open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Андрэй Сяргеевіч Вядзернікаў

Сіхан **Андрэй Сяргеевіч Вядзернікаў** (нар. , Магілёў) — майстар баявых мастацтваў (Gosoku Ryu, Battodo, Kubojutsu, Кэндо, рукапашны бой і інш.), заснавальнік і кіраўнік International Karate Association of Belarus.

## Біяграфія 
Вывучаць каратэ пачаў ва ўзросце 9 гадоў. У 1981 годзе ў Дрэздэне адкрыў сваё першае Додзё ў Германіі. У 1982 годзе ў Мінску адкрыў Додзё International Karate Association у Беларусі: International Karate Association of Belarus. Настаўнік сіхана Вядзернікава — Сокэ Кубота Такаюкі.

Сіхан навучаў каратэ і баявым мастацтвам у Германіі (Дрэздэн, Франкфурт-на-Майне, Грос-Герау і г.д.), Бельгіі (Брусель, Намюр), Літве (Вільнюс), Венгрыі (Будапешт), Кітаі (Пекін), Канадзе (Таронта), Італіі (Сардзінія, Мілан, Турын), Сербіі (Бялград), Славакіі (Браціслава, Бойніцэ і г.д.), Крыме (Ялта, Алушта, Феадосія), Арменіі (Ерэван, Абавян), Грузіі (Кабулеты), Расіі (Масква) і Швецыі (Стакгольм, Упсала). Сертыфікаваны інструктар Беларускага Савета «Дынама».

Падчас навучання баявым мастацтвам адбыліся ўдзелы ў семінарах, навучанне ў додзё і супрацоўніцтва з такімі японскімі майстрамі, як Tsuguo Sakumoto, Hidetaka Nishiyama, Takemasa Okuyama, Дэмура Фуміо, Hataya Mitsuo, а таксама з акінаўскім майстрам Tetsuhiro Hokama і такімі еўрапейскімі майстрамі, як Хуберт Лаэнен і  лідарамі Фудокан Уладзімірам Ёрга і Ільём Ёрга.

## Гл. таксама 
* Кёсі Куратомі
* Сэнсэй Вядзернікава
* Куботан
* Black Belt
* Nisei Week
* Дзюкэндо
* Хацімакі

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны канал на YouTube
* Інтэрв’ю Сіхана Вядзернікава на польскай мове падчас "Dziecięcej Ligi Karate / Turniej Nr 2, Styczeń'2019"
* Інтэрв’ю Сіхана Вядзернікава армянскаму тэлебачанню падчас Soke Kubota Cup на YouTube

Катэгорыя:Майстры баявых мастацтваў
Катэгорыя:Каратэкі
М’янманскі к’ят

**К’ят** (ISO 4217 — **MMK**) — афіцыйная валюта М’янмы. Часта абазначаецца толькі літарай «К», перад лічбай.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:М’янма
Індзейская ўдава

**«Індзейская ўдава»** () — карціна англійскага мастака Джозефа Райта, скончаная ў канцы 1793 або пачатку 1794 года і ўпершыню выстаўленая на персанальнай выставе Райта ў 1985 годзе. Цяпер карціна выстаўлена ў Музеі і мастацкай галерэі Дэрбі. Сам мастак выкарыстоўваў назву «Індзейская ўдава», але больш поўная назва — «Удава індзейскага правадыра, якая сочыць за зброяй свайго нябожчыка мужа» ().

Згодна з Нікалсанам, частка дэталей карціны (шкуры, пер'е, нож) досыць дакладныя, у той час як драпіроўкі толькі даніна моднай манеры выявы жанчын, якія перажываюць цяжкасці; гэта сведчыць у карысць таго, што Райт выкарыстоўваў сапраўдны рэквізіт.

Іншы мастак з Дэрбі, Джон Рафаэль Сміт (*John Raphael Smith*), выгравіраваў гэту карціну ў 1785 годзе. Сам Райт напісаў яшчэ даволі блізкую копію «Індзейскай удавы» (загінула пры пажары), а таксама яшчэ адну карціну, прысвечаную жаночай сіле духу — «The Lady in Milton's Comus».

Катэгорыя:Карціны 1783 года
Катэгорыя:Карціны 1784 года
Катэгорыя:Музей і мастацкая галерэя Дэрбі
Катэгорыя:Карціны Джозефа Райта
Бангладэшская така

**Така** — грашовая адзінка Бангладэш. Адна така роўная 100 пайс. Міжнароднае абазначэнне — BDT. Сімвал — Tk.

У грашовым абарачэнні знаходзяцца банкноты наміналам у 1&nbsp;000, 500, 100, 50, 20, 10, 5, 2 так, а таксама манеты ў 5 так, 2 такі, 1 така, 50 пайс, 25 пайс.

## Спасылкі 
* Бангладэшская така (Банкноты)  
* Курс бангладэшскай такі (bn)

Катэгорыя:Эканоміка Бангладэш
Катэгорыя:Валюты
Мандалай

**Мандалай** — другі па велічыні горад у М’янме з насельніцтвам 800 тыс. чалавек (2000), у мінулым сталіца бірманскай імперыі, а цяпер цэнтр Мандалайскай адміністрацыйнай акругі. Горад размешчаны на беразе ракі Іравадзі, за 716 км на поўнач ад Янгона.

## Галерэя 

Mandalay-Palast-12-gje.jpg
Mandalay-Hill-10-Schrein-gje.jpg
Mandalay Hill, Sutaungpyai Temple 2, Myanmar.jpg
Mandalay Palace 2, Myanmar.jpg
Mandalay, Wall 2, Myanmar.jpg
Mandalay-Transport-36-Fahrzeuge-gje.jpg

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады М’янмы
Месяцовае таварыства

**Месяцавае таварыства** (Месяцавае таварыства Бірмінгема, ) — клуб і неафіцыйнае вучонае таварыства бачных дзеячаў брытанскай Асветы, якая ўключала прамыслоўцаў, натурфілосафаў і інтэлігенцыю, пасяджэнні якога праводзіліся паміж 1765 і 1813 гадамі ў Бірмінгеме, Англія.

Спачатку таварыства называлася Месяцавы круг (), «Месяцавае таварыства» стала афіцыйным назвай з 1775 года. Назва ўзнікла таму, што грамадства збіралася падчас поўні, так як, у адсутнасць вулічнага асвятлення, дадатковы святло рабіў вяртанне дадому пасля вячэры прасцей і бяспечней. Члены грамадства ў жарт называлі сябе «lunarticks», што з'яўлялася алюзіяй на лунаціка. Месца сустрэчы грамадства ўключалі дома Мэттью Болтана, Эразма Дарвіна у Лічфілдзе, Соха Хаўс і Грэйт Бар Хол.

Сярод членаў грамадства былі прамысловец Мэцью Болтан, вынаходнік паравой машыны Джэймс Уат, адзін з заснавальнікаў прамысловага дызайну Джазая Уэджвуд, выдатны хімік Джозеф Прыстлі і іншыя вядомыя навукоўцы і прадпрымальнікі.

Катэгорыя:Прамысловая рэвалюцыя
Катэгорыя:Навуковыя таварыствы
Фрыдрых Готліб Клопштак

**Фры́дрых Го́тліб Клопштак** () (2 ліпеня 1724, Кведлінбург — 14 сакавіка 1803, Гамбург) — адзін з найважнейшых нямецкіх паэтаў. Рэфарматар паэтычнай мовы, паэт-наватар.

## Беларускія пераклады 
Паасобныя вершы на беларускую мову пераклаў Лявон Баршчэўскі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Германіі
Atlas Coelestis

[thumb|Тытульная старонка копіі, якая захоўваецца ў [Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|Музеі і мастацкай галерэі Дэрбі]]
**«Atlas Coelestis»** — атлас зорнага неба, заснаваны на назіраннях Першага каралеўскага астранома Джона Флемсціда, выдадзены ў 1729 годзе, ужо пасля яго смерці.

«Атлас» мае самы вялікі фармат з усіх выдадзеных да таго часу.

Адной з асноўных мэт новага выдання «Атласа» было жаданне Джона Флемсціда змяніць відарыс сузор’яў, прыняты Ёганам Баерам у яго «Уранаметрыі» (1603 год). Баер размясціў выявы сузор’яў у выглядзе знізу (а не спераду, як гэта вялося з часоў Пталамея), што пераварочвала зорнае неба і стварала залішнюю блытаніну пры выкарыстанні.

У выніку, пасля дадатковых даследаванняў, зробленых у 1690-х, французскі інжынер Нікалас Фарцін (*Nicolas Fortin*) у 1770-х пад кантролем астраномаў Ле Маніера (*Pierre Charles Le Monnier*) і Шарля Месье з Французскай акадэміі навук, праца была абноўлена. Новая версія, названая *Atlas Fortin-Flamsteed*, была у тры разы менш арыгінала, але захавала тую ж структуру табліц. Акрамя таго, было праведзена мастацкае рэтушаванне шэрагу ілюстрацый — у прыватнасці, Андрамэды, Дзевы і Вадалея . Назвы сузор’яў былі дадзены на французскай мове; акрамя таго, былі дададзены некаторыя туманнасці, адкрытыя пасля смерці Флемсціда . У 1795 годзе была апублікавана яшчэ адна абноўленая версія, з дапоўненай колькасцю туманнасцяў.

Катэгорыя:Атласы зорнага неба
Кліо

**Кліо**, таксама **Клія** — муза гісторыі ў старажытнагрэчаскай міфалогіі. Адлюстроўвалася са скруткам папірусу або футлярам для скруткаў. Дачка Зеўса і Мнемасіны — багіні памяці. 

Афрадыта ўнушыла ёй любоў да Піера, калі тая сароміла багіню за любоў да Аданіса. Кліо нарадзіла ад Піера сына Гіякінфа.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Музы
Мельпамена

**Мельпамена** — у старажытнагрэчаскай міфалогіі муза трагедыі. Дачка Зеўса і Мнемасіны, маці сірэн (ад Ахелоя).

Адлюстроўвалася ў выглядзе жанчыны з павязкай на галаве і ў вянку з лісця вінаграда або плюшчу, у тэатральнай мантыі, з трагічнай маскай ў адной руцэ і мячом ці булавой ў іншай (сімвал няўхільнасці пакарання чалавека, які парушае волю багоў).

Катэгорыя:Музы
Алькмунд з Дэрбі

.]]
**Алькмунд з Дэрбі** (+ каля 800) — прынц, святы, памяць 19 сакавіка.

.]]
Св. Алькмунд з Дэрбі (Alcmund of Derby, Alkmund) або **з Лільшаля** (:en:Lilleshall), таксама вядомы як Элхмунд (Ealhmund), або Алхмунд (Alhmund, Alchmund), быў сынам Альхрэда Нартумбрыйскага (Alhred of Northumbria). Пасля дваццаці гадоў выгнання, праведзеных сярод піктаў з-за дынастычнай барацьбы ў Нартумбрыі, ён вярнуўся туды са сваім войскам. Ён быў забіты некаторым невядомым чынам, адказнасць за што крыніцы ускладваюць на караля Нартумбрыі Эрдвульфа (Eardwulf of Northumbria). Што датычыцца дакладных абставін, то яго гібель называюць пакутніцтвам, а самога Алькмунда пачытаюць святым.

Алькмунд пахаваны ў Лілешале, Шропшыр (Shropshire). На яго магіле явіліся цуды. З-за нашэсця датчан яго цела было перанесена ў Дэрбі, і некалькі навакольных цэркваў асвечаны ў яго гонар.

## Спасылкі 
* Кельцкія і стара-англійскія святыя

## Літаратура 
* Grosjean, P., *Codicis Gothani Appendix (Vita Sancti Aelkmundi regis)*, Analecta Bollandiana lviii (1940), 178-83

Катэгорыя:Святыя Англіі
Катэгорыя:Святыя
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Фарфоравая фабрыка Чэлсі

[thumb|Фарфоравая талерка (каля 1765) у [Музей Вікторыі і Альберта|музеі Вікторыі і Альберта]]
**Фарфоравая мануфактура Чэлсі** — першая істотная фарфоравая мануфактура ў Англіі. Узнікла прыкладна ў 1743-45 гадах, першыя вырабы выйшлі ў 1745.

## Мінулае 
Дакументаў таго часу захавалася вельмі мала. Вядома, што яе дырэктарам быў ювелір Нікалас Спрымант. Першыя наборы сталовага посуду, выпушчаныя да 1750 года, былі вельмі шыкоўна аздобленыя і ствараліся на ўзор мейсенскага фарфору і сярэбраных прататыпаў, такіх як салонкі ў форме рэалістычных ракавінаў. З 1760 годзе за ўзор прадукцыі усё часцей прымаецца сеўрскі фарфор.

У 1769 мануфактуру набыў Уільям Дасберы, уладальнік фарфоравай фабрыкі Дэрбі, і ў гэты перыяд прадукцыя абодвух фабрык не адрознівалася. «Чэлсійска-дэрбскі перыяд» працягваўся да 1784 года, пасля гэтага мануфактура Чэлсі была разабрана, а яе ліцейныя формы, узоры, супрацоўнікі і мастакі перавезеныя ў Дэрбі.

## Галерэя 

Выява:Chelsea porcelaine, colombaia, 1755-56 circa, 02.JPG|
Выява:Chelsea Porcelain Factory - Street Vendor - c1760.jpg|Вулічны гандляр, каля 1760
Выява:Dogs — Chelseaporcfactory.jpg|Сабакі (каля 1749) у музеі Вікторыі і Альберта
Выява:The Elements, Chelsea Porcelain Manufactory - Indianapolis Museum of Art - DSC00573.JPG|Элементы, паміж 1760 і 1769. Індыянапаліскі музей мастацтва, ЗША

## Літаратура 
* F. Severne McKenna, *Chelsea Porcelain: The Red Anchor Wares*, 1951.
* F. Severne McKenna, *Chelsea Porcelain: The Gold Anchor Wares*, 1952.

## Спасылкі 
* Кліўлендскі музей мастацтва 

Катэгорыя:Фарфор
Катэгорыя:Музей і мастацкая галерэя Дэрбі
Катэгорыя:Вытворцы керамікі
Катэгорыя:Англійскае мастацтва
Катэгорыя:Брытанскія кампаніі
Катэгорыя:Гісторыя Лондана
Клаўдзія Кардынале

**Клаўдзія Кардынале** (; імя пры нараджэнні — **Клод Жазефіна Роз Кардынале** ); ) — італьянская актрыса.

## Біяграфія 
Нарадзілася 15 красавіка 1938 года ў Ла-Гулет (Туніс).

У 1957 годзе была прызнана самай прыгожай італьянкай Туніса і атрымала запрашэнне на Венецыянскі кінафестываль, дзе яе заўважыў прадзюсар Франка Крыстальдзі і прапанаваў доўгатэрміновы кантракт са сваёй прадзюсарскай кампаніяй «Vides». У 1958 годзе дэбютавала ў фільме Марыа Манічэлі «Звычайныя незнаёмцы», дзе сыграла ролю простай дзяўчынкі з Сіцыліі. У 1965 годзе Кардынале атрымала прэмію «Срэбная стужка» за найлепшую жаночую ролю ў фільме Луіджы Каменчыні «Нявеста Бубэ». Знялася ў звыш 120 кінакарцінах і серыялах. Яе партнёрамі на здымачнай пляцоўцы былі Марчэла Мастраяні, Генры Фонда, Марлан Бранда, Ален Дэлон, Джэрэмі Айранс і Берт Ланкастэр.Здымалася ў фільмах італьянскіх рэжысёраў Лукіна Вісконці і Федэрыка Феліні.

Другм раз была замужам за Паскуале Скуіцьеры.

З канца 1980-х жыла ў Парыжы. Напісала ў суаўтарстве і ў 2006 годзе выдала кнігу «Le stelle della mia vita» («Зоркі майго жыцця»). З сакавіка 2000 года з’яўлялася Паслом Добрай волі ЮНЕСКА па правах жанчын. Валодала французскай, італьянскай, іспанскай, англійскай і арабскай мовамі.

Памерла 23 верасня 2025 года.

## Фільмаграфія 
* 1960 — «Рока і яго браты» — Джынета, жонка Вінчэнца
* 1962 — «Картуш» — Венера
* 1962 — «Леапард» — Анджэліка Седара
* 1963 — «Восем з паловай» — Клаўдзія
* 1966 — «Прафесіяналы» — місіс Марыя Грант
* 1968 — «Аднойчы на Дзікім Захадзе» — Джыл Макбэйн
* 1968 — «Дзень савы» — Роза Нікалозі
* 1981 — «Саламандра» — Алена Лепарэла
* 1991 — «Майрык» — Майрык
* 2012 — «Мастак і яго мадэль» — Леа

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Клаўдзія Кардынале. Біяграфія і фільмаграфія. 

Катэгорыя:Актрысы Італіі
Катэгорыя:Акцёры вестэрнаў
Лукіна Вісконці

**Лукіна Вісконці ды Мадроне** (; 2 лістапада 1906, Мілан — 17 сакавіка 1976, Рым) — выбітны італьянскі рэжысёр опернага тэатра і кіно. Прадстаўнік адной з галін арыстакратычнага роду Вісконці. Яго поўнае імя і тытул гучаць так: *дон Лукіна Вісконці ды Мадроне, граф Ланатэ Пацола, сіньёр ды Карджэла, кансіньёр ды Сома, Крэна і Аньядэла, міланскі патрыцый*.

## Фільмаграфія 
* «Пачуццё» (1954)
* «Белыя ночы» (1957)
* «Рока і яго браты» (1960)
* «Леапард» (1962)

## Спасылкі 
* 
* Неафіцыйны сайт 
* Вялікія еўрапейскія рэжысёры: Лукіна Вісконці 
* Поўная бібліяграфія 

Катэгорыя:Камуністы Італіі
Катэгорыя:Кінарэжысёры Італіі
Лукіна
Плошча Сан-Марка

thumb|right|250px|*Плошча святога Марка*, работы Каналета, 1730. Плошча выглядае гэтаксама, як і сёння
thumb|250px|План плошчы 1831 года
**Плошча Сан-Марка** (іт. Piazza San Marco), ці **плошча Святога Марка** — галоўная гарадская плошча Венецыі, Італія. Лагічна складаецца з двух частак: П'яцэты — пляцоўкі ад Гранд-канала да званіцы, і непасрэдна П'яца (плошчы).

## Гісторыя 
Плошча ўтварылася ў IX стагоддзі, як невялікая прастора перад Саборам Святога Марка. У 1777 годзе яна была пашырана да сваіх цяперашніх памераў.

Катэгорыя:Венецыя
Катэгорыя:Плошчы Італіі
The Long Lane

**The Long Lane** (*доўгая дарога*) — сярэднявечная і сучасная назва рымскай дарогі, якая ляжыць на захад ад Дэрвентыё, рымскай крэпасці і вікуса ў наваколлі сучаснага Дэрбі, і праходзіць праз Дэрбішыр да Рочэстэра (дзе было рымскае селішча) у Дрэйкот ін Зэ Мурса (). Адсюль і далей гэтая дарога ўжо не мае назву «The Long Lane» і цягнецца праз Стрэйтфардшыр да Чэстэртана.

## Спасылкі 
* «Roman Army Built » з фатаграфіямі *The Long Lane*

## Бібліяграфія 
* «Roman Antiquities » in Daniel Lysons, Samuel Lysons, *Derbyshire: a general and parochial history of the county* (*Magna Britannia*. 1817) pp. 203—218
* M. Brassington, «The Roman roads of Derby» in *Derbyshire Archaeological Journal* vol. 101 (1981) pp. 88-92
* Ivan D. Margary, *Roman Roads in Britain*. 3rd ed. London: John Baker, 1973. ISBN 0-212-97001-1

Катэгорыя:Рымскія дарогі
Табу

**Табу́** — забарона, прынятая ў грамадстве (пад страхам пакарання), накладваецца на якія-небудзь дзеянні або словы членаў гэтай супольнасці. Табу часта з’яўляюцца падставай для прыняцця розных законаў, маральных прынцыпаў і г.д.

Табу ўпершыню ў 1771 годзе апісаў Джэймс Кук к абарыгенаў астравоў Тонга (Палінезія). У іх табуіраваным было ўсё, адносілася да багоў і духаў, належала жрацам і правадырам, таксама многія жывёлы, людзі, выказванні, учынкі.

У лінгвістыцы **табу** — слова і забарона ўжыванне пэўных слоў, абумоўленая сацыяльна-палітычнымі, культурнымі, рэлігійнымі, этычным або эмацыянальнымі фактарамі.

## Табу беларусаў 
На Дзяды лічылася, што нельга прыбіраць са стала, каб продкі маглі пачаставацца вячэрай жывых. У гаворцы табуірывалася тэма хваробы, абавязкова дадаваліся фразы «Не тут кажучы», «Не раўнуючы». Яшчэ цікавае табу на дзеянні — нельга было гайдаць нагой, бо лічылася, што на калена можа сесці чорт.
* Нельга кідаць стоптаныя лапці (атопкі) абы куды, трэба класці на дах.
* Нельга спаць перад захадам сонца: захварэеш ліхаманкай
* Нельга класці нож лязом дагары: будзе непрыемнасць (захавалася да сённяшняга часу)
* Нельга ісці па саломінках, што ляжаць крыж на крыж: можа забалець нага.
Нельга было паказваць немаўлят да пэўнага ўзросту староннім людзям (каб не сурочылі). Да сённяшняга дня захавалася табу на бусла.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Чалавек і грамадства. — Энцыклапедычны даведнік, Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1998. — С. 199.
* Табу́ // 
* 
* *Лялипов Д., Токарев С.* Табу́ // Философская энциклопедия: [в 5 т.] — Т. 5. Специальные системы — Яшты / гл. ред. Ф. В. Константинов. — М. : Советская энциклопедия, 1970. — С. 177. — 740 с. с ил., 1 л. порт. — 60 500 экз.
* *Ионин Л. Г.* Табу // Новая философская энциклопедия: В 4 т. / Ин-т философии РАН, Нац. общ.-научн. фонд; Научно-ред. совет: предс. В. С. Степин, заместители предс.: А. А. Гусейнов, Г. Ю. Семигин, уч. секр. А. П. Огурцов. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-2-244-01115-9. — Т. 3. — 2010. — С. 5. — 692, [2] с. — ISBN 978-2-244-01118-0.

Катэгорыя:Этнаграфія
Сістэма каардынат

[thumb|Дэкартава сістэма каардынат на [плоскасць|плоскаці]]
**Сістэма каардынат** (слова *Каардынат* паходзіць ад , сумесна падпарадкаваны) — комплекс вызначэнняў, які ажыццяўляе метад каардынат, г.зн. спосаб вызначаць палажэнне кропкі або цела з дапамогай лічбаў або іншых сімвалаў. Сукупнасць лічбаў, якія вызначаюць палажэнне канкрэтнай кропкі, называецца каардынатамі гэтай кропкі.

* у матэматыцы каардынаты — сукупнасць лічбаў, супастаўленых кропкам мнагастайнасці ў карце пэўнага атласа.

* у элементарнай геаметрыі каардынаты — велічыні, якія вызначаюць палажэнне кропкі на плоскасці і ў прасторы. На плоскасці палажэнне кропкі часцей за ўсё вызначаецца адлегласцю ад дзвюх прамых (каардынаты восяў), якія перасякаюцца ў адной кропцы (пачатку каардынат) пад прамым вуглом; адна з каардынат называецца ардынатай, іншая — абсцысай. У прасторы паводле сістэмы Дэкарта палажэнне кропкі вызначаецца адлегласцямі ад трох плоскасцяў каардынат, якія перасякаюцца ў адной кропцы пад прамымі вугламі адзін да аднаго, альбо сферычнымі каардынатамі, дзе пачатак каардынат знаходзіцца ў цэнтры сфэры.

right|thumb|Сферычныя каардынаты

* у геаграфіі каардынаты — шырата, даўгата і вышыня над вядомым агульным узроўнем (напрыклад, акіяну). Гл. артыкул геаграфічныя каардынаты.

* у астраноміі каардынаты — велічыні, з дапамогай якіх вызначаецца палажэнне зоркі, напрыклад, простае ўзняцце і схіленне.

* Нябесныя каардынаты — лічбы, з дапамогай якіх вызначаюць палажэнне свяціл і дапаможных кропак на нябеснай сферы. У астраноміі выкарыстоўваюцца розныя сістэмы нябесных каардынат. Кожная з іх па сутнасці ўяўляе сабой сістэму палярных каардынат на сферы з адпаведным чынам абраным полюсам. Сістэму нябесных каардынат задаюць вялікім кругам нябеснае сферы (альбо яго полюсам, які ляжыць за 90° ад любой кропкі гэтага круга) з указаннем на ім пачатковай кропкі адліку адной з каардынат. У залежнасці ад выбару гэтага круга сістэмы нябесных каардынат называлася гарызантальнай, экватарыяльнай, экліптычнай і галактычнай.

Найбольш выкарыстоўваемая сістэма каардынат — прамавугольная сістэма каардынат (таксама вядомая як дэкартава сістэма каардынат).

Каардынаты на плоскасці і ў прасторы можна ўводзіць бясконцай колькасцю розных спосабаў. Рашаючы тую ці іншую матэматычную альбо фізічную задачу метадам каардынат, можна выкарыстоўваць розныя каардынатныя сістэмы, абіраючы тую з іх, у якой задача рашаецца прасцей альбо зручней у дадзеным канкрэтным выпадку. Вядомым абагульненнем сістэмы каарданыт з'яўляюцца сістэмы адліку і сістэмы рэферэнцыі.

*
Катэгорыя:Элементарная матэматыка
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Джанкарла Джаніні

{{Кінематаграфіст
 |імя                  = Джанкарла Джаніні
 |арыгінал імя       = Giancarlo Giannini
 |выява          = Giancarlo Giannini.jpg
 |шырыня               = 
 |апісанне выявы = 
 |імя пры нараджэнні     = 
 |дата нараджэння        = 1.8.1942
 |месца нараджэння       = , Лігурыя, Італія
 |дата смерці          = 
 |месца смерці         = 
 |прафесія            = 
 |грамадзянства          = 
 |гады актыўнасці      = 1965—наш час
 |кірунак          = 
 |кінастудыя           = 
 |узнагароды              = { style="background: transparent"
  
}
 |imdb_id              = 0316284
 |сайт                 = 
}}
**Джанкарла Джаніні** (; нар. 1 жніўня 1942) — італьянскі акцёр.

## Біяграфія 
Джанкарла Джаніні нарадзіўся 1 жніўня 1942 года ў горадзе Спецыі раёна Лігурыя на паўночным захадзе Італіі.

## Фільмаграфія 
* 1965 - Лібіда / Libido - Крысціян
* 1972 - Першая ноч супакою / La Prima notte di quiete - Джорджа Моск
* 1973 - Вар'яцкі секс / Sessomatto
* 1973 - Фільм пра каханне і анархію / Film d'amore ed'anarchia
* 1974 - Знесеныя незвычайным лёсам у блакітнае мора ў жніўні / Travolti da un insolito destino nell'azzurro mare d'agosto - Джэнарына Карункіа
* 1975 - Апоўначы адбываюцца самыя салодкія задавальнення / A Mezzanotte Va La Ronda Del Piacere
* 1976 - Нявінны / L 'Innocente
* 1978 - Канец святла ў нашай шлюбнай пасцелі аднойчы дажджлівай ноччу / La fine del mondo nel nostro solito letto in una notte piena di pioggia
* 1980 - Жыццё цудоўнае
* 1980 - Лілі Марлен / LiLi Marleen
* 2001 — «Ганібал» — Рынальда Пацы

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Акцёры Італіі
Катэгорыя:Уладальнікі прыза за найлепшую мужчынскую ролю Канскага кінафестывалю
Асташонак

**Асташонак** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Мікалаевіч Асташонак (1954—2004) — беларускі празаік, кінасцэнарыст, перакладчык.
* Генадзь Адамавіч Асташонак (1955—2012) — беларускі мастак, майстар мастацкай апрацоўкі металу.
Пука-Пукара

**Пука-Пукара** (*Puca Pucara*, , літар. «чырвоная крэпасць») — ваеннае збудаванне імперыі інкаў. Знаходзіцца недалёка ад Куска ў Перу. Складаецца з буйных сцен, тэрас і лесвіц, з'яўляецца часткай абарончага комплексу Куска. Таксама з'яўляўся адміністрацыйным цэнтрам.
thumb|center|800px|Панарама Пука-Пукары

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Архітэктура інкаў
Катэгорыя:Археалогія ў Перу
Катэгорыя:Крэпасці
Ахты

**Ахты** (, лезг.: *Ахцегь*) — сяло ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ахтынскага раёна Дагестана. Найбуйнейшае сяло Дагестана. Адзін з найстаражытных населеных пунктаў у Дагестане (2500 гадоў). Самы паўднёвы райцэнтр ў Расіі.

## Геаграфія 
Ахты знаходзіцца на поўдні Дагестана, на скрыжаванні Самурскай і Ахтынскай далін, паміж Самурскім і Ахтынскім хрыбтамі і адгор'ямі Шалбуздага. Пры ўпадзенні ракі Ахтычай у Самур. У Ахтах найбольшая працягласць гадзін сонечнага ззяння ў Дагестане — 2553 гадзіны ў год. Клімат умерана-кантынентальны, зіма мяккая, лета жаркае, але не гарачае. Вільготнасць паветра нізкая. Атмасферны ціск — 675 мм ртутнага слупа. Сярэднегадавая колькасць ападкаў складае 335 мм.

## Насельніцтва 
Па выніках Усерасійскага перапісу насельніцтва, у Ахтах пражывала 13152 чалавека. Аднак, па заяве кіраўніка Ахтынскагао раёна, у 2009 годзе насельніцтва вёскі складала звыш 15 тысяч чалавек. Па нацыянальнасці ўсе лезгіны, па веравызнанні мусульмане-суніты.

|}

## Гісторыя 
Ахты вядомае з V стагоддзя да н.э. Пад назвай Туры, у I стагоддзі н.э. увайшло у склад Каўказскай Албаніі. У VIII стагоддзі трапіла пад кантроль арабаў. Тады ж быў адбіты напад хазараў. Шмат разоў падвяргаўся разбурэнняў з боку азіяцкіх ордаў. У 1839 годзе ўзята рускай арміяй.

## Ахтынская мінеральная крыніца 
У пяці вярстах на паўднёвы-захад ад вёскі на левым беразе ракі Ахтычай, у цясніне, знаходзіцца Ахтынская мінеральная крыніца. Ахтынскія крыніцы ўтрымліваюць тры віды мінеральных водаў: серавадародныя, радонавыя і ёда-бромная. Тэмпература крыніцы вагаецца ад 38-40 °C да 65-68 °C. Ваганні тэмпературы звязаныя з часам года. Тут размешчаны бальнеялагічны курорт «Ахты».

Катэгорыя:Населеныя пункты Дагестана
Празароцкі сельсавет

**Празаро́цкі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) Празарокі.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Пліскага раёна Вілейскай вобласці БССР. З 20 верасня 1944 года ў складзе Полацкай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года — Віцебскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе Мёрскага раёна, з 12 лютага 1965 года — Глыбоцкага раёна. 19 мая 1972 года ў склад сельсавета з Зябкаўскага сельсавета перададзены 26 населеных пунктаў (вёскі Ананічы, Багушэвічы, Барсукі, Замхава, Ласі, Лісіцы-I, Сахнавічы, Шчаўкуны і хутары Бабічы, Зароўе, Іосіфаўшчына, Курачына, Кучыншчына, Лапезы, Ластавікі, Лісіцы-II, Мазурава-I, Мазурава-II, Міцькі, Павіншчына, Пруднікава, Рамашкі-I, Рамашкі-II, Рослева, Станулева, Угрова). На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 73 населеныя пункты. 28 сакавіка 2011 года скасаваны вёска Барткова і хутар Ластавікі.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1061 чалавек, з іх 94,4 % — беларусы, 2,4 % — палякі, 2,0 % — рускія; паводле перапісу 2019 года — 785 чалавек.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пліскага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мёрскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Queen

**Queen** (, прамаўляецца «*Кўін*») — брытанскі рок-гурт, які дамогся найшырэйшай вядомасці ў 1970—1980-х гадах і які налічвае сотні мільёнаў прыхільнікаў па сённяшні дзень. У Лондане дзейнічае афіцыйны Міжнародны фан-клуб. Сярод знакамітых песень «Queen» такія класічныя рок-хіты як «Bohemian Rhapsody», «We Will Rock You», «We Are the Champions», «A Kind of Magic», «The Show Must Go On» і іншыя. Шырокую вядомасць атрымалі і відэакліпы, знятыя музыкантамі «Queen», прычым відэакліп на песню «Bohemian Rhapsody» лічыцца першым кліпам у гісторыі музыкі. Акрамя таго, «Queen» набылі славу адной з найвялікшых канцэртных каманд за ўсю гісторыю рока. У 1991 годзе лідар гурта Фрэдзі Меркуры памёр, з-за чаго гурт спыніў сваю дзейнасць. Але ў 2004 годзе два музыкі Queen Браян Мэй ды Роджэр Тэйлар аб’ядналіся і запрасілі вядомага амерыканскага спевака Пола Роджэрса выступіць у якасці франтмэна Queen. Разам яны правялі сусветнае турнэ. У 2008 годзе выйшаў новы студыйны альбом «The Cosmos Rocks».

## Склад гурта 
* Фрэдзі Меркуры — спеў, піяніна
* Браян Мэй — гітара, спеў
* Роджэр Тэйлар — барабан, спеў
* Джон Дзікан — бас-гітара

## Дыскаграфія 
* *Queen* (1973)
* *Queen II* (1974)
* *Sheer Heart Attack* (1974)
* *A Night at the Opera* (1975)
* *A Day at the Races* (1976)
* *News of the World* (1977)
* *Jazz* (1978)
* *The Game* (1980)
* *Flash Gordon* (1980)
* *Hot Space* (1982)
* *The Works* (1984)
* *A Kind of Magic* (1986)
* *The Miracle* (1989)
* *Innuendo* (1991)
* *Made in Heaven* (1995)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Скай Р. Фредди Меркьюри. М.: 1993.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Рок-гурты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1970 годзе
Катэгорыя:Queen
Эшфардскі чорны мармур

thumb|Эшфардскі чорны мармур; гара Эктан
**Эшфардскі чорны мармур** — імя, дадзенае цёмнаму вапняку, які здабываецца ў шахтах вёскі Дэрбішыра Эшфард-ін-зэ-Уотэр. Пасля абразання, апрацоўкі і паліроўкі яго бліскучая чорная паверхня можа быць выкарыстана ў дэкаратыўных мэтах. Эшфардскі чорны мармур — гладкі асадкавы камень, а не звычайны мармур у геалагічным разуменні.

Для выкарыстання ў якасці матэрыялу эшфардскі чорны мармур разразаецца на часткі і злучаецца з іншымі каштоўнымі камянямі з дапамогай тэхнікі, вядомай пад назвай pietra dura. У Музеі і мастацкай галерэі Дэрбі захоўваецца графічная выява гары Эктан, вырабленая з эшфардскага мармуру і іншых мінералаў.

## Гісторыя 
thumb|Гравіроўка па чорным мармуры; Матлак Бат, аўтар — Эн Рэйнер
Эшфардскі чорны мармур выкарыстоўваецца ў дэкаратыўных мэтах з дагістарычных часоў. Вядома, што вырабамі з яго карысталася Бес з Хардвіка.

Адной з ключавых фігур у развіцці мясцовай здабычы залежаў чорнага мармуру значыцца Генры Уотсан, дзядзька дэрбішырскага геолага Уайта Уотсана. Ён валодаў вадзяным млынам у Эшфард-ін-зэ-Уотэры.

Шматлікія мастацкія творы з выкарыстаннем эшфардскага чорнага мармуру захоўваюцца ў мясцовых зборах, у тым ліку ў музеі Дэрбі, Музеі і мастацкай галерэі Бакстана и Чатсуорт-хаусе. У 2009 годзе ў Дэрбі ў працэсе земляных работ былі раскапаны неапрацаваныя кавалкі чорнага мармуру, якія было вырашана прадаць з аўкцыёна.

Катэгорыя:Прыродны камень
Катэгорыя:Музей і мастацкая галерэя Дэрбі
Катэгорыя:Мармур
Венецыянская лагуна

thumb|Венецыянская лагуна|300px
**Венецыянская лагуна** (іт. Laguna di Venezia) — лагуна ў Адрыятычным моры, месца знаходжання горада Венецыі. Менавіта ад назвы гэтага дробнага заліва і паходзіць тэрмін *лагуна*, які ўвайшоў у шматлікія мовы свету.

Плошча лагуны складае каля 550 км ². Каля 8 % плошчы займае суша, якая складаецца з самой Венецыі і мноства маленькіх астравоў. Яшчэ 11 % тэрыторыі — гэта ўчасткі глыбокай вады ці каналаў, астатнія 80 % ўяўляюць з сябе ваты або саляныя балоты.

Сувязь лагуны з морам ажыццяўляецца праз тры пралівы:

* Порта ды Лідо
* Порта ды Маламока
* Порта ды К'ёджа

## Спасылкі 
* Інфармацыя па Венецыянскай лагуне 
* Венецыянская лагуна — фотарэпартаж

Катэгорыя:Геаграфія Венецыі
Катэгорыя:Лагуны
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Італіі
Жорж Клемансо

**Жорж Бенжамэн Клемансо** (; 28 верасня 1841, Муйрон-ан-Парэ — 24 лістапада 1929, Парыж) — французскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, журналіст. Член Французскай акадэміі (1918; адмовіўся ад цырымоніі прыняцця). За жорсткі характар і непрымірымасць да палітычных праціўнікаў атрымаў мянушку "le Tigre"("Тыгр").

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Францыі
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Францыі
Катэгорыя:Кіраўнікі ваеннага ведамства Францыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі
Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі
Пастаянная палата міжнароднага правасуддзя

**Пастаянная палата міжнароднага правасуддзя**  — судовы орган, які працаваў пры Лізе Нацый ў 1922—1940 гг., згодна з прынятым у 1920 г. статутам. Складаўся з 11, пазней 15 суддзяў. Рэзідэнцыя ў Гааге, затым у Жэневе (з 1940 года). Працоўныя мовы: англійская, французская. Распушчаны ў 1946 г.; пераемнікам Палаты стаў Міжнародны суд ААН.

## Спасылкі
*Даведка на worldcourts.com 
*Дакументы і гісторыя ППМП на worldcourts.com 
*Публікацыі ППМП на сайце МС ААН 

Катэгорыя:Ліга Нацый
Катэгорыя:Міжнародныя судовыя органы
Катэгорыя:Гістарычныя судовыя органы
Катэгорыя:Суды ў Гаазе
Клімент XII

**Клімент XII** (, свецкае імя: Ларэнца Карсіні, ) 7 красавіка 1652, Фларэнцыя — 6 лютага 1740) — Папа Рымскі з 12 ліпеня 1730 да 6 лютага 1740.

## Біяграфія 
Ларэнца Карсіні нарадзіўся 7 красавіка 1652, паходзіў з фларэнційскай дваранскай сям’і. Атрымаў юрыдычную адукацыю ў Пізе і ва ўзросце 33 гадоў прыняў святарскі сан. Клімент XI ў 1706 ўручыў яму кардынальскую шапку. 78-гадовы Клімент XII быў амаль сляпы і вельмі хворы. За яго кіраваў непот, кардынал Неры Карсіні.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Кадзіна (Магілёўскі раён)

**Ка́дзіна** (, ) — аграгарадок у Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад і з’яўляецца цэнтрам Кадзінскага сельсавета.

Вёска заснавана ў 1939 годзе, у выніку пераносу ў адно месца хутароў Новы Любуж і Новае Кадзіна.

Да 15 студзеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Вяйнянскага сельсавета, да 21 чэрвеня 1983 года — у склад Дарскага сельсавета, з 21 чэрвеня 1983 года — цэнтр Кадзінскага сельсавета.

## Геаграфія 
Аграгарадок знаходзіцца за 7 км у напрамку на ўсход ад Магілёва, за 10 км ад чыгуначнай станцыі Лупалава.

## Насельніцтва 
* 1997 год — 1886 жыхароў, 532 двары.
* 2006 год — 1753 жыхары.

## Выдатнасці 
* Свята-Панцеляймонаўская царква (2010)
* Будынкі сельсавета (1964) і магазіна (1964)

## Выявы 

Turn on Kadino.jpg
Entrance to Kadino.jpg
Kadina - Kindergarten.jpg
Kadina - High School.jpg
Kadina. Residential development-01.jpg
Kadina - Residential development.jpg
Kadina - Village Council-01.jpg
Kadina - Village Council. Memorial sign of Mogilev district-01.jpg

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кадзінскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёна
Жорж Дзюменіль дэ Латур

[thumb|*«Пакланенне пастухоў»*. Каля [1644. Луўр]]
**Жорж Дзюменіль дэ Латур**, таксама **Ла Тур** (фр. Georges de La Tour; 1593 — 30 студзеня 1652) — французскі жывапісец з Латарынгіі.

Нарадзіўся ў Вік-сюр-Сей (дэпартамент Мозель) і жыў паблізу Люнеўмля (дэпартамент Мёрт і Мозель) да самай сваёй смерці. Творчасць майстра, забытая пасля яго скону, была зноў адкрыта толькі ў 1940-я гады. Для яго карцін характэрная геаметрычна строгая кампазіцыя і напружанасць рэлігійнага пачуцця. Акрамя некалькіх дакументаў, якія змяшчаюць звесткі аб яго жаніцьбе ў 1621, аб прызначэнні афіцыйным мастаком Люневіля ў 1644 і галоўным жывапісцам караля ў 1646, няма ніякай інфармацыі аб жыцці майстра. Ніводны з яго твораў не можа быць датаваны з поўнай дакладнасцю.

Карціны Латура звычайна ўяўляюць сабой асветленыя полымем свечкі начныя сцэны, напісаныя ў манеры Караваджа. Мастак любіў маляваць біблейскіх персанажаў у абліччы жабракоў і сялян, ствараць кампазіцыі, персанажы якіх асвятляліся адзінай крыніцай — свечкай. Тыповымі для яго творчасці з’яўляюцца такія працы, як «Нованароджаны» (Рэн, Музей выяўленчых мастацтваў), «Пакланенне пастухоў» (Луўр), «Пакутніцтва св. Себасцьяна» (Берлін-Далем, Дзяржаўныя музеі), «Журботная Магдалена» (Нью-Ёрк, музей Метраполітэн), «Адрачэнне апостала Пятра».

## Гл. таксама 
* 

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.9, Мн., 1999, С. 154
* Jamot P. Georges de La Tour. Paris: Floury, 1948
* L’opera completa di Georges de La Tour. Milano: Rizzoli, 1973
* Nicolson B., Wright C. Georges de La Tour. London: Phaidon Press, 1974
* Thuilier J. Georges de La Tour. Paris: Flammarion, 1992
* Quignard P. Georges de La Tour. Paris: Galilée, 2005

## Спасылкі 
* Жорж Дзюменіль дэ Латур. Карціны і біяграфія

Катэгорыя:Мастакі Францыі
Кадзіна

Назву **Ка́дзіна** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Магілёўская вобласць:
** Кадзіна — аграгарадок у Магілёўскім раёне
** Кадзіна — вёска ў Чавускім раёне
### Расія 
* Кадзіна (Манастыршчынскі раён)
Пій VIII

**Пій VIII** (, , свецкае імя: Франчэска Саверыё, граф Кастыльёні); (20 лістапада 1761 — 30 лістапада 1830) — рымскі папа 31 сакавіка 1829 года — 30 лістапада 1830.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 20 лістападзе 1761 г. у Чынголі. Атрымаў тэалагічную і юрыдычную адукацыю. Пій VII прызначыў яго біскупам у Мантальта. Напалеон загадаў арыштаваць яго ў Мантуі. У 1816 Кастыльёні стаў кардыналам і епіскапам Чэзены, у 1821 — біскупам Фраскаці. Калі яго абралі папам, ён быў ужо цяжка хворы. Працягваў курс, пачаты сваім папярэднікам. Выдаў энцыкліку, якая асуджала таемныя арганізацыі італьянскіх рэвалюцыянераў — саюзы карбанарыяў.

## Спасылкі 
* Pope Pius VIII (Catholic Encyclopedia) 

Катэгорыя:Папы Рымскія
Леў XI

**Леў XI** (Leo PP. XI; свецкае імя: Алесандра Атавіяна Медычы, ; 2 чэрвеня 1535, Фларэнцыя, Таскана — 27 красавіка 1605, Рым) — Папа Рымскі з 1 па 27 красавіка 1605 года.

## Біяграфія 
Чацвёрты папа, які насіў прозвішча Медычы. Нарадзіўся ў Фларэнцыі 2 чэрвеня 1535. Пляменнік Льва X. Пасля прызначэння біскупам Пістоі, а потым арцыбіскупам Фларэнцыі, атрымаў у 1583 годзе ад Рыгора XIII кардынальскую шапку. Памёр на 24-ы дзень свайго пантыфікату.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Медычы
Баніфацый III

**Баніфацый III** (, свецкае імя: Баніфача Катадыёчы, ), (?, Рым — 12 лістапада 607) — Папа Рымскі з 19 лютага па 12 лістапада 607. Нарадзіўся ў Рыме, але доўгі час правёў у Канстанцінопалі, дзе быў дарадцам імператара Фокі. Упарадкаваў абранне Папаў, забараніўшы вырашаць пытанне аб новым Папе пры жыцці старога і на працягу 3 дзён пасля яго смерці. Дамогся ад Фокі прызнання першынства Рымскай кафедры над астатнімі.

Быў пахаваны ў саборы Святога Пятра.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Дамасій I

**Дамас I** (; каля 305 — ) — біскуп Рыма з 1 кастрычніка 366 да 11 снежня 384. Нарадзіўся ў Лузітаніі, у сям'і святара. Першы з рымскіх біскупаў стаў называць сябе Папам ().

Катэгорыя:Папы Рымскія
Лузітанія

]]

**Лузіта́нія** (лацінская назва: *Lusitania*) — старажытнарымская правінцыя, якая знаходзілася на тэрыторыі сённяшняй Партугаліі і заходняй Іспаніі. Назва правінцыі паходзіць ад іберыйскага племені лузітанаў, продкаў сучасных партугальцаў. Утварылася ў 15 да н.э. пасля яе адлучэння ад правінцыі Іспанія.

Адміністрацыйным цэнтрам правінцыі быў горад Эмерыта Аўгуста (суч. Мерыда, Іспанія).

Слова *Лузітанія* часта ўжываецца для абазначэння Партугаліі (як правіла, у літаратурным і паэтычным кантэксце). Партугальская калонія з 16-га стагоддзя, што пазней атрымала назву Бразілія, першапачаткова іменавалася *Новая Лузітанія*. Шырока прымяняецца тэрмін *лузафонны*, для абазначэння партугаламоўных з'яў. 

## Гл. таксама 
* Паўночная Лузітанія

Катэгорыя:Правінцыі Рымскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Партугаліі
Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі
Вера Ігнатаўна Мухіна

**Вера Ігнатаўна Мухіна** (, г.  — ) — савецкі скульптар. Народны мастак СССР (1943). Сапраўдны член АМ СССР (1947). Лаўрэат пяці Сталінскіх прэмій (1941, 1943, 1946, 1951, 1952).

З 1947 года па 1953 год — член Прэзідыума АМ СССР.

## Вядомыя творы 
* Рабочы і калгасніца

Катэгорыя:Скульптары СССР
Уку Пача

[right|thumb|200px|Касмалогія інкаў. Тры свету: [Ханан Пача, Кай Пача, Уку Пача.]]

**Уку Пача** () — у інкскай міфалогіі падземны, замагільны свет які насяляюць мёртвыя і ненароджаныя людзі і некаторыя багі. Па легендзе размяшчаецца ніжэй зямлі і пад вадой, розныя пячоры і зямныя разломы лічыліся інкамі як хады паміж Уку Пача і Кай Пача (зямны свет). Валадаром Уку Пача з'яўляецца бог смерці і дэманаў Супай.

Катэгорыя:Інкская міфалогія
Супай

thumb|200px|Адзін з традыцыйных касцюмаў на фестывалі Мамача Кандзіча
**Супай** (кечуа Supay — «цень») — у міфалогіі інкаў бог смерці, правадыр дэманаў і правіцель падземнага свету Уку Пача. У некаторых краінах Паўднёвай Амерыцы Супай літаральна азначае д'ябал. У Перу ў горадзе Пуна на беразе возера Тытыкака праводзіцца фестываль Мамача Кандзіча () на якім выконваецца танец Супая, і многія на фестывалі пераапранаюцца ў спецыяльны касцюм Супая. Па-за фестываля праводзяцца таксама выступленні для турыстаў.

Катэгорыя:Інкская міфалогія
Катэгорыя:Міфалогія індзейцаў
Катэгорыя:Багі
Катэгорыя:Багі смерці і замагільнага свету
Ханан Пача

[right|thumb|200px|Касмалогія інкаў. Тры свету: [Ханан Пача, Кай Пача, Уку Пача.]]

**Ханан Пача** або **Ханак Пача** () — у міфалогіі інкаў вышэйшы нябесны чароўны свет. Знаходзіцца над зямным светам людзей Кай Пача. Ханан Пача насяляюць вярхоўныя багі Інці, Віракоча, Мама Кілья, Пача Камак, Мама Коча і Ільяпа. Да гэтага часу ў мове кечуа слова пача азначае час або прастору.

Катэгорыя:Інкская міфалогія
Бенедыкт XIV

**Бенедыкт XIV** (; свецкае імя: Праспера Ларэнца Ламберціні, ; 31 сакавіка 1675, горад Балоння — 3 мая 1758, Рым) — Папа Рымскі з 17 жніўня 1740 да 3 мая 1758.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Пача Камак

**Пача Камак**, на мове кечуа — *Pacha Kamaq*, літар. «Тварэц Сусвету» — бажаство, якому пакланяліся ў горадзе Пачакамак (старажытная дзяржава Ічма). Іншыя імёны: *Pacharuraq*, *Pachirisu*.

Лічылася, што Пача Камак стварыў першага мужчыну і першую жанчыну, але забыўся даць ім харчаванне, і мужчына памёр. Жанчына пракляла Пача Камака, абвінаваціўшы яго ў нядбайнасці, і Пача Камак апладніў яе. Пазней ён забіў яе сына і рассек яго цела на кавалкі, кожны з якіх стаў ядомым плодам ці раслінай. Другі сын жанчыны, Уічама, бег, і Пача Камак забіў жанчыну. Уічама захацеў адпомсціць яму і загнаў яго ў акіян.

Пасля заваявання дзяржавы ічама інкамі апошнія прынялі і культ Пача Камака. У позняй инкской міфалогіі Пача Камак лічыўся сынам Інці і Мама Кільа, а таксама мужам Мама Пача. Хоць горад Пачакамак у розны час належаў дзяржавам Уары, Пачакамакскай імперыі, Чанкайскай дзяржаве, Чымору і Ічма, але толькі апошнія пачыталі Пача Камака.

## Гл. таксама 
* Міфалогія інкаў

## Літаратура 
* Lanning, Edward P., *Peru before the Incas*

Катэгорыя:Інкская міфалогія
Катэгорыя:Багі
Катэгорыя:Багі-тварцы
Кордава (Іспанія)

**Ко́рдава** () — горад на поўдні Іспаніі (Андалусія), цэнтр аднайменнай правінцыі.

## Гісторыя 
У VIII стагоддзі Кордава стала цэнтрам арабскага панавання ў Іспаніі. У 857 годзе ў горадзе быў пакараны Святы Радэрык. Свайго росквіту Кордава дасягнула ў X стагоддзі, калі мела да 1 млн жыхароў, мноства палацаў, мячэцей, караван-сараяў і была цэнтрам арабскай навукі, паэзіі і мастацтва. Пасля падзення халіфата Кордова заставалася ва ўладзе мусульман да заваявання яе Фердынандам III у 1236.

## Сучаснасць 
Ініцыятыва ЕС — культурная сталіца Еўропы — закранула і Кордаву. Горад прэтэндуе на набыццё гэтага статусу ў 2016 годзе.

25 жніўня 2011 г. фінішаваў 6-ы этап шматдзённай велагонкі Вуэльта.

Катэгорыя:Гарады Андалусіі
Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Кордава (Іспанія)
Кордава (Аргенціна)

**Кордава** () — горад у Аргенціне, сталіца аднайменнай правінцыі. Цэнтр Апостальскга экзархата ў Аргенціне.

Горад размяшчаецца на вышыні 360-480 м над узроўнем мора (вялікая частка - на вышыні 390-400 м) у 700 км на паўночны захад ад Буэнас-Айрэса каля ракі Сікуя.

Насельніцтва складае 1,2 млн. чалавек (2001), гэта другі па колькасці горад Аргенціны. У агламерацыі (Гран-Кордава (ісп. Gran Córdoba)) пражывае да 1,7 млн чалавек.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Адукацыя 
* Нацыянальны ўніверсітэт Кордавы

Катэгорыя:Гарады Аргенціны
Марыс Кантэн дэ Латур

**Марыс Кантэн дэ Латур** (; 5 верасня 1704 — 17 лютага 1788) — французскі партрэтыст, які працаваў пераважна пастэльнымі алоўкамі.

## Біяграфія 
Ва ўзросце дзевятнаццаці год пакінуў свой родны горад, Сен-Кент, і з'явіўся ў Парыжы, дзе вучыўся ў пасрэднага жывапісца Дзюпуша і ў некаторых іншых мастакоў. Праз некалькі гадоў пасля таго адправіўся ў Рэймс і Камбрэ, выпадкова набыў прыхільнасць да сябе англійскага пасланца пры французскага двары, які ўзяў яго з сабой у Егіпет, і працаваў там настолькі паспяхова, што вярнуўся ў Парыж з прыстойнай сумай грошай і рэпутацыяй майстэрскага «англійскага» жывапісца.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Францыі
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Піраміда Месяца

thumb|250px|Піраміда Месяца
thumb|250px|Панарама з піраміды Месяца на Дарогу Мёртвых і піраміду Сонца

**Піраміда Месяца** - другі па памеры будынак пасля піраміды Сонца ў горадзе Тэатыўакан. Адзін з самых вялікіх будынкаў у Месаамерыцы. Размешчана ў паўночнай частцы горада Тэатыўакан, сваімі контурамі паўтарае Сера-Горда. З некаторых індзейскіх гаворак назва перакладалася як «ахоўны камень» або «маці». Пад пірамідай Месяца размешчаны яшчэ адзін будынак, ён старэйшы Піраміду Сонца (існаваў ужо да 200 года н. э.).

Піраміда Месяца была пабудавана паміж 200 і 450 годам н. э., завяршыўшы двухбаковую сіметрыю храмавага комплексу. Лесвіца піраміды вядзе да Дарогі Мёртвых (Calzada de los Muertos), на вяршыні размяшчаецца пляцоўка, якая выкарыстоўвалася для рытуальных цырымоній ў гонар Чальчыўтлікуэ, багіні вады і Месяца.

## Гісторыя 
Паміж 100 і 500 гадамі н. э. старажытныя індзейцы прыкладна ў 40 км ад сучаснага Мехіка-Сіці пабудавалі горад Тэатыўакан. У гэты час Тэатыўакан са сваімі 15 манументальнымі пірамідамі і вялізнай гандлёвай плошчай быў буйней за любы горад Еўропы. Яго плошча складала амаль 13 км ² з насельніцтвам у 200 000 чалавек. Тэатыўакан быў пабудаваны за 700 гадоў да таго, як ацтэкі заклалі сваю сталіцу Тэначтытлан.

## Глядзіце таксама 
* Тэатыўакан
* Піраміда Сонца

Катэгорыя:Архітэктура Месаамерыкі
Катэгорыя:Славутасці Мексікі
Катэгорыя:Піраміды
Катэгорыя:Тэатыўакан
Белагаловы арлан

**Белагаловы арлан** (*Haliaeetus leucocephalus*) — драпежная птушка з атраду сокалападобных (*Falconiformes*), сямейства ястрабіных (*Accipitridae*).

## Апісанне 
Белагаловы арлан з’яўляецца самай вялікай драпежнай птушкай Паўднёвай Амерыкі. Даўжыня цела белагаловага арлана — ад 70 да 90 см, размах крылаў — ад 180 да 230 см, маса — ад 2,5 да 6,3 кг. Па прапорцыях і афарбоўцы пер’я белагаловы арлан вельмі падобны да арлана-белахвоста (*Haliaeetus albicilla*), але ў параўнанні з апошнім мае больш кантрасную афарбоўку.

## Арэал 
Раней белагаловы арлан быў распаўсюджаны на ўсёй матэрыковай частцы Паўднёвай Амерыкі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ястрабіныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1766 годзе
Культура Капача

left|thumb|250px|Карта распаўсюджвання культуры Капача
right|thumb|150px|Ваза культуры Капача
**Культура Капача** існавала на захадзе Мексікі, прадстаўлена археалагічным комплексам ля горада Каліма. Гэта найбольш ранняя з выразна аформленых археалагічных культур Месаамерыкі, датуецца перыядам XX-XII стст. да н. э. Яе адкрыла і першай падрабязна апісала амерыканскі археолаг Ізабэль Трасдэл-Келі (:es:Isabel Trusdell-Kelly), якая праводзіла раскопкі ў зоне Калімы ў 1939 г. Падабенства паміж прадметамі дадзенай культуры і керамікай таго ж часавага перыяду, знойдзенай у Эквадоры, дае падставу меркаваць аб больш ранняй сувязі паміж захадам Месаамерыкі і культурамі Андаў.

Геаграфічна рэшткі керамікі тыпу Капача сустракаюцца па ўсім ціхаакіянскім узбярэжжы Мексікі ад горада Сіналоа на поўначы да штату Герэра на поўдні. У асаблівасці важнымі з'яўляюцца пахаванні, якія адкрыў Гордан Экхалм у Гуасаве.

Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы
Храм Месяца

250px|right|thumb|Дэкаратыўная сцяна храма Месяца
250px|right|thumb|Адноўлены роспіс на столі храма Месяца
thumb|250px|Макет храма Месяца
**Храм Месяца**, або **Уака Месяца** — збудаванне з саману на поўначы Перу ў рэгіёне Ла-Лібертад, прыкладна за 5 км ад г. Трухілья. Храм адносіцца да старажытнай культуры Мачыка. Недалёка ад яго знаходзіцца Храм Сонца, таксама культуры мачыка; паміж двума храмамі знаходзіўся горад. У цяперашні час храм прыцягвае турыстаў фрэскамі, якія захаваліся на сценах .

## Культавы цэнтр 
Храм быў культавым, цырыманіяльным і рэлігійным цэнтрам. З’яўляецца адной з нешматлікіх уакаў, у якім захаваліся цудоўныя сцены і насценныя фрэскі, нягледзячы на тое, што храм быў разрабаваны. У канструкцыі дадзенай уакі можна адзначыць некалькі храмаў, якія надбудоўваліся адзін над адным у розныя эпохі. Мае прамавугольны падмурак шырынёй 87 метраў і вышынёй 21 метр. На яго верхняй платформе ўзвышаюцца некалькі залаў, упрыгожаных чалавечымі фігурамі. На цырыманіяльным алтары апошняга па часе пабудовы храмаў выяўлены рэшткі 40 воінаў, прынесеных у ахвяру.

У Храме Месяца захаваліся цікавыя насценныя фрэскі, выкананыя фарбамі 5 колераў (белы, чорны, чырвоны, сіні і гарчычнае-карычневы) мінеральнага паходжання, а таксама рэльефы, на якіх можна распазнаць мачыкскае бажаство Ай-Апаэк або нейкае абезгалоўленае (? ісп.. degollador) бажаство. Акрамя таго, вакол храма маецца храмавы двор і плошчы, збудаваныя больш за 1500 гадоў таму назад.

На фасадзе адлюстраваны некалькі персанажаў, такіх, як бажаство гор з паясамі, на якіх вісяць галава кондара, лісы, змяі, велізарныя ракі з цырыманіяльнымі нажамі, людзей, якія трымаюць адзін аднаго за рукі, а таксама жрацоў. Кожная з фігур звязана з культам вады, урадлівасці зямлі і ахвярамі, якія прыносяцца ў храме.

Маецца ўнутраны двор плошчай 10 тыс. кв. м., адкуль насельніцтва гарадской зоны магло назіраць падрыхтоўкі да ахвярапрынашэння воінаў, аднак, як уяўляецца, само здзяйсненне ахвяр адбывалася ў прысутнасці толькі вышэйшых службовых асоб.

## Гл. таксама 
* Мачыка

Катэгорыя:Археалогія ў Перу
Катэгорыя:Гісторыя Перу
Драпежныя птушкі

thumb|200px|Разнастайнасць драпежных птушак
**Драпежныя птушкі** — птушкі, якія палююць ў палёце. Яны валодаюць добрым зрокам, вялікімі кіпцюрамі і дзюбай, прыстасаванымі для захопу ці забойства ахвяры. Драпежныя птушкі не складаюць адзінай таксанамічных групы, а ўяўляюць сабой некалькі таксонаў, аб’яднаных агульнымі рысамі.

Большасць дзённых драпежных птушак адносяць да атрада сокалападобных (*Falconiformes*):

* Ястрабіныя (Accipitridae)
* Скапіныя (Pandionidae)
* Сакратары (Sagittariidae)
* Сакаліныя (Falconidae)

Начныя драпежныя птушкі прадстаўлены прадстаўнікамі атрада совападобных (Strigiformes), якія ўключаюць два сямействы:

* Савіныя (Strigidae)
* Сіпухавыя (Tytonidae)

Катэгорыя:Птушкі
Уанка

thumb|300px|Уанка сярод Андскіх цывілізацый у XIII—XV стст.
**Уанка** (кечуа *Wanka*, ісп. *Huanca*) — старажытная дакалумбава дзяржава на тэрыторыі сучаснага Перу.

Пасля распаду дзяржавы Уары ў яе знайшлася дзяржава-правапераемніца. Ёю стала царства Уанка, якое знаходзілася ў горнай частцы Цэнтральнага Перу. Сталіцай гэтага царства стала Уакавеліка).

У IX—XII стст. у Уанка кіравала дынастыя Пома. Магутнасці Уары царства Уанка не дасягнула, а яго адносіны з паўднёвым суседам — 3-й дынастыяй Пукіна (у Пукарытампу), таксама як і ў выпадку з Уары, — невядомы.

У XII ст. царства Уанка распадаецца на дробныя ўладанні. Хутчэй за ўсё, Уанка, як і дзяржава Пукіна, пала пад націскам руху плямёнаў аймара (у першую чаргу колья).

Аднак невялікая дзяржава, уласна Уанка, працягвала існаваць да часу заваяванняў інкаў.

У 1460 годзе войска інкаў пад кіраўніцтвам Капак Юпанкі, брата *сапа інкі* Пачакутэка Юпанкі, пасля доўгіх баёў змог падпарадкаваць народ уанка).

Катэгорыя:Папярэднікі інкаў
Катэгорыя:Андскія культуры