open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Варакушка

**Варакушка**, таксама **Кралька** і **Сіняшыйка** (*Luscinia svecica*) — птушка атраду вераб'інападобныя (*Passeriformes*), сямейства Драздовыя (*Turdidae*).

## Апісанне 
Дробная зграбная птушка. Даўжыня цела 14-15 см, маса каля 20 г. Палавы дымарфізм добра выяўлены. У самца горла і грудзі ярка-сінія, аблямаваныя знізу чорнай і рыжай палосамі. На сінім фоне горла ў цэнтры рыжая або белая плямінка. Верх цела аліўкавы, ніз светлы. Хвост рыжы з чорнымі палосамі па краях. У самкі горла і грудзі светлыя з чорнымі стракацінамі.

## Арэал 
Арэал віду займае большую частку Еўразіі. Тэрыторыя Беларусі цалкам знаходзіцца ў межах арэала, але часцей варакушка трапляецца на Палессі, дзе месцамі не стварае ўражання рэдкай птушкі. Знаходкі гнёздаў або сустрэчы вывадкаў вядомы ў Пінскім, Лунінецкім, Жыткавіцкім, Гродзенскім, Лідскім, Лепельскім, Мядзельскім, Петрыкаўскім, Столінскім і Гарадоцкім раёнах. Сустрэчы з самцамі ў час спеваў вядомы і ў іншых раёнах краіны.

## Лад жыцця 
 Беларусі, 1998]]
Прылятае 5—13 красавіка. Актыўна спявае ў маі. Гнёзды сярод хмызнякоў, крыху ўзнятыя над паверхняй глебы. Кладка з 5-6 аліўкавых яек памерамі 18,9 x 14,2 мм у другой палове траўня — пачатку чэрвеня. Гняздуецца, відаць, двойчы за год. Лётныя птушаняты трапляюцца ў другой палове чэрвеня — першай дэкадзе ліпеня і маюць цёмнае, амаль чорнае, стракатае апярэнне. Варакушка вядзе скрытны спосаб жыцця, на вочы трапляецца рэдка, часцей выяўляецца па спевах. Корміцца рознымі беспазваночнымі, пераважна насякомымі. Адлятае ў верасні, апошнія — не пазней другой дэкады кастрычніка.

## Літаратура 
* 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Мухалоўкавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Птушкі на марках
Байкот

**Байкот** () — адзін з прыёмаў палітычнай барацьбы, які выяўляецца ў поўным або частковым спыненні зносін з дзяржавай, арганізацыяй, установай, пэўнай асобай як пратэст супраць чаго-небудзь. Насельніцтва часам выкарыстоўвае байкот як частковае або поўнае адмаўленне ад удзелу ў выбарах у прадстаўнічыя органы і г.д. Тэрмін «байкот» паходзіць ад прозвішча англічаніна Ч. К. Байкота — аканома маёнтка, дзе ўпершыню ў 1880 ірландскія арандатары выкарысталі такі метад барацьбы.

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7

## Гл. таксама 
* Байкот выбараў

Катэгорыя:Спосабы пратэсту
Аксамітніца юта

**Аксамітніца юта** (*Oeneis jutta*) — матыль атраду лускакрылыя (*Lepidoptera*), сямейства аксамітніцы (*Satyridae*).

## Апісанне 
Размах крылаў 42-48 мм. Асноўны тон афарбоўкі шэра-карычневы. Зверху на крылах цёмныя круглыя вочкі ў вохрыстых плямах. Спод задніх крылаў шэры са струменістым малюнкам і больш цёмнай перавяззю на ўнутранай частцы, вочак няма або яны вельмі дробныя.

(MHNT) Oeneis jutta - Lithuanie Rūdninkai forest - male dorsal.jpg|*Oeneis jutta jutta*  ♂  
(MHNT) Oeneis jutta - Lithuanie Rūdninkai forest - male ventral.jpg| *Oeneis jutta jutta* ♂  △ 

## Арэал 
Таёжная зона Еўразіі. У Беларусі пашырана лакальна па ўсёй тэрыторыі.

## Асаблівасці біялогіі 
Аселы від. Дае звычайна 1 пакаленне за 2 гады. У Беларусі трапляецца кожны год, што, магчыма, з'яўляецца вынікам несінхроннага развіцця. Лёт матылёў у другой палове траўня — першай дэкадзе чэрвеня. Вусені кормяцца на асоках і злаках, развіваюцца ўсё лета, зімуюць, жывуць наступнае лета, зноў зімуюць, потым акукліваюцца вясною.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Аксамітніцы
Мікола Салаўцоў

**Мікола (Мікалай Іванавіч) Салаўцоў** (, в. Красавічы,  - ) — беларускі паэт.

## Біяграфія 
З сям'i сялян. Закончыў 7 класаў Красавіцкай НСШ, потым дзесяцігодку Савініцкай СШ. Пасля заканчэння Клімавіцкага ветзаатэхнікума (ветэрынарнае аддзяленне) працаваў ветэрынарам i заатэхнікам. Служыў у радах Савецкай Арміі ў горадзе Гродна.

Працаваў брыгадзірам паляводчай брыгады ў саўгасе, сакратаром камсамольскай пярвічнай арганізацыі, пяць гадоў выбіраўся першым сакратаром Клімавіцкага райкама камсамола. Быў членам бюро Магілёўскага абкама камсамола. Пасля камсамола сямнаццаць гадоў працаваў Мікалай Іванавіч старшынёй Чавускага раённага камітэта народнага кантролю, сакратаром райкама прафсаюза работнікаў сельскай гаспадаркі, неаднаразова выбіраўся дэпутатам раённага Савета дэпутатаў з 2006 года.

## Творчасць 
Мікола Салаўцоў піша вершы i прозу на беларускай мове. Першы верш надрукаваў у Клімавіцкай раённай газеце «Молат» у 1955 годзе пад назвай «Беларусь — мая радзіма».
    
Вершы яго друкаваліся ў часопісах «Работніца i сялянка», «Бярозка», «Вясёлка», у газетах «Чырвоная змена», «Магілёўская праўда» i «Магілёўскія ведамасці», у «Настаўніцкай газеце», у раённых газетах гучалі на рэспубліканскім і абласным радыё і тэлебачанні.
    
М. Салаўцоў з'яўляецца адным з аўтараў пяці калектыўных зборнікаў беларускіх паэтаў: «Прыдняпроўе» (1958 год), «Матчына слова» (1991 год), «Галасы Прыдняпроўя» (1991 год), «Дняпроўскія хвалі» (1993 год), «Самавар у лесе» (1995 год). Усе яны выйшлі ў выдавецтве «Мастацкая літаратура» ў горадзе Мінску. У гэтым выдавецтве выдадзены два зборнікі вершаў М.Салаўцова для дзяцей: «Вавёрчын веласіпед» (1976 год) і «Чаму плуг не ржавее» (1978 год).

У 2000 годзе выйшаў зборнік вершаў пад назвай «Азбука зорнага неба». У ім змешчаны, у асноўным, вершы аб мінулым i сённяшнім нашым дні з яго роздумамі і трывогамі, з яго марамі, са шчырай заклапочанасцю аб лепшай будучыні з яе супярэчнасцямі і з высокім рамантычна-збіральным поглядам на свет. Шмат вершаў аб каханні, аб прыродзе, аб вайне, ёсць і гумар.

## Узнагароды 
У 2012 г. за літаратурную працу і клопат пра беларускую мову ўзнагароджаны Ганаровай граматай Саюза пісьменнікаў Беларусі.

У 2018 г. кіраўніцтва грамадскага аб’яднання "Саюз пісьменнікаў Беларусі" ўзнагародзіла М. І. Салаўцова нагрудным знакам "За вялікі ўклад у літаратуру".

## Творы 
* Азбука зорнага неба. — Магілёў: Абл. друк., 2000. — 120 с.
* Вавёрчын веласіпед. — Мн: Маст. літ., 1976. — 32 с.
* Чаму плуг не ржавее. — Мн.: Маст. літ., 1978. — 20 с.: іл.
* Кветка-партызанка; Сябрам з Габрава; Родная мова; Наш сад: [ Вершы ] // Галасы Прыдняпроўя: Магілёўшчына літаратурная: Паэзія, проза, пераклады, успаміны, крытыка, гумар i сатыра. — Мн.: Маст. літ., 1991. — С. 33-34.

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Дэпутаты Чавускага раённага Савета дэпутатаў
Уладзіслаў Якаўлевіч Рубанаў

**Уладзіслаў Якаўлевіч Руба́наў** (, вёска Аляксандраўка 1, Слаўгарадскі раён, Магілёўская вобласць — ) — беларускі .

## Біяграфія 
Нарадзіўся 15 снежня 1952 года ў в. Аляксандраўка 1 Слаўгарадскага раёна Магілёўскай вобласці ў сям’і настаўніка.

Закончыў Аляксандраўскую васьмігодку, Слаўгарадскую СШ (1970), факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1975). З 1975 года працаваў карэспандэнтам, адказным сакратаром старадарожскай раённай газеты «Поступ Кастрычніка», з 1978 года — у аддзеле прозы часопіса «Полымя», з 1986 — загадчыкам рэдакцыі прозы выдавецтва «Мастацкая літаратура».

Памёр 21 ліпеня 1994 года. Пахаваны на Міханавіцкіх могілках.

## Творчасць 
У друку выступаў з 1972 года. Стала творчай працай пачаў займацца з 1976 г. Першая кніга выйшла ў 1981 годзе пад назвай «Вокны без фіранак». Яго аповесці («Каштаны», «Грыбавар», «Разам па жыцці») і апавяданні заснаваны на сучасным матэрыяле. Цікавілі тэмы: маральна-этычныя і сацыяльна-псіхалагічныя аспекты жыцця вёскі і горада, духоўны свет сучасніка, праблема вясковага чалавека ў горадзе. Пісьменнік адчуваў небяспеку духоўнага Чарнобыля («Замах»), імкнуўся паказаць лепшыя традыцыі сялянскага побыту, сцвярджаў высокастаноўчыя рысы характару вяскоўцаў старэйшага пакалення: працавітасць, гаспадарлівасць, любоў і прыхільнасць да зямлі і прыроды. Стварыў паэтычны вобраз Мінска ў аповесці «Каштаны». Аўтар рамана «Не аднойчы забіты».

## Узнагароды 
* Літаратурная прэмія СП Беларусі імя І. Мележа (1990) — *за кнігу «Таямніца птушынага гнязда»*.

## Літаратура 
* 
* Рубанаў Уладзіслаў // Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / пад рэдакцыяй А. В. Мальдзіса. — Мінск, 1995. — Т.5. — С. 56-157.

## Спасылкі 
* Рубанаў Уладзіслаў Якаўлевіч 

Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Поп-арт

**Поп-арт** ( ад popular art — агульнадаступнае мастацтва) — кірунак, які напачатку склаўся ў мадэрнісцкім выяўленчым мастацтве, а потым стаў пашыраным у розных сферах масавай культуры 2-й паловы 20 ст.

## Гісторыя 
Узнік у 1950-я г. ў ЗША і Вялікабрытаніі. Атрымаў перамогу над абстракцыянізмам на міжнароднай выстаўцы ў Венецыі (1964), дзе галоўная прэмія была прысуджана амерыканскаму мастаку Р.Раўшэнбергу за «прадметную кампіляцыю», складзеную са стракатых паштовак, абрыўкаў плакатаў, выразак з ілюстраваных часопісаў і фатаграфіі забітага прэзідэнта Дж. Кенэдзі. Прадстаўнікі поп-арту прапаноўвалі гледачу мастацтва, што аперыравала звыклымі прадметамі, вырванымі са звычайных іх сувязей з навакольнымі аб’ектамі і пададзенымі ў выпадковых, парадаксальных спалучэннях. «Новая прадметнасць», якую ў пачатку 20 ст. сцвярджаў кубізм, вярнулася ў прадметных кампіляцыях поп-арту. Звярнуўшыся да свету рэчаў, поп-арт хутка ўвайшоў у сферу сучаснай масавай культуры і злучыўся з рэкламай, дызайнам, афармленчым і сцэнічным мастацтвам.

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7

## Спасылкі 
Катэгорыя:Плыні і кірункі ў сучасным мастацтве
Футуралогія

**Футуралогія** (ад  - будучыня + грэч. logos - вучэнне) — агульная канцэпцыя будучыні Зямлі і чалавецтва, у вузкім - галіна навуковых ведаў, якая ахоплівае перспектывы сацыяльных працэсаў.

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7 


Катэгорыя:Прагностыка
Бандарэнка

**Бандарэнка** — беларускае і ўкраінскае прозвішча, паходзіць ад назвы прафесіі бондар.

## Вядомыя асобы 
* Андрэй Васілевіч Бандарэнка (нар. 1955) — беларускі кампазітар, педагог.
* Арцём Юр’евіч Бандарэнка (нар. 1991) — беларускі лёгкаатлет.
* Арсеній Ігаравіч Бандарэнка (нар. 1963) — беларускі футбаліст.
* Валерый Мікалаевіч Бандарэнка (нар. 1946) — беларускі акцёр.
* Віталія Анатольеўна Бандарэнка (нар. 2002) — беларуская палітзняволеная
* 
* Зміцер Бандарэнка (нар. 1963) — беларускі палітвязень.
* Канстанцін Міхайлавіч Бандарэнка (нар. 1951) — беларускі гісторык.
* Міхаіл Захаравіч Бандарэнка (1913—1947) — ваенны лётчык, двойчы Герой Савецкага Саюза.
* 
* Раман Ігаравіч Бандарэнка (1989—2020) — беларускі мастак, які загінуў у час пратэстаў у Беларусі.
* 
* 

## Гл. таксама 
* Бондараў
Анамія

**Анамія** (ад  - адсутнасць закону, беззаконнасць) — стан грамадства, калі значная частка людзей ведае пра існаванне юрыдычных, маральных і іншых нормаў супольнага жыцця, але не лічыцца з імі і не падпарадкоўваецца ім. Тэорыю анаміі распрацаваў французскі сацыёлаг Э.Дзюркгейм. У манаграфіях «Аб падзеле грамадскай працы» (1893), «Самазабойства» (1897) ён падкрэсліваў, што анамія або дэзарганізацыя грамадскага жыцця найчасцей узнікае ў грамадстве, якое знаходзіцца ў стане глыбокага эканамічнага і сацыяльнага крызісу і ў якім імкненні, жаданні, запатрабаванні людзей у сваёй большасці не маюць шанцаў на рэалізацыю. 

Гэта прыводзіць да канфліктных сутыкненняў інтарэсаў розных індывідаў і суполак, а пры значных маштабах можа выклікаць грамадскую дэзінтэграцыю. Таму трэба знаходзіць сродкі і шляхі для гарманізацыі імкненняў і дзеянняў розных індывідаў і суполак. Паводле Дзюркгейма анаміі здольна пазбегнуць устойлівае і з'яднанае грамадства. Далейшае развіццё тэорыя анаміі набыла ў працах амерыканскіх сацыёлагаў І.Ламбда (лічыў анамію крыніцай сацыяльных беспарадкаў), Р.Мертана (вызначаў анамію як «канфлікт норм у сферы культуры»), нямецкага сацыёлага Р.Дарэндорфа (лічыў анаміяй такое становішча, калі нормы права, маралі і грамадскі парадак беспакарана парушаюцца на ўсіх ступенях грамадскай іерархіі). 

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7 

Катэгорыя:Сацыялогія
Познацвет асенні

**Познацвет асенні** (*Colchicum autumnale*) — від травяністых цыбульных атрутных раслін з рода Познацвет сямейства Colchicaceae. Расце звычайна на сырых лугах. Натуральны арэал віду — амаль уся Еўропа (без Скандынавіі).

[thumb|220px|left|Colchicum autumnale. [Батанічная ілюстрацыя з даведніка Köhler's Medizinal-Pflanzen, 1887]]

Познацвет асенні зімуе ў выглядзе падземнага клубня (сцябла), апранутага сухімі похвамі адмерлых лісцеў; вясною клубень, пракапваючы похвы, выцягваецца ў даўжыню і развівае над паверхняй зямлі зялёнае лісце, а аплодненая завязь спее, ператвараючыся ў плод — каробачку.

Пры аснаванні клубня знаходзіцца пупышка, якая разрастаецца ў парасткі бягучага года; гэты парастак дае пачатак клубню, квітнеючаму наступнай восенню, а стары клубень, разам з выцягнуўшыся сцяблом, пасля паспявання плоду да восені адмірае. Унізе на растучых і квітнеючых парастках знаходзяцца два недаразвітых ліста (похвы), а над імі ўтоена некалькі зялёных яшчэ недаразвітых лісцеў; ў пазусе ніжняга (першага) з іх знаходзіцца вельмі маленькая пупышка, якая развіваецца ў парасткі будучага года; сцябловае ж калена паміж першым і другім зялёным лістом патаўшчаецца ў клубень.

Кветка (большай часткай адна) развіваецца ў пазусе верхняга ліста, а вярхушка парасткаў адмірае. Калякветнік без плям (а калі слаба плямісты, то пылавікі жоўтыя). Рыльца на адным баку слупка, выразнае. Слупкі некалькі патоўшчаны. Па выспяванні пладоў ўсё квітнеючае сцябло высыхае, за выключэннем аднаго з ніжніх яго каленаў (міжвузляў), які прыняў выгляд тоўстай шышкі.

## Значэнне і ўжыванне 
Цыбуліны і насенне, а ў меншай меры і кветкі дзікарослага пазнацвета асенняга выкарыстоўваюцца для медыцынскіх мэтаў, у прыватнасці, як лекі ад лейкеміі, пасляінфекцыйнага нефрыту, астмы і ракавых пухлін.

Калхіцын, здабываецца з расліны, выкарыстоўваецца для даследаванняў поліплаідыі ў раслін.

У Грэцыі і Германіі, а таксама — у выглядзе эксперымента — у Францыі і Інданезіі вырошчваецца штучна, як лекавая сыравіна.

Шырока культывуецца як дэкаратыўная расліна, характэрнае сваім познім красаваннем, калі ў садах і парках ўжо амаль не застаецца яркіх квітнеючых раслін. У сувязі з гэтым інтрадуцыраваная амаль паўсюль у свеце ў зоне ўмеранага клімату. Варта, аднак, памятаць, што ўсе часткі расліны, асабліва пашкоджаныя цыбуліны — атрутныя, і звяртацца з імі кветкаводам варта з асцярожнасцю, працуючы абавязкова ў пальчатках.

## Сінонімы 
Паводле Royal Botanic Garden Edinburgh.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* *Познацвет асенні* на сайце USDA NRCS 

Катэгорыя:Лілеякветныя
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Ядавітыя расліны
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Расліны лугоў
Зінаіда Васілеўна Бандарэнка

**Зінаіда Васілеўна Бандарэнка** (, Машанакі, Магілёўскі раён) — Герой Сацыялістычнай Працы (1981). Ганаровы хімік СССР (1976).

## Біяграфія 
З 1955 года прадзільніца, з 1975 апаратчыца фармавання хімічнага валакна прадзільнага цэха завода штучнага валакна імя Куйбышава магілёўскага вытворчага аб’яднання «Хімвалакно» імя Леніна. Член ЦК КПБ з 1981 года. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1976—1981 гг.

Катэгорыя:Ганаровыя хімікі СССР
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання
Катэгорыя:Члены ЦК КПБ
Аўтакратыя

**Аўтакратыя** — сістэма праўлення, пры якой адной асобе належыць неабмежаваная вярхоўная ўлада. Аўтакратыямі былі ўсе дынастычныя манархіі Старажытнага Усходу, тыранічныя праўленні ў некаторых старажытных грэчаскіх дзяржавах, Рымская і Візантыйская імперыі, абсалютныя манархіі новага часу. Познія палітычныя традыцыі аўтакратычнай улады ідуць ад часоў Аляксандра Македонскага, эліністычнай ідэі «цара» і «царства». Элінізм скасаваў полісы (гарады-дзяржавы антычнага часу) і стварыў тэрытарыяльную манархію пад уладай аднаго цара. Як і ўсходнія дэспатыі, эліністычная аўтакратыя вызначалася неабмежаванай уладай, яе абагаўленнем, праўленнем з апорай на бюракратыю, армію, культ правіцеля. Аднак у адрозненне ад усходніх дэспатый, заснаваных выключна на волі дэспата, эліністычная, а за ёй рымская, візантыйская і еўрапейскія аўтакратыі ў той ці іншай ступені прызнавалі традыцыйныя законныя нормы адносін у грамадстве. Тэрмін нярэдка ўжываецца ў сучасным лексіконе для вызначэння асоб і груповак, якія імкнуцца да непадзельнага палітычнага панавання, прэтэндуюць на неабмежаваную ўладу.

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7

Катэгорыя:Формы дзяржавы
Яўген Міхайлавіч Крупенька

**Яўген Міхайлавіч Крупенька** (, вёска Саськаўка,  — ) — беларускі паэт, перакладчык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Пасля заканчэння Фашчаўскай СШ працаваў літсупрацоўнікам у рэдакцыі Шклоўскай раённай газеты «Чырвоны барацьбіт» (1954—1955). Служыў у Савецкай Арміі (1955—1958). З 1958 — літсупрацоўнік газеты «За вяртанне на Радзіму» (цяпер «Голас Радзімы»), з 1959 — часопіса «Блакнот агітатара», з 1961 — загадчык аддзела часопіса «Бярозка». У 1970 годзе закончыў Літаратурны інстытут імя М. Горкага ў Маскве. Пасля заканчэння інстытута — супрацоўнік газеты «Чырвоная змена». Член СП РБ з 1980 года.

## Творчасць 
Першыя вершы ў рэспубліканскім друку апублікаваў у 1956 (газета «Чырвоная змена»). Аўтар зборнікаў вершаў «Салаўі» (1969), «Нядзеля» (1972), «Бусліны човен» (1975), «Слон пад мікраскопам» (1978), «Стрэчанне» (1981), «Юбілейныя бліны» (1984), «Карэнні» (1986) і шэрага іншых. Перакладаў на беларускую мову творы грузінскіх і рускіх паэтаў. Выступаў з літаратурна-крытычнымі артыкуламі і рэцэнзіямі.

## Творы 
* Салаўі: Вершы. — Мн., 1969.
* Малінавы год: Вершы. — Мн., 1971.
* Нядзеля:Вершы. — Мн., 1972.
* Колеры: Вершы. — Мн., 1973.
* Бусліны човен: Лірыка. — Мн., 1975.
* Нашы святы: Вершы. — Мн., 1975.
* Усе работы добрыя: Вершы. — Мн., 1977.
* Слон пад мікраскопам: Вершы, байкі, мініацюры. — Мн., 1978.
* Хто нам дом пабудаваў. — Мн., 1978.
* Стрэчанне:Вершы. — Мн., 1981.
* Юбілейныя бліны: Гумар і сатыра. — Мн., 1984.
* Карэнні:Вершы, байкі, паэмы. — Мн., 1986.
* Гекзаметр баразны: Вершы. — Мн., 1988.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Паэты СССР
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Выпускнікі Літаратурнага інстытута імя А. М. Горкага
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Перакладчыкі СССР
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з грузінскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы
Віктар Сцяпанавіч Манахаў

**Віктар Сцяпанавіч Мана́хаў** (; н. , г. , Арэнбургская вобласць, РСФСР) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1997, Біпрымарныя падгрупы канечных груп), прафесар (1992).

## Біяграфія 
Скончыў Орскі педагагічны інстытут (1970). Працуе ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце. У 1986—1996 гг. загадчык кафедрай алгебры і геаметрыі.

## Навуковая дзейнасць 
В. С. Манахаву належаць навуковыя працы па тэорыі канечных груп і тэорыі графаў. Распрацаваў методыку даследавання будовы канечных фактарызаваных груп, знайшоў дастасаванні груп Шміта да апісання класаў канечных груп.

### Навуковыя працы 
* О порядках силовских подгрупп общей линейной группы // Алгебра и логика. 1978. Т. 17, № 1;
* Конечные группы с заданными подгруппами Шмидта // Матем. заметки. 1995. Т. 18, № 5;
* О произведении двух групп с циклическими подгруппами индекса 2 // Весці АН Беларусі. Сер. фіз.-мат. навук. 1996. № 3.
* Конечные группы с полунормальными нециклическими силовскими подгруппами // Известия ГГУ, 2004, № 6. (у сааўтарстве)
* О конечных группах с некоторыми субнор­ма­ль­ными подгрупп­ами Шмидта // Сибирский математиче­ский журнал. 2004. Том 45, № 6. (у сааўтарстве)
і інш.

## Літаратура 
* Манахаў Віктар Сцяпанавіч // 

## Спасылкі 
* Кафедра алгебры и геометрии Учреждения образования «Гомельский государственный университет им. Франциска Скорины» 

Катэгорыя:Выкладчыкі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Матэматыкі СССР
Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі
FliT

**«FliT» (Фліт)** — украінскі музычны гурт з Івана-Франкоўска, створаны ў 2001 годзе, асноўны стыль — панк-рок. Але сам гурт называе свой музычны кірунак «інтэлігент-панк-рокам».

## Склад групы 
### Сучасны склад 
* Уладзімір Новікаў — вакал, гітара (2001—2011, з 2018)
* Ігар Азарка — ударныя (2003—2010, з 2018)
* Андрэй Драгушчак — бас-гітара, бэк-вакал (з 2019)
* Віталь Белякоў — бэк-вакал (2001—2004, з 2018)

### Колішнія ўдзельнікі 
* Андрэй Маркіў — гітара (2001—2018), вакал (2011—2018)
* Чарлз «Нова Чак» Бэйкер — бас-гітара, бэк-вакал (2018—2019)
* Уладзіслаў Марцінкоўскі — бас-гітара, бэк-вакал (2018)
* Раман Бойка — бас-гітара, бэк-вакал (2017—2018)
* Аляксандр Іванчук — гітара, бэк-вакал (2015—2018)
* Анатоль Бледны — бас-гітара, бэк-вакал (2011—2018)
* Уладзімір Корчак — ударныя (2011—2018)
* Станіслаў Баднарук — гітара, бэк-вакал (2013—2015)
* Юлій Ганскі — гітара, бэк-вакал (2011—2013)
* Міхаіл Капіеўскі — бас-гітара, бэк-вакал (2001—2011)
* Юрый Папоў — вакал, гітара (2011)
* Юрый Чорны — ударныя (2001—2003)

### Былыя музыканты сесіі 
* Стыў Ларсен
* Кевін Мак-Калум

;Схема

## Дыскаграфія 
### Студыйныя альбомы 
* 2004'' '«Свет такі...»'* (Cвіт такий)
* 2006* '«Zаникай»'* (Заникай)
* 2009* '«Адназначна!»'* (Однозначно!)
* 2018* '«Walking in Circles» (Re-release)'*

### Канцэртныя альбомы 
* 2007* 'VIDEO DVD «Канцэрт у Івана-Франкоўску» Live'* (Концерт в Івано-Франківську)
* 2010* 'VIDEO DVD «Акустычны канцэрт» Live'* (Акустичний концерт)

### Міні-альбомы 
* 2019* '«Раптам»'* (Раптом)
* 2019* '«Just Go»'''

### Сінгли 
* 2008 «Лаю себе»
* 2010 «Шукай і знайди»
* 2016 «Все навпаки»
* 2018 «New York Symphony»
* 2019 «Смуги»
* 2020 «Club 27»
* 2020 «ЗаБоБоНи»

### Кліпы 
* 2004 «Їжачок»
* 2005 «Згаяний час»
* 2005 «Вийди, моя люба»
* 2006 «Таблетка»
* 2007 «Критик»
* 2007 «Моя планета»
* 2007 «Колискова»
* 2008 «Лаю себе»
* 2008 «Як довго я шукав»
* 2009 «Однозначно!»
* 2010 «Шукай і знайди»
* 2010 «Open Your Eyes»
* 2011 «Кохай мене» (разам з Кузьмой)
* 2011 «Заманюють очі»
* 2011 «Ангели посеред нас»
* 2012 «Вихід є!»
* 2017 «Walking In Circles»
* 2017 «Stop It»
* 2019 «Волоцюга»

## Спасылкі 
* 
* YouTube
* «Фліт» на last.fm
* Фліт у музычнай энцыклапедыі 

Катэгорыя:Музычныя калектывы Украіны
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2001 годзе
Катэгорыя:Панк-рок-гурты
Мізіда рэліктавая

**Мізіда рэліктавая** (*Mysis relicta*) — від ракападобных з атраду , сямейства .

## Апісанне 
Звонку нагадвае маленькіх крэветак. Цела выцягнутае, даўжынёй 8-16 мм, вочы на сцяблінках, галава і грудзі пакрыты цыліндрычным хіцінавым карапаксам, брушка тонкае, канчаецца хваставым веерам, які складаецца з пласцінак тэльсона з плоскімі двухгалінастымі ўраподамі па краях.

## Пашырэнне 
Ледавікова-марскі рэлікт чацвярцічнага перыяду. Пашырэнне: Поўнач Еўразіі, Паўночная Амерыка. На Беларусі праходзіць паўднёвая мяжа арэала, від знойдзены ў азёрах Воласа Паўночны, Воласа Паўднёвы, Дрысвяты.

Насяляе чыстыя аліга- і мезатрофныя азёры ледавіковага паходжання з высокім утрыманнем кіслароду ў вадзе. Аддае перавагу слаям вады з тэмпературай не больш за 14 °C.

## Асаблівасці біялогіі 
Вядуць калядонны спосаб жыцця. Ажыццяўляюць сутачныя вертыкальныя міграцыі ў тоўшчы вады. Працягласць жыццёвага цыклу ў дробных асобін 1 год, у буйных — 2 гады. Размнажэнне пачынаецца позняй восенню. Пладавітасць ад 9 да 40 яек. Развіццё яек і эмбрыёнаў да малявак адбываецца зімой у вывадковай сумцы. Масавае паяўленне малявак вясной. Кормяцца ўзважанымі часцінкамі ў тоўшчы вады, дэтрытам з паверхні дна, а таксама больш дробнымі іншымі ракападобнымі.

## Выкарыстанне 
Корм для рыб.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Мізіды
Юрый Уладзіміравіч Малінкоўскі

**Юрый Уладзіміравіч Малінкоўскі** (н. , г. Алма-Ата, Казахстан) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1992, Мультыплікатыўнасць інварыянтнага размеркавання ў маркавых сетках абслугоўвання), прафесар (1995).

## Біяграфія 
Скончыў Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт (1971). Працуе ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце. Навуковыя працы па стацыянарных маркавых і паўмаркавых працэсах узнаўлення, інварыянтных размеркаваннях выпадковых працэсаў. Распрацаваў крытэрый пунктавай незалежнасці станаў вузлоў у маркавых сетках абслугоўвання, даследаваў сеткі масавага абслугоўвання з дастатковымі каналамі для рэзервавання.

## Навуковыя працы 
* Критерий точечной независимости состояний узлов в открытой стационарной марковской сети обслуживания с одним классом заявок // Теория вероятностей и ее применения. 1990. Т. 35, вып. 4;
* Критерий представимости стационарного распределения состояний открытой марковской сети обслуживания с несколькими классами заявок в форме произведения // Автоматика и телемеханика. 1991. Вып. 4;
* Сети массового обслуживания с симметричными резервными каналами // Изв. АН СССР. Сер. Техн. кибернетика. 1986. № 4.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Малинковский Юрий Владимирович // Портал «Выдающиеся математики Беларуси» (Outstanding Belarusian Mathematicians — OBM, obm.bsu.by)

Катэгорыя:Матэматыкі СССР
Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў
Вяртанне

**Вяртанне** — шматзначны тэрмін, уваходзіць у складаныя тэрміны.

* Вяртанне (у асноўным сваім значэнні) — з'яўленне прадмета ў тым жа месцы, дзе ён знаходзіўся да таго.

## Жывапіс 
* Вяртанне блуднага сына — сюжэт у жывапісу.

## Літаратура 
* «Вяртанне» — раман Э. М. Рэмарка.
* «Вяртанне з зорак» — раман С. Лема.
* «Вяртання дадому» — раман Ч. Сноў.
* «Вяртанне караля» — раман Дж. Р. Р. Толкіна.

## Фільмы 
* Зорныя войны. Эпізод VI: Вяртанне джэдая (ЗША, 1983) — фільм з сагі «Зорныя войны»
* Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля (Новая Зеландыя, ЗША, 2003).
* Вяртанне (Расія, 2003).
* Вяртанне (Іспанія, 2006; арыгінальная назва «Volver»).
* Вяртанне ў дом начных зданяў (ЗША, 2007).
Пётр Фёдаравіч Бандарчук

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Пётр Фёдаравіч Бандарчук
 |дата нараджэння  = 01.10.1911
 |дата смерці      = 15.09.1986
 |месца нараджэння = в. Забараўцы, , Брэсцкая вобласць
 |месца смерці     = в. Вулька Лаўская, , Брэсцкая вобласць
 |партрэт          = 
 |подпіс           =  
 |мянушка          = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 
 |званне           = 
 |род войскаў      = пяхота
 |камандаваў       = 
 |частка           =  
 |бітвы            = 
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
 
}
}}

**Пётр Фёдаравіч Бандарчук** (, в. Забараўцы,  — , Пінскі раён, Брэсцкая вобласць) — стралок 275-га стралковага палка 117-й стралковай дывізіі 69-й арміі, радавы, поўны кавалер ордэна Славы.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 6 студзеня 1911 года ў вёсцы Забараўцы, Пінскага раёна, Брэсцкай вобласці. Беларус. Скончыў пачатковую сярэднюю школу, працаваў у калгасе.

У перыяд Вялікай Айчыннай вайны на фронце з 1944.

У студзені 1945 года падчас бою за Познань першым уварваўся ў будынак школы, ператворанай у апорны пункт, і гранатай знішчыў кулямёт і 7 ворагаў. 26 студзеня 1945 года узнагароджаны ордэнам Славы 3-й ступені. 19 жніўня 1955 года пераўзнагароджаны ордэнам Славы 2-й ступені.

Падчас бою 14 студзеня 1945 года за будынак у Познані скрытна прабраўся да яго і гранатамі падавіў варожую агнявую кропку. Быў цяжка паранены.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 6 лістапада 1947 года радавы Бандарчук Пётр Фёдаравіч узнагароджаны ордэнам Славы 3-й ступені. 19 жніўня 1955 года пераўзнагароджаны ордэнам Славы 1-й ступені.

У 1945 годзе П. Ф. Бандарчук дэмабілізаваны. Жыў у вёсцы Вулька Лаўская Пінскага раёна Брэсцкай вобласці. Працаваў цясляром у калгасе. Памер 15 верасня 1986 года.

Узнагароджаны ардэнамі Айчыннай вайны 1-й ступені, Славы 3-х ступеняў, медалямі.

## Літаратура 
* 
* *Долготович Б. Д.* Кавалеры ордена Славы. — Минск, 2006.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. — Минск, 1984.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Поўныя кавалеры ордэна Славы
Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны
Рыта Веньямінаўна Млодак

**Рыта (Рэвека) Вяньямінаўна Мло́дак** (, Мінск — ) — беларуская спявачка (лірыка-драматычнае сапрана). Народная артыстка БССР (1940).

## Біяграфія 
У 1928 годзе скончыла Віцебскі музычны тэхнікум, у 1933 годзе — Беларускую студыю оперы і балета. У 1933—1959 гадах (з перапынкамі) салістка Беларускага тэатра оперы і балета. У 1941—1942 гадах выступала ў  і Пермскім тэатры оперы і балета, у 1942—1943 гадах удзельнічала ў канцэртах франтавых брыгад.

## Творчасць 
Сярод оперных партый: Таццяна, Ліза, Тамара, Маргарыта, Мікаэла, Аксана («Чаравічкі» П. І. Чайкоўскага), Марыся («Міхась Падгорны» Яўгена Цікоцкага), Надзейка («Кветка шчасця» А. Туранкова), Таццяна, Ліза («Яўген Анегін», «Пікавая дама» П. І. Чайкоўскага), Яраслаўна («Князь Ігар» А. Барадзіна) і інш. Выступала як канцэртная спявачка.

## Літаратура 
* 
* 
* Млодек Рита (Ревекка) Вениаминовна // Музыкальная энциклопедия. / Под ред. Ю. В. Келдыша. — Т. 3. — С. 616. — М.: Советская энциклопедия, Советский композитор, 1976.

## Спасылкі 
* *Тамара Зенина* Цветок счастья Риты Млодэк  // СБ. Беларусь сегодня
* Рита Млодек // КИНО-ТЕАТР.РУ 

Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі СССР
Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Беларусі
Катэгорыя:Сапрана
Публічнае права

**Публічнае права** — сукупнасць галінаў права, якія рэгулююць адносіны, звязаныя з забеспячэннем агульнага (публічнага) або агульнадзяржаўнага інтарэса. У публічна-прававых адносінах бакі выступаюць як юрыдычна нераўнапраўныя. Адным з такіх бакоў заўсёды выступае дзяржава альбо яе орган (службовая асоба), надзеленая ўладнымі паўнамоцтвамі; ў сферы публічнага права адносіны рэгулююцца выключна з адзінага цэнтра, якім з'яўляецца дзяржаўная ўлада. Характар паводзінаў бакоў у прыватнаправавых адносінах вызначаецца самімі ж бакамi.

Для нормаў, інстытутаў і галін публічнага права найбольш уласцівы імператыўны метад. Адпаведна, галіны прыватнага права грунтуюцца на дыспазітыўнасці. Адсюль, калі крыніцай публічнага права, галоўным чынам, з'яўляецца нарматыўна-прававы акт (статутнае права), то ў галінах прыватнага права значную удзельную вагу займаюць дамовы. Прыватнае права — гэта вобласць свабоды, а не неабходнасці, дэцэнтралізацыі, а не цэнтралізаванага рэгулявання. Публічнае права — гэта сфера панавання імператыўнага пачатку, неабходнасці, а не аўтаноміі волі і прыватнай ініцыятывы.

Да галінаў публічнага права адносяцца: канстытуцыйнае права, адміністрацыйнае права, фінансавае права, крымінальнае права, экалагічнае права, крымінальна-працэсуальнае права і грамадзянска-працэсуальнае права.

Катэгорыя:Права
Катэгорыя:Тэорыя дзяржавы і права
Прыватнае права

**Прыватнае права** — розныя галіны права, якія рэгулююць адносіны, звязаныя з абаронай прыватнага інтарэса індывідуальных уласнікаў і аб'яднанняў. Істота прыватнага права выказана ў ягоных прынцыпах — незалежнасці і аўтаноміі асобы, прызнанні абароны прыватнай уласнасці, свабоды дамовы. Прыватнае права — гэта права, якое абараняе інтарэсы асобы ў яе ўзаемаадносінах з іншымі асобамі. У сферы дзеянні прыватнага права індывід сам вырашае ці выкарыстоўваць яму свае правы або адзержвацца ад дазволеных дзеянняў, чыніць умову з іншымі асобамі або паступаць інакш. Умыканне дзяржавы ў гэтых выпадках мінімальнае і залежыць, галоўным чынам, ад інтарэсаў удзельнікаў гэтых адносін. Прынцыповая розніца прыватнага ад публічнага права заключана ў характары юрыдычнай абароны прыватных і публічных інтарэсаў.

Да галінаў прыватнага права належаць: грамадзянскае права, сямейнае права, працоўнае права, зямельнае права, міжнароднае прыватнае права.

Катэгорыя:Галіны права
Галіна права

**Галіна права** ― адасобленая ўнутры сістэмы права частка, сукупнасць аднародных нормаў права, якія рэгулююць пэўную вобласць грамадскіх адносінаў. Гэта значыць, што часткі сістэмы права, згрупаваныя па прадмеце свайго рэгулявання, складаюць галіну права.

Для ўтварэння самастойнай галіны права маюць значэнне наступныя ўмовы:

# ступень своеасаблівасці тых ці іншых грамадскіх адносін;
# удзельная вага пэўнай катэгорыі грамадскіх адносін;
# немагчымасць рэгуляваць грамадскія адносіны з дапамогай іншых галінаў права;
# неабходнасць прымянення спецыяльнага метаду рэгулявання да грамадскіх адносінаў.

Розныя галіны права адрозніваюцца адна ад адной прадметам рэгулявання. **Прадмет прававога рэгулявання галіны права** ― гэта аднародная група адносін, што рэгулююцца групай прававых нормаў.

## Асноўныя галіны права
Можна вылучыць наступныя асноўныя галіны права:

*канстытуцыйнае права ― рэгулюе ўзаемаадносіны дзяржавы і грамадзяніна, а таксама найбольш значныя грамадскія адносіны; 
*адміністрацыйнае права ― звязана з ажыццяўленнем выканаўчай улады;
*грамадзянскае права ― рэгулюе маёмасныя і звязаныя з ім немаёмасныя адносіны суб'ектаў права;
*зямельнае права ― прадметам рэгулявання з'яўляюцца прававыя адносіны, звязаныя з зямлёй;
*сямейнае права ― прысвечана разгляду праблем, звязаных з шлюбна-сямейнымі праваадносінамі;
*працоўнае права ― разглядае адносіны, якія ўзнікаюць у працэсе працоўнай дзейнасці;
*крымінальнае права ― прадугледжвае парадак аднясення дзеянняў да правапарушэнняў, парадак наступлення адказнасці за іх здзяйсненне і іншыя;
*сельскагаспадарчае права ― сукупнасць юрыдычных норм і прававых інстытутаў, якія рэгулююць парадак арганізацыі і дзейнасці сялянскіх гаспадарак, калгасаў, акцыянерных таварыстваў, арандатараў, іх узаемаадносіны з іншымі суб'ектамі сельскагаспадарчых адносін.

Галіны права не ізаляваныя адна ад адной. Кожная галіна права знаходзіцца ва ўстойлівай сувязі з іншымі галінамі права. Спалучанасць агульных інстытутаў выяўляецца ў тым, што яны маюць нормы, якія адносяцца да розных галінаў права. У выніку гэтага роднасныя інстытуты, якія ўваходзяць у адну галіну, могуць утвараць прамежкавую падгаліну. Напрыклад, патэнтнае права ўяўляе сабой падгаліну грамадзянскага.

## Іншыя класіфікацыі
**Галіны права можна класіфікаваць наступным чынам:**

# **матэрыяльныя** ― у тым выпадку, калі яны рэгулююць матэрыяльныя або грамадскія адносіны (грамадзянскае права, крымінальнае права);
# **працэсуальныя** ― прадметам рэгулявання з'яўляецца прымяненне і рэгламентацыя матэрыяльных галінаў права (крымінальна-працэсуальнае права і грамадзянска-працэсуальнае права).

Катэгорыя: Права
Катэгорыя:Тэорыя дзяржавы і права
Уарас

**Уарас** () — горад у цэнтральным Перу, за 407 км ад сталіцы Лімы, сталіца рэгіёна Анкаш. Насельніцтва складае каля 118 тысяч чалавек.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Перу
Малое Вольжава

**Малое Вольжава**, **Малое Ольжава** — вёска ў Беларусі, у Тарноўскім сельсавеце Лідскага раёна Гродзенскай вобласці.

Знаходзіцца за 8 км на паўднёвы захад ад горада Ліда.

## Гісторыя 
Польскі гісторык Ян Глінка ў працы пра род Клаўсуцяў, указаў, што Ольжава, а таксама Малое і Вялікае Ольжава, якія былі часткай адзінай маёмасці, з XV ст. належала гэтаму роду. У XVI ст. Малое Ольжава належала пані Раклёвай.

У вопісе парафій Лідскага дэканату ў 1784 годзе ў лідскай парафіі згадваецца двор Нелюбоўскага, Альшэўскага, падстолія лідскага. Дарога з Ліды да Белагруды цягнулася каля Раклёўцаў далей на Ольжаў-Нелюбоўскі.

На пачатку ХХ ст. вядома як фальварак Маўрасаў Тарноўскай воласці Лідскага павета, 41 жыхар, 300 дзесяцін зямлі. Паводле польскага перапісу насельніцтва 1921 г. фальварак Тарноўскай гміны Лідскага павета, 3 жылых пабудовы, 53 жыхары.

## Насельніцтва 
* 1921 год — 53 чал.
* 1996 год — 56 чал. (27 двароў)
* 2004 год — 34 чал. (21 двор)
* 2009 год — 24 чал.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. ISBN 985-01-0522-4
* Лаўрэш Леанід. Ольжава // Лідскі Летапісец. 2020. № 3(91). С. 33-43. // на pawet.net

Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна
Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет
Малыя Канюшаны

**Малыя Канюшаны** — вёска ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Тарноўскага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 23 км на поўдзень ад Ліды.

## Гісторыя 
Вопіс парафій Лідскага дэканата ў 1784 годзе згадвае вёску Малыя Канюшаны ў Беліцкай парафіі як уласнасць ваяводы віленскага Караля Станіслава Радзівіла.

Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) вёска ў Расійскай імперыі. У пачатку XX стагоддзя вёска Тарноўскай воласці Лідскага павета, 120 жыхароў, 72 дзесяціны зямлі. У 1915 годзе акупавана Германіяй, з 1921 года ў складзе Польшчы. Паводле польскага перапісу насельніцтва 1921 года вёска Ганчарскай гміны Лідскага павета, 18 жылых пабудоў, 100 жыхароў.

З 1939 года ў БССР. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Канюшанскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 1996 год — 60 чал. (38 двароў)
* 2004 год — 44 чал. (24 двары)

## Літаратура 
* Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. ISBN 985-01-0522-4

Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна
Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет
Белая блакітніца

**Белая блакітніца**, **белая сініца**, **князёк** (*Parus cyanus*) — птушка сямейства сініцавыя (*Paridae*) атраду вераб’інападобныя (*Passeriformes*).

## Апісанне 
Дробная птушка, даўжыня цела 13-14 см, маса да 10-12 г. Полавы дымарфізм не выражаны. Афарбоўка спіны блакітна-шэрая, крылаў і хваста буравата-блакітная, ад дзюбы да вачэй праходзіць блакітная палоса. Ніз цела і галава белыя, жывот з блакітнай плямкай. На крыле белае люстэрка, добра бачнае ў палёце. Маладыя падобныя на дарослых, але з больш шэрым верхам. Спеў з кароткіх трэляў, звязаных паміж сабой.

## Пашырэнне 
Аселая, часткова вандроўная (часам можа пералятать на значныя адлегласці).

Арэал прасціраецца праз Еўразію вузкай палосай на ўсход да Прыамур'я і ўзбярэжжа Японскага мора, уключае Цянь-Шань і паўночную частку Кітая. На захадзе арэал уключае Усходнюю Еўропу; у Беларусі рэдкі, пашыраны на гнездаванні толькі ў цэнтральнай частцы Палесся, аселы і качуючы від. Па-за гнездавым арэалам адзначаецца ў Францыі, Германіі, Даніі, Швецыі, Фінляндыі, Эстоніі, Літве, Польшчы, Славакіі, Аўстрыі, б. Югаславіі, Румыніі, Украіне.

Птушка насяляе вільготныя лісцевыя альбо мяшаныя дрэвастоі з добра развітым лісцевым падростам — ахвотней селіцца ў рачных далінах альбо ў суседстве азёр. Акрамя гэтага, засяляе групы лісцевых зараснікаў па берагах вадаёмаў, у трыснягу альбо балотах, таксама ў парках, у гарах, у лістоўнічных лясах, вербніках і ядлоўцу падымаецца да 2500 м.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца рознымі насякомымі на ствалах і ў кроне дрэў.

У красавіку птушкі трапляюцца парамі і чародкамі з 5-7 асобін. Гняздуецца ў дуплах і шчылінах мяккага дрэва, звычайна 1,5-4,0 м над зямлёй, таксама ў шпакоўнях, паглыбленнях на зямлі або будынках. Будаўнічы матэрыял гнязда — мох, лазовы луб, поўсць, якія ўтвараюць тоўсты «фетр», высцілка з больш дробных касмыкоў мяккай шэрсці.

У кладцы 3 і больш белых, са светла-карычневымі плямкамі яец памерамі 16,5 × 12 мм. Выводзіць патомства, магчыма, 2 разы ў год. Дарослыя птушкі кормяць птушанят вусенямі.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5
* 

Катэгорыя:Сініцавыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1770 годзе
Катэгорыя:Птушкі на марках
Вольжава

**Во́льжава**, **Ольжава** — вёска ў Тарноўскім сельсавеце Лідскага раёна.

Знаходзіцца за 10 км на поўдзень ад г. Ліда, на рацэ Дзітва.

## Назва 
У гэтым рэгіёне фіксаваліся прозвішчы Альжэўскі (Жалудок), Альжэйка (Няцеч). З-пад Горадні (Квасоўка) засведчанае прозвішча Альжа. Аснова *Alž*- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах (як у прозвішчы *Alžbutas*).

## Гісторыя 
Ольжава над Дзітвой згадваецца ўжо ў 1442 годзе. Польскі гісторык Ян Глінка ў працы пра род Клаўсуцяў, указаў, што Ольжава а таксама Малое і Вялікае Ольжава, якія былі часткай адзінай маёмасці, з XV ст. належала гэтаму роду.

У вопісе парафій Лідскага дэканату ў 1784 г., у лідскай парафіі згадана Ольжава, вёска і карчма Гінета, крайчага Лідскага.

Міхал Шымялевіч пісаў, што ў даўнейшыя часы дарога з Ліды на Слонім, ці так званы Беліцкі гасцінец, бегла з Ліды на Палубнікі і Любары, дзе быў пабудаваны вялікі мост цераз Дзітву. Перад Ольжавам ад той дарогі адхілялася дарога на фальварак Белагруду, бегла яна далей цераз Дзітву аж на Жалудок і была вядома пад назвай Зэльвенскага гасцінца.

З 1795 года ў Расійскай імперыі. У сярэдзіне XIX ст. належала Рышарду Андрэйкавічу, вёска Лідскага павета. На пачатку ХХ ст., 297 жыхароў, 314 дзесяцін зямлі.

Паводле польскага перапісу насельніцтва 1921 вёска Тарноўскай гміны Лідскага павета, 58 жылых пабудоў, 317 жыхароў.

З 1939 года ў БССР. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Белагрудскага сельсавета, да 11 лютага 1972 года — у склад Мыцкага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 1996 — 52 чал. (34 двары)
* 2004 — 31 чал. (19 двароў)

## Выдатныя мясціны 
За 1 км на поўдзень ад вёскі, на правым беразе р. Дзітва знаходзіцца гарадзішча другой паловы I тыс. н.э. Мясцовая назва Шведская гара. Яно займае ізаляваны ўзгорак вышынёй 8—10 м ад асновы сярод моцна забалочанай поймы. Авальная пляцоўка памерам 40х20 м выцягнута з захаду на ўсход. Земляныя абарончыя збудаванні адсутнічаюць. Культурны пласт прасочваецца толькі ў цэнтры пляцоўкі, у ім знойдзена ляпная кераміка.

За 2 км на поўдзень ад гарадзішча, за 1 км ад р. Дзітва, ва ўрочышчы Гарадзішча знаходзіцца селішча. Плошча каля 0,7 га. Культурны пласт пашкоджаны ўзорваннем. Знойдзена ляпная тоўстасценная кераміка. Датуецца другой паловай I тыс. н.э.

За 1 км на паўночны захад ад вёскі, у лесе (урочышча Шведы) маецца 5 курганападобных насыпаў, у тым ліку 4 доўгія.

## Літаратура 
* Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. ISBN 985-01-0522-4
* *Леанід Лаўрэш.* Ольжава // Лідскі Летапісец. 2020. № 3(91). -- С. 33-43.

Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна
Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет
Вяртанне (фільм, 2003)

**«Вяртанне»** () — мастацкі фільм 2003 года, першая рэжысёрская праца Андрэя Звягінцава.

## Узнагароды і намінацыі 
Фільм атрымаў мноства ўзнагарод па ўсім свеце:
* 2003 — 5 прызоў 60-га Венецыянскага кінафестывалю: прыз «Залаты леў», прыз CinemAvvenire за найлепшы першы фільм, прэмія Луіджы дэ Лаўренціса, прэмія SIGNIS Award, прыз Sergio Trasatti Award (усе — Андрэй Звягінцаў)
* 2003 — Еўрапейская кінапрэмія за еўрапейскае адкрыццё года (Андрэй Звягінцаў)
* 2003 — тры прызы кінафестывалю ў Хіхоне: спецыяльны прыз журы (Андрэй Звягінцаў), найлепшы сцэнарый (Уладзімір Маісеенка, Аляксандр Наватоцкі), найлепшы акцёр (Уладзімір Гарын, Іван Дабранраваў, Канстанцін Лаўраненка)
* 2003 — прыз Kingfisher Award за найлепшы дэбют на кінафестывалі ў Любляне (Андрэй Звягінцаў)
* 2003 — удзел у асноўным конкурсе кінафестывалю ў Лакарна
* 2003 — тры прэміі «Залаты баран»: найлепшы фільм, найлепшы дэбют (Андрэй Звягінцаў), найлепшая аператарская праца (Міхаіл Крычман)
* 2003 — прыз ФІПРЭСІ на кінафестывалі ў Салоніках (Андрэй Звягінцаў)
* 2003 — дзве прэміі «Залаты арол»: найлепшы гульнявы фільм (Дзмітрый Леснеўскі, Андрэй Звягінцаў) і найлепшая аператарская праца (Міхаіл Крычман)
* 2004 — намінацыя на прэмію «Сезар» за найлепшы замежны фільм (Андрэй Звягінцаў)
* 2004 — намінацыя на прэмію «Залаты глобус» за найлепшы фільм на замежнай мове
* 2004 — прыз за найлепшы фільм на фестывалі сучасных фільмаў у Мехіка (Андрэй Звягінцаў)
* 2004 — дзве прэміі «Ніка»: найлепшы гульнявы фільм (Дзмітрый Лесневская, Андрэй Звягінцаў) і найлепшая аператарская праца (Міхаіл Крычман)
* 2004 — прыз глядацкіх сімпатый на кінафестывалі ў Тромсё (Андрэй Звягінцаў)
* 2004 — прыз ФІПРЭСІ на кінафестывалі ў Палм-Спрынгс (Андрэй Звягінцаў)
* 2005 — шведская прэмія «Залаты жук» за найлепшы замежны фільм (Андрэй Звягінцаў)
* 2005 — намінацыя на дацкую прэмію «Бодыль» за найлепшы неамерыканскі фільм (Андрэй Звягінцаў)

Катэгорыя:Фільмы-драмы 2003 года
Катэгорыя:Фільмы Расіі 2003 года
Катэгорыя:Фільмы-драмы Расіі
Катэгорыя:Фільмы Андрэя Звягінцава
Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залаты леў»
Даўгахвосты лімнакалянус

**Даўгахвосты лімнакалянус** (*Limnocalanus grimaldii*) — ледавікова-марскі рэлікт чацвярцічнага перыяду, атрад весланогія ракападобныя (*Copepoda*), сямейства цэнтрапагіды (*Centropagidae*).

## Апісанне 
Адзін з буйных прадстаўнікоў планктонных прэснаводных капепод. Даўжыня цела ад 1,6 да 2,2 мм (у вадаёмах Беларусі). Тулава складаецца з 3 аддзелаў: галаўнога, груднога (торакс), злітых у галавагрудзі, і брушнога (абдомен). На канцы абдомена 2 каудальныя галінкі з 5 аперанымі шчацінкамі. Галавагрудзі складаюцца з 5 сегментаў, дзе размешчаны: пара доўгіх аднагалінастых пярэдніх антэнаў, 5 пар ротавых канечнасцей і 5 пар плавальных ног. Абдомен намнога вузейшы за галавагрудзі, у самкі трох-, у самца пяцічленікавы. Каудальныя галінкі больш як у 2 разы даўжэйшыя за апошні членік брушка.

## Арэал 
Глыбокія азёры паўночнага паўшар'я. Па Беларусі праходзіць паўднёвая мяжа арэала. Знойдзены ў паўночна-заходняй частцы краіны ў азёрах Паўночны і Паўднёвы Воласа, Снуды, Струста, Рычы, Доўгае, Крывое Сіта, Бабына.

## Месцы пражывання 
Насяляе алігатрофныя і мезатрофныя азёры ледавіковага паходжання. Жыве ў тоўшчы вады, пераважна ў слаях з тэмпературай не вышэй за 10-12&nbsp;°C.

## Ахова 
Унесены ў Чырвоныя кнігі Беларусі і Літвы.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* Длиннохвостый лимнокалянус 
* 

Катэгорыя:Весланогія ракападобныя
Залацістая шчурка

**Залацістая шчурка**, **шчурка-пчалаедка** (*Merops apiaster*) — птушка атраду ракшападобныя (*Coraciiformes*), сямейства шчуркавыя (*Meropidae*).

## Апісанне 
Птушка памерамі са шпака, даўжыня цела 27-30 см. Маса 50-60 г. Афарбоўка вельмі яркая: у апярэнні шмат пёраў з зялёнымі, блакітнымі, жоўта-рыжымі адценнямі. Галава зверху каштанавая, з бакоў зеленавата-блакітная. Палоса за вокам і пад ім, пёры на вушах — чорныя. Падбародак і горла ярка-жоўтыя. Доўгая чорная дзюба крыху як бы загнутая ўніз. Спіна зверху бліжэй да галавы каштанавая, яе ніз і паясніца — залаціста-рыжыя. Хвост зеленавата-сіні, доўгі. Сярэдняя пара рулявых пёраў на 2-3 см даўжэйшая за астатнія. Ногі карычнявата-шэрыя. Афарбоўка маладых птушак больш бледная і цьмяная.

## Пашырэнне 
Арэал: Паўднёвая і Цэнтральна-Усходняя Еўропа, Малая Азія, Блізкі Усход, Цэнтральная і Заходняя Азія і Паўночна-Заходняя і Паўднёвая Афрыка. У Еўразіі пашырана ад Малдовы і Украіны да Каўказа і вусцяў Волгі і Урала, на поўнач да Курска, Тамбова, вусця Камы, возера Балхаш, далей на ўсход арэал пашыраецца да Сяміпалацінска і Барнаула і яшчэ далей — да Зайсанскай і Эмельскай катлавін. На Беларусі вельмі рэдкі на гнездаванні, распаўсюджаны спарадычна і ў асноўным на поўдні краіны пералётны від.

Біятоп: адкрытыя, цёплыя тэрыторыі з адзіночнымі дрэвамі, стэпы і вялікія даліны, яры, абрывістыя берагі рэк. У культурным ландшафце — сухія травяністыя тэрыторыі з дрэвамі або групамі кустоў, яры (напр., пасля здабычы галькі). Узімку — афрыканскія саванны, травяністыя тэрыторыі, сухія лясы, узбярэжжы азёр, берагі вялікіх рэк. Пазбягае густых лясоў.

## Асаблівасці біялогіі 
Грамадскія птушкі, трымаюцца чародамі, часта садзяцца на правады і сухія галіны, лятаюць хутка, лёгка. Гняздуюцца ў норах глыбінёй 1-1,5 м, якія робяць самі дзюбай у пясчаных абрывах.

У гняздзе 5-8 белых бліскучых амаль шарападобнай формы яек памерамі 26 x 21,9 мм. Кормяцца джаланоснымі восамі і пчоламі, а таксама матылькамі, у т.л. такімі, якія маюць засцерагальную афарбоўку і не паядаюцца іншымі птушкамі.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ракшападобныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе