open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Герд Мюлер

**Герхард (Герд) Мюлер** (;  — 15 жніўня 2021) — нямецкі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1974 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Міжнародная кар’ера 
Мюлер забіў 68 галоў у 62 матчах за нацыянальную зборную ФРГ і з’яўляецца адным з нешматлікіх гульцоў, якія адыгралі больш за 50 матчаў, хто забіў галоў больш, чым выходзіў на поле. Нават Пеле не мае такога дасягнення.

За зборную ён пачаў выступаць у 1966 годзе і скончыў 7 ліпеня 1974 года, выйграўшы чэмпіянат свету на родным стадыёне ў Мюнхене. У фінальным матчы супраць Нідэрландаў, які скончыўся з лікам 2:1, Мюлер забіў пераможны гол. Пасля Мюлер тлумачыў сваё рашэнне завяршыць кар’еру ў зборнай ва ўзросце 28 гадоў жаданнем больш праводзіць часу з дачкой.

Доўгі час яму належаў рэкорд па колькасці галоў, забітых на чэмпіянатах свету, пакуль на чэмпіянаце 2006 Раналду не перасягнуў гэты рэкорд. Раналду гуляў на чатырох чэмпіянатах, забіваў на трох. Герд Мюлер выступаў толькі на двух, у 1970 годзе ён забіў 10 і ў 1974 — 4. Таксама ён быў найлепшым бамбардзірам чэмпіянату Еўропы, на якім зборная ФРГ стала пераможцам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Форт Лодэрдэйл Страйкерс
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёрдлінген
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1974
Катэгорыя:Уладальнікі «Залатога мяча»
Катэгорыя:ФІФА 100
Мікрараён

**Мікрараён** — структурная адзінка сучаснай жыллёвай забудовы буйных населеных пунктаў. У вялікіх гарадах разлічаны на 12—20 тысяч жыхароў, у сярэдніх — на 6—12 тысяч. Складаецца з комплексу жылых дамоў, устаноў культурна-бытавога абслугоўвання насельніцтва, зялёных зон. Забудоўваецца як адзіная ці расчлянёная на групы жылых дамоў архітэктурна-прасторавая арганізацыя тэрыторыі з улікам прыродных і кліматычных умоў. Часта ўпісваецца ў адзін квартал.

На Беларусі першыя мікрараёны з’яўляюцца ў канцы 1950-х — пачатку 1960-х (у Мінску — з 1958). Размяшчалі іх на свабодных тэрыторыях паблізу існуючай забудовы, на ўскрайнах гарадоў, а таксама на месцы забудовы, якая патрабавала рэканструкцыі. З канца 1960-х у вялікіх гарадах перайшлі да забудовы тэрыторый буйнымі структурнымі адзінкамі — жылымі раёнамі, у склад якіх уваходзяць мікрараёны, што дазволіла арганічна звязваць архітэктуру з ландшафтам і транспартнымі камунікацыямі.

З сярэдзіны 1990-х па цяперашні час масавая забудова канцэнтрыруецца ў мікрараёнах, планіраванне якіх вялося раней (У Мінску — Лошыца, Сухарава, Уручча-5, 6 і г.д.). У іх будаўніцтве рэалізуецца складаны сплаў разнастайных прыёмаў архітэктурна-планіровачнай арганізацыі жылых тэрыторый, што атрымалі распаўсюджанне ў другой палове ХХ стагоддзя.

Катэгорыя:Горадабудаўніцтва
Місуры (рака)

**Місуры** () — рака ў Паўночнай Амерыцы, галоўны (правы) прыток Місісіпі. Даўжыня 4090 км,
плошча басейна 1371,1 тыс. км² (з іх каля 10 тыс. км² у межах Канады). Вытокі і большая частка верхняга цячэння — у Скалістых гарах (у раёне Елаўстонскага нацыянальнага парку). У сярэднім цячэнні (ад вусця р. Мілк да вусця р. Джэймс) рака перасякае плато Місуры, дзе месцамі цячэ ў цяснінах, утварае парогі. Ніжняе цячэнне ў межах Цэнтральных раўнін, дзе рэчышча няўстойлівае, шырокая пойма абвалаваная для аховы ад паводак. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2,6 тыс. м³/сек. Галоўныя прытокі: Елаўстан, Плат, Канзас, Шаен (правыя), Джэймс (левы). Жыўленне у верхнім цячэнні снегавое, у сярэднім і ніжнім — пераважна дажджавое. Высокае веснавое разводдзе (павышэнне ўзроўню вады каля вусця да 12 м) і нізкая летняя межань. Характэрны моцныя паводкі. Цвёрды сцёк 220 млн.т/год; вада брудна-бурага колеру. Сістэма буйных вадасховішчаў (Форт-Пек, Гарысан, Аахэ) на Місуры і ў яе басейне служыць для рэгулявання сцёку, ірыгацыі, энергетыкі.

Суднаходства да г.Су-Сіці для вялікіх суднаў і да г. Форт-Бентан для малых суднаў у мнагаводны перыяд. Буйныя гарады і порты: Омаха, Канзас-Сіці (Канзас) і Канзас-Сіці (Місуры).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі ЗША
Катэгорыя:Прытокі Місісіпі
На чужыне

**«На чужыне»** — літаратурна-грамадскі часопіс Рыжскага аддзела БКАТ «Бацькаўшчына». Выйшаў адзін нумар, у сакавіку 1920, у Рызе. Асноўная мэта выдання — згуртаваць «усе беларускія сілы, працуючыя на чужыне». Рэд. Р. Казячы.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Часопісы Латвіі на беларускай мове
Катэгорыя:1920 год у Латвіі
Місісіпі

**Місісі́пі** (, МФА: ; на мове аджыбвэ *misi-ziibi* або *gichi-ziibi* — «вялікая рака») — рака ў ЗША, адна з найвялікшых рэк свету. Місісіпі — галоўная рака найбуйнейшай рачной сістэмы ў Паўночнай Амерыцы. Працякае выключна на тэрыторыі Злучаных Штатаў Амерыкі, хоць яе басейн распаўсюджваецца і на Канаду. Вытокам Місісіпі лічыцца або Нікалет-Крык, або возера Айтаска, у які ён упадае. Выток размешчаны ў штаце Мінесота на вышыні прыкладна 530 м над узроўнем мора. Рака галоўным чынам цячэ ў паўднёвым кірунку і дасягае даўжыні ў 3770. У 1518 ці 1519 годзе ў дэльту ракі заходзілі судны іспанскай экспедыцыі Алонса Альварэса дэ Пінеда, а ў канцы кастрычніка 1528 года да дэльты Місісіпі выйшла іншая іспанская экспедыцыя — Панфіла дэ Нарваэса, які, як і некалькі яго спадарожнікаў, патануў у водах ракі. Іспанцы называлі раку «Рака Святога Духу» (; хто даў ёй гэта імя — дэ Сота ці хтосьці з яго папярэднікаў, дакладна не вядома.

У XVII стагоддзі пачалося даследаванне ракі французскімі падарожнікамі. У 1682 годзе ўся нізіна Місісіпі была абвешчана ўладаннем Францыі і ў гонар французскага караля Луі XIV была названа Луізіянай. У 1718 годзе за 160 кіламетраў ад вусця быў заснаваны Новы Арлеан. Паводле Парыжскага дагавора 1763 года землі на ўсход ад вусця Місісіпі былі перададзены Вялікабрытаніі, а на захад — Іспаніі. У 1800 годзе Францыя выкупіла Іспанскую Луізіяну, а ў 1803 годзе прадала яе ЗША. Перамога над Вялікабрытаніяй у Арлеанскай бітве ў 1812 годзе дала ЗША права на валоданне ўсім вусцем ракі Місісіпі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 

Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян
Катэгорыя:Рэкі Аявы
Катэгорыя:Рэкі Арканзаса
Катэгорыя:Рэкі Вісконсіна
Катэгорыя:Рэкі Ілінойса
Катэгорыя:Рэкі Кентукі
Катэгорыя:Рэкі Луізіяны
Катэгорыя:Рэкі Мінесоты
Катэгорыя:Рэкі Місісіпі
Катэгорыя:Рэкі Місуры
Катэгорыя:Рэкі Тэнесі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Навіяль

**Навіяль** (ад кораня *nov-*, «новы», і скарачэння *IAL* — «міжнародная дапаможная мова») — штучная мова, створаная прафесарам Ота Есперсенам, дацкім лінгвістам, які раней удзельнічаў у праекце Іда.

Слоўнік мовы Навіяль у большасці складаецца са словаў германскага і раманскага паходжання, а яе граматыка заснаваная на англійскай мове.

Упершыню Навіяль была прапанавана ў кнізе Есперсена «Міжнародная мова» (1928), затым пабачыў свет слоўнік мовы Навіяль (1930). Пасля смерці Есперсена ў 1943 годзе праект спыніў ці значна запаволіў развіццё. У пачатку 1990-х гадоў, калі ў Сеціве ўзнікла мода пісаць штучнымі мовамі, на Навіяль зноў звярнулі ўвагу.

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:Міжнародныя дапаможныя мовы
Нангапарбат

**Нангапарбат** () — гара ў горнай сістэме Гімалаяў. Вышыня 8126 м.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Катэгорыя:Гімалаі
Катэгорыя:Горы Пакістана
Напружанасць электрычнага поля

**Напру́жанасць электры́чнага по́ля** — фізічная вектарная велічыня, што з'яўляецца дынамічнай характарыстыкай электрычнага поля, і вызначаецца як адносіна сілы, што ўздзейнічае на зарад з боку поля, да велічыні гэтага зарада:

\vec E = \frac \vec F q

Напружанасць электрычнага поля вызначаецца асобна для кожнага пункта. Электрычнае поле, якое мае аднолькавую напружанасць ва ўсіх пунктах, называецца аднародным.

Калі напружанасць поля ў пункце вядомая, гэта дае магчымасць вызначыць сілу, якая будзе дзейнічаць на электрычны зарад у гэтым пункце:

\vec F = \vec E q

З закона Кулона вынікае, што напружанасць электрычнага поля, што страраецца пунктавым зарадам, роўная

E = \frac q {4 \pi \epsilon_0 \epsilon r^2}

або ў вектарнай форме:

\vec E = \frac {q \vec r} {4 \pi \epsilon_0 \epsilon r^3}

дзе q — велічыня зарада, \epsilon_0 — універсальная электрычная пастаянная, \epsilon — дыэлектрычная пранікальнасць асяроддзя, \vec r — вектар, які злучае зарад і дадзеную кропку.

Напружанасць поля, якое ствараецца сістэмай з некалькіх пунктавых электрычных зарадаў складаецца з напружанасцяў кожнага з гэтых зарадаў (прынцып суперпазіцыі):

\vec E = \Sigma \vec E_i = \frac 1 {4 \pi \epsilon_0 \epsilon} \Sigma \frac {\vec r} {r^3}

У выпадку раўнамернага размеркавання зараду па пэўнай лініі, паверхні або аб'ёме, напружанасць поля вызначаецца шляхам інтэгравання. У прыватнасці:

* напружанасць поля зараджанай прамой са шчыльнасцю зараду \tau Кл/м, на адлегласці r ад яго:

E = \frac \tau {2 \pi \epsilon_0 \epsilon r}

* напружанасць поля зараджанай плоскасці з паверхневай шчыльнасцю зараду \sigma:

E = \frac \sigma {2 \epsilon_0 \epsilon}

## Гл. таксама 
* Агні святога Эльма

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Электрастатыка
Юзаф Нарановіч-Наронскі

**Юзаф Нарановіч-Наронскі** або **Язэп Нарановіч-Наронскі** () — вялікалітоўскі інжынер, картограф і гісторык. Пратэстант паводле веравызнання, лічыў сябе русінам.

Вучыўся ў кальвінісцкай гімназіі ў Кейданах і, магчыма, у Нідэрландах. З 1644 года на службе ў Януша Радзівіла, у 1644—1653 гадах зрабіў планы радзівілаўскіх гарадоў ВКЛ. Пасля смерці Януша Радзівіла пераехаў у Прусію да Багуслава Радзівіла. У Прусіі стварыў «Генеральную карту Усходняй Прусіі», падрыхтаваў праект злучэння рэк Нёмана і Прэголі для простай сувязі Прусіі з ВКЛ. Памёр у Кёнігсбергу. Большасць вядомых па крыніцах прац Ю. Нарановіча-Наронскага не захавалася.

## Бібліяграфія 
* «Мастацтва матэматычных навук» (1650), праца па оптыцы, геаметрыі і фартыфікацыі.
* 
* «Мастацтва артылерыі» (1665)
* «Праўдзівая гісторыя манархіі скіфаў і сарматаў» (1670), праца па гісторыі Рэчы Паспалітай.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Нарановіч-Наронскі Ю. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 5. — Мн: БелЭн, 1999. — С. 277.
* *Катлярчук А.* «Уцёкі мазгоў», ці Лёсы пратэстантаў Вялікага Княства Літоўскага ў другой палове XVII ст. // Спадчына. 2006. № 1.

Катэгорыя:Картографы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Выпускнікі Кейданскай гімназіі
Народная этымалогія

**Наро́дная этымало́гыя** () — спецыфічная моўная з’ява поўнага або частковага пераасэнсавання слова праз адвольнае збліжэнне яго з блізкімі гучаннем словамі. Паняцце ўведзена нямецкім лінгвістам Ферстэманам у 1852 годзе.

З’ява народнай этымалогіі назіраецца не толькі ў народзе, яна адыграла значную ролю і ў канструкцыях гэтак званай навуковай этымалогіі, асабліва там, дзе імкнуліся пераменшыць уплыў іншых моў на сваю, або перабольшыць уплыў сваёй мовы на іншыя. Для першага выпадку характэрна стаўленне ў мінулым расійскіх этымолагаў да цюркскага фонду рускай мовы, для другога — стаўленне ў мінулым нямецкіх этымолагаў да раманскага і ўсходняга фонду міжнароднай тэхнічнай тэрміналогіі. Таму паняцце *народная этымалогія* не вельмі ўдалае, бо абгрунтавана толькі гістарычна. Аднак спробы замяніць яго іншымі паняццямі — *ілжывая этымалогія*, *лексічная асіміляцыя*, *лексічная асацыяцыя*, пакуль поспеху не мелі.

## Літаратура 
* Народная этымалогія // Беларускі фальклор: Энцыклапедыя. Т. 2. — Мінск, 2006. — С. 229—230.
* *Шор Р.* Народная этимология // Литературная энциклопедия: В 11 т. — М., 1929—1939. Т. 7. — М.: ОГИЗ РСФСР, гос. словарно-энцикл. изд-во «Сов. Энцикл.», 1934. — Стб. 607—608.

Катэгорыя:Этымалогія
Наразная зброя

**Наразная зброя** — агнястрэльная зброя, у якой канал ствала мае нарэзы (вінтавыя барозны), якія надаюць снараду (кулі) вярчэнне вакол падоўжнай восі, часткова ператвараючы ў вярчэнне энергію паступальнага руху снарада (кулі). Вярчэнне снарада (кулі) ў палёце забяспечвае яго ўстойлівасць на траекторыі, павышае дальнасць і кучнасць стральбы.

Нарэзка бывае **правая** (злева ўверх направа; у пераважнай большасці сістэм узбраення) і **левая** (справа ўверх налева; у французскіх сістэмах узбраення).

Існаванне нарэзкі прыводзіць да існавання розных спосабаў вымярэння калібру зброі.

У час станаўлення наразной зброі (XIX ст.) існавалі шматлікія віды нарэзкі і спосабы надання вярчэння снараду (кулі) — гл. . У наш час наданне вярчэння пераважна здзяйсняецца ў артылерыі — з дапамогай вядучага паяска з матэрыялу, больш мягкага за сталь ствала, у стралковай зброі — праз выкарыстанне абалонкі кулі з такога матэрыялу.

З’яўленне наразной (стралковай) зброі адносяць да XV ст. Масавае выкарыстанне наразной зброі пачалося ў сярэдзіне XIX ст., з развіццём тэхналогій і масавых метадаў вытворчасці.

Катэгорыя:Агнястрэльная зброя
Хасэ Насасі

**Хасэ Насасі** (*José Nasazzi Yarza*;  — ) — футбаліст зборнай каманды Уругвая. Абаронца. Чэмпіён свету 1930.

## Біяграфія 
За сваю кар’еру на прафесійным узроўні правёў за «Белья Віста» (1922—32) — 250 матчаў (8 галоў) і за «Насьяналь» (1932—36) — 90 матчаў (10 галоў).

У зборнай Уругвая ў 1923 (4 лістапада) — 1936 (20 верасня) Правёў 41 матч.

Стадыён клуба «Белья Віста» названы ў гонар Насасі.

## Тытулы 
* Чэмпіён свету 1930
* Алімпійскі чэмпіён 1924, 1928
* Чэмпіён Паўднёвай Амерыкі: 1923, 1924, 1926, 1935
* Чэмпіён Уругвая 1933, 1934

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Насьяналь Мантэвідэа
Катэгорыя:Ігракі ФК Белья Віста
Катэгорыя:Ігракі ФК Раланд Мур
Катэгорыя:Ігракі ФК Літа
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Уругвая
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1930
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:Памерлі ад раку стрававода
Нацыянальны дамен верхняга ўзроўню

**Нацыянальны дамен верхняга ўзроўню** - дамен верхняга ўзроўню прызначаны асобнай краіне, напрыклад .by - для Беларусі, .uk - для Вялікабрытаніі.

*
Наша думка

**На́ша ду́мка** —  штотыднёвая грамадска-палітычная і літаратурная газета прагрэсіўнага кірунку. Выходзіла на беларускай мове ў Вільні (24 лютага 1920 — 8 ліпеня 1921). Рэдактар-выдавец Максім Гарэцкі. Выйшла 27 нумароў. Забаронена польскімі ўладамі.

Асноўную ўвагу аддавала палітычнаму і эканамічнаму становішчу Заходняй Беларусі пад уладай Польшчы, распаўсюджанню ідэй вызваленчага руху. Выкрывала палітыку буржуазна-памешчыцкіх колаў, разглядала зямельнае пытанне, змагалася за беларускую культуру і асвету, пісала пра палітычнае становішча БССР. На старонках газеты змешчаныя творы Максіма Гарэцкага (пад псеўданімам А. Мсціслаўскі, Дзед Кузьма і інш.), Антона Луцкевіча, Макара Краўцова, Леапольда Родзевіча, Ігната Канчэўскага, Юркі Лістапада, Ігната Дварачаніна, Станіслава Шыманоўскага, Казіміра Сваяка, Уладзіміра Жылкі, П. Прадухі, В. Сталяронка, Кандрата Лейкі, П. Простага, Сымона Рака-Міхайлоўскага, Міхася Чарота, творы з фальклорных збораў Аляксандра Сержпутоўскага, народныя песні з Сакольшчыны. Друкавала выступленні па пытаннях развіцця тэатра, выяўленчага мастацтва, літаратуры, гісторыі беларускай культуры.

## Літаратура 
**Арсень Ліс* «Наша Думка» /  — С. 314

## Спасылкі 
* «Наша думка» (1920—1921) // Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх (

Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Наша ніва (1920)

**«На́ша ні́ва»** ― штотыднёвая грамадска-палітычная і літаратурная газета дэмакратычнага кірунку. *Другая* газета з такою назвай, спроба аднаўлення аднайменнага выдання перыяду 1906—1915 гадоў. Выдавалася ў Вільні, на беларускай мове, у перыяд з 28 кастрычніка па 20 снежня 1920 года. Агулам выйшла 9 нумароў. Рэдактар — У. Знамяроўскі, з 3-га нумару.

Газета асвятляла падзеі, звязаныя з акупацыяй Беларусі польскімі войскамі і падрыхтоўкай яе падзелу між суседнімі дзяржавамі. Шмат увагі звяртала на палітычную будучыню Беларусі, на неад'емнасць права беларусаў на ўласную суверэнную дзяржаву. Пісала пра стварэнне Сярэдняй Літвы. Негатыўна выказвалася пра дзеянні С. Булак-Балаховіча.

Аўтары: М. Гарэцкі, К. Сваяк, Н. Арсеннева, І. Гумянок, С. Чараўнік, У. Знамяроўскі, Ярашэўскі, І. Мялешка.

Забаронена польскай вайсковай цэнзурай.

## Літаратура 
* *А. Ліс.* «Наша ніва» [1920] // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 5. / Беларус. Энцыкл. ; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. ISBN 985-11-0141-9.

Катэгорыя:Газеты Вільні на беларускай мове
Катэгорыя:1920 год у Вільні
Наша слова

**Наша слова** — папулярная назва ў беларускай культуры.

## Беларускія выданні з гэтай назвай 
* «Наша слова» — беларускі рукапісны часопіс
* «Наша слова» — газета Таварыства беларускай мовы
Наша ніва

**«На́ша ні́ва» **— папулярная назва ў беларускай культуры.

## Беларускія выданні з такой назвай 
* **Газета «Наша Ніва» (1906)**
* **Газета «Наша Ніва» (1920)**
* **Газета «Наша Ніва» (1991)**

## Гл. таксама 
**Газета «Ніва»**
Наша слова (1990)

**«На́ша сло́ва»** — штотыднёвая газета, орган Таварыства беларускай мовы.

Выдавалася з сакавіка 1990 года ў Мінску як штотыднёвы бюлетэнь. Са студзеня 1991 да красавіка 1997 — штотыднёвая газета.

На пачатку 1990-х выходзіла ў друкарні «Чырвоная зорка», дзе не было абсталявання для аўтаматычнага ўкладання ўнутраных старонак, на працягу чатырох гадоў кожны нумар «Нашага Слова» ўручную збіралі Андрэй Вашкевіч з мамай.

Змяшчала інфармацыйныя, публіцыстычныя, гістарычныя, палемічныя, агітацыйныя і мовазнаўчыя матэрыялы па праблемах беларускай мовы і культуры.

Рэспубліканская рада ТБМ прыняла 26 верасня 1997 года пастанову пра ўзнаўленне выдання, што было даручана Лідскай радзе ТБМ. З лістапада 1997 года газета выходзіць у Лідзе як прыватнае штотыднёвае выданне для дзяцей старэйшага ўзросту.

Станам на 2016 год, уваходзіла ў асацыяцыю выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі».

## Галоўныя рэдактары 
* Эрнест Васільевіч Ялугін (1991—1997).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны партал
* «Наша слова» на kamunikat.org
* Асацыяцыя выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі» 

Катэгорыя:Газеты Беларусі
Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Катэгорыя:Аб’яднаныя Масмедыі
Катэгорыя:1990 год у Беларусі
Катэгорыя:Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны
Катэгорыя:Даліна (Лідскі раён)
Нельсан (рака)

**Нельсан** () — рака ў Канадзе. Даўжыня 644 км (з Саскачэванам 2568 км). Вадазбор 1072 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2,37 тыс. м³/сек. Выцякае з возера Вініпег, працякае цераз шэраг азёр, утварае парогі, упадае ў Гудзонаў заліў. Ажыццяўляе сцёк азёрна-рачной сістэмы Боў-Саскачэван-Нельсан. Ледастаў ад лістапада да мая. На Нельсане — вадасховішча Вініпег. Суднаходная ў ніжнім цячэнні.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Манітобы
Незалежная Беларусь

**«Незалежная Беларусь»** — грамадска-палітычная і літаратурная газета, орган Віленскага беларускага нацыянальнага камітэта. Выходзіла на беларускай мове, у Вільні (3 верасня 1919 — 10 лістапада 1919). Выходзіла 3 разы на тыдзень. Рэдактары-выдаўцы А. Карабач, а пазней П. Мядзёлка (з 6-га нумару) і Ф. Аляхновіч. Аддавала асноўную ўвагу актуальным праблемам грамадска-палітычнага і сацыяльнага жыцця Заходняй Беларусі. Выйшла 14 нумароў. Забаронена польскай вайсковай цэнзурай.

## Змест 
Публікавала весткі з фронту, змагалася за беларускую адукацыю, інфармавала пра дзейнасць беларускіх арганізацый у Адэсе, працу створанай вясной 1919 году ў Горадні Грамады беларускай моладзі, паведамляла пра стварэнне Беларускай вайсковай камісіі на чале з Паўлам Алексюком, фармаванне ў Слоніме аддзелаў беларускага войска пад камандаваннем палкоўніка Гасана Канапацкага. Змяшчала на сваіх старонках мемарыял Беларускай цэнтральнай рады Віленшчыны і Гарадзеншчыны, адозвы і рэзалюцыі Беларускай вайсковай камісіі, інфармацыю пра спыненне дзейнасці Беларускай гімназіі ў Будславе, жыццё беларусаў у Латвіі. Друкавала некаторыя літаратурныя творы Селяніна і Змітрака Бядулі, карэспандэнцыю пра дзейнасць беларускага тэатру ў Горадні.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* «Незалежная Беларусь» (1919) // Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх ()

Катэгорыя:Газеты Вільні на беларускай мове
Катэгорыя:Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1919 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1919 годзе
Катэгорыя:1919 год у Вільні
Фрэдэрык Норт

**Фрэдэрык Норт** (; , Лондан — , Лондан) — 12-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі.

Змяніўшы герцага Графтана ў лютым 1770 года, Норт заставаўся на чале ўрада на працягу дванаццаці самых насычаных падзеямі гадоў у брытанскай гісторыі XVIII стагоддзя. Кароль Георг III высока цаніў маладога прэм’ер-міністра. Жорсткая фінансавая палітыка Норта вылілася ў паўстанне амерыканскіх каланістаў. Першым званком стала Бостанскае чаяванне — рэакцыя на ўведзеныя ўрадам мытныя пошліны. Недаацэньваючы сілы і рашучасць каланістаў пайсці да канца, Норт спрабаваў прывесці іх да пакоры.

У 1778 годзе, адчуваючы недахоп у ваеннай сіле, урад адмяніў шэраг прававых абмежаванняў на каталікоў, уключаючы забарону службы ў войску. Гэта рашэнне выклікала народныя пратэсты і вылілася ў бунт лорда Гордана ў 1780 годзе, калі на працягу тыдня ў Лондане былі масавыя беспарадкі і ўводзілася ваеннае становішча.

Пры абароне біляў у Парламенце Норту было складана супрацьстаяць Эдмунду Бёрку і Чарлзу Джэймсу Фоксу. Норт мала разумеў у справах вайны і дыпламатыі. Весткі аб паразах лёгка прыводзілі яго ў паніку і схілялі да думак аб міры. У сакавіку 1782 кароль даў нарэшце згоду прыняць яго адстаўку.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Канцлеры казначэйства Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Выпускнікі Ітана
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Торы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лідары Палаты абшчын
Нувістар

, 1960-я)]]
**Нуві́стар** ( — новы пагляд) — назва класу металакерамічных электронных лямпаў. Верагодна, былі ўпершыню выпушчаны кампаніяй RCA (1959).

У канструкцыі корпус выраблены з металу, мантажныя і ізаляцыйныя элементы — з керамікі. Электроды цыліндрычнай формы, адначасова з'яўляюцца дапаможнымі механічнымі элементамі.

У нувістарах фактычна не існуюць праблемы пашкоджання ўнутранай ізаляцыі, уплыў зарадаў на паверхні традыцыйных шкла корпусу і слюды ізаляцыі на працу лямпы. Нувістары вызначаюцца значна меншымі габарытамі, павышанымі ўдара- і вібрастойкасцю, высокай даўгавечнасцю (да 10 000 гадз.), меншым, у параўнанні з шклянымі канструкцыямі, раскідам параметраў. З п.гл. электронікі — вялікім узмацненнем пры вельмі нізкім узроўні скажэнняў, меншым анодным напружаннем у пар. з традыцыйнымі канструкцыямі.

Доўгі час нувістары паспяхова спаборнічалі з паўправадніковымі прыборамі, у першую чаргу — у вымяральнай апаратуры, пры ўзмацненні слабых сігналаў, сігналаў высокіх частот.

Катэгорыя:Электронныя кампаненты
Катэгорыя:Радыётэхніка
Алесандра Неста

{{Футбаліст
|імя                          = Алесандра Неста
|выява                        = 
|апісанне выявы               = 
|мянушка                      = 
|дата нараджэння              = 
|месца нараджэння             = 
|дата смерці                  = 
|месца смерці                 = 
|грамадзянства                = 
|рост                         = 
|вага                         = 
|пазіцыя                      = абаронца
|цяперашні клуб               = 
|нумар                        = 
|пасада                       = 
|моладзевыя клубы             = 
|клубы                        = 
|нацыянальная зборная         = 
|трэнерскія клубы             = 
|медалі                       =
 
  
 
  
 
{ style="background:transparent"
  
}
}}

**Алесандра Неста** (; нар. ) — італьянскі футбаліст (абаронца) і трэнер. Чэмпіён свету 2006 у складзе зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Лацыа
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Манрэаль
Катэгорыя:Ігракі ФК Чэнаі
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Маямі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Перуджа
Катэгорыя:Трэнеры ФК Фразінонэ
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2006
Катэгорыя:ФІФА 100
Гюнтэр Нецэр

**Гюнтэр Нецэр** (; нар. ) — нямецкі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1974 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

Адзін з найлепшых футбалістаў у гісторыі нямецкага футбола, двойчы найлепшы футбаліст ФРГ. Чэмпіён Еўропы і свету. Па апытанні МФФІС займае 93 месца сярод найлепшых футбалістаў Еўропы XX стагоддзя. Пасля заканчэння кар’еры працаваў менеджарам, пад яго кіраўніцтвам «Гамбург» выйграў Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў.

## Узнагароды 
### Камандныя 
* Чэмпіён Германіі: 1970, 1971
* Чэмпіён Еўропы: 1972
* Уладальнік Кубка Германіі: 1973
* Уладальнік Кубка Іспаніі: 1974
* Чэмпіён свету: 1974
* Чэмпіён Іспаніі: 1975, 1976

### Індывідуальныя 
* Футбаліст года ў Германіі: 1972, 1973
* Трэці футбаліст года ў Еўропе: 1972 (па апытанні France-Football)

### Трэнерскія 
* Чэмпіён Германіі: 1979, 1982, 1983
* Уладальнік Кубка Германіі: 1983
* Уладальнік Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў: 1983

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Грасхопер
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд
Катэгорыя:Ігракі ФК Барусія Мёнхенгладбах
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1974
Нябесная механіка

**Нябе́сная механі́ка** – раздзел астраноміі, які вывучае рух нябесных целаў і іх сістэм у прасторы пад уздзеяннем сіл гравітацыі і сіл іншай фізічнай прыроды. Нябесная механіка вывучае фігуры нябесных целаў і іх устойлівасць, шмат спрыяе разуменню працэсаў паходжання і развіцця нябесных целаў і іх сістэм. Практычныя задачы нябеснай механікі ўключаюць вызначэнне элементаў арбіт нябесных целаў паводле дадзеных назіранняў, у прадвылічэнні месцаў нябесных целаў. На базе нябеснай механікі развіваецца новая галіна навукі, дынаміка касмічнага палёта.

Фундамент нябеснай механікі складаюць законы Ньютана, а таксама закон гравітацыі. Гэтыя законы тэарэтычна абгрунтоўваюць атрыманыя эксперыментальным шляхам законы Кеплера, якія апісваюць рух планет і іх спадарожнікаў па арбітах.

Раздзелы нябеснай механікі:
*Тэарэтычная астраномія

## Літаратура 
* Marquis de la Place. Mecanique celeste. Hillard, Gray, Little, and Wilkins, 1829.

## Гл. таксама 
* Аберацыйны час
* Астраметрыя


Катэгорыя:Раздзелы астраноміі
Нябесны экватар

[right|thumb|300px|Нябесны экватар нахілены на 23°26’ да плоскасці [экліптыка|экліптыкі.]]
**Нябесны экватар** — плоскасць, што праходзіць цераз цэнтр нябеснай сферы перпендыкулярна восі свету. Н. э. дзеліць нябесную сферу на дзве часткі: паўночнае паўшар’е з вяршыняй у паўночным полюсе свету і паўднёвае — з вяршыняй у паўднёвым полюсе свету.

У эпоху J2000.0 нябесны экватар праходзіць праз сузор’і:

Катэгорыя:Нябесная механіка
Рычард Ніксан

**Рычард Мілхаўс Ніксан** (; , Ёрба-Лінда, штат Каліфорнія — ) — палітычны і дзяржаўны дзеяч ЗША, 37-ы прэзідэнт ЗША.

## Біяграфія 
Скончыў у 1937 годзе ўніверсітэта Дзьюка (г. Дарэм), займаўся юрыдычнай практыкай.

У 1942-46 гадах афіцэр ВМС ЗША.

З 1947 года член палаты прадстаўнікоў ад Рэспубліканскай партыі, у 1951-53 гадах сентар. У 1953-61 гадах віцэ-прэзідэнт ЗША ў адміністрацыі Дуайта Эйзенхаўэра. У 1960 прайграў прэзідэнцкія выбары Джону Кенэдзі, у 1962 беспаспяхова ўдзельнічаў у выбарах губернатара Каліфорніі. У 1968 выйграў прэзідэнцкія выбары на платформе, якая імкнулася аб’яднаць «маўклівую большасць» кансерватыўнага электарату, што выступаў супраць контркультуры і сацыяльных хваляванняў 1960-ых.

Урад Ніксана палепшыў адносіны з Кітаем (1972), падпісаў Парыжскае пагадненне 1973 года пра спыненне вайны і аднаўленне міру ў В’етнаме, заключыў шэраг дагавароў з СССР пра абмежаванне стратэгічных узбраенняў, прадухіленне ядзернай вайны, супрацоўніцтва ў розных галінах навукі, тэхнікі, культуры (1972-74).

Першы прэзідэнт ЗША, які наведаў Беларусь (1 ліпеня 1974).

9 жніўня 1974 года добраахвотна пайшоў у адстаўку (першы выпадак у гісторыі ЗША) перад пагрозай імпічменту з-за палітычнага скандалу па справе «Уотэргейт». У 1974 годзе амнісціраваны Дж. Фордам.

Аўтар кніг «Мемуары» (1978), «Ніякіх больш В’етнамаў» (1985), інш.

## Гл. таксама 
* Сантэхнікі Белага дома

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Нілтан Сантус

**Ні́лтан дус Рэйс Са́нтус** (; , Рыа-дэ-Жанэйра — , там жа) — футбаліст зборнай каманды Бразіліі. Абаронца. Чэмпіён свету 1958, 1962.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Батафогу
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Тагуатынга
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сан-Паўлу Рыу-Гранды
Катэгорыя:Трэнеры ФК Бансусесу
Катэгорыя:Трэнеры ФК Віторыя Салвадор
Катэгорыя:Трэнеры ФК Галісія
Катэгорыя:Двухразовыя чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:ФІФА 100
Нільс Бор

{{Вучоны 
 |Імя                  = Нільс Бор
 |Арыгінал імя       = 
 |Выява                 = Niels Bohr.jpg
 |Навуковая сфера        = тэарэтычная фізіка
 |Знакамітыя вучні   = Леў ЛандауХендрык КрамерсОскар КлейнОге БорДжон Уілер
 |Вядомы як         = адзін са стваральнікаў сучаснай фізікі
 |Узнагароды і прэміі     = { style="background:transparent"
  Нобелеўская прэмія па фізіцы&nbsp;(1922)
}
{ style="background: transparent"

}
 |Роспіс              = Niels Bohr Signature.svg
}}
**Нільс Хе́нрык Даві́д Бор** (;  — ) — дацкі фізік, адзін з заснавальнікаў квантавай механікі.

Нільс Бор вядомы як стваральнік першай квантавай тэорыі атама і актыўны ўдзельнік распрацоўкі асноў квантавай механікі. Ён таксама зрабіў значны ўклад у развіццё тэорыі атамнага ядра і ядзернай рэакцыі, працэсаў узаемадзеяння элементарных часціц з асяроддзем.

У 1922 годзе Нільс Бор атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіцы за выдатныя дасягненні ў галіне фізікі: вывучэнне структуры атама.

## Біяграфія 
### Сям’я 
Бацька Нільса Бора, Крысціян Бор, быў прафесарам фізіялогіі. Разам са сваім бацькам і братам  Бор рэгулярна вёў дыскусіі на навуковыя тэмы, гэтыя дыскусіі ўзмацнялі ў абодвух братоў інтэрэс да прыродазнаўчых навук, а таксама значна паўплывалі на іх далейшы жыццёвы шлях. Харальд Бор стаў праз некаторы час прафесарам матэматыкі, а Нільс Бор аддаў перавагу вывучэнню фізікі. Яго брат быў акрамя таго вядомым і папулярным дацкім футбалістам і гуляў за нацыянальную зборную Даніі. Нільс Бор таксама гуляў у футбол і быў брамнікам першай дацкай футбольнай лігі.

## Гл. таксама 
* Інстытут Нільса Бора

## Зноскі 
## Літаратура 
* Нильс Бор и развитие физики: Сборник статей / Под ред. В. Паули при участии Л. Розенфельда и В. Вайскопфа. — М.: Изд-во иностр. лит-ры, 1958.
* Нильс Бор: Жизнь и творчество: Сборник статей / Составитель У. И. Франкфурт; Отв. ред. Б. Г. Кузнецов. — М.: Наука, 1967. — 344, [2] с. — 31 000 экз.
* *Данин Д. С.* Нильс Бор. — М.: Молодая гвардия, 1978. — 556 с. — (Жизнь замечательных людей, вып. 11(581)).

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фізікі Даніі
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Ганаровыя члены АН СССР
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Выкладчыкі Капенгагенскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Футбалісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Футбалісты Даніі
Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Ігракі ФК Акадэміск
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Даніі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём імя Макса Планка
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Х’юза
Катэгорыя:Члены Акадэміі навук ГДР
Катэгорыя:Члены Дацкай каралеўскай акадэміі навук
Катэгорыя:Нільс Бор
Об

**Об** ( ад іранскага *об* — *вада*) — рака ў Заходняй Сібіры, у Расіі.

Даўжыня 3650 км (ад вытоку ракі Катунь 4338 км, ад вытоку ракі Іртыш 5410 км, вадазбор 2990 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 12,7 тыс. м³/сек.

## Вадазбор 
Утвараецца ад сутокаў рэк Бія і Катунь на Алтаі. Цячэ па Заходне-Сібірскай раўніне ў шырокай даліне, якая паступова расшыраецца ад 5—10 км каля горада Барнаул да 50—60 км ніжэй упадзення ракі Іртыш. Пойма Обі парэзана рукавамі, пратокамі і азёрамі. Упадае ў Обскую губу Карскага мора, утварае дэльту (плошча больш 4000 км²), дзе вылучаюцца рукавы: Хаманельская Об (левы) і Надымская Об (правы).

Галоўныя прытокі: Том, Чулым, Кець, Тым, Вах (справа), Васюган, Вялікі Юган, Іртыш, Паўночная Сосьва, Вялікі Салым (злева). Сярод прытокаў: Чая, Касмала.

## Водны і лядовы рэжым 
)]]
Веснавое разводдзе, летне-асеннія паводкі, зімовая межань. Ледастаў ў вярхоўях ад лістапада да красавіка, у ніжнім цячэнні ад кастрычніка да мая—чэрвеня. Сярэдні расход вады каля горада Салехард 12,5 тыс. м³/с, маскімальны 42,8 тыс.м³/с, мінімальны — 1,65 тыс. м³/с. Цвёрды сцёк 16 млн.тон.

## Гаспадарчае выкарыстанне 
Рыбны промысел пераважна ў ніжнім цячэнні. Новасібірская ГЭС і Новасібірскае вадасховішча. Суднаходная. У басейне Обі здабыча нафты і газу (Заходне-Сібірская нафтагазаносная правінцыя), каменнага вугалю (Кузнецкі вугальны басейн). На Обі гарады Барнаул, Камень-на-Обі, Новасібірск, Калпашава, Стражавой, Ніжнявартаўск, Сургут, Нефцеюганск, Лабытнангі, Салехард. На левым беразе, у сярэднім цячэнні — Юганскі запаведнік.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі азіяцкай часткі Расіі
Пячора Ніо

**Ніо** (), пячора з палеалітычным жывапісам. Францыя, наваколлі г. Тараскон-сюр-Ар’еж, 100 м над узроўнем р. Вікдэсо.

Малюнкі адкрытыя капітанам Молярам, вывучаліся А. Брэйлем і Э. Картальякам. Агульная даўжыня зал і пераходаў пячоры больш 2 км. Першыя малюнкі з’яўляюцца ў 500 м ад уваходу. Гэта розныя знакі, выкананыя чырвонай охрой, за імі гравіраваныя малюнкі двух бізонаў. Ёсць таксама малюнкі і на падлозе пячоры. Усяго ў пячоры 104 фігуратыўных малюнкі. Дзве траціны з іх находзяцца ў Чорным Салоне. Большасць фігур вельмі выразныя. Не паддаюцца расшыфроўцы толькі 15 малюнкаў. Усяго больш 300 знакаў. Радыёвугляродная датыроўка: цэнтральная фігура бізона на пано I — 12890±160, чорная паласа, праведзеная побач — 13060±200, маленькі бізон на пано V — 13850±150.

## Крыніцы 
Ніо
Катэгорыя:Пячоры — археалагічныя помнікі
Катэгорыя:Экскурсійныя пячоры
Окума Сігэнобу

**Окума Сігэнобу** (大隈 重信, Ōkuma Shigenobu,  — ) — 8-ы, 17-ы прэм’ер-міністр Японіі (1898—1898, 1914—1916), заснавальнік універсітэта Васэда. Належаў да Канстытуцыйнай партыі (*Kenseito*).
 
Нарадзіўся Сігэнобу 11 сакавіка 1838 года ў горадзе Сага, правінцыя Хідзэн (сучасная прэфектура Сага) у сям’і самурая. Вывучаў канфуцыянства ў школе клана Хідзэн. Пасля рэстаўрацыі Мэйдзі, у 1867—1868 гадах займаў высокія пасады ў прамысловых і фінансавых ведамствах новага ўрада. Знаходзіўся на пасадзе міністра фінансаў у 1873—1881 гадах, перагледзеў сістэму выплаты жалавання васалам феадалаў. Меў цесныя сувязі з фірмай Міцубісі, якая ў будучыні стала адным з найбуйнейшых канцэрнаў Японіі. У 1882 Сігэнобу сфармаваў адну з першых палітычных партый Японіі — Партыю канстытуцыйных рэформаў. У тым жа 1882 ён заснаваў Спецыяльную такійскую школу, у 1902 годзе пераўтвораную ва ўніверсітэт Васэда, адзін з найбуйнейшых і самых прэстыжных прыватных універсітэтаў сучаснай Японіі.

У 1888—1889 гадах займае пасаду міністра замежных спраў у кабінетах Іта Хірабумі і Курода Кіетака. Паўторна займаў пасаду міністра замежных спраў, а таксама пасаду міністра сельскай гаспадаркі і гандлю ў другім кабінеце Мацуката Масаесі ў 1896—1897 гадах. Сумесна з заснавальнікам Ліберальнай партыі — Ітагакі Тайсукэ, фармуе Канстытуцыйную партыю, 30 чэрвеня 1898 г. на яе аснове фармуецца першы ў гісторыі Японіі партыйны кабінет, які тым не менш пратрымаўся ўсяго чатыры месяцы. У 1907 пакідае палітыку на 7 гадоў, займаецца справамі ўніверсітэта Васэда.

Сігэнобу вяртаецца ў палітыку падчас першага выступу ў абарону канстытуцыі, займае пасаду прэм’ер-міністра і фармуе свой другі кабінет у 1914 годзе. На яго прэм’ерскі тэрмін прыпадае ўступленне Японіі ў Першую сусветную вайну на баку Антанты і вылучэнне 18 студзеня 1915 ўльтыматыўнага «Дваццаць адзнаго патрабавання» Кітаю. У жніўні 1915 года Сігэнобу правёў рэарганізацыю свайго ўрада і акрамя пасады прэм’ера заняў пасаду міністра замежных спраў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Раймунда Орсі

**Раймунда Бібіяні «Мума» Орсі** (;  — ) — аргенцінскі і італьянскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1934 у складзе зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Альмагра
Катэгорыя:Ігракі ФК Платэнсэ Вісентэ-Лопес
Катэгорыя:Ігракі ФК Бока Хуніярс
Катэгорыя:Ігракі ФК Індэпенд’ентэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1934
Оскар Альберта Арціс

**Оскар Альберта Арціс** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1978 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Індэпенд’ентэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Уракан Буэнас-Айрэс
Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт
Катэгорыя:Ігракі ФК Грэміу
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Ларэнса
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1978
Олдржых Гуер

**О́лдржых Гу́ер** (; , Пацэржыцэ-у-Турнава — , Прага) — чэшскі мовазнавец.

## Біяграфія 
Пасля сканчэння пржыбрамскай гімназіі вучыўся на філасофскім факультэце Пражскага ўніверсітэта, па профілі індаеўрапейскага мовазнаўства. У 1905 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі па профілі санскрыту, Авесты і літаратуры на санскрыце пад кіраўніцтвам праф. Ё. Зубатага. Пасля кароткай працы ў гімназіях Часлава і Прага-Вінаградскай перайшоў у Карлаў універсітэт на пасаду дацэнта (1911), экстраардынарнага (1919), ардынарнага (1924) прафесара, стаў пераемнікам праф. Ё. Зубатага. Член Чэшскага каралеўскага навуковага таварыства, Чэшскай акадэміі навук і мастацтваў (1924), ганаровы член Лонданскага філалагічнага таварыства.

## Навуковая дзейнасць 
Даследаваў славянскае мовазнаўства і гісторыю чэшскай мовы дапісьмовага перыяду: «Славянскае іменнае скланенне» (1910), «Развіццё чэхаславацкай мовы» (1934). У працы «Уводзіны ў гісторыю чэшскай мовы» (3-е выд., 1946) разглядаў праблемы адносін славянскіх моў да балцкіх, працэс вылучэння праславянскай мовы з індаеўрапейскай, асноўныя рысы фанетыкі, граматыкі і слоўнікавага складу агульнаіндаеўрапейскай мовы. Адзін з заснавальнікаў (1922) і рэдактараў часопіса «Slavia» («Славія»).

На высновы праф. Гуера пра асобнае паходжанне беларускай мовы непасрэдна ад протаславянскай мовы спасылаўся Ян Станкевіч.

## Творы 
* «D.-č./sb.»: Des recherches tchèques sur la linguistique comparée ainsi que sur la philologie hindoue et orientale, in: Revue des travaux scientifiques tchécoslovaques, Section Ière, Praha 1919: 115—122.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Гуер Олдржых. 
* Soupis prací Oldřicha Hujera k jeho šedesátinám v listopadu 1940, Praha 1940, 43 s.

## Спасылкі 
* [mk?]. Hujer // KDO BYL KDO. Čeští a slovenští orientalisté, afrikanisté a iberoamerikanisté. — https://libri.cz/databaze/orient/search.php?name=Hujer .

Катэгорыя:Мовазнаўцы Чэхіі
Катэгорыя:Славісты Чэхіі
Катэгорыя:Багемісты
Катэгорыя:Індаеўрапеісты
Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Масарыкава ўніверсітэта
Катэгорыя:Нарадзіліся ў раёне Ліберац
Охас-дэль-Салада

**Охас-дэль-Салада** () — гара ў горнай сістэме Чылійска-Аргенцінскіх Андаў.

Вышыня 6893 м. Самы высокі вулкан на Зямлі і другая па вышыні вяршыня Паўднёвай Амерыкі (пасля Аканкагуа). Размешчаны на граніцы Аргенціны і Чылі, вяршыня — на аргенцінскім боку. На захад ад вулкана і да ўзбярэжжа Ціхага акіяна прасціраецца пустыня Атакама. Вулкан лічыцца патухшым, назіраецца нязначная вулканічная дзейнасць. Схілы сухія, на самай вяршыні зімой ляжыць снег.

Катэгорыя:Атакама
Катэгорыя:Горы Аргенціны
Катэгорыя:Вулканы Аргенціны
Катэгорыя:Горы Чылі
Катэгорыя:Вулканы Чылі
Катэгорыя:Свяшчэнныя горы
Катэгорыя:Стратавулканы
Павел VI

**Павел VI** (), Папа Рымскі ( — ).

## Біяграфія 
Працягнуў і завершыў (1965) працу Другога Ватыканскага сабору. Скараціў абавязковы для ўсіх католікаў еўхарыстычны пост з трох гадзінаў да адной. Ухваліў стварэнне сталага дыяканату для свецкіх асоб. Увёў новыя правілы ў царкоўны год і новы літургічны каляндар. Увёў дапушчэнні, якія палягчаюць утварэнне між-канфесійных шлюбаў.

Першы Папа за некалькі стагоддзяў, які быў у замежных падарожжах. У 1964 наведаў Святую Зямлю, Індыю. 4.10.1965 выступаў на форуме ААН у Нью-Ёрку. Быў у Турцыі, Калумбіі, Швейцарыі. У 1969 наведаў Афрыку (Уганда), у 1970 — Азію, Аўстралію, Акіянію. Быў з пілігрымствам у Фаціме, пацвердзіў сапраўднасць яўленняў.

Правёў серыю сустрэч з канстанцінопальскім патрыярхам Афінагорам, вынікам сустрэч стала адкліканне абедзвюмя цэрквамі ўзаемных экскамунікацый (1965).

thumb|left|400px|Краіны, якія наведаў Павел VI.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Пагадненне Вайтангі

**Пагадненне Вайтангі** (, ) было падпісана 6 лютага 1840 года пры Вайтангі ў «Бухце астравоў» Новай Зеландыі паміж Злучаным Каралеўствам і прадстаўнічымі правадырамі маары. Паміж брытанскімі прадстаўнікамі і кіраўнікамі саюзу аб’яднаных плямён Новай Зеландыі была дасягнута дамова па каланіяльным статусе краіны і гарантыях адмысловых правоў маары ў яе межах. Сёння 6 лютага з’яўляецца нацыянальным святам Новай Зеландыі.

Па «пагадненні», як яго звычайна называюць новазеландцы, Новая Зеландыя набывала статус брытанскай калоніі. Падпісанне пагаднення лічыцца пачаткам гісторыі сучаснай Новай Зеландыі. Маары адмаўляліся ад свайго права на набыццё незалежнасці, атрымліваючы за гэта статус брытанскіх грамадзян. Акрамя гэтага, за маары захоўвалася права на зямлю і іншую ўласную маёмасць.

Цяжкасці з дакладным перакладам тэксту пагаднення пры падпісанні пазней неаднойчы выклікалі супярэчлівыя трактаванні асобных пунктаў дакумента. Так, у выніку дзейнасці заснаванага ў 1975 годзе Трыбунала Вайтангі маары здолелі патлумачыць некаторыя пункты пагаднення на сваю карысць.

## Спасылкі 
* The Treaty of Waitangi — Інфармацыйная старонка новазеландскага ўрада

Катэгорыя:Гісторыя Новай Зеландыі
Катэгорыя:Маоры
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Новай Зеландыі
Масіма Ода

{{Футбаліст
|імя                          = Масіма Ода
|выява                        = 
|апісанне выявы               = 
|мянушка                      = 
|дата нараджэння              = 
|месца нараджэння             = 
|грамадзянства                = 
|рост                         = 
|вага                         = 
|пазіцыя                      = абаронца
|цяперашні клуб               = 
|нумар                        = 
|пасада                       = 
|моладзевыя клубы             = 
|нацыянальная зборная         = 
|трэнерскія клубы             = 
|медалі                       =
 
  
 
{ style="background:transparent"

}
}}

**Масіма Ода** (; нар. ) — італьянскі футбаліст (абаронца) і трэнер. Чэмпіён свету 2006 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Лечэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Ігракі ФК Лацыа
Катэгорыя:Ігракі ФК Элас Верона
Катэгорыя:Ігракі ФК Напалі
Катэгорыя:Ігракі ФК Монца
Катэгорыя:Ігракі ФК Лека
Катэгорыя:Ігракі ФК Прата
Катэгорыя:Ігракі ФК Ф’ярэнцуола
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэната Куры
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Пескара
Катэгорыя:Трэнеры ФК Перуджа
Катэгорыя:Трэнеры ФК Кратонэ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Удзінезэ
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2006
Вольфганг Оверат

**Вольфганг Оверат** (; нар. ) — нямецкі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1974 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

Оверат пачаў кар’еру ў клубе «Зігбургер 04», адкуль перайшоў у «Кёльн». За гэты клуб Оверат выступаў з 1962 па 1977 год, згуляўшы ў 765 матчах і забіўшы 287 галоў. Ён выйграў з клубам чэмпіянат Германіі ў 1964 годзе і Кубак Германіі ў 1968 і 1977 гадах.

З 1963 па 1974 год Оверат гуляў за зборную Германіі, правёўшы 81 матч і забіўшы 17 галоў. Ён выйграваў у складзе зборнай усе віды медалёў на першынствах.

З 2004 па 2011 год Оверат працаваў прэзідэнтам футбольнага клуба «Кёльн».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* Профіль на fussballdaten.de

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Кёльн
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1974
Пакеха

**Пакеха** (маоры: *Pākehā*) — назва, якая была ўтворана карэнным насельніцтвам маоры для першых еўрапейскіх перасяленцаў у Новай Зеландыі. Этымалагічна слова паходзіць з мовы маоры і ўваходзіць ў сучасную новазеландскую англійскую мову як неад'емная лескічная адзінка. Ужываецца распаўсюджана і па сённяшні дзень, але інтэрпрэтуецца ў Новай Зеландыі па-рознаму. У залежнасці ад пункту гледжання пры выкарыстанні паняцця гаворка ідзе аб новазеландцах з выключна брытанскім паходжаннем, з пераважна еўрапейскім паходжаннем альбо аб той частцы насельніцтва Новай Зеландыі, хто не з'яўляецца маоры альбо палінэзійцам. Некаторыя новазеландцы ўспрымаюць слова ў негатыўным, непрыемным адценні.

Дакладныя этымалагічныя звесткі слова канчаткова не высветлены. Верагодней за ўсё, пакеха паходзіць ад *Pākehakeha* альбо *Pakepakehā*, паняцці якімі маоры называлі містычных, беласкурых і плаваючых па моры істот. Адметна таксама і тое, што да з'яўлення еўрапейцаў паняцця, якім бы называлі сябе маоры, не існавала. Абодва словы ўзніклі толькі пасля ўсталявання ўзаемаадносін тубыльцаў з еўрапейцамі.

## Спасылкі 
* Паходжанне і значэнне слоў маоры і пакеха, maorinews.com  (на англійскай мове)

Катэгорыя:Новая Зеландыя
Катэгорыя:Гісторыя Новай Зеландыі
Катэгорыя:Маоры
Пагоня (газета, 1920)

**«Пагоня»** — газета на беларускай мове. Выходзіла з 29 ліпеня па 31 снежня 1920 года як орган Міністэрства беларускіх спраў урада Літвы ў Вільні i Коўне. За час існавання выйшла 18 нумароў. Газета пісала пра падзеі ў Беларусі, на літоўска-польскім фронце, ва Усходняй Еўропе. Трымалася ідэі літоўска-беларускага супрацоўніцтва. Рэдакцыя размяшчалася ў Коўне па вул. Міцкевіча, 13а

## Спасылкі 
* «Паго́ня» (1920) // Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх (
* Маркевіч М. Інфармацыя перад усім // Пагоня [Эл. выд.]. — http://pahonia.promedia.by.

Катэгорыя:Газеты Вільні на беларускай мове
Катэгорыя:1920 год у Літве
Катэгорыя:Газеты Каўнаса
Катэгорыя:Міністэрства беларускіх спраў Літвы
Палаталізацыя

**Палаталізацыя** ( паднябенне), **памякчэнне зычных** — від дадатковай артыкуляцыі зычных, які заключаецца ў тым, што асноўная артыкуляцыя зычнага ўскладняецца дадатковай сярэднеязычнай, г.зв. «ётавай», артыкуляцыяй (уласцівай гуку [й], пры якой сярэдняя частка спінкі языка набліжаецца да сярэдзіны цвёрдага паднябення).

Гукі, якія маюць такую дадатковую артыкуляцыю — **мяккія** або **палаталізаваныя**, якія не маюць — **цвёрдыя** або **непалаталізаваныя**.

У беларускай мове толькі гэты від дадатковай артыкуляцыі выконвае фаналагічную ролю (адрознівае сэнс словаў або формаў).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фанетыка
Паморская гаворка

**Паморскія гаворкі** — група дыялектаў рускай мовы (паўночна-рускай гаворкі), распаўсюджаныя сярод памораў у былых Архангельскай і паўночных частках Аланецкай і Валагодскай губерняў.

У паморскай гаворцы адчуваецца моцны ўплыў наўгародскіх гаворак, маецца значная колькасць архаізмаў, запазычанняў з фіна-ўгорскіх і скандынаўскіх моў.

## Вывучэнне 
Вывучэннем паморскай гаворкі займаўся І. С. Меркур’еў (1924—2001), прафесар філалогіі, аўтар шэрагу кніг, у тым ліку «Жывая гаворка кольскіх памораў» (выдадзена ў 1979 г., утрымлівала каля 5000 паморскіх слоў і выразаў).

## Гл. таксама 
* Старажытнанаўгародскі дыялект

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Базавыя правілы паморскай мовы 

Катэгорыя:Рускія дыялекты