open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Якіма (рака)

**Якіма** () — рака ў цэнтральнай частцы штата Вашынгтон, ЗША. Правы прыток ракі Калумбія.

Даўжыня ракі складае 344 км, плошча вадазбору каля 15 928 км². Бярэ пачатак у Каскадных гарах, на вышыні 746 м над узроўнем мора, выцякае з возера Кічэлус на паўночны захад ад горада Клі-Элам. Цячэ пераважна ў паўднёва-ўсходнім напрамку, працякаючы праз горад Якіма. Упадае ў раку Калумбія ля горада Рычленд, на вышыні 104 м. Сярэдні расход вады ў раёне горада Каён складае 99 м³/с.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Geographic Names Iformation System (GNIS) 
* Yakima River Basin Water Enhancement Project  

Катэгорыя:Прытокі Калумбіі
Катэгорыя:Рэкі Вашынгтона
Томпсан

**Томпсан** — англійскае прозвішча, таксама тапонім.

## Вядомыя носьбіты 
* Джон Грыгс Томпсан, матэматык-алгебраіст
* Джэні Томпсан, амерыканская плыўчыха
* Дэвід Томпсан, англійскі даследчык, картограф
* Кен Томпсан, амерыканскі інфарматык
* Ліа Томпсан, амерыканская актрыса
* Сафі Томпсан, брытанская актрыса
* Флойд Джэймс Томпсан, палкоўнік арміі ЗША
* Х’ю Томпсан, вайсковец ЗША
* Элейн Томпсан, лёгкаатлетка
* Эма Томпсан, брытанская актрыса і сцэнарыст
Джардана Бруна (значэнні)

* Джардана Бруна -  італьянскі філосаф і паэт, прадстаўнік пантэізму
* Джардана Бруна, опера - опера С. Картэса
Джардана Бруна (опера)

**Джардана Бруна** — опера ў 2 дзеях і 6 карцінах з пралогам кампазітара С. А. Картэса, упершыню пастаўленая рэжысёрам С. Штэйнам дырыжорам Я. Вашчаком у 1977 годзе ў Мінскім тэатры оперы і балета.

## Гісторыя стварэння 
У 1973 годзе кампазітар прапанаваў Уладзіміру Халіпу папрацаваць над лібрэта оперы, прысвечанай апошнім гадам Джардана Бруна, якая мела першапачатковую назву «Ерэтык».

Прэм’ера оперы пад назвай «Джардана Бруна» адбылася ў Мінскім тэатры оперы і балета ў 1977-м годзе. Годам пазней спектакль атрымаў прэмію за лібрэта і музыку і быў паказаны ў Маскве на сцэне Вялікага тэатра падчас гастроляў.

## Сюжэт 
Опера пачынаецца з пралогу, першыя дзве карціны першай дзеі адбываюцца ў трыбунале інквізіцыі Венецыі, трэцяя карціна — у астрозе ля моста ўздыхаў. У другой дзеі падзеі адбываюцца спачатку ў Фаскары, а ў апошніх дзвюх карцінах у астрозе святой службы ў Рыме.

## Акцёры 
* Ад аўтара — В. А. Кучынскі
* Джардана Бруна (тэнар) — У. Іваноўскі
* Магістр (бас) — А. Локшын
* Нунцый (тэнар) — В. Ф. Гур’еў, М. Ф. Галкоўскі
* Сенатар Фаскары (барытон) — А. М. Саўчанка
* Паола, яго дачка (сапрана) — Т. С. Кучынская
* Удава гандляра кнігамі (меца-сапрана) — В. М. Цішына
* Ладавіка (барытон) — М. А. Жылюк
* Пісьмавадзіцель (тэнар) — В. М. Чарнабаеў
* Манах (бас) — В. Стральчэня
* Мачаніга (тэнар) — Г. Чэпікаў

## Ацэнкі 
Спектакль атрымаў прэмію за лібрэта і музыку.

## Літаратура 
* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 4. — Минск, 2007
* Музыка: большой энциклопедический словарь. — Москва, 1998.
* Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя. У 2 т. Т. 1. — Мінск, 2002.

## Спасылкі 
* Интервью с композитором Сергеем Кортесом 
* Аўдыёзапіс оперы

Катэгорыя:Тэатр Беларусі
Катэгорыя:Музыка Беларусі
Базардзюзю

**Базардзюзю** — вяршыня Водападзельнага хрыбта Вялікага Каўказа на мяжы Азербайджана і Расіі (Дагестан). Вышыня 4466 м.

Базардюзю — самая высокая гара ў Азербайджане. Складзена гліністымі сланцамі і парфірытамы. З вяршыні Базардюзю ў пачатку XX стагоддзя спускаліся восем невялікіх леднікоў, найбольшы з якіх меў да 1 кіламетра ў даўжыню і зваўся Тыхіцар.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Горныя вяршыні Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Дагестана
Катэгорыя:Горныя вяршыні Азербайджана
Катэгорыя:Горныя вяршыні Каўказа
Балтыйская каса

а]]
**Балтыйская каса** — вузкая палоска сушы (каса), якая аддзяляе Калінінградскі заліў ад асноўнай часткі Балтыйскага мора.

Даўжыня касы — 65 км (з якіх 35 км на паўночным усходзе належаць Расіі (Калінінградскай вобласці), астатнія — Польшчы), шырыня — 300—1800 м у сярэдняй і паўднёвай частках і 8—9 км у паўночнай. Пакрыта пясчанымі пляжамі і часткова дзюнамі. Злучаная з мацерыком на паўднёва-заходнім канцы (у Польшчы), з расійскага боку аддзелена ад мацерыка суднаходным каналам у Балтыйску.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Геаграфія Паморскага ваяводства
Катэгорыя:Геаграфія Калінінградскай вобласці
Катэгорыя:Косы Балтыйскага мора
Катэгорыя:Паўвостравы Еўропы
Пячорскае мора

**Пячорскае мора** () — назва паўднёва-ўсходняй часткі Баранцава мора, паміж астравамі Калгуеў і Вайгач.

Гэты гідронім сустракаецца ў Атласе Меркатара 1595 года. Тэрмін «Пячорскае мора», згодна з Пастановай ЦВК СССР ад 28.11.1935 г, выкарыстоўваецца і ў дачыненні да акваторыі паўднёва-ўсходняй часткі Баранцава мора, размешчанай на ўсход ад межаў па лініі мыс Чорны (Новая Зямля, паўднёвы ўваход у губу Косцін Шар) — паўночны ўскраек вострава Калгуеў і затым паўднёвы ўскраек вострава Калгуеў (Плоскія Коткі) — мыс Святы Нос Ціманскі. Пры гэтым пралівы Карскія Вароты і Югорскі Шар да Пячорскага мора не адносяцца.

Памеры Пячорскага мора: у шыротным кірунку — ад вострава Калгуеў да праліва Карскія Вароты — каля 300 км і ў мерыдыянальным кірунку — ад мыса Рускі Заварот да Новай Зямлі — каля 180 км. Плошча акваторыі мора складае 81 263 км², аб’ём вады 4380 км³. Глыбіні да 210 м.

У паўднёва-ўсходняй частцы мора маецца заліў Хайпудырская губа, у які ўпадаюць рэкі Мора-Ю (Хайпудыра) і Каратаіха.

## Літаратура 
*  — С. 179.
* 

## Спасылкі 
* Печорское мора // РИА Новости
* Печорское море // Общеобразовательный журнал «Сезоны года»

Катэгорыя:Моры Паўночнага Ледавітага акіяна
Ганс Аспергер

**Ганс Аспергер** (;  — ) — аўстрыйскі педыятр і псіхіятр, імем якога названы сіндром Аспергера.

Ганс Аспергер нарадзіўся на ферме пад Венай, быў старэйшым з трох братоў (сярэдні памёр неўзабаве пасля нараджэння, малодшы забіты на Усходнім фронце). Рос замкнёным дзіцем, у раннім узросце праяўляў талент да моў. У 1920-я гады ўдзельнічаў у моладзевых рухах. Пасля заканчэння гімназіі вывучаў медыцыну ў Вене. Абараніў доктарскую дысертацыю ў 1931 г. і ўладкаваўся асістэнтам у дзіцячую клініку Венскага ўніверсітэта, дзе з 1932 г. кіраваў лячэбна-педагагічным аддзяленнем. Адной з яго пацыентак была будучая пісьменніца Эльфрыдэ Елінэк.

У 1934 г. пераехаў у Лейпцыг, дзе працаваў у псіхіятрычнай бальніцы. Ажаніўся ў 1935 г. з Ханнай Кальман, якая нарадзіла яму пецярых дзяцей.

У 1944 г. Аспергер апублікаваў першае апісанне пазней названага ў яго гонар сіндрому, які ён называў «аўтыстычнай псіхапатыяй». У тым жа годзе атрымаў пастаяннае месца ў Венскім універсітэце, дзе на працягу дваццаці гадоў займаў кафедру педыятрыі, а ў 1946 г. стаў дырэктарам венскай дзіцячай клінікі. Таксама працаваў у Інсбруку, пачынаючы з 1964 года, узначальваў так званую Дзіцячую вёску SOS-Kinderdorf ў Хінтэрбруле. Аспергер не спыняў працы да канца жыцця і за шэсць дзён да смерці яшчэ чытаў лекцыі.

## Літаратура 
* Lorna Wing: Asperger's syndrome: a clinical account. In: PsycholMed 11 (1981) 115—129
Паўночная Чала

**Паўночная Чала** (, *Чала́-Пукто*) — правінцыя на паўднёвым захадзе Паўднёвай Карэі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Чанджу. Размешчана на паўднёвым захадзе Карэйскага паўвострава, на захадзе Рэспублікі. Абмываецца водамі Жоўтага мора. Утворана ў 1896 годзе на аснове паўночнай часткі гістарычнай правінцыі Чала. Скарочаная назва — **Чала-Поўнач** (, *Чанпук*).

## Адміністрацыйны падзел 
Чала-Пукто падзелена на 6 гарадоў («сі») і 8 паветаў («кун»). Ніжэй прыведзены назвы іх беларускія назвы, а таксама запіс на хангылі і ханчы.

### Гарады 
* Іксан (익산시; 益山市)
* Кімджэ (김제시; 金堤市)
* Кунсан (군산시; 群山市)
* Намвон (남원시; 南原市)
* Чанджу (전주시; 全州市 — адміністрацыйны цэнтр правінцыі)
* Чанып (정읍시; 井邑市)

### Паветы 
* Ванджу (완주군; 完州郡)
* Імсіль (임실군; 任實郡)
* Качхан (고창군; 高敞郡)
* Муджу (무주군; 茂朱郡)
* Пуан (부안군; 扶安郡)
* Сунчхан (순창군; 淳昌郡)
* Чансу (장수군; 長水郡)
* Чынан (진안군; 鎭安郡)

## Гл. таксама 
* Правінцыі Карэі
* Рэгіёны Карэі
* Дыялекты карэйскай мовы

## Спасылкі 
*  Афіцыйная старонка правінцыі

Катэгорыя:Правінцыі Паўднёвай Карэі
Рыгор Андрэевіч Пёрышкін

**Рыгор Андрэевіч Пёрышкін** (, , Вобласць Войска Данскога, Расійская імперыя — ) — беларускі вучоны ў галіне гідратэхнічнага будаўніцтва. Член-карэспандэнт АН БССР (1959), прафесар (1954). Кавалер ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга (1952).

## Біяграфія 
Скончыў Данскі політэхнічны інстытут (1922). У 1922—1953 гадах займаўся распрацоўкай праектаў і будаўніцтвам водагаспадарчых сістэм і збудаванняў — трасы Волга-Данскога канала, Манычскага рачнога воднага шляху, Цымлянскага гідравузла, электрыфікацыяй сельскай гаспадаркі Стаўрапольскага краю, распрацоўкай праблем Палесся. У 1953—1965 гадах дацэнт, прафесар, загадчык кафедры гідратэхнічнага будаўніцтва Беларускага політэхнічнага інстытута, адначасова ў 1961—1962 гадах дырэктар Інстытута водных праблем АН БССР.

## Навуковая дзейнасць 
Аўтар каля 30 навуковых прац па канструяванні і лабараторных даследаваннях буйных гідратэхнічных пабудоў.

### Асноўныя працы 
* Гидротехническое строительство в БССР (совм. с П. Ф. Винокуровым, С. П. Михайловым) // Сб. науч. работ Ин-та строительства и архитектуры АН БССР. 1958. Вып. 2.
* Определение высоты прыжка воды с переменным уклоном дна (совм. с В. А. Хавичем) // Докл. АН БССР. 1968. Т.12, № 6.

## Літаратура 
* 
* Пёрышкін Рыгор Андрэевіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2001. — Т. 12. — С. 344—345.
* Перышкин Григорий Андреевич // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 6. — С. 35.
* Перышкин Григорий Андреевич // Национальная академия наук Беларуси : энциклопедический справочник. — Минск, 2017. — С. 434.

## Спасылкі 
* Рыгор Андрэевіч Пёрышкін у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Вучоныя СССР
Катэгорыя:Гідролагі
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Выкладчыкі БНТУ
Кванджу

**Кванджу́** — шосты па велічыні горад у Паўднёвай Карэі. Горад прамога падначалення, які не ўваходзіць у склад якой-небудзь правінцыі, аднак тут размешчаны ўрад правінцыі Чала-Намдо.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 57 г. да н.э. Быў адным з адміністрацыйных цэнтраў дзяржавы Пэкчэ. Тут узнік стыль карэйскай паэзіі *каса*.

У 1914 годзе горад быў злучаны з Сеулам чыгункай. Пасля гэтага стала бурна развівацца прамысловасць.

У 1929 годзе, у перыяд японскага каланіяльнага кіравання, канфлікт паміж японскімі і карэйскімі студэнтамі выліўся ў рэгіянальную дэманстрацыю, кульмінацыяй якой стала магутнае паўстанне карэйскага народа супраць японцаў.

У маі 1980 года ў Кванджу адбыліся адно з самых масавых антыўрадавых выступленняў у гісторыі краіны, накіраванае супраць ваеннага ўрада Чон Ду Хвана. Удзельнікі выступлення больш трох сутак кантралявалі горад, высоўваючы да ўлад краіны патрабавання правесці дэмакратызацыю грамадства і пакараць вінаватых у карупцыі высокапастаўленых чыноўнікаў; кіраўніцтва краіны звярнулася да сілы, агульная колькасць ахвяр склала не менш за 100, і па некаторых ацэнках дасягае 2000. Гэты інцыдэнт атрымаў назву «Паўстанне ў Кванджу».
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Добра развіта тэкстыльная прамысловасць, аўтамабілебудаванне, піваварства, вырошчванне рысу.

## Транспарт 
У Кванджу з 2004 года працуе метрапалітэн.

## Гарады-пабрацімы 
*  Тайнань, Кітайская Рэспубліка (1968)
*  Сан-Антоніа, ЗША (1981)
*  Гуанчжоу, Кітай (1996)
*  Медан, Інданезія (1997)
*  Сэндай, Японія (2002)
*  Мінск, Беларусь (2007)
*  Масеё, Бразілія (2009)
*  Нявіннамыск, Расія (2010)

## Падзеі 
У 2012 годзе ў Кванджу прайшла XVII Міжнародная астранамічная алімпіяда. У 2015 годзе ў Кванджу пройдзе летняя Універсіяда.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Хан Ган, карэйская пісьменніца, лаўрэат Нобелеўскай прэміі  па літарутуры

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада 

Катэгорыя:Гарады Паўднёвай Карэі
Велле (возера)

**Велле** — возера ў Беларусі, у Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Заходняя Дзвіна, за 16 км у напрамку на паўночны захад ад Полацка, каля гарадскога пасёлка Баравуха.

Плошча паверхні возера 0,9 км². Даўжыня 1,7 км, найбольшая шырыня 0,75 км, даўжыня берагавой лініі 5,25 км. Найбольшая глыбіня возера 6,5 м. Плошча вадазбору 3,75 км².
Катлавіна возера выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Берагавая лінія звілістая. Берагі нізкія, пясчаныя, усходнія і паўднёвыя забалочаныя.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, акунь, плотка, карась, гусцяра, краснапёрка і іншыя рыбы.

## Літаратура 
*  — С. 430.
*  — С. 69.
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Жалезны чалавек (міфалогія)

**Жалезны чалавек** — персанаж беларускай міфалогіі, вера ў якога існавала ў Цэнтральным Палессі (Жыткавіцкі раён). Часцей за ўсё выкарыстоўваўся як «страшыдла», якім палохалі дзяцей, каб тыя не хадзілі ў лес.

## Апісанне 
Волат, які жыве ў лесе ці ў балоце. Яго цела цалкам складаецца з жалеза. Ахоўвае свае ўладанні. Небяспечны для дзяцей.

## Інтэрпрэтацыя 
Уяўленне аб Жалезным чалавеку абумоўлена наяўнасцю ў беларускіх балотах пакладаў самародкавага жалеза. Некаторыя жалезныя самародкі маглі быць візуальна падобныя да чалавечай фігуры. Паколькі здабыча балотнага жалеза існавала ў Беларусі яшчэ да з'яўлення тут славян, можна меркаваць аб вельмі старажытным паходжанні вобраза Жалезнага чалавека.

У мастацкім рамане В. Казько «Неруш» Жалезны чалавек прадстаўлены ахоўнікам багацця роднай прыроды і супрацьстаіць несумленным меліяратарам, увасабляючы экалагічныя прынцыпы народа.

## Літаратура 
* Бараг Л. Г. Сюжэты і матывы беларускіх народных казак: Сістэматычны паказальнік. Мн., 1978.
* Цыхун Г. Тры беларуска-балгарскія ізаглосы // Беларуская лінгвістыка. Вып. 46. Мн., 1996.

Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія
Катэгорыя:Цэнтральнае Палессе
Вяль

**Вяль** — у беларускай міфалогіі адзін з цмокаў. Паданне аб ім запісана Ірынай Дубянецкай у в. Валэйкішкі (Астравецкі раён).

Вяль жыў каля валуна бліз вёскі Валэйкішкі, бавіўся з ім, перакідваў і не даваў людзям прайсці, а таксама краў у іх скаціну. Аднойчы разумны вясковец закалоў барана, злупіў з яго скуру, заліў у яе «смалу і серку» і паставіў каля камня. Цмок убачыў «барана» і адразу з’еў. Гарачая смала заліла яму глотку, і ён адразу памёр. Перад смерцю Вяль зароў так громка, што яго пачуў цмок Крок, што жыў пад Кракавам, і сам адразу памёр са страху.

## Паралелі ў іншых легендах 
Імя Вяль адсылае да імёнаў балцкіх багоў-апекуноў памерлых і падзем’я: *Vels* у латышоў, *Velinas* у літоўцаў, а таксама Вялеса, імя якога генетычна да іх узыходзіць. У гэтых тэонімах — корань *Vel-*, які на старажытным індаеўрапейскім моўным гарызонце звязаны са светам памерлых і яго ўладаром.

Сувязь персанажаў «змяёвай прыроды» з камянямі пацвярджаюць і паданні пра Змея, які лятаў над Лукомскім возерам і перакідаўся ў чалавека, а тады ў навальніцу быў забіты перуновай маланкай і пахаваны ў кургане.

У Польшчы захавалася легенда пра Вавельскага цмока, які жыў у прыгорку пад Кракавам і быў знішчаны гэтакім жа чынам, як і Вяль (дарэчы, у паданні пра Вяля згадваецца нейкі цмок Крок, што як раз жыў пад Кракавам). Цікава, што імя Крак (падобнае на Крок) у польскай легендзе (у версіі, якую запісаў Ян Длугаш) носіць старажытны князь, які распраўляецца з цмокам. У паданні пра князя Радара фігурыруе змей Крыгавей, які ўжо служыць польскаму каралю Ляху і жыве ў Польшчы, унутры прыгорка.

## Спасылкі 
* Ірына Дубянецкая. Дзе шукаць беларускага цмока? 
* «Вужыныя і змеевы камяні» на сайце «Родныя вобразы»

Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Цмокі
Пячора Фон-дэ-Гом

**Фон-дэ-Гом** () — пячора ў Францыі (горад , дэпартамент Дардонь) з насценнымі выявамі жывёл эпохі позняга палеаліта.

## Апісанне 
Жывапіс грота Фон-дэ-Гом належыць да лепшых узораў пячорнага мастацтва. Шматлікія выявы бізонаў, дзікіх коней, мамантаў, паўночных аленьяў і іншых жывёл выкананы ў разнастайных манерах: ад найстаражытнейшых лінейных малюнкаў чорнай і чырвонай фарбай да надзвычайных паліхромных кампазіцый, якія адносяцца да мадленскай эпохе (15000-11000 лет да н.э.).

Сумненні адносна старажытнасці жывапісу канчаткова развеяліся пасля таго, як у 1912 годзе Г. Пегуан адшукаў на сценах пячоры Тюк д’Адубер у Французскіх Пірэнеях выявы бізонаў, якія знаходзіліся пад слоем сталактытаў, узрост якіх складаў больш за 10000 гадоў.

## Адкрыццё 
грот Фон-дэ-Гом быў адкрыт Дэні Перойні ў 1901 годзе. Выявы асобных жывёл былі зроблны ў натуральную велічыню. На сценах і столі невялікіх нанесена прынамсі каля 80 малюнкаў, сярод якіх две бясспрэчныя фігуры мамантаў.

Падчас раскопак у галерэях пячоры былі хнойдзены кавалкі чырвонай охры і свайго роду «алоўкаў» з марганцавай руды. Судзячы па ўсяму гэта былі тыя самыя фарбавальнікі, якія выкарыстоўваліся першабытнымі мастакамі падчас працы. Падобныя фарбуючыя матэрыялы знаходзяцца амаль паўсюдна, дзе распаўсюджаны гліністыя грунты, у прыватнасці, у далінах непадалёку ад Фон-дэ-Гом. У акрузе ёсць багатыя поласці жоўтай, чырвонай, а зрэдку чорнай гліны, а таксама паклады жалезнай і марганцавай руды.

## Гл. таксама 
* Спіс аб'ектаў сусветнай спадчыны ва Францыі
* Пячора Альтаміра
* Даліна цудаў
* Пячора Шавэ
* Пячора Каске
* Пячора Кра-Маньён
* Пячора Пеш Мерль
* Пячора Ласко
* Пячора Руфіньяк
* Пячора Труа-Фрэр

Катэгорыя:Пячоры Францыі
Катэгорыя:Палеаліт Еўропы
Катэгорыя:Археалогія ў Францыі
Паўднёвая Чала

**Паўднёвая Чала́** (, *Чала́-Намдо*) — правінцыя на паўднёвым захадзе Паўднёвай Карэі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Муангун. Размешчана на поўдні Карэйскага паўвострава, на паўднёвым захадзе Рэспублікі. Абмываецца водамі Жоўтага мора і Карэйскага праліва. Утворана ў 1896 годзе на аснове паўднёвай частцы гістарычнай правінцыі Чала. Скарочаная назва — **Чала-Поўдзень** (, *Чанам*).

## Геаграфія 
На астравах Жоўтага мора ўтвораны найбуйнейшы ў краіне нацыянальны парк Тадахэхэсан.

## Адміністрацыйны падзел 
Чала-Намдо падзелена на 5 гарадоў («сі») і 17 паветаў («кун»). Далей даныя іх назвы на беларускай мове і запіс на хангылі і ханчы.

### Гарады 
* Іасу (여수시, 麗水市)
* Кван'ян (광양시, 光陽市)
* Макпхо (목포시, 木浦市)
* Наджу (나주시, 羅州市)
* Сунчхон (순천시, 順天市)

### Паветы 
* Вандо (완도군, 莞島郡)
* Іанам (영암군, 靈巖郡)
* Іангван (영광군, 靈光郡)
* Канджын (강진군, 康津郡)
* Каксон (곡성군, 谷城郡)
* Кахын (고흥군, 高興郡)
* Курэ (구례군, 求禮郡)
* Муан (무안군, 務安郡)
* Сінан (신안군, 新安郡)
* Пасон (보성군, 寶城郡)
* Там’ян (담양군, 潭陽郡)
* Хампхён (함평군, 咸平郡)
* Хвасун (화순군, 和順郡)
* Хэнам (해남군, 海南郡)
* Чансон (장성군, 長興郡)
* Чанхын (장흥군, 長城郡)
* Чындо (진도군, 珍島郡)

## Гл. таксама 
* Правінцыі Карэі
* Рэгіёны Карэі
* Дыялекты карэйскай мовы

## Спасылкі 
Катэгорыя:Правінцыі Паўднёвай Карэі
Маці і сын (казка)

**Маці і сын** — беларуская народная казка. Запісана Эмай Дмахоўскай у в. Юравічы (Рэчыцкі павет).

## Сюжэт 
Памёр багаты чалавек, а яго ўдава і сын Андрушко абяднелі і пайшлі шукаць шчасця. Сын убачыў, што на дарозе ляжыць сіні паясок і хацеў падабраць. Маці доўга адгаворвала: «Можэ то якій знахар поклаў, а мы возьмем, то будзе нам беда». Але Андрушко таемна ад маці бярэ і хавае той паясок. Пояс аказаўся чароўным: ён надаваў свайму гаспадару звышчалавечую сілу.

Па дарозе Андрушко і маці сустракаюць хату. Андрушко наведвае яе: унутры сядзяць дванаццаць змеяў: у малодшага шэсць галоў, у старэйшага — двадцаць чатыры. Яны накідваюцца на хлопца, але той забівае ўсіх, а старэйшаму пакідае толькі адну галаву. Маці здагадваецца, што сын атрымаў фантастычную сілу ад знойдзенага пояса.

Пасля Андрушко і маці сустракаюць панскую сядзібу, юнак уладкоўваецца да пана лясніком. А маці нечакана прабіраецца ў хату, дзе жылі змеі, і знаходзіць старэйшага з іх, параненага, з адной галавою. Яны дамоўліваюцца ажаніцца і знішчыць Андрушку. Змей прапануе наступны шлях: хай маці прыкінецца хворай і папросіць ехаць да Закабайскіх рэк: там ёсць лес, у лесе — сад, а ў садзе — чароўны яблык, які вылечыць хваробу. Падарожжа небяспечнае, і жывым сын вярнуцца не павінны.

Андрушко, не ведаючы аб змове, пачынае падарожжа. Але ў лесе зямля адчыняецца, і адтуль выходзіць прыгожая дзяўчына, якая дае хлопцу чароўную хустачку. Гэтая хустачка сама можа лятаць і прыносіць юнаку чароўны яблык.

Пасля гэтага здарэння маці, па загаду змея, пасылае сына за чароўнай вадой да Сіняўскай гары і за сэрцам вогненай бабы, якая жыве на Вогненай гары. Чароўную ваду вартуюць жывыя горы, якія могуць рухацца. А вогненная баба паліць ўсё вакол сябе на сто вёрст. Але ў абодвух выпадках прыгожая падземная дзяўчына дапамагае хлопцу выканаць матчыны просьбы і здабыць лекі ад фальшывай хваробы.

Раз'юшаны поспехамі Андрушкі, змей прапануе Андрушкінай маці адправіць юнака ў лазню. Там ён зніме зачараваны пояс разам з усім адзеннем, страціць сваю сілу, і з ім лёгка будзе расправіцца. Гэтак і адбываецца, і родная маці са змеем забіваюць героя. А пасля садзяць мёртвага на каня (якому выпальваюць вочы) і адпускаюць у свет. Конь прыносіць Андрушку ў тое месца, дзе адчынялася зямля і адкуль выходзіла прыгожая дзяўчына. Яна вяртае юнаку жыцце, а каню — зрок, і дапамагае расправіцца са змеем і з маці-здрадніцай. У маці, якая на той час ужо выйшла за змея, нарадзіўся сын — такі ж страшэнны і магутны змей з дванадцаццю галавамі. Андрушко дужаецца з ім, убівае з зямлю, а дзяўчына знімае з пачвары ўсе голавы. Пасля гэтага юнак і дзяўчына жэняцца і жывуць разам.

## Літаратура 
* Беларускі казачны эпас / Склад. і ўступ. артыкул У. В. Анічэнка. — Мінск : Выдавецтва БДУ, 1976. — 206 с.

Катэгорыя:Беларускія казкі
Катэгорыя:Беларускі фальклор
Джорджыян

(вылучаны цёмна-сінім)]]

**Заліў Джорджыян** — заліў возера Гурон, размешчаны ў правінцыі Антарыа ў Канадзе.

Асноўная частка заліва ляжыць на ўсход ад паўвострава Бруса. Заліў Джорджыян працягнуўся на 320 кіламетраў (200 міль) у даўжыню і 80 км (50 міль) у шырыню. Ён ахоплівае плошчу большую за 15 000 квадратных кіламетраў (5800 квадратных міль), што робіць яго амаль такім жа вялікім як возера Антарыа. У заліве маецца мноства астравоў.
Населеныя пункты на берагах возера: Пенетангуішын, Оўэн-Саўнд, Пары-Саўнд.

## Спасылкі 
* http://www.hanifworld.com/Georgian-Bay.htm 
* http://www.native-languages.org/chippewa.htm

Катэгорыя:Залівы Канады
Катэгорыя:Антарыа (правінцыя)
Вылячэнне хворага на вадзянку

, 1649]]
**Вылячэнне хворага на вадзянку** — падзея новазапаветнага апавядання, адзін з цудаў Ісуса Хрыста.

## Біблейскае апавяданне 
Падзея запісана ў Евангеллі ад Лукі 14:1-6.

Згодна з Евангеллем, у адну з субот Ісус увайшоў у дом вядомага фарысея на вячэру, за Ім увесь час уважліва назіралі. Там перад ім быў чалавек, які пакутаваў ад вадзянкі, гэта значыць, меў ненармальны ацёк цела.

Ісус спытаўся ў фарысеяў і тлумачальнікаў закона: *«Ці дазваляецца лекаваць у суботу?»* Але Яго апаненты ў адказ маўчалі. Тады Ісус, дакрануўшыся да чалавека, ацаліў яго і адпусціў дахаты. Тады ён спытаўся ў іх: *«Калі ў каго-небудзь з вас асёл альбо вол упадзе ў калодзеж, ці ж не адразу і выцягне яго і ў суботу?»* І на гэты раз у апанентаў Хрыста не было нічога, каб адказаць.

Гэты цуд, як і некаторыя іншыя (напрыклад, Вылячэнне згорбленай жанчыны), паказвае каштоўнасць жыцця чалавека перад цяжкімі рэлігійнымі правіламі фарысеяў: чалавека можна ацаляць, нягледзячы на рэлігійныя правілы, калі гэта дасць гаротніку магчымасць пазбавіцца ад пакут.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Жыццё Ісуса Хрыста
Катэгорыя:Цуды Ісуса Хрыста
Катэгорыя:Евангелле паводле Лукі
Нацыянальны парк Вапуск

**Нацыянальны парк Вапуск** (, ) — нацыянальны парк Канады, створаны ў 1996 годзе на ўзбярэжжы Гудзонава заліва ў правінцыі Манітоба. Назва парку паходзіць з мовы кры, на якой слова *вапуск* азначае белы мядзведзь. Размешчаны ў 45 км на поўдзень ад мястэчка Чэрчыл у Манітобе на ўзбярэжжы Гудзонава заліва ля ўпадзення ў яго ракі Нельсан; займае плошчу 11475 км². Ахоплівае большую частку Гудзонскай нізіны.

## Клімат 
Гудзонаў заліў, які з'яўляецца часткай Паўночнага Ледавітага акіяна, шмат у чым вызначае клімат гэтага рэгіёна.
Мікраклімат, які нагадвае клімат большай часткі Арктыкі, ператварыў большую частку гэтай тэрыторыі ў арктычную пустыню з менш чым 300 мм ападкаў у год. Вапуск з'яўляецца адным з самых халодных і неспрыяльных раёнаў Канады. Нават улетку тэмпература можа рэзка падаць, што стварае экстрэмальныя ўмовы для жыцця ў гэтых краях.

## Літаратура 
* Ryan K. Brook, *Structure and Dynamics of the Vegetation in Wapusk National Park and the Cape Churchill Wildlife Management Area of Manitoba: Community and Landscape Scales*, University of Manitoba, 2001 (thèse)
* Dennis Fast et Rebecca L. Grambo, *Wapusk : white bear of the North*, Heartland Associates, Winnipeg, 2003, 112 p.
* Barb McDermott, Jacinthe Lavoie et Gail McKeown, *Le parc national Wapusk*, Les Éditions de la Chenelière, Montréal, 2001

## Спасылкі 
* Нацыянальны парк Вапуск 

Катэгорыя:Катэгорыя МСАП II
Катэгорыя:З’явіліся ў 1996 годзе
Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Канады
Катэгорыя:Паркі Манітобы
Нацыянальны парк Вунтут

**Нацыянальны парк Вунтут** (, ) — нацыянальны парк Канады, размешчаны на поўначы канадскай тэрыторыі Юкан. Парк створаны ў 1995 годзе ў выніку падпісання пагаднення з індзейскай абшчынай Вунтут-Гвічын, якой належаць землі.

Парк размешчаны ў паўночнай частцы раўнін Олд-Кроў, водна-балотных угоддзяў, якія ахоўваюцца Рамсарскай канвенцыяй. На поўначы парк мяжуе з нацыянальным паркам Івавік, на захадзе знаходзіцца мяжа з Аляскай, ЗША, за якой размешчаны Нацыянальны арктычны запаведнік дзікай прыроды, на ўсходзе мяжа парку праходзіць па рацэ Блэк-Фокс-Крык да ўпадзення яе ў раку Олд-Кроў, якая з’яўляецца паўднёвай мяжой парку.

## Флора і фаўна 
У парку жыве адзін з самых вялікіх статкаў аленяў карыбу ў Паўночнай Амерыцы. Пагалоўе налічвае каля 112 тысяч асобін. Больш за паўмільёна птушак ладзяць гняздоўі на раўнінах Олд-Кроў. На шматлікіх азёрах парку жыве вялікая колькасць андатраў. Акрамя таго, парк насяляюць мядзведзі Грызлі, чорныя мядзведзі, ваўкі, расамахі, куніцы, норкі, лісы, рысі.

Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Канады
Нацыянальны парк Аўюітук

**Нацыянальны парк Аўюітук** (, ) — нацыянальны парк Канады, створаны ў 2001 годзе ва ўсходняй частцы тэрыторыі Нунавут на востраве Бафінава Зямля. У перакладзе з інуіцкай мовы назва парку азначае «зямля, якая ніколі не растае». Асноўнай славутасцю парку з’яўляецца мыс Пені-Айс — 6000 км² лёду і снегу. Тэрыторыю парку перасякаюць Арктычныя Кардыльеры.

## Геалогія 
Самыя старыя скалы на паўвостраве Камберленд у парку Аўюітук сфарміраваны 2,8 млрд гадоў таму ў дакембрыйскі перыяд. Каля 550 млн гадоў таму падчас зараджэння жыцця на Зямлі ўсходняя Арктыка была пад вадой і скалы пакрыліся пластом асадкавых парод. Каля 60 млн гадоў таму рух кантынентаў прывёў да аддзялення вострава Бафінава Зямля ад Грэнландыі, паўвостраў Камберленд падняўся над вадой, а наступная эрозія прыбрала большую частку асадкавых парод. Горныя пікі ў заходняй частцы парку з’яўляюцца вышэйшымі пунктамі як вострава, так і ўсяго канадскага шчыта.

## Фотагалерэя 
Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Канады
Катэгорыя:З’явіліся ў 2001 годзе
Сфінкс (кот)

**Сфінкс** — адна з некалькіх парод бяспоўсцевых катоў, выведзена ў пачатку 1960-х гадоў у Канадзе. Сфінксы вельмі ласкавыя і разумныя, лёгка паддаюцца дрэсіроўцы, маюць добрую памяць. Каты сярэдніх памераў, маюць мускулісты целасклад, вялікія вушы.

Патрабуе больш корму, бо затрачваецца больш энергіі на цеплаабмен. Адчувальныя да сонечнага выпраменьвання, з-за адсутнасці поўсці могуць атрымаць сонечны апёк.
Нацыянальны парк паўвостраў Брус

**Нацыянальны парк Брус** (, ) — нацыянальны парк Канады, створаны ў 1987 годзе на паўвостраве Брус у правінцыі Антарыа. З'яўляецца ядром біясфернага запаведніка *Niagara Escarpment* і адным з найбуйнейшых ахоўных раёнаў у Паўднёвай Антарыа. Плошча парку складае 154 км². Брус — парк з рознымі ландшафтамі: ад альвараў, неўрадлівых глеб з беднай расліннасцю, да густых лясоў. На тэрыторыі ёсць некалькі азёр. Парк мае рэсурсы для пешага турызму, кемпінга, назіранняў за птушкамі і іншай рэкрэацыйнай дзейнасці.
Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Канады
Брус (паўвостраў)

]]
**Брус** — паўвостраў у правінцыі Антарыа (Канада), размешчаны паміж залівам Джорджыян і асноўным басейнам возера Гурон. Паўвостраў Брус з’яўляецца часткай графства Брус, названага ў гонар Джэймса Бруса, шостага генерал-губернатара правінцыі Канада. На паўвостраве знаходзяцца два нацыянальныя паркі: Брус і Фатам-Файв, больш паўтузіна запаведнікаў і птушыная абсерваторыя паўвострава Брус. Паўвостраў Брус з’яўляецца натуральным асяроддзем для шматлікіх жывёл, чорных мядзведзяў, і паласатай савы.

## Спасылкі 
* Інфармацыя пра паўвостраў
* Афіцыйны сайт паўвострава Брус
* Сайт птушынай абсерваторыі паўвострава Брус

Брус
Брус
Гродзенскія губернскія ведамасці

**Гродзенскія губернскія ведамасці** — урадавая газета Гродзенскай губерні, якая выдавалася з 1838 па 1915. Выданне «» было ўведзена па ўсёй краіне царскім указам.

Газета складалася з афіцыйнай і неафіцыйнай частак, апошняя з 1891 года насіла характар агульнай газеты. З 1903 па 1906 неафіцыйная частка выпускалася ў форме прыкладання, як асобная газета. У 1915 годзе газета перастала выдавацца з-за Першай сусветнай вайны.

Сярод рэдактараў газеты былі Багаяўленскі, І. Мяркевіч, І. Баброў, К. Ламінскі, Я. Іваноў, князь А. Трубяцкой, С. Гарадзецкі, І. Леановіч, А. Давідовіч, А. Шынкевіч, М. Яноўскі, А. Навумаў, В. Аляб'еў, Г. Калагрываў, Д. Мілюцін, С. Шлікевіч, Л. Саланевіч.

У газеце акрамя ведамасцяў пра даведачныя цэны на правіянт, ацяпленне, падзённую плату рабочым, перавозкі, а таксама доказных артыкулаў, абавязковых пастаноў і іншай інфармацыі друкавалася вялікая колькасць матэрыялу на розныя тэмы, у тым ліку даследаванняў, прысвечаных культуры і побыту беларусаў. У «Гродзенскіх губернскіх ведамасцях» друкаваліся такія даследчыкі, як І. Ярашэвіч, І. Прыгароўскі, Ф. Варажбіцкі, М. Дзмітрыеў, Ф. Стаўровіч, М. Доўнар-Запольскі, А. Я. Багдановіч.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Библиография периодических изданий России, 1901—1916. 

Катэгорыя:Газеты Расійскай імперыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1838 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1915 годзе
Катэгорыя:Рэгіянальныя ведамасці Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гродзенская губерня
Хопкінс

**Хопкінс**, таксама **Гопкінс** () — англійскае, валійскае або ірландскае прозвішча, таксама тапонім.

## Прозвішча 
* Мэцью Хопкінс, паляўнічы на ведзьмаў
* Фрэдэрык Гоўленд Хопкінс, англійскі біяхімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1929)
* Энтані Хопкінс, брытанска-амерыканскі акцёр, рэжысёр

## Тапонім 
* Хопкінс (акруга, Тэхас)
Фрэдэрык Чапмен Робінс

**Фрэдэрык Чапмен Робінс** (;  — ) — амерыканскі вірусолаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1954), член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША з 1972 года.

## Біяграфія 
Скончыў універсітэт Місуры (1936) і Гарвардскую медыцынскую школу (1940). У 1940—1942 і ў 1948—1950 гадах супрацоўнік дзіцячай бальніцы ў Бостане. У 1952—1966 гадах кіраўнік аддзела педыятрыі і інфекцыйных хвароб у Галоўнай гарадской бальніцы Кліўленда; з 1952 года прафесар педыятрыі медыцынскай школы пры універсітэце ў Кліўлендзе (штат Агая), з 1966 года дэкан.

## Навуковая дзейнасць 
У Бостане ў супрацоўніцтве з Дж. Эндэрсам і Т. Уэлерам распрацаваў тэхніку культывавання віруса поліяміэліту ў тканкавых культурах, удзельнічаў у стварэнні вакцыны супраць поліяміеліту, а таксама ў распрацоўцы метадаў вызначэння і ізаляцыі шэрагу іншых вірусаў. Вывучаў эпідэміялогію інфекцыйнага гепатыту, сыпнога тыфу, ліхаманкі Ку.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Вірусолагі ЗША
Катэгорыя:Педыятры
Бары Маршал

**Бары Джэймс Маршал** (; ) — аўстралійскі ўрач, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (2005). Прафесар клінічнай мікрабіялогіі Універсітэта Заходняй Аўстраліі. Упершыню паказаў, што язва страўніка ў большасці выпадкаў выклікаецца бактэрыяй *Helicobacter pylori*. Гэта абвергла старую медыцынскую дактрыну аб ролі стрэсу, вострай ежы і падвышанай кіслотнасці ў этыялогіі язвы. Кавалер ордэна Аўстраліі.

## Дачыненні з Беларуссю 
19 жніўня 2025 года падпісаў зварот дваццаці двух нобелеўскіх лаўрэатаў да прэзідэнта ЗША Дональда Трампа з просьбай дамагчыся вызвалення каля 1300 беларускіх палітвязняў.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі
Катэгорыя:Медыкі Аўстраліі
Спіс нацыянальных паркаў Канады

Нацыянальныя паркі Канады адлюстроўваюць прыродныя ландшафты, як тыповыя, так і ўнікальныя, ва ўсіх трынаццаці правінцыях і тэрыторыях Канады. Мэтай агенцтва па парках Канады з’яўляецца стварэнне сістэмы прыродаахоўных зон, якая прадстаўляе ўсю разнастайнасць прыроды Канады. Задачамі паркаў Канады з’яўляецца захаванне экалагічнай цэласнасці паркаў і прадастаўленне магчымасці для наведвання паркаў і вывучэння прыроды Канады ўсімі ахвотнікамі. Агенцтва распрацавала доўгатэрміновы план сістэмы нацыянальных паркаў і вызначыла 39 розных рэгіёнаў, якія неабходна прадставіць у сістэме. У 2008 годзе план па стварэнні такой сістэмы быў выкананы на 60&nbsp;%.
 

## Планаваныя нацыянальныя паркі 
## Нацыянальныя марскія запаведнікі 
Нацыянальныя марскія запаведнікі з’яўляюцца адносна новымі аб’ектамі ў сістэме паркаў Канады і прызначаны для аховы марской экасістэмы. Агенцтва распрацавала доўгатэрміновы план сістэмы нацыянальных марскіх запаведнікаў і вызначыла 29 розных рэгіёнаў на ўзбярэжжы Канады і Вялікіх азёрах, якія неабходна прадставіць у сістэме. Ніжэй прадстаўлены пералік дзеючых і разгляданых нацыянальных марскіх паркаў Канады.

## Нацыянальная славутасць 
Праграма нацыянальных славутасцяў была распрацавана ў 1978 годзе, для захавання ўнікальных прыродных аб’ектаў, якія ўяўляюць навуковая цікавасць. З тых часоў толькі адзін аб’ект патрапіў пад дзеянне праграмы.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Канадзе
* Нацыянальны парк Буфала 

## Зноскі 
## Заўвагі 
## Спасылкі 
* 
* 
* 


Нацыянальныя паркі
Віцебскія губернскія ведамасці

**Віцебскія губернскія ведамасці** — урадавая газета Віцебскай губерні, якая выдавалася з 1838 па снежань 1917. Выданне «» было ўведзена па ўсёй краіне царскім указам.

Газета складалася з **афіцыйнай часткі** - распараджэнняў і загадаў па Віцебскай губерні, і **неафіцыйнай часткі**, якая ўтрымлівала працы па гісторыі, геаграфіі, этнаграфіі і статыстыцы Віцебскай губерні. У неафіцыйную частку газеты, як правіла, прадстаўляліся матэрыялы з Віцебскага статыстычнага камітэта. Выпуск Віцебскіх губернскіх ведамасцяў плённа адбіўся на распрацоўцы мясцовай гісторыі і на давядзенні інфармацыі да насельніцтва. Рэдакцыя выдавецтва губернскіх ведамасцяў знаходзілася ў будынку на Смаленскай (Леніна) вуліцы горада Віцебска.

Віцебскія губернскія ведамасці выдаваліся два разы на тыдзень, друкавалася ў Віцебскай губернскай друкарні.

## Рэдактары 
Рэдактарамі Віцебскіх губернскіх ведамасцяў з'яўляліся:

* У 1850-60 гады — Ф. І. Сярэбранікаў;
* У 1861—1879 гады — А. Смірагін, А. М. Семянтоўскі-Курыла, Д. А. Лебедзеў, А. Ф. Ключараў, І. П. Арлоў, М. І. Пранікаў;
* У 1880—1886 гады — кн. Н. Н. Мяшчэрскі;
* З 1887 года — В. С. Сафонаў.
* У 1905—1912 гады — М. В. Анцаў

## Аўтары і супрацоўнікі 
* Ксенафонт Гаворскі
* Аляксандр Пшчолка
* Іван Гарбачэўскі

## Літаратура 
* 
* Статья «Витебские губернские ведомости», Витебская энциклопедия.

Катэгорыя:Газеты Расійскай імперыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1838 годзе
Катэгорыя:1838 год у Віцебску
Катэгорыя:Зніклі ў 1917 годзе
Катэгорыя:Рэгіянальныя ведамасці Расійскай імперыі
Катэгорыя:Віцебская губерня
Рымар

Рымар — у беларускім фальклоры чараўнік, ад якога мясціна Рымаўшчына атрымала сваю назву. 

## Змест легенды 
Раней на Рымаўшчыне было возера, ля якога жыў чарадзей Рымар. Ён валодаў кузняй і млынам, мог чалавека ператварыць у ваўка ці ў камень. Калі яго дзеці — хлопчык і дзяўчынка — утапіліся ў возеры, Рымар вырашыў знішчыць гэтае возера і крыніцу, ад якой яно поўнілася. Найперш ён накрыў крыніцу зачараванай патэльняй, а потым сам ператварыўся ў валун, якім гэтую патэльню прыдавіў. Возера хутка перасохла. 

Праз шмат гадоў у тыя мясціны прыйшоў іншы чараўнік і параіў людзям выцягнуць той валун, каб аднавіць крыніцу і возера. Але людзі адмовіліся, пашкадаваўшы свае хаты, якія былі б тады затопленыя. Кажуць, калі крыніца існавала, яна была як бы бяздоннай («крыніцай-акном»). Пад ёю былі глыбокія лёхі, якія вялі да віроў буйных рэк, да дзікіх азёр і гэтакіх жа бяздонных крыніц-акон. Калі казяно падыходзіла да крыніцы, адтуль высоўвалася лапа невядомай пачвары і хапала небараку. 

## Інтэрпрэтацыя 
У мінулым рамеснікі (кавалі, млынары) наогул лічыліся людзьмі блізкімі да магіі і нячыстай сілы, бо само валоданне нейкім мастацтвам часткова прыроўнівалася да чарадзейства. Рамеснікаў паважалі, але асцерагаліся іх. Чарадзей Менеск, ад якога атрымаў сваю назву горад Мінск, таксама валодаў млынам. Валоданне кузняй і жалезнымі рэчамі (патэльня) набліжае Рымара да вобраза бога Пяруна. Верагодна, у гэтым паданні захаваліся рэшткі старажытнага міфа аб ворагаванні Пяруна з іншым бостам, якое ўвасабляла ніжэйшы сусвет, водную стыхію. Гл. Вялес. 

## Літаратура 
* Свяці, свяці, сонейка: Творы беларускага фальклору/ Укладальнік І. К. Цішчанка; Уступны артыкул А. Грачанікава; Рэд. – Мн.: Юнацтва, 1997.  

Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Багі
Катэгорыя:Славянскія багі
Катэгорыя:Беларускі фальклор
Рыдан

**Рыдан** — у беларускім фальклоры князь, які ператварыўся ў раку Дзвіну. 

## Змест легенды 
Князь Рыдан славіўся сваім незлічоным багаццем, вянцом якога была залатая карона, схаваная за дванаццаццю дзвярыма, дванаццаццю замкамі. Калі карону выносілі на свет, то ад яе ззяння ноч ператваралася у дзень, зіма — ў лета. Але князі-суседзі скралі цудоўную карону за дапамогай чараўнікоў і знахараў: калі тыя краналіся замкоў разрыў-травой — замкі адчыняліся, калі сеялі сон-траву — уся варта засынала.    

Рыдан паслаў наўздагон свайго сына Дняпра. Той пабег хутка, але пачаў выбівацца з сіл. Пачуў гэта Рыдан і паслаў на дапамогу другога сына — Сожа. Бацька доўга чакаў сыной, але, не дачакаўшыся, сумна прамовіў: "Бадай нам, дзеткі, слязьмі разліцца". Але як раз тады ішоў такі момант, калі ўсё, што сказана, адразу здзесніваецца. Князь-бацька і яго сыны ператварыліся ў рэкі. Дняпро пацёк садамі і лугамі, Сож — балотамі і імхамі, а былы князь Рыдан (цяпер Дзвіна) — куды вочы глядзяць.  

## Этымалогія імя 
Імя "Рыдан" паходзіць ад сярэдневечнай назвы Дзвіны — "Эрыдан".

## Спасылкі 
"Сож" на сайце "Родныя вобразы"

Катэгорыя:Беларускі фальклор
Катэгорыя:Дзвіна
Катэгорыя:Легендарныя кіраўнікі Беларусі
Катэгорыя:Эпанімы
Богуш

**Богуш** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Андрэй Аляксандравіч Богуш (1925—2009) — беларускі фізік-тэарэтык.
* Вадзім Анатольевіч Богуш (нар. 1975) — беларускі спецыяліст у галіне электронікі і мікраэлектронікі. Доктар фізіка-матэматычных навук (2007), кандыдат тэхнічных навук (2000).
* Лявон Богуш (1909—1957) — заходнебеларускі грамадска-культурны дзеяч.
* Павел Сяргеевіч Богуш (нар. 1996) — беларускі футбаліст.
* Піліп Піліпавіч Богуш (нар. 1952) — беларускі палітык.
* Рыхард Пятровіч Богуш (нар. 1974) — беларускі спецыяліст у галіне сістэмнага аналізу, кіравання і апрацоўкі інфармацыі. Доктар тэхнічных навук.
* Святлана Яўгенаўна Богуш (нар. 1987) — беларуская мовазнаўца, паэтка, перакладчыца.
Вужаў камень

**Вужаў камень** — у беларускім фальклоры валун, у які ператварыўся цмок. 

## Змест легенды 
Вуж (цмок) ляцеў з поўначы на поўдзень, агнём шыбаючы, і нёс золата і срэбра грэшніку, які прадаў яму сваю душу. Але раптам неба адчынілася, на зямлю палілося святло. Людзі, якія ўбачылі гэта, сталі на калені і пачалі маліцца. А цмок, забіты нябеснымі косамі, упаў на ўзгорак і ператварыўся ў камень. Яго скарб патануў ў зямлі і з таго часу з'яўляўся ў розным мясцінах узгорка ў выглядзе жывых істот (гл. Скарб-пярэварацень): жанчыны-плакальшчыцы, якая палала агнём; чорнымі казламі; карлікам і г.д.

## Літаратура 
* Свяці, свяці, сонейка: Творы беларускага фальклору / Укладальнік І. К. Цішчанка; Уступны артыкул А. Грачанікава; Рэд. – Мн.: Юнацтва, 1997.

Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Беларускі фальклор
Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія
Брас (легенда)

**Брас** — у беларускім фальклоры, князь ад імя якога паходзіць назва горада Браслава.

## Змест падання 
Быццам, у даўнія часы, у замку на гары пасярод азёр, жыў князь Дзвін. У яго была жонка Друка і дачка Дрыва, прыгожая, наравістая і ганарлівая. Усім жаніхам яна адмаўляла, урэшце да яе пасваталіся тры княжычы, па адным з варыянтаў падання, браты — Снуд, Ноў і Брас. Дрыва паставіла ім злачынную ўмову, што выйдзе за таго, хто заб'е двух астатніх. Снуд і Ноў робяць засаду на Браса, але памыляюцца і забіваюць яго слугу. Яны прыходзяць да князёўны, памятаючы умову, б'юцца паміж сабою і абодва гінуць. Брас жа адмаўляецца жаніцца на Дрыве, ведаючы яе злачыннасць. Дрыва ў крыўдзе выбягае з замка і топіцца ў возеры. Стары князь Дзвін і яго жонка Друка неўзабаве паміраюць, а Брас займае горад, княжа доўга і справядліва, яго імя і засталося ў назве горада — Браслаў.

Ад князя Дзвіна і княгіні Друкі быццам паходзяць назвы рэк Дзвіны і Друйкі, ад імёнаў княжны Дрывы і двух астатніх жаніхоў — назвы азёраў Дрывяты, Снуда і Навяты.

## Інтэрпрэтацыя 
Паданне з'яўляецца позняй спробай тлумачэння назваў геаграфічных аб'ектаў на аснове народнай этымалогіі. На праўдзе, назва Браслава, напэўна, можа паходзіць ад імя полацкага князя Брачыслава (1003—1044), які заснаваў горад у ХІ ст.

Іншая паданне прапануе іншае паходжанне назвы для ракі Дзвіны.

## Літаратура 
* Свяці, свяці, сонейка: Творы беларускага фальклору / Укладальнік І. К. Цішчанка; Уступны артыкул А. Грачанікава; Рэд. — Мн.: Юнацтва, 1997.

Катэгорыя:Беларускі фальклор
Катэгорыя:Браслаў
Катэгорыя:Легендарныя кіраўнікі Беларусі
Катэгорыя:Эпанімы
Зайчанка

**Зайчанка** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Мікалай Пятровіч Зайчанка, беларускі дзяржаўны дзеяч, міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь
* Пётр Пятровіч Зайчанка

## Гл. таксама 
* Мікалай Васілевіч Крапцоў-Зайчанка (1914—1944) — Герой Савецкага Саюза
Жан-Андрэ Дэлюк

**Жан-Андрэ Дэлюк** (; , Жэнева — , Віндзар) — швейцарскі геолаг і метэаролаг.

Вывучаў прыродазнаўства, праводзіў даследаванні змен ў атмасферы Зямлі. У 1798 годзе ганаровы прафесар філасофіі і геалогіі ў Гётынгене. У гонар Дэлюка названы кратар на Месяцы.

## Навуковыя працы 
* *Recherches sur les modifications de l’atmosphère ou théorie des baromètres et des thermomètres* (Genf 1772, 2 Bde.; 1784, 4 Bde.; deutsch von Gehler, Leipz. 1776)
* *Lettres physiques et morales sur les montagnes, et sur l’histoire de la terre et de l’homme* (Haag 1778—1780, 6 Bde.)
* *Nouvelles idées sur la météorologie* (Par. 1787, 2 Bde.; deutsch von Wittekopp, Berl. 1788)
* *Lettres à Blumenbach sur l’histoire physique de la terre* (Par. 1798)
* *Introduction à la physique terrestre par les fluides expansibles* (das. 1803, 2 Bde.)
* *Voyage géologique dans le Nord de l’Europe* (Lond. 1810, 3 Bde.)
* *Voyage géologique en Angleterre* (das. 1811, 2 Bde.)
* *Voyages géologiques en France, en Suisse et en Allemagne* (das. 1813, 2 Bde.)
Святы Ілля (фальклор)

**Святы Ілля** (**Ілля**, **Ілля-прарок**) — персанаж беларускага фальклору і Народнай Бібліі. Сфарміраваўся ў выніку спалучэння вобразаў біблейскага прарока Іллі і — у першую чаргу — язычніцкага богя Пяруна. Ад апошняга пераняў гаспадарства над громам, маланкамі і навальніцамі.

## Апісанне 
». 1668]]
Ілля грукаціць па небе на калясніцы і кідае стрэлы-маланкі ў нячыстых. Тыя могуць ператварацца ў розных звяроў, хавацца ў людскіх хатах. Ілля таксама выклікае дажджы і град (прыказка: «Прыйшоў Ілля — укінуў у воду кусок льда»).

## Свята Іллі-прарока 
Свята Іллі (2 жніўня) успрымалася як канец лета і пачатак восені (прыказкі: «Ілля жніво пачынае, а лета канчае», «На Іллю да абеда лета, а пасля абеда восень», «Ілля нарабіў гнілля», «Прыйшоў Пятрок — сарваў лісток, прыйшоў Ілля — сарваў два»). Жнівеньскія дажджы і бясконцыя маланкі ў народзе называліся «Арабінавымі» («рабінавымі») начамі і пачыналіся часцей за ўсё са свята Іллі. Пра скарачэнне дня познім летам казалі: «Ілля-прарок дзве гадзіны звылок», «З Іллі працаўніку дзве ўгоды: ноч доўгая ды вада халодная». Маланкі на свята Іллі лічыліся лекавымі, а дажджавую воду ў гэты дзень сяляне збіралі, каб мыцца ёю.

## Ілля і Пятро 
У фальклоры часта спаборнічаў са святым Пятром, які ўвасабляў сабою добрае ціхае надвор'е і цёплае лета. Гэтую варожасць можна тлумачыць як памяць аб супрацьборстве язычніцкага Перуна з нейкім іншым богам. Першае жоўтае лісце і жнівеньскіе дажджы тлумачыліся ў народзе як перамога Іллі над Пятром. У легендзе "Ілля і Пятро", запісанай А. Сержпутоўскім у Мазырскім павеце Ілля паказаны помстлівым і несправядлівым. Ілля накіроўвае гром і маланкі супраць чарцей, а Пятро ілліны хмары, але тым самым перашкаджае сялянам збіраць ураджай, таму Пятро разганяе грымотныя хмары. З-за гэтага абодва спрачаюцца. Калі селянін кажа, што больш любіць свята Пятра і Паўла, Ілля пагражае спаліць яго ніву.

## Гл. таксама 
* Пярун

## Спасылкі 
«Міфалогія» на сайце «Мая радзіма — Беларусь»
 

Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Народная Біблія
Grupo Santander

**Grupo Santander** — буйнейшая фінансава-крэдытная група ў Іспаніі і Еўразоне з рыначнай капіталізацыяй каля 80 мільярдаў еўра і актывамі звыш 1 трыльёна еўра. Фінансавыя інстытуты кампаніі ёсць практычна ва ўсіх краінах Цэнтральнай Еўропы і ў Лацінскай Амерыцы. Ключавой структурай групы з’яўляецца Banco Santander — буйнейшы банк Іспаніі і, станам на верасень 2010 года, буйнейшы паводле капіталізацыі банк еўразоны.
Штаб-кватэра — у горадзе Сантандэры (Кантабрыя).

## Гісторыя 
Сучасная банкаўская група з’яўляецца вынікам шматлікіх зліццяў і паглынанняў. Сваю гісторыю Grupo Santander вядзе з 1857 года, калі быў заснаваны Banco Santander.

У верасні 2007 года група абвясціла аб сваім тытульным спонсарстве галоўнага футбольнага турніру ў Паўднёвай Амерыцы — Кубка Лібертадорэс, пачынаючы з 2008 года. Раней турнір спансіравала японская Toyota.

## Зліцці і паглынанні 
Толькі на працягу 1985—2010 гадоў група выдаткавала на паглынанні 70 мільярдаў долараў
У 2004 годзе Santander набыла буйнейшы брытанскі банк Abbey і стала дзясятым па вялічыні банкам у свеце.

У ліпені 2010 года банк набыў у шведскага банка SEB за 555 мільёнаў еўра 173 аддзяленні ў Германіі, а ў жніўні таго ж года набыў у Вялікабрытаніі 318 аддзяленняў у Royal Bank of Scotland і выкупіў аўтакрэдыты на суму 4,3 мільярда долараў ў HSBC.

У верасні 2010 года Santander абвясціў аб пакупцы ў Allied Irish Banks (AIB) 70 % долі ў капітале польскага Bank Zachodni WBK (пятага па памеру актываў у краіне) за 4,2 мільярда еўра.

## Уласнікі і кіраўніцтва 
Старшыня савета дырэктароў — Эміліо Бацін (*Emilio Botin*), галоўны ўпраўляючы — Альфрэда Саэнц Абад (*Alfredo Sáenz Abad*).

## Спонсарства 
Santander выступае ў якасці тытульнага спонсара Гран-пры Кітая, Гран-пры Іспаніі, Гран-пры Германіі, Гран-пры Вялікабрытаніі, а таксама з’яўляецца партнёрам такіх каманд, як McLaren і Scuderia Ferrari у Формуле-1.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт групы

Катэгорыя:Банкі Іспаніі
Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта