open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рымскія помнікі, Кафедральны сабор і царква Лібфраўэнкірхе (Трыр)

Аб'ект **Рымскія помнікі, Кафедральны сабор і царква Лібфраўэнкірхе** складаецца з шэрагу рымскіх і сярэднявечных культурных помнікаў у Трыры і ў суседняй з ім камуне Ігель, якія ў 1986 годзе былі ўключаныя ў Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. У заснаваным у 16 годзе да н.э. Трыры добра захаваліся шматлікія помнікі рымскай архітэктуры, а таксама помнікі Сярэднявечча, частка з якіх была пабудавана на падмурках рымскіх будынкаў.

1 кастрычніка 2009 годзе выдадзена памятная залатая манета наміналам 100 еўра, прысвечаная гэтаму аб'екту ЮНЕСКА.

## Спіс помнікаў, уключаных у аб'ект 
* Рымскія культурныя помнікі ў Трыры
** Амфітэатр
** Тэрмы Барбары
** Імператарскія тэрмы
** Базіліка Канстанціна
** Порта Нігра (Чорная брама)
** Рымскі мост
* Сярэднявечныя культурныя помнікі ў Трыры
** Трырскі сабор
** Царква Лібфраўэнкірхе
* Рымскі культурны помнік у Ігелі
** Ігельская калона

## Галерэя 

File:Amphietheather von Trier gross.jpg|Амфітэатр у Трыры
File:Trier Barbarathermen.jpg|Тэрмы Барбары
File:Trier Kaiserthermen BW 4.JPG|Імператарскія тэрмы
File:Trier Konstantinbasilika BW 2 zurechtgezurrt.jpg|Базіліка Канстанціна
File:Trier Konstantinbasilika BW 4 zurechtgezurrt.jpg|Унутры Базілікі Канстанціна
File:Trier Porta Nigra BW 3.JPG|Порта Нігра (з боку гораду)
File:Trier Roemerbruecke BW 1.JPG|Рымскі мост
File:Trier BW 2013-04-14 15-59-54.JPG|Трырскі сабор
File:Trier Dom BW 5.JPG|Унутры сабора
File:Trier Innenstadt3.jpg|Царква Лібфраўэнкірхе (выгляд з захаду)
File:Igel BW 2011-09-03 16-41-58.JPG|Ігэльская калона

## Спасылкі 
* UNESCO-Welterbe Römische Baudenkmäler, Dom und Liebfrauenkirche in Trier у: Welterbe in Rheinland-Pfalz
* Рэкамендацыя ICOMOS да ўключэння ў Спіс сусветнай спадчыны (па-англійску) у: ICOMOS
* План рымскага горада Трыра 

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Германіі
Катэгорыя:Трыр
Аляксей Трубяцкой

**Аляксей Трубяцкой**
* Аляксей Іванавіч  Трубяцкой (1806—1852) — віленскі віцэ-губернатар.
* Аляксей Мікітавіч Трубяцкой (каля 1600—1680) — князь, рускі палітычны, ваенны дзеяч і дыпламат, блізкі баярын і ваявода і намеснік Казанскі.
* Аляксей Юр'евіч Трубяцкой (1704—1776) — гвардыі капітан, сын Ю. Ю. Трубяцкога. 
----
* Трубяцкой (Кашмароў), Аляксей Юр'евіч (нар. 1954) — доктар псіхалагічных навук, паліттэхнолаг.
Трыятлон

[400px|thumb|Тры тыповыя трыятлонныя віды спорту: [плаванне, веласіпедны спорт, бег]]
**Трыятлон** — адзін з відаў спартыўнага мнагабор'я, які складаецца з трох дысцыплін. Найбольш распаўсюджаныя віды спорту, якія ўключае трыятлон — плаванне, веласіпедны спорт і бег. Назва паходзіць ад грэчаскага τρεις (тры) і αθλος (спаборніцтва).

Дыстанцыі ў трыятлоне таксама могуць вар'іравацца. Паводле Міжнароднага трыятлоннага саюза, міжнародная спрынтарская дыстанцыя складаецца з воднага адрэзку даўжынёй 750 м, велагонкі на 20 км і бегу на 5 км; сярэдняя (або стандартная) дыстанцыя адпаведна 1,5 км, 40 км і 10 км; доўгая дыстанцыя — 1,9 км/90 км/21,1 км; ультрадоўгая — 3,9 км/180 км/ і марафонская дыстанцыя (42,2 км).

Паміж першай і другой, а таксама другой і трэцяй часткамі дыстанцыі ствараюцца пераходныя зоны, дзе размяшчаюцца веласіпеды, спартыўная форма і іншае абсталяванне, неабходнае для працягу спаборніцтва. Час, праведзены ў пераходных зонах, таксама ўключаецца ў агульны час дыстанцыі.

## Глядзіце таксама 
* Біятлон
* Тэтратлон
* Пентатлон
* Гептатлон
* Октатлон
* Дэкатлон

## Спасылкі 
* Міжнародны трыятлонны саюз (ITU)


Катэгорыя:Летнія віды спорту
Атмасферны фронт

**Атмасферны фронт** (ад  — *пар*,  — *шар* і  — *лоб*, *пярэдні бок*), **трапасферны фронт** - вузкая (некалькі дзясяткаў кіламетраў) пераходная зона ў трапасферы паміж паветранымі масамі з рознымі фізічнымі ўласцівасцямі.

## Апісанне 
Характарызуецца рэзкай зменай тэмпературы, ціску і вільготнасці паветра. Прасціраецца ў выглядзе вузкіх (некалькі дзясяткаў кіламетраў) палос на сотні і тысячы кіламетраў. Узнікае пры набліжэнні і сустрэчы мас халоднага і цёплага паветра ў ніжніх слаях або па ўсёй трапасферы, ахоплівае слой паветра магутнасцю да некалькіх кіламетраў. Халоднае паветра як больш шчыльнае прылягае да паверхні зямлі, мае форму вострага кліна, парадак велічыні нахілу франтальнай паверхні да гарызантальнай (тангенс вугла нахілу) 0,01-0,001. 
Атмасферны фронт, які перамяшчаецца ў бок халоднага паветра, называецца *цёплым*, а наадварот - *халодным*. У франтальнай зоне развіваюцца воблачныя сістэмы, выпадаюць абложныя і ліўневыя франтальныя ападкі, фарміруюцца цыклоны і антыцыклоны.

Адрозніваюць:
* цёплыя франты,
* халодныя франты,
* франты аклюзіі,
* стацыянарныя франты.
 
Асноўнымі атмасфернымі франтамі з'яўляюцца:
* арктычныя,
* палярныя,
* трапічныя.

На клімат Беларусі вялікі ўплыў маюць атмасферныя працэсы, звязаныя з арктычным фронтам і палярным фронтам. Праз Беларусь за год праходзяць 40-50 франтоў, халодных крыху больш, чым цёплых.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.16: Трыпалі - Хвіліна / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 2003. - 576 с.: іл.
* Геаграфія ў тэрмінах і паняццях: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 2003. - 352 с.: іл. - ISBN 985-11-0262-8.

## Спасылкі 
* Паветраныя масы і атмасферныя франты 

Катэгорыя:Метэаралогія
Катэгорыя:Атмасферныя франты
Трубяцкая разня

**Трубяцкая разня** — масавае забойства мірнага насельніцтва Мсціслава, учыненае 22 ліпеня 1654 войскамі Маскоўскай дзяржавы ў пачатку Трынаццацігадовай вайны (1654—1667). У разні загінулі амаль усе жыхары горада (каля 15 тыс. чал.), сам Мсціслаў надоўга заняпаў і больш ніколі не дасягнуў былой велічы.

## Гісторыя 
Па захопе Рослава, у ліпені 1654 маскоўскія войскі на чале з Аляксеем Трубяцкім узялі ў аблогу Мсціслаў. Пад ахову ваяводскага горада з магутным горадам (замкам) збегся паспаліты люд з далёкіх ваколіцаў, захапіўшы з сабой дакументы і ўсю магчымую рухомую маёмасць: «*…все панове обывателе воеводства Мстиславского… до города Мстиславского з жонами, з детьми, з справами и зо всеми маетностями заехавшы спровадили*».

Мсціслаў абараняла ваколічная шляхта і мяшчане пад камандаю Яна Статкевіча. Маскоўскія ваяводы даволі хутка захапілі і спалілі астрог, але здабыць замак не здолелі. Тады яны паабяцалі амсціслаўцам «*великие дары и волности*», агітавалі здацца, аднак абаронцы горада, «*сурова отповедаючы*» адбіваліся і спадзяваліся на дапамогу.

У выніку прыступу 22 ліпеня «*великою потугою и усилством през штурм*» захопнікі авалодалі местам. Паводле шматлікіх сведчанняў відавочцаў тых падзей, пераможцы «*горад агнём выпалілі і людзей пасеклі*»; «*народ усялякі шляхецкі, мяшчан і жыдоў, а таксама простых людзей у пень высеклі, потым адтрубіўшы, сярод трупаў жывых знаходзілі і ў палон на Маскву забіралі, а скарбы ўсялякія забраўшы, замак і паркан увесь агнём спалілі і дазвання спустошылі*». Падчас узяцця горада, як сцвярджаюць гістарычныя крыніцы, захопнікі знішчылі шмат помнікаў пісьменства.

У маскоўскіх дакументах адзначалася, што пры захопе Мсціслава агулам забілі больш за 10 тысяч чалавек, у некаторых актах сустракаюцца паведамленні пра 15 тысяч ахвяр. У жывых пакінулі толькі 700 чалавек, пераважна рамеснікаў, якіх прывялі да прысягі маскоўскаму гаспадару і неўзабаве гвалтоўна вывезлі ў глыб Масковіі.

## Сучаснасць 
У касцёле Найсвяцейшай Дзевы Марыі захавалася фрэска XVII ст., прысвечаная Трубяцкой разні. На ёй адлюстроваецца аблога горада і забіцце манахаў. Прозвішчы загінуўшых законнікаў: Ігумен (прыёр) а. Мельхіёр Таргоўскі, прапаведнік а. Аляксей Борх, а таксама а. Арсень Гладышэвіч.

Як сведчаць археалагічныя раскопкі Замчышча, ніжэй за сучасныя гароды ідзе магутны пласт разбурэння, друзу і вугалю, рэчаў XVII ст., чыгунных і каменных ядраў, зруйнаваных дамоў з багатымі кафлянымі печкамі і г. д.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Мсціслава
Катэгорыя:Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)
Катэгорыя:Ліпень 1654 года
Катэгорыя:Падзеі 22 ліпеня
Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі
Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы ў Беларусі
Катэгорыя:Генацыд
Трапічны фронт

**Трапі́чны фронт**, **унутрытрапічная зона канвергенцыі** — атмасферны фронт паміж трапічнымі і экватарыяльнымі паветранымі масамі; часта атаясамліваецца з унутрытрапічнай зонай канвергенцыі. З трапічным фронтам звязана выпадзенне вялікай колькасці ападкаў.

## Гл. таксама 
* Трапічнае паветра

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Климатология и метеорология : учебное пособие по курсу «Науки о Земле» для студентов, обучающихся по специальности 28020265 «Инженерная защита окружающей среды» / сост. В. А. Михеев. — Ульяновск: УлГТУ, 2009. — 114 с. — 100 экз. — ISBN 978-5-9795-0533-6.
* *Сидоров В.В.* Метеорология и климатология : учебное пособие / В. В. Сидоров. — Екатеринбург: ГОУ ВПО УГТУ-УПИ, 2006. — 146 с. — 100 экз. — ISBN 5-321-00894-9.

Катэгорыя:Клімат
Катэгорыя:Атмасферныя франты
Інкрэмент

**Інкрэмент, інкрэментаванне** (ад  «павелічэнне») — унарная аперацыя ў многіх мовах праграмавання, якая павялічвае зменную. Прыводзіць зменную да наступнага элемента базавага тыпу (для цэлых лікаў — павялічвае на 1, для знакавых тыпаў дае наступны знак у некаторай табліцы знакаў і г. д.)

Адваротную аперацыю называюць дэкрэмент («змяншэнне»).

Катэгорыя:Канцэпцыі моў праграмавання
Ткачоў

**Ткачоў** — рускае прозвішча, распаўсюджанае ў Беларусі.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксей Пятровіч Ткачоў (нар. 1925) — жывапісец і педагог.
* Валянцін Дзмітрыевіч Ткачоў (1939—1985) — беларускі фізік.
* Васіль Юр’евіч Ткачоў — беларускі пісьменнік.
* Віктар Іванавіч Ткачоў (нар. 1941) — беларускі архітэктар.
* Іван Лявонцьевіч Ткачоў (1920—1985) — поўны кавалер ордэна Славы.
* Мікалай Іванавіч Ткачоў (нар. 1941) — беларускі мастак.
* Мікіта Ткачоў (нар. 1994) — беларускі скакун у ваду.
* Мікола Ткачоў (1918—1978) — беларускі пісьменнік.
* Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў (1942—1992) — беларускі археолаг.
* Павел Іванавіч Ткачоў (1930—1998) — беларускі пісьменнік.
* Пётр Мікітавіч Ткачоў — дзеяч расійскага рэвалюцыйнага руху, публіцыст.
* Сяргей Пятровіч Ткачоў (1922—2022) — мастак і педагог.
* Уладзімір Віктаравіч Ткачоў  (нар. 1947) — беларускі мастак.

Катэгорыя:Рускія прозвішчы
Талдыкарган

**Талдыкарган** () — горад, адміністрацыйны цэнтр Жэтысускай вобласці Рэспублікі Казахстан (у 2001—2022 гадах — адміністрацыйны цэнтр Алмацінскай вобласці)
 
Размешчаны ў цэнтры Сямірэчча на рацэ Каратал ў перадгор’ях Джунгарскага Алатау, на вышыні звыш 602 м.
 
Чыгуначная станцыя. Аэрапорт.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Алена Ярмаловіч (нар. 1975) — беларуская рускамоўная паэтэса.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Алмацінскай вобласці
Таццяна Мікітаўна Талстая

**Таццяна Мікітаўна Талстая** (, Ленінград, РСФСР, СССР) — расійская пісьменніца, публіцыст і тэлевядучая.

## Біяграфічныя звесткі 
Унучка А. М. Талстога, М. Л. Лазінскага. Скончыла Ленінградскі ўніверсітэт.

Друкуецца з 1983. У апавяданнях (зборнікі «На залатым ганку сядзелі...», 1987; «Кахаеш, не кахаеш», 1997), адметных назіральнасцю і вытанчанасцю стылю, — душэўная смута сучаснага чалавека, які перажывае разлад з рэчаіснасцю, страту маральных арыенціраў. Найбольш вядомы фантастычны раман пісьменніцы — «Кысь» (2000), які атрымаў прэмію «Трыумф»; у ім спалучэнне «чорнага» гумару з тонкай іроніяй і сатырай. Аўтар кніг эсэ, нарысаў, артыкулаў «Сёстры» (1998), «Двое» (2001, абедзве разам з сястрой Н.Талстой) і інш.

Творы Таццяны Талстой, у тым ліку зборнікі апавяданняў «Кахаеш, не кахаеш», «Рака Акервіль», «Дзень», «Ноч», «Разынкі», «Кола», «Белыя сцены», перакладзены на шматлікія мовы свету.

Шырокая папулярнасць прыйшла да пісьменніцы ў 2002 годзе, калі яна стала сувядучыя тэлевізійнай праграмы «Школа зласлоўя». У 2011 годзе ўвайшла ў рэйтынг «Сто самых уплывовых жанчын Расіі», складзены радыёстанцыяй «Эхо Москвы», інфармацыйнымі агенцтвамі РІА Навіны, «Інтэрфакс» і часопісам «Огонёк».

Сын — Арцемій Лебедзеў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі
Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі СССР
Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Расіі
Катэгорыя:Публіцысты Расіі
Катэгорыя:Эсэісты Расіі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Тэлевядучыя Расіі
Катэгорыя:Тэлевядучыя НТБ
Катэгорыя:Талстыя
Апаратнае забеспячэнне

**Апаратнае забеспячэнне**, **апаратныя сродкі**, **камп’ютарныя камплектуючыя**, () — электронныя і механічныя часткі вылічальнай прылады, якія уваходзяць у склад сістэмы ці сеткі, за выключэннем праграмнага забеспячэння і даных (інфармацыі, якую вылічальная сістэма захоўвае і апрацоўвае). Апаратным забеспячэннем з’яўляюцца: камп’ютары і лагічныя прылады, вонкавыя прылады і дыягнастычная апаратура, энергетычнае абсталяванне, батарэі і акумулятары.

## Распаўсюджванне камп’ютараў 
Вялікая колькасць камп’ютараў убудавана ў іншыя прылады, напрыклад, у бытавую тэхніку, медыцынскае абсталяванне, мабільныя тэлефоны. Толькі малая частка камп’ютараў (каля 0,2 % усіх камп’ютараў, вырабленых у 2003 годзе) — гэта настольныя і мабільныя персанальная камп’ютары.

## Персанальны камп’ютар 
Тыповы персанальны камп’ютар складаецца з корпуса і наступных частак:

* мацярынская плата, на якой усталяваны цэнтральны працэсар (CPU) уключаючы сістэму астужэння, аператыўную памяць і іншыя часткі, а таксама слоты пашырэння
** аператыўная запамінальная прылада (АЗП) і кэш (звычайна уваходзіць у склад CPU)
** Пастаянная запамінальная прылада (ПЗП)
** Шыны — PCI, PCI-E, USB, FireWire, AGP (састарэла), ISA (састарэла), EISA (састарэла)
* Блок сілкавання
* Кантролеры прылад захоўвання — IDE, SCSI, SATA, SAS ці іншых тыпаў, якія знаходзяцца непасрэдна на мацярынскай плаце (убудаваныя) альбо на платах пашырэння. Да кантролераў падлучаны цвёрды дыск, прывад гнуткіх дыскаў, CD-ROM і іншыя прылады.
* Накапляльнікі на зменных носьбітах
** Прывады аптычных дыскаў
** прывад гнуткіх дыскаў
** стрымер
* Прылады захоўвання інфармацыі
** Цвёрдыя дыскі (часам з магчымасцю аб’яднання ў RAID-масіў)
* Відэакантролер (убудаваны ці ў выглядзе платы пашырэння — гл. графічная плата), перадае сігнал на манітор
* Гукавы кантролер (гл. гукавая плата)
* Сеткавы інтэрфейс(см. сеткавая плата)

Акрамя таго, у апаратнае забеспячэнне таксама уваходзяць знешнія кампаненты — перыферыйныя прылады:
* Прылады ўводу
** Клавіятура
** Мыш, трэкбол ці тачпад
** Джойстык
** Сканер
* Прылады вываду
** Манітор (прылада)
** Калонкі/завушніцы
** Прылады друку
*** Прынтар
*** Плотар
* Прылады захоўвання інфармацыі
** Знешні дыск — HDD або SSD
** Флэшка
** Сеткавае сховішча 
* Мадэм — для доступу ў Інтэрнэт

## Гл. таксама 
* Камп’ютарная тэхніка

Катэгорыя:Камп’ютарнае апаратнае забеспячэнне
Талерка (музычны інструмент)

**Тале́ркі** — самагучальны ўдарны музычны інструмент з нявызначанай вышынёй гучання. Талеркі вядомыя з старажытных часоў, сустракаюцца ў Кітаі, Індыі, пазней у Грэцыі і Турцыі.
 
Уяўляюць сабой дыск выпуклай формы, выраблены з адмысловых сплаваў шляхам ліцця і наступным каваннем. У цэнтры талеркі — адтуліна, прызначаная для замацавання прылады на спецыяльнай стойцы або для прымацавання рамяня.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Тале́рка (толькі мн. **тале́ркі**) // 
* 
* *Фортунатов Ю. А.* Таре́лки // Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / Гл. ред. Ю. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия: Советский композитор, 1973—1982. — (Энциклопедии. Словари. Справочники. Изд-во «Советская Энциклопедия», Изд-во «Советский композитор»). — Т. 5: Симон — Хейлер. — 1981. — Стб. 441—443. — 1056 стб., илл. — 102 200 экз.

Катэгорыя:Ударныя музычныя інструменты
Сільвестр III

**Сільвестр III** (, свецкае імя **Джаванні дэі Крэсчэнці-Атавіяні** (); памёр 1062 ці 1063) — Папа Рымскі з 20 студзеня па 10 сакавіка 1045 года. У шэрагу даследаванняў называецца антыпапай.

## Біяграфія 
Да абрання Папам быў біскупам Сабіны. Абраны Папам падчас выгнання Бенедыкта IX з Рыма. Стаўленік сям'і Крэсчэнці. Праз некалькі два месяцы пасля свайго абрання быў зрушаны Бенедыктам IX.

Сабор у Сутры ў снежні 1046 года пазбавіў яго святарства і адправіў у манастыр. Нягледзячы на гэтае рашэнне, ён выконваў функцыі біскупа Сабіны як мінімум да 1062 года, а яго пераемнік уступіў на гэты пост у 1063 годзе.

## Спасылкі 
* Сільвестр III. Catholic Encyclopedia

Катэгорыя:Папы Рымскія
Анастасій III

**Анастасій III** (; памёр чэрвень 913, Рым) — Папа Рымскі з красавіка 911 года па чэрвень 913 года.

## Біяграфія 
Папа перыяду парнакратыі, некаторыя гісторыкі лічаць яго сынам Сергія III, аднак ёсць меркаванне, што яго бацькам быў рымскі шляхціч з імем Луцыян. Адстойваў інтарэсы сямейства Тэафілакта I. Разам з тым, прыдворныя паэты ўсхвалялі Анастасія за міласэрнасць. Яму прыпісваюцца два пасланні, аднак доказаў іхнай сапраўднасці няма. Анастасія аднавіў зносіны з Канстанцінопальскай царквой, падтрымаўшы Мікалая Містыка супраць імператара Льва VI.

Падчас пантыфікату Анастасія Ралон і яго падданыя былі хрысціянізаваны. Пахаваны ў саборы Святога Пятра.

## Спасылкі 
* Анастасій III. Catholic Encyclopedia

Катэгорыя:Папы Рымскія
Лігніт

**Лігніт** (, , )&nbsp;—

* 1) Слабазвугленая выкапнёвая драўніна бурага колеру, якая захавала анатамічную будову раслін, тканак, і па вонкавым выглядзе падобная на нязмененную драўніну.
* 2) разнавіднасць бурага вугалю, які змяшчае ўключэнне слабаразмешчаных драўняных рэшткаў (так званы мяккі буры вугаль). Выкарыстоўваюць як паліва, хімічную сыравіну. Разнавіднасць маладога бурага вугалю з вялікім утрыманнем вады, нізкімі цеплатворнымі характарыстыкамі і тыповымі ўключэннямі слабавугляродзістай драўніны.

## Літаратура 
* Мала гірнича енциклопедія : у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. — Д. : Донбас, 2007. — Т. 2 : Л — Р. — 670 с. — ISBN 57740-0828-2.
* Глосарій термінів з хімії // Й.&nbsp;Опейда, О.&nbsp;Швайка. Ін-т фізико-органічної хімії та вуглехімії ім. Л.&nbsp;М.&nbsp;Литвиненка НАН України, Донецький національний університет.&nbsp;— Донецьк : Вебер, 2008.&nbsp;— 758&nbsp;с.&nbsp;— ISBN 978-966-335-206-0

Катэгорыя:Выкапнёвы вугаль
Таліда

**Талі́да** () — горад у штаце Агая, ЗША, з насельніцтвам 313 619 жыхароў па перапісу 2000 года.

Размяшчаецца ў паўночна-заходняй частцы Агая ў памежнай са штатам Мічыган тэрыторыі. Горад Таліда служыць цэнтрам метраполіі акругі Лукас з агульнай колькасцю насельніцтва дасягае 650 тыс. чалавек. Порт на заходнім беразе возера Эры каля вусця ракі Момі (). Вузел чыгунак і аўтамабільных дарог. Дзейнічае аэрапорт.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Арт Тэйтум (1909—1956) — джазавы віртуоз

## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Толи́до // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 369. — 459 с. — 70 000 экз.

## Спасылкі 
* Toledo // // U.S. Geological Survey Geographic Names Information System

Катэгорыя:Гарады Агая
Катэгорыя:Гарады на Вялікіх азёрах
Франтальныя ападкі

**Франтальныя ападкі** — атмасферныя ападкі, выпадзенне якіх звязана з атмасфернымі франтамі і абумоўлена пад’ёмам цёплага паветра над франтальнай паверхняй. Часцей за ўсё гэта абложныя ападкі са слаіста-дажджавых воблакаў, асабліва на халодных франтах. Яны ахопліваюць вялікія плошчы і перамяшчаюцца разам з фронтам.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 576 с.: іл.
* Геаграфія ў тэрмінах і паняццях: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 352 с.: іл. — ISBN 985-11-0262-8.

Катэгорыя:Метэаралогія
Віктар III

**Віктар III** (, свецкае імя **Дэзыдэрый Эпіфані** (); 1027, Беневента — , манастыр Монтэ-Касіна) — Папа Рымскі з 24 мая 1086 года па 16 верасня 1087 года. Паходзіў са знатнага лангабардскага роду. Паміж 1048 і 1049 гадамі перайшоў у манастыр Святой Сафіі ў Беневента, дзе прыняў пострыг з імем Дэзыдэрый. У 1055 годзе з дазволу Папы перайшоў у манастыр Монтэ-Касіна.

У сакавіку 1058 года быў узведзены ў годнасць кардынала-дыякана царквы Святых Сэргіюша і Вакха. У красавіку таго ж года ён быў абраны абатам Монтэ-Касіна. 6 сакавіка 1059 года ўзведзены ў годнасць кардынала-прасвітара царквы Святой Цэцыліі.

24 мая 1086 года абат Дэзыдэрый быў абвешчаны новым папам. Аднак яго абранне не было прызнана імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі Генрыхам IV і Дэзыдэрый быў вымушаны бегчы з Рыма, акупаванага стаўленікам імператара антыпапай Кліментам III. У сакавіку 1087 года канфлікт быў уладжаны, а Дэзыдэрый пагадзіўся заняць Папскі Прастол. Епіскапская хіратанія і інтранізацыі Віктара III адбыліся 9 мая 1087 года ў саборы Святога Пятра.

## Спасылкі 
* Віктар III. Catholic Encyclopedia
* 
* 

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XI стагоддзя
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы XI стагоддзя
Катэгорыя:Абаты Монтэкасіна
Таліён

**Таліён** () — прынцып прызначэння пакарання за злачынства, згодна з якім мера пакарання здзяйсняецца вінаватаму ў строгай адпаведнасці з нанесенай ім шкодай («вока за вока, зуб за зуб»).

Прынцып склаўся ў старажытным грамадстве і быў успрыняты феадальным правам. Знайшоў адлюстраванне ў кодэксах Хамурапі, рымскіх Законах XII табліц, часткова ў Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1588 года.

У новы час ідэі таліёна знайшлі адлюстраванне ў шэрагу напрамкаў філасофскай думкі (у тым ліку, у Канта і Гегеля), у прадстаўнікоў класічнай школы крымінальнага права.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* *Графский В. Г.* Талио́н // Юридическая энциклопедия / Отв. ред. Б. Н. Топорнин. — М.: Юристь, 2001. — С. 1076—1077. — 1272 с. — 8000 экз. — ISBN 5-7975-0429-4 (в пер.)
* 

Катэгорыя:Крымінальнае права
Катэгорыя:Гісторыя права
Катэгорыя:Лацінскія выслоўі
Леў III (Папа Рымскі)

**Леў III** (; 750, Рым — ) — Папа Рымскі з 27 снежня 795 года па 12 чэрвеня 816 года.

## Біяграфія 
Кардынал-прэсвітар тытулярнай царквы Санта-Сусана. З дзяцінства выхоўваўся ў Латэране. Быў абраны Папам Рымскім 27 снежня 795 года, стаўшы пераемнікам Адрыяна I. З першых жа дзён пантыфікату ўзяў курс на саюз з Карлам Вялікім, якому рымляне, паводле прапановы папы, прысягнулі на вернасць. Гэта азначала, што франскі кароль стаў суверэнам Рыма, а папская канцылярыя стала датаваць свае дакументы гадамі ўступлення ва ўладу караля і папы.

У 799 годзе праціўнікі Льва, сваякі Папы Адрыяна I, паднялі супраць яго мяцеж, абвінавачваючы яго ў распусце і клятвапарушэнні, на яго быў здзейснены напад, яго зацягнулі ў царкву і збілі да крыві, спрабуючы адрэзаць язык і выкалаць вочы. З дапамогай герцага Спалета Леў збег да Карла, які аднавіў яго на папскім прастоле. У падзяку Леў вянчаў Карла імператарскай каронай 25 снежня 800 года.

Пасля смерці Карла Вялікага 28 студзеня 814 года, адбылася новая змова супраць Папы, які жорстка расправіўся са сваімі ворагамі ў Рыме. У 1673 годзе быў кананізаваны каталіцкай царквой, Папам Кліментам X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя IX стагоддзя
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Кананізаваныя ў XVII стагоддзі
Катэгорыя:Кананізаваныя Папы Рымскія
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы VIII стагоддзя
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы IX стагоддзя
Талуідзіны

**Талуідзі́ны**, **амінаталуолы**, **метыланіліны**, **таліламіны** — араматычныя арганічныя злучэнні, амінавытворныя талуолу.

Вадкасці або цвёрдыя рэчывы, добра раствараюцца ў этаноле, дыэтылавым эфіры, ацэтоне, хлараформе, дрэнна — у вадзе.

## Атрыманне 
* Гідраванне адпаведных нітраталуолаў
:: \mathsf{CH_3\text{-}C_6H_4\text{-}NO_2 \ \xrightarrow{H_2}\ CH_3\text{-}C_6H_4\text{-}NH_2 }

## Выкарыстанне 
Талуідзіны і іх вытворныя выкарыстоўваюцца ў вытворчасці амінаталуолсульфонавых кіслот, крэзолаў, азотафарбавальнікаў трыарылметанавых і сярністых фарбавальнікаў; *n*-талуідзін — у якасці інгібітараў карозіі.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Араматычныя аміны
Талуанскі бальзам

**Талуа́нскі бальзам**, **талутанскі бальзам** — густая араматычная вадкасць, вылучаецца з надсечак кары вечназялёнага дрэва міраксілон. Гэтыя дрэвы растуць у Цэнтральнай Амерыцы — Калумбія, Перу, Венесуэла, а таксама ў Паўднёвай Амерыцы — Аргенціна, Бразілія, Парагвай, Балівія.

## Склад 
Утрымоўвае бензойную і карычную кіслоты ў свабодным стане (12-15 %) і ў выглядзе эфіраў (да 86 %), а таксама нязначныя колькасці эфірных алеяў і ваніліну.

## Уласцівасці 
Вязкая маса бурага колеру са смалістым пахам. На паветры цвярдзее, утварае чырвона-бурую масу.
* Шчыльнасць 1,2 г/см³,
* Тэмпература плаўлення 60—65 °C;
* Раствараецца ў спірце, воцатнай кіслаце, ацэтоне, хлараформе.
* Не раствараецца ў вадзе.

Выкарыстоўваецца ў парфумерыі.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Парфумерыя
Катэгорыя:Смолы
Талісман

. Партрэт мужчыны з гваздзіком. Пасля 1435 г.]]
**Талісма́н**, **амулет** (), **абярэг** — прадмет, які людзі насілі на целе і якому прыпісвалі магічныя ўласцівасці засцерагаць ад злых духаў, чараў, няшчасцяў, адводзіць хваробу, прыносіць поспех. Абярэгам можа з’яўляцца кожны прадмет, ад ювелірнага вырабу да кавалка каменя або кары дрэва.

Вера ў чарадзейную сілу амулета ўзнікла ў палеаліце і захавалася да нашых дзён. Яна звязана з магіяй і фетышызмам.

На тэрыторыі Беларусі найбольш старажытныя амулеты адносяцца да эпохі неаліту (паселішчы на Крывінскім тарфяніку (Сенненскі раён), каля вёскі Камень Пінскага раёна). Пашырыліся ў жалезным веку: апрача прасвідраваных зубоў і касцей жывёл, пачалі выкарыстоўваць разнастайныя металічныя амулеты. З’явіліся лунніцы (упрыгажэнні ў выглядзе паўмесяца), звязаныя з культам Месяца — часткай аграрнага культу. Пры раскопках раннесярэдневяковых курганоў знойдзены амулеты-падвескі — мініяцюрныя выявы сякер (сімвал Пяруна), нажоў, лыжак. Выяўлена шмат амулетаў у выглядзе конікаў. Як амулеты-абярэгі, нібыта здольныя ахоўваць здароўе ўладальніка, выкарыстоўвалі медальёны-змеевікі, а таксама «змеегаловыя» бранзалеты, якія трапляюцца пераважна на паўночным усходзе Беларусі. Звышнатуральныя ўласцівасці прыпісваліся і некаторым каштоўным камяням. Напрыклад, у старажытнасці лічылася, што бурштын дабратворна ўплывае на здароўе таго, хто яго носіць. Падвескі з яго былі адначасова і ўпрыгажэннем. У язычніцкія часы ў якасці амулетаў насілі крыжападобныя падвескі, а пасля прыняцця хрысціянства — крыжыкі.

## Гл. таксама 
* Назар (амулет)

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* *Зайкоўскі, Э. М.* Амулет / Э. М. Зайкоўскі // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С. 28. — ISBN 978-985-11-0353-5.
* 
* *Зайкоўскі, Э. М.* Амулет / Э. М. Зайкоўскі // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 35 — 36. — ISBN 5-85700-077-7.
* 

Катэгорыя:Талісманы
Талька (Чылі)

**Та́лька** () — горад у Чылі. Адміністрацыйны цэнтр аднайменнай камуны, правінцыі Талька і вобласці Маўле. Насельніцтва — 189 505 чалавек (2002).
 
Тэрыторыя камуны — 231,5 км². Колькасць насельніцтва — 227 674 жыхароў (2007). Шчыльнасць насельніцтва — 983,47 чал./км².

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Чылі
Талька

**Талька** мае наступныя значэнні:

## Беларусь 
* Талька — вёска ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці.
* Талька, таксама **Гарэлецкі канал** — рака ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці.
* Талька — чыгуначная станцыя Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці.

## Чылі 
* Талька — горад у Чылі, сталіца правінцыі Талька
* Талька — правінцыя ў Чылі ў складзе вобласці Маўле.
Міхаіл Нехем’евіч Таль

**Міхаіл Нехем’евіч Таль** (; ,  — , ) — савецкі і латвійскі шахматыст, гросмайстар (1957), 8-ы чэмпіён свету па шахматах (1960—1961).

Заслужаны майстар спорту СССР (1960), шасціразовы чэмпіён СССР (1957, 1958, 1967, 1972, 1974, 1978), чэмпіён Латвіі (1953, 1965), васьміразовы пераможца шахматных алімпіяд у складзе каманды СССР, шасціразовы чэмпіён Еўропы і трохразовы чэмпіён свету сярод студэнтаў у камандным заліку, пераможца міжзанальных турніраў (1958, 1964, 1979), турніру прэтэндэнтаў (1959), удзельнік двух матчаў на першынства свету і сямі матчаў прэтэндэнтаў, пераможца 44-х міжнародных турніраў, журналіст, галоўны рэдактар часопіса «Шахматы» (1960—1970).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 85 шахматных задач, заснаваных на партыях Таля 
* OlimpBase 

Катэгорыя:Чэмпіёны свету па шахматах
Катэгорыя:Шахматныя гросмайстры
Катэгорыя:Шахматныя кампазітары
Катэгорыя:Шахматысты СССР
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Катэгорыя:Пераможцы шахматных Алімпіяд
Катэгорыя:Чэмпіёны СССР па шахматах
Катэгорыя:Журналісты СССР
Катэгорыя:Журналісты Латвіі
Катэгорыя:Шахматныя журналісты
Катэгорыя:Шахматысты Латвіі
Катэгорыя:Памерлі ад нырачнай недастатковасці
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Шмерлі
Арктычная нізіна

**Арктычная нізіна** — нізіна на поўначы Аляскі, у ЗША.

## Апісанне 
Даўжыня каля , шырыня да 150 кіламетраў. Вышыня каля 200 м.

Складзена з марскіх алювіяльных адкладаў. Паверхня плоская, слаба расчлянёная далінамі. Характэрны поліганальныя грунты, маразабойнатрэшчынаватая шматгадовая мерзлата, гідралакаліты (узгоркі-пінга). Шматлікія лагунныя і тэрмакарставыя азёры і непраходныя балоты. Клімат субарктычны. Расліннасць мохава-лішайнікавая, па далінах рэк вярбовыя хмызнякі і асакова-разнатраўныя лугі.

Радовішча нафты і прыроднага газу (заліў Прадха). Рэдкія паселішчы эскімосаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Геаграфія Аляскі
Іяхаз (цар іўдзейскі)

**Іяхаз** (, ; ) — чатырнаццаты цар Іўдзейскага царства, сын Іасія. Заняў пасаду ва ўзросце 23 гадоў і кіраваў 3 месяцы, самы кароткі перыяд сярод іўдзейскіх цароў. Час яго кіравання — 609 г. да н.э.

## Біяграфія 
Пры нараджэнні атрымаў імя ***Шаллум***. Нягледзячы на тое, што ён быў малодшы за свайго брата Іякіма, менавіта ён быў выбраны заняць пасаду цара пасля смерці свайго бацькі Іасіі. Іяхаз валадарыў толькі тры месяцы, пасля чаго быў зняты егіпецкім фараонам Нехао і адведзены ў няволю. Іяхаз не падтрымліваў правядзення рэлігійных рэформ свайго бацькі.

Катэгорыя:Цары іўдзейскія
Талькауана

**Талькауа́на** () — горад і марскі порт у Чылі. Аванпорт горада Кансепсьён на Ціхім акіяне. Адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі Кансепсьён. Насельніцтва горада — 161&nbsp;692 чалавек (2002). Горад і камуна ўваходзіць у склад правінцыі Кансепсьён і вобласці Бія-Бія. Горад з’яўляецца складовай часткай гарадской агламерацыі Вялікі Кансепсьён.
 
Тэрыторыя камуны — 92,3 км². Колькасць насельніцтва камуны — 171&nbsp;383 жыхароў (2007). Шчыльнасць насельніцтва — 1856,8 чал./км².

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Талькауа́но // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 357. — 459 с. — 70 000 экз.
* 

Катэгорыя:Гарады Чылі
Хрол і Лаўр — конскае свята

**Хрол і Лаўр — конскае свята** — беларускае народнае свята, якое адзначаецца . Заступнікі коней Флор і Лаўр не загадваюць у гэты дзень у полі араць.

## Іншыя назвы дня 
Арабінавы дзень і ноч, Конскае свята, Капыты, Варавіты дзень, Рабiнавая ноч, Гарабінава ноч, Храл і Ягор’е.

## Славянскія звычаі 
У гэты дзень коням надавалі асаблівую ўвагу: на іх не працавалі, не запрагалі іх, не путалі. Жанчыны пяклі аладкі і называлі іх капытамі. У асобных вёсках дзень Флора і Лаўра лічыўся прысвяткам пастухоў.

Здаралася, што жанчынам нельга было ткаць. «На Храла і Ягор’я не ткуць і не пашуць», — казалі беларусы на Смаленшчыне.

## Прымаўкі і прыкметы 
На Храла і Ягор’я не ткуць і не пашуць. Флор і Лавер — канчай пасеў жыта (рус.).

## Гл. таксама 
* Народны каляндар

## Спасылкі 
* 31 жніўня — Флор і Лаўр, Хрол і Лаўр // Радзіма мая — Беларусь
* Флор и Лавр (Храл и Егорье)  // Филологический факультет БГУ

Катэгорыя:Славянскія святы
Катэгорыя:Беларускія народныя святы
Борут Пахар

**Борут Пахар** (, Постайна, СФРЮ) — славенскі палітык. Прэм’ер-міністр Славеніі з 7 лістапада 2008 па 20 верасня 2011 г.. Прэзідэнт Славеніі з 23 снежня 2012 года.

Старшыня Нацыянальнай асамблеі (ніжняй палаты) Дзяржаўнага сходу Славеніі ў 2000—2004. Дэпутат Еўрапейскага парламента ў 2004—2008. Лідар сацыял-дэмакратычнай апазіцыі ў Славеніі з канца 1990-х гадоў, якая пад яго кіраўніцтвам выйграла парламенцкія выбары ў 2008. 7 лістапада парламент ухваліў кандыдатуру Пахара на пасаду прэм’ер-міністра Славеніі. 11 лістапада Борут Пахар прадставіў склад урада Славеніі. У 2011 яму быў вынесены вотум недаверу па выніках разгляду шэрагу законапраектаў. Ураду Пахара не ўдалося правесці дзве ключавыя эканамічныя рэформы.

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце Прэзідэнта Славеніі 

Катэгорыя:Спікеры парламентаў
Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Славеніі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Славеніі
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Шуфляда

thumb|Шуфляда

**Шуфля́да**, **шуфля́дка** (па-польску: *Szuflada*, па-нямецку: *Schublade*) — высоўная скрынка з адчыненым верхам. Частка (канструктыўны элемент) мэблі ў форме прамавугольнага кораба, якая служыць для захоўвання рэчаў. Шуфляда гарызантальна высоўваецца на накіравальных для доступу да яе зместу і часам мае механізм «самазачынення». Высоўныя шуфляды змяшчаюцца ў шафах, буфетах, бюро, камодах, тумбачках, пісьмовых сталах, картатэчнай мэблі, касавых апаратах, і інш.

Шуфляда як састаўная частка мэблі з’явілася яшчэ ў антычныя часы.

Заднія, пярэднія і бакавыя сценкі драўляных шуфляд часцей за ўсё вырабляюцца з дошак, дно ж вырабляюць з ДВП ці фанеры; таксама выкарыстоўваюць розныя драўляна-кампазітныя матэрыялы, пластык і ліставы метал. Перагародкі паміж шуфлядамі, размешчанымі адна пад адной, тыпова не робяць.

Найболей распаўсюджаны тып злучэнняў пярэдняй і бакавых сценак драўлянай шуфляды па меркаваннях трываласцi і эстэтыкі — праклеены «ластаўчын хвост». Сценкі таксама могуць злучацца шрубамі, шкантамі, клямарамі, клеем, іншымі спосабамі, або вырабляцца разам з дном як адзіны элемент. Для зручнасці адчынення, на перадзе шуфляды крэпіцца ручка, звычайна круглай ці п-віднай формы. Шуфляда без ручкі можа адчыняцца націскам на яе, тады спрацоўвае змешчаная ўнутры пружына, або з дапамогой ключа, устаўленага ў замок.

Лічыцца, што слова «шуфляда» прыйшло ў беларускую мову з нямецкай праз польскую. Гэтым тлумачыцца адсутнасць аднасложнага адпаведніка ў рускай мове.

У пераносным сэнсе, у рускай мове выраз «положить в долгий ящик» азначае справу, адкладзеную на нявызначаны тэрмін.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мэбля
ФК Фамальгаўт Барысаў

**ФК Фамальгаўт** — былы беларускі футбольны клуб з горада Барысаў.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1986 годзе пад назвай «Аўтамабіліст». 
Да 1991 гуляў у Чэмпіянаце БССР, пасля трапіў у 
Трэцюю лігу чэмпіянату Беларусі. 
У 1995 клуб выйшаў у Другую лігу, 
але ўжо на наступны год спыніў існаванне. У далейшым Барысаў у беларускім футболе 
стаў прадстаўляць іншы футбольны клуб — БАТЭ.

## Папярэднія назвы 
* 1986—1989: «Аўтамабіліст»
* 1989—1993: «Бярэзіна»
* 1994—1996: «Фамальгаўт»

## Статыстыка выступленняў
### Чэмпіянат і Кубак Беларусі
## Галоўныя трэнеры 
* Юрый Веніямінавіч Расолька (1993-1994)

## Вядомыя ігракі 
* Анатоль Будаеў

Фамальгаўт
ФК РШВСМ-Алімпія

**ФК РШВСМ-Алімпія** — былы беларускі футбольны клуб з горада Мінск.

Заснаваны ў 1985. На ўсім працягу існавання клуб прадстаўляў мінскую Акадэмію фізічнай культуры і іншыя футбольныя школы.

Да 1991 гуляў у Чэмпіянаце БССР, пасля трапіў у 
Другую лігу чэмпіянату Беларусі. 
У 1995 выбыў у Трэцюю лігу, 
а пасля сезону 2000 каманда гуляла толькі ў юнацкіх спаборніцтвах.

## Папярэднія назвы 
* 1985—1990: СКІФ
* 1990—1992: СКІФ-РШВСМ
* 1992—1995: АФВіС-РШВСМ
* 1995: АФВіС
* 1995—1999: АФВіС-РШВСМ
* 2000: РШВСМ-Алімпія

### Абрэвіятуры
* СКІФ: **С**партыўны **К**луб **І**нстытута **Ф**ізкультуры
* РШВСМ: **Р**эспубліканская **Ш**кола **В**ышэйшага **С**партыўнага **М**айстэрства
* АФВіС: **А**кадэмія **Ф**ізічнага **В**ыхавання **і** **С**порту

## Статыстыка выступленняў
### Чэмпіянат і Кубак Беларусі
***1** Уключаючы 6 гульняў, перанесеных з 1-га раўнда.

РШВСМ-Алімпія

Катэгорыя:З’явіліся ў 1985 годзе
Катэгорыя:1985 год у Мінску
ФК ЗЛіН

**ФК ЗЛіН** — былы беларускі футбольны клуб з горада Гомель, прадстаўляў 
Гомельскі **з**авод **л**іцця **і** **н**армаляў.

З 1998 клуб гуляў у Першай лізе чэмпіянату Беларусі.

Пасля сезону 2005 ЗЛіН аб'яднаўся з мазырскай «Славіяй», у выніку чаго 
ўзнік клуб «Мазыр-ЗЛіН» (пазней перайменаваны ў «Славію-Мазыр»). Клуб ЗЛіН спыніў сваё існаванне.

## Статыстыка выступленняў
### Чэмпіянат і Кубак Беларусі
ЗЛіН
Дзісенская нізіна

**Дзісненская нізіна** () — фізіка-геаграфічны раён у Беларускім Паазер’і, частка Полацкай нізіны.

Знаходзіцца на паўночным захадзе Віцебскай вобласці, трапляе на тэрыторыю Літвы. Мяжуе на поўначы з Браслаўскай градой, на поўдні са Свянцянскімі градамі. Абсалютная вышыня 135—145 м, найбольш нізкая адзнака 130 м (ніжняе цячэнне ракі Дзісна).

Складзена з азёрных ледавіковых, пераважна стужачных, пясчана-гліністых адкладаў. Фарміраванне нізіны звязана з утварэннем вялізнага Дзісенска-Полацкага прыледавіковага вадаёма ў браслаўскую стадыю паазерскага зледзянення. Расталыя ледавіковыя воды намнажаліся ў вялікім паніжэнні, якое з поўдня падпруджвалася Свянцянскімі краявымі марэнамі. Вадаём шырокім пралівам злучаўся з Полацкім прыледавіковым возерам, куды з прылеглых узвышшаў і шматлікіх астравоў паступаў рыхлы матэрыял. У мелкаводнай частцы возера намнажаліся пяскі рознай буйнасці, а ў глыбакаводнай павольна асядалі «тлустыя» стужачныя гліны. Пасля ўтварэння скразной даліны праз Балтыйскую граду на ўчастку Краслава—Даўгаўпілс возера было спушчана, і на яго месцы ўтварылася Полацка-Дзісненская нізіна.

Паверхня сучаснай Дзісненскай нізіны плоска-ўвагнутая, парэзаная далінамі рэк, прасторы паміж якімі аднастайныя і роўныя, з адноснымі вышынямі 3-5 м. Часта трапляюцца забалочаныя катлавіны з астаткавымі азёрамі. Рачныя даліны слабаўрэзаныя, нявыпрацаваныя, у нізоўях глыбіня ўрэзу да 10 м і больш. У рэльефе вылучаюцца ўчасткі марэнных узвышшаў — былыя астравы Дзісенска-Полацкага вадаёма. Карысныя выкапні: торф, легкаплаўкія гліны.

]]
Асноўная рака Дзісна з прытокамі Дрысвята, Янка (злева), Бірвета (з Мядзелкай), Галбіца, Бярозаўка, Мнюта, Авута (справа). Шматлікія рэшткавыя азёры: Ельня, Чорнае, Асвята; найбольш глыбокія (Богінскае возера) трапляюцца на ўскраінах нізіны. 

Сярэдняя тэмпература студзеня −7 °C, ліпеня 17,8 °C, ападкаў 560 мм за год.

Воданепранікальныя груныты, плоскаўвагнутая паверхня, слабы прыродны дрэнаж садзейнічаюць працэсам агляення і забалочанасці глеб. Пераважаюць дзярнова-падзолістыя слабаглеяватыя, глеяватыя гліністыя і цяжкасугліністыя глебы. На ўсходзе і захадзе нізіны вялікія лясныя масівы з хвоі, драбналістых парод і елкі, трапляецца алешнік. Балоты пераходныя і вярховыя.

На тэрыторыі Дзісненскай нізіны размяшчаецца заказнік Ельня. Тут пад аховай знаходзіцца неасвоенае вярховае балота, якое іграе важную ролю ў падтрыманні гідралагічнага рэжыму рэгіёна і ракі Заходняй Дзвіны.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нізіны Беларусі
Катэгорыя:Нізіны Літвы
Катэгорыя:Рэльеф Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Геаграфія Глыбоцкага раёна
Катэгорыя:Геаграфія Мёрскага раёна
Катэгорыя:Геаграфія Пастаўскага раёна
Катэгорыя:Геаграфія Шаркаўшчынскага раёна
Арктычны антыцыклон

**Арктычны антыцыклон** - вобласць павышанага атмасфернага ціску над Арктыкай. У цэнтры арктычнага антыцыклону ціск перавышае 1020 мб. Больш выразны зімой, калі ў час палярнай ночы халоднае паветра ўшчыльняецца над укрытай лёдам і снегам паверхняй. Пераважае ўстойлівае бязвоблачнае сухое надвор'е. Пад уплывам цыкланічнай дзейнасці ў Атлантычным сектары Арктыкі арктычны антыцыклон перамяшчаецца ў бок Аляскі. Летнія ўмовы аслабляюць антыцыклон. На вышыні 3-4 км саступае месца каляпалярнай дэпрэсіі (вобласці нізкага ціску). Вятры з арктычнага антыцыклону накіраваны ў нізкія шыроты, дзе пад уплывам вярчэння Зямлі набываюць паўночна-заходні напрамак.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А - Аршын / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1996. - 552 с.: іл.

Катэгорыя:Клімат
Арктычны клімат

**Арктычны клімат** - клімат палярных раёнаў Паўночнага паўшар'я (Арктыкі). Адметны доўгай марознай зімой (сярэдняя тэмпература студзеня ад -2°С да -25°С) з палярнай ноччу, кароткім халодным летам (сярэднямесячная тэмпература ліпеня ад -1°С да 3-10°С), 100-400 мм ападкаў за год. Надвор’е вызначаецца Арктычным антыцыклонам у цэнтральнай частцы Арктыкі і цыклонамі Арктычнага фронту на перыферыі. Характарызуецца адмоўным радыяцыйным балансам зімой і вялікім прытокам сонечнай радыяцыі летам.

Паўднёвая мяжа зоны арктычнага клімату прыкладна супадае з ізатэрмай самага цёплага месяца 10°С.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Клімат
Катэгорыя:Арктыка
ФК Палессе Козенкі

**ФК Палессе** — былы беларускі футбольны клуб з вёскі Козенкі Мазырскага раёна.

Заснаваны ў 1995 годзе. Спачатку гуляў у Трэцяй лізе Чэмпіянату Беларусі, потым павысіўся да 
Першай лігі. Цягам 2000—2005 клуб не падымаўся вышэй перадапошняга месца ў лізе (з 2001 гэта зноў у Другая ліга).
У 2007 клуб выступаў пад назвай «Палессе-2», але ўжо пасля гэтага сезону спыніў існаванне па фінансавых прычынах.

## Папярэднія назвы 
* 1995—2006: «Палессе»
* 2007: «Палессе-2»

## Статыстыка выступленняў
### Чэмпіянат і Кубак Беларусі
Палессе Козенкі
Цыклон

[thumb|[Катарына, ураган|Цыклон Катрына ў Паўднёвай Атлантыцы. 26 сакавіка 2006 года.]]
[thumb|right|Вертыкальны разрэз [Трапічны цыклон|трапічнага цыклона]]

**Цыклон** (ад ) — атмасферны віхур велізарнага (ад сотняў да некалькіх тысяч кіламетраў) дыяметра з паніжаным ціскам паветра ў цэнтры.  

Паветра ў цыклоне цыркулюе супраць гадзіннікавай стрэлкі ў паўночным паўшар'і і па гадзіннікавай стрэлцы ў паўднёвым. Акрамя таго, у паветраных пластах на вышыні ад зямной паверхні да некалькіх сотняў метраў, вецер мае складнік, накіраваны да цэнтра цыклона, па барычным градыенце (у бок змяншэння ціску). Велічыня складніку памяншаецца з вышынёй.  

Цыклон - не проста супрацьлегласць антыцыклону, у іх адрозніваецца механізм узнікнення. Цыклоны пастаянна і натуральным чынам з'яўляюцца з-за кручэння Зямлі, дзякуючы сіле Карыёліса. Следствам тэарэмы Браўэра аб нерухомай кропцы з'яўляецца наяўнасць у атмасферы як мінімум аднаго цыклону або антыцыклону.

Адрозніваюць два асноўных віды цыклонаў - нетрапічныя і трапічныя.

## Шкала вымярэнняў 
Шкала ўраганаў Сафіра — Сімпсана

## Гл. таксама 
* Антыцыклон
* Трапічны цыклон
* Пазатрапічны цыклон
* Субтрапічны цыклон
* Спіс трапічных цыклонаў
* Спіраль
* Дэпрэсія, метэаралогія

Катэгорыя:Метэаралогія
*
Палярны клімат

**Палярны клімат** - клімат прыпалярных тэрыторый у Паўночным і Паўднёвым паўшар'ях.

Вылучаюць:
* Арктычны клімат у Паўночным паўшар'і і
* Антарктычны клімат у Паўднёвым паўшар'і.

## Літаратура 
* Геаграфія ў тэрмінах і паняццях: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 2003. - 352 с.: іл. - ISBN 985-11-0262-8.

Катэгорыя:Клімат
Таль (Любанскі раён)

**Та́ль** (, ) — аграгарадок у Любанскім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр Тальскага сельсавета.

Размешчана на аўтадарозе  Любань—Урэчча, каля Любанскага вадасховішча і ракі Таліца. За 8 кіламетраў на паўночны захад ад горада Любань, 144 кіламетраў ад Мінска, за 12 км ад чыгуначнай станцыі Урэчча.

У 2010 годзе вёсцы быў нададзены статус аграгарадка

## Насельніцтва 
* 1395 жыхароў, 650 двароў (2002)

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Амбулаторыя
* Аптэка
* Камбінат бытавога абслугоўвання
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Царква Святой Тройцы (1993)
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну

## Вядомыя асобы 
* Павел Раманавіч Алейнікаў (1917—1945) — Герой Савецкага Саюза
* Іван Міхайлавіч Каратчэня (нар. 1948) — партыйны і савецкі дзеяч, доктар эканамічных навук.
* Іван Андрэевіч Муравейка (нар. 1921) — паэт. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.
* Віктар Кірылавіч Сушчыц (нар. 1932) — беларускі архітэктар.
* Сяргей Макаравіч Забалоцец (нар. 1955) — беларускі палітык.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тальскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Любанскага раёна
Шара Мкртычэвіч Тальян

**Шара Мкртычэвіч Талья́н** ( — ) — армянскі спявак (тэнар, затым барытон) і музычна-грамадскі дзеяч. Народны артыст Армянскай ССР (1939). Лаўрэат Сталінскай прэміі другой ступені (1946).

## Біяграфія 
Ш. М. Тальян нарадзіўся ў горадзе Тбілісі (Грузія) ў сям’і ашуга Джамалі. Спеву навучаўся ў Г. М. Сюні і С. А. Мелікяна ў духоўнай семінарыі Нерсесян (Тбілісі), а таксама ў Петраградскай кансерваторыі (1916—1918) у С. І. Габелян. Адзін з арганізатараў (1933) і салістаў (да 1954 года) Армянскага тэатра оперы і балета імя А. А. Спендыярава. Выканаўца народных, гусанскіх і ашугскіх песень. Складальнік і рэдактар (сумесна з М. Агаянам) зборнікаў песень Саят-Новы (1946, 1963) і Джывані (1955). Дэпутат Вярхоўнага Савета Армянскай ССР 1-га і 2-га скліканняў.
 
Шара Мкртычэвіч Тальян памёр 7 лістапад 1965 года ў Ерэване.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Талья́н Шара Мкртычевич // Театральная энциклопедия. В 5 томах. / Под редакцией С. С. Мокульского (том 1), П. А. Маркова (тома 2—5). — М., Советская энциклопедия, 1961—1967. — Т. 5: Табакова — Яшугин. — М., 1967. — Стб. 41. — 1136 стб. с илл., 8 л. илл. — 38 000 экз.
* *Атаян Р.* Талья́н Шара Мкртычевич // Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / Гл. ред. Ю. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия: Советский композитор, 1973—1982. — (Энциклопедии. Словари. Справочники. Изд-во «Советская Энциклопедия», Изд-во «Советский композитор»). — Т. 5: Симон — Хейлер. — 1981. — Стб. 399—400. — 1056 стб., илл. — 102 200 экз.

Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі СССР
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Арменіі
Катэгорыя:Тэнары
Катэгорыя:Барытоны
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Армянскай ССР
Сін’ітыра Таманага

**Сін’іты́ра Тамана́га** (; , Кіёта, Японія — ) — японскі фізік-тэарэтык, адзін са стваральнікаў квантавай электрадынамікі. Член  (1951). Замежны член АН СССР (1971).
Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1965) «за фундаментальныя працы па квантавай электрадынаміцы, якія мелі глыбокія наступствы для фізікі элементарных часціц» сумесна з Дж. Швінгерам і Р. Фейнманам.

## Біяграфія 
Скончыў Кіёцкі ўніверсітэт (1929). З 1932 года ў Інстытуце фізічных і хімічных даследаванняў, у 1941—1969 прафесар Такійскага ўніверсітэта (у 1956—1962 гадах яго прэзідэнт). Адначасова ў 1963—1969 гадах дырэктар Інстытута аптычных даследаванняў і прэзідэнт Навуковага савета Японіі.

## Навуковы ўклад 
Навуковыя працы па квантавай тэорыі поля, квантавай электрадынаміцы, ядзернай фізіцы, фізіцы элементарных часціц і касмічных прамянёў.

Прадказаў мезаатамы (1940), прапанаваў каварыянтную фармулёўку квантавай тэорыі поля (1942). Распрацаваў т. зв. звышмнагачасавы фармалізм (1946), што прывяло да ўзнікнення квантавай электрадынамікі.

## Узнагароды 
* Нобелеўская прэмія 1965 года (разам з Р. Ф. Фейнманам, Дж. Швінгерам).
* Вялікі залаты медаль імя М. В. Ламаносава Акадэміі навук СССР (1964).

## Публікацыі 
* Развитие квантовой электродинамики // Успехи физ. наук. 1967. Т. 91, вып. 1.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* *Дайсон Ф.* Томонага, Швингер и Фейнман — лауреаты Нобелевской премии по физике // Успехи физ. наук. 1967. Т. 91, вып. 1.
* 

## Спасылкі 
* 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта
* ТОМОНАГА (Tomonaga), Синъитиро // Сайт электронной библиотеки «Наука и техника» 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Японіі
Катэгорыя:Фізікі Японіі
Катэгорыя:Выпускнікі Кіёцкага ўніверсітэта
Катэгорыя:Замежныя члены АН СССР
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Таманскі паўвостраў

**Тама́нскі паўво́страў**, **Тамань**; ) — паўвостраў у Краснадарскім краі (Расія). Крымскім мостам цераз Керчанскі праліў злучаны з Керчанскім паўвостравам Крыма.

Плошча паўвострава каля 2000 км². Вышыні да 164 м. Знаходзіцца Таманскі паўвостраў на заходне-паўночна-заходнім працягу Вялікага Каўказа. З поўначы абмываецца Таманскім залівам Азоўскага мора, з захаду Керчанскім пралівам, з поўдня Чорным морам. Характарызуецца нізінным раўнінных рэльефам, значнай парэзанасцю берагавой лініі, прысутнасцю шматлікіх заліваў, берагавых кос, ліманаў і гразевых вулканаў. Сучаснае аблічча Таманскі паўвостраў набыў параўнальна нядаўна і яшчэ ў антычны час складаўся з шэрагу астравоў, падзеленых пралівамі. Важны ўплыў на фарміраванне рэльефу, флоры і фаўны Тамані аказвала і аказвае дэльта ракі Кубань. Берагавая лінія на значным працягу абрывістая, складаецца з вапняковых парод і ракушачніка.

У V стагоддзі да н.э. Таманскі паўвостраў уваходзіў у склад Баспорскай дзяржавы.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Таманский полуостров // РИА Новости

Катэгорыя:Геаграфія Краснадарскага края
Катэгорыя:Паўвостравы Расіі