Акут

**Аку́т** (), **о́ксія** (), **востры націск** — дыякрытычны знак, /-падобная рыска над літарай. Выкарыстоўваецца ў грэчаскай, раманскіх, славянскіх і шматлікіх іншых мовах. У Юнікодзе прадстаўлены як U+0301. Прыблізна супадае па форме з друкарскім клавіятурным знакам — машынапісным апострафам.

Арфаграфія некаторых моў патрабуе абавязковай ці факультатыўнай расстаноўкі знакаў націску (акута або гравіса). Акут як знак націску выкарыстоўваецца ў некаторых сучасных еўрапейскіх мовах, якія маюць рухомы (нефіксаваны) націск.

У раманскіх мовах акут шырока выкарыстоўваецца для адрознівання адкрытых і закрытых галосных. У большасці арфаграфічных сістэм (за выключэннем партугальскай мовы) пазначае закрытую якасць галоснага.

У некаторых мовах выкарыстоўваецца для абазначэння даўгаты галосных (а таксама складаўтваральных зычных), тону, лагічнага вылучэння.

## Лацінская мова 
Папярэднікам акута быў, відаць, знак апексу, які ўжываўся ў лацінскай мове для пазначэння даўгаты галоснага.

## Грэчаская мова 
У старажытнагрэчаскай політанічнай арфаграфіі знак вострага націску з’явіўся для пазначэння высокага тону. У сучаснай грэчаскай мове (дыматыка) музычны націск страчаны і знакам оксіі паслядоўна пазначаецца націск ва ўсіх шматскладовых словах.

## Славянскія мовы 
### Усходнеславянскія мовы 
У беларускай, рускай і ўкраінскай мовах знак вострага націску сістэматычна выкарыстоўваецца для пазначэння месца націску ў слоўніках, кнігах для малодшых школьнікаў і замежнікаў. У звычайных тэкстах у словах, якія адрозніваюцца толькі месцам націску (гл. Амографы), прастаўляецца факультатыўна: *па́ра* — *пара́*, *пры́клад* — *прыкла́д* і інш.

Таксама ў беларускім і ўкраінскім лацінскіх алфавітах для пазначэння мяккіх (палаталізаваных) зычных выкарыстоўваюцца літары *ć*, *dź*, *ń*, *ś*, *ź*.

### Заходнеславянскія мовы 
* У чэшскай і славацкай мовах акут (**чарка**, ***čárka*** — «коска») выкарыстоўваецца для пазначэння доўгіх галосных: *á*, *é*, *í*, *ó*, *ú*, *ý*, у славацкай таксама і складаўтваральных зычных: *ŕ* і *ĺ*.
* Акут у польскай мове (***akcent ostry***, або **крэска**, ***kreska***), па-першае, выкарыстоўваецца як знак палаталізацыя зычных (падобна да чэшскага гачака) над *ć*, *ś*, *ź*, *ń*: *sześć* // «шэсць». Па-другое, крэска над галосным *ó* змяняе яго якасць () і звязана з гістарычным чаргаваннем кароткага *o* і доўгага *ó*. У польскай тыпаграфіцы крэска звычайна больш вертыкальная за акут, і змяшчаецца трохі правей.
* У верхнелужыцкім і ніжнелужыцкім алфавітах выкарыстоўваюцца наступныя літары з акутам: *ć*, *ń*, *ó*, *ŕ*, *ś*, *ź* (у верхнелужыцкім толькі першыя тры і апошняя ў складзе дыграфа *dź*).

### Паўднёваславянскія мовы 
* У македонскай мове ўжываюцца літары Ѓ ѓ і Ќ ќ, якія пазначаюць спецыфічныя палатальныя або альвеа-палатальныя зычныя. Таксама акутам пазначаецца ў слоўніках націск, калі ён падае не на трэці ад канца склад у шматскладовых словах або не на першы ў двухскладовых.
* У серба-харвацкай лацініцы (сербскай, харвацкай, баснійскай, чарнагорскай) акут (***ostrivec***) над літарай *c*: *ć* пазначае гук  (вынік палаталізацыі *t*). Таксама акутам пазначаецца ў слоўніках доўга-ўзыходны націск.
* У славенскай мове ў слоўніках і дапаможніках акут паказвае на даўгату галосных і (графічна) зычнага r у націскных складах, прычым, адначасова на закрытае вымаўленне *e* і *o*. У выпадку ўказання танальнага кампанента, акут пазначае доўга-ўзыходны націск (як і ў серба-харвацкай мове), пры гэтым закрытасць *e* і *o* пазначаецца кропкай пад імі. (Практычна ў слоўніках часта ўжываецца першая сістэма, а тон паказваецца за словам паўторам у дужках літары з адпаведным значком.)

## Раманскія мовы 
* У французскай мове акут (***accent aigu***) ставіцца толькі над літарай «e» (і толькі ў адкрытым складзе): *é* — і пазначае закрытае вымаўленне галоснага  (у адрозненне ад *è*, *ê*  і *e* ): *clé* , *armée* , *élève* .
* У іспанскай мове акут (***acento agudo***, або ***acento diacritico***) над літарамі *á*, *é*, *í*, *ó*, *ú* выкарыстоўваецца ў двух асноўных выпадках.
: 1. Для пазначэння славеснага націску:
:: а) калі ў словах, якія заканчваюцца на любы галосны, а таксама зычныя *-n* і *-s*, яно падае не на перадапошні склад;
:: б) калі ў словах, якія заканчваюцца на любы зычны акрамя *-n* і *-s*, яно падае не на апошні склад.
: 2. Для адрознівання амонімаў, асабліва ў парах «пытальнае слова / адносны займеннік», дзе першае з’яўляецца ўдарным, а другое — клітыкай: *cómo* («як?») — *como* («як»), *qué* («што?») — *que* («што, які»), *dónde* — *donde* «дзе / куды?» і «дзе / куды». Таксама ў парах *tú* «ты» і *tu* «твой», *él* «ён» — *el* (артыкль мужчынскага роду).
* У каталанскай і аксітанскай мовах акут (***accent tancat***) пазначае як месца націску, так і якасць галосных: *é* азначае  (у адрозненне ад *è* ), *ó* —  (у адрозненне ад *ò* ). У каталанскай мове націск пазначаецца ў выпадках, які галоўным чынам супадаюць з іспанскімі: *é*, *í*, *ó*, *ú* (над галоснымі верхняга ўздыму; над *a* ужываецца гравіс: *à*).
* У аксітанскай арфаграфіі падобным чынам адрозніваюцца *é*  — *è* , *ó*  — *ò* , а таксама *á*  — *à* . Як знак націску выкарыстоўваецца над галоснымі *á*, *é*, *í*, *ó*, *ú*.
* У партугальскай і галісійскай мовах правілы пастаноўкі націску таксама блізкія да іспанскіх, аднак у партугальскай ён не пазначаецца над ударнымі *i* і *u* на канцы. У адрозненне ад астатніх раманскіх моў, у партугальскай акут (***acento agudo***) маркіруе адкрытыя галосныя: *á* , *é* , *ó* .
* У італьянскай мове знак акута (*é* і вельмі рэдка *ó*) абавязкова ўжываецца толькі ў аксітонах (словах з націскам на апошнім складзе) і ў некалькіх службовых аднаскладовых словах. Найбольш распаўсюджаны словы, якія заканчваюцца на *-ché* (*perché* «чаму/таму»), а таксама асноўная рэгулярная форма 3 асобы адзіночнага ліку дзеясловаў другой групы ў *il passato remoto*: *poté* «змог (змагла, -о, -і)». Прыклады аднаскладовых амонімаў: *né* «ніякі» — *ne* (адносная часціца), *sé* «сам» — *se* «калі». *ó* факультатыўна выкарыстоўваецца для адрознівання квазіамофонаў (у гутарковай італьянскай мове слаба выяўлена проціпастаўленне  і ): *bótte* «бочка» і *bòtte* «бойка».

## Германскія мовы 
* У англійскай мове акут (***acute accent***), як і іншыя дыякрытычныя знакі, сустракаецца ў запазычаных словах, пераважна французскага паходжання: *café* «кафэ», *fiancé* «жаніх», *fiancée* «нявеста», *sauté*, *touché* і інш. Прычым многія з іх захоўваюць і арыгінальнае вымаўленне, з націскам на апошнім складзе. У некаторых французскіх запазычаннях захоўваецца толькі адзін дыякрытычны знак з некалькіх, напрыклад, *resumé* ад . Часам акут ставіцца над *-e* на канцы нават у тых словах, дзе гэта не адпавядае арфаграфіі: *latté* ад . У апошніх двух выпадках функцыя вострага націску — паказаць на тое, што *-e* на канцы не нямое. Многія тэрміны, не цалкам засвоеныя мовай (варварызмы, якія звычайна пазначаюцца курсівам), цалкам захоўваюць дыякрытыку мовы-крыніцы: *adiós*, ''coup d'état*, *pièce de résistance*, *crème brûlée*. У англійскай паэзіі акут (часам і гравіс) пазначае нестандартнае вымаўленне слоў: *picked* (звычайна ) — *pickéd* .
* У нідэрландскай мове выкарыстоўваецца для адрознівання слоў, якія адрозніваюцца толькі месцам націску (*vóórkomen* — *voorkómen*) або адкрытасцю / закрытасцю галоснага, калі гэта не адлюстравана ў напісанні іншым спосабам (*hé* — *hè*; *één* — *een*). Таксама для вылучэння (эмфазы) асобнага слова ў сказе: *Het is ónze auto, niet die van jullie.* — «Гэта *наша* машына, а не ваша».

У скандынаўскіх мовах акут пазначае ўдарны *e* на канцы, звычайна толькі пры наяўнасці амонімаў.
* У шведскай мове існуе некалькі пар амонімаў, якія адрозніваюцца толькі акутам (***akut accent***): *ide* «бярлог» — *idé* «ідэя»; *armé* («армія») — *arme* («бедны, гаротны»); *armen* «рука» — *armén* «армія» (з азначальным артыклем) (у словах «бярлог» і «рука» націск на першым складзе, які амыслова не пазначаецца). З акутам пішуцца многія запазычанні, асабліва французскія, напрыклад, *filé*, *kafé*, *resumé*.
* У дацкай мове: *én* «адзін» — *en* (назначальны артыкль); *fór* «пайшоў» — *for* «для»; *véd* «ведае» — *ved* (прыназоўнік з інструментальным значэннем); *gǿr* «брэша» — *gør* «робіць)»; *dǿr* «памірае» — *dør* «дзверы»; *allé* «алея» — *alle* «усе». Акрамя таго акут рэгулярна выкарыстоўваецца для адрознівання формаў загадныга ладу дзеясловаў, якія заканчваюцца на *-ere*, і множнага ліку назоўнікаў: *analysér* «(пра)аналізуй» — *analyser* «аналізы». У любым выпадку выкарыстанне акута не з’яўляецца абавязковым. Пры эмфазе слова, якое вылучаецца, атрымлівае акут; асабліва часта займеннік *der* («там»), які ўжываецца як у службовай функцыі, так і ў знамянальнай: *Der kan ikke være mange mennesker dér.* — «*Там* не можа быць шмат народа»; *Dér skal vi hen.* — «Мы пойдзем *туды*».
* У нарвежскай, у адрозненне ад дацкай, акут (***akutt aksent***) не служыць для адрознівання імператываў і множнага ліку назоўнікаў: *kontroller* — «кантралюй» і «кантролі (мн. л.)». У нованарвежскай простае прошлае дзеяслова *å fare* «ездзіць» факультатыўна запісваецца як *fór* для адрознівання ад *for* (прыназоўнік «для»), *fôr* «корм» / «палатно» і *fòr* «разора» (ужыванне ўсіх дыякрытык неабавязкова). Востры націск таксама захоўваецца ў словах французскага паходжання: *allé*, *kafé*, *idé*, *komité*, хоць у штодзённым ужытку акутам часта грэбуюць, часам замяняючы яго гравісам.
[right|thumb|210px|Узор тэксту на [Ісландская мова|ісландскай мове, які змяшчае літары з вострым націскам.]]
* У ісландскай мове выкарыстоўваюцца 6 літар з вострым націскам: *á*, *é*, *í*, *ó*, *ú*, *ý* (у фарэрскай 5 — няма *é*), якія лічацца самастойнымі літарамі і займаюць уласныя пазіцыі ў алфавіце. Любая з літар можа пазначаць як доўгі, так і кароткі гук. Этымалагічна яны ўзыходзяць да старажытнанарвежскіх доўгіх галосных, якія ў большасці выпадкаў ператварыліся ў дыфтонгі (акрамя *é*, якое ў фарэрскай мове стала *æ*).
:* Ісландская мова:
:: á: 
:: é: доўгае чытанне , кароткае 
:: í/ý: 
:: ó: 
:: ú: .
:* Фарэрская мова:
:: *á*: доўгае чытанне , кароткае , перад : 
:: *í/ý*: доўгае , кароткае 
:: *ó*: доўгае ,  ці , кароткае : ; на востраве Суўры (Suðuroy): 
::: Калі за *ó* ідзе спалучэнне *-gv*, *ó* вымаўляецца як , на Суўры .
:: *ú*: доўгае , кароткае 
::: Калі за *ú* ідзе спалучэнне *-gv*, *ú* вымаўляецца .

## Кельцкія мовы 
* У валійскай арфаграфіі акут над галоснымі *á*, *é*, *í*, *ó*, *ú*, *ẃ*, *ý* выкарыстоўваецца для пазначэння славеснага націску, калі ён падае не на перадапошні склад: *casáu* «ненавідзець», *caniatáu* «дазваляць».
* У ірландскай мове літары з акутам ( ): *á*, *é*, *í*, *ó*, *ú* пазначаюць доўгія галосныя.

## Фіна-ўгорскія мовы 
* У венгерскай мове акут выкарыстоўваецца для пазначэння даўгаты галосных: *á*, *é*, *í*, *ó*, *ú*. Акрамя таго ён паказвае і на якасныя адрозненні: кароткі *a* — адкрыты задні агублены галосны , у той час як доўгі *á* — адкрыты пярэдні неагублены . Падобным чынам кароткі *e* — адкрыты пярэдне-цэнтральны , а доўгі *é* — закрыты пярэдне-цэнтральны . У венгерскай мове выкарыстоўваецца і падвойны акут.
* У паўночнасаамскай мове акут ставіцца над *Áá* і *Óó*, а таксама часам над адпаведнымі літарамі лацінскага алфавіта, калі няма магчымасці выкарыстаць шрыфт, які мае спецыфічныя саамскія літары *Čč, Đđ, Ŋŋ, Šš, Ŧŧ, Žž* (гл. Саамскае пісьмо).

## Іншыя мовы 
* У слоўніках літоўскай мовы акут пазначае ўдарныя доўгія склады з сыходным тонам. У выпадку двухлітарнага пазначэння вяршыні склада ставіцца над першай літарай, таму што гэты від націску вылучае першую мору склада.
* У латынізаваным туркменскім алфавіце літара *Ýý* пазначае гук  і адпавядае літары Й кірыліцы.
* У в’етнамскай, кітайскай (гл. Піньінь), некаторых афрыканскіх мовах, якія выкарыстоўваюць пісьменнасці на лацінскай аснове, знакам вострага націску пазначаецца ўзыходны ці высокі тон. Напрыклад, у мове ёруба: *apá* «рука» .
* У некаторых баскскіх тэкстах востры націск можа стаяць над літарамі *r* і *l*, але звычайна замяняецца падваеннем гэтых літар: *ŕ* (ці *rr*) пазначае гулкі шматнаціскны санант  у сярэдзіне слоў (у пачатку і на канцы слоў *r* заўсёды шматнаціскны). *ĺ* або *ll* пазначае палатальны .
* У штучнай мове сольрэсоль словы ў множным ліку вымаўляюцца з падаўжэннем апошняга зычнага, што на пісьме пазначаецца акутам: *рэдо* «брат», *рэдō* «сястра», *рэдṓ'' «сёстры».
* У штучнай мове квенья акутам пазначаюцца доўгія галосныя (пры транслітарацыі лацініцай).

## Гл. таксама 
* Падвойны акут
* Гравіс
* Цыркумфлекс
* Астатнія дыякрытычныя знакі
* Знак націску
* Раскладка клавіятуры

Катэгорыя:Дыякрытычныя знакі