Людвік Штырмер

**Людвік Штырмер** або **Людвіг Шцюрмер** (, ; ) — польскі празаік, паэт і літаратуразнаўца. Вайсковец Расійскай імперыі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Плоньску ў сям’і Людвіка Штырмера (Stürmer), вайсковага доктара нямецкага паходжання, і Юліяны Лінкоўскай (першым шлюбам Крашэўскай), яго другой жонкі. Яму было нададзена імя Караль Людвік Штырмер, але ў жыцці ён карыстаўся другім імем Людвік. У 1824 годзе скончыў кадэцкі корпус у Калішы, у 1829 годзе — афіцэрскую вайсковую школу ў Варшаве . Падчас навучання ў школе ён таксама развіваў сваю літаратурную зацікаўленасць, чытаючы французскую класіку, рамантычную паэзію і вывучаючы замежныя мовы (вядома, што ён чытаў на французскай, нямецкай і англійскай мовах ); там жа ён напісаў свае першыя паэтычныя спробы. У 1830 годзе выйшла яго першая публікацыя — псіхалагічнае эсэ пад назвай «Пра жывёльны магнетызм» (). 

Удзельнічаў у антырасійскім паўстанні 1830—1831 гадоў. У бітве пад Грохавам у 1831 годзе ён быў узяты ў палон расійскімі салдатамі і сасланы ў Вятку. У 1832 годзе ўступіў у расійскую армію. У 1832–1834 гадах служыў у Фінляндыі, падчас знаходжання там вёў дзённік, у якім апісваў і сваю маладосць (згублены; захаваўся толькі фрагментамі, цытаванымі Пятром Хмялёўскім у яго кнізе «Нашы раманісты»). У 1834 годзе пачаў вучобу ў вайсковай акадэміі ў Санкт-Пецярбургу, скончыў навучанне ў 1836 годзе.  

Пасля заканчэння вучобы быў пераведзены ў Генеральны штаб. У чыне падпалкоўніка Генеральнага штаба Штырмер быў спачатку для даручэнняў пры былым дэпартаменце Ваенных пасяленняў, потым быў прызначаны кіраўніком спраў Імператарскай ваеннай акадэміі і інспектарам класаў школы тапографаў. Далейшая служба прайшла на пасадзе ваеннага цэнзара і члена цэнзурнага камітэта. Атрымаўшы чын генерал-лейтэнанта, Штырмер быў прызначаны членам Ваенна-вучонага камітэта, а ў 1883 годзе залічаны ў запас Генеральнага штаба з пераводам ў чын генерала ад інфантэрыі.  

Дэбютаваў у літаратуры ў 1841 годзе ў часопісе «Незабудка» () пад рэдакцыяй Яна Баршчэўскага з апавяданнем «Пантофель. Гісторыя майго кузена» (); пазней ён апублікаваў іншыя апавяданні і раманы, усе пад імем сваёй жонкі, Элеаноры Штырмер (). У 1842–1845 гадах быў сябрам пецярбургскай катэрыі, публікуючы журналісцкія артыкулы ў «Тыгодніку Пецярбургскім» пад псеўданімам Гервазі Бомба (). У гэты час ён часта быў у кампаніі Генрыка Жавускага і Юзафа Эмануіла Пшэцлаўскага. 

Пад канец жыцця хварэў на псіхічную хваробу (лекары дыягнаставалі ў яго «размякчэнне мозгу»); з 1880 года быў цалкам несвядомы.

Памёр у Вільні або Ландварове, пахаваны на могілках Росы ў Вільні.

## Сям’я 
Каля 1838 года ажаніўся з Элеанорай Яноўскай, з сям’і Яна, доктара з Віцебска або Полацка і маці ў дзявоцтве Сварацкай.

Дзеці:

* Аляксандра (1839—1904), у шлюбе з інжынерам Альбертам Шульцам (1835—1902). Пахавана на Росах побач з бацькам.
* Леан Марыян (1842—1852), памёр у Санкт-Пецярбургу.
* Марыя Міхаліна (1847—1852), памерла ў Санкт-Пецярбургу, верагодна дзеці заразіліся нейкай хваробай.
* Гелена (1848—1920), у шлюбе Гадлеўская.
* Павел (верасень 1850—18 чэрвеня (8 ліпеня) 1851), памёр у Санкт-Пецяргубргу, як маленькія Леан і Марыя пахаваны на Смаленскіх могілках.
* Канстанцін, лекар.
* Ян, ураднік і стацкі саветнік.

## Творчасць 
Уважаецца за пачынальніка польскай псіхалагічнай прозы, а таксама за аднаго з першы польскіх творцаў фантастычнай прозы. Галоўнай тэмай яго творчасці ёсць «характар» — чалавечая псіхіка і чыннікі, якія яе фарміруюць. Галоўныя героі яго прозы часта сацыяльна неадаптаваныя, апантаныя або вар’яты. Творы Штырмера таксама маюць элементы кансерватыўнай сацыяльнай крытыкі і палемікі са стылем і тэмамі рамантычнай літаратуры (а таксама ў значнай ступені абапіраюцца на прыёмы рамантычнага шаленства). Творы Эрнста Тэадора Амадэя Гофмана лічацца адной з крыніц натхнення для яго творчасці, таксама ў значнай ступені ён абапіраецца на Лорэнса Стэрна.

Найважнейшым і характэрным персанажам яго прозы ёсць Пантофель (з’яўляецца ў некалькіх творах, але найперш у дэбютным «Пантофель: Гісторыя майго кузена») — чулы і разумны чалавек, але паталагічна сарамлівы, непрыстасаваны да жыцця, наіўны і бязвольны. Гісторыя гэтага персанажа таксама абапіраецца на некаторыя элементы ўласнай біяграфіі Штырмера.

«Фрэнафагіюш і Фрэналесты» () — гісторыя пра пісьменніка, які ў пошуках натхнення трапляе ў варшаўскі псіхіятрычны шпіталь браніфратраў. Гэтае месца аказваецца каралеўствам таямнічага Фрэнафагіюша, пажыральніка чалавечых мазгоў, і яго слуг, Фрэналестаў — істот, якія рознымі спосабамі даводзяць людзей да блюзнерства. Твор складаецца з серыі псіхалагічных замалёвак, кожная з якіх апавядае гісторыю аднаго пацыента псіхіятрычнага шпіталя. «Фрэнафагіюш і Фрэналесты» ёсць гісторыяй, якая змяшчае мноства фантастычных элементаў, закранае псіхалагічныя тэмы (структура чалавечай псіхікі, вар’яцтва, абсесія), а таксама ёсць металітаратурай.

«Душа ў сухотах. Урывак з дакументаў доктара» () — кароткае апавяданне-споведзь пра жыццё невылечна хворага Караля, фігуры, якая ўвасабляе байранаўскі тып. Твор мае моцны маралізатарскі, хрысціянскі тон, а таксама крытыкуе ўзоры рамантычнай літаратуры. Адначасова «Душа ў сухотах*»* чэрпае шмат тэм з юнацкага дзённіка Штырмера.

«Чорныя вочы» ()— гісторыя пра эксцэнтрычнага маладога чалавека, Хрызантума Дэвільскага, які балансуе на мяжы вар’яцтва праз каханне да жанчыны на карціне і таямнічага прароцтва, якое вісіць над ім. Гэтая гісторыя (відавочна натхнёная «Эліксірамі сатаны» Гофмана) утрымлівае мноства фантастычных элементаў, але маралізатарскі пасыл, характэрны для Штырмера, значна менш выражаны.

Пазнейшыя творы Людвіка Штырмера (*«Каталептык»*, *«Святло і цені»*, *«Бяссонная ноч*») даследчыкі лічаць значна слабейшымі паводле літаратурнай якасці і яны больш ніколі не перавыдаваліся пасля XIX стагоддзя .

Пасля 1859 года Штырмер пісаў выключна прафесійныя працы аб ваенных пытаннях (на рускай мове). Аўтар ваенна-гістарычнага нарыса «Рым перад і за часамі Юлія Цэзара» (Санкт-Пецярбург, 1876; ).

## Творы 
* Pantofel. Historia mojego kuzyna (1841; ) 
* Trupia główka (1842; )
* Frenofagiusz i Frenolesty (1843; )
* Dusza w suchotach. Wyciąg z papierów doktora (1843; )
* Czarne oczy (1844; )
* Kataleptyk. Powieść nieboszczyka Pantofla (1846; )
* Światło i cienie (1847–1848; )
* Noc bezsenna. Rozmyślania i pamiątki nieboszczyka Pantofla z papierów po nim pozostałych ogłoszone (1859; )
* Римъ до и во время Юлія Цезаря (1876; )

## Ваенныя чыны 
* падпалкоўнік (11 красавіка 1843)
* палкоўнік (6 снежня 1849)
* генерал-маёр (8 верасня 1859)
* генерал-лейтэнант (16 красавіка 1867)
* генерал ад інфантэрыі (15 траўня 1883)

## Узнагароды 
* Ордэн Св. Станіслава 2-й ст. (1845)
* Ордэн Св. Ганны 2-й ст. (1847, імператарская карона да ордэна ў 1852)
* Ордэн Св. Уладзіміра 3-й ст. (1862)
* Ордэн Св. Станіслава 1-й ст. (1864)
* Ордэн Св. Ганны 1-й ст. (1866)
* Ордэн Св. Уладзіміра 2-й ст. (1875)
* Ордэн Белага арла (1878)
* Знак адрознення беззаганнай службы за XL гадоў (1876)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Lech Sokół: Ludwik Sztyrmer. Historia życia i twórczości. W: L. Sztyrmer: Powieści nieboszczyka Pantofla. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1978, s. 535-603.
* Alina Witkowska, Ryszard Przybylski: Romantyzm. Wyd. VIII - 3 dodruk. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 674, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej. ISBN 978-83-01-13848-6.
* 

## Спасылкі 
* [Працы Людвіка Штырмера](https://polona.pl/sets?page=0&size=24&sort=OLDEST&creatorForSearch=Sztyrmer%2C%20Ludwik%20(1809-1886)) ў бібліятэцы Polona

Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса