Дзюна (раман)

**«Дзюна»** () — навукова-фантастычны раман амерыканскага пісьменніка Фрэнка Герберта, выдадзены асобнай кнігай у 1965 годзе. Уваходзіць у лік самых прадаваных і ўплывовых навукова-фантастычных раманаў у свеце. Па ягоных матывах былі зняты фільмы і серыялы, зроблены коміксы і камп'ютарныя гульні. Паклаў пачатак цыкла «Хронікі Дзюны».

## Сюжэт 
У далёкай будучыні людзі каланізавалі мноства планет, але з цягам часу апынуліся пад уладай машын. Пасля вайны з імі чалавецтву ўдалося аднавіць кантроль, і тэхналогіі былі забароненыя — разлікі і навігацыю цяпер ажыццяўляюць спецыяльна выведзеныя генетычна змененыя істоты.

Грамадства будучыні арганізавана ў форме Імперыі, дзе ўлада сканцэнтраваная ў руках феадальных дамоў. Кожны з іх кіруе асобнымі планетамі. Планета Аракіс, таксама вядомая як Дзюна, мае асаблівую каштоўнасць, бо з'яўляецца адзінай крыніцай *прыправы* (англ.: *melange, або the spice)* — рэчыва, якое падаўжае жыццё, дазваляе бачыць будучыню і неабходнае для міжзорных пералётаў.

## Ідэі і тэмы 
Раман «Дзюна» лічыцца сацыяльна-філасофская фантастыка, у якой прысутнічаюць моцныя біблейскія і месіянскія матывы — галоўны герой успрымаецца як абраны і як прарок. Герберт выбірае пустыню ў якасці асноўнай лакацыі, адсылаючы да аравійскай традыцыі і культуры Блізкага Усходу.

Аўтар выводзіць на першы план экалагічную праблематыку, якая ў час стварэння рамана толькі пачынала гучаць.

## Гісторыя стварэння 
У 1957 годзе Фрэнк Герберт зацікавіўся экалагічным праектам Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША, скіраваным на стрымліванне пясчаных дзюн у раёне мястэчка Флорэнс (штат Арэгон). Мясцовыя ўлады планавалі выкарыстоўваць еўрапейскі пясчаны пескалюб, разгалінаваная каранёвая сістэма якога здольная стабілізаваць пясчаныя масівы. Герберт быў уражаны падыходам да вырашэння экалагічнай праблемы і ідэяй пераўтварэння пустыні ў прыдатную для жыцця тэрыторыю.

У канцы 1950-х гадоў Герберт пачаў даследаваць узаемасувязь паміж экалогіяй пустынь і феноменам місіянства. Ён звярнуў увагу на тое, што некалькі буйных рэлігій паўсталі ў пустынных рэгіёнах. Гэтая ідэя прывяла да аб’яднання экалагічнай і рэлігійнай тэматыкі ў адзіную канцэпцыю будучага рамана.

На працягу наступных пяці гадоў Герберт вывучаў псіхааналіз, філасофію, лінгвістыку, эканоміку, паліталогію і рэлігіязнаўства, імкнучыся глыбей зразумець псіхалогію людзей, уцягнутых у місіянскія рухі.

Першапачаткова галоўным героем задуманага рамана быў эколаг, які імкнецца азеляніць пустынную планету. Аднак у працэсе працы над тэкстам Герберт прыйшоў да высновы, што такая структура не дазваляе раскрыць увесь комплекс ідэй, уключаючы разважанні пра ўладу, рэлігійныя маніпуляцыі і псіхалогію мас. У выніку сюжэт быў ускладнены, і ў цэнтры яго з’явіўся новы персанаж — Пол Атрэйдэс. На стварэнне ягонага вобраза паўплывала біяграфія Лоўрэнса Аравійскага і ягоны ўдзел у арабскім паўстанні.

## Культурны ўплыў 
Раман «Дзюна» натхніў аўтараў шматлікіх кніг, музычных твораў, фільмаў, тэлепраектаў, камп'ютарных гульняў і коміксаў. Культурныя спасылкі на «Дзюну» ёсць у «Зорных войнах», «Зорным шляху», «Хроніках Рыдзіка», «Хроніках забойцы каралёў» і «Футураме». Раман лічыцца крыніцай натхнення для анімэ Хаяо Міядзакі.

Па матывах рамана створаны гульні *Dune* (1992), *Dune II* (1992), анансаваны выхад гульні *Dune: Awakening*.

У гонар рамана названы невялікі кратар на Месяцы.

## Пераклад на беларускую мову 
У 2025 годзе раман быў выданы на беларускай мове выдавецтвам «Янушкевіч». Пераклад выканаў Ігар Кулікоў. Вокладку і мастацкае афармленне зрабіў Уладзь Пятручык.

## Экранізацыі 
Раман неаднаразова экранізаваўся:

* 1984 — фільм «Дзюна» Дэвіда Лінча,
* 2000 — міні-серыял «Дзюна Фрэнка Герберта»,
* 2021-2024 — «Дзюна» (2021) і «Дзюна: Частка другая» Дэні Вільнёва.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фантастыка
Катэгорыя:Літаратура ЗША
Катэгорыя:Кнігі 1965 года
Катэгорыя:Навуковая фантастыка
Катэгорыя:Літаратура XX стагоддзя