Эрнэст Рэзерфорд

**Эрнэст Рэзерфорд** (;  года, Спрынг Грув, каля г. Нельсан, Новая Зеландыя — , Кембрыдж) — брытанскі фізік новазеландскага паходжання.

Вядомы як «бацька» ядзернай фізікі. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі 1908 года.

У 1911 годзе сваім знакамітым вопытам рассейвання α-часціц даказаў існаванне ў атамах дадатна зараджанага ядра і адмоўна зараджаных электронаў вакол яго. На аснове вынікаў вопыту стварыў планетарную мадэль атама.

## Біяграфія 
Рэзерфорд нарадзіўся ў Новай Зеландыі у невялікім мястэчку Спрынг-Грув (), размешчаным на поўначы Паўднёвага вострава блізу горада Нельсан, у сям’і фермера, які вырошчваў лён. Бацька — Джэймс Рэзерфорд, іміграваў з г. Перт (Шатландыя). Маці — Марта Томпсан, родам з Хорнчарча, графства Эсэкс, Англія. У гэты час іншыя шатландцы эмігравалі ў Квебек (Канада), але сям’і Рэзерфорд не пашанцавала і бясплатны квіток на параход урад даў да Новай Зеландыі, а не да Канады.

Эрнэст быў чацвёртым дзіцём у сям’і з дванаццаці дзяцей. Меў цудоўную памяць, волатаўскае здароўе і сілу.
З адзнакай закончыў пачатковую школу, атрымаўшы 580 балаў з 600 магчымых і прэмію ў 50 фунтаў стэрлінгаў для працягу вучобы ў каледжы Нельсана. Чарговая стыпендыя дазволіла яму працягнуць навучанне ў Кентэрберы-каледжы ў Крайстчэрчы (цяпер Новазеландскі ўніверсітэт). У тыя часы гэта быў маленькі ўніверсітэт з 150 студэнтамі і ўсяго 7 прафесарамі. Рэзерфорд захапляецца навукай і з першага дня пачынае даследчыцкую работу, якая давала магчымасць паехаць для далейшага прасоўвання ў навуцы ў Англію. У 1895 годзе Рэзерфорд быў ганараваны гэтай стыпендыяй, бо той, хто яе спачатку атрымаў — Мак-Кларэн, адмовіўся ад яе. Восенню таго ж года, заняўшы грошы на білет на параход да Вялікабрытаніі, Рэзерфорд прыбывае ў Англію ў Кавендышскую лабараторыю Кембрыджскага ўніверсітэта і робіцца першым дактарантам яе дырэктара Джозефа Джона Томсана. 1895 год быў першым годам, калі (па ініцыятыве Дж. Дж. Томсана) студэнты, якія скончылі іншыя ўніверсітэты, маглі працягваць навуковую працу ў лабараторыях Кембрыджа. Разам з Рэзерфордам гэтай магчымасцю скарысталіся, запісаўшыся ў Кавендышскую лабараторыю, Джон Мак-Ленан, Джон Таўнсэнд і Поль Ланжэвен. З Ланжэвенам Рэзерфорд працаваў у адным пакоі і пасябраваў з ім, гэта сяброўства працягвалася да канца іх жыцця. Ён быў пахаваны ў Вэстмінстэрскім абацтве, каля магіл Ньютана, Дарвіна і Фарадэя

## Навуковая дзейнасць 
.]]

Паводле ўспамінаў П. Л. Капіцы, Рэзерфорд быў яркім прадстаўніком англійскай эксперыментальнай школы ў фізіцы, якая характэрная імкненнем разабрацца ў ісце фізічнай з’явы і праверыць, ці можа яно быць растлумачана існымі тэорыямі (у адрозненне ад «нямецкай» школы эксперыментатараў, якая выходзіць з існых тэорый і імкнецца праверыць іх досведам). Ён мала карыстаўся формуламі і мала звяртаўся да матэматыкі, але быў геніяльным эксперыментатарам, напамінаючы ў гэтым дачыненні Фарадэя.

#### Закон радыеактыўнага распаду 
Выпампоўваючы паветра з пасудзіны з торыем, Рэзерфорд вылучыў эманацыю торыя (газ, вядомы цяпер як тарон ці радон-220, адзін з ізатопаў радона) і даследаваў яе іанізавальную здольнасць. Было высветлена, што актыўнасць гэтага газу кожную хвіліну меншае ўдвая.

Вывучаючы залежнасць актыўнасці радыеактыўных рэчываў ад часу, навуковец адкрыў закон радыеактыўнага распаду.

Бо ядры атамаў хімічных элементаў досыць устойлівыя, Рэзерфорд выказаў здагадку, што для іх ператварэння ці разбурэння патрэбна вельмі вялікая энергія. Першае ядро, падпалае штучнаму ператварэнню — ядро атама азота. Бамбуючы азот альфа-часціцамі з вялікай энергіяй, Рэзерфорд выявіў з’яўленне пратонаў — ядзер атама вадарода.

, 5 — мікраскоп.]]

#### Эксперымент Гейгера — Марсдэна з залатой фольгай 
Рэзерфорд — адзін з нешматлікіх лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі, хто зрабіў сваю самую вядомую працу пасля яе атрымання. Супольна з Гансам Гейгерам і Эрнстам Марсдэнам у 1909 годзе, ён правёў эксперымент, які прадэманстраваў існаванне ядра ў атаме. Рэзерфорд папрасіў Гейгера і Марсдэна ў гэтым эксперыменце шукаць альфа-часціцы з вельмі вялікімі кутамі адхілення, што не чакалася ад мадэлі атама Томсана у той час. Такія адхіленні, хоць і рэдкія, былі знойдзены, і імавернасць адхілення апынулася гладкай, хоць і хутка змяншальнай функцыяй вугла адхілення.

Пазней Рэзерфорд прызнаўся, што калі прапанаваў сваім вучням зладзіць эксперымент па рассейванні альфа-часціц на вялікія вуглы, ён сам не верыў у дадатны вынік.

 Гэта было амаль гэтак жа неверагодна, як калі б вы стралялі 15-цалевым снарадам у кавалак тонкай паперы, а снарад вярнуўся б да вас і здзейсніў удар.

Рэзерфорд змог інтэрпрэтаваць атрыманыя ў выніку эксперыменту дадзеныя, што прывяло яго да распрацоўкі планетарнай мадэлі атама ў 1911 годзе. Паводле гэтай мадэлі атам складаецца з вельмі маленькага дадатна зараджанага ядра, што змяшчае вялікую частку масы атама, і лёгкіх электронаў, якія звяртаюцца вакол яго.

## Цікавыя факты 
* За добры нораў Капіца даў мянушку Рэзерфорда «Кракадзілам». У 1931 годзе «Кракадзіл» выклапатаў 15 тысяч фунтаў стэрлінгаў на пабудову і абсталяванне адмысловага будынка лабараторыі для Капіцы. У лютым 1933 года ў Кембрыджы адбылося ўрачыстае адкрыццё лабараторыі. На тарцовай сцяне 2- павярховага будынка быў высечаны па камені велізарны, ва ўсю сцяну кракадзіл. Яго на заказ Капіцы зрабіў вядомы скульптар Эрык Гіл. Рэзерфорд сам вытлумачыў, што гэта ён. Уваходныя дзверы адкрылі пазалочаным ключом у форме кракадзіла.

25 Кастрычніка 21-га Гады…
Адносіны з Рэзерфордам, ці, як я яго заву, Кракадзілам, паляпшаюцца.

Паводле слоў Іва, Капіца так тлумачыў прыдуманую ім мянушку: «Гэта жывёла ніколі не паварочвае назад і таму можа сімвалізаваць рэзерфордаўскую праніклівасць і яго імклівае пасоўванне наперад». Капіца дадаваў, што «ў Расіі на Кракадзіла глядзяць з сумессю жаху і захаплення».

* Э. Рэзерфорд, які адкрыў ядро атама, негатыўна адклікаўся пра перспектывы ядзернай энергетыкі: «Кожны, хто спадзяецца, што ператварэнні атамных ядзер стануць крыніцай энергіі, вызнае лухту».
* Калі Пётр Капіца прыехаў працаваць у Кембрыдж да Рэзерфорда, то ён яму сказаў, што штат лабараторыі ўжо ўкамплектаваны. Тады Капіца спытаў:
: — Якую дапушчальную хібнасць вы дапушчаеце ў эксперыментах?
: — Звычайна каля 3 %.
: — А колькі чалавек працуе ў лабараторыі?
: — 30.
: — Тады 1 чалавек складае прыкладна 3 % ад 30.
: Рэзерфорд засмяяўся і прыняў Капіцу ў якасці «дапушчальнай хібнасці». У рэчаіснасці ж Капіцу ўзялі ў лабараторыю дзякуючы рэкамендацыі фізіка Ёфэ.
* Атрымаўшы ў 1908 годзе вестку пра прысуджэнне яму Нобелеўскай прэміі па хіміі, Рэзерфорд заявіў: «*Уся навука — ці фізіка, ці калекцыяніраванне марак*». (*All science is either physics or stamp collecting.*).

## Памяць 
.]]

Рэзерфорд з’яўляецца адным з самых шаноўных у свеце навукоўцаў. У 1914 годзе Георг V прысвяціў Рэзерфорда ў рыцары, у якасці рыцара-бакалаўра. У 1925 годзе прыняў яго у члены Ордэна Заслуг, а ў 1931 годзе прызначыў Рэзерфорда баронам.

У гонар Эрнэста Рэзерфорда названы:
* хімічны элемент нумар 104 у перыядычнай сістэме — Рэзерфордый, упершыню сінтэзаваны ў 1964 годзе і атрымалы дадзеную назву ў 1997 (да гэтага насіў назву «Курчатавій»);
* лабараторыя Рэзерфорда — Эплтана, адна з нацыянальных лабараторый Вялікабрытаніі, адкрытая ў 1957 годзе;
* астэроід (1249) Рэзерфордыя;
* кратар на адваротным баку Месяца;
* кратар на Марсе;
* Медаль і прэмія Рэзерфорда Інстытута фізікі (Вялікабрытанія);
* .

## Бібліяграфія 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Вучоныя Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Першаадкрывальнікі хімічных элементаў
Катэгорыя:Выкладнікі ўніверсітэта Макгіла
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Прэзідэнты Каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Ганаровыя члены АН СССР
Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук
Катэгорыя:Філатэлісты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы