Распад пратона

**Распад пратона** — гіпатэтычная форма радыеактыўнага распаду, у выніку якой пратон распадаецца на лягчэйшыя субатамныя часціцы, напрыклад (нейтральны) піон і пазітрон. Гэта з’ява да гэтага часу не назіралася, але магчымасць даказаць яе рэальнасць выклікае нарастаючую цікавасць у сувязі з перспектывамі «тэорыі вялікага аб’яднання» (GUT: Grand Unified Theory) . Забарона распаду пратона (самага лёгкага з барыёнаў) звязана з эмпірычным законам захавання барыённай колькасці, аднак сам гэты закон не мае глыбокага тэарэтычнага абгрунтавання — велічыня, якая захоўваецца, не звязана з якой-небудзь прасторава-часавай сіметрыяй (у адрозненне, напрыклад, ад закону захавання энергіі) і не мае характару калібравальнага зарада (у адрозненне, напрыклад, ад закона захавання электрычнага зараду).

Варта адзначыць, што ў выпадку нестабільнасці пратонаў усе атамныя ядры з’яўляюцца радыеактыўнымі (хоць і з вельмі вялікімі перыядамі паўраспаду).

## Гісторыя 
Магчымасць распаду пратона выклікае цікавасць фізікаў яшчэ з 30-х гадоў XX стагоддзя, але ў апошнія дзесяцігоддзі гэтая праблема набыла асабліва вялікае значэнне. Нягледзячы на тое, што меркаванне аб абсалютнай стабільнасці пратона заўсёды абапіралася на хісткія тэарэтычныя дапушчэнні, гэта пытанне прыцягвала мала увагі да 1974 года, пакуль не быў распрацован шэраг тэарэтычных мадэлей вялікага аб’яднання (GUT), у якіх распад пратона не толькі дазволены, але і яўна прадказваецца.. Мінімальная SU(5)-мадэль прадказвала час жыцця пратона пры распадзе на піон і пазітрон парадку . Эксперыменты, выкананыя да 1990 г. (Kamiokande і шэраг іншых), паказалі, што час жыцця пратона пры распадзе па гэтаму каналу пераўзыходзіць гэту велічыню. У выніку мінімальная SU(5)-мадэль вялікага аб’яднання была «закрыта». На сёння лепшае абмежаванне на час жыцця пратона пры распадзе па гэтаму каналу складае 8,2 гадоў (эксперымент Super-Kamiokande) .

Акрамя таго, незахаванне барыённага ліку прадказваецца ў тэорыях суперсіметрыі, і выяўленне распаду пратона пацвердзіла б яе правільнасць, а таксама патлумачыла б парушэнне суперсіметрыі ў цяперашні час. Пры гэтым варта адзначыць, што хоць спантанны распад пратона і не забаронены законам захавання энергіі, імавернасць гэтага працэсу вельмі малая з-за велізарнай масы прамежкавай віртуальнай часціцы, якая павінна пры гэтым нараджацца. Напрыклад, мінімальная SU(5)-мадэль прадказвае з’яўленне ў гэтым выпадку прамежкавай віртуальнай часціцы з масай  з адчувальнасцю на ўзроўні . Мяркуецца таксама, што важную ролю ў вырашэнні гэтай праблемы адыграе Вялікі адронны калайдэр, з дапамогай якога можна было б эксперыментальна пацвердзіць тэорыю суперсіметрыі.

## Гл. таксама 
* Барыённы лік
* Распад нейтрона

## Спасылкі 
* Кампіляцыя эксперыментальных дадзеных па часе жыцця нуклонаў на сайце Particle Data Group http://pdg.lbl.gov/2011/listings/rpp2011-list-p.pdf
* The Laguna Project 
* Распад пратона і «цеплавая смерць» Сусвету. John A Gowan, Cornell University
* УФН, 1982. С. Вайнберг. Распад протона
* И. В. Савельев. Единая теория взаимодействий
* Cosmicum. Элементарныя часціцы і сілы у прыродзе 

Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Фізічныя гіпотэзы
Катэгорыя:Нявырашаныя праблемы сучаснай фізікі