У Цзэцянь

**У Цзэцянь** ( (17 лютага 624 — 16 снежня 705) — кітайская імператрыца, якая кіравала Кітаем на працягу сарака гадоў, з 665 года да сваёй смерці.

У Цзэцянь з’явілася ў імператарскім двары як наложніца кітайскага імператара , дынастыі Тан. Пасля смерці імператара трапіла ў гарэм, а затым атрымала тытул жонкі яго сына-імператара . Калі Гаа-цзун памёр, яна доўгі час правіла краінай, змяняючы на троне сваіх сыноў, пакуль у 690 годзе не заняла трон асабіста, адхіліўшы ад улады свайго сына . Атрымаўшы уладу, яна абвясціла новую дынастыю .

Аднак пасля смерці У Цзэцянь, яе сын  зноў вярнуўся на трон у якасці імператара адноўленай дынастыі Тан, а пасля яго — зноў . Яна згадваецца таксама пад імёнамі У Чжаа (), У-хоу ( — імператрыца У) або Цянь-хоу ( — Нябесная гаспадарыня).

Перыяд яе праўлення адзначыўся шырокай экспансіяй Кітая, у прыватнасці уварваннем у Цэнтральную Азію і Карэю. Пры гэтым, у краіне бурна развівалася культура, а рэлігіі даасізм і будызм перайшлі пад заступніцтва дзяржавы. З часоў яе праўлення захаваліся такія выбітныя архітэктурныя збудаванні, як будыйскія пячоры Лунмэнь (Драконавыя вароты) і .

У імператрыцы было чатыры сыны і дзве дачкі, двое з яе сыноў станавіліся імператарамі. Яе ўнук — імператар , праўленне якога лічыцца «залатым векам» танскай дынастыі.

Незвычайнасць яе валадарання заключалася ў тым, што яна прыняла мужчынскі тытул «» (хуандзі) і была фармальна адзінай жанчынай за ўсю чатырохтысячагадовую гісторыю Кітая, якая валодала вярхоўным тытулам. У іншых гістарычных выпадках жанчыны-кіраўніцы з тытулам «удовая імператрыца» (тайхоу) фактычна кіравалі дзяржавай, у той час як іх непаўналетнія сыны фармальна займалі трон .

Ацэнкі яе праўлення ў гістарычнай літаратуры адрозніваюцца разнастайнасцю, часам дыяметральна процілеглыя — адны гісторыкі малююць вобраз жорсткай шалапутнай бязбожнай царыцы, іншыя — мудрай прасветленай гаспадарыні, якая ўвесь свой час клапоціцца пра дабрабыт краіны.

## Узвышэнне 
### Раннія гады 
У Цзэцянь нарадзілася ў горадзе Лічжоу (利州) (сучасная назва  правінцыя Сычуань), пры нараджэнні атрымала імя У Мэй. Яе бацька У Шыхоу (武士彟) быў багатым гандляром лесу, маці паходзіла са шляхетнай сям’і Ян. Імператар Гаацзу сябраваў з сям’ёй У і заступнічаў ім. У Шыхоу атрымаў высокую ўрадавую пасаду. Сям’я жыла ў горадзе Вэйшуй (суч. правінцыя Шэньсі).

У расла ў багатай сям’і, слугі выконвалі ўсю хатнюю працу, і яна прысвячала свой час навучанню. Таксама яе адукацыяй займаўся Бацька. Яна атрымала рознабаковыя веды, у тым ліку — у галіне палітыкі і дзяржаўнага ладу, музыка і літаратура.

### Наложніца імператара Тай-цзуна 
Ва ўзросце трынаццаці гадоў будучая імператрыца трапіла ў гарэм імператара  ў якасці малодшай наложніцы. Яна атрымала тытул цайжэнь (才人 cairen — таленавітая наложніца) і выконвала сакратарскія функцыі, працягваючы сваю адукацыю.

У так і не стала фаварыткай імператара і меркавана не была запрошаная ў яго спальню. Па яе ўласных запісах, калі яна суправаджала імператара, ён звярнуў яе ўвагу на неаб’езджанага жарабца. Тады яна прапанавала імператару паспрабаваць ўціхамірыць жарабца спачатку жалезным дубцом, потым жалезнай кувалдай па галаве, а потым, калі не падзейнічае, жалезным кінжалам выразаць язык у каня. Магчыма, гэты інцыдэнт напалохаў імператара.

### Будыйская манашка 
У імператара  было 14 сыноў, але не было дзяцей ад У. Пасля яго смерці ў 649 годзе яна, па звычаі таго часу, была адпраўлена манашкай у будыйскую абіцель, храм Ганье (感業寺). Аднак яшчэ падчас жыцця ў палацы да яе заляцаўся сын імператара Лі, які пазней заняў трон як імператар .

### Наложніца імператара Гаа-цзуна 
Імператар  наведваў яе ў манастыры і ў 654 годзе забраў яе ў свой гарэм. Даволі хутка імператар наблізіў да сябе У Цзэцянь, якая стала наложніцай 2-га рангу, а імператрыца  і наложніца Сяа былі аддаленыя. Паплечнікі  і вышэйшая арыстакратыя былі абражаныя такімі паводзінамі. Акрамя таго, і па паданнях таго часу, інтымныя адносіны спачатку з бацькам, а потым з сынам прыраўноўваліся да інцэсту.

Калі ва У Цзэцянь памерла дачка, тая абвінаваціла  у наўмысным забойстве дзіцяці. Надзейных дадзеных пра абставіны смерці дачкі не маецца, і сярод даследчыкаў вылучалася некалькі процілеглых гіпотэз — што забойства было ажыццёўлена  з помсты; што, наадварот, У Цзэцянь жорстка забіла дзіця, каб абвінаваціць ; дзіця памерла ад удушша з-за прыроджанага дэфекту шыі.

### Імператрыца 
У выніку скандалу ў 655 годзе У Цзэцян стала імператрыцай, адхіліўшы . У далейшым яна прынесла  чатырох сыноў і яшчэ дачку, .

У складанай барацьбе імператрыцы ўдалося атрымаць перамогу і да 660 года ўсе яе нядобразычліўцы былі выдаленыя ад двара, суперніц «па яе загадзе  і ўтапілі ў віне без суда і следства». Яна дамаглася зрушэння непажаданых міністраў і чыноўнікаў, замяніўшы іх на сваіх стаўленікаў. Яе найвялікшым трыумфам стала расправа над дзядзькам імператара і яго кланам.

## Кіраванне краінай пры слабым мужу і сынах 
### Перыяд слабасці імператара Гаа-цзуна 
, пабудаваны імператрыцай У.]]
 з кожным годам слабеў душой і целам, так што на працягу апошніх 23 гадоў яго жыцця краінай фактычна правіла імператрыца У. Яна асабіста адбірала ваеначальнікаў, якія вялі войны на Карэйскім паўвостраве. У выніку войнаў у 668 годзе была разгромлена дзяржава Кагуро і пераўтворана ў кітайскую правінцыю. Пасля гэтага ў 670 годзе  з дзяржавай Сіла, якая ішла з пераменным поспехам і скончылася перамір’ем у 676 годзе. У выніку гэтых войнаў утварылася дзяржава Аб’яднанае Сіла, а пазней (у 698 годзе) махэ змагло адваяваць частку тэрыторыі былога Кагуро і ўтварылася дзяржава Бахай.

У 666 годзе яна сабрала дэлегацыю жанчын на гару  і правяла там рэлігійныя рытуалы.
Каласальна ўзрос у краіне ўплыў будызму. У 673 годзе яна сабрала сродкі і сама ўнесла велізарныя ахвяраванні для будаўніцтва гіганцкага Буды  ў пячорах Лунмэнь, які захаваўся да цяперашняга часу. Яна заснавала мноства будыйскіх манастыроў і распаўсюдзіла новапрызначаны будыйскі тэкст з прароцтвам аб прыходзе святой жанчыны-кіраўніцы. Пры гэтым імператрыца абвясціла  саму сябе, спасылаючыся на новонайденные тэксты і сведчанні.

У 674 годзе яна прыняла тытул Цянь-хоу (天后, «Нябесная імператрыца») і стала называць сябе разам з імператарам «двума васпанамі». Яна заснавала інстытут для складання збору біяграфій знакамітых жанчын.

Пры найменшым падазрэнні У бязлітасна распраўлялася з непакорлівымі, выклікаючы ў прыдворных поўнае глыбокай пашаны трапятанне. На думку Л. М. Гумілёва, ва ўладкаваных імператрыцай ганеннях на памагатых узвышэння дынастыі Тан «глухая нянавісць кітайскай шляхты да дынастыі, якую яна лічыла іншароднай, прарвалася і знайшла годнага правадыра». У Цзэцянь узмацніла таемную паліцыю, якая дапамагала ўстараняць ворагаў, асабліва ў першыя гады кіравання . Яе ўлада была вельмі моцнай, афіцыйныя асобы не дапускаліся да імператара, а імператар не мог умяшацца ў дзяржаўныя справы. Яна занялася таксама ўмацаваннем статусу роду У, падараваўшы сваім бацькам і продкам высокія пасмяротныя тытулы. У 686 годзе яна прапанавала імператару перадаць яму фактычную ўладу, але той, разумеючы няшчырасць гэтага намеру, адмовіўся, пакінуўшы У Цзэцянь у руля.

#### Паўстанне 684 года 
Падобнае развіццё падзей выклікала пратэст танскіх .

Паўстанне падняў Лі Цзін’е, кіраўнік вобласці Ян, які захапіў уладу ў Янчжоу 揚州 (Цзянсу). Паўстанне спачатку знайшло падтрымку ў рэгіёне, але Лі Цзін’е не змог прасоўвацца інтэнсіўна і не скарыстаўся перавагамі сваёй папулярнасці. Пры гэтым дарадцы спрабавалі ўгаворваць імператрыцу вярнуць уладу , на што яна выстаўляла абвінавачванні ў спагадзе мецяжу і казала, што гэты крок не прывядзе да спынення паўстання. Яна паслала генерала  на падаўленне бунту, спачатку аперацыя была няўдалай, але ў рэшце рэшт ён адолеў атрады Лі Цзін’е, мяцежнік спрабаваў бегчы, але быў забіты.

Пры ўціхамірванні бунтаў У Цзэцянь пакарала смерцю больш за 20 чалавек, але ёй удалося ўтрымаць уладу.

#### Ліквідацыя патэнцыйных ворагаў 
У 688 годзе імператрыца-ўдава арганізавала цырымонію ахвярапрынашэння духу ракі Лахэ. Для цырымоніі яна склікала старэйшын імператарскага роду Лі, але прынцы западозрылі, што яна збіраецца забіць усіх і захапіць трон, і арганізавалі супраціў. Падняліся Лі Чжэнь і яго сын Лі Чун, аднак У Цзэцянь змагла адолець іх арміі. Яна знішчыла 12 бакавых галін імператарскага роду, многіх замучыўшы або прымусіўшы скончыць з сабой. У 695 годзе яе фаварыт Хуаі спаліў Імператарскі палац сходаў (, 明堂) і Нябесную залу (天堂), будучы незадаволеным тым, што імператрыца захапілася лекарам Шэнь Наньцюем (沈南璆). Імператрыца засумнявалася ў цудоўных уласцівасцях Вэй Шыфана і будыйскай манашкі, якія не змаглі прадказаць пажару, тая была арыштаваная разам са сваімі вучнямі, і ўсе былі перададзеныя ў рабства. Вэй Шыфан пакончыў з сабой. Хуаі быў таксама пакараны, 500-гадовы іншаземец збег. Пасля гэтага інцыдэнту імператрыца аслабіла сваю цікавасць да містыцызму і больш пагрузілася ў дзяржаўныя справы.

Улетку 696 года паўсталі кідані. Кіданьскія палкаводцы Лі Цзіньхун і Сунь Ваньжун палічылі немагчымым трываць несправядлівасці губернатара вобласці  (營州) (Сучасны Чжааянь) , Лі Цзіньхун прыняў тытул Ушань-хана (無上可汗). Армія, якая была паслана для падаўлення паўстання, пацярпела паразу. У вайну ўключыўся  () на чале з  (Ашына Моча). У 696 годзе памёр Лі, і ён пакараў сем'і Лі і Суня. Імператрыца, спалохаўшыся яго перамог, заключыла мір з цюркютамі, перадаўшы  шматлікія дары. У 697 годзе цюркюты змаглі перамагчы кіданяў, пакараўшы смерцю Суня. Тым не менш імператрыца шукала маладых таленавітых чыноўнікаў і прыцягвала іх да высокіх пасадаў. У прыватнасці, узвысіліся Цуй Сюаньвэй і Чжан Цзячжэнь дынастыя Тан была адноўлена, а дынастыя Чжоу спынілася.

## У культуры 
* «Шаўковая імператрыца», раман французскага пісьменніка  (2003).
* «Імператрыца», раман франкамоўнай кітайскай пісьменніцы  (2003). Апісвае лёс імператрыцы У ад першай асобы.
* «» (2010), фэнтэзі рэжысёра , дзеянне якога адбываецца ў часы праўлення імператрыцы У
* 
*  - гісторыка-біяграфічны серыял
* China's Forgotten Emperor (2015) (рэжысёр  - дакументальна-ігравы фільм
* У Цзэцянь ўзначальвае Кітайскую цывілізацыю ў  (нароўні з Маа Цзэдунам) і 

## Літаратура 
* C.P. Fitzgerald, *The Empress Wu*, 2nd ed. (1968).
* R.W.L. Guisso, *Wu Tse-t’ien and the Politics of Legitimation in T’ang China* (1978).
* Christopher I. Beckwith|Beckwith, Christopher I. (2009): *Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present*. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13589-2.
* *Old Book of Tang*, vol. 6.https://web.archive.org/web/20071225082011/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/tan01.htm
* Cotterell, Yong Yap and Arthur Cotterell (1975). *The Early Civilization of China*. New York: G.P.Putnam’s Sons. ISBN 978-0-399-11595-0.
* Empress of China: Wu Ze Tian, by Jiang, Cheng An, Victory Press 1998
* John K. Fairbank|Fairbank, John King (1992), *China: A New History*. Cambridge, Massachusetts: Belknap Press/Harvard University Press. ISBN 978-0-674-11670-2.
* Murck, Alfreda (2000). *Poetry and Painting in Song China: The Subtle Art of Dissent*. Cambridge (Massachusetts) and London: Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute. ISBN 978-0-674-00782-6.
* *New Book of Tang*, vols. 4,https://web.archive.org/web/20071011061323/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan01.htm 76.https://web.archive.org/web/20080219204850/http://ef.cdpa.nsysu.edu.tw/ccw/02/ntan13.htm
* Ann Paludan (1998). *Chronicle of the Chinese Emperors: The Reign-by-Reign Record of the Rulers of Imperial China*. New York, New York: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-05090-3.
* Rastelli, Sabrina (2008). *China at the Court of the Emperors: Unknown Masterpieces from Han Tradition to Tang Elegance (25-907)*. Skira. ISBN 978-88-6130-681-3.
* Scarpari, Maurizio (2006). *Ancient China: Chinese Civilization from the Origins to the Tang Dynasty*. Vercelli: VMB Publishers. ISBN 978-88-540-0509-9.
* Watson, Burton (1971). *CHINESE LYRICISM: Shih Poetry from the Second to the Twelfth Century*. (New York: Columbia University Press). ISBN 978-0-231-03464-7.
* Yu, Pauline (2002). «Chinese Poetry and Its Institutions», in *Hsiang Lectures on Chinese Poetry, Volume 2*, Grace S. Fong, editor. Montreal: Center for East Asian Research, McGill University.
* Сыма Гуан. Хроніка Цзы Чжы тун цзянь (資治通鑑), vols. 195, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208.

Катэгорыя:Зрынутыя манархі
Катэгорыя:Імператары дынастыі Тан
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі
Катэгорыя:Наложніцы імператараў Кітая