Спіс крылатых лацінскіх выразаў

справа|199px|Errare humanum est. — Чалавеку ўласціва памыляцца.
**Спіс лацінскіх фраз** уключае ўстойлівыя выразы мовы старажытных рымлян, якія выкарыстоўваюцца дагэтуль у шматлікіх мовах свету, уключаючы беларускую. Спіс складзены ў алфавітным парадку для лацінскіх выразаў, з прывядзеннем беларускага перакладу.

## A 
* **Ad Kalendas Graecas** — Да грэчаскіх календ, г.зн. ніколі.
* **Ab imo pectore (Лукрэцый)** — Ад усяго сэрца.
* **Ab initio** — З узнікнення.
* **Abiens abi** — Калі ідзеш, то ідзі.
* **Absit omen!** — Няхай не будзе гэта дрэннай прыметай!
* **Ad rem!** — Да справы!
* **Advocatus diaboli** — Адвакат д’ябла (абаронца безнадзейнай справы, у якую сам не верыць, а таксама ўсякі, хто нават у добрым шукае недахопы).
* **Alas accidere** — Падрэзаць крылы, г.зн. абмежаваць магчымасці
* **Alba avis (Цыцэрон)** — Белая птушка.
* **Albae gallinae filius** — Сын белай курыцы, г.зн. шчасліўчык
* **Alea iacta est** — Жэрабя кінута. (Цэзар, які камандаваў рымскімі легіёнамі ў правінцыі Цызальпійская Галія, вырашыў захапіць аднаасобную ўладу і перайшоў з войскам раку Рубікон, якая была натуральнай мяжой правінцыі. Гэтым самым ён парушыў закон, па якім праконсул меў права ўзначальваць войска толькі за межамі Італіі, і пачаў вайну з рымскім сенатам).
* **Alma-mater** — Маці-карміцелька (пачціва пра вышэйшую навучальную установу).
* **Alter ego (Піфагор)** — Другое я (мой двайнік).
* **A mensa et toro** — Ад стала і ложка (адлучыць). (Формула рымскага разводу).
* **Amantes-amentes** — Закаханыя — вар’яты.
* **Amor — dolor** — Каханне — пакута
* **Amor omnia vincit** — Каханне ўсё перамагае.
* **Anguis in herba (Вергілій)** — Змяя ў траве.
* **Animum debere** — Завінаваціць душу, г.зн. быць па вушы ў пазыках
* **Ante diem** — Датэрмінова
* **Antiquo more** — Па старому звычаю
* **Antiquus amor cancer est** — Старое каханне падобна да рака, г.зн. вяртаецца.
* **Arbor mala, mala mala** — Дрэнная яблыня, дрэнныя яблыкі.
* **Argumentum baculinum** — Доказ ‘дубінкай’ (з прымяненнем грубай сілы)
* **Ars longa, vita brevis (Гіпакрат)** — Мастацтва вечнае, жыццё кароткае.
* **Aquila non captat muscas** — Арол не ловіць мух.
* **Aquilam volare docet** — Ты вучыш арла лятаць.
* **Audiatur et altera pars** — Няхай будзе выслуханы і другі бок.
* **Aurea mediocritas** — Залатая сярэдзіна
* **Aut Caesar, aut nihil** — Або Цэзар, або ніхто.
* **Audi, sile** — Слухай, маўчы (Лукіян)
* **Aut vincere, aut mori** — Або перамагчы, або памерці.

## B 
* **Barba crescit, caput nescit** — Барада расце, галава не ведае.
* **Bellum frigidum** — Халодная вайна
* **Bene vobis** — Няхай усё ў вас будзе добра
* **Bis dat, qui cito dat** — Удвая дае той, хто дае хутка (дарагая лыжка к абеду).
* **Bis pueri senes** — Старыя — двойчы дзеці.
* **Bona fide** — Добрасумленна, даверліва.
* **Brevi manu** — Кароткай рукой, г.зн. без затрымкі.
## C 
* **Caput sine lingua** — Галава без языка (не мець уласнай думкі)
* **Carpe diem (Гарацый)** — Карыстайся днём сённяшнім.
* **Castis omnia casta.** — Чыстаму ўсё чыста.
* **Casus belli** — Повад да вайны.
* **Causa causarum** — Прычына прычын.
* **Cave canem** — Сцеражыся сабакі.
* **Cave ne cedas** — Сцеражыся, каб не ўпасці (не ўзносся)
* **Caetera desunt** — Астатняга не хапае (надпіс у рукапісах, у якіх не хапае старонак)
* **Cedo maiori** — Уступаю старэйшаму.
* **Cogito ergo sum** — Я думаю, значыць, я існую.
* **Consuetudo est altera natura** — Звычка — другая натура.
* **Contra bonos mores** — Супраць добрых нораваў (амаральна)
* **Contra aquam remigare** — Плыць супраць цячэння
* **Conubia sunt fatalia** — Шлюб вызначаны лёсам
* **Cor plumbeum** — Свінцовае сэрца (пра бессардэчнага чалавека)
* **Corpus delicti** — Састаў злачынства
* **Crocodili lacrimae** — Кракадзілавы слёзы.
* **Cuique suum** — Кожнаму свае
* **Cum grano salis (Пліній)** — З крупінкай солі (з’едліва, насмешліва).
## D 
* **De mortuus aut bene aut nihil** — Пра мёртвых або добра або нічога (не гавораць).
* **Deo optimo maximo** — Богу найлепшаму, найвялікшаму.
* **Deus ex machina** — Бог з машыны.
* **Deus vult** — Гэтага хоча Бог.
* **Di te ament!** — З табой бог! (формула прывітання)
* **Dictum-factum** — Сказана-зроблена.
* **Diem perdidi (Святоній)** — Я згубіў дзень.
* **Dies ater** — Чорны дзень
* **Divide et impera** — Падзяляй і валодай
* **Do, ut des** — Даю, каб і ты мне даў.
* **Dolores Tantali** — Танталавы пакуты
* **Dum spiro, spero (Авідзій)** — Пакуль дыхаю, спадзяюся.
* **Dura lex, sed lex** — Суровы закон, але гэта закон.

## E 
* **Elephantum ex musca facis (Лукіян)** — Ты робіш з мухі слана.
* **Epistula non erubescit (Цыцэрон)** — Пісьмо не чырванее.
* **Equus Troianus** — Траянскі конь
* **Errare humanum est** — Чалавеку ўласціва памыляцца
* **Errata aetatis** — Памылкі ўзросту (маладосці)
* **Est modus in rebus (Гарацый)** — Ёсць мера ў рэчах.
* **Et ego in Arcadia** — І я быў у Аркадзіі г.зн. быў шчаслівы.
* **Et cetera** — І гэтак далей.
* **Ex lege** — Па-за законам
* **Ex nihilo nihil** — З нічога — нічога (не атрымліваецца)
* **Ex unque leonem** — Па кіпцю льва (пазнаеш).
## F 
* **Fac et spera** — Дзейнічай і спадзявайся
* **Fac simile** — Зрабі падобнае.
* **Falsa spes** — Марная надзея
* **Fallax fortuna** — Іронія лёсу (падманлівы лёс)
* **Fama volat** — Чутка ляціць
* **Ferro et igni** — Мячом і агнём.
* **Festina lente** — Спяшайся павольна.
* **Fiat lux!** — Да будзе святло! (Пра вялікія вынаходніцтвы. Надпіс на партрэце Гутэнберга)
* **Fide mea!** — Слова гонару!
* **Finis coronat opus** — Канец упрыгожвае справу.
## G 
* **Gallina scripsit (Плаўт)** — Курыца надрапала (пра почырк).
* **Gubernare e terra** — Кіраваць караблём з зямлі, г.зн. даваць парады з бяспечнага месца.
## H 
* **Habeat sibi** — Няхай сабе валодае (ну і бог з ім)
* **Homo unius libri** — Чалавек адной кнігі (пра чалавека, які знае нямнога, але грунтоўна).
* **Homo novus** — Новы чалавек (выскачка).
* **Homo proponit, sed deus disponit** — Чалавек мяркуе, а бог вызначае
* **Honoris causa** — Дзеля гонару
* **Hostium munera — non munera** — Падарункі ворага — не падарункі.
## G 
* **Grosso modo** — У агульных рысах, прыблізна
## I 
* **Idea fixa** — Неадвязная ідэя.
* **Idem per idem** — Тое ж праз тое.
* **In brevi** — Коратка, сцісла.
* **In statu nascendi** — У стане зараджэння.
* **In nocte consilium** — Рашэнне прыходзіць ноччу.
* **Ioco non serio** — Жартам, не сур’ёзна.
## L 
* **Lapsus linguae** — Памылка мовы (агаворка).
* **Lege artis** — Па правілах мастацтва.
* **Linguam tenere** — Трымаць язык за зубамі.
* **Littera scripta manet** — Напісаная літара застаецца.
* **Lupus in fabulis** — Воўк з казкі (лёгкі на ўспамін).
## M 
* **Manus manum lavat** — Рука руку мые.
* **Mappa missa** — Узмахам хусткі
* **Mea pila est** — Мяч мой, г. зн. я перамог
* **Medicus curat, natura sanat** — Урач лечыць, прырода вылечвае.
* **Memento mori** — Памятай пра смерць.
* **Mens sano in corpore sano** — У здаровым целе здаровы дух.
* **Modus vivendi** — Вобраз жыцця.
* **More maiorum** — Па звычаю продкаў
* **Mos pro lege** — Звычай замест закона
* **Multum, non multa** — Многае ў нямногіх (словах).
* **Mutatis mutandis** — Змяніўшы тое, што неабходна змяніць.
## N 
* **Nec plus ultra** — Да самых межаў; самы лепшы
* **Nec sibi, nec alteri** — Ні сабе, ні другому.
* **Nihil habeo, nihil timeo** — Нічога не маю, нічога не баюся.
* **Nosce te ipsum** — Пазнай самога сябе.
* **Nomen est omen** — Імя гаворыць само за сябе.
* **Nomina sunt odiosa** — Імёны ненавісныя (не будзем называць імёнаў).
* **Non bis idem** — Не двойчы за адно і тое ж (караць).
* **Non marte, sed arte** — Не зброяй, а мастацтвам.
* **Non progredi est regredi** — Не ісці наперад ёсць ісці назад.
## O 
* **Odi et amo** — Ненавіджу і кахаю.
* **Omne vivum ex ovo** — Усё жывое з яйка.
* **O tempora, o mores!** — О часы, о норавы!
* **Ora et labora** — Маліся і працуй.

## P 
* **Panem et circenses!** — Хлеба і відовішчаў!
* **Pater familias** — Бацька сям’і.
* **Pater, peccavi** — Бацька, я саграшыў.
* **Pecunia non olet** — Грошы не пахнуць.
* **Per amicitiam** — У імя сяброўства.
* **Per aspera ad astra** — Праз церніі да зорак
* **Per fas et nefas** — Праўдамі і няпраўдамі
* **Periculum in mora** — Небяспека ў затрымцы.
* **Persona non grata** — Нежаданая персона.
* **Potius sero quam nunquam (Лівій)** — Лепш позна, чым ніколі.
* **Primum edere, deinde philosophari** — Спачатку есці, пасля філасофстваваць.
* **Primus inter pares** — Першы сярод роўных.
* **Pro et contra** — За і супраць
* **Pro domo suo** — За свой дом (па асабістаму пытанню, у абарону сябе і сваіх спраў)
## Q 
* **Qualis rex, talis grex** — Які важак, такое і стада.
* **Qui non zelat, non amat** — Хто не раўнуе, той не кахае
* **Qui pro quo** — Хто пра што.
* **Qui tacet, consentit** — Хто маўчыць, згаджаецца.
* **Quod homines, tot sententiae (Тэрэнцый)** — Сколькі людзей, столькі і думак.
* **Quod erat demonstrandum** — Што і трэба было даказаць.
* **Quod licet Iovi, non licet bovi** — Што дазволена Юпітэру, не дазволена быку (аб беспадстаўных прэтэнзіях на што-небудзь).
* **Quod periit, periit** — Што прайшло, то прайшло
## R 
* **Ratio vivendi** — Сэнс жыцця.
* **Rara avis** — Рэдкая птушка
* **Repetitio est mater studiorum** — Паўтарэнне — маці вучэння.
* **Res, non verba** — Справы, не словы.
* **Res iudicata** — Вырашаная справа.
## S 
* **Sapienti sat (Плаўт)** — Разумнаму дастаткова.
* **Sapere aude! (Гарацый)** — Асмелься быць мудрым!
* **Saxa loquentur** — Камяні гавораць.
* **Semper avarus eget (Гарацый) -Скупому заўсёды мала.
* **Sero venientibus ossa** — Тым, хто позна прыходзіць, — косці.
* **Si sapis, si apis (Сенека)** — Калі ты мудры, будзь пчалой (будзь працалюбівым, як пчала).
* **Si vis pacem, para bellum** — Хочаш міру, рыхтуйся да вайны.
* **Si vis amari, ama (Сенека)** — Калі хочаш быць каханым, (сам) кахай.
* **Sine ira et studio (Тацыт)** — Без гневу і заўзятасці, г.зн. аб’ектыўна.
* **Stans pede in uno** — Стоячы на адной назе.
* **Sui generis** — Адзіны ў сваім родзе.
* **Suus rex reginae placet** — Свой цар царыцы падабаецца.

## T 
* **Tabula rasa** — Чыстая дошка.
* **Tacito concensu** — З маўклівай згоды
* **Temporis filia veritas (Гелій)** — Ісціна — дачка часу.
* **Tempus consilium dabit** — Час дасць параду.
* **Terra incognita** — Невядомая зямля (нешта невядомае).
* **Tertius gaudens** — Трэці, хто радуецца.
* **Tertium non datur** — Трэцяга не дадзена.
* **Testis unus — testis nullus** — Адзін сведка — не сведка.
* **Timor est malus magisret** — Страх — дрэнны настаўнік.
* **Tribus verbis** — У трох словах.
* **Tu quoque, Brute!** — І ты таксама, Брут!
## U 
* **Ubi amici, ibi opes** — Дзе сябры, там багацце.
* **Ultima ratio** — Апошні, рашучы довад
* **Umbram suam metuit (Цыцэрон)** — Баяцца свайго ценю.
* **Una hirundo non facit ver (Эразм Ратэрдамскі)** — Адна ластаўка не робіць вясну.
* **Urbi et orbi** — Гораду (г.зн. Рыму) і міру.
* **Usus est optimus magister (Цыцэрон)** — Вопыт — найлепшы настаўнік.
## V 
* **Vade mecum** — Ідзі са мной (надпіс на даведніку)
* **Vae victis (Лівій)** — Гора пераможаным.
* **Vae soli (Бібл.)** — Гора адзінокаму
* **Velis et remis** — На ветразях і вёслах (з усіх сіл)
* **Veni, vidi, vici (Цэзар)** — Прыйшоў, убачыў, перамог.
* **Ver ex anno tollere** — Пазбавіць год вясны, г.зн. у нечым страціць галоўнае, істотнае
* **Vice versa** — У зваротным напрамку; наадварот
* **Vis probandi** — Сіла доказу
* **Vivere militare est** — Жыццё ёсць барацьба.
* **Volens-nolens **— Хочаш-не-хочаш.
* **Vox populi — vox dei''' — Голас народа — голас божы

## Гл. таксама 
* Спіс лацінскіх скарачэнняў

*
Катэгорыя:Гласарыі