open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Графіці

[thumb|Размаляваны графіці вагон [Рымскі метрапалітэн|рымскага метро]]
[thumb|Графіці на сцяне дома ў [Берліне]]
[thumb|Графіці [HWDP|CHWDP на сцяне дома ў Катавіцах]]
**Графі́ці** (, ад  пісаць) — у мінулым адна з формаў першабытнага мастацтва, а таксама фальклору. У сучасным сэнсе — надпісы або малюнкі на сценах будынкаў і пераходаў, вагонаў цягнікоў, платах і іншых паверхнях.

## Гісторыя 
Насценныя надпісы вядомыя з глыбокай старажытнасці. Першыя графіці (менавіта графіці, а не насценныя надпісы і малюнкі) выяўлены ў егіпецкіх храмах, на статуях і датуюцца 2707—2216 гг да н.э. Яны зроблены на фінікійскай, арамейскай, грэчаскай, лацінскай мовах — тэматыка: ад малітваў і ўхваленняў да пераліку тавараў і імя графітыста. Графіці выяўлены таксама ў краінах Старажытнага Усхода, у Грэцыі, у Рыме (Пампеі, рымскія катакомбы). Знакаміты комплекс першабытных графіці Тамгалы занесены ў Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

У Беларусі вядомы ўзоры графіці, якія адносяцца да XI—XII ст. і былі зроблены вострымі прадметамі на сценах будынкаў і розных рэчаў. Гэтыя надпісы, што змяшчаюць звесткі аб імёнах, датах, бытавой лексіцы, асобных гістарычных падзеях, выяўлены ў Сафійскім саборы і Спаскай царкве ў Полацку, на амфарах, прасліцах у Друцку, Менску, Пінску, Наваградку і інш.

З другой паловы XX ст. графіці пачалі называць малюнкі і надпісы на сценах жылых дамоў, грамадскіх пабудоў, агароджах, у метро, зробленыя дзецьмі ці дарослымі людзьмі. Такія творы выконваюцца рознымі матэрыяламі — крэйдай, вуглём, аэразолем — або проста прадрапваюцца ў тынкоўцы. Для графіці характэрны крайні лаканізм, выкарыстанне мінімальнай колькасці графічных элементаў для выяўлення чалавечай фігуры, твару, руху і інш., экспрэсія, яркая маляўнічасць, адлюстраванне сацыяльных праблем і матываў, увага да папулярных сімвалаў і г.д. Праводзяцца конкурсы мясцовых мастакоў-графіцістаў.

## Формы графіці 
* Style-Writing
* Scratching (бел.: *Драпанка*) — графіці наносіцца на пластык альбо шкло металічным прадметам, наждачкай, камянём.
* Etching
* Ganggraffiti
* Графіці Ultra
* Streetart
* Графіці на плакатах
* Палітычныя графіці
* Графіці ў прыбіральнях
* Графіці на дрэвах
* Цынк — надпісы-напаміны аб наведванні мясціны

## Фільмы, прысвечаныя графіці 
* 80 Blocks from Tiffany’s (1979)
* Stations of the Elevated (1980) — самы ранні дакументальны фільм пра графіці ў метро Нью-Ёрка. Музыка Чарлі Мінгуса.
* Wild Style (1983) — драма пра культуру хіп-хопа і графіці ў Нью-Ёрку drama
* Style Wars (1983)
* Quality of Life (2004)
* Piece by Piece (2005)
* Infamy (2005)
* NEXT: A Primer on Urban Painting (2005) — дакументальная стужка пра глабальную культуру графіці
* RASH (film) (2005)
* Bomb the System (2006)
* BOMB IT (2007)
* Jisoe (2007)

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. — ISBN 985-11-0277-6.
* 

## Спасылкі 
*  Графіці-форум 
*  Графіці-арт 

Катэгорыя:Надпісы
Катэгорыя:Эпіграфіка
Катэгорыя:Жывапіс
Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва

Катэгорыя:Вулічная культура
Катэгорыя:Манументальнае мастацтва
Катэгорыя:Вандалізм
Катэгорыя:Пісьмовая камунікацыя
Траскі

**Траскі́** (*Gadus*) — род рыб сямейства .

## Біялогія 
Пашыраны ў морах паўночных частак Атлантычнага і Ціхага акіянаў. 1 від —  з падвідамі: балтыйская, або дорш; беламорская; грэнландская; кільдзінская; ціхаакіянская. Паводле іншых класіфікацыяй да асобных відаў адносяць траску грэнландскую (*Gadus ogac*) і траску ціхаакіянскую (*Gadus macrocephalus*). Мае фіёрдавыя і азёрныя формы. Жыве ў прыдонных слаях вады на глыбіні да 300 м. У Атлантыцы робіць кармавыя і нераставыя міграцыі да 2 тыс. км. Даўжыня да 180 см, маса да 40 кг. Спіна зеленавата-аліўкавая з дробнымі жаўтаватымі плямамі, бруха і бакі светлыя. 3 спінныя, 2 анальныя плаўнікі. На ніжняй сківіцы вусік. Корміцца рыбай і ракападобнымі. З печані траскі атрымліваюць рыбін тлушч. Аб’ект промыслу.

## Гісторыя 
З канца XV стагоддзя лоўля траскі ў паўночнай Атлантыцы, асабліва на водмелях Ньюфаўндленда, зрабілася буйным промыслам заходнееўрапейскіх рыбакоў, за які спаборнічалі баскі, нарвежцы, датчане ды іншыя. Паступова першынства ў гэтым промысле захапілі дзяржавы, якія мелі магутныя ваенныя флаты: Нідэрланды, Францыя, Англія. У XVI—XVII стагоддзях траска робіцца другой па распаўсюджанасці марской рыбай у рацыёне Заходняй Еўропы, шырока даступнай нават бяднейшым пластам грамадства. У англасаксонскіх народаў промысел траскі і стравы з яе — істотная частка нацыянальнай культуры. Праз Гданьск траска трапляла і ў Рэч Паспалітую, дзе, аднак, яе даступнасць была значна вузейшай. У «Літоўскай гаспадыні» змяшчаецца шэраг рэкамендацый, як імітаваць траску з мясцовых прэснаводных рыб — шчупака і судака. Польская назва траскі *dorsz* запазычанне з нямецкай мовы; назва «мянка» ў старабеларускіх пісьмовых крыніцах (з сярэдзіны XVI стагоддзя, ад літоўскага *ménkė*), відавочна, дзеля асацыяцыі з ментузом — адзінай рыбай сямейства трасковых у Беларусі ды Літве. Траску трыбушылі і салілі на борце карабля ў Паўночнай Атлантыцы, або сушылі ў еўрапейскіх портах; такую сушаную і салёную траску ў Рэчы Паспалітай называлі «штокфіш», у асноўным траска была ў нас даступна менавіта ў такім выглядзе.

## Кухня 
Нягледзячы на адносную даступнасць, траска — каштоўная рыба з добрымі дыетычнымі вартасцямі (малы змест насычаных тлустых кіслот ды нізкая каларыйнасць — 118 ккал на 100 г), з лагодным смакам, далікатным белым, сакавітым, слаістым мясам. Гарманічна спалучаецца з большасцю прыпраў, надаецца да гатавання рознымі спосабамі: смажання, запякання, вырабу кракетаў, мусаў, катлетаў. Падаюць і гарачай і халоднай, з разнастайнымі соусамі. Перад гатаваннем рэкамендуецца на працягу гадзіны ці болей вымачыць у лімонным соку, каб выдаліць непрыемны смак і пах рыбінага тлушчу. Класічным беларускім спосабам гатавання лічыцца запяканне пад «футрам» з пакрышаных кіслых яблыкаў і смятаны (у іншым варыянце — з хрэну).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Треска // Краткая энциклопедия домашнего озяйства: В 2-х т. — Т. 2: О — Я — М.: Советская энциклопедия, 1959. — С. 633—634. — 772 с. — 500 000 экз.

Катэгорыя:Трасковыя
Кінематыка

**Кінема́тыка** (гр. «кінема» *κίνημα* — рух) — раздзел механікі, які займаецца апісаннем руху аб’ектаў, не разглядаючы яго прычыны. Задача кінематыкі заключаецца ў тым, каб даць метады матэматычна строгага, колькаснага апісання руху цел і вызначыць узаемасувязі паміж велічынямі, якія характарызуюць рух.

Апісанне руху складанага аб’екта ў агульным выпадку палягае ў апісанні руху частак, што яго складаюць. Любы рух абсалютна цвёрдага цела можна апісаць як геаметрычную суму руху аднаго з яго пунктаў і вярчальнага руху гэтага цела вакол гэтага пункта. Адпаведна, існуюць такія раздзелы кінематыкі:
* кінематыка матэрыяльнага пункта
* кінематыка вярчальнага руху

## Літаратура 
* *Ісачанкава, Л. А. і інш.* Фізіка: вучэб. дапам. для 9-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. А. Ісачанкава, Г. У. Пальчык, А. А. Сакольскі; пад рэд. А. А. Сакольскага; пер. з рус. мовы Н. Г. Ляўчук. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 213 с.: іл. — ISBN 978-985-03-1373-7.
* Кінема́тыка; Кінематы́чны //
Траянка

**Tраянка** — даўні моцны алкагольны напой — гарэлка, «паленая» з цынамонам, імбіром і мускатным арэхам.

Рэцэптура блізкая да крупніка. Вельмі папулярная на землях былога Вялікага Княства Літоўскага у XIX стагоддзі. Існаваў звычай частаваць траянкай парадзіх адразу па нараджэнні дзіцяці.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Алкагольныя напоі
Катэгорыя:Беларуская кухня
Чорная поліўка

**Чо́рная по́ліўка** — даўняя густая поліўка са свіной, часцей з гусінай або качынай крыві, вядомая многім еўрапейскім народам.

Гусіную ды качыную поліўку варылі з касцей і вантробаў, свежай крыві (каб кроў не згарнулася, у яе дадавалі крыху солі або воцату), загушчалі мукой або цёртай булкай. Для паляпшэння смаку дадавалі сушаныя слівы і яблыкі, спецыі (перац, цынамон, гваздзікі). Падавалі з нарэзанымі птушынымі вантробамі, варанымі лазанкамі, клёцкамі і г.д.

Чорная поліўка служыла сімвалам адмовы дзяўчыны ці яе бацькоў няўдаламу жаніху (як, напрыклад, Яцаку Сапліцу ў паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш»).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларуская кухня
Цецярук

**Цецяру́к палявы́** (*Lyrurus tetrix*, або *Tetrao tetrix*) — птушка сямейства фазанавых атраду курападобных.

## Назва 
У беларускай мове самец завецца цецярук, а саміца — цяцёрка, цяцерка.

## Апісанне 
Даўжыня да 57 см, маса да 1,8 кг. Самцы («касачы») чорныя з сінявата-фіялетавым адлівам, брыво чырвонае, на крыле белая паласа, хвост лірападобны (адсюль лацінская назва роду), падхвосце белае. Самкі меншыя за самцоў, шэрыя, стракатыя. Корміцца пупышкамі, каташкамі, парасткамі і насеннем дрэў, ягадамі, збожжам і іншым, птушаняты — жывёльным кормам. Паляванне дазволенае толькі на самцоў у час такавання.

## Арэал 
Пашыраны ў лясной і лесастэпавай зонах Еўразіі. У Беларусі звычайны аселы від, найбольш шматлікі ў Паазер’і і Палессі.

## Выкарыстанне 
Падрыхтоўка тушкі да тэрмічнай апрацоўкі і прыгатаванне аналагічныя глушцу.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Цецеруковыя
Электрастатыка

**Электраста́тыка** (ад *электра…* + *статыка*) — раздзел фізікі, які вывучае ўласцівасці і ўзаемадзеянні нерухомых электрычных зарадаў.

Грунтуецца на законе Кулона, асноўная тэарэма — тэарэма Гауса. Узаемадзеянні паміж нерухомымі электрычна зараджанымі часціцамі (ці целамі) ажыццяўляюцца праз электрастатычнае поле.

Тыповыя задачы электрастатыкі — знаходжанне напружанасці электрычнага поля (ці электрычнага зрушэння), створанага сістэмай электрычных зарадаў, размеркавання зарадаў па паверхнях праваднікоў пры вядомых іх поўных зарадах ці патэнцыялах кожнага з іх, вылічэнне энергіі сістэмы праваднікоў па іх зарадах і патэнцыялах.

Законы электрастатыкі выкарыстоўваюць у электрычных апаратах, электронна-аптычных прыладах, паскаральніках зараджаных часціц і іншым.

## Асноўныя паняцці і законы 
Асноўныя паняцці электрастатыкі:
* электрычны зарад
* электрычнае поле і яго напружанасць
* электрычны патэнцыял
* дыэлектрычная пранікальнасць
* электраёмістасць

Асноўныя законы электрастатыкі:
* закон захавання зараду
* закон Кулона
* тэарэма Гауса

## Гл. таксама 
* Электрастатычнае поле
* Электрычнае поле
* Электрадынаміка

## Зноскі 
## Літаратура 
*  С. 90.
* Тамм М. Е. Основы теории электричества. 10 изд. М., 1989.
Даўгерутэ

**Даўгерутэ**, **Даўгерут** (; ; XII ст. — , Вендэн) — князь літоўскі.

## Імя 
Імя Даўгерут — з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з індаеўрапейскай эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання.

Першая аснова *Daug*- (як у імені Міндоўг) звязаная з літ. *daug* «шмат». Злучальнай галоснай з ёй злучана другая аснова *Rut-* як у старапрускіх імёнах *O-rute, Da-rutte*.

## Біяграфія 
Упершыню згаданы пад 1209 годам у «Хроніцы Лівоніі» Генрыха Латвійскага, паводле яго сведчанняў Даўгерутэ быў «адным з найбольш магутных літоўцаў» (*potentioris de Lethonia*), цесцем і саюзнікам герцыкскага князя Усевалада. У 1213 годзе Даўгерутэ ездзіў у Вялікі Ноўгарад, імаверна, каб заключыць саюз супраць немцаў у Лівоніі. На зваротным шляху схоплены і загінуў у зняволенні. Вячаслаў Насевіч выказаў думку, што Даўгерутэ мог быць ананімным бацькам Міндоўга, якога Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка называе вялікім каралём (*könig gros*) літоўцаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Генрих Латвийский*. Хроника Ливонии. — Москва-Ленинград : АН СССР, 1938. — 608 с.
* 

Катэгорыя:Князі літоўскія
Культура

[thumb|180пкс|[Марк Порцый Катон Старэйшы (234—149 г. да н.э), слова *cultura* упершыню сустракаецца ў яго трактаце пра земляробства *De Agri Cultura* (каля 160 г. да н.э.)]]
**Культура** (ад лац. *cultura* — уробліванне, апрацоўка, выхаванне, шанаванне) — цэласная, сістэмна арганізаваная сукупнасць матэрыяльных і духоўных каштоўнасцей (культурных каштоўнасцей), якія былі створаны чалавецтвам у працэсе яго гістарычнага развіцця і спрыяюць нармальнаму, шчасліваму жыццю чалавека.

Вывучэннем феномена займаецца культуралогія. Налічваецца не меней за 250 азначэнняў паняцця культуры. Такая шматзначнасць абумоўліваецца не толькі складанасцю з’явы, але і шматлікасцю падыходаў да яе разгляду. Апроч таго, феномен культуры спарадзіў у працэсе развіцця мноства даччыных феноменаў, азначаных такім самым тэрмінам, як **заходняя культура**, **культура народа**, **нацыянальная культура**, **класавая культура**, **культура харчавання**, **фізічная культура**, некаторыя з якіх выходзяць за рамкі прадмета культуралогіі, як, напрыклад, **асабістая культура**.

Галоўная рыса ўсякай культуры наогул — яе штучнасць, створанасць чалавекам, у выніку чаго культура, як такая, процістаіць дзікай прыродзе. Апроч гэтага, чалавек стварае культуру не проста як жывая, дзейная істота, а як істота мыслячая, духоўная, інфармацыйная, што надае культуры яшчэ адну важную рысу — **семантыку культуры** (або духоўнасць у найшырэйшым яе разуменні).

З асноўных рыс культуры вынікаюць дзве найбольш распаўсюджаныя канцэпцыі разгляду яе: **дзейнасная** і **семіятычная** (**тэарэтыка-інфармацыйная**). Гэтыя падыходы не выключаюць адзін аднаго, хоць нярэдка і проціпастаўляліся ў мінулым. Найважнейшай канцэпцыяй разгляду культуры лічыцца **каштоўнасная** (**аксіялагічная**) канцэпцыя, г.зн. разуменне культуры як пэўнай каштоўнасці, што дазваляе перадаваць унтурнаую структуру, будову культуры, у той час, як дзейнасная канцэпцыя акрэслівае толькі вонкавыя межы культуры.

Сярод прадстаўнікоў заходняй грамадскай думкі ХХ ст. найбольш значныя і ўплывовыя даследаванні праблем культуры зрабілі:
* Хасэ Артэга-і-Гасет
* Макс Вебер
* Карл Мангейм
* Арнольд Тойнбі
* Ёхан Хёйзінга
* Альберт Швейцэр
* Освальд Шпенглер

## Літаратура 
* '' Крукоўскі М. І. Філасофія культуры: уводзіны ў тэарэтычную культуралогію: Вучэб. дапам. — Мн.: Універсітэцкае, 2000. — 192 с. ISBN 985-09-0363-5. С.17—19.

## Спасылкі 
* Культура Беларусі на сайце ЖЫВЕ БЕЛАРУСЬ


*
Катэгорыя:Сацыялогія культуры
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Геахраналогія

**Геахранало́гія** ці **геалагічнае летазлічэнне** (ад  — зямля +  — час +  — слова, вучэнне) — сістэма вызначэння адноснага і абсалютнага (сапраўднага) ўзросту, працягу і паслядоўнасці фарміравання адкладаў (горных парод) зямной кары і храналагічнага датавання геалагічных падзей у гісторыі Зямлі. Адрозніваюцца абсалютная і адносная геахраналогіі.

: Геахраналагічная шкала.

**Абсалютная геахраналогія** займаецца сапраўдным (абсалютным) узростам горных парод. Вызначае абсалютную працягласць асобных геалагічных перыядаў, эпох і вякоў у мільёнах гадоў. Дзеля гэтых мэт выкарыстоўваюць радыелагічны метад вызначэння абсалютнага ўзросту мінералаў, заснаваны на вывучэнні працэсаў распаду радыеактыўных элементаў, што ёсць у мінералах.

**Адносная геахраналогія** займаецца адносным узростам горных парод. Выяўляе адносны ўзрост слаістых асадкавых, вулканічных (лаваў) і піракластычных тоўшчаў зямной кары паводле паслядоўнасці напластаванняў, выходзячы з таго, што ў непарушаных тоўшчах верхні пласт заўсёды маладзейшы за ніжні. Пра адносны ўзрост асадкавых парод мяркуюць паводле арганічных рэштак, што дазваляе вызначаць паслядоўнасць падзей геалагічнай гісторыі ў часе. Усю тоўшчу асадкавых горных парод прынята падзяляць на 5 эратэм.

## Гл. таксама 
* Узрост Зямлі
* Геахраналагічная шкала
* Радыевугляродны аналіз

## Літаратура 
*  С.58.
* Геаграфія ў тэрмінах… С.94.


Катэгорыя:Метады даціроўкі
Звон Дэмахагуа

**Звон Дэмахагуа** — сігнальны звон з цукровага завода «Ла-Дэмахагуа» (каля Мансанільё, на ўсходзе сучаснай правінцыі Гранма, Куба), якім Карлас Мануэль Сеспедэс даў 10 кастрычніка 1868 года сігнал («вокліч у Дэмахагуа») да першага кубінскага паўстання супраць іспанскага валадарання.

З таго часу звон лічыўся нацыянальнай рэліквіяй Кубы і захоўваўся ў ветэранаў нацыянальна-вызваленчага руху ў горадзе Мансанільё. У лістападзе 1947 года з ініцыятывы Фідэля Кастра звон быў выкарыстаны кубінскімі камуністамі ў арганізаваных імі маніфестацыях супраць тагачаснага прэзідэнта Кубы Граў Сан-Марціна. У наш час звон уваходзіць у экспазіцыю мемарыяльнага комплексу, створанага на месцы колішняга завода.

Катэгорыя:Гісторыя Кубы
Катэгорыя:Званы
Дынаміка

**Дына́міка** (, «дынаміс» — сіла) — раздзел механікі, які вывучае прычыны руху целаў. Законы дынамікі дазваляюць, ведаючы характарыстыкі ўзаемадзеяння целаў, атрымаць іх кінематычныя характарыстыкі.

Таксама дынамікай нярэдка называюць, датычна іншых абласцей фізікі (напрыклад, да тэорыі поля), тую частку разгляданай тэорыі, якая больш ці менш проста аналагічная дынаміцы ў механіцы.

Часам слова «дынаміка» ўжываецца ў фізіцы не ў апісаным сэнсе, а ў больш агульналітаратурным: для абазначэння працэсаў, якія развіваюцца ў часе, залежнасці ад часу якіх-небудзь велічынь, не абавязкова маючы на ўвазе пэўны механізм або прычыну гэтай залежнасці.

Аснову дынамікі ў класічнай механіцы складаюць законы Ньютана.

Дынаміка, якая базуецца на законах Ньютана, называецца *класічнай* дынамікай. Класічная дынаміка апісвае рух аб’ектаў са скарасцямі ад доляў міліметраў за секунду, да кіламетраў за секунду.

Аднак гэтыя метады перастаюць быць справядлівымі для руху аб’ектаў вельмі малых памераў (элементарныя часціцы) і пры руху са скарасцямі, блізкімі да скорасці святла. Такія віды руху падпарадкоўваюцца іншым законам.

З дапамогай законаў дынамікі вывучаецца таксама рух суцэльнага асяроддзя, то бок пругка і пластычна дэфармаваных цел, вадкасцяў і газаў.

У выніку прымянення метадаў дынамікі да вывучэння руху канкрэтных аб’ектаў паўстаў шэраг спецыяльных дысцыплін: нябесная механіка, балістыка, дынаміка карабля, самалёта і інш.

Эрнст Мах лічыў, што асновы дынамікі былі закладзены Галілеем.

## Асноўная задача дынамікі 
Гістарычна падзел на прамую і зваротную задачу дынамікі склаўся наступным чынам.
* Прамая задача дынамікі: па зададзеным характары руху вызначыць раўнадзейную сіл, якія дзейнічаюць на цела.
* Зваротная задача дынамікі: па зададзеных сілах вызначыць характар руху цела.

## Гл. таксама 
* Гідрадынаміка
* Газавая дынаміка
* Тэрмадынаміка
* Аэрадынаміка
* Статыка


Катэгорыя:Балістыка
Кінематыка матэрыяльнага пункта

**Кінема́тыка матэрыя́льнага пу́нкта** — кінематыка, якая апісвае рух пункта ў прасторы. Яна прыдатная для апісання руху цел, якія можна лічыць матэрыяльнымі пунктамі.

Палажэнне пункта ў прасторы апісваецца яго радыус-вектарам \ \mathbf r. Рух пункта — гэта змяненне яго радыус-вектара з цягам часу:

\ \mathbf r = \mathbf r(t)

Гэтая роўнасць называецца функцыя руху матэрыяльнага пункта.

Асноўныя кінематычныя характарыстыкі матэрыяльнага пункта:
* радыус-вектар
* перамяшчэнне і шлях
* хуткасць
* паскарэнне

Задачамі кінематыкі матэрыяльнага пункта з’яўляюцца:
* знаходжанне кінематычных характарыстык матэрыяльнага пункта ад вядомай функцыі яе руху (аналіз)
* знаходжанне функцыі руху матэрыяльнага пункта ад яе вядомых кінематычных характарыстык (сінтэз). Гэтая задача зводзіцца да рашэння дыферэнцыяльнага ўраўнення.

Катэгорыя:кінематыка
Сфрагістыка

**Сфрагі́стыка**, радзей **сігілаграфія** (адпаведна, ад  і : «пячатка» і  «пішу», т.ч., апісанне пячатак) — спецыяльная гістарычная дысцыпліна, якая займаецца вывучэннем пячатак, а таксама гісторыяй іх узнікнення і існавання (у тым ліку складання, вырабу і выкарыстання пячатак). Прадметам вывучэння з’яўляюцца як матрыцы або штэмпелі пячатак, так і зробленыя з іх дапамогай адбіткі ў пластычнай масе або фарбе.

Даследаванне сфрагістычных матэрыялаў дазваляе вызначыць час, месца стварэння і сапраўднасць дакумента, атрымаць дадатковыя звесткі пра падзеі, міжнародныя эканамічныя і культурныя сувязі і інш. Сфрагістыка выкарыстоўвае агульныя прыёмы і метады гістарычнай навукі і ўласныя методыкі.

Развіццё дысцыпліны ўзыходзіць да перыяду практычнага ўжывання пячатак, пачатак якога адносіцца да 9—8 тысячагоддзя да н.э. Асновы сфрагістыкі закладзены ў XVII стагоддзі маўрыстамі — збіральнікамі і выдаўцамі сярэдневяковых рукапісаў. Як навуковая дысцыпліна, сфагістыка канчаткова сфарміравалася ў XVIII стагоддзі як аддзел дыпламатыкі.

У Расіі вывучэннем пячатак займаліся М. І. Новікаў (XVII стагоддзе), М. М. Карамзін, Я. І. Бярэднікаў, А. Б. Лакіёр (XVIII стагоддзе) і інш. У 1858 годзе П. І. Іваноў выдаў зборнік 500 здымкаў пячатак XIV—XVIII стагорддзяў. У 1894 годзе К. В. Балсуноўскі выдаў кнігу пра драгічынскія пломбы. У пачатку XX стагоддзя выйшлі працы М. І. Палянскага, А. В. Арэшнікава, А. А. Шахматава і інш. Сярод тых, хто займаўсмя сфрагістыкай: Б. А. Рыбакоў, М. П. Ліхачоў, М. Р. Парфірыдаў, П. Р. Гайдукоў. 

Працы па пячатках з археалагічных раскопак на тэрыторыі Беларусі належаць М. Белянчуку, Г. В. Штыхаву, П. Ф. Лысенку, В. Л. Яніну і інш., па пячатках дакументаў — Э. Рымшы, Г. Л. Харашкевіч, А. К. Цітову і інш.

## Гл. таксама 
* Беларуская сфрагістыка.
* Геральдыка

## Зноскі 
## Літаратура 
*  — С. 3—5.
* 
* 
* Сфрагі́стыка // 
* 
*  — Столб. 993—994. — 1024 столб. с илл. и карт., 8 л. карт и илл.
* 

## Спасылкі 
* 
* Нумизматика и сфрагистика // Монеты и медали царской России, СССР — numar.ru
Фералітызацыя

**Фералітызацыя**, **алітызацыя** — сукупнасць з’яў глебаўтварэння і выветрывання, вынікам якіх становіцца назапашванне ў глебах вокісных мінералаў жалеза і алюмінія (геціт, гідрагеціт, ліманіт, гідраргіліт), а таксама другаснага алюмасіліката каалініта. Абдываецца таксама страта крэмназёму і іншых вокіслаў. Фералітызаця адбываецца ў трапічных і субтрапічных краінах ва ўмовах дастатковай вільготнасці і добрага натуральнага дрэнажу. Адметныя ўласцівасці фералітнасці ўключаюць: чырвоную і жоўтую афарбоўку, моцную жалезістую мікраструктуру, нізкую паглынальную здольнасць, слабую звязанасць, пластычнасць і набухальнасць.

Алітнымі (фералітнымі) глебамі і корамі выветрывання лічацца тыя, у якіх малекулярныя адносіны SiO2:R2O3 у ілістай фракцыі меней за 2.

Катэгорыя:Выветрыванне
Катэгорыя:Глебазнаўства
Гомельскі лікёра-гарэлачны завод

**ААТ «Гомельскі лікёра-гарэлачны завод** **„Радамір“**» — прадпрыемства харчовай прамысловасці, вырабляе гарэлку, бальзамы, лікёры, брэндзі, аперытывы, безалкагольныя напоі. У склад прадпрыемства ўваходзяць спіртавы завод, 4 лініі разліву гарэлкі і лікёра-гарэлачных вырабаў і сетка магазінаў «Садко». У студзені—верасні 2007 года завод вырабіў 879 тыс. дал гарэлкі і лікёра-гарэлачных вырабаў.

## Гісторыя 
Гісторыя прадпрыемства пачынаецца з Навабеліцкага казённага склада, заснаванага ў 1897 годзе. У 1920 годзе на прадпрыемстве занята 14 чалавек, якія выраблялі 1116 вёдраў гарэлкі штогод. Да пачатку 1980-х гадоў завод быў буйным вытворцам лікёра-гарэлачных вырабаў і вінаградных вінаў, у перыяд антыалкагольнай кампаніі пачалося перапрафіляванне ў завод безалкагольных напояў. Абсталяванне для вытворчасці віна з прывазных вінаматэрыялаў у гэты перыяд распрададзена.

У 2002 годзе да заводу далучаны камбінат харчовых прадуктаў «Палессе» ў вёсцы Салтанава Рэчыцкага раёна Гомельскай вобласці.

4 верасня 2013 года РУП «Гомельскі лікёра-гарэлачны завод» было пераўтворана ў ААТ «Гомельскі лікёра-гарэлачны завод „Радамір“».

З ліпеня 2015 года прадпрыемства ААТ «Гомельскі лікёра-гарэлачны завод „Радамір“» уваходзіць у склад алкагольнага холдынгу «Мінск Крышталь груп».

## Спасылкі 
* http://www.vodka-by.com  — афіцыйны сайт Гомельскага лікёра-гарэлачнага завода

Катэгорыя:Прадпрыемствы Гомеля

Катэгорыя:З’явіліся ў 1897 годзе
Катэгорыя:1897 год у Гомелі
Катэгорыя:Вытворцы алкагольных напояў Беларусі
Катэгорыя:Прадпрыемствы харчовай прамысловасці Беларусі
Віктар Іванавіч Анпілаў

**Віктар Іванавіч Анпілаў** (, с. Белая Гліна, Краснадарскі край — , ) — расійскі журналіст і палітычны дзеяч, старшыня руху «Працоўная Расія».

## Біяграфія 
Скончыў факультэт журналістыкі МДУ. Валодаў іспанскай, партугальскай і англійскай мовамі. Працаваў у Гостэлерадыё СССР, уласным карэспандэнтам Гостэлерадыё ў Нікарагуа. У 1990 годзе выбраны ў Массавет, заснаваў газету «Молния». У 1992 заснаваў рух «Працоўная Расія». Быў адным з арганізатараў акцый пратэсту ў кастрычніку 1993 года, за гэта арыштаваны. Вызвалены па амністыі ў лютым 1994 года. Безпаспяхова ўдзельнічаў у выбарах у Дзярждуму ў 1995 і 1999 годзе.

Памёр у 2018 годзе ад інсульту пасля трох дзён у коме.

## Спасылкі 
* «Працоўная Расія»

Катэгорыя:Палітыкі Расіі
Катэгорыя:Камуністы Расіі
Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Журналісты СССР
Катэгорыя:Журналісты Расіі
Катэгорыя:Журналісты XX стагоддзя
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Расіі
Катэгорыя:Памерлі ад інсульту
Альберт Міхайлавіч Макашоў

**Альберт Міхайлавіч Макашоў** (; , Варонежская вобласць) — расійскі ваенны і палітычны дзеяч.

## Біяграфія 
Скончыў Варонежскае Сувораўскае ваеннае вучылішча, Ташкенцкае вышэйшае агульнавайскавое каманднае вучылішча (1960), Ваенную акадэмію імя Фрунзэ, Акадэмію генштаба УС СССР. Служыў камандуючым 20-й гвардэйскай агульнавайскавой арміяй, першым намеснікам камандуючага Закаўказскай ваеннай акругай, камандуючым Уральскай, затым Прыволжска-Уральскай ваеннай акругі. Генерал-маёр. З 1989 народны дэпутат СССР. Кандыдат у Прэзідэнты РСФСР (1991). Адпраўлены у адстаўку ў кастрычніку 1991. Быў членам шэрагу камуністычных і нацыянал-патрыятычных партый і рухаў. Адзін з кіраўнікоў масамых выступленняў у кастрычніку 1993 года. Кіраваў узяццем Мэрыі Масквы, узначаліў няўдалы штурм тэлецэнтра «Астанкіна», адзін з арганізатараў абароны Дома Саветаў. Арыштаваны, вызвалены па амністыі ў лютым 1994. Дэпутат Дзярждумы Расіі ў 1995—1999 і 2004—2007 гадах.

## Зноскі 
Катэгорыя:Палітыкі Расіі
Беларуская сфрагістыка

**Беларуская сфрагістыка**: нацыянальны падраздзел сфрагістыкі.

На землях сучаснай Беларусі *тэарэтычнай* сфрагістыкі не існавала да пач. 19 ст., асноўным кірункам ведаў у гэтай галіне быў практычны. Першай навуковай працай, якая тычылася прадмету дысцыпліны на беларускіх землях, быў «Збор літоўскага права»  («Zbiór praw Litewskich…», Познань, 1841), дзе былі паданы 12 табліц з пячаткамі 14—16 ст. Наступным аўтарам стаў Т. Жэброўскі з працай «Аб пячатках старажытнай Польшчы, Літвы» (1865), дзе даў агульны агляд сфрагістыкі як навукі, і разгледзеў пячаткі каралёў польскіх і вялікіх князёў літоўскіх. Адзначаецца, што праца ў пэўнай ступені тэндэнцыйная ў дачыненні да пячатак з кірылаўскімі легендамі і наогул, не цалкам навуковая.  выдаў у 1858 першы расійскі альбом пячатак з 500 выявамі пячатак 16—18 ст. («Сборник снимков с древнейших печатей, приложенных к грамотам и другим юридическим актам, хранящимся в Московском архиве Министерства юстиции»), у т. л., пячатак, якія не належаць строга да расійскай сфрагістыкі.  выпусціў у 1881 «Збор пячатак…» («Собрание польских и других печатей, принадлежавших императорской академии наук»), дзе значная частка г. зв. «польскіх» пячатак паходзяць з Беларусі. У 1882 быў выпушчаны наступны зборнік «Здымкаў старажытных рускіх пячатак» («Снимки древних русских печатей государственных, присутственных мест и частных лиц»).

Беларускія гарадскія пячаткі ў якасці ілюстрацыйнага матэрыялу былі выкарыстаны ў кнігах М. Балінскага і Т. Ліпінскага «Старажытная Польшча», А. Сапунова «Віцебская старына». У пач. 20 ст. з'явіўся першы сфрагістычны альбом, аўтарства В. Віттыга, прысвечаны гарадскім пячаткам (выйшлі толькі 3 сшыткі, на літары А—К: 1905, 1907, 1914). Перад 1-й сусв. вайной Я. Обст і  надрукавалі ў віленскіх штоквартальніках шэраг артыкулаў, прысвечаных гербам і пячаткам. Адзначаецца, што ў малюнках Дмахоўскага сустракаюцца аўтарскія выдумкі пры недахопе фактычнага матэрыялу.

У міжваенны перыяд у Польшчы быў выпушчаны рад артыкулаў з разглядам помнікаў сфрагістыкі наогул, і ў прыватнасці, беларускіх. У гэтых пубікацыях, аднак, дэнамінацыя «беларускі» не ўжывалася, а заўсёды замянялася на «польскі» або «літоўскі», відаць, з палітычных меркаванняў.

## Літаратура 
* 
*  — С. 51—53.
* 

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Эдуард Лімонаў

**Эдуард Лімонаў**, сапр.: **Эдуард Веніямінавіч Савенка** (, Дзяржынск — , ) — рускі пісьменнік, публіцыст, палітычны дзеяч, старшыня Нацыянал-бальшавісцкай партыі.

## Біяграфія 
Працоўную дзейнасць пачаў у 17 гадоў. Вершы пачаў пісаць у 1958 годзе. Хутка стаў вядомы як «альтэрнатыўны» паэт. У 1967—1974 гадах пражываў у Маскве. У 1974 годзе эміграваў у ЗША, дзе пачаў пісаць публіцыстычныя артыкулы супраць капіталістычнай сістэмы і ЗША. У 1980 годзе пераехаў у Францыю. Стаў дзеячом французскага сацыялістычнага руху. У 1992 годзе вярнуўся ў Расію. У 1994 годзе заснаваў Нацыянал-бальшавісцкую партыю і газету «Лімонка». Удзельнічаў у баявых дзеяннях у Кнінскай Крайне, Абхазіі і Прыднястроўі.

У 2003 годзе асуджаны на 4 гады зняволення па абвінавачванні ў набыцці зброі і стварэнні незаконных узброеных фарміраванняў.

Пражываў у Маскве. Меў жонку і сына.

Памёр 17 сакавіка 2020 года.

## Бібліяграфія 
* «Это я, Эдичка» , 1979
* «Дневник неудачника» , 1982
* «Подросток Савенко», 1983
* «У нас была великая эпоха»
* «Молодой негодяй» — Париж: Синтаксис, 1986
* «Палач» — Иерусалим, 1986
* «История его слуги»
* «Смерть современных героев»
* «Укрощение тигра в Париже»
* «Девочка-Зверь» 
* «Великая мать любви» 
* «Убийство часового»
* «Исчезновение варваров» , 1993
* «Американские каникулы» 
* «Лимонов против Жириновского» — М.: «Конец века», 1994
* «Анатомия героя» , 1994
* «В плену у мертвецов» 
* «Смерть в автозаке» 
* «Охота на Быкова: расследование Эдуарда Лимонова» — СПб.: Лимбус-Пресс, 2001
* «Книга мёртвых» — СПб.: Лимбус Пресс, 2001
* «Дисциплинарный санаторий» — СПб.: Амфора, 2002
* «Моя политическая биография»  — СПб.: Амфора, 2002
* «316, пункт „В“» — М.: Амфора, 2003
* «Русское психо»
* «Контрольный выстрел»  — М.: Ультра. Культура, 2003
* «Другая Россия»  — М.: Ультра. Культура, 2003
* «Русское. Стихотворения»  — М.: Ультра. Культура, 2003
* «Книга воды» 
* «Священные монстры»  — М.: Ad Marginem, 2004
* «По тюрьмам» — М.: Ad Marginem, 2004
* «Торжество метафизики» — М.: Ad Marginem, 2005
* «Такой президент нам не нужен: Лимонов против Путина» — М.: Издание автора, 2006

## Спасылкі 
* Другая Россия
* Нацыянал-бальшавісцкая партыя
* Нацыянал-бальшавісцкая партыя
* Сайт «Полное собрание сочинений Эдуарда Лимонова»
* ЖЖ-сообщество «Эдуард Лимонов вне политики»
* Эдуард Лимонов
* ЖЖ-сообщество «Лимонов 2012»
* ЖЖ Эдуард Лимонов 
* Лимонка

Катэгорыя:Палітыкі Расіі
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі
Катэгорыя:Паэты Расіі
Катэгорыя:Нацыянал-бальшавізм
Усць-Ардынскі

**Усць-Ардынскі** (, ) — пасёлак у Іркуцкай вобласці Расіі. Адміністрацыйны цэнтр Усць-Ардынскай Бурацкай акругі — адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі з асобым статусам у Іркуцкай вобласці, адміністрацыйны цэнтр Эхірыт-Булагацкага раёна. Размешчаны на правым беразе ракі Куды (прыток Ангары), за 62 км на паўночны ўсход ад Іркуцка.
## Насельніцтва 
## Гл. таксама 
* Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга

Катэгорыя:Населеныя пункты Іркуцкай вобласці
Ятранка

**Ятра́нка** — рака ў Навагрудскім і Дзятлаўскім раёнах Гродзенскай вобласці Беларусі, правы прыток Моўчадзі (басейн Нёмана).

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 31 км. Плошча вадазбору 208 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 2,4 м/км. Сярэдні расход вады ў вусці 1,33 м³/с. Пачынаецца каля вёскі Ярошычы. Упадае ў Моўчадзь на поўдні гарадскога пасёлка Наваельня Дзятлаўскага раёна. Вадазбор на паўднёва-заходніх схілах Навагрудскага ўзвышша. Прытокі — Мутніца (справа), Лапушанка.

На рацэ: вёска Ятра, сажалкі каля вёсак Круцілавічы і Стараельня.

## Назва 
Паводле К. Бугі, адпачатная форма ідэнтычная літоўскаму гідроніму *Aitra*.

На думку А. Трубачова, назва ракі Ятранка была перанесена на паўночны захад з гідроніма Ятрань (прыток Сінюхі), які мае фракійскае паходжанне. Параўн. фракійская назва ракі Ieterus, Iatrus, ад **iē-tr-* «хуткі, імклівы».

В. Лучык лічыць, што назвы рэк Ятранка і Ятрань звязаныя з украінскім дыялектным *ятрити* «кроватачыць», «выклікаць запаленне», дыялектным *ятра* «пачырваненне», беларускім ''раз'ятрыць*, стараславянскім *обѧтрити* «распаліць» і азначаюць «рэчка, вада якой бурліць, набываючы каламутна-буры колер» (параўн. назвы з асновай *Руд-'').

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Навагрудскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Дзятлаўскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Моўчадзі
Саланчаковы працэс

овая глеба]]
**Саланчаковы працэс** — назапашванне лёгкарастварымых у вадзе солей у верхняй частцы глебавага профілю. Ён праяўляецца ў гумідна-арыдных умовах з каэфіцыентам увільгатнення, меншым за 1,0. Характэрным для саланчаковага працэсу з’яўляецца выпатны водны рэжым, калі колькасць выпадаючых ападкаў меншая за здольнасць глебы і раслін расходаваць вільгаць. Лішак вільгаці ўзнікае за кошт блізкага ўзроўню грунтавых вод, капілярная кайма якіх, выпарваючы вільгаць, прыводзіць да фарміравання засоленых глебаў. Звычайна ўзровень грунтавых вод размешчаны на глыбіні 0,5—3,0 м.

Катэгорыя:Глебазнаўства
M110 (аб’ект Месье)

**M110** (каталог Месье) — эліптычная галактыка (тып E6pec), галактыка-спадарожнік галактыкі M31 у сузор’і Андрамеды.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1773 годзе
M110
Катэгорыя:Андрамеда (сузор’е)
Катэгорыя:Эліптычныя галактыкі
M2 (аб’ект Месье)

**M2** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Вадалея.

M2
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
Катэгорыя:Вадаліў (сузор’е)
M73 (аб’ект Месье)

**M73** (каталог Месье) — астэрызм з 4 зорак у сузор’і Вадалея. Аб'ект M 73 размешчаны ў заходняй частцы сузор'я Вадалея на ўсход ад шаравога скопішча M 72. M 73 - чатыры зоркі 10-12 зорнай велічыні.

M73
Катэгорыя:Вадаліў (сузор’е)
M37 (аб’ект Месье)

**M37** (каталог Месье, таксама  **NGC 2099**) — рассеянае скопішча ў сузор’і Возніка. Адкрыў Джавані Батыста Гадзіерна да 1654 года, але гэта высветлілася толькі ў 1984 годзе. Шарль Месье незалежна адкрыў яго ў 1764 годзе.

M37
Катэгорыя:Вознік (сузор’е)
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1654 годзе
M38 (аб’ект Месье)

**M38** (каталог Месье) — рассеянае скопішча ў сузор’і Возніка.

M38
Катэгорыя:Вознік (сузор’е)
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1654 годзе
M36 (аб’ект Месье)

**M36** (каталог Месье) — рассеянае скопішча ў сузор’і Возніка.

## Гісторыя адкрыцця 
Скопішча адкрыў Джавані Батыста Гадзіерна да 1654 года.

## Назіранні 
Адно з трох знакамітых рассеяных скопішчаў Возніка. Яно як і сузор’е даступна для назіранняў з восені да вясны. У бінокль яго няцяжка заўважыць у выглядзе туманнай плямкі на працягу лініі β Цяля — χ Возніка. У тэлескоп умеранай (100—127 мм) апертуры скопішча падзяляецца на два дзясяткі блакітных зорак сабраных у трохвугольную фігуру. У цэнтры скопішча размешчана не вельмі цесная (9m, 11") падвойная STF 737.

M36
Катэгорыя:Вознік (сузор’е)
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1654 годзе
M32 (аб’ект Месье)

**M32** (каталог Месье) — эліптычная галактыка (тып E2) у сузор’і Андрамеды.

Адна з карлікавых галактык, што размяшчаюцца паблізу Туманнасці Андрамеды і разглядаюцца як яе спадарожнікі.

M32
Катэгорыя:Андрамеда (сузор’е)
Галактыка Андрамеды

**M31** (каталог Месье), **Галактыка Андрамеды**, **Туманнасць Андрамеды** — гіганцкая спіральная галактыка (тып Sb) у сузор’і Андрамеды.

Са­мая яр­кая га­лак­тыка Паўночнага паўшар’я не­ба, ад­на з найбліжэйшых да на­шай Га­лак­тыкі. Бачная простым вокам як сла­бая святлівая ту­ман­ная плямка ў сузор’і Ан­драме­ды (паблізу зоркі *ν* Ан­драме­ды).

## Гісторыя вывучэння 
Упершыню згадваецца як «маленькае воблачка» ў сачыненні арабскага астранома ас-Суфі. У 1614 годзе незалежна адкрыта нямецкім астраномам С. Марыусам пры дапамозе тэлескопа. Зоркавая прырода Туманнасці Андрамеды выяўлена ў 1925 годзе, тады з дапамогай 2,5-метровага тэлескопа ў ёй упершыню ўбачылі зоркі.

Сярод астраномаў прынята абазначэнне Туманнасці Андрамеды *М31* (паводле каталога Ш. Месье) або *NGC224* (згодна каталогу Ё. Дрэера).

## Фізічныя характарыстыкі 
Туманнасць Андрамеды шмат у чым падобная да нашай Га­лак­тыкі. Абедзве зорныя сістэмы належаць да ліку гіганцкіх, маюць спіральную структуру і прыблізна аднолькавы ўзрост. Яны ўваходзяць у склад Мясцовай групы галактык, з’яўляючыся яе найбольш буйнымі і масіўнымі членамі, прычым Туманнасць Андрамеды большая і масіўнейшая за нашу Галактыку.

Памеры галактыкі, разлічаныя па фотаздымках, складаюць каля 44×20 кпк. Яе марфалагічны тып абазначаюць як *Sb*, такім чынам, гэта спіральная галактыка з даволі магутным сфераідальным кампанентам і добра развітымі спіральнымі рукавамі. Туманнасць Андрамеды бачная амаль з рабра, што надае ёй эліптычную форму. У вобласці спіральных галін выступаюць у выглядзе цёмных плям скопішчы газава-пылавых міжзоркавых воблакаў. У Туманнасці Андрамеды двайное ядро; яго кампаненты раздзелены адлегласцю каля 2 пк, прычым адзін з кампанентаў ядра, імаверна, утрымлівае ў сваім цэнтры чорную дзірку масай каля 50 млн мас Сонца. У гало Туманнасці Андрамеды выяўлены каля 400 шаравых зорных скопішчаў, а ў яе атачэнні — дзесяць карлікавых галактык, з якіх адна (M32) эліптычная, а астатнія сфераідальныя; усе яны разглядаюцца як спадарожнікі Туманнасці Андрамеды.

Адлегласць ад Зямлі складае каля 700 кпк. Маса галактыкі ацэньваецца ў (3—5)·1011 мас Сонца.

## Літаратура 
* Андрамеды Туманнасць // 

## Спасылкі 
* Большая российская энциклопедия  

M31
Андрамеды
Катэгорыя:Мясцовая група
Катэгорыя:Андрамеда (сузор’е)
M44 (аб’ект Месье)

**M44** (каталог Месье), **скопішча Жолаб / Вулей**, () — рассеянае скопішча ў сузор'і Рака.

## Гісторыя адкрыцця 
Скопішча было вядома Арату ў 260 г. да н. э. Шарль Месье ўключыў яго ў каталог каметападобных аб'ектаў, нягледзячы на яго відавочную прыроду зорнага скопішча.

## Цікавыя характарыстыкі 
Скопішча знаходзіцца на адлегласці 577 светлавых гадоў ад Зямлі. Гэта адно з бліжэйшых да Зямлі скопішчаў пасля Патоку Вялікай Мядзведзіцы, Гіяд і Плеяд. Узрост скопішча ацэньваецца ў 730 мільёнаў гадоў. Першапачаткова абазначэнне Баера ε Рака было прыпісана ўсяму скопішчу.

Вядома больш за 200 членаў скопішча, самыя яркія зоркі - каля шостай зорнай велічыні. Адным з самых яскравых элементаў скопішча з'яўляецца зорка ε Рака, таксама вядомая як 41 Рака.

Па многіх параметрах скопішча падобнае да Гіяд, напрыклад, мае аднолькавыя з імі кірунак і хуткасць руху ў прасторы. 

M44
Катэгорыя:Рак (сузор’е)
M67 (аб’ект Месье)

**M67** (каталог Месье) — рассеянае скопішча ў сузор'і Рака. Адкрыў Ёган Готфрыд Кёлер у 1779 годзе.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1779 годзе
M67
Катэгорыя:Рак (сузор’е)
M106 (аб’ект Месье)

**M106** (каталог Месье), таксама **NGC 4258** — спіральная галактыка ў сузор’і Гончых Псоў.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1781 годзе
M106
Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
M41 (аб’ект Месье)

**M41** (каталог Месье) — рассеянае скопішча ў сузор'і Вялікага Пса.

M41
Катэгорыя:Вялікі Пёс (сузор’е)
M52 (аб’ект Месье)

**M52** (каталог Месье) — рассеянае скопішча ў сузор'і Касіяпеі.

M52
Катэгорыя:Касіяпея (сузор’е)
M30 (аб’ект Месье)

**M30** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Казярога.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1764 годзе
M30
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
Катэгорыя:Казярог (сузор’е)
M77 (аб’ект Месье)

**Messier 77** (, , , іншыя абазначэнні — IRAS02401-0013, UGC 2188, KUG 0240-002, MCG 0-7-83, Arp 37, ZWG 388.98, 3C 71, PGC 10266) — галактыка ў сузор’і Кіт.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога, а таксама ўключаны ў атлас пекулярных галактык.

## Гл. таксама 
Ускраіны M77

* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог
* Атлас пекулярных галактык

* M77 на WikiSky

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1780 годзе
Катэгорыя:Кіт (сузор’е)
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
M77
Епіскап

**Епі́скап**, **біскуп** ( — «даглядальнік» і ) — найвышэйшы царкоўны іерарх у большасці хрысціянскіх цэркваў. Кіраўнік царкоўна-адміністрацыйнай адзінкі — епархіі ці яго памочнік (вікарый у праваслаўі, суфраган у каталіцтве). Епіскапы — кіраўнікі вялікіх епархій ці акругоў могуць насіць ганаровыя тытулы: архіепіскап, мітрапаліт, экзарх, патрыярх.

Паводле царкоўнай дагматыкі — носьбіт таінства святарства, толькі ён можа выконваюць хіратонію (пасвячэнне) дыяканаў і святароў. Палажэнне аб епіскапе вызначаецца ў кожнай царкве адпаведнымі канонамі. Епіскап мае спецыяльныя знакі годнасці і асаблівае адзенне. У яго тытул звычайна ўваходзіць назва горада, дзе знаходзіцца кафедра. Пасвячаюць у епіскапы пажыццёва, пазбаўляюць сану ў выключных выпадках. У шэрагу пратэстанцкіх аб’яднанняў, напрыклад, у лютэранстве, у пяцідзесятнікаў, некаторыя вышэйшыя асобы таксама называюцца епіскапамі, але ў іх гэта пасада не мае сакральнага сэнсу.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Царкоўныя чыны
!
M53 (аб’ект Месье)

**M53** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Валасоў Веранікі.

M53
Катэгорыя:Валасы Веранікі (сузор’е)
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
M85 (аб’ект Месье)

**M85** (каталог Месье) — эліптычная галактыка ў сузор'і Валасоў Веранікі.

M85
M64 (аб’ект Месье)

**M64** (каталог Месье), **галактыка Чорнае вока / Сіняк** () — спіральная галактыка ў сузор’і Валасоў Веранікі.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1779 годзе
M64
Катэгорыя:Валасы Веранікі (сузор’е)
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
M88 (аб’ект Месье)

**M88** (каталог Месье) — спіральная галактыка ў сузор’і Валасоў Веранікі.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1781 годзе
M88
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
Катэгорыя:Валасы Веранікі (сузор’е)
M29 (аб’ект Месье)

**M29** (каталог Месье) — рассеянае скопішча ў сузор'і Лебедзя.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1764 годзе
M29
Катэгорыя:Лебедзь (сузор’е)
M102 (аб’ект Месье)

**M102** (каталог Месье) — лентыкулярная галактыка (тып S0_3) у сузор’і Дракона. Магчыма, тоесная з галактыкай Верацяно (NGC 5866).

M102
M51 (аб’ект Месье)

**M51** (каталог Месье), (**Messier 51**, **Месье 51**, **NGC 5194**, **галактыка Вадаварот** () — спіральная галактыка ў сузор'і Гончых Псоў. Знаходзіцца на адлегласці 23 млн светлавых гадоў ад Зямлі. Дыяметр галактыкі складае каля 100 тысяч светлавых гадоў. Галактыка M 51 (таксама вядомая як Arp 85 і VV 1) складаецца з вялікай спіральнай галактыкі NGC 5194, на канцы аднаго з рукавоў якой знаходзіцца галактыка-кампаньён NGC 5195.

Галактыка была выяўленая Шарлем Месье 13 кастрычніка 1773 года.

M51
Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)
M63 (аб’ект Месье)

**M63** (каталог Месье), **галактыка Сланечнік** () — спіральная галактыка ў сузор’і Гончых Псоў.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1779 годзе
M63
Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
M3 (аб’ект Месье)

**M3** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Гончых Псоў.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1764 годзе
M3
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)
M68 (аб’ект Месье)

**M68** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Гідры.

M68
Катэгорыя:Гідра (сузор’е)
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
M94 (аб’ект Месье)

**M94** (каталог Месье), **NGC 4736** — спіральная галактыка ў сузор’і Гончых Псоў.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1781 годзе
M94
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)
M13 (аб’ект Месье)

**M13** (каталог Месье), **Вялікае скопішча Геркулес** — шаравое скопішча ў сузор'і Геркулеса.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1714 годзе
M13
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
Катэгорыя:Геркулес (сузор’е)
M92 (аб’ект Месье)

**M92** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Геркулеса.

M92
Катэгорыя:Геркулес (сузор’е)
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
M48 (аб’ект Месье)

**M48** (каталог Месье) — рассеянае скопішча ў сузор'і Гідры. Адкрыў Шарль Месье ў 1771 годзе.

M48
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1771 годзе
Катэгорыя:Гідра (сузор’е)
M66 (аб’ект Месье)

**M66** (каталог Месье) — спіральная галактыка ў сузор’і Ільва.

Адкрыта П’ерам Мешэнам ў 1780 годзе. У Новы агульны каталог уваходзіць пад нумарам NGC 3627.

## Спасылкі 
* Інфармацыя аб М66, bgastronomy.com
* М66, SEDS.org

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1780 годзе
M66
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
Катэгорыя:Леў (сузор’е)
M56 (аб’ект Месье)

**M56** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Ліры. Адкрыта 23 студзеня 1779 г. Шарлем Месье.

М56 знаходзіцца на адлегласці 32 900 светлавых гадоў ад Зямлі і складае ў дыяметры 85 светавых гадоў.

Найяркія зоркі М56 маюць бачную зорную велічыню 13.

## Спасылкі 
* Messier 56 w SEDS.org 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1779 годзе
M56
Катэгорыя:Ліра (сузор’е)
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
M57 (аб’ект Месье)

**M57** (каталог Месье), **туманнасць Пярсцёнак** () — планетарная туманнасць у сузор'і Ліры.

M57
Катэгорыя:Ліра (сузор’е)
M50 (аб’ект Месье)

**M50** (каталог Месье) — рассеянае скопішча ў сузор'і Аднарога.

## Гісторыя адкрыцця 
Скопішча было адкрыта Дж. Д. Касіні да 1711 г. і незалежна адкрыта Чарльзам Месье ў 1772 годзе.

## Цікавыя характарыстыкі 
M50 знаходзіцца на адлегласці 3000 светлавых гадоў ад Зямлі.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1711 годзе
M50
Катэгорыя:Аднарог (сузор’е)
M9 (аб’ект Месье)

**M9** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Змеяносца.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1764 годзе
M9
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
Катэгорыя:Змеяносец (сузор’е)
M10 (аб’ект Месье)

**M10** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор’і Змеяносца.

Адкрыта французскім астраномам Ш. Месье ў 1764 г. У яго Новы агульны каталаг увайшло пад нумарам NGC 6254.

Адлегласць ад Зямлі да М10 складае прыкладна 14 300 светавых гадзін.

## Спасылкі 
* М9, SEDS.org

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1764 годзе
M10
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
Катэгорыя:Змеяносец (сузор’е)
M62 (аб’ект Месье)

**M62** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Змеяносца.

M62
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1771 годзе
Катэгорыя:Змеяносец (сузор’е)
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
M107 (аб’ект Месье)

**M107** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Змеяносца.

M107
Катэгорыя:Змеяносец (сузор’е)
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
M43 (аб’ект Месье)

**M43** (каталог Месье), **туманнасць дэ Майрана** () — дыфузная туманнасць у сузор'і Арыёна, частка аб'екта M42 (туманнасці Арыёна).

M43
Катэгорыя:Арыён (сузор’е)
M78 (аб’ект Месье)

**M78** (каталог Месье, , ) — дыфузная туманнасць у сузор'і Арыёна. Адкрыта П'ерам Мешэнам у 1780 годзе. M78 складаецца з 3 аб'ектаў: NGC 2064, NGC 2067 і NGC 2071.

M78
Катэгорыя:Арыён (сузор’е)
M15 (аб’ект Месье)

**M15** (каталог Месье) — шаравое скопішча ў сузор'і Пегаса.

M15
Катэгорыя:Пегас (сузор’е)
Катэгорыя:Шаравыя скопішчы
M34 (аб’ект Месье)

**M34** (каталог Месье) — рассеянае скопішча ў сузор'і Персея.

M34
Катэгорыя:Персей (сузор’е)
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1654 годзе
M105 (аб’ект Месье)

**M105** (каталог Месье; іншыя абазначэнні - UGC 5902, MCG 2-28-11, ZWG 66.18, PGC 32256) — эліптычная галактыка ў сузор'і Ільва.

M105
M74 (аб’ект Месье)

**M74** (каталог Месье) — спіральная галактыка у сузор’і Рыбаў.

Як мяркуецца, у гэтай галактыцы знойдзена чорная дзірка прамежкавай масы (г. зн. істотна больш зорных мас, але менш чорных дзірак у цэнтры галяктык) — унікальная ўльтрамагутная квазіперыядычная рэнтгенаўская крыніца.

Выява:Messier object 074.jpg|

Выява:M74_3.6_5.8_8.0_microns_spitzer.png|
Выява:M74_3.6_8.0_24 microns spitzer.png|

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1780 годзе
M74
Катэгорыя:Спіральныя галактыкі
Катэгорыя:Рыбы (сузор’е)
M46 (аб’ект Месье)

**M46** (каталог Месье, таксама **Месье 46** альбо **NGC 2437**) — рассеянае скопішча ў сузор'і Кармы. Адкрыў і каталагізаваў Шарль Месье ў 1771 годзе.

M46
Катэгорыя:Карма (сузор’е)
Туманнасць Арыёна

**Вялікая туманнасць Арыёна** (таксама вядомая як **Месье 42**, **М42** ці **NGC 1976**) — дыфузная туманнасць у сузор’і Арыёна.

Самая яркая газавая туманнасць на начным небе. Адно з найбольшых газава-пылавых воблакаў, бліжэйшае да Сонечнай сістэмы ў Галактыцы. Адлегласць да яе звыш 1000 светлавых гадоў, або каля 300 парсек. Мае выгляд мігатлівай бледнай плямы ў сузор’і Арыёна пад трыма яркімі зоркамі «пояса Арыёна». Папярочнік туманнасці больш за 5 пс.

Належыць да эмісійных туманнасцяў. Сярэдняя шчыльнасць у 1017 разоў меншая за шчыльнасць паветра. Эмісійныя газава-пылавыя туманнасці могуць з’яўляцца раёнамі актыўнага зоркаўтварэння. У Вялікай туманнасці Арыёна з дапамогай касмічнага тэлескопа Хабла выяўлены пратазоркі, абкружаныя протапланетнымі дыскамі.

## Гл. таксама 
* Аб’ект Месье M43

## Літаратура 
* Астраномія: падруч. для 11-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / І. В. Галуза, У. А. Голубеў, А. А. Шымбалёў; пер. з рус. мовы Т. К. Слауты. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2015. — 224 с.: іл. ISBN 978-985-471-765-4
* 

Катэгорыя:Дыфузныя туманнасці
Катэгорыя:Арыён (сузор’е)
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1610 годзе
M17 (аб’ект Месье)

**M17** (каталог Месье), **туманнасць Амега / Лебедзь / Падкова** () — дыфузная туманнасць у сузор'і Стральца.

M17
Катэгорыя:Стралец (сузор’е)
M18 (аб’ект Месье)

**M18** (каталог Месье) — рассеянае скопішча ў сузор'і Стральца.

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1764 годзе
M18
Катэгорыя:Стралец (сузор’е)