Рэспублікі ў складзе Расійскай Федэрацыі

Расійская Федэрацыя складаецца з 89 суб’ектаў, 24 з якіх з’яўляюцца **рэспублікамі**. Агулам рэспублікі займаюць 28,6 % тэрыторыі Расіі, у іх пражывае 16,9 % насельніцтва краіны.

Рэспублікі, у адрозненне ад краёў і абласцей, з’яўляюцца нацыянальна-дзяржаўнымі ўтварэннямі, гэта значыць формай дзяржаўнасці таго ці іншага народа (народаў) у складзе Расіі. У адрозненне ад іншых суб’ектаў федэрацыі, рэспублікі прымаюць уласныя канстытуцыі і маюць права ўстанаўліваць свае дзяржаўныя мовы.

Большасць сучасных рэспублік у савецкі перыяд валодала статусам аўтаномнай савецкай сацыялістычнай рэспублікі, некаторыя былі аўтаномнымі абласцямі. У рамках РСФСР яны лічыліся суб’ектамі федэрацыі, быўшы нацыянальна-дзяржаўнымі ўтварэннямі, у адрозненне ад краёў і абласцей — адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак.

## Пералік рэспублік Расійскай Федэрацыі 

Image: Republics of Russia.png||600пкс|
poly 1 278 17 278 16 290 6 292 Рэспубліка Адыгея
poly 262 335 276 327 286 341 287 348 278 353 262 345 Рэспубліка Алтай
poly 119 266 134 252 150 264 129 293 Рэспубліка Башкартастан
poly 382 278 406 272 419 283 387 336 342 328 343 315 372 323 Рэспубліка Бурація
poly 83 335 83 322 67 323 68 335 Рэспубліка Дагестан
poly 52 312 64 311 63 325 54 325 Рэспубліка Інгушэція
poly 0 321 9 318 13 330 2 334 Кабардзіна-Балкарская Рэспубліка
poly 31 285 52 281 55 299 43 307 Рэспубліка Калмыкія
poly 18 267 31 267 30 281 21 281 Карачаева-Чаркеская Рэспубліка
poly 108 120 117 133 103 172 72 150 Рэспубліка Карэлія
poly 159 165 217 181 171 218 125 213 Рэспубліка Комі
poly 96 207 116 207 118 237 98 229 Рэспубліка Марый Эл
poly 78 226 58 248 70 263 91 241 Рэспубліка Мардовія
poly 350 111 474 38 475 246 381 255 Рэспубліка Саха (Якуція)
poly 26 346 24 330 9 334 9 348 Рэспубліка Паўночная Асеція-Аланія
poly 97 246 115 240 123 255 115 266 Рэспубліка Татарстан
poly 332 318 333 342 293 346 290 334 Рэспубліка Тыва
poly 125 226 142 235 129 249 120 244 Удмурцкая Рэспубліка
poly 283 300 303 313 288 328 Рэспубліка Хакасія
poly 49 338 67 339 70 351 49 351 Чачэнская Рэспубліка
poly 68 207 88 206 89 225 70 221 Чувашская Рэспубліка
desc bottom-right

## Гісторыя 
Першыя нацыянальна-дзяржаўныя ўтварэнні — рэспублікі (АССР) — пачалі з’яўляцца ў РСФСР пасля рэвалюцыі 1917 года.
У рамках РСФСР яны лічыліся суб’ектамі федэрацыі, у адрозненне ад краёў і абласцей — адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак.

Першыя рэспублікі, створаныя ў 1918—1922 гадах, утвараліся непасрэдным вылучэннем іх з тэрыторый губерняў і абласцей РСФСР. У далейшым рэспублікі часцей за ўсё ствараліся пераўтварэннем адпаведных аўтаномных абласцей. Часцей за ўсё аўтаномныя рэспублікі з’яўляліся самастойнымі суб’ектамі РСФСР, аднак у 1926—1936 гадах некаторыя невялікія рэспублікі ўваходзілі ў склад краёў і абласцей. Працэс ўтварэння аўтаномных рэспублік галоўным чынам быў завершаны 5 снежня 1936 года з прыняццем новай Канстытуцыі СССР. Некаторыя аўтаномныя рэспублікі ў далейшым былі ператвораны ў самастойныя саюзныя рэспублікі ў складзе СССР.

На тэрыторыі РСФСР у храналагічным парадку былі ўтвораны наступныя рэспублікі (**тлустым** пазначаны тыя суб’екты, што цяпер знаходзяцца ў складзе РФ):
* Туркестанская АССР (1918), з лістапада 1924 года большая частка — саюзныя Туркменская ССР і Узбекская ССР, меншая частка — у складзе Казахскай АССР.
* **Башкірская АССР** (1919)
* Кыргызская (Казахская) АССР (1920), са снежня 1936 года — саюзная Казахская ССР.
* **Татарская АССР** (1920)
* Горская АССР (1921), у перыяд 1922—1924 год распалася на асобныя аўтаномныя вобласці.
* **Дагестанская АССР** (1921)
* **Крымская АССР** (1921), (у 1945—1992 гадах — Крымская вобласць, у 1954—2014 гадах у складзе Украінскай ССР і незалежнай Украіны)
* **Якуцкая АССР** (1922)
* **Бурацкая АССР** (1923)
* **Карэльская АССР** (1923) (у 1940—1956 гадах — саюзная Карэла-Фінская ССР)
* АССР Немцаў Паволжа (1924), ліквідавана ў 1941 годзе.
* **Чувашская АССР** (1925)
* Кыргызская АССР (1926), са снежня 1936 года — саюзная Кыргызская ССР.
* Каракалпакская АССР (1932), са снежня 1936 года — у складзе Узбекскай ССР.
* **Мардоўская АССР** (1934)
* **Удмурцкая АССР** (1934)
* **Калмыцкая АССР** (1935) (у 1943—1958 гадах не існавала)
* **Кабардзіна-Балкарская АССР** (1936) (у 1944—1957 гадах — Кабардзінская АССР)
* **Комі АССР** (1936)
* **Марыйская АССР** (1936)
* **Паўночна-Асяцінская АССР** (1936)
* Чачэна-Інгушская АССР (1936) (у 1944—1957 гадах не існавала)

Некаторыя рэспублікі СССР таксама мелі ў сваім складзе аўтаномныя рэспублікі. Так, у Грузінскай ССР у 1921 годзе ўтворана Аджарская АССР (АССР Аджарыстан), а ў 1931 годзе — Абхазская АССР; у Азербайджанскай ССР у 1924 годзе ўтворана Нахічэванская АССР.

У складзе Узбекскай ССР з 1924 года па 1929 год знаходзілася Таджыкская АССР, ператвораная пазней у саюзную Таджыкскую ССР, а ў снежні 1936 года з РСФСР у склад Узбекскай ССР перададзена Каракалпакская АССР. У складзе Украінскай ССР з 1924 па 1940 год існавала Малдаўская АССР, ліквідаваная пры стварэнні саюзнай Малдаўскай ССР (частка перададзена Малдаўскай ССР, частка вернута ў склад абласцей Украінскай ССР).

У 1961 годзе ў складзе РСФСР утворана **Тувінская АССР**, з гэтага моманту і аж да 1990 года колькасць рэспублік як у РСФСР, так і ва ўсім СССР заставалася нязменным.

У далейшым пераўтварэнне з АССР у рэспублікі адбывалася адначасова з «парадам суверэнітэтаў» саюзных рэспублік. Са жніўня па кастрычнік 1990 года пра свой суверэнітэт абвясцілі ўсе аўтаномныя рэспублікі, частка аўтаномных і нават радавых абласцей. 24 мая 1991 года з назваў рэспублік РСФСР афіцыйна прыбрана слова «аўтаномная», а 3 ліпеня 1991 года выведзеныя са складу краёў **Адыгейская**, **Горна-Алтайская**, **Карачаева-Чаркеская** і **Хакаская** аўтаномныя вобласці таксама ператвораны ў адпаведныя рэспублікі. У кастрычніку 1992 года Чачэна-Інгушская ССР падзялілася на **Чачэнскую** і **Інгушскую** рэспублікі.

У дакументах, якія прымаліся падчас гэтага «параду суверэнітэтаў» дзяржаўнымі органамі ўлады рэспублік, рэспублікі абвяшчаліся носьбітамі суверэнітэту. Пры гэтым, аднак, пытанне аб поўнай дзяржаўнай незалежнасці і выхадзе са складу Расійскай Федэрацыі, як правіла, не ставілася.

У артыкуле 5 Канстытуцыі Расіі рэспублікі ахарактарызаваны як дзяржавы. Аднак гэта не азначае, што яны з’яўляюцца носьбітамі дзяржаўнага суверэнітэту. Тлумачэнне па гэтым пытанні даецца, у прыватнасці, у Пастанове Канстытуцыйнага Суда Расіі ад 7 чэрвеня 2000 г. N 10-П «Па справе аб праверцы канстытуцыйнасці асобных становішчаў Канстытуцыі Рэспублікі Алтай і Федэральнага закона аб агульных прынцыпах арганізацыі заканадаўчых (прадстаўнічых) і выканаўчых органаў дзяржаўнай улады суб’ектаў Расійскай Федэрацыі», у якім гаворыцца:

Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі не дапушчае якога-небудзь іншага носьбіта суверэнітэту і крыніцы ўлады, апроч шматнацыянальнага народа Расіі, і, такім чынам, не прадугледжвае якога-небудзь іншага дзяржаўнага суверэнітэту, апроч суверэнітэту Расійскай Федэрацыі. Суверэнітэт Расійскай Федэрацыі, у сілу Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, выключае існаванне двух узроўняў суверэнных улад, размешчаных у адзінай сістэме дзяржаўнай улады, якія валодалі б вяршэнствам і незалежнасцю, гэта значыць не дапушчае суверэнітэту ні рэспублік, ні іншых суб’ектаў Расійскай Федэрацыі.

[…]

Прызнанне … за рэспублікамі суверэнітэту, пры тым што ўсе іншыя суб’екты Расійскай Федэрацыі ім не валодаюць, парушыла б канстытуцыйнае раўнапраўе суб’ектаў Расійскай Федэрацыі …

Такім чынам, выкарыстанне ў артыкуле 5 (частка 2) Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі ў дачыненні да ўсталяванай ёю федэратыўнага ладу паняцця «рэспубліка (дзяржава)» не азначае — у адрозненне ад Федэратыўнага дагавора ад 31 сакавіка 1992 года — прызнанне дзяржаўнага суверэнітэту гэтых суб’ектаў Расійскай Федэрацыі, а толькі адлюстроўвае пэўныя асаблівасці іх канстытуцыйна-прававога статусу, звязаныя з фактарамі гістарычнага, нацыянальнага і іншага характару.

У былых саюзных рэспубліках адбываліся розныя працэсы па пераўтварэнні АССР. Аджарская АССР і Нахічэванская АССР, змяніўшы назвы на **Рэспубліка Аджарыя** і **Нахічэванская аўтаномная рэспубліка** добраахвотна ўвайшлі ў склад Рэспублікі Грузія і Азербайджанскай рэспублікі адпаведна.

Абхазская АССР была пераназвана ў ССР Абхазія і, у адрозненні ад Грузінскай ССР, выказала жаданне застацца ў ССД; такая ж сітуацыя ўзнікла на левабярэжжы Днястра, былой тэрыторыі Малдаўскай АССР. Гэтыя рознагалоссі выліліся ў выніку ва ўзброеныя канфлікты, якія прывялі фактычнай страты кантролю Рэспублікі Грузія і Рэспублікі Малдова над адпаведнымі тэрыторыямі і ўтварэння дэ-факта незалежных дзяржаў — Рэспублікі Абхазія і Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі.

## Мовы рэспублік 
міні|Назвы гарадоў на мовах нацыянальных рэспублік Расійскай Федэрацыі

Дзяржаўнымі мовамі рэспублік, паводле Канстытуцый рэспублік, з’яўляюцца:
* Адыгея — руская і адыгейская (артыкул 5)
* Рэспубліка Алтай — алтайская і руская (артыкул 13)
* Башкартастан — башкірская і руская (артыкул 1)
* Бурація — бурацкая і руская (артыкул 67)
* Дагестан — руская і мовы народаў Дагестана (артыкул 11)
* Інгушэція — інгушская і руская (артыкул 14)
* Кабардзіна-Балкарыя — кабардзінская, балкарская і руская (артыкул 76)
* Калмыкія — калмыцкая і руская (артыкул 17 Стэпавага Укладання)
* Карачаева-Чаркесія — абазінская, карачаеўская, нагайская, руская, чаркеская (артыкул 11)
* Карэлія — руская (артыкул 11), статус карэльскай мовы не вызначаны
* Комі — комі і руская (артыкул 67)
* Марый Эл — марыйская (горная, лугавая) і руская (артыкул 15)
* Мардовія — руская і мардоўская (макшанская, эрзянская) (артыкул 12)
* Саха — саха і руская (артыкул 46)
* Паўночная Асеція-Аланія — асяцінская (іронскі і дыгорскі дыялекты) і руская (артыкул 15)
* Татарстан — татарская і руская (артыкул 8)
* Тыва — тувінская і руская (артыкул 5)
* Удмуртыя — удмурцкая і руская (артыкул 8)
* Хакасія — хакаская і руская (артыкул 69)
* Чачня — чачэнская і руская (артыкул 10)
* Чувашыя — чувашская і руская (артыкул 8)

## Нацыянальны склад расійскіх рэспублік 
Заўвага: У слупку *«Іншыя»* прыведзены народы, якія з’яўляюцца другімі па колькасці карэннымі народамі ў двухсастаўных рэспубліках.

## Спробы стварэння рэспублік 
У 1990-х гадах былі спробы стварыць новыя рэспублікі ці падняць статус суб’ектаў да ўзроўню рэспублікі, якія не дасягнулі мэты:
* Паўднёва-Уральская Рэспубліка
* Уральская Рэспубліка
* Верхне-Кубанская Казачая Рэспубліка
* Абазінская Рэспубліка
* Карачаеўская Рэспубліка
* Ненецкая Рэспубліка
* Рэспубліка Прымор'е
* Рэспубліка Немцаў Паволжа

### Сучасныя спробы 
* Сібірская рэспубліка

## Заўвагі 
## Крыніцы 

Катэгорыя:Спісы суб’ектаў Расійскай Федэрацыі