open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Прэсбургскі мір

**Прэсбургскі мір 1805 года** (; ) — мірны дагавор паміж Францыяй і Аўстрыяй, заключаны 26 снежня 1805 года ў Прэсбургу (Браціслава) пасля разгрому Аўстрыі ў Аўстэрліцкай бітве і яе поўнага паражэння ў вайне Трэцяй кааліцыі.

Паводле Прэсбургскага міру, Аўстрыя саступала Напалеону, як каралю Італіі, Венецыянскую вобласць, Істрыю (акрамя Трыеста) і Далмацыю і прызнавала ўсе французскія захопы ў Італіі. Акрамя таго Аўстрыя пазбаўлялася таксама ўсіх сваіх уладанняў на захад ад Карынтыі, якія пераходзілі пад уладу галоўных саюзнікаў Напалеона ў імперыі:

* Курфюрства Баварыя атрымала Ціроль з Брыксенам і Трэнтам, Форарльберг, правабярэжжа Іна, Бургау і Ліндау, а таксама Пасау і Айхштэт, адарваныя ад Зальцбургскага курфюрства;
* Курфюрства Вюртэмберг набыло былыя аўстрыйскія ўладанні ў Швабіі: Альтдорф, Гогенберг, Неленбург, Эхінген і Бондорф;
* Курфюрства Бадэн атрымала Канстанц, а таксама тэрыторыю герцагства Брэйсгау, уключаючы Фрайбург і Ортэнау.

Больш таго, імператар Франц II прызнаў за манархамі Баварыі і Вюртэмберга тытулы каралёў, што вывела іх з-пад улады інстытутаў Свяшчэннай Рымскай імперыі. Аўстрыя таксама выплачвала Францыі кантрыбуцыю ў суме 40 млн. флорынаў.

У якасці кампенсацыі Аўстрыя атрымлівала адносна невялікую тэрыторыю, якая ўключала Зальцбург і былое абацтва Берхтэсгадэн, а для былога курфюрста Зальцбургскага Фердынанда Габсбурга было створана новае герцагства Вюрцбург.

Змены, прадугледжаныя Прэсбургскім мірам 1805 года, азначалі канец аўстрыйскага панавання ў Свяшчэннай Рымскай імперыі і спрыялі яе роспуску ў 1806 годзе.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Аўстрыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Францыі
Катэгорыя:Дагаворы Напалеонаўскіх войнаў
Катэгорыя:Мірныя дагаворы XIX стагоддзя
Катэгорыя:1805
Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Браціславе
Катэгорыя:Дагаворы паводле алфавіта
Ісалька (вулкан)

**Ісалька** () — вулкан на захадзе Сальвадора. Размешчаны ў горным хрыбце Кардыльера-Апанека, на поўдзень ад вулкана Санта-Ана, з якім утварае фактычна адзіную сістэму. Знаходзіцца на тэрыторыі дэпартамента Санта-Ана. Вышыня над узроўнем мора — 1885 м.

Ісалька — адзін з самых маладых вулканаў Цэнтральнай Амерыкі, лічыцца адным з самых актыўных у свеце. Першае зафіксаванае вывяржэнне адбылося ў 1770 годзе, што стала фарміраваннем вулкана ў сваім цяперашнім выглядзе. З тых часоў пастаянная актыўнасць назіралася аж да 1958 года, але без моцных вывяржэнняў. Аднак у 1966 годзе вывяржэнне знішчыла вёску Матасана і выклікала гібель 56 чалавек. Пасля гэтага актыўнасць знізілася, але перыядычна адбываюцца выбрасы вулканічнага попелу на вышыню да 300 м. За сваю актыўнасць вулкан быў празваны Ціхаакіянскім маяком ці маяком Цэнтральнай Амерыкі.

Глебы на схілах вулкана ўрадлівыя і, нягледзячы на рызыку, выкарыстоўваюцца ў сельскагаспадарчых мэтах (вырошчванне кавы, какавы, цукровага трыснягу і інш.).

Да ўвядзення ў Сальвадоры амерыканскага долара ў 2001—2002 гг. на банкноце 10 калонаў была змешчана выява вулкана Ісалька..

## Спасылкі 
Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Катэгорыя:Вулканы Сальвадора
Rosoideae

**Rosoideae** — падсямейства раслін сямейства , уключае больш за 850 відаў.

## Агульнае апісанне падсямейства 
Прадстаўнікі падсямейства — у асноўным кусты і шматгадовыя травы. Толькі некаторыя віды — аднагадовыя травы.

Таксанамія падсямейства ўсё яшчэ канчаткова не ўстаноўлена, нядаўнія генетычныя даследаванні прапанавалі некалькі зменаў на ўзроўні відаў і выдалення з падсямейства некаторых родаў (*Cercocarpus*, *Cowania*, *Dryas*, *Purshia*); даследаванні працягваюцца.

## Сістэматыка 
Падсямейства падзелена на трыб і ўключае ў сябе 40 родаў:

: **Colurieae** — 7 родаў
:: 
:: 
:: 
:: 
:: 
:: 
:: 

: **Potentilleae** — 14 родаў

: **Roseae** — 1 род
:: 

: **Rubeae** — 2 роды
:: 
:: 

: **Sanguisorbeae** — 15 родаў

: **Ulmarieae** — 1 род
:: 

## Літаратура 
* 

Ружавыя
Акунь (значэнні)

**Акунь:**
## Тапонімы 
* Акунь — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці
* Акунь — возера ў Бярэзінскім раёне Мінскай вобласці

## Рыбы 
* Акунь звычайны — рыба сямейства акунёвых
* Марскія акуні — род касцістых рыб сямейства скарпенавых
Віктар Сцяпанавіч Гельтман

**Віктар Сцяпанавіч Гельтман** (, г.  — ) — беларускі геабатанік. Доктар біялагічных навук (1974).

## Біяграфія 
В. С. Гельтман — сын Стэфана Гельтмана і Ядвігі Машынскай-Гельтман. Пасля таго, як у 1937 годзе бацькі былі рэпрэсаваныя, выхоўваўся ў дзіцячым доме.

Скончыў Беларускі тэхналагічны інстытут у 1954 годзе. З 1957 года ў Інстытуце эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча АН БССР, з 1978 загадчык лабараторыяй прадуктыўнасці і воднага рэжыму фітацэнозаў.

## Навуковая дзейнасць 
З імем Івана Данілавіча Юркевіча звязана ўся навуковая дзейнасць Віктара Сцяпанавіча. Пад яго кіраўніцтвам Віктар Сцяпанавіч прайшоў аспіранцкую падрыхтоўку і ў 1959 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Тыпы бярозавых лясоў Палескай нізіны».

У доктарскай дысертацыі В. С. Гельтмана «Эколага-геаграфічны і тыпалагічны аналіз лясной расліннасці Беларусі», якую ён паспяхова абараніў у 1974 г., дадзены глыбокі аналіз даследаванняў па геаграфіі, тыпалогіі і раянаванню лясной расліннасці Беларусі.

Навуковыя працы па вызначэнні лесатыпалагічных комплексаў, метадах і прынцыпах геабатанічнага і лесарасліннага раяніравання, картаграфавання лясной расліннасці. Аўтар канцэпцыі аб лясных асацыяцыях як прычынных катэгорыях тыпу лесу.

В. С. Гельтманам апублікавана 183 навуковыя працы, у тым ліку 8 буйных манаграфій, 140 навукова-папулярных, энцыклапедычных, юбілейных і іншых артыкулаў. Пад яго рэдакцыяй выйшла шмат манаграфій, зборнікаў і іншых выданняў. Асноўныя працы па лясной геабатаніцы і лясной тыпалогіі.

### Навуковыя працы 
* Сероольховые леса и их хозяйственное использование. — Мн., 1963 (совм. с И. Д. Юркевичем, В. И. Парфеновым)
* География, типология и районирование лесной растительности Белоруссии. — Мн., 1965 (совм. с И. Д. Юркевичем)
* Типы и ассоциации черноольховых лесов. — Мн., 1968 (совм. с И. Д. Юркевичем, Н. Ф. Ловчим)
* Растительный покров Белоруссии (с картой М 1:1 000 000). — Мн., 1969 (в соавт.)
* Леса Белорусского Полесья: (совм. с И. Д. Юркевичем, Н. Ф. Ловчим)

## Узнагароды 
За цыкл работ па вывучэнні расліннага покрыва Беларусі Віктару Сцяпанавічу з групай супрацоўнікаў у 1972 годзе прысуджана Дзяржаўная прэмія БССР у галіне навукі.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 5. — Мінск, 1997.
* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 2. — Минск, 2006.

## Спасылкі 
* ГЕЛЬТМАН Виктор Степанович  
* Гельтман В. С. Лесные просеки: Избранные стихи и проза / Гельтман В. С.; сост. Д. В. Гельтман. — Товарищество науч. изд. КМК — М.: Товарищество науч. изд. КМК, 2006. — 111 с. : 1 порт. ; — ISBN 5-87317-327-3.
* Виктор Степанович ГЕЛЬТМАН. Воспоминания современников  

Катэгорыя:Геабатанікі Беларусі
Акунь (возера, Бярэзінскі раён)

**Акунь** — возера ў Бярэзінскім раёне Мінскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Бярэзіна, за 8 км у напрамку на поўдзень ад горада Беразіно, за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Ядліна.

Плошча паверхні 0,17 км². Даўжыня 0,58 км, найбольшая шырыня 0,36 км, даўжыня берагавой лініі 1,66 км. Найбольшая глыбіня возера 1,8 м. Аб’ём вады 0,2 млн м³. Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Берагавая лінія слаба звілістая. У возера ва ўсходняй частцы ўпадае меліярацыйны канал, на захадзе выцякае рака (ручай?) Куніца ў Бярэзіну.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь, плотка, карась. Сустракаецца краснапёрка.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Акунь на сайце «Белорусский Посейдон» 

Катэгорыя:Азёры Бярэзінскага раёна
Катэгорыя:Басейн Бярэзіны
Вялікая ромбападобная цягліца

**Вялі́кая ро́мбападо́бная цяглі́ца** () — парная плоская шырокая цягліца другога слоя цягліц спіны, якая знаходзіцца пад трапецападобнай цягліцай паміж лапаткамі і мае выгляд плоскай шырокай ромбападобнай пласціны. Пачынаецца ад васцяватых адросткаў чатырох верхніх грудных пазванкоў. Пучкі яе накіроўваюцца латэральна і крыху ўніз і замацоўваюцца да медыяльнага краю лапаткі.

## Функцыя 
Цягліца крыху паднімае лапатку, прыводзячы яе да сярэдняй лініі, прычым ізаляванае скарачэнне яе ніжняй часткі круціць лапатку ніжнім вуглом унутр.

## Кровазабеспячэнне 
Цягліца забяспечваецца крывёю папярочнай артэрыі шыі, надлапаткавай артэрыі, задніх міжрабровых артэрый ().

## Інервацыя 
Цягліца інервуецца дарсальным нервам лапаткі () праз наступныя спіннамазгавыя сегменты: CIV—CV.

## Гл. таксама 
* Мускулы чалавека
* Мускулы

## Літаратура 
* Синельников Р. Д., Синельников Я. Р., Синельников А. Я. Атлас анатомии человека: Учеб. пособие: В 4 т. Т. 1. — 7-е изд., перераб. — М.: РИА «Новая волна» : Издатель Умеренков, 2010. — 344 с.: ил. ISBN 978-5-7864-0199-9 (Новая волна) ISBN 978-5-94368-050-2 (Изд. Умеренков) 
* Анатомический словарь: русско-белорусско-латинский, белорусско-латинский, латинско-белорусский / С.П.Ярошевич, Л.Н.Бойцов, Д.В.Ковалева и др. — Мн.: Дизайн ПРО, 1998. — 480 с. ISBN 985-6182-63-8.
* Руска-беларускі тлумачальны слоўнік медыцынскіх тэрмінаў : для супрацоўнікаў сферы аховы здароўя, студэнтаў медыцынскіх устаноў вышэйшай і сярэдняй адукацыі / В. І. Варанец. — Мінск : выдавецтва "Чатыры чвэрці", 2013. — 208 с. ISBN 978-985-7058-13-6.
* Піскуноў, Ф. А. Вялікі слоўнік беларускай мовы : Арфаграфія, акцэнтуацыя, парадыгматыка : каля 223 тысяч слоў / Фёдар Піскуноў. — Мінск : Зміцер Колас, 2012. — XVI + 1196 с. ISBN 978-985-6992-17-2
* Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. — 11-е переработанное и дополненное. — Гиппократ. — 704 с. — 5000 экз. — ISBN 5-8232-0192-3 
* Анатомия человека. В 2 т.  Под ред. Сапина М.Р. 5-е изд., перераб. и доп. - М.: 2001. -  Т.1 - 640с., Т.2 - 640с. 

Катэгорыя:Цягліцы спіны
Аўстрыйскае Прымор’е

'''Аўстрыйскае Прымор'е''' (; ; ) — каронная зямля Габсбургскай манархіі з 1813 па 1918 гады, якая складася з вольнага імперскага горада Трыеста з прадмесцямі, маркграфства Істрыя і акняжанага графства Гарыца і Градзішка. Кіраванне кароннай зямлёй ажыццяўляў імператарскі намеснік, рэзідэнцыя якога знаходзілася ў Трыесце.

Фарміраванне Аўстрыйскага Прымор'я пачалося яшчэ ў 1382 годзе, калі жыхары Трыеста, стаміўшыся ў адзіночку абараняцца ад замахаў венецыянцаў, перайшлі пад абарону аўстрыйскіх Габсбургаў. У XVI стагоддзі разам з венгерскай да Габсбургаў адышла і харвацкая карона, а з ёй — паўночная частка Далмацыі. Кампа-Фармійскі мір 1797 года дазволіў пашырыць прыморскія ўладанні за кошт Венецыянскай рэспублікі. У 1809 Напалеон далучыў гэтыя землі да Ілірыйскіх правінцый, але пасля яго падзення Венскі кангрэс перадаў пад уладу Габсбургаў усё Прымор'е, якое да 1849 складала асобнае каралеўства Ілірыя.

Аўстрыйскае Прымор'е ўяўляла сабой шматнацыянальнае ўтварэнне. Тут гаварылі па-італьянску, па-славенску, па-харвацку, па-нямецку, па-фрыульску і на істрараманскай. У 1910 годзе плошча Кюстэнланда складала 7969 км², а насельніцтва перавышала 894 тыс. чалавек. Асноўным прамысловым цэнтрам быў Трыест — галоўны марскі порт Аўстра-Венгрыі. Эканоміка іншых прыбярэжных тэрыторый была завязана на сельскай гаспадарцы і на турызме (прыбярэжную паласу Адрыятыкі ахрысцілі Аўстрыйскай Рыўерай).

Падчас Першай сусветнай вайны Аўстрыйскае Прымор'е стала арэнай разлютаваных бітваў паміж італьянцамі і аўстрыйцамі. Па выніках вайны тэрыторыя Італіі прырасла за кошт прыбярэжнай часткі Аўстрыйскага Прымор'я, якая атрымала італьянскую назву Венецыя-Джулія. Пасля Другой сусветнай вайны Італія захавала за сабой правінцыі Трыест і Гарыцыя, астатняя частка рэгіёна Венецыя-Джулія (і Аўстрыйскага Прымор'я) увайшла ў склад СФРЮ.

## Гл. таксама 
* Аўстрыйская Рыўера
* Славенскае Прымор’е
* Харвацкае Прымор'е
* Адрыятычнае ўзбярэжжа (аперацыйная зона)

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Аўстра-Венгрыі
Катэгорыя:Гісторыя Славеніі
Катэгорыя:Гісторыя Харватыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1813 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе
Быранга

**Быранга** () — горы ў паўночнай частцы паўвострава Таймыр у Расіі.

Утвораны сістэмай паралельных ці кулісападобных хрыбтоў і хвалістых плато. Цягнуцца на 1100 км, шырыня звыш 200 км. Даліны рэк Пясіна і Таймыра раздзяляюць горы Быранга на 3 часткі — заходнюю, сярэднюю і ўсходнюю з вышынямі (адпаведна) 250—320 м, 400—600 м і 600—1000 м (найбольшая вышыня 1146 м). Складзены горнымі пародамі дакембрыйскага і палеазойскага ўзросту, сярод якіх вялікую ролю маюць трапы (габра-дыябазы).

Клімат халодны, рэзка кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −30 °C, −33 °C, ліпеня 2 °C, 10 °C. Вясна пачынаецца ў чэрвені, а ў жніўні сярэднія тэмпературы апускаюцца ніжэй за 0 °C. Ападкаў ад 120 да 400 мм за год. На ўсходзе — ледавікі (агульная плошча звыш 50 км²). Горы пакрытыя расліннасцю камяністай тундры, вышэй арктычная горная пустыня; пераважаюць імхі і лішайнікі. З жывёл сустракаюцца: лемінг, пясец, паўночны алень, палярная курапатка, белая сава.

## Літаратура 
*  — С. 373.

## Спасылкі 
* 
* Горы Бырранга
* *А. М. Тареева, Ю. Г. Селиверстов* Горы Бырранга // НИЛ снежных лавин и селей, Географический факультет МГУ 
* Фотоальбом «Горы Бырранга»

Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі
Катэгорыя:Горы Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Краснаярскага края
Бузянка

**Бузянка, Бузінка** — возера ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Свольна (працякае праз возера), за 40 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Верхнядзвінск, за 1 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Лісна.

Плошча паверхні 0,61 (0,64) км², даўжыня 1,74 км, найбольшая шырыня 0,79 км, даўжыня берагавой лініі 5,62 км. Найбольшая глыбіня 2,3 м,  аб'ём вады 0,99 млн. м³. Плошча вадазбору 1107 км².
Катлавіна возера выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй да 2 м, заходнія да 8 м. Заходнія берагі возера нізкія і пясчаныя, астатнія сплавінныя. Мелкаводдзе пясчанае. Дно плоскае, высланае сапрапелем. Возера значна зарастае ўздоўж берагоў. Праточнае. Праз Бузянку працякае рака Свольна і злучае з возерам Лісна на поўначы. У паўночна-заходняй частцы ўпадае рака Трудніца і злучае Бузянку з возерам Страднае. На паўночным усходзе ўпадае рака Ізубрыца з возера Ізубрыца.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, плотка, краснапёрка, лінь, карась, уюн, мянтуз, акунь і інш. Зрэдку сустракаецца сом, жэрах, вугор рачны, судак.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 09.06.2008 № 826 «О внесении изменений и дополнений в постановление Совета Министров Республики Беларусь от 20 февраля 2007 г. № 220» 
* *Валерий Иванов-Смоленский* Все озёра Белорусии: Популярная энциклопедия. Т. 1. 
* Озеро Бузянка // Сайт для рыбаков и любителей отдыха  

Катэгорыя:Басейн Свольны
Катэгорыя:Азёры Верхнядзвінскага раёна
Кронланд

[thumb|right|350px|Карта Аўстра-Венгрыі 1. [Багемія
2. Герцагства Букавіна
3. Карынтыя
4. Крайна
5. Далмацыя
6. Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі
7. Аўстрыйскае прымор'е
8. Ніжняя Аўстрыя
9. Маравія
10. Зальцбург
11. Аўстрыйская Сілезія
12. Штырыя
13. Ціроль
14. Верхняя Аўстрыя
15. Форарльберг
16. Венгрыя
17. Харватыя
18. Боснія і Герцагавіна]]
**Кронланд** ( — **Каронная зямля**) — адміністрацыйная тэрытарыяльная адзінка ў Аўстра-Венгрыі. Кронландамі былі гістарычныя землі, якія на працягу стагоддзяў набылі Габсбургі і кіравалі імі ў асабістай уніі. Пачынаючы з XVI стагоддзя габсбургскія землі актыўна інтэграваліся і ў 1804 годзе былі абвешчаны Аўстрыйскай імперыяй.

У Каронных земляў Аўстра-Венгрыі не было, у адрозненне ад сучасных земляў, федэральнага (як у ЗША, Германіі) дзяржаўнага характару. Да прыкладу там адсутнічалі ўласны ўрад і тытульная нацыя. (Ніколі не існавала грамадзянства Ціроля або Маравіі.) Усе ж Каронныя землі былі рэгіёнамі з гістарычна высокімі палітычнымі і юрыдычнымі асаблівасцямі і разам з тым ні чым іншым, чым проста адміністрацыйнымі адзінкамі. Аўстрыйская грамадска-палітычная навука стварыла для гэтай з'явы ў XIX стагоддзі паняцце *гісторыка-палітычныя асаблівасці*.

У кожнай Кароннай зямлі быў свой глава (Ландэсгаўптман) або Штатгальтар, які старшынстваваў у кіраўнічым апараце. Ландтагі да 1848 былі месцам традыцыйных рэгулярных пасяджэнняў, але пасля рэвалюцыі перасталі дзейнічаць і адкрылі пасяджэнні толькі пасля 1860 ужо ў новай форме. З тых часоў некалькіх членаў прызначалі (да прыкладу біскупаў), астатнія вызначаліся шляхам выбараў. Неабходна адзначыць, што гэта былі не ўсенародныя выбары, а сумесь з прывілеяў і абмежаванняў.

Пасля заключэння Аўстра-венгерскага пагаднення ў 1867, якое ставіла канстытуцыю габсбургскай манархіі на новую аснову, Венгрыя не расцэньвалася больш як Каронная зямля. Цяпер Каронныя землі складалі хутчэй дзяржаву ў дзяржаве з рэшткамі манархіі (скарочанаАўстрыя ці Цыслейтанія, афіцыйна*Каралеўствы і землі, прадстаўленыя ў рэйхсраце*), якія мелі з Транслейтаніяй некалькі агульных устаноў.

## Каронныя землі з 1867 па 1918 
* Багемія, Маравія і Аўстрыйская Сілезія
* Ніжняя Аўстрыя і Верхняя Аўстрыя
* Ціроль, Зальцбург і Форарльберг
* Штырыя, Карынтыя, Крайна і Аўстрыйскае прымор'е (Гарыца і Градзішка, Трыест і Істрыя)
* Галіцыя і Букавіна
* Далмацыя

*Глядзі таксамаЦыслейтанія, Транслейтанія*

## Спасылкі 
* Гісторыя дзяржавы Габсбургаў 

*
Ніжняя Штырыя

thumb|right|250px|Ніжняя Штырыя на карце Славеніі
**Ніжняя Штырыя** (; ) — гістарычная вобласць у Цэнтральнай Еўропе, якая ахоплівае паўднёвую траціну былога герцагства Штырыя, у наш час уваходзіць у склад Славеніі. Штырыя была падзелена ў 1918 г. па выніках Першай сусветнай вайны, калі было ўтворана Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў, якое атрымала паводле Сен-Жэрменскага дагавора населеную пераважна славенцамі Ніжнюю Штырыю, якая раней уваходзіла ў склад Аўстра-Венгерскай манархіі.

У перыяд Другой сусветнай вайны ў 1941—1945 гг. уваходзіла ў Трэці рэйх у складзе рэйхсгау Штырыя.

Пасля абвяшчэння незалежнасці Славеніі ў 1991 г. Ніжняя Штырыя з'яўляецца адным з гістарычных рэгіёнаў гэтай дзяржавы, хоць і не мае адзінай адміністрацыйнай структуры.

Рэгіянальны цэнтр Ніжняй Штырыі — горад Марыбар. Апроч яго, буйнымі гарадамі з'яўляюцца Цэле і Птуй.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Славеніі
Катэгорыя:Гісторыя Штырыі
Баб’е

**Баб’е**, **Бабіна** — возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Лучайка (прыток Мядзелкі), за 18 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада Паставы, за 0,5 км на поўдзень ад вёскі Гаўрылавічы, каля возера Лучай.

Плошча паверхні возера 0,05 км², даўжыня каля 0,42 км, найбольшая шырыня 0,15 км. Даўжыня берагавой лініі 1,1 км.
Катлавіна возера значна выцягнутая і мае серпападобную форму, схілы катлавіны вышынёй 2—5 м, у ніжняй частцы забалочаныя, у верхняй — разараныя. Берагі пясчаныя, нізкія, месцамі забалочаныя, парослыя рэдкалессем і хмызняком. Возера праточнае. Ва ўсходняй частцы ў Баб’е ўпадае ручай (каналізаваны) з возера Лісіцкае, у паўночна-заходняй выцякае пратока ў возера Лучай. Уздоўж ручаёў на ўсход і поўнач забалочаная пойма.

## Літаратура 
*  
* 
* Ліст карты N-35-31. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1983 г. 

## Спасылкі 
* *Валерий Иванов-Смоленский* Все озёра Беларуси. Т. 1. 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Мядзелкі
Пацір

**Паці́р** (ад , «чаша, кубак») — сасуд для хрысціянскага набажэнства, які ўжываецца пры асвячэнні віна і прыняцці прычасця.

Як правіла, пацір складаецца з чашы, змешчанай у «кошыку», ножкі і асновы (паддона) вялікага дыяметру, часам зробленая з каштоўных матэрыялаў (золата, срэбра), бронзы, каштоўных камянёў. Першыя чашы вырабляліся з дрэва, каля III стагоддзя з'явіліся шкляныя паціры. З IV стагоддзя атрымалі распаўсюджанне залатыя і сярэбраныя паціры.

Часта ножка мае патаўшчэнне ў форме яблыка. Пацір мае два кругі, верхні і ніжні, чым падобны да дыскаса. Упрыгожваецца пацір арнаментам, выявамі святых. Пацір — сімвал чашы, перададзенай Хрыстом на Тайнай вечары сваім вучням: «*Піце з яе ўсе, бо гэта Кроў Мая новага запавету, за многіх праліваная дзеля даравання грахоў*» ().

Адзін з пашыраных прадметаў у беларускім дэкаратыўна-прыкладным мастацтве 15-18 стст.

## Гл. таксама 
* Пацір з Навагрудка
* Пацір са Слуцка

## Літаратура 
* Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. Мінск: Беларусь, 2001. ISBN 985-01-0124-5
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хрысціянскае набажэнства
Катэгорыя:Царкоўнае начынне
Гарыца і Градзішка

**Гарыца і Градзішка** (, , , фрыульск.: *Gurize e Gardiscje*) — графства (пазней, княжацкая акруга/акняжанае графства/княжацкае графства) у складзе Аўстрыі, якое існавала на прыгранічных тэрыторыях сучасных Славеніі і Італіі.

## Гісторыя 
Тэрыторыя графства калісьці належала да Ілірыі, пазней да герцагства Фрыуль; у XI стагоддзі яна стала самастойным графствам, пад уладай графаў Гарыцкіх.

Пасля згасання гэтага роду (1500), графства перайшло да Габсбургаў, якія саступілі яго ў 1809 годзе напалеонаўскай Францыі, дзе яно было ўключана ў склад Ілірыйскіх правінцый.

Паводле заключнага акта Венскага кангрэса (1815) Аўстрыйская імперыя вярнула сабе страчаныя тэрыторыі. У складзе краіны Гарыца і Градзішка стала кароннай зямлёй. Па выніках Аўстра-Венгерскага пагаднення (1867) тэрыторыя Гарыцы і Градзішкі засталася ў аўстрыйскай часткі, у складзе Кюстэнланда.

## Гл. таксама 
* Гарыцыя
* Нова-Гарыца
* Градзіска-д’Ізонца

## Літаратура 
* Christina Antenhofer: *Briefe zwischen Süd und Nord. Die Hochzeit und Ehe von Paula de Gonzaga und Leonhard von Görz im Spiegel der fürstlichen Kommunuikation* (=Schlern-Schriften 336), Universitätsverlag Wagner, Innsbruck 2007, ISBN 978-3-7030-0433-9
* Wilhelm Baum: *Die Grafen von Görz in der europäischen Politik des Mittelalters*, Klagenfurt 2000, ISBN 3-902005-04-1
* Ernst Klebel: *Die Grafen von Görz als Landesherren in Oberkärnten*. In: Carinthia I, 125 (1935), 59-82 u. 218—246
* Christiane Thomas: *Kampf um die Weidenburg. Habsburg, Cilli und Görz, 1440—1445*. In: Mitt. des österr. Staatsarchivs 24 (1972), 1-86
* Hermann Wiesflecker: *Die politische Entwicklung der Grafschaft Görz und ihr Erbfall an das Haus Österreich*. In: Mitteilungen des Instituts für Österreichische Geschichtsforschung 56 (1954)
* M. Wutte: *Die Erwerbung der Görzer Besitzungen durch das Haus Habsburg*. In: Mitteilungen des Instituts für Österreichische Geschichtsforschung 38 (1920), 282—311
* Marko Simić: *Auf den Spuren der Isonzofront*, Mohorjeva Hermagoras, Klagenfurt-Laibach-Wien 2004, ISBN 3-85013-884-4
* Peter Štih: *Studien zur Geschichte der Grafen von Görz*, R. Oldenbourg Verlag Wien München 1996, ISBN 3-7029-0405-0 Oldenbourg Wien, ISBN 3-486-64834-9 Oldenbourg München

## Спасылкі 
* Küstenland 

Катэгорыя:Гарыцыя
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Аўстра-Венгрыі
Катэгорыя:Гісторыя Славеніі
Катэгорыя:Гісторыя Аўстрыі
Катэгорыя:Італьянскія дзяржавы
Геся Міраўна Гельфман

**Геся Міраўна (Меераўна) Гельфман** (часта імя па бацьку памылкова пішацца *Міронаўна*; , г. Мазыр — , г. Санкт-Пецярбург) — расійская рэвалюцыянерка-народніца, агент Выканаўчага камітэта «Народнай волі». Адна з .

На думку многіх гісторыкаў, Геся Гельфман нарадзілася ў 1852 ці 1853 годзе. 1855 нараджэння прыняты зыходзячы з яе паказанняў на допыце.

## Біяграфія 
Геся Гельфман нарадзілася ў беларускім горадзе Мазыры, у яўрэйскай сям’і. Яе бацька гандляваў лесам, а маці валодала мануфактурнай крамай. Маці рана памерла, а мачаха мала ўвагі надавала Гесе. Аднойчы бацькі адправілі яе ў Бярдычаў на вяселле да сваякоў. Там яна правяла некалькі месяцаў. Калі яна вярнулася ў Мазыр, то даведалася, што яе збіраюцца выдаць замуж за адзінага сына лесапрамыслоўца, знаёмага бацькі. У апошнюю ноч перад вяселлем яна збегла. У 1871 годзе Геся прыехала ў Кіеў, дзе нанялася памочніцай да краўчыхі. У гэтым жа годзе яна паступіла на акушэрскія курсы пры Кіеўскім універсітэце, якія скончыла ў 1874 годзе. Неўзабаве пасля нараджэння дзіцяці, так і не атрымаўшы дапамогі лекара, Гельфман памерла ў турме.

## Спасылкі 
* *Иохельсон В., Кантор Р.* Геся Гельфман. Материалы для биографии и характеристики. — Пг.-М., 1922.
* *Кантор Р. М.* Г. М. Гельфман. — М., 1930.
* Суд над цареубийцами. Дело 1-го марта 1881 года. Под редакцией В. В. Разбегаева. Tт. 1 и 2. — СПб.: Изд. им. Н. И. Новикова, 2014. — ISBN 978-5-87991-110-7 ; ISBN 978-5-87991-112-1

Катэгорыя:Нарадавольцы
Катэгорыя:Сацыялісты Расіі
Катэгорыя:Тэрарысткі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеркі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Памерлі ў месцах пазбаўлення волі
Катэгорыя:Памерлі ад перытаніту
Катэгорыя:Памерлі пры родах
Селішча (Гарадоцкі раён)

**Се́лішча** () — аграгарадок (да 2010 — вёска) ў Даўгапольскім сельсавеце Гарадоцкага раёна Віцебскай вобласці. На рацэ Бярноўка. За 21 км ад горада Гарадок, за 20 км ад чыгуначнай станцыі Бычыха.

## Гісторыя 
У канцы XVIII ст. аграгарадок у Гарадоцкім павеце Полацкай губерні. У 1803—1830 гг. казённы маёнтак Сяліцкі ў валоданні жонкі тайнага саветніка Тарбеева, памешчыцы Гарбачэўскай, памешчыкаў Лукашэвіча, Місуна. У 1831 годзе казной маёнтак перададзены ў кіраванне памешчыку Хлюзінскаму. У сярэдзіне 19 ст. маёнтак, цэнтр Селішчанскага староства ў Гарадоцкім павеце Віцебскай губерні. У 1863 годзе ў Селішчы дзейнічала сельская школа. З 1860-х гг. цэнтр воласці. Працавалі бібліятэка і народнае вучылішча. З 1923 г. Селішча ў Віраўлянскай воласці Віцебскага павета. З 24 жніўня 1924 г. Селішча — цэнтр сельсавета ў Гарадоцкім раёне Віцебскай акругі (з 20.2.1938 г. у Віцебскай вобласці). У 1930-х гг. створаны калгас «Чырвоны металіст», працавалі кузня, маслазавод, шавецкая майстэрня, ільнозавод.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны з ліпеня 1941 года вёска акупавана нямецкім войскамі. Вызвалена 19 снежня 1943 г. у ходзе Гарадоцкай аперацыі.

З 16 ліпеня 1954 года Селішча — вёска ў Даўгапольскім сельсавеце. У розны час у вёсцы дзейнічалі МТС, калгас «Металіст», бальніца. Вёска была цэнтрам калгаса «Чырвоны Кастрычнік».

## Насельніцтва 
* 31 рэвізская душа, 3 двары (1785)
* 78 жыхароў, 13 двароў (1885)
* 101 жыхар, 23 двары (1926)
* 108 жыхароў (1959)
* 96 жыхароў (1970)
* 231 жыхар, 88 двароў (на 1.1.2002)

## Інфрастуктура 
У Селішчы дзейнічаюць:
* Аддзяленне «Чырвоны Кастрычнік» ААТ «Гарадоцкі Райаграснаб»
* Селішчанская сельская бібліятэка-клуб (філіял № 48) сеткі публічных бібліятэк Гарадоцкага раёна
* Селішчанская амбулаторыя ўрачэбнай практыкі Гарадоцкай ЦРБ
* магазін.

## Транспарт 
Аўтамабільнымі дарогамі Селішча звязана з Гарадком, аграгарадком Віраўля, аграгарадком і чыгуначнай станцыяй Бычыха, вёскамі Сураўні, Пралетарск, Кісялі і інш. Праз вёску пралягаюць аўтобусныя маршруты Віцебск—Іванаўка, Гарадок—Іванаўка, Гарадок—Ноўка.

## Памятныя мясціны 
У вёсцы знаходзяцца брацкія вайсковыя могілкі 543 савецкіх воінаў, загінуўшых у 1943—1944 гг.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Аграгарадкі Віцебскай вобласці
Унутраная Крайна

thumb|На карце Славеніі
**Унутраная Крайна** (слоў. *Notranjska*; ням. *Innerkrain*) — гістарычная вобласць у Славеніі, якая прыкладна адпавядае статыстычнаму рэгіёну Нотраньска-Крашка. У мінулым — складовая частка габсбургскай кароннай зямлі Крайна. Галоўны горад — Постайна.

## Гл. таксама 
* Юлійская Крайна

Катэгорыя:Крайна
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Славеніі
Грамадзянскі амфітэатр у Аквінкуме

**Грамадзянскі амфітэатр** — адна з найважнейшых славутасцей сярод руін старажытнарымскага горада Аквінкум. Адзін з двух амфітэатраў рымскага горада (другі — больш аб'ёмны Ваенны амфітэатр, або *Амфітэатр легіянераў*). Размяшчаецца побач з асноўнай тэрыторыяй Аквінкума, але за межамі гарадскіх сцен. Цяпер знаходзіцца на тэрыторыі Будапешта (у Обудзе).

thumb|250px|left|Грамадзянскі амфітэатр Аквінкума
Амфітэатр выкарыстоўваўся для гладыятарскіх баёў і баёў з дзікімі жывёламі.

Будынак мае форму эліпса. На арэну вядуць два праходы, размешчаных адзін насупраць аднаго. У амфітэатры магло размясціцца каля 5-6 тысяч гледачоў.

Амфітэатр адкрыты ў 1880 годзе.

Катэгорыя:Амфітэатры Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Славутасці Будапешта
Обуда

thumb|300px|Ратуша Обуды
**Обуда** () — старажытны і аж да 1873 года самастойны горад у цэнтры Венгрыі. Пасля аб'яднання Обуды, Буды і Пешта ў новы горад Будапешт, Обуда атрымала статус раёна сталіцы Венгрыі. Назва *Обуда* на венгерскай мове азначае *Старая Буда* ().

У Обудзе, на дунайскім востраве, праходзіць штогадовы музычны фестываль «Сігет».

## Гісторыя 
Цяпер Обуда – гэта самы стары раён Будапешта. Да 1873 года - паўночнае прадмесце Буды, да XIII стагоддзя яна і была Будай, а яшчэ раней - Аквінкумам.

Першыя паселішчы на тэрыторыі Обуды з'явіліся яшчэ ў каменным веку. Рымляне ў I стагоддзі да н.э., ацаніўшы па годнасці мясцовыя гарачыя крыніцы, пабудавалі тут Аквінкум - сталіцу правінцыі Панонія. У II стагоддзі горад быў разбураны варварамі, а затым некалькі разоў абложваўся і быў, урэшце, заваяваны гунамі, ад якіх у V стагоддзі атрымаў імя «Буда» - у гонар брата караля Атылы, які склаў сваю галаву ў паядынку з апошнім. Тут знаходзілася стаўка Атылы, а паводле «Песні пра Нібелунгаў», тут жа затым збудаваны быў легендарны Замак Атылы (Etzelnburg). Пасля, на пэўны час, горад страціў сваё значэнне і быў разбураны. Венгерскія плямёны прыйшлі сюды з-за Карпат каля 900 года і дзьюла (ваявода) Арпад удыхнуў новае жыццё ў старое папялішча. 

У 1241—1242 гадах Буда была разбурана манголамі. Пасля кароль Бела IV пабудаваў магутную крэпасць на поўдзень ад зруйнавага горада. Паселішча (пасад), якое вырасла вакол Будайскай цвярдыні, і стала ў далейшым называцца "ўласна Будай" - а за паступова старым гарадскім ачагом, які паступова адбудаваўся, у гутарковай мове замацавалася назва Обуда, якая перайшла і ў афіцыйнае справаводства.  

У XVIII стагоддзі Обудай валодаў род Зічы, які пабудаваў тут у 1746-52 гг. барочны палац.

Пасля абвешчанага 1 студзеня 1873 года ўрачыстага аб'яднання Обуды, Буды і Пешта ў новы горад Будапешт, - Обуда атрымала статус раёна сталіцы Венгрыі. Менавіта дзякуючы тэрмальным крыніцам Обуды, Будапешт з'яўляецца адзінай еўрапейскай сталіцай, якая мае статус курорта.  

## Славутасці 
* Аквінкум — разваліны рымскага горада.
* руіны рымскіх тэрмаў на Флорыян-Цір.
* Грамадзянскі амфітэатр.
* Ваенны амфітэатр у Аквінкуме.
* Фё-тэр — «Галоўная плошча», упрыгожаная бронзавай скульптурнай кампазіцыяй «Жанчыны пад дажджом» (Імрэ Варга, 2006).
* Палац Зічы на Фё-тэр — элегантны будынак у барочным стылі (1746-52).
* Купальні Кірай (Каралеўскія купальні) (1570).
* Музей Кішцэлі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Раёны Будапешта
Катэгорыя:Гарады, якія ўвайшлі ў склад іншага горада
Ніжняя Крайна

**Ніжняя Крайна** (; ) — гістарычная вобласць у Славеніі. У 1848—1919 гадах — складовая частка габсбургскай кароннай зямлі Крайна. Гістарычным цэнтрам з'яўляўся горад Нова-Места, іншымі гарадскімі цэнтрамі з'яўляюцца Качэўе, Грасупле, Кршко, Трэбнэ, Чрномель, Сяміч і Мятліка.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Крайна
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Славеніі
Дэлікт

**Дэлікт** (ад  — парушэнне, віна) — правапарушэнне, незаконнае дзеянне, правіннасць, злачынства. У больш вузкім сэнсе — супярэчнае нормам цывільнага заканадаўства дзеянне, за якое прадугледжана пакаранне ў форме матэрыяльнай адказнасці.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Грамадзянскае права
Антон Антонавіч Дэльвіг

**Антон Антонавіч Дэльвіг** (, Масква — ) — рускі паэт, крытык, журналіст.

Скончыў Царскасельскі ліцэй (1817), дзе зблізіўся з А. С. Пушкіным. Дэбютаваў одай «На ўзяцце Парыжа» (1814). Выдаваў альманах «Северные цветы» (1825-31) і з Пушкіным «Литературную газету» (1830—1831). Аўтар зборніка «Вершы барона Дэльвіга» (1829). Асноўныя жанры яго лірыкі — перайманні старажытнагрэчаскіх паэтаў (ідыліі) і вершы ў духу рускіх народных песень, элегіі, рамансы. пасланні. Адзін з першых распрацаваў у рускай паэзіі форму санета. Некаторыя тэксты Дэльвіга пакладзены на музыку «Салавей» (музыка А. Алаб’ева).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Катэгорыя:Крытыкі Расіі
Катэгорыя:Журналісты Расіі
Катэгорыя:Памерлі ад тыфу
Імрэ Варга

**Імрэ Варга** (; , ) — венгерскі скульптар, мастак, дызайнер і графік.

Імрэ Варга атрымаў адукацыю ў Будапешцкай ваеннай акадэміі і ў Другую сусветную вайну служыў афіцэрам у ваеннай авіяцыі. У 1945 годзе Варга вярнуўся з палону на радзіму і прысвяціў сябе выяўленчаму мастацтву. У 1950—1956 гадах Варга вучыўся ў Венгерскай акадэміі выяўленчых мастацтваў у Будапешце.

Імрэ Варга пераважна вядомы сваімі разнастайнымі скульптурнымі працамі. Сярод іх — скульптурныя партрэты Ферэнца Ракацы, Міхая Караі, Ферэнца Ліста, помнік ахвярам халакоста ў Будапешце. У СССР Імрэ Варга стаў вядомы ў 1980 годзе пасля скандальнай публікацыі на вокладцы часопіса «Замежная літаратура» фатаграфіі неймавернага ў той час па сваёй задуме помніка У. І. Леніну працы Імрэ Варгі, дзе правадыр сусветнага пралетарыяту намаляваны маленькім дзядком у кепцы, які адвярнуўся ад велізарнага сцяга з уласным партрэтам і спускаецца ўніз па лесвіцы. Працы Імрэ Варгі прадстаўлены ў дзевяці краінах свету. У Будапешце працуе музей Імрэ Варгі.

Выява:Ferenc II.-Rakocy.JPG|Помнік Ферэнцу Ракацы ў Бад-Кісінгене
Выява:Esoben.JPG|«Гуляючыя пад дажджом» у Обудзе недалёка ад музея Імрэ Варгі
Файл:Statue of Béla Bartók, Makó.jpg|Помнік Белу Бартаку ў Мака
Выява:Memorialdohanyi.jpg|Помнік ахвярам халакоста ў Будапешце

## Спасылкі 
* 
* Фатаграфія помніка Леніну з вокладкі часопіса «Замежная літаратура» 

Катэгорыя:Скульптары Венгрыі
Катэгорыя:Мастакі Венгрыі
Катэгорыя:Дызайнеры Венгрыі
Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Скульптары паводле алфавіта
Плошча Актагон

**Плошча Актагон** () у Будапешце ўтварае скрыжаванне праспекта Андрашы з Вялікім бульварным кальцом. Назву плошчы дала яе форма (*Oktogon* — «васьмівугольнік»). Будынкі, пабудаваныя на плошчы ў 1870-я гады па праекце Антала Скальніцкага, утвараюць васьмівугольнік. Пад плошчай размяшчаецца станцыя «Актагон» 1-й «малой» лініі Будапешцкага метрапалітэна. У 1936—1945 гадах плошча насіла імя Мусаліні, а ў паваенны перыяд называлася плошчай 7 Лістапада. У 1990 годзе плошчы вярнулі яе першапачатковае імя.

## Літаратура 
* Венгрия. Издательство «Вокруг света», 2009 ISBN 978-5-98652-226-5
* Михаэль Херл. Будапешт. Издательство Polyglott, 1996 ISBN 5-88395-021-3

## Спасылкі 
* 

Актагон
Буда (Будапешт)

[thumb|280px|[Будапешт: злева — Пешт, справа — Буда, у цэнтры востраў Маргіт на Дунаі]]

**Буда** (, , , ,  або *Budim*), **Офен** () — заходняя частка венгерскай сталіцы Будапешта на правым беразе Дуная. Паводле легенды, назва *Буда* паходзіць ад імя гунскага правадыра Бледы (), паводле іншай версіі назва горада мае славянскае паходжанне ад *буда* — «дом, пабудова, паселішча»

Тэрыторыя Буды складае прыкладна траціну тэрыторыі Будапешта і пакрыта ўзгоркамі і лясамі.

## Гісторыя 
Буда была сталіцай Венгрыі з 1361 года да ўваходжання ў Асманскую імперыю ў 1541 годзе, пасля чаго новай сталіцай стала Пожань (сённяшняя назва — Браціслава, сталіца Славакіі).

У 1686 годзе Буда была захоплена Аўстрыяй. Буда стала вольным горадам у 1703 годзе, пазней, у 1784 годзе стала венгерскай сталіцай.

У 1873 годзе ў выніку аб'яднання гарадоў Пешт, Буда і Обуда з'явіўся горад Будапешт.

## Славутасці 
### Будайскі ўзгорак 
* Замак Буда — каралеўскі палац і руіны сярэднявечнага замка
* Старая ратуша
* Царква Святога Мацьяша
* Царква Марыі Магдаліны
* Замкавы тэатр
* Рыбацкі бастыён
* Помнік Яўгенію Савойскаму
* Катакомбы Будайскага ўзгорка
* Палац Шандара

### Гара Гелерт 
* Цытадэль

### Прыдунайская зона 
* Царква Святой Ганны
* Царква і манастыр капуцынаў
* Царква і манастыр Святой Лізаветы

## У астраноміі 
У гонар Буды названы астэроід (908) Буда, адкрыты ў 1918 годзе.

## Гл. таксама 
* Будапешт
* Пешт
* Обуда
* Аблога Буды, 1541

## Спасылкі 
* Усё пра Венгрыю — Будапешт — Буда

Катэгорыя:Раёны Будапешта
Катэгорыя:Гарады, якія ўвайшлі ў склад іншага горада
Руа (цар гунаў)

**Руа**, або **Ругіла**, **Руас**, **Руга** (Rua, ; памёр у 434/440) — цар гунаў, военачальнік, які атрымаў раннія перамогі над Рымскай імперыяй.

Руа быў адным з выдатных папярэднікаў Атылы ў V стагоддзі. Першапачаткова кіраваў разам са сваім братам Октарам, які сканаў у 430 годзе падчас ваеннай кампаніі супраць бургундаў. У 424/425 годзе аказваў дапамогу ўзурпатару Іаану.

У 432 годзе Руа згадваецца як адзіны кіраўнік гунаў. У той час рымскі военачальнік Флавій Аэцый з-за ўнутранай міжусобіцы ў імперыі страціў сваю правінцыю Галію, маёмасць і бег да гунаў. З іх дапамогай ён ізноў быў адноўлены на сваёй пасадзе.

Праз некаторы час, калі некаторыя плямёны, раней заваяваныя гунамі, пачалі бегчы на тэрыторыю Усходняй Рымскай імперыі, Руа запатрабаваў іх выдачы праз свайго пасланца Есла і пагражаў вайной, калі не выканаюць яго патрабавання. Пазней, у 435 годзе (?), гуны спустошылі Фракію, але іх кампанія скончылася няўдачай. Руа памёр ад «паражэння маланкай», а астатнія гунскія войскі, нібы, загінулі з-за эпідэміі чумы. Пасля смерці Руа Атыла і Бледа, сыны яго брата Мундзука, сталі сумесна кіраваць гунамі.

## Літаратура 
* 

## Гл. таксама 
* Спіс кіраўнікоў гунаў
* Імперыя гунаў
* Вялікае перасяленне народаў

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Памерлі ў 430-я гады
Катэгорыя:Гуны
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы V стагоддзя
Іаан (рымскі імператар)

**Флавій Іаан** () — імператар-узурпатар прастола Заходняй Рымскай імперыі ў 423—425 гадах.

## Біяграфія 
Па паходжанню Іаан быў готам. У 423 годзе ён быў прызначаны прыміцэрыем натарыяў () імператара Ганорыя. Пасля смерці Ганорыя 15 жніўня 423 года, яго пляменнік Феадосій II марудзіў з выбарам пераемніка. Тым часам у Рыме 15 жніўня 423 года Іаан абвясціў сябе імператарам пры падтрымцы таленавітых палкаводцаў Флавія Аэцыя і Касціна, а таксама правінцый Італіі, Галіі і Іспаніі.

Перад новым імператарам паўсталі сур'ёзныя праблемы. Гарнізон Арля паўстаў, забіўшы прэфекта рэзідэнцыі гальскага прэтара і пачаўшы абмеркаванне па выбары новага Аўгуста. Адначасова коміт Афрыкі Баніфацый не прызнаў Іаана, перашкодзіўшы пастаўцы збожжа ў Рым. Тады Іаан паслаў войскі, каб зняць Баніфацыя, але ў барацьбу ўмяшалася Усходняя Рымская імперыя (Візантыя). Паводле слоў Паўла Дыякана: «*Тым часам Іаан, спрабуючы адваяваць Афрыку, якой авалодаў Баніфацый, аказаўся не ў сілах абараніць сам сябе*». У той жа час спроба прымірэння з Феадосіем, скончылася няўдала і той прагнаў паслоў Іаана да Прапантыды. Тады ўсходні імператар прызначыў Цэзарам, а затым Аўгустам на Захадзе сына сястры Ганорыя Галы Плацыдзіі Валентыніяна III. Іаан зразумеў, што без вайны ён не ўтрымаецца на прастоле. Ён пасылае Аэцыя да гунаў прасіць дапамогі, а сам закрыўся ў Равене.

А ў той момант экспедыцыйныя войскі Усходняй імперыі пад камандаваннем вельмі таленавітага палкаводца Ардавура і яго сына Аспара адплылі з Фесалонікаў, але ў дарозе іх караблі раскідаў шторм, пасля чаго самога Ардавура, выкінутага на бераг каля Равены, узялі ў палон прыхільнікі Іаана. Але Аспар жа дайшоў да Аквілеі, а Іаан, замест таго, каб неадкладна выступіць супраць яго, вырашыў чакаць падыходу гунаў, якіх, як ён меркаваў, Аэцый прывядзе з Цэнтральнай Еўропы. Тым часам запалонены Ардавур займаўся тым, што схіляў военачальнікаў Іаана да здрады. Акрамя таго, яму ўдалося перадаць Аспару паведамленне з просьбай неадкладна наступаць. Войскі Аспара, праведзеныя праз балоты нейкім пастухом (як сцвярджалі пасля, ён быў самім ангелам Божым), без супраціўлення ўвайшлі ў Равену. Яму адсеклі правую кісць, пасадзілі на асла і ў такім відзе выставілі ў цырку. Затым у маі ці чэрвені 425 года ён быў забіты. Усе яго пастановы абвясцілі несапраўднымі.

Кароткае кіраванне Іаана было ахарактарызавана памяркоўнасцю да ўсіх рэлігій. Пракоп Кесарыйскі адклікаўся так пра Іаана:
*Гэта быў чалавек рахманага нораву, адораны розумам, але ў той жа час здольны да рашучых дзеянняў.*.

У кіраванне Іаана ў Рыме была выпушчана невялікая партыя бронзавых манет з паведамленнем пра ўзыходжанне яго на прастол, а чаканка залатых манет выраблялася ў Равене. На іх прысутнічае не толькі выява Іаана, але і галава Фэадосія II у разліку на прызнанне яго прэтэнзій на прастол з боку ўсходніх улад.

## Літаратура 
* М. Грант. Римские императоры. Иоанн.
* 
* Hugh Elton. «Ioannes». from ''De Imperatoribus Romanis".

Катэгорыя:Рымскія ўзурпатары
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы V стагоддзя
Катэгорыя:Рымскія консулы V стагоддзя
Прыск

**Прыск Панійскі** () — візантыйскі дыпламат, гісторык і пісьменнік V стагоддзя.

Меркавана нарадзіўся ў першай чвэрці V стагоддзя ў фракійскім мястэчку Паніян (Panium), ад назвы якога атрымаў па звычаі таго часу мянушку «Панійскага». Паніян — невялікі гарадок на паўночным узбярэжжы Мармуровага мора.

Прыск паходзіў з заможнай сям'і, якая дала яму выдатную філасофскую і рытарычную адукацыю. Пасля заканчэння навучання ў школе рыторыкі Канстанцінопаля паступіў на дзяржаўную службу. Выконваў дыпламатычныя даручэнні візантыйскіх імператараў. Аўтар сачынення «Візантыйская гісторыя і дзеянні Атылы» ў 5 кнігах.

Прыск быў сакратаром пры Максіміне, які займаў высокія пасады пры імператары Усходняй Рымскай імперыі Феадосіі II. Здольнасці Прыска былі заўважаны і ў 448 годзе Максіміну было даручана ўзначаліць візантыйскае пасольства да правадыра гунаў Атыле, у складзе якога знаходзіўся і Прыск. Падчас падарожжа за Дунай і знаходжання ў стаўцы Атылы Прыск меркавана вёў падрабязны дзённік. Запісы з яго ляглі ў аснову сачынення «Візантыйская гісторыя і дзеянні Атылы», з якога да нашага часу дайшлі фрагменты ў пераказе іншых аўтараў. Этнаграфічныя заметкі Прыска з'яўляюцца каштоўным і рэдкім назіраннем сведкі пра ўнутранае жыццё варварскіх народаў эпохі Вялікага перасялення народаў.

Змена імператара на візантыйскім прастоле не перашкодзіла кар'еры Прыска. Ужо напачатку кіравання Маркіяна ў 450 годзе Прыск знаходзіўся ў Рыме, дзе вёў тайныя перамовы з сынам франкскага караля Хільдэрыка I з мэтай перашкодзіць заключэнню сепаратнага пагаднення Рыма з Франкскім каралеўствам, далей прыняў удзел у місіях у Аравію і Егіпет. Пасля смерці Максіміна Прыск перайшоў на службу ў якасці саветніка па юрыдычных пытаннях да Яўфімія, магістра афіцый пры імператары Марцыяне.

Сярод дыпламатычных місій Прыска найбольш важнай можа лічыцца наведванне імперыі Атылам. Апісанне гунаў і іх правадыра прынесла яму вядомасць сярод гісторыкаў. Меркавана тэкстамі Прыска карыстаўся Іардан.

## Літаратура 
* Римское посольство к Аттиле. Отрывок из соч. Приска. / Пер. С. Дестуниса. СПб., 1842. 52 стр.
* Сказания *Приска Панийского*. / Пер. С. Дестуниса. СПб., 1860. 112 стр. (оттиск из: Ученые записки Второго отделения Императорской Академии Наук. Кн. 7, вып. 1. СПб., 1861. С. 408—457)
** переизд.: *Феофан Византиец*. Летопись от Диоклетиана до царей Михаила и сына его Феофилакта. *Приск Панийский*. Сказания. Рязань, Александрия, 2005. 608 стр. С. 435—524.
* Г. С. Дестунисъ. Сказанія Приска Панийскаго. // Учёныя записки 2—го отд. Императорской Академии Наук. Кн. VII, вып. I. — СПб., 1861.
* Приск Панийский. Готская история. // Вестник древней истории, № 4. 1948. Перевод В. В. Латышева.

Катэгорыя:Дыпламаты Візантыі
Катэгорыя:Гісторыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Гісторыкі Візантыі
Катэгорыя:Гісторыкі V стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыкі Старажытнага Рыма
Кавалі (Гарадоцкі раён)

**Кавалі́** — вёска ў Даўгапольскім сельсавеце Гарадоцкага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Знаходзіцца за 31 км ад горада Гарадок, за 13 км ад аграгарадка Даўгаполле. Бліжэйшыя населеныя пункты — вёскі Пралетарск, Іванаўка, Завань.

## Гісторыя 
У канцы XVII стагоддзя Кавалі — вёска ў Казьянскім старостве Гарадоцкага павета Полацкай губерні. У канцы XIX — пачатку XX ст. у Казьянскай воласці Гарадоцкага павета Віцебскай губерні (Іванаўская сельская грамада і Азаркаўскі праваслаўны прыход). У 1920 годзе ў Кавалях працавала школа. З 15 лютага 1923 г. вёска ў Трудавой воласці Полацкага павета, 20 жніўня 1924 г. у Іванаўскім (з 9.10.1929 г. Пралетарскім) сельсавеце Гарадоцкага раёна Віцебскай акругі. У 1930-х гг. у Кавалях быў створаны калгас імя Чарвякова. З 2 верасня 1998 г. (пасля скасавання Пралетарскага сельсавета) Кавалі ў складзе Даўгапольскага сельсавета. У розны час вёска ўваходзіла ў склад калгаса, затым саўгаса «Іванаўка». 

## Насельніцтва 
* 31 рэвізская душа, 4 двары (1785)
* 106 жыхароў, 13 двароў (1848)
* 223 жыхары, 23 двары (1905)
* 127 жыхароў, 24 двары і хутар Кавалі — 41 жыхар, 8 двароў (1926)
* 68 жыхароў (1959)
* 65 жыхароў (1970)
* 37 жыхароў, 16 двароў (на 1.1.2002)

## Памятныя мясціны 
На паўднёвым ускрайку вёскі брацкія могілкі 478 савецкіх воінаў, загінуўшых падчас Вялікай Айчыннай вайны ў 1943—1944 г.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты Гарадоцкага раёна
Магістр афіцый

**Магістр афіцый** (*magister officiorum*) — у позняй Рымскай імперыі адзін з вышэйшых грамадзянскіх чыноўнікаў. Загадваў палацавая адміністрацыя, у прыватнасці, ён меў права судзіць злачынствы палацавых служак. Яму падпарадкоўвалася імперская канцылярыя (*scrinia*), ён разбіраў петыцыі і скаргі, пасланыя на імя імператара. Як вышэйшы адміністратар палаца, а таксама кіраваў прыёмам пасольстваў і загадваў «перакладчыкамі з усіх моў» (*interpretes omnium gentium*). Сярод падпарадкаваных магістра афіцый былі таксама сакрэтныя службы (*agentes in rebus* і *curiosi*) і асабістая ахова імператара (*scholae palatinae*).

Апроч гэтага, магістр афіцый загадваў фабрыкамі па вытворчасці зброі (шчытоў, стрэл, панцыраў, кідальных машын і іншага ўзбраення) і дзяржаўнай поштай (*cursus publicus*).

## Бібліяграфія 
* *Boak E.R*. The Master of the offices in the Later Roman Empire // Boak E.R., Dunlap J.E. Two Studies in Later Roman and Byzantine Administration. New York — London, 1924, p. 1—160.
* *Clauss M.* Der magister officiorum in der Spätantike (4.-6. Jahrhundert): das Amt und sein Einfluss auf der kaiserliche Politik. München, 1980.
* PLRE, Vol. II, p. 1257 ff.

Катэгорыя:Візантыя
Катэгорыя:Пасады Рымскай імперыі
Красамай (возера)

**Красамай** — возера ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Обаль, за 30 км у напрамку на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Шуміліна, прыкладна за 4 км на захад ад вусця ракі Свіна́ і на паўночны захад ад вёскі Казьяны, на тэрыторыі ландшафтнага заказніка «Казьянскі».

Плошча паверхні возера 0,32. Катлавіна возера размешчана сярод забалочанага масіву і акружана шырокай балоцістай поймай з мноствам дробных азёр. Берагавая лінія звілістая. Берагі нізкія, пераважна тарфяністыя, забалочаныя. Надводнай расліннасцю зарастае ўмерана, падводнай — амаль цалкам.
У паўночна-заходняй частцы ў Красамай упадае Жукаўская канава з азёраў Летняе і Жужнева. На поўначы ўпадае ручай Працяг, які працякае праз ланцужок невялікіх азёраў без назвы. У паўднёвай частцы ў Красамай упадаюць Верыжская канава і ручай Рэчыца з азёраў Мошня і Данец. Сцёк па ручаю Красамай у раку Свіна.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь, карась, плотка, лінь і іншыя віды рыб. У наваколлі сустракаюцца гняздоўі рэдкіх відаў птушак (чорны бусел, вялікі арлец, вялікі бугай), занесеных у Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Красамай 
* Інфармацыя на сайце *antfish.com*  

Катэгорыя:Азёры Шумілінскага раёна
Катэгорыя:Басейн Обалі