open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арцём

**Арцём** () — горад (з 1938) краявога падпарадкавання ў Расіі, у складзе Прыморскага краю. Насельніцтва 102,2 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1924 годзе, як рабочы пасёлак пры радовішчы бурага вугалю.

Названы ў гонар расійскага рэвалюцыянера Фёдара Андрэевіча Сяргеева, больш вядомага як «таварыш Арцём», заснавальніка і кіраўніка Данецка-Крыварожскай савецкай рэспублікі, блізкага сябра Сяргея Кірава і Іосіфа Сталіна.

У мінулым — найбуйнейшы цэнтр Далёкага Усходу па здабычы вугалю (апошняя шахта была зачынена ў 2000 годзе). Цяпер горад перажывае новы этап вытворчага развіцця, звязаны з адкрыццём транспартна-лагістычных комплексаў і новых прамысловых вытворчасцей, такіх як зборка аўтамабіляў, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў і бытавой хіміі, дрэваапрацоўка, вытворчасць прадуктаў харчавання. Таксама актыўна развіваюцца фермерскія гаспадаркі на сельскіх тэрыторыях гарадской акругі.

Стаіць на гандлёвых шляхах з Расіі і паўночна-ўсходняга Кітая ў краіны Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёна. З’яўляецца адным з галоўных транспартных вузлоў Прыморскага краю. Уваходзіць у Свабодны порт Уладзівасток.

На тэрыторыі Арцёма размешчаны міжнародны аэрапорт Уладзівасток.

Горад размешчаны ў паўночнай частцы паўвострава Мураўёва-Амурскага, за 53 км на паўночны ўсход ад Уладзівастока. Мае выхады да Амурскага і Усурыйскага заліваў.

## Гісторыя 
Першым пасяленцам горада быў беларус, герой руска-японскай вайны, ураджэнец г. Барысава Мінскай губерні Рыгор Захаравіч Хадасевіч (1879—1924), які ў 1908 годзе заснаваў на месцы будучага горада свой хутар. Да 1912 года на хутары стаялі тры дамы, дзе жылі Рыгор Хадасевіч і яго браты Клім і Ігнат, якія пераехалі з Барысава.

У 1913 годзе побач з хутарам Хадасевіча ўладзівастоцкі прадпрымальнік, выхадзец з Гродзенскай губерні Л. Ш. Скідзельскі залажыў тры шахты і пабудаваў працоўны пасёлак, якія атрымалі назву Зыбунныя копі.

У 1924 годзе ён быў перайменаваны ў гонар рэвалюцыянера Ф. А. Сяргеева (Арцёма) і стаў называцца пасёлак імя Арцёма. 13 снежня 1930 года, згодна з пастановай Прэзідыума Далькрайвыканкама, рабочы пасёлак імя Арцёма выдзелены са складу Шкотаўскага раёна ў непасрэднае падпарадкаванне Далькрайвыканкама.

26 кастрычніка 1938 года пасёлку імя Арцёма быў прысвоены статус горада.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Прыморскага края
Сярэднекалымск

**Сярэднекалымск** () — горад (з 1775) у Расіі, у складзе Сярэднекалымскага улуса Якуціі. Насельніцтва 3587 чал. (2005). Заснаваны ў 1643 годзе.

Размешчаны на поўночым усходзе Якуціі, на левым беразе Калымы. Заснаваны як казачы астрог рускім землепраходцам Міхаілам Стадухіным і казаком Дзмітрыем Зыранам. Быў вядомы пад назвай Ярмонга (Ярманка). У 1775 годзе Сярэднекалымск стаў горадам, а ў 1882 годзе — цэнтрам Калымскай акругі.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Асноўная галіна эканомікі — сельская гаспадарка (жывёлагадоўля, у тым ліку конегадоўля і аленегадоўля), рыбалоўства, здабыча футра. Дзейнічае аэрапорт, рачная прыстань.

Катэгорыя:Гарады Якуціі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1643 годзе
Дзітрыкі

Назву **Дзітрыкі** маюць:

* Вёска Дзітрыкі, Тарноўскі сельсавет
* Вёска Дзітрыкі, Ганчарскі сельсавет
* Прыпыначны пункт Дзітрыкі

## Назва 
З аднаго боку - ёсць нямецкія прозвішчы *Dittrich*, *Dietrich*, *Diedrich*.

З іншага боку - навокал Ліды фіксавалася не толькі прозвішча Дзітрык, але і Дзітровіч, каля Ашмяны быў тапонім Дзітраўшчына. У літоўскіх прозвішчах вядомы прозвішчны памяншальны ўтваральнік -*ik*- (найбольш распаўсюджаны сярод заходніх аўкштайтаў).

Катэгорыя:Неадназначнасці
Жыганск

**Жыга́нск** — пасёлак у Якуціі, адміністрацыйны цэнтр Жыганскага улуса Якуціі. Насельніцтва 4,7 тыс. жыхароў (1998). Размешчаны на левым беразе ракі Лена па абодвух баках ракі Стракалаўкі, якая ўпадае ў Лену, за 610 км ад Якуцка (паветраным шляхам).

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1632 годзе рускімі казакамі пад правадырствам Бекетава, у 1783 годзе ператвораны ў павятовы горад Якуцкай вобласці Іркуцкага намесніцтва, у 1805 годзе пакінуты за штатам, з 1917 года — сельскае паселішча.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Асноўны занятак жыхароў: рыбалоўства (асётр, нельма, таймень), аленегадоўля, зверагадоўля (блакітны пясец), паляванне (пясец, собаль, дзікі паўночны алень, лось, мядзведзь, воўк).

## Інфраструктура 
Дзве агульнаадукацыйныя школы. Цэнтральная улусная бальніца. Паштовае аддзяленне. Бібліятэка. Дом культуры. Прыстань. Аэрапорт .

Катэгорыя:Населеныя пункты Якуціі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1632 годзе
Дзітва (значэнні)

Назву **Дзітва́** маюць:

* Дзітва — рака ў Літве і Воранаўскім і Лідскім раёнах Беларусі, правы прыток Нёмана.
* Дзітва — аграгарадок у Лідскім раёне Гродзенскай вобласці.
* Дзітва — прыпыначны пункт Беларускай чыгункі ў Лідскім раёне.
Алёкмінск

**Алёкмінск** () — горад (з 1783) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Алёкмінскага улуса Якуціі. Насельніцтва 9,5 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1635 годзе. Горад размешчаны на левым беразе Лены, за 530 км ад Якуцка.

Прамысловасць: лясная, харчовая (хлебазавод, мясакамбінат), электрастанцыя, геалагічная партыя.
## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Аляксандр Аляксандравіч Скачынскі

Катэгорыя:Гарады Якуціі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1635 годзе
Аблучча

**Аблучча** () — горад (з 1938) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Аблучанскага раёна Яўрэйскай аўтаномнай вобласці. Насельніцтва 11,0 тыс. чалавек (2005). Горад размешчаны на рацэ Хіган (прыток Амура), за 159 км ад Бірабіджана, на мяжы з Амурскай вобласцю. Прыдпрыемствы чыгуначнага транспарту. Харчовая прамысловасць.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Яўрэйскай аўтаномнай вобласці
Пакроўск

**Пакроўск** () — горад (з 1997 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Хангаласкага улуса Якуціі. Насельніцтва 11,0 тыс. чал. (2006). Заснаваны ў 1682 годзе.

Размешчаны ў цэнтральнай Якуціі, на левым беразе ракі Лена, за 78 км на паўднёвы захад ад Якуцка.

Годам заснавання лічыцца 1682 год, у якім адбылося апошняе паўстанне хангаласкіх якутаў супраць казакоў. Пасля паражэння паўстаўшых 1(11) кастрычніка, у Пакроў дзень, войскі ваяводы Івана Прыклонскага ўсталявалі на высокім каравульным мысу вялікі драўляны крыж, названы Пакроўскім.

У 1703 годзе частка пустэльнікаў Спаскага манастыра з Якуцка пераехала на новае месца і заснавала своеасаблівае аддзяленне манастыра, названае Пакроўскай пустынню. У 1724 годзе пустынь згарэла. На яе месцы асела некалькі сем’яў рускіх сялян. Паселішча затым стала ямшчыцкай станцыяй прыленскага тракта.

У 1870 годзе ў Пакроўску была пабудавана другая царква, што давала яму статус сяла.

У 1931 годзе Пакроўск стаў адміністрацыйным цэнтрам Заходне-Кангаласкага раёна, які затым быў перайменаваны ў Арджанакідзаўскі, а цяпер Хангаласкі. У 1941 годзе атрымаў статус пасёлка гарадскога тыпу. 26 верасня 1997 года прысвоены статус горада.
## Насельніцтва 
## Прамысловасць і транспарт 
Завод будаўнічых матэрыялаў. Асфальтабітумны завод. Ідзе будаўніцтва гуты. Завод па агранцы алмазаў. Лясгас. Зверагадоўля, якая займаецца гадоўляй серабрыста-чорных лісіц, собаля. Камбікормавы завод.

Звязаны асфальтаванай аўтамабільнай дарогай з Якуцкам. Рачная прыстань. Паромная пераправа праз Лену Масхагалох — Качыкацы.

Катэгорыя:Гарады Якуціі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1682 годзе
Бірабіджан

)]]
**Бірабіджа́н** () — горад (з 1937 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Яўрэйскай аўтаномнай вобласці. Насельніцтва 78,5 тыс. чалавек (2006). Чыгуначная станцыя.

## Геаграфія 
Бірабіджан названы ў 1932 годзе па назвах дзвюх найбуйнейшых рэк Яўрэйскай аўтаномнай вобласці — Біры і Біджана. Знаходзіцца за 175 км у напрамку на захад ад Хабараўска. Сам Бірабіджан стаіць на берагах Біры. Рака Біджан працякае паралельна Біры на захадзе ад горада (каля 100 км) і ўпадае ў Амур, як і Біра.

## Гісторыя 
Узнік як пасёлак пры адкрытай у 1915 годзе чыгуначнай станцыі Ціханькая (). У 1928 годзе пераўтвораны ў рабочы пасёлак Ціханькая-Станцыя (). У 1932 годзе перайменаваны ў Бірабіджан. З 1934 года адміністрацыйны цэнтр Яўрэйскай аўтаномнай вобласці.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Лёгкая прамысловасць, машынабудаванне.

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Биробиджа́н // Большой словарь географических названий / Гл. ред. В. М. Котляков. — Екатеринбург: У-Фактория, 2003. — С. 95. — 832 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-94799-148-9.
* 
* 
* 
* 
* Біробіджа́н // Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1977. — Т. 1 : А — Борона. — С. 485. — 542, [2] с., [38] арк. іл. : іл., табл., портр., карти с.

Катэгорыя:Гарады Яўрэйскай аўтаномнай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1915 годзе
Мірны (Якуція)

**Мірны** () — горад (з 1959) ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Мірнінскага улуса Якуціі. Насельніцтва 39,4 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1955 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Ірэлях (басейн Вілюя), за 1207 км ад Якуцка. Сваім існаваннем і назвай горад абавязаны адкрыццю ў 1955 годзе кімберлітавай трубкі «Мір».
## Насельніцтва 
## Гл. таксама 
* АЛРОСА

Катэгорыя:Гарады Якуціі
Кысыл-Сыр

**Кысыл-Сыр** — пасёлак гарадскога тыпу ў Вілюйскім улусе Якуціі. Насельніцтва — 3,6 тыс. чалавек (2005, 7,4 тыс. у 1989), другое месца ва ўлусе пасля горада Вілюйска. Пасёлак размешчаны на правым беразе Вілюя, за 90 км на паўночны ўсход ад Вілюйска. Узнік у 1960 годзе, як пасёлак геолагаў. Здабыча прыроднага газу.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Якуціі
Вілюйск

**Вілю́йск** () — горад (з 1783 года) ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Вілюйскага ўлуса Якуціі. Насельніцтва 10,0 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1634 годзе. Да 1821 года меў назву Аленск ().

Горад размешчаны на правым беразе ракі Вілюй (прыток Лены), за 592 км на паўночны захад ад Якуцка. У горадзе працуе аэрапорт, прыстань на рацэ Вілюй. Прамысловасць будаўнічых матэрыялаў, лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Іван Міхайлавіч Гогалеў (1930—1998) — якуцкі пісьменнік.
* Іван Лаўрэнцьевіч Кандакоў (1857—1931) — рускі і савецкі хімік.
* Мікалай Гаўрылавіч Чарнышэўскі адбываў ссылку ў Вілюйску ў 1872—1883 гадах.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Якуціі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1634 годзе
Янка Журба

**Янка Журба**, сапр.: **Іван Якаўлевіч Івашын** (, в. Купніна, Лепельскі павет, цяпер у межах Чашнік — , ) — беларускі паэт.

## Біяграфічныя звесткі 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, у сям’і было 12 чалавек. Скончыў Полацкую настаўніцкую семінарыю (1902). Настаўнічаў на Віцебшчыне ў пачатковых школах. Пасля заканчэння Глухаўскага настаўніцкага інстытута (1906—1909, Чарнігаўская губерня) працаваў выкладчыкам рускай мовы і літаратуры ў старэйшых класах гарадскіх і пачатковых вучылішчаў Украіны, Беларусі, Расіі, у навукова-педагагічнай камісіі Наркамасветы БССР (1921—1922), інспектарам Бабруйскага, затым Калінінскага (Клімавічы) акруговых аддзелаў народнай асветы (1923—1927), выкладчыкам у Чэрыкаўскай сямігадовай школе, у Магілёўскім медыцынскім вучылішчы (1927—1934). 

У 1934 пераехаў у Мінск, працаваў у Інстытуце мовазнаўства АН БССР. З-за хваробы вачэй быў змушаны ў 1937 пакінуць працу. Член Саюза пісьменнікаў Беларусі з 1939 года. 

З 1941 і пасля вайны жыў у Чашніцкім раёне, быў настаўнікам спеваў у пачатковых класах. Апошнія гады жыцця правёў у вёсцы Слабада пад Полацкам і ў Полацку ў сваякоў і манашак зачыненага Свята-Еўфрасінеўскага манастыра. У апошнія гады цярпеў вялікую нястачу і жыў у доме састарэлых у Полацку.
]]

Пахаваны на Ксавер’еўскіх могілках у Полацку.

## Творчасць 
Дэбютаваў этнаграфічнымі нарысамі ў 1902 (газета «Витебские губернские ведомости»). Па-беларуску пачаў пісаць у час навучання ў Глухаўскім інстытуце, першы беларускі верш «На беразе Дзвіны» быў надрукаваны ў 1909 (газета «Наша ніва»). У дакастрычніцкай паэзіі Янкі Журбы выразна выявілася сацыяльная накіраванасць, аптымістычны погляд на свет, жаданне ператварэнняў. У паслярэвалюцыйны час друкуецца з 1921 у газеце «Савецкая Беларусь», з 1922 — у часопісе «Полымя» і інш. Аўтар зборнікаў паэзіі «Заранкі» (Мінск, 1924), «Ясныя шляхі» (1959), «Вершы» (1970), «Роднае» (1980), «Мая песня» (1984) і кніжак вершаў для дзяцей «Ластаўкі» (1950), «Сонечная раніца» (1955), «Светлыя дні» (1959). У 1950 выйшлі Выбраныя творы.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* ЖУРБА Янка

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Бабруйская філія Маладняка
Катэгорыя:Выпускнікі Глухіўскага нацыянальнага педагагічнага ўніверсітэта імя Аляксандра Даўжэнкі
71 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Спартак, рымскі раб-гладыятар


Катэгорыя:70-я да н.э.
72 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Крыкс, адзін з правадыроў рабоў падчас паўстання Спартака
* Марк Перперна Веентон, старажытнарымскі военачальнік і палітычны дзеяч

Катэгорыя:70-я да н.э.
74 да н.э.

## Падзеі 
* Кірэна стала рымскай правінцыяй

## Нарадзіліся 
* Луцый Варый Руф

## Памерлі

Катэгорыя:70-я да н.э.
73 да н.э.

## Падзеі 
* 74/73 г.да н.э.: Паўстанне Спартака
* Бітва пры Везувіі (73 да н. э.)

## Нарадзіліся 
* каля 73 г.да н.э. Ірад Вялікі, цар Іўдзеі

## Памерлі 

Катэгорыя:70-я да н.э.
75 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Гай Азіній Паліён, рымскі палкаводзец
* Юань-дзі (Хань), 11-ы імператар імперыі Хань

## Памерлі 

Катэгорыя:70-я да н.э.
76 да н.э.

## Падзеі 
* Саламея Аляксандра зрабілася царыцай Іўдзеі

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Аляксандр Янай, іўдзейскі цар

Катэгорыя:70-я да н.э.
77 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Ціт Квінкцый Ата, старажытнарымскі паэт, камедыёграф
* Марк Эмілій Лепід (консул 78 года да н. э.)

Катэгорыя:70-я да н.э.
78 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
## Памерлі
* Луцый Карнэлій Сула, рымскі дыктатар.


Катэгорыя:70-я да н.э.
Нюрба

**Нюрба** () — горад (з 1997 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Нюрбінскага улуса Якуціі. Насельніцтва 10 тыс. чал. (2023). Заснаваны ў 1930 годзе. Нюрба размешчана на рацэ Вілюй, за 587 км па прамой ад Якуцка. Алмазагранільны завод, харчовая, лёгкая прамысловасць.

Горад звязаны з іншымі гарадымі Якуціі воднымі шляхамі (у перыяд навігацыі), зімнімі аўтадарогамі і паветранымі маршрутамі.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Якуціі
79 да н.э.

## Падзеі
* Заканчэнне дыктатуры Луцыя Карнэлія Сулы ў Рыме.

## Нарадзіліся
## Памерлі

Катэгорыя:70-я да н.э.
80 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Берэніка III, царыца Егіпта
* Пталемей XI Аляксандр II, цар Эліністычнага Егіпта

Катэгорыя:80-я да н.э.
Алдан (горад)

**Алда́н** (, ) — горад (з 1939 г.) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Алданскага ўлуса Якуціі. Насельніцтва 24,3 тыс. чал. (2005).

Заснаваны 19 ліпеня 1923 года ў сувязі з адкрыццём Берціным і Тарабукіным радовішчаў золата. Першапачаткова — пасёлак Незаметны. 20 верасня 1932 года пасёлак атрымаў статус горада, а ў маі 1939 года быў перайменаваны ў горад Алдан.

Размешчаны на Алданскім нагор’і, у басейне ракі Алдан (правы прыток Лены), за 530 км на поўдзень ад Якуцка, на зліцці ракі Орта-Сала і ручая Незаметнага.

У 1990-е гады горад цярпеў ад крызісу, у 2000—2007 гадах зноў пачалі прыязджаць людзі, з’явілася камерцыйная авіяцыя, чыгуначная станцыя.

Аснова эканомікі Алдана — золатаздабыча.

## Насельніцтва 
* 1989 год — 27,1 тыс. чал.
* 2005 год — 24,3 тыс. чал.

## Літаратура 
* Алдан // 
* Алдан // 

Катэгорыя:Гарады Якуціі
Ледзяное сала

thumb|250px|Сала на моры, якае ператвараецца ў нілас
**Сала** — павярхоўныя першасныя ледзяныя ўтварэнні, якія складаюцца з іголкападобных і пласціністых крышталёў у выглядзе плям або тонкага суцэльнага пласта шэрага колеру.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гідралогія
Катэгорыя:Гляцыялогія
Эпілімніён

**Эпілімніён** — багаты кіслародам, верхні, найболей інтэнсіўна перамяшчаемы пласт глыбокага вадаёма. У межах эпілімніёна адбываецца рэзкае падзенне тэмпературы з глыбінёй.

Катэгорыя:Гідралогія
Гіпалімніён

**Гіпалімніён** — пласт воднай тоўшчы, размешчаны ніжэй пласта тэмпературнага скоку, які характарызуецца слабым мяшаннем і малаважнай зменай тэмпературы з глыбінёй.

## Гл. таксама 
* Металімніён
* Эпілімніён

Катэгорыя:Гідралогія
Імпульс

**І́мпульс** — фізічная вектарная велічыня, якая колькасна характарызуе:

* уздзеянне сілы на цела (матэрыяльны пункт) на працягу пэўнага адрэзку часу (імпульс сілы);
* рух цела як функцыю ад яго масы і хуткасці (імпульс або колькасць руху цела).

Сувязь імпульсаў цела і сілы вынікае з другога закона Ньютана:

\mathbf F = m \mathbf a = m \frac {d\mathbf v} {dt}

\mathbf F dt = m d\mathbf v

\mathbf{dP_F} = \mathbf{dp}

Праінтэграваўшы па часе на пэўным яго адрэзку, атрымаем:

\mathbf P_F = \Delta \mathbf p

Такім чынам, змена імпульсу цела за пэўны адрэзак часу роўная імпульсу сілы, што дзейнічае на яго, за гэты адрэзак часу. Таксама імпульс цела колькасна роўны такому імпульсу сілы, які патрэбны для таго, каб прыдаць такі ж імпульс целу з нулявым імпульсам.

Калі на матэрыяльны пункт дзейнічаюць некалькі сіл, то змена яго імпульсу роўная імпульсу раўнадзейнай гэтых сіл.

Катэгорыя:дынаміка
Карнатака

**Карнатака** (), штат на поўдні Індыі. Гранічыць са штатамі Гоа на паўночным захадзе, Махараштра на поўначы, Андхра-Прадэш на ўсходзе, Тамілнад на паўднёвым усходзе, Керала на паўднёвым захадзе, абмываецца Аравійскім морам на захадзе. Займае 8-е месца сярод штатаў па плошчы (192 000 км2, 5,8% плошчы краіны) і 9-е па насельніцтву (52,8 млн. чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Бангалор, горад-пабрацім Мінска. 

## Гісторыя 
190px|thumb|left|Майсурскі палац
Утвораны ў 1956 як штат Майсур (*State of Mysore*), перайменаваны ў *Карнатака* ў 1973.

Тэрыторыя заселеная чалавекам з палеаліту. У старажытнасці тут размяшчаліся адны з самых магутных індыйскіх імперый — Нандаў, Маур'яў, Віджаянагара. Глыбокія культурныя, філасофскія і рэлігійныя традыцыі.

## Эканоміка 
right|thumb|Самалёт авіякампаніі «Kingfisher Airlines», якая базіруецца ў Бангалоры
Адзін з найбольш развітых штатаў Індыі. ВУП (2007) — 46 млрд. долл. ЗША. 

Каля 56% эканамічна актыўнага насельніцтва занята ў сельскай гаспадарцы. 

Прамысловасць высокатэхналагічная (электроніка, прыборабудаванне, аэракасмічная прамысловасць, інш.). Тут базіруюцца «Hindustan Aeronautics Limited», «National Aerospace Laboratories», «Bharat Heavy Electricals Limited», «Indian Telephone Industries», «Bharat Earth Movers Limited», «Hindustan Machine Tools». На тэрыторыі штата размяшчаецца шэраг вядучых нацыянальных навукова-даследчых цэнтраў: «Indian Space Research Organization», «Bharat Electronics Limited», «Central Food Technological Research Institute».

Карнатака — адзін з цэнтраў індыйскай ІТ-індустрыі, тут працуюць больш за 2 тысячы фірм у гэтай галіне, у т.л. найбуйнейшыя індыйскія фірмы-распрацоўшчыкі праграмнага забеспячэння «Infosys» і «Wipro». 

Тут жа знаходзяцца і 158 з 320 біятэхналагічных фірм Індыі.

Высокаразвіты банкаўскі сектар.

## Насельніцтва 
84 % насельніцтва — індуісты, 12 % — мусульмане, 2 % — хрысціяне, 0,8 % — джайністы, 0,7 % — будысты.

Афіцыйная і найбольш распаўсюджаная мова — канада (родная для 65 % насельніцтва). Лінгвістычныя меншасці гавораць на урду (9,7 %), тэлугу (8,3 %), маратхі (4 %), тамільскай (3,8 %), хіндзі (2 %) і інш.

(Усе лічбы — паводле перапісу 2001). Буйныя гарады — Мангалур.

## Гл. таксама 
* Гокарна
* Малабар
* Конканскі бераг

## У Сеціве 
* Урад штата

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Індыі
Аймякон

**Аймякон** () — пасёлак у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Аймяконскага ўлуса Якуціі. Насельніцтва 527 чал. (2005). Вышыня 741 м над у.м. Размешчаны на левым беразе ракі Індыгірка. Разам з горадам Верхаянск лічыцца полюсам холада Зямлі (найменьшая тэмпература, афіцыйна зафіксаваная ў Аймяконе —67,7 °C.

Аймякон найбольш вядомы як адзін з «Полюсаў холаду» на планеце; па шэрагу параметраў Аймяконская даліна — найбольш суровае месца на Зямлі, дзе пражывае пастаяннае насельніцтва.
## Насельніцтва 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Якуціі
Катэгорыя:Экстрэмальныя пункты Зямлі
Ленск

**Ленск** () — горад (з 1963) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ленскага ўлуса Якуціі. Насельніцтва 24,6 тыс. чал. (2005). Заснаваны да 1663 года.

Горад размешчаны на левым беразе ракі Лены, на Прыленскім плато, за 840 км ад Якуцка. Аўтамабільнай дарогай звязаны з горадам Мірны. Аэрапорт (рэйсы ў Мірны, Якуцк, Іркуцк). Буйны порт на Лене (дастаўка грузаў для алмазаосных раёнаў Якуціі).

Алмазная прамысловасць, прамысловасць будматэрыялаў, харчовая прамысловасць, лесная і дрэваапрацоўчая прамысловасць.

Населены пункт заснаваны не пазней 1663 як паселішча «прамысловых» людзей на месцы эвенкійскага стойбішча Мухтуй (вёска Мухтукуеўская) — эвенк. «вялікая вада».

У XVIII стагоддзі для абслугоўвання 2-й Камчацкай экспедыцыі Вітуса Берынга была адчынена ямская паштовая станцыя Мухтуя. У XIX — пачатку XX стагоддзяў з'яўляўся месцам палітычнай ссылкі. Імклівы рост горада ў XX стагоддзі звязаны з адкрыццём і распрацоўкай алмазных радовішчаў у басейне Вілюя. Пасёлак быў найбольш блізкім (280 км) ленскім паселішчам да кімберлітавай трубкі «Мір» і стаў базай для будаўніцтва горада Мірны. У 1956 ад Мухтуі да будучага Мірнага пачалася пракладка аўтадарогі, пачаў будавацца порт.

Пасля паводкі ў 2000 годзе горад амаль цалкам адбудаваны зноў. Статус горада і новае імя «Ленск» (па рацэ Лена) былі прысвоеныя ў 1963.
## Насельніцтва 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Якуціі
Механіка вярчальнага руху цвёрдага цела

**Механіка вярчальнага руху цвёрдага цела** вывучае вярчальны рух абсалютна цвёрдага цела. Паняцці механікі вярчальнага руху па многіх аспектах паўтараюць тыя, што ёсць у механіцы матэрыяльнага пункта. Гэта дэманструе наступная табліца:

Катэгорыя:Класічная механіка
Малекулярная будова рэчыва

**Малекуля́рная будо́ва рэ́чыва** палягае ў тым, што любое рэчыва складаецца з дробных (мікраскапічных) часціц, якія называюцца малекуламі. Фізічныя ўласцівасці рэчыва абумоўлены ўласцівасцямі яго малекул і ўзаемадзеяння між імі.

Першым вучоным, хто выказаў гіпотэзу аб малекулярнай будове рэчыва, быў Дэмакрыт. На сёння малекулярная будова рэчыва атрымала мноства пацверджанняў і не выклікае сумневу.

Катэгорыя:Малекулярная фізіка
Газавыя законы

**Га́завыя зако́ны** — шэраг фізічных законаў, якія дазваляюць вызначаць тэрмадынамічныя параметры ідэальнага газу ў тэрмадынамічных працэсах сістэм з нязменнай колькасцю рэчыва і адным з тэрмадынамічных параметраў.

Газавыя законы былі атрыманыя эксперыментальным шляхам і атрымалі тэарэтычнае абгрунтаванне на аснове малекулярнай будовы рэчыва — хаця для іх тлумачэння малекулярная тэорыя не з’яўляецца абавязковай.

Да газавых законаў адносяцца:

* закон Бойля-Марыота
* закон Гей-Люсака
* закон Шарля


Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Случ (прыток Прыпяці)

**Случ**, **Паўночная Случ** — рака ў Мінскай, Гомельскай, на мяжы Гомельскай і Брэсцкай абласцей Беларусі, левы прыток ракі Прыпяць.

## Назва 
На думку В. Жучкевіча, назва Случ паходзіць ад славянскага *лука* — «выгін ракі, лукавіна» (параўн. *злуч, злучына, излучина*).

На думку М. Фасмера, назва Случ верагодна паходзіць ад **сълѫчь*, параўн. *слукий* «крывы, выгнуты».

Э. Мурзаеў гідронім Случ звязвае з тэрмінам *лука*.

На думку Я. Паспелава, гідронім Случ паходзіць ад славянскага *лука* — «выгін ракі, лукавіна».

Паводле С. Роспанда, гідронім Случ ад **slo̧čь*, параўн. *slukij* «крывы», або ад праслав. *slukъ* «вільготны».

У. Тапароў ставіць пытанне аб магчымасці балцкага паходжання назвы Случ.

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 197 км. Вадазбор 5470 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 22,4 м³/с. Агульнае падзенне ракі 46,6 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,24 м/км.

Пачынаецца ў межах Капыльскай грады на вышыні 166 м над узроўнем мора за 2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Крывая Града Слуцкага раёна, цячэ па заходняй частцы Цэнтральнабярэзінскай раўніны і па Прыпяцкай нізіне ў межах Салігорскага, Жыткавіцкага і па мяжы Жыткавіцкага і Лунінецкага раёнаў. Вусце за 6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Запроссе Лунінецкага раёна. Веснавое разводдзе пачынаецца ў сярэдзіне сакавіка, заканчваецца ў пачатку мая.

Даліна Случы ў верхнім цячэнні невыразная, ніжэй трапецападобная; шырыня яе 0,5—1,5 км у верхнім, 1,5—2,5 км у сярэднім і ніжнім цячэнні, у вусці пашыраецца да 6 км і зліваецца з далінай Прыпяці. Пойма пераважна двухбаковая, зрэдку чаргуецца па берагах; у вярхоўі яе шырыня 100—400 м, ніжэй 1—1,2 км, у вусці 4—5 км. Вышэй гарадскога пасёлка Старобін на Случы створана Салігорскае вадасховішча, каля вёскі Рудня — Руднянскае (Рудня).

Рэльеф раўнінны. Лясы і балоты займаюць больш за 70 % плошчы вадазбору. Забалочанасць каля 45 %. Азёрнасць менш за 1 %. Берагі пераважна стромкія або абрывістыя.

Рэчышча ў верхнім цячэнні шырынёй 6—25 м, да Салігорскага вадасховішча на працягу 71 км каналізаванае, ад вадасховішча да вусця ракі Морач мелкае, ніжэй — звілістае (шырыня 20—40 м), свабодна меандруе.

## Гідралагічны рэжым 
500px|thumb|center|Веснавое разводдзе на ўскраіне Слуцка. 2010
Веснавое разводдзе пачынаецца ў сярэдзіне сакавіка, сканчваецца ў пачатку мая. Сярэдняя вышыня над межанным узроўнем ад 1,8 м у вярхоўі да 2,4 м у нізкай плыні. Замярзае ў канцы снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Веснавы ледаход у вярхоўі 8 дзён, у нізоўі 3 дні. Каля вёскі Ленін Жыткавіцкага раёна (45 км ад вусця) найбольшы расход вады 576 м³/с (1958), найменшы — 2,16 м³/с (1971). Рэжым ракі вывучаўся на 7 пастах, з якіх пасты ў вёсках Кляпчаны, Ленін дзейнічаюць і ў наш час.

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Лакнея, Сівельга, Морач, Жалезніца. **Злева**: Вясейка, Вялікая Сліва, Юркевіцкі канал.

Шматлікія меліярацыйныя каналы.

## На рацэ 
**Гарады**: Слуцк. **Гарадскія пасёлкі**: Старобін. **Вадасховішчы**: Салігорскае, Руднянскае.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Катэгорыя:Рэкі Слуцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Салігорскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Жыткавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Лунінецкага раёна
Закон Бойля-Марыёта

thumb|Паветра (ці інертны газ), які знаходзіцца ў запячатаным пакеце з печывам пашыраецца, калі прадукт падняты на значную вышыню над узроўнем мора (каля 2000 м)
**Зако́н Бо́йля-Марыёта** (або **закон Бойля**) — адзін з газавых законаў, які вызначае паводзіны ідэальнага газу ў ізатэрмічным працэсе. Гэты закон сцвярджае, што пры пастаяннай тэмпературы здабытак ціску газу на яго аб'ём застаецца нязменным:

T=const => PV = const

Інакш кажучы, ціск газу адваротна прапарцыйны яго аб'ёму.

Бойля-Марыёта
Бойля — Марыёта
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Тэрмадынамічны працэс

**Тэрмадынамі́чны працэ́с** — працэс, цягам якога змяняюцца параметры тэрмадынамічнай сістэмы ці яе частак.

Тэрмадынамічны працэс, цягам якога сістэма ў кожны момант знаходзіцца ў раўнавазе, з’яўляецца раўнаважным. Умовай раўнаважнасці працэсу з’яўляецца яго бясконца малая хуткасць. Рэальныя працэсы, што адбываюцца з канечнай хуткасцю, з’яўляюцца нераўнаважнымі.

Працэс называецца зваротным, калі пасля аго завершання сістэма можа быць павернутая да першапачатковага стану без зменаў у навакольным асяроддзі. Калі ж пры вяртанні ў пачатковы стан у асяроддзі абавязкова застануцца змены, працэс з’яўляецца незваротным.

Любы раўнаважны працэс з’яўляецца зваротным, і наадварот: любы зваротны працэс з’яўляецца раўнаважным.

Усе рэальныя працэсы пакідаюць той ці іншы «след» у навакольным асяроддзі і, такім чынам, з’яўляюцца незваротнымі.

Тэрмадынамічныя працэсы, цягам якіх той ці іншы тэрмадынамічны параметр застаецца нязменным, называюць ізапрацэсамі.

*
Жвір

[thumb|250px|Жвір, [Грэцыя]]
**Жвір**, **гравій** — рыхлая абломкавая асадкавая парода, складзеная з абгладжаных абломкаў горных парод і мінералаў памерамі ад 1 да 10 мм (паводле некаторых прамысловых класіфікацый ад 5 да 70 мм).

Паводле ўтварэння адрозніваюць жвір рачны, азёрны, марскі і ледавіковы. У чыстым выглядзе намнажэнні жвіру сустракаюцца рэдка, часцей у сумесі з пяском і галькай. Большасць пакладаў жвіру прымеркаваны да антрапагену, радзей да неагену, дэвону, мелавога перыяду і інш.

Жвір можа ўтвараць паклады (лінзападобныя або пластавыя), належыць да карысных выкапняў. Здабываецца адкрытым спосабам. Выкарыстоўваецца жвір для вытворчасці бетону, пры будаўніцтве дарог, фільтрацыйных пабудоў і інш.

На тэрыторыі Беларусі пясчана-жвіровы матэрыял пашыраны ў антрапагенавых адкладах і сканцэнтраваны пераважна ў межах Беларускай грады і Паазер’я. Разведана 248.

## Літаратура 
* *Ляўкоў Э. А.* Жвір. // 
* 

Катэгорыя:Горныя пароды
Катэгорыя:Карысныя выкапні
Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы
Валентныя электроны

**Валентныя электроны** — электроны, якія удзельнічаюць у ўтварэнні хімічных сувязяў паміж атамамі. Для хімічных элементаў галоўных падгуп Перыядычнай сістэмы гэта электроны знешняга энергетычнага ўзроўню, для элементаў пабочных падгруп, апрача таго, яшчэ і электроны другога звонку энергетычнага ўзроўню (выключэнне — падгрупа цынку: Zn, Cd, Hg).

Катэгорыя:Хімічная сувязь
Катэгорыя:Электрон
Ступень акіслення

**Ступень акіслення** — умоўны зарад атама ў злучэнні, вылічаны з дапушчэння, што рэчыва складаецца толькі з іонаў. Пры разліку ступені акіслення лічыцца, што электрон перайшоў да элемента з больш высокім значэннем электраадмоўнасці. Можа мець дадатнае, нулявое і адмоўнае значэнне. Сума значэнняў ступеней акіслення ў злучэнні роўная нулю.

Адрозніваюць найвышэйшую, прамежкавыя і найніжэйшую ступені акіслення элемента.

Прыклад:
Для азота найвышэйшая ступень акіслення роўная +5 (у аксідзе N2O5, азотнай кіслаце HNO3), найніжэйшая — −3 (у аміяку NH3); пры гэтым ступень акіслення кіслароду ў згаданых злучэннях роўная −2, вадароду — +1.

Ступень акіслення шарока выкарыстоўваюца пры класіфікацыі рэчываў, апісанні іхніх уласцівасцей, вывучэнні акісляльна-аднаўленчых рэакцый.

Катэгорыя:Хімічная сувязь
Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі
82 да н.э.

## Падзеі
* Пачатак дыктатуры Луцыя Карнэлія Сулы ў Рыме.

## Нарадзіліся
* Гай Ліцыній Кальв, рымскі паэт і аратар

## Памерлі

Катэгорыя:80-я да н.э.
83 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
* 14 студзеня: Марк Антоній, рымскі палітык (пам. 30 да н.э.)

## Памерлі

Катэгорыя:80-я да н.э.
84 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Антыёх XII Дыёніс, цар з дынастыі Селеўкідаў
* Луцый Карнелій Цына, старажытнарымскі палітычны дзеяч

Катэгорыя:80-я да н.э.
85 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Марк Юній Брут, рымскі палітычны дзеяч
## Памерлі 
* Луцый Валерый Флак (консул-суффект 86 года да н. э.)

Катэгорыя:80-я да н.э.
86 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Салюсцій, рымскі гісторык

## Памерлі 
* Гай Марый, рымскі палкаводзец

Катэгорыя:80-я да н.э.
87 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 29 сакавіка: У-дзі, кітайскі імператар
* Марк Антоній Аратар, старажытнарымскі палітык
* Луцый Карнелій Мерула (консул 87 года да н. э.)

Катэгорыя:80-я да н.э.
88 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Дэметрый III Эўкер, цар Сірыі
* Мітрыдат II Вялікі, цар Парфіі
* Квінт Пампей Руф, старажытнарымскі палітычны дзеяч

Катэгорыя:80-я да н.э.
89 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 11 чэрвеня: Ціт Дыдый, старажытнарымскі военачальнік
* Аўл Пастумій Альбін (консул 99 года да н. э.)
* Луцый Порцый Катон, рымскі палітычны дзеяч

Катэгорыя:80-я да н.э.
Электраадмоўнасць

**Электраадмоўнасць** – мера здольнасці атама, звязанага хімічнай сувяззю з іншым атамам, прыцягваць да сябе валентныя электроны. Э. літыю бяруць за 1 і параўноўваюць з ёю Э. іншых элементаў, атрымліваючы велічыні адноснай Э.

Неметалы характарызуюцца высокімі значэннямі Э., металы – нізкімі. Найбольшая Э. – у фтора (4,1) і кісларода (3,5), найменшая – у францыю (0,81) і цэзію 0,86). Чым больш адрозніваецца між сабою Э. двух злучаных атамаў, тым большая палярнасць хімічнай сувязі паміж імі. У перыядзе Э. узрастае з павелічэннем нумара элемента, у падгрупе – змяншаецца.
## Значэнні электраадмоўнасці 

Катэгорыя:Агульная хімія
91 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Сюань-дзі, 10-ы імператар імперыі Хань

## Памерлі 
* Луцый Луцыній Крас, рымскі палітычны дзеяч
* Марк Лівій Друз (народны трыбун)

Катэгорыя:90-я да н.э.
90 да н.э.

## Падзеі 
* Паўстанне ў Аскуле супраць Рыма. Пачатак Саюзніцкай вайны.
* Хуну знішчаюць кітайскую армію. Набег на Хэсі.

## Нарадзіліся 
* Дыядор Сіцылійскі — старажытнагрэчаскі гісторык і міфаграф; родам з Агірыума на Сіцыліі.
* Аўл Гірцый — рымскі палітык, консул Рымскай рэспублікі 43 гады да н.э., пісьменнік на ваенную тэму.

## Памерлі

Катэгорыя:90-я да н.э.
92 да н.э.

## Падзеі 
* Гай Клаўдзій Пульхр зрабіўся консулам

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Антыёх XI Філадэльф, цар Сірыі

Катэгорыя:90-я да н.э.
94 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Чжао-дзі, імператар імперыі Хань

## Памерлі 

Катэгорыя:90-я да н.э.
95 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
## Памерлі
* Селеўк VI Епіфан Нікатар, цар сірыйскі (96—95 да н.э.)


Катэгорыя:90-я да н.э.
93 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Публій Клодзій Пульхр, старажытнарымскі палітык

## Памерлі 

Катэгорыя:90-я да н.э.
Верхаянск

**Верхая́нск** () — горад (з 1817 года) у Расіі, у складзе Верхаянскага улуса Якуціі.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1638 годзе як зімоўе (астрог) казакоў *Верхаянскае* (*Верхаянскі астрог*) на рацэ Дулгалах за 90 км на паўднёвы захад ад сучаснага горада. Для зручнасці збору падаткаў у 1775 годзе перанесены. У 1860—1917 гадах месца палітычнай ссылкі.

## Геаграфія 
Размешчаны на поўнач ад Палярнага круга на паўночнай ускраіне Янскага пласкагор’я, на правым беразе ракі Яна, за 92 км на паўднёвы захад ад адміністрацыйнага цэнтра ўлуса Батагая, за 900 (675) км ад Якуцка.

Верхаянск — адно з самых халодных месцаў на Зямлі, самы халодны горад у свеце. Самая нізкая зарэгістраваная тут тэмпература −67,8&nbsp;°C (-71&nbsp;°C). Сярэдняя тэмпература студзеня каля -50 °C. Разам з сялом Аймякон Верхаянск называюць Полюсам холаду Паўночнага паўшар’я. Абеліск з надпісам «Полюс холода».

## Эканоміка 
Асноўныя галіны эканомікі — сельская гаспадарка (жывёлагадоўля, конегадоўля, аленегадоўля), а таксама здабыча футра. Гаспадарчы цэнтр лесапрамысловага пункта. Рачная прыстань. Аэрапорт.

## Насельніцтва 
Насельніцтва — 828 чал. (2021). Па выніках Усерасійскага перапісу насельніцтва 2020 года, Верхаянск — самы малалікі населены пункт у Расіі, які мае статус горада.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Якуціі
Катэгорыя:Экстрэмальныя пункты Зямлі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1638 годзе
Кім Чэн Ір

**Кім Чэн Ір** (, 16 лютага 1941 (паводле савецкіх дадзеных), 16 лютага 1942 (афіцыйная біяграфія), Вяцкае Хабараўскага краю, РСФСР, СССР (паводле савецкіх дадзеных), Пэктусан, Карэя, Японія (афіцыйная біяграфія) — 17 снежня 2011) — кіраўнік Паўночнай Карэі, генеральны сакратар Працоўнай партыі Карэі, Вярхоўны галоўнакамандуючы Карэйскай народнай арміяй, старшыня Дзяржаўнага камітэта абароны Паўночнай Карэі. Сын прэзідэнта Паўночнай Карэі Кім Ір Сена.

Паводле афіцыйнай біяграфіі, Кім Чэн Ір нарадзіўся ў таемным партызанскім лагеры ў гарах Пэктусан у Карэі ў 1942. Савецкія і кітайскія крыніцы сцвярджаюць, что ён нарадзіўся ў сяле Вяцкае Хабараўскага краю, РСФСР, СССР у 1941 і быў названы Юрый Ірсенавіч Кім.

У 1961 уступіў у Працоўную партыю Карэі. З 1964 — у Цэнтральным камітэце партыі. З 1973 — Сакратар ЦК партыі, з 1974 — член Паліткамітэта, з 1980 — член Прэзідыума, з 1982 — дэпутат Вярхоўнага Народнага Сходу КНДР, з 1991 — Вярхоўны галоўнакамандуючы, з 1992 — маршал Паўночнай Карэі, з 1993 — старшыня Дзяржаўнага камітэта абароны Паўночнай Карэі.

Пасля смерці ў 1994 годзе свайго бацькі — прэзідэнта Кім Ір Сена, стаў кіраўніком дзяржавы з афіцыйным тытулам «вялікі кіраўнік».

Катэгорыя:Постаці Паўночнай Карэі
Катэгорыя:Кімы (кіруючая сям’я КНДР)
Вяцкае (Хабараўскі край)

**Вяцкае** () — сяло ў Хабараўскім краі Расіі на рацэ Амур у 72 км ад Хабараўска. Рыбалоўства. Вядомае як месца нараджэння кіраўніка КНДР Кім Чэн Іра.

## Вядомыя асобы 
* Людміла Аляксееўна Карманава (Акалелава; нар. 1940) — беларускі архітэктар.

Катэгорыя:Населеныя пункты Хабараўскага края
Камсамольск-на-Амуры

**Камсамольск-на-Амуры** () — горад (з 1932) ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Камсамольскага раёна Хабараўскага края. Насельніцтва 275,9 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1932 годзе на месцы сяла Пермскае камсамольцамі-актывістамі з цэнтральных рэгіёнаў СССР. Горад размешчаны на левым беразе Амура, за 360 км ад Хабараўска.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Асновай эканомікі з’яўляецца ваенна-прамысловы комплекс: Камсамольскае-на-Амуры авіяцыйнае вытворчае аб’яднанне (ваенныя самалёты), Амурскі суднабудаўнічы завод (падводныя лодкі і грамадзянскія судны). Таксама дзейнічаюць прадпрыемствы «Амурлітмаш», заводы пад’ёмна-транспартнага абсталявання, электратэхнічны, нафтаперапрацоўчы і г. д. Таксама ў горадзе ёсць дрэваапрацоўчыя камбінаты, мэблевая і швейная фабрыкі, прадпрыемствы па вытворчасці будматэрыялаў.

Камсамольск-на-Амуры з’яўляецца буйным транспартным вузлом з аднымі з буйнейшых у краі пасажырскім рачным і грузавым партамі. Чыгуначная станцыя.

## Вядомыя асобы 
* Віктар Іванавіч Кастырка (нар. 1948) — мэр Ціраспаля (2002—2011).
* Галіна Мікалаеўна Сакалова (1935—2018) — філосаф і сацыёлаг, Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь.
* Андрэй Віктаравіч Блахін (нар. 1972) — беларускі фізікахімік. Доктар хімічных навук (2005), прафесар (2011).


Катэгорыя:Гарады Хабараўскага края
Нікалаеўск-на-Амуры

**Нікалаеўск-на-Амуры** (, (да 1926 — **Нікалаеўск**) — горад (з 1856) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Нікалаеўскага раёна Хабараўскага края. Заснаваны ў 1850 годзе. Порт на рацэ Амур. Аэрапорт.

## Геаграфія 
### Клімат 

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Станіслаў Яўгенавіч Данілюк (нар. 1955) — суддзя Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь, дацэнт.
* Ангеліна Восіпаўна Сцяпанава (1905—2000) — савецкая і расійская актрыса тэатра і кіно, педагог. Народная артыстка СССР (1960), Герой Сацыялістычнай Працы (1975).

## Эканоміка 
Здабыча каляровых металаў; суднабудаванне і суднарамонт; будаўніцтва; энергетыка; нарыхтоўка і перапрацоўка драўніны; здабыча і перапрацоўка рыбы; перавозкі (марскія, рачныя, авіяцыйныя).

Катэгорыя:Гарады Хабараўскага края
Вяземскі (горад)

**Вяземскі** () — горад (з 1951) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Вяземскага раёна Хабараўскага края. Насельніцтва 15,7 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1894 годзе. Размешчаны за 130 км ад Хабараўска, побач з мяжой з Кітаем.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Хабараўскага края
Бікін (горад)

**Бікі́н** () — горад (з 1938 г.) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Бікінскага раёна Хабараўскага края. Насельніцтва 19,6 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1885 годзе.

Горад размешчаны каля мяжы з Кітаем, на Усурыйскай нізіне, на правым беразе ракі Бікін (прыток Усуры), за 223 км ад Хабараўска.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Хабараўскага края
Бікін

**Бікін**:
* Бікін — рака, прыток Усуры
* Бікін — горад у Хабараўскім краі
81 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Квінт Лукрэцый Афела, старажытнарымскі военачальнік
* Гней Даміцый Агенабарб (брат консула 54 года да н. э.)

Катэгорыя:80-я да н.э.
Амурск

**Амурск** () — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Амурскага раёна Хабараўскага края. Заснаваны ў 1958 годзе. Горад размешчаны на паўночным усходзе Сярэднеамурскай нізіны, на рацэ Амур, за 328 км на поўнач ад Хабараўска, за 45 км ад Камсамольска-на-Амуры.
## Насельніцтва 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Хабараўскага края
Скаварадзіно

**Скаварадзіно́** () — горад (з 1927) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Скаварадзінскага раёна Амурскай вобласці. Насельніцтва 10,1 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1908 годзе.

Горад размешчаны на левым беразе ракі Вялікі Невер (прыток Амура), за 669 км ад Благавешчанска. Чыгуначная станцыя на Транссібірскай магістралі.

Населены пункт быў заснаваны ў 1908 годзе як пасёлак Змяіны, у 1909 годзе быў перайменаваны ў Невер-I, у 1911 годзе — у Рухлава. У 1927 годзе атрымаў статус горада, а ў 1938 быў перайменаваны ў Скавародзін у гонар першага старшыні мясцовага пасялковага Савета А. Н. Скавародзіна (1890—1920), расстралянага тут у 1920 годзе японскімі інтэрвентамі. У 1934—1937 гадах горад быў цэнтрам Зейскай вобласці.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Сковородино // *Мельников А. В.* Топонимический словарь Амурской области — Блаовещенск, 2009. — С. 14. — 242 с.

Катэгорыя:Гарады Амурскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1908 годзе
Зейская вобласць

**Зейская вобласць** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка РСФСР, якая існавала ў 1934—1937 гадах. Цэнтр — горад Рухлава (цяпер Скавародзіна). 

Зейская вобласць была утворана 22 ліпеня 1934 года ў складзе Далёкаўсходняга края. Уключала 7 раёнаў: Джэлтулакскі, Зейскі, Зейска-Учурскі, Магачынскі, Нюкжынскі, Рухлоўскі і Тыгдынскі. 26 верасня 1937 года вобласць была ліквідавана і ўключана ў склад Чыцінскай вобласці (зараз гэтая тэрыторыя, большай часткай, адносіцца да Амурскай вобласці).

Катэгорыя:Скасаваныя вобласці РСФСР
Зея (горад)

**Зе́я** () — горад (з 1906 г.) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Зейскага раёна Амураўскай вобласці. Да 1913 года горад называўся **Зея-Прыстань**. Быў заснаваны ў 1879 годзе як перавалачны пункт Верхне-Амурскай золатаздабываючай кампаніі.

Горад размешчаны на поўначы Амурска-Зейскай раўніны, на правым беразе ракі Зея, за 660 км ад яе вусця, у паўднёвых схілаў хрыбта Тукурынгра.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Вядучая роля ў эканоміцы Зеі належыць электраэнергетыцы. Зейская ГЭС з'яўляецца найбуйнейшай крыніцай электраэнергіі Далёкім Усходзе, штогод выпрацоўваючы ад 4 да 6 млрд кілават-гадзін электраэнергіі. Іншыя галіны прамысловасці — здабыча золата, лясная прамысловасць.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Амурскай вобласці
Том (прыток Зеі)

**Том** — рака ў Амурскай вобласці Расіі, левы прыток ракі Зея. На Томі размешчаны горад Белагорск.

Даўжыня — 433 км, плошча басейна — 16 000 км ². Бярэ пачатак у хрыбце Турана, цячэ па Зейска-Бурэінскай раўніне.
 
Сілкаванне пераважна дажджавое. Разводдзе з мая па кастрычнік. Сярэдні расход вады каля вусця 103 м ³/с. Замярзае ў кастрычніку — 1-й палове лістапада, адкрываецца ў 2-й палове красавіка — пачатку мая.

Катэгорыя:Рэкі Амурскай вобласці
Катэгорыя:Басейн Амура
Том

**Том**:

* Том — асобная кніжка якога-небудзь выдання збору твораў.
* Том — ударны музычны інструмент цыліндрычнай формы, без падструнніка.

## Гідронім 
* Том, рака ў Расіі, прыток Зеі
* Том, рака ў Расіі, прыток Обі

## Прозвішча 
* Рэнэ Том, французскі матэматык
Зея (рака)

**Зе́я** — рака ў Расіі, левы прыток Амура. 

Даўжыня Зеі 1242 км, плошча басейна 233 тыс. км².

Пачынаецца на паўднёвых схілах Станавога хрыбта (у хрыбце Такійскі Станавік), цячэ па тэрыторыі Амурскай вобласці, упадае ў Амур у раёне Благавешчанска. Рака цячэ па Верхнязейскай раўніне ў даліне з шырокай поймай. Прарэзвае хрыбты Тукурынгра і Сактахан, утварае скалістую цясніну — Зейскія Вароты. У межах Амурска-Зейскай раўніны даліна месцамі пашыраецца да 10—20 км. Ніжэй вусця ракі Селемджа цячэ па Зейска-Бурэінскай раўніне па шырокай забалочанай даліне.

Асноўныя прытокі: Ток, Мульмуга, Бранта, Гілюй, Уркан (справа), Купуры, Аргі, Дзеп, Селемджа, Том (злева).

Жыўленне пераважна дажджавое. Ледастаў з лістапада да пачатку мая, у вярхоўі перамярзае. Пашырана шматгадовая мерзлата. У басейне 3еі больш за 19,5 тыс. азёр агульнай плошчай 1021 км². Суднаходная ніжэй Зейскай ГЭС і па вадасховішчы.

У басейне ракі Зейскі запаведнік. На рацэ — гарады: Зея, Свабодны, Благавешчанск. Створана Зейская ГЭС і Зейскае вадасховішча.

У гонар ракі быў названы касмічны апарат Зея.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Прытокі Амура
Катэгорыя:Рэкі Амурскай вобласці
Касмічныя войскі Расіі

**Касмічныя войскі** — род войскаў, узброеных касмічнымі апаратамі. Асноўнай задачай Касмічных войскаў з’яўляюцца:
* супрацьракетная абарона,
* нанясенне адказнага (або прэвентыўнага) ракетнага ўдару па тэрыторыі суперніка,
* сталая разведка тэрыторый патэнцыйнага суперніка з дапамогай спадарожнікаў,
* збор інфармацыі з арбіты і аказанне інфармацыйнай падтрымкі іншым родам войскаў.

Ваенна-касмічныя сілы Расіі створаны ў 1992 годзе. У 1997 годзе падпарадкаваны Ракетным войскам стратэгічнага прызначэння.

Падрыхтоўкай афіцэраў для Касмічных войскаў займаецца Ваенны інжынерна-касмічны ўніверсітэт імя А. Ф. Мажайскага. Арбітальная групоўка Расійскай Федэрацыі складаецца з 95 айчынных касмічных апаратаў. З іх 40 спадарожнікаў абароннага прызначэння, 18 — падвойнага прызначэння і 38 касмічных апаратаў навуковага і сацыяльна-эканамічнага прызначэння (для параўнання, ЗША мае 413 штучных спадарожнікаў, Кітай — 34).

Дзень Касмічных войскаў Расіі адзначаецца 4 кастрычніка.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Ваеннае будаўніцтва
Катэгорыя:Касмічныя войскі Расіі
Катэгорыя:Узброеныя сілы Расіі
Зея

* Зея — горад у Амурскай вобласці Расіі
* Зея — рака ў Расіі, прыток Амура
* Зея — расійскі касмічны апарат
Лань (рака)

**Лань, Ланя, Лунія** — рака ў Мінскай і Брэсцкай абласцях Беларусі, левы прыток ракі Прыпяць.

Даўжыня ракі 147 км. Плошча вадазбору 2190 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 11,3 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 ‰. Агульнае падзенне ракі 79,2 м.

## Назва 
У XVI ст. ужывалася і форма "Лань", і форма "Ланя": "*ku rzecze Lany*" (ку рэцэ Лані), "*rzeka Lanya*" (рака Ланя).

П. Маштакоў у сваім каталогу дняпроўскіх гідронімаў 1913 г. падае варыянт "Лунія", спасылаючыся на карту Я. Шмідта XVIII ст., дзе рака пазначаная такой назвай.

Беларускі савецкі географ В. Жучкевіч для абодвух варыянтаў прапаноўваў вытлумачэнні са сферы фауны: ад *лань* (назва жывёлы) і ад *лунь* (назва птушкі).

Варыянт "Лунія", як магчымы дыялектны, Ул. Тапароў збліжаў з літоўскім *liūnas* (люнас) «балота», адкуль літоўскі гідронім *Liūn-upys.* Літоўскае *liūnas* "твань; няўстойлівая паверхня з мху на балоце" і сінанімічнае яму латышскае *ļūnis, luns* (люніс, лунс) мовазнавец В. Урбуціс тлумачыў праз семантыку "гнуць, гнуцца". Балцкі гідранімічны пашыральнік *-ija* у літоўскіх гідронімах тыпу *Kirmijà, Vilkijà,* у тапоніме *Liūnijos.*

## Гідраграфія 
Пачынаецца за 1,5 км на захад ад вёскі Габруны Нясвіжскага раёна, цячэ ў межах Капыльскай грады і нізіны Прыпяцкае Палессе. Вусце за 2 км вышэй ад вёскі Моршчынавічы Лунінецкага раёна.

Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў красавіку, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем да рэгулявання ракі 1,5 м, найбольшая 1,9 м (1947) каля вёскі Лактышы.

У летні перыяд рэжым узроўняў рэгулюецца шлюзамі. Замярзае ў 1-й дэкадзе снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Веснавы ледаход 4 сутак. На гідралагічны рэжым ракі моцна ўплывае вадасховішча Лактышы.

Даліна Лані ў верхнім цячэнні скрынкападобная (шырыня 1—1,5 км), на астатнім працягу невыразная. Пойма шырынёй 0,6—1 км, парэзаная меліярацыйнымі каналамі. Рэчышча каналізаванае, шырыня яго 4—8 м, у ніжнім цячэнні 15—20 м.

У 1973-75 і 1979-83 гадах рэчышча па усёй даўжыні каналізавана. Да 1975 года сцёк ракі накіроўваўся ў раку Случ (прыток Прыпяці) па канале Галоўны, пасля меліяравання — па каналізаваным канале ў Прыпяць. У 2004-05 гадах праведзена паўторнае паглыбленне (ад паўднёва-ўсходняй ускраіны вёскі Быхаўшчына Нясвіжскага раёна да пункта за 1,4 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Капланавічы Клецкага раёна; 18,9 км)

### Асноўныя прытокі 
**Справа**: Нача, Люта. **Злева**: Цапра, Балванка, Бабка.

## На рацэ 
**Гарады**: Клецк. **Вадасховішчы**: Лактышы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Катэгорыя:Рэкі Нясвіжскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Клецкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Ганцавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Салігорскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Лунінецкага раёна
Завіцінск

**Завіцінск** () — горад (з 1954) ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Завіцінскага раёна Амурскай вобласці. Заснаваны ў 1906 годзе. Горад размешчаны ў міжрэчча рэк Завітая і Бурэя (прытокі Амура), за 169 км ад Благавешчанска, за 35 км ад Райчыхінска, чыгуначны вузел (станцыя «Завітая»).
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Амурскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1906 годзе