Катарына Стэнбок

**Катарына Стэнбок** (швед.: *Katarina Gustavsdotter Stenbock*; 22 ліпеня 1535 Торпа, муніцыпалітэт Транему, Вестэргётланд — 13 снежня 1621, Стромсхольм, Вестманланд) — каралева Швецыі ад 1552 да 1560 у якасці трэцяй і апошняй жонкі караля Густава I.

## Біяграфія 
### Ранні перыяд жыцця 
Катарына Стэнбок была дачкой рыксрода Густава Олафсана Стэнбока і Брыты Эрыксдотэр Леёнхувуд, якая была сястрой папярэдняй жонкі караля Густава Маргарыты Леёнхувуд. Такім чынам, яна была пляменніцай маці каралевы Маргарыта і першай стрыечнай сястрой каралеўскіх дзяцей гэтага шлюбу, у тым ліку будучых каралёў Швецыі Юхана III і Карла IX. Сярод яе братоў і сясцёр была Эба Стэнбок.

Інфармацыі пра яе да шлюбу мала. Цалкам магчыма, што яна служыла фрэйлінай сваёй цёткі, каралевы, але ў любым выпадку, яна была напэўна вядомая каралю асабіста: дзякуючы шлюбу цёткі яе сям’я належала да адносін з каралём, названым як *Kungafränderna* («Сваякі караля»), якая адыграла важную ролю пры двары, удзельнічала ў сямейных мерапрыемствах манарха, а таксама прысутнічала на вяселлях і іншых мерапрыемствах яе сям’і. Манарх абажаў яе бацькоў. Іх шлюб быў прыняты каралём паралельна з яго ўласным шлюбам у 1531 годзе, яе бацька пачаў сваю кар’еру рыксадам на вернасці каралю, а маці была ўпэўнена ў каралі: было сказана, што «у яе [каралева Сястра Маргарыта] Брыджыт… ён заўсёды вельмі давяраў». Пасля смерці сваёй цёткі каралевы Маргарыты ў 1551 годзе, маці Кацярыны Брыты і цётка Марты Леёнхувуд, у атрыманнi спадчыны Хрысціны Гіленштэрны, былі даручана клопат пра каралеўскіх дзецях, пакуль кароль зноў ажаніўся, што ён павінен быў зрабіць.

Кароль заявіў, што новы шлюб неабходны перш за ўсё таму, што яму патрэбна каралева для двара і маці для маленькіх дзяцей. У сакавіку 1552 года ён пазваў яе маці, цётку Марту, яе мужа і пляменніка караля Пер Браге Старэйшага, які быў жанаты з сястрой Кацярыны Беаце, і ён палічыў, што на гэтай сустрэчы яна прапанавала шлюб сваёй сям’і. У 1555 годзе яна разам з каралеўскімі дзецьмі суправаджала караля ў правінцыі Фінляндыя, дзе яны знаходзіліся да 1556 года. Падчас знаходжання на Аландзе, дзе яны зімавалі пасля вяртання з Фінляндыі, на Кацярыну паўплывалі «раптоўныя мацярынскія праблемы», якія трактуюцца як выкідак, што з’яўляецца самай блізкай інфармацыяй пра цяжарнасць Катарыны Стэнбок. Паводле іншай версіі, Катарына зрабіла гэта па ўласнай ініцыятыве.

Падчас паўстання герцагаў браты караля, якое ўспыхнула пасля супярэчлівага шлюбу караля і скончыліся адрачэннем караля Эрыка XIV у тым жа годзе, Катарына і яе падчарыцы, прынцэсы Сафія і Лізавета, былі разам з каралём у сталіцы. Згодна з афіцыйнай заявай, дадзенай прынцам Юханам пасля адрачэння ў 1569 годзе, яны былі пастаўлены пад ахову, ім быў забаронены выезд пад пагрозай быць прадстаўленымі цару Івану Грознаму ў якасці закладнікаў. Эрык XIV заключыў саюз з Расіяй супраць Польшчы, і цар выказаў патрабаванне, каб ён даў яму ў закладніцы польскую нявестку, жонку князя Яна, прынцэсу Кацярыну Ягелон, і Расійскае пасольства ў той час чакала ў Стакгольме, каб прывезці Кацярыну Ягелон у Расію. Эрык XIV адчуў сябе вымушаным адмовіцца ад гэтага попыту з-за міжнароднага ціску, але прапанаваў замяніць сваю нявестку Польшчы мачыхай і дзвюма сёстрамі. Па словах Юхана, у гэты момант адносіны паміж каралём і каралевай былі дрэннымі, бо ён абвінаваціў яе ў фінансаванні датчан падчас Паўночнай сямігадовай вайны і пагражаў не толькі ёй, яго сёстрам і іх фрэйлінам рускімі, але і спаліць іх жыўцом. Няясна, наколькі гэта праўда і што такое прапаганда больш позняга Юхана III, якая апраўдвае зрушэнне яго брата, але як бы там ні было, каралева ўдова Катарына і прынцэсы Сафія і Лізавета пакінулі двор і ўцяклі, каб далучыцца да мяцежных герцагаў пасля таго, як кароль атрымаў нейкую пагрозу, верагодна, калі ім паведамілі пра запланаваны рускі палон. У адной з версій гаварылася, што ім было дазволена здзейсніць паездку на лодцы да другога берага, а ў другой — прагулка па горадзе і працягванне да гарадской брамы: у любым выпадку, калі яны пакінулі горад, да іх далучыўся муж прынцэсы Сафіі Магнус II Саксен-Лаўэнбургскі, які быў пасланы каралём пераследваць сваіх братоў, але замест гэтага прыняў каралеву-ўдаву і прынцэс да паўстанцаў. Калі Эрык XIV быў вымушаны выдаць свайго саветніка Ёрана Персана, не выключана, што Катарына сказала пра яго лёс: праз шмат дзесяцігоддзяў ёй пагражаў сын Персана, які абвінаваціў яе ў смерці бацькі.

Падчас наступнага зняволення Эрыка XIV і Карын іх дзеці былі змешчаны пад апеку Катарыны Стэнбок і іх французскай гувернанткі Іаганы (Жанны) дэ Эрбовіль з 1568 па 1570 гады. Эрык XIV меў добрыя адносіны з Катарынай: нават пасля таго, як у турме на яго напаў яе брат Олаф, ён прызнаў яе заслугу, што яго не пакаралі смерцю пасля зняцця з пасады.

### Пазнейшае жыццё 
Пасля пераемнасці Юхана III на прастол, яе землі былі падвергнутыя сумневу яе малодшым пасынкам герцагам Карлам, бо яны знаходзіліся ў яго герцагстве. Усе яе валадарствы ў Сёдэрманландзе былі абменены на Аланд, што было вельмі спрыяльным абменам, бо Аланд даваў значна большы прыбытак, чым яе папярэднія землі. Яна мела добрыя адносіны з каралём і часта пазычала яму грошы. Яе маёнткі дазволілі ёй выступіць адным з найважнейшых фінансістаў Юхана ІІІ, асабліва ў яго вайне з Расіяй, пазыкі ён не змог вярнуць ёй. Яе адзіным маёнткам, які застаўся ў Сёдэрманландзе, стала галоўная рэзідэнцыя Стромсхольм, што выклікала канфлікт з герцагам Карлам. Герцаг настойваў на тым, што Стромсхольм належаў яму, бо ён знаходзіўся ў яго герцагстве. Ён запатрабаваў ад яе эвакуаваць лей, накіраваў узброеныя войскі ў раён, каб перашкодзіць ёй збіраць падаткі з фермераў раёна, і пагражаў напасці на маёнтак, каб фізічна выдаліць яе. Канфлікт абвастрыўся да моманту яго шлюбу ў 1579 годзе, бо ён хацеў прадставіць Стромсхольм месцам пражывання сваёй нявесты. Правы Катарыны абараняў Юхан III, які нагадаў Карлу, што, хоць кароль і не згадаў маёнтак у сваім завяшчанні, ён папрасіў князёў забяспечыць права сваёй удавы на словах. Канфлікт, аднак, працягваўся да 1582 года, калі Юхан III афіцыйна прымусіў каралеўскі савет абвясціць прысуд на карысць Катарыны і пагражаў Карлу стратай права пераемнасці на троне, калі ён не паважае гэтае рашэнне.

У 1570 годзе Катарына мела жаданне выйсці замуж за герцага Францыска II Саксэн-Лаўэнбургскага, шурына яе падчаркі прынцэсы Сафіі. Аднак гэтым планам перашкодзіў муж Сафіі Магнус II Саксэн-Лаўэнбургскі. Падчас канфлікту паміж ёй і герцагам Карлам аб правах на Стромсхольм яна атрымала прапанову ад нямецкага графа Палаціна, але адхіліла гэтую прапанову.

Падчас праўлення Юхана III ёй ужо не было такога бачнага месца пры двары, бо кароль быў жанаты. З-за свайго каралеўскага звання яна займала ўсё больш і больш дамінуючую ролю ў сваёй уласнай сям’і, часта праводзіла сямейныя сустрэчы і ладзіла сямейныя ўрачыстасці, такія як вяселлі і пахаванні, і працягвала выступаць у якасці пасярэдніка паміж сваякамі і каралеўскім домам. У 1574 годзе адбыўся скандал, калі яе брат Эрык Стэнбок здзейсніў свой легендарны ўцёк з іх стрыечнай сястрой Малін Стурэ, дачкой яе знакамітай цёткі Марты Леёнхувуд. Пара была закаханая, але Марта забараніла браць шлюб, бо яны стрыечныя брат і сястра. Марта прымусіла караля пасадзіць Эрыка ў турму, але Катарына і герцаг Карл выступалі ў якасці пасрэднікаў і дамагліся вызвалення Эрыка і прызнання іх любоўнага шлюбу на працягу года. У 1582 года яна ўдзельнічала ў сустрэчы Карын Монсдотэр і каралевы Кацярыны Ягелон у замку Сварцё.

Каралева Катарына Стэнбок, а таксама каралева Гкніла Більке, дзейнічалі ў якасці пасрэднікаў падчас канфлікту паміж каралём і Каралеўскім саветам ў 1589-90. Падчас канфлікту Юхан III западозрыў саветнікаў у змове з мэтай звальнення яго на карысць сына Эрыка XIV. Катарыне паведамілі, што распаўсюджваюцца чуткі, паводле якіх яна павінна была правесці сустрэчу саветнікаў у Стромсхольме, дзе яны змовіліся з мэтай адхіліць караля. Яна звязалася з каралём і абараніла яе ад абвінавачванняў, і яе ніколі не абвінавачвалі адкрыта.

У 1592 годзе Юхан III памёр, а яго пераемнікам стаў сын Жыгімонт III Ваза, абраны каралём Польшчы, супраць якога выступіў герцаг Карл. Катарына ўдзельнічала ў пахаванні Юхана III у 1594 годзе, а Жыгімонтам было пацверджана яе валаданне з правам прызначэння чыноўнікаў у Аландзе. У 1595 годзе паміж Жыгімонтам і герцагам Карлам пачалася грамадзянская вайна. Яе браты адмовіліся далучыцца да герцага Карла, які абвясціў іх, шурына Клаўса Флемінга, губернатара Фінляндыі, і яе пляменніка сваімі ворагамі. Клаўс Флемінг прызначыў новага чыноўніка ў яе Аландзе і выкарыстаў яго запасы для Жыгімонта супраць Карла. Верагодна, гэта было зроблена з адабрэння Катарыны, якая адправіла Флемінгу папярэджанні пра Карла, але гэта немагчыма даказаць, хаця Карл арыштаваў і дапытаў аднаго з людзей Флемінга. У лістападзе 1597 годзе Карл канфіскаваў у Катарыны зямлі Аланд, бо яны былі выкарыстаны супраць яго. У тым жа годзе, пасля вайны герцага Карла з вернымі Сігізмунду ў Фінляндыі, Флемінг быў забіты, а сястра Катарыны Эба Стэнбок і яе дочкі былі захоплены герцагам у палон і заключаны ў Стакгольме: сын Эбы быў забіты падчас крывавай лазні ў Або ў 1599 годзе. Некалькі сваякоў каралевы-ўдавы Катарыны засталіся вернымі Жыгімонту і ўцяклі ў Польшчу. У 1599 годзе яна наведала каралеву Крысціну, каб праз яе прасіць караля. Герцаг Карл нічога не змог даказаць супраць самой Катарыны, і яе феадальны Аланд быў заменены Дротнінгхольмам. Яе рэзідэнцыя Стрёмсхольм стала прытулкам для пакінутых жонак і дачок яе сваякоў-мужчын, якія ўцяклі да Жыгімонта ў Польшчу, і іх маёнткі ў Швецыі былі канфіскаваныя, і яна хадайнічала аб вяртанні канфіскаванай уласнасці яе сваячкам-жанчынам, часам у канчатковым выніку з поспехам. Пасля вызвалення з турмы ў 1600 годзе з ёй жылі яе сястра Эба і дочкі. Сярод жаночых адносін, якую яна атрымала ў якасці фрэйліны, былі Эба Браге ў 1614 годзе, якая была адхіленая ад працы маці Густава Адольфа Шведскага, каб прадухіліць любоўны шлюб з каралём, і вяселле якога яна правяла ў 1618 годзе.

Каралева ўдава Катарына Стэнбок апошнія гады даглядала ўладанні, займалася чыгуннымі і іншымі прадпрыемствамі, праводзіла час са сваімі сваякамі, асабліва з сёстрамі. На працягу апошніх гадоў яна перыядычна станавілася калекай і па гэтай прычыне не магла прысутнічаць на вяселлі Густава Адольфа Шведскага ў 1620 годзе.

Ёй прысвоілі дабрачынную рэпутацыю, таму што яна дала прытулак многім жанчынам, звязаным з выгнанымі лаялістамі Жыгімонта, і таму, што яна часта дзейнічала як правадыр мясцовага сялянства і каралеўскага дома. Пасля яе смерці ў 1621 годзе ва ўзросце 86 гадоў было сказана, што: «Бедныя страцілі сябра, сіроты — маці». Яе пахавалі ў саборы Упсалы, але без уласнага помніка.

## Літаратура 
* Svenskt biografiskt handlexikon (1906), Katarina Stenbock. https://runeberg.org/sbh/a0568.html
* Lars Ericson: *Johan III* (John III) (па-шведску)
* Lars-Olof Larsson: *Gustav Vasa — Landsfader eller tyrann?* (Gustav Vasa — Father of a country or a tyrant?) (Prisma) (па-шведску)
* Wilhelmina Stålberg, P. G. Berg: *Anteckningar om svenska qvinnor* (Notes of Swedish women) (па-шведску)
* Karin Tegenborg Falkdalen (2010). Vasadöttrarna (utgåva 2). Falun: Historiska Media. 
* Malin Grundberg: Ceremoniernas makt: maktöverföring och genus i vasatidens kungliga ceremonier
* Tegenborg Falkdalen, Karin, Vasadrottningen: en biografi över Katarina Stenbock 1535—1621 [The Vasa Queen: A biography of Catherine Stenbock, 1535—1621], Historiska media, Lund, 2015
* Katarina Stenbock at Svenskt kvinnobiografiskt lexikon

Катэгорыя:Пахаваныя ва Упсальскім кафедральным саборы
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Швецыі
Катэгорыя:Шведская арыстакратыя
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі