open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анатоль Сямёнавіч Меяроўскі

**Анатоль Сямёнавіч Меяроўскі** (, ) — беларускі вучоны ў галіне глебазнаўства. Доктар сельскагаспадарчых навук, прафесар. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР (1976).

## Біяграфія 
Скончыў БДУ (1958). З 1958 года ў Беларускім НДІ меліярацыі і лугаводства (намеснік дырэктара).

Навуковыя працы па меліярацыйным глебазнаўстве, урадлівасці меліяраваных глеб, лугаводстве.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Глебазнаўцы СССР
Катэгорыя:Глебазнаўцы Беларусі
Давыд Барысавіч Мельцэр

**Давыд Барысавіч Мельцэр** (, , Гомельскай вобласці — , ЗША) — беларускі гісторык-славіст. Доктар гістарычных навук (1975), прафесар (1976).

## Біяграфія 
Скончыў гістарычны факультэт БДУ (1948), быў пакінуты ў аспірантуры. У 1952 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю. З 1951 года выкладаў у Мінскай школе прафсаюзнага руху Усесаюзнага цэнтральнага савета прафесійных саюзаў. У 1954—1992 гадах — дацэнт, прафесар гістарычнага факультэта БДУ. У 1975 годзе абараніў доктарскую дысертацыю.

У 1972, 1974 і 1978 гадах чытаў спецыяльны курс у Сафійскім універсітэце (Балгарыя). 

Аўтар прац пераважна па гісторыі Балгарыі, савецка-балгарскіх і беларуска-балгарскіх адносін у 19-20 ст.

У 1992 годзе іміграваў у ЗША, дзе працаваў палітычным аглядальнікам на тэлевізійным канале (1993—2010), займаўся гісторыяй і культурай яўрэяў. У эміграцыі напісаў некалькі кніг па гэтай тэматыцы, у тым ліку кнігу  «Беларускія яўрэі ў Амерыцы» (2014).

Памёр 2 красавіка 2002 года.

## Ацэнкі сучаснікаў 
Мікалай Улашчык у лісце ад 1 лістапада 1984 года да Валянціна Грыцкевіча характарызаваў Мельцэра наступным чынам:

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.10. — Мн., 2000. — С. 279
* *Стрелец М. В.* Давид Борисович Мельцер  // Веснік БДУ. Серыя 3, Гісторыя. Эканоміка. Права. — Мінск : БДУ, 2015. — № 1. — С. 100—101

Катэгорыя:Славісты Беларусі
Катэгорыя:Даследчыкі яўрэйскай гісторыі
Катэгорыя:Даследчыкі Халакоста
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Беларусі
Міхаіл Шлёмавіч Мірскі

**Міхаіл Шлёмавіч Мірскі** (,  — ) — савецкі барэц трэнер па грэка-рымскай барацьбе. Заслужаны майстар спорту СССР (1948). Заслужаны трэнер СССР (1975).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі інстытут фізічнай культуры (1955). У 1967—1974 гадах — старшы трэнер Рэспубліканскай школы вышэйшага спартыўнага майстэрства. Пад яго кіраўніцтвам каманда Беларусі стала чэмпіёнам СССР у 1960 годзе.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Барцы СССР
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры СССР
Катэгорыя:Трэнеры па барацьбе
Катэгорыя:Трэнеры СССР
Гамбургскі метрапалітэн

thumb|300px|Адна са станцый Гамбургскага метрапалітэна
**Гамбургскі метрапалітэн** () уяўляе сабой падобную да берлінскага метрапалітэна сістэму рэйкавага грамадскага транспарту, якая праходзіць у тунэлях і на эстакадах. Разам з гамбургскім S-Bahn'ам метрапалітэн з'яўляецца адным з найважнейшых відаў грамадскага транспарту другога па памеры горада Германіі. Ён быў адкрыты ў лютым 1912 года. Агульная даўжыня чатырох ліній гамбургскага метро складае 104,7 кіламетраў. У 2010 годзе было перавезена каля 205900000 пасажыраў. Гамбургскі метрапалітэн адрозніваецца тым, што большая частка участкаў праходзіць па паверхні і на эстакадах, ахопліваючы ў асноўным паўночную частку горада. Сетка выкарыстоўвае стандартную еўрапейскую каляіну з трэцяй рэйкай, па якім падаецца пастаянны ток напругай 750 Вольт.

## Спасылкі 
* Hochbahn  — Аператар Гамбургскага метрапалітэна

Катэгорыя:Метрапалітэны Германіі
Рамесеум

**Рамесеум** — памінальны храм фараона Рамсеса II (1279—1213 гг. да н.э.). Ляжыць у руінах, але нават па развалінах бачна, што гэта было грандыёзнае збудаванне. Архітэктура яго падобна да пазнейшага і менш маштабнага храма ў Медзінет-Абу. Рамесеум стаяў у цэнтры жылога квартала, абнесенага глінянай сцяной. Злева ад храма знаходзіўся павільён фараона, а справа і ззаду — незлічоныя маленькія будынкі з паўкруглымі дахамі, якія служылі жыллём для рабочых, майстэрнямі і складамі. Ад Ніла да храма ішоў канал.
thumb|злева|Рамесеум з вышыні птушынага палёту.

Памінальныя храмы, як і піраміды, будаваліся пры жыцці фараонаў. Манарх сам складаў сваю біяграфію, пералік добрых учынкаў і загадваў высекчы іх на каменных сценах храмаў. Рамсес II лічыў, відаць, галоўным подзвігам свайго жыцця бітву пры Кадэшы з хетамі, хоць, па меркаванні гісторыкаў, яна зусім не была трыумфам егіпецкай арміі. На абодвух пілонах Рамесеума адлюстраваны сцэны гэтай бітвы — гэтак жа, як у Луксорскім і Карнакскім храмах і ў Абу-Сімбеле.

На першым двары, які падзяляе пілоны, на зямлі ляжыць верхняя частка найвелізарнай статуі Рамсеса II. Яна, відаць, была вышынёй 18 м разам з пастаментам, а важыла прыкладна 1000 т. У велізарнай гіпастыльнай зале захаваліся 29 калон (першапачаткова было 48), якія падтрымліваюць рэшткі скляпенняў. За залам ідуіць два пакоі. У першым з іх знаходзіцца столь з выявай нябесных свяцілаў. Склады з цэглы ззаду храма (іх можна лёгка заўважыць з пагорка ля дарогі) служылі свіранамі. Яны з'яўляюцца відавочным сведчаннем таго, што Рамесеум атачалі вялікія ўгоддзі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Храмы Старажытнага Егіпта
Катэгорыя:Фіванскія некропалі
Генрых Майсеевіч Левін

**Генрых Майсеевіч Левін** (, ) — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі. Доктар тэхнічных навук.

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1961 годзе. З 1968 года ў Інстытуце тэхнічнай кібернетыкі Акадэміі навук БССР.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па аўтаматызацыі праектна-канструктарскіх работ, даследаванні аперацый, дыскрэтным праграмаванні. Распрацаваў метады пераметрычнай дэкампазіцыі для рашэння складаных экстрэмальных задач, мадэлявання і аптымізацыі праектных рашэнняў.

## Літаратура 
*  — С. 179.

Катэгорыя:Выпускнікі БНТУ
Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Майсей Аронавіч Левін

**Майсей Аронавіч Ле́він** (,  — ) — беларускі вучоны ў галіне тэарэтычнай і прыкладной механікі. Доктар тэхнічных навук, прафесар.

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі лесатэхнічны інстытут (1959). З 1962 г. у Беларускім політэхнічным інстытуце.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па будаўнічай механіцы, супраціўленні матэрыялаў, дынаміцы колавых сістэм. Распрацаваў дыскрэтныя мадэлі для разліку кантынуальных сістэм будаўнічай механікі, даследаваў пытанні дэфармацыі і напружання.

Сярод апублікаванага:
* Терия качения деформипуемога колеса. — Мн., 1989. (разам з М. А. Фуфаевым).

## Літаратура 
*  — С. 179.

Катэгорыя:Дактары тэхнічных навук
Катэгорыя:Выпускнікі БДТУ
Катэгорыя:Выкладчыкі БНТУ
Катэгорыя:Механікі СССР
Катэгорыя:Фізікі Беларусі
Сямён Навумавіч Леках

**Сямён Навумавіч Леках** (нар. , , Віцебскай вобласці) — беларускі вучоны ў галіне металургіі. Доктар тэхнічных навук. Заслужаны вынаходнік Беларусі (1993).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і заслужанага ўрача БССР Навума Сямёнавіча Лекаха і яго жонкі, акушэра-гінеколага Элеаноры Генрыхаўны.

Скончыў БПІ (1969). З 1974 у Беларускай політэхнічнай акадэміі.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па тэорыі і тэхналогіі плаўкі, крышталізацыі ліцейных сплаваў, рэцыклінгу металаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дактары тэхнічных навук
Катэгорыя:Заслужаныя вынаходнікі Рэспублікі Беларусь
Ісай Майсеевіч Ліпец

**Ісай Майсеевіч Ліпец** (, Плёсы, , Магілёўская вобласць — ) — беларускі вучоны ў галіне тэрапіі. Доктар медыцынскіх навук, прафесар.

## Біяграфія 
Скончыў 2-і Маскоўскі ўніверсітэт у 1923 годзе. У 1939—1941 і 1953—1956 гг. загадчык кафедры Віцебскага медыцынскага інстытута. У 1942 г. кіраваў кафедрай унутраных хвароб Паўночна-Асетынскай медыцынскай акадэміі.

Навуковыя працы па паталогіі органаў стрававання.

## Літаратура 
*  — С. 274.
* Липец Исай Моисеевич: информационный буклет / Государственное учреждение культуры «Централизованная библиотечная сеть Бобруйского района», Центральная библиотека, отдел обслуживания и информации; [составитель С. С. Грузинова; редактор Н. В. Гошко]. — Бобруйск, 2017.

## Спасылкі 
* Ліпец, Ісай Майсеевіч (доктар медыцынскіх навук; унутраныя хваробы ; 1897—1964) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі

Катэгорыя:Медыкі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйскім раёне
Катэгорыя:Тэрапеўты Беларусі
Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук
Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта
Сяргей Валер’евіч Ваўчкоў

**Сяргей Валер’евіч Ваўчкоў** (; нар. 3 красавіка 1988, Быхаў, Беларуская ССР, СССР) — беларуска-расійскі спявак і музыкант, пераможца другога сезона музычнага шоу «Голос» на Першым канале Расіі.

## Узнагароды 
* 2009 — лаўрэат міжнароднага конкурса маладых выканаўцаў рускага раманса «Рамансіяда»
* 2013 — пераможца шоу «Голос», «Першы канал»

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* Афіцыйная група Сяргея Ваўчкова на сайце «УКантакце»
Майсей Юдавіч Канэ

**Майсей Юдавіч Канэ́** (,  — ) — беларускі вучоны ў галіне машынабудавання; адзін са стваральнікаў беларускіх аўтамабіляў і тэхналагічнай школы машынабудавання.

## Біяграфія 
Скончыў Маскоўскае вышэйшае тэхнічнае вучылішча ў 1926 годзе. З 1945 года галоўны тэхнолаг Мінскага аўтамабільнага завода, з 1954 года ў Беларускім політэхнічным інстытуце.

## Узнагароды 
* Сталінская прэмія (1949).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР
Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі
Якаў Эмануілавіч Кенігсберг

**Якаў Эмануілавіч Кенігсберг** (, , Гомельскай вобласці — ) — беларускі вучоны-імунолаг. Доктар біялагічных навук, прафесар.

## Біяграфія 
Скончыў Мінскі медыцынскі інстытут (1962). Працаваў у Гомельскай абласной супрацьсухотнай бальніцы, НДІ санітарыі і гігіены, з 1970 у БелНДІ экперыментальнай ветэрынарыі, з 1988 у Навукова -даследчым клінічным інстытуце радыяцыйнай медыцыны і эндакрыналогіі, Інстытуце радыялогіі. З 2001 старшыня Нацыянальнай камісіі па радыяцыйнай абароне пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь. З 2009 года працаваў у ГУ «Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр гігіены» на пасадзе загадчыка лабараторыі радыяцыйнай бяспекі. У 2012 быў прызначаны афіцыйным прадстаўніком Рэспублікі Беларусь у Навуковым камітэце Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па дзеянні атамнай радыяцыі.

З’яўляўся экспертам Міжнароднага агенцтва па атамнай энергіі, экспертам Сусветнай арганізацыі аховы здароўя (СААЗ), а таксама сябрам Рады Міжнароднай асацыяцыі радыепаталогіі. Неацэнны яго ўклад у стварэнне навуковай школы пасля катастрофы на Чарнобыльскай АЭС. Пад кіраўніцтвам Якава Эмануілавіча былі распрацаваны рэспубліканскія дапушчальныя ўзроўні ўтрымання радыенуклідаў у харчовых прадуктах (1990, 1992, 1996, 1999), многія нацыянальныя прававыя дакументы ў галіне радыяцыйнай бяспекі. Ён прымаў актыўны ўдзел у распрацоўцы асноватворных дакументаў МАГАТЭ ў галіне радыяцыйнай бяспекі і рэагавання на аварыйныя сітуацыі.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах., Т.8. Мн., 2000, С.229

## Спасылкі 
* http://www.chernobyl.gov.by/index.php?option=com_content&view=article&id=294:2013-10-24-07-18-17&catid=54:knews&Itemid=2 

Катэгорыя:Дактары біялагічных навук
Плектр

[thumb|250px|Плектры, якія найчасцей выкарыстоўваюцца падчас ігры на [гітара|гітары.]]
thumb|250px|Плектарны механізм у клавесінах.
**Пле́ктр** ( — прылада для ігры на ліры; таксама **медыя́тар**) — прылада, вырабленая з косці, металу, пластыку ці ў форме пярсцёнка з кіпцюром, прызначаная для гуказдабывання ў струнных інструментах. У адных інструментаў плектр знаходзіцца непасрэдна ў руцэ выканаўцы. У клавесінах і іншых клавішных інструментах падчас націску на клавішу пяро-плектр б'е па струнах.

## Гітарныя плектры 
Для электрагітар, акустычных гітар, бас-гітар і мандалін звычайна выкарыстоўваюцца плектры (часцей *медыятары*) у выглядзе трохвугольніка з ссурочанымі кутамі. Самым вострым вуглом здзяйсняецца гуказдабыванне. Медыятары бываюць розных памераў, таўшчыні і матэрыялу: часцей за ўсё вырабляюцца з пластыку (нейлон) ці металу. Некаторыя выканаўцы замест сапраўдных медыятараў выкарыстоўваюць манеты, старыя пластыкавыя банкаўскія карткі, CD-дыскі і іншыя слушныя займеннікі.

## Клавесіны 
У клавесінах кожная струна мае свой асабісты плектр. Плектры ў клавесіне маленькія: часцей каля сантыметру даўжынёй, 1,5 міліметра шырынёй і міліметр таўшчынёй. Плектры завостраныя, на канцы яны зусім вузкія. У XVIII—XIX стагоддзях майстры выкарыстоўвалі стрыжні пер’я крумкачоў. У Італіі некаторыя майстры (у прыватнасці, Барталамеа Крыстафоры) выкарыстоўвалі стрыжні пер’я грыфаў. Іншыя італьянскія майстры звярталіся да свінцу. Французскі клавесінны майстар Паскаль Таскен для стварэння далікатнейшага піянісіма выкарыстоўваў скуру зуброў. У цяперашнія часы плектры для клавесінаў вырабляюцца з болей стойкіх поліфармальдэгідных матэрыялаў.

Катэгорыя:Шчыпковыя музычныя інструменты
Прагрэсіўны метал

**Прагрэсіў-метал** (**прагрэсіўны метал** ці, скарочана — **прог-метал**) — гэта спалучэнне прагрэсіўнага рока і хэві-метала.

Прагрэсіў-метал змешвае моцны, гітарна-арыентаваны гук метала са складанасцю кампазіцый, няроўнымі рытмамі і віртуознасцю выканання прагрэсіў-рока. Частка прог-металічных гуртоў адчуваюць моцны ўплыў джаз-ф’южна і класічнай музыкі. Як і ў прагрэсіўным року, кампазіцыі прадстаўнікоў прагрэсіў-метала значна даўжэй за стандартных прадстаўнікоў метала, да таго ж яны часцяком звязаныя ў канцэптуальныя альбомы. Як вынік, прагрэсіўнага метала значна менш у радыёэфіры і тэлебачанні.

## Гісторыя 
З’яўленне прагрэсіў-метала звязана ў першую чаргу з прагрэсіў-рок-гуртамі ад позніх 1960-х да сярэдзіны 1970-х, такіх як Yes, Pink Floyd, Emerson, Lake and Palmer, Jethro Tull, King Crimson, Genesis, Gentle Giant, Focus, Renaissance, The Alan Parsons Project, ранні Queen, Kansas, Atomic Rooster, Uriah Heep і Rush. Апошнія пяцёра дадавалі значны элемент «металічнасці» ў сваю музыку. Стыль адасобіўся ў сярэдзіне 1980-х. Гурты кшталту Fates Warning, Queensrÿche і Dream Theater узялі адметныя рысы гэтых ранейшых гуртоў (у асноўным кампазіцыйныя адметнасці) і дадалі да гэтага хэві-металічныя асаблівасці, што асацыююцца з раннімі Metallica, Megadeth і Iron Maiden. Вынік можна апісаць як прагрэсіўны рок з гучаннем метала.

Тры асноўныя стыляўтваральнікі заўсёды мелі вельмі адрознае гучанне. Queensryche былі найбольш меладычнымі з іх і таму атрымалі найвялікшы камерцыйны поспех. Dream Theater больш за іншых апіраліся на традыцыйны прог-рок і таксама спачатку вельмі шмат абапіраліся на выканальніцкія здольнасці ўдзельнікаў, ужо пазней закінуўшы большасць прыкмет класічнага прог-рока (акрамя складанасці) у бок больш моднага і вострага металічнага гучання. Fates Warning былі найбольш агрэсіўнымі і цяжкімі. Яны з большага атаясамліваюцца з трэш- і экстрым-метал сцэнамі, якія вывелі іх у выніку да двух іншых выканаўцаў як паўнавартых бацькоў стылю.

## Беларускія выканаўцы 
* Borealis
* Crypt Of Reason
* In Search For
* Serdce
Сінці-поп

**Сінці-поп** — жанр поп-музыкі, у якім сінтэзатар з’яўляецца галоўным інструментам. У той час як большасць сучаснае папулярнае музыкі ствараецца з дапамогай сінтэзатараў, сінт-поп мае стылістычныя асаблівасці, якімі ён адрозніваецца ад астатняй музыкі, створанай тэхналагічна аднолькава.

Гэтымі асаблівасцямі з’яўляюцца: штучнасць гуку (сінтэзатары больш не імітуюць гучанне рэальных музычных інструментаў), акцэнт на механічных рытмах, выкарыстанне вакалу ў якасці кантрапункта штучнаму паходжанню аранжыроўкі, шмат паўтораў структурных элементаў. Форма кампазіцыі сінт-поп песень не адрозніваецца ад формы звычайных поп-песень. Нярэдка тэксты песень маюць лёгкую сацыяльную і навукова-тэхнічную тэмы.

У больш шырокім сэнсе сінці-поп — музычная сцэна пачатку і сярэдзіны 80-х, якая актыўна выкарыстоўвае ў музыцы гук сінтэзатараў (напрыклад, Depeche Mode, Erasure), а таксама хваля папулярнае Новае Рамантыкі (гурты Duran Duran, Spandau Ballet і іншыя).
## Зноскі 
## Спасылкі 
* Міжнароднае сінці-радыё Synth.FM 

Катэгорыя:Электронная музыка паводле жанраў
Катэгорыя:Жанры поп-музыкі
Бардыя

**Бардыя** () або **Смердыс** () — прадстаўнік роду Ахеменідаў, малодшы сын Кіра Вялікага.

## Імя 
Па-персідску яго імя гучала як *Бардыя*, у той самы час грэкі прыводзяць іншыя варыянты: Ктэсій — *Таніяксарх*, Ксенафонт — *Танааксар*, Юстын — *Мергіс*, а Эсхіл — *Мардас*. Найбольш жа замацавалася імя *Смердыс*, якое прыводзяць у сваіх творах Анакрэонт і Алкей.

## Жыццё 
Быў прызначаны ім кіраваць усходнімі правінцыямі (Бактрыяй і іншым). Паводле афіцыйнае версіі персідскай гістарыяграфіі (якую паўтарае Герадот), ён быў забіты па загаду старэйшага брата Камбіза перад адбыццём апошняга ў Егіпет.

Асцерагаючыся хваляванняў, Камбіз трымаў яго смерць у сакрэце, што дазволіла самазванцу-магу, чыё праўдзівае імя было Гаўмата, абвясціць сябе каралём (11 сакавіка 522 да н.э.), заручыцца падтрымкай незадаволенага Камбізам насельніцтва і кіраваць Персідскай імперыяй на працягу сямі месяцаў. Пэўнага аб гэтым часе вядома мала, за выключэннем указанняў на тое, што Бардыя-Гаўмата на тры гады скасаваў падаткі і ваенную павіннасць, перанёс сталіцу ў Мідыю і разбурыў нейкія храмы.

Бардыя-Гаўмата быў замардаваны 29 верасня змоўшчыкамі на чале з Дарыем, які ўзяў стырны кіравання ў свае рукі, узаконіў сваю ўладу шляхам шлюбу з Парміс, дачкой сапраўднага Смердыса, і ўсталяваў штогадовае свята «збіцця магаў», падчас якога «ніводнаму магу нельга з’яўляцца на вуліцы, і ўсе яны сядзяць дома» (Герадот). Пытанне аб тым, ці быў Бардыя самазванцам, застаецца адкрытым, бо адзінай крыніцай звестак антычных гісторыкаў, відаць, быў сам Дарый і яго Бехістунскі надпіс.

Прыхільнікі традыцыйнае версіі засноўваюцца на тым, што сам Камбіз перад смерцю прызнаўся ў братазабойстве і выкрыў самазванства Гаўматы. Гор Відал, сярод іншых, мяркуе, што гісторыя аб самазванцу была вынайдзеная Дарыем для апраўдання захопу ўлады. Як бы то ні было, Гаўмата не быў апошнім Ілжэбардыем: яшчэ адзін самазванец (Вах'яздата) быў захоплены ратнікамі Дарыя праз год пасля яго прыходу да ўлады.

## Гл. таксама 
* Гаўмата
* Вах'яздата

## Літаратура 
* Pierre Briant: *From Cyrus to Alexander*. Winona Lake 2002.
* Alexander Demandt: *Darius und der «falsche Smerdis».* In: Alexander Demandt (Hg.): *Das Attentat in der Geschichte*, Berlin/Wien 1996, S. 1ff.
* Josef Wiesehöfer: ''Der Aufstand Gaumātas und die Anfänge Dareios' I.'' Bonn 1978.

Катэгорыя:Сатрапы персідскія
Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Фараоны паводле алфавіта
Катэгорыя:Фараоны дваццаць сёмай дынастыі
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Памерлі ад халоднай зброі
Артаферн I

**Артаферн** (па-эламску: *Irdapirna*, ; ? — пасля 493 да н.э.) — персідскі сатрап, прадстаўнік дынастыі Ахеменідаў, сын Гістаспа, брат Дарыя І.

Каля 513 да н.э. прызначаны сатрапам Лідыі замест Атана. У 507 да н.э. прымаў афінскіх паслоў, якія прапанавалі яму «зямлю і ваду» — старажытны знак падпарадкавання. У 499 да н.э. грэчаскі тыран Мілета Арыстагор папрасіў у Артаферна дапамогі ў захопе Наксаса. У адказ Артаферн вылучыў войска на чале з Мегабатам. Аднак не зусім удалы паход паказаў іанійскім грэкам, што персы не непераможныя.

У выніку іанійскія грэчаскія гарады з дапамогай Афінаў паўсталі супраць персаў. Разам яны здолелі нават захапіць сталіцу Лідыі Сарды. Аднак Артаферн, абараніўшы замак, дагнаў адступіўшых грэкаў і разбіў іх. Адбудаваўшы Сарды, ён далучыўся да іншых военачальнікаў, якія ваявалі з паўстанцамі, што пацвярджаецца як Герадотам, так і персепальскімі таблічкамі.

У 493 да н.э., калі паўстанне ўжо было задушана, Артаферн рэарганізаваў кіраванне сваёй сатрапіяй. Грэчаскі астраном Гекатэй Мілецкі папрасіў яго быць міласцівым да пераможаных, і, на дзіва, Артаферн стрымаў дадзенае слова. Гэта апошні вядомы ўчынак Артаферна напасадзе сатрапа Лідыі. Яго пераемнікам на гэтай пасадзе быў яго сын, таксама Артаферн.

## Спасылкі 
* Artafernes

Катэгорыя:Удзельнікі грэка-персідскіх войнаў
Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Сатрапы персідскія
Катэгорыя:Памерлі ў V стагоддзі да н.э.
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сардах
Ахемен

**Ахемен** (, ) — легендарны заснавальнік роду Ахеменідаў. Кіраваў Персіяй прыблізна ў 705—675 да н.э.

Існуюць некаторыя версіі адносна паходжання яго імя. Грэчаскія гісторыкі, якія даследавалі інда-іранскую этымалогію, лічылі, што імя значыла «уладальнік сяброўскага розуму» (*haxā* — сябар, *manah* — розум). Тым не менш, сучасныя даследчыкі лічаць гэту версію памылковай і прапануюць іншую: Haxāmaniš — «натхнёны духам паслядоўнікаў».

Вельмі часта лічыцца легендарнай асобай. Клаўдзій Эліян у *«De Natura Animalium»* піша, што Ахемен быў выгадаваны арлом. Паводле Платона, Ахемен/Перс быў сынам эфіопскай царэўны Андрамеды і Персея і ўнукам Зеўса (згодна з іншай версіяй, быў сынам Эгея). Пазней Перс стаў лічыцца бацькам Ахемена. Бехістунскі надпіс Дарыя І і Герадот называюць яго бацькам Тэіспа, продкам Кіра II і Дарыя І. Аднак Кір II у Вавілонскім цыліндры, дзе пералічыны яго радавод, не ўпамінае Ахемена. У тэксце з Пасаргадаў Кір II называе сябе Ахеменідам, але магчыма, што гэты тэкст быў складзены пасля смерці Кіра Дарыем І, каб узаконіць свой захоп улады. Як бы ні было, пазнейшыя персідскія цары вельмі шанавалі Ахемена і лічылі яго сваім продкам.

Калі Ахемен быў рэальнай гістарычнай асобай, ён жыў у канцы VIII — пачатку VII да н.э. і быў правадыром аднаго з персідскіх плямёнаў (грэкі называюць яго пасаргады) ці першым персідскім царом, васалам Мідыйскай імперыі. Асірыйскі надпіс цара Сінахерыба сцвярджае, што ў 691 да н.э. асірыйцы ў бітве пад Галюле адбілі напад аб’яднанага войска, у складзе якога былі *парсуамаш* (персы) і *анзан* на чале з Ахеменам. Пераемнікам Ахемена на пасадзе кіраўніка персаў быў яго сын Тэісп.

## Літаратура 
* Schmitt, Rüdiger. «Achaemenid dynasty». Encycloaedia Iranica. vol. 3. Routledge & Kegan Paul 
* Dandamayev, M. «Achaemenes». Encycloaedia Iranica. vol. 3. Routledge & Kegan Paul 
* Schlerath, Bernfried (1973). Die Indogermanen. Inst. f. Vergl. Sprachwiss.
* Tavernier, Jan (2007). Iranica in the Achaemenid Period (ca. 550—330 B.C.): Linguistic Study of Old Iranian Proper Names and Loanwords, Attested in Non-Iranian Texts. Peeters Publishers.

Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Цары персідскія
Арыярамн

**Арыярамн** (, ; каля 645 да н.э. — ?) — легендарны цар Парсы, ядра будучай Персідскай імперыі.

Імя *Ariyāramna* перакладаецца як «той, хто прыносіць мір арыям (іранцам)». Верагодна, быў братам Кіра І і сынам Тэіспа, але гэта не пацверджана. У любым выпадку, быў прадстаўніком роду Ахеменідаў. Згодна з Бехістунскім надпісам, які з’яўляецца ці не адзіным сведчаннем пра Арыярамна, быў першым царом Парсы, якая ўтварылася пасля расколу дзяржавы Тэіспа і ўключала 10 з 12 персідскіх плямёнаў. Пасля захопу яго ўладанняў мідыйскім царом Кіяксарам II страціў сваю пасаду, якая дасталася ці яго сыну Арсаму, ці Кіру І.

## Табліцы з Гамадана 
У 1930 у раёне Гамадана былі знойдзеныя 2 залатыя табліцы з тэкстам ад першае асобы на старажытнаперсідскай. На табліцах распавядаецца пра кіраванне Арыярамна і яго сына Арсама. Ніжэй прыведзены тэкст адной з табліц:
 
# Ariyâramna \ xšyathiya \ vazraka \ xšâyath
# iya \ xšâyathiyânâm \ xšâyathiya \ Pârsâ
# \ Cišpaiš \ xšâyathiyahyâ \ puça \ Haxâmanišah
# yâ \ napâ \ thâtiy \ Ariyâramna \ xšâyathiya
# \ iyam \ dahyâuš \ Pârsâ \ tya \ adam \ dârayâ
# \ miy \ hya \ uvaspâ \ umartiyâ \ manâ \ baga
# \ vazraka \ Auramazdâ \ frâbara \ vasnâ \ Au
# ramazdâha \ adam \ xšâyathiya \ iyam \ da
# hyâuš \ amiy \ thâtiy \ Ariyâramna
# \ xšâyathiya \ Auramazdâ \ manâ \ upastâ
# m \ baratuv

*Арыярамн, вялікі цар, цар цароў, цар Персіі, сын цара Тэіспа, унук Ахемена. Кажа цар Арыярамн: Гэтая краіна Персія, якой я валодаю, поўнай добрых коней, добрых людзей, вялікі бог Агурамазда дараваў яе мне. Міласцю Агурамазды, я цар гэтай краіны. Цар Арыярамн кажа: дапамажы мне, Агурамазда.*

Але сёння дадзеныя таблічкі значнай часткай даследчыкаў лічацца падробкай, ці то сучаснай, ці старажытнай, бо былі знойдзены на некантралюемых раскопках.

## Спасылкі 
* Ariaramnes 

Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Цары персідскія
Арсам

**Арсам** (, па-вавілонску: *Aršamma*, па-эламску: *Iršama*, ; каля 615 да н.э — каля 520 да н.э.) — прадстаўнік дынастыі Ахеменідаў, сын Арыярамна.

Імя *Aršāma* перакладаецца як «Гераічная моц». Магчыма, пэўны час быў царом Парсы, але адмовіўся ад пасады на карысць Кіра II. Пасля, верагодна, пасяліўся ў сваіх уладаннях, дзе ў спакоі пражыў апошнія гады. Магчыма, працягваў карыстацца тытулам «меншы цар» у параўнанні з «вялікім царом», выконваў функцыі сатрапа. На табліцах, знойдзеных у 1945 у Гамадане, называецца царом Персіі, але гэтыя табліцы шматлікія даследчыкі лічаць падробкай. Яго кіраванне ўзгадваецца таксама ў Бехістунскім надпісе, складзеным яго ўнукам Дырыем I.

Меў, прынамсі, трох сыноў, але ж вядомыя імёны толькі двух: Гістаспа (сатрап Парфіі) і Фарнака (скарбнік). Верагодна, вызнаваў зараастрызм (які вельмі шанаваў яго ўнук Дарый І), бо імя яго сына Гістасп (па-персідску, Віштаcпа) такое самае, як у легендарнага цара-памочніка Заратустры. Дажыў да таго моманту, калі яго ўнук Дарый І стаў вялікім царом (522 да н.э.), быўшы такім чынам адным з самых доўга жывучых манархаў тых часоў: на той момант яму было як мінімум 90 гадоў.

## Спасылкі 
* Arsames

Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Цары персідскія
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1 тысячагоддзі да н.э.
Катэгорыя:Памерлі ў 520 годзе да н.э.
Гістасп

**Гістасп** (, па-вавілонску: *Uštaspi*, па-эламску: *Mišdašba*, ; да 565 да н.э. — каля 495 да н.э..) — персідскі сатрап, прадстаўнік дынастыі Ахеменідаў, сын Арсама, бацька Дарыя І.

## Біяграфія 
Паколькі Дарый І нарадзіўся прыблізна ў 550 да н.э.. датай нараджэння Гістаспа мусіць быць, прынамсі, 565 да н.э.. Паводле Герадота, быў жанаты з Радагунай і меў яшчэ трох сыноў — Артабана, Артаферна і Артана — і, прынамсі, трох дачок, якія выйшлі замуж за Отана, Гобрыя і Тэаспа.

Паводле Герадота, Гістасп удзельнічаў пад канец 530 да н.э.. у апошняй бітве Кіра II з масагетамі. Камбіз II, які замяніў загінулага ва ўзгаданай бітве Кіра II, прызначыў Гістаспа сатрапам Парфіі.

У 522 да н.э.. маг Гаўмата захапіў уладу, скарыстаўшыся знаходжаннем Камбіза II у Егіпце, захапіў уладу ў Персіі. Ён абвясціў сябе братам Камбіза Смердысам, які быў таемна забіты сваім братам. Даведаўшыся пра гэта Камбіз вырушыў у Персію, але памёр па дарозе. Тады 29 верасня 522 да н.э. група змоўшчыкаў у складзе Атана, Гобрыя, Гідарна, Інтафрэна, Мегабіза І і сына Гістаспа Дарыя забілі Гаўмату, а Дарыя абвясцілі каралём Дарыем І.

Скарыстаўшыся ўнутранымі супярэчнасцямі ў Персіі, паўсталі заваяваныя ёй народы: Вавілонія на чале з Навухаданосарам III, Арменія, Асірыя, Парфія, Сагартыя. Найбольшых памераў дасягнула паўстанне мідыйцаў на чале з Фраортам, які нават захапіў сталіцу — горад Экбатаны. Намагаючыся спыніць паўстанне, Гістасп са сваім гарнізонам заставаўся ў Парфіі. 8 сакавіка 521 да н.э.. ён у бітве ля мястэчка *Вішпаўзатыш* разбіў аб'яднанае партанскае і гірканскае войска. Страты паўстанцаў склалі 6.346 забітых, персаў — 4.346. Гэтая бітва не дазволіла пашырыцца паўстанню і не дала Фраорту аб'ядананымі сіламі напасці на Дарыя І. 8 мая Фраорт быў разбіты Дарыем каля *Кундуруша*, пасля чаго ўцёк у Парфію, дзе быў схоплены. Пасля ўжо знявечанага Фраорта ўкрыжавалі ў Экбатанах.

Затым, згодна з Бехістунскім надпісам, войска Дарыя аб'яднаўлася з гарнізонам Гістаспа і 11 ліпеня 521 да н.э.. разбіла рэшткі паўстанцаў ля горада Патыграбана («месца поўнае дабротаў» — магчыма, сычасны Масгад). Агулам войска Гістаспа забіла 6570 і ўзяло ў палон 4192 паўстанцы.

Пра далейшы лёс Гістаспа амаль нічога невядома. Магчыма, ён кіраваў імперыяй падчас паходаў дарыя на Егіпет і скіфаў. Гістасп разам са сваім бацькам Арсамам узгадваюцца як жывыя ў створаным не раней за 520 да н.э.. Бехістунскім надпісе. Ктэсій Кнідскі прыводзіць расповед пра смерць Гістаспа. Згодна з ёй, Гістасп разам са сваёй першай жонкай быў пасланы праверыць працэс будаўніцтва магілы, якую Дарый І загадаў высекчы ў склах Накш-і Рустам. Калі Гістасп падумаўся па скале, яму стала дрэнна і ён упаў у бездань. Гэтая падзея датуецца 495 да н.э..

## Спасылкі 
* Hystaspes (2) 

Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Цары персідскія
Катэгорыя:Памерлі ў 495 годзе да н.э.
Артакама

**Артакама** — прадстаўніца роду Фарнакідаў.

Была дачкой сатрапа Фрыгіі Артабаза II, які з часам перайшоў на македонскую службу. Яе маці, верагодна, была адзіная вядомая жонка Артабаза — сястра родасцаў Мемнана і Ментара. У 324 да н.э. стала другой жонкай македонскага военачальніка Пталамея, будучага егіпецкага фараона Пталамея І. Дзяцей з ім не мела.

## Спасылкі 
* Artakama 

Катэгорыя:Фарнакіды
Катэгорыя:Царыцы Старажытнага Егіпта
Фарнабаз II

**Фарнабаз II** (каля 435 да н.э. — пасля 373 да н.э.) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Персідскай імперыі. З роду Фарнакідаў, адгалінавання каралеўскага роду Ахеменідаў, сын Фарнака II.

## Сатрап Фрыгіі 
Да зімы 413 да н.э./412 да н.э. змяніў бацьку на пасадзе сатрапа Фрыгіі. Больш дакладная дата невядома, бо ў 422 да н.э. яго бацька яшчэ быў сатрапам. У 413 да н.э./412 да н.э. удзельнічаў у перамовах паміж Персіяй і Спартай. У 404 да н.э. разам з Кірам Малодшым і Тысафернам захапіў грэчаскія гарады Малае Азіі. У 400 да н.э. не дазволіў грэчаскім наймітам спустошыць Фрыгію. У 399 да н.э. у Фрыгію ўварваліся спартанцы. Фаранабаз, аб’яднаўшыся з Тысафернам, разбіў грэкаў. У 397 да н.э. у Магнезіі было падпісана мірнае пагадненне, вынікам чаго было прызнанне Персіяй незалежнасці грэчаскіх гарадоў Іоніі.

Будаўніцтва Персіяй флоту стала прычынай новае вайны са Спартай. Падпісаўшы перамір’е з Тысафернам, спартанскі цар Агесілай II у 396 да н.э. напаў на Фрыгію. Каб адвабіць спартанцаў, Фарнабаз накіраваў родасца Тымакрата ў Грэцыю з мэтай узбудзіць грэкаў супраць Спарты. Нягледзячы на перашкоды і інтрыгі збоку Тысаферна і Тытраўста, які змяніў Тысаферна на пасадзе сатрапа Лідыі, Фарнабаз здолеў заключыць у 395 да н.э. дамову з афінянамі, а пасля нават захапіў усе грэчаскія гарада ў Малай Азіі апроч Абідаса і Сестаса. У 394 да н.э. спартанцы пакінулі Малую Азію, а ў 393 да н.э. Фаранабаз разам з афінскім флатаводцам Конанам захапілі абтокі Мілас і Кіферу. У 387 да н.э./386 да н.э. быў падпісаны мір са Спартай, паводле якое да Персіі адышлі грэчаскія гарады ў Малой Азіі.

## Вайна з Егіптам 
thumb|Сярэбраны статэр Фарнабаза, калі ён быў сатрапам Кілікіі
За свае дасягненні ў вайне з Грэцыяй Фарнабаз быў вельмі ўшанаваны. Ён ажаніўся з дачкой караля Артаксеркса II *Апамэ*, ад якой меў малодшага сына Артабаза. Пасля Фарнабаза і Тытраўста прызначалі кіраўнікамі арміі, што мусіла захапіць Егіпет, які адкалоўся ад Персіі. Сатрапам жа Фрыгіі стаў сын Фарнабаза Арыябарзан. Дзве першыя выправы на Егіпет у 385 да н.э. і 383 да н.э. не прынеслі поспехаў. У 379 да н.э. — 374 да н.э. быў сатрапам Кілікіі.

У 373 да н.э. Фарнабаз ужо як адзіны кіраўнік войска распачаў новую выправу на Егіпет, сабраўшы вялікі флот у горадзе Ака (Палесціна) і наняўшы грэчаскіх наймітаў на чале з Іфікратам. Аднак персідскае войска было спынена ля крэпасці Пелузій у дэльце Ніла і было вымушана шукаць іншае адгалінаванне Нілу, каб увайсці ў краіну. У гэты час распачаліся спрэчкі паміж Фарнабазам і Іфікратам адносна тактыкі дзеянняў. Скарыстаўшыся гэтым, егіпецкі фараон Нектанеб I здолеў умацаваць сталіцу Мемфіс. Усё гэта, а таксама разліў Нілу змусілі персаў пакінуць Егіпет. Пра далейшы лёс Фарнабаза нічога невядома.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Pharnabazus (2)

Катэгорыя:Фарнакіды
Катэгорыя:Сатрапы фрыгійскія
Катэгорыя:Военачальнікі Персіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў V стагоддзі да н.э.
Катэгорыя:Памерлі ў IV стагоддзі да н.э.
Траада

**Траада** () — старажытная назва паўвострава на паўночным захадзе Малой Азіі, які выступае ў Эгейскае мора на поўдзень ад Мармуровага мора і Дарданэлаў. З усходу аддзелены ад Малой Азіі горным хрыбтом Іда, вышынёй да 1774 метраў. У антычную эпоху Траада была часткай Мізіі.

Ландшафт стэпавы, хоць у паўднёвай і ўсходняй частцы трапляюцца лясы. Трааду перасякае рака Скамандр, якую сілкуюць горныя крыніцы Іды.

Адным з найстаражытных протагарадскіх паселішчаў Траады быў Кумтэпэ. Затым яму на змену прыйшла знакамітая Троя (Іліён), а ў эліністычны перыяд — Александрыя Траадская, званая ў «Дзеяннях апосталаў» проста Траадай.

Вядомы тыран Зеніс, пастаўлены кіраваць персідскім сатрапам Фарнабазам. Затым яго дачка Манія і яго зяць Мідый (V—IV стст. да н.э.).

У IV ст. да н.э. вядомыя тыраны Ментар, Мемнан і Харыдэм, якія кіравалі як персідскія васалы.

У наш час паўвостраў завецца Біга і ўваходзіць у склад правінцыі Чанакале.

## Крыніца 
* Траада ў Брытанскай энцыклапедыі

Катэгорыя:Троя
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Малай Азіі
Ментар Родаскі

**Ментар** (каля 385 гады да н.э., Родас — ) — грэчаскі военачальнік, які служыў у персідскай арміі цара Дарыя III.

## Біяграфія 
Ментар, як і яго малодшы брат Мемнан, быў выхадцам з вострава Родаса.

Разам з братам Ментар служыў персідскаму сатрапу Фрыгіі Артабазу, атрымалі ў кіраванне Трааду. У 362 годзе да н.э. персідскія сатрапы, уключаючы Артабаза, паднялі паўстанне супраць цара Артаксеркса III. Паўстанне было падушана, і ў 353 годзе да н.э. Артабаз і Мемнан беглі ў Македонію да двара македонскага цара Філіпа II. Аднак Ментар застаўся і змог дамовіцца з Артаксерксам. Магчыма, Артаксеркс дараваў прабачэнне Ментару, але наўзамен загадаў Ментару захапіць Егіпет, які раней адбіўся ад персідскага валадарства. Пасля доўгай барацьбы Ментар у 343 годзе да н.э. змог заваяваць Егіпет і замацаваць над ім кантроль персаў. Пасля гэтага Ментар быў павышаны на пасадзе і далей змагаўся супраць анты-персідскіх мяцежнікаў у Малой Азіі. Ён таксама дапамог Артабазу і свайму брату вярнуцца назад у Азію.

У 340 годзе да н.э. Ментар сканаў, і яго замясціў Мемнан, які ажаніўся з яго ўдавой Барсінай. Дачка Ментара стала пазней жонкай Неарха.

## Літаратура 
* *Hazel, John* Mentor / Who’s who in the Greek World. — Routledge, 2000.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 380-я гады да н.э.
Катэгорыя:Военачальнікі Персіі
Катэгорыя:Нарадзіліся на Родасе
Артаферн II

**Артаферн** (па-эламску: *Irdapirna*, ; ? — пасля 480 да н.э.) — персідскі сатрап, прадстаўнік дынастыі Ахеменідаў, сын Артаферна, дзядзька Дарыя І.

Замяніў бацьку на пасадзе сатрапа Лідыі каля 493 да н.э. У 490 да н.э. кіраваў персідскім войскам у паходзе на Грэцыю. Удзельнічаў у захопе Эрэтрыі, якая была зруйнавана, а яе насельніцтва было пераселена ў Персію. Трохі пазней быў разбіты афінянамі на чале з Мільтыядам Малодшым у бітве пры Марафоне. Быў вымушаны адступаць. Удзельнічаў у 480 да н.э. у новым паходзе на Грэцыю, але на ніжэйшых пасадах.

Катэгорыя:Удзельнікі грэка-персідскіх войнаў
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Сатрапы лідыйскія
Катэгорыя:Памерлі ў V стагоддзі да н.э.
Ахемен (сатрап)

**Ахемен** (? — 460/459 да н.э.) — персідскі сатрап, прадстаўнік дынастыі Ахеменідаў.

Паводле Герадота быў сынам цара Дарыя І ад Атосы, родным братам цара Ксеркса І. Ктэсій, памылкова называючы яго Ахайменідам, сцвярджае, што Ахемен быў сынам Ксеркса.

Быў прызначаны сатрапам Егіпта пасля пачатку там паўстання. Кіраваў персідскім флотам у бітве пры Саламіне (480 да н.э.). У 460/459 да н.э. войска Ахемена было разбіта, а сам ён быў забіты Інарусам падчас другога егіпецкага паўстання. У знак насьмешкі Інарус адаслаў цела Ахемена яго пляменніку цару Артаксерксу І.

## Спасылкі 
* Dandamayev, M. «Achaemenes». Encycloaedia Iranica. vol. 3. Routledge & Kegan Paul 

Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Сатрапы персідскія
Трпіміравічы

**Трпімі́равічы** (Trpimiroviči) — княжацкая, а з 925 года каралеўская дынастыя харвацкага дзяржавы, якая кіравала (з перапынкамі) з 845 года да канца XI стагоддзя. Першым каралём Харватыі быў Таміслаў I, каранаваны ў 925 годзе. Апошні кароль з дынастыі Трпіміравічаў Сцепан II памёр у 1091 годзе, што пацягнула за сабой гібель незалежнага харвацкага каралеўства і далучэнне яго на правах асабістай уніі да Венгрыі (гл. Харватыя ва уніі з Венгрыяй).

Найбольш вядомыя прадстаўнікі Трпіміравічаў: заснавальнік дынастыі Трпімір I (каля 845—864), Таміслаў I (каля 910 — каля 928), Петар Крэшымір IV (1058—74), Дмітар Званімір (1075—1089)

## Прадстаўнікі 
thumb|Помнік каралю Таміславу ў Заграбе

### Князі Харватыі 
* Трпімір I (845—864)
* Здзеслаў (878—879)
* Мунцымір (892—910)
* Таміслаў I (910—925)

### Каралі Харватыі 
* Таміслаў I (925—928)
* Трпімір II (928—935)
* Крэшымір I (935—945)
* Міраслаў (945—949)
* Міхайла Крэшымір II (949—969)
* Сцепан Држыслаў (969—997)
* Святласлаў Суронья (997—1000)
* Крэшымір III (1000— c. 1030)
* Гаіслаў (1000—c. 1020)
* Сцяпан I (c. 1030—1058)
* Петар Крэшымір IV (1058—1074)
* Дмітар Званімір (1075—1089)
* Сцепан II (1089—1091)
* Алена Прыгожая

## Гл. таксама 
* Сярэднявечная Харватыя
* Спіс каралёў Харватыі
Арыябарзан (военачальнік)

**Арыябарзан** (; каля 368 да н.э. — 330 да н.э.) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Персідскай імперыі. З роду Фарнакідаў, адгалінавання каралеўскага роду Ахеменідаў, сын сатрапа Фрыгіі Артабаза II.

У 335 да н.э. прызначаны Дарыем III сатрапам Персіі (цяпер Фарс). Да гэтага дадзеная сатрапаія не існавала. У 331 да н.э. камандаваў часткай персідскага войска ў бітве з войскам Аляксандра Македонскага пры Гаўгамелах. Пасля паразы ў бітве Дарый III рушыў на ўсход, а Арыябарзан быў пакінуты ахоўваць падыходы да сталіцы імперыі — Персепаля. Здолеў 30 дзён абараняць праход у цясніне Персідскія вароты, але персы былі разбіты македонцамі. Арыябарзан загінуў ці ў бітве ці падчас адыходу. Паводле легенды, персам здрадзіў кіраўнік мясцовага племя, які паказаў таемныя праходы ў тыл абаронцаў.

## Гл. таксама 
* Бітва каля Персідскіх варот

Катэгорыя:Фарнакіды
Катэгорыя:Сатрапы персідскія
Катэгорыя:Загінулі ў баі
Катэгорыя:Памерлі ў астане Фарс
Любны

**Любны** — гістарычны раён горада Гомеля. Былая вёска размешчанная на беразе Любенскага возера (былога русла ракі Сож).
Умоўнымі межамі вёскі з’яўляюцца вуліцы Быхаўская, Далёкая, Сляпнёва, Леванеўскага, а таксама бераг Любенскага возера.

## Гісторыя 
На плане 1864 года — вёска за некалькі кіламетраў на паўднёвы-захад ад гарадской мяжы. Да вёскі вяла вуліца якую так і называлі «Любенская», якая на карце 1910 года пазначана як вуліца ў вёску Лубны (у арыгінале: «улица въ дер. Лубны»).

У 1926—1931 гадах — вёска ў складзе Давыдаўскага сельсавета Гомельскага раёна.
У 1931 годзе вёска Любны увайшла ў гарадскую мяжу Гомеля.

У наш час назву «Любенскі» носіць мікрараён Савецкага раёна Гомеля, які размешчан ля межаў (па іншых звестках — на месцы) былой вёскі Любны. Акрамя Любенскага мікрараёна, сучасная тэрыторыя былой вёскі Любны забудавана 1-2-х павярховымі дамамі.

## Археалогія 
Непадалёк ад былой вёскі, ва ўрочышчы «**Шведская гара**» размешчана гарадзішча мілаградскай культуры (VI—III стагоддзі да н.э.). Першапачаткова мысавае гарадзішча (памеры прыкладна 102 на 108 м) было ўмацавана 3 валамі (захаваўся толькі 1).

Гарадзішча вядома з канца XIX стагоддзя. Даследвалася ў 1928 (К. М. Палікарповіч) і ў 1936 гадах (А. М. Ляўданскі і А. Д. Каваленя). Раскопкі праводзілі: у 1926 годзе І. Х. Юшчанка і ў 1977—1978 гадах В. І. Сычоў. Падчас раскопак знойдзена ляпная кераміка, у т.л. гліняная прасліца і грузікі, жалезныя прылады працы, зброя і прадметы быта, бронзавыя ўпрыгожваньні. Знаходкі (на 1990 год) захоўваліся часткова ў інстытуце гісторыі АН Беларусі і Гомельскім краязнаўчым музеі.

Image:Shvedskaya Horka 6.jpg|Гарадзішча «Шведская горка», агульны выгляд
Image:Shvedskaya Horka 7.jpg|Ахоўны знак
Image:Shvedskaya Horka 5.jpg|Схіл гарадзішча
Image:Shvedskaya Horka 2.jpg|Паверхня гарадзішча
Image:Shvedskaya Horka 4.jpg|Прылеглы мікрараён з вяршыні «Шведскай горкі»

## Паходжанне назвы 
Частка «Луб», «Люб» звычайна сустракаецца ў прывязі да якога-небудзь воднага аб’екта. Сэнсавая значэнне гэтых назваў — нізіна, нізінны луг, невялікае балота, рэчышча ракі.

## Літаратура 
* А. Ф. Рогалеў — От Гомиюка до Гомеля (выданне 2)— Гомель: Одобарк, 2006. — 220 с.
* Гомель. Энциклопедический справочник. — Мн.: БелСэ, 1991. — 527 с.

Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Гомельскага раёна
Катэгорыя:Гістарычныя раёны Гомеля
Артазостра

**Артазостра** () — прадстаўніца дынастыі Ахеменідаў, дачка Дарыя I і Артыстоны.

## Біяграфія 
Паводле Герадота, была выдадзеная замуж за Мардонія, сына Гобрыя, незадоўга да таго, як той узначаліў персідскае войска ў Фракіі і Македоніі. Магчыма, узгадваецца ў клінапісных таблічках, датаваных 498 да н.э., як «жонка Мардонія, дачка цара», якая атрымала грошы на паездку разам з Мардоніем і *Радушнамуей* (*Ардушнамуей*; магчыма, жонкай Мардонія). Некаторыя даследчыкі лічаць, што Радушнамуя і была той неназванай па імі жонкай Мардонія.

Магчыма, была маці сына Мардонія Артонта.

Катэгорыя:Ахеменіды
Фарнак (сын Арсама)

**Фарнак І** (па-эламску: *Парнака*; каля 565 да н.э.. — 497 да н.э.?) — міністр фінансаў Персідскай імперыі ў 506 да н.э. — 497 да н.э., заснавальнік роду Фарнакідаў.

Паходзіў з царскага роду Ахеменідаў, быў сынам Арсама. Спачатку быў падначаленым сатрапа Вавілоніі Гобрыя, але ўзвысіўся пасля таго, як яго пляменнік Дарый I у 522 да н.э., стаў царом Персіі. Адыгрываў важную ролю пры кралеўскім двары. Згодна з персепальскім таблічкамі, у 506—497 да н.э. выконваў абавязкі міністра фінансаў. Увёў пашпарты, пасады суддзяў, рахаўнікоў, караваны. Унармаваў парадак збору падаткаў (вядомы тры скарбнікі, якія жылі пры ім — Каркіш, Сутаяўда і Бараткама). На пасадзе падскарбія яго змяніў Аспацін.

Фарнак меў сына Артабаза І, які ў 477 да н.э., стаў сатрапам Фрыгіі. Род Фарнака кіраваў ёй да IV ст. да н.э.

## Спасылкі 
* Pharnaces (1) 

Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Фарнакіды
Артабан

**Артабан** (, па-эламску: *Irdabanuš*; пасля 550 да н.э. — пасля 480 да н.э.) — персідскі царэвіч з роду Ахеменідаў, сын Гістаспа, брат Дарыя І.

Узгадваецца паміж 513 да н.э. і 480 да н.э. Згодна з персепальскімі таблічкамі, быў сатрапам Бактрыі, вельмі важнага рэгіёна. Гэта дазваляе меркаваць, што быў галоўным прэтэндэнтам на пасаду будучага караля ў малалецтва сына Дарыя І Ксеркса I. Яго ўзгадваюць таксама Герадот і Ктэсій Кнідскі, апошні пад імем Артапан, як мудрага дарадніка, якія папярэджваў супраць непрадуманых ваенных выпраў.

Меў некалькі сыноў: Артыпія, Арыямарда, Басака, Тыграна, Трытантэхма. Усе яны ўдзельнічалі ў няўдалым паходзе Ксеркса на Грэцыю ў 480 да н.э., супраць якога папярэджваў Артабан.

## Спасылкі 
* Artabanus 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў VI стагоддзі да н.э.
Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Сатрапы персідскія
Катэгорыя:Памерлі ў V стагоддзі да н.э.
Аруку

**Аруку** (, па-асірыйску: *A-ru-uk-ku*, па-арамейску: *ʾrywk*, ; каля 656 да н.э. - ?) - старэйшы сын караля Кураса Парсумаскага. У 639 да н.э. пасля захопу асірыйскім каралём Ашурбаніпалам Сузаў быў накіраваны як закладнік сваім бацькам у знак прызнання вяршынства Асірыі ў Ніневію, дзе, верагодна, і памёр.

Бацька Аруку, Курас з Парсумасу традыцыйна асацыюецца з Курашам з Парсы, больш вядомым як персідскі кароль Кір I. У такім разе нараджэнне Кіра прыпадае на 680—675 да н.э. Тым не менш, сёння дадзеная ідэнтыфікацыя ставіцца пад пытанне, перш за ўсё праз магчымы ўзрост Кіра І. Да таго ж, накіраванне Аруку ў Ніневію звязваецца не з падпарадкаваннем Персіі Асірыяй, а з усталяваннем сяброўскіх адносін між суседнімі краінамі. Апроч таго, ставіцца пад пытанне само прачытанне імя Аруку, асацыяцыя Парсумашу з Парсай (Персіяй), а Кураса з Кірам.

## Спасылкі 
*ARUKKU

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Памерлі ў VII стагоддзі да н.э.
Раксана (дачка Кіра II)

**Раксана** ( — ад *Ara-uchschna*; да 540 да н.э. — 523 да н.э.) — прадстаўніца дынастыі Ахеменідаў, дачка Кіра II і жонка свайго брата Камбіза II.

Маці Раксаны невядомая. Герадот узгадвае толькі Атосу і Артыстону ў якасці дачок Касанданы. Ктэсій Кнідскі называе малодшую сястру Атосы Раксанай. Згодна з пастановай Камбіза II лічыцца, што была не роднай, а зводнай сястрой Атосы. Тое, што была жонкай Камбіза дае падставы меркаваць таксама, што яны была і яго зводнай сястрой.

Перш чым ажаніцца з Раксанай, Камбіз II мусіў выдаць адмысловую пастанову, бо паводле персідскага заканадаўства шлюб паміж братам і сястрой быў забаронены. Верагодна, у гэтым Камбіз абапіраўся на эламскія законы і традыцыі. Згодна з гэтай пастановай, цар абвяшчаўся вольным у прыняцці і здзяйсненні сваіх рашэнняў у незалежнасці ад законаў і традыцый.

У 525 да н.э. выправілася ўслед за мужам у паход на Егіпет. Памерлі праз два гады ў Нубіі ад наступстваў выпа́дку.

Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Памерлі пры родах
Фарнабаз III

**Фарнабаз ІII** (370 да н.э./365 да н.э. — пасля 320 да н.э.) — дзяржаўны дзеяч Персідскай імперыі. З роду Фарнакідаў, адгалінавання каралеўскага роду Ахеменідаў, сын Артабаза II.

У 353 да н.э. — 343 да н.э. знаходзіўся разам з бацькам у выгнанні ў Македоніі, пасля вярнуўся ў Персію. У 334 да н.э. з пачаткам вайны з Македоніяй стаў падначаленым свайго сваяка Мемнана, які кіраваў персідскім флотам у Эгейскім моры. Разам з Мемнам удзельнічаў у абароне Галікарнаса, што вымусіла македонцаў спыніць наступ, каб засцерагчы тылы.

Пасля падзення Галікарнаса ў 333 да н.э. персідскі флот, у складзе 300 караблёў і ўкамплектаваны фінікійцамі, егіпцянамі, кіпрыётамі і грэчаскімі наймітамі, распачаў напады на гарады каля Гелеспонта з мэтай адрэзаць македонскае войска ад забеспячэння. Апроч таго, вяліся перамовы са спартанскім царом Агісам III аб супольных дзеяннях, падвяргаліся нападам астравы Кос, Хіяс, Лесбас. У выніку Аляксандр Македонскі быў вымушаны пакінуць частку войска ў Македоніі, якое мусіла стварыць македонскі флот.

У 333 да н.э. падчас аблогі Мітылены, сталіцы Лесбаса, нечакана памёр Мемнан, і Фарнабаз быў прызначаны адзінасаобным кіраўніком флоту. Ён здолеў захапіць Мітылену, маленькі востраў Тэнедас, кантраляваў Гелеспонт, перарэзаў забеспячэнне зернем з Афінаў. Улетку 333 да н.э. збудаваў крэпасць каля Галікарнаса, што не дазваляла выкарыстоўваць гарадскую гавань. Персы захапілі астравы Самафракію, Сіфнас і Андрас, горад Мілет, заснавалі крэпасці ў Каліпалісе, горадзе ў Гелеспонце. Да таго Фарнабаз паслаў наймітаў на дапамогу Дарыю III.

Але Дарый III прайграў бітву пры Ісе. Фарнабаз даведаўся пра гэта падчас перамоў з Агісам III на Сіфнасе. Перамовы не прынеслі вынікаў, хоць праз 2 гады Спарта і паўстала супраць Македоніі. Пасля Фарнабаз быў вымушаны задушваць паўстанне на Хіясе, а яго флот быў разбіты каля Каліпаліса. Сітуацыя пагоршылася з аблогай македонцамі Ціра ўвесну 332 да н.э. 80 фінікійскіх і 120 кіпрскіх капітанаў пакінулі флот, які стаў дэзарганізаваны. Сам Фарнабаз быў схоплены і пасланы да Аляксандра ў Фінікію, але па дарозе здолеў уцячы і дабрацца да Коса.

Пасля на 12 гадоў ён знік з запісаў. Магчыма, у 330 да н.э. быў аточаны разам з бацькам Артабазам у Гірканіі і перайшоў на службу да македонцаў. У 321 да н.э. служыў афіцэрам кавалерыі ў македонскім войску. Пра далейшы яго лёс нічога невядома.

## Спасылкі 
* Pharnabazus (3) 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў военачальнікі стагоддзі да н.э.
Катэгорыя:Фарнакіды
Катэгорыя:Военачальнікі Персіі
Катэгорыя:Памерлі ў IV стагоддзі да н.э.
Іштын

**Іштын** — персідская прынцэса (дуркіш), магчыма, дачка цара Дарыя І. Узгадваецца аднойчы ў персепальскіх таблічках (табліца PF 823), дзе атрымлівае 2 авечкі. Жонка нейкага Бакея, якога ідэнтыфікуюць з сатрапам Лідыі Багеем, узгаданым Герадотам. Сын Багея Мардонт у якасці аднаго з военачальнікаў браў удзел у бітве з грэкамі каля мыса Мікале ў 479 да н.э.

## Літаратура 
* Brosius, M (1998): Women in Ancient Persia, pp.&nbsp;26, 72, 144

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Памерлі ў V стагоддзі да н.э.
Аілінгінае

**Аілінгінае** (, маршал.: *Aelōn̄in A*) — атол на поўначы Маршалавых Астравоў. Плошча сушы — 2,8 км². У наш час незаселены.

Атол Аілінгінае знаходзіцца ў 13,5 км на паўднёвы захад ад атола Рангелап. Складаецца з шырокай лагуны (105,96 км²) і 25 невялікіх астравоў, што месцяцца на каралавым рыфе. Значная частка сушы пакрыта лесам і хмызнякамі.

Атол быў адкрыты ў 1767 г. брытанскім даследчыкам С. Уолісам. У той час ён быў населены маршальцамі. Мясцовыя насельнікі мелі адзінага вярхоўнага правадыра разам з рангелапцамі.

У 1885—1914 гг. знаходзіўся пад пратэктаратам Германіі. У 1914 — 1944 гг. — пад кантролем Японіі. У 1947—1986 гг. — пад апекай ЗША. У 1986 г. увайшоў у склад Рэспублікі Маршалавых Астравоў.

У 1954 г. падчас выпрабавання ядзернай зброі на атоле Бікіні на Аілінгінае адбылося распаўсюджванне радыёактыўных ападкаў у выглядзе белага попелу. Ваенныя эвакуявалі тубыльцаў на атол Кваджалейн. У пачатку 1980-ых гг. ім была выплачана грашовая кампенсацыя. У наш час большасць выхадцаў з Аілінгінае жыве на Кваджалейне і Маджура.

## Спасылкі 
* Marshall Islands Atoll Information: Ailinginae Atoll

Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Аўстраліі і Акіяніі
Катэгорыя:Атолы Маршалавых Астравоў
Катэгорыя:Незаселеныя астравы