Трытон (інтэрвал)

**Трытон** ( — складаецца з трох тонаў) — музычны інтэрвал велічынёй у тры цэлых тону.

У элементарнай тэорыі музыкі, якая арыентуецца на мажорна-мінорную танальнасць, трытон інтэрпрэтуецца як:
* Павялічаная кварта — інтэрвал шырынёй у чатыры ступені, які сустракаецца ў асноўным (дыятонічным) гукарадзе ў выглядзе выключэння, бо ўсе астатнія шэсць кварт гэтага гукараду з’яўляюцца чыстымі і маюць два з паловай тону. Сярод храматычных інтэрвалаў павялічаная кварта таксама з’яўляецца выключэннем, бо энгарманічна роўная паменшанай квінце, тады як усе іншыя храматычныя інтэрвалы энгарманічна роўныя дыятонічным.
* Паменшаная квінта — інтэрвал шырынёй у пяць ступеней, які з’яўляецца зваротам павялічанай кварты, для якога таксама справядліва ўсё вышэйсказанае.

## Агульныя звесткі 
Трытон з’яўляецца моцным дысанансам і мае першараднае значэнне для мажорна-мінорнай танальнасці. Гэты інтэрвал уваходзіць у склад дамінантсептакорда (паміж яго тэрцыяй і септымай) і іншых няўстойлівых акордаў.

### Дыятонічныя і гарманічныя трытоны 
*Дыятонічныя трытоны* ўтвараюцца ў натуральным мажоры на IV і VII ступенях, і ў натуральным міноры — на VI і II ступенях.

*Трытоны гарманічнага віду* ўтвараюцца ў гарманічным мажоры на VI паніжанай і II ступенях, і ў гарманічным міноры — на VII падвышанай і IV ступенях.

### Дамінантавыя і субдамінантавыя трытоны 
Утвораныя на IV і VII ступенях у натуральным мажоры і на IV і VII падвышанай ступенях у гарманічным міноры трытоны называюцца *дамінантавымі*, бо гэтыя ступені ўваходзяць у склад дамінантсептакорда. Гукі дамінантавых трытонаў вырашаюцца па ладавым прыцягненні: павялічаная кварта вырашаецца ў танічную сексту, паменшаная квінта — у танічную тэрцыю.

*Субдамінантавыя* трытоны ўтвараюцца на II і VI паніжанай ступенях у гарманічным мажоры і на II і VI ступенях у натуральным міноры, бо з’яўляюцца гукамі септакорда II ступені. Пры вырашэнні трытонаў, якія змяшчаюць II ступень, апошняя пераходзіць не ў тоніку, а ў III ступень, каб пазбегнуць непажаданага ў двухгалоссі паралельнага руху квінтамі ці квартамі.

Трытон з’яўляецца інтэрвалам яркім і які востра прыцягваецца, таму ён часта выкарыстоўваецца для падкрэслення важных момантаў кампазіцыі, у тым ліку пры пераходзе ў іншыя танальнасці.

Прыклады трытонаў:
*c-fis*, *d-gis*, *e-ais*, *f-h*, *g-cis*, *a-dis*, *h-eis*

### Акустыка 
Частоты гукаў трытону па-рознаму суадносяцца ў розных ладах. У піфагарэйскім ладзе павялічаная кварта валодае суадносінамі 729:512, а паменшаная квінта (каматычны трытон) — 1024:729. У раўнамерна тэмпераваным ладзе суадносіны заўсёды \sqrt{2}:1.

## Гістарычны нарыс 
У гісторыі заходняй Еўропы пачынаючы з часоў грыгарыянскай манодыі шматлікія тэарэтыкі музыкі ў сваіх класіфікацыях інтэрвалікі («дыястэмалогіях») пакідалі трытон без увагі. У практычных падручніках па кампазіцыі пачынаючы з позняга сярэднявечча да эпохі барока (уключаючы яе) *меладычны* трытон у прамым руху (напрыклад, f-g-a-h) быў забаронены.

У расійскім музыказнаўстве замацаваўся пункт гледжання, што менавіта сярэднявеччу абавязана вядомае метафарычнае пазначэнне трытону як «д’ябла ў музыцы» (). Напрыклад, Б. Л. Яворскі яшчэ напачатку XX стагоддзя пісаў:

Сярод дванаццаці гукавых адносін ёсць адно — асноўнае, у залежнасці ад якога знаходзяцца ўсе астатнія адносіны — гэта адносіны гукаў на адлегласці шасці паўтонаў (паменшаная квінта, павялічаная кварта, трытон, сярэднявечнае diabolus in musica)..

«Д’ябальскаму» трытону прысвяціў пасаж і класік савецкага музыказнаўства Б. У. Асаф’еў у сваёй манаграфіі «Музычная форма як працэс» (1940-я гады):

…кансерватыўна-абывацельскі слых мяшчан сярэднявечча мог баяцца гэтага «музычнага д’ябла» не меней, чым у наш час музыкі «Sacre» Стравінскага ці яго «Вяселейкі» («Свадебки»), інтэлектуалізму Шэнберга, «скіфства» С. Пракоф’ева і т. д.

У рэчаіснасці, метафара *diabolus in musica* рэгіструецца ўпершыню толькі ў XVIII стагоддзі (напрыклад, у 1725 у І. Ё. Фукса і ў 1739 у І. Матэзона), раней усяго — у працах А. Веркмейстэра, прычым яна ўжываецца ў Веркмейстэра не толькі да трытону, але і ў адносінах да храматычнага паўтону (апатома) *b-h*.

## Прыклады гучання 
Катэгорыя:Музычныя інтэрвалы
Катэгорыя:Музычная тэрміналогія