open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Студзень

**Сту́дзень** — першы месяц Грыгарыянскага календара і дзясяты месяц старажытнарымскага. Складаецца з 31 дня.

## Назва 
, *Студзень*, 1642|alt=]]
У старабеларускай мове месяц назваўся *стычень*, пры гэтым славянская назва выкарыстоўвалася побач з лацінскай формай *генвар*. У выданнях Францыска Скарыны даецца народная назва студзеня — *стычень*, таксама яна ўпамінаецца ў «Храналогіі» Андрэя Рымшы (1581). Слова *студень* выкарыстоўвалася ў старабеларускіх тэкстах у значэнні «холад».

Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, узнікла ў асяроддзі газеты «Наша ніва» і набыла больш-менш канчатковую форму ў 1912 годзе, калі ў календары «Нашай нівы» былі пададзены прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэннямі. Паслядоўна ў «Нашай ніве» ўжываліся варыянты назвы: у 1907 — *январ (стычань)*, у 1908 — *стычань*, у 1909 — *январ*, у 1910—1912 — *студзень (январ)*; далей — *студзень* («*бо дужа сцюдзёна*»).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Андрей Рымша. [Хронология] (1581) // Транслитерация О. Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Івана Федорова. Львів, 1974. — С. 33, 36.
* 
*  — С. 138, 139
* 
* 

Катэгорыя:Месяцы
Сукрэ

**Сýкрэ** () — горад, канстытуцыйная сталіца Балівіі, месцазнаходжанне Вярхоўнага суда . Адміністрацыйны цэнтр дэпартамента Чукісака. У розныя часы называўся Чаркас, Ла-Плата і Чукісака, за што атрымаў мянушку «горад чатырох імён».

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1538 годзе іспанскім канкістадорам Педра дэ Ансурэсам. У 1559 іспанскі кароль Філіп ІІ заснаваў *Audiencia de Charcas* у Ла-Плаце з паўнамоцтвамі кіравання тэрыторыяй, што ахоплівае цяперашнія Парагвай, паўднёва-ўсходнюю частку Перу, паўночныя часткі Чылі і Аргенціны і большую частку Балівіі, — пачатак перыяду выканання горадам сталічных функцый.

У 1601 годзе заснаваны францысканскі манастыр Рэкалета, у 1609 годзе створана архіепіскапства. У 1624 годзе заснаваны ўніверсітэт Сан-Францыска-дэ-Хаўер.

Горад быў адміністрацыйным, юрыдычным, культурным і рэлігійным цэнтрам рэгіёна да пачатку XIX ст. У 1839 стаў сталіцай незалежнай Балівіі і быў перайменаваны ў гонар аднаго з кіраўнікоў вайны іспанскіх калоній у Паўднёвай Амерыцы за незалежнасць генерала А. Х. Сукрэ.

У выніку эканамічнага заняпаду, выкліканага заняпадам сярэбраных шахт, органы дзяржаўнага кіравання перамясціліся ў Ла-Пас, да больш ажыўленага рэгіёна краіны.

У 1991 годзе Сукрэ ўключаны ЮНЕСКА ў Спіс сусветнай спадчыны. Адзін з асноўных турыстычных цэнтраў Балівіі.

## Прыродныя ўмовы 
Знаходзіцца ў Цэнтральных Андах, на вышыні каля 2800 м.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
## Транспарт 
## Архітэктура 
Тыповая забудова іспанскага каланіяльнага горада. За вялікую колькасць у цэнтры горада будынкаў з белага каменю нефармальна называецца «белым горадам» (*la ciudad blanca*).

## Культурны ўплыў 
Штогод у сакавіку адбываецца сусветна вядомы фестываль «Pujllay».

## Спасылкі 
* Сукрэ
* Муніцыпалітэт Сукрэ 
* UNESCO World Heritage Site

С
С
Альберта Супічы

**Альберта Супічы** (;  — ) — уругвайскі футбольны трэнер, які прывёў зборную Уругвая да перамогі ў чэмпіянаце свету 1930.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі ФК Насьяналь Мантэвідэа
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Уругвая
Катэгорыя:Трэнеры ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сентраль Эспаньёл
Катэгорыя:Трэнеры-пераможцы чэмпіянатаў свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1930
Сумесь

— гетэрагенная цвёрдая сумесь мінералаў.]]
**Сумесь** — спалучэнне некалькіх рэчываў, кожнае з якіх захоўвае свае хімічныя ўласцівасці.

У адрозненне ад рэчываў, сумесі не падпарадкоўваюцца закону пастаяннага саставу. Гэта значыць, што адносныя долі кампанентаў сумесі могуць змяняцца. Напрыклад, марская вада (сумесь вады і солі) можа мець розную канцэнтрацыю солі.

## Гамагенныя і гетэрагенныя сумесі 
Неаднародныя сумесі завуцца гетэрагеннымі. У такіх сумесях часткі розных рэчываў размяшчаюцца асобна, і іх лёгка адрозніць адна ад адной нават простым вокам ці з дапамогай мікраскопа. Прыклады гетэрагенных сумесей — граніт (прыкметна без павелічальных прылад) або кроў (выдзяляе асадак, можна разгледзець асобныя кампаненты пад мікраскопам).
  
Аднародныя сумесі завуцца гамагеннымі або растворамі. Хаця ў побыце растворамі звычайна называюць вадкасці, у навуковым кантэксце так могуць называцца таксама газы і цвёрдыя гамагенныя сумесі. Прыклады аднародных сумесей — паветра, сумесь вады з цукрам і г.д.

## Адасабленне сумесей 
у з дапамогай храматаграфіі.]]
Кампаненты сумесей могуць быць адасобленыя фізічнымі і хімічнымі метадамі, што грунтуюцца на розных фізічных і хімічных уласцівасцях гэтых кампанентаў.
  
Напрыклад, дыстыляцыя дазваляе раздзяліць рэчывы з рознай тэмпературай кіпення шляхам выпарвання аднаго з кампанентаў (такога як вада ў салявым растворы). У сваю чаргу  грунтуецца на тым, што розныя рэчывы трымаюцца на цвёрдых паверхнях з рознай сілай, і дазваляе раздзяліць атрамант ці іншыя сумесі на кампаненты розных колераў.

Метадам фільтрацыі можна адасобіць цвёрдыя кампаненты ад вадкасцяў. У сумесях з некалькімі цвёрдымі складнікамі, частку складнікаў можна перад гэтым растварыць з дапамогай хімічных рэакцый, ператварыўшы ў вадкасць. Напрыклад, крупінкі золата, змяшаныя з крупінкамі жалеза, можна апрацаваць кіслатой, якая растварае жалеза, але пакідае золата некранутым, а пасля фільтраваць. Пазней з дапамогай іншых хімічных рэакцый можна аднавіць жалеза з раствору да яго першаснага стану. Альтэрнатыўна, крупінкі жалеза можна было б аддзяліць і з дапамогай магніту, скарыстаўшы ўласцівасць магнетызму.

## Гл. таксама 
* Раствор
* Аб’ёмная доля

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хімічныя сістэмы
Сухарава (жылы раён)

**Су́харава** — жылы раён ва Фрунзенскім раёне Мінска, які складаецца з васьмі мікрараёнаў. Размешчаны на захадзе горада, у межах Мінскай кальцавой аўтамабільнай дарогі. З паўднёвага усходу мяжуе з жылым раёнам Паўднёвы Захад, а з паўночнага усходу — з жылым раёнам Захад. Побач з раёнам знаходзіцца лесапарк Мядзведжына і экалагічна чыстая прамысловая зона, на якой размешчаны НВА Цэнтр.

Назву атрымаў ад вёскі Сухарава, вядомай з 1-й паловы XV ст.

У раёне жыве не меней за 150 тыс. чалавек. Медыцынскія ўстановы: амбулаторыя агульнай практыкі № 2 на вул. Акадэміка Фёдарава і 10-я гарадская паліклініка, будуецца новая дзіцячая паліклініка на скрыжаванні вуліц Лабанка і Сухараўскай. Ёсць праваслаўная царква імя арханёла Міхаіла на вул. Шаранговіча, а таксама дзве пратэстанцкія царквы на вуліцах Гарэцкага і Кавалёва. На адлегласці каля 2 км ад жылога масіва размешчана ЦЭЦ-4.

У 2010-я гады мікрараён інтэнсіўна забудоўваецца. У 2009—2010 гадах пабудавана 45 жылых дамоў, 2 школы і адна дарослая паліклініка. Да 2015 года плануецца завяршэнне забудовы.

## Асноўныя вуліцы 
* В. Шаранговіча
* М. Гарэцкага
* У. Лабанка
* П. Панчанкі
* Сухараўская
* Л. Скрыпнікава
* Ф. Фёдарава
* Л. Чайлыткі
* Ф. Янкоўскага
* І. Шамякіна

## Інфраструктура 
### Грамадская інфраструктура 
У жылым раёне вядзецца актыўнае будаўніцтва гарадской інфраструктуры, так ў жніўні-верасні 2009 года былі здадзены новая паліклініка і школа. У жылым раёне створана досыць развітая сетка гандлёвых аб’ектаў, аптэк і іншых аб’ектаў грамадскага абслугоўвання, у тым ліку аддзяленняў паштовай сувязі РУП «Белпошта» і ААБ «Беларусбанк». Мэдыцынскія ўстановы прадстаўленыя амбулаторыяй агульнай практыкі № 1 і паліклінікай № 10. Галоўныя гандлёвыя кропкі раёна — ГЦ «Maximus» і ГЦ «Preston».

### Транспарт 
Праз раён праходзяць аўтобусныя і тралейбусныя маршруты. Раён абслугоўвае дыспетчарская станцыя Сухарава-5, якая адкрылася ў снежні 2013 года.

** Транспартная інфраструктура мікрараёна**

## Славутасці 
Лесапарк Мядзведжына закладзены ў 1872 годзе і размешчаны паміж вуліцамі Якубоўскага, Шаранговіча і Гарэцкага. Галоўная славутасць лесапарка — цэнтральны сквер, у якім месціцца фантан «Хлопчык і лебедзь» працы італьянскага скульптара Ларэнца Берніні. Сквер быў рэканстуяваны ў 1971 годзе. Цяпер ён, як і сам лесапарк, з’яўляецца любімым месцам для адпачынку жыхароў бліжэйшых жылых раёнаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Сайт пра Сухарава 

Катэгорыя:Жылыя раёны Мінска
Катэгорыя:Фрунзенскі раён (Мінск)
Суэцкі крызіс

**Суэ́цкі кры́зіс** — палітычны крызіс і ўзброены канфлікт у 1956 годзе паміж Егіптам і альянсам Вялікабрытаніі, Францыі і Ізраіля.

Прычынай канфлікту была страта кантролю Вялікабрытаніі над Суэцкім каналам пасля яго нацыяналізацыі Егіптам. Нягледзячы на ваенную перамогу, пад ціскам СССР і ЗША кааліцыя вымушана была саступіць Егіпту, што прывяло да зніжэння ўплыву еўрапейскіх краін у рэгіёне, палітычных крызісаў у Брытаніі і Францыі, пазбаўлення Брытанскай імперыі ролі звышдзяржавы і ўзмацнення ўплыву Егіпту і СССР на Блізкім Усходзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Відэаматэрыялы 
* **YouTube**: War in Egypt. British and French Bombing 1956/11/01 (1956)  (Даўжыня 7:36)

Катэгорыя:1956
Катэгорыя:Войны XX стагоддзя
Катэгорыя:Войны Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Войны Егіпта
Катэгорыя:Войны Ізраіля
Катэгорыя:Войны Францыі
Катэгорыя:Палітычныя крызісы

Катэгорыя:Халодная вайна
Сферычная астраномія

**Сферы́чная астрано́мія** — раздзел астраметрыі, які распрацоўвае матэматычныя метады вызначэння сапраўднага становішча і руху нябесных цел у касмічнай прасторы паводле іх бачных становішчаў і перамяшчэнняў на нябеснай сферы.

Матэматычны апарат сферычнай астраноміі — сферычная трыганаметрыя, асноўнае паняцце — нябесная сфера. Устанаўлівае сістэму нябесных каардынат, вызначае асноўныя элементы нябеснай сферы, распрацоўвае метады ўліку заканамерных змен нябесных каардынат у выніку прэцэсіі, нутацыі, рэфракцыі і аберацыі святла, паралактычных зрушэнняў, а таксама тэорыі вызначэння дакладнага часу. Дае магчымасць рашаць задачы практычнай астраноміі: вызначаць час і азімуты ўсходу і захаду Сонца, Месяца, зорак, геаграфічныя каардынаты месца назірання.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* *Жаров В. Е.* Сферическая астрономия. — М., 2006. — 480 с. — (Монографии и учебники). — 500 экз. — ISBN 5-85099-168-9.

Катэгорыя:Астраметрыя
Джон Сцюарт

**Джон Сцюарт** (;  — ) — 7-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Торы.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Сцэны ля мора

**Сцэны ля мора** (*A Scene At The Sea*, *あの夏、いちばん静かな海*) — фільм рэжысёра Такесі Кітана (Японія, 1991)

## Сюжэт 
У час працы глуханямы прыбіральнік Шыгару знаходзіць паламаную дошку для віндсерфінгу. Ён рамантуе яе і разам з сяброўкай ідзе на пляж, дзе спрабуе катацца. Спачатку ў яго не атрымліваецца нават узняцца на дошку, іншыя спартмены пацяшаюцца, гледзячы на яго. Шыгару пачынае хадзіць на пляж штодня. Аднойчы ў час катання ягоная дошка ламаецца. Шыгару купляе другую дошку, траціць на гэта ўвесь заробак. Гледзячы на ўпартасць Шыгару, спартсмены пачынаюць паважаць яго. Уладальнік крамы, дзе Шыгару набыў дошку, аднойчы прапануе яму ўдзельнічаць у спаборніцтве па віндсерфінгу. Шыгару разам з сяброўкай едзе на спаборніцтва, аднак не выступае на ім. Тым часам ён ужо робіць пэўныя поспехі ў любым занятку. Увесь час праводзіць на пляжы, закідвае працу. На другім спаборніцтве яго адзначаюць кубкам. Пасля гэтага, ён у непагадзь ідзе на пляж і не вяртаецца.

## Акцёры 
* Шыгару — Клод Мэкі
* Ягоная сяброўка — Хірока Ашыма

## Здымачная група 
* Рэжысёр, сцэнарыст — Такесі Кітана
* Прадзюсар — Масаюкі Моры
* Кампазітар — Дзё Хісаісі

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фільмы-драмы 1991 года
Катэгорыя:Фільмы Японіі 1991 года
Катэгорыя:Фільмы-драмы Японіі
Катэгорыя:Фільмы Такесі Кітана
Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Дзё Хісаісі
Сырдар’я

**Сырдар’я́** (, , , , *Якса́ртэс*) — рака ў Сярэдняй Азіі, у Казахстане, Узбекістане, Таджыкістане і Кыргызстане.

Утвараецца пры зліціі рэк Нарын і Карадар’я. Даўжыня ракі 2212 км, разам з ракой Нарын — 3019 км. Плошча дэльты 100 тыс. км². Плошча вадазбору на выхадзе з гор 219 тыс. км² (умоўна). Далей плошча вадазбору не мяняецца. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 0,446 тыс. м³/сек. Сярэдні шматгадовы расход вады ракі Нарын каля кішлака Уч-Курган 434 м³/сек, ракі Карадарья каля пасёлка Кампырават 122 м³/сек, ніжэй іх зліцця каля кішлака Каль 492 м³/сек, на выхадзе з Ферганскай даліны 566 м³/сек, ніжэй ўпадзення ракі Чырык 703 м³/сек, каля горада Казалінск 446 м³/сек {{sfn|ВСЭ|1976}. Найбольш водная ў сярэднім цячэнні. Каля чыгуначнай станцыі Цюмень-Арык (за 996 км ад вусця) складае 618 м³/с.

У даліне ракі густая сетка арашальных каналаў. З ракой Нарын злучаецца Вялікім Ферганскім каналам. Кайракумская, Фархадская, Чардарынская гідраэлектрастанцыі і вадасховішчы. Каля ракі  гарады Гулістон, Худжанд (Таджыкістан), Сырдар’я, Бекабад (Узбекірстан), Шандара, Кызыларда,  Джалагаш, Джусалы, Байканур, Казалінск (Казахстан).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* С ырдарья // География. Современная иллюстрированная энциклопедия. Ч. 2: М—Я. / А. П. Горкин — М.: Росмэн, 2006. — 146 с. — ISBN 5-353-02443-5. — (Современная иллюстрированная энциклопедия «Росмэн». География)

Катэгорыя:Рэкі Казахстана
Катэгорыя:Рэкі Узбекістана
Катэгорыя:Рэкі Таджыкістана
Катэгорыя:Рэкі Кыргызстана
Сямейства (біялогія)

**Сямейства** (, мн. ч. *familiae*) — адзін з асноўных рангаў іерархічнай класіфікацыі ў біялагічнай сістэматыцы.

У іерархіі сістэматычных катэгорый сямейства стаіць ніжэй атрада (парадку) і вышэй трыбы і роду.

*Прыклады:* матылёк-капусніца (*Pieris brassicae*) адносіцца да сямейства бялянак (*Pieridae*).

## Правілы ўтварэння назваў 
Назвы сямействаў утвараюцца па правілах, якія рэгулююцца міжнароднымі кодэксам заалагічнай і батанічнай наменклатуры. У заалогіі назва сямейства ўтвараецца ад назвы тыпавога роду, на аснове якога дадаецца стандартны канчатак *-idae*, у батаніцы да аснове назвы тыпавога роду дадаецца стандартны канчатак *-aceae*.

*Прыклады:* род *Canis* (сабака) аснова *Can-* і канчатак *-idae* даюць назву *Canidae* (сабачыя). Род *Rosa* (ружа або шыпшыннік) аснова *Ros-* і канчатак *-aceae* даюць назва *Rosaceae* (ружовыя).

Часам выкарыстоўваюцца таксама вытворныя рангі: надсямейства і падсямейства.

## Гісторыя фарміравання паняцця 
Сучаснае разуменне сям’і як рангу, размешчанага паміж атрадам (парадкам) і родам, датуецца пачаткам XX стагоддзя.

Упершыню катэгорыя сямейства была ўведзена ва ўжытак французскім батанікам П’ерам Маньолем у працы *Prodromus historiae generalis plantarum, in quo familiae plantarum per tabulas disponuntur* (1689). Пасля гэтага слова сямейства (familia або famille) выкарыстоўвалася рознымі аўтарамі для абазначэння груп самага рознага характару. Карл Ліней у *Philosophia botanica* (1751) называў сямействамі буйныя групы (пальмы, папараць), на якія ён дзяліў расліны толькі для выгоды апісання іх будынка, не выкарыстоўваючы іх у сваіх класіфікацыях. У некаторых працах па заалогіі сямействамі называлі падраздзялення родаў. Нарэшце, з сярэдзіны XVIII ст. ва франкамоўнай батанічнай літаратуры сямейства (famille) разглядалі як эквівалент лацінскага слова *ordo* (парадак). Гэтая практыка была спынена толькі ў 1906 г., калі былі прынятыя міжнародныя правілы батанічнай наменклатуры. Згодна з гэтым правілам, сям’я (familia) і парадак (ordo) сталі разглядацца як розныя катэгорыі. Сямействамі сталі называць тое, што раней называлі сямействамі па-французску і парадкамі па-лацінску, а парадкамі — тое, што ў канцы XIX стагоддзя нярэдка называлі *кагортамі* (*cohors* pl. *cohortes*).

У заалагічнай літаратуры сямейства як катэгорыя рангу, прамежкавага паміж атрадам і родам, упершыню была ўведзена П’ерам Андрэ Латрэйлем у яго працы *Précis des caractères génériques des канфігурацыі, disposés dans un ordre naturel* (1796). Ён выкарыстаў *сямейства* (некаторыя з гэтых груп атрымалі імя, некаторыя былі проста пранумараваны) у некаторых з атрадаў сваёй класіфікацыі «насякомых» (у той час казуркамі называлі ўсіх членістаногіх). Прапанова Латрейля замацавалася ў заалагічнай літаратуры ўжо ў пачатку XIX стагоддзя.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Сямействы
Катэгорыя:Таксанамічныя рангі
Сібірская мова

**Сібірская мова** (Сиби́рской го́вор) — праект моўнага стандарту, які ствараецца на грунце ўсходнеславянскіх дыялектаў Сібіры, у асноўным старажыльскіх гаворак 19-га стагоддзя. Распрацоўка і кадыфікацыя мовы пачалася ў 2005 годзе. Яшчэ ў 1873 годзе ў Расіі ў выданні «Известия Сибирского отделения Российского газетного общества (РГО)» былі надрукаваныя даследаванні П. А. Равінскага пад назвай «Зацемкі і слоўнік сібірскай гаворкі» («Замечания и словарь сибирского наречия»). Пра сібірскую старажыльскую гаворку зазначаецца наступнае: «Сібірская гаворка паходзіць з паўночна-рускай, але два стагоддзі адлучанасці, зусім іншыя натуральныя ўмовы жыцця і іншыя гістарычныя акалічнасці далі ёй арыгінальны кірунак. Гаворка Ўсходняй Сібіры мае асаблівую фанетыку, шмат своеасаблівых граматычных формаў. Слоўнік налічвае больш як 3000 чыста мясцовых словаў, якія невядомыя ў агульнай рускай мове».

## Фанетыка 
Фанетыка мовы будуецца па нормах паўночнай усходнеславянскай гаворкі: г выбуховае, оканне, еканне, шыпячыя заўсёды цвёрдыя. У адрозненне ад расійскай мовы, з-за нязменнай цвёрдасці шыпячых у сібірскім алфавіце адсутнічае літара Щ (як у беларускай). Адпаведны гук чытаецца як падвойнае **ш** (як у беларускім слове «узвышша» (бел. яшчэ → сіб. ишшо).

«О», якой папярэднічае памякчэнне, страціла сувязь з «Е», таму ў алфавіце няма літары «Ё», заместа якой пішуцца спалучэнні «йо», «ьо».

Адсутнічае і літара «Э» з-за абавязковага дадання «ёта» перад «е» (бел. Эверэст — сіб. Еверес).

Распаўсюджаныя пратэтычныя зычныя (бел. акно — сіб. вокно), і выкідванне зычных у месцах іх скаплення (бел. бязгучнасць — сіб. беззычнось)

## Граматыка і лексіка 
Граматыка сібірскай мовы падобная на расійскую і беларускую, але са значнымі асаблівасцямі ў скланенні і спражэнні, у асноўным выкліканымі т.зв. сцяжэннямі, г.зн. выпадзеннем «ёта» ў канчатках (рас. знает — сіб. знат, рас. красная — сіб. красна, і г.д.).

Граматыка ўтрымлівае таксама некаторыя архаічныя формы, напрыклад, клічны склон (які ёсць і ў беларускай мове), а таксама наватворы, напрыклад, постпазітыўны артыкль.

Лексіка сібірскай мовы збольшага ўсходнеславянская, большасць расійскіх лацінізмаў, грэцызмаў і падобных еўрапейскіх пазычанняў замененыя на калькі ці араба-цюрцкія словы.

## Сучаснасць 
Сучасны збор правілаў і папулярызацыя гэтай мовы ў Інтэрнэце прыпісваецца чалавеку, які вядомы пад мянушкай samir74 у LiveJournal. Асноўным Інтэрнэт-рэсурсам па распрацоўцы, вывучэнні і каардынацыі дзеянняў аматараў гэтай гаворкі з'яўляецца пляцоўка.

## Гл. таксама 
* Сібірскія старажылы

## Спасылкі 
* Праект «Сибирской говор и Сибирь»  (сибирской)

Катэгорыя:Усходнеславянскія мовы
Сіла

**Сіла** — фізічная вектарная велічыня, што ёсць мерай уздзеяння аднаго цела на іншае.

Паводле сучасных уяўленняў, вынікам дзеяння сілы на матэрыяльны пункт ёсць яго паскарэнне, пры гэтым чым больш сіла, тым большае паскарэнне атрымае матэрыяльны пункт (гл. другі закон Ньютана).

Вынікам уздзеяння сілы на складаную механічную сістэму можа быць не лінейнае паскарэнне (або не толькі лінейнае паскарэнне), а таксама вуглавое паскарэнне або дэфармацыя. Пры разглядзе ўздзеяння сілы на складаную механічную сістэму вялікае значэнне мае пункт прыкладання сілы, г.зн. пункт, на які ўздзейнічае сіла. Ад гэтага моцна залежыць вынік яе ўздзеяння.

]]

## Раўнадзейная сіла 
Раўнадзейная сіла — сіла, уздзеянне якой на цела мела б такі ж вынік, які даюць тыя сілы, што ўздзейнічаюць на яго.

Згодна з прынцыпам незалежнасці дзеяння сіл, сілы ўздзейнічаюць на цела незалежна адна ад адной. У адпаведнасці з гэтым, раўнадзейную сілу можна знайсці як вектарную суму ўсіх сіл, што ўздзейнічаюць на матэрыяльны пункт.

Для складаных механічных сістэм знаходжанне раўнадзейнай сілы як вектарнай сумы ўсіх сіл, у агульным выпадку, з’яўляецца памылкай, бо значэнне мае не толькі велічыня і напрамак, але таксама пункт прыкладання сілы.

## Гл. таксама 
* Сіла цяжару
* Сіла рэакцыі
* Сіла трэння
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Дынаміка
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Сіла рэакцыі

**Сіла рэакцыі** — сіла, што характарызуе ўздзеянне апоры ці падвеса на дадзенае цела.

Па прыродзе сілы рэакцыі — гэта пругкія сілы. Адрозненне ад звычайных сіл у тым, што сілы рэакцыі звычайна не разлічваюцца з фізічных прынцыпаў. Затое для вызначэння сіл рэакцыі выкарыстоўваецца ураўненне сувязі.

Катэгорыя:Класічная механіка
Сільверый (Папа Рымскі)

**Святы Сільверый мучанік**, Папа Рымскі (536—537).

#### Біяграфія 
Пасля смерці Агапія Юсцініян паслаў у Рым свайго кандыдата на папскі прастол, асабістага сябра і сакратара Агапія. У гэты час у Італіі адбывалася вайна між Візантыяй і Остгоцкім каралеўствам, і стаўленік Візантыі не быў даспадобы каралю Тэадагату, таму яшчэ да прыезду Вігілія кароль Тэадагат паставіў Папам Сільверыя. Кананічныя правілы пры гэтым прызначэнні былі парушаны. Паводле «Папскай кнігі», у ход былі пушчаны пагрозы, подкупы, суворыя пакаранні «непаслухмяных».

Калі візантыйская армія падступіла да Рыму, кароль Тэадагат збег, настрою да супраціву візантыйскім войскам у горадзе не было. Сільверый уступіў у патаемныя перамовы з візантыйскім генералам Велізарыем, адкрыў яму браму Рыму. Пасля новай аблогі Рыму, гэтым разам остгоцкім каралём Віцігесам, у горадзе пачаўся голад. Агенты Вігілія вінавацілі ва ўсім Сільверыя, і насельніцтва Рыму Сільверыю таксама не давярала. Пад уплывам абуранага народу Сільверыя скінулі з папскага прастолу, выслалі ў Патару (Малая Азія).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* [Loz 1934] Лозинский С. Г. История папства. — 3-е изд. — М., 1986.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Сімах (Папа Рымскі)

**Сімах** — Папа Рымскі (498—514), прылічаны да святых.

Быў праціўнікам Візантыі, выступаў супраць прынятай там фармулёўкі пра дзве прыроды Хрыста (451). На выбарах Папы у 498 змагаўся з Лаўрэнціем, іх прыхільнікі зацята біліся на вуліцах Рыма. Дабіўся свайго зацвярджэння пасля аўдыенцыі ў караля остготаў Тэадорыха ў Равене, мяркуецца, дзякуючы сваёй антывізантыйскай палітычнай лініі, выгаднай Тэадорыху.

Пасля вяртання ў Рым выдаў першы папскі дэкрэт аб выбарах (499), у якім забаранялася ўсякая перадвыбарная агітацыя пры жыцці папы, каб адхіліць уплыў свецкіх асоб на выбары. Папу надавалася права ўказаць жаданага яму пераемніка («дэзігнацыя»), пры адсутнасці дэзігнацыі права выбару давалася кліру. Папярэдняя традыцыйная форма выбараў «клірам і мірам» была, такім чынам, скасавана.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* [Loz 1934] Лозинский С. Г. История папства. — 3-е изд. — М., 1986.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Сіньджоў

**Сіньджоў** (па-кітайску: 忻州市) — кітайскі горад у правінцыі Шаньсі.

**Адміністратыўнае падпарадкаванне:**
* 1 раён гарадскога падпарадкавання
* 1 уездны горад
* 12 уездаў
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады правінцыі Шаньсі
Сібірскі нацыяналізм

**Сібірскі нацыяналізм** - нацыянальны рух сібірскага народу за сваю свабоду. Мае два этапы: абласніцтва і неаабласніцтва.

Некаторыя ідэолагі сібірскага нацыяналізму не лічаць сібіракоў асобнай нацыяй, а толькі разнавіднасцю рускіх, але любы сібірскі нацыяналіст выступае за адасабленне Сібіры як асобнай краіны, у складзе Расіі або ў якасці асобнай дзяржавы.

Як піша лідар абласніцкай групы ААС (Абласніцкая альтэрнатыва Сібіры) іркуцкі журналіст Кулехаў у сваім артыкуле "Маніфест абласніцтва", "Сібір не проста набор «рэгіёнаў», як, напрыклад, вобласці Калужская і Разанская, Смаленская і Цвярская. Сібір – гэта асобная краіна, адрозная ад іншых краін і рэгіёнаў гісторыя і культура. Гэта распаўсюджваецца не толькі на «карэнных» насельнікаў краіны – гэтак жа справядліва гэтае сцвярджэнне і для «рускамоўных» сібіракоў. Можна сцвярджаць, што ў Сібіры склалася або складваецца адмысловая сібірская нацыя, са сваёй культурай, роднаснай, вядома, культуры рускай, але яна змяшчае ў сабе істотныя адрозненні ад культуры, скажам, маскалёў або смалянаў. Гэта ўжо само па сабе можа быць падставай для разгляду пытання аб аўтаноміі Сібіры ў цэлым або ўзятай па буйных рэгіёнах (Заходняя – Усходняя – Далёкі Усход)"http://volgota.com/lib/corsarman.html.

Больш падрабязна можна вылучыць наступныя этапы ў развіцці сібірскага нацыяналізму: 

#Рэвалюцыйныя кружкі 1860-ых гадоў пад кіраўніцтвам Патаніна і Ядрынцава.
#Перыяд тэарэтычнай распрацоўкі ідэі ў канцы XIX ст., панаванне рэгіяналісцкай інтэрпрэтацыі абласніцтва.
#Рэвалюцыя 1905 года, рэвалюцыя ў лютым 1917 года і рэвалюцыя ў кастрычніку 1917 года, стварэнне палітычных арганізацый сібірскіх нацыяналістаў.
#Стварэнне незалежнай дзяржавы ў 1917—1921, яе згуба.
#Адраджэнне сібірскага нацыяналізму ў 80-90-ыя гады XX ст. на аснове агульнадэмакратычных рэгіяналісцкіх канцэпцый.
#Неаабласніцтва пачатку XXI ст.: групы "Сібірская вальгота" і ААС.

Этапы 1-4 - гэта абласніцтва, а этапы 5-6 - неаабласніцтва.

Катэгорыя:Нацыяналізм
Сістэматыка амфібій

Клас Земнаводныя падзяляецца на тры падклассы, два з якіх вымерлі:

* † Падклас Лабірынтадонты (*Labyrinthodontia*)
* † Падклас Тонкапазванкавыя (*Lepospondyli*)
* Падклас Бяспанцырныя (*Lissamphibia* — усе сучасныя амфібіі) падзяляецца на тры атрады:
** Бясхвостыя земнаводныя (*Anura* — жабы і рапухі, 7172 віды)
** Хвастатыя земнаводныя (*Urodela* або *Caudata* — саламандры і трытоны, 739 відаў)
** Бязногія земнаводныя (*Gymnophiona* або *Apoda* — чарвягі, 214 відаў)

Паводле дадзеных сайта AmphibiaWeb, на сакавік 2020 года клас уключае 74 сямействаў, 555 радоў і 8125 відаў.
  
    
&nbsp;Атрад бясхвостыя

&nbsp;Salientia альбо Anura&nbsp;&nbsp;
19 сямействаў, 2900 відаў

&nbsp;Сямействы&nbsp;&nbsp;&nbsp;

* Гладканогія (*Leiopelmidae*)
* Круглаязычныя (*Discoglossidae*)
* Піпавыя (*Pipidae*)
* Часночніцы (*Pelobatidae*)
* Сапраўдныя рапухі (*Bufonidae*)

    
&nbsp;Атрад хвастатыя

&nbsp;Urodela альбо Caudata&nbsp;&nbsp;
8 сямействаў, 340 відаў

&nbsp;Сямействы&nbsp;&nbsp;&nbsp;

* Скрытажабернікі (*Cryptobranehidae*)
* Вуглазубыя (*Hynobiidae*)
* Амбістомавыя (*Ambystomatidae*)
* Сірэнавыя (*Sirenidae*)
* Пратэі (*Proteidae*)

    
&nbsp;Атрад бязногія земнаводныя

&nbsp;Apoda&nbsp;&nbsp;
4 сямействы, 165 відаў

&nbsp;Сямействы&nbsp;&nbsp;&nbsp;

* Чарвягі (*Caecilidae*)
* Рыбазмеі (*Ichyophidae*)
* Водныя чарвягі (*Typhlonectidae*)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Сістэматыка жывёл
Сіцзян

**Сіцзян**, Чжуцзян, Жамчужная — рака ў Кітаі.

Даўжыня 2197 км. Вадазбор 437 тыс. км², плошча басейна 437 тыс. км².

Вытокі на Юньнаньскім нагор'і. Назва Сіцзян пасля сутокаў рэк Юцзян і Цзацзян вышэй г. Наньнін. Цячэ ў вузкай, глыбокай даліне ўздоўж паўднёвай ускраіны гор Наньлін, упадае ў Паўднёва-Кітайскае мора, утварае дэльту (плошча 16,9 тыс. км²), дзе зліваюцца воды рэк Сіцзян, Бэйцзян і Дунцзян. Сярэдні расход вады каля 8 тыс. м³/с, макс. — 58 тыс. м²/с) (у час летніх мусонных дажджавых паводак). Ваганні ўзроўню вады да 15—20 м. Частыя паводкі (у басейне Сіцзяна пабудавана каля 2 тыс. км ахоўных дамбаў).

Выкарыстоўваецца для арашэння. Суднаходная ад г. Учжоў. У дэльце — марскі порт Гуанчжоў.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Кітая
Катэгорыя:Басейн Паўднёва-Кітайскага мора
Сістэма адліку

**Сістэ́ма адлі́ку** – сістэма, якая складаецца з сістэмы каардынат і сістэмы вымярэння часу (гадзінніка). Сістэма адліку дазваляе вызначыць палажэнне цела ў прасторы і момант часу, калі яно займае гэтае палажэнне (у ідэале – любога цела ў любы момант часу).

З аднароднасці і ізатропнасці прасторы вынікае адсутнасць абсалютнай сістэмы каардынат. Любы пункт прасторы можа быць прыняты за пачатак каардынат, а любая прамая – за каардынатную вось. Паколькі час з'яўляецца аднародным, то любы момант часу можа быць прыняты за пачатак адліку. Такім чынам, паняцці «каардынаты цела» і «момант часу» маюць сэнс толькі ў межах той ці іншай сістэмы адліку.

Праз абстрактнасць паняццяў «пункт», «прамая» і «момант» у рэальнасці пачатак каардынат і напрамкі васей звязваюцца з пэўным целам, а пачатак адліку часу – з пэўнай падзеяй.

З пераходам ад аднае сістэмы адліку да іншай можа змяняцца радыус-вектар (каардынаты) пункта і момант часу. Адлегласць між двума аб'ектамі ў прасторы і між дзвюма падзеямі ў часе ў класічнай фізіцы не залежаць ад сістэмы адліку.

Усе сістэмы адліку з'яўляюцца кінематычна эквівалентнымі. Гэта значыць, што рух цела можна апісаць аднымі і тымі ж формуламі, незалежна ад сістэмы адліку, у якой ён разглядаецца. Пры гэтым кінематычныя характарыстыкі руху (перамяшчэнне, хуткасць, паскарэнне) з пераходам ад аднае сістэмы адліку да іншай могуць змяняцца.

З пункту гледжання дынамікі сістэмы адліку падзяляюцца на інерцыяльныя і неінерцыяльныя. У інерцыяльных сістэмах выконваецца закон інерцыі (першы закон Ньютана). Гэты ж закон пастулуе наяўнасць хаця б адной інерцыяльнай сістэмы. Інерцыяльнымі будуць таксама ўсе сістэмы, што рухаюцца адносна інерцыяльнай без паскарэння (з пастаяннай хуткасцю). Усе іншыя сістэмы (гэта значыць, якія рухаюцца з паскарэннем адносна інерцыяльных) з'яўляюцца неінерцыяльнымі. Законы механікі ў неінерцыяльных сістэмах таксама дзейнічаюць, але ў іх уносяцца папраўкі, што ўлічваюць неінерцыяльнасць сістэмы адліку.

## Гл. таксама 
* Інерцыяльная сістэма адліку
* Неінерцыяльная сістэма адліку
* Спадарожная сістэма адліку

Катэгорыя:Тэорыя адноснасці
Катэгорыя:Сістэмы адліку
Такантынс (рака)

**Таканты́нс** () — рака ў Паўднёвай Амерыцы, у Бразіліі.

Даўжыня ракі 2850 км. Плошча вадазбору 770 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 16,8 тыс. м³/сек (16,3 тыс. м³/сек). Утвараецца ад сутокаў рэк Мараньян і Алмас. Працякае па Бразільскаму нагор’ю, дзе ўтварае парогі і вадаспады. Ніжняе цячэнне на Амазонскай нізіне. Упадае эстуарыем у раку Пара (правы рукаў дэльты Амазонкі). Жыўленне ракі пераважна дажджавое. Разводдзе з кастрычніка да сакавіка—красавіка. Буйныя прытокі: Мануэл-Алвіс-да-Натывідадзі, Мануэл-Алвіс-Грандзі (правыя), Арагуая (левы).
]]
Рака суднаходная на адлегласці 350 км ад вусця. На рацэ вадасховішча Тукуруі і каскад гідраэлектрастанцый. Буйныя гарады: Караліна, Імператрыс, Мараба, Тукуруі, Палмас, Уруасу.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Токанти́нс // География. Современная иллюстрированная энциклопедия. Ч. 2: М—Я. / А. П. Горкин — М.: Росмэн, 2006. — 146 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-353-02443-5. — (Современная иллюстрированная энциклопедия «Росмэн». География)
* 

## Спасылкі 
* Токантинс (река) // «Планета Земля» Geosfera.Org
* The Tocantins River // WorldAtlas

Катэгорыя:Рэкі Бразіліі
Катэгорыя:Басейн Атлантычнага акіяна ў Паўднёвай Амерыцы
Сістэматыка раслін

**Сістэматыка раслін** — раздзел батанікі, які займаецца апісаннем раслінных арганізмаў (уключаючы вымерлых), размеркаваннем іх па групах (від, род, сямейства, парадак, клас, аддзел), размяшчэннем груп у пэўным парадку — сістэме. Задача дысцыпліны — стварэнне сістэмы, якая з’яўляла б сваяцкую сувязь паміж групамі раслін, ход гістарычнага развіцця расліннага свету на Зямлі. Асноўныя метады — параўнальна-марфалагічны, анатамічны, эмбрыялагічны, фізіёлага-біяхімічны, палеанталагічны, эколага-марфалагічны, марфолага-геаграфічны. Мае шмат агульнага з сістэматыкай жывёл. Цесна звязана з марфалогіяй раслін, анатоміяй раслін, палеабатанікай і інш.

## Гісторыя 
У гісторыі сістэматыкі раслін выдзяляюць наступныя асноўныя перыяды:

### Перыяд штучных сістэм 
Штучныя сістэмы грунтаваліся на нямногіх адзнаках, адвольна выбраных аўтарамі. Напр., К. Ліней падзяліў усе расліны на 24 класы (23 класы кветкавых і 1 клас бяскветкавых), узяўшы за аснову колькасць, даўжыню і спосаб прымацавання тычынак.

*Гл. таксама:* А. Чэзальпіна, Дж. Рэй, Ж. Турнефор, К. Ліней.

### Перыяд натуральных сістэм 
Натуральныя сістэмы аб’ядноўвалі расліны ў групы паводле падабенства многіх асноўных адзнак, выяўляліся сваяцтвы паміж групамі, выкарыстоўваўся не толькі марфалагічны, але і анатамічны метад.

*Гл. таксама:* А. Жусьё, А. Дэкандоль.

## Філагенетычная сістэматыка раслін 
Філагенетычная сістэматыка раслін развілася на аснове тэорыі эвалюцыі Ч. Дарвіна, і з’яўляе паслядоўнае развіццё расліннага свету і ўзаемнае сваяцтва асобных груп раслін.

*Гл. таксама:* А. Браун, А. Энглер, Г. Галір, Ч. Бэсі, Р. Ветштэйн, М. І. Кузняцоў, М. А. Буш, А. А. Грасгейм, Б. М. Коза-Палянскі, А. Л. Тахтаджан.

Усе расліны ўмоўна падзяляюцца на групы ніжэйшых і вышэйшых расліны, якія, у сваю чаргу, падзяляюцца на аддзелы (тыпы):
* ніжэйшыя расліны або талафіты (Thallophyta)
** пірафітавыя водарасці (Pyrrophyta)
** эўгленавыя водарасці (Euglenophyta)
** зялёныя водарасці (Chlorophyta)
** харавыя водарасці (Charophyta)
** жоўта-зялёныя водарасці
** залацістыя водарасці (Chrysophyta)
** дыятомавыя водарасці (Bacillariophyta)
** бурыя водарасці
** чырвоныя водарасці
** сіне-зялёныя водарасці
** бактэрыі
** міксаміцэты
** грыбы
** лішайнікі
** псілафітападобныя (Psilophyta)
** псілатападобныя (Psilotophyta)
** дзеразападобныя (Lycopodiaphyta)
** хвошчападобныя (Equisetaphyta)
* вышэйшыя або лістасцябловыя (Cormophyta)
** мохападобныя (Bryophyta)
** папарацепадобныя (Pteridophyta, Pterophyta)
** голанасенныя (Gymnospermae)
*** хвойныя (Coniferales)
*** сагоўнікі (Cycadales)
*** гінкгавыя (Ginkgoales)
*** гнетавыя (Gnetales)
** пакрытанасенныя (Angiospermae)
*** аднадольныя (Monocotyledoneae)
*** двухдольныя (Dicotyledoneae)

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях / Л. М. Сапегін. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6

Катэгорыя:Раздзелы батанікі
Такахасі Карэкіё

**Такахасі Карэкіё** (高橋是清, Takahashi Korekiyo;  — ) — японскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, фінансіст. 4-ы старшыня партыі Рыкэн Сэйюкай (1921—1925), 20-ы прэм’ер-міністр Японіі (13 лістапада 1921 — 12 чэрвеня 1922 г.).

У перыяд з 1911 па 1913 год узначальваў Нацыянальны банк Японіі. Дзякуючы сваім аналітычным здольнасцям пяць разоў кіраваў міністэрствам. Быў першым міністрам сельскай гаспадаркі і лясніцтва (1925), першым міністрам гандлю і прамысловасці (1925), а таксама 35-м і апошнім міністрам сельскай гаспадаркі і гандлю (1924—1925).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Эдвард Сэйпір

**Эдвард Сэ́йпір (Сепір)** (; , Лаўенберг, Памеранія, Германія — ) — амерыканскі лінгвіст і антраполаг. Прафесар антрапалогіі Чыкагскага ўніверсітэта (1925—1931), прафесар антрапалогіі і лінгвістыкі Ельскага ўніверсітэта (1931—1939).

Вучань Ф. Боўса. Зрабіў фундаментальныя ўнёскі ў агульную тэорыю лінгвістыкі, амер-індыйскую і інда-еўрапейскую лінгвістыкі. Зрабіў антрапалагічныя ўнёскі ў этналогію, тэорыю культуры, псіхалогію культуры. Занатаваў, часта ад апошніх жывых носьбітаў, 39 моў амерыканскіх індзейцаў. Збіраў этнаграфічную інфармацыю, перакладаў фальклор індзейцаў Паўночнай Амерыкі. Супольна з Б. Уорфам распрацаваў гіпотэзу Сепіра-Уорфа.

## Асноўныя працы 
* Time Perspective in Aboriginal American Culture: A Study in Method. — 1916. Манаграфія, у якой быў фармалізаваны метад гістарычнай рэканструкцыі гісторыі культуры і мовы.
* Language: An Introduction to the Study of Speech. — 1921. Класічная праца па вывучэнні мовы і культуры ва ўзаемных стасунках і уплывах.
* A bird's eye view of American languages north of Mexico. *Science* 54:408. — 1921. Класічная 6-групавая класіфікацыя моваў амерыканскіх індзейцаў.
* Central and North American languages. *Encycl. Br.* 5:138-41. — 1929. Пашыраны варыянт класіфікацыі (1921), які ўлучае дадатковае пасярэдняе падзяленне на 23 групы.
* The Psychology of Culture: A Course of Lectures. Reconstructed and edited by J. T. Irvine. Berlin: Mouton de Gruyter. — 1993. Рэканструкцыя з рукапісаў Сэйпіра па псіхалогіі культуры.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мовазнаўцы ЗША
Катэгорыя:Антраполагі ЗША
Тамбора

**Тамбо́ра** — стратавулкан у Інданезіі на востраве Сумбава.

Вывяржэнне вулкана ў красавіку 1815 года — наймацнейшае вулканічнае вывяржэнне ў рэгістраванай гісторыі чалавецтва (магнітуда VEI 7).

## Вывяржэнне ў 1815 годзе 
Магнітуда 10,1. Энергія выбуху 1027 эрг. Аб’ём выкінутага матэрыялу 50—185 км³ (найбольш верагодна, больш за 100 км³).

### Перад падзеямі 
Перад вывяржэннем вышыня вулкану была прыкладна 4000 м. Ажыўленне вулканічнай дзейнасці пачалося не пазней за 1812 год, калі былі заўважаны газавыя струмені каля вяршыні.

### Вывяржэнне 
Першыя магутныя выбухі адбыліся 5 красавіка 1815 г. Іх гук быў чутны на адлегласці да 1400 км. Хмары вулканічнага попелу закрылі неба над вялікай тэрыторыяй. Масіўныя выпаданні попелу адбыліся на астравах Сумбава, Ламбок, Балі, Мадура, Ява.

Наступныя магутныя выбухі адбыліся 10, 11, 12 красавіка 1815 г. Яны адчуваліся на адлегласці да 1800 км. Неба над тэрыторыяй да 500 тыс. км² было цалкам закрытая хмарамі попелу. Камяні вагой да 5 кг выкідаліся з кратэра на адлегласць болей за 40 км. На востраве Ламбок слой попелу дасягнуў 60 см. Палі і сады на тэрыторыі выпадання попелу былі цалкам знішчаны.

### Пасля вывяржэння 
Вышыня вулкана зменшылася да 2850 м, утварылася кальдэра 6×6,5 км, глыбінёю 700 м. Загінула 92 тыс. чал., з іх 10 тыс. непасрэдна ў час выбухаў, а 82 тыс. у выніку неўраджаю і голаду.

## Гл. таксама 
* Культура Тамбора

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* The Year without a summer? : world climate in 1816 / ed. by C. R. Harrington. — Ottawa: Canadian Museum of Nature, 1992. ISBN 0-660-13063-7 
* *Stommel H., Stommel E.* Volcano Weather: The Story of 1816, the Year without a Summer. — Newport RI, 1983. ISBN 0-915160-71-4 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Пра археалагічныя раскопкі (англ.)
* Пра археалагічныя раскопкі 
*  
*  

Катэгорыя:Вулканы Інданезіі
Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Вывяржэнні вулканаў
Катэгорыя:1815 год у Інданезіі
Катэгорыя:Стыхійныя бедствы ў Інданезіі
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Катэгорыя:Кратарныя азёры
Тангарыра (рака)

**Тангарыра** — рака ў Новай Зеландыі. Бярэ пачатак на Цэнтральным плато Паўночнага вострава. Папаўняецца водамі ручаёў і дробных рэчак, якія цякуць з навакольных гор і невялікіх узвышшаў.

## Спасылкі 
* **YouTube**: Тангарыра  (даўжыня 0:36)

Катэгорыя:Рэкі Новай Зеландыі
Катэгорыя:Рэкі паводле алфавіта
Эндру Танэнбаўм

**Эндру Сцюарт «Эндзі» Танэнбаўм** (нар. ) — прафесар камп’ютарных навук універсітэта Врые (Амстэрдам, Нідэрланды) дзе узначальвае групу распрацоўнікаў камп’ютарных сістэм. Найбольш вядомы як аўтар Minix, свабоднай Unix-падобнай аперацыйнай сістэмы, створанай для навучальных мэтаў, і як аўтар кніг па камп’ютарным навукам і RFID-вірусу. Таксама з’яўляецца галоўным распрацоўнікам пакета «Amsterdam Compiler Kit». Лічыць сваю ролю выкладчыка найважнейшай у сваім жыцці.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Нью-Ёрку. Стаў бакалаўрам фізічных навук у Масачусецкім Тэхналагічным Інстытуце ў 1965. Атрымаў доктарскае званне па фізіцы ва Універсітэце Берклі ў 1971. Пераехаў жыць у Нідэрланды да сваёй жонкі, але пакінуў для сябе амерыканскае грамадзянства. Выкладае прадметы «Камп’ютарная арганізацыя» і «Аперацыйныя сістэмы». Эндру Танэнбаум выкладае курсы па структуры камп’ютараў і аперацыйных сістэм, таксама атрымаў ступень доктара філасофіі. У 2009 годзе атрымаў грант памерам 2,5 мільёны еўра ад Еўрапейскай даследчай рады на развіццё MINIX
## Крыніцы 
Катэгорыя:Праграмісты
Катэгорыя:Распрацоўшчыкі свабоднага праграмнага забеспячэння
Катэгорыя:Minix
Катэгорыя:Асобы
Тапажос

**Тапажо́с** () — рака ў Паўднёвай Амерыцы (у Бразіліі), правы прыток Амазонка.

Даўжыня ракі 2200 (1992) км (ад вытоку ракі Журуэна). Утвараецца зліццём рэк Журуэна і Тэліс-Пірыс. Упадае ў Амазонку каля горада Сантарэн. Плошча вадазбору 487 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 15,5 тыс. м³/сек. Працякае па Бразільскім нагор’і і Амазонскай нізіне. На рацэ маюцца парогі. Суднаходная на працягу 300 км ад вусця да горада Сан-Луіс.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Tapajós River // Encyclopaedia Britannica

Катэгорыя:Рэкі Бразіліі
Катэгорыя:Прытокі Амазонкі
Катэгорыя:Рэкі Амазонаса
Карлас Даніэль Тапія

**Карлас Даніэль Тапія** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1986 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Бока Хуніярс
Катэгорыя:Ігракі ФК Універсідад дэ Чылі
Катэгорыя:Ігракі ФК Лугана
Катэгорыя:Ігракі ФК Тэкстыль Мандыю
Катэгорыя:Ігракі ФК Брэст
Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1986
Табол

**Табо́л** (, ) — рака ў Казахстане і Расіі, левы прыток Іртыша.

Даўжыня ракі 1591 км. Плошча вадазбору 426 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 805 м³/с, каля сяла Ліпаўскае — 838 м³/с.
Выток ракі на мяжы Паўдёвага Урала і Тургайскага плато. У верхнім цячэнні Табол мае характар горнай ракі. Сярэдняе і ніжняе цячэнне па Заходне-Сібірскай раўніне ў шырокай даліне са звілістым рэчышчам і з поймай шырынёй да 5 км са шматлікімі старычнымі азёрамі (19,5 тыс. азёр агульнай плошчай 9074 км²). Упадае ў Іртыш каля горада Табольск.

Жыўленне ракі пераважна снегавое, уніз па цячэнню ўзрастае доля дажджавога. Сцёк Табола зарэгуліраваны вадасховішчамі, вада з якіх выкарыстоўваецца арашэння і водазабеспячэння. Рака сплаўная. Суднаходная ў вярхоўі (105 км) і ад вусця ракі Тура (255 км) (ад вусця да ўпадзення ракі Ісець (437 км)).

Асноўныя прытокі: Уй, Ісець, Тура, Таўда (левыя), Убаган, Ук (правы).

Каля ракі гарады Лісакоўск, Рудны, Кастанай (Казахстан), Курган, Ялутараўск (Расія).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Тобо́л // География. Современная иллюстрированная энциклопедия. Ч. 2: М—Я. / А. П. Горкин — М.: Росмэн, 2006. — 146 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-353-02443-5. — (Современная иллюстрированная энциклопедия «Росмэн». География)

## Спасылкі 
* *Куржыкаев Ж., Баринова Г. К., Асылбекова А. С.* Состояние гидрологического и гидрохимического режима реки Тобол // Научный журнал «Кронос», 2020
* *Сергей Кондрашин* Итоги экспедиции на реку Тобол // Свярдлоўскае абласное аддзяленне Рускага геаграфічнага таварыства
* Тобол (река) // «Планета Земля» Geosfera.Org

Катэгорыя:Рэкі Казахстана
Катэгорыя:Рэкі Курганскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Цюменскай вобласці
Катэгорыя:Прытокі Іртыша
Альберта Таранціні

**Альберта Сесар Таранціні** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1978 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Санкт-Гален
Катэгорыя:Ігракі ФК Тулуза
Катэгорыя:Ігракі ФК Бастыя
Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт
Катэгорыя:Ігракі ФК Тальерэс Кордава
Катэгорыя:Ігракі ФК Бірмінгем Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Бока Хуніярс
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1978
Тэрауці Масатакэ

**Тэрауці Масатакэ** (*寺内 正毅, Terauchi Masatake*, 1852—1919) — 18-ы прэм’ер-міністр Японіі (1916—1918). Вайсковец, маршал.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Таранакі

**Таранакі** — вулкан з правільнай конусападобнай формай на захадзе Паўночнага вострава Новай Зеландыі вышынёй 2518 метраў. Знаходзіцца на тэрыторыі аднайменнага рэгіёна.

## Спасылкі 
* Global Volcanism Program 

### Відэаматэрыялы 
* **YouTube**: Вулкан Таранакі, відэа і фотамантаж  (Даўжыня 4:42)

Катэгорыя:Вулканы Новай Зеландыі
Марка Тардэлі

**Марка Тардэлі** (; нар. ) — італьянскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1982 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Санкт-Гален
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Кома
Катэгорыя:Ігракі ФК Піза
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Арэца
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Егіпта па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Бары
Катэгорыя:Трэнеры ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Трэнеры маладзёжнай зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Чэзена
Катэгорыя:Трэнеры ФК Кома
Катэгорыя:Трэнеры юнацкай зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1982
Таруга

**Таруга** — месца, на якім былі знойдзены археалагічныя сведкі існавання афрыканскай культуры Нок. Месца архелагічнай знаходкі ляжыць прыкладна ў 40 кіламетрах на паўднёвым захадзе ад нігерыянскай сталіцы Абуджа.

У выніку раскопак брытанскага археолага Бернарда Фага ў 1960–х гадах перад даследчыкамі паўсталі не толькі фрагменты тэракоты, але і старэйшыя з вядомых вырабы з жалеза, атрыманага з плаўленай руды ва Ўсходняй Афрыцы. Таруга — адзінае існуючае месца, якое сведчыць аб існаванні культуры Нок. Усе археалагічныя знаходкі адтуль былі дасканала дакументаваны і грунтоўна зафіксаваны ў пісьмовых крыніцах.

## Спасылкі 
* Культура народов Чёрной Африки, Поликарпов В. С. «Лекции по культурологии»  

Катэгорыя:Гісторыя Нігерыі
Катэгорыя:Археалогія
Катэгорыя:Культура народаў Афрыкі
Тарым

**Тары́м** () — рака ў Азіі, на захадзе Кітая. Самая доўгая рака ў вобласці ўнутранага сцёку Цэнтральнай Азіі.

Тарым утвараецца пры зліцці рэк Аксу, Хатан і Яркенд, вытокі якіх знаходзяцца на высакагор’ях Куньлуня, Паміра, Каракарума і Цянь-Шаня. Даўжыня ракі ад вытоку Яркенда складае 2030 км. Плошча вадазбору каля 1 млн км². Сярэднегадавы расход вады пры зліцці рэк Аксу, Хатан і Яркенд складае 167 м³/сек, дасягае 900—1000 м³/сек. Аб’ём сцёку складае 29 км³ за год. Доля сцёку ракі Аксу складае 70—80 %.

Сярэдняе і ніжняе цячэнне Тарыма ў межах Тарымскай раўніны ўздоўж паўночнай ускраіны пустыні Такла-Макан. Тут рака ўтварае лабірынт рэчышчаў і невялікіх азёр і мае складаную дэльту, агульную з ракой Канчэдар’я. На працягу 1000—1200 км сцёк Тарыма пастаянна змяншаецца, вада выкарыстоўваецца на арашэнне Яркендскага, Аксуйскага і Кашгарскага аазісаў. Да 1923 года рака ўпадала ў возера Лабнор, а зараз жывіць папераменна азёры Лабнор і Карабуранкёль. Жыўленне ракі снегавое і дажджавое, у вярхоўях дадаецца ледавіковае. Разводдзе з мая да верасня.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Кітая
Тастан

**Эдуа́рду Ганса́лвіс ды Андра́ды** (; ), больш вядомы пад імем **Таста́н** або **Тастаа** () — бразільскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1970 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Ігракі ФК Крузейру
Катэгорыя:Ігракі ФК Амерыка Мінейру
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Таупа

**Возера Таупа** —  самае вялікае возера Новай Зеландыі паводле плошчы. Знаходзіцца на Паўночным востраве ў вулканічным раёне Таупа. Даўжыня берагавой лініі возера дасягае 193 км, самае вялікая глыбіня — 186 метраў. Плошча складае 616 км². Выцякае ў раку Вайката.

## Спасылкі 
* Турыстычная інфармацыя пра горад і рэгіёне Таупа
* Вэбкамеры на берагах возера

Катэгорыя:Азёры Новай Зеландыі
Катэгорыя:Паўночны востраў (Новая Зеландыя)
Катэгорыя:Кратарныя азёры
Уільям Тафт

**Уільям Говард Тафт** (; , г. Цынцынаці, ЗША — ) — дзяржаўны дзеяч, 27-ы Прэзідэнт ЗША.

Вучыўся ў Іельскім каледжы (1874—1878) і юрыдычнай школе ў Цынцынаці (1878—1880). Быў адвакатам, суддзёй, з 1901 года губернатар Філіпінаў, з 1904 года ваенны міністр ва ўрадзе Т. Рузвельта. У 1909—1913 гадах Прэзідэнт ЗША ад Рэспубліканскай партыі. Выступаў за абмежаванне эканамічнага дыктату вялікіх трэстаў, за пашырэнне амерыканскага ўплыву ў Кітаі і Цэнтральнай Амерыцы («Дыпламатыя долара»). З 1913 года прафесар права ў Ельскім універсітэце, з кастрычніка 1921 года старшыня Вярхоўнага Суда ЗША (адзіны чалавек, які падчас сваёй кар’еры займаў пасады кіраўнікоў выканаўчай і судовай улады ЗША).

Бацька сенатара Р. А. Тафта.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты ЗША (1912)
Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Члены Рэспубліканскай партыі ЗША
Катэгорыя:Галоўныя суддзі ЗША
Катэгорыя:Ваенныя міністры ЗША
Катэгорыя:Генерал-губернатары Філіпін
Катэгорыя:Выпускнікі Ельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Ельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках
Катэгорыя:Суддзі Вярхоўнага Суда ЗША