Эвенкі

**Эве́нкі** (саманазва *эвенки* «лясныя людзі») — народ, карэнныя жыхары Сібіры, Паўночнай Манголіі і паўночнага захаду Кітая.

## Паходжанне 
Старажытныя тунгусы, агульныя продкі эвенкаў і эвенаў, у першай палове I тысячагоддзя н. э. мігрыравалі на ўсход і поўнач ад возера Байкал, дзе асімілявалі мясцовае насельніцтва, блізкае да продкаў юкагіраў, асвоілі аленегадоўлю, і адтуль пад ціскам новых прышэльцаў з Алтаю перабраліся ў раён сярэдняга Амура. У кітайскіх гістарычных запісах V—VII стст. яны былі вядомы як *увань*. У XII—XIII стст. чжурчжэні і манголы вымусілі частку тунгусаў адысці на поўнач, дзе яны качавалі ў міжрэччы Енісея і Лены. На новых месцах рассялення эвенкі актыўна кантактавалі з суседзямі, запазычвалі рысы іх мовы і лад жыцця. Так, акрамя аленных эвенкаў, з’явіліся эвенкі, якія займаліся конегадоўляй, паляваннем і ловам рыбы. Пры гэтым яны захавалі агульную самасвядомасць.

У XVII ст. эвенкі сутыкнуліся з каланізацыяй Сібіры Расіяй і актывізацыяй палітыкі маньчжурскага Кітая ў дачыненні да прыамурскіх зямель. У некаторых выпадках яны аказвалі супраціўленне, але ў большасці аддавалі перавагу руху ў іншыя месцы. Расійскія даследчыкі Сібіры XIX ст. нават параўноўвалі іх з цыганамі. Такім чынам, да пачатку XX ст. эвенкі дысперсна засялілі велізарныя тэрыторыі ад Ледавітага акіяна на поўначы да Ўнутранай Манголіі і Маньчжурыі на поўдні і ад міжрэчча Абі і Іртыша на захадзе да вострава Сахалін на ўсходзе.

## Эвенкі ў Расіі 
Эвенкі — самая вялікая па тэрыторыі рассялення этнічная меншасць Сібіры. Кампактныя групы эвенкаў насяляюць Якуцію, Краснаярскі край, Бурацію, Хабараўскі край, Іркуцкую вобласць, Томскую вобласць, Цюменскую вобласць, Забайкалле, Амурскую вобласць, Сахалін. Найбольшая колькасць эвенкаў жыве ў Якуціі — 18232 чал. у 2010 г.

*Дынаміка колькасці эвенкаў у Расіі:*

ImageSize = width:420 height:300
PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:40500
ScaleMajor = unit:year increment:4500 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1926 color:gray1 width:1 
   from:0 till:37545 width:15  text:37545 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1939 color:gray1 width:1 
   from:0 till:29599 width:15  text:29599 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:24583 width:15  text:24583 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:25051 width:15  text:25051 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:27278 width:15  text:27279 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:29901 width:15  text:29901 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:35527 width:15  text:35527 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:38396 width:15  text:38396 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2021 color:gray1 width:1 
   from:0 till:39226 width:15  text:39226 textcolor:red fontsize:8px

У 1927 г. савецкімі ўладамі было створана некалькі эвенкійскіх нацыянальных раёнаў, аб’яднаных у 1930 г. у Эвенкійскую аўтаномную акругу. Яна праіснавала да 2006 г.

## Эвенкі ў Кітаі 
Эвенкі мігрыравалі на тэрыторыю сучаснага Кітая ў XVIII—XIX стст. Афіцыйна кітайскія ўлады прызналі іх самастойным народам у 1957 годзе. Нягледзячы на тое, што іх мова засталася бяспісьменнай і што яны, як і астатнія народы гэтай краіны, перажылі культурную рэвалюцыю, мясцовыя эвенкі адносна добра захавалі сваю культуру і лад жыцця.

Вылучаюцца два буйныя арэалы пражывання эвенкаў Кітая: Хулунбуйр-Эвенкійскі аўтаномны аймак (хашун) Унутранай Манголіі і прылеглыя да яго тэрыторыі, а таксама горныя лясы правінцыі Хэйлунцзян і прылеглых да яе тэрыторый. Усяго ў 2000 г. у Кітаі налічвалася 29300 асоб, якія вызнавалі сябе эвенкамі.

## Эвенкі ў Манголіі 
Невялікая група эвенкаў-*хамніганаў* качуе ў вярхоўі р. Іро і ля воз. Буйрнур. Яны займаюцца пераважна аленегадоўляй і паляваннем. Агульная колькасць — 537 чал. (2010 г.).

## Традыцыйная культура 
Вылучаюць некалькі традыцыйных гаспадарчых тыпаў — «пешы» (паляўнічы), «аленны» і «конны». «Пешыя» ці «сядзячыя» эвенкі першапачаткова палявалі на лясных капытных звяроў, але з прыходам у Сібір рускіх сталі здабытчыкамі футра. Паляванне было важным таксама і для аленяводаў. Вялікіх статкаў аленяў не трымалі, выкарыстоўвалі іх як седлавых і транспартных жывёл. «Конныя» эвенкі разводзілі коней, вярблюдаў, авечак. Лоў рыбы меў пераважна дапаможнае значэнне. Мяса складала аснову паўсядзённай ежы, але летам пілі малако аленяў, сілкаваліся лукам, дзікім часнаком, ягадамі і г. д. Найбольш звыклы напой — чай з малаком і соллю. Да прыходу рускіх была вядомая кавальская справа. Жанчыны апрацоўвалі скуры і бяросту. Мужчыны лічыліся добрымі разьбярамі па косці.

Асновай сацыяльнай сістэмы быў патрыярхальны род на чале са старэйшынамі, які падзяляўся на сваяцкія ці сяброўскія тэрытарыяльныя грамады, а тыя — на пашыраныя ці малыя сем’і. Найбольш распаўсюджанае старажытнае жытло-*дзю* ўяўляла сабой чум з трох асноўных жэрдзяў, звязаных зверху рамянём, і дапаможных тычак. Ён накрываўся скурамі ці бяростай. Пры перакачоўках каркас пакідалі на месцы. Зімовыя стойбішчы складаліся з 1—2 чумаў, летнія — да 10 і болей. Былі таксама вядомыя зямлянкавыя і паўзямлянкавыя жытлы. Аселыя жыхары Амурскага рэгіёну і Хэйлунцзяну будавалі хаціны з бярвенняў, падобныя на кітайскія фанзы.

Мужчыны і жанчыны апраналі натазнікі *хэркі*, нагавіцы *арамус*, распашны кафтан з аленяй скуры, які звязваўся на грудзях, пад ім насілі нагруднік. Жаночыя нагруднікі ўпрыгожваліся пацеркамі. Дарослыя людзі заўсёды мелі пас, да якога чаплялі нож, капшук, скрыню з кнотам і г. д. І жанчыны, і мужчыны насілі доўгія валасы, часам запляталі косы.

У вуснай творчасці важнае месца займалі казкі, легенды, камічныя апавяданні, эпічныя казанні аб героях-*сонінг*. Рытуальнае значэнне мелі карагоды.

## Мова 
Мова эвенкаў адносіцца да тунгуса-маньчжурскай моўнай групы, блізкая да мовы эвенаў і негідальцаў. Падзяляецца на вялікую колькасць дыялектаў і гаворак. Фанетычна вылучаюцца паўночная дыялектная група з вымаўленнем *ха* і паўднёвыя дыялектныя групы з вымаўленнямі *се* і *шэ*. Эвенкі Кітая і Манголіі пісьмовай мовы не маюць. У Расіі ў 1929 г. былі распрацаваныя адзіная літаратурная мова і граматыка на аснове лацінкі. З 1937 г. у пісьмовай мове ўжываецца толькі кірыліца. Мова выкладаецца ў школах і ВНУ, на ёй друкуюцца падручнікі, газеты, вядуцца радыёперадачы, развіваецца мастацкая літаратура.

## Рэлігія 
Традыцыйныя рэлігійныя культы заснаваны на спалучэнні анімізму і шаманізму. У Расіі большасць вернікаў адносяцца да праваслаўных. У Кітаі захоўваецца шаманізм. Хамніганы Манголіі — будысты. Будызм спавядае таксама частка вернікаў-эвенкаў Кітая (29 %).

## Літаратура 
* Василевич Г. М. Эвенки: Историко-этнографические очерки. — Л.: Наука, 1969.
* Эвенки: язык, фольклор, литература, этнография. Библиографический указатель / Сост. Е. Ф. Афанасьев. — Улан-Удэ: Из-во Бурятского госуниверситета, 2006 
* Кэптукэ Г. Эвенкийский нимнгакан. Миф и героические сказания. — Якутск: Северовед, 2000 

## Спасылкі 
* Эвенкі Забайкалля 
* Эвенкі Бураціі
* Мова эвенкаў Сахаліна
* Г. М. Василевич, Дошаманские и шаманские верования эвенков 
* Эвенкі Кітая

Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Кітая
Катэгорыя:Народы Манголіі
Катэгорыя:Народы Расіі
Катэгорыя:Народы Сібіры
Катэгорыя:Тунгуса-маньчжурскія народы