open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фэст-ноз

**Фэст-ноз** (, літаральна "начное свята") — традыцыйная брэтонская танцавальная вечарына, якая суправаджаецца спевамі і інструментальнай музыкай.

## Традыцыя
Тэрмін "фэст-ноз" вядомы ў Брэтані з канца XIX ст., аднак канчаткова гэта назва замацавалася  за традыцыйнымі вечарынамі толькі ў сярэдзіне XX ст. Лічыцца, што ў мінулым яны праводзіліся падчас пабудовы жытла для ўтоптвання зямлі для падлогі або падчас сельскагаспадарчых работ для выраўноўвання паверхні палеткаў. У нашы дні фэст-ноз накіраваны на захоўванне брэтонскіх народных традыцый. У ім удзельнічаюць прадстаўнікі розных пакаленняў. Штогод у Брэтані арганізуецца вялікая колькасць такіх вечарын.

## Асаблівасці
Для фэст-ноза характэрны групавыя танцы, калі ўдзельнікі становяцца ў кола або ў раўналежныя лініі. Танцы, накіраваныя на збліжэнне танцораў "жывот да жывата", калісьці былі забаронены царквой як юрлівыя. Дзеянне суправаджаецца музычным акампанементам. Да вынаходніцтва мікрафонаў найчасцей гралі на брэтонскай дудзе і габоі, пасля чаго пачалі выкарыстоўваць розныя музычныя інструменты з надзвычай разнастайным рэпертуарам. Песні спяваюцца як падчас танца самімі танцорамі, так і ў прамежку паміж танцамі адмысловымі выканаўцамі.

## Спадчына
5 снежня 2012 г. фэст-ноз быў прызнаны ЮНЕСКА нематэрыяльнай спадчынай чалавецтва.

## Спасылкі
*Фэст-ноз на сайце ЮНЕСКА

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Францыі
Катэгорыя:Музычныя мерапрыемствы
Катэгорыя:Народныя танцы
Санта-Марыя-Маджорэ

**Санта-Марыя-Маджорэ** () — царква, папская базіліка, адна з чатырох галоўных базілік Рыма.

## Гісторыя 
З яе заснаваннем звязана цікавая легенда: 

Яе змяніла базіліка, пабудаваная ў 440-х гг. папам Сікстам III і прысвечаная Маці Божай.

Шмат якія папы, імкнучыся зрабіць гэтую вельмі шанаваную рымскую царкву яшчэ больш раскошнай, дабудоўвалі і ўпрыгожвалі яе.

## Архітэктура 
Званіца, самая высокая ў Рыме (75 м), датавана 1377 годам.

Цяперашні фасад з порцікам і лоджыяй пабудаваў у 1740-х гады Фердынанда Фуга.

У лоджыі, на сцяне, якая прадстаўляе сабой стары фасад царквы, захаваўся мазаічны дэкор пачатку XIV ст.

## Галерэя 

File:Santamariamaggiore2b.jpg|Усярэдзіне капэлы Баргезэ
Выява:Cupola_SM_Maggiore.jpg|Купал Сіксцінскай капэлы
Выява:Roma-Santa_Maria_Maggiore02.jpg|Магіла Пія V
Выява:Paul_V_SM_Maggiore.jpg|Магіла Паўла V
Выява:Clement_VIII_SM_Maggiore.jpg|Магіла Клімента VIII

## Літаратура 
* Heinz-Joachim Fischer: Rom. Zweieinhalb Jahrtausende Geschichte, Kunst und Kultur der Ewigen Stadt. DuMont Buchverlag, Köln 2001, ISBN 3-7701-5607-2, S. 295—299.
* Erwin Gatz: Roma Christiana. Vatikan — Rom — römisches Umland. Ein kunst- und kulturgeschichtlicher Führer. 3. verbesserte und erweiterte Auflage. Schnell + Steiner, Regensburg 2008, ISBN 978-3-7954-2054-3, S. 207—220.

## Спасылкі 
* Славутасці Італія
* Царква Санта-Марыя-Маджорэ

Катэгорыя:Патрыяршыя базілікі Рыма
Катэгорыя:1750 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Італіі
Дэкан Калегіі кардыналаў

**Дэка́н Кале́гіі кардына́лаў**, **Кардына́л-дэка́н** (), да 1983 года *Дэкан Свяшчэннай калегіі кардыналаў* — кіраўнік Калегіі кардыналаў Рымска-Каталіцкай Царквы, а таксама — заўсёды кардынал Рымска-Каталіцкай Царквы біскупскага сану. Дэкан калегіі, згодна з кананічным правам, узначальвае калегію, але не мае ўлады кіраваць іншымі кардыналамі і лічыцца «першым сярод роўных» (). Для дэканаў калегіі не ўстаноўлена абмежаванняў на займанне пасады па ўзросце. З моманту абрання дэкан абавязаны пастаянна пражываць у Рыме.

Дэкан Калегіі кардыналаў удзяляе біскупскае пасвячэнне новаабранаму Пантыфіку, калі той яшчэ не з’яўляецца біскупам. Калі па нейкіх прычынах дэкан не можа гэтага зрабіць, гэтае права пераходзіць на продэкана, а калі і ён мае перашкоду, то на найстарэйшага кардынала-біскупа. Таксама ў выпадку смерці Папы кардынал-дэкан інфармуе аб гэтым іншых кардыналаў і дыпламатычны корпус пры Апостальскім Пасадзе.

Катэгорыя:Каталіцтва
Катэгорыя:Кардыналы
Катэгорыя:Калегія кардыналаў
Сан-Паала-фуоры-ле-Мура

**Базіліка Святога Паўла за мурамі** (; Сан-Па́ала-фуоры-ле-Мура) — адна з чатырох вялікіх, або папскіх, базілік Рыма (разам з саборам св. Пятра, саборам св. Іаана Латэранскага і базілікай Санта-Марыя-Маджорэ). У адрозненне ад усіх астатніх размешчана за Аўрэліянавымі сценамі, у паўднёвай частцы Вечнага горада. У 1980 г. ўнесена ў Спіс сусветнай спадчыны.

## Гісторыя 
Закладзена імператарам Канстанцінам на месцы меркаванага пахавання св. Паўла (у 2006 г. археолагі абвясцілі, што знайшлі яго саркафаг пад храмам). У 386 г. Феадосій I палічыў тую царкву невялікай і пачаў будаўніцтва вялікага храма. Будаўніцтва скончылася у часы Папы Льва I. Паэт Прудэнцый апеў яе прыгажосць для імператара Ганорыя.
 
Папа Рыгор Вялікі заняўся разнастайнымі паляпшэннямі храмавай архітэктуры; пры ім побач з саборам ўжо дзейнічалі два манастыры, мужчынскі і жаночы. У IX стагоддзі ўсю акругу разрабавалі сарацыны, што прымусіла Папу Яна VIII умацаваць рэлігійны комплекс, які быў вылучаны ў асобны горад пад назвай Джаваніполі.

## Літаратура 
* Annuario Pontificio per l’anno 1974, Vatikanstadt 1974

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Патрыяршыя базілікі Рыма
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Італіі
Рым
Анджэла Садана

Яго Эксцэленцыя кардынал **Анджэла Садана** (; , Асці, П’емонт, каралеўства Італія — ) — дэкан Калегіі кардыналаў Рымска-Каталіцкай Царквы (2005—2019). Кардынал-дзяржаўны сакратар Святога Прастола і Ватыкана з 29 чэрвеня 1991 па 15 верасня 2006 г. Кардынал-святар з тытулам царквы Санта-Марыя-Нуова з 28 чэрвеня 1991 года. Першапачаткова прызначаны Папам Рымскім Янам Паўлам II і затым паўторна прызначаны Папам Рымскім Бенедыктам XVI. Стаў в.а. дзяржаўнага сакратара 1 снежня 1990 г. і поўным Дзяржаўным Сакратаром Яго Святасці, як толькі ён быў названы кардыналам на кансісторыі 28 чэрвеня 1991. Кардынал Садана — першы чалавек з 1828 года, які адначасова займаў пасады дэкана Калегіі кардыналаў і Дзяржаўнага Сакратара Святога Прастола.
 
22 чэрвеня 2006 года было абвешчана, што Папа, у адпаведнасці з канонам 354 Кодэкса кананічнага права, прыняў адстаўку кардынала Анджэла Садана, патрабуючы ад яго, тым не менш, застацца пры выкананні службовых абавязкаў да 15 верасня 2006 г з усімі паўнамоцтвамі, уласцівымі гэтай пасадзе. У той жа самы дзень Папа прызначыў кардынала Тарчызіа Бертонэ, архібіскупа Генуі, новым Дзяржаўным Сакратаром Ватыкана. Яго Святасць даў аўдыенцыю старэйшым і службовым асобам Дзяржаўнага Сакратарыята ў Швейцарскай Зале палаца ў Кастэль-Гандольфа, каб аддаць публічную падзяку кардыналу Анджэла Садана і яго працягламу і велікадушнаму служэнню Святому Прастолу.

Катэгорыя:Капеланы
Катэгорыя:Кардыналы Італіі
Катэгорыя:Дыпламаты Ватыкана
Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары Ватыкана
Катэгорыя:Дэканы Калегіі кардыналаў
Катэгорыя:Нунцыі ў Чылі
Ватыканскі ўзгорак

**Ватыканскі ўзгорак** () — узгорак на правым беразе Тыбра ў паўночна-заходняй частцы Рыма. Назва ўзгорка паходзіць ад аракула . Калігула разбіў тут сады, а Нерон пабудаваў цырк, у якім сам даваў прадстаўленні. У цяперашні час узгорак займае дзяржава Ватыкан.

## Літаратура 
* Clemens Jöckle, Georg Denzler: Der Vatikan. Geschichte — Kunst — Bedeutung, Darmstadt, Primus Verlag 2006, ISBN 978-3-89678-573-2

Катэгорыя:Рым
Катэгорыя:Ватыкан
Ватыканская ліра

**Ватыканская ліра** — грашовая адзінка Ватыкана ў перыяд з 1929 па 2002 год.

## Гісторыя 
Папская дзяржава, якая скарацілася да тэрыторыі Ватыкана, выкарыстоўвала сваю ўласную валюту, якая называлася ліра Папскай дзяржавы, у перыяд з 1866 па 1870 год.
 
Калі ў 1929 годзе па Латэранскай дамове ўзнік Ватыкан, то ён атрымаў права чаканкі ўласнай манеты, якая мела хаджэнне разам з італьянскай лірай у Італіі і Сан-Марына.
 
У 2002 годзе Ватыкан перайшоў на еўра па курсе 1 еўра = 1936.27 лір. Горад-дзяржава выпускае свой набор еўра.

## Гл. таксама 
* Папская ліра
* Манеты еўра Ватыкана

Катэгорыя:Эканоміка Ватыкана
Катэгорыя:Эканоміка Сан-Марына
Катэгорыя:Калектыўныя і саюзныя грашовыя адзінкі
Катэгорыя:Гісторыя папства
Тарчызіа Бертонэ

Яго Эксцэленцыя кардынал **Тарчызіа Бертонэ** (; нар. , Рамана-Канавезе, Каралеўства Італія) — салезіянец (SDB), італьянскі кардынал. Дзяржаўны Сакратар Святога Прастола з 15 верасня 2006 па 15 кастрычнка 2013. Камерленга Рымска-каталіцкай царквы з 4 красавіка 2007 па 20 снежня 2014. Архібіскуп Верчэлі з 4 чэрвеня 1991 года па 13 чэрвеня 1995 года. Сакратар Кангрэгацыі Дактрыны Веры з 13 чэрвеня 1995 па 10 снежня 2002. Архібіскуп Генуі з 15 снежня 2002 па 15 верасня 2006 года. Кардынал-святар з тытулам царквы Санта-Марыя Аўсіліятрычэ ін віа Тускалана з 21 кастрычніка 2003 па 10 мая 2008 года. Кардынал-біскуп Фраскаці з 10 мая 2008.
 
22 чэрвеня 2006 года было абвешчана аб яго прызначэнні на пасаду кардынала-дзяржаўнага сакратара, які ён прыняў 15 верасня ад кардынала Анджэла Садана.
 
З моманту адрачэння папы рымскага Бенедыкта XVI 28 лютага 2013 года і да абрання 13 сакавіка 2013 года яго пераемніка, папы Францыска, Тарчызіа Бертонэ, як кардынал-камерленга, з’яўляўся часовым кіраўніком дзяржавы Ватыкан і захавальнікам Святога Прастола.

Катэгорыя:Кардыналы Італіі
Катэгорыя:Камерленга Рымска-каталіцкай царквы
Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары Ватыкана
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Салезіянцы
Стэфан II (Папа Рымскі)

**Стэфан II** (; ? — ) — Папа Рымскі з 23 па 25 сакавіка 752.

## Біяграфія 
Памёр ад апаплексічнага ўдару праз 2 дні пасля абрання Папам Рымскім. З прычыны, што ён не прайшоў неабходнага абраду пасвячэння ў біскупы, на працягу доўгага часу існавалі рознагалоссі адносна таго, ці з’яўляўся ён Рымскім Папам. У цяперашні час яго імя з 1961 года па пастанове Другога Ватыканскага сабора не ўключаецца ў спіс пантыфікаў, а ўсім наступным Папам з імем Стэфан прысвоена падвойная нумарацыя. На практыцы большасць з іх жылі яшчэ да з’яўлення традыцыі выкарыстоўваць нумары з папскім імем. Толькі апошні на цяперашні момант Папа з гэтым імем Стэфан IX(X) выкарыстоўваў нумар, называючы сябе Стэфан IX.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы VIII стагоддзя
Ватыканскія сады

**Ватыканскія сады** () — паркавая зона, якая ахоплівае больш за палову з 44 гектараў плошчы дзяржавы Ватыкан. Размешчаны ў заходняй частцы Ватыкана.

## Геаграфія 
Ватыканскія сады, якія займаюць агульную плошчу больш чым у 20 гектараў, пакрываюць пераважна Ватыканскі ўзгорак, які ўзвышаецца больш чым на 60 метраў. На поўначы, поўдні і захадзе Сады абмежаваныя Ватыканскай сцяной. На тэрыторыі Садоў ёсць некалькі крыніц.
thumb|злева|Ватыканскія сады

Большая частка Садоў разбіта і дагледжаная чалавекам; шырокія газоны размешчаны перш за ўсё на раўнінных плошчах перад Саборам святога Пятра і ватыканскімі музеямі. Значная частка іх была створана па ўказанні пап яшчэ ў эпохі Адраджэння і барока. Найбольш захаваная «прыродная» частка Ватыканскіх садоў - тэрыторыя паміж Леанінскай сцяной і будынкам, дзе знаходзіцца адміністрацыя Ватыкана. Яна ўяўляе сабой шчыльныя зараснікі розных дрэў: піній, соснаў, дубоў, кіпарысаў, пальмаў і інш.. Праз сады пракладзена мноства дарог і сцежак. У заходняй частцы Ватыканскіх садоў знаходзіцца Ватыканскі геліпорт (адкрыты ў 1976 годзе), які злучае Папскую дзяржаву з рымскімі міжнароднымі аэрапортамі Ф'юмічына і Чампіна.

## Літаратура 
* Nik Barlo Jr. / Vincenzo Scaccioni : «Die vatikanischen Gärten»; Regensburg & Citta del Vaticano 2009; ISBN 978-3-7954-2128-1

Катэгорыя:Ватыкан
Катэгорыя:Рым
Катэгорыя:Паркі Італіі
Стэфан II (III)

**Стэфан II (III)** (; , Рым — ) — Папа Рымскі з 26 сакавіка 752 па 26 красавіка 757.

## Біяграфія 
Паходзіў з арыстакратычнай рымскай сям’і. Галоўнай праблемай пяцігадовага пантыфікату быў наступ лангабардаў у Італіі. У 752 годзе падпісаў мір на 20 гадоў з каралём лангабардаў Айстульфам, але праз 4 месяцы той парушыў мірны дагавор і абвясціў аб намеры далучыць Рым да каралеўства. Спробы Папы Стэфана пачаць новыя перамовы з лангабардамі праваліліся, Канстанцінопаль адмовіў Папе ў дапамозе. У гэтых умовах Папа быў вымушаны звярнуцца па дапамогу да франкаў.
 
У 754 годзе ён паехаў у Парыж, дзе заключыў саюз з Піпінам Кароткім супраць лангабардаў. У базіліцы Сен-Дэні Папа памазаў на царства Піпіна і яго сыноў і абвясціў караля франкаў патрыцыем і абаронцам Хрысціянскай царквы. Землі, адваяваныя Піпінам у 756 годзе, паклалі пачатак стварэнню Папскай вобласці. Акрамя гэтага, Стэфан пачаў у Рыме будаўніцтва званіц і ўвёў у Рыме звон.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы VIII стагоддзя
Тырамісу

**Тырамісу** (, літаральна — «узнясі мяне») — італьянскі шматслаёвы дэсерт, у склад якога ўваходзяць наступныя інгрэдыенты: сыр маскарпонэ, кава (звычайна эспрэса), курыныя яйкі, цукар і пячэнне саваярдзі. Як правіла, дэсерт прыпудрываюць какава-парашком.

Тырамісу — адзін з найбольш папулярных дэсертаў у свеце. Існуюць адаптацыі рэцэпту, згодна з якім какава-парашок замяняюць цёртым шакаладам, саваярдзі — бісквітам, кававае начынне — садавіной або алкаголем (звычайна марсала або мадэра), а ў некаторых варыяцыях тырамісу можа нагадваць пудынг ці кекс.

## Гісторыя 
Рэцэпт не прадстаўлены ў кулінарных кнігах, апублікаваных раней першай паловы XX стагоддзя.

Першае пісьмовае згадванне зафіксавана ў артыкуле Джузэпэ ды Клементэ і датавана 1971 годам. У 1981 годзе Джузэпэ Мафіёлі, у штоквартальным часопісе «Vin Veneto» пісаў, што тырамісу быў створаны кандытарам Раберта Лінгуанота ў канцы 60-х гадоў у рэстаране «Alle Beccherie» (горад Трэвіза). Джузэпэ Мафіёлі падкрэсліў, што сваёй назвай тырамісу (іт. tira mi sù — ўзнясі мяне) абавязаны аднаўляльным і пажыўным якасцям інгрэдыентаў, якія ўваходзяць у яго склад.

Рэцэпт таксама сустракаецца ў кнізе «I dolci del Veneto» (1983 год). Далейшыя згадкі можна сустрэць ужо ў пазнейшых тэкстах, такіх як «Cucina e tradizioni del Veneto», дзе пішуць, што тырамісу быў створаны ў пасляваенны час у рэстаране «Alle Beccherie» шэф-кухарам, які меў досвед працы ў Цэнтральнай Еўропе.

Разам з вышэйназванымі пісьмовымі сведчаннямі існуе мноства легенд. Так, адна з іх паведамляе, што папулярны італьянскі дэсерт ўпершыню падрыхтавалі ў Сіене (Таскана) адмыслова для Вялікага герцага Тасканы Казіма III Медычы.

Таксама існуюць версіі, паводле якіх аўтарства прыпісваецца рэстаранам «El Toulà» і «Al Fogher». Акрамя гэтага, 8 кастрычніка 2006 г. газета Baltimore Sun апублікавала артыкул, у якім сцвярджаецца, што пастаўшчыком дэсертаў для рэстарана «Beccherie» быў Кармінантоніа Янаконэ, які жыве ў цяперашні час у Балтыморы, штат Мэрыленд, ЗША, і што тырамісу вынайшаў менавіта ён.

Катэгорыя:Дэсерты
Катэгорыя:Італьянская кухня
Папскі палац Кастэль-Гандольфа

**Папскі палац Кастэль-Гандольфа** — летняя рэзідэнцыя Папы Рымскага, знаходзіцца ў камуне (горадзе) Кастэль-Гандольфа, правінцыя Рым, Лацыа. Пабудавана ў 17 стагоддзі

## Гісторыя 
Палац быў распрацаваны швейцарска-італьянскім архітэктарам Карла Мадэрна для Папы Урбана VIII.
 
Палац і прылеглыя да яго вілы Барберыні — якія былі дададзены ў комплекс Папам Піем XI — з’яўляюцца экстэрытарыяльнай ўласцівасцю Святога Прастола з моманту падпісання ў 1929 годзе Латэранскага дагавора з Італіяй.
 
У палацы памерлі Папы Пій XII (1958) і Павел VI (1978).

## Літаратура 
* Petrillo, Saverio (1995). *I papi a Castel Gandolfo*. Velletri: Edizioni Tra 8 & 9. .
* Graziano, Nisio (2008). *Dalla leggendaria Alba Longa a Castel Gandolfo*, Castel Gandolfo: Il Vecchio Focolare.
* Schlott, René (28 February 2013). «Castel Gandolfo: The Colorful History of the Pope’s Summer Home». *Der Spiegel*. Retrieved 8 March 2013.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Палацы Італіі
Катэгорыя:Папства
Катэгорыя:Правінцыя Рым
Аляксандр Іванавіч Барысевіч

**Аляксандр Іванавіч Барысевіч** (, г. ) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

З 1945 г. шафёр, з 1954 г. майстар цэха, з 1976 г. кантралёр АТК Гомельскага аўтарамонтнага завода. Званне Героя прысвоена за поспехі ў выкананні планавых заданняў.

Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Ватыканская абсерваторыя

**Ватыканская абсерваторыя у Кастэль-Гандольфа** — астранамічная абсерваторыя, заснавана ў 1930 годзе ў Кастэль-Гандольфа, Лацыа, Італія. З'яўляецца часткай астранамічнай даследчай установы, якая працуе пры падтрымцы Святога Прастола.

## Гісторыя абсерваторыі 
Царква даўно выяўляла цікавасць да астраноміі ў сувязі з астранамічнымі методыкамі вызначэння будовы календара і вызначэннямі святых дзён, у тым ліку і Вялікадня. Напрыклад, грыгарыянскі каляндар, прыняты ў 1582 годзе Папам Рыгорам XIII, быў распрацаваны матэматыкам і езуітам Хрыстафорам Клавіусам з Папскага Грыгарыянскага ўніверсітэта на аснове дадзеных, атрыманых у ходзе астранамічных назіранняў. У 18-м стагоддзі папства актыўна падтрымлівала астраномію - была створана абсерваторыя Рымскага каледжа ў 1774 годзе. У 1787-1789 гадах была створана Ватыканская абсерваторыя у Вежы Вятрыскаў ў Ватыкане пад кіраўніцтвам манаха Філіпа Луіджы Джылі (1756-1821). Калі ён памёр, абсерваторыя была зачынена, бо была нязручная для назіранняў і вялікую частку неба закрываў купал сабора Святога Пятра. Яго інструменты былі перададзеныя ў абсерваторыю каледжа. Трэцяя абсерваторыя - Абсерваторыя Капітолія, працавала з 1827 па 1870 год. Айцец Анджэла Секі з 1850 года кіраваў абсерваторыяй каледжа. У час яго кіраўніцтва абсерваторыя пераехала ў будынак Сант-Ін'яцыа. Пасля смерці Секі абсерваторыя была пераназваная ў «Каралеўскую абсерваторыю пры Рымскім каледжы» і заставалася такой да 1923 года. Да 1930 святло і запыленасць ад горада настолькі ўзмацніліся, што ў далейшым астранамічныя назіранні былі выключаныя. Таму абсерваторыя пераехала ў Кастэль-Гандольфа, за 25 км на паўднёвы ўсход ад Рыма. З 1961 года і ў Кастэль-Гандольфа святло Рыма пачало перашкаджаць назіранням. Была створана «Даследчая група Ватыканскай абсерваторыі» (VORG) з прадстаўніцтвам у Сцюардскай абсерваторыі (штат Арызона, ЗША). У 1980-х гадах абсерваторыя спыніла назіранні. У 1993 годзе завершана будаўніцтва Ватыканскага тэлескопа новай тэхналогіі (Vatican Advanced Technology Telescope) з дыяметрам люстэрка 1,8 метра на гары Грэм, штат Арызона, ЗША. Штаб-кватэра Ватыканскай абсерваторыі засталася ў Кастэль-Гандольфа (Італія). У пачатку 2008 года Ватыкан абвясціў, што што ў рамках агульнай рэканструкцыі папскай рэзідэнцыі абсерваторыя будзе пераведзена ў былы кляштар, а прастора абсерваторыі будзе выкарыстоўвацца для прыёму дыпламатычных наведвальнікаў. 

## Інструменты абсерваторыі 
* Візуальны рэфрактар Цэйс (D = 400 мм, F = 6000 мм, 1935 год)
* Падвойны астрограф Цэйс: рэфлектар (D = 600 мм, F = 2400 мм, 1935 год) + рэфрактар (D = 400 мм, F = 2000 мм)
* Тэлескоп «Carte du Ciel»: двайны рэфрактар - астрограф (D = 330 мм, F = 3430 мм) і гід (D = 200 мм, F = 3600 мм) -* у 1942 годзе быў перавезены з Ватыкана ў Кастэль-Гандольфа
* Тэлескоп сістэмы Шміта (D = 980/650 мм, F = 2400 мм, 1957 год)

## Літаратура 
* Guy J. Consolmagno, L'infinitamente grande. L'Astronomia e il Vaticano, Milano, De Agostini, 2008. ISBN 9788841859728

Катэгорыя:З’явіліся ў 1930 годзе
Катэгорыя:Ватыкан
Катэгорыя:Астранамічныя абсерваторыі
Алексіевіч

**Алексіе́віч** — беларускае прозвішча.

## Выбітныя носьбіты 
* Ілля Леанідавіч Алексіевіч — беларускі футбаліст
* Святлана Аляксандраўна Алексіевіч — беларуская пісьменніца
Даміяна Даміяні

**Даміяна Даміяні** (; , Пазіяна-дзі-Пардэнонэ — , Рым) — італьянскі  і .

## Біяграфія 
Вучыўся жывапісу ў міланскай Акадэміі прыгожых мастацтваў.
 
У кіно з 1946 года — спачатку як мастак, затым памочнік рэжысёра, аўтар шэрагу кароткаметражных дакументальных фільмаў першага дзесяцігоддзя творчай дзейнасці, затым сааўтар сцэнарыяў. З 1960 года — пастаноўшчык поўнаметражных фільмаў.

## Фільмаграфія 
* (1968) «Дзень савы»

Катэгорыя:Кінарэжысёры Італіі
Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя
Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя
Катэгорыя:Сцэнарысты Італіі
Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя
Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя
Катэгорыя:Акцёры Італіі
Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя
Катэгорыя:Памерлі ад хваробы лёгкіх
Юзаф Сяліцкі

{{ДД
|беларускае імя=Юзаф Сяліцкі
|поўнае імя=
|арыгінальнае імя=Józef Sielicki
|партрэт=
|шырыня партрэта=
|подпіс=
|герб=POL_COA Korczak.svg
|шырыня герба=120px
|подпіс герба=Герб «Корчак»

|тытул=Кашталян полацкі
|парадак=
|парадак-жан=
|пад імем=
|сцяг=
|перыядпачатак=1784
|перыядканец=1791
|перыяд праўлення=
|папярэднік=Тадэвуш Жаба
|пераемнік=Роберт Бжастоўскі
|каментар=

|дата нараджэння=
|месца нараджэння=
|дата смерці=12.4.1791
|месца смерці=
|пахаваны=
|пахаваная=
|род=Сяліцкія
|бацька=Міхал Сяліцкі
|маці=
|муж=
|жонка=Марына Цеханавецкая 
|дзеці=Антоні, Элеанора
|рэлігія=
 | узнагароды ={ style="background: transparent"
 
}
|аўтограф=
|Commons=
|Rodovid=
}}

**Юзаф Сяліцкі** (? — ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Кашталян полацкі (1784—1791)
 
## Біяграфія 
3 сакавіка 1765 года стаў полацкім войскім, а дзесьці ў 1769 атрымаў хоцлаўскае староства. Пры падтрымцы Антонія Тызенгаўза станавіўся паслом на соймы 1773, 1776, 1782.

У 1777 атрымаў пасаду рэгента канцылярыі ВКЛ. У 1784 па просьбе Станіслава Аўгуста саступіў Тадэвушу Жабу пасаду ваяводы полацкага, а сам задаволіўся кашталянствам таго ж ваяводства.

У верасні 1788, дзякуючы дамоўленасці з Тадэвушам Жабам, змог арганізаваць выбары свайго сына Антонія Сяліцкага паслом на Чатырохгадовы сойм. Сам прысутнічаў на пачатку сойма і нават абараняў Вайсковы дэпартамент Пастаяннай Рады.

З 1789 у Полацку, цяжка хварэе. Памёр 12 красавіка 1791.

Кавалер ордэна Святога Станіслава (1778), ордэна Белага Арла (люты 1788).

Валодаў фальваркам Юшкаў у Віцебскім ваяводстве і хоцлаўскім староствам.

## Сям'я 
Паходзіў з незаможнага роду Сяліцкіх, прадтаўнікі якога займалі пасады ў Полацкім ваяводстве. Сын Міхала Сяліцкага, рэгента канцылярыі ВКЛ.

Быў жанаты з Марынай Цеханавецкай. Меў 2 дзяцей – сына Антонія і дачку Элеанору.
 

## Літаратура 
* Zofia Zelinska. Sielicki Józef // Polski Słownik Biograficzny. Tom XXXVI W-wa-Krakow  1995-1996, с. 592-593 

Юзаф
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны полацкія
Катэгорыя:Войскія полацкія
Катэгорыя:Старосты хоцлаўскія
Інстытут рэлігійных спраў

**Інстытут Рэлігійных Спраў** ( — IOR ) — дыкастэрыя Рымскай курыі, выконвае функцыі банка.
 
Інстытут быў заснаваны 27 чэрвеня 1942 года, калі кіраўніком Рымска-каталіцкай царквы быў Папа Рымскі Пій XII.
 
Паводле статуту, гэты Інстытут быў створаны для таго, каб браць плату і кіраваць рэсурсамі, якія належаць рэлігійным агенцтвам. Інстытут Рэлігійных Спраў дае магчымасць карпарацыям, створаным для рэлігійных мэтаў, інвеставаць сродкі, прыцягнутыя на іх уклады, канфідэнцыйна і без выплаты падаткаў.
 
Дадзеныя аб дзейнасці і фінансавым становішчы гэтага Інстытута практычна не выдаюцца. Ён адносіцца да ліку банкаў, якія ажыццяўляюць буйныя інвестыцыі ў банкаўскую справу і ў гандаль у Італіі і ва ўсім свеце.
 
Падчас праўлення Папы Яна Паўла II былі праведзены буйныя рэформы. У 1992 годзе дырэктарам банка быў Джавані Боджа.
 
У апошнія гады Інстытут быў уцягнуты ў шэраг скандалаў, у прыватнасці ў верасні 2010 года фінансавая паліцыя Італіі канфіскавала з рахунку банка Credito Artigiano 23.000.000 еўра, якія належалі Інстытуту, а таксама зрабіла арышт дырэктара Інстытута Эторэ Гоці Тэдэскі, а таксама генеральнага дырэктара Паала Чыпрыяні па абвінавачванні ў адмыванні грошай.
 
24 мая 2012 года прайшоў дырэкцыйны савет Інстытута рэлігійных спраў, на якім быў вынесены вотум недаверу дырэктару банка прафесару Гоці Тэдэскі.

Катэгорыя:Банкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Банкі Італіі
Катэгорыя:Эканоміка Ватыкана
Катэгорыя:Рымская курыя
Пастарнак пасяўны

**Пастарнак пасяўны** (*Pastinaca sativa*) — кветкавая расліна сямейства парасонавых.

## Назва 
Пастарнак пасяўны, травапольны кроп, пастарнак, пастарнак дзікі, ствол. Размнажаецца насеннем.

Высяваюць яго пераважна вясной з адлегласцю паміж радамі 45 см, на глыбіню 1,5—2 см. Мінімальная тэмпература для прарастання насення 5— 6&nbsp;°C, аптымальная 16—18&nbsp;°C. Усходы вытрымліваюць замаразкі да −6 −8&nbsp;°C. Пры веснавой сяўбе насення ў грунт усходы з’яўляюцца праз 22—29 дзён. Расліны падкормліваюць мінеральнымі ўгнаеннямі. Пры прарэджванні ўсходаў пастарнаку ў радзе паміж раслінамі пакідаюць 10—12 см. У спякотныя дні пастарнак выдзяляе пякучыя эфірныя алеі, якія, трапляючы на голыя часткі цела, выклікаюць апёкі. Каб пастарнак не растрэскваўся, яго неабходна рэгулярна паліваць, асабліва ў сухое надвор’е. Убіраюць караняплоды позняй восенню. Лісце зразаюць на ўзроўні галоўкі, караняплоды выкопваюць віламі.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Парасонавыя
Катэгорыя:Гародніна
Катэгорыя:Карняплоды
Катэгорыя:Кармавыя расліны
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Міжземнаморскі клімат

320 px|thumb
**Міжземнаморскі клімат** — клімат, тыповы для тэрыторый Міжземнага мора, а таксама тэрыторый, якія ўваходзяць у яго басейн мораў (Чорнае, Азоўскае, Мармуровае, Эгейскае, Адрыятычнае, Тырэнскае). Часта сустракаецца на заходнім узбярэжжы мацерыкоў, прыкладна паміж шыротах 30 ° і 45 ° на поўнач і на поўдзень ад экватара. Адна з разнавіднасцяў субтрапічнага клімату.

## Геаграфія 
Міжземнаморскі клімат найбольш тыповы на узбярэжжах і ўнутраных частках Міжземнага мора (адсюль назва). У Еўропе да гэтага клімату адносяцца цэнтральная і паўднёвая Партугалія, так званая «Сухая Іспанія» (уся тэрыторыя краіны акрамя Галісіі, Астурыі, Кантабрыі, Краіны Баскаў, Навары і Ла-Рыёхі), міжземнаморскае ўзбярэжжа Францыі, цэнтральная і паўднёвая Італія, Адрыятычнае ўзбярэжжа Харватыі (Далмацыя) і Чарнагорыі, Албанія, Паўночная Македонія, Грэцыя, паўднёвая частка Балгарыі і Еўрапейская частка Турцыі. У Пярэдняй Азіі да міжземнаморскага клімату адносяцца міжземнаморскае ўзбярэжжа Турцыі, Кіпр, міжземнаморскае ўзбярэжжа Сірыі, Лівана, паўночная і цэнтральная часткі Ізраіля, лівійскае ўзбярэжжа Кірэнаікі, ўзбярэжжа Лівіі ад Сірта да мяжы з Тунісам, амаль увесь Туніс (акрамя поўдня), Алжыр на поўнач ад Сахарского Атласа і Марока на поўнач ад Высокага Атласа.
 
Міжземнаморскі клімат характэрны і для ўзбярэжжа Чорнага мора, у тых месцах дзе раёны абаронены з поўначы ад халодных вятроў гарамі (Паўднёвы бераг Крыму, а таксама Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа).
 
Акрамя басейна Міжземнага мора, рэгіёны са міжземнаморскім кліматам ўключаюць значную частку Каліфорніі (Вялікая Каліфарнійская даліна і ўзбярэжжа ад Сан-Францыска да мяжы з Мексікай), правінцыю Заходні Кейп ў ПАР, цэнтральную частку Чылі, прыбярэжныя раёны на поўдні Заходняй Аўстраліі (раён горада Перт) і паўвостраў Эйр ў Паўднёвай Аўстраліі.
 
Сустракаюцца прыклады мікраклімату, блізкага да міжземнаморскага, і за межамі названых зон, аднак гэта абумоўлена лакалізаванымі працэсамі, якія не з'яўляюцца характэрнымі для рэжыму міжземнаморскага клімату.
 
На сушы міжземнаморскі клімат пераходзіць з павышэннем шыраты (бліжэй да палюсоў) у зоны акіянічнага або прыморскага клімату, для якога характэрныя багатыя летнія дажджы, а з паніжэннем шыраты (бліжэй да экватара) — у засушлівыя (у летні час) стэпы з рэдкімі дажджамі ў зімовы час.

## Спасылкі 
* Тлумачэнні да міжземнаморскага клімату  

Катэгорыя:Кліматалогія
Леанінскі мур

thumb
**Леанінскі мур (Леанінская сцяна)** () — сярэднявечнае ўмацаванне ў Рыме, (Італія).
 
Леанінская сцяна акружае рымскі раён Борга і вялікую частку дзяржавы Ватыкан. Рэшткі часткі гэтай сцяны размешчаны ў заходнім сектары Папскага горада-дзяржавы, на тэрыторыі Ватыканскіх садоў. Раней Леанінская сцяна служыла знешняй граніцай Ватыкана.
 
Сцяна была ўзведзена ў 848—852 гадах, калі Ватыкан знаходзіўся яшчэ па-за абароны крэпасці Рыма, па загаду папы Льва IV для абароны ад нападаў арабаў-мусульман. Непасрэднай прычынай для пачатку будаўніцтва стала разграбленне Рыма сарацынамі ў 846 годзе. Жылы раён унутры Леанінскай сцяны з часам пачаў называцца Леаградам (горадам Льва, лац. Civitas Leonina).

## Літаратура 
* Ferdinand Gregorovius: Geschichte der Stadt Rom im Mittelalter. Von V. bis zum XVI. Jahrhundert. 2. Aufl. Beck, München 1988, ISBN 3-406-07107-4.
* Silvia Montanari: Leoninische Mauer. Schutz vor Sarazenen und anderen Feinden (Die Stadtmauern von Rom; 11). In: L’Osservatore Romano, Bd. 35 (2005), S. 5, ISSN 0179-7387.
* John-Peter Pham: Heirs of the fisherman. Behind the scenes of papal death and succession. University Press, Oxford 2004, ISBN 0-19-517834-3.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктура Рыма
Катэгорыя:Ватыкан
Леў IV (Папа Рымскі)

**Леў IV** (; ,  — ) — Папа Рымскі з 10 красавіка 847 па 17 ліпеня 855. Нарадзіўся ў Рыме. Заключыў антысарацынскі саюз з Неапалем, дзякуючы чаму захопнікі пацярпелі паразу пры Остыі. Аддзяліў Леанінскай сцяной Ватыкан ад Рыма, адзін з гарадскіх раёнаў быў названы ў гонар Льва Civitas Leonina.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Кніга Мармона

**Кніга Мармона** () — свяшчэнны тэкст руху святых апошніх дзён, які, на думку вернікаў, змяшчае пісанні старажытных прарокаў, якія жылі на Амерыканскім кантыненце прыблізна з 2200 да н.э. па 421 год. Упершыню апублікавана ў сакавіку 1830 года Джозефам Смітам-малодшым пад назвай «Кніга мармонаў: Словы, напісаныя рукой мармонаў на лістах, узятых з лістоў Нефія» (The Book of Mormon: An Account Written by the Hand of Mormon upon Plates Taken from the Plates of Nephi).  
 
Па словах Сміта (і пра гэта таксама гаворыцца ў самім тэксце), Кніга мармонаў была напісаная на залатых лістах так званымі «змененымі егіпецкімі» знакамі. Сміт сцвярджаў, што апошні прарок, які працаваў над кнігай, імя якому Мароній (дакладней, Мароні), схаваў яе ў пагорку на тэрыторыі сучаснага штата Нью-Ёрк, а затым вярнуўся на зямлю ў 1827 годзе ў выглядзе анёла і адкрыў месцазнаходжанне кнігі Сміту і наставіўшы яго, як перакласці і распаўсюдзіць кнігу як сведчанне аднаўлення сапраўднай царквы Хрыста ў апошнія дні.  
 
Крытыкі сцвярджаюць, што кніга была напісана самім Смітам з апорай на матэрыял і ідэі сучасных яму твораў, а зусім не перакладзеная з старажытнага летапісу.  
 
Кніга мармонаў змяшчае шэраг арыгінальных і спецыфічных дактрынальных разваг на такія тэмы, як падзенне Адама і Евы, прырода адкуплення, эсхаталогія, выратаванне ад фізічнай і духоўнай смерці, а таксама арганізацыя царквы ў апошнія дні. Цэнтральнай падзеяй кнігі з’яўляецца прыход Ісуса Хрыста на Амерыканскі кантынент неўзабаве пасля ўваскрашэння.
 
Кніга мармонаў — найбольш ранняе з унікальных пісанняў руху святых апошніх дзён, секты якога звычайна адносяцца да яе не толькі як да святога тэксту, але і як да гістарычных запісаў адносін паміж Богам і старажытнымі насельнікамі Амерыкі. Кніга мармонаў дзеліцца на больш дробныя кнігі, названыя па імёнах людзей, названых у якасці асноўных аўтараў, і ў большасці версій падзелена на кіраўніка і вершы. Яна напісана на англійскай мове, вельмі падобнай да ранняй сучаснай англійскай мовы і стылю Бібліі караля Якава, і з тых часоў поўнасцю або часткова перакладзена на 108 моў.

Катэгорыя:Свяшчэнныя кнігі
Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Катэгорыя:Рэлігійныя сачыненні
Ватыканскі геліпорт

**Ватыканскі геліпорт** () — грамадзянскі верталётны аэравакзал на тэрыторыі дзяржавы Ватыкан.
 
Ватыканскі геліпорт размешчаны на паўднёвым-захадзе горада-дзяржавы Ватыкан, на заходнім бастыёне Ватыканскай сцяны (Bastione Paolo VI). Служыць у першую чаргу для сувязі Ватыкана з міжнароднымі рымскімі аэрапортамі Ф'юмічына і Чампіна, у якіх для патрэб Ватыкана ў пастаяннай гатоўнасці знаходзіцца адзін з самалётаў італьянскіх ВПС. Акрамя гэтага, у летнія месяцы тата са ўзлётнай пляцоўкі Ватыканскага геліпорта адпраўляецца ў сваю летнюю рэзідэнцыю Кастэль-Гандольфа, што на Альбанскім возеры.
 
Пабудаваны Ватыканскі геліпорт быў па ўказанні папы Яна Паўла II і адкрыты ў 1976 годзе. Замежныя кіраўнікі дзяржаў і іншыя высокія госці, якія наведваюць Ватыкан з афіцыйнымі візітамі таксама выкарыстоўваюць Ватыканскі геліпорт, каб пазбегнуць страт у часе пры праездзе праз перагружаны аўтамабільным транспартам Рым.

Катэгорыя:Эканоміка Ватыкана
Харунжы

, харунжы вялікі каронны ў 1605 годзе]]
**Харунжы** (), або **харужы** — воінскае званне ў шмат якіх краінах Усходняй Еўропы, паходзіць ад польскага слова *chorągiew* — «харугва», «сцяг». Адпавядае рымскім аквіліферу, вексілярыю, драканарыю, сігніферу.

З XV ст. у ВКЛ харунжым называлася асоба, якая адказвала за збор павятовага рушэння. Гэты атрад называўся харугвай і быў асобнай баявой адзінкай арміі ВКЛ, меў свой сцяг — харугву. У часы Рэчы Паспалітай харунжы падпарадкоўваўся кашталяну.

Са стварэннем у XVIII ст. рэгулярнай арміі ВКЛ харунжы стаў малодшым афіцэрскім званнем, спачатку толькі ў кавалерыі, а затым у пяхоце і драгунаў.

З увядзеннем знакаў адрознення меў на пагонах адну зорачку. Адпавядаў прапаршчыку ў пяхоце і карнету ў кавалерыі Рускай імператарскай арміі, фенрыху ў саксонскай і прускай арміях. З падзеламі Рэчы Паспалітай і працягам яе вайсковых традыцый у форме Літоўскага асобнага корпуса, званне харунжы саступіла месца агульнарасійскім званням прапаршчык і карнет. У Расійскай імперыі званне харунжы было толькі ў казацкіх падраздзяленнях.

У сучасных Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь адпавядае званню «малодшы лейтэнант». Да сённяшняга дня званне харунжы захавалася ў Войску Польскім для падафіцэрскіх званняў.

## Літаратура 
* *Чаропка Станіслаў.* Станаўленне сістэмы знакаў адрознення ў арміі ВКЛ // Актуальные проблемы в изучении и преподавании общественно-гуманитарных дисциплин: сб. статей. — Витебск, 2012.

Катэгорыя:Ваенная гісторыя
Катэгорыя:Воінскія званні
Падпаручнік

**Папаручнік** — афіцэрскае званне ў арміях Вялікага княства Літоўскага, Польшчы, Расіі з XVIII ст.

У арміі ВКЛ першапачаткова існавала толькі ў кавалерыі, а ў другой палове XVIII ст. таксама ў пяхоце. У артылерыі падпаручнікаў таксама называлі «секунд-паручнік».

Выконвалі функцыі намеснікаў паручнікаў. З увядзеннем знакаў адрознення у канцы XVIII ст. мелі дзве зорачкі на пагоне. У арміі ВКЛ 1812 г. знакам адрознення падпаручніка былі дзве стужкі на эпалеце без махры.

Ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь адпавядае званню «лейтэнант». У Войску Польскім, арміях Чэхіі і Славакіі «падпаручнік» — першае афіцэрскае званне.

## Літаратура 
* *Чаропка Станіслаў.* Станаўленне сістэмы знакаў адрознення ў арміі ВКЛ // Актуальные проблемы в изучении и преподавании общественно-гуманитарных дисциплин: сб. статей. — Витебск, 2012.

Катэгорыя:Воінскія званні
Ватыканскі вакзал

**Ватыканскі вакзал** — чыгуначная станцыя ў Ватыкане. Адзіная станцыя ў краіне. Пабудаваны Каралеўствам Італія ў рамках пагадненняў Латэранскага дагавора ад 11 лютага 1929 года.
 
Будынак вакзалу па праекце папскага архітэктара Джузэпэ Мома, адкрыты ў 1933 годзе. Мае 61 м у даўжыню і 21,5 м у шырыню. Аздоблены мармурам і траверцінам, рэльефам з выявай герба Папы Пія XI, і сцэны з Бібліі.
 
## Выкарыстанне станцыі 
Станцыя выкарыстоўваецца час ад часу, у асноўным для грузавых перавозак. Ватыкан не выконвае рэгулярныя пасажырскія перавозкі.
 
Станцыяй першым скарыстаўся Папа Ян XXIII у 1962 годзе, адпраўляючыся ў паломніцтва ў Ларэта і Асізі, за тыдзень да адкрыцця Другога Ватыканскага Сабору. Папа Рымскі Ян Павел II наведаў вакзал двойчы. 8 лістапада 1979 г., ідучы на сустрэчу з італьянскімі чыгуначнікамі на Дзень чыгуначніка, і 24 студзеня 2002 года, калі разам з прадстаўнікамі іншых рэлігій адправіўся ў Асізі на экуменічную малітву.
 
Пасажырская станцыя выкарыстоўваецца толькі ў рэдкіх выпадках.

## Гл. таксама 
* Чыгуначны транспарт Ватыкана

Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі
Катэгорыя:Ватыкан
Абляпіха

**Абляпі́ха** (*Hippophae*) — род кустовых і дрэвавых раслін сямейства лохавых.

## Апісанне 
Калючыя кусты або разгалінаваныя дрэўцы, часта са скрыўленым ствалом, вышыня дасягае 7, зрэдку 15 м. Кветкі паяўляюцца разам з лісцем, дробныя, аднаполыя. Расліна двухдомная (мужчынская і жаночая), таму для плоданашэння патрэбна мець у суседстве разнаполыя асобіны.

Плод — несапраўдная касцянка шарападобна-авальнай формы, залаціста-жоўты або аранжавы ў жніўні—верасні. Размнажэнне насеннем або вегетатыўнае. У пладах шмат вітамінаў, алей.

## Распаўсюджанне 
Род абляпіхі аб'ядноўвае 3 віды — ,  і . Пашыраны ў Еўразіі. На Беларусі інтрадукавана .

Дэкаратыўныя расліны.

## Выкарыстанне 
Багатыя сокам плады абляпіхі выкарыстоўваюць у свежым і перапрацаваным выглядзе. Са свежых і замарожаных пладоў вараць варэнне, атрымліваюць сок, які можа быць выкарыстаны на прыгатаванне павідла, жэле, кісялю і напіткаў. Рэшткі пладоў пасля здабывання соку — добры кампанент лячэбнага полівітаміннага чаю. Усе прадукты з абляпіхі маюць далікатны і прыемны пах ананаса.

Як лекавы сродак выкарыстоўваюць абляпіхавы алей.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.

Катэгорыя:Лохавыя
Аляксей Дзікавіцкі

**Аляксей Дзікавіцкі** (, ) — беларускі журналіст.

Скончыў пінскую СШ № 12 (1990), мінскі Інстытут сучасных ведаў (1994), спецыяльнасць — эканоміка, замежны гандаль. Працаваў у 1994—1996 на прадпрыемстве Пінскдрэў у Пінску, у 1997—2006 — карэспандэнт Радыё Свабода, у 2001 годзе выехаў у Польшчу, з 2007 — кіраўнік Рэдакцыі інфармацыйных праграм Белсат ТВ. Таксама працаваў у Беларускім Хельсінкскім камітэце. Пісаў для газет «Наша Ніва», «Народная Воля». Выдаў зборнік вершаў і эсэ «Оньдэ», напісаны заходнепалескай мікрамовай.

Жанаты, мае сына.

Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Журналісты Польшчы
Катэгорыя:Выпускнікі Інстытута сучасных ведаў
Катэгорыя:Супрацоўнікі Белсата
Ордэн Святога Сільвестра

**Ордэн Святога Сільвестра** (поўная афіцыйная назва - *Папскі Рыцарскі Ордэн св. Сільвестра Папы*, Ordine Equestre Pontifice di San Silvestro Papa) — дзяржаўная ўзнагарода Ватыкана (Святога Прастола). Прызначаны для ўзнагароджання свецкіх асоб, якія маюць заслугі перад каталіцкай царквой і Святым Прастолам. Узнагароджанне праводзіцца, у асноўным, за прафесійныя заслугі, перш за ўсё ў галіне навукі, літаратуры, мастацтва. Ордэнам могуць узнагароджвацца як каталікі, так і прадстаўнікі іншых канфесій.

## Гісторыя 
Ордэн заснаваны Папам Рыгорам XVI 31 кастрычніка 1841 г. булай *Cum honinum mentes*. Першапачаткова быў далучаны да ордэна Залатой шпоры. 7 лютага 1905 г. Папа Пій X аддзяліў ордэн Св. Сільвестра ад ордэна Залатой шпоры і даў яму свой статус булай Multum ad excitandos.

## Ступені 
Адпавядае па структуры папскаму рыцарскаму ордэну св. Рыгора Вялікага, гэта значыць мае чатыры класы: Вялікі Рыцарскі крыж, рыцар-камандор вышэйшага класа (з зоркай), рыцар-камандор і рыцар. Пяты па рангу Папскі ордэн.

## Літаратура 
* Bernasconi, Acta Gregorii papæ XVI, , 48; III, 179 sq.; Analecta Ecclesiastica (Rome, 1905), 99 sq.; 1907, 189; Leonis XIII Pont. Max. Acta (Rome), VIII, 259, 282; XXI, 74

Катэгорыя:Ордэны Ватыкана
Паручнік

**Паручнік** — камандзірская пасада, а з XVIII ст. афіцэрскае званне ў арміях Вялікага княства Літоўскага, Польшчы, армій УНР і ЗУНР, Расіі.

Першапачаткова паручнік ў арміі ВКЛ выконваў функцыі памочніка камандзіра харугвы — ратмістра, быў яго паручэнцам. З XVI ст. паручнік часта выступаў сам як камандзір харугвы, пераважна казацкай (від кавалерыі ў ВКЛ) або татарскай. Са стварэннем рэгулярнай арміі ВКЛ у XVIII ст. званне «паручнік» першапачаткова ўжывалася толькі ў кавалерыі і толькі ў 1770-х гг. у пяхоце.

З увядзеннем знакаў адрознення ў канцы XVIII ст. мелі тры зорачкі на пагоне ў пяхоце, артылерыі і лёгкай кавалерыі і тры стужкі на эпалеце ў падраздзяленнях Нацыянальнай кавалерыі.

У літоўскай арміі 1812 г. знакам адрознення паручніка была адна стужка на эпалеце без махры.

Ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь адпавядае званню «старшы лейтэнант». У Войску Польскім, арміях Чэхіі і Славакіі «паручнік» — другое афіцэрскае званне.

## Літаратура 
* *Чаропка Станіслаў.* Станаўленне сістэмы знакаў адрознення ў арміі ВКЛ // Актуальные проблемы в изучении и преподавании общественно-гуманитарных дисциплин: сб. статей. — Витебск, 2012.

Катэгорыя:Воінскія званні
Віктар Эмануіл II

**Віктар Эмануіл II** (; , , Сардзінскае каралеўства — , , Італія) — кароль Сардзінскага каралеўства (П’емонта) c 1849, з савойскай дынастыі; першы кароль адзінай Італіі новага часу з 1861 года (сталіца — Турын, з 1865 года — Фларэнцыя, з 1871 — Рым).

## Сям’я 
У 1842 годзе ён ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой Адэльгейдай Аўстрыйскай (1822—1855), дачкой габсбургскага віцэ-караля Ламбардыі Райнера Іосіфа, у іх нарадзіліся восем дзяцей, з якіх выжылі пяць:
* Клацільда (1843—1911), замужам за прынцам Напалеонам («Плон-Плонам»), стрыечным братам Напалеона III,
* Умберта I (1844—1900) атрымаў у спадчыну ад бацькі Італію,
* Амадэй (1845—1890), кароль Іспаніі (1871—1873), герцаг Аоста (1845—1890),
* Адон Яўген (1846—1866),
* Марыя Піа (1847—1911), жонка караля Партугаліі Луіша I.
* Карл Альберт (1851—1854)
* Віктар Эмануіл (1852), памёр пры нараджэнні
* Віктар Эмануіл (1855), пражыў 4 месяцы

Пахаваны ў рымскім Пантэоне. Надпіс на надмагіллі ў Пантэоне абвяшчае: «» (Бацька Айчыны). Велічны помнік Віктару Эмануілу II на плошчы Венецыі ў Рыме мае ў народзе іранічную мянушку «macchina da scrivere» («Пішучая машынка»). Таксама вядомы помнік у Падуі працы скульптара Адаарда Табакі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Савойская дынастыя
Катэгорыя:Герцагі савойскія
Катэгорыя:Каралі сардзінскія
Катэгорыя:Каралі італьянскія
Катэгорыя:Кавалеры Вышэйшага ордэна Святога Дабравешчання
Катэгорыя:Кіраўнікі П’емонта
Губернатар Ватыкана

**Губернатар Ватыкана** — старшыня губернатарства (Governatorato) дзяржавы-горада Ватыкан. Губернатар Ватыкана - дэ факта кіраўнік урада Ватыкана, які дзейнічае з паўнамоцтвамі прэм'ер-міністра, кіруючы Ватыканам ад імя яго суверэна - Папы рымскага.
 
Цяперашні губернатар Ватыкана - кардынал Джузэпэ Бертэла, папярэднім губернатарам (2006-2011 гады) быў італьянскі кардынал Джавані Лаёла, а да яго - кардынал Шока (губернатар ў 1997-2006 гадах). Да прызначэння кардынала Шокі пасада губернатара была вакантнай на працягу 45 гадоў, з моманту смерці маркіза Каміла Серафіні ў 1952 годзе.

## Губернатары Ватыкана 
* маркіз Каміла Серафіні (1929—1952);
* кардынал Эдмунд Казімір Шока (1997—2006);
* кардынал Джавані Лаёла (2006—2011);
* кардынал Джузэпэ Бертэла (2011—).

## Літаратура 
* Francesco Clementi: La nuova “Costituzione” dello Stato della Citta del Vaticano;
* Luca Martini: Le caratteristiche peculiari dello Stato della Citta del Vaticano: istituzioni e nuova costituzione ;
* Sullo Stato della Citta del Vaticano - v. F. Clementi, Citta del Vaticano, Bologna, Il Mulino, 2009 .

Катэгорыя:Рымская курыя
Сусветны сабор

**Сусветныя саборы** (, ) — сходы пераважна епіскапату хрысціянскай Царквы ў яе сусветнай поўніцы, на якіх абмяркоўваюцца пытанні і выносяцца рашэнні дактрынальнага (дагматычнага), царкоўна-палітычнага і судова-дысцыплінарнага характару.
 
У самым пачатку гісторыі Касцёла тэрмін Σύνοδος ужываўся ў дачыненні да кожнага царкоўным сходу. Аднак, на працягу III стагоддзя тэрмін пачалі ўжываць у адносінах да сходаў біскупаў (хоць прысутнічаць маглі не толькі біскупы) для кіравання Касцёлам. Самыя першыя з вядомых мясцовых сабораў праводзіліся ў II стагоддзі, а да 300 года сход біскупаў правінцыі стаў звыклым спосабам царкоўнага кіравання. Пасля таго як Канстанцін I абвясціў памяркоўнасць адносна хрысціян (313 год) і пераследы скончыліся, біскупы з многіх правінцый атрымалі магчымасць сабрацца ў агульным саборы. Тым не менш ідэя Сусветнага сабору і яго спецыфічнае значэнне развіваліся павольна. Царква ў агульнаімперскім маштабе пачала праводзіць Сусветныя саборы, што мела на ўвазе ўдзел прадстаўнікоў усіх памесных цэркваў, - звычайна па ініцыятыве рамейскіх імператараў.

## Спіс сусветных сабораў 
* 1. 325 год — І Нікейскі
* 2. 381 год — І Канстанцінопальскі
* 3. 431 год — Эфескі
* 4. 451 год — Халкідонскі
* 5. 553 год — ІІ Канстанцінопальскі
* 6. 680-681 гады — ІІІ Канстанцінопальскі
* 7. 787 год — ІІ Нікейскі

### Наступныя саборы (прызнаюцца толькі Каталіцкай Царквой) 
* 8. 869—870 гады — IV Канстанцінопальскі
* 9. 1123 год — І Латэранскі
* 10. 1139 год — ІІ Латэранскі
* 11. 1179 год — ІІІ Латэранскі
* 12. 1215 год — IV Латэранскі
* 13. 1245 год — І Ліёнскі
* 14. 1274 год — ІІ Ліёнскі
* 15. 1311—1312 гады — В’енскі
* 16. 1414—1418 гады — Канстанцкі
* 17. 1431—1449 гады — Базыльскі
* 18. 1512—1517 гады — V Латэранскі
* 19. 1545—1563 гады — Трыдэнцкі
* 20. 1869—1870 гады — І Ватыканскі
* 21. 1962—1965 гады — ІІ Ватыканскі


Катэгорыя:Хрысціянства
Катэгорыя:Храналогіі
Карл Мангейм

**Карл Мангейм** (; , Будапешт — ) — нямецкі філосаф, сацыёлаг; адзін са стваральнікаў сацыялогіі ведаў.

## Біяграфічныя звесткі 
Працаваў у Германіі і Англіі. Сярод асноўных работ - «Ідэалогія і ўтопія» (1929), «Дыягназ нашага часу» (1943), «Эсэ па сацыялогіі культуры» (1956) і інш.

## Светапогляд 
Разглядаў змену пакаленняў як універсальны працэс, заснаваны на біялагічным развіцці жыцця чалавека. У выніку такой натуральнай змены пакаленняў у культурна-гістарычным працэсе паяўляюцца новыя ўдзельнікі, а старое пакаленне (абмежаванае сваім узростам і ступенню актыўнасці) перадае новаму свой культурны вопыт. Культурныя мэты К. Мангейм упадабляў жыццёвым, біялагічным, таму субкультуры лічыў наступствам тых адрозненняў, якія характэрны для розных пакаленняў людзей. Сцвярджаў, што субкультуры адлюстроўваюць працэс прыстасавання да дамінуючай культуры.

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Будапешце
Катэгорыя:Філосафы Венгрыі
Катэгорыя:Філосафы Германіі
Катэгорыя:Філосафы XX стагоддзя
Катэгорыя:Сацыёлагі Германіі
Катэгорыя:Сацыёлагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Сацыяльная філасофія
Катэгорыя:Сацыялогія культуры
Катэгорыя:Фенаменолагі
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Памерлі ў Лондане
Катэгорыя:Сацыяльныя філосафы
Міжнародны аэрапорт імя Леанарда да Вінчы

**Міжнародны аэрапорт імя Леанарда да Вінчы** або **Аэрапорт Ф’юмічына** () — найбуйнейшы аэрапорт Італіі. У 2011 годзе яго паслугамі скарысталіся каля 37 мільёнаў пасажыраў. Размешчаны на паўднёвы захад ад Рыма, прыкладна за 30 км ад цэнтра італьянскай сталіцы, у невялікім горадзе Ф’юмічына. Названы ў гонар вялікага мастака эпохі Адраджэння Леанарда да Вінчы.

## Гісторыя 
Афіцыйнае адкрыццё новага аэрапорта Рыма адбылося 15 студзеня 1961 года. Ён разгрузіў аэрапорт Чампіна, у якім пачалі абслугоўваць мясцовыя і чартарныя рэйсы, а пасля - лоу-кост авіякампаніі. На момант адкрыцця былі пабудавана дзве УПП. На працягу дзесяцігоддзя Alitalia інвеставала значныя сродкі ў новы тэрмінал, ангары і базу тэхабслугоўвання, у гэты ж час была пабудавана трэцяя УПП (16L/34R).
 
У цяперашні час у аэрапорце Леанарда да Вінчы 4 УПП: 16L/34R і 16R/34L (даўжынёй амаль 4,000 м), 16C/34C (побач з 16L/34R), звычайна выкарыстоўваецца як стырновая дарожка і пры рамонце 16L/34R і 07 / 25, якая выкарыстоўваецца толькі для ўзлёту пры пэўных вятрах.
 
З 2005 года аэрапорт мае курса-глісадную сістэму (ILS) па катэгорыі III B. У 2007 годзе праводзілася мадэрнізацыя, якая дазволіла павялічыць колькасць узлётаў-пасадак у гадзіну ва ўмовах густога туману з 10 да 30.
 
Мадэрнізацыя тэрмінала аэрапорта праводзілася ў 1990-я гады:
 
1991: Адкрыты пірс для ўнутраных рэйсаў з 12 тэлетрапамі (Пірс A);
 
1995: Адкрыты міжнародны пірс з 10 тэлетрапамі (Пірс B);
 
1999: Адкрыты заходні сатэліт з 11 тэлетрапамі (сатэліт C), звязаны цягніком-шатлам з асноўным тэрміналам;
 
2000: Адкрыты новы ўнутраны тэрмінал (Тэрмінал A). Перакампанаваны тэрмінальныя будынкі, на дадзены момант: Тэрмінал l A (і пірс A), Тэрмінал AA, Тэрмінал B (і пірс B), Тэрмінал C (і заходні сатэліт);
 
2004: Адкрыты новы грузавы тэрмінал Карга-Сіці;
 
2008: Адкрыты Тэрмінал 5 (950,000 пасажыраў у год). Праводзіліся работы па будаўніцтве пірса C.
 
2009: Замест літарнага пазначэння тэрміналаў пачалі выкарыстоўваць лічбы - А стаў T1, AA - T2, B і C - T2, тэрмінал 5 застаўся T5.
 
2010: Уведзена новая сістэма кіравання багажом.

Катэгорыя:Аэрапорты Італіі
Катэгорыя:Аэрапорты Рыма
Катэгорыя:Аэрапорты, названыя ў гонар людзей
Катэгорыя:Транспарт Рыма