open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ян Шытлер

**Ян Шытлер** (;  — ) — вядомы кухар, аўтар першых сістэматычных кніг па кулінарыі на землях былога ВКЛ.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1763 годзе ў Варшаве ў сям’і кухара.

Пачаў кар’еру у 14-гадовым узросце як кухцік пры двары Агінскіх у Седльцах. Пазней — кухар пры двары Станіслава Аўгуста Панятоўскага (пад кіраўніцтвам славутага кухмістра Трэма), пры розных прыватных кухнях. У 1820 годзе асеў у Вільні, да канца жыцця займаўся толькі напісаннем і публікацыяй кніг па гаспадарцы, у тым ліку кулінарных, якія карысталіся вялікай папулярнасцю ў Літве і Беларусі, зважаючы на адсутнасць канкурэнцыі; Шытлер раўніва абараняў аўтарскае права.

Кнігі Шытлера аказалі значны ўплыў на фармаванне шляхецкіх і мяшчанскіх густаў перадрэформавай эпохі: «*Кухар добра навучаны*» (1830, пазней некалькі разоў перавыдавалася), «*Параднік для паляўнічых*» (1839), «*Спіжарня дастаткова і абачліва абсталяваная*» (1841), «*Кухня мысліўская ці на ловах*» (1845), «*Ашчадная гаспадыня*» (1846) і іншыя (усе — Вільня). У некаторых інтэлектуалаў эпохі гэтыя кнігі выклікалі іранічнае стаўленне дзеля іх апалітычнасці і сухасці. Падазеныя Шытлерам рэцэпты ў асноўным пачэрпнутыя з інтэрнацыянальнай («французскай») кухні, а таксама са старапольскай, арыгінальныя беларускія і літоўскія рэцэпты амаль адсутнічаюць. Шытлер паўплываў на наступныя пакаленні мясцовых аўтараў гэтай тэматыкі, у прыватнасці, на Ганну Цюндзявіцкую і Вінцэнціну Завадскую.

## Выданні 
* Kuchnia myśliwska czyli Na łowach: dla uśmierzenia głodu, dogadzając oraz najdelikatniejszemu smakowi, z dodaniem rad i przepisów, do urządzenia ubitej zwierzyny czworonożnej lub ptastwa, tudzież przygotowania naprędce posiłku, z wybranych rozmaitych drobnych cząstek zwierzyny, przez Jana Szyttlera. — Wilno: Drukarnia A. Marcinkowskiego, 1845. — S. 166.
* Poradnik dla myśliwych czyli o rozmaitych sposobach zabijania lub łowienia zwierząt, z przydanemi uwagami obchodzenia się z bronią utrzymaniem koni, układaniem psów i sokołów do polowania zbieraniem i konserwowaniem trufli urządzaniem wabiów i t.d. Dzieło dla łowczych i miłośników polowania wielce użyteczne. Napisane przez Jana Szytlera, z portretem autora i figurami. — Wilno: Nakładem Rubena Rafałowicza Księg. Wil. w drukarni B. Neumana, 1839. — S. 242.

Катэгорыя:Кухары
Чачня

**Чачня́**, **Чачэ́нская Рэспубліка** (;  ) — суб’ект на поўдні Еўрапейскай часткі Расійскай Федэрацыі, на Паўночным Каўказе. Мяжуе з Інгушэціяй, Паўночнай Асеціяй, Дагестанам, Стаўрапольскім краем і Грузіяй. Насельніцтва 1,1414 млн чал. (2005). Шчыльнасць насельніцтва 76 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва 34,0 %. Нацыянальны склад: чачэнцы 93,5 %, рускія 3,7 %. Таксама пражываюць нагайцы, кумыкі і інш. Сталіца — г. Грозны.

## Геаграфія 
Займае цэнтральную частку паўночных схілаў Вялікага Каўказа (вышыня да 4493 метраў, гара Тэбуласмта) і прылеглыя да яе Чачэнскую і Церска-Кумскую нізіну. Карысныя выкапні: нафта, газ, мінеральныя будаўнічыя матэрыялы. Клімат кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −3&nbsp;°C на Церска-Кумскай нізіне да −12&nbsp;°C у гарах, ліпеня адпаведна 25 і 21&nbsp;°C. Ападкаў 300—1000 мм за год. Галоўныя рэкі — Церак і Сунжа з прытокам Аргун. Глебы на раўніне каштанавыя, светла-каштанавыя і горна-лугавыя і чарназёмныя, у гарах горна-лясныя і горна-лугавыя. Расліннасць на Церска-Кумскай нізіне палынна-салянкавая, на Чачэнскай раўніне стэпавая і лесастэпавая, у гарах да 1600—2000 м шыракалістыя лясы (пераважна букавыя), вышэй — субальпійскія і альпійскія лугі. У складзе жывёльнага свету ў гарах каменная і лясная куніцы, буры мядзведзь, дзік, казуля, воўк, лясны кот, з птушак — чорнагаловы грыф, каменная курапатка, каўказскі цецярук, у стэпах і лесастэпах шмат грызуноў, з птушак — дзікія качкі, драфа, гусі, у далінах рэк — каўказскі фазан.

## Адміністрацыйны падзел 
Рэспубліка падзяляецца на 15 раёнаў:
thumb|right|250px|Гарады (чырвоныя лічбы) і раёны (чорныя лічбы) Чачні
# Наурскі раён
# Шэлкаўскі раён
# Надцерачны раён
# Грозненскі раён
# Гудэрмескі раён
# Сунжэнскі раён
# Ачхой-Мартанаўскі раён
# Урус-Мартанаўскі раён
# Шалінскі раён
# Курчалоеўскі раён
# Ітум-Калінскі раён
# Шатойскі раён
# Вядзенскі раён
# Нажай-Юртаўскі раён
# Шаройскі раён

Асноўныя населеныя пункты:

# Знаменскае
# Наурская
# г. Ачхой-Мартан
# г. Урус-Мартан
# г. Грозны
# г. Шалі
# г. Гудэрмес
# Шэлкаўская
# Ітум-Калі
# Шатой
# Ведзено
# Нажай-Юрт

## Гл. таксама 
* Першая чачэнская вайна
* Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт ураду Чачні 
* Інфармацыйны канал Чачні
Рэспубліка Алтай

**Рэспубліка Алтай** (; коратка — **Горны Алтай**) — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на поўдні Заходняй Сібіры ў басейне рэк Біі і Катуні. Рэспубліка Алтай знаходзіцца ў цэнтры Еўразійскага кантынента, мае знешнюю мяжу з Кітаем, Манголіяй, Казахстанам і ўнутраную мяжу з суб’ектамі Расійскай Федэрацыі — рэспублікамі Тувой і Хакасіяй, Алтайскім краем і Кемераўскай вобласцю.

Насельніцтва рэспублікі складае 203,9 тыс. чал. (2005), удзельная вага гарадскога насельніцтва 25,9 %. Па дадзеных перапісу 2002, 57,4 % насельніцтва рускія, 30,6 % алтайцы, 6,0 % казахі, 1,2 % тэленгіты, 0,8 % тубалары.

Падзяляецца на 1 горад і 10 раёнаў.

## Прырода 
Чулышман.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Навіны Горнага Алтаю
* Партал турызму і адпачынку ў Рэспубліцы Алтай 
* *Рудой А. Н., Кирьянова М. Р.* Научное и рекреационное значение великих геологических памятников Алтая: к созданию Алтайского ледникового парка // Известия Русского географического общества, 2004. — Вып. 5. — С. 61-69.
Сахалінская вобласць

**Сахалінская вобласць** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на ўсходзе краіны, на востраве Сахалін і Курыльскіх астравах. Абмываецца Ахоцкім і Японскім морамі.

## Геаграфія 
Уздоўж берагоў вострава Сахалін працягнуліся Заходне-Сахалінскія горы (гара Анор, вышыня да 1330 м) і Усходне-Сахалінскія горы (самы высокі пункт вострава — гара Лапаціна, 1609 м), падзеленыя Тымь-Паранайскай і Сусунайскай нізінамі. Вялікая частка Курыльскіх астравоў гарыстая (найвышэйшы пункт — вулкан Алаід, 2339 м). Вядома каля 160 вулканаў, 40 з якіх дзеючыя; высокая сейсмічнасць. На тэрыторыі вобласці шмат азёр, балот. Галоўныя рэкі: Тымь, Паранай (Сахалін).

Клімат умераны мусонны. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −6 (на поўдні) да −24 °С (на поўначы), сярэдняя тэмпература жніўня ад +19 (на поўдні) да +10 °C (на поўначы). Колькасць ападкаў — на раўнінах каля 600 мм у год, у гарах да 1200 мм у год. На тэрыторыі вобласці распаўсюджаны рэдкастойная лістоўнічная тайга (на поўначы), лясы з аянскай елкі і сахалінскай піхты (у цэнтральнай частцы), шыракалістыя лясы з ліянамі (на паўднёвым захадзе); у гарах — зараснікі каменнай бярозы і кедравага сланіку.

## Насельніцтва 
Сахалінская вобласць адрозніваецца высокай урбанізаванасцю. Толькі меней за 14 % насельніцтва вобласці пражывае ў сельскай мясцовасці. Большасць насельніцтва — рускія (85 %). У вобласці пражываюць таксама ўкраінцы, карэйцы (па 5 %) і прадстаўнікі іншых народаў. Смяротнасць перавышае нараджальнасць. Адмоўны натуральны прырост і міграцыйны адток прыводзяць да інтэнсіўнага паніжэння агульнай колькасці насельніцтва.

## Эканоміка 
Сахалінская вобласць спецыялізуецца на здабычы і перапрацоўцы рыбы, вытворчасці прадукцыі лясной, дрэваапрацоўчай і цэлюлозна-папяровай прамысловасці. У вобласці вядзецца здабыча нафты, газу, вугалю. Асноўныя галіны прамысловасці: харчовая, лясная, дрэваапрацоўчая, цэлюлозна-папяровая, лёгкая прамысловасць; паліўная, вытворчасць будматэрыялаў. Сахалінская вобласць з’яўляецца манапалістам у Расіі па вытворчасці харчовага агару.

## Адміністрацыйны падзел 
Сахалінская вобласць падзяляецца на 17 раёнаў:
* Аляксандраўск-Сахалінскі раён
* Аніўскі раён
* Далінскі раён
* Холмскі раён
* Карсакоўскі раён
* Курыльскі раён
* Макараўскі раён
* Невельскі раён
* Ноглікскі раён
* Ахінскі раён
* Паранайскі раён
* Севера-Курыльскі раён
* Смірныхоўскі раён
* Тамарынскі раён
* Тымоўскі раён
* Углягорскі раён
* Южна-Курыльскі раён

## Вядомыя асобы 
* Юрый Леанідавіч Сівакоў

## Гл. таксама 
* Малая Курыльская града
* Ціхае

## Спасылкі
Хабараўскі край

**Хабараўскі край** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на Далёкім Усходзе. Хабараўскі край быў утвораны 20 кастрычніка 1938 года ўказам Прэзідыўма Вярхоўнага Савета СССР «Аб падзеле Далёкаўсходняга края на Хабараўскі і Прыморскі краі». Край займае тэрыторыю плошчай 788 600 км² — 3-е месца сярод суб’ектаў Расійскай Федэрацыі. Насельніцтва края — каля 1 420 200 чалавек (2005). У гарадах жыве 80,6 % насельніцтва. Па нацыянальнай прыналежнасці 89,82 % рускія, 3,38 % украінцы, 0,77 % нанайцы, 0,76 % татары, 0,66 % карэйцы, 0,62 % беларусы, 0,32 % эвенкі. З другіх карэнных народаў можна адзначыць: ульчы — 2 718 чалавек, ніўхі — 2 452, якуты — 1 454, эвены — 1 272, удэгейцы — 613, негідальцы — 505, орачы — 426, і некаторыя іншыя.

Адміністрацыйны цэнтр — горад Хабараўск (579 000 чалавек (2005)).

Хабараўскі край уключае ў сябе 2 гарадскія акругі і 17 муніцыпальных раёнаў, на тэрыторыі якіх размяшчаюцца 29 гарадскіх паселішчаў і 188 сельскіх паселішчаў. Найбуйнейшыя гарады: Хабараўск, Камсамольск-на-Амуры, Амурск, Савецкая Гавань, Нікалаеўск-на-Амуры. У Хабараўскім краі знаходзяцца возера Дальжа, Баджальскі хрыбет.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт урада
* Афіцыйны навасны партал
Прыморскі край

**Прымо́рскі край** () — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на Далёкім Усходзе. Прыморскі край быў утвораны 20 кастрычніка 1938 года ўказам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР «Аб падзеле Далёкаўсходняга края на Хабараўскі і Прыморскі краі».

Знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы Расійскай Федэрацыі. На поўначы мяжуе з Хабараўскім краем, на захадзе з КНР, на паўднёвым захадзе з КНДР, з поўдня і ўсходу абмываецца Японскім морам.

Плошча Прыморскага края складае 165,9 тыс. км². Насельніцтва — 2035,8 тысяч чалавек (2005). Шчыльнасць насельніцтва: 12,3 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва: 75,4 %. Нацыянальны склад: 89,89 % рускія, 4,54 % украінцы, 0,86 % карэйцы, 0,70 % татары, 0,56 % беларусы.

Адміністрацыйны цэнтр — горад Уладзівасток. Буйнейшыя гарады — Уладзівасток, Находка, Усурыйск, Арцём. Перасяленцамі з Беларусі заснаваны населеныя пункты Церахоўка і Рэчыца ў гонар аднайменных населеных пунктаў Беларусі.

## Вядомыя асобы 
* Генадзь Іванавіч Белікаў (нар. 1938) — беларускі архітэктар.
* Віктар Віктаравіч Курак
* Міхаіл Генадзьевіч Ляроеў
* Аляксей Харытонавіч Кім (1914—1992) — беларускі спецыяліст у галіне тэарэтычнай механікі. Доктар тэхнічных навук (1967), прафесар (1967).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт ураду 
* Партал Прыморскага краю
Спіс суб’ектаў Расіі паводле плошчы

Спіс суб'ектаў Расійскай Федэрацыі, адсартаваны па іх плошчы. Плошча паказана ў км². 

# Якуція 3 103 200
# Краснаярскі край 2 339 700
# Хабараўскі край 788 600
# Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга 750 300
# Іркуцкая вобласць 774 846
# Чукоцкая аўтаномная акруга 737 700
# Ханты-Мансійская аўтаномная акруга 523 100
# Камчацкі край 472300
# Магаданская вобласць 461 400
# Рэспубліка Комі 415 900
# Чыцінская вобласць 412 500
# Архангельская вобласць 410 700
# Амурская вобласць 363 700
# Рэспубліка Бурація 351 300
# Томская вобласць 316 900
# Свярдлоўская вобласць 194 800
# Новасібірская вобласць 178 200
# Ненецкая аўтаномная акруга 176 700
# Рэспубліка Карэлія 172 400
# Рэспубліка Тува 170 500
# Алтайскі край 169 100
# Прыморскі край 165 900
# Цюменская вобласць 161 800
# Пермскі край 160 600
# Валагодская вобласць 145 700
# Мурманская вобласць 144 900
# Рэспубліка Башкартастан 143 600
# Омская вобласць 139 700
# Арэнбургская вобласць 124 000
# Кіраўская вобласць 120 800
# Валгаградская вобласць 113 900
# Растоўская вобласць 100 800
# Саратаўская вобласць 100 200
# Кемераўская вобласць 95 500
# Рэспубліка Алтай 92 600
# Чалябінская вобласць 87 900
# Сахалінская вобласць 87 100
# Ленінградская вобласць 85 300
# Цвярская вобласць 84 100
# Рэспубліка Калмыкія 76 100
# Краснадарскі край 76 000
# Ніжагародская вобласць 74 800
# Курганская вобласць 71 000
# Рэспубліка Татарстан 68 000
# Стаўрапольскі край 66 500
# Рэспубліка Хакасія 61 900
# Кастрамская вобласць 60 100
# Наўгародская вобласць 55 300
# Пскоўская вобласць 55 300
# Самарская вобласць 53 600
# Варонежская вобласць 52 400
# Рэспубліка Дагестан 50 300
# Смаленская вобласць 49 800
# Маскоўская вобласць 46 000
# Астраханская вобласць 44 100
# Пензенская вобласць 43 200
# Рэспубліка Удмуртыя 42 100
# Разанская вобласць 39 600
# Ульянаўская вобласць 37 300
# Яраслаўская вобласць 36 400
# Яўрэйская аўтаномная вобласць 36 000
# Бранская вобласць 34 900
# Тамбоўская вобласць 34 300
# Калужская вобласць 29 900
# Курская вобласць 29 800
# Уладзімірская вобласць 29 000
# Белгародская вобласць 27 100
# Рэспубліка Мардовія 26 200
# Тульская вобласць 25 700
# Арлоўская вобласць 24 700
# Ліпецкая вобласць 24 100
# Іванаўская вобласць 23 900
# Рэспубліка Марый Эл 23 200
# Агінская Бурацкая аўтаномная акруга 19 000
# Рэспубліка Чувашыя 18 300
# Калінінградская вобласць 15 100
# Рэспубліка Чачня 15 000
# Рэспубліка Карачаева-Чаркесія 14 100
# Рэспубліка Кабардзіна-Балкарыя 12 500
# Рэспубліка Паўночная Асеція (Аланія) 8 000
# Рэспубліка Адыгея 7 600
# Рэспубліка Інгушэція 4 300
# Санкт-Пецярбург 1900
# Масква 1 000

## Спасылкі 
* Землі воднага фонду (у % ад агульнага плошча рэгіёнаў)

Катэгорыя:Спісы суб’ектаў Расійскай Федэрацыі
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Расіі
Амурская вобласць

**Амурская вобласць** () — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на Далёкім Усходзе ў басейнах рэк Амур і Зея. Утворана 22 кастрычніка 1932 года. Вобласць мяжуе з Якуціяй на поўначы, Хабараўскім краем на ўсходзе, Кітаем на поўдні і Забайкальскім краем на захадзе.

Насельніцтва 887,6 тыс. чал. (2005). Шчыльнасць насельніцтва: 2,4 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва: 66,0 % (2005). Па нацыянальнай прыналежнасці 92,02 % рускія, 3,49 % украінцы, 0,87 % беларусы.

Падзяляецца на 20 раёнаў. Адміністрацыйны цэнтр вобласці — горад Благавешчанск — самы стары населены пункт Далёкага Усходу (заснаваны ў 1856 годзе). На тэрыторыі вобласці знаходзіцца Хінганскі запаведнік.

## Губернатары 
* 1991—1993 — Альберт Крыўчанка
* 1993 — Аляксандр Сурат
* 1993—1994 — Уладзімір Паляванаў
* 1994—1996 — Уладзімір Дзячэнка
* 1996—1997 — Юрый Ляшко
* 1997—2001 — Анатоль Беланогаў
* 2001—2007 — Леанід Караткоў
* 2007—2008 — Мікалай Колесаў
* 2008—2015 — Алег Кажамяка
* 2015—2018 — Аляксандр Казлоў
* з 2018 — Васіль Арлоў

## Вядомыя асобы 
* Мікалай Дзмітрыевіч Вяснін — Герой Савецкага Саюза.
* Пётр Аляксандравіч Сыцко (1921—1990) — вучоны ў галіне транспартных сістэм, тэорыі і практыкі арганізацыі перавозачнага працэсу, эксплуатацыі чыгуначных сістэм. Кандыдат тэхнічных навук (1966), прафесар (1972).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Урад Амурскай вобласці 
* Заканадаўчы Сход Амурскай вобласці
Спіс суб’ектаў Расіі паводле насельніцтва

Спіс суб’ектаў Расійскай Федэрацыі, адсартаваны па колькасці насельніцтва па стане на 1 студзеня 2011 года (з папраўкай на Усерасійскі перапіс насельніцтва 2010 года).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Перапіс насельніцтва 2002 — Дадатак 1 Колькасць гарадскога і сельскага насельніцтва паводле суб’ектаў Расійскай Федэрацыі 

Катэгорыя:Спісы суб’ектаў Расійскай Федэрацыі
Катэгорыя:Насельніцтва Расіі
Ерафей Паўлавіч

**Ерафей Паўлавіч** — пасёлак гарадскога тыпу ў Скавародзінскім раёне Амурскай вобласці Расіі. Насельніцтва 5,5 тысяч чалавек (2005). Станцыя на Транссібірскай магістралі. Названы ў гонар Ерафея Хабарава. Насельніцтва пераважна занята абслугоўваннем чыгункі.

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Амурскай вобласці
Валагодская вобласць

**Валагодская вобласць** () — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на паўночным захадзе еўрапейскай часткі краіны. Утворана 22 кастрычніка 1932 года. Падзяляецца на 20 раёнаў. Адміністрацыйны цэнтр вобласці — Волагда, найбуйнейшы па насельніцтву — Чарапавец. Вобласць падзяляецца на 2 гарадскія раёны (Волагда і Чарапавец) і 26 муніцыпальных раёнаў.

Валагодская вобласць знаходзіцца на першым месцы сярод іншых расійскіх рэгіёнаў па долі рускага насельніцтва ў рэгіёне (96,56 %), трошкі апярэджваючы Тамбоўскую (96,47 %) і Бранскую (96,34 %) вобласці; і на трэцім месцы пасля Бранскай і Архангельскай абласцей па долі ўсходнеславянскага насельніцтва (Бранская — 98,37 %, Архангельская — 98,03 %, Валагодская — 97,92 %). Нацыянальны склад (2002): рускія — 96,56 %, украінцы — 0,97 %, асобы, якія не ўказалі нацыянальнасць — 0,45 %, беларусы — 0,39 %, азербайджанцы — 0,21 %, армяне — 0,17 %, цыгане — 0,16 %, а таксама 1857 татараў, 987 грузін, 955 немцаў, 439 яўрэяў, 426 вепсаў, 320 чачэнцаў, 250 в’етнамцаў.

## Геаграфія 
Вобласць знаходзіцца ў паўночнай частцы Усходне-Еўрапейскай раўніны на вышыні 150—200 м. Для заходняй часткі характэрны марэна-азёрны рэльеф. Тут размешчаны Прыанежская і Малага-Шексінская нізіны, Белазерская раўніна, Андагская, Белазерская і Кірылаўская грады, Андамскае і Вепсаўскае ўзвышша (дзе знаходзіцца самы вышэйшы пункт вобласці — 304 м). У цэнтральнай частцы вобласці размешчаны Валагодская, Галіцкае, Верхневажскае ўзвышша, Хараўская града, нізіны Прысуханская і Чаразерская. На ўсходзе вобласці — хваліста-узгоркавая раўніна; сюды заходзіць частка ўзвышша Паўночныя Увалы.

Клімат умерана кантынентальны з працяглай умерана халоднай зімой, адносна кароткім цёплым летам. Сярэдняя тэмпература самага цёплага месяца (ліпеня) 17-18 °C, самага халоднага (студзеня) −11 °C (на захадзе), −14 °C (на ўсходзе). На захадзе вобласці сярэдняя гадавая колькасць ападкаў 560—580 мм, на ўсходзе 480—500 мм (максімум у летнія месяцы — 2/5 гадавой колькасці). Снежнае покрыва ляжыць 160—170 дзён. Безмарозны перыяд на ўсходзе — 95-100 дзён, на захадзе і поўдні — 115—125 дзён.

Рэкі і азёры Валагодскай вобласці адносяцца да басейнаў Балтыйскага, Белага і Каспійскага мораў. Басейну Белага мора належаць азёры Вожэ і Кубенскае. Самая буйная рака — Сухана з прытокам р. Юг; ад іх зліцця утвараецца р. Паўночная Дзвіна. Да басейна Балтыйскага мора адносіцца Анежскае возера. Белае возера праз р. Шэксна, пераўтвораную ў сістэму вадасховішчаў (Шэкснінскае, Рыбінскае), аддае свае воды ў Волгу (басейна Каспійскага мора); басейну Волгі належыць і рака Малога, якая ўпадае ў Рыбінскае вадасховішча. Рэкі і азёры маюць змяшанае снегавымі-дажджавое (а збольшага і грунтавое) жыўленне. На красавік-чэрвень прыпадае прыкладна палова гадавога сцёку рэк. Ледастаў 160—170 дзён. На асноўных рэках — суднаходства, сплаў лесу, рыбалоўства (асабліва на азёрах і Рыбінскім вадасховішчы), ГЭС.

## Вядомыя асобы 
* Ігнацій (Бранчанінаў)
* Мікалай Арсеньевіч Бацін
* Іван Панфілавіч Бялоў

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Заканадаўчы сход 
* Навіны вобласці
Сунжа

**Сунжа** — горад у Інгушэціі (Расія), цэнтр Сунжанскага раёна. Былыя назвы *Сляпцоўская i Арджанікідзаўская*. Насельніцтва 65,1 тыс. чалавек (2002).

Размешчаны ў даліне Сунжы, за 22 км на паўночны ўсход ад Назрані, за 47 км на захад ад Грознага (па дарозе). Гістарычнае ядро размешчана на левым (паўночным) беразе, але ў цяперашні час жылая забудова раскінулася па абодва бакі ракі.

На поўначы размешчаны Сунжанскі хрыбет. З захаду прымыкае станіца Троіцкая, на ўсходзе знаходзіцца сяло Сернаводскае (былая станіца Міхайлоўская), якое ўваходзіць у Сунжанскага раён Чачні.

Чыгуначная станцыя Сляпцоўская Паўночна-Каўказскай чыгункі — тупіковая на лініі, якая ідзе ад вузлавой станцыі Беслан (Паўночная Асеція).

## Вядомыя асобы 
* Таццяна Дзмітрыеўна Удавенка (нар. 1954) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання.
* Барыс Сцяпанавіч Чудакоў (нар. 1932) — беларускі ваенны дырыжор.
* Генадзь Аляксеевіч Обухаў (1966—1977) — беларускі ўрач-псіхіятр, перакладчык (з нямецкай). Доктар медыцынскіх навук (1973), прафесар (1974).
* Віктар Барысавіч Яржэмбіцкі (1945—2004) — беларускі спецыяліст у галіне цвердацельнай электронікі і вымяральнай тэхнікі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Інгушэціі
БКА (значэнні)

**Скарот, які можа азначаць:**

* БКА (Беларускі касмічны апарат) — другі беларускі штучны спадарожнік Зямлі.
* Беларуская камуністычная арганізацыя — палітычная арганізацыя, Мінск, 1920.
* Беларуская краёвая абарона — ваенная арганізацыя пад кантролем германскіх уладаў, 1944—1945.
* БКА-… — пастаянная частка ў літарна-лічбавых азначэннях бранякатэраў ВМС СССР.
Бяроза (значэнні)

Назва **Бяроза** мае некалькі значэнняў:
* Бяроза (*Betula*) — род драўнінных раслін сямейства Бярозавыя ().

## Населеныя пункты 
* Бяроза — горад абласнога падпарадкавання ў Брэсцкай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Бярозаўскага раёна.
* Бяроза — вёска ў Кобрынскім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі.
* Бяроза — былы пасёлак у Рэчыцкім раёне Гомельскай вобласці Беларусі.

## Іншае 
* Бяроза — рака ў Зэльвенскім і Слонімскім раёнах Гродзенскай вобласці, левы прыток ракі Шчара (басейн Нёмана).
Калінінградская вобласць

**Калінінградская вобласць** — самы заходні суб’ект Расійскай Федэрацыі. Самая маленькая вобласць краіны. Утворана 7 красавіка 1946 года на тэрыторыі Усходняй Прусіі, анексаванай СССР у Германіі ў якасці ваеннага трафею. Першапачатковая назва Кёнігсбергская вобласць, але ў тым жа годзе была перайменавана ў сучасную назву. Мяжуе з Літвой на поўначы, з Польшчай на поўдні. На захадзе абмываецца водамі Балтыйскага мора. Цэнтр — горад Калінінград. Сярод насельніцтва ў 1996 годзе — 8,5 % беларусаў.

## Прырода 
Паверхня Калінінградскай вобласці — слабаўзгорыстая раўніна. На поўначы частка тэрыторыі апускаецца ніжэй узроўню мора (польдары) і агароджана ад затаплення дамбамі. На паўднёвым усходзе — Балтыйская града (вышынёй да 231 м). Уздоўж узбярэжжа Балтыйскага мора і яго заліваў (Куршскі і Калінінградскі) на 140 км паласа пясчаных пляжаў, т.зв. «Бурштынавы бераг». На Куршскай касе (даўжыня 98 км, шырыня да 4 км) і Балтыйскай, ці Віслінскай, касе (даўжыня 65 км, шырыня да 2 км) пясчаны дзюны (вышыня да 60 м, шырыня да 1 км). Карысныя выкапні: бурштын, фасфарыты, глаўканіты, каменная соль, газ, нафта, буры вугаль, торф, будаўнічыя матэрыялы, мінеральная вада. Клімат пераходны ад марскога да ўмерана кантынентальнага. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −2,6&nbsp;°C да −4,8&nbsp;°C, ліпеня ад 15 да 17&nbsp;°C. Гадавая колькасць ападкаў 650—700 мм. Рэкі належаць да басейна Балтыйскага мора, галоўныя Нёман (з прытокам Шэшупэ) і Прэголя (з прытокам Лава). Суднаходныя. Больш за 100 азёр, 7 % тэрыторыі забалочана. Глебы пераважна падзолістыя і дзярнова-падзолістыя. Нацыянальны парк — Куршская каса.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Барбют

**Барбют, барбута** (), *чэлата*, тып шлему, які быў створаны ў Італіі (2-я пал. 14 ст.) на ўзор антычных карынфскіх шлемаў, і адтуль распаўсюдзіўся ў іншыя войскі Еўропы 14—15 ст., пераважна ў пяхоту. У Германіі меў назву *італьянскі салад*, у Францыі — *французскі салад*. Часам гэты тып залічваецца ў салады.

Шлем адметны разбудаваным звонам, які ўтварае суцэльныя доўгія шчокі і напатылічнік. Твар адкрыты толькі на невялікай плошчы, або ў Т-відным ці Y-відным выразе. Такі шлем мала перашкаджаў агляду і дыханню. Дадаткова барбют мог дапаўняцца барміцай або абойчыкам, часам навушамі-рондалямі або заслонай. Канструкцыйна падобны да малога бацынета, галоўнае адрозненне — моцна развітыя шчокі.

Катэгорыя:Шлемы
Краснаярскі край

**Краснаярскі край** — край на поўдні Расіі. Адміністрацыйны цэнтр — г. Краснаярск. Уваходзіць у Сібірскую федэральную акругу, мяжуе з Якуціяй і Іркуцкай вобласцю на ўсходзе, з Тывой і Хакасіяй на поўдні і з Кемераўскай і Томскай абласцямі, Ханты-Мансійскай і Ямала-Ненецкай аўтаномнымі акругамі на захадзе. Колькасць насельніцтва на 2012 год складала 2 838 396 чалавек, што з'яўляецца шостым паказчыкам сярод усіх суб'ектаў федэрацыі.

## Геаграфія 
Размешчаны ў Цэнтральнай і Усходняй Сібіры. Займае 13,86% тэрыторыі Расіі. Край размяшчаецца ў басейне ракі Енісея. На поўначы абмываецца водамі двух мораў Паўночнага Ледавітага акіяна, гэта значыць Карскім і морам Лапцевых.

### Карысныя выкапні 
У краі засяроджана больш за 95% расійскіх запасаў нікелю і плаціноідаў, больш за 20% золата, значныя запасы кобальту, нефялінавых рудаў, магнезітаў, ісландскага шпату, тонкіх кварцавых пяскоў, тугаплаўкіх глінаў, графіту, 63 відаў прамысловых металаў і іншых карысных выкапняў.

## Гісторыя 
Пастановай Прэзідыума УЦВК ад 7 снежня 1934 года з прычыны разузбуйнення Заходне-Сібірскага і Усходне-Сібірскага краёў быў утвораны Краснаярскі край. Краснаярскі край быў утвораны практычна ў ранейшых межах былой Енісейскай губерні.

## Насельніцтва 
Каля 80% насельніцтва края жывуць на поўдзень ад Ангары, на тэрыторыі, якая складае дзясятую частку края. Большасць насельніцтва складаюць рускія (93,3%). Сярод іншых нацыянальных меншасцей вылучаюцца ўкраінцы (1,4%), татары (1,3%), немцы (1,24%), азербайджанцы (0,66%), беларусы (0,61%).

## Эканоміка 
Дзякуючы значным запасам металічных рудаў, наяўнасці энергетычных рэсурсаў, і наяўнасці цяжкой індустрыі, край з'яўляецца абсалютным лідарам сярод рэгіёнаў краіны па выпрацоўцы прамысловага прадукту на аднаго жыхара, на рэгіён прыпадае 3,2% усяго аб'ёму прамысловай прадукцыі, вырабленай на тэрыторыі Расіі.

## Некаторыя архіпелагі і астравы 
* Архіпелаг Нордэншэльда
* Астравы Арктычнага інстытута
* Астравы Вароніна
* Астравы Весцяў ЦВК
* Астравы Гейберга
* Астравы Камсамольскай праўды
* Астравы Пятра
* Астравы Сяргея Кірава
* Востраў Візэ
* Востраў Свердруп
* Востраў Сібіракова
* Востраў Ушакова
* Каменныя астравы
* Плаўніковыя астравы

## Вядомыя асобы 
* Васіль Канстанцінавіч Ушакоў (1912-1943) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).

## Гл. таксама 
* Возера Віві
* Возера Лама

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны партал края 
* Заканадаўства Краснаярскага края
Алтайскі край

**Алтайскі край** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на поўдні Заходняй Сібіры. Нацыянальны склад: рускія — каля 90 %, немцы — 3,9 %, украінцы — 2,9 %, беларусы — 0,4 %, казахі — 0,4 %, мардва — 0,3 %, чувашы — 0,61 %. Край падзяляецца на 60 раёнаў. Буйнейшыя гарады Барнаул, Бійск, Рубцоўск.

## Беларусы ў Алтайскім краі 
У 1918—1920 гадах у сяле Усць-Калманка працаваў настаўнікам беларускі спявак Міхась Забэйда-Суміцкі. У 1958—1962 гадах у сяле Паспеліха жыла беларуская паэтэса Святлана Басуматрава, тут у раённай газеце надрукаваны яе першы верш.

## Вядомыя асобы 
* Анатоль Піліпавіч Смірноў
* Герман Сцяпанавіч Цітоў
* Іван Мікалаевіч Бярэзін
* Антон Трафімавіч Маслікаў — Герой Савецкага Саюза
* Міхаіл Фёдаравіч Барысаў (1924—2010) — Герой Савецкага Саюза.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Краснадарскі край

**Краснадарскі край** () — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на паўднёвым захадзе Расійскай Федэрацыі. Уваходзіць у склад Паўднёвай федэральнай акругі. Утвораны 13 верасня 1937 года. Мяжуе з Растоўскай вобласцю, Стаўрапольскім краем, Карачаева-Чаркескай Рэспублікай, Рэспублікай Адыгея і Абхазіяй. Адміністрацыйны цэнтр — Краснадар, буйныя гарады: Сочы, Новарасійск, Армавір. У Краснадарскім краі знаходзіцца найбуйнейшы населены пункт сельскага тыпу ў Расіі — станіца Канеўская (44,3 тыс. чал.).

## Геаграфія 
Краснадарскі край размешчаны ў заходняй частцы Каўказа, з паўднёвым захадзе абмываецца Чорным морам, з паўночнага захада — Азоўскім морам. Берагавая лінія Чорнага мора параўнальна роўная (асабліва на поўдні), толькі на поўначы вылучаюцца Геленджыкская і Цэмеская бухты і паўвостраў Абраў. Больш парэзана берагавая лінія ў Керчанскім праліве, дзе ў Таманскі паўвостраў ўдаецца аднайменны заліў, і ля Азоўскага мора з ліманамі Ейскім, Бейсугскім і інш.

Тэрыторыя Краснадарскага края складаецца з горнай (1/3) і раўніннай частак. Горная частка адносіцца да заходняй часткі Вялікага Каўказа. Яе ўтвараюць параўнальна невялікі адрэзак высакагорнага Заходняга Каўказа з паўднёвымі і паўночнымі схіламі і перадгор’ямі і сярэдняй вышыні горы Чарнаморскага Каўказа (паўночна-заходні ўскраек Вялікага Каўказа). Высакагор’е цягнецца ад вярхоўя р. Мзымта да г. Фішт (2867 м). Тут Галоўны хрыбет (г. Псеашхо, 3256 м) мае альпійскі характар рэльефу; на поўнач размяшчаюцца больш нізкія 988 масівы Бакавога (Перадавога) хрыбта і перадавыя грады тыпу куэст (Скалісты хрыбет і інш.). Раўнінная частка Краснадарскага края адносіцца да Заходняга Перадкаўказзя і ўтворана Кубана-Прыазоўскай нізінай (вышыня да 120 м), Прыкубанскай нахільнай раўнінай, дэльтай Кубані і Таманскім паўвостравам з невысокімі (да 164 м) складчатымі градамі і гразевымі вулканамі. На ўсходзе — Стаўрапольскае ўзвышша.

Галоўная рака — Кубань, якая прымае злева шмат прытокаў (Уруп, Лаба, Белая і інш.), З рэк Чарнаморскага ўзбярэжжа найбольшая — Мзымта. Рэкі выкарыстоўваюцца для гідраэнергетыкі, арашэння палёў (у нізоўі Кубані). Для рэгулявання сцёку Кубані збудаваныя вадасховішча — Тшчыкскае, Шапсугскае і Краснадарскае. У высакагор’і Заходняга Каўказа азёры Кардывач і Абраў. На Таманскім паўвостраве і ўзбярэжжы Азоўскага мора — азёры-ліманы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Адміністрацыі Краснадарскага края
Яўрэйская аўтаномная вобласць

**Яўрэйская аўтаномная вобласць** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на Далёкім Усходзе. Мяжуе на поўдні з Кітаем па рацэ Амур, на ўсходзе і поўначы з Хабараўскім краем, на захадзе з Амурскай вобласцю. Адзіная аўтаномная вобласць у Расіі.

Нацыянальны склад: рускія 89,93 %, украінцы 4,44 %, яўрэі 1,22 %, татары 0,63 %, беларусы 0,62 %.

Падзяляецца на 5 раёнаў. Гарады: Бірабіджан, Аблучча.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Салад

[right|thumb|«Нямецкі» салад і [барт.]]
thumb|right|180px|Салад з канца 15 ст.

**Сала́д, сала́да, салет** (ад старагерм. Schallern падобны да ракавіны) — тып шлему, створаны на аснове бацынету каля пач. 15 ст. у Італіі (першае ўзгаданне — 1407). Масава ўжываўся ў еўрапейскіх войсках, як у пяхоце, так і ў конніцы, на працягу 15 — сярэдзіны 16 ст. Асабліва папулярны быў у Францыі і Германіі; архітыповы шлем другой паловы Стагадовай вайны.

Гэты тып пачаў выцясняцца з масавага ўжытку пад пач. 16 ст. тыпамі армэ і бургіньёт, але яшчэ ў сярэдзіне 16 ст. спецыяльна дапрацаваныя салады ўжываліся ў рыцарскіх турнірах.

У ВКЛ салады вядомыя не пазней як з канца 15 ст. і былі папулярнымі да сярэдзіны 16 ст., прычым маглі дапаўняцца заслонамі, падобнымі да заслон шлемаў «армэ».

Форма звону паўкруглая або місавідная, з развітым напатылічнікам, але без брыля. Пярэдняя частка або спускалася на твар, і мела візуру, або, у пазнейшых адменах, была выразанай, і закрывалася заслонай, падыманай на скроневых шарнірах. Напатылічнік мог быць раскладаным. Шлемы з вельмі доўгім напатылічнікам былі характэрнымі для Германіі (*нямецкі салад*), а з умеркавана доўгім — для Францыі (*французскі салад*). З-за ніякай аховы для ніжняй часткі твару і шыі салады дапаўняліся бартамі.

Галоўнае класіфікацыйнае адрозненне ад канструкцыйна блізкіх капалінаў — немень сіметрычнага брыля, ад барбютаў — параўнальная неглыбокасць звону, хоць існуе шэраг класіфікацый, у якіх барбюты залічваюца да простых, «салдацкіх» саладаў.

Катэгорыя:Шлемы
Камуністычная партыя Расійскай Федэрацыі

**Камуністычная партыя Расійскай Федэрацыі** (**КПРФ**) () — палітычная партыя Расіі камуністычнага кірунку. Найбуйнейшая апазіцыйная партыя Расіі на працягу 1990-х—2000-х гг.

КПРФ утвораная на II надзвычайным з’ездзе камуністаў Расіі (13 — 14 лютага 1993 года) як адноўленая Камуністычная партыя РСФСР (КП РСФСР), якая, у сваю чаргу, была створана ў чэрвені 1990 года як аб’яднанне членаў КПСС у РСФСР. Статут КПРФ абвяшчае, што «утвораная па ініцыятыве камуністаў, першасных арганізацый КП РСФСР і КПСС, Камуністычная партыя Расійскай Федэрацыі працягвае справу КПСС і КП РСФСР, з’яўляючыся іх ідэйным паслядоўнікам».

Колькасць атрыманых галасоў на выбарах у Дзяржаўную Думу Расіі:
* 1993 год: 10,7 %;
* 1995 год: 34,9 %;
* 1999 год: 24,29 %;
* 2003 год: 12,61 %;
* 2007 год: 11,57 %;
* 2011 год: 19,19 %;
* 2016 год: 13,34 %;
* 2021 год: 18,93 %.

На ўсіх прэзідэнцкіх выбарах у Расіі кандыдат ад КПРФ займаў 2-е месца.

У параўнанні са снежнем 2003 года, калі адбыліся апошнія прэзідэнцкія выбары, вынік КПРФ на мясцовых выбарах у цэлым па Расіі ўзрос за выключэннем Дагестана і Цюменскай вобласці.

Лідар партыі з заснавання Генадзь Зюганаў. Колькасць членаў (на ліпень 2006 года) каля 184 тысяч чалавек.

## Гл. таксама 
* Расійская камуністычная рабочая партыя — Расійская партыя камуністаў

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт КПРФ
* Internet-первичка Камуністычнай партыі Расійскай Федэрацыі 

Катэгорыя:Палітычныя партыі Расіі
Армэ

**Армэ́** (, памянш. ад ), тып шлему-прылбіцы, створаны каля 1420 у Італіі. Тып шырока распаўсюджваўся ў Еўропе з сярэдзіны 15 ст., спаборнічаў у папулярнасці з саладам, і ўрэшце, супольна з тыпам бургіньёт, выцясніў таго. У заходняй тыпалогіі асобна ад армэ выдзяляецца яго развіццё, г.зв. **закрыты шлем** (; гл. канструкцыя).

Тып знаходзіўся ў папулярным ужытку ў Еўропе да пачатку 17 ст., а ў цырыманіяльных мэтах выкарыстоўваўся і да канца 18 ст. У ВКЛ сярэдзіны 16 ст. з’яўляўся самым папулярным тыпам шлема, хоць часта ўжываўся тут у няпоўнай камплектацыі. Культурны стэрэатып шлему еўрапейскага рыцарства.

## Канструкцыя 
Звон шлема акруглы, вельмі блізкі да формы галавы, мог мецца грэбень. Заслона на бакавых шарнірах, пачаткова суцэльная, у пазнейшых адменах падзеленая на дзве часткі, верхнюю і ніжнюю. Шчокі шлема рухомыя, паўкруглыя, злучаюцца і замыкаюцца пасярэдзіне, утвараючы падбароднік. Пазней, у 16 ст., з’явіліся адмены, у якіх шчокі былі замененыя цэльным заслонападобным падбароднікам, які рухаўся на агульных з заслонай шарнірах. Паводле наяўнасці гэтай прыкметы і выдзяляецца г.зв. «закрыты шлем». Ахову шыі забяспечваў нашыйнік, злучаны ў адно цэлае з шлемам. Пазней з’явіліся адмены з дадатковым замацаваным абойчыкам. Форма заслоны звычайна належала да некалькіх асноўных формаў, папулярных у розны час, і ў розных школах зброі, напрыклад, «вераб’іная дзюба», «кавальскія мяхі», «малпіна пыса».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Шлемы
Антопаль (значэнні)

Назву **Анто́паль** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць
** Антопаль — гарадскі пасёлак у Драгічынскім раёне
* Гомельская вобласць
** Антопаль — вёска ў Рэчыцкім раёне
* Мінская вобласць
** Антопаль — ранейшая назва вёскі Падсобнае ў Пухавіцкім раёне
Паўночна-Сібірская нізіна

**Паўночна-Сібірская**, **Таймырская нізіна** () — палога-ўвалістая нізменная раўніна паміж Сярэдне-Сібірскім пласкагор’ем і гарамі Быранга ў паўночнай частцы Усходняй Сібіры ў Краснаярскім краі і Якуціі. Размешчана паміж нізоўямі рэк Енісей і Алянёк.

Даўжыня 1400 км, шырыня 600 км, вышыня да 300 м. Уяўляе сабой чаргаванне плоскаверхіх град вышынёй 200—300 метраў, якія выцягнуты ва ўсход-паўночна-ўсходнім напрамку, з моцна забалочанымі паніжэннямі, дзе размешчана вялікая колькасць тэрмакарставых азёр. Распаўсюджаны таксама іншыя тыпы азёр, буйнейшае з якіх — возера Таймыр. У цэнтральнай частцы — возера Лабаз.

Нізіна складзена марскімі і ледніковымі адкладаннямі, якія падсцілаюцца пясчанікамі і гліністымі сланцамі. На яе тэрыторыі маюцца радовішчы нафты, прыроднага газу, каменнага вугалю.

Клімат субарктычны кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −30 °C на захадзе да −35…-37 °C на ўсходзе. Колькасць ападкаў 250—300 мм у год.

Рэкі: Пясіна, Таймыра, Хатанга, Анабар і інш.

На паўднёвай ускраіне нізіны размешчана лесатундра, на поўнач — кустарнікавая тундра, у паўночнай частцы — лішайнікавая тундра. Глебы малапрадуктыўныя, балотныя, глеева-балотныя, на ўзвышэннях тундрава-глеевыя.

У межах нізіны знаходзіцца Таймырскі запаведнік.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Араграфія Сібіры
Катэгорыя:Сібір
Чыцінская вобласць

**Чыцінская вобласць** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, які існаваў у 1937—2008 гадах, знаходзілася ў Забайкаллі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Чыта.

У склад вобласці ў 1993—2008 годзе ўваходзіў іншы суб’ект федэрацыі — Агінская Бурацкая аўтаномная акруга, якая ў 2008 годзе была аб’яднана з вобласцю з утварэннем новага суб’екта Расійскай Федэрацыі — Забайкальскага края.

Вобласць падзялялася на 31 раён. Буйнейшыя гарады: Чыта, Краснакаменск, Борзя, Пятроўск-Забайкальскі.

## Вядомыя асобы 
* Вадзім Мікалаевіч Краснасельскі
* Фёдар Мікалаевіч Бялевіч

Катэгорыя:Былыя суб’екты Расійскай Федэрацыі
Катэгорыя:Забайкальскі край
Катэгорыя:З’явіліся ў 1937 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 2008 годзе
Бітва за Дняпро

**Бітва за Дняпро** (1943) — шэраг наступальных аперацый Чырвонай арміі пад час Вялікай Айчынай вайны, у выніку якіх ад нямецкіх акупантаў быў вызвалены шэраг гарадоў украінскага Падняпроўя, у тым ліку Кіеў.

## Ход падзей 
11 жніўня 1943 года, пасля паражэння ў Курскай бітве, немцы пачалі будаўніцтва ўмацаванняў, т. зв. «Усходняга вала», з мэтаю спыніць наступленне савецкіх войск. Галоўную частку Усходняга вала складала рака Днепр.

Наступленне савецкіх войск, якое мела мэтаю вызваленне левабярэжнай Украіны і захоп плацдармаў на правым беразе Дняпра, пачалося 26 жніўня 1943 года. У ноч на 21 верасня савецкія войскі фарсіравалі Днепр каля вусця Прыпяці, і да канца верасня, пераадолеўшы найбольш умацаваную частку Усходняга вала, захапілі 23 плацдармы на правым беразе Дняпра.

12 кастрычніка пачаўся другі этап бітвы, працягам якой былі вызваленне Запарожжа (14 кастрычніка), Днепрапятроўска (25 кастрычніка), Кіева (6 лістапада). Планы нацыстаў па стабілізацыі лініі фронта на Дняпры былі сарваныя. Поспех бітвы за Днепр стаў перадумоваю наступлення на правабярэжную Украіну і Крым.

## Літаратура 
* Николай Шефов. *Russian fights*. М.: Библ. военной истории, 2002.
* *История Великой Отечественной войны*, 1941—1945. М., 1963.
* J. Erickson, ed. *Barbarossa: The Axis and the Allies*. Edinburgh University Press, 1994.
* Маршал Иван Конев. *Заметки командующего фронтом*. М.: Наука, 1972.
* Эрих фон Манштейн. *Утерянные победы*. М., 1957.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна
Катэгорыя:1943 год у СССР
Дняпро

Катэгорыя:Бітвы СССР
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Бітвы Румыніі
Катэгорыя:Бітвы ва Украіне
Аляксандр Пятровіч Баркашоў

**Аляксандр Пятровіч Баркашоў** (; , Масква) — расійскі палітык, лідар руху «Рускае нацыянальнае адзінства» і шэрагу іншых.

## Біяграфія 
Да 1985 года працаваў электраслесарам. У 1985 годзе ўступіў у таварыства «Памяць», дзе хутка заняў пасаду кіраўніка аддзела фізічнай аховы і наместніка лідара «Памяці» Д. Васільева. У кастрычніку 1990 з групай саратнікаў выйшаў з «Памяці» і заснаваў рух «Рускае нацыянальнае адзінства» (рус. *Русское национальное единство, РНЕ*). Арганізацыя хутка пашыралася і павялічвала колькасць. У кастрычніку 1993 года ўзброеныя атрады РНЕ прымалі актыўны ўдзел ў сутыкненнях у Маскве, страціў загінуўшымі 2 чалавек.

З гэтай прычыны Баркашоў быў аб’яўлены у вышук і скрываўся ў Мінску. У снежні 1994 года вярнуюся ў Расію, дзе выніку замаха быў паранены куляў у нагу і арыштаваны. У пачатку 1995 года вызвалены па амністыі. Пасля вызвалення працягнуў працу на пасадзе кіраўніка РНЕ, якое ў гэты перыяд дасягнула піка дзейнасці. Беспаспяхова спрабаваў удзелінічаць у парламентскіх выбарах 1999 года, узначаліўшы выбарны блок «Спас».

Пасля адмены рэгістрацыі «Спасу», зрыву II З’езда РНЕ, а таксама прыпынення выхаду партыйнай газеты «Русский порядок» у кіраўніцве РНЕ з’явілася моцная апазіцыя да Баркашова, якая ў другой палове 2000 года абвясціла аб смяшчэнні яго з пасады Старшыні цэнтральнага савету РНЕ. Баркашоў у сваю чаргу аб’явіў аб выключэнні з партыі ўсіх «мяцежнікаў», аб стварэнні арганізацыі «Гвардыя Баркашова» і запатрабаваў прынесення прысягі яму асабіста. У выніку РНЕ распалася на 2 адносна буйныя арганізація (кожная з якіх захавала назву РНЕ) і шэраг больш мелкіх).

2000-я гады суправаджаліся зніжэннем уплыву і памеру арганізацый, якая ў цяперашні час амаль перапыніла свае існаванне, за выключэннем шэрагу рэгіянальных аддзяленняў (Казанскае, Белгародскае, Беларускае, Уладзімірскае і г.д.).

У снежні 2006 года было аб’яўлена аб стварэнні новай арганізацыі «Аляксандр Баркашоў».

У жніўні 2007 года Баркашоў был асуджаны на два гады умоўна па абвінавачванні ў нападзе на міліцыянера.

Падчас расійска-ўкраінскай вайны Баркашоў актыўна падтрымліваў прарасійскія сілы. З гэтай мэтай у сакавіку і маі 2014 года ён ездзіў на ўсход Украіны і знаходзіўся ў Данецку прынамсі частку часу. У аўдыёзапісе, зробленым вясной 2014 года, Баркашоў кансультуецца з Дзмітрыем Байцовым, лідарам Рускай праваслаўнай арміі. Па словах Баркасава, яго ўласны сын ваяваў у калоне прарасійскіх баевікоў супраць Украіны.

Катэгорыя:Палітыкі Расіі
Іркуцкая вобласць

**Іркуцкая вобласць** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы Усходняй Сібіры. Адміністрацыйны цэнтр — горад Іркуцк. У склад вобласці да 1 студзеня 2008 года ўваходзіў іншы суб’ект федэрацыі — Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга, якая ў цяперашні час аб’яднана з вобласцю. Вобласць падзяляецца на 27 раёнаў. Буйнейшыя гарады: Іркуцк, Брацк, Ангарск, Усць-Ілімск.

## Беларусы Іркуцкай вобласці 
У выніку шматлікіх войн паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай у палон да апошніх трапіла вялікая колькасць этнічных беларусаў, многім з якіх прапаноўвалі ісці разам з казакамі на асваенне Сібіры. Першае вядомае беларускае паселішча Іркуцкай губерні — вёска Літвінцава, якая ўзнікла ў сярэдзіне ХVІІ ст. непадалёк ад Усць-Ілімскага астрога (цяпер горад Усць-Ілімск). Багата беларусаў ссылалі ў Сібір пасля паўстання 1863-64гг. Але найбольшае перасяленне беларусаў адбылася падчас «сталыпінскай рэформы» на пачатку ХХ стагоддзя. Паводле архіўных дадзеных, толькі ў Іркуцкую губерню перасялілася 300 000 беларусаў. Між іншым, з Расеі ў гэты перыяд перасяленцаў было вельмі мала, і яны называліся тут «чалдонамі».

31 траўня 1996 года адбыўся першы з’езд беларусаў Прыбайкалля. Вынікам сталася стварэнне Іркуцкага таварыства беларускай культуры імя Яна Чэрскага. Пазней узнікла нацыянальна-культурная аўтаномія «Беларусы Чэрамхова» (аб’ядноўвае беларусаў Чарамхоўскга раёна Іркуцкай вобл.), а таксама моладзевы клуб «Крывічы». Гэтыя культурныя аб’яднанні ладзяць беларускія святы: «Купалле», «Дзяды», «Дажынкі», «Каляды», «Грамніцы», «Гуканне вясны». У 2016 годзе на «Купалле», якое ладзілі «Крывічы» прыйшло больш за чатыраста чалавек. На святах аб’яднанням дазваляюць выкарыстоўваць сімвалы «Пагоня» і бел-чырвона-белы сцяг.

Колькі цяпер пражывае беларусаў у Іркуцку, дакладна невядома. Некаторыя даследчыкі называюць мінімальную лічбу ў 50 тысяч чалавек, а некаторыя сцвярджаюць, што кожны трэці жыхар Іркуцкай вобласці мае беларускія карані.

## Пасёлкі 
* Усць-Ардынскі

## Гл. таксама 
* Тафалары

## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Хакасія

**Хакасія**, **Рэспубліка Хакасія** — суб’ект Расійскай Федэрацыі. Размешчана на поўдні Усходняй Сібіры. Адміністрацыйны цэнтр — горад Абакан. Утворана 20 кастрычніка 1930 года як Хакаская аўтаномная акруга. У 1992 годзе пераназвана ў Рэспубліку Хакасію. Падзяляецца на 8 раёнаў. Уключае пяць гарадоў: Абакан, Чарнагорск, Саянагорск, Абаза, Сорск.

## Геаграфія 
Заходнюю частку займаюць усходнія схілы Кузнецкага Алатау (вышыня да 2178 м, гара Верхні Зуб) і Абаканскі хрыбет (вышыня да 1984 м); на поўдні і паўднёвым усходзе паўночныя адгор’і Заходняга Саяна (вышыня да 2930 м, гара Карагош). На ўсходзе Мінусінская і Чулыма-Енісейская катлавіны. Карысныя выкапні: каменны вугаль, жалезныя і медна-малібдэнавыя руды, золата, гіпс, мармур. Клімат рэзка кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −15 да −21 °C, ліпеня 17-20 °C. Ападкаў ад 300 мм у катлавінах да 700 мм у гарах. Галоўныя рэкі — Енісей (з прытокам Абакан), Том, Белы і Чорны Іюс (басейн ракі Об). Шматлікія азёры з прэснай вадой (Чорнае, Фыркал, Іткуль) і салёнай (Беле, Шыра). Глебы чарназёмныя, у гарах дзярнова-падзолістыя, горна-таежныя і горна-тундравыя. Стэпавая расліннасць катлавін змяняецца ў гарах хвойнымі (лістоўніца, кедр, хвоя, піхта) лясамі, горнымі тундрамі, альпійскімі і субальпійскімі лугамі. Пад лесам 40 % тэрыторыі. Запаведнікі Малы Абакан, Чазы, часткова Алтайскі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Саяногорск
Дняпроўска-Бугскі канал

**Дняпроўска-Бугскі канал**, **Мухавецкі канал**, **Каралеўскі канал** — канал, які злучае раку Мухавец (басейн Буга) з ракой Пінай (басейн Прыпяці). 

## Апісанне 
Пралягае ў Брэсцкім, Жабінкаўскім, Кобрынскім, Драгічынскім, Іванаўскім, Пінскім раёнах. Агульная даўжыня 196 км, штучная частка шляху (ад Кобрына да вёскі Дубае на Піне) 110 км. 

Вытокам канала ўмоўна лічыцца водападзельная лінія каля вёскі Селішча (у вусці Белаазёрскага канала), дзе вада цячэ па 2 кірункам — на захад і ўсход. Канал складаецца з 2 частак: адна належыць да Буга (даўжыня 52 км), другая — да Прыпяці (даўжыня 58 км). Праходзіць па плоскай, забалочанай раўніне, перасечанай старымі русламі і асушальнымі канавамі. Асноўная крыніца падачы вады — яе перакід з Прыпяці праз азёры Валянскае, Белае і Белаазерскі канал. 

Маецца 10 гідравузлоў, 14 вадаспускаў, 5 земляных плацін і 3 перапады. Канал не выходзіць да ракі Буг (у вусці Мухаўца створана плаціна для павышэння ўзроўню вады). Выкарыстоўваецца для перавозкі на баржах мінеральнай сыравіны і будаўнічых матэрыялаў.

## Гісторыя 
Будаўніцтва пачата ў 1775 годзе. Спачатку называўся Мухавецкім, затым Каралеўскім, з 1846 Дняпроўска-Бугскім. У 1837—1867 гадах праведзены гідратэхнічныя работы па паглыбленні канала, будаўніцтве плацін і каналаў з Арэхаўскага, Белага, Валянскага азёр. 

 план Дняпроўска-Бугскага воднага шляху]]
У XIX стагоддзі канал выкарыстоўваўся для лесасплаву і транзітнай транспарціроўкі грузаў на суднах. У пачатку XX стагоддзя з-за абмялення рэгулярнага судаходства не было. У 1942 канал рэканструявалі. У Вялікую Айчынную вайну гідразбудаванні былі разбураны, пасля вайна адноўлены і рэканструяваны. 

## Гл. таксама 
* Дняпроўска-Бугская аперацыя
* Абарона Дняпроўска-Бугскага канала

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Водны транспарт у Беларусі
Катэгорыя:Каналы Брэсцкай вобласці

Катэгорыя:Прытокі Мухаўца
Усуры

**Усу́ры** () — рака, прыток Амура, на мяжы Расіі і Кітая, і ў Прыморскім і Хабараўскім краях Расіі.

## Апісанне 
Даўжыня 897 км, вусце — рака Амур каля Хабараўска. Найбуйнейшыя прытокі — рэкі Арсеньеўка, Вялікая Усурка, Бікін, Хор (правыя ў Расіі, пачынаюцца ў гарах Сіхатэ-Алінь), Мулінг, Наёлі (левыя ў Кітаі), Сунгача (правы, цячэ па мяжы Расіі і Кітая). Усуры цячэ праз сяло Чугуеўка, гарадскі пасёлак Кіраўскі і горад Лесазаводск.

На рацэ Усуры знаходзіцца востраў Даманскі, вядомы па баявых дзеяннях за яго паміж СССР і Кітаем (1969).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі Прыморскага края
Катэгорыя:Рэкі Хабараўскага края
Катэгорыя:Рэкі Кітая
Катэгорыя:Прытокі Амура
Бярэзінская водная сістэма

]]
**Бярэзінская водная сістэма** — штучны водны шлях, які злучаў раку Бярэзіну (басейн Дняпра) з Улай (басейн Дзвіны). Даўжыня 162,1 км. Было 14 шлюзаў і паўшлюзаў, 4 бейшлоты. Эксплуатавалася пераважна ў XIX ст.

## Гісторыя 
Пабудавана ў 1797—1805 гадах (І. К. Герард, Ф. І. Герард, М. І. Фрэйганг, Я. Э. дэ Вітэ і Ф. П. Дэвалан). Рэканструявалася ў 1810—1812, 1823—1836, 1870—1880-х гадах. Прызначалася для вывазу сельгаспрадукцыі, сыравіны і лесу з Магілёўскай і Мінскай губерняў да Рыжскага порту. Першыя праекты злучэння Дняпра з Заходняй Дзвіной распрацаваны ў 1701 годзе, ідэя Бярэзінскага канала належыць шляхціцу Чацкаму (1794).

Бярэзінская водная сістэма ішла з Бярэзіны ад мястэчка Броды па Сергучоўскім канале (3 шлюзы; 8,7 км), рацэ Сергуч, азёрам Манец і Плаўна (злучаны каналам даўжынёй 4 км), Бярэзінскім канале (4 шлюзы; 7,6 км), возеры Бярэшча, рацэ Бярэшчы, Верабскім канале (2 шлюзы; 2,6 км), рацэ Эсе, 1-м Лепельскім канале (2 шлюзы; 8 км), Лепельскім возеры, 2-м Лепельскім канале (1 шлюз; 0,2 км), рацэ Уле, Чашніцкім канале (2 шлюзы; 1,2 км), зноў па рацэ Уле ў Заходнюю Дзвіну.

Да 1817 і з 1880-х гадоў па сістэме здзяйснялася суднаходства, у канцы XIX ст. штогод па сістэме перавозілі да 40—50 млн пудоў грузу. Канкурэнцыя чыгунак прычынілася заняпаду сістэмы ў пачатку XX ст. Тым не менш, яшчэ да 1941 года па частцы сістэмы сплаўлялі лес, але падчас 2-й сусветнай вайны шлюзы падарваны і каналы канчаткова заняпалі. Сплаў лесу спыніўся ў 1950 годзе.

## Сучасны стан 
У цяперашні час на Бярэзінскім канале захаваліся рэшткі гідратэхнічных збудаванняў, водападводы, вартаўнічыя будкі. Рэчышчы каналаў заглеіліся і змялелі. Для падтрымання гідралагічнага рэжыму на месцы старых плацін і шлюзаў збудаваны жалезабетонныя плаціны; у насыпах драўляныя вадазлівы заменены трубамі. 

Участак ад Бярэзіны да Плаўна знаходзіцца ў межах Бярэзінскага біясфернага запаведніка. Частка каналаў па-за запаведнікам  выкарыстоўваецца турыстамі — энтузіястамі падарожжаў па водных шляхах.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Каналы Беларусі
Катэгорыя:Басейн Дняпра
Катэгорыя:Басейн Заходняй Дзвіны