Чэва (народ)

**Чэва** (саманазва *Acheŵa*), таксама **ньянджа** (*Anyanja*) — афрыканскі народ, карэнныя жыхары Малаві, Замбіі, Мазамбіка, Зімбабвэ. Жывуць таксама ў суседніх краінах. Агульная колькасць (2023 г.) — 13 642 200 чалавек.

## Паходжанне 
Чэва — нашчадкі груп банту, якія мігрыравалі да канца XV ст. з Цэнтральнай Афрыкі ў рэгіён возера Ньяса, дзе заснавалі дзяржаўнае ўтварэнне Мараві. У перыяд найбольшай магутнасці яно займала значныя тэрыторыі сучасных дзяржаў Замбія, Малаві і Мазамбік, аднак у сярэдзіне XIX ст. распалася з-за нашэсця нгоні. Ад назвы Мараві паходзіць найменне сучаснай дзяржавы Малаві.

Назву **чэва** атрымалі тыя маравійцы, што насялялі цэнтральную частку Малаві і ўсход Замбіі. Пазней яна распаўсюдзілася на групы, якія не карысталіся ёю як саманазвай, але размаўлялі на мове чычэва як роднай. Другая назва **ньянджа**, па адной версіі, адносілася да чальцоў патаемных таварыстваў, характэрных для культуры Мараві. Па другой версіі, так першапачаткова называліся насельнікі прыбярэжнай паласы возера Ньяса.

## Культура 
Відавочна, продкі чэва займаліся пераважна пастаральнай жывёлагадоўляй, аднак пасля перасялення ў даліны каля возера Ньяса хутка асвоілі земляробства. Вырошчваюць кукурузу, гарбузы, арахіс, маніёк. Асноўная таварная культура — тытунь. У мінулым існавалі прафесійныя рамесніцкія групы металургаў і збройнікаў. У нашы дні гараджане працуюць у прамысловасці.

Аснову традыцыйнай народнай вопраткі складае насцегнавая повязь, што ў нас час спалучаецца з блузамі, кашулямі, сукенкамі.

Чэва ядуць двойчы на дзень: увечары — асноўную страву, раніцай — яе рэшткі. Звычайная ежа — кукурузная каша *нсіма*, а таксама смажаная арахісавая мука *масамба* з гароднінай, радзей — з мясам. У сельскай мясцовасці папулярна шарападобнае саланаватае печыва, якое ўжываюць як закуску.

Тыповы від паселішча — кампактная вёска з раскіданай планіроўкай. Традыцыйныя жытлы ўяўляюць сабою каркасныя круглявыя хаціны з плеценымі сценамі, абмазанымі глінай.

Галоўнай сацыяльнай адзінкай доўгі час быў матрылінейны род з адлікам сваяцтва па маці. Аднак у XIX — XX стст. родавыя арганізацыі страцілі свой уплыў. Выключэнне складаюць роды Фіры і Банда, прадстаўнікі якіх у перыяд існавання дзяржавы Мараві займалі пасады манархаў, выконвалі ваенныя або рытуальныя функцыі. Захавалася фармальная пасада манарха *калонга*, яе можа займаць толькі член Фіры.

Адлік сваяцтва і перадача спадчыны па матчынай лініі захоўваюцца і ў нашы дні. Важную ролю ў выхаванні і сталенні дзяцей адыгрываюць дзядзькі, браты маці. Без іх дазволу немагчыма заключэнне шлюбу. Разводы з’яўляюцца звычайнай справай, пры гэтым маёмасць і дзеці застаюцца ў жонкі, а муж вымушаны пакінуць паселішча. Частка мужчын мае болей за адну жонку, што дае ім магчымасць пазбегнуць збяднення ў выніку разводу з адной з іх. У вёсках дзейнічаюць патаемныя мужчынскія саюзы *ньяў*. У іх уступаюць у падлеткавым узросце пасля ініцыяцыі.

Чэва вядомы сваім музычным мастацтвам, спевамі і танцамі. Вылучаюць цыклы песень, прысвечаных палавому сталенню, распіванню піва, вяселлю, розным рытуалам, хвалебныя і пахавальныя песні. Часцяком складальнікамі песень і генеалагічных паданняў выступаюць жанчыны. Найбольш вядомыя танцы — групавы мужчынскі *мганда* і групавы жаночы *чымталі*, якія выконваюць на вяселлях. Падчас ініцыяцыі або пахаванняў арганізуюць асобны мужчынскі танец *ньяў* з маскамі. Апрананне масак таксама характэрна для маляўнічага рэлігійнага свята *Гуле ва мкулу*.

## Мова 
Мова чычэва адносіцца да групы моў банту, падзяляецца на шэраг рэгіянальных дыялектаў. Мае афіцыйны статус у Малаві. Першая граматыка на аснове лацінкі была складзена ў 1880 г.

## Рэлігія 
Большасць вернікаў спавядае хрысціянства (пратэстантызм і каталіцызм), якое распаўсюдзілася дзякуючы дзейнасці місіянераў у XIX ст. Акрамя таго, існуе невялікая, але адносна ўплывовая мусульманская меншасць. Разам з гэтым, многія чэва, незалежна ад канфесіі, прытрымліваюцца традыцыйных вераванняў. Яны шануюць бажаство *Чау́та*, што стварыла ўсіх жывых істот на гары Кіпілінціва, дзе захаваліся іх сляды, а таксама продкаў і культурных герояў. Важнае месца ў рытуалах займаюць танцы з маскамі. Чэва вераць, што маскі дапамаюць ім злучыць душы жывых, памерлых і жывёл разам.

## Спасылкі 
* Chewa people
* Chewa and other Maravi Groups
* Chewa people Africa Guide
* The Njanja people of Buhera
* JOHN M. MACKENZIE THE NJANJA IRON INDUSTRY: THE DECLINE OP PRE-COLONIAL ENTERPRISE

Катэгорыя:Народы Афрыкі
Катэгорыя:Народы банту
Катэгорыя:Народы Замбіі
Катэгорыя:Народы Зімбабвэ
Катэгорыя:Народы Малаві
Катэгорыя:Народы Мазамбіка