open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Малуша

**Малу́ша** (да 944—1000) — ключніца кіеўскай княгіні Вольгі і канкубіна яе сына, кіеўскага князя Святаслава Ігаравіча.

## Біяграфія 
Паводле летапісаў, дачка Малка Любячаніна і сястра Дабрыні. Ключніца кіеўскай княгіні Вольгі. У 960 годзе, за сувязь Малушы са Святаславам, княгіня Вольга саслала яе ў Будуціна (месца пэўна не лакалізавана), дзе нарадзіўся Уладзімір Святаславіч.

Скандынаўскія сагі апісваюць маці Уладзіміра як прарочыцу, якая жыла 100 гадоў і яе перыядычна прывозілі да двара, каб прадказваць будучыню.

Летапісы не кажуць пра паходжанне Малка, ёсць толькі гіпотэзы пра гэта. Археолаг Дзмітрый Празароўскі думаў, што Малк тоесны драўлянскаму князю Малу, якога празвалі Любячанінам ад горада Любеча, куды ён, напэўна, быў сасланы пасля разгрому драўлян княгіняй Вольгай. Аляксей Шахматаў лічыў яе дачкой Мсцішы Свенельдавіча, сына ваяводы Свенельда, яе скандынаўскім імем Мальфрыда, а імя бацькі змененым на Малка Любячаніна з палітычных прычын. Іншы расійскі гісторык Дзмітрый Ілавайскі думаў, што імя Мальфрыда гэта анямечаны варыянт Малушы. Украінскі гісторык Міхаіл Грушэўскі крытыкаваў абедзве версіі.

Цяпер асноўнай версіяй лічыць, што Малуша -- дачка драўлянскага князя Мала.

Памерлую ў 1000 годзе Мальфрыду адны даследчыкі лічаць маці Уладзіміра, то бок Малушай, другія — адной з жонак, трэція — простай сваячкай, бо памерла яна ў адзін год з Рагнедай і гэта згадана летапісам, то бок статус абедзвюх прыкладна роўны.

На думку Празароўскага, Малуша была «раздавальніцай міласціны», такім чынам хрысціянкай, і парушыла са Святаславам запаведзь «не чужалож», што было прычынай гневу Вольгі і выгнання Малушы ад княжацкага двара. Аднак, меркаванне Празароўскі грунтаваў на ўжыванні летапісам да Малушы эпітэта «міласніца», якое даследчыкі разглядаюць дыскусійна, але ніколі ў меркаваным Празароўскім сэнсе, а ўсе слоўнікі пачынаючы ад Ізмаіла Сразнеўскага даюць толькі ў значэнні «фаварыт». Да таго ж, ужыванне «міласніца» да Малушы з’явілася ў спісах летапісаў толькі ў 2-й палове XII ст., каб замяніць «ключніцу» і «рабыню», скарэктаваць нізкі статус Малушы і такім чынам яе сына Уладзіміра. Пры гэтым, само выкананне функцый ключніка не значыла рабскага статусу, паводле Рускай Праўды, ключнікам мог быць і вольны чалавек па дагаворы («радзе»), але ў ранніх спісах летапісаў Малуша проста названа рабыняй, а яе сын Уладзімір — рабынічам, і гэты яе статус не звязаны з ключніцтвам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Наложніцы і канкубіны
Катэгорыя:Жанчыны Старажытнай Русі
Катэгорыя:Любячаніны
Катэгорыя:Рурыкавічы
Вышата

**Вышата** (? — пасля 1064) — сын наўгародскага пасадніка Астраміра. Ваявода кіеўскага апалчэння, які адправіўся пры Яраславе Мудрым, з яго сынам, — Уладзімірам Яраславічам, у 1043 у паход на Візантыю.

Калі бура разбіла шмат рускіх лодак, і 6000 ваяроў павінны былі ісці па сушы, ніхто з лютвы не захацеў весці іх, — пайшоў толькі Вышата як правадыр апалчэння. Яно было пабіта візантыйцамі, сам Вышата быў узяты ў палон са шматлікімі ваярамі і толькі праз тры гады, па заключэнні міру з Візантыйскай імперыяй, адпушчаны на волю.

У 1064 аказаў садзейнічанне валынскаму князю Расціславу Уладзіміравічу ў захопе Тмутаракані.

Яго сынамі былі кіеўскія тысяцкія Ян Вышаціч і Пуцята Вышаціч.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Постаці Кіева
Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Русі
Катэгорыя:Любячаніны
Беразнянскае

**Беразня́нскае** — бяссцёкавае возера ў Беларусі, у Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Аўсянка, за 26 км у напрамку на поўнач ад горада Гарадок, прыкладна за 1 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Церахі, за 7 км на паўночны ўсход ад аграгарадка Бычыха.

Плошча паверхні возера 0,2 км². Даўжыня 0,78 км, найбольшая шырыня 0,43 км. Даўжыня берагавой лініі 2,14 км. Найбольшая глыбіня возера 3,2 м, сярэдняя 2 м. Аб’ём вады ў возеры 0,41 млн м³. Плошча вадазбору 1,3 км².
Катлавіна возера рэшткавага тыпу, лопасцевай формы, выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны невыразныя, усходнія спадзістыя вышынёй 2—3 м. Мелкаводдзе пясчанае, на большых глыбінях дно возера выслана сапрапелем. Возера бяссцёкавае. Каля берагоў зарастае.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-36-1. Выданне 1985 года. Стан мясцовасці на 1983 год.

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области// Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Усвячы
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Пуцята Вышаціч

**Пуцята Вышаціч** — кіеўскі ваявода, тысяцкі, сын Вышаты, ваяводы вялікага князя Яраслава Мудрага, брат Яна Вышаціча.

У 1099 па загаду Святаполка Ізяславіча Пуцята і Святоша Давыдавіч разібілі Давыда Ігаравіча.

У 1100 на з’ездзе ў Увецічах Пуцята абвясціў Давыду Ігаравічу волю Святаполка. У 1104 камандаваў войскамі Святаполка ў вайне супраць Глеба Менскага. Гэтая вайна завяршылася безвынікова для абодвух бакоў.

У 1106 хадзіў на полаўцаў з братам Янам, пабіў іх каля Зарэцка і «адабраў у іх палон».

Вядома таксама, што пасля смерці кіеўскага князя Святаполка Ізяславіча ў 1113 у Кіеве ўспыхнула народнае паўстанне і кіяне разграмілі двор Пуцяты.

Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Русі
Катэгорыя:Кіеўскія тысяцкія
Катэгорыя:Любячаніны
Ян Вышаціч

**Ян Вышаціч** (каля 1016 — ) — кіеўскі тысяцкі, сын Вышаты, ваяводы вялікага князя Яраслава Мудрага.

У 1070 збіраў у Растоўскай зямлі даніну для Святаслава Яраславіча. У Белавозеры ў гэты час два вешчуны падманвалі насельніцтва, сцвярджаючы, што жанчыны ў галодны год хаваюць у сабе жыта, мёд, рыбу і г. д.; яны разрэзвалі скуру на спінах жанчын і рабілі выгляд, што вымаюць адтуль то жыта, то рыбу і г. д. Ян гутарыў з ведзьмакамі, потым выйшаў на іх са зброяй, і тыя, пасля сутычкі, збеглі ў лес.

Хоць частка насельніцтва, відаць, і спагадала вяшчунам, але яны былі выдадзеныя і пакараныя. У 1093 Ян Вышаціч хадзіў на полаўцаў з Уладзімірам Манамахам, а ў 1106, з братам Пуцятам, пабіў іх каля Зарэцка і «адабраў у іх палон». Летапісы і Пячэрскі пацярык усхваляюць дабрадзейнасці Яна Вышаціча і яго жонкі Марыі, якія карысталіся любоўю вялебнага Феадосія, які гутарыў з імі аб міласціне, аб Валадарстве Нябесным і смяротнай гадзіне. Сынам яго быў Варлам.

Сведчанні Яна Вышаціча пра сябе і сваіх продкаў сталі для Нестара адной з галоўных крыніц для складання «Аповесці мінулых гадоў».

## Гл. таксама 
* Растоўскае паўстанне 1071 года

## Літаратура 
* 
* Вельтман, А. Ф. Упоминаемый бо-Ян в Слове о полку Игореве есть старец Ян, упоминаемый Нестором // Московитянин. — 1842. — № 1. — С. 213—215.
* Прозоровский, Д. О родстве св. Владимира по матери // Записки Императорской Академии наук. — 1864. — Т. 5. — Кн. 1. — С. 25—26.
* Лонгинов, А. В. Историческое исследование Сказания о походе северского князя Игоря Святославича на половцев в 1185 г. — Одесса: Экономическая тип., 1892. — 261, III с. — С. 26, 89—91.
* Шахматов, А. А. Разыскания о древнейших русских летописных сводах: [С прил. 2 вариантов текста Начала земли Русьсте] / А. А. Шахматов. — СПб.: тип. М. А. Александрова, 1908. — XX, 687 с. — С. 443—444, 455—457, 531.

Катэгорыя:Кіеўскія тысяцкія
Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Русі
Катэгорыя:Любячаніны
Куэва-дэ-лас-Манас

**Куэва-дэ-лас-Манас** ( — *Пячора рук*) — пячора на поўдні Аргенціны (правінцыя Санта-Крус), у даліне ракі Пінтурас. Аб'ект са спісу Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Вядома археалагічнымі і палеанталагічнымі знаходкамі ў ёй, найперш насценнымі малюнкамі і негатыўнымі выявамі чалавечых рук, найстарэйшыя з якіх датуюць 9-м тысячагоддзем да н. э. Пячора доўгі час была населена людзьмі, продкамі індзейцаў Патагоніі. Апошнія малюнкі датуюць 1-м тысячагоддзем нашай эры. Фарбы, якімі выкананы малюнкі, мінеральнага паходжання. Для вызначэння ўзросту малюнкаў выкарыстоўвалі знойдзеныя ў пячоры касцяныя трубачкі, праз якія фарбы ў свой час наносілі на сцяну.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Аргенціне
Катэгорыя:Палеаіндзейцы
Катэгорыя:Пячоры паводле алфавіта
Катэгорыя:Пячоры Аргенціны
Катэгорыя:Петрогліфы Паўднёвай Амерыкі
Аркуш

**А́ркуш** ( ад  — дуга) — кавалак якога-небудзь тонкага і плоскага матэрыялу (паперы, фанеры, кардону і г.д..) пэўнай формы і памеру.

У выдавецкай справе і паліграфіі — вымяральная адзінка.

Адрозніваюць:
; *Папяровы аркуш*: адзінка разліку колькасці паперы, неабходнай для выдання твора.
;* Аўтарскі аркуш*: адзінка вымярэння аб’ёму твора, роўная 40 тыс. друкарскіх знакаў (літар, знакаў прыпынку, лічбаў і ўсіх прабелаў).
; *Улікова-выдавецкі аркуш*: адзінка вымярэння друкаванага выдання, таксама роўная 40 тыс. знакаў. Уключае: а) аб’ём уласна твора ў аўтарскіх аркушах і б) аб’ём усяго іншага тэкставага і графічнага матэрыялу.
; *Друкаваны аркуш*: адзінка вымярэння аб’ёму (плошчы) выдання. Роўная палове папяровага аркуша пры стандартных фарматах (у см) 60×84, 60×92, 70×92, 70×108, 84×108 і блізкіх да іх.
;* Аркуш умоўны*: умоўная адзінка аб’ёму выдання, роўная друкаванаму аркушу фарматам 60x90 см і прызначаная для разліку і параўнання друкаванага аб’ёму выданняў розных фарматаў.
Выраз друкарскіх аркушаў ва ўмоўных друкарскіх аркушах здзяйсняецца па каэфіцыентах пераводу (Кпр), якія вызначаюць як суадносіны плошчы папяровага аркуша пэўнага фармату (Па) да плошчы ўмоўнага друкаванага аркуша.

## Гл. таксама 
* ISO 216 — міжнародны стандарт памераў аркушаў. Вызначае фармат А4 і іншыя.
* Ліст (значэнні)

Катэгорыя:Выдавецкая справа
Катэгорыя:Паліграфія
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Выдавецкая тэрміналогія
Руды лес

**Руды лес** (), часам *Іржавы лес*, *Чырвоны лес* — каля 10 км² дрэваў, што атачаюць Чарнобыльскую АЭС. Назва «Руды лес» паходзіць ад чырвона-бурага колеру соснаў, пасля таго як яны ўвабралі найбольшую долю выкіду радыеактыўнай пылі падчас выбуху рэактара ў 1986 годзе. Падчас работаў па дэзактывацыі тэрыторыі лес быў знесены бульдозерамі і захаронены. На сённяшні дзень Руды лес з’яўляецца найбольш моцна забруджанай тэрыторыяй у свеце.

## Катастрофа і дэзактывацыя 
thumb|220px|Пагорак на ўсходнім краі лесу
Руды лес знаходзіцца ў зоне адчужэння; гэта тэрыторыя атрымала найбольшыя дозы радыяцыі пасля Чарнобыльскай катастрофы, у дадатак да пазнейшых аблокаў дыму і радыеактыўнага пылу, якія моцна забрудзілі лясную тэрыторыю. Выбух і пажар на чацвертым энергаблоку ЧАЭС спрычыніў моцнае забруджванне грунту, вады і атмасферы радыяцыяй, эквівалентнай 20 атамным бомбам, скінутым на Хірасіму і Нагасакі.
[thumb|Занядбаныя дамы ў [горад Прыпяць|Прыпяці]]
Падчас работы па дэзактывацыі большасць дрэваў была знесена бульдозерамі і захароненая па траншэях, якія былі пакрыты тоўстым слоем пяску і засаджаныя маленькімі хваёвымі дрэўцамі. Выказваліся засцярогі, што з часам раскладання мёртвых дрэваў радыяцыя можа прасачыцца ў грунтавыя воды, таму пасля аварыі ўсе жыхары навакольных тэрыторый былі эвакуіраваныя.

## Запаведнік 
Калі людзі пакінулі гэты абшар у 1986 годзе, на іх месца, нягледзячы на радыяцыю, прыйшлі розныя прадстаўнікі жывёльнага свету. На флору і фаўну Рудога лесу значна паўплывала радыеактыўная забруджанасць. Мяркуецца, што біяразнастайнасць Рудога лесу павялічылася цягам наступных гадоў пасля аварыі. Таксама паведамляецца пра некаторыя чэзлыя дрэвы на тэрыторыі

## Сучасны стан 
[thumb|Карта паказвае забруджаныя цэзам-137 тэрыторыі [Беларусь|Беларусі, Расіі і Украіны]]
На сённяшні дзень узровень радыяцыі на тэрыторыі Рудога лесу не перавышае аднаго рэнтгена за гадзіну, але агульным паказчыкам з'яўляецца колькасць у 10 мілірэнтгенаў у гадзіну. Больш за 90% радыеактыўных рэчываў Рудога лесу скопленыя ў грунце.

Прырода на гэтай тэрыторыі не толькі здолела выжыць, але і закрасаваць праз яўную адсутнасць чалавека. Абшар раптоўным чынам стаў радыелагічным запаведнікам. Раней меркавалася пра наяўнасць знешняй дэфармаванасці жывёл пасродкам хаатычных мутацыяй, аднак пазней гэта не было даказана, акрамя частковага альбінізму ў ластавак. На дадзены момант вучоных непакоіць наяўнасць стронцыя-90 і цэзія-137 у грунце Рудога лесу, перыяд паўраспаду якіх складае 30 гадоў. Таксама выказваюцца няўсцешныя здагадкі пра магчымасць уздзеяння радыяцыі на некалькі наступных пакаленняў.

Катэгорыя:Лясныя масівы Украіны
Катэгорыя:Колішнія лясы
Катэгорыя:Чарнобыльская катастрофа
Катэгорыя:Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС
Катэгорыя:Радыебіялогія
Мал

**Мал** (? — каля 946) — князь драўлян 1-й паловы X ст.

## Біяграфія 
Паводле Васіля Тацішчава, Іаакімаўскі летапіс называў Мала «князем драўлянскім, сынам Ніскініным». Драўляне з 914 года былі залежныя ад Кіева, цэнтральным іх горадам быў Іскарасцень.

У 945 годзе кіеўскі князь Ігар, ужо сабраўшы даніну з драўлян, вырашыў узяць яе яшчэ раз, але асноўную частку адправіў ужо ў Кіеў. Драўляне ўзнялі паўстанне, узначаленае Малам, войска Ігара разбіта, а самога яго прывязалі да дзвюх бяроз, якія выпраміўшыся разарвалі яго на дзве часткі. Ігара, паводле звычаю, пахавалі як належыць князю, а над магілай насыпалі курган. Бліжэйшае сяло ад Ігаравай магілы пазней называлася Магільна (цяпер Паліскэ).

Паводле «Аповесці мінулых гадоў» драўляне паспрабавалі ажаніць Мала з удавой Ігара Вольгай, але ўсе паслы былі забіты, а сама Вольга жорстка расправілася з забойцамі мужа. Іскарасцень быў спалены, а драўлянскія старэйшыны ўзяты ў палон. Магчыма, сярод іх быў і Мал. Магчыма ад яго названы горад Малын у сучаснай Жытомірскай вобласці Украіны.

## Дзеці 
Гісторыкі лічаць, што дзецьмі Мала маглі быць Малуша, ключніца княгіні Вольгі і маці князя Уладзіміра, і Дабрыня. Хаця і нявольныя, але былі прыдворнымі Вольгі і Святаслава і дасягнулі значных вышынь у арыстакратычнай іерархіі. Дабрыня разам з Уладзімірам быў адпраўлены ў Ноўгарад, туды адпраўлена і Малуша. Ад Дабрыні паходзіць баярскі род, які гісторыкі пазней назвалі Любячанінамі, бо летапіс называе бацькам Малушы Малка Любячаніна. У былінах Дабрыня называецца імем па бацьку Мікіціч і «селянінавічам».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Довідник з історії України. За ред. І.Підкови та Р.Шуста.- К.: Генеза, 1993. 
* Анатолий Маркович Членов. По следам Добрыни 
* Іскоростень 

Катэгорыя:Постаці Русі
Катэгорыя:Князі драўлянскія
Катэгорыя:Кіраўнікі ўсходніх славян да Рурыкавічаў
Катэгорыя:Князі Русі
Катэгорыя:Любячаніны
Дзяржаўныя даходы

**Дзяржаўныя даходы** — гэта даходы, атрыманыя ўрадам. З’яўляюцца супрацьлегласцю дзяржаўных выдаткаў. *Дзяржаўныя даходы* з’яўляюцца важнай часткай фіскальнай палітыкі дзяржавы.

*Дзяржаўныя даходы* могуць быць атрыманы з дапамогай падаткаў ці іншых даходаў дзяржавы (напрыклад, як даходы дзяржаўных карпарацый ці суверэнных фондаў).

## Гл. таксама 
* Коды бюджэтнай класіфікацыі
* Дзяржаўны бюджэт

Катэгорыя:Дзяржаўныя фінансы
Катэгорыя:Прыбыткі
Мадурская мова

**Маду́рская мова** (саманазва *Basa Mathura*) — аўстранезійская мова, родная мова мадурцаў. Распаўсюджана галоўным чынам у Інданезіі. Агульная колькасць носьбітаў (2007 г.) - каля 15 млн. чал.

## Асаблівасці 
Мадурская мова прадстаўлена 6 буйнымі дыялектамі. Для ўсіх іх характэрны багатая лексічная запазычаннасць з яванскай мовы і вялікая колькасць глухіх зычных. 

## Пісьменнасць 
У мінулым мадурцы карысталіся яванскай пісьменнасцю, радзей — арабскай. У наш час найбольш распаўсюджана лацінка.

## Спасылкі
*Madurese (Madhura / Basa Mathura / بَهاسَ مَدورا)

Катэгорыя:Аўстранезійскія мовы
Катэгорыя:Мовы Інданезіі
Гірка

]]
]]
 у Маскве]]
**Гірка** — фігурная архітэктурная дэталь, галоўным чынам у выглядзе перакуленай пірамідкі з цэглы або каменя.

Гірка падвешваецца на схаваным у муры жалезным стрыжні і служыць апорай для двух малых дэкаратыўных арачак, звычайна размешчаных пад адной вялікай аркай.

Гірка шырока выкарыстоўваліся ў архітэктуры XVI-XVII стагоддзяў у дэкоры варот, брам, ганкаў, аконных праёмаў.

## Літаратура 
* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: А. А, Воінаў і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с.: іл. — ISBN 5-85700-078-5.

Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Філіп Клеў

[thumb|right|150px|Філіп атрымлівае асобнік «Рамана пра Ружу» ад [Жан Малінэ|Жана Малінэ]]

**Філіп Клеў** (, , , Ле-Кенуа — ) — уладальнік Равенстэйна і Анг'ена, нідэрландскі ваенны дзеяч XV і пачатку XVI стагоддзяў, адмірал Нідэрландаў, саветнік імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Максіміліяна.

Філіп Клеўскі быў праўнукам Іаана Бясстрашнага і сынам партугальскай прынцэсы. Ва ўзросце васямнаццаці гадоў ён быў прызначаны ваенным губернатарам Фландрыі.

У 1485 годзе ажаніўся з Франсуазай Люксембург.

У 1486 годзе Філіп увайшоў у склад урада Бургундскіх Нідэрландаў. Ён браў удзел у прыгнечанні паўстання ў Іпры, Бругэ і Генце, але затым сам выступіў супраць Максіміліяна. У барацьбе з імперыяй Філіп пацярпець паражэнне, быў выгнаны з імперыі і паступіў на французскую службу, дзе стаў віцэ-каралём Генуі. Выйдучы ў адстаўку, заняўся ваеннай тэорыяй, паляваннем і мецэнацтвам. Пахаваны ў Бруселі.

Катэгорыя:Пахаваныя ў Бруселі
Катэгорыя:Дом Ламарк
Франчэска да Рыміні (Рахманінаў)

**Франчэска да Рыміні** оp.25 — аднаактавая опера ў двух карцінах з пралогам і эпілогам, напісаная С. В. Рахманінавым у 1904—1905 гг. па драматычнаму эпізоду пятай песні  з Боскай камедыі Дантэ Аліг’еры. Лібрэта М. І. Чайкоўскага. Прэм'ера оперы адбылася ў Вялікім тэатры 24 студзеня (11 студзеня па старому стылю) 1906 года пад кіраўніцтвам аўтара. У гэтым жа прадстаўленні прагучала іншая аднаактавая опера С. В. Рахманінава «Скупы рыцар».

## Гісторыя стварэння 
. «Дантэ і Цень Вергілія ў лесе». 1824-27]]

Гісторыя кахання Франчэскі да Рыміні і Паала натхніла нямала мастакоў, скульптараў, кампазітараў і пісьменнікаў. У 1876 годзе па матывах песні Дантэ П. І. Чайкоўскі напісаў . Опер была напісана велізарная колькасць — больш за дзесяць. Храналагічна першая, аўтарам якой быў італьянскі кампазітар , з’явілася ў 1829 годзе; другая — таксама італьянскага кампазітара  — у 1831 годзе. У 1902 годзе былі створаны опера Э. Ф. Напраўніка і трагедыя Габрыэле Д’Анунцыа. За імі — на той самы сюжэт — рушылі ўслед іншыя. Опера С. Рахманінава стала ў гэтым спісе далёка не першай і — не апошняй. А гэта сведчанне «невычэрпнасці» сюжэту, дзе кожны музыка бачыць нешта сваё.

Задума оперы на сюжэт эпізоду V песні «Пекла» з «Боскай камедыі» ўзнікла ў канцы 1890-х гадоў. Лібрэта было прызначана для М. А. Рымскага- Корсакава і А. К. Лядава, яго стваральнікам стаў оперны лібрэтыст і брат П. І. Чайкоўскага Мадэст Чайкоўскі. Гэта было лаканічнае і ёмістае лібрэта, у якім нішто не адцягвае ад трагедыі. Лібрэта не зацікавіла ні Лядава, ні Рымскага-Корсакава. Першапачатковае лібрэта было разлічана на шматактовы спектакль..

## Структура твору і музыка 
«Франчэска ды Рыміні» — камерная опера (у некаторых крыніцах памылкова названы Смірноў: Цень Вергілія — М. Маслаў, Дантэ — А. Лаптеў, Франчэска — М. Касрашвілі, Паала — , Ланчота —  (праслухаць запіс).

## Літаратура 
* 
* Опера Сяргея Рахманінава «Франчэска ды Рыміні» на сайце Belcanto.ru 

## Спасылкі 
* Поўны тэкст лібрэта оперы «Франчэска ды Рыміні» 
* Франческа да Римини (опера Рахманинова) 

Катэгорыя:Оперы Сяргея Рахманінава
Катэгорыя:Оперы 1905 года
Катэгорыя:Оперы на рускай мове
Доўгі Дземінец

**До́ўгі Дзе́мінец** — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Крашанка (прыток Ушачы), за 5 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка Ушачы.

Возера знаходзіцца ў 400 м на паўднёвы ўсход ад вёскі Кавалеўшчына.

Плошча паверхні возера 0,13 км². Даўжыня 1,3 км, найбольшая шырыня 0,16 км, даўжыня берагавой лініі 2,97 км. найбольшая глыбіня 1,9 м, сярэдняя 1 м. Плошча вадазбору 1,5 км². Аб'ём вады ў возеры 0,13 млн. м³.
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, моцна выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны спадзістыя, пясчаныя, вышынёй 7—8 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі сплавінныя. Дно плоскае, выслана сапрапелем.
Возера дыстрафіруючае, слабапраточнае. У паўночнай частцы выцякае ручай у возера Дземінец. Цалкам зарастае.

У возеры водзяцца лінь, шчупак, карась, акунь, плотка і іншыя віды рыб.

Возера не мае абсталяваных месцаў для адпачынку (2015).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Ушацкага раёна
Malus pumila

**Malus pumila** — від лістападных дрэў з роду  сямейства .

## Таксанамія 
Часам, памылкова, дадзены від атаясняюць з шырока распаўсюджаным пладовым дрэвам . Існуе некалькі сартоў, часам апісваных як разнавіднасці, напрыклад  з пурпурнай афарбоўкай парасткаў і кветак.

## Батанічнае апісанне 
Невялікія дрэвы вышынёй каля 5 метраў (часам да 10 метраў) з прамым моцным ствалом і разгалістымі галінамі. Чарговыя лісты сядзяць на хвосціках, ліставыя пласцінкі з пражылкамі. Зверху яны шэра-зялёныя, лямцава-апушаныя, сядзяць на тонкіх чарашках, шырокаяйкападобнай формы, ля аснавання круглявыя, па краі пільчатыя ці гародчатыя, з зубчыкамі, востраканечнымі на канцах. Кветкі абодваполыя ружовага ці белага колеру, звонку інтэнсіўна афарбаваныя, дыяметрам каля 2,5 см.

Плады шарападобныя, жоўтыя, на доўгіх пладаножках. Квітнее ў маі, плады спеюць у верасні.

## Арэал 
Дрэва натуральным чынам распаўсюджана ў Заходняй і Цэнтральнай Азіі, ва Усходняй Еўропе, культывуецца паўсюль як дэкаратыўная садовая расліна. У Беларусі сустракаецца пераважна на поўдні.

## Спасылкі 
* 
* USDA PLANTS Profile for *Malus pumila* (paradise apple)

Катэгорыя:Яблыня
Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1768 годзе
Заружанне (возера)

**Зару́жанне, Ружына, Заружань** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Лукомка, за 20 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Лепель, каля вёскі Заружанне.

Плошча паверхні возера 0,37 км². Даўжыня 1,3 км,найбольшая шырыня 0,5 км. Даўжыня берагавой лініі 3,2 км. Найбольшая глыбіня 2,6 м. Аб'ём вады 0,34 млн. м³.  Плошча вадазбору 9,44 км².
Катлавіна возера выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй да 10 м (ва ўсходняй частцы да 2 м). Берагі нізкія, пераважна забалочаныя.

Возера выкарыстоўваецца як прыёмнік меліярацыйных сістэм. Сцёк па канале ў раку Лукомка.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна
Завелле (возера)

**Заве́лле** — возера ў Беларусі, у Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дахнарка, за 16 км у напрамку на паўночны захад ад Полацка, за 0,4 км на поўдзень ад вёскі Цінаўка.

Плошча паверхні возера 0,32 км². Даўжыня 1,38 км, найбольшая шырыня 0,42 км, даўжыня берагавой лініі 2,8 км. Найбольшая глыбіня 9,4 м, сярэдняя 4,2 м. Плошча вадазбору 2,3 км².
Катлавіна Завелля выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй 2—5 м, у паўночнай частцы да 10 м. Берагавая лінія звілістая. Берагі нізкія, пясчаныя. На возеры 2 востравы. У паўночнай частцы з возера выцякае ручай.

У возеры водзяцца лешч, плотка, гусцяра, краснапёрка, карась, джгір і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Иванов-Смоленский В. Г.* Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 3-1. 
* Озеро Завелье // Планета Беларусь  
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Дрысы
Дзявочы вінаград

**Дзявочы вінаград**, **дзікі вінаград** (*Parthenocissus*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Апісанне 
Дрэвавыя лістападныя, рэдка шматтадовазялёныя ліяны з лазячымі сцябламі. Лісце зубчастае, цёмна-зялёнае, на доўгіх чаранках, увосень набывае пурпуровы колер. Кветкі дробныя, зеленаватыя, двухполыя або толькі мужчынскія, з недаразвітай завяззю, сабраныя ў паўпарасоніхі ці шчыткі. Плод — дробная шарападобная цёмна-шызая ягада.

## Пашырэнне 
Адрозніваецца 15 відаў. Пашыраны ва ўмераных паясах Паўночнай Амерыкі, ва Усходняй Азіі і на Гімалаях. На тэрыторыі Беларусі інтрадукаваны 3 віды: , , .

## Асаблівасці біялогіі 
Размнажаюцца атожылкамі, чаранкамі, насеннем.

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўныя расліны. Вырошчваюцца для ўпрыгожання балконаў і фасадаў будынкаў, альтанак.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Genus: *Parthenocissus* Planch.  // Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy)
* Parthenocissus  // The Plant List

Катэгорыя:Вінаградавыя
Гервасіа Антоніа дэ Пасадас

**Гервасіа Антоніа дэ Пасадас** (; , Буэнас-Айрэс — , Буэнас-Айрэс) — член аргенцінскага Другога трыумвірата з 19 жніўня 1813 да 31 студзеня 1814 года, пасля гэтага займаў пост Вярхоўнага кіраўніка Аргенціны да 9 студзеня 1815 г.
Дняпрэц (вадасховішча)

**Дняпрэц** — вадасховішча ў Горацкім раёне Магілёўскай вобласці на рацэ Дняпрэц, за 7 км ад горада Горкі, каля населеных пунктаў Буды, Кварцяны і Паляшчыцы.

Вадасховішча створана ў 1979 г. у мэтах арашэння. Плошча паверхні 0,98 км². Даўжыня 6 км, найбольшая шырыня 0,3 км,. Найбольшая глыбіня 9 м, сярэдняя 4,5 м. Аб’ём вады 4,42 млн. м³. Плошча вадазбору 59 км². Ваганні ўзроўню вады на працягу года 5 м. Слабапраточнае. Сярэдні шматгадовы сцёк 15,4 млн. м³.

У вадасховішчы водзяцца лешч, шчупак звычайны, язь, лінь, плотка, краснапёрка, акунь і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Дняпрэц 

Катэгорыя:Вадасховішчы Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Вадасховішчы Горацкага раёна
Карлас Марыя дэ Альвеар

**Карлас Марыя дэ Альвеар** (; , Санту-Анжэлу — , Нью-Ёрк, ЗША) — аргенцінскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, генерал. Вярхоўны кіраўнік Аб’яднаных правінцый Ла-Платы ў 1815 годзе.

## Біяграфія 
Альвеар атрымаў адукацыю ў Буэнас-Айрэсе і Англіі. У 1806—1811 гадах служыў у іспанскіх каралеўскіх войсках, прымаў удзел у вайне супраць Напалеона.

У 1812 Альвеар разам з Хасэ дэ Сан-Марцінам вярнуўся ў Буэнас-Айрэс, дзе пачаў граць важную ролю ў вайне за незалежнасць аргенцінскага народа. У 1813 годзе быў старшынёй Генеральнай канстытуцыйнай асамблеі Аб’яднаных правінцый Ла-Платы, якая распрацавала канстытуцыю краіны, ў 1814 годзе ўзначаліў патрыётаў ў Буэнас-Айрэсе, якія вымусілі капітуляваць іспанскіх раялістаў у Мантэвідэа. 9 студзеня 1815 г. Альвеар заняў пасаду вярхоўнага кіраўніка Аб’яднаных правінцый Ла-Платы. Аднак яго імкненне да асабістай улады, а таксама згоду на ўсталяванне англійскай пратэктарата над правінцыямі Ла-Платы прывялі да яго звяржэння ў красавіку таго ж года.

Альвеар бег за мяжу і вярнуўся на радзіму толькі пасля амністыі ў 1821 годзе. Пасля гэтага займаў пасады пасла ў ЗША (1824 і 1838), ваеннага і марскога міністра, а таксама галоўнакамандуючага аргенцінскімі войскамі падчас Аргенціна-бразільскай вайны (1826—1828).

Катэгорыя:Прэзідэнты Аргенціны
Катэгорыя:Военачальнікі Аргенціны
Катэгорыя:Міністры абароны Аргенціны
Катэгорыя:Паслы Аргенціны ў ЗША
Катэгорыя:Масоны Аргенціны
Ігнасіа Альварэс Тамас

**Ігнасіа Альварэс Тамас** (;  — ) — лацінаамерыканскі ваенны і палітычны дзеяч, вярхоўны кіраўнік Аб'яднаных правінцый Ла-Платы ў 1815—1816 гг.

## Біяграфія 
Альварэс Тамас нарадзіўся ў Арэкіпе, Перу, затым некаторы час жыў з сям’ёй у Ліме. Калі яго бацьку, які знаходзіўся на іспанскай службе, адклікалі ў Мадрыд ў 1797 годзе, сям’я пераехала ў Буэнас-Айрэс. Тут Альварэс уступіў у шэрагі ўзброеных сіл ў 1799 годзе, прыняў удзел у вайне за незалежнасць Аргенціны.

Пад пачаткам генерала Альвеара ён удзельнічаў у званні палкоўніка ў баях паблізу Мантэвідэа, за што быў узнагароджаны медалём. Нягледзячы на гэта, пазней Альварэс Тамас перайшоў у адкрытую апазіцыю да ўрада Альвеара. Пасля ён быў абраны на пасаду Вярхоўнага кіраўніка Аб’яднаных правінцый Ла-Платы . Гэтую пасаду ён займаў з 20 красавіка 1815 года да 16 красавіка 1816 года.

У 1825 годзе ён быў прызначаны паслом у Перу, а ў кастрычніку таго ж года ён таксама заняў пасаду пасла ў Чылі. Пасля вяртання ў Буэнас-Айрэс ён быў арыштаваны і некаторы час правёў у турме з-за сваіх апазіцыйных дзеянняў у дачыненні да ўрада Хуана Мануэля дэ Росаса. Затым ён эміграваў у Рыа-дэ-Жанейра, адкуль працягваў процістаяць рэжыму Росаса. Пасля падзення ўрада апошняга Альварэс вярнуўся ў Буэнас-Айрэс ў 1852 годзе.
Франсіска Міранда

**Себасцьян Франсіска дэ Міранда і Радрыгес** (; , Каракас - , Сан-Фернанда, Іспанія) — кіраўнік барацьбы за незалежнасць іспанскіх калоній у Паўднёвай Амерыцы. Рэвалюцыянер, нацыянальны герой Рэспублікі Венесуэла. Аўтар сцяга Венесуэлы. Удзельнік Вялікай Французскай рэвалюцыі.
Дзярачка

**Дзяра́чка** (*Asperula*) — род адна- і шматгадовых травяністых раслін сямейства марэнавых.

На Беларусі пашыраны 1 від - .

## Віды 
Паводле базы даных *The Plant List* (2013), род уключае 194 віда. Некаторыя з іх:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* Дзярачка // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

Катэгорыя:Марэнавыя
Хуан Марцін дэ Пуэйрэдон

**Хуан Марцін дэ Пуэйрэдон і О’Доган** (; , Буэнас-Айрэс — , Буэнас-Айрэс) — аргенцінскі генерал і палітычны дзеяч XIX стагоддзя.

## Палітычная кар’ера 
У 1806 годзе ў Буэнас-Айрэс увайшлі войскі Вялікабрытаніі падчас першага ўварвання брытанцаў у Рыа-дэ-ла-Плату. Пуэйрэдон быў адным з крэолаў, хто лічыў, што брытанцы не дапамогуць Злучаным правінцыям у набыцці незалежнасці ад Іспаніі. Таму ён пераехаў у Мантэвідэа, дзе пазнаёміўся з мясцовым губернатарам Паскуалем Руізам Гайдобра. Апошні даручыў яму арганізаваць супраціў, таму ён вярнуўся ў Буэнас-Айрэс, дзе ўпотай пачаў рыхтаваць вызвольны рух. Аднак брытанцы раскрылі падполле, і Пуэйрэдон быў вымушаны бегчы ў Сакрамента, дзе далучыўся да Сант’яга дэ Ліньерсу, войскі якога ў рэшце рэшт перамаглі брытанцаў.

У 1807 годзе ён паехаў у Іспанію як прадстаўнік Буэнас-Айрэса, але вярнуўся ў 1809 годзе, тады ж ён узначаліў вызваленчы рух. Пасля Майскай рэвалюцыі 1810 года, якая ўстанавіла першую ўрадавую хунту, Пуэйрэдон быў прызначаны на пасаду губернатара Кордавы. У 1812 годзе ён узначаліў сілы вызвалення і стаў членам нядоўгачасовага першага трыумвірату. З 1812 да 1815 ён знаходзіўся ў ссылцы ў Сан-Луісе.

У 1816 Пуэйрэдон быў абраны на пасаду вярхоўнага кіраўніка Аб’яднаных правінцый Рыа-дэ-ла-Платы. Ён рашуча падтрымліваў ваенную кампанію Хасэ дэ Сан-Марціна ў Чылі. Пуэйрэдон заснаваў першы банк Аргенціны і нацыянальны манетны двор. Паўстанне 1819 вымусіла яго сысці ў адстаўку і адправіцца ў выгнанне ў Мантэвідэа. З гэтага часу ён граў вельмі нязначную ролю ў палітыцы. У 1829 годзе ён выконваў функцыю пасярэдніка паміж Хуанам Мануэлем дэ Росасам і Хуанам Лавалі. Памёр Пуэйрэдон на сваім ранча ў прыгарадзе Буэнас-Айрэса.

## Літаратура 
* Luna Félix Grandes protagonistas de la historia argentina: Juan Martín de Pueyrredón. — Buenos Aires: Editorial Planeta, 1999. — ISBN 950-49-0469-6

## Спасылкі 
* Biography by José M. Carcione (PDF file) 
* Short biography at *Biografías y Vidas* 

Катэгорыя:Прэзідэнты Аргенціны
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Рэкалета
Доўжа (Віцебскі раён)

**Доўжа** — вёска ў Беларусі, у Віцебскім раёне Віцебскай вобласці (Мазалаўскі сельсавет) за 20 км на поўнач ад Віцебска на аўтамабільнай дарозе  (Віцебск — Гарадок).

Вёска размешчана на берагах азёр Сосна і Бутыкі (Бу́тыка). На паўночнай ускраіне працякае рака Даўжанка з возера Цыганова ў возера Бараноўскае.

## Насельніцтва 
Насельніцтва 647 жыхароў.

## Інфраструктура 
* Віцебская біяфабрыка (з 2012 г. ААТ «БелВітуніфарм»)
* Стадыён, дом культуры, школа.
* На беразе возера Сосна зона адпачынку.

## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Андрэевіч Котаў (нар. 1958) — беларускі лёгкаатлет.

## Літаратура 
* 
* Ліст карты N-36-13. Выданне 1984 года. Стан мясцовасці на 1981 год.

Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна
Катэгорыя:Мазалаўскі сельсавет (Віцебскі раён)
Ла-Плата (эстуарый)

**Ла-Плата** ( — «Срэбраная рака») — эстуарый, утвораны пры зліцці рэк Уругвай і Парана. Гэта лейкападобнае паглыбленне на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы Паўднёвай Амерыкі, расцягнулася на 290 км ад зліцця рэк да Атлантычнага акіяна.

У месцы зліцця рэк шырыня Ла-Платы складае 48 км, рака цячэ на паўднёвы ўсход, пашыраючыся да 220 км пры ўпадзенні ў Атлантычны акіян. Яна ўтварае частку мяжы паміж Аргенцінай і Уругваем, асноўныя парты і найбуйнейшыя гарады на рацэ - Мантэвідэа і Буэнас-Айрэс.

Катэгорыя:Эстуарыі
Катэгорыя:Залівы Аргенціны
Катэгорыя:Залівы Уругвая
Залаты век тэорыі адноснасці

**Залаты век агульнай тэорыі адноснасці** — перыяд прыкладна з 1960 да 1975 года, на працягу якога даследаванні ў агульнай тэорыі адноснасці, якая раней лічылася проста цікавай гіпотэзай, увайшлі ў галоўнае рэчышча тэарэтычнай фізікі. У гэты перыяд былі ўведзены многія паняцці і тэрміны, што перавярнулі наша ўяўленне аб прыродзе Сусвету, у якім мы жывем. Сярод гэтых паняццяў — чорныя дзіркі і прасторава-часовая сінгулярнасць. У той жа самы час у разрад сур’ёзных фізічных навук уваходзіць касмалогія, і тэорыя Вялікага выбуху становіцца агульнапрынятай. Заканчэннем залатога веку прынята лічыць адкрыццё Стывенам Хокінгам выпраменьвання Хокінга.

## Змена парадыгмы 
Падчас залатога веку тэорыі адноснасці адбылося некалькі змен парадыгмы навуковага светаўспрымання. Першая і самая галоўная змена — тэорыя Вялікага Выбуху становіцца агульнапрынятай касмалагічнай мадэллю. Іншыя ключавыя парадыгмы ўключаюць прызнанне наступных паняццяў:

* роля крывізны ў агульнай тэорыі адноснасці;
* тэарэтычная важнасць чорных дзірак;
* важнасць прымянення геаметрычнага апарату, адрозненне лакальнай структуры прасторы-часу ад глабальнай структуры прасторава-часавага кантынууму;
* прызнанне касмалогіі як фізічнай навукі.

Залаты век стаў сведкам з’яўлення першай сур’ёзнай тэорыі, якая кінула выклік агульнай тэорыі адноснасці, — тэорыі Бранса — Дыке, а таксама серыі эксперыментальных праверак тэорый гравітацыі. У той жа самы перыяд было зроблена мноства захапляльных адкрыццяў у назіральнай астраноміі:

* квазары (аб’екты памерам з Сонечную сістэму і свяцільнасцю ў некалькі сотняў галактык, настолькі далёкія, што іх святло ішло да нас мільярды гадоў);
* пульсары (якія пазней былі інтэрпрэтаваныя як нейтронныя зоркі, што верцяцца);
* першыя кандыдаты на званне чорных дзірак, Лебедзь X-1;
* рэліктавае выпраменьванне, сведчанне Вялікага Выбуху і наступнага пашырэння Сусвету.

## Гл. таксама 
* Вялікі выбух

## Літаратура 
* *Визгин В. П.* Релятивистская теория тяготения (истоки и формирование, 1900—1915). М.: Наука, 1981. — 352 c. 
* *Визгин В. П.* Единые теории в 1-й трети ХХ в. М.: Наука, 1985. — 304 c. 

Катэгорыя:Гісторыя фізікі
Катэгорыя:Агульная тэорыя адноснасці
Асіповіцкае вадасховішча

**Асіпо́віцкае** — вадасховішча ў Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобласці. Створана ў 1953 годзе плацінай Асіповіцкай ГЭС на рацэ Свіслач.

Плошча вадасховішча 11,9 км². Даўжыня 23,7 км, найбольшая шырыня 1,2 км, даўжыня берагавой лініі 55,3 км. Найбольшая глыбіня 8,5 м. Аб’ём вады 17,5 млн м³. Плошча вадазбору 4370 км².

Берагавая лінія звілістая. Берагі вадасховішча пераважна высокія (да 8 м). Ложа ў межах затопленай поймы Свіслачы перасечана шматлікімі мелкаводнымі ўчасткамі. На вадасховішчы астравы агульнай плошчай 15 га. Дно выслана глеем, уздоўж берагоў пясчанае. Сярэднегадавыя ваганні ўзроўню вады каля 81 см. Вадасховішча праточнае (аб’ём воднай масы аднаўляецца за 7—8 сутак). Сярэдні шматгадовы сцёк у створы плаціны 790 млн м³. 

Гідравузел мае плаціну (даўжыня 415 м, максімальная вышыня 7,75 м), вадаскід, прырэчышчавую ГЭС (мае 3 турбіны), плытаход (даўжыня 134,3 м). Гідралагічны рэжым вадасховішча звязаны з работай Вілейска-Мінскай воднай сістэмы.

Мінералізацыя вады 330—380 мг/л. Улетку вада праграецца да 21 °С. Замярзае на пачатку снежня (таўшчыня лёду 40 см), ускрыццё адбывается на пачатку красавіка.

Інтэнсіўна зарастае (ступень зарастання больш за 80 %), асабліва ў вярхоўі. Вадасховішча ў летні перыяд актыўна цвіце (броснее) з прычыны актыўнага развіцця цыянабактэрый. Расліннае покрыва ўтвараюць 52 віды водных раслін, сярод якіх пераважаюць маннік водны, плюшчай, аер, урэчнік бліскучы, гарлачык жоўты, раска малая і многакарэннік.

У вадасховішчы водзяцца шчупак звычайны, акунь, лешч, плотка, гусцяра, краснапёрка, лінь, карась, мянтуз і іншыя віды рыб.

Каля вадасховішча населеныя пункты Цэль, Лапічы, Азярышча, Зборск, Смык, Вяззе і інш.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Вадасховішчы Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Вадасховішчы Асіповіцкага раёна
Катэгорыя:Свіслач (прыток Бярэзіны)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1953 годзе
Катэгорыя:1953 год у Беларусі
Ісаак Фёдаравіч Ваксман

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Ісаак Фёдаравіч Ваксман
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  =  
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = Запарожская вобласць
 |партрэт          = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1941—1943
 |званне           = 
 |род войскаў      = 
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = 
 |узнагароды       = { style="background: transparent"
 
-
   
}
Медалі
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
**Ісаа́к Фё́даравіч Ва́ксман** (, г. Краснаполле — ) — Герой Савецкага Саюза, камандзір артылерыйскай батарэі 1118-га стралковага палка (333-я стралковая дывізія, 6-я армія, 3-і Украінскі фронт), старшы лейтэнант.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 25 ліпеня 1922 года ў вёсцы Краснаполле, цяпер пасёлак, райцэнтр Магілёўскай вобласці Беларусі, у сям’і служачага. Яўрэй.

Скончыў сярэднюю школу. У 1938—1940 гадах працаваў настаўнікам, адначасова вучыўся завочна ў Днепрапятроўскім транспартным інстытуце.

У 1941 годзе быў прызваны ў Чырвоную Армію. У 1942 годзе скончыў курсы малодшых лейтэнантаў. У баях Вялікай Айчыннай вайны з кастрычніка 1942 года. Член ВКП(б)/КПСС з 1943 года.

Удзельнік баёў пад Сталінградам, на Дон, Северскім Данцы, Дняпры.

Камандзір батарэі 45-мм гармат старшы лейтэнант Ваксман вызначыўся ў баях пры фарсіраванні Дняпра восенню 1943 года. 26 лістапада 1943 года старшы лейтэнант Ваксман умела арганізаваў пераправу сваёй батарэі на правы бераг у раёне сяла  (Запарожскі раён Запарожскай вобласці Украіны). У баях за плацдарм батарэя ўзаемадзейнічала са стралковымі падраздзяленнямі, пракладваючы шлях пяхоце. Пры адлюстраванні контратак праціўніка артылерысты знішчылі 15 кулямётаў, танк, дзве аўтамашыны, больш за сотню гітлераўскіх салдат і афіцэраў.

Старшы лейтэнант Ваксман загінуў у баі 19 снежня 1943 года.

Пахаваны ў брацкай магіле ў сяле  Запарожскага раёна Запарожскай вобласці.

## Узнагароды 
* Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 22 лютага 1944 года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецка-фашысцкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм старшаму лейтэнанту Ваксману Ісааку Фёдаравічу прысвоена званне Героя Савецкага саюза.
* Узнагароджаны ордэнамі Леніна, Айчыннай вайны 1-й і 2-й ступеняў, Чырвонай Зоркі і медалямі.

## Памяць 
* Імя Героя прысвоена Беразнякоўскай сярэдняй школе Краснапольскага раёна і вуліцы ў пасёлку Краснаполле.
* На доме, дзе жыў І. Ф. Ваксман, усталявана мемарыяльная дошка.

## Літаратура 
*  — С. 464.

## Спасылкі 
* 
* Ваксман Исаак Фёдорович 
* Ваксман Исаак Фёдорович — Герой Советского Союза 

Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Загінулі ў баі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Запарожскім раёне
Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Старшыя лейтэнанты СССР
Аляксандр Васілевіч Вакульскі

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Аляксандр Васілевіч Вакульскі
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     =
 |партрэт          = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1941—1946
 |званне           = 
 |род войскаў      = авіяцыя
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды       = { style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
 
-

}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
**Аляксандр Васілевіч Вакульскі** (, с. Калтыманава, Іглінскі раён, Башкартастан — , Ізмаіл, Адэская вобласць) — маёр Савецкай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1945).

## Біяграфія 
Аляксандр Вакульскі нарадзіўся 28 жніўня 1922 года ў сяле Калтыманава (цяпер — Іглінскі раён Башкартастана).

Да красавіка 1945 Вакульскі здзейсніў 95 баявых вылетаў, з іх 77 — кіраваным групы з 2-15 самалётаў на разведку і штурмоўку скапленняў тэхнікі і жывой сілы праціўніка. На сваім штурмавіку асабіста знішчыў каля 280 варожых салдат і афіцэраў, 55 аўтамашын, 16 павозак, 9 артылерыйскіх гармат, 5 танкаў, 12 батарэй зенітнай артылерыі, 5 мінамётных батарэй, 2 склада з боепрыпасамі і 3 — з гаручым, 7 чыгуначных эшалонаў, 3 цыстэрны з палівам. Браў удзел у 17 паветраных баях, падчас якіх яго стрэлак збіў 1 нямецкі самалёт. Толькі з 19 сакавіка па красавік эскадрылля Вакульскага здзейсніла 97 баявых вылетаў, не атрымаўшы пры гэтым страт.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 29 чэрвеня 1945 капітан Аляксандр Вакульскі быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка» пад нумарам 7469.

У 1946 годзе ў званні маёра Вакульскі быў звольнены ў запас. Скончыў школу вышэйшай лётнай падрыхтоўкі, пасля чаго працаваў у грамадзянскім паветраным флоце з 1946 па 1962. Пражываў у горадзе Ізмаіл Адэскай вобласці, памёр 31 ліпеня 1990.

Быў таксама узнагароджаны трыма ордэнамі Чырвонага Сцяга, двума ордэнамі Айчыннай вайны 1-й ступені і адным — 2-й ступені, а таксама шэрагам медалёў.

## Літаратура 
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382
* *Дриго С. В.* За подвигом — подвиг. — Калининградское кн.изд.,1984.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. — Минск, 1984.
* Подвиги Героев Советского Союза — М., 1981.
* Славные сыны Башкирии. Книга 3. — Уфа, 1968.

Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Башкартастане
Катэгорыя:Маёры СССР
Дзядкі

**Дзядкі́́** (*Agrimonia*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя залозіста-апушаныя травяністыя расліны з высокімі прамастойнымі простымі ці галінастымі сцябламі і кароткімі карэнішчамі. Вышыня да 100 см. Лісце чаргаванае, няпарнаперыстае, з прылісткамі. Кветкі дробныя, жоўтыя, духмяныя, двухлолыя, 5-членныя, у доўгіх коласападобных гронках. Плод — 1—2 арэшкі, укрыты кручкападобнымі шчацінкамі (адсюль беларуская назва роду), з дапамогай якіх плод чапляецца да шэрсці жывёл і вопраткі людзей.

## Арэал 
Адрозніваецца 10 (18) відаў. Пашыраны пераважна ў Паўночным паўшар’і. На тэрыторыі Беларусі дзікарослыя віды:  (нар. назвы смятаннік, сучкі, шчэрб),  і . Растуць у шыракалістых і шыракаліста-хваёвых лясах, на сухіх схілах, у хмызняках і інш.

## Значэнне 
Лекавыя, эфіраалейныя, дубільныя, фарбавальныя і дэкаратыўныя расліны.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Agrimonia  // The Plant List
* Agrimonia // ИАС «ООПТ России» 

Катэгорыя:Ружавыя
Сацыялістычная Рэспубліка Чарнагорыя

**Сацыялістычная Рэспубліка Чарнагорыя** (да 1963 **Народная Рэспубліка Чарнагорыя**, з 1991 **Рэспубліка Чарнагорыя**) () — адна з 6 сацыялістычных рэспублік, якая ўваходзіла ў Федэратыўную Сацыялістычную Рэспубліку Югаславія.

## Спасылкі 
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія ў Вялікай савецкай энціклапедыі

Катэгорыя:Гісторыя Чарнагорыі
Чарнагорыя
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы
Дзягіль лекавы

**Дзя́гіль лекавы**, **дзягіль аптэчны, пук** (*Angelica archangelica*) — шматгадовая травяністая расліна сямейства парасонавых.

## Апісанне 
Вышыня да 2,5 м. Сцябло тонкабаразнаватае, усярэдзіне пустое. Лісце двойчы-тройчыперыстарассечанае. Кветкі дробныя, белавата-жаўтавата-зялёныя, у парасоніках. Плод — двухсямянка.

На тэрыторыі Беларусі пашыраны ў лясах, хмызняках, на лугах, па ўскрайках балот. Цвіце ў ліпені — жніўні.

## Значэнне 
Эфіраалейная, лекавая і меданосная расліна.

## Літаратура 
* Дзягіль лекавы // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

Катэгорыя:Дуднік
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Травы
Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі

**Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі** (поўная назва — «Міжнародны трыбунал для судовага пераследу асоб, адказных за сур'ёзныя парушэнні міжнароднага гуманітарнага права, учыненых на тэрыторыі былой Югаславіі з 1991 года») (, ) — судовая структура ААН. Створана 3 мая 1993 згодна з дакладам Генеральнага сакратара ААН аб стварэнні Міжнароднага трыбунала па былой Югаславіі і зацверджанай рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН № 827 ад 25 мая 1993.

## Гісторыя 
У кастрычніку 1992 Савет Бяспекі ААН заснаваў камісію экспертаў па расследаванні і аналізу інфармацыі аб парушэннях Жэнеўскіх канвенцый і іншых нормаў міжнароднага права на тэрыторыі былой Югаславіі. За год з невялікім спецыялісты даследавалі 65 тысяч атрыманых з розных крыніц матэрыялаў, правялі 32 даследчыя місіі. Высновы камісіі: сусветнай арганізацыі належыць неадкладна стварыць судовы орган для расследавання і пакарання ваенных злачынстваў.

Рэзалюцыя аб стварэнні Трыбунала была прынята аднагалосна.

Міжнародны трыбунал скончыў працу 21 снежня 2017. За час працы Міжнароднага крымінальнага трыбунала па былой Югаславіі былі прад'яўлены абвінавачванні 161 чалавеку, 90 з іх асуджаны. Разборы працягваліся больш за дваццаць гадоў, за час судовых працэсаў дапыталі каля пяці тысяч чалавек.

## Паўнамоцтвы 
Кампетэнцыя Трыбунала, а таксама формы і метады яе рэалізацыі былі акрэслены ў дакладзе Генеральнага сакратара ААН аб стварэнні Міжнароднага трыбунала па былой Югаславіі і зацверджаны Рэзалюцыяй Савета Бяспекі ААН № 827. Гэты ключавы дакумент і прыкладзены да яго Статут МТБЮ адыгрываюць ролю яго асноўнай прававой базы. Палажэнні, якія ў іх змяшчаюцца выступаюць у якасці крытэрыяў правамернасці ўсіх яго рашэнняў і дзеянняў, яны вызначаюць яго мэты, юрысдыкцыю, структуру, крыніцы права, галоўныя функцыі і прынцыпы дзейнасці.

Згодна з дакладам Генеральнага сакратара ААН, «кампетэнцыя Трыбунала грунтуецца на мандаце, вызначаным у пункце 1 рэзалюцыі № 808 Савета Бяспекі ААН»


Катэгорыя:Суды ў Гаазе
Катэгорыя:Гісторыя Сербіі
Катэгорыя:Гісторыя Харватыі
Катэгорыя:Гісторыя Босніі і Герцагавіны
Доўжа (возера, Расонскі раён)

**До́ўжа** — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дрыса, за 22 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка Расоны.

Плошча паверхні возера 0,28 км². Даўжыня 2,4 км, найбольшая шырыня 0,24 км. Даўжыня берагавой лініі 4,84 км. Плошча вадазбору  3,9 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, моцна выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі высокія. Ва ўсходняй частцы берагі зліваюцца са схіламі катлавіны.

На поўначы ўпадае ручай з возера Паланец, на поўдні выцякае ручай у раку Дрыса.

Уздоўж усходняга берага возера пралягае аўтамабільная дарога .

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Иванов В. Г.* Все озёра Беларуси. Т. 2. 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна
Хасэ Ронда

**Хасэ Казіміра Ронда Перэйра** ( — ) — аргенцінскі і уругвайскі ваенны і палітычны дзеяч пачатку XIX стагоддзя.

Ронда нарадзіўся ў Буэнас-Айрэсе, але неўзабаве пасля нараджэння яго сям’я перехал у Мантэвідэа, дзе ён атрымаў пачатковую адукацыю. Ва ўзросце 20 гадоў уступіў у шэрагі ўзброеных сіл у Буэнас-Айрэсе, перавёўся ў Мантэвідэа. Падчас брытанскага ўварвання ў 1806 годзе ён трапіў у палон і быў сасланы ў Англію. Пасля паразы брытанскіх войскаў быў вызвалены і прыбыў у Іспанію, дзе прымаў удзел у вайне супраць Напалеона. У 1810 вярнуўся ў Мантэвідэа, уступіў у шэрагі сіл вызвалення і стаў ваенным лідарам вызваленчай арміі Усходняга Берага (у цяперашні час — Уругвай). Ваенныя поспехі ў розных бітвах за Мантэвідэа, прынеслі яму пасаду камандуючага перуанскай кампаніяй, які да гэтага займаў Хасэ дэ Сан-Марцін, які вымушаны быў пакінуць пасаду па стане здароўя.

У 1815 годзе Генеральная канстытуцыйная асамблея абрала Ронда Вярхоўным кіраўніком, але з-за фактычнай адсутнасці ў краіне ён так і не заняў гэты пост. Тады на гэты пост быў прызначаны Ігнасіа Альварэс Тамас. Пасля двух паражэнняў у бітвах супраць іспанскіх раялістаў у Перу Ронда быў адхілены ад камандавання ў 1816 годзе. Ён вярнуўся ў Буэнас-Айрэс, дзе стаў губернатарам і займаў гэты пост з 5 чэрвеня да 30 ліпеня 1818 года. У 1819 Ронда замяніў Пуэйредона на пасадзе Вярхоўнага кіраўніка, але быў вымушаны сысці ў адстаўку праз год з-за паразы ў бітве пад Сепедай.

Пасля адстаўкі і адыходу ад палітычнай дзейнасці, працягваў займацца ваеннай справай і загінуў ў 1844 годзе пры аблозе Мантэвідэа.

Катэгорыя:Военачальнікі Аргенціны
Катэгорыя:Прэзідэнты Аргенціны
Скупшчына

**Ску́пшчына** (, , ) — назва парламента ў балканскіх краінах (Сербія, Чарнагорыя, Боснія і Герцагавіна).

* Саюзная скупшчына Сацыялістычнай Федэратыўнай Рэспублікі Югаславіі
* Народная скупшчына Рэспублікі Сербіі
* Парламенцкая скупшчына Босніі і Герцагавіны
* Скупшчына Чарнагорыі

Катэгорыя:Парламент
Катэгорыя:Балканы