open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Балтрамеюс Вілянтас

**Балтрамеюс Вілянтас**, або **Барталамеус Вілент** (; , Літва — красавік/май , Кёнігсберг) — перакладчык лютэранскага «Enchiridion» на літоўскую мову (1579), пастар, аўтар рэлігійных гімнаў. Стрыечны брат літоўскага першадрукара Марцінаса Мажвідаса.

## Творчая дзейнасць 
)]]
Выдаў зборнік рэлігійных песень на літоўскай мове «Спевы хрысціянскія» («Giesmės krikščioniškos») у друкарні Іагана Даўбмана, якія дапоўніў двума песнямі ўласнага сачынення. Апроч таго, у другую частку ўключыў новыя пераклады псалмоў Абраомаса Кульвеціса, Аўгусцінаса Ёмантаса (*Augustinas Jomantas*) і інш. Арыгіналы зборніка «Спевы хрысціянскія» не захаваліся і вядомыя па факсімільных выданнях Юргіса Геруліса. Карыстаючыся перакладам Мажвідаса, нанова пераклаў з нямецкай на літоўскую малы Катэхізіс Марціна Лютэра «Энхірыдыён» (Katekizmas mažas, 1575; захавалася 2-е выд. 1579).

Пераклаў з лацінскай і польскай «Евангеллі і павучанні» («Evangelijas bei epistolas», 1579) — першы зборнік евангельскіх тэкстаў на літоўскай мове. У прысвячэнні герцагу Альбрэхту, апроч падзякі, змешчаны звесткі пра Мажвідаса і самога Вілентаса. «Евангеллі і павучанні» лічыцца найзначнейшым творам Вілентаса. Тэксты гэтага выдання чыталіся ў храмах Усходняй Прусіі да з'яўлення першага поўнага літоўскага Новага запавету (1701) і выкарыстоўваліся каталіцкай царквой у Літве. Ім карысталіся Ёнас Брэткунас, збольшага таксама Мікалоюс Даўкша, Ёнас Якнавічус (Jonas Juknavičius), жамойцкі біскуп Юзаф Арнульф Гедройц.

## Літаратура 
* *Дини П. У.* Балтийские языки. — М., 2002. — 544 с.
* Языки мира: Балтийские языки. — М.: Academia, 2006. 224 с.

Катэгорыя:Пісьменнікі Літвы
Катэгорыя:Літоўскамоўныя пісьменнікі
Ідэаграфічнае пісьмо

**ідэаграфічнае пісьмо** ( вобраз, паняцце і  пішу), адмена пісьма, у якой знак (**ідэаграма**) перадае значэнне аднаго слова, паняцця.

Ідэаграфічнае пісьмо развілася з  піктаграфічнага пісьма дзеля неабходнасці перадачы асобных паняццяў. Найстарэйшае вядомае ідэаграфічнае (іерагліфічнае) пісьмо ўзнікла ў Старажытным Егіпце каля 4 тыс. да н.э. (магчыма, каля 3200 да н.э.; : старажытнаегіпецкае пісьмо). Прыкладам сучаснага ідэаграфічнага (іерагліфічнага) пісьма з'яўляецца кітайскае пісьмо.

Паводле паходжання, ідэаграфічнымі з'яўляюцца і знакі для азначэння лікаў і матэматычных паняццяў, якія выкарыстоўваюцца ва ўсіх краінах свету незалежна ад прынятай пісьмовай сістэмы.

## Літаратура 
* . С.60—63.

Катэгорыя:Пісьменнасць
Складовае пісьмо

**Складовае пісьмо**, або **сілабічнае пісьмо** ( склад) — адмена пісьма, у якой знак прадстаўляе фанетычны склад. У параўнанні з ідэаграфічным пісьмом (на аснове якога склалася) мае меней знакаў, дакладней перадае фанетычную і граматычную структуру мовы.

Складовае пісьмо пачало фарміравацца ў 2 тыс. да н.э. на аснове ідэаграфічнага, калі знакамі таго пачалі азначацца замест цэлых словаў асобныя склады. Сучаснымі прыкладамі складовага пісьма з’яўляюцца індыйскае, японскае, карэйскае.

## Гл. таксама 
* піктаграфічнае пісьмо
* ідэаграфічнае пісьмо
* літарна-гукавое пісьмо

## Літаратура 
* . С.60—63.

Катэгорыя:Пісьменнасць
Катэгорыя:Фаналогія
Дрозд-піскун

**Дрозд-піскун**, **Дрозд-рабіннік** ці **Рабі́ннік** (*Turdus pilaris*) — пеўчая птушка сямейства драздовых атраду вераб'інападобных.

## Апісанне 
Даўжыня цела 12—18 см, маса 100—210 г. Галава і надхвосце папялістыя, спіна карычняватая, хвост чорна-буры. Бураватыя грудзі з мноствам цёмных рысак. Маладыя зверху аднатонна карычневыя. Голас: спеў зусім іншы, чым у астатніх драздоў — рыплівыя гукі і піскі, часта ў палёце. Асцерагае рэзкім «чак, чак, тррр», позыў «трр-тр-тртррр», у палёце — «сіі».

## Пашырэнне 
[250px|thumb|left|Дрозд-рабіннік у [Севастопальскі парк|Севастопальскім парку Мінска.]]
Пашыраны ў Еўразіі. Арэал: Паўночная і Цэнтральна-Усходняя Еўропа і Сібір да р. Алдан, на поўдні да Паўночнага Казахстана і воз. Байкал. У Беларусі пералётны від; у паўднёвых і цэнтральных раёнах часткова зімуе, асабліва ў гады, ураджайныя на ягады рабіны. Прылятае ў першай палове красавіка, адлятае ў кастрычніку.

Насяляе лясы з перавагай вольхаў і ясеню, а таксама групы прырэчных высокіх дрэў, акрамя таго, ускрайкі вільготных лясоў паблізу палёў і рачных далін; радзей — старыя паркі або групы елак пасярод лугоў, групы кустоў і дрэў сярод палёў, гарады і вёскі. У тундры залятае на поўнач ад межаў лясоў. У Скандынавіі даходзіць нават вышэй за 1000 м над у.м., займае скалістыя месцы, ахвотна на тэрыторыях з кустамі і ядлоўцам.

Месца зімовак у межах гнездавога арэала, а таксама Каўказ, Малая Азія, Блізкі Усход, раён Персідскага заліва, Паўночная Афрыка.

## Асаблівасці біялогіі 
[250px|thumb|left|Дрозд-рабіннік перад акном у [Наваполацку.]]
Корміцца ягадамі рабіны, маліны, каліны, ажыны.

Гняздо адзіночнае або ў рэдкай калоніі; ладзіць яго на бакавой галіне высокага дрэва, над зямлёй, на зямлі або ў паглыбленні сярод скал. Знешняя частка з сухіх лістоў і травы, карэньчыкаў, унутраная — з гліны, глею і прымесі пяску. Высцілка з сухой травы і нешматлікіх карэньчыкаў. Дыяметр 15-20 см.

Яйкі (звычайна 5-6, зрэдку 3-7) з даволі выразна завостраным вузейшым канцом, светла-блакітныя або блакітнавата-зялёныя; з вельмі дробнымі чырвона-карычневымі ці ржавымі плямкамі, згушчанымі на шырэйшым канцы. Памеры: 28,5 х 21,0 мм. Адкладвае двойчы за год.

## У кулінарыі 
Даўней масава лавілі сіламі. Мяса лічыцца самым смачным ўвосень, калі птушкі сілкуюцца пераважна «ягадамі» ядлоўцу і набываюць спецыфічны смак і водар, якія раней высока цаніліся шляхецкімі гурманамі (польская назва — *kwiczoły*). Кнігі XIX ст. змяшчалі парады, як карміць куранят ядлоўцам такім чынам, каб яны набылі смак рабінніка.

Найлепш смакуюць печанымі, з укладзенымі ў брушную поласць птушкі кавалкамі масла, змяшанага са здробненымі «ягадамі» ядлоўцу. Падавалі таксама халоднымі ў жэле. На зіму рабіннікаў кансервавалі (пасля папярэдняга запякання) гэтаксама як іншых дробных птушак — рабчыкаў, бакасаў, амялушак, перапёлак, вымаючы грудныя косткі разам з вантробамі праз спіну, і начыняючы фаршам з працёртай булкі і сала.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* ptushki.org 

Катэгорыя:Драздовыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Транята

**Траня́та** (каля 1210 — ) — князь жамойцкі (?—1264), вялікі князь літоўскі (1263—1264).

## Біяграфічныя звесткі 
Паводле пазнейшых крыніц Транята быў пляменнікам Міндоўга — сынам яго сястры і жамойцкага князя Эрдзівіла. Упершыню згадваецца пад 1260—1261 гадамі ў Лівонскай старэйшай рыфмаванай хроніцы, калі пад яго кіраўніцтвам Жамойць скінула ўладу немцаў, якім гэтыя землі перадаў Міндоўг. Пасля паўстання Транята прапанаваў Міндоўгу вярхоўную ўладу над Жамойцю, але з умовай, каб апошні адмовіўся ад хрышчэння і ўзначаліў барацьбу супраць немцаў. Міндоўг пагадзіўся, але Транята не жадаў страты сваёй ўлады і ў 1263 быў адным з арганізатараў забойства Міндоўга, пасля чаго заняў вялікакняскі сталец. Полацкі князь Таўцівіл лічыў свае правы на сталец больш важкімі і хацеў забіць Траняту, але праз здраду аднаго з полацкіх баяр сам быў забіты. Праз кароткі час Транята быў забіты змоўшчыкамі — колішнімі слугамі Міндоўга.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Князі жамойцкія
Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя
Парбус (князь літоўскі)

**Парбус**, **Parnaus**, **Parbusse de Nere** (, **Parnužis*) — адзін з малодшых літоўскіх князёў, давераная асоба караля Міндоўга. У ліпені 1251 года ўзначальваў пасольства Міндоўга да Папы Рымскага Інакенція IV. 

Напэўна, Парбус згадваецца як *Parbusse de Nere* сярод сведак граматы караля Міндоўга (каля 1260), якую некаторыя даследчыкі лічаць падробленай, што не змяншае значнасці звестак, бо фальшуючы грамату сучаснікі не сталі б пазначаць у ёй несапраўдных сведак. 

«*Myndowe dei gracia Rex Lettowie universis cristi fidelibus presentes litteras inspecturis.... Huius autem donacionis testes sunt. Venerabilis dominus Culmensis Episcopus et magister Andreas Fratrum predictorum ac Fratres sui. Langwinus sororius noster. Lygeyke Schabbe. Bixe. Bune. nostri Barones et consangwinei. **Parbusse de Nere**. Gerdine de Nailse. Vege. Veseyele. Ibid. et Parbusse junior. De Fratribus predicatoribus Frater Syndarinus. de Fratribus minoribus Frater Adolphus et sui socii. et alii quam plures fidedigni. qui omnes simul et semel dicte donacioni nostre a nobis provide facte Magistro et Fratribus. ac eorum successoribus supradictis fuerunt vocati ad hoc in testimonium premissoruni. Datum Lettowie in Curia nostra anno domini Millesimo Ducentesimo Sexagesimo. In medio Mensis Junii.*»

Праз гэтую згадку некаторыя даследчыкі лічаць Парбуса князем Нерыса, быццам тоеснага *Nere*, але звестак пра сам Нерыс вельмі мала, каб меркаванні былі пэўнымі.

Катэгорыя:Князі літоўскія
Катэгорыя:Асобы
Слова

**Слова** — адзінка мовы, фанетычна і граматычна аформленая, якая мае пэўны сэнс і аднолькава разумеецца супольнасцю людзей, аб'яднаных у адзін этнас. Як адзінка мовы, слова не ствараецца ў працэсе зносін, а выкарыстоўваецца, узнаўляецца як гатовае.

Слова мае свае сталыя прыметы; яно характарызуецца ўстойлівай фанетычнай аформленасцю, наяўнасцю аднаго (асноўнага) націску (: націскная дублетнасць у беларускай мове), гукавой непранікальнасцю (немагчымасцю ўставіць у сярэдзіну аднаго слова іншае). Устойлівасць слова выяўляецца ў пастаянстве гукавога складу, марфемнай будовы і значэння. Ізаляванасць слова як назвы і носьбіта цэласнага значэння выяўляецца ў магчымасці вычленіць яго з кантэксту.

Словы выконваюць *намінатыўную* (назыўную) функцыю ў мове, называючы прадметы, з'явы, дзеянні, прыметы або выражаюць розныя адносіны паміж імі, і такім чынам служаць сродкам фарміравання і выказвання думкі. Таму ў мове пераважаюць *самастойныя* (паўназначныя) словы (назоўнікі, прыметнікі, лічэбнікі, займеннікі, дзеясловы, прыслоўі). З іншага боку, *службовыя* словы (прыназоўнікі, злучнікі, часціцы) не выконваюць намінатыўнай функцыі і не маюць лексічнага значэння, а толькі звязваюць словы ў словазлучэнні і сказы, надаюць словам або сказам пэўныя сэнсавыя, мадальныя і эмацыянальныя адценні.

Разам з *назыўным*, слова можа мець і *экспрэсіўна-ацэначнае* значэнне, даючы ацэнку прадметам, з'явам, прыметам, дзеянням, і такім чынам выражаць пачуцці, эмоцыі, адчуванні ўдзельніка моўных зносін, паказваць яго адносіны да выказанай думкі ці ўспрынятай інфармацыі.

## Гл. таксама 
* Корань
* Красворд

## Літаратура 
* .С.103,104.

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Пісьменнасць
Катэгорыя:Мова
Катэгорыя:Словы
Харызматычны рух

**Харызматычны рух** ( — ад  — дар, здольнасць) — плынь у хрысціянстве.

## Апісанне 
Харызматычны рух уяўляе сабой аўтаномныя рэлігійныя грамады, аб’яднаныя агульнымі ідэямі, метадамі праведзення рэлігійных цэрымоній. Сярод назваў харызматычных грамад сустракаюцца «Слова жыцця», «Жывая вада», «Жывая вера», «Новае жыццё», «Жывой раднік», «Слова істіны», «Царква новага пакалення», «Царква жывога Бога», «Царква Завета», «Церковь праслаўлення», «Справа веры», «Раса», «Благадаць», «Царква любові Хрыста», «Царква Ісуса Хрыста», «Царква Полнага Евангелля», розныя «Хрысціянскія цэнтры» и г. д.

Харызматычны рух развіўся на базе традыцыйнага пяцідзясятніцтва.

## Гл. таксама 
* Пяцідзясятнікі
* Кансерватызм у хрысціянстве
* Лібералізм у хрысціянстве
* Харызма
* Харызматычны культ
* Харызматычны лідар

Катэгорыя:Харызматы
Шчупакі

**Шчупакі** () — род прэснаводных рыб сямейства шчупаковых (*Esocidae*).

## Віды 
* Esox americanus
* Шчупак звычайны
* Esox masquinongy
* Esox niger
* Esox reichertii

Катэгорыя:Шчупаковыя
Манастыр

[thumb|[Сінайскі манастыр — адзін з найстаражытнейшых бесперапынна дзеючых хрысціянскіх манастыроў у свеце]]
**Манасты́р**, **кля́штар** ( «келля пустэльніка», ) — рэлігійная суполка манахаў ці манашак у хрысціянстве (апроч пратэстантызму), індуізме, будызме, ісламе.

**Таксама:** тэрыторыя, храм і ўсе будынкі, якія належаць такой суполцы. Манастыры маюць свае падвор’і, дзе вернікі займаюцца гаспадарчай і прамысловай дзейнасцю. Манастыры падзяляюцца на мужчынскія і жаночыя.

У Старажытным Егіпце існавалі з сярэдзіны 1 тыс. да н.э. (культ Серапіса), у Індыі — з 2—1 тыс. да н.э.

У Рымскай імперыі хрысціянскі манаскі рух распаўсюдзіўся з IV ст. (: кіновія). Першы хрысціянскі манастыр быў заснаваны Пахоміем на востраве на рацэ Ніл. Неўзабаве з’явіліся і жаночыя манастыры. Манастыры хутка распаўсюдзіліся, асабліва ва ўсходніх абласцях, і пачаткова, да Халкідонскага сабора (V ст.) існавалі незалежна ад біскупаў адпаведных епархій. У VI ст. ва Ўсходняй Рымскай імперыі было забаронена і пустэльніцтва.

## У Беларусі 
[thumb|220px|[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў на малюнку Н. Орды]]

Каталіцкія манастыры ў ВКЛ узніклі неўзабаве пасля хрышчэння Літвы (1387) і былі тады нешматлікімі. Крыніцы даюць пра іх часам супярэчлівыя звесткі. Найболей старажытныя: францысканцаў у Пінску (1396) і Ашмянах (1505), аўгусцінцаў у Быстрыцы (цяпер Астравецкі раён), Брэсце і Гродне (заснаваны Вітаўтам), бернардзінцаў у Вільні (1471), Гродне і Полацку (1498). Большасць іх заснавана ў перыяд Контррэфармацыі, іх фундатарамі былі каралі Рэчы Паспалітай, магнаты (Сапегі, Глябовічы, Радзівілы, Пацы і іншыя), шляхта.

## Гл. таксама 
* Дарміторыум
* Рэфекторый
* Ордэн Базыльян
* Манаства

## Літаратура 
* От общины к церкви: (О формировании христианской церкви) / Свенцицкая И. С. — Москва: Политиздат, 1985. — С. 122,123. — 224 с.
Старка

**Старка** — традыцыйны старапольскі алкагольны напой. Гарэлка з чыстага жытнёвага спірту, вытрыманая ў дубовых бочках на працягу 5—10 гадоў. Мае светлабронзавы колер, падобны да віскі.

Польскія Старкі *(«Starka 10 letnia», «Starka Piastowska», «Starka Banquet», «Starka 50 letnia»)* ад кампаніі Polmos Szczecin вырабляецца па старадаўняй тэхналогіі і атрымліваецца шляхам працяглай (ад 10 да 50 гадоў) вытрымкі нерэктыфікаваных жытніх спіртоў ў дубовых бочках з-пад партвейна з даданнем яблыневага і грушавага лісця. Таксама для вытрымкі важным з’яўляецца стабільна нізкая тэмпература (12 градусаў), для гэтага бочкі змяшчаюць у скляпы з адпаведны мікракліматам. Першая Старка гэтага завода была залітая ў 1947 годзе, у продаж паступіла ў 1955 годзе. З-за сусветнага фінансавага крызісу кампанія Polmos Szczecin апынулася на мяжы банкруцтва і цалкам магчыма, што вытворчасць традыцыйнай Старкі спыніцца.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Алкагольныя напоі
Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Польская кухня
Судак звычайны

**Судак** (*Sander lucioperca*) — від драпежных прамянёвапёрых рыб сямейства .

## Апісанне 
Даўжыня звычайна 50—80 (часам да 120) см, маса 2—8 (часам да 20) кг. Цела прадаўгаватае, сціснутае з бакоў, рыла завостранае, глотка невялікая; на сківіцах, акрамя дробных зубоў, моцныя іклы. Луска дробная, заходзіць на шчэлепныя накрыўкі. Спіна і бакі зеленавата-шэрыя, бруха белае. Па баках 8—12 бурых плямін, якія зліваюцца ў папярочныя палосы. Спінных плаўнікоў 2, пярэдні з калючымі прамянямі; грудныя і брушныя — збліжаны.

## Пашырэнне 
 СССР.]]
Пашыраны ў вадаёмах басейнаў Балтыйскага, Чорнага і Каспійскага мораў. Адрозніваюць аселую (туводную) форму і паўпрахадную, якая жыве ў саланаватых водах паўднёвых мораў, а на нераст падымаецца ў рэкі. У Беларусі водзіцца ў невялікай колькасці ў буйных рэках і многіх чыстых азёрах. Штучна зарыбляюць прамысловыя вадаёмы.

Трымаецца пераважна на глыбокіх, чыстых месцах з пясчаным або камяніста-галечнікавым грунтам каля дна. Патрабавальны да кіслароднага рэжыму, дрэнна пераносіць забруджванне вады.

## Асаблівасці біялогіі 
Драпежнік, корміцца рыбай (пераважна плоткай, верхаводкай і інш.), ракамі, жабамі.

Полавая спеласць у 3—4 гады, у самцоў на год раней за самак. Адкладванне ікры аднаразовае ў маі — чарвені, пасля зыходу паводкі, пры тэмпературы 15—16 °C, на мелкаводдзі. Нерастуе парамі, на працягу 2 сутак самец клапоціцца аб кладцы, якая адкладваецца ў гнёзды на розны субстрат. Плоднасць 100—700 тыс. ікрынак.

Мае хуткія тэмпы росту, сяголеткі пад восень дасягаюць даўжыні 10—15 см.

## Промысел і выкарыстанне 
Каштоўная прамысловая рыба. Аб’ект таварнага і аматарскага рыбалоўства.

Мяса белае, нятлустае, далікатнае, без дробных костак, з высокімі смакавымі вартасцямі. Утрымлівае 19 % бялкоў, 1 % тлушчу, добра засвойваецца. У рэстаранах сучаснай Беларусі — адна з найбольш папулярных рыб (пераважна завозіцца). Прадаецца ў свежым, марожаным выглядзе і ў кансервах.

Існуе велізарная колькасць рэцэптаў прыгатавання, як гарачага, так і халоднага: смажаць (у тым ліку шашлыкі), вараць, запякаюць, тушаць у малацэ з цыбуляй, гатуюць пад маянэзам, у жэле, гатуюць галубцы і г.д. Асабліва смачныя заліўныя з судака. Вельмі складаная тэхналогія судака «па-Радзівілаўску» (адна з самых складаных страў літоўска-беларускай кухні). Скрэбці судака належыць асцярожна, бо ў плаўніках і жаберных вечках маюцца вострыя калючкі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Акунёвыя
Катэгорыя:Прэснаводныя рыбы
Катэгорыя:Рыбы Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Прамысловая рыба
Катэгорыя:Жывёлы на марках
Скаловія

**Скаловія** (*Scalowia*, *Schalowenу*) — пруская зямля населеная племям скалваў ці скаловаў (*Scalowite*). 

Знаходзілася на ўсходзе Прусіі, ляжала па абодвух берагах р. Нёман у ніжнім яго цячэнні, у басейне р. Нёмана і Прэгеля і па беразе Куршскага заліва. На ўсходзе да Скаловіі адносіліся таксама землі ніжняга цячэння р. Юры да вусця р. Мітавы і Нёмана. Цэнтрам Скаловіі, верагодна, была Раганіта (цяпер г. Неман).

Назва, верагодна, з'яўляецца азначэннем лесу, часам яе таксама выводзяць да назвы невядомай р. Скальве-Скальва або да  — блукаць. Адзначаная таксама форма *Scalwo*. Гледзячы на археалагічныя матэрыялы, скалвы былі роднасныя куршам — і першыя, і другія пасля ўвайшлі ў склад літоўскай і латышскай народнасцяў.

Катэгорыя:Прусія
Гародня

* **Гародня** — прамавугольны зруб з бярвення ці брусоў, тып абарончага збудавання ў Х—ХVІІІ стст.
* **Гародня** — паэтычна-літаратурная назва горада Гродна.
* Алесь Гародня (Аляксандр Эраставіч Функ; 1899—1944) — беларускі празаік, крытык, рэдактар.

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Гародня — вёска ў Аршанскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Гародня — вёска ў Магілёўскім раёне

### Украіна 
* Гарадня ці Гародня — горад у Чарнігаўскай вобласці
Старажытная Прусія

**Прусія** () — гістарычная вобласць колішняга заходнебалцкага племя прусаў, знаходзілася на паўднёва-заходнім узбярэжжы Балтыйскага мора на тэрыторыі цяперашняй Калінінградскай вобласці Расіі і Вармінска-Мазурскага ваяводства Польшчы.

Паводле «Хронікі Прускай зямлі», у складзе Прусіі было 11 частак:
* Любавія, якая раней уключала і пазнейшую Кульмскую зямлю 
* Памезанія
* Пагезанія
* Вармія
* Натангія
* Самбія
* Надровія
* Скаловія
* Судавія, на Русі вядомая як *Ятвезь*, у Польшчы як *Палексанія*, у Літве як *Дайнава*
* Галіндыя
* Бартыя, уключала *Вялікую Бартыю* і *Малую Бартыю*

Магчыма, не ўсе гэтыя землі напраўдзе адносіліся да Прусіі, а прычынай іх уключэння ў быў прывілей на Прусію, які Тэўтонскі ордэн меў ад імператара Свяшчэннай Рымскай і таму назваў Прусіяй як мага больш зямляў.

Катэгорыя:Прусія
Шалбан Валер’евіч Кара-оал

**Шалба́н Вале́р’евіч Кара-о́ал** (; нар. 18 ліпеня 1966, Чадураа, Улуг-Хемскі кажуун, Тувінская АССР, СССР) — Кіраўнік Рэспублікі Тыва з 6 красавіка 2007 года па 7 красавіка 2021 года. Член Вышэйшага савета партыі «Адзіная Расія». Кандыдат эканамічных навук. Працаваў старшынёй Вярхоўнага Хурала Тувы, членам Савета Федэрацыі (1998—2002), намеснікам старшыні ўрада Тувы (2002—2006), дэпутатам Вярхоўнага Хурала (2006—2007).

Дзейсны дзяржаўны дарадца Рэспублікі Тыва 1 класу. Валодае нямецкай мовай.
[thumb|250px|Кіраўнікі [Тыва|Тывы, Краснаярскага края, Хакасіі і паўнамоцны прадстаўнік Презідэнта РФ в СФО: **Шалбан Кара-оал**, Аляксандр Ус, Віктар Зімін и Сяргей Мяняйла на КЭФ-2018]]

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі
Катэгорыя:Постаці Тывы
Катэгорыя:Палітыкі Расіі
Віня-Пых (кніга)

**«Віня-Пых»**, **«Віні-Пух»** () — першая кніга прыгод мядведзіка Віня-Пыха, аўтарства A. A. Мілна (1926). Працяг прыгод у кніжцы «*Пыхаў Закуток*».

## Гісторыя 
Некаторыя часткі кнігі былі папярэдне надрукаваны ў форме апавяданняў. Першая частка, напрыклад, была адаптавана з апавядання «Падазроныя Пчолы», апублікаванага ў London Evening News, у час Божага Нараджэння 1925 г.

## Пераклады 
Кніга была перакладзена на больш чым 30 моў, у тым ліку, на лацінскую і эсперанта. На беларускай мове кніга была надрукавана ў 2007 годзе (перакладзена ў 2003 годзе).

Аўдыёкніга з беларускім перакладам выйшла ў 2022 годзе, у выдавецтве Кніжны Воз. Ролі агучылі Андрэй Дробыш, Алег Гарбуз (Віня-Пых), Крысціна Дробыш, Андрэй Мілюхін (апавядальнік, Парсючок, Іа).

## Беларускія пераклады 
* Віня-Пых / Перакладчык: Віталь Воранаў. — Познань, «Белы крумкач» 2007. — 128 с.
* Аўдыёкніга, «Кніжны Воз», 2022.

## Змест 
# *У якой мы знаёмімся з Віня-Пыхам і грамадкай Пчол, і тут акурат пачынаюцца ўсе прыгоды*
# *У якой Пых ідзе ў госці і захрасае ў дзірцы*
# *У якой Пых і Парсючок пайшлі на паляванне і ледзь не злавілі Лыску*
# *У якой Вослік Іа губляе хвост, а Пых ягоны хвост знаходзіць*
# *У якой Парсючок сустракае Мамантука*
# *У якой Іа святкуе свой Дзень Нараджэння і атрымлівае два падарункі*
# *У якой Кенга і Малеча Ру з’яўляюцца ў Лесе, а Парсючку даюць лазню*
# *У якой Крыштусь Родзька вядзе палярную Экспедыцыю на Паўночнае Канцавоссе*
# *У якой Парсючок цалкам акружаны вадою*
# *У якой Крыштусь Родзька ладзіць мерапрыемства ў гонар Пыха, а пасля мы ўсе развітваемся*

## Цытаты 
Спярша ён падумаў: «Гэтае бзыканне мусіць нешта азначаць. Так не бывае, каб нейкае бзыканне гудзела і бзыкала проста так, з ніадкуль. Калі я чую бзыканне, значыць, хтосьці бзыкае, а дзеля таго, каб бзыкаць, наколькі я разумею, трэба быць пчалой».

## Спасылкі 
* Аўтарскі пераклад Воранава на беларускую мову 

Катэгорыя:Дзіцячая літаратура
Катэгорыя:Літаратурныя персанажы
Катэгорыя:Кнігі пра Віня-Пыха
Рабіннік (значэнні)

*  — від птушак атрада вераб’іных
*  — род раслін сямейства Ружавых
* народная назва віду
Літарна-гукавое пісьмо

**Літарна-гукавое пісьмо**, або **фанаграфічнае пісьмо** — разнавіднасць пісьма, у якой знак (літара) прадстаўляе асобны гук. Ідэальна збудаванае фанаграфічнае пісьмо ўлучае столькі літар, колькі гукаў у мове, і дакладна перадае ў напісаным гукавы склад кожнага слова. Трыма асноўнымі бакамі літарна-гукавога пісьма з’яўляюцца графіка, арфаграфія і алфавіт.

Літарна-гукавое пісьмо мае вялікія перавагі над усімі іншымі адменамі з прычыны ўласнай прастаты, меншай колькасці знакаў і лёгкасці перадачы граматычных форм словаў. Пры выкарыстанні такога пісьма спрашчаецца працэс авалодання чытаннем і пісаннем.

Найстарэйшае вядомае літарна-гукавое пісьмо ўзнікла на ўзбярэжжы Міжземнага мора ў Фінікіі каля 1600 г. да н.э. У сучасным свеце найбольш распаўсюджаныя сістэмы пісьма, заснаваныя на лацінскім, арабскім і кірылаўскім алфавітах.

## Гл. таксама 
* Піктаграфічнае пісьмо
* Ідэаграфічнае пісьмо
* Складовае пісьмо

## Літаратура 
* . С.60—63.

Катэгорыя:Пісьменнасць
Янг Вівіян

**Міцітаігімімене Янг Вівіян** (; нар. 1935) — дзеючы прэм’ер-міністр ціхаакіянскай дзяржавы Ніуэ. Член Народную партыю Ніуэ, ён на выбарах 2002 года нанёс паразу прэм’ер-міністру краіны Сані Лакатані. Вівіян раней таксама быў прэм’ерам на працягу кароткага перыяду з 12 снежня 1992 па 9 сакавіка 1993 год, адразу пасля смерці Роберта Рэкса.

Акрамя таго, Вівіян працаваў генеральным сакратаром Ціхаакіянскай супольнасці з 1979 да 1982 год. Перавыбраны ў парламент на безальтэрнатыўнай аснове ў красавіку 2005 года.

Акрамя пасады прэм’ер-міністра, займае пасаду міністра аховы здароўя краіны.

Катэгорыя:Прэм'ер-міністры Ніуэ
Катэгорыя:Новая Зеландыя
Тэакратыя

**Тэакратыя** (ад  — бог і  — улада) — форма праўлення, дзе вярхоўная ўлада ажыццяўляецца рэлігійнымі лідэрамі або інстытутамі.

Існуе некалькі формаў тэакратычнага праўлення, сярод якіх можна вылучыць тэакратычную рэспубліку і манархію.

## Характарыстыка тэакратычнага праўлення 
* Законы краіны грунтуюцца на рэлігійных тэкстах і прынцыпах.
* Палітычная ўлада легітымізуецца верай у боскае паходжанне гэтай улады.

## Прыклады тэакратычных дзяржаў 
* Ватыкан — абсалютная тэакратычная манархія. Кіраўнік дзяржавы — Папа Рымскі — аднаасобна мае ўсю заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўладу.
* Саудаўская Аравія — абсалютная тэакратычная манархія. Улада ў краіне (і свецкая, і духоўная) належыць каралю і больш нікім не абмежавана. Ролю Канстытуцыі ў дзяржаве выконвае свяшчэнная кніга мусульман — Каран.
* Іран — ісламская рэспубліка. Аснова сістэмы — ідэя, што краінай павінен кіраваць самы мудры знаўца ісламу. Асноўная ўлада ў Іране сканцэнтравана ў руках Вышэйшага кіраўніка (рахбара). Рахбар абіраецца на пажыццёвы тэрмін спецыяльным органам — Асамблеяй (або саветам) экспертаў. Яна складаецца з 88 рэлігійных дзеячаў. Іх, у сваю чаргу, выбіраюць грамадзяне на прамых выбарах тэрмінам на восем гадоў. Тэарэтычна Савет экспертаў ажыццяўляе нагляд за дзейнасцю рахбара, можа аспрэчыць яго рашэнні і нават зняць яго з пасады, але ў гісторыі Ірана такіх прэцэдэнтаў яшчэ не было.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Формы дзяржавы
Катэгорыя:Рэлігія
Катэгорыя:Рэлігія і палітыка
Хімачал-Прадэш

**Хімачал-Прадэш** ( з хіндзі: «*краіна заснежаных гор*») — штат на поўначы Індыі. Гранічыць са штатамі Джаму і Кашмір на поўначы, Пенджаб на захадзе і паўднёвым захадзе, Хар’яна і Утар-Прадэш на поўдні, Утаракханд на паўднёвым усходзе, з Кітаем (Тыбет) на ўсходзе. Займае 17-е месца сярод штатаў па плошчы (55 673 км²) і 20-е па насельніцтву (6 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Шымла, некалі — летняя сталіца Брытанскай Індыі.

## Эканоміка 
Адзін з багацейшых штатаў Індыі, пастаўшчык гідраэлектраэнергіі для Дэлі, Пенджаба і Раджастхана. 45 % ВУП дае сельская гаспадарка, у якой занята больш за 70 % працоўных. Вырошчваюць пшаніцу, рыс, ячмень, кукурузу. ВУП штата складае каля 6 млрд долараў ЗША (2006), штогадовы эканамічны рост каля 10 %.

## Насельніцтва 
95 % насельніцтва — індуісты (найвялікшая прапорцыя ў Індыі), 2 % — мусульмане.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Урад штата
Гэй, славяне

**«Гэй, славяне»** (спачатку **«Гэй, славакі»**): песня гімнавага ладу на словы Самуэля Тамашыка (1834) і на музыку «Мазуркі Дамброўскага», але з павольнейшым тэмпам.

Словы песні былі складзены пад назвай «Гэй, славакі», і заклікалі славакаў (а пазней, усіх славян) да патрыятызму і пашаны да роднай мовы.

С. Тамашык, тады студэнт, напісаў словы песні аднойчы ўвечары, 2 лістапада 1834, калі пад уражаннем перавагі нямецкай мовы над чэшскай на вуліцах Прагі — «пярліны заходне-славянскага свету» быў поўны песімізму адносна будучыні чэшскай і славацкай культуры. Узгадка пра «Мазурку Дамброўскага» натхніла Тамашыка, і ён вельмі хутка склаў верш таго ж памеру, і з тым жа сэнсам пачатковых радкоў: *«Гэй, славакі // Яшчэ наша славацкая мова жыве»*.

Песня хутка набыла папулярнасць у колах славянскіх актывістаў 2-й пал. 19—пач. 20 ст., асабліва ў славянскіх землях Аўстра-Венгрыі. Між іншым, яна была гімнам арганізацыі «Сокал», і выконвалася сабранымі на адкрыцці помніка славенскаму паэту Францэ Прэшэрэну (1905). У Венгрыі яна доўгі час была забаронена. Фактычна, песня стала неафіцыйным гімнам тагачаснага панславянскага руху, і заставалася папулярнай і ў міжваенны перыяд.

У Славакіі песня амаль заўсёды лічылася неафіцыйным гімнам, асабліва ў часы распаду Аўстра-Венгрыі, Славацкай рэспублікі (1939—1945), і пасля атрымання незалежнасці (1993). Аднак, песня ніколі не была афіцыйным гімнам Славакіі.

У Югаславіі песню выбралі на ролю музычнага нацыянальнага сімвалу кіраўнікі цітаўскага руху супраціўлення AVNOJ, а пасля 1945, і скасавання старога гімну, яна была неафіцыйным гімнам у перыяд да 1977, калі ніякага афіцыйнага гімну Югаславіі не існавала. Пасля 1977 песня была зацверджана як афіцыйны гімн Югаславіі, пасля распаду Югаславіі (1991—1992) заставалася гімнам федэрацыі Сербіі і і Чарнагорыі, а пасля канчатковага распаду федэрацыі (2006) песня не з'яўляецца гімнам аніводнай дзяржавы.

## Версіі розных славянскіх моў 
## Гл. таксама 
* Панславізм
* Славяне
* Марш Дамброўскага

## Спасылкі 
* Запіс на сербскахарвацкай 
* Запіс на македонскай 
* Запіс на славенскай 
* Запіс на славацкай
* Hej, slovaci! - The Slovak Anthem // 50th Anniversary of the 19th Regular Convention of National Slovak Society. Youngstown, Mahoning County, Ohio.  August 5-10, 1946. — http://www.iarelative.com/nss1946/slovaci.htm(http://www.iarelative.com/nss1946/slovaci.htm) .

Катэгорыя:Славяне
Катэгорыя:Панславізм
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Югаславіі
Катэгорыя:Сербія і Чарнагорыя
Катэгорыя:Першая Славацкая Рэспубліка
Катэгорыя:Песні 1834 года
Катэгорыя:Былыя гімны
Джхаркханд

**Джхаркханд** () — штат на ўсходзе Індыі. Гранічыць са штатамі Біхар на поўначы, Утар-Прадэш і Чхатысгарх на захадзе, Арыса на поўдні і Заходняя Бенгалія на ўсходзе. Займае 15-е месца сярод штатаў па плошчы (79 700 км²) і 13-е па насельніцтву (26,9 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Ранчы.

## Гісторыя 
Выдзелены ў 2000 годзе са складу штата Біхар.

## Эканоміка 
Адзін з найбольш прамыслова развітых штатаў краіны: чорная металургія, цяжкае машынабудаванне, хімічная прамысловасць. Штат багаты мінеральнымі і ляснымі рэсурсамі: тут здабываюць уран, жалеза, медзь, баксіты, марганец, хром, торый, золата, серабро і інш.

ВУП штата — 14 млрд долл. ЗША (2004).

## Насельніцтва 
82 % насельніцтва — індуісты, 14 % — мусульмане, 4 % — хрысціяне. Асноўныя мовы — хіндзі і англійская, значная частка насельніцтва гаворыць па-бенгальску. Буйныя гарады: Дханбад.

## Вядомыя асобы 
* Д. Дарэл (1925—1995) — брытанскі натураліст, навуковец-заолаг, пісьменнік, заснавальнік заапарка на Джэрсі і Фонду аховы дзікай прыроды

## Спасылкі 
* Урад штата
Ялабуга

**Ялабуга** (, ) — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ялабужскага раёна Татарстана. Уваходзіць у Наберажначалнінскую агламерацыю. Насельніцтва 73 630 чалавек (2021 год). Нафтавая прамысловасць, машынабудаванне, прамысловасць будматэрыялаў, лёгкая і харчовая прамысловасць.

Размешчаны на рацэ Каме. З’яўляецца адным з найстаражытнейшых паселішчаў Татарстана, адзначыўшым сваё тысячагоддзе ў 2007 годзе.

## Гісторыя 
міні|злева|250пкс|Сімвал горада — вежа Ялабужскага гарадзішча
Навуковы Савет Інстытута гісторыі Акадэміі Навук Рэспублікі Татарстана вызначыў, што Ялабуга ўзнікла на мяжы X—XI стагоддзяў і сфарміравалася як паселішча гарадскога тыпу каля 1005—1010 гадоў. У XII ст. была пабудавана белакаменная мячэць (Ак-Мячэць) з васьмю вежамі і паўвежамі, падобная да саборных мячэцяў у Біляры і Боўгары і маючая аналагі ў мячэцях-фартэцыях у Сусе (Туніс) і Багдадзе (Ірак).

У пачатку XVII стагоддзя захапіўшыя гэтыя землі маскавіты заснавалі на месцы старажытнай Алабугі сяло Трохсвяцкае. У 1780 годзе імператрыца Кацярына II надала Ялабузе статус павятовага горада Вяцкай губерні, насельніцтва якога на той час складала каля 1 000 чалавек. Росквіт горада прыйшоўся на другую палову XIX ст., дзякуючы дынастыі купцоў-прамыслоўцаў Ушковых, якія ўжо ў 1850 годзе пабудавалі ў Ялабузе першы хімічны завод.

У пачатку XX ст. насельніцтва горада складала 10 000 чалавек. 16 лістапада 1917 года ў горадзе была абвешчана Савецкая ўлада. 2 мая 1919 года горад занялі белагвардзейцы (армія Калчака), але ўжо 25 мая, пад націскам Чырвонай Арміі, пакінулі горад.

У 1921—1928 гг. Ялабуга — цэнтр Ялабужскага кантона, а з 1930 г. — Ялабужскага раёна Татарскай АССР. Падчас Другой сусветнай вайны (1941—1944 гг.) у горадзе знаходзіўся ў эвакуацыі філіял Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Таксама тут жыла і 31 жніўня 1941 года скончыла жыццё самагубствам паэтка Марына Цвятаева.

Пасля вайны ля Ялабугі знайшлі радовішча нафты. У 1985 годзе ў горадзе быў заснаваны Камскі трактара-тэхнічны завод, які ў 1988 г. быў канверсійна перапрафіляваны ў Ялабужскі завод легкавых аўтамабіляў, на пляцоўцы якога ў 2005 г. была заснавана асобая эканамічная зона «Алабуга». 24-26 жніўня 2007 года было адзначана тысячагоддзе Ялабугі.

## Славутасці 
міні|справа|250пкс|вул. Спаская. У цэнтры — Спаскі сабор
* Спаскі сабор
* Ялабужскі Казанска-Багародзіцкі манастыр
* Мячэць
* вуліца Набярэжная — галоўны «фасад» Ялабугі
* Ялабужскае гарадзішча з рэштамі цытадэлі X ст.
* Дом-музей мастака Івана Шышкіна
* Музей-сядзіба Надзеі Дуравай — удзельніцы вайны 1812 года, пісьменніцы
* Музей паэткі Марыны Цвятаевай

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Надзея Дурава — удзельніца вайны 1812 года, пісьменніца
* Марына Цвятаева — паэтка
* Іван Шышкін — мастак

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Турыстычны сайт 

Катэгорыя:Гарады Татарстана
Стэфан Макрэцкі

**Стэфан Макрэ́цкі** (; , в. Дзітрыкі Лідскага павета, цяпер Лідскі раён — ) — генерал, палітычны дзеяч Сярэдняй Літвы.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і землеўласнікаў, брат навукоўца Зыгмунта Макрэцкага, генерала Адама Макрэцкага

Атрымаў вайсковую адукацыю, з 1878 служыў у расійскім войску. У 1911 у чыне палкоўніка; удзельнік Першай сусветнай вайны, ваяваў ва Усходняй Прусіі. У верасні 1914 цяжка паранены, трапіў у нямецкі палон, дзе быў да лістапада 1915. Падчас абмену палоннымі вярнуўся ў Расію. У 1917 у чыне генерала, стаў адным з арганізатараў Саюзу вайсковых палякаў. У сакавіку 1918 накіраваўся на Украіну, з сакавіка 1919 уступіў у Войска Польскае.

У 1919—1920 на камандных пасадах. Удзельнік летніх баёў 1920. У лістападзе-снежні камандаваў І корпусам войск Сярэдняй Літвы. Затым служыў пры камандуючым войскамі Сярэдняй Літвы генерале Люцыяне Жалігоўскім, дэкрэтам якога ў студзені 1921 прызначаны выканаўцам абавязкаў старшыні Часовай урадавай камісіі Сярэдняй Літвы. З лістапада стаў віцэ-старшынём Камісіі, на гэтай пасадзе заставаўся да перадачы Сярэдняй Літвы ў красавіку 1922 Польшчы.

Затым да 1925 генерал Макрэцкі быў на службе ў Войску Польскім, а калі канчаткова пайшоў на пенсію жыў у маёнтку Вінькаўцы (Лідскі павет), а таксама ў Вільні. Памёр у 1932, пахаваны ў Вільні. Стэфан Макрэцкі быў узнагароджаны расійскімі і польскімі дзяржаўнымі ўзнагародамі.

## Літаратура 
* Стэфан Макрэцкі / паводле П. Ставецкага // Лідскі летапісец, № 18.

Катэгорыя:Палітыкі Сярэдняй Літвы
Катэгорыя:Камандоры ордэна Адраджэння Польшчы
Шоу-балет

**Шоу–балет** — від сцэнічнага мастацтва, розныя злітыя ў адно па стылю i тэхніцы танцавальныя напрамкі ў суправаджэнні сучаснай музыкі.

Сама назва «шоу-балет» адлюстроўвае сутнасць гэтага мастацтва. Шоу-балет - гэта маляўнічае, яркае відовішча, у якім з дапамогай музыкі, танца, пластыкі, акцёрскага майстэрства, дэкарацый, светлавога афармлення і касцюмаў перадаецца задуму аўтара. Як і класічны балет, шоу-балет можа быць сюжэтным і адвольным дзеяннем. 

Жорсткіх правілаў у шоу-балеце не існуе, дапушчальныя любыя формы і праявы ў танцы для стварэння прыгожага відовішча. 

Шоу - балет - гэта групавое паданне, у якім можа быць задзейнічана ад двух да некалькіх соцень чалавек. Усе ўдзельнікі шоў-балета абавязкова павінны папярэдне прайсці балетную, харэаграфічную або гімнастычную падрыхтоўку. 

## Віды шоу-балета 
Класіфікаваць напрамкі шоу-балета можна толькі ўмоўна, бо гэты від танцавальнага мастацтва можа задзейнічаць любыя танцавальныя і музычныя напрамкі. Найбольш папулярныя віды шоу-балета: традыцыйная праграма вар'етэ, лацінаамерыканская праграма, эстрадна-акрабатычнай праграма, танцы ў стылі рэтра, усходнія і іншыя нацыянальныя танцы, экзатычная праграма, гістарычная праграма, эратычнае шоу. 

Усе прадстаўленне шоу-балета можа быць вытрымана ў адным кірунку, падпарадкоўваючыся некаторай сюжэтнай лініі, або можа аб'ядноўваць зусім розныя нумары, набліжаючыся да стылю вар'етэ. 

Па колькасці ўдзельнікаў нумары шоу-балета дзеляцца на наступныя віды: парныя: ўдзельнічае дуэт. Сярэднія: да трыццаці ўдзельнікаў. Буйныя: больш за трыццаць удзельнікаў. 

## У Сеціве 
* Шоу-балет Мігеля — «Эксес» балет 

*
Брэйк-данс

at MTV Street Festival, Thailand.]]

Брэйк-данс - адна са складаючых хіп-хоп культуры, майстэрства рэчытатыву. Брэйк-данс сваім паходжаннем абавязаны негрыцянскай, лацінаамерыканскай пластыцы.

## Спасылкі 
### У Беларусі 
* Школа брейк-данса - Flying Stars (Minsk)
* Conquistador crew 

Катэгорыя:Вулічныя танцы
Катэгорыя:Хіп-хоп
Прусія (значэнні)

* Старажытная Прусія — гістарычная вобласць
* Каралеўская Прусія правінцыя Польскага каралеўства 1466—1772
* Герцагства Прусія 1525—1618
* Брандэнбург-Прусія 1618—1701
* Каралеўства Прусія 1701—1918
** Заходняя Прусія — правінцыя Каралеўства Прусія існавала з 1773 па 1829 і з 1878 па 1919
* Свабодная дзяржава Прусія 1918—1947
Рэп

**Рэп** () — рытмічны рэчытатыў, які звычайна чытаецца пад музыку з цяжкім бітам. Выканавец рэпу завецца рэперам, або вузейшым тэрмінам MC.

Рэп — адзін з асноўных элементаў стылю хіп-хоп-музыкі; часта выкарыстоўваецца як сінонім паняцця «хіп-хоп». Аднак рэп выкарыстоўваецца не толькі ў хіп-хоп-музыцы, але і ў іншых жанрах. Шматлікія выканаўцы  выкарыстоўваюць рэп. У рок-музыцы ён сустракаецца ў такіх жанрах, як рэпкор, ню-кідаў, альтэрнатыўны рок і альтэрнатыўны рэп. Поп-музыкі і выканаўцы сучаснага RnB таксама нярэдка выкарыстоўваюць рэп у сваіх кампазіцыях.

## Паходжанне назвы 
Слова «рэп» утварылася ад  — грук, удар (намёк на рытмічнасць рэпу). *To rap* таксама азначае «казаць», «размаўляць».

Пазней паўсталі хібныя тэорыі, па якіх слова рэп — нібыта абрэвіятура. Прапаноўваліся такія расшыфроўкі, як *Rhythm and Poetry* (рытм і паэзія), *Rhytmic African Poetry* (рытмічная афрыканская паэзія), або *Radical Ameriсan Poetry* (радыкальная амерыканская паэзія). Аднак лёгка заўважыць, што *rap* па-англійску не пішацца вялікімі літарамі і мае аднакарэнныя словы — *rapping*, *rapper*. У асноўным такія хібныя тэорыі існуюць у неангламоўных краінах.

## Гісторыя 
Упершыню рэп з’явіўся ў 1970-х гадах сярод афраамерыканцаў раёна Бронкс, куды яго «экспартавалі» прыезджыя ямайскія ды-джэі. У прыватнасці, родапачынальнікам рэпу завуць дыджэя Kool Herc. Чыталі рэп першапачаткова не ў камерцыйных мэтах, а дзеля задавальнення, і рабілі гэта спачатку ў асноўным ды-джэі. Гэта былі немудрагелістыя рыфмаваныя куплеты, звернутыя да аўдыторыі.

Распаўсюджванню рэпу моцна паспрыяла негрыцянскае аматарскае радыё, якое круціла музыку, модную сярод чарнаскурых, і хутка падхапіла новы стыль. Словы «рэп» і «рэперы» трывала замацаваліся за стылем дзякуючы трэку The Sugarhill Gang «Rapper’s Delight» (1979). Адным з першых людзей, якога пачалі зваць «рэперам», быў Джэк Гібсан па мянушцы Джэк-Рэпер. Ён арганізаваў адзін з першых канвентаў, прысвечаных рэпу.

Выкананне рыфмаванага рэчытатыву проста на вуліцах дагэтуль застаецца традыцыяй чарнаскурых кварталаў. Акрамя таго, ладзіліся «батлы» — славесныя паядынкі, у якіх два рэперы лаяліся, захоўваючы рыфму і рытм. Батлы могуць быць і не толькі лаянкай, гэта можа быць падача зарыфмаванага тэксту на вызначаную тэму.

Тэрмін «хіп-хоп» для апісання жанру з’явіўся ў 80-я. Яго ўвядзенне прыпісваюць ці то Afrika Bambaataa, ці то Grandmaster Flash. Жанр і культура хіп-хоп дасягнулі піку папулярнасці ў 1990-х гадах. Таксама хіп-хоп аказаў сур’ёзны ўплыў на R’n’B-музыку.

## Беларускія выканаўцы і гурты 
* Аляксандр Памідораў
* Жыцьцё ў Слове
* Падвальныя Рыфмы
* Пан Жыжма
* Чыманок
* Чырвоным па Белым
* Мікола Заяц
* PANaNieba
* Вожык
* Vinsent
* Нестандартны варыянт

## Спасылкі 
* Першы Беларускамоўны Хіп-Хап Партал «БелРэпКа» 

Катэгорыя:Субкультуры
Грануламетрычны склад глебаў

**Грануламетрычны склад**, **механічны склад** — утрыманне ў мелказёме глебы механічных элементаў (фракцый) рознай буйнасці. Глебы класіфікуюцца па грануламетрычнаму складу ў залежнасці ад утрымання фізічнага пяску (часціцы болей за 0,01 мм) ці фізічнай гліны (часціцы менш за 0,01 мм). Па грануламетрычнаму складу глебы падзяляюць на:
* пясок рыхлы;
* пясок звязны;
* супесь;
* суглінак лёгкі;
* суглінак сярэдні;
* суглінак цяжкі;
* гліна лёгкая;
* гліна сярэдняя;
* гліна цяжкая.

Для дэталёвага падзелу глебаў па грануламетрычным складзе выкарыстоўваецца ўтрыманне пераважных фракцый:
* пяску (0,25-1 мм);
* буйнога пылу (0,01-0,25 мм);
* сярэдняга пылу (0,005-0,01 мм);
* тонкага пылу (0,001-0,005 мм);
* ілу (< 0,001 мм)

Катэгорыя:Глеба
Хар’яна

'''Хар'яна'* ( з хіндзі: *Дом бога* (*Hari*+*ayana'')), штат на поўначы Індыі. Гранічыць са штатамі Пенджаб і Хімачал-Прадэш на поўначы, Раджастхан на захадзе і поўдні, Утар-Прадэш і Утаракханд на ўсходзе. Хар'яна акружае Дэлі з поўначы, захаду і поўдня. Займае 20-е месца сярод штатаў па плошчы (44 212 км2) і 16-е па насельніцтву (21 млн. чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Чандыгарх.

## Гісторыя 
Штат створаны ў 1966 шляхам аддзялення хіндзімоўных раёнаў Пенджаба ад пенджабскамоўных.

## Эканоміка 
ВУП штата — 25 млрд. долл. ЗША (2004).

Хар'яна — адзін з самых індустрыяльна развітых штатаў краіны, гэта цэнтр індыйскага аўтамабілебудавання і адзін з асноўных цэнтраў IT-сектара Індыі. На тэрыторыі штата размяшчаецца другі па велічыні ў Паўднёвай Азіі нафтаперапрацоўчы завод. Дапаўняюць партрэт індустрыі штата металургічная і тэкстыльная прамысловасць.

Нягледзячы на значныя поспехі ў індустрыялізацыі, Хар'яна застаецца пераважна аграрным штатам: у сельскай гаспадарцы занята каля 70% працаздольнага насельніцтва. Асноўныя культуры — пшаніца, рыс, трыснёг, бавоўна, кукуруза. Звыш 80% плошчы — пад ворывам, з якіх 3/4 ахоплены ірыгацыяй. Буйнатаварная малочная жывёлагадоўля. У 1970-х Хар'яна ўнесла значны ўклад у поспех індыйскай «зялёнай рэвалюцыі», якая забяспечыла харчовую самадастатковасць краіны.

## Насельніцтва 
З 21,1 млн. чал. мужчын 11,4 млн., жанчын 9,8 млн. Вялікая палавая дыспрапорцыя выклікана у т.л. секлектыўнымі абортамі жаночых зародкаў. Недахоп нявест кампенсуецца іх набыццём (літаральна, *purchase*) у штатах Арыса, Джаркханд і Біхар.

Індуістаў 88,2%, мусульман 5,8%, сікхаў 5,5%, джайністаў 0,3%, хрысціян 0,1%.

## Вядомыя асобы 
* Кім Філбі (1912—1988) — адзін з кіраўнікоў брытанскай разведкі, камуніст, агент савецкай разведкі.

## Спасылкі 
* Урад штата
Свята Трох Каралёў

**Трох Каралёў**, **Багаяўленне** — адно з галоўных святаў каталіцкага календару, адзначаецца 6 студзеня. Узнікла ў першыя стагоддзі хрысціянства на Усходзе, у праваслаўнай царкве звязваецца з хрышчэннем Ісуса Хрыста Янам Хрысціцелям і сышэсцем на яго Духа Святога ў выглядзе голуба (19 студзеня). У каталіцызме Багаяўленне святкуецца з 4 ст., яго сімволіка звязваецца з паведамленнем евангелляў, як паганскія цары-варажбіты Каспар, Мельхіёр і Балтазар, папярэджаныя анёлам, прышлі пакланіцца немаўляці Ізусу і прынеслі дары. У памяць гэтага ў касцёлах служаць удзячныя малебны, Хрысту прыносяцца ў ахвяру як цару — золата, як Богу — ладан, як чалавеку — міра. Асвечанай у касцёле крэйдай на дзвярах дамоў пішуць першыя літары іменаў трох каралёў, перамяжаючы іх крыжыкамі, і нумар году, накшталт: +C+M+B AD MMV. «Шчодрым вечарам» напярэдадні гэтага свята заканчваюцца «святыя вечары», г.зн. вечары ад Божага Нараджэння да свята Трох каралёў. Дзецям і сваякам у гэты вечар (05 студзеня) дараць падарункі, раздаюць пірагі. З самога свята пачынаюцца карнавальныя гульні і забавы, якія заканчваюцца на Папялец.

Традыцыйна на вячэру самога свята ў Рэчы Паспалітай пяклі мігдалавы торт або пірог з запечаным у сярэдзіне вялікім мігдалам. Той, каму даставаўся кавалак з гэтым мігдалам, мусіў сваім коштам арганізаваць вечарыну на Папялец; дзяўчыне ў гэтым выпадку варажылі хуткае замужжа. У канцы ХІХ ст. звычай быў крыху зменены, і таго, хто даставаў мігдал, абвяшчалі «мігдаловым каралём», г.зн. ганаровым маршалкам банкету.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Свята Трох Каралёў // Газета «Звязда»

Катэгорыя:Каталіцкія святы
Катэгорыя:Святы 6 студзеня
Аляксандр Мікалаевіч Булыка

**Аляксандр Мікалаевіч Булы́ка** () — беларускі мовазнавец, доктар філалагічных навук (1981), прафесар, член-карэспандэнт АН Беларусі (1994).

## Біяграфія 
Нарадзіўся на Навагрудчыне ў вёсцы Селішча ў 1935 годзе. У мясцовай школе атрымаў пачатковую адукацыю, далей вучыўся ў Мольніцкай сямігодцы, затым у Навагрудскім педагагічным вучылішчы. У 1954 годзе паступіў на філалагічны факультэт БДУ, пасля заканчэння якога ў 1959—1961 гады працаваў настаўнікам у Асоўскай сярэдняй школе Воранаўскага раёна, у 1961—1962 гады быў завучам у Воранаўскай школе-інтэрнаце. Член КПСС з 1961 года.

У снежні 1965 года, пасля заканчэння вочнай аспірантуры пры Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа АН Беларусі, Аляксандр Мікалаевіч Булыка залічаны на працу ў інстытут, спачатку быў малодшым, з 1969 года старшым навуковым супрацоўнікам, з 1984 года загадчыкам аддзела беларуска-рускіх моўных сувязей, з 1992 года загадчыкам аддзела гісторыі беларускай мовы, з 2008 — яго галоўным навуковым супрацоўнікам.

Член Навуковага савету «Мова і грамадства» аддзялення мовы і літаратуры АН Расіі, навуковы сакратар Рэспубліканскай тэрміналагічнай камісіі пры АН Беларусі, член камітэту па Дзяржаўных прэміях Рэспублікі Беларусь за навукова-тэхнічныя дасягненні, член савету экспертаў Беларускага вышэйшага сертыфікацыйнага камітэту, член двух саветаў па абароне навуковых прац у галіне мовазнаўства. Член рэдакцыйнага савету бюлетэню АН «Беларуская лінгвістыка».

Дачка Галіна Булыка — беларуская пісьменніца, перакладчыца.

## Навуковая дзейнасць 
Галоўная тэма даследаванняў: гісторыя беларускай літаратурнай мовы. Таксама: аналіз мовы помнікаў старажытнай беларускай літаратуры (мастацкай, дзелавой, канфесіянальнай), даследаванні старабеларускай графікі, арфаграфіі, фанетыкі, марфалогіі, лексікалогіі, моўных кантактаў беларускай мовы з іншымі мовамі.

## Асноўныя працы 
### Асабістыя 
* «Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы» (1970).
* «Даўнія запазычанні беларускай мовы» (1972).
* «Лексічныя запазычанні ў беларускай мове 14—18 стст.» (Мінск, 1980).
* «Слоўнік іншамоўных слоў» (1993).
* «Слоўнік іншамоўных слоў» (1999, у 2 тамах).
* «Беларуска-рускі слоўнік для школ», «Руска-беларускі слоўнік для школ», «Слоўнік іншамоўных слоў. Актуальная лексіка» (2005).
*«Вялікі беларуска-рускі слоўнік», «Вялікі руска-беларускі слоўнік» (2019).

### У суаўтарстве 
* «Гістарычная лексікалогія беларускай мовы» (1970).
* «Гістарычная марфалогія беларускай мовы» (1979).
* «Гістарычны слоўнік беларускай мовы» (1982—2017, рэдактар).

## Прэміі 
* Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь у галіне навукі і тэхнікі (1998, у суаўтарстве) — *за працу «Беларуская мова. Энцыклапедыя»*.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Паляшчук Н. В., Ярмоленка Э. В.* Аляксандр Мікалаевіч Булыка (Да 80-годдзя з дня нараджэння) // Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі: Серыя гуманітарных навук. — № 2. 2015.

## Спасылкі 
* Аляксандр Мікалаевіч Булыка ў базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі

Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім раёне