Марка Пола

**Марка Пола** (; каля 1254, паводле адной версіі Венецыя, паводле іншай Курзола, цяпер Корчула ў Харватыі — , Венецыя) — венецыянскі купец, падарожнік і пісьменнік. Марка Пола першым найбольш падрабязна апісаў невядомую тагачасным еўрапейцам Азію — дзяржавы і народы, якія жылі там — у сваёй вядомай «Кнізе пра разнастайнасць свету». Нягледзячы на сумненні ў дакладнасці фактаў, выкладзеных у гэтай кнізе, якія выказваліся ад моманту яе з’яўлення і да цяперашняга часу, яна служыць каштоўнай крыніцай па геаграфіі, этнаграфіі, гісторыі Арменіі, Ірана, Кітая, Манголіі, Індыі, Інданезіі і іншых краін у сярэднявеччы. Гэтая кніга значна паўплывала на мараплаўцаў, картографаў і пісьменнікаў XIV—XVI стагоддзяў. У прыватнасці, асобнік гэтай кнігі быў на караблі Хрыстафора Калумба падчас яго пошукаў шляху да Індыі; за падлікамі даследчыкаў, Калумб зрабіў у ёй 70 паметак.

## Паходжанне 
Лічыцца, што Марк Пола нарадзіўся ў сям’і венецыянскага купца Нікола Пола, сям’я якога займалася гандлем ювелірнымі вырабамі і вострымі прыправамі. Звестак пра нараджэнне Марка Пола не захавалася, таму традыцыйная версія пра яго нараджэнне ў Венецыі была аспрэчана ў XIX ст. харвацкімі даследчыкамі, якія сцвярджаюць, што першыя згадкі знаходжання сям’і Пола ў Венецыі адносяцца да 2-й паловы XIII ст., дзе на іх спасылаюцца як на *Poli di Dalmazia*, тым часам, аж да 1430 года сям’я Пола валодала домам у Корчула (цяпер у Харватыі).

Апроч таго, ёсць непрызнаная большасцю даследчыкаў версія, паводле якой Марка Пола быў палякам. Слова «пола» на тытульным лісце першага выдання яго кнігі напісана з маленькай літары, што быццам паказвае не на прозвішча, а хутчэй на нацыянальнасць з тэкстам *«Dast ist der edel Ritter. Marcho polo von Veneding…»* — *«Гэта — высакародны рыцар. Марк паляк фон Венэдзіг…*». Падарожнік Бенедыкт Паляк сапраўды існаваў, да Марка Пола ён суправаджаў Джавані дэ Плана Карпіні ў Мангольскую імперыю і склаў кароткую хроніку «Пра падарожжа братоў меншых да татараў».

## Першае падарожжа бацькі і дзядзькі Марка Пола 
Венецыянскія купцы, якія дасягнулі ў XIII ст. гандлёвай магутнасці на Міжземным моры, не засталіся раўнадушнымі да даследаванняў, якія пачалі смелыя вандроўнікі ў Цэнтральнай Азіі, Індыі і Кітаі. Яны разумелі, што гэтыя падарожжы адкрыюць перад імі новыя рынкі збыту і што гандаль з Усходам абяцае значныя выгоды. Такім чынам, патрэбы гандлю мусілі прывесці да даследавання новых краін. Менавіта з гэтай прычыны два буйных венецыянскіх гандляры распачалі падарожжа ва Усходнюю Азію.

У 1260 годзе Нікола, бацька Марка, разам са сваім братам Мафеа адправіліся ў Крым (у Судак), дзе ў іх брата, якога таксама звалі Марка, быў свой гандлёвы дом. Далей, яны пайшлі па тым жа маршруце, што і Гільём дэ Рубрук у 1253 годзе. Правялі год у Сарай-Бату і пайшлі далей да Бухары. З-за небяспекі ваенных дзеянняў, якія вёў хан Берке (брат Батыя) у гэтым рэгіёне, браты Пола былі вымушаны адкласці вяртанне дамоў. Будучы ў Бухары тры гады і не маючы магчымасці вярнуцца дамоў, яны далучыліся да персідскага каравана, які паслаў хан Хулагу ў Ханбалык (сучасны Пекін) да свайго брата, мангольскага хана Хубілая, які да таго часу практычна завяршыў разгром кітайскай дынастыі Сун і неўзабаве стаў аднаасобным уладаром Мангольскай імперыі і Кітая.

Узімку 1266 года браты дасягнулі Пекіна і былі прыняты Хубілаем, які паводле слоў братоў, даў ім залатую пайцзу для вольнага шляху назад і папрасіў іх перадаць вестку да Папы Рымскага з просьбай даслаць яму алею з труны Хрыста ў Іерусаліме і прапаведнікаў хрысціянства. Разам з братамі паехаў у Ватыкан і мангольскі пасол, але падчас падарожжа ён захварэў і адстаў. Падчас падарожжа Нікола даведаўся пра смерць сваёй жонкі і нараджэнне свайго сына Марка, якое адбылося праз некалькі дзён пасля яго адбыцця, у 1254 годзе. Прыехаўшы да Венецыі ў 1269 годзе, браты даведаліся пра смерць Папы Клімента IV і пра тое, што новага Папу яшчэ не абралі. Жадаючы хутчэй выканаць даручэнне, яны вырашылі не чакаць абрання новага Папы, і ў 1271 годзе адправіліся ў Іерусалім, узяўшы з сабою Марка.

## Падарожжа Марка Пола 
### Жыццё ў Кітаі 
Першым кітайскім горадам, якога ў 1275 годзе дасягнула сям’я Пола, быў Шачжа (сучасны Дуньхуан). У тым жа годзе яны дабраліся да летняй рэзідэнцыі Хубілая ў Шанду (у сучаснай правінцыі Ганьсу). Паводле слоў Пола, хан быў ад яго ў захапленні, даваў разнастайныя даручэнні, не дазваляў яму вяртацца ў Венецыю і нават на працягу трох гадоў трымаў яго губернатарам горада Янчжоў (Глава CXLIV, Кніга 2). Акрамя таго, сям’я Пола (згодна са сцвярджэннямі кнігі) удзельнічала ў развіцці арміі хана і навучыла яго выкарыстоўваць катапульты падчас аблогі крэпасцяў.

Апісанне жыцця Марка Пола ў Кітаі рэдка ідзе храналагічным парадкам, што стварае праблему ў вызначэнні дакладнага шляха яго падарожжаў, але яго апісанне дастаткова дакладнае геаграфічна, яно дае арыентацыю паводле бакоў свету і адлегласцей у тэрмінах дзён маршрута: *«На поўдень ад Паншына праз адзін дзень падарожжа вялікі і знатны горад Каіу»*. Акрамя таго Пола апісвае паўсядзённае жыццё кітайцаў, згадвае выкарыстанне бумажных грошай, тыповыя рамёствы і кулінарныя традыцыі розных рэгіёнаў. Ён прабыў у Кітаі 17 гадоў.

### Вяртанне ў Венецыю 
Хубілай шмат разоў адхіляў просьбу Марка адпусціць яго дамоў. Толькі ў 1291 годзе хан даверыў Пола апошняе даручэнне: суправаджаць мангольскую прынцэсу Каэкцын (Кокацын у кнізе), якая была выдадзена ў жонкі персідскаму хану Аргуну. яны падарожнічалі на караблях, плывучы міма Суматры, Шры-Ланкі, Індыі да Персіі.

У 1293 ці 1294 годзе сям’я Пола дасягнула Персіі ўжо пасля смерці Аргун-хана, і пакінулі Каэкцын новаму ўладару Персіі. Пасля гэтага сям’я Пола накіравалася ў Трабзон і адтуль адплыла ў Венецыю. Каэкцын затым стала галоўнай жонкай персідскага хана Газана.

## Жыццё ў Венецыі пасля вяртання 
Вельмі няшмат вядома аб яго жыцці пасля вяртання з Кітая. Згодна з асобнымі дадзенымі, удзельнічаў у вайне з Генуей. Каля 1298 года Пола апынуўся ў палоне у генуэзцаў, дзе знаходзіўся да мая 1299. Яго апавяданні аб падарожжах былі запісаныя яшчэ адным вязнем, Русцікела (Русцічана). Але ў сувязі з тым, што арыгінальны манускрыпт не захаваўся, сказаць, як было на самой справе — немагчыма.

Пасля вызвалення з генуэзскага палону ён вярнуўся ў Венецыю, ажаніўся і ад гэтага шлюбу ў яго былі тры дачкі (дзве былі выдадзеныя за купцоў з Далмацыі, што, паводле меркаванняў асобных даследчыкаў, пацвярджае гіпотэзу пра харвацкае паходжанне, але сама жонка была з вядомага венецыянскага роду, што хучэй гаворыць аб сталых сувязях сям’і Пола ў Венецыі). У яго таксама быў дом на скрыжаванні вуліц *Rio di SanGiovanni Crisostomo* і *Rio di San Lio*. Ёсць дакументы аб тым, што ён удзельнічаў у двух нязначных судовых працэсах.

У 1324 годзе, ужо хворым чалавекам, Пола напісаў сваё завяшчанне, у якім згадвалася залатая пайцза, атрыманая ад *татарскага хана* (ён атрымаў яе ад дзядзькі Мафеа, які запаведваў яе Марка ў 1310 годзе). У тым жа 1324 годзе Марка памёр і быў пахаваны ў царкве Сан Ларэнца. У 1596 годзе яго дом (дзе, згодна з паданнем, знаходзіліся рэчы, прывезеныя ім з кітайскага падарожжа) згарэў. Царква, ў якой ён быў пахаваны, у ХІХ стагоддзі была знесена.

## Даследчыкі аб кнізе 
*Кніга Марка Пола* з’яўляецца адным з самых папулярных аб’ектаў гістарычных даследванняў. Бібліяграфія, складзеная ў 1986 годзе, складаецца з 2300 навуковых прац толькі на еўрапейскіх мовах.

З самага моманту яго вяртання ў горад гісторыі з паездкі успрымаліся з недаверам. Гісторык Пітар Джэксан у якасці адной з падстаў для недавера згадвае *нежаданне прыняць яго апісанне добра арганізаванай і гасціннай Мангольскай імперыі, якое супярэчыла традыцыйнаму заходняму ўяўленню аб варварах*. У сваю чаргу, ў 1996 годзе Франсіс Вуд, куратар кітайскай калекцыі Брытанскага Музея, напісала папулярную кнігу, у якой выказала сумненні ў самім факце падарожжа Марка Пола ў Кітай, мяркуючы, што венецыянец не падарожнічаў далей за мяжу Малой Азіі і Чорнага мора, а проста выкарыстоўваў вядомыя яму апісанні падарожжаў персідскіх купцоў. Напрыклад, у сваёй кнізе Марка Пола піша, што дапамагаў манголам падчас асады сунскай базы ў Сан’яне, але асада гэтай базы скончылася ў 1273 годзе, гэта значыць, за два гады да яго прыезда ў Кітай. У яго кнізе таксама маюцца і іншыя недахопы, якія выклікаюць пытанні даследчыкаў.

### Папярэднія кантакты з Кітаем 
Адным з міфаў, якія склаліся вакол гэтай кнігі, з’яўляецца ўяўленне аб падарожжы Пола як аб першым кантакце паміж Еўропай і Кітаем. Нават не ўлічваючы меркаванне аб кантактах паміж Рымскай імперыяй і дынастыяй Хань, мангольскія заваёвы ХІІІ стагоддзя палегчылі маршрут паміж Еўропай і Азіяй (бо ён цяпер праходзіў па тэрыторыі адной дзяржавы).

У архівах Хубілая ад 1261 года ёсць спасылка на *Краіны паўночнага сонца*, верагодна, на скандынаўскія ці наўгародскія.
Што тычыцца бінтавання ног, то ў адным з манускрыптаў (Z) ёсць згадка аб тым, што кітайскія жанчыны ходзяць вельмі маленькімі крокамі, але яно не тлумачыца падрабязней., але ў ёй не азначаны ні імя, ні нацыянальнасць, ні срок знаходжання гэтага іншаземца ў Кітаі.

Але ў сваёй кнізе Пола дэманструе такую дасведчанасць аб падзеях пры двары хана, якую цяжка набыць без набліжэння да двара.

Распаўсюджанай практыкай было выкарыстанне кітайскіх мянушак для іншаземцаў, у сувязі з чым складана знайсці згадванне імя Пола ў іншых кітайскіх крыніцах. Шматлікія еўрапейцы, якія афіцыйна былі ў сталіцы імперыі манголаў у той час, напрыклад Гільём дэ Рубрук, увогуле не згадваюцца ў кітайскіх летапісах.
* У гонар Марка Пола у 1888 годзе быў названы матылёк з рода жаўтушак — Жаўтушка Марка Пола (*Colias marcopolo*)

## Гл. таксама 
* Алі Экбер Хатай — асманскі падарожнік у Кітай

## Літаратура 
* *Марко Поло.* Книга о разнообразии мира // Джоани дель Плано Карпини. История монгалов; Гильом де Рубрук. Путешествия в восточные страны; Книга Марко Поло / Пер. И. М. Минаев. — М.: Мысль, 1997. — 464 с. — (Путешествия и Путешественники). — 5000 экз. — ISBN 5-244-00851-X
* Книга Марко Поло, пер. со старофранц. текста, вступ. ст. И. П. Магидовича, М.: Географгиз, 1955/1956 (имеется лит.).
* Тое ж самае. Алма-Ата, 1990
* *Харт Г.* Венецианец Марко Поло, пер. с англ., М.: Издательство иностранной литературы, 1956;
* *Харт Г.* Венецианец Марко Поло = *Henry H. Hart*, Venetian Adventurer Messer Marko Polo / Пер. с англ. Н. В. Банникова; предисл. и редакция И. П. Магидовича — М.: Центполиграф, 2001. — 368 с. — 6000 экз. — ISBN 5-227-01492-2 *(Переиздание книги 1956 года)*
* *Юрченко А. Г.* Книга Марко Поло: заиски путешественника или имперская космография / Переводы с латинского и персидского языков С. В. Аксёнова (PhD). СПб.: Евразия, 2007. — 864 с. — 2 000 экз. — ISBN 978-5-8071-0226-6 (в пер.)
* The book of sit Marco Polo, the Venetian… , 3 ed., v. 1-2, L., 1921.
* *Магидович И. П., Магидович В. И.* Очерки по истории географических открытий. М., 1982. Т. 1. С. 231—235.
* *Дреж Ж.-П.* Марко Поло и Шёлковый путь = Marco Polo et La Route de La Soie / Жан-Пьер Дреж / Пер. И. Бородычевой. — М.: АСТ, Астрель, 2006. — 192 с. — (Істория. Открытие). — ISBN 5-17-026151-9, ISBN 5-271-09879-9, ISBN 2-07-053076-0 (обл.)
* *Дубровская Д. В.* Марко Поло: презумпция невиновности // Вокруг света. 2007. № 3.

## Спасылкі 
* 
* 
*  Книга о разнообразии мира. Перевод И. П. Минаева.
* В Дубовицкий. Венецианцы. в стране рубинов, или что писал Марко Поло о Бадахшане

Катэгорыя:Падарожнікі Італіі
Катэгорыя:Падарожнікі Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Падарожнікі Венецыі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Пісьменнікі Італіі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Венецыі
Катэгорыя:Падарожнікі ў Індыю
Катэгорыя:Падарожнікі ў Кітай
Катэгорыя:Падарожнікі ў Манголію
Катэгорыя:Постаці эпохі Юань