open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Воін-вызваліцель (Трэптаў-парк)

**Воін-вызваліцель** — манумент у берлінскім Трэптаў-парку. Скульптар Я. В. Вучэціч, архітэктар Я. Б. Белапольскі. Адкрыты 8 мая 1949 года. Вышыня — 12 метраў.

## Кампазіцыя 
Цэнтрам кампазіцыі з’яўляецца фігура савецкага салдата з апушчаным мячом і дзіцем на руках, якія стаяць на абломках свастыкі. Лічыцца, што прататыпам для скульптара паслужыў савецкі салдат, ураджэнец вёскі Вазнясенка Цісульскага раёна Кемераўскай вобласці, Мікалай Масалаў, які выратаваў нямецкую дзяўчынку падчас штурму Берліна ў красавіку 1945 года.

## Рэстаўрацыя 
Восенню 2003 года скульптура воіна была разабрана і адпраўлена на рэстаўрацыю. Вясной 2004 г. адрэстаўрыраваная скульптура вярнулася на сваё ранейшае месца.

## Галерэя 

Image:Bundesarchiv Bild 183-V08566, Berlin-Treptow, Einweihung sowjetisches Ehrenmal.jpg|8 мая 1949 года
Image:Bundesarchiv Bild 183-S99134, Berlin-Treptow, sowjetisches Ehrenmal (cropped).jpg|1950 год
Image:Dmitry Medvedev in Germany 5 June 2008-12.jpg|Дзмітрый Мядзведзеў ля падножжа манумента

## У нумізматыцы і фалерыстыцы 

Выява:RR3009-0001 Soviet Union-1965-Coin-1-20 Years of Victory over Fascist Germany.jpg|Савецкая манета наміналам 1 рубель з выявай манумента ў Трэптаў-парку (1965 год)
Выява:20th anniversary of Victory in Patriotic War.JPG|Юбілейны медаль «Дваццаць гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» c выявай манумента ў Трэптаў-парку (1965 год)
|Манета 10 марак ГДР c выявай манумента ў Трэптаў-парку (1985 год)

Катэгорыя:Берлін
Катэгорыя:Славутасці Берліна
Катэгорыя:Манументы
Катэгорыя:Помнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Помнікі Берліна
Катэгорыя:1949 год у Берліне
Арагон

**Арагон** (араг. і ісп. Aragón [aɾaɰon], кат. Aragó [aɾaɣo]) — іспанская аўтаномная супольнасць. Знаходзіцца на поўначы Іспаніі і мяжуе з Францыяй і аўтаномнымі супольнасцямі Касцілья — Ла-Манча, Касцілья і Леон, Каталонія, Рыоха, Навара і Валенсія. Днём Арагона з’яўляецца 23 красавіка — дзень Святога Георгія (), апекуна рэгіёна.
Валенсія (аўтаномная супольнасць)

**Валенсія**, **Валенсійская супольнасць**, або **Валенсійская краіна** (ісп.: Valencia, Comunidad Valenciana, кат. Comunitat Valenciana) — аўтаномная супольнасць на ўсходзе Іспаніі. Сталіца і найбуйнейшы горад — Валенсія. Рэгіён падзелены на тры правінцыі: Алікантэ, Кастэльён і Валенсія.

## Гарады 
* Горад Алікантэ

## Вядомыя асобы 
* Жуан Фустэ
Лаба

**Лаба**:

* Эльба (Лаба), рака ў Чэхіі і Германіі
* Рака Лаба, прыток Кубані, рака ў Расіі
Філіпінскі даўгапят

**Філіпінскі даўгапят**, **сірыхта**, **маомаг** (*Tarsius syrichta*) — від прыматаў роду даўгапятаў сямейства даўгапятавых.

## Апісанне 
Даўжыня цела дарослай асобіны каля 10 см, хвост, пазбаўлены поўсці, даўжэйшы за цела. Сярэдняя вага самцоў — каля 134 г, самак — каля 117 г.

Галава буйная, акруглыя, здольная паварочваецца амаль на 360 °. Надзвычай буйныя вочы, прыстасаваныя для начнога ладу жыцця. Рухомыя вушы, добры слых. Заднія канечнасці асабліва развітыя і маюць падоўжаныя шчыкалатку. Даўгапят здольны рабіць з месца скачкі на адлегласць некалькіх метраў. Пальцы доўгія, які скончваюцца плоскімі падушкамі. Футра густое, шаўкавістае, ад шэрага да цёмна-карычневага колеру. Зубная формула: 2:1:3:3 ў верхняй сківіцы, 1:1:3:3 — у ніжняй, верхнія іклы адносна невялікія.

## Арэал 
Філіпінскі даўгапят — эндэмічны від, сустракаецца на некалькіх астравах Філіпін груп Вісайя і Мінданаа: на Бахоле, Самары, Лейтэ, Мінданаа.

## Спосаб жыцця 
Філіпінскі даўгапят — начная, пераважна насякомаедная істота. Жыве на галінах дрэў, кустах, у бамбукавых зарасніках. Можа пераскокваць з дрэва на дрэва, не спускаючыся на зямлю. У натуральных умовах не ўтварае ўстойлівых груп, кожная асобіна займае ўласную тэрыторыю трапічнага лесу (у сярэднім 6,45 га лесу для самцоў і 2,45 га для самак). Звычайна тэрыторыя самца перасякаецца з тэрыторыямі некалькіх самак.

Катэгорыя:Даўгапяты
Хелін

**Хелін** (нарв.: Helin) — возера ў Нарвегіі.

Знаходзіцца ў камуне Вестре Slidre і Ванг. Плошча возера 9,47 км². Размешчана на вышыні 870 м над узроўнем мора. Воды возера выкарыстоўваюцца мясцовай гідраэлектрастанцый для вытворчасці энергіі.

Катэгорыя:Азёры Нарвегіі
Валенсія (правінцыя)

**Валенсія** (, ) - правінцыя на ўсходзе Іспаніі ў складзе аўтаномнай супольнасці Валенсія. Адміністрацыйны цэнтр - горад Валенсія.

## Геаграфія 
Тэрыторыя 10763 км ² (20-е месца сярод правінцый краіны). Частка правінцыі на поўнач ад асноўнай тэрыторыі з'яўляецца эксклавам, акружаны правінцыямі Куэнка і Тэруэль.
## Спасылкі 
* Савет правінцыі  
* La provincia de Valencia en el Registro de Entidades Locales de la Generalidad Valenciana 
* Pueblos de la Comunidad Valenciana 
* Municipios de la Comunidad Valenciana
* Mapa de carreteras .
* Estado de los Embalses de Valencia


Катэгорыя:Правінцыі Іспаніі
Цюрыфіёрд

**Цюрыфіёрд** () — возера ў Нарвегіі.

Знаходзіцца ў фюльке Бускеруд. З’яўляецца пятым па велічыні возерам у краіне. Плошча 136 км². Аб’ём возера складае прыкладна 13,1 км ³. Размешчана на вышыні 62 м над узроўнем мора. Найбольшая глыбіня 295 м.

Катэгорыя:Азёры Нарвегіі
Лангватн

**Лангватн** (**Босаяўрэ**, нарв. Vaggatem, с.-саамск. Boršejávri) — возера на мяжы Нарвегіі і Расіі ў даліне ракі Паз. Адміністрацыйна ўваходзіць у Мурманскую вобласць Расіі і камуну Сёр-Варангер Нарвегіі. Плошча 16,4 км², з іх 8,11 ў Расіі. Размешчана на вышыні 51,9 м над узроўнем мора. З’яўляецца падпорышчам для Скугфоскай ГЭС.

Катэгорыя:Азёры Нарвегіі
Катэгорыя:Азёры Мурманскай вобласці
Хорніндальсватнет

**Хорніндальсватнет** () — самае глыбокае возера Нарвегіі і ўсёй Еўропы, глыбіня 514 м. Паверхня возера ляжыць на вышыні 53 м над узроўнем мора, такім чынам, яго дно знаходзіцца на адзнацы 461 м ніжэй узроўню мора. У 1990-х кампанія *Telenor*, былая нацыянальная тэлефонная кампанія Нарвегіі, ацаніла глыбіню возера ў 612 м, калі пракладала аптычны кабель па дне возера. Аб’ём возера складае прыкладна 12 км³. Плошча возера роўная прыблізна 50 км², па плошчы Хорніндальсватнет займае толькі 19-е месца сярод азёр Нарвегіі.

Катэгорыя:Азёры Нарвегіі
Каала

**Каала**, або **сумчаты мядзведзь** (*Phascolarctos cinereus*) — від сысуноў атрада Двухразцовыя, адзіны від сямейства каал.

## Гісторыя віда 
Гэта старажытнае сямейства сумчатых, роднаснае вамбатам, дасягала найбольшай разнастайнасці ў алігацэне, 34-24 млн гадоў таму, калі, мяркуючы па выкапнёвых парэштках, налічвалася не менш 18 відаў сумчатых мядзведзяў. Сярод іх меўся такі гігант, як квінслендскі каала (**Koalemus**), які важыў паўтоны. Сучасны каала (*Phascolarctos cinereus*), мяркуюць, з’явіўся 15 млн гадоў таму.

## Знешні выгляд 
Каала — невялікі звер шчыльнага целаскладу: даўжыня яго цела 60-82 см; вага ад 5 да 16 кг. Хвост вельмі кароткі, звонку незаўважны. Галава вялікая і шырокая, са сплошчаным «тварам». Вушы буйныя, скругленыя, пакрытыя густой поўсцю. Вочы маленькія. Спінка носа без валасоў, чорная. Ёсць шчочныя мяхі.

Валасяное покрыва ў каалы густое і мяккае, трывалае; на спіне афарбоўка змяняецца ад светла-шэрай да цёмна-шэрай, часам рудая ці чырванаватая, чэрава больш светлае.

Канечнасці каалы прыстасаваныя да караскання — вялікі і ўказальны пальцы пярэдніх і задніх канечнасцяў супрацьпастаўленыя астатнім, што дазваляе зверу абхопліваць галіны дрэў. Кіпцюры моцныя і вострыя, здольныя вытрымліваць вагу жывёлы.

Вывадковая сумка развітая, адкрываецца назад.

## Распаўсюджанне 
Эндэмік Аўстраліі. Пашырана на ўсходзе мацерыка. Жыве ў кронах эўкаліптавых лясоў.

У 2019 годзе ў Аўстралійскім фондзе каал заявілі, што ў Аўстраліі засталося не больш за 80 тысяч каал, назваўшы гэты від «функцыянальна» вымерлым. Гэта азначае, што папуляцыя скарацілася настолькі, што больш не ўплывае на навакольнае асяроддзе.

Каалы выміраюць з-за наступстваў, выкліканых зменай клімату. Павышэнне тэмпературы выклікае хвалі цяпла, якія забіваюць тысячы каал у выніку абязводжвання. Гэты від таксама моцна пацярпеў ад абязлесення.

Гэтых жывёл даволі складана выявіць, таму эксперты ўсё яшчэ не могуць назваць іх дакладную колькасць у розных аўстралійскіх штатах. Калі не прыняць захадаў па іх абароне, іх папуляцыя можа крытычна скараціцца і яны не змогуць рэпрадуктаваць новае патомства. Для некаторых папуляцый каля гарадоў ужо характэрны імбрыдынг — скрыжаванне блізкароднасных асобін.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца лісцем эўкаліптаў.

Актыўны ноччу. Трымаецца паасобна або невялікімі групамі. Сталы самец мае гарэм.

Народжанае дзіцяня застаецца ў сумцы да 6 месяцаў.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Сумчатыя
Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі
Катэгорыя:Эндэмікі Аўстраліі
Кацярына Эдуардаўна Міронава

**Кацярына Эдуардаўна Міро́нава** (, Орша — ) — беларуская актрыса тэатра.

## Біяграфія 
Творчую дзейнасць пачала ў 1898 годзе на аматарскай сцэне ў Оршы. Працавала ў трупе Першага беларускага таварыства драмы і камедыі, з 1920 года ў тэатры імя Я. Купалы (БДТ-1). Адначасова ў 1920—1921 гадах актрыса і рэжысёр Другога паказальнага тэатра.

## Творчасць 
Вобразы, створаныя К. Э. Міронавай, вызначаліся лірызмам, дакладнасцю і выразнасцю сцэнічнага малюнка, эмацыянальнасцю, адчуваннем індывідуальнай адметнасці характараў персанажаў. Лепшыя з іх: Паланея («Прымакі» Я. Купалы), Паўліна і маці Дрыля («Канец дружбы» і «Партызаны» К. Крапівы), пані Зямацкая, Маргарыта Лазараўна, Разалія Юльянаўна («Кастусь Каліноўскі», «Перамога», «Запяюць верацёны» Е. Міровіча), княгіня Прушынская («Панскі гайдук» Н. Бываеўскага) і інш.

## Узнагароды 
Заслужаная артыстка БССР (1940).

## Літаратура 
* 
* 
* Міронава Кацярына Эдуардаўна // Памяць: Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі: у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (і інш.). — Мн., 2000. — Кн. 2. — С. 436.
* Міронава Кацярына Эдуардаўна // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя: у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (і інш.). — Мн., 2003. — Т. 2. — С. 138—139.
* *Яршоў І. А.* З першых купалаўцаў // Вёрсты пройдзеных дарог / І. А. Яршоў, В. М. Сіднякова. — Магілёў, 2003. — С. 224—231.

Катэгорыя:Актрысы Беларусі
Андалусія

**Андалу́сі́я**, або **Андалу́зія** ( [andaluθia], ) — іспанская аўтаномная супольнасць, якая складаецца з васьмі правінцый: Альмерыя, Гранада, Кадыс, Кордава, Малага, Севілья, Уэльва і Хаэн. Яе сталіцай з’яўляецца Севілья. Андалусія знаходзіцца на паўднёва-заходнім ускрайку Еўропы, на поўдні абмываецца Гібралтарскім пралівам і Міжземным морам, на захадзе мяжуе з Партугаліяй і Атлантычным акіянам. Унутры Іспаніі на поўначы Андалусія мяжуе з Эстрэмадурай і Кастылія — Ла Манчай, на ўсходзе з Мурсіяй.

## Гісторыя 
Тэрыторыя Андалусіі з найстаражытных часоў была заселеная рознымі этнасамі. У VIII стагоддзі да н.э. у выніку кантактаў мясцовага насельніцтва (тартэсіі, іберы) з фінікійцамі, кельтамі і іншымі плямёнамі ўтварылася дзяржава Тартэс. З VII стагоддзя тэрыторыя кантралявалася пунійцамі, якія захавалі свой уплыў на поўдні Пірэнейскага паўвострава нават пасля распаду Тартэса ў канцы VI стагоддзя да н.э.

У 206–205 гадах да н.э. тэрыторыя Андалусіі была заваяваная Рымам і ў 197 годзе да н.э. уключаная ў склад правінцыі Бліжняя Іспанія, якая з 14 года н.э. называлася Бетыка. У 409 годзе тэрыторыю засялілі вандалы. Пасля іх пераходу ў Афрыку ў 429 годзе Андалусія трапіла пад уладу Свеўскага каралеўства, а з 554 года — Візантыі. У канцы VII стагоддзя яна была заваяваная вестготамі, а ў 711 годзе Вестгоцкае каралеўства было разгромлена арабамі. Заваяваныя землі Пірэнейскага паўвострава арабы назвалі «біляд аль-вандалус» («краіна вандалаў»), адкуль і паходзіць назва «Андалусія».

У 756 годзе на тэрыторыі Андалусіі ўзнік Кордаўскі эмірат (з 929 года — Кордаўскі халіфат), які ў 1031 годзе распаўся на шэраг эміратаў (гл. Аль-Андалус). У ходзе Рэканкісты да 1492 года Андалусія была цалкам адваяваная ў арабаў і стала часткай Іспанскага каралеўства.

## Сучасны перыяд 
З другой паловы XIX стагоддзя ў Андалусіі шырока распаўсюдзіліся рэспубліканскія і федэралісцкія ідэі. У гады Другой Іспанскай Рэспублікі (1931–1936) насельніцтва Андалусіі змагалася за аўтаномію. са студзеня 1982 года Андалусія з’яўляецца аўтаномнай вобласцю Іспаніі.

## Вядомыя асобы 
* Давід Бісбаль
* Пабла Пікаса
* Крыстабаль Лопес Рамера (нар. 1952) — іспанскі рымска-каталіцкі клірык, архібіскуп.
* Антоніа Бандэрас

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Аўтаномныя супольнасці Іспаніі
Рансфіёрдэн

**Рансфіёрдэн** (нарв.: Randsfjorden) — чацвёртае па плошчы возера Нарвегіі.

Знаходзіцца ў фюльке Аплан і межах муніцыпальных утварэнняў Гран, Еўнакер. Плошча возера 138 км². Знаходзіцца на вышыні 135 м над узроўнем мора. Аб’ём вады возера ацэньваецца прыкладна ў 7 км ³. Найбольшая глыбіня 120 м. Агульная даўжыня берагавой лініі — 202,9 км.

Катэгорыя:Азёры Нарвегіі
Скугсфіёрдватнет

**Скугсфіёрдватнет** ()  — возера ў Нарвегіі, на востраве Рынгвасея, у фюльке Тромсё, мае плошчу 13,62 км², што робіць яго самым вялікім астраўным возерам унутры Нарвегіі. Даўжыня возера каля 10 кіламетраў, акружана балотамі і лясамі. Знаходзіцца на вышыні 20 метраў над узроўнем мора. Сярэдняя глыбіня возера 60-65 метраў, найбольшая глыбіня дасягае 100 метраў.

Катэгорыя:Азёры Нарвегіі
Бодам

**Возера Бодам** (, ) 3 км даўжынёй і 1 км шырынёй, размешчана паблізу ад Эспаа, другога па велічыні горада Фінляндыі, на мяжы раёнаў Бодам і Ойта, у 22 км ад Хельсінкі. Возера і мясцовасць вакол яго карыстаецца папулярнасцю ў турыстаў.

## Цікавыя факты 
Гурт «Children of Bodom» ўзяў сабе імя на падставе выпадку з забойствамі, якія адбыліся ноччу 4 чэрвеня 1960 года на гэтым возеры.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Азёры Фінляндыі
Весіярві

**Весіярві** () — возера на поўдні Фінляндыі. Знаходзіцца на тэрыторыі правінцый Пяят-Хямэ (паўднёвая, большая частка возера) і Кескі-Суомі (паўночная частка возера). У паўночнай частцы, у раёне камуны Асікала, аддзелена ад возера Пяянэ () перашыйкам, скрозь які праходзіць шлюзаваны канал Вяаксю (, даўжыня 1,3 км), які злучае возера. Канал даступны для суднаў з асадкай да 2,4 м, шырынёй да 8,3 м.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Азёры Фінляндыі
Вірмаярві

**Вірмаярві** () — невялікае возера (даўжынёй каля 1 км), праз якое праходзіць дзяржаўная мяжа Фінляндыі (муніцыпалітэт Іламантсі) і Расіі (Суаярвскі раён, Рэспубліка Карэлія). З’яўляецца (на 2008 год) самай усходняй кропкай Еўрасаюза на кантыненце.

Катэгорыя:Азёры Фінляндыі
Кейтэле

**Кейтэле** () — дзявятае па велічыні возера ў Фінляндыі, размешчана ў цэнтры краіны, прыкладна ў 77 км да захаду ад горада Куапіа. Маючы плошчу 493,59 км², Кейтэле з'яўляецца дзявятым па плошчы ў Фінляндыі. Возера падзелена на 3 раёны: Іля-, Кескі- і Ала-Кейтэле, самы буйны з іх — Кескі-Кейтэле. Вада ў возеры адрозніваецца чысцінёй. Мноства астравоў, агульная плошча якіх складае 93 км². На берагах размясціліся гарады Аанекоскі і Віітасаары.

Катэгорыя:Азёры Фінляндыі
Лапаярві

**Лапаярві** (фін. Lappajärvi) — найбуйнейшае кратэрнае возера ў Фінляндыі. Размешчана ў аднайменным муніцыпалітэце Лапаярві правінцыі Паўднёвая Пах’янмаа.

Плошча 145 км². Глыбіня да 37 метраў. Водная паверхня возера знаходзіцца на вышыні 56 м над узроўнем мора. Вада ў возеры прэсная.

Катэгорыя:Азёры Фінляндыі
Нясіярві

**Нясіярві** () — возера на паўднёвым захадзе Фінляндыі, найбуйнейшае ў рэгіёне Тамперэ. 

Плошча возера складае 256 км², глыбіня да 58 м. Возера мае сцёк на поўдзень, у возера Пюхяярві (). Нясіярві зарэгуліраванае плацінай. Ажыццяўляюцца суднаходства і транспарціроўка лесу.

## Геаграфія 
Нясіярві падзелена на тры буйных водных раёна: Нясіселькя, Кал'енселькя і Ванкавесі. Паўднёвая частка возера — адкрытыя шырокія воды і малалікія астравы, у паўночнай частцы астравоў больш. Берагі Нясіярві высокія, берагавая лінія звілісты. На берагах растуць хваёвыя лясы, вада ў возеры злёгку афарбаваная дамешкам гумуса, але ўвогуле празрыстая.

Паміж Насіярві на поўначы і Пюхяярыі на поўдні знаходзіцца горад Тамперэ. Так як узроўні гэтых азёр адрозніваюцца на 18 метраў, паміж імі цячэ рака Тамеркоскі даўжынёй 945 метраў.

Катэгорыя:Азёры Фінляндыі
Каталонія

**Катало́нія** (, , ) — гістарычны рэгіён і аўтаномная супольнасць (кат. Comunitat Autònoma) у Іспаніі, на паўночным усходзе Пірэнейскага паўвострава паміж міжземнаморскім узбярэжжам і Пірэнеямі.

## Агульныя звесткі 
Плошча — 31,950 км ². Сталіцай аўтаномнай супольнасці з'яўляецца горад Барселона. Афіцыйныя мовы — каталонская, іспанская, аранская (у даліне Валь д'Аран). У Каталоніі жыве 7.210.508 чалавек (2007), пераважна каталонцы.

## Рух за незалежнасць 
Каталонія ў розны час раней спрабавала абвясціць (аднавіць) сваю незалежнасць ад Іспаніі, дамаглася аўтаноміі, афіцыйнага статусу каталонскай мовы і прызнання каталонцаў нацыяй, асобнай ад іспанцаў.

У 2006 годзе ў Каталоніі прынялі новы аўтаномны статус, пашырыўшы фінансавую самастойнасць. У 2009–2010 гадах тут праходзілі неафіцыйныя апытаьні-рэферэндумы наконт незалежнасці. У 2012 годзе ў масавай маніфестацыі пад лозунгам «Каталонія — новая дзяржава Еўропы» ўзялі ўдзел больш за 1 мільён чалавек.

9 лістапада 2015 года парламент Каталоніі зацвердзіў рэзалюцыю аб стварэнні незалежнай рэспублікі. Але Канстытуцыйны суд Іспаніі прызнаў рэзалюцыю аб незалежнасці неканстытуцыйнай.

У верасні 2017 года парламент Каталоніі прыняў закон аб парадку выхаду са складу Іспаніі.

1 кастрычніка 2017 года ў Каталоніі прайшоў рэферэндум аб незалежнасці ад Іспаніі. Канстытуцыйны суд Іспаніі прызнаў яго незаконным. Па звестках мясцовых улад, яўка склала 42% і за незалежнасць выказалася 90% з іх.

Урад Іспаніі паспрабаваў сарваць галасаванне. На некаторых участках для разгону людзей ужываліся гумовыя кулі. Улады Каталоніі абвясцілі, што пацярпела больш за 800 чалавек.

10 кастрычніка ў парламенце Каталоніі была падпісана Дэклярацыя незалежнасці. Прэзідэнт Карлес Пучдэмон заклікаў Мадрыд да перамоў. На датэрміновых выбарах у парламент Каталоніі 21 снежня большасць па суме месцаў зноў атрымалі партыі, якія выступаюць за незалежнасць рэгіёна.

На выбарах 14 лютага 2021 года кааліцыя незалежніцкіх партый упершыню набрала больш за 50% галасоў.

## Вядомыя асобы 
* Аліба
* Моніка Наранха
* Ісак Альбеніс
* Маргарыта Ксіргу
* Эрмесэнда Каркасонская

## Гл. таксама 
* Каталонская Рэспубліка (2017)
* Каштальеры з Вілафранкі

## Спасылкі 
* Парламент
* Урад
Піелінен

**Піелінен** (фін. Pielinen) — возера ў Фінляндыі.

Плошча воднай паверхні — 881 км², але ў залежнасці ад сезона ўзровень можа вагацца. Па плошчы люстэрка гэта 4-5 месца ў краіне. Возера знаходзіцца на тэрыторыі правінцыі Паўночная Карэлія. Сярэдняя глыбіня — каля 10 м, максімальная — 60 м, памеры — 120 на 40 км, вышыня над узроўнем мора — каля 93 м. З возера выцякае рака Піеліс'ёкі воднай сістэмы Нявы. На возеры знаходзіцца больш за 1200 астравоў.

Катэгорыя:Азёры Фінляндыі
Оўлуярві

**Оўлуярві** (фін. Oulujärvi) — возера ў Паўночнай Остработніі (Фінляндыя). Плошча возера 828 кв. км., сярэдняя вышыня над узроўнем мора 122,7 м, сярэдняя глыбіня каля 7 м. Оўлуярві з’яўляецца чацвёртым па велічыні возерам Фінляндыі.

## Геаграфія 
Каля 500 астравоў, у тым ліку буйны востраў Манамансала. Берагі звілістыя, пакрытыя лесам. Ледастаў з сярэдзіны лістапада да сярэдзіны мая. З возера выцякае рака Оўлуёкі, якая ўпадае ў Батнічны заліў Балтыйскага мора. Суднаходства, рыбалоўства.

Катэгорыя:Азёры Фінляндыі
Лідзія Іванаўна Ржэцкая

**Лідзія Іванаўна Ржэцкая** (, Мінск — , Мінск) — беларуская . Народная артыстка БССР (1944), Народная артыстка СССР (1955).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сям’і чыгуначніка. Сцэнічную дзейнасць пачала ў 1916 годзе. У 1917—1920 гадах працавала ў Першым беларускім таварыстве драмы і камедыі, з 1921 года — у Беларускім тэатры імя Я. Купалы.

## Творчасць 
Актрыса шырокага творчага дыяпазону. Для творчасці характэрны глыбіня думкі і прастата выканання, народнасць, мяккі лірызм і гумар, палкая грамадзянскасць. Значнымі дасягненнямі сталі яе ролі ў беларускім рэпертуары: Альжбета («Паўлінка» Я. Купалы), Маці («Бацькаўшчына» К. Чорнага), Наталля, цёця Каця, Вярбіцкая («Канец дружбы», «Хто смяецца апошнім», «Пяюць жаваранкі» К. Крапівы), Каспарыха («Салавей» З. Бядулі), Ганначка («На Купалле» М. Чарота), Афрасіння («Машэка» Е. Міровіча), Ганна Чыхнюк («Выбачайце, калі ласка!» А. Макаёнка). У класічнай рускай і сусветнай драматургіі спалучала традыц. падыход да класікі з сучасным яго разуменнем, уласнай адметнай трактоўкай вобразаў: Мурзавецкая, Кручыніна і Галчыха, Шаблова, Домна Панцялееўна, Кукушкіна, Турусіна («Ваўкі і авечкі», «Без віны вінаватыя», «Позняе каханне», «», «», «» А. Астроўскага), Сакалова («Апошнія» М. Горкага), Фразіна («» Мальера). Сярод інш. роляў: Марфа Пятроўна («Рускія людзі» К. Сіманава), Марфа Касьянаўна («У мяцеліцу» Л. Лявонава), Заіра («Мяцеж» Дз. Фурманава і С. Паліванава) і інш.

Выступала на радыё, здымалася ў кіно («Хто смяецца апошнім», «Гадзіннік спыніўся апоўначы»), Дзяржаўная прэмія СССР (1951).

## Узнагароды 
Узнагароджаная ордэнам Леніна, ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі, 2 іншымі ордэнамі, медалямі. Народная артыстка БССР (1944) i СССР (1955), Лаўрэат Дзяржаўнай прэмii СССР (1951) за ролю Аўдоцці Захароўны ў «Пяюць жаваранкі» К. Крапівы.

## Сям’я 
Першы муж хімік Міхаіл Аляксееў памёр, калі іх дачцэ Таццяне было ўсяго 4 месяцы. Другі раз пабралася шлюбам з акцёрам Леанідам Рахленкам, ад якога нарадзіла дачку Валянціну, якая стала піяністкай.

## Літаратура 
* 
* Беларуская ССР: карот. энцыкл. Т. 5. — Мн., 1981. — С. 515.
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Т. 4. — Мн., 1987. — С. 508.
* 
* 
* Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя. Т. 2. — Мн., 2003. — С. 300.
* 
* 

Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Кінаактрысы СССР
Катэгорыя:Кінаактрысы Беларусі
Фурэсё (возера)

**Фурэсё** (дацк. Furesø) — возера, на паўночным усходзе Зеландыі, Данія. Плошча воднага люстра — 941 га. Максімальная глыбіня — 37,7 м.

Катэгорыя:Азёры Даніі
Болінг

**Болінг** (дацк. Bølling Sø) — неглыбокае возера цэнтральнай Ютландыі, Данія, на захад ад Silkeborg, паміж Kragelund і Engesvang. Плошча — 835 га. Максімальная глыбіня 3 метры.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Возера Болінг 

Катэгорыя:Азёры Даніі
Багсверд

**Багсверд** (дацк. Bagsværd) — возера на паўночным усходзе вострава Зеландыя (Данія). Пасля возера Фурэсё, другое па велічыні возера ў сістэме Mølleå.

Багсверд з’яўляецца месцам правядзення розных міжнародных спаборніцтваў па веславанні, парусным спорце, віндсерфінгу, на байдарках. Шмат пляжаў. За 15 кіламетраў на поўнач ад Капенгагена, з’яўляецца месцам адпачынку датчан.

Катэгорыя:Азёры Даніі
Каліксэльвен

**Каліксэльвен** () — рака на поўначы Швецыі.

Даўжыня ракі 450 км, плошча басейна 18,13 тыс. км². Каліксэльвен бярэ свой пачатак на схілах гары Кебнекайсэ і працякае ва ўсходнім кірунку да Батнічнага заліва. У верхнім цячэнні маюцца вадаспады і шматлікія азёры. Замярзае з лістапада па май.

На Каліксэльвен знаходзіцца ГЭС. Акрамя таго, рака ўяўляе цікавасць для воднага турызму.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Швецыі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Батнічны заліў
Пяянэ

**Пя́янэ** () — другое па велічыні (пасля возера Сайма) возера ў Фінляндыі, знаходзіцца на поўдні краіны, прыкладна за 100 км на поўнач ад Хельсінкі і за 77 км на ўсход ад Тамперэ. Знаходзіцца на тэрыторыі нацыянальнага парку Пяянэ. Пяянэ — самае глыбокае возера ў Фінляндыі, яго глыбіня дасягае 95,3 м. Мае выцягнутую форму з поўдня на поўнач. Паходжанне — ледавікова-тэктанічнае. Возера мае сцёк у Фінскі заліў праз раку Кюміякі (Кюменэ). Берагавая лінія моцна парэзаныя. Возера замярзае са снежня па красавік.

На возеры 1886 астравоў, найбуйнейшы з якіх Вірмайлансаары.

На беразе возера знаходзіцца горад Ямся.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Азёры Фінляндыі
Рагаты папугай

**Рагаты папугай** або **Чубаты папугай** (*Eunymphicus cornutus*) — птушка сямейства папугаевых. Адзін з двух прадстаўнікоў роду. Некаторыя сістэматыкі ўключаюць яго ў род **какарыкі** Cyanoramphus.

## Знешні выгляд 
Даўжыня папугая больш за 30 см, палова прыпадае на хвост. Асноўная афарбоўка апярэння зялёная. На ілбе чырвоная пляма. Патыліца жаўтаватая, крылы і хвост блакітныя. Адметнай асаблівасцю гэтага віду з'яўляюцца 2-6 падоўжаныя, чорныя з чырвонымі кончыкам, пёркі на галаве, нагадваюць рожкі.

## Арэал 
Жыве ў Новай Каледоніі і на блізкіх астравах.

## Лад жыцця 
Засяляюць лясу з каўры. Жывуць парамі ці невялікімі групамі. Харчуюцца насеннем і арэхамі.

## Размнажэнне 
Гнёзды робяць ў дуплах.

## Пагрозы і ахова 
Знішчэнне старых лясоў, замена лясоў плантацыямі какосавай пальмы, а таксама адлоў птушак людзьмі абумовіла рэзкае скарачэнне папуляцыі гэтага папугая. Калі не атрымаецца дамагчыся развядзення іх у няволі, то яны могуць знікнуць. У цяперашні час налічваецца 1000—2500 асобін.

Катэгорыя:Папугаевыя
Беларуская думка (часопіс)

**Беларуская думка** — беларускі грамадска-палітычны і навукова-папулярны часопіс. Выдаецца з кастрычніка 1991 года ў Мінску, з 1995 года падпарадкоўваецца Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

## Змест 
Часопіс з’яўляецца навуковым выданнем, рэкамендаваным Вышэйшай атэстацыйнай камісіяй для публікацыі вынікаў дысертацыйных даследаванняў па наступных дысцыплінах: філасофія, гісторыя, палітыка, філалогія, эканоміка, сацыялогія.

Тэматыка артыкулаў, якія публікуюцца ў часопісе: палітыка, эканоміка, грамадства, навука і тэхналогіі, адукацыя, культура, спорт.

## Гісторыя 
З’яўляецца пераемнікам выдання «Коммунист Белоруссии». У лістападзе 1991 г. зарэгістраваны як выданне НДІ Мінэканомікі Рэспублікі Беларусь. З лістапада 1995 года выдаецца Адміністрацыяй Прэзідэнта Беларусі.

## Галоўныя рэдактары 
* Уладзімір Вялічка (1991—2007)
* Вадзім Гігін (2007—2016)
* Аляксандр Самовіч (2016—2017)
* Алесь Карлюкевіч (з 2020)

## Узнагароды 
* 2009 год — пераможца V Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «Залатая Літара» у намінацыі «Лепшы навуковы, навукова-папулярны часопіс».
* 2013 год — пераможца IX Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «Залатая Літара» у намінацыі «Лепшыя матэрыялы навуковай, навукова-папулярнай тэматыкі».

## Спасылкі 
* Сайт часопіса 

Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Рэферэндум

**Рэферэ́ндум** (ад ) — форма непасрэднага волевыяўлення грамадзян, якая выяўляецца ў галасаванні па найбольш значных пытаннях агульнадзяржаўнага, рэгіянальнага або мясцовага маштабу.
Рэферэндум — найважнейшы інстытут прамой дэмакратыі. Уяўляе сабой непасрэдную праватворчасць народа. Рэферэндум — гэта адзін са спосабаў удзелу грамадскасці ў прыняцці рашэнняў, важных для дзяржавы і для кожнага асобнага грамадзяніна. Прынятае чалавекам рашэнне ўплывае на вынік працэдуры і павінна быць падмацавана дасведчанасцю (інфармаванасцю) па дадзеным пытанні.

Умовы правядзення рэферэндуму і яго працэдура рэгулююцца канстытуцыямі і заканадаўствам адпаведных краін.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Дзяржава
Катэгорыя:Міжнароднае права
Катэгорыя:Дэмакратыя
Катэгорыя:Самакіраванне
Сірэны (біялогія)

**Сірэ́ны** (*Sirenia*) — атрад млекакормячых, якія жывуць у вадзе.

## Апісанне 
Даўжыня цела 2,5—5,8 м (у вымерлай марской каровы дасягала 10 м). Маса да 650 кг, марской каровы да 4 т. Цела масіўнае, верацёнападобнае. Шыя кароткая і тоўстая, рухомая. Хваставы плаўнік гарызантальны. Пярэднія канечнасці ў выглядзе ластаў, рухомых у плечавым і локцевым суставах.

thumb|left|
Разам з кітападобнымі і ластаногімі сірэны — трэці вялікі таксон сысуноў, якія жывуць у вадзе. У адрозненне ад цюленяў яны, аднак, не могуць перасоўвацца па сушы з-за сваіх слабых канечнасцяў. З кітамі іх таксама нельга параўнаць, бо яны звычайна жывуць у прыбярэжным мелкаводдзі ці нават у прэснай вадзе. 

## Пашырэнне 
Вядомы з эацэну. Прарадзімаю сірэн мяркуема з’яўляецца Афрыка, а іх бліжэйшымі сваякамі — хобатныя і даманы. Пашыраны ў прыбярэжных водах мораў і ў буйных рэках трапічнай часткі Сусветнага акіяна.

Усе віды занесены ў Чырвоную кнігу МСАП.

## Асаблівасці біялогіі 
Актыўныя пераважна ўначы. Раслінаедныя. 

Трымаюцца не­вялікімі група­мі. Аддаюць перавагу мел­каводным прыбярэжным раёнам, лагу­нам і вусцям рэк з прэснай і саланаватай вадой.

Нараджаюць 1 (радзей 2) дзіцяня.

## Класіфікацыя 
Адрозніваюцца 2 сямействы:
* 
* 

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Атрады сысуноў
Наше утро

**Наше утро** () — грамадска-палітычная і літаратурная газета ліберальна-буржуазнага кірунку. Выдавалася з 20 мая 1912 года да 18 ліпеня 1915 года ў Гродне на рускай мове. Асвятляла ўнутраную і знешнюю палітыку ўрада, работу Дзяржаўнай думы, грамадскае жыццё горада і губерні. Друкавала артыкулы на эканамічныя, навуковыя і літаратурныя тэмы, літаратурна-мастацкія агляды, рэцэнзіі на тэатральныя пастаноўкі і музычныя канцэрты, этнаграфічныя матэрыялы, асвятляла пытанні беларускага тэатра. Неаднаразова цярпела судовыя ганенні і адміністраўныя спагнанні за крытыку палітыкі царызму. Адгукнулася на выданне твораў Льва Талстога, прыхільна ацэньвала творчасць Максіма Горкага, Леаніда Андрэева, Міхаіла Арцыбашава. Падтрымлівала новыя кірункі ў тэатральным мастацтве, творчасць Канстанціна Станіслаўскага. Крытыкавала мадэрнізм (футурызм, кубізм), палемізавала з рэакцыйнымі газетамі «Северо-западная жизнь» и «Минское слово».

## Літаратура 
Катэгорыя:Газеты на рускай мове
Катэгорыя:Газеты Беларусі
Narodny zwon

**«Narodny zwon»** («*Народны звон*») — газета рэвалюцыйна-дэмакратычнага кірунку ў Заходняй Беларусі, орган Беларускай сялянска-работніцкай грамады (БСРГ). Выдавалася з 7 снежня 1926 г. да 28 сакавіка 1927 г. у Вільні на беларускай мове лацінкай.

Лагатып газеты распрацаваў у снежні 1926 беларускі мастак Язэп Горыд.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Катэгорыя:Выданні на беларускай мове лацінкай
Катэгорыя:Беларуская сялянска-работніцкая грамада
Невежа

**Не́вежа** — возера ў Беларусі, у Полацкім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Сосніца, за 35 км на паўночны ўсход ад горада Полацк.

## Назва 
Гідранімічныя аналагі — назва нёманскай ракі Нявежа, ракі Нявежа (рус. *Невежа*) на Павоччы (прыток Упы).

На думку В. Жучкевіча, назва возера Невежа верагодна паходзіць ад фінскай асновы nevo — балота.

## Гідраграфія 
Плошча паверхні возера 0,93 км². Даўжыня 1,5 км, найбольшая шырыня 1 км, найбольшая глыбіня 3 м, даўжыня берагавой лініі больш за 4,5 км. Плошча вадазбору 79,2 км².

Катлавіна выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы вышыні вышынёй да 13 м, сярэдне стромкія. На захадзе і поўдні схілы вышынёй да 5 м, спадзістыя, пясчаныя, пад хмызняком.

Возера праточнае. Упадае ручай і на паўночным усходзе рака Жэльцанка, выцякае рака Невежа.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, гусцяра, плотка, акунь, лінь і іншыя віды рыб.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Басейн Сосніцы
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Патагонскі папугай

**Патагонскі папугай** (*Cyanoliseus patagonus*) — птушка сямейства папугаевых. Адзіны від роду.

## Знешні выгляд 
Даўжыня цела 45 см, хваста 24 см. Афарбоўка аліўкавы-бурага колеру з карычневым адценнем, на крылах і галаве — з зеленаватым адценнем. На жоўтым брушку маецца чырвоная пляма. Грудзі і горла шэра-карычневага колеру. Самец адрозніваецца ад самкі крыху больш буйной галавой, вялікай па велічыні дзюбай і больш інтэнсіўнай чырвона-аранжавай афарбоўкай чэрава.

## Арэал 
Жыве ў Чылі, Аргенціне і на поўдні Уругвая.

Катэгорыя:Папугаевыя
Маскарэнскі папугай

**Маскарэнскі папугай** (*Mascarinus mascarinus*) — птушка сямейства папугаевых атрада Папугаепадобныя.

## Апісанне 
Даўжыня цела 35 см. Галава бэзава-блакітная, перад галавы (твар) чорны. Чэрава — карычнева-дымчатае, спіна, крылы — цёмна-карычнева-дымчатыя. Подкрылья, падхвосце — бледны перад. 12 хвастовых пёраў — чорна-карычневыя. 10 крайніх рулявых — белыя ў аснове на чвэрць даўжыні. Дзюба чырвоная. Радужка чырвоная. Калявокавае кольца чырвона-вішнёвае. Лапкі чырванаваты-вішнёва-цялесныя.

Катэгорыя:Папугаевыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1771 годзе
Экзархат прыходаў рускай традыцыі ў Заходняй Еўропе

**Экзархат прыходаў рускай традыцыі ў Заходняй Еўропе** () — экзархат у складзе Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы з цэнтрам у Парыжы, які існаваў у 1999—2018 гадах. Аб’ядноўваў прыходы рускай літургічнай традыцыі ў шэрагу краін Еўропы, існуючы паралельна грэцкім мітраполіям Канстанцінпольскага Патрыярхату.

## Гісторыя 
У 1921 годзе патрыярхам Ціханам, у процівагу РПЦЗ, афіцыйным прадстаўніком Маскоўскай патрыярхіі ў Заходняй Еўропе быў прызначаны жыўшы ў Парыжы мітрапаліт Еўлогій. У 1927 годзе Карлавацкі Сінод забараніў мітрапаліта Еўлогія ў служэнні і парваў з ім літургічныя зносіны, што выклікала сярод рускіх праваслаўных эмігрантаў у Еўропе раскол на верных Сіноду і верных Маскоўскаму патрыярхату, які прадстаўляецца Еўлогіем. Пасля ўзнясення Еўлогіеммалітвы за за гнаных у СССР хрысціян (1931) мітрапаліт Сергій прызначыў сваім прадстаўніком у Заходняй Еўропе новага епіскапа, а Еўлогійса сваімі паслядоўнікамі перайшоў пад амафор Канстанцінопальскага патрыярхата. Незадоўга да смерці Еўлогій вярнуўся ў юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхата, аднак большасць клірыкаў і прыхажан на чале з новым мітрапалітам вырашылі застацца ў канстанцінопальскай юрысдыкцыі. У 1965 годзе Патрыярх Афінагор I скасаваў экзархат, і некаторы час статус гэтай царкоўнай вобласці заставаўся нявызначаным — рускія прыходы падпарадкоўваліся епіскапу сіракузскаму Георгію, а 22 студзеня 1971 ізноў гэтым прыходам была вернутая аўтаномія і статут Архіепіскапства.

19 чэрвеня 1999 года архіепіскапству была прадстаўлена шырэйшая аўтаномія і адноўлены статут экзархата.

Сёння архіепіскапства налічвае каля 110 прыходаў і чатыры манастыры ў Францыі, Бельгіі, Нідэрландах, Германіі, Нарвегіі, Швецыі, Італіі і Іспаніі. Яе клір налічвае каля 70 святароў і дыяканаў, прычым палова з іх нярускага паходжання. Колькасць вернікаў — каля 100 тысяч.

У архіепіскапства ёсць свая духоўная навучальная ўстанова — заснаваны ў 1925 годзе Еўлогіем Свята-Сергіеўскі праваслаўны багаслоўскі інстытут у Парыжы, сусветна вядомы як цэнтр праваслаўнай багаслоўскай думкі. Набажэнствы акрамя царкоўнаславянскай праводзяцца на французскай, нідэрландскай, нямецкай мовах, а новы глава юрысдыкцыі — па паходжанні фламандзец.

## Прадстаяцелі 
Спіс іерархаў складзены з улікам часу існавання экзархата.

### Кіраўнічы 
* Сергій (Канавалаў) (19 чэрвеня 1999 — 22 студзеня 2003)
* Гаўрыіл (дэ Вільдэр) (3 мая 2003 — 15 студзеня 2013)
* Ёў (Геча) (30 лістапада 2013 — 29 лістапада 2015)
* Ян (Рэнэто) (29 сакавіка 2016 — 27 лістапада 2018)

### Вікарыі 
* епіскап Трахейскі Павел (Алдэрсан) (19 чэрвеня 1999—2001)
* епіскап Клаўдыяпольскі Міхаіл (Старажэнка) (19 чэрвеня 1999 — 27 лістапада 2018)
* епіскап Команский Гаўрыіл (дэ Вільдэр) (24 чэрвеня 2001 — 3 мая 2003)
* епіскап Амфіпольскі Васіль (Осбарн) (8 чэрвеня 2006 — 5 кастрычніка 2009)
* епіскап Харыяпольскі Ян (Рэнэто) (15 сакавіка 2015 — 28 сакавіка 2016)

Катэгорыя:Гістарычныя епархіі Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы
Зялёна-чырвоны высакародны папугай

**Зялёна-чырвоны высакародны папугай** або **Двухкаляровы папугай** (*Eclectus roratus*, раней — *Lorius roratus*) — птушка сямейства папугаевых. Арнітолагі звычайна адносяць гэтага папугая да падсямейства сапраўдных папугаяў (*Psittaculini*). Аднак апошнія даследаванні паказалі, што ў яго шмат агульнага з падсямействам лорыевых (*Loriinae*).

## Апісанне 
Даўжыня цела 35-40 см; вага да 450 г. Афарбоўка самцоў і самак моцна адрозніваецца. У самцоў асноўны колер зялёны з блакітным адбіваецца на верхавінах крылаў і пад крыламі, краі крылаў сіне-блакітныя, покрыўныя пёры хваста жаўтавата-зялёныя, падкрылкі і бакі чырвоныя. Дзюба рознакаляровая: верхняя сківіца чырвоная і бліскучая, кончык жоўты, ніжняя сківіца чорная. Радужка аранжавая. Ногі шэрыя. У апярэнні самкі пераважае чырвона-вішнёвы колер. Край крыла, ніжняя частка грудзей і жывот сіне-фіялетавыя. Хвост чырвоны, аблямаваны жоўтай паласой. Падхвосце і падкрылкі чырвоныя. Вакол вачэй сіняе кольца. Дзюба чорная. Радужка жаўтаватая. Ногі сіняватыя.

Катэгорыя:Папугаевыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1776 годзе
Народ (газета)

**«Народ»** — газета, орган Беларускай сялянскай партыі. Выдавалася з 18 жніўня 1927 да ліпеня 1929 у Вільні на беларускай мове. Рэдактар М. Станкевіч, з № 3 — Б. Станкевіч.

Адлюстроўвала палітычную пазіцыю правацэнтрысцкай групіроўкі ў беларускім нацыянальна-вызваленчым руху Заходняй Беларусі. Апублікавала шэраг артыкулаў па праблемах беларускага вызваленчага руху («Не дадзімся збіць з Беларускай дарогі» М. Пронскага, «Беларускі рух і бальшавікі», «Дзе выхад?» і інш.). Надрукавала выступленне ў сейме дэпутата ад Навагрудскай акругі Янкі Станкевіча, крытычны артыкул «Польскае вучыцельства ў Заходняй Беларусі», нататкі пра Паўночны кірмаш і мастацкую выстаўку ў Вільні, рэцэнзію на падручнік Станіслава Любіч-Маеўскага, ліст Аляксандра Каўша. Друкавала паэму «Новая зямля» Якуба Коласа, у беларускім перакладзе аповесць «Абарона зямлі» Уладзіслава Рэйманта.

Выйшла 25 нумароў.

## Літаратура 
*

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Газеты Вільні на беларускай мове
Катэгорыя:Газеты Заходняй Беларусі
Катэгорыя:1927 год у Вільні
Дуэра

**Дуэра** (), **Дору** (), **Дурый** () — рака, якая бярэ пачатак на тэрыторыі Іспаніі і ўпадае ў Атлантычны акіян ў Партугаліі. Адна з найбуйнейшых рэк Пірэнейскага паўвострава, агульная працягласць — 897 км. Прытокі: Пісуэрга.

Дуэра працякае ў Іспаніі па тэрыторыі правінцый Сорыя, Бургас, Вальядалід, Самора і Саламанка. Перасякае мяжу ў раёне Міранда-ду-Дору і далей працякае па тэрыторыі Партугаліі пад назвай Дору. Падвойная назва ракі, як правіла, адлюстроўваецца на геаграфічных картах.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Іспаніі
Катэгорыя:Рэкі Партугаліі
Лук’янаўка (Кіеў)

'''Лук'янаўка'* () — гістарычная мясцовасць Кіева паміж вуліцамі *Дзегцяроўскай* і *Багавутаўскай'' (да вуліцы Кмітаў Яр) і Бабіным Ярам.

Станцыя метро — Лук'янаўская.

Лук'янаўская плошча з'яўляецца цэнтральнай плошчай мясцовасці. На ёй размешчаны Лук'янаўскі рынак. Лук'янаўскія могілкі знаходзяцца паміж Лук'янаўкай і мясцовасцю Сырэц.

На Лук'янаўцы таксама знаходзіцца следчы ізалятар № 13, асноўны будынак якога быў пабудаваны ў 1859-1862 гадах, і называецца Лук'янаўская турма.

## Гісторыя мясцовасці 
* 1820 — паселішча Лук'янаўка;
* 1824 — згаданы хутар кіеўскага залатара С. Стрэльбіцкага ў прыгарадзе Лук'янаўкі;
* 1913 — Першая Усерасійская спартыўная алімпіяда на Спартыўным поле.

## Літаратура 
* Кіеў. Энцыклапедычны даведнік. Кіраўнікоў. рэд. Украінскай Савецкай Энцыклапедыі, 1985.
* Шулькевич М. М., Дмітрыенка Т. Д. Кіеў: Архітэктурна-гістарычны нарыс. - 6-е выд. - К.: Будівельник, 1982.
* Праект «Цікавы Кіеў»

Катэгорыя:Кіеў
Варгі

**Варгі** (, варыянт перакладу — *воргі*) — у творчасці Толкіна вялізныя ваўкі, якія насяляюць бязлюдныя землі даліны ракі Андуін і ў Глухаманне ().

У адрозненне ад вядомых у Толкіна ваўкалакаў, варгі з'яўляюцца звычайнымі істотамі з плоці і крыві, а не духамі ў абліччы ваўкоў.

## Варгі ў творчасці Толкіна 
Упершыню варгі згадваюцца ў «Хобіце» пры апісанні падзей, якія мелі месца пасля таго, як гномы на чале з Гандальфам і Більба Торбінсам выбраліся з пячор Туманных гор, ратуючыся ад гоблінаў.

З тэксту «Хобіта» відавочна, што варгі, як і звычайныя ваўкі — жывёлы сацыяльныя, але пры гэтым валодаюць пэўнымі зародкамі розуму. Напрыклад, у варгаў існуе прымітыўная «мова»:
... У цэнтры сядзеў велічэзны шэры воўк і казаў на жудаснай мове варгаў. Гандальф разумеў мову варгаў, Більба не, але і так можна было здагадацца, што гаворка ідзе толькі пра жорсткія і злыя справы. Час ад часу варгі хорам адказвалі шэраму важаку, і кожны раз, чуючы іх жудасны рык, хобіт ледзь не падаў ад страху з хвоі...
Наколькі вядома, варгі Серадзем'я заўсёды выступалі на баку сіл Цемры, як правіла, у саюзе з гоблінамі (оркамі), часта дагаворваліся з імі аб агульных набегах, калі оркам трэба было папоўніць запасы харчоў і рабоў, а варгі былі галоднымі. Таксама яны выступалі ў якасці верхавых жывёл, дазваляючы оркам ехаць на сваіх спінах. Пра такіх воўчых коннікаў згадваецца ў апісанні Бітвы Пяці Воінстваў у кнізе «Хобіт»; таксама ў другой кнізе рамана «Уладар Пярсцёнкаў» згадваецца пра тое, што оркі — верхавыя на ваўках служылі Саруману:
... Я бачыў, як яны ішлі: оркі за оркамі, чорныя стальныя полчышчы, і верхавыя - на велічэзных ваўках.

Катэгорыя:Серадзем’е
Катэгорыя:Народы Серадзем’я
Ліма (рака)

**Ліма** () — рака ў Партугаліі.

Яна бярэ свой пачатак на гары Таларынья на вышыні 975 м, побач з вёскай у Парадайн Сарэаус у правінцыі Орэнсэ ў Іспаніі. Даўжыня — 108 км, упадае ў Атлантычны акіян недалёка ад горада Віана-ду-Каштэлу. У Партугаліі рака праходзіць 66,9 км, плошча басейна каля 370,0 км ². Мае шэраг буйных прытокаў.

Катэгорыя:Рэкі Партугаліі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян
Наша справа

**«Наша справа»** — газета рэвалюцыйна-дэмакратычнага кірунку ў Заходняй Беларусі, апошняе афіцыйнае перыядычнае выданне Беларускай сялянска-работніцкай грамады (БСРГ). Выдавалася 30 верасня 1926 і з 1 снежня 1926 да 22 студзеня 1927 ў Вільні на беларускай мове.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Беларуская сялянска-работніцкая грамада
Катэгорыя:Газеты Вільні на беларускай мове
Катэгорыя:1926 год у Вільні
Тамега

**Тамега** (партугал. Tâmega, спв. Támega; / 'tɐmɨgɐ /) - прыток Дору, бярэ свой пачатак на тэрыторыі Іспаніі (у Галісіі, каля Верына) і працягваецца па тэрыторыі гістарычных правінцый Траз-уж-Мантэш і Дору-Літарал. Узровень вады невялікі, па ўсім цячэнні ёсць некалькі невялікіх плацін, у сувязі з гэтым суднаходства на большай частцы ракі адсутнічае.

Катэгорыя:Рэкі Партугаліі
Аляксандр Лаўрэнцьевіч Чаканоўскі

**Аляксандр Лаўрэнцьевіч Чаканоўскі** (, г. Крамянец, цяпер Цярнопальская вобласць, Украіна — ) — даследчык Сібіры.

## Біяграфічныя звесткі 
Вучыўся на медыцынскім факультэце Кіеўскага і мінералагічным аддзяленні Тартускага ўніверсітэтаў. За ўдзел у паўстанні 1863—1864 гадоў сасланы ў Сібір. Па даручэнні Сібірскага аддзела Рускага геаграфічнага таварыства ў 1869—1871 правёў геалагічныя даследаванні на поўдні Іркуцкай губерні. Сабраў першыя дакладныя звесткі па геалогіі рэгіёна р. Ніжняя Тунгуска (1873), ніжняга цячэння р. Лена і р. Алянёк. На Ніжняй Тунгусцы адкрыў радовішча каменнага вугалю і графіту. У 1876 яму дазволена пераехаць у Пецярбург, дзе ён пачаў апрацоўку сабраных матэрыялаў.

## Ушанаванне памяці 
Імем Чаканоўскага названы адкрыты ім краж паміж рэкамі Лена і Алянёк, горад у Іркуцкай вобласці і шэраг выкапнёвых раслін.

## Літаратура 
* *Wójcik Z.* Aleksander Czekanowski: szkice o ludziach, nauce i przygodzie na Syberii. — Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1982.

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Тэная

**Тэная** () — возера ў ЗША.

Знаходзіцца ў Каліфорніі ў нацыянальным парку Іасеміці, ледавіковага паходжання. Люстэрка возера размешчана на вышыні 2484 метра над узроўнем мора. Знаходзіцца возера паміж далінай Йосіміці і разлогамі Туалумі.

Праз возера працякае ручай Тэная. Возера названа ў гонар індзейскага правадыра Тэная.

Катэгорыя:Азёры ЗША
Катэгорыя:Геаграфія Каліфорніі
Беларуская думка

Беларуская думка — назва шэрагу беларускіх друкаваных выданняў.
* Беларуская думка (1919)
* Беларуская думка (1930)
* Беларуская думка (1991)
* Беларуская думка (ЗША)
Эмануэль Беар

**Эмануэль Беар** (; нар. 14 жніўня 1963) — французская актрыса. Акрамя шматлікіх роляў у кіно, вядомая як актывістка праваабарончага руху і Пасол добрай волі ЮНІСЕФ.

## Біяграфія 
Дачка Гі Беара, французскага кампазітара, паэта і шансанье. Разам з братамі і сястрой выхоўвалася ўдалечыні ад гарадской мітусні на поўдні Францыі паблізу Сен-Трапэ. У 13 гадоў Эмануэль паглядзела фільм «Мадо» з удзелам Ромі Шнайдэр і з гэтага моманту вырашыла стаць актрысай. Каб дачка вывучыла англійскую мову, бацькі адправілі Эмануэль на вучобу ў Манрэаль. Вярнуўшыся ў Францыю, Эмануэль наведвала ўрокі акцёрскага майстэрства і атрымала сваю першую тэлевізійную ролю ў «Raison perdue». Здымаючыся ў фільме «Каханне ўпотайкі» (1985), яна пазнаёмілася з будучым мужам Даніэлем Атэйем. Шлюб распаўся праз два гады. Сапраўдную вядомасць у Францыі Эмануэль Беар прынесла роля белавалосай пастушкі, якая танцавала галышом у палях, у фільме Клода Беры «Манон з крыніцы».
## Фільмаграфія 
* (1988) «Налева ад ліфта» — Ева, жонка Барыса

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Актрысы Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»
Катэгорыя:Паслы добрай волі ЮНІСЕФ
Аві

**А́ві** () — рака ў Партугаліі. Яна бярэ свой пачатак у Сера-да-Кабрэйра, муніцыпалітэце Віейра-ду-Мінью на вышыні 1200 м. Даўжыня — 85 км, упадае ў Атлантычны акіян на поўдзень ад Віла-ду-Конды. Плошча басейна каля 1390 км². Мае шэраг прытокаў. На 2010 год рака ў выніку скіду прамысловых сцёкаў стала моцна забруджанай.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Партугаліі
Біскайскі заліў

**Біскайскі заліў** (, , , , ) — частка Атлантычнага акіяна, размешчаная на поўнач ад Пірэнейскага паўвострава, абмывае берагі Іспаніі і Францыі і распасціраецца ад Галісіі да Брэтані.

Назва паходзіць ад баскскай правінцыі Біскайя. У Іспаніі Біскайскі заліў называюць Кантабрыйскім морам (Mar Cantábrico). Толькі ўсходняя частка Кантабрыйскага мора, якая непасрэдна прымыкае да Краіны Баскаў, называецца Біскайскім залівам.

За 220 тыс. гадоў да н. э., у часы ледавіка Рыс, Біскайскі заліў быў замарожаны.

Катэгорыя:Залівы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Залівы Іспаніі
Катэгорыя:Залівы Францыі
Катэгорыя:Геаграфія Краіны Баскаў
Віторыя (Іспанія)

**Віторыя** (, ) — горад на поўначы Іспаніі, адміністрацыйная сталіца правінцыі Алава і аўтаномнай супольнасці Краіна Баскаў. Другі па велічыні горад Краіны Баскаў пасля Більбаа. На 2009 год у Віторыі зарэгістраваныя 235,661 жыхароў.

У нашы дні, у Іспаніі горад вядомы пад «камбінаванай» назвай Vitoria-Gasteiz, якая сумяшчае традыцыйныя іспанскую і баскскую назвы.

## Спорт 
* Баскетбольны клуб «Басконія»

## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
Катэгорыя:Гарады Краіны Баскаў
Катэгорыя:Муніцыпалітэты Алавы
Краіна Баскаў

**Краіна Баскаў** (, ), **Басконія** — гістарычны рэгіён і аўтаномная супольнасць на поўначы Іспаніі. Сталіца — Віторыя-Гастэйс. Рэгіён з’яўляецца часткай аднайменнай гістарычнай вобласці, тэрыторыя якой распаўсюджваецца таксама на паўднёвую частку Францыі.

## Дэмаграфія 
Насельніцтва — 2 141.86 тыс. чалавек (даныя 2007 г.).

## Прырода 
Краіна Баскаў займае ўсходнюю частку Кантабрыйскіх гор, вышынёй 1000—1500 метраў. Да мора горы паступова зніжаюцца, утвараючы узгорыста берагавую паласу, парэзаную залівам і бухтамі.

Клімат умераны, марскі.

У горадзе Більбаа сярэдняя тэмпература студзеня 8,7 ', сярэдняя тэмпература жніўня 21,3', ападкаў 1230 мм у год.

Рэкі кароткія, але паўнаводныя.

Лясы з дуба, каштаны, бука і інш.

## Вядомыя асобы 
* Хуан Себасцьян Элькана

## Гл. таксама 
* Свяцілішча Святога Ігнація Лаёлы

## Спасылкі 
* Статыстычныя даныя (баск., ісп., англ.)
* Басконская мова. Аўдыё
Каваду

**Каваду** () — рака ў Партугаліі.

Рака знаходзіцца на поўначы краіны. Яна бярэ свой пачатак у Сьера-Ларока на вышыні 1520 м. Даўжыня — 135 км. Упадае ў Атлантычны акіян, каля горада Эшпазендэ. Плошча басейна каля 1589 км². Рака працякае ў наваколлі гарадоў Віла-Вердэ, Эшпазендэ, Брага і Барселуш. Мае шэраг прытокаў.

Катэгорыя:Рэкі Партугаліі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян
Нгорангора

**Нгорангора** — велізарны кратар у Танзаніі на краі саваны Серэнгеці, які ўзнік у якасці кальдэры ў выніку калапсу буйнога вулкана каля 2,5 мільёнаў гадоў таму. Дно кратара знаходзіцца на вышыні 2380 м над узроўнем мора. Яго краі прыкладна на 600 м вышэй і ўзвышаюцца на 3000 м над узроўнем мора. Дыяметр кратара Нгорангора складае ад 17 да 21 км і яго агульная плошча налічвае прыкладна 26400 гектараў. На дне кратара размешчана возера Магадзі, знакамітае папуляцыяй фламінга. Кратар Нгорангора ўнікальны тым, што за многія гады ў ім утварылася сваё ўласнае асяроддзе пражывання для многіх відаў жывёл, якія не маюць магчымасці выбрацца вонкі.

Катэгорыя:Геаграфія Танзаніі
Катэгорыя:Метэарытныя кратары на Зямлі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Танзаніі
Катэгорыя:Біясферныя рэзерваты Танзаніі
Ромбавыя

**Ромбавыя** (*Rajidae*) — самае разгалінаванае сямейства скатаў з васмю родамі і больш чым 200 відамі.

## Апісанне 
Даўжыня це­ла 35-180 см, у *Raja batis* — 250 см. Цела ром­бападобнае. Хваставы аддзел у час­ткі відаў з ру­ды­мен­тар­ны­мі элек­трычнымі ор­га­на­мі. Цела звычайна па­кры­та шы­па­мі.

## Распаўсюджанне 
Ромбавыя жывуць ва ўсіх сусветных акіянах ад Арктыкі да Антарктыкі. Большасць відаў жывуць у ўмераных шыротах на марскім дне, які складаецца з глею ці пяску. У тропіках прадстаўнікі сямейства ромбовых сустракаюцца радзей. Іх няма ў Палінезіі, на Гаваях, у Мікранезіі, у Карыбскім моры, а таксама паблізу ад каралавых рыфаў.

## Зноскі 
Катэгорыя:Скаты
Катэгорыя:Сямействы рыб