Пагранічная бітва (1914)

**Паграні́чная бі́тва** (7 жніўня 1914 — 25 жніўня 1914) — адна з найбуйнейшых бітваў Першай сусветнай вайны, у якой з абодвух бакоў брала ўдзел каля 3 000 000 чалавек. Завяршылася перамогай германскай арміі, якая ў бязлітасных сустрэчных баях змагла нанесці шэраг адчувальных паражэнняў войскам Антанты. Германскія войскі, правядучы шэраг паспяховых аперацый у Ардэнах, Латарынгіі, Эльзасе і Бельгіі, здолелі адціснуць саюзныя войскі (галоўным чынам французскія) на тэрыторыю Францыі і працягнулі наступ у кірунку Парыжа. Аднак пасля гэтых поспехаў германскім войскам, нягледзячы на перавагу ў сілах і спрыяльнае аператыўнае становішча, не атрымалася разграміць французскія войскі.

## Перадгісторыя 
У першыя дні Першай сусветнай вайны германская армія павяла наступленне на Заходнім фронце. Парушыўшы нейтралітэт Люксембурга і Бельгіі, германскія войскі ўварваліся на тэрыторыю гэтых краін.

4 жніўня паміж германскімі і бельгійскімі войскамі пачаліся баі на тэрыторыі Бельгіі. 6 жніўня пачаўся штурм бельгійскай крэпасці Льеж. Падчас гэтых баёў германская армія панесла значныя страты і спыніла сваё наступленне да франка-бельгійскай граніцы. Гераічныя высілкі бельгійскіх войскаў сарвалі планы германскага камандавання хуткімі тэмпамі ўступіць на тэрыторыю Францыі.

 да захавання суверэнітэту.]]

Таксама гэта дало час брытанскім арміям высадзіцца ў французскіх портах і далучыцца да войскаў саюзнікаў.

У французскім генеральным штабе, па меры набліжэння вайны, парушэнне бельгійскага нейтралітэту германскай арміяй лічылася ўсё больш і больш імаверным. Таму ў распрацоўваных планах разгортвання заўсёды ўлічвалася такая магчымасць. Аднак ва ўмовах распачатай вайны, французскае камандаванне не было даканцова ўпэўнена, што германцы будуць наступаюць менавіта праз Бельгію. У французскага ўрада была боязь, што германскае камандаванне спрабуе справакаваць Францыю на парушэнне нейтралітэту Бельгіі. Таму французскі ваенны міністр забараніў усім французскім войскам пераходзіць бельгійскую граніцу і ўсім лётчыкам лётаць над бельгійскай тэрыторыяй.

Толькі 4 жніўня, калі стала вядома пра ўварванне германскіх войскаў у Бельгію і бельгійскі ўрад выказаў згоду ўзаемадзейнічаць з французскімі войскамі, французскім войскам было дазволена дзеяць на тэрыторыі Бельгіі.

Да 8 жніўня французская разведка дакладала пра тое, што галоўныя сілы германцаў засяроджаны ў раёне Меца, у Латарынгіі. На падставе гэтых дадзеных і з улікам супраціўлення Льежа, ніводны форт якога яшчэ не быў страчаны, камандуючы французскай арміяй генерал Жазэф Жофр аддаў загад пра агульнае наступленне французскай арміі

Новыя разведвальныя звесткі, атрыманыя французскім штабам да 13 жніўня, паказвалі, што галоўныя сілы германцаў мясцуюцца не ў раёне Меца, як меркавалі раней, а значна паўночней. Аднак Жофр усё яшчэ лічыў, што германская армія не будзе наступаць праз Бельгію.

Пасля кровапралітных баёў 16 жніўня Льеж быў узяты. Германскія войскі пачалі фарсіраванне Мааса. Бельгійская армія з баямі адыходзіла да Антверпена. 20 жніўня германская армія заняла сталіцу Бельгіі — Брусель. Пасля гэтага, германскія войскі выйшлі да франка-бельгійскай граніцы.

## Планаванне аперацыі 
### План Германіі 
Згодна германскаму плану войны, распрацаванаму начальнікам Генеральнага Штаба германскага войска Шліфенам яшчэ ў 1905 годзе, германская армія ў хуткай вайне павінна правесці бліцкрыг, скарыстаючы тэрыторыю Бельгіі для абыходу асноўных абарончых меж французаў і ахопу французскай арміі з фланга. У выніку Германскае камандаванне планавала вырабіць знішчальны ўдар па Францыі праз тэрыторыю Бельгіі. Аднак нягледзячы на тое, што ўся асноўная ўвага германскага камандавання была прыкавана да ўварвання ў Бельгію, германцы прымалі ўсе меры для таго, каб не даць французскай арміі, якая наступала ў Эльзас-Латарынгіі, захапіць гэты рэгіён

### План саюзнікаў 
Перад вайной французскае камандаванне, лічачы, што з-за расцягненасці камунікацый і абмежаванасці сіл Германія не асмеліцца вырабіць галоўны ўдар праз Бельгію па поўначы Францыі, вырашыла, што асноўныя баявыя дзеянні адбудуцца ў Ардэнах, Эльзасе і Латарынгіі і, пакінуўшы ўсю франка-бельгійскую граніцу без абароны, засяродзіла ўсе свае сілы на ўсходняй граніцы Францыі, маючы намер там пабіць германскія войскі. У звязку з гэтым канчатковыя раёны размяшчэння французскіх армій і іх склад пад канец жніўня значна адрозніваліся ад запланаваных мабілізацыйным «планам № 17».  (шэсць пяхотных і адна кавалерыйская дывізія, 312 гармат) колькасцю 117 тыс. чалавек пад камандаваннем караля Альберта I.

7 жніўня завязаліся першыя баі Пагранічнай бітвы, да 8 жніўня французскім часткам атрымалася адкінуць германскія войскі за Рэйн і захапіць Мюльгаўзен, у Эльзасе. У Францыі ўсё лічылі, што пачалося вызваленне спрадвечных французскіх земляў ад германскага валадарства. Аднак прыбылыя германскія падмацаванні 9 жніўня нечакана для французаў перайшлі ў наступ і адціснулі французскія войскі да граніцы.

#### Бітва за Латарынгію 
Наступленне французаў буйнейшымі сіламі (шэсць з паловай карпусоў, тры рэзервовыя і тры кавалерыйскія дывізіі 1-ай і 2-ай армій) пачалося 14 жніўня ў агульным кірунку на  у Латарынгіі. Германскія войскі тут мелі пяць карпусоў і тры кавалерыйскія дывізіі 6-ай германскай арміі. Адранку 15 жніўня і на правым флангу 1-ай арміі французы распачалі новае наступленне буйнейшымі сіламі, утварыўшы для гэтага адмысловую Эльзаскую армію.

2-я французская армія і часткі 1-ай арміі павольна наступалі з нязначнымі баямі і да 18 жніўня — 20 жніўня занялі Саарбург,  і іншыя паселішчы. Да 19 жніўня на правым флангу Эльзаскай арміі французам таксама зноў атрымалася заняць раён Мюльгаўзена, бо вялікая частка германскіх сіл да гэтага часу была перасунута з Мюльгаузена да поўначы.

Хоць тактычна Латарынгская аперацыя скончылася поўнай перамогай германскіх войскаў, у стратэгічным плане яе вынікі былі неадназначнымі. Немцы адкінулі 1-ю і 2-ю французскія арміі на захад, чым дапамаглі французам кансалідаваць фронт сваіх армій на заходнім тэатры ваенных дзеянняў.

### Фінальны этап 
#### Становішча перад вырашальнымі баямі 
Далей, пасля завяршэння актыўных дзеянняў у Латарынгіі асноўныя падзеі адбываліся на франка-бельгійскай граніцы. Да 20 жніўня тут засяродзіліся: галоўная групоўка германскіх сіл і французскія арміі левага крыла.

1-я германская армія выйшла на лінію Вольфертгем, заходней Бруселя,  (3-і рэзервовы корпус гэтай арміі быў пакінуты для блакавання бельгійскай арміі ў Антверпене); 2-я германская армія — паўднёва-ўсходней 1-й да Намюра; 3-я армія падышла да ракі Маас на пляцоўцы Намюр — ; 4-я германская армія выйшла на мяжу Бастонь, Атэр; 5-я армія дасягнула лініі Эталь — Лонгві — Арсвейлер. Усяго ў пяці германскіх арміях наставалі 17 ваенных карпусоў і 7 кавалерыйскіх дывізій. За імі рухаліся яшчэ 5 рэзервовых карпусоў, якія маглі цягам найблізкіх 2-3 дзён таксама ўзяць удзел у бітве.

Французскія войскі займалі наступнае становішча: 3-е армія знаходзілася на лініі Этэн, Жамец, паўночна-ўсходней Вердэна; 4-я армія займала шырокі фронт ад Манмедзі да Мезьера; 5-я армія заняла паказанае ёй месца паміж рэкамі Самбрай і Маасам і ў трохвугольніку Дыян — Намюр — Шарлеруа. Кавалерыйскі корпус у складзе трох дывізій знаходзіўся на левым беразе Самбры заходней Шарлеруа. Паміж 4-ай і 5-ай арміямі быў прамежак у 50 км, прычынены слабымі сіламі, што абаранялі пераправы праз раку Маас.

Далей ад Валансьена на паўночны захад да марскога ўзбярэжжа чатыры тэрытарыяльныя дывізіі пад камандаваннем  мелі заданне заступіць шлях германскай кавалерыі на французскую тэрыторыю.

У цэлым французскія арміі ў выніку аперацыі пацярпелі поўнае тактычнае паражэнне, панеслі цяжкія страты і былі адціснуты да захаду ад ракі Маас.

#### Бітва пры Шарлеруа 
 і Монса.]]

Таксама бязлітасныя баі завярнуліся ў міжрэчча Самбры і Мааса ля бельгійскага горада Шарлеруа. Тут 5-я французская армія супрацьстаяла 2-ой і 3-яй германскім арміям. 21 жніўня часткі 2-ой германскай арміяй захапілі некалькі перапраў на Самбры і 22 жніўня фарсіравалі яе буйнымі сіламі. Потым завярнуліся бязлітасныя баі, спачатку французы паспрабавалі перайсці ў наступленне, потым немцы атакавалі шэраг перапраў на Маасе, але гэтыя дзеянні не прынеслі вынікаў.

Аднак 23 жніўня часткі 3-а германскай арміі захапілі на Маасе некаторыя пераправы паўднёвей Намюра і пераправіліся на левы бераг Мааса ля Дыяна. Гэта стварыла пагрозу 5-ай французскай арміі, і 23 жніўня яна пачала адыход, за ёй амаль без баёў шлі германскія войскі.

#### Бітва пры Монсе 
, 22 жніўня 1914 года.]]

На левым флангу фронту таксама адбыліся сутыкненні, паміж часткамі 1-а германскай арміі і англійскімі войскамі. Паводле дырэктывы саюзнага камандавання, скончыўшы засяроджванне ў раёне Мабёжа, англійская армія, пад камандаваннем Джона Фрэнча высунулася ў кірунку Монса.

### Сканчэнне бітвы 
У Эльзасе і Латарынгіі, на Саарбургскім і Страсбурскім кірунку, з 20 па 28 жніўня германцы сіламі 6-ай і 7-ай армій атакавалі французскія войскі і адкінулі іх у першапачатковыя становішча. Французскае войска пакінула ўсе тэрыторыі, якія захапіла ў ходзе Латарынгскай аперацыі. Да канца жніўня ў сувязі з цяжкім становішчам, якое склалася для французаў, на бельгійскай граніцы французы пакінулі раён Мюльгаўзена. Эльзаская армія была расфірармавана і яе часткі перакінуты на іншыя пляцоўкі фронту. Пасля гэтага ў Эльзасе і Латарынгіі вяліся баі мясцовага характару, якія не аказвалі істотнага ўплыву на агульны ход вайны.

## Вынікі 
**Вынікі бою**

Да 25 жніўня Пагранічную бітву можна лічыць скончаным, бо з гэтага часу французскае камандаванне змяняе свае стратэгічныя мэты і ажыццяўляе стратэгічнае адступленне ўсёй сваёй паўночнай групоўкі, каб з новай мяжы аднавіць наступленне. Лічачы, што мэты вайны на Захадзе дасягнуты, германскае камандаванне вырашыла прыступіць да перакідання войскаў на Усход, што агадвалася планам вайны. Да гэтага падахвочвала таксама і становішча ва Усходняй Прусіі, дзе ля Гумбінена расійскія войскі нанеслі сур'ёзнае паражэнне 8-ай германскай арміі і дамагліся буйных поспехаў.

Усе гэтыя фактары, наступныя дырэктывы французскага камандавання, а таксама ўмелае адступленне армій саюзнікаў дазволіла ім замацавацца на Марне і ў канчатковым выніку здабыць важную перамогу над германскімі войскамі, спыніўшы іх пасоўванне да Парыжа.

## Гл. таксама 
* Штурм Льежа
* Аблога Мабёжа
* Аблога Антверпена

## Заўвагі 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Бітвы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Бітвы Бельгіі
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Бітвы ў Францыі
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Канфлікты 1914 года
Катэгорыя:Жнівень 1914 года
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Францыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Бельгія ў Першай сусветнай вайне