Класіцызм

у Варшаве.]]
**Класіцы́зм** (, ад  — узорны) — стыль і мастацкі кірунак у літаратуры, архітэктуры і мастацтве XVII — пачатку XIX стагоддзяў. Класіцызм пераемна звязаны з эпохай Адраджэння; заняў, нароўні з барока, важнае месца ў культуры XVII стагоддзя; працягваў сваё развіццё ў эпоху Асветніцтва. Зараджэнне і распаўсюджванне класіцызму звязана з умацаваннем абсалютнай манархіі, з уплывам філасофіі Рэнэ Дэкарта, з развіццём дакладных навук. У аснове рацыяналістычнай эстэтыкі класіцызму — імкненне да ўраўнаважанасці, выразнасці, лагічнасці мастацкага выражэння (шмат у чым успрынятае з эстэтыкі Адраджэння); перакананасць у існаванні ўніверсальных і вечных, не схільных гістарычных змен правіл мастацкай творчасці, якія тлумачацца як уменне, майстэрства, а не праявы спантанага натхнення ці самавыяўлення.

## У літаратуры 
Заснавальнікам паэтыкі класіцызму лічыцца француз Франсуа Малерб (1555—1628), які правёў рэформу французскай мовы і верша і распрацаваў паэтычныя каноны. Вядучымі прадстаўнікамі класіцызму ў драматургіі сталі трагікі Карнель і Расін (1639—1699), асноўным прадметам творчасці якіх быў канфлікт паміж грамадскім абавязкам і асабістымі пачуццямі. Высокага развіцця дасягнулі таксама «нізкія» жанры — байка (Ж. Лафантэн), сатыра (Буало), камедыя (Мальер 1622—1673).

а. Парыж, Луўр]]
Буало праславіўся на ўсю Еўропу як «заканадавец Парнаса», найбуйнейшы тэарэтык класіцызму, які выказаў свае погляды ў вершаванай трактаце «Паэтычнае мастацтва». Пад яго ўплывам у Вялікабрытаніі знаходзіліся паэты Джон Драйдэн і Аляксандр Поўп, якія зрабілі асноўнай формай англійскай паэзіі александрыны. Для англійскай прозы эпохі класіцызму (Адзісан, Свіфт) таксама характэрны латынізаваным сінтаксіс.

Класіцызм XVIII стагоддзя развіваецца пад уплывам ідэй Асветы. Творчасць Вальтэра (1694—1778) накіравана супраць рэлігійнага фанатызму, абсалютысцкая прыгнёту, напоўнена пафасам волі. Мэтай творчасці становіцца змяненне свету ў лепшы бок, пабудова ў адпаведнасці з законамі класіцызму самога грамадства. З пазіцый класіцызму аглядаў сучасную яму літаратуру англічанін Сэмюэл Джонсан, вакол якога склаўся бліскучы кружок аднадумцаў, які ўключаў эсэіста Босуэла, гісторыка Гібана і акцёра Гарыка.

У Расіі класіцызм зарадзіўся ў XVIII стагоддзі, пасля пераўтварэнняў Пятра I. Ламаносавым была праведзена рэформа рускага верша, распрацавана тэорыя «трох штыляў», якая з’явілася па сутнасці адаптацыяй французскіх класічных правілаў на рускую мову. Вобразы ў класіцызме пазбаўленыя індывідуальных рыс, бо прызначаныя ў першую чаргу захоўваць устойлівыя родавыя, устойлівыя ў часе прыкметы, якія выступаюць як увасабленне якіх-небудзь сацыяльных ці духоўных сіл.

Класіцызм у Расіі развіваўся пад вялікім уплывам Асветы — ідэі роўнасці і справядлівасці заўсёды былі ў фокусе ўвагі рускіх пісьменнікаў-класіцыстаў.

## Тэатр 
.]]
Фарміраванне тэатральнага класіцызму пачалося ў Францыі ў 1630-я гг. Актывізавальная і арганізавальная роля ў гэтым працэсе належала літаратуры, дзякуючы якой тэатр зацвердзіўся ў ліку «высокіх» мастацтваў. Узоры тэатральнага мастацтва французы ўбачылі ў італьянскім «вучоным тэатры» эпохі Адраджэння. Паколькі заканадаўцам густаў і культурных каштоўнасцяў было прыдворнае грамадства, то на сцэнічны стыль аказалі ўплыў таксама прыдворны цырыманіял і святы, балеты, урачыстыя прыёмы. Прынцыпы тэатральнага класіцызму выпрацоўваліся на парыжскіх падмостках: ва ўзначаленым   (1634), у пабудаваным кардыналам Рышэльё «» (1641, з 1642 «Пале-Раяль»), чыя канструкцыя адказвала высокім патрабаванням італьянскай сцэнічнай тэхнікі; у 1640-х гг. пляцоўкай тэатральнага класіцызму стаў . Сімультанная дэкарацыя паступова, да сярэдзіны XVII стагоддзя, змянілася жывапіснай і адзінай перспектыўнай дэкарацыяй (палац, храм, дом і т.п.); з’явілася заслона, якая падымалася і апускалася ў пачатку і ў канцы спектакля. Сцэна саджалася ў раму, як карціна. Ігра разгортвалася толькі на авансцэне; спектакль цэнтраваўся некалькімі фігурамі персанажаў-пратаганістаў. Архітэктурны , адзінае месца дзеяння, спалучэнне акцёрскага і жывапіснага планаў, агульная трохмерная мізансцэна спрыялі стварэнню ілюзіі праўдападабенства. У сцэнічным класіцызме XVII стагоддзя існавала паняцце «».  («Практыка тэатра», 1657) пісаў пра акцёра: *«Ён паступае так, нібыта гледачоў увогуле не існуе: яго персанажы дзейнічаюць і гавораць так, як быццам яны і напраўду цары, а не Мандары і , як быццам яны знаходзяцца ў палацы Гарацыя ў Рыме, а не ў Бургундскім гатэлі ў Парыжы, і як быццам іх бачаць і чуюць толькі тыя, хто прысутнічае на сцэне (г. зн. у ілюстраваным месцы)»*.

Праваднікамі прынцыпаў класіцызму ў тэатральным жыцці Беларусі другой паловы XVIII — пачатку XIX стагоддзяў былі прыгонныя, прафесійныя і аматарскія драматычныя трупы Нясвіжа, Слоніма, Мінска і інш. У іх рэпертуары — трагедыі Карнеля («»), Ж. Расіна («»), Вальтэра («Заіра», «Марыяна»), камедыі Мальера («», «», «», «», «», «Маскарыль»).

## Музыка 
Тэрмін «класіцызм» у дачыненні да музыкі разумее пад сабой не арыентацыю на антычныя ўзоры (былі вядомыя і вывучаліся толькі помнікі старажытнагрэчаскай музычнай тэорыі), а чараду рэформ, закліканых пакласці канец перажыткам стылю барока ў музычным тэатры. Класіцыстычныя і барочныя тэндэнцыі супярэчліва спалучаліся ў французскай музычнай трагедыі другой паловы XVII — першай палове XVIII стагоддзяў (творчая садружнасць лібрэтыста  і кампазітара Ж. Б. Люлі, оперы і оперы-балеты Ж. Ф. Рамо) і ў італьянскай оперы-серыя, якая заняла становішча лідара сярод музычна-драматычных жанраў XVIII стагоддзя (у Італіі, Англіі, Аўстрыі, Германіі, Расіі). Росквіт французскай музычнай трагедыі прыпаў на пачатак крызісу абсалютызму, калі ідэалы героікі і грамадзянскасці перыяду барацьбы за агульнанацыянальную дзяржаву змяніліся духам святочнасці і параднага афіцыёзу, цягай да раскошы і вытанчанага геданізму. Вастрыня тыповага для класіцызму канфлікту пачуцця і доўгу ва ўмовах міфалагічнага ці рыцарска-легендарнага сюжэту музычнай трагедыі змяншалася (асабліва ў параўнанні з трагедыяй у драматычным тэатры). З нормамі класіцызму звязаны патрабаванні жанравай чысціні (адсутнасць камедыйных і бытавых эпізодаў), адзінства дзеяння (часта таксама месца і часу), «класічная» 5-актавая кампазіцыя (нярэдка з пралогам). Цэнтральнае становішча ў музычнай драматургіі займае рэчытатыў — элемент, найбольш блізкі рацыяналістычнай славесна-паняційнай логіцы. У інтанацыйнай сферы пераважаюць звязаныя з натуральнай чалавечай гаворкай дэкламацыйна-патэтычныя формулы (пытальныя, загадныя і да т.п.), разам з тым выключаюцца рытарычныя і сімвалічныя фігуры, уласцівыя барочнай оперы. Вялікія харавыя і балетныя сцэны з фантастычнай і пастаральна-ідылічнай тэматыкай, агульная арыентацыя на відовішчнасць і забаўляльнасць (якая стала ў выніку дамінуючай) у большай меры адпавядалі традыцыям барока, чым прынцыпам класіцызму.

Традыцыйнымі для Італіі былі ўласцівыя жанру оперы-серыя культываванне пеўчай віртуознасці, развітасць дэкаратыўнага элемента. У рэчышчы патрабаванняў класіцызму, высунутых некаторымі прадстаўнікамі рымскай акадэміі «Аркадзія», паўночна-італьянскія лібрэтысты пачатку XVIII стагоддзя (, , , , , ) выгналі з сур’ёзнай оперы камічныя і бытавыя эпізоды, сюжэтныя матывы, звязаныя з умяшаннем звышнатуральных ці фантастычных сіл; кола сюжэтаў было абмежавана гістарычнымі і гісторыка-легендарнымі, на першы план высунута маральна-этычная праблематыка. У цэнтры мастацкай канцэпцыі ранняй оперы-серыя — узнёслы гераічны вобраз манарха, радзей дзяржаўнага дзеяча, прыдворнага, эпічнага героя, які дэманструе станоўчыя якасці ідэальнай асобы: мудрасць, памяркоўнасць, велікадушнасць, вернасць доўгу, гераічны запал. Была захавана традыцыйная для італьянскай оперы 3-актавая структура (5-актавыя драмы засталіся эксперыментамі), аднак колькасць дзеючых асоб скарацілася, у музыцы тыпізаваліся інтанацыйныя сродкі выразнасці, формы ўверцюры і арыі, будова вакальных партый. Тып драматургіі, цалкам падпарадкаваны музычным задачам, развіў з 1720-х гг. , з імем якога звязана найвышэйшая стадыя ў гісторыі оперы-серыя. У яго сюжэтах класіцыстычны пафас прыкметна аслаблены. Канфліктная сітуацыя, як правіла, узнікае і паглыбляецца праз зацягнутыя «памылкі» галоўных дзеючых асоб, а не з прычыны рэальнай супярэчнасці іх інтарэсаў ці прынцыпаў. Аднак асаблівую прыхільнасць да ідэалізаванага выказвання пачуцця, да высакародных парываў чалавечай душы, няхай і далёкіх ад строгага рацыянальнага абгрунтавання, забяспечыла выключная папулярнасць лібрэта Метастазіа на працягу больш як паўстагоддзя.

а. Гіпс. 1775. Музей Бадэ.]]
Кульмінацыяй у развіцці музычнага класіцызму эпохі Асветніцтва (у 1760—1770-х гг.) стала творчая садружнасць К. В. Глюка і лібрэтыста . У операх і балетах Глюка класіцыстычныя тэндэнцыі выразіліся ў падкрэсленай увазе да этычных праблем, развіцці ўяўленняў аб героіцы і велікадушнасці (у музычных драмах парыжскага перыяду — у непасрэдным звароце да тэмы доўгу і пачуцця). Нормам класіцызму адпавядалі таксама жанравая чысціня, імкненне да максімальнай канцэнтрацыі дзеяння, зведзенага практычна да адной драматычнай калізіі, строгі адбор сродкаў выразнасці ў адпаведнасці з задачамі пэўнай драматычнай сітуацыі, максімальнае абмежаванне дэкаратыўнага элемента, віртуознай асновы ў спевах. Асветніцкі характар трактоўкі вобразаў знайшоў адлюстраване ў спляценні высокіх якасцей, уласцівых класіцыстычным героям, з натуральнасцю і свабодай выказвання пачуццяў, у якіх знайшоў адлюстраванне ўплыў сентыменталізму.

У 1780—1790-я гг. у французскім музычным тэатры знаходзяць выражэнне тэндэнцыі рэвалюцыйнага класіцызму, які адлюстроўваў ідэалы Французскай рэвалюцыі XVIII стагоддзя. Генетычна звязаны з папярэднім этапам і прадстаўлены галоўным чынам пакаленнем кампазітараў — паслядоўнікаў глюкаўскай опернай рэформы (, Л. Керубіні), рэвалюцыйны класіцызм акцэнтаваў перш за ўсё грамадзянскі, тыранаборчы пафас, раней уласцівы трагедыям П. Карнеля, Вальтэра. У адрозненне ад твораў 1760—1770-х гг., у якіх вырашэнне трагічнага канфлікту было цяжкадасягальным і патрабавала ўмяшання знешніх сіл (традыцыя «deus ex machina» — «бог з машыны»), для сачыненняў 1780—1790-х гг. стала характэрнай развязка праз гераічнае дзеянне (адмова ў падпарадкаванні, пратэст, часта акт адплаты, забойства тырана і т.п.), якое стварала яркую і эфектную разрадку напружання. Падобны тып драматургіі лёг у аснову жанру «», які з’явіўся ў 1790-х гг. на перасячэнні традыцый класіцыстычнай оперы і рэалістычнай мяшчанскай драмы.

У Расійскай імперыі ў музычным тэатры самабытныя праявы класіцызму адзінкавыя (опера «» , меладрама «Арфей» , музыка В. А. Казлоўскага да трагедый ,  і ).

У дачыненні да камічнай оперы, а таксама інструментальнай і вакальнай музыкі XVIII стагоддзя, не звязанай з тэатральным дзеяннем, тэрмін «класіцызм» ужываецца ў значнай меры ўмоўна. Ён часам выкарыстоўваецца ў пашыраным сэнсе для абазначэння пачатковага этапу класіка-рамантычнай эпохі,  і класічнага стыляў (гл. венская класічная школа), у прыватнасці каб пазбегнуць ацэначнасці (напрыклад, пры перакладзе нямецкага тэрміна «Klassik» ці ў выразе «рускі класіцызм», які распаўсюджваецца на ўсю рускую музыку другой паловы XVIII — пачатку XIX стагоддзяў).

У XIX стагоддзі класіцызм у музычным тэатры саступае месца рамантызму, хоць асобныя рысы класіцыстычнай эстэтыкі спарадычна адраджаюцца (у , Г. Берліёза, С. І. Танеева і інш.). У XX стагоддзі класіцыстычныя мастацкія прынцыпы зноў адрадзіліся ў неакласіцызме.

У музычнай спадчыне кампазітараў Беларусі (Міхал Казімір Агінскі, М. Радзівіл, В. Казлоўскі) класіцызм існаваў у спалучэнні з сентыменталізмам, элементамі рамантызму, барока і ракако, развіваўся ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх традыцый. У 1770—1790-я гг. ў магнацкіх тэатрах Нясвіжа, Слоніма, Гродна ставілі камічныя оперы італьянскіх кампазітараў («Фраскатанка, ці Залатая дзева» Дж. Паізіела, «Джаліла і Бернардонэ» Д. Чымарозы, «Вясковыя сцэны рэўнасці» Дж. Сарці і інш.). Тыповыя рысы класіцызму, характэрныя для еўрапейскага опернага мастацтва, увасоблены ў музычным помніку школьнага тэатра — оперы «Апалон-заканадаўца, або Рэфармаваны Парнас» Р. Вардоцкага на лібрэта М. Цяцерскага, створанага для тэатра Забельскага дамініканскага калегіума. Рысы класіцызму маюць творы паслядоўніка берлінскай і венскай класічных школ Я. Д. Голанда (опера «Агатка, або Прыезд пана», опера-вадэвіль «Чужое багацце нікому не на карысць», уверцюра да балета «Арфей у пекле»), музыка Мацея Радзівіла (6 паланэзаў і дывертысмент для камернага аркестра), В. Казлоўскага (да трагедыі «Фінгал», скрыпічны канцэрт і інш.). У традыцыях ранняга класіцызму напісаны творы літургічнай музыкі XVIII стагоддзя (месы ў гонар Дзевы Марыі, у гонар Нараджэння Хрыста і інш.).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Архітэктурныя стылі
Катэгорыя:Стылі жывапісу
Катэгорыя:Гісторыя XVII стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя XIX стагоддзя
Катэгорыя:Літаратурныя кірункі