Сапрапель

**Сапрапе́ль** (ад  — *гнілы* і  — *глей*, *бруд*) — глеістыя шматвекавыя дновыя адклады ў прэсных вадаёмах, якія ўтрымліваюць вялікую колькасць арганічных рэчываў, лігніна-гумусавы комплекс, вугляводы, бітумы і іншыя ў калоідным стане. Ён сфарміраваны з адмерлай воднай расліннасці, астаткаў жывых арганізмаў, планктону, бентасу, таксама часціц глебавага перагною, які змяшчае вялікую колькасць арганічных рэчываў, гумусу.

## Назва 
Назва «сапрапель» была дадзена азёрнаму глею ў канцы мінулага стагоддзя .

## Даследаванне сапрапеляў 
У 1919 г. у Расіі, па ініцыятыве акадэміка М. С. Курнакова, створаны сапрапелевы камітэт, куды ўвайшлі навукоўцы таго часу. У задачы камітэта ўваходзіла высвятленне прыроды і складу сапрапелітаў (выкапняў сапрапеляў), распрацоўка навуковых праграм для іх вывучэння, дазвол шэрагу спецыяльных навукова-тэхнічных і тэарэтычных пытанняў даследавання сапрапелю і роднасных яму рэчываў, арганізацыя даследчай станцыі ў месцы залягання найбольш тыповых радовішчаў сапрапелю ў сярэдняй паласе Расіі.

Сістэматычныя працы ў СССР пачалі праводзіцца пасля арганізацыі даследчай сапрапелевыя станцыі (1920 г.) і лабараторыі генезісу сапрапелю пры інстытуце гаручых выкапняў АН СССР (1931 г.). Тады былі адкрыты многія новыя радовішчы, класіфікаваны азёрныя назапашвання і вызначаны запасы сапрапелевыя сыравіны ў краіне.

У пасляваенны перыяд асноўная частка работ па вывучэнні сапрапелевых рэсурсаў выконвалася для сельскай гаспадаркі. Для гэтых мэтаў у многіх галінах і краях, ад Балтыйскага мора да Далёкага Усходу, былі створаны спецыялізаваныя геалагічныя і навуковыя арганізацыі. Колер сапрапеляў паказвае на прысутнасць некаторых арганічных і неарганічных кампанентаў: аліўкавы — хларафіла, ружовы — каратыну або марганца, блакітнаваты — вівіяніта, чорны — жалеза, шэры — гліны або вапны:

* Амінакіслоты: аспарагінавая, глутамінавая, аланін, аргінін, гліцын, гістыдзін, серын, тыразін, цыстэін
* Незаменныя амінакіслоты: валін, ізалейцын, лейцын, лізін, метыянін, трэанін, трыптафан, фенілаланін
* Вітаміны: В1, В2, В3, В5, В6, В12, С, D, Е
* Ферменты: каталаза, рэдуктаза, пераксідаза, пратэаза
* Біяактыўныя кампаненты: антысептычныя рэчывы, гармонападобныя рэчывы, стымулятары росту, гармоны, антыбіётыкі

### Мінеральная частка 
Мінеральная частка сапрапеляў, змяшчае вялікую колькасць мікраэлементаў, такіх як: Co, Mn, Cu, B, Br, Mo, V, Cr, Be, Ni, Ag, Sn, Pb, As, Ba, Sr, Ti. У карбанатным сапрапелі змяшчаюцца рухомыя формы жалеза (у % ад сухога рэчыва): FeO — 0.9, Fe2O3 — 0.8

## Структура 
Сапрапель складаецца з глеістага раствору, шкілета і калоіднага комплексу. У глеісты раствор уваходзіць вада і раствораныя ў ёй рэчывы — мінеральныя солі, нізкамалекулярныя арганічныя злучэнні, вітаміны і ферменты. Шкілет, або склад сапрапелю ўяўляе сабой рэшткі расліннага паходжання, якія не расклаліся, а калоідны комплекс — складаныя арганічныя рэчывы, якія надаюць сапрапелю жэлепадобную кансістэнцыю.

Паводле працэнтнага ўтрымання арганічных рэчываў сапрапелі падзяляюць на 4 тыпы.

### У сельскай гаспадарцы 
#### У земляробстве 
У сельскай гаспадарцы сапрапель ужываюць як угнаенне (пасля прамярзання вада пры гэтым адлучаецца, структура — сыпкі стан). Асабліва эфектыўна прымяненне на кіслых і лёгкіх пясчаных і супясчаных глебах а таксама для павелічэнні ўтрымання перагною ў глебах, (доза пад збожжавыя культуры 30-40 т/га, пад агароднінныя, бульбу і кармавыя караняплоды 60-70 т/га), для падрыхтоўкі кампостаў.

Ужыванне сапрапелю ў якасці ўгнаення паляпшае механічную структуру глеб, вільгацепаглашчальную і вільгацеўтрымліваючую здольнасць, і аэрацыю, дае павелічэнне ў глебе перагною, актывуе глебавыя працэсы. Сапрапелевыя ўгнаенні спрыяюць мабілізацыі глебавага складу, прыводзіць да самаачышчэння ад хваробатворных раслін, грыбкоў і шкодных мікраарганізмаў.

Сапрапелевыя ўгнаенні — унікальны прадукт, адзінае арганічнае ўгнаенне, якое ўжываецца для карэннага паляпшэння (рэкультывацыі) і санацыі глебы. Найчасцей іх ужываюць на кіслых і лёгкіх пясчаных і супясчаных глебах. Таксама важнай перавагай сапрапелю над іншымі арганічнымі ўгнаеннямі з’яўляецца адсутнасць у ім насення пустазельных раслін і небяспечных мікраарганізмаў

Па матэрыялах даследавання «Агляд рынку сапрапелю РФ», праведзенага МА «Навігатар», выкарыстанне сапрапелевых угнаенняў падвышае ўраджайнасць збожжавых культур, агародніны і карняплодаў на 15 %, цукру ў бураках — на 40 %, а таксама павялічвае колькасць бялкоў і пратэіна ў прадуктах раслінаводства. Найбольшая эфектыўнасць сапрапелю ўсталяваная на лёгкіх пясчаных і камяністых глебах, а таксама на глебах, перанасычаных мінеральнымі ўгнаеннямі.

#### У жывёлагадоўлі 
Сапрапель, багаты солямі кальцыю, жалеза, фосфару, без прымешкі пяску і бедны глінай, дадаюць у рацыёны сельскагаспадарчым жывёлам у якасці мінеральнага падкорму (свінням да 1,5 кг, каровам да 1,5 кг, курам 10-15 г у суткі).

Кармавыя дабаўкі на аснове сапрапелю аказваюць лячэбнае дзеянне на жывёлу, павышаюць рэзістэнтнасць да хвароб, што павышае іх прадукцыйнасць.

## Здабыча 
Сёння найбольш распаўсюджанымі спосабамі здабычы сапрапелю з-пад вады з’яўляюцца:

* гідраўлічны
* гідрамеханічны
* грэйферны
* экскаватарны
* шнэкавы і пнеўма-шнэкавы
* кропкава-вакуумны
* высмоктваючы
* скрэперна-высмоктваючы
* з дапамогай замыкалага цыліндру

Сыры сапрапель здабываецца пад’ёмнікамі з дна вадаёмаў і праходзіць адмысловую падрыхтоўку — сушку.

Аднак, асаблівасці сапрапелю, як арганічнага кампанента арганічных мінеральных угнаенняў, не дазвалялі выкарыстоўваць ні адзін з вядомых гранулятараў без значнай дапрацоўкі канструкцыі. У выніку з’явілася так званая барабанная сушылка-гранулятар.

## Тыпы радовішчаў 
Звычайна адрозніваюцца два тыпы радовішчаў — азёрны і тарфянікавы. Аднак, пры забалочванні возера, на ім можна вылучыць тры ўчасткі:

* Рэшткавае возера,
* Тарфянішча, наплыў з берага ў акваторыю
* Дрыгва

Калі запасы сапрапелю ў рэшткавым возеры і пад тарфянікамі вызначаюцца пры стандартных геолагаразведачных работах, то пад дрыгвой, па тэхнічных прычынах, разведка не вырабляецца, што моцна памяншае разведаныя запасы. Таму варта да двух вядомым тыпах радовішчаў дадаць трэцяе — дрыгвовы тып.

Разам, калі дадаць марскі і міжледніковы тып радовішчаў, то варта адрозніваць пяць тыпаў радовішчаў сапрапеляў.

## Сусветныя запасы 
Асабліва інтэнсіўнае ўтварэнне сапрапеляў адбываецца ў азёрах сярэдняй паласы Еўропы і Азіі. На Амерыканскім кантыненце сапрапелевыя адклады прымеркаваны да раёна Вялікіх азёр (Канада і ЗША). У Заходняй Еўропе рэсурсы сапрапелю моцна знясіленыя. Вадаёмы, якія змяшчаюць сапрапелі, былі характэрныя для Германіі, Польшчы, краін Скандынавіі і ў меншай меры — для Францыі і Вялікабрытаніі. Шматлікія сапрапелевыя радовішчы сустракаюцца ў Літве, Беларусі і Украіне і Расіі. У 2010 годзе экспарт сапрапеля з Расіі павялічыўся ў 13 разоў.

### Радовішчы ў Беларусі 
Агульныя запасы сапрапелю ў Беларусі каля 3,7 мільярды м³, у тым ліку 2,7 мільярда м³ у азёрах і каля 1 мільярда м³ пад тарфяной аблогай. Адно з тарфянікавых радовішчаў Брэсцкай вобласці — Удхоўда (або Удходва) Пружанскага раёна. Паводле зробленай у 2017 годзе ДНУ «Інстытут прыродакарыстання НАН Беларусі» даразведкі і ацэнкі запасаў карысных выкапняў, на ўчастку Млынок-2 тарфянога радовішча Удхоўда запасы сапрапелю станам на 2017 год склалі 106,93 тыс. тон (пры ўмоўнай вільготнасці 60 %) або ў аб’ёме 198,73 тыс. м³.

Магутнасць адкладаў сапрапелю ў азёрах 2—12 м, месцамі да 30 м (возера Судабле ў Смалявіцкім раёне).

Найбуйнейшае ў Беларусі радовішча сапрапелю размешчана на возеры Дзікае ў Дзятлаўскім раёне.

У бліжэйшыя гады, згодна з планамі Дзяржаўнай праграмы «Торф», здабычу сапрапелю для сельскай гаспадаркі неабходна павялічыць у 4—5 разоў.

Расійская Федэрацыя, размяшчаючы запасамі сапрапелю ў 2,6 млрд тон, займае адно з вядучых месцаў у свеце.

У цяперашні час у Расіі дзейнічае больш за дваццаць вытворчасцей па здабычы і перапрацоўцы сапрапелю.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* *Бенсман В. Р.* Проблемы классификации торфяников и сапропелей.\\ Молодой ученый. 2010. № 1-2 (13) Т 1. Чита. С. 146—147.
* Гірничий енциклопедичний словник: в 3 т. / За ред. В. С. Білецького. — Донецьк: Східний видавничий дім, 2001—2004. ISBN 966-7804-19-4
* Рынок сапропеля 
* Термохимическая переработка озёрных сапропелей: состав и свойства продуктов

## Спасылкі 
* Николай Бычек. Органическое удобрение — сапропель 
* Р. Р. БАЙТАСАЎ, Г. 3. АБАКУМАЎ, В. К. ПЕСЦІС. САПРАПЕЛЬ — ПРЫРОДНЫ АНТЫАКСІДАНТ 

Катэгорыя:Арганічныя ўгнаенні