Анатоль Маўчун

**Анатоль Маўчун** (2 студзеня 1932, Абруб, Дзісьненскі павет — 21 чэрвеня 2018, Лусава каля Познані, Польшча) — беларускі паэт, празаік, публіцыст, мемуарыст, дзеяч беларускай дыяспары ў Польшчы, фатограф.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў невялікай асадзе Абруб (тады Дзісьненскі павет, цяпер тэрыторыя Беларусі) у сям’і Яна і Надзеі Маўчуноў. Яго дзяцінства прыпала на часы калектывізацыі, сацыяльных пераўтварэнняў, Другой сусветнай вайны і частых змен уладаў. Рана страціў маці, а бацька быў вывезены на прымусовыя работы, у выніку чаго Анатоль фактычна застаўся сіратой і выхоўваўся пад апекай родзічаў. У сваіх пазнейшых успамінах пісаў пра разбурэнне традыцыйнага вясковага ладу, страхі ваеннага часу і адначасова пра моцную сувязь з роднай зямлёй.

У маі 1946 года разам з бацькам быў рэпатрыяваны на Заходняе Памор’е ў Польшчы. Спачатку жыў у фальварку Бушава (цяпер не існуе) паміж вёскамі Чарнэ-Малэ і Гранічнэ (цяпер Лысінін), пазней у Брачыне, а з восені 1948 года — у Сямчыне. Тут вучыўся, працаваў у сельскай гаспадарцы і ў дзяржаўным маёнтку, удзельнічаў у грамадскім і культурным жыцці вёскі, наведваў курсы для моладзі, дапамагаў у дзейнасці тэатральнага гуртка, быў задзейнічаны ў моладзевых арганізацыях.

Першы раз пасля выезду з Беларусі наведаў родны Абруб на пачатку 1970-х гадоў, што апісаў у мемуарным тэксце ў кнізе Аляксандра Адзінца.

У канцы 1940-х гадоў захапіўся фатаграфіяй. Першыя здымкі рабіў нямецкімі фотаапаратамі Agfa Standard і Laack Padie „Luxus” D. Фатаграфаваў школьную моладзь, сем’і асаднікаў, працу на полі, святы, дэманстрацыі, паўсядзённае жыццё. За некалькі гадоў стварыў сотні негатываў, якія пазней былі адлічбаваныя і сістэматызаваныя. Гэты архіў лічыцца важным дакументальным сведчаннем жыцця пасляваенных паселішчаў Заходняга Памор’я.

Яго імя зафіксавана ў спісе выпускнікоў школы ў Сямчыне за навучальны год 1949/1950.

Пасля заканчэння вайсковай службы ў сярэдзіне 1950-х гадоў працаваў у сістэме электрыфікацыі сельскай гаспадаркі, у тым ліку на тэрыторыі былой Усходняй Прусіі (ваколіцы Голдапа і Алецка), дзе займаўся падключэннем вясковых гаспадарак да электрычнасці.

У 1952 годзе пачаў працу ў Свінуйсьці, а восенню таго ж года быў прызваны на вайсковую службу ў Познані. Пасля дэмабілізацыі застаўся жыць у Познані. У 1964 годзе скончыў Тэхнікум механіка-электрычны для працуючых у Познані.

Шмат гадоў працаваў у Прадпрыемстве цеплавой энергетыкі ў Познані, дзе займаў розныя пасады, у тым ліку спецыяліста па ахове працы, супрацоўніка лабараторыі аховы паветра, праводзіў замеры выкідаў, а таксама быў «надворным фатографам» прадпрыемства, ствараючы фотахроніку з жыцця ўстановы.

У сталым узросце стаў адным з актыўных прадстаўнікоў беларускай супольнасці ў Познані. Быў сябрам Беларускага культурна-асветніцкага цэнтру ў Познані, актыўна ўдзельнічаў у культурных імпрэзах, літаратурных вечарынах, святкаваннях.

Памёр 21 чэрвеня 2018 года. Пахаваны ў Лусава каля Познані.

## Творчасць 
З 1956 года быў сталым чытачом газеты «Ніва» (Беласток), а з часам пачаў рэгулярна друкавацца на яе старонках. Публікаваў вершы, эсэ, мемуарыстычныя і публіцыстычныя артыкулы. Сярод вядомых твораў — эсэ «Абрубскія хутары», верш «Кліч» (1998), артыкул «Закон для чалавека, ці чалавек для беззаконня?».

Разам з Аляксандрам Лашуком (Лондан) займаўся распаўсюдам газеты «Ніва» і «Беларускіх календароў» сярод беларусаў у розных краінах.

Апошнія гады друкаваў свае тэксты ў літаратурным альманаху «Беларус» (Нью-Ёрк), які выдаецца Маратам Клакоцкім з 2007 года. Вядомыя публікацыі:

* «Арэна» — у альманаху «Беларус» (2007).
* (без загалоўка) — у альманаху «Беларус» (2010).
* «Мы і прырода» — у альманаху «Беларус» (2011).
* «Чалавек і чалавечнасьць. Роздум.» (2012).
* «Апавяданьне» — у альманаху «Беларус» (2013).

У 2009 годзе зняўся ў дакументальным фільме «Беларусь пад нямецкай акупацыяй» (рэжысёр Антось Цялежнікаў), дзе выступае як сведка эпохі.

Творчасць Маўчуна вызначаецца філасофскай засяроджанасцю, спакойнай інтанацыяй, настальгіяй па родных мясцінах, увагай да лёсу простага чалавека, маральнага выбару і гістарычнай памяці. Значнае месца займаюць мемуарныя тэксты пра пасляваеннае жыццё, эміграцыю і беларускую прысутнасць у Польшчы.

Анатоль Маўчун на працягу ўсяго жыцця вёў шырокую эпісталярную перапіску з прадстаўнікамі беларускай дыяспары і дзеячамі культуры ў розных краінах. Асабліва актыўна ліставаўся з беларускімі аўтарамі і рэдактарамі ў Польшчы, Вялікай Брытаніі, ЗША, Германіі, Аўстрыі, а таксама з творцамі і даследчыкамі ў Беларусі. Сярод ягоных карэспандэнтаў быў, у прыватнасці, беларускі дзеяч эміграцыі Аляксандар Лашук (Лондан), з якім Маўчун шмат гадоў распаўсюджваў газету «Ніва» і беларускія календары сярод беларусаў у розных краінах свету. Лісты Маўчуна, напісаныя жывой і выразнай беларускай мовай, часта суправаджаліся ксеракопіямі рэдкіх матэрыялаў, старонак з кніг, фотаздымкаў краявідаў і архітэктурных помнікаў. Яго эпісталярная спадчына налічвае сотні лістоў і з’яўляецца каштоўнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай дыяспары другой паловы ХХ — пачатку ХХІ стагоддзя.

Асаблівае месца ў коле ягоных кантактаў займаў дзядзька Тарчэўскі — Янка Тарчэўскі (1915—2002), унучаты пляменнік Францішка Багушэвіча, які нарадзіўся ў Ашмянскім павеце (цяпер Ашмянскі раён Гродзенскай вобласці) і з 1945 года жыў у Польшчы, у Хошчне. Анатоль Маўчун на працягу многіх гадоў падтрымліваў з ім сувязь, цікавіўся сямейнымі ўспамінамі і матэрыяламі, звязанымі з родам Багушэвіча. Праз гэтыя кантакты ён імкнуўся захоўваць і актуалізаваць жывую сувязь з беларускай літаратурнай спадчынай.

## Значэнне 
Анатоль Маўчун належыць да пакалення беларускіх творцаў эміграцыі, якія захавалі і развівалі беларускую мову і культуру па-за межамі радзімы. Яго літаратурная і мемуарная спадчына, а таксама фатаграфічны архіў з’яўляюцца каштоўнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай дыяспары і пасляваеннага жыцця ў Польшчы.

## Крыніцы 
# Адзінец, Аляксандр. *Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў*. — Менск: Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына», 2007. — 704 с.
# *Анатоль Маўчун* // Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца). https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Анатоль_Маўчун
# *Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані* // Беларуская Вікіпедыя. https://be.wikipedia.org/wiki/Беларускі_культурна-асветніцкі_цэнтр_у_Познані
# Беларусь пад нямецкай акупацыяй. Рэж. Антось Цялежнікаў. Беларусь, 2009.
# Маўчун, Анатоль. *Закон для чалавека, ці чалавек для беззаконня?* // *Ніва*, №11, 2008.
# *Конкурс «Дэбют» газеты «Ніва»* — згадка пра Анатоля Маўчуна (эсэ «Абрубскія хутары»).
# *Уручэнне ўзнагарод конкурсу «Дэбют»* // *Ніва*, 2010, №51.
# Połeć, Kamil. *Fotograf amator z Siemczyna – wspomnienie o Anatolu Mowczunie* // *Zeszyty Siemczyńsko-Henrykowskie*, tom XII.

Катэгорыя:Польскія фатографы
Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы