open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
376

**376** — высакосны год, пачаўся ў пятніцу. 376 год нашай эры, 376 год 1 тысячагоддзя, 76 год IV стагоддзя, 6 год 8-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 7 год 370-х гадоў.

## Падзеі 
* Вестготы пад кіраўніцтвам Фрытыгерна бягуць ад гунаў у Рымскую імперыю.

## Нарадзіліся 
* Кірыл Александрыйскі, Айцец царквы

## Памерлі
340

**340** — высакосны год, пачаўся ў аўторак. 340 год нашай эры, 340 год 1 тысячагоддзя, 40 год IV стагоддзя, 10 год 4-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 1 год 340-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Канстанцінопаль лічыцца найбуйнейшым горадам свету.

## Нарадзіліся 
* 339/340: Св. Амвросій Медыяланскі, адзін з Айцоў заходняй царквы
* каля 340: Амфілохій Іканійскі, біскуп Іканійскі

## Памерлі 
* Канстанцін II, рымскі імператар-суправіцель у 337—340 гадах
337

**337** — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 337 год нашай эры, 337 год 1 тысячагоддзя, 37 год IV стагоддзя, 7 год 4-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 8 год 330-х гадоў.

## Падзеі 
*

* 9 верасня: Пасля смерці Канстанціна I Вялікага кіраўнікамі Рымскай імперыі сталі тры яго сыны: Канстанцін II, Канстанцый II і Канстант.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 22 мая: Канстанцін I Вялікі, рымскі імператар, заснавальнік Канстанцінопаля (нар. у 274)
356

**356** — высакосны год, пачаўся ў панядзелак. 356 год нашай эры, 356 год 1 тысячагоддзя, 56 год IV стагоддзя, 6 год 6-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 7 год 350-х гадоў.
## Падзеі 
*

* Ютунгі і алеманы пранікаюць у Рэцыю.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Антоній Вялікі — раннехрысціянскі падзвіжнік і пустэльнік, заснавальнік пустэльнага манаства
* Ветраніён — рымскі імператар
377

**377** — невысакосны год, пачаўся ў аўторак. 337 год нашай эры, 337 год 1 тысячагоддзя, 37 год I стагоддзя, 7 год 4-га дзесяцігоддзя IІІ стагоддзя, 8 год 370-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Паміж вестготамі і рымлянамі ідзе барацьба ў Мёзіі

## Нарадзіліся 
* Флавій Аркадзій, імператар Усходняй Рымскай імперыі
* Валерыян з Абенцы, біскуп Абенцы, каталіцкі святы

## Памерлі 
* Сун Чо, кітайскі дзяржаўны дзеяч, будысцкі ідэолаг і пісьменнік эпохі дынастыі Цзінь
378

**378** — невысакосны год, пачаўся ў панядзелак. 378 год нашай эры, 378 год 1 тысячагоддзя, 78 год IV стагоддзя, 8 год 8-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 9 год 370-х гадоў.

## Падзеі 
* 9 жніўня: Адбылася Адрыянопальская бітва паміж готамі і рымлянамі.
* Тэатыўакан умяшаўся ў справы Тыкаля і іншых суседніх гарадоў майя, скінуў іх правіцеляў і ўстанавіў новую дынастыю.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Валент II, імператар усходняй часткі Рымскай імперыі
379

**379** — невысакосны год, пачаўся ў аўторак. 379 год нашай эры, 379 год 1 тысячагоддзя, 79 год IV стагоддзя, 9 год 8-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 10 год 370-х гадоў.

## Падзеі 
* 19 жніўня: Грацыян робіць Феадосія I кіраўніком усходняй частцы Рымскай імперыі.

## Нарадзіліся 
* Гундэрых, кароль вандалаў
## Памерлі 
* Васілій Вялікі, царкоўны пісьменнік і багаслоў
38

## Падзеі 
__NOTOC__
### Заходняя Еўропа 
*
### Блізкі Усход 
* Антыёх IV прызначаны Калігулам валадаром Камагенскага царства

*
### Паўднёвая Азія 
*
### Далёкі Усход 
*

## Нарадзіліся 
## Памерлі
31 снежня

__NOTOC__

**31 снежня** — трыста шэсцьдзесят пяты (трыста шэсцьдзесят шосты ў высакосны год), апошні дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 192: Комад быў забіты ў выніку змовы, арганізаванай Марцыяй, яго канкубінай.
* 535: Велізарый захоплівае Сіракузу. Гэтым спыняецца панаванне остготаў у Сіцыліі.
* 1105: Генрых IV быў прымушаны сваім сынам Генрыхам V да адрачэння ад стальца.
* 1944: Ад нацысцкіх акупантаў вызвалена Чарнагорыя.
* 1963: Распушчана Федэрацыя Радэзіі і Ньясаленда.
* 1990: Пачала дзейнічаць другая лінія Мінскага метрапалітэна.
* 1992: Роспуск Чэхаславакіі.
* 1994: Расійская армія і ўнутраныя войскі пачалі штурм Грознага.
* 1999: Прэзідэнт Расіі Барыс Ельцын пайшоў у адстаўку, выконваць абавязкі прэзідэнта прызначаны Уладзімір Пуцін.

## Нарадзіліся 
* 1378: Калікст III, Папа Рымскі
* 1493: Элеанора Ганзага, італьянская арыстакратка
* 1668: Герман Бургавэ, нідэрландскі ўрач, батанік, хімік
* 1802: Максімільян Станіслаў Рыла, філосаф, археолаг, арыенталіст, каталіцкі місіянер (пам. 17.6.1848)
* 1838: Эмэ Жуль Далу, французскі скульптар
* 1855: Джавані Паскалі, італьянскі паэт (пам. 6.4.1912)
* 1869: Анры Матыс, французскі мастак і скульптар (пам. 3.11.1954)
* 1931: Пётр Іосіфавіч Зялінскі, беларускі гісторык
* 1937: Энтані Хопкінс, брытанскі акцёр тэатра і кіно
* 1941: Алекс Фергюсан, брытанскі шатландскі футбаліст і трэнер
* 1952: Вон Джонс, амерыканскі матэматык
* 1985: Аляксандра Герасіменя, беларуская плыўчыха

## Памерлі 
* 335: Сільвестр I, Папа Рымскі
* 1679: Джавані Альфонса Барэлі, італьянскі навуковец-універсал
* 1705: Кацярына Браганская, партугальская прынцэса
* 1799: Жан-Франсуа Мармантэль, французскі пісьменнік, філосаф
* 1838: Філіп Фрыдрых фон Хеч, нямецкі мастак
* 1864: Джордж Міфлін Далас, 11-ы віцэ-прэзідэнт ЗША
* 1877:  Гюстаў Курбэ, французскі жывапісец
* 1882: Леон Мішэль Гамбета, французскі дзяржаўны дзеяч
* 1907: Майкл Маркс, брытанскі прадпрымальнік
* 1916: Казімір Альхімовіч, мастак (нар. 20.12.1840)
* 1923: Эдуар Стэфан, французскі астраном
* 1949: Райманд Валгрэ, эстонскі кампазітар
* 1965: Ёханес Мольцан, нямецкі мастак
* 1966: Луіс Персінджэр, амерыканскі скрыпач
* 2004: Жэрар Дэбро, амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1983)
* 2010: Пер Оскарсан, шведскі акцёр і рэжысёр
* 2020: Рабер Асейн, французскі акцёр і рэжысёр

## Святкуюць 
* Пярэдадне Новага года
*  Азербайджан — Дзень салідарнасці азербайджанцаў усяго свету
* 12px Каталіцызм — памяць Папы Сільвестра I; памяць святой Катрын Лабурэ

С31
380

**380** — высакосны год, пачащся ў сераду. 380 год нашай эры, 380 год 1 тысячагоддзя, 80 год IV стагоддзя, 10 год 8-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 1 год 380-х гадоў.

## Падзеі 
* 26 лютага: Грацыян, Феадосій I і Валентыніян II выдалі эдыкт Cunctos populos, паводле якога хрысціянства стала дзяржаўнай рэлігіяй.

## Нарадзіліся 
* каля 380: Сакрат Схаластык, візантыйскі хрысціянскі гісторык
## Памерлі 
* каля 380: Фрытыгерн, кароль вестготаў
381

**381** — невысакосны год, пачаўся ў пятніцу. 381 год нашай эры, 381 год 1 тысячагоддзя, 81 год IV стагоддзя, 1 год 9-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 2 год 380-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Першы Канстанцінопальскі сабор скончыў арыянскую спрэчку. Артадаксальны трынітарны погляд перамог арыянства

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Атанарых, кароль вестготаў
* Сір Генуэзскі, біскуп з Генуі
382

**382** — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 382 год нашай эры, 382 год 1 тысячагоддзя, 82 год IV стагоддзя, 2 год 9-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 3 год 380-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Феадосій I заключае з готамі дамову, паводле якой яны становяцца федэратамі і атрымліваюць права пасяліцца аўтаномна ў Фракіі.

## Нарадзіліся 
* Ань-дзі (Усходняя Цзінь), чатырнаццаты імператар імперыі Цзінь
## Памерлі
383

**383** — невысакосны год, пачаўся ў нядзелю. 383 год нашай эры, 383 год 1 тысячагоддзя, 83 год IV стагоддзя, 3 год 9-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 4 год 380-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Наследнікам Грацыяна становіцца яго малодшы брат Валентыніян II, які з 375 года быў яго суправіцелем.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 25 жніўня: Грацыян, імператар заходняй часткі Рымскай імперыі
* Арташыр II, цар цароў (шахіншах) Ірана
385

**385** — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 385 год нашай эры, 385 год 1 тысячагоддзя, 85 год IV стагоддзя, 5 год 9-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 6 год 380-х гадоў.

## Падзеі 
* 25 лютага: Сірыцый быў абраны Папай Рымскім.
*Феафіл Александрыйскі заняў патрыяршую кафедру

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Прысцыліян, іспанскі ерэсіярх, біскуп Авілы (381—385)
* Фу Цзянь (II), імператар
386

**386** — невысакосны год, пачаўся ў чацвер. 386 год нашай эры, 386 год 1 тысячагоддзя, 86 год IV стагоддзя, 6 год 9-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 7 год 380-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Пачатак дынастыі Паўночная Вэй.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Ван Сяньчжы, кітайскі каліграф
* Фэй-дзі (Усходняя Цзінь), адзінаццаты імператар імперыі Цзінь
387

**387** — невысакосны год, пачаўся ў пятніцу. 387 год нашай эры, 387 год 1 тысячагоддзя, 87 год IV стагоддзя, 7 год 9-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 8 год 380-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Арменія падзелена паміж Рымскай імперыяй і дзяржавай Сасанідаў.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Моніка (святая)
388

**388** — высакосны год, пачаўся ў суботу. 388 год нашай эры, 388 год 1 тысячагоддзя, 88 год IV стагоддзя, 8 год 9-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 9 год 380-х гадоў.

## Падзеі 
* Феадосій I перамог узурпатара Магна Максіма і зрабіў Валентыніяна II адзіным правіцелем Захаду.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 27 жніўня: Магн Максім, імператар-узурпатар Захаду Рымскай імперыі ў 383—388 гадах.
* Матэрн Кінегій, рымскі палітычны дзеяч
* Флавій Віктар, рымскі імператар-узурпатар ў 384—388 гадах
389

**389** — невысакосны год, пачаўся ў панядзелак. 389 год нашай эры, 389 год 1 тысячагоддзя, 89 год IV стагоддзя, 9 год 9-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 10 год 380-х гадоў.

## Падзеі 
* Пасля перамогі над Магнам Максімам, Феадосій I уваходзіць з трыумфам у Рым.

## Нарадзіліся 
* каля 389: Гейзерых, кароль вандалаў

## Памерлі
39

## Падзеі 
__NOTOC__
### Заходняя Еўропа 
*
### Блізкі Усход 
* Ірад Агрыпа I, дзякуючы сваім адносінам з Калігулам, абвінаваціў свайго дзядзьку Ірада Анціпу ў змове. З-за гэтага Анціпа быў сасланы ў Паўднёвую Галію, а яго ўладанні аб'яднаны з Агрыпавымі.

*
### Паўднёвая Азія 
*
### Далёкі Усход 
*

## Нарадзіліся 
## Памерлі
390

**390** — невысакосны год, пачаўся ў аўторак. 390 год нашай эры, 390 год 1 тысячагоддзя, 90 год IV стагоддзя, 10 год 9-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 1 год 390-х гадоў.

## Падзеі 
* Паўстанне ў Фесалоніках супраць Феадосія I.

## Нарадзіліся 
* каля 390: Праспер Аквітанскі, святы, багаслоў і гісторык

## Памерлі 
* 25 студзеня: Грыгорый Багаслоў
384

**384** — высакосны год, пачаўся ў панядзелак. 384 год нашай эры, 384 год 1 тысячагоддзя, 84 год IV стагоддзя, 4 год 9-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 5 год 380-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Амвросій Медыяланскі дамогся каб алтар Вікторыі быў вынесены з Сената.

## Нарадзіліся 
* 9 верасня: Ганорый, першы заходнерымскі імператар

## Памерлі 
* 13 мая: Сервацый Маастрыхцкі, першы біскуп Тонгерэнскі (сучасная Бельгія), хрысціянскі святы
* 11 снежня: Дамас I, Папа Рымскі (нар. каля 305)
391

**391** — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 391 год нашай эры, 391 год 1 тысячагоддзя, 91 год IV стагоддзя, 1 год 10-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 2 год 390-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Вестготы зноў здзяйсняюць рабаўніцкі паход на Балканы.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Макарый Вялікі, хрысціянскі святы, пустэльнік
392

**392** — высакосны год, пачаўся ў чацвер. 392 год нашай эры, 392 год 1 тысячагоддзя, 92 год IV стагоддзя, 2 год 10-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 3 год 390-х гадоў.

## Падзеі 
*

* 15 мая: Валентыніян II знойдзены павешаным у сваім палацы ў Вене.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Валентыніян II, рымскі імператар
393

**393** — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 393 год нашай эры, 393 год 1 тысячагоддзя, 93 год IV стагоддзя, 3 год 10-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 4 год 390-х гадоў.

## Падзеі 
*23 студзеня: Феадосій I зрабіў свайго сына Ганорыя суправіцелем.
*20 лістапада: Поўнае сонечнае зацьменне на Балканах і ў Малой Азіі

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 393/394: Дэцым Магн Аўсоній, старажытнарымскі паэт
394

**394** — невысакосны год, пачаўся ў нядзелю. 394 год нашай эры, 394 год 1 тысячагоддзя, 94 год IV стагоддзя, 4 год 10-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 5 год 390-х гадоў.

## Падзеі 
*

* 1 сакавіка: У храме Весты ў Рыме пагас святы агонь

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Арбагаст (ваенны магістр)
* Яўген (узурпатар)
* Мужун Юн, апошні кіраўнік дзяржавы Заходняя Янь
396

**396** — высакосны год, пачаўся ў аўторак. 396 год нашай эры, 396 год 1 тысячагоддзя, 96 год IV стагоддзя, 6 год 10-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 7 год 390-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Вестготы пад кіраўніцтвам Аларыха I разрабавалі Карынф, Аргас і Спарту.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Сяоу-дзі (Усходняя Цзінь), трынаццаты імператар імперыі Цзінь
395

**395** — невысакосны год, пачаўся ў панядзелак. 395 год нашай эры, 395 год 1 тысячагоддзя, 95 год IV стагоддзя, 5 год 10-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 6 год 390-х гадоў.

## Падзеі 
*17 студзеня: Пасля смерці Феадосія I, Рымская імперыя была падзелена яго сынамі Аркадзіем і Ганорыем на Заходнюю і Усходнюю імперыі. 
*Аўгусцін становіцца біскупам Гіпона, што на тэрыторыі сучаснага Алжыра, пачатак распаўсюджвання хрысціянства ў Афрыцы.

## Нарадзіліся 
*

## Памерлі 
* 17 студзеня: Феадосій I, рымскі імператар (нар. каля 346)
397

**397** — невысакосны год, пачаўся ў чацвер. 397 год нашай эры, 397 год 1 тысячагоддзя, 97 год IV стагоддзя, 7 год 10-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 8 год 390-х гадоў.

## Падзеі 
*

* З вестготамі, якія аселі ў Македоніі, заключана новая дамова аб федэрацыі

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 4 красавіка: Амвросій Міланскі, епіскап Мілана
* 8 лістапада: Святы Марцін, епіскап Тура
398

**398** — невысакосны год, пачаўся ў пятніцу. 398 год нашай эры, 398 год 1 тысячагоддзя, 98 год IV стагоддзя, 8 год 10-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 9 год 390-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Стыліхон разрывае з алеманамі дамову пра федэрацыю.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Лань Хань, адзін з вышэйшых чыноўнікаў сяньбійскай дзяржавы Позняя Янь
* Гільдон, старажытнарымскі военачальнік
399

**399** — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 399 год нашай эры, 399 год 1 тысячагоддзя, 99 год IV стагоддзя, 9 год 10-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 10 год 390-х гадоў.

## Падзеі 
*
* 27 лістапада: Анастасій I стаў Папам Рымскім.

## Нарадзіліся 
* 19 студзеня: Пульхерыя, рэгент Візантыйскай імперыі

## Памерлі 
* 7 лютага: Імператар Нінтоку
* 26 лістапада: Сірыцый, Папа Рымскі
* Фабіёла, хрысціянская святая
3 красавіка

__NOTOC__

**3 красавіка** — дзевяноста трэці (дзевяноста чацвёрты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 68: Гальба абвешчаны імператарам.
* 1043: Эдуард Спаведнік быў каранаваны ў Вінчэстэры як кароль Англіі.
* 1367: Адбылася бітва пры Нахеры.
* 1502: Пачалася чацвёртая экспедыцыя Хрыстафора Калумба.
* 1879: Сафія абвешчана сталіцай Балгарыі.
* 1922: Генеральным сакратаром ЦК РКП(б) зацверджан І. Сталін.
* 1989: У Мінску адбылася ўстаноўчая канферэнцыя Беларускага экалагічнага саюза.
* 2007: У Францыі цягнік TGV устанавіў сусветы рэкорд хуткасці для цягнікоў, роўны 574,8 км/г.
* 1991: Рабочыя перакрылі рух трамваяў на вуліцы Даўгабродскай у Мінску, пачатак Красавіцкіх забастовак у Беларусі.

## Нарадзіліся 
* 1783: Вашынгтон Ірвінг, амерыканскі пісьменнік.
* 1880: Ота Вейнінгер, аўстрыйскі філосаф.
* 1930: Гельмут Коль, канцлер Германіі.
* 1946: Рычард Смольскі, беларускі тэатразнавец, педагог.
* 1950: Тоні Лойд, брытанскі палітык.
* 1958: Алек Болдуін, амерыканскі акцёр.
* 1961: Эдзі Мёрфі, амерыканскі акцёр, рэжысёр і спявак.
* 1971: Дацэ Мэлбардэ, латвійскі дзяржаўны і культурны дзеяч.
* 1996: Фабіян Руіс, іспанскі футбаліст.

## Памерлі 
* 1287: Ганорый IV, Папа Рымскі
* 1695: Мельхіёр дэ Хондэкутэр, нідэрландскі мастак
* 1849: Мухамед Алі Егіпецкі, хедыў Егіпта
* 1862: Джэймс Кларк Рос, даследчык палярных раёнаў
* 1897: Іаганес Брамс, нямецкі кампазітар і піяніст (нар. 7.5.1833)
* 1955: Карл Хофер, нямецкі мастак
* 1991: Грэм Грын, англійскі пісьменнік (нар. 1904)
* 2013: Анатоль Колчын, заслужаны трэнер Беларусі па боксе

## Святкуюць 
* : Сусветны дзень вечарынак
* : Дзень абвяшчэння Другой Рэспублікі (1984).

## Іншае 
* Дзень нараджэння штрых-кода

403
3 кастрычніка

__NOTOC__
**3 кастрычніка** — дзвесце семдзесят шосты (дзвесце семдзесят сёмы ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 2333 да н.э.: Заснаванне Качасона, старажытнай дзяржавы ў адпаведнасці з карэйскай міфалогіяй.
* 1863: Прэзідэнт ЗША Аўраам Лінкальн абвясціў кожны чацвёрты чацвер лістапада Днём падзякі.
* 1906: Міжнародным сігналам бедства зацверджаны сігнал SOS (раней дзейнічаў сігнал CQD).
* 1932: Ірак атрымаў незалежнасць ад Вялікабытаніі.
* 1942: Пачаў дзейнічаць Мінскі міжраённы падпольны камітэт КП(б)Б.
* 1945: На I Сусветным кангрэсе прафсаюзаў у Парыжы ўтворана Сусветная федэрацыя прафсаюзаў (СФП). У гэты дзень быў прыняты Статут СФП.
* 1990: Народная палата ГДР прымае рашэнне пра далучэнне да ФРГ і ўтварэнні адзінай нямецкай дзяржавы.
* 2015: ВПС ЗША выпадкова нанеслі авіяўдар па бальніцы ў Кундузе (Афганістан).

## Нарадзіліся 
* 1458: Казімір Казіміравіч, сын караля і вял.кн. Казіміра Ягелончыка, прылічаны да святых каталіцкай царквой (пам. 4.3.1484)
* 1872: Анры Эвенполь, французскі жывапісец
* 1881: Людамір Міхал Рагоўскі, польскі кампазітар і дырыжор (пам. 14.3.1954)
* 1882: Райманд Куль, эстонскі дырыжор
* 1889: Міхал Пятроўскі, каталіцкі святар, беларускі хадэцкі дзеяч (пам. 26.7.1931)
* 1895: Сяргей Ясенін, рускі паэт (пам. 28.12.1925)
* 1897: Міхась Дуброўскі, беларускі пісьменнік, перакладчык (пам. 11.9.1983)
* 1897: Луі Арагон, французскі пісьменнік
* 1914: Ян Новак-Езяранскі, польскі журналіст, публіцыст, палітычны актывіст (пам. 20.1.2005)
* 1941: Ігар Смірноў, прэзідэнт Прыднястроўя
* 1944: П’ер Дэлінь, бельгійскі матэматык
* 1978: Віктар Жыбуль, беларускі паэт

## Памерлі 
* 1226: Францыск Асізскі, заснавальнік Ордэна Францісканцаў, каталіцкі святы (нар. ~1182)
* 1652: Крыштаф Хадкевіч, дзяржаўны дзеяч Вялікага княства Літоўскага
* 1685: Хуан Карэньё дэ Міранда, іспанскі мастак
* 1848: Міхал Баброўскі, славіст і арыенталіст, прафесар Віленскага ўніверсітэта (нар. 19.11.1784)
* 1884: Ганс Макарт, аўстрыйскі мастак
* 1938: Уладзімір Валянцінавіч Варанкін, савецкі гісторык, эсперантолаг, эсперантамоўны пісьменнік
* 1987: Жан Ануй, французскі драматург
* 1988: Франц Ёзэф Штраус, нямецкі дзяржаўны дзеяч
* 2000: Войцех Ежы Хас, польскі кінарэжысёр, сцэнарыст
* 2006: Тамара Пузіноўская, беларуская актрыса (нар. 10.6.1953)

## Святкуюць 
* : Дзень Марасана (Дзень салдат)
* : Дзень нямецкага адзінства
* : Дзень незалежнасці
* : Дзень заснавання дзяржавы
* : Дзень нацыянальнай адукацыі
* : Дзень тэрыторыі
* : Дзень АМАПу

К03
3 жніўня

__NOTOC__

**3 жніўня** — дзвесце пятнаццаты (дзвесце шаснаццаты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 1100: Генрых I Баклерк стаў каралём Англіі
* 1427: Барыс Аляксандравіч, вялікі князь цвярскі заключыў з Вітаўтам дагавор «*быть за одно*».
* 1492: Выгнанне яўрэяў з Іспаніі.
* 1569: Герцагства Курляндскае і Земгальскае разам з Інфлянтамі абвешчаны васаламі Рэчы Паспалітай.
* 1678: Паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй заключаны дагавор аб працягу на 13 гадоў Андрусаўскага перамір'я, наўзамен Кіева Рэчы Паспалітай перададзены Веліж, Себеж і Невель.
* 1914: У час 1-ай сусветнай вайны Германія абвясціла вайну Францыі.
* 1940: Літва далучана да СССР.
* 1946: Заснаваная Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя (НБА) ЗША.
* 1943: Пачаўся першы этап партызанскай аперацыі «Рэйкавая вайна», за першую ноч аперацыі ўзарвана 42 тыс. рэек.
* 1958: Атамаход «Наутылус» упершыню дасягнуў Паўночнага полюса пад вадой.
* 1992: Рэспубліка Беларусь устанавіла дыпламатычныя адносіны з Нігерыяй.
* 2004: Гарадскому пасёлку Тураў нададзены статус горада.

## Нарадзіліся 
thumb|left|100px|Шэнуда III Александрыйскі
* 1803: Джозеф Пакстан, англійскі інжынер, батанік
* 1811: Эліша Оціс, вынаходнік бяспечнага ліфта
* 1899: Баляслаў Грабінскі, беларускі ўрач, дзеяч беларускай эміграцыі (пам. 20.8.1991)
* 1904: Кліфард Дональд Саймак, амерыканскі пісьменнік-фантаст
* 1908: Біргіт Кульберг, шведскі харэограф
* 1923: Шэнуда III Александрыйскі, Патрыярх Копцкай праваслаўнай царквы
* 1934: Жонаш Савімбі, ангольскі палітычны дзеяч
* 1963: Джэймс Алан Хэтфілд, лідар гурта Metallica
* 1977: Анджэла Бізлі Старлінг, брытанская Інтэрнэт-прадпрымальніца
* 1979: Эванджэлін Лілі, канадская актрыса
* 1985: Рубен Лімарда, венесуэльскі фехтавальшчык, алімпійскі чэмпіён
* 1986: Дар'я Домрачава, беларуская біятланістка

## Памерлі 
thumb|right|100px|Аляксандр Салжаніцын
* 1270: Жан Трыстан Французскі, французскі прынц
* 1615: Крыштаф Дарагастайскі, дзяржаўны дзеяч Вялікага княства Літоўскага, доктар медыцыны (нар. 2.3.1562)
* 1776: Петэр Якаб Хорэманс, фламандскі жывапісец
* 1806: Мішэль Адансон, французскі батанік
* 1917: Фердынанд Георг Фрабеніус, нямецкі матэматык
* 1917: Стэфан Жавел, французскі астраном
* 1968: Канстанцін Ракасоўскі, маршал Савецкага Саюза, маршал Польшчы
* 1971: Янка Маўр, беларускі пісьменнік (нар. 10.5.1883)
* 1994: Інакенцій Смактуноўскі, савецкі акцёр
* 1998: Альфрэд Шнітке, савецкі кампазітар і піяніст
* 2005: Рут Пераметс-Пюс, эстонская актрыса
* 2008: Аляксандр Салжаніцын, рускі пісьменнік

## Святкуюць 
*  Венесуэла: Дзень сцяга
*  Нігер: Дзень незалежнасці
*  Экватарыяльная Гвінея: Дзень арміі

803
3 лістапада

__NOTOC__

**3 лістапада** — трыста сёмы (трыста восьмы ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 1478: Польскія войскі занялі горад Фромбарк на ўзбярэжжы Балтыйскага мора.
* 1534: Парламент абвясціў караля Генрыха VIII галавой Царквы Англіі, замацаваўшы разрыў англіканства з каталіцтвам.
* 1903: Панама абвясціла незалежнасць ад Калумбіі.
* 1918: Польшча абвясціла незалежнасць ад Расіі.
* 1927: Адбылася закладка ўніверсітэцкага гарадка у Мінску.
* 1928: Турцыя перайшла з арабскага на лацінскі алфавіт.
* 1961: Дэмантаваны помнік Сталіну ў Мінску.
* 1970: Сальвадор Альендэ стаў прэзідэнтам Чылі.
* 1972: У Мінску адбылося адкрыццё помніка народнаму паэту Беларусі Якубу Коласу.
* 1986: Мікранезія атрымала незалежнасць ад ЗША.

## Нарадзіліся 
* 1500: Бенвенута Чэліні, італьянскі скульптар і ювелір
* 1604: Асман II, султан Асманскай імперыі (пам. 20.5.1622)
* 1702: Караль Карыцкі, доктар філасофіі, педагог, пісьменнік (пам. 10.12.1789)
* 1793: Стывен Фулер Остын, амерыканскі дзяржаўны дзеяч
* 1801: Вінчэнца Беліні, італьянскі кампазітар, (пам. 23.9.1835)
* 1845: Зыгмунт Глогер, археолаг, этнограф і гісторык
* 1860: Фрэдэрык Актавіус Пікард-Кембрыдж, брытанскі арахнолаг
* 1882: Якуб Колас, беларускі празаік, паэт, педагог, навуковец, адзін з заснавальнікаў сучаснай беларускай літаратурнай мовы (пам. 13.8.1956)
* 1889: Генрых Кампендонк, нямецкі жывапісец
* 1890: Канстанцін Пушкарэвіч, філолаг, даследчык беларускай літаратуры, гісторык, перакладчык
* 1893: Эдуард Адальберт Дойзі, амерыканскі біяхімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1943)
* 1893: Францішак Чарняўскі, беларускі рэлігійны дзеяч (пам. 24.5.1979)
* 1901: Леапольд III, кароль Бельгіі (пам. 25.9.1983)
* 1921: Чарлз Бронсан, амерыканскі кінаакцёр
* 1967: Мікалай Мікалаевіч Мільчаў, украінскі стралок, алімпійскі чэмпіён
* 1969: Петэры Орпа, прэм'ер-міністр Фінляндыі

## Памерлі 
* 644: Умар ібн аль-Хатаб, другі мусульманскі прававерны халіф, заснавальнік арабскай імперыі (нар. каля 581—583)
* 1220: Урака, каралева Партугаліі
* 1784: Нікаля Гібаль, французскі мастак
* 1914: Георг Тракль, аўстрыйскі паэт
* 1937: Максім Бурсевіч, дзеяч БСРГ (нар. 9.8.1890)
* 1937: Павел Валошын, дзеяч Грамады і КПЗБ, дэпутат Сойма Другой Рэчы Паспалітай (нар. 28.6.1891)
* 1941: Змітрок Бядуля, беларускі пісьменнік (нар. 23.4.1886)
* 1963: Аўгустс Кірхенштэйнс, латвійскі навуковец, дзяржаўны дзеяч
* 1983: Афанасій (Антон Мартас), епіскап полацкі, дзеяч беларускага нацыянальнага руху, з 1944 у эміграцыі, гісторык царквы (нар. 8.9.1904)
* 1996: Жан-Бедэль Бакаса, прэзідэнт ЦАР
* 2003: Расул Гамзатавіч Гамзатаў, аварскі паэт
* 2006: Поль Марыа, французскі кампазітар
* 2014: Ніна Уладзіміраўна Цімафеева, артыстка балета
* 2024: Куінсі Джонс, амерыканскі кампазітар

## Святкуюць 
*  Дамініка: Дзень незалежнасці
*  Панама: Дзень незалежнасці
*  Федэратыўныя Штаты Мікранезіі: Дзень незалежнасці
*  Японія: Дзень культуры

Л03
3 мая

__NOTOC__

**3 мая** (**3 траўня**) — сто дваццаць трэці (сто дваццаць чацвёрты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
.]]

* 996: Грыгорый V стаў Папам Рымскім. Ён стаў першым у гісторыі Папам германскага паходжання.
* 1328: Англійскі парламент ратыфікаваў Нортгемптанскі дагавор паміж Ізабелай Французскай і Роджэрам Мортымерам з аднаго боку і Робертам Брусам з другога, які прызнаваў незалежнасць Шатландыі.
* 1791: Сейм Рэчы Паспалітай прыняў Канстытуцыю.
* 1802: Адкрыты Дэрпцкі ўніверсітэт у Расійскай імперыі.
* 1841: Новая Зеландыя абвешчана брытанскай калоніяй.
* 1946: У Токіа пачаў работу міжнародны трыбунал над японскімі ваеннымі злачынцамі.
* 1980: Увайшла ў сілу Хельсінкская канвенцыя па ахове марскога асяроддзя раёна Балтыйскага мора.
* 1986: У нарвежскім горадзе Берген адбыўся 31-ы конкурс песні «Еўрабачанне».
* 2001: Падпісаны ўказ аб устанаўленні дыпламатычных адносін Беларусі і Малаві.

## Нарадзіліся 
* 1469: Нікало Макіявелі, італьянскі палітычны і ваенны тэарэтык, гісторык, пісьменнік і дыпламат (пам. 22.6.1527)
* 1872: Сімун аў Скардзі, фарэрскі паэт (пам. 9.10.1942)
* 1877: Антон Грыневіч, збіральнік беларускага музычнага фальклору, выдавец (пам. 8.12.1937)
* 1882: Уладзіслаў Галубок, беларускі драматург, акцёр і рэжысёр, заснавальнік беларускага савецкага тэатра (пам. 28.9.1937)
* 1886: Марсель Дзюпрэ, французскі кампазітар
* 1892: Джордж Паджэт Томсан, англійскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (пам. 10.9.1975)
* 1901: Джына Чэрві, італьянскі акцёр
* 1902: Альфрэд Кастлер, французскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (пам. 7.1.1984)
* 1906: Мэры Астар, амерыканская актрыса
* 1924: Ізадор Зінгер, амерыканскі матэматык
* 1933: Імант Зіеданіс, латышскі паэт
* 1934: Фрэнкі Валі, амерыканскі спявак
* 1942: Марыя Вайцяшонак, беларуская пісьменніца
* 1953: Франц Сіўко, беларускі празаік, публіцыст
* 1953: Стывен Уорбек, брытанскі кампазітар
* 1979: Сімона Хаўсвальд, нямецкая біятланістка
* 1989: Кацінка Хосу, венгерская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка

## Памерлі 
* 1152: Мацільда I, графіня Булоні (нар. каля 1103)
* 1481: Мехмед II Заваёўнік, султан Асманскай імперыі (нар. 30.3.1432)
* 1703: Эглон ван дэр Нер, галандскі жывапісец
* 1704: Генрых Ігнац Франц фон Бібер, аўстрыйскі кампазітар (нар. 12.8.1644)
* 1758: Бенедыкт XIV, Папа Рымскі (нар. 31.3.1675)
* 1763: Джордж Салманазар, авантурыст, які выдаваў сабе за ўраджэнца вострава Фаромза (нар. каля 1679)
* 1856: Адольф Шарль Адан, французскі кампазітар (нар. 24.7.1803)
* 1863: Уладзіслаў Машэўскі, адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў у Слуцкім павеце (нар. 7.10 1824)
* 1864: Станіслаў Горскі, беларускі прыродазнавец, медык, педагог (нар. 6.5.1802)
* 1959: Рэната Біролі, італьянскі мастак
* 1987: Даліда, французская спявачка (нар. 17.1.1933)
* 1990: Пімен, Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі (1971—1990; нар. 10(23).7.1910)
* 2006: Карэл Апель, нідэрландскі мастак
* 2011: Роберт Браўт, фізік-тэарэтык
* 2022: Станіслаў Шушкевіч, беларускі фізік, дзяржаўны дзеяч, першы кіраўнік незалежнай Рэспублікі Беларусь

## Святкуюць 
* : Сусветны дзень свабоды друку
*  : Нацыянальнае свята З Мая (у гонар прыняцця Канстытуцыі)

503
3 студзеня

__NOTOC__
**3 студзеня** — трэці дзень года па Грыгарыянскім календары

## Падзеі 
* 1117: Здарыўся землятрус у Вероне.
* 1868: Муцухіта выдаў маніфест аб аднаўленні імператарскай улады ў Японіі.
* 1918: У Мінску створаны Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда.
* 1925: Беніта Мусаліні распусціў італьянскі парламент і абвясціў сябе дыктатарам.
* 1958: Утворана Федэрацыя Вест-Індыі.
* 1959: Аляска прызнана 49-м штатам ЗША.
* 1961: ЗША разарвалі дыпламатычныя адносіны з Кубай.
* 1962: Ян XXIII адлучыў ад царквы Фідэля Кастра за рэпрэсіі супраць каталіцкага духавенства на Кубе.
* 2014: Прэзідэнтам Мадагаскара абраны Раджаанарымампіяніна.
* 2019: Кітайскі касмічны апарат «Чан’э-4» ўпершыню сеў на цёмным боку Месяца.
* 2026: ЗША нанеслі авіяўдары па Венесуэле, захоплены лідар краіны Нікалас Мадура.

## Нарадзіліся 
* 106 да н.э.: Марк Тулій Цыцэрон, рымскі аратар, філосаф, юрыст і палітычны дзеяч (пам. 7.12.43 да н.э.)
* 1591: Валантэн дэ Булонь, французскі мастак
* 1680: Іаган Баптыст Цымерман, нямецкі мастак
* 1738: Казімір Нарбут, мысліцель, асветнік і філосаф эпохі Асветніцтва (пам. 17.3.1807)
* 1789: Карл Густаў Карус, нямецкі мастак
* 1829: Конрад Дудэн, нямецкі філолаг
* 1877: Джазефін Хал, амерыканская актрыса
* 1887: Аўгуст Маке, нямецкі мастак
* 1892: Джон Толкіэн, англійскі пісьменнік (пам. 2.9.1973)
* 1897: Пола Негры, актрыса
* 1900: Аляксандр Адамовіч, партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР.
* 1905: Уладзімір Хадыка, беларускі паэт
* 1915: Джэк Левін, амерыканскі мастак
* 1929: Серджа Леонэ, італьянскі кінарэжысёр
* 1939: Бобі Хал, канадскі хакеіст
* 1944: Міхаіл Раманюк, беларускі этнограф (пам. 4.9.1997)
* 1946: Тадэвуш Кандрусевіч, каталіцкі архібіскуп-мітрапаліт Мінска-Магілёўскі
* 1947: Васіль Гігевіч, беларускі пісьменнік
* 1956: Мел Гібсан, аўстралійскі акцёр, рэжысёр і сцэнарыст
* 1961: Міхаэль Шумахер, нямецкі аўтагоншчык
* 1997: Кайран Мак-Мастэр, лёгкаатлет
* 2003: Анастасія Яўгенаўна Шкурдай, беларуская плыўчыха

## Памерлі 
* 236: Антэр, Папа Рымскі
* 1322: Філіп V, кароль Францыі
* 1855: Антон Марціноўскі, беларускі выдавец і пісьменнік
* 1898: Лоўрэнс Саліван Рос, амерыканскі палітык
* 1919: Фрэнк Дзювенек, амерыканскі мастак
* 1963: Чжу Цзяхуа, кітайскі дзяржаўны дзеяч
* 1965: Мілтан Эйверы, амерыканскі мастак
* 1972: Франс Мазерэль, бельгійскі мастак
* 2008: Вольга Барысаўна Ладыгіна, беларускі архітэктар
* 2008: Аляксандр Абдулаў, расійскі акцёр (нар. 29.5.1953)
* 2015: Ёўка Цёрмянен, фінскі скакун з трампліна
* 2018: Людміла Барысаўна Яфімава, народная артыстка Беларусі, харавы дырыжор
* 2024: Даніэль Рэвеню, французскі фехтавальшчык

## Святкуюць 
* : Дзень рэвалюцыі 1966 г.
* : Дзень памяці загінуўшых у Вызваленчай вайне

103
40

## Падзеі 
*

* Калігула запрашае маўрытанскага цара Пталемея ў Рым, дзе яго забіваюць. Маўрытанія становіцца рымскай правінцыяй.

## Нарадзіліся 
* 13 чэрвеня: Гней Юлій Агрыкала, рымскі палкаводзец
## Памерлі
3 чэрвеня

__NOTOC__

**3 чэрвеня** — сто пяцьдзясят чацвёрты (сто пяцьдзясят пяты ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі 
* 713: Візантыйскі імператар Філіпік быў звергнуты з улады і аслеплены.
* 1863: Адбылася бітва пад Мілавідамі, аб’яднаныя сілы паўстанцаў пад камандаваннем Ф. Юндзіла, І. Лукашэвіча, А. Лянкевіча, Л. Нарбута і агульным кіраўніцтвам К. Каліноўскага далі бой расійскаму войску. Сярод удзельнікаў бітвы былі Ф. Багушэвіч і М. Андрыёлі.
* 1611: Пасля дваццаці месяцаў аблогі Смаленск узялі войскі Вялікага Княства Літоўскага.
* 1907: Расійскі імператар распусціў I Дзяржаўную думу і зацвердзіў новы парадак выбараў.
* 1980: У выніку памылкі амерыканскага камп’ютара, што паведаміў аб савецкім ядзерным нападзе, у ЗША аб’яўлена ядзерная трывога.
* 1988: У газеце «Літаратура і мастацтва» надрукаваны артыкул Зянона Пазняка і Яўгена Шмыгалёва «Курапаты — дарога смерці».
* 2006: Абвешчана незалежнасць Чарнагорыі.
* 2006: Выкраданне расійскіх дыпламатаў у Іраку.

## Нарадзіліся 
* 1537: Жуан Мануэл, іспанскі інфант
* 1540: Карл II, эрцгерцаг Аўстрыі
* 1618: Гаспар дэ Танд, французскі пісьменнік, падарожнік
* 1659: Пётр Апраксін, расійскі военачальнік, дыпламат
* 1804: Рычард Кобдэн, англійскі палітычны дзеяч
* 1819: Іаган Бартолд Ёнгкінд, нідэрландскі мастак
* 1865: Георг V, кароль Злучанага Каралеўства
* 1876: Мікалай Бурдэнка, адзін з заснавальнікаў савецкай нейрахірургіі, арганізатар ваенна-палявой хірургіі
* 1880: Іозеф Эберц, нямецкі мастак
* 1899: Дзьёрдзь фон Бекешы, амерыканскі фізік
* 1910: Палет Гадар, амерыканская актрыса
* 1921: Эберхард Шлотэр, нямецкі мастак
* 1923: Ігар Шафарэвіч, расійскі матэматык, філосаф, пісьменнік
* 1924: Торстэн Нільс Візел, шведскі нейрафізіёлаг
* 1926: Ален Гінзберг, амерыканскі паэт
* 1929: Вернер Арбер, швейцарскі генетык і мікрабіёлаг
* 1933: Іса ібн Салман аль-Халіфа, эмір Бахрэйна
* 1935: Васіль Зуёнак, беларускі паэт
* 1966: Ласла Андар, венгерскі палітык
* 1986: Рафаэль Надаль, іспанскі тэнісіст

## Памерлі 
* 1657: Уільям Гарвей, англійскі медык
* 1757: Ян Пашакоўскі, педагог і выдавец (нар. 1684)
* 1822: Рэнэ Жуст Гаюі, французскі мінералог
* 1875: Жорж Бізэ, французскі кампазітар
* 1899: Ёган Штраўс, сын, аўстрыйскі кампазітар, «Кароль вальса»
* 1924: Франц Кафка, нямецкамоўны пісьменнік (нар. 3.7.1883)
* 1925: Каміль Нікаля Фламарыён, французскі астраном
* 1932: Рудольф Крэмлічка, чэшскі мастак
* 1963: Ян XXIII, Папа Рымскі
* 1964: Франс Эміль Сіланпяя, Нобелеўскі лаўрэат па літаратуры
* 1987: Андрэс Сеговія, іспанскі гітарыст
* 1993: Юдзіф Арончык, беларуская актрыса
* 2010: Уладзімір Ігаравіч Арнольд, расійскі матэматык
* 2016: Махамед Алі, амерыканскі баксёр (нар. 17.1.1942)
* 2017: Генадзь Шутаў (нар. 18.6.1939), беларускі мастак-графік

## Святкуюць 
*  Чарнагорыя: Дзень незалежнасці

603
400

**400** — высакосны год, пачаўся ў нядзелю. 400 год нашай эры, 400 год 1 тысячагоддзя, 100 год IV стагоддзя, 10 год 10-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 1 год 400-х гадоў.

## Падзеі 
* Рыцю становіцца імператарам Японіі.

## Нарадзіліся 
## Памерлі
401

**401** — невысакосны год, пачаўся ў аўторак. 401 год нашай эры, 401 год 1 тысячагоддзя, 1 год V стагоддзя, 1 год 1-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 2 год 400-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Аларых і Радагайс з готамі ўварваліся ў Італію і дасягнулі Мілана.

## Нарадзіліся 
* 10 красавіка: Феадосій II, візантыйскі імператар

## Памерлі
402

**402** — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 402 год нашай эры, 402 год 1 тысячагоддзя, 2 год V стагоддзя, 2 год 1-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 3 год 400-х гадоў.

## Падзеі 
*

* 6 красавіка: Аларых прайграў Стыліхону ў бітве пры Паленцыі.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* каля 402: Квінт Аўрэлій Сімах
403

**403** — невысакосны год, пачаўся ў чацвер. 403 год нашай эры, 403 год 1 тысячагоддзя, 3 год V стагоддзя, 3 год 1-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 4 год 400-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Іаан Златавуст абвінавачаны ў ерасі Арыгена і зняты з кафедры біскупа Канстанцінопальскага.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Епіфаній Кіпрскі, адзін з Айцоў Царквы
* Северын Кёльнскі, біскуп кёльнскі
404

**404** — высакосны год, пачаўся ў пятніцу. 404 год нашай эры, 404 год 1 тысячагоддзя, 4 год V стагоддзя, 4 год 1-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 5 год 400-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Гладыятарскія баі забаронены імператарам Ганорыем.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Элія Еўдоксія, жонка імператара Аркадзія
* Святы Тэлемах
405

**405** — невысакосны год, пачаўся ў нядзелю. 405 год нашай эры, 405 год 1 тысячагоддзя, 5 год V стагоддзя, 5 год 1-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 6 год 400-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Загадам Стыліхона спалены кнігі cівіл.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Вігілій Трэнцкі, епіскап трэнцкі
* Гу Кайчжы, кітайскі мастак
* Імператар Рыцю
406

**406** — невысакосны год, пачаўся ў панядзелак. 406 год нашай эры, 406 год 1 тысячагоддзя, 6 год V стагоддзя, 6 год 1-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 7 год 400-х гадоў.

## Падзеі 
* У бітве пры Фезулах армія Стыліхона перамагла готаў пад кіраўніцтвам Радагайса, які пакараны смерцю.
*Епіскап Месроп Маштоц стварае армянскі алфавіт.

## Нарадзіліся 
* Лу Сюцзін, даоскі энцыклапедыст

## Памерлі 
* Годагісл, кароль вандалаў
* Радагайс, павадыр готаў
407

**407** — невысакосны год, пачаўся ў аўторак. 407 год нашай эры, 407 год 1 тысячагоддзя, 7 год V стагоддзя, 7 год 1-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 8 год 400-х гадоў.

## Падзеі 
* Канстанцін III абвешчаны імператарам у Брытаніі.
* Магантыяк (цяпер Майнц) разбураны вандаламі.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Віктрыцый, святы
* Марыя, імператрыца, жонка Ганорыя
* 14 верасня: Іаан Златавуст, архіепіскап Канстанцінопальскі, багаслоў
409

**409** — невысакосны год, пачаўся ў пятніцу. 409 год нашай эры, 409 год 1 тысячагоддзя, 9 год V стагоддзя, 9 год 1-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 10 год 400-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Вандалы, квады, свевы і аланы заключылі пагаденне пра падзел Пірэнейскага паўвострава, на якім жылі.

## Нарадзіліся 
## Памерлі
41

## Падзеі
__NOTOC__
### Заходняя Еўропа 
* 24 студзеня: Вайсковы трыбун Касій Херэя забівае рымскага імператара Калігулу
*Клаўдзій становіцца імператарам
*Клаўдзій робіць Ірада Агрыпу царом Іўдзеі і Самарыі

### Блізкі Усход 
*
### Паўднёвая Азія 
*
### Далёкі Усход 
*

## Нарадзіліся
*
## Памерлі
*
410

**410** — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 410 год нашай эры, 410 год 1 тысячагоддзя, 10 год V стагоддзя, 10 год 1-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 1 год 410-х гадоў.

## Падзеі 
* 24 жніўня — вестготамі захоплены Рым
* кітайская дзяржава Паўднёвая Янь захоплена войскамі Усходняй Цынь
*Атаульф стаў каралём вестготаў замест свайго брата Аларыха, які памёр ля Казенцы.

## Нарадзіліся 
* Атыла, правадыр гунаў

## Памерлі 
* Аларых I, правадыр вестготаў
411

**411 ** — невысакосны год, пачаўся ў нядзелю. 411 год нашай эры, 411 год 1 тысячагоддзя, 11 год V стагоддзя, 1 год 2-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 2 год 410-х гадоў.

## Падзеі 
* пасля разрабаваня Рыму (410), вестготы рушылі да Галіі
*Кароль свеваў Херменерых засноўвае каралеўства свеваў у Галісіі.

## Нарадзіліся 
* Пётр Івер, першы грузінскі тэолаг

## Памерлі 
* Канстанцін III, узурпатар
412

**412** — высакосны год, пачаўся ў панядзелак. 412 год нашай эры, 412 год 1 тысячагоддзя, 12 год V стагоддзя, 2 год 2-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 3 год 410-х гадоў.

## Падзеі 
* Кірыл Александрыйскі стаў епіскапам Александрыі.

## Нарадзіліся 
* Прокл Дыядах, антычны філосаф

## Памерлі 
* Феафіл Александрыйскі, патрыярх Александрыйскі
413

**413** — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 413 год нашай эры, 413 год 1 тысячагоддзя, 13 год V стагоддзя, 3 год 2-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 4 год 410-х гадоў.

## Падзеі 
* Саксы пасяліліся на паўночна-гальскім узбярэжжы.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Геракліян, рымскі узурпатар
* Іовін, рымскі узурпатар
* Себастыян (узурпатар)
414

**414** — невысакосны год, пачаўся ў чацвер. 414 год нашай эры, 414 год 1 тысячагоддзя, 14 год V стагоддзя, 4 год 2-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 5 год 410-х гадоў.

## Падзеі 
* Кароль вестготаў Атаульф ажаніўся з Галай Плацыдзіяй.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 413/414: Сінезій Кірэнскі, хрысціянскі багаслоў
* Сэнчжао, будыйскі філосаф
408

**408** — высакосны год, пачаўся ў сераду. 408 год нашай эры, 408 год 1 тысячагоддзя, 8 год V стагоддзя, 8 год 1-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 9 год 400-х гадоў.

## Падзеі 
* 1 мая: Сямігадовы Феадосій II абвешчаны імператарам Усходняй Рымскай імперыі пасля смерці свайго бацькі Аркадзія.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 1 мая: Флавій Аркадзій, імператар Усходняй Рымскай імперыі
* 22 жніўня: Стыліхон, рымскі палкаводзец і дзяржаўны дзеяч
* Серэна, пляменніца рымскага імператара Феадосія
415

**415** — невысакосны год, пачаўся ў пятніцу. 415 год нашай эры, 415 год 1 тысячагоддзя, 15 год V стагоддзя, 5 год 2-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 6 год 410-х гадоў.

## Падзеі 
* Барселона захоплена вестготамі
*Валія становіцца каралём вестготаў.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Гіпація Александрыйская, жанчына-вучоны грэчаскага паходжання, філосаф, матэматык
* Атаульф, кароль вестготаў
* Сігерык, кароль вестготаў
416

**416** — высакосны год, пачаўся ў суботу. 416 год нашай эры, 416 год 1 тысячагоддзя, 16 год V стагоддзя, 6 год 2-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 7 год 410-х гадоў.

## Падзеі 
* 416 (415) — Яо Сін памёр, уступіў на прастол Яо Хун.
* 416—417 — Імператар Позняй Цынь Яо Хун.
* Царства Уду напала на Познюю Цынь.
* Буйное вывяржэнне вулкана Кракатаў (згодна яванскай хроніцы «Параратон»).
*Мая назіралі праходжанне Венеры па дыску Сонца на ўзбярэжжы Гватэмалы.

## Нарадзіліся 
## Памерлі
417

**417** — невысакосны год, пачаўся ў панядзелак. 417 год нашай эры, 417 год 1 тысячагоддзя, 17 год V стагоддзя, 7 год 2-га дзесяцігоддзі V стагоддзя, 8 год 410-х гадоў.

## Падзеі 
*

* 1 студзеня: Будучы рымскі імператар Канстанцый III ажаніўся з Галай Плацыдзіяй.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 12 ліпеня: Інакенцій I, Папа Рымскі
418

**418** — невысакосны год, пачаўся ў аўторак. 418 год нашай эры, 418 год 1 тысячагоддзя, 18 год V стагоддзя, 8 год 2-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 9 год 410-х гадоў.

## Падзеі 
* Узнікла Каралеўства вестготаў.
* Тэадорых I становіцца каралём вестготаў.
* Баніфацый I абраны Папам Рымскім.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 26 снежня: Зосіма, Папа Рымскі
* Адак, цар іспанскіх аланаў
42

## Падзеі 
__NOTOC__
### Заходняя Еўропа 
*
### Блізкі Усход 
*
### Паўднёвая Азія 
*
### Далёкі Усход 
*

## Нарадзіліся 
*
## Памерлі 
* Юлія Лівіла, сястра імператара Калігулы.
*
421

**421** — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 421 год нашай эры, 421 год 1 тысячагоддзя, 21 год V стагоддзя, 1 год 3-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 2 год 420-х гадоў.

## Падзеі 
* Канстанцый III становіцца імператарам Заходняй Рымскай імперыі.
* Імператар Феадосій ІІ аб’явіў вайну сасанідам
*Бахрам V становіцца шахіншахам Сасанідаў.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 2 верасня: Канстанцый III
422

**422** — невысакосны год, пачаўся ў нядзелю. 422 год нашай эры, 422 год 1 тысячагоддзя, 22 год V стагоддзя, 2 год 3-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 3 год 420-х гадоў.

## Падзеі 
* 10 верасня: Цэлесцін I становіцца Папам Рымскім.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 4 верасня: Баніфацый I, Папа Рымскі
423

**423** — невысакосны год, пачаўся ў панядзелак. 423 год нашай эры, 423 год 1 тысячагоддзя, 23 год V стагоддзя, 3 год 3-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 4 год 420-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Пасля смерці Ганорыя Флавій Іаан абвясціў сябе імператарам Заходняй Рымскай імперыі.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 15 жніўня: Ганорый, першы заходнерымскі імператар
* Еўлалій, антыпапа
419

**419** — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 419 год нашай эры, 419 год 1 тысячагоддзя, 19 год V стагоддзя, 9 год 2-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 10 год 410-х гадоў.

## Падзеі 
*

## Нарадзіліся 
* 2 ліпеня: Валентыніян III, рымскі імператар

## Памерлі
424

**424** — высакосны год, пачаўся ў аўторак. 424 год нашай эры, 424 год 1 тысячагоддзя, 24 год V стагоддзя, 4 год 3-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 5 год 420-х гадоў.

## Падзеі 
*

*23 кастрычніка: Валентыніян III, пяцігадовы сын Галы Плацыдзіі абвешчаны імператарам супраць узурпатара Іаана.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Святы Веніямін ці Веніямін Персідскі, раннехрысціянскі святы
426

**426** — невысакосны год, пачаўся ў пятніцу. 426 год нашай эры, 426 год 1 тысячагоддзя, 26 год V стагоддзя, 6 год 3-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 7 год 420-х гадоў.

## Падзеі 
* Правіцель Кініч-Яш-Кук-Мо ў горадзе Капан заснаваў новую дынастыю.
* Вандалы здзяйсняюць паход на Ібіцу.

## Нарадзіліся 
* каля 426: Лю Шао, чацвёрты імператар дынастыі [Лю] Сун
## Памерлі
425

**425** — невысакосны год, пачаўся ў чацвер. 425 год нашай эры, 425 год 1 тысячагоддзя, 25 год V стагоддзя, 5 год 3-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 6 год 420-х гадоў.

## Падзеі 
*23 кастрычніка: Валентыніян III, шасцігадовы сын Галы Плацыдзіі стаў імператарам замест узурпатара Іаана, захопленага і пакаранага.
*Феадосій II заснаваў універсітэт у Канстанцінопалі

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Флавій Іаан, рымскі імператар
420

**420** — высакосны год, пачаўся ў чацвер. 420 год нашай эры, 420 год 1 тысячагоддзя, 20 год V стагоддзя, 10 год 2-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 1 год 420-х гадоў.

## Падзеі 
* Франкі засялілі тэрыторыю сёняшняга Дуйсбурга.

## Нарадзіліся 
* Маярыян, рымскі імператар
* каля 420: Валамір, кароль остготаў

## Памерлі 
* Парфірый Газскі, біскуп Газа
428

**428** — высакосны год, пачаўся ў нядзелю. 428 год нашай эры, 428 год 1 тысячагоддзя, 28 год V стагоддзя, 8 год 3-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 9 год 420-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Гейзерых становіцца каралём вандалаў.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Гундэрых, кароль вандалаў-асдынгаў 
* Феадор Мапсуестыйскі, раннехрысціянскі тэолаг
429

**429** — невысакосны год, пачаўся ў аўторак. 429 год нашай эры, 429 год 1 тысячагоддзя, 29 год V стагоддзя, 9 год 3-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 10 год 420-х гадоў.

## Падзеі 
* Вандалы і аланы пад кіраўніцтвам Гейзерыха перасяляюцца ў Паўночную Афрыку і рухаюцца на Карфаген.

## Нарадзіліся 
* Цзу Чунчжы, кітайскі матэматык

## Памерлі 
* Ганарат Арэлацкі, біскуп Арля
43

## Падзеі
__NOTOC__
### Заходняя Еўропа 
* Маўрытанія, Лікія і Фракія далучаны да Рымскай імперыі.

*
### Блізкі Усход 
*
### Паўднёвая Азія 
*
### Далёкі Усход 
*

## Нарадзіліся
*
## Памерлі
*
430

**430** — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 430 год нашай эры, 430 год 1 тысячагоддзя, 30 год V стагоддзя, 10 год 3-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 1 год 430-х гадоў.

## Падзеі 
* Руа становіцца царом гунаў

## Нарадзіліся 
* каля 430: Юлій Непат, перадапошні імператар Заходняй Рымскай імперыі

## Памерлі 
* 28 жніўня: Аўгусцін Аўрэлій, прапаведнік хрысціянства і палітык каталіцкай царквы
* Флавій Канстанцый Фелікс, палітычны дзеяч Заходняй Рымскай імперыі
431

**431** — невысакосны год, пачаўся ў чацвер. 431 год нашай эры, 431 год 1 тысячагоддзя, 31 год V стагоддзя, 1 год 4-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 2 год 430-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Флавій Аэцый вымусіў франкаў бегчы назад за Сому

## Нарадзіліся 
* 431/432: Сідоній Апалінарый, гала-рымскі паэт, дыпламат

## Памерлі 
* Паўлін Ноланскі, біскуп Ноланскі
433

**433** — невысакосны год, пачаўся ў нядзелю. 433 год нашай эры, 433 год 1 тысячагоддзя, 33 год V стагоддзя, 3 год 4-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 4 год 430-х гадоў.

## Падзеі 
*

## Нарадзіліся 
* каля 433: Адаакр, правадыр племя герулаў

## Памерлі 
* Сэ Лін'юнь, кітайскі дзяржаўны дзеяч і паэт эпохі дынастыі Цзінь
4

## Падзеі 
* 26 чэрвеня: Тыберый і Агрыпа Пастумус адаптаваны Аўгустам.

## Нарадзіліся
## Памерлі
*Бак Хуякгёсе Гясёган, першы кіраўнік Карэі
435

**435** — невысакосны год, пачаўся ў аўторак. 435 год нашай эры, 435 год 1 тысячагоддзя, 35 год V стагоддзя, 5 год 4-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 6 год 430-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Вандалы заключаюць саюз з Заходняй Рымскай імперыяй, паводле якога яны становяцца федэратамі.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Іаан Касіян, хрысціянскі багаслоў
* Рабула, біскуп Эдэсы
436

**436** — высакосны год, пачаўся ў сераду. 436 год нашай эры, 436 год 1 тысячагоддзя, 36 год V стагоддзя, 6 год 4-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 7 год 430-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Каралеўства бургундаў разрабавана гунамі. Кароль Гундахар забіты. Новым каралём стаў Гундыёх.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Гундахар, кароль бургундаў
* 436 (?): Маркел (біскуп Парыжа)
437

**437** — невысакосны год, пачаўся ў пятніцу. 437 год нашай эры, 437 год 1 тысячагоддзя, 37 год V стагоддзя, 7 год 4-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 8 год 430-х гадоў.

## Падзеі 
*

* 29 кастрычніка:  Валентыніян III ажаніўся з Ліцыніяй Эўдоксіяй, дачкой Феадосія II

## Нарадзіліся 
* каля 437: Рэмігій, біскуп Рэймскі

## Памерлі
438

**438** — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 438 год нашай эры, 438 год 1 тысячагоддзя, 38 год V стагоддзя, 8 год 4-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 9 год 430-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Феадосій II забараніў будаўніцтва сінагог і выдаў Кодэкс Феадосія

## Нарадзіліся 
* каля 438: Базіна Цюрынгская, каралева Цюрынгіі
* Епіфаній з Павіі, хрысціянскі святы

## Памерлі
439

**439** — невысакосны год, пачаўся ў нядзелю. 439 год нашай эры, 439 год 1 тысячагоддзя, 39 год V стагоддзя, 9 год 4-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 10 год 430-х гадоў.

## Падзеі 
* Створана Каралеўства вандалаў і аланаў
*Дынастыя Паўночнай Вэй захапіла ўсю поўнач Кітая. Канец эпохі шаснаццаці дзяржаў.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Меланія Малодшая, хрысціянская святая
44

## Падзеі 
* Іўдзея пераўтвараецца ў асобную рымскую правінцыю.
*Захоп Камуладуна, які стаў сталіцай Рымскай Брытаніі

## Нарадзіліся 
## Памерлі
427

**427** — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 427 год нашай эры, 427 год 1 тысячагоддзя, 27 год V стагоддзя, 7 год 3-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 8 год 420-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Пхеньян становіцца сталіцай дзяржавы Кагуро.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Сісіній I, архіепіскап Канстанцінопальскі
440

**440** — высакосны год, пачаўся ў панядзелак. 440 год нашай эры, 440 год 1 тысячагоддзя, 40 год V стагоддзя, 10 год 4-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 1 год 440-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Вандалы пранікаюць у Сіцылію

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* 17 лютага: Месроп Маштоц, армянскі асветнік.
* 19 жніўня: Сікст III, Папа Рымскі.
441

**441** — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 441 год нашай эры, 441 год 1 тысячагоддзя, 41 год V стагоддзя, 1 год 5-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 2 год 440-х гадоў.

## Падзеі 
*

* Гуны пад кіраўніцтвам Атылы ўварваліся на Балканы.

## Нарадзіліся 
* Шэнь Юэ, кітайскі гісторык, дзяржаўны дзеяч
## Памерлі 
* Хермерых, кароль свеваў у Галісіі
442

**442** — невысакосны год, пачаўся ў чацвер. 442 год нашай эры, 442 год 1 тысячагоддзя, 42 год V стагоддзя, 2 год 5-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 3 год 440-х гадоў.

## Падзеі 
* Паміж вандаламі і Заходняй Рымскай імперыяй заключаны мірны дагавор. Рымская імперыя прызнала незалежнасць Каралеўства вандалаў і аланаў.

## Нарадзіліся 
* Ісідар Мілецкі, архітэктар

## Памерлі