open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ФК Нюрнберг

**«Нюрнберг»** () — нямецкі футбольны клуб з горада Нюрнберг, які размяшчаецца ў федэральнай зямлі Баварыя. Заснаваны ў 1900 годзе. Дзевяціразовы чэмпіён Германіі (1920, 1921, 1924, 1925, 1927, 1936, 1948, 1961, 1968), уладальнік Кубка Германіі (1935, 1939, 1962, 2007). Ён быў заснаваны 4 мая 1900 года групай з васямнаццаці юнакоў, якія сабраліся ў мясцовым пабе пад назвай «Burenhütte», каб сабраць каманду для гульні ў футбол, а не рэгбі, бо на той час новая англійскія гульня станавілася ўсё больш папулярнай. Сёння клуб мае ў сваім складзе каманды па боксе, гандболе, хакеі на роліках і каньках, плаванню, лыжам, тэнісу.

## Стадыён 
Каманда гуляе свае хатнія матчы на стадыёне «Макс-Морлак-Штадыян», які знаходзіцца ў камунальнай уласнасці. Раней да 1990 года стадыён быў вядомы як «Гарадскі стадыён», да 2006 года — «Франкенштадыян». Ён з’яўляецца хатняй арэнай клуба з 1963 года і ў цяперашні час мае ўмяшчальнасць у 48 553 гледачоў пасля апошняга пашырэння стадыёна падчас зімовай паўзы ў сезоне 2009/10.

Стадыён быў пабудаваны ў 1928 годзе і быў вядомы як «Штадыян дэр Гітлерюгенд» з 1933 па 1945 гады. Першапачатковая ёмістасць была роўная 40 000 гледачам, але ў 1965 годзе ўмяшчальнайсць была павялічана да 65 000 гледачоў, а затым на стадыёне ў 1967 годзе адбыўся фінальны матч Кубка чэмпіёнаў 1967, дзе сустракаліся «Баварыя» і «Рэйнджэрс». Перамогу ў матчы атрымалі нямецкія футбалісты з «Баварыі» з лікам 1:0. У наступным арэна была адрамантавана да чэмпіянату свету 1974 і яшчэ нядаўняе пашырэнне дазволіла ёй прыняць 45 000 гледачоў у чатырох матчах папярэдняга раўнда і аднаго матча стадыі 1/16 фінала чэмпіянату свету па футболе 2006.

«Макс-Морлак-Штадыян» з 2006 года насіў камерцыйную назву «EasyCredit Stadium» па дамоўленасці з мясцовым банкам. Большасць фанатаў выступала з прапановай перайменавання стадыёна ў гонар Макса Морлака, але яны павінны былі чакаць прынамсі шэсць гадоў, каб гэта адбылося, бо паводле дамоўленасці менавіта такі перыяд стадыён будзе мець камерцыйную назву. У 2013—2017 гадах стадыён быў вядомы пад назвамі «Грундыг Штадыян» і «Нюрнберг». З ліпеня 2017 года стадыён нарэшце атрымаў афіцыйную назву «Макс-Морлак-Штадыян».

## Цікавыя факты 
* Клуб ганарыцца дзвюма выгадаванымі чэмпіёнамі свету: нападнікам Максам Морлакам у 1954 годзе і брамнікам Андрэасам Кёпке ў 1990 годзе. У 1961 і 1993 гадах адпаведна, абодва станавіліся футбалістамі года Германіі.
* У 2007 годзе клуб заваяваў Кубак Германіі, а ў наступным сезоне вылецеў з Бундэслігі.
* Сумесна з білефельдскай «Армініяй» «Нюрнберг» трымае рэкорд па колькасці вылетаў з Бундэслігі — шэсць разоў.
* Фінал 1927 года паміж «Нюрнбергам» і берлінскай «Гертай» быў першым матчам, які цалкам трансляваўся на радыё ў Германіі.
* «Нюрнберг» перамог у абодвух першых чэмпіянатах, якія крочылі пасля сусветных войнаў — у 1920 і 1948 гадах.
* Перамога ў Кубку Германіі ў 2007 годзе перапыніла серыю з 39 гадоў без тытулаў і з 45 гадоў без перамог у кубку краіны.
* Дагэтуль «Нюрнберг» ўтрымлівае другое месца пасля «Баварыі» па колькасці чэмпіёнскіх тытулаў.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт ФК «Нюрнберг»

Нюрнберг
Пептыдная сувязь

**Пептыдная сувязь** — від аміднай сувязі; узнікае ў выніку ўзаемадзеяння α-амінагрупы (— NH2) адной амінакіслаты з α-карбаксільнай групай (— СООН) іншай амінакіслаты. Такія палімерныя малекулы (поліпептыдныя ланцугі) могуць складацца з соцень амінакіслотных звёнаў, а бялковая малекула — з аднаго ці некалькіх поліпептыдных ланцугоў.

З'яўляецца адзінай кавалентнай сувяззю, з дапамогай якой амінакіслотныя астаткі злучаюцца паміж сабой і ўтвараюць каркас бялковай малекулы. Мае (на 40 %) характар двайной (спалучанай) сувязі і таму карацей за адзінарную — С — N — сувязь. Часткова спалучаны характар — С — N —сувязі абумоўлівае плоскую канфігурацыю — С(О) — NН — групы (усе 4 атамы знаходзяцца ў адной плоскасці) і існаванне транс- (больш устойлівай) і цыс-форм.

Ферментатыўнае ўтварэнне пептыднай сувязі ў жывых клетках адбываецца ў біясінтэзе бялку.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Бялкі
Катэгорыя:Хімічная сувязь
Пептакокі

**Пептакокі** (*Peptococcus*) — род няспораўтваральных бактэрый шарападобнай формы. Трапляюцца ў кішачным тракце жывёл і чалавека, экскрыментах, брудзе. Пры пэўных умовах здольныя выклікаць септычныя інфекцыі.

Клеткі адзінкавыя, у парах, тэтрадах, агрэгатах. Нерухомыя, грамстаноўчыя, аблігатныя (абавязковыя) анаэробы.

Вылодаюць пратэалітычнай актыўнасцю, раскладаюць арганічныя злучэнні.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фірмікуты
Асмір Бегавіч

**Асмір Бегавіч** (; нар. , , СФРЮ) — баснійскі футбаліст, брамнік англійскага клуба «Куінз Парк Рэйнджэрс» і былы ігрок нацыянальнай зборнай Босніі і Герцагавіны.

## Клубная кар’ера 
Бегавіч падпісаў моладзевы кантракт з «Портсмутам» у 2003 годзе. За час знаходжання ў клубе некалькі гадоў правёў у арэндах у клубах, як «Ла-Луўер», «Маклсфілд Таўн», «Борнмут» і «Ёвіл Таўн». 23 лістапада 2009 года Асмір быў адкліканы назад у «Портсмут» з-за траўмы асноўнага брамніка клуба, Дэвіда Джэймса. Па вяртанні ў клуб згуляў 15 матчаў падчас сезона 2009/10.

На 1 лютага 2010 года Бегавіч падпісаў кантракт з клубам «Сток Сіці» на чатыры з паловай гады. Трансфер абыйшоўся «ганчарам» у 3,25 млн фунтаў. Дэбютаваў у новым клубе ў гульне супраць «Чэлсі» 25 красавіка 2010 года, замяніўшы траўмаванага Томаса Сёрэнсена на 35-й хвіліне.

13 ліпеня 2015 года стаў іграком лонданскага «Чэлсі», падпісаўшы кантракт на 4 гады і атрымаўшы кашулю з нумарам 1, які раней належаў Петру Чэху. У складзе «Чэлсі» быў другім брамнікам пасля Цібо Куртуа. 30 мая 2017 года было абвешчана аб пераходзе Бегавіча ў «Борнмут».

У верасні 2019 года на правах арэнды далучыўся да азербайджанскага «Карабаха». У студзені 2020 года перабраўся ў «Мілан», дзе быў другім брамнікам. Па заканчэнні сезона ў жніўні 2020 года вярнуўся ў «Борнмут», дзе ў сезоне 2020/21 быў асноўным брамнікам у Чэмпіёншыпе.

У ліпені 2021 года перайшоў у «Эвертан», дзе быў рэзервовым брамнікам. Пакінуў клуб у якасці свабоднага агента па заканчэнні сезона 2022/23, а ў ліпені 2023 года далучыўся да «Куінз Парк Рэйнджэрс».

## Міжнародная кар’ера 
Асмір нейкі час правёў у складзе моладзевай зборнай Канады, бо разам з бацькамі з дзесяці гадоў жыў у гэтай краіне. Таму меў намер выступаць за нацыянальную зборную гэтай краіны. Аднак 21 жніўня 2009 года Асмір прыняў выклік у зборную Босніі і Герцагавіны на матчы супраць зборнай Арменіі і Турцыі. Дэбютаваў толькі ў наступным матчы супраць зборнай Эстоніі.

## Дасягненні 
**«Чэлсі»**:
* Чэмпіён Англіі: 2017

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Канады
Катэгорыя:Футбалісты Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Босніі і Герцагавіны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Портсмут
Катэгорыя:Ігракі ФК Ла-Луўер
Катэгорыя:Ігракі ФК Маклсфілд Таўн
Катэгорыя:Ігракі ФК Борнмут
Катэгорыя:Ігракі ФК Ёвіл Таўн
Катэгорыя:Ігракі ФК Іпсвіч Таўн
Катэгорыя:Ігракі ФК Сток Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі
Катэгорыя:Ігракі ФК Карабах Агдам
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Эвертан
Катэгорыя:Ігракі ФК Куінз Парк Рэйнджэрс
Невен Субаціч

**Невен Субаціч** (; нар. , , СФРЮ) — сербскі футбаліст, абаронца. Ігрок нацыянальнай зборнай Сербіі (2009—2013).

## Клубная кар’ера 
### Раннія гады 
Невен нарадзіўся ў сям’і баснійскіх сербаў. Калі яму споўнілася 5 гадоў, сям’я пераехада ў нямецкі горад Шэмберг. У Германіі Невен пачынаў сваю футбольную кар’еру. Ва ўзросце сямі гадоў Невен увайшоў у склад моладзевага клуба «Шварцэнберга». У 1999 годзе сям’я пераехада ў Солт-Лэйк-Сіці, дзе пражывала сваячніца Жэлька Субаціча, яго бацькі. У 2001 годзе сям’я пераехала ў штат Фларыда, дзе на Невен звярнуў увагу трэнер юнацкай зборнай ЗША Джон Элінгнер. У 2006 годзе юнак пераехаў у Германію, каб гуляць за клуб «Майнц 05».

### «Майнц 05» 
Субаціч дэбютаваў у складзе «Майнца» ў сезоне 2006/07 у матчы супраць мюнхенскай «Баварыі». Сезон 2007/08 каманда правяла ў Другой Бундэслізе, дзе Субаціч стаў адным з найлепшых абаронцаў.

### «Барусія» Дортмунд 
4 чэрвеня 2008 года Невен заключыў пяцігадовы кантракт з «Барусіяй». Дэбютаваў Субаціч у неафіцыйным матчы за Суперкубак Германіі, дзе дортмундцам супрацьстаяла «Баварыя» Мюнхен. Разам з «Барусіяй» двойчы стаў чэмпіёнам Германіі. Значную частку сезона 2013/14 прапусціў з-за траўмы, у сезоне 2015/16 праз праблемы са здароўем зноў перастаў трапляць у склад і выказаў жаданне пакінуць клуб. У студзені 2017 года на правах арэнды далучыўся да «Кёльна», па заканчэнні сезона 2016/17 улетку 2017 года вярнуўся ў «Барусію». У сезоне 2017/18 згуляў за дортмундскі клуб толькі ў чатырох матчах.

### Апошнія гады 
У студзені 2018 года перайшоў у французскі клуб «Сент-Эцьен». У ліпені 2019 года вярнуўся ў Германію, падпісаўшы кантракт з дэбютантам Бундэслігі берлінскім «Уніёнам».

У верасні 2020 года далучыўся да турэцкага «Дэнізліспора», а ў лютым 2021 года перайшоў у аўстрыйскі «Альтах», дзе гуляў да канца сезона 2020/21. У чэрвені 2022 года заявіў аб завяршэнні прафесійнай кар’еры.

## Міжнародная кар’ера 
У 2005—2006 гады Невен выступаў за моладзевыя каманды ЗША. У снежні 2008 года Невен Субаціч адмовіўся ад месцаў у зборных ЗША і Босніі і Герцагавіны і стаў іграком зборнай Сербіі. Яго дэбют у зборнай адбыўся 28 сакавіка 2009 года ў матчы супраць Румыніі. У 2014 годзе адмовіўся ад выступу за зборную, каб не атрымаць рэцыдыў траўмы калена.

## Дасягненні 
 **Барусія Дортмунд**:
* Чэмпіён Германіі (2): 2011, 2012
* Уладальнік Кубка Германіі: 2012
* Уладальнік Суперкубка Германіі (2): 2013, 2014

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты ЗША
Катэгорыя:Футбалісты Сербіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Сербіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Майнц 05 II
Катэгорыя:Ігракі ФК Майнц 05
Катэгорыя:Ігракі ФК Барусія Дортмунд
Катэгорыя:Ігракі ФК Барусія II Дортмунд
Катэгорыя:Ігракі ФК Кёльн
Катэгорыя:Ігракі ФК Сент-Эцьен
Катэгорыя:Ігракі ФК Уніён Берлін
Катэгорыя:Ігракі ФК Дэнізліспор
Катэгорыя:Ігракі ФК Альтах
Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Мясяцічы)

**Свята-Параскева-Пятніцкая царква** — драўляны праваслаўны храм у вёсцы Мясяцічы Пінскага раёна Брэсцкай вобласці, помнік драўлянага дойлідства.

## Гісторыя 
Пабудавана ў 1794 годзе. У 1899—1902 гадах настаяцелем царквы быў Мікалай Шамяціла. Занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб’ект гісторыка-культурнай спадчыны рэспубліканскага значэння.

## Архітэктура 
Трохзрубная, з прамавугольнымі ў плане асноўным зрубам і бабінцам і пяціграннай алтарнай апсідай. Асноўны зруб накрыты шатровым дахам з галоўкай на глухім барабане, бабінец і апсіда — вальмавымі. Пры ўваходзе тамбур з двухсхільным дахам. Сцены гарызантальна ашаляваныя, вокны прамавугольныя. Унутры памяшканні маюць плоскую бэлечную столь (спачатку асноўны зруб перакрываўся пірамідальным верхам). Над бабінцам — хоры.

## Інтэр’ер 
Памяшканні царквы аб’яднаны агульнай плоскай столлю (змяніла пірамідальнае скляпенне ў 19 ст.), аб’яднаны шырокімі праёмамі-прасветамі. Апсіда вылучана невысокім драўляным іканастасам. Над бабінцам створаны хоры. Абразы ў металічных абкладах: «Спас Пантакратар» (1767), «Маці Божая» (1785), «Праабражэнне», «Пакроў Багародзіцы» (18 ст.), «Маці Божая Адзігітрыя» (1810), «Маці Божая з дзіцем» (1843), «Вогненнае ўзнясенне Іліі» і «Узнясенне» (у 1855 ахвяраваны мясцовым дваранствам), «Святы Мікалай» (19 ст.).

### Званіца 
На паўднёвы захад ад царквы пастаўлена 2-ярусная званіца. Першы зрубавы вертыкальна ашаляваны ярус вылучаны шырокім гонтавым адлівам, другі — слупавы каркас, накрыты пакатым гонтавым шатровым дахам.

## Літаратура 
* 
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Помнікі беларускага народнага дойлідства
Катэгорыя:Мясяцічы
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Пінскага раёна
Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі
Катэгорыя:1794 год у Беларусі
Катэгорыя:Храмы Пінскай і Лунінецкай епархіі
Катэгорыя:Гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь
ФК Майнц 05

**«Майнц 05»** () — нямецкі футбольны клуб з горада Майнц, які размяшчаецца ў федэральнай зямлі Рэйнланд-Пфальц. Створаны 16 альбо 27 сакавіка 1905 года і, акрамя футбола, маецца гандбольны клуб, а таксама клуб настольнага тэнісу. Футбольная каманда гуляе з сезона 2009/10 у Бундэслізе.

Найбольш значнымі поспехамі клуба з’яўляюцца ўдзел у розыгрышу нямецкай Бундэслігі паміж 2004 і 2007 гадамі, удзел у турніры на Кубак УЕФА ў сезоне 2005/06 і ўдзел у паўфінале на Кубак Германіі ў сезоне 2008/09. Пасля паляпшэння фінансавага становішча клуб распачаў будаўніцтва новага стадыёна. 5 мая 2009 года ў наваколлях Майнца пачалося будаўніцтва новай футбольнай арэны «Кофейс-Арэны», будаўніцтва якой скончылася ў 2011 годзе. Разам новы стадыён умяшчае 33 500 гледачоў.

## Гісторыя 
### Раннія гады 
Ужо ў 1903 годзе ў горадзе прадпрымалася спроба стварыць футбольны клуб, якая зведала няўдачу, аднак праз два гады ў Майнцы ўсё ж такі быў створаны клуб *«Mainzer Fussballclub Hassia 1905»*. Пасля некалькіх гадоў, гуляючы ў Паўднёвай Нямецкай лізе () клуб аб’яднаўся з іншым мясцовым футбольным таварыствам, і стаў называцца «*Mainzer Fussballverein Hassia 05*». У 1912 годзе слова «*Hassia*» было выключана з назвы клубу. Пасля Першай сусветнай вайны ў клубу зноў адбылося зліццё, на гэты раз, з клубам «*Sportverein 1908 Mainz*», што ў выніку ўтварыла каманда «*Mainzer Fußball-und Sportverein 05*», які стаў у далейшым самавітым клубам. «Майнцэр» перамог у рэгіянальным чэмпіянаце ў перыяд паміж Першай і Другой сусветнымі войнамі, і патрапіў у адборачны круг нацыянальнага чэмпіянату пасля перамогі ў рэгіянальнай Крайслізе.

### Перыяд Трэцяга Рэйха 
У 1920—1930-я гады клуб паказваў нядрэнныя вынікі ў дывізіёне Гесэна, уключаючы першае месца па заканчэнні сезонаў 1931/32 і 1932/33. Пасля рэарганізацыі футбольных структур, якая адбылася ў краіне пры ўладзе нацыянал-сацыялістаў, каманда прабілася ў Гаўлігу Паўднёвага Захаду (), якая ў тыя часы з’яўлялася адной з шасці вядучых рэгіянальных лігаў Рэйха. Аднак, у дадзеным дывізіёне клуб правёў усяго адзін сезон. У 1938 годзе ўлады прымусова аб’ядналі клуб з іншым спартыўным таварыствам — *«Reichsbahn SV Mainz»*, і да канца Другой сусветнай вайны клуб выступаў пад назвай *«Reichsbahn SV Mainz 05»*.

## Склад 
*Станам на люты 2024 года.*

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Майнц 05
Карчма (Нача)

**Карчма** — будынак у в. Нача (Воранаўскі раён). Помнік драўлянага дойлідства. Пабудаваная ў XIX ст. Пазней выкарыстоўвалася як жылы дом. Згарэла ўначы 15 кастрычніка 2010 года.

## Архітэктура 
Аднапавярховы Т-падобны ў плане будынак складаецца з двух прамавугольных у плане аб'ёмаў: галоўнага (у ім размяшчаліся шынок з кухняй, чатыры пакоі для падарожнікаў), арыентаванага цэнтральным фасадам на плошчу, і перпендыкулярна прыбудаванага да яго дваровага фасада памяшкання са стайняй. Галоўны аб'ём накрыты паўвальмавым, дваровы — двухсхільным гонтавым дахамі. Сцены гарызантальна ашаляваныя, вокны прамавугольныя, па восі галоўнага аб'ёму шырокая брама. Аб'ёмна-прасторавая кампазіцыя адпавядала функцыянальнаму прызначэнню пабудовы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Славутасці Воранаўскага раёна
Катэгорыя:Помнікі беларускага народнага дойлідства
Катэгорыя:Згарэлыя будынкі і збудаванні
Катэгорыя:Зніклі ў 2010 годзе
Катэгорыя:Корчмы Беларусі
Катэгорыя:Нача (Воранаўскі раён)
Катэгорыя:Драўляная архітэктура Беларусі
Палаца-паркавы ансамбль (Нача)

**Сядзіба Чарноцкіх «Нача Брындзоўская»** — помнік сядзібнай архітэктуры класіцызму. Пабудаваны ў 1810—1815 гг. у вёсцы Нача Ляхавіцкага раёна.

## Гісторыя 
Да канца XVIII ст. маёнтак знаходзіўся ва ўласнасці езуіцкага ордэна.

Сядзібай валодалі Неміровічы, Табаровічы, езуіты, Брындзы, Масальскія, Чарноцкія.

Занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб'ект гісторыка-культурнай спадчыны рэспубліканскага значэння.

## Архітэктура 
Мураваны аднапавярховы прамавугольны ў плане будынак стаіць на высокім цокалі і накрыты двухсхільным дахам. Высокія прамавугольныя вокны завершаныя сандрыкамі. Цэнтральная частка галоўнага фасада вылучаная манументальным шасцікалонным порцікам з трохвугольным франтонам, прарэзаным круглым акном. Да тарцоў будынку прыбудаваныя тэрасы.

Помнік рэспубліканскага значэння.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Славутасці Ляхавіцкага раёна
Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі
Катэгорыя:Нача (Ляхавіцкі раён)
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Гарадскі палац (Нясвіж)

Існаваў у XVIII ст. ў Нясвіжы. Быў пабудаваны ў стылі барока.

Мураваны двухпавярховы накрыты дахоўкай квадратны ў плане будынак з унутраным дваром. Сцены былі дэкарыраваны драўлянымі разнымі карнізамі. Фасады на другім паверсе аздабляла драўляная галерэя. На першым паверсе было адзінаццаць жылых пакояў, два алькежы, дзве кухні, дзве гасцёўні, чатыры каморы, тры скляпы, аздобленая размалёўкай капліца, кардэгарда, стайня, карэтная майстэрня, вялікі манеж з галерэяй у верхняй частцы памяшкання. На другім паверсе анфіладнай планіроўкі былі парадная зала і пяць пакояў. У інтэр'ерах памяшканняў — печы, аздобленыя кафляй і фаянсавымі пліткамі, палатняныя і скураныя шпалеры ў разных пазалочаных рамах з маляўнічымі арнаментальнымі і расліннымі выявамі, архітэктурнымі сюжэтамі, вазамі, гістарычнымі сцэнамі, партрэтамі гістарычных асоб. Парадная зала і адзін з пакояў мелі скляпеністыя ляпныя столі з люстрамі і скульптурнымі пазалочанымі выявамі.

Палац не захаваўся, вядомы паводле інвентару 1760-х гадоў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Палацы
Катэгорыя:Нясвіж
Арцём Аляксандравіч Фядзянін

**Арцём Фядзянін** (нар. ) — беларускі футбаліст, паўабаронца.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец «Гомеля», з 2011 года пачаў выступаць за дубль клуба. У сезоне 2012 замацаваўся ў рэзервовай камандзе «Гомеля», разам з дублем стаў пераможцам першынства дублёраў.

У студзені 2013 года разам з іншымі дублёрамі быў пераведзены ў асноўную каманду. Дэбютаваў за «Гомель» у Вышэйшай лізе 13 красавіка 2013 года, выйшаўшы на замену ў дадатковы час матча з салігорскім «Шахцёрам» (1:0).

У сакавіку 2014 года быў аддадзены ў арэнду клубу Першай лігі «Рэчыца-2014». Улетку 2014 замацаваўся ў стартавым складзе рэчычан. У снежні 2014 года па заканчэнні арэнды вярнуўся ў «Гомель», з якім у лютым 2015 года падоўжыў кантракт.

У сезоне 2015 выступаў пераважна за дубль «Гомеля», за асноўную каманду правёў усяго 4 матчы. У сакавіку 2016 года папоўніў склад «Гомельчыгунтранса», аднак у красавіку пакінуў клуб, так і не згуляўшы ніводнага матча. Трапіў у заяўку гомельскага ДБК у Другой лізе, але каманда знялася з чэмпіянату. У маі 2016 года далучыўся да светлагорскага «Хіміка».

У красавіку 2017 года стаў іграком «Асіповічаў». З 11 галамі стаў найлепшым бамбардзірам каманды ў сезоне, але не здолеў выратаваць яе ад вылету ў Другую лігу. У студзені 2018 года папоўніў склад дэбютанта беларускай Вышэйшай лігі — клуб «Смалявічы». У «Смалявічах» замацаваўся ў аснове, спачатку часцей выхадзіў на замену, пазней стаў звычайна з’яўляцца ў стартавым складзе. Застаўся ў камандзе і ў сезоне 2019, калі яна выбыла ў Першую лігу, і дамапог ёй вярнуць месца ў элітным дывізіёне.

У студзені 2020 года пакінуў «Смалявічы» і неўзабаве стаў іграком рэчыцкага «Спадарожніка». Спачатку выхадзіў на замену, але неўзабаве замацаваўся ў стартавым складзе каманды і дапамог ёй выйсці ў Вышэйшую лігу. У лютым 2021 года падоўжыў кантракт са «Спадарожнікам». У красавіку 2021 года не выступаў з-за траўмы, пасля вярнуў месца ў складзе.

У ліпені 2021 года, пасля таго як «Спадарожнік» зняўся з Вышэйшай лігі, перайшоў у магілёўскі «Дняпро», дзе трывала замацаваўся ў аснове. У студзені 2022 года пакінуў магілёўскі клуб, некаторы час трэніраваўся з «Гомелем», аднак неўзабаве падпісаў новае пагадненне з «Дняпром». У першай палове 2022 года з’яўляўся пераважна ў стартавым складзе, з лета стаў выхадзіць на замену. У студзені 2023 года пакінуў «Дняпро».

У лютым 2023 года стаў іграком гомельскага «Паперпрама». Пакінуў клуб у снежні 2023 года.

## Міжнародная кар’ера 
Улетку 2013 года выступаў за малодшую моладзевую зборную Беларусі.

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэчыца-2014
Катэгорыя:Ігракі ФК Хімік Светлагорск
Катэгорыя:Ігракі ФК Асіповічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Смалявічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Спадарожнік Рэчыца
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў
Катэгорыя:Ігракі ФК Паперпрам Гомель
Шастакоў

**Шастакоў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Міхаіл Дзянісавіч Шастакоў (1907—1942) — Герой Савецкага Саюза.
* Павел Пятровіч Шастакоў (1889—1937) — беларускі паэт і журналіст.
* Яўген Андрэевіч Шастакоў (нар. 1969) — беларускі дыпламат.
Яўген Аляксандравіч Шаўчэнка

**Яўген Шаўчэнка** (нар. , ) — беларускі футбаліст, нападнік расійскага клуба «Арсенал» з Тулы.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец школы футбольнага клуба «Мінск», у 2013 годзе пачаў выступаць за дубль клуба.

У чэрвені 2014 года галоўным трэнерам «Мінска» стаў Андрэй Пышнік, які да таго ўзначальваў дубль. Новы трэнер адразу запрасіў Шаўчэнку разам з іншымі маладымі гульцамі ў асноўную каманду. 6 ліпеня 2014 года Яўген дэбютаваў у Вышэйшай лізе, выйшаўшы на замену на 68-й хвіліне ў матчы з «Нафтанам» (4:0). У канцы сезона стаў з’яўляцца і ў стартавым складзе мінскага клуба. 29 лістапада 2014 года адзначыўся галявой перадачай у матчы з брэсцкім «Дынама» (3:1).

У снежні 2014 года падоўжыў кантракт з «Мінскам». У сезоне 2015 выступаў пераважна за дубль сталічнага клуба, таксама ўдзельнічаў у Юнацкай Лізе чэмпіёнаў. У Вышэйшай лізе ў 5 матчах выхадзіў на замену. У сезоне 2016 здолеў замацавацца ў асноўнай камандзе мінчан, нярэдка з’яўляўся ў стартавым складзе. З мая 2017 года стаў трывала выступаць у аснове мінчан, аднак у верасні страціў месца ў складзе. У сезоне 2018 прыняў удзел ва ўсіх 30 матчах чэмпіянату і забіў 5 галоў.

У студзені 2019 года падпісаў новы кантракт са сталічным клубам. У сезоне 2019 заставаўся трывалым іграком стартавага складу.

У студзені 2020 года было абвешчана аб пераходзе Шаўчэнкі ў брэсцкае «Дынама». Не здолеў замацавацца ў складзе каманды, выхадзіў на замену, а часам заставаўся на лаўцы запасных. У ліпені 2020 года перабраўся ў брэсцкі «Рух», дзе замацаваўся ў стартавым складзе. У снежні 2020 года падпісаў паўнавартасны кантракт з «Рухам».

У сезоне 2021 працягваў выступаць пераважна ў стартавым складзе брэсцкай каманды. У пачатку 2022 года рыхтаваўся да новага сезона з «Рухам», аднак у сакавіку, пасля таго як клуб зняўся з Вышэйшай лігі, падпісаў кантракт з жодзінскім «Тарпеда-БелАЗ», дзе замацаваўся ў аснове. У студзені 2023 года падоўжыў пагадненне з жодзінцамі. У студзені 2024 года пакінуў «Тарпеда-БелАЗ» па заканчэнні кантракта. Неўзабаве адправіўся ў тульскі «Арсенал» і ў лютым афіцыйна стаў іграком клуба.

## Міжнародная кар’ера 
Выступаў за юнацкія зборныя Беларусі. 11 лістапада 2016 года дэбютаваў у моладзевай зборнай Беларусі ў таварыскім матчы са зборнай Украіны, выйшаўшы на замену ў другім тайме.

13 кастрычніка 2019 года дэбютаваў у нацыянальнай зборнай Беларусі ў адборачным матчы чэмпіянату Еўропы супраць Нідэрландаў, выйшаўшы на замену ў канцы сустрэчы.

## Дасягненні 
*   Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: 2023
*  Уладальнік Кубка Беларусі: 2023
*  Уладальнік Суперкубка Беларусі: 2020

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст
Катэгорыя:Ігракі ФК Рух Брэст
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ
Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Тула
Пірыдзін

**Пірыдзі́н** — гетэраараматычнае злучэнне.

Пірыдзін і яго вытворныя — аснова пашыраных у прыродзе пірыдзінавых алкалоідаў (напрыклад, анабазіну, нікаціну) і многіх біялагічна важных злучэнняў (напрыклад, пірыдаксіну).

## Уласцівасці 
Бясколерная вадкасць з непрыемным пахам, tкіп 115,4 °C, шчыльнасць 981,9 кг/м³. Змешваецца з вадой і большасцю арганічных растваральнікаў. Слабая аснова. З неарганічнымі кіслотамі ўтварае ўстойлівыя солі, з галагенідамі металаў, аксідамі серы (SO2, SO3), бромам, вадой — комплексныя злучэнні.

Атрымліваюць пераважна з каменнавугальнай смалы, у якой доля пірыдзіну каля 0,08 %.

Выкарыстоўваюць у сінтэзе лекавых сродкаў, фарбавальнікаў, інсектыцыдаў, як растваральнік, у тым ліку для многіх неарганічных солей.

Таксічны. ГДК пары пірыдзіну ў паветры ~ 5 мг/м³. Пірыдзін дзейнічае на нервовую сістэму, скуру. Па некаторых звестках, пірыдзін выклікае імпатэнцыю і бясплоддзе ў мужчын.

Адзін чалавек памёр пасля выпадковага прыёму паўшклянкі пірыдзіну.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Растваральнікі
Катэгорыя:Пірыдзіны
Пірымідзін

**Пірымідзі́н** (1,3-дыазін) — арганічнае гетэрацыклічнае злучэнне.

## Уласцівасці 
Бясколерныя крышталі, tпл 22,5 °C, tкіп 124 °C. Добра раствараецца ў вадзе, этаноле, дыэтылавым эфіры. Слабая аснова. Інертны да электрафільных рэагентаў (не ўступае ў рэакцыі нітравання і сульфіравання). Пратанаванне адбываецца пры ўзаемадзеянні з вельмі моцнымі кіслотамі з утварэннем солі па адным атаме азоту. Лёгка ўступае ў рэакцыі нуклеафільнага замяшчэння.

## Вытворныя 
Вытворныя пірымідзіну называюцца *пірымідзінавымі асновамі*, або *пірымідзіны*. Пірымідзін і яго вытворныя ўваходзяць у састаў найважнейшых біяпалімераў — нуклеінавых кіслот, а таксама шэрагу біялагічна актыўных рэчываў: вітаміну В1, антыбіётыкаў аміцэтыну і блеаміцыну, барбітуратаў, каэнзімаў і інш. У малекулах нуклеінавых кіслот акрамя кананічных пірымідзінавых асноў — цытазіну (4-аміна-2-пірыдон), тыміну (5-метыл-пірымідзін-2,4-дыен), урацылу (пірымідзін-2,4-дыен) ёсць, у адносна невялікай колькасці, т. зв. мінорныя пірымідзінавыя асновы (5-метылцытазін, 5-карбаксіметылурацын і іншю). Паслядоўнасць пурынавых і пірамідзінавых асноў у полінуклеатыдным ланцугу вызначае генетычную інфармацыю ДНК і матрычных РНК.

Пірымідзіны — бясколерныя высакаплаўкія (tпл≥300 °C) крышталі. Раствараюцца ў гарачай вадзе, нерастваральныя ў этаноле і дыэтылавым эфіры. Існуюць у таўтамерных формах. Біясінтэз пірымідзінаў у клетках адбываецца ў выніку ператварэнняў вытворных аротавай кіслаты. Атрымліваюць звычайна метадам кіслотнага гідролізу нуклеінавых кіслот.

## Літаратура 
*
Пірыдаксін

thumb|Пірыдаксін
**Пірыдаксі́н** (адэрмін) — адна з форм вітаміна В6, група водарастваральных злучэнняў, вытворных 2-метылпірыдзіну.

Вылучаны з паліраванага рысу ў 1932 годзе.

У прыродзе пашыраны тры яго формы: пірыдаксін, пірыдаксаль і пірыдаксамін, якія лёгка пераўтвараюцца ў арганізме адна ў адну.

Бясколернае крышталічнае рэчыва, добра раствараецца ў вадзе і спірце.

Сінтэзуецца мікраарганізмамі, зялёнымі раслінамі, у жвачных жывёл і чалавека — кішэчнай мікрафлорай.

Біялагічныя функцыі пірыдаксін ажыццяўляе ў форме 5-пірыдаксальфасфату, які выконкае ролю каферменту ў рэакцыях абмену амінакіслот (напрыклад, пераамінаванне). Удзельнічае ў азоцістым, тлушчавым абмене, у сінтэзе сератаніну.

Недахоп пірыдаксіну ў арганізме выклікае анемію, сутаргі, дэрматыт і інш. Сутачная патрэбнасць дарослага чалавека ў пірыдаксіне 1,5—2,8 мг, дзяцей — 0,5—2 мг. Пірыдаксін маюць рысавае і пшанічнае вотруб'е, боб, дрожджы, печань млекакормячых.

Выкарыстоўваюць у медыцыне.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пірыдзіны
Катэгорыя:Вітаміны групы B
Каргадас-Карахас

**Каргадас-Карахас** (), або **Сент-Брэндан** () — архіпелаг у заходняй частцы Індыйскага акіяна. Уяўляе сабою шырокі атол з мноствам водмеляў, невялікіх астравоў і скал. Да архіпелага таксама далучаюць востраў Альбатрос, які месціцца на поўначы паасобку. Каргадас-Карахас уваходзіць у склад Маўрыкія. Агульная плошча сушы — каля 3,2 км². Сталага насельніцтва няма, аднак на востраве Іль-Рафаэль знаходзіцца метэаралагічная станцыя, якую сезонна наведваюць супрацоўнікі.

## Геаграфія 
Каргадас-Карахас месціцца ў заходняй частцы Індыйскага акіяна. Найбольш паўднёвы востраў Кока знаходзіцца ў 425 км на паўночны ўсход ад Порт-Луі, сталіцы Маўрыкія. Працягласць архіпелага з поўдня на поўнач — 66,2 км. 

Ніжэй прадстаўлены найбольш значныя астравы Каргадас-Карахас:

Усе астравы маюць каралавае паходжанне, даволі нізкія. Найвышэйшы пункт (6 м над узроўнем акіяна) знаходзіцца на востраве Альбатрос.

## Прырода 
Ізаляванасць і малая плошча астравоў Каргадас-Карахас з'яўляюцца прычынай абмежаванасці мясцовай флоры і фаўны. Большасць сушы пакрыта хмызнякамі. Усяго налічваецца 41 від наземных раслін. На астравах спыняюцца марскія птушкі, чарапахі, шмат крабаў.

## Літаратура 
* David G. Frodin, Guide to Standard Floras of the World: An Annotated, Geographically Arranged Systematic Bibliography of the Principal Floras, Enumerations, Checklists and Chorological Atlases of Different Areas. — Cambridge University Press, Jun 14, 2001. P. 493

## Спасылкі 
* St Brandon Island (Saint Brandon)
* Mauritius - GEOGRAPHY

Катэгорыя:Маскарэнскія астравы
Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Астравы Маўрыкія
Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Гуанін

**Гуані́н** (2-аміна-6-оксіпурын) — пурынавая аснова, якая ёсць ва ўсіх жывых клетках у саставе нуклеінавых кіслот (ДНК і РНК). Структурны кампанент нізкамалекулярных каферментаў, зыходнае рэчыва пры біясінтэзе птэрынаў, рыбафлавіну, фоліевай кіслаты.

Нуклеатыд гуаніну ўдзельнічае ў сінтэзе бялку, актывацыі тлушчавых кіслот, цыкле трыкарбонавых кіслот, глюканеагенезе.

У значнай колькасці знаходзіцца ў экскрэментах павукападобных і птушак (адкрыты ў складзе гуана, адсюль назва), у лусцы і скуры рыб (вапнавае злучэнне гуаніну надае лусцы рыб характэрны бляск), паўзуноў і земнаводных.

Пры дэзамінаванні адэназіндэзаміназай гуанін пераўтвараецаа ў ксанцін.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пурыны
Жылыя дамы (Навагрудак)

Жылыя дамы — помнікі дойлідства XIX — пачатку XX ст. ў Навагрудку. Вылучаецца жылая забудова вул. Замкавай і Гандлёвай плошчы (сучасная пл. Леніна). У другой палове XIX ст. на вул. Замкавай былі ўзведзены дамы № 3, 7, 9, 13, 15, якія ўтвараюць своеасаблівы ансамбль з рысамі барока і позняга класіцызму.

Дом № 3 — двухпавярховы прамавугольны ў плане мураваны будынак накрыты вальмавым дахам. Сцены гладкія, прарэзаныя прамавугольнымі аконнымі праёмамі (з абрамленнямі на другім паверсе). З-за рознасці ўзроўняў рэльефу будынак у тарцовай частцы мае цокальны паверх, умацаваны масіўнымі кутнімі контрфорсамі. Цяпер у будынку размешчаная адміністрацыйная ўстанова.

Дамы № 7 і 9 — мураваныя будынкі з агульнай унутранай сцяной. Дом № 7 двухпавярховы, калідорнага тыпу (частка памяшканняў на першым паверсе адведзеная пад гандлёвую ўстанову). Дом № 9 аднапавярховы, планіроўка анфіладная. Выкарыстоўваецца пад жылья. Абодва будынкі маюць прамавугольныя вокны, прафіляваныя сандрыкі над вокнамі, вуглы раскрапаваныя пілястрамі.

Дамы № 13 і 15 — мураваныя, аднапавярховыя, прамавугольныя ў плане, злучаны паміж сабой. Галоўныя тарцовыя фасады выходзяць на вул. Замкавую, завершаныя трохвугольнымі франтонамі. Аконныя праёмы дома № 13 дэкарыраваныя сандрыкамі.

Дом № 4 — мураваны аднапавярховы будынак з мансардай. Складаецца з дзвюх частак: паўднёвай, пабудаванай у першай палове XIX ст. (у плане — квадрат), і паўночнай, прыбудаванай у канцы XIX ст. (у плане — выцягнуты прамавугольнік). Галоўны фасад (паўднёвы, выходзіць на вул. Гродзенскую) завершаны трохвугольным шчытом. Просты прафіляваны карніз абрамляе франтон, у цэнтры якога два невялікія аконныя праёмы, над імі — дахавае акно, злева — круглы праём.

Дом № 5 — мураваны аднапавярховы будынак з мансардай. Пабудаваны ў сярэдзіне XIX ст. фасад мае плоскаснае рашэнне і завершаны трохвугольным шчытом з дзвюма прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў простых ліштвах, над імі — дахавае акно з трохвугольным завяршэннем.

Дом № 9 — мураваны аднапавярховы прамавугольны ў плане будынак з мансардай. Пабудаваны ў першай палове XIX ст. Капітальнай сцяной падзелены на две часткі — жылую і гандлёвую. У дэкаратыўнай аздобе франтону выкарыстаныя элементы стылю барока. Цэнтральны аконны праём франтону з накладнымі ляпнымі дэталямі: две плоскія пілястры аб'яднаныя гірляндай у выглядзе стылізаванай кветкі.

Гістарычная забудова вул. Замкавай і пл. Леніна — помнік рэспубліканскага значэння.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Славутасці Навагрудка
Катэгорыя:Жылыя будынкі Беларусі
Данец

**Дане́ц** — возера ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці, за 27 км на паўночны захад ад гарадскога пасёлка Шуміліна, за 4 км на захад ад вёскі Казьяны, у басейне ракі Обаль.

Плошча паверхні 0,03 км², даўжыня 0,33 км, найбольшая шырыня 0,14 км. Даўжыня берагавой лініі 0,75 км. 
Знаходзіцца у лясістым паніжэнні рэльефу. Вакол возера забалочаная пойма. На паўночным захадзе выцякае ручай, які ўпадае ў ручай Рэчыца.

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Шумілінскага раёна
Ценіца

Назву **Це́ніца** маюць:

* Ценіца — возера ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці
* Ценіца — рака ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці, правы прыток ракі Обаль
Замкавае ўзвышша

**Замкавае ўзвышша** — умоўная назва плато, якое існавала ў Навагрудку да XIII стагоддзя, калі ровам было падзелена на асобныя ўзвышшы — Малы замак і Замкавую гару.

На думку гісторыкаў Таццяны Бубенка і Андрэя Мяцельскага, Замкавая гара і Малы замак Навагрудка першапачаткова ўяўлялі сабой адзінае плато квадратнай формы з бакамі прыкладна 180х180 м (каля 3,6 га). Не раней за XIII стагоддзе быў выкапаны роў, які падзяліў некалі адзінае ўзвышша на дзве часткі. Зборны план пабудоў Малога замка дазваляе сцвярджаць, што на мяжы XII—XIII стагоддзяў роў паміж Замкавай гарой і Малым замкам яшчэ не існаваў, і яны ўяўлялі адзіную пляцоўку, на якой і ўзнік дзяцінец Новагародка.

Малы замак і Замкавая гара цяпер маюць аднолькавую вышыню, якая складае 317—316 м над узроўнем Балтыйскага мора на Малым замку і 316,5 м на Замкавай гары. Першапачаткова пляцоўка будучага Малога замка была вышэйшая за астатнія ўзгоркі. Самы высокі яе пункт (315 м) знаходзіўся ў цэнтральнай частцы. На Замкавай гары першапачаткова пляцоўка размяшчалася на вышынях 313—311 м і мела ўхіл з поўначы на поўдзень. А суседняе Барысаглебскае ўзвышша першапачаткова мела вышыню каля 310—309 м.

Дамінантнае становішча заходняй часткі Замкавага ўзвышша (Малога замка) і стала прычынай ранняга засялення гэтага ўчастка. Усходняя яе ўскраіна (Замкавая гара) заставалася незаселенай да другой паловы XI стагоддзя.

## Спасылкі 
* Основание Новоугородка: гипотезы и реальность

Катэгорыя:Геаграфія Навагрудка
Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка
Катэгорыя:Узвышшы Беларусі
Катэгорыя:Зніклі ў XIII стагоддзі
Святы Лангін

[thumb|210px|Лангін святой Дзідай пратыкае бок Хрыста. [Фра Беата Анджэліка. Сан Марка, Фларэнцыя]]
**Лангін** — згодна паданняў фігура ў хрысціянскай гісторыі; імя, дадзенае ў сярэднявеччы і некаторых сучасных хрысціянскіх традыцый рымскаму салдату, які пракалоў бок Ісуса дзідай, «Святой Дзідай», калі Ён быў на крыжы. У Евангеллях імя воіна не згадваецца. Легенда пра Лонгіна вызначае салдата, як сотніка, які пры распяцці засведчыў: «*На самой справе Гэты чалавек быў Сын Божы*.» Легенда пра Лонгіна вызначае, што ён пасля стаў хрысціянінам, і традыцыйна шануецца як святы ў Рымска-каталіцкай царкве, праваслаўнай царкве, а таксама некалькіх іншых хрысціянскіх дэнамінацыях.

## Легенда пра святога Лангіна 
[thumb|*Святы Лангін* у базіліцы Св. Пятра працы [Джавані Ларэнца Берніні.]]
Імя салдата не даецца ў Евангеллях; імя *Лонгін* знаходзіцца ў апакрыфічным Евангеллі ад Нікадзіма, якое прыкладаецца да апакрыфічных Дзеях Пілата. Лангін першапачаткова не быў святым. У ранняй традыцыі ў апыкрыфічным творы 4-га стагоддзя «Лісце Ірада да Пілата», сцвярджаецца, што Лангін пацярпеў за пратыкненне бока Ісуса: ён быў прысуджаны да пячоры, дзе кожны вечар леў прыходзіў і калечыў яго, але да світання цела ацалялася, гэта павінна было працягвацца да канца часу. Пазней традыцыі ператварылася ў хрысціянскую веру, але імя Лангіна не было вядома грэкам раней патрыярха Германа (715 года). Няма надзейных сведчанняў за дзеянні і пакутніцтва гэтага святога. Тым не менш, старая традыцыя робіць спасылку па радзіму Лангіна ў маленькай вёсцы Ланчыяна, у сучасным рэгіёне Абруца, Цэнтральная Італія.

Назва, верагодна, прыйшло ў лацінскую мову ад грэцкага λόγχη, слова, якое выкарыстоўваецца як дзіда ў Ян. 19:34. Упершыню гэтае слова ўзнікае пры выяўленні Укрыжавання побач з фігурай салдата з дзідай, напісаная гарызантальнымі грэчаскісм літарамі ΛΟΓΙΝΟC, у сірыйскім рукапісе нейкага Рабуласа ў 586 годзе, які цяпер знаходзіцца ў Бібліятэцы Лаўрэнціяна ў Фларэнцыі. Дзіда вядомая як Святая Дзіда пачынаючы з шостага стагоддзі была вядома ў акультных колах, як «Дзіда Лёса», якая з'яўляецца ў легендах аб Святым Граале.

У сярэднявечным фальклоры, напрыклад ў Залатой легендзе, дотык да крыві Ісуса лечыць Лангіна ад слепаты.

Згодна легендзе Лангін быў сляпы рымскі сотнік, ён тыкнуў дзідай у бок Хрыста падчас распяцця. Некалькі кропель крыві Ісуса папала на яго вочы, і ён быў вылечаны. Пасля гэтыга цуда Лангін паверыў у Ісуса.

Цела Лангіна, як лічыцца, было страчана два разы, другі раз з'явілася ў Мантуі ў 1304 годзе, разам са Святой Губкай афарбаванай крывёю Хрыста, сцвярджалася, што Лангін аказаў дапамогу ў зняцці цела Хрыста з крыжа. Рэліквія, узятая са Святой Дзіды, шырока шанавалася ў канцы 13 стагоддзя ў Балоніі.

Катэгорыя:Персанажы Новага Запавету
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя
Свята-Мікалаеўскі сабор і кляштар францысканцаў (Навагрудак)

**Свята-Мікалаеўскі сабор і кляштар францысканцаў** — сакральны комплекс у г. Навагрудак, размешчаны па адрасе вул. Гродзенская, 4, 6. Помнік архітэктуры позняга барока.

## Гісторыя 
Кляштар ордэна францысканцаў існаваў у Навагрудку ўжо ў 1323 г., што вынікае з ліста князя Гедзіміна да папы рымскага. Дата пабудовы драўлянага касцёла францысканцаў — 1434 г. Капітальна перабудавана на сродкі прыхаджан пасля пажару 1852 г. Помнік архітэктуры позняга барока, пасля перабудовы набыў элементы руска-візантыйскага стылю.

## Архітэктура 
### Царква 
Царква — трохнефная мураваная базіліка з пяціграннай алтарнай апсідай. Галоўны фасад падзелены развітым антаблементам на тры ярусы. Сцены цэнтральнага нефа расчлянёныя пілястрамі, на галоўным фасадзе яны спараныя абапал высокага паўцыркульнага акна другога ярусу і галоўнага ўваходу на першым ярусе, па абодва бакі якіх тут размешчаныя неглыбокія нішы. Бакавыя фасады прарэзаныя высокімі аконнымі праёмамі, размешчанымі на двух узроўнях. Трэці ярус — невысокая вежа-званіца з купалком на васьмігранным барабане. Вокны галоўнага фасада (з паўцыркульным і арачным завяршэннем) зашклёныя вітражамі. У тоўшчы сцяны галоўнага фасада две вітыя лесвіцы, якія вядуць на званіцу. Бакавыя нефы перакрытыя крыжовымі скляпеннямі, цэнтральны — цыліндрычнымі з распалубкамі.

У 2-й палавіне 19 ст. створаны драўляны 2-ярусны ў 13 абразоў іканастас, на белым фоне якога вылучаюцца пазалочаныя элементы драўлянай разьбы (карнізы, рамы, арнамент, капітэлі). Абраз 18 ст. «Маці Божая Адзігітрыя».

### Кляштар 
На поўнач ад касцёла асобна стаіць двухпавярховы Г-падобны ў плане мураваны корпус кляштара. Будынак вырашаны ў лаканічных формах: галоўны фасад (з уваходам у цэнтры) рытмічна прарэзаны прамавугольнымі вокнамі. На паўднёвым тарцовым фасадзе вонкавая мураваная лесвіца, агароджаная падпорнай сцяной і ўмацаваная масіўным контрфорсам. Планіроўка калідорная. Перакрыты ў асноўным крыжовымі скляпеннямі.  Цяпер прыстасаваны пад жыллё.

## Літаратура 
* 
* 
* Габрусь Т. В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X, с. 246.
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. - Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. - 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Храмы Навагрудка
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў псеўдарускім стылі
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока
Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гродзенскай вобласці
Катэгорыя:Францысканскія кляштары Беларусі
Катэгорыя:Гродзенская вуліца (Навагрудак)
Катэгорыя:Храмы Навагрудскай епархіі
Катэгорыя:1846 год у Беларусі
Малы замак

**Малы Замак** — узвышша ў Навагрудку, летапісны «вакольны горад».

## Апісанне 
Узвышша размешчана на захад ад Замкавай гары. Малы замак і Замкавая гара цяпер маюць аднолькавую вышыню, якая складае 316—317 м над узроўнем Балтыйскага мора на Малым замку і 316,5 м на Замкавай гары, але плошча Малога замка амаль у тры разы большая. Першапачаткова пляцоўка будучага Малога замка была вышэйшая за астатнія ўзгоркі. Самы высокі яе пункт (315 м) знаходзіўся ў цэнтральнай частцы.

У другой палове XI ст. на паселішчы Замкавай гары насыпалі вал, які ператварыў яе ў дзяцінец, а Малы Замак i суседняе ўзвышша сталі пасадамі.

Вал на Малым Замку Ткачоў характэрызаваў як дрэваземляное ўмацаванне. У заходняй частцы вала адкрыты рэшткі ахоўнай вежы, складзенай з каменю i цэглы. Гэтая вежа, як i на Замкавай гары, належыць да тыпу валынскіх. Дрэвазямляная канструкцыя характэрная для шэрагу гарадоў на тэрыторыі Беларусі (Пінск, Давыд-Гарадок), а таксама з’яўляецца тыповый для гарадоў Валыні i Галіцкай зямлі, дзе яна зафіксавана ў помніках пачынаючы з канца 1 тысячагоддзя.

У насельніцтва, якое засяляла наваградскія ўзвышшы, была ўжо добра сфарміраваная культура. Рэшткі домабудаўніцтва на Малым Замку дазваляюць меркаваць, што там пераважалі наземныя зрубныя пабудовы, хаця сустракаліся i заглыбленыя. Сярод керамікі пераважалі гаршкі з адагнутым венчыкам, частка якіх была толькі ў верхняй частцы абточана на ганчарным крузе. Сярод шматлікіх знаходак ляпнога посуду цікавыя фрагменты тоўстасценных патэльняў, якія служылі навершам печаў.

Сярод раннекружальнага посуду на Малым Замку знойдзены таксама некаторыя формы пацерак, у тым ліку мазаічныя пранізкі, якія датуюцца IX-X стст.

У матэрыялах ранняга паселішча на Малым Замку адбіліся заняткі жыхароў сельскай гаспадаркай i разнастайнымі промысламі, а таксама дамашняй вытворчасцю. Аб апошнім сведчаць шматлікія гліняныя i больш рэдкія каменныя прасліцы, касцяныя прылады i іншыя знаходкі.

## Спасылкі 
* Ф. Д. Гурэвіч. ЛЕТАПIСНЫ НОВГОРОДОК (СТАРАЖЫТНАРУСКI НАВАГРАДАК) 

Катэгорыя:Геаграфія Навагрудка
Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка
Катэгорыя:Узгоркі Беларусі
Жыбарты

**Жыбарты́** (, ) — вёска ў Парэцкім сельсавеце Дзятлаўскага раёна, за 11 км на паўночны захад ад Дзятлава, 139 км ад Гродна, 23 км ад чыгуначнай станцыі Наваельня. 

## Назва 
Тут фіксавалася прозвішча Жыборт. Было жалудоцкае Жыбартовіч. Ёсць літоўскае *Žybartas.* Было старажытнае балцка-літоўскае двухасноўнае імя *Ži-bartas*.

Якраз сярод наваградскага баярства ў Перапісе войска ВКЛ 1528 г. - "*Мартинъ Жиборътовичъ*", "*Станислав Жибортовичъ*".

## Насельніцтва 
* 1897 год — 38 дамоў, 226 жыхароў (вёска Пацаўскай воласці Слонімскага павета Гродзенскай губерні)
* 1905 год — 260 жыхароў
* 1923 год — 36 гаспадарак, 189 жыхароў
* 1996 год — 29 гаспадарак, 52 жыхары

## Эканоміка 
Вёска ўваходзіць у склад калгаса "Парэчча". Ёсць жывёлагадоўчая ферма, магазін, пачатковая школа.

## Літаратура 
* Памяць. Дзятлаўскі раён. — Мн., 1997. — С. 375.

## Спасылкі 
* http://www.radzima.net/be/miejsce/zyborty.html
* http://www.radzima.org/be/miesca/zhybortaushchyna-dzyatlava.html

Катэгорыя:Парэцкі сельсавет (Дзятлаўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна
Новагародскія вежы

**Новагародскія вежы** — колішнія вежы-данжоны на Замкавай гары і на Малым Замку ў Новагародку (Навагрудку).

Адкрыццё ў Навагрудку каменных вежаў уключае яго ў лік гарадоў Старажытнай Русі, у якіх існавалі вежы валынскага тыпу. Навагрудак з’яўляецца другім горадам на тэрыторыі Беларусі, пасля Камянца, дзе рэальна захаваліся сляды валынскіх вежаў. У іншых гарадах (Гродна, Брэст, Тураў) звесткі аб існаванні такіх вежаў вядомыя толькі па пісьмовых крыніцах. Шурф, закладзены з усходняга боку вежы, адкрыў яе старажытную каменную сцяну, якая на вышыні 4 м ад цокаля фундамента як бы коса ссечана. Гэта больш ранняя, амаль квадратная вежа складзена з буйных абчасаных камянёў. Яе фундамент вышынёй 3,5 м ляжаў на падушцы з раствору i жвіру i заканчваўся цокалем вышынёй 0,3 м. Захаваныя сцены вежы складзены з добра апрацаваных камянёў, прасветы паміж імі заложаны дробна паколатымі камянямі i абломкамі цэглы-пальчаткі, прамазанай вапнавым растворам. Па заключэнню Ткачова, старажытная вежа стаяла ў паўночнай частцы, як бы замыкаючы кальцо зямлянога вала i крыху выступаючы ўперад.

Магчыма, што вежа была моцна пашкоджана падчас адной са шматлікіх спроб штурму непрыступнага Новагародка ў XIII—XIV стст. галіцка-валынскімі, татарскімі і крыжацкімі войскамі. У канцы XIV ст. гэта вежа была адбудавана, але ўжо не з каменю, а з цэглы, і мела меншыя памеры (11,4х11,4 м), вышыня сцен каля 25 м.

## Вежа на Малым замку 
Рэшткі яшчэ адной вежы былі адкрыты ў заходняй частцы вала на Малым Замку. Яна складзена з каменю i цэглы і, як i на Замкавай гары, належыць да тыпу валынскіх.

Катэгорыя:Вежы Беларусі
Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Навагрудка
Катэгорыя:Славутасці Навагрудка
Катэгорыя:З’явіліся ў XIII стагоддзі
Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Навагрудка
Ценіца (возера)

**Це́ніца** — возера ў Беларусі, у Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці, за 26 км на паўночны захад ад гарадскога пасёлка Шуміліна, каля вёскі Роўнае, у басейне ракі Обаль.

Плошча паверхні 0,162 км², даўжыня 0,98 км, найбольшая шырыня 0,21 км. Даўжыня берагавой лініі 2,21 км. Найбольшая глыбіня 8,5 м, сярэдняя — 3,74 м. Аб’ём вады 0,61 млн м³. Плошча вадазбору 18,9 км².
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны вышынёй да 4 м, пад лесам, на ўсходзе разараныя. Выцякае рака Ценіца.

## Літаратура 
* 
*  — С. 270.
* 
* Ліст карты N-35-23. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1986 г.

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Шумілінскага раёна
Катэгорыя:Басейн Обалі
Лабовіч

**Лабовіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Арсень Аляксандравіч Лабовіч, беларускі тэатразнавец
* Якаў Міхайлавіч Лабовіч, беларускі цыркавы дзеяч
Туркаўка звычайная

**Туркаўка звычайная**, **Турчык** (*Streptopelia turtur*) — птушка сямейства галубіных.

## Апісанне 
Даўжыня цела 26-32 см, размах крылаў 47-54 см. Стройная, верх карычнева-рыжаваты з чорнымi плямкамi, на баках шыi плямы з чорна-белых палосак, хвост чорна-белы, у палёце моцна закруглены. У маладых плямы на шыi адсутнічаюць, галава i шыя карычневыя. Голас: рытмiчнае, працяглае, мадуляванае «турр-урр-уррр-уррр».

## Пашырэнне 
Арэал: Еўропа (акрамя поўначы), Малая Азія, цэнтральная частка Азіі да паўночнага і цэнтральнага Кітая, Паўночная і Цэнтральная Афрыка. На Беларусі звычайны на гнездаванні пералётны і транзітна мігрыруючы від. Месца зімовак — трапічная Афрыка.

Насяляе ўскрайкі лясоў (перш за ўсё — лісцевых), меншыя дрэвастоі з густым падростам і падлескам, прырэчныя лясы. Аддае перавагу сухім сонечным адкрытым тэрыторыям з доступам да вады. Можа засяляць сады, пранікае ў сельскагаспадарчыя пабудовы, паселішчыі гарады. Падвід *S. t. arenicola* ў Азіі далінамі рэк даходзіць да 2000 м над у.м. Астатнія падвіды — тыпова нізінныя (у Еўропе дасягае максiмальна да 500 м).

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо ладзіць у развілцы галін каля ствала; часам у падросце або кустах (напр., цярноўнiку). Гэта ажурны слой з пругкіх галінак. Можа быць з рэдкай высцілкай з карэньчыкаў, траў і лістоў.

Яйкі 2 (часам 1), з аднолькавымі канцамі, белыя з выразным бляскам. Памеры: 30 х 23 мм.

## Падвіды 
* *S. t. turtur* — Канарскія і Азорскія а-вы, Еўропа, М. Азія да Казахстана;
* *S. t. arenicola* — Балеарскія а-вы, паўн. Афрыка, паўд.-зах. Азія (да ўсх. часткі Казахстана і Персідскага залівана Пд);
* *S. t. hoggara* — Афрыка (Пн Сахары);
* *S. t. isabellina* — усх. Лівія, паўн. Егіпет.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

Катэгорыя:Галубіныя
Джон Спэнсэр

**Джон Спэнсэр** (; нар. , Рэдкліф, Ланкашыр, Англія — , Рэдкліф, Ланкашыр, Англія) — былы англійскі прафесійны гулец у снукер, трохразовы чэмпіён свету.

## Спасылкі 
* Профіль на World Snooker 
* Статыстыка Джона Спэнсэра на CueTracker.net 

Катэгорыя:Снукерысты Англіі
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па снукеры
Катэгорыя:Пераможцы Мастэрс (снукер)