open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пярну

**Пя́рну** () — партовы горад на паўднёвым захадзе Эстоніі, цэнтра павета Пярну. Пярну — галоўны порт Эстоніі на ўзбярэжжы Балтыйскага мора. Знаходзіцца на аднайменнай рацэ і Саўзе, на шляху з Рыгі ў Талін.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1241 годзе рыцарамі Тэўтонскага ордэна. У 1562 годзе захоплены шведамі, у 1565 годзе на кароткі час быў заняты лівонскімі рыцарамі, у 1575 — захоплены маскоўцамі. Вызвалены мясцовай шляхтай і вялікалітоўскімі войскамі. З 1582 года частка Інфлянтаў як кандамініўма Вялікага Княства Літоўскага і Кароны Польскай. З 1598 годзе парнаўскі ваявода і кашталян ўваходзілі ў сенат Рэчы Паспалітай.

У 1600 годзе захоплены шведамі. У 1609 годзе вызвалены вялікалітоўскімі войскамі пад камандаваннем Я. К. Хадкевіча. З 1598 года староства трымаў Леў Сапега, які перапрадаў яго Янушу Кішцы ў 1610 годзе. Падчас войнаў Пярну неаднойчы пераходзіў з рук у рукі пакуль у 1617 годзе амаль на сто гадоў не стаў шведскім.

У 1699—1710 гадах у Пярну часова знаходзіўся Тартускі ўніверсітэт. Аднак падчас Вялікай Паўночнай вайны, у 1710 годзе горад быў захоплены маскоўцамі і заставаўся ў складзе Расіі да абвяшчэння незалежнасці Эстоніяй у 1918 годзе.

## Клімат 
Клімат Пярну характарызуецца мяккай зімой і дажджлівым, халаднаватым летам. Адносная вільготнасць паветра — 81 % (ад 71 % у маі да 88 % у лістападзе—снежні).

## Насельніцтва 
## Культура 
* «Эндла»
* Пярнуская канцэртная зала
* Пярнуская цэнтральная бібліятэка
* Пярнускі музей

## Памятныя мясціны 
* Пярнуская ратуша
* Віла Амендэ
* Царква Святой Кацярыны
* Царква Святой Лізаветы
* Праабражэнскі сабор
* Чырвоная вежа
* Пярнуская гразелячэбніца

## Гарады-пабрацімы 
*  Вааса, Фінляндыя
*  Елгава, Латвія
*  Юрмала, Латвія
*  Шаўляй, Літва
*  Паланга, Літва
*  Оскархамн, Швецыя
*  Сочы, Расія
*  Вялікі Ноўгарад, Расія
*  Драмэн, Нарвегія
*  Портсмут, ЗША
*  Оўшэн-Сіці, ЗША
*  Ялта, Украіна

## Вядомыя асобы 
* Элізабет Аспэ — эстонская пісьменніца.
* Арба Валдма — эстонска-сербскі кампазітар.
* Андрус Веэрпалу — эстонскі лыжнік, двухразовы алімпійскі чэмпіён.
* Андрус Каласту — кампазітар і дырыжор.
* Хуга Каха — эстонскі біёлаг.
* Март Порт — эстонскі архітэктар.
* Эрыка Салумяэ — эстонская велагоншчыца.
* Юры Талвет — эстонскі паэт.
* Юры Там — эстонскі лёгкаатлет.
* Ээрык-Юхан Труувялі — эстонскі дзяржаўны дзеяч.
* Март Хельмэ — эстонскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат.
* Андрэй Ямся — эстонскі вясляр, алімпійскі прызёр.

## Літаратура 
* \

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Эстоніі
Катэгорыя:Парты Балтыйскага мора
Катэгорыя:Курорты Эстоніі
Катэгорыя:Ганза
Ковентры

**Ко́вентры** () — горад у Англіі.

Город знаходзіцца за 153 км (95 міль) на паўночны ўсход ад Лондана і 30 км (19 міль) на ўсход ад Бірмінгема. Насельніцтва — 306,7 тыс. чал. (2007).

Статус горада Ковентры мае з 1345 года, з 1451 года стаў цэнтрам графства.

У саборы Святога Міхаіла знаходзіцца габелен «Хрыстос у славе» Грэхема Сазерленда, перад уваходам устаноўлена бронзавая скульптура St Michael’s Victory over the Devil Джэкаба Эпстэйна.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Софі Эліс-Бэкстар (нар. 1979) — брытанская спявачка, кампазітар.

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Гарады Англіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1043 годзе
Сіэтл

**Сіэ́тл** () — горад у штаце Вашынгтон, марскі порт. Найбуйнейшы горад на ціхаакіянскім паўночным захадзе ЗША. Насельніцтва  чалавек (2005), з прыгарадамі —  чалавек.

Сіэтл размешчаны на пярэсмыку паміж П’юджэт-Саўндам (уваход у Ціхі акіян) і возерам Вашынгтон, прыкладна за 160 км на поўдзень ад канадскай мяжы. Станам на 2015 год Сіэтл — галоўны шлюз для гандлю з паўночнай Азіяй, чацвёрты па велічыні порт Паўночнай Амерыкі.

Сіэтл заснаваны ў 1850-я гады, назва паходзіць ад імя індзейскага правадыра. Сіэтл мае трывалую рэпутацыю дажджлівага горада — не столькі з-за вялікай колькасці ападкаў, колькі з-за ліку дажджлівых дзён (у сярэднім 226 пахмурных дзён за год).

У 1990 годзе ў горадзе праводзіліся Гульні Добрай волі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Джымі Хендрыкс (1940—1970) — амерыканскі гітарыст, музыкант, вакаліст і кампазітар.
* Курт Кабейн (1967—1994) — вакаліст і гітарыст гурта Nirvana.
* Біл Гейтс (нар. 1955) — амерыканскі праграміст і бізнесмен, сузаснавальнік кампаніі Microsoft.
* Секу Уігс (нар. 1994) — амерыканскі баскетбаліст.
## Зноскі
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Вашынгтона
Віж

**Віж** — службовая асоба ў Вялікім Княстве Літоўскім XV—XVI стст.

Да суда аглядаў прычыненыя шкоды, пашкоджанні, раны на целе; на судзе сведчыў пэўныя факты, прыводзіў да прысягі; пасля суда ўводзіў ва ўладанне нерухомасцю і іншае. За выкананне абавязкаў атрымліваў грашовую ўзнагароду ад бакоў, што судзіліся. Спачатку віжы былі «прыданымі», то-бок прызначанымі вялікім князем, панамі-радай, дзяржаўнымі ўраднікамі, напрыклад, старостамі, а таксама панамі ў сваіх маёнтках з людзей розных саслоўяў.

У 1551 годзе шляхта дамаглася права выбіраць павятовых віжаў з аселай шляхты на ўзор возных на Падляшшы. У 2-й палове XVI ст. абраных віжаў пачалі называць вознымі, а пасада «прыданых» віжаў знікла.

## Літаратура 
* 
* https://pressto.amu.edu.pl/index.php/cph/article/download/48478/39283

Катэгорыя:Пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім
Вуліца Сямёнава (Мінск)

**Вуліца Сямёнава** — вуліца ў Ленінскім раёне Мінска. Названа ў гонар Георгія Мінавіча Сямёнава (1908—1942), аднаго з арганізатараў і кіраўнікоў Мінскага падполля ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Да 1964 года называлася Германаўскай Вуліца перарываецца вуліцай Маякоўскага. Грамадскі транспарт па вуліцы не ходзіць.

## Спасылкі 
* Вуліца Сямёнава ў архітэктурнай базе Рhotobuildings

Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Катэгорыя:Ленінскі раён (Мінск)
Катэгорыя:Вуліцы, названыя ў гонар герояў Вялікай Айчыннай вайны
Ёль

, якая блукае па зямлі ў свята Ёль, праца сучаснага беларускага мастака]]
**Ёль** (у розных мовах Yule, Joel альбо Yuil) — сярэднявечнае свята зімняга сонцазварота ў скандынаўскіх і германскіх народаў, святкуецца 21-22 снежня. Першапачаткова паганскае, свята зрабілася традыцыйным, і праводзілася ў хрысціянскія часы, спалучалася з Калядамі. У цяперашні час традыцыя амаль страчана.

## Апісанне 
Ёль святкаваўся ў самую доўгую ноч года, пасля якой дзень пачынаў расці. Свята сімвалізавала адраджэнне святла і адступленне цемры. Лічылася, што ад летняга сонцазварота і да зімняга (у тую частку года, калі дзень усё болей скарачаўся) сусветам кіраваў Кароль Падуб. Але ў Ёль на змену яму прыходзіў Кароль Дуб, і кіраванне яго павінна было доўжыцца да 22 чэрвеня, пакуль дзень будзе расці. Кароль Дуб абуджаў жыццё ў зернях, саграваў зямлю, напойваў паветра цяплынёю. Людзі распальвалі вогнішчы на палях і багаслаўлялі дрэвы і будучы ўраджай, пілі рэзкі сідр. Дзеці хадзілі з дома ў доб з падарункамі ў выглядзе 

Дзеці хадзілі з хаты ў хату з гасцінцамі ў выглядзе гваздзіка і яблыкаў, якія ляжалі ў кошыках з галін вечназялёных раслін і сцёблаў пшаніцы, пасыпаных мукай. Яблыкі ўяўлялі сонца, галіны сімвалізавалі неўміручасць, сцёблы пшаніцы малявалі ўраджай, а мука азначала поспех, святло і жыццё. Падуб, амяла і плюшч былі ўпрыгожваннем не толькі знадворку, але і ўсярэдзіне хат, каб запрасіць прыродных духаў узяць удзел у свяце. Галінку падуба захоўвалі ля дзвярэй увесь год як пастаяннае запрашэнне шчасліваму лёсу наведаць насельнікаў хаты.

## Спасылкі 
* Кельцкае свята Ёль
* Александра Королёва. Подарки к Зимнепразднику. Новый год, Рождество и Йоль  // Мир Фантастики №113; январь 2013

Катэгорыя:Святы
Катэгорыя:Паганскія святы
Тульская вуліца (Мінск)

**Вуліца Тульская** — вуліца ў Савецкім раёне Мінска. Названа ў гонар расійскага горада Тулы.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Омата

**О́мата**, або **омата-кё** (па-японску: 大本教, おおもときょう — о:мотокё:). **О-мото-кё** з японскай мовы «дактрына (кё) вялікага (ō) пачатку (мото)». Узнікла ў 1892 годзе ў Японіі. Некаторыя даследчыкі лічаць гэту рэлігію «рэфармаваным сінтаізмам», сектай рэлігіі сiнта, але паводле дактрыны гэтага веравызнання бачна, што *омата* самастойная рэлігія, да сінта падабенства толькі абрадавае, некаторыя святы пазычаны з сінта (напрыклад, як бахаі з ісламу).

## Прарокі 
Прарокаў гэтай рэлігіі двое — мужчына і жанчына, яны незалежна адзін ад другога атрымалі вестку ад Бога. Непісьменная жанчына Нао Дэгуці (1836—1918) напісала пад дыктоўку звыш святое пісанне омата — «о-худэсакi» алфавітам катаканай. Мужчына, святар сінта Кісабура Уэда, атрымаў вестку звыш, што трэба знайсці гэту жанчыну для ажыццяўлення новага вучэння. Калі ён сустрэўся з Нао, то ажаніўся з яе дачкой і ўзяў імя Онісабура Дэгуці (1871—1948).

## Прыналежнасць Омата 
**О́мата** нельга аднесці пэўна да монатэістычных ці політэістычных рэлігій. Дактрына яе прызнае вышняга адзінага Бога, ніжэй ёсць два Багі Ідзу і Мідзу («агонь» і «вада», ін і ё) — разам яны складваюць «тройцу». Камі-багоў рангам ніжэй можна параўнаць з анёламі, архангеламі, серафімамі еўрапейскіх рэлігій. Ахоўніца Веры лічыцца іпастассю Бога Ідзу (мужчынскай энергіі), а мужчына першасвятар — іпастассю Мідзу (жаночай энергіі). Гэта, нібы робіць рэлігію мяккай, негвалтоўнай, ненавязлівай. Сапраўды, у 1930—1940-я гады ў мілітарысцкай Японіі *омата* выступала пад пацыфісцкімі сцягамі і ўрад Японіі імкнуўся яе забараніць, заснавальнікаў і вернікаў арыштоўвалі і кідалі ў турмы, а бажніцы омата разбуралі.

## Омата ў Беларусі 
Была афіцыйна зарэгістравана ў Беларусі ў 1994—2004 гадах. Не прайшла перарэгістрацыю па новым заканадаўстве. Святаром быў Валерый Францавіч Буяк.

## Спасылкі 
* японскі афіцыйны сайт омата-кё
* Афіцыйны сайт рэлігійнай суполкі Омата ў Мінску 

Катэгорыя:Новыя рэлігійныя рухі
Катэгорыя:Рэлігійныя арганізацыі
Катэгорыя:Арганізацыі Японіі
Катэгорыя:Рэлігія ў Японіі
Катэгорыя:Нью-эйдж
Катэгорыя:Эсперанта
Сельва

. Выгляд з вышыні птушынага палёту.]]
**Сельва** ( ад  — лес) — геаграфічны тэрмін, які ўжываецца для пазначэння вільготных трапічных лясоў (джунгляў) у Паўднёвай Амерыцы пераважна ў басейне ракі Амазонка.

Сельва ўтвараецца на шырокіх нізінных участках сушы ва ўмовах сталага прэснаводнага ўвільгатнення, з той прычыны, што глеба сельвы вельмі бедная на мінеральныя рэчывы, вымываемыя трапічнымі дажджамі. У сельве часта назіраецца моцная забалочанасць. Раслінны і жывёльны свет адрозніваецца буйствам фарбаў і разнастайнасцю відаў раслін, птушак і сысуноў.

thumb|right|250px|Асноўнае размяшчэнне трапічных сельваў.
thumb|right|250px|Асноўнае размяшчэнне сельваў з умераным кліматам.
Амазонская сельва — самы буйны ў свеце трапічны лес. Яна размешчана на шырокай, амаль плоскай раўніне, якая ахоплівае амаль увесь басейн ракі Амазонка. Межы сельвы выразна акрэслены ўсходнім падножжам Андаў, а таксама схіламі Бразільскага і Гвіянскага нагор'яў. Грандыёзны масіў займае 5,5 мільёна квадратных кіламетраў — палову агульнай плошчы такіх лясоў на планеце. Яна знаходзіцца на тэрыторыі дзевяці дзяржаў — Бразіліі (найвялікшы кавалак), Перу, Калумбіі, Венесуэлы, Эквадора, Балівіі, Гаяны, Сурынама, Французскай Гвіяны.

## Галоўныя сельвы 
* Амазонская сельва, у Паўднёвай Амерыцы
* Лакандонская сельва, у Мексіцы
* Сельва Конга
* Сельва Папуа-Новая Гвінея
* Сельва Калімантана
* Сельва Дар'ена
* Сельва Чоко
* Сельва Цэнтральнай Амерыкі
* Сельва Мадагаскара
* Сельва Місанеры ці Параны, Аргенціна
* Сельва Санта-Дамінга
* Сельва Паранская Аргенціна, Парагвай і Бразілія
* Сельва Тукумана-Араненская ці Юнгас Аргенціны

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Трапічныя лясы
* Comunidad Nativa de Queros Selva Perú Cusco 
* Portal Selva Lluviosa (англ.).
* Кааліцыя краін дажджлівых сельваў  (англ.).

Катэгорыя:Лясы
Катэгорыя:Геаграфія Паўднёвай Амерыкі
Хлеб

**Хлеб** — харчовы прадукт, які вырабляюць выпяканнем разрыхленага дражджамі або закваскай цеста, гатаванага з мукі, вады і солі з дадаваннем, ці без яго, цукру (патакі), тлушчаў, малака, соладу і прыпраў (аніс, кмен і інш.). Для вырабу хлебе бяруць пшанічную і жытнюю муку, зрэдку — кукурузную, ячменную і інш. Хлебам часта называюць сельскагаспадарчыя культуры (пшаніцу, жыта, ячмень і інш.), а таксама само зерне гэтых культур і вырабленую з яго муку (гл. зерневыя культуры).

У гатовым хлебе да 56 % вугляводаў (у асноўным крухмал), 5-8 % бялкоў, мінеральныя рэчывы, амінакіслоты, вітаміны (у асноўным групы B). Энергетычная каштоўнасць 100 грамаў хлеба да 1,4 МДж (347 ККал).

## Гл. таксама 
* Матнакаш

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Казаков Е. Д.* От зерна к хлебу / Е. Д. Казаков. — М.: Легкая и пищевая промышленность, 1997. — 144с.

## Спасылкі 
* «Усё не бяда, калі ёсць хлеб ды вада» — беларускі блог пра хлеб 

Катэгорыя:Харчовыя прадукты
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Кансерватыўная сіла

**Кансерваты́ўная сі́ла** (лац. *conservare* — захоўваць) — сіла, работа якой на пэўным шляху вызначаецца выключна пачатковым і канчатковым пунктамі, і не залежыць ад траекторыі руху.

Работа кансерватыўнай сілы на замкнёным контуры складае 0.

Кансерватыўнымі сіламі з’яўляюцца:
* сіла гравітацыі
* сіла пругкасці
* сіла Кулона.

Катэгорыя:Сіла
A (літара)

**A** — першая літара базавага лацінскага алфавіту, ужываецца ва ўсіх алфавітах на лацінскай аснове. Паходзіць ад грэчаскай літары альфа і фінікійскай алеф. Часцей за ўсё абазначае галосны гук [а] і яго варыянты, але часам (напрыклад, у англійскай мове) і іншыя гукі. Часта ўваходзіць у склад дыграфаў або дапаўняецца дыякрытычнымі знакамі.

## Гісторыя 
Абрысы літары **A** як мяркуюць, паходзяць ад абрысаў сімвала, які нагадваў валовую галаву ў егіпецкай іерагліфіцы і прасеміцкім пісьме. Да 1600 да н.э. у фінікійскім алфавіце з’явіліся лінейныя абрысы літары **A**. Яе назва роднасная яўрэйскаму «алеф».

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
B (літара)

**B** — 2-я літара лацінскага алфавіту. Паходзіць ад грачаскай літары бэта (Β, β). Абазначае зычны гук [b].

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
C (літара)

**C** — 3-я літара лацінскага алфавіту. Ад яе адбылася літара G.

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
D (літара)

**D** — 4-я літара базавага лацінскага алфавіту. Вымаўляецца "дэ".
* У медыцыне **D** абазначае вітамін, які патрэбны для росту касцей.

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
E (літара)

**E** — 5-я літара лацінскага алфавіту.
* У фізіцы E абазначае энергію: E = mc²

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
G (літара)

**G** — 7-я літара лацінскага алфавіта.
* У фізіцы G — гравітацыйная пастаянная

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
F (літара)

**F** — 6-я літара базавага лацінскага алфавіту, вымаўляецца «эф». Літара F узыходзіць да старажытнагрэчаскай літары дыгама (Ϝ, ϝ), якая абазначала гук — гэты гук знік з грэчаскага алфавіта яшчэ ў архаічную эпоху. У сваю чаргу, дыгама прайзышла ад фінікійскай літары вав.

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
H (лацініца)

**H** — 8-я літара лацінскага алфавіту.
* У хіміі **H** абазначае сімвал вадарода
* У медыцыне **H** азначае вітамін біяцін

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
K (літара)

**K**, **k** — адзінаццатая літара базавага лацінскага алфавіту.

У лацінскім алфавіце называецца «ка» [ka], такая самая назва ў нямецкім, французскім і іспанскім алфавітах. У англійскім алфавіце называецца «кей» [keɪ]. У італьянскім — «капа» (), ужываецца толькі ў запазычаннях.

Паходзіць ад грэчаскай літары капа (Κ).
	
* У хіміі **K** — сімвал калія.

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
L (літара)

**L** — 12-я літара лацінскага алфавіту. Вымаўляецца "эль".

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
M (літара)

**M**, **m** — 13-я літара лацінскага алфавіту. Прапісная літара выглядае гэтак сама як літара М у кірыліцы.

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
N (літара)

**N** — 14-я літара лацінскага алфавіту, у большасці моў завецца «энны».
* У хіміі **N** — сімвал азоту. З індэксам *A* з'яўляецца абазначэннем лікі Авагадра.
* У фізіцы — сіла рэакцыі апоры.
* У астраноміі **N** — сімвал Нептуна.
* У матэматыцы \mathbb{N} — абазначэнне мноства натуральных лікаў.
* Нярэдка выкарыстоўваецца як абазначэнне колькасці чаго-небудзь.

## Гл. таксама 
* №
* И
* Н
* Флэш-гульня «N».
* Горад N

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
J (літара)

**J** — дзясятая літара базавага лацінскага алфавіта. Лацінская назва — *ёт* або *ёта*, французская назва — *жы* [ʒi], нямецкае назва — *ёт*, англійская — *джэй* [d͡ʒeɪ̯], іспанская — *хота*. У міжнародным фанетычным алфавіце сімвал [j] азначае палатальны апраксімант. На камп’ютарнай клавіятуры з QWERTY-раскладкай на клавішах *F* і *J* звычайна знаходзіцца невялікі выступ у выглядзе кропкі або палоскі для зручнасці сляпога пазіцыянавання пальцаў.

У 1926 годзе на Акадэмічнай правапіснай канферэнцыі Язэп Лёсік прапанаваў увесці літару J ў беларускі алфавіт на замену Й.
## Гісторыя
Першапачаткова сімвал j выкарыстоўваўся як алаграф i (напрыклад, злучэнне ii пісалася як ij). Вымаўляліся яны аднолькава як [i], [iː], [j]. Пазней у раманскіх мовах з’явіліся новыя гукі і вымаўленне значна разышлося.

Увядзенне J у лацінскі алфавіт і адрозніванне ад I адбылося толькі ў XVI стагоддзі, што звязваюць з імёнамі Джан-Джорджа Трысіна і П’ера дэ ля Рамэ. Італьянскі паэт Трысіна апублікаваў у 1523 годзе пасланне да папы Клімента VII «*Epistola intorno alle lettere nuovamente aggiunte alla lingua italiana*», у якім прапанаваў увесці ў італьянскі алфавіт некалькі літар для перадачы гукаў, якія не абазначаюцца асобнымі графемамі. Французскі вучоны П’ер дэ ля Рамэ паспрыяў увядзенню новых літар у лацінскі алфавіт, выкарыстоўваючы J і U у сваіх працах каб адрозніваць галосныя гукі ад паўгалосных.
## Вымаўленне
У лацінскай мове літара вымаўляецца як [j]. Такое ж вымаўленне ў германскіх мовах (акрамя англійскай), у балцкіх, у славянскіх, якія выкарыстоўваюць лацінку, у албанскай, венгерскай, фінскай, эстонскай мовах і ў эсперанта.
У сучаснай італьянскай мове літара J выкарыстоўваецца галоўным чынам у запазычаных словах. Да XIX стагоддзя яе пісалі ў дыфтонгах замест I, замест фінальнага -ii, а таксама пры разбіцці збегу галосных (напрыклад, *Savoja*).

У англійскай мове J абазначае гук [d͡ʒ].

У іспанскай мове J вымаўляецца як [x], але таксама выкарыстоўваецца для абазначэння гука [d͡z] у іншамоўных для іспанскай імёнах.
У французскай, румынскай, партугальскай, азербайджанскай, турэцкай мовах J вымаўляецца як [ʒ].

У казахскай і ўзбекскай лацінцы J абазначае гукі [ʒ] або [d͡ʒ], а ў туркменскай і кіргізскай— толькі [d͡ʒ].

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
O (літара)

**O** — 15-я літара базавага лацінскага алфавіту.
* У хіміі **O**-- сімвал кісларода.

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
P (лацініца)

**P** — 16-я літара лацінскага алфавіту.
* У хіміі **P** абазначае сімвал фосфара
* У фізіцы **P** азначае ціск і магутнасць
* У медыцыне **P** азначае вітамін рутын

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
U (літара)

**U, u** — 21-я літара лацінскага алфавіту. У англійскай мове назваецца «ю»

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
R (літара)

**R**, **r** (**эр**) — 18-я літара лацінскага алфавіту, у англійскай мове прамаўляецца як «ар».

## Ужыванне 
* У фізіцы:
** **R** — універсальная газавая пастаянная. 
** **R** — электрычнае супраціўленне правадніка. Таксама абазначэнне рэзістара на электрычных схемах.
* У геаметрыі — сімвал радыуса акружнасці ці сферы.

## Спасылкі 
* http://www.wam.umd.edu/~rfradkin/sin2phoen-animate.html 

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
S (літара)

**S** — 19-я літара лацінскага алфавіта.
* У геаметрыі S абазначае плошчу.

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
ß

Знак **ß** (**эсцэт**, ад ) — лігатура з **ſz** (у гатычным шрыфце) альбо **ſs** (у антыкве), першым элементам якой з’яўляецца так званае «доўгае S». Цяпер выкарыстоўваецца толькі ў нямецкай мове, але да XIX стагоддзя больш-менш выкарыстоўваўся рэгулярна амаль ва ўсіх сярэдневяковых еўрапейскіх мовах з пісьменнасцю на лацінскай аснове, асабліва ў курсіве.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
Катэгорыя:Нямецкая мова
Катэгорыя:Лігатуры
Хуан Сяньфань

**Хуан Сяньфань** (кіт.黄現璠/ 黄现璠 ;  — ), кітайскі гісторык, антраполаг i прафесар. Названы сучаснікамі «бацькам чжуанлогія».

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай Чуанскай сям'і. У 1922—1926 вучыўся ў сярэдняй школе Гуансі. У 1926—1935 вывучаў гісторыю і палеаграфію ў Пекінскім педагагічнага ўніверсітэце. У 1935—1937 вучыўся на гістарычным факультэце універсітэта Токіа. Прафесар гісторыі i антрапалогіі ўніверсітэта Гуансі (1943—1953), прафесар гісторыі i антрапалогіі педагагічнага ўніверсітэта Гуансі (1954—1982).

## Асноўныя працы 
* Кітайская гісторыя,Ⅰ-Ⅲ,1932-1934.
* Чжуанская гісторыя, 1957.

## Спасылкі 
* кіт. Кітайскі гісторык - Хуан Сяньфань/mz.china.com.cn 
* кіт. Бацькам чжуанлогія - Хуан Сяньфань 

Катэгорыя:Гісторыкі Кітая
T (літара)

**T** — дваццатая літара базавага лацінскага алфавіту. Як і кірылічная Т, паходзіць ад грэчаскай літары тау. У італійскіх мовах (уключаючы лацінскую), як і ў грэчаскай, выкарыстоўвалася для абазначэння глухога выбуховага пярэднеязычнага [t] і ўтрымала гэтае фанетычнае значэнне практычна ва ўсіх мовах, якія выкарыстоўваюць лацінку. Уваходзіць у склад некаторых дыграфаў, трыграфаў і больш складаных шматлітарных пазначэнняў, напрыклад, *th* (у адпаведнасці з грэчаскай тэтай у большасці заходнееўрапейскіх моў і для германскага міжзубнага, як у англійскай і ісландскай мовах), *tch* (для абазначэння афрыкаты [t͡ʃ] у французскай), *tsch* (тое ж у нямецкай) і інш.
У фізіцы T абазначае тэмпературу, перыяд ваганняў сістэмы і інш.

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
Слановыя

**Слано́выя** (*Elephantidae*) — сямейства сысуноў атраду хобатных. Да гэтага сямейства ў наш час адносяцца самыя буйныя наземныя млекакормячыя. З відаў, што захаваліся, сямейства складаюць тры віды сланоў, якія адносяцца да двух родаў:

* Афрыканскія сланы, *Loxodonta*
** Саваннавы слон, *Loxodonta africana*
** Лясны афрыканскі слон, *Loxodonta cyclotis*
* Індыйскія сланы, *Elephas*
** Азіяцкі альбо Індыйскі слон, *Elephas maximus*

Астатнія віды, у тым ліку Маманты (*Mammuthus*), цалкам зніклі ў ледавіковы перыяд, які завяршыўся каля 10 000 год таму.

Мяркуюць, што слановыя з'явіліся ў чацвярцічны перыяд.

Індыйскія сланы добра прыручаюцца, іх выкарыстоўваюць як транспартны сродак, у цырку, у мінулым як баявую жывёлу. Звестак аб прыручэнні афрыканскіх сланоў значна менш.

Катэгорыя:Хобатныя
W (літара)

**W** — 23-я літара базавага лацінскага алфавіта.
* У хіміі **W** абазначае хімічны элемент вальфрам.

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
X (літара)

**X** — 24-я літара лацінскага алфавіта.
* У алгебры x абазначае невядомы лік.

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
Q (літара)

**Q** — 17-я літара лацінскага алфавіту, вымауляецца «ку» (у англійскай мове — «ку»).
* У біяхіміі Q — сімвал глутаміну.
* у хіміі q — сімвал каэфіцыента рэакцыі.
* у фізіцы q — сімвал электрычнага зарада або колькасці цеплыні.

## Гісторыя 
У семіцкіх мовах літара мела гукавую адпаведнасць /q/ (зычны глухі, узрыўны, увулярны) — гук тыпічны для семіцкіх моў, але адсутны ў большасці індаеўрапейских моў. У грэчаскай мове знак копа (Ϙ), верагодна, абазначаў некалькі лабіялізаваных задненёбных узрыўных зычных, сярод якіх  і . У выніку больш позніх гукавых змен у грэчаскай мове гэтыя гукі пераўтварыліся, адпаведна, у  і . Такім чынам, копа трансфармавалася ў дзве літары: копа (для абазначэння толькі ліку 90) і літара фі (Φ), якая захавалася ў сучаснай грэчаскай мове.

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
Торн (літара)

**Торн** (Þ, þ) — у англасаксонскай і ісландскай пісьменнасці літара, якая выкарыстоўвалася для абазначэння гука, які перадаецца ў сучаснай англійскай спалучэннем літар «th». Утворана ад руны турысаз. У англійскай вышла з ужытку пад канец сярэднеанглійскага перыяду (XV стагоддзе); у ісландскай ужываецца і па сённяшні дзень. Існуе ініцыятыва па вяртанні літары «торн» у англійскі алфавіт у якасці «27-й літары».

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
Z (літара)

**Z** — 26-я літара лацінскага алфавіта.

## Гл. таксама 
* Буква Зю — рускі фразеалагізм, паходжаннем звязаны з літарай *Z*

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
Іосіф Лучнік

**Іосіф Лучнік** (нар. 30 лістапада 1936 у Асочніках Аўгустоўскага павета) — настаўнік, польскі дзеяч на Беларусі, адзін з заснавальнікаў Саюза палякаў, з 2005 года па 2009 год старшыня прызнанага ўладамі Беларусі СПБ.

## Біяграфія 
У 1957 годзе скончыў настаўніцкі інстытут у Новай Вілейцы, пазней вучыўся на гістфаку Віленскага педінстытута (да 1964 года). Быў настаўнікам базавай школы ў Дайнаве (1957-64), пазней працаваў інспектарам сярэдняй школы ў Падбожы (1964-71). У 1971 быў прызначаны дырэктарам сярэдняй школы ў Навасёлках на Гродзеншчыне, а з 1978 года ўзначаліў сярэднюю школу ў Сапоцкіне. У 1984 стаў на чале сярэдняй школы ў Сонічах.

У пачатку 90-х гг. актыўна далучыўся да працэса польскага нацыянальнага адраджэння на Беларусі. Уступіў у Саюз палякаў, стаў намеснікам старшыні гэтай арганізацыі. У 1990-х гадах зa сваю дзейнасць быў адзначаны медалямі Юзафа Ігнацыя Крашэўскага і Міністэрства нацыянальнай адукацыі Польшчы.

Разам з групай прыхільнікаў не прызнаў Анжаліку Борыс кіраўніком Саюза палякаў у сакавіку 2005 года. праз пяць месяцаў быў адным з арганізатараў з’езду СПБ у Ваўкавыску, падчас якога ён быў абвешчаны старшынёй . Улады Польшчы не прызналі Лучніка кіраўніком СПБ і забаранілі яму ўезд на тэрыторыю Рэспублікі Польшча.

Зараз на пенсіі. Жанаты, мае двух дачок, якія атрымалі вышэйшую адукацыю ў Польшчы.

## Супярэчнасці 
Выступае за палітыку, якую праводзіць Аляксандр Лукашэнка. Падчас прэзідэнцкіх выбараў на Беларусі 2006 г. распаўсюдзіў адозву да беларускіх палякаў, у якой заклікаў галасаваць за Лукашэнку . У 2006 годзе прыняў удзел у рабоце ІІІ Усебеларускага з’езда, дзе з трыбуны сказаў аб тым, як добра жывецца палякам на Беларусі.

У 2008 годзе накіраваў ліст прэм’еру Польшчы Дональду Туску, у якім прасіў не ўводзіць Карту паляка, бо, на думку Лучніка, яна павінна была падзяліць беларускае грамадства па нацыянальнай прыкмеце, хоць і выказаў меркаванне аб неабходнасці вяртання палякам на Беларусі польскага грамадзянства, якое мелі іх продкі..

## Бібліяграфія 
* «Polak w świecie. Leksykon Polonii i Polaków za granicą», Polska Agencja Informacyjna, Warszawa 2001, ISBN 83-223-2693-9

Катэгорыя:Саюз палякаў на Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гродзенскім раёне
Лутава

**Лутава** — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 4 км на поўнач ад Ушачаў, каля вёсак Лутава і Машчоны, у басейне ракі Крашанка.

## Апісанне 
Плошча паверхні Лутава складае 0,1 км². Найбольшая глыбіня возера — 15,9 м. Даўжыня возера 0,49 км, найбольшая шырыня 0,25 км. Даўжыня берагавой лініі — 1,15 км. Аб’ём вады ў возеры складае 1,15 млн м³, плошча вадазбору 0,23 км².

Катлавіна эварзійнага тыпу, авальнай формы, крыху выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы маюць вышыню 8—10 м, разараныя. Падводная частка катлавіны мае форму 2 упадзін, глыбіні якіх роўныя 15,9 м і 12,8 м адпаведна. Дно вадаёма да глыбіні 3,5 м высланае пясчанымі адкладаннямі, на большых глыбінях глеем.

Возера зарастае ўздоўж берагоў. Прыбярэжная расліннасць пашыраная да глыбіні 2,5 м і з’яўляецца пераважна падводнай.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Ушацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Ушачы
Глей

**Глей**, **буза́**, **мул** — тонказярністая мяккая горная парода з сумесі мінеральных і арганічных рэчываў, якія адкладаюцца на дне вадасцёкаў і вадаёмаў.

Глей у прыродных умовах знаходзіцца ў цякучым стане, пры высушванні набывае ўласцівасці цвёрдага цела. Утрымлівае вялікую колькасць вельмі дробных фракцый: ад 30 % да 50 % часціц маюць памер меншы за 0,01 мм.

На дне мораў і кантынентальных вадаёмаў (азёр, сажалак) распаўсюджаны глеі, якія складаюцца з тонказярністых прадуктаў разбурэння горных парод (*тэрыгенны*, *гліністы*, *вапняны* глей) і з мікраскапічных ракавін ці шкілетных рэшткаў марскіх арганізмаў (*глобігерынавы*, *дыяматавы*, *радыёлярыевы* глей). Вылучаюць глеі, узбагачаныя вулканічным попелам (*вулканічны* глей).

Часам глей узбагачаны арганічным рэчывам (сапрапель), раскладанне якога выклікае серавадароднае заражэнне ці развіццё гніласных працэсаў (*гнілы глей*).

Глей з’яўляецца пачатковай стадыяй фарміравання звязаных асадкавых парод.

Глей выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы ў якасці ўгнаення ці ў кампоставых кучах. Пэўныя віды глею (азёрны, сажалкавы, лагунны) ужываюць і ў якасці мінеральнай прыкормкі хатніх жывёл, а таксама ў медыцыне ў гразелячэнні.

## Зноскі 
## Гл. таксама 
* Сапрапель

## Літаратура 
* Глей; Гле́істы; Гле́евы // 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Горныя пароды
Сяргей Анатольевіч Курохін

**Сяргей Анатольевіч Курохін** (, Мурманск — , Санкт-Пецярбург) — расійскі музыкант-авангардыст, кампазітар, рок-піяніст, мастак і рэжысёр, стваральнік і кіраўнік групы «Поп-механика».

## Спасылкі 
* 
* Всё о Курёхине: фото, интервью, музыкальный ринг, дипломная работа Т. Карклит, воспоминания
* Сайт, посвящённый творчеству Сергея Курехина 
* Книга Сергея Курёхина «Немой свидетель»
* Глава о Сергее Курехине из книги Сергея Соловьева «Слово за слово»

Катэгорыя:Джазмены Расіі
Катэгорыя:Піяністы Расіі
Катэгорыя:Клавішнікі Расіі
Катэгорыя:Рок-музыканты СССР
Катэгорыя:Рок-музыканты Расіі
Катэгорыя:Памерлі ад саркомы мяккіх тканін
Катэгорыя:Кінакампазітары СССР
Катэгорыя:Кінакампазітары Расіі
Катэгорыя:Пахаваныя на Камароўскіх могілках
Тадэвуш Гавін

**Тадэвуш Гавін** (нар. , Ласосна каля Гродна) — публіцыст і польскі грамадскі дзеяч на Беларусі, адзін з заснавальнікаў і першы старшыня Саюза палякаў на Беларусі (1990—2000). Цяперака ганаровы старшыня СПБ і дзеяч дэмакратычнай апазіцыі на Беларусі.

## Біяграфія 
У 1972 скончыў Вышэйшую школу войскаў сувязі ў Арле. Праз дзесяць год — выпускнік Вайсковай акадэміі сувязі ў Ленінградзе. Першапачаткова служыў у пагранічных войсках на Далёкім Усходзе, з 1987 па 1991 выконваў абавязкі начальніка аддзела сувязі савецкай пагранічнай часткі ў Гродне. Выйшаў у адстаўку ў званні падпалкоўнікa.

На працягу 1988—1990 быў старшынёй Польскага культурна-асветніцкага таварыства імя Адама Міцкевіча. З 1990 па 2000 гг. — кіраўнік Саюза палякаў на Беларусі. У пачатку 90-х гадаў XX стагоддзя быў саветнікам па справах нацыянальнасцей Старшыні Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь Станіслава Шушкевіча. Пасля прыходу да ўлады Аляксандра Лукашэнкі ў 1994 годзе падтрымаў дэмакратычную апазіцыю і разам з яе прадстаўнікамі падпісаў *Хартыю 97*, ў якой былі сфармуляваны ідэі вольнай і дэмакратычнай Беларусі. Арганізаваў пратэсты ў Гродне і ў Мінску супраць ліквідацыі ў беларускіх школах класаў з польскай мовай навучання (1999), а потым супраць іншых парушэнняў асноў дэмакратыі ў краіне, за што шматразова арыштоўваўся і атрымоўваў штрафы.

У 1995 удзельнічаў у выбарах у Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь XIII склікання ад выбарчай акругі нумар 127 у Гродне. У трох турах атрымаў найбольшую колькасць галасоў, аднак зняў сваю кандыдатуру ў канцы барацьбы..

## Публікацыі 
* «Zwycięstwa i porażki. Odrodzenie polskości na Białorusi w latach 1987—2000»
* «Związek Polaków na Białorusi. Historia niszczenia niezależności. 1988—2005»
* «Związek Polaków na Białorusi. 1988—2005. Historia działalności»

Катэгорыя:Саюз палякаў на Беларусі
Грэнада

**Грэна́да** () — дзяржава на аднайменным востраве паўднёвай часткі астравоў Грэнадзіны ў архіпелагу Малыя Антыльскія астравы ў Карыбскім моры. Плошча тэрыторыі — 344 кв. км. Колькасць насельніцтва — каля 90 тыс. (ліп. 2007); больш 90 % — негры і мулаты. Сталіца — Сент-Джорджэс (каля 35 тыс.; ліп. 2007).

Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленне — 7 акруг. Дзяржаўная мова — англійская. Большасць вернікаў — каталікі. Нацыянальнае свята — 7 лютага (1974) — Дзень незалежнасці. Грашовая адзінка — усходнекарыбскі долар.

Уваходзіць у склад Арганізацыі Усходніх Карыбскіх дзяржаў.

## Геаграфія 
Грэнада месціцца на востраве Грэнада і частцы астравоў Грэнадзіны.

## Гісторыя 
Востраў адкрыты Х. Калумбам у 1498. У 1762 Грэнада стала англійскай калоніяй. У 1967 Грэнада атрымала статус асацыяванай з Вялікабрытаніяй дзяржавы. Незалежнасць абвешчана 7 лютага 1974 года.

## Унутраная палітыка 
Паводле Канстытуцыі 1984 года, кіраўніком дзяржавы з’яўляецца каралева Вялікабрытаніі, прадстаўленая на востраве генерал-губернатарам (Д. Ч. Уільямс).

Вышэйшы орган заканадаўчай улады — двухпалатны парламент, які складаецца з Сената (13 прызначаных губернатарам членаў) і Палаты прадстаўнікоў (15 дэпутатаў).

Выканаўчая ўлада належыць ураду, які ўзначальвае прэм'ер-міністр, якім з 1995 з’яўляецца К. Мітчэл.

Асноўныя палітычныя партыі — Новая нацыянальная партыя Грэнады (створана ў 1984 г., кіруючая з 1995 г., мае 15 месцаў у Палаце прадстаўнікоў), Нацыянальны дэмакратычны кангрэс (заснаваны ў 1987 г.), Аб’яднаны лейбарысцкі фронт Грэнады.

## Знешняя палітыка 
Дыпламатычныя адносіны паміж СССР і Грэнадай былі ўстаноўленыя ў 1979 годзе. У 1983 генерал-губернатар Грэнады ў аднабаковым парадку абвясціў пра іх скасаванне.

## Эканоміка 
Асноўная галіна эканомікі — сельская гаспадарка, якое дае 20 % ВУП. Вырошчваюцца бананы, какава бабы, какосавы арэх, мушкатовы арэх (2-е месца ў свеце), бавоўнік, цытрусавыя, цукровых трыснёг. Прамысловасць прадстаўлена дробнымі прадпрыемствамі. Пачаў развівацца замежны турызм. Асноўныя крыніцы экспарту — мушкатовы арэх, какава бабы, бананы, імпарту — прадукты харчавання, паліва, машыны і абсталяванне, мінеральныя ўгнаенні, адзежа. Асноўныя гандлёвыя партнёры — ЗША, краіны Еўрасаюза, Карыбскай супольнасці, Канада.

Знешняя запазычанасць складае каля 300 млн долараў.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі
Катэгорыя:Астраўныя дзяржавы
Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы
Анатоль Мікалаевіч Давідовіч

**Анато́ль Мікала́евіч Давідо́віч** () — вайсковец савецкай, затым — азербайджанскай арміі, маёр, Нацыянальны герой Азербайджана (1992, пасмяротна).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і вайскоўца. У дзяцінстве пераехаў з бацькамі ў г. Слуцк. У 1982 г. закончыў сярэднюю школу № 10 г. Слуцка і паступіў у Сумскае Вышэйшае каманднае двойчы Чырванасцяжнае вучылішча імя М. В. Фрунзэ (г. Сумы, Украіна). Пасля яго заканчэння служыў ва Узброеных Сілах СССР: у Групе савецкіх войск у Германіі, з 1989 года — у г. Гянджа, Азербайджан: начальнік штаба артылерыйскага палка Чырванасцяжнай Закаўказскай ваеннай акругі (са снежня 1991 года, пасля падзелу СССР — Узброеных Сіл СНД).

У пачатку 1992 года капітан А. Давідовіч перайшоў на службу ў армію Азербайджана. Атрымаў званне маёра. Быў начальнікам артылерыйскага штабу № 930, займаўся падрыхтоўкай артылерыстаў. Унёс вялікі ўклад ва ўмацаванне Узброеных сіл Азербайджана.

У ходзе азербайджана-армянскага ўзброенага канфлікту ўдзельнічаў у баявых дзеяннях па абароне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Азербайджана. Вызначыўся ў наступленні ў Агдамскім раёне, 9 чэрвеня 1992 г. каля в. Нахічаванік асабіста знішчыў некалькі адзінак баявой тэхнікі праціўніка, атрымаў цяжкае раненне. Быў эвакуіраваны ў Цэнтральны шпіталь у Баку; памёр, не прыходзячы ў прытомнасць. Пахаваны ў Слуцку.

3 ліпеня 1992 года А. Давідовічу пасмяротна прысвоена найвышэйшая ўзнагарода Азербайджана — званне «Нацыянальны герой Азербайджана» (указ прэзідэнта Азербайджанскай Рэспублікі № 24).

## Ушанаванне памяці 
Імем А. М. Давідовіча названа вуліца ў г. Гянджа, там жа 10 красавіка 2015 года ўсталявана мемарыяльная дошка ў яго гонар.

## Спасылкі 
* Davidoviç Anatoli Nikolayeviç // Zəngilan 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне
Катэгорыя:Постаці Слуцка
Катэгорыя:Постаці Сумаў
Катэгорыя:Постаці Гянджы
Катэгорыя:Нацыянальны герой Азербайджана
Даўжыня крывой

**Даўжынёй крывой** у метрычнай прасторы (X,\rho) называецца варыяцыя адлюстравання, якім задаецца крывая,
г.з. даўжыня крывой \gamma:[a,b]\to X ёсць велічыня, роўная:
: \sup\limits_{P} \sum\limits_{k=0}^m \rho(\gamma(x_{k+1}),\gamma(x_k)),
дзе дакладная верхняя грань бярэцца па ўсіх разбіццях P адрэзка [a,b].

## Звязаныя азначэнні 
Калі даўжыня канечная, то кажуць, што крывая **выпрастальная**, у адваротным выпадку **невыпрастальная**.

## Формулы 
Калі крывая належыць класу C^1 у \R^n, то яе даўжыня роўная:
* У трохмернай еўклідавай прасторы \mathbb{R}^3:
*: \int\limits_a^b \sqrt{(x'(t))^2 + (y'(t))^2 + (z'(t))^2}\, dt.
* У агульным выпадку -мернай еўклідавай прасторы \mathbb{R}^n:
*: \int\limits_a^b \sqrt{\sum\limits_{k=1}^n \left( f'_k (t) \right)^2} \, dt.
* Калі крывая зададзена на плоскасці \mathbb{R}^2 як графік функцыі , то яе даўжыня роўная
*: \int\limits_a^b \sqrt{1 + (f'(x))^2}\, dx.

Катэгорыя:Крывыя
Рычы (возера)

**Ры́чы, Рыча, Рычу** () — возера ў Беларусі (Браслаўскі раён Віцебскай вобласці) і Латвіі. Знаходзіцца ў басейне ракі Дрысвята, за 20 км на паўночны захад ад горада Браслаў.

Плошча паверхні возера 12,83 км². Найбольшая глыбіня 51,9 м. Даўжыня 6,27 км. Найбольшая шырыня 3,73 км. Даўжыня берагавой лініі 33,4 км. Аб'ём вады 131 млн. м³. Плошча вадазбору 123 км². Другое па глыбіні возера на Беларусі (пасля Доўгага).

Катлавіна возера складанага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй 10—20 м, параслі хмызняком і лесам. Берагі высокія, пясчаныя, участкамі нізкія, на ўсходзе зліваюцца са схіламі. Глыбакаводныя ўпадзіны чаргуюцца з мелямі. У залівах дно адносна плоскае, глыбіні 10—15 м. На возеры 5 астравоў агульнай плошчай 5,7 га. Мелкаводдзе пясчанае і пясчана-галечнае, на ўсходзе пад валунамі. Пяскі і апясчаненыя адклады пашыраны да глыбіні 10—12 м, у залівах да 2—5 м. Астатняя частка ложа сапрапелістая, месцамі ілістая. Найбольш зарастаюць залівы, пераважна падводнай расліннасцю. Да глыбіні 9 м растуць імхі.

Упадаюць некалькі ручаёў, у т. л. з азёр Кракіна, Лінінка, Угарынка, Чарнова, Сіла, выцякае рака Рычанка.

У возеры жывуць рэлікты ледавіковага перыяду (лімнакалянус, понтапарэя, бакаплаў Паласа), занесеныя ў рэспубліканскую Чырвоную кнігу.

3 1979 возера і прылеглая да яго зона абвешчаны азёрным заказнікам.

## Літаратура 
* Рычы // Блакітная кніга Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал. Н. А. Дзісько [і інш.]. — Мн., 1994. — С. 315—316.
* 
* *Рачэўскі А. М.* Рычы // 
* 

## Спасылкі 
* Возера Рычы 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Латвіі
Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Памежныя азёры
Часлаў Будзька

**Часлаў Будзька** або **Чэслаў Будзька** () — беларускі грамадскі дзеяч, гісторык, настаўнік.

## Біяграфія 
Сын Эдварда Будзькі.

Скончыў Віленскую беларускую гімназію, аддзел гісторыі гуманістычнага факультэта Універсітэта Стэфана Баторыя (1938). Быў сябрам Беларускага студэнцкага саюза, супрацоўнічаў з беларускімі нацыянальнымі арганізацыямі Заходняй Беларусі, актыўна ўдзельнічаў у працы Таварыства прыяцеляў беларусаведы. За нацыянальную дзейнасць пазбаўлены права працаваць па спецыяльнасці.

У 1948—1951 гадах жыў у Вялікабрытаніі, з 13 снежня 1948 — член Згуртавання беларусаў Вялікай Брытаніі. З 1951 года жыў у ЗША, у Чыкага. Быў актывістам Чыкагскага аддзела Беларуска-амерыканскага задзіночання (БАЗА). Апроч асноўнай працы, займаўся грамадска-асветніцкай дзейнасцю, гістарычнымі даследаваннямі, праектаваннем вышыванак і дываноў. У 1970—1971 годзе сумесна з Вацлавам Пануцэвічам выдаў фатаграфічным спосабам асобныя артыкулы пра беларусаў і беларускае пытанне Юзафа Лабадоўскага «Litwa i Białoruś».

Чэслаў Будзька перадаў значную колькасць кніг і матэрыялаў Скарынаўскай бібліятэцы ў Лондане. За сямейным жаданнем прыватны архіў Будзькі захоўваецца ў *Immigration History Research Center, University of Minnesota* (311 Andersen Library, 221—21st Avenue South, Minneapolis, MN 55455-0439).

Пахаваны на могілках Святога Адальберта ў Найлсе, прыгарадзе Чыкага.

## Творы 
* Da historyi nacyjanalnaha uśviedamleńnia. — Oldenburg, 1947. — 19 s.
* Беларускаму Інстытуту Навукі й Мастацтва ў Нью Ёрку. — Чыкага, 1960. — 2 с. (сцягі беларускіх ваяводстваў)
* Беларускі [А]рнамэнт: [Альбом]. — [Чыкага], 1979. — 20 с.
* Беларускі Арнамэнт = Byelorussian Ornament. — [Chicago], 1979. — 20 с. (арнаменты для вышыўкі)
* Кніжка аб Івашку Гарнастаю. Т. I. — Чыкага: [выданне аўтара], 1955. — X, 423 с.
* Узоры да вышываньня падушак. — Чыкага: [друкаваў Мікола Прускі, 1979. — 34 с.]

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Адзінец А.* Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў (зборнік успамінаў). — Мн., 2007;
* *Гардзіенка Н.* Беларусы ў Вялікабрытаніі / Наталля Гардзіенка; Пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн.: Медысонт, 2010. — 620 с. — С. 524. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 18). — ISBN 978-985-6887-63-8;
* *Катковіч A.*, *Катковіч-Клентак В.* Успаміны / Навук. рэд. А. Глагоўская, В. Харужы. — Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства, 1999. — 142 с. — ISBN 83-909009-9-8;
* .

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Памерлі ў Чыкага
Хелен Адамс Келер

**Хе́лен А́дамс Ке́лер**, **Э́лен А́дамс Ке́лер** (;  — ) — слепаглухая амерыканская пісьменніца, выкладчыца і грамадскі дзеяч. Выступала з сацыялістычных і антываенных пазіцый, у падтрымку выбарчых правоў жанчын, правоў рабочых, з іншымі прагрэсіўнымі ідэямі.

## Літаратура 
* Keller, Helen with Anne Sullivan and John A. Macy (1903) The Story of My Life. New York, NY: Doubleday, Page & Co.
* Lash, Joseph P. (1980) Helen and Teacher: The Story of Helen Keller and Anne Sullivan Macy. New York, NY: Delacorte Press. ISBN 978-0-440-03654-8
* Herrmann, Dorothy (1998) Helen Keller: A Life. New York, NY: Knopf. ISBN 978-0-679-44354-4
* "Keller, Helen Adams" World Encyclopedia. Philip's, 2008. Oxford Reference Online. Oxford University Press. University of Edinburgh. February 10, 2012

## Спасылкі 
Катэгорыя:Слепаглухія
Катэгорыя:Сацыялісты ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы ЗША
Флорэнс Найцінгейл

**Флорэнс Найцінгейл** (; ) — сястра міласэрнасці і брытанская грамадская дзеячка, англійская сацыяльная рэфарматарка, статыстык і заснавальніца сучаснай сястрынскай справы. Удзельніца Крымскай вайне (1853—1856) як медыцынская работніца. Яе заслугі прызнаны Міжнародным таварыствам Чырвонага крыжа.

## Біяграфія 
Стала шырока вядома падчас Крымскай вайны, калі як кіраўніца медсясцёр у Стамбуле арганізавала догляд параненых салдат, а палепшаная гігіена і догляд значна знізілі смяротнасць. Яе вобраз «Дамы з лямпай», якая наведвала параненых уначы, стаў адным з самых пазнавальных вобразам віктарыянскай эпохі.

У 1860 годзе Найцінгейл заснавала школу сясцёр міласэрнасці ў лонданскай бальніцы Святога Томаса, першую свецкую прафесійную школу сясцёр міласэрнасці, якая стала часткай Каралеўскага каледжа Лондана. Яна змяніла погляды грамадства на ролю медсястры ў сістэме аховы здароўя. Найцінгейл аднойчы казала: *«Медсястра — гэта ногі хворага, вочы аслеплага, апора дзіцяці і старому, крыніца ведаў і ўпэўненасці для маладой маці, вусны тых, хто надта слабы або паглыблены ў сябе, каб размаўляць»*.

Найцінгейл таксама аўтарка прац, прысвечаных распаўсюджванню медыцынскіх ведаў, пытанням гігіены і арганізацыі аховы здароўя.

## Прызнанне і памяць 
У 1912 годзе Міжнародная ліга Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца заснавала медаль Флорэнс Найцінгейл — найвышэйшую міжнародную ўзнагароду для медсясцёр.

Кожны год 12 мая, на дзень яе нараджэння, святкуецца Сусветны дзень медсястры.

Абяцанне Найцінгейл — адаптаваная версія клятвы Гіпакрата, якую медсёстры ў Злучаных Штатах Амерыкі чытаюць падчас цырымоніі ўручэння значка. Створанае ў 1893 годзе і названае ў гонар Найцінгейл, абяцанне фармулюе этычныя прынцыпы прафесіі.

## Памятныя мясціны 
З жыццём Флорэнс Найцінгейл звязаны два сямейныя дамы.

*  у Хэмпшыры — адна з галоўных рэзідэнцый сям’і Найцінгейл; цяпер у ім размяшчаецца школа.
* Лі-Хёрст у Дэрбішыры — летняя рэзідэнцыя сям'і Найцінгейлаў, дзе Флорэнс жыла значную частку дзяцінства і куды вярталася ў сталым узросце. Будынак захаваў архітэктуру XIX стагоддзя і шэраг аўтэнтычных рэчаў, якія належалі сям’і. Цяпер дом не музей, а гасцініца, дзе ёсць апартаменты «Флорэнс Найцінгейл».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Чырвоны Крыж
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Медыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Статыстыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Статыстыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Жанчыны віктарыянскай эпохі
Малешаў

**Ма́лешаў**, або **Малы́ Ма́лешаў**, **Ма́лішаў**, **Ме́лешаў**, **Ме́лішаў** (м.), **Ма́лешава**, **Ма́лішава** (н.) (, ) — вёска ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Верасніцкага сельсавета. Размешчаны на аўтадарозе Жыткавічы — Столін ().

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 3 км на паўночны ўсход ад Вялікага Малешава, за 8 км на захад ад Верасніцы, за 13 км на ўсход ад Альшан, за 43 км на паўднёвы захад ад Жыткавіч, 273 км ад Гомеля.

## Транспартная сетка 
[thumb|Дарожны знак на шашы  пры ўездзе з боку [Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка. На шчыце напісана «Малішаў»]]
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Тураў — Лельчыцы. Планіроўка складаецца з бессістэмна размешчаных драўляных сядзіб.

## Гісторыя 
Вядомы з 1471 года з рукапісных гістарычных крыніц. З 1565 года ў Пінскім павеце Берасцейскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, шляхецкая маёмасць. У 1742 годзе 18 дымоў, у сялян 40 валоў, 6 коней; карчма, спадчыннае ўладанне князя Міхала Казіміра Радзівіла. У 1792 годзе ў Малым Малешаве пабудавана царква.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у складзе Расійскай імперыі. У 1855 годзе дваранін Герсовіч меў у вёсцы 200 дзесяцін зямлі. Паводле перапісу 1897 года, у Малешаве была царква, вятрак, кузня. У 1903 годзе адкрыта школа. У 1908 годзе ў Тураўскай воласці Мазырскага павета Мінскай губерні.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1944 года нямецкія акупанты спалілі 80 двароў і забілі 16 жыхароў. 99 жыхароў загінулі на франтах. Паводле перапісу 1959 года ў складзе калгаса «1 Мая» (цэнтр — вёска Верасніца).

У 2016 годзе ў ваколіцах Малешава знойдзена бронзавая , датаваная 1200—900 гадамі да н.э.

## Інфраструктура 
Дзейнічаюць 9-гадовая школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне РУП «Белпошта».

## Помнікі архітэктуры 
* Іаана-Багаслоўская царква

## Вуліцы 
* Беларуская вуліца
* Беларускі завулак
* Брадок вуліца
* Новая вуліца
* Кастрычніцкая вуліца
* Савецкая вуліца
* Садовая вуліца
* Саломы вуліца
* Сялянская вуліца
* Цэнтральная вуліца

## Насельніцтва 
### Дынаміка 
* 1811 год — 46 двароў.
* 1897 год — 69 двароў, 508 жыхароў (згодна перапісу).
* 1908 год — 579 жыхароў.
* 1921 год — 106 двароў, 783 жыхара.
* 1925 год — 122 двара.
* 1959 год — 962 жыхара(згодна перапісу).
* 1994 год — 625 жыхароў
* 2004 год — 239 гаспадарак, 570 жыхароў.

## Вядомыя ўраджэнцы 
* В. Каткоў — камандзір партызанскай брыгады імя У. І. Леніна ў Брэсцкай вобласці.

## Цікавая інфармацыя 
Уваходзіць у так званую Агурковую краіну.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі 
Катэгорыя:Верасніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна
Людзяневічы

**Людзяне́вічы** (, ) — аграгарадок у Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласці, за 8 км на захад ад Жыткавічаў. Адміністрацыйны цэнтр Людзяневіцкага сельсавета.

## Гісторыя 
Ранейшая назва — Забрадочча.

З ліпеня 1941 года па 7 ліпеня 1944 года вёска была акупавана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У гады Вялікай Айчыннай вайны тут дзейнічала патрыятычнае падполле.

## Транспарт 
На Палескай чыгунцы ёсць станцыя Людзяневічы.

## Насельніцтва 
## Геаграфія 
У ваколіцах вёскі ёсць урочышча Расея.

## Славутасці 
* Свята-Міхайлаўская царква

### Страчаная спадчына 
* Царква Св. Міхала Арханёла (Міхалаўская царква), пабудаваная ў 1755 годзе.

## Вуліцы 
* 1 мая завулак
* 1 мая вуліца
* Гагарына вуліца
* Зялёны завулак
* Лугавая вуліца
* Лясная вуліца
* Моладзевая вуліца
* Новая вуліца
* Перамогі вуліца
* Сацыялістычная вуліца

## Вядомыя асобы 
* Авель Пінхусавіч Брэгман — беларускі архітэктар.

## Літаратура 
*  — С. 402.

## Спасылкі 
* Людзяневічы на Radzima.org

Катэгорыя:Людзяневіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна