open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бернд Штангэ

**Бернд Штангэ** (; нар. ) — футбольны трэнер, былы галоўны трэнер зборнай Беларусі па футболе (з 2007 па 2011).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* From bullets in Baghdad to Belarus Біяграфія на сайце BBC Sport 

Катэгорыя:Футбалісты ГДР
Катэгорыя:Ігракі ФК Хемі Гнашвіц
Катэгорыя:Ігракі ФК Форвертс Баўцэн
Катэгорыя:Ігракі ФК ДХФК Лейпцыг
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры ГДР
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Сірыі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Сінгапура па футболе
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Беларусі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Апалон Лімасол
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Ірака па футболе
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Амана па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Перт Глоры
Катэгорыя:Трэнеры ФК Карл Цэйс Ена
Катэгорыя:Трэнеры ФК ЦСКА Кіеў
Катэгорыя:Трэнеры ФК Дняпро Дніпро
Катэгорыя:Трэнеры ФК Лакаматыў Лейпцыг
Катэгорыя:Трэнеры ФК Герта Берлін
Катэгорыя:Трэнеры зборнай ГДР па футболе
Катэгорыя:Трэнеры алімпійскай зборнай ГДР па футболе
Беларуская партыя жанчын «Надзея»

**Белару́ская па́ртыя жанчы́н «Надзе́я»** — незалежная грамадска-палітычная арганізацыя жанчын Рэспублікі Беларусь. Створана 28 красавіка 1994 года на базе прафсаюза супрацоўнікаў асветы, зарэгістраваная Міністэрствам юстыцыі 3 чэрвеня 1994 года. Кіруючы орган паміж з’ездамі — савет партыі.

## Мэты 
Асноўная мэта — правядзенне сацыяльных і эканамічных рэформаў, скіраваных на стварэнне жанчыне спрыяльных умоў жыцця і працы, для выканання ёй функцый маці, выхавальніцы і захавальніцы сямейнага ачага. Выступае за паслядоўнае рэфармаванне эканімікі, пошук згоды паміж рознымі палітычнымі і грамадскімі партыямі і рухамі, недапушчэнне расколу ў грамадстве, актыўны ўдзел жанчын у рабоце заканадаўчых і выканаўчых органаў улады.

## Гісторыя 
2 ліпеня 2000 года партыя далучылася да Каардынацыйнай рады дэмакратычных сіл. Аднак, ужо 27 чэрвеня 2001 партыя пакінула членства ў КРДС. Паводле слоў В. Палевіковай, гэта было выклікана парушэннямі дамоўленасцяў аб складзе «пяцёркі», у прыватнасці тым, што некаторыя высокапастаўленыя функцыянеры АГП агітавалі далучыцца да «пяцёркі» новых кандыдатаў (А. Ярашука, Н. Машэраву).

17 жніўня 2002 года на нечарговым з’ездзе партыі замест В. Павеліковай старшынёй партыі была абрана В. Матусевіч. Гэтае абранне ставілася пад сумнеў прадстаўнікамі АГП і БНФ, бо ў той час Матусевіч займала пасаду прэсавага сакратара новаабранага старшыні цяпер ужо прапрэзідэнцкай Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі Л. Козіка. Такім чынам апазіцыйнасць партыі ставілася пад сумнеў. У адказ група прыхільніц Палевіковай правяла праз тыдзень свой з’езд, на якім вынікі папярэдняга збору былі прызнаны неправамоцнымі, было прынята рашэнне аб ліквідацыі партыі і ўступленні ў Аб’яднаную сацыял-дэмакратычную партыю. Раскол у партыі быў справакаваны, на думку Палевіковай, партыяй Статкевіча, якая імкнулася не дапусціць стварэння канкуруючай арганізацыі на сацыял-дэмакратычным полі. Дыспут паміж дзвюма групоўкамі вырашыла Міністэрства юстыцыі, якое пацвердзіла паўнамоцтвы В. Матусевіч.

На выбарах у мясцовыя Саветы дэпутатаў, партыя, паводле слоў В. Матусевіч, вылучыла 15 кандыдатаў.

22 лістапада 2006 года партыя падпісала дэкларацыю аб стварэнні Саюза левых партый.

11 кастрычніка 2007 года рашэннем Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь Беларуская партыя жанчын «Надзея» ліквідавана.

## Старшыні 
* Валянціна Цімафееўна Палевікова (1992—2002)
* Валянціна Аляксандраўна Матусевіч (2002—2006)
* Алена Уладзіміраўна Яськова (2006—2007)

## З’езды 
* III (нечарговы) — 17.7.2002

## Колькасць членаў 
1.02.2002 — 1508
1.03.2004 — 1316

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Палітычныя партыі Беларусі
Катэгорыя:Жаночыя арганізацыі
Беларуская партыя незалежных сацыялістаў

**Беларуская партыя незалежных сацыялістаў** *(БПНС)*) — палітычная партыя ў міжваеннай Польшчы, дзейнічала ў 1922—1925.

Створана С. А. Рак-Міхайлоўскім як левае крыло Беларускай сацыял-дэмакратычная партыі (БСДП). Спачатку не проціпастаўляла сябе сацыял-дэмакратам. Разам з Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыяй, Беларускай рэвалюцыйнай арганізацыяй і Беларускай хрысціянскай дэмакратыяй удзельнічала ў рабоце Беларускага цэнтральнага выбарачага камітэта і распрацоўцы выбарчай платформы.

На выбарах у лістападзе 1922 г. Рак-Міхайлоўскі выбраны паслом на польскі сейм. Пазней да яго далучыліся паслы П. П. Валошын, П. В. Мятла, Б. А. Тарашкевіч, якія пад уплывам КПЗБ і КП(б)Б выйшлі з Беларускага пасольскага клуба і 24 чэрвеня 1925 г. утварылі ў сейме фракцыю — Беларускую сялянска-работніцкую грамаду. У канцы 1925 г. паслы фракцыі разам з камуністамі пачалі ствараць аднайменную масавую арганізацыю, БПНС злілася з КПЗБ.

## Літаратура 
* Бергман, А. Сымон Рак-Міхайлоўскі: (Кароткі біяграфічны нарыс) // Беларускі каляндар 1980. — Беласток, 1980.
* Палуян, У. А. Беларуская сялянска-рабочая грамада. — Мн., 1967.
* Сідарэвіч, А. М. Беларуская партыя незалежных сацыялістаў /А. М. Сідарэвіч //  — С. 394.

Катэгорыя:Палітычныя партыі Беларусі
Катэгорыя:Палітычныя партыі Польшчы
Беларуская песенная камісія

**Беларуская песенная камісія**. Існавала ў 1923—1924 гг. пры Дзяржаўным інстытуце музычнай навукі ў Маскве.

Створана з мэтай гарманізацыі беларускіх народных песень, перададзеных Наркаматам асветы БССР (запісы А. А. Грыневіча, У. Тэраўскага, Я. Янчука і іншых). У камісію ўваходзілі кампазітары М. М. Іпалітаў-Іванаў (старшыня), М. І. Аладаў, А. Аленін, А. Ц. Грачанінаў, А. Нікольскі, Я. В. Прохараў.

Апрацавана больш як 250 мелодый для хору і салістаў, частка іх апублікавана ў зборніку «Беларускія народныя песні. Сольныя і харавыя з акампанементам фартэп’яна» (выпуск 1, 1928) і ў серыі «Беларускія народныя песні» (1929—1930). Найбольш каштоўныя апрацоўкі Грачанінава (для хору «Ішла каляда», «Перад Пятром», «Чаму селязень», «Перапёлка», «Ішоў раёк», для голасу з фартэп’яна «Зазвінела пчолочка», «Калыханка»), Аладава (харавыя «Ой, загуду», «Мужык жыту прадае», «На гары жораў круціўся»), Прохарава (харавыя «Ой, рана на Йвана», «Ах ты, зорка мая»).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Музыка Беларусі
Катэгорыя:1923 год у Маскве
Катэгорыя:З’явіліся ў 1923 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1924 годзе
Катэгорыя:Беларуская народная музыка
Уджыджы

**Уджыджы** (*Ujiji*) — старадаўні горад на захадзе Танзаніі, на возеры Танганьіка. Заснаваны арабамі як цэнтр гандлю нявольнікамі. Асноўны пункту ўматлікіх афрыканскіх падарожжаў еўрапейцаў 19 стагоддзя. Менавіта тут Рычард Бёртан у 1858 г. пешым з еўрапейцаў выйшаў да возера Танганьіка, тут Давід Лівінгстан сустрэўся са Стэнлі ў 1871 годзе, тут Кэмеран знайшоў ў 1874 годзе паперы памерлага Лівінгстана. 

Катэгорыя:Гарады Танзаніі
Беларуская партыя зялёных

**Белару́ская па́ртыя зялёных** (БПЗ) ці **Партыя зялёных Беларусі** (ПЗБ) — палітычная партыя сацыяльна-экалагічнага кірунку. Устаноўчы з'езд партый прайшоў 30 снежня 1992 года. Кіруючы орган паміж з’ездамі — Зялёная рада. 

Найбольшыя арганізацыі ў Гомелі, Магілёве, Віцебску, Брэсце, Салігорску, Светлагорску. 

У красавіку 1994 года частка членаў партыі пакінула яе шэрагі і стварыла Беларускую партыю «Зялёны мір». 20 чэрвеня 1998 года «Беларуская партыя зялёных» спыніла сваё існаванне.

## Мэта 
Асноўная мэта — забеспячэнне грамадзянам Беларусі права пражывання ў здаровым асяроддзі, удзел у распрацоўцы заканадаўчых актаў па ахове навакольнага асяроддзя і падрыхтоўцы праектаў рашэнняў, у тым ліку альтэрнатыўных, якія маюць дачыненне да аховы і аздараўлення навакольнага асяроддзя. 

## Задачы 
Галоўнымі задачамі партыя лічыла:
* забеспячэнне грамадзянам права на здаровае асяроддзе;
* заваяванни даверу выбаршчыкаў на выбарах у органы ўлады;
* удзел у распрацоўцы заканадаўчых актаў у галіне аховы навакольнага асяроддзя, экалагічнае абгрунтаванне праграм развіцця прамысловасці, энергетыкі, транспарту, сельскай гаспадаркі;
* паляпшэнне тэхналагічных працэсаў, перапрафіляванне ці спыненне дзейнасці тых вытворчасцей, якія абумоўліваюць дэградацыю прыроднага асяроддзя і негатыўна ўплываюць на здароўе чалавека;
* фарміраванне экалагічнага светапогляду і выхаванне экалагічнай культуры насельніцтва.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Палітычныя партыі Беларусі
Валон Бехрамі

**Валон Бехрамі** (; нар. , , Югаславія) — швейцарскі футбаліст албанскага паходжання, паўабаронца італьянскага клуба «Брэшыя». Ігрок нацыянальнай зборнай Швейцарыі (2005—2018).

## Клубная кар’ера 
Валон нарадзіўся ў Косаўскай-Мітравіцы, на тэрыторыю Югаславіі, у албанскай сям’і. Ва ўзросце 5 гадоў разам з бацькамі пераехаў у вёску Стабіа ў швейцарскім італамоўным кантоне Тычына, дзе і пачаў займацца футболам. Першым дарослым клубам Валона стаў «Лугана», пасля паспяховай гульні за яго быў набыты італьянскім «Джэноа», за які гуляў у Серыі B. Сезон 2004/05 правёў на правах арэнды ў «Вероне», пасля чаго ўлетку 2005 года быў набыты «Лацыа».

28 ліпеня 2008 года Бехрамі падпісаў пяцігадовы  кантракт з «Вест Хэм Юнайтэд». Сума трансферу склала 5 млн фунтаў стэрлінгаў. У студзені 2011 года перайшоў у «Фіярэнціну», пазней выступаў за «Напалі» і нямецкі «Гамбург».

У ліпені 2015 года зноў апынуўся ў Англіі, падпісаўшы трохгадовы кантракт з клубам «Уотфард», які па выніках сезона 2014/15 вярнуўся ў Прэм’ер-лігу. У жніўні 2017 года вярнуўся ў Італію, стаўшы іграком «Удзінезэ».

У ліпені 2019 года перайшоў у «Сьён», аднак ужо ў кастрычніку таго ж года пакінуў каманду. У студзені 2020 года ў якасці свабоднага агента папоўніў склад Джэноа. Пакінуў клуб у студзені 2022 года і неўзабаве стаў іграком «Брэшыі» з Серыі B.

## Міжнародная кар’ера 
Яшчэ на маладзёжным узроўні пачаў выступаць за Швейцарыю, а ў 2005 годзе дэбютаваў у нацыянальнай зборнай. У складзе зборнай Швейцарыі прымаў удзел у чэмпіянатах свету 2006, 2010 і 2014.

## Дасягненні 
* Уладальнік Кубка Італіі: 2014

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Швейцарыі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Швейцарыі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Брэшыя
Катэгорыя:Ігракі ФК Джэноа
Катэгорыя:Ігракі ФК Сьён
Катэгорыя:Ігракі ФК Удзінезэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Уотфард
Катэгорыя:Ігракі ФК Гамбург
Катэгорыя:Ігракі ФК Напалі
Катэгорыя:Ігракі ФК Фіярэнціна
Катэгорыя:Ігракі ФК Вест Хэм Юнайтэд
Катэгорыя:Ігракі ФК Лацыа
Катэгорыя:Ігракі ФК Элас Верона
Катэгорыя:Ігракі ФК Лугана
Гомель (аэрапорт)

**Аэрапорт Гомель** (GME, UMGG). Размешчаны недалёка ад горада Гомель.

З сярэдзіны 1950-х гадоў з Гомеля выконваліся рэгулярныя авіярэйсы ў Мінск і Кіеў, у аддаленыя райцэнтры вобласці, тут жа базіравалася санітарная і сельскагаспадарчая авіяцыя.

У 1968 годзе недалёка ад Гомеля была пабудавана новая, самая сучасная па тых часах узлётна-пасадачная паласа, на якую першым прызямліўся самалёт Ан-24. Пасля сталі прымаць больш буйныя самалёты. На прадпрыемстве эксплуатаваліся самалёты Як-40, Ту-134 і Ту-154. Пасажыраабарот дасягаў некалькіх соцень чалавек. Рэйсы ажыццяўляліся ў Маскву, Сочы, Сімферопаль і Адэсу. Інтэнсіўнымі сталі ў канцы 1980-х гадоў палёты ў раёны крайняй Поўначы і Заходняй Сібіры.

У 1993 годзе аэрапорт «Гомель» атрымаў статус міжнароднага. У цяперашні час аэрапорт выкарыстоўвае авіякампанія «Белавія», выконваюцца палёты ў Калінінград. У аэрапорце працуюць памежныя, мытныя і санітарныя службы, а таксама службы сервісу.

У цяперашні час маецца адна ўзлётна-пасадачная паласа даўжынёй 2570 метраў і шырынёй 43 метры, што дазваляе абслугоўваць самалёты Ан-24, Іл-76т, Ту-134, Ту-154, Ту-204, Боінг-737-200 максімальнай узлётнай масай да 171 тоны.

Распрацаваны праект па рэканструкцыі аэрапорта. Прадугледжана пашырэнне і мадэрнізацыя да ўзроўню міжнародных патрабаванняў тэхналагічных зон прылёту і вылету аэравакзала, зоны рэгістрацыі і надгляду пасажыраў і багажу, мытнага афармлення і пагранічнага кантролю. Першы этап рэканструкцыі ажыццяўляецца за кошт сродкаў горада і Дзяржаўнага камітэта па авіяцыі Рэспублікі Беларусь.

## Авіякампаніі і кірункі 
1 чэрвеня 2018 года авіякампанія Belavia пачала выконваць рэгулярны летні рэйс Калінінград-Гомель-Калінінград.

Перад будынкам аэравакзала — плошча з пляцоўкай для стаянкі таксі, аўтобусаў, невялікі сквер.

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Аэрапорты Беларусі
Катэгорыя:Транспарт Гомеля
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Льва Тамкова
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Вячаслава Бяспалава
Беларуская нацыянальная партыя

**Беларуская нацыянальная партыя** — палітычная партыя дэмакратычнага кірунку. Створана 1 верасня 1994. 20 верасня 1994 партыя зарэгістравана Міністэрствам юстыцыі Беларусі. 25 сакавіка 1995 партыя была перарэгістравана (пасведчанне № 030)

Кіруючы орган паміж з’ездамі — Вышняя рада. Асноўныя мэты: нацыянальнае адраджэне, дасягненне поўнай незалежнасці Беларусі, стварэнне прававой дэмакратычнай дзяржавы. Галоўныя прынцыпы дзейнасці: нацыяналізм як лепшая духоўная якасць чалавека, нацыянальная ідэя як галоўная дзейная сіла грамадства, духоўнае адраджэнне на аснове хрысціянскай этыкі і маралі. Выступае за стварэнне рыначнай эканомікі, развіццё навуковага і вытворчага патэнцыялу, максімальнае выкарыстанне ўнутраных прыродных рэсурсаў, выгаднага геапалітычнага становішча Беларусі. Арганізацыі БНП дзейнічаюць ва ўсіх абласцях Беларусі.

БНП актыўна ўдзельнічала ў парламенцкіх выбарах 1995, сфармаваўшы нацыяналістычны выбарчы блок з хрысціянскімі дэмакратамі, аднак ніхто з кандыдатаў блока не змог атрымаць дэпутацкі мандат.

У пачатку мая 1999 Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь вынесла папярэджанне БНП за ўдзел іх прадстаўнікоў у абвешчаных Цэнтральнай выбарчай камісіяй пад кіраўніцтвам В. Ганчара «альтэрнатыўных» выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

У 1999 г. партыя не прайшла перарэгістрацыю. Старшынёй партыі падчас яе існавання з’яўляўся Анатоль Уладзіміравіч Астапенка.
 

## Літаратура 
* Белорусская национальная партия // Палітычныя партыі Беларусі: Беларусістыка. Тэматычны зборнік. — Мн., 1996. — С. 254—261.
* Белорусская национальная партия. Праграма Беларускае нацыянальнае партыі // Программные документы современных политических партий Беларуси: Учеб. пособие для студ. по курсу «История общественных движений и политических партий» / Мин-во образования и науки Республики Беларусь, Белорусский государственный университет; Авторы-сост.: В. К. Коршук, И. Ф. Романовский, В. Г. Шадурский. Вып. 2. — Мн.: Белгосуниверситет, 1997. — 110 с.

Катэгорыя:Палітычныя партыі Беларусі
Кенгуру

**Кенгуру** (*Macropus*) — група сумчатых млекакормячых сямейства . Прадстаўнікі гэтай групы распаўсюджаны ў Аўстраліі, Новай Гвінеі і прылеглых астравах. Упершыню яны былі апісаны Джэймсам Кукам, які ў красавіку 1770 г. падышоў да паўночна-ўсходняга берагу Аўстраліі.

Катэгорыя:Кенгуровыя
Брэст (аэрапорт)

**Брэст** (Тэльмы Новыя) — аэрапорт у Беларусі. размешчаны за 3,5 км на ўсход ад Брэста, паміж вёскай Шэбрын (з поўдня) і Маскоўскай шашай (з поўначы).

Першая чарга аэрапорта была пабудавана ў 1976 годзе. Аэравакзал узведзены ў 1986 (архіт. В. Арсеньеў, А. Ляшук, В. Кескевіч, Р. Шылай, В. Гапіенка; Дзяржаўная прэмія БССР 1988).

## Прыманыя тыпы ПС 
Ан-12, Ан-24, Іл-76, Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, Airbus A310, Airbus A319, Airbus A320, Airbus A321, Boeing 737-500(-800), Boeing 757-200 і інш. тыпы ПС 3-4 класа, верталёты ўсіх тыпаў. Класіфікацыйная колькасць УПП (PCN) 24/R/B/X/T.

## Чартарныя рэйсы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Аэропорт Брест (Brest Airport)

Катэгорыя:Аэрапорты Беларусі
Катэгорыя:Транспарт Брэста
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Віктара Арсеньева
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Алега Лешука
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Валерыя Кескевіча
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Расціслава Шылая
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Валянціна Гапіенкі
Магілёў (аэрапорт)

**Аэрапорт Магілёў** — філіял РУП «Белаэранавігацыя», размешчаны недалёка ад горада Магілёў.
У 1998 аэрапорту прысвоены статус міжнароднага. У 2002 адбылася рэарганізацыя Дзяржаўнага прадпрыемства «Аэрапорт Магілёў» і ён быў далучаны да РУП «Белаэранавігацыя». З 2003 аднавіліся рэгулярныя палёты на Маскву, Мінск і Калінінград на самалёце Л-410.

Аэрапорт мае асфальтабетонную ўзлётна-пасадачную паласу даўжынёй 2566 м і шырынёй 42 м і грунтавую паласу даўжынёй 2000 м і шырынёй 85 м. Прымае паветраныя судны Ту-154, Іл-76 і класам ніжэй, максімальнай узлётнай масай да 171 т. Мае пагранічны, мытны і санiтарна-карантынны кантроль.

Да 1954 года быў ваенным аэрадромам. Размешчаны каля былога прадмесця Лупалава.

Магілёў
Катэгорыя:Транспарт Магілёва
Гродна (аэрапорт)

**Гродна** (IATA: **GNA**, ICAO: **UMMG**) — аэрапорт у Беларусі, размешчаны за 18 км на паўднёвы ўсход ад горада Гродна, побач з аграгарадком Абухава Гродзенскага раёна, за 2 км ад аўтатрасы М6 (Мінск — Гродна) і за 6 км ад чыгуначнай станцыі Жытомля.

Аэрапорт працуе з 06.00 да 18.00, а па запыце — кругласутачна. Праз аэрапорт праходзяць міжнародныя паветраныя трасы, якія злучаюць Паўночную і Заходнюю Еўропу з краінамі Цэнтральнай і Паўднёва-ўсходняй Азіі. Аэрапорт забяспечвае транзітнае абслугоўванне, дазапраўку паветраных суднаў, адпачынак экіпажаў.

## Гісторыя 
Пасажырская авіясувязь развіваецца з канца 1944 года, з 1948 года пачаліся рэгулярныя палёты на лініі Гродна — Мінск. З 1963 года дзейнічаў грунтавы аэрадром каля вёскі Караліно.

Гродзенскі аэрапорт уведзены ў эксплуатацыю ў 1983 годзе. У снежні 1983 года з Гродзенскага аэрапорта выкананы першы тэхнічны рэйс на самалёце Ту-134, а ў ліпені 1984 года — пасажырскі па маршруце Гродна — Масква — Гродна.

У 1988 годзе паветраныя лініі звязвалі Гродна з 10 гарадамі СССР, у т.л. Масквой, Мінскам, Кіевам, Брэстам, Сімферопалем, Адэсай, Сочы. Рэйсы выконвалі самалёты Ан-2, Ан-24, Ту-134. У 1987 годзе з аэрапорта адпраўлена звыш 54 тыс. пасажыраў, 424 тон народна-гаспадарчых грузаў і пошты. Самалётамі сельскагаспадарчай авіяцыі апрацавана звыш 800 тыс. га сельгасугоддзяў. Будаваўся новы аэравакзальны комплекс (архітэктары У. Еўдакімаў, Л. Маскалевіч, М. Куняўскі, В. Васілюк, В. Чубіч) прапускной здольнасцю 400 пасажыраў у гадзіну, гасцініца на 100 месцаў.

Прапускная здольнасць аэрапорта складае 300 чалавек у гадзіну, для пасажыраў працуюць электронная сістэма рэгістрацыі, 3 стойкі, пакой маці і дзіцяці, бясплатная паркоўка, міні-кафэ, пакаванне плёнкай багажу, VIP-зона. Мытнае афармленне на міжнародных авіялініях абслугоўваюць памежная і мытная службы (рэкамендуецца праходзіць афармленне загадзя да адбыцця рэйса).

Аэрапорт уваходзіць у турыстычную бязвізавую зону горада Гродна для замежных турыстаў.

Аэрапорт з’яўляецца портам прыпіскі і хабам для Авіякампаніі Гродна.

## Гл. таксама 
* Белавія
* Спіс аэрапортаў Беларусі
* Нацыянальны аэрапорт Мінск

Катэгорыя:Аэрапорты Беларусі
Катэгорыя:Транспарт Гродна
Віцебск (аэрапорт)

**Аэрапорт Віцебск (Усходні)** — міжнародны аэрапорт, размешчаны за 11 км ад горада Віцебск.

## Гісторыя 
Развіццё авіяцыі ў Віцебску пачалося ў 1932 годзе, калі тут быў пабудаваны аэрадром са штучным пакрыццём. У канцы 1940-х — пачатку 1950-x гадоў аэрадром з ваеннага ператварыўся ў грамадзянскі аэрапорт і заняў значнае месца ў развіцці грамадзянскай авіяцыі Беларусі. З-за хуткага развіцця горада Віцебска і росту жыллёвага будаўніцтва, было прынятае рашэнне вынесці аэрапорт за межы горада. З 1978 года пачаў функцыянаваць «Аэрапорт Віцебск», які знаходзіцца за 11 км ад горада.

Аэрапорт мае адну ўзлётна-пасадачную паласу даўжынёй 2606 метраў і шырынёй 42 метры, здольную прымаць самалёты Ту-154, Іл-76 і класам ніжэй.

У 1996 годзе аэрапорту «Віцебск» нададзены статус міжнароднага.

У цяперашні час Аэрапорт «Віцебск» з’яўляецца філіялам Дзяржаўнага Прадпрыемства «Белаэранавігацыя» і ажыццяўляе авіяцыйную і непрофільную дзейнасць па наступных напрамках:
* унутрырэспубліканскія рэгулярныя авіяперавозкі;
* чартарныя ўнутрырэспубліканскія і міжнародныя пасажырскія і грузавыя авіяперавозкі;
* абслугоўванне гасцей і ўдзельнікаў міжнароднага фестывалю мастацтваў «Славянскі базар»;
* выкананне няпрофільных відаў паслуг (захоўванне і перавозка ГЗМ, прадастаўленне аўтатранспарту, мытнае захоўванне і іншае).

Аэрапорт мае прапускную здольнасць да 150 пасажыраў у гадзіну, залу VIP і ўсе неабходныя структуры для пасажыраў, багажу і грузаў.

Аэрапорт прыдатны для эксплуатацыі паветраных судоў: Іл-76, Ту-154, У-737-800, У-757-200, А-310-200, іншых самалётаў ніжэй класам і верталётаў ўсіх тыпаў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Аэрапорты Беларусі
Катэгорыя:Транспарт Віцебска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1932 годзе
Катэгорыя:1932 год у Віцебску
Катэгорыя:З’явіліся ў 1978 годзе
Катэгорыя:1978 год у Віцебску
Кенгуру (востраў)

**Кенгуру́** () — трэці паводле велічыні востраў Аўстраліі, пасля Тасманіі і Мелвіла.

Размешчаны за 112 км у напрамку на поўдзень ад Адэлаіды, на ўваходзе ў заліў Сент-Вінсент, і за 13 км ад найбліжэйшага мацерыковага пункта мыса Джэрвіс. Адміністрацыйна адносіцца да штата Паўднёвая Аўстралія.

Даўжыня вострава 145 км, шырыня — ад 900 м да 57 км, плошча 4405 км². Даўжыня берагавой лініі 509 км, найбольшая вышыня над узроўнем мора складае 307 м. Паверхня раўнінная. Клімат субтрапічны. Ападкаў каля 600 мм за год. Ксерафітныя хмызнякі і сухія эўкаліптавыя лясы.

Нацыянальныя паркі: Фліндэрс-Чэнз, Кейп-Гантам і інш.

## Літаратура 
*  — С. 228.
* 

## Спасылкі 
* Kangaroo Island // Encyclopaedia Britannica
* Славутасці вострава 
* Туры на востраў Кенгуру

Катэгорыя:Паўднёвая Аўстралія
Катэгорыя:Астравы Аўстраліі
Катэгорыя:Астравы Аўстраліі і Акіяніі
Наркоз

**Наркоз** ( — аняменне, здранцвенне) — агульнае абезбольванне, своеасаблівы стан штучнага сну, з поўнай або частковай стратай прытомнасці і стратай болевай адчувальнасці.

## Некаторыя рэчывы для наркоза 
(у парадку гісторыі іх адкрыцця і ўжыванні)
* Этылавы спірт
* Хлараформ
* Закіс азоту (Dinitrogen oxide)
* Фтаратан
* Кетамін
* Ізафлюран
* Севафлюран
* Ксенон
* Прапафол
* Хлорэтан

## Гл. таксама 
* Анестэзія
* Наркотыкі

Катэгорыя:Анестэзіялогія
Катэгорыя:Медыцынскія працэдуры
Катэгорыя:Фармакатэрапія
Анестэзіялогія

**Анестэзіялогія** ( — *адсутнасць*,  — *адчувальнасць* і  — вучэнне) — галіна клінічнай медыцыны, якая займаецца вывучэннем сродкаў і метадаў забеспячэння анестэзіі (гэта значыць страты адчувальнасці, ў тым ліку болевай) пры розных вострых болевых сіндромах, шокавым стане, траўмах, хірургічных ўмяшальніцтвах.

## Гісторыя 
Метады абязбольвання пачалі распрацоўвала разам з хірургіяй яшчэ ў Старажытнай Асірыі, Егіпце, Кітаі, Індыі і іншых краінах. Як абязбольвальныя сродкі выкарыстоўваліся настоі і адвары маку, індыйскіх канапель, мандрагоры, дурнап’яну. У сярэднявеччы абязбольванне дасягалася таксама сцісканнем сасудаў шыі або канечнасцяў, шчодрым кровапусканнем, ахаладжэннем тканак і інш.

У XIX ст. адкрыты эфектыўныя спосабы абязбольвання. Англійскі ўрач У. Мортан у 1846 годзе правёў аперацыю пад эфірным наркозам, у 1844 амерыканскі ўрач Х. Уэлс выкарыстаў закіс азоту пры выдаленні зуба. У 1847 шатландскі ўрач Дж. Сімпсан у якасці сродку для наркозу прапанаваў хлараформ. 

Прынцыпова новым метадам анестэзіі было адкрыццё мясцова-анесгэзоўнага дзеяння какаіну (рускі ўрач В. К. Анрэп, 1879; аўстрыец Келер, 1884). З увядзеннем у практыку раствораў навакаіну пачало хутка развівацца мясцовае абязбольванне: інфільтрацыйная, правадніковая і спіннамазгавая анестэзія (А. В. Вішнеўскі, С. С. Юдзін, І. С. Жораў, Я. М. Мяшалкін і інш.).

## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Рапуха шэрая

**Рапу́ха звычайная**, або **шэрая** (*Bufo bufo*) — земнаводнае, якое належыць да роду  сямейства .

## Апісанне 
Звычайна даўжыня цела складае 6—8 см, можа дасягаць 10—15 см і нават 20 см. Маса 20—200 г. Цела масіўнае, адносна шырокае. Морда круглаватая. Канечнасці адносна кароткія. Перамяшчаецца рапуха часцей за ўсё паўзком. Афарбоўка верху звычайна аднатонная, шэрага, карычневага, часам амаль чорнага, шэра-аліўкавага колеру. Знізу брудна-белая, светла-шэрая або жаўтаватая, аднатонная ці часам з дробнымі цёмнымі плямамі. На ўнутраным баку задняй лапкі, на выгінах пальцаў ёсць двайныя сучляноўныя гурбячкі.

## Распаўсюджанне 
Распаўсюджана шэрая рапуха даволі шырока: у Паўночна-Заходняй Афрыцы, Еўропе, на Каўказе, у Азіі на ўсход — да Карэі і Японіі, на поўдзень — да Усходняга Кітая. У еўрапейскай часткцы Расіі на поўнач дасягае 65°&nbsp;пн.ш. Шырока распаўсюджана на тэрыторыі Беларусі.

Шэрая рапуха звычайна ў прыродных ландшафтах трымаецца вільготнейшых мясцін, яе даводзіцца сустракаць у алешніках, забалочаных лясах. Але нізкая патрабавальнасць да вільгаці дазваляе жыць і ў сухіх месцах. Шэрая рапуха звычайная ў культурных ландшафтах: садах, парках, агародах, на палях.

## Асаблівасці біялогіі 
Удзень рапухі малапрыкметныя. Звычайна ў гарачыя гадзіны сядзяць у сховішчах: пад карчамі, каменнем, у лясным подсціле. На паляванне выходзіць на змярканні. Паколькі яны не могуць спрытна скакаць, у рацыёне рапух менш насякомых, якія лётаюць, а больш тых, што поўзаюць і бегаюць. У меню сустракаюцца розныя лічынкі насякомых (у асноўным шкоднікаў). Шмат паядае рапуха мошак і камароў, лістаедаў. 3 іншых беспазваночных яе здабычай становяцца павукі, кіўсякі, слізнякі, дажджавыя чарвякі. Нярэдка ласуецца мурашкамі.

Нягледзячы на свае атрутныя выдзяленні, шэрая рапуха трапляе ў страўнік многіх жывёлін. Часта на рапух палююць вужы і гадзюкі, якія таксама жывуць ва ўвільготненых лясных біятопаў. Шэрая рапуха сустракаецца ў корме некаторых птушак і сысуноў (гарнастай, тхор, барсук).

Шэрая рапуха ідзе на зімоўку позняй восенню і раней за іншых земнаводных прачынаецца. Зімуе ў норах пад тоўстым лясным подсцілам, частая госця таксама ў падвалах, склепах.

Шлюбны перыяд рапух звычайна не больш як 10 дзён, самцы спяваюць блага. Ікру самкі адкладваюць у выглядзе шнуроў, якія дасягаюць 3—5 м у даўжыню. Яны звычайна моцна «заблытаныя» сярод вадзяной расліннасці. Адна самка адкладвае ад 1200 да 7000 ікрынак. Лічынкі (апалонікі) даволі дробныя, чорнага колеру. Развіццё лічынак у вадаёме доўжыцца каля 50 дзён. Маленькія рапухі, якія выходзяць на сушу, маюць даўжыню каля 12—15 мм.

## Фотагалерэя 

File:Bufo_bufo_2009_G1.jpg|Сярод апалай лістоты
File:Bufo_bufo_2009_G3.jpg|На фоне цёмнай зямлі
File:Bufo bufo-defensive reaction1.JPG|У пагражальнай позе

## Літаратура 
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6
* *Пікулік М. М.* Навошта нам амфібіі? — Мн.: Навука і тэхніка, 1992. ISBN 5-343-00383-4

Катэгорыя:Рапухі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Аруша

**Ару́ша** () — горад на поўначы Танзаніі, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай вобласці. Насельніцтва (2005 г.) — 341 155 чал.

## Геаграфія 
Горад Аруша знаходзіцца на поўначы Танзаніі за 89 км ад мяжы з Кеніяй (КПП Наманга), каля гары Меру, за 83 км ад гары Кіліманджара, за 84 км ад возера Маньяра, за 110 км ад возера Натрон, за 84 км ад Нацыянальнага парка Нгорангора, за 172 км ад Нацыянальнага парка Серэнгеці.

Горад размешчаны на ўзвышшы. Нягледзячы на блізкасць да экватара, клімат у ім блізкі да ўмеранага. У самы спякотны перыяд (з кастрычніка да сакавіка) дзённая тэмпература рэдка перавышае 28° C, затое ўначы апускаецца да 15° C. У самыя халодныя месяцы (чэрвень і ліпень) сярэдні тэмпературны максімум складае 21° C. Найбольш вільготны месяц — красавік (200 мм ападкаў), найбольш сухі — жнівень (10 — 20 мм ападкаў).

## Гісторыя 
Горад Аруша быў заснаваны германскімі каланізатарамі ў 1900 г. як паўночны пункт іх валоданняў ва Усходняй Афрыцы. Тут размяшчаліся нямецкі ваенны гарнізон і крэпасць Бома. Сваю назву горад атрымаў ад племені масаяў-*ларуса* (мясцовы народ меру з групы банту называе іх *вааруша*), якія мігрыравалі ў гэтыя мясціны з поўначы.

Пасля I Сусветнай вайны мясцовыя землі трапілі ў склад валоданняў Вялікабрытаніі.

9 снежня 1961 г. у Арушы было падпісана пагадненне паміж прадстаўнікамі Вялікабрытаніі і Афрыканскім Нацыянальным Саюзам Танганьікі аб наданні незалежнасці гэтай частцы Усходняй Афрыкі. У 1964 г. Аруша стала часткай незалежнай дзяржавы Танзанія. У 1967 г. у Арушы была абвешчана праграма сацыялістычнага развіцця Танзаніі.

У 1967—1977 гг. горад Аруша з’яўляўся афіцыйным цэнтрам Усходняй Афрыканскай Супольнасці. У 1995 — 2016 гг. у ім праводзяцца паседжанні Міжнароднага крымінальнага трыбунала па Руандзе.

## Эканоміка 
Аруша — важны эканамічны цэнтр Танзаніі. У ім знаходзяцца прадпрыемствы харчовай і лёгкай прамысловасці, працуюць мясцовы ўніверсітэт, аэрапорт, шэраг буйных гандлёвых кампаній.

Дзякуючы блізкасці асноўных славутых мясцін Паўночнай Танзаніі, Аруша вабіць шматлікіх турыстаў, з’яўляецца значным транзітным пунктам.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Галерэя 

Image:Look at Mt. Meru Arusha Tanzania.jpg|Аруша. Выгляд на гару Меру
Image: Uhuru Monument Aug 2011.jpg|Манумент у гонар абвяшчэння незалежнасці
Image:Cathedral of Arusha.jpg|Кафедральны сабор Арушы
Image:Arusha Market.jpg|На базары

## Спасылкі 
* Беларускі вандроўнік у Арушы 
* Клімат і надвор’е
* Нямецкае мінулае Арушы 
* Універсітэт Арушы 

Катэгорыя:Гарады Танзаніі
Танкадзюбы какаду

**Танкадзюбы какаду** або **Заходняя насатая карэла** (*Cacatua pastinator*) — птушка сямейства какаду.

## Знешні выгляд 
Даўжыня цела 38-40 см, крыла 28,8-33 см апярэнне белае. Уздечка і корні пёркаў галавы, патыліцы, грудзей і спіны — аранжава-ружовыя. Вушкі і пёркы над вачыма з лёгкім цёмна-жоўтым адценнем. Падкрылы і падхвосце з жаўтаватым адценнем. Хахалок кароткі і поўны. Паміж дзюбай і вокам ёсць чырвоная пляма. Дзюба даўгаватая, цёмна-шэрага колеру. Лапы шэрыя. Кальцо каля вачэй даўгаватай формы, без пёркаў, цёмна-сіняга колеру. Радужка цёмна-карычневая. Самец і саміцы маюць аднолькавую афарбоўку.

Катэгорыя:Какаду
Кенгуру (значэнні)

* Кенгуру — жывёла
* Кенгуру — востраў
* Кенгуру (конкурс) — матэматычны конкурс-гульня для школьникаў.
Какаду акуляравы

**Акуляравы какаду** (*Cacatua ophthalmica*, сін. *Plyctolophus ophthalmicus*) — птушка сямейства какаду.

## Знешні выгляд 
Папугай буйных памераў. Дарослыя асобіны дасягаюць 47—56 см; вага 800—900 г. Афарбоўка апярэння белая. Вушкі, аснова шыі і шчокі з лёгкім жаўтаватым адценнем. Падкрылкі і падхвосце — жаўтаватыя. Хахалок доўгі, шырокі, акруглы, пафарбаваны ў розныя колеры: аранжавы, лімонны і светла-ружовы. Кольцы вакол вачэй пазбаўленыя пёркаў, голыя, шэра-блакітнага колеру, падобныя на акуляры, што і паслужыла падставай для назвы гэтага віду. Дзюба шэра-чорная. Лапы цёмна-шэрыя. Радужка ў самца цёмна-карычневая, у саміцы чырванаваты-карычневая.

Катэгорыя:Какаду
Паталогія

**Паталогія** (ад  — пакута, боль, хвароба і  — вучэнне) — навука, якая вывучае заканамернасці ўзнікнення, развіцця і вынікі хвароб; тэарэтычная аснова медыцыны.

Дае магчымасць выявіць сутнасць хваробы, яе функцыянальныя і структурныя праявы, вызначыць прынцыпы прафілактыкі і лячэння.

Найбольш агульныя прычыны і заканамернасці паталагічных працэсаў (алергіі, атрафіі, гарачкі, дыстрафіі, запалення, некрозу, парушэнняў лімфа- і кровазвароту) вывучае *агульная паталогія*, канкрэтныя хваробы — *асобная паталогія*.

Падзяляецца на паталагічную анатомію і паталагічную фізіялогію.

У біялогіі адносіцца да даследавання структурных і функцыянальных змяненняў у клетках, тканках і органах пры захворваннях. У медыцыне слова **паталогія** — часта сінонім захворвання.

## Гл. таксама 
* Кіста

## Літаратура 
*
Букоба

**Букоба** — заснаваны Эмін-пашой горад у паўночна-заходняй Танзаніі на заходнім беразе возера Вікторыя, сталіца вобласці Кагера. Ацэнка насельніцтва — 100 000 чалавек. Горад мае невялікі аэрапорт і рэгулярныя паромныя рэйсы на Мванзу, а таксама сухапутным транспартам у акругу Уганды Рака.

Катэгорыя:Гарады Танзаніі
Псіхічны разлад

**Псіхічны разлад** (Псіхалагічны разлад) — у шырокім сэнсе — стан псіхікі, адрозны ад нармальнага / здаровага. Аднак гэты тэрмін можа мець больш прыватнае значэнне ў такіх галінах, як юрыспрудэнцыя, псіхіятрыя і псіхалогія.

Прадстаўленні пра тое, што з'яўляецца, а што не з'яўляецца псіхічным разладам, мяняюцца разам з развіццём навукі. Напрыклад, соцыяфобія яшчэ пару дзесяцігоддзяў таму не лічылася псіхічным разладам, а людзі, якія пакутвалі ад гэтай хваробы, лічыліся проста асабліва сарамлівымі. І наадварот, гомасексуальнасць некалькі дзесяцігоддзяў таму лічылася псіхічным разладам, які патрабаваў лячэння, а паводле сучаснага Міжнароднага класіфікатара хвароб 10-га перагляду сама па сабе сексуальная арыентацыя як разлад разглядацца не можа — толькі псіхалагічныя праблемы, якія ўзнікаюць у сувязі з ёй (F66), класіфікуюцца як хваробы.

## Гл. таксама 
* Дыссацыяльны разлад асобы
* Біпалярны афектыўны разлад
* Дысмарфафабія
## Крыніцы 
*
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Седзі

**Ганскі се́дзі** (анг.: *Ghanaian cedi*, код ISO 4217 — *GHS*) — афіцыйная валюта Ганы. Адно седзі дзеліцца на 100 песевасаў. Сучасны седзі быў уведзены 3 ліпеня 2007 года, калі была праведзена дэнамінацыя па курсе 10 000 старых седзі за адзін новы. У нашы дні седзі мае самы высокі курс сярод іншых афрыканскіх валютаў.

Слова «седзі» перакладаецца з аканскай мовы як «*ракушка*». У старажытнасці ракушкі выкарыстоўваліся ў якасці грошай паміж мясцовымі плямёнамі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Гана
Суданскі фунт

**Суданскі фунт** (, *джунаіх*) — афіцыйная валюта Судану. Арабская назва спачатку адносілася выключна да суданскіх манет, але цяпер перайшла і на ўсё валюту ўвогуле.

## Гісторыя 
### Першы фунт (SDP) 
Першы суданскі фунт увайшоў у абарачэнне паралельна з егіпецкім фунтам. Адначасова і Мухамад ібн Абдала (махдзі) і Абдалахі ібн Мухамад (халіф), выпусцілі манеты, якія ўжываліся паралельна з егіпецкай валютай. Егіпецкі фунт быў цалкам заменены суданскай валютай у 1956 годзе.

Фунт падзяляўся на 100 куірышаў (па-арабску: قروش). Пад час улады махдзі і халіфа, куірыш дзяліўся на 40 пара.

Суданскі фунт быў заменены на дынар (SDD) у 1992 годзе па курсе 1 дынар = 10 фунтам. Дынар у асноўным ужываецца на поўначы Судана, у паўднёвым Судане да нашых дзён ужываецца фунт.

### Другі фунт (SDG) 
Згодна з мірным пагадненнем паміж урадам Судана і Суданскім Вызваленчым Рухам, Цэнтральны Банк Судана прыняў праграму па ўвядзенні новай валюты на пераходны перыяд. Выгляд новай валюты павінен улічваць культурную разнастайнасць Судана. Да ўвядзення новай валюты абарачэнне розных валют працягвалася пад кантролем Цэнтральнага Банку. Новы фунт быў прадстаўлены 10 студзеня 2007 года, і ўвайшоў у абарачэнне 1 ліпеня 2007 года. Курс новага фунта: 1 дынар = 100 ст. дынарам.

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Афрыканскія валюты
Катэгорыя:Судан
Мараканскі дырхам

**Марака́нскі дырха́м** (араб.: درهم, код ISO 4217: **MAD**) – афіцыйная валюта Марока і Заходняй Сахары з 1960 года, замяніўшая французскі франк, але франк заставаўся ў абарачэнні да 1974 года. Дырхам дзеліцца на 100 сантымаў (па-арабску: سنتيما).

Нягледзячы на тое што дыхрам мае стабільны курс, вываз яго за мяжу значна абмежаваны.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Марока
Катэгорыя:Заходняя Сахара
Анестэзія

thumb|282px|Трэніроўка студэнтаў-анестэзіёлагаў
**Анестэзія** ( — «без пачуцця») — з'ява памяншэння адчувальнасці якой-небудзь вобласці цела або органа, нават да поўнай яе страты.

Адвольная анестэзія можа назірацца пры некаторых неўралагічных ці псіхічных захворваннях, напрыклад, пры паражэнні або пашкоджанні адчунняў нерваў скуры, мышцаў, унутраных органаў і органаў пачуццяў, а таксама пры такіх захворваннях, як істэрыя і некаторых псіхозах.

## Гл. таксама 
* Наркоз

Катэгорыя:Анестэзіялогія
Катэгорыя:Алгалогія
Святы Дамінік

**Святы Дамінік дэ Гусман Гарсес** або **Святы Дамінік дэ Гусман** (, ; , Калеруэга, Іспанія — , Балоння, Італія) — манах, прапаведнік, каталіцкі святы. Заснавальнік Ордэна прапаведнікаў, або ордэна дамініканаў.

## Глядзець таксама 
* Папскі Універсітэт Святога Тамаша Аквінскага

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дамініканцы
Катэгорыя:Памерлі ў Балонні
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XIII стагоддзя
Катэгорыя:Святыя Іспаніі
Катэгорыя:Заснавальнікі манаскіх ордэнаў
Дзесяціногія ракападобныя

**Дзесяціногія ракападобныя** (*Decapoda*) — атрад вышэйшых ракаў, які змяшчае каля траціны ўсіх яго відаў.

## Апісанне 
Даўжыня цела да 80 см, размах клюшняў да 3 м. Характэрная прыхмета — зліццё сківічных сегментаў галавы з груднымі і пераўтварэнне трох пярэдніх пар канечнасцей грудзей у нагасківіцы, якія ўдзельнічаюць у перадачы корму да ротавай адтуліны; 5 пар задніх грудных ног хадзільныя (адсюль назва); на некаторых часта развіваюцца клюшні. Галава і грудзі ўкрыты зверху галавагрудным шчытом (карапаксам). Вочы сцябліністая, фасетачныя.

## Пашырэнне 
Больш пашыраны ў морах, менш — у прэсных вадаёмах і на сушы. Выдзяляюцца 2 падатрады —  (крэветкі) і  (рачныя ракі, амары, лангусты, крабы, ракі-пустэльнікі); звыш 10000 відаў. На Беларусі жывуць прадстаўнікі роду .

## Асаблівасці біялогіі 
Раздзельнаполыя. Самкі (акрамя крэветак) выношваюць яйцы на брушных ножках. Лічынкі рэзка адрозніваюцца ад дарослых; у многіх развіццё прамое. Кормяцца жывёльным і раслінным кормам.

## Гаспадарчае значэнне 
Некаторыя — аб’екты промыслу і развядзення. Асаблівы камерцыйны інтарэс уяўляюць прадстаўнікі сямейства амараў.

## Літаратура 
*
Бурундзійскі франк

**Бурундзі́йскі фра́нк** (код ISO 4217: *BIF*) — афіцыйная валюта Бурундзі. Ён дзеліцца на 100 санцімаў, але на самой справе сантымы ніколі не выкарыстоўваліся. Толькі, калі ў Бурундзі выкарыстоўваўся Франк Бельгійскага Конга ўжываліся санцімы.

Франк ўжываўся ў якасці бурундзійскай валюты з 1916 г., калі Бельгія атрымала былую нямецкую калонію. У гэты час Франк Бельгійскага Конга замяніў Нямецкую Усходнеафрыканскую рупію. У Бурундзі валюта Бельгійскага Конга ўжывалася да 1960 г., калі яе замяніў Руандыйскі і Бурундзійскі франк. Уласная валюта была ўведзеная ў 1964 годзе.

У наш час існуюць планы ўвядзення агульнай валюты: Усходнеафрыканскага шылінга, для пяці краін Усходнеафрыканскага Саюза ў 2009 годзе.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Афрыканскія валюты
Катэгорыя:Эканоміка Бурундзі
Урачы без межаў

**Урачы без межаў** () — няўрадавая міжнародная арганізацыя па аказанні медыцынскай дапамогі людзям, якія пацярпелі ў выніку ўзброеных канфліктаў і стыхійных бедстваў.

## Гісторыя 
Арганізацыя была створана 20 снежня 1971 года ў Парыжы з мэтай аказання дапамогі ахвярам грамадзянскай вайны ў Нігерыі ў 1967—1970 гадах.

Арганізацыя штогод пасылае больш за 3 тыс. добраахвотнікаў у больш чым 80 краін свету, уключаючы зоны ўзброеных канфліктаў. Валанцёры арганізацыі працуюць у многіх гарачых кропках. Акрамя таго, «Урачы без межаў» вядуць прафілактычную і асветніцкую работу па барацьбе з наркаманіяй і СНІДам.

Фінансаванне ўрачоў без межаў ажыццяўляецца з дапамогай прыватных ахвяраванняў. Каля 80 % фінансавых сродкаў арганізацыя атрымлівае ад двух мільёнаў індывідуальных донараў.

У 2008 годзе выйшаў дакументальны фільм пра арганізацыю — «Жыццё ў надзвычайнай сітуацыі: Гісторыі Урачоў без межаў» (*Living in Emergency: Stories of Doctors Without Borders*).

## Міжнародныя ўзнагароды 
* Прэмія Нансена (1993)
* Нобелеўская прэмія міру (1999)

## Крытыка 
Міністр інфармацыі СРЮ ва ўрадзе Мілошавіча Горан Маціч к 1999 годзе абвінаваціў няўрадавую арганізацыю «Урачы без межаў» ў шпіянажы і незаконнай кантрабандзе. Па яго словах, супрацоўнік французскіх спецслужбаў, «які забіў дзве тысячы чалавек», з’яўляўся таксама супрацоўнікам «Урачоў», а кіраўнік грамадзянскай місіі ААН у Косаве быў актывістам «Урачоў» і займаўся «шпіянажам».

## Гл. таксама 
* Бернар Кушнер — французскі ўрач і дыпламат, адзін з заснавальнікаў арганізацыі
* Рэпарцёры без межаў
* Вучоба без межаў

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Афіцыйны сайт на рускай мове  
* Падрабязная даведка на рускай мове 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Міжнародныя некамерцыйныя арганізацыі
Катэгорыя:НДА з кансультатыўным статусам пры ЭСС ААН
Шолам-Алейхем

**Шолам-Алейхем** (сапр. Шолам Нохумавіч Рабіновіч; , Пераяслаў, Украіна — , г. Нью-Ёрк, ЗША) — яўрэйскі пісьменнік.

## Біяграфія 
Вучыўся ў хедары і Пераяслаўскім рускім павятовым вучылішчы. Друкаваўся з 1879. Пісаў на мовах іўрыт, ідыш і рускай. У раманах «Сэндэр Бланк і яго сямейка» (1887), «Стэмпеню» (1888), «Ёселе-салавей» (1889), «Патоп» (1907), «Блукаючыя зоркі» (1909-11), аўтабіяграфічнай кнізе «3 кірмашу» (1916, няскончана), аповесцях, п'есах, цыклах апавяданняў, нарысах, сатырычных памфлетах крытыкаваў тагачасную рэчаіснасць, стварыў вобразы таленавітых людзей з народа, наследаваў дэмакратычныя і асветніцкія традыцыі рускай і еўрапейскіх літаратур. У 1908 і 1914 наведаў Беларусь. Падзеі, звязаныя з яго выступленнем у Баранавічах, знайшлі адлюстраванне ў апавяданні «Станцыя Баранавічы».

На беларускую мову творы Шолам-Алейхема перакладалі Ф. Баторын, З. Бядуля, М. Валошка, А. Васілевіч, Ю. Канэ, В. Рубінчык, У. Саламевіч, Г. Шупенька і інш.

## Беларускія пераклады 
* Хлопчык Мотка: 4-е выд. — Мн., 1938.
* Запіскі коміваяжора. Мн., 1939.
* Дзіцячыя апавяданні. Мн., 1939.
* Апавяданні. Мн., 1940.
* Тэўе-малочнік: Аповесці, апавяданні, юнацкі раман: Пер. з ідыш / Прадм. Ю. Канэ. — Мн.: Маст. літ., 1992. — (Скарбы сусветнай літаратуры);
* Хлопчык Мотл: Аповесць: Для сярэд. шк. ўзросту / Пер. з рус. А. Васілевіч. — Мн.: Юнацтва, 1993.
* Блукаючыя зоркі. Раман / Пер.: Г. С. Шупенька, У. Саламевіч. — Мн.: Бел. навука, 1998. (Школьная бібліятэка).
* Ад Пейсаха да Кучак (апавяданне). Пер. В. Рубінчык // Альбино плюс. — Спецвыпуск № 10. — Лунінец, 2009. (гл. таксама http://belisrael.info/?p=6703)

## Літаратура 
* Фінкель У. Шолам-Алейхем / Пер. з яўр. мовы і апрац. В. Вольскага. — Мн., 1958.

## Спасылкі 
* Станцыя Баранавічы, пераклад Змітрака Бядулі

Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны
Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш
Катэгорыя:Асобы на марках
Генры Лангфела

**Генры Уодсуарт Лангфела** (; , Портленд, штат Мэн, ЗША — ) — амерыканскі паэт і празаік.

## Біяграфія 
Скончыў Боўдайнскі каледж (1825), вышэйшую адукацыю атрымаў у Еўропе (1826—1829). У 1836—1854 гг. прафесар літаратуры Гарвардскага ўніверсітэта . Замежны член Пецярбургскай АН (з 1872 года).

## Творчасць 
Друкаваўся з 1820 года. Аўтар рамантычных паэтычных зборнікаў «Галасы ночы» (1839), «Вершы пра рабства» (1842), «Пералётныя птушкі» (1858), паэм «Эванджэліна» (1847), «Сватанне Майлза Стэндыша» (1858), раманаў «Гіперыён» (1839), «Кавана» (1849), кнігі нарысаў «За акіянам» (1835) і інш. Сусветную вядомасць прынесла паэма «Спеў аб Гаяваце» (1855), напісаная на аснове індзейскіх паданняў. Паэма апявае прыгажосць і мудрасць чалавека, які жыве адным жыццём з прыродай. Пераклаў «Боскую камедыю» Дантэ, склаў і пераклаў зборнік «Паэты і паэзія Еўропы» (1846), анталогію «Вершы пра мясцовасці» (т. 1-31, 1876—1879).

## Беларускія пераклады 
* «Ручаінка і вал» / Перакл. Ю. Жалезкі // Annus Albaruthenicus = Год Беларускі. № 1/2000;
* «Спеў аб Гаяваце» / Перакл. А. Куляшова

Асобныя творы пераклалі Ю. Гаўрук і А. Мардвілка.

## Спасылкі 
* Г. Лангфэла. Спеў аб Гаяваце. Уступ. Пераклад А. Куляшова (аудыё)

* Генры Лангфела  ораторія у перекладі Оксани Соловей 

Катэгорыя:Паэты ЗША
Катэгорыя:Англамоўныя паэты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Портлендзе (Мэн)
Катэгорыя:Памерлі ў Кембрыджы (Масачусетс)
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША
Катэгорыя:Выкладчыкі Гарвардскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя
Лютая (прыток Палаты)

**Лютая** — рака ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Палата (басейн Заходняй Дзвіны).

Даўжыня ракі 7 км. Пачынаецца за 2,5 км на паўночны захад ад вёскі Алёшча, вусце за 4 км на захад ад вёскі Малое Сітна. Працякае праз возера Лютае. Цячэ па лясістай мясцовасці.

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-35-11. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Витебской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Басейн Палаты
Катэгорыя:Рэкі Полацкага раёна
Люта (прыток Лані)

**Лю́та** — рака ў Лунінецкім раёне Брэсцкай вобласці, правы прыток ракі Лань (басейн Дняпра). Даўжыня 20 км. Пачынаецца з Агараджальнага канала за 9,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Барсукова (у верхнім цячэнні рака называецца **Петрашэўская канава**), вусце каля вёскі Мокрава. Рэчышча каналізаванае.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Басейн Лані
Катэгорыя:Рэкі Лунінецкага раёна
Лімна (рака)

**Лі́мна** — рака ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці і Горацкім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Бася (басейн Дняпра).

Даўжыня Лімны 14 км. Плошча вадазбору 62 км². Пачынаецца ў Аршанскім раёне каля вёскі Казловічы 1, вусце — прыкладна за 1,6 км у напрамку на захад ад вёскі Сялец Горацкага раёна. Рэчышча каналізаванае. Асноўны прыток — ручай Мілаўка (справа). У басейне ракі каля вёскі Лямна (Аршанскі раён) невялікае возера (сажалка).

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Аршанскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Горацкага раёна
Катэгорыя:Прытокі Басі
Андралогія

**Андралогія** (грэч. ανδρικός - мужчынскі + стар.-грэч. Λόγος - вучэнне) — вобласць медыцыны, якая вывучае мужчын, мужчынскую анатомію і фізіялогію, захворванні мужчынскай палавой сферы і метады іх лячэння.
Эндакрыналогія

**Эндакрыналогія** (ад  — унутр,  — вылучаю і  — навука, вучэнне) — навука аб будове і функцыі залозаў унутранай сакрэцый (эндакрынных залозаў), выпрацоўваемых імі прадуктах (гармонах), аб шляхах іх ўтварэння і ўздзеянні на арганізм жывёл і чалавека; а таксама аб захворваннях, выкліканых парушэннем функцыі гэтых залозаў або дзеяння гэтых гармонаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Endocrinology (British online textbook)
* Endotext (American online textbook)
* Useful Endocrinology Resources for Residents 
* Endocrinology journals from Elsevier 
* Endocrinology news updates from Elsevier
* The Hormone Foundation 
* Endocrinology Center medical in Thailand 


Катэгорыя:Клінічныя раздзелы медыцыны
Добрыца Чосіч

**Добрыца Чосіч** () (, Веліка-Дрэнава, Сербія — , , Сербія) — сербскі пісьменнік, грамадскі дзеяч.

Скончыў Школу журналістыкі і Вышэйшую палітычную школу. У 2-ю сусветную вайну ўдзельнік югаслаўскага партызанскага руху. Акадэмік Сербскай акадэміі навук і мастацтваў (1982). У 1992-93 прэзідэнт Саюзнай Рэспублікі Югаславіі.

Друкуецца з 1943. Вядомасць прынёс першы раман «Сонца далёка» (1951), які ўвасобіў пераадоленне ідэалагізацыі і схематызму, азначыў новыя тэндэнцыі ў развіцці літаратур народаў Югаславіі. У творчасці, выяўляючы на кожным этапе наватарскія рысы, сцвердзіўся як раманіст эпічнага складу, здольны глыбока асэнсоўваць і дэміфалагізаваць гісторыю народа і чалавецтва, ствараць універсальныя метафары і тыпы: раманы «Карані» (1954), «Казка» (1966), «Грэшнік» (1984), «Адступнік» (1986), «Вернік» (1990) і гісторыка-панарамныя творы «Падзелы» (1961), «Час смерці» (1975), «Час улады» (1995), «Час ліха» (1996). Аўтар кніг публіцыстыкі і эсэістыкі, у т.л. «Перамены» (1992).

## Літаратура 
* Slavoljub Djukić, *Čovek u svom vremenu: Razgovori sa Dobricem Ćosićem* (Belgrade: Filip Višnjić, 1989)
* Jasna Dragović Soso, *Saviours of the Nation* (McGill-Queens University Press, 2001)
* Nick Miller, *The Nonconformists: Culture, Politics, and Nationalism in a Serbian Intellectual Circle, 1944—1991* (Budapest and New York: Central European University Press, 2007)

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі часопіса НІН
Катэгорыя:Прэзідэнты Югаславіі
Катэгорыя:Югаслаўскія партызаны
ГЭС Мінскай станцыі аэрацыі

**ГЭС Мінскай станцыі аэрацыі** — малая гідраэлектрастанцыя, у мінскім мікрараёне Шабаны на вадавыпуску Мінскай станцыі аэрацыі (МСА) УП «Мінскводаканал». Вызначаная магутнасць — 500 кВт.

Выкарыстоўвае перапад узроўняў вычышчаных сцёкавых вод паміж верхнім і ніжнім б'ефамі на вадавыпуске МСА. Верхнім б’ефам служыць вадавыпускны латок, ніжнім б’ефам — вадапрыёмнік вычышчаных сцёкавых вод. Вадазабор, тракт які праводзіць ваду і машынная зала ГЭС арганічна інтэграваныя ў збудаванні вадавыпуска і не ўплываюць на рэжым эксплуатацыі МСА. Кампаноўка абсталявання, будаўнічыя рашэння прадугледжаныя праектам выкананы з улікам існуючага становішча будаўнічых канструкцый вадавыпуска і выгоды яго абслугоўвання пры эксплуатацыі. Для выдачы электрычнай магутнасці ў энергасістэму побач з будынкам міні-ГЭС ўсталяваная блочная камплектная трансфарматарная падстанцыя 0,4 / 10 кВ. Трансфарматарная падстанцыя складаецца з РП 10кВ; РП 0,4 кВ і камеры сілавога трансфарматара магутнасцю 630 кВА. Выдача магутнасці ад трансфарматарнай падстанцыі ажыццяўляецца кабельнай лініяй напружаннем 10 кВ.

Кошт праекту 3—4 млрд руб. (на ліпень 2010), у т.л. пабудова аб’екта і імпартнае абсталявання. Міні-ГЭС здольная працаваць у аўтаномным рэжыме і не патрабуе абслугоўваючага персаналу. Плануемы тэрмін уводу ў эксплуатацыю — пач. 2012 г.

## Літаратура 
* В Шабанах построят мини-ГЭС // Минск-Новости / Вавилова Н. / Новости регионов — 13.07.2010, 11:59.

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Электрастанцыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Электрастанцыі Мінска
Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінска