C/1995 O1 (Хейла — Бопа)

**Каме́та Хе́йла — Бо́па (C/1995 O1)** — доўгаперыядычная камета, якая стала, магчыма, самай «назіранай» каметай XX стагоддзя, і адной з самых яркіх за некалькі апошніх дзесяцігоддзяў. Яна была бачная няўзброеным вокам рэкордны тэрмін — 18 месяцаў, і гэта ў два разы больш за папярэдні рэкорд, устаноўлены Вялікай каметай 1811.

Камета была адкрыта 23 ліпеня 1995 г. на вельмі вялікай адлегласці ад Сонца (каля 7,2 а. а.). Гэта дазваляла меркаваць, што яна будзе даволі яркай і пры падлёце да Зямлі. І хоць яркасць камет вельмі цяжка прадказаць з якой-небудзь ступенню дакладнасці, гэтая камета апраўдала і перасягнула чаканні, калі прайшла перыгелій 1 красавіка 1997 г. Часам яе называюць «Вялікай каметай 1997».

З’яўленне каметы Хейла — Бопа таксама выклікала замяшанне сярод людзей, якога не назіралася доўгі час. Шырокую агалоску атрымалі чуткі, што за каметай ляціць карабель прышэльцаў. Гэтыя ж чуткі сталі штуршком да масавага самагубства сярод паслядоўнікаў новага рэлігійнага руху «Брама раю». Хейл правёў шмат соцень безвыніковых гадзін у пошуках камет, і каля свайго дома ў Нью-Мексіка ён назіраў за ўжо вядомымі каметамі, калі каля паўночы раптам наткнуўся на туманны аб’ект велічынёй 10,5m побач з шаравым зорным скопішчам M70 у сузор'і Стральца. Хейл спачатку ўстанавіў, што побач з гэтым скопішчам няма іншых аб’ектаў глыбокага космасу. Далей ён выявіў, што аб’ект прыкметна перамяшчаецца на фоне зорак (а значыць, знаходзіцца ў Сонечнай сістэме), і напісаў электронны ліст у Цэнтральнае бюро астранамічных тэлеграм, якое адсочвае астранамічныя адкрыцці.

У Бопа не было ўласнага тэлескопа. Ён быў на прыродзе са сваімі сябрамі каля Стэнфілда ў Арызоне, і назіраў зорныя скопішчы і галактыкі, калі ў акуляры тэлескопа, які належаў яго сябру, перад вачыма Томаса прамільгнула плямка святла. Зверыўшыся з эфемерыдамі вядомых аб’ектаў Сонечнай сістэмы, Боп зразумеў, што гэта плямка з’яўляецца новым аб’ектам, і паслаў тэлеграму туды ж, куды і Хейл.

Наступнай раніцай было пацверджана адкрыццё новай каметы, якой далі назву каметы Хейла — Бопа і абазначэнне C/1995 O1. Аб адкрыцці было абвешчана ў цыркуляры № 6187 Міжнароднага астранамічнага саюза. На час адкрыцця камета знаходзілася на адлегласці 7,1 а. а. ад Сонца.

Неўзабаве выявіліся больш раннія здымкі з каметай. Так, Тэрэнс Дзікінсан знайшоў камету на сваім здымку, зробленым 29 мая 1995 года, а Роберт Макнот — на здымку, зробленым 27 красавіка 1993 года, гэта значыць за два гады да адкрыцця каметы. У той час яе велічыня складала 18m, а адлегласць ад Сонца — 13,0 а. а..

Набліжаючыся да Сонца, камета Хейла — Бопа станавілася ўсё ярчэйшаю: у лютым яна дасягнула 2-й велічыні, і ўжо можна было адрозніць яе хвасты — блакітнаваты іонны, накіраваны ў процілеглы ад Сонца бок, і жаўтаватага адцення пылавы, выгнуты па арбіце каметы. Сонечнае зацьменне ва Усходняй Сібіры і Манголіі 9 сакавіка дазволіла ўбачыць камету днём. 23 сакавіка 1997 г. камета Хейла — Бопа падышла да Зямлі на мінімальную адлегласць — 1,315 а. а. (196,7 млн км).

Пры праходжанні перыгелія 1 красавіка 1997 г камета ўяўляла сабой ашаламляльнае відовішча. З сярэдняй велічынёй -0,7.

Камета Хейла — Бопа магла б быць яшчэ больш ўражальнаю. Калі б яна падышла на такую ж адлегласць да Зямлі, як гэта зрабіла камета Хякутакэ ў 1996 годзе (0,1 а. а.), яна перавысіла б па яркасці Венеру, дасягнуўшы -5-й зорнай велічыні.

## Камета аддаляецца 
Пасля праходжання перыгелія камета перамясцілася ў паўднёвую нябесную паўсферу, і яе яркасць стала слабець. Камета выглядала ўжо прыкметна не такою вялікаю для паўднёвых назіральнікаў, затое яны змаглі ўбачыць, як яе яркасць паступова спадае на працягу другой паловы 1997 года. Апошнія вядомыя назіранні каметы няўзброеным вокам адносяцца да снежня 1997 года, такім чынам, яна была бачнай на працягу каля 18 з паловай месяцаў. Гэты тэрмін пабіў папярэдні рэкорд у 9 месяцаў, устаноўлены Вялікай каметай 1811. Мяркуецца, што прычына незвычайна доўгай актыўнасці крыецца ў павольным астыванні гіганцкага ядра каметы.

Чакаецца, што камета будзе даступнай для назіранняў пры дапамозе вялікіх тэлескопаў прыкладна да 2020 года, пакуль яе яркасць не ўпадзе да 30m. Камета вернецца да Зямлі прыкладна ў 4390 годзе. Мяркуецца, што ў адным з наступных вяртанняў камета Хейла — Бопа мае 15 %-ы шанец стаць калясонечнай, і спародзіць новае сямейства камет, такое, як каметы Крэйца.

## Змены арбіты 
 (злева), каметы Хейла — Бопа (унізе, аранжавая лінія); светлавы дзень (жоўтая сфера), Мяжа ўдарнай хвалі (блакітная сфера); становішча «Вояджэра-1» (чырвоная стрэлка) і «Піянера-10» (зялёная стрэлка); пояс Койпера (шэрае кальцо); арбіта Плутона (маленькі нахілены эліпс унутры пояса Койпера) і Нептуна (найменшы эліпс)]]

Найбольш імаверна, што ў перадапошні раз камета праходзіла пэрыгелій каля 4200 гадоў таму. Яе арбіта амаль перпендыкулярная да плоскасці экліптыкі, таму блізка да планет яна падлятае вельмі рэдка. Але ў сакавіку 1996 года камета праляцела на адлегласці 0,77 а. а. ад Юпітэра — досыць блізка для таго, каб прыцягненне гэтай планеты паўплывала на яе арбіту.

Крыніца натрыю знаходзілася ўнутры галавы каметы, хоць і не ў самым ядры. Ёсць некалькі магчымых механізмаў утварэння такой крыніцы, напрыклад, сутыкненні паміж часціцамі пылу вакол ядра або «выцісканне» натрыю з гэтых часціц пад дзеяннем ультрафіялету. Пакуль яшчэ не зусім зразумела, які з механізмаў у большай ступені праяўляўся ў дадзеным выпадку.

У той час як пылавы хвост проста заставаўся ззаду каметы, апісваючы яе траекторыю, а іонны быў накіраваны прама ад Сонца, натрыевы хвост пралягаў паміж гэтымі двума. Гэта сведчыць аб тым, што атамы натрыю выкідваюць з галавы каметы пад ціскам святла.

### Лішак дэйтэрыя 
У каметы было выяўлена высокае ўтрыманне дэйтэрыю ў форме цяжкай вады: амаль у два разы большае, чым у зямных акіянах. Гэта азначае, што, хоць сутыкненні камет з Зямлёй маглі быць важнай крыніцай вады на планеце, яны не маглі быць адзінай крыніцай (канечне, калі падобная канцэнтрацыя характэрная для ўсіх камет).

Таксама была выяўлена наяўнасць дэйтэрыю ў складзе іншых злучэнняў вадароду. Суадносіны гэтых элементаў адрозніваліся ў розных структурах, таму астраномы выказалі здагадку, што льды каметы ўтвараліся не ў протапланетным дыску, а ў міжзорным воблаку. Тэарэтычныя мадэлі ўтварэння льдоў у туманнасці паказваюць, што камета Хейла — Бопа ўтварылася пры тэмпературы 25-45 К.

### Выяўленне аргону 
Камета Хейла — Бопа стала таксама першай каметай, у складзе якой выявілі газ аргон. Высакародныя газы хімічна інертныя і вельмі лятучыя, прычым розныя газы маюць розную тэмпературу кіпення. Апошняя ўласцівасць дапамагае пры адсочванні змянення тэмпературы каметных ільдоў. Так, крыптон выпараецца пры тэмпературы 116—120 K, і было выяўлена, што яго ўтрыманне ў каметы ніжэйшае ў 25 разоў у параўнанні з сонечным; наадварот, тэмпература сублімацыі аргону 35−40 K, і яго ўтрыманне ў параўнанні з сонечным вышэйшае, аднак у розныя моманты часу былі атрыманы розныя значэнні перыяду: ад  да . Накладанне кручэнняў з некалькімі перыядамі кажа пра тое, што ядро каметы мела больш чым адну вось кручэння.

Яшчэ адзін перыяд (названы «суперперыядам»), разлічаны па выкідах пылу з паверхні, аказаўся роўным 22 дням. А ў сакавіку 1997 года нечакана высветлілася, што ў прамежку з лютага па сакавік камета змяніла кірунак кручэння на процілеглы. Дакладныя прычыны падобных паводзін застаюцца загадкай, хоць падобна, што справа была ў моцных неперыядычных выкідах газу.

Палажэнні гэтай працы аспрэчваліся астраномамі-практыкамі, якія сцвярджалі, што нават здымкі каметы, зробленыя тэлескопам «Хабл» з высокім разрозненнем, не ўтрымліваюць слядоў падвойнага ядра. Акрамя таго, у выпадках камет з падвойным ядром, што назіраліся раней, яны нядоўга заставаліся стабільнымі: арбіта другаснага ядра лёгка парушалася пад дзеяннем гравітацыі Сонца і планет, раздзіраючы камету.

З дапамогай адаптыўнай оптыкі ў канцы 1997 — пачатку 1998 была паказана нейкая дваістасць ў свячэнні ядра каметы Хейла — Бопа. Праўда, нельга гарантаваць, што такі эфект узнікае менавіта з-за падвойнага ядра.

## Невытлумачальнае 
, ЗША.]]

Многімі народамі спрадвеку каметы лічацца дрэнным прадвесцем, на іх глядзяць з вялікім падазрэннем. Магчыма, з-за доўгага падлёту да свайго перыгелія, яго незвычайнага размаху і актыўнасці, а таксама выказванняў боязі, звязанай з поглядамі міленарызму аб маючым адбыцца надыходзе «Y2K» — года 2000, камета стала прадметам шматлікіх мудрагелістых чутак і тэорый.

### «Карабель прышэльцаў» 
У лістападзе 1996 астраном-аматар Чак Шрамек з Х'юстана (Тэхас, ЗША) зрабіў лічбавы (ПЗС) фотаздымак каметы, на якім можна было адрозніць расплывісты, злёгку падоўжаны аб’ект побач з ёй. Калі камп’ютарная праграма не змагла ідэнтыфікаваць такую зорку, Шрамек пазваніў на радыё Арта Бэла, каб паведаміць, што ён выявіў «сатурнападобны аб’ект», які рухаецца за каметай. НЛА-энтузіясты, у прыватнасці Картні Браўн, неўзабаве заключылі, што за каметай ляціць іншапланетны касмічны карабель. Некаторыя эксперты ў астранамічнай супольнасці заявілі, што гэты аб’ект не што іншае, як зорка 8,5 велічыні — SAO 141894 — якая не з’явілася ў камп’ютарнай праграме Шрамека з-за няправільных настроек карыстальніка. Гэты факт сапраўды пацвярджаецца, але напалову: зорка паблізу была, але яна была іншай зорнай велічыні. Акрамя таго, яны заявілі, што светлыя «прамяні», якія выходзяць з аб’екта пад вуглом 45 градусаў, былі вынікам раскладання святла, і далі некалькі выяў з падобным эфектам (хоць на іх здымках прамянёў было 4, а не 2).

Пазней Арт Бэл нават заявіў, што ў яго ёсць свой здымак аб’екта — ад ананімнага астрафізіка, які мае намер пацвердзіць гэта адкрыццё. Але астраномы Олівер Хейнат і Дэвід Толен з Гавайскага універсітэта адказалі, што прадстаўленая фатаграфія з’яўляецца змененай копіяй іх уласнага здымка каметы.

Некалькімі месяцамі пазней, у сакавіку 1997 года, рэлігійны культ, які называў сябе «Брама раю», абраў з’яўленне каметы як сігнал для масавага самагубства. Яны заявілі, што пакідаюць свае зямныя целы, каб здзейсніць падарожжа да карабля, рушачага за каметай.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
**Рускай мовай:**

* История открытия кометы Хейла — Боппа от Томаса Боппа
* 
* 
* 
* 
* 

**Англійскай мовай:**
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Каметы
Катэгорыя:Вялікія каметы
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1995 годзе