open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Райчыхінск

**Райчыхінск** () — горад (з 1944 года) абласнога падпарадкавання ў Расіі, у складзе Амурскай вобласці. Заснаваны ў 1932 годзе як пасёлак Райчыха. Размешчаны за 165 км на ўсход ад Благавешчанска. З’яўляецца важным цэнтрам вугальнай прамысловасці — здабыча бурага вугалю адкрытым спосабам (ТАА «Амурскі вугаль» — разрэзы «Паўночна-Усходні» і «Еркавецій»). Чыгуначная станцыя, аэрапорт.
## Насельніцтва 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Райчихинск // *Мельников А. В.* Топонимический словарь Амурской области — Блаовещенск, 2009. — 242 с.
* Райчихинск // Историческая энциклопедия Сибири : [в 3 т.] / Российская акад. наук, Сибирское отд-ние, Ин-т истории, Изд. дом «Историческое наследие Сибири»; [гл. ред.: В. А. Ламин; редкол.: С. С. Букин и др. — Новосибирск: Историческое наследие Сибири, 2009. — Т. 2 : К — Р. — С. 752—753. — 807 c. — ISBN 5-8402-0231-2.

## Спасылкі 
* Официальный сайт Администрации города Райчихинск 
* Памятник Петру и Февронии установили у храма в Райчихинске // Амурская правда

Катэгорыя:Гарады Амурскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1932 годзе
Шыманоўск

**Шыманоўск** () — горад (з 1950) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Шыманоўскага раёна Амурскай вобласці. Насельніцтва 22,1 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1910 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Вялікая Пёра (прыток Зеі), за 251 км ад Благавешчанска. Чыгуначная станцыя Шыманоўская на Транссібірскай магістралі.

Катэгорыя:Гарады Амурскай вобласці
Тында

**Тында** () — горад (да 1975 года — пасёлак **Тындзінскі**) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Тындзінскага раёна Амурскай вобласці. Заснаваны ў 1917 годзе. Горад размешчаны на рацэ Тында (басейн Зеі), за 839 км ад Благавешчанска.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Буйны транспартны вузел на паўночным захадзе Амурскай вобласці, дзе перасякаюцца лініі Тайшэт-Ургал і Бамаўская-Беркакіт. Аэрапорт. Прадпрыемствы па абслугоўванню Байкала-Амурскай магістралі.

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* Ты́нда // *Мельников А. В.* Топонимический словарь Амурской области — Блаовещенск, 2009. — 242 с.

Катэгорыя:Гарады Амурскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1907 годзе
Іпа

**І́па** — рака ў Светлагорскім, Калінкавіцкім і Мазырскім раёнах Гомельскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Прыпяць.

## Назва 
Назву Іпа ставяць у адзін шэраг з такімі рачнымі назвамі, як Іпуць (прыток Сажа) і Іпта (прыток Друці), пры гэтым назва Іпта выводзіцца ад **Iputa*.

Усе гэтыя рэкі лакалізуюцца параўнальна недалёка адна ад адной на Падняпроўі (у трохвугольніку Гомель — Рагачоў — Калінкавічы), пры гэтым адна ад адной яны аддзяляюцца буйнымі рэкамі (Сож, Дняпро, Бярэзіна). Такая лакалізацыя дазваляе казаць пра рэгіянальнае гняздо гідронімаў з коранем *Ip-*, які мог пашырацца пашыральнікам *-ut-*.

Пашыральнік *-ut-* дастаткова вядомы ў балцкім (літоўскім) слова- і назваўтварэнні — у гідраніміі, напрыклад, такія літоўскія рачныя назвы, як *Girgžduta, Noruta* (*-ut-a*), *Augutis, Degutis, Kirkutis, Narutis, Vilnutis* (*-ut-is*), *Beržutė, Galnutė* (*-ut-ė*). Блізкі яму пашыральнік *-et-*, напрыклад, у гідроніме Снежаць (сустракаюцца на Падняпроўі, на Павоччы, на Падонні), ад *Snaig-et-*.

У неакадэмічных інтэрнэт-публікацыях нярэдка сцвярджаецца сувязь назвы Іпуць з літоўскім *upė* «рака». Але дагэтуль ні на балцкім, ні на шырэйшым індаеўрапейскім матэрыяле не засведчана кораня тыпу **ip-* у значэнні «рака». З іншага боку, у балцкай гідраніміі — досыць шырокае фанетычнае вар’іраванне кораня са значэннем «цякучая вада, рака» — *ab- (ap-) : ub- (up-)*, адсюль і гідронімы тыпу Абеста, Апісна, Убарць, Упа, што ўсе значаць «рака» або «рэчанька».

Магчыма, **ip-* выкарыстоўвалася для называння «ракі» ў гаворцы падняпроўскіх балтаў, якая да нас не дайшла, апроч як у выглядзе паасобных гідронімаў. У такім выпадку гэта была б адна з лічаных адноўленых лексем, якія генетычна з’яўляюцца балцкімі, але не засведчаныя ў вядомых балцкіх мовах.

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 109 км. Плошча вадазбору 1010 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 5,9 м³/с. Агульнае падзенне ракі 29,7 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,3 ‰. Асноўны прыток: Віша (справа). Густата рачной сеткі 0,52 км/км².

Пачынаецца за 3 км на паўночны захад ад вёскі Сякерычы Светлагорскага раёна, цячэ па нізінах Гомельскага і Прыпяцкага Палесся, вусце за 4 км на паўднёвы захад ад вёскі Рудня Гарбавіцкая. Разводдзе з сярэдзіны сакавіка да першай дэкады мая. Замярзае ў канцы снежня, крыгалом у 2-й палове сакавіка. Даліна трапецападобная, у нізоўі скрынкападобная, шырыня яе 1,5—2 км. Схілы даліны спадзістыя і ўмерана стромкія, вышынёй да 2,5 м. Пойма нізкая, шырынёй 1—1,5 км. Рэчышча ад вытоку на працягу 95 км каналізаванае, шырыня яго 10—12 м. На вадазборы ракі густая сетка меліярацыйных каналаў і канаў.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Асноўныя характарыстыкі рачных басейнаў (з плошчай вадазбору ≥ 200 км²) Гомельскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  
* Агульная характарыстыка рачной сеткі Гомельскай вобласці (у разрэзе раёнаў) / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Светлагорскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Калінкавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Мазырскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Свабодны (горад)

**Свабодны** () — горад (з 1912) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Свабодненскага раёна Амурскай вобласці. Насельніцтва 49 тыс. чал. (2023). Заснаваны ў 1912 годзе.

Горад размешчаны на правым беразе ракі Зея (прыток Амура), за 148 км ад Благавешчанска.

У горадзе размешчаны чыгуначная станцыя, рачны порт. Адно з найстарэйшых прадпрыемстваў горада — Свабодненскі вагонарамонтны завод.

Недалёка ад горада знаходзяцца касмадромы Свабодны (Свабодны-17),  Васточны і база далёкай авіяцыі Украінка. 

## Вядомыя асобы 
* Леанід Гайдай — савецкі і расійскі кінарэжысёр

Катэгорыя:Гарады Амурскай вобласці
Катэгорыя:З’явіліся ў 1912 годзе
Белагорск (Амурская вобласць)

**Белагорск** () — горад (з 1926) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Белагорскага раёна Амурскай вобласці. Заснаваны ў 1860 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Томь (прыток Зеі), за 108 км ад Благавешчанска. У 1860 сялянамі-перасяленцамі было заснавана сяло Аляксандраўскае. У 1926 яно і размешчаная паблізу чыгуначная станцыя Бачкарова на Транссібірскай магістралі (заснаваная ў 1913) былі ператвораны ў горад Аляксандраўск-на-Томі. У 1931 годзе перайменаваны ў Краснапартызанск, у 1936 годзе атрымаў назву Куйбышаўка-Усходняя, у 1957 годзе — Белагорск.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Амурскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1860 годзе
Белагорск

**Белагорск** — тапонім.

## Расія 
* Белагорск — горад у Амурскай вобласці.
* Белагорск — пасёлак гарадскога тыпу ў Кемераўскай вобласці.

## Украіна 
* Білагірск або Белагорск — горад у Крыму.
Трэмля

**Трэ́мля** — рака ў Гомельскай вобласці Беларусі, левы прыток Прыпяці.

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 80 км. Плошча вадазбору 769 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2,92 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,3 ‰.

Пачынаецца на паўднёвы ўсход ад вёскі Раманішчы Акцябрскага раёна, цячэ па Калінкавіцкім, Петрыкаўскім і Мазырскім раёнах пераважна па ўсходняй ускраіне Прыпяцкага Палесся. Вусце ў межах Мазырскага раёна, за 2,7 км на паўднёвы захад ад вёскі Міхнавічы (Калінкавіцкі раён). Даліна невыразная, пойма двухбаковая. Рэчышча ад вытоку на працягу 73,5 км каналізаванае. 

Замярзае ў сярэдзіне снежня, веснавое разводдзе ў канцы 2-й дэкады сакавіка, працягласць да 39 сутак. 

Асноўныя прытокі злева: рака Мядзведзь, канава Дубнянская, канал Плясецкі; справа — рака Ветка. У басейне Трэмлі возера Плясецкае.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Катэгорыя:Рэкі Акцябрскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Петрыкаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Калінкавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Мазырскага раёна
Благавешчанск

**Благавешчанск** () — горад (з 1858) ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Амурскай вобласці. Насельніцтва 217,7 тыс. чал. (2005).

Горад размешчаны на паўднёвым захадзе Зейска-Бурэінскай раўніны, на левым беразе Амура, пры ўпадзенні ў яго ракі Зеі, за 7985 км на ўсход ад Масквы. На процілеглым беразе Амура — кітайскі горад Хэйхэ.

## Гісторыя 
Упершыню рускія з’явіліся пры зліцці Амура і Зеі летам 1644 года, калі тут спыніўся першапраходзец Васіль Паяркаў са сваім атрадам. У 1653 годзе землепраходзец Ерафей Хабараў вырашыў пабудаваў тут астрог, але пасля падпісання ў 1689 годзе Нерчынскай дамовы рускія пакінулі левы бераг Амура.

Часам заснавання Благавешчанска лічыцца 1856 год, калі быў закладзены Усць-Зейскі вайсковы пост. Да 1856 года Расійская імперыя здзейсніла шэраг захадаў для замацавання за сабой левага берага Амура. Урэшце, 2 чэрвеня 1856 года ад вусця Зеі прыбыў вайсковы атрад з каля 500 салдат, які заняўся расчысткай тэрыторыі для будаўніцтва горада і размяшчэння будучых рускіх перасяленцаў.

## Насельніцтва 
* 1982 год — 183 000 чал.
* 2005 год — 217 700 чал.
* 2010 год — 219 861 чал.

## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Уладзіміравіч Борман (1911—1965) — беларускі архітэктар.
* Яўгенія Арцем’еўна Васілеўская (1926—?) — беларуская гісторык.
* Галіна Фёдараўна Пальчэўская (нар. 1946) — беларускі архітэктар.
* Фрыдрых Канстанцінавіч Латынцаў (1928—2001) — беларускі педагог, Заслужаны настаўнік прафесійна-тэхнічнай адукацыі.

## Літаратура 
* 
* Благовещенск // *Мельников А. В.* Топонимический словарь Амурской области] — Благовещенск, 2009. — С. 32. — 232 с.

Катэгорыя:Гарады Амурскай вобласці
Благавешчанск (значэнні)

* Благавешчанск — адміністрацыйны цэнтр Амурскай вобласці Расіі
* Благавешчанск — горад у Башкірыі (Расія)
Зея (касмічны апарат)

**Зея** — касмічны апарат, які першы запушчаны з новага касмадрома Расіі — Свабодны. Маса 87 кг.

Сканструяваны ў НВА Прыкладной механікі ў Жалезнагорску, створаны па замове Ваенна-касмічных сіл. Касмічны апарат хоць і створаны па замове ваеннага ведамства, але мае вялікае значэнне для ўсёй касманаўтыкі, бо прызначаны для адпрацоўкі найноўшых агульных прынцыпаў кантролю запускаў касмічных ракет-носьбітаў і кіраванні касмічнымі апаратамі на арбітах. Апарат атрымаў назву ад ракі Зея, якая праходзіць зблізку касмадрома Свабодны.

Катэгорыя:Касмічныя апараты
Закаменск

**Закаменск** (, да 1944 года — **Гарадок**) — горад (з 1944) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Закаменскага раёна Бураціі. Заснаваны ў 1934 годзе. Размешчаны на правым беразе ракі Джыда (прыток Селенгі), за 253 км на захад ад чыгуначнай станцыі Джыда (на лініі Улан-Удэ — Наушкі), з якой злучаны аўтадарогай.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Джыдзінскі вальфрамава-малібдэнавы камбінат. Вальфрамавыя і малібдэнавыя канцэнтраты паступаюць пераважна на заводы Урала.

Катэгорыя:Гарады Бураціі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1934 годзе
Валентнасць

**Вале́нтнасць** (ад  — які мае сілу) — лік роўны колькасці хімічных сувязяў, якімі дадзены атам злучаны з іншымі атамамі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Валентность (химическая) // Энцыклапедыя Кругасвет
* Артыкул на сайце ХиМиК.ру

Катэгорыя:1857 год у навуцы
Катэгорыя:Хімічная сувязь
Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі
Шалі (горад)

**Шалі** — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Шалінскага раёна Чачні. Насельніцтва 43,5 тыс. чалавек (2006).

Горад размешчаны на рацэ Джалка (прыток Сунжы, басейн Церака), за 36 км ад Грознага.

Катэгорыя:Гарады Чачні
Віхра

**Віхра́** — рака ў Смаленскай вобласці Расіі і Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток Сожа.

## Апісанне 
Даўжыня ракі 158 км, у т.л. па Беларусі 40 км. Вадазбор 2230 км², у т.л. на Беларусі 360 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 14,5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 ‰.

Пачынаецца за 1,5 км на паўночны захад ад вёскі Лоева Смаленскага раёна Смаленскай вобласці, далей цячэ на поўдзень па тэрыторыі Краснінскага, Манастыршчынскага і Мсціслаўскага раёнаў, упадае ў Сож за 1,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Новыя Віхраны. У межах Беларусі цячэ па Горацка-Мсціслаўскай раўніне. Даліна ў вярхоўі невыразная, ніжэй трапецападобная, шырынёй 1,5—2 км. Пойма двухбаковая, шырыня яе 0,4—0,6 км. Рэчышча звілістае, шырыня ракі ў межань 15—20 м. Каналізавана 9,9 км рэчышча ў ніжнім цячэнні. Берагі стромкія, часта абрывістыя.

Асноўныя прытокі: Руфа, Малахоўка, Гарадня, Княгіня, Чорная, Серабранка (правыя); Трасцянка, Упакой, Жалязняк, Вяльнянка (левыя). На рацэ горад Мсціслаў, гарадскі пасёлак Манастыршчына, пабудавана Віхранская ГЭС.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Мсціслаўскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Сажа
Натуральны лік

**Натура́льны лік** — любы з лікаў, што выкарыстоўваюцца пры пералічэнні.

Натуральныя лікі ўзніклі ў працэсе простага лічэння. Гэта цэлыя дадатныя лікі (1, 2, 3, …).

Паняцце натуральных лікаў з’явілася ў глыбокай старажытнасці з патрэбы параўноўваць і колькасна характарызаваць (лічыць) розныя мностны прадметаў. 3 узнікненнем пісьменства лікі пазначалі рыскамі на матэрыяле, які служыў для запісу, напр. папірусе, гліняных таблічках. Пазней уведзены іншыя знакі для абазначэння вялікіх лікаў. 3 цягам часу паняцце натуральнага ліку набыло больш абстрактную форму, якая ў вуснай мове перадаецца словамі, на пісьме — спецыяльнымі знакамі.

Важным крокам з’яўляецца асэнсаванне бясконцасці натуральнага раду лікаў, што адлюстравана ў помніках антычнай матэматыкі, працах Эўкліда і Архімеда.

Натуральныя лікі распадаюцца на 2 класы: простыя лікі, якія маюць 2 натуральныя дзельнікі (адзінку і самога сябе), і састаўныя лікі — усе астатнія.

Мноства натуральных лікаў абазначаецца сімвалам \mathbb{N}. Больш фармальнае вызначэнне мноства натуральных лікаў (аксіёмы Пеана):

* 1 з’яўляецца натуральным лікам: 1 \in \mathbb{N}
* кожны натуральны лік мае адзін натуральны лік, які з’яўляецца наступным да яго: \forall n \in \mathbb{N}, \exists S(n) \in \mathbb{N}
* 1 не з’яўляецца наступным ні да якога з натуральных лікаў: \nexists n \in \mathbb{N}, S(n)=1
* калі нейкі натуральны лік з’яўляецца наступным да двух натуральных лікаў, то гэтыя два лікі супадаюць: S(a) = S(b) => a = b
* калі нейкая ўласцівасць P мае месца для 1, а таксама для любога S(n) пры ўмове, што яна справядлівая для n, то яна мае месца для ўсіх натральных лікаў: P(1),(P(n) => P(S(n))) => \forall n \in \mathbb{N}, P(n)

Апошняя аксіёма з’яўляецца фармулёўкай прынцыпа поўнай індукцыі. Апошнім часам назіраецца тэндэнцыя разглядаць у якасці найменшага натуральнага ліка не 1, а 0.

## Літаратура 
* Бернік В. Лік // БЭ ў 18 т. Т. 9. Мн., 1999.

Катэгорыя:Натуральныя лікі
Геалагічная світа

**Геалагі́чная сві́́́та** ( ад  «ісці следам») — комплекс пластоў горных парод, асноўная адзінка стратыграфічнай шкалы.

Світы ўключаюць амаль аднародныя асадкавыя, вулканічныя горныя пароды або чаргаваныя пароды розных тыпаў. Падраздзяляюцца на падсвіты, пачкі, пласты, слаі. Паводле аб'ёму могуць з'яўляцца часткай яруса або адпавядаць адразу некалькім ярусам. Пры вылучэнні світы ўлічваюцца яе рэчыўны склад. Палеанталагічныя рэшткі з'яўляюцца паказчыкам адноснага ўзросту світы. 

Світы маюць уласную геаграфічную назву і ўваходзяць у склад геалагічных серый. З'яўляюцца асноўным аб'ектам пры геалагічных здымках.

## Літаратура 
* *Кручак С. А.* Світа геалагічная // 

## Спасылкі 
* Свита геологическая  // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Геалогія
Сістэма

**Сістэма** ( «цэлае, складзенае з частак») — мноства складнікаў, элементаў, якія ствараюць пэўную цэласнасць, адзінства. Таксама: аб’ектыўная сувязь з’яваў, выяўленая ў падпарадкаванні пэўным законам, або сувязь створаных чалавекам прадметаў ці элементаў ведаў, упарадкаваная ў адпаведнасці з пэўным прынцыпамі. Выкарыстанне тэорыі сістэм у пазнанні азначаецца як **сістэмны падыход**.

Так, могуць вызначацца сонечная сістэма як аб’ектыўная сувязь з’яваў; водная сістэма пэўнай геаграфічнай зоны, створаная чалавекам; сістэма аксіём пэўнай тэорыя|тэорыі.

Паняцце сістэмы блізкае з паняццем структуры, але не звяртаецца да самога парадку, закону сувязі складнікаў, а толькі паказвае наяўнасць такой сувязі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэорыя сістэм
96 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Антыёх VIII Грып, цар Сірыі
* Пталемей Апіён, апошні эліністычны кіраўнік Кірэнаікі

Катэгорыя:90-я да н.э.
97 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Апій Клаўдзій Пульхр (консул 54 года да н. э.)

## Памерлі 

Катэгорыя:90-я да н.э.
98 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Луцый Даміцый Агенабарб (консул 54 года да н. э.)

## Памерлі 
* Імператар Кайка

Катэгорыя:90-я да н.э.
99 да н.э.

## Падзеі 
* Была ўзведзена стэла з Ліндскай храмавай хронікай

## Нарадзіліся 
* Лукрэцый

## Памерлі

Катэгорыя:90-я да н.э.
100 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
* Гай Юлій Цэзар, рымскі дыктатар (найбольш верагодная дата).

## Памерлі

Катэгорыя:100-я да н.э.
Электрахімічны рад напружанняў металаў

**Электрахімічны рад напружанняў металаў ** — металы, размешчаныя ў парадку ўзрастання іх стандартных электродных патэнцыялаў. Электродам параўнання з’яўляецца стандартны вадародны электрод.

Найбольш распаўсюджаныя металы ў радзе напружанняў размешчаныя ў наступным парадку:

Рад напружанняў паказвае параўнальную актыўнасць металаў у акісляльна-аднаўленчых рэакцыях. Чым бліжэй метал да пачатку рада напружанняў, тым большая яго аднаўленчая здольнасць. Рад напружанняў характарызуе актыўнасць у водных растворах пры нармальных умовах і актыўнасці ёнаў, роўнай 1. Адхіленне ад гэтых умоваў можа змяніць паслядоўнасць металаў у радзе напружанняў, асабліва для суседніх яго членаў. Уплыў на электродны патэнцыял мае стан паверхні электрода, і месца метала ў радзе напружанняў да некаторай ступені ўмоўнае. У рад напружанняў часам уключаюць неметалы, іёны і некаторыя злучэнні.

З рада напружанняў вынікаюць наступныя заканамернасці:

* кожны метал здольны выцясняць з раствораў соляў усе металы, якія ў радзе напружанняў стаяць пасля яго (з правага боку ад яго);
* усе металы, што змяшчаюцца злева ад вадароду, здольныя выцясняць яго з кіслотаў;
* чым далей адзін ад аднаго ў радзе напружанняў знаходзяцца металы, тым большае напружанне можа стварыць пабудаваны на іх гальванічны элемент.

Дзеля таго, што рад напружанняў складаецца на падставе тэрмадынамічных характарыстык, ён дазваляе вызначыць толькі прынцыповую магчымасць працэсаў. Рэальная ажыццявімасць у значнай ступені залежыць ад кінетычных фактараў: працэс можа быць магчымы, але хуткасць ягонага працякання занадта малая.

Сучасны выгляд электрахімічнаму раду напружанняў надаў расійскі вучоны Мікалай Мікалаевіч Бекетаў (1826—1911) у працы «Даследаванні з’яваў выціскання адных элементаў іншымі» (1865).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Электрахімія
101 да н.э.

## Падзеі 
* 30 ліпеня: Кімбры разгромлены рымскай арміяй пад камандаваннем Гая Марыя каля Верцэлаў.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:100-я да н.э.
Свіслацкае княства

[міні|[Замчышча Свіслач. План 1927 г.]]

**Свіслацкае княства** — удзельнае княства ў нізоўі р. Свіслач і ніжнім цячэнні р. Бярэзіны. Узгадваецца ў дакументах з XIV ст., але аформілася, відаць, у XII—XIII ст. Цэнтр — замак Свіслач (цяпер в. Свіслач у Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобл., гл. Свіслацкае гарадзішча).

## Геаграфія 
Займала тэрыторыю сучасных Асіповіцкага, Бабруйскага, Клічаўскага раёнаў Магілёўскай вобл., а таксама значную частку Бярэзінскага, Пухавіцкага, Старадарожскага і Чэрвеньскага раёнаў Мінскай вобл., Кіраўскага раёна Магілёўскай вобл., Акцябрскага і Светлагорскага раёнаў Гомельскай вобл.

## Гісторыя 
Свіслацкі ўдзел вылучыўся са складу Менскага княства. Мяжа Свіслацкага ўдзелу з уласна Менскім ўдзелам праходзіла па ўмоўнай лініі в. Суцін — Арэшкавічы — Балоча.

Увайшло ў склад ВКЛ у 1350-я, пасля смерці апошняга свіслацкага кн. Сямёна, які не меў нашчадкаў. У 1360-я свіслацкім князем быў унук Гедзіміна Сямён Яўнутавіч, які ўзяў бок Ягайлы ў барацьбе таго з Вітаўтам. У 1387 вялікі князь Ягайла перадаў Свіслацкую воласць разам з іншымі землямі ў пажыццёвае ўладанне Скіргайлу. Пасля Свіслач — дзяржаўнае ўладанне.

З XV ст. існавала як невялікая воласць пад кіраўніцтвам вялікакняскага намесніка.

## Літаратура 
* *Э. М. Загарульскі*. Свіслацкае княства // . С. 446.
* *З. І. Даўгяла*. Свіслацкая воласць у 1560 г. // Наш край № 12, 1927. — С. 21—37.
* 

Катэгорыя:Менскае княства
Катэгорыя:Удзелы Полацкай зямлі
Катэгорыя:Гісторыя Пухавіцкага раёна
Катэгорыя:Княствы Русі
Катэгорыя:Княствы ў беларускай гісторыі
Катэгорыя:Свіслач (Асіповіцкі раён)
102 да н.э.

## Падзеі 
* Бітва пры Аквах Секстыевых
## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:100-я да н.э.
103 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Луцый Аўрэлій Арэст (консул 103 года да н. э.)

Катэгорыя:100-я да н.э.
104 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
## Памерлі
* Югурта: цар Нумідыі з 117 да н.э. (нар. у 160 да н.э.)


Катэгорыя:100-я да н.э.
Неметалы

**Неметалы** — простыя рэчывы, якія не валодаюць пластычнасцю, металічным бляскам, дрэнныя праваднікі электрычнага току і цяпла. Да неметалаў належаць 22 элементы.

У нармальных умовах знаходзяцца ў газападобным стане: вадарод, азот, кісларод, фтор, хлор і інертныя газы, у вадкім — бром, у цвёрдым — бор, вуглярод, крэмній, фосфар, сера, мыш’як, селен, тэлур, ёд, астат.

Атамы інертных газаў хімічна амаль неактыўныя, іншыя неметалы вызначаюцца высокай электраадмоўнасцю і, далучаючы электроны, утвараюць простыя аніёны (напрыклад, Cl-, O2-) або, разам з іншымі элементамі, складаныя (напрыклад, SO42-, PO43-). Большасць аксідаў неметалаў мае кіслотны характар і ім адпавядаюць кіслародзмяшчальныя кіслоты.

## Гісторыя 
Толькі два неметалы — вуглярод і сера — былі вядомыя ў старажытнасці. У XIII ст. быў атрыманы ў свабодным выглядзе мыш’як, у XVII ст. — вадарод і фосфар; у канцы XVIII ст. — кісларод, азот, хлор, тэлур; у 1-й палове XIX ст. — бром, ёд, селен, крэмній, бор. Атрымаць у свабодным выглядзе фтор і ізаляваць інертныя газы здолелі толькі ў канцы XIX ст. Астат атрыманы штучна ў 1940 годзе.

## Гл. таксама 
* Металы

## Спасылкі 
*
Дзмітрый Уладзіміравіч Караў

**Дзмітрый Уладзіміравіч Караў** (; , Уфа, Башкірская АССР — , Гродна, Беларусь) — савецкі і беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (1996), прафесар (1997).

## Біяграфія 
Скончыў Маскоўскі дзяржаўны гістарычна-архіўны інстытут. Працаваў у Інстытуце гісторыі, археалогіі і этнаграфіі народаў Далёкага Усходу Далёкаўсходняга навуковага цэнтра АН СССР, у Далёкаўсходнім дзяржаўным універсітэце (1973—1979). З 1979 года выкладчык Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы, загадчык кафедры эканамічнай тэорыі. У 1983 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Акадэмік М. К. Любаўскі як гісторык феадальнай Расіі».

Прапанаваў уласнае бачанне вытокаў і этапаў развіцця беларускай гістарычнай думкі. Пад яго кіраўніцтвам пачалася распрацоўка асобных аспектаў дасавецкай гістарыяграфіі Беларусі: гістарыяграфія шляхты ВКЛ (Н. У. Казлоўская), гістарыяграфія заходнерусізму (А. У. Літвінскі).

Рэдактар і складальнік 8 кніг міжнароднага гісторыка-культуралагічнага альманаха «Наш радавод» (1991—2001). Актыўна садзейнічаў выданню ў Маскве фундаментальнай працы М. К. Любаўскага «Обзор истории русской колонизации с древнейших времен и до ХХ века». У 2007 г. у Вільнюсе апублікавана манаграфія Дзмітрыя Уладзіміравіча «Белорусская и украинская историография конца XVIII — начала 20-х гг. ХХ в. в процессе генезиса и развития национального исторического сознания белорусов и украинцев», у якой паслядоўна і змястоўна распавядаецца аб дасягненнях і праблемах гістарыяграфічнай навукі Беларусі і Украіны ў вызначаны перыяд.

Аўтар 193 навуковых работ, у тым ліку 5 манаграфій, 2 вучэбных дапаможнікаў.

## Узнагароды 
За плённую працу і навуковыя дасягненні Д. У. Караў узнагароджаны Ганаровай граматай Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Граматай БДУ, Граматамі Гродзенскага гарвыканкама і Гродзенскага аблвыканкама.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага
107 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Луцый Касій Лангін (консул 107 года да н. э.)

Катэгорыя:100-я да н.э.
108 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Луцый Сергій Катыліна, рымскі палітычны дзеяч

## Памерлі 
* Уга (Качасон), 3-і ван дынастыі Часон Вімана

Катэгорыя:100-я да н.э.
109 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Гай Марый (консул 82 года да н. э.)
## Памерлі 
* Сам II, 2-ы цар Камагены

Катэгорыя:100-я да н.э.
105 да н.э.

## Падзеі 
* 6 кастрычніка: У бітве пад Араўзіонам рымляне пацярпелі найбуйнейшае паражэнне ад германцаў.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Марк Аўрэлій Скаўр, рымскі военачальнік і палітычны дзеяч

Катэгорыя:100-я да н.э.
Пётр Ціханавіч Петрыкаў

**Пётр Ціханавіч Пе́трыкаў** (, в. Мікалаеўка, цяпер Добрушскі раён, Гомельская вобласць — ) — беларускі гісторык. Член-карэспандэнт НАНБ (1977). Доктар гістарычных навук (1973), прафесар (1978). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
Скончыў БДУ (1956), працаваў у сярэдняй школе гарадскім пасёлку Шацілкі (зараз горад Светлагорск) Парыцкага (зараз Светлагорскі) раёна Гомельскай вобласці.

У Інстытуце гісторыі АН БССР (з 1961): вучоны сакратар (з 1962), намеснік дырэктара па навуковай працы (з 1968), дырэктар (1975—1988), загадчык аддзела гісторыі навукі (1980—1992). З 1999 галоўны супрацоўнік Інстытута гісторыі НАНБ. Дырэктар музея НАНБ (1991—2002).

Першы намеснік галоўнага рэдактара выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя» (з 1996—1999).

Узнагароджаны медалямі. Дзяржаўная прэмія Украінскай ССР 1984 г. за ўдзел у падрыхтоўцы і выданні прац па гістарычных сувязях беларускага і ўкраінскага народаў.

Член КПСС, сакратар партыйнага камітэта АН БССР.

У 1961 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю, у 1972 — доктарскую.

Асноўныя навуковыя працы прысвечаны гісторыі нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва ў БССР, дзейнасці рэўкомаў у грамадзянскай вайне, рабоце Саветаў народных дэпутатаў, арганізацыі аховы здароўя, гісторыі навукі і гістарыяграфіі Беларусі. Кіраўнік аўтарскага калектыву, галоўны рэдактар і адзін з аўтараў «Гісторыі Беларускай ССР» у 5 тамах (1972—1975), «Гісторыі рабочага класа БССР» у 4 тамах (1984—1987), «Нарысаў гісторыі навукі і культуры Беларусі IX-пач. XX стст.» (1996). Адзін з аўтараў і рэдактараў выданняў: «Гісторыя Беларускай ССР» у 5 тамах (т. 5, 1975), «Акадэмія навук Беларускай ССР» (1979), «Нацыянальная акадэмія навук Беларусі. Персанальны склад (1928—1999)» (1998), «Дасягненняў гістарычнай навукі ў БССР за 60 гадоў» (1979).

Аўтар больш за 160 навуковых прац (амаль усе напісаны на рускай мове).

## Працы 
### Манаграфіі 
* Ревкомы Белоруссии. — Мн. : Наука и техника, 1975. — 285 с.
* Организация и деятельность постоянных комиссий местных Советов Белоруссии (1944—1970 гг.). — Мн. : Наука и техника, 1971. — 197 с.
* Советы депутатов трудящихся БССР и их роль в создании материально-технической базы коммунизма (1959—1965 гг.) — Мн.: Наука и техника, 1972. — 305 с.
* Забота Советской власти о здоровье трудящихся: на материалах Белорусской ССР. — Минск : Беларусь, 1976. — 253 c.
* Очерки новейшей историографии Беларуси: (1990-е―начало 2000-х годов). — Минск: Белорусская наука, 2007. — 290 с. ISBN 978-985-08-0801-1.

## Літаратура 
* 
* Пе́трыкаў Пётр Ціханавіч // 
* 

## Спасылкі 
* Член-карэспандэнт Петрыкаў Пётр Ціханавіч
* Пётр Ціханавіч Петрыкаў у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Члены-карэспандэнты НАНБ
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Добрушскім раёне
Аляксандр Пятровіч Ігнаценка

**Аляксандр Пятровіч Ігнаценка** (, в. Студзянец, , БССР — 24 мая 1998, Мінск) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (1978), прафесар (1980).

## Біяграфія 
Скончыў гістарычны факультэт БДУ (1955), аспірантуру (1958). У 1963 абараніў кандыдацкую дысертацыю. Выкладчык, намеснік дэкана завочнага і гістарычнага факультэтаў (1966—1978), загадчык кафедры гісторыі Беларусі (1990—1994), прафесар БДУ.

Адзін з першых, хто ў пасляваенны час звярнуўся да дасавецкага перыяду ў вывучэнні гісторыі Беларусі: прапанаваў аналіз рускай дваранскай і буржуазнай гістарыяграфіі, польскай гістарыяграфіі, вылучыў аспект «фальсіфікацыя гісторыі Беларусі беларускімі буржуазнымі нацыяналістамі».

## Літаратура 
* У.А.Сосна, М.Ф.Чудаеў. Аляксандр Пятровіч Ігнаценка. Памяці вучонага // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Эканоміка. Права. - 1998. - № 2. - С. 78.
* .

Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ
Перанос

**Перано́с** — тэрмадынамічныя працэсы, якія адбываюцца пры паверхневым кантакце цел. Тэрмін «перанос» ужываецца ў дачыненні да наступных працэсаў:

* дыфузія — перанос масы;
* цеплаправоднасць — перанос унутранай энергіі (цеплыні);
* унутранае трэнне (вязкасць) — перанос руху (імпульсу).

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
110 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Асандр, першапачаткова баспорскі намеснік панійскага цара Фарнака II, пазней баспорскі цар (47-17 гады да н. э.).
* Марк Петрэй, рымскі военачальнік
## Памерлі 

Катэгорыя:110-я да н.э.
Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк

**Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк** (, в. Грушчаны, Поразаўскі раён, цяпер Свіслацкі раён — ) — беларускі і савецкі гісторык. Доктар гістарычных навук (1987), прафесар (1991).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў в. Грушчаны Поразаўскага раёна (цяпер Свіслацкі раён) у сялянскай сям’і, рана застаўся без бацькі. З дзяцінства Уладзімір марыў стаць журналістам і свае першыя артыкулы рассылаў у газеты і часопісы. Вучыўся ў Гарнастаевіцкай сярэдняй школе. У 1969 годзе скончыў гістарычны факультэт Гродзенскага педагагічнага інстытута, у 1973 годзе аспірантуру пры ім.

З 1973 года выкладчык Гродзенскага педагагічнага інстытута, з 1975 года — супрацоўнік Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КПБ. Супрацоўнік Інстытута гісторыі АН Беларусі (1982—1987, 1991). Выкладчык Мінскай ВПШ / Інстытута паліталогіі і сацыяльнага ўпраўлення КПБ (1987—1991). Дырэктар Беларускага навукова-даследчага інстытута дакументазнаўства і архіўнай справы (з 1992). Загадчык аддзела Камісіі па міжнародных справах і нацыянальнай бяспецы Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу РБ (1997—1998). Прафесар кафедры гісторыі Беларусі БДУ (з 1998). Дырэктар Цэнтра дзяржаўнай кадравай палітыкі НДІ тэорыі і практыкі дзяржаўнага кіравання Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь (2004).

Адзін з ініцыятараў стварэння Беларускай асацыяцыі гісторыкаў у 1993 годзе.

## Навуковая дзейнасць 
Даследаваў праблемы гісторыі, гістарыяграфіі і крыніцазнаўства, археаграфіі і архівазнаўства, бібліяграфіі і гісторыі літаратуры Беларусі 1920-1930-х гг. Распрацоўваў пытанні палітычных рэпрэсій, масонства ў Беларусі.

Аўтар дакументальных нарысаў пра палітычных дзеячаў К. Езавітава, У. Ігнатоўскага, В. Ластоўскага, А. Луцкевіча, У. Пракулевіча, А. Смоліча, А. Сокал-Кутылоўскага, Б. Тарашкевіча, А. Цвікевіча, пісьменнікаў М. Гарэцкага, А. Гурло, У. Дубоўку, Я. Пушчу. Адзін з аўтараў «Нарысаў гісторыі Беларусі» (ч. 2, 1995), аўтараў і складальнікаў зборнікаў дакументаў і матэрыялаў «Знешняя палітыка Беларусі» (т. 1—2, 1997—1998), «Антон Луцкевіч: матэрыялы следчай справы НКУС БССР» (1997).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Археографы СССР
Катэгорыя:Археографы Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свіслацкім раёне
Сістэма злічэння

**Сістэ́ма злічэ́ння** — набор правіл, што дазваляюць запісаць лік з дапамогай спецыяльных знакаў, якія называюць лічбамі.

У агульным выпадку лік, што перадаецца тым ці іншым наборам лічбаў, ёсць сумаю вагаў усіх лічбаў, што яго складаюць. Вага лічбы — гэта лік, які яна абазначае у дадзеным канкрэтным выпадку.

Сістэмы злічэння дзеляцца на пазіцыйныя і непазіцыйныя. Розніца між імі палягае ў тым, што ў пазіцыйнай сістэме вага лічбы залежыць ад пазіцыі, якую яна займае, а ў непазіцыйнай кожная лічба мае адну фіксаваную вагу, незалежна ад пазіцыі. Значэнне, якое перадае пэўная камбінацыя лічбаў, роўнае, такім чынам, простай суме вагаў усіх лічбаў. Так, калі X і Y — лічбы, то ў непазіцыйнай сістэме XY і YX — гэта адзін лік, а ў непазіцыйнай — розныя. Прыкладам непазіцыйнай сістэмы з’яўляецца рымская сістэма злічэння, якая дагэтуль ужываецца ў некаторых сферах, напрыклад, для абазначэння стагоддзяў. Да пазіцыйных сістэм належыць сучасная дзесятковая сістэма злічэння.

## Пазіцыйныя сістэмы злічэння 
## Непазіцыйныя сістэмы злічэння 
### Унарная сістэма злічэння 
Найпрасцейшая і, відаць, найстаражытнейшая з усіх сістэм злічэння — унарная. Такая сістэма ўжывае ўсяго адну лічбу, і лік, які запісаны ў гэтай сістэме, вызначаецца шляхам падлічэння колькасці лічбаў. Напрыклад, калі ў якасці лічбы ўжываецца знак |, то лік 6 будзе запісаны як ||||||. Галоўны недахоп гэтай сістэмы — цяжкасць запісу і (асабліва) чытання нават адносна невялікіх лікаў (большых за 5).

Унарную сістэму злічэння можна адносіць як да непазіцыйных, так і да пазіцыйных сістэм злічэння (з асновай 1).

### Рымская сістэма злічэння 
Рымская сістэма злічэння, якая ужываецца дагэтуль, хоць і не так шырока, як дзесятковая, з’яўляецца прыкладам непазіцыйнай сістэмы злічэння, у якой лічбамі з’яўляюцца лацінскія літары I (1), V (5), X (10), L (50), C (100), D (500) і M (1000). Рымскімі лічбамі традыцыйна нумаруюць стагоддзі, дынастычныя нумары манархаў і інш.

### Грэчаская сістэма злічэння 
Грэчаская сістэма злічэння, ад якой паходзіць і старажытнаруская сістэма злічэння, з’яўляецца яскравым прыкладам алфавітнай сістэмы злічэння, гэта значыць такой сістэмы, у якой лічбамі з’яўляюцца літары алфавіта, прычым меншай (бліжэйшай да пачатку алфавіта) літары адпавядае меншы лік.

### Егіпецкая сістэма злічэння 
Уласная сістэма злічэння ўжывалася ў старажытным Егіпце. У гэтай сістэме лічбамі з’яўляліся іерагліфічныя сімвалы; яны абазначалі лікі 1, 10, 100 і г.д. да мільёна.

## Гл. таксама 
* Кіпу


Катэгорыя:Арыфметыка
Электрычны ток

**Электры́чны ток** — упарадкаваны рух зараджаных часціц.

Умовамі ўзнікнення электрычнага току ў тым ці іншым асяроддзі з'яўляюцца:

* наяўнасць зараджаных часціц (носьбітаў току)
* наяўнасць электрычнага поля.

Пры наяўнасці электрычнага поля ток узнікае:

* у металах – носьбітамі току з'яўляюцца свабодныя электроны
* у растворах электралітаў – носьбітамі току з'яўляюцца дадатныя і адмоўныя іоны, на якія распадаецца рэчыва ў выніку электралітычнай дысацыяцыі. Такі ток называецца электролізам.

Дыферэнцыяльнай характарыстыкай электрычнага току (гэта значыць такой, што характарызуе ток у дадзеным пункце) з'яўляецца шчыльнасць току. Інтэгральнай характырыстыкай (што характарызуе ток праз пэўную паверхню канечных памераў) з'яўляецца сіла току. Сувязь між гэтымі дзвюма характарыстыкамі выражаецца паверхневым інтэгралам:

I = \int \limits_S j dS

Катэгорыя:Электрадынаміка

## Спасылкі
Лік

**Лік** — базавае паняцце матэматыкі, якое характарызуе колькасць; адна з асноўных матэматычных абстракцый, звязаная з выражэннем колькаснай характарыстыкі прадметаў.

У матэматыцы разглядаюць наступныя мноствы лікаў:
* натуральныя лікі
* цэлыя лікі
* рацыянальныя лікі
* рэчаісныя (сапраўдныя) лікі
* камплексныя

Набор правіл, што дазваляюць запісаць лікі з дапамогаю знакаў, называюць сістэмай злічэння. У матэматыцы ўжываецца дзесятковая сістэма злічэння, якая на сёння пануе і ў бытавой сферы.

## Гісторыя 
У самым простым выглядзе паняцце ліку ўзнікла ў першабытным грамадстве і вызначалася неабходнасцю правядзення падлікаў і вымярэнняў у практычнай дзейнасці чалавека. Потым лік становіцца асноўным паняццем матэматыкі і далейшае развіццё гэтага паняцця звязана з вывучэннем яго агульных заканамернасцей (гл. тэорыя лікаў).

Паняцце натуральных лікаў (1, 2, 3, ...) узнікла ў старажытнасці з патрэбы параўноўваць і колькасна характарызаваць (лічыць) розныя мноствы прадметаў. 3 узнікненнем пісьменства лікі пазначалі рыскамі на матэрыяле, які служыў для запісу, напрыклад, папірусе, гліняных таблічках. Пазней уведзены іншыя знакі для абазначэння вялікіх лікаў. 3 цягам часу паняцце натуральнага ліку набыло больш абстрактную форму, якая ў вуснай мове перадаецца словамі, на пісьме — спецыяльнымі знакамі. Важным крокам з'яўляецца асэнсаванне бесканечнасці натуральнага рада лікаў, што адлюстравана ў помніках антычнай матэматыкі, працах Эўкліда і Архімеда.

Паняцце аб адмоўных ліках узнікла ў VI—XI ст. у Індыі. Аналіз аперацый складання, адымання, множання і дзялення спрыяў узнікненню навукі пра лікі — арыфметыкі. Узнікненне дробавых (рацыянальных) лікаў звязана з патрэбамі праводзіць вымярэнні. Напрыклад, даўжыня вымяралася адкладаннем адрэзка, прынятага за адзінку; аднак адзінка вымярэння не заўсёды ўкладвалася цэлую колькасць разоў, што вяло да дзялення цэлага на часткі. Патрэба ў дакладным выражэнні адносін велічынь (напрыклад, адносіны дыяганалі квадрата да яго стараны) прывяла да ўводу ірацыянальных лікаў. Пры рашэнні лінейных і квадратных ураўненняў па фармальных правілах іншы раз атрымліваліся адмоўныя і ўяўныя лікі, якім быў нададзены строгі сэнс — узнікла алгебра. Неабходнасць вывучаць фізічныя працэсы, непарыўныя ў прасторы і часе (напрыклад, рух цела), стымулявала ўвядзенне сапраўдных лікаў і паняцця лікавай прамой, што стала асновай стварэння матэматычнага аналізу. Далейшае развіццё паняцця ліку прывяло да камплексных лікаў, гіперкамплексных лікаў, p-адычных лікаў.

## Гл. таксама 
* Фармат ліку

## Літаратура 
* Бернік В. Лік // БЭ ў 18 т. Т. 9. Мн., 1999.
* 
* 
* 

Катэгорыя:Тэорыя лікаў
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Мноства

**Мно́ства** — базавае паняцце тэорыі мностваў. **Мноства** разглядаецца як набор аб’ектаў, якія называюць яго элементамі. Пры гэтым:

* кожны элемент можа ўваходзіць у мноства толькі адзін раз
* парадак пералічэння элементаў мноства значэння не мае.

Факт уваходжання элемента a ў мноства A абазначаецца сімвалам \in:

a \in A

Калі ж a не з’яўляецца элементам мноства A, гэта можна абазначыць так:

a \notin A

## Вызначэнне мноства
Заданне спосаба выяўлення факта ўваходжання або неўваходжання аб’екта ў мноства называецца **вызначэннем мноства**. Адрозніваюць экстэнсіўны і інтэнсіўны шляхі вызначэння мноства.

Экстэнсіўны шлях палягае ў пералічэнні элементаў мноства. У матэматычнай натацыі элементы раздзяляюць коскай, а ўвесь спіс бяруць у фігурныя дужкі, напрыклад:

A = \{a, b, c, d\}

Інтэнсіўны шлях палягае ў прадастаўленні пэўнага правіла, якое дазваляе праверыць любы аб’ект на прадмет яго ўваходжання ў мноства, напрыклад:

*A ёсць мноства колераў вясёлкі*

## Некаторая віды мностваў
Пустое мноства \varnothing — гэта мноства, якое не мае ніводнага элемента. Усе пустыя мноствы тоесныя між сабой.

Універсальнае мноства — гэта мноства, якое ўключае ў сябе ўсе магчымыя элементы. Тэарэтычна можна казаць пра «абсалютна ўніверсальнае мноства», якое ўключае ўсе магчымыя элементы. Але практычна за ўніверсальнае мноства ўмоўна прымаецца мноства ўсіх аб’ектаў, што разглядаюцца ў той ці іншай задачы.

Паняцці пустога і ўніверсальнага мностваў у вялікай ступені з’яўляюцца супрацьлеглымі.

## Гл. таксама
* Падмноства
* Аперацыі над мноствамі

Катэгорыя:Тэорыя мностваў
111 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Публій Карнелійй Сцыпіён Назіка Серапіён (консул 111 года да н. э.)
* Трыфаена, царыца Сірыі

Катэгорыя:110-я да н.э.
112 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Адгербал (цар Нумідыі)
* Клеапатра IV, царыца Егіпта

Катэгорыя:110-я да н.э.
113 да н.э.

## Падзеі
* Кімбры разбілі старажытнарымскае войска.

## Нарадзіліся
## Памерлі

Катэгорыя:110-я да н.э.
114 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Квінт Гартэнзій Гартал, рымскі палітычны дзеяч

## Памерлі 
* Чжан Цянь, кітайскі падарожнік і дыпламат

Катэгорыя:110-я да н.э.
115 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся
* Марк Ліцыній Крас

## Памерлі 

Катэгорыя:110-я да н.э.
116 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Марк Тэрэнцый Варон, рымскі вучоны-энцыклапедыст
* каля 116 да н.э. Марк Тэрэнцый Варон Лукул, рымскі военачальнік

## Памерлі 
* Пталамей VIII Эвергет, цар егіпецкі

Катэгорыя:110-я да н.э.
117 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Гіемпсал I, цар Нумідыі
* Сыма Сянжу, кітайскі дзяржаўны дзеяч і паэт

Катэгорыя:110-я да н.э.
118 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
## Памерлі 
* Міцыпса - цар Нумідыі


Катэгорыя:110-я да н.э.
119 да н.э.

## Падзеі 
* Каля 119—118 да н. э. Клеапатра ажанілася са сваім братам Пталамеем IX Лафусам, калі ён яшчэ быў спадчыннікам прастола.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:110-я да н.э.
120 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Марк Эмілій Лепід (консул 78 года да н. э.)

## Памерлі 
* Мітрыдат V Эвергет, сёмы цар Понта

Катэгорыя:120-я да н.э.
121 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Марк Фульвій Флак (консул 125 года да н. э.)
* Гай Семпроній Гракх, рымскі палітычны дзеяч
* Клеапатра Тэя, кіраўніца эліністычнай дзяржавы Селеўкідаў

Катэгорыя:120-я да н.э.
122 да н.э.

## Падзеі 
* Гней Даміцый Агенабарб і Гай Фаній сталі консуламі Рымскай рэспублікі

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:120-я да н.э.
Электрамагнітнае выпраменьванне

**Электрамагні́тныя хва́лі** (ці **электрамагні́тнае выпраме́ньванне**) — узбурэнні (ваганні) электрамагнітнага поля, якія распаўсюджваюцца ў прасторы з канечнай скорасцю (гл. фазавая скорасць).

Існаванне электрамагнітных хваль прадказаў М. Фарадэй у 1832, Дж. К. Максвел у 1865 тэарэтычна даказаў, што электрамагнітныя ваганні распаўсюджваюцца ў вакууме са скорасцю святла, а Г. Герц у 1888 эксперыментальна пацвердзіў іх існаванне.

Электрамагнітныя хвалі, акрамя некаторых спецыяльных выпадкаў, — : у кожным пункце поля электрамагнітнай хвалі вектары напружанасці электрычнага поля \vec{E} і магнітнай індукцыі \vec{B} узаемаперпендыкулярныя, і плоскасці іх ваганняў перпендыкулярныя да напрамку скорасці іх распаўсюджвання.

Скорасць распаўсюджання электрамагнітных хваль (скорасць святла) залежыць ад асяроддзя. У вакууме яна складае .

Заканамернасці ўзнікнення і распаўсюджвання электрамагнітных хваль апісваюцца ўраўненнямі Максвела.

Найважнейшай характарыстыкай электрамагнітнага выпрамянення з’яўляецца яго частата.
У залежнасці ад частаты ваганняў (або даўжыні хвалі ў вакууме) адрозніваюць: аптычнае выпрамяненне,
гама-выпрамяненне, радыёхвалі і інш. (гл. шкала электрамагнітных хваль).

Перанос энергіі электрамагнітнай хвалі характарызуецца .

На мяжы падзелу двух асяроддзяў адбываецца адбіццё і пераламленне электрамагнітных хваль, а пры іх распаўсюджванні ў асяроддзі магчымы з’явы дысперсіі, дыфракцыі, інтэрферэнцыі, а таксама паглынання і рассеяння хваль.

## Шкала электрамагнітных хваль 
## Літаратура 
*  С. 88.
*  С. 419.
* 
* Горелик Г. С. Колебания и волны. 2 изд. М., 1959.
* Крауфорд Ф. Волны: Пер. с англ. 3 изд. М., 1984.
* Рабинович М. И., Трубецков Д. И. Введение в теорию колебаний и волн. 2 изд. М., 1992.

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Электрамагнітныя з’явы
Катэгорыя:Оптыка
Катэгорыя:Радыебіялогія
Катэгорыя:Міхаіл Васільевіч Ламаносаў
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
124 да н.э.

**124 год да нашай эры**

## Падзеі 
* Ападак робіцца царом Харакены

## Нарадзіліся 
* 124/129 да н.э.: Асклепіяд Віфінскі, старажытнагрэчаскі ўрач, філосаф
* каля 124 да н.э.: Гай Аўрэлій Кота (консул 75 года да н. э.)

## Памерлі 
Катэгорыя:120-я да н.э.
125 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Дэметрый II Нікатар, цар Сірыі
* Селеўк V Філаметар, цар Сірыі

Катэгорыя:120-я да н.э.
126 да н.э.

## Падзеі 
* Марк Эмілій Лепід і Луцый Аўрэлій Арэст сталі консуламі

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Цзюньчэнь, шан’юй хуну

Катэгорыя:120-я да н.э.
127 да н.э.

## Падзеі 
* Луцый Касій Лангін Равіла і Луцый Карнелій Цына сталі консуламі 
## Нарадзіліся 
* Аляксандр Янай — іўдзейскі цар з дынастыі Хасманеяў

## Памерлі 

Катэгорыя:120-я да н.э.
128 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* каля 128 да н.э.: Фраат II, цар Парфіі

Катэгорыя:120-я да н.э.
123 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Аляксандр II Забіна, цар сірыйскі

Катэгорыя:120-я да н.э.
131 да н.э.

## Падзеі 
* Публій Ліцыній Крас Муцыян (плебей) і Луцый Валерый Флак (патрыцый) сталі консуламі

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:130-я да н.э.
132 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся 
* Мітрыдат VI Еўпатар — цар пантыйскі (120—63 да н.э.)

## Памерлі 

Катэгорыя:130-я да н.э.
133 да н.э.

## Падзеі
* Падаўленне рымскімі войскамі паўстання ў Іспаніі. Прыбыцце сенацкай камісіі ў Іспанію для аднаўлення арганізацыі рымскага кіравання.

## Нарадзіліся
## Памерлі 
* Атал III — цар пергамскі (138—133 да н.э.)


Катэгорыя:130-я да н.э.
134 да н.э.

## Падзеі 
* Публій Карнелій Сцыпіён Эміліян Афрыканскі (у 2-і раз; патрыцый) і Гай Фульвій Флак (плебей) сталі консуламі
## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:130-я да н.э.
135 да н.э.

## Падзеі 
* Сервій Фульвій Флак і Квінт Кальпурній Пізон (абодва плебеі) сталі консуламі

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:130-я да н.э.
137 да н.э.

## Падзеі 
* Марк Эмілій Лепід Парцына і Гай Гастылій Манцын сталі консуламі
## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:130-я да н.э.
138 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
* Луцый Карнэлій Сула, рымскі дыктатар.

## Памерлі

Катэгорыя:130-я да н.э.
139 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Вірыят, правадыр племя лузітанаў

Катэгорыя:130-я да н.э.
140 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Луцый Луцыній Крас, старажытнарымскі аратар і палітычны дзеяч
* Хо Цюйбін, генерал імперыі Хань
## Памерлі 

Катэгорыя:140-я да н.э.
130 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
## Памерлі 
* Менандр Сатэр — цар індыйскі


Катэгорыя:130-я да н.э.
Аляксей Міхайлавіч (вялікі князь)

**Аляксей Міхайлавіч** — шосты сын вялікага князя Міхаіла Мікалаевіча, унук Мікалая I, нарадзіўся ў Тыфлісе 28 снежня 1875 года. Памёр у Сан-Рэма 2 сакавіка 1895 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Раманавы
136 да н.э.

## Падзеі 
* Луцый Фурый Філ (патрыцый) і Секст Атылій Серан (плебей) сталі консуламі

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:130-я да н.э.
Кяхта

**Кяхта** (, да 1944 — **Троіцкасаўск**) — горад (з 1934) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кяхцінскага раёна Бураціі. Насельніцтва 18,8 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1727 годзе. Кяхта размешчана ля мяжы Расіі з Манголіяй, за 234 км ад Улан-Удэ. У Кяхце ў 1727 і 1915 гадах былі падпісаны расійска-кітайскія дагаворы.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Бураціі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1727 годзе
Полацкае ваяводства

thumb|250px|Полацкае ваяводства ў 1635 годзе.
**Полацкае ваяводства** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, якая існавала ў 1504—1793 гадах. Адміністрацыйны цэнтр — горад Полацк.

## Гісторыя 
Заснавана ў 1504 годзе на аснове Полацкай зямлі.

Інфлянцкая вайна, а потым вайна 1654—1667 гадоў спустошылі ваяводства. Сойм 1661 года характарызаваў стан ваяводства як «цалкам спустошаны маскоўскім непрыяцелем», колькасць дымоў скарацілася на 70 %.

Ліквідавана ў 1793 годзе паводле рашэння Гарадзенскага сойма. Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе правабярэжная частка ваяводства адышла да Расійскай імперыі і як Полацкая правінцыя ўвайшла ў склад Пскоўскай губерні. Левабярэжная частка засталася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. Цэнтрам Полацкага ваяводства быў Лепель, з 1776 года — Ушачы, з 1791 года — Чашнікі. У 1793 годзе, паводле другога падзела Рэчы Паспалітай, астатняя частка Полацкага ваяводства далучана да Расійскай імперыі, было ўтворана Полацкае намесніцтва.

## Геаграфія 
На поўначы межавала з Маскоўскай дзяржавай, на захадзе з Інфлянтамі і Віленскім ваяводствам, на поўдні з Менскім ваяводствам, на ўсходзе з Віцебскім ваяводствам. Заходняя Дзвіна дзяліла ваяводства на дзве роўныя часткі.

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел 
Падзелу на паветы ў Полацкім ваяводстве не было.

У склад Полацкага ваяводства ўваходзіла тры староствы (дзяржаўныя воласці):
* Дзісенскае,
* Лепельскае,
* Невельскае.
а таксама прыватныя маёнткі.

Найбуйнейшыя гарады і мястэчкі: Асвея, Бешанковічы, Ула, Ушачы, Глыбокае, Дзісна, Дрыса, Друя і Лепель.

## Іншыя звесткі 
Герб ваяводства — «Пагоня» ў белым полі. Харугва — белага або ружовага колеру.

Ваяводскі мундзір быў аднолькавы са смаленскім — малінавы кунтуш і цёмна-сінія жупан і адвароты.

## Вядомыя асобы 
* Кіпрыян Жахоўскі

## Літаратура 
* Полацкае ваяводства // 
* *Мацук А.* Полацкае ваяводства ў XVIII ст.: ваявода, шляхецкая эліта, соймікі. — Мн.: Беларуская навука, 2014.
* Полоцкое воеводство // 
* Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego : Spisy : w X t. / PAN, Instytut Historii; red. Anrzej Rachuba, Henryk Lulewicz. Warszawa : Wydawnictwo «DiG», Wydawnictwo IH PAN, 2003-. T. V : Ziemia połocka i województwo połockie. XIV—XVIII wiek  / IH PAN; pod red. Henryka Lulewicza, oprac. Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, Andrzej Haratym, Andrej Macuk, Andrej Radaman przy współpracy Witala Hałubowicza i Przemysława P. Romaniuka. Warszawa: Wydawnictwo IH PAN, 2018. 305, [1] s. 
*