Невель (горад)

**Невель** () — горад (з 1772 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Невельскага раёна Пскоўскай вобласці. Насельніцтва 17,8 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў XVI стагоддзі.

Горад размешчаны на возеры Невель, за 242 км ад Пскова. Чыгуначны вузел.

## Назва 
Тапонім «Невель» утварыўся ад назвы возера Невель (Неўль). Тым часам гідронім, імаверна, паходзіць ад балцкага «nevo» — балоцістае месца.

## Гісторыя 
Папярэднікам Невеля лічыцца горад *Емянец* Полацкага княства, першы ўспамін пра які датуецца 1185 годам. Паводле беларускага даследчыка Міхася Ткачова, гэты тапонім утварыўся ад назвы ракі Еменка, якая ўпадала ў возера Невель.

Уласна Невель упершыню згадваецца ў XV стагоддзі як горад у Таропецкай воласці Вялікага Княства Літоўскага. У XVI стагоддзі паселішча мела значэнне абароннага пункта (замка) на мяжы Літвы і Масквы. У 1562 годзе гетман вялікі Мікалай Радзівіл «Руды» з войскам колькасцю 4 тыс. (па іншых звестках 1,5 тыс.) чал. разбіў пад Невелем 15- (25—) -тысячнае маскоўскае войска, аднак у тым жа годзе пасля аблогі 45-тысячным войскам горад захапіла Маскоўская дзяржава. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторы вызваліў Невель, аднак паводле Ям-Запольскага міру (1582) яго мусілі перадаць маскоўскаму гаспадару.

thumb|злева|150px|Невельская бітва, 1562

У 1617 годзе Невель вярнуўся да Вялікага Княства Літоўскага, дзе ўвайшоў у склад Полацкага ваяводства. 3 сакавіка 1623 года кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў гораду магдэбургскае права і герб: «*у срэбным полі павержаны вой — Галіяф, над якім стаіць Давід з мячом*».

З 1917 года Віцебская губерня ў складзе Заходняй вобласці, з 1918 года ў Заходняй камуне РСФСР. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай тэрыторыя абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў Беларускую ССР, дзе Невель меў стаць цэнтрам павета («падраёна»), аднак 16 студзеня ЦК РКП(б) пастанавіў выключыць Віцебшчыну са складу рэспублікі. I Усебеларускі з’езд Саветаў, які прайшоў 2-3 лютага, прызнаў Віцебскую губерню часткай РСФСР.

З 1924 года ў Пскоўскай губерні. У 1926 годзе кіраўніцтва БССР прасіла вярнуць горад у склад Беларусі, але Масква не задаволіла гэтую просьбу.

Выява:Nieviel, Zamkavaja. Невель, Замкавая (1870).jpg|Вуліца Замкавая
Выява:Nieviel, Mikałajeŭskaja-Jemienka. Невель, Мікалаеўская-Еменка (1904-17).jpg|Касцёл і праваслаўная царква
Выява:Nieviel, Rynak, Franciškanski. Невель, Рынак, Францішканскі (1942).jpg|Касцёл 
Выява:Nieviel, Rynak, Pračyścienskaja. Невель, Рынак, Прачысьценская (1942).jpg|Грэка-каталіцкая царква пасля мураўёўскай перабудовы

У 1924—1927 гадах павятовы го­рад Пскоўскай губерні РСФСР. Раённы цэнтр Велікалуцкай акругі (1927—1930, 1935—1938) Ленінградскай вобласці (1927—1929), За­ходняй вобласці (1929—1935), Ка­лінін­скай вобласці (1935—1944).

У Другую сусветную вайну Невель знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй з 16 ліпеня 1941 года да 6 кастрычніка 1943 года. Вызвалены час­ця­мі Ка­лінін­скага фрон­ту Чырвонай Ар­міі ў хо­дзе Не­вель­скай на­сту­пальнай аперацыі.

Раённы цэнтр Велікалуцкай вобласці (1944—1957), з 1957 года — Пскоўскай вобласці.

## Насельніцтва 

ImageSize = width:auto height:160 barincrement:29
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:23000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1799 from:0 till:2908 
  bar:1896 from:0 till:9062 
  bar:1959 from:0 till:14634 
  bar:1959 from:0 till:9700 
  bar:1970 from:0 till:17800 
  bar:1993 from:0 till:22200
  bar:2002 from:0 till:18545
  bar:2009 from:0 till:16633
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:

* **XVIII стагоддзе**: 1780&nbsp;— 835 мяшчан і 123 іўдзеі
* **XX стагоддзе**: 1959 — 14 634 чал. (6465 муж. і 8169 жан.); 1970 — 17,8 тыс. чал.; 1993 — 22,2 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2002 — 18 545 чал.; 2009 — 16 633 чал.; 1 студзеня 2010 — 16 395 чал.; 14 кастрычніка 2010 (перапіс) — 16 324 чал.

## Эканоміка 
Завод аўтаматычных тэлефонных станцый; швацкае аб’яднанне; малочна-кансервавы камбінат; абутковая і мэблевая фабрыкі; льнозавод.

## Транспарт 
Невель знаходзіцца на аўтамабільнай магістралі  і з’яўляецца чыгуначным вузлом. Дзейнічаюць 2 чыгуначныя вакзалы — Невель-1 і Невель-2. Невель-1 размяшчаецца на чыгуначнай лініі Вялікія Лукі — Полацк, а Невель-2 — на чыгуначнай магістралі Санкт-Пецярбург — Віцебск.

## Славутасці 
thumb|Паштовая станцыя
* Невельскі краязнаўчы музей (у будынку колішняй паштовай станцыі).
* Гістарычная забудова (XIX — пач. ХХ стст.; фрагменты)
* Паштовая станцыя
* Плябанія пры зруйнаваным касцёле Св. Георгія
* Царква Найсв. Тройцы
* Царква Св. ап. Іаана Багаслова

### Страчаная спадчына 
[thumb|[Невельскі замак|Замак на старой паштоўцы]]

* Замак (XVI ст.)
* Касцёл Св. Георгія (XVIII ст.)
* Сабор Успення Прасв. Багародзіцы
* Сінагога

## Вядомыя асобы 
* Казімір Бржушкевіч (нар. 1922) — мастак.
* Рыгор Вайцінскі (1893—1953) — савецкі партыйны дзеяч, навуковец-кітаезнавец.
* Сяргей Мікалаевіч Вышалескі (1874—1958) — вучоны-ветэрынар, акадэмік.
* Іван Дэйніс (1900—1985) — беларускі краязнавец, педагог.
* Яўген Аляксеевіч Зайцаў (1908—1992) — беларускі мастак.
* Маншук Жыенгаліеўна Маметава (1922—1943) — Герой Савецкага Саюза.
* Павел Якаўлевіч Панкевіч (1895—1938) — беларускі вучоны, педагог, псіхолаг, публіцыст.
* Таццяна Аляксандраўна Раманава (нар. 1925) — вучоны ў галіне глебазнаўства, Заслужаны дзеяч навукі БССР.
* Марыя Юдзіна (1899—1970) — савецкая піяністка.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* м. Невель на Radzima.org


Катэгорыя:Гарады Пскоўскай вобласці