Выяздное (Арзамаскі раён)

**Выяздное** — пасёлак гарадскога тыпу ў Арзамаскім муніцыпальным раёне Ніжагародскай вобласці Расіі. У сваім складзе мае адміністрацыйнае падраздзяленне Сельхазцехніка.

Размешчаны на заходнім, процілеглым Арзамасу беразе Цёшы.

## Гісторыя 
Пасля падпарадкавання Казанскага ханства ў 1552 годзе і задушэння выступленняў чарамісаў (гл. Чараміскія войны), для кантролю далучаных зямель маскоўскі цар Іван IV пачаў іх засяленне, у 1554 годзе на выездзе з Арзамаса было паселена 60 казацкіх сем’яў, якія ўтварылі «Гасударава дварцовае сяло, казачую Выязную слабаду», такім чынам назву паселішча атрымала ад размяшчэння на выездзе з горада.

У XVII ст. пры цары Міхаіле Фёдаравічы насельніцтва Выяздной слабады было яшчэ асабіста свабодным, вядома судовая справа слабаджан са Спаскім манастыром, пра што арзамаскі ваявода І. А. Страшнёў атрымаў царскую грамату ад 25 верасня 1629 года. У 1635 годзе Выяздная слабада нададзена ў вотчыну Барысу Міхайлавічу Салтыкову. Запрыгоньванне казакаў было рэдкай з’явай, наўрад ці слабаджане прыязна паставіліся да яго.

З ранняй гісторыі паселішча вядома мала. У 1647 годзе баярын Барыс Міхайлавіч перадаў Выяздную Слабаду свайму брату - баярыну Міхаілу Міхайлавічу Салтыкову. У 1656 годзе сюды прынесена з Казані цудатворная ікона Божай Маці Адзігітрыі Смаленскай, а таксама, загадам М. М. Салтыкова, зроблена копія цудатворнай Седміязерскай іконы Божай Маці. Тады ў сяле была эпідэмія моравай язвы, якая спынілася пасля прынясення іконы.

У Выяздной Слабадзе нарадзілася Алёна Арзамаская,  паплечніца Сцяпана Разіна, падчас сялянскай вайны яна ўзначаліла атрад з 300 беглых і прыгонных сялян, які паступова вырас да 7000 чалавек, у верасні-кастрычніку 1670 года паўстанцы ў Арзамаскім павеце разбіты, а Алёну спалілі ў спецыяльна зробленым зрубе.

Ад Міхаіла Міхайлавіча (пам. 1671) маёнтак, па трацейскім палюбоўным раздзеле, перайшоў міма яго дзяцей - стольнікаў Аляксея і Пятра, да унукаў - стольнікаў Аляксея і Васіля Фёдаравічаў Салтыковых, братам царыцы Праскоўі Фёдараўны, жонкі цара Івана Аляксеевіча. Пасля 1710 года Васіль і Аляксей Фёдаравічы раздзялілі паміж сабой усю сваю спадчыну, паводле падзелу Выездная Слабада дасталася ў аднаасобнае ўладанне стольніку Аляксею. У 1712 годзе Аляксей Салтыкоў памёр без нашчадкаў, пакінуўшы ўдаву. Таму лейб-гвардыі Праабражэнскага палка капітан-паручнік Васіль Фёдаровіч Салтыкоў прасіў цара Пятра Аляксеевіча, каб родавыя вотчыны і маёнткі, якія застаюцца ў дажывотным удавы, былі ўказам перададзены яму. Пасля Васіля Фёдаравіча сяло Выяздная Слабада, перайшло сыну - Пятру Васілевічу, а потым да яго сына -- ..

У канцы XVIII ст. належала  (1753—1807), дыпламату часоў Кацярыны II. Уладальнік імкнуўся павысіць даходнасць маёнтка, устанавіў сістэму жорсткага кантролю за падданымі, стымуляваў развіццё промыслаў. Дворня займаліся лоўляй зайцаў і мядзведзяў, пляла рыбалоўныя снасці, уласна маёнтку належаў пчальнік на 350 вуллёў, у прысядзібным Уцешным гаі разводзілі гусей, для гэтых патрэб бралі глей з Брэхава балота (цяпер возера Брэхава ў паўднёвай частцы Выязднога). Маёнтак рэарганізаваны, выяздноўскія сяляне пераведзены на чынш () і мусілі на яго выплату неяк зарабляць, таму займаліся такой самай прамысловай дзейнасцю, што купцы і мяшчане суседняга Арзамаса. Падданыя былі падзелены на некалькі груп, адных гаспадар забяспечыў пачатковым капіталам у крэдыт, яны ездзілі купляць жывёлу ў Арэнбургскую губерню, другія таксама на яго крэдыт заводзілі майстэрні, дубілі скуру, валялі каровіну поўсць, тапілі барановае сала, варылі клей з рагоў і капытоў, трэція — асноўная маса жыхароў Выяздной Слабады — працавалі наёмнымі рабочымі на гэтых прадпрыемствах. Займалася гандлем і кіравала заводамі некалькі сем’яў сялян-прадпрымальнікаў, абавязаных Салтыкову выплатай пазычаных грошай і вельмі значнымі сумамі чыншу. За кароткі час у Выяздным з’явілася тры гарбарныя, два свечна-сальныя, тры кашмавальныя і два клеяварныя заводы. Юрыдычным уладальнікам іх быў Васіль Пятровіч Слатыкоў, усе здзелкі здзяйсняліся на яго імя. Такім чынам, да пачатку XIX ст. Выяздное стала буйным прамысловым сялом. Цяпер царква помнік архітэктуры федэральнага значэння.

У 1807 годзе Выяздную Слабаду атрымаў у спадчыну сын Васіля Пятровіча —  (1778—1846). Паводле яго тастамента, Выяздна-Слабодскі маёнтак раздзелены на 2 паншчыны (, уладальніцкія долі ў адзіным маёнтку), большую ён завяшчаў сыну Сяргею Сяргеевічу (1819—1904), меншую — тром дочкам.

У 1815 годзе асвечана царква ў імя Смаленскай іконы Божай Маці, таму ў літаратуры сустракаюцца звесткі, што пабудавана яна ў гонар перамогі над Напалеонам, працяглы час у царкве знаходзілася копія цудатворнай Седміязерскай Божай Маці.

У 1850 годзе на ўскраіне Выяздной Слабады на сродкі мясцовага ўраджэнца Ф. С. Пузакова ўзведзены будынак з чырвонай цэглы — у ім адкрыта багадзельня на 55 месцаў. У 1920—1931 гады ў гэтым будынку знаходзіўся валасны выканаўчы камітэт. У 1932 годзе пачатковая школа ператворана ў ШСМ — школу сялянскай моладзі з сямігадовым тэрмінам навучання. А ў 1935 годзе школа стала ўзорнай васьмігадовай, дзе ўжо навучалася каля 320 чалавек. З 1937 года школа стала сярэдняй з дзесяцігадовым тэрмінам навучання. Першы выпуск 30-ці навучэнцаў, якія скончылі 10 класаў, адбыўся ў чэрвені 1940 года.

У 1931 годзе створана Арзамаская МТС, цяпер АСТ-Рэгіён «Арзамас Сельгастэхніка». У 1954 годзе пры пашырэнні Арзамаскай машынна-трактарнай станцыі ў 1,5 км на поўдзень ад Выязднога закладзены пасёлак Сельхазцехніка.

У 1954—1959 гадах сяло Выяздное было цэнтрам Арзамаскага раёна.Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1982 года.

## Насельніцтва 
## Прамысловасць 
У пасёлку размешчаны прадпрыемствы харчовай прамысловасці («Арзамасхарчканцэнтрат», Арзамаская кандытарская фабрыка і інш.), ЗАТ АСТ-рэгіён «Арзамас сельгастэхніка».

## Рэлігійнае жыццё 
У выязным размешчаны сабор Смаленскай іконы Божай Маці, узведзены ў 1803—1815 гадах з асобна стаячай шатровай званіцай, якая засталася ад папярэдняга Раства-Багародзіцкага храма, пабудаванага ў 1721 годзе. А таксама царква Сергія Раданежскага, асвечаная ў 1795 годзе.

У 2007 годзе Смаленскі сабор разам са званіцай сталі аб’ектамі культурнай спадчыны федэральнага значэння, царква прападобнага Сергія Раданежскага атрымала статус аб’екта культурнай спадчыны рэгіянальнага значэння.

З 2010 года пры Смаленскам саборы пачаў дзейнасць філіял епархіяльнага валанцёрскага руху «Ад сэрца да сэрца», святары і вернікі рэгулярна наведваюць дзяцей-адмоўнікаў у Цэнтральнай гарадской бальніцы Арзамаса.

## Вядомыя асобы 
* Алена Арзамаская — паплечніца Сцяпана Разіна, адна з кіраўніц сялянскага паўстання XVII стагоддзя
* Мікалай Мікалаевіч Шыпаў (1802-1882) -- былы прыгонны Салтыковых, прадпрымальнік, мемуарыст
* Іван Мікалаевіч Сахараў — расійскі юрыст, адвакат, палітычны і грамадскі дзеяч, дзед акадэміка А. Д. Сахарава
* Аляксандр Аляксандравіч Грацыянаў — таварыш міністра ўнутраных спраў ва ўрадзе Калчака (1918—1919)
* Аляксей Аляксандравіч Кулікоў (1917—1943) — Герой Савецкага Саюза
* Зінаіда Мікалаеўна Лілуева (1923—1996) — Герой Сацыялістычнай Працы

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Ніжагародскай вобласці