Глыбокае

**Глыбо́кае**.

### Вялікае Княства Літоўскае 
У пісьмовых крыніцах узгадваецца ў Метрыцы ВКЛ у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка Зяновічаў. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — 1414 год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта.

Глыбокае паўстала на мяжы Віленскага і Полацкага ваяводстваў, мяжа якіх праходзіла па тэрыторыі паселішча па рацэ Бярэзвіцы (Бярозаўцы). 

Двор Зяновічаў знаходзіўся ў заходняй частцы Глыбокага, якая адносілася да Ашмянскага павета Віленскага ваяводства, на паўночным беразе возера Кагальнае, якое ў той час называлася Глыбокае. Назва возера дала назву населенаму пункту. У 1514 годзе згадваецца «торг» пры двары Юрыя Іванавіча Зяновіча ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як мястэчка.

У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў кальвінізм. У 1582 г. Юрый Мікалаевіч Зяновіч валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў сваім нашчадкам. У тэстамэнце Кшыштафа Зяновіча ў 1611 годзе згадваецца кальвінскі збор і школа.

У 1628 годзе Ганна Зяновіч выйшла замуж за Альбрэхта Радзівіла, і Глыбокае перайшло да Радзівілаў. Пасля вайны 1654-1667 гадоў і знішчэння мястэчка і двара новы двор быў заснаваны на поўдзень ад возера Кагальнага. Паводле інвентара 1702 г. двор Радзівілаў уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. У радзівілаўскай частцы Глыбокага было 263 двары. Там жа існавала грэка-каталіцкая царква Святой Тройцы, першая пацверджаная згадка пра якую адносіцца да 1694 года. 

Усходняя частка была ва ўласнасці Корсакаў і ўваходзіла ў Полацкае ваяводства. У 1642 годзе Іосіф Корсак фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафільяны касцёл Святой Тройцы, драўляная святыня была збудаваная не пазней за 1652 год.  

У 1639 годзе Корсак аддае мястэчка Глыбокае і астатнія маёнткі (Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава) рыма-каталіцкаму ордэну кармелітаў босых. Фундацыі Корсака былі зацверджаны варшаўскімі сеймікамі. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. 16 красавіка 1643 года Корсак памірае, і ўся ягоная маёмасць пераходзіць духавенству. У 1643 годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай - гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім. 

У ходзе вайны Маскоўскай з Рэччу Паспалітай атрад рускіх войскаў пад кіраўніцтвам думнага двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «*литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал*». Глыбокае было спалена, а кіраўнік абароны полацкі падкаморы Бяганскі трапіў у палон. Праз паўгода рускія пакінулі Глыбокае, але ў жніўні 1658 года яны зноў былі ў горадзе. Ваявода В. Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў сюды, каб пабудаваць астрог. 7 студзеня 1659 года атрад палкоўніка літоўскага В. Валовіча «*сжёг острожек в Глубоком*», а гарматы, якія там былі, вывез у Даўгінаў. 6 лістапада 1661 года польска-літоўскія войскі пад кіраўніцтвам Чарнецкага на ўсход ад Глыбокага разбілі рускія войскі пад кіраўніцтвам І. Хаванскага і захапілі трафеі — 6 гармат, вялікі запас пораха, больш за 6 тыс. павозак з правіянтам. Рэшткі разбітага войска ўцяклі ў Полацк.

Акрамя ваенных дзеянняў, вялікія страты Глыбокаму нанеслі пажары 1661 і 1700 гг.

Паводле гарадскіх інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» і што паміж імі існавала сувязь. Вядома, што з канца XV ст. і да пачатку XIX ст. Глыбокае і Смаргонь належалі адным уладальнікам—спачатку Зяновічам, а з 1628 года Радзівілам.

Значную частку насельніцтва складалі яўрэі. У 1742 годзе пабудавана сінагога.

З 1793 года ў складзе Расійская імперыі, мястэчка Дзісенскага павета.

### Напалеон у Глыбокім 
У 1812 годзе шлях імператара Францыі Напалеона Банапарта з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Побыт Напалеона ў Глыбокім апісвае гісторык Отан Гедэман, аўтар кнігі «Глыбокае», якая была надрукавана ў 1935 і перавыдадзена ў 2012 годзе. Паводле Отана Гедэмана, імператар прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён, паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. Увесь міжваенны перыяд горад хутка разрастаўся і развіваўся дзякуючы адміністрацыйнаму і геаграфічнаму становішчу. 

У 1927 годзе тут было 5612 жыхароў, чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса.  

У Глыбокім дзейнічала адна каталіцкая парафія, якая мела касцёл Святой Тройцы і капліцу Сэрца Езуса на могілках Копцеўка, адна - праваслаўная, якая мела царкву Раства Багародзіцы дзесяць сінагог, і мячэць (заснаваная ў 1931 годзе). 

У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове "Głos Dziśnieński" (1924-1926), "Wiadomości głębockie" (1930-1931), "Wiadomości kresowe" (1934-1935), "Echo głębockie" (1936), "Echo kresowe" (1937), на габрэйскай - "Gluboker Leben" (1930-1936), "Gluboker Woch" (1934-1936), "Gluboker Sztyme" (1936-1939). 

У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. У горадзе існавалі дзве 7-класныя пачатковыя школы, габрэйская прыватная школа. У 1924-1927 гадах рабіліся спробы заснаваць прыватную беларускую гімназію, якія не мелі поспеху. 

У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня.

У міжваенны час у прадмесці Беразвечча размяшчаўся штаб палка Корпуса аховы памежжа «Глыбокае».

У 1939 годзе — 9,7 тыс. жыхароў.

17 верасня 1939 года Глыбокае было занята Чырвонай Арміяй і 2 лістапада 1939 года ўвайшло ў склад БССР. У 1940 годзе быў утвораны Глыбоцкі раён. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі.

З 2 ліпеня 1941 года акупіраваны нямецкімі войскамі. У Беразвеччы быў створаны лагер ваеннапалонных, дзе ў ноч на 7 лістапада 1941 года ваеннапалонныя захапілі паўстанне, перабілі частку нямецкай аховы і збеглі ў лес. Было створана гета. Вясной 1942 года адбылося масавае забойства яўрэяў ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). У жніўні 1943 года глыбоцкае гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал.

У горадзе дзейнічала падполле: дзейнічаў падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё».

З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпяліна» «Расія—Цэнтр» () і разведшкола з Яблані

Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе Полацкай аперацыі.

Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны герб горада.

## Насельніцтва 

* **XX стагоддзе**: 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.

## Эканоміка 
Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы:
* Глыбоцкая птушкафабрыка, ААТ
* Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат, ААТ
* Глыбоцкі доследны лясгас, ДЛГУ
* Глыбоцкі кансервавы завод, ААТ
* Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ
* Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам»

Гасцініца. Дом паляўнічага. Глыбокае — цэнтр турызму нацыянальнага значэння.

З пачатку 20 ст. Глыбокае — цэнтр ганчарнага промыслу, так званай глыбоцкай керамікі.

## Культура 
* Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей
* Цэнтральная раённая бібліятэка Глыбокага
* Глыбоцкі дом рамёстваў
* Дударскі рэй
* Вішнёвы фэст

У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый першага беларускага тэатра І. Ц. Буйніцкага. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч.

## СМІ 
* Газета «Вольнае Глыбокае». Уваходзіць у склад «Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“».
* Газета «Веснік Глыбоччыны». Орган мясцовых улад.

## Славутасці 
* Глыбоцкі замак
* Глыбоцкі дэндрарый — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння
* Троіцкі касцёл (1764—1782, 1902—1908), пл.17 Верасня — 
* Комплекс былога кляштара кармелітаў: царква Раства Багародзіцы, уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай (XVII—XVIII стагоддзі, сярэдзіна ХІХ стагоддзя), пл.17 Верасня — 
* Жылы будынак былога манастыра базыльян (1756—1763), на беразе воз. Вялікае — 
* Ільінская капліца (канец XVIII стагоддзя) — 
* Мемарыяльная калона ў памяць пра Канстытуцыю 3 мая 1791 г. (кан. XVIII ст.)
* Сядзіба Вітгенштэйнаў (кан. XIX—пач. XX стст.)
* Забудова вул. Леніна (канец ХІХ — пачатак XX стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — 
* Забудова вул. Маскоўскай (канец ХІХ — пачатак XX стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — 
* Будынак (1931), вул. Энгельса, 24. Цяпер Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей — 
* Брацкая магіла (1944), вул. Леніна, парк Перамогі — 
* Яўрэйскія могілкі
* Польскія вайсковыя могілкі (1920-я гг.)
* Магіла Ф. Мюнхгаўзена (1878)
* Помнік Ф. Дзяржынскаму
* Самалёт-помнік авіяканструктару П. Сухому
* Скульптура «Ісус і самаранка» (2014)
* Дзед-глыбачанін
* Помнік барону Мюнхаўзену (2014)
* Мемарыяльны комплекс «Барок»
* Глыбоцкая дуда (копія дуды ў Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі)

У 2012 годзе да Дня беларускага пісьменства было ўсталявана 8 бронзавых бюстаў знакамітым беларусам Язэпу Корсаку, Элізэру Бэн-Іегуду (Дэвід Перэльман), Язэпу Драздовічу, Ігнату Буйніцкаму, Алесю Дубровічу, Пятру Казлову, Паўлу Сухому, Вацлаву Ластоўскаму.

Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Дамы ў цэнтры горада
Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор
Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы
Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Ільінская капліца на могілках
Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў
Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк
Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Ільінская капліца і калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года на могілках
Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі

## Вядомыя асобы 
* T. Даленга-Мастовіч (1898—1939), польскі пісьменнік, аўтар «Знахара»
* Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі, беларускі гісторык
* Язэп Драздовіч (1888—1954), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу .
* Клаўдзій Душэўскі (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог
* Сямён Навумавіч Леках, беларускі вучоны ў галіне металургіі
* сястра Тадэа Касцюшка (1868—1946), манахіня непакалянка, узнагароджана сярэбраным крыжам заслугі, заклала ў Глыбокім школу, пабудавала кляштар
* Павел Восіпавіч Сухі (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы
* Аляксандр Францавіч Хайноўскі, беларускі дыпламат
* Марына Іванаўна Шкерманкова, беларуская цяжкаатлетка
* Мікалай Мінскі, паэт, драматург, перакладчык
* Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі, пісьменнік.
* Юрый Барысавіч Багушэвіч, мастак
* Дзмітрый Літвінскі, мастак
* Барыс Міхайлавіч Волін, савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык
* Сямён Іофе (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР
* Віктар Антонавіч Ламака (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік глыбоцкага дэндрарыя

## Гл. таксама 
* Гарады Віцебскай вобласці
* Гарады Беларусі
* Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй
* Спіс вуліц Глыбокага

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Гедэман О.* Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл.

## Спасылкі 
* 
* Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае
* Глыбокае — westki.info 
* Глыбокае — radzima.org
* Надвор’е ў горадзе Глыбокае


Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства
Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства