open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Туркестан (рэгіён)

*«Дывану лугат ат-цюрк»*, якая паказвае рассяленне цюркскіх плямёнаў у 11 стагоддзі.]]

**Туркеста́н** ( - *Torkestān*, , ,  — «Краіна цюркаў») — назва гістарычна-геаграфічнага рэгіёна Цэнтральнай Азіі ў XIX стагоддзі і пачатку XX стагоддзя.

Самае ранняе згадванне тапоніма «Туркестан» утрымліваецца ў дакуменце на паперы 639 г., які ўяўляе сабой ліст на сагдыйскай мове з 25 радкоў пра продаж у рабства самаркандскай дзяўчыны. Дакумент быў знойдзены ў 1969 г. разам з кітайскім дакументам 628 года каля Турфана. У скандынаўскай Сазе пра Інглінгаў (XIII стагоддзе) згаданы Туркестан () на ўсход ад Асгарда (краіны асаў або ясаў)

У склад гэтага рэгіёна ўваходзілі тэрыторыі наступных сучасных дзяржаў: Узбекістана, Туркменістана, Таджыкістана, Кыргызстана і Казахстана, Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён Кітая, цюркамоўныя рэгіёны поўдня Сібіры, а таксама поўнач Афганістана і Ірана.

У другой палове XIX стагоддзя Туркестан умоўна падзяляўся на Заходні (Рускі), Усходні (Кітайскі), Паўднёвы (паўночная частка Афганістана і Ірана). У Заходнім і Усходнім Туркестане пражывала пераважна цюркскае насельніцтва, у Паўднёвым — іранамоўнае.

У сярэдзіне 1920-х гадоў тэрмін *Туркестан* паступова выйшаў з ужывання і быў заменены тэрмінам Сярэдняя Азія.

## Заходні Туркестан 
[thumb|400 px|Рускі Туркестан напачатку [XX стагоддзя.

]]

На тэрыторыі Заходняга Туркестана, далучанага да Расійскай імперыі, у 1867 годзе было ўтворана Туркестанскае генерал-губернатарства. З 1886 года афіцыйная назва «Туркестанскі край». У красавіку 1918, на тэрыторыі Рускага Туркестана была ўтворана Туркестанская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка. Пасля нацыянальна-дзяржаўнага размежавання савецкіх рэспублік Сярэдняй Азіі 1924—1925 гадоў на тэрыторыі Туркестана былі ўтвораны Савецкія Рэспублікі. З часам слова «Туркестан» заменена тэрмінам Цэнтральная Азія, часта таксама выкарыстоўваецца тэрмін «Сярэдняя Азія», хоць у Сярэднюю Азію звычайна не ўключаюць Казахстан, які з'яўляецца ў сутнасці часткай цюркскага свету.

Пад імем «Туркестана» ў Расійскай імперыі часцей за ўсё мелі на ўвазе тры вобласці: Самаркандскую, Ферганскую і Сырдар'інскую. Але ўвесь Туркестан уключаў пяць абласцей, размешчаных адна за іншай на ўсход ад Каспійскага мора па мяжы Расійскай імперыі з Персіяй, Афганістанам і Кітаем, а менавіта: Закаспійскую, Самаркандскую, Ферганскую, Сырдар'інскую і Сямірэчанскую, а таксама Бухарскае і Хівінскае ханствы.

## Усходні Туркестан 
Усходні Туркестан на гэты момант прадстаўлены цюркамоўным Сіньцзян-Уйгурскім аўтаномным раёнам Кітая. У яго складзе маюцца казахскае і кыргызскае нацыянальна-тэрытарыяльныя ўтварэнні.

## Гл. таксама 
* Сярэднеазіяцкія ўладанні Расійскай імперыі
* Туркестанскае генерал-губернатарства

## Спасылкі 
* Туркестан (ВСЭ)
* 
* «Туркестанскі альбом» на сайце бібліятэкі Кангрэса ЗША 
* Бібліятэка Царскае Сяло, кнігі па гісторыі Туркестанскага края, PDF 

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Расіі
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Узбекістана
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Казахстана
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Кыргызстана
Катэгорыя:Туркестан
Така-Боне-Ратэ

**Та́ка-Бо́не-Ра́тэ** () — нацыянальны парк у Інданезіі, каля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа Сулавесі. Займае аднайменны атол і навакольныя марскія тэрыторыі. Агульная плошча - 5307 км².

## Гісторыя
Нацыянальны парк быў створаны ў 1992 г. для аховы другой па плошчы ў свеце (пасля Кваджалейна) буйной экасістэмы каралавых атолаў. На адным з астраўкоў месціцца населеная вёска. У наш час развіваецца турызм.

## Прырода
Нацыянальны парк Така-Боне-Ратэ займае тэрыторыю аднайменнага атола. Уяўляе сабою кола нізкіх каралавых астраўкоў і каралавага рыфа, якія атачаюць шырокую лагуну (другую па плошчы ў свеце пасля лагуны атола Кваджалейн).

Флора сушы прадстаўлена ксерафітнымі хмызнякамі, какосавымі пальмамі і хвоямі. Фаўна сушы бедная — птушкі, крабы, яшчаркі. Нацыянальны парк славіцца багаццем падводнага свету, які насяляюць 261 від каралавых паліпаў, 295 відаў рыб, 244 відаў малюскаў, некалькі відаў марскіх чарапах.

## Спасылкі
*National Park Taka Bonerata
*Tinabo Dive Resort
*Diving in Takabonerate National Park 

Катэгорыя:Астравы Інданезіі
Катэгорыя:Астравы паводле алфавіта
Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Інданезіі
Бутон

**Бутон** () — востраў у Інданезіі. Размешчаны на паўднёвы ўсход ад Сулавесі. Плошча - 4408 км². Насельніцтва (2010 г.) - 447 408 чал.

## Геаграфія і прырода
Востраў Бутон месціцца на паўднёвым усходзе інданезійскай правінцыі Паўднёва-Усходні Сулавесі, аддзелены вузкімі пралівамі ад астравоў Сулавесі (7,2 км) і Муна (0,53 км). Даўжыня - 156,8 км, найбольшая шырыня - 54,8 км. 

Сучасныя абрысы вострава сфарміраваліся ў выніку чатырох моцных тэктанічных зрухаў, якія пачаліся 201,3—208,5 млн гадоў таму. На Бутоне здабываюць высокаякасны прыродны асфальт. Значная частка вострава пакрыта дажджавымі лясамі, у якіх захаваліся аноа, дзікая свіння *бабіруса*, рэдкія віды паўзуноў. Узбярэжжа характэрызуецца наяўнасцю скал, пясчаных пляжаў і мангравых зараснікаў.

## Гісторыя
У 2 тысячагоддзі да н. э. востраў Бутон быў населены старажытнымі аўстранезійцамі, прамымі нашчадкамі якіх з'яўляецца мясцовая народнасць бутонцы. Яе прадстаўнікі размаўляюць на трох асобных бутонскіх мовах. У XIV ст. на Бутоне склалася асобная дзяржава, якой кіравала дынастыя яванскага паходжання. У 1542 г. кіраўнікі Бутона прынялі іслам і тытул султанаў. 

Некаторы час Бутон знаходзіўся ў залежнасці ад валадароў Малукскіх астравоў, аднак у XVII ст. вызваліўся з-пад апекі. У далейшым значны ўплыў на Бутонскі султанат аказвалі Нідэрланды. У 1667 г. султаны былі вымушаны падпісаць з галандцамі пагадненне аб саюзных адносінах. 

У 1950 г. Бутон увайшоў у склад незалежнай Інданезіі. У 1960 г. быў вызвалены з пасады апошні бутонскі султан Мухамад Фаліхі.

## Інфраструктура
Бутон — шчыльна населены востраў, аднак большасць насельніцтва сканцэнтравана на марскім узбярэжжы. Найбуйнейшым паселішчам з'яўляецца горад Бау-Бау (137 118 жыхароў у 2010 г.) на заходнім беразе, злучаны сталай паромнай пераправай з іншымі астравамі Інданезіі. Галоўныя заняткі насельніцтва — сельская гаспадарка, рыбалоўства, гандаль, здабыча прыроднага асфальту, рубка лесу. Развіццё турызму прызнана важным напрамкам далейшага эканамічнага развіцця, аднак пакуль яму перашкаджае дрэнна наладжаная сістэма ўнутраннага грамадскага транспарту.

## Спасылкі 
* History of Buton
* Tropical Forest Disturbance 
* J. W. Davidson, The Geology and Prospectivity of Buton Island, S.E. Sulawesi, Indonesia

Катэгорыя:Астравы Інданезіі
Катэгорыя:Вялікія Зондскія астравы
Катэгорыя:Малайскі архіпелаг
Ілірый

**Ілірый** (Ілірык, ) — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі.

Сын Кадма і Гармоніі. Каля ракі Ілірык дзіця абвіла змяя, надаўшы яму сілу. Паводле іншай версіі, сын Паліфема і Галатэі, эпанім ілірыйцаў, у яго былі сыны Энхелей, Аўтарыей, Дардан, Майд, Таўлант, Перэб, дочкі Парто, Даарто, Дасаро і іншыя. Дзеці Ілірыя далі свае імёны найбуйнейшым ілірыйскім плямёнам.

Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Балканы ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Эпанімы
Катэгорыя:Ілірыя
Нацыянальная гвардыя Украіны

thumb|Аверс сцяга Нацыянальнай гвардыі Украіны
thumb|Рэверс сцяга Нацыянальнай гвардыі Украіны
**Нацыяна́льная гва́рдыя Украіны** ()&nbsp;— ваеннае фарміраванне з праваахоўнымі функціямі, якое ўваходзіць у сістэму Міністэрства ўнутраных спраў Украіны і прызначанае для выканання заданняў па абароне і ахове жыцця, правоў, свабод і законных інтарэсаў грамадзян Украіны, грамадства і дзяржавы ад злачынных і іншых супрацьпраўных пасяганняў, аховы грамадскага парадку і забеспячэння грамадскае бяспекі, а таксама ва ўзаемадзеянні з праваахоўнымі органамі — па забеспячэнні дзяржаўнае бяспекі і абароны дзяржаўнае граніцы, прыпынення тэрарыстычнай дзейнасці, дзейнасць незаконных ваенізаваных або збройных фарміраванняў (груп), тэрарыстычных арганізацый, арганізаваных груповак і злачынных арганізацый.

Нацыянальная гвардыя Украіны ў адпаведнасці з законам бярэ ўдзел ва ўзаемадзеянні з узброенымі сіламі Украіны ў спыненні ўзброенай агрэсіі супраць Украіны і ліквідацыі збройнага канфлікту шляхам вядзення ваенных (баявых) дзеянняў, а таксама ў выкананні заданняў тэрытарыяльнай абароны.

Існавала з 1991 па 2000, адноўленая на базе ўнутраных войскаў з уключэннем новых ваенных кадраў 13 сакавіка 2014 года.

## Рыштунак Нацыянальнай гвардыі Украіны 
### Узбраенне 
### Тэхніка 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Нацыянальная гвардыя   на старонцы Міністэрства ўнутраных спраў Украіны
* Спецназ Нацыянальнай гвардыі Украіны 
* Нарукаўныя знакі НГУ 

Катэгорыя:Узброеныя сілы Украіны
Украіна
Катэгорыя:Еўрамайдан
Муна (востраў)

**Муна** () — востраў у Інданезіі. Размешчаны на паўднёвы ўсход ад Сулавесі. Плошча — 2889 км². Насельніцтва (2010 г.) — 268 140 чал.

## Геаграфія і прырода 
Востраў Муна знаходзіцца ў паўднёвай частцы інданезійскай правінцыі Паўднёва-Усходні Сулавесі, аддзелены вузкімі пралівамі ад астравоў Сулавесі (11 км), Бутон (0,53 км) і Кабаэна (24 км). Даўжыня — 93,4 км. Найбольшая шырыня — 48,5 км. Для паўднёвага і паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжаў характэрна чаргаванне выступаў сушы з глыбокімі залівамі.

Востраў сфарміраваўся ў перыяд 208,5 — 35 млн гадоў у выніку некалькіх зрухаў тэктанічных пліт. Асаблівасцю мясцовых ландшафтаў з’яўляецца пагорыстая мясцовасць з вузкімі далінамі і прыбярэжнымі нізінамі. Частка вострава пакрыта лясамі, у якіх захаваліся рэдкія віды флоры і фаўны. Значным багаццем адрозніваецца падводны свет прыбярэжных каралавых рыфаў.

Клімат трапічны пасатны. З мая да кастрычніка працягваецца сухі сезон.

## Гісторыя і культура 
З часоў сярэднявечча востраў Муна знаходзіўся ў залежнасці ад дзяржавы Бутон. Адсюль вывозілі каштоўныя віды драўніны. У 1950 г. востраў далучаны да Інданезіі.

Карэннымі жыхарамі Муны з’яўляецца асобны народ *муна* або *вуна*, які размаўляе на аўстранезійскай мове. Галоўнымі заняткам лічацца земляробства, вырошчванне рысу і клубневых культур. Важную ролю ў харчаванні таксама адыгрываюць збор сага, марскіх малюскаў і водарасцяў. Асноўная рэлігія — іслам.

## Спасылкі 
* Pulau Muna
* Kaghati Kolope: The Oldest giant Kite in the World 
* Segelintir pesona Pulau Muna 

Катэгорыя:Астравы Інданезіі
Катэгорыя:Вялікія Зондскія астравы
Катэгорыя:Малайскі архіпелаг
Галацкая вежа

**Гала́цкая вежа** (, ) — размешчана ў еўрапейскай частцы Стамбула на высокім узгорку раёна Галата. Яе відаць амаль з усіх пунктаў цэнтральнай часткі горада. Вышыня вежы 61 метр, дыяметр — 9 метраў, вышыня над узроўнем мора — 140 метраў. Вежа з’яўляецца адным з сімвалаў горада.

## Гісторыя 
Вядома, што яшчэ ў V стагоддзі н.э., у гэтых наваколлях высілася вежа. Калі генуэзцы адбілі гэты раён у візантыйцаў і заснавалі тут сваю калонію, у 1341 годзе яны пачалі ўзводзіць вакол яе абарончыя сцены. У 1348—1349 гадах на вяршыні ўзгорка імі была пабудавана вежа, якая дайшла да нашых дзён. Тады яна называлася «Вежа Ісуса» і служыла своеасаблівым арыенцірам для мараплаўцаў і гандляроў. Невялікія фрагменты абарончай сцяны і рова захаваліся да нашага часу.
thumb|left|350px|Від з вежы
Сваё сучаснае імя вежа атрымала ў часы Асманскай імперыі. Султан Мехмед Заваёўнік паменшыў вышыню вежы вежы на 6,8 метра, зняўшы купал. У перыяд кіравання султана Мурада III (1574—1595) вежа выкарыстоўвалася як абсерваторыя. У 1632 годзе вежа стала адпраўным пунктам для аднаго з самых першых палётаў у гісторыі. Як сцвярджаецца, навуковец па імі Хезарфен Ахмет Чэлебі саскочыў з вежы на самаробных крылах, пераляцеў праз Басфор і паспяхова прызямліўся ў азіяцкай частцы горада, за што быў узнагароджаны султанам, а пазней выгнаны ў Алжыр.

У 1791 годзе вежа рэканструюецца, яе вышыня складае 45 м. Рэканструкцыя 1832 года закранула верхнюю частку: з’явілася назіральная пляцоўка. Варта, якая дзяжурыла на ёй кругласутачная, сачыла за ўзнікненнем у частцы горада, размешчанай на паўночным беразе Залатога Рога, ачагоў пажараў і беспарадкаў.

У 1875 годзе вежа набыла блізкі да сучаснага выгляд. У 1964—1967 гадах вежа была рэстаўравана, быў перабудаваны купал канічнай формы. Пазней у вежу ўбудавалі ліфт.

У наш час у верхняй частцы вежы размешчаны рэстаран, начны клуб і назіральная пляцоўка. З’яўляецца музейным аб’ектам.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктура Візантыі
Катэгорыя:Галата
Катэгорыя:Вежы Турцыі
Катэгорыя:1349 год у Еўропе
Баянская царква

**Баянская царква** () — сярэдневяковая царква ў Балгарыі. Размешчана ў 8 км ад Сафіі, у сяле Баяна ля падножжа гор Віташа. У 1979 годзе ўключана ў пералік Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Гісторыя 
У X стагоддзі ў сяле Баяна была пабудавана першая невялікая царква, прысвечаная Мікалаю Цудатворцу і Святому Панцеляймону. У пачатку XIII стагоддзя па загадзе севастакратара Калаяна да гэтай царквы была прыбудавана новая двухпавярховая царква, упрыгожаная фрэскамі, які былі скончаны ў 1259 годзе. На адной з фрэсак захаваўся кцітарскі надпіс:

Па імені фундатара царква атрымала назву «*Калаянава*». У пачатку XIX стагоддзя ансамбль царквы быў завершаны трэцяй пабудовай. У наш час царква мае тры прыдзелы, якія ўзніклі з пералічаных прыбудоў.

## Архітэктура 
Царква складаецца з пабудоў розных эпох. Усходняя частка ўяўляе сабой аднакупальную царква XI стагоддзя, якая мае ў плане форму роўнаканцовага крыжа з паўкруглай апсідай. Цэнтральная частка, т.зв. «Калаянава царква», — двухпавярховая пабудова XIII стагоддзя, першы паверх якой займае капліца і пахавальня балгарскіх баяраў, а другі паверх — непасрэдна царква. Фасад царквы дэкараваны керамічнай кафляй. Заходняя частка ўяўляе сабой прытвор, пабудаваны ў XIX стагоддзі і пазбаўлены якіх-небудзь упрыгожванняў. Усе пабудовы выкананы з цэглы.

## Фрэскі 
thumb|200px|Кцітарскі партрэт Калаяна і Дзясіславы
З фрэскавага жывапісу ў цэрквы захаваліся:
* фрэскі XI—XII стагоддзяў (захаваліся ў фрагментах пад жывапісам XIII стагоддзя ва ўсходняй частцы царквы: паўночная сцяна, ніз апсіды);
* фрэскі працы майстра Васіля, сярэдзіны XIII стагоддзя (цыкл фрэсак скончаны ў 1259 годзе);
* фрэскі XIV—XVI стагоддзяў
* жывапіс 1882 года.
Сцены царквы ўпрыгожваюць 240 асобных фігур і 89 кампазіцый (новазапаветныя сюжэты, эпізоды з жыція свяціцеля Мікалая). Фрэскавы цыкл царквы з'яўляецца адным з самых каштоўных збораў балгарскага сярэдневяковага сценапісу.

Жывапіс Баяны адносіцца да перыяду захопу Візантыйскай імперыі (арыенцір і крыніца мастацкай тэхнікі праваслаўнага свету) крыжакамі, што прывяло да росту значэння мясцовых мастацкіх школ. Пры ўсёй блізкасці да візантыйскага мастацкага кораня, роспісы Баяны адрозніваюць некаторая плоскаснасць, контурнасць, жорсткасць рысунка і пры гэтым — амаль вострая партрэтнасць твараў, ускладненасць шматлікімі адценнямі эмоцый — сур'ёзнасці, душэўнасці, мяккасці. Сярод гістарычных партрэтаў у царкве — выявы севастакратара Калаяна і яго жонкі Дзясіславы, цара Канстанціна Ціха і царыцы Ірыны (на паўночнай сцяне царквы). 18 сцэн у нартэксе малююць сюжэты з жыцця святога Мікалая Мірлікійскага.

Image:Boyana Angel.jpg|Мікалай Цудатворац
Image:Boyana Church ship.jpg|Выратаванне карабля святым Мікалаем
Image:Konstantin i Irina.jpg|Цар Канстанцін Асен і царыца Ірына

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт 
* Баянская ў імя свяціцеля Мікалая, архіепіскапа Міялікійскага, царква // Праваслаўная энцыклапедыя

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Балгарыі
Катэгорыя:Архітэктура Візантыі
Катэгорыя:Храмы Сафіі
Катэгорыя:Музеі Сафіі
Апалонія Ілірыйская

**Апалонія** (, ) — найбуйнейшы старажытнагрэчаскі порт у Ілірыі, заснаваны выхадцамі з Карынфа і Керкіры ў 588 г. да н.э. у краіне ілірыйскага племя таланціяў, на правым беразе ракі Аоя (цяпер В'ёса), прыблізна ў 10 км ад упадзення яе ў Адрыятычнае мора.

Размешчаны на заходнім канцы Эгнатыевай дарогі (), горад гэты ў адзін і той жа час быў і гандлёвым цэнтрам, і крэпасцю. Арыстоцель прыводзіў яго як прыклад алігархічнага рэжыму: нашчадкі грэчаскіх пасяленцаў трымалі ў сваіх руках кіраванне калоніяй, населенай пераважна ілірыйцамі. Апалонія чаканіла ўласную манету і прадавала за мяжу ілірыйскіх рабоў. На зыходзе антычнасці Апалонія спусцела з-за забалочвання мясцовасці; мясцовыя жыхары перасяліліся ў суседні горад Влёра.

У першыя стагоддзі хрысціянства горад быў цэнтрам аднайменнай епархіі. У канцы III або пачатку IV стагоддзя ў горадзе пацярпеў за веру Ісаўр, прылічаны пазней да ліку святых.

Падчас Першай сусветнай вайны, калі Албанія была акупавана аўстрыйцамі, пачаліся першыя археалагічныя даследаванні; пасля заканчэнні вайны іх працягнула французская экспедыцыя Л. Рэя. На месцы Апалоніі выяўлены рэшткі храма VI ст. да н.э. і тэатра, брукаваныя вуліцы і мазаічныя падлогі; большая частка знаходак экспануецца ў Тыране.

У гонар Апалоніі названы астэроід 358 Apollonia, адкрыты ў 1893 годзе.

## Гл. таксама 
* Фіеры

## Літаратура 
* Блаватский В. Д. и Ислями С., *Раскопки Аполлонии и Орика в 1958 г.*, «Советская археология», № 4, 1959.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гарады Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Гісторыя Албаніі
Катэгорыя:Ілірыя
Катэгорыя:Вобласць Влёра
Храм Святой Сафіі (Трабзон)

**Сафійскі сабор** (*Ая-Сафія*, ; ) у Трабзоне (Трапезундзе) — выдатны помнік позневізантыйскага дойлідства, найбуйнейшы храм Трапезундскай імперыі, вядомы сваімі фрэскамі XIII стагоддзя.

Сабор размешчаны недалёка ад гістарычнага цэнтра Трабзона, у межах сучаснага горада. Сабор быў пераўтвораны ў мячэць пасля турэцкага горада, у наш час з'яўляецца музеем.

## Гісторыя 
Сабор быў пабудаваны ў 1238—1263 гадах Мануілам I. У 1461 годзе Мехмед II захапіў Трапезунд і ператварыў сабор у мячэць. Будынак сабора выкарыстоўвалася як ваенны шпіталь і склад падчас Першай сусветнай вайны, калі горад быў заняты рускімі войскамі. Далей ён ізноў выкарыстоўваўся як мячэць да 1964 года, калі ён стаў музеем пасля рэстаўрацыі, праведзенай у 1958—1964 з дапамогай Эдынбургскага ўніверсітэта.

У ліпені 2012 года віцэ-прэм'ер урада Турцыі Бюлент Арыч заявіў пра намер урада дазволіць перадачу храма мусульманскай абшчыне для ператварэння ў мячэць. У красавіку 2013 года храм быў пераўтвораны ў мячэць..

## Спасылкі 
* 
* Артыкул пра храм святой Сафіі  

Катэгорыя:Саборы Турцыі
Катэгорыя:Архітэктура Візантыі
Катэгорыя:Музеі Турцыі
Катэгорыя:Трабзон
Адам Дасюкевіч

**Адам Дасюке́віч** (, в. Капцэвічы Ашмянскага пав. Віленскай губ., цяпер Смаргонскі раён Гродзенскай вобл.  — , Паставы) — беларускі грамадскі дзеяч, журналіст, педагог.

## Біяграфія 
У 1933 годзе скончыў Віленскую беларускую гімназію. Затым вучыўся ў Віленскім універсітэце, быў сябрам Беларускага студэнцкага саюза (БСС). Адзін з лідараў студэнцкага руху другой паловы 1930-х. У 1936—1937 гадах — намеснік старшыні БСС, сябра рэдкалегіі часопіса «Студэнцкая думка». У 1937—1939 гадах — старшыня БСС. З верасня 1936 года да красавіка 1937 года рэдактар газеты «Беларуская крыніца» — органа Беларускай хрысціянскай дэмакратыі. Неаднаразова трапляў пад суд за вострыя публікацыі газеты. 19 красавіка 1938 года асуджаны на 6 месяцаў турмы з адтэрміноўкай на 2 гады. Сябра Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні. 15 снежня 1939 года атрымаў дыплом інжынера аграноміі. У 1940 годзе віцэ-старшыня беларускай групы пры Літоўскім Чырвоным крыжы.

У 1940 годзе ажаніўся з Лідзіяй Сікорай, дачкой садавода-селекцыянера Івана Сікоры. У 1941 годзе пачаў працаваць у створаным Сікорам гадавальніку ў вёсцы Алашкі.

На пачатку нямецкай акупацыі арыштаваны на Шаркаўшчыне паводле польскага даносу, але з дапамогай сваякоў вызвалены. Працаваў настаўнікам у мястэчку Варапаева. З канца 1941 года — старшыня Пастаўскага раёна. Прымаў удзел у беларускім нацыянальным падполлі. 

Выратаваў ад забойства выкладчыка настаўніцкай семінарыі Барыса Кіта, якога спрабаваў застрэліць афіцэр СС за адмову адправіць вучняў прыбіраць трупы з вуліц пасля карнай акцыі. 

31 кастрычніка 1943 года (паводле іншых крыніц - 1 лістапада) застрэлены на вуліцы Паставаў нямецкім афіцэрам. Паводле некаторых сведчанняў, нагодай для забойства было няпоўнае выкананне сельскагаспадарчых паставак сялянамі.

## Літаратура 
* *Ёрш С.* Жыццё і смерць Адама Дасюкевіча // Голас камбатанта. 2000, № 4.
* 
* *Мастыка А.* Беларускі студэнцкі саюз Віленскага універсітэта Стэфана Баторыя ў беларускім нацыянальным руху ў Вільні (1919—1939): бакалаўрская праца / Мастыка Андрэй; навук. кіраўнік праф. А. Смалянчук; Еўрапейскі гуманітарны універсітэт. — Вільня, 2009.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смаргонскім раёне
Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Члены Беларускага студэнцкага саюза
Катэгорыя:Расстраляныя ў Беларусі
Катэгорыя:Расстраляныя на акупаванай тэрыторыі СССР
Ратонда Святога Георгія

**Ратонда Святога Георгія** () — раннехрысціянская царква ў горадзе Сафія (Балгарыя). З’яўляецца самай старой царквой горада, была пабудавана ў IV стагоддзі на тэрыторыі антычнай Сердыкі ў цэнтры Канстанцінава квартала — рэзідэнцыі імператара Канстанціна Вялікага.

Царква пабудавана ў форме ратонды і першапачаткова выкарыстоўвалася як баптыстэрый. Будынак выкананы з цэглы, мае вузкія высокія вокны і шэсць паўкруглых прыбудоў. Вышыня купала 13,7 м.

З канца X да сярэдзіны XII стагоддзя ў царкве захоўваліся мошчы Іаана Рыльскага. У XVI стагоддзі, пасля заваявання Балгарыі туркамі, царква была перабудавана ў мячэць і заставалася ёю да 1878 года. Пры рэстаўрацыі царквы ў XX стагоддзі ў ёй былі выяўлены тры пласты фрэсак, зафарбаваных у перыяд турэцкага валадарства, самыя раннія з якіх адносяцца да X стагоддзя. У наш час царква з’яўляецца музеем, але, нягледзячы на гэта, Балгарская праваслаўная царква праводзіць у ёй рэгулярныя набажэнствы.

## Літаратура 
* *Архитектурното наследство на България*. София, издательство «Техника», 1988.

## Спасылкі 
* 
* Фрэскі ратонды Святога Георгія 

Катэгорыя:Храмы Сафіі
Катэгорыя:Архітэктура Візантыі
Катэгорыя:Храмы Святога Георгія
Катэгорыя:З’явіліся ў IV стагоддзі
Акведук Валента

**Акведук Валента** (), **Баздаган** () — акведук, які з’яўляецца часткай вадаправоднай сістэмы Канстанцінопаля. Размешчаны ў старой частцы Стамбула (Канстанцінопаля) на бульвары Атацюрка. Акведук з’яўляецца адным з сімвалаў горада.

Акведук пабудаваны ў перыяд кіравання імператара Валента прыблізна ў 368—375 гадах і з’яўляўся вельмі важным этапам у развіцці вадаправоднай сістэмы Канстанцінопаля — ён злучыў два гарадскія ўзгоркі горада. Яго першапачатковая даўжыня складала больш за 1000 метраў, а максімальная вышыня 26 метраў. У наш час захаваная частка акведука мае даўжыню 971 метр і максімальную вышыню 20 метраў (за кошт узняцця ўзроўню зямлі). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся камяні са сцен Халкідона. Па свінцовых трубах, пракладзеных па версе акведука, вада паступала ў горад аж да сярэдзіны XIX стагоддзя.

У наш час акведук з’яўляецца турыстычнай славутасцю Стамбула (Канстанцінопаля), пад ім праходзіць ажыўленая аўтамагістраль горада — бульвар Атацюрка.

## Літаратура 
* 
* 

## Гл. таксама 
* Акведук у Сеговіі
* Цыстэрна Базіліка

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Стамбула
Катэгорыя:Архітэктура Візантыі
Катэгорыя:Акведукі
Катэгорыя:З’явіліся ў IV стагоддзі
Від узброеных сіл

**Від узброеных сіл** (Від УС) — фарміраванні ва ўзброеных сілах той ці іншай дзяржавы дзеючыя (прызначаны для вядзення ваенных дзеянняў) у тым ці іншым асяроддзі як то: зямля, вада, паветра (космас) і інфармацыйная прастора, гэта значыць у вызначанай сферы (на сушы, на моры (акіяне), у паветранай і касмічнай прасторы) магчыма камбінацыя сфер ужывання. Кожны *від УС* адрозніваецца родамі войскаў (сіл), іх колькасным складам, асноўным узбраеннем, стратэгіяй, аператыўным мастацтвам і тактыкай ужывання (спосабам вядзення ваенных дзеянняў), арганізацыяй, камплектаваннем, навучаннем, праходжанне службы асабовым складам і забеспячэннем.

Камандуюць *відам УС* галоўнакамандуючы (Галаўкам).

## Гісторыя 
Да XX стагоддзя ўзброеныя сілы складаліся з сухапутнай узброенай сілы (раць, дружына, войска, войскі, армія, сухапутныя сілы, сухапутных войскі) і марскі (рачны) узброенай сілы (флот, армада, марскі флот, марская сіла, ваенна-марскі флот) якія ўключаюць у сябе рэгулярныя і рэзервовыя (апалчэнне, ландштурм, міліцыя з яе рэзервам і валанцёры), ірэгулярныя (казакі) кампаненты.

У вядучых дзяржавах свету ўзброеныя сілы падзяляюцца на *віды УС*, імі як правіла з'яўляюцца сухапутныя войскі (войска, армія, сухапутныя сілы), паветраныя сілы (флот, ваенна-паветраныя сілы) і ваенны флот (ваенна-марскі флот/армада/ваенна-марскія сілы). Шэраг дзяржаў будуе свае узброеных сіл як карпусы — корпус марской пяхоты (ЗША), транспартны і гэтак далей. Як від узброеных сіл можа таксама з'яўляцца Берагавая ахова (Берагавая ахова ЗША) (у многіх дзяржавах з'яўляецца ваенізаваным грамадзянскім органам). Галоўным чынам структура УС дзяржаў уключаюць тры традыцыйныя віды: СВ, ВПС і ВМФ.

## Тыпы 
Бываюць:
* сухапутныя сілы (сухапутныя войскі)
* марскія сілы (ваенна-марскі флот, раней марскі флот, армада)
* паветраныя сілы (паветраны флот, ваенна-паветраныя сілы)
* і іншыя, у той ці іншай дзяржаве, у залежнасці ад ваеннай справы.

## Гл. таксама 
* Віды войскаў
* Узброеныя сілы

## Літаратура 
* «Армия» (статья 1857 г.), Ф. Энгельса, Москва (М.), Военное издательство (ВИ), 1977 г.;
* Энциклопедия военных и морских наук. Том VI. — СПб, 1893. — статья «Род оружия».
* Военный энциклопедический словарь (ВЭС), , ВИ, 1984 г., 863 стр. с иллюстрациями (ил.), 30 листов (ил.);
* «Военный энциклопедический словарь» (ВЭС), , ВИ, 2007 г.;
* Военный энциклопедический словарь ракетных войск стратегического назначения / Министерство обороны Российской Федерации (Минобороны России).; Гл.ред.: И. Д. Сергеев, В. Н. Яковлев, Н. Е. Соловцов. — Москва: Большая Российская энциклопедия, 1999. — 632 с. — 8500 экз. — ISBN 5-85270-315-X

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Ваеннае будаўніцтва
Каралеўства вандалаў і аланаў

**Каралеўства вандалаў і аланаў** (439—534 гады) — адно з першых германскіх каралеўстваў V—VI стагоддзяў у паўночнай Афрыцы на тэрыторыі сучасных Туніса, Алжыра, Лівіі, астравоў Сардзінія і Корсіка.

Створана ў 439 годзе правадыром вандалаў Гейзерыхам пасля перасялення племя з Іспаніі ў паўночную Афрыку ў 429 годзе. Акрамя этнічных вандалаў у перасяленні ўдзельнічалі аланы і іншыя этнасы, якія падчас дзесяцігадовай вайны скарылі раманізаванае насельніцтва рымскіх правінцый і падпарадкавалі частку туземных плямёнаў. Каралі афіцыйна называлі сябе *каралямі вандалаў і аланаў* (rex Wandalorum et Alanorum), хоць паводле сведчання Пракопія апошнія да VI стагоддзя ўжо зліліся з вандаламі і ў дакументах асобна не згадваліся.

У наступныя гады вандалы сталі здзяйсняць марскія набегі на Заходнюю Рымскую і Візантыйскую імперыі, найбольш вядомай экспедыцыяй стаў 2-тыднёвы захоп Рыма ў 455 годзе.

У 534 годзе каралеўства было знішчана візантыйскім імператарам Юстыніянам I, а рэшткі вандалаў растварыліся сярод туземнага насельніцтва Паўночнай Афрыкі.

## Спасылкі 
* Ісідар Севільскі. Гісторыя Вандалаў
* Пракоп Кесарыйскі. Вайна з вандаламі
* Віктар Вітэнскі, Гісторыя ганенняў у Афрыканскай правінцыі
* Іардан, «Пра паходжанне і дзеянні гетаў»

Катэгорыя:Гісторыя вандалаў
Катэгорыя:Вандалы
Катэгорыя:Каралеўствы
Военачальнік

**Военачальнік** — вышэйшы ваенны або ваенна-марскі начальнік (камандзір), на якога ўскладзены абавязкі кіравання войскамі, як у мірны, так і ў ваенны час.

У Старажытнай Грэцыі і асабліва Рыме, а таксама ў перыяд новай і найноўшай гісторыі (XVI—XX стст.) пад гэтым паняццем меліся на ўвазе **военачальнікі** — камандуючыя буйнымі ваеннымі аб’яднаннямі, колькасцю не менш за 20 000 — 30 000 чал., і якасці стратэга, што яны праяўляюць у сваёй каманднай дзейнасці.

Ва Узброеных сілах СССР военачальнікамі было прынята лічыць камандуючых войскамі франтоў, акруг, камандуючых флатамі, арміямі і флатыліямі, членаў ваенных саветаў, начальнікаў штабоў і родаў войскаў гэтых аператыўных аб’яднанняў і г. д.

Паняцце «военачальнік» у шырокім разуменні з’яўляецца абагульняючым, у тым ліку для палкаводцаў і флатаводцаў. Аднак, у адрозненне ад вышэйпрыведзеных катэгорый, военачальнік не абавязкова адносіцца да ваенных лідараў, якія валодаюць талентам, які дазваляе ім з найбольшай эфектыўнасцю выкарыстоўваць наяўныя сілы і сродкі і менш або роўнымі сіламі наносіць паражэнне пераўзыходзячым сілам праціўніка пры вядзенні баявых дзеянняў (бітваў або ваенных аперацый).

## Гл. таксама 
* Армія
* Маршал
* Галоўнакамандуючы
* Камандзір
* Палкаводзец

## Спасылкі 
* Военачальник
* Scientia rei militaris (к вопросу о профессионализме высших военачальников римской армии)

Катэгорыя:Узброеныя сілы
Катэгорыя:Ваеннае права
Катэгорыя:Ваенная тэрміналогія
Мухамед Наджыб аль-Рубаіф

**Мухамед Наджыб аль-Рубаіф** () — іракскі дзяржаўны дзеяч. 14 ліпеня 1958 года заняў пасаду першага прэзідэнта Ірака, 8 лютага 1963 года быў зрынуты ў выніку ваеннага перавароту.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1904 годзе ў Іраку (правінцыі Асманскай імперыі). Разам з Абдэлем Керымам Касемам браў удзел у Рэвалюцыі 14 ліпеня. Каралю Фейсалу II і яго рэгенту Абдэлю Ілаху путчысты прапанавалі здацца. Кароль і ўся яго сям’я выйшлі з палаца, кожны з іх трымаў над галавой Каран. У той час як яны пакідалі палац, лейтэнант Абдэль Сатар аль-Абасі без загаду адкрыў агонь і расстраляў амаль усю каралеўскую сям’ю. Фейсал II сканаў пазней ад ран у бальніцы, куды яго даставілі. Пасля гэтых падзей Абдэль Керым Касель заняў пасаду прэм’ер-міністра Ірака, а Наджыб аль-Рубаіф стаў старшынёй Суверэннага савета. Падчас перавароту 8 лютага 1963 года Абдэль Касель быў забіты, а Наджыб аль-Рубаіф зняты з пасады. У 1965 годзе Мухамед Наджыб аль-Рубаіф памёр.

## Спасылкі 
* Храналогія кіраўнікоў Ірака 
* Гісторыя Ірака 

Катэгорыя:Прэзідэнты Ірака
Кабаэна

**Кабаэ́на** ( — востраў у Інданезіі. Размешчаны на паўднёвы ўсход ад Сулавесі. Плошча — 873 км². Насельніцтва (2010) —  чалавек.

Востраў Кабаэна месціцца на поўначы мора Флорэс у 19 км на поўдзень ад паўднёва-ўсходняй часткі Сулавесі. Даўжыня — 49 км. Найбольшая шырыня — 28,3 км. Мае вулканічнае паходжанне. Цэнтральная частка даволі гарыстая. Найвышэйшы пункт — гара Сабампалула ( м). На востраве маецца некалькі глыбокіх карставых пячор. Узбярэжжа месцамі скалістае. На паўночным захадзе і поўдні бераг атачаюць працяглыя каралавыя рыфы.   

Клімат трапічны пасатны. З мая да кастрычніка працягваецца сухі сезон.

Населены пераважна баджа. Галоўны занятак жыхароў Кабаэны — сельская гаспадарка. Мясцовыя ўлады імкнуцца развіваць турызм. 

## Спасылкі 
* Pulau Kabaena, Satu lagi Tempat Cantik di Sulawesi Tenggara
* ENSURING THE LONG TERM SURVIVAL OF THE KABAENA GROUND THRUSH 

Катэгорыя:Астравы Інданезіі
Катэгорыя:Вялікія Зондскія астравы
Катэгорыя:Малайскі архіпелаг
Палкаводзец

**Палкаводзец** — ваенны дзеяч, военачальнік, які ўмела кіруе ўзброенымі сіламі або буйнымі вайсковымі фарміраваннямі (як правіла, аператыўна-стратэгічнымі аб’яднаннямі) падчас вайны або ўзброенага канфлікта; які валодае мастацтвам падрыхтоўкі і вядзення ваенных дзеянняў.

Да палкаводцаў адносяць ваенных лідараў, якія валодаюць талентам, творчым мысленнем, здольнасцю прадбачыць развіццё падзей падчас вайны, воляй і рашучасцю, багатым баявым вопытам, высокімі арганізатарскімі здольнасцямі, інтуіцыяй і іншымі якасцямі, якія дазваляюць з найбольшай эфектыўнасцю выкарыстоўваць наяўныя сілы і сродкі для дасягнення перамогі, або з меншымі ці роўнымі сіламі наносіць паражэнне пераўзыходзячым сілам праціўніка. Гэтыя якасці палкаводца абумоўліваюць высокі аўтарытэт, дазваляюць яму своечасова і правільна прадбачыць і ацэньваць становішча, якое складваецца, прымаць і рэалізоўваць найбольш аптымальныя рашэнні.

Кожная гістарычная эпоха, вялікая вайна высоўвае на пярэдні план сваіх палкаводцаў. Выбітнымі вайскаводамі старажытнасці лічацца:

Сярэднявечча можа быць асоба адзначана імёнамі Цімура, Карла Вялікага, Чынгісхана, Субедэя і Тамерлана.

З часам засеялі імёны такіх выдатных военачальнікаў, якіх можна паўнапраўна лічыць геніямі ваеннага мастацтва. Сярод іх Морыц Аранскі, Анры дэ Цюрэн, Ян III Сабескі, Джон Чэрчыль, Фрыдрых II Вялікі , А. В. Сувораў, М. І. Кутузаў, Напалеон I і г.д.. Усе яны адыгралі каласальную ролю ў дасягненні перамогі ў войнах свайго часу, узбагацілі ваеннае мастацтва.

Актыўная творчая дзейнасць палкаводцаў у значнай ступені спрыяе прагрэсу ваеннай навукі і ваеннага мастацтва.

## Гл. таксама 
* Армія
* Генералісімус
* Галоўнакамандуючы
* Камандзір
* Военачальнік
* Флатаводзец

## Літаратура 
*  
Катэгорыя:Ваенныя прафесіі
Галоўнакамандуючы

**Галоўнакамандуючы** — вышэйшая ваенная пасада на якім-небудзь тэатры ваенных дзеянняў або стратэгічным напрамку (рэгіёне), а таксама ў асобных відах Узброеных сіл многіх краін.

Упярод галоўнакамандуючыя прызначаліся для кіравання ўсёй дзеючай арміяй. Часу Першай сусветнай вайны былі галоўнакамандуючыя французскай і англійскай арміямі, галоўнакамандуючы Усходнім фронтам ў Германіі, галоўнакамандуючыя Паўночным, Заходнім, Паўночна-Заходнім, Паўднёва-Заходнім і Каўказскага фронту ў Расіі. У гэты перыяд галоўнакамандуючыя ў рускай і нямецкай войсках падпарадкоўваліся вярхоўнаму галоўнакамандуючаму, а ў англійскай і французскай войсках — сваім урадам праз генштабы і, акрамя таго, аб'яднанаму саюзнаму камандаванню.

Перад Другой сусветнай вайной ва ўзброеных сілах шэрагу краін для кіраўніцтва сухапутнымі войскамі, ваенна-паветранымі і ваенна-марскімі сіламі прызначаліся галоўнакамандуючыя гэтымі відамі ўзброеных сіл. Ва ўзброеных сілах нацысцкай Германіі былі створаны 3 самастойныя галоўнакамандаванні на чале з галоўнакамандуючымі (сухапутных войскаў — ОКХ, ВПС — ОКБ і ваенна-марскіх сіл — ОКМ). Падчас Другой сусветнай вайны ЗША мелі галоўнакамандуючых ціхаакіянскімі ваенна-марскімі сіламі і галоўнакамандуючага аб'яднанымі саюзнымі сіламі на Еўрапейскім ТВД.

У Савецкіх ўзброеных сілах галоўнакамандуючыя былі на Паўночна-Заходнім, Заходнім, Паўднёва-Заходняй (ліпень 1941 — май 1942), Паўночна-Каўказскім (красавік — май 1942) напрамках і на Далёкім Усходзе (1945). Да распаду Савецкага Саюза меліся галоўнакамандуючыя відамі ўзброеных сіл, а таксама галоўнакамандуючыя Групай савецкіх войскаў у Германіі. Кіраванне аб'яднанымі ўзброенымі сіламі краін — удзельніц Варшаўскага дагавора ажыццяўлялі галоўнакамандуючыя гэтымі сіламі. З 1955 па 1991 існавала пасада галоўнакамандуючага Аб'яднанымі Узброенымі сіламі краін Варшаўскага дагавора.

Пасады галоўнакамандуючага ёсць таксама ў аб'яднаных узброеных сілах краін НАТА. Дарэчы ёсць **галоўнакамандуючы** аб'яднанымі Узброенымі сіламі НАТА.

## Гл. таксама 
* Камандуючы
* Вярхоўны галоўнакамандуючы

## Літаратура 
* Радянська військова енциклопедія «ГРАЖДАНСКАЯ — ЙОКОТА» // = (Советская военная энциклопедия) / Маршал Советского Союза Н. В. ОГАРКОВ — председатель. — М.: Воениздат, 1979. — Т. 3. — С. 567. — ISBN 00101-236 (рос.)

Катэгорыя:Ваеннае кіраванне
Катэгорыя:Вайсковыя пасады
Пасада

**Пасада** (у адміністрацыйным праве) — прававое ўтварэнне, першасная непадзельная структурная адзінка ў арганізацыі або па-за ёй, замешчаная фізічнай асобай, якая адказвае ўсталяваным кваліфікацыйным патрабаванням, нясе службовыя абавязкі і надзелена службовымі паўнамоцтвамі.

## Гл. таксама 
* Службовая асоба

Катэгорыя:Праца
*
Урад (Вялікае Княства Літоўскае)

**Урад** (старабел.: *вряд*) — кіраўніцкі апарат і пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім. Складаўся з пэўнага штата службоўцаў (ураднікаў), якія беспасярэдне выконвалі функцыі дзяржаўнага і гаспадарчага кіравання ў двары і маёнтках вялікага князя, у ваяводствах, паветах, маёнтках магнатаў і інш.

Існавалі земскія (дзяржаўныя), прыдворныя, судовыя, прыватнаўласніцкія ўрады.

У Статуце Вялікага Княства Літоўскага (1588) паняцце «ўрад» выкарыстоўвалася таксама ў сэнсе суда.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага
Парменіён

**Парменіён** () — палкаводзец Філіпа II і Аляксандра Македонскага.

## Біяграфія 
Парменіён паходзіў з македонскага знатнага роду. Ужо ў часы кіравання Філіпа — дасведчаны палкаводзец. Перамог у 356 да н.э. ілірыйцаў, браў у аблогу ў 347 да н.э. Галас у Фтыятыдзе, вёў з афінянамі перамовы пра мір, а ў 342 да н.э. пасланы ў Эўбею супраць Эрэтрыі і Арэя, каб там абараняць інтарэсы македанян.

У 337 да н.э. разам з военачальнікамі Аталам і Амінтам ён пасланы ў Азію, каб вызваліць грэчаскія гарады і падрыхтавацца да вайны з персамі. У 336 да н.э. распачаў ваенныя дзеянні супраць персаў у Эалідзе. Узімку 335—334 да н.э. Парменіён вярнуўся ў [Старажытная Македонія|Македонію], пасля барацьбы з Аталам, і прыняў удзел у нарадзе наконт новага персідскага паходу. Сярод палкаводцаў Аляксандра Парменіён быў найбольш дасведчаным.

Калі Аляксандр прыбыў у Азію, Парменіён быў начальнікам пяхоты, а яго сын Філота — македонскай конніцы — гетайраў. Ён не раіў змагацца пры Граніку, заваяваў Фрыгію і ў Гордыі злучыўся зноў з Аляксандрам.

Увесь час раячы цару быць асцярожным і ўмераным, Парменіён засцерагаў яго ад лекара Філіпа і неаднаразова ўгаворваў прыняць умовы міру, прапанаваныя персідскім царом Пры Арбелі, па яго парадзе, напалі ноччу на ворага; у бітве ён камандаваў левым флангам, але, верагодна, не выканаў у дакладнасці сваіх абавязкаў. Аляксандр хоць і падарыў яму шыкоўны дом Багоя (Βαγώας), але не ўзяў яго далей з сабой, пакінуўшы яго намеснікам у Экбатанах Парменіён асуджаў гонар і высакамернасць свайго сына Філоты і, як і многія іншыя знатныя македаняне, быў, верагодна, незадаволены ўчынкамі Аляксандра.

У кастрычніку 330 да н.э. Філоту абвінавацілі ў змове супраць Аляксандра. Змова гэта стала вынікам незадаволенасці Аляксандрам, які ўвёў персідскія звычаі і абыходзіўся са сваімі военачальнікамі як дынаст. Пад катаваннямі Філота прызнаўся ў сваіх задумах, а таксама наклікаў падазрэнні на Парменіёна, хоць і адмаўляў удзел бацькі ў змове. Парменіён карыстаўся вялікім аўтарытэтам сярод салдат, у яго руках былі войскі, царская казна і ўменне ваяваць. Аляксандр лічыў небяспечным даводзіць справу да суда і паслаў давераную асобу з лістамі да военачальнікаў пры Парменіёне. Клеандр, стратэг пры Парменіёне, забіў 70-гадовага Парменіёна, а яго галаву адаслаў Аляксандру. Цела Парменіёна, асцерагаючыся гневу Аляксандра, пахавалі не адразу, але ўсё ж пад ціскам салдат пахавалі.

## Спасылкі 
* Parmenion  from Livius on ancient history
* Парменион // Реальный словарь классических древностей
* Большой энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона

Катэгорыя:Военачальнікі Македоніі
Катэгорыя:Аляксандр Македонскі
Прытча аб новым віне і старых мяхах

[thumb|161px|Мужчына з віннымі мяхамі пэнзля [Ніка Пірасмані.]]

**Прытча аб новым віне і старых мяхах**  — адна з прытчаў Ісуса Хрыста. З'яўляецца ў новазапаветным апавяданні ў Евангеллі ад Матфея 9:14-17, Евангеллі ад Марка 2:21-22, Евангеллі ад Лукі 5:33-39.

## Біблейскае апавяданне
Прытча запісана адразу пасля падзеі заклікання Матфея ў якасці вучня Ісуса, і, з'яўляецца часткай размовы на вячэры, наладжанай у гонар Ісуса(Лк 5:29). Прытча нясе адказ на пытанне пра пост:

''А яны сказалі Яму: чаму вучні Янавыя посцяць часта і ўзносяць малітвы, таксама і фарысэйскія, а Твае ядуць і п'юць? Ён сказаў ім: ці можаце прымусіць сыноў харомаў шлюбных пасціцца, калі з імі малады? Але прыйдуць дні, калі адымецца ў іх малады, і тады будуць пасціцца у тыя дні.* 

Адказ Ісуса працягваецца ў выглядзе кароткай прытчы. Апавяданне ў Лукі мае больш падрабязную версію:

*Пры гэтым сказаў ім прытчу: ніхто не прышывае латку да старой адзежыны, ададраўшы ад новай адзежыны; а інакш і новую падзярэ, і да старой не падыдзе латка ад новай. І ніхто не ўлівае маладога віна ў мяхі старыя; а інакш маладое віно парве мяхі, і само выцеча, і мяхі прападуць; а маладое віно трэба ўліваць у мяхі новыя; тады зберажэцца і тое і другое. І ніхто, піўшы старое віно, не захоча адразу маладога; бо кажа: старое лепшае.''

## Тлумачэнне
Традыцыйна лічыцца, што тлумачэнне прытчы адносіцца да адносін паміж вучэннем Ісуса і традыцыйнага іўдаізму. Па меркаванні некаторых даследчыкаў, Ісус у прытчы прапануе свой новы спосаб супраць старога ладу фарысэяў і іх кніжнікаў. У пачатку другога стагоддзя, Маркіён, заснавальнік маркіянізму, выкарыстаў урывак, каб апраўдаць раздзяленне паміж рэлігіяй, што прынеслі Ісус і Павел, і Яўрэйскімі Пісаннямі.

Некаторыя даследчыкі тлумачаць, што прытча паказвае хрысціянства з яўрэйскімі каранямі старажытнасці, хоць вучэнне Ісуса прынесла нешта новае, а таму рытуалы і традыцыі афіцыйнага іўдаізму не маглі прыняць яго.

У сваім камэнтары на Евангеллі ад Матфея, Марка і Лукі, Джон Кальвін сцвярджае, што старыя мяхі і старыя адзенні ўяўляюць вучняў Ісуса, і маладое віно і новая тканіна ўяўляюць практыку паста два разы на тыдзень. Такі пост будзе цяжкім для новых вучняў, і яго б яны маглі вынесці.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прытчы Ісуса Хрыста
Фема

**Фе́ма** () — назва ваенна-адміністрацыйнай акругі Усходняй Рымскай (Візантыйскай) імперыі пасля эвалюцыйнай змены лацінскай мовы грэчаскай у якасці афіцыйнай і найбольш ужывальнай мовы дзяржавы. Фемы былі створаны ў сярэдзіне VII стагоддзі ўслед за адрыньваннем часткі візантыйскай тэрыторыі арабскімі заваёўнікамі.

Фемамі была заменена правінцыйная сістэма дыяцэзій, усталяваная імператарамі Дыяклетыянам і Канстанцінам&nbsp;I. Першыя фемы былі створаны на аснове лагерных стаянак арміі Усходняй Рымскай імперыі, іх назвы адпавядалі вайсковым часцям, якія былі іх прабацькамі.

Сістэма фемаў дасягнула свайго апагею ў IX—X стст., калі да стварэння новых тэрытарыяльных адзінак прывёў падзел старых і заваяванне новых земляў. Арыгінальная сістэма фемаў падверглася істотным зменам у XI і XII стагоддзях, але тэрмін заставаўся ва ўжытку ў якасці правінцыйнага і фінансавага абмежавання да самага канца імперыі.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Адміністрацыйныя адзінкі
Катэгорыя:Армія Візантыйскай імперыі
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Візантыі
Кубак Святой Ядвігі з Навагрудка

** з Навагрудка** — унікальны артэфакт, знойдзены пры раскопках на Малым замку ў Навагрудку пад кіраўніцтвам Ф. Д. Гурэвіч.  Знаходзіцца на сталым захоўванні ў сховішчы Эрмітажа.

## Значэнне 
Кубак выкарыстоўваўся падчас каранацый і прызначаўся піцця. Агулам вядома 14 такіх кубкаў. Падобныя пасудзіны захоўваюцца ў саборах і музеях Польшчы, Германіі, Нідэрландаў, Вялікабрытаніі пад нямецкай назвай Hedwigsglaser. Брытанскі музей лічыць кубкі гэтага тыпу аднымі са 100 найважнейшых твораў агульначалавечай матэрыяльнай культуры. На думку Ю. Л. Шчапавай, толькі навагрудскі кубак з'яўляецца сапраўднай сярэдневяковай знаходкай, а астатнія «кубкі Ядвігі» — падражанні зробленыя ў XVII—XVIII ст. Аскепкі спаянага дымчатага шкла з Малага Замка, дазваляюць думаць, што на вакольным горадзе Навагрудка мог быць яшчэ адзін «келіх Ядвігі».

Таксама ёсць думка, што кубак быў падарункам Міндоўгу ад візантыйскага імператара на яго каранацыю.

## Гісторыя 
Паводле падання, гэтыя кубкі належалі жонцы герцага Сілезіі Ядвізе, пазней кананізаванай, і вада ў іх ператваралася ў віно. Даследчыкі кубкаў гэтага тыпу звязваюць іх з'яўленне ў Еўропе з імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі Атонам II.

Значная колькасць падражанняў XVII—XVIII ст., на думку Ю. Л. Шчапавай, можа сведчыць пра завоз вялікай партыі гэтага посуду ў Сярэднявеччы з Канстанцінопаля, на што паказвае вялікая колькасць металічныў апраў «кубкаў Ядвігі» мяжы XIII-XIV і XIV ст. Магчыма, кубкі былі сярод здабычы крыжакоў. Зыходзяцы з таго, што навагрудскі кубак аказаўся ў пабудове 2-й паловы XII ст., найверагодней, уся партыя была вывезена падчас 2-га крыжовага походу (1147-1149), калі крыжакі двойчы рабавалі візантыйскую сталіцу. Такім чынам, адзін ці некалькі кубкаў праз Заходнюю Еўропу i Польшчу трапіў у Навагрудак.. На сценах выразаны фігуры льва, грыфона і дрэва жыцця. Знойдзены разбітым, некаторых частак бракуе.

## Літаратура 
**Гуревич Ф. Д.* Древний Новогрудок. *--* Л.: Наука, 1981. -- 159 с. ил., 1 схема.
**Щапова. Ю. Л.* О резном бокале из Новогрудка // Средневековая Русь. — М., 1976. -- С. 209–215.

Катэгорыя:Экспанаты Эрмітажа
Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка
Катэгорыя:Візантыйскае мастацтва ў Беларусі
Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі
Катэгорыя:Шкло
Шчацінак

**Шчаці́нак** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Шчэцінэцкага павета Заходнепаморскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама з'яўляецца сядзібай вясковай гміны Шчацінак.

Адлегласць па прамой паміж гарадамі Шчацінак — Мінск 712 км, да Варшавы — 337 км.

Насельніцтва — 40 620 жыхароў (2014 год).

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі
Флакон з Навагрудка

**Флакон з Навагрудка** — шкляны флакон XII ст., знойдзены ў Навагрудку.

## Паходжанне 
З часу першай публікацыі  аб наваградскіх шкляных пасудзінах — чырвонага келіха i сіняга флакона, большасць савецкіх i замежных даследчыкаў уключаюць іх у лік візантыйскіх вырабаў. Англійскі даследчык А. Мігау адзначае, што такі роспіс, як на наваградскіх шкляных пасудзінах, распаўсюджаны ў выяўленчым i прыкладным мастацтве Візантыі. Арэал сініх флаконаў, як піша вучоны, распрасціраўся ад тэрыторыі Беларусі да Кіпра i, магчыма, Егіпта i ад Карынфа да Ірана. На думку Мігау, сінія флаконы выраблялі ў адным цэнтры — Канстанцінопалі. Амерыканская даследчыца Г. Дэвідсан, якая шмат гадоў праводзіла раскопкі ў Карынфе, лічыць, што такія флаконы выраблялі ў карынфскіх майстэрнях.

## Апісанне 
Флакон выдзьмуты з сіняватага празрыстага шкла і распісаны белай эмаллю і золатам. У верхняй частцы таксама размешчана рамбічная сетка, але ў цэнтры кожнага ромбіка — крыжык, намаляваны золатам. Ніжэй рамбічнай сеткі белай эмаллю нанесены геаметрычны арнамент у выглядзе хвалістых ліній і кружкоў. Пад гэтым масіўным арнаментыльным дэкорам — выява галуба, над якім нібы павіслі яловыя галінкі. Дзве белыя лініі ўверсе і ўнізе флакона замыкаюць кампазіцыю.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка
Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі
Катэгорыя:Візантыйскае мастацтва ў Беларусі
Катэгорыя:Посуд
Катэгорыя:Шкло
Паліцы

**Паліцы** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Паліцкага павета Заходнепаморскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Паліцы.

Цэнтр хімічнай прамысловасці. Порт на рацэ Одэр. Насельніцтва — 33 611 жыхароў (2014 год).

Адлегласць па прамой паміж гарадамі Паліцы — Мінск 851 км, да Варшавы — 463 км.
Ландштурм

. 1914]]
**Ландштурм** () — рэзерв узброеных сіл, які склікаецца толькі на час вайны, мае дапаможнае значэнне і складаецца з асоб, якія адбылітэрмін службы пад сцягамі і ў запасе або па якіх-небудзь прычынах вызваленых ад службы ў пастаянных войсках, але фізічна прыдатных да ваеннай справы.

Ландштурм у Германіі і Аўстрыі адпавядаў апалчэнню ў Расіі.

## Узрост 
Абавязку службы ў ландштурме падлягала мужчынскае насельніцтва наступнага ўзросту:
* Прусія, 1813 год: 17-60 гадоў
* Германія, 1875 год: 17-42 года
* Аўстрыя, 1886 год: 19-42 года, былыя афіцэры — да 60 гадоў

## Спасылкі 
* Фольксштурм
* PDF des Reichsgesetzblattes (Österreich) vom 6. Juni 1886

Катэгорыя:Ірэгулярныя войскі
Кубак з Навагрудка

**Кубак з Навагрудка** — танкасценны кубак XII ст., знойдзены ў Навагрудку. З часу першай публiкацыi Р. М. Джанпаладзян аб наваградскiх шкляных пасудзiнах — чырвонага келiха i сiняга флакона, большасьць савецкiх i замежных даследчыкаў уключаюць іх у лiк вiзантыйскiх вырабаў.

## Апісанне 
Танкасценны кубак вышынёй 20 см, выдзьмуты з празрыстага шкла чырвона-фіялетавага колеру, мае шклянкападобную форму з адагнутым вонкі вяночкам. Кубак распісаны золатам. Роспіс падзяляе паверхню кубка на тры гарызантальныя часткі. Уверсе змешчана рамбічная сетка са стылізаванай выявай елкі ў кожным ромбіку, у сярэдняй частцы — выява галуба, які сядзіць, распусціўшы крылы. Яловыя галінкі звісаюць над яго галавой і ляжаць каля хваста.

## Гл. таксама 
* Кубак Святой Ядвігі з Навагрудка

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка
Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі
Катэгорыя:Візантыйскае мастацтва ў Беларусі
Катэгорыя:Шкло
Валч

**Валч** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Валэцкага павета Заходнепаморскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама з'яўляецца сядзібай вясковай гміны Валч.

Горад мае вялікія воінскія часткі і ваенны шпіталь.

Адлегласць па прамой паміж гарадамі Валч — Мінск 729 км, да Варшавы — 330 км.

Насельніцтва — 26 213 жыхароў (2014 год).