Рэфармацыя

**Рэфарма́цыя** — рэлігійны і грамадскі рух у XV і XVI стагоддзях, які меў мэтай рэформу хрысціянства. Пачаткам Рэфармацыі лічыцца выступленне Марціна Лютэра ў 1517 годзе, а некаторымі — дзейнасць Яна Гуса на сто гадоў раней. Галоўная мэта — гэта вяртанне да першакрыніцы, Бібліі, вяртанне да Боскага погляду на Царкву, на грамадства, на чалавека.

Яе пачаткам прынята лічыць выступленне доктара багаслоўя Вітэнбергскага ўніверсітэта Марціна Лютэра, якое адбылося 31 кастрычніка 1517 года, калі ён прыбіў да дзвярэй вітэнберскай Замкавай царквы свае «95 тэзісаў», у якіх выступаў супраць існуючых злоўжыванняў каталіцкай царквы, у прыватнасці супраць продажу індульгенцый. Канцом Рэфармацыі можна лічыць падпісанне вестфальскіх дагавораў у 1648 годзе, паводле вынікаў якіх рэлігійны фактар перастаў адыгрываць істотную ролю ў еўрапейскай палітыцы.

Асноўнымі прычынамі Рэфармацыі з’яўляліся пераадоленне феадальнай раздробленасці і ўзнікненне цэнтралізаваных дзяржаў, эканамічны крызіс пасля з’яўленне велізарнай колькасці амерыканскага золата, спусташэнне банкаў, незадаволенасць розных слаёў насельніцтва Еўропы маральным раскладаннем каталіцкай царквы, якое суправаджалася эканамічнай і палітычнай манапалізацыяй. Комплекс мер, прадпрынятых каталіцкай царквой і езуітамі для барацьбы з Рэфармацыяй, атрымаў назву Контррэфармацыі.

У выніку рэфармацыі з’явіўся новы кірунак у хрысціянстве — пратэстанцтва, які ў сваю чаргу мае свае адгалінаванні: лютэранства (стваральнік — Марцін Лютэр), англіканства (Генрых VIII), кальвінізм (Жан Кальвін) і іншыя.

## Гістарычныя падзеі 
### Свяшчэнная Рымская імперыя 
#### Пачатак 
» Марціна Лютэра]]
 на Вормскім рэйхстагу]]
У Германіі, якая на пачатак XVI стагоддзя ўсё яшчэ заставалася палітычна раздробленай дзяржавай, незадаволенасць царквой падзялялі шырокія колы грамадства, з той прычыны, што з сялян збіралася царкоўная дзесяціна і пасмяротныя паборы, прадукцыя рамеснікаў не магла канкурыраваць з прадукцыяй манастыроў, якія не абкладаліся падаткам, царква пашырала свае зямельныя ўладанні ў гарадах, пагражаючы ператварыць мяшчан у пажыццёвых даўжнікоў. Усё гэта, а таксама велізарныя сумы грошай, якія Папскі Прастол вывозіў з Германіі, і маральнае разлажэнне духавенства, паслужыла падставай да выступлення Марціна Лютэра, які 31 кастрычніка 1517 года прыбіў да дзвярэй Вітэнбергскай Замкавай царквы свае «95 тэзісаў». У іх доктар багаслоўя выступаў супраць продажу індульгенцый і ўлады Папы над адпушчэннем грахоў. У сваім вучэнні ён абвяшчаў, што царква і духавенства не з’яўляюцца пасрэднікам паміж чалавекам і Богам. Ён абвясціў, што папская царква не мае паўнамоцтваў даваць людзям праз таінствы «адпушчэнне грахоў» і «выратаванне душы», якое зрабіць можа толькі Бог. Асноўнае палажэнне, выказанае Лютэрам, абвяшчала, што чалавек дасягае «выратавання душы» (або «апраўдання») не праз царкву і яе абрады, а пры дапамозе веры, што даруецца яму непасрэдна Богам. Таксама Лютэр абверг аўтарытэт Святой Традыцыі, гэта значыць, пастаноў царквы і папскіх дэкрэтаў, адводзячы ролю адзінай крыніцы рэлігійнай ісціны толькі Свяшчэннаму Пісанню, часта пры гэтым выказваючы сваю незадаволенасць у форме пагромаў каталіцкіх храмаў. У процівагу «цялеснаму мяцяжу» Цвілінга і Карлштата Лютэр прапанаваў ідэю «духоўнага бунту», гэта значыць, мірнага шляху Рэфармацыі, але яна не атрымала шырокай падтрымкі сярод насельніцтва. У наступным годзе, пасля перамогі ў Графскай вайне, ён стаў каралём пад імем Крысціян III і працягнуў рэфармаванне дзяржаўнай царквы пры садзейнічанні Іаганеса Бугенгагена.

#### Швецыя 
У Швецыі Рэфармацыя была пашырана па ініцыятыве Густава Вазы, які быў абраны каралём у 1523 годзе. Спрэчкі з Папам з нагоды ўмяшання апошняга ў шведскія царкоўныя справы прывялі да спынення афіцыйных сувязей паміж Швецыяй і папствам з 1523 года, якое працягваецца і дагэтуль. Праз чатыры гады, на пасяджэнні рыксдага ў Вестэрасе, кароль паспяхова прымусіў рыксдаг прызнаць яго ўладу над нацыянальнай царквой. Такім чынам, вынікі былі наступнымі: кароль атрымаў валоданне ўсёй царкоўнай маёмасцю; царкве цяпер для прызначэння епіскапаў патрабавалася каралеўская ўхвала; духавенства падпадала пад грамадзянскае права; «чыстае Слова Божае» афіцыйна павінна было прапаведавацца ў царкве і ў школах з пазіцыі лютэранскіх ідэй. Вайна сціхла, калі Генрых IV, сам былы гугенот, выдаў Нанцкі эдыкт, абяцаючы афіцыйную памяркоўнасць да пратэстанцкай меншасці, але пры вельмі абмежаваных умовах. Каталіцтва заставалася афіцыйнай дзяржаўнай рэлігіяй, а ўплыў французскіх пратэстантаў паступова зніжаўся на працягу наступнага стагоддзя, што прывяло да выдання Людовікам XIV эдыкта Фантэнбло, які скасоўваў Нанцкі эдыкт і абвяшчаў каталіцтва адзінай законнай рэлігіяй Францыі. У адказ на эдыкт Фантэнбло Фрыдрых Вільгельм I, курфюрст Брандэнбурга, выдаў Патсдамскі эдыкт, які надаваў гугенотам права свабоднага пражывання на падначаленай яму тэрыторыі, а таксама скасоўваў спагнанне падаткаў для перасяленцаў тэрмінам на дзесяць гадоў.

У канцы XVII стагоддзя многія гугеноты беглі ў Англію, Нідэрланды, Прусію, Швейцарыю і англійскія і галандскія калоніі. Значная суполка пратэстантаў у Францыі засталася ў рэгіёне Севены. Асобная пратэстанцкая грамада лютэранскага веравызнання існавала ў заваяванай правінцыі Эльзас, на якую не распаўсюджваўся эдыкт Фантэнбло.

### Нідэрланды 
Рэфармацыя ў Нідэрландах, у адрозненне ад многіх іншых краін, не была распачата мясцовымі дзеячамі, а складалася з некалькіх народных рухаў, якія, у сваю чаргу, былі падмацаваны прыбылымі пратэстанцкімі ўцекачамі з іншых частак кантынента. У той час як рух анабаптыстаў карыстаўся асаблівай папулярнасцю ў рэгіёне ў першыя дзесяцігоддзі Рэфармацыі, кальвінізм у форме Нідэрландскай рэфармацкай царквы стаў дамінуючым кірункам веры ў краіне з 1560-х гадоў і надалей.

Суровае праследаванне пратэстантаў іспанскім урадам на чале з Філіпам II спрыяла імкненню да незалежнасці ў правінцыі, што прывяло да пачатку Васьмідзесяцігадовай вайны і ў канчатковым выніку да падзелу пераважна пратэстанцкай Нідэрландскай рэспублікі і Паўднёвых Нідэрландаў (сучасная тэрыторыя Бельгіі), у якіх дамінавала каталіцтва.

### Рэч Паспалітая 
#### Каралеўства Польскае 
 з’яўляецца адным з першых рэфарматараў Вялікага Княства Літоўскага]]
У першай палове XVI стагоддзя Польшча была краінай многіх веравызнанняў, але каталіцтва з’яўлялася пануючай рэлігіяй краіны. Рэфармацыя дасягнула Польшчы ў 1520-я гады і хутка заваявала папулярнасць сярод, у асноўным, нямецкамоўных жыхароў буйных гарадоў, як Гданьск, Торунь і Эльблёнг. Герцагства Прусія стала ключавым цэнтрам руху ў рэгіёне, дзе меліся шматлікія выдавецтвы па выданні не толькі Бібліі, але і катэхізісаў на розных мовах.

Лютэранства набыло папулярнасць у паўночнай частцы краіны, у той час як кальвінізм зацікавіў шляхту ў Малой Польшчы і Вялікім Княстве Літоўскім.
У сярэдзіне XVI стагоддзя некалькі выдавецтваў было адчынена ў Малой Польшчы. У той час у Польшчу прыйшлі чэшскія браты, якія сяліліся ў асноўным у Вялікай Польшчы, вакол Лешні. У 1565 годзе з’явілася таварыства польскіх братоў у якасці яшчэ аднаго рэфарматарскага руху.

#### Вялікае Княства Літоўскае 
У 1517 годзе ў Празе была выдана Біблія на старабеларускай мове Францыскам Скарынам, які згадваецца як «ератык гусітаў». У 1530 годзе ў Кёнігсбергу быў выданы Малы Катэхізіс Лютэра на польскай мове.

У 1553 годзе Мікалай Радзівіл Чорны, канцлер Вялікага Княства, звярнуўся ў кальвінізм, адчыніўшы некалькі пратэстанскіх збораў у Брэсце, Вільні і Нясвіжы. XVI стагоддзе, час распаўсюджвання Рэфармацыі ў Рэчы Паспалітай, лічыцца залатым векам гісторыі Беларусі.

#### У Рэчы Паспалітай 
У XVI стагоддзі Рэч Паспалітая стала ўнікальнай краінай Еўропы з-за шырокага распаўсюджвання талерантнасці, зацверджанай Варшаўскай канфедэрацыяй. Аднак перыяд талерантнасці скончыўся пры каралі Жыгімонце III Вазе, які знаходзіўся пад моцным уплывам Пятра Скаргі і іншых езуітаў. Пасля Крывавага патопу і іншых войнаў сярэдзіны XVII стагоддзя, калі ўсе ворагі Рэчы Паспалітай былі ці пратэстантамі, ці праваслаўнымі, стаўленне да рэфармацыі змянілася. У 1658 годзе ў выніку дзейнасці Контррэфармацыі польскія браты былі вымушаны пакінуць краіну, а ў 1666 годзе сойм забараніў адступніцтва ад каталіцызму да любой іншай рэлігіі пад пагрозаю смерці. Нарэшце ў 1717 годзе сойм забараніў некаталікам быць дэпутатамі.

Сярод найбольш вядомых пратэстанцкіх дзеячаў Рэчы Паспалітай варта вылучыць Мікалая Рэя, Васіля Цяпінскага, Марціна Чаховіца, Андрэя Фрыча і Сымона Буднага.

### Славенскія землі 
Выдатнай фігурай рэфармацыйнага руху і яго заснавальнікам на славенскіх землях з’яўляецца прапаведнік Прымаж Трубар. У 1547 годзе ён быў высланы з Любляны. У час сваёй працы ў нямецкім Ротэнбургу ён напісаў першыя дзве кнігі славенскай мовай, «Catechismus» і «Abecedarium», якія былі апублікаваны ў 1550 годзе ў нямецкім Цюбінгене. З 8 чэрвеня 2010 года ў Славеніі адзначаецца Дзень Прымажа Трубара. Прымаж лічыцца таксама пачынальнікам стандартызацыі славенскай мовы і выдатным дзеячам славенскай культурнай гісторыі.

## Тэалогія 
Не зважаючы на тое, што пратэстанцкія рухі шмат у чым адрозніваліся адзін ад аднаго, яны мелі і агульныя рысы, якія праяўляюцца ў трох галоўных прынцыпах: «апраўданне верай» (), «Вяртанне да Пісання» () і існасць толькі абранай групы хрысціян, якія атрымаюць выратаванне («Прадвызначэнне»). Згодна з пратэстанцкай тэалогіяй толькі ў Бібліі ўтрымліваюцца Боскія адкрыцці, дзе менавіта і апісаны гэтыя галоўныя прынцыпы.

### Лютэранства 
Адной з галоўных тэм вучэння Марціна Лютэра з’яўляецца прынцып «апраўдання верай», да якога святар прыйшоў на выснове асабістага вопыту і Свяшчэннага Пісання, узяўшы за аснову «Пасланне да Рымлян апостала Паўла». Паводле лютэраўскай інтэрпрэтацыі выратаванне магчыма толькі адной верай, без наяўнасці добрых учынкаў, аднак пры гэтым маральнасць жыцця цалкам не перакрэсліваецца.

### Анабаптызм 
Дактрына Цвінглі мела рысы падабенства з лютэранствам, але і нямала адрознівалася ад яго. Як і Лютэр, Цвінглі абапіраўся на Свяшчэннае Пісанне і адпрэчваў «Святую Традыцыю», рэзка крытыкаваў схаластычную тэалогію, адстойваў прынцыпы «апраўдання верай» і «ўсеагульнага свяшчэнства». Ідэалам для яго былі раннехрысціянскія цэрквы. Ён не прызнаваў таго, што нельга было, на яго погляд, абгрунтаваць сведчаннем Свяшчэннага Пісання, і таму не прызнаваў царкоўнай іерархіі, манаства, пакланення святым, бясшлюбнасці духавенства. У крытыцы абрадаў каталіцкай царквы ён ішоў далей чым Лютэр. Галоўнае багаслоўскае адрозненне паміж імі заключалася ў рознай трактоўцы еўхарыстыі, якая насіла ў Цвінглі больш рацыяналістычны характар. Ён бачыў у еўхарыстыі не таінства, а знак, абрад, які здзяйсняецца ў напамін пра збавіцельную ахвяру Хрыста. У той час, як Лютэр ішоў на саюз з князямі, Цвінглі быў прыхільнікам рэспубліканізму.

### Кальвінізм 
Стрыжневай тэмай вучэння Жана Кальвіна з’яўлялася вучэнне пра «ўсеагульнае прадвызначэнне», згодна з якім Бог вызначыў кожнаму чалавеку яго долю, г.зн. адным быў прыгатаваны вечны праклён і смутак, іншым, абраным, — вечнае выратаванне і асалода. Чалавеку не дадзена змяніць сваю долю, ён здольны толькі верыць у сваю абранасць, прыкладваючы ўсю сваю працавітасць і энергію, каб дасягнуць поспеху ў свецкім жыцці. Кальвін сцвярджаў духоўны характар еўхарыстыі, лічыў, што Божую ласку пры яе здзяйсненні атрымліваюць толькі выбраныя.

## Контррэфармацыя 
[thumb|Карта паказвае распаўсюджанне Рэфармацыі і [Контррэфармацыя|Контррэфармацыі ў Еўропе (не пазначаныя Іспанія і Італія)]]
Рэфармацыя выклікала зваротную рэакцыйную палітыку з боку Каталіцкай Царквы, якая атрымала назву Контррэфармацыі. У выніку Рэфармацыі каталіцкімі засталіся Італія, Іспанія, поўдзень Германіі, частка кантонаў Швейцарыі і Ірландыя. У канцы XVI стагоддзя каталіцтва атрымала перамогу на поўдні Нідэрландаў (сучасная Бельгія) і ў Рэчы Паспалітай. Францыя аказалася дзяржавай, дзе дзяржаўнай рэлігіяй было каталіцтва, аднак пратэстанты доўгі час карысталіся правам свабоднага веравызнання. Неабходна заўважыць, што Контррэфармацыя мела як знешні, так і ўнутраны бок. Калі вонкава гэта выяўлялася ў гвалтоўным задушэнні рэфарматарскага руху шляхам праследавання пратэстантаў, распаўсюджвання інквізіцыі і стварэння Індэкса забароненых кніг, то ўнутрана гэта былі працэсы, якія можна назваць Рэфармацыяй у самой каталіцкай Царкве.

У 1536 годзе Папа Павел III стварыў адмысловую камісію, у склад якой запрасіў членаў таварыства «Капліца Божай любові», якія склалі справаздачу, што ў многіх злоўжываннях у Каталіцкай царкве былі вінаваты Папы і кардыналы, якія ставілі меркантыльныя інтарэсы вышэй за духоўныя. У 1545 годзе па ініцыятыве Паўла III быў скліканы Трыдэнцкі сабор, які павінен быў даць адказ на многія важныя духоўныя пытанні сучаснасці. На саборы, які доўжыўся на працягу пантыфікату некалькіх пап, былі прыняты не толькі рашэнні па дагматычных пытаннях, але і былі сфармуліраваны дэкрэты ў сувязі з царкоўнымі злоўжываннямі.

Перад смерцю Павел III пакаяўся ў непатызме. Наступныя папы, хоць і не выяўляючы паслядоўнасці, але гэтак жа змагаліся з гэтай з’явай. Акрамя гэтага Папы вялі барацьбу за аднаўленне маральнага аблічча кліру каталіцкай царквы. Так, Павел IV, удзельнік камісіі Паўла III, выгнаў з Рыма 113 біскупаў, якія незаконна пакінулі свае епархіі, пры ім сотні манахаў былі адпраўлены зноў у свае манастыры. Праследаванням падвяргаліся нават кардыналы, западозраныя ў амаральнасці.

Акрамя гэтага, былі заснаваны манаскія ордэны новага тыпу — тэатынцы, капуцыны, урсулінкі і езуіты. Апошнія заняліся актыўнай прапагандай каталіцтва як у пратэстанцкіх краінах, так і на тэрыторыях, дзе да гэтага наогул не было хрысціянскіх місіянераў. Пры ўступленні ў ордэн езуіт даваў прысягу не толькі генералу, але і самому папе. Шмат у чым дзякуючы дзейнасці езуітаў удалося вярнуць у каталіцтва Рэч Паспалітую.

## Спадчына 
thumb|230px|Жыццё Марціна Лютэра і іншых дзеячаў Рэфармацыі
Вынікі рэфармацыйнага руху немагчыма ахарактарызаваць адназначна. З аднаго боку, каталіцкі свет, які аб’ядноўваў усе народы Заходняй Еўропы пад духоўным кіраўніцтвам Папы Рымскага, спыніў існаванне. Адзіная каталіцкая царква была заменена мноствам нацыянальных цэркваў, якія часта знаходзіліся ў залежнасці ад свецкіх кіраўнікоў, тады як ранейшыя клірыкі маглі апеляваць да Папы ў якасці арбітра. З другога боку, нацыянальныя цэрквы спрыялі росту нацыянальнай свядомасці народаў Еўропы. Пры гэтым істотна павысіўся культурны і адукацыйны ўзровень жыхароў Паўночнай Еўропы, якая да гэтага была ўскраінай хрысціянскага свету, г.зн. неабходнасць вывучэння Бібліі прыводзіла да росту як пачатковых навучальных устаноў, у асноўным у форме царкоўна-прыходскіх школ, так і вышэйшых, што выявілася ў стварэнні ўніверсітэтаў для падрыхтоўкі кадраў нацыянальных цэркваў. Для некаторых моў спецыяльна была распрацавана пісьменнасць, каб мець магчымасць выдаваць на іх Біблію. Абвяшчэнне духоўнай роўнасці стымулявала развіццё ўяўленняў аб роўнасці палітычнай. Так, у краінах, дзе большасць складалі рэфарматы, свецкім людзям даваліся вялікія магчымасці ў кіраванні царквой, а грамадзянам — у кіраванні дзяржавай.

### Пратэстанцкая працоўная этыка 
Асноўным жа дасягненнем Рэфармацыі стала тое, што яна значна паспрыяла змене старых феадальных эканамічных адносін на новыя капіталістычныя. У сваёй працы «Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму» Макс Вебер першым выказаў здагадку, што культурныя каштоўнасці могуць паўплываць на эканамічныя поспехі, сцвярджаючы, што пратэстанцкая Рэфармацыя прывяла да значнага развіцця пратэстанцкіх краін. Такія пратэстанцкія рухі, як кальвінізм і многія іншыя, з больш строгай дактрынай, забаранялі марнатраўнае выкарыстанне з цяжкасцю заробленых грошай, а купля прадметаў раскошы была вызначана як грэх. Імкненне да эканоміі, да развіцця прамысловасці, да адмовы ад дарагіх забавак, роўна як і дарагіх набажэнстваў, спрыяла назапашванню капіталу, які ўкладваўся ў гандаль і вытворчасць. У выніку пратэстанцкія дзяржавы пачалі апярэджваць у эканамічным развіцці каталіцкія і праваслаўныя. Нават сама этыка пратэстантаў спрыяла развіццю эканомікі.

### Пісьменнасць 
[thumb|210px|[Біблія Марціна Лютэра]]
Рэфармацыя была часам трыумфу пісьменнасці і выкарыстанне новай друкавальнай машыны. Пераклад Лютэрам Бібліі на нямецкую мову быў вырашальным момантам у распаўсюджанні пісьменнасці, які стымуляваў выданне і распаўсюджванне рэлігійных кніг і брашур. З 1517 года рэлігійныя брашуры ў вялікай колькасці вырабляліся ў Германіі і большай частцы Еўропы.

Да 1530 года было зроблена больш за 10 тысяч публікацый, якія, як вядома, увогуле налічвалі дзесяць мільёнаў асобнікаў. Рэфармацыя, такім чынам, правяла сапраўдную культурную рэвалюцыю. У скорым часе стала вядома, што друк можа быць выкарыстаны для прапаганды пэўных ідэй. Асабліва вялікай колькасці дасягнулі публікацыі на нямецкай мове, у тым ліку пераклад Лютэрам Бібліі, яго Малы Катэхізіс для бацькоў для навучання дзяцей, і яго Вялікі Катэхізіс для пастараў. Ілюстраванне нямецкай Бібліі таксама значна папулярызавала ідэі Лютэра. Лукас Кранах Старэйшы, выдатны мастак і блізкі сябар Лютэра, займаўся аздабленнем тэалагічных прац Лютэра выявамі. Сваімі выявамі ён драматызаваў погляды Лютэра ў адносінах паміж Старым і Новым Запаветам, не забываючыся пры гэтым быць асцярожным пры выкарыстанні візуальных вобразаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Рэфармацыя ў Беларусі
* Рэфармацыя і Контррэфармацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім. Гісторыя Беларусі
* Internet Archive of Related Texts and Documents
* 16th Century Reformation Reading Room . Extensive online resources, Tyndale Seminary 
* Реформация . Энциклопедия Кругосвет 

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы

Катэгорыя:Пратэстанцтва