Іван Аляксеевіч Чарота

**Іван Аляксеевіч Чарота** () — беларускі славіст, перакладчык, літаратуразнавец, доктар філалагічных навук, прафесар, замежны член Сербскай акадэміі навук і мастацтваў, загадчык кафедры славянскіх літаратур БДУ.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 16 верасня 1952 года ў в. Лышчыкі Кобрынскага раёна Брэсцкай вобласці.

З 1969 па 1974 год вучыўся на аддзяленні рускай мовы і літаратуры філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Пасля заканчэння яго працаваў тры гады настаўнікам у Паляцкішскай сярэдняй школе Воранаўскага раёна Гродзенскай вобласці. У 1977 годзе прыняты на працу ў Белдзяржуніверсітэт, дзе займаў, адпаведна, пасады выкладчыка — старшага выкладчыка, дацэнта, а затым, прайшоўшы ў 1991—1994 гадах навучанне ў дактарантуры, стаў загадваць новастворанай кафедрай славістыкі (славянскіх літаратур). Кандыдацкую дысертацыю «Творчасць М. А. Шолахава і літаратурны працэс Югаславіі (1956—1986)» абараніў у ЛДПІ (Ленінград, 1986), доктарскую — «Беларуская літаратура ХХ стагоддзя і працэсы нацыянальнага самавызначэння» у БДУ (Мінск, 1998).

Перакладаў з сербскай, славенскай, македонскай, польскай і іншых моў на беларускую і рускую, а таксама з беларускай і рускай на сербскую. Заснавальнік, укладальнік і перакладчык серыі «Сербскае багаслоўе ХХ стагоддзя».

Памёр 7 лістапада 2024 года.

## Навуковыя працы і кнігі 
Свае навуковыя інтарэсы І. А. Чарота засяродзіў на літаратурах і культурах славянскіх народаў. Даследуючы іх генетычныя, тыпалагічныя і кантактныя ўзаемадзеянні, ён сцвердзіўся як вядучы югаславіст Беларусі, аўтарытэтны спецыяліст у галіне параўнальнага літаратуразнаўства і культуразнаўства, аўтар каля 600 навуковых прац, сярод якіх кнігі «Беларуская савецкая літаратура за мяжой» (Мінск, 1988 — у сааўтарстве), «Пошук спрадвечнай існасці: Беларуская літаратура ХХ стагоддзя ў працэсах нацыянальнага самавызначэння» (Мінск, 1995), «Сербская Праваслаўная Царква» (Мінск, 1998), «Беларуская мова і Царква» (Мінск, 2000), «Косовская битва продолжается» (Мінск, 2000), «Антологиjа белоруске поезиjе», (Београд: 1993; 2-е выданне — 2012), «Югаславянскія казкі» (Мінск, 1999), «Антологиjа лирике источних Словена» (Београд, 2000), «Насустрач Духу. Анталогія беларускай хрысціянскай паэзіі» (Мінск, 2001), «Насустрач Духу. Анталогія беларускай хрысціянскай прозы» (Мінск, 2002), «Слово и Дух. Антология русской духовной поезии ХХ -ХХ вв.» (Минск, 2003, 2005, 2010), «Ні на небе, ні на зямлі. Казкі славянскіх народаў» (2013), «Српска књижевност. Антологија текстова. Књ.І -V» (Мінск, 2002—2007 — на сербскай мове), «Тэорыя і практыка мастацкага перакладу» (Мінск, 2012), «Испод крила роде. Антологиjа савремене белоруске поезиjе» (Подгорица, 2014), «Беларусы пра Сербію-Югаславію» (Мінск, 2015, « Белорусија и Србија: Трагом узајамног упознавања и деловања»(Шабац, 2016).

## Навукова-метадычная сфера 
Прафесар І. А. Чарота з’яўляўся членам рэдкалегій 11 перыядычных выданняў (6 замежных), навуковым кансультантам Беларускай энцыклапедыі; сакратаром Біблійнай камісіі Беларускага Экзархата Рускай Праваслаўнай Царквы і выканаўчым рэдактарам часопіса «Праваслаўе».
У навукова-метадычнай сферы плён яго складаюць такія дапаможнікі, як «Советская литература в связях и взаимодействиях: Начала сравнительного и системного анализа» (Мінск, 1989), «Мастацкі пераклад на беларускую мову : Асновы тэорыі і практычныя рэкамендацыі» (Мінск, 1997), «Югаславянскія літаратуры і культуры» (Мінск, 1999 — у сааўтарстве), Праграма «Гісторыя славянскіх літаратур» (2000), «Гісторыя сербскай літаратуры. Практыкум» (2007).

## Погляды 
У 2015 годзе Чарота выступіў з артыкулам «Рэальнае супраць ідэальнага» на старонках расійскага шавіністычнага часопіса «Наш современник». На ягоную думку, «нарожны камень нацыянальнай сутнасці беларуса — рускасць». Чарота абураўся тым, што «сіламі публіцыстаў, ідэолагаў-прапагандыстаў, нядобрасумленных гісторыкаў у нас пудзілам зроблена „русіфікацыя“ 1860-х гадоў і нацыянальная палітыка савецкага перыяду», але мала гаворыцца пра паланізацыю.

Падтрымліваў і распаўсюджваў маргінальную антынавуковую тэорыю «малдаўскага перыяду» ў жыцці беларускага першадрукарам Францыска Скарыны на падставе фальшывых наіўных малюнкаў, прадстаўленых выхадцам Малдовы Юрыем Івановым.

## Перакладчыцкая праца 
Член Саюзаў пісьменнікаў СССР (адпаведна, Саюза пісьменнікаў Беларусі), а таксама Расіі і Сербіі; актыўна выступаў у друку як літаратуразнавец, крытык, эсэіст, публіцыст. Больш за дваццаць пяць гадоў узначальваў бюро секцыі мастацкага перакладу і літаратурных сувязяў Саюза пісьменнікаў Беларусі, займаецца перакладам з сербскай, харвацкай, славенскай, македонскай, польскай і іншых моў на беларускую і рускую, а таксама з беларускай і рускай на сербскую. Яго наробак — больш за 1200 друкаваных перакладаў, у тым ліку звыш 70 кніжных выданняў, сярод якіх творы наступных аўтараў: Патрыярх Сербскі Павел, Нікалай Веліміравіч, Юсцін Попавіч, Марка С. Маркавіч, Фадзей Штрбулавіч, Іва Андрыч, Браніслаў Нушыч, Радэ Драінац, Добрыца Чосіч, Нэвена Вітошавіч Чэкліч, Зоран Гаўрылавіч, Міра Радоевіч і Любадраг Дзіміч, Момір Лазіч, Драган Лакічавіч, Драгаслаў Міхаілавіч, Гроздана Олуіч, Горан Петравіч, Ліляна Хаб’янавіч-Джуравіч, Бена Зупанчыч, Прэжыхаў Воранц, Ёсіп Юрчыч, Драга Янчар і інш. Заснавальнік, укладальнік і перакладчык серыі «Сербскае багаслоўе ХХ стагоддзя», у якой ужо выйшла больш за чатыры дзесяткі кніг. Перакладзены І. А. Чаротам зборнік «Мовы ўсяго жывога: Сербскія народныя казкі» (Мінск, 2007) прызнаны найлепшай кнігай Беларусі ў галіне перакладу на 2008 год і адзначаны Нацыянальнай прэміяй.

## Узнагароды 
* Міжнародная прэмія імя К. Астрожскага (Польшча, 1999);
* прэмія Саюза пісьменнікаў Сербіі (2000);
* прэмія часопіса «Збиља /Reality» (СРЮ, Бялград, 2000, 2006);
* ордэн Прападобнага Сергія Раданежскага ІІІ ступені (РПЦ, 2002);
* памятны медаль Саюза славацкіх пісьменнікаў (2003);
* прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «За духоўнае адраджэнне» (2003);
* ордэн Святога Савы III ступені (СПЦ, 2004);
* міжнародная прэмія імя Ф. М. Дастаеўскага (Сербія, 2007);
* залаты знак Культурна-асветнага таварыства Сербіі (2008);
* сусветная праваслаўная літаратурная прэмія «Багародзіца Трохручыца» (сербскі Фонд імя Іванкі Мілошавіч — Чыкага, ЗША, 2011);
* ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага ІІ ступені (БПЦ, 2012);
* міжнародная літаратурная прэмія імя Радэ Драінца (Сербія, 2014);
* міжнародная прэмія Фонда Карычаў (Сербія, 2014);
* сярэбраны медаль «За заслугі» (Сербія, 2014);
* медаль Аляксандра Пушкіна (РФ, 2015);
* грамата Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі (2017);
* прэмія Рэспублікі Беларусь «За духоўнае адраджэнне» (2019).

## Літаратура 
* 
* *Гардзіцкі А. К.* Чарота Іван Аляксеевіч // Беларускія пісьменнік:Даведнік. Мінск, 1994. — С. 584.
* *Гарэлік Л. М, Махнач Т. М.* Чарота Іван //Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. Т. 6. — Мінск, 1995. — С. 275—277.
* *Ляшук В. Я., Снітко Г. Н.* Літаратура Берасцейшчыны. — Брэст, 1999. — С. 326, 368.
* 
* Б.п. Чарота Иван Алексеевич // Регионы Белоруссии. Энциклопедия. Т.1. Кн. 2. — Минск, 2009. — С. 453.
* Б.п. // Філалагічны факультэт. Да 70-годдзя заснавання. — Мінск : БДУ, 2009. — С. 133—136.
* *Сибиновић М.* Чарота Иван // Енциклопедија српског народа. — Београд, 2008. — С. 1249.
* *Навойчык П.* Чарота Іван Аляксеевіч // Гісторыя славянскіх літаратур і праблемы іх параўнальнага вывучэння: тэорыя і практыка. — Мінск, 2015. — С. 141—142.
* *Штэйнер І.* З любоўю да славянскага пісьменства // Полымя, 2017, № 9. — С. 39—42.

Катэгорыя:Славісты СССР
Катэгорыя:Славісты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі СССР
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»