Пячы ката

**Абрад «Пячы ката»** (таксама «Кусанне ката», , ) — традыцыйная каляндарна-абрадавая гульня беларусаў, прымеркаваная да каляднага перыяду (ад Піліпавага посту да Шчодрага вечара). Уяўляе сабой вечарыну з выпечкай і рытуальным з'яданнем пірага ў выглядзе ката, кульмінацыяй якой з'яўляецца спроба ўдзельніка верхам на качарзе адкусіць хвост у падвешанага да столі «ката». Абрад захаваўся ў шэрагу раёнаў Мінскай вобласці і ў 2010-х гадах быў прапанаваны для надання статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь як элемент нематэрыяльнай культурнай спадчыны Трубач І. Абрад «Пячы ката» можа атрымаць статус нематэрыяльнай каштоўнасці і ўвайсці ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Беларусі // Вялейка і Вялейскі раён. 2013. 18 чэрвеня.. З 2017 года мае статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь.
## Гісторыя 
Абрад мае глыбокія карані і звязаны са старажытнаславянскімі ўяўленнямі аб часе, урадлівасці і мяжы паміж светамі. Кот як персанаж беларускага фальклору надзелены складанай, амбівалентнай сімволікай, што знайшло адлюстраванне ў гульніВалодзіна Т. В. Як у Беларускай Дрэўні «кота пякуць»..
У XIX стагоддзі падобныя гульнішчы былі зафіксаваны этнографамі (П. В. Шэйн) як спосаб адкрыцця сезона восеньскіх пасідзелакШэйн П. В. Матэрыялы для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю. СПб., 1893. Т. 2. С. 119.. У XX стагоддзі традыцыя захоўвалася ў вёсках Цэнтральнай Беларусі намаганнямі мясцовых жыхароў, перадаючыся з пакалення ў пакаленне як важная частка моладзевых святочных забаў.
Найбольшую вядомасць атрымаў варыянт абраду ў аграгарадку Скірмантава (Дзяржынскі раён), дзе ён праводзіцца 27 лістапада, у заговіны перад Калядным постам Гамзовіч Р. Унікальную традыцыю народнага гуляння захоўваюць у Скірмантаве  У XXI стагоддзі дзякуючы намаганням энтузіястаў і СМІ абрад стаў шырока вядомым за межамі рэгіёна. У 2013 годзе абмяркоўвалася пытанне ўключэння «Пячэння ката» ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей.
## Апісанне 
Абрад «Пячы ката» ўяўляе сабой калектыўную вечарыну (складчыну) з абавязковай выпечкай абрадавага печыва — пірага ў выглядзе ката. Гульня мае мноства лакальных варыянтаў і назваў: «кот», «у ката», «ката спраўляць», «ката пячы», «гуляць ката», «на ката».
### Месца правядзення 
Прымеркаванасць абраду вар'іруецца ў розных мясцовасцях Мінскай вобласці: 
* Дзяржынскі раён (в. Скірмантава, в. Грынкевічы) — 27 лістапада, заговіны перад Калядным постам. 
* Клецкі раён (в. Галавачы) — на Зімовага Міхала (21 лістапада). 
* Вілейскі раён (в. Старынкі, в. Сасенкі) — першы дзень Калядаў. 
* Бярэзінскі раён і Любанскі раён — на Багатую Каляду (13 студзеня).
### Падрыхтоўка «ката» 
Цэнтральны элемент абраду — пірог або крэндзель у выглядзе ката. Яго выпякаюць з цеста, надаючы форму жывёлы. Хвост робяць з запечанай каўбасы. Часткі цела (лапы, галава) мацуюць тонкімі палачкамі або шпажкамі. Вочы робяць з ягад (чарніцы, разынкі), вусы — са спагецці, вушы — з шкварак або скарынак сала. У некаторых варыянтах (Вілейскі раён) у пірага падкрэслівалі атрыбут самца, які маглі начыняць перцам, гарчыцай або соллю для ўскладнення задачы.
### Ход абраду 
Першы этап гэта збор і застолле. Жыхары вёскі (як жанатыя пары, так і моладзь) збіраюцца ў прасторнай хаце, прыносячы з сабой пачастункі і напоі. Запрашаюць музыкантаў. Пакуль пячэцца «кот», усе танчаць, спяваюць і частаюцца скоромнай ежай. # **Вынесенне «ката».** Гатовы піраг урачыста выносяць са словамі: «Ад печы да кута нясём лысага ката» і падвешваюць за пояс да столі ў чырвоным куце.  Кульмінацыя — «кусание ката» удзельнік (звычайна хлопец) бярэ качару або ухват, садзіцца на яго верхам і «едзе» ад парога да чырвонага кута, прыгаворваючы: «Ад парога да кута еду па лысага ката. Цап за ката!». Пасля гэтых слоў ён павінен замаўчаць і, падскочыўшы, паспрабаваць адкусіць хвост (або іншую вызначаную частку) у пірага. Аточваючыя ўсяляк стараюцца яго рассмяшыць. Калі ўдзельнік засмяецца ці загаварыць, яго могуць вымазаць сажай і не дапусціць да пірага. Наступны этап гэта пакаранне і ўзнагарода.Той, хто не змог адкусіць хвост, выконвае жартавальнае або эратычна афарбаванае заданне (прайсці пеўнем ці буслам, «напаіць жураўля» — выпіць праз рукаў, пракрычаць «Мама, гатуй падушкі, замуж хачу!», сыграць у «Сарваць вішаньку»). Пераможцу, які здолеў адкусіць запаветны кавалак, маглі павязаць пояс або падарыць падарунак (напрыклад, вышыты хустку). І завяршэнне пасля ўсіх выпрабаванняў «ката» дзялілі паміж усімі ўдзельнікамі вечарыны і з'ядалі.
## Сімвалізм і семантыка 
Даследчыкі (Т. В. Валодзіна і інш.) вылучаюць у абрадзе некалькі глыбінных сэнсавых пластоў:
Правядзенне абраду напярэдадні посту або ў момант пералому (Святкі) сімвалізуе развітанне са скоромнай ежай. Піраг выступае як кулінарнае ўвасабленне «тлустага» часу, які калектыўна знішчаецца. Апазіцыя смех/маўчанне. Смех выступае маркерам свету жывых, а рытуальнае маўчанне ўдзельніка, які скача на качары, кодуе яго як прадстаўніка тагасвету. Яго шлях ад парога (мяжы) да чырвонага кута (сакральнага цэнтра) і ўверх да падвешанага «ката» — гэта выпрабаванне на ўваход у свет людзей. Шлюбная ініцыяцыя Адкусванне хваста (або спецыяльна вылучаных «яец») мае адкрытую фалічную семантыку. У некаторых варыянтах лічылася, што паспяхова справіўшыся з заданнем хлопец «годны да жаніцьбы» (гатовы да жаніцьбы). Самі ўдзельнікі тлумачаць сэнс дзеяння так: «каб любіліся і дзеці нараджаліся». Стымуляцыя ўрадлівасці. Абрад накіраваны на забеспячэнне пладавітасці як у сем'ях, так і ў гаспадарцы на наступны год.
## Лакальныя асаблівасці і паралелі 
У в. Старынкі Вілейскага раёна пераможцу, які адкусіў нес'едзібную начынку (перац, гарчыцу), даравалі вышыты хустку.  У в. Гайна Лагойскага раёна «ката» клалі на дошку такім чынам, «каб яйкі спускаліся». Таму, хто адкусіць «яйцо», пляскалі ў далоні і павязвалі пояс з левага боку. На ўкраінскім Падоллі існуе ідэнтычны абрад «кусаць калиту», прымеркаваны да дня св. Андрэя, што паказвае на агульныя славянскія карані традыцыі. У Чарнобыльскім раёне разам з калітой выпякалі «бугая» з падкрэсленым палавым органам.
## Сучасны стан 
Традыцыя актыўна падтрымліваецца мясцовымі жыхарамі, перадусім у Скірмантаве, дзе абрад штогод узнаўляецца з удзелам музыкантаў і ўсіх ахвотных. Дзякуючы публікацыям у СМІ і цікавасці этнографаў, «Пячэнне ката» стала брэндам рэгіёна і прываблівае турыстаў.

## Літаратура 
* *Валодзіна Т. В.* Як у Беларускай Дрэўні «кота пякуць» 
* *Шэйн П. В.* Матэрыялы для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю. — СПб., 1893. — Т. 2. * Традыцыйная мастацкая культура беларусаў: У 6 т. / Аг. рэд. Т. Б. Варфаламеева. — Мінск, 2011. — Т. 5: Цэнтральная Беларусь. — Кн. 2.
* *Гамзовіч Р.* Унікальную традыцыю народнага гуляння захоўваюць у Скірмантаве // Inferfax.by. — 2014. — 5 снежня. 
* *Трубач І.* Абрад «Пячы ката» можа атрымаць статус нематэрыяльнай каштоўнасці і ўвайсці ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Беларусі // Вялейка і Вялейскі раён. — 2013. — 18 чэрвеня.