Эліта Урарту

а Сардурыя II, які адлюстроўвае возніц на калясніцах і ўрартскую конніцу]]
**Эліта Урарту** – меншасная сацыяльная група грамадства Урарту, старажытнай дзяржавы, што існавала ў XIII–VI стагоддзях да н.э. на тэрыторыі сучасных Турцыі, Ірана і Арменіі, якая дамінавала ў палітычнай, ваеннай і эканамічнай сферах і аказвала ўплыў на фарміраванне дзяржавы дзякуючы паходжанню, прывілеям і багаццю. Як і ў іншых цывілізацыях старажытнага Блізкага Усходу, на чале эліты стаяў уладар і пануючая дынастыя разам з апаратам найвышэйшых дзяржаўных саноўнікаў.

## Крыніцы для даследаванняў 
Існаванне кіраўніцкай эліты Урарту засведчана ва ўрартскіх крыніцах і ў пісьмовых крыніцах Асірыі – суседа і суперніка Урарту на блізкаўсходняй геапалітычнай арэне. Захаваныя крыніцы маюць фрагментарны характар, таму дакладная рэканструкцыя іерархіі і кампетэнцый ўскладнена.

Урартскія крыніцы – гэта пераважна каралеўскія інскрыпцыі, якія ствараліся па загаду ўладара і датычыліся яго дзейнасці. Нешматлікія згадкі пра дзяржаўных службоўцаў не называюць іх імёнаў, аднак захаваныя тэксты дазваляюць вылучыць тры групы службовых асоб. Пры гэтым такі падзел не з’яўляецца статычным: ураднік мог сумяшчаць рысы некалькіх груп або належаць толькі да адной:
* ураднікі, што дзейнічалі ў цэнтральным апараце,
* губернатары – прызначаныя каралём мясцовыя намеснікі правінцый,
* ваеннае камандаванне і элітарныя вайсковыя фармаванні.

Звесткі пра ўраднікаў першай групы засведчаны больш чым на дваццаці гліняных таблічках, некалькіх цыліндрычных пячатках і іх адбітках на дэкрэтах з Бастама, Кармір-Блура, Аяніса і Топраккале. Гэтая група помнікаў уключае тэксты каралеўскіх дэкрэтаў, перапіску караля з ураднікамі, а таксама інвентары. Захавалася лагаграфічная інскрыпцыя, якая дазваляе часткова вызначыць службовыя функцыі.

Найстаражытнейшая згадка пра губернатараў, вядомых па імені, паходзіць з урартскай інскрыпцыі часоў панавання Менуі (810–786 гг. да н.э.). Іншы намеснік згаданы ў інскрыпцыі з Элязыгу караля Сардуры II (764–735 гг. да н.э.). Некалькі дзясяткаў асірыйскіх разведвальных лістоў эпохі Саргана II (722–705 гг. да н.э.) згадваюць мясцовых урартскіх ваенных камандзіраў і кіраўнікоў правінцый, у тым ліку па імені. У кантэксце даследаванняў гэтай перапіскі VIII ст. да н.э. робяцца спробы вызначыць як поўны абсяг кампетэнцый згаданых ураднікаў, так і лакалізацыю некаторых тэрыторый.

## Цэнтральны апарат 
Фрагментарны характар урартскіх крыніц, якія засведчваюць назвы пасад цэнтральнага апарату, не дазваляе ў поўнай меры вызначыць кампетэнцыі асобных ураднікаў; іх можна акрэсліць толькі прыблізна:
* lúA.ZUM-*li* (раней lúA.NIN-*li*) – назва таксама з’яўляецца на цыліндрычных пячатках; раней лічылася, што абазначае спадкаемцу трона, аднак пасля праверкі было ўстаноўлена, што гэта высокі дзяржаўны саноўнік, які мог аддаваць загады іншым ураднікам. Не выключана, што гэтым тытулам ушаноўвалі членаў каралеўскай сям’і, на што ўказваюць тыпова каралеўскія імёны, якія сустракаюцца разам з тытулам. lúA.ZUM-*li* мог замяняць караля падчас правядзення дзяржаўных рэлігійных абрадаў або пры наглядзе за ірыгацыйнымі працамі. У позні перыяд існавання Урарту гэты тытул мог насіць Эрымена,
* lúIGI.LÁ – наглядчык,
* lúKÙmeš / lúKUGmeš – уладальнік маёмасці, аднак яго кампетэнцыі дакладна не вызначаныя,
* LÚ É.GAL – палацавы служачы,
* lúNA4.DIB – вандроўны бюракрат,
* lúNÍG.ŠID (też lúNÍG.KA9) – ураднік, звязаны з фінансамі.

## Губернатары правінцый 
У інскрыпцыях Менуі згадваецца *Titia*, які, магчыма, належаў да каралеўскага роду. Пра яго каралеўскія прэрагатывы і становішча ў Урарту сведчыць тое, што ад яго імя паходзіць назва горада *Titiaḫinili*, заснавальнікам якога ён мог быць і які існаваў яшчэ некалькі стагоддзяў пазней: гэтая назва засведчана ў інскрыпцыях Русы II (685–639 гг. да н.э.). Другім губернатарам правінцыі Урарту, вядомым па імені, быў *Zaiani*, згаданы ў інскрыпцыі з Элязыгу часоў Сардуры II. Намеснік, прызначаны каралём, кіраваў на захадзе Урарту ў правінцыях Мялід, *Arme*, *Ḫašime*, *Niḫrii* і *Qumaha*.

Згодна з асірыйскімі разведвальнымі лістамі эпохі Саргона II, губернатары кіравалі правінцыямі са сваіх умацаваных рэзідэнцый, размешчаных у стратэгічна важных месцах, часта на памежжах. Іх сталіцы часам выконвалі ролю рэзідэнцый уладара. Намеснікі падпарадкоўваліся непасрэдна каралю, аднак захоўвалі абмежаваную аўтаномію, пераважна з-за геаграфічных і метэаралагічных умоў існавання дзяржавы Урарту. Яны адказвалі за ахову межаў і забеспячэнне гарнізонаў у выпадку ўварвання. Значэнне намеснікаў магло ўзрастаць настолькі, што падчас крызісу яны абвяшчалі новага караля або ўдзельнічалі ў палацавым перавароце.

## Ваеннае камандаванне 
Урартскія крыніцы непасрэдна не змяшчаюць звестак пра структуру войска. Верагодна, да эліты належалі фармаванні калясніц (*mare*) і конніцы. Вознікі калясніц складалі найменшую частку войска, каля 1%. Інскрыпцыя з Топраккале сведчыць, што *mare* камплектаваліся з палацавай арыстакратыі, а інскрыпцыя з Кармір-Блура паказвае, што яны мелі настолькі высокі ранг, што ўдзельнічалі ў рытуалах ахвярапрынашэння ў храме *susi*. У конніцы служыла арыстакратыя, верагодна абазначаная тэрмінам *šurale*. Пра прыналежнасць конніцы да арыстакратычнага слоя сведчыць, напрыклад, згадка ў „Лісце да бога Ашура” Саргона II пра ўрартскіх дваран, захопленых асірыйцамі разам з іх коньмі.

Вярхоўнага галоўнакамандуючага арміі Урарту асірыйскія крыніцы абазначаюць тэрмінам *turtānu*. Па імені згадваюцца двое: Каккадану з часоў Саргона II і Андар’я з часоў Ашурбаніпала (669–627 гг. да н.э.). Верагодна, абодва *turtānu* засяроджвалі ў сваіх руках таксама паўнамоцтвы губернатара ўрартскіх правінцый. Напрыканцы VIII ст. да н.э. Каккадану быў вярхоўным камандзірам у правінцыі Ваісі і ўдзельнічаў у баявых дзеяннях супраць кiмерыйцаў у краіне Мусасір. Вядома, што ён трапіў у палон. Яго намеснікам быў *Urṣene*, які насіў тытул *turtānu šaniu*. Каля 657 г. да н.э. Андар’я атакаваў дзве асірыйскія сталіцы ў правінцыі Субарту – Уппуму і Куллімэры. Ён быў схоплены, пакараны смерцю, а ягоная галава адпраўлена ў Ніневію.

## Літаратура 
*

Катэгорыя:Урарту