Кіеўская мітраполія

**Кіеўская мітраполія** (, ) — праваслаўная мітраполія з цэнтрам у Кіеве, якая ўваходзіла ў склад Усяленскага патрыярхату Канстанцінопаля пасля яе ўтварэння ў 988 годзе ў выніку хрышчэння Русі Уладзімірам Святаславічам да 6 студзеня 2019 года, калі яна атрымала Томас аб аўтакефаліі.

У 1596 г. пад ціскам Рэчы Паспалітай была прынята Берасцейская унія, пасля чаго частка іерархаў пакінула Усяленскі патрыярхат, утварыўшы Рускую уніяцкую царкву ў складзе Каталіцкай царквы. Аднак у 1620 г. дзякуючы патрабаванням украінскага казацтва на чале з гетманам Пятром Канашэвічам-Сагайдачным ва Украіне была адноўлена праваслаўная іерархія.

У 1685 г. Маскоўскі патрыярхат пачаў анексію Кіеўскай мітраполіі Усяленскага патрыярхату, высвяціўшы ў Масковіі Кіеўскага мітрапаліта Гедэона. У 1686 г. праз сімонію Усяленскі Патрыярх Дыянісій IV (пазней быў падвергнуты анафеме) выдаў Сінадальны ліст, у якім даваў права высвячаць Кіеўскага мітрапаліта Маскоўскаму Патрыярху ў парадку аскезы, абранай саборам духавенства і вернікамі яго дыяцэзіі . У абавязковым парадку мітрапаліт Кіеўскі павінен згадваць Усяленскага Патрыярха Канстанцінопальскага як свайго Першаіерарха на любой службе, абвяшчаючы і пацвярджаючы сваю кананічную залежнасць ад Царквы-Маці, але ні адна з гэтых умоў не была выканана. Кіеўская мітраполія фактычна стала адной са звычайных епархій Маскоўскага патрыярхату, калі Пётр I у 1722 г. абраў Варлаама (Ванятовіча) у сане архіепіскапа, а не мітрапаліта. Свяшчэнны Сінод Усяленскага Патрыярхату ў працэсе прадастаўлення Аўтакефаліі Украінскай Царкве на пасяджэнні 11 кастрычніка 2018 г. адмяніў Сінадальны ліст 1686 г. з -за сімоніі і грубага яго парушэння.

З моманту заснавання Кіеўская мітраполія служыла калыскай украінскага хрысціянства для праваслаўных і католікаў. Аўтакефальная Праваслаўная царква Украіны, sui iuris Украінская грэка-каталіцкая царква і паўаўтаномная Украінская праваслаўная царква ў складзе Рускай праваслаўнай царквы абвяшчаюць сябе спадчыннікамі Кіеўскай мітраполіі.

У часы ранняга Сярэднявечча Кіеўская мітраполія мела не толькі рэлігійную, але і істотную культурную функцыю. Яна была галоўным рэгулятарам кніжнай справы, праз яе распаўсюджваліся богаслужбовыя і чытальныя кнігі. З культурнага цэнтра — Кіева — літаратура трапляла ў розныя рэгіёны Русі, фарміруючы агульную духоўна-ідэйную прастору.

## Рускія мітраполіі ў паслямангольскі перыяд 
З 1299 года, з прычыны заняпаду Кіева, мітрапаліты Кіеўскія і ўсяе Русі выбіралі сваёй рэзідэнцыяй Уладзімір, а з 1325 года Маскву. Гэта прывяло да паслаблення іх сувязі з гістарычна-культурным ядром дзяржавы і прымусіла галіцка-валынскіх манархаў пачаць працэс утварэння асобнай Галіцкай мітраполіі.

У XIV—XV стагоддзях на ўкраінскія і беларускія землі ў складзе Вялікага Княства Літоўскага распаўсюджвалася духоўная ўлада мітрапалітаў, якія, знаходзячыся ў Маскве, працягвалі ўжываць тытул «мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі». Іх спрабавалі выкарыстаць у сваіх палітычных мэтах маскоўскія князі. Гэта прывяло да стварэння Літоўска-рускай мітраполіі.

У 1352—1362 гадах да вобласці літоўскіх мітрапалітаў (у тым ліку ў 1355—1362 годзе зацверджанага ў Канстанцінопалі) адносіўся і Кіеў. У 1370-я гады зноў было тры мітрапаліты, але да канца стагоддзя вобласці былі зноў аб'яднаны.

Да пачатку XV стагоддзя землі Русі галоўным чынам адносіліся да трох дзяржаў: паўночна-заходнія да Наўгародскай рэспублікі, паўднёва-заходнія землі, уключаючы Кіеў, апынуліся ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, а паўночна-ўсходнія — у складзе Вялікага Княства Маскоўскага. Кіраўнікі вялікіх княстваў не толькі жадалі мець «свайго» мітрапаліта, але і былі зацікаўлены ў тым, каб яго ўплыў распаўсюджваўся на ўсе землі, дзе былі праваслаўныя епархіі.

У 1415—1419 гадах дзейнічаў літоўскі мітрапаліт, не зацверджаны ў Канстанцінопалі.

## Гісторыя 
[thumb|200px|left|[Прачысценскі сабор, Вільнюс|Сабор Унебаўзяцця Багародзіцы ў Вільні, заснаваны пры вялікім князі Альгердзе ў 1346 годзе. Кафедральны сабор Кіева-Літоўскай мітраполіі ў 15-16 стст.]]
У 1441 годзе ў Маскве быў схоплены і затым бег мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі Ісідар, які прызнаў Фларэнційскую унію. У 1448 годзе саборам рускіх епіскапаў быў выбраны ў Маскве новы мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі Іона (магчыма нарачоны яшчэ ў 1436 годзе патрыярхам пры пасвячэнні Ісідара). Прызначэнне Іоны лічыцца пачаткам фактычнай самастойнасці (аўтакефаліі) паўночна-ўсходніх рускіх епархій, хоць і не выклікала пярэчанняў з боку Канстанцінопаля і было прызнана вялікім князем літоўскім Казімірам IV (1451), якія санкцыянавалі падпарадкаванне літоўска-рускіх епархій мітрапаліту Іону. Ісідар толькі ў 1458 годзе адмовіўся ад тытула мітрапаліта Кіеўскага і ўсяе Русі на карысць свайго вучня Рыгора (Балгарына), якога былы канстанцінопальскі патрыярх Рыгор III Мама прызначыў на заходнія рускія землі з кафедрай у Кіеве. Ён і яго пераемнікі сталі насіць тытул *мітрапалітаў Кіеўскіх, Галіцкіх і ўсяе Русі*. Літоўская мітраполія спыніла сваё існаванне, увайшоўшы ў склад Кіеўскай. Хоць, даволі доўгі час сталіцай мітрапалітаў быў Новагародак, а затым — Вільня.

Пасля смерці Іоны (1461) выбраны ў Маскве мітрапаліт Феадосій і яго пераемнікі сталі насіць тытул *мітрапалітаў Маскоўскіх і ўсяе Русі*, захаваўшы толькі фармальнае падпарадкаванне Канстанцінопалю.

У 1470 годзе сан Рыгора быў пацверджаны новым Канстанцінопальскім патрыярхам Дзіянісіем I, і ў тым жа годзе наўгародцы злічылі патрэбным адправіць кандыдата на месца памерлага архіепіскапа Іоны на ўзвядзенне ў сан не да маскоўскага мітрапаліта, а да кіеўскага, што стала галоўнай прычынай першага паходу Івана III на Ноўгарад (1471).

[thumb|200px|[Сафійскі сабор, Кіеў|Сафійскі сабор у Кіеве Кафедральны сабор Кіеўскай мітраполіі]]

У 1569 годзе Вялікае Княства Літоўскае, у выніку Люблінскай уніі, увайшло ў склад Рэчы Паспалітай, страціўшы пры гэтым частку дзяржаўнасці. Паўднёвыя землі княства, уключаючы Валынь і Кіеў, адышлі да Польскай Кароны.

У 1596 годзе была заключана Берасцейская унія іерархаў кіеўскай мітраполіі з Рымска-каталіцкай царквой.

У 1595 годзе большая частка епіскапата і кліру Кіеўскай (заходнерускай) мітраполіі прынялі Берасцейскую унію з рымска-каталіцкай царквой, захаваўшы набажэнства візантыйскай літургічнай традыцыі на царкоўнаславянскай мове.

Да аднаўлення праваслаўнай Кіеўскай мітраполіі ў 1620 годзе, калі праваслаўныя кіеўскія мітрапаліты зноў сталі насіць тытул *мітрапаліта Кіеўскага і ўсяе Русі*.

У 1620 годзе Іерусалімскі патрыярх Феафан III прысвяціў новага мітрапаліта Кіеўскага і ўсяе Русі (а таксама епіскапаў на іншыя кафедры).

У XVII стагоддзі з працягам пашырэння Маскоўскай дзяржавы на захад і поўдзень, у яго склад на правах аўтаноміі ўвайшлі тэрыторыі левабярэжных епархій Кіеўскай мітраполіі (Кіеўская і Чарнігаўская епархіі), што прывяло да канфлікту, які ўскладняўся барацьбой грэкакатолікаў і праваслаўных у большасці епархій: Луцкай, Львоўскай, Перамышльскай і Магілёўска-Мсціслаўскай. 27 студзеня 1688 года тытул Кіеўскага мітрапаліта быў зменены на «Кіеўскі, Галіцкі і Малой Расіі», што адлюстроўвала фактычны пераход Кіеўскай мітраполіі Канстанцінопальскага патрыярхата ў склад Маскоўскага Патрыярхата.

У сінадальны перыяд Кіеўскія мітрапаліты ператварыліся ў епархіяльных архірэяў Расійскай Царквы з захаваннем мітрапалічага тытула.

## Спіс мітрапалітаў Кіеўскіх (1458-1688) 
Пасля з'яўлення мітрапалітаў у Маскве і афіцыйнага адрачэння ў 1458 годзе мітрапаліта Ісідара ад тытула *мітрапаліта Кіеўскага і ўсяе Русі* на карысць свайго вучня Рыгора (Балгарына), якога былы канстанцінопальскі патрыярх Рыгор III Мама прызначыў на заходнія рускія землі з кафедрай у Кіеве, кіеўскія мітрапаліты сталі насіць афіцыйны тытул *мітрапалітаў Кіеўскіх, Галіцкіх і ўсяе Русі*:
# Рыгор Балгарын (1458—1473; да 1470 фларэнційская унія)
# Місаіл Пструч (1475—1480)
# Спірыдон Сатана (каля 1479—1481)
# Сімяон (1481—1488)
# Іона I Глезна (1492—1494)
# Сшчмч. Макарый I Чорт (1495—1497)
# Іосіф Балгарыновіч (30.05.1498-01.05.1500 часовы кір.; 01/09.05.1500-1503 мітрапаліт)
# Іона II (1503—1507)
# Іосіф II Солтан (1507-сакавік 1509 часовы кір.; сакавік 1509—1521 мітрапаліт)
# Іосіф III Русін (1522—1534)
# Макарый II Масквіцянін (да 9 красавіка 1535 часовы кір.; 1 сакавіка 1534—1556 мітрапаліт)
# Сільвестр Белькевіч (1556—1567)
# Іона III Пратасевіч (Астроўскі; 1568—1576)
# Ілья Куча (23 верасня 1577—1579)
#Анісіфор Дзевачка (1579—1589)
# Міхаіл Рагоза (1589—1595) перайшоў ва ўніяцтва
:: Ерамія Тысароўскі (1607—1620) месцаахоўнік, Экзарх Рускай царквы
#  Іоў Барэцкі (1620—1631)
# Ісая Капінскі (1631—1632)
# Пётр Магіла (1632—1647)
# Сільвестр Косаў (1648—1657)
# Дзіянісій (Балабан) (1658—1663)
# Іосіф (Нелюбовіч-Тукальскі) (1663—1675)
# Антоній (Вінніцкі) (1675—1679)
# Гедэон (Чацвярцінскі) (1685).

## Гл. таксама 
* Мітрапаліты Кіеўскія

## Літаратура 
* *Карташев А. В.* «Очерки по истории русской церкви» т.1.
* *Лурье В. М.* «Русское православие между Киевом и Москвой».
* 
* *Яковенко С. Г.* Западнорусская Церковь в последней трети XVII в. В кн.: Макарий (Булгаков), митрополит Московский и Коломенский. История Русской Церкви. Книга седьмая. М., 1996.

## Спасылкі 
* Бурега В. В.  «Присоединение Киевской Митрополии к Московскому Патриархату: Как это было» 
* Русская митрополия (861—1997 гг.). Западно-русская (Киевская, Литовская) митрополия (1458—1687 гг.) // Хронология  на сайте *Русское Православие*
* Флоря Б. Н. Западнорусская митрополия 1458—1686 гг. на сайте «Правкнига».
* «Православие в Западной Руси после заключения Брестской унии (Владислав Петрушко)» 
* Петрушко В. И. Курс лекций по истории Русской Церкви
* Киевская митрополия во 2-й половине XVII в. и ее воссоединение с Московским Патриархатом
* Священник Сергий Голованов Мост между Востоком и Западом
* Лукашова, С. С. Миряне и церковь: религиозные братства Киевской митрополии в конце XVI века Москва 2006, РАН 

Катэгорыя:Гісторыя Рускай царквы
Катэгорыя:Гістарычныя епархіі Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Мітрапаліты Кіеўскія і ўсяе Русі
Катэгорыя:Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Мітраполіі