open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алкмар

**Алкмар** () — горад у Нідэрландах, які знаходзіцца ў правінцыі Паўночная Галандыя.

## Гісторыя 
Упершыню згадваецца ў дакуменце, які датуецца X стагоддзем. Статус горада Алкмар атрымаў у 1254 годзе. У той час Алкмар функцыянаваў як памежная крэпасць і база для аперацый у працяглай барацьбе супраць жыхароў Фрызскіх астравоў. Размешчаны на скрыжаванні водных шляхоў, Алкмар браў плату за транзыт грузаў. Дзякуючы развітым рынкам і камерцыі, Алкмар заваяваў пазіцыю цэнтра, а горад між тым разрастаўся. З 1525 года велізарныя сродкі ўкладваліся ў будаўніцтва каналаў і гарадскіх сценаў для абароны ад уварванняў.

У 1573 годзе горад вытрымаў аблогу, якая праводзіліся іспанскай арміяй пад кіраўніцтвам герцага Альбы. Алкмар быў першым горадам Нідэрландаў, які вызваліўся ад валадарства Іспаніі. Гэта стала паваротнай падзеяй у ходзе Нідэрландскай рэвалюцыі. З тых часоў пайшоў выраз «Перамога пачынаецца ў Алкмары».

## Насельніцтва 
## Спорт 
У горадзе базуецца футбольны клуб «АЗ».

## Гарады-пабрацімы 
*  Бат, Вялікабрытанія 
*  Дармштат, Германія 
*  Труа, Францыя 
*  Тата, Венгрыя  
*  Бргама, Турцыя 
*  Эйтэнхахе, ПАР 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада

Катэгорыя:Гарады Нідэрландаў
Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Паўночная Галандыя
Эдам

**Эда́м** — невялікі горад у правінцыі Паўночная Галандыя, Нідэрланды. Уваходзіць у склад абшчыны Эдам-Валендам. Насельніцтва — 7380 чалавек. Горад знакаміты вядомым ва ўсім свеце сырам.

Эдам вядомы з другой чвэрці XIII стагоддзя. Назва азначае «грэбля на рацэ Э». Статус горада атрымаў у 1375 годзе. На пачатак XV стагоддзя Эдам стаў адным з буйнейшых судабудаўнічых цэнтраў Паўночнай Галандыі, але пад канец наступнага стагоддзя судабудаўніцтва тут прыйшло ў заняпад. У 1526 годзе Карл V дараваў Эдаму права кожны тыдзень ладзіць кірмаш. Афіцыйныя сырныя кірмашы ладзіліся ў Эдаме да 1922 года.

У Эдаме нарадзілася найвышэйшая ў гісторыі асоба жаночага полу Трэйнцье Кеевер. Яе рост складаў 254 сантыметры.

## Спасылкі 
* Tourist information about Edam 

Катэгорыя:Гарады Нідэрландаў
Катэгорыя:Паўночная Галандыя
Лелістад

**Ле́лістад** () — горад і найбуйнейшы па плошчы муніцыпалітэт у Нідэрландах, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Флеваланд.

Горад Лелістад заснаваны ў 1967 годзе на асушанай тэрыторыі. Сваё імя атрымаў у гонар Лелі Карнеліса (*Cornelis Lely*) — архітэктара, які распрацаваў праект дамбы Афслёйтдэйк, будаўніцтва якой дазволіла ажыццявіць асушэнне. Сёння горад знаходзіцца прыкладна на 5 м ніжэй за ўзровень мора.

Першапачаткова горад меркаваўся як эканамічны цэнтр рэгіёна, аднак яго рост не апынуўся такім хуткім, як у суседняга Алмерэ, які размешчаны бліжэй да Амстэрдама.

## Геаграфія 
Лелістад знаходзіцца ў польдары ў правінцыі Флеваланд. Муніцыпалітэт Лелістад мяжуе на захадзе з возерамі Маркермер і Эйселмер, на поўдні з муніцыпалітэтамі Алмерэ і Зеволдэ, на ўсходзе з муніцыпалітэтам Дронтэн.

## Гісторыя 
Лелістад з'яўляецца наймаладзейшым з мястэчкаў Нідэрландаў. Першыя жыхары прыбылі ў горад 28 верасня 1967 года і з 1 студзеня 1980 года пачало дзейнічаць кіраўніцтва муніцыпалітэту. Да ўтварэння правінцыі Флеваланд 9 студзеня 1986 года Лелістад адміністрацыйна не адносіўся ні да якой з нідэрландскіх правінцый.

## Транспарт 
Лелістад звязаны з Амстэрдамам аўтамабільнай дарогай і чыгункай. Ля горада размешчаны невялікі аэрапорт-спадарожнік амстэрдамскага аэрапорта Схіпхол, а таксама маецца марскі порт Батавіахавен (*Bataviahaven*).

## Спасылкі 
* www.lelystad.nl Афіцыйная старонка абшчыны Лелістад  
* infocentrum.lelystad.nl  Інфацэнтр Лелістад  
* Гістарычныя здымкі Лелістада і Флеваланда  

Катэгорыя:Гарады Нідэрландаў
Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Флеваланд
Планкаўская чорная дзірка

**Планкаўская чорная дзірка** — гіпатэтычная чорная дзірка з мінімальна магчымай масай, якая роўная планкаўскай масе.

## Меркаваныя ўласцівасці 
Маса — каля 10−5 г (планкаўская маса), радыус — 10−35 м (планкаўская даўжыня). Комптанаўская даўжыня хвалі планкаўскай чорнай дзіркі па парадку велічыні роўная яе гравітацыйнаму радыусу.

Шчыльнасць рэчыва такой чорнай дзіркі складае каля 1094 кг/м³ і, магчыма, з’яўляецца максімальнай дасягальнай шчыльнасцю масы. Фізіка на такіх маштабах павінна апісвацца пакуль не распрацаванымі тэорыямі квантавай гравітацыі.

Такі аб’ект тоесны гіпатэтычнай элементарнай часціцы з (меркавана) максімальна магчымай масай — максімону.

Магчыма, што планкаўская чорная дзірка з’яўляецца канчатковым прадуктам эвалюцыі звычайных чорных дзірак, стабільная і больш не схільная да выпраменьвання Хокінга.

## Спасылкі 
* Б.-Дж. Карр, С.-Б. Гиддингс. Квантовые чёрные дыры // Scientific American. 2005, May, 48-55. / 

Катэгорыя:Чорныя дзіркі
Катэгорыя:Квантавая гравітацыя
Катэгорыя:Гіпатэтычныя астранамічныя аб’екты
Хуан II Бязверны

**Хуан II Бязверны** (;  — ) — кароль Арагона з 1458 года, кароль Навары з 1425 года.

Авалодаў прастолам Навары ў 1425 годзе, атрымаўшчы яго ў спадчыну пасле смерці свайго цесця Карла III Наварскага. Меў шэраг сутыкненняў са сваім сынам дон Карласам дэ Віянэ, які, пасля смерці жонкі Хуана, Бланкі ў 1441 годзе, павінен быў атрымаць у спадчыну Навару. Сын вымушаны быў бегчы і пазней, калі Хуан атрымаў у спадчыну ад свайго старэйшага брата, Альфонса Велікадушнага, Сіцылію і Арагон (1458), дабіцца шэраг поспехаў над бацькам.

Хуану прыйшлося ў 1472 годзе здушыць сур’ёзнае паўстанне каталонцаў; у 1473 годзе прадпрыняў няўдалую спробу авалодаць Русільёнам, які ён сам раней павінен быў саступіць Людовіку XI.

## Дзеці 
Ад першага шлюбу з Бланкай Наварскай:
* **Карл** (29 мая 1421 — 23 верасня 1461), прынц Віянскі з 1421, намеснік Навары 1441—1447, прэтэндэнт на наварскую карону (пад імем Карл IV);
* **Хуана** (1423 — 22 жніўня 1425);
* **Бланка** (1424 — 2 снежня 1464), прынцэса Віянская з 1461, прэтэндэнтка на наварскую карону (пад імем Бланка II); муж: з 15 верасня 1440 года (Вальядалід, ануляваны ў 1453 годзе) '*Энрыке IV *Нямоглы*** (25 студзеня 1425 — 11 снежня 1474), кароль Кастыліі і Леона з 1454;
* **Элеанора** (2 лютага 1425 — 12 лютага 1479), каралева Навары з 1479; муж: з 30 ліпеня 1436 года **Гастон IV дэ Граі** (26 лютага 1423 — 25 ліпеня 1472), граф дэ Фуа і дэ Бігор, віконт дэ Беарн з 1436, віконт дэ Кастэльбон 1425—1462, віконт дэ Нарбон 1447—1468, пэр Францыі з 1458;

Ад другога шлюбу з Хуанай Энрыкес:
* **Фердынанд** (10 сакавіка 1452 — 23 студзеня 1516), кароль Арагона (1479—1516), Сіцыліі (1468—1516), Неапаля (1504—1516), муж і суправіцель каралевы Ізабелы Кастыльскай;
* **Хуана*' (1455—1517), жонка з 1476 года Фернанда I Неапалітанскага.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралі арагонскія
Катэгорыя:Каралі наварскія
Катэгорыя:Трастамара
Джавана II

**Джавана II (Іаана II) Неапалітанская** (; , Задар — , Неапаль) — каралева Неапаля ў 1414—1435 гадах, дачка Карла III з лініі Дураца Анжу-Сіцылійскай дынастыі, атрымала ў спадчыну прастол пасля свайго брата Уладзіслава ва ўзросце 41 года.

Ажанілася з графам Жакам II дэ Бурбон, які неўзабаве яе пакінуў і вярнуўся на радзіму. Людовік III Анжуйскі, герцаг Анжуйскі паспрабаваў, абапіраючыся на завяшчанне Джаваны I (якім Неапалітанскае каралеўства падавалася яго дзеду, Людовіку I), захапіць Неапаль, у выніку чаго Джаана заклікала Альфонса V Арагонскага, усынавіла яго і абвясціла сваім спадчыннікам у 1421 годзе.

Альфонс V прыступіў да аднаўлення парадку ў аслабленнай дзяржаве; але пасадзіў пад варту палюбоўніка каралевы, Карачыёлі, Джаана з помсты прызнала ў 1423 годзе спадчыннікам Людовіка III Анжуйскага і з яго дапамогай утрымала кіраванне. Пасля смерці Людовіка яна прызначыла спадчыннікам яго брата Рэнэ.

З Джаанай загас каралеўскі неапалітанскі дом, заснаваны Карлам I Анжуйскім.

## Літаратура 
* A. von Platen: *Storia del reame di Napoli dal 1414 al 1423*. 1864.
* C. Cipolla: *Storia della signoria Italiana*: 1881, mit den Originalquellen

Катэгорыя:Кіраўнікі Неапалітанскага каралеўства
Катэгорыя:Анжу-Сіцылійскі дом
Французскі Судан

**Французскі Судан** () — былая калонія Францыі ў Заходняй Афрыцы, частка вобласці Заходні Судан: тэрыторыя па верхнім і сярэднім цячэнні рэк Нігер і Сенегал — тэрыторыя цяперашняй дзяржавы Малі.

## Гісторыя 
9 верасня 1880 года на аснове французскіх уладанняў у верхнім і сярэднім цячэнні рэк Нігер і Сенегал была сфарміравана калонія **Верхні Сенегал**. 18 жніўня 1890 года яна была пераназвана ў **Тэрыторыю Французскі Судан**; яе сталіцай стаў горад Каес.

11 кастрычніка 1899 года Французскі Судан быў падзелены: 11 паўднёвых правінцый былі перададзены калоніям Французская Гвінея, Кот-д’Івуар і Дагамея (у наступным годзе 2 правінцыі былі перададзены назад). Сталіцай калоніі стаў горад Бамака.

У 1902 годзе тыя тэрыторыі Французскага Судана, якія не знаходзіліся пад ваенным кіраваннем, былі рэарганізаваны ў калонію Сенегамбія і Нігер.

Пасля рэарганізацыі Французскай Заходняй Афрыкі ў 1920 годзе Французскі Судан быў адноўлены. У 1933 годзе, пасля расфарміравання калоніі Французская Верхняя Вольта, частка яе правінцый была перададзена Французскаму Судану.

Пасля рэферэндуму 28 верасня 1958 года Французскі Судан атрымаў адмысловы прававы статус: дзяржавы — члена Французскай Супольнасці пад назвай *Суданская рэспубліка*. 17 студзеня 1959 года Суданская рэспубліка пачала працэс аб’яднання з Сенегалам, у выніку чаго ўтварылася Федэрацыя Малі.

Катэгорыя:Былыя калоніі Францыі
Катэгорыя:Каланіяльная Афрыка
Катэгорыя:Гісторыя Малі
Катэгорыя:Дзяржавы і тэрыторыі, заснаваныя ў 1890 годзе
Каес

**Каес** () — горад на крайнім захадзе Малі.

## Геаграфія 
Размешчаны недалёка ад мяжы з Сенегалам, на рацэ Сенегал, прыкладна ў 420 км на паўночны захад ад сталіцы краіны, горада Бамака, на вышыні 46 м над узроўнем моры. З'яўляецца адміністрацыйным цэнтрам вобласці Каес. Чыгуначная станцыя на пракладзенай французамі ў 1880-х гадах лініі Дакар — Нігер. Маецца міжнародны аэрапорт.

## Гісторыя 
У 1892—1899 гадах Каес быў галоўным горадам калоніі Французскі Судан (у 1899 годзе сталіца была перанесена ў Бамака). Каес быў канчатковым пунктам суднаходства па рацэ Сенегал. У гады Другой сусветнай вайны ў Каес быў перавезены і тут захоўваўся залаты запас Французскага банка.

## Насельніцтва 
Па даных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 153 222 чалавека.

*Дынаміка колькасці насельніцтва горада паводле гадоў:*

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Малі
Французская Верхняя Вольта

**Ве́рхняя Во́льта** () — былая французская калонія ў складзе Французскай Заходняй Афрыкі.

У канцы XIX стагоддзя французы захапілі каралеўства Масі, і ўключылі іх землі ў склад калоніі Кот-д’Івуар. У 1919 годзе з паўночнай часткі калоніі Кот-д’Івуар і часткі земляў калоніі Верхні Сенегал і Нігер была ўтворана асобная калонія **Верхняя Вольта**. Назва паходзіць ад ракі Вольта, вытокі якой знаходзяцца на тэрыторыі калоніі.

У 1932 годзе калонія была расфарміравана, а яе тэрыторыя ўвайшла ў склад калоніі Французскі Судан.

Пасля Другой сусветнай вайны, 4 верасня 1947 года калонія Верхняя Вольта была створана зноў. Калі ў 1958 годзе ўтварылася Пятая французская рэспубліка, Французскі Саюз быў ператвораны ў Французская супольнасць, і Французская Заходняя Афрыка фармальна спыніла сваё існаванне. На тэрыторыях, якія ўваходзілі ў яе склад, былі праведзены рэферэндумы, і 11 снежня 1958 года Рэспубліка Верхняя Вольта стала аўтаномнай рэспублікай у складзе Французскай супольнасці.

У выніку паразы ў Індакітайскай вайне і росту напружанасці ў Алжыры ў канстытуцыю Францыі былі ўнесены змены, якія дазволілі членам Французскай супольнасці самастойна змяняць свае Канстытуцыі. 5 жніўня 1960 года была ўтворана незалежная дзяржава Верхняя Вольта, цяпер Буркіна-Фасо.

Катэгорыя:Гісторыя Буркіна-Фасо
Катэгорыя:Гісторыя Францыі
Катэгорыя:Каланіяльная Афрыка
Катэгорыя:Былыя калоніі Францыі
Французскае Супольніцтва

**Французскае Супольніцтва** () — арганізацыя Французскай каланіяльнай імперыі ў 1958—1960 гадах, утвораная па Канстытуцыі Францыі 4 кастрычніка 1958 года, якая паклала пачатак Пятай рэспублікі. Супольніцтва замяніла аналагічную арганізацыю Чацвёртай рэспублікі Французскі Саюз. Рэферэндум, які ўхваліў Канстытуцыю 1958 года, быў адпрэчаны ў Гвінеі, якая ў выніку стала незалежнай і не ўвайшла ў Супольніцтва.

У Супольніцтва ўваходзілі Францыя, заморскія дэпартаменты (Алжыр, Французская Гвіяна, Гвадэлупа, Марцініка і Рэюньён), заморскія тэрыторыі (Каморскія астравы, Французская Палінезія, Французскі Бераг Самалі, Новая Каледонія, Сен-П’ер і Мікелон і астравы Уоліс і Футуна) і 12 афрыканскіх калоній Францыі: Маўрытанія, Сенегал, Бераг Слановай Косці, Дагамея (цяпер Бенін), Французскі Судан (цяпер Малі), Верхняя Вольта (цяпер Буркіна-Фасо), Нігер, Габон, Чад, Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка (былая Убангі-Шары), Конга і Малагасійская Рэспубліка. Нягледзячы на тое, што Супольніцтва амаль страціла сваё значэнне пасля абвяшчэння незалежнасці большай часткай афрыканскіх калоній і больш не згадвалася з пачатку 1960-х, фармальна скасаванае з Канстытуцыі Францыі яно была толькі Канстытуцыйным актам 4 жніўня 1995.

## Гл. таксама 
* Французскі Саюз
* Садружнасць нацый
* Французскі канстытуцыйны рэферэндум  1958

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
*  Communauté française

Катэгорыя:Гісторыя Францыі
Катэгорыя:Каланіялізм
*
Паўднёвы Ціхаакіянскі мандат

**Паўднёвы Ціхаакіянскуй манда́т** (, ''Нан'ё:-цё:'') — мандатная тэрыторыя, перададзеная Лігай нацый пад кіраванне Японскай імперыі пасля паражэння Германскай імперыі ў Першай сусветнай вайне. Працягваўся з 1919 да 1947.

## Гісторыя 
У адпаведнасці з умовамі Англа-японскага саюза, пасля пачатку Першай сусветнай вайны 23 жніўня 1914 года Японія абвясціла вайну Германіі, і прыняла ўдзел у сумеснай з англічанамі аблозе Цындаа — нямецкай ваенна-марской базы ў кітайскай правінцыі Шаньдун. На Імператарскі флот Японіі была ўскладзена задача знішчэння германскай Усходне-Азіяцкай крэйсерскай эскадры і абароны суднаходных маршрутаў у Ціхім і Індыйскім акіянах. Падчас выкананні гэтай задачы Імператарскі флот у кастрычніку 1914 года без супраціўлення заняў германскія ўладанні на Марыянскіх, Каралінскіх, Маршалавых астравах і архіпелагу Палау.

Па заканчэнні войны, у выніку Версальскага дагавора, які падагульніў перамовы на Парыжскай мірнай канферэнцыі, была афіцыйна прызнана японская акупацыя былых германскіх калоній у Мікранезіі на поўнач ад экватара, і Японія атрымала мандат Лігі Нацый на кіраванне гэтымі тэрыторыямі. У адпаведнасці з умовамі мандата катэгорыі «C», Японія пачала развіваць астравы як складовую частку сваёй імперыі. Была прынята праграма інтэнсіўнага эканамічнага развіцця і стымулявання іміграцыі. Неўзабаве колькасць японскіх, акінаўских і карэйскіх імігрантаў стала ўдвая пераўзыходзіць колькасць уласна астраўлянінаў.

У 1930-х гадах Імператарскі флот Японіі пачаў узводзіць на падмандатнай тэрыторыі порты, аэрадромы, умацаванні і іншую ваенную інфраструктуру. Праца вялася ўпотай, бо з'яўлялася прамым парушэннем Вашынгтонскага марскога пагаднення. Астравы разглядаліся як «непатапляльныя авіяносцы», і адыгрывалі важную ролю як з пункту гледжання абароны ўласна Японскіх астравоў, гэтак і для планаў наступальнай вайны.

Падчас бітваў 1943—1945 гадоў, у выніку Гілберта-Маршалаўскай і Марыянскай аперацый узброеных сіл ЗША японцы паступова страцілі кантроль над гэтымі астравамі.

Мандат Лігі Нацый быў фармальна адкліканы Арганізацыяй Аб'яднаных Нацый у ліпені 1947 года, а кіраванне Падапечнай тэрыторыяй Ціхаакіянскія астравы ўзялі на сябе ЗША.

Катэгорыя:Ліга Нацый
Катэгорыя:Гісторыя Японіі
Катэгорыя:Былыя калоніі Японіі
Катэгорыя:Мікранезія
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Акіяніі
Пентан

**Пентан** (C5H12) — насычаны ацыклічны вуглевадарод класа алканаў . Існуе ў выглядзе трох ізамераў: нармальны пентан CH3(CH2)3СН3 (н-пентан), ізапентан (СН3)2СНСН2СН3 (2-метылбутан) і неапентан (СН3)4С (2,2-дыметылпрапан, тэтраметылметан). Уваходзіць у склад бензіну, Пры награванні ў прысутнасці AlO ізамерызуецца ў ізапентан (2-метылбутан).

## Выкарыстанне 
Пентаны выкарыстоўваюцца пры атрыманні ізапрэну, пентэнаў  амілавых спіртоў і іх эфіраў, у якасці растваральнікаў, кампанента маторнага паліва.

## Спасылкі 
* Пентан // ХиМиК.ру 
* Пентан // ХиМиК.ру 
* 
* 

Катэгорыя:Алканы
Катэгорыя:Нафтапрадукты
Гербера

**Гербера** (*Gerbera*) — род шматгадовых травяністых раслін сямейства складанакветных. Сцябло скарочанае, прыкаранёвае лісце сабранае ў разеткі. Кветкавыя кошыкі буйныя, адзінкавыя, яркай афарбоўкі. Каля 70 відаў у трапічных, радзей ва ўмераных абласцях Афрыкі і Азіі. У кветаводстве вядомая .

Катэгорыя:Астравыя
Катэгорыя:Пакаёвыя расліны
Гербіцыды

**Гербіцыды** (ад  — трава і caedo — забіваю) — хімічныя рэчывы, якія прымяняюцца для знішчэння раслін. Па характары дзеяння на расліны дзеляцца на гербіцыды суцэльнага дзеяння, якія забіваюць усе віды раслін, і гербіцыды выбарчага (селектыўнага) дзеяння, якія забіваюць адны віды раслін і не пашкоджваюць іншыя. Першыя ўжываюць для знішчэння расліннасці вакол прамысловых аб’ектаў, на лясных высечках, аэрадромах, чыгуначных і шашэйных дарогах, пад высакавольтнымі лініямі электраперадач, у дрэнажных каналах, сажалках і азёрах; другія — для абароны культурных раслін ад пустазелля (хімічная праполка).

## Спасылкі 
*
Лік Вольфа

**Лік Вольфа** («**міжнародны лік сонечных плям**», «**адносная колькасць сонечных плям**», «**цюрыхскі лік**») — названы ў гонар швейцарскага астранома Рудольфа Вольфа лікавы паказчык колькасці сонечных плям. З'яўляецца адным з самых распаўсюджаных паказчыкаў сонечнай актыўнасці.

Лік Вольфа для дадзенага дня вылічаецца па формуле

W = k (f+10g) \,\!,

дзе
: W — лік Вольфа;
: f — колькасць назіраных плям;
: g — колькасць назіраных груп плям;
: k — нарміровачны каэфіцыент.

Нарміровачныя каэфіцыенты *k* выводзяцца для кожнага назіральніка і тэлескопа, што дае магчымасць сумесна выкарыстоўваць колькасці Вольфа, знойдзеныя рознымі назіральнікамі. За міжнародную сістэму прынятыя колькасці Вольфа, якія ў 1849 годзе пачала публікаваць Цюрыхская абсерваторыя, і для якіх каэфіцыент *k* прыняты роўным 1. У цяперашні час зводка усіх назіранняў сонечных плям і вызначэнне сярэднемесяцовых і сярэднегадавых значэнняў лікаў Вольфа вырабляецца ў Цэнтры аналізу дадзеных па ўплыву Сонца (Бельгія). Існуюць таксама шэрагі лікаў Вольфа, адноўленыя паводле ўскосных звестак для эпохі, папярэдняй 1849.

Швейцарскім астраномам Максам Вальдмайерам  атрымана наступная эмпірычная залежнасць паміж сярэднегадавымі значэннямі колькасці Вольфа і сумарнай плошчай сонечных плям:

 F = 16{,}7 \; W \,\!,

дзе *F* — плошча плям у мільённых долях паўсферы. Аднак маецца шэраг указанняў  на змяненне характару гэтай сувязі з часам.

## Гл. таксама 
* Сонечная цыклічнасць

## Спасылкі 
* Справка на Астронете
* Сярэднегадавыя лікі Вольфа з 1700 года 
* Сярэднемесяцовыя лікі Вольфа з 1749 года 
* The Sunspot Cycle 

Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Катэгорыя:Сонечная актыўнасць
Катэгорыя:Магнітная гідрадынаміка
Георг Хэрвег

**Георг Хэрвег** (Гервег) (; ,  — , ) — нямецкі паэт.

Увосень 1842 пазнаёміўся з К. Марксам. Зблізіўся з М. А. Бакуніным і А. І. Герцэнам. Гервег стаў адным з вядучых аўтараў «Рэйнскай газеты» і атрымаў прызнанне К. Маркса. У вершы «Партыя» (1842) Гервег адстойваў ідэю партыйнасці паэзіі, якая разумеецца як служэнне сілам прагрэсу. Пісаў сатырычныя вершы, накіраваныя супраць ворагаў Рэвалюцыі 1848-49. У той жа час Гервег зблізіўся з Ф. Ласалем і ў 1863 стварыў гімн для , апублікаваны ў газеце «*Der Landbot*».

Пераклад гімна па-беларуску быў апублікаваны ў «Нашай ніве» за 28 верасня 1907 году, №30.
Мяркуемы аўтар перакладу — Якуб Колас.

## Зноскі
Верхні Сенегал і Нігер

**Верхні Сенегал і Нігер** () — былая калонія ў Французскай Заходняй Афрыцы, створаная ў 1904 годзе замест іншай калоніі Сенегамбія і Нігер. Нігер стаў асобнай ваеннай акругай у 1911 годзе і самастойнай калоніяй у 1922 годзе. Французская Верхняя Вольта вылучылася ў 1919 годзе і была пазней (у 1920 годзе) рэарганізавана ў калонію Французскі Судан (суч. Малі).

Сталіцай калоніі быў горад Бамака.

thumb|150пкс|left|Марка калоніі «Верхні Сенегал і Нігер», выпушчаная ў 1914 годзе

Катэгорыя:Гісторыя Сенегала
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Нігера
Катэгорыя:Гісторыя Малі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Афрыкі
Катэгорыя:Каланіяльная Афрыка
Катэгорыя:Былыя калоніі Францыі
Гергецкая царква

**Троіцкая царква ў Гергеці** () — праваслаўны храм, размешчаны на вышыні 2170 м ля падножжа Казбека ўздоўж Ваенна-Грузінскай дарогі ў грузінскай вёсцы Гергеці на правым беразе Чхеры (прыток Церака), прама над пасёлкам Сцяпанцмінда.

Пабудаваная ў XIV стагоддзі святыня з'яўляецца адзіным крыжова-купальным храмам у вобласці Хеві. Каля храма захавалася сярэднявечная званіца.

Падчас нашэсця на Тбілісі персаў (1795 год) у Гергеці хавалі крыж святой Ніны. У савецкі час царква была зачынена, цяпер вернутая Грузінскай праваслаўнай царквы.

## Спасылкі 
* Траецкі храм у Гергеці, апісанне
* 

 
Катэгорыя:Храмы Грузінскай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Грузіі
Саўтгемптанскі ўніверсітэт

thumb|right|230px|Фасад Бібліятэкі Хартлі, пабудаванай у 1930-е гг.
**Саўтгемптанскі ўніверсітэт** () — універсітэт у Саўтгемптане, Англія. З'яўляецца правапераемнікам Інстытута Хартлі (), які заснаваны ў 1862 годзе Генры Робертсан Хартлі. У 1902 годзе Інстытут ператвораны ва Універсітэцкі каледж Хартлі, пры гэтым ступені прысуджаў Лонданскі ўніверсітэт. 29 красавіка 1952 года Елізавета II даравала ўніверсітэту Каралеўскую хартыю; такім чынам, ён стаў адным з апошніх у групе «універсітэтаў з чырвонай цэглы», і адначасова першым, што атрымаў універсітэцкі статус ад Елізаветы II пасля яе ўзыходжання на трон.

У наш час універсітэт уваходзіць у групу «Расел» даследчых універсітэтаў і Сусветную сетку ўніверсітэтаў. Па стане на 2010 год у ім навучаецца звыш 17000 студэнтаў і 7000 аспірантаў. Асноўны кампус знаходзіцца ў раёне Хайфілд г. Саўтгемптан, 4 іншых кампуса размешчаны ў горадзе, а Вінчэстэрская школа мастацтваў — у горадзе Вінчэстэр.

Універсітэт арыентаваны на даследчую дзейнасць, і сярод брытанскіх ВНУ мае адзін з найбольш высокіх працэнтаў даходу ад даследчай дзейнасці. Саўтгемптанскі ўніверсітэт рэгулярна, паводле розных апытанняў, уваходзіць у першую дваццатку вядучых універсітэтаў краіны, а таксама ў першую дзясятку Нацыянальнага студэнцкага агляду.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Patterson, A.* Temple (1962). The University of Southampton : A Centenary History of the Evolution and Development of the University of Southampton, 1862—1962. Southampton: The Camelot Press Ltd.
* *Nash, Sally and Martin Sherwood* (2002). University of Southampton: An Illustrated History. London: James and James

## Спасылкі 
* Official University of Southampton website 

Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Англіі
Катэгорыя:Універсітэты з чырвонай цэглы
Катэгорыя:Саўтгемптан
Эдвард Герэк

**Эдвард Герэк** (; , вёска Паромбка, Царства Польскае, Расійская імперыя — , , Сілезскае ваяводства, Польшча) — польскі палітычны дзеяч. Першы сакратар ЦК ПАРП (1970—1980). У 1981 кароткі час знаходзіўся ў зняволенні.

У 1923 г. разам з маці эміграваў у Францыю, дзе ў 1926—1934 гг. працаваў на вугальных шахтах. У 1931 г. уступіў у шэрагі Французскай кампартыі. У 1934 г. за ўдзел у страйку шахцёраў быў арыштаваны і высланы ў Польшчу, дзе неўзабаве быў прызваны ў армію. У 1937 эміграваў у Бельгію, працаваў гарняком на вугальнай шахце. У 1937 г. уступіў у шэрагі кампартыі Бельгіі. Падчас нямецкай акупацыі Бельгіі (1940—1944) удзельнічаў у Руху Супраціву, быў адказным за выпуск польскай падпольнага друку.

У 1980 г. пасля серыі масавых агульнанацыянальных забастовак, праведзеных у знак пратэсту супраць падвышэння коштаў на прадукты харчавання, адпраўлены ў адстаўку. Пасля прыходу да ўлады Войцеха Ярузельскага быў пад дамашнім арыштам. Адышоў ад палітычнага жыцця, жыў у правінцыі, займаўся напісаннем мемуараў.

Дэпутат сейма ПНР у 1952—1980 гг.

Катэгорыя:Першыя сакратары ЦК ПАРП
Герэра (народ)

**Герэра** — народ, жыве ў асноўным у Намібіі, а таксама ў Батсване і Анголе. Размаўляюць на мове герэра групы банту. Налічваецца каля 240 тыс. чалавек. Вернікі — пратэстанты, частка захоўвае традыцыйныя вераванні. Асноўны занятак — жывёлагадоўля.

У Намібіі ў большасці выпадкаў яны працуюць на фермах і гандлююць, у гарадах — гандляры і рамеснікі. У Анголе герэра займаюцца пераважна жывёлагадоўляй. На тэрыторыі Намібіі герэра жывуць як група прадстаўнікоў свайго племя ў Каакалендзе (Kaokoland), дзе ў рэзервацыі знаходзіцца племя хімба.

У 1904—1907 гадах пры падаўленні паўстання нямецкімі войскамі знішчана каля 65 000 чалавек герэра (80 % племя).

## Спасылкі 
* Герэра на Ethnologue: Languages of the World'', 15th edition. SIL International.
* Africa on the Matrix: Herero People of Namibia  — Фатаграфіі і дадатковая інфармацыя.

Катэгорыя:Народы Паўднёвай Афрыкі
Катэгорыя:Народы Анголы
Катэгорыя:Народы Намібіі
Катэгорыя:Народы Батсваны
Катэгорыя:Народы банту
Адрар

**Адрар:**

* Адрар — плато ў Маўрытаніі
* Адрар — вобласць у Маўрытаніі
* Адрар — горад у Алжыры
* Адрар — правінцыя ў Алжыры
Герыятрыя

**Герыятрыя** (ад  — стары і  — - лячэнне) — раздзел геранталогіі, які вывучае асаблівасці хвароб старэчага ўзросту, а таксама метады іх лячэння і папярэджання. Напрыклад, хвароба Альцгеймера, пераважна выяўляецца ў людзей старэйшых за 65 гадоў.

Пад разумеюць усе марфалагічныя, біяхімічныя, функцыянальныя і псіхічныя змены, якія ўзнікаюць у працэсе жыцця арганізма. У псіхіятрыі, афтальмалогіі, отарыналарынгалогіі, стаматалогіі, хірургіі, уралогіі і іншых галінах медыцыны ёсць свае навуковыя і практычныя праблемы, якія звязаны з герыятрыяй.

## Гл.таксама 
* Педыятрыя

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Геранталогія
Шумакі

**Шумакі́** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Клейнікаўскага сельсавета. Размешчаны за 15 км на паўночны захад ад Брэста, 9 км ад чыгуначнай станцыі Скокі.

У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Пагранічнік» (цэнтр — аг. Клейнікі).

## Гісторыя 
Выяўленая археолагамі за 2,5—3 км на паўночны захад ад вёскі стаянка эпохі мезаліту сведчыць пра засяленне гэтых мясцін яшчэ з глыбокай старажытнасці.

У пачатку 16 стагоддзя вёска — прыватная ўласнасць у Берасцейскім старостве і павеце ВКЛ, належала падкаморыю брэсцкаму князю Яну Шуйскаму. У 1609 годзе пабудавана праваслаўная мураваная царква.

Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, у Слонімскай, з 1797 года — у Літоўскай, з 1801 года — у Гродзенскай губернях. Адносілася да маёнтка Церабунь, якім валодаў граф Грабоўскі. У 1897 годзе працавалі карчма, царкоўна-прыходская школа, кузня.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Матыкальскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну гітлераўцы спалілі 12 двароў, загубілі 4 мірных жыхароў; 14 вяскоўцаў загінулі на фронце, 4 — у партызанах.

У студзені 1950 года арганізаваны першы калгас «Ленінец», у які ўвайшла 51 гаспадарка з 60. Пазней стаў называцца «Краіна Саветаў», пасля ўзбуйнення — «Пагранічнік». Да 8 верасня 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Матыкальскага сельсавета.

## Інфраструктура 
* Фельчарска-акушэрскі пункт
* Магазін

## Насельніцтва 
* 20 двароў, 185 жыхароў (1886)
* 38 двароў, 255 жыхароў (1897)
* 335 жыхароў (1905)
* 15 двароў, 101 жыхар (30.9.1921)
* 61 двор, 230 жыхароў (1940)
* 256 жыхароў (1959)
* 213 жыхары (1970)
* 60 гаспадарак, 100 жыхароў (1997)
* 53 гаспадаркі, 84 жыхары (2005)

## Славутасці 
* Спаса-Праабражэнская царква (1609) — 

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
* Шумакі на Radzima.org
* Шумакі на «Глобусе Беларусі»

Катэгорыя:Клейнікаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Геранталогія

**Геранталогія** (ад  — «стары» і  - «веданне, слова, вучэнне») — навука, якая вывучае біялагічныя, сацыяльныя і псіхалагічныя аспекты старэння чалавека, яго прычыны і спосабы барацьбы з ім (амаладжэнне). Узнікла каля стагоддзя назад. 

Складовымі часткамі геранталогіі з'яўляюцца герыятрыя — вучэнне пра хваробы, звязаныя з інвалюцыйнымі зменамі, а таксама асаблівасці лячэння і прафілактыкі захворванняў у пажылым і старэчым узросце, герагігіена, якая вывучае пытанні агульнай і спецыяльнай гігіены людзей старэйшых узроставых груп і герантапсіхалогія, якая вывучае псіхолага-паводніцкія асаблівасці людзей пажылога і старога ўзросту.
 https://www.instagram.com/p/BfmsDqGApwx/?taken-by=oksanagrishina.]]
 
## Літаратура 
* **Обри де Грей** — «Отмена Старения » на сайте Института Биологии Старения.
* «Отечественные записки». № 3 (24) (2005). Старость как социальное явление, институт старости в России.
* **Амосов Н. М.**, Преодоление старости, — «Будь здоров», Москва, 1996, 190 с http://www.icfcst.kiev.ua/AMOSOV/books_r.html.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Пашырэнне чалавечых магчымасцей
Павуціннік

**Павуціннік**, **Павуцінавік** (*Cortinarius*) — род шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства павуціннікавых.

## Апісанне 
Гумусавыя сапрафіты або мікарызаўтваральнікі. Шапка гладкая, валакністая, лускаватая, каляровая, зрэдку белая. Мякаць тоўстая. Гіменафор пласціністы, пласцінкі пераважна прырослыя. Ножка цэнтральная, тонкая або тоўстамясістая, каля асновы з валакністымі паяскамі або кольцамі (рэшткі павуціністага частковага покрыва).

## Віды і экалогія 
На Беларусі 75 відаў. Найбольш пашыраныя , , , ; растуць у хвойных і лісцевых лясах у жніўні — кастрычніку.

Большасць відаў — ядавітыя грыбы, ёсць ядомыя (напрыклад, ).

## Гл. таксама 
* Cortinarius splendens
Павуціннікавыя

**Павуціннікавыя** (*Cortinariaceae*) — сямейства базідыяльных грыбоў парадку агарыкавых.

## Апісанне 
Пладовыя целы з павуціністым частковым покрывам, сляды якога застаюцца на ножцы ў выглядзе паяскоў. Споры жоўта-бурыя.

## Арэал 
На Беларусі 8 родаў, 177 відаў. Найбольш пашыраныя , , , .

## Ядомасць 
Большасць павуціннікавых неядомыя грыбы.
Эвальд Герынг

**Эвальд Герынг** (; , Альтгерсдорф — , Лейпцыг) — нямецкі фізіёлаг.

Вывучаў медыцыну ў Лейпцыгу (1853-58). Прафесар фізіялогіі ў Вене, Празе і Лейпцыгу. Асноўныя працы па фізіялогіі дыхання (Герынга — Брэера рэфлексы), органаў пачуццяў і цягліц. Герынг прапанаваў гіпотэзу святло-і колераадчування, вядомую пад назвай «гіпотэза процілеглых колераў», згодна з якой святло- і колераадчуванне — вынік працэсаў, якія праходзяць як у сятчатцы вока, так і ў глядзельных цэнтрах мозгу. Герынг адрозніваў ў спектры 4 асноўныя колеры: чырвоны, жоўты, зялёны і сіні. Кожнай пары асноўных колераў, паводле Герынга, адпавядае асаблівае колераадчувальнае рэчыва ў воку. Камбінацыі асіміляцыі і дысіміляцыі гэтых рэчываў даюць адчуванне таго ці іншага колеру. Герынг даў тлумачэнне з’яў кантрасту. У прамове «Памяць як агульная функцыя арганізаванай матэрыі» (1870) Герынг развіў уяўленне пра памяць як фундаментальнай уласцівасці ўсяго жывога, у тым ліку з’яў арганічнай рэпрадукцыі і спадчыннасці. Герынг стаяў на пазіцыях псіхафізічнага паралелізму, згодна з якім псіхічныя і фізічныя працэсы складаюць 2 паралельныя шэрагі з’яў.

## Літаратура 
* Dietrich Trincker: Hering, Karl Ewald Konstantin. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 8, Duncker & Humblot, Berlin 1969, ISBN 3-428-00189-3, S. 617—619

Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Венскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Карлавага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Лейпцыгскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Памерлі ў Лейпцыгу
Катэгорыя:Фізіёлагі
Катэгорыя:Фізіёлагі Германіі
Страфарыя

**Страфа́рыя**, **Перавяслаўка** (*Stropharia*) — род шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства страфарыевых.

## Апісанне 
Шапка дыяметрам да 12 см, шыроказваночкавая, выпуклая, у старых грыбоў плоскараспасцёртая, слізістая, рознай афарбоўкі. Мякаць тонкая, блакітная ці белая. Гіменафор пласціністы, пласцінкі прырослыя, аднаго колеру з шапкай або белыя. Ножка цыліндрычная, з кольцам, ніжэй яго лускаватая.

## Распаўсюджанне 
На Беларусі трапляюцца  і , растуць у лясах у ліпені—верасні.

## Спажыванне 
 — ядомы грыб.  — ядавітая.

## Літаратура 
* Страфарыя // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

Катэгорыя:Страфарыевыя
Павуціннік фіялетавы

**Павуціннік фіялетавы**, **Сінюха** (*Cortinarius violaceus*) — ядомы грыб з роду павуціннік сямейства .

## Апісанне 
Капялюшык 5-15 см у дыяметры, спачатку выпуклы, затым падушкападобны, у старых грыбоў з распасцёртым, хвалістым краем, цёмна-фіялетавага колеру. Пласцінкі, шырокія, рэдкія, цёмна-фіялетавага колеру. Ножка 6-12 см вышынёй і 1-2 см таўшчынёй, у верхняй частцы пакрытая дробнымі лускавінкамі, з клубнепадобным патаўшчэннем ў аснове,. Споравы парашок іржава-бурага колеру. Споры 11-16 × 7-9 мкм, міндалепадобнай формы, іржава-вохрыстага колеру.

Мякаць бялёсая, блакітнаватая, фіялетавая або шаравата-фіялетавая, з арэхавым смакам або без яго.

Катэгорыя:Павуціннік
Страфарыя сіне-зялёная

**Страфарыя сіне-зялёная** (*Stropharia aeruginosa*) — грыб сямейства Strophariaceae.

## Біялагічнае апісанне 
Шапка 3-8 см у дыяметры, конусападобная, зелянява-сіняга колеру. З часам выліньвае. 

Мякаць белага або шаравата-белага колеру, са слабым смакам і пахам рэдзькі.

Гіменафор пласціністы, пласцінкі прырослыя да ножкі. Споравы парашок бура-фіялетавы. Ножка 4-10 см даўжынёй, роўная, сіняватага колеру, з кольцам.

Катэгорыя:Страфарыевыя
Страфарыя Гарнемана

**Страфарыя Гарнемана** (*Stropharia hornemannii*) — грыб сямейства Strophariaceae. Названа ў гонар дацкага батаніка Е. В. Гарнемана.

## Апісанне 
Ножка 8-12,5 см даўжынёй, роўная, бялёсага колеру, з кольцам, густа пакрытая лускавінкамі ніжэй кольца, вышэй яго — гладкая.

Споравы парашок бэзава-карычневага колеру. Споры 10-13 × 5-7 мкм, гладкія, эліпсоіднай формы.

Шапка 5-12,5 см у дыяметры, у маладым узросце выпуклая, затым робіцца шырокакольцавай і сплошчанай, з гладкай чырвона- ці жоўта-карычневай, часам з фіялетавым або шараватым адценнем, паверхняй.

Мякаць белага або светла-жоўтага колеру, без асаблівага паху і смаку.

Катэгорыя:Страфарыевыя
Станіслаў Валэйша

**Станіслаў Валэйша** — беларускі грамадскі дзеяч.

## Біяграфія 
З канца 1915 г. адзін з арганізатараў беларускага кааператыву «Раніца» ў Вільні, быў яго віцэ-маршалкам. У 1920 г. фігураваў у спісе «беларускіх работнікаў у Вільні і ваколіцах». Быў сябрам прэзідыуму Віленскай Беларускай рады, сябрам Віленскага БНК, загадчыкам яго юрыдычнага аддзела і старшынёй Рэвізійнай камісіі. З'яўляўся таксама старшынёй рэвізійнай камісіі Беларускага камітэта дапамогі ахвярам вайны, старшынёй Рады старшыняў Беларускага музычна-драматычнага гуртка, уваходзіў у склад Беларускай цэнтральнай школьнай рады.

Падчас парламенцкіх выбараў 1922 г. з'яўляўся старшынёй Беларускага цэнтральнага выбарчага камітэта гораду Вільні.

У пачатку 1920-х гг. — арганізатар і старшыня Беларускага грамадзянскага сабрання ў Вільні, пасля актывіст палянафільскіх арганізацый. Заснаваў г. зв. Беларускі клуб у Вільні, які ў 1925 г. быў закрыты польскімі ўладамі як асяродак азартных гульняў.

19 жніўня 1933 г. у заходнебеларускай газеце «Родны край» згадвалася, што Валэйша «сядзіць у астрозе за крымінальныя праступкі».

## Літаратура 
* Кароткі нарыс беларускага пытання. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2009. — 396 с. — ISBN 978-985-6901-22-8.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі
Катэгорыя:Палітыкі Беларусі
Катэгорыя:Постаці Вільнюса
Катэгорыя:Юрысты Беларусі
Герынг

**Герынг** (ням. *Göring*, *Hering*, *Göhring*) - нямецкае прозвішча.

* Герман Вільгельм Герынг
* Эвальд Герынг
Літургія

[thumb|250px|[Міхаіл Дамаскін *Нябесная літургія* (абраз, XVI стагоддзе)]]
**Літургі́я**, таксама **Боская літургія** ці **Святая літургія** (&nbsp;— «служэнне», «агульная справа»)&nbsp;— традыцыйная назва службы Божай у праваслаўнай і грэка-каталіцкай цэрквах,  а дакладней — набажэнства з прынашэньнем Святых Дароў. Святая Літургія займае ў згаданых цэрквах цэнтральнае месца: яе асновай з'яўляецца святое таінства еўхарыстыі,  паколькі ў хрысціянскай традыцыі прынята лічыць,  што устанавіў еўхарыстыю і выконваў яе сам Ісус Хрыстос&nbsp;— і з тых часоў царква яе пастаянна практыкуе. Лічыцца таксама, што праз еўхарыстыю Хрыстос прысутнічае ў царкве целам і крывёй праз хлеб і віно, якія падаюцца вернікам. У традыцыйным хрысціянстве даслоўна вераць, што ў святой літургіі хлеб і віно прысвячаюцца і пераўтвараюцца ў Цела і Кроў Хрыста Збавіцеля (*гл.* трансубстанцыяцыя і Тайная вячэра).

## Гл. таксама 
* Хрысціянскае набажэнства
* Еўхарыстыя

Катэгорыя:Хрысціянскае набажэнства
Катэгорыя:Літургіка
Лангёй

**Лангёй** () — горад у Канадзе, размешчаны ў правінцыі Квебек, у адміністрацыйным рэгіёне Мантэжэры. Лангёй знаходзіцца на паўднёвым беразе ракі Святога Лаўрэнція насупраць Манрэаля. Насельніцтва па стане на 2011 год склала 231 409 чалавек. У 1845 годзе сеньярыя стала прыходам, а ў 1848 годзе атрымала статус вёскі, у 1874 годзе Лангёй стаў мястэчкам, а ў 1920 годзе атрымаў статус горада. Паміж 1961 і 2002 гадамі межы горада павялічыліся ў тры разы, бо ён быў аб'яднаны з суседнімі муніцыпалітэтамі.

## Насельніцтва 
Па ацэнцы на 2010 г. — 232 516 чал. Лангёй — пяты па велічыні горад Квебека; займае плошчу 116 км². Шчыльнасць насельніцтва адносна невялікая — 1.988,6 чал./км². У апошні час стымул да развіцця яму дало ўзвядзенне кандамініумаў Блё-Рываж і будаўніцтва новага кампуса Шэрбрукскага ўніверсітэта.

### Мовы 
З 1977 года адзіная афіцыйная мова горада - французская.
85% жыхароў франкафоны (родная мова французская), 8 % англафоны (неа-квебекцы), і 6 % англафоны і англа-квебекцы (родная англійская мова). Большасць англафонаў пражывае ў акрузе Грынфільд Парк, дзе яны складаюць парадку 35% насельніцтва. Звыш 80 % насельніцтва вызнаюць каталіцтва (часта толькі намінальна).

## Транспарт 
Горад звязаны з Манрэалем лініяй метрапалітэна, мостам і некалькімі аўтобуснымі марштрутамі.

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Гарады Квебека
Катэгорыя:Манрэаль
Катэгорыя:Гарады, якія ўвайшлі ў склад іншага горада
Павуціннік слізісты

**Павуці́ннік слізісты**, таксама **Слімак** (*Cortinarius mucosus*) — неядомы (з-за павышанага назапашвання ртуці) шапкавы грыб з роду  сямейства .

## Апісанне 
Пладовае цела грыба — шапка на ножцы. Шапка ў форме шырокага званочка, потым паўраспасцёртая, нятоўстая, дыяметрам да 5—8 см, пакрытая сліззю, афарбавана ў аранжава-чырвоны колер. Край шапкі хвалісты, часта надарваны. Пласцінкі прырослыя, звілістыя, бледна-карычневыя. Мякаць шчыльная, белая, без асаблівага паху і смаку. Ножка цыліндрычная, даўжынёй 4—12 см і 1—2 см у дыяметры, гладкая, бялёсая або крыху вохрыстага колеру, пакрытая слізістымі рэшткамі пакрывала.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Грыб расце  ў хваёвых лясах. Утварае мікарызу з хвояй. Пладовыя целы з’яўляюцца ў ліпені—верасні, групамі або паасобку.

## Літаратура 
*  — С. 52.
* 

Катэгорыя:Павуціннік
Катэгорыя:Грыбы Еўразіі
Катэгорыя:Неядомыя грыбы
Антон Апалінаравіч Шабуня

**Антон Апалінаравіч Шабуня** (-) — беларускі нацыянальны дзеяч, адзін з заснавальнікаў БСГ.

## Біяграфія 
Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт, працаваў адвакатам у Мінску. Ягоная кватэра ў Мінску і фальварак на Ігуменшчыне выкарыстоўваліся дзеячамі БСГ для паседжанняў і сховішча ад уладаў, асабліва падчас рэвалюцыі 1905—1907 гг. Адзін з заснавальнікаў кніжнага таварыства «Мінчук». У студзені 1906 г. мінская жандармерыя завяла справу па абвінавачванні А. Шабуні ў распаўсюджванні «супрацьурадавых выданняў» (спынена ў 1909 г. за недастатковасцю ўлік).

## Літаратура 
* 
* Кароткі нарыс беларускага пытання. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2009. — 396с. — ISBN 978-985-6901-22-8.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі
Катэгорыя:Палітыкі Беларусі
Катэгорыя:Постаці Мінска
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Юрысты Беларусі
Мухавецкі сельсавет

**Мухаве́цкі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок Мухавец.

## Гісторыя 
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як **Жыравецкі сельсавет** у складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці БССР. Цэнтр — Жыравецкая Камяніца. 20 верасня 1971 года перайменаваны ў Мухавецкі, цэнтр перанесены ў пасёлак Мухавец.

## Склад 
У склад сельсавета ўваходзяць 14 населеных пунктаў:

На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 15 населеных пунктаў. У 1976 годзе скасавана вёска Кунахі (злілася з вёскай Жыравецкая Камяніца).

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3116 чалавек, з іх 85,1 % — беларусы, 9,0 % — рускія, 4,6 % — украінцы; паводле перапісу 2019 года — 4371 чалавек.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Георг Готфрыд Гервінус

**Георг Готфрыд Гервінус** (, , Дармштат — , Гайдэльберг) — нямецкі гісторык і літаратуразнаўца. Прафесар універсітэтаў у Гётынгене (1836—1837) і Гайдэльбергу (1835, 1844-53). Напярэдадні і ў перыяд Рэвалюцыі 1848-49 адзін з бачных дзеячаў ліберальнай апазіцыі; член Франкфурцкага парламента (1848); быў прыхільнікам аб’яднання Германіі пад гегемоніяй Прусіі пры ўмове ператварэння Прусіі ў канстытуцыйную манархію. У 60-х гг. асуджаў палітыку Бісмарка і прускі шавінізм з пункту гледжання асветніка і мараліста. Прадстаўнік Гайдэльбергскай школы гісторыкаў, Гервінус працягваў лінію Ф. Шлосера пра вывучэнне духоўнай культуры.

## Навуковыя працы 
* *Geschichte der poetischen National-Literatur der Deutschen* (1835—1842)
* *Grundzüge der Historik* (1837)
* *Shakespeare* (1849—1850, рус. пер. 1877)
* *Einleitung in die Geschichte des neunzehnten Jahrhunderts* (1853)
* *Geschichte des neunzehnten Jahrhunderts seit den Wiener Verträgen* (1855—1866)
* * Händel und Shakespeare, zur Asthetik der Tonkunst* (1868)
* *G. G. Gervinus Leben. Von ihm selbst, 1860* (1893)

## Літаратура 
* *Jonathan F.* Wagner: Germany’s 19th century Cassandra. The liberal federalist Georg Gottfried Gervinus. New York u.a.: Lang 1995. (= American university studies; Series 9, History; 175) — ISBN 0-8204-2701-2

## Спасылкі 
* Біяграфія  

Катэгорыя:Вучоныя Германіі
Катэгорыя:Гісторыкі Германіі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Германіі
Катэгорыя:Палітыкі Германіі
Эпас (род літаратуры)

**Эпас** ( — слова, аповед) — адзін з трох (разам з лірыкай і драмай) родаў мастацкай літаратуры, які характарызуецца апавядальнасцю, апісаннем вонкавых (адносна аўтара) з’яў рэчаіснасці ў іх паступовым развіцці. Асноўныя відавыя і жанравыя формы: апавяданне, аповесць, легенда, нарыс, раман, фельетон, эпапея і інш.

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Іван Андрэевіч Булыгін

**Іван Андрэевіч Булыгін** (, в. Радышкава, Пачынкаўскі раён, Смаленская вобласць — ) — беларускі савецкі фізіёлаг. Акадэмік АН БССР (1959, член-карэспандэнт з 1956), доктар біялагічных навук (1952), прафесар (1954). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1967). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.
, член Міжнароднай арганізацыі па даследаванні мозгу.

## Біяграфія 
Скончыў ленінградскія ветэрынарны ў 1931 і аграпедагагічны ў 1932 інстытуты.
* У 2001 годзе партрэт акадэміка Булыгіна напісаў мастак Яўген Сямёнаў.

## Літаратура 
* 
* Иван Андреевич Булыгин (к 105-летию со дня рождения) [Текст] // Новости медико-биологических наук. — 2012. — Т.: 5, № : 1. — С. 120.
* Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 3. — Мінск, 1996.
* Национальная академия наук Беларуси : персональный состав, 1928—2015. — 2-е изд., исправленное. — Минск, 2016.

## Спасылкі 
* Памяці вучонага: БУЛЫГІН Іван Андрэевіч // Нацыянальная акадэмія навук Беларусі
* Іван Андрэевіч Булыгін у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 
* Булыгин Иван Андреевич (28.01(10.02).1907—12.04.1984)   // Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт

Катэгорыя:Фізіёлагі Беларусі
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Біёлагі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пачынкаўскім раёне (Смаленская вобласць)
Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны
Катэгорыя:Загадчыкі кафедраў БДМУ
Кавалькі (возера)

**Кавалькі́** — бяссцёкавае возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Мядзелка, за 3,5 км на захад ад горада Паставы.

Плошча паверхні возера 0,23 км², даўжыня 0,74 км, найбольшая шырыня 0,48 км. Даўжыня берагавой лініі 2,28 км. Найбольшая глыбіня возера дасягае 4,6 м, сярэдняя каля 3 м. Плошча вадазбору каля 1 км². Аб'ём вады 0,068 млн. м³.
Катлавіна возера рэшткавага тыпу. Схілы катлавіны спадзістыя вышынёй 6—7 м, у заходняй частцы месцамі стромкія. Берагавая лінія звілістая. Берагі абрывістыя, вышынёй 0,3—0,6 м. Паўднёвыя і паўночныя берагі сплавінныя. У паўночнай частцы забалочаная пойма шырынёй да 500 метраў. Дно возера плоскае, выслана слоем ілу магутнасцю да 4 м.
Возера дыстрофнае. Слаба зарастае. Надводная расліннасць пашыраецца на адлегласці 3—40 м ад берага возера і да глыбіні 1—1,5 м.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Паўазер’е

'''Паўазер'е''' — тапонім:

* Паўазер'е — возера ў Ушацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Тураўлянка
* Паўазер'е — вёска ў Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці каля возера Паўазер'е
Глыбочыца (возера, Лепельскі раён)

**Глыбо́чыца** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Друйка, за 3 км на ўсход ад горада Лепель, каля вёскі Глыбочыца.

Плошча паверхні 0,16 (0,17) км². Даўжыня 0,82 (0,83) км, найбольшая шырыня 0,32 (0,37) км. Даўжыня берагавой лініі 2,3 (2,17) км. Найбольшая глыбіня 21 м. Аб’ём вады 1,5 млн. м³. Плошча вадазбору 3,75 (1) км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны стромкія, вышынёй да 15 метраў. Берагавая лінія звілістая. Берагі зліваюцца са схіламі катлавіны возера.

Глыбочыца злучана пратокай з возерам Бораўна.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Глыбочыца 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна
Юрый Аляксандравіч Булычоў

**Ю́рый Алякса́ндравіч Булычо́ў** (, г. Мурам, Уладзімірская вобласць — ) — беларускі мастак кіно.

## Біяграфія 
Скончыў Усесаюзны інстытут кінематаграфіі ў Маскве ў 1953 годзе. Мастак-пастаноўшчык фільмаў: «Дзеці партызана» (1954), «Зялёныя агні» (1956), «Міколка-паравоз» (1957), «Шчасце трэба берагчы» (1958), «Дзяўчынка шукае бацьку» (1959), «Першыя выпрабаванні» (1960-61, сумесна з У. Белавусавым), «Пушчык едзе ў Прагу» (1965), «» (1969), «Аперацыя «Хальцауге»» (1972).

## Узнагароды 
За фільм «Дзяўчынка шукае бацьку» (1959) Юрый Булычоў атрымаў прыз «Залатая пласціна» на ІІ Міжнародным кінафестывалі фільмаў пра сям'ю ў Вічэнца (Італія), 1965.

Катэгорыя:Мастакі кіно
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі кіно Беларусі
Катэгорыя:Мастакі кіно СССР
Міколка-паравоз (фільм)

**«Міколка-паравоз»** — савецкі мастацкі фільм па матывах аднайменнай аповесці М. Лынькова, зняты на кінастудыі Беларусьфільм у 1956 годзе.

## Апісанне сюжэту 
Фільм апавядае пра лёс беларускага хлопчыка Міколкі па мянушцы Паравоз, сына паравознага машыніста. Дзеянне фільма пачынае разгортвацца ў 1916 годзе. Міколка-Паравоз жыве разам з бацькамі і дзедам ў вагоне-цяплушцы. Бацька Міколкі дапамагае падпольшчыкам і трапляе ў турму. Міколка вырашае паскардзіцца цару на начальніка станцыі, які творыць несправядлівасці. Аднак хлопчыка збіваюць жандары прама пад партрэтам цара, і цяпер Міколка марыць пра помсту. Але адпомсціць ён не паспявае — падзеі ў краіне пачынаюць мяняцца з дзіўнай хуткасцю, і хатка яго бацькі аказваецца ў цэнтры гэтых падзей, звязаных з Кастрычніцкай рэвалюцыяй. Пазней у гады грамадзянскай вайны разам з дарослымі Міколка прымае ўдзел у барацьбе супраць белагвардзейцаў і інтэрвентаў. Калі станцыю захапілі ворагі, ён разам з бацькам сыходзіць да партызанаў. Пры набліжэнні Чырвонай арміі немцы збіраліся вывезці і рэквізаваць маёмасць і зброю. Каб перашкодзіць гэтаму, партызанскі атрад атакуе станцыю, але сілы няроўныя. Па дапамогу адпраўляюць паравоз, які Міколку давядзецца весці самому.

## У ролях 
## Спасылкі 
* *Информация о фильме на сайте Кинопланета*  

Катэгорыя:Фільмы СССР 1956 года
Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы СССР
Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»
Катэгорыя:Фільмы Льва Голуба
Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Гродне