Эрнан Картэс

**Ферна́нда Картэ́с дэ Манро́й і Піса́ра Альтаміра́на** (), больш вядомы як **Ферна́нда**, **Эрна́нда**, **Ферна́н** ці **Эрна́н Картэ́с** (,  — ) — іспанскі канкістадор, які заваяваў Мексіку і знішчыў дзяржаўнасць ацтэкаў. Дзякуючы яму ў Еўропе з 1520-х гадоў сталі выкарыстоўваць  і шакалад.

Паходзіў з сям’і небагатых, але знатных  . Два гады вучыўся ва ўніверсітэце Саламанкі, аднак аддаў перавагу ваеннай кар’еры . У 1504 годзе пераехаў на Эспаньёлу, у 1510—1514 гадах удзельнічаў у экспедыцыі па заваяванні Кубы пад кіраўніцтвам Дыега дэ Веласкеса . У 1519—1521 гадах па ўласнай ініцыятыве распачаў  . У 1522—1526 гадах займаў пасаду  зноў утворанай калоніі Новая Іспанія, праводзячы незалежную палітыку, але з-за жорсткай барацьбы за ўладу ў 1528 годзе ён вярнуўся ў Еўропу . Кароль Карл V дараваў яму ў 1529 годзе тытул маркіза Аахакі (). У 1530 Картэс вярнуўся ў Мексіку ў званні ваеннага губернатара, але ўжо не меў рэальнай улады . У 1540 годзе назаўсёды вярнуўся ў Еўропу, удзельнічаў у  . Памёр і пахаваны ў Іспаніі, у 1566 годзе прах быў перанесены ў Мексіку . У 1560-я гады яго нашчадкі паспрабавалі захапіць уладу ў Мексіцы, але пераварот завяршыўся правалам .

Пра жыццё заваёўніка захавалася мала крыніц, якія часта супярэчаць адна адной, таму гісторыкі моцна разыходзяцца ў ацэнках яго асобы і спадчыны. Працы  зрабілі яго адным з ключавых персанажаў «» .

## Паходжанне 
Картэс належаў да роду ідальга як мінімум у двух пакаленнях. Прыжыццёвы біёграф Картэса — яго  , пісаў, што сем’і Картэсаў, Манрояў, Пісара і Альтамірана — старажытныя рады Эстрэмадуры, «са старых хрысціян». Сервантес дэ Салазар у прысвячэнні Картэсу 1546 года нават узвёў яго генеалогію да роду ламбардскіх каралёў, якія пераехалі ў Іспанію. Насупраць, дамініканец Барталаме дэ лас Касас, які ніколі не хаваў непрыязнасці да Картэса, пісаў, што канкістадор быў «*сынам дробнага дваранчыка, якога я ведаў асабіста, вельмі беднага і вельмі сціплага, але добрага хрысціяніна і, як сцвярджала пагалоска, ідальга*».

Дыега Альтамірана, дзед Эрнана па матчынай лініі, жанаты з Леанорай Санчэс Пісара, быў  Беатрысы Пачэка, графіні Медэльінскай. Ён уваходзіў у лік гарадскіх саветнікаў і стаў алькальдам. Марцін Картэс дэ Манро (1449—1528), бацька Эрнана, на працягу ўсяго жыцця займаў розныя дзяржаўныя пасады, у прыватнасці, быў рэхідорам, затым генеральным пракурорам гарадскога савета . У сярэдневяковай Іспаніі гэтыя пасады маглі займаць толькі ідальга. Марцін Картэс удзельнічаў у грамадзянскай вайне 1475—1479 гадоў на баку праціўнікаў каралевы Ізабелы ў чыне капітана кавалерыі.

Па бацькавай лініі Картэс быў далёкім сваяком  — першага губернатара Эспаньёлы. З матчынага боку Картэс быў траюрадным братам Франсіска Пісара — заваёўніка Перу; іншы яго сваяк, таксама Франсіска Пісара, суправаджаў Картэса ў заваяванні Мексікі.

Картэс сам расказваў Гамары, што стан яго сям’і быў сціплым. У 1948 годзе лекар-афтальмолаг з Медэльіна Селясціна Вега апублікаваў кнігу, у якой ацэньваў рэнтабельнасць уласнасці Марціна Картэса, і заявіў, што даходы сям’і былі невялікія. Падыход С. Вега падвяргаўся крытыцы, паколькі ён разглядаў дакументальныя сведчанні ў кантэксце рэканструяванага ўзроўню цэн мяжы XV—XVI стагоддзяў. У 2008 годзе новае даследаванне прадставіў мексіканскі вучоны Эстэбан Міра Кабаёс, які прыйшоў да вываду, што сямейства Картэсаў не было багатым, але ўзровень яго дабрабыту быў сувымерны з сацыяльным статусам.

## Ранняя біяграфія. Іспанія 
Дата нараджэння Картэса з’яўляецца прадметам спрэчак, паколькі ён яе паводле невядомых прычын хаваў. Гамара са слоў самога Картэса паказваў на 1485 год, але без удакладнення. Толькі ў адной ананімнай біяграфіі (абрываецца на 1519 годзе) гаворыцца, што ён нарадзіўся «у канцы ліпеня месяца», але больш гэтыя звесткі нідзе не пацвярджаюцца. Францысканскі гісторыкі Хероніма дэ Мендэта і Хуан дэ Таркемада прыводзілі для нараджэння Картэса дату 1483 год — год нараджэння Лютэра. Так пад заваяванне Мексікі падводзілася ідэалагічная база: Картэс з’явіўся на зямлю Новай Іспаніі дзеля звароту ў праўдзівую царкву індзейцаў і папаўнення імі шэрагаў каталікоў, парадзелай пасля Рэфармацыі.

Па дакументах Эрна Картэс дэ Манрой быў адзіным сынам Марціна Картэса дэ Манрой і Каталін Пісара Альтамірана. Пры хрышчэнні ў царкве Св. Марціна ў Медэльіне ён атрымаў імя дзеда па бацькоўскай лініі. Фернанда, Эрнанда і Эрнан былі ў той час адным і тым жа імем, для якога ў арфаграфіі таго часу існавала тры розныя напісанні (*Fernando*, *Hernando* і *Hernán*), таму яны ў роўнай ступені выкарыстоўваліся сучаснікамі.

З маці ў Картэса цёплых адносін не было, Гамара са слоў сына характарызаваў яе як «*суровую і скнарлівую*» асобу. У 1530 годзе ён перавёз маці ў Мексіку, дзе яна памерла праз некалькі месяцаў. Значна больш блізкія адносіны звязвалі бацькі і сына. Адзіны законны сын сваіх бацькоў, Эрна па звычаю таго часу рос пад наглядам карміцелькі, а ў падлеткавым узросце паступіў пад пачатак  і настаўнікі фехтавання. Гамара апісваў яго як слабое, хваравітае дзіця, што, верагодна, не адпавядала рэчаіснасці. На думку К. Дзювержэ, гэта было часткай створанай вакол асобы заваёўніка міфалогіі, «*паводле якой кволае стварэнне стала выбраннікам Божым, а таму атрымала абарону і заступніцтва, каб магло здзейсніць наканаванае*».

Да 14-гадовага ўзросту Картэс выхоўваўся ў родным Медэльіне, а далей яго вызначылі ва Універсітэт Саламанкі. У горадзе ён жыў у доме прафесара-юрыста Франсіска Нуньеса дэ Валера, жанатага з цёткай Эрнана — зводнай сястрой Марціна Картэса. У далейшым Франсіска Нуньес выконваў ролю афіцыйнага юрыста Картэса ў Іспаніі. Навучанне ва ўніверсітэце падоўжылася ўсяго два гады: узімку 1501 года ён вярнуўся ў Медэльін. Гамара пісаў: «*Бацькі сустрэлі яго няласкава, паколькі яны ўскладалі ўсе надзеі на свайго адзінага сына і марылі, што ён прысвяціць сябе вывучэнню права, навукі паўсюль у вялікім гонары і павазе*».

Картэс быў добра адукаваным па мерках XVI стагоддзя чалавекам, што прызнавалі і яго праціўнікі, у тым ліку лас Касас. Ён валодаў лацінскай мовай, у яго дакладах і лістах шмат лацінскіх цытат; па апісанні Марынеа Сікула — першага свайго біёграфа — умеў складаць вершы і рытмічную прозу.  і лас Касас называлі яго «бакалаўрам права». Амерыканскі гісторык XIX стагоддзя  выказаў здагадку, што гэтую ступень універсітэт прысвоіў Картэсу постфактум.

Галоўнай прычынай таго, што Картэс кінуў універсітэт, сучасныя біёграфы называюць жаданне ўдзельнічаць у каланізацыі Санта-Дамінга: далёкі сваяк бацькі Картэса — Нікалас дэ Аванда, быў прызначаны губернатарам Эспаньёлы. Пра яго жаданні з’ехаць у Новы Свет пісаў Гамара. Аднак у 1502 годзе флот Аванда адплыў без Картэса. Адзіную прычыну са слоў заваёўніка апісваў Гамара: Картэс падчас начнога візіту да замужняй дамы, нібыта, быў заўважаны яе мужам, і ратуючыся ўцёкамі па даху, сарваўся, пашкодзіўшы нагу. Наступныя два гады жыцця Картэса апісваліся біёграфамі супярэчліва: паводле Гамары, паправіўшыся, Картэс збіраўся адправіцца ў Італію пад камандаваннем . Наадварот, у біяграфіі Хуана Суарэс дэ Перальта (1589) сцвярджаецца, што Картэс правёў год у Вальядалідзе, дзе працаваў у натарыяльнай канторы.

## Эспаньёла і Куба 
У канцы 1503 года Картэс угаварыў бацькоў аплаціць яго пераезд у Новы Свет, і правёў некалькі месяцаў у Севільі, чакаючы аказіі да Санта-Дамінга. Ён прыбыў туды 6 красавіка 1504 года — за дзень да Вялікадня. Калонія знаходзілася тады ў стане цяжкага крызісу, і першы час Эрнан думаў адправіцца ў экспедыцыю на Жамчужны бераг (цяперашняя Венесуэла). Аднак неўзабаве з інспекцыі вярнуўся губернатар дэ Аванда, які цёпла прыняў сваяка і зарэгістраваў яго як *vecino* — паўнапраўнага каланіста, які бясплатна атрымаў зямлі з індзейцамі, якія апрацоўвалі іх () і права на пабудову дома ў горадзе; наўзамен Картэс абавязваўся праслужыць на Эспаньёле не менш за 5 гадоў.

20-гадовы Картэс стаў прыкметнай фігурай у калоніі пасля ўдзелу ў шэрагу карных паходаў у глыбінныя раёны вострава. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1506 года Картэс быў прызначаны натарыусам (, так называўся намеснік) у індзейскім селішчы Асуан на захад ад Санта-Дамінга, і вельмі паправіў сваё матэрыяльнае становішча. Ён атрымаў репартым’ента ў правінцыі Даяга; не выключана, што ён спрабаваў разводзіць цукровы трыснёг, завезеных з Канарскіх астравоў. Аднак жыццё памешчыка здавалася Картэсу прэсным, і ён вярнуўся ў Санта-Дамінга. У 1507 годзе ён пабудаваў дом на скрыжаванні вуліц Эль-Кондэ і Лас-Дамас, прама насупраць рэзідэнцыі губернатара — адзін з першых, якія захаваліся ў Новым Свеце. З 2001 года ў адрэстаўрыраваным доме размяшчаецца пасольства Францыі.

У 1509 годзе губернатар Авандо быў адкліканы ў сувязі з прызначэннем вялікім камандорам Ордэна Алькантара, на змену яму быў дасланы дон  — сын першаадкрывальніка Амерыкі. Калумб памяняў стратэгію развіцця калоніі, зрабіўшы стаўку на марскія экспедыцыі. У асяроддзе новага губернатара Картэс не ўпісваўся, а паколькі пяцігадовы кантракт з Аванда мінуў, ён мог уладкавацца ў якую-небудзь з захопніцкіх экспедыцый. Тым не менш, Картэс застаўся на Эспаньёле, як сцвярджаў Сервантес дэ Салазар, заразіўшыся сіфілісам ад адной з індзейскіх наложніц.

У 1510 годзе губернатар Калумб задумаў заваяванне Кубы, на чале паходу быў пастаўлены дон Дыега Веласкес дэ Куэльяр, які ўпершыню трапіў у Новы Свет ў 1493 годзе ў экспедыцыі  — брата першаадкрывальніка. Картэсу атрымалася атрымаць пасаду афіцыйнага скарбніка () арміі Веласкеса, якая налічвала каля 300 чалавек.

У лістападзе 1511 года Веласкес выйшаў з порта Сальвацьера-дэ-ла-Сабана на заходнім узбярэжжы Эспаньёлы. Экспедыцыя была старанна падрыхтавана: яшчэ па даручэнні Аванда ў 1509 годзе капітан Себасцьян дэ Акампа абышоў на караблі вакол Кубы, нанёсшы на карту ўсё зручныя бухты і якарныя стаянкі. Высадка прайшла ў заліве Баракоа, аднак Веласкес дзейнічаў асцярожна. 4 снежня 1512 года быў закладзены горад Асунсьён-дэ-Баракоа, які стаў арэнай змоў і разладаў, паколькі Веласкес імкнуўся весці палітыку, незалежную ад Дыега Калумба. Неўзабаве стала вядома пра змову супраць Веласкеса, прычым мяцежнікі вырашылі таемна паведаміць у Санта-Дамінга пра ціск з боку іх начальніка і абралі Картэса сваім паўнамоцным прадстаўніком. Картэс быў схоплены, калі збіраўся таемна адплыць на Эспаньёлу з тэкстам даносу, і неадкладна арыштаваны. Тым не менш, яму ўдалося сустрэцца з губернатарам сам-насам, і выйсці на волю. Саступіўшы пасаду скарбніка Амадору дэ Ларэсу, Картэс станавіўся алькальдам Сант’яга-дэ-Куба — тагачаснай сталіцы, а таксама абавязваўся ажаніцца са сваячкай () Веласкеса — Каталінай Хуарэс Маркайда (). Картэс не жадаў ажаніцца, паколькі жыў тады з індзейскай наложніцай, якую хрысціў пад імем Леаноры, а сваёй дачцэ-метысцы даў імя і прозвішча маці — Каталін Пісара; яе хросным бацькам быў губернатар Веласкес.

Пасля канчатковага «прымірэння» Кубы ў 1514 годзе, губернатар Веласкес не меў права здзяйсняць якую-небудзь дзейнасць за межамі вострава. Толькі ў 1517 годзе Веласкес атрымаў права *rescate*, г. зн. гандлю з суседнімі астравамі. Пад гэтым тэрмінам хаваліся пірацкія набегі на суседнія астравы і мацярык, з мэтай захопу золата і індзейскіх рабоў — карэннае насельніцтва Кубы імкліва вымірала. У лютым 1517 года адправілася ў шлях экспедыцыя Франсіска Эрнандэса дэ Кордаба, збірайся ў глыбокай таямніцы. Яе вынікам было адкрыццё Юкатана, паводле вынікаў якога Веласкес запатрабаваў для сябе звання , і стаў рыхтавацца да заваявання мацерыковых дзяржаў. У 1518 годзе была адпраўлена экспедыцыя пляменніка Веласкеса — Хуана Грыхальвы, у якой праславіліся многія будучыя паплечнікі Картэса — Альварада,  і Берналь Дыяс. Сам Картэс не ўдзельнічаў у гэтых экспедыцыях, якія рыхтаваліся на асабістыя сродкі губернатара.

Увосень 1518 года Картэс пачаў барацьбу за вяршэнства ў паходзе для заваёвы Мексікі. Для пачатку ён дамогся ад урада Санта-Дамінга дазволу арганізаваць экспедыцыю. 23 кастрычніка 1518 года Веласкес падпісаў кантракт і інструкцыі для Картэса, прычым і Юкатан і Мексіка называліся ў ім «астравамі». Паводле кантракту губернатар Кубы рыхтаваў 3 караблі, сродкі для астатніх давалі Картэс і казначэй калоніі Амадор дэ Ларэс (планавалася падрыхтаваць 10 судоў). Усе выдаткі па змесце арміі і забеспячэнню яе харчаваннем нёс толькі Картэс. На рыштунак экспедыцыі Картэс выдаткаваў увесь стан, заклаў усе маёнткі і прадаў рабоў, а таксама залез у даўгі.

## Заваяванне Мексікі 
### Высадка ў Мексіцы 
Да лістапада 1518 года адносіны паміж Картэсам і Веласкесам пагоршыліся, у дадатак, з’явіліся і іншыя прэтэндэнты на пасаду галоўнакамандуючага. Пасля прыбыцця экспедыцыі Грыхальвы, Картэс накіраваў на яго эскадру Педра дэ Альварада, каб сагітаваць яго людзей прыняць удзел у паходзе. Гэта прывяло да таго, што Веласкес часова адмовіўся ад скасавання кантракту з Картэсам. У ноч з 17 на 18 лістапада 1518 года эскадра Картэса пакінула кубінскую сталіцу.

Армія Картэса ўключала толькі 350 чалавек, таму ён пераклаў сваю эскадру ў Вілья-дэ-ла-Сантысіма-Трынідад, дзе знаходзіўся Грыхальва. Яго каманда — каля 200 чалавек — пайшла пад камандаванне Картэса. Адпраўленне зацягвалася, паколькі Картэс інтэнсіўна скупляў харчовыя запасы. Паводле К. Дзювержэ — біёграфа — Картэс адразу паказаў, што плануе не рабаўніцкі набег, а каланізацыйную экспедыцыю. Гэта даказваецца і тым, што сцяг Картэса нёс лацінскі дэвіз *in hoc signo vinces* («Пад гэтым сцягам пераможам»), запазычаны ў  імператара Канстанціна.

Канчаткова армія Картэса ўключала 508 пехацінцаў, 16 конных рыцараў (некалькі з якіх у складчыну валодалі адным канём, як той жа Альварада), 13 аркебузіраў, 32 арбалетчыкі, 100 матросаў і 200 рабоў — кубінскіх індзейцаў і неграў з энкамьенд Картэса, у якасці слуг і насільшчыкаў. Рыштунак уключаў 16 коней (11 жарабцоў і 5 кабыл, пералічаных Берналем Дыясам пайменна), 10 гармат і 4 фальканеты. Сярод афіцэраў атрада Картэса вылучаліся будучыя заваёўнікі Цэнтральнай Амерыкі: Алонса Эрнандэс Портакарэра (яму першапачаткова дасталася ), Алонса Давіла, Франсіска дэ Мантэха, Франсіска дэ Сальседа, Хуан Веласкес дэ Леон (сваяк кубінскага губернатара), ,  і Педра дэ Альварада. Многія з іх былі дасведчанымі салдатамі, ваярамі ў Італіі і на Антыльскіх астравах. Каманда і армія размясцілася на 11 караблях. Галоўным стырнікам быў Антон дэ Аламінас (удзельнік трэцяй экспедыцыі Калумба і экспедыцыі Понсэ дэ Леона, Франсіска дэ Кордабы і Хуана дэ Грыхальва). Акрамя пералічаных асоб, у экспедыцыі ўдзельнічалі тры натарыусы і два святары.

10 лютага 1519 года экспедыцыя адправілася да ўзбярэжжа Юкатана. Першы кантакт з высокай цывілізацыяй Амерыкі адбыўся на востраве Касумель, дзе ў той час было княства мая Экаб, цэнтр шанавання багіні ўрадлівасці Іш-Чэль. Іспанцы паспрабавалі разбурыць святыню, прыйшоўшы ў жах ад абраду ахвярапрынашэння. У якасці перакладчыка першы час служыў індзейскі юнак-раб, ад якога былі атрыманы звесткі аб , іспанскім святары, што патрапіў у палон да мая і вывучыў іх мову. Ён стаў галоўным перакладчыкам экспедыцыі . У сакавіку 1519 года Картэс фармальна далучыў Юкатан да іспанскіх валадарстваў (фактычна гэта адбылося толькі ў 1535 годзе). Далей экспедыцыя пайшла ўздоўж ўзбярэжжа, 14 сакавіка было дасягнута вусце ракі Табаска, якую іспанцы называлі Грыхальвай. Канкістадоры напалі на індзейскае паселішча, але золата не знайшлі. У Табаска 19 сакавіка Картэс атрымаў ад мясцовых кіраўнікоў падарункі: шмат золата і 20 жанчын, сярод якіх была Малінчэ, якая стала афіцыйнай перакладчыцай і наложніцай Картэса. Яна адразу ж была хрышчоная, іспанцы называлі яе «донна Марына».

### Заснаванне Веракруса 
У  1519 года экспедыцыя Картэса высадзілася ў гавані Сан-Хуан-дэ-Улуа, адкрытай Грыхальвай. На Вялікдзень прыбыў намеснік дадзенай вобласці (*кальпішкі*) — Тэндыль. Іспанцы адслужылі перад ім урачыстую імшу, пасля чаго Картэс выказаў жаданне сустрэцца з Мантэсумам — кіраўніком ацтэкаў. Просьба была падмацавана ваенным парадам, на якім лейтэнант Альварада паказаў мастацтва , а таксама быў дадзены артылерыйскі салют. Сярод дароў, адпраўленых іспанцамі Мантэсуме, быў іспанскі шлем з пазалотай. Берналь Дыяс і іншыя іспанскія храністы сцвярджалі, што індзейцы знайшлі яго падобным на галаўны ўбор бога вайны . Паводле іспанскіх паведамленняў, Мантэсума, убачыўшы шлем, пераканаўся, што іспанцы з’яўляюцца пасланцамі бога Кецалькаатля, якія павінны прыйсці з мора і авалодаць краінай. Сучасныя даследчыкі мяркуюць, што гэты міф быў складзеная самімі іспанцамі ўжо пасля заваявання Мексікі для ідэалагічнага абгрунтавання заваяванняў.

Тэндыль прыбыў праз тыдзень, прывезлі вялікая колькасць у адказ дароў, у іх ліку выявы сонца і месяца з золата і срэбра, вайсковы рыштунак, уборы шляхты і інш. Дары суправаджаліся катэгарычнай адмовай прыняць правадыра еўрапейцаў. Салдаты ледзь не паднялі бунт, паколькі лічылі, што мэта паходу выканана, і можна вяртацца на Кубу: іспанцы моцна пакутавалі ад спёкі, маскітаў і дрэннай ежы. Паводле Берналя Дыяса да таго моманту ад недаядання і хвароб памерла ўжо 35 чалавек.

Праз два дні пасля ад’езду Тэндыля да Картэсу прыбыло пасольства татанакаў з Семпаалы, якое прапанавала саюз супраць ацтэкаў. Картэс тым самым атрымліваў законную падставу застацца ў Мексіцы і нават пачаць паход у сталіцу Мантэсумы. Першым актам стала стварэнне тылавой базы — быў заснаваны порт Вілья-Рыка-дэ-ла-Веракрус, які размяшчаўся тады ў 70 км на поўнач ад сучаснага горада. Былі праведзены выбары муніцыпальнага савета, кіраўніком якога стаў натарыус Дыега дэ Гадой з Медэльіна, а алькальдамі — сябар Картэса Портакарэра і апазіцыянер Франсіска дэ Мантэха. Сам Картэс агульным галасаваннем быў абраны галоўнакамандуючым і вярхоўным суддзёй, пасля чаго неадкладна арыштаваў лідараў апазіцыі, якія выступалі за вяртанне.

У Семпаалу Картэс увайшоў без бою. На сходзе правадыроў народа была абвешчаная вайна ацтэкам. Большую частку арміі Картэса цяпер склалі саюзныя плямёны татанакаў. Касік паднёс іспанцам шмат золата і падарыў васьмярых дзяўчат — усе яны былі сваячкамі правадыроў татанакаў, у іх ліку была і пляменніца кіраўніка, якую Картэс узяў сабе.

Неўзабаве прыбыла каравела з Кубы (ёю камандаваў Франсіска дэ Сауседа, пакінуты назіральнікам), якая прынесла трывожныя весткі: кароль Карл V дараваў Веласкесу права адэлантада заваяваных зямель з правам заснавання гарадоў і пажыццёвага генерал-капітана, а таксама пакрыццё ваенных выдаткаў у 1/70 ад атрыманага прыбытку. Пры гэтым капітуляцыі былі датаваныя 13 лістапад 1518 года, што адмяняла дамову з Картэсам ад 18 лістапада. Зрэшты, каравела прывезла і падмацаванне: 70 пехацінцаў, каня і кабылу. Картэс на тыдзень адасобіўся ў сваёй каюце, а 10 ліпеня склікаў муніцыпальны савет Веракруса і прымусіў алькальдаў і рэхідораў падпісаць сваё першае данясенне пра заваёву Мексікі, адрасаваны непасрэдна каралю. У пасланні Картэс сваёй галоўнай мэтай назваў «далучэнне мясцовых жыхароў да святой каталіцкай царквы». Ад імя муніцыпальнага савета ў караля прасілі прызначыць Картэса і «*не давяраць гэтыя землі Дыега Веласкесу, якім бы тытулам той ні быў падараваны, няхай гэта будзе адэлантада, пажыццёвы губернатар ці іншы тытул або чын*». Пасланне суправаджалася велізарнай пасылкай каштоўнасцей, якая склала амаль усё, што іспанцы паспелі захапіць у Табаска і на зямлі татанакаў. Берналь Дыяс пісаў, што «для ўзору» ў Іспанію адправілі і чацвярых мексіканскіх індзейцаў, якіх вызвалілі ад ахвяравання ў Семпаале. Суправаджаць дары быў адпраўлены лідар апазіцыі — Франсіска дэ Мантэха, які паведаміў Веласкесу праз матроса аб велічыні здабычы, але не стаў здаваць яе.

Каралеўская здабыча была адпраўлена 26 ліпеня 1519 года; у тую ж ноч Картэс, дамовіўшыся са шкіперам, што ўсе экіпажы становяцца пехацінцамі, распарадзіўся затапіць караблі ў гавані Веракруса. Гэты акт суправаджаўся судом над астатнімі апазіцыянерамі, прычым двое прыхільнікаў Веласкеса былі павешаныя, некаторыя былі падвергнуты пакаранням або лупцоўцы, а іншыя атрымалі прабачэнне. Пакінуўшы ў Веракрусе 150 салдат, 2 рыцараў, 2 прылады і 50 кубінскіх індзейцаў, Картэс стаў рыхтавацца да паходу ўглыб краіны. Падрыхтоўка ішла ў Семпаале, якую іспанцы пакінулі 16 жніўня 1519.

### Першы паход на Тэначтытлан 
Першай мэтай Картэса стала горнае княства , якое ваявала з дзяржавамі Траістага саюза (уласна ацтэкамі). Картэс меў 300 пехацінцаў, 15 рыцараў і каля 1300 татанакскіх воінаў і насільшчыкаў — іспанцы ішлі ўлегцы. На зямлі Тласкалы прыйшлося вытрымаць бой з першабытнікамі, прычым тласкаланцы забілі двух коней. Неўзабаве правадыры тласкаланцаў дамовіліся паміж сабой, і 3 кастрычніка Картэс быў урачыста прыняты ў горадзе. Ішоў 24-ы дзень паходу. Вярхоўны правадыр тласкаланцаў Шыкаценкатль і іншыя кіраўнікі падарылі іспанцам сваіх дачок, каб «зліцца са гэтак харобрымі і добрымі людзьмі». Картэс звязаў гэты акт з хрысціянізацыяй, пасля чаго адна з пірамід Тласкалы была ачышчана ад «ідалаў», асвечана, і тласкаланкі прынялі там хрышчэнне. Дачка Шыкаценкатля была прыслоўях Луіс дэ Тласкала, і Картэс асабіста ўручыў яе Педра дэ Альварадзе, назваўшы яго сваім малодшым братам. Тласкаланкі дасталіся таксама Хуану Веласкес дэ Лявону, Гансала дэ Сандовалю і іншым. Храністы таксама сцвярджалі, што Картэсу ўдалося ахрысціць чацвярых правадыроў Тласкалы, але ва ўласных яго пасланнях аб гэтым не згадваецца.

Яшчэ ў перыяд баявых дзеянняў у Тласкалу прыбыло пасольства Мантэсумы, устрывожанага альянсам Картэса з мяцежнымі княствамі. Іспанцам прадпісвалася ісці ў  — другі па велічыні горад-дзяржаву Цэнтральнай Мексікі, святы цэнтр мясцовай рэлігіі. Гэта адпавядала планам Картэса, а тласкаланцы далі з ім дзесяцітысячнае войска.

12 кастрычніка Картэс увайшоў у Чалулу, прычым жыхары наладзілі вялікае свята з ахвярапрынашэннямі. Храністы і сам Картэс пісалі, што супраць іспанцаў была складзена змова: паслы Мантэсумы абяцалі даць насільшчыкаў, якія апынуліся замаскіраванымі ваярамі, іх павінны былі падтрымаць жыхары Чалула. У выніку 18 кастрычніка Картэс правёў вялікую разню, якая доўжылася каля пяці гадзін, прычым быў дадзены загад спаліць грамадскія будынкі і храмы. Найбольшая колькасць ахвяр палічыў Гамара — каля 6000 чалавек. Пасля гэтага Картэс падпісаў з кіраўнікамі Чалулы мірны дагавор, завераны іспанскім натарыусам.

Па шляху да сталіцы ацтэкаў іспанцы ўбачылі вулкан Папакатэпетль. Афіцэр Картэса — Дыега дэ Ордас адважыўся скарыць вяршыню вулкана з двума збраяносцамі. Пазней кароль Карл V дазволіў уключыць малюнак вулкана ў герб Ордас.

У Тэначтытлан іспанцы ўвайшлі 8 лістапада 1519 года і былі ласкава сустрэтыя кіраўнікамі васальных гарадоў Істапалапа на Кулуакана. На галоўнай гарадской плошчы адбылася сустрэча Картэса з тлатаані ацтэкаў — Мантэсумам II. Гэта падзея была запісана ў мясцовым піктаграфічным кодэксе наступнымі словамі:

Мантэсума ўзнагародзіў Картэса мноствам залатых упрыгожванняў, якія толькі ўзмацнілі жаданне іспанцаў завалодаць гэтай краінай. Заваёўнікі былі размешчаны ў палацы  — аднаго з ранейшых кіраўнікоў. Гэтыя падзеі былі адлюстраваны і ў крыніцах, складзеных на аснове індзейскіх звестак, у прыватнасці, у :

Зроблены ў свой час гісторыкам А. Касо аналіз адпаведнікаў ацтэкскіх і еўрапейскіх дат паказаў, што дата першага ўступлення Картэса ў Тэначтытлан — 9 лістапада 1519 года і адпавядае ацтэкскай даце 8 Ээкатль 9 Кечолі года 1 Акатль.

Першы тыдзень у Тэначтытлане прайшла спакойна; іспанцы захапляліся прыгажосцямі і выгодамі мексіканскай сталіцы, аднак Картэс аддаў распараджэнне салдатам і афіцэрам хадзіць узброенымі і днём і ноччу. Калі Мантэсума не дазволіў асвяціць цэнтральны храм Тэначтытлана і спыніць крывавыя ахвярапрынашэнні, Картэс папрасіў дазволу пабудаваць хрысціянскую капліцу ў іспанскай рэзідэнцыі. У ходзе рамонтных работ быў знойдзены шырокі залаты скарб. Неўзабаве тласкаланскі ганец прывёз ліст з Веракруса аб нападзе ацтэкскага гарнізона, падчас якога быў забіты камендант і старэйшы , а таксама мноства саюзных татанакаў. Картэс у гэтых умовах захапіў у закладнікі кіраўніка ацтэкаў Мантэсуму, які першапачаткова прапаноўваў у закладнікі сваіх сыноў. Вонкава становішча кіраўніка не змянілася: у рэзідэнцыі іспанцаў ён быў акружаны пашанай, падтрымліваўся і звычайны цырыманіял.

Праз паўгода нявызначанасці, з Веракруса прыйшлі весткі аб высадцы , накіраванага кубінскім адэлантада Веласкеса для заваявання Мексікі і ўціхамірвання Картэса. Яго армада ўключала 18 судоў, 900 салдат, 80 конных рыцараў, 90 арбалетчыкаў, 70 аркебузнікаў і 20 гармат. Галоўнай памылкай Нарваэса было тое, што ён павёў сябе ў адносінах да людзей Картэса і саюзных індзейцаў як заваёўнік, у выніку яго людзі адправілі скаргу ва ўрад Санта-Дамінга, у апазіцыі да якога знаходзіўся Веласкес. Картэс накіраваў у Веракрус індзейскіх шпіёнаў, а паколькі большасць членаў экспедыцыі Нарваэса ён ведаў асабіста, то пачаў таемную дастаўку лістоў з прапановай далучыцца да ўласнага паходу. Картэс звярнуўся і наўпрост да Нарваэса, паслаўшы веснікам святара Барталамеа дэ Альмеда. Вырашыўшы пакінуць Мехіка (як называлі Тэначтытлан іспанцы), Картэс прызначыў камендантам сталіцы Альварада, даўшы яму 80 іспанцаў і вялікую частку тласкаланцаў. У Картэса заставалася не больш за 70 іспанцаў.

Прыбыўшы ў Семпоалу, Картэс арганізаваў вярбоўку членаў атрада Нарваэса, а 28 мая 1520 года была праведзена баявая аперацыя. Нарваэс быў захоплены Гансала дэ Сандавалем — выгнаным ім губернатарам Веракруса. Упаўнаважаны Веласкеса і некалькі яго бліжэйшых паплечнікаў былі кінутыя ў турму ў Веракрусе, а ўся яго армія дасталася Картэсу. Заваёўнік Мексікі на гэты раз не стаў знішчаць флот, але загадаў зняць з караблёў ветразную аснастку, стырно і компасы. Тут жа Картэс, верагодна, упершыню задумаўся аб умацаванні свайго ўплыву па-за Мехіка-Тэначтытлана, накіраваўшы Хуана Веласкеса дэ Леона абследаваць паўночныя вобласці, а Дыега дэ Ордаса — на поўдзень, вылучыўшы кожнаму па 200 салдат. Акрамя таго, галоўнакамандуючы адправіў два караблі на Ямайку, каб завезці ў Мексіку племянную жывёлу. У разгар падрыхтовак прыбылі ганцы-тласкаланцы з Мехіка з паведамленнямі, што сталіца ацтэкаў узбунтавалася, а страты гарнізона Альварада склалі ўжо 7 чалавек забітымі.

### «Ноч смутку» 
: 

Адначасова з пасланцамі Альварада, у Семпаалу прыбылі ацтэкскія паслы са скаргай на каменданта Мехіка. Паводле Берналя Дыяса, Альварада перабіў мноства жрацоў і індзейскай шляхты падчас святкавання ахвярапрынашэнняў Уіцылапочтлі і . Практычна ўсе храністы, не выключаючы Гамары, пісалі, што галоўнай прычынай было жаданне Альварада абрабаваць індзейцаў; паводле лас Касаса было забіта да 2000 чалавек. Напад на бяззбройных людзей абурыў мексіканцаў, іспанцы і тласкаланцы апынуліся абложаныя ў сваёй рэзідэнцыі, прыкрываючыся закладнікам — Мантэсумам. Картэс паспяшаўся ў Тласкалу, дзе быў праведзены агляд войска: у яго было 1300 пехацінцаў, 96 конных рыцараў, 80 арбалетчыкаў і 80 аркебузнікаў, а таксама 2000 тласкаланцаў. 24 чэрвеня 1520 года іспанцы ў другі раз увайшлі ў Тэначтытлан.

Да таго часу індзейцы актыўна рыхтаваліся да вайны, і абралі новага тлатаані — ; Мантэсума як закладнік страціў усякую каштоўнасць. Па ўласным паведамленні Картэса, 25 чэрвеня ён распачаў апошнюю спробу дамовіцца і загадаў вывесці кіраўніка на дах палаца Ашаякатля ў надзеі, што ён уціхамірыць натоўп. У выніку Мантэсума быў закіданы камянямі, атрымаўшы цяжкія раненні, ён памёр 28 чэрвеня. Індзейскія храністы сцвярджалі, што ён быў забіты самімі іспанцамі.

Становішча іспанцаў ускладнялася тым, што Тэначтытлан XVI стагоддзя размяшчаўся на востраве, злучаным дамбамі з мацерыком, прычым ацтэкі прыбралі масты, злучалі пратокі і каналы; Картэс выбраў для руху Тлакапанскую дамбу, якая мела даўжыню каля 3 км. Крывавае адступленне іспанцаў у ноч на 1 ліпеня атрымала назву «» (індзейская дата — 9 Алін 19 Тэкумльуітонтлі года 2 Тэкпатль). Была страчана ўся артылерыя, усё золата, нарабаванае ў Тэначтытлане; непараненых не засталося наогул. Дакладны маштаб страт усталяваць цяжка: максімальныя лічбы прыводзіў Берналь Дыяс — загінула каля 1000 іспанцаў, паводле Картэса — не больш за 150 чалавек. Картэс вельмі мала піша пра «Ноч смутку» у сваёй справаздачы: ствараецца ўражанне, што яму было непрыемна ўспамінаць гэтыя падзеі. Асаблівы гераізм праявіў лейтэнант Альварада — камандзір ар’ергарда.

Змучаным іспанцам удалося выстаяць у  7 ліпеня 1520 года, калі ацтэкі паспрабавалі перахапіць Картэса па шляху ў Тласкалу. Іспанцам на чале з генерал-капітанам, атрымалася забіць камандуючага — *сіуакаатля* (намесніка тлатаані), пасля чаго індзейцы разбегліся. У Тласкалу прыбылі 440 пехацінцаў, 20 рыцараў, 12 арбалетчыкаў і 7 аркебузнікаў, з імі былі індзейскія наложніцы Картэса і Альварада — Малінчэ і Луіса дэ Тласкала. Тласкаланцы і татанакі засталіся верныя іспанскім заваёўнікам, так што ў Картэса былі рэсурсы для канчатковага захопу ацтэкскай дзяржавы. Як сімвал гэтага, Картэс заснаваў на месцы індзейскага горада Тэпеяк крэпасць Сегура-дэ-ла-Франтэра ().

Картэс, будучы юрыстам, склаў у Тласкале пратакол аб страце каралеўскай пяціны (20 % усёй здабычы, належнай каралю), а таксама склаў абвінаваўчы акт супраць Веласкеса і Нарваэса, усклаўшы на іх адказнасць за паўстанне ў Тэначтытлане. Карлу V быў накіравана калектыўны ліст усёй арміі (было пастаўлена 544 подпісы), у якім паведамлялася аб легітымнасці абрання Картэса генерал-капітанам і вярхоўным суддзёй і ўтрымлівалася прашэнне зацвердзіць яго ў гэтых пасадах афіцыйна. Да гэтага ліста Картэс дадаў асабістае пасланне свайму бацьку Марціну, свайму іспанскаму юрысту — кузену Франсіска Нуньесу і шматлікім знаёмым пры двары і ў кулуарах улады.
У Сегура-дэ-ла-Франтэра была напісана другая рэляцыя Карлу V, якая дэманструе як літаратурны, так і палітычны дар Картэса. У 1522 годзе яна была надрукаваная ў Севільі, у 1523 годзе перавыдадзеная ў Сарагосе, а ў 1524 годзе была перакладзеная на лацінскую мову і выдадзена ў Нюрнбергу, стаўшы падзеяй агульнаеўрапейскай значнасці.

У сваёй рэляцыі Картэс аб’яўляў імператару Карлу, што збіраецца ахрысціць свае заваяванні «Новай Іспаніяй». Паводле К. Дзювержэ, гэта вельмі шматзначная дэталь: *«…У 1520 годзе Іспанія была яшчэ не больш чым канцэпцыяй, ідэяй адзінства і аднастайнасці старадаўніх тэрыторый, якія складалі каралеўства Кастыліі і Арагона. Гэтая палітычная канцэпцыя апярэджвала рэальнае становішча рэчаў, паколькі ў пачатку XVI стагоддзя Іспанія была яшчэ далёкая ад адзінай дзяржавы. Ужыўшы тэрмін „Новая Іспанія“, Картэс адначасова прадэманстраваў перадавы вобраз думкі і пэўнае тактычнае чуццё: з аднаго боку, ён дапамагаў Карлу V садзіць ідэю вялікай, моцнай і адзінай і непадзельнай Іспаніі; з другога — у зародку перарываў усе магчымыя намеры да падзелу яго заваёў, якія не прымусілі б сябе чакаць, калі б апетыты не былі стрыманы цвёрдай рукой адзінай улады. Ён аказаў палітычную падтрымку імператару, прызнаўшы існаванне Іспаніі адбыўся фактам і гарантаваў сябе ад расцягвання набытых мексіканскіх уладанняў»*. Рэляцыі даставілі: у Іспанію — Дыега дэ Ордас, у Санта-Дамінга — Алонса Давіла. На Кубу быў адпраўлены былы сакратар Веласкеса Андрэс дэ Дуэра, з ім Картэс перадаў лісты і золата для сваёй законнай жонкі Каталін і індзейскай наложніцы Леаноры.

### Падзенне Тэначтытлана 
Аблозе Тэначтытлана папярэднічала эпідэмія воспы, якую завёз у Мексіку чарнаскуры раб Нарваэса, які памёр у Семпаале. У выніку эпідэміі памёр імператар ацтэкаў Куітлауак, які кіраваў усяго 80 дзён, і новым тлатаані быў абраны Куаутэмок.

Картэс вырашыў арганізаваць штурм Мехіка-Тэначтытлана з вады, і пачаў пабудову флоту ў Тласкале. Будоўляй кіраваў карабельны цясляр Марцін Лопес, які заклаў 13 дэсантных брыганцін, якія мелі вёслы і маленькія гарматы на носе. Іх пабудавалі з матэрыялаў, дасланых з Веракруса (уключаючы цвікі і ліны), а затым разабралі і перанеслі ў даліну Мехіка на плячах індзейскіх рабоў; гэтая праца заняла ўвесь сакавік і красавік 1521 года. Тласкаланцы далі 10000-ю армію, якой камандаваў касік Чычымекатекутлі, акрамя таго 8000 рабоў пераносілі разабраныя караблі, 2000 рабоў — правіянт, і 8000 тласкаланцаў іх канваіравалі. Атрымалася атрымаць саюзніка і тылавую базу ў даліне Мехіка — гэта быў горад-дзяржава , дзе былі ўзведзены сухі док і гавань для іспанскіх брыганцін. Пакуль ішло будаўніцтва, войскі Картэса занялі амаль усю ўсходнюю частку даліны Мехіка, аднак за гарады  і  ішлі выключна разлютаваныя баі. У Веракрус тады ўпершыню прыйшоў карабель непасрэдна з Іспаніі, на якім прыбыў каралеўскі казначэй Хуліан дэ Алдэрэтэ, а таксама манах-францысканец Педра Мелгарэха, які прывёз індульгенцыі для канкістадораў, з імі былі яшчэ 200 салдат і 80 коней.

28 красавіка 1521 года Картэс правёў генеральны агляд арміі, якая налічвала крыху больш за 700 іспанскіх салдат пры 85 конях, 110 арбалет і аркебузы, 3 цяжкіх гарматах і 15 лёгкіх палявых спарудах. Індзейцы, аднак, складалі пераважную большасць войскаў Картэса, прычым толькі прыазёрныя гараыа-дзяржавы падалі каля 150 000 чалавек і 6000  для іх дастаўкі. Адначасова Картэс раскрыў два змовы ў іспанскай і індзейскім лагеры. Антоніа дэ Вільяфанья — сябар кубінскага губернатара Веласкеса — пасля суда быў павешаны ў Тэскоцы, будучы абвінавачаны ў спробе захопу ўлады. У сувязях з Куаутэмокам быў абвінавачаны тласкаланскі правадыр Шыкаценкатль-малодшы, якога таксама павесілі. Картэс пасля гэтага не з’яўляўся на людзях без целаахоўнікаў. У сярэдзіне красавіка прайшлі няўдалыя перамовы з кіраўніком ацтэкаў аб здачы горада.

Штурм горада пачаўся 30 мая 1521 года, прычым Картэс размясціў свае войскі ў трох пунктах, дзе дамбы злучаліся з мацерыком; акрамя таго, у гэты дзень быў перакрыты акведук, які дастаўляе ў Мехіка ваду. За месяц баёў войскам Картэса тройчы ўдавалася ўварвацца ў Тэначтытлан і дайсці да цэнтральнай плошчы, аднойчы нават атрымалася падняцца на вяршыню  і скінуць адтуль «ідалаў», але замацавацца так і не ўдавалася. Цяжкае паражэнне іспанцы пацярпелі 30 чэрвеня пры штурме : былі забітыя 60 канкістадораў, а галоўнакамандуючы быў цяжка паранены. Пацярпеўшы няўдачу, Картэс вырашыў узяць Мехіка зморам — у канцы ліпеня горад быў адрэзаны ад дамбаў. 13 жніўня (1 Каатль 2 Шокатльуэці года 3 Кале) Куаутэмок паспрабаваў бегчы на пірозе, але быў перахоплены Гарсіяй Ольгінан — сябрам і збраяносцам Гансала дэ Сандаваля.

Куаутэмок быў сустрэты Картэсам з належаць ўшанаваннямі, але па легендзе, ён выхапіў у камандзіра іспанцаў кінжал, і паспрабаваў закалоць (Берналь Дыяс, наадварот, сцвярджаў, што кіраўнік ацтэкаў сам прасіў забіць яго). Картэс адразу загадаў яму ачысціць горад ад астанкаў забітых, а таксама аднавіць водаправод, дамбы і пабудовы ў двухмесячны тэрмін. Аднак вельмі хутка высветлілася, што золата, зніклае ў «Ноч смутку», знікла бясследна. Франсіска Лопес дэ Гамара пісаў, што ўжо праз тыдзень пасля падзення Тэначтытлана канкістадоры аддалі на катаванне агнём Куаутэмока і яго кузена — кіраўніка Тлакапана Цетлепанкецаля, роўна і некалькіх вышэйшых чыноўнікаў ацтэкаў, змушаючы сказаць, дзе схавана золата. Цетлепанкецаль не вытрымаў пакут і гучна закрычаў, тады Куаутэмок падбадзёрыў яго фразай: «Трымайся! Бо і я не аддаюся задавальненням, знаходзячыся ў сваёй купальні». Крыстабаля дэ Ахеда сведчыў, што Картэс асабіста прымаў удзел у катаванні; у рэляцыях заваёўніка аб гэтым эпізодзе наогул не згадваецца.

У студзені 1522 года бацька заваёўніка — дон Марцін Картэс, з трыма кузенамі, быў па рэкамендацыі герцага Бехарскага прыняты намеснікам Карла V у Іспаніі — кардыналам-арцыбіскупам Адрыянам Утрэхцкім, абраным за некалькі дзён да таго Папам Рымскім. Гутарка вялася на латыні, і фактычны кіраўнік Іспаніі стаў на бок Эрнан Картэса. У жніўні 1522 года ў Іспанію вярнуўся кароль Карл V, якому мелася ўсталяваць статус Мексікі ў шэрагу сваіх уладанняў. Кароль загадаў стварыць камісію для прымірэння Картэса і Веласкеса. Тады ж у Іспанію прыйшла трэцяя рэляцыя Картэса, датаваная 15 мая 1522 года, у якой падрабязна апісваліся «Ноч смутку» і ўзяцце Тэначтытлана. Да ліста прыкладалася каралеўская пяціна і багатыя дары манастырам Кастыліі і ўплывовым асобам каралеўства.

15 кастрычніка 1522 года Карл V падпісаў указ аб прызначэнні Эрнана Картэса «*губернатарам, генерал-капітанам і вярхоўным судовым выканаўцам па грамадзянскіх і крымінальных справах на ўсёй тэрыторыі і ва ўсіх правінцыях Новай Іспаніі*».

## Кіраўнік Мексікі 
### Герб Картэса 
Адной з узнагарод Карла V за заваяванне Новай Іспаніі было падараванне Картэсу правы на асаблівы адметны герб «звыш таго, што атрымаў у спадчыну ад продкаў па сваім паходжанні». Паводле тагачаснага звычаю Эрнан павінен быў выказаць свае пажаданні да зместу герба. 7 сакавіка 1525 года датаваны ліст, накіраванае каралеўскім сакратаром Франсіска дэ лос Кобас, дзе апісваецца геральдычная кампазіцыя:

Прафесар Хаўер Лопес Медэліна дае больш падрабязную расшыфроўку геральдычнай сімволікі. Двухгаловы арол Габсбургаў, змешчаны ў верхняй левай частцы шчыта, адначасова сімвалізуе буйныя дасягненні імперскага маштабу і паказвае на сувязь паміж сюзерэнам і васалам. Тры кароны ў правай верхняй частцы шчыта сімвалізуюць трох ацтэкскіх кіраўнікоў, зрынутых Картэсам, гэта Мантэсума, Куітлауак і Куаўтэмак. Залаты леў у ніжняй левай частцы шчыта сімвалізуе гераічнае дзеянне. Нарэшце, у правай ніжняй частцы шчыта змешчана выява пірамід Тэначтытлана, перад якімі намаляваны манастыры і саборы новага горада — Мехіка, якія адлюстроўваюцца ў водах возера Тэскока. Блазон абрамлены ланцугом, якая злучае 7 галоў індзейцаў, якія сімвалізуюць васальныя гарады-дзяржавы даліны Мехіка, заваяваныя Картэсам: Тлакапан, Каяакан, , Тэскока, , , Тлатэлолька. Паколькі бацька Картэса належаў да роду Манрояў, яго герб змешчаны ў самым цэнтры блазона. Хоць дэвіз не быў уключаны ў каралеўскае падараванне, але Картэс увёў і яго, дадаўшы таксама крылатага льва. Лацінскі тэкст дэвізу абвяшчаў: *Judicium Domini aprehendit eos et fortitudo ejus corroboravit brachium meum* — «Правасуддзе Гасподняе наступіла іх, і сіла Яго ўмацавала руку маю».

Згодна з К. Дюверже, герб Картэса мог мець другое прачытанне, укаранёныя ў дакалумбавай мексіканскай культуры, яго можна ўспрымаць як . Арол Габсбургаў і леў левага поля адпавядалі сімвалам сонца і вайны — арла і ягуара — асноў рэлігіі . Арол (*куаутлі*) — сімвал дня і неба, і ягуар (*ацэлотль*, іспанцы называлі яго львом) — сімвал ночы і падземнага царства, ўяўлялі сабой два ўвасабленні Сонца. У ацтэкскай рэлігіі энергія сонца няспынна вычэрпваецца, і толькі чалавек вайной і ахвярапрынашэннямі можа яе перыядычна адраджаць. Уключыўшы арла і ягуара ў свой герб, Картэс выкарыстаў канцэпцыю індзейскай святой вайны. Правая частка герба змяшчае сімвалы вады і агню. Вада (*атль*) ясна выказана ў выглядзе возера Тэскока, а агонь (*тлачынолі*) сімвалізуе каронай, адпаведнай ідэаграфічнае знаку агню ў ацтэкаў. Каб пазбегнуць двухсэнсоўнасці Картэс выкарыстаў тры кароны, якія ўтвараюць трохвугольнік, паколькі лічба «3» таксама звязана з канцэпцыяй агню. Нарэшце, сем чалавечых галоў, звязаных ланцугом уздоўж усяго шчыта, адсылаюць да даіспанскага знака пячор  — міфічнага месцы паходжання сямі плямёнаў науа; іспанскі ланцуг адпавядае індзейскай вяроўцы (*мекатль*), якая ў ацтэкскай іканаграфіі заўсёды пазначала захоп палоннага, прызначанага ў ахвяру.

### Энкамьенда. Палітыка ў адносінах да індзейцаў 
. *Тласкаланскі малюнак XVI стагоддзя*.]]

Адразу пасля заваёвы Мексікі Картэс стаў паводзіць сябе як незалежны кіраўнік. Гэта палягчалася тым, што да 1521 года не былі ўстаноўленыя межы Новай Іспаніі, а ў каралеўскай грамаце не ўсталёўваліся тэрытарыяльныя межы ўлады Картэса, хоць яшчэ з часоў першых адкрыццяў ў Новым Свеце новыя тэрыторыі лічыліся ўладаннямі Кастыльскай кароны. У той жа час Картэс, будучы сведкам дэмаграфічнай катастрофы на Эспаньёле і на Кубе, імкнуўся цалкам захаваць туземны сацыяльныя структуры, па сутнасці, замяніўшы ацтэкскіх *кальпішкі* на сваіх паплечнікаў па канкісце, якія падпарадкоўваліся асабіста яму. Пры пераплаўленні яна дала яшчэ 20000 дукатаў прыбытку. Паводле К. Дзювержэ ў падарунку быў выклік: гармату адлілі індзейцы — тараскі з металу, здабытага ў Мічаакане. Гэта паказвала, што не Мексіка мае патрэбу ў багаццях Кастыліі, а зусім наадварот.

Тым часам Крыстабаль дэ Олід заключыў пагадненне з адэлантада Веласкеса і пачаў вайну за аднаасобнае ўладанне Гандурасам — прэтэндэнтаў да таго часу было ўжо чацвёра: Франсіска Эрнандэс, адпраўлены з Панамы, самаабвешчаны губернатар Гансалес дэ Авіла і Педра дэ Альварада. Картэс адправіў на ўціхамірванне бунту свайго кузена Франсіска дэ лас Касаса, які пакараў смерцю Оліда.

### Паход 1524—1526 гадоў 
Картэс выступіў у паход з велізарнай світай, якая ўключала пажаў, слуг, лекараў, сакальнічых, музыкаў, жанглёры. За ім ішлі практычна ўсе кіраўнікі ацтэкаў, уключаючы экс-імператара Куаутемока, узяў з сабой Картэс і ўсіх сваіх наложніц. Войска ўключала больш за 300 іспанцаў і 3000 ацтэкаў.

У  Картэс нечакана выдаў замуж сваю наложніцу і перакладчыцу Малінчэ — яна дасталася Хуану Харамільі. У далейшым паводзіны заваёўніка станавілася ўсё больш невытлумачальным: ён адправіў узятых з сабой чыноўнікаў Аудыенсіі назад у Мехіка, што зводзіла на нішто яго ўладу ў сталіцы, а потым рушыў армію праз мангравыя балоты Табаска. Дасягнуўшы ракі Усумасінта, Картэс абвінаваціў Куаутемока ў змове, і 28 лютага 1525 года павесіў. Пасля цяжкага пераходу праз джунглі, парадзелая армія дасягнула дзяржавы мая . Пасля адпачынку, у самым пачатку красавіка, Картэс дасягнуў ўзбярэжжа Карыбскага мора, дзе заснаваў некалькі гарадоў. Індзейцамі мая былі складзеныя ўласныя запісы аб паходзе Картэса ў Гандурас:

Каралеўскія чыноўнікі, якія вярнуліся з паходу, у жніўні 1525 года абвясцілі аб гібелі Картэса і пачалі вынішчэнне яго прыхільнікаў, не грэбуючы нават пакараннем смерцю святароў. Картэс, нават атрымаўшы весткі аб хаосе, які пануе ў Мехіка, вагаўся і думаў з Гандураса адправіцца на заваяванне Нікарагуа. Толькі 25 красавіка 1526 года Картэс адправіўся ў Веракрус праз Гавану. Прыбыўшы ў Мексіку 24 мая, у паход на Мехіка Картэс адправіўся толькі 4 чэрвеня, яго паўсюль сустракалі як вызваліцеля. 25 чэрвеня ён абвясціў аб вяртанні да абавязкаў губернатара. Тады ж ён атрымаў ліст караля Карла, падпісанае ў кастрычніку 1525 года, у якім назначалася камісія для расследавання дзейнасці Картэса пад пачаткам суддзі Луіса Понсэ дэ Леона.

### Сям’я 
У жніўні 1522 года ў Мексіку прыбыла разам са сваімі братамі і сёстрамі жонка Картэса — Каталін Хуарэс Маркайда, памерлая напярэдадні свята ўсіх святых (1 лістапада). Паводле К. Дзювержэ існуе як мінімум дзве версіі абставін яе скону. Паводле першай, жонка Картэса пакутавала цяжкім захворваннем яшчэ на Кубе, а высакагор’е Мехіка пагоршыла яе стан. Паводле іншай версіі, жонка Картэса з’явілася ў Мексіку няпрошана, і стала прэтэндаваць на ролю кіраўніцы, а таксама разагнала тубыльных наложніц мужа. У выніку сваркі, Картэс задушыў яе (на шыі нібыта былі выяўленыя чырвоныя плямы). На думку К. Дзювержэ, уласнаручнае забойства было малаверагодна — Картэс адрозніваўся вялікім самавалоданнем, аднак гвалтоўная смерць Каталін Хуарэс цалкам верагодная. Неўзабаве пасля скону Каталін ў Картэса нарадзіўся сын-метыс ад Малінчэ, ахрышчаны Марцінам. Яшчэ адзін сын — Луіс, нарадзіўся ў 1525 годзе ад Антоніі (або Эльвіры) Эрмасільё, якую ўслед за Гамарам лічаць іспанкай, аднак К. Дзювержэ мяркуе, што яна хутчэй за ўсё таксама была індыянка. У Картэса таксама былі яшчэ дзве дачкі ад ацтэкскіх прынцэс, у тым ліку дачкі Мантэсумы Тэчуішпацын (у хрышчэнні — Ісабель), папскай булай ад 1529 года яны ўсе былі прызнаныя законнымі спадкаемцамі.

## Іспанія. Вяртанне ў Мексіку 
### Барацьба за ўладу 
Лістом Карла V ад 4 лістапада 1525 года абвяшчалася расследаванне дзеянняў канкістадораў ў Новай Іспаніі, а таксама гаварылася пра прыслалі «суддзі на пастаяннае жыхарства» () у асобе Луіса Понсэ дэ Леона — сына першаадкрывальніка Фларыды. Фармулёўкі, зрэшты, былі цалкам дыпламатычнымі: «*Як вы самі ўбачыце, згаданы Луіс Понсэ дэ Леон не ведае нічога аб гэтых краях, роўна як і не мае паняцця, што рабіць там належыць… Карысна будзе вам настаўляць яго, як гэтай зямлёй кіраваць найлепшым чынам варта*».

23 чэрвеня 1526 года Понсэ дэ Леон прыбыў у Веракрус, Картэс загадаў сустрэць яго з пашанаю і даў эскорт ў парадным уборы, які павінен быў суправаджаць суддзю да самага Мехіка. Афіцыйна Картэс патлумачыў, што суддзя прыбыў пакараць мяцежных чыноўнікаў Аудыенсіі і аднавіць справядлівасць у дачыненні індзейцаў, пацярпелых ад злоўжыванняў. Аднак ужо праз два дні пасля прыбыцця ў Мехіка, 4 ліпеня, Луіс Понсэ дэ Леон адабраў у Картэса посахі вярхоўнага суддзі Новай Іспаніі, і адначасова зняў яго з пасады губернатара, паводле афіцыйнага тлумачэння — «дзеля магчымасці бесперашкодна праводзіць судовае расследаванне спосабаў канкістадораў служыць каралю».

Неўзабаве Понсэ дэ Леон захварэў, Картэс тлумачыў гэта асаблівасцямі мексіканскага высакагор’я; пакутавала і судзейская світа. Неўзабаве сканаў сам Понсэ дэ Леон (20 ліпеня) і амаль усе яго суправаджаюць — больш за 30 чалавек. Паводле завяшчання суддзі, яго паўнамоцтвы пераходзілі нейкаму Маркасу дэ Агіляр, ліцэнцыяту права, якога не прызнаў гарадскі савет Мехіка; муніцыпалітэт звярнуўся да Картэса з просьбай узяць уладу ў свае рукі. Картэс 1 жніўня вярнуўся на пасаду генерал-капітана і губернатара, але пакінуў Агіляр на пасадзе вярхоўнага суддзі, карысць, яго павінен быў зацвердзіць кароль. Картэс пацвердзіў свае ўказы ад 1524 года аб прынцыпах абыходжання з індзейцамі, і зрабіў больш жорсткімі пакарання для іспанцаў за парушэнне недатыкальнасці тубыльных тэрыторый, таксама была абмежаваная свабода перамяшчэння іспанцаў і ўводзілася манаполія на гандаль маіс. Паводле К. Дзювержэ, летам 1526 года ў Картэса быў шанец зрабіць Новую Іспанію незалежнай дзяржавай: Карл V тады вёў цяжкую вайну са Святым прастолам і Францыяй з-за прызнання сябе імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі, і не меў сродкаў на вайну з Картэсам. Канкістадораў нават абвінавачвалі ў таемных перамовах з Францыяй па пытанні аддзялення.

3 верасня 1526 года Картэс завяршыў пятую рэляцыю, у якой апісаў паход у Гандурас, вяртанне ў Мехіка і скон Понсэ дэ Леона. Картэс шмат скардзіўся на несправядлівыя абвінавачванні, патрабаваў прызнання сваіх заслуг і адабрэння палітыкі, якая праводзіцца, нагадваючы, якую колькасць золата даслаў для патрэб кароны, а таксама заяўляў, што вяртае сабе паўнамоцтвы генерал-капітана і губернатара аж да асаблівых распараджэнняў. Ён разумеў хісткасць свайго становішча, і 26 верасня пісаў бацьку: «*Я сягоння нібы ў чысцец, і нішто не перашкодзіла б таму, каб адкрыліся вароты пекла, калі б у мяне не было надзеі вырвацца з яго*». 1 сакавіка 1527 года Агіляр памёр; Картэса абвінавацілі ў яго атручванні, як і Понсэ дэ Леона паўгоддзе раней.

### Няўдалая экспедыцыя да Астравоў прыпраў 
Пасля часовай стабілізацыі становішча, Картэс вярнуўся да дзейнасці першапраходцы, задумаўшы знайсці з Мексікі прамы шлях да Астравоў прыпраў, валоданне якімі аспрэчвалі тады Іспанія і Партугалія. Гэта таксама давала Картэсу дадатковыя рэсурсы ў барацьбе за ўладу ў Новай Іспаніі. У Сакатуле ў маі 1527 года пачалося рыштунак трох караблёў, атрадам павінен быў камандаваць стрыечны брат Картэса — Альвара дэ Сааведра Серон. Картэс пасылаў даверчыя граматы кіраўнікам  і , напісаных на лацінскай і іспанскай мовах. На выпадак, калі каманда дабярэцца да Кітая, Картэс напісаў ліст для кіраўніка і гэтай краіны, прычым пачаў яго цытатай з «» Арыстоцеля.

31 кастрычніка 1527 года тры карабля адплылі з заліва Сіуатанеха, на борце было 110 чалавек каманды. Да канца студзеня 1528 года Сааведра, захаваўшы адзін карабель, атрымалася дабрацца да Мінданаа на Філіпінах. У сакавіку ён дасягнуў Цідорэ, і адправіўся ў зваротны шлях 3 чэрвеня, маючы на ​​борце 60 т гваздзікі. Дзве спробы вярнуцца ў Мексіку не ўвянчаліся поспехам, камандзір памёр, не вытрымаўшы нягод падарожжа. У снежні 1529 года каманда паспрабавала дабрацца да Малака, дзе ўсе былі арыштаваныя партугальцамі; толькі ў 1534 года пяцярым або шасцярым ацалелым членам каманды ўдалося вярнуцца ў Іспанію.

### Іспанія 
22 жніўня 1527 года каралеўскі казначэй Алонса дэ Эстрада паспрабаваў здзейсніць у Мехіка пераварот, спасылаючыся на нібы існае завяшчанне Агіляра. Яму ўдалося выгнаць са сталіцы Картэса, які схаваўся ў Тласкале. Эстрада пачаў актыўныя пошукі золата, для чаго нават стаў выкрываць пахаванні індзейскіх кіраўнікоў. У Іспаніі становішча Картэса таксама пахіснулася: красавіцкім указам караля было забаронена выдаваць і распаўсюджваць выдадзеныя рэляцыі Картэса; гэтай забароны дамогся Панфіла дэ Нарваэс, сцвярджаючы, што канкістадор на яго паклёпнічаў. У гэтых умовах Картэс адважыўся вярнуцца ў Іспанію і асабіста паразумецца з каралём. Паводле Берналя Дыяс, Картэс дзейна рыхтаваўся да ад’езду: набыў два карабля, сабраў запас золата, срэбра і прадметаў мастацтва, падабраў калекцыю птушак, невядомых у Іспаніі, узяў двух ягуараў, нават мексіканскіх жанглёры, карлікаў і вырадкаў. Тады ж ён атрымаў весткі аб смерці бацькі ў Іспаніі.

Амаль адначасова з гэтым, 5 красавіка 1528 года Карл V перадаў кіраванне Новай Іспаніяй ў рукі Каралеўскай Аудыенсіі з 5 чалавек, на чале якой быў пастаўлены Нунья дэ Гусман — адэлантада Панука, які праславіўся жорсткасцю. У сакрэтных інструкцыях, дадзеных яму, прадпісвалася усе ўладанні Картэса перавесці ў каралеўскую ўласнасць, прычым Картэс павінен быць ухілены: калі не ўдасца забіць яго адразу, варта было арганізаваць паказальны судовы працэс.

15 красавіка 1528 года Картэс выйшаў у мора, які суправаджаецца Андрэсам дэ Тапіа і Гансала дэ Сандавалем. Пасля 42 дзён плавання караван прыбыў у , так заваёўнік вярнуўся ў Іспанію пасля 24 гадоў адсутнасці. Адразу пасля прыбыцця памёр Сандаваль, не вытрымаўшы плавання, ён быў пахаваны ў манастыры . Картэс па дарозе ў каралеўскую рэзідэнцыю (тады ў Іспаніі не было пастаяннай сталіцы) пабываў у родным Медэльіне і выявіў, што вельмі папулярны ва ўсіх пластах грамадства. Паломніцтва ў манастыр Прачыстай Панны Гуадэлупскай прынесла палітычныя дывідэнды: ён пазнаёміўся з жонкай Франсіска дэ лос Кобаса — гофмайстара караля. Адначасова быў заключаны шлюбны дагавор з Хуанай дэ Арэльяна дэ Суньіга, пляменніцай герцага Бехарскага; гэты саюз быў падрыхтаваны нябожчыкам бацькам — Марцінам Картэсам — за два гады да апісваных падзей. Картэс доўга не згаджаўся на прыезд сваёй нарачоных ў Мексіку, але шлюб даваў яму магутных заступнікаў пры двары.

Непасрэдных сведчанняў аб каралеўскай аўдыенцыі захавалася мала. Відаць, запрашэння да двара прыйшлося чакаць на працягу доўгага часу, аўдыенцыя адбылася ў Таледа летам 1528 года ў прысутнасці герцага Бехарскага, графа Агіляр — будучага сваяка Картэса, і Франсіска дэ лос Кобаса. Заваёўнік быў прыняты міласціва, але прамых вынікаў не было. Картэс, чакаючы другаснай аўдыенцыі, моцна захварэў, яго лічылі паміраючым, тады караля пераканалі наведаць заваёўніка. Аднак і на гэты раз не ўдалося дамагчыся вяртання звання губернатара Новай Іспаніі.

### Каралеўскае падараванне 
1 красавіка 1529 года Картэсу быў падараваны тытул маркіза і права ўласнасці на ўсю захопленую падчас заваявання нерухомую маёмасць, яму таксама скардзіўся тытул губернатара. Акрамя таго, ён атрымліваў сяброўства ў . Тады ж заваёўнік абвянчаўся з Хуанай дэ Суньіга, вяселле апісвалася Гамарам і Берналем Дыясам як «самае пышнае ў Іспаніі», а каштоўнасці, падораныя нявесце, пераўзыходзілі па прыгажосці і кошту падарункі Картэса каралеве. Атрымаўшы тытул маркіза, Картэс адправіў пасла да Папы Рымскага Клімента VII, якому асабліва спадабаліся індзейцы-акрабаты. Пантыфік прызнаў законнымі трох дзяцей-метысаў заваёўніка і блаславіў стварэнне ў Мехіка індзейскага шпіталя Беззаганнага зачацця і Ісуса Назарэйскага () на месцы першай сустрэчы Картеса і Мантесумы. Для гэтай мэты Картэс атрымліваў права збору  са сваіх уладанняў для ўтрымання шпіталя і яго будаўніцтва.

6 ліпеня 1529 года кароль падпісаў у Барселоне ўказы, якія прадстаўляюць Картэсу ўсе абяцаныя ў красавіку міласці, за выключэннем губернатарства Новай Іспаніі. Наўзамен стваралася маркграфства, а Картэс станавіўся маркізам даліны Аахака. Зямлі Картэса ў суме склалі каля 7 000 000 гектараў, будучы геаграфічна падзеленыя на 7 частак. Ён атрымліваў велізарныя ўладанні ў даліне Мехіка, у тым ліку Койоакан, а таксама некалькі кварталаў у Мехіка, у тым ліку Галоўную плошчу і ўвесь раён паміж акведук Чапультепека і Тлакопанской дамбай. У петыцыі Картэс прасіў пакінуць за ім Тескока, Отумбу, Уэшоцинко і Чалько, але кароль адмовіў яму. У 100 км ад Мехіка Картэс атрымліваў ўсю даліну Талука і горад Куэрнавака — таксама ў 100 км на поўдзень ад Мехіка, і гэтак далей, аж да даліны Оахака, якая давала імя ўсім яго гаспадарку. Сам Картэс аддаваў перавагу называцца Маркіз дэль Валье (*marques del Valle*). На сваіх землях ён атрымліваў права трымаць 23000 васалаў, над якімі меў права грамадзянскага і крымінальнага суда. К. Дзювержэ пісаў: «*Гэтыя лічбы былі атрыманы… адвольна, так як у Старой Іспаніі мала хто ўяўляў праўдзівыя памеры Мексікі. Каралеўскія дарадцы не аддавалі сабе справаздачы, якую бязмежную тэрыторыю яны падарылі Картэсу*». 27 кастрычніка 1529 года ён дадаткова атрымаў права на даследаванне Ціхага акіяна з мексіканскага ўзбярэжжа.

Адначасова з Картэсам ў Таледа знаходзіўся Франсіска Пісара — будучы заваёўнік Перу, якому, аднак, так і не ўдалося атрымаць аўдыенцыі, і ўсе дакументы, якія афармлялі яго правы на даследаванні і заваёвы, ён атрымаў ад Савета Індый за подпісам каралевы. Дакументальныя сведчанні зносін двух канкістадораў ставяцца да студзеня 1530 года, калі яны абодва адпраўляліся з Севіллі ў Новы Свет.

### Вяртанне ў Мексіку 
Пакуль Картэс знаходзіўся ў Іспаніі, туды прасочваліся сведчанні злоўжыванняў членаў Каралеўскай Аудыенсіі. Адным з іх быў ліст Франсіска дэ Тэрасаса, мажардома Картэса. Непрымірымую пазіцыю да каланізатарам заняў першы біскуп Мексікі , які меў таксама тытул «абаронцы індзейцаў»; у яго дакладзе ад 27 жніўня 1529 года падрабязна апісваўся хаос, запанавала ў Новай Іспаніі пасля ад’езду Картэса. Гэта давала самому Картэсу падстава зноў патрабаваць сабе паўнамоцтвы губернатара і генерал-капітана. З дакладу Сумарага вынікала, што Нунья дэ Гусман — кіраўнік Аудыенсіі, пачаў у шырокіх маштабах вывозіць рабоў-мексіканцаў, каб папоўніць змяншэнне рабочай сілы на Кубе і Эспаньёла; за два гады больш за 10 000 рабоў былі затаўраваў і вывезены на астравы.

Кароль Карл ў ліпені 1529 года адбыў у Італію, ; рэгентам Іспаніі засталася каралева Ізабела, якая замацавалася ў Мадрыдзе. Там жа пасяліўся і Картэс. Пад Каляды з’явіліся весткі, што Нунья дэ Гусман пакінуў Мехіка, і адправіўся ў Халіска, дзе разлічваў знайсці шмат золата. У студзені 1530 года кароль прызначыў у Мексіку другую Аудыенсію, на чале якой ўстаў біскуп Санта-Дамінга .

У пачатку 1530 года Картэс адбыў у Севілью са світай, якая налічвала больш за 400 чалавек, уключаючы жонку і маці. Пасля марскога пераходу ён правёў некаторы час у Санта-Дамінга. Тут заваёўнік шмат меў зносіны з новым кіраўніком Мексікі — біскупам Фуэнлеалем, які не спяшаўся пераязджаць у Мехіка. 15 ліпеня 1530 года Картэс высадзіўся ў Веракрусе.

## Другое знаходжанне ў Мексіцы 
### Другая Аудыенсія 
У Веракрусе Картэс атрымаў каралеўскі ліст, датаваны 22 сакавіка 1530 года: яму прадпісвалася не ўступаць у Мехіка да прыбыцця туды другой Аудыенсіі; акрамя таго, ён не мог набліжацца да сталіцы бліжэй, чым на 10 ліг, парушэнне каралася штрафам у 10 000 кастэльяна. Акрамя таго, у Картэса адбіралі рэзідэнцыю, пабудаваную на месцы палаца Мантэсумы; там павінны былі размясціцца члены Аудыенсіі.

У адсутнасць Картэса Нунья дэ Гусман пачаў абвінаваўчы працэс супраць яго. Паколькі ў Картэса знайшліся прыхільнікі, яны падвергліся фізічнай расправе, пасля чаго біскуп Сумарага наклаў на членаў першай Аудыенсіі . Картэс ў 1530 годзе, па сутнасці, паўтарыў свой паход 11-гадовай даўніны: пасля перадышкі ў Тласкале ён прыбыў у Тэскоцы, дзе сустрэўся з лаяльнымі яму францысканцамі і індзейскімі правадырамі, прапанавалі заснаваць там новую сталіцу. У Тэскоцы памерла маці Картэса і першынец ў шлюбе ад Хуаны — сын Луіс, які пражыў толькі некалькі тыдняў. Іх пахавалі ў францысканскім манастыры ў Тэскоцы.

9 студзеня 1531 адбылася афіцыйная перадача паўнамоцтваў другой Аудыенсіі. Акрамя Фуэнлеаля ў яе склад уваходзілі: , Хуан дэ Сальмерон, Алонса дэ Мальданада, Франсіска Сейнас. Картэс не змог вярнуць усёй паўнаты ўлады, больш за тое, зноў падвергся судоваму пераследу. У выніку ён пакінуў Мехіка і пасяліўся з жонкай у маёнтку ў Куэрнавацы, дзе для яго быў пабудаваны замак на ўзор палаца Дыега Калумба ў Санта-Дамінга.

Члены Аудыенсіі пачалі рэвізію уладанняў Картэса і ўлік яго васалаў, падараваных каралём. Пры стварэнні маркізата ў рэестр былі ўнесены дваццаць два індзейскія гарады — *пуэбла*, да кожнага з якіх прыпісвалася тысяча «васалаў». Разам з Мехіка, да якога надавалася дадатковая тысяча васалаў, атрымлівалася лік у дваццаць тры тысячы. Фактычна ж пад юрысдыкцыю Картэса пераходзіла не менш за два мільёны чалавек, паколькі Картэс пад «васалам» разумеў кіраўніка сямейства, якое плаціла падаткі. У выніку разглядаў, Картэс пазбавіўся даліны Толука і паўднёвай часткі даліны Мехіка, а ў цэнтры Оахака быў заснаваны каланіяльны горад Антекера, але Картэс выгандляваў сабе чатыры індзейскія гарады — Куілапу, Аахака, Этлу і Тлапакою. У сакавіку 1532 года было аспрэчана папскае рашэнне перадаць Картэсу царкоўную дзесяціну, кароль запатрабаваў вярнуць арыгінал булы і ўсе яе копіі.

Сам Картэс ў гэты перыяд паспяхова займаўся сельскай гаспадаркай, развядучы пад Куэрнавакай і ў Веракрусам цукровы трыснёг, эксперыментаваў з вырошчваннем вінаграду, у Аахаке разгарнулася вытворчасць шоўку, цікавіўся ён і бавоўнай. Маркіз таксама займаўся развядзеннем буйной рагатай жывёлы, вытворчасцю воўны і лесараспрацоўкай. Ён таксама ацаніў камерцыйныя магчымасці мясцовых прадуктаў — какава, тытунь і ванілі з Веракруса. Улады ўсяляк спрабавалі ўмешвацца ў жыццё шырокіх маёнткаў Картэса. Біскуп Фуэнлеаль забараніў маркізу дэль Валле выкарыстоўваць індзейцаў-насільшчыкаў для дастаўкі на верфі ў Акапулька неабходных матэрыялаў. 1 сакавіка 1535 года кароль Карл V у аднабаковым парадку змяніў кантракт з Картэсам. У выпадку адкрыцця новых зямель падатак на рухомую маёмасць (*rescate*) павышаўся да адной траціны, а з нерухомай маёмасці — да 60 %.

У кастрычніку 1532 года нарадзілася трэцяе дзіця Картэса ад Хуаны — сын Марцін. (Дачка — Каталін памерла ў маленстве ў 1531 годзе). Сваім дзецям ад Хуаны Картэс даваў тыя ж імёны, што і дзецям-метысам. Толькі шосты і апошні дзіця — дачка, якая нарадзілася каля 1537 года, — атрымала імя маці, Хуана, у снежні Картэс адплыў у Еўропу ў суправаджэнні сыноў-метысаў Луіса і Марціна.

## Вяртанне ў Еўропу. Апошнія гады жыцця 
Франсіска Лопес дэ Гамара пісаў, што Картэс вярнуўся «багатым і са світай, але сціплей, чым у мінулы раз». Ён быў уведзены ў Савет Індый, старшынёй якога быў кардынал Сігуэнса, меў ласку яму і каралеўскі гофмайстар Франсіска дэ лос Кобас; канкістадору далі належны яго статусу дом у Севільі. Картэс склаў скаргу, у якой выклаў усе прэтэнзіі да віцэ-каралю Мендоса, асабліва — аб канфіскацыі верфі і порта ў Тэуантэпеку, але справа зацягвалася. Аб стаўленні караля да канкістадораў сведчыць анекдот, прыводны Вальтэрам: Картэс прарваўся і ўскочыў на падножку каралеўскай карэты. На абуранае пытанне караля: «Што гэта за чалавек, і чаго ён хоча?», Картэс адказаў: «Гэта той самы чалавек, які падарыў Вам больш зямель, чым Вашы продкі пакінулі Вам гарадоў!».

У верасні 1541 года Карл V вырашыў паўтарыць поспех  і напаў на Алжыр. На Балеарскіх астравах была сабрана армада з больш чым 500 судоў, на якіх знаходзіліся 12 000 маракоў і 24 000 салдат — пераважна немцаў, італьянцаў і іспанцаў. Адмірал Кастыліі дон Энрыке Энрыкес — сваяк жонкі і заступнік, у хаце якога заваёўнік жыў, — прапанаваў Картэсу ўдзельнічаць у паходзе. Магчыма, ён разлічваў новымі воінскімі подзвігамі вярнуць размяшчэнне караля . Удзел Картэса ў экспедыцыі апісаў яго духоўнік дэ Гамара, таксама былы ў паходзе.

Нягледзячы на ​​дрэннае надвор’е, армада выйшла ў мора 21 кастрычніка 1541 года і трапіла ў двухдзённы шторм. Толькі 24 кастрычніка армія змагла высадзіцца і ўзяць горад у аблогу, гэта адбывалася ва ўмовах бесперапынных ліўняў. 26 кастрычніка рушыла ўслед контратака з боку Барбаросы, пасля чаго кароль вырашыў адступаць, тым больш, што бурай на рэйдзе было пацеплена каля 150 судоў. Картэс прасіў дазволу ўзначаліць іспанскі атрад і ўзяць горад, але дэмаралізаваны манарх нават не запрасіў яго на ваенны савет. Вынікам няўдалага паходу стала тое, што канкістадор падчас эвакуацыі-ўцёкаў страціў смарагды коштам больш за 100 000 дукатаў. Зрэшты, у гонар заслуг Картэса быў уладкаваны прыём у Мансоне, на якім прысутнічаў і кароль (пра гэта пісаў лас Касас).

У 1543 годзе Карл V пакінуў Іспанію, перадаўшы рэгенцтва 16-гадоваму спадчынніку Філіпу. Да яго ад’езду Картэс паспеў падаць некалькі скаргаў, якія тычыліся кампенсацыі ад Мендосы і яго адстаўкі, аднаўлення правоў на мексіканскія валоданні, а таксама спынення судовага працэсу, пачатага яшчэ Нунья дэ Гусманам. У выніку кароль пагадзіўся адправіць у Новую Іспанію інспектара Франсіска Тэлья дэ Сандаваля са спісам з 39 абвінавачванняў, складзеных Картэсам. Расследаванне доўжылася да 1547 года, аднак пытанне аб маярат Картэса так і не было вырашана. Няўдачы працягвалі пераследваць Картэса: знерваваўся шлюб яго старэйшай дачкі Марыі з Альвара Перэсам Асорыя — сынам маркіза дэ Асторга, хоць, як пісаў Берналь Дыяс, Эрна Картэс даваў у пасаг 100 000 дукатаў. Тым не менш, пасля ад’езду Карла V Картэс яшчэ год правёў пры двары і быў запрошаны на вяселле рэгента Філіпа.

3 лютага 1544 года датаваны ліст Картэса каралю, які так ніколі і не быў яму перададзены. Яно з’яўляецца свайго роду вынікам жыцця і дзей канкістадораў.

Улетку 1547 года Картэс вырашыў вярнуцца ў Мексіку, якую ў лісце каралю прама назваў сваім домам. За гады судовых працэсаў і секвестра маярату ён залез у даўгі, прыйшлося закласці частку рухомай маёмасці. У жніўні заваёўнік выехаў з Мадрыда ў Севілью, але з-за гарадскога шуму і мноства візіцёраў перабраўся ў  ў дом далёкага сваяка Хуана Алонса Радрыгеса дэ Медына. У кастрычніку яго адначасова пабілі ліхаманка і дызентэрыя. 11 і 12 кастрычніка ён складаў завяшчанне пры дапамозе Севільскага натарыуса. Картэс запатрабаваў, каб яго пахавалі ў асабістым фальварку ў Каяакане, у Новай Іспаніі, куды трэба было перанесці прах яго маці і сына Луіса, пахаваных у Тэскоцы, і дочкі Каталін, пахаванай у Куаунауаке. Ад спадчынніка маярату — Марціна Картэса, трэба было забяспечыць пасагам сваіх братоў і сясцёр, а таксама адпусціць на волю рабоў. Шмат месца займала ў тэстаменце будаўніцтва шпіталя Беззаганнага зачацця і Ісуса Назарэя, а акрамя таго, Картэс завяшчаў заснаваць універсітэт, «у якім бы вывучалі тэалогію, кананічнае права і права грамадзянскае, каб Новая Іспанія мела ўласных мужоў навукоўцаў».

У ноч на пятніцу 2 снежня 1547 года Картэс спакойна сканаў ва ўзросце прыблізна 62 гадоў. Праз 10 гадоў у адным з індзейскіх кодэксаў была пакінутая такі запіс іспанскім манахам:

У агульнай складанасці ён правёў у Іспаніі 28 гадоў і 34 гады ў Новым Свеце: 15 гадоў на Эспаньёле і Кубе, і 19 ў Мексіцы.

## Пахаванне 
Картэс завяшчаў пахаваць сябе ў Мексіцы. Усяго рэшткі яго перапахоўваліся не менш за 8 разоў. У нядзелю 4 снежня 1547 года ён быў пахаваны ў склепе герцагаў  ў Севільі ў манастыры Сан-Ісідара, пры чым прысутнічала мноства прадстаўнікоў шляхты. Перад памяшканнем у маўзалей труну быў адкрыты, каб прысутныя апазналі асобу маркіза. Ужо ў 1550 годзе астанкі былі перамешчаныя ў прыбудоўку Санта-Катарына ў тым жа манастыры, бо ў маўзалеі не хапала месца.

У 1566 годзе астанкі Картэса былі перавезены ў Новую Іспанію, але не ў Каяакан, як належала па завяшчанні, а ў Тэскока, дзе яны былі пахаваныя разам з яго маці і дачкой Каталін ў манастыры Сан-Франсіска. Там астанкі былі пахаваныя 63 гады. У 1629 годзе памёр чацвёрты маркіз дэль Валье — дон Педра Картэс, на якім абарвалася прамая мужчынская лінія роду Картэса. Было вырашана пахаваць яго ў манастыры Сан-Франсіска ў Мехіка, прычым тагачасныя віцэ-кароль і арцыбіскуп вырашылі перанесці заадно і парэшткі Эрнанда Картэса. Яго труна на працягу 9 дзён была выстаўлена ў губернатарскай палацы, а затым змешчаны ў нішы ў сцяне капліцы галоўнай манастырскай царквы, дзе знаходзіўся наступныя 87 гадоў. У 1716 годзе парэшткі перанеслі ў алтарную частку царквы, дзе яны знаходзіліся да 1794 года. 8 лістапада 1794 года труну з вялікай помпай перанеслі ў шпіталь Ісуса Назарэя, заснаваны Картэсам, там быў збудаваны спецыяльны маўзалей. У той жа дзень перад маўзалеем быў усталяваны бюст Картэса, выкананы Мануэлем Толса. Зубы яго былі моцна паражаныя, асабліва разцы і верхнія іклы, сляды паталагічных змен насілі косткі правай нагі, верагодна, ён таксама пакутаваў ад сіфіліса. Дагэтуль у Мексіцы Каліфарнійскі заліў называюць Морам Картэса.

### Гістарыяграфія 
 з партрэтам Картэса. *Выпушчаная да святкавання 500-годдзя адкрыцця Амерыкі, 12 кастрычніка 1992 года*.]]

Першая аб’ёмная біяграфія Картэса была напісана пасля яго скону асабістым духоўнікам Франсіска Лопесам дэ Гамара — гэта была «Гісторыя заваявання Мексікі», якая выйшла ў Сарагосе ў 1552 годзе, тры яе выдання разышліся за год. 17 лістапада 1553 года рэгент Філіп забараніў распаўсюд кнігі, забарона пратрымалася да 1808 года. У 1560-я гады, як рэакцыя на папулярны праца Гамара, былі напісаныя гісторыі заваёвы Мексікі Франсіска Сервантэса дэ Салазара (Мехіка, 1566), Суарэс Перальта і Берналя Дыяса дэль Касціла. Гэтыя працы, аднак, былі надрукаваныя нашмат пазней. Да XIX стагоддзя заставаліся неапублікаванымі працы францысканскіх гісторыкаў Тарыбіа дэ Бенавенте (Моталінія) і Бернардына дэ Саагуна, якія адлюстроўваюць індзейскі пункт гледжання на падзеі, якія адбыліся. Пры гэтым варта ўлічваць, што францысканскія храністы цалкам апраўдвалі дзеянні Картэса, і больш за тое — давалі ім Божым Провідам інтэрпрэтацыю. Толькі ў 1749  адважыўся апублікаваць другую, трэцюю і чацвёртыя рэляцыі Картэса ў зборніку «Першапачатковыя гістарыяграфіі Усходніх Індый».

Іншае стаўленне да Картэса было закладзена ведаўшым яго асабіста Барталоме дэ лас Касасам, у чыіх працах заваёўнік паўставаў ці ледзь не як вырадак пекла, але пры гэтым і яго праца не быў надрукаваны ў Іспаніі да пачатку XIX стагоддзя. Негатыўны падыход ўзяў верх у рамках «Чорнай легенды», створанай у пратэстанцкіх краінах Еўропы. Дваістае стаўленне да Картэсу захоўваецца і да пачатку XXI стагоддзя. У гістарыяграфіі новага часу эталонны стаўленне да асобы Картэса выказаў амерыканскі гісторык Уільям Прэскат. Яго манументальная «Гісторыя заваявання Мексікі» (1843) была напісана з пазіцый пазітывісцкай гістарыяграфіі, гэта значыць павінна была несці маральны ўрок. Атрымлівалася, што еўрапейцы змаглі заваяваць мексіканскіх першабытнікаў па прычыне свайго не толькі тэхнічнага, але і інтэлектуальнага і маральнага перавагі. Картэс апісваўся Прэскатам як эталон белага еўрапейца: жорсткі і калі трэба — бязлітасны, але прагматычны, прамы ўладальнік стратэгічнага розуму, рацыяналіст, здольны прымаць хуткія рашэнні. Адзіным яго недахопам з пункту гледжання амерыканца XIX стагоддзя было каталіцкае веравызнанне.

Наадварот, мексіканскія гісторыкі з пачатку XIX стагоддзя не хавалі негатыўнага стаўлення да Картэса, аж да поўнага адмаўлення дакладнасцi звестак, паведамленых у яго рэляцыях (такі падыход характэрны, напрыклад, для Э. Гусман і многіх іншых). У 2003 годзе французскі амерыканіст Крысціян Дзюверже апублікаваў сваю біяграфію Картэса, у якой спрабаваў прадставіць яго як адукаванага чалавека эпохі Рэнесансу, шчыра размешчанага да культуры карэнных амерыканцаў і вельмі ліберальнага па мерках свайго часу. У 2005 годзе гэтая кніга была апублікавана ў рускім перакладзе ў серыі «». У 2013 годзе ён выпусціў новую кнігу «Картэс і яго двайнік: расследаванне адной містыфікацыі» (), у якой даводзіць, што «Праўдзівая гісторыя заваяванні Новай Іспаніі» Берналя Дыяса на самай справе была напісаная Картэсам.

### Выяўленчае мастацтва. Літаратура і музыка. 
Картэс рана стаў літаратурным персанажам, упершыню ў гэтай якасці яго згадаў у другім томе (раздзел VIII) свайго рамана «Хітрамудры ідальга Дон Кіхот Ламанчскі» Мігель Сервантэс:

Лопэ дэ Вэга стварыў п’есы «Заваяванні Картэса» і «Маркіз дэль Валье». У ХХ стагоддзі было створана як мінімум тры п’есы пра Картэса. У XVI—XIX стагоддзях Картэс часта станавіўся прадметам натхнення паэтаў, як мексіканскіх, так і іспанскіх. Сярод многіх, можна згадаць паэмы Франсіска дэ Тэрасаса «Новы Свет і Канкіста», «Індзейскімі пілігрым» Антоніа дэ Сааведра Гусмана (1599), «Меркурый» Арыяса дэ Вілалабоса (1623), «Эрнанда» Франсіска Руіса дэ Леона (1755). У эпоху рамантызму Антоніа Уртада апублікаваў зборнік з 20 вершаў, названы «Балады Эрнана Картэса» (1847). Наадварот, вобраз Картэса ў паэме Генрыха Гейнэ «Віцлі-Пуцлі»(1851) са зборніка «Рамансера» відавочна створаны пад уплывам «чорнай легенды».

На думку Мануэля Алькала, з усіх іспанцаў толькі Дон Кіхот і Эль Сід былі больш папулярнымі, чым Картэс, у аўтараў опер і музычных драм і камедый. Нават Антоніа Вівальдзі напісаў оперу «Мантэсума» (яна была пастаўлена ў Венецыі ў 1783 годзе). У сярэднім, музычныя творы, прысвечаныя Картэсу, да сярэдзіны XIX стагоддзя публікаваліся адзін раз за 15-20 гадоў. Цэнтральная вуліца ў Куэрнаваке, якая ідзе ад замка Картэса, носіць яго імя, але яго конны помнік размешчаны паблізу гандлёвага цэнтра. На думку Леанарда Тарыфенья, конная статуя не асацыюецца з вобразам заваёўніка, яе нават блытаюць з Дон-Кіхотам.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Мексікі
Катэгорыя:Канкістадоры
Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі
Катэгорыя:Месаамерыка
Катэгорыя:Каланіялізм
Катэгорыя:Памерлі ад дызентэрыі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы