open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Іван Якаўлевіч Фяцісаў

**Іван Якаўлевіч Фяцісаў** (, Тума, , РСФСР — ) — беларускі мастак. Заслужаны работнік культуры БССР (1989).

## Біяграфія 
Вучыўся ў Іванаўскім мастацкім вучылішчы (1937-1947), Брэсцкім педагагічным інстытуце (1947-1954). Пасля сканчэння навучання застаўся жыць у Брэсце. Прыняты ў Саюз мастакоў Беларусі (1949). Выкладаў у студыі выяўленчага мастацтва пры Доме народнай творчасці, затым у педвучылішчы.

Працаваў у розных жанрах станковага жывапісу. Яго партрэтам уласцівы выразныя псіхалагічныя і сацыяльныя характарыстыкі: «Беларус» (1949), «Будаўніца» (1958), А. А. Ус (1959), «Даярка Н. Жук» (1962), «Ганаровыя грамадзяне Брэста» (1978), серыі партрэтаў будаўнікоў Бярозаўскай ГРЭС (1960), ветэранаў Другой сусветнай вайны (1958-1980).

Аўтар сюжэтна-тэматычных карцін «Юныя мічурынцы» (1952), «Салдацкія хваляванні ў Брэсцкай крэпасці ў 1905 г.» (1956), «Пераемнасць» (1970), «Памяць пра невядомыя магілы» (1977), «Разведчыкі» (1985), лірычных пейзажаў, афармлення экспазіцый музеяў у Брэсце, Баранавічах, Бярозе, Пінску, Століне, Камароўцы.

## Галерэя 

Файл:Будаўніца Іван Фяцісаў.JPG|«Будаўніца»
Файл:"Так было" І.Фяцісаў.jpg|«Так было»
Файл:"Дзед Сяўрук" І.Фяцісаў.jpg|«Дзед Сяўрук»

## Літаратура 
* Фяцісаў Іван Якаўлевіч // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. / Беларуская энцыклапедыя; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. Т. 16: Трыпалі — хвіліна. — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 2003. — 576 с.: іл. — С. 512. — ISBN 985-11-0263-6.
* Іван Фяцісаў // Каталог; Аўт. Чэснова Раіса Пятроўна; Рэд. Чабанюк Адэліна Архіпаўна — Тып. 1. З. 1422, Т. 1280. Мінск. 1991 — ст. 13

Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя работнікі культуры Беларускай ССР
Мжэ

**Мжэ** (), ці **Міс** () — рака ў Чэхіі і Германіі, працякае па зямлі Баварыя, рачны індэкс — 528. Агульная даўжыня ракі 103 км. Плошча яе вадазбора складае 1828 км. кв. Вышыня вытоку — 730 м, вышыня вусця — 305 м.

Рачная сістэма ракі — Углава&nbsp;→ Бераўнка&nbsp;→ Мольдау&nbsp;→ Эльба.

## Гл. таксама 
* Рэкі Германіі

## Літаратура 
* Zdeněk Jiskra: *Die Miesa. Hydronomische Wanderungen durch das Stromgebiet eines westböhmischen Flusses. Erster Teil. (Erste deutsche Ausgabe)* Praha 1997

## Спасылкі 
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі Баварыі
Катэгорыя:Рэкі Чэхіі
Ржып

**Ржып** (,  ) — гара ў Чэхіі. Вышыня 459 метраў. Размешчана пасярод раўніны, дзякуючы чаму бачна з вялікай адлегласці. Геалагічна ўяўляе сабой рэшткі старажытнага вулкана.
thumb|злева|180пкс|Ратонда Св. Георгія.

Па легендзе, менавіта на гэтай гары Чэх (прабацька ўсіх чэхаў) пасяліў сваё племя пасля доўгіх падарожжаў. Гара з'яўляецца нацыянальным сімвалам Чэхіі.

На вяршыні стаіць ратонда Св. Георгія (Йіржы), пабудаваная ў 1126 годзе.

## Спасылкі 
* virtual show

Катэгорыя:Горы Чэхіі
Ждзярскія горы

**Ждзя́рскія го́ры** () — паўночна-ўсходняя частка Чэшска-Мараўскага ўзвышша ў Чэхіі.

Горы складзены пераважна гранітамі. Найвышэйшы пункт — гара Дзевяць Скал (), 836 м. Маюцца радовішчы графіту і граніту. Схілы гор пакрыты іглічнымі лясамі. Насельніцтва займаецца дрэваапрацоўкай, пашавай жывёлагадоўляй.

## Літаратура 
* 
* Мала гірнича енциклопедія. В 3-х т. / За ред. В. С. Білецького. — Донецьк: Донбас, 2004. — ISBN 966-7804-14-3.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Горы Чэхіі
Чэшска-Мараўскае ўзвышша

**Чэшска-Мараўскае ўзвышша** () — узвышша ў Чэхіі, паўднёва-ўсходняя частка Чэшскага масіву.

Працягласць складае каля 150 км пры шырыні да 100 км. Найвышэйшы пункт — гара Яваржыцы (837 м). Узвышша складзена пераважна гранітамі і гнейсамі. У рэльефе пераважаюць моцна расчлянёныя рэкамі ўзгоркі і нізкагор’і з асобнымі скалістымі грабянямі. На тэрыторыі размешчаны шыракалістыя і іглічныя лясы, лугі, пашы.

## Гл. таксама 
* Ждзярскія горы

## Літаратура 
* .
* DEMEK, Jaromír; MACKOVČIN, Peter, a kolektiv. Zeměpisný lexikon ČR: Hory a nížiny. 2. vyd. Brno: Agentura ochrany přírody a krajiny ČR, 2006. 582 s. ISBN 80-86064-99-9.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэльеф Чэхіі
Катэгорыя:Раўніны Еўропы
Сяргей Антонавіч Бабрук

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Сяргей Антонавіч Бабрук
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    = 
 |месца смерці   = 
 |партрэт        = 
 |подпіс        = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць = 
 |гады службы    =  1920—1959
 |званне         = 
 |род войскаў      = 
 |камандаваў     = 47-я гвардзейская стралковая дывізія,  29-ы гвардзейскі стралковы корпус,  31-ы гвардзейскі стралковы корпус,  13-я гвардзейская механізаваная дывізія,  27-ы гвардзейскі стралковы корпус,  4-я армія
 |частка          = 
 |бітвы       = Грамадзянская вайна ў Расіі,  Польскі паход РСЧА,  Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды        = 
{ style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"

-

-

}
 |Commons        = 
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс        = 
}}
**Сярге́й Анто́навіч Бабру́к** ( — ) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант (1955), Герой Савецкага Саюза (19 сакавіка 1944 года), цяпер Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі ў сялянскай сям’і. У 1914 годзе скончыў пачатковую школу, працаваў слесарам.

У Чырвонай Арміі з чэрвеня 1920 года.

## Узнагароды 
* Два ордэны Леніна
* Тры ордэны Чырвонага Сцяга
* Ордэн Суворава I ступені
* Ордэн Суворава II ступені
* Ордэн Кутузава II ступені
* Ордэн Айчыннай вайны I ступені

## Літаратура 
* Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комкоры. Военный биографический словарь / Под общей редакцией М. Г. Вожакина. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2006. — Т. 1. — С. 85—86. — ISBN 5-901679-08-3

## Спасылкі 
* 
* проект «LiveInternet.ru»

Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Удзельнікі польскага паходу РСЧА
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Камандзіры карпусоў у Вялікай Айчыннай вайне
Катэгорыя:Камандзіры дывізій у Вялікай Айчыннай вайне
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім раёне
Раратонга

**Раратонга** (па-маарыйску: *Rarotonga*) — востраў у Ціхім акіяне. Уваходзіць у склад Астравоў Кука. Плошча сушы — 67,39 км². Насельніцтва — 14 153 чал. (2006 г.). На востраве Раратонга знаходзіцца адміністрацыйны цэнтр Астравоў Кука — горад Аваруа.

## Гісторыя 
Вусныя генеалагічныя паданні маары астравоў Кука адносяць першаснае засяленне вострава Раратонга да VI ст. н. э. Лічыцца, што першыя насельнікі прыбылі з астравоў Таварыства. У XI ст. мясцовы правадыр То’і пабудаваў *апа метуа*, дарогу, якая цягнулася вакол ўсяго Раратонга.

У XIII ст. востраў быў заваяваны правадырамі Тангі’я з Таіці і Карыка з Самоа. Яны падзялілі Раратонга паміж 6 тэрытарыяльнымі аб’яднаннямі *таперэ*. Улада знаходзілася ў руках правадыроў *арыкі* і *матаіапо*, а таксама святароў *таўнга*.

У 1773 г. Раратонга быў адкрыты Джэймсам Кукам. У першай трэці XIX ст. сюды пачалі прыбываць хрысціянскія місіянеры еўрапейскага і палінезійскага паходжання. У 1830 г. на востраве ўспыхнула эпідэмія, у выніку якой загінула каля траціны астравіцян, так што насельніцтва ўзнавілася толькі к канцу XIX ст.

У 1888 г. па просьбе *арыкі* Макея Такау Раратонга быў абвешчаны пратэктаратам Вялікабрытаніі. Аднак рэчаісная каланіяльная ўлада была ўсталявана толькі ў 1901 г., калі Вялікабрытанія перадала свае правы Новай Зеландыі.

У 1965 г. Астравы Кука атрымалі ўнутранае самакіраванне. Горад Аваруа стаў галоўным адміністрацыйным цэнтрам усёй краіны.

## Геаграфія і прырода 
Востраў Раратонга належыць да паўднёвай групы астравоў Кука. Мае вулканічнае паходжанне. Унутраная частка вострава гарыстая. Вядомыя мясцовыя доўгія вострыя скалы. Найвышэйшы пункт — гара Тэ Мангі (658 м). Шмат невялікіх рэк і ручаёў. Узбярэжжа атачае кола каралавага рыфу.

Клімат трапічны пасатны. Сезонныя змены тэмператур нязначныя. Узімку сярэдняя тэмпература вагаецца ад 18&nbsp;°C да 28&nbsp;°C, улетку ад 21&nbsp;°C да 29&nbsp;°C. Вільготны сезон цягнецца са снежня па сакавік. Востраў падвержаны ўздзеянню разбуральных трапічных цыклонаў.

Раратонга — адзін з самых населеных астравоў Кука, таму мясцовая прырода адчувае значнае ўздзеянне чалавека, асабліва на ўзбярэжжы. У цэнтральнай частцы, слаба населенай, захаваліся трапічныя лясы. На паўднёвым ўсходзе вострава арганізаваны запаведнік Такітуму, дзе ахоўваюцца рэдкія віды раслін і птушак.

## Эканоміка 
Галоўная галіна эканомікі — сфера абслугоўвання, у якой дамінуе турызм. Раратонга дзякуючы белым пясчаным пляжам і дзівосным гарыстым пейзажам па прыгажосці часта параўноўваюць з Таіці. Ва ўнутраных раёнах вырошчваюць гародніну і цытрусавыя.

На паўночным захадзе вострава працуе аэрапорт. Акрамя таго, існуе марская сувязь з іншымі астравамі Кука і Акіяніі.

## Галерэя 

Image:Rarotonga Island interior.jpg|Горны пейзаж
Image: Rarotonga Cook Islands.jpg|Узбярэжжа
Image:Muri Beach, Rarotonga, Cook Islands.jpg|Пляж Муры
Image:Double hulled vaka, Rarotonga 2010.jpg|Традыцыйнае палінезійскае судна
Image:Patepou.jpg|Тубылец, мал. 1839 г.
Image:Rarotonga 01.jpg|Сельскі пейзаж

## Спасылкі 
* Пра Раратонга і астравы Кука 
* Даведнік для вандроўніка
* Блізкая Раратонга 
* Пра Раратонга 

Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Кука
Сокалаў

**Со́калаў** (, ) — горад на захадзе Чэхіі, на рацэ Огржэ, у Карлаварскім краі. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам раёна Сокалаў.

Насельніцтва 24 тыс. жых. (2006). Хімічная і шкляная прамысловасць. Цэнтр Сокалаўскага буравугальнага басейна. Замак XIII стагоддзя ў стылі рэнесанс (цяпер — музей). Раней — уладанне князёў Агінскіх.

Выява:Sokolov, zámek.JPG
Выява:
Выява:Namesti Budovatelu, Sokolov.JPG

## Вядомыя асобы 
* Ленка Бартакова (нар. 1991) — чэшская баскетбаслістка.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Карлаварскага края
Ева Зыгмунтаўна Фялінская

**Ева з Вендорфаў Фялінская** (; , в. Узнога, Клецкі раён, Мінская вобласць — ) — удзельніца польскага нацыянальнага руху на Беларусі, пісьменніца, мемуарыстка.

## Біяграфія 
У сярэдзіне 1830-х гадоў стварыла і ўзначаліла «Жаночае таварыства», філіял тайнай арганізацыі Ш. Канарскага «Садружнасць польскага народа». У 1838 г. зняволена з г. Бярозаў Цюменскай вобласці (1839—1841), Саратаў (1841—1844).

## Творчасць 
У «Дзённіку…» часоў ссылкі (апублікаваны ў віленскім часопісе «Athenaeum», 1846) апісала свае ўражанні ад прыроды Заходняй Сібіры, паўстанне хантаў і ненцаў пад кіраўніцтвам Ваулі Піетоміна, побыт і фальклор народаў Поўначы і Паволжа. Напісала і надрукавала ў Вільні ў 1852—1853 гг. на польскай мове ўспаміны пра свае «падарожжы» ў Сібір, жыццё ў Бярозаве і Саратаве (перакладзены на англійскую, французскую і дацкую мовы і ўспрыняты сучаснікамі як дакумент эпохі). У аповесцях «Герсылія» (1849), «Пан дэпутат» (1852), «Пляменніца і цётка» (1853), ва «Успамінах аб жыцці» (1856, 1859—1860) і іншых творах паказала жыццё розных слаёў беларускага грамадства, асабліва шляхты. «Успаміны…» з’яўляюцца каштоўным творам па гісторыі нораваў на Беларусі, Валыні і ў Літве канца XVIII — пачатку XIX ст.

## Творы 
* Pamiętniki z życia Ewy Felińskiej: autorki wspomnień z podróży do Syberyi, pobytu w Berezowie i w Saratowie: [w 3 t.] / Ewa Felińska. T. 1. — Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadziego, 1856. — 467 s.
* Pamiętniki z życia Ewy Felińskiej: autorki wspomnień z podróży do Syberyi, pobytu w Berezowie i w Saratowie: [w 3 t.] / Ewa Felińska. T. 3. — Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadziego, 1856. — 444 s.

## Літаратура 
* Бурдзялёва, І. А. Змена эпох ва «Успамінах жыцця» Евы Фялінскай / І. А. Бурдзялёва // Куляшоўскія чытанні: материалы Международной научно-практической конференции, 27 — 28 апреля 2011 г. / [Редкол.: А. А. Папейко и др.]. — Могилев: МГУ, 2011. — 350 с. — С. 40 — 43. — ISBN 978-985-480-715-7.
* Грицкевич, В. П. От Немана к берегам Тихого океана. — Мн., 1986. — С. 188—203.
* Ярмоленка, В. А. Фялінская Ева Зыгмунтаўна / В. А. Ярмоленка // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. / Беларуская энцыклапедыя; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. Т. 16: Трыпалі — хвіліна. — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 2003. — 576 с.: іл. — С. 512. — ISBN 985-11-0263-6.

Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Венскі басейн

[thumb|right|[Хвойніцкае ўзвышша ў Славакіі]]

**Венскі басейн** (, , ) — субправінцыя Сярэднедунайскай нізіны ў Аўстрыі (Ніжняя Аўстрыя і часткова Бургенланд), Славакіі (Загор'е) і Чэхіі (паўднёвая Маравія).

Складаецца з:
* Венскага басейна у вузкім сэнсе (чэшская частка завецца Ніжнемараўскай нізінай, славацкая — Борская нізіна).
* Лейцкіх гор
* Мархфельда (Мараўскае поле)
* Хвойніцкага ўзвышша

Борская нізіна разам з Хвойніцкім узвышшам завецца Загорскай нізінай.

## Літаратура 
* DEMEK, Jaromír; MACKOVČIN, Peter. Zeměpisný lexikon ČR: Hory a nížiny. Brno : Agentura ochrany přírody a krajiny ČR, 2006. 582 s. ISBN 80-86064-99-9.  
* E.Thenius, *Niederösterreich*. Geologie der österr. Bundesländer, Verlag der GBA, Wien 1974
* G.Gerstbach, *Bestimmung der Sedimentdicke im Testfeld "Wiener Becken".* Zeitschr.f.Vermessungsw., Stuttgart 1982
* Geologische Bundesanstalt, *Wiener Becken und angrenzende Gebiete*. Geolog.Karte 1:200.000 und Erläuterungen, Wien 1993
* Tiefes Kreidemeer, tropische Flachsee und eiszeitlicher Staub 

## Спасылкі 
* Геалагічная карта Венскага басейна 

Катэгорыя:Раўніны Аўстрыі
Катэгорыя:Раўніны Славакіі
Катэгорыя:Раўніны Чэхіі
Борская нізіна

thumb|right|Від на Борскую нізіну з Плавецкага Граду
thumb|right|Тыповы бор

**Борская нізіна** () — частка Венскага басейна ў заходняй Славакіі, на тэрыторыі Загор'я. На тэрыторыі Борскай нізіны размешчаны горад Малацкі. Борская нізіна пакрыта хваёвымі лясамі — барамі, адкуль паходзіць і назва.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нізіны Славакіі
Катэгорыя:Нізіны паводле алфавіта
Марава (ніжні прыток Дуная)

**Марава** — рака ў Сербіі, правы прыток Дуная, упадае ў яго на ўсход ад Смедарава.

Утвараецца зліццём рэк Паўднёвая Марава і Заходняя Марава ў 15 км на паўночны ўсход ад горада Крушэвац. Даўжыня ракі — 217 км, ад вытоку Паўднёвай Маравы — 563 км. Плошча вадазбору — прыкладна 38 тыс. км². Краіны ў басейне ракі: Сербія, Балгарыя (1,2 тыс. км², 3 % плошчы басейна), Чарнагорыя, Паўночная Македонія (менш за 0,5 % кожная).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Сербіі
Катэгорыя:Прытокі Дуная
Марава

**Марава** — гідронім.

* Рака Марава, верхні прыток Дуная
* Рака Марава, ніжні прыток Дуная
* Рака Паўднёвая Марава
Іглава (рака)

**Ігла́ва** () — рака ў Чэхіі, левы прыток Дые.

Належыць да басейна Дуная. Даўжыня 180,8 км, плошча басейна каля 3 тыс. км². Выток у Іглаўскіх гарах, ля падножжа гары Яваржыцы (837 м); рэчышча ў глыбокай даліне. У вярхоўі бурная. На рацэ — гарады Іглава, Тршэбіч.

## Спасылкі 
* Іглава на сайце *dibavod.cz* 

Катэгорыя:Рэкі Чэхіі
Катэгорыя:Басейн Дуная
Іглаўскія горы

**Іглаўскія горы** () — горны хрыбет у Чэхіі і часткова на тэрыторыі Аўстрыі. Уяўляе сабой паўднёва-заходнюю частку Чэшска-Мараўскага ўзвышша.

Найвышэйшая вяршыня хрыбта — гара  (837 м). Горы складзены галоўным чынам гранітамі і гнейсамі. Зрэзаны густой сеткай рэк сістэмы Маравы і Влтавы. На схілах растуць іглічныя лясы з елі, ніжнія часткі схілаў выкарыстоўваюцца як раллі. Маюцца радовішчы каляровых і каштоўных металаў.

## Спасылкі
* .

Катэгорыя:Горы Чэхіі
Катэгорыя:Горы Аўстрыі
Катэгорыя:Горныя хрыбты Еўропы
Опава (рака)

**Опава** (, ), або **Апа́ва** () — рака ў Сілезіі, працякае па тэрыторыі Чэхіі і па чэшска-польскай мяжы, левы прыток Одры.

Даўжыня ракі — 111 км, плошча басейна — 2089 км². Вытокі ракі знаходзяцца на схілах хрыбта Грубы Есенік у месцы зліцця рэчак Белая, Сярэдняя і Чорная Опава. Рака працякае па тэрыторыі Чэшскай Сілезіі, на працягу 25 км утварае мяжу з Польшчай. Упадае Опава ў Одру ў Остраве.

## Літаратура 
*Geografický místopisný slovník světa. Praha: Academia, 1993. ISBN 80-200-0445-9.
*Kilometráž českých a moravských řek. Zlín: SHOCart, 1998. ISBN 80-7224-065-X.
*ŠEFČÍK, Ondřej: Odra a Opava (ze slezské hydronymie), in: HANZAL, Jiří - ŠEFČÍK, Ondřej, Sršatý Prajz. Erich Šefčík (1945-2004). Praha 2004, s. 217-223

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Сілезскага ваяводства
Катэгорыя:Рэкі Чэхіі
Катэгорыя:Сілезія
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Прытокі Одры
Уладзімір Мікалаевіч Целяпнёў

**Уладзімір Мікалаевіч Целяпнёў** (, в. Радуша, Жлобінскі раён, Гомельская вобласць — 18 снежня 2018, Мінск) — беларускі архітэктар і будаўнік.

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1972 годзе. Працаваў архітэктарам, кіраўніком групы архітэктараў у Саюзмашпраекце, з 1978 года — кіраўнік групы архітэктараў.

## Творчасць 
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): аптычны корпус механічнага завода імя Вавілава (1981), адміністрацыйна-бытавы корпус вагоннага дэпо (1984) у Мінску. Удзельнічаў у распрацоўцы архітэктурна-планіровачных рашэнняў такіх станцый Мінскага метрапалітэна, як Спартыўная, Кунцаўшчына, Каменная Горка, Барысаўскі тракт, Уручча, Грушаўка, Міхалова, Пятроўшчына, Малінаўка.

Сааўтар праектаў 9 аўтадарожных тунэляў на Каўказе (Расійская Федэрацыя), якія складалі аб'язны шлях Сочы, алімпійскай аўтадарогі Адлер-Чырвоная Паляна і шэрагу збудаванняў метрапалітэна ў Маскве, Чалябінску, Казані, Варшаве і інш. 

## Узнагароды 
Лаўрэат прэміі Савета Міністраў СССР.

## Літаратура 
* 
* У вітражах «Падземкі» / Алена Гормаш // Мастацтва. — 2004. — № 2. — С. 33-35. (3Ок1214)

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Жлобінскім раёне
Аляксандр Мах

**Аляксандр Мах** (, в. Паларыкава — , ) — славацкі палітык нацыяналістычнай арыентацыі.

Аляксандр Мах належаў да Славацкай Народнай партыі, якая мела прафашысцкую арыентацыю. Мах высунуўся на пярэдні план у 1938 годзе пасля падпісання Мюнхенскага пагаднення і стаў блізкім паплечнікам Войцеха Тука і Фердынанда Дурканскага.

Мах стаў міністрам унутраных спраў ва ўрадзе Войтэха Тука ў Першай Славацкай рэспубліцы, а таксама быў кіраўніком Глінкавай Гвардыі. Ён быў намеснікам прэм’ер-міністра Караля Сідара з сакавіка 1939 года.

Мах дамагаўся цеснага супрацоўніцтва з нацысцкай Германіяй. Быў адказны за дэпартацыю яўрэяў і падаўленне антыфашысцкага руху. 4 красавіка 1944 года збег у Аўстрыю, дзе жыў у вёсцы Манзэе і быў схоплены амерыканцамі. Быў выдадзены Чэхаславакіі, дзе сядзеў у пражскай турме Панкрац, потым быў пераведзены ў Браціславу. У 1946 годзе пачаўся судовы працэс. У 1947 годзе атрымаў пакаранне ў выглядзе 30 гадоў турэмнага зняволення. 9 мая 1968 года Мах быў амніставаны прэзідэнтам Людвікам Свобадай па стане здароўя. Пасля вызвалення жыў на дачы сына каля Браціславы. Памёр у 1980 годзе.

## Літаратура 
* VNUK, František. Mať svoj štát znamená život : politická biografia Alexandra Macha. Vyd. 1. Bratislava : Odkaz : Ozveny, 1991. ISBN 80-85193-11-6

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Славакіі
Катэгорыя:Нацысцкія злачынцы
Катэгорыя:Палітыкі Славакіі
Катэгорыя:Славацкі калабарацыянізм
Катэгорыя:Першая Славацкая Рэспубліка
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1902 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1980 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Браціславе
Сі Цзіньпін

**Сі Цзіньпін** (нар. 1 чэрвеня 1953 г., павет Фупін, правінцыя Шаньсі) — кітайскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Старшыня КНР, генеральны сакратар ЦК Камуністычнай партыі Кітая.
 
Кандыдат у члены ЦК КПК 15-га склікання (1997—2002), член ЦК КПК 16-17-га скліканняў (з 2002), член Палітбюро ЦК КПК і Пастаяннага камітэта Палітбюро ЦК КПК 17-га склікання (з 2007). З 2008 займаў пасаду намесніка Старшыні КНР. Ён стаў пераемнікам Ху Цзіньтаа, які пакінуў свой пост 15 лістапада 2012. Старшыня Цэнтральнага ваеннага савета ЦК КПК з 15.11.2012. 14.3.2013 на сесіі Усекітайскага сходу народных прадстаўнікоў (УСНП) Сі Цзіньпін абраны Старшынёй КНР.

Да 11 сакавіка 2018 года Старшыня КНР мог абірацца тэрмінам на пяць гадоў і займаць гэтую пасаду не больш за два тэрміны, аднак дэпутаты УСНП 13-га склікання ўнеслі папраўкі ў канстытуцыю краіны, адмяніўшы абмежаванні на тэрмін паўнамоцтваў.

Чарговыя выбары кіраўніка дзяржавы адбыліся 17 сакавіка 2018 года на пятым пленарным пасяджэнні першай сесіі УСНП 13-га склікання шляхам тайнага галасавання. Усе прысутныя 2970 дэпутатаў аднагалосна прагаласавалі «за». Акрамя таго, Сі Цзіньпін пераабраны старшынёй Цэнтральнага ваеннага савета КНР, захаваўшы ў сваіх руках партыйнае, ваеннае і дзяржаўнае кіраўніцтва.

Пасля ўнясення паправак у Канстытуцыю Кітая ў 2018 годзе стала магчыма перавыбранне Сі Цзіньпіна, паколькі адна і тая ж асоба атрымала права займаць пасаду кіраўніка дзяржавы неабмежаваную колькасць разоў. 10 сакавіка 2023 года дэлегаты Усекітайскага сходу народных прадстаўнікоў аднагалосна перавыбралі Сі Цзіньпіна Старшынёй Кітайскай Народнай Рэспублікі. Ён стаў першым у гісторыі Кітая старшынёй, якога выбралі на трэці пяцігадовы тэрмін. Акрамя таго, палітыка перавыбралі на пасаду кіраўніка Цэнтральнага ваеннага савета Кітая.

## Спасылкі 
* Біяграфія Сі Цзіньпіна на сайце Цэнтральнага народнага ўрада КНР  

Катэгорыя:Генеральныя сакратары ЦК КПК
Катэгорыя:Палітыкі Кітая
Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў
Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Кітая
Катэгорыя:Члены ПК Палітбюро ЦК КПК
Мілаўш Якеш

{{Палітык
| Імя              = Мілаўш Якеш 
| Арыгінал імя   = Milouš Jakeš
| Выява             = Milous Jakes.jpg
| Шырыня           = 
| Апісанне выявы          = Мілаўш Якеш на першамайскім свяце 1 мая 2006
| Імя пры нараджэнні = 
| Псеўданімы       = 
| Дата нараджэння    = 12.8.1922
| Месца нараджэння   = 
| Дата смерці      = 
| Месца смерці     = 
| Грамадзянства      = Чэхія
| Веравызнанне  = 
| Партыя           = 
| Асноўныя ідэі    = 
| Род дзейнасці = 
| Узнагароды          = 
{
 
}
{
 
}
| Сайт =
}}
**Мілаўш Якеш** (аддаваў перавагу, каб у афіцыйным друку яго звалі больш мілагучна — **Мілаш Якеш**), ; нар. , Чэске-Халупы каля Чэске-Будзеёвіц) — чэшскі палітычны дзеяч.

Генеральны сакратар ЦК КПЧ з 1987 па 1989 (змяніў на гэтай пасадзе Густава Гусака). Хоць на словах падтрымаў перабудову ў СССР, у рэальнасці не распачаў ніякіх крокаў да рэфармавання палітычнай сістэмы ў ЧССР. Атрымаў анекдатычную вядомасць за сваю прамову незадоўга да адстаўкі: у ёй ён жаліўся, што артысты эстрады зарабляюць больш, чым кадравыя партыйцы, і ў прыватнасці, чым ён сам.

Сышоў у адстаўку ў канцы лістапада 1989 года ў выніку так званай аксамітавай рэвалюцыі. Яго пераемнікам на пасадзе Генеральнага сакратара ЦК КПЧ стаў Карэл Урбанек. Ужо ў снежні 1989 года М. Якеш быў выключаны з КПЧ.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Палітыкі Чэхаславакіі
Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Чэхаславакіі
Марыян Чалфа

**Ма́рыян Ча́лфа** (, нар. 7 мая 1946 года, Трэбішаў, Чэхаславакія) — чэхаславацкі палітык, перадапошні прэм'ер-міністр Чэхаславакіі з 10 снежня 1989 па 2 ліпеня 1992.

## Біяграфія 
Славак па нацыянальнасці, Чалфа ўжо ў 1964 стаў членам Камуністычнай партыі Славакіі. Пасля сканчэння юрыдычнага факультэта Карлава ўніверсітэта ў 1970 ён пачынае работу ў Чэхаславацкім Інфармацыйным Агенцтве, затым у апараце Савета міністраў, у 1985 узначаліў там парламенцкі дэпартамент. У красавіку 1988 Чалфа становіцца міністрам-намеснікам парламенцкага камітэта. Падчас Аксамітнай рэвалюцыі 1989 года прэзідэнт Густаў Гусак даручае Чалфе сфарміраваць новы ўрад узамен ураду Ладзіслава Адамца. Пасля адстаўкі Гусака, якая паследвала ў той жа дзень, Чалфа становіцца выконваючым абавязкі прэзідэнта, займаючы гэты пост да абрання Вацлава Гавела 29 снежня.

18 студзеня 1990 Чалфа пераходзіць у партыю «Грамадскасць супраць гвалту», якая стала славацкім партнёрам Грамадзянскага форума, а пасля яе роспуску ў красавіку 1991 уступае ў «Грамадзянскі дэмакратычны саюз». Чалфа сыграў вялікую ролю ў праведзеных у краіне эканамічных рэформах і пераходзе яе да капіталістычнай сістэмы. Пасля паражэння яго партыі на парламенцкіх выбарах 1992 года Чалфа сышоў у адстаўку і заняўся юрыдычнай дзейнасцю, адкрыўшы ў Празе фірму «Čalfa, Bartošík a Partneři».

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Чэхаславакіі
Катэгорыя:Прэзідэнты Чэхаславакіі
Радбуза

**Радбуза** () — рака ў Чэхіі.
 
Агульная працягласць ракі складае каля 112 км. Плошча яе басейна налічвае 2179 км ². Сіла плыні характарызуецца сярэднім выдаткам вады, каля 11 м ³ у секунду. Сілкаванне мае ў асноўным снегавое і дажджавое. Паводка на рацэ адбываецца вясной. Зліваецца з ракой Міс.

Катэгорыя:Рэкі Чэхіі
Ян Страскі

**Ян Страскі** (; ,  — , ) — чэшскі дзяржаўны і палітычны дзеяч.

Скончыў Карлаў універсітэт у Празе. Доўгі час працаваў у Цэнтральным банку Чэхаславакіі. Член Грамадзянскай дэмакратычнай партыі ў 1991—1998гадах.

Апошні прэм’ер-міністр Чэхаславакіі 2 ліпеня — 31 снежня 1992. Адначасова 20 ліпеня — 31 снежня 1992 выконваў абавязкі прэзідэнта Чэхаславакіі, з’яўляючыся, такім чынам, апошнім у гісторыі кіраўніком гэтай дзяржавы.

Пазней займаў шэраг міністэрскіх пасад ва ўрадах Чэхіі.

Катэгорыя:Палітыкі Чэхаславакіі
Катэгорыя:Палітыкі Чэхіі
Катэгорыя:Міністры Чэхіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Чэхаславакіі
Катэгорыя:Члены Грамадзянскай дэмакратычнай партыі
Ныса-Лужыцка

**Ныса-Лужыцка**, **Нейсэ** (, , , , ) — рака, якая працякае па тэрыторыі Чэхіі, Польшчы і Германіі, левабярэжны прыток ракі Одры.

## Гісторыя 
Лужыцкая Ніса бярэ свой пачатак у Чэхіі ў Йізерскіх гарах у Нова-Вес-над-Нісай, на паўночны ўсход ад Ябланца-над-Нісай ля паўночнага падножжа горы Чорна-Студніцы. Там яна праходзіць праз Ябланец-над-Нісай, Ліберац і перасякае Хартаў, дасягаючы вышыні 234 м над узроўнем мора на нямецкай мяжы. У Чэхіі працягласць ракі складае 55 км, мясцовы вадазбор 360,5 км².

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Чэхіі
Катэгорыя:Прытокі Одры
Катэгорыя:Рэкі Германіі
Катэгорыя:Рэкі Ніжнесілезскага ваяводства
Катэгорыя:Рэкі Любушскага ваяводства
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Іван Марцін Іраус

**Іван Марцін Іраус** (; 23 верасня 1944, Гумпалец — , Прага) — чэшскі паэт, дысідэнт, вядомы пад мянушкай Магор (з чэск. «псіх» ці «прыдурак»).

## Біяграфія 
Вучыўся на філасофскім факультэце Карлава ўніверсітэта, абараніў дыплом па візуальнай паэзіі Іржы Коларжа і Анры Мішо. Увайшоў у кола чэшскага андэграўнду. Сябраваў з Вацлава Гавелам. У 1970-х знаходзіўся ў турме, правёў у зняволенні восем з паловаю гадоў.

## Творчасць 
Аўтар многіх паэтычных кніг, якія да 1989 годзе выходзілі выключна ў самвыдаце. За сваю вельмі кантраверсійную творчасць урэшце атрымаў пад канец жыцця дзве прэстыжныя прэміі — Яраслава Сайферта і Тома Стопарда.

## Спасылкі 
* Кароткі нарыс жыцця і творчасці 
* На Партале чэшскай літаратуры  
* Што ты зменіш пер. Сяргей Сматрычэнка

Катэгорыя:Паэты Чэхіі
Катэгорыя:Дысідэнты Чэхаславакіі
Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі
Усвея (возера)

**Усве́я** — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, у басейне ракі Заходняя Дзвіна, за 28 км на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Ушачы, каля вёскі Усвея.

Плошча паверхні 2,39 км². Даўжыня 3,38 км, найбольшая шырыня 0,96 км. Даўжыня берагавой лініі 8,2 км. Найбольшая глыбіня 1,9 м. Аб’ём вады 2,36 млн м³. Плошча вадазбору 32,3 км².
Катлавіна возера рэшткавага тыпу, значна выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны вышынёй 11—18 м, да возера абрываюцца ўступам вышынёй 4—6 м. Берагі нізкія, забалочаныя, на ўсходзе месцамі пясчаныя, на захадзе тарфяністыя. Дно плоскае, пераважна выслана крэменязёмістым сапрапелем, уздоўж усходніх і месцамі заходніх берагоў вузкая паласа апясчаненых адкладаў. Пойма шырынёй да 20 метраў.
Возера эўтрофнае з адзнакамі антрапагеннага дыстрафіравання. Зарастае да глыбіні 0,9 м. Шырыня палосы прыбярэжнай расліннасці дасягае 320 метраў. Возера праточнае. Упадаюць 2 ручаі, пратокай злучана з Заходняй Дзвіной.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, лінь, карась і іншыя віды рыб.

Каля возера вёскі Двор Усвея, Усвея, Ляхава, Загаваліна.

## Літаратура 
*  — С. 170—171.
*  — С. 26.
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Ушацкага раёна
Іван Мікітавіч Туфтаў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Іван Мікітавіч Туфтаў
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  =  
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    =  
 |месца смерці   = пасёлак Акцябрскі, Краснадарскі край
 |партрэт        = 
 |подпіс        = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць = 
 |гады службы    = 1941—1945
 |званне         = чырвонаармеец
 |род войскаў      = 
 |камандаваў     = 
 |частка          = 
 |бітвы       = Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды        = { style="background:transparent"
  
}
{ style="background:transparent"
 
-
   
}
 |Commons        = 
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс        = 
}}
**Іван Мікітавіч Ту́фтаў** ( — ) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).

І. М. Туфтаў нарадзіўся ў вёсцы Гарадзінец (зараз у Лепельскім раёне Віцебскай вобласці). Пасля грамадзянскай вайны разам з сям'ёй пераехаў у Краснаярскі край. Жыў у вёсцы Шарыпаўка, працаваў у калгасе.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны на фронце з жніўня 1941 г. Удзельнічаў у Смаленскай бітве, абарончых баях на Доне, Сталінградскай бітве, Корсунь-Шаўчэнкаўскай, Уманска-Баташанскай и Яска-Кішынёўской аперацыях, баях за Будапешт у 1944 г, каля возера Балатон (Венгрыя) у 1945 г. і інш.
Кулямётчык мотастралковага батальёна 45-й механізаванай брыгады 5-га механізаванага корпуса 6-й танкавай арміі 2-га Украінскага фронту радавы І. Туфтаў вызначыўся  ў сакавіку 1944 г. пры фарсіраванні рэк Паўднёвы Буг у Вінніцкай вобласці (Украіна) і Днестр каля горада Магілёў-Падольскі.

Пасля дэмабілізацыі жыў і працаваў у Краснадарскім краі.

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка» (№ 4301) Героя Савецкага Саюза
* Ордэн Леніна
* Ордэн Чырвонай Зоркі
* Ордэн Славы 3 ступені
* медалі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Туфтов Иван Никитович

Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Гана Андранікава

**Гана Андранікава** () ( —) — чэшская пісьменніца.

Пасля заканчэння гімназіі ў Зьліне і філасофскага факультэта Карлавага ўніверсітэта (англістыка — багемістыка) працавала ў чэшскіх і замежных фірмах. З 1999 года займаецца літаратурнай дзейнасцю.

## Узнагароды 
За дэбютны раман «Гук сонечнага гадзінніка» (*Zvuk slunečních hodin*) у 2001 годзе атрымала Літаратурную прэмію чэшскага «Кніжнага клуба», а ў 2002 годзе — прэмію *Magnesia Litera*.

## Бібліяграфія 
* *Zvuk slunečních hodin*, 2001 («Гук сонечнага гадзінніка»: беларускі пераклад — у 2005 годзе ў выдавецтве «Логвінаў»)
* *Srdce na udici* («Сэрца на вудзе», 2002)
* *Nebe nemá dno* («Неба не мае дна», 2010)

## Літаратура 
* MENCLOVÁ, Věra; VANĚK, Václav, a kol. Slovník českých spisovatelů. 2. vyd. Praha : Libri, 2005. 832 s. ISBN 80-7277-179-5.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чэшскамоўныя пісьменнікі
Андранікава, Гана
Усвея

**Усвея** — тапонім:

* Усвея — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Заходняя Дзвіна
* Усвея — вёска ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці каля возера Усвея
* Усвея — адна з назваў ракі Усвейка
Багуміл Грабал

**Багуміл Гра́бал** (; , Жыдэніцы каля Брна — , ) — чэшскі пісьменнік, намінант на Нобелеўскую прэмію ў галіне літаратуры за 1994 год і лаўрэат кінапрэміі «Оскар» за сцэнарый да фільму «Цягнік пад уважлівым наглядам» (1967).

Юрыст па адукацыі. Друкавацца пачаў у 1956 годзе.

У маладосці Грабал пісаў вершы, але знакамітым зрабіўся толькі ў саракагадовым узросце дзякуючы прозе. Многія значныя творы, напрыклад, раман «Я абслугоўваў англійскага караля» () выйшлі яшчэ пазней.

Памёр Грабал у лякарні, спрабуючы пакарміць галубоў і выпаўшы з пятага паверху. Існуюць версіі, паводле якіх ён скончыў жыццё самагубствам.

## Творы 
* Зборнікі апавяданняў «Людскія гаворкі» (1956), «Гаваруны» (1964),
* «Я абслугоўваў англійскага караля» (1971),
* «Занадта гулкая адзінота» (1976),
* «Пастрыжэнне» (1976),
* «Пяшчотны варвар» (1987)
і інш.

## Пераклады на беларускую мову 
* «Пабітэлі»; «Ярмілка» (апавяданні) // Крыніца, 1/1998 — пер. Сяргей Сматрычэнка
* «Боскім замілаваны» (вершы) ARCHE 1-1999 // Пер. Максім Шчур з удзелам Андрэя Хадановіча
* «Танцавальныя гадзіны для старэйшых і спрактыкаваных» — пер. Ян Максімюк, Мінск, «Корзун», 2007. — 120 с.
* «Я абслугоўваў англійскага караля» — пер. Марыя Мартысевіч, Менск, «Логвінаў», 2013.
* Сталовая «Сьвет» — пер. Макс Шчур

## Літаратура 
* *Шаблоўская І. В.* Грабал Багумір // 

## Спасылкі 
* *Востыкава А. У.* Выразнік чэшскай ментальнасці Багумір Грабал

* 

Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі
Катэгорыя:Чэшскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Грынцанэ Кавур
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За заслугі», Чэхія
Катэгорыя:Сцэнарысты Чэхіі
Катэгорыя:Ахвяры нясчасных выпадкаў
Арношт Голдфлам

**Арношт Голдфлам** (, Брно) — чэшскі драматург, тэатральны рэжысёр, акцёр тэатру і кіно, пісьменнік, мастак. Аўтар каля 50 п'ес і кнігі апавяданняў «Зноў пра тое самае».

Напачатку хацеў стаць лекарам, але пасля кінуў вывучэнне медыцыны, працаваў рабочым, службоўцам. У 1972—1976 адвучыўся па спецыяльнасці «рэжысура драмы» ў Акадэміі мастацтваў імя Яначака. У 1978—1993 працаваў найперш у Ганацкім тэатры ў Прасцяёве (які пасля пераезду ў Брно быў перайменаваны ў «HaDivadlo»).

З 1993 года працуе незалежным рэжысёрам, аўтар і акцёр (Тэатр «Komedie-PKD», «Тэатр у Доўгай», «Archa», «HaDivadlo», Нацыянальныя тэатры ў Празе і Брне, і г. д. Аўтар больш як 25 тэатральных п'ес, драматызатацыяў і радыёп'ес. Напісаў два зборнікі апавяданняў («Pořád o jednom» («Увесь час пра адно і тое ж»), «Osudy a jejich pán» («Лёсы і іх гаспадар»)), кнігі казак («Tatínek není k zahození» («Тата яшчэ можа прыдацца» і «Tatínek OO2» («Тата 002»)). Таксама выкладае рэжысуру на тэатральным факультэце Акадэміі імя Яначака.

## Пераклады на беларускую мову 
* Тата і хворы пан прэзідэнт (пер. Ілля Глыбоўскі)

## Спасылкі 
* Месяц аўтарскага чытання 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брно
Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі
Катэгорыя:Рэжысеры Чэхіі
Катэгорыя:Драматургі Чэхіі
Юліус Фучык

**Ю́ліус Фу́чык** ( ; ,  — , ) — чэшскі пісьменнік, журналіст, літаратурны і тэатральны крытык, грамадскі дзеяч, антыфашыст. Лаўрэат Міжнароднай прэміі Міру 1950 г. (пасмяротна) у Празе. У 1928—1938 гг. рэдагаваў часопіс «Творба» (). У 1929—1936 гадах быў адным з рэдактараў часопіса «Рудэ право» (). Уваходзіў у рэдкалегію беларускага часопіса «Полымя», быў знаёмы з яго рэдактарам Цішкам Гартным (Зм. Жылуновічам). Падчас 2-й сусветнай вайны з 1940 года ў падполлі. У красавіку 1942 года Ю. Фучык быў арыштаваны гестапа і змешчаны ў турму Панкрац у Празе. У 1943 годзе быў перавезены ў канцлагер Германіі і пакараны смерцю ў турме Плётцэнзе ў Берліне.

## Літаратура 
* *Вострыкава А. У.* ФУЧЫК Юліус // 

## Спасылкі 
* *Богданов Ю. В*. Фучик Юлиус // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі
Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта
Катэгорыя:Рух Супраціўлення ў Чэхаславакіі
Катэгорыя:Мемуарысты Чэхіі
Катэгорыя:Чэшскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Чэхаславакіі
Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Чэхаславакіі
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Пакараныя смерцю рэвалюцыянеры
Катэгорыя:Пакараныя смерцю пісьменнікі
Катэгорыя:Пакараныя смерцю на гільяціне
Катэгорыя:Антыфашысты
Катэгорыя:Лаўрэаты Міжнароднай прэміі Міру
Міхал Вівег

thumb|Міхал Вівег
**Міхал Вівег** () (нарадзіўся 31 сакавіка 1962) — чэшскі пісьменнік і публіцыст, самы паспяховы на сённяшні дзень празаік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і хіміка і юрысткі. У 1980 годзе скончыў гімназію ў Бенешаве, вывучаў багемістыку і педагогіку на Філасофскім факультэце Карлава ўніверсітэта ў Празе (скончыў навучанне ў 1988 годзе).

Пачаў друкавацца ў 1983 годзе, у часе навучання ва ўніверсітэце. Пасля атрымання дыплома некаторы час працаваў па спецыяльнасці (настаўнікам). З 1993 года на працягу двух гадоў быў рэдактарам у выдавецтве «Чэшскі пісьменнік», пасля займаўся выключна ўласнай творчасцю.

Лаўрэат прэміі Іржы Ортэна за 1993 год.

## Творчасць 
* *«Názory na vraždu»*, 1990 («Погляды на забойства») — аўтарскі дэбют.
* *«Báječná léta pod psa»*, 1992 («Казачныя гады псу пад хвост»)
* *«Nápady laskavého čtenáře»*, 1993 («Ідэі ласкавага чытача»)
* *«Výchova dívek v Čechách»*, 1994 («Выхаванне дзяўчат у Чэхіі», па-беларуску ў часопісе «ARCHE», пераклад Сяргея Сматрычэнкі)
* *«Účastníci zájezdu»*, 1996 («Удзельнікі падарожжа»)
* *«Zapisovatelé otcovský lásky»*, 1998 («Запісвальнікі бацькоўскай любові»)
* *«Povídky o manželství a o sexu»*, 1999 («Апавяданні пра шлюб і секс»)
* *«Nové nápady laskavého čtenáře»*, 2000 («Новыя ідэі ласкавага чытача»)
* *«Švédské stoly aneb Jací jsme»*, 2000 («Шведскія сталы, альбо Якія мы»)
* *«Román pro ženy»*, 2001 («Раман для жанчын»)
* *«Báječná léta s Klausem»*, 2002 («Казачныя гады з Клаусам»)
* *«Případ nevěrné Kláry»*, 2003 («Справа нявернай Клары»)
* *«Na dvou židlích»*, 2003 («На двух крэслах»)
* *«Vybíjená»*, 2004
* *«Tři v háji»*, 2004 — супольна з Галінай Паўлоўскай і Івай Герцыкавай
* *«Lekce tvůrčího psaní»*, 2005 («Урокі творчага пісьма»)
* *«Andělé všedního dne»*, 2007 («Анёлы будзённасці»)

Творы Міхала Вівега перакладзеныя на венгерскую, беларускую, нідэрландскую, харвацкую, нямецкую, балгарскую, сербскую, дацкую, славенскую, рускую, польскую, італьянскую, англійскую, французскую, літоўскую, Іспанскую, фінскую, македонскую, кітайскую мовы і іўрыт.

## Спасылкі 
* «Выхаванне дзяўчат у Чэхіі» у «ARCHE» (пачатак) 
* «Выхаванне дзяўчат у Чэхіі» у «ARCHE» (заканчэнне) 
* І ўсё ж нешта ў гэтых Калядах ёсць. Апавяданне
* Жаночы раман. Урыўкі
* Кароткія казкі для стомленых бацькоў

Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі
Катэгорыя:Публіцысты Чэхіі
Катэгорыя:Чэшскамоўныя пісьменнікі
Пракоп Вялікі

thumb|Пракоп Вялікі
**Пракоп Вялікі** (), таксама вядомы як ***Пракоп Голы*** ( ці ) (каля 1380 — 30 мая 1434, Ліпаны) — радыкальны гусіцкі правадыр, палітык і вайскавод. З 1426 гады — асноўны ідэолаг і палітычны дзеяч табарытаў. Загінуў у бітве пад Ліпанамі.

Першапачаткова Пракоп быў утраквістам (памяркоўнае крыло гусітаў), жанатым святаром, родам з уплывовай пражскай сям’і. Пачаўшы як святар, Пракоп стаў найболей выбітным правадыром табарытаў у познім перыядзе гусіцкіх войн. Не быўшы непасрэдным пераемнікам Яна Жыжкі, ён камандаваў войскамі Табара пры перамогах над немцамі і каталікамі ў бітвах пры Усці-над-Лабем у 1426 і Домажліцах у 1431. Пераканаўчае паражэнне, нанесеная крыжакам Свяшчэннай Рымскай імперыі, прывяла да мірных перамоў у Хебе паміж гусітамі і прадстаўнікамі Базельскага сабора (1432).

Пракоп дзейнічаў як лідар табарытаў у іх рэйдах у Венгрыю і Германію, асабліва ў 1429, пры рэйдзе чэшскага войска ў Саксонію і Нюрнберг. Аднак гусіты не ставілі за мэту захопліваць нямецкія землі, і ў горадзе Кульмбах быў складзена мірная дамова з бургграфам нюрнбергскім Фрыдрыхам I, па якім гусіты пакінулі межы Германіі. Калі чэхі пачалі перамовы з імператарам Жыгімонтам і Базельскім саборам, Пракоп узначаліў пасольства, адпраўленае ў Базель. Перамовы скончыліся безвынікова, і пасольства вярнулася ў Чэхію.

Пасля няўдачы ў дасягненні кампрамісу з каталікамі чэшская знаць, як утраквістская, так і каталіцкая, сфармавала канфедэрацыю для супрацьдзеяння радыкальнаму гусізму, які з прычыны поспехаў Табара карыстаўся вялікай папулярнасцю ў гарадах Чэхіі. Барацьба пачалася ў Празе, дзе жыхары Старога Горада атрымалі верх над радыкальным Новым Горадам. Пракоп выклікаў на дапамогу Пракопа Малога, які камандаваў войскам табарытаў, і паўстаў умацаваным лагерам пад Прагай. 30 траўня 1434 гады іх войска было атакавана і разбіта аб’яднанымі сіламі утраквістаў і каталікоў у бітве пры Ліпанах. Абодва Пракопа былі забіты ў баі.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Военачальнікі Чэхіі
Катэгорыя:Гусіты
Катэгорыя:Памерлі ў Ліпанах
Іржы Кратахвіл

**Іржы Кратахвіл** (; , ) — чэшскі празаік, драматург і публіцыст.

У 1963 годзе скончыў філасофскі факультэт Карлавага ўніверсітэта ў Празе. Прафесійна займаецца літаратурнай творчасцю з 1989 года. Атрымаў шэраг чэшскіх літаратурных прэмій.

### Бібліяграфія 
* «*Případ s Chantoniem*» (самвыдат 1978)
* «*Medvědí román*», (самвыдат 1987, 1990)
* «*Uprostřed nocí zpěv*» (1992)
* «*Orfeus z Kénigu*» (1994)
* «*Má lásko, postmoderno*» (1994)
* «*Avion*» (1995)
* «*Příběhy příběhů*» (1996)
* «*Siamský příběh*» (1996)
* «*Slepecká cvičení*» (1997)
* «*Nesmrtelný příběh, aneb život Soni Trocké-Sammlerové čili román karneval*» (1997, 2005)
* «*Noční tango*» (1999)
* «*Urmedvěd*» (1999)
* «*A babička slaví devětadevadesáté narozeniny*» (1999)
* «*Truchlivý Bůh*» (2000)
* «*Brno nostalgické i ironické*» (2001)
* «*Vyznání příběhovosti*» (2001)
* «*Lehni, bestie*» (2002)
* «*Lady Carneval*» (2004)

## Літаратура 
* Leszek Engelking, Surrealizm, underground, postmodernizm. Szkice o literaturze czeskiej, Łódź 2001 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego ISBN 83-7171-458-0
* Leszek Engelking, Opowieść prawdziwa — jak wszystkie [o książce Jiříego Kratochvila Nesmrtelný příběh]. «Akant» 1998, nr 7
* Blanka Kostřicová, Románový cyklus Jiřího Kratochvila, Olomouc 2008 Periplum ISBN 978-80-86624-40-6
* Květoslav Chvatík, Pán příběhů. Jiří Kratochvil, Praha 2009 Nakladadelství ARSCI ISBN 978-80-86078-81-6
* Leszek Engelking, Krucjata dziecięca [o książce Jiříego Kratochvila Leż, bestio!]. «Nowe Książki» 2010, nr 3

Кратахвіл, Іржы
Катэгорыя:Чэшскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта
Саліпсізм

**Саліпсізм** (ад лац. **solus** — *адзіны* і **ipse** — *сам*) — спрэчны філасофскі падыход, крайняя форма суб'ектывізму, у якой ёсць толькі суб’ект, а ўся рэчаіснасць толькі сума яго ўражанняў. Заснавальнікам гэтай тэорыі лічыцца сафіст Горгій, які сцвярджаў, што:
* Нічога няма
* Нават калі штосьці ёсць, ніхто бы не мог пра гэта ведаць
* Нават калі бы хтосьці пра гэта ведаў, то не мог бы гэта нікому паведаміць.

Лічыцца, што паняцце «саліпсізм» увёў Рэнэ Дэкарт. Саліпсізм набліжаецца да ўсходняй філасофіі.

## Гл. таксама 
* Суб’ектыўны ідэалізм
* Адкрыты індывідуалізм
* Агнастыцызм
* Скептыцызм

## Літаратура 
* Grey, Denis. The Solipsism of Bishop Berkeley // «The Philosophical Quarterly» 1952 Volume 2. Number 9. pp. 338–349.
* Lenman J. Beliefs about Other Minds: a Pragmatic Justification // «American Philosophical Quarterly». — 1984/ — vol. 31. — № 3.
* Lepore E., Loewer B. Solipsistic Semantics. // In: «Midwest Studies in Philosophy», Minneapolis, 1986, vol. 10.
* Levin M. Why We Believe in Other Minds. // «Philosophy and Phenomenological Research» — 1984. vol. 44. — № 3.
* Stemmer N. The Hypothesis of Other Minds: Is It the Best Explanation? // «Philosophical Studies.» — 1987. — vol. 51. — № 1.
* Sturgeon N. L. Altruism, Solipsism and the Objectivity of Reasons. // «Philosophical Review.» — 1974. — № 3.

Катэгорыя:Філасофскія тэорыі
Луі Жак Мандэ Дагер

**Луі Жак Мандэ Дагер** (, 18 лістапада 1787 — 10 ліпеня 1851) — французскі мастак, хімік і вынаходнік, адзін з стваральнікаў фатаграфіі.

## Біяграфія 
Луі Дагер нарадзіўся 18 лістапада 1787 года ў мястэчку Кармей-ан-Парызе у ваколіцах Парыжа. Школьнай адукацыі практычна не атрымаў, у трынаццаць гадоў бацька аддаў яго ў вучні да архітэктара. У 1804 годзе, калі Луі Дагеру споўнілася 16 гадоў, бацька адвёз яго ў Парыж і ўладкаваў вучнем у майстэрню тэатральнага дэкаратара «Гранд Опера» Дэгоці.

Дагер быў таксама вядомы як танцор, канатаходзец, тэатральны мастак. Да моманту прыходу да Дэгоці ён ужо ведаў законы перспектывы, таму дэкаратар і ўзяў яго ў вучні. Прыродны дар мастака адразу вылучыў пастаноўкі Дагера, яго сталі адзначаць крытыкі.

Дагер выкарыстаў камеру абскуру для стварэння дэкарацый, аднак ніяк не мог замацаваць выяву на экране. Дагер правёў велізарную колькасць даследаванняў, эксперыментуючы з хімічнымі рэчывамі, а потым даведаўся пра Нісефора Н’епса, які займаўся прыкладна такімі ж даследаваннямі. Дагер піша яму ліст, і Н’епс прапануе заключыць дамову аб супрацоўніцтве. У канцы 1820-х гадоў разам з Жазефам Н’епсам працаваў над стварэннем метаду фатаграфіі. Дагератыпія была вынайдзена пасля смерці Н’епса пасля 1833 года, практычна выпадкова, як вынік чарговага вопыту.

У 1839 годзе Дагер прадставіў працэс атрымання дагератыпа Французскай акадэміі навук. Пасля гэтага яго імя і яго тэхналогія сталі вядомыя ва ўсім свеце. Імя Н’епса было практычна забыта.

Прынцып Дагера праяўляць з дапамогай ртутных пароў быў арыгінальны і надзейны, і заснаваны, без сумневу, на ведах, атрыманых Дагерам ад Н’епса. Н’епс нічога не зрабіў, каб развіць далей сваё вынаходства пасля 1829 года, роўна як і яго сын Ісідар, які стаў партнёрам Дагера пасля смерці бацькі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Гісторыя развіцця фатаграфіі: Дагер і дагератып  

Катэгорыя:Фатографы Францыі
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Вынаходнікі Францыі
Катэгорыя:Вынаходнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Фатографы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Спіс вучоных і інжынераў на Эйфелевай вежы
Францішак Палацкі

**Фра́нцішак Па́лацкі** (; , Годславіцы, Маравія — , Прага) — чэшскі гісторык, філосаф і палітычны дзеяч. Часта мянуецца «бацькам чэшскай гістарыяграфіі». Бацька географа Яна Палацкага.

## Біяграфія 
Вучыўся ў евангелічным ліцэі ў Браціславе (1812—1818). У 1818 годзе апублікаваў (у сааўтарстве з П. І. Шафарыкам) твор «Пачаткі чэшскай паэзіі», у якім абгрунтаваў неабходнасць адраджэння нацыянальнай культуры і навукі.

Палацкі быў першым загадчыкам гістарычнага аддзела Нацыянальнага музея (1818—1841), з 1827 года па яго ініцыятыве музей пачаў навуковыя публікацыі на чэшскай мове. Рэарганізацыя Нацыянальнага музея, ініцыятарам якой быў Палацкі, ператварыла яго ў цэнтр навуковага і культурнага жыцця краіны. У 1831 годзе заснаваў культурна-асветнага таварыства «Маціца чэшская». У 1840-я гг. ўзначальваў чэшскі нацыянальна-ліберальны рух.

У рэвалюцыю 1848—1849 выступіў з разгорнутай праграмай аўстраславізму, старшынстваваў у 1848 годзе на Славянскім з’ездзе, 1848 ў Празе.

У канцы 1840 — пачатку 1860-х гг. дэпутат аўстрыйскага рэйхсрата і , з 1860-х гг. адзін з ідэйных лідараў кансерватыўнай партыі старачэхаў.

## Творчасць 
Аўтар эстэтыка-філасофскіх і гістарычных прац, у т.л. «Гісторыі чэшскага народа ў Чэхіі і Маравіі» (т. 1—5, 1848—1872), у якой паказаў барацьбу чэхаў за нацыянальную незалежнасць у Сярэднявеччы, высока ацэньваў гусіцкі рух. Публікаваў крыніцы па палітычнай, эканамічнай, культурнай гісторыі, літаратуры, мастацтве сярэдневяковай Чэхіі. Шмат зрабіў для падрыхтоўкі першай чэшскай энцыклапедыі. Як гістарыёграф прыналежыў да рамантычнай традыцыі.

## Літаратура 
* Палацкі Францішак. 

## Спасылкі 
* Бібліяграфія Францішка Палацкага 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў раёне Нові-Йічын
Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі
Катэгорыя:Гісторыкі Чэхіі
Катэгорыя:Палітыкі Чэхіі
Катэгорыя:Чэшскае нацыянальнае адраджэнне
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Старачэхі
Катэгорыя:Дэпутаты Чэшскага земскага сейма
Катэгорыя:Дэпутаты рэйхстага (Аўстрыйская імперыя)