Беларуская народная песня

**Беларуская народная песня** — фальклорны паэтычны твор, які пяецца на агульнавядомы матыў і перадаецца ў вуснай форме наступным пакаленням.

Як правіла, народная песня не мае аднаго аўтара, хаця вядомыя прыклады, калі аўтарскія песні або аўтарскія апрацоўкі спеваў атрымоўвалі шырокую вядомасць і станавіліся народнымі (напрыклад, песні «Купалінка»http://inbelhist.org/uladzimir-tera%D1%9Eski-kali-pesnya-zhyve-belarusa-budze-zhyc-belaruski-narod/  або «Бывайце здаровы!»).

Беларускія народныя песні спяваюцца акапэла, часам пад акампанемент музычнага інструмента (найчасцей гармонік, баян). Выконваюцца жаночыя, мужчынскія і змешаныя спевы, у аднагалоссе, двухгалоссе і шматгалоссе, з прыёмамі падводу, ўтораў, і інш.

## Тыпалогія беларускай народнай песні 
Беларускім народным песням уласцівы мясцовыя, дыялектныя адметнасці. Так, Беларускі дзяржаўны інстытут праблем культуры выдае анталогію «Культура Беларусі: Лепшыя старонкі», якая змяшчае наступныя тамы, прысвечаныя народным спевам (дакладна вядома пра выдадзеныя два першыя тамы):

* Народныя песні Беларускага Панямоння
* Народныя песні Цэнтральнай Беларусі
* Песні Паазер’я
* Песні Падняпроўя
* Песні Палесся

### Жанры беларускай народнай песні: 
Каляндарна-абрадавыя народныя песні:

* Вяснянкі
* Валачобныя
* Юраўскія
* Русальныя
* Купальскія
* Пятроўскія
* Жніўныя
* Ярынныя
* Ільняныя
* Пастухоўскія
* Піліпаўскія
* Калядныя, шчадроўкі
* Масленічныя

* Карагодныя
* Талочныя (талаковыя, талачанскія)

Сямейна-абрадавыя народныя песні:

* Вясельныя
* Хрэсьбінныя
* Пахавальныя
* Галашэнні
* Калыханкі
* Сіроцкія

Пазаабрадавыя народныя песні:

* Любоўныя
* Бяседныя
* Жартоўныя
* Гістарычныя
* Салдацкія, рэкруцкія, казацкія, партызанскія
* Жорсткі раманс

## Асаблівасці беларускай народнай песні 
Яўхім Карскі ў сваім выданні «Беларусы» адзначыў цікавыя факты пра беларускія народныя спевы:

«…гэтыя песні, паводле ўяўлення простага народа, з’яўляюцца **неабходнымі спадарожнікамі** розных з’яваў у жыцці чалавека, сямейных і грамадскіх. Да іх адносяцца нават з некаторым трымценнем. Розныя збіральнікі народных твораў вымушаны сутыкацца з тым фактам, што многія пявунні адмаўляліся спяваць тыя ці іншыя песні ня ў час, бо бачылі ў гэтым ледзь ня грэх.» (ст. 203)

Яўхім Карскі адзначыў **пераплеценасць паганскіх і хрысціянскіх светаўяўленняў**. «Галоўным наступствам хрысціянскага ўплыву было прымеркаванне паганскіх святкаванняў да адметных хрысціянскіх святаў: каляды — да Раства Хрыстова, купалле — да дня Іаана Хрысціцеля (24 чэрвеня), вясенніх святкаванняў — да Вялікадня, Троіцы…»

Далей, адзначае даследчык, варта памятаць, што святкаванне новага году пераносілася тройчы (сакавік, верасень, студзень), і таму некаторыя песні з пажаданнямі новага году, перанесеныя з аднаго часу на іншы, маглі не адпавядаць па абстаноўцы папярэдняму. Гэта адбілася і на традыцыі рэлігійных абрадаў і пастоў. «Так, велікарускім „святкам“ на Раство ў Маларосіі і Беларусіі адпавядаюць „зялёныя святкі“ на Троіцу» (г.зн. русальныя святкаванні на Сёмуху) (ст. 205).

## Вядомыя збіральнікі народных песень 
Першыя запісы народных песень з’явіліся ў ХІХ стагоддзі ў эпоху рамантызма, калі фальклор стаў прадметам цікавасці этнографаў, паэтаў і мастакоў. Да народнай песеннай творчасці звярталіся бадай што ўсе беларускія пісьменнікі і паэты, а спіс беларускіх фалькларыстаў (далёка не поўны) налічвае дзясяткі асоб. Да прыкладу:

* Антон Антонавіч Грыневіч
* Рыгор Раманавіч Шырма
* Генадзь Іванавіч Цітовіч
* Алесь Уладзіміравіч Рашчынскі
* Сяргей Георгіевіч Выскварка

У савецкі перыяд адбывалася інстытуцыялізацыя і стварэнне анталогій народных песень.

Генадзь Іванавіч Цітовіч сабраў больш за 3 тыс. народных песень, пераважная большасць з якіх былі беларускія. Аўтар прац «Беларускія народныя песні» (двухгалосыя, 1948), «Песні, беларускага народа» (1959), «Анталогія беларускай народнай песні» (1968, 2-е выд. 1975), «Аб беларускім песенным фальклоры: Выбраныя нарысы» (1976). Ён жа заснаваў Беларускі народны хор, пазней вядомы як Нацыянальны акадэмічны народны хор Рэспублікі Беларусь імя Г. І. Цітовіча, якім кіраваў да 1974 года.

## Сцэнічнае выкананне фальклорных спеваў 
У савецкі перыяд беларуская народная музыка атрымала шырокую сцэнічную апрацоўку, распаўсюджвалася ў музычных калектывах. Самымі яркімі сцэнічнымі выканаўцамі народных песень сталі «Песняры» (узніклі ў 1969 годзе). Пры Беларускай Дзяржаўнай філармоніі ў 1974 годзе быў заснаваны беларускі дзяржаўны акадэмічны заслужаны харэаграфічны ансамбль «Харошкі».

Напрыканцы 1980-ых гг. узнік гурт «Ліцьвіны» са спявачкай, этнографкай Наталляй Матыліцкай.

У 1996 годзе ўзнік нью-фолк гурт KRIWI са спявачкай Веранікай Кругловай.

У гэтым жа годзе ўзнік этна-трыа гурт «Троіца» са збіральнікам фальклору Іванам Кірчуком.

Сярод пазнейшых выканаўцаў, якія звяртаюцца да традыцыі народных спеваў", ёсць шматлікія спевакі і гурты ў накірунках року, метала, тэхна.

У 2015 — 2020-ых гадах ладзілася ініцыятыва правядзення Спеўных сходаў, дзе выпадковыя людзі збіраліся, развучвалі народныя песні і спявалі.

У верасні 2019 года ў дворыку гістарычнага музея ў Мінску адбыўся фольк-фестываль традыцыйнай музыкі «Раёк»https://novychas.online/kultura/vosenskaja-folk-nedastatkovasc-likvidavanaja-u-m, дзе можна было паслухаць аўтэнтычныя спеўныя калектывы. Да такіх адносяцца гурт мужчынскіх спеваў «Рада»http://folk.by/pra-gurt.html , полацкі гурт «Варган»https://www.youtube.com/channel/UCRhDGjMwZkh7rBHNvjCu3Wg, гурт «Мярэжа»https://old.tuzinfm.by/performer/251/1.html, палескія спевакі «Хатовічы», «Церабяначка», «Вытокі»https://imenamag.by/posts/eto-kosmos, і іншыя.

## Дыскі беларускіх народных песень 
Песні матчыны з Вушаччыны, 2017 г. Народныя песні з малой радзімы Рыгора Барадуліна.

Мужчынская традыцыя спеву, 2018 г.

Жорсткі раманс. Вясковая лірыка, 2015 г.

## Кінастужкі пра беларускія народныя песні 
Песні старой Еўропы, прадусар і рэжысёр Вольга Дземка, 2016 г.

## Бібліяграфія 
# Беларускія народныя песні з абрадамі, звычаямі і павер’ямі / П. В. Шэйн. Санкт-Петербург: Тыпаграфія Майкова, 1874 г., 565с.
# Безсонов П. Белорусские песни. Москва, 1871 г.
# Яўхім Карскі «Беларусы». Мінск, «Беларускі кнігазбор», 2001 г., 637 ст., паводле выдання 1916 г.
# Романов Е. Р. Белорусский сборник. Вып. І — ІІ. Киев, 1886 VIII—IX. Вильна, 1912.
# Беларускія народныя песні. У 4 т. Т. 1. Любоўныя. Баладныя і бытавыя. Жартоўныя. Запіс Р. Шырмы; рэдкал.: П. Глебка, Я. Казека, Г. Цітовіч. Мінск: Дзяр. выд-ва БССР, 1959. 424 с.
# «Беларускія народныя песні» (для хору) Том: Т. 1. Мінск, Выдавец: Беларусь, 112с., 1971 г., Рэдактар: Шырма Рыгор
# Анталогія беларускай народнай песні. — Мн., 1968; Цітовіч Генадзь
# Аб беларускім песенным фальклоры. [Выбр. нарысы]. — Мн., 1976. Цітовіч Генадзь
# Серыя «Беларуская народная творчасць», Выдавецтва «Навука і тэхніка».?
# Крынічка. Беларускія народныя песні для дзяцей / укл. Л. В. Кузьмічова, В. Р. Вячорка. — Мінск: Беларусь, 1989. — 48 с.
# Мікола Равенскі. Беларускія народныя песні. Збор твораў. Мінск: Тэхналогія, 2008,190с.