Забрэззе

**Забрэ́ззе** (, ) — вёска ў Валожынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Гародзькаўскага сельсавета. Насельніцтва 196 чалавек (2020). Знаходзіцца за 12 км на паўночны захад ад Валожына, за 4 км ад чыгуначнай станцыі Валожын, за 80 км ад сталіцы Беларусі — Мінска і за 102 км ад сталіцы Літвы — Вільнюса.

## Гісторыя 
### Вялікае Княства Літоўскае 
Упершыню паселішча згадана ў XV стагоддзі пад назвай *Забераж* як радавое ўладанне Забярэзінскіх і Дарагастайскіх. У 1456 годзе Забярэзінскія пабудавалі тут касцёл. У другой палове XVI&nbsp;— XVII стагоддзях маёнтак знаходзіўся ў валоданні Збаражскіх, Слушкаў, Коцелаў, Кішкаў.

У канцы XVI стагоддзя паселішча значыцца як *Забярэззе*. На 1626 год тут было 70 двароў, касцёл, царква Святога Спаса, карчма. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) быў знішчаны тутэйшы касцёл, адноўлены толькі ў 1695 годзе. З другой паловы XVIII стагоддзя мястэчкам валодалі Комары.

### Расійская імперыя 
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Забрэззе апынулася ў складзе Расійскай імперыі, у Ашмянскім павеце. У канцы XIX ст. у мястэчку было 8 двароў, царква, касцёл, капліца, багадзельня, школа. У пачатку XX ст. у Забрэззі дзейнічалі царква і касцёл, працавала народная школа.

У Першую сусветную вайну (1915—1918) праз Забрэззе праходзіла лінія фронту, у лютым 1918 года мястэчка занялі войскі Германскай імперыі.

### Найноўшы час 
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Забрэззе абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад Беларускай ССР. Згодна з Рыжскім мірным дагаворам 1921 года Забрэззе апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Валожынскім павеце Віленскага ваяводства.

У 1939 годзе Забрэззе ўвайшло ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 года стала цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі.

#### Вялікая Айчынная вайна 
У вёсцы Забрэззе перад вайной яўрэі складалі значную частку насельніцтва. У першыя ж дні пасля акупацыі фашысты сагналі яўрэяў у гета, тэрыторыя якога была абнесена дашчаным плотам і некалькімі радамі калючага дроту. Яўрэям пад страхам смерці забаранялася з’яўляцца без апазнавальнага знака — прышытай на вопратку латы.

Над вязнямі бяскарна здзекаваліся. Напрыклад, часта гітлераўцы і паліцаі пад гукі музыкі выганялі яўрэяў з гета, прымушалі ўстаць на карачкі і ў такім выглядзе гналі на поле, дзе прымушалі зубамі выскубаць траву і выдзіраць дзёран, а таксама піць з лужын брудную ваду. Тых, хто адмаўляўся гэта рабіць, збівалі да смерці бізунамі і дубінкамі.

Зімой 1942 года вязняў гета замкнулі ў хляве, які аблілі бензінам, і спалілі жыўцом. Тых, хто спрабаваў выбрацца з агню, расстрэльвалі. Усяго ў гэты дзень было знішчана і спалена жыўцом каля 180 яўрэяў. Выратавацца ў Забрэззі здолелі толькі некалькі юнакоў і дзяўчат, якія ўцяклі з гета і далучыліся ў лесе да партызан. Старым людзям ісці было няма куды, і немцы, разумеючы гэта, нават адпускалі іх з гета падхарчавацца, калі за некалькі дзён перад знішчэннем гета трымалі вязняў зусім без ежы. Яўрэі ішлі і чакалі смерці ў вялікім гумне, дзе іх і спалілі.

У 1946 годзе ў цэнтры вёскі, у 100 метрах ад сельсавета, на брацкай магіле 180 яўрэяў быў усталяваны помнік. Апублікаваны няпоўныя спісы забітых яўрэяў Забрэззя.
Насупраць ад гета знаходзіўся мураваны будынак былой бальніцы, які фашысты занялі і выкарыстоўвалі як штаб. Пасля вайны ў будынку некаторы час дзейнічала мясцовая бальніца і нават раддом, які ў 1970-х гадах быў закрыты, а бальніца рэарганізавана ў мясцовую амбулаторыю і пераведзена ў будынак побач.

#### Пасляваенны час 
На 1971 год тут было 185 двароў, на 1993 год — 187. У 1999 годзе быў пабудаваны новы каталіцкі храм.

30 кастрычніка 2009 года ў сувязі з ліквідацыяй Забрэзскага сельсавета вёску перадалі ў склад Гародзькаўскага сельсавета.

## Насельніцтва 

* **XIX стагоддзе**: 1869 год — 57 чал.; 1895 год — 127 чал. (80 праваслаўных, 7 каталікоў і 40 іўдзеяў) у *мястэчку Забрэззе* і 85 чал. (80 праваслаўных і 5 каталікоў) у *вёсцы Забрэззе*.
* **XX стагоддзе**: 1901 год — 274 чал.; 1921 год — 306 чал.; 1971 год — 581 чал.; 1993 год — 443 чал.; 1997 год — 423 чал., 1999—398 чал.
* **XXI стагоддзе**: 2006 год — 309 чал.; 2010 год — 258 чал.; 2020 год — 196 чал.

## Інфраструктура 
Пікам інфаструктурнага развіцця вёскі быў канец 1970-х — пачатак 1980-х гадоў, калі колькасць насельніцтва была звыш за паўтысячы. У гэты час сіламі мясцовага калгасу імя Куйбышава пабудаваны новы мікрараён вёскі і двухпавярховы комплекс, які змяшчае ў сабе спартзалу, бібліятэку, клуб і сельсавет. У сярэдзіне 1980-х гадоў Забрэззе — адна з самых развітых вёсак раёна.

Пасля роспуску СССР інфаструктурнае развіццё пайшло на спад. З 2003 года ў вёсцы не дзейнічае лазня. У 2007 годзе ў Забрэззі закрыта школа, вучні пераведзены ў Гародзькаўскую сярэднюю школу. У 2014 годзе скасаваны мясцовы клуб, дзе моладзь збіралася на дыскатэкі. Забрэзская бібліятэка закрылася ў 2015 годзе. З 2019 года ў вёсцы закрыта пошта, а ў 2021 — крама, будынак-сведак старажытнага Забрэзскага касцёлу 1695 года. 
Файл:Пошта в.Забрэззе.jpg|Будынак былой пошты
Файл:Бібіліятэка Забрэззя.jpg|Першы будынак сельсавета
Файл:Амбулаторыя Забрэззя.jpg|Будынак былой амбулаторыі
Файл:Канюшня на Гаспадарчым двары.jpg|Канюшня на Гаспадарчым двары
Файл:Лазня Забрэззя.jpg|Будынак былой лазні
Файл:Млын Забрэззя.jpg|Будынак былога млыну
Файл:Крама Забрэззя.jpg|Будынак былой крамы
Файл:Клуб Забрэззя.jpg|Будынак былога культурна-спартыўнага комплексу 

## Вядомыя асобы 
.|злева]]

* Міхал Сапоцька (1888—1975) — каталіцкі святар, спаведнік св. Фаўстыны Кавальскай, заснавальнік Кангрэгацыі сясцёр міласэрнасці Ісуса Хрыста. У 1901—1902 вучыўся ў народнай школе ў Забрэззі.

## Славутасці 
* Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (2000);
* Царква Дабравешчання Прасвятой Багародзіцы (1866);
* Забрэзскі валун, за 2 км на поўдзень ад вёскі — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння;
* Забрэзскія могілкі (XVI стагоддзе);
* Помнік героям Вялікай Айчыннай Вайны
* Гаспадарчы двор (XIX стагоддзе). Доўгі час на месцы двара былі руіны. Пасля таго, як гаспадарчы двор былой сядзібы і канюшня сталі ўласнасцю калгаса ААТ «ЛОСК», былі праведзены работы па рэканструкцыі збудаванняў. У 2014 годзе ў канюшні пачалі разводзіць коней. На сённяшні дзень большая частка збудаванняў выкарыстоўваецца ў якасці зернясклада.

Файл:Забрэзскі касцёл-02.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы 
Файл:Царква Дабравешчання Прасвятой Багародзіцы.jpg|Царква Дабравешчання Прасвятой Багародзіцы 
Файл:Гаспадарчы двор Забрэззе.jpg|Гаспадарчы двор
Файл:Плошча Забрэззя.jpg|Цэнтральная плошча 

### Могілкі 
Могілкі ў вёсцы Забрэззе заснаваныя ў XVI стагоддзі. Агульная плошча — 0,1 га.

Самае старажытнае цяпер вядомае пахаванне датуецца 27 студзеня 1892 года. Першапачаткова пахаванні былі выключна людзей каталіцкага веравызнання. У пачатку ХХ стагоддзя пахаванні ўзнавіліся ўжо незалежна ад веравызнання. У часы СССР тэрыторыя могілак значна зменшылася з прычыны пашырэння ворыва. Умоўна тэрыторыя падзелена на тры часткі; больш старажытная (пахаванні да ХХ стагоддзя), ваенная (пахаванні ваеннага часу і салдат, якіх загінулі ў ВАВ), новае (пахаванні пасляваеннага і новага часу).

На могілках знаходзяцца пахаванні:
* салдат Вялікай Айчыннай Вайны,
* яўрэяў з Забрэзскага гета.

### Страчаная спадчына 
* Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (1695)
* Сядзіба «Вялікі Двор» (XIX ст.)

## Клімат 
Клімат умераны, з цёплым летам і мяккай зімой. Сярэдняя тэмпература студзеня — мінус 6,8&nbsp;°C, ліпеня — плюс 17,5&nbsp;°C. Зімой паўднёвыя, а летам усходнія і паўночна-ўсходнія вятры. Сярэдняя хуткасць ветру 3 м/с. Гадавая колькасць ападкаў 550—650 мм.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Падарожжа дылетанта  — tut.by


Катэгорыя:Гародзькаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна
Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства