняў ва злоўжываннях Крывашэіна на пасадзе міністра, праз што ён падаў у адстаўку.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Помнікі Шклова
Катэгорыя:2022 год у Магілёве
Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе
Катэгорыя:Творы Аляксея Паўлючука
Чыкагская школа эканомікі

**Чыкагская школа эканомікі** () — напрамак у эканамічнай думцы, звязаны з Універсітэтам Чыкага і вядомы сваёй падтрымкай рынкавага лібералізму, манетарызму і мінімальнага ўмяшання дзяржавы ў эканоміку.

## Асноўныя ідэі 
Чыкагская школа выступае за:
* Эфектыўнасць свабоднага рынку.
* Абмежаванае ўмяшанне дзяржавы.
* Прыярытэт манетарнай палітыкі перад фіскальнай.
* Тэзу аб тым, што эканамічныя агенты паводзяць сябе рацыянальна.

## Вядомыя прадстаўнікі 
* Мілтан Фрыдман — Нобелеўскі лаўрэат 1976 года, найбольш вядомы прадстаўнік школы
* Гэры Бекер
* Джордж Стыглер
* Юджын Фама
* Роберт Лукас

## Уплыў 
Чыкагская школа мела значны ўплыў на эканамічную палітыку ў ЗША, асабліва ў час прэзідэнцтва Рэйгана, і ў Вялікабрытаніі пры Тэтчэр. Ідэі школы былі ўжыты ў рэформах шэрагу краін, у тым ліку ў Лацінскай Амерыцы (напрыклад, у Чылі пад кіраўніцтвам Аўгуста Піначэта).

## Крытыка 
Чыкагскую школу крытыкуюць за:
* Пераацэнку эфектыўнасці рынкаў.
* Недастатковую ўвагу да сацыяльных наступстваў эканамічных рашэнняў.
* Занадта спрошчаныя мадэлі рацыянальнасці.

## Гл. таксама 
* Манетарызм
* Неакласічная эканоміка
* Аўстрыйская школа
* Паводзінская эканоміка

## Літаратура 
* Friedman, Milton. *Capitalism and Freedom* (1962). 
* Lucas, Robert E. *Studies in Business-Cycle Theory* (1981). 
* 

Катэгорыя:Эканамічныя вучэнні, кірункі і школы
Катэгорыя:Эканоміка ЗША
Make America Great Again

**Make America Great Again** (скарочана **MAGA**; ) — палітычны лозунг, які шырока выкарыстоўваўся Дональдам Трампам падчас ягонай прэзідэнцкай выбарчай кампаніі 2016 года і 2024 года ў ЗША. Лозунг стаў сінонімам ягонай палітычнай платформы, якая падкрэслівала неабходнасць аднаўлення эканамічнай і ваеннай моцы ЗША, а таксама вяртання да традыцыйных каштоўнасцяў.

## Паходжанне 
Выраз упершыню выкарыстоўваўся ў амерыканскай палітычнай рыторыцы яшчэ ў 1980-я гады, у тым ліку падчас кампаніі Рональда Рэйгана ў 1980 годзе. Трамп пачаў актыўна выкарыстоўваць лозунг у 2015 годзе, зарэгістраваўшы яго як гандлёвую марку.

## Выкарыстанне і значэнне 
Лозунг часта асацыюецца з чырвонымі кепкамі з надпісам белымі літарамі. Ён стаў сімвалам палітычнага руху прыхільнікаў Трампа і шырока выкарыстоўваецца на мітынгах, у сацыяльных сетках і мерчы.

Крытыкі сцвярджаюць, што лозунг можа мець настальгічную канатацыю па «старых часах», якая часта інтэрпрэтуецца як зварот да сацыяльна-эканамічнай няроўнасці або да мінулага, калі правы некаторых груп насельніцтва былі абмежаваныя.

## Уплыў 
«Make America Great Again» стаў часткай амерыканскай палітычнай культуры і выклікаў мноства як станоўчых, так і крытычных водгукаў. У 2020 годзе Трамп спрабаваў працягнуць яго ў форме «Keep America Great» (), але арыгінальны лозунг заставаўся больш папулярным.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Britannica: Make America Great Again (англ.)
* Merriam-Webster: History of the phrase (англ.)
* The New York Times: The Meaning of MAGA (англ.)

Катэгорыя:Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2016)
Катэгорыя:Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)
Катэгорыя:Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2024)
Жан-Батыст Сэй

**Жан-Батыст Сэй** (; , Ліён, Францыя — , Парыж) — французскі эканаміст, прадстаўнік класічнай эканамічнай школы. Найбольш вядомы як аўтар Закона Сэя, які сфармуляваў ідэю, што **прапанова стварае свой уласны попыт**.

## Біяграфія 
Сэй нарадзіўся ў Ліёне ў сям’і купца гугенота. Атрымаў адукацыю ў Францыі і Англіі. У маладосці працаваў у страхавой кампаніі, а пазней далучыўся да часопіса *La Décade philosophique*, дзе прапагандаваў ідэі Адама Сміта.

У 1803 годзе апублікаваў галоўную працу свайго жыцця — ''Traité d'économie politique* («Трактат палітычнай эканоміі»), у якой упершыню сфармуляваў свой закон рынкаў. У гэтай працы ён абараняў свабодны рынак, прадпрымальніцтва і крытыкаваў дзяржаўнае ўмяшанне ў эканоміку.

У 1810 годзе быў вымушаны пакінуць пасаду выкладчыка з-за крытыкі Напалеона, але пасля Рэстаўрацыі вярнуўся да выкладчыцкай дзейнасці. Быў прафесарам палітычнай эканоміі ў Калеж дэ Франс і Conservatoire des arts et métiers.

## Закон Сэя 
Закон Сэя, часта перадаецца словамі *«прапанова стварае свой уласны попыт»'', сцвярджае, што вытворчасць тавараў з'яўляецца крыніцай даходу, які затым выкарыстоўваецца для куплі іншых тавараў. Такім чынам, па Сэю, агульнае перанасычэнне рынку немагчымае.

## Погляды 
Сэй быў прыхільнікам:
* эканамічнага лібералізму;
* вольнага рынку;
* падтрымкі прадпрымальніцтва як рухаючай сілы эканамічнага прагрэсу;
* абмежаванай ролі дзяржавы ў эканоміцы.

Ён таксама падкрэсліваў значэнне прадпрымальніка як асобнага тыпу эканамічнага агента, які спалучае фактары вытворчасці і бярэ на сябе рызыкі.

## Спадчына 
Ідэі Сэя аказалі ўплыў на далейшае развіццё класічнай і неакласічнай эканомікі. У XX стагоддзі ягоны закон стаў аб’ектам крытыкі з боку Кейнса, які сцвярджаў, што попыт можа быць недастатковым, асабліва падчас эканамічных крызісаў.

Сэй застаецца значнай фігурай у гісторыі эканамічнай думкі, а яго ідэі дагэтуль абмяркоўваюцца ў кантэксце спрэчак пра эфектыўнасць рынкаў і ролю дзяржавы.

## Гл. таксама 
* Закон Сэя
* Класічная эканамічная тэорыя
* Адам Сміт
* Джон Мейнард Кейнс

## Літаратура 
* Say, Jean-Baptiste. ''Traité d'économie politique*, 1803.  
* Sowell, Thomas. *Say's Law: An Historical Analysis'', 1972.  
* Spengler, Joseph. "Jean-Baptiste Say: Prophet of Prosperity", Duke University Press, 1959.

Катэгорыя:Французскія эканамісты
Катэгорыя:Эканамісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Эканамісты класічнай эканомікі
Катэгорыя:Эканамічная тэорыя
Інцыдэнт Місімы

**Інцыдэнт Місімы** () — спроба дзяржаўнага перавароту ў Японіі здзейснена 25 лістапада 1970 года пісьменнікам Юкіа Місімай і чатырма яго паплечнікамі.

## Храналогія 
* У канцы 1967 года пісьменнік Юкіа Місіма высунуў ідэю стварэння грамадзянскай арміі, якая павінна была дапамагаць Сілам самаабароны Японіі супрацьстояць «паўзучай агрэсіі» левых. Ён прапанаваў, каб добраахвотнікі з ліку студэнтаў і дробных службоўцаў прайшлі ваенную падрыхтоўку, каб у выпадку неабходнасці кожны з іх змог павесці за сабой у бой па 20 чалавек. У сакавіку 1968 года Місіма асабіста ўзначаліў першую групу з 23 чалавек, якія адправіліся на навучанне на базу Сіл самаабароны.
* 4 лістапада 1968 года Місіма склікаў прэс-канферэнцыю, на якой абвясціў пра стварэнне ваенізаванай арганізацыі **«Таварыства шчыта»**. На яе сходках абмяркоўваліся розныя сцэнары дзеянняў. Паводле плана Місімы, калі левыя справакуюць гвалт, прэм’ер-міністр будзе вымушаны мабілізаваць Сілы самаабароны і «Таварыства шчыта». Таксама разглядаўся варыянт, пры якім «Таварыства шчыта» павінна было ўзначаліць штурм будынка парламента з удзелам Сіл самаабароны, каб запатрабаваць перагляду 9-й артыкула Канстытуцыі Японіі (аб адмове ад вядзення ваенных дзеянняў) і аднаўлення імператара Хірахіта ў якасці вярхоўнага галоўнакамандуючага.
* 25 лістапада 1970 года а 11 гадзіне раніцы Місіма з чатырма студэнтамі з «Таварыства шчыта» з’явіўся на базу Усходняй дывізіі Сіл самаабароны ў токійскім раёне Ітыгая. Калі начальніку штаба дывізіі генералу Кэнры Масіце паведамілі, што прыйшоў яму знаёмы Місіма, ён неадкладна загадаў прапусціць яго. Генерала не здзівіла, што Місіма прыйшоў у суправаджэнні ўзброеных самурайскімі мячамі маладых людзей, бо члены «Таварыства шчыта» мелі права знаходзіцца на ваенных аб’ектах з зброяй.
* Пасля гэтага Місіма і яго паплечнікі ўварваліся ў кабінет Масіты, прывязалі яго да крэсла і паранілі мячамі шасцярых афіцэраў, якія спрабавалі перашкодзіць. Персаналу, які сабраўся на шум, пад пагрозай забойства генерала былі прад’яўлены наступныя патрабаванні:
** Да поўдня перад будынкам штаба павінна быць сабрана ўся Усходняя дывізія;
** Садаты павінны без перашкод праслухаць прамову Місімы і яго паплечнікаў;
** Членам «Таварыства шчыта», якія сабраліся ў зале Ітыгая Кайкан, павінны дазволіць уваход на базу;
** Ніхто не павінен ўмешвацца ў падзеі да 13:10.
* На плацу перад штабам спешна сабралі 800 салдат 32-га палка. Місіма выйшаў на балкон, вывесіў палотнішчы з лозунгамі і пачаў прамову аб тым, што няма больш ганаровага абавязку, чым змяніць Канстытуцыю, каб яна не перашкаджала стварэнню магутнай арміі, годнай вялікай Японіі. Аднак салдаты сталі крычаць: «Лазь адтуль!», «Годзі гуляць у героя!», «Адпусці камандуючага!».
* Пасля гэтага Місіма вярнуўся ў кабінет генерала, сеў на падлогу тварам да балкона і здзейсніў сэпуку з дапамогай свайго паплечніка Марыты Масакацу. Затым Масакацу таксама скончыў жыццё самагубствам. Тры члены «Таварыства шчыта», якія засталіся, вызвалілі генерала Масіту і здаліся. Пазней іх прысудзілі да чатырох гадоў турмы кожнага.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты
Катэгорыя:1970 год у Японіі
Спіс касмічных запускаў у 1957 годзе

У гэтым спісе прыводзіцца інфармацыя аб запусках касмічных аб’ектаў у **1957** годзе, якія былі прызначаны для выхаду на калязямную арбіту. Інфармацыя ўзята з адкрытых афіцыйных крыніц, атмасферныя і субарбітальныя выпрабавальныя палёты не ўключаны. Назвы аб’ектаў і запускаючых дзяржаў адпавядаюць даным, якія прадстаўляюцца краінамі ўдзельнікамі «Канвенцыі аб рэгістрацыі аб’ектаў, якія запускаюцца ў касмічную прастору», прынятай на Генеральнай Асамблеі ААН у 1974 годзе.
## Спіс арбітальных запускаў 
## Гл. таксама
## Зноскі
## Літаратура
## Спасылкі
Катэгорыя:1957 год у касманаўтыцы
Катэгорыя:Спісы касмічных запускаў
Тракт Літоўскі

**Літоўскі тракт**, або **Шлях Ягайлы** (, ) — гістарычны шлях, які злучаў дзве сталіцы Рэчы Паспалітай: Вільню і Кракаў. Ён быў адным з галоўных транспартных і гандлёвых маршрутаў, што злучалі ўсходнюю і заходнюю часткі краіны.

## Паходжанне і значэнне 
Паходжанне тракту звязваецца з падарожжам вялікага князя літоўскага Ягайлы ў 1386 годзе праз Люблін у Кракаў, дзе ён ажаніўся з каралевай Польшчы Ядвігай. Гэта падзея стала важным этапам у гісторыі Польшчы і ВКЛ і адзначыла пачатак узмацнення сувязей паміж часткамі Рэчы Паспалітай.

Пасля шлюбу Ягайла вярнуўся ў Вялікае Княства Літоўскае той жа дарогай. У наступныя гады ён неаднаразова карыстаўся гэтым маршрутам, наведваючы Вільню і іншыя гарады.

Шлях актыўна выкарыстоўваўся дваранамі, купцамі, вайскоўцамі і паштовымі службамі, што рабіла яго важнай гандлёвай і камунікацыйнай артэрыяй таго часу.

## Адраджэнне памяці 
Пасля падзення "жалезнай заслоны" ў Еўропе ўзнікла цікавасць да аднаўлення гістарычных шляхоў. У нямецкім горадзе Эрфурце з’явіўся праект *Via Regia*, мэтай якога з’яўляецца рэканструкцыя і папулярызацыя старажытных маршрутаў. Адзін з іх атрымаў назву *Шлях Ягайлавічаў* і паўтарае *Літоўскі тракт*.

У Любліне была створана турыстычная арганізацыя *Szlak Jagiellonski*, якая распрацавала два маршруты:

Вільня — Эйшышкі — Рудня — Масты — Валкавішкі — Брэст — Люблін — Сандомеж — Кракаў

Вільня — Меркіня — Гродна — Нараў — Бельск — Люблін — Вісліца — Кракаў

Улетку 2009 года група падарожнікаў упершыню праехала па адным з маршрутаў. Арганізатары імкнуцца ўключыць шлях у Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Крыніцы 
## Літаратура 
Катэгорыя:Рэч Паспалітая
Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае
Паводзінская эканоміка

**Паводзінская эканоміка** (behavioral economics) — кірунак эканамічнай навукі, які вывучае, як псіхалагічныя, сацыяльныя, кагнітыўныя і эмацыйныя фактары ўплываюць на эканамічныя рашэнні асоб і інстытутаў. У адрозненне ад традыцыйнай эканомікі, якая грунтуецца на мадэлі "рацыянальнага чалавека" (homo economicus), паводзінская эканоміка прызнае, што людзі часта дзейнічаюць ірацыянальна.

## Асноўныя асаблівасці 
* Адыход ад мадэлі абсалютна рацыянальнага суб’екта.
* Улік абмежаванай рацыянальнасці (Герберт Сайман).
* Даследаванне кагнітыўных скажэнняў (напрыклад, эфект фрэймінгу, якарэння, уплыў эмоцый).
* Выкарыстанне дадзеных з псіхалогіі, нейранавук і эксперыментальнай эканомікі.

## Асноўныя тэмы 
* Кагнітыўныя скажэнні *(biases)*: сістэматычныя памылкі мыслення, якія ўплываюць на прыняцце рашэнняў.
* Абмежаваная рацыянальнасць: людзі не заўсёды выбіраюць найлепшы варыянт з магчымых.
* Сацыяльныя перавагі: ролю адыгрываюць нормы, давер, справядлівасць.
* Эўрыстыкі: спрошчаныя правілы прыняцця рашэнняў, якія не заўсёды прыводзяць да аптымальнага выніку.
* Штуршкі *(nudges)*: лёгкія падштурхоўванні, якія змяняюць паводзіны людзей без прымусу.

## Вядомыя прадстаўнікі 
* Даніэль Канеман — лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2002), аўтар працы "Thinking, Fast and Slow".
* Амос Тверскі — псіхолаг, які разам з Даніэлем Канеманам распрацаваў тэорыю перспектывы.
* Рычард Тэйлер — лаўрэат Нобелеўскай прэміі (2017), аўтар *канцэпцыі штуршкоў* *(nudging)*, кніга "Nudge".

## Прыкладанне 
Паводзінская эканоміка выкарыстоўваецца для:
* удасканалення дзяржаўнай палітыкі (падштурхоўванне да здаровых ці фінансава адказных паводзін),
* стварэння эфектыўных маркетынгавых стратэгій,
* павышэння ўзроўню фінансавай пісьменнасці,
* аналізу спажывецкага выбару і інвестыцыйных паводзін.

## Крытыка 
* Недахоп універсальных мадэляў.
* Абмежаваная прадказальнасць паводзін.
* Залішняя ўвага да індывідуальных выпадкаў замест сістэмнага аналізу.

## Гл. таксама 
* Рацыянальны выбар
* Тэорыя падштурхоўвання

## Літаратура 
* Паводзінская эканоміка ў Stanford Encyclopedia of Philosophy
* Канеман — Нобелеўская прэмія
* Behavioral economics, explained
* What Is Behavioral Economics? Theories, Goals, and Applications
* *Alain Samson,* An Introduction to Behavioral Economics
* From “Economic Man” to Behavioral Economics
* The 10 Most Influential Behavioral Economics Books
Катэгорыя:Псіхалогія

Катэгорыя:Эканамічная адукацыя
Катэгорыя:Эканоміка
Рэч Паспалітая Трох Народаў

**Рэч Паспалітая трох народаў** (, ) — сучасны тэрмін, якім абазначаюць палітычны праект XVII стагоддзя, накіраваны на пераўтварэнне Рэчы Паспалітай абодвух народаў у трохчасткавую дзяржаву шляхам выдзялення Вялікага Княства Рускага, злучанага рэальнай уніяй з двума астатнімі ейнымі ўдзельнікамі.

## Гісторыя 
Пасля заключэння Люблінскай уніі рускія землі Вялікага Княства Літоўскага былі ўключаныя ў склад Рэчы Паспалітай абодвух народаў. У XVII стагоддзі на частцы гэтых зямель адбылася серыя казацкіх паўстанняў, найбуйнейшым з якіх было Паўстанне Хмяльніцкага. Гэта значна аслабіла дзяржаву. Вынікам гэтых падзей стала заключэнне Багданам Хмяльніцкім з Маскоўскай дзяржавай так званай Пераяслаўскай дамовы 1654 года.

Сутыкнуўшыся з зацяжной руска-польскай вайной 1654—1667 гг., Рэч Паспалітая пагадзілася на фармальнае стварэнне трэцяга ўдзельніка уніі — Вялікага Княства Рускага.

У 1658 годзе была заключана Гадзяцкая унія, якая афіцыйна дзейнічала кароткі час (1658–1659) і ў выніку не была рэалізаваная. Падчас яе дзеяння адбылася Канатопская бітва, якая скончылася перамогай войск Рэчы Паспалітай, казацкіх і татарскіх сіл над маскоўскімі войскамі. Аднак казацкае асяроддзе было палітычна падзелена, і ў выніку пагадзілася на падзел украінскіх зямель на Правабярэжную частку (засталася ў складзе Рэчы Паспалітай) і Левабярэжную частку (падпарадкоўвалася Маскоўскай дзяржаве і з часам была ёю анексаваная). Гэты стан быў замацаваны Андрусаўскім перамір’ем 1667 года.

Да ідэі стварэння Рэчы Паспалітай трох народаў вярталіся падчас Паўстання 1863–1864 гг. Напрыклад, выкарыстоўваўся герб, які разам з сімваламі Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага ўтрымліваў постаць Арханёла Міхаіла — апекуна Русі.

## Гл. таксама 
* Гадзяцкі дагавор

## Літаратура 
* Tomasz Chojnacki, Pro-Memoria, grudzień 2004 — Polski car
* Rzeczpospolita wielu kultur. Dziedzictwo polskie 

Катэгорыя:Палітыка Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Польска-ўкраінскія адносіны
Катэгорыя:Праекты дзяржаў
Сяргей Аляксандравіч Шыпілаў

**Сяргей Аляксандравіч Шыпілаў** () — расійскі серыйны забойца і гвалтаўнік, асуджаны на пажыццёвае зняволенне за 14 забойстваў і 9 згвалтаванняў. Забіваў пераважна ў горадзе Вельск. Спецыфіка яго злачынстваў заключалася ў тым, што большасць з забойстваў ён здейсніў адбываючы пакаранне ў турме.

## Крыніцы
Крывашэін

**Крывашэін** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Апалон Канстанцінавіч Крывашэін — расійскі дзяржаўны дзеяч
* Мікалай Іванавіч Крывашэін — удзельнік Кастрычніцкай рэвалюцыі і грамадзянскай вайны ў Беларусі
* Сямён Майсеевіч Крывашэін — Герой Савецкага Саюза
Колга (заліў)

**Заліў Колга** () — заліў у Эстоніі, у павеце Хар'юмаа. Паўднёвую частку заліва складаюць залівы Хаапсэ і Салмісту. У заліве знаходзіцца некалькі астравоў, у тым ліку Педассаар і Рохусі.

Катэгорыя:Залівы Эстоніі
Дрытан Абазовіч

**Дрытан Абазовіч** (, ; нар. , ) — чарнагорскі палітычны дзеяч, лідар партыі URA. У мінулым — прэм’ер-міністр Чарнагорыі (2022—2023), віцэ-прэм’ер (2020—2022), член парламента (2012—2020).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Чарнагорыі
Колга (Хіюмаа)

**Колга** () — вёска ў воласці Хіюмаа павета Хіюмаа на паўночным захадзе Эстоніі.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Катэгорыя:Хіюмаа
Кыргессаарэ (Хіюмаа)

**Кыргесаарэ** () — пасёлак у воласці Хіюмаа павета Хіюмаа, Эстонія, на паўночна-заходнім узбярэжжы вострава Хіюмаа.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Катэгорыя:Хіюмаа
Колга (Рыўгэ)

**Колга** () — вёска ў воласці Рыўгэ павета Вырумаа на паўднёвым усходзе Эстоніі.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Люмен

**Люмен**:
* Люмен (адзінка вымярэння)
* (141) Люмен
* Lumen — расійскі рок-гурт
Фрыдрых дэ Ла Мот Фуке

Барон **Фрыдрых Генрых Карл дэ ла Мот Фуке** (; , Брандэнбург-на-Хафелі, правінцыя Брандэнбург, Каралеўства Прусія — , Берлін, Каралеўства Прусія) — нямецкі пісьменнік і паэт эпохі рамантызму, вядомы пераважна дзякуючы казачнай аповесці «Ундзіна» (1811); удзельнік Напалеонаўскіх войн, кавалер Жалезнага крыжа.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Паэты Германіі
Аталанта (значэнні)

* Аталанта
* (36) Аталанта
* ФК Аталанта
* Аталанта (муніцыпалітэт)
* Аталанта (фільм)
Фуке

**Фуке** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Жан Фуке — французскі мастак
* Жорж Фуке — французскі ювелір
* Нікаля Фуке — французскі дзяржаўны дзеяч
* Фрыдрых дэ Ла Мот Фуке — нямецкі пісьменнік
Фрыдрых Тыцьен

**Фрыдрых Тыцьен** (, Гарнхольт — , ) — нямецкі астраном. З 1861 года працаваў у Берлінскай абсерваторыі, вядомы адкрыццём астэроіда (86) Семела ў 1866 годзе. З 1874 г. да сваёй смерці быў дырэктарам абсерваторыі.

Назіраннямі начнога неба захапляўся з дзяцінства, у 1853 годзе паступіў у Гётынгенскі ўніверсітэт, дзе вывучаў матэматыку і астраномію. Пасля заканчэння вучобы пераехаў у Берлін, у 1863 годзе атрымаў доктарскую ступень. Праводзіў астранамічныя назіранні ў асноўным у Германіі, але ў 1868 годзе — і ў Брытанскай Індыі. У 1866 годзе разам з дырэктарам абсерваторыі праводзіў работы на поўначы Германіі для ўстанаўлення сярэднееўрапейскай градуснай сеткі, што было спецыяльнай замовай прускага караля. Ніколі не меў сям’і, памёр ад сардэчнага захворвання.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Астраномы Германіі
Берлінская абсерваторыя

**Берлінская абсерваторыя** () — абсерваторыя, якая існавала ў 1711—1913 гадах у тагачасных прыгарадах Берліна, код Цэнтра малых планет: 548. Пазней абсерваторыя перамясцілася ў Бабельсберг.

## Гісторыя 
Праект стварэння дзяржаўнай абсерваторыі ў Прусіі з’явіўся ў 1700 годзе, калі была заснавана, па ініцыятыве Лейбніца, Пруская акадэмія навук. Але з-за недастатковага фінансавання акадэмія доўгі час была вымушана выкарыстоўваць невялікую прыватную абсерваторыю ў Берлінскім прыгарадзе. Толькі ў 1835 годзе пачалося будаўніцтва спецыяльнага будынка ў раёне Фрыдрыхштат, па праекце Карла Фрыдрыха Шынкеля. Першым дырэктарам новай абсерваторыі стаў Іаган Франц Энке (фармальна — з 1825 года). Ён жа кіраваў выпускам астранамічнага альманаха «Berliner astronomisches Jahrbuch».

З-за росту горада ўмовы астранамічных назіранняў пагаршаліся, і ў 1913 годзе асноўная частка абсерваторыі перамясцілася ў Бабельсберг (код Міжнароднага астранамічнага саюза: 536).

З 1992 года кіраванне абсерваторыяй ажыццяўляе Патсдамскі астрафізічны інстытут.

Катэгорыя:Астранамічныя абсерваторыі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Берліна
Яўген Анегін (раман)

**«Яўге́н Ане́гін»** — раман у вершах рускага паэта Аляксандра Сяргеевіча Пушкіна, пачаты 9 мая 1823 года і скончаны 5 кастрычніка 1831 года, адзін з самых значных твораў рускага пісьменства. Аповед вядзецца ад імя безыменнага аўтара, які, зрэшты, у першых жа строфах назвае Анегіна «друг мой старадаўні». Паводле вядомага вызначэння В. Р. Бялінскага, Пушкін назваў «Яўгена Анегіна» раманам у вершах, паколькі ў ім выяўлена «жыццё ва ўсёй яго празаічнай рэчаіснасці».

Аляксандр Пушкін працаваў над гэтым раманам цягам больш чым сямі гадоў. Працу над ім Пушкін называў чынам — з усёй сваёй творчай спадчыны толькі «Барыса Гадунова» ён характарызаваў тым жа словам. У творы на шырокім фоне карцін рускага жыцця паказаны драматычны лёс прадстаўнікоў рускага дваранства першай чвэрці XIX стагоддзя.

## Гісторыя стварэння 
Пушкін пачаў працу над «Яўгенам Анегіным» 9 мая 1823 года ў Кішынёве, падчас сваёй ссылкі. Аўтар адмовіўся ад рамантызму як вядучага творчага метада і пачаў пісаць рэалістычны раман у вершах, хаця ў першых главах яшчэ заўважны ўплыў рамантызму. Твор стаў першым раманам у вершах у гісторыі сусветнай літаратуры (але жанравым штуршком паслужыла паэма «Дон Жуан» Дж. Байрана (1819 год)).

## Беларускія пераклады 
Раман перакладаўся на беларускую мову А. Дударом (1936) і А. Куляшовым (1949).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Беларускі пераклад Алеся Дудара
* Беларускі пераклад Аркадзя Куляшова

Катэгорыя:Літаратурныя творы на рускай мове
Катэгорыя:Творы Аляксандра Пушкіна
Катэгорыя:Творы 1831 года
Суурпеа

**Суурпеа** () — вёска ў воласці Куусалу павета Хар'юмаа, Эстонія. Суурпеа размешчана на тэрыторыі нацыянальнага парку Лахемаа, на заходнім узбярэжжы паўвострава Пярыспеа, каля заліва Хара-Лахт на поўдзень ад вёскі Пярыспеа. Адлегласць да Таліна — 70 км. Вышыня над узроўнем мора — 26 метраў. Клімат — умераны.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Гапон

**Гапон**:
* Гапон (зборнік)
* Гапон (паэма)

## Прозвішча 
* Георгій Апалонавіч Гапон — святар Рускай праваслаўнай царквы
Манкі-Хіл

**Манкі-Хіл** () — горад у Сент-Кітс і Невісе. Адміністрацыйны цэнтр акругі Сент-Пітэр-Бастэр. Знаходзіцца на паўднёвым усходзе вострава Сент-Кітс. Вышыня над узроўнем мора — 148 м.

Трапічны клімат з сухой зімой і дажджлівым летам. Сярэдняя тэмператра +26,2 °C. Сярэднегадавая норма ападкаў — 910 мм.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Сент-Кітс і Невіс
Рэй Шаркі

**Рэйманд «Рэй» Шаркі-малодшы** (; ) — амерыканскі  кіно і тэлебачання, лаўрэат прэміі «Залаты глобус», дзе вядомы па серыяле «Разумнік», а таксама ў фільме «Стваральнік куміраў» (1980).

## Біяграфія 
Рэй быў выхаваны маці пры дапамозе яе бацькоў. Убачыўшы брадвейскую пастаноўку «Валасы» ў 17 гадоў, Шаркі вырашыў стаць акцёрам і пачаў вывучаць акцёрскае майстэрства. У 1974 годзе ён ужо дэбютаваў у кіно — у фільме «Лорды з Флэтбуша».

У 1981 годзе Шаркі меў кароткі раман з італьянскай актрысай Арнелай Муці — яго партнёркай па фільме «Каханне і грошы». У тым жа годзе ён ажаніўся з актрысай Рэбекай Вуд. У 1986 годзе пара распалася, як паведамляецца, з-за злоўжывання наркотыкамі Шаркі. У 1988 годзе Рэй ажаніўся з актрысай Кэрал Грэм, і ў іх нарадзілася дачка — Сесілія Боні Шаркі. У 1992 годзе яны расталіся, а за год да гэтага, у 1991 годзе, Шаркі сем месяцаў сустракаўся з мадэллю і актрысай Аленай Монікай.

Шаркі памёр ад СНІДу ў Лютэранскім медыцынскім цэнтры (англ.: Lutheran Medical Center) у Брукліне 11 чэрвеня 1993 г. Акцёр пахаваны на могілках Saint Charles Cemetery у Фармінгдэйле, Лонг-Айленд.

## Зноскі
Медны коннік (паэма)

**«Ме́дны ко́ннік»** — паэма (вершаваная аповесць) Аляксандра Сяргеевіча Пушкіна.

## Апісанне 
Была напісана ў Болдзіне ўвосень 1833 года. Паэма не была дапушчана Мікалаем I да друку. Яе пачатак Пушкін надрукаваў у «Библиотеке для чтения» (1834, кн. VII) пад назвай «Петербург. Отрывок из поэмы» (ад пачатку да радка «Тревожить вечный сон Петра!», з пропускам закрэсленых Мікалаем I чатырох радкоў, пачынаючы з радка «И перед младшею столицей»).

Упершыню надрукавана пасля смерці Пушкіна ў «Современнике» (т. 5, 1837 год), з цэнзурнымі зменамі, унесенымі ў тэкст В. Жукоўскім. Без цэнзурных правак, якія скажаюць аўтарскую ідэю, паэма была ўпершыню надрукавана толькі ў 1904 годзе.

Вядома, што паэма падверглася рукапіснай праўцы Мікалаем I. Рукапіс захоўваецца ў Пушкінскім доме ў Санкт-Пецярбургу.

Паэма з'яўляецца адказам на «Дзяды» А. Міцкевіча і палемікай з імі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Беларускі пераклад Янкі Купалы

Катэгорыя:Літаратурныя творы на рускай мове
Катэгорыя:Паэмы Аляксандра Пушкіна
Катэгорыя:Творы 1833 года
Колга (Ныа)

**Колга** () — вёска ў воласці Ныа павета Тартумаа на ўсходзе Эстоніі. Знаходзіцца за 167 км на паўднёвы ўсход ад Таліна.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Бахаі ў Беларусі

Узнікненне абшчын **бахаі ў Беларусі** было паступовым і афіцыйна пачалося з 2 снежня 1978 г. Спачатку гэты працэс ахапіў сталіцу Мінск і абласныя цэнтры, потым закрануў меншыя гарады, такія як Бабруйск, Барысаў, Жодзіна, Наваполацк, Баранавічы. Адначасова першыя бахаі сталі з’яўляцца ў маленькіх гарадах — раённых цэнтрах, такіх як Бешанковічы, Маларыта, Хойнікі, ці, па звестках абшчыны, 120 чалавек, уключаючы дзяцей.

## Гісторыя 
У першыя гады пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі абшчыны бахаі працягвалі сваё развіццё.
]]
Узніклі абшчыны не толькі ў Сярэдняй Азіі і Закаўказзі, але і ў Маскве, Ленінградзе і Казані. Пры абшчыне Ашхабада, якая налічвала каля дзвюх тысяч чалавек, былі першы храм бахаі — самы буйны і прыгожы тады будынак горада, бібліятэка, лякарня, гасцініца і школы (у тым ліку рэдкасць для гэтых часоў — школа для дзяўчынак), адкрытыя для ўсіх людзей незалежна ад веравызнання.

Калі Шогі Эфендзі пачаў  у 1953 годзе, Беларусь была пазначана мэтавай тэрыторыяй для стварэння абшчыны бахаі. Яна заставалася закрытай да таго часу, пакуль нямецкі бахаі Хельмут Вінкельбах не змог пераехаць у краіну ў 1978 годзе, уладкаваўшыся інжынерам-электрыкам на будаўніцтва фабрыкі. У 1981 годзе ён ажаніўся з беларускай Вольгай, аднак улады прымусілі яго пакінуць краіну ў тым жа годзе. У 1986 годзе Вінкельбах змог вярнуцца ў Беларусь са сваёй жонкай на паўтара года.

У 1992 годзе беларуская абшчына бахаі забяспечыла сабе Цэнтр бахаі, а ў 1993 годзе краіну наведала , праўнучка Бахаулы, а ў 1997 годзе ў Мінску прайшла Зімовая Школа Бахаі. У 2000 годзе ў Беларусі прайшла яшчэ адна Міжнародная Моладзевая Канферэнцыя, на гэты раз у Мінску. і Нацыянальны Сход быў афіцыйна зарэгістраваны ўрадам. У 2003 годзе ў Мінску адзначалася дваццаць пятая гадавіна Веры Бахаі ў Беларусі.

## Знешнія спасылкі 
* Беларусь — энцыклапедыя бахаі
* Сустрэча бахаі ў Беларусі

## Гл. таксама 
* Рэлігія ў Беларусі
* Індуізм у Беларусі

## Крыніцы 
Катэгорыя:Рэлігія ў Беларусі
Катэгорыя:Бахаісты
Пірэй (станцыя метро)

**Пірэй ** () — станцыя Першай лініі Афінскага метрапалітэна, прыкладна за 9 км на паўднёвы захад ад цэнтра Афін.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Станцыі Афінскага метрапалітэна 
Катэгорыя:Станцыі метрапалітэна паводле алфавіта
Жэня Тверскі

**Жэня Тверскі** (, ) — ізраільская сацыяльная дзяячка і палітык, дэпутатка Кнесета ад партыі Мапай.

## Біяграфія 
Нарадзілася як Геня Гінцбург у горадзе Баранавічы. Скончыла юрыдычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта, а таксама Інстытут сацыяльных работнікаў у Берліне.

У 1923 годзе эмігравала ў Палестыну, дзе стала адной з піянерак сацыяльнай работы. З 1932 па 1942 год узначальвала сацыяльныя службы яўрэйскай грамады ў Хайфе, а з 1942 па 1948 год — у Іерусаліме. У 1945 годзе была накіравана ў Еўропу як эмісар для працы з ацалелымі пасля Халакосту. Таксама была сябрам выканаўчага камітэта ізраільскага прафсаюза.

Сябра партыі Мапай. Выбіралася ў Кнесет у 1951, 1959 і 1963 годзе.

Была замужам за польскім яўрэем, ветэрынарам Іосіфам Тверскім. Іх сын — вядомы псіхолаг Амос Тверскі (1937—1996), адзін з аўтараў тэорыі перспектывы.

## Памяць 
У Хайфе і Іерусалі ў гонар Жэні Тверскі названа вуліца.

## Літаратура 
* Jenia Tversky on the Knesset website

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 2-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 3-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 4-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 5-га склікання
Самалёт-разведчык

- самалёт-разведчык Вялікабрытаніі 1930-х гадоў]]
**Самалёт-разведчык** (выведнік) - самалёт, прызначаны для вядзення паветранай разведкі.

Самалёт-разведчык можа быць дапрацаваным серыйным лятальным апаратам або спецыяльна распрацаваным вузкаспецыяльным. Некаторыя лятальныя апараты разведвальнай авіяцыі могуць несці пэўныя тыпы ўзбраенняў і здольныя знішчаць выяўленыя цэлі. Таксама самалёты-разведчыкі могуць выкарыстоўвацца для навядзення агню артылерыі і выканання шэрагу іншых спецыфічных задач.

Авіяцыйная разведка ў сучасным паняцці падзяляецца на:

* візуальны;
* відавы;
* радыётэхнічны
* спецыяльны

Разведчыкі
Оскар (кінапрэмія, 1994)

**66-я цырымонія ўручэння прэміі «Оскар»** за заслугі ў вобласці кінематографа за 1993 год адбылася 21 сакавіка 1994 года ў «» (Лос-Анджэлес).

## Лаўрэаты і намінанты 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Спіс намінантаў на афіцыйным сайце
* «Оскар»-1994 на сайце IMDb

1994
Катэгорыя:Сакавік 1994 года
Катэгорыя:Падзеі 21 сакавіка
Катэгорыя:1994 год у Каліфорніі
Катэгорыя:Кінапрэміі 1994 года
Амос Тверскі

**Амос Тверскі** (, , 16 сакавіка 1937, Хайфа, Падмандатная Палестына — 2 чэрвеня 1996, Стэнфард, Каліфорнія, ЗША) — амерыканскі і ізраільскі псіхолаг, адзін з заснавальнікаў тэорыі паводзінскай эканомікі і тэорыі перспектывы. Шырока вядомы дзякуючы сумесным працам з Даніэлем Канеманам, з якім даследаваў кагнітыўныя скажэнні, прыняцце рашэнняў і рызыкоўны выбар.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Хайфе. Ягоны бацька, Іосіф Тверскі, быў ветэрынарам, а маці, Жэня Тверскі, якая нарадзілася ў Баранавічах, — настаўніцай і пазней стала членам Кнесета. У дзяцінстве служыў у элітным падраздзяленні Арміі Ізраіля.

Атрымаў ступень бакалаўра ў Яўрэйскім ўніверсітэце, а потым — доктарскую ступень у Мічыганскім універсітэце (ЗША). З 1978 года выкладаў у Стэнфардскім універсітэце, дзе стаў вядомым даследчыкам у галіне псіхалогіі і прыняцця рашэнняў.

## Навуковая дзейнасць 
Тверскі працаваў у галіне кагнітыўнай псіхалогіі, асабліва даследуючы, як людзі прымаюць рашэнні ў сітуацыях няпэўнасці. Разам з Даніэлем Канеманам распрацаваў тэорыю перспектывы, якая стала адным з галоўных дасягненняў у паводзінскай эканоміцы. Яны паказалі, што ў рэальным жыцці людзі часта адступаюць ад рацыянальных мадэляў выбару, праяўляючы сістэматычныя памылкі ў мысленні — скажэнні (*biases*) і эўрыстыкі (*heuristics*).

Іх працы заклалі аснову для развіцця новага падыходу ў эканамічнай навуцы, што ўлічвае псіхалагічныя аспекты паводзін людзей.

## Спадчына і прызнанне 
Тверскі памёр у 1996 годзе. У 2002 годзе Даніэль Канеман атрымаў Нобелеўскую прэмію ў эканоміцы «за распрацоўку тэорыі перспектывы», якую ён прысвяціў Тверскаму. Сам Тверскі не мог быць узнагароджаны пасмяротна.

## Вядомыя працы 
* Tversky, Amos; Kahneman, Daniel. "Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk". Econometrica (1979).
* Tversky, Amos; Kahneman, Daniel. "Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases". Science (1974).
* Tversky, Amos; Kahneman, Daniel. "The Framing of Decisions and the Psychology of Choice". Science (1981).

## Літаратура 
Michael Lewis. The Undoing Project: A Friendship That Changed Our Minds. W. W. Norton & Company, 2016. ISBN 978-0-393-25459-4.

## Спасылкі 
Amos Tversky — артыкул у Stanford Encyclopedia of Philosophy (англ.)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Псіхолагі
Маржыналізм

**Маржыналізм** (ад  – на мяжы, гранічны) – плынь у эканамічнай навуцы, якая ўзнікла ў другой палове XIX стагоддзя і засноўваецца на аналізе гранічных (маржынальных) велічынь. Маржыналізм разглядае эканамічныя працэсы праз прызму паводзін індывідуальных суб’ектаў, а асаблівую ўвагу надае прыняццю рашэнняў на аснове аналізу гранічнай карыснасці і гранічных выдаткаў.

## Асноўныя ідэі 
Асноўнай катэгорыяй маржыналізму з’яўляецца **гранічная карыснасць** (*marginal utility*) – дадатковая карысць, якую атрымлівае спажывец ад спажывання яшчэ адной адзінкі тавару ці паслугі. Гэтая канцэпцыя супрацьпастаўляецца класічнаму разуменню карыснасці як агульнай велічыні.

Маржыналізм зрабіў рэвалюцыю ў эканамічнай тэорыі, увёўшы матэматычныя метады ў аналіз і зрабіўшы акцэнт на індывідуальных рашэннях і суб’ектыўнай карыснасці.

## Гісторыя і прадстаўнікі 
Маржыналізм узнік у выніку так званай **маржыналісцкай рэвалюцыі** (1870-я гады), калі незалежна адзін ад аднаго тры эканамісты сфармулявалі асновы новага падыходу:

* Вільям Стэнлі Джэвонс (Вялікабрытанія)
* Карл Менгер (Аўстрыя)
* Леан Вальрас (Францыя)

Іх працы заклалі аснову для развіцця трох школ: англійскай, аўстрыйскай і лаазанскай.

Пазней ідэі маржыналізму развівалі эканамісты Альфрэд Маршал, Фрыдрых фон Візер, Ойген фон Бём-Баверк.

## Маржыналісцкія мадэлі 
Некаторыя ключавыя мадэлі, што базуюцца на прынцыпах маржыналізму:

* Закон змяншэння гранічнай карыснасці – сцвярджае, што з павелічэннем спажывання аднаго і таго ж тавару, яго гранічная карыснасць зніжаецца.
* Мадэль раўнавагі спажыўца – апісвае, як рацыянальны спажывец размяркоўвае свой даход паміж таварамі з улікам гранічнай карыснасці.
* Тэорыя гранічнай прадуктыўнасці – тлумачыць размеркаванне даходаў паміж фактарамі вытворчасці на падставе іх гранічнага ўнёску.

## Значэнне і ўплыў 
Маржыналізм аказаў істотны ўплыў на фармаванне неакласічнай эканомікі і стаў асновай для развіцця тэорыі попыту і прапановы, тэорыі коштаў, тэорыі фактараў вытворчасці.

Ён таксама спрыяў шырэйшаму выкарыстанню матэматыкі і графічнага аналізу ў эканамічных даследаваннях.

## Крытыка 
Маржыналізм крытыкавалі:

* кейнсіянцы – за ігнараванне макраэканамічных фактараў і паводзін рынкаў у крызісныя перыяды.
* інстытуцыяналісты – за недастатковую ўвагу да сацыяльных і гістарычных умоў.
* марксісты – за суб’ектыўны характар тэорыі кошту і адмову ад працоўнай тэорыі кошту.

## Гл. таксама 
* Гранічная карыснасць
* Неакласічная эканоміка
* Аўстрыйская школа
* Мікраэканоміка

## Спасылкі 
# Хейне, П. *Эканоміка для тых, хто не ведае эканоміку*. – Мінск: БДУ, 2003.
# Blaug, M. Economic Theory in Retrospect. – Cambridge University Press, 1996.
# Jevons, W. S. The Theory of Political Economy, 1871.

Катэгорыя:Эканамічныя вучэнні, кірункі і школы
Катэгорыя:Эканоміка
Азербайджанская федэрацыя шахмат

**Азербайджанская федэрацыя шахмат** () — арганізацыя, што займаецца правядзеннем на тэрыторыі Азербайджана спаборніцтваў па шахматах, папулярызацыяй шахматнага спорту.

## Агульныя звесткі 
Заснавана ў 1992 годзе на грунце федэрацыі шахмат АССР; сябра Міжнароднай федэрацыі шахмат (ФІДЭ). Азербайджанская шахматная федэрацыя і яе аддзяленні ў абласцях Азербайджана арганізуюць шэраг рэгіянальных, нацыянальных і міжнародных турніраў, у тым ліку Чэмпіянаты Азербайджана па шахматах.

5 мая 2009 года Прэзідэнт Азербайджана, кіраўнік НАК рэспублікі Ільхам Аліеў падпісаў указ аб дзяржаўнай падтрымцы шахмат. Дзяржаўная праграма ахоплівала развіццё шахмат у 2009-2014 гадах.

## Дзейнасць 
Федэрацыяй сумесна з Міністэрствам моладзі і спорту Азербайджана праводзіцца штогадовы турнір «Баку Опен».

У снежні 2024 года федэрацыя падрыхтавала праграму падтрымкі і крытэрыі фармавання зборных. Зацверджаны этычныя правілы паводзін шахматыстаў. Прадугледжана выплата стыпендый шахматыстам. Стыпендыі прызначаюцца ў залежнасці ад міжнароднага рэйтынгу.

Са студзеня 2025 года шахматысты з рэйтынгам ад 2600 (мужчыны) і ад 2300 (жанчыны) са студзеня 2025 года будуць атрымліваць штомесячную стыпендыю. З ліпеня 2025 г. уводзіцца патрабаванні аб мінімум 25 гульнях у год для атрымання стыпендыі
* Махір Мамедаў (c 26 лістапада 2021).

## Гл. таксама 
* Шахматы ў Азербайджане
* Зборная Азербайджана па шахматах

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Азербайджанскай федэрацыі шахмат  

Катэгорыя:Шахматы ў Азербайджане
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1992 годзе
Катэгорыя:Спартыўныя арганізацыі Азербайджана
Палтава (паэма)

**«Палта́ва»** — паэма Аляксандра Сяргеевіча Пушкіна, напісаная ў 1828 годзе. Выйшла ў свет асобным выданнем у канцы сакавіка 1829 года. Паэма прысвечана Марыі Валконскай, дачцэ генерала Раеўскага, героя вайны 1812 года, якая накіравалася за сваім мужам-дзекабрыстам у сібірскую ссылку.

Назва паэмы ўказвае на Палтаўскую бітву, якая адбылася 27 чэрвеня 1709 года. Першапачатковая назва паэмы — «Мазепа»; толькі ў апошні момант Пушкін змяніў яе на «Палтава» (згодна з дзённікам А. М. Вульфа, «з прыватных прычын»; сам Пушкін прычынай змены назвы назваў эпіграф паэмы і нежаданне праславіцца як эпігон Байрана, у якога быў твор з аналагічнай назвай).

У працы над паэмай Пушкін звяртаўся да гістарычных крыніц, а таксама да малдаўскіх паданняў, народных украінскіх песень і дум. Пры чытанні паэмы адчуваецца ўплыў народных песень, казачных матываў на яе змест і характар выяўлення яе персанажаў.

## Сюжэт 
Дзеянне адбываецца ва Украіне (у складзе Рускага царства) у горадзе Палтаве ў 1709 годзе, у перыяд Паўночнай вайны; апісваецца будучая Палтаўская бітва паміж войскамі Пятра І і Карла XII.

Паэма складаецца з трох песень.

У першай песні апавядаецца пра Марыю, дачку генеральнага суддзі Качубея і хросніцу украінскага гетмана Мазепы, якая стала, згодна з сюжэтам, каханкай гетмана. Згадваюцца таксама падзеі Паўночнай вайны.

У другой песні апавядаецца пра тое, як Качубей паведаміў Пятру аб будучай здрадзе Мазепы, чаму Пётр адмовіўся верыць, і пра далейшае смяротнае пакаранне Качубея, якое Марыя не прадухіліла. За выключэннем ролі Марыі, дадзеная частка сюжэта заснавана на гістарычных фактах.

У трэцяй песні ідзе апісанне здрады Мазепы і пераходу на бок Швецыі, уласна Палтаўскай бітвы і далейшага лёсу герояў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Беларускі пераклад Якуба Коласа

Катэгорыя:Літаратурныя творы на рускай мове
Катэгорыя:Паэмы Аляксандра Пушкіна
Катэгорыя:Творы 1828 года
Фрэнк Барзейгі

**Фрэнк Барзейгі** (; ) — амерыканскі  і . Быў першым чалавекам, які атрымаў прэмію «Оскар» за найлепшую рэжысуру за свой фільм «Сёмае неба» (1927) на першай цырымоніі ўручэння прэміі «Оскар». Другі «Оскар» ён атрымаў за фільм «Дрэнная дзяўчынка» 1931 года.

## Зноскі 
## Спасылкі 
*
Васіль Лявонцьевіч Качубей

**Васіль Лявонцьевіч Качубей** (укр.: *Василь Леонтійович Кочубей*; 1640 — ) — украінскі ваенны і дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
Пры гетмане Мазепе Качубей быў на вышэйшых пасадах у Гетманскім урадзе: генеральны пісар (1687–1699), генеральны суддзя (1699–1708). Удзельнік Азоўскіх паходаў (1695–1696).

Паведаміў Пятру І пра тайныя перагаворы Мазепы са шведскім каралём Карлам ХІІ і польскім каралём Станіславам Ляшчынскім. Уцёк у Расію, але Пётр І, давяраючы гетману, выдаў яго Мазепе разам з палкоўнікам І. І. Іскрай. Пасля катаванняў пакараны смерцю. Калі стала вядома аб здрадзе Мазепы, Качубей і Іскра былі пахаваны ў Кіева-Пячэрскай лаўры.

## Літаратура 
*
Оскар (кінапрэмія, 1993)

**65-я цырымонія ўручэння прэміі «Оскар»** за заслугі ў вобласці кінематографа за 1992 год адбылася 29 сакавіка 1993 года ў «» (Лос-Анджэлес).

## Лаўрэаты і намінанты 
## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Спіс намінантаў на афіцыйным сайце
* «Оскар»-1993 на сайце IMDb

1993
Катэгорыя:Сакавік 1993 года
Катэгорыя:Падзеі 29 сакавіка
Катэгорыя:1993 год у Каліфорніі
Катэгорыя:Кінапрэміі 1993 года
Vercetti Regular

**Vercetti Regular**, таксама вядомы як **Vercetti**, — гэта шрыфт без засечак. Ён можа выкарыстоўвацца ў камерцыйных і асабістых праектах. Ён стаў даступным у 2022 годзе пад ліцэнзіяй *Licence Amicale*, якая дазваляе дзяліцца файламі шрыфту з сябрамі і калегамі.

Vercetti — гэта камп'ютарны шрыфт, які распаўсюджваецца бясплатна (як freeware). Яго распрацаваў грэчаскі графічны дызайнер Філіпас Франгогіяніс ў супрацоўніцтве з дызайнерам шрыфтоў Рычардам Мандона.

Vercetti Regular натхнёны гуманістычнымі і геаметрычнымі дызайнерскімі элементамі. Пры стварэнні Vercetti дызайнеры выкарыстоўвалі прынцыпы з папярэдняга адкрытага шрыфту *MgOpen Moderna*.

Шрыфт змяшчае 325 гліфаў, уключаючы лічбы, сімвалы, знакі прыпынку і акцэнты. Гэта значыць, што ён можа выкарыстоўвацца для ўсіх еўрапейскіх моў, якія выкарыстоўваюць лацінскі алфавіт. Vercetti аптымізаваны для вэб-дызайну. Спампоўка даступная ў наступных фарматах файлаў: OTF, TTF, WOFF, WOFF2.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Licence Amicale
* Fonts In Use (Vercetti)

Катэгорыя:Шрыфты
Анемометр

**Анемометр** — прылада для вымярэння скорасці ветру і газавых патокаў.

У недыстанцыйных анемометрах скорасць патокаў вызначаецца па скорасці вярчэння ветравога кола, вінта, крыжавіны з паўшар’ямі (чашачны анемометр) або па дадатным ціску (т.зв. трубка Піто), у тэрмаанемометрах — па цеплааддачы нагрэтага дроту. Выкарыстоўваецца таксама аўтаматычны анемометр з сігнальным прыстасаваннем для выяўлення небяспечных парываў ветру і ўключэння проціаварыйных прыстасаванняў. Для бесперапыннага запісу скорасці ветру служаць анемографы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Вецер
Катэгорыя:Метэаралагічныя прылады
Мікалай Фёдаравіч Марозік

**Мікалай Фёдаравіч Марозік**, вядомы пад псеўданімам **Аляксандр Шункевіч** (каля 1852, Лаўрышава, Навагрудскі павет, Мінская губерня — пасля 1913) — паэт-самавук, народны прапаведнік-мараліст.

## Біяграфія 
Верагодна, скончыў пачатковую школу. Займаўся гаспадаркай у роднай вёсцы, быў набожным і захоўваў цвярозасць.

Пісаў на мяшанай беларуска-расійскай мове, на невысокім мастацкім узроўні творы дыдактычнага і кансерватыўнага зместу. Выступаў у традыцыйным для беларускай вёскі жанры гутарак, выкрываў агульначалавечыя заганы, такія як п’янства, гультайства, распусту, крытыкаваў карчмароў. У часе свят выступаў з сваімі творамі перад народам у Навагрудскім і суседніх паветах, пазней творы ў спісах і вусна перадаваліся сярод людзей. Некаторыя яго выразы цытаваліся ў народзе з спасылкай: «Як кажа Мікола Марозік».

У 1889 годзе ў газеце «Минскій листокъ» быў надрукаваны ягоны дыдактычны верш «Сцяпан і Тацяна». Творчасцю Марозіка як народнай творчасцю цікавіліся беларускія пісьменнікі і калекцыянеры: Аляксандр Ельскі, Генрых Татур, этнограф Мікалай Нікіфароўскі. Сярод папер Аляксандра Ельскага (Варшава, Галоўны архіў старажытных актаў) захаваўся сшытак 1890 года з вялікім паводле памераў (каля 400 радкоў) вершаваным творам Міколы Марозіка «Сачыненне пад рыфму на п’янства і гультайства», у канцы якога аўтар паведамляў: «Усіх сачыненняў маю больш пятнаццаці на розныя тэмы». У 1892 годзе Ельскі ў энцыклапедычным артыкуле «Беларуская літаратура і бібліяграфія» як прыклад пашырэння цягі да пісання па-беларуску сярод сялянства назваў імя Міколы Марозіка.

Рукапісы твораў Міколы Марозіка: «Чыгунка», «П’янлівага развага...», «Заключэнне для павучання», «Чытайце або слухайце, як хочаце», «Вясковыя дзяды, або памінальныя дні» і іншыя зберагліся сярод папер Віленскага беларускага музея ў Цэнтральнай бібліятэцы Акадэміі навук Літвы. З далучанага да іх пісьма відаць, што Марозік спадзяваўся на дапамогу Генрыха Татура ў друкаванні гэтых твораў. У 1902 годзе этнограф Мікалай Нікіфароўскі надрукаваў прыхільны артыкул аб прапаведніцкай дзейнасці Марозіка ў санкт-пецярбургскім часопісе «Живая старина», апублікаваў для прыкладу дзве яго гутаркі (супраць курэння тытуню і схільнасці сялян да сварак). Польскі літаратар Багдан Жыранік у сваім «Нарысе беларускай літаратуры» (1921) назваў Марозіка першым сялянскім паэтам.

Расійскія ўлады і царкоўная адміністрацыя выкарыстоўвалі папулярнасць паэта ў пэўным асяроддзі для ўздзеяння на народ у манархічным і праваслаўным духу. Вядомы яго выступленні з вершамі ў 1889 годзе на сходах Віленскага праваслаўнага брацтва. У 1890 годзе бясплатна падарожнікаў па чыгунках Расійскай імперыі. У 1898 годзе выступіў з вершамі з нагоды адкрыцця ў Вільні помніка Міхаілу Мураўёву-вешальніку. Ёсць звесткі пра яго выступленне на адкрыцці ў Вільні помніка Кацярыне II. У 1911—1913 гадах прамаўляў у Мінску з нагоды 50-гадовага юбілею сялянскай рэформы, стагоддзя Вайны 1812 года і 300-годдзя дынастыі Раманавых, гэтыя прамовы з рэкамендацыі мясцовых улад друкаваліся асобнымі брашурамі.

Імкнуўся таксама ўсталяваць кантакты з «Нашай нівай», заходзіў у яе рэдакцыю. Далейшы лёс невядомы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
*
Апошні імператар

«**Апошні імператар**» () — гісторыка-біяграфічны мастацкі фільм 1987 года рэжысёра Бернарда Берталучы. Галоўныя ролі выканалі , , Пітэр О’Тул, , ,  і .

## Сюжэт 
Паміраючы, старая імператрыца Паднябеснай вырашае, што наступным імператарам і «*Сынам Неба*» стане трохгадовы Пу І, якога забіраюць з роднага дому ад матулі і адвозяць у Забаронены горад. Па-за межамі Забароненага гораду Кітай становіцца Рэспублікай, аднак унутры імператарскага палацу ўсё па-ранейшаму: імператара-дзіця абагаўляюць, яму дазваляюцца любыя забавы, але ён не мае ніякай улады і становіцца закладнікам ва ўласным палацы.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фільмы Кітая 1987 года
Катэгорыя:Фільмы Італіі 1987 года
Катэгорыя:Фільмы Вялікабрытаніі 1987 года
Катэгорыя:Фільмы Францыі 1987 года
Катэгорыя:Фільмы-драмы 1987 года
Катэгорыя:Фільмы-драмы Кітая
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Кітая
Катэгорыя:Фільмы-біяграфіі Кітая
Катэгорыя:Фільмы-драмы Італіі
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Італіі
Катэгорыя:Фільмы-біяграфіі Італіі
Катэгорыя:Фільмы-драмы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Фільмы-біяграфіі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Фільмы-драмы Францыі
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Францыі
Катэгорыя:Фільмы-біяграфіі Францыі
Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове
Катэгорыя:Фільмы на паўночнакітайскай мове
Катэгорыя:Фільмы на японскай мове
Катэгорыя:Фільмы на французскай мове
Катэгорыя:Фільмы Бернарда Берталучы
Анероід

**Анероід** ( + ) — прылада для вымярэння атмасфернага ціску.

Асноўная дэталь — металічная скрыначка, унутры якой вакуум. Пры павышэнні ціску яна сціскаецца, што праз злучаную з ёю спружыну выклікае зрушэнне стрэлкі на шкале. Адчувальнасць да 10 Па. Для атрымання сапраўднага значэння ціску ў паказанні анероіда уводзяць папраўкі, якія вызначаюцца пры параўнанні з данымі ртутнага барометра.

Выкарыстоўваецца таксама як вышынямер (напрыклад, у авіяцыі; шкалу анероіда градуіруюць у метрах).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Метэаралагічныя прылады
Катэгорыя:Ціск