open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Польскі адкрыты ўніверсітэт імя Тадэвуша Касцюшкі ў Брэсце

**Польскі адкрыты ўніверсітэт імя Тадэвуша Касцюшкі ў Брэсце** (польск.) *Polski Uniwersytet Otwarty im. Tadeusza Kościuszki w Brześciu*) – недзяржаўная навучальная ўстанова, якая дзейнічала ў 1990-я годы ў Брэсце. Ставіла сабе на мэце павышэнне ведаў наконт польскай гісторыі і культуры. Накіравана была на жыхароў Брэста і Брэсцкай вобласці.

## Абставіны стварэння 
У другой палове 1980-х гадоў у СССР адбыліся палітычныя і гаспадарчыя змены, якія называюцца перабудовай. У іх выніку адбылася між іншым лібералізацыя ў галіне асветы нацыянальных меншасцей. У Беларускай ССР, у якой жыла значная польская нацыянальная меншасць, пачалі з'яўляцца ініцыятывы і ўстановы, мэтай якіх была адбудоба і развіццё польскай і польскамоўнай асветы. Працэс працягваўся пасля абвяшчэння незалежнасці Рэспублікі Беларусь. На пачатку 90. гадоў адным са створаных у гэтай галіне праектаў былі так званыя народныя ўніверсітэты. Іх задачай было, дапаўняючы дзяржаўную сістэму асветы, забяспечваць дарослым і моладзі ў пазашкольным узросце магчымасць здабывання ведаў па тэме польскай гісторыі, літаратуры і культуры, а таксама дапаўненне базавай адукацыі. Іх мэтай было таксама ўмацаванне нацыянальнай свядомасці палякаў — жыхароў Беларусі. Установы такога тыпу былі створаныя ў Баранавічах, Брэсце і Мінску. Яны не выдавалі афіцыйна прызнаных дыпломаў аб іх сканьчэнні.

## Характарыстыка 
У 1999 годзе пасаду рэктара Польскага адкрытага ўніверсітэта імя Тадэвуша Касцюшкі ў Брэсце займала дацэнт Алена Ківако, якая была таксама арганізатарам навучання польскай мовы ў Брэсцкім дзяржаўным педагагічным інстытуце імя Алаксандра Пушкіна. Праграма лекцыі на 1999 год для жыхароў Брэста і Брэсцкай вобласці ўключала ў сябе тэмы: *грамадска-палітычная дзейнасць Адама Міцкевіча для незалежнасці Айчыны*, *Фрыдэрык Шопен (1810—1849) — самы знакаміты польскі кампазітар*, *міжнародная сітуацыя Польшчы ў перададні другай сусветнай вайны (60 гадавіна абарончай вайны)*, *грамадска-палітычная і экаманічная сітуацыя III Рэчы Паспалітай*. Універсітэт планаваў каксама сесію, прысвечаную Канстытуцыі 3 Мая — *Для выратавання нашай Айчыны і яе межаў*, а таксама сесію, прысвечаную 81 гадавіне аднаўлення незалежнасці Польшчы.

## Бібліяграфія 
*  

Катэгорыя:Адукацыя ў Брэсце
Катэгорыя:Палякі на Беларусі
Асноўныя адзінкі СІ

thumb|справа|Сем асноўных адзінак СІ і залежнасць іх вызначэнняў

**СІ** (*SI*, ) — міжнародная сістэма адзінак, сучасны варыянт метрычнай сістэмы. Яна вызначае сем асноўных адзінак вымярэння, якія з'яўляюцца асновай для астатніх адзінак СІ. Асноўныя адзінкі вымярэння СІ і іх велічыні:

* Метр для даўжыні
* Кілаграм для масы
* Секунда для часу
* Ампер для сілы электрычнага току
* Кельвін для тэрмадынамічнай тэмпературы
* Моль для колькасці рэчыва
* Кандэла для сілы святла.

Назвы і абазначэння ўсіх адзінак СІ пішуцца маленькімі літарамі (напрыклад, *метр* і яго абазначэнне м). У гэтага правіла ёсць выключэнне: абазначэння адзінак, названых прозвішчамі вучоных, пішуцца з вялікай літары (напрыклад, *ампер* пазначаецца сімвалам А).

Многія пазасістэмныя адзінкі, такія як, напрыклад, тона, гадзіна, літр і электронвольт не ўваходзяць у СІ, але яны «дапускаюцца да ўжывання нараўне з адзінкамі СІ».

## Асноўныя адзінкі СІ. Табліца. 
## Будучыя змены 
З моманту прыняцця Метрычнай канвенцыі ў 1875 вызначэння асноўных адзінак вымярэння некалькі разоў змяняліся. З пераазначэння метра 1960, кілаграм застаўся апошняй адзінкай, якая вызначаецца не як уласцівасць прыроды, а як фізічны артэфакт. Тым не менш, моль, ампер і кандэла таксама прывязаныя да плацінава-ірыдіевага эталона, якія знаходзяцца ў сховішчы. Доўгі час метралогія шукала шляхі для вызначэння кілаграма фундаментальнымі канстантамі, таксама, як метр вызначаецца праз хуткасць святла.

У 21-м стагоддзі Канферэнцыя па мерах і вагам (1999 г.) прапанавала афіцыйна прыкласці ўсе намаганні і рэкамендавала «Нацыянальным лабараторыям працягнуць даследаванні для прывязкі масы да фундаментальных або масавых канстант для вызначэння масы кілаграма.» Большасць чаканняў звязваюць з пастаяннай Планка і лікам Авагадра.

У 2005 годзе Міжнародны камітэт мер і вагаў (CIPM) зацвердзіўшы падрыхтоўку да новых пастановаў кілаграма, ампера і кельвіна, таксама адзначыў магчымасць новага вызначэння моля, заснаванага на ліку Авагадра . 23. Генеральная канферэнцыя па мерах і вагам (CGPM) у 2007 годзе вырашыла адкласці ўзаконьванне любых змен да наступнай канферэнцыі ў 2011 годзе.

У тлумачальнай запісцы, адрасаванай CIPM, у кастрычніку 2009 года, прэзідэнт кансультатыўнага савета CIPM па адзінках пералічыў нявызначанасці фізічных фундаментальных канстант пры выкарыстанні бягучых азначэнняў і тых, якімі гэтыя нявызначанасці стануць пры выкарыстанні новых прапанаваных азначэнняў адзінак. Ён рэкамендаваў CIPM прыняць прапанаваныя змены ў «вызначэнні кілаграма, ампера, кельвіна і моля, каб яны лаяліся праз велічыні фундаментальных канстант *h*, *e*, *k*, и *NA*».

## Гл. таксама 
* Міжнародная сістэма адзінак СІ
* Электрычная пастаянная
* Хуткасць святла

## Спасылкі 
* BIPM
* National Physical Laboratory 
* NIST -SI

Катэгорыя:СІ
Ледзяная скульптура

thumb|справа

thumb|справа

**Ледзяная скульптура** — мастацкая кампазіцыя, выкананая з лёду.

Для вырабу ледзяной скульптуры выкарыстоўваецца як прыродны, так і штучна створаны лёд. Блокі прыроднага лёду выпілоўваюць уручную або з дапамогай бензапілы (што нашмат зручней) з ледзянога покрыва розных вадаёмаў. Пры гэтым варта праяўляць асцярожнасць: навакольны лёд можа не вытрымаць спілаваную глыбу і праламацца.

У прыродных вадаёмах неабходнай таўшчыні лёд можна знайсці, як правіла, да канца снежня - пачатку студзеня. Штучны матэрыял для ледзяной скульптуры можна атрымаць ужо да пачатку зімовага сезона. Для падрыхтоўкі штучнага лёду зімой падыдзе любая форма з пластыка, нержавеючай сталі або драўляная апалубка з раскладзенай унутры для гідраізаляцыі поліэтыленавай плёнкай. З дапамогай фарбавальнікаў дададзеных у ваду можна атрымаць лёд розных каляровых адценняў. У лёд для мастацкага афармлення могуць быць умарожаны розныя прадметы. Таксама для каляровага афармлення выкарыстоўваюць розныя віды падсвятлення.

Для мастацкай рэзкі па лёдзе выкарыстоўваюцца розныя прылады: пілы, стамескі, разцы, аналагічныя тым, якімі працуюць па дрэве. На стварэнне кампазіцыі або скульптуры ў залежнасці ад памераў сыходзіць як правіла ад 3-4 г. да некалькіх дзён.

У шэрагу гарадоў паўночнага паўшар'я такіх як Фербенкс, Харбін, Любек зімой праводзяць фестывалі ледзяных скульптур. На якіх ствараюць з лёду дзесяткі, а то і сотні статуй і кампазіцый.

Ледзяныя скульптуры часам выкарыстоўваюць пры мастацкім афармленні памяшканняў падчас правядзення вяселляў, дзён нараджэння або карпаратыўнай вечарынкі.

Ледзяныя кампазіцыі пры адмоўных тэмпературах здольныя захоўвацца практычна вечна, а досыць вялікія лядовыя скульптуры (вышынёй каля 100 см) як правіла спакойна вытрымліваюць 1 месяц зімой на адкрытым паветры, а пры належным доглядзе здольныя прастаяць на вуліцы 2-3 месяцы.

Скульптура вышынёй ад 50 см і вышэй пры пакаёвай тэмпературы не губляе сваёй прыгажосці і формы ад 8 да 24 гадзін.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лёд
Снежны карніз

**Снежны карніз** — снежныя ўтварэнні ў гарах, якія ўтвараюцца пад уплывам ветру на грэбні, на вяршыні. Снежныя карнізы ўтвараюцца ў выніку пастаяннага пераносу снегу з наветраннага боку ў зацішны.

Карнізы, якія ўтвараюцца на грэбні гары, уяўляюць небяспеку як для чалавека таго, хто ідзе па грэбні, так і знаходзіцца ніжэй за грэбень, пад карнізам .

Пры хадзе на грэбенi, калі выйсці ці наступіць за лінію адрыву карніза, то пад уплывам вагі чалавека карніз можа абрынуцца разам з чалавекам, які знаходзіцца на ім. Менавіта так загінуў адзін з найлепшых альпіністаў Герман Буль.

Пры знаходжанні пад карнізам таксама існуе небяспека абвальвання карніза пад уплывам змены тэмпературы ці вонкавага ўздзеяння. Карніз, які наваліўся, чапляе за сабой масы снегу і ўтварае лавіну. Так загінуў пад лавінай на Анапурны савецкі альпініст Анатоль Букрэеў.

У месцах катання на горных лыжах і сноўбордзе лавінныя службы сочаць за станам карнізаў, калі існуе небяспека іх абвальвання на гарналыжную трасу. Часам з мэтай прафілактыкі іх загадзя абваліваюць з дапамогай выбухаў.

Катэгорыя:Снег
Катэгорыя:Альпінізм
Пурга

**Пурга** (ад , ) — моцная, нізавая мяцеліца, якая пераважна ўзнікае ў раўнінных бязлесных мясцовасцях пры ўварваннях халоднага паветра. Завея можа ісці пры адсутнасці снегападу і ясным небе.

## Гл. таксама 
* Буран — назва пургі ў іншых краінах

## Літаратура 
* Пурга́ // 
* *Хромов С. П., Петросянц М. А.* Метеорология и климатология — М.: МГУ, 1994.

Катэгорыя:Перанос снегу
Крыга

150px|thumb|справа|Крыга на рацэ Одэр.

**Крыга** — асобны кавалак лёду, які дрэйфаваў у пакоі на паверхні вады. Крыгі бываюць цалкам розных памераў. У Сусветным акіяне, як правіла, у прыпалярных абласцях існуюць крыгі велізарных памераў — айсбергі.

Увесну крыгі ўтвараюцца ў выніку разбурэння ледзянога покрыва, а ўвосень — у выніку змярзання сала, шароша, снежніцы і забярэгаў, якія адарваліся.

Масавы рух крыг на рэках і азёрах пад уздзеяннем плыні і ветру называецца крыгаходам, а такі рух у морах і акіянах — дрэйфам лёду.

## Гл. таксама 
* Лёд
* Айсберг

Катэгорыя:Лёд
Катэгорыя:Гляцыялогія
Катэгорыя:Акіяналогія
Фіцрой

**Фіцрой** — прозвішча

Вядомыя носьбіты:
* Аўгуст Фіцрой — 11-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі.
* Роберт Фіцрой (1805—1865) — афіцэр ваенна-марскога флоту Вялікабрытаніі, метэаролаг і гідрограф.

**Фіцрой** — тапонім
* Фіцрой — рака на ўсходзе Аўстраліі, упадае ў Каралавае мора
* Фіцрой — рака на паўночным захадзе Аўстраліі, упадае ў заліў Кінг (Індыйскі акіян)
* Фіцрой — горная вяршыня ў Патагоніі (Паўднёвая Амерыка)
Шатландская англійская мова

**Шатландская англійская мова** () — шатландскі дыялект англійскай мовы.

## Гісторыя
Шатландская англійская мова пачала фарміравацца з XVI ст. як вынік кантактаў кельтамоўных шатландцаў са старой англійскай літаратурнай мовай. На яе пэўны ўплыў таксама аказала лацінская мова, якая да таго часу абмежавана выкарыстоўвалася мясцовай царквой, але часцей у навуковых і філасофскіх тэкстах, абавязкова вывучалася ў школе. У 1707 г. акт аб уніі аб'яднаў парламенты Шатландыі і Англіі. Англійская мова стала ў Шатландыі адзінай мовай дзяржаўнага справаводства, была прынята царквой. Шатландцы служылі ў брытанскай арміі, дзе таксама засвойвалі англійскую гаворку. Гэта абумовіла яе шырокае распаўсюджанне і паступовае выцісненне шатландскай гэльскай мовы.

Шатландская англійская мова аказала значны ўплыў на амерыканскую англійскую мову.

## Адрозненні
Найбольшыя адрозненні шатландская англійская мова мае ў вымаўленні. Шатландцы не вымаўляюць каля 5 звыклых для англійскай мовы галосных гукаў, затое захавалі гук *R* на канцы слоў. Напрыклад англійскае слова *beer* ("піва*) вымаўляецца на літаратурнай англійскай мове як */bɪər/*, на англійскай шатландскай — як */bɪr/*.

Другое істотнае адрозненне ў наяўнасці выразаў, нехарактэрных для англічан. Для прыкладу: *That's outwith my remit* (**шатл.**) - *It's not part of my job to do that* (анг.) - *Гэта не частка маёй працы* (*Я не павінен гэта рабіць*, бел.).

У шатландскай англійскай мове маюцца асаблівыя лексічныя запазычанні: *kirk* ("царква"), *ned* ("хуліган"), *muckle* ("вялікі"), *landward * ("сельскі"), *bonnie* ("мілы") і г. д. Радзей сустракаюцца граматычныя адрозненні (напрыклад: *Amn't I invited?* замест *Am I not invited?'') і інш.

## Спасылкі
*Notes on Scottish English.vowel sounds 
*Richard Nordquist, Scottish English 
*Scottish English Idioms

Катэгорыя:Мовы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Англійская мова
Свята-Мікалаеўская царква (Дарава)

**Свята-Мікалаеўская царква**, якая знаходзілася ў в. Дарава Ляхавіцкага раёна Брэсцкай вобласці.

## Гісторыя 
Першае апісанне драўлянай Свята-Мікалаеўскай царквы ў вёсцы Дарава маецца ў дакументах Візітаў уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680—1682 гг., што захоўваюцца ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі.

Пасля закрыцця ў 1828 Свята-Троіцкага мужчынскага манастыра, манастырская Свята-Троіцкая царква стала прыхадскою, а царква Свяціцеля Мікалая Цудатворца пераўтварылася ў прыпісную могілкавую. Пасля на яе месцы з дрэва была збудаваная капліца,

У 1915, пад час Першай сусветнай вайны, прыхадскі Свята-Троіцкі храм цалкам згарэў. Некранутай засталася Свята-Мікалаеўская капліца, перабудаваная ў 1922 святаром Лапацінскім у могілкавую царкву. У канцы 20 ст. капліца была абкладзена сілікатнай цэглай.

## Архітэктура 
Помнік народнага дойлідства. Вырашана прамавугольным у плане аб'ёмам пад 2-схільным дахам, франтон якога завершаны 4-граннай шатровай званіцай, вальмавы дах прамавугольнай апсіды — макаўкай. Фасады расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі.

## Літаратура 
* Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680—1682 гг. / Укл. Д. В. Лісейчыкаў. — Мн.: І. П. Логвінаў, 2009. — 270 с. — С. 132—133.
* Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии Архимандритом Николаем. — СПб, 1864, Новогрудский уезд. — С. 202—213.
* Описание церквей и приходов Минской епархии. — Мн., 1879.
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

## Спасылкі 
* 
* 
* http://hram.by/churches/view/842/
* 

Катэгорыя:Храмы паводле алфавіта
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Ляхавіцкага раёна
Катэгорыя:Дарава
Катэгорыя:Храмы Святога Мікалая
Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Храмы Пінскай і Лунінецкай епархіі
Снежкі

**Снéжкі** — гульня, у якой удзельнічаюць звычайна дзве каманды, закідваючы адзін аднаго снежкамі. Гульня адбываецца, як правіла, зімой, на працягу перыяду, калі снег добра лепіцца (звычайна падчас адлігі). Уяўляе сабой імітацыю агнявога бою. Сусветны рэкорд па колькасці ўдзельнікаў быў усталяваны 10 лютага 2006 г. у Мічыганскім тэхналагічным універсітэце, у гульні ўдзельнічалі 3745 студэнтаў і дзяцей.
Гульня мае розныя мадыфікацыі. Адна з іх — выкарыстанне розных ахоўных збудаванняў (у тым ліку са снегу — снежная крэпасць).

## Выявы 

Выява:Children throwing snow balls 1785.jpg|Дзеці, якія гуляюць у снежкі. Карціна 1785 года
Выява:Venceslao Gennaio Castello Buonconsiglio Trento c1400 detail.jpg|Гульня ў снежкі ў замку Buonconsiglio, каля 1400 года
Выява:Throwing a snowball in Boston.jpg|Ігрок у снежкі ў Бостане
Выява:Рождественская открытка 07.jpg|Гульня ў снежкі. Калядная паштоўка

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гульні
Катэгорыя:Снег
Снежная гармата

thumb|справа|Снежная гармата

thumb|справа|Снежная гармата страляе

**Cнежная гармата** — прылада для вытворчасці штучнага снегу. Пры працы гармата дробна распыляе ваду, якая затым замярзае, ператвараючыся ў снег. Змёрзлыя кроплі вады атрымліваюцца пры распыленні вады адмысловымі фарсункамі ў вольную паветраную прастору, якая мае адмоўную тэмпературу (ад −1,5 градусаў Цэльсія). Снежныя гарматы часта выкарыстоўваюцца на гарналыжных курортах, дапаўняючы або замяняючы натуральны снежны полаг і дазваляючы падоўжыць гарналыжны сезон.

## Асаблівасці штучнага снегу 
Аматарамі горных лыж лічыцца, што штучны снег саступае па сваіх характарыстыках натуральнаму. Гэта адбываецца таму, што натуральны снег складаецца з сняжынак, а штучны — з не заўсёды цалкам замёрзлых кропель вады, у выніку чаго і шчыльнасць, і вільготнасць снежнага покрыва значна вышэй. Штучны снег ляжыць даўжэй натуральнага, тым самым аказваючы ўплыў на глебу, расліннасць і гідралагічны рэжым паверхні. Наступствы выкарыстання хімічных рэчываў або мікраарганізмаў пры яго вытворчасці, з мэтай больш эфектыўнага замярзання кропель, дапушчальнае ў шэрагу краін, на сёння вывучаны слаба.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Снег
Катэгорыя:Гарматы
Снегавік

thumb|справа|Снегавая баба ў Германіі
[thumb|справа|Снежная скульптура «Галава караля», скульптар — [Гэнік Лойка. 2015 г., Мінск]]
**Снегавік**, **снегавая баба** або **снежная баба** — простая скульптура са снегу, *«качаць бабу»* — старажытная традыцыйная зімовая гульня. Звычайна бабу складаюць з трох скачаных снегавых камоў — ніза, сярэдзіны і галавы. Рукі часта робяць з галінак, але часам сімвалічна — з двух невялікіх камякоў снегу. Часта бабе даюць венік або рыдлёўка, якуя ўтыкаюць у снег побач фігуры. Традыцыйна нос снегавой бабы робяць з морквы, бо яна добра захоўваецца да зімы, але ў сучаснасці часцей ужываюць даступнейшыя падручныя матэрыялы — каменьчыкі, палачкі, вугольчыкі, каб абазначыць рысы твару. Часам на галаву бабы надзяюць вядро.

## Снегавікі-рэкардсмены 
Аднаго з найвялікшых снегавікоў скачалі ў лютым 1999 года ў Беталі (Мэн, ЗША), яго назвалі *«Энгус, Кароль Гары»* у гонар Энгуса Кінга, тагачаснага губернатара Мэна. Снегавік быў вышынёй 35 метраў і важыў больш за 4000 тон.

Тамсама ў 2008 годзе скачалі яшчэ большую бабу — вышынёй 37 метраў і вагой 6000 тон.

Напярэдадні Каляд 2010 года англійскі навуковец Дэвід Кокс, супрацоўнік квантавага аддзялення Нацыянальнай фізічнай лабараторыі Лондана, разам з калегамі ствараў сімвал снегавой бабы з дзвюх гарошын сплаву волава памерам 0,01 мм. Нос зрабілі з плаціны, яго дыяметр толькі 0,001 мм. Твар і ўсмешку снегавой бабе выразалі сфакусаваным пучком іонаў.

## Юнікод 
Сімвал снегавой бабы в Юнікодзе: U+2603.()

## Спасылкі 
Катэгорыя:Снег
Катэгорыя:Скульптура
Катэгорыя:Зіма
Снежная крэпасць

, Мічыган]]
**Снежная крэпасць** — «фартыфікацыйнае» збудаванне са снегу і лёду, элемент дзіцячых гульняў у верхніх шыротах у зімовы час.

Ва ўмовах тэмпературы каля 0 °С снег валодае ліпкімі ўласцівасцямі, што дазваляе будаваць з яго розныя фігуры і будынкі. Звычайна, у якасці будаўнічых элементаў выступаюць буйныя снежныя шары, якія атрымліваюцца шляхам скочвання — далучэння снега да снежку, які коціцца па паверхні снегу. Снежныя шары злучаюцца адзін з адным, дазваляючы ствараць «сцены» і «вежы», якія выкарыстоўваюцца пры гульні ў снежкі.

## Гл. таксама 
* Снегавік

## У культуры 
* Карціна В. І. Сурыкава «Узяцце снежнага гарадка»
* Аповесць А. П. Гайдара «Камендант снежнай крэпасці».

Катэгорыя:Зіма
Крыгаход

, красавік 2010]]

**Крыгаход** — рух крыг і ледзяных палёў на рэках і азёрах пад дзеяннем плыні ці ветру. У перыяд замярзання звычайны восеньскі крыгаход, які ўтварыўся ад змярзання ледзянога сала, золі і шарашу на малых і сярэдніх рэках са слабай плынню. Такія крыгі ўтвараюцца з так званага шарошнага лёду (шарошных вянкоў і дываноў) і забярэгаў, якія адарваліся, на вялікіх рэках.

Восеньскі крыгаход і пераход яго ў ледастаў суправаджаецца зажорамі. У перыяд крыгалому назіраецца вясновы крыгаход, які ўтвараецца з абломкаў ледзянога покрыва, узламаных сілай цячэння.

На вялікіх рэках вясновы крыгаход, як правіла, суправаджаецца заторамі. На вялікіх азёрах крыгаход вызначаецца дрэйфам лёду пасля выкрыцця, выкліканым вятрамі і хваляваннямі люстэрка вадаёмаў.

## Агульная інфармацыя 
Асноўнай характарыстыкай, як адзначае Р. В. Дончанка , з’яўляецца гушчыня крыгаходу, г. зн. адносіны плошчы крыг да плошчы воднай паверхні. Здабытак гушчыні крыгаходу на долю шырыні ракі, занятай лёдам, называецца каэфіцыентам крыгаходу. Гэты паказчык характарызуе ступень пакрыцця ледзянымі ўтварэннямі воднай паверхні ракі. Так, пры аднастайным размеркаванні лёду па шырыні ракі гэты каэфіцыент роўны яго гушчыні, якая ацэньваецца ў балах па 11-бальнай шкале. Нуль балаў — рака цалкам вольная ад крыг, 11 балаў, адпаведна, — рака спрэс пакрыта лёдам, які рухаецца.

На азёрах адрозніваюцца тры катэгорыі крыгаходу: рэдкі, пры каэфіцыенце да 0.3; сярэдні — пры каэфіцыенце да 0.6 і густы — пры каэфіцыенце звыш 0.7.

Інтэнсіўнасць і характар руху лёду залежыць ад умоў надвор’я, каляндарнага часу замярзання або раскрыцця, гідраўлічных характарыстык воднага патоку і будовы рэчышча ракі. Колькасць лёду, якая праходзіць праз папярочнае сячэнне патоку, называецца выдаткам лёду. Гэтая велічыня выкарыстоўваецца ў гідралогіі для разлікаў сцёку лёду за суткі і за ўвесь перыяд крыгаходу.

Працягласць вясновага крыгаходу вагаецца ў залежнасці ад ландшафтна-кліматычных умоў. Так, на рэках раёнаў з суровым кантынентальным кліматам яна можа складаць не больш за тыдзень, а ў больш мяккіх кліматычных умовах крыгаход можа працягвацца некалькі тыдняў.

Розніца ў тэрмінах вясновага крыгаходу на рэках паўночных і паўднёвых раёнаў Усходняй Еўропы і Паўночнай Амерыкі дасягае трох месяцаў, а на рэках Заходняй і Усходняй Сібіры — 1,5—2 месяцы.

## Гл. таксама 
* Паводка
* Дрэйф лёду

Катэгорыя:Лёд
Катэгорыя:Гідралогія
Катэгорыя:Гляцыялогія
Футшток

**Футшто́к** — рэйка з нанесенымі на яе дзяленнямі, прызначаная для вымярэння ўзроўню вады.

Усталёўваецца на вадамерных пастах. Асноўныя марскія футштокі прызначаны таксама для вызначэння сярэдняга ўзроўню мора і ўстанаўлення пачатковага ўзроўню адліку абсалютных вышынь і глыбінь.

У Расіі, Беларусі і большасці іншых краін былога СССР абсалютныя вышыні пунктаў зямной паверхні адлічваюць ад сярэднешматгадовага ўзроўню Балтыйскага мора, вызначанага ад нуля Кранштацкага футштока.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Кронштадтский футшток 
* 

Катэгорыя:Геадэзія
SCP

**SCP** (ад ) — пратакол  RCP капіявання файлаў, які ўжывае ў якасці транспарту не RSH, а SSH.

У UNIX-падобных аперацыйных сістэмах існуе аднайменная (scp) утыліта дыстанцыйнага капіявання файлаў
(уваходзіць у склад openssh).

Капіяваць лакальны SourceFile на аддалены хост камандай:
 scp *SourceFile* *user*@*host*:*/*directory*/*TargetFile*

Капіяваць SourceFile з аддаленага хаста камандай:
 scp *user*@*host*:*/*directory*/*SourceFile* *TargetFile*

Калі ssh працуе на іншым парту, то прымусова ўказваем :
 scp -P port user@host:/directory/SourceFile /directory/TargetFile 

Капіяваць рэкурсіўна SourceFolder з аддаленага хаста ўнутр лакальнай TargetFolder:
 scp -r *user*@*host*:*/*directory*/*SourceFolder* *TargetFolder''

## Гл. таксама 
* WinSCP — графічны SCP-кліент для Windows
* Konqueror, пратакол fish://user@host 
* PSCP — SCP-кліент для Windows, уваходзіць у PuTTY

 

## Спасылкі 
Катэгорыя:TCP/IP
Катэгорыя:Сеткавыя пратаколы
Ледавіковая трэшчына

thumb|справа|Трэшчына ў ледавіку Істан, ЗША
**Ледавіковая трэшчына** — разрыў ледавіка, які ўтварыўся ў выніку яго руху. Трэшчыны часцей за ўсё маюць вертыкальныя, ці блізкія да вертыкальных сценкі.

Памер трэшчын залежыць ад параметраў самога ледавіка. Сустракаюцца трэшчыны глыбінёй да 60 м і даўжынёй у дзясяткі метраў. Трэшчыны бываюць:

* падоўжныя, гэта значыць, паралельныя кірунку руху
* папярочныя, гэта значыць, перпендыкулярныя кірунку руху ледавіка.

Папярочныя трэшчыны сустракаюцца значна часцей. Радзей сустракаюцца радыяльныя трэшчыны, выяўленыя ў перадгорных ледавіках, і краёвыя трэшчыны, прымеркаваныя да канцоў далінных ледавікоў.

Падоўжныя, радыяльныя і краёвыя трэшчыны ўтвараюцца з прычыны высілкаў, якія ўзнікаюць у выніку трэння або расцякання лёду. Папярочныя трэшчыны з'яўляюцца ў выніку руху лёду па няроўным ложу.

Існуе адмысловы выгляд трэшчын — бергшрунд, тыповы для караў, якія жыўляць далінныя ледавікі з фірнавага басейна. Бергшрунд уяўляе сабой буйную трэшчыну, якая ўзнікае пры выхадзе ледавіка з фірнавага басейна.

Трэшчыны могуць быць адкрытымі і зачыненымі. Адкрытыя трэшчыны добра бачныя на паверхні ледавіка і таму ўяўляюць меншую небяспеку для перамяшчэння па ледавіку. У залежнасці ад часу года, надвор'я і іншых фактараў трэшчыны на ледавіку могуць быць зачыненыя снегам. У гэтым выпадку трэшчыны не бачныя і пры перамяшчэнні па ледавіку існуе небяспека праваліцца ў трэшчыну разам са снежным мостам, які прыкрывае яе. Для забеспячэння бяспекі пры перамяшчэнні па ледавіку, асабліва закрытаму, неабходна звязвацца вяроўкай для таго, каб напарнік па звязку змог утрымаць пры падзенні ў трэшчыну і арганізаваць уздым па вяроўцы.

## Гл. таксама 
* Ледавік
* Ледапад

## Галерэя 

Выява:Fruendengletscher2004.jpg|Ледавіковая трэшчына
Выява:Crevasse.arp.500pix.jpg|Трэшчына на ледавіку Горнер, Швейцарыя
Выява:Glaciercrevasse.jpg|Вымярэнне глыбіні трэшчыны на ледавіку Істан, гара Бейкер, Каскадныя горы, ЗША
Выява:Ross_ice_shelf.jpg|Трэшчына на шэльфавам ледавіку Роса, Антарктыда

Катэгорыя:Ледавікі
Катэгорыя:Гляцыялогія
Катэгорыя:Альпінізм
Святы Іосіф

* Іосіф Абручнік — муж Дзевы Марыі — агульнахрысціянскі святы.
* Іосіф Арымафейскі — агульнахрысціянскі святы.
* Іосіф Маршан — каталіцкі святы.
* Іосіф Персідскі — праваслаўны святы.
Іосіф Абручнік

**Іосіф Абручнік**, або **Іосіф Абраннік** (, ; каля 90 да н.э., Віфлеем — , . Першы ўспамін пра Іосіфа змяшчаюць Евангелле паводле Мацвея і Лукі. У кожным з іх змешчаны радавод Ісуса, які прасочвае яго род ад цара Давіда.

Евангеллі паводле Мацвея і Лукі таксама з’яўляюцца адзінымі Евангеллямі, якія апавядаюць пра дзяцінства Хрыста, але іх звесткі розняцца. У Евангеллі паводле Лукі, Іосіф жыве ў Назарэце і адпаведна патрабаванням рымскага перапісу насельніцтва з’язджае ў Віфлеем, дзе і нарадзіўся Ісус. У Евангеллі паводле Мацвея, Іосіф быў у Віфлееме, горадзе Давіда, дзе нарадзіўся Ісус, а пасля смерці Ірада з сям’ёй пераехаў у Назарэт. Евангелле паводле Мацвея таксама апавядае пра забойства немаўлят і ўцёкі ў Егіпет: пасля Нараджэння Хрыстова Іосіф застаецца ў Віфлееме на нявызначаны тэрмін (мусіць, два гады), пакуль яго сям’я хаваецца ў Егіпце, пасля смерці Ірада сям’я вяртаецца ў Іўдзею і селіцца ў Назарэце. Ад гэтага чаму няма ніякіх згадак Іосіфа па імені, хоць гісторыя Ісуса ў храме, у дванаццаты год Ісуса, змяшчае спасылку на «абодвух бацькоў».

Іосіф шануецца як святы ў каталіцкай, праваслаўнай, усходняй праваслаўнай, англіканскай, лютэранскай цэрквах. У каталіцкай і іншых традыцыях Іосіф з’яўляецца заступнікам работнікаў і мае некалькі святаў. Ён таксама быў абвешчаны апекуном і абаронцам каталіцкай царквы Папам Піем IX у 1870 годзе, з’яўляецца заступнікам некалькіх краін і рэгіёнаў.

## Гл. таксама 
* Ааронава жазло
* Храм Святога Іосіфа
* Сан-Хасэ
* Сан-Жазэ

## Спасылкі 
* Святы Іосіф. Catholic Online Saints 
* Пакліканне святога Іосіфа . Early Christians 
* Святы Іосіф. Britannica 

Катэгорыя:Персанажы Новага Запавету
Катэгорыя:Сон у фальклоры і літаратуры
Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Праведныя
Сцяна плачу

thumb|270px|Сцяна плачуthumb|270px
**Сцяна плачу** (, ) — выбітнае месца, знаходзіцца ў Старым горадзе Іерусаліма каля падножжа заходняга боку Храмавай гары. Гэта рэшткі (485&nbsp;м) старажытнай сцяны, якая атачала двор яўрэйскага Храма, і, магчыма, самае святое месца прызнанае яўрэямі за межамі Храмавай гары. Крыху больш паловы сцяны размешчана ніжэй узроўню вуліцы і адносіцца да канца перыяду Другога Храму, па агульным меркаванні, гэтая частка была пабудавана каля 19 года да н.э. Ірадам Вялікім, але раскопкі сведчаць аб тым, што працы не былі завершаны да канца жыцця Ірада. Астатнія пласты былі дададзеныя пачынаючы з VII стагоддзя.

Сцяна з'яўляецца месцам яўрэйскага паломніцтва на працягу стагоддзяў; самыя раннія згадкі прывязаныя да месца адносяцца да IV стагоддзя. З сярэдзіны XIX стагоддзя, розныя яўрэі спрабавалі набыць правы на сцяну ці зямлю ў непасрэднай ад яе, але ва ўсе спробы былі няўдалымі. З узнікненнем сіянісцкага руху напачатку XX стагоддзя, сцяна стала крыніцай рознагалоссяў паміж яўрэйскай суполкай і мусульманскімі рэлігійнымі лідарамі, якія былі занепакоеныя тым, што сцяна была выкарыстана для далейшых яўрэйскіх нацыяналістычных прэтэнзій да Храмавай гары і ў Іерусаліме. Успышкі гвалту ля падножжа сцяны сталі звычайнай з'явай, але ў 1930 годзе міжнародная камісія вызначыла правы мусульманаў і яўрэяў у адносінах да сцяны. Пасля араба-ізраільскай вайны 1948 года сцяна трапіла пад кантроль Іарданіі і яўрэі не мелі доступу да сцяны на працягу 19 гадоў, пакуль Ізраіль не захапіў Стары горад у 1967 годзе і праз тры дні не зруйнаваў бульдозерамі суседні стары Мараканскі квартал.

## Спасылкі 
* Фонд спадчыны Сцяны плачу  
* Сцяна плачу. Яўрэйская вітруальная бібліятэка 
* Фотаздымкі Сцяны плачу ў 1960-я гады 

Катэгорыя:Іўдаізм
Катэгорыя:Іерусалімскі храм
Катэгорыя:Культавыя збудаванні Іерусаліма
Катэгорыя:Славутасці Іерусаліма
Катэгорыя:Храмавая гара
Антыхрыст

[thumb|Антыхрыст і д'ябал (фрэска [Лука Сіньярэлі) ]]
**Антыхрыст** — персанаж хрысціянскай эсхаталогіі, біблейскіх, царкоўных і іншых прароцтваў аб апошнія дні свету. Згодна з якімі ён будзе чалавекам незвычайных здольнасцей, ведаў і ўменняў, які будзе мець усю сілу сатаны (ня будучы апантаным) і дзейнічаць цалкам вольна супраць Царквы, хрысціян і ўсяго чалавецтва. І якога большасць людзей прыме за месію і будзе ўсясветным дзяржаўным кіраўніком.

У шырокім сэнсе антыхрыстам называюць усіх хто пярэчыць Хрысту або сцвярджае, што з'яўляецца месіяй (збавіцелем чалавецтва) або прадаўжальнікам справы Хрыста.
Антыхрыстам называлі імператара Нерона, прарока Мухамада, заваёўніка Тамерлана, расійскага цара Пятра I, імператара Напалеона Банапарта.

## Спасылкі 
* Антыхрыст. Каталіцкая энцыклапедыя 
* Антыхрыст. OrthodoxWiki 
* Лютэранскія працы наконт антыхрыста . 
* Антыхрыст. Яўрэйская энцыклапедыя 
* Антыхрыст. Britannica 

Катэгорыя:Хрысціянская эсхаталогія
Катэгорыя:Персанажы Адкрыцця
Ахозія

**Ахозія** (, *Ахазія*) — біблейскае імя, з носьбітаў якога найбольш вядомыя:

* Ахозія, цар ізраільскі
* Ахозія, цар іўдзейскі

Катэгорыя:Біблейскія імёны
Амасія

**Асобы**
* Амасія, цар іўдзейскі — дзевяты цар Іўдзейскага царства, сын Іаяса і Іегаадань з Іерусаліма.
* Амасія (цар армянскі)

**Горад**
* Амасья — горад у Турцыі.

**Іншае**
* Правінцыя Амасья — правінцыя ў Турцыі.
Іўдзея

thumb|240px|Карта дванаццаці каленаў ізраілевых
**Іўдзея** (, , , ) — горная паўднёвая частка рэгіёна, вядомага як Зямля Ізраіля і Палесціны, прыкладна адпавядае паўднёвай частцы Заходняга берага і паўночнай пустыні Негеў у Ізраілі. Рэгіён названы ў гонар біблейскага калена Іудзіна і звязанага з імі Іўдзейскага царства, існаванне якога датуецца ад 934 да 586 года да н.э.. Назва рэгіёна працягвала існаваць нават пасля Вавілонскай заваявання, персідскага, эліністычнага і рымскага перыядаў, як Іўдзея Вавілонская, Персідская Іўдзея, Хасманеўская Іўдзея, і, такім чынам, Іўдзея Ірада і Рымская Іўдзея адпаведна. У выніку паўстання Бар-Кохбы ў 135 годзе рэгіён быў перайменаваны і зліўся з рымскай Сірыяй у Сірыйскую Палесціну рымскім імператарам Адрыянам. Тэрмін Іўдзея як геаграфічны тэрмін афіцыйна быў адроджаны ў XX стагоддзі, як частка ізраільскай назвы раёна на працягу большай частцы Заходняга берага ракі Іардан.

## Спасылкі 
* Іўдзея і грамадзянская вайна. 
* Фотаздымкі Іўдзеі. 

Катэгорыя:Біблейскія месцы
Катэгорыя:Геаграфія Евангелляў
Катэгорыя:Геаграфія Ізраіля
Сцены Іерусаліма

**Сце́ны Іерусалі́ма** (, ) — сцены, што атачаюць Стары горад Іерусаліма. Былі збудаваныя між 1535 і 1538 па загадзе Сулеймана I, калі Іерусалім з’яўляўся часткай Асманскай імперыі.

Даўжыня сценаў складае 4 018 метраў, сярэдняя вышыня складае 12 метраў, сярэдняя таўшчыня — 2,5 метры. Сцены ўтрымліваюць трыццаць чатыры вартавыя вежы і восем брамаў.

У 1981 годзе Сцены Іерусаліму разам са Старым горадам Іерусаліма ўнесены ў Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Сцены Іерусаліма, што першапачаткова былі пабудаваныя для абароны межаў горада ад уварванняў, служаць зараз як атракцыён для турыстаў з прычыны таго, што яны перасталі выконваць абарончую функцыю.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Славутасці Іерусаліма
Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Ізраіля
Прыпай

[thumb|справа|Прыпай, пакрыты [снегам. Гдыня, Польшча]]

**Прыпай** — від нерухомага лёду ў морах, акіянах і іх залівах уздоўж берагоў.

У дынамічным дачыненні марскі лёд падзяляецца на рухомы (дрэйфуючы) і нерухомы. Да нерухомых льдоў належаць прыпай і стамуха.

Прыпай уяўляе сабой прымацаваны да берага або водмелі ледзяны пакроў, які распасціраецца на адлегласць ад некалькіх метраў да сотняў кіламетраў ад берага пры замярзання вады.

Прыпай адчувае толькі вертыкальныя ваганні пры зменах узроўню вады.

Прыпай можа ўтварацца як на месцы знаходжання пры замярзанні марской хвалі, так і ў выніку прымярзання дрэйфуючага лёду.

Прыпай можа ўзломваць і такім чынам становіцца неабсяжным лёдам.

У высокашыротных раёнах прыпаў можа існаваць па некалькі гадоў і дасягаць таўшчыні 10-20 м.

З мэтай барацьбы з прыпаям на марскіх шляхах выкарыстоўваюцца ледаколы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Припай в географическом словаре

Катэгорыя:Лёд
Катэгорыя:Акіяналогія
Катэгорыя:Гляцыялогія
Катэгорыя:Гідралогія
Вульгата

**Вульгата** () — пераклад Біблії на лацінскую мову IV стагоддзя, які быў ажыццёўлены пераважна святым Еранімам Стрыдонскім, які замяніў розныя варыянты лацінскіх перакладаў Бібліі (Vetus Latina), якія існавалі да таго часу.

На канец IV стагоддзя ўзнікла патрэба ў адзіным, пэўным лацінскім тэксце Бібліі: пераклад быў даручаны Ераніму, найбуйнейшаму знаўцу Бібліі і сакратару Папы Дамаса I. Паколькі Еранім выдатна валодаў грэчаскай і лацінскай мовамі і меў значныя веды іўрыту, у 386 годзе Еранім перабраўся ў Віфлеем і больш за 20 гадоў працаваў над перакладам Старога і Новага Запаветаў. Ён пачаў з Новага Запавету і пераклаў яго з грэчаскай, а затым Стары Запавет — з грэчаскай і з іўрыту. Зроблены Еранімам пераклад Бібліі стаў нарматыўным лацінскім тэкстам, які атрымаў назву Вульгата.

Трыдэнцкі сабор 1546 года зацвердзіў тэкст Бібліі Ераніма — і Вульгата ўвайшла ва ўсеагульны ўжытак на Захадзе як афіцыйны пераклад, абавязковы для Рымска-Каталіцкай Царквы. Упершыню Вульгата была выдадзена пры Сыксце V, пад загалоўкам: «Biblia sacra vulgatae editionis» у 1590 годзе, затым перавыдавалася Рыгорам XIV, Клімент VIII і іншымі Папамі. На працягу стагоддзяў Вульгата з’яўлялася крыніцай усіх перакладаў Бібліі заходнееўрапейскіх моў.

З 1979 года існуе выпраўленая версія, вядомая як Неавульгата.

## Спасылкі 
* Тэкст Вульгаты 
* Тэкст Вульгаты 
* Тэкст Вульгаты 

Катэгорыя:Лацінскія пераклады Бібліі
Катэгорыя:Кнігі V стагоддзя
Катэгорыя:Блажэнны Еранім
Лядзяш

**Лядзяш** — ледзяны сталактыт (радзей — вісячая наледзь), які ўтворыцца ў краёў прадметаў, якія навісаюць, на скальных выступах, берагавых абрывах, дратах, ветках дрэў і г. д., а таксама ў падземных поласцях горных парод. Ледзяшы звычайна маюць конусападобную форму з вяршыняй дыяметрам некалькі міліметраў унізе. Будова ледзяшоў падобная з будовай градзін.

Пры выпадзенні снегу з дажджом часта ўтвараюцца так званыя снежныя ледзяшы (сталактыты), якія маюць канцэнтрычную слаістасць, якая звычайна парушаецца агрэгатамі ўмёрзлых снежных крышталёў. Ледзяшы, якія зліліся, могуць утвараць гірлянды дастаткова працяглай формы і мудрагелістых абрысаў.

## Утварэнне ледзяшоў 
Ледзяшы ўтвараюцца пры нізкіх (адмоўных па шкале Цэльсія) тэмпературах, звычайна — некалькі градусаў ніжэй за нуль, і пры паступленні вады. Вада можа, напрыклад, сцякаць з даху дома, дзе снег растае пад уздзеяннем сонечных прамянёў або цяпла з паддашкавых памяшканняў. Адталая вада пад уздзеяннем сілы цяжару сцякае ўніз, і, дзякуючы халоднаму навакольнаму паветру, замярзае. З прычыны такога намярзання вады памер ледзяшоў павялічваецца. Калі сіла цяжару, якая дзейнічае на ледзяшы, у выніку росту масы ледзяшоў перавысіць мяжа трываласці лёду ў кропцы пачатку росту, то лядзяш абвальваецца. Пры спыненні паступлення адталай вады рост ледзяшы спыняецца, а пры тэмпературы вышэй за нуль адбываецца памяншэнне памераў і масы ледзяшоў за кошт раставання. Пры тэмпературы ніжэй за нуль ледзяшы хоць і павольней, але таксама памяншаюцца ў выніку сублімацыі (выпарэння лёду).

## Шкода, якую прычыняюць ледзяшы 
Утварэнне ледзяшоў на брылях, карнізах будынкаў і дратах уяўляе сабой сур’ёзную праблему для гарадскога гаспадаркі і энергетыкі.

Падалі з дахаў будынкаў ледзяшы нярэдка прычыняюць траўмы прахожым, а часам прыводзяць і да смяротнага зыходу. Пад цяжарам ледзяшоў могуць абрывацца электраправады, ламацца канструкцыі будынкаў і збудаванняў.

Утварыўшыяся лядовыя нарасты могуць ствараць запруды на дахах, прыводзячы да іх працёку. Прычым працёкі адбываюцца на ўзроўні знешніх сцен, прыводзяць да іх намакання і паскоранаму разбурэнню ў выніку замарожвання і эрозіі. Працёкі, якія ж дасягаюць ацяплянага памяшкання, часта прыводзяць да росту небяспечных для чалавечага арганізма грыбоў і мікраарганізмаў.

## Гл. таксама 
* Сайт пра ледзяшы

Катэгорыя:Лёд
Катэгорыя:Метэаралогія
Катэгорыя:Дах
Машына часу

**Машына часу** — гіпатэтычнае тэхнічнае прыстасаванне для вандровак па часе насуперак яго натуральнаму бегу. Машына часу з’яўляецца адным з найпапулярнейшых прыстасаванняў, якія апісваюцца ў навуковай фантастыцы.

Машынай часу ў фізіцы часта называюць прастору-час з замкнёнымі непрасторападобнымі крывымі (прастора-час, у якой існуе верагоднасць сустрэчы назіральніка з самім сабой).

## Гісторыя 
У фантастычнай літаратуры XIX стагоддзя нараджаецца ідэя вандровак па часе. Аднак раннія творы не ўзагдвалі пра магчымасць здзяйсняць падарожжы пры дапамозе машыны ці іншага тэхнічнага прыстасавання.

У 1887 годзе іспанскі пісьменнік выдаў у Барселоне навелу «El anacronópete» (неалагізм: «той, што ляціць насустрач часу»), у якой упершыню згадвалася прыстасаванне для перамяшчэння ў часе. Пазней гэта ідэя атрымала шырокую вядомасць з выхадам у 1895 годзе рамана Герберта Уэлса «Машына часу», якому папярэднічала невялікае апавяданне Уэлса «Арганаўты хронасу», выдадзенае ў 1888 годзе.

Па-новаму тэму вандровак па часе ў сярэдзіне дваццатага стагоддзя асэнсоўваюць Айзэк Азімаў у рамане «Канец вечнасці» і Пол Андэрсан у «Патрулі часу».

## Спасылкі 
* Time Machines — артыкул у Стэнфардскай філасофскай энцыклапедыі 
* Time machine (1988—2001)

Катэгорыя:Падарожжы ў часе
Катэгорыя:Неакадэмічныя напрамкі даследаванняў
Катэгорыя:Выдуманыя тэхнічныя сродкі
Субрагацыя (страхаванне)

**Субрагацыя** ( — замена) — пераход да страхоўшчыка, які выплаціў страхавое пакрыццё, права патрабаваць кампенсацыю з асобы, адказнай за шкоду, прычыненую страхавальніку ў межах кампенсаванага. Субрагацыяй завецца адзін з прыватных выпадкаў пазадамоўнай замены крэдытора ў абавязацельстве. З аднаго боку, субрагацыю варта адрозніваць ад замены крэдытора ў абавязацельстве паводле дамовы (цэсія, факторынг, індасамент), бо ў адрозненне ад дамоўных формаў замены крэдытора прававая падстава субрагацыя — не ў дамове, а ў законе. Інстытут субрагацыі здабыў шырокае ўвасабленне ў Кодэксе Напалеона.

Катэгорыя:Страхавыя тэрміны
Катэгорыя:Грамадзянскае права
Выкапнёвы лёд

**Выкапнёвы лёд** — рэліктавы падземны лёд, які захаваўся ад мінулай геалагічнай эпохі.

Паходжанне выкапняў льдоў разнастайнае. Найбольш распаўсюджаныя ад замерзлай вады ў тоўшчы шматгадовамерзлых грунтоў. Радзей сустракаюцца выкапныя льды ад заносу асыпкамі і марэнамі ледавікоў, фірнаў, наледзі.

## Спасылкі 
* Фатаграфія ўзору выкапнёвага льда

Катэгорыя:Лёд
Катэгорыя:Гляцыялогія
Катэгорыя:Гідралогія
Глетчарны лёд

thumb|справа|Фронт ледавіка Хабард, Аляска
**Глетчарны лёд**, **ледавіковы лёд** — лёд, які ўзнікае з снегу ў абласцях вышэй снегавой лініі. Снег спачатку ператвараецца ў фірн (крупчасты снег) пры ўдзеле працэсаў сублімацыі і перакрышталізацыі. Затым ніжнія пласты фірна, прасуючыся пад ціскам вышэйлеглых, ператвараюцца ў белы фірнавы лёд, а апошнія — у глетчарны лёд — канчатковы прадукт ператварэнняў снежнага полага ў гарах.

Глетчарны лёд — празрыстая блакітнаватая маса буйных ледзяных зерняў, аптычныя восі якіх спачатку арыентаваны бязладна, а затым пачынаюць набываць пераважную арыентацыю, што і палягчае рух лёду ў ледніках.

Акрамя зярністасці, характэрнай прыкметай глетчарнага лёду з’яўляецца палосчатасць. Поласы могуць быць першаснымі, гэта значыць успадкаванымі ад слаістасці фірнавай тоўшчы, ці ж другаснымі, якія ўзніклі пры дэфармацыі і разрывах лёду пры руху ледавіка, замярзання вады ў трэшчынах.

## Гл. таксама 
* Ледавік
* Ледавіковая трэшчына
* Фірн

Катэгорыя:Лёд
Сірыя (рымская правінцыя)

[thumb|right|
250px|Правінцыя Сірыя на карце Рымскай імперыі часоў [Адрыяна (117-38 гг)]]
thumb|right|250px|Правінцыя Сірыя на карце Рымскай імперыі
[right|thumb|250px|[Рымская мазаіка з Антыёхіі, Луўр.]]

**Сірыя** — была рымскай правінцыяй. Далучана ў 64 годзе да н.э. Пампеем, як следства яго ваеннай прысутнасці пасля перамогі ў Трэцяй Мітрыдатавай вайне. Яна заставалася пад уладай Рыма, а потым і Візантыі, на працягу сямі стагоддзяў, да 637 г., калі пала падчас арабскіх заваяванняў.

## Перыяд прынцыпату 
Сірыйская армія складалася з трох легіёнаў і абараняла парфянскую мяжу. У 69 г. сірыйскія войскі падтрымалі новага імператара Веспасіяна.
З канца II стагоддзя некалькі знатных сірыйцаў уваходзілі ў Рымскі сенат, напрыклад, Тыберый Клаўдзій Пампеян і Гай Авідзій Касій. У 193 г. ад правінцыі адлучылася т.зв. *Полая Сірыя*. У III стагоддзі сірыйцы нават дасягнулі імперскай улады, стварыўшы дынастыю Севераў. З 260 па 273 гг. Сірыя была часткай Пальмірскага царства, якое адкалолася ад імперыі.

## Перыяд дамінату 
Пасля рэформаў Дыяклетыяна абедзве правінцыі сталі часткай дыяцэзіі Усход . У 330—350 гг. з тэрыторый *Полай Сірыі* уздоўж заходняга берага Еўфрата і былой вобласці Камагена была створана Еўфрацкая правінцыя, са сталіцай Іераполіс. Затым, пасля каля 415 г., *Полая Сірыя* падзялілася на *Syria I*, са сталіцай у Антыёхіі, і *Syria II*, са сталіцай ў Апамеі на Аронце.

## Візантыйскі перыяд 
У 528 г. імператар Юстыніян I з тэрыторый абедзвюх правінцый вылучыў невялікую прыбярэжную правінцыю Феадорыю.
Рэгіён заставаўся адным з найважнейшым у Візантыйскай імперыі. У 609—628 гг. ён быў акупаваны Сасанідамі, затым адноўлены імператарам Іракліем I, але зноў страчаны з-за мусульманскіх заваяванняў пасля бітвы пры Ярмуку і падзення Антыёхіі ў 637 г. 

## Гл. таксама 
* Апаладор з Дамаска

Катэгорыя:Правінцыі Рымскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Сірыі
Прастора ў фізіцы

У фізіцы тэрмін **прастора** разумеюць, у асноўным, у двух сэнсах:

1) так званая звычайная прастора, якая называецца таксама фізічнай прасторай — трохмерная прастора нашага штодзённага свету і/або прамое развіццё гэтага паняцця ў фізіцы (развіццё, магчыма, часам дастаткова дасканалае, але прамое, так што можна сказаць: наша звычайная прастора на самай справе такая). Гэта прастора, у якой вызначаецца становішча фізічных цел, у якім адбываецца механічны рух, геаметрычнае перасоўванне розных фізічных цел і аб’ектаў.

2) розныя абстрактныя прасторы ў тым сэнсе, як яны разумеюцца ў матэматыцы, якія не маюць да звычайнай («фізічнай») прасторы ніякага дачынення, акрамя адносіны больш ці менш далёкай фармальнай аналогіі (часам, у асобных простых выпадках, праўда, праглядаецца і генетычная сувязь, напрыклад для прасторы скарасцей, імпульснай прасторы). Звычайна гэта тыя ці іншыя абстрактныя вектарныя або лінейныя прасторы, зрэшты, часта забяспечаныя разнастайнымі дадатковымі матэматычнымі структурамі. Як правіла, у фізіцы тэрмін прасторы ўжываецца ў гэтым сэнсе абавязкова з удакладняючым вызначэннем або дадаткам (прастора скарасцей, каляровая прастора, прастора станаў, гільбертава прастора, прастора спінараў), ці, у крайнім выпадку, у выглядзе непарыўнага словазлучэння *абстрактная прастора*. Такія прасторы выкарыстоўваюцца аднак для пастаноўкі і вырашэння цалкам «зямных» задач у звычайнай трохмернай прасторы.

Разглядаюцца ў фізіцы і шэраг прастор, якія займаюць як бы прамежкавае становішча ў гэтай простай класіфікацыі, гэта значыць такія, якія ў прыватным выпадку могуць супадаць са звычайнай фізічным прасторай, але ў агульным выпадку — адрознівацца ад яе (як, напрыклад, канфігурацыйная прастора) або ўтрымліваць звычайную прастору ў якасці падпрасторы (як фазавую прастору, прастору-час або прастору Калуцы).

У тэорыі адноснасці ў яе стандартнай інтэрпрэтацыі прастора аказваецца адным з праяўленняў адзінай прасторы-часу, і выбар каардынат у прасторы-часу, у тым ліку і падзел іх на прасторавыя і часавую, залежыць ад выбару канкрэтнай сістэмы адліку.

У большасці раздзелаў фізікі самі ўласцівасці фізічнай прасторы (размернасць, неабмежаванасць і г. д.) ніяк не залежаць ад прысутнасці ці адсутнасці матэрыяльных цел. У агульнай тэорыі адноснасці аказваецца, што матэрыяльныя целы мадыфікуюць уласцівасці прасторы, а дакладней, прасторы-часу, «скажаюць» прастору-час.

Адным з пастулатаў любой фізічнай тэорыі (Ньютана, АТА і г. д.) з’яўляецца пастулат аб рэальнасці тае ці іншай матэматычнай прасторы (напрыклад, еўклідавай у Ньютана).

## Гл. таксама 
* Агульная тэорыя адноснасці

Катэгорыя:Фізіка
Другая кніга Царстваў

**Друга́я кні́га Ца́рстваў** ( **Сефер Шмуэль Бэт**; ; ) — кніга Старога Запавету, трэцяя ў раздзеле г. зв. *ранніх прарокаў*. У іўдзейскай Бібліі (Танаху) з’яўляецца часткай кнігі Самуіла, аднак у Септуагінце і праваслаўным каноне з практычных прычын кніга Самуіла была падзелена на дзве часткі, якія атрымалі назву I і II (агулам IV) кніг Царстваў. У каталіцкім і пратэстанцкім канонах называецца «Другой кнігай Самуіла».

Другая частка кнігі Самуіла выкладае гісторыю Ізраіля ад смерці прарока да канца царавання Давіда. Нягледзячы на тое, што Самуіл не згадваецца, аднак кніга атрымала такую назву, паколькі неаддзельна звязана з першай часткай. Аднак, у адрозненне ад першай часткі, другая кніга Самуіла больш крытычная да палітычных падзей і менш інфарматыўная наконт пытання веры. Складаецца з 24 раздзелаў.

## Пераклады
* Вторая часть книгъ, Самуила-пророка рекомая от евреи, по-рускии же называются Вторыи книги Царствъ (Біблія Францыска Скарыны)
* Другая кніга Царстваў у перакладзе Васіля Сёмухі
* 2 Кніга Самуэлява ў перакладзе Яна Станкевіча і Майсея Гітліна
* 2-я Кніга Самуэля ў перакладзе Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь
* 2 Кніга Самуэля ў перакладзе Антонія Бокуна

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету
Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Катэгорыя:Кніга Самуіла
Катэгорыя:Кніга Царстваў
Катэгорыя:Танах:Прарокі
Кнігі Самуіла

**Кні́гі Самуі́ла** ( **Сефер Шмуэль**; ; ) — дзве кнігі Старога Запавету. У кананічнай іўдзейскай Бібліі (Танаху) восьмая, у Септуагінце і праваслаўным каноне з практычных прычын была падзеленая на дзве часткі, якія атрымалі назву I і II (агулам з чатырох) кніг Царстваў.

Назва кнігі ў іўдзейскім каноне не азначае аўтарства Самуіла, а паказвае значнасць яго асобы сярод іншых, пра якіх распавядае кніга. Аўтарства невядомае, аднак лічыцца, што яна была пачата прарокам Самуілам, а пасля яго смерці працягнута яго паслядоўнікамі. Выкладае гісторыю Ізраіля ад нараджэння Саўла да сканчэння царавання Давіда.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Танах:Прарокі
Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету
Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Катэгорыя:Кніга Самуіла
Васілёк раскідзісты

**Васілёк раскідзісты** (*Centaurea diffusa*) — від кветкавых травяністых лугавых раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Двухгадовая расліна, шаравата-зялёная, шурпатая, больш-менш павуціністая. Сцёблы вышынёй 15—20 см, прамастаячыя, да аснавання разгалінаваныя. Прыкаранёвыя і ніжнія сцябловыя лісце чарашковае, двойчы пёрыстарассечанае, на вузкалінейныя, суцэльныя, завостраныя долі. Верхнія лісці сядзячыя, суцэльныя. Кошыкі адзінкавыя, на канцах шматлікіх галінак рознай даўжыні, утвараюць разгалістыя, мяцёлкавыя суквецці. Кветкі ад бледна-ружовых да бялёсых або белых. Плады — сямянкі, бураватыя са злёгку прыкметным чубком або без яго. Цвіце ў ліпені—верасні. Плады спеюць у жніўні—кастрычніку.

## Экалогія 
Расце на стэпавых участках, камяністых схілах, прыморскіх пясках. Пустазелле.

## Распаўсюджанне 
Галарктычны стэпавы від. Сустракаецца ва Украіне ва ўсіх раёнах, акрамя паўночных, у Беларусі.

## Выкарыстанне 
Добры меданос. Вельмі засухаўстойлівая расліна. Чым гарачэй і сушэй лета, тым больш нектаравыдзяленне. Мёд светлы, празрысты, з тонкім водарам, але гаркаваты на смак у першыя два—тры тыдні.

## Літаратура 
* *, , А.&nbsp;М.&nbsp;Краснова;* «» Справочник; Киев, , 1983. 
* 

## Спасылкі 
* 
* *Centaurea diffusa* Lam. (Василек раскидистый) // ИАС «ООПТ России»

Катэгорыя:Васілёк
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Пустазелле
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1785 годзе
Палава-кані

**Палава-кані** (palawa kani) — праект аднаўлення мовы тасманійскіх абарыгенаў на аснове захаваных нешматлікіх дадзеных аб тасманійскіх мовах, якія існавалі ў мінулым. Уяўляе з сабе ізалюючую мову з парадкам словаў SVO.

Катэгорыя:Тасманія
Катэгорыя:Штучныя мовы
Мічыф

**Мі́чыф** (, ) — крэольская мова ў Паўночнай Амерыцы.

Мічыф узнік на тэрыторыі сучаснай Канады і поўначы ЗША ў выніку французскай каланізацыі і першапачаткова з'яўляўся памежнай кантактнай мовай паміж французскімі каланістамі і індзейцамі. Асновай мічыфу стала старафранцузская мова з лексічным запазычаннем індзейскіх слоў. Большасць дзеясловаў запазычаны з мовы кры.

Назва паходзіць ад старафранцузскага слова *Métif* ("каляровы"). У наш час метысы-носьбіты мічыфу сустракаюцца ў Канадзе, радзей на поўначы ЗША.

## Спасылкі
* Un Métchif, c’est jamais pris
* Des mots Métchif 
* Compter en métchif

Катэгорыя:Мовы ЗША
Катэгорыя:Мовы Канады
Катэгорыя:Раманскія мовы
Катэгорыя:Алганкінскія мовы