Вернер Карл Гайзенберг

{{Вучоны
| Імя                  = Вернер Карл Гайзенберг
| Арыгінал імя       = Werner Karl Heisenberg
| Выява                 = Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg
| Навуковая сфера = Тэарэтычная фізіка
| Месца працы = * Гётынгенскі ўніверсітэт
* Лейпцыгскі ўніверсітэт
* Інстытут фізікі кайзера Вільгельма (Берлін)
* Берлінскі ўніверсітэт
* Фізічны інстытут (Гётынген)
* Інстытут фізікі і астрафізікі (Мюнхен)
* Мюнхенскі ўніверсітэт
| Альма-матэр = 
| Навуковы кіраўнік = Арнольд Зомерфельд
| Знакамітыя вучні = Карл фон ВайцзекерЭдвард ТэлерФелікс БлохРудольф Паерлс
| Вядомы як = адзін са стваральнікаў квантавай механікі
| Узнагароды і прэміі = 
{ style="background:transparent"

}
{ style="background:transparent"
  Нобелеўская прэмія па фізіцы (1932)
}
}}
**Вернер Карл Гайзенберг** (; , , Германія — 1 лютага 1976, Мюнхен, Германія) — нямецкі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1932), за *фундаментальны ўклад у стварэнне квантавае механікі*.

## Жыццё і кар’ера 
Гайзенберг нарадзіўся ў Вюрцбургу (Германія) у сям’і настаўніка класічнай літаратуры Каспара Эрнеста Аўгуста Гайзенберга () і Ані Фуклейн ().

У 1920—1923 гадах вывучаў матэматыку і фізіку ў Мюнхенскім () і Гётынгенскім універсітэтах (). У Мюнхене яго навуковымі кіраўнікамі былі Арнольд Зомерфельд і Вільгельм Вен, у Гётынгене — Макс Борн і Джэймс Франк, матэматыку ён вывучаў у Давіда Гільберта. Дактарат скончыў у 1923 годзе пад кіраўніцтвам Арнольда Зомерфельда. Хабілітацыю прайшоў у 1924 годзе ў Гётынгене пад кіраўніцтвам Макса Борна.

## Уклад у навуку 
Адзін са стваральнікаў квантавай механікі. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1932) за вялізны ўклад у развіццё квантавай механікі.

### Суадносіны нявызначанасцяў 
У пачатку 1926 года пачалі публікавацца працы Эрвіна Шродзінгера па хвалевай механіке, дзе апісаны атамныя працэссы ў форме дыферэнцыальных ураўнанняў. Гейзенберг крытычна ставіўся да новай тэорыі і, асабліва, да яе першапачатковай інтэрпрэтацыі, якая мае справу з рэальнымі хвалямі, якія нясуць электрычны зарад. І нават з’яўленне борнаўскай імавернаснай трактоўкі хвалевай функцыі не вырашыла праблему інтэрпрэтацыі самога фармалізму, то бок высвятлення сэнсу ўжытых у ім паняццяў. Патрэба ў вырашэнні гэтага пытання стала асабліва яснай у верасні 1926 года, пасля візіту Шродзінгера ў Капенгаген, дзе ён у працяглых дыскусіях з Борам і Гейзенбергам адстойваў карціну бесперапыннасці атамных з’яў і крытыкаваў ўяўленні пра дыскрэтнасць і квантавыя скачкі.

Зыходным пунктам у аналізе Гейзенберга стала ўсведамленне патрэбы карэктыроўкі класічных паняццяў («каардыната» і «імпульс»), каб іх можна было ўжываць ў мікрафізіцы, падобна як тэорыя адноснасці скарэктавала паняцці прасторы і часу, надаўшы тым самым сэнс фармалізму пераўтварэнняў Лорэнца. 
Файл:Solvay conference 1927.jpg|Удзельнікі Сальвееўскага кангрэса 1927 года, на якім абмяркоўваліся праблемы інтэрпрэтацыі квантавай механікі. Гейзенберг стаіць трэці справа.

Выхад з сітуацыі ён знайшоў у накладанні абмежавання на ўжыванне класічных паняццяў, выяўленым матэматычна ў выглядзе суадносін нявызначанасцяў: «чым дакладней вызначаны становішча, тым меней дакладна вядомы імпульс, і наадварот». Свае высновы ён прадэманстраваў вядомым разумовым эксперыментам з Гама-мікраскопам. Атрыманыя вынікі Гейзенберг выклаў у 14-старонкавым лісце Паўлі, які высока іх ацаніў. Бор, які вярнуўся з адпачынку ў Нарвегіі, быў не зусім задаволены і выказаў шэраг заўваг, але Гейзенберг адмовіўся ўносіць змены ў свой тэкст, згадаўшы пра прапановы Бора ў постскрыптуме. Артыкул «пра наглядны змест квантаватэарытычнай кінематыкі і механікі» з падрабязным выкладам прынцыпу нявызначанасці быў атрыманы рэдакцыяй *Zeitschrift für Physik* 23 сакавіка 1927 года.

Прынцып нявызначанасці не толькі адыграў важную ролю ў развіцці інтэрпрэтацыі квантавай механікі, але і падняў шэраг філасофскіх праблем. Бор звязаў яго з больш агульнай канцэпцыяй дадатковасці, якая развівалася ім у гэты ж час: ён тлумачыў суадносіны нявызначанасцяў як матэматычны выраз той мяжы, да якога магчыма ўжыванне ўзаемна выключных (дадатковых) паняццяў. Акрамя таго, артыкул Гейзенберга прыцягнуў увагу фізікаў і філосафаў да канцэпцыі вымярэння, а таксама да новага, незвычайнага разумення прычыннасці, прапанаванага аўтарам: «… у моцнай фармулёўцы закона прычыннасці: „калі дакладна ведаць сучаснасць, можна прадказаць будучыню“, няслушная перадумова, а не заключэнне. Мы ў прынцыпе не можам даведацца сучаснасць ва ўсіх дэталях». Пазней, у 1929 годзе, ён увёў у квантавую тэорыю паняцце «калапс хвалевага пакета», якое стала адным з асноўных паняццяў у межах так званай «Капенгагенскай інтэрпрэтацыі» квантавай механікі.

### Прыкладанні квантавай механікі 
З’яўленне квантавай механікі (спачатку ў матрычнай, а затым у хвалевай форме), адразу ж прызнанай навуковай супольнасцю, стымулявала хуткі прагрэс у развіцці квантавых уяўленняў, вырашэнні шэрагу пэўных праблем. Сам Гейзенберг у сакавіку 1926 года скончыў сумесны з Ёрданам артыкул, які даў тлумачэнне анамальнага эфекту Зеемана з ужываннем гіпотэзы Гаўдсміта і Уленбека пра спін электрона. У наступных працах, напісаных ужо з ужываннем шродзінгераўскага фармалізму, ён разгледзеў сістэмы некалькіх часціц і паказаў важнасць меркаванняў сіметрыі станаў для разумення асаблівасцяў спектраў гелія (тэрмы пара- і артагелія), іёнаў літыя, двухатамных малекул, што дазволіла зрабіць выснову пра існаванні дзвюх алатропных формаў вадароду — орта- і паравадароду. Фактычна Гейзенберг незалежна прыйшоў да статыстыкі Фермі — Дзірака для сістэм, якія задавальняюць прынцып Паўлі.

У 1928 годзе Гейзенберг заклаў асновы квантавай тэорыі ферамагнетызма (мадэль Гейзенберга), ужыўшы ўяўленне пра абменныя сілы паміж электронамі для тлумачэння так званага «малекулярнага поля», уведзенага П’ерам Вейсам яшчэ ў 1907 годзе. Пры гэтым ключавую ролю адыгрываў адносны кірунак спінаў электронаў, які вызначаў сіметрыю прасторавай часткі хвалевай функцыі і, такім чынам, уплываў на прасторавае размеркаванне электронаў і электрастатычнае ўзаемадзеянне паміж імі. У 2-й палове 1940-х гадоў Гейзенберг распачаў няўдалую спробу пабудовы тэорыі звышправоднасці, у якой улічвалася толькі электрастатычнае ўзаемадзеянне паміж электронамі.

## Спасылкі 
* 
* Развой квантавай механікі — нобелеўская лекцыя Вернера Гайзенберга, 11 снежня 1933 г.

Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Германіі
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і літаратуры
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём імя Макса Планка
Катэгорыя:Мемуарысты Германіі
Катэгорыя:Члены Леапальдзіны
Катэгорыя:Нямецкая ядзерная праграма
Катэгорыя:Члены Шведскай каралеўскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Акадэміі навук ГДР
Катэгорыя:Пахаваныя на мюнхенскіх могілках Вальдфрыдхоф
Катэгорыя:Асобы на марках