open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Іост ван дэн Вондэл

**Іост ван дэн Вондэл** (; 17 лістапада 1587, Кёльн — 5 лютага 1679, Амстэрдам) — выбітны паэт і драматург Нідэрландаў, адзін з найбольш яскравых прадстаўнікоў «Залатога стагоддзя» нідэрландскай літаратуры. Сваёй творчасцю заклаў асновы сучаснай нідэрландскай літаратурнай мовы.

## Біяграфія 
Сын купца-анабаптыста, які перасяліўся падчас рэлігійных ганенняў ў Кёльн. Малады Вондэл таксама быў прызначаны для купецкай прафесіі. Перасяліўшыся ў 12-гадовым узросце ў Амстэрдам, пачаў займацца паэзіяй ў школах «рыторыкі», дзе атрымаў гуманітарную адукацыю і засвоіў старажытныя мовы.

Творы Вондэла ахопліваюць амаль усе віды паэтычнай творчасці: ён — аўтар лірычных, эпічных і дыдактычных вершаў, а таксама шматлікіх драм (усяго 32), якія прынеслі яму сусветную вядомасць. Перакладаў французскіх, італьянскіх і антычных аўтараў.

У Нідэрландах Адраджэнне супадала з нацыянальным вызваленнем і Рэфармацыяй, і творчасць Вондэла адлюстроўвала ўсе гэтыя гістарычныя рухі. У александрыйскіх вершах ён узносіць веліч краіны, рост гандлёвых гарадоў, подзвігі галандцаў на сушы і морах, у вершах антычнай формы апявае нацыянальны рух супраць іспанцаў («Geboortklock van Willem van Nassau», 1626 і інш.)

## Бібліяграфія 
* Baumgartner A., Joost van den Vondel, Freiburg, 1882.
* Looten C., Étude littéraire sur le poète néerlandais Vondel, Lille, 1889.
* Hack, J. van den Vondel, Hamburg, 1890.
* Alberdingk Thijm J. A., Portretten van Joost van den Vondel, Amst., 1895.
* Kalff G., Vondel leven, 2-е изд., Haarlem, 1902;
* Brandt G., Leven van Vondel, reitgeg. door J. Hoeksma, Amst., 1905.
* Simons J., Vondel dramatick, Amst., 1912.
* Edmundson, Milton and Vondel, Lpz., 1885.
* Kollwijn, Ueber d. Einfluss d. Holländisch. Dramas.

### Беларускія пераклады 
Паасобныя вершы на беларускую мову пераклаў Лявон Баршчэўскі.

Катэгорыя:Драматургі Нідэрландаў
Катэгорыя:Драматургі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Паэты Нідэрландаў
Катэгорыя:Нідэрландскамоўныя паэты
Катэгорыя:Нідэрландскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі барока
Катэгорыя:Пісьменнікі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Жаўтушка лугавая

**Жаўтушка лугавая** (*Colias hyale*) — дзённы матылёк з падсямейства жаўтушкі (*Coliadinae*).

## Апісанне 
Даўжыня пярэдняга крыла самца 23-25 мм. Вусікі паступова патаўшчаюцца да вяршыні, без рэзка адасобленай булавы, знізу ружовыя, зверху цёмныя. Крылы зверху бледныя, жаўтлява-зялёныя, часам з цёмным налётам ля кораня. Пярэдняе крыло зверху з цёмнай аблямоўкай, не дасягае анальнага краю; аблямоўка мае расплывістую пляму колеру фону, дыскавая пляма чорная, суцэльная, авальная. Задняе крыло зверху са слабым цёмным апыленнем па краі і двайной аранжавай дыскальнай плямай. Махра ружовая. Фон ніжняй паверхні жоўты.

Даўжыня пярэднега крыла самкі 23-28 мм. Малюнак, як у самца, фон крылаў зверху амаль белы, з лёгкім жаўтлявым або крыху зялёным адценнем. Цёмная краёвая аблямоўка на заднім крыле слаба развітая, часам адсутнічае.

(MHNT) Colias hyale - Novy Jicin Moravie Czech Republic - male dorsal.jpg|*Colias hyale* ♂  
(MHNT) Colias hyale - Novy Jicin Moravie Czech Republic - male ventral.jpg|*Colias hyale* ♂ △	 
(MHNT) Colias hyale - Novy Jicin Moravie Czech Republic - female dorsal.jpg|*Colias hyale* ♀  
(MHNT) Colias hyale - Novy Jicin Moravie Czech Republic - female ventral.jpg|*Colias hyale* ♀ △  

Вусені зялёныя, з чатырма падоўжнымі жоўтымі палосамі, з двума шэрагамі чорных кропак на спінны баку цела.

## Зноскі 
Катэгорыя:Бялянкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Гражына Бацэвіч

**Гражына Бацэвіч** (польск. Grażyna Bacewicz; 5 лютага 1909, Лодзь - 17 студзеня 1969, Варшава) — польская скрыпачка і кампазітар.

## Біяграфія 
Бацька, літовец  Вінцас Бацявічус (Vincas Bacevičius), даваў дачцэ першыя ўрокі гульні на скрыпцы і фартэпіяна. Скончыла ў 1932 годзе Варшаўскую кансерваторыю па класах скрыпкі і кампазіцы). Па стыпендыі Падарэўскага ў 1932-1933 вучылася ў Парыжы ў Надзі Буланжэ. Брала прыватныя ўрокі скрыпкі, пасля вучылася ў Карла Флэша. Вярнуўшыся ў Польшчу, гуляла ў аркестры Польскага радыё (першая скрыпка). У гады Другой сусветнай вайны жыла ў Варшаве, давала падпольныя канцэрты. Пасля вайны выкладала ў Лодзінскай дзяржаўнай кансерваторыі. З 1954, калі Бацэвіч трапіла ў аўтакатастрофу, напісанне музыкі стала яе адзіным заняткам.

Пахаваная на воінскіх могілках Павонзкі.

## Літаратура 
* Rosen J. Grażyna Bacewicz, her life and works. Los Angeles: Friends of Polish Music; University of Southern California School of Music, 1984
* Thomas A. Grażyna Bacewicz: chamber and orchestral music. Los Angeles: Friends of Polish Music; University of Southern California School of Music, 1985
* Briel G. Thematisches Verzeichnis der Werke von Grażyna Bacewicz: mit einem biographischen Essay. Aachen: Shaker, 2001

Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Польшчы
Катэгорыя:Кампазітары Польшчы
Катэгорыя:Скрыпачы Польшчы
Катэгорыя:Оперныя кампазітары
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1909 годзе
Катэгорыя:нарадзіліся 5 лютага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лодзі
Катэгорыя:Памерлі ў 1969 годзе
Катэгорыя:Памерлі 17 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве
Катэгорыя:Выпускнікі Музычнага ўніверсітэта імя Фрыдэрыка Шапэна
Катэгорыя:Выкладчыкі Лодзінскай музычнай акадэміі
Жоўцевы грыб

**Жоўцевы грыб**, таксама **Воўчы грыб** (*Tylopilus felleus*) — неядомы з-за горкага смаку трубчасты грыб роду тылапіл (*Tylopilus*) сямейства балетавыя (*Boletaceae*). Пры гатаванні горыч гэтага грыба не знікае, а наадварот, узмацняецца.

## Апісанне 
Дыяметр шапкі складае 4—10 см (да 15 см), шапка мае паўшарападобную, пазней круглява-падушкападобную або раскінутую форму, навобмацак сухая, тонка-кудзелістая, з пушком або аксаміцістая, затым гладкая, у сырое надвор’е трохі клейкая, колер шапкі — жоўта-карычневы, жоўта-бураваты, светла-бураваты, шэра-вохрысты, шаравата-карычневы, радзей каштанава-карычневы або цёмна-буры.

Мякаць белая, чырванее або не змяняе колер на зрэзе, горкая на смак, без асаблівага паху, амаль ніколі не мае чарвей.

Ножка 3—12,5 см вышынёй і 1,5—3 см таўшчынёй, цыліндрычная або булавападобная, уздуцце ўнізе, колер крэмава-вохрысты, жаўтлявы, вохрысты-жоўты ці жоўта-карычневы, уверсе бялёсы або сметанкова-жоўты, з ярка акрэсленай сетачкай бурага, цёмна-карычневага ці нават чарнаватага колеру.

Споравы парашок ружовы, ружавата-карычневы. Споры 10—15 × 4—5 мкм.

Жоўцевы грыб быў прапанаваны ў якасці жоўцегоннага сродку.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Балетавыя (сямейства)
Пінакатэка Брэра

**Брэ́ра** (, Пінакатэка Брэра) — адна з найбуйнейшых галерэй Мілана, размешчаная ў аднайменным барочным палацца канца XVI — пачатку XVII стст., дзе таксама размяшчаецца міланская акадэмія мастацтваў.

У калекцыі пінакатэкі прадстаўлены працы такіх мастакоў, як Амброджыа Ларэнцэці, Даната Брамантэ, Рафаэль, Мантэнья, П’ера дэла Франчэска, Джэнціле да Фабрыяна, Карпача, Тынтарэта і інш.

## Калекцыя 
, «Пацалунак» (1859)]]

У галерэі 38 зал з карцінамі, размешчанымі як у храналагічным парадку, так і па школах жывапісу (венецыянская, тасканская, ламбардская), адзіным выключэннем з’яўляецца зала X, дзе знаходзяцца працы XX стагоддзя.

### Асноўныя творы 
* Мантэнья, «Мёртвы Хрыстос», каля 1500 г.
* Джавані Беліні, «П’ета», паміж 1465 і 1470 гг.
* Тынтарэта, «Цуд Св. Марка», паміж 1562 і 1566 гг.
* Джэнціле і Джавані Беліні, «Пропаведзь Св. Марка ў Александрыі», пачата ў 1504 г.
* Вінчэнца Фопа, «Мадонна з Немаўлём, Іаанам Хрысціцелем і Іаанам Евангелістам», другая палова 1480-х гг.
* Мадыльяні, «Партрэт Маіса Кіслінга», 1915 г.
* П’ера дэла Франчэска, «Алтар Мантэфельтра», 1472—1474 гг.
* Рафаэль, «Заручыны Дзевы Марыі», 1504 г.
* Даната Брамантэ, «Хрыстос ля калоны», пачатак 1490-х гг.
* Караваджа, «Вячэра ў Эмаусе», паміж 1605—1606 гг.
* Франчэска Хаес, «Пацалунак», 1859 г.

### Галерэя 

Выява:Jacopo Tintoretto - Finding of the body of St Mark - Yorck Project.jpg|Тынтарэта, «Цуд Св. Марка»
Выява:Lamentación sobre Cristo muerto, por Andrea Mantegna.jpg|Мантэнья, «Мёртвы Хрыстос»
Выява:Piero della Francesca 046.jpg|П’ера дэла Франчэска, «Алтар Мантэфельтра»
Выява:Raffaello - Spozalizio - Web Gallery of Art.jpg|Рафаэль, «Заручыны Марыі»

## Літаратура 
* Edited by LauraBaini. Brera. Guide to the Pinacoteca, Mondadori Electa S.p.A., Milano, 2005

## Спасылкі 
* Academia di Belle Arti di Brera
* Brera Art Gallery 

Катэгорыя:Мастацкія музеі Італіі
Катэгорыя:Музеі Мілана
Катэгорыя:Збудаванні Італіі ў стылі барока
Катэгорыя:Палацы Італіі
Жужала

**Жужала** (*Bombyliidae*) — сямейства насякомых атрада двухкрылыя (*Diptera*).

## Апісанне 
Даўжыня цела складае ад 0,8 да 30 мм. Цела з шырокім кароткім брушкам, укрытае густымі валаскамі альбо лусачкамі, стракатае, з металічным бляскам. Вусікі з канцавым прыдаткам. Хабаток доўгі. Крылы празрыстыя, стракатыя.

## Пашырэнне 
Усяго налічваецца звыш 5000 відаў. Распаўсюджаныя шырока, у асноўным у сухіх трапічных і субтрапічных зонах. Выкапнёвыя рэшткі вядомыя з сярэдняй юры. На Беларусі адзначана каля 30 відаў.

## Асаблівасці біялогіі 
Лічынкі — драпежнікі і паразіты жукоў, перапончатакрылых, саранчовых, некаторыя — звышпаразіты, напр. саміх жужалаў. Дарослыя кормяцца нектарам.

Развіццё з поўным ператварэннем. Адна генерацыя за год. Зімуюць спелыя лічынкі пераважна ў глебе.

## Літаратура 
* 
* Du Merle, P. D. 1975. *Les hôtes et les stades pré-imaginaux des Diptères Bombyliidae: revue bibliographique annotée.* // Bulletin. de. la. Section. Regionale. Ouest. Palearctique. (Organisation. Internationale. de. Lutte. Biologique). 4: 1-289.
* Evenhuis, N. L. and Greathead, D. J. 1999. *World Catalog of bee flies (Diptera: Bombyliidae)*. Backhuys Publishers Leiden.
* Hull, F. M. 1973. *Bee flies of the world. The genera of the family Bombyliidae.* // Bulletin of the United States National Museum No. 286. Smithsonian Institution Press, Washington, D.C.
* Yeates, D. K., 1994. *Cladistics and classification of the Bombyliidae (Diptera: Asiloidea).* // Bull. Amer. Mus. Nat. Hist. 219: 1-191.
* Zaytsev, V. F. 1986. *Comparative morphological review of the thoracic sclerites in Diptera of the superfamily Bombylioidea.* // Entomol. Rev. 65: 39-59.
* Zaytsev, V. F. 1992. *Contribution to the phylogeny and systematics of the superfamily Bombylioidea (Diptera).* // Entomol. Rev. 71: 94-114.

## Спасылкі 
* tolweb.org/Bombyliidae 
* Спіс відаў Еўропы
* Фотагалерэя з сайта Diptera.info
* Фатаграфіі жужулаў Амерыкі, апісанні, біялогія
* *Lepidophora lepidocera* Фатаграфіі, апісанні, біялогія
* *Bombylius major*, *Aldrichia sp*, *Anthrax sp*,*Villa sp*


Катэгорыя:Сямействы насякомых
Катэгорыя:Караткавусыя двухкрылыя
Фантан Баркача

**Фантан Баркача** () — фантан у стылі барока на плошчы Іспаніі ў Рыме каля Іспанскай лесвіцы.

Фантан быў пабудаваны ў 1627(1628) — 1629 гг. па праекце П’етра Берніні, бацькі Джавані Ларэнца Берніні па заказе Папы Урбана VIII. Назва «Баркача» (баркас) фантан атрымаў дзякуючы сваёй форме паўзатопленай лодкі і ўстаноўлены ў памяць пра паводку, якая здарылася ў 1598 г., калі на затопленай плошчы села на мелізну лодка.

Фантан забяспечваецца вадой з антычнага акведука Аква Вірга.

## Бібліяграфія 
* Heinz-Joachim Fischer: *Rom. Zweieinhalb Jahrtausende Geschichte, Kunst und Kultur der Ewigen Stadt*. DuMont Buchverlag, Köln 2001, ISBN 3-7701-5607-2, S. 214
* Anton Henze: *Kunstführer Rom*. Philipp Reclam GmbH, Stuttgart 1994, ISBN 3-15-010402-5, S. 304

Катэгорыя:Фантаны Рыма
Катэгорыя:Збудаванні Італіі ў стылі барока
Арган (значэнні)

* Арган — клавішна-духавы музычны інструмент
* Арган, Сарока — скарастрэляная мнагаствольная гармата (XVI—XVII ст.)
Павел Сцяпанавіч Малчанаў

**Павел Сцяпанавіч Малча́наў** ( — ) — беларускі акцёр і рэжысёр, Народны артыст СССР (1948), Народны артыст БССР (1940), лаўрэат Сталінскай прэміі (1946).

## Біяграфія 
П. С. Малчанаў нарадзіўся ў вёсцы Івольск Гомельскага павета (цяпер у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці).

У 1926 годзе скончыў драматычную студыю ў Маскве. Працаваў у 1926—1951 гадах у драматычным тэатры імя Я. Коласа (БДТ-2) у Віцебску (у 1944—1949 гадах яго мастацкі кіраўнік), у 1930—1935 гадах на кінастудыі «Савецкая Беларусь». Таксама працаваў у Беларускім ТРАМе.Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў тэатры ва Ульянаўску (1941—1942). У 1944 годзе ўзначальваў франтавую тэатральную брыгаду.

З 1952 года П. С. Малчанаў у Беларускім тэатры імя Я. Купалы ў Мінску.

## Творчасць 
П. С. Малчанаў быў акцёрам шырокага дыяпазону. Яго творчасць адметна чалавечнасцю, прастатой і моцным тэмпераментам. Ён стварыў шэраг вобразаў простых людзей, трагічных і драматычных герояў і народных характараў.

Як рэжысёр паставіў «Арыстакраты» М. Пагодзіна (у Беларускім ТРАМе, 1938, разам з Г. Ферманам), «Вечар беларускіх вадэвіляў» паводле твораў «Пінская шляхта» Дуніна-Марцінкевіча, «Паўлінка» і «Прымакі» Янкі Купалы (у тэатры імя Якуба Коласа, 1936), у тэатры імя Янкі Купалы «Патрабуецца лгун» Дз. Пратасава (1965) і «Адкуль грэх?» А. Петрашкевіча (1969), у тэатры юнага гледача «Хлапчыш-Кібальчыш» паводле твора А. Гайдара, «Дама-невідзімка» П. Кальдэрона і іншыя.

У 1934 годзе сумесна з І. Бахарам зняў фільм «Палескія рабінзоны». Аўтар успамінаў «Тэатр — маё жыццё» (1984).

## Фільмаграфія 
* (1932) «Жанчына» — *аграном*
* (1954) «Дзеці партызана» — *Васіль Сяргеевіч Собалеў*

## Узнагароды і званні 
* Сталінская прэмія (1946) за выкананне ролі ў спектаклі «Несцерка» Віталя Вольскага
* Народны артыст БССР (1940)
* Народны артыст СССР (1948)
* Два ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга (у 1940 і 1955 гадах)
* медалі.

## Памяць 
* У 1969 годзе створаны дакументальны фільм «Дзесяць хвілін з Паўлам Малчанавым»
* У гонар П. С. Малчанава ў 1987 годзе названа адна з вуліц Віцебска
* У 2002 годзе ў гонар 100-годдзя з дня нараджэння выпушчана паштовая картка з арыгінальнай маркай Рэспублікі Беларусь «П. С. Малчанаў. Народны артыст БССР і СССР. 1902—1977 гг.»

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Акцёры тэатра СССР
Катэгорыя:Кінаакцёры СССР
Катэгорыя:Кінаакцёры Беларусі
Катэгорыя:Акцёры тэатра Беларусі
Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры СССР
Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Буда-Кашалёўскім раёне
Катэгорыя:Асобы на марках
Арган (зброя)

**Арга́н**, **саро́ка** — агнястрэльная зброя, мнагаствольная гармата, якая выкарыстоўвалася ў XVI—XVII стагоддзях. На Русі насіла назву *сарока*.

Уяўляла некалькі (да 50 і больш) аднолькавых пісталетных, ружэйных або пішчальных ствалоў, замацаваных радамі на адным лафеце. Запальныя адтуліны ствалоў злучаліся жолабам з порахам для забеспячэння залпавага або паслядоўнага выстралу. У залежнасці ад колькасці ствалоў і іх калібру, арганы былі стацыянарнымі і перасоўнымі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Орга́н; Соро́ка // Военный энциклопедический словарь : [ВЭС] : в 2 т. Т. 2. / редкол.: А. П. Горкин [и др.] ; Ин-т воен. истории Минобороны России. — М. : БРЭ : РИПОЛ КЛАССИК, 2001. — С. 229, 576. — 816 с. — 5000 экз. — (Энциклопедические словари). — ISBN 5-85270-219-6 («БРЭ»); ISBN 5-7905-0994-0 («РИПОЛ КЛАССИК»); ISBN 5-7905-0996-7 (т. 2).

## Спасылкі 
* Сорока  // *Крюковских А.* Словарь исторических терминов, 1998 

Катэгорыя:Агнястрэльная зброя
Катэгорыя:Гарматы
Гвінейская лесасаванна

**Гвінейская лесасаванна** — экарэгіён у Заходняй Афрыцы, які складаецца з палос лесу, якія чаргуюцца з саваннамі і пашай, і распасціраецца з усходу на захад. Ён мяжуе з Нігерскімі пераходнымі лясамі паблізу ўзбярэжжа і з  у глыбі кантынента.

## Апісанне 
Гвінейская лесасаванна займае плошчу 673.600 км², сягаючы ад заходняга Сенегала да ўсходняй Нігерыі, заходзячы на тэрыторыю Гамбіі, Гвінеі-Бісаў, Гвінеі, Сьера-Леонэ, Кот-д'Івуара, Ганы, Тога і Беніна. Камерунскае нагор'е ва ўсходняй Нігерыі і Камеруне аддзяляе Гвінейскую лесасаванну ад , якая ляжыць усходней. Дагамейскі разрыў — гэта рэгіён ў Тога і Беніне, дзе лесасаванна выходзіць на ўзбярэжжа, і які аддзяляе  Гвінеі, Сьера-Леонэ, Ліберыі, Кот-д'Івуара і Ганы ад  Нігерыі і Камеруна.

## Флора 
Гэты рэгіён пераважна заняты стэпамі і пашамі, якія перасякаюцца дрэвамі, якія растуць уздоўж водных патокаў і на схілах узгоркаў, з пастаянна ўзнікаючых пажараў, якія стрымліваюць рост дрэў на адкрытай мясцовасці.  — гэта дрэва, якое з'яўляецца больш устойлівым да агню.

## Фаўна 
Чаргаванне лясоў і стэпаў забяспечвае асяроддзем пасялення шэраг буйных відаў млекакормячых, такіх як , , антылопы, у тым ліку  і , таксама сустракаюцца больш лакалізаваныя віды:  і .

Водна-балотныя ўгоддзі рэгіёну багатыя птушкамі, у тым ліку  и .

## Населеныя пункты 
Экарэгіён пакрывае вялікія тэрыторыі многіх заходнеафрыканскай краін, у тым ліку:

* У Сенегале — вялікую частку паўднёвай , у тым ліку горад Зігіншор.
* Усю ўнутраную Гвінеі-Бісаў
* У Гвінеі — паласу нізінных плошчаў, паралельную ўзбярэжжу, якая затым спускаецца на паўднёвы ўсход ад цэнтральных гор, у тым ліку гарады Фрыя, Кіндзія і Кісідугу.
* У Паўночнай Сьера-Леонэ ўключае гарады Макені і .
* Кот-д'Івуар — паласа па ўсім сярэднім усходзе краіны ад дэпартамента  праз другі па велічыні горад краіны Буаке
* Шырокай паласой праходзіць па Гане у тым ліку па вобласці на ўсход ад возера Вольта, дзе галоўным горадам з'яўляецца Хо
* Тога — паўднёвыя плато.
* Бенін — паўднёвыя раёны, уключаючы горад 
* У Нігерыі — вялікая плошча, уключаючы гарады Ібадан, чыя назва азначае *дзе лес сустракаецца з саваннай*, сталіцу краіны горад Абуджа, Лакоджу, дзе сустракаюцца рэкі Нігер і Бенуэ, Энугу і 

## Ахова 
Дадзеная тэрыторыя заселеная людзьмі на працягу тысячагоддзяў і вельмі мала абаронена ад іх. З ахоўных тэрыторый тут размешчаны нацыянальны парк Сьера-Леонэ .

## Гл. таксама 
* Камерунскія высакагорныя лясы

## Літаратура 
* Loveland, T.R., B.C. Reed, J.F. Brown, D.O. Ohlen, Z. Zhu, L. Yang, and J.W. Merchant. 2000. Development of a global land cover characteristics database and IGBP DISCover from 1&nbsp;km AVHRR data. International Journal of Remote Sensing. 21:1303-1330.
* White, F. 1983. The vegetation of Africa, a descriptive memoir to accompany the UNESCO/AETFAT/UNSO Vegetation Map of Africa (3 Plates, Northwestern Africa, Northeastern Africa, and Southern Africa, 1:5,000,000). UNESCO, Paris.

## Спасылкі 
* Гвінейская лесасаванна (Сусветны фонд дзікай прыроды) 

Катэгорыя:Заходняя Афрыка
Катэгорыя:Экарэгіёны Афрыкі
Жураўліныя

**Жураўліныя, сапраўдныя жураўлі** (*Gruidae*) — сямейства птушак атрада жураўлепадобных (*Gruiformes*).

## Апісанне 
Вялікія птушкі з доўгай шыяй, якую ў палёце выцягваюць уперад.

## Пашырэнне 
З’яўляецца старажытным сямействам, яго ўтварэнне адносяць да заканчэння эпохі дыназаўраў, у часы эацэна 40-60 млн гадоў таму. Бліжэйшымі сваякамі жураўлёў, лічацца пастушковыя жураўлі (*Aramidae*) і трубачы (*Psophiidae*), а гістарычнай радзімай амерыканскі кантынент, адкуль жураўлі трапілі спачатку ў Азію, а адтуль у Афрыку і Аўстралію. Жураўлі шырока распаўсюджаныя ў свеце, адсутнічаюць толькі ў Антарктыдзе і Паўднёвай Амерыцы.

Яшчэ ў старажытнасці людзі былі знаёмыя з гэтымі птушкамі, пра што маюцца археалагічныя сведчанні ў выглядзе наскальных малюнкаў у Афрыцы, Аўстраліі і Еўропе.

Сямейства ўключае 4 роды з 15 відамі, з іх на тэрыторыі Беларусі гняздуе 1 від — шэры журавель.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо на зямлі, кладка з 2 яек. Птушаняты вывадкавыя. Палавы дымарфізм адсутнічае. Па-за гнездавым перыядам у групах.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
* Hayes, M.A. 2005. Divorce and extra-pair paternity as alternative mating strategies in monogamous sandhill cranes (MS thesis). Vermilion, S.D.: University of South Dakota. 86 p.
* Greshnvikov, Anatoliy. (2001) Save the Cranes, Pensoft Publishing, Sofia. 79pp ISBN 954-642-140-5

## Спасылкі 
* Сайт Міжнароднага фонду аховы жураўлёў 
* Жураўлі на сайце www.ecosystema.ru
* Жураўлі на сайце www.answers.com
* Параўнанне жураўлёў на сайце www.earthlife.net
* IUCN/SSC: Агляд стану і план па ахове жураўлёў


Катэгорыя:Сямействы птушак
Жывакост

**Жывакост** (*Sýmphytum*) — род шматгадовых лясных травяністых раслін сямейства , якое ўключае больш за 25 відаў. Распаўсюджаны па ўсёй Еўропе ад Заходняй Азіі да Брытанскіх астравоў і ў Паўночнай Афрыцы. Расце на вільготных ўрадлівых глебах, часта па берагах рэк, ручаёў.

## Апісанне 
Дасягае ў вышыню больш за метр. Каранёвая сістэма буйная з тоўстымі галінастымі каранямі з шматлікімі атожылкамі. Карані звонку цёмныя, амаль чорныя, усярэдзіне — белыя, сакавітыя, лоевыя навобмацак. Сцёблы прамыя, тоўстыя, з разгалістымі галінамі, пакрытыя валасінкамі. Лісце яйкападобнай формы, буйное, чаргаванае, завастраецца да верхавіны. Кветкі — званочкі, сабраныя на верхавіне сцябла і галінках у гронкападобныя суквецці, колер — фіялетава-пурпуровы, ружова-чырвоны. Час красавання — май—ліпень. Апыляецца, галоўным чынам, пчоламі і чмялямі. У каранях і карэнішчах утрымліваюцца алкалоіды і дубільныя рэчывы, выкарыстоўваемыя ў медыцыне і ветэрынарыі.
* 
* 

Некаторыя віды жывакосту — фарбавальныя і дэкаратыўныя расліны.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Comfrey Central — A Clearinghouse for Symphytum Information
* Contentions with Comfrey Studies 
* Жывакост на сайце USDA NRCS
* 

Катэгорыя:Бурачнікавыя (падсямейства)
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Нігерскія пераходныя лясы

**Нігерскія пераходныя лясы** — экарэгіён вільготных трапічных лясоў на паўднёвым усходзе Нігерыі, размешчаны паміж ракой Нігер на захадзе і ракой Крос на ўсходзе. Раней багатая сумесь трапічных лясоў і саван пакрывала гэтыя нізінныя круглявыя ўзгоркі, але сёння гэта адзін з найбольш шчыльна заселеных плошчаў Афрыкі і большасць лясоў высечаны, а дадзены рэгіён у асноўным прадстаўлены масівамі пашы.

## Месцазнаходжанне і апісанне 
Экарэгіён праходзіць па наступных штатах Нігерыі: Абія, Аква-Ібом, Анамбра,  і . Нігерскія пераходныя лясы займаюць плошчу 20700 км². Рака Нігер аддзяляе іх ад  на захадзе, якія, верагодна, найбольш блізка набліжаны да спрадвечнага навакольнага асяроддзя экарэгіёна. Да поўдзень і паўднёвы захад ляжаць . На поўначы Нігерскія пераходныя лясы пераходзяць у Гвінейскую лесасавану.

Клімат экарэгіёна вільготны, становіцца больш сухім углыб кантынента ў сухі сезон са снежня па люты.

## Флора 
Традыцыйная флора і фаўна экарэгіёна «пераходная», якая спалучае элементы  Заходняй Афрыкі і  Цэнтральнай Афрыкі, якія з'яўляюцца самымі вялікімі масівамі трапічных вільготных шыракалістых лясоў на Афрыканскім кантыненце. Дрэвы прадстаўлены відамі роду , якая вырошчваецца для вытворчасці драўніны, і .

## Фаўна 
Невялікія ўчасткі запаведных лясоў застаюцца ў межах рэгіёну і служаць прытулкам для такіх жывёл як  і .

Рака Нігер заўсёды служыла натуральным бар'ерам для руху дзікіх жывёл на шляху ўнутр і вонкі рэгіёну. Буйныя сысуны былі практычна знішчаны ў гэтым раёне ў 1940-х гадах. У сапраўдны момант тут засталося так мала дзікіх жывёл, што мясцовыя жыхары ловяць у ежу нават жаб і лятучых мышэй.

## Пагрозы 
Экарэгіён вытрымлівае шчыльны націск чалавека на працягу стагоддзяў, у выніку чаго вялікая частка першапачатковага ляснога покрыва была расчышчана для сельскай гаспадаркі, культывацыі лясных насаджэнняў і гарадскіх збудаванняў, такіх як нафтаперапрацоўчыя заводы Порт-Харкорта. Нешматлікія пакінутыя анклавы спрадвечнага лесу ўключаюць запаведнік  у штаце Аква-Ібом разам з некаторымі анклавамі свяшчэннага лесу, якія паступова знікаюць пад націскам вёсак, і ўчасткі лесу ўздоўж рэк. Існуюць лясныя масівы ў штаце Анамбра, але яны створаны пераважна для вырошчвання драўніны, а не для захавання арыгінальнай прыроднай экасістэмы.

## Наведванне рэгіёну 
У гэтым рэгіёне высокі ўзровень злачыннасці, таму ў лістападзе 2009 года Брытанскі ўрад выступіў супраць усіх наведванняў у штат Аква-Ібом, асабліва запярэчыў супраць паездак уздоўж рэк, таксама звяртаючы ўвагу на рызыку ўзброенага нападу ў Анамбры і Абіі.

## Спасылкі 
* Нігерскія пераходныя лясы (Сусветны фонд дзікай прыроды) 

Катэгорыя:Геаграфія Нігерыі
Катэгорыя:Экарэгіёны Афрыкі
Жывародкі

**Жывародкі**, **Лужанкі** (*Viviparidae*) — сямейства прэснаводных бруханогіх малюскаў падкласа пярэдняшчэлепных.

## Апісанне 
Ракавіна вышынёй да 45 мм, шырынёй да 30 мм, круглявая, з конусападобнай верхавінай, 5-6 спіраляў, з вечкам, зялёная ці карычневая, часта з цёмнымі палосамі і жоўтымі плямкамі на вусах і мордачцы. Маленькія, цалкам сфармаваліся малюскі першыя дні знаходзяцца ў празрыстай абалонцы.

## Экалогія 
Адтуліна ракавіны зачыняецца вечкам, што дае жывародкам магчымасць перажываць неспрыяльныя ўмовы. Маладняк ў жывародкаў развіваецца ў целе маці і выходзіць ужо цалкам сфарміраваны, ад гэтага факту паходзіць назва роду. Жывародкі шырока распаўсюджаныя ў сажалках, часцей за ўсё халодных, з’яўляюцца ачышчальнікамі вадаёмаў. Трымаць у акварыуме можна і пры 20 — 25 градусах.

## Гл. таксама 
* Campeloma decisum

*
Катэгорыя:Сямействы бруханогіх
Журчалкі

**Журчалкі**, таксама **Кветкавыя мухі** (*Syrphidae*) — сямейства двухкрылых насякомых, падатрад кароткавусыя (*Brachycera*).

## Агульная характарыстыка 
Адно з найбольш шырокіх сямействаў кароткавусых двухкрылых, сустракаюцца паўсюдна, акрамя пустыня ў і тундраў, і на ўсіх мацярыках, акрамя Антарктыды. У сусветнай фаўне — 6000 відаў, у Палеарктыцы — 1600. Выкапнёвыя журчалкі апісаны з эацэна. Падобныя да восаў, але на самай справе яны бяскрыўдныя. Вельмі хутка лётаюць і махаюць крыламі. Афарбоўка чорна-жоўтая. Формай цела нагадваюць перапончатакрылых — так яны маскіруюцца ад ворагаў.

## Асаблівасці біялогіі 
Лічынкі журчалак -- драпежнікі, фітафагі ці сапрафагі. Лічынкі некаторых відаў з'яўляюцца шкоднікамі гародных і дэкаратыўных раслін.

Імага журчалак сілкуюцца нектарам ці пылком кветак.

Некаторыя віды журчалак звязаны з грамадскімі насякомымі. Напрыклад, члены роду Volucella знаходзяцца ў гнёздах чмялёў, а прадстаўнікі роду Microdon з'яўляюцца мірмекафіламі і знаходзяцца ў мурашніках і тэрмітніках.

## Класіфікацыя 
3 падсямействы, каля 200 родаў. Некаторыя прадстаўнікі сямейства журчалак:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Галерэя 

Выява:Episyrphus balteatus male - front (aka).jpg
Выява:Episyrphus balteatus male - side (aka).jpg
Выява:Episyrphus balteatus male - top (aka).jpg
Выява:Flower-flyOnFlower2.jpg
Выява:ComputerHotline - Syrphidae sp. (by) (3).jpg
Выява:Syrphidae bel.jpg


Катэгорыя:Сямействы насякомых
Сямён Сільвестравіч Пустэльнікаў

**Сямён Сільвестравіч Пустэ́льнікаў** ( — ) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, баец-пагранічнік 9-й заставы 2-га пагранічнага атрада пагранічных войскаў НКУС ССР Украінскай пагранічнай акругі, яфрэйтар, Герой Савецкага Саюза.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 10 лютага 1921 года ў вёсцы Свісцёлкі цяпер Аршанскі раён, Віцебскай вобласці ў сям’і рабочага. Беларус. Адукацыя сярэдняя. Працаваў у горадзе Орша ў чыгуначных майстэрнях.

Служыў у пагранічных войсках НКУС СССР з 1940 года. Удзельнік абароны Ленінграда, быў чатыры разы паранены.

У 1945 годзе праходзіў службу ў званні яфрэйтара на 9 заставе 2-га пагранатрада памежных войскаў НКУС, размешчанага ў Радэхаўскім раёне, Львоўскай вобласці, Украінская ССР.

5 лютага 1945 года 9-я застава 2-га пагранатрада пагранічных войскаў НКУС вяла бой з бандай УПА. Пасля перастрэлкі банда пачала адыходзіць да лесу. Пагранічнік яфрэйтар Пустэльнікаў, бачачы, што бандыты адрываюцца ад заставы, сеў на вясковага каня, абагнаў банду і агнём скаваў яе дзеянні. Бандыты паранілі і акружылі Пустэльнікава, спрабавалі ўзяць яго жывым. Пустэльнікаў забіў трох бандытаў, а калі скончыліся патроны падарваў сябе гранатай, выбухам якой былі забітыя яшчэ два бандыты. Ахвяраваўшы жыццём, Пустэльнікаў забяспечыў падыход заставы да месца бою і ліквідацыю банды.

Пахаваны ў вёсцы Паторыця Сакальскага раёна Львоўскай вобласці Украіны.

## Памяць 
У горадзе Орша ў гонар С. Пустэльнікава названая адна з вуліц.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна
Адміністрацыйны падзел Бурундзі

**Адміністрацыйны падзел Бурундзі** — падзел тэрыторыі Бурундзі на пэўныя часткі ў мэтах эфектыўнай арганізацыі дзяржаўнага кіравання і мясцовага самакіравання. Згодна з падзелам Бурундзі складаецца з 17 правінцый.

Правінцыі далей падзяляюцца на 117 камун, а тыя ў сваю чаргу на 2639 калін. Апошняе слова ўтворана ад , што значыць «узгорак».

## Правінцыі 
thumb|260px|справа|Карта правінцый Бурундзі
Адміністрацыйны падзел Буркіна-Фасо

**Адміністрацыйны падзел Буркіна-Фасо** — падзел тэрыторыі Буркіна-Фасо на пэўныя часткі ў мэтах эфектыўнай арганізацыі дзяржаўнага кіравання і мясцовага самакіравання. Згодна з падзелам Буркіна-Фасо падзяляецца на 13 рэгіёнаў, 45 правінцый і 301 дэпартамент.

## Рэгіёны 
thumb|320px|Карта рэгіёнаў Буркіна-Фасо

## Гл. таксама 
* Правінцыі Буркіна-Фасо
* Дэпартаменты Буркіна-Фасо
Галы

**Га́лы** ()  — рымская назва часткі кельцкіх народаў індаеўрапейскай групы, якія ў 1 тысячагоддзі да н. э. - сярэдзіне 1 тысячагоддзя н. э. насялялі тэрыторыю Галіі (цяперашняй Францыі, поўначы Італіі, Бельгіі і часткі Швейцарыі). Назва паходзіць ад лацінскага слова *gallus* (літаральна, "певень") з-за звычаю галаў упрыгожваць шлемы птушыным пер'ем.

## Гісторыя
thumb|150px|left|Брэн — правадыр гальскага племя сенонаў. Бюст ў Нацыянальным музеі марскога флоту (Парыж)
Кельты сфарміраваліся як асобная група індаеўрапейскіх народаў на поўдні Цэнтральнай Еўропы ў канцы 2 тысячагоддзя да н. э. - пачатку 1 тысячагоддзя да н. э. Італікі блізка пазнаёміліся з імі ў сярэдзіне 1 тысячагоддзя да н. э., калі тыя ўварваліся ў Паўночную Італію, пацяснілі лігураў, венетаў і этрускаў. У пачатку IV ст. да н. э. у вайну паміж галамі і этрускамі ўмяшаліся рымляне.

18 ліпеня 390 г. да н. э. на рацэ Аліі (сёння не існуючы прыток ракі Тыбр) галы на чале з правадыром Брэнам ушчэнт разграмілі войска рымлян, захапілі і разрабавалі сам горад, а таксама забілі рымскіх сенатараў. Частка рымлян схавалася на Капітоліі, які галы ўзялі ў аблогу. Ваенныя дзеянні працягваліся 7 месяцаў, прычым галы некалькі разоў былі блізкія да поўнай перамогі. Згодна з паданнем, аднойчы абаронцы Капітолія былі выпадкова выратаваны гусямі. Звесткі з Паўночнай Італіі аб нападзе венетаў вымусілі галаў пайсці на перамовы. Яны пагадзіліся зняць аблогу, атрымаўшы вялізарны выкуп у 1000 фунтаў золата. Падчас выкупу Брэн кінуў на шалі ў дадатак да агаворанай вагі яшчэ і свой цяжкі меч. Збянтэжаным рымлянам ён заявіў: "Гора пераможаным!" (). Але на галаў напала частка рымскай арміі, што дзейнічала за мурамі Капітолія, і адабрала золата.

Галы адступілі, але паражэнне 390 г. да н. э. мела вялікае ўздзеянне на рымлян і было шырока адлюстравана ў рымскай і эліністычнай гістарыяграфіі. Марк Фурый Каміл быў вымушаны правесці хуткую ваенную рэформу, накіраваную на ўзмацненне рымскага войска. Яна дазволіла паступова адрадзіць уплыў і моц рымскай дзяржавы. У 225 - 222 гг. да н. э. рымляне падпарадкавалі галаў Паўночнай Італіі. Тут была праведзена палітыка раманізацыі насельніцтва, якая ўключала перасяленне часткі галаў у іншыя вобласці Італіі і заснаванне на месцы іх былых паселішчаў рымскіх калоній.

У 58 - 51 гг. да н. э. астатняя Галія была заваявана Гаем Юліем Цэзарам. У V ст. н. э. большая частка зямель галаў увайшла ў склад дзяржавы германцаў-франкаў.

Галы — адныя з продкаў французаў. Пасля Французскай рэвалюцыі ў Францыі выкарыстоўваецца выява гальскага пеўня як сімвал усёй нацыі. У літаратуры найменне "галы" шырока ўжываецца ў адносінах да сучасных жыхароў Францыі.

## Літаратура 
*Titus Livius (Livy), The History of Rome, Vol. 1 
*Theodor Mommsen, The History of Rome
*Peter Wilcox, Rafael Treviño, Angus McBride, Barbarians Against Rome: Rome's Celtic, Germanic, Spanish and Gallic Enemies. - Osprey Publ., 2000

## Спасылкі 
* http://www.entremont.culture.gouv.fr/fr/index2.html 

Катэгорыя:Кельты
Катэгорыя:Старажытныя народы
Жытняк

**Жытня́к** (*Agropýron*) — род шматгадовых травяністых раслін сямейства , або . Раней уваходзілі ў род .

## Распаўсюджанне 
Паходзяць з Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. У Паўночную Амерыку некаторыя віды жытняку былі завезеныя.

Распаўсюджаны ў стэпах і лесастэпах. Расліна не патрабавальная да глеб, здольная расці на пясчаным або камяністым грунце.

## Гаспадарчае значэнне 
Каштоўная кармавая расліна, у культуры пачынаючы з XX стагоддзя.

## Віды і падвіды 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
*  — С. 302.
* 
## Спасылкі 
* 
* Agropyron // The Plant List
* Jepson Manual Treatment

Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Метлюжковыя
Катэгорыя:Кармавыя расліны
Жыцік

**Жыцік** (*Lólium*) — род аднагадовых і шматгадовых траў з сямейства Метлюжковыя.

## Апісанне 
Сцяблы прамастойныя, радзей узыходныя або ляжачыя, вышынёй да 80 см. Звычайна ўтвараюць невялікія дзярніны. Лісце лінейнае, як пра­віла пло­скае, шырынёй 1-10 мм. Агульныя суквецці — каласы (даўжыня 4-20 см). Каласкі з 3-15 абое­по­лы­мі кветкамі, сядзячыя, размешчаны на восі ко­ла­са па адным дву­ма падоўжанымі ра­да­мі. Калас­ко­вая луска ад­на (акрамя са­мага верх­няга), лан­цэт­ная, з жыл­ка­мі, без кі­ля. Ніжнія кветкавыя лускавінкі лан­цэт­ныя або эл­іп­ты­чныя. Плод — зярняўка.

Файл:Lolium multiflorum.jpeg|.
Файл:Westerwolds raaigras aartje in bloei Lolium multiflorum spiklet.jpg|. Асобны каласок буйным планам.
Файл:Raigras ita.jpg|. Батанічная ілюстрацыя, 1898 год.

## Пашырэнне 
Пашыраны пераважна ў краінах Міжземнамор’я, адкуль заходзіць у больш паўночныя і ўсходнія раёны Еўразіі, як пустазелле. Інтрадукаваны амаль ва ўсе нетрапічныя краіны зямнога шара як кармавая расліна і газонная трава.

## Класіфікацыя 
Род Жыцік, як і блізкія яму роды Метлюжок і Купкоўка, уваходзяць у трыбу , якая адносіцца да падсямейства  сямейства .

**Таксанамичная схема** (згодна з Сістэмай APG II):

Паводле базы даных *The Plant List*, род уключае 11 відаў:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Найбольш блізкі да жыціка род — . Маецца некалькі міжродавых гібрыдаў паміж рознымі відамі жыціка і аўсяніцы; іх аб’ядноўваюць у гібрыдны род 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Метлюжковыя
Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Сакалоўскі

**Сакалоўскі** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Анатоль Міхайлавіч Сакалоўскі (н. 1937) — беларускі вучоны ў галіне траўматалогіі.
* Васіль Данілавіч Сакалоўскі (1897—1968) — савецкі военачальнік, Маршал Савецкага Саюза.
* Іосіф Пятровіч Сакалоўскі (1912—1982) — адзін з кіраўнікоў партыйнага падполля і партызанскага руху ў Магілёўскай вобласці.
* Міхаіл Паўлавіч Сакалоўскі — беларускі і расійскі вучоны ў галіне хірургіі.
* Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі (1902—1950) — беларускі кампазітар, хормайстар і фалькларыст.
* Тадэвуш Сакалоўскі (1905—1943) — падпольшчык другой сусветнай вайны.
* Уладзімір Аркадзьевіч Сакалоўскі — беларускі дыпламат.
* Уладзімір Лявонцьевіч Сакалоўскі (1930—2013) — беларускі літаратуразнавец.
* Уладзімір Эдуардавіч Сакалоўскі (1930—2004) — беларускі архітэктар.
* Францішак Сакалоўскі — каталіцкі святар.
* Ян (Іван) Сакалоўскі (? — пасля 1651) — удзельнік казацка-сялянскага руху на Украіне і Беларусі.

## Складовае прозвішча 
* Эдвард Сакалоўскі-Арлоўскі (1878—1932) — рэвалюцыянер, журналіст.

Катэгорыя:Беларускія прозвішчы
Жыгалка асенняя

**Жыгалка асенняя**, **жыгалка звычайная** (*Stomoxys calcitrans*) — від мух сямейства сапраўдныя мухі.

## Апісанне 
Паводле біялогіі і марфалогіі блізкая да пакаёвай мухі. Даўжыня 5,5-7 мм. Мае шэрую афарбоўку з цёмнымі палосамі на грудзях і плямамі на брушку. Хабаток моцна выцягнуты і на канцы нясе пласцінкі з хітынавымі «зубамі». Трэннем хабатка аб скуру муха здымае эпідэрміс і, сілкуючыся крывёй, адначасова ўпускае атрутную сліну, выклікаючы моцнае раздражненне. Самкі і самцы сілкуюцца крывёй, нападаючы пераважна на жывёл, але часам і на чалавека. Пладавітасць 300—400 яек, якія адкладваюцца купкамі па 20-25 у гной, радзей на перагнілыя раслінныя парэшткі, часам у раны жывёл і чалавека, дзе і развіваюцца лічынкі.

## Распаўсюджанне 
Пашырана ўсюды. Трапляецца ў непасрэднай блізкасці ад свойскіх жывёл (у памяшканні, на пашы). Колькасць павялічваеіша ў канцы лета — пачатку восені (мухі становяцца «лютымі»).

## Небяспечнасць 
З'яўляецца пераносчыкам узбуджальнікаў сібірскай язвы, сепсісу, тулярэміі, трыпанасамозаў і іншых захворванняў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Сапраўдныя мухі
Жэрах

**Жэрах**, **шэраспер** (*Aspius aspius*) — від рыб роду жэрахі сямейства карпавыя. Адзіны тыповы драпежнік сярод карпавых рыб.

Народныя назвы: шэрах, бялізна, бялюга, беляспер, дзяляпер, жэраспер, жэрасель, жэрасць, белясць.

## Апісанне 
Даўжыня цела да 80 см, маса да 12 кг. Цела светлае, серабрыстае, прадаўгаватае, пляскатае. Жэрах адрозніваецца цёмнай сінявата-шэрай спіной, серабрыста-шараватымі бакамі і белым брухам. Спінны і хваставы плаўнікі яго шэрыя, з цёмнымі канцамі; ніжняя частка хваста крыху даўжэйшая за верхнюю; астатнія плаўнікі чырванаватыя ў пачатку і шараватыя да канца, галава крыху падоўжаная, ніжняя сківіца выступае наперад.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў басейнах Паўночнага, Балтыйскага, Чорнага, Каспійскага і Аральскага мораў. Жыве на раўнінных частках рэк, радзей у праточных азёрах. Трымаецца адзін, у невялікія чародкі збіраецца ў час нерасту і ўвосень. На Беларусі трапляецца ў вялікіх і сярэдніх рэках, некаторых праточных азёрах з чыстай вадой, у буйных і сярэдніх вадасховішчах, утвораных пры зарэгулявнні рэк. Зімуе ў ямах.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца дробнай рыбай адкрытых мясцін: верхаводка, ялец, радзей плотка і інш. Арыгінальны спосаб палявання жэраха атрымаў назву «бой». Урываючыся ў чараду малявак, жэрах ударам хваста аглушае ахвяр, а затым ротам збірае аглушаных рыбак.

Палаваспелы ў 4—5 гадоў. Нерастуе ў канцы сакавіка — красавіку пры тэмпературы вады 4—6 °С. Плоднасць ад 60 да 480 тыс. буйных ікрынак. Маляўкі кормяцца ракападобнымі, доннымі беспазваночнымі.

## Промысел 
Высокі тэмп росту, добрыя смакавыя якасці дазваляюць лічыць жэраха каштоўным аб’ектам промыслу. Аднак доля жэраха ў прамысловых уловах нязначная.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Карпавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Жэньшэнь

**Жэньшэнь** (*Pánax*) («Корань жыцця») — шматгадовая травяністая расліна, род сямейства Араліевыя. Уключае 11 відаў, якія растуць у Азіі і Паўночнай Амерыцы.

Добра вядомая як лекавая расліна. У асноўным выкарыстоўваецца як адаптаген і ў якасці танізуючагв лекавага сродку. У Карэі і Кітаі корань жэньшэня таксама выкарыстоўваюць у прыгатаванні ежы.

Катэгорыя:Араліевыя
Залатая рыбка

**Залатая рыбка**  (*Carassius auratus auratus*) — падвід прэснаводных рыб роду карасёў. Адна з першых разведзеных чалавекам і адна з самых папулярных акварыумных рыб.

## Гісторыя паходжання 
Продкам залатой рыбкі з’яўляецца сярэбраны карась. Упершыню прыручылі ў Кітаі, пасля чаго было выведзена некалькі разнастайных парод залатых рыбак, якія адрозніваюцца памерамі, формай цела і вачэй, а таксама — афарбоўкай.

## Спасылкі 
* Залатая рыбка. «Стандарт Амерыканскага таварыства залатых рыбак» ЗША, 1988 год 

Катэгорыя:Карпавыя
Катэгорыя:Акварыумныя рыбы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Залатагузка

**Залатагузка**, **Прадзільнік-златагузка** (*Euproctis chrysorrhoea*) — матыль з падсямейства ваўнянак.

## Апісанне 
Размах крылаў прыкладна ад 30 да 35 мм, што больш чым у падобнай да яе . Матылькі адрозніваюцца памерамі жоўтай вобласці на брушку. У самцоў брушка на канцы іржава-чырвонага колеру, у той час як у самак брушка мае больш шырокую карычняватую вобласць. У некаторых асобін дадаткова маецца яшчэ жоўта-карычневае шчацінне ў задняй частцы цела. Верхні бок крылаў белы без чорных плямаў, характэрных для жаўтагузкі.

Euproctis chrysorrhoea MHNT.CUT.2012.0.357 Claix (Isère) Female.jpg|♀
Euproctis chrysorrhoea MHNT.CUT.2012.0.356. Les Mathes Male.jpg|♂ 

## Распаўсюджанне 
Від распаўсюджаны па ўсёй Еўропе, да Цэнтральнай Швецыі і да поўдня Фінляндыі. Сустракаецца ў паўднёва-заходнім Міжземнамор’і, на Іберыйскім паўвостраве і на ўсходзе да Расіі. На Беларусі часам назіраецца масавы лёт у садах, парках, лісцевых лясах. У Паўночную Амерыку від быў занесены прыкладна 100 гадоў таму.

## Асаблівасці біялогіі 
Яйцакладкі (на лісці) прыкрываюцца валаскамі. Шаравата-чорныя вусені даўжынёй да 3,5 см, бародаўчатыя, з пякучымі валаскамі, якія пры сутыкненні з імі выклікаюць моцнае раздражненне скуры і слізістых абалонак. Зімуюць групамі (па 200—300) у гнёздах з лісця. Знішчаюць пупышкі і лісце пладовых і лясных лісцевых дрэў.

## Літаратура 
* Залатагузка // 
* 
* Günter Ebert (Hrsg.): *Die Schmetterlinge Baden Württembergs* Band 4, Nachtfalter II (Bombycidae, Endromidae, Lemoniidae, Saturniidae, Sphingidae, Drepanidae, Notodontidae, Dilobidae, Lymantriidae, Ctenuchidae, Nolidae). Ulmer Verlag Stuttgart 1994. ISBN 3-800-13474-8
* Karl Cleve: «Der Goldafter (Euproctis chrysorrhoea L.) als Sanddornschädling», Jahresbericht der Forschungsstelle für Insel- und Küstenschutz,Bd.XIII,1972

Катэгорыя:Ваўнянкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Насякомыя Еўропы
Катэгорыя:Насякомыя Паўночнай Амерыкі
Вуліца 1 Мая (Гродна)

**Вуліца 1 Мая** — вуліца ў цэнтральнай частцы горада Гродна. Размешчана ад вуліцы Дзяржынскага да вуліцы Ваўковіча. Названа ў 1939 годзе. Да гэтага называлася Якаўлеўскі праспект, алея Трэцяга мая. Працягласць каля 500 метраў.

Забудавана пераважна адна- і двухпавярховымі жылымі дамамі канца XIX — пачатку XX стагоддзяў, практычна тымі будынкамі, якія і сфарміравалі вуліцу. На вуліцы знаходзяцца помнікі архітэктуры — будынкі: Лютэранскай кірхі і рэальнага вучылішча. На доме № 10, дзе ў 1892-96 гадах жыў М. Багдановіч усталявана мемарыяльная дошка, у самім доме працуе музей. На вуліцы таксама знаходзіцца швейная фабрыка, прымыкае Цэнтральны парк культуры і адпачынку. Грамадскі транспарт па вуліцы не ходзіць.

## Літаратура 
* Гродно. Энциклопедический справочник / Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 438 с., [12] л. ил.: ил.
## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Гродна
Вуліца Перамогі (Гродна)

**Перамогі вуліца** — асноўная магістраль Гродна. Знаходзіцца ў паўднёвай частцы горада ад вуліцы Гарнавых да праспекта Кляцкова. Названа ў 1946 годзе. Працягласць каля 2.000 метраў. Пачала фарміравацца ў другой палове 1940-х гадоў, калі былі пабудаваны 2-5 павярховыя дамы. Развіццё атрымала ў 1970-х гадах, калі былі пабудаваны 5-9 павярховыя дамы і ГВА «Хімвалакно», а таксама ў 1980-х гадах пасля забудовы мікрараёна Прынёманскі.

На вуліцы змешчаны помнік архітэктуры XIX ст. — Уладзімірская царква, зачыненыя польскія і рускія могілкі, завод карданных валаў, шэраг баз і транспартных прадпрыемстваў. Па вуліцы ходзіць грамадскі транспарт: аўтобус і тралейбус.

## Літаратура 
* Гродно. Энциклопедический справочник / Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 438 с., [12] л. ил.: ил.

Катэгорыя:Вуліцы Гродна
Казімір Ельскі

**Казімір Е́льскі** (, ; , магчыма, маёнтак Эйсманты — 1867, Вільня) — скульптар, архітэктар і мастак; выхаванец Віленскага ўніверсітэта і яго прафесар; прадстаўнік класіцызму; сын мастака і скульптара Караля Ельскага.

## Біяграфія 
Вучыўся спачатку ў бацькі. У 1801—1808 (або ў 1800—1809) гадах навучаўся ў Галоўнай віленскай школе, у 1803 годзе ператвораным у імператарскі Віленскі ўніверсітэт — жывапісу ў Францішка Смуглевіча і Яна Рустэма, архітэктуры ў Міхала Шульца, скульптуры ў Андрэ Лебруна (), прыдворнага скульптара караля Станіслава Аўгуста, які ў 1803 годзе заняў зноў створаную кафедру скульптуры ў Віленскім універсітэце.

У 1809 годзе атрымаў ступень кандыдата мастацтва, у 1810 — ступень магістра мастацтва. У 1809. Са скасаваннем кафедры скульптуры з 1826 года быў хавальнікам кабінета скульптуры (да скасавання ўніверсітэта ў 1832 годзе).
[thumb|Бюст [Іеранім Страйноўскі|Страйноўскага ў касцёле Святых Янаў (1828)]]

## Творчасць 
У 1826—1832 гадах працаваў над дэкорам універсітэцкіх будынкаў. Аўтар рэльефных кампазіцый, якія адлюстроўваюць заснаванне Віленскага ўніверсітэта ў 1803 годзе, заключэнне Парыжскага міру ў 1813 годзе. Стварыў мноства пераважна камерных і дэкаратыўных скульптурных твораў — бюсты прафесараў універсітэта, віленскіх вяльможаў, дзяржаўных дзеячаў (Людвіг Генрых Баянус, Францішак Смуглевіч, Адам Бялькевіч, Іахім Храптовіч, Адам Чартарыйскі, Юзаф Панятоўскі), рэльефныя кампазіцыі, медальёны (Юсцін Грабніцкі, Ян Снядэцкі). Ельскаму належаць ляпныя ўпрыгожванні і бюсты прафесараў калоннай залы ўніверсітэта (1818). Апроч таго, аўтар паркавых скульптур, надмагільных помнікаў (Юзэфа Касакоўскага, Тамаша Ваўжэцкага ў кафедральным саборы, Міхала Ромера і яго жонкі Р. Ромеравай у радавой капліцы прыхадскога касцёла ў Новых Троках), чатырох скульптур прарокаў цэнтральнага алтара ў касцёле Святых Пятра і Паўла (1804), фігур святых у касцёле місіянераў у Краславе (1807), барэльефа «Хрыстос прапаведуе народам» у тымпане евангеліка-рэфармацкага храма ў Вільні і іншых твораў інтэр'ернай і экстэр'ернай пластыкі.

У 1837 годзе рэстаўрыраваў ковенскую Ратушу, у 1839 годзе — ляпныя ўпрыгожванні Пажайсляйскага кляштара.

Адным з вучняў Казіміра Ельскага быў віленскі мастак Аляксандр Язэп Сляндзінскі.

## Літаратура 
* 
* Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — 156 с.
* Rūta Janonienė. Kazimieras Jelskis. Vilniaus: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2003. ISBN 9986-571-94-4.

## Спасылкі 
* Kazimieras Jelskis
* Jelski Kazimierz 
* Piotr Szubert Kazimierz Jelski

Катэгорыя:Скульптары Беларусі
Катэгорыя:Скульптары Літвы
Катэгорыя:Скульптары паводле алфавіта
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта
Казімір
Злучаныя Штаты Калумбіі

**Злучаныя штаты Калумбіі** () — дзяржава ў Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы, якая існавала ў другой палове XIX стагоддзя.

## Гісторыя 
У 1860 годзе ў Канфедэрацыі Гранадзіна адбылася грамадзянская вайна, выкліканая незадаволенасцю ліберальных палітыкаў спробамі кансерватараў заразаць правы тэрыторый і ўмацаваць цэнтралізаваную ўладу. У 1862 годзе ліберал, экс-прэзідэнт Новай Гранады генерал Томас Сіпрыяна дэ Маскера арыштаваў прэзідэнта Гранадзіны, абвясціў прэзідэнтам сябе, перанёс сталіцу ў Багату і прызначыў часовы ўрад, а Канфедэрацыю Гранадзіна пераназваў у **Злучаныя штаты Новай Гранады** (). У 1863 годзе, каб даць легальны базіс завяршэнню грамадзянскай вайны, на канферэнцыі ў Рыанегра была прынята новая Канстытуцыя, у адпаведнасці з якой краіна ператваралася ў **Злучаныя штаты Калумбіі**.

Абмежаванні палітычнай і ваеннай улады цэнтральнага ўрада, накладзеныя новай Канстытуцыяй, прывялі да таго, што ў наступныя гады ў краіне адбылося парадку 40 грамадзянскіх войн мясцовага характару і адна агульнанацыянальная (у 1876—1877 гадах).

У 1886 годзе пад ціскам прэзідэнта Рафаэля Нуньеса ў краіне была прынята новая Канстытуцыя, якая ператварыла саюз штатаў у цэнтралізаваную Рэспубліку Калумбія.

Катэгорыя:Гісторыя Калумбіі
Катэгорыя:Гісторыя Панамы