Delta-II

***«Delta-II», «Дэльта-2»*** — другое пакаленне амерыканскай ракеты-носьбіта сямейства «Дэльта». Распрацавана і сканструявана авіябудаўнічнай кампаніяй McDonnell Douglas, знаходзілася ў эксплуатацыі з 1989 па 2018 гады. Мае тры мадыфікацыі: серыя Delta 6000 і два варыянты серыі Delta 7000 (лёгкая і цяжкая).

Выкарыстоўвалася для запускаў спадарожнікаў глабальнай сістэмы пазіцыянавання NAVSTAR GPS, навуковых спадарожнікаў і міжпланетных зондаў NASA, а таксама ажыццяўляла камерцыйныя запускі тэлекамунікацыйных спадарожнікаў ЗША і іншых краін.

Больш чым за 20 гадоў эксплуатацыі было здзейснена звыш ста пяцідзесяці запускаў, з якіх толькі два былі прызнаныя няўдалымі.

У класе сярэдніх ракет-носьбітаў аналагамі *Дэльты-2* з’яўляюцца французская Арыян-4, ужо не лятаючая з 2003 году, а таксама дзеючыя індыйскія GSLV і расійская Саюз-У.

## Гісторыя 
Упершыню запушчаная ў 1960 годзе, ракета-носьбіт Дэльта выкарыстоўвалася NASA да пачатку 1980-х гадоў як асноўная РН для вываду ў космас камунікацыйных, метэаралагічных і навуковых спадарожнікаў. Аднак пачатак эксплуатацыі шматразовых транспартных касмічных караблёў Спэйс Шатл ў 1981 годзе змяніў касмічную палітыку ЗША. Вытворчасць ракет змяншалася, паколькі для запуску спадарожнікаў NASA планавала выкарыстоўваць пераважна шатлы.

Перспектывы ракеты змяніліся ў студзені 1986 года, пасля катастрофы шатла Чэленджэр: заява прэзідэнта ЗША Рональда Рэйгана пра тое, што шатлы больш не будуць несці камерцыйную нагрузку, адкрыла шлях для вяртання Дэльты на рынак ракет-носьбітаў.

У студзені 1987 года кампанія Макдонэл Дуглас атрымала заказ ад ВПС ЗША на вытворчасць 18 ракет *Дэльта-2,* неабходных для запуску спадарожнікавага сузор’я Navstar GPS, якія раней планавалася запускаць з дапамогай шатлаў. Пасля заказ быў павялічаны да 28 ракет.

Першы запуск *Дэльты-2* адбыўся 14 лютага 1989 года. Ракета-носьбіт Delta 6925 паспяхова вывела на арбіту спадарожнік Navstar GPS. Усяго праз паўтара гады, 26 лістапада 1990 года, была запушчана ракета серыі Delta 7000. Пасля гэтага ракеты серыі Delta 6000 запускалі рэдка, апошняя была запушчана ў ліпені 1992 года. Агулам было выканана 12 запускаў, спадарожнікі Ірыдыум на нізкую калязямную арбіту выводзіла двухступеньчатая мадыфікацыя ракеты *Дэльта-2* 7920-10C.

З 1 жніўня 1997 года McDonnell Douglas увайшла ў склад кампаніі Boeing. Пасля з’яднання вытворчасць і эксплуатацыя *Дэльты-2* працягвалася надалей.

У снежні 2006 года кампаніі Boeing і Lockheed Martin, вытворцы ракет Дэльта і Атлас, сфармавалі сумеснае прадпрыемства United Launch Alliance (ULA) для абслугоўвання дзяржаўных заказчыкаў ЗША. Камерцыйныя запускі *Дэльты-2* ажыццяўляў Boeing.

## Канструкцыя 
справа|міні|375x375px|Схема канструкцыі РН Дэльта-2 (мадыфікацыя Delta 7425)
Delta II — ракета-носьбіт сярэдняй магутнасці, двух- ці трохступеньчатая. Створана на базе папярэдняй версіі ракеты сямейства Дэльта, Delta-4925. Ад іншых носьбітаў гэтага сямейства *Delta II* адрознівае, у першую чаргу, іншы маршавы рухавік.

Тыпы рухавікоў і іншых кампанентаў ракеты могуць адрознівацца, у залежнасці ад канкрэтнай мадыфікацыі. У ніжняй частцы першай ступені размяшчаецца вадкасны маршавы рухавік. Вышэй  размешчаныя паліўныя бакі: бак для акісляльніка, у якасці якога выступае вадкі кісларод, і бак для газы RP-1. Далей знаходзіцца прамежкавы адсек паміж ступенямі (). Ўнізе першай ступені ўсталёўваюцца цвёрдапаліўныя паскаральнікі. Зверху на першай ступені знаходзіцца рухавік і бакі другой ступені, над якімі размяшчаецца авіёніка ракеты. На самым версе канструкцыі знаходзіцца карысная нагрузка, абгорнутая галаўным абцякальнікам.

### Першая ступень 
У першай ступені серыі 6000 выкарыстоўваўся адзін вадкасны ракетны рухавік адкрытага цыклу Rocketdyne RS-27, які ўключае ў сябе галоўны рухавік RS2701A/B і два дапаможных рухавіка LR101-NA. Маса рухавіка складае 1027 кг, дыяметр — 1,07 м, даўжыня — 3,63 м. Цяга 971 кН на узроўні мора і 1023 кН у вакууме. Камера згарання падчас працы мае тэмпературу 3315 °C і ціск 48 атм. Яна сканструяваная з аўстэнітнай нержавейкі маркі 347, і выкарыстоўвае рэгенератыўнае астуджэнне. Час гарэння складае 274 с. Дапаможныя рухавікі прызначаныя для кіравання арыентацыяй ракеты ў палёце падчас адключэння першай ступені і перадачы кіравання другой ступені.

У серыі 7000 выкарыстоўваўся мадыфікаваны рухавік Rocketdyne RS-27A, які ўключае ў сябе галоўны рухавік RS2701B і два дапаможных рухавіка LR101-NA. У адрозненне ад свайго папярэдніка RS-27A мае большую даўжыню (3,78 м) і масу (1097 кг). Акрамя таго, ён развівае большую цягу ў вакууме за кошт павелічэння ступені пашырэння сапла, з 8:1 да 12:1.

Даўжыня першай ступені — 26,1 м.

#### Паліва 
У якасці паліва рухавік першай ступені выкарыстоўвае сумесь газы RP-1 і вадкага кіслароду як акісляльніка. Гэтыя кампаненты запраўляюцца ў адпаведныя алюмініевыя бакі з ізагрыднай (ці *вафельнай*) алюмініевай абалонкай. Акісляльнік і газа змешваюцца ў прапорцыі 2,245:1. За 1 секунду рухавік першай ступені расходуе прыблізна 111 кг газы і 250 кг акісляльніка.

#### Паскаральнікі 
Ва ўсіх мадыфікацыях ракеты-носьбіта Дэльта-2 выкарыстоўваліся цвёрдапаліўныя паскаральнікі, прызначаныя для павелічэння цягі напачатку палёту. Часцей за ўсё іх усталёўвалася дзевяць, хаця ёсць варыянты і з трыма ці чатырма.

У серыі 6000 у якасці паскаральнікаў выкарыстоўваліся цвердапаліўныя ракетныя рухавікі Castor IV-A, сканструяваныя кампаніяй Thiokol. Кожны паскаральнік, у запраўленым стане меў масу 11578 кг, даваў цягу парадку 355,7 кН на ўзроўні мора і 407,2 кН ў вакууме. Для Castor IV-A выкарыстоўвалася сумесевае паліва TP-H8299 на аснове перхларата амонія і сінтэтычнага каўчуку.

У серыі 7000 сталі выкарыстоўвалі цвердапаліўныя ракетныя рухавікі з кіраваннем вектарам цягі Alliant GEM-40 ( — *графіта-эпаксідны рухавік*). Гэтыя паскаральнікі, дыяметрам каля 1 м і вышынёй 13 м, здольныя развіваць цягу 446,0 кН на ўзроўні мора і 499,2 кН ў вакууме. У якасці арганічнага злучніка ў паліве выкарыстоўваўся палібутадыен з канцавымі гідраксільнымі групамі (*HTPB*, ), ацвярджальнікам для яго служаць дыізацыянаты. Час працы GEM-40 складаў прыблізна 63 секунды. У цяжкай мадыфікацыі ракеты выкарыстоўваліся больш магутныя паскаральнікі GEM-46.

#### Прамежкавы адсек 
Паміж першай і другой ступенямі знаходзіўся прамежкавы адсек даўжынёй 4,72 м, сканструяваны з тых жа матэрыялаў, што і паліўныя бакі. Прамежкавы адсек змяшчаў выходнае сапла рухавіка другой ступені і шэсць прывадаў, прызначаных для расстыкоўкі ступеней.

### Другая ступень 
Усе мадыфікацыі ракеты-носьбіта Дэльта-2 выкарыстоўвалі на другой ступені вадкасны ракетны рухавік Aerojet AJ10-118K. Акрамя рухавіка, ступень ўключала ў сябе бакі для паліва і акісляльніка, падзеленыя агульнай сценкай. Падчас тыповых місій рухавік рабіў два ўключэння, але пры неабходнасці AJ10-118K мог запускацца да шасці разоў. У якасці паліва для яго выкарыстоўваўся самазагаральны Аэразін 50, і азотны тэтрааксід у якасці акісляльніка. Ступень дыяметрам 1,70 м і даўжынёй 5,89 м важыла на старце прыблізна 6 тон. Для кіравання арыентацыяй пасля аддзялення першай ступені выкарыстоўвалася сістэма RACS (). Цяга AJ10-118K складала 43,37 кН, час працы — 432 с. У двухступеньчатых варыянтах ракеты рухавік напрамую яднаўся да карыснай нагрузцы, і адказваў за яе вывядзенне на запланаваную арбіту. Для вывядзення спадарожнікаў на нізкую калязямную арбіту трэцяя ступень звычайна не выкарыстоўвалася.

Thiokol Star-37FM SRM значна менш і лягчэй за Star-48B, у сувязі з чым ён выкарыстоўваўся для вываду апаратаў на высокія арбіты, у асноўным, для міжпланетных станцый. Яго дыяметр 0,93 м, даўжыня — 1,69 м, а маса на старце — 1066 кг. Паліва тое ж, што і ў рухавіка Star-48B.

### Абцякальнік 
У ракетах-носьбітах Дэльта-2 выкарыстоўвалася некалькі галаўных абцякальнікаў, якія адрозніваліся памерамі і матэрыялам. Стандартны металічны абцякальнік меў дыяметр каля 2,9 м. У ранніх мадыфікацыях ракеты выкарыстоўваўся 2,44-метровы абцякальнік, які з’яўляўся стандартам для ракет Дэльта-1.

Для вывядзення апаратаў большага аб’ёму выкарыстоўваўся 3-метровы абцякальнік, які ў асобных выпадках можна было дадаткова падоўжыць на 91 см. З 1997 года і да канца эксплуатацыі абцякальнікі вырабляліся з кампазітных матэрыялаў.

### Сістэма азначэнняў 
Тэхнічнае абазначэнне Дэльты-2 змяшчае 4 лічбы, якія абазначаюць камплектацыю канкрэтнай ракеты-носьбіта. Акрамя названых лічбаў, некаторыя мадыфікацыі мелі дадатковыя літарна-лічбавыя азначэнні.

**Першая лічба** можа мець значэнне ***6*** або ***7***, і азначае серыю ракеты-носьбіта  6000 або 7000. Серыя азначае тып ракетнага рухавіка першай ступені і паскаральнікаў. У Delta 6000 выкарыстоўваўся рухавік RS-27 кампаніі Pratt & Whitney Rocketdyne і паскаральнікі Castor IVA. У серыі 7000 выкарыстоўваўся рухавік Rocketdyne RS-27A і паскаральнікамі Alliant GEM.

Ў **другі лічбе** паказваецца колькасць паскаральнікаў. Часцей за ўсё іх усталёўвалася 9, з якіх 6 запускаліся на старце, а 3 — праз адну хвіліну пасля старту. У мадыфікацыях, якія мелі 3 або 4 паскаральніка, усе запускаліся на старце носьбіта.

**Трэцяя лічба** азначае Тып рухавіка другой ступені. Ва ўсіх мадыфікацыях Дэльты-2 выкарыстоўваўся рухавік Aerojet AJ10-118K, які абазначаецца лічбай ***2***.

Для абазначэння рухавіка трэцяй ступені выкарыстоўваецца **чацвёртая лічба**. У трохступеньчатых варыянтах Дэльты-2 выкарыстоўваўся модуль PAM ( — *Дапаможны Модуль карыснай нагрузкі*) з рухавіком Thiokol Star-48B, які абазначаўся лічбай ***5***. З 1998 года ў некаторых мадыфікацыях выкарыстоўвалася трэцяя ступень з рухавіком Thiokol Star-37FM (лічба ***6***). Двухступеньчатыя мадыфікацыі абазначаюцца нулём.

Пры азначэнні цяжкай мадыфікацыі Дэльты-2 пасля лічбаў дадаецца літара H ( — *цяжкі*).

Для мадыфікацый, якія маюць нестандартны для Дэльты-2 галаўны абцякальнік, выкарыстоўваюцца наступныя дадатковыя абазначэнні:

* ***-8***: 8-футавы (2,44 м) цыліндрычны абцякальнік, выкарыстоўваўся ў якасці стандартнага на ракетах Дэльта-1 (серыі 1000-3000). 
* ***-10***: 10-футавы (3,05 м) металічны абцякальнік. 
* ***-10С***: 10-футавы абцякальнік з кампазітных матэрыялаў. Быў распрацаваны ў якасці замены металічнага абцякальніка, выкарыстоўваўся з 1997 года.
* ***-10L***: 10-футавы падоўжаны кампазітны абцякальнік. Выкарыстоўваўся для вываду на арбіту карысных нагрузак павялічанага аб’ёму.

## Стартавыя пляцоўкі 
У залежнасці ад канкрэтнай місіі і патрабаванняў бяспекі, ракеты Дэльта-2 серый 7300, 7400 і 7900 маглі запускацца з усходняга ці заходняга касмадромаў ЗША.

Ў Касмічным цэнтры Кенэдзі, размешчаным на мысе Канаверал у Фларыдзе, для запуску Дэльты-2 выкарыстоўвалі стартавы комплекс 17 (SLC-17), з дзвюма пускавымі пляцоўкамі — **17A** і **17B**. Комплекс забяспечваў запуск ракет з азімутам у дыяпазоне ад 65° да 100°. Звычайна выкарыстоўваўся азімут 95°. Для запуску цяжкай мадыфікацыі ракеты серыі 7900H магла выкарыстоўвацца толькі стартавая пляцоўка 17B. У 1997 годзе яе пераабсталявалі для падтрымкі запускаў ракеты-носьбіта Delta-III. Стартавы комплекс SLC-17 у выпадку неабходнасці мог забяспечыць да 12 пускаў ракеты-носьбіта Дэльта-2 за год.

У 1992 годзе для размяшчэння Delta-II была адрамантаваная стартавая пляцоўка **2W** (SLC-2) на базе Вандэнберг у Каліфорніі. Першы запуск ракеты з гэтай пляцоўкі адбыўся 4 лістапада 1995 года. Са стартавай пляцоўкі 2W былі ажыццёўлены ўсе 12 запускаў тэлекамунікацыйных спадарожнікаў Ірыдыум. Для пускаў ракет серыі 6000 база Вандэнберг не выкарыстоўвалася.

Тэставаннем і падрыхтоўкай камерцыйных спадарожнікаў, як правіла, займалася кампанія Astrotech. У залежнасці ад месца пуску, гэта адбывалася ў Цітусвілле (Фларыда), за пяць кіламетраў ад касмічнага цэнтра ім. Кэнэдзі, альбо на базе Вандерберг. Астатніх заказчыкаў абслугоўвла NASA і Міністэрства абароны ЗША. Падчас тэставання аб’екта правяралася электроніка, прыборы, сродкі сувязі, адпаведнасць памераў і іншыя складнікі. Пасля гэтага рухавік верхняй ступені (калі такі прадугледжаны планам місіі) і карысны груз з’ядноўвалі, пакавалі і адпраўлялі на касмадром.

Зборка ракеты на стартавым стале пачыналася з устаноўкі першай ступені. Следам за гэтым да яе мацавалі паскаральнікі. На першую ступень ўздымалі і ўсталёўвалі рухавік другой ступені AJ10-118K. Заканчвала працэс устаноўка карыснай нагрузкі і галаўнога абцякальніка.

## Эксплуатацыя 
 6 сакавіка 2009]]
Ракета-носьбіт Дэльта-2 выканала 155 запускаў, з якіх 153 былі паспяховыя. У мадыфікацыях з трыма ці чатырма паскаральнікамі на старце ўключаюцца ўсе, а ў мадыфікацыях з дзевяццю паскаральнікамі — шэсць. Праз хвіліну паскаральнікі выгараюць і адстыкоўваюцца, адначасова ўключаюцца астатнія тры. На трэцяй хвіліне адпрацоўваюць і скідаюцца і яны. Праз 4,5 хвіліны пасля старту рухавік першай ступені адпрацоўвае і адстыкоўваецца.

### Кошт 
У 1997 годзе, у «квартальным дакладзе аб пусках» () Федэральнага ўпраўлення грамадзянскай авіяцыі ЗША (FAA), які прадстаўляе выніковыя даныя аб запусках камерцыйных, грамадзянскіх і ваенных касмічных ракет, сярэдні кошт пуску Дэльты-2 ацэньваўся ў . Па даных аналагічнай справаздачы за 4 квартал 2000 году, кошт вываду на арбіту аднаго спадарожніка NAVSTAR GPS ацанілі ў , а запускі калязямных спадарожнікаў NASA —  за кожны.

У 2002 годзе кансалтынгавая кампанія Fultron, якая спецыялізуецца на маркетынгавых даследаваннях рынку касмічнай прамысловасці, апублікавала даследаванні кошту некаторых ракет-носьбітаў 1990—2000 гадоў. Паводле гэтых даных, сярэдні кошт аднаго пуску Delta-II у названы перыяд склаў . Кошт вывядзення аднаго кілаграма карыснага грузу на нізкую калязямную арбіту, па даных спецыялістаў Fultron, склаў . Адпраўка на геапераходную арбіту каштавала ў амаль тры разы больш —  за 1 кг.

Сусветны фінансавы крызіс 2008 года таксама паўплываў на кошт Delta-II.  кошт пуску ракеты ацэньваўся FAA ў , а ў справаздачы за за  ацэнка кошту ўзрасла да  ракета-носьбіт Delta 6925 паспяхова вывела на арбіту спадарожнік *NAVSTAR II-1 [GPS14]* масай 3645 кг, першы спадарожнік другой арбітальнай групы сістэмы GPS. Пасля Delta-II працягнулі выкарыстоўваць для вываду спадарожнікаў GPS.

Апошні пуск ракет серыі 6000 адбыўся 24 ліпеня 1992 года. З дапамогай РН Delta 6925 на арбіту быў выведзены навуковы спадарожнік NASA GEOTAIL, які прызначаўся для даследавання магнітасферы Зямлі. Усе 17 запускаў серыі 6000 былі паспяховымі. Найбольшы карысны груз у серыі 6000, ультрафіялетавы касмічны тэлескоп EUVE масай 7165 кг, быў выведзены з дапамогай РН Delta 6920-10 ў студзені 1992 года.
. 10.06.2003 г.]]
26 лістапада 1990 года адбыўся першы запуск серыі 7000. Са стартавай пляцоўкі 17a касмадрома на мысе Канаверал стартавала РН Delta 7925, паспяхова вывеўшы на арбіту спадарожнік *NAVSTAR IIA-10 [GPS23]*.

Пачынаючы з 1996 года, NASA неаднаразова выкарыстоўвала Delta-II для запуску зондаў на Марс. 7 лістапада 1996 года з мыса Канаверал была запушчана АМС Mars Global Surveyor. Менш чым праз месяц на Марс адправіўся марсаход Mars Pathfinder. Абедзве місіі, запушчаныя з дапамогай РН Delta 7925, былі паспяхова выкананы. На мяжы 1998—1999 гадоў былі запушчаны дзве няўдалыя місіі: Mars Climate Orbiter і Mars Polar Lander, хоць запуск абедзвюх АМС з дапамогай РН Delta 7425 прайшоў паспяхова. Ў 2000-х гадах з дапамогай Delta-II да Марса былі адпраўленыя наступныя місіі.
:* Пасадачны модуль Phoenix. Запуск — 4 жніўня 2007 года, ракета-носьбіт — Delta 7925.

5 мая 1997 года быў здзейснены першы запуск тэлекамунікацыйных спадарожнікаў Ірыдыум. Да канца 1998 года былі запушчаны яшчэ 10 ракет з гэтымі спадарожнікамі. Кожны запуск ажыццяўляўся з базы Вандэрберг, са стартавай пляцоўкі 2W. Так як кожная ракета-носьбіт выводзіла на арбіту адначасова пяць спадарожнікаў, агульнай масай больш за 7 тон, для запуску выкарыстоўвалася мадыфікацыя РН Delta 7920-10C. Апошні, дванаццаты запуск, 12 лютага 2002 вывеў на арбіту спадарожнік *Iridium IS-1*.

10 верасня 2011 звязак з двух аднатыпных зондаў GRAIL стартаваў з касмадрома на мысе Канаверал на ракеце-носьбіту Дэльта-2. Пуск, першапачаткова прызначаны на 8 верасня, затрымалі неспрыяльныя ўмовы надвор’я і дадатковыя тэхнічныя праверкі, але сам палёт прайшоў нармальна. Асноўнай задачай місіі апаратаў GRAIL-A і GRAIL-B стала вывучэнне гравітацыйнага поля і ўнутранай структуры Месяцу.

### Няўдалыя запускі 
5 жніўня 1996 года Дэльта-2 стартавала з першым паўднёвакарэйскім спадарожнікам сувязі Koreasat-1. Хоць ракета-носьбіт вывела яго на арбіту, падчас палёту не аддзяліўся адзін з цвердапаліўных ракетных рухавікоў.

Другі няўдалы запуск ракеты-носьбіта Дэльта-2 адбыўся 17 студзеня 1997 года. Пуск РН Delta 7925 з мыса Канаверал са спадарожнікам *NAVSTAR IIR-1 [GPS42]* планаваўся на дзень раней, 16 студзеня. Спачатку пуск быў затрыманы праз карабель у небяспечнай зоне пуску. Пасля выхаду судна з зоны старту, выявілі новую праблему. У верхніх пластах атмасферы быў занадта хуткі вецер. Да таго ж у стартавым акне быў кароткі перапынак, неабходны для недапушчэння сутыкнення апошняй ступені ракеты з арбітальнай станцыяй Мір. Улічваючы названыя фактары, пуск быў перанесены на наступны дзень. 17 студзеня паўсталі новыя метэаралагічныя праблемы: моцныя парывы ветру ля паверхні, і нізкая для Фларыды тэмпература — 7&nbsp;°C. Нягледзячы на ўмовы надвор’я, ракета стартавала ў 11:28 па мясцовым часе. Праз 13 секунд пасля старту, дасягнуўшы вышыні менш за 450 метраў, Дэльта-2 выбухнула. У выніку аварыі людзі не пацярпелі, аднак быў страчаны спадарожнік. Хоць большасць фрагментаў носьбіта ўпалі ў акіян, некаторыя з іх пашкодзілі размешчаныя побач са стартавай пляцоўкай будынкі, бункер цэнтра кіравання запускам і каля дваццаці машын на аўтастаянцы. Узніклае праз выбух воблака разрэджанай салянай кіслаты пайшло ад акіяна ў бок населеных раёнаў на поўдзень ад мыса Канаверал, што вымусіла некаторы час не выпускаць школьнікаў на вуліцу. Чыннікам аварыі стаў разрыў абалонкі на цвёрдапаліўным паскаральніку № 2, корпус якога, падобна што быў пашкоджаны яшчэ да пачатку палёту. Страты ад аварыі ракеты-носьбіта склалі 55 млн долараў ЗША, плюс 40 млн — кошт спадарожніка GPS.

## Зноскі 

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле
Катэгорыя:Ракеты-носьбіты ЗША
Катэгорыя:Касманаўтыка ЗША
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі