Чан-Чан

**Чан-Чан** (, ) — былы цэнтр культуры чыму і сталіца дзяржаўнага ўтварэння Чымор. Размешчаны на ціхаакіянскім узбярэжжы на поўначы Перу, на захад ад горада Трухілья ў рэгіёне Ла-Лібертад. Гэта быў самым вялікі горад у дакалумбавай Паўднёвай Амерыцы.

## Назва 
Назва літаральна азначае «Сонца-Сонца».

## Гісторыя 
Горад узнік каля 1300 года і па сённяшні дзень займае плошчу каля 28 км². Верагодна, ён быў самым вялікім горадам свайго часу на паўднёваамерыканскім кантыненце і адным з найбуйнейшых гарадоў свету, пабудаваных з саману. У перыяд найбольшага росквіту ў ім жыло прыкладна 60 тысяч чалавек і ў горадзе ў вялікай колькасці захоўваліся золата, серабро і керамічныя вырабы.

Сталіца чыму складалася першапачаткова з дзевяці аўтаномных акруг, кожнаю з якіх кіраваў асобныя кіраўнік, які праявіў доблесць у баі. Гэтыя кіраўнікі шанаваліся як каралі. Кожная акруга мела ўласныя месцы пахаванняў з багатымі ўкладаннямі ў іх каштоўных камянёў, керамічных вырабаў і з дзясяткамі шкілетаў маладых жанчын.

Калі ў канцы XV стагоддзя прыйшлі заваёўнікі-інкі, яны не маглі ўзяць Чан-Чан ваенным шляхам. Таму нападаючыя збудавалі дамбу для таго, каб павярнуць раку, на якой стаяў Чан-Чан, у іншым напрамку. Толькі недахоп вады прымусіў абложаных здацца інкам. Пасля заваявання інкамі горад стаў губляць сваё значэнне. Аднак разбурылі і разрабавалі яго не інкі, якія больш імкнуліся да пашырэння сваёй імперыі, чым да багацця. Разбурэнне прыйшло, калі Імперыяй інкаў завалодалі іспанцы. Ад усёй культуры чыму пасля гэтага мала што засталося.

## Архітэктура 
Чан-Чан забудаваны глінабітнымі дамамі. Планіроўка горада адлюстроўвае складаную сістэму грамадскіх адносін. Гарадская прастора іерархічна арганізаваная. Цэнтр горада быў падзелены на 10 абнесеных сценамі чатырохвугольных у плане сьюдадэл, абнесеных высокімі сценамі з цэглы-сырца і абмазаных глінаю, з храмамі, жылымі дамамі, кладоўкамі, садамі, агародамі, могілкамі і вадасховішчамі. Лічацца, што сьюдадэлы былі жылымі кварталамі, пахавальнымі месцамі і рэзідэнцыямі мясцовай знаці, злучалі іх вузкія праходы. Асноўная частка рамеснікаў жыла па-за межамі сьюдадэл у больш сціплых умовах.

Сцены сьюдадэл будаваліся з цэглы-сырца і пакрываліся спецыяльнай палівай. Сцены замазвалі гладка, затым на іх выразалі ўзоры: рэалістычныя, або геаметрычныя выявы бостваў, птушак, рыб і жывёл, ці то чыста геаметрычныя выявы: ступеньчатыя матывы, спіралі. Дахі рабілі з дрэва, трыснягу і саломы.

Храм Вясёлкі — адзін з цэнтральных помнікаў Чан-Чана, адрэстаўраваны. Храм Сонца і Месяца складаецца з двух усечаных пірамід, сцены ўпрыгожаны паліхромным роспісам, знойдзены рэльефы, якія распавядаюць аб розных этапах узвядзення пірамід.

Чан-Чан знаходзіўся непадалёк акіяна, і некаторыя арнаменты звязаны з марской тэматыкай: выявы рыб, пеліканаў, сетак для лоўлі марскіх істот, хваль і іншым. На кераміцы выяўлялі правядзенне розных цырымоній.

## Сучасны стан 
У апошнія гады да ўзмоцненай эрозіі старажытнага горада прыводзіць феномен Эль-Ніньё. Дзесяцігоддзямі ў гэтай мясцовасці ледзь бывалі ападкі, аднак разам з пераменай клімату штогадовыя буры становяцца ўсё мацней і відазмяняюць пустынныя прыбярэжныя тэрыторыі.

Лепш за ўсё захаваўся раён Чудзі, названы ў гонар швейцарскага даследчыка Іагана Якаба фон Чудзі. Гэты раён паступова аднаўляецца і адкрыты для наведвання турыстаў. Тут можна ўбачыць некаторыя святочныя залы з раскошнымі арнаментамі. Да 1998 года саманныя пабудовы пакрывалі спецыяльнай палівай, якая абараняе іх ад ападкаў. Аднак з тых часоў феномен стаў настолькі моцны, што трэба было пабудаваць стальныя рыштаванні, каб старажытныя збудаванні не размыла.

У 1986 годзе Чан-Чан набыў статус Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Адначасова з-за змянення клімату і ўзмацнення разбурэнняў руіны горада былі ўнесены ў Чырвоны спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны, якія знаходзяцца пад пагрозай знішчэння. У наш час комплексу пагражае акрамя гэтага павышэнне ўзроўню грунтавых вод, а таксама нелегальныя паселішчы на яго тэрыторыі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Гліняныя помнікі 

Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Перу
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Перу
Катэгорыя:Старажытныя гарады Амерыкі