open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чарлз Джонсан

**Чарлз Кенэт Джонсан** (24 ліпеня 1924, Сан-Анджэла, штат Тэхас, ЗША — 19 сакавіка 2001, Ланкастэр, штат Каліфорнія, ЗША) — грамадскі дзеяч, другі прэзідэнт Міжнароднага Таварыства Плоскай Зямлі (1971—2001).

## Біяграфія 
Чарлз Джонсан узначаліў Міжнароднае Таварыства Плоскай Зямлі у 1971 г. пасля смерці Сэмюэла Шэнтана — адраджальніка і першага старшыні сучаснага Таварыства. Разам з пасадай старшыні Джонсан атрымаў у спадчыну і каштоўную бібліятэку Шэнтана, на падставе якой на працягу свайго кіраўніцтва Таварыствам адстойваў ідэю плоскай Зямлі. Чарлз Джонсан з’яўляўся адным з найбуйнейшых сучасных ідэолагаў дадзенай тэорыі, што заставаўся прыхільным ёй, нягледзячы на меркаванне афіцыйнай навукі. Глыбока рэлігійны чалавек, Джонсан у тэарэтычных распрацоўках плоскай Зямлі абапіраўся на Біблію. Аднак пры гэтым нярэдка звяртаўся ён і да прац даследчыкаў (Карпентэр и інш.).

Міжнароднае Таварыства Плоскай Зямлі за тры дзесяцігоддзі кіраўніцтва Джонсана значна павялічыла колькасць сваіх сяброў, актыўна вялася дзейнасць па распаўсюджванню інфармацыйных бюлетэняў, абвестак і іншай літаратуры, дзе адстойвалася ідэя плоскай Зямлі. Акрамя гэтага, Джонсан заснаваў газету «Навіны Таварыства Плоскай Зямлі» («The International Flat Earth News»).

Лозунгам Чарлза Джонсана сталі словы: «Адновім свет цвярозай свядомасці». Памёр Джонсан у 2001 г., пасля чаго новым прэзідэнтам Міжнароднага Таварыства Плоскай Зямлі стаў Дэніэл Шэнтан.

## Спасылкі 
* Flat Earth Society
* The Flat Earth
Дыфтэрыя

**Дыфтэрыя, водра** — небяспечнае інфекцыйнае захворванне, якое выклікае бактэрыя *Corynebacterium diphtheriae*. Інфекцыя перадаецца паветрана-кропельным шляхам. Характарызуецца запаленнем, часцей за ўсё слізістых абалонак рота- і насаглоткі, а таксама з'явамі агульнай інтаксікацыі, паразай сардэчна-сасудзістай, нервовай і вылучальнай сістэм.

Катэгорыя:Інфекцыйныя захворванні
Музей індустрыі Дэрбі

**Музей індустрыі Дэрбі** (, таксама вядомы як **шаўковая фабрыка** () — музей прамысловасці і гісторыі, які знаходзіцца ў горадзе Дэрбі (Англія).

## Гісторыя 
Музей размешчаны ў будынку былой шаўковай фабрыкі Lombe’s Mill, якой сканчаецца паўднёвая мяжа комплексу фабрык у даліне Дэрвента, уключанага ў спіс Сусветнай спадчыны Вялікабрытаніі. Першая з фабрык паўстала паміж 1717 і 1721 годамі. Яе ўладальнікамі былі браты Лоўмб, якія паставілі ў памяшканнях новыя станкі для выцягвання шоўку ў ніці. Для прывядзення іх у дзеянне выкарыстоўваліся вадзяныя колы.

Вытворчасць шоўку была спынена ў 1908 годзе, калі новы ўладальнік, F.W. Hampshire і Кампанія, вырашыў выпускаць ліпкія лавушкі на мух і лекі ад кашлю.

5 снежня 1910 на фабрыцы здарыўся пажар, пасля якога ўсходні бок будынку зваліўся ў раку. Ён быў адбудаваны, але ўжо трохпавярховым замест ранейшых пяці паверхаў.

## Дзейнасць 
Музей быў адчынены 29 лістапада 1974. Асаблівая ўвага ў экспазіцыях зробленая на чыгуначную галіну і прэзентацыю прадукцыі фірмы Rolls-Royce plc, брытанскай кампаніі, што спецыялізуецца на авіяцыйных рухавіках і сілавых прыстроях для суднаў і прамысловасці. Таксама прадстаўленыя горназдабываючая прамысловасць, кераміка і ліцейная справа. У музеі ладзілі таксама іншыя выстаўкі і адукацыйныя праграмы.

3 красавіка 2011 музей быў зачынены на кансервацыю гарадскімі ўладамі. Аднак выказаны спадзеў, што адкрыццё адбудзецца так хутка, як гэта будзе магчыма, улічваючы ролю музея і яго «станоўчы ўплыў на будучыню гораду».

## Літаратура 
* *Derby Industrial Museum*, Derby Evening Telegraph and Derby Library Service. (1999)
* *The Derby Lock-Out and the origins of the labour movement* Bill Whitehead (2001)
* *Struck out! Derby in Crisis: the Silk Mill Lock-Out 1833-4*, Derby, H. E. Butterton (1997)
* ''Lombe's Mill: An Exercise in Reconstruction', Industrial Archaeology Review, Anthony Calladine (1993)

## Спасылкі 
* Вэб-старонка музея  на старонцы гарадской рады Дэрбі

Катэгорыя:Музеі Англіі
Рэйкавая вайна

**«Рэ́йкавая вайна́»** — дзеянні партызан па разбурэнні чыгуначных камунікацый з мэтай парушэння работы чыгуначнага транспарту праціўніка і вываду з ладу жывой сілы, тэхнікі і матэрыяльных сродкаў, што перавозяцца па чыгунцы.

Рэйкавая вайна можа праводзіцца і ў мірны час тэрарыстычнымі групамі з мэтай маральнага ўздзеяння на грамадства.

## Вялікая Айчынная вайна 
 СССР прысвечаная К. С. Заслонаву]]

Найбольшы размах рэйкавая вайна прыняла падчас Вялікай Айчыннай вайны на акупаванай тэрыторыі Беларусі, Латвіі, Літвы, Украіны, Арлоўскай, Бранскай, Смаленскай, Калінінскай, Ленінградскай абласцей Расіі. Аперацыі планаваліся Цэнтральным штабам партызанскага руху і звычайна праводзіліся напярэдадні або ў час наступленняў Чырвонай Арміі.

Найбольш значны ўплыў на ход вайны аказалі дзеянні партызан у наступных аперацыях:
* Аперацыя «Рэйкавая вайна»,
* Аперацыя «Канцэрт»,
* Аперацыя Баграціён.

## Уварванне Расіі ва Украіну 
У 2022 годзе падчас уварвання Расіі ва Украіну ў СМІ з’явіліся паведамленні пра дыверсіі на беларускай чыгунцы з мэтай перашкодзіць руху вайсковых эшалонаў. Адказнасць за іх узяло аб’яднанне былых сілавікоў BYPOL. У Расіі таксама былі зафіксаваны шматлікія падрывы чыгуначных шляхоў і разбурэнні чыгуначных камунікацый.

## Літаратура 
* 
* *Быхаўцаў, М.* «Ніхто не хацеў ехаць на Баранавічы» // Наша гісторыя, № 3, 2018 — С.25—27. ISBN 2617—2305
* 

Катэгорыя:Чыгуначны транспарт
Катэгорыя:Партызанскія войны
Пінскае гета

**Пінскае гета** — (1 мая — 28 кастрычніка 1942) — месца прымусовага перасялення яўрэяў горада Пінска і наваколляў у рамках пераследу і знішчэння яўрэяў падчас акупацыі тэрыторыі Беларусі войскамі нацысцкай Германіі ў перыяд Другой сусветнай вайны.

## Да стварэння гета 
Пасля нападзення Германіі на СССР 22 чэрвеня 1941 года толькі нязначная колькасць яўрэяў паспела эвакуіравацца на ўсход. У Пінску таксама апынуліся ўцекачы з заходняй частцы Беларусі. 4 ліпеня 1941 года Пінск быў заняты нямецкай арміяй.

Па распараджэнні акупацыйных уладаў у другой палове ліпеня быў створаны юдэнрат — яўрэйскі савет, орган па выкананні ўказанняў акупантаў у дачыненні яўрэяў і яўрэйская паліцыя. Старшынёй юдэнрата немцы прызначылі дырэктара школы Давіда Альпера. Праз два дні ён адмовіўся ад пасады і быў расстраляны разам з яшчэ 20 членамі юдэнрата. Новым старшынёй быў прызначаны Біньямін Бакштанскі.

З 5 па 7 жніўня 1941 года немцы расстралялі ў Пінску да 10 тысяч яўрэяў. У асноўным былі расстраляныя мужчыны ад 16 да 60 гадоў.

Для яўрэяў былі ўведзены шматлікія абмежаванні, у тым ліку нашэнне на вопратцы спераду і ззаду спецыяльнага распазнавальнага знака.

## Стварэнне і жыццё ў гета 
а]]
Усе яўрэйскае насельніцтва Пінска ў колькасці 18 644 чалавек з 1 мая 1942 года было заключана ў гета. Паводле часу стварэння гэта было апошняе гета на тэрыторыі Беларусі. У пінскае гета былі таксама дэпартаваны яўрэі з еўрапейскіх краін і прывезены яўрэі з навакольных мястэчак. Гета было агароджана калючым дротам і мела тры ахоўваемых выхады: на вуліцах Лістоўскага, Паўночнай і Альбрэхтаўскай. Жыллё ў гета размяркоўвалася зыходзячы з плошчы 1,2 квадратных метра на чалавека.
 ў Пінску]]
Яўрэі працавалі на створаных у гета прамысловых прадпрыемствах і ў майстэрнях, а таксама выкарыстоўваліся акупантамі на прымусовых працах. У гета была створана бальніца, аптэка, паліклініка. Дзейнічалі падпольныя групы, якія спрабавалі накапіць зброю і ствараць укрыцці і бункеры.

У чэрвені 1942 года немцы арыштавалі ў Пінску і Кобрыне 3500 яўрэяў і расстралялі іх ва ўрочышчы каля станцыі Бронная Гара.

## Знішчэнне гета 
28 кастрычніка 1942 года пачалася акцыя па знішчэнню пінскага гета. Яе праводзіў нямецкі матарызаваны батальён паліцыі парадку. Падпольшчыкі гета аказалі супраціўленне паліцыі, большасць з іх было забіта, частка здолела збегчы да партызанаў.

У справаздачы камандзіра батальёна паліцыі парадку было ўказана, што ў гэтыя дні былі знішчаны 26 200 чалавек. Іцхак Арад лічыць, што ў гета было забіта 17 000 яўрэяў.

## Спасылкі 
* 
* Трагедыя пінскага гета 
* The Kommandostab Revisited 

Катэгорыя:Славутасці Пінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1942 годзе
Катэгорыя:Гета ў Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Пінска
Ганс Вёльке

**Ганс Вёльке** (;  — ) — нямецкі лёгкаатлет (штурханне ядра) і паліцыянт. Алімпійскі чэмпіён (1936).

Заваяваў першы залаты алімпійскі медаль Алімпійскіх гульняў 1936 года ў Берліне, з-за чаго стаў героем нацысцкай прапаганды пра перавагу «арыйскай расы» і фаварытам Гітлера, які запрасіў Вёльке ў асабістую ложу.

Ганс Вёльке служыў у берлінскай паліцыі. З пачаткам Другой сусветнай вайны перайшоў у т. зв. паліцыю бяспекі СС, капітан (гаўптман) 118-га ахоўнага паліцэйскага батальёна, камандзір роты. У сакавіку 1943 года з двума ўзводамі суправаджаў каманду, якая аднаўляла парушаную тэлефонную сувязь паміж Лагойскам і Плешчаніцамі. Аўтамабіль трапіў у засаду. У перастрэлцы непадалёку ад вёскі Хатынь Вёльке быў забіты партызанамі, што стала прычынай знішчэння карнікамі вёскі разам з яе жыхарамі. Вёльке пасмяротна прысвоена званне маёра. 

Месцам яго пахавання лічацца знішчаныя нямецкія вайсковыя могілкі ў раёне лесапарка паміж тэрыторыяй квартала «Маяк Мінска» і ст.м. «Барысаўскі тракт» ў Мінску — заходні бок могілак, рад 22, магіла 28.

Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Загінулі ў баі
Катэгорыя:Лёгкаатлеты Германіі
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1936 года
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1936 года
Пчаліны воск

**Пчаліны воск** — тлушчападобнае жаўтаватае рэчыва, якое выдзяляецца васковымі залозамі меданосных пчол і выкарыстоўваецца імі для пабудовы пчаліных сотаў.

Воск выдзяляецца з арганізма пчалы ў вадкім стане, ён гусне на паверхні васковых люстэрачкаў у выглядзе пласцінак. Толькі што выдзелены пчаліны воск белы, пасля ад пропалісападобных рэчываў набывае жоўтую афарбоўку.

Хімічны састаў воску складаны. У ім каля 50 хімічных злучэнняў, якія можна падзяліць на тры групы: свабодныя тлустыя кіслоты (13—15 %), складаныя эфіры (70—75 %), гранічныя вуглевадароды (12—15 %), вітамін А, мінеральныя солі, смолы, раслінныя пігменты і інш. У састаў воску ўваходзяць фарбавальныя рэчывы, ад якіх залежыць колер, а таксама араматычныя рэчывы, што трапляюць у воск з мёду і пяргі і надаюць яму своеасаблівы пах. Тэмпература плаўлення 60—65 °С. Шчыльнасць 950—970 кг/м³. Нерастваральны ў вадзе і гліцэрыне, добра раствараецца ў арганічных растваральніках. Воск  мае высокія бактэрыцыдныя ўласцівасці, якія не губляюцца нават пасля тэрмічнай апрацоўкі. 

Большую частку воску атрымліваюць, вытопліваючы яго з выбракаваных старых, пашкоджаных і сапсаваных сотаў, якія называюць сушшу. Пэўную колькасць воску дае ператопка вечкаў ячэек, васковых абрэзкаў, "язычкоў", смецця са дна вулляў, у якім ёсць воск. Такі воск называюць пчальніковым. Воск, атрыманы пры заводскай перапрацоўцы пчальніковых вытапкаў, мярвы, называюць вытворчым.  Пры сонечнай васкатопцы атрымліваецца больш чысты, светлажоўты воск.

Акрамя прыгатавання вашчыны, на якую ідзе асноўная колькасць воску, ён шырока выкарыстоўваецца ў прамысловасці, уваходзіць у састаў лыжнай мазі, масцікі для прышчэплівання дрэў, цэменту для склейвання мармуру і гіпсу, алоўкаў для малявання на шкле і інш. Шырока выкарыстоўваюць воск у касметыцы ў складзе пажыўных, вяжучых, ачышчальных, адбельных крэмаў, памад, розных іншых касметычных прэпаратаў. Робяць з яго і свечкі.

## Літаратура 
* 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Рэдкал М. А. Ткачоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 736 с.: іл. ISBN 3-85700-079-3

Катэгорыя:Воскі
Катэгорыя:Пчалярства
Рыгор Абрамавіч Багарад

{{Ваенны дзеяч
|імя              = Рыгор Абрамавіч багарад
|дата нараджэння  = 
|месца нараджэння = 
|дата смерці      = 
|месца смерці     = 
|шырыня           = 
|апісанне выявы   = Магіла Рыгора Абрамавіча Багарада з яго выявай
|мянушка          = 
|прыналежнасць    = 
|гады службы      = 1937—1945
|званне           = Старшыня
|род войскаў      = Інжынерныя войскі
|камандаваў       = 32-і гвардзейскі сапёрны батальён
|часць            = 96-я гвардзейская стралковая Ілавайская ордэна Леніна Чырвонасцяжная ордэна Суворава дывізія, 7-я гвардзейская армія (у Яска-Кішынёўскай аперацыі)
|бітвы            = Вялікая Айчынная вайна
|узнагароды       = {
 
-
 
-
 
}
|сувязі           = 
|у адстаўцы       = рабочы мэблявай фабрыкі, намеснік дырэктара па пастаўкам прадуктовай крамы
}}
**Рыгор Абрамавіч Багарад** (20 ліпеня 1914, Віцебск — 9 лістапада 1996, Мігдаль-ха-Эмек, Ізраіль) — поўны Кавалер ордэна Славы.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Віцебску. Пераехаў у Бірабіджан у 1932 годзе, працаваў на лесапілцы.

З 1937 года ў шэрагах Чырвонай Арміі, служыў сапёрам. Прызваны ў пачатку Вялікай Айчыннай вайны на Паўночна-Заходні фронт. У далейшым удзельнічаў у абароне Сталінграда. У студзені 1944 года ў складзе 2-га Украінскага фронту у рамках  захапіў у палон нямецкіх афіцэра і салдата за што быў узнагароджаны ордэнам Славы 3 ступені. У жніўні 1944 года ў Яска-Кішынёўскай аперацыі за размініраванне праходаў да горада  яму быў уручаны ордэн славы 2 ступені. Ордэн Славы 1 ступені ён атрымаў за правядзенне дэсанту пры фарсіраванні ракі Цісы у межах . Потым прадвігаўся з фронтам ў Венгрыю і Аўстрыю, скончыўшы вайну у Чэхаславакіі. Камандзір аддзялення 92 гвардзейскага батальёна.

У 1945 годзе дэмабілізаваны. Вярнуўшыся ў Бірабіджан, дзе працаваў на мэблявай фабрыцы, у далейшым  — намеснікам дырэктара па пастаўкам прадуктовай крамы. Пасля выхаду на пенсію з 1976 года жыў у горадзе Хмяльніцкі. Пераехаў у Ізраіль, жыў у горадзе Мігдаль-ха-Эмек. Памёр у 1996 годзе.

## Сям'я 
Жонка — Сара (памерла ў 1993 годзе). Дзве дачкі.

## Памяць 
* Ганаровы грамадзянін горада Бірабіджан па рашэнню гарадской думы ад 8 мая 2011 года.
* У сакавіку 2013 года яго імем названая вуліца Бірабіджана.
* Імя Рыгора Абрамавіча выбіта на асобнай стэле на Алеі Герояў у Бірабіджане (адкрыццё адбылося 7 мая 2015 года).

## Узнагароды 
* Ордэн Славы (Узнагарода пад нумарам № 2628 ад 27.02.1944);
* Ордэн Славы (Узнагарода пад нумарам № 9016 ад 18.09.1944);
* Ордэн Славы (Узнагарода пад нумарам № 17 ад 24.03.1945);
* 2 медалі «За адвагу»;
* Медаль «За абарону Сталінграда»

## Спасылкі 
* 
* Богорад Григорий Абрамович

Катэгорыя:Кавалеры ордэна Славы
Катэгорыя:Поўныя кавалеры ордэна Славы
Пчаліны яд

**Ппчаліны яд**, **апітаксін** — сакрэт залоз джальнага апарату рабочай пчалы меданоснай. Выпрацоўваецца пчоламі ў спецыяльных залозах.

Празрыстая вязкая жаўтаватая вадкасць з рэзкім пахам, горкім смакам і высокай кіслотнасцю. На паветры хутка цвярдзее. Тэрмаўстойлівы, да тэмпературы 115 °C не губляе сваіх ўласцівасцей. Раствараецца ў вадзе, у водным растворы хутка разбураецца, высушаны захоўвае актыўнасць некалькі гадоў. Шчыльнасць 1,131. Асноўны таксічны складнік пчалінага яду — *меліцін*. У склад яду таксама ўваходзяць гістамін, ферменты, арганічныя кіслоты, тлушчы, мікраэлементы і інш.

За адзін раз пчала вылучае 0,2—0,3 мг яду. Смяротная доза для чалавека каля 0,2 г.

## Выкарыстанне ў медыцыне 
Як лекавы сродак выкарыстоўваўся яшчэ ў старажытнасці. Найбольш эфектыўнае лячэнне прэпаратамі пчалінага яду пры рэўматычных і алергічных захворваннях, пры хваробах перыферычнай нервовай сістэмы (радыкуліты, неўрыты, неўралгіі), суставаў (артрыты, спандэлёзы). Вялікія дозы пчалінага яду выклікаюць у чалавека галавакружэнне, пухліны з пачырваненнем скуры, іншы раз шокавы стам і ўдушша, а малыя прыкметнага ўплыву на арганізм чалавека не аказваюць. Таму яго ўжываюць для лячэння толькі з ведама і пад наглядам урача.

Атрымліваюць пчаліны яд на спецыяльных пчальніках.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
* *Сапега В. І.* Пчаліны яд // 

## Спасылкі 
* Пчелиный яд // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Пчалярства
Катэгорыя:Яды
Пропаліс

**Про́паліс** (); **пчаліны клей, вуза** — прадукт апрацоўкі пчоламі смалістых рэчываў, якія яны збіраюць з пупышак, лісця, галінак, кары лісцевых і хвойных дрэў, кустоў, траў і дастаюць з абалонкі зерняў пылку.

Мае зеленаваты або карычневы колер, часам з чырванаватым або жаўтаватым адценнем. У пропалісе 50—55 % раслінных смол, каля 30 % воску, да 15 % эфірных алеяў. Акрамя гэтага, у яго склад уваходзяць розныя мікраэлементы, вугляводы і інш. Пчолы выкарыстоўваюць пропаліс для абсталявання гнязда, падтрымання ў ім належных санітарных умоў, рэгулявання вентыляцыі, памяншэння лятка, замуроўвання шчылін. 

Асноўная якасць пропалісу — яго высокае антымікробнае дзеянне. Таму ён выкарыстоўваецца ў медыцыне для лячэння скурных, туберкулёзных захворванняў і захворванняў верхніх дыхальных шляхоў, грыбковых і запаленчых захворванняў слізістай абалонкі рота і інш. Працяглае захоўванне пропалісу нязначна змяняе яго хімічны састаў, не парушаючы антымікробных уласцівасцей.

Пропаліс здабываюць, саскрабаючы яго са сценак вулляў, брускоў рамак, сталяніц, анучы. Захоўваюць у цёмным памяшканні.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара — Мн.: БелЭн, 1993.
* 

## Спасылкі 
* Прополис  // Вялікая савецкая энцыклапедыя 
* 

Катэгорыя:Пчалярства
Катэгорыя:Фармакагнозія
Морква

**Морква** (*Daucus*) — род кветкавых раслін сямейства парасонавых.

## Батанічнае апісанне 
Двух-, зрэдку адна- і шматгадовыя травы з галінастым сцяблом вышынёй да 100 см. Караняплоды рознай формы і колеру. Лісце перыста-рассечанае. Дробныя кветкі ў складаным парасоніку. Плод — віслаплоднік. Насенне, асабліва дзікіх відаў, мае спецыфічны пах і багатае эфірнымі алеямі.

## Арэал 
Вядома каля 60 відаў. Пашыраны ў Міжземнамор’і, Паўднёвай Еўропе, Заходняй і Сярэдняй Азіі, Амерыцы, Афрыцы і Аўстраліі. На Беларусі 1 від — .

## Значэнне і выкарыстанне 
У культуры вядома з II ст. да н.э., у Еўропе — з XIV ст. н.э. Культывуецца .

## Спасылкі 
*
Рэдзька

**Рэдзька** (*Raphanus*) — род кветкавых раслін сямейства крыжакветных.

## Батанічнае апісанне 
Адна-, двух-, рэдка шматгадовыя травяністыя караняплодныя расліны. Лісце рассечанае. Кветкі белыя, жоўтыя, ружовыя, фіялетавыя, у суквецці гронка. Плод — стручок. Караняплоды рознай формы (ад круглай да верацёнападобнай) і афарбоўкі (белыя, жоўтыя, шэрыя, фіялетавыя, карычневыя, чорныя), з белай мякаццю, ужываюцца сырыя. Маюць 1,6 % цукру, каля 1,9 % бялку, вітаміны С і групы В, карацін, эфірны алей, востры смак ім надаюць гліказіды.

## Віды 
Адрозніваюць 6—8 відаў, пашыраных у Еўропе, Заходняй Азіі, Паўночнай Афрыцы, пераважна ў Міжземнамор’і. За 2 тыс. гадоў да н.э. рэдзька выкарыстоўвалася ў медыцыне. На Беларусі ў дзікай прыродзе 2 віды:  і , культывуюцца рэдзька пасяўная і яе разнавіднасці,  і .

## Значэнне і выкарыстанне 
Харчовыя, алейныя, меданосныя і кармавыя расліны, некаторыя віды — пустазелле.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Капуставыя
Катэгорыя:Карняплоды
Генрык Бэта

**Генрык Бэта** ( — ; Псеўданімы: *H.Biarozka*; *Бярозка*; *Генрык Бярозка*) — беларускі і польскі грамадскі і рэлігійны дзеяч, каталіцкі святар.

## Біяграфія 
Родам з-пад Сухаволі Сакольскага павета (сучасн. Падляскае ваяводства, Польшча). Скончыў духоўную семінарыю ў Сейнах, дзе навучаўся разам з многімі прадстаўнікамі літоўскага духавенства. У 1908—1912 вучыўся ў каталіцкай духоўнай акадэміі ў Пецярбургу, сярод беларускіх семінарыстаў прапагандаваў ідэю ўжывання роднай мовы ў душпастырскай дзейнасці. Затым прафесар духоўнай семінарыі ў Сейнах, у 1920-я г. рэктар духоўнай семінарыі ў Ломжы. Віцэ-афіцыял Ломжынскай кафедральнай капітулы (з 26.04.1929). Сябра рады прасінадальных экзаменатараў. Напярэдадні Другой сусветнай вайны працаваў на пасадзе рэктара Місіянерскага інстытута ў Ломжы. Быў сталым падпісчыкам газеты «Chryścijanskaja Dumka». У гады вайны і ў пасляваенны час па-ранейшаму жыў і працаваў у Ломжы. Займаўся выкладчыцкай і душпастырскай дзейнасцю, гаспадарчымі і грамадскімі справамі. З 1952 служыў пробашчам у парафіі Чыжаў Ломжынскай дыяцэзіі. У 1956 г. абраны прасінадальным экзаменатарам. Сябра Ломжынскай дыяцэзіяльнай гаспадарчай рады.

Папулярызаваў пчалярства, якое лічыў адным са сродкаў паляпшэння дабрабыту селяніна. У 1911 выдаў у Пецярбургу на беларускай мове (лацінкай) брашуру «Пчаліна — жывёлка малая, а карысці дае многа», у якой змясціў чарцяжы вулля, апісаў віды работ пчаляра ў залежнасці ад пораў года. Супрацоўнічаў з каталіцкай газетай «Biełarus», рэдакцыя якой выдала ў 1915 асобнай кніжкай яго сцэнічны твор «Бэтлейка» (ананімна).

## Літаратура 
* Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Аўтар-укладальнік: Ю. Гарбінскі. — Мн.-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. — ISBN 985-6318-65-3.
* 

## Спасылкі 
* slounik.org

Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Драматургі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя
Аляксей Інакенцьевіч Антонаў

{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя     = Аляксей Інакенцьевіч Антонаў
|дата нараджэння  = 28.09.1896 (15)
|дата смерці    = 18.06.1962
|месца нараджэння =
|месца смерці =
|партрэт =
|подпіс =Генерал арміі Антонаў, фота 1945 года
|мянушка =
|прыналежнасць =     
|гады службы =1916 — 19181919 — 1962
|званне =
|род войскаў =
|камандаваў =Аператыўнае кіраванне ГШ  Генеральны штаб РСЧА  ЗакВА  Штаб аб'яднаных УС Варшаўскай дамовы
|частка =
|бітвы =Першая сусветная вайна  Грамадзянская вайна ў Расіі  Вялікая Айчынная вайна, 
Савецка-японская вайна
|узнагароды =
{ style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"

-

-

}
Ганаровая зброя Рэўваенсавета 30px|Дэпутат ВС СССР
;Расійская імперыя

;Замежныя ўзнагароды
{ style="background:transparent"

-
  
-
 
}
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}
**Аляксей Інакенцьевіч Антонаў** (,  — , ) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах. Праславіўся як таленавіты штабны афіцэр. Удзельнічаў у распрацоўцы практычна ўсіх значных аперацый савецкіх войскаў у Вялікай Айчыннай вайне з снежня 1942. Удзельнік Ялцінскай і Патсдамскай канферэнцый саюзнікаў.

## Біяграфія 
Скончыў ваенныя акадэміі імя Фрунзэ (1931, 1933), Генштаба (1937). У войску з 1916 года, у Чырвонай Арміі з 1919 года. Удзельнік 1-й Сусветнай і Грамадзянскіх войнаў. З 1938 г. на выкладчыцкай працы.

У перыяд Вялікай Айчыннай вайны са жніўня 1941 г. начальнік штаба Паўднёвага, Паўночна-Каўказскага франтоў, Чарнаморскай групы войскаў і Закаўказскага фронту. Са снежня 1942 года 1-й намеснік начальніка Генштаба і начальнік аператыўнага кіравання, удзельнік распрацоўкі плана Беларускай аперацыі 1944 года. З лютага 1945 г. начальнік Генштаба, з мая 1955 адначасова начальнік штаба Аб'яднаных Узброеных Сіл дзяржаў — удзельніц Варшаўскага Дагавора. Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР з 1946 года.

Пахаваны на Чырвонай плошчы ў Маскве. Імем Антонава названая вуліца ў Гродне, на доме, дзе ён жыў, мемарыяльная дошка. У Гродзенскім гісторыка-археалагічным музеі экспануюцца прысвечаныя яму матэрыялы.

## Узнагароды 
Тройчы кавалер Ордэна Леніна, чатыры разы — Чырвонага сцяга. Кавалер ордэна «Перамога», адзіны з усіх узнагароджаных савецкіх военачальнікаў ў званні Генерала арміі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Генерал Перамогі Антонаў

Катэгорыя:Военачальнікі СССР
Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ
Катэгорыя:Камандуючыя Закаўказскай ваеннай акругай
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 5-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання
Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА
Катэгорыя:Ваеннаслужачыя Рускай гвардыі ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Начальнікі Генеральнага штаба Савецкай арміі
Катэгорыя:Дэлегаты XX з’езда КПСС
Катэгорыя:Дэлегаты XIX з’езда КПСС
118-ы ахоўны паліцэйскі батальён

**118-ы ахоўны паліцэйскі батальён** (*SchutzmannschaftsBtl 118*) — падраздзяленне нямецкай дапаможнай «ахоўнай паліцыі» (*Schutzpolizei*), сфарміраванае ў ліпені 1942 года ў Кіеве на аснове адной з рот 115-га ахоўнага паліцэйскага батальёна, раней сфарміраванага з ваеннапалонных Чырвонай Арміі. Налічваў каля 500 байцоў, падзеленых паміж 3 ротамі, кожная рота — на 3 узводы, кожны ўзвод складаўся з некалькіх аддзяленняў па 10-13 чалавек.

У канцы 1942 года пераведзены ў Мінск, пасля ў Плешчаніцы. З вясны 1943 года да савецкага наступлення вясной 1944 года знаходзіўся ў польскай вёсцы Эві. У ліпені 1944 года перакінуты ў Францыю, уведзены ў склад 30-й грэнадзёрскай дывізіі СС (2-й рускай) (*30.Waffen-Grenadier-Division der SS (russische Nr. 2)*). У баях супраць французскіх партызан новае падраздзяленне ўдзелу не брала, дэзерціравала ў поўным складзе. Пасля вайны некаторыя з байцоў працягвалі службу ў французскім Замежным легіёне.

Частка 118-га батальёна пад камандаваннем начальніка штаба батальёна Рыгора Васюры 22 сакавіка 1943 года, разам з нямецкім зондэр-злучэннем СС «Дырлевангер» (*SS-Sonderregiment «Dirlewanger»*), узяла ўдзел у масавым забойстве жыхароў беларускай вёскі Хатынь.

Некаторыя байцы 118-га батальёна былі звязаныя з АУН — Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў Андрэя Мельніка, іх можна назваць «мельнікаўцамі», але не «бандэраўцамі».

Катэгорыя:Калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне
Матачнае малачко

**Матачнае малачко** — падобная на смятану маса белага колеру, мае востры пякуча-кіслы смак, выдзяляецца глотачнымі залозамі маладых пчол.

Пчолы кормяць ім лічынкі матак пяць дзён, а лічынкі рабочых пчол і трутняў — тры дні. Дарослая пчаліная матка на працягу ўсяго жыцця вясной і летам, калі адкладае яйцы, таксама жывіцца матачным малачком, якім яе забяспечваюць маладыя пчолы-карміцелькі. У састаў матачнага малачка ўваходзяць вада, бялкі, тлушчы, вугляводы, вітаміны, амінакіслоты і іншыя рэчывы.

У медыцыне матачнае малачко выкарыстоўваюць для вытворчасці прэпарату апілак, які ў парфумнай прамысловасці ідзе на прыгатаванне розных мазяў.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.

Катэгорыя:Пчалярства
Радыска

**Рады́ска** (*Raphanus sativus var. radicula*) — кветкавая расліна сямейства капуставых, разнавіднасць рэдзькі пасяўной. Агароднінныя расліны. Культывуецца пераважна ва ўмераных паясах.

## Біялагічныя асаблівасці 
Адна- і двухгадовыя караняплодныя травяністыя расліны. Караняплоды (7—20 г), круглыя, канічныя, верацёнападобныя, белага, чырвонага, фіялетавага колеру, маюць у сабе ў сярэднім 4,7—9 % сухіх рэчываў, 0,8—4 % цукраў, 0,8—1,3 % бялку, 25—30 мг% аскарбінавай кіслаты, мінеральныя рэчывы. Корань стрыжнёвы, лісце (4—6) рассечанае, сабранае ў разетку, мае 50—60 мг% аскарбінавай кіслаты, ужываецца як салата. Кветкі белыя, ружовыя або светла-бэзавыя, суквецце — гронка. Плод — стручок. У радысцы шмат вітамінаў (тыямін, рыбафлавін, нікацінавая кіслата).

## Агратэхніка 
На Беларусі вырошчваецца аднагадовая форма радыскі.

Радыска — холадаўстойлівая, скараспелая расліна. Насенне прарастае пры 2—3 °C цяпла, усходы вытрымліваюць замаразкі да −2—3 °C, дарослыя да −4—5 °C. Аптымальная тэмпература для росту радыскі 18—20 °C цяпла. Пры большай тэмпературы і недахопе вільгаці караняплоды становяцца цвёрдыя, з пустотамі ўнутры і з горкім смакам. Таму пасля з'яўлення ўсходаў радыску трэба добра і раўнамерна паліваць.

Пад яе адводзяць урадлівыя, рыхлыя, сугліністыя і супясчаныя, а таксама акультураныя тарфяныя глебы. Папярэднікамі могуць быць многія агароднінныя расліны, акрамя капусты, рапсу і іншых крыжакветных культур. Лепшыя папярэднікі — агуркі, памідоры, бульба, пад якія былі ўнесены арганічныя ўгнаенні. Пад радыску выбіраюць участкі, якія рана вызваляюцца ад снегу. Сеюць з вясны, з інтэрваламі 10—15 дзён, каб забяспечыць яе спажыванне на больш працяглы перыяд. Высяваюць у баразёнкі, з адлегласцю ў радках 8—10 см на глыбіню 1,5—2 см.

Пры доглядзе пасеваў праводзяць рыхленне глебы і паліванне, асабліва ў стадыі так званай «лінькі», калі з'яўляецца сапраўдны ліст і пачынае фарміравацца караняплод. Усходы пры з'яўленні сапраўднага ліста прарэджваюць, пакідаючы паміж раслінамі ў радках 2—3 см. Праз 4—5 тыдняў пасля сяўбы радыску можна спажываць. Убіраюць за 2—3 прыёмы з інтэрвалам 4—5 дзён.

## Спажыванне 
У ежу спажываюць сырую. Караняплоды маюць дыетычнае значэнне, як крыніца лёгказасваяльных вітамінаў і мінеральных солей.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара — Мн.: БелЭн, 1993.
* *Прохараў В. М.* Радыска // 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гародніна
Катэгорыя:Капуставыя
Павел Антонавіч Пякарскі

**Павел Антонавіч Пякарскі** (, Віленская губерня — , ) — беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч, каталіцкі святар.

## Біяграфія 
Паходзіў з беларускай каталіцкай сям’і. Скончыў Віленскую духоўную каталіцкую семінарыю (1911). Вучыўся ў Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай акадэміі ў Пецярбургу (1911-15), дзе быў абраны старшынёй беларускага культурна-асветнага гуртка. Пасвячоны ў святары ў 1914. З 1915 на пасадзе вікарыя ў Беластоку, выкладаў Закон Божы ў мясцовых навучальных установах. На правах ганаровага госця ўдзельнічаў у пасяджэннях школьнай камісіі польскага епіскапата (1919). У 1925 прызначаны кіраўніком Ашмянскага дэканата і пробашчам у парафіі Жупраны. У 1932 абраны ў сінадальную Кансультатыўную раду святароў пры Віленскай мітрапалітальнай курыі. Выконваў святарскія абавязкі ў Віленскай архідыяцэзіі.

Пахаваны на могілках Роса ў Вільні.

## Літаратура 
* Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Аўтар-укладальнік: Ю. Гарбінскі. — Мн.-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3

Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва
Рэйхскамісарыят Остланд

**Рэйхскамісарыят Остланд** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне нацысцкай Германіі ва Усходняй Еўропе, якое ўключала ў сябе заходнюю частку Беларусі (без Гродзенскага і Брэсцкага рэгіёнаў), краіны Прыбалтыкі і асобныя тэрыторыі паўночна-ўсходняй Польшчы. Існаваў з 1 верасня 1941 па 1944.

Плошча — 512 тыс. км². Насельніцтва — 19,3 млн чалавек. Адміністрацыйны цэнтр — Каўнас (да жніўня 1941), Рыга (да восені 1944), Берлін (да мая 1945).

Узначальваў «Остланд» да восені 1944 Г. Лозе, пазней Э. Кох. Складаўся з 4 генеральных акруг: Беларусь, Латвія, Літва, Эстонія. Межы акруг не заўсёды супадалі з межамі савецкіх рэспублік: так да акругі Літва былі далучаны паўночна-заходнія раёны Вілейскай вобласці, генеральная акруга Беларусь складала толькі 1/3 тэрыторыі БССР. Апарат кіравання «Остланда» будаваўся на ўзор Рэйхсміністэрства акупіраваных усходніх тэрыторый з некалькіх галоўных аддзелаў, у т.л. палітыкі, культуры. Галоўны друкаваны орган — «Deutsche Zeitung im Ostland» («Нямецкая газета ў Остландзе»), выдавалася штодзень у Рызе.

## Гл. таксама 
* 48-ы батальён дапаможнай паліцыі

Катэгорыя:Рэйхскамісарыяты
Атол Белінсгаўзена

**Атол Белінсгаўзена** (Моту-Оне) — атол у складзе архіпелага Астравы Таварыства. Адкрыты рускім падарожнікам Ота Яўстафіевічам Кацэбу і названы ў гонар Фадзея Фадзеевіча Белінсгаўзена.

Белінсгаўзена
Белінсгаўзена
Белінсгаўзена
Цыбуля

**Цыбу́ля** (*Allium*) — род кветкавых раслін падсямейства цыбулевых.

## Апісанне 
Двух- і шматгадовыя травяністыя расліны. Лісце лінейнае, пляскатае або дудкаватае, шчыльна размешчанае на папярочным сцябле. Кветкі дробныя, белыя, ружовыя або ліловыя, сабраныя ў шарападобныя парасонікі на доўгіх кветаножках; часам у іх утвараюцца паветраныя цыбуліны. Плод — каробачка.

## Пашырэнне 
Вядома каля 900 відаў. Пашыраны ў Паўночным паўшар'і. Уведзена ў культуру больш за 4 тысяч гадоў назад. Вырошчваюць батун, парэй, цыбулю рэпчатую, шалот, або аскалонскую, шніт, ці скараду, або рэзанец, часнок, цыбулю прычасночную.

## Выкарыстанне 
Агароднінныя, лекавыя, эфіраалейныя, дэкаратыўныя расліны.

## Класіфікацыя 
Класіфікацыя Кронквіста (1988) адносіла гэты род да , пазней паводле вынікаў філагенетычных даследаванняў род  быў выдзелены ў асобнае сямейства  (), аднак у больш позняй Сістэме класіфікацыі APG III (2009) роды, якія ўваходзілі ў гэта сямейства, былі ўключаны ў сямейства .
Босра

**Босра** () — старадаўні горад на поўдні Сірыі, а таксама важная археалагічная славутасць, якая занесеная ў Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Упершыню паселішча згадваецца ў дакументах часоў Тутмоса III і Аменхатэпа II (XIV стагоддзе да н.э.). Басра заснавана набацеямі. Зручнае геаграфічнае становішча на скрыжаванні гандлёвых шляхоў забяспечыла гораду росквіт. Апошні набацейскі ўладар Рабель II перанёс сюды сваю сталіцу. Пасля яго смерці ў 106 годзе Набацейскае царства было ператворана ў рымскую правінцыю Аравію, а Босра стала яе сталіцай. Тут знаходзілася рэзідэнцыя намесніка, а таксама лагер III Кірэнаіцкага легіёна. У горадзе былі пабудаваны тэатр, лазні, рынкавы пляц і іншыя атрыбуты рымскай цывілізацыі.

У пачатку IV ст. тут знаходзілася рэзідэнцыя біскупа.

Быў заваяваны імперыяй Сасанідаў у пачатку VII стагоддзя.

Мусульманскае паданне згадвае, што прарок Махамед у дзяцінстве наведваў Босру з караванам. Манах Бахіра, які жыў тут, прымаў падарожнікаў у сябе і першым прызнаў у юнаку прарока. Канчаткова горад заваявала войска Арабскага халіфата пад камандаваннем Халід ібн Валіда у бітве пад Босрай у 634 годзе.

Сёння Босра — важны археалагічны помнік, дзе знаходзяцца руіны рымскіх, візантыйскіх і мусульманскіх часоў. У горадзе размешчаны адзін з найбольш добра захаваных у свеце рымскіх тэатраў. Кожны год у тэатры адбываецца нацыянальны музычны фэст.

## Галерэя 

Image:Bosra-Theatre.jpg
Image:Sy bosra divadlo hlediste.jpg
Image:Syria bosra theater.jpg
Image:Roman theatre, bosra, syria, easter 2004.jpg

## Гл. таксама 
* Бітва пад Адрыятам (614)

## Спасылкі 
* Інфармацыя, фатаграфіі і навіны Босры 

Катэгорыя:Сусветная спадчына
Катэгорыя:Гарады Сірыі
Мастацтва (часопіс)

**«Маста́цтва»** — штомесячны грамадска-палітычны і навукова-папулярны часопіс па пытаннях мастацтва. Асвятляе праблемы эстэтыкі і тэорыі мастацтва, выяўленчага мастацтва, тэатра, кіно і тэлебачання, музыкі, дызайна, народнага мастацтва.

## Гісторыя 
Выдаецца са студзеня 1983 года ў Мінску на беларускай мове (да 1992 года пад назвай «Мастацтва Беларусі»). З 2002 года з’яўляецца часткай рэдакцыйна-выдавецкай ўстановы «Культура і мастацтва», куды ўваходзіць разам з газетай «Культура».

## Сучаснасць 
Заснавальнік — Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь. Наклад (на сярэдзіну 2012 года) – каля 2 тысячы асобнікаў.

Рэдакцыйная калегія: Таццяна Арлова, Гаўрыла Вашчанка, Вольга Дадзіёмава, Міхась Дрынеўскі, Інеса Душкевіч, Валерый Жук, Уладзімір Рылатка, Рычард Смольскі, Уладзімір Тоўсцік, Аляксандр Яфрэмаў.

## Галоўныя рэдактары 
* Міхась Раманюк (1983—1985)
* Яўген Міхайлавіч Сахута (1985—1991)
* Аляксей Дудараў (1991—2002)
* Вадзім Аляксеевіч Салееў (2002—2004)
* Мікола Гіль (2004—2008)
* Людміла Грамыка (2008—2014)
* Алена Каваленка (2015—2021)
* Вераніка Клютчэня (з 2022)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Сайт часопіса «Мастацтва» 
* MASTACTVA magazine

Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Часопісы пра мастацтва
Silent Hill: Downpour

**«Silent Hill: Downpour»** () — гульня ў жанры survival horror, восьмая частка серыі *Silent Hill*, выпушчаная ў 2012 годзе. Гульня была распрацавана чэшскай кампаніяй Vatra Games. Выдаўцом гульні была кампанія Konami Digital Entertainment.

Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні паводле алфавіта
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2012 года
Катэгорыя:Гульні Konami
Катэгорыя:Відэагульні на Unreal Engine 3
Катэгорыя:Silent Hill
Франсуа дэ Ларошфуко

**Франсуа дэ Ларошфуко** (; , Парыж — ) — французскі пісьменнік.

Дэбютаваў у 1659. Аўтар «Мемуараў» (1662, поўнае выд. 1817) і зборніка афарызмаў «Разважанні, або Маральныя сентэнцыі і максімы» (1665), у якіх назіранні за жыццём і псіхалогіяй чалавека злучаюцца з глыбокім філасофскім абагульненнем, крытыкай палітыкі і побыту арыстакратычных колаў. Майстар афарыстычнага стылю, які вылучаецца надзвычайнай трапнасцю і дасціпнасцю.

## Беларускія пераклады 
* Максімы / пер. А. Асташонак // Далягляды, 1983. Мн., 1983.

Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Лех, Чэх і Рус

**Лех, Чэх, Рус** — паводле польскіх і чэшскіх летапісных легенд, старажытныя славянскія князі, браты.

Паходзілі з Харватыі або з Паноніі (цяпер тэрыторыя Венгрыі), сыны яе правіцеля Пана. Паводле польскіх і чэшскіх хронік (найбольш раннія — XIV ст.). Лех — стваральнік польскай дзяржавы. Ён заснаваў яе першую сталіцу — Гнезна (значыць «гняздо») у Вялікай Польшчы на месцы, дзе знайшоў гняздо белага арла (выява гэтай птушкі стала гербам Польшчы). Ад Леха вяла радаслоўную першая (легендарная) польская дынастыя. У імені Лех увасобілася старажытная назва палякаў — ляхі.

Чэх упершыню ўзгадваецца ў хроніцы Космача (пач. ХІІ ст.), пазней у хроніках XIV ст. Даліміла і Пулкавы. Паводле польскіх крыніц (Велікапольскай хронікі, Хронікі Длугаша), ён — самы малодшы брат Леха. Чэшская паэма «Суд Любушы» паведамляе, што Чэх з дружынай пасяліўся на берагах трох рэк на захадзе, поўдні і ўсходзе ад сучаснай Прагі. Лічыцца заснавальнікам Чэшскай дзяржавы. Рус упершыню згадваецца ў Велікапольскай хроніцы як сярэдні брат Леха і Чэха, паводле Я. Длугаша, ён унук Леха. Лічыцца заснавальнікам Старажытнарускай дзяржавы.

У міфе пра Леха, Чэха і Руса адлюстравалася адзінства паходжання славянскіх народаў.

## Літаратура 
* Лех, Чэх, Рус //  С. 226.
* «Великая хроника» о Польше, Руси и их соседях XI—XIII вв.: Пер. с лат. М., 1987.

Катэгорыя:Славяне
Яўген Рыгоравіч Лецка

**Яўген Рыгоравіч Лецка** (нар. , в. Пабрэззе, , Гродзенская вобласць) — беларускі пісьменнік, крытык, літаратуразнавец. Кандыдат філалагічных навук (1980).

## Біяграфія 
Скончыў БДУ (1968). Працаваў на заводзе, настаўнікам, карэспандэнтам радыёвяшчання. 3 1971 у Інстытуце літаратуры АН Беларусі, з 1986 у выдавецтве «Мастацкая літаратура», з 1997 дырэктар выдавецтва «Бацькаўшчына».

Друкуецца з 1968. Даследуе мастацкую адметнасць, стыль сучасных беларускіх празаікаў, узаемадзеянне літаратуры і чытача (зборнік «Выхаваўчая роля літаратуры», 1980). У аповесцях «Па цаліку» (1977), «Дарога ў два канцы» (1981) выяўляецца псіхалагізм, выразнасць малюнка характараў, добрае адчуванне мовы. Складальнік літаратуразнаўчага зборніка «Вобраз» (1981), зборнікаў апавяданняў маладых беларускіх пісьменнікаў «Цяпло на першацвет» (1985), «Акно ў зялёны сад» (1988), кніг твораў М. Дзяшкевіча (1991), Л. Калюгі (1992), А. Мрыя (1993) і інш.

Старшыня Аргкамітэта (1989-90) і Рады (1990-93) Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына».

## Бібліяграфія 
* Беларуская літаратура за гады савецкай улады. Мн., 1973;
* Вялікая Айчынная вайна ў беларускай прозе. Мн., 1979;
* Хараство і боль жыцця: Нарыс творчасці Вячаслава Адамчыка. Мн., 1985.

Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук
Катэгорыя:Крытыкі Беларусі
Катэгорыя:Крытыкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Філолагі Беларусі
Лецыдзея

**Лецыдзе́я** (*Lecidea*) — род накіпных лішайнікаў сямейства лецыдзеевых.

## Апісанне 
Слаявіна паверхневая, аднародная, гладкая, зярністая ці бародаўчатая шараватага колеру. Пладовыя целы чорныя, цвёрдыя, акруглыя з добра развітым краем, часта з чорным голым (іншы раз укрытым налётам) дыскам. Сумкі з 8 бясколернымі аднаклетачнымі спорамі. Размнажэнне пераважна сумкаспорамі.

Фікабіёнт — водарасці роду *Trebouxia*.

## Арэал і экалогія 
Вядома сотні відаў, пашыраны ўсюды, найбольш ва ўмераным клімаце. На Беларусі каля 20 відаў, у т. л. , ,  і інш. Трапляюцца на камянях, радзей на іншых субстратах.

Індыкатарныя расліны.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Аскаміцэты
Катэгорыя:Лішайнікі
Батумі

**Батумі** () — горад і порт у Грузіі, на ўзбярэжжы Чорнага мора, сталіца Аджарскай Аўтаномнай Рэспублікі, галоўны турыстычны цэнтр сучаснай Грузіі.

Батумі з’яўляецца найважнейшым культурным, эканамічным і турыстычным цэнтрам Грузіі. Большасць будынкаў у горадзе датуецца XIX стагоддзем. У горадзе размешчана старажытная крэпасць «Тамара» і праваслаўная царква, пабудаваная ў гатычным стылі. У Батумі пражывае 152 839 чалавек (2014), шчыльнасць насельніцтва — 2355,0 на км², большасцю насельніцтва з’яўляюцца грузіны, прыхаджане Грузінскай Праваслаўнай Царквы.

## Геаграфія 
Горад Батумі з’яўляецца сталіцай Аджарскай Аўтаномнай Рэспублікі, на ўзбярэжжа Чорнага мора. Горад размешчаны ў Кахабeрскай нізіне, у 2-3 метрах ад узроўня мора. Форма нізіны нагадвае паўмесяц, які расцягнуць на 7 км з поўначы на захад. Асноўная частка Батумі прылягае да Батумскому заліва, у паўночнай частцы Кахабрскай нізіны, уздоўж рэк Барцхана і Каралісцкалі. Агульная плошча горада складае 19 км².

## Насельніцтва 
### Беларусы ў Батумі 
Пасля пратэстаў 2020-2021 гадоў у Беларусі і пачатку поўнамаштабнай вайны ва Украіне ў 2022 годзе Грузія стала своеасаблівым транзітным хабам для беларусаў. Шмат беларусаў прыязджала ў Батумі і іншыя грузінскія гарады, каб далей атрымаць візу ў Еўропу. Вялікая колькасць людзей засталася жыць у краіне.

Беларуская дыяспара праводзіць у Батумі канцэрты, гістарычныя лекцыі, кірмашы беларускіх сувеніраў і масавыя палітычныя акцыі.

У Батумі дзейнічае беларуская школа і шматфункцыянальная беларуская прастора «аКсяродак».

Працуюць некалькі беларускіх бараў, рэстаранаў і кавярняў: BLACK CAFE GEORGIA & BELARUS, True Dranik, Greejeen coffee, NOVA Specialty Coffee Bar.

У 2022 годзе ў Батумі аднавіла працу крама беларускай сімволікі SYMBAL.BY, якая раней праз палітычны пераслед спыніла сваё існаванне ў Мінску.

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Грузіі
Катэгорыя:Парты Чорнага мора
Катэгорыя:Ваенныя парты
Катэгорыя:Гарады Аджарыі
Раім

**Раі́м** () — сяло ў Казалінскім раёне Кызылардзінскай вобласці Казахстана.

Насельніцтва каля 300 жыхароў, пераважна казахі.

Аул знаходзіцца на беразе прэснага возера Раімколь, за 46 км на паўночны захад ад горада Казалінск, за 20 км на паўднёвы захад чыгуначнай станцыі Камышлыбаш. Сучасны аул размешчаны ля паўднёвага схілу ўзгорка, які ўзвышаецца на 30 метраў над навакольнаю мясцовасцю. На вяршыні ўзгорка знаходзяцца рэшткі расійскага ваеннага ўмацавання. За 4 км на паўднёвы захад, на беразе ракі Сырдар’я, размешчаная вадакачка, ад якой пачынаецца падземны вадаправод, які ідзе на станцыю Камышлыбаш і далей уздоўж чыгункі на Аральскае і станцыю Саксаульская.

## Гісторыя 
Форт Раім (пазней вядомы як Аральскае ўмацаванне) быў пабудаваны ваенным інжынерам К. І. Герні ў 1847 годзе — гэта першае расійскае ваеннае ўмацаванне ў Прыараллі. У тым жа годзе сюды былі паселены першыя 26 сем’яў арэнбургскіх казакаў. Пры ўзвядзенні ўмацавання важную ролю адыграў Уладзімір Афанасевіч Обручаў.

У 1849 на Сырдар’ю ў раён форта была дастаўлена пабудаваная ў Арэнбурзе дзвюхгарматная шхуна «Канстанцін». Экіпаж складаўся з 27 чалавек, у ліку якіх — радавы Тарас Шаўчэнка, які пакінуў малюнак «Умацаванне Раім».

У 1851 годзе асноўная частка насельніцтва форта была пераселена ў Казалінск, але яшчэ некалькі гадоў тут размяшчаўся рачны порт — у 1852 годзе сюды ў разабраным выглядзе былі дастаўленыя пабудаваныя ў Швецыі жалезныя параходы «Перовской» і «Обручев», якія адыгралі значную ролю ў даследаванні Аральскага мора. У 1854 годзе форт быў афіцыйна скасаваны.

## Спасылкі 
* Храналогія Арала
* L-41-XIV — 1: 200000 Тапаграфічная карта.
* Расійскі імператарскі флот. Аральскае параходства. 
* Арэнбургская Шаўчэнкаўскі энцыклапедыя: Раімскае ўмацаванне 
* Асваенне Паўночнага і Усходняга Прыаралья ў XIX стагоддзі 

Катэгорыя:Населеныя пункты Аральскага раёна
Pumhart von Steyr

**Pumhart von Steyr** — аўстрыйская бамбарда, створаная ў пачатку XV стагоддзя ў Ліцэне і якая з’яўляецца найбуйнай па калібру бамбардай, зробленай з каваных чыгунных палос.

Гармата захавалася да нашых дзён і цяпер захоўваецца ў Ваенна-гістарычным музеі Вены, знаходзячыся ў адкрытым доступе з сакавікаа па кастрычніка.

## Літаратура 
* 
thumb|left|300px|Выгляд ззаду

Катэгорыя:Бамбарды
Катэгорыя:Артылерыя калібра 800 мм
Катэгорыя:Унікальныя артылерыйскія зброі
Катэгорыя:Аблогавая артылерыя
Катэгорыя:Славутасці Вены
Катэгорыя:З’явіліся ў XV стагоддзі
Прыдворная капэла (Вена)

**Прыдворная капэла** — найстарэйшы будынак у сучаснай Вене. Калісьці яна была часткай першага замка. Акрамя архітэктурнай каштоўнасці, яна мае унікальныя акустычныя характарыстыкі. Па нядзелях і ў дні царкоўных святаў у капэле можна праслухаць вялікую імшу ў выкананні хору Прыдворнай капэлы, у склад якой уваходзяць Венскі хор хлопчыкаў і хор Венскай дзяржаўнай Оперы.

Імшы ў капліцы праводзяцца з 2 студзеня па 25 чэрвеня і з 10 верасня па 31 снежня кожную нядзелю ў 9:15. Для публікі капліца адкрыта круглы год з 11:00 да 15:00 штодня.

## Інфармацыя
* Адрас: 1, Hofburg, Schweizerhof
* Аўтобус: 57A (Burgring)
* Трамвай: D, 1, 2
* Рэжым працы: 11:00-15:00

## Спасылкі 
Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Славутасці Вены
Міжнародны эсперанта-музей

**Міжнародны эсперанта-музей** — музей мовы эсперанта, размешчаны ў Вене і які належыць Аўстрыйскай нацыянальнай бібліятэцы.

Заснаваны ў 1927 годзе; заснавальнік — Hugo Steiner. У 1928 музей увайшоў ў склад Аўстрыйскай нацыянальнай бібліятэкі і быў размешчаны ў палацы Хофбург, былой рэзідэнцыі аўстрыйскіх імператараў. У 2005 годзе калекцыя музея была перанесена ў . У лік збораў музея ўваходзяць 35 тысяч тамоў, 2,5 тысячы перыядычных выданняў, 3 тысячы музейных экспанатаў, 2 тысячы рукапісаў, 23 тысячы фатаграфій, 1,1 тысячы афіш, 40 тысяч лістовак. Электронны каталог для пошуку экспанатаў музея таксама даступны ў Інтэрнэце.

## Гл. таксама 
* Цэнтр імя Людвіга Заменгофа

 

Катэгорыя:Музеі Вены
Катэгорыя:Літаратура на эсперанта
Палац Ліхтэнштэйнаў (Вена)

thumb|Палац Ліхтэнштэйнаў
**Палац Ліхтэнштэйнаў** — палац у стылі барока, які належыць ліхтэнштэйнскай княжацкай сям'і. Размешчаны ў Альзергрундзе — 9-м раёне Вены.

З XIX стагоддзя частку яго тэрыторыі займае парк «Новы летні палац».

## Гісторыя 
У 1687 годзе ліхтэнштэйнскі князь Ганс Адам I купіў у графа Вейкхард фон Аўэрсперга сад у Разау. У паўднёвай частцы зямлі князь пабудаваў палац, на поўначы ён стварыў бровар і памешчыцкія землі, якія сталі асновай для раёна Ліхтэнталь. У 1688 годзе было зладжана спаборніцтва на будаўніцтва палаца, сярод удзельнікаў гэтага спаборніцтва быў малады архітэктар Ёган Бернхард Фішэр фон Эрлах. Аднак яго малафункцыянальны «пранікальны» () праект палаца быў адхілены князем.

Конкурс выйграў Даменіка Эджыдзіа Росі, але ўжо ў 1692 яго праект быў заменены праектам Даменіка Марцінелі. Будаўніцтва было завершанае ў 1700 годзе.

З 1805 па 1938 гады ў гэтым палацы размяшчалася сямейная калекцыя, адкрытая для публічнага прагляду.

У 80-х і 90-х гадах XX стагоддзея палац здаваўся ў арэнду музею сучаснага мастацтва, які ў 2001 годзе пераехаў у новае памяшканне.

29 сакавіка 2004 года ў палацы адкрыўся музей Ліхтэнштэйнаў, чыя калекцыя ўключае карціны і скульптуры чатырох стагоддзяў.

## Літаратура 
* Helmuth Furch: *Herr Meister Ambrosius Ferrethi, Heiligenkreuzer Untertan und Richter in Steinbruch an der Leitha. Gartenpalast Liechtenstein.* In: *Mitteilungen des Museums- und Kulturverein Kaisersteinbruch*. Nr. 38, 1995, S. 43–45.
* Bruno Grimschitz: *Wiener Barockpaläste, Der Gartenpalast Liechtenstein in der Roßau.* Wiener Verlag 1947, S. 6ff. 
* Johann Kräftner, Gottfried Knapp (Hrsg.): *Liechtenstein Museum. Ein Haus für die Künste. Das Gartenpalais in der Rossau.* Prestel, Wien 2004, ISBN 3-7913-3138-8.
* Alfred Wolf: *Alsergrund-Chronik. Von der Römerzeit bis zum Ende der Monarchie.* Wolf, Wien 1981, ISBN 3-900447-00-4.

## Спасылкі 
* Website des Liechtenstein-Museums
* Palais Liechtenstein auf planet-vienna.com
* Gartenpalais Liechtenstein auf burgen-austria.com 

Катэгорыя:Гісторыя Ліхтэнштэйна
Катэгорыя:Славутасці Вены
Катэгорыя:Палацы Вены
Катэгорыя:Збудаванні Аўстрыі ў стылі барока