Дзяржаўная дума Расійскай імперыі

**Дзяржаўная дума Расійскай імперыі** - прадстаўнічая, заканадаўчая ўстанова Расійскай імперыі ў 1906-1917 гг.. Фактычна ўяўляла з сябе ніжнюю палату парламента дзяржавы; вышэйшай з'яўляўся Дзяржаўны Савет. Увядзенне Думы было вынікам саступак з боку царскай улады ва ўмовах рэвалюцыі 1905-1907 гг. На працягу 1906-1907 гг. дзейнічалі чатыры скліканні Дзяржаўнай Думы.

## Гісторыя ўзнікнення Думы і яе паўнамоцтвы 
Да 1906 г. у Расійскай імперыі адсутнічалі прадстаўнічыя органы ўлады на дзяржаўным узроўні. Скліканне такога органа стала адным з галоўных патрабаванняў ва ўмовах рэвалюцыі, якая пачалася ў 1905 г. Упершыню абяцанне склікання Дзяржаўнай Думы было дадзена імператарам Мікалаем ІІ у Маніфесце 6 жніўня 1905 г., падрыхтаваным міністрам унутраных спраў Аляксандрам Булыгіным («Булыгінская дума»). Паводле яго, Дума разглядалася як законадарадчы орган з вельмі абмежаванымі паўнамоцтвамі і колам асоб, надзеленых выбарчым правам. Гэты праект выклікаў моцную крытыку з боку грамадскасці, і ў выніку ўзмацнення пратэстаў імператар у Маніфесце 17 кастрычніка 1905 г. абяцаў наданне Думе заканадаўчых паўнамоцтваў:«Устанавіць як непарушнае правіла, што ні адзін закон не можа ўступіць у сілу без адабрэння Дзяржаўнай Думы, і каб абраным народам была прадастаўлена магчымасць удзельнічаць у наглядзе за правільнасцю дзеянняў прызначаных Намі ўлад».Паўнамоцтвы Думы былі канчаткова вызначаны законам ад 20 лютага 1906 г., які рэгуляваў парадак працы Думы, і Асноўнымі дзяржаўнымі законамі ад 23 красавіка 1906 г. Згодна з гэтымі дакументамі паўнамоцтвы Думы былі даволі абмежаванымі. Дума абіралася на 5 гадоў; імператару было нададзена права яе датэрміновага роспуску. Працягласць пасяджэнняў Думы і тэрміны іх перапынкаў вызначаліся ўказамі імператара. Дума магла прымаць законы, прапанаваныя ёй урадам, а таксама зацвярджаць дзяржаўны бюджэт. Правам заканадаўчай ініцыятывы і запытаў да міністраў наконт незаконных дзеянняў уладаў маглі карыстацца думскія групы ў складзе не менш чым 30 дэпутатаў. У перыяд паміж сесіямі імператар мог аднаасобна прымаць законы, якія падлягалі зацвярджэнню Думай падчас сесій.

## Выбарчае заканадаўства 1905 г. 
Закон аб выбарах у Дзяржаўную думу быў апублікаваны 11 снежня 1905 г. Выбары не былі прамымі і павінны былі праводзіцца па курыяльнай сістэме: усяго было створана 4 курыі: землеўладальніцкая, гарадская, сялянская і рабочая, якім была прадастаўлена магчымасць выбраць пэўную колькасць выбаршчыкаў. Былі ўстаноўлены наступныя квоты: адзін выбаршчык на 2 тысячы жыхароў у землеўладальніцкай курыі, на 4 тысячы — у гарадской, на 30 тысяч — у сялянскай, на 90 тысяч — у рабочай курыі.

Не ўсе жыхары імперыі мелі права голасу. Каб мець права голасу, трэба было адпавядаць наступным крытэрыям на тэрмін не пазней, чым за год да выбараў:

* для землеўладальніцкай курыі — быць уладальнікам не менш як 100—650 дзесяцін зямлі ў залежнасці ад мясцовасці, і мець нерухомасць коштам не менш чым 15 тысяч рублёў;
* для гарадской курыі — быць уладальнікам гарадской нерухомасці коштам не менш чым 1500 руб. (3 тыс. руб. для сталічных гарадоў), камерцыйных і прамысловых устаноў, плацельшчыкам кватэрнага падатку на суму або служачым;
* для сялянскай курыі — мець дом;
* для рабочай курыі — быць работнікам прадпрыемства, на якім працуе не менш за 50 мужчын.

Адметна, што на тэрыторыі Беларусі, дзе пераважалі дробныя прадпрыемствы, толькі 10-15 % рабочых атрымалі выбарчае права. З 71 губерні Расійскай імперыі ў 21 рабочыя не мелі свайго прадстаўніцтва, у тым ліку ў Віцебскай губерні, на той падставе, што колькасць «рабочага люду», якая там пражывала, у адносінах да ўсяго насельніцтва не давала ім магчымасці ўдзельнічаць у выбарах.

Выбары праходзілі ў некалькі этапаў:

* для землеўладальніцкай курыі (у паветах і ўсіх іншых гарадах) — два або тры: асобы, маёмасць якіх адпавядала цэнзу, устаноўленаму для дадзенай мясцовасці, на павятовым з’ездзе землеўладальнікаў абіралі дэлегатаў у губернскі сход, дзе тыя ў сваю чаргу абіралі дэпутатаў Думы;
* для гарадской курыі — два этапы: у Маскве, Санкт-Пецярбургу і 24 буйных гарадах, указаных у выбарчым законе, выбаршчыкі абіралі дэлегатаў на гарадскія выбарчыя сходы, дзе тыя ў сваю чаргу абіралі дэпутатаў Думы; у іншых гарадах выбаршчыкі абіралі дэлегатаў на губернскія выбарчыя сходы, дзе тыя ўдзельнічалі ў выбарах дэпутатаў Думы;
* для рабочай курыі — тры этапы: 1) выбары дэлегатаў ад прадпрыемстваў з колькасцю 50-1000 рабочых (мужчынскага полу) або ад кожнай тысячы рабочых на буйных прадпрыемствах на гарадскія або губернскія сходы ўпаўнаважаных; 2) выбары дэлегатаў на гарадскіх або губернскіх сходах упаўнаважаных на гарадскія выбарчыя сходы; 3) выбары дэпутатаў Думы на губернскіх выбарчых сходах;
* для сялянскай курыі — чатыры этапы: 1) выбары дэлегатаў ад 10 двароў на валасны сход; 2) выбары дэлегатаў ад валасных сходаў (па два ад кожнага) на павятовы сход; 3) выбары дэлегатаў ад павятовых з’ездаў на губернскія або абласныя з’езды; 4) выбары дэпутатаў Думы на губернскіх або абласных выбарчых з’ездах.

## Дзяржаўная Дума I склікання 
### Выбары 
Выбары праводзіліся ў асноўным у лютым-сакавіку 1906 г., а ў нацыянальных акругах і ўскраінах — пазней, так што да пачатку працы было абрана каля 480 дэпутатаў з 524, таму склад першай Думы паступова папаўняўся абранымі дэпутатамі. У 70 % губерняў і абласцей імперыі на момант правядзення выбараў дзейнічала ваеннае або надзвычайнае становішча, што дазваляла ўладам трымаць у гарадах узмоцненыя аддзелы паліцэйскай варты, забараняць правядзенне апазіцыйных выбарчых сходаў, зачыняць апазіцыйныя перыядычныя выданні і г.д. Асабліва ўлады разлічвалі аказаць уплыў на электаральныя паводзіны сялянства, беручы пад увагу высокі ўзровень сярод яго непісьменнасці. Прадстаўнікі левых і крайне правых партый байкатавалі выбары. Левыя лічылі, што Дума не мае рэальнай улады, а крайне правыя ў цэлым негатыўна ставіліся да самой ідэі парламентарызму, выступаючы за непахіснасць самадзяржаўя. Нягледзячы на гэта, некаторыя сацыял-дэмакраты і эсэры ўдзельнічалі ў выбарах як незалежныя кандыдаты.

### Склад 
Усяго было абрана 497 дэпутатаў. 

Былі сфарміраваны наступныя фракцыі: кадэты — 174 дэпутатаў, акцябрысты — 16, трудавікі (члены «Працоўнага саюза») — 96, сацыял-дэмакраты (меншавікі) — 18 (спачатку меншавікі ўвайшлі ў фракцыю трудавікоў і толькі ў чэрвені, па рашэнні IV з’езда РСДРП, стварылі ўласную фракцыю); аўтанамісты — 70 чалавек (прадстаўнікі нацыянальных раёнаў, якія выступаюць за аўтаномію гэтых тэрыторый і іх прыхільнікі: Польскае кола, прадстаўнікі ўкраінскай, літоўскай, латышскай і іншых нацыянальных груп), прагрэсісісты — 12 (фракцыя была сфарміравана беспартыйнымі кандыдатамі з ліберальнымі поглядамі, блізкімі да кадэтаў). Незалежных кандыдатаў было 100, у тым ліку эсэры, якія афіцыйна не стварылі фракцыю з-за байкоту выбараў сваёй партыяй.

Старшынёй Думы быў абраны кадэт Сяргей Мурамцаў, прафесар грамадзянскага права і судаводства Маскоўскага ўніверсітэта. Таварышамі старшыні былі князь Пётр Далгарукаў і Мікалай Грэдэскул (абодва кадэты), сакратаром — князь Дзмітрый Шахоўскі.

### Дзейнасць 
Першае пасяджэнне Дзяржаўнай думы адбылося 27 красавіка 1906 г. у Таўрыйскім палацы ў Санкт-Пецярбургу. З пачатку яе працы выявілася вострая канфрантацыя паміж думскай большасцю і ўрадам Івана Гарамыкіна. За 72 дні дзейнасці Дума прыняла 391 запыт аб незаконных дзеяннях урада. Кадэцкая фракцыя настойліва вылучала патрабаванні агульнай палітычнай амністыі, адмены смяротнага пакарання, ліквідацыі Дзяржаўнага Савета і ўстанаўлення адказнасці Савета Міністраў перад Думай. Гэтыя патрабаванні, падтрыманыя большасцю дэпутатаў, былі афіцыйна адхілены ўрадам.

9 ліпеня дэпутаты, якія прыбылі на пасяджэнне, выявілі, што дзверы Таўрычнага палаца зачыненыя, а побач да слупа прыбіты маніфест аб роспуску Думы. Некаторыя з іх (180 чалавек), галоўным чынам кадэты, трудавікі і сацыял-дэмакраты, сабраўшыся ў Выбаргу, прынялі зварот «Да народа ад народных прадстаўнікоў» (Выбаргская адозва). У ім гаварылася, што ўрад не мае права без згоды народных прадстаўнікоў спаганяць падаткі з народа або заклікаць народ на ваенную службу. Таму Выбаргская адозва заклікала да грамадзянскага непадпарадкавання: адмаўлення ад выплаты падаткаў і выканання вайсковай павіннасці. 

Выбаргская адозва атрымала шырокае распаўсюджанне, але масавага супраціўлення рэжыму не выклікала. Рэвалюцыйныя партыі выступілі з лозунгам узброенага паўстання, аднак, арганізаваць яго не ўдалося. Асобныя выступленні матросаў і салдат (Свеаборгскае паўстанне, Кранштацкае паўстанне) былі падаўлены. Урад узмацніў рэпрэсіі. Новы прэм’ер-міністр Пётр Сталыпін увёў ваенна-палявыя суды, якія ў паскораным парадку распраўляліся з рэвалюцыянерамі. Падпісанты Выбаргскай адозвы былі асуджаныя на тры месяцы зняволення і пазбаўленыя права быць у будучыні абранымі дэпутатамі Дзяржаўнай Думы.

### Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў 
Ад пяці заходніх губерняў (Віленская, Гродзенская, Мінская, Віцебская, Магілёўская) у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Поўную перамогу на выбарах атрымала кадэцкая партыя. З яе падтрымкай былі абраныя 29 дэпутатаў. Сярод іх, аднак, пераважалі саюзнікі кадэтаў з ліку польскіх і яўрэйскіх арганізацый (Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі, Саюз дасягнення раўнапраўя яўрэяў у Расіі, сіяністы). 5 дэпутатаў (усе сяляне) былі абраныя як беспартыйныя, адзін адносіў сябе да правых і адзін — да сацыял-дэмакратаў. 

У ходзе работы Думы адбылася перагрупоўка дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў. Прычым шэраг дэпутатаў удзельнічалі ў некалькіх фракцыях; некаторыя ў розных абставінах падтрымлівалі тыя альбо іншыя фракцыі З 29 дэпутатаў, якія прайшлі ў Думу пры падтрымцы кадэтаў, да кадэцкай фракцыі далучыліся толькі 11. Самая буйная група дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў, найперш прыхільнікаў Канстытуцыйна-каталіцкай партыі далучылася да Саюза аўтанамістаў. На чале дадзенай групы стаў Аляксандр Лядніцкі, які адначасова заставаўся актыўным дзеячом кадэцкай фракцыі. 4 мая 1906 г. у межах Саюза аўтанамістаў паўстала дэпутацкая група з прадстаўнікоў заходніх губерняў («Тэрытарыяльнае кола»,«Парламенцкая група заходніх ускраін»). У яе склад уваходзілі 22 дэпутаты, у тым ліку 17 ад пяці заходніх губерняў. Сярод кіраўнікоў дэпутацкай групы былі Аляксандр Лядніцкі, Геранім Друцкі-Любецкі, Чэслаў Янкоўскі. Большасць дэпутатаў гэтай групоўкі былі краёўцамі кансерватыўна-ліберальнага накірунку. 8 дэпутатаў далучыліся да фракцыі трудавікоў, і толькі адзін падтрымліваў правых.

Дэпутаты ад беларускіх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў падрыхтоўцы адказу на тронную прамову Мікалая ІІ. У спецыяльную камісію ўвайшлі князь Геранім Друцкі-Любецкі і селянін Фёдар Буслоў. У праекце адказу былі сфармуляваны патрабаванні палітычнай амністыі, адмены надзвычайнай аховы і ваеннага становішча, а таксама стварэння ўрада, які карыстаўся б даверам Думы. З гэтымі патрабаваннямі выступалі ў сваіх прамовах многія дэпутаты ад заходніх губерняў з ліку кадэтаў і аўтанамістаў. Прадстаўнікі дэпутацкай групы "Тэрытарыяльнае кола" нароўні з дэпутатамі ад "Польскага кола з Каралеўства Польскага" рабілі акцэнт на неабходнасці ліквідацыі нацыянальнага і рэлігійнага нераўнапраўя, культурна-нацыянальнай аўтаноміі народаў імперыі, што прадугледжвала права выкарыстання мясцовых моў у адміністрацыйных, судовых і адукацыйных установах, і дзяржаўна-палітычнай аўтаноміі для Каралеўства Польскага. 

Пры абмеркаванні аграрнага пытання кадэцкія дэпутаты ад Беларусі ўдзельнічалі абмежавана, а большасць «Тэрытарыяльнага кола» выступала супраць прымусовага адчужэння памешчыцкіх зямель, адстойваючы прынцыпы недатыкальнасці ўласнасці і вырашэння зямельнай праблемы на мясцовым узроўні з увядзеннем абласнога самакіравання. Такую пазіцыю аргументавалі дэпутаты Раман Скірмунт, Эдвард Роп, Геранім Друцкі-Любецкі і іншыя. У той жа час чацвёра сялянскіх дэпутатаў (Фёдар Буслоў, Антон Сакалоўскі, Канстанцін Александровіч, Міхаіл Гатавецкі) падтрымалі аграрны законапраект трудавікоў. На карысць радыкальнай аграрнай рэформы выказваліся і некаторыя іншыя сялянскія дэпутаты ад заходніх губерняў. Крытыкуючы ідэю сацыялізацыі зямлі, яны настойвалі на замацаванні канфіскаваных зямель за сялянамі ва ўласнасць з улікам спецыфікі падворнага землекарыстання ў Беларусі.

Пасля разгона Думы шэраг дэпутатаў ад заходніх губерняў, кадэтаў і трудавікоў, падпісалі Выбаргскую адозву: Гірш Брук, Фёдар Буслоў, Аляксей Валковіч, Шмарыя Левін, Аляксандр Лядніцкі, Сямён Разэнбаўм, Рыгор Цвёрды, Уладзімір Якубсон.

У адрозенне ад выбараў у Першую Думу, у гэты раз у выбарах удзельнічалі прадстаўнікі амаль усіх палітычных сіл. У цэлым сярод іх можна вылучыць чатыры плыні: правыя; акцябрысты; кадэты; левы блок, які аб’ядноўваў сацыял-дэмакратаў, эсэраў і іншыя сацыялістычныя групоўкі.

### Склад 
Удзел у выбарах вялікай колькасці палітычных сіл прывёў да большай яе стракатасці ў параўнанні з папярэдняй Думай. Па партыйных фракцыях дэпутаты размеркаваліся наступным чынам:

* трудавікі — 104 дэпутаты;
* кадэты — 98 дэпутатаў;
* аўтанамісты — 76 дэпутатаў;
* сацыял-дэмакраты — 65 дэпутатаў,
* акцябрысты і правыя манархісты — 54 дэпутаты;
* беспартыйныя — 50 дэпутатаў;
* сацыялісты-рэвалюцыянеры — 37 дэпутаты;
* казацкая група — 17 дэпутатаў;
* народныя сацыялісты — 16 дэпутатаў;
* Партыя дэмакратычных рэформаў — 1 дэпутат.

Старшынёй Думы быў абраны кадэт Фёдар Галавін, абраны ад Маскоўскай губерні. Намеснікамі старшыні сталі Мікалай Пазнанскі (беспартыйны левы) і Міхаіл Бярэзін (трудавік), сакратарам — Міхаіл Чалнакоў (кадэт).

### Дзейнасць і роспуск 
Другая Дзяржаўная дума, як і Першая, імкнулася ўсталяваць кантроль над дзейнасцю ўрада, што прывяло да пастаянных канфліктаў. У цэлым Дума была больш радыкальнай, аднак дэпутаты змянілі тактыку, зрабіўшы акцэнт на легалісцкія метады дзейнасці. Кадэты заклікалі пазбягаць крокаў, якія маглі б справакаваць роспуск Думы. На падставе Статута аб Дзяржаўнай думе былі створаны камісіі, якія распрацоўвалі законапраекты. У Думу паступіла 287 урадавых законапраектаў, але было ўхвалена толькі 20, з якіх законам сталі толькі тры. Абмяркоўваліся таксама бюджэт на 1907 г., харчовае пытанне, амністыя палітзняволеным і адмена ваенна-палявых судоў. 

17 мая 1907 г. Дума асудзіла паліцэйскае самавольства, што выклікала рэзкае незадавальненне ўрада. У адказ Міністэрства ўнутраных спраў таемна падрыхтавала праект новага выбарчага закона. 1 чэрвеня П. Сталыпін запатрабаваў пазбавіць дэпутацкай недатыкальнасці 55 сацыял-дэмакратаў, абвінаваціўшы іх у змове; Дума адхіліла гэтыя патрабаванні і стварыла следчую камісію, што парушала Асноўныя дзяржаўныя законы (т. зв. трэццячэрвеньскі пераварот). У гістарыяграфіі гэты акт разглядаецца як завяршэнне рэвалюцыі 1905-1907 гг. Разгон Думы ва ўмовах спаду рэвалюцыйнага руху не выклікаў значных пратэстаў.

### Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў 
Ад пяці заходніх губерняў у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Сярод іх 15 дэпутатаў з’яўляліся прадстаўнікамі праваманархічных сіл, 11 — аўтанамістаў, 3 — кадэтаў, 8 беспартыйных, якія ў пэўных момантах падтрымлівалі правых або кадэтаў. Ніводзін прадстаўнік левых сіл абраны ў Думу не быў. Па сацыяльным складзе сярод дэпутатаў было 13 землеўладальнікаў-памешчыкаў, 3 духоўных асоб, 4 інтэлігентаў і 16 сялян.

Дэпутаты ад заходніх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў абмеркаванні аграрнага пытання. Адзіным з іх, хто падтрымаў законапраект трудавікоў, быў Антон Санцэвіч, які абгрунтоўваў неабходнасць пераразмеркавання памешчыцкай і царкоўнай зямлі на карысць сялян. Разам з тым сялянскія дэпутаты, што прымыкалі да правых, нягледзячы на лаяльнасць ураду, таксама выступалі за адчужэнне часткі памешчыцкіх зямель на карысць малазямельных сялян, падкрэсліваючы неабходнасць перадачы зямлі ва ўласнасць, а не ў карыстанне. Правыя сялянскія дэпутаты адстойвалі перадачу зямель польскіх памешчыкаў праваслаўным сялянам за выкуп і рашуча пярэчылі ідэі вырашэння аграрнага пытання праз органы мясцовага самакіравання. У іх выступах аграрная праблематыка цесна звязвалася з крытыкай «польскага ўплыву» ў Заходнім краі і адмаўленнем любой формы аўтаноміі. Эклектычнасць пазіцый гэтай групы выявілася ў тым, што яны адначасова дэкларавалі вернасць уладзе і патрабавалі пераразмеркавання зямлі, адкідваючы пры гэтым радыкальныя праекты левых.

Польска-каталіцкія дэпутаты з заходніх губерняў у лютым 1907 г. стварылі групу «Кола польскіх дэпутатаў-канстытуцыяналістаў Літвы і Русі», якая аб’яднала 12 дэпутатаў на чале з Міхалам Вэнслаўскім. У яе дзейнасці спалучаліся ідэі краёвага ліберальнага кансерватызму і польскай нацыянал-дэмакратыі. Група адмовілася ад фармальнага ўваходжання ў «Польскае кола», але супрацоўнічала з ім у камісіях і салідарызавалася ў большасці палітычных пытанняў. Праграма групы прадугледжвала дэмакратычныя свабоды, раўнапраўе саслоўяў і канфесій, дэцэнтралізацыю імперыі, развіццё мясцовага самакіравання і недатыкальнасць прыватнай уласнасці, у тым ліку зямельнай. Польскія дэпутаты падтрымалі ідэю аўтаноміі Каралеўства Польскага, выступалі за скасаванне нацыянальных і рэлігійных абмежаванняў, адмену ваенна-палявых судоў і пашырэнне выкарыстання польскай і літоўскай моў у адукацыі. Аднак роспуск Другой Дзяржаўнай думы перашкодзіў разгляду адпаведных законапраектаў.

## Выбарчае заканадаўства 1907 г. 
Паводле Палажэння аб выбарах ад 3 чэрвеня 1907 г. выбіраліся 442 дэпутаты, з іх ад еўрапейскай часткі Расійскай імперыі — 403, ад Каралеўства Польскага — 10 (у тым ліку адзін ад рускага насельніцтва і адзін ад праваслаўнага насельніцтва), ад Каўказскага краю — 10 (з іх 2 ад казакоў і 1 ад рускага насельніцтва), ад азіяцкай часткі імперыі (Сібір і Далёкі Ўсход) — 15 дэпутатаў. Цэнтральная Азія не была прадстаўлена ў Думе ўвогуле. 

Выбарчая сістэма была шматступеньчатай і курыяльнай. На першым этапе сяляне праз валасныя сходы выбіралі ўпаўнаважаных на павятовыя выбарчыя сходы; рабочыя выбіралі ўпаўнаважаных на губернскі сход; дробныя землеўладальнікі, якія не дасягалі маёмаснага цэнзу, аб’ядноўваліся для сумеснага прадстаўніцтва. На другім этапе ў паветах праводзіліся асобныя выбарчыя сходы курый (акрамя рабочай), а ў губернскіх гарадах — сход рабочай курыі. Ад сялян у сходах удзельнічалі ўпаўнаважаныя; землеўладальнікі і гараджане паводле двух спісаў з’яўляліся асабіста; дробныя землеўладальнікі былі прадстаўлены праз сваіх упаўнаважаных. Гэтыя сходы выбіралі выбаршчыкаў для губернскага выбарчага сходу. 

Міністр унутраных спраў распарадзіўся аб раздзяленні з’ездаў землеўладальнікаў на «рускае» і «польскае» аддзяленні ў Гродзенскай, Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губернях. Да «рускага» аддзялення былі аднесены ўсе праваслаўныя, немцы, татары, да «польскага» — усе католікі, у тым ліку латышы (у Віцебскай губерні). Рускае насельніцтва Віленскай губерні, атрымала права выбіраць свайго дэпутата ў Думу асобна ад іншага насельніцтва (такое ж палажэнне дзейнічала ў Ковенскай губерні).

8 чэрвеня 1907 г. губернатары і граданачальнікі атрымалі цыркуляры, у адпаведнасці з якімі ім належала прыступіць да складання спісаў выбаршчыкаў і стварэння павятовых і губернскіх камісій для арганізацыі выбараў. Іх старшынямі раілася прызначаць членаў акруговых і міравых судоў. Усе звесткі аб іх губернатары павінны былі накіроўваць міністру ўнутраных спраў, асабліва тыя, што тычыліся палітычных поглядаў. 

Вялікую актыўнасць падчас перадвыбарчай кампаніі праявілі праўрадавыя правыя арганізацыі Саюз рускага народа, Рускі ўскраінны саюз і іншыя, якія мелі актыўную падтрымку з боку чыноўнікаў і праваслаўнага духавенства. Актыўную кампанію праводзіў таксама Саюз 17 кастрычніка. У заходніх губернях яго прадстаўнікі дзейнічалі разам з іншымі правымі групоўкамі ў межах Рускага ўскраіннага саюза. Сярод ліберальных партый найбольшую актыўнасць падчас перадвыбарчай кампаніі праяўляла Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя, хаця яе пазіцыі былі моцна падарваныя ў выніку адміністрацыйнага ўціску. Значную актыўнасць у перадвыбарчай кампаніі праявіла Партыя мірнага абнаўлення, якая займала прамежкавае становішча паміж акцябрыстамі і кадэтамі. Прымалі ўдзел у выбарах і большасць левых партый. Байкатавалі выбары толькі Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў і Польская сацыялістычная партыя — Рэвалюцыйная фракцыя.

### Склад 
Дзяржаўная Дума складалася з 442 членаў.

Падчас першай сесіі дэпутаты ІІІ Думы наступным чынам размеркаваліся па фракцыях: правая фракцыя — 51, нацыянальная група — 26, група памяркоўна-правых — 70, Саюз 17 кастрычніка (акцябрысты) — 154, прагрэсісты (фракцыя створана на аснове Партыі мірнага абнаўлення) — 28, Польскае кола — 11, Польска-літоўска-беларускае кола — 7, Мусульманская група — 8, Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя (кадэты) — 54, трудавікі — 14, сацыял-дэмакратычная фракцыя — 19.

Старшынямі Дзяржаўнай думы абіраліся: Мікалай Хамякоў (1 лістапада 1907 — 6 сакавіка 1910), Аляксандр Гучкоў (10 сакавіка 1910 — 20 чэрвеня 1910; 29 кастрычніка 1910 — 15 сакавіка 1911 г.), Міхаіл Радзянка (22 сакавіка 1911 — да закрыцця Дзяржаўнай думы; у далейшым — старшыня Дзяржаўнай думы IV склікання). Намеснікамі старшыні Дзяржаўнай думы абіраліся Аляксандр Меендорф (5 кастрычніка 1907 — 30 кастрычніка 1909), Уладзімір Валконскі (5 кастрычніка 1907 — да закрыцця Дзяржаўнай думы), Сяргей Шыдлоўскі (30 кастрычніка 1909 — 29 кастрычніка 1910), Міхаіл Капусцін (29 кастрычніка 1910 — да закрыцця Дзяржаўнай думы). З названых асоб Уладзімір Валконскі належаў да фракцыі ўмерана правых; усе астатнія былі членамі фракцыі акцябрыстаў. Сакратаром Дзяржаўнай думы на ўвесь перыяд яе дзейнасці быў абраны Іван Сазановіч (правы).

Законапраект быў унесены ў Дзяржаўную Думу 20 студзеня 1910 г.. Па ініцыятыве Сталыпіна выбарчы маёмасны цэнз быў зніжаны да 7,5 тыс. руб., што, паводле яго меркавання, павінна было ўмацаваць пазіцыі «рускіх» сярэдніх землеўладальнікаў. У праўрадавым лагеры ўзнік канфлікт паміж нацыяналістычным і саслоўным падыходамі: нацыяналісты і частка акцябрыстаў падтрымалі ўрад, большасць акцябрыстаў прапанавала маёмасны крытэрый, а апазіцыя раскрытыкавала законапраект як шавіністычны і антыдэмакратычны. Пасля працяглых абмеркаванняў законапраект быў ухвалены Думай 1 чэрвеня 1910 г. з папраўкамі, але з захаваннем накіраванасці на абмежаванне ўплыву польскіх землеўладальнікаў. Хоць гэта фармальна не парушала закон, крок быў успрыняты як маніпуляцыя правам і выклікаў рэзкую крытыку. У знак пратэсту старшыня Думы Аляксандр Гучкоў падаў у адстаўку, што пагоршыла адносіны паміж урадам і парламентам і аслабіла палітычныя пазіцыі Сталыпіна. Падзеі 1910-1911 гг. сталі важным этапам росту недаверу паміж уладай і прадстаўнічымі ўстановамі напярэдадні Першай сусветнай вайны.

### Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў 
Ад пяці заходніх губерняў у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Па сацыяльным складзе сярод іх было 12 памешчыкаў, 8 чыноўнікаў, 8 прадстаўнікоў праваслаўнага дваранства, 11 сялян. Нават у параўнанні з праўрадавым у цэлым складам ІІІ Думы прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў было вельмі правым. 24 дэпутаты на момант абрання прадстаўлялі розныя правыя фракцыі: правыя 13, нацыянальная група — 3, памяркоўна-правыя — 13. 5 дэпутатаў належалі да акцябрыстаў, якія ў заходніх губернях мала чым адрозніваліся ад правых, 1 — да прагрэсістаў. 6 дэпутатаў (з іх 5 у Віленскай губерні) прадстаўлялі мясцовы польскі палітычны рух, якія ўтварылі дэпутацкую групу «Польска-літоўска-беларускае кола». Ніхто з прадстаўнікоў кадэтаў і іх саюзнікаў, а таксама левых сіл з беларускіх губерняў у Думу не патрапіў. У далейшым адбываліся перамяшчэнні дэпутатаў з заходніх губерняў у межах праўрадавага лагера. К канцу дзейнасці ІІІ Думы 15 дэпутатаў уваходзілі ў фракцыю нацыяналістаў, 8 — правых, 3 — акцябрыстаў, 2 былі беспартыйнымі, блізкімі да ўрадавых сіл. Адзін дэпутат (Піліп Шаўцоў) перайшоў ад памяркоўна-правых у фракцыю прагрэсістаў.

Адметна, што ўсе праваслаўныя сялянскія дэпутаты (10 чалавек) належалі да правых груповак (з 3-й сесіі — за выключэннем Піліпа Шаўцова), пры даволі нізкім узроўні палітычнай самасвядомасці. Паказальным быў адказ дэпутата ад Гродзенскай губерні Паўла Салаўя, які тлумачыў сваю «правізну» імкненнем «стаяць за праўду».

Асобную ролю ў Думе адыгрывала дэпутацкая група «Польска-літоўска-беларускае кола» (7 чалавек) на чале з Юзафам Монтвілам. Яна салідарызавалася з Польскім колам, але перш за ўсё адстойвала рэгіянальныя інтарэсы Заходняга краю. Паводле палітычных поглядаў яе прадстаўнікі належалі пераважна да кансерватыўна-ліберальнага краёўскага кірунку.

Дэпутаты ад заходніх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў абмеркаванні аграрнага пытання. Большасць з іх паслядоўна падтрымлівалі сталыпінскую аграрную рэформу. Выключэннем былі два дэпутаты ад фракцыі прагрэсістаў, якія прытрымліваліся ідэі аб неабходнасці дадатковага надзялення зямлёй беззямельных і малазямельных сялян. Значнае месца займала абмеркаванне «Палажэння аб пачатковых вучылішчах» (1910 г.). Правыя дэпутаты настойвалі на навучанні выключна на рускай мове і выступалі супраць польскамоўных прыватных школ, абгрунтоўваючы гэта інтарэсамі дзяржаўнага адзінства. У адказ дэпутаты Польска-літоўска-беларускага кола адстойвалі права навучання на роднай мове, спасылаючыся на ўказ 1905 г. і крытыкуючы русіфікатарскі характар афіцыйнай школы. 

Дэпутаты ад заходніх губерняў адыгралі прыкметную ролю і ў дыскусіях вакол земскай рэформы 1910 г. Частка правых падтрымлівала ўвядзенне земстваў як сродак умацавання «рускай дзяржаўнасці», аднак асцерагалася росту ўплыву польскага насельніцтва. Іншыя выказвалі сумненні ў мэтазгоднасці рэформы з прычыны слабасці рускага землеўладання і недаверу да сялянства. Акцябрысты ў цэлым падтрымлівалі законапраект, выступаючы супраць «перабольшвання» ролі палякаў у земствах. Дэпутаты Польска-літоўска-беларускага кола выступалі за ўвядзенне земстваў без нацыянальных курый, крытыкуючы дыскрымінацыйны характар урадавага праекта і практыку вызначэння нацыянальнасці чыноўнікамі. Яны настойвалі на раўнапраўі палякаў у Расійскай імперыі і выступалі супраць стварэння Холмскай губерні і абмежавання аўтаноміі Вялікага Княства Фінляндскага. Сярод левых партый удзел у выбарах прымалі Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя, Бунд, Палей-Цыён, Польская сацыялістычная партыя - Лявіца. Аднак іх рэсурсы былі істотна аслаблены ў выніку папярэдніх рэпрэсій. Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў байкатавала выбары.

### Склад Думы 
У Думу былі выбраны 442 дэпутаты. 

Склад Думы паводле фракцый быў размеркаваны наступным чынам: фракцыя правых – 65 дэпутатаў, нацыяналісты і ўмерана правыя, а таксама близкая да іх група цэнтра – 120, акцябрысты – 98, прагрэсісты – 48, кадэты – 59, Польскае кола – 9, мусульманская група – 6, Беларуска-літоўская-польская група – 6, трудавікі – 10, сацыял-дэмакраты – 14, беспартыйныя – 7.

Старшынёй Думы быў Міхаіл Радзянка (акцябрыст). Яго намеснікамі былі Уладзімір Валконскі (1912-1913, правы) і Дзмітрый Урусаў (1912-1913, прагрэсіст), Мікалай Львоў (прагрэсіст, 1913), Аляксандр Канавалаў (прагрэсіст, 1913-1914); Сяргей Варун-Секрэт (акцябрыст, 1913-1916), Аляксандр Пратапопаў (акцябрыст; 1914-1916), Мікалай Някрасаў (кадэт, 1916-1917), Уладзімір Бобрынскі (нацыяналіст, 1916-1917). Сакратаром Думы быў Іван Дзмітрукоў (акцябрыст).

### Дзейнасць Думы 
5 снежня 1912 г. з урадавай дэкларацыяй выступіў прэм’ер-міністр Уладзімір Какоўцаў, які высока ацаніў дзейнасць Трэцяй Дзяржаўнай думы. Урад узяў курс на ўнясенне ў Думу вялікай колькасці малазначных законапраектаў («заканадаўчая вермішэль») і шырокае выкарыстанне пазадумскага заканадаўства. Бюджэт на 1914 г. быў фактычна зацверджаны ўрадам. Усяго ў Чацвёртую Дзяржаўную думу было ўнесена 2625 законапраектаў, але разгледжана менш за палову. Характэрнай рысай Чацвёртай думы стаў рост фракцыі прагрэсістаў і частае фарміраванне акцябрыстска-прагрэсісцка-кадэцкай большасці, якая спрабавала весці апазіцыйную ўраду палітыку. Дума заклікала ўрад рэалізаваць Маніфест 17 кастрычніка 1905 г. і падтрымлівала кадэцкія законапраекты аб грамадзянскіх свабодах, аднак яны, як правіла, блакаваліся Дзяржаўным Саветам.

З пачаткам Першай сусветнай вайны заканадаўчая дзейнасць Думы рэзка скарацілася. На надзвычайнай сесіі 1914 г. усе фракцыі, акрамя сацыял-дэмакратаў, падтрымалі ваенныя крэдыты. Пяць дэпутатаў-бальшавікоў, якія займалі паслядоўна антываенную пазіцыю, былі арыштаваныя і сасланыя ў Сібір.

Вайсковыя паражэнні 1915 г. выклікалі рост апазіцыйных настрояў. У жніўні 1915 г. большасць думскіх фракцый і частка Дзяржаўнага Савета стварылі Прагрэсіўны блок, які патрабаваў фарміравання «ўрада даверу», пашырэння грамадзянскіх правоў і змякчэння нацыянальнай палітыкі. Урад адмовіўся пайсці на кампраміс, і 3 верасня 1915 г. Дума была распушчана на канікулы, а міністры-прыхільнікі пагаднення з блокам адпраўлены ў адстаўку. У 1916 г. супрацьстаянне паміж Думай і ўрадам абвастрылася. Прагрэсіўны блок дамогся адстаўкі прэм’ер-міністра Барыса Шцюрмера. Дума выказала недавер ураду, аднак царскі ўрад ізноў не пагадзіўся на кампраміс і ў снежні 1916 г. думскія пасяджэнні зноў былі перапыненыя. 

Пасля Лютаўскай рэвалюцыі Дзяржаўная дума існавала як «прыватная ўстанова» без заканадаўчых паўнамоцтваў. Яе дзейнасць абмяжоўвалася нарадамі былых дэпутатаў і працай Часовага камітэта. Канчаткова Дума чацвёртага склікання была распушчана Часовым урадам у кастрычніку 1917 г. у сувязі з выбарамі ва Ўсерасійскі Ўстаноўчы сход.

Правыя ў Дзяржаўнай думе рабілі націск на русіфікацыю і дыскрымінацыю «іншародцаў», крытыкуючы ўрад за недастатковую рашучасць у барацьбе з палякамі і яўрэямі ў Заходнім краі. Дэпутат ад Мінскай губерні, праваслаўны святар Канстанцін Акаловіч называў беларусаў «этнаграфічным воскам», бачыў пагрозу ў паляках і яўрэях, якім прыпісваў эканамічнае і культурнае панаванне. Ён сцвярджаў, што жыццё праваслаўных у краі становіцца немагчымым, што прымушае нават старавераў пакідаць радзіму.

Пад уплывам правых знаходзіліся і большасць сялянскіх дэпутатаў заходніх губерняў, хоць асобныя з іх праяўлялі хістанні. Так, дэпутат Сямён Вярбіла сімпатызаваў аграрнай праграме трудавікоў і падкрэсліваў сваю беларускую ідэнтычнасць. Нізкі ўзровень палітычнай свядомасці сялянскіх дэпутатаў ілюструе выпадак Паўла Пясляка, які спачатку далучыўся да трудавікоў, але хутка вярнуўся да правых з-за іх пазіцыі адносна яўрэйскага пытання. Выразную апазіцыйную пазіцыю сярод няпольскіх дэпутатаў ад пачатку займаў толькі прагрэсіст Фёдар Лашкейт, які крытыкаваў адміністрацыйнае і паліцэйскае сваволле ў Заходнім краі.

У Прагрэсіўны блок 1915 г. увайшлі 14 дэпутатаў ад заходніх губерняў, пераважна прагрэсіўныя нацыяналісты, а таксама земцы-акцябрысты і прагрэсіст Фёдар Лашкейт. Яны выступалі з крытыкай антыпольскай палітыкі расійскага ўраду і мясцовых чыноўнікаў, супраць дыскрымінацыі католікаў, польскай мовы і палітыкі русіфікацыі ў польскіх губернях і Заходнім краі, за раўнапраўе нацыянальнасцей і канфесій, пачатковае навучанне на роднай мове, увядзенне земскага самакіравання ў губернях са значнай доляй каталіцкага насельніцтва, а таксама падтрымлівалі агульнадэмакратычныя патрабаванні ў духу выканання Маніфеста 17 кастрычніка 1905 г.. У сакавіку 1916 г. група сумесна з дэпутатамі ад польскіх губерняў ініцыявала законапраекты аб скасаванні абмежаванняў для палякаў у Заходнім краі і ў імперыі.

Падчас Лютаўскай рэвалюцыі актыўную ролю адыграў дэпутат ад Магілёўскай губерні Барыс Энгельгарт, які ўвайшоў у Часовы камітэт Дзяржаўнай Думы і ўзначаліў ваенную камісію. Пад яго кіраўніцтвам 28 лютага 1917 г. быў усталяваны кантроль над ключавымі аб’ектамі Петраграда.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Аврех А.Я. Грунт А.Я. Государственная дума // Советская историческая энциклопедия, т. 4 / редколл.: Жуков Е.М. и др. – Москва: Советская энциклопедия, 1963. — С. 610—619.
* Алескеров Ф.Т., Кравченко А.С. Распределение влияния фракций в Государственный думах Российской империи (1906–1917). – Москва: ГУ ВШЭ, 2005.
* Витенберг Б. М. Государственная дума // Отечественная история: энциклопедия, т. 1 / редколл.: В.Л. Янин и др. – Москва: Большая Российская энциклопедия, 1994. – С. 611–612.
* Выборы в I–IV Государственные думы Российской империи: (Воспоминания современников. Материалы и документы) / сост. И.Б. Борисов, Ю.А. Веденеев, И.В. Зайцев, В.И. Лысенко, под ред.  А.В. Иванченко. – Москва, 2008.
* Гісторыя Беларусі. – Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII – пачатак XX ст.) / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. – Мінск: Экаперспектыва, 2005.
* Государственная дума Российской империи: 1906–1917 / Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. – Москва: РОССПЭН, 2008.
* Демин В.А. Государственная Дума России: механизм функционирования. – Москва: РОССПЭН, 1996.
* Забаўскі М. Дзяржаўная дума // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. – Т. 3 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. – Мінск: БелЭн, 1996. – С. 240–242.
* Забаўскі М.М., Пуцік У.С. Прадстаўніцтва ад Беларусі ў Дзяржаўнай думе Расіі (1906–1917). – Мінск: Бел. дзярж. пед. ун-т., 1998.
* Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі (1906–1917). – Мінск: БДПУ, 1999.
* Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008.
* Запруднік Я. Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 43-217.
* Кирьянов И.К., Лукьянов М.Н. Парламент самодержавной России: Государственная Дума и её депутаты, 1906−1917. − Пермь: Издательство Пермского университета, 1995.
* Лавринович Д.С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905–1918 гг.). – Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2015.
* Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001.
* Смирнов А.Ф. Государственная Дума Российской империи. 1906–1917 гг. Историко-правовой очерк. – Москва: Книга и бизнес, 1998.
* Становление российского парламентаризма начала XX века / под ред. Н. Б. Селунской. – Москва: Мосгорархив, 1996.
* Циунчук Р.А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. – Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906–1917 гг.). – Москва: РОССПЭН, 2006. – С. 215–217.
* Jurkowski R. Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906–1913. – Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009.
* Posłowie polscy w parlamencie rosyjskim 1906–1917 : słownik biograficzny / Cz. Brzoza, K. Stepan. – Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2001.
* Tarasiuk D. Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007.
* Wierzchowski M. Sprawy Polski w III i IV Dumie Państwowej. - Warszawa: PWN, 1966.

Катэгорыя:Дзяржаўная дума Расійскай імперыі
Катэгорыя:Ніжнія палаты парламентаў паводле краін
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі