Персідская каліграфія

**Персідская каліграфія** () — каліграфія, якой карыстаецца , адно з найбольш шанаваных мастацтваў у гісторыі Персіі.

## Гісторыя 
Пасля арабскага заваявання Персіі ў VII стагоддзі пад уплывам  і прэстыжу мовы заваёўнікаў — арабскай — персы прыстасавалі для запісу новаперсідскай мовы арабскае пісьмо, дадаўшы да яго чатыры літары для абазначэння гукаў, якіх няма ў арабскай: *пэ* (پ), *чэ* (چ), *жэ* (ژ) і *гаф* (گ), і, такім чынам, давялі свой алфавіт да 32 знакаў.

Знаёмства персаў з арабскай каліграфіяй пачалося з яе трох галоўных почыркаў — куфі, насх і сулюс. Самы ранні з іх, *куфі*, панаваў прыблізна да XII стагоддзя, для яго характэрна імкненне да прамых ліній і выразных геаметрычных формаў. У цяперашні час ён кананізаваны як почырк, якім пішуць назвы сур Карана. Почырк *насх* («перапісванне») — строгі гарызантальны почырк, выкарыстоўваўся, як вынікае з назвы, галоўным чынам у перапісванні тэксту Карана і хадзісаў. Для почырку *сулюс* («адна трэць») характэрна наяўнасць крывалінейных і прамалінейных элементаў, якія суадносяцца ў  1/3.

У Персіі вялікае распаўсюджанне атрымалі школы «насху» і «сулюсу», паколькі яны знайшлі шырокае прымяненне ў архітэктуры — для ўпрыгожвання мячэцяў і іншых святых для мусульман будынкаў.
]]
Патрэба ў складанні вялікага ліку афіцыйных дакументаў пры належнай скорасці іх складання прывяла да распрацоўкі ў Персіі новага  «» («скорапісны» або «скоры ў выкананні»). Для «таліку» была характэрна наяўнасць вялікай колькасці закругленых, як бы прыродных ліній, у адрозненне ад жорсткіх, геаметрызаваных формаў «куфі».

Падчас праўлення Цімурыдаў развіццю персідскай каліграфіі спрыяў унук Тамерлана . Будучы апекуном мастацтваў і дасведчаным каліграфам, знаючы шэсць стыляў арабскай каліграфіі (захаваўся выкананы ім асабіста каліграфічны надпіс на мячэці Гахаршад у Мешхедзе), Байсанкур пасля захопу Тэбрыза ў 1420 годзе вывез адтуль некалькі майстроў кніжнай справы, у прыватнасці, знакамітага каліграфа , які ўзначаліў  Байсанкура. Табрызі прапанаваў новы варыянт скорапісу — «насталік» (نستعلیق, *nastaʿlīq* — назва паходзіць ад слоў «насх» і «талік»).

Для напісання насталіку характэрныя кароткія вертыкальныя, без засечак, і доўгія гарызантальныя . Каліграфічныя надпісы рабіліся інструментам «Калам», гэта кавалак абрэзанага трыснягу з касым завостраным наканечнікам памерам 5-10 мм, які мачаўся ў чарніла. Наканечнік калама, як правіла, быў падзелены пасярэдзіне, каб палегчыць паглынанне чарніла.

Почырк «насталік» хутка стаў папулярным у персідскім грамадстве і атрымаў неафіцыйнае званне «нявесты ісламскіх почыркаў»: яго выкарыстоўвалі пры напісанні кніг і паэтычных зборнікаў, любоўных лістоў і . Да гэтага часу ў Іране вершы Хафіза, Саадзі,  і іншых паэтаў выдаюць менавіта з выкарыстаннем «насталіку». Акрамя Персіі, «насталік» атрымаў распаўсюджанне ў Сярэдняй Азіі, Пакістане і Індыі.

У час праўлення шаха Абаса (пачатак XVII стагоддзя) «насталік» зведаў сур’ёзныя змены, якія ўнёс каліграф . Перапрацаваны Хасані «насталік» выкарыстоўваецца ў Іране да гэтага часу.

Далейшы рост абароту дакументаў у дзяржаве прывёў да пошуку новых варыянтаў почыркаў, якія дазвалялі б павысіць хуткасць запісу дакументаў. У канцы XVII стагоддзя кіраўнік Герата (які ўваходзіў у той час у склад дзяржавы Сефевідаў) Мартэза Галі-хан Шамлу вынайшаў новы почырк —  (перс. شکسته نستعلیق Šekaste *nasta’liq* або *Šekasta nasta’liq* — «ламаны насталік») — адзін з традыцыйных відаў каліграфіі, які выкарыстоўвае арабскае пісьмо. Ад звычайнага насталіку адрозніваецца тым, што мае больш «разгалістыя» і даўжэйшыя лініі літар.

Па меры пранікнення ў Персію кнігадрукавання каліграфія станавілася прасцейшай, губляючы частку сваёй эстэтычнай прывабнасці. У XIX стагоддзі  — складальнік тамоў з падарожнымі нататкамі  — унёс у «насталік» чарговае змяненне: для выгоды запаўнення  чарніламі літары і рыскі зрабіліся таўсцейшымі. Акрамя таго, у гэты ж час была распрацавана тэхніка «сіях-махш»: словы і літары паўтараліся шмат разоў, так што фон каліграфічнага малюнка рабіўся чорным.

## Каліграфія ў сучасным Іране 
У 1950-х гадах у Іране было створана , у ліку арганізатараў якога выступілі вядомыя каліграфы , , Ібрагім Бузары, і Мехдзі Баян.

Новы імпульс развіццю каліграфіі ў Іране надало развіццё рэкламнай індустрыі ў 1960-х — 1970-х гадах. У гэты час паралельна развіваліся дзве школы «насталіку»: традыцыйная і новая, а таксама з’явіўся найноўшы з вядомых на сёння почыркаў персідскай каліграфіі — «маала».

Шырокай вядомасцю ў сучасным Іране карыстаюцца такія майстры каліграфіі, як , Ятола Габалі, Махамад Эхса (вынаходнік спалучэння элементаў каліграфіі з жывапісам — «хат-нагашы» або «хаташы»), Насрала Афджэі, Хасейн Зендэрудзі, Ферэйдун Амідзі. Шэраг каліграфаў, у прыватнасці Зендэрудзі, , , выкарыстоўвалі элементы каліграфіі, у спалучэнні з вершамі  для дызайну адзення.

Каліграфія прадстаўлена ў шэрагу музеяў краіны — у прыватнасці, у музеі каліграфіі ў Казвіне, у Іране рэгулярна праводзяцца выстаўкі і конкурсы каліграфіі.

## Літаратура 
* *Азизоллах Голькарзаде.* Методика персидской каллиграфии.&nbsp;— Баку, 1996.&nbsp;— 73&nbsp;с.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Таварыства іранскіх каліграфаў  (англ.)&nbsp;
* Brief history of Persian Calligraphy (англ.)&nbsp;
* About history of Persian Calligraphy and its different styles  (англ.)&nbsp;

Катэгорыя:Каліграфія
Катэгорыя:Культура Ірана
Катэгорыя:Персідская мова