Глюон

{{Субатамная часціца
| назва = Глюон
| выява = 
| подпіс = 
| віды = 
| склад = элементарная часціца
| статыстыка = базон
| група = калібравальны базон
| пакаленне =
| узаемадзеянне = моцнае, гравітацыйнае 
| антычасціца = глюон
| статус = 
| прадказана = 
| адкрыта = 1979
| сімвал = 
| маса = 0
| час_жыцця = 
| каналы распаду = 
| электрычны зарад = 0
| каляровы зарад = r\bar{r}, g\bar{g}, b\bar{b}, r\bar{g}, r\bar{b}, g\bar{b}
| спін = 1
| лік спінавых станаў = 2
}}

**Глюоны** ( ад  — клей) — элементарныя часціцы, якія з'яўляюцца прычынай узаемадзеяння кваркаў.

Кажучы тэхнічнай мовай, глюоны — гэта вектарныя калібравальныя базоны, якія непасрэдна адказваюць за моцнае каляровае ўзаемадзеянне паміж кваркамі ў квантавай хромадынаміцы (КХД). У адрозненне ад нейтральных фатонаў у квантавай электрадынаміцы (КЭД), глюоны самі нясуць каляровы зарад і, такім чынам, удзельнічаюць у моцных узаемадзеяннях, а не толькі пераносяць іх. Глюон валодае здольнасцю рабіць гэта, таму што ён нясе ў сабе каляровы зарад, тым самым узаемадзейнічаючы з самім сабой, што робіць КХД значна больш складанай для разумення, чым КЭД.

## Уласцівасці 
Глюон — гэта квант вектарнага поля ў КХД. Ён не мае масы. Як і фатон, ён валодае адзінкавым спінам. У той час, як масіўныя вектарныя (гэта значыць, з адзінкавым спінам) часціцы маюць тры станы палярызацыі, бязмасавыя калібравальныя базоны, такія, як глюон і фатон, маюць толькі дзве магчымыя палярызацыі з-за таго, што калібравальная інварыянтнасць патрабуе папярочнай палярызацыі. У квантавай тэорыі поля непарушаная калібравальная інварыянтнасць патрабуе, каб калібравальны базон быў бязмасавым (эксперымент абмяжоўвае масу глюона зверху значэннем не больш за некалькі МэВ). Глюон валодае адмоўнай унутранай цотнасцю і нулявым ізаспінам. Ён з'яўляецца антычасціцай самому сабе.

## Нумералогія глюонаў 
У адрозненне ад адзінага фатона ў КЭД ці трох W- і Z-базонаў, якія пераносяць слабае ўзаемадзеянне, у КХД існуе 8 незалежных тыпаў глюонаў.

Кваркі могуць несці тры тыпы каляровага зараду; антыкваркі — тры тыпы антыкаляровага. Глюоны могуць быць асэнсаваны як носьбіты адначасова колеру і антыколеру, альбо як тлумачэнне змены колеру кварка пры ўзаемадзеяннях. Зыходзячы з таго, што глюоны нясуць ненулявы каляровы зарад, можна падумаць, што існуе толькі шэсць глюонаў. Але на самай справе іх восем, таму што, кажучы тэхнічнай мовай, КХД — гэта калібравальная тэорыя з SU(3)-сіметрыяй. Кварк прадстаўлены як поле спінараў у Nf водарах, кожны ў фундаментальным прадстаўленні (трыплет, пазначаецца 3) каляровай калібравальнай групы, SU(3). Глюоны з'яўляюцца вектарнымі палямі ў далучаным прадстаўленні (актэт, абазначаюцца 8) каляровай SU(3)-групы. Наогул кажучы, для калібравальнай групы лік пераносчыкаў ўзаемадзеяння (такіх як фатоны і глюоны) заўсёды роўны размернасці далучанага прадстаўлення. Для простага выпадку SU(N) размернасць гэтага прадстаўлення роўная N²-1.

У тэрмінах тэорыі груп сцвярджэнне, што сінглетныя па колеры глюоны адсутнічаюць, з'яўляецца проста заявай, што квантавая хромадынаміка мае сіметрыю SU(3), а не U(3). Апрыёрных прычын для перавагі той ці іншай групы няма, але эксперымент ўзгадняецца толькі з SU(3).

Каляровыя глюоны:

Бясколерныя глюоны:

Трэці бясколерны стан:

: (r\bar{r}+b\bar{b}+g\bar{g})/\sqrt{3}

не існуе.

## Эксперыментальныя назіранні 
Першы прамы эксперыментальны доказ існавання глюонаў быў атрыманы ў 1979 годзе, калі ў эксперыментах на электрон-пазітронным калайдары PETRA у даследчым цэнтры DESY (Гамбург, ФРГ) былі выяўлены падзеі з трыма адроннымі струменямі, два з якіх спараджаюцца кваркамі і трэці — глюонам. Ускосны доказ існавання глюонаў быў атрыманы на дзесяць гадоў раней пры колькасным аналізе працэсу глыбока няпругкага рассейвання электронаў на пратоне/нейтроне, праведзеным у амерыканскай лабараторыі SLAC.

У 2005 годзе на рэлятывісцкім калайдары цяжкіх іонаў RHIC была атрымана кварк-глюонная плазма.

Глюбол (часціца, якая складаецца з адных глюонаў) пакуль не быў знойдзены.

## Канфайнмент 
Свабодныя кваркі да гэтага часу не назіраліся, нягледзячы на шматгадовыя спробы, аналагічная сітуацыя і з глюонамі. Аднак у Фермілабе было статыстычна выяўлена адзіночнае нараджэнне топ-кварка (яго час жыцця занадта малы, каб утвараць звязаны стан).

Існуюць некаторыя ўказанні на існаванне экзатычных адронаў, якія маюць лік валентных кваркаў больш за 3.

## Спасылкі 
* Зводная табліца ўласцівасцей глюона // Particle Data Group 
* Удивительный мир внутри атомного ядра // elementy.ru (відэа) 

Катэгорыя:Элементарныя часціцы
Катэгорыя:Квантавая хромадынаміка
Катэгорыя:Базоны
Катэгорыя:Бязмасавыя часціцы