open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Газіянтэп

**Газіянтэп** () — горад у Турцыі, у рэгіёне Паўднёва-Усходняя Анатолія, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Газіянтэп. 1,3 млн жыхароў (2007), шосты на колькасці насельніцтва горад краіны і найбуйнейшы горад рэгіёна.

## Насельніцтва 
## Спорт 
* Футбольны клуб «Газіянтэпспор»

## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Турцыі
Адана

**Адана** () — горад у Турцыі, у Чарнаморскім рэгіёне, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Адана. Буйны сельскагаспадарчы і гандлёвы цэнтр краіны. 1,5 млн жыхароў (5-ы па колькасці насельніцтва горад Турцыі).

## Гісторыя 
Назва горада мае, верагодна, хецкае паходжанне. Паселішчы на гэтым месцы існавалі яшчэ ў перыяд палеаліту. Падчас неаліту на месцы Аданы існаваў горад з каменнымі ўмацаваннямі, найстарэйшы горад Кілікіі. Месца пад іменем *Адана* ўзгадваецца ў шумерскім эпасе аб Гільгамешы (але дакладна невядома, ці гэта тое самае месца, што і сучасная Адана).

Залатым часам горада сталі XV—XVI стагоддзі, калі дынастыя Рамазанаглу выбрала яго сваёй сталіцай. Мноства архітэктурных помнікаў з’явіліся ў горадзе ў гэты перыяд і захаваліся да нашага часу.

thumb|center|380px|Рымскі каменны мост праз раку Сейхан у Адане

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гарады Турцыі
Усходазнаўства

**Усходазнаўства** (**арыенталістыка**) — сукупнасць навуковых дысцыплін, якія вывучаюць гісторыю, этнаграфію, літаратуру, мастацтва, рэлігію, філасофію, эканоміку, мовы, помнікі матэрыяльнай і духоўнай культуры краін і народаў Усходу, пераважна Азіі (у апошні час у заходняй навуцы ўсё больш замяняецца адпаведным тэрмінам «азіязнаўства» (*Asian studies*)). Часам аб’ядноўваецца ў адзіны комплекс з афрыканістыкай.

## Асноўныя галіны усходазнаўства 
* арабістыка
* асірыялогія
* в'етнамазнаўства
* егіпталогія
* індалогія
* іраністыка
* манголазнаўства
* семіталогія
* сіналогія
* тыбеталогія
* цюркалогія
* чжуанлогія
* японазнаўства
Афрыканістыка

**Афрыканістыка**, комплекс навуковых дысцыплін, якія вывучаюць геаграфію, гісторыю, этнаграфію, мовы, літаратуру і мастацтва народаў Афрыкі, эканамічныя, сацыяльныя і палітычныя праблемы афрыканскіх краін. У айчыннай традыцыі афрыканістыка займаецца вывучэннем Афрыкі на поўдзень ад Сахары. Афрыканістыка часам разглядаецца як частка ўсходазнаўства.


Катэгорыя:Афрыка
Конья

**Ко́нья** () — горад у Турцыі, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Конья ў Цэнтральнай Анатоліі. Каля 1 млн жыхароў (2008). Горад славуты сваёй старажытнай гісторыяй і мае вялікае культурнае значэнне.

## Гісторыя 
Археалагічныя раскопкі паказалі, што рэгіён заселены, пачынаючы з позняга Меднага веку, каля 3 тысячагоддзя да н.э. Горад патрапіў пад уплыў хетаў каля 1,5 тысячагоддзя да н.э., якіх перамаглі народы мора каля 1,2 тысячагоддзя да н.э. Пазней горад адышоў да фрігійцаў, якія заснавалі сваё царства ў цэнтральнай Анатоліі ў 8 ст. да н.э. Каля 690 да н.э. рэгіён папаў пад уладу кімерыйцаў, а затым персаў, якіх у 333 да н.э. разбіў Аляксандр Вялікі. Неўзабаве, пасля распаду яго імперыі, горад пераходзіць пад уладу цароў Пергама. Апошні пергамскі цар Атал III перадаў свае ўладанні Рыму. Да 11 ст. горад знаходзіўся ў складзе Візантыйскай імперыі.

Конья заваёўваецца туркамі-сельджукамі пасля бітвы пад Манцыкертам і на два стагоддзі становіцца сталіцай сельджукскага султаната. На кароткі час горад захоплівалі крыжакі Готфрыда Бульёнскага і Фрыдрыха Барбаросы. У пачатку 13 ст. горад прымае бежанцаў з дзяржавы Харэзмшахаў, якая падверглася нападзенню манголаў. Сельчжукі абачліва ўмацоўваюць горад, але ў 1243 манголы бяруць яго штурмам. У пачатку 14 ст. Конью адваёўваюць цюркі (туркмены) караманіды, а ў 1420 іх уладанні разам з Коньяй адыходзяць да асманаў.

Сучасная Конья мае рэпутацыю аднаго з найбольш рэлігійна кансерватыўных мегаполісаў краіны («цытадэлі ісламу»). Конья была апошнім домам Джалаладзіна Румі, чые паслядоўнікі ў 1273 заснавалі суфійскі (дэрвішскі) ордэн Меўлеві. У горадзе размяшчаецца самы вялікі публічны ўніверсітэт Турцыі — Сельджукскі ўніверсітэт (засн. 1975), у якім навучаецца звыш 75 тыс. студэнтаў.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Турцыі
Цахіягійн Элбэгдорж

**Цахіягійн Элбэгдорж** (30 сакавіка 1963), мангольскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт Манголіі (з 18 чэрвеня 2009 па 10 ліпеня 2017), адзін з лідараў мірнай рэвалюцыі 1990. Двойчы займаў пасаду прэм'ер-міністра Манголіі, адзін раз — віцэ-спікера Вялікага дзяржаўнага хурала.

## Біяграфія 
Па нацыянальнасці захчын, малодшы з 8-мі сыноў пастуха. Падчас тэрміновай службы ў арміі пісаў вершы ў армейскую газету, быў заўважаны Галоўным палітычным упраўленнем Мангольскай народнай арміі, быў накіраваны на вучобу ў Львоўскае ваенна-палітычнае вучылішча (скончыў у 1988). Падчас вучобы ў СССР пранікся ідэямі перабудовы і галоснасці. Пасля вяртанння на радзіму ўвайшоў у лік кіраўнікоў створанага апазіцыйнага МНРП Мангольскага дэмакратычнага саюзу.

Жанаты, мае чацвёра сыноў.

## Спасылкі 
* *Mongolia names new prime minister* *BBC News*, August 20, 2004
(About Democratic Coalition won 36 out of 76 seats in parliament and the power sharing agreement, Elbegdorj becomes Prime Minister)

Катэгорыя:Прэзідэнты Манголіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Манголіі
Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Журналісты Манголіі
Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда
Катэгорыя:Праваабаронцы Манголіі
Катэгорыя:Кіраўнікі Дэмакратычнай партыі Манголіі
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага вышэйшага ваенна-палітычнага вучылішча
Пауль Маер

**Пауль Аўгусцін МАЕР O.S.B.** ( — ) — нямецкі кардынал, першы прэзідэнт пантыфікальнай камісіі Ecclesia Dei (1988—1991). У канцы свайго жыцця быў найстарэйшым па ўзросце з кардыналаў.

Святар з 1935, біскуп з 1972, кардынал з 1985.

Катэгорыя:Пантыфікальная камісія Ecclesia Dei
Чарвякі

**Чарвякі** () — група жывёл, у якую ўваходзяць бесхрыбтовыя арганізмы з тонкім падоўжаным целам і мяккімі пакровамі. Па такой класіфікацыі сюды адносяць некалькі тыпаў чарвякоў, а таксама лічынак шматлікіх насякомых.

Форма цела чарвякоў аказалася вельмі паспяховай, гэтаму сведчыць той факт, што чарвякі насяляюць амаль любы куток свету: ад прэснай і марской вады да сушы. Жыццёвая дзейнасць іх таксама разнастайная. Напрыклад земляныя чарвякі спрыяюць кругазвароту рэчываў у экасістэме, а некаторыя паразітычныя чарвякі, якія жывуць у арганізмах іншых істот, наносяць вялікую шкоду пераносчыку. Таксама асобныя віды чарвякоў выкарыстоўваюцца ў медыцыне.

## Класіфікацыя 
* Круглыя чэрві
* Плоскія чэрві
* Кольчатыя чэрві

## Гл. таксама 
* Гельмінталогія

Катэгорыя:Класіфікацыя жывёл
Пантыфікальная камісія Ecclesia Dei

**Пантыфікальная камісія** **Ecclesia Dei** — камісія Каталіцкага Касцёлу, створаная аднайменным *motu proprio* Яна Паўла II 2 ліпеня 1988.

Камісія апякуецца прыхільнікамі традыцыйнай лацінскай імшы ў Каталіцкім Касцёле, а таксама займаецца дыялогам з тымі традыцыяналістамі, якія не маюць поўнай камуніі з Рымам.

## Прэзідэнты 
* Пауль Маер (1988—1991)
* Антонія Іначэнці (1991—1995)
* Анджэла Фелічы (1995—2000)
* Дарыя Кастрыльён Ояс (2000—2009)
* Вільям Левада (з 2009)

## Спасылкі 
* Папская камісія Ecclesia Dei на gcatholic.com.
Athenaeum (Вільня)

**«Athenaeum. Pismo Poświęcone Historii, Literaturze, Sztukom, Krytyce itd.»** (1841—1851) — расійскі неперыядычны часопіс, выдаваўся ў Вільні Крысціянам Тэафілам Глюксбергам па ініцыятыве пісьменніка Ю. І. Крашэўскага і пад ягонай рэдакцыяй. Дэвіз часопіса «Павольна, але трывала».

Дазвол на выданне часопіса быў атрыманы летам 1840 г., уступны праспект да часопіса Ю. І. Крашэўскі падпісаў 17 ліпеня 1840 ў Гродку пад Луцкам. Запрасіўшы да супрацоўніцтва ўсіх айчынных літаратараў і гісторыкаў, Ю. І. Крашэўскі зрабіў «Athenaeum» цэнтрам літаратурнага жыцця Беларусі, Літвы і Украіны. Пункты падпіскі, апроч галоўнага ў Вільні, былі ў Кіеве, Львове, Кракаве, Познані, Варшаве, Вроцлаве і інш. Часопіс быў па-за канкурэнцыяй, сярод тагачасных выданняў, колькасцю і якасцю матэрыялаў. Праект выдання часопіса рэалізоўваўся ва ўмовах жорсткай цэнзуры пасля падаўлення паўстання 1830—1831 г. З пачаткам ажыўленых дыскусій на тэму прыгону, «Athenaeum» быў шырока вядомы сваёй ліберальнай пазіцыяй. Нягледзячы на наступную забарону, «Athenaeum» выходзіў перыядычна: штогод 6 дзесяціаркушавых тамоў.

Ю. І. Крашэўскі, не выязджаючы са свайго маёнтка Гродак на Валыні, з дапамогай некалькіх літаратараў рэдагаваў часопіс і дасылаў яго выдаўцу Т. Глюксбергу ў Вільню. Да Т. Глюксберга, ці радзей у Гродак, шматлікія карэспандэнты адпраўлялі свае творы, спадзяючыся ўбачыць іх апублікаванымі.

Заўсёды цікавым у «Athenaeum» быў першы раздзел — «Гісторыя». Гэта шматлікія дакументы з 13-18 ст., навуковыя працы на гістарычную тэму, рэцэнзіі. Сярод аўтараў у гэты раздзел Ю. Ярашэвіч і інш. Значную частку займаў літаратурны раздзел. Творы Ю. І. Крашэўскага, Г. Жавускага, М. Грабоўскага, А. Грозы, К. Буйніцкага, Л. Штырмера, У. Сыракомлі, А. Плуга, Я. Баршчэўскага, П. Янкоўскага, М. Асорыя, І. Ходзькі, Т. Лады-Заблоцкага ды інш. малявалі айчынныя краявіды і айчынных герояў. У трэцім раздзеле — «Мастацтва» — змяшчаліся артыкулы пра кампазітараў і мастакоў, нататкі з выстаў, а ў раздзеле «Крытыка» рэцэнзаваліся новавыдадзеныя кнігі, зборнікі, альманахі, перадрукоўваліся з замежных часопісаў агляды еўрапейскіх літаратураў. Часам з’яўляўся аддзел «Філасофія», дзе эклектычна аб’ядноўваліся тлумачэнні Гегеля і кансерватыўна-пракаталіцкія працы Элеаноры Зяменцкай. Таксама быў раздзел «Рознае».

Беларускай тэматыцы ў «Athenaeum» месца адводзілася толькі зрэдку — апроч дакументаў на старабеларускай мове, беларуская мова толькі аднойчы — у артыкуле Р. Зянкевіча «Песні пінскага люду» — прагучала са старонак часопіса. Апроч гістарычнай Літвы і літвінскай ідэалогіі, шырока адлюстроўвалася ў часопісе хіба што Украіна: шматлікія карэспандэнты, як і сам Ю. І. Крашэўскі, жылі там. З геаграфічнай Беларусі карэспандэнтаў было вельмі мала.

## Гл. таксама 
* Athenaeum (1998)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Ateneum Wileńskie Czasopismo naukowe, poświecone badaniom przeszlości ziemz W. X. Łitewskiego. Wilno, 1923. Rok 1, t. 1, S. 1.
* Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.

Катэгорыя:Часопісы на польскай мове
Катэгорыя:Часопісы Расійскай імперыі
Катэгорыя:1841 год у Вільні
ХК Дынама Мінск

**«Дынама»** — беларуская каманда па хакеі з шайбай з Мінска. З 2008 года ўдзельнік міжнароднай хакейнай лігі — КХЛ, прадстаўнік Дывізіёна Баброва. Хатнія матчы праводзіць на Мінск-Арэне.

## Гісторыя 
### Мінскія каманды ў чэмпіянаітах СССР (1947—1976 гады) 
Мінская хакейная каманда «Дынама» была сфарміравана ў 1966. Выступала ў чэмпіянатах БССР. У сезонах 1967/68 і 1969/70 станавілася чемпіёнам рэспублікі, у сезоне 1968/69 — срэбраным прызёрам. Затым каманда спыніла існаванне.

### «Дынама» Мінск у чэмпіянаце СССР (1976—1992 гады) 
З 1976 па 1992 мінскае «Дынама» выступала ў чэмпіянаце СССР. У сезоне 1989/90 ўвайшло ў дзесятку мацнейшых каманд СССР.

### «Цівалі» Мінск (1992—2000 гады) 
### Адраджэнне каманды (2003—2007 гады) 
Каманда адроджана ў 2003 годзе. Чэмпіён Беларусі ў сезоне 2006/07, срэбраны прызёр у сезоне 2005/06.

### «Дынама» Мінск у КХЛ (з 2008 года) 
## Дасягненні 
### КХЛ 
* **Кубак Надзеі**:
** Фіналіст (1): 2014.

### Беларусь 
* **Беларуская Экстраліга**

**  **Чэмпіён (1)**: 2006/07.
**  **2-е месца (1)**: 2005/06.
**  **3-е месца (1)**: 2007/08.

* **Кубак Беларусі**
**  **Уладальнік (2)**: 2005, 2006.

### БССР 
**Чэмпіянат БССР**
*  **Чэмпіён (2)**: 1967/68, 1969/70.
*  **Віцэ-чэмпіён (1)**: 1968/69.
*  **Бронзавы прызёр (1)**: 1950/51.

### Міжнародныя 
* **Кубак Шпэнглера**
**  **Уладальнік** (1): 2009.

## Эмблемы 

Файл:ХК Дынама 2003-2009.png|2003 — 2009

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт  

Дынама Мінск
Дынама Мінск
Катэгорыя:З’явіліся ў 1966 годзе
Катэгорыя:1966 год у Мінску
Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі

**Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі** — адна з першых легальных палітычных партый Беларусі ў пачатку ХХ ст. Створана ў канцы 1905 — пачатку 1906 г. віленскім каталіцкім епіскапам Э. Ропам. 
## Гісторыя 
На арганізацыйным з'ездзе, які адбыўся ў лютым 1906 г. у Вільні, прысутнічала каля 1000 яе прыхільнікаў, прадстаўнікоў каталіцкага духавенства, землеўладальнікаў, інтэлігенцыі, рабочых і сялян. Спалучала лібералізм кадэцкага кірунку ў адносінах да палітычнага жыцця, кансерватызм у падыходах да сацыяльна-эканамічных праблем Беларусі і Літвы і ідэалы хрысціянскай дэмакратыі. 

Супрацоўнічала з польскай нацыянальна-дэмакратычнай партыяй. Мела курсы навучання ксяндзоў, выдавала газету «Nowiny Wileńskie» («Віленскія навіны», студзень-люты 1906), «Towarzysz pracy» («Сябра працы», люты-сакавік 1906), «Przyjaciel ludu» («Сябра народу», са студзеня 1906). Патрабавала абласнога самакіравання для Беларусі і Літвы, аўтаноміі з заканадаўчым сеймам для Польшчы. Вырашэнне аграрнага і іншых пытанняў звязвала з устанаўленнем мясцовага самакіравання. Адстойвала памешчыцкае землеўладанне, выказвалася за садзеянне сялянам у набыцці зямлі. 

Дзейнічала пераважна ў Віленскай і некаторых паветах Гродзенскай губерні, дзе большасць насельніцтва складалі католікі. 

На выбарах у І Дзяржаўную думу блакіравалася з Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыяй («кадэтамі») і дамаглася значнага поспеху: з 7 дэпутатаў ад Віленскай губерні 6 — прыхільнікі партыі, з іншых заходніх губерняў яе падтрымлівалі 11 дэпутатаў (т.зв. аўтанамісты). У ІІ Дзяржаўнай Думе Расійскай імперыі ідэі партыі падтрымлівалі 11 аўтанамістаў. 

Партыя распалася ўвосень 1907 г.

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Біч, М.* Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі // ЭГБ, т. 4. - Мн., 1997.
* *Смалянчук, А.Ф.* Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с.
* *Смалянчук, А.* Канстыгуцыйна-каталіцкая партыя Беларусі і Літвы // Голас Радзімы. 1993. 11 сак.
* Максім Гацак. Не Марксом единым... - Крыніца.INFO

## Спасылкі 
* Праграма Канстытуцыйна-каталіцкай партыі Літвы і Беларусі

Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі беларускай гісторыі
Катэгорыя:Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі
Катэгорыя:Палітычныя партыі Беларусі
Катэгорыя:Палітычныя партыі Літвы
Катэгорыя:Арганізацыі краёўцаў
Сацыяльны інстытут

**Сацыяльны інстытут** ці **грамадскі інстытут** (ад  — устанаўленне, установа) — устойлівая форма арганізацыі сумеснай дзейнасці людзей, якія рэалізуюць пэўныя функцыі ў грамадстве, галоўная з якіх — задавальненне сацыяльных патрэбнасцей. У сацыяльных навуках паняцце «інстытут» трактуецца шырэй за тэрмін «арганізацыя», таму што яно не заўсёды прадугледжвае наяўнасць дакладна вызначанай структуры і уніфікаваных правіл паводзін членаў інстытута.

Тэрмін «сацыяльны інстытут» ужываецца ў розных значэннях, напрыклад: інстытут сям’і, інстытут аховы здароўя, прававы (палітычны, эканамічны) інстытут, інстытут рэлігіі і г.д.

## Гл. таксама 
* Нацыянальная інавацыйная сістэма
* Інстытуцыяналізацыя

Катэгорыя:Сацыялогія
Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны
Катэгорыя:Інстытуцыяналізм
Адамашненне

**Адамашненне** ці інакш **даместыкацыя** ( — жылы дом) — гэта працэс змянення дзікіх жывёл ці раслін, пры якім на працягу шматлікіх пакаленняў яны ўтрымоўваюцца чалавекам генетычна ізаляванымі ад іх дзікай формы і падвяргаюцца штучнаму адбору.

Адамашненне, прыручэнне жывёл — гэта цэласнасць працэсаў трансфармацыі уласцівасцяў і характарыстык марфалагічнага, фізіялагічнага і псіхічнага развіцця ў дзікіх жывёл у выніку доўгатэрміновага ўздзеяння на іх чалавека, у прыватнасці шляхам умяшання чалавека з генетычнымі і экалагічнымі фактарамі.
thumb|250px|Авечкі былі аднымі з першых жывёл, якіх прыручылі
Першым крокам да адамашнення стала ўтаймаванне і выкарыстанне дзікіх відаў жывёл да чалавечых патрэбаў і забеспячэнне больш схільнага ўплыву знешніх фактараў на іх. Адамашненныя жывёлы служылі крыніцай харчавання (мяса, малако, тлушч, яйкі, мёд і г.д.), сыравіны для адзення і іншых прадметаў — ўпрыгажэнняў, інструментаў, зброі і г.д. (шэрсць, скура, мех, пер’е, косткі, рогі), а таксама крыніцай угнаенняў, якія выкарыстоўваюцца для ўгнаення глебы і месцамі ў выглядзе паліва (каровіны гной, памёт вікунні).

Таксама пэўныя віды жывёл выкарыстоўваліся для працы ў якасці крыніцы таннай працоўнай сілы, механічнага прывада, а таксама дапамагалі чалавеку з іншымі відамі дзейнасці, такімі, як ахова жылля, абарона, паляванне або дапамога з развядзеннем іншых жывёл (сабакі).

Адамашненне першага віду адбылося яшчэ ў эпоху неаліту, працэс далейшага адамашнення відаў праходзіў у бліжэйшыя некалькі тысяч гадоў.

Прыручэнне жывёл, якія жывуць у статку, прасцей і хутчэй, чым жывёл, якія жывуць ў адзіночку, якія нават пасля прыручэння захоўваюць пэўную ступень аўтаноміі, напрыклад, свойскі кот.

## Гл. таксама 
* Хатнія жывёлы
* Здзічэнне
* Жывёлагадоўля
* Прыручэнне каня
* Прынцып Ганны Карэнінай

Катэгорыя:Дагістарычны перыяд
Катэгорыя:Хатнія жывёлы
Катэгорыя:Жывёлагадоўля
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Метабалізм

**Метабалізм** (ад , «ператварэнне, змена»), **абмен рэчываў** — поўны працэс ператварэння хімічных рэчываў у арганізме, якія забяспечваюць яго рост, развіццё, дзейнасць і жыццё агулам.

У жывым арганізме ўвесь час расходуецца энергія, прычым не толькі падчас фізічнай і разумовай працы, але і пры поўным спакоі (сне).

Абмен рэчываў уяўляе сабою комплекс біяхімічных і энергетычных працэсаў, якія забяспечваюць выкарыстанне харчовых рэчываў для патрэб арганізма і задавальненне яго запатрабаванняў у пластычных і энергетычных рэчывах.

Катэгорыя:Фізіялогія
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Біялагічная сістэматыка

thumb|140px|Узроўні класіфікацыі
**Біялагічная сістэматыка** — навуковая дысцыпліна, у задачы якой уваходзіць распрацоўка прынцыпаў класіфікацыі жывых арганізмаў і практычнае прыкладанне гэтых прынцыпаў да пабудовы сістэмы. Пад класіфікацыяй тут разумеецца апісанне і размяшчэнне ў сістэме ўсіх існых і вымерлых арганізмаў.

Асноўныя мэты сістэматыкі:
* найменне (у тым ліку і апісанне) таксонаў,
* дыягностыка (вызначэнне, знаходжанне месца ў сістэме),
* экстрапаляцыя, гэта значыць прадказанне прыкмет аб'екта, якое засноўваецца на тым, што ён адносіцца да таго ці іншага таксона.

Сучасныя класіфікацыі жывых арганізмаў пабудаваны па іерархічным прынцыпе. Розныя ўзроўні іерархіі (рангі) маюць уласныя назвы (ад вышэйшых да ніжэйшых): царства, тып, клас, атрад, сямейства, род і, уласна, від.

Прынята, што любы пэўны арганізм павінен паслядоўна належаць да ўсіх сямі катэгорый. У складаных сістэмах часта вылучаюць дадатковыя катэгорыі, напрыклад, выкарыстоўваючы для гэтага прыстаўкі над- і пад- (надклас, падтып і інш.). Кожны таксон павінен мець вызначаны ранг, гэта значыць адносіцца да якой-небудзь таксанамічнай катэгорыі.

Такі прынцып пабудовы сістэмы атрымаў назву Лінееўскай іерархіі, у гонар шведскага натураліста Карла Лінея, працы якога былі пакладзены ў аснову традыцыі сучаснай навуковай сістэматыкі.

## Літаратура 
* 
* Сістэматыка // Экалагічны слоўнік — Экологический словарь: Кніга для вучняў. Менск: Народная асвета, 1993.
* 
* Класіфікацыя // Экалагічны слоўнік — Экологический словарь: Кніга для вучняў. Менск: Народная асвета, 1993.

## Спасылкі
Фабіян Гіляравіч Шантыр

**Фабіян Гіляравіч Шантыр** (,  — , ) — беларускі публіцыст, празаік, паэт, перакладчык, грамадскі і дзяржаўны дзеяч. Меў адносіны з Зоськай Верас і з ёю агульнага сына Антона.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і муляра ў Слуцк, паводле іншых даных, у Капылі. У снежні 1905 года ён быў арыштаваны за ўдзел у рэвалюцыйных падзеях у горадзе Старобін і зняволены ў Слуцкай турме (1905—1907).

З 1918 года ў Чырвонай Арміі.

У пачатку 1919 камісар па нацыянальных справах Часовага ўрада БССР. Пасля — супрацоўнік Мінскага губернскага ваеннага камісарыята і Асобай харчовай камісіі Заходняга фронту. Удзельнічаў у выданні газеты «Савецкая Беларусь». У 1920 годзе пайшоў у адстаўку ў знак пратэсту супраць тэрытарыяльнага падзелу БССР.

У лютым 1920 мабілізаваны ў Чырвоную Армію. Неўзабаве арыштаваны і 29 мая 1920 года расстраляны

## Творчасць 
Друкавацца пачаў у газеце «Наша ніва», дзе ў 1909—1912 змяшчаў празаічныя абразкі-імпрэсіі
* У час барацьбы: [Верш у прозе] // Крыніца. 1988, № 11.
* Зажынкі. М., 1918

## У культуры 
Людміла Рублеўская сумесна з гісторыкам Віталём Скалабанам напісала паэму «Людвіка і Фабіян», прысвечаную каханню Людвікі Сівіцкай (Зоські Верас) і Фабіяна Шантыра.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Казбярук У. Рамантычны пошук. Мн., 1983;
* Гарэцкі М. Шантыр Фабіян // Гарэцкі М. Гісторыя беларускай літаратуры. Мн., 1992;
* Мяснікоў А. Нацдэмы: Лёс і трагедыя Фабіяна Шантыра, Усевалада Ігнатоўскага і Язэпа Лёсіка. Мн., 1993;
* Черепко С. Капкан. Загадка смерти наркома Фабияна Шантыра // Советская Белоруссия. 2000. 26 августа;
* 

## Спасылкі 
* ШАНТЫР Фабіян Гіляравіч
* Шантыр Фабіян Гіляравіч 
* Фабіян Шантыр: «Нацыянальнае адраджэнне ніколі не загіне»

Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Народныя камісары БССР
Катэгорыя:Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі
Катэгорыя:Медыкі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Мікалай Іванавіч Прашковіч

**Мікола (Мікалай Іванавіч) Прашковіч** (, в. Гарадзішча Бярэзінскага раёна — , там жа) — беларускі літаратуразнавец, крытык, перакладчык. Кандыдат філалагічных навук (1965).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У 1952 годзе паступіў на аддзяленне рускай мовы і літаратуры філалагічнага факультэта БДУ. З чацвёртага курса перавёўся на беларускае аддзяленне, якое скончыў у 1957 годзе. Працаваў настаўнікам у сельскіх школах, дзе выкладаў беларускую і нямецкую мовы, а таксама беларускую літаратуру (1957—1960).  Вучыўся ў аспірантуры пры Інстытуце літаратуры імя Янкі Купалы АН БССР (1960—1963). З кастрычніка 1963 года працаваў у гэтым інстытуце малодшым навуковым супрацоўнікам, затым старшым навуковым супрацоўнікам (1969—1974).

У 1965 годзе абараніў дысертацыю па творчасці С. Полацкага.

Некаторыя яго выступленні ў друку вылучаліся асаблівай палемічнай завостранасцю і атрымалі шырокі грамадскі рэзананс у Беларусі. Так, рэцэнзія М. Прашковіча на кнігу А. Коршунава пра А. Філіповіча (Полымя. 1965. № 12) выклікала рэзка адмоўную рэакцыю галоўнага афіцыёзнага гісторыка Л. Абэцэдарскага, ягоных аднадумцаў і паслужыла ў 1966 г. падставай для спецыяльнай навуковай дыскусіі ў Акадэміі навук па пытаннях беларускай дзяржаўнасці, ацэнцы ролі царкоўна-рэлігійнай уніі і інш. М. Прашковіч сябраваў з многімі патрыятычна настроенымі беларускімі пісьменнікамі і навукоўцамі, асабліва з Л. Геніюш, з якой перапісваўся і якую наведваў у Зэльве. Наладзіў сувязі з украінскімі патрыётамі. Калі ў пачатку 1970-х г. некаторыя з іх (М. Кацюбінская, З. Франко) былі абвінавачаныя ў нацыяналізме і пазбаўленыя работы, М. Прашковіч збіраў сродкі на дапамогу ўкраінскім сябрам.

Даверлівы, адкрыты і залішне эмацыянальны М. Прашковіч быў выкарыстаны савецкай дзяржбяспекай, пад пільным наглядам якой знаходзіўся, для дыскрэдытацыі некаторых патрыётаў, фабрыкацыі справы і выкрыцця ў 1973—1974 г. «гнязда беларускіх нацыяналістаў» у АН БССР, у выніку чаго пацярпела цэлая група беларускіх навукоўцаў. Па абвінавачанні ў беларускім нацыяналізме ў 1974 г. М. Прашковіч быў звольнены з работы ў АН БССР. Пэўны час заставаўся беспрацоўным, затым працаваў грузчыкам, карэктарам у часопісе «Родная прырода» і газеце «Вечерний Минск». У 1982 г. па стане здароўя пакінуў работу. Трагічна загінуў у час пажару ў роднай вёсцы.

## Выбраная бібліяграфія 
* Беларуская паэзія канца XVI — пачатку XVII ст. // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. 1964. № 2.
* Францішак Скарына — беларускі першадрукар. Мн., 1970.
* «Лямент...» на смерць Лявона Карповіча // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. 1974. № 1.

## Літаратура 
* 
* 
** *Люкевич В., Трещенок Я.* Истине вопреки // Советская Белоруссия. 1966. 22 февр.;
** *Алексютовіч М. А.* Дзе ж ісціна аб’ектыўная? // Полымя. 1966. № 5;
** *Рабкевіч В.* Група пяцёх // Наша Ніва. 1995. № 3;

Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Крытыкі СССР
Катэгорыя:Крытыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі СССР
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Дзікі

**Дзікі** (*Sus*) — род сысуноў атраду парнакапытных.

## Віды 
* Sus barbatus
* Sus bucculentus†
* Sus cebifrons
* Sus celebensis
* Sus domesticus
* Sus falconeri†
* Sus heureni
* Sus hysudricus†
* Sus philippensis
* Sus salvanius
* Sus scrofa — дзік
* Sus strozzi†
* Sus timoriensis
* Sus verrucosus

Катэгорыя:Свінні
Советский спорт

**«Советский спорт»** () — штодзённая расійская газета; самае старое з цяпер выходзячых спартыўных перыядычных выданняў у Расіі.

Выходзіць з 20 ліпеня 1924 года.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Газеты Расіі
Катэгорыя:Газеты на рускай мове
Балкон

[thumb|Балкон Джульеты ў [Горад Верона|Вероне]]
[thumb|Балкон Старога форта ў [Дэлі]]
**Балкон** () — агароджаная вонкавая пляцоўка, якая напалову (ці больш) сваёй плошчы выступае за межы вонкавых сцен будынка, якія з ёй мяжуюць, і адкрытая да знешняй прасторы не менш чым з двух бакоў. Канструкцыйны элемент пабудовы і мастацкага афармлення фасадаў будынкаў; агароджаная (кратамі, балюстрадай, парапетам) пляцоўка на кансольных бэльках, якая выступае са сцяны, або пліта (пераважна жалезабетонная) на фасадзе ці ў інтэр'еры (напрыклад, у тэатры). Сустракаецца тып балкона без вынасу (т. зв. «французскі балкон»), які робіцца ў праёме балконных дзвярэй. Балкон як элемент пабудовы ўзнік на Усходзе. У Еўропе з'явіўся ў сярэднія вякі ў абарончым (машыкулі) і культавым (амвон) дойлідстве.

## Гл. таксама 
* Лоджыя
* Эркер

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Балкон // Вялікая савецкая энцыклапедыя 
* 

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі
Веранда

**Веранда** — неацепленае, як правіла, зашклёнае памяшканне, убудаванае ў будынак або прыбудаванае да яго, якое ў залежнасці ад яго размяшчэння ў жылым доме нясе ў розны час розныя функцыі (сталовая, гасцёўня, спальня, пакой для хатніх заняткаў і таму падобнае). Слова «веранда» прыйшло ў еўрапейскія мовы з моваў Індыі. 

## У розных краінах 
Крэольскі таўнхаус у Новым Арлеане (штат Луізіяна) таксама вядомы частым выкарыстаннем веранд. На самай справе, большасць дамоў, збудаваных на поўдні ЗША да з’яўлення кандыцыянераў, мелі накрыты ганак або веранду.

У іспанскай каланіяльнай архітэктуры (а таксама ў адраджэнскім стылі «місія», які стаў папулярным на захадзе ЗША ў пачатку 1900-х гадоў) веранды часта размяшчаюцца як на вонкавым баку будынкаў, так і, у выпадку будынкаў з унутранымі дворамі, уздоўж унутраных сцен двара. У некаторых выпадках дамы будаваліся так, што кожны пакой выходзіў на веранду, якая глядзела ў двор, а не мела ўнутраных калідораў ці прамых злучэнняў з іншымі пакоямі. 

У Шры-Ланцы веранды першапачаткова ўзніклі ў традыцыйнай народнай архітэктуры і на сінгальскай мове называюцца «піла». Вядомы прыклады як пярэдняй, так і задняй веранд, якія з’яўляюцца распаўсюджаным элементам мясцовай народнай архітэктуры. Традыцыйна на планіроўку хатняй народнай архітэктуры ўплываў шры-ланкійскі будысцкі тэкст «Манджушры Васту Віддзя Шастра», які, у сваю чаргу, знаходзіўся пад уплывам індыйскіх тэкстаў «Васту Шастра».

У Польшчы слова «веранда» звычайна выкарыстоўваецца для абазначэння неапаленай накрытай прыбудовы да дома, без сцен або са шклянымі сценамі. У бразільскім доме ў стылі бандэйрыста звычайна маецца веранда, звернутая да ўсходу сонца.

Веранда выдатна падыходзіць вясной, летам і часта ўвосень, але яе выкарыстанне можа быць абмежавана ў знясільваючую спёку, моцны дождж ці завываючы вецер. Веранда, якая працуе круглы год, дазваляе выкарыстоўваць яе незалежна ад надвор’я на вуліцы, асабліва пры падключэнні да хатняй сістэмы ацяплення, вентыляцыі і кандыцыянавання паветра. У рэгіёнах з багатымі снегападамі, асабліва ў прэфектурах Аоморы і Ніігата, яшчэ з часоў Эда развіваліся збудаванні, якія называюцца Гангі-дзукуры (яп. 雁木造). Напрыклад, агульная працягласць Гангі ў старым горадзе Такада складае больш за 16 кіламетраў. 

Раннія вядомыя прыклады веранд у архітэктуры жылых дамоў сустракаюцца ў тэкстах Васту Шастры, у якіх выкладзены планы і апісаны метады будаўніцтва дамоў, дзе алінда (веранда) з’яўляецца распаўсюджанай рысай жылых будынкаў.

Ганкі былі натуральнай ідэяй у Індыі, пераважна цёплай трапічнай краіне. У Гуджараце ганак называецца отала, а на хіндзі — алінда. Гэтыя збудаванні выкарыстоўваюцца не толькі для прахалоды, але і як цэнтр грамадскага жыцця, дзе суседзі могуць мець зносіны, а дзеці гуляць, або як рэлігійны цэнтр, дзе могуць праводзіцца рытуалы і пакланенне пэўным баго́м.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Святлопразрыстыя канструкцыі
Вестыбюль

**Вестыбюль**, памяшканне перад уваходам ва ўнутраныя часткі будынка, прызначанае для прыёму і размеркавання патокаў наведвальнікаў.

Паходзіць ад  — прысвечаны Весце — назва спецыяльнага дворыка, які будаваўся ў гонар багіні-захавальніцы хатняга ачага. 

## Гл. таксама 
* Атрыум

Катэгорыя:Памяшканні
Гараж

thumb|Гараж на дзве машыны**Гараж**, капітальнае збудаванне або ізаляванае памяшканне, якое мае капітальныя ці перагародкавыя сцены, перакрыцці, дах (таксама можа мець аглядную яму), прызначанае для захоўвання транспартных сродкаў.

## Гараж

File:Seattle - 1047 Belmont Pl E garage.jpg|
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kantoor en garage van de Gouvernements Automobieldienst TMnr 60021702.jpg|1919
File:Paulina Driveway 1938 Russell Lee.jpg|1938
File:Strasbourg-Hôtel Brion (10).jpg|
File:Savigny-sur-Orge 081.jpg|
File:Ost Dřevěná garáž.JPG|
File:2012-01 Wiederitzsch 03.jpg|
File:Bochum Dahlhausen - Dr.-C.-Otto-Str. 186 01 ies.jpg|

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні
Антрэсоль

ы]]
**Антрэсоль** () — пляцоўка ўнутры будынка (верхні паверх або паўпаверх у зальным памяшканні), якая абапіраецца на самастойныя апоры ці канструкцыі будынка і прызначаная для размяшчэння адміністрацыйных, бытавых ці іншых памяшканняў.

Антрэсоль займае частку памяшкання і аддзяляецца ад яго балюстрадай.

Таксама антрэсоллю называюць паліцу пад столлю для захоўвання розных рэчаў, звычайна аддзеленую дзверцамі ад астатняга памяшканя.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Інтэр’ер
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Калідор

, Канада]]**Калідор**, праход, які злучае асобныя часткі пабудовы (будынка, збудавання) або ізаляванага памяшкання.

Катэгорыя:Архітэктура
Пентхаус

**Пентхаус** () — кватэра на верхнім паверсе высотнага будынка ці асабняк на яго даху. Звычайна адрозніваецца ад іншых кватэр павышанай камфартабельнасцю і нават раскошай.

Катэгорыя:Жылыя будынкі
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Жыллё
Ганак

ў Поразаве, Гродзенская вобласць]]
 на Падляшшы]]
**Га́нак** (, ад с.-в.-ням.: *ganc*, *уваход*) — лёгкая прыбудова перад уваходам y будынак, звычайна слупавой канструкцыі.

Здаўна пашыраны ў многіх народаў Еўропы ў жыллёвых, культавых, сядзібна-палацавых  пабудовах. На Беларусі найбольш характэрны для сядзібна-палацавых пабудоў, а таксама для корчмаў, аўстэрый, ратушаў і інш. Пад уплывам стылю класіцызму ў 2-й палове XVIII—XIX ст. ганкі афармлялі порцікамі, трохвугольнымі або ступеньчатымі франтонамі. У гандлёвых радах, гасціных дварах, лямусах, некаторых храмах яны ператвараліся ў працяглыя па ўсім фасадзе ці навокал храма аркадныя галерэі. У вясковым будаўніцтве набылі пашырэнне ў 2-й палове XIX ст.

Традыцыйны ганак — адкрыты: памост з 1- ці 2-схільнай стрэшкай на 2—4 слупах. Як дамінанту, што акцэнтуе ўваход у жыллё, ганак аздабляюць разьбянымі закрылінамі па краях стрэшкі, ажурным карнізам, вільчыкам. У XX ст. адкрытыя ганкі саступілі месца паўзакрытым, ва ўнутранай прасторы да сценак ставяць 2 лаўкі. Традыцыйны разьбяны дэкор часам дапаўняецца паліхромнай расфарбоўкай. Такія ганкі больш пашыраны ва ўсходніх раёнах, на Гомельшчыне іх заглыбляюць у вуглы хаты (упоравень са сценамі). На астатняй тэрыторыі Беларусі пераважаюць закрытыя ганкі — веранды або веранды ў спалучэнні з адкрытым ці паўзакрытым ганкам.

Цяпер у мураваным індывідуальным і тыпавым будаўніцтве сценкі ганка ўтвораны нярэдка з фігурна выгнутых металічных элементаў. У шматпавярховых, секцыйных, блакіраваных дамах, дамах вежавага тыпу і інш. ганкі — уваходы ў пад’езды — афармляюць казыркамі, дэкаратыўнымі кратамі, мазаічнымі пано і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Палаш

** Палаш ** (, ), ручная халодная зброя, прызначаная для нанясення колючага або сякучага ўдару. Меў даўжыню простага адналязовага клінка 85 — 90 см. , на канцы завостранага з двух бакоў, і дзяржанне з ахоўнай гардай. Вядомы ў Еўропе ў XVI ст. і разам з шабляй і шашкай прызначаўся для замены мяча. Форма дзяржання, блізкая да шабельнай, з XVIII ст. меў ахоўную чашку (гард). Насілі палаш у акаваных металам скураных похвах, якія мацавалі да пасы ці да сядла з левага боку. На Беларусі шырока выкарыстоўваўся ў XVII—XVIII ст. (быў на ўзбраенні гусараў, драгунаў і іншых). У войску Вялікага княства Літоўскага ім таксама ўзбройваліся паштовыя (радавыя кавалерыі нешляхецкага паходжання); афіцэры коннай гвардыі былі ўзброены гвардзейцы. Палаш з гардай, багата аздобленай пазалотай. Пісьмовыя крыніцы гэтага часу палаш часам называлі гусарскую шаблю. У Расіі быў на ўзбраенні з канца XVII ст. да канца XIX ст.; на флоце палаш, як від абардажнай зброі, меў больш кароткі клінок. Да 1917 г. палаш — частка форменнай амуніцыі гардэмарынаў. У 1940—1958 гг. палаш насілі курсанты савецкіх вышэйшых ваенна-марскіх вучылішчаў. У Ваенна-марскім флоце Расіі і некаторых іншых дзяржаў палаш уваходзіць у склад форменнага рыштунку для асістэнтаў пры Баявым Сцягу.

## Гл. таксама 
* Шатландскі палаш
* Халодная зброя

Катэгорыя:Халодная зброя
Нацыянал-дэмакратычная партыя (Аўстрыя, 1967—1988)

**Нацыянал-дэмакратычная партыя** () — аўстрыйская ўльтраправая партыя. Створана ў 1967 годзе паўднёвацірольцам Норбертам Бургерам. Мела цесныя сувязі з нямецкай Нацыянал-дэмакратычнай партыяй. На выбарах у 1970 годзе партыя сабрала 2,4 тысячы галасоў. У 1973 годзе быў створаны Нацыянал-дэмакратычны саюз студэнтаў. У сакавіку 1973 года ў Вене адбыўся злёт, а ў маі 1973 годзе ў Грацы праводзіліся «дні штырыйскай вясны».

Катэгорыя:Палітычныя партыі Аўстрыі
Кухня (памяшканне)

**Кухня** (), асобнае памяшканне з плітой, печчу для прыгатавання ежы. Кухня можа злучацца з сумежным жылым пакоем (агульным, сталовай).

## Гл. таксама 
* Крэдэнс

Катэгорыя:Памяшканні
Лесвіца

[thumb|Лесвіца ў [Сан-Паўлу, Бразілія]]**Лесвіца** — канструкцыйны функцыянальны элемент, які забяспечвае вертыкальныя сувязі (перамяшчэнне па вышыні) ў выглядзе шэрагу прыступак. Найчасцей гэты тэрмін ўжываецца для абазначэння элемента будынка, збудавання. Да прыватных выпадкаў лесвіц можна аднесці трапы суднаў, самалётаў, вяроўкавыя лесвіцы, садовыя лескі, эскалатары і г.д.

**Шэлга** — лесвіца з бервяна з вырубленымі ў ім прыступкамі.

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Лоджыя

, Італія]]
**Лоджыя** () — перакрытая і агароджаная вонкавая пляцоўка, больш чым на палову сваёй плошчы заключаная ў межах вонкавых сцен будынка (сумежных з ёй) і адкрытая вонкі як мінімум, з аднаго боку. 

Ад вонкавай прасторы лоджыя аддзяляецца каланадай, аркадай, парапетам, балюстрадай або рашоткай. У сучасным будаўніцтве прадстаўляе сабой мадыфікаваны балкон са сценкамі з правага і левага бакоў.

## Літаратура 
* Лоджия // *Плужников В. И.* Термины российского архитектурного наследия от А до Я, а также Термины геральдики, Древнерусские религиозные монограммы, Расшифровки дат: Словарь-глоссарий — М.: «Искусство», 1995.

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Памяшканні
Ленд-ліз

падпісвае закон аб ленд-лізе.]]
**Ленд-ліз** (, ад *lend* даваць у пазыку + *lease* здаваць у арэнду) — палітыка, паводле якой Злучаныя Штаты Амерыкі пастаўляюць (як пазыку або ў арэнду) сваім саюзнікам узбраенне, боепрыпасы, тэхніку, прадукты харчавання, стратэгічную сыравіну, уключаючы нафтапрадукты і матэрыяльныя сродкі.

## Гісторыя 
### Другая сусветная вайна 
Пастаўкі па ленд-лізу ажыццяўляліся ЗША ў краіны-саюзніцы антыгітлераўскай кааліцыі ў перыяд Другой сусветнай вайны. Закон аб ленд-лізе быў прыняты Кангрэсам ЗША у 1941 годзе.

### Уварванне Расіі ва Украіну 
 падпісвае закон аб ленд-лізе для Украіны, 9 мая 2022.]]
У красавіку 2022 года Палата прадстаўнікоў Кангрэса Злучаных Штатаў Амерыкі адобрыла законапраект, паводле якога будзе пастаўляцца ўзбраенне па ленд-лізе ва Украіну. 9 мая Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн падпісаў Закон аб ленд-лізе для Украіны, фактычна тоесны ранейшаму. З кастрычніка 2023 года закон страціў моц.

## Гл. таксама 
* Аперацыя «Зэт»

## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Легіёны польскія

thumb|right|Сцяг першага польскага легіёна.

**Легіёны польскія** – добраахвотніцкія польскія воінскія фарміраванні пры іншаземных арміях, якія ствараліся ў XVIII – XX стст. з мэтай барацьбы за аднаўленне Польшчы. Упершыню 2 легіёны польскія створаны ў Ламбардыі (Паўночная Італія) генералам Я.Г.Дамброўскім у 1797 г. (з 1799 фактычна ў складзе французскай арміі). У 1799 г. пры французскай арміі ў Паўднёвай Германіі сфарміраваны таксама Прыдунайскі легіён. У 1801 г. усе яны рэарганізаваны ў іншыя польскія часткі. Вядомы таксама 2 легіёна польскіх ў складзе французскай арміі ў 1806 – 1807 гг., 2 у Венгрыі і 1 у Італіі ў час нацыянальна-вызваленчых рэвалюцый 1848 – 1849 гг. У Першую сусветную вайну ў складзе ў складзе расійскай арміі існавалі 2 легіёна польскіх (кастрычнік 1914 – сакавік 1915 гг.), у аўстра-венгерскай арміі – створаныя Ю.Пілсудскім 2 легіёна польскіх (жнівень – верасень 1914 г.) і 3 брыгады легіянераў (1914 – 1918 гг.), чый асабовы склад стаў першапачатковым ядром арміі незалежнай Польскай Рэспублікі.

Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Катэгорыя:XX стагоддзе ў Польшчы
Склеп

**Склеп** (пограб) — цалкам або часткова заглыбленае ў зямлю збудаванне для захоўвання харчовых прадуктаў, якое можа быць абасобленым або размешчаным пад жылым домам, гаспадарчай пабудовай, гаражом.

Таксама склепам (скляпеннем) называецца могілкавае збудаванне для пастаяннага размяшчэння цела памерлага чалавека.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Архітэктура
Падлога

, ЗША)]]**Падлога**, верхні або аддзелачны насціл, які ўкладваецца па нясучай канструкцыі перакрыцця або па грунце.

## Літаратура 
Катэгорыя:Архітэктура
Памяшканне

**Памяшканне** — замкнутая прастора ўнутры пабудовы (будынка, збудавання), якая мае пэўнае функцыянальнае прызначэнне, абмежаваная будаўнічымі канструкцыямі і архітэктурна-мастацкім афармленнем.

## Гл. таксама 
* Тамбур
Ігнацы Масціцкі

**Ігнацы Масціцкі** (; , Межанова каля г. Плоцк, Польшча — ) — польскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, вучоны-хімік. Акадэмік Акадэміі навук Польшы ў Кракаве (1928 г.).

## Біяграфія 
Скончыў Рыжскі палітэхнікум (1892 г.). У час вучобы удзельнічаў ў польскіх сацыялістычных арганізацыях. У 1892—1897 гг. у эміграцыі ў Вялікабрытаніі і Швейцарыі, дзе пазнаёміўся з Ю.Пілсудскім. У 1912—1922 г. прафесар Львоўскага політэхнічнага інстытута. Пасля ваеннага перавароту ў маі 1926 г. па рэкамендацыі Юзафа Пілсудскага 4 чэрвеня 1926 г. абраны Прэзідэнтам Польскай Рэспублікі, рэалізоўваў яго палітычную лінію, якую падтрымліваў і шэраг дзеячаў нацыянальна-вызваленчага руху ў Заходняй Беларусі. Быў прыхільнікам памяркоўнага ўмяшання дзяржавы ў эканоміку. У пачатку Другой сусветнай вайны інтэрніраваны ў Румынію (верасень 1939 г.), дзе 30 верасня аб’явіў пра сваю адстаўку. Са снежня 1939 г. у эміграцыі ў Швейцарыі.

Аўтар больш як 60 навуковых прац і патэнтаў у галіне хімічных тэхналогій, арганізатар хімічнай прамысловасці ў Польшчы. Распрацаваў прамысловы метад атрымання азотнай кіслаты з паветра.

### Візіт Масціцкага ў Гродна 
26 лістапада 1933 года ў Гродне прэзідэнт Масціцкі ўдзельнічаў у святкаванні 400-годдзя караля Стэфана Баторыя. Мерапрыемства адбывалася на плошчы Баторыя (сённяшняя Савецкая плошча) і ў Старым замку. На замку прэзідэнт паўдзельнічаў у адкрыцці памятнай табліцы, пасля чаго адбылося пасяджэнне Камітэту адбудовы замка, які вырашыў правесці рэстаўрацыю палаца да гадавіны смерці Баторыя ў 1936 годзе.

Паводле гарадской легенды, якую пераказваў пісьменнік Аляксей Карпюк, з прэзідэнтам у час візіту пагаварыў выкладчык гімназіі імя Адама Міцкевіча Ян Каханоўскі, у выніку чаго Масціцкі дапамог у пашырэнні гродзенскага заапарка.

## Спасылкі 
* Хрэснікі Масціцкага // Руслан Равяка, Наша Ніва
Збудаванне

**Збудаванне** — аб’ёмная, плоскасная або лінейная наземная, надземная або падземная будаўнічая сістэма, зманціраваная на падмурку ці пад зямлёй, якая складаецца з апорных, а ў асобных выпадках і агароджвальных канструкцый і прызначаная для выканання вытворчых працэсаў рознага віду, захоўвання матэрыялаў, вырабаў, абсталявання, для часовага знаходжання і перамяшчэння людзей, грузаў і г.д.

## Гл. таксама 
* Склеп
Габрыэль Нарутовіч

{{Дзяржаўны дзеяч
|імя          = Габрыэль Нарутовіч
|арыгінал імя     = Gabriel Narutowicz
|выява              = Gabriel narutowicz.jpg
|шырыня  = 200px
|апісанне выявы              = 
|пасада            = Прэзідэнт Польшчы
|сцяг                 = Chorągiew Rzeczypospolitej (1919 - 1927).svg
|перыядпачатак         =  11
|перыядканец          =  16 снежня 1922
|папярэднік       = пасада заснавана
Юзаф Пілсудскі як Начальнік дзяржавы Польскага
|пераемнік             =  Мацей Ратай (в. а.)Станіслаў Вайцяхоўскі
|пасада_2           = Міністр замежных спраў Польшчы
|сцяг_2                 = Flag of Poland.svg
|перыядпачатак_2         = 28 чэрвеня
|перыядканец_2          = 14 снежня 1922
|папярэднік_2       = Канстанцін Скірмунт
|пераемнік_2             = Аляксандр Скшыньскі
|прэм'ер_2             = Артур СлівіньскіЮліян Новак
|пасада_3           = Міністр грамадскіх прац Польшчы
|сцяг_3                 = Flag of Poland.svg
|перыядпачатак_3         = 23 чэрвеня 1920
|перыядканец_3          = 6 чэрвеня 1922
|папярэднік_3       = Анджэй Кэндзер
|пераемнік_3             = Уладзіслаў Зімінскі
|прэм'ер_3             = Уладзіслаў ГрабскіВінцэнты ВітасАнтоній Панікоўскі
|прафесія            = Гідраінжынер
|партыя               = беспартыйны
|месца нараджэння       = 
|у шлюбе =
|дзеці =
|пахаваны =
|бацька =
|маці =
|узнагароды = {

}
}}
**Габрыэль Нарутовіч** () (, , Ковенская губерня, цяпер Літва — , Варшава, Польшча) — польскі дзяржаўны дзеяч, інжынер-канструктар.

Вучыўся ў Пецярбургскім (1884—1886 гг.) і Цюрыхскім (1886—1891 гг.) універсітэтах. Праектаваў і кіраваў будаўніцтвам ГЭС у Швейцарыі, Італіі, Іспаніі. З 1908 г. прафесар Вышэйшай політэхнічнай школы ў Цюрыху. У Першую сусветную вайну ўзначальваў Польскі грамадскі камітэт у Цюрыху, быў членам дырэкцыі Генеральнага камітэта дапамогі ахвярам вайны ў Польшчы, т.зв. камітэта ў Веве. З 1920 г. у Польшчы: міністр публічных работ (1920—1921 гг.), міністр замежных спраў (1922 г.). 9 снежня 1922 г. выбраны першым прэзідэнтам Польскай Рэспублікі пры падтрымцы левых, цэнтрыстаў і прадстаўнікоў нацыянальных меншасцей, што выклікала рэзкія нападкі правых. 16 снежня застрэлены на мастацкай выставе ў Варшаве нацыяналістам Элігіюшам Невядомскім.

## Літаратура 
* 

Н
Катэгорыя:Інжынеры Польшчы
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Польшчы
Катэгорыя:Забітыя прэзідэнты
Сцяна

**Сцяна** — канструктыўны элемент пабудовы, які выконвае функцыі вертыкальнай агароджы, а часам і апорнай канструкцыі. Падрадзяляюцца на вонкавыя і ўнутраныя. Сцены, якія адначасова з выкананнем функцый агароджы служаць апорамі для іншых канструкцыйных элементаў пабудовы (перакрыццяў, дахаў), называюцца апорнымі або капітальнымі.

## Гл. таксама 
* Анты

## Літаратура 
* 
* Сцяна́ // 

*
Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі
Тамбур

**Та́мбур** — прахадное памяшканне, якое служыць для абароны ад пранікнення халоднага паветра, дыму і пахаў пры ўваходзе ў будынак, кватэру і іншыя памяшканні.

**Тамбур-шлюз** — тамбур, абсталяваны спецыяльнымі прыладамі, якія ліквідуюць магчымасць пранікненне агню, газаў, пароў, пылу і іншых шкодных рэчываў з аднаго памяшканні ў іншае, а таксама для падтрымання зададзеных параметраў паветранага асяроддзя ў памяшканнях.

У архітэктуры **тамбур** — цыліндрычная або шматгранная верхняя частка будынка, якая падтрымлівае купал.
а. 11 і 6 — тамбуры]]

## Гл. таксама 
* Танбур

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Та́мбур // 
* 
* 

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні
Катэгорыя:Вагоны
Дзевяць Годных

е.]]
**Дзевяць Годных** (*les neuf preux*) — дзевяць гістарычных і легендарных ваяроў, якія лічыліся ў Сярэдневеччы ўзорамі рыцарскіх цнот.

Спіс Дзевяці Годных, упершыню пададзены ў 1312, быў падзелены на тры трыяды:

* Антычная трыяда
** Гектар
** Аляксандр Македонскі
** Юлій Цэзар

* Старазапаветная трыяда
** Ісус Навін
** Давід
** Іуда Макавей

* Хрысціянская трыяда
** Кароль Артур
** Карл Вялікі
** Готфрыд Бульёнскі

## Дзевяць годных жанчын
Ідэя дадаць да мужчынскай дзявяткі жаночую была ўжо ў 14 ст., але канкрэтнымі імёнамі яе напоўніў толькі Ганс Бургкмайр у перыяд Рэнесансу:
 
* Антычная трыяда
** Лукрэцыя
** Ветурыя
** Вергінія

* Старазапаветная трыяда
** Эсфір
** Юдыф
** Іяіль

* Хрысціянская трыяда
** Св. Алена
** Св. Брыгіта Шведская
** Св. Лізавета Венгерская

Катэгорыя:Аляксандр Македонскі
Катэгорыя:Юлій Цэзар
Катэгорыя:Давід
Катэгорыя:Кароль Артур
Катэгорыя:Рыцары
Катэгорыя:Мастацтва Сярэднявечча
Катэгорыя:Сярэдневяковыя легенды
Катэгорыя:Хрысціянская іканаграфія
Рэюньён

**Рэюньён** () — востраў, уладанне Францыі ў Індыйскім акіяне. Сталіца Сен-Дэні.

## Гісторыя 
Востраў выяўлены партугальскім мараплаўцам Дыега Фернандэсам Перэйрай 9 лютага 1507 г. і названы Санта Апалонія. 9 лютага 1513 г. зноў адкрыты партугальскім капітанам Педра дзі Машкарэньяшам і названы Ільха Машкарэна. 24 сакавіка 1613 г. на востраве пабываў англійскі капітан Самуэль Кастэльтон, які змяніў назву вострава. З чэрвеня 1638 г. востраў захоплены Францыяй, а ў верасні 1642 г. абвешчаны валоданнем Францыі — Бурбон з цэнтрам у Сен-Полі. З снежня 1649 — 5 жніўня 1665 г. на востраве адсутнічала цэнтральная адміністрацыя. У 1664 г. з'явілася першае пасяленне. З 1 снежня 1674—1764 гг. востраў знаходзіўся пад кіраўніцтвам Французскай Ост-Індскай кампаніі, якую прадстаўляў кашталян гэтай кампаніі. З 1693 па 2 ліпеня 1696 гг. праўленнем вострава з'яўлялася дырэкторыя. З 1736 г. адміністрацыйны цэнтр — Сен-Дэні. 4 чэрвеня 1735 — 23 сакавіка 1746 гг. востраў знаходзіўся ў складзе калоніі Французскія Маскарэнскія астравы. 29 снежня 1745 г. была заснавана пасада губернатара. У 1764 г. востраў абвешчаны калоніяй Францыі. 19 сакавіка 1793 г. востраў афіцыйна перайменаваны ў Рэюньён, хоць востраў працягваў называцца Бурбон, толькі пасля адмены рабства 20 кастрычніка 1848 г., востраў канчаткова перастаў называца Бурбон і стаў звацца Рэюньён. 25 кастрычніка 1797 — 19 красавіка 1801 гг. востраў намінальна быў дэпартаментам Францыі, аднак рэальная ўлада знаходзілася ў руках каланіяльнага збору, які знаходзіўся пад кіраваннем раялістаў. З 9 ліпеня 1810 па красавік 1815 гг. востраў быў акупіраваны Вялікабрытаніяй. Пад час Другой сусветнай вайны востраў з 22 чэрвеня 1940 па 25 верасня 1942 гг. знаходзіўся пад уладай Вішы, а з 25 верасня 1942 г. — «Свабоднай Францыі». У 1942—1946 гг. востраў знаходзіўся пад акупацыяй Вялікабрытаніі. 19 сакавіка 1946 г. востраў атрымаў статус «заморскага дэпартамента». Востраў атрымаў орган самакіравання — Генеральны савет на чале з старшынёй. У 1973 г. створаны яшчэ адзін орган самакіравання Рэгіянальны савет.

## Палітыка 
### Палітычныя партыі 
### Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленне 
## Геаграфія 
## Эканоміка 
## Насельніцтва 
828581 чалавек

### Рэлігія 
### Мова 
## Транспарт 
## Выбітныя ўраджэнцы 
* Мішэль Уэльбек

Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Краіны Афрыкі
Катэгорыя:Маскарэнскія астравы
Катэгорыя:Астравы паводле алфавіта
Пашпарт грамадзяніна Ісландыі

**Ісландскі пашпарт** — дакумент, які выкарыстоўваецца грамадзянамі Рэспублікі Ісландыя для міжнародных падарожжаў.

## Апісанне Ісландскага пашпарта 
Ісландскі пашпарт сіняга колеру, у верхняй частцы пашпарта ў тры радкі надпіс *ÍSLAND — ICELAND — ISLANDE*, у сярэдняй частцы выява герба Ісландыі. Пад гербам у тры радкі надпіс *VEGABRÉF — PASSPORT — PASSEPORT*, далей знак біяметрычных пашпартоў.

## Старонка Інфармацыі ў пашпарце 
Ісландскі пашпарт змяшчае наступныя даныя:
* Фатаграфія ўласніка пашпарта
* Тып (пашпарта)
* Код краіны (ISL)
* Нумар пашпарта
* Прозвішча
* Імя
* Грамадзянства
* Рост
* Дата нараджэння
* Персанальны нумар
* Пол
* Месца нараджэння
* Дата выдачы
* Дата заканчэння тэрміна дзеяння
* Стужка машыначытальнай зоны.

## Вандроўкі без візы 
Ісландыя мае дамовы бязвізавага ўезду са 165-ццю краінамі, што значыць, што грамадзяне Ісландыі могуць наведваць 165 краін для кораткачасовых візітаў, як турысты без візы. Ісландыя стаіць на 9-м месцы ў індэксе міжнароднай свабоды вандровак () за 2014 год.

Катэгорыя:Ісландыя
Ісландыя