open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сонца (беларуская міфалогія)

**Сонца** — архетыпнае боства у міфалогіях большасці народаў, адна з найстаражытнейшых міфалагічных постацей. 

## Апісанне 
Звестак аб дахрысціянскіх кульце сонца на Беларусі амаль не захавалася, але відавочна, што ён быў непасрэдна звязаны з культам месяца. Салярная сімволіка на кераміцы вядомыя яшчэ з часоў неаліту. Сімвалічная выява сонца нярэдка сустракаецца на беларускіх народных арнаментах. У валачобных песнях абодва нябесныя целы  характарызуюцца як ідэальная шлюбная пара, муж і жонка. Гэтыя песні зводзяцца да агульных рысаў зместу: стаіць залатая гара, на ёй — хата, у якой ёсць «вокны» — Сонца, Месяц і Зоркі. Месяц у тым доме — гаспадар, Сонца — яго гаспадыня. Вобраз «хаты», хутчэй за ўсё, увасабляе сабой сусвет, шлюб Сонца і Месяца — спрадвечны парадак. 

Але ў этнаграфічных звестках утрымліваюцца намёкі на парушэнне такога парадку ў далёкім міфалагічным мінулым: часцей за ўсё з-за таго, што Месяц заляцаўся да Зарніцы (Зары-Зараніцы). У выніку ён церпіць кару ад Пяруна, і сусветны парадак аднаўляецца. Аналагічныя матывы пакарання Месяца ёсць у балцкай міфалогіі. 

Паводле М. М. Галькоўскага, даследчыка славянскай міфалогіі, сонца ў архаічнай традыцыі, хутчэй за ўсё, не лічылася прычынай святла і цяпла. Яно было проста «дзённым вокам». Лічылася, што Сонца цягнуць па небе птушкі (гусі, качкі), якія вечарам спушчаюцца на ваду на краі свету. Там Сонца ўсю ноч адпачывае ў сваім палацы. Таксама на поўдні ля самага Сонца, дзе было вечнае лета, размяшчаўся Вырай — краіна, куды на зіму адляталі птушкі. 

## Гл. таксама 
* Саўле — балцкая багіня сонца.

## Літаратура 
* Міфалогія беларусаў: энцыкладпедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл. 

Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Зара-Зараніца

**Зара-Зараніца** — у беларускай міфалогіі персаніфікацыя зары, архетыпнае боства, уласцівае міфалогіям большасці індаеўрапейскіх народаў. Уласна язычніцкіх сюжэтаў аб гэтай постаці не захавалася, але вусная народная творчасць утрымлівае намёкі на пашыранасць яе культу ў старажытнага славяна-беларускага насельніцтва. Да Зары-Зараніцы звярталіся ў магічных замовах, што можа сведчыць аб рэштках веры ў багіню тайных ведаў, чараўніцтва. У адной з народных песень Зарніца губляе ключы, якімі павінна кожную раніцу адмыкаць неба, каб выпускаць дзень; знаходзіць гэтыя ключы Сонца. Паводле пазнейшых, хрысціянізаваных уяўленняў, Бог стварае Зарніцу, каб яна будзіла людзей і клікала іх на працу.

Цікава, што беларускія сяляне лічылі Зарніцу і Вечарніцу рознымі зоркамі, не ведаючы, што гэта адное і тое ж нябеснае цела — планета Венера, якую можна пабачыць у небе пасля заходу сонца і перад яго з’яўленнем раніцай.

## Літаратура 
* Санько, С. Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік / С. Санько, І. Клімовіч. — Мінск: Беларусь, 2006. с. 181-183

Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Багіні ў беларускай міфалогіі
Лютэранская кірха (Магілёў)

**Лютэранская кірха** — колішні лютэранскі храм у Магілёве, заснаваны 1780 р., разбураны ў 1930-х.

## Гісторыя 
У 1775 годзе ў Полацку і Магілёве ўзніклі лютэранскія грамады немцаў, пры гэтым былі заснаваны лютэранскія кірхі. Дазвол на збудаванне кірхі ў Магілёве дала Расійская імператрыца Кацярына II, якая пры наведванні горада ў 1780 г. ахвяравала на будаўніцтва кірхі 500 рублёў. Указам Кацярыны II для будаўніцтва храма Георгій Каніскі перадаў ацалелыя элементы праваслаўнай Спаскай царквы. Прыхадская кірха знаходзілася насупраць мужчынскай гімназіі. Драўляная, невялікіх памераў кірха была па-нямецку акуратна дагледжана, увітая плюшчом, яна асабліва маляўніча выглядала летам.

Кірха без перапынку працавала да самай Кастрычніцкай рэвалюцыі. Да пачатку 1930-х гадоў кірха стаяла зачыненай, пакуль улады БССР, верагодна ў сувязі з магчымым пераносам сталіцы ў Магілёў, не вырашылі знішчыць кірху. Напачатку 1930-х кірха была знішчана.

## Гл. таксама 
* Немцы ў Беларусі
* Немцы Магілёва
* Лютэранская кірха ў Мінску
* Лютэранская кірха ў Гродне
* Лютэранская кірха ў Полацку

## Спасылкі 
* Магілёў. Кірха

Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Магілёва
Катэгорыя:Колішнія кірхі Беларусі
Катэгорыя:Храмы Магілёва
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Беларусі, знішчаныя савецкай уладай
Катэгорыя:1780 год у Беларусі
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Магілёве
Аляксандр Васілевіч Газаў

**Аляксандр Васільевіч Газаў** (, в. , Істрынскі раён, Маскоўская вобласць, РСФСР, СССР —) — савецкі і беларускі стралок з вінтоўкі, алімпійскі чэмпіён, шматразовы чэмпіён і рэкардсмен свету, Еўропы і СССР. Заслужаны майстар спорту СССР (1976).

## Біяграфія 
Стральбой пачаў займацца ў 12 гадоў. Спачатку захапляўся разам з бацькам паляваннем, затым стаў наведваць секцыю стэндавай стральбы. Пасля праходжання службы ў войску перайшоў у кулявую стральбу па рухомых мішэнях.

Перад Алімпіядай у Манрэалі самастойна мадэрнізаваў вінтоўку нямецкай фірмы «Вальтэр», эксперыментальным шляхам пакараціўшы ствол да 42 см. Пасля «Вальтэр» стаў выпускаць зброю з кароткім ствалом.

Спартыўную кар’еру скончыў у 1983 годзе. У перыяд з 1983 па 1989 працаваў галоўным трэнерам стралковай каманды Групы савецкіх войскаў у Германіі, а ў 1989 годзе пераехаў у Мінск і трэніраваўся ў якасці спартсмена. На працягу некаторага часу займаў пасаду начальніка стралковага ціра імя маршала Цімашэнкі, затым у 1992 годзе звольніўся.

На 2014 год пражывае ў вёсцы Калодчына Вілейскага раёна Мінскай вобласці Беларусі. Займаецца разьбой па дрэве.

Узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны».

## Спартыўныя дасягненні 
* Чэмпіён Алімпійскіх гульняў (1976)
* Бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў (1980)
* Пяціразовы чэмпіён свету (1973, 1974, 1979)
* Трохразовы бронзавы прызёр чэмпіянатаў свету (1974, 1979)
* Двухразовы чэмпіён Еўропы (1977, 1978)
* Сяміразовы чэмпіён СССР (1972—1974, 1976, 1978, 1980)
* Рэкардсмен Алімпійскіх гульняў (1976)
* Сяміразовы рэкардсмен свету
* Сяміразовы рэкардсмен Еўропы
* Васьміразовы рэкардсмен СССР

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Стралкі СССР
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па стралковым спорце
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1976 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года
Катэгорыя:Стралкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1976 года
Катэгорыя:Стралкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1980 года
Катэгорыя:Стралкі Беларусі
Даўспрунгі

», які ўжывалі быццам нашчадкі Даўспрунгаў.]]
**Даўспру́нгі**, **Доршпрунгі** — легендарны арыстакратычны род, нашчадкі рымскіх перасяленцаў, спадарожнікаў Палемона. У XVI ст. ад Даўспрунгаў выводзілі сваё паходжанне князі Гальшанскія і Гедройцы.

* Пачынальнік дынастыі — Даўспрунк, паводле легенды прыбыў з Венецыі ў нізоўі Нёмана разам з Палемонам.
* Жывібунд I — сын Даўспрунка, паводле легенды, 31 год уладарыў Літоўска-Завілейскім княствам. Памёр у 1056 годзе.
* Спадчыннікам Жывібунда I быў сын Жывібунд II, сучаснік Монтвіла і Усевалада Ольгавіча. Яго жонкай легенда называе Паяту, адзіную дачку літоўскага князя Кернуса. Пад уладай Жывібунда II аб’ядналіся ўладанні бацькі і цесця. У 1114 годзе Жывібунд II адбіў напад менскага князя Глеба Усяславіча, а пасля ў адказ спустошыў Менскае княства і спаліў Менск. Паводле легенды Жывібунд II няспынна вёў войны, каб забяспечыць нашчадкам спакойнае княжанне, памёр у 1162 годзе.

## Радавод Доршпрунгаў 
# Даўспрунк — заснавальнік дынастыі, спадарожнік Палемона, князь вількамірскі,.
## Жывібунд I (памёр 1056)
### Жывібунд II (да 1146—1162); жонка: Паята, князёўна Літоўска-Завялейская — дачка Кернуса
#### Кукавойт (памёр 1235) князь літоўскі, жамойцкі, вількамірскі.

## Гл. таксама 
* Палямонавічы

Катэгорыя:Легендарныя літоўскія князі
Катэгорыя:Княжацкія роды
Дамасій II

**Дамасій II** (; свецкае імя граф Папонэ Брыксен, ; ? — 9 жніўня 1048) — Папа Рымскі з 17 ліпеня па 9 жніўня 1048 г.
Родам з Баварыі. Быў біскупам Брыксена. Прызначаны Папам па прамым указанні германскага імператара Генрыха III. Памёр у Палестрыне ад малярыі, пахаваны ў царкве Св. Ларэнца ў Рыме.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы XI стагоддзя
Катэгорыя:Біскупы брыксенскія
Палемон (князь літоўскі)

**Палемон** — міфічны родапачынальнік дынастыі літоўскіх князёў Палямонавічаў.

## Летапісная легенда 
У сучаснай гістарыяграфіі прынята лічыць, што легенда была прыдумана ў XV ці XVI стагоддзі каб давесці паходжанне вышэйшай літоўскай арыстакратыі ад рымлян і літоўскай дзяржаўнасці ад рымскай. Яшчэ ў другой палове XV стагоддзя Ян Длугаш пісаў, што ў літоўцаў рымскія карані, але не паглыбляўся ў дэталі. Легенда пра Палемона і заснаванне Літвы ўпершыню згадваецца ў другой рэдакцыі беларуска-літоўскіх летапісаў, створанай у 1520-х ці 1530-х гадах.

Па легендзе рымлянін Палемон, сваяк імператара Нерона, ратуючыся ад жорсткасці імператара з пяццюстамі шляхетнымі сямействамі, прыплыў да вусця Нёмана, а па Нёмане дабраўся да рэк Дубісы і Юры. Тут яны пасяліліся, назваўшы гэту зямлю Жамойціяй (нізкай зямлёй). Гэту легенду трохі развіў Мацей Стрыйкоўскі, які перасунуў перасяленне на 452 год і растлумачыў гэта тым, што продкі літоўцаў ратаваліся ад зверстваў Атылы.

Аўтары легенды даволі дрэнна ведалі геаграфію сучаснай Літвы і Беларусі, таму ў ёй сустракаецца мноства геаграфічных памылак і недарэчнасцей. Акрамя таго, ёсць шматлікія храналагічныя праблемы, а таксама неадпаведнасць з некаторымі іншымі крыніцамі. Вялікая частка тэксту датычыцца наваколляў Наваградка, легенда, імаверна, паўстала менавіта ў гэтым горадзе.

## Гістарыяграфія 
Легенда пра Палемона даволі шырока разглядалася ў гістарыяграфіі. Да публікацыі «Хронікі Быхаўца» многія былі ўпэўнены, што легенда складзена Стрыйкоўскім, хоць Васіль Тацішчаў заўважаў, што некаторыя элементы легенды ёсць у ранейшых гісторыкаў. У гістарычнасці легенды сумняваліся ўжо ў XVIII стагоддзі: Мікалай Карамзін пісаў, што звесткі пра паходжанне літоўцаў «казачныя і відавочна заснаваны на здагадках».

Пасля выяўлення «Хронікі Быхаўца» яе даследаваў Тэадор Нарбут. Ён быў упэўнены ў пэўнасці падання, аднак абверг версію пра рымскае паходжанне літоўцаў, лічачы іх нашчадкамі герулаў. Пазней Іосіф Ярашэвіч, які выдаў зборную працу па гісторыі Літвы, хоць і прымаў шматлікія палажэнні Нарбута, назваў легенду пра перасяленне літоўцаў з Італіі «сапраўднай байкай». У сучаснай гістарыяграфіі легенда як гістарычная звестка не разглядаецца.

## У культуры 
Згадваецца ў паэме Яна Радвана «Радзівіліяда» (1592), у рамане Ганны Мастоўскай-Радзівіл «Астольда» (1806—1807), вершах «Гімн святому Казіміру» (1855—1858) і «Вызваленне сялян» (1859) Уладзіслава Сыракомлі. Галоўныя героі рамана Леаніда Дайнекі «Назаві сына Канстанцінам» (2010) уваходзяць у «Ордэн святога Палемона». Ад Палемона выводзіць свой радавод галоўны герой серыі раманаў Людмілы Рублеўскай «Авантуры Пранціша Вырвіча».

## Літаратура 
* Jurginis J., Legendos apie lietuvių kilmę, V., 1971.
* Rowell S. C. Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge University Press, 1994. — P. 41. — ISBN 978-0-521-45011-9.

Катэгорыя:Легендарныя літоўскія князі
Паланэз

**Паланэ́з** ( ад ) — старадаўні польскі танец-шэсце ўрачыстага характару.

Выконваўся як правіла напачатку баляў, падкрэсліваючы ўрачысты, узнёслы характар свята. У паланэзе танцуючыя пары рухаюцца па ўсталяваных правіламі геаметрычных фігурах. Музычны памер танца — ¾.
Жанрава вызначальныя рысы — 3-дольны тактавы памер, тыповая рытмаформула, каданс.
center|thumb|450px|Тыповы рытм паланэза

Папярэднік паланэза — 4-дольны павольны «пешы» танец, які вылучыўся з вясельных абрадавых танцаў, у XVII ст. адкрываў вясковыя святы або выконваўся ў час вяртання з палявых работ. У XVIII ст. пад назвай «польскі танец» пашырыўся ў шляхецкім асяроддзі, дзе набыў ваяўнічы характар. У канцы XVIII ст. атрымаў назву «паланэз». Адыграў прыкметную ролю ў фарміраванні нацыянальнага аблічча польскай прафесійнай музыкі. 3 1790-х гг., калі паявіліся «Паланэзы не для танца» М. К. Агінскага, і ў XIX ст., у перыяд рамантызму, паланэз узбагаціўся рысамі паэмнасці, значна пашырыўся яго эмацыянальны дыяпазон. Вяршыні развіцця дасягнуў у творчасці Ф. Шапэна. Да паланэза звярталіся І. С. Бах, В. А. Моцарт, К. М. Вебер, М. Глінка, П. Чайкоўскі, А. Скрабін, А. Лядаў і інш.

Найбольш раннія звесткі пра паланэз на Беларусі адносяцца да 1780-х г. і звязаны з творчасцю Я. Д. Голанда (арын Паляка з оперы «Чужое багацце нікому не на карысць», паст. 1780) і Р. Вардоцкага (арыя з оперы «Апалон-заканадаўца, або Рэфармаваны Парнас»). У XIX ст. вядомы паланэзы для канцэртнага выканання І. Дабравольскага (для скрыпкі), Міхала Казіміра Агінскага (для скрыпкі і фпартэпіяна), Міхала Клеафаса Агінскага і В. Казлоўскага (для аркестра), Н. Орды, А. Абрамовіча, С. Манюшкі, К. Ельскага, Ф. Міладоўскага (для фпартэпіяна) і інш. Асаблівую папулярнасць набыў паланэз «Развітанне з Радзімай» Міхала Клеафаса Агінскага. 3 сучасных беларускіх кампазітараў паланэзы пісалі Дз. Лукас (з музыкі да кінафільма «Несцерка»), Ю. Бяльзацкі (з сюіты на тэмы польскіх народных танцаў), Г. Вагнер (з балета «Падстаўная нявеста») і інш.

## Літаратура 
* Назіна І. Паланэз // БЭ ў 18 т. Т. 11. Мн., 2000.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Танцы
Катэгорыя:Танцы Польшчы
Катэгорыя:Музыка Польшчы
Міхаіл VII Дука

**Міхаіл VII Дука** (1050— каля 1090), па мянушцы «Парапінак», — візантыйскі імператар (1071—1078), падчас кіравання якога значнай часткай візантыйскай Анатоліі авалодалі туркі-сельджукі.

## Біяграфія 
Сын Канстанціна X і Еўдакіі Макрэмбалітысы. У гады маленства насіў тытул імператара разам з братамі Андронікам і Канстанцінам. Выхаваннем яго займаўся вучоны гісторык Міхаіл Псел. Каранаваны быў у 20 гадоў, адразу пасля разгрому імператарскай арміі пры Манцыкерце, падчас якога трапіў у палон яго айчым-суправіцель, Раман IV Дыяген.

Раман Дыяген, які вызваліўся з палону і спрабаваў вярнуць прастол, вымушаны быў адмовіцца ад прастола і абяцаў пастрыгчыся, за што атрымаў гарантыю асабістай бяспекі; тым не менш, яго асляпілі, але ён атрымаў пры гэтым шмат ран і неўзабаве памёр.

Міхаіл VII прысвячаў свой час вывучэнню рыторыкі і пісанню вершаў, кіраванне ж знаходзілася ў руках яго саветнікаў, уплыву якіх ён цалкам падпарадкоўваўся.

У Азіі справы імперыі ішлі ўсё горш і горш; сельджукі дапамаглі імператару супраць прэтэндэнта на прастол Іаана Дукі, але атрымалі за гэта частку Малой Азіі. Новае паўстанне падняў Нікіфар Врыеній Старэйшы, які быў абвешчаны імператарам і ў 1077 годзе ўвайшоў у Адрыянопаль, а брат яго Іаан падышоў да самага Канстанцінопаля, але вымушаны быў адступіць.
[thumb|left|150px|Міхаіл VII Дука на [Карона святога Іштвана|Святой кароне Венгрыі]]

Пакуль справы Нікіфара Врыенія прымалі неспрыяльны для яго абарот, Міхаілу прыходзілася лічыцца з іншым мецяжом, які ўзнік на ўсходзе; там імператарам быў абвешчаны Нікіфар Ватаніят. За яго была моцная партыя і ў сталіцы, якая складалася з незадаволеных адыманнем царкоўнай маёмасцей духоўных і шматлікіх знатных свецкіх твараў. Нікіфару сімпатызавала, відаць, нават частка радні Міхаіла.

У сакавіку 1078 года Нікіфар Ватаніят падступіў да Нікеі, а 25 чысла гэтага месяца шматлікія духоўныя і сенатары абвясцілі яго ў Канстанцінопалі імператарам. 31 сакавіка мяцежнікі занялі палац; Міхаіла сілком пастрыглі ў манахі і адправілі ў Студыйскі манастыр, дзе ён праз некаторы час быў пасвечаны ў эфескія мітрапаліты.

Яго былая жонка, грузінская царэўна Марыя, неўзабаве спалучалася шлюбам з Ватаніятам, а сын Канстанцін захоўваў статус спадчынніка прастола да 1087 года.

## Сям’я 
Жонкай Міхаіла стала дачка грузінскага цара Баграта IV Марыя, ад якой у яго быў адзіны сын.

* Канстанцін Дука (1074—1095) — быў суправіцелем свайго бацькі і яго пераемнікаў — Нікіфара Ватаніята і Аляксея Камніна. Яго жонкай павінна была стаць Ганна Камніна, але ён памёр у 1095 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
; Першасная літаратура
* 
* 

; Даследаванні
* 
* 
* *Диль Ш.* История Византийской империи / Перев. с франц. А. Е. Рогинской. — М., 1948.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Візантыйскія імператары XI стагоддзя
Катэгорыя:Манархі, сілком пастрыжаныя ў манахі
Катэгорыя:Дукі (дынастыя)
Маргарыта Шатландская

і Маргарыта Шатландская на старонцы гербоўніка Марыі Сцюарт (1562)]]

Святая **Маргары́та Шатла́ндская** (каля 1045, Венгрыя — , ) — жонка шатландскага караля Малькальма III, маці каралёў Аляксандра і Давіда, а таксама Мацільды Шатландскай, бабуля англійскай «імператрыцы» Мацільды. У 1250 г. Папа Інакенцій IV прылічыў яе да ліку святых. Яна стала першай шатландскай святой; наступны за ёй шатландзец быў кананізаваны толькі ў 1976 годзе.

Бацькі Маргарыты Шатландскай — перадапошні прадстаўнік старажытнай Уэсэкскай дынастыі англійскіх каралёў, Эдуард, і яго жонка Агата, з якой ён ажаніўся падчас падарожжаў па Усходняй Еўропе. Гісторыкі сур’езна абмяркоўваюць верагоднасць таго, што бацькам Агаты (Агафіі) быў Яраслаў Мудры і Св. Маргарыта, такім чынам, даводзілася яму ўнучкай. Дзяцінства правяла з бацькамі і братам Эдгарам пры двары венгерскага караля Андраша і Анастасіі Яраслаўны.

Пасля вяртання да двара Эдуарда Спаведніка бацька Маргарыты быў адхілены ад пераходу ў спадчыну прастола Гаральдам, а пасля ўварвання нарманаў яго шанцы на прастол і зусім сышлі на нішто. Сямейства схавалася ў Шатландыі, дзе Маргарыта разам з сястрой Крысцінай, мабыць, рыхтавалася прысвяціць сябе манаскаму жыццю. Крысціна стала абатысай у Гэмпшыры, а Маргарыту чакала іншая доля — каля 1069 года яна абвянчалася ў Данфермлінскім абацтве з шатландскім каралём-удаўцом Малькальмам. У іх было не меней васьмі дзяцей.
[thumb|Скульптурная група: Святыя Барбара, Маргарыта і Елізавета на [Карлаў мост|Карлавым мосце ў Празе]]

У якасці каралевы Маргарыта была заступніцай царквы і манахаў; менавіта яна запрасіла ў Шатландыю бенедыкцінцаў. З яе дзейнасцю звязана пранікненне на паўночную ўскраіну Еўропы рыцарскай англа-французскай культуры. Сваім сынам яна давала кніжныя імёны, зусім не ўласцівыя для гэтых месцаў, — Давід і Аляксандр. Пахавана была каля мужа ў Данфермлінскім абацтве, хоць яе імя носіць найстаражытны будынак Эдынбурга, капліца каралеўскага замка (у рэчаіснасці пабудаваная яе сынам Давідам).

Паколькі яе брат Эдгар і сястра Крысціна памерлі халастымі, менавіта дзеці Маргарыты разглядаліся як патэнцыйныя спадчыннікі англійскай кароны тымі, хто не прызнаваў законнасці захопу ўлады Вільгельмам Заваёўнікам. Таму спадчыннік Вільгельма, кароль Генрых Баклерк, абраў у жонкі яе дачку Мацільду. У жылах іх нашчадкаў, такім чынам, злілася кроў Вільгельма Заваёўніка з крывёй Альфрэда Вялікага.

## Памяць 
* Універсітэцкі каледж каралевы Маргарэт у Эдынбургу, заснаваны ў 1875 годзе, першапачаткова разлічаны на навучанне жанчын, названы ў гонар Маргарыты Шатландскай.

## Спасылкі 
* Стивен Мулбергер."Англия, Уэльс и Шотландия."
* Эдынбург. 

Катэгорыя:Каралевы шатландскія
Катэгорыя:Святыя Шатландыі
Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XI стагоддзя
Трыскайдэкафобія

**Трыскайдэкафо́бія** (ад  — «3», *καί* — «і», *δεκα* — «10» і *φόβος* — «страх», «фобія») — боязь ліку 13; гэты забабон звязаны з бояззю пятніцы 13, вядомай таксама як *параскевідэкатрыяфобія*.

Тэрмін «трыскайдэкафобія» ўпершыню ўжыў Айседор Корыят у сваёй кнізе *Abnormal Psychology*.

## Паходжанне 
Існуе памылковае меркаванне, што найранейшыя згадкі пра лік 13 як нешчаслівы сустракаюцца ў вавілонскім зводзе законаў Хамурапі (каля 1780 да н.э.), у якім нібыта прапушчаны трынаццаты закон. Насамрэч гэты кодэкс не меў нумарацыі, а ў перакладзе Л. В. Кінга 1910 года прапушчаны адзін пункт:
Калі гандляр скончыў (свой) лёс (т. б. сканаў), пакупнік павінен атрымаць кампенсацыю ў, напрыклад, пяціразовым памеры з маёмасці прадаўца.

Іншыя пераклады Кодэксу Хамурапі ўключаюць гэты 13-ы артыкул.

е (Нідэрланды)]]
Паводле вераванняў некаторых хрысціян лічыцца, што на Апошняй вячэры 13-м чалавекам за сталом сядзеў Іуда, які здрадзіў Ісусу. Аднак у Бібліі нічога не сказана пра парадак, у якім апосталы сядзелі за сталом. Да таго ж лік 13 не з’яўляецца нешчаслівым у іўдахрысціянскай традыцыі. Так, кніга Зыход пералічвае трынаццаць атрыбутаў міласэрнасці Божай. Некаторыя хрысціянскія цэрквы таксама ўжываюць гэтыя 13 атрыбутаў у сваіх набажэнствах.

Магчыма, трыскайдэкафобія была вядомая таксама і вікінгам. Лічыцца, што ў пантэоне нарвежскіх багоў Локі быў 13-м. Дакладней, ён быў адным з арганізатараў забойства Бальдра і быў 13-м госцем на яго пахаванні. Магчыма, адсюль паходзіць прымха, паводле якой з 13 чалавек, што сабраліся разам за абедзенным сталом, адзін абавязкова памрэ ў наступным годзе.

Старажытныя персы верылі, што дванаццаць задыякальных сузор’яў кантралявалі месяцы года, і кожнае з іх кіравала Зямлёй цягам 1000 гадоў. Пасля сканчэння перыяду ўсіх кіраванняў зямля і неба знікнуць у хаосе. Таму ў персаў лік 13 атаясамліваецца з хаосам, і па традыцыі яны праводзяць трынаццаты дзень паводле іранскага календара па-за хатамі, каб не прыцягваць няўдачу.

У пятніцу, 13 кастрычніка 1307 года французскі кароль Філіп IV аддаў загад на арышт усіх тампліераў. У XX стагоддзі гэты факт стаў вельмі папулярным для абгрунтавання «нешчаслівасці» пятніцы 13.

У 1881 уплывовыя жыхары Нью-Ёрка на чале з ветэранам Грамадзянскай вайны капітанам Уільямам Фаўлерам вырашылі пакласці канец гэтаму і некаторым іншым забабонам. Яны стварылі абедзенны клуб пад назвай «Клуб трынаццаці». На першым пасяджэнні ў пятніцу 13 студзеня 1881 а 20:13 13 членаў клуба селі разам за стол у пакоі № 13 у памяшканні клуба. Каб трапіць у пакой, госці праходзілі пад лесвіцай і сядалі між купак рассыпанай солі. Цягам наступным 40 гадоў ва ўсёй Паўночнай Амерыцы паўсталі падобныя «клубы 13-ці». Іхняя дзейнасць актыўна асвятлялася ў прэсе, а сярод удзельнікаў клубаў былі такія вядомыя асобы, як пяць будучых прэзідэнтаў ЗША ад Чэстэра Артура да Тэадора Рузвельта.

## Гл. таксама 
* Параскевідэкатрыяфобія — боязь пятніцы 13
* Боязь ліку 39

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* MathWorld

Катэгорыя:Спецыфічныя фобіі
Катэгорыя:Забабоны
Катэгорыя:Нумаралогія
Канстанцін X Дука

**Канстанцін X Дука ** — візантыйскі імператар у 1059—1067 гадах.

Канстанцін браў удзел у паўстанні Ісака Камніна (валадарыў 1057—1059) супраць Міхаіла VI, за што быў узведзены Ісакам у ганаровы сан «кесара», але хутка склаў з сябе гэта званне і адправіўся на службу ў адну з усходніх правінцый. Канстанцін вярнуўся адтуль у Канстанцінопаль у 1059 годзе, калі групе прыдворных і вышэйшага духавенства, на чале са знакамітым навуковым і дзяржаўным дзеячам Міхаілам Пселам, удалося, у выніку складанай, майстэрскі сплеценай інтрыгі, пераканаць Ісака пастрыгчыся ў манахі і прызначыць сваім пераемнікам Канстанціна.

Патрапіўшы на прастол стараннямі партыі, апазіцыйнай Ісаку, які строга пераследваў незаконныя захопы арыстакратыі і духавенства, адбіраў свецкія і царкоўныя маёмасці, скарачаў жалаванне чыноўнікам і абапіраўся галоўным чынам на войска, — Канстанцін, які імкнуўся толькі да ўзбагачэння фіску, ўзмацняў падатковы цяжар і праяўляў недарэчную ашчаднасць у ваенных выдатках, быў дрэнным імператарам: ён не сумеў аказаць належнага супраціўлення ні сельджукскім туркам, якія рабавалі Усход Малой Азіі, ні узам, якія пераходзілі Дунай і спусташалі Балканскі паўвостраў.

Незадаволенасць кіраваннем Канстанціна выказалася ў змове, якая ўзнікла ў 1060 або 1061 годзе і ставіла мэтай звяржэнне і забойства Канстанціна. Аднак, змова не ўдалася і ваенна-патрыятычная апазіцыя замоўкла да самай смерці Канстанціна.

## Літаратура 
* Скабаланович, «Византийское государство и церковь в XI в.» (СПб., 1884).

## Гл. таксама 
* Дука

Катэгорыя:Візантыйскія імператары XI стагоддзя
Катэгорыя:Дукі (дынастыя)
Эцьен II дэ Блуа

**Эцьен-Анры дэ Блуа** (; каля 1046 — , Рамле, Палесціна) — **граф Блуа** (*Эцьен II*), граф Бры, Шартра, Мо і інш., пфальцграф Шампані.

Сын Цібо III, графа Блуа і Герсенды Мэнскай. Удзельнік і адзін з кіраўнікоў 1-га крыжовага паходу. Загінуў у другой бітве пры Рамле 19 мая 1102 года.

Быў у шлюбе з Адэляй Нармандскай, прынцэсай Англійскай. Адным з іх дзяцей быў будучы кароль Англіі Стэфан.

## Сям’я Эцьена 
Жонка: (з 1081—1083, Шартр) **Адэль Нармандская** (каля 1062—1137), дачка караля Вільгельма Заваёўніка. Не менш за 12 дзяцей, у тым ліку:
* **Гіём дэ Блуа** (каля 1081—1150), сеньёр Сюлі, граф Шартра. Разумова адсталы, з прычыны чаго быў пазбаўлены спадчыны на карысць малодшага брата Цібо. Ажаніўся са спадчынніцай сеньярыі Сюлі і стаў родапачынальнікам французскага роду Сюлі.
* **Агнэс дэ Блуа** (1086/1088-1129), у шлюбе з Гуга III дэ Ле-Пюізэ.
* **Элеанора дэ Блуа** (каля 1090—1147), у шлюбе (1120—1142, ануляваны) з Раулем I Храбрым, графам Вермандуа.
* '*Літуіза (*Адэль*) дэ Блуа** (1092-пасля 1118), м — Міло II Малодшы дэ Манлеры, сеньёр Брэ, віконт Труа.
* **Цібо IV *Вялікі* дэ Блуа** (1090/1093—1152), граф Блуа, граф Шампані (***Цібо II***).
* **Маго (*Мод, Мацільда*) дэ Блуа** (1095—1120), м- Рычард II, віконт д’Аўранш, 2-гі граф Чэстэр.
* **Эцьен дэ Блуа** (каля 1096—1154), у 1135 годзе стаў каралём Англіі (***Стэфан Блуаскі***).
* **Анры дэ Блуа** (1099—1171), біскуп Вінчэстэрскі (***Генры Блуаскі***).
* **Аліса дэ Блуа** (1100—1145), м- Рэно III, граф Жуаньі.
* **Ода** (пам. у маленстве);
* **Гумберт** (пам. у маленстве);
* **Філіп*' (пам. у 1100), біскуп Шалон-сюр-Марн.

Катэгорыя:Французская арыстакратыя
Эцьен II
Эцьен
Эцьен II
Катэгорыя:Удзельнікі Першага крыжовага паходу
Катэгорыя:Постаці французскай гісторыі
Катэгорыя:Удзельнікі крыжовага паходу 1101 года
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1040-я гады
Данкельдская дынастыя

**Данкельдская дынастыя** — дынастыя каралёў Шатландыі, якая займала прастол у 1034—1040 і 1058—1290 гадах). Асобныя прадстаўнікі былі таксама графамі Ханцінгдана, Атала, Аркнейскіх астравоў і інш.

Родапачынальнікам дынастыі быў Крынан Данкельдскі (975—1045), які ажаніўся з Бетак, дачкой караля Шатландыі Малкальма II. Яго сын, Дункан I (каля 1001—1040), у 1018 годзе стаў каралём Стратклайда, а ў 1034 годзе — каралём Шатландыі. Яго сыну Малькальму III Кэнмару ў спрэчцы з іншымі прэтэндэнтамі ўдалося замацаваць шатландскую карону за Данкельдскай дынастыяй, якая кіравала Шатландыяй да канца XIII стагоддзя.

Апошнім прадстаўніком дынастыі быў кароль Аляксандр III , які памёр у 1286 годзе. Усе яго дзеці памерлі раней за бацьку, а адзіная ўнучка Маргарэт Нарвежская Дзева, дачка Маргарэт, памерла дзіцем, што выклікала доўгую спрэчку за спадчыну, у якую ўвязаліся сваякі Данкельдскай дынастыі па жаночай лініі, якая перарасла, пасля таго як у спрэчку ўключыўся кароль Англіі Эдуард I, у англа-шатландскую вайну.

## Літаратура 
* Мак-Кензи Агнес. Рождение Шотландии / Перевод, научная ред., вступит. статья С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2003. — 336 с. — (Clio fundationis). — 1 500 экз. — ISBN 5-8071-0120-0
*


Катэгорыя:Гісторыя Шатландыі
Катэгорыя:Каралі шатландскія
Малькальм III

'*Малькальм III *Вялікі Правадыр''''' (, ,  — ) — кароль Альбы (Шатландыі) (1058—1093), сын караля Дункана I.

## Біяграфія 
Малькальм III стаў каралём Шатландыі пасля забойства Лулаха.

Жонка караля Маргарыта паспрабавала рэфармаваць шатландскую царкву ў французскім духу, хоць з павагай адносілася да традыцый пустэльніцтва, закладзеных святым Калумбам. Яна ўгаварыла мужа склікаць сабор вышэйшага духавенства краіны, на якім сама старшынствавала, у той час як кароль выконваў ролю перакладчыка. Маргарыце ўдалося ліквідаваць шэраг парушэнняў, якія прысутнічалі ў шатландскай царкве.

У 1077 годзе ў Шатландыі пачаліся ўнутраныя міжусобіцы. Кіраўнік Марэя , сын Лулаха, заявіў пра свае правы на шатландскі прастол і падняў мяцеж. Малькальм атрымаў над ім перамогу, але захаваў яму жыццё, і Маэлснехтайн дажыў да 1085 года. Пачынаючы з гэтага часу і да 1091 года Шатландыя жыла ў міры.

У 1091 годзе Малькальм, незадаволены кіраваннем Вільгельма II Рудага, сабраў армію і напаў на Англію, але затым абодва караля аднавілі мірны дагавор у Абернеці. Аднак Вільгельм не вельмі хацеў выконваць умовы дагавора, і напружанасць паміж Англіяй і Шатландыяй захоўвалася. У 1093 годзе Вільгельм цяжка захварэў. Спужаўшыся пякельных пакут за парушэнне дагавора, ён запрасіў Малькальма ў Глостэр для новых перамоў. Але пакуль Малькальм дабраўся да месца іх правядзення, Вільгельм акрыяў. Ён сустрэў Малькальма груба і запатрабаваў ад яго з'явіцца ў Лондан на суд баронаў для рашэння спрэчных пытанняў. Малькальм заявіў, што не лічыць сябе васалам англійскага караля, і вярнуўся дамоў. Разумеючы, што ў такой сітуацыі вайна непазбежная, ён вырашыў нанесці ўдар першым. Сабраўшы армію, у лістападзе 1093 года Малькальм перайшоў мяжу з намерам аблажыць крэпасць Алнвік. Але там ён патрапіў у засаду і загінуў ад рукі свайго сваяка Аркіла Марэла,  Бамбара. У тым жа бітве быў смяротна паранены і яго старэйшы сын Эдуард.

## Літаратура 
* Мак-Кензи Агнес. Рождение Шотландии / Перевод, научная ред., вступит. статья С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2003. — 336 с. — (Clio fundationis). — 1 500 экз. — ISBN 5-8071-0120-0
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Каралі шатландскія
Катэгорыя:Данкельдская дынастыя
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Кунігунда Люксембургская

thumb|250px|Кунігунда Люксембургская
**Кунігунда** (каля 980, Люксембург — 3 сакавіка 1033 ці 1039) — хрысціянская святая, жонка імператара Генрыха II, таксама кананізаванага, і дачка графа Зігфрыда Люксембургскага.

## Біяграфія 
Выйшла замуж за герцага Баварскага Генрыха IV, які ў 1002 годзе стаў каралём Германіі, у 1014 годзе — імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі. Іх шлюб быў бяздзетным. У дзень вяселля, бяручы прыклад з Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Святога Іосіфа, Кунігунда дала зарок вечнай цноты. Існуе таксама і іншае меркаванне: шлюб Кунігунды і Генрыха быў заснаваны на ўзаемным каханні, а ў яго бяздзетнасці вінаватыя хранічныя хваробы пары. Чуткі ж пра цнатлівае жыццё гэтай пары, магчыма, звязаны з іх кананізацыяй і з'явіліся пазней.

Вельмі хутка дамаглася сур'ёзнага ўплыву ў дзяржаўных справах. Муж афіцыйна зацвердзіў яе «*consors regnii*» — раўнапраўным суправіцелем. Кунігунда ўдзельнічаў у пасяджэннях імперскага савета і ў 1007 годзе брала ўдзел у працы сінода ў Франкфурце. У 1012 годзе камандавала арміяй, якая разграміла ў бітве палякаў.

У 1018 годзе па рашэнні мужа, якога дамагалася дзевяць гадоў, вярнула герцагства Баварыю свайму брату Генрыху, пазбаўленаму гэтага ўладання за мяцеж супраць Генрыха II. У 1021 годзе старшынствавала на пасяджэнні Каралеўскага суда ў Рэгенсбургу. Удзельнічала ў размеркаванні ленаў, ахвяраваннях і іншых пытаннях дзяржаўнага кіравання.

Падчас таго, як яе муж Генрых быў заняты вядзеннем шматлікіх войнаў, яна кіравала дзяржавай (у 1012 і 1016), склікала на пасяджэнні савет, займалася заклікам у армію.

Пасля смерці мужа ў ліпені 1024 года завалодала каралеўскімі знакамі адрознення і да верасня 1024 года рэгентнічала ў Германіі разам са сваімі братамі — біскупам Дытрыхам з Меца і герцагам Генрыхам Баварскім. Карысталася таксама ў пытаннях кіравання парадамі Арыба, архібіскупа Майнца. Пазней без якіх-небудзь ускладненняў перадала ўладу новаабранаму каралю Германіі Конраду II.

[thumb|left|250px|Кунігунда праходзіць выпрабаванне на цноту, [Тыльман Рыменшнайдэр ]]У 1025 годзе сышла ў кляштар бенедыктынак Каўфунген, заснаваны ёю раней. Пасля паслушніцтва, у гадавіну смерці мужа, 13 ліпеня 1025 года была пастрыжана архібіскупам Арыба ў манашкі. Памерла 3 сакавіка 1033 года або ў 1039 годзе. Была пахавана ў Бамбергскім саборы каля мужа. Інакенцій III прылічыў яе да ліку святых 29 сакавіка 1200 года.

У гонар Кунігунды названы астэроід (936) Кунігунда, адкрыты ў 1920 годзе.

## Легенда 
Паводле падання, абвінавачаная ў шлюбнай здрадзе, яна была павінна ўстаць босымі нагамі на распалены лямеш і засталася цэлай. Гэты сюжэт часта сустракаецца ў нямецкім і раннефларэнтыйскім жывапісе.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* WŁADCZYNIE 1000—1100

Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Постаці нямецкай гісторыі
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XI стагоддзя
Генрых II (граф Люксембурга)

**Генрых II** (;  — ) — граф Люксембурга з 1026 года, герцаг Баварыі з 1042 года пад імем **Генрых VII**.

## Біяграфія 
Старэйшы сын Фрыдрыха Люксембургскага і Ірмінтруды фон дэр Ветэрау. У 1026 годзе атрымаў у спадчыну Люксембург ад свайго дзядзькі, Генрыха I.

У 1042 годзе атрымлівае Баварыю ад імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Генрыха III, каб адбіць набегі венграў. Удзельнічаў у паходах супраць венграў у 1042, 1043, і 1044 гадах. У 1047 годзе суправаджаў імператара ў паходзе супраць Дытрыха Галандскага.

Генрых II не быў жанаты, не меў дзяцей, памёр у 1047 годзе. Пахаваны ў абацтве Санкт-Максімін у Трыры.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Графы люксембургскія
Катэгорыя:Герцагі баварскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Генрых I (граф Люксембурга)

**Генрых I** (, ;  — ) — граф Люксембурга з 988 года і герцаг Баварыі пад імем **Генрых V** у 1004—1008 і 1017—1026 гадах, старэйшы сын графа Люксембурга Зігфрыда і Гедвігі.

## Біяграфія 
Генрых насіў тытул графа Ардэненгау яшчэ ў 993 годзе, да смерці свайго бацькі. У 1001 і 1002 годзе Генрых суправаджаў імператара Атона III у яго паходзе ў Італію.

У 1004 годзе ён атрымаў Баварыю ад караля Германіі Генрыха II Святога, жонка якога Кунігунда даводзілася сястрой Генрыху I. Выбар Генрыха быў таксама падтрыманы баварскай знаццю. У 1004 і 1005 гадах ён удзельнічаў у кампаніі імператара супраць князя Польшчы Баляслава I Храбрага, але ўжо ў 1008 годзе Генрых I паўстаў супраць караля, і ў 1009 годзе апошні пазбавіў графа Люксембурга ўладанняў у Баварыі і вярнуў сабе тытул герцага. У снежні 1017 года, пры заступніцтве архібіскупаў Херыберта Кёльнскага і Попа Трырскага, імператар у тым жа годзе вярнуў Баварыю Генрыху I.

У 1024 годзе, пасля смерці імператара Генрыха II, Генрых I падтрымаў кандыдатуру Конрада II з Салічнай дынастыі на імператарскі трон.

Генрых не быў жанаты і памёр у 1026 годзе. Яго люксембургскія ўладанні перайшлі да яго пляменніка Генрыха II, а Баварыя вярнулася пад кіраванне імператара, які праз год перадаў герцагства свайму сыну Генрыху. Верагодна, Генрых I быў пахаваны ў Остэхофене, у Ніжняй Баварыі. Ён з'яўляўся заступнікам абацтваў Санкт-Максімін у Трыры і Санкт-Віліброрд у Эхтэрнаху, якія належалі яго сям'і.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Дынастыя Вігерыхідаў
Катэгорыя:Графы люксембургскія
Катэгорыя:Герцагі баварскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Першаісны корань (тэорыя лікаў)

**Першаі́сны корань** па модулю *m* ― цэлы лік *g* такі, што
: g^{\varphi(m)} \equiv 1 \pmod m
і
: g^{\ell} \not\equiv 1 \pmod m пры 1\le\ell 
дзе \varphi(m) ― .

Іншымі словамі, *першаісны корань* — гэта ўтваральны элемент  колца вылікаў па модулю *m*.

## Уласцівасці 
### Існаванне 
Першаісныя карані існуюць толькі па модулях  віду
:  = 2, 4, , ,
дзе  ― просты лік. Толькі ў гэтых выпадках  па модулю  з'яўляецца цыклічнаю групаю парадку .

### Індэкс ліку па модулю 
Для першаіснага кораня *g* яго ступені *g*01, *g*, …, *g*φ(*m*)-1 непараўнальныя паміж сабою па модулю  і ўтвараюць прыведзеную сістэму рэшт па модулю . Таму для кожнага ліку , узаемна простага з , знойдзецца паказчык ℓ, 0 ⩽ ℓ ⩽ , такі што
: g^{\ell} \equiv a \pmod m.
Такі лік ℓ называецца індэксам ліку  па аснове *g*.

### Колькасць 
Калі па модулю  існуе першаісны корань *g*, то ўсяго існуе  розных першаісных каранёў па модулю , прычым усе іх можна атрымаць як *g**k*, дзе  і лік  узаемна просты з .

## Гісторыя 
Першаісныя карані для простых модуляў  былі ўведзены Эйлерам, але існаванне першаісных каранёў для любых простых модуляў  даказаў толькі Гаус у 1801 годзе.

## Прыклады 
Лік 3 з'яўляецца першаісных коранем па модулю 7. Каб пераканацца ў гэтым, дастаткова кожны лік ад 1 да 6 прадставіць як некаторую ступень тройкі па модулю 7:
: 3^0 \equiv 1\ \pmod 7
: 3^1 \equiv 3\ \pmod 7
: 3^2 \equiv 2\ \pmod 7
: 3^3 \equiv 6\ \pmod 7
: 3^4 \equiv 4\ \pmod 7
: 3^5 \equiv 5\ \pmod 7

Прыклады найменшых першаісных каранёў па модулю  ():

## Гл. таксама 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* «Першаісныя карані» на сайце MAXimal 
* 

Катэгорыя:Тэорыя лікаў
Ардэненгау

**Ардэненгау** () — франкская вобласць (Гау), пазней графства ў раёне сучаснай мяжы Бельгіі, Люксембурга і Германіі.

Назва Ардэны вядома яшчэ з I стагоддзя да н.э., калі Юлій Цэзар у сваёй кнізе «Запіскі пра Гальскую вайну» назваў горны ланцуг паміж Маасам, Рэйнам і Мозелем *Arduenna silva* (Ардэнскі лес).

Пасля ўтварэння Франкскай імперыі ўзніклі адміністрацыйныя адзінкі (гау), на чале якіх стаяў гаўграф. Адной з такіх гау стала Ардэненгау, якое размяшчалася паміж Айфельгау (на поўначы) і Бідгау (на ўсходзе). Графства існавала ў перыяд з каля 840 да 1028 года, кіраўнікі яго паходзілі з дому Вігерыхідаў (таксама званага Ардэнскім домам).

## Графы Ардэненгау 
* Адалард (пам. каля 870)
* Одакар (пам. пасля 880)
* Ліўтфрыд (пам. пасля 895)
* Вігерых (пам. каля 919), граф Ардэненгау і Бідгау, пфальцграф Латарынгіі
* Гозлін (Газела) (пам. 942), граф Ардэненгау і Бідгау, абат Горца, сын Вігерыха
* Гізельберт I (пам. да 965), граф Ардэненгау, сын Вігерыха
* Зігфрыд (пам. 997), граф Люксембурга
* Гізельберт II (пам. 1004), граф Ардэненгау, сын Зігфрыда I Люксембургскага
* Газела (II) (пам. каля 1028), граф Ардэненгау, унук Гозліна

## Гл. таксама 
* горы Ардэны
* Вігерыхіды

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Еўропы
Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Катэгорыя:Гісторыя Люксембурга
Літва на Алімпійскіх гульнях

Нацыянальны алімпійскі камітэт Літвы быў створаны ў 1924 годзе і тады ж зборная гэтай краіны прыняла ўдзел у VIII летніх Алімпійскіх гульнях у Парыжы. У складзе каманды было 13 чалавек: 11 футбалістаў і 2 веласіпедысты. У 1928 годзе літоўская зборная бярэ ўдзел ва II зімовай Алімпіядзе ў Санкт-Морыцы (1 канькабежац) і ў IX летніх Гульнях у Амстэрдаме. На ўсіх гэтых Алімпіядах літоўская зборная засталася без узнагарод.

З 1932 года настае перапынак ва ўдзеле спартсменаў Літвы ў Алімпійскіх гульнях. З 1952 года Літва ўдзельнічае ў Алімпіядах у складзе зборнай СССР. Першыя алімпійскія медалі літоўскія спартсмены атрымалі ў 1952 годзе на Алімпійскіх гульнях у Хельсінкі (Сцяпас Бутаўтас, Юсцінас Лагунавічус, Казіс Пяткявічус; баскетбол, срэбра). Першымі літоўскімі алімпійскімі чэмпіёнамі ў складзе зборнай СССР у 1968 годзе сталі Дан Пазняк (бокс) і Васіліюс Матушэвас (валейбол), а першымі двухразовымі алімпійскімі чэмпіёнкамі сталі гандбалістка Алдона Чэсайцітэ-Ненененэ і баскетбалістка Ангеле Рупшыенэ (1976 і 1980). Два залатыя медалі на летняй Алімпіядзе 1988 у Сеуле заваяваў у спаборніцтвах на трэку веласіпедыст Гінтаўтас Умарас.

Пасля другога здабыцця Літвой незалежнасці літоўскі НАК быў адноўлены ў 1989 і прызнаны Міжнародным алімпійскім камітэтам у 1991 годзе. У 1992 годзе
Літва прыняла ўдзел у XVIII зімовых Алімпійскіх гульнях у Альбервілі і ў XXV летніх Алімпійскіх гульнях у Барселоне і з тых часоў бралі ўдзел ва ўсіх Алімпіядах. Усяго, за час выступлення ў якасці незалежнай каманды, спартсмены Літвы заваявалі 16 алімпійскіх медалёў, з якіх 4 залатыя, 4 сярэбраныя і 8 бронзавых. Найбольшую колькасць медалёў заваявалі
літоўскія лёгкаатлеты. Двухразовым алімпійскім чэмпіёнам стаў Віргіліус Алекна (кіданне дыска). Усе медалі былі атрыманы на летніх Алімпіядах.

## Медальны залік 
### Медалі па гульнях 
### Медалі паводле відаў спорту 
## Спасылкі 
* Статыстыка на Sports-reference.com 
* Літва на афіцыйным сайце Алімпійскага руху
* 
* Нацыянальны алімпійскі камітэт Літвы
Вільгельм Гронер

**Карл Эдуа́рд Вільге́льм Гро́нер** (; 22 лістапада 1867,  — 3 мая 1939, Борнштэт, цяпер у складзе Патсдама) — нямецкі дзяржаўны і ваенны дзеяч.

З 1884 года служыў у вюртэмбергскай арміі, у 1893—1897 года наведваў Ваенную акадэмію, затым на службе ў Генеральным штабе (1899), з 1912 года — начальнік аддзела чыгунак. Падчас Першай сусветнай вайны зрабіў ваенную кар’еру, з кастрычніка 1918 года змяніў Эрыха Людэндорфа на пасадзе першага генерал-кватэрмайстара. Заключыўшы пагадненне з Фрыдрыхам Эбертам, змагаўся з развіццём рэвалюцыі ў Германіі. У 1920—1923 гадах міністр шляхоў зносін, у 1928—1932 гадах міністр абароны, у 1931—1932 гадах міністр унутраных спраў, затым у адстаўцы.

## Літаратура 
* «Грёнер Вильгельм», БСЭ, 3-е издание.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Германіі
Катэгорыя:Міністры абароны Германіі
Катэгорыя:Міністры транспарту Германіі
Катэгорыя:Военачальнікі Германіі
Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Германія)
Каэфіцыент зруху

**Каэфіцые́нт зру́ху** (, ) — параметр імавернага размеркавання, які мае спецыяльны выгляд. Фізічна колькаснае значэнне гэтага параметра можа быць звязана з выбарам кропкі адліку шкалы вымярэння.

Няхай нам дадзена параметрычная сям’я размеркавання імавернасцей, якая характарызуецца функцыяй імавернасці або шчыльнасцю імавернасці f(x;b), дзе b\in \mathbb{R} — фіксаваны параметр. Гэты параметр і будзе называцца **каэфіцыент зруху**, калі мае месца прадстаўленне
: f(x;b) = f\left(x-b\right)
: дзе f(x) — фіксаваная функцыя імавернасці або шчыльнасць імавернасці.

## Удакладненне 
Можна заўважыць, што калі f(x) — функцыя або шчыльнасць імавернасці выпадковай велічыні X, то f(x;b) суадносна з’яўляецца функцыяй або шчыльнасцю імавернасці выпадковай велічыні X+b для любога b \in \mathbb{R}.

У англамоўнай літаратуры пры вызначэнні *каэфіцыента зруху* функцыяі імавернасці або шчыльнасці імавернасці выкарыстоўваецца формула
: f_{x_0}(x) = f(x - x_0).
: дзе x_0 з’яўляецца **каэфіцыентам зруху**. Заўважце, што b з формулы 1 і x_0 з формулы 2 з’яўляюцца адным і тым жа каэфіцыентам. b=x_0 \in \mathbb{R}
 
Трэба заўважыць, што ў аднамерным выпадку калі **каэфіцыентам зруху** x_0=b павялічваецца, то функцыя імавернасці або шчыльнасці імавернасці зрушваецца направа (у большы бок), і наадварот, калі *каэфіцыентам зруху* x_0=b памяншаецца, то функцыя імавернасці або шчыльнасці імавернасці зрушваецца налева (у меншы бок). І ў першым, і ў другім выпадку форма () функцыі імавернасці або шчыльнасці імавернасці не будзе адрознівацца ад суадносных без *каэфіцыентам зруху*.

## Прыклад 
Няхай выпадковая велічыня T_C ўяўляе сабой тэмпературу ў градусах Цэльсія, замераную ў выніку некаторага эксперыменту. Тады выпадковая велічыня T_K = T_C + 273.15 вызначанае тую самую тэмпературу, але ў градусах Кельвіна. Калі размеркаванне T_C задаецца шчыльнасцю f_{T_C}(t), а T_K задаецца шчыльнасцю f_{T_K}(t), то
: f_{T_K}(t) = f_{T_C}(t-273.15)
: дзе -273.15 = x_0 = b — Каэфіцыент зруху T_K адносна T_C

## Гл. таксама 
* 

Катэгорыя:Тэорыя імавернасцей
Курт Эйснер

**Курт Эйснер**(, 14 мая 1867, Берлін — 21 лютага 1919, Мюнхен) — нямецкі левы палітычны дзеяч і журналіст, удзельнік Лістападаўскай рэвалюцыі, першы прэм’ер-міністр Баварыі.

## Біяграфія 
Эйснер нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і, яго бацькамі былі Эмануэль Эйснер і Хедвіг Левенштайн. Эйснер стаў журналістам, працаваў у «Frankfurter Zeitung».

Эйснер належаў да марксістаў-рэвізіяністаў, у 1898 годзе ўступіў у Сацыял-дэмакратычную партыю Германіі, у 1900 годзе пасля смерці Вільгельма Лібкнехта ён стаў галоўным рэдактарам партыйнай газеты «Vorwärts» (да 1905 года). Пазней быў галоўным рэдактарам «Münchner Post» і выдаваў уласную газету «Arbeiter-Feuilleton». Пасля пачатку Першай сусветнай вайны Эйснер, у адрозненне ад большасці членаў СДПГ, заняў пацыфісцкую пазіцыю. У 1917 годзе ён уступіў у Незалежную сацыял-дэмакратычную партыю Германіі, якая адкалолася ад СДПГ . У наступным годзе ён арганізаваў страйк на адным з ваенных прадпрыемстваў, за што быў абвінавачаны ў дзяржаўнай здрадзе і ненадоўга арыштаваны.

7 лістапада 1918 года, падчас распачатай Лістападаўскай рэвалюцыі, Эйснер сумесна з лідарам рэвалюцыйнага крыла Баварскага сялянскага саюза Людвігам Гандорферам узначаліў распачатыя ў Мюнхене масавыя дэманстрацыі супраць манархіі Вітэльсбахаў. У ноч на 8 лістапада на пасяджэнні Мюнхенскага савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў ён абвясціў караля Людвіга III зрынутым, а Баварыю — незалежнай рэспублікай. 8 лістапада 1918 года Саветам быў сфарміраваны часовы ўрад, у якім Эйснер стаў прэм’ер-міністрам і міністрам замежных спраў. З самага пачатку ён заявіў, што яго праграма ў корані адрозніваецца ад праграмы бальшавікоў і гарантуецца абарона прыватнай уласнасці.

На выбарах у ландтаг, мінулых у лютым 1919 года, Незалежная сацыял-дэмакратычная партыя Германіі атрымала малаважную колькасць месцаў, што азначала адстаўку ўрада. Калі 21 лютага 1919 года Эйснер накіроўваўся ў ландтаг Баварыі, каб афіцыйна скласці паўнамоцтвы, ён быў застрэлены манархістам графам Антонам фон Арка-Валі. Гэта стала прычынай хваляванняў, якія прывялі да ўсталявання Баварскай Савецкай рэспублікі.

Пляменнік — вядомы брытанскі біяхімік Эрнст Чэйн.

## Спасылкі 
* Біяграфія Эйснера на Br-online.de 
* Біяграфія Эйснера 
* 

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Баварыі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Германіі
Катэгорыя:Антываенныя актывісты
Катэгорыя:Пацыфісты
Катэгорыя:Постаці Веймарскай рэспублікі
Катэгорыя:Члены Незалежнай сацыял-дэмакратычнай партыі Германіі
Катэгорыя:Члены Сацыял-дэмакратычнай партыі Германіі
Катэгорыя:Журналісты Германіі
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Забітыя палітыкі
Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне
Катэгорыя:Памерлі ў Мюнхене
Георг фон Гертлінг

Барон **Георг фон Гертлінг** (; ,  — , ) — нямецкі філосаф і дзяржаўны дзеяч. Рэйхсканцлер Германіі ў перыяд брэсцкіх перамоў.

Прафесар філасофіі Мюнхенскага ўніверсітэта імя Людвіга Максіміліяна. Член партыі Цэнтра. У 1875—1890 і 1896—1912 гадах — дэпутат рэйхстага, у 1909—1912 гадах узначальваў фракцыю партыі Цэнтра ў рэйхстагу. Кіраўнік урада Баварыі ў 1912—1917 гадах.

З 1 лістапада 1917 па 30 верасня 1918 гг. — рэйхсканцлер. Падпісаў з Расіяй Брэсцкі мір. Пасля падпісання 27 жніўня дадатковай нямецка-савецкай дамовы да Брэсцкага міру Я. Лёсік, старшыня Народнага сакратарыяту і народны сакратар замежных спраў І. Серада і народны сакратар, начальнік канцылярыі Народнага сакратарыята Л. Заяц накіравалі фон Гертлінгу пратэст супраць планаў перадачы земляў, на якія прэтэндавала БНР, у рукі палякаў.

Траюрадны пляменнік Беціны фон Арнім і Клеменса Брэнтана.

## Сачыненні 
* Über die Grenzen der mechanischen Naturerklärung, 1875;
* Albertus Magnus, 1880;
* John Locke und die Schule von Cambridge, 1892;
* Das Prinzip des Katholizismus und der Wissenschaft, 1899;
* Augustin, 1902;
* Recht, Staat und Gesellschaft, 1906;
* Erinnerungen, 3 Bde., 1919—1921.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Філасофская энцыклапедыя

Катэгорыя:Філосафы Германіі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Прусіі
Катэгорыя:Рэйхсканцлеры Германіі
Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Германіі
Катэгорыя:Члены Партыі Цэнтра (Германія)
Катэгорыя:Постаці Баварыі
Гельмштэт

**Гельмштэт** (, ) — горад у Германіі, раённы цэнтр, размешчаны ў зямлі Ніжняя Саксонія.

Уваходзіць у склад раёна Гельмштэт. Насельніцтва складае 23&nbsp;937 чалавек (на 31 снежня 2010 года). Плошча 46,97 км². Афіцыйны код — *03 1 54 010*.

Горад падраздзяляецца на 4 гарадскія раёны.

## Гісторыя 
Гісторыя горада пачынаецца з 800 года, калі тут Св. Лутгерам быў заснаваны кляштар. Гэта падзея знайшла адлюстраванне ў гербе сучаснага горада. Пасля настаяцелямі кляштара прызначаліся іншыя біскупы, у тым ліку і Святы Альтфрыд Мюнстэрскі, — пляменнік Св. Лутгера.

З 1576 па 1810 год у горадзе існаваў універсітэт (), які быў заснаваны герцагам Юліем Браўншвайг-Вольфенбютэльскім і хутка квітнеў дзякуючы ўвазе і шчодрасці герцага. Адным з прафесараў універсітэта быў Джардана Бруна.

## Дэмаграфія 
|}
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Рудольф Лейкарт, нямецкі заолаг

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гарады Ніжняй Саксоніі
Катэгорыя:Універсітэцкія гарады Германіі
Спаса-Праабражэнскі сабор (Санкт-Пецярбург)

**Спаса-Праабражэнскі сабор** () у Санкт-Пецярбургу — праваслаўны храм Санкт-Пецярбургскай і Ладажскай епархіі Рускай праваслаўнай царквы, на Праабражэнскай плошчы. Пабудаваны па праекце В. П. Стасава ў 1829 годзе на месцы больш ранняга храма. Помнік архітэктуры класіцызму.

Ніколі не закрываўся для набажэнстваў; у 1920-я — 1940-я ў асобныя перыяды знаходзіўся ў падпарадкаванні розных «абнаўленчых» структур.

Ад Спаса-Праабражэнскага сабора паходзяць назвы *Праабражэнскай плошчы* (былая плошча Радзішчава), на якой ён стаіць, і найбліжэйшага  (былы *Царкоўны завулак*).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Официальный сайт Спасо-Преображенского собора 
* «Прогулки по Петербургу» — Спасо-Преображенский собор
* Статья на сайте Санкт-Петербургской митрополии 
* Преображенский всей гвардии собор. Клир, старосты
* Видео Большая пасхальная ночь в Спасо-Преображенском соборе 2010 года. 

* Энциклопедия Санкт-Петербурга, В. В. Антонов 
* Спасо-Преображенский собор на сайте «Русские церкви» 
* «Собор всей гвардии», Журнал «Костер»

Праабражэнскі сабор

Праабражэнскі сабор