Гарады Беларусі

**Гарады́ Белару́сі** — катэгорыя найбольш развітых населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь.

## Гарады ў БССР 
Падзел гарадоў на гарады абласнога падпарадкавання і гарады раённага падпарадкавання быў устаноўлены ў 1938 годзе Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР «Аб класіфікацыі населеных пунктаў Беларускай ССР». У ім жа быў складзены новы спіс з 11 гарадоў абласнога і 24 гарадоў раённага падпарадкавання:

1939 — у выніку падзелу Міжваеннай Польшчы паміж Трэцім Рэйхам і СССР, тэрыторыі ўсходняй часткі Польшчы, у якіх пражывалі пераважна беларусы (таксама вядомая як Заходняя Беларусь), адышлі да Савецкага Саюза. У БССР былі ўтвораны 5 новых абласцей: Баранавіцкая з цэнтрам у горадзе Баранавічы, Беластоцкая з цэнтрам у горадзе Беластоку, Брэсцкая з цэнтрам у горадзе Брэсце, Вілейская з цэнтрам у Вілейцы, а таксама Пінская з цэнтрам у горадзе Пінску. Вільня ж і прылеглыя тэрыторыі, якія таксама адышлі Савецкаму Саюзу, былі аддадзены Літве ў выніку савецка-літоўскага дагавора ад 10 кастрычніка 1939 года аб узаемадапамозе яшчэ да афіцыйнага ўключэння Заходняй Беларусі ў склад БССР.

1940 — стары падзел абласцей, утвораных на тэрыторыі Заходняй Беларусі, на паветы быў скасаваны і ўстаноўлены падзел на больш дробныя раёны. Найбольш буйныя заходнебеларускія паселішчы афіцыйна атрымалі статусы гарадоў:

* Баранавіцкая вобласць: Баранавічы, Ліда (абласнога падпарадкавання); Валожын, Клецк, Ляхавічы, Навагрудак, Нясвіж, Слонім, Стоўбцы (раённага падпарадкавання)
* Беластоцкая вобласць: Беласток, Гродна, Ломжа (абласнога падпарадкавання); Аўгустаў, Бельск, Ваўкавыск, Граева, Замбраў, Кольна, Крынкі, Лапы, Саколка, Свіслач, Цехановец (раённага падпарадкавання)
* Брэсцкая вобласць: Брэст (абласнога падпарадкавання); Бяроза, Высокае, Гайнаўка, Кобрын, Косава, Пружаны, Сямятычы (раённага падпарадкавання)
* Вілейская вобласць: Вілейка (абласнога падпарадкавання); Ашмяны, Глыбокае, Дзісна, Докшыцы, Маладзечна, Паставы, Свянцяны, Смаргонь (раённага падпарадкавання)
* Пінская вобласць: Пінск (абласнога падпарадкавання); Давыд-Гарадок, Лунінец, Столін (раённага падпарадкавання)

3 жніўня Літва стала часткай СССР, частка тэрыторый БССР (Свянцянскі раён з цэнтрам у Свянцянах, частка тэрыторый некаторых іншых раёнаў Вілейскай і Беластоцкай абласцей) была аддадзена Літве.

1944 — Маладзечна аднесены да катэгорыі гарадоў абласнога падпарадкавання і стаў новым цэнтрам Вілейскай вобласці, якая была перайменавана ў Маладзечанскую. Таксама ў гэты год былі створаныя новыя Бабруйская, Гродзенская і Полацкая вобласці.

1945 — пасёлак Прапойск ператвораны ў горад Слаўгарад; у выніку савецка-польскага дагавора ад 16 жніўня Беласток і прылеглыя тэрыторыі (з гарадамі Аўгустаў, Бельск, Граева, Замбраў, Кольна, Лапы, Ломжа, Саколка, Цеханавец, Гайнаўка, Сямятычы) адышлі зноў да Польшчы. Беларуска-польская мяжа стала праходзіць амаль па лініі Керзона, устаноўленай яшчэ ў 1919 годзе.

1946 — Мінск аднесены да катэгорыі гарадоў рэспубліканскага падпарадкавання.

1955 — Талачын, Масты і Мар’іна Горка ператвораныя ў гарады раённага падпарадкавання.

1961 — гарадскі пасёлак Шацілкі быў аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання і перайменаваны ў Светлагорск.

1962 — Шчучын аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання.

1963 — Кобрын, Лунінец, Лепель, Добруш, Жлобін, Калінкавічы, Светлагорск, Ваўкавыск, Навагрудак, Слонім, Крычаў, Асіповічы, Жодзіна, Салігорск і Наваполацк ператвораныя ў гарады абласнога падпарадкавання.

1966 — Івацэвічы і Чашнікі аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання.

1967 — Драгічын і Хойнікі ператвораныя ў гарады раённага падпарадкавання.

1968 — Беразіно, Любань і Смалявічы ператвораныя ў гарады раённага падпарадкавання.

1970 — Новалукомль, Белаазёрск, Жабінка і Маларыта ператвораныя ў гарады раённага падпарадкавання.

1971 — Іванава, Ельск, Нароўля, Чачэрск, Жыткавічы, Васілевічы і Буда-Кашалёва ператвораныя ў гарады раённага падпарадкавання.

1972 — Барань і Мёры ператвораныя ў гарады раённага падпарадкавання.

1973 — Ганцавічы ператвораны ў горад раённага падпарадкавання.

1974 — Рагачоў аднесены да катэгорыі гарадоў абласнога падпарадкавання; пасёлак Скідзель атрымаў статус горада.

1982 — Горкі і Дзяржынск аднесены да катэгорыі гарадоў абласнога падпарадкавання.

1983 — Камянец аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання.

1984 — Капыль аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання.

1985 — Заслаўе аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання.

1987 — Заслаўе аднесены да катэгорыі гарадоў абласнога падпарадкавання.

1990 — Дзятлава і Бярозаўка аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання.

1991 — Крупкі аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання.

## Гарады ў Рэспубліцы Беларусь 
У Рэспубліцы Беларусь крытэрыі аднясення населеных пунктаў да катэгорый устаноўлены Законам Рэспублікі Беларусь ад 5 мая 1998 г. № 154—З «Аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным дзяленні і парадку вырашэння пытанняў адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкавання Рэспублікі Беларусь». Згодна з артыкулам 8 гэтага закона, гарады дзеляцца на наступныя падкатэгорыі:

* *горад Мінск* — сталіца Рэспублікі Беларусь;
* *гарады абласнога падпарадкавання* — найбольш буйныя населеныя пункты (з колькасцю насельніцтва не менш за 50 тысяч чалавек), якія з’яўляюцца адміністрацыйнымі і буйнымі эканамічнымі і культурнымі цэнтрамі з развітой вытворчай і сацыяльнай інфраструктурай;
* *гарады раённага падпарадкавання* — населеныя пункты з колькасцю насельніцтва не менш за 6 тысяч чалавек, якія маюць прамысловыя прадпрыемствы, сетку ўстаноў сацыяльна-культурнага і бытавога прызначэння, з перспектывамі далейшага развіцця і росту колькасці насельніцтва.

Паколькі катэгорыя гарадоў раённага падпарадкавання — катэгорыя самых маленькіх гарадоў, то парогавая колькасць насельніцтва для горада ў Рэспубліцы Беларусь — 6 тысяч чалавек. Але некаторыя гарады (Тураў, Высокае, Васілевічы, Дзісна, Косава) не адпавядаюць гэтаму крытэрыю.

Гарады могуць быць як *тэрытарыяльнымі*, так і *адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі* адзінкамі. Калі горад з’яўляецца адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкай, то ў ім ствараюцца свае органы мясцовага кіравання (мясцовыя выканаўчыя камітэты) і самакіравання (мясцовыя Саветы дэпутатаў). Мінск і гарады абласнога падпарадкавання з’яўляюцца адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі. Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт належыць узроўню *абласных* выканаўчых камітэтаў, а выканаўчыя камітэты гарадоў абласнога падпарадкавання — *базаваму* (нароўні з выканаўчымі камітэтамі раёнаў). Гарады раённага падпарадкавання могуць быць як адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі, так і тэрытарыяльнымі адзінкамі. Калі горад раённага падпарадкавання з’яўляецца адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкай, то яго выканаўчы камітэт належыць *першаснаму* ўзроўню (нароўні з сельскімі і пасялковымі выканаўчымі камітэтамі).

Узроўні гарадскіх Саветаў дэпутатаў (*першасны*, *базавы*, *абласны*) тыя ж, толькі Мінскі гарадскі Савет валодае правамі не толькі абласнога, але і базавага Савета.

Некаторыя, асабліва вялікія гарады (Мінск, астатнія 5 абласных цэнтраў, а таксама Бабруйск), дзеляцца на *гарадскія раёны* (артыкул 3 Закона № 154-З). У іх ствараюцца мясцовыя адміністрацыі, якія з’яўляюцца органамі мясцовага кіравання (артыкул 11 Закона № 617-XII). Мясцовыя адміністрацыі падкантрольныя ў сваёй дзейнасці гарадскім выканаўчым камітэтам і гарадскім Саветам дэпутатаў.

На 1 студзеня 1992 года ў Рэспубліцы Беларусь налічваліся 102 гарады, з якіх 1 горад рэспубліканскага падпарадкавання (Мінск), 36 гарадоў абласнога падпарадкавання і астатнія раённага. Але пачынаючы з 1995 года ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле рэспублікі пачалі адбывацца істотныя змены: з мэтай больш эфектыўнага дзяржаўнага кіравання тэрыторыямі былі аб’яднаны выканкамы многіх гарадоў раённага падпарадкавання, якія з’яўляліся раённымі цэнтрамі, і аднайменных раёнаў. Таксама гэта закранула і гарады абласнога падпарадкавання.

Перайшло з абласнога ў раённае падпарадкаванне 26 гарадоў:

* 1997 — Дзяржынск, Добруш, Крычаў, Лунінец, Навагрудак
* 1998 — Вілейка, Ваўкавыск, Горкі, Калінкавічы, Асіповічы, Рагачоў
* 2002 — Жлобін, Кобрын, Рэчыца, Светлагорск, Слонім
* 2004 — Ліда
* 2005 — Лепель, Слуцк, Маладзечна
* 2006 — Барысаў, Салігорск, Заслаўе
* 2007 — Мазыр
* 2013 — Орша, Полацк

У гэты ж час 13 пасёлкаў гарадскога тыпу атрымалі статус гарадоў:

* 1998 — Лагойск, Мядзел
* 1999 — Узда, Фаніпаль
* 2000 — Іўе, Свіслач, Клічаў
* 2001 — Кіраўск
* 2004 — Тураў
* 2005 — Мікашэвічы
* 2012 — Астравец
* 2017 — Бялынічы, Круглае

На цяперашні час у Беларусі 115 населеных пунктаў маюць статус гарадоў, з іх:

* 11 гарадоў рэспубліканскага і абласнога падпарадкавання;
* 104 гарады раённага падпарадкавання.

## Карта размяшчэння гарадоў Беларусі 
Гарады з насельніцтвам:

## Колькасць гарадоў і іх жыхароў 
На 14 кастрычніка 2009 года (перапіс насельніцтва) ў Беларусі налічвалася 112 гарадоў, сярод якіх 1 горад рэспубліканскага падпарадкавання, 12 — абласнога і 99 — раённага, у тым ліку:

На 1 студзеня 2017 было ўжо 113 гарадоў, у тым ліку 1 горад рэспубліканскага падпарадкавання, 10 — абласнога і 102 — раённага.

З 18 студзеня 2017 года маюць статус гарадоў раённага падпарадкавання таксама Бялынічы і Круглае.

## Спіс гарадоў Беларусі 
Назвы лацініцай у спісе прыводзяцца адпаведна з афіцыйнымі правіламі транслітарацыі.

## Галерэя 
### Брэсцкая вобласць 

Файл:BrestFortress002.jpg|Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой» (Брэст)
Файл:Kamyanets003.jpg|Белая Вежа (Каменец)
Файл:Memorial,_Baranavichy,_Belarus_(8216364294).jpg|Помнік воінам-вызваліцелям (Баранавічы)
Файл:Theater, Pinsk.JPG|Палескі драматычны тэатр (Пінск)
Файл:Catholic_Church_in_Ivacevičy.jpg|Каталіцкая царква (Івацэвічы)
Файл:Касцёл_у_Мікашэвічах.jpg|Касцёл (Мікашэвічы)

### Віцебская вобласць 
 Файл:Витебск. Летний Амфитеатр.jpg|Летні Амфітэатр (Віцебск)
Файл:Belarus-Polatsk-Cathedral of Sophia-19.jpg|Сафійскі сабор (Полацк)
Файл:Комплекс былога езуіцкага калегіюму. г. Ворша 2.jpg|Калегіум езуітаў (Орша)
Файл:Braslav catholic church.jpg|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Браслаў)
Файл:Early twencent building in Verkhnyadzvinsk town.jpg|Будынак пачатку ХХ ст. (Верхнядзвінск)
Файл:Gorodor-pmtnk-min.JPG|Помнік у гонар воінаў-вызваліцеляў (Гарадок)

### Гомельская вобласць 
 
Файл:Belarus-Homel-Palace_of_Pashkevichs-10.jpg|Палац Румянцавых і Паскевічаў (Гомель)
Файл:Rzeczyca (BY) kosciol.jpg|Касцёл Прасвятой Тройцы (Рэчыца)
Файл:BLR_Turau_Castle_Hill_view_to_River_Prypjats_1.jpg|Помнік Кірылу Тураўскаму (Тураў)
Файл:Мозырь._Замковая_гора..JPG|Замкавая гара (Мазыр)
|Помнік Раману Шаціле (Светлагорск)
Файл:Zhlobin_Orhodox_Church-BY.jpg|Праваслаўная царква (Жлобін)

### Гродзенская вобласць 
 
Файл:Hrodna Kaloža Church 2023-06-25 5635.jpg|Барысаглебская царква (Гродна)
Файл:Novogrudok ruin.jpg|Руіны сярэднявечнага замка (Навагрудак)
Файл:Lida-Castle3.JPG|Лідскі замак (Ліда)
Файл:Ščučyn. Шчучын (3.08.2010).jpg|Вежа з гадзіннікам (Шчучын)
Файл:Smarhoń. Царква Перамянення Гасподняга.jpg|Царква Перамянення Гасподняга (Смаргонь)
Файл:Мячэт 1.jpg|Мячэць (Іўе)

### Магілёўская вобласць 
 
Файл:Sviato-Nikolskij monastyr v Mogileve.jpg|Свята-Нікольскі жаночы манастыр (Магілёў)
Файл:00-пределы-007-a.jpg|Белая царква (Бабруйск)
Файл:Slawharad4.JPG|Царква Раства Прасвятой Багародзіцы (Слаўгарад)
Файл:Belarus-Asipovichy-Steam Locomotive EM 726-23-1.jpg|Помнік лакаматыву, пастаўлены з нагоды 130-годдзя горада (Асіповічы)
Файл:1995. Stamp of Belarus 0111.jpg|Касцёл кармелітаў (Мсціслаў)
Файл:The monument to the pioneer-hero Marat Kozlov.jpg|Помнік піянеру-герою Марату Казлову (Быхаў)

### Мінская вобласць 

Файл:Miensk - Ratuša.jpg|Ратуша і Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)
|Помнік князю Барысу Усяславічу і Васкрасенскі сабор (Барысаў)
Файл:BELAZ truck zhodino.jpg|Помнік стваральнікам кар'ерных самазвалаў (Жодзіна)
Файл:Slucak05715.JPG|Свята-Міхайлаўская царква (Слуцк)
Файл:Г. Нясьвіж - Палацава-паркавы ансамбль DSC07374.JPG|Архітэктурны, жылы і культурны комплекс роду Радзівілаў (Нясвіж)
Файл:Mar`ina Horka Statue.jpg|Статуя Мар'i — сімвал горада (Мар'іна Горка)

## Гл. таксама 
* Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі
* Сельскія населеныя пункты Беларусі
* Гербы гарадоў Беларусі
* Геаграфія Беларусі
* Нумарныя знакі ў Беларусі

## Зноскі 
## Спасылкі 
* **Taponim.by** — карта тапонімаў Беларусі. Пошук па шаблоне з візуалізацыяй на карце.
* Закон Рэспублікі Беларусь ад 5 мая 1998 г. № 154-З «Аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле і парадку рашэння пытанняў адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкавання Рэспублікі Беларусь»
* Дорогами Беларуси 


Катэгорыя:Спісы:Беларусь