open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Роберт Эмет

**Роберт Эмет** (, , Дублін, Каралеўства Ірландыя — , Дублін, Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі) — ірландскі нацыяналіст і рэспубліканец, лідар паўстання.

Роберт Эмет нарадзіўся ў Клонакілты, Ірландыя. Ён ўзначальваў няўдалую спробу паўстання супраць брытанскага праўлення ў 1803 годзе і быў схоплены, асуджаны і пакараны за здраду радзіме.

## Літаратура 
* Geoghegan, Patrick. Robert Emmet: A Life (Gill and Macmillan) ISBN 0-7171-3387-7

Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Ірландыі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Ірландыі
Катэгорыя:Пакараныя смерцю рэвалюцыянеры
Катэгорыя:Павешаныя
Біміш

**Біміш** (Біміш стаўт) () — ірландскі стаўт (цёмнае піва), якое вырабляецца з 1792 года ў бровары Beamish&Crawford ў графстве Корк ў Ірландыі. Біміш мае мяккі смакам, з'яўляецца шчыльным стаўтам з падсмажаным хмелем, соладам і шакаладнымі смакавымі нотамі.

Катэгорыя:Піва Ірландыі
Катэгорыя:Гандлёвыя маркі Ірландыі
Катэгорыя:Ірландская кухня
Цаа Сюэцынь

**Цаа Сюэцынь** (сапраўднае імя — Цаа Чжань; каля , Нанкін — , паблізу Пекіна; па інш звестках , 1724—1764) — кітайскі пісьменнік. Аўтар рамана «Запіскі на каменнях» (пазней названага «Сон у чырвоным цераме»). Раман апавядае пра жыццё арыстакратычнай сям’і і пра трагічнае каханне герояў. Яго сюжэт пабудаваны на будыйскай ідэі — жыццё ёсць сон, поўны гора і пакут. Героі Сюэцыня змагаюцца за сваю годнасць. Яго праца была новым этапам у развіцці кітайскага класічнага рамана.

Катэгорыя:Кітайскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі эпохі Цын
Катэгорыя:Пісьменнікі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Будыйскія пісьменнікі
Цаа Пэй

**Цаа Пэй** (другое імя — Цзы-хуань; , Пэйго, сучасная правінцыя Аньхой — ) — кітайскі паэт і тэарэтык літаратуры.

## Біяграфія 
Імператар царства Вэй у 220—226 гадах. Сын Цаа Цаа. Пісаў пра паходы, пра тленнасць чалавечага быцця. Вершы Цаа Пэ вобразныя і элегічныя. Адзін з першых аўтараў сяміслоўных вершаў — паэтычнай формы, якая стала асноўнай у кітайскай паэзіі 7-20 стст. Захаваліся вершы ў жанрах шы і юэфу, лісты пра літаратуру, трактат «Развага пра прыгожае пісьменства». Нягледзячы на моцны ўплыў традыцыі, трактат азначаў сабой адыход ад канфуцыянскага рацыяналізму.

## Зноскі 
Катэгорыя:Паэты III стагоддзя
Катэгорыя:Паэты эпохі Хань
Катэгорыя:Кітайскамоўныя паэты
Катэгорыя:Кіраўнікі Цаа Вэй
Цаа Цаа

**Цаа Цаа** (другое імя — Мэн-дэ; —) — кітайскі паэт, палкаводзец і дзяржаўны дзеяч. Бацька Цаа Пэя і Цаа Чжы.

## Біяграфія 
Быў міністрам апошняга імператара дынастыі Хань Сянь-дзі (кіраваў у 189—220). Усё жыццё правёў у войнах. Падавіў паўстанне Жоўтых павязак. На працягу некалькіх гадоў вёў вайну з палкаводцамі — Люй Бу, Юань Шаа і Чжан Сюэ і перамог іх. У барацьбе з супернікамі выкарыстаў плямёны — ухуань і дзі. Заснаваў царства Вэй (220—265), якое займала тэрыторыю Паўночнага і Цэнтральнага Кітая, абвясціў Цаа Пі імператарам.

## Творчасць 
Большая частка вершаў Цаа Цаа — перайманне народнаму юэфу. У іх апісаны паходы, марнасць чалавечага існавання і адначасова праслаўлялася новая дынастыя. Цаа Цаа — аўтар твораў па ваенным мастацтве.

Катэгорыя:Военачальнікі Кітая
Катэгорыя:Эпоха Трохцарства
Катэгорыя:Кітайскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты эпохі Хань
Катэгорыя:Паэты III стагоддзя
Катэгорыя:Вэй
Катэгорыя:Вялікія міністры
Джазефа Царліна

**Джазефа Царліна** (— , ) — італьянскі кампазітар, арганіст, музычны тэарэтык. Быў святаром, кіраўніком капэлы Сан-Марка ў Венецыі. Прагрэсіўны вучоны эпохі Адраджэння, Царліна заклаў падмурак сучаснага вучэння аб гармоніі. У сваіх меркаваннях ён абапіраўся на слыхавое ўспрыманне. У 1588-89 у Венецыі выдадзены Поўны збор літаратурных работ Царліна. Аўтар матэт, мадрыгалаў і інш.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Італіі
Катэгорыя:Кампазітары Італіі
Катэгорыя:Арганісты Італіі
Катэгорыя:Тэарэтыкі музыкі
Цаа Чжы

**Цаа Чжы** (другое імя — Цзы-цзянь, , Пэйго, сучасная правінцыя Аньхой — ) — кітайскі паэт.

## Біяграфія 
Сын Цаа Цаа. Пераследваўся братам Цаа Пі, многія гады правёў у ссылцы. Лірычная паэзія Цаа Чжы апявала вайсковую доблесць, неўміручасць чалавечых спраў, каханне і сяброўства. Цаа Чжэ шырока выкарыстаў народныя тэмы і вобразы, але нават эпічны матэрыял падаваў ў лірычным ключы. Многія яго юэфу апавядаюць пра прынесеныя вайной бедствы, пра тленнасць быцця.

Сярод фу Цаа Чжэ вылучаецца лірычная паэма «Фея ракі Ло», у якой Цаа Чжэ свой ідэал зямной жанчыны намаляваў у фантастычнай форме. Малюючы любоў чалавека, паэт выступаў за свабоду пачуццяў. Сярод шматжанравай спадчыны Цаа Чжэ — оды, вершы (пераважна пяціслоўныя), гімны, перайманні народных песень.

Катэгорыя:Кітайскамоўныя паэты
Царская гарэлка

**Царская вада** () — сумесь канцэнтраваных кіслот - салянай HCI (32–35 % мас.) і азотнай HNO3 (65–68 % мас.). Вадкасць жоўтага колеру, пахне хлорам і вокісламі азоту. Мае моцную акісляльную здольнасць, абумоўленую выдзяленнем хлору ў выніку рэакцый:
:: \mathsf{3HCl+HNO_3\longrightarrow 2Cl\cdot + NOCl + 2H_2O};
:: \mathsf{NOCl\longrightarrow NO + Cl\cdot}
:: \mathsf{2NO + O_2 \longrightarrow 2NO_2}

Катэгорыя:Неарганічныя кіслоты
Катэгорыя:Алхімічныя рэчывы
Бармбрэк

**Бармбрэк** () — салодкі дражджавы хлеб з вінаградам (белым кішмішам) і разынкамі. Звычайна падаецца я са сметанковым маслам да чаю. Цеста для бармбрэка робіцца больш салодкім, чым для простага хлеба. Вінаград і разынкі надаюць гэтаму хлебу асаблівы водар.

Бармбрэк у Ірландыі з’яўляецца адным з галоўных атрыбутаў святочнага стала на Дзень усіх Святых. Пры прыгатаванні святочнага бармбрэка, у цеста хаваюць гарох, драўнінную трэску, кавалак тканіны, манету і пярсцёнак. Падчас свята камусьці трапляўся адзін з прадметаў, кожны з якіх нясе пэўны сэнс: гарох — не чакаць хуткага вяселля, трэска — да непрыемнасцяў ў сямейным жыцці, кавалак тканіны — да беднасці, манета — да багацця, а пярсцёнак — да хуткага вяселля. У адпаведнасці з гэтай традыцыяй, цяпер прадаюцца бармбрэкі з цацачнымі пярсцёнкамі ўнутры.

Катэгорыя:Хлеб
Катэгорыя:Ірландская кухня
Кодл

**Кодл** — традыцыйная ірландская страва. Асноўнымі інгрэдыентамі стравы з’яўляюцца свіныя сасіскі, тонка нарэзаны бекон, бульба і цыбуля. Па старой традыцыі кодл часам гатуюць з ячменем, морквай, рэпай. Для падрыхтоўкі гэтай стравы спачатку вараць сасіскі і бекон. У неглыбокі рондаль выкладваюць пластамі звараныя сасіскі з беконам і гароднінай (бульба, цыбуля), заліваюць булёнам і тушаць да гатоўнасці гародніны. З прыправаў для гэтай стравы выкарыстоўваецца толькі соль і перац, але часам дадаюць трохі свежай пятрушкі.

Катэгорыя:Ірландская кухня
Крубінс

**Крубінс** (ад  — свіныя ножкі) — традыцыйная ірландская страва, папулярная закуска ў барах у XIX—XX стст. Да сярэдзіны XX стагоддзя простая, традыцыйная ежа пачала выцясняцца новымі і экзатычнымі стравамі, але ў пачатку XXI стагоддзя крубінс зноў сталі папулярнай стравай, асабліва на поўдні Ірландыі. Да свіных ног у Ірландыі звычайна падаюць содавы хлеб і моцнае піва Guinness або Біміш.

Катэгорыя:Ірландская кухня
Пятрас Цвірка

**Пятрас Цвірка** (, , вёска Клангей, Ковенскі павет, Ковенская губерня, Расійская імперыя — , Вільнюс, Літоўская ССР) — літоўскі пісьменнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 12 сакавіка 1909 года ў в. Клангей Ковенскага павета Ковенскай губерні (цяпер — Літва) у сялянскай сям’і.

Вучыўся ў Каўнаскім мастацкім вучылішчы (1926—1930). У 1940 годзе — дэпутат народнага сейма. Быў перакананым антыфашыстам.

Памёр 2 мая 1947 года ў Вільнюсе. Пахаваны ў Вільнюсе на могілках Роса.

## Творчасць 
Выступіў у 1924 годзе як паэт і навеліст. Аўтар сатырычнага рамана «Франк Крук» (т. 1-2, 1934); сацыяльнага рамана з жыцця літоўскага сялянства «Зямля — карміцелька» (1935). Цвірку належаць таксама зборнікі апавяданняў «Паўсядзённыя гісторыі» (1938), «Карані дуба» (1945), «Зерне братэрства» (1947) і інш.; апавяданні для дзяцей, казкі (зборнік «Казкі Нёманскага краю», апублікаваныя ў 1948), нарысы, гумарыстычныя апавяданні, памфлеты, артыкулы пра літаратуру.

## Ушанаванне памяці 
* У 1951 годзе ў Каўнасе быў адкрыты мемарыяльны музей Пятраса Цвіркі. У 1991 годзе ён быў пераўтвораны ў Музей дзіцячай літаратуры, цяпер у ім маецца мемарыяльны пакой Пятраса Цвіркі.
* У 1953 годзе быў адкрыты мемарыяльны музей у в. Клангей, які дзейнічаў як філіял Музея літаратуры Літоўскай ССР.
* У 1959 годзе выпушчана паштовая марка СССР, прысвечаная Пятрасу Цвірку.
* У 1959 годзе ў Вільнюсе разбіты сквер імя Пятраса Цвіркі з помнікам пісьменніку (скульптар Юозас Мікенас, архітэктары Уладзісловас Мікучаніс, Ігнас Лаўрушас). У 1992 годзе помнік быў уключаны ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літоўскай Рэспублікі (код 7286); у 2021 годзе пазбаўлены статусу ахоўванага дзяржавай аб’екта культурнай спадчыны ў адпаведнасці з загадам Міністра культуры, па якім не ахоўваюцца выявы кіраўнікоў і членаў камуністычнай партыі СССР ды іншых асоб, адказных за рэпрэсіі супраць жыхароў Літвы. 19 лістапада 2021 года помнік быў дэмантаваны.
* Была заснавана Літаратурная прэмія імя Пятраса Цвіркі.

## Літаратура 
* В. Галинис. Выдающийся советский литовский писатель Петрас Цвирка. Москва, 1961.
* История литовской литературы. Вильнюс: Vaga, 1977. С. 591—611.
* Atsiminimai apie Petrą Cvirką. Vilnius, 1969.
* D. Judelevičius. Petras Cvirka satyrikas. Vilnius, 1958.
* Lietuvių rašytojai. Bibliografinis žodynas: A—J. Vilnius: Vaga, 1979. С. 237—353.
* Тетерина Е. Н. О пасторальности в творчестве Пятраса Цвирки // Literatura. Vilniaus: Vilniaus Universitetas, 2015. № 56/57. С. 42—51.

## Спасылкі 
* Classic Lithuanian Literature Anthology: Petras Cvirka 

Катэгорыя:Літоўскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Літвы
Катэгорыя:Літоўскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Літвы
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ковенскім павеце (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Юрбаркаскім раёне
Славенская кухня

**Славенская кухня** () — нацыянальная кухня славенцаў, а таксама кухня народаў Славеніі, спалучае ў сабе славянскія і аўстра-нямецкія традыцыі. Ад нямецкіх традыцый запазычаныя квашаная капуста, смажаныя каўбаскі, шніцаль і яблычная выпечка, з аўстрыйскай — амлет, штрудэль і тарты. Са славянскай кухні запазычаны грыбныя стравы і супы, грэчневая каша, шырокае прымяненне хлебабулачных вырабаў, клёцкі. З Венгрыі запазычаныя «бограч» і наварыстыя супы, а з міжземнаморскай кухні — шырокае выкарыстанне морапрадуктаў і зеляніны. Традыцыйная першая страва — суп са свініны, гароднінай, з воцатам, ялавічны булён, грыбны суп, юшка, суп з каўбаскамі.

## Літаратура 
* Traditional slovenian cookery. Adamlje Slavko, 1997. Mladinska knjiga. ISBN 8611150449

Катэгорыя:Славенская кухня
Славацкая кухня

**Славацкая кухня** — нацыянальныя кулінарныя традыцыі Славакіі.

## Апісанне 
Славацкая кухня мае шмат варыяцый у залежнасці ад рэгіёна і цесна звязана з кухнямі краін-суседзяў, у прыватнасці чэшскай і венгерскай. 

## Традыцыйныя стравы і напоі 
Славацкая кухня заснавана на розных супах, кашах, варанай і тушанай гародніне, смажаным і вэнджаным мясе і малочных прадуктах. Славацкая кухня ўключае салёныя і салодкія стравы, прыгатаваныя з мукі, у прыватнасці галушкі, брынзавыя клёцкі, трдзельнік і г.д. Сярод спіртных напояў папулярныя: славацкае піва, віно. Шырока ўжываюцца мінеральныя воды.

## Літаратура 
* Ľudmila Dullová, Ikar (выд.): Veľká slovenská kuchárka. 2007, ISBN 80-7118-783-6.
* Ján Babilon: Prvá kuchárska kniha. 1870.

## Спасылкі 
* Ілюстраваныя рэцэпты 
* Блог пра славацкую кухню
Андрэс Таранд

{{Дзяржаўны дзеяч
|імя              = Андрэс Таранд 
|арыгінал імя   = 
|выява = Andres Tarand 12.4.2012.jpg
|шырыня = 280px
|апісанне =
| пасада = Прэм'ер-міністр Эстоніі
| парадак = 13
| перыядпачатак = 8 лістапада 1994
| перыядканец = 17 лістапада 1995
| папярэднік = Март Лаар
| пераемнік = Ційт Вяхі
| сцяг = Flag of Estonia.svg
|імя пры нараджэнні =
|род дзейнасці =
|дата нараджэння = 11.1.1940
|месца нараджэння = , Эстонія
|грамадзянства = 
|дата смерці =
|месца смерці =
|бацька =
|матка =
|жонка =Мары Таранд
|дзеці =**сыны:** Каарэл і Індрэк
|узнагароды ={ style="background: transparent"

}
|сайт =
|рознае =
}}
**Андрэс Таранд** (; ) — эстонскі дзяржаўны дзеяч. Прэм’ер-міністр Эстоніі ў 1994—1995 гадах.

## Біяграфія 
Скончыў Тартускі ўніверсітэт па спецыяльнасці кліматалогія ў 1963 годзе. Пасля атрымання першай адукацыі ён працягнуў навучанне ў Тарту, атрымаўшы другую вышэйшую адукацыю па геаграфіі ў 1973 годзе. Працягваў праводзіць даследаванні ў Тарту, стаў дырэктарам па даследаваннях у 1979—1981 гадах. Быў дырэктарам Талінскага батанічнага сада ў 1988—1990 гадах. Таранд таксама быў членам парламента Эстоніі з 1992 па 2004 год. У той час двойчы працаваў міністрам навакольнага асяроддзя Эстоніі (1992—1994, 1994—1995), а таксама займаў пасаду прэм'ер-міністра. Быў абраны ў Еўрапейскі парламент у 2004 годзе.

## Узнагароды 
* Ордэн Белай зоркі I класа (6 лютага 2006 г.)
* Ордэн Дзяржаўнага герба II класа (2 лютага 2001 г.)
* Камандор ордэна Ганаровага легіёна (Францыя, 28 ліпена 2001 г.)

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Эстоніі
Катэгорыя:Выпускнікі Тартускага ўніверсітэта
Хіросі Осіма

**Хіросі Осіма** (; 19 красавіка 1886 — 6 чэрвеня 1975) — барон, генерал Імператарскай Арміі Японіі, пасол Японіі ў нацысцкай Германіі падчас Другой сусветнай вайны. Па сваіх поглядах германафіл, аднак займаў асцярожную пазіцыю ў пытанні ўступлення Японіі ў вайну з СССР, лічыў што баявыя дзеянні на некалькіх франтах — супраць ЗША і супраць СССР — непрымальныя. Яго гістарычная роля па выразе генерала Джорджа Маршала — «наша галоўная крыніца інфармацыі пра намеры Гітлера ў Еўропе». Пры гэтым сам пасол і не падазраваў пра гэта да самага заканчэння вайны. Быў асуджаны да пажыццёвага зняволення як ваенны злачынец на Такійскім працэсе ў лістападзе 1948 года. Памілаваны ў 1955 годзе.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Военачальнікі Японіі
Катэгорыя:Паслы Японіі ў Германіі
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам германскага арла
Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты
Грамадскі рух

**Грамадскі рух** (часта выкарыстоўваецца словазлучэнне **сацыяльны рух**) — тып калектыўных дзеянняў або аб'яднанняў, увага якіх засяроджана на пэўных палітычных ці сацыяльных праблемах. Грамадскім рухам завуць таксама арганізаваныя калектыўныя высілкі, якія спрыяюць ці перашкаджаюць, аж да адмены, сацыяльным зменам.

Катэгорыя:Сацыялогія
*
Март Сійман

{{Дзяржаўны дзеяч
 |імя        = Март Сійман
 |арыгінал імя   = 
 |выява            = Siimann Mart.IMG 2960.JPG
 |апісанне выявы            = 
 |шырыня    = 
 |пасада          = Прэм'ер-міністр Эстоніі
 |сцяг               = Flag of Estonia.svg
 |перыядпачатак       = 17 сакавіка 1997
 |перыядканец        = 25 сакавіка 1999
 |папярэднік     = Ційт Вяхі
 |пераемнік           = Март Лаар
 |прэзідэнт          = Ленарт Меры
 |дата нараджэння      = 21.9.1946
 |месца нараджэння     = , Эстонская ССР, СССР
 |дата смерці        = 
 |месца смерці       = 
 |пахаваны          = 
 |бацька               = 
 |матка               = 
 |жонка            = 
 |дзеці               = 
 |партыя             = КПСС → Кааліцыйная партыя Эстоніі
 |адукацыя        = Тартускі ўніверсітэт
 |навуковая ступень     = 
 |прафесія          = філолага-псіхолага
 |дзейнасць       = палітык
 |веравызнанне    = 
 |узнагароды            ={ style="background:transparent"
 
}
 |аўтограф           = 
 |сайт               =
}}
**Март Сійман** (, нар. , Кілінгі-Нымэ, Эстонская ССР) — эстонскі дзяржаўны, палітычны і спартыўны дзеяч.

У 1971 годзе скончыў Тартускі ўніверсітэт. У 1971—1984 гадах працаваў старшым навуковым супрацоўнікам і аспірантам ў Тартускім універсітэце. У канцы 1970-х гадоў прыйшоў на працу на тэлебачанне Эстоніі і за 17 гадоў прайшоў шлях ад карэспандэнта да намесніка генеральнага дырэктара Эстонскага тэлебачання. З’яўляўся членам КПСС. З 1987 года — кіраўнік Эстонскага радыё. З 1989 года — генеральны дырэктар Эстонскага тэлебачання.

З 1992 года па 1995 год — выканаўчы дырэктар прыватнага тэлеканала RTV. У 1995 годзе абраны дэпутатам парламента Эстоніі. Уваходзіў у склад Канстытуцыйнай камісіі. Узначальваў кааліцыйнага партыю. З 17 сакавіка 1997 г. па 25 сакавіка 1999 года — прэм’ер-міністр Эстоніі. З 1999 года — старшыня фракцыі кааліцыйнага партыі Эстоніі.

З’яўляўся старшынёй спартыўнага таварыства «Калеў», членам савета куратараў Талінскага педагагічнага ўніверсітэта, а таксама сябрам Рады фонду культуры Эстоніі. З 2001 года — прэзідэнт Нацыянальнага алімпійскага камітэта Эстонскай Рэспублікі. З 2003 года — саветнік Прэзідэнта Эстонскай Рэспублікі Арнальда Руйтэля па ўнутраных справах.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Эстоніі
Катэгорыя:Выпускнікі Тартускага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Члены Рыйгікогу
Шыншыла

**Шыншы́ла**, або **чынчы́ла** (*Chinchilla lanigera*) — від грызуноў сямейства шыншылавых. Від вельмі рэдкі ў дзікай прыродзе. Сустракаецца толькі на высакагор'ях Анд ў Чылі, Балівіі, Перу.

## Апісанне 
Даўжыня цела 22—38 см, хваста 7,5—15 см, маса 0,5—1 кг. Футра мяккае, густое, шаўкавістае, на спіне блакітнавата- або карычневата-шэрае зчарнаватым адценнем, на бруху жаўтавата-белае (лічыцца адным з самых дарагіх у свеце). Вушы вялікія, акруглыя. Хвост пушысты, нагадвае вавёрчын. 1—3 разы на год нараджае 1—6 дзіцянят. Корміцца надземнымі часткамі раслін.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Шыншылавыя
Шыраканоска

**Шыраканоска** ці **качка-лапаноска** (*Anas clypeata*) — шырока распаўсюджаная вадаплаўная птушка сямейства качыных. Гняздуе ва ўмераным клімаце Еўразіі і Паўночнай Амерыкі. Пералётная на ўсім працягу арэала. З'яўляецца аб'ектам спартыўнага і прамысловага палявання.

Даўжыня цела 42—46 см, маса 0,5—1,1 кг. Апярэнне ў самца яркае; галава, шыя і дзюба чорныя, валляк і грудзі белыя, бруха ржава-карычневае, крылы шыза-блакітныя з блакітна-зялёным «люстэркам». Самка зверху цёмна-бурая, знізу ружая. Дзюба масіўная, вельмі шырокая (адсюль назва). Нясе 7—12 яек.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Качыныя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Птушкі на марках
Ісландская кухня

]]
**Ісландская кухня** — нацыянальная кухня ісландскага народа.

Традыцыйная ісландская кухня базуецца на рыбе і морапрадуктах. Аснову рацыёну складае рыба рознага прыгатавання — траска, селядзец і ласось. Вельмі папулярныя — граўлакс, марынаваны са спецыямі селядзец — (сілд), разнастайныя бутэрброды з рыбай, смажаная або сушаная рыба (гардфіскур).

Акрамя морапрадуктаў ісландцы таксама ўжываюць мяса, асабліва бараніну. Традыцыйная ісландская страва — барановая галава, прыгатаваная цалкам. Таксама распаўсюджаны: цэлая марынаваная або вараная галава авечкі, сечаны авечы лівер, вельмі падсмажанае мяса, своеасаблівы шашлык з бараніны, вэнджаная ягняціна. Найбольш часта ўжывальная малочная страва — скірамі, нагадвае ёгурт і тварог адначасова.

Самы папулярны напой — кава. У адрозненне ад большасці скандынаўскіх краін піва не так моцна распаўсюджана. Традыцыйным ісландскім напоем лічыцца бренівін (сярэдняе паміж гарэлкай і віскі).

## Літаратура 
* Maike Hanneck: Island-Kochbuch. 1. Auflage. túrí, Hvammstangi 2004, ISBN 9979-9641-0-3.
Цэдра

**Цэдра** (ад  - цытрон) — вонкавы афарбаваны пласт каляплодніка раслін сямейства рутавых (апельсіна, лімона, памяранцаў і інш.) У цэдры знаходзяцца залозістыя ёмішчы, якія ўтрымоўваюць эфірныя алеі, якія абумоўліваюць водар пладоў. Цэдру выкарыстоўваюць у кандытарскай і лікёра-гарэлачнай вытворчасцях.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Садавіна
Катэгорыя:Прыправы
Катэгорыя:Плод
Касмічная праграма «Шэньчжоу»

thumb|300px
**Шэньчжоу** (, «Чароўная ладдзя»/«Свяшчэнны човен») — трэцяя праграма касмічных пілатуемых палётаў КНР. Працы па праграме пачаліся ў 1992 годзе пад назвай «Праект 921-1». Першы пілатуемы палёт карабля «Шэньчжоу-5» зрабіў Кітай у 2003 годзе трэцяй у свеце краінай, якая самастойна адправіла чалавека ў космас. Дзве папярэднія кітайскія пілатуемыя праграмы — «Шугуан» (канца 1960-х — пачала 1970-х) і пілатуемы FSW (канца 1970-х — пачала 1980-х) — былі спынены, не дасягнуўшы мэты. У сакавіку 2005 года ў гонар касмічных караблёў быў названы астэроід.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Касманаўтыка Кітая
Катэгорыя:Праграмы пілатуемых палётаў
Павел Уладзіміравіч Шыпук

**Па́вел Уладзі́міравіч Шыпу́к** (, Опаль, Іванаўскі раён, Брэсцкая вобласць — ) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут (1972), інжынер-хімік-тэхнолаг. Ганаровы прафесар Беларускай політэхнічнай акадэміі (1997). Член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (1996—2000, з 2000), старшыня Савета Рэспублікі (1997—2000), старшыня Камісіі па рэгіянальнай палітыцы (з 2000). Старшыня Міжпарламенцкага Камітэта Рэспублікі Беларусь, Рэспублікі Казахстан, Кыргызскай Рэспублікі і Расійскай Федэрацыі (1998—2001). З 2000 года быў Старшынёй Камісіі па рэгіянальнай палітыцы. Узнагароды: ордэн Айчыны ІІІ ступені.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ганаровыя прафесары БНТУ
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Парламенцкага сходу Беларусі і Расіі
Разгонны блок

[thumb|250px|Разгонны блок *[Цэнтаўр, разгонны блок|Цэнтаўр 2A* для верхняй ступені РН *«Атлас II»*.]]
**Разгонны блок (РБ)** (таксама: *міжарбітальны буксір*) — сродак вываду касмічнага апарата, прызначаны для перамяшчэння карысных грузаў з апорнай арбіты на мэтавую арбіту або накіраванне іх на адлётныя і міжпланетныя траекторыі.

Для выканання гэтага РБ павінны мець магчымасць выконваць адзін ці некалькі манеўраў, звязаных са зменай хуткасці палёту, для чаго ў кожным выпадку прадугледжваецца ўключэнне маршавага рухавіка. Паміж гэтымі ўключэннямі — працяглыя (да некалькіх гадзін) участкі пасіўнага палёту па пераходных арбітах або траекторыях. Такім чынам, любы РБ павінен мець маршавы рухавік шматразовага ўключэння, а таксама дадатковую рэактыўную сістэму або рухальную ўстаноўку, якая забяспечвае арыентацыю і стабілізацыю руху РБ з касмічнага апарата і стварэнне ўмоў для запуску маршавага рухавіка. Пры гэтым кіраванне працай яго рухавікоў можа ажыццяўляцца як ад сістэмы кіравання КА, так і ад аўтаномнай сістэмы кіравання самога РБ. У апошнім выпадку ён павінен мець спецыяльны прыборны адсек для яе размяшчэння.

Катэгорыя:Тыпы касмічных апаратаў
Катэгорыя:Ракеты-носьбіты
Юлія Міцкевіч

**Юлія Міцкевіч** (нар. ) — беларуская журналістка, феміністка, абаронца правоў аб’яднанняў ЛГБТ у Беларусі, у 2010—2013 гадах — старшыня аб’яднання Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада.

## Біяграфія 
Скончыла магістарскае навучанне ў Еўрапейскім гуманітарным універсітэце па тэме gender studies. Бярэ актыўны ўдзел ў феміністычным руху, займалася абаронай правоў аб’яднанняў ЛГБТ у Беларусі. Працавала журналісткай на беларускім інфармацыйным партале naviny.by. У 2010 годзе была абранай на пасаду старшыні аб’яднання Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая грамада. Заняла гэтую пасаду пасля Марыны Гундар. 23-24 лістапада 2013 года на пасаду старшыні быў абраны Мікалай Цяцёркін.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Актывісты ЛГБТ-руху ў Беларусі
Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Постаці фемінізму
Іван Крук

**Іван Крук**:
* Іван Іванавіч Крук — беларускі фалькларыст.
* Іван Фёдаравіч Крук (1909—1992) — беларускі вучоны ў галіне таваразнаўства харчовых прадуктаў.
* Іван Фёдаравіч Крук (нар. 1944) — беларускі грамадскі актывіст, палітвязень Беларусі.
Арбіта пахавання

**Арбітай пахавання** лічыцца арбіта, вышыня якой на 200 кіламетраў перавышае вышыню геастацыянарнай арбіты. На арбіту пахавання адпраўляюцца зношаныя арбітальныя апараты для памяншэння імавернасці сутыкненняў і вызвалення месца на геастацыянарнай арбіце.

Для кожнага апарата арбіта разлічваецца асобна, мінімальны перыгей \Delta{H}  вылічваецца па формуле: 
\Delta{H} = 235\mbox{ km} + \left ( 1000 C_R \frac{A}{m} \right )\mbox{ km}

дзе C_R \, з'яўляецца ціскам сонечнага выпраменьвання, каэфіцыент якога — звычайна паміж 1,2 і 1,5, \frac{A}{m} \, з'яўляецца адносінамі плошчы [м²] да масы [кг] гэтага аб'екта. Гэта формула ўключае каля 200 км для геастацыянарнай арбіты, у гэтыя 200 кіламетраў таксама закладзена вышыня для манеўраў на арбіце. Яшчэ 35 кіламетраў запасу зроблена для забеспячэння бяспекі ў сувязі з уздзеяннем гравітацыйных адхіленняў (у першую чаргу сонечных і месяцавых) на спадарожнікі.

## Арбіты захавання ваенных спадарожнікаў з ЯЭУ 
Нізкаарбітальныя ваенныя разведвальныя спадарожнікі з ядзернай энергетычнай устаноўкай выкарыстоўваюць ніжэйшыя арбіты пахавання (, каля 650—1000 км). На гэтыя арбіты адпраўляецца актыўная зона ядзернага рэактара пасля заканчэння яе працы. Тэрмін жыцця на гэтых арбітах складае парадку 2 тыс. гадоў.

## Гл. таксама 
* Геастацыянарная арбіта
* Касмічнае смецце

## Спасылкі 
*  
* «Рух спадарожнікаў» на сайце «Фізіка ў анімацыях» 

Катэгорыя:Астрадынаміка
Катэгорыя:Арбіты
Катэгорыя:Касмічнае смецце
Барыс Іпалітавіч Райскі

**Барыс Іпалітавіч Райскі** (, , Расія — ) — беларускі дырыжор. Заслужаны артыст Беларусі (1973).

## Біяграфія 
Скончыў вышэйшае музычнае вучылішча ў Харбіне (Кітай, 1932). 3 1947 у СССР. У 1950 быў арыштаваны і па ілжывым абвінавачанні асуджаны на тэрмін у лагерах. Вызвалены ў 1954. 3 1957 галоўны дырыжор аркестра Мінскага цырка. У 1961—88 галоўны дырыжор і мастацкі кіраўнік канцэртна-эстраднага аркестра Беларускага тэлебачання і радыё. Пад яго кіраўніцтвам зроблены фондавыя запісы опер «Кастусь Каліноўскі» Дз. Лукаса, «У пушчах Палесся» А. Багатырова, «Зорка Венера» Ю. Семянякі, «Сівая легенда» Дз. Смольскага, «Матухна Кураж» С. Картэса, радыёоперы «Барвовы золак» К. Цесакова, музыкі балетаў «Альпійская балада», «Выбранніца» і «Маленькі прынц» Я. Глебава, музычных камедый «Паўлінка» Ю. Семянякі і «Несцерка» Р. Суруса, вакальна-сімфанічных, сімфанічных і эстрадных твораў і песень беларускіх кампазітараў для Беларускага тэлебачання і радыё, грамзапісы і інш. Аўтар аранжыровак для эстрадных і сімфанічных аркестраў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
*

Катэгорыя:Дырыжоры Беларусі
Катэгорыя:Дырыжоры паводле алфавіта
Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР
Сяргей Іосіфавіч Юткевіч

{{Кінематаграфіст
 |імя                  = Сяргей Юткевіч
 |арыгінал імя       = 
 |выява          = 
 |шырыня               = 200px
 |апісанне выявы = 
 |імя пры нараджэнні     = Сяргей Іосіфавіч Юткевіч
 |дата нараджэння        = 
 |месца нараджэння       = 
 |дата смерці          = 
 |месца смерці         = 
 |прафесія            = 
 |грамадзянства          = 
 |гады актыўнасці      = 1925—1980
 |кірунак          = сацыялістычны рэалізм
 |кінастудыя           = 
 |узнагароды              = { style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"
  
-

}
{ style="background:transparent"

}
}}

**Сяргей Іосіфавіч Юткевіч** (15(28).12.1904, Пецярбург-) — савецкі , , , , , прафесар, тэарэтык кінамастацтва, народны артыст СССР (1962), Герой Сацыялістычнай Працы (1974), доктар мастацтвазнаўства (1941).

## Біяграфія 
У 1921—1923 гадах вучыўся ў Дзяржаўных вышэйшых рэжысёрскіх майстэрняў пад кіраўніцтвам У. Э. Меерхольда і ў Вышэйшых мастацка тэхнічных майстэрнях (ВХУТЕМАС). Разам з Р. М. Козінцавым і Л. 3. Траўбергам арганізаваў групу ФЭКС (Фабрыка эксцэнтрычнага акцёра), унеслі ў кінематограф рысы сумежных мастацтваў (цырка, эстрады). З 1925 года працаваў у кіно.

Прызнанне рэжысёру прынёс фільм «Карункі» (1928). Значную ролю ў станаўленні паэтыкі кінематографа сыграў гукавы фільм Юткевіча «Залатыя горы» (1931). Фільм «Сустрэчны» (1932, сумесна з Ф. М. Эрмлерам) пра лёсы людзей сучаснага завода стаў этапнай падзеяй у гісторыі савецкага кіно. У 1930−1950 гадах Юткевічам былі створаны дакументальныя і мастацкія карціны: «Анкара — сэрца Турцыі» (1934), «Шахцёры» (1937), «Чалавек з ружжом» (1938), «Якаў Свердлаў» (1940), «Вызваленая Францыя» (1944), «Прывітанне, Масква!» (1946), «Пржэвальскі» (1952). Галоўны рэдактар "Кінаслоўніка" (т. 1-2, 1966—1970).

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Мастакі СССР
Катэгорыя:Кінарэжысёры рускага авангарда
Катэгорыя:Дактары мастацтвазнаўства
Катэгорыя:Постаці Масфільма
Катэгорыя:Постаці Кінастудыі імя М. Горкага
Катэгорыя:Постаці Ленфільма
Катэгорыя:Постаці Студэнцкага тэатра МДУ
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Члены Саюза кінематаграфістаў СССР
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Сацыялістычны рэалізм
Катэгорыя:Выкладчыкі УДІКа
Іван Іванавіч Крук

**Іван Іванавіч Крук** (, в. Згурск, , Мінская вобласць) — беларускі фалькларыст. Кандыдат філалагічных навук (1985), рэктар Інстытута культуры Беларусі.

## Біяграфія 
Скончыў Мінскі педагагічны інстытут (1975). Працаваў настаўнікам. 3 1979 у Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН Беларусі, з'яўляўся вучоным сакратаром. З 1992 у Акадэміі паслядыпломнай адукацыі, загадчык кафедры. З 1998 прарэктар Беларускай акадэміі мастацтваў, пасля загадчык кафедры, дацэнт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў. У 2011 прызначаны рэктарам Інстытута культуры Беларусі (былы БелДІПК,  1991–2011).

Даследуе беларускі фальклор, народную культуру, беларускі народны каляндар і інш. Аўтар манаграфій «Усходнеславянскія казкі пра жывёл» (1992), «Следам за сонцам: Беларускі народны каляндар: свята, абрады, паэзія» (1994), сааўтар прац «Магія слова чароўнага», «Беларускі фальклор у сучасных запісах: Традыцыйныя жанры: Мінская вобласць» (абедзве 1995), «Народная культура і сучасная школа» (1996) і інш. Завяршае работу над доктарскай дысертацыяй «Лікавы код у міфапаэтычнай спадчыне Беларусі».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фалькларысты СССР
Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі
Катэгорыя:Этнографы СССР
Катэгорыя:Этнографы Беларусі
Эдзі Рознер

**Эдзі (Адольф-Эдуард) Ігнацьевіч Рознер** (,  — ) — джазавы трубач, кампазітар, аранжыроўшчык. Заслужаны артыст Беларусі (1944).

## Біяграфія 
Скончыў Вышэйшую музычную школу ў Берліне (1929). Валодаў віртуознай ігрой на трубе. 3 1933 кіраўнік створанага ім джазавага аркестра ў Берліне. 3 1936 у Польшчы; працаваў у аркестры Ю. Бяльзацкага, узначальваў аркестры ў Варшаве, Кракаве, Лодзі. 3 1939 у СССР. У 1940 кіраўнік Дзяржаўнага джаз-аркестра БССР. У 1946 рэпрэсіраваны. У 1954 рэабілітаваны. Кіраваў эстрадным аркестрамі Масквы, з 1969 — аркестрам Гомельскай абласной філармоніі. 3 1972 у Заходнім Берліне. Аўтар шматлікіх папулярных песень, танцавальных мелодый («Навошта смяяцца, калі сэрцу балюча», «Хлопец-хлапчук», «Бывай, каханне»). Шматлікія творы ў выкананні аркестраў пад яго кіраўніцтвам запісаны на грампласцінкі (кружэлкі).

## Літаратура 
* 
* *Цейтлин Ю.* Взлеты и падения великого трубача Эдди Рознера. — М., 1993.

Катэгорыя:Джазмены Беларусі
Катэгорыя:Кампазітары Беларусі
Катэгорыя:Кампазітары СССР
Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Трубачы СССР
Катэгорыя:Дырыжоры СССР
Катэгорыя:Джазмены СССР‎
Юрый Давыдавіч Бяльзацкі

**Юрый Давыдавіч Бяльзацкі** (,  — ) — беларускі , , піяніст.

## Біяграфія 
Скончыў Варшаўскую кансерваторыю па класах кампазіцыі і дырыжыравання (1934). У Беларусі з 1939 года. У 1940—1947 гадах у Дзяржаўным джаз-аркестры БССР, з 1949 года канцэртмайстар Белдзяржэстрады, у 1958—1961 гадах мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор канцэртна-эстраднага аркестра Беларускага радыё.

Сярод твораў музычная камедыя «Даліна шчасця» (паст. 1957); араторыя «Маёй Радзіме» (1963); Сюіта на тэмы польскіх народных танцаў і Балетная сіюта для сімфанічнага аркестра; Канцэрт для скрыпкі з аркестрам (1955), «Ваенная фантазія», Фантазія на тэмы песень У. Алоўнікава (для эстраднага аркестра), музыка да кінафільмаў «Паўлінка», «Зялёныя агні», «Міколка-паравоз», «Дзяўчынка шукае бацьку», «Каханнем трэба даражыць» (усе ў сааўтарстве), «Наперадзе кругы паварот» і інш.

## Вядомыя асобы 
Меў дачку Люцыну, якая ажанілася з беларускім драматургам і тэатразнаўцам Уладзімірам Халіпам.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Піяністы Беларусі
Катэгорыя:Піяністы паводле алфавіта
Катэгорыя:Канцэртмайстары
Уладзімір Манамах (значэнні)

**Уладзімір Манамах**:

* Уладзімір Манамах, вялікі князь кіеўскі ў 1113-1125 гг.
* Уладзімір Манамах, крэйсер
* Уладзімір Манамах, падводная лодка
Ційт Вяхі

**Ційт Вяхі** (; , , Эстонская ССР) — эстонскі дзяржаўны дзеяч, прэм'ер-міністр Эстоніі ў 1992 і 1995—1997 ад кааліцыйнай партыі Эстоніі.

## Біяграфія 
Ційт Вяхі нарадзіўся 10 студзеня 1947 года ў горадзе Валга Эстонскай ССР, скончыў Талінскі тэхнічны ўніверсітэт. Быў адным з арганізатараў Народнага Фронту Эстоніі, у 1989 годзе стаў міністрам транспарту і сувязі Эстонскай ССР (з 8 мая 1990 — Эстонскай Рэспублікі), гэты пост ён займаў да 1992 года. У 1992 годзе ён узначаліў урад. Падчас яго праўлення была ўведзена новая валюта — эстонская крона і пачалася шырокая прыватызацыя дзяржаўнай уласнасці. У выбарах у Рыйгікогу 1992 ён не ўдзельнічаў. У 1993 стаў старшынёй кааліцыйнай партыі. На выбарах у Рыйгікогу 1995 кааліцыя кааліцыйнай партыі Эстоніі і Народнага саюза Эстоніі атрымала перамогу і ён да стаў прэм'ер-міністрам. 25 лютага 1997 года падаў у адстаўку з-за рознагалоссяў з членамі сваёй жа партыі. 27 лютага 1997 года прэм'ер-міністрам стаў Март Сійман.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Выпускнікі Талінскага тэхнічнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Эстоніі
Каарэл Ээнпалу

**Каарэл Ээнпалу** (; да 1935 — **Карл Эйнбунд** ;  — 27 студзеня або 28 студзеня 1942, Кіраўская вобласць) — эстонскі дзяржаўны дзеяч.

У 1919 — член Устаноўчага сходу. У 1919—1920 — дзяржаўны кантралёр. У 1920 — галоўны рэдактар газеты *Tallinna Teataja*. Уваходзіў у склад Народнай партыі, з 1923 удзельнічаў у дзейнасці Згуртавання аграрыяў.

У 1920, 1921—1924 і 1924—1926 — міністр унутраных спраў. У 1924 быў галоўным рэдактарам газеты *Kaja*. У 1926—1932, 1933—1934 — старшыня Рыйгікогу, член Рыйгікогу пяці скліканняў. У ліпені-лістападзе 1932 — дзяржаўны старэйшына (кіраўнік дзяржавы). У 1934—1938 — зноў міністр унутраных спраў, ініцыятар працэсу «эстанізацыі» імёнаў і прозвішчаў грамадзян краіны. У 1938—1940 — дэпутат Дзяржаўнага прадстаўнічага сходу. У 1938—1939 — прэм’ер-міністр. У 1939—1940 — генеральны дырэктар дзяржаўнай кампаніі *Eesti Fosforit*.

У 1930—1932 узначальваў моладзевую арганізацыю «Маладыя арлы». У 1930—1935 быў старшынёй Эстонска-польскага таварыства, у 1932 — старшыня Палаты сельскай гаспадаркі. У 1923—1940 — член Эстонскага алімпійскага камітэта. Ганаровы член савета афіцэраў 2-га артылерыйскага палка.

У 1940 годзе быў арыштаваны на сваім хутары. Быў асуджаны да працяглага тэрміна пазбаўлення волі і адпраўлены ў лагер, дзе памёр ад запалення лёгкіх.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Эстоніі
Катэгорыя:Дзяржаўныя старэйшыны Эстоніі
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Эстоніі
Катэгорыя:Юрысты Эстоніі
Юры Улуатс

**Юры Улуатс** (;  — ) — эстонскі палітык, апошні прэм’ер-міністр незалежнай Эстоніі да яе далучэння да СССР, пасля чаго — в.а. Прэзідэнта Эстоніі ў выгнанні. Быў таксама вядомы як адвакат.

Вывучаў права ў Санкт-Пецярбургскім універсітэце (1910—1918). Пасля гэтага выкладаў рымскае права і эстонскае права ў Тартускім універсітэце да 1944 года. Быў таксама рэдактарам газет «Кая» (эст. «Kaja») 1919—1920 і «Постымеес» (1937—1938).

Быў дэпутатам Рыйгікогу ў 1920—1926 і ў 1929—1932. Займаў пасаду прэм’ер-міністра краіны з 1938 па чэрвень 1940 года. Пасля фарміравання марыянеткавага прасавецкага ўрада Эстоніі на чале з Варэсам, які падпарадкоўваўся Маскве і не прызнанаваўся ніводнай дзяржавай акрамя СССР і нацысцкай Германіяй, і пасля арышту прэзідэнта Канстанціна Пятса, стаў па канстытуцыі выконваючым абавязкі прэзідэнта Эстоніі.

Пасля акупацыі Эстоніі нацысцкай Германіяй у 1941 годзе ў ходзе Другой сусветнай вайны супрацоўнічаў з акупацыйнай адміністрацыяй Х. Мяэ. У 1944 годзе ў якасці кіраўніка прыняў удзел у дзейнасці Эстонскага Нацыянальнага камітэта, створанага пры згодзе акупацыйных уладаў. У пачатку 1944 публічна заклікаў эстонцаў уступаць у эстонскія падраздзяленні Германскай арміі (20-я дывізія СС) для абароны Эстоніі ад Чырвонай Арміі.

Разам з некаторымі міністрамі Юры Улуатс збег у Стакгольм, дзе ўрад у выгнанні працягваў дзейнічаць да афіцыйнай перадачы паўнамоцтваў прэзідэнту незалежнай Эстоніі Ленарта Меры ў 1992 годзе. Пасля прыбыцця ў Швецыю Улуатс памёр ад хваробы.

Катэгорыя:Спецыялісты па рымскім праве
Катэгорыя:Выпускнікі юрыдычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Тартускага ўніверсітэта
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Эстоніі
Катэгорыя:Прэзідэнты Эстоніі
Катэгорыя:Эстонскія калабарацыяністы ў Другой сусветнай вайне
Старшыня (пасада)

**Старшыня** — вышэйшая службовая асоба, якая кіруе сходам, камітэтам, грамадскай арганізацыяй (палітычнай партыяй), дзяржаўным органам.

Як правіла, *старшыня* выбіраецца або прызначаецца членамі сходу ці арганізацыі. У абавязкі *старшыні* звычайна ўваходзіць кіраўніцтва паседжаннямі арганізацыі і падтрыманне належнага дзелавога становішча падчас такіх паседжанняў. У перапынках паміж сесіямі арганізацыі або сходу *старшыня* часта выконвае ролю главы арганізацыі і выступае ад яе імя.

Катэгорыя:Пасады
Катэгорыя:Сходы
Камітэт

**Камітэт** ( ад  — даручаць) — савет, сход, з’езд, калегіяльны орган, сфарміраваны для працы ў якой-небудзь спецыяльнай вобласці, якая звычайна мае дачыненне да кіраўніцтва або кіравання, а таксама дзяржаўны орган выканаўчай улады або структурная адзінка ў сістэме органаў заканадаўчай улады.

Катэгорыя:Камітэты
Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі
Катэгорыя:Заканадаўчая ўлада
Катэгорыя:Сходы
Ада Бірк

**Ада Бірк** (эст. *Ado Birk*,  — , Сосьва) — эстонскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат.

Скончыў Рыжскае духоўнае вучылішча (1899), Рыжскую духоўную семінарыю (1905), вучыўся ў Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі, вывучаў права ў Тартускім (1907—1908) Санкт-Пецярбургскім (1908—1911) і Лейпцыгскім (1911) універсітэтах.

Быў адным з заснавальнікаў Эстонскага саюза сялянства і Эстонскай радыкальна-дэмакратычнай партыі, затым членам Эстонскай народнай партыі. У 1917—1919 — член Эстонскага земскага савета, у 1917 быў яго часовым сакратаром. У 1918 прадстаўляў Эстонію ў Хельсінкі. У 1918—1919 — старшыня Эстонскага земскага савета і Генеральнага камітэта па выбарах ва Устаноўчы сход. У 1919—1920 — намеснік старшыні Устаноўчага сходу. У лістападзе 1919 — ліпені 1920 г., жніўні — кастрычніку 1920 — міністр замежных спраў. 28 ліпеня — 30 ліпеня 1920 (на працягу трох дзён) быў прэм'ер-міністрам. Член Рыйгікогу першага склікання. У 1922—1926 — пасол Эстоніі ў Маскве.

Бірк знаходзіўся ў канфліктных адносінах з міністрам замежных спраў Антсам Пійпам. У 1926 быў звольнены ў адстаўку. У ліпені 1926 савецкая газета «Известия» апублікавала два дакументы, падпісаныя Біркам. У адным з іх ўтрымлівалася рэзкая крытыка знешняй палітыкі ўрада Эстоніі (у тым ліку збліжэння з Польшчай, накіраванага, паводле яго слоў, супраць СССР) і просьба пра адстаўку. У другім заяўлялася, што з-за нейкіх абвінавачванняў у яго адрас, у Эстоніі, ён вымушаны падоўжыць сваё знаходжанне ў СССР у якасці прыватнай асобы.

У 1927 Бірк нечакана з'явіўся ў місіі Нарвегіі ў Маскве, дзе папрасіў прытулку. Высветлілася, што ў чэрвені 1926 ён быў запрошаны ў Народны камісарыят замежных спраў, дзе супрацоўнік гэтага ведамства Лаганоўскі падвергнуў яго шантажу (абвінаваціўшы ў незаконных фінансавых аперацыях) і запатрабаваў стаць негалосным агентам савецкіх спецслужбаў. Бірк змог бегчы, але быў затрыманы пры спробе таемна выехаць у Фінляндыю. Пад ціскам ён быў вымушаны падпісаць два дакументы, апублікаваныя у «Известия». Пасля гэтага Бірк жыў пад кантролем ГПУ ў Варонежы і на Каўказе, а затым вернуты ў Маскву, дзе ўтрымліваўся пад вартай. Падчас дазволенай яму прагулкі на Вараб'ёвых гарах Бірк скарыстаўся прыступам астмы ў ахоўніка і зноў бег — на гэты раз у нарвежскую місію.

У сакавіку 1927 Бірку было дазволена выехаць у Эстонію. У тым жа годзе ён паўстаў перад Вярхоўным судом па абвінавачванні ў дзяржаўнай здрадзе, але быў апраўданы. Аднак палітычная і дыпламатычная кар'ера Бірка скончылася. 14 чэрвеня 1941 года арыштаваны органамі НКУС і адпраўлены ў лагер, дзе прысуджаны да расстрэлу. Сканаў да прывядзення прысуду ў выкананне.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Эстоніі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Эстоніі
Катэгорыя:Паслы Эстоніі ў СССР
Катэгорыя:Выпускнікі Рыжскай духоўнай семінарыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліфляндскай губерні
Літоўскі скарб

**Літоўскі скарб** — грашова-рэчавы дэпазіт, знойдзены каля 1992 года паблізу ўсходняй ускраіны вёскі Літва (Маладзечанскі раён, Мінская вобласць).

## Гісторыя 
Скарб утоены, пэўна, вельмі паспешна, бо слядоў упакоўкі не выяўлена. Каштоўнасці раскрадзены на месцы знаходкі, выратаваць здолелі толькі невялікую частку скарбу.

## Склад 
### Манеты 
6191 пражскі грош Яна I (1310—1346), Карла I (1346—1378) і Вацлава IV (1378—1419) — Чэхія, манетны двор Кутна-Горы.

### Рэчы 
* Фрагмент ювелірнага вырабу — дзве полыя сярэбраныя залачоныя пацеркі, нанізаныя на круглага сячэння сярэбраны дрот.
* Паясны гарнітур (г. зв. «Пояс Вітаўта») — полыя сярэбраныя пласціны (гравіроўка, чэрнь, залачэнне) — 2 зорчатыя (16 «промняў»), дэкарыраваныя раслінным арнаментам, выявы птушак і «васіліскаў», 11 круглых з раслінным арнаментам; спражка з наканечнікам, арнаментаваная раслінным арнаментам; 5 злучальных прамавугольных планак. Агульная вага паяснога гарнітура — 805,40 граму, проба серабра — 960°.

## Ацэнка 
Літоўскі скарб — багацейшы з грашовы дэпазітаў XV ст. сярод раней вядомых на землях Вялікага Княства Літоўскага. Самыя аб’ёмныя скарбы пражскіх грошаў знойдзеныя раней, у Літве (в. Шырвінту ў 1981 годзе — 398 грошаў), у Беларусі (Брэст у 1837 годзе — 1034 грошы), ва Украіне (с. Клочкава ў 1887 годзе — 3457 грошаў), даволі сціплыя ў параўнанні з рэшткамі грашовай часткі Літоўскага скарбу.

Паводле меркавання Валянціна Рабцэвіча, пояс — унікальны (у вялікай тарэўтычнай гістарыяграфіі і зборах буйнейшых музеяў свету аналагаў невядома). Пласціны пояса выраблены ў сталіцы Крымскага ханства Кафе (цяпер — Феадосія), спражка з наканечнікам — напэўна, у Італіі (магчыіма ў Генуі).

## Гістарычная інтэрпрэтацыя 
Паводле меркавання Рабцэвіча, пісьмовыя крыніцы, у прыватнасці паведамленні Генэ, блазна вялікага князя Вітаўта, і хана Менглы-Гірэя, дазваляюць выказаць гіпотэзу, што пояс мог быць падораны Вітаўту Хаджы-Гірэям падчас сустрэчы ў Менску ў жніўні 1428 года. Найбольш імавернай датыроўкай утойвання скарбу Рабцэвічу ўяўляўся «смутны час» (1430—1432) у Вялікім княстве Літоўскім.

## Літаратура 
* *Барэйша Ю.* Пра скарб з-пад вёскі Літва, паходжанне і вотчыну Брáташычаў-Зяновічаў. — Мінск: «Энэргапрэс», 2025. — 408 с., іл. ISBN 978-985-7298-77-8 
* *Варонін В. А.* Да пытання аб часе і абставінах ухавання грашова-рэчавага скарбу каля вёскі Літва Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці // Studia Numismatica Albaruthenica, t. 1. — Мн., 2011.
* *Ліцкевіч А. У.* «Срэбны каваль» Хацабей з-пад Маладзечна (XV ст.): яшчэ раз пра магчымае паходжанне срэбных паясных набораў са скарбу каля в. Літва // Беларуская даўніна. Вып. 1., 2014. — 186 с., цв. вкл.
* *Рябцевич В.* Клад из деревни Литва в Беларуси. Тезисы // Иконография денег средней и восточной Европы. — Хуменне: Словацкое нумизматическое общество, 2007. — С. 44.

Катэгорыя:Скарбы Беларусі
Катэгорыя:Экспанаты Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Літва (Маладзечанскі раён)
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты Маладзечанскага раёна
Арганічныя кіслоты

**Арганічныя кіслоты** — арганічныя рэчывы, якія праяўляюць кіслотныя ўласцівасці.

## Хімічныя асаблівасці 
Да іх ставяцца карбонавыя кіслоты, якія змяшчаюць  -COOH, сульфонавыя кіслоты, якія змяшчаюць  -SO3H і некаторыя іншыя.

Іншыя групы таксама могуць вызначаць кіслотныя ўласцівасці, звычайна слабейшыя, напрыклад -OH, -SH,  і  групы. У біялагічных сістэмах арганічныя кіслоты, якія змяшчаюць толькі гэтыя групы, як правіла кіслотамі не лічацца.

Паказчык кіслотнасці раслінных сокаў у межах 3,95-5,5.

Арганічныя кіслоты — шматасноўныя оксікіслоты, якія змяшчаюцца ў клеткавым соку раслін у вольным стане і ў выглядзе соляў або эфіраў. У пладах пераважаюць свабодныя арганічныя кіслоты, а ў іншых органах раслін — звязаныя формы. Выяўленыя яблычная, лімонная, шчаўевая, вінная, саліцылавая, хінная, бензойная, валерыянавая, бурштынавая, кававая, воцатная і іншыя кіслоты.

## Утрыманне ў прыродзе 
Арганічныя кіслоты сумесна з цукрамі, пекцінавымі і дубільнымі рэчывамі абумоўліваюць смак пладоў і ягад.

Шмат арганічных кіслот знаходзіцца ў пладова-ягадных раслінах: вінаградзе, айве, грушы, агрэсце, журавінах, ажыне, алычы, вішні, цёрне, маліне, абрыкосах, яблыках, чорных парэчках, брусніцах, шэрагу цытрусавых. Дамінуюць у большасці пладовых раслін яблычная, лімонная, вінная, саліцылавая і шчаўевая кіслоты. Брусніцы і журавіны багатыя бензойнай кіслатой.

Таксама вядомымі арганічнымі кіслотамі з'яўляюцца воцатная, мурашыная і малочная.

## Значэнне 
Арганічныя кіслоты валодаюць шырокім спектрам фармакалагічных уласцівасцяў і біялагічнага дзеяння на арганізм чалавека. Яны ўдзельнічаюць у абмене рэчываў — з’яўляюцца сувязным звяном паміж абменам вугляводаў, бялкоў і тлушчаў, падтрымліваюць кіслотна-шчолачную раўнавагу, актывізуюць сакраторную дзейнасць слінных залоз, павялічваюць аддзяленне жоўці, страўнікавага і панкрэатычнага сокаў, аказваюць антысептычнае дзеянне.

Падобныя кіслоты ўзбуджаюць апетыт, стымулююць перыстальтыку кішок і спрыяюць растварэнню соляў мачавой кіслаты () і вывядзенню іх з арганізму чалавека.

## Літаратура 
* Dibner J.J., P. Butin. 2002 — Use of organic acids as a model to study the impact of gut microflora on nutrition and metabolism. J. Appl. Poultry Res. 11:453-463
Стана Каціч

**Стана Каціч** (, 26 красавіка 1978, Гамільтан, Антарыа, Канада) — канадская актрыса сербска-харвацкага паходжання, найбольш вядомая па ролі дэтэктыва Кейт Бекет у тэлесерыяле «Касл».

## Біяграфія 
Каціч нарадзілася 26 красавіка 1978 года ў горадзе Гамільтан, правінцыя Антарыа, Канада. Бацька серб, маці харватка, якая эмігравала з Югаславіі. Пазней Каціч са сваёй сям'ёй пераехала ў горад Аўрора, у штаце Ілінойс. Пасля заканчэння сярэдняй школы «Вест Аўрора» ў 1996 годзе яна працягнула навучанне ў Чыкагскай школе драмы імя Гудмана. У Станы Каціч чатыры браты і адна сястра.

Акрамя англійскай мовы, яна таксама валодае сербскай, славенскай, французскай і італьянскай мовамі.

## Кар'ера 
Каціч сыграла Хану Гітэльман у серыяле «Героі», Колет Стрэнджэр у 5-м сезоне серыяла «24» і Джэні ў фільме Моргана Фрымана «Свята кахання». Таксама яна сыграла ў фільме «Мсцівец» і ў фільме «Квант міласэрнасці».

У жніўні 2008 года Каціч атрымала ролю Кейт Бекет у тэлесерыяле «Касл». У 2008 годзе Каціч стварыла сваю кінакампанію Sine Timore Productions, што ў перакладзе з латыні азначае «Без страху». Улетку 2010 года Каціч знялася ў фільмах «For Lovers Only» у Францыі і «Падвойны агент» у Дубліне разам з Рычардам Гірам.

## Фільмаграфія 
;Фільмы
[thumb|Каціч на [Зімовыя Алімпійскія гульні 2010|зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года |upright|right]]

;Серыялы

;Відэа Гульні

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Станы Каціч
* 
* 

Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Канады