open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рыгор Якаўлевіч Рапапорт

**Рыгор Якаўлевіч Рапапорт** (, , Мінская губерня — , расстрэльны палігон «Камунарка», ) — беларускі і расійскі дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
Нарадзіўся у 1890 годзе ў Глуску Мінскай губерні ў сям’і гандляра.

Да 1917 года служыў у гандлярскай канторы. З 1918 года — камісар-следчы, намеснік начальніка крымінальнага аддзела Маскоўскай надзвычайнай камісіі. У 1921—1927 гг. — намеснік начальніка Ленінградскага акруговага транспартнага аддзела АДПУ. З 1928 года — паўнамоцны прадстаўнік АДПУ ў Крыме.

З 1929 года — паўнамоцны прадстаўнік АДПУ ў Беларускай ваеннай акрузе — старшыня ДПУ Беларускай ССР. З 1930 года — Народны камісар унутраных спраў БССР. Адзін з арганізатараў сфабрыкаванай ДПУ справы Саюза вызвалення Беларусі.

З 1931 года — паўнамоцны прадстаўнік АДПУ па Урале, з 1934 года — паўнамоцны прадстаўнік НКУС па Сталінградскім краі. З 1936 года — начальнік інспекцыі па якасці Наркамата харчовай прамысловасці СССР.

Арыштаваны 16 ліпеня 1937 года ў Маскве, асуджаны 8 лютага 1938 года тройкай НКУС за «ўдзел у контррэвалюцыйнай тэрарыстычнай арганізацыі» да вышэйшай меры пакарання. Расстраляны. Рэабілітаваны 22 верасня 1956 года ваеннай калегіяй Вярхоўнага Суда СССР.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы СССР
Катэгорыя:Народныя камісары ўнутраных спраў БССР
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя супрацоўнікі НКУС
Катэгорыя:Расстраляныя і пахаваныя на палігоне «Камунарка»
Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР
По (рака)

**По** (, ) — рака на поўначы Італіі, працякае праз правінцыі Равіга, П’емонт, Ламбардыя, Венета, самая доўгая рака ў краіне.

Даўжыня ракі 652 км. Плошча вадазбору каля 71 тыс. км² (75 тыс. км², паводле плошчы вадазбору, По — найбуйнейшая рака Італіі).

Пачынаецца ў Коцкіх Альпах, цячэ пераважна па Паданскай раўніне з захаду на ўсход і ўпадае ў Адрыятычнае мора. У дэльце распадаецца на пяць буйных струмянёў (По-ды-Маэстра, По-дэла-Піла, По-дэле-Толе, По-ды-Ньока, По-ды-Гора). Утварае забалочаную дэльту (плошча каля 1,5 тыс. км²). Галоўныя прытокі: Дора-Рыпарыя, Дора-Бальгэа, Агонья, Тычына, Ада, Ольё, Мінча, Тартара (злева); правыя прытокі больш кароткія і менш мнагаводныя.

Частыя паводкі. Сярэдні расход вады ў ніжнім цячэнні каля горада Ферара 1460 м³/с.

Выкарыстоўваецца для арашэння. У басейне По шмат ГЭС. Суднаходная на 540 км ад вусця. Суднаходнымі прытокамі і каналамі злучана з азёрамі Лага-Маджорэ, Кома, Гарда. На По гарады Турын, П’ячэнца, Крэмона.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Рэкі Італіі
Катэгорыя:Рэкі Швейцарыі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Адрыятычнае мора
Іаакімаўскі летапіс

**Іаакімаўскі летапіс** — летапіс, складзены на паўночных землях Маскоўскай дзяржавы пры патрыярху Іаакіме (1674—1690), калі ён быў яшчэ наўгародскім мітрапалітам. Раней лічылі, напрыклад В. Тацішчаў, што летапіс складзены першым наўгародскім епіскапам Іаакімам Карсуняніным (991—1030).

Летапіс не захаваўся і вядомы з выпісак, зробленых для В. Тацішчава і апрацаваных іх для «Гісторыі Расійскай». Пазнейшымі даследаваннямі выяўлена, што матэрыялы летапісу, якія тычацца ранняй гісторыі Русі, не заслугоўваюць даверу. Большая частка тэксту — кампіляцыя расійскіх і замежных звестак з далучанымі да іх літаратурнымі, часта безумоўна фантастычнымі, дапаўненнямі, зробленымі ў XVI або XVII ст.

Лічаць негістарычнымі, легендарнымі і апісаныя ў ім Вадзім Храбры, Яфанда або звесткі пра паўстанне наўгародскай знаці супраць варажскага князя і іншае.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы
Кандрат Лейка

**Кандрат Лейка** (, в. Збочна на Слонімшчыне — , г. Здалбунаў, цяпер Ровенская вобласць, Украіна) — беларускі пісьменнік, празаік, драматург і педагог.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Азярніцкім вучылішчы, Свіслацкай настаўніцкай семінарыі за казённы кошт. З 1879 года па накіраванні працаваў настаўнікам у Косаве. У лютым 1918 года Кандрата Лейку паралізавала, яго перавезлі ў г. Здалбунаў (на Валыні) да брата, дзе ён памёр і пахаваны.

## Творчасць 
thumb|злева|«Снатворны мак». 1912
Пачаў пісаць вершы для дзяцей па-беларуску на пачатку 1880-х гадоў. Захаваліся вершы датаваныя 1883 годам («Сарока», «Песня ластаўкі», «Бусел»). Творы К. Лейкі друкавала «Наша ніва», «Наша думка» і «Беларускі календар» у 1911—1921 гадах. У 1912 годзе ў Вільні К. Лейка выдаў асобным выданнем п'есу «Снатворны мак» — першую п'есу для беларускага лялечнага тэатра.

У 2015 годзе у выдавецтве «Кнігазбор» выйшаў зборнік К. Лейкі «Пан Трудоўскі», яго ўкладальнік — Сяргей Чыгрын, шмат гадоў збіраў творы аўтара па архівах і бібліятэках, ён жа напісаў да зборніка прадмову і склаў каментарыі.

## Літаратура 
* 
* *Баль Б.* Праз 100 гадоў выйшла першая кніга аўтара «Нашай нівы»  // Беларускае Радыё «Рацыя» — racyja.com, 02 сакавіка 2015
* Календарыюм // «Czasopis». № 9, 2005.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Драматургі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Ручніца

right|thumb|Французскі стралец 15 ст. Гістарычная энцыклапедыя ''The Historians' History of the World'', том 11.
thumb|Ручніца 1490-1500
**Ручні́ца**: ранняя еўрапейская ручная гладкаствольная агнястрэльная зброя. Тып з'явіўся ў 2-й пал. 14 ст. і меў жалезна-каваны, пазней бронзава-літы ствол калібру 12,5 – 25 мм, прымацаваны да драўлянай ложы. У пач. 16 ст. тып быў выцеснены мушкетамі.

right|thumb|Кітайскае «агнявое кап’ё» 14 ст.
Такая зброя называлася разнастайнымі назвамі ў розных краінах — пішчаль і ручніца на землях Русі (таксама гакаўніца, калі з крукам-гакам), ручная бамбарда (*bombarde portative*) ці куляўрына (*coulevrine*) ў Францыі, Італіі, ручная гармата (*handgonne*) ў Англіі.

Маса да 8 кг, прыцэльная дальнасць стральбы да 150 м. Французскія куляўрыны 14 – 16 ст. мелі даўжыню 1,2 – 2,4 м, важылі 5 – 28 кг. Ручніцы гусітаў 15 ст. мелі кароткі жалезна-каваны васьмікантовы ствол калібру 26-33 мм на прымітыўнай ложы; г.зв. табарыцкія ручніцы мелі калібр 15 мм, а іх ствол і ложа былі ўжо ўзаемапрыстасаваныя.

З'яўленне «ручных бамбард» у 2-й пал. 14 ст. запісанае, напрыклад, у гарадской хроніцы Перуджыі, дзе гарадскія ўлады замовілі «50 бамбардаў даўжынёй з далонь (г.зн., 22 – 24 см), якія прабіваюць усякі даспех». У хроніках раннія выпадкі баявога выкарыстання такой зброі зафіксаваныя, напрыклад, Жанам Фруасадам у паведамленні пра бітву пад Комін (1382). Вядомая фрэска 1343 года ў манастыры Паола-дзі-Неры ў Лечэта каля Сіены, дзе абложнікі абстрэльваюць горад з прымітыўных ручніц.

З цягам часу ручніцы сталіся важкім баявым фактарам, напрыклад, гусіцкіх войнаў і Стагадовай вайны; паведамляецца, што ў 1450 годзе французскія кулеўрынеры былі рэальнай пагрозай  для англійскіх лучнікаў. У 1430 годзе Піероні Белі апісваў дзеянне куляў, якія «валяць двух і нават трох людзей, не абароненых даспехам». З'явіліся і майстры стральбы, такія, як нейкі мэтр Жан з Латарынгіі, які падстрэліў шмат англійцаў у час аблогі Руана (1428).

Сярод ранейшых ацалелых узораў — бронзавы ствол даўжынёй 281 мм з руінаў замку Таненберг (разбуранага ў 1399), гакаўніца з Ведэльспанг (1400), якая, магчыма, паходзіла з Даніі ці Германіі і захоўвалася ў Тойхусмузеет (Капенгаген).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Агнястрэльная зброя
Арва Антонавіч Метс

**Арва Антонавіч Метс** ( — ) — рускі паэт, тэарэтык і практык рускага верлібра, перакладчык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 29 красавіка 1937 года Таліне ў сям’і лютэранкі і праваслаўнага.

Скончыў Ленінградскі бібліятэчны інстытут. Працягнуў вучобу ў Літаратурным інстытуце імя А. М. Горкага. Быў арганізатарам літаратурных вечароў у Маскве. У 1975—1991 гг. працаваў у аддзеле паэзіі часопіса «Новы мір». Кіраваў літаратурным клубам «На Таганке». Яго вершы публікаваліся ў літаратурных часопісах СССР і Расіі. Пры жыцці выйшлі тры яго кнігі. Пасмяротнае выданне 2006 году з’яўляецца амаль поўным зборам яго тэкстаў. Вершы Метса публікаваліся таксама ў перакладзе на ангельскую, нямецкую, хіндзі і іншыя мовы.

## Арва Метс пра сабе 
Пасля паэтаў,
якія не любяць прастату,
я жадаю — да яе вытокаў.
Жадаю дадому,
дзе бацька — садоўнік
і збірае кнігі.
Маці мая ўсё паўнее
І затыхаецца -
быццам нясе на сабе
мяне, маю паэзію,
заблытанае жыццё і пошукі.

## Беларускія пераклады 
* Вершы. Часопіс «Дзеяслоў», № 41 (перакладчык А. Арцёмаў).

## Бібліяграфія 
### Кнігі 
* *«Лебеди над Челнами»* (Сб. стихов членов литобъединения «Орфей» г. Набережные Челны / Сост. А Метс, А. Василевский, предисл. У. Хусаинова), Москва, изд. «Известия», 1981, — 79 c.
* *«Таллинские камни»* — стихи и переводы, Москва, изд. «Известия», 1989. Издано на средства автора) , — 30 c.
* *«Годовые кольца»* — стихи, Москва, 1992, изд. «Автор» (производственное объединение), — 43 c. ISBN 5-85212-055-3
* *«Стихи»* / Кол.авт. Моск. гос. музей В.Сидура . — Москва : 1995. — 15 с; (Вечера в Музее Сидура ; Вып.11)
* *«В Осенних лесах»* — стихи, переводы, статьи, Москва, 2006, Серия «Русский верлибр» — 276 c. ISBN 5-7493-1063-7 (без издательства)

### Тэксты ў анталогіях 
* Время Икс. М., 1989.
* Антология русского верлибра. М., 1991.
* «A Night in the Nabokov Hotel: 20 contemporary poets from Russia», Dedalus Press, Dublin, 2006.

## Спасылкі 
* Вершы Метса ў часопісе «Арыён» 2001, № 3 *(па-руску з уступным артыкулам Вячаслава Купрыянава)*
* Артыкул Метса на сайце Аляксандра Левіна *(па-руску)*
* Вершы Метса па-руску і ў перакладзе на англійскую мову
* Зборнік «Гадавыя кольцы» *(па-руску)* 

Катэгорыя:Паэты Расіі
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Катэгорыя:Рэдактары Расіі
Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на рускую мову
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Таліне
Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ Санкт-Пецярбурга
Мікола Дварэцкі

**Мікола Дварэцкі** (, мяст. Іказнь Дзісенскага пав. Віленскай губ. (цяпер Браслаўскі раён Віцебскай вобл.) — , Лембарк, Польшча; Псеўданім: *Мікола Базылюк*) — беларускі рэлігійны дзеяч, паэт, публіцыст.

## Біяграфічныя звесткі 
Нарадзіўся ў праваслаўнай сям’і Васіля і Мар’яны Дварэцкіх. Быў наймалодшым з дзевяці дзяцей браслаўскага рыбака.

Пасля 1-й сусветнай вайны сям’я Міколы Дварэцкага вярнулася з бежанства ў Беларусь. Вучыўся ў 7-гадовай школе ў Вільні. Пасля заканчэння школы працаваў краўцом, потым рыбаком на Віленскіх і Аўгустоўскіх азёрах. Прымаў удзел у заходнебеларускім грамадска-палітычным, культурным і рэлігійным жыцці. Дзеяч Беларускай хрысціянскай дэмакратыі; 25.11.1928 на з’ездзе БХД быў абраны членам яе ЦК, на пачатку 1930-х адзін з ініцыятараў утварэння праваслаўнай фракцыі БХД. Актыўна супрацоўнічаў з Беларускім інстытутам гаспадаркі і культуры. Друкаваўся ў заходне-беларускіх, пераважна хадэцкіх, перыядычных выданнях (з 1921) пад псеўданімам **Мікола Базылюк**. Арыштаваны польскімі ўладамі ў 1928. У 1920—1930-я друкаваўся ў беларускай прэсе як паэт і празаік. У 1939—1941 настаўнік у Мёрах. У 1942 адпраўлены немцамі на прымусовыя работы ва Усходнюю Прусію. З 2-й пал. 1940-х жыў у Лашцы на польскім Памор’і. Некаторы час працаваў на чыгунцы ў Гданьскай павятовай дарожнай управе ў мясцовасці Штутава. Апошнія гады жыцця правёў у Лембарку непадалёку ад Гданьска.

## Літаратура 
* 
* Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Уклад. Ю. Гарбінскі; Мінск-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3|Ніва (Беласток). 1999. № 36
* Biełaruskaja Krynica (Вільня). 1928. № 54
* Garbiński J., Turonek J. Białoruski ruch chrześcijański XX wieku.

## Спасылкі 
* Таямніца Дварэцкага — nashaniva.by

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Браслаўскім раёне
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Постаці беларускага праваслаўя
Уладзімір Гайдук

**Уладзімір Гайдук** (, в. Тарнопаль, цяпер Падляскае ваяводства, Польшча — , в. Тарнопаль) — беларускі паэт.

## Біяграфія 
Нарадзіўся  года в. Тарнопаль у сялянскай сям’і. Вучыўся ў Беластоцкім карэспандэнцыйным ліцэі. Займаўся сельскай гаспадарскай на сваім хутары. Супрацоўнічаў з газетай «Ніва». Сябра Беларускага літаратурнага аб’яднання «Белавежа». 

Памёр  года ў в. Тарнопаль Гайнаўскага павета. Пахаваны на мясцовых могілках.

## Творчасць 
Першыя вершы напісаў яшчэ вучнем пачатковых класаў. Дэбютаваў у 1956 г. лістом-вершам «Пазнаёмімся» і вершамі «Захад сонца» і «Зіма ідзе» («Ніва»). У 1956—1958 гады творы У. Гайдука друкаваліся ў «Ніве» сістэматычна. Аўтар зборнікаў паэзіі “Ракіта” (Беласток, 1971), “Блакітны вырай” (Беласток, 1990), “Пах аернага хлеба” (Беласток, 1997), “Полымя роднае” (Беласток, 2011).

## Бібліяграфія 
* Ракіта. — Беласток, 1971;
* Блакітны вырай. — Беласток, 1990;
* Пах аернага хлеба. — Беласток, 1997. — 40 с.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Чыквін Я.* Самотнік у свеце рэчаў // Далёкія і блізкія (серыя «Беларускія пісьменнікі замежжа», кн. 16) / Бібліятэчка Беларускага літаратурнага аб’яднання «Белавежа». — Беласток, 1997.

Катэгорыя:Паэты Польшчы
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Алесь Асіпенка

**Алесь** (**Аляксандр Харытонавіч**) **Асіпенка** () — беларускі пісьменнік, сцэнарыст. Заслужаны работнік культуры БССР (1979).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Вучыўся на гістарычным факультэце Віцебскага педагагічнага інстытута (1939—1940). Працаваў настаўнікам у Рудаках пад Віцебскам (1940—1941). У 1942 г. — партызан, памочнік камісара па камсамолу партызанскага атрада № 7 брыгады Аляксея Данукалава на Віцебшчыне. У снежні 1942 г. адпраўлены ў тыл — лячыўся ў шпіталі, вучыўся ў школе партызанскага руху, на партыйна-савецкіх курсах. У 1943 накіраваны на камсамольскую работу ў Горацкі раён Магілеўскай вобл. З 1944 — карэспандэнт, літсупрацоўнік, загадчык аддзела, намеснік рэдактара, з 1952 — рэдактар газеты «Чырвоная змена». У 1955 годзе завочна скончыў Мінскі педагагічны інстытут. У 1953—1972 — загадчык аддзела, адказны сакратар, намеснік галоўнага рэдактара, галоўны рэдактар часопіса «Маладосць». У 1972—1976 гг. — галоўны рэдактар сцэнарнага аддзела кінастудыі «Беларусьфільм», у 1976—1980 — галоўны рэдактар штотыднёвіка «Літаратура і мастацтва».

Член Саюза пісьменнікаў Беларусі з 1957 года. 

Памёр  года ў Мінску. Пахаваны на Чыжоўскіх могілках Мінска (сектар 1/1д, рад 2, уч. 5).

## Творчасць 
Дэбютаваў апавяданнем у 1945. Аўтар раманаў «Вогненны азімут» (1966), «Непрыкаяны маладзік» (1974, поўнае выд. 1982), «Святыя грэшнікі» (1988). Аўтар зборнікаў апавяданняў і аповесцей «Лёд растае» (1958), «Подых кветак і працы» (1960), «Дарога ў даль» (1962), «Крокі» (1971), «Парогі» (1973), «Абжыты кут» (1964), «Жыта» (1968), «Канец бабінага лета» (1975), «Два дні і дзве ночы» (1977), «Пяцёра адважных» (1985).

Зрабіў літаратурны запіс кнігі А. Дзенісевіча «Орлиное племя» (1970). Аўтар сцэнарыяў мастацкіх фільмаў «Пяцёра адважных» (1971), «Канец бабінага лета» (1982), «Трывогі першых птушак» (1986). Сааўтар сцэнарыяў мастацкіх фільмаў «Ясь і Яніна» (з С. Паляковым, 1974), «Трэцяга не дадзена» (з І. Балгарыным і М. Пяцігорскай, 1980), «Кожны трэці» (з Н. Сафаравым, 1980).

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны I і II ступені, двума ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга, «Знак Пашаны» і медалямі. Лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола Беларусі (1974) за літаратурны запіс кнігі А. Дзенісевіча «Орлиное племя», Літаратурнай прэміі імя І. Мележа (1981) за раман «Непрыкаяны маладзік».

## Бібліяграфія 
* Выбраныя творы. У 2-х т., 1979;
* Выбраныя творы. У 3-х т., 1989—1990.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Знаменитые люди Витебщины  

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя работнікі культуры Беларускай ССР
Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебскім раёне
Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі

**Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі** (, г. Крупкі Мінская вобл.) — беларускі педагог, выдавец, прадпрымальнік.

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў фізічны факультэт БДУ. Педагог, кандыдат філасофскіх навук, аўтар дзясяткаў навуковых прац і шэрагу навучальных дапаможнікаў, распрацоўнік школьнага курсу «*Этика и психология семейной жизни*». У 1989 стварыў ААТ «Красіка» (; пазней — група кампаній). З пачатку 1990-х буйны прадпрымальнік, выдавец часопісаў «Я+Я», «Ідэал» і інш. Займаўся дабрачыннасцю, аказваў фінансавую падтрымку шэрагу грамадскіх арганізацый Беларусі. Быў жанаты, маў двух дачок.

## Знікненне 
Вядомы як сябр палітыка Віктара Ганчара, аднаго з лідараў беларускай апазіцыі ў канцы 1990-х. Знік пры нявысветленых акалічнасцях 16 верасня 1999 у Мінску разам з В. Ганчаром.

У студзені 2003 года Пракуратура г. Мінска прыпыніла расследаванне крымінальнай справы па факце знікнення В. Ганчара і А. Красоўскага. У датычнасці да іх знікнення падазраюцца былы генеральны пракурор і былы Дзяржсакратар Савета бяспекі Віктар Шэйман, былы міністр унутраных спраў Юрый Сівакоў і былы камандзір СОБРа Дзмітрый Паўлічэнка, якія з 2004 года ўнесены ў Чорны спіс Еўрасаюза, спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША.

У 2012 годзе дачка і ўдава выйгралі справу супраць Беларусі з нагоды знікнення Анатоля Красоўскага ў Камітэце па правах чалавека ААН. КПЧ абавязаў Беларусь забяспечыць: дбайнае і эфектыўнае расследаванне; крымінальны пераслед і пакаранне вінаватых; належнае інфармаванне аб выніках расследавання; належную кампенсацыю. А таксама апублікаваць дадзенае рашэнне КПЧ і забяспечыць шырокае распаўсюджванне яго на рускай і беларускай мовах у Беларусі. Але Беларусь праігнаравала гэтае рашэнне, гэтак жа як і іншыя скаргі беларусаў у КПЧ, спасылаючыся на тое, што яны не прызнаюць кампетэнцыю Камітэту.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
*  — 2015, Белсат 

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Зніклыя без вестак
Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі
Запарожская Сеч

а, 1878—1891.]]
**Запарожская Сеч**, **Казацкая рэспубліка** — палітычная і вайскова-адміністрацыйная арганізацыя ўкраінскага казацтва, якая ўтварылася ў першай палове XVI ст.

## Гісторыя 
Размяшчалася на тэрыторыі Запарожжа, каля вострава Хорціца. Узнікненне Запарожскай сечы было абумоўлена каланізацыяй Сярэдняга Прыдняпроўя феадаламі Вялікага княства Літоўскага, узмацненнем прыгоннага і нацыянальнага прыгнёту і прабуджэннем самасвядомасці ўкраінскага народа. За першыя дзесяцігоддзі XVI ст. Сечы ўдалося падпарадкаваць сваёй уладзе значную тэрыторыю Сярэдняга Прыдняпроўя і зазваць на свой бок значную частку казакоў, прыток якіх павялічыўся пасля ўтварэння Рэчы Паспалітай (1569). Войска Сечы ўзначаліла барацьбу ўкраінскага народа супраць Рэчы Паспалітай. Пасля злучэння левабярэжнай Украіны з Расіяй Запарожская Сеч захоўвалася расійскімі ўладамі для абароны паўднёвых меж ад набегаў крымскіх татараў. У сувязі з прызнаннем крымскім ханам расійскага падданства (1774) асноўная ваенная функцыя Запарожскай Сечы страціла сваё значэнне. У 1775 Кацярына II сваім указам скасавала Запарожскую Сеч. Частка запарожцаў збегла ў межы Асманскай імперыі, частка была пераселена Кацярынай II на Кубань (гл. кубанскія казакі).

## Вайсковы лад 
. *Абоз запарожцаў*]]
Войска дзялілася на палкі і сотні. Сотня ўяўляла сабой тактычную адзінку войска і мела колькасць 180 чалавек. Полк складаўся з трох сотняў агульнай колькасцю 540 чалавек. Агульнараспаўсюджаным сродкам падчас стэпавых паходаў у запарожцаў быў табар, гэта значыць, чатырохвугольны шэраг вазоў, які мог усталёўвацца ў некалькі шэрагаў і змацоўваўся ланцугамі.

Казацкі полк у 1610 годзе налічваў каля 2000 казакоў, дзяліўся на 4 роты, па 500 казакаў у кожнай. Роты дзяліліся на сотні, а сотні на курані. На чале палка стаяў палкоўнік, пад ім абозны і пісар. На чале роты стаяў ратнік, на чале сотні — сотнік, а на чале кураня — атаман. У 1625 годзе казакі дзяліліся на 6 палкоў, у 1648 — на 23.

## Гл. таксама 
* Казацтва
* Агнём і мячом (фільм) 
* Дарога на Сеч (фільм)
* Гетман (фільм 2015)

## Спасылкі 
* Энцыклапедыя ўкраінскага казацтва 

Катэгорыя:Былыя краіны
Іван Уладзіміравіч Карасёў

**Іва́н Уладзі́міравіч Карасё́ў** (; нар. , Краснадар) — расійскі пісьменнік, журналіст. Сябра Саюза пісьменнікаў Расіі і Саюза журналістаў Расіі.

## Біяграфія 
Вершы і прозу піша з 1987 году, друкуецца з 1993 году. У газеце «Бальшавік Каўказа» выйшаў упершыню ў свет яго верш «Пясчынка».

У 1993 годзе скончыў Кубанскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт па спецыяльнасці «Фізіка і тэхніка нізкіх тэмператур». У 1996 быў прыняты ў Саюз журналістаў Расіі, а на семінары маладых пісьменнікаў Кубані яго аповесць «Выра» была асоба адзначаная пісьменнікам Віктарам Ліханосавым (аўтар «Наш маленькі Парыж»). У 1998 годзе па рэкамендацыі пісьменніцкай арганізацыі ён адзначаны стыпендыяй адміністрацыі Краснадарскага краю, заснаванай для адораных маладых аўтараў. А праз год у свет вышлі дзве яго кнігі — «Выра» («Вирщина») і паэтычны зборнік «Круг зямны». У 2003 кніга «Выря» была адзначаная адмысловым дыпломам губернатара Краснадарскага краю «За высокія дасягненні ў вобласці мастацкай літаратуры». У тым жа годзе ў Краснадарскай выставачнай зале адбылася выстаўка графікі Івана Карасёва (свае кнігі ён ілюструе сам).

Выйшаў у свет шэраг навукова-публіцыстычных прац Івана Карасёва — «Філасофскі погляд на эвалюцыю экалагічных ідэй», «Алфавіт, як люстэрка чалавечай цывілізацыі», «Шрыфты ў цывільным і літары ў лапцях».

Цяпер Іван Карасёў працуе эканамічным аглядальнікам Краснадарскага прадстаўніцтва «Расійскай газеты». Рыхтуе да публікацыі фантастычная зборнікі «Плерома, або Адсячэнне сферы», новы зборнік вершаў «Евангелле ад Цемры».

Захапляецца этналінгвістыкай, міфалогіяй і граматалогiяй. Набліжаецца да завяршэння складанне энцыклапедыі «Усе пісьменнасці свету». З'яўляецца аўтарам планавай мовы Арахаў. Два іншых яго праекты па лiнгваканструяванні — палiндромная мова Сунiлінус і мова фанетычнага мінімуму Альптэ. У 2008 Iван Карасёў падаў заяўку ў Кнігу рэкордаў Гінеса, зарэгістраваную як «Штучная мова з самай маленькай колькасцю літар у алфавіце»

Як журналіст, публікуецца ў «Расійскай газеце».

## Спасылкі 
* Сайт Івана Карасёва
* Alexe Rău, Abordarea scrierii de către ştiinţe. (Навуковы падыход да тэорыі пісьменнасці), «Magazin bibliologic», 2008, № 1-2. (на румынскай мове)
* Maciej St. Zięba, Transkrypcja i transliteracja niełacińskich systemów pisma. Euroanaliz. Lublin. Транскрыпцыя і транслітарацыя нелацінскіх сістэм пісьменнасці (на польскай мове).
* Василенко С. Л., Числонавтика. Снилось ли такое Пифагору?, Харьков, 2009 .
* Рецензия к.т. н. А. Корнеева на исследование И. Карасева «Эйдетика первоцифр», 2010 .
* Васильев И. Ю., Карасёв И. В., Постфольклор журналистской среды Кубани: типология и социальные функции // Вторичные формы традиционной народной культуры. Материалы научно-практической конференции, Краснодар, 2010.

Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі
Катэгорыя:Журналісты Расіі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Соня Гандзі

**Соня Гандзі** (; хіндзі: सोनिया गांधी, ІРА: [sonɪjɑ gɑ:n̪d̪ʱi]; па нараджэнні **Эдвіджэ Антонія Альбіна Маіна**, італ.: *Edvige Antonia Albina Maino*; нар. , Лузіяна, Вічэнца, рэгіён Венета, Італія) — індыйскі палітык італьянскага паходжання. У 1998-2017 і 2019-2022 гадах старшыня кіруючага Аб’яднанага прагрэсіўнага альянсу і прэзідэнт галоўнай партыі Альянсу — Індыйскага нацыянальнага кангрэсу. У ніжняй Народнай палаце індыйскага парламенту Гандзі прадстаўляе Райбарэлі (штат Утар-Прадэш) з 2004 года.

Паводле часопісу «*Time*» яна з’яўляецца адной са 100 найболей уплывовых асоб свету (2008). Паводле часопісу «*Forbes*» займала 6-е месца сярод самых уплывовых жанчын свету (2007).

## Спасылкі 
* Сайт
* Сайт ІНК 

Катэгорыя:Палітыкі Індыі
Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Індыі
Катэгорыя:Члены Індыйскага нацыянальнага кангрэса
Штуцар

**Шту́цар** (ад , літар. *абрэз*) — нарэзная дульназарадная стрэльба з адносна кароткім ствалом вялікага калібру, прызначаная для прыцэльнага адзіночнага страляння.

Такімі стрэльбамі з XVIII стагоддзя ўзбройваліся, напрыклад, расійскія падраздзяленні егераў, якія дзейнічалі рассыпным строем.

Як самастойны тып зброі, штуцар з’явіўся не раней за 3-ю чвэрць XVII стагоддзя. Ствол калібрам 14 — 15 мм, даўжынёй каля 70 — 80 см Ложа і замок выконваліся з асаблівай стараннасцю; прыклад ложы быў, найчасцей, г.зв. французскага тыпу.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Агнястрэльная зброя
Стрэльба

**Стрэ́льба** (магчыма, ад  «стралянне»), **ружжо** — ручная агнястрэльная гладкаствольная зброя з доўгім ствалом; таксама *стрэльба* — размоўная назва вінтоўкі.

Пачаткова слова «стрэльба» азначала стралянне, а як азначэнне гатунку зброі слова стала ўжывацца з XVII стагоддзя; прыблізна ў гэты час у Еўропе замацавалася наменклатура ручной агнястрэльнай зброі з асноўным вайсковым тыпам — мушкетам, а паляўнічая кідальная зброя выцясняецца агнястрэльнай.

## Гл. таксама 
* Штуцар
* Ручніца

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Паляванне
Ігнат Мартынавіч Будзіловіч

**Ігнат Мартынавіч Будзіловіч** (, Валынская губерня, цяпер Украіна — , Орша; Псеўданімы: *Каткоў*, *Ян Піховіч*) — кіраўнік паўстання 1863—1864 гадоў у Беларусі.

## Біяграфія 
З небагатай шляхты. Скончыў  (1859), служыў падпаручнікам у  ў Маскве. Далучыўся да рэвалюцыйнай арганізацыі, падтрымліваў цесныя сувязі з паплечнікам К. Каліноўскага Л. Звяждоўскім, які быў пераведзены па службе з Вільні ў Маскву.

У красавіку 1863 года ўцёк з вайсковай часці і з Л. Звяждоўскім выехаў на Магілёўшчыну для арганізацыі паўстанцкіх атрадаў. Пад псеўданімамі *Каткоў* і *Ян Піховіч* узначаліў паўстанцкі атрад у Аршанскім павеце. Наступаў на Бабінавічы і Лёзна. У канцы красавіка 1863 года пад Пагосцішчам атрад І. Будзіловіча ўступіў у бой з царскімі войскамі і быў разбіты. Будзіловіча арыштавалі, пасля чатырохмесячнага следства асуджаны ваенным судом да расстрэлу.

## Літаратура 
* 
* В. (Ратч). Очерки мятежного движения в Могилевской губернии в 1863 г. — Вильно, 1865;
* Дьяков В. А. Деятели русского и польского освободительного движения в царской армии 1856—1865 гг.: Биобиблиографический словарь. — М., 1967.

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Анатоль Мітрафанавіч Мяльгуй

**Анатоль Мітрафанавіч Мяльгуй** (нар. ,  — пам. , Мінск) — беларускі журналіст.

## Біяграфія 
Скончыў факультэт журналістыкі БДУ (1989). У 1983—1993 — музычны аглядальнік газеты «Чырвоная змена». У 1985—1988 — старшыня мінскага рок-клубу «Няміга». У 1993—2001 выступаў як музычны аглядальнік шэрагу рэспубліканскіх выданняў, ад 1999 — музычны касультант лэйблу «БМАgroup». У 2001—2005 — вядучы музычных рубрык і аглядальнік газет «Новы Час», «Наша слова», «Знамя юности», «Белорусы и рынок», часопісаў «Дзеяслоў», «Роднае слова», ад 2005 — музычны карэспандэнт і аналітык інтэрнэт-парталу «Тузін гітоў».

Удзельнічаў у арганізацыі фестываляў «Тры колеры» (1986, 1988), выступаў як член журы на фестывалі «Lithuanica» (1986), удзельнічаў ва Усесаюзнай рок-канферэнцыі ў Свярдлоўску (1988).

Аўтар музыказнаўчых кніг «Праз рок-прызму» (1989, New York, разам з В. Мартыненкам), а таксама «222 альбомы беларускага року і ня толькі» (2006, Мінск, разам з В. Мартыненкам). Аўтар шэрагу ўступных артыкулаў да выданняў «БМАgroup».

Памёр ва ўзросце 59 гадоў ад сардэчнага прыступу.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Музычныя крытыкі Беларусі
Катэгорыя:Музычныя крытыкі СССР
Веча

[thumb|200px|«Пскоўскае веча» ([В. М. Васняцоў)]]
**Ве́ча** (ад старажытнаслав. *вет* — рада) — народны сход у старажытнарускіх гарадах.

Збіралася па неабходнасці ці па ініцыятыве князя. У ХІ — ХІІ стст. у гарадах веча адыгрывала вялікую ролю ў дзяржаўным жыцці. Яно вырашала найбольш вострыя палітычныя і эканамічныя пытанні, магло абвяшчаць вайну ці заключаць мірнае пагадненне, прымаць ці выганяць князя, вырашаць складаныя і заблытаныя судзебныя справы. Удзел у вечы прымалі толькі дарослыя мужчыны, здольныя насіць зброю. Пастановы адбіраліся крыкам. Магчыма, што ў некаторых буйных гарадах веча праіснавала да XIV — XVI стст.

На Беларусі пасля прыняцця Магдэбургскага права было заменена на іншыя органы гарадскога самакіравання.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Кіеўская Русь
Катэгорыя:Народныя сходы
Вітаўт Міхайлавіч Мартыненка

**Вітаўт Міхалавіч Мартыненка** (, Мінск — , Мінск; Псеўданімы: *Вінцук Гуненка*; *Рыгор Дамінюк*; і інш.) — беларускі журналіст, музычны крытык, пісьменнік, паэт і аўтар тэкстаў.

## Біяграфія 
Скончыў факультэт журналістыкі БДУ (1982). У 1982—1994 працаваў карэспандэнтам, адказным сакратаром, намеснікам галоўнага рэдактара моладзевай газеты «Чырвоная змена», з 1983 рэдагаваў музычную рубрыку «Мелодыя» (з 1986 — «Нотны аркуш»). Працаваў на Беларускім тэлебачанні. У 1989—1997 супрацоўнічаў з мюнхенскай рэдакцыяй «Радыё Свабода», музычны каментатар, арганізаваў і праводзіў першы беларускі музычны хіт-парад. У 1989—1999 працаваў намеснікам галоўнага рэдактара штотыднёвіка «Кинонеделя Минска», у 1994—2006 — музычны кансультант лэйблу «БМАgroup». Член Саюза журналістаў СССР (з 1985).

У 1985 разам з Анатолем Мяльгуем стварыў першы ў Беларусі рок-клуб «Няміга». Удзельнік арганізацыі фэстаў «Тры колеры» (1986, 1988), «Басовішча» (1990). У канцы 1980-х — удзельнік «Талакі», «Тутэйшых», у 1988 годзе стаў арганізатарам адной з першых груп падтрымкі БНФ, якую створыў у дзяржаўнай газеце «Чырвоная Змена». За ўдзел у Дзядах-88 Вітаўт Мартыненка быў асуджаны (адміністрацыйна). У адказ на гэта ў «Чырвонай Змене» з’явіўся калектыўны артыкул «Процістаянне».

Пісаў прозу, вершы, якія друкаваліся ў беларускіх і замежных часопісах, перакладаліся на польскую і украінскую мовы, выдаваліся ў кніжных зборніках і на кампакт-дысках папулярных рок-гуртоў («P.L.A.N.», «Tesaurus», «DeadMarsh», украінскі «Тінь Сонця»). Аўтар музыказнаўчых кніг «Праз рок-прызму» (1989, Нью-Йорк, разам з А. Мяльгуем), «222 альбомы беларускага року і не толькі» (2006, Мінск, разам з А. Мяльгуем). Выдаў таксама ў сваёй рэдакцыі з прадмовай і каментарамі беларускі пераклад раману Генрыка Сянкевіча «Quo Vadis» (2002) і асобным выданнем поўны тэкст названай прадмовы — «Свой сярод чужых (кантэксты, гістарычныя і лінгвістычныя асаблівасці беларускага перакладу ксяндза П. Татарыновіча)» (2003). Аўтар шматлікіх публікацый на тэмы нацыянальнай музыкі, літаратуры, грамадска-палітычнага жыцця.

В. Мартыненка ўвёў тэрміны «беларускі рок» (беларускамоўны) і «рок з Беларусі» (англа-, руска- і інш. моўны), палемізаваў з жураналістамі, якія не прымалі такой тэрміналогіі. Апанентамі выступалі журналісты Юрый Цыбін і Зміцер Падбярэзскі.

У 2010 выйшла самастойная кніга В. Мартыненкі «Rock on-line», падрыхтаваная выдавецтвам «Каўчэг», дзе зноў праявілася рэха нязгаслых дыскусій у форме, як пісалі рэцэнзенты, «дэтэктыўнага сюжэту на базе дакументальных фактаў».

Хварэў на цукровы дыябет. У 2016 годзе з ускладненнямі трапіў у шпіталь і перанёс хірургічную аперацыю. Памёр  года. Цела спалена ў крэматорыі на Паўночных могілках Мінска.

## Ацэнкі 
Таццяна Заміроўская дала ў 2008 годзе ў сваёй калонцы на «БелаПАН» такую ацэнку творцу: *«Вітаўт Мартыненка — натуральны Курт Кабейн беларусскай музжурналістыкі»*.

## Літаратура 
* *Сахараў С.* Мартыненка Вітаўт // Дэмакратычная апазіцыя Беларусі 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. — Мн., Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. — ISBN 985-6374-08-1.
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Члены Талакі
Дружына

на Царград, мініяцюра з Радзівілаўскага летапісу.]]

**Дружына** — раннефеадальная ваенная арганізацыя, у тым ліку агулам у славянскіх і старажытнарускім грамадствах. У раннефеадальны перыяд функцыянальна была княжацкім або баярскім рэгулярным войскам.

Колькасць ваяроў у княжацкай дружыне рэдка перавышала некалькі сотняў. Дружына дзялілася на старэйшую і малодшую. Старэйшую складалі княжацкія «мужы» (баяры), малодшую — баярскія дзеці — «дзецкія», «отракі», «грыдні». Дружыннікі былі прафесійнымі ваярамі, звязанымі з князем прысягай або асабістай дамовай, аб’ядноўваліся ў таварыствы або брацтвы, фармальна лічыліся роўнымі, удзельнічалі ў кіраванні дзяржавай, выконвалі даручэнні князя, за што атрымлівалі частку даніны і ваеннай здабычы, пазней — зямельную маёмасць.

Дружыннікаў чэшскіх князёў — *homines* («людзей») пад 845 годам згадваюць Фульдскія аналы. У Маравіі «Жыціе Мяфодзія» ў падзеях 2-й паловы IX ст. згадвае «друга» (параўн. *дружына*) — радцу князя , а тагачасныя лацінамоўныя крыніцы называюць мараўскіх дружыннікаў *optimates* («лепшыя»), *fideles* («адданыя»), *nobiles viri fideles* («высакародныя адданыя мужы»), *proceres* («першыя»), *populus* («людзі»). Пра «мужоў» чэшскіх князёў Вячаслава і  ў 920-я гады кажа найстарэйшая рэдакцыя «Жыція Святога Вячаслава» (2-я палова X ст.) пры гэтым «мужы» Вячаслава названы «другамі». У гэтыя часы служылая знаць (баяры) — княжацкія «мужы», «другі» ў Чэхіі і Маравіі функцыянавалі поруч племянной знаці (старэйшын) — «жупанаў».
 
Пра дружыну ў Польшчы ў 960-я гады згадвае ў сваіх «Запісках» , паводле яго, падаткі, якія збіраў Мешка I ішлі на ўтрыманне трох тысяч «*ваяроў у панцырах*».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Стефанович П. С.* «Большая дружина» в ранних государствах Европы // Средние века. Исследования по истории Средневековья и раннего Нового времени. — М., 2011. — Вып. 73 (3-4). — С. 27-57
* *Стефанович П.* «Большая дружина» в Древней Руси // Российская история. 2011. № 5. — С. 78-90.
* *Стефанович П. С.* Бояре, отроки, дружины: военно-политическая элита Руси в X—XI веках — М.: Индрик, 2012. — 658 с.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кіеўская Русь
Катэгорыя:Феадалізм
Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў

[thumb|180 px|right|Плакат партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, [1917]]
**Эсэры** – сацыялісты-рэвалюцыянеры. Прыхільнікі ідэі народніцкага сацыялізму і часткова марксізму ў канцы ХІХ – пачатку ХХ ст. У сваёй рэвалюцыйнай дзейнасці арыентаваліся пераважна на сялянства і частку рабочых. Карысталіся тактыкай тэрору.

## Гісторыя партыі 
### Дарэвалюцыйны перыяд 
### Перыяд Першай расійскай рэвалюцыі (1905—1907) 
### Дзейнасць пасля Лютаўскай рэвалюцыі 
### Дзейнасць пасля Кастрычніцкага пераварота 
### Эміграцыя 
## Праграма 
## На Беларусі 
У 1899—1900 гг. на Беларусі дзейнічала эсэраўская Рабочая партыя палітычнага вызвалення Расіі, заснаваная мінскім урачом Г. А. Гершуні. У 1902 г. узнікла адзіная Расійская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў, у якой Г. Гершуні ўзначальваў баявую арганізацыю. З 1904 г. на Беларусі дзейнічала Паўночна-заходняя абласная арганізацыя партыі. У 1918 г. была сфарміравана Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў (БПСР), якая падтрымала ідэю стварэння Беларускай народнай рэспублікі. У 1921 г. у выніку рэпрэсіўных мер савецкага ўрада БПСР фактычна спыніла сваю дзейнасць на ўсходзе Беларусі. У Заходняй Беларусі падпольныя і партызанскія атрады БПСР актыўна дзейнічалі да 1922 г. У 1924 г. частка заходнебеларускіх эсэраў (Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя) далучылася да Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі. З’езд былых дзеячаў партыі, скліканы ў чэрвені 1924 г. у Мінску, канстатаваў поўны распад БПСР. Па справе эсэраў (1937 г.) былое кіраўніцтва БПСР было прыцягнута да суда і прыгаворана да растрэлу. У Горках дзейнічала арганізацыя «Вечавы звон», у Оршы — Аршанская арганізацыя эсэраў.

Катэгорыя:Палітычныя партыі Расійскай імперыі
Народнікі

**Народнікі** — прыхільнікі грамадска-палітычных ідэй, заснаваных на думцы, быццам бы грамадства можа перайсці да сацыялістычнага развіцця, мінуючы капіталізм. Вучэнне народнікаў узнікла ў другой палове ХІХ ст. у Расіі. Умоўна яго падзяляюць на рэвалюцыйную (М. Бакунін, М. Ішуцін, Г. Нячаеў і інш.) і ліберальную плыні (П. Лаўроў). У 1880-я гг. частка народнікаў на чале з Г. Пляханавым перайшла на сацыял-дэмакратычныя пазіцыі.

## На Беларусі 
Сярод беларускай інтэлігенцыі народніцкія ідэі пачалі распаўсюджвацца з 1860-х гг. У 1880-я гг. з’явіліся народніцкія гурткі, падпарадкаваныя расійскім арганізацыям «Чорны перадзел» і «Народная воля». У 1882 г. у Вільні была створана «Арганізацыя „Народнай волі“ ў Паўночна-Заходнім краі». У пачатку 1880-х гг. у Пецярбургу І. Грынявіцкі заснаваў «беларускую плынь» народніцкага руху. Яго ідэі паўплывалі на студэнцкую групу «Гоман», якая мела сувязі ў беларускіх гарадах і выдавала на беларускай мове часопіс «Гоман». Многія прадстаўнікі народніцтва на Беларусі шчыра цікавіліся жыццём народа, удзельнічалі ў палітычнай і асветніцкай рабоце. У асноўным яны арыентаваліся на сялянскія масы і бачылі ў сялянскіх абшчынах і арцелях правобраз будучага сацыялістычнага грамадства. У далейшым ідэі народніцтва моцна паўплывалі на развіццё сацыял-дэмакратычнага руху, у тым ліку на погляды значнай часткі членаў Беларускай Сацыялістычнай Грамады, партыі эсэраў і інш.

## Гл. таксама 
* Ісак Аронавіч Гурвіч
Юлій III

**Юлій ІІІ** (лац.: *Iulius PP. III*; па нараджэнні **Джавані Марыя Чокі дэль Монтэ**, італ.: *Giovanni Maria Ciocchi del Monte*; 10 верасня 1487 — 23 сакавіка 1555) — Папа Рымскі з 7 лютага 1550 да 23 сакавіка 1555.

Джавані дэль Монтэ нарадзіўся ў Рыме ў сям'і юрыста. Назначаны архібіскупам Сіпонта ў 1513 і біскупам Павіі па сумяшчэнні ў 1520. У 1536 Папа Рымскі Павел ІІІ назначыў дэль Монтэ кардыналам-біскупам Палестрыны. У 1545 кардынал дэль Монтэ стаў першым прэзідэнтам Трыдэнцкага сабору. Пасля смерці Папы Паўла ІІІ канклаў кардыналаў, які працягваўся дзесяць тыдняў, абраў дэль Монтэ новым папам.

Папа Юлій ІІІ быў прыхільнікам езуітаў. Ён спансіраваў кампазітара Джавані П'ерлуіджы да Палестрыну, архітэктара Джорджу Вазары і мастака Мікеланджэлу. Паводле тагачасных крытыкаў Юлія ІІІ, Папа не асабліва цікавіўся царкоўнымі і палітычнымі справамі.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Усходнія каталіцкія цэрквы

**Усходнія каталіцкія цэрквы** — хрысціяне, якія выкарыстоўваюць усходнюю абраднасць, але ўваходзяць у склад Каталіцкай Царквы і прызнаюць уладу Папы. Уніяты маюць аўтаномію ў складзе Каталіцкай Царквы.

## Уніі 
Імкненне да ўз'яднання Цэркваў пасля 1054 прывяло да шматлікіх уній, першай з якіх стала Фларэнційская унія 1439 г.

### Берасцейская унія 
***Гал. артыкул Берасцейская унія***

### Ужгарадская унія 1646 
## Арганізацыя 
Кодэкс Канону Усходніх Цэркваў (Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium) 1962 аглашоны Янам Паўлам II падзяліў цэрквы на:

* Патрыярхальныя
** халдэйская
** армянская
** копцкая
** сірыйская
** мараніцкая
** мельхіцкая

* Вярхоўныя архібіскупскія
** сірамалабарская
** сірамаланкарская
** украінскіая грэка-каталіцкая царква (ад 23 снежня 1963)
** румынская

* Мітрапалітарныя
** эфіопская
** русінская
** славацкая

* таксама
** албанская
** беларуская (без іерархіі)
** балгарская
** грэчаская
** расійская (без іерархіі)
** угорская
** італа-албанская

* Цэрквы, якія выходзяць з візантыйскай літургічнай традыцыі:
** Мельхіцкая царква
** Грэчаская каталіцкая царква
** Албанская каталіцкая царква
** Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква
** Венгерская каталіцкая царква
** Італа-албанская каталіцкая царква
** Румынская каталіцкая царква
** Руская каталіцкая царква
** Русінская грэка-каталіцкая царква
** Славацкая грэка-каталіцкая царква
** Украінская Грэка-Каталіцкая Царква
** Грузінская ўніяцкая царква
** Балгарская візантыйска-каталіцкая царква
** Крызевіцкая візантыйска-каталіцкая царква

* Цэрквы, якія выходзяць з александрыйскай літургічнай традыцыі:
** Копта-каталіцкая царква
** Эфіопа-каталіцкая царква

* Касцёлы, якія выходзяць з антыахійскай літургічнай традыцыі:
** Мараніцкая царква
** Сірыйская Каталіцкая Царква
** Сіра-маланкарская царква

* Цэрквы, якія выходзяць з армянскай літургічнай традыцыі:
** Армяна-каталіцкая царква

* Цэрквы, якія выходзяць з халдзейскай літургічнай традыцыі:
** Халдзейская каталіцкая царква
** Сіра-малабарская царква
Крэпасная стрэльба

**Крэпасная стрэ́льба** — цяжкая ручная агнястрэльная зброя перыяду XV—XVIII ст., якая звычайна выкарыстоўвалася з пазіцый у абарончых збудаваннях (крэпасцяў). Цяжэйшая за палявыя ўзоры, з даўжэйшым ствалом, часта большага калібру; адпаведна, з большай дальнабойнасцю; часта з крукам-гакам (гакаўніца)/

Крапасныя стрэльбы з’явіліся як тып у апошняй чвэрці XV ст., калі скончыўся працэс дыферэнцыяцыі ручной агнястрэльнай зброі на лёгкія (ручніцы) і цяжкія стрэльбы. Да іх ліку адносіліся «гакаўніцы» або «зацінныя пішчалі», крапасныя мушкеты (з XVII ст., даўжыня і маса ў 1,5—2 разы большыя за пяхотныя ўзоры), дубельгакі, раскатныя фузеі і інш.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Агнястрэльная зброя
Вялікалітоўскі фонд імя Льва Сапегі

**Вялікалітоўскі фонд імя Льва Сапегі** — прыватны дабрачынны фонд, заснаваны 14 жніўня 1975 г. Янам і Станіславам Станкевічамі ў ЗША. Фінансуе і заахвочвае работу даследчыкаў беларускай гісторыі, літаратуры, мовы, культуры і мастацтва, выдае навуковыя працы, падручнікі, слоўнікі. Фондам устаноўлена стыпендыя для беларускіх студэнтаў, якія навучаюцца ў ЗША.

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў ЗША
Катэгорыя:Дабрачынныя арганізацыі
Вялікая хроніка

**«Вялікая хроніка»** **«Летопис, то ест Кройника великая з розных многих кройникаров диалектом русским написана»** — беларуска-ўкраінскі хранограф эпохі Барока, своеасаблівая гістарычная энцыклапедыя свайго часу, першая сур’ёзная спроба выкладу сусветнай гісторыі на старабеларускай мове. Укладзена ў першай палове 17 ст. Месца ўзнікнення дакладна невядомае.

Рання рэдакцыя помніка, найбольш верагодна, беларускага паходжання, больш позняя — украінскага. Мае кампіляцыйны характар. Паводле жанравай структуры — звод гістарычных аповесцей, апавяданняў і пагадовых запісаў. Складаецца з 3 асноўных частак: «Хронікі ўсяго свету» (грунтуецца пераважна на аднайменнай хроніцы польскага гісторыка М. Бельскага), «Хронікі славянарускай» («Хронікі славян») і «Хронікі літоўскай і жамойцкай» (абедзве грунтуюцца на «Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі» М. Стрыйкоўскага).

У 1-й частцы апісана далёкае мінулае чалавецтва ад стварэння сусвету да часоў Карла Вялікага, 2-я частка прысвечана гісторыі старажытнай Русі ад заснавання Кіева да 1480 года. Адзін з раздзелаў «Хронікі славянарускай» называецца «Хроніка Белай і Чорнай Русі». У 3-й частцы гісторыя ВКЛ ад легендарнага князя Палемона да 1588 года.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0

Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы
Катэгорыя:Украінскія летапісы
Катэгорыя:Літаратура XVII стагоддзя
Мікаэль Жан

'*Мікаэль Жан* (, ІРА: [mi.ka.ɛl ʒɑ̃]; нар. 6 верасня 1957 у Порт-о-Прэнсе, Гаіці) — генерал-губернатар Канады. На гэту пасаду яе назначыла Каралева Елізавета ІІ у 2005 па рэкамендацыі былога канадскага прэм’ер-міністра Пола Марціна. Жан з’яўляецца 27-м генерал-губернатарам Канады з часу атрымання краінаю незалежнасці (1867).

Раней Мікаэль Жан працавала тэлежурналісткаю.

## Спасылкі 
* Governor General of Canada website
* Citizen Voices: Breaking Down Solitudes ; Governor General’s blog and discussion forum site
** Direct link to the Governor-General’s blog 
* Liberal Party of Canada: Biography of Michaëlle Jean 
* Buckingham Palace statement on Queen’s approval of appointment
*  La Quinzaine Éducation-Médias: Biographie de Michaëlle Jean 
* Michaëlle Jean, by Stephen Azzi 

Катэгорыя:Палітыкі Канады
Катэгорыя:Члены Тайнага савета Каралевы для Канады
Берасцейская сустрэча

**Берасцейская сустрэча 1409** — перамовы ў Берасці ў час Вялікай вайны 1409-1411 паміж каралём Польшчы Ягайлам і вялікім князем ВКЛ Вітаўтам.

Вайна выкліканая агрэсіўнай палітыкай Тэўтонскага ордэна, які на гэты час захапіў тэрыторыю паміж  вусцямі рэк Вісла і Нёман, Усходняе Памор'е, Эстляндыю, Жамойцію, востраў Готланд, Новую Марку і пазбавіў рускія княствы, ВКЛ, і Польшчу выхаду да Балтыйскага мора. Паходы і набегі на землі Польшчы і ВКЛ учыняліся крыжакамі па некалькі разоў за год. У снежні 1408 г. на тайнай нарадзе ў Новагародку Ягайла і Вітаўт прынялі рашэнне аб сумеснай вайне Польскага каралеўства і ВКЛ з Тэўтонскім ордэнам. На сустрэчы ў Берасці ў снежні 1409 г. на працягу 9 дзён былі прыняты рашэнні пра план летняй кампаніі 1410 г. і далейшы ход вайны, час і месца збору аб'яднаных ваенных сіл, пабудову пантоннага моста для пераправы праз Віслу. На Берасцейскай сустрэчы прысутнічаў хан Джэлаладдзін (сын Тахтамыша), якому падпарадкоўвалася залатаардынская конніца, што была на службе ВКЛ. Паводле дамоўленасці саюзная армія складалася з 91 харугвы (палка), з іх 51 рыхтавала Польшча, 40 — ВКЛ. У склад войска ВКЛ разам з літоўскімі, рускімі, украінскімі палкамі і татарскай конніцай уваходзілі Берасцейская, Віцебская, Ваўкавыская, Драгічынская, Лідская, Полацкая і інш. харугвы, а таксама валашскія, чэшска-мараўскія, венгерскія атрады.

План, распрацаваны падчас сустрэчы, быў рэалізаваны 15 ліпеня 1410 у бітве пад Грунвальдам.

## Літаратура 
*  — С. 18.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Катэгорыя:Падзеі ў Брэсце
Катэгорыя:1409 год у Еўропе
Катэгорыя:Вялікая вайна (1409—1411)
Наначасцінка

**Наначасці́нка** () — часцінка, у якой адно ці некалькі вымярэнняў знаходзяцца ў нанамаштабе (таксама сустракаецца азначэнне тэрмінам *nanoparticulate* (літар. «наначасцінкавы»), але звычайна гэтае слова ўжываецца як прыметнік).

Паводле агрэгатнага аб'ёмнага стану, у нанатэхналогіях адмыслова адрозніваюць дым і парашок.

Паводле паходжання, выдзяляюць часцінкі *валавыя*, *сканструктаваныя* і *выпадковыя*. **Ва́лавыя часцінкі** (*bulk particles*): часцінкі, якія выпускаюцца прамысловасцю валавым спосабам. Прыкладамі такіх з'яўляюцца вугляродная чэрнь, дыаксід тытана, дымавы крэмній. **Сканструктаваныя часцінкі** (*engineered nanoparticles*): наначасцінкі, адмыслова распрацаваныя дзеля таго, каб мець пэўныя якасці або пэўную структуру. **Выпадковыя наначасцінкі** (*incidental nanoparticles*): наначасцінкі, створаныя як старонні вынік працэсаў чалавечай або прыроднай дзейнасці, напрыклад, зваркі, абмалоту, тачэння, згарання і інш.

Часам выдзяляюцца г.зв. **звыштонкія часцінкі ці наначасцінкі** (*ultrafine particle*); такі тэрмін ужываецца на перасячэнні сфераў прамысловай вытворчасці і вымярэння забруджання паветра.

Некаторыя геаметрычныя формы наначасцінак маюць адмысловыя назвы: **асікулярная (іголкавая) часцінка** (*acicular particle*, *needle shaped particle*), якая мае форму іголкі; **нанаро́г** (*nanohorn*): конус у нанамаштабе і з скрыўленай воссю; **нанацыбу́ліна (укладзеная наначасцінка)** (*nano-onion*, *nested nanoparticle*), складзеная з канцэнтрычных малекулярных структур-абалонак; рад формаў аб'ядноўваецца назвай нанавалакно (нанавус, нанастрыжань, нанапровад, нанастужка (нанапояс), нанашнур).

Тэрміналогія ў сферы нана-навук і нанатэхналогій станам на канец 2000-х гг. заставалася неканчаткова аформленай. Яе стандартызацыяй займаліся ТК ІСО 229, а таксама розныя нацыянальныя арганізацыі па стандартызацыі. Адной з прапановаў на ўнармаванне нана-тэрміналогіі з'яўляецца тымчасовая Публічная спецыфікацыя PAS 71 Брытанскага інстытуту стандартаў (BSI), выпушчаная ў 2005.

## Гл. таксама 
* Дэндрытавая часцінка
* Нанакластэр
* Нанакрышталь
* Нанаядро

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нанатэхналогія
Нанаматэрыял

**Нанаматэрыял** (): матэрыял, адно ці некалькі вонкавых вымярэнняў якога, або ўнутраная структура якога знаходзіцца ў нанамаштабе.

Такі матэрыял можа з'яўляць новыя якасці (павышаная трываласць, хімічная рэактыўнасць, электраправоднасць і інш.) ў параўнанні з такім самым рэчыўна матэрыялам, які не мае нанамаштабных параметраў.

Тэрміналогія ў сферы нана-навук і нанатэхналогій па стане на канец 2000-х гг. заставалася неканчаткова аформленай. Яе стандартызацыяй займаліся ТК ІСО 229, а таксама розныя нацыянальныя арганізацыі па стандартызацыі. Адной з прапановаў на ўнармаванне нана-тэрміналогіі з'яўляецца тымчасовая Публічная спецыфікацыя PAS 71 Брытанскага інстытуту стандартаў (BSI), выпушчаная ў 2005.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нанатэхналогія
Нанамаштаб

**Нанамашта́б** або **нанапаме́р** () — дыяпазон лінейных памераў парадку 100 нм і меней; звычайна 1 — 100 нм.

## Нана-навука 
**Нана-навука** () — дысцыпліна, якая вывучае з’явы і маніпулюе матэрыяламі на атамным, малекулярным і макрамалекулярным узроўнях.

Тэрміналогія ў сферы нана-навук і нанатэхналогій па стане на канец 2000-х гг. заставалася неканчаткова аформленай. Яе стандартызацыяй займаліся ТК ІСО 229, а таксама розныя нацыянальныя арганізацыі па стандартызацыі. Адной з прапановаў на ўнармаванне нана-тэрміналогіі з’яўляецца тымчасовая Публічная спецыфікацыя PAS 71 Брытанскага інстытута стандартаў (BSI), выпушчаная ў 2005 годзе.

## Гл. таксама 
* Квантавая кропка
* Агламерат
* Дэндрымер

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нанатэхналогія
Нанаструктура

**Нанаструктура** (*nanostructure*) — структура, якая аформленая ў нанамаштабе.

Прыклады нанаструктураваных часціц — агламераты і агрэгаты наначасціц.

## Гл. таксама 
* Фулерэн

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нанатэхналогія