Кірыліца

**Кіры́ліца** — старажытная славянская азбука. Назва паходзіць ад імені славянскага асветніка Канстанціна (Кірыла) Філосафа. Мяркуюць, што пісьмо створана ў сярэдзіне 9 ст. на аснове глаголіцы і грэчаска-візантыйскага ўстаўнага пісьма. Мела 43 літары (11 ст.): 24 візантыйскага паходжання, 19 самастойных. 27 літар мелі лікавае значэнне (літара з цітлай).

Шырока ўжывалася ў стараславянскіх, потым ва ўсходнеславянскіх пісьменнасцях Сярэдневякоўя, у т. л., у старабеларускім пісьменстве (14—18 ст.). Пры развіцці моў, якія запісваліся кірыліцаю, яе алфавітна-літарны склад перастаў дакладна адпавядаць іх гукавой сістэме.

Найстаражытнейшыя помнікі кірыліцы: надпісы на руінах царквы ў Праславе (9 ст., Балгарыя), на гліняным посудзе з раскопак пад Смаленскам (пач. 10 ст.), балгарскі надпіс у Дабруджы (943), берасцяныя граматы (10—15 ст.), Савава кніга і Супрасльскі рукапіс (11 ст.), першы датаваны рукапіс — Астрамірава Евангелле (1056—1057).

## Назва 
Верагодна, кірылічнае пісьмо распрацоўвалі і распаўсюджвалі паслядоўнікі Кірыла і Мяфодзія, а не самі Кірыл і Мяфодзій, таму такая назва пісьменнасці хутчэй аддае даніну павагі, чым абазначае аўтарства.

У беларускай, рускай, балгарскай, македонскай і сербскай мовах кірыліца таксама вядома пад назваю «азбука», якая паходзіць ад старое назвы дзвюх першых літар кірылічнага алфавіта (гэтак жа як і слова *алфавіт* пайшло ад першых дзвюх грэчаскіх літар *альфа* і *бета*).

## Гісторыя 
 № 591 (1025—1050 гг.) і яе прарысоўка]]
Каля 863 года браты Канстанцін (Кірыл) Філосаф і Мяфодзій з Салуні (Салонікі) па загадзе візантыйскага імператара  ўпарадкавалі пісьменнасць для стараславянскай мовы і выкарыстоўвалі новую азбуку для перакладу на славянскую мову грэчаскіх рэлігійных тэкстаў. Доўгі час дыскусійным заставалася пытанне, ці была гэта кірыліца (і ў такім выпадку глаголіцу лічаць тайнапісам, які з'явіўся пасля забароны кірыліцы) або глаголіца — азбука, якія адрозніваюцца амаль выключна напісаннем. Цяпер у навуцы пераважае погляд, згодна з якім глаголіца першасная, а кірыліца другасная (у кірыліцы глагалічныя літары заменены на вядомыя грэчаскія). Глаголіца доўгі час у некалькі змененым выглядзе ўжывалася у харватаў (да XVII ст).

З'яўленне кірыліцы, заснаванай на грэчаскім статутным (урачыстым) пісьме — унцыяле, звязваюць з дзейнасцю балгарскай школы кніжнікаў (пасля Кірыла і Мяфодзія). У прыватнасці, у жыцці святога Клімента Охрыдскага прама пішацца аб стварэнні ім славянскага пісьменства ўжо пасля Кірыла і Мяфодзія. Дзякуючы папярэдняй дзейнасці братоў азбука атрымала шырокае распаўсюджванне ў паўднёваславянскіх землях, што прывяло ў 885 годзе да забароны яе выкарыстання ў царкоўнай службе рымскім папам, які змагаўся з вынікамі місіі Канстанціна-Кірыла і Мяфодзія.

У Балгарыі цар Барыс у 860 годзе прыняў хрысціянства. Балгарыя становіцца цэнтрам распаўсюджвання славянскага пісьменства. Тут ствараецца першая славянская кніжная школа — Праслаўская кніжная школа — перапісваюцца Кірыла-Мяфодзіеўскія арыгіналы богаслужбовых кніг (Евангелле, Псалтыр, Апостал, царкоўныя службы), робяцца новыя славянскія пераклады з грэчаскай мовы, з'яўляюцца арыгінальныя творы на стараславянскай мове («О письменехъ Чрьноризца Храбра»).

Шырокае распаўсюджанне славянскага пісьменства, яго «залаты век», адносіцца да часу валадарання ў Балгарыі цара Сімяона Вялікага (893—927 гг.), сына цара Барыса. Пазней стараславянская мова пранікае ў Сербію, а ў канцы X стагоддзя становіцца мовай царквы ў Старажытнарускай дзяржаве.

Стараславянская мова, быўшы мовай царквы на Русі, адчувала на сабе ўплыў старажытнарускай мовы. Гэта была стараславянская мова рускай рэдакцыі, бо ўключала ў сябе элементы жывой ўсходнеславянскай гаворкі.

Першапачаткова кірыліцай карысталіся частка паўднёвых славян, усходнія славяне, а таксама румыны; з часам іх алфавіты некалькі разышліся адзін ад аднаго, хоць напісанне літар і прынцыпы арфаграфіі заставаліся (за выключэннем заходнесербскага варыянта) у цэлым агульнымі.

Выява:Azbuka 1574 by Ivan Fyodorov v3.png|Азбука з кнігі Івана Фёдарава. 1574 год
Выява:Букварь Зизаний.jpg|Азбука ў буквары Лаўрэнція Зізанія. Вільня, 1596 год
Выява:Font printing Mamonichey.jpg|Шрыфт тыпаграфіі Мамонічаў. Каля 1600 года
Выява:Kuteino Bukvar.jpg|Тытульны ліст буквара Спірыдона Собаля. Куцеінская друкарня, 1631 год
Выява:Byrcov 1 1634.jpg|Друкаваны буквар Васіля Бурцова. Масква, 1634 год

### Класічная кірыліца 
|

| valign="top"|

|}

## Графіка 
Графіка ў 10—18 ст. паслядоўна існавала ў формах: устаў, паўустаў (з 14 ст.), скорапіс (з канца 14 ст., у бытавой і дзелавой перапісцы, у т.л. і ў ВКЛ), у кніжных загалоўках — арнаментальная вязь.

У Расіі ў выніку рэформы 1708 быў створаны грамадзянскі шрыфт (: Ілля Капіевіч), які стаў асновай для сучасных сістэм кірылаўскага пісьма.

## Сучаснае ўжыванне 
### Алфавіты славянскіх моў 
### Алфавіты неславянскіх моў 
### Дарэформенныя грамадзянскія алфавіты 
(У дужках стаяць знакі, якія не мелі афіцыйнага статуса літар, а таксама літары, якія выйшлі з ужытку раней за прыведзеную дату.)

### Распаўсюджанасць у свеце 
thumb|right|450px|Кірыліца ў свеце.

; Афіцыйны алфавіт
На цяперашні час у якасці афіцыйнага алфавіта кірыліца выкарыстоўваецца ў наступных краінах:

''''* *(часткова прызнаная дзяржава)*
* абхазская мова
* руская мова
*'**
* беларуская мова
* руская мова
****
* сербская мова
****
* балгарская мова
****
* казахская мова
* руская мова
****
* кыргызская мова
* руская мова
****
* македонская мова
****
* руская мова ў  Гагаузіі
****
* мангольская мова
** Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка'* *(непрызнаная дзяржава)*
* малдаўская мова
* руская мова
* украінская мова
*'**
* руская мова
* дзяржаўныя і афіцыйныя мовы ў Расіі (акрамя вепскай, карэльскай і фінскай моў)
****
* сербская мова
* русінская мова/дыялект у  Ваяводзіне
****
* таджыкская мова
* руская мова
****
* украінская мова
* руская мова ў некаторых абласцях
****
* чарнагорская мова (разам з лацініцаю)
* сербская мова
**'* *(часткова прызнаная дзяржава)*
* асецінская мова
* руская мова

; У мінулым

*'**
* азербайджанская мова (пераведзена на лацініцу ў 1990-я гады)
****
* гагаузская мова ў  Гагаузіі (пераведзена на лацініцу ў 1996 годзе)
****
* узбекская мова (пераведзена на лацініцу ў 1993 годзе)
* каракалпакская мова ў  Каракалпакстане (пераведзена на лацініцу ў 1994 годзе)
**'*
* туркменская мова (пераведзена на лацініцу ў 1990-я гады)

## Кадзіроўкі кірыліцы 
* CP866 (Альтэрнатыўная кадзіроўка)
* Асноўная кадзіроўка
* Балгарская кадзіроўка
* CP855
* ISO 8859-5
* КАІ-8 ()
* ДКАІ-8
* MacCyrillic
* Windows-1251 (CP1251)

### Кірыліца ва Унікодзе 
Ва Унікодзе версіі 6.0 для кірыліцы выдзелена чатыры раздзелы:

Ва Унікодзе няма кірылічных літар з націскам, таму яны кадзіруюцца як састаўныя шляхам дабаўлення сімвала U+0301 («combining acute accent») пасля націскной галоснай (напрыклад, ы́ э́ ю́ я́).

Доўгі час найбольш праблемнаю была царкоўнаславянская мова, але пачынаючы з версіі 5.1 ужо прысутнічаюць практычна ўсе патрэбныя сімвалы.

## Гл. таксама 
* Глаголіца
* Стараславянская азбука
* Клімент Охрыдскі

## Заўвагі 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Батвіннік М. Б. Кірыліца // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т. Т. 3. Карчма — Найгрыш / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 751 с., іл., 40 л. іл. С. 56—57.
* 
* 
* 
* 
* 
* *Князевская О. А.'' Кириллица // Лингвистический энциклопедический словарь. — : «Советская энциклопедия», 1990. — С. 222—223.

## Спасылкі 
* Славянскія мовы і кадзіроўкі  
* К истории русской азбуки 
* Кірылічныя кадзіроўкі 


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы