open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Асцыт

**Асцыт** — намнамжэнне вадкасці ў брушной поласці. Прычынамі асцыту з’яўляюцца цыроз печані, застойная сардэчная недастатковасць, трамбоз або сцісканне ствала ці галін варотнай вены, а таксама агульны ацёчны сіндром пры хваробе нырак, аліментарнай дыстрафіі, пашкоджанне брушыны або грудной лімфатычнай пратокі.

## Лячэнне 
Устараненне асноўнай хваробы. Для палягчэння стану хворага прызначаюць бессалявую дыету, дыўрэтыкі. Хворым можа праводзіцца тэрапеўтычны лапарацэнтэз, выконваюцца хірургічныя ўмяшанні.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паталагічныя працэсы
Катэгорыя:Захворванні страўнікава-кішачнага тракту
Пагары (Полацкі раён)

**Пагары** () — вёска на тэрыторыі Полацкага раёна, знішчаная нямецкімі акупацыйнымі войскамі разам з жыхарамі. Знаходзілася за 7 км на паўднёвы ўсход ад Домнікі Гаранскага сельсавета. 

Перад Вялікай Айчыннай вайной вайной у вёсцы жылі 107 чалавек. У час карнай аперацыі ў студзені 1943 года, а таксама ў 1944 годзе гітлераўцы загубілі 24 жыхары і спалілі вёску (19 двароў).

Пасля вайны не адрадзілася. На месцы былой вёскі ў 1986 годзе ўстаноўлена мемарыяльная пліта.

Увекавечана ў мемарыяльным комплексе «Хатынь».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Полацкага раёна
Катэгорыя:Гаранскі сельсавет (Полацкі раён)
Пука (Отэпя)

**Пука** () — пасёлак у воласці Отэпя павета Валгамаа на поўдні Эстоніі. Да 2017 г. быў адміністрацыйным цэнтрам воласці Пука. 
## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Георг Хелат (1870–1943), эстонскі архітэктар
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Царская брама з Альманаў

**Царская брама з Альманаў** — царская брама другой паловы XVII стагоддзя. Паходзіць з царквы ў вёсцы Альманы Столінскага раёна Брэсцкай вобласці. Захоўваецца ў калекцыі Музея старажытнабеларускай культуры. Памеры брамы складаюць 160 × 90 см. Адрэстаўравана А. Шпунтам, П. Журбеем.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Царскія вароты
Катэгорыя:Альманы
Катэгорыя:Музей старажытнабеларускай культуры
Катэгорыя:Скульптуры Беларусі XVII стагоддзя
Атаксія

**Атаксія** — разлад каардынацыі рухаў, які назіраецца пры некаторых захвораннях нервовай сістэмы. Можа насіць генетычны характар, а таксама развіваецца пры сур’ёзным гіпавітамінозе вітаміна B12 і як следства цэрэбральнага інсульту. Сіла ў канечнасцях можа быць захавана цалкам, аднак рухі становяцца няўклюднымі, недакладнымі, парушаецца іх пераемнасць і паслядоўнасць, раўнавага пры стаянні і хадзе.

Вылучаюць атаксію *статычную* (парушэнне раўнавагі пры стаянні) і атаксію *дынамічную* (дыскаардынацыю пры рухах).
## Крыніцы 
Катэгорыя:Захворванні нервовай сістэмы
Рут Чэпнгеціч

**Рут Чэпнгеціч** (; ) — кенійская лёгкаатлетка, якая спецыялізуецца ў бегу на доўгіх дыстанцыях і марафонскім бегу, чэмпіёнка свету па марафонскім бегу (2019). З’яўляецца першай жанчынай, якая пераадолела бар’еры 2:11 і 2:10 у марафоне, а таксама займае трэцяе месца ў паўмарафоне за ўвесь час — 1 гадзіна 4 хвіліны 2 секунды.

## Кар’ера 
Рут Чэпнгеціч выйграла Стамбульскі марафон у 2018 годзе, прабегшы за 2:18:35. Яе час стаў рэкордам гэтага марафону.

На 20-м Дубайскім марафоне яна адсвяткавала перамогу, усталяваўшы таксама рэкорд трасы 2 гадзіны 17 хвілін і 8 секунд.

У Катары на перадалімпійскім чэмпіянаце свету ў верасні 2019 года Рут фінішавала на першым месцы ў марафоне і заваявала залаты медаль. Яна паказала час 2:32:43 і абагнала бліжэйшую праследавацельніцу на 1 хвіліну і 3 секунды. 

У красавіку 2021 года ў Стамбуле ўстанавіла сусветны рэкорд у паўмарафонскай дысцыпліне — **1:04:02**. 

13 кастрычніка 2024 года на Чыкагскім марафоне ўстанавіла сусветны рэкорд у марафоне — **2:09:57**. Усталяваўшы гэты рэкорд, яна стала першай жанчынай у гісторыі, якая пераадолела бар’еры 2:11 і 2:10 у марафоне. Чэпнгеціч заявіла, што прысвяціла свой сусветны рэкорд суайчынніку і рэкардсмену сярод мужчын Келвіну Кіптуму, які загінуў у аўтакатастрофе ў лютым 2024 года..

## Зноскі 
Катэгорыя:Бегуны на доўгія дыстанцыі Кеніі
Катэгорыя:Марафонцы Кеніі
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года
Хейна Кійк

**Хейна Кійк** (; , Эніксаарэ, воласць Авінурмэ, Іда-Вірумаа, Эстонія — ) — эстонскі пісьменнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Вучыўся ў школе ў Вадзі з 1935 па 1941 год, а затым у сярэдняй школе ў Муствеэ да 1944 года. Падчас савецкай акупацыі Эстоніі ў 1945 г. яго бацька Яан (1899—1947) быў арыштаваны, а ў 1949 г. маці Эла-Ёханна (* 1899) і брат Калью (* 1935), а таксама іншыя члены сям’і былі дэпартаваныя ў Сібір. Бацька і іншыя члены сям’і загінулі ў Сібіры.

З 1945 па 1947 год Кійк вучыўся ў Інстытуце садаводства ў Рапіне. З 1947 па 1956 год Кійк вывучаў сельскагаспадарчую навуку ў Эстонскай сельскагаспадарчай акадэміі (цяпер Эстонскі ўніверсітэт прыродазнаўчых навук) у Тарту. З 1948 года працаваў аграномам і агароднікам.

Хайна Кійк пачаў журналісцкую і пісьменніцкую кар’еру ў 1950-я гады. З 1952 па 1954 год працаваў памочнікам у сельскагаспадарчай газеце «Talurahvaleht», у 1950/51 гадах у рэдакцыі камуністычнай газеты «Rahva Hääl» («Голас народа») і з 1955 па 1958 год у газеце «Edasi» («Наперад»). У 1952—1962 гадах быў рэдактарам часопіса «Sotsialistlik Põllumajandus» («Сацыялістычная сельская гаспадарка»). Апублікаваў шмат кніг і нарысаў па садоўніцтву і расліназнаўству.

З 1969 па 1971 год і ў 1974/75 гадах Кійк наведваў пісьменніцкія курсы ў Літаратурным інстытуце імя Максіма Горкага ў Маскве.
З 1963 года Кійк працаваў як свабодны аўтар. Хейна Кійк стаў вядомы шырокай аўдыторыі найперш дзякуючы сваёй празаічнай літаратуры. У 1969 годзе ўступіў у Саюз пісьменнікаў Эстонскай ССР. У 1976—1981 і 1986—1989 гадах быў членам праўлення Саюза пісьменнікаў. З 1981 па 1986 год быў сакратаром.

Яго раманы схільныя да рэалізму. Пісаў таксама падарожную літаратуру і навукова-папулярныя творы. Звярнулі на сябе ўвагу і яго ўспаміны, якія ён публікаваў у дзённікавай форме з 1976 года. Кійк назваў іх «дакументальнымі раманамі».
## Крыніцы
Хелмэ

**Хелмэ** () — пасёлак у воласці Тырва павета Валгамаа, Эстонія. Да адміністрацыйнай рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіла ў склад воласці Хелмэ і быў яе адміністрацыйным цэнтрам. Размешчаны ля заходняй мяжы воласці Тырва, за 27 км на поўнач ад павятовага цэнтра — горада Валга. Вышыня над узроўнем мора — 77 метраў.

На тэрыторыі пасёлка знаходзіцца вадасховішча Хелмэ і частка прыродаахоўнай зоны ракі Хелмэ.

Клімат умераны. Паштовы індэкс — 68608.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Перэс Джэпчырчыр

**Перэс Джэпчырчыр** (; ) — кенійская лёгкаатлетка, якая спецыялізуецца ў бегу на доўгіх дыстанцыях і марафонскім бегу, алімпійская чэмпіёнка 2020 года ў Токіа ў марафоне, чэмпіёнка свету па паўмарафоне 2016 і 2020 гадоў.

## Кар’ера 
26 сакавіка 2016 года з вынікам 1:07:31 стала чэмпіёнкай свету ў паўмарафоне на чэмпіянаце, які праходзіў у Кардыфе. Акрамя перамогі ў асабістым заліку, яна таксама заваявала другую залатую ўзнагароду ў камандным.

10 лютага 2017 года на паўмарафоне Рас-эль-Хайман ўстанавіла новы сусветны рэкорд сярод жанчын у змешаным (з удзелам мужчын і жанчын) забегу (1:05:06).

5 верасня 2020 года на Пражскім паўмарафоне ўстанавіла новы сусветны рэкорд у чыста жаночым (англ. women only) забегу (1:05:34). 17 кастрычніка ў другі раз у кар’еры стала чэмпіёнкай свету па паўмарафоне і, пры гэтым, устанавіла новы сусветны рэкорд па гэтай дысцыпліне (1:05:16), перасягнуўшы ўласнае дасягненне, устаноўленае за паўтара месяца да гэтага.

У 2021 годзе заваявала залаты медаль у жаночым марафоне на Алімпійскіх гульнях ў Токіа.

У 2021 годзе атрымала перамогу на Нью-Ёркскім марафоне і 2022 годзе ў Бостанскім марафоне, а таксама заняла трэцяе месца на Лонданскім марафоне 2023 года. Атрымала яшчэ адну перамогу на Лонданскім марафоне 2024 года, фінішаваўшы за **2 гадзіны, 16 хвілін і 16 секунд** і пабіўшы сусветны рэкорд у жаночым марафоне (гэта значыць сусветны рэкорд па самым хуткім часе сярод жанчын-марафонцаў без выкарыстання мужчын-пэйсмейкераў)..

## Зноскі 
Катэгорыя:Бегуны на доўгія дыстанцыі Кеніі
Катэгорыя:Марафонцы Кеніі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Кеніі
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года
Дэрмоід

**Дэрмоід** — пухліна, якая змяшчае тлушчападобнае рэчыва з прымессю валасоў. Адносіцца да тэратомаў. Гермінагенная пухліна, спелая тэратома, складаецца з цалкам розных тыпаў тканак: унутры пухліны могуць утварацца мышцы, храсткі, дробныя косці, валасы і нават цалкам развітыя зубы.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Паталагічная анатомія
Хумулі

**Хумулі** () — пасёлак у воласці Тырва павета Валгамаа, Эстонія. Да адміністрацыйнай рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіў у склад воласці Хумулі і быў яе адміністрацыйным цэнтрам. Размешчаны каля шашы Валга—Тырва недалёка ад ракі Вяйке-Эмайыгі. За 13 км ад павятовага цэнтра — горада Валга, ад валаснога цэнтра — горада Тырва — 12 кіламетраў. Вышыня над узроўнем мора — 61 метр.
## Насельніцтва 
## Інфраструктура 
Школа, народны дом, бібліятэка і крама.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Дэрмацыбэ

**Дэрмацыбэ** (*Dermocybe*) — шапкавы базідыяльны грыб сямейства павуціннікавыя, яки расце ў лясах на глебе, часам на драўніне; неядомы.
Дыяметр капялюшыка — ад 1 да 8 см; форма выпуклая, канічная да званочкападобнай. Вонкавы пласт капялюшыка сухі, часта шаўкавіста-бліскучы, голы, лямцавы, кудзелісты да кудзелістых і лускаваты. Мае яркую афарбоўку, ад жоўтага да зялёнага, ад аранжавага да чырвонага і ад чырвона-карычневага да карычневага.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Павуціннікавыя
Катэгорыя:Грыбы паводле алфавіта
Марлі (палац)

**Марлі** () — былая французская каралеўская рэзідэнцыя, размешчаная на паўночнай ускраіне парку ў камуне Марлі-ле-Руа каля Парыжа. Яна размяшчалася на захад ад палаца-паркавага комплексу ў Версалі.

У Марлі кароль Людовік XIV ратаваўся ад прыдворных фармальнасцей, якія практыкаваліся тады ў Версалі. Маленькія пакоі азначалі меншыя кампаніі і спрошчаны пратакол. Прыдворныя, якія змагаліся паміж сабой за запрашэнне ў Марлі, размяшчаліся ў комплексе з дванаццаці павільёнаў, пабудаваных адпаведнымі парамі па баках ад цэнтральных водных палос, якія падаваліся адзін з аднаго каскадамі.

Пасля Французскай рэвалюцыі, прыкладна ў 1800 годзе, палац быў прададзены прыватнаму ўладальніку. Ён знёс яго ў 1806 годзе пасля таго, як яго фабрыка там пацярпела крах. Была знесена і гідраўлічная «машына», якая пампавала ваду для Версаля. Толькі падмурак невялікага палацыка аўтарства Жуля Ардуэна-Мансара, Каралеўскі павільён, застаўся на вяршыні схілу ў парку. Напалеон выкупіў маёнтак у 1807 годзе. Сёння парк належыць дзяржаве.

## Спасылкі 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Замкі Францыі
Дэрматаміязіт

**Дэрматаміязіт** — калагеноз з паражэннем скуры, мышцаў нерваў, цяжкае прагрэсавальнае сістэмнае захворванне злучальнай тканкі, шкілетнай і гладкай мускулатуры з парушэннем яе рухальнай функцыі, скурных пакроваў у выглядзе эрытэмы і ацёку сасудаў мікрацыркулятарнага рэчышча з паразай унутраных органаў, нярэдка ўскладняецца кальцынозам і гнойнай інфекцыяй. У 25-30 % хворых скурны сіндром адсутнічае. У гэтым выпадку кажуць пра поліміязіт.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Захворванні скуры і яе прыдаткаў
Лаатрэ

**Лаатрэ** () — пасёлак у Валгамаа на поўдні Эстоніі, размешчаны прыкладна за 16 км на паўночны ўсход ад горада Валга. У перыяд з 1992 па 2017 год, да адміністрацыйнай рэформы мясцовага самакіравання Эстоніі ў 2017 годзе, Лаатрэ быў адміністрацыйным цэнтрам воласці Тылістэ. Цяпер ён уваходзіць у склад воласці Валга.

Упершыню згадваецца ў 1555 годзе. У Лаатрэ ёсць дзве царквы: лютэранская царква Святога Лаўрэнція і праваслаўная царква Святога Духа.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Ыру

**Ыру** () — пасёлак у воласці Валга Валгамаа на поўдні Эстоніі. У перыяд з 1992 па 2017 год, да адміністрацыйнай рэформы мясцовага самакіравання Эстоніі, быў адміністрацыйным цэнтрам воласці Ыру.

Цераз Ыру праходзіць дарога Тарту — Валга (частка E264).
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Вернік (фільм)

**«Вернік»** () ― італьянскі кароткаметражны мастацкі фільм, зняты у 2018 годзе.

## Сюжэт 
Фільм паводле апавядання Джорджа Лорынга Фроста (1923). На захадзе сонца, у цёмнай карціннай галерэі, адна карціна, двое мужчын. А можа, толькі адзін.

## У ролях 
## Здымачная група 
* рэжысёр ― Кента Крыза
* сцэнарыст ― Георгіа Каталана
* прадзюсар ― Стэфана Дэмарыя
* аператар ― Рыкарда Антаніна

## Узнагароды 
* пераможца Aab International Film Festivall (2018);
* пераможца Los Angeles Film Awards (2018);
* пераможца Austin Indie Fest (2018);
* пераможца Avalonia Festival III (2018);
* пераможца ORION IFF International Film Festival (2018);
* пераможца Berlin Flash Film Festival (2018);
* пераможца Miami Independent Film Festival (2018);
* пераможца Calcutta International Cult Film Festival (2018).

## Зноскі 
## Літаратура 
## Спасылкі 
* 
*
Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2025

**Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2025 года** — 88-ы чэмпіянат свету па хакеі з шайбай, адбыўся ў маі 2025 года ў Швецыі і Даніі. Пра гэта стала вядома на кангрэсе ІІХФ 24 мая 2019 года, які праходзіў у Браціславе. Для Швецыі гэта 12-ы чэмпіянат, апошні быў у 2013 годзе, праведзены сумесна з Фінляндыяй, а для Даніі 2-і, праз сем гадоў пасля дэбютнага. У фінале 25 мая ў Стакгольме сустрэліся зборныя ЗША і Швейцарыі, чэмпіёнамі свету сталі амерыканцы.

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Чэмпіянаты свету па хакеі з шайбай
Катэгорыя:Май 2025 года
Катэгорыя:2025 год у Даніі
Катэгорыя:2025 год у Швецыі
Катэгорыя:2025 год у спорце
Даран Аджэмаглу

**Даран Аджэмаглу** (; ) — амерыканскі эканаміст. Інстытуцкі прафесар Масачусецкага тэхнічнага інстытута, член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША, амерыканскага філасофскага таварыства (2021) і брытанскай і турэцкай акадэмій навук. Адносіцца да ліку 10 самых цытаваных эканамістаў свету. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы 2024 года «за даследаванні фарміравання інстытуцый і іх уплыву на дабрабыт».

## Біяграфія 
Нарадзіліся ў армянскай сям’я. У 1986 годзе скончыў Стамбульскі Галатасарайскі ліцэй.

У чэрвені 1989 года атрымаў ступень бакалаўра ў Ёркскім універсітэце (Вялікабрытанія), у 1990—1992 гадах ступень магістра і доктара — у Лонданскай школе эканомікі. З 2004 года займае кафедру прафесара прыкладной эканомікі імя Чарльза Кіндлбергера Масачусецкага тэхналагічнага інстытута. Член Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (2006), член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (2014).

Па паведамленні шэрагу СМІ, у 2011 годзе ўрад Турцыі прапанаваў прафесару Аджэмаглу пасаду пастаяннага прадстаўніка Турцыі ў Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця, але прафесар адмовіўся працаваць на турэцкі ўрад. Аднак сам Аджэмаглу абверг наяўнасць як такой прапановы ад урада Турцыі, так і адпаведна сваёй адмовы.

У 2012 годзе Аджэмаглу сумесна з эканамістам Джэймсам Робінсанам выпусціў кнігу «Чаму адны краіны багатыя, а іншыя бедныя», якая стала адным з галоўных палітэканамічных бестселераў. У 2019 годзе з тым жа суаўтарам выпусціў кнігу «Вузкі калідор», прысвечаную пытанням паліталогіі і свабоды асобы.

У 2020 годзе заклікаў не ператвараць барацьбу з карупцыяй у Арменіі ў інструмент для пераследу палітычных супернікаў, заявіўшы, што падобны на гэта па сваім характары працэс адбываецца ў Кітаі.

У кастрычніку 2024 года атрымаў прэмію імя Альфрэда Нобеля па эканоміцы «за даследаванні фарміравання інстытуцый і іх уплыву на дабрабыт» разам з Джэймсам Робінсанам і Сайманам Джонсанам.

## Узнагароды 
* T. W. Shultz Prize Чыкагскага універсітэт (2004, першы ганараваны)
* Sherwin Rosen Award (2004, першы ганараваны)
* Медаль Джона Бейтса Кларка (2005)
* John von Neumann Award (2007)
* Erwin Plein Nemmers Prize (2012)
* BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award (2016)
* Jean-Jacques Laffont Prize (2018)
* Global Economy Prize (2019)
* A.SK Social Science Award (2023)
* Прэмія па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля (2024)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Старонка Д. Аджэмаглу на сайце Масачусецкага тэхналагічнага інстытута

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Джэймс Робінсан (эканаміст)

**Джэймс Алан Робінсан** (; ) — брытанскі эканаміст і даследчык у галіне палітыкі, прафесар школы публічнай палітыкі імя Харыса (Універсітэт Чыкага) з 2015 года, раней выкладаў у Гарвардскім універсітэце (2004—2015). Робінсан таксама выкладаў у Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі, Універсітэце Паўднёвай Каліфорніі і Універсітэце Мельбурна. Робінсан — суаўтар (разам з Даранам Аджэмаглу) кнігі «Чаму адны краіны багатыя, а іншыя бедныя». Лаўрэат прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля 2024 года «за даследаванні фарміравання інстытуцый і іх уплыву на дабрабыт».

## Біяграфія 
Джэймс Робінсан вывучаў эканоміку ў Лонданскай школе эканомікі і палітычных навук (бакалаўр навук, 1982), Уорыкскім універсітэце (магістр, 1986) і Ельскім універсітэце (доктар філасофіі, 1993).

У 1992—1995 гадах выкладаў ва Універсітэце Мельбурна.

У 1995—1999 гадах асістэнт-прафесар ва Універсітэце Паўднёвай Каліфорніі.

У 1999—2004 гадах працаваў у Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі, спачатку асістэнт-прафесар, з 2001 года — асацыяваны прафесар.

У 2004 годзе быў прызначаны прафесарам кафедры дзяржаўнага кіравання ў Гарвардзе. 1 ліпеня 2015 года Робінсан быў прызначаны прафесарам школы публічнай палітыкі імя Харыса (Універсітэт Чыкага).

Асноўныя навуковыя інтарэсы — параўнальны эканамічны аналіз і палітычнае развіццё ў доўгатэрміновым перыядзе, у прыватнасці працэсы ў Лацінскай Амерыцы і Афрыцы на поўдзень ад Сахары.

9 мая 2016 года прафесар Робінсан падчас свайго першага наведвання Манголіі стаў ганаровым доктарам яе Нацыянальнага ўніверсітэта.

У кастрычніку 2024 года атрымаў прэмію па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля «за даследаванні фарміравання інстытуцый і іх уплыву на дабрабыт» разам з Даранам Аджэмаглу і Сайманам Джонсанам.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Эканамісты Вялікабрытаніі
Бег на доўгія дыстанцыі

**Бег на доўгія дыстанцыі** — сукупнасць лёгкаатлетычных бегавых дысцыплін на стадыёне, якая аб'ядноўвае дыстанцыі да якіх адносяць 2 мілі (3218 метраў), 5000 метраў, 10 000 метраў, 15 000 метраў, 20 000 метраў, 25 000 метраў, 30 000 метраў. Найбольш прэстыжнымі, алімпійскімі, з’яўляюцца дыстанцыі 5000 і 10 000 метраў.

Спаборніцтвы на дыстанцыях больш за 10 000 метраў вельмі рэдка праводзяцца на стадыёне, а часцей на шашы. Па класіфікацыі Сусветнай лёгкай атлетыцы падобныя спаборніцтвы адносяцца да катэгорыі «прабегаў» (бег па шашы). Даўжыня дыстанцый пры бегу па шашы вымяраецца ў кіламетрах, на стадыёне — у метрах.

## Зноскі 
Катэгорыя:Бег на доўгія дыстанцыі
Мацвей Іванавіч Яворскі

**Мацвей Іванавіч Яворскі** (, , Карчмін, Сакальскі павет, Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі, Аўстра-Венгрыя — , Сандармох, РСФСР) — гісторык, палітычны дзеяч. Акадэмік Беларускай акадэміі навук (1928), Усеўкраінскай акадэміі навук (1929), доктар палітычных навук (1912), доктар гісторыі культуры (1929), прафесар (1920). Удзельнік Першай Сусветнай вайны.

## Біяграфія 
Скончыў Львоўскі ўніверсітэт (1910). У 1920 — прафесар Харкаўскага інстытута народнай адукацыі імя А. А. Патэбні, з 1922 — кіраўнік гістарычнага аддзела Украінскага інстытута марксізму-ленінізму ў Харкаве, адначасова ў 1924—1929 — намеснік загадчыка, загадчы Укрнавукі Наркамасветы УССР, з 1929 — член Прэзідыўма Усеўкраінскай акадэміі навук, сакратар яе Гісторыка-філалагічнага аддзела. У 1930 пазбаўлены званняў акадэміка Усеўкраінскай акадэміі навук і Беларускай акадэміі навук, у 1931 арыштаваны, ў 1932 асуджаны на 6 гадоў выпраўленча-працоўных лагераў, адбываў пакаранне ў лагеры на Салаўках. У 1937 прыгавораны да вышэйшай меры пакарання, расстраляны. Рэабілітаваны па другім прыгаворы ў 1964, па першым — у 1989. Адноўлены ў званні акадэміка НАН Украіны ў 1991, акадэміка НАН Беларусі ў 1994.

## Асноўныя працы 
Прысвечаны агульнай гісторыі Украіны, гісторыі рэвалюцыйнага руху ва Украіне, метадалогіі гісторыі і гістарыяграфіі.
* «Нарис історії України», т. І (до кінця литовської доби, 1923), т. II (до упадку Гетьманщини, 1924)
* «Коротка історія України» (1927), що охоплювала події до 1920
* «Історія України в стислому нарисі» (три видання 1928—1929)
* «История революционного движения на Украине» (1922)
* «Революція на Україні в її головніших етапах» (1923)
* «Нариси з історії революційної боротьби на Україні» (т. І 1927, т. II, ч. 1 1928)
* «Україна в епоху капіталізму» (т. І — III, 1924 — 25)

## Літаратура 
* Национальная академия наук Беларуси: энцикл. справ. / Нац. акад. наук Беларуси, Изд. дом «Беларуская навука»; редкол.: В. Г. Гусаков (гл. ред.) [и др.]. — Минск: Беларуская навука, 2017. — 599 с. : ил. ISBN 978-­985-­08-­2046-­4.
* Первые академики Белорусской Академии Наук. Яворский Матвей Иванович

Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук Беларускай ССР
Катэгорыя:Акадэмікі АН УССР
Сайман Джонсан

**Сайман Джонсан** (; ) — брытана-амерыканскі . Прафесар Масачусецкага тэхналагічнага інстытута. У 2007—2008 гадах галоўны эканаміст МВФ. Лаўрэат прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля 2024 года «за даследаванні фарміравання інстытуцый і іх уплыву на дабрабыт».

## Біяграфія 
Скончыў Оксфард (бакалаўр эканомікі і палітыкі). Ступень магістра эканомікі атрымаў у Манчэстэрскім універсітэце. Ступень доктара філасофіі па эканоміцы атрымаў у 1989 годзе ў Масачусецкам тэхналагічным інстытуце.

Быў прафесарам эканомікі Школы бізнесу Фукуа Універсітэт Дзюка. Цяпер таксама старшы навуковы супрацоўнік Інстытута сусветнай эканомікі Петэрсана.

З сакавіка 2007 года па жнівень 2008 года — шэф-эканаміст МВФ і дырэктар яго даследчага дэпартамента.

Аўтар шматлікіх прац, публікаваўся ў New York Times, Bloomberg, The Washington Post, The Wall Street Journal, The Atlantic, The New Republic, BusinessWeek, The Huffington Post, The Financial Times, Project Syndicate.

У кастрычніку 2024 года атрымаў прэмію па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля «за даследаванні фарміравання інстытуцый і іх уплыву на дабрабыт» разам з Джэймсам Робінсанам і Даранам Аджэмаглу.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* На сайце MIT
* http://www.famouseconomists.net/simon-johnson

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Ту-144

**Ту-144** (па кадыфікацыі НАТА: Charger) — савецкі звышгукавы пасажырскі самалёт 1-га класа, распрацаваны КБ «Тупалеў» у 1960-х гадах, які вырабляўся ў Варонежы. Першы ў свеце выпрабавальны палёт звышгукавога пасажырскага самалёта быў здзейснены 31 снежня 1968 года.

5 чэрвеня 1969 гады ўпершыню ў гісторыі звышгукавы самалёт пасажырскай авіяцыі пераадолеў гукавы бар’ер (самым першым быў дагукавы DC-8, які пікіраваў з вялікай вышыні).

Камерцыйная эксплуатацыя пачалася ў 1975 годзе і працягвалася да 1978 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Паветраныя судны паводле алфавіта
Катэгорыя:Паветраныя судны, якія здзейснілі першы палёт у 1968 годзе
Катэгорыя:Самалёты Тупалева
Мёдон (замак)

**Мёдон** () — замак у ваколіцах Парыжа, у камуне Мёдон, дэпартамент О-дэ-Сен, Францыя.

З замка, размешчанага на ўскрайку лясістага плато, адкрываецца від на Парыж і Сену. Замак размешчаны паміж Парыжам і Версалем, у самым цэнтры паляўнічага запаведніка. Яго не варта блытаць з палацам Бельвю, які таксама месціўся ў Мёдоне.

Ад эпохі Адраджэння да падзення Другой Французскай імперыі ў яго было шмат уладальнікаў. Тут жылі сярод іншых Ганна дэ Післё, герцагіня д’Этамп; кардынал латарынгскі Абель Сервіен; Франсуа-Мішэль маркіз дэ Лувуа; Людовік Вялікі Дафін і інш.

Стары замак згарэў у 1795 годзе і быў перабудаваны як Новы замак, які, у сваю чаргу, згарэў у 1871 годзе. Замак класіфікаваны як гістарычны помнік з 12 красавіка 1972 года. Ангар у замкавым парку быў класіфікаваны як гістарычны помнік з 4 чэрвеня 2000 года. Гэта было першае ў свеце сховішча для аэрастатаў, і з’яўляецца адным з нямногіх, якія захаваліся.

## Спасылкі 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Замкі Францыі
Штэфан I Мушат

**Штэфан I Мушат** (; каля 1364 — да 28 лістапада 1399) — гаспадар Малдаўскага княства (1394—1399), старэйшы сын Рамана I Мушата або Косці Малдаўскага.

## Біяграфія 
Ажаніўся са сваячкай Уладзіслава Ягайла. Узышоў на малдаўскі прастол пры падтрымцы палякаў, змяніўшы бацьку. У 1395 годзе прызнаў сюзерэнітэт Польшчы. 

Неўзабаве войскі Штэфана I Мушата сутыкнуліся з войскамі венгерскага караля, якія ўварваліся ў малдаўскае княства, Сігізмунда Люксембургскага ў раёне крэпасці Нямц. Гэтая кампанія складалася няўдала для малдаўскай арміі, але вядома, што на зваротным шляху венгерская армія ледзь пазбегла поўнага разгрому.

У 1399 годзе малдаўскія атрады ўдзельнічалі на баку літоўскага князя Вітаўта ў бітве з ардынцамі на рацэ Ворскла. Бітва скончылася амаль поўным знішчэннем літоўскага войска, прычым Вітаўт сам ледзь выратаваўся. Мяркуецца, аднак ні адна летапіс або іншая гістарычная крыніца не пацвярджае, што менавіта ў гэтай бітве Штэфан I Мушат загінуў. 

Унутраная палітыка княства ў часы Штэфана I характарызуецца аднаўленнем актыўнай дзейнасці гаспадарскай канцылярыі.

## Літаратура 
* Стати В. История Молдовы.. — Киш.: Tipografia Centrală, 2002. — С. 58. — 480 с. — ISBN 9975-9504-1-8.
* Бырня П. П., Руссев Н. Д. Монеты средневековой Молдавии (Историко-нумизматические очерки) // STRATUM Plus. — Кишинёв, 1999. — № 6. — С. 176–262.
* Руссев Н. Д. Молдавия в «тёмные века»: материалы к осмыслению культурно-исторических процессов. Прорыв на Нижний Дунай // STRATUM Plus. — Кишинёв, 1999. — № 5. — С. 379—407.

Катэгорыя:Манархі, якія загінулі ў баі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Румыніі
Катэгорыя:Мушаты
Катэгорыя:Гаспадары малдаўскія
Георг Хелат

**Георг Хелат** (; , Пука  — , ) — эстонскі архітэктар.

Найбольш вядомы яго твор — будынак Эстонскага студэнцкага таварыства ў Тарту (1902).
## Крыніцы 
Катэгорыя:Архітэктары Эстоніі
Ігар Васілевіч Арлоў

**Ігар Васілевіч Арлоў** (нар. , г. Мінск) — беларускі мастак.

## Біяграфія 
Нарадзіўся  года ў Мінску. Скончыў у 1975 годзе Мінскае мастацкае вучылішча, у 1984 годзе — Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут, у 1987 годзе творчыя акадэмічныя майстэрні АМ СССР у Мінску. Вучыўся ў Л. Дубара, А. Малішэўскага, Г. Вашчанкі, І. Стасевіча, М. Савіцкага. Удзельнік мастацкіх выставак з 1982 года.

Член Беларускага саюза мастакоў з 1988 года.

Жыве ў г. Мінску.

## Творчасць 
Працуе ў галіне станковага жывапісу. Асноўныя творы: партрэты «Баба Нюша», «Скульптар Ю. Палякоў», «Пасля канцэрта», «Іванавіч», «Стары»; пейзажы «Шчодрасць зямлі», «Смерч», «Пейзаж з сухімі дрэвамі», «Зіма», «Захад сонца», «Заазер’е»; кампазіцыі «Бежанцы», «За зямлю родную», «Боль Лівана». 

Работы знаходзяцца ў фондах БСМ, Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва ў Мінску.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Мастакі Беларусі XX стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі Беларусі XXI стагоддзя
Сезон 1994/1995 ФК Шыннік Бабруйск

**Сезон 1994/1995** быў для футбольнага клуба «Шыннік» 20-м сезонам у гісторыі і чацвёртым у чэмпіянаце Беларусі. Апрача Першай лігі, «Шыннік» браў удзел у Кубку Беларусі.

## Гульцы 
Крыніца: 

## Трансферы 
### Прыйшлі 
### Пакінулі 
## Спаборніцтвы 
### Агульныя звесткі 
### Першая ліга 
#### Табліца 
#### Зводка вынікаў 
#### Вынікі па турах 
#### Матчы 
### Кубак Беларусі 
## Статыстыка 
### Статыстыка каманды 
### Галы 
### Галявыя перадачы 
### «Сухія» матчы 
### Дысцыплінарныя паказчыкі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Сезон 1994/1995

1995
Шыннік
Катэгорыя:1994 год у Бабруйску
Катэгорыя:1995 год у Бабруйску
Бастард (фільм, 2023)

«**Бастард**» () — гістарычны мастацкі фільм 2023 года рэжысёра . Галоўныя ролі выканалі Мадс Мікельсен, Аманда Колін і . Сумесная вытворчасць Даніі, Швецыі, Нарвегіі, Германіі.

Прэм’ера фільма адбылася 1 верасня 2023 года на 80-м Венецыянскім кінафестывалі.

## Сюжэт 
Падзеі фільма адбываюцца ў Даніі ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Кароль Фрэдэрык V вырашае асвоіць шырокія пусткі на паўвостраве Ютландыя, каб прынесці на гэтыя землі цывілізацыю і павялічыць падатковыя паступленні ў казну. Выканаўцам гэтай задумы становіцца шукальнік прыгод Людвіг фон Кален. Ён засноўвае калонію і пачынае вырошчваць новую для Даніі культуру — бульбу, але сутыкаецца з супрацівам найбуйнейшага землеўладальніка ў акрузе Фрэдэрыка Шынкеля. Апошні прымушае да замужжа сваю кузіну Эдэль, але тая абяцае выйсці за Калена пасля таго, як ён даб’ецца поспеху і атрымае ўзнагароду ад караля.

Прытулак у Калена знаходзяць Ан Барбара, прыгонная, што ўцякла ад Шынкеля, і цыганская дзяўчынка Анмаі Мус. Ан Барбара становіцца спачатку эканомкай Калена, а потым яго каханкай. У пустцы ўдаецца сабраць першы ўраджай бульбы, пасля чаго кароль дасылае немцаў-каланістаў. Аднак тыя прымушаюць Калена адправіць Анмаі Мус у работны дом, бо лічаць, што яна прынясе няшчасце. Шынкель нацкоўвае на калонію разбойнікаў, Кален забівае іх і афіцэра, які камандаваў імі. Кароль перадае пустку ва ўласнасць Шынкеля, апошні загадвае схапіць Калена і вылупцаваць пугай. Ан Барбара пранікае ў дом свайго былога гаспадара і забівае яго. Яе адпраўляюць на пажыццёвае зняволенне, Эдэль з’язджае да бацькі ў Нарвегію.

Кален забірае Анмаі Мус з работнага дому. Калі яна вырастае, яна сыходзіць ад яго з жаніхом. Тады Кален пакідае калонію і ладзіць уцёкі для Ан Барбары. У апошніх кадрах яны на конях набліжаюцца да берага мора.

## Акцёрскі склад 
* Мадс Мікельсен — *Людвіг фон Кален*
* Аманда Колін — *Ан Барбара*
*  — *Фрэдэрык Шынкель*

## Узнагароды 
Паводле рэсурса «Internet Movie Database» фільм быў адзначаны 22 кінаўзнагародамі і яшчэ 16 намінацыямі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фільмы Даніі 2023 года
Катэгорыя:Фільмы Швецыі 2023 года
Катэгорыя:Фільмы Нарвегіі 2023 года
Катэгорыя:Фільмы Германіі 2023 года
Катэгорыя:Фільмы-драмы 2023 года
Катэгорыя:Фільмы-драмы Даніі
Катэгорыя:Фільмы-біяграфіі Даніі
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Даніі
Катэгорыя:Фільмы-драмы Швецыі
Катэгорыя:Фільмы-біяграфіі Швецыі
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Швецыі
Катэгорыя:Фільмы-драмы Нарвегіі
Катэгорыя:Фільмы-біяграфіі Нарвегіі
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Нарвегіі
Катэгорыя:Фільмы-драмы Германіі
Катэгорыя:Фільмы-біяграфіі Германіі
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Германіі
Катэгорыя:Фільмы на дацкай мове
Катэгорыя:Фільмы на шведскай мове
Катэгорыя:Фільмы на нарвежскай мове
Катэгорыя:Фільмы на нямецкай мове
Катэгорыя:Фільмы Мікалая Акселя
Казлабарод лугавы

**Казлабаро́д лугавы**, **казялок** (*Tragopogon pratensis*) — від кветкавых раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Двухгадовая травяністая расліна вышынёй 30—60 см. Звычайна павуцініста-лямцава апушаная, зрэдку голая. Сцябло галінастае, прамастойнае. Лісце чаргаванае па даўжыні сцябла і ў прыкаранёвай разетцы, простае, суцэльнае, сядзячае, з гладкім краем. Верхняе сцябловае лісце звычайна спіральна ці кольчата скручанае. Кветкі лімонна-жоўтага колеру. Суквецце — кошык дыяметрам да 5 см і болей. Краявыя кветкі аднолькавай або крыху меншай даўжыні за абгортку суквецця. Плод — сямянка бурага колеру.

## Арэал і экалогія 
Расліна распаўсюджана на тэрыторыі Еўропы і ва ўмераных рэгіёнах Азіі. Натуралізавана ў Аўстраліі, Паўднёвай і Паўночнай Амерыцы. Расце па берагах вадаёмаў, скалах, камяністых россыпах, лугах, палянах, пустках і лесасеках, на пашах і агародах, каля дарог.

## Выкарыстанне 
Лекавая расліна: мачагонны, антысептычны, процізапаленчы, ранагаючы і проціцынготны сродак. З лекавай мэтай выкарыстоўваюць карані, якія збіраюць ранняй вясной і ўвосень, млечны сок і лісце.
Маладыя парасткі, лісце і карані казлабарода лугавога магчыма выкарыстоўваць у ежу.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Род 27. *Tragopógon* L. — Козлоборóдник // *Маевский П. Ф.* Флора средней полосы европейской части России. 11-е изд. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2014. — С. 310, 343—344. — 635 с., ил. — ISBN 978-5-87317-958-9.
* 

## Спасылкі 
* Tragopogon pratensis // NC State Extension
* Tragopogon pratensis L. — Козлобородник луговой // Батанічны інстытут імя У. Л. Камарова РАН

Катэгорыя:Астравыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Пустазелле
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Валга (значэнні)

**Валга**:
* Валга
* Валга (Валагодская вобласць)
* Валга (воласць)
* Валга (станцыя)
Валга (воласць)

**Валга** () — воласць у Эстоніі ў складзе павета Валгамаа. Размешчана ў паўднёвай частцы Эстоніі, суседнія воласці: Отэпя, Тырва, Антсла і Рыўгэ. Мае працяглую мяжу з Латвійскай Рэспублікай.

Плошча воласці — 749,66 км², шчыльнасць насельніцтва — 20,9 чал./1 км² (2020).

Рэльеф воласці фармуюць узвышшы Сакала, Отэпя і Карула, якія падзяляюць нізіны Валга і Харгла. На тэрыторыі воласці размешчана частка нацыянальнага парка Карула і 16 абласцей прыродаахоўнай сеткі Натура 2000 г.

Праз Валгу праходзіць чыгунка Талін-Тарту-Рыга, якая праз Тапа злучае горад з аўтамагістраллю Талін-Нарва-Санкт-Пецярбург. З горада чыгунка ідзе праз Пячоры да Пскова. Горад перасякае аўтамагістраль Нарва—Валга—Рыга.

Найбуйнейшыя рэкі воласці: Вяйке-Эмайыгі, Педэлі, Аруйыгі, Койва і Мустйыгі. Самыя вялікія азёры: Ахеруярв (234 га) і Эхіярв (181 га).
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Воласці Эстоніі
Тсіргулійна

**Тсіргулійна** () — пасёлак у воласці Валга павета Валгамаа, Эстонія. Размешчаны ў паўднёвай частцы Эстоніі, за 10 кіламетраў на паўночны ўсход ад павятовага і валаснога цэнтра — горада Валга, каля шашы Йыхві-Тарту-Валга. Вышыня над узроўнем мора — 53 метры.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Яанікезэ

**Яанікезэ** () — вёска ў воласці Валга павета Валгамаа. Знаходзіцца на поўнач ад горада Валга і ўздоўж эстонска-латвійскай мяжы. На ўсходзе вёска абмежаваная дарогай Йыхві — Тарту — Валга, на захадзе — дарогай Валга — Уулу.

У 1992—2017 гадах (да адміністрацыйнай рэформы самакіраванняў Эстоніі) вёска знаходзілася ў воласці Тылістэ.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Валга (Валагодская вобласць)

**Валга** () — пасёлак у Вялікаўсцюгскім раёне Валагодскай вобласці Расіі.

Уваходзіць у склад Саматавінскага сельскага паселішча, з пункту гледжання адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу — у Саматавінскі сельсавет. Размешчаны на захад ад аўтадарогі А123.

Адлегласць па аўтадарозе да раённага цэнтра Вялікага Усцюга — 5 км, да цэнтра муніцыпальнага ўтварэння Наватара — 5 км.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты паводле алфавіта
Катэгорыя:Населеныя пункты Валагодскай вобласці
Спіс армянскіх этнічных анклаваў

ў Ісфахане, Іран: гэта па-ранейшаму адзін з найстарэйшых і найбуйнейшых армянскіх кварталаў у свеце.]]
У артыкуле прадстаўлены **спіс армянскіх этнічных анклаваў**, які ўключае гарады, раёны і кварталы з пераважна армянскім насельніцтвам або цесна звязаныя з армянскай культурай, як у наш час, так і гістарычна. Большасць лічбаў з’яўляюцца ацэнкамі розных арганізацый і сродкаў масавай інфармацыі, паколькі многія краіны проста не збіраюць даныя аб этнічнай прыналежнасці.

## Сучасныя анклавы 
### Еўропа 
, што ў Венецыянскай лагуне.]]

### Заходняя Азія 
;Сірыя

У Сірыі ёсць некалькі вёсак, населеных армянамі, сярод якіх Арамо, Аль-Ганіме (Гнемія), Кесаб (–) у Латакіі, і Аль-Якубія ў Ідлібе.

;Іарданія
, Іарданія.]]
З 1914 года армяне сталі таксама перасяляцца ў аль-Ашрафію, у Іарданіі, дзе ў 1962 годзе яны ўзвялі Армянскую апостальскую царкву і армянамоўную школу. Па стане на 2019 год тут жыло каля 5000 армян, большасць з якіх з’яўляюцца нашчадкамі бежанцаў з Асманскай імперыі падчас Генацыду армян 1915 года.

;іншыя краіны

### Злучаныя Штаты Амерыкі 
### Постсавецкія дзяржавы 
#### Азербайджан 
#### Грузія 
 (Джавахк) ў межах правінцыі Самцхэ-Джавахеты, акрэсленая чорным.]]

##### Абхазія 
Па стане на 2004 год у Абхазіі налічвалася «каля 50–60 армянскіх сёлаў». Па даных перапісу насельніцтва Абхазіі 2011 года, армяне складалі большасць насельніцтва Сухумскага раёна (6467 армян, 56,1 % ад агульнай колькасці насельніцтва ў  чалавек), а таксама значную колькасць у Гульрыпшскім раёне (8430 армян, або 46,8 % ад  чалавек) і Гаграўскім раёне ( армян, або 38,3 % ад  чалавек).

#### Расійская Федэрацыя 
#### Украіна 
## Зніклыя анклавы 
 ў Арманітоле, Дака]]
 ў Герле]]
.]]
.]]
.]]

### Грузія ў Расійскай імперыі 
### Украіна 
### Цэнтральная Азія 
## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Валціна

**Валціна** () — вёска ў воласці Валга павета Валгамаа на паўднёвым усходзе Эстоніі.

Прыпыначны пункт Туулемяэ на лініі Валга-Пячоры (не дзейнічае).
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Юрый Алегавіч Бачышча

**Юрась Бачышча** або **Юры Бачышча**, поўнае імя **Юрый Алегавіч Бачышча** () — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (2004).

## Біяграфія 
У 2004 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю «Каталіцкая царква ў нацыянальна-рэлігійнай палітыцы царызму ў Беларусі (1900—1914 гг.)».

У маі 2005 года з Бачышчам з ідэалагічных прычын не працягнулі кантракт у БДУІР.

У сакавіку 2006 года дацэнта БДПУ Бачышчу звольнілі з фармулёўкай «за амаральны ўчынак, які не адпавядае занятай пасадзе». Кіраўніцтва БДПУ сцвярджала, што Бачышча распаўсюджваў дыскі з матэрыяламі, якія зневажаюць гонар і годнасць Лукашэнкі. На думку Бачышчы яго звольнілі за ўдзел незалежным назіральнікам у прэзідэнцкай выбарчай кампаніі, перад звальненнем рэктар з прарэктарамі распытвалі, што ён робіць на выбарчым участку, ад каго назірае, якія акты складаў на выбарчую камісію і іншае. Бачышча падаў у суд па аднаўленне на працы. У дзень першага слухання рэктар Пётр Кухарчык звярнуўся ў пракуратуру па праверку дзеянняў Бачышчы на склад крымінальнага злачынства, такім чынам суд адклаўся больш чым на паўгода. Разгляд справы трываў яшчэ ў снежні 2006 года.

Станам на 2016 год, дацэнт Дэпартамента гісторыі Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта.

Кіраўнік Інстытута новай рэфармацыі — адукацыйнага праекта па падрыхтоўцы хрысціянскіх лідараў для Беларусі.

## Навуковая дзейнасць 
Даследчык гісторыі пратэстанцкай царквы ў Беларусі. Аўтар шэрагу артыкулаў па дзяржаўнай палітыцы да канфесій у ХХ ст., па гісторыі евангельскай царквы і хрысціянска-дэмакратычнага руху, па рэалізацыі пра на свабоду сумлення. Браў удзел у падрыхтоўцы перавыдання «Катэхізіса» Сымона Буднага. Складальнік зборніка «Гісторыя Беларусі найноўшага часу ў дакументах і матэрыялах».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Койкюла

**Койкюла** () — вёска ў воласці Валга павета Валгамаа, Эстонія. Да рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіла ў склад воласці Тахева. Размешчана ў паўднёвай частцы Эстоніі, за 15 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад павятовага і валаснога цэнтра — горада Валга, каля шашы Выру-Мыністэ-Валга. Вышыня над узроўнем мора — 78 метраў.

У паўднёвай частцы вёскі размешчана возера Пюгеры, на паўночным усходзе — частка возера Ахеру-Мудаярв, там жа вёска мае мяжу з возерам Ахеруярв працягласцю каля паўкіламетра.

Раней у вёсцы працавала станцыя чыгункі Валга-Мыністэ-Апэ-Алукснэ-Гулбенэ.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Ырустэ

**Ы́рустэ** () — вёска ў воласці Валга павета Валгамаа, Эстонія. Да адміністрацыйнай рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіла ў склад воласці Ыру (скасавана). Размешчана за 16 км на паўночны ўсход ад валаснога і павятовага цэнтра — горада Валга. Вышыня над узроўнем мора — 50 метраў.

На тэрыторыі вёскі знаходзіцца запаведнік Ыру. Яго плошча складае 12,1 га.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Лепа

**Лепа** () — вёска ў павеце Валгамаа воласці Валга. У 1992—2017 гадах (да адміністрацыйнай рэформы самакіраванняў Эстоніі) вёска знаходзілася ў воласці Тахева. Паўднёвая мяжа вёскі праходзіць побач з дарогай Выру-Мыністэ-Валга. У паўднёва-заходняй умкраіне праходзіць эстонска-латвійская мяжа. Паўночнай мяжой вёскі праходзіць ручай Уюстэ.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Паю

**Паю**:

## Прозвішча 
* Імбі Паю — эстонская пісьменніца

## Тапонім 
* Паю (Валга)
Паю (Валга)

**Паю** () — вёска ў воласці Валга павета Валгамаа на поўдні Эстоніі. Знаходзіцца прыкладна за 6 км на паўночны ўсход ад горада Валга. Плошча — 9,341 км².

Пад Паю адбылася адна з самых цяжкіх бітваў вайны за незалежнасць Эстоніі, якая адбылася 31 студзеня 1919 года. Вынікам стала перамога Эстоніі над Саветамі.

Цераз Паю праходзіць Тартуская дарога (частка Е264). Таксама з паўднёвага ўсходу мяжуе з Паю чыгунка Тарту—Валга.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Тахева

**Тахева** () — пасёлак у воласці Валга павета Валгамаа на паўднёвым усходзе Эстоніі.

Да пачатку 1970-х гадоў цераз вёску праходзіла вузкакалейная чыгунка Валга — Мыністэ — Апэ — Алукснэ — Гулбенэ, якая ішла ў Латвію, у вёсцы была чыгуначная станцыя.

На тэрыторыі суседняй вёскі Тсіргумяэ размешчаны санаторый Тахева, а таксама ў ваколіцах комплекс будынкаў сядзібы Тахева.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Бег на 5000 метраў

**Бег на 5000 метраў** — стадыённая дысцыпліна лёгкай атлетыкі, адносіцца да бегу на доўгія дыстанцыі і ўключана ў праграму Алімпійскіх гульняў (для мужчын з 1912 года, для жанчын з 1996 года) і чэмпіянатаў свету. Праводзіцца ў летнім (400 метровая дарожка) і зімовым сезоне (200 метровая дарожка). Рэкорды бегу на адкрытым паветры і ў памяшканні рэгіструюцца асобна.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Бег на 5000 метраў на сайце WorldAthletics
* Найлепшыя вынікі ўсіх часоў у мужчын 
* Найлепшыя вынікі ўсіх часоў у жанчын 

Катэгорыя:Бег на доўгія дыстанцыі
Лондзі

**Лондзі** () — вёска ў воласці Валга павета Валгамаа на паўднёвым усходзе Эстоніі. Мяжуе з горадам Валга на паўночным захадзе, мяжой з Эстоніяй і Латвіяй на паўднёвым захадзе і чыгункай Валга — Пячоры на поўначы.  
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Паградзец

**Пагра́дзец** () — горад і камуна ў цэнтральнай Албаніі. Паградзец размешчаны ў акрузе Корча. Агульная плошча камуны — 703,37 км². Горад размешчаны на паўднёва-заходнім беразе Ахрыдскага возера ля падножжа гор Мокра і належыць да аднайменнай гісторыка-геаграфічнай вобласці Мокра. Праз горад праходзіць аўтамагістраль, якая злучае Тырану, Эльбасан і Корчу.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Албаніі
Ыйсу (возера)

**Ыйсу** () — возера ў Эстоніі, у павеце Вільяндзімаа, знаходзіцца побач з аднайменным пасёлкам.

Плошча - 190,9 га. Памеры Ыйсу - 2,25 на 1,22 км. Даўжыня берагавой лініі - 6,99 км. Сярэдняя глыбіня возера 2,8 м, максімальная дасягае 4,3 м. Плошча вадазборнага басейна - 199 км². Ляжыць на вышыні 45 м над узроўнем мора.

Возера знаходзіцца на тэрыторыі аднайменнага парка.

У Ыйсу ўпадаюць рэкі Відва і Савіяру, выцякае рака Рыму (Кыпу) — прыток Раўдны.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Азёры Эстоніі
Дэрматакарпон

**Дэрматакарпон** (*Dermatocarpon*) — ліставаты сумчасты лішайнік сямейства , які трапляецца на сухіх і часова залітых вадой камянях.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Верукарыевыя
Катэгорыя:Роды грыбоў
Катэгорыя:Лішайнікі
Піран

**Піран** () — горад у Славеніі, на паўвостраве Істрыя, на ўзбярэжжы Піранскага заліва Адрыятычнага мора.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Славеніі
Мулгі (воласць)

**Мулгі** () — воласць у Эстоніі, у павеце Вільяндзімаа. Размешчана на паўднёвым захадзе Эстоніі, на ўзвышшы Сакала. Самыя вялікія рэкі воласці — Кыпу і Ыхнэ; самае вялікае прыроднае возера, цалкам размешчанае на тэрыторыі воласці — возера Ыйсу (плошча каля 191 га). Цалкам або часткова на тэрыторыі воласці размешчаны 10 запаведнікаў, 6 прыродных паркаў і 5 ахоўных паркаў.

На поўдні воласць мяжуе з Латвіяй, на захадзе — з воласцю Саардэ, на паўночным захадзе — з воласцю Пых’я-Сакала; на поўначы, паўночным усходзе і ўсходзе — з воласцю Вільяндзі, на паўднёвым усходзе — воласцю Тырва. Галоўная шаша, якая праходзіць праз воласць, — Валга-Уулу.

Плошча воласці — 880,73 км². Шчыльнасць насельніцтва ў 2019 годзе склала 8,4 чал/км². Адміністрацыйны цэнтр — горад Аб'я-Палуая.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Воласці Эстоніі
Мікалай Аляксеевіч Скрыпнік

**Мікалай Аляксеевіч Скрыпнік** (, , Ясынувата, Бахмуцкі павет, Кацярынаслаўская губерня, Расійская імперыя — , , УССР) — гісторык, дзяржаўны і палітычны дзеяч. Акадэмік Беларускай акадэміі навук (1928), Усеўкраінскай акадэміі навук (1929). Удзельнік рэвалюцыйнага руху 1905—1907 гадоў, Кастрычніцкай рэвалюцыі, Грамадзянскай вайны ў Расіі. Зацвердзіў украінскі правапіс 1928 года.

## Біяграфія 
У 1900—1901 вучыўся ў Санкт-Пецярбургскім тэхналагічным інстытуце. У 1913—1914 — член рэдакцый часопіса «Вопросы страхования», газеты «Правда». У 1917 сакратар і старшыня Цэнтральнага савета фабрычна-заводскіх камітэтаў у Петраградзе. З 1918 начальнік аддзелаў, член калегіі ВЧК пры СНК РСФСР. З 1919 наркам дзяржкантролю, з 1920 наркам Рабоча-сялянскай інспекцыі, наркам унутраных спраў, з 1922 наркам юстыцыі і генеральны пракурор, з 1927 наркам асветы УССР. У 1933 намеснік старшыні СНК УССР і старшыня Дзяржплана УССР. Адначасова з 1919 член Усеўкраінскага цэнтральнага выканаўчага камітэта і яго Прэзідыўма, у 1925—1928 і 1931—1933 член ЦВК СССР, у 1927—1929 — старшыня Савета нацыянальнасцяў ЦВК СССР.

## Літаратура 
* Национальная академия наук Беларуси: энцикл. справ. / Нац. акад. наук Беларуси, Изд. дом «Беларуская навука»; редкол.: В. Г. Гусаков (гл. ред.) [и др.]. — Минск: Беларуская навука, 2017. — 599 с. : ил. ISBN 978-­985-­08-­2046-­4.
* Первые академики Белорусской Академии Наук. Скрипник Николай Алексеевич

Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук Беларускай ССР
Катэгорыя:Акадэмікі АН УССР
Катэгорыя:Члены ЦВК СССР
Скрыпнік

**Скрыпнік** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Віталь Міхайлавіч Скрыпнік — вучоны ў галіне радыётэхнікі і электронікі
* Ірына Аляксееўна Скрыпнік — лыжніца і трэнер
* Мікалай Аляксеевіч Скрыпнік — партыйны і дзяржаўны дзеяч

Катэгорыя:Украінскія прозвішчы
Ту-114

**Ту-114 «Расія»** (па кадыфікацыі НАТА: **«Cleat»** — «Заціск») — савецкі турбавінтавы далёкамагістральны пасажырскі самалёт 1-га класа, спраектаваны ў 1955 годзе на аснове бамбардзіроўшчыка Ту-95.
*Ту-114* вырабляўся серыйна ў 1961—1965 гадах на заводзе № 18 у Куйбышаве (цяпер Самара). Усяго было пабудавана 32 экзэмпляры серыйных самалётаў і адзін вопытны прататып.

## Зноскі 
Катэгорыя:Самалёты Тупалева
Іл-86

**Іл-86** (па кадыфікацыі НАТА: **«Camber»** — «Выгнуты», «Выпуклы») — савецкі чатырохрухавіковы сярэднемагістральны шырокафюзеляжны пасажырскі самалёт 1-га класа, спраектаваны ў КБ Ільюшына. Першы і самы масавы савецкі пасажырскі шырокафюзеляжны самалёт. Вырабляўся серыйна ў 1980—1997 гадах на Варонежскім авіяцыйным заводзе. Усяго было выпушчана 106 самалётаў.

## Зноскі 
Катэгорыя:Самалёты Ільюшына
Алмаз Аяна

**Алмаз Аяна Эба** (; ; , ) — эфіёпская лёгкаатлетка, якая спецыялізуецца ў бегу на доўгія дыстанцыі, алімпійская чэмпіёнка і медалістка, чэмпіёнка і прызёр чэмпіянатаў свету.

## Кар’ера 
Пераможца Алімпійскіх гульняў 2016 года ў бегу на 10 000 метраў з новым сусветным, і аўтаматычна алімпійскім рэкордам - ​​29.17,45.

## Зноскі 
Катэгорыя:Спартсмены Эфіопіі
Хаім Шварц

**Хаім Шварц** () — яўрэйскі 

## Жыццё і творчасць 
Вучыўся ў хедары і ешыбоце. У 1920 пакінуў Беларусь, праз Польшчу і Мексіку прыехаў у ЗША. У 1921 ці 1922 пачаў жыць у Сент-Луісе, куды яшчэ раней перабралася яго сям’я. Жыў у Нью-Ёрку, з 1937 у Лос-Анджэлесе, у раёнах Бойл-Хейтс і Фэйрфакс. Нейкі час працаваў на фабрыцы, потым ляпіў шпалеры. Прымаў удзел у культурным і палітычным руху. Быў настаўнікам у школах рабочай арганізацыі IWO. Член Камуністычнай партыі, літаратурнай суполкі Пралетпэн.

Дэбютаваў у 1925 годзе ў анталогіі «Юнг кузня», якая выдавалася ў Нью-Ёрку. Напісаў 6 кніг вершаў, яшчэ 1 выйшла пасля смерці. Перакладаў мастацкую літаратуру. Друкаваўся ў газетах і часопісах (Сігнал, Хамер, Моргн-фрайхайт, Ідышэ культур, Замлунген). Вершы змяшчаліся ў зборніках «Рэвалюцыйны дэкламатар» (1933) і «Амерыке ін ідышн ворт» (1955).

### Сям’я 
Жонка — Рут (Рыўка) Левіна. Нарадзілася ў украінскім горадзе Палонным. Мелі двое дзяцей, сына Хэла і дачку Сандру. Сандра Шварц-Тангры (27 жніўня 1936 ці 1937 — 11 чэрвеня 2003) — псіхолаг, феміністка.

## Бібліяграфія 
* Эрштэ бліт — Першыя кветкі (1928)
* Дэр гройсер герангл — Вялікае змаганне (1943)
* Ундзэр дор — Наша пакаленне (1950)
* Ін шайн фун багінен — У промнях усходу (1968)
* Ліхтыке штыгн — Светлая лесвіца (1975)
* Зун ібер волкнс — Сонца за хмарамі (1986) — з перакладамі на англійскую мову
* Вен іх гей фун айх (1998)

## Спасылкі 
* Бейла Готэсман. [KHAYIM SHVARTS (CHAIM SCHWARTZ)](https://congressforjewishculture.org/people/390/Shvarts,_Khayim_(December_25,_1903–1994))
* Who was Chaim Schwartz?