Журавіны

**Жураві́ны** (*Oxycóccus*) — таксон сямейства Верасовыя, які аб’ядноўвае вечназялёныя кусцікі, якія сцелюцца пры росце і растуць на балотах у Паўночным паўшар’і. Таксон *Oxycoccus* разумеецца ў розных крыніцах па-рознаму: і як самастойны род  (у рускакамоўнай літаратуры такі погляд распаўсюджаны да цяперашняга часу), і як падрод роду Вакцыніум — *Vaccinium* subgen. , — і як секцыя таго ж роду — *Vaccinium* sect. .

## Этымалогія 
Лацінскае слова *oxycoccos* паходзіць ад  («кіслы») і  («ягада»), па смаку пладоў. Першыя еўрапейскія пасяленцы ў Паўночнай Амерыцы называлі журавіны «Craneberry» (літар. ягада-журавель), бо раскрытыя кветкі на сцеблах нагадвалі ім шыю і галаву жураўля. У XVII стагоддзі Новай Англіі журавіны часам называлі «Bearberries» (літ. «мядзведжая ягада»), бо людзі часта бачылі, як мядзведзі елі яе. Не варта блытаць словы «oxycoccos» (відавы эпітэт віду *Vaccinium oxycoccos*) і «Oxycoccus» (назва падроду і секцыі).

Беларуская назва блізкая да англійскай  ( — журавель) і нямецкай дыялектнай  ( — журавель). Ф. Янкоўскі тлумачыць *журавіны* як ягады на імшыстых балотах, дзе вадзіліся журавы. Слова *журавіны* ў такім самым значэнні сустракаецца і ў дыялектах рускай мовы. Слова мае паўночна-славянскі характар. Паморскае значэнне *žuravina* 'шчаўе' указвае на разуменне слова ў сувязі са смакам і са словам *žur* 'жур' і 'шчаўе'. Параўнальна яшчэ  — 'едкі матэрыял'.

## Біялагічнае апісанне 
Усе віды журавін — вечназялёныя хмызнячкі, якія сцелюцца, з гнуткімі ніткападобнымі ўкаранённымі сцебламі даўжынёй ад 15 да 75 см.

Каранёвая сістэма — стрыжневая. На каранях журавін жыве грыб, ніткі якога шчыльна злучаюцца з клеткамі кораня і ўтвараюць мікарызу. Ніткі грыба прымаюць з глебы пажыўныя растворы і перадаюць іх караням.

Лісце доўгае, бліскучае, чарговае, даўжынёй ад 3 да 15 мм); пялёсткі адагнутыя назад. Тычачак восем.

thumb|Плады журавін з карэльскага балота. Дыяметр 16,2 мм

Плод — цёмна-чырвоная шарападобная, эліпсаідальная ці яйкападобная вельмі кіслая ягада.

Квітнее ў маі, ягады спеюць у верасні—кастрычніку і застаюцца на зіму:
* '''*Vaccinium* sect.'* 
** . Расліна, якая сцелецца, з Паўночнай Амерыкі. Гэты від вырошчваюць у камерцыйных мэтах дзеля адносна буйных чырвоных пладоў
*** 
** . Еўразійскі від. Хмызнячкі, якія сцелюцца, з тонкімі сцебламі, дробнымі, знізу белым лісцем, чатырохраздзельным вяночкам і ядомымі цёмна-чырвонымі ягадамі. Часам расліны гэтага віду ўтвараюць шырокія зараснікі на сфагнавых і тарфяных балотах. Ягады збіраюць для выкарыстання ў перапрацаваным выглядзе.
*** 
*** 
*** 
***  Назва  ў міжнародных батанічных базах дадзеных нярэдка ўваходзіць у сінаніміку віду , але ў рускамоўнай батанічнай літаратуры гэты від да цяперашняга часу (2009) разглядаецца як самастойны — ці нават самастойнага роду .
** . Від, распаўсюджаны ў гарах на паўднёвым усходзе ЗША (штаты Вірджынія, Паўночная Караліна, Тэнэсі), а таксама ва Усходняй Азіі. Англійскія назвы расліны — *southern mountain cranberry* («паўднёвыя горныя журавіны»), *bearberry* («мядвежая ягада») і *arando*. Хмызняк вышынёй да метру з паловай, які расце ў зацененых месцах; ягады цёмна-чырвоныя, празрыстыя, з вельмі прыемным пахам, ядомыя, выкарыстоўваюцца ў сырым і перапрацаваным выглядзе.
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
**** 

## Хімічны склад пладоў 
З практычнага пункту гледжання ў пладах журавін найбольшае значэнне надаецца ўтрыманню цукроў, арганічных кіслот, пекцінавых рэчываў і вітамінаў.

З кіслот у ягадах пераважае лімонная кіслата, таксама прысутнічаюць бензойная, хінная, урсолавая, хларагенавая, яблычная, алеанолавая, γ-оксі α-кетамасляная, α-кетаглутаравая. У следавых колькасцях — шчаўевая і бурштынавая кіслоты.

З цукроў асноўнае месца займаюць глюкоза і фруктоза, значна менш цукрозы. З групы поліцукрыдаў найбольшае практычнае значэнне маюць пектыны, якія змяшчаюцца ў значнай колькасці ў ягадах журавін.

Плады журавін багатыя вітамінам C, у гэтым роўныя апельсінам, лімонам, грэйпфрутам, суніцам садовым. З іншых вітамінаў плады ўтрымліваюць B1, B2, B5, B6, PP. Журавіны з’яўляюцца каштоўнай крыніцай вітаміна K1 (філахінон), не саступаючы капусце і суніцам.

З іншых рэчываў у складзе пладоў адзначаецца бетаін і біяфлаваноіды: антацыяны, лейкаантацыяны, катэхіны, флаванолы і фенолакіслоты, а таксама макра- і мікраэлементы: значная колькасць калію, менш фосфару і кальцыю. Параўнальна шмат жалеза, таксама ёсць марганец, малібдэн, медзь. Акрамя іх маецца ёд, магній, барый, бор, кобальт, нікель, волава, свінец, серабро, тытан, хром, цынк, алюміній і іншыя.

## Збор і захоўванне 
Расце на тарфяным грунце і імховых балотах. Разам з журавінамі растуць , , , . Збіраюць ягады з надыходам першых  і да ўтварэння снежнага покрыва, а паўтараюць збор пасля раставання снегу. Збіраюць ягады ўручную або з дапамогай грабеньчыкаў. Пры абодвух спосабах іх трэба збіраць асцярожна, не пашкоджваючы, таму што дэфармаваныя ягады хутка псуюцца.

Сабраныя ягады сартуюць і чысцяць ад дамешкаў, асцярожна складаюць у плеценыя кошыкі ўмяшчальнасцю 35-60 кг. Кошыкі не дасыпаюць да краёў на 5 см, ягады прыкрываюць чыстай мешкавінай і перавозяць да месцаў перапрацоўкі. Захоўваюць свежыя ягады пры тэмпературы каля 0°C, пры адсутнасці халоднага памяшкання ягады перасыпаюць у бочкі і заліваюць вадой, якасць ягад пры гэтым амаль не змяняецца.

У Беларусі расце паўсюдна. Плошчы журавіннікаў ва Украіне складаюць каля 30 тыс. га, толькі за апошнія 10 гадоў яна скараціліся на 7 тыс. га ў сувязі з інтэнсіўнай меліярацыяй Заходняга Палесся. Захаванне журавін магчыма толькі пры ўзмацненні аховы захаваных масіваў і стварэнні культурных плантацый.

Першыя спробы стварэння штучных плантацый журавіны балотнай праведзены па ініцыятыве  інстытутам батанікі АН Літвы (1966 г.).

Для развядзення журавін выкарыстоўваюць выпрацаваныя тарфянікі, ствараючы пэўную сістэму водазабеспячэння. Высаджваюць каранёвыя парасткі або сцябловыя чаранкі. На штучных плантацыях на трэці год журавіны пладаносяць. Плантацыі даўгавечныя, могуць існаваць да 80 гадоў і даваць ураджай да 4-6 т/га. Сабекошт ягад, вырашчаных на плантацыі, у 8-10 разоў ніжэй за кошт ягад, якія купляюцца ў насельніцтва. Таму вырошчванне журавін з’яўляецца не толькі мэтазгодным і прыбытковым, але і дазваляе вырашыць праблему рэкультывацыі пустэч, а таксама аднаўлення закінутых торфараспрацовак.

У канцы 1970-х гадоў доследныя ўчасткі па вырошчванні журавіны балотнай былі створаны ў Чувашыі, у Цэнтральным батанічным садзе Сібірскага аддзялення АН Расіі,  (Эстонія), Волжскім лясніцтве Ніжагародскай вобласці, Камень-Кашырскім лясгасе Валынскай вобласці, Латвіі, . Перспектыўны для вырошчвання ва ўмовах Палесся і паўночнаамерыканскія сарты журавіны з буйнымі пладамі, якая вырошчваецца на спецыяльных плантацыях (чэках) з XIX стагоддзя. Найбуйнейшым вытворцам гэтай ягады з’яўляецца ЗША, плантацыі ёсць таксама ў Канадзе, Беларусі, Польшчы, скандынаўскіх краінах.

У канцы 2010-х гадоў Беларусь выйшла на 3-е месца ў свеце па аб’ёмах збору журавінаў і на 4-е месца па экспарце пасля Чылі, Канады і ЗША.

## Значэнне і прымяненне 
Ягады журавін маюць вялікае гаспадарчае значэнне.

Ягады выкарыстоўваюцца як супраццынготны сродак, пры прастудных захворваннях, рэўматызме, ангіне, авітамінозах, а таксама ў харчовай і лікёра-гарэлачнай прамысловасці.

## Журавіны ў гісторыі і культуры 
* У 1964 годзе ў СССР была выпушчана паштовая марка з выявай журавін (ЦФА № 3132).
* Квітнеючая журавіны і бяроза намаляваныя на гербе швейцарскай камуны Безенбюран (кантон Ааргау) як расліны, тыповыя для гэтай мясцовасці.
* З 1980-х гадоў журавінавы сіроп выкарыстоўваецца ў якасці таннага і разам з тым досыць пераканаўчага заменніка крыві ў кінавытворчасці.

## Заўвагі 
## Літаратура 
*  
* 
* 
* 
*  — УДК 582.912.42
* *Нейштадт M. И.* Определитель растений средней полосы Европейской части СССР. — М.: Учпедгиз, 1948.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* *Vaccinium erythrocarpum* на сайце USDA NRCS 
* *Vaccinium macrocarpon* на сайце USDA NRCS 
* *Vaccinium oxycoccos'' на сайце USDA NRCS 

Катэгорыя:Бруснічныя
Катэгорыя:Кусцікі
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Расліны балот
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Ягады
Катэгорыя:Сельскагаспадарчыя культуры