Сувалкі

**Сува́лкі** (, ) — горад на правах павета ў Падляскім ваяводстве Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Сувальскага павета. Стаіць на рацэ Чорная Ганча.

## Гісторыя 
### Вялікае Княства Літоўскае 
Першы пісьмовы ўспамін пра Сувалкі датуецца 1688 годам. У гэты час яны ўваходзілі ў склад Гарадзенскага павета Троцкага ваяводства і знаходзіліся ў валоданні ордэна камедулаў. Ордэн атрымаў каралеўскія наданні ў 1667 годзе і засяляў падначаленыя сабе землі жыхарамі Падляшша і мазурамі.

26 красавіка 1710 года кароль і вялікі князь Аўгуст Моцны выдаў прывілей на заснаванне горада ў Сувалках. У 1720 годзе горад атрымаў Магдэбургскае права і герб: *тры пагоркі, сярэдні вянчае крыж з надзетай на яго каронай, з бакоў пагоркаў выявы Святога Рамуальда і Святога Роха*. Таксама мяшчане атрымалі дазвол на штотыднёвыя таргі і 4 кірмашы на год.

### Пад уладай Расійскай імперыі 
У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Сувалкі апынуліся ў складзе Прусіі, у 1807 годзе згодна з Тыльзіцкім мірным дагаворам — у складзе Расійскай імперыі, дзе ў 1816 годзе сталі сталіцай ваяводства Царства Польскага (з 1867 года — цэнтрам губерні).

На 1800 год у Сувалках было 214 будынкаў, на 1827 год — 235. На 1857 год у месце было 152 мураваныя і 797 драўляных будынкаў. У канцы XIX ст. у Сувалках дзейнічалі касцёл, царква, збор евангеліскі і малітоўны дом, працавалі 2 гімназіі для хлопчыкаў і дзяўчынак і 3 пачатковыя школы, шпіталі — хрысціянскі, іўдзейскі і вайсковы, дзе аказвалася дапамога хворым і нямоглым, прытулак для бедных.

### Найноўшы час 
У 1915—1918 гг. падчас І сусветнай вайны Сувалкі акупіраваны германскімі войскамі, былі цэнтрам адміністрацыйнай акругі ў складзе Обер-Ост. 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езду КП(б) Беларусі Сувалкі ўключаліся ў склад Беларускай ССР. Але немцы не пакінулі Сувалшчыну пасля паражэння Германіі ў вайне, у той жа час ствараліся літоўскія і польскія ўзброеныя фарміраванні, адбываліся ваенныя сутычкі. 1 верасня 1919 года горад занялі польскія войскі.

Пасля Польска-савецкай вайны (1919—1921) згодна з Рыжскім мірным дагаворам Сувалкі ўвайшлі ў склад міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам павета Беластоцкага ваяводства.

У часы Другой сусветнай вайны з верасня 1939 да 1945 года Сувалкі знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Рэйха.

У 1975—1999 гадах Сувалкі былі цэнтрам Сувалкаўскага ваяводства Польшчы.

## Насельніцтва 
* **XVIII стагоддзе**: 1800 год — 1184 чал.
* **XIX стагоддзе**: 1827 год — 2116 чал.; 1857 год — 11 273 чал.
* **XXI стагоддзе**: 2001 год — каля 70 тыс. чал.; 2017 год — 69 554 чал.

## Славутасці 
* Забудова гістарычная (XIX—XX стагоддзі; фрагменты)
* Збор евангелісцкі (1838—1841)
* Касцёл Святога Аляксандра (1825)
* Могілкі: каталіцкія, мусульманскія, праваслаўныя, іўдзейскія, евангелісцкія
* Ратуша (1844)
* Царква Аляксандра Неўскага (1900; мураўёўка, перабудаваная пад касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла)
* Царква Прачыстай Багародзіцы (1838—1840; цяпер касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса)
* Царква Усіх Святых (1892)
* Чыгуначная станцыя (1896)

### Страчаная спадчына 
* Сінагога Вялікая (1821)

## Галерэя 

Ratusz miejski suwalki.jpg|Ратуша
Suwalki 01.jpg|Кафедральны касцёл
Kościół ewangelicko-augsburski św. Trójcy w Suwałkach (6).jpg|Збор
Suwałki, Kościół św. Piotra i Pawła (18).JPG|Былая царква-мураўёўка

SM Suwałki Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa 2020 (1).jpg|Былая Прачысценская царква
All Saints Orthodox church in Suwałki, Poland 01.jpg|Царква Усіх Святых
Resursa Obywatelska w Suwałkach by Adrian Piekarski 2012.JPG|Музей
WK15 Suwałki (4) Lichen99.jpg|Чыгуначная станцыя

## Вядомыя асобы 
* Анджэй Вайда (1926—2016) — выбітны польскі тэатральны дзеяч і кінарэжысёр
* Марыя Канапніцкая (1842—1910) — польская пісьменніца, паэтэса, перакладчыца
* Міхал Мілеўскі (1875—1935) — брыгадны генерал Войска Польскага
* Генрык Мінкевіч (1880—1940) — генерал дывізіі Войска Польскага, першы камандзір Корпуса аховы памежжа

## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка