Англійская готыка

і яе дах, намаляваны ў пачатку 19 стагоддзя ]]
**Англійская готыка** — архітэктурны стыль, які ўзнік у Францыі перш чым з’явіцца ў Англіі (прыкладна з 1180 да 1520 гадоў).

Як і гатычную архітэктуру іншых частак Еўропы, англійскую готыку вызначаюць яе завостраныя аркі, скляпеністыя дахі, контрфорсы, вялікія вокны і шпілі. Гатычны стыль родам з Францыі, дзе розныя элементы ўпершыню былі выкарыстаны разам у межах аднаго будынка пры хоры базілікі Сен-Дэні на поўнач ад Парыжа, пабудаванай абатам Сугерыям і асвячонай 11 чэрвеня 1144 года. Найбольш ранняе маштабнае прымяненне гатычнай архітэктуры ў Англіі — у саборы Кентэрберы і ў Вэстмінстэрскім абацтве . Шмат асаблівасцяў гатычнай архітэктуры натуральным чынам выходзіць з раманскай архітэктуры (часта яе ў Англіі называюць ). Такую эвалюцыю можна назіраць асабліва ў Дарэмскім саборы, які мае самае старажытнае вядомае рабрыстае высокае скляпенне.

Англійская готыка развівалася часам паралельна кантынентальнай Еўропе, а часам зусім самабытна. Гісторыкі традыцыйна падпадзяляюць англійскую готыку на шэраг розных перыядаў, якія можна падзяліць для дакладнага вызначэння розных стыляў. Гатычная архітэктура працягвала квітнець ў Англіі яшчэ на працягу ста гадоў, калі ва Фларэнцыі ўжо актыўна развівалася архітэктура Адраджэння (XV стагоддзе). Гатычны стыль саступіў месца архітэктуры эпохі Адраджэння ў канцы XVI і XVII стагоддзяў, але быў адроджаны ў канцы XVIII стагоддзя як акадэмічны стыль і меў вялікую папулярнасць як архітэктура гатычнага адраджэння на працягу 19 стагоддзя.

Многія з найбуйнейшых і лепшых твораў англійскай архітэктуры, у тым ліку , у асноўным пабудаваныя ў гатычным стылі. Ёсць таксама замкі, палацы, вялікія будынкі, універсітэты і мноства немудрагелістых свецкіх будынкаў, у тым ліку багадзельняў і прыходскіх цэркваў. Іншай важнай групай гатычных будынкаў у Англіі з’яўляюцца парафіяльныя цэрквы, якія, як і сярэднявечныя саборы, часта маюць больш раннюю, нарманскую аснову.

## Тэрміны 
Вызначэнне стыляў у англійскай гатычнай архітэктуры рушыць за вызначэннямі, якія даў ім архітэктар і мастацтвазнавец . Ён унёс ўмовы ў сваёй «Спробе дыскрымінацыі стылю архітэктуры ў Англіі» (1812-15). Гісторыкі часам называюць стылі «перыядамі», напрыклад, «Перпендыкулярны перыяд» амаль гэтак жа, як і гістарычную эпоху, можна назваць «перыядам Цюдара». Разнастайныя стылі найбольш поўна развітыя ў саборах, цэрквах абацтва і калегіяльных збудаваннях. Аднак характэрнай рысай сабораў Англіі з’яўляецца тое, што ўсе, акрамя аднаго з іх, Сабора Солсберы, дэманструюць вялікую стылістычную разнастайнасць і маюць тэрміны пабудовы, якія звычайна складаюць больш за 400 гадоў.

* Ранняя англійская (каля 1180—1275)
* Дэкаратыўная (стар. 1275—1380)
* Перпендыкулярная (каля 1380—1520)

## Ранняя англійская готыка 
 (за выключэннем вежы і шпіля) выкананы ў стылі ранняй англійскай готыкі.  выкарыстоўваюцца ва ўсім свеце, тут менш упрыгажэнняў, чым у раманскіх будынках, і менш дэталёвых масверкаў, чым у пазнейшых будынках.]]
На думку большасці сучасных навукоўцаў, такіх як Нікалаус Пеўзнер, *ранні перыяд* англійскай готыкі працягваўся з канца XII стагоддзя да сярэдзіны XIII стагоддзя. Паводле складальніка тэрміна Томаса Рыкмана, перыяд працягваўся з 1189 па 1307; Рыкман грунтаваў свае вызначальныя даты на перыядах праўлення некаторых англійскіх манархаў.

У канцы ХІІ стагоддзя раннеанглійскі гатычны стыль выцесніў раманскі альбо стыль ( больш вядомы ў Англіі праз асацыяцыю з нармандскім заваяваннем). У канцы XIII стагоддзя ён стаў дэкаратыўна-гатычным стылем, які праіснаваў да сярэдзіны XIV стагоддзя. З усімі гэтымі раннімі архітэктурнымі стылямі адбываецца паступовае напластаванне перыядаў. Па меры змянення моды новыя элементы часта выкарыстоўваліся побач са старымі, асабліва ў вялікіх будынках, такіх як цэрквы і саборы, якія будаваліся (і дабудоўваліся) на працягу доўгага перыяду часу. Таму прынята прызнаваць пераходную фазу паміж раманскім і раннеанглійскім перыядамі з сярэдзіны XII стагоддзя.

Хоць яго звычайна называюць раннім англійскім, гэты новы гатычны стыль узнік у раёне Парыжа, а потым распаўсюдзіўся ў Англіі. Там ён упершыню быў вядомы як «французскі стыль». Упершыню ён быў выкарыстаны ў хоры царквы абацтва Сен-Дэні, асвечанай у чэрвені 1144 года. Яшчэ да гэтага ў Дарэмскім саборы былі ўключаны некаторыя рысы, якія паказваюць спалучэнне раманскага і прагатычнага стыляў.

Да 1175 года, са сканчэннем хору ў Кентэрберыйскім саборы  гэты стыль быў трывала замацаваны ў Англіі.

### Характарыстыка 
Найбольш важкім і характэрным развіццём раннеанглійскага перыяду была завостраная арка, вядомая як . Завостраная арка выкарыстоўвалася амаль паўсюдна: не толькі ў скляпеннях шырокага дыяпазону, такіх як неф аркады, але і для дзвярных праёмаў і .

Раманскія будаўнікі, як правіла, выкарыстоўвалі круглыя аркі, хоць у іх вельмі часта выкарыстоўваліся некалькі завостраныя, асабліва ў саборы ў Дарэме, дзе яны выкарыстоўваюцца для структурных мэтаў у нефавых праходах. Па параўнанні з акруглым раманскім стылем, завостраная арка раннеанглійскай готыкі выглядае больш вытанчана; што яшчэ больш важна, гэта больш эфектыўна размяркоўвае вагу каменнага мура над ёй, што дазваляе працягваць больш высокія і шырокія зазоры, выкарыстоўваючы больш вузкія калоны. Гэта таксама дазваляе значна змяніць прапорцыі, тады як трываласць круглых дуг залежыць ад паўкруглай формы.

Выкарыстоўваючы завостраную арку, архітэктары маглі спраектаваць менш масіўныя сцены і забяспечыць большыя аконныя праёмы, якія былі згрупаваныя больш цесна паміж сабой, каб яны маглі дасягнуць больш адкрытага, паветранага і вытанчанага будынка. Высокія сцены і скляпеністыя каменныя дахі часта падтрымлівалі лятучыя контрфорсы: палавінныя аркі, якія перадаюць знешнюю цягу надбудовы апорам або контрфорсам, часта бачныя на знешнім баку будынка. Цыліндрычныя і крыжовыя скляпенні, характэрныя для раманскай забудовы, былі замененыя , што дало магчымасць большай разнастайнасці прапорцый паміж вышынёй, шырынёй і даўжынёй.

Арачныя вокны, як правіла, вузкія ў параўнанні са сваёй вышынёй. Па гэтай прычыне раннюю англійскую готыку часам называюць спічастым стылем. Хоць дугі роўнабаковай прапорцыі часцей выкарыстоўваюцца, спічастыя дугі вельмі вострых прапорцый часта сустракаюцца і вельмі характэрныя для стылю. Кідкім прыкладам крута завостраных ланцэтаў, якія структурна выкарыстоўваюцца, ёсць апсідальная аркада Вэстмінстэрскага абацтва. Ланцэтныя праёмы вокнаў і дэкаратыўная аркада часта групуюцца ў двойкі або тройкі. Гэтая характарыстыка назіраецца ва ўсім саборы Солсберы, дзе групы з двух ланцэтных вокнаў выраўноўваюць неф, а групы з трох ліній . У Ёркскім саборы паўночны трансэпт мае скапленне з пяці ланцэтных вокнаў, вядомых як Пяць сясцёр; кожнае вышынёй 50 футаў і да гэтага часу захоўвае старадаўняе шкло.

Замест таго, каб выступаць масіўнымі, суцэльнымі слупамі, калоны часта складаліся са скаплення стройных, адасобленых валаў (часта вырабленых з цёмнага, адпаліраванага ), што атачалі цэнтральны слуп, да якога яны прымацаваныя круглымі фармаванымі валамі-кольцамі. Характэрным для ранняй готыкі ў Англіі з’яўляецца вялікая глыбіня, што надаецца архітэктурным абломам з чаргаваннем галтэляў і валкоў, аздабленнем паглыбленняў арнаментам  і круглымі абакамі капітэлі.

Аркі дэкаратыўных насценных аркад і галерэй часам абшываюцца. Колы з трыфоліямі,  і да т. п. уводзяцца ў масверкавыя галерэі і вялікія ружавыя вокны ў трансепте або нефе, як у Лінкальнскім саборы (1220). Традыцыйны лісцевы арнамент, што ўпрыгожвае лонданскія будынкі, мае ў сабе вялікую прыгажосць і разнастайнасць, і распасціраецца да ,  і&nbsp;г. д. У антрэвольтах скляпенняў нефа, трансепта або хору аркады, часам сустракаецца , як і ў трансепте Вэстмінстэрскага абацтва, якое з’яўляецца адным з лепшых прыкладаў перыяду.

У чыстым выглядзе стыль быў простым і строгім, падкрэсліваючы вышыню будынка, нібы імкнучыся да неба.

### Іншыя прыкметныя прыклады 
Ранняя англійская архітэктура характэрная для многіх абацтваў цыстэрцыянцаў (як у Вялікабрытаніі, так і ў Францыі), такіх як абацтвы  і  у Ёркшыры. Сабор Солсберы&nbsp;— выдатны прыклад стылю; паколькі ён быў пабудаваны за адносна кароткі перыяд (галоўны будынак паміж 1220 і 1258 гг.), ён адносна не змешаны з іншымі стылямі (за выключэннем фасада і знакамітых вежаў і шпіляў, датаваных XIV стагоддзем). Іншыя яркія прыклады — галілейскі ганак у ; неф і трансепт  (1225-40); заходні фронт ;  і паўднёвы трансепт у Ёрку. Гэты стыль таксама выкарыстоўваецца ў акадэмічных будынках, напрыклад, у   ў Оксфардзе, якая з’яўляецца часткай так званага «квартала».

## Дэкаратыўная готыка 
&nbsp;— выдатны ўзор дэкаратыўнай архітэктуры, у прыватнасці вытанчанага масверку на галоўным акне. У гэты перыяд дэталёвая разьба дасягнула свайго апагею, вытанчана выразаныя вокны і капітэлі, часта з кветкавымі ўзорамі.]]
*Дэкаратыўны перыяд* у архітэктуры (таксама вядомы як «Дэкаратыўная готыка»)&nbsp;— назва, дадзенае спецыяльна для адрознівання англійскай гатычнай архітэктуры. Традыцыйна гэты перыяд разбіваецца на два перыяды: стыль «Геаметрычны» (1250-90) і «Крывалінейны» (1290—1350).

### Элементы стылю 
Дэкаратыўная гатычная архітэктура характарызуецца аконнымі масверкамі. Вокны падзеленыя паміж сабой шчыльна размешчанымі паралельнымі біфорыумамі (вертыкальнымі брускамі з каменя), як правіла, да ўзроўню, на якім пачынаецца арачная верхняя частка акна. Потым біфорыумы разгаліноўваюцца і перакрыжоўваюцца, перасякаючыся, каб запоўніць верхнюю частку акна сеткай складаных ажурных узораў, як правіла, у тым ліку трыфоліямі і . Стыль быў першапачаткова геаметрычным і цякучым за кошт адсутнасці кругоў у аконным масверку. Гэты цякучы або палымяны ажур быў уведзены ў першай чвэрці XIV стагоддзі і выкарыстоўваўся каля пяцідзесяці гадоў. Гэтая эвалюцыя дэкаратыўнага элемента часта выкарыстоўваецца для падзелу перыяду на больш ранні «геаметрычны» і позні «крывалінейны» перыяды.

У інтэр’ерах гэтага перыяду часта прадстаўлены высокія калоны больш стройнай і элегантнай формы, чым у папярэднія перыяды. Скляпенне стала больш дэталёвым, з ужываннем ўсё большай колькасці рэбраў спачатку са структурных, а затым па эстэтычных прычынах. Аркі, як правіла, роўнабаковыя, і архітэктурныя абломы смялейшыя, чым у раннеанглійскі перыяд, у асноўным выкарыстоўваюцца з меншай глыбінёй у паглыбленнях і з філе (вузкая плоская паласа). Арнамент у выглядзе круглай кветкі з шарыкам ў сярэдзіне і чатырох лісцяных кветак займаюць месца ранейшага сабачага зуба. Лісце на капітэлях менш звычайнае, чым у раннеанглійскай готыцы, і больш за цякучае, а малюнкі  на сценах больш разнастайныя.

### Характэрныя прыклады 
Прыклады дэкаратыўнага стылю можна знайсці ў многіх брытанскіх цэрквах і саборах. Прынцыповымі прыкладамі з’яўляюцца ўсходнія завяршэнні Лінкальнскага сабора і Карлайлскі сабор і заходнія фасады Ёркскага і Лічфілдскага сабораў. Значная частка  пабудавана ў такім стылі, як і сяродкрыжжа  (уключаючы знакаміты васьмікутны ліхтар, пабудаваны паміж 1322 і 1328&nbsp;гадамі для замены цэнтральнай вежы), тры заходнія бухты хору і . У Шатландыі важным прыкладам было , хоць значная частка яго цяпер знаходзіцца ў руінах.

## Перпендикулярная готыка 
 больш не выкарыстоўваецца, а лініі на сценах і вокнах сталі больш выразнымі і менш квяцістымі]]
]]
]]
Перпендыкулярны гатычны перыяд (або проста перпендыкуляр) з’яўляецца трэцім гістарычным перыядам англійскай гатычнай архітэктуры і называецца так, паколькі характарызуецца акцэнтам на вертыкальныя лініі. Альтэрнатыўная назва, Прамалінейны, была прапанаваная , і некаторыя навукоўцы лічаць яе лепшай, але яна ніколі не атрымала шырокага выкарыстання.

Лепшы прыклад перпендыкулярнай гатычнай архітэктуры можна знайсці ў вертыкальнай тэатральнасці капліцы Каралеўскага каледжа ў Кембрыджы. Перпендыкулярны стыль пачаў фарміравацца каля 1350. Харві (1978) прыводзіць у якасці самага старажытнага прыкладу цалкам сфармаванага перпендыкулярнага стылю капітуляр , пабудаваным  ў 1332 годзе. Перпендыкулярны перыяд існаваў да сярэдзіны XVI стагоддзя. Першыя пабудовы ў гэтым стылі належаць каралеўскім архітэктарам Уільяму Рамзі і . Усебакова стыль развіваўся ў пладавітых творах  і .

На позніх прыкладах дэкаратыўнага перыяду прыбіранне кругоў у масверках вокнаў прывяло да выкарыстання крывых двайной крывізны, якія развіліся на кантыненце, у яскравы след: увядзенне  ліній было рэакцыяй ў зваротным кірунку. Стыль спачатку можна назіраць у хорах  (1335), але яго развіццё часта прыпісваюць перыяду пасля Чорнай смерці, якая знішчыла каля траціны насельніцтва Англіі за 18 месяцаў паміж чэрвенем 1348 і снежнем 1349 і вярнулася ў 1361-62 забіўшы яшчэ пятую. Гэта моцна паўплывала на мастацтва і культуру, якія прынялі рашуча балючы і песімістычны кірунак.

Сцвярджалася, што перпендыкулярная архітэктура выяўляе насельніцтва, пацярпела ад вялізнага шоку і гора, засяродзілася на смерці і роспачы, і ўжо не ў стане апраўдаць папярэднія яскравасць і весялосць, прысутныя ў дэкаратыўным стылі. Як гаворыцца, на стыль уплывае дэфіцыт працоўнай сілы, выкліканыя чумой, паколькі архітэктары мелі намер праектаваць менш дэталізаваныя збудаванні. Аднак аб папулярнасці развіцця сведчыць велізарная колькасць цэркваў гэтага стылю, а працяглы перыяд, на працягу якога ён квітнеў, сведчыць пра больш складаную гісторыю. Стыль праіснаваў да самай Рэфармацыі, і ў гэты позні час былі ўзведзеныя збудаванні, якія ўключалі ў сябе самыя развітыя рысы. (Тэрмін «Перпендыкуляр», аднак, можна аднесці да архітэктара і эклезіолага XIX стагоддзя )

### Асаблівасці 
Гэтая перпендыкулярная лінейнасць асабліва прыкметная ў дызайне вокнаў, якія сталі вельмі вялікімі, часам велізарнымі па памерах, са стройнымі каменнымі біфорыумамі, чым у папярэднія перыяды, што дало больш магчымасцяў вітражным майстрам. Біфорыумы вокнаў пераносяцца вертыкальна ўверх у арку, што фармуе вокны, а верхняя частка падзелена на дадатковыя біфорыумы (супербіфорыумы) і трансоми, утвараючы прастакутныя адсекі, вядомыя як . Контрфорсы і сценавыя паверхні дзеляцца таксама на вертыкальныя панэлі. Тэхналагічнае развіццё і мастацкая прапрацоўка скляпенняў дасягнулі свайго найвышэйшага ўзроўню, ствараючы складаныя шматчасткавыя , а потым і  скляпенні.

Дзвярныя праёмы часта былізаключаны ў квадратнай галоўцы над , а прамежкі запаўняліся  або масверкамі. Завостраныя аркі ўсё яшчэ выкарыстоўваліся на працягу ўсяго перыяду, але таксама былі ўведзены  і  аркі.

Унутры царквы трыфорыум знікае, або яго месца запаўняецца панэлямі, і большае значэнне надаецца вокнам , якія часта з’яўляюцца лепшымі рысамі цэркваў гэтага перыяду. Біфорыумы больш плоскія, чым у папярэднія перыяды, і адной з галоўных характарыстык з’яўляецца ўвядзенне вялікіх эліптычных паглыбленняў.

Адна з лепшых асаблівасцяў гэтага перыяду&nbsp;— выбітныя драўляныя дахі.  ў такіх збудаваннях, як Вэстмінстэрская зала (1395&nbsp;г.), , Трыніці-каледж і , з’явіліся ўпершыню. У раёнах Паўднёвай Англіі, дзе выкарыстоўвалася крамянёвая архітэктура, ствараліся  з крэменю і , асабліва ў  ва Усходняй Англіі.

### Выбітныя прыклады 
Некаторыя з самых ранніх прыкладаў Перпендыкулярнага перыяду, датуюцца 1335 годам, знойдзеныя ў , дзе  сабора, здаецца, працавалі нашмат раней, чым у іншых гарадах;  ў манастырах выкананы асабліва добра. Перпендыкулярныя дапаўненні і рэканструкцыі можна знайсці ў меншых цэрквах і капліцах па ўсёй Англіі, у мясцовасцях з аднолькавым узроўнем тэхнічных магчымасцяў, якія не маюць аздаблення больш ранніх каменных работ на гэтых участках .
]]
Сярод іншых будынкаў і іх прыкметных элементаў з’яўляюцца:

* Капліца Каралеўскага каледжа ў Кембрыджы (1446—1515)
*  (1448—1482)
* вежа канца XV стагоддзя, , Оксфард (1380-86, );
* , Оксфард (1427-83);
*  (1381-91);
* Хары і вежа Ёркскага сабора (1389—1407);
* рэканструкцыя нефа і праходаў  (1399—1419);
* трансэпт і вежа , Оксфард (1424-50);
*  (1422);
* цэнтральная вежа  (1454-57);
* цэнтральная вежа , Оксфард (1475-80);
* хары  (1475&nbsp;— каля 1580)
* Калегіяльная , Татэрсхол, Лінкальншыр ();
* , Сурэй, асноўны будынак і капліца.

Прыкметныя пазнейшыя прыклады ўключаюць  (каля 1501—1537&nbsp;гадоў, хоць і моцна адрэстаўраванае ў 1860-х гадах),  Генрыха VII ў Вестмінстэрскім абацтве (1503—1519) і вежы ў  і  (1503—1508).

Перпендыкулярны стыль радзей выкарыстоўваўся ў гатычным адраджэнні, чым дэкаратыўны стыль, але асноўнымі прыкладамі служаць адноўлены Вэстмінстэрскі палац,  Брыстальскага ўніверсітэта (1915-25) і .

## Спасылкі 
* Брытанскі экспрэс: дэкаратыўная гатычная архітэктура
* Britain Express&nbsp;— архітэктурны даведнік
* Britain Express&nbsp;— архітэктурны даведнік

Катэгорыя:Архітэктура Англіі
Катэгорыя:Гатычная архітэктура
Катэгорыя:Архітэктура XV стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктура XVI стагоддзя