open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Понтапарэя роднасная

**Роднасная понтапарэя** (*Monoporeia affinis* ці *Pontoporeia affinis*) — від ракападобных атрада бакаплаваў (*Amphipoda*).

## Апісанне 
Цела даўжынёй 8-10 мм, складаецца з 18 сегментаў (4 галаўныя, 14 тулаўныя) і падзяляецца на 3 аддзелы: галаўны, грудны і брушны. Галава ўтворана злітымі разам сегментамі з першым грудным і мае ротавыя прыдаткі. На кожным грудным і брушным сегменце размешчаны па пары канечнасцей, якія служаць для ўтрымання корму, перамяшчэння па паверхні грунту і ў тоўшчы вады, а таксама для дыхання. На заднім краі апошняга брушнога сегмента знаходзіцца пласцінка — тэльсон. Глыбокая выемка на тэльсоне, якая раздзяляе яго на 2 лопасці з 1-3 шыпікамі на канцы — вызначальная прыкмета понтапарэі. На спінным баку ўсіх брушных сегментаў вельмі кароткія, тонкія валаскі.

## Пашырэнне 
Насяляе азёры паўночнай часткі Еўропы, Паўночнай Амерыкі, Канады. Ледавікова-марскі рэлікт чацвярцічнага перыяду. Па тэрыторыі Беларусі праходзіць паўднёвая мяжа арэала, понтапарэя знойдзена ў азёрах Браслаўскай групы (Паўднёвы Воласа, Снуды).

Месцы пражывання: глыбокія алігатрофныя і мезатрофныя азёры з вялікай колькасцю кіслароду ў вадзе. Аддае перавагу глеістым і глеіста-пясчаным донным адкладам, размяшчаецца на глыбіні больш за 10 м пры нізкай тэмпературы.

## Асаблівасці біялогіі 
Жыве на дне вадаёмаў. Працягласць жыцця да 3 гадоў. Палаваспелая на 2-3 годзе. Размнажэнне прымеркавана да асенне-зімняга перыяду. Самкі выношваюць яйкі ў вывадковай сумцы на працягу 3,5 месяца да поўнага развіцця малявак. Сярэдняя пладавітасць 16 яек.

## Ахова 
Занесена ў Чырвоныя кнігі Беларусі і Літвы.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бакаплавы
Аснова слова

**Аснова** — абавязковы і пастаянны элемент марфемнай будовы слова, які з’яўляецца сродкам выражэння лексічнага значэння слова. Аснова ў зменных словах проціпастаўляецца афіксам, як пераменнаму сегменту, які выражае граматычнае значэнне.

## Тыпы асноў 
* Аснова словаформы — частка слова без канчатка.
* Аснова слова — частка слова без канчатка і формаўтваральных суфіксаў. Пастаянная, нязменная частка слова, ад якой утвараюцца новыя словы.

Адрозніваюць два тыпы асновы:
* невытворную (непадзельную), фармальна роўную кораню: ***горад**, **кніг**-а*;
* вытворную (падзельную), у якой ёсць корань і афіксы словаўтварэння: ***стал-іц**-а, **за-столь-н**-ы*.

Аснова лічыцца вытворнай, калі існуе невытворная з тым самым коранем (***стал-ов**-ы — **стол***) ці вытворная з іншай афіксацыяй (***ёл-к**-а — **ель-нік** — **ял-ов**-ы*). Суадносная невытворная аснова называецца звязанай. Страта сувязі з невытворнай або звязанай асновай вядзе да апрошчання (*заўтра* з *за-утра*, *рубель* з *руб-ель*). У вытворнай аснове выдзяляюць утваральную. Невытворная ўтваральная аснова з’яўляецца першаснай, утвораная ад першаснай — другасная, наступная — аснова трэцяй ступені і г.д.: *дарог-а — дарожн-ы — падарожн-ы — падарожніча-ць — спадарожніча-ць*.

## Суплетыўныя асновы 
Сустракаюцца выпадкі, калі суадносныя граматычныя формы маюць розныя асновы (*я — мяне, мне, мною*). Такія асновы называюцца суплетыўнымі. Суплетывізм — адзін са сродкаў утварэння пэўных формаў слова, напрыклад склону (*мы — нас*), ліку (*чалавек — людзі*), ступені параўнання (*добры — лепшы*), трывання (*класціся — легчы, браць — узяць*). Суплетывізм асноў характэрны для назоўнікаў, займеннікаў, прыслоўяў, дзеясловаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* *Шакун Л. М.* Словаўтварэнне. — Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* *Шуба П. П.* Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. — Мінск, 1987.

Катэгорыя:Марфемы
Серабрыстая чайка

**Серабрыстая чайка**, **чайка-клыгун**, **рагатуха** (*Larus argentatus*) — птушка атраду сеўцападобныя (*Charadriiformes*), сямейства чайкавыя (*Laridae*).

## Апісанне 
Даўжыня цела 58-64 см, маса да 1,8 кг, размах крылаў 1,4-1,6 м (самая буйная з гняздоўных на Беларусі чаек). Самкі меншыя за самцоў. Апярэнне знізу белае, на спіне шэрае. Крылы шэрыя з чорнымі канцамі. Дзюба (даўжынёй да 6 см) жоўтая з чырвонай плямай на выступе паддзюб'я. Ногі бледна-жоўтыя. Маладыя птушкі шэра-бурыя з светлым нізам.

## Арэал 
thumb|274px|Распаўсюджанне серабрыстай чайкі
Арэал разарваны: узбярэжжы і суша Еўропы, заходнія, цэнтральныя, паўночныя і ўсходнія раёны Сібіры, поўнач Паўночнай Амерыкі. Насяляе скалістыя, пясчаныя або травяністыя ўзбярэжжы мораў або кантынентальных вадаёмаў; у некаторых раёнах — вялікія балоты. Пасля гнездавання — марскія прыбярэжныя раёны, вялікія азёры і рачныя даліны. У Еўропе паўднёвыя і заходнія папуляцыі аселыя, паўночныя — пералётныя. У Беларусі рэдкі і спарадычны на гнездаванні ў паўночнай частцы краіны пералётны від.

## Асаблівасці біялогіі 
Усёедная. Корміцца дробнай рыбай, яйкамі і птушанятамі, мышападобнымі грызунамі, насякомымі, ягадамі (багноўка, марошка).

Манагамная птушка. Гняздо ў калоніі, звычайна паблізу калоніі іншых птушак, на адкрытым месцы, на скалах, дзюнах, у апошні час — на дахах дамоў, часта на невялікіх земляных пагорках або ў купіне траў. На Беларусі гняздуецца невялікімі калоніямі (4-25 пар) або асобнымі парамі ў калоніях азёрных і шызых чаек.

Гняздо буйное, з грубага расліннага матэрыялу і ламачча. Гэта няшчыльная і багатая чаша, знешняя частка з кавалкаў і цэлых галінак, унутраная частка — з водарасцей і траў. На марскіх дзюнах гняздо часта ў выглядзе ямкі на пяску, скупа высланай сухой травой.

У Беларускае Паазер'е прылятае ў першай палове красавіка. Кладка ў канцы красавіка — першай палове мая з 2-4, часцей 3 яек памерамі 71,1 x 49,9 мм. Наседжванне 26-27 сутак. Вылупленне птушанят у канцы мая — першай палове чэрвеня. Узнімаюцца на крыло ва ўзросце каля 40 сутак. Вандроўкі і перамяшчэнні птушак у заходнім і паўднёва-заходнім напрамках з канца ліпеня. Зімуе ў Прыбалтыцы і Заходняй Еўропе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5
* 

## Спасылкі 
* Распаўсюджванне серабрыстай чайкі ў Еўропе 
* Joanna Burger «Pattern, mechanism, and adaptive significance of territoriality in herring gulls (Larus argentanus)» Monography  

Катэгорыя:Чайкі
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1763 годзе
Конфікс

**Ко́нфікс** (ад  з, разам +  прымацаваны), або **цыркумфікс, бімарфема** — састаўная службовая марфема, якая складаецца з прэфікса і суфікса, якія ў адзіным фармальным комплексе далучаюцца да асновы слова. Выдзяляюцца толькі на словаўтваральным узроўні. Выконваюць толькі дэрывацыйную функцыю.

У структурным плане конфіксы складаюцца толькі з тых элементаў, якія існуюць як асобныя прэфіксы і суфіксы. Успрымаюцца як адзін фармальны кампанент і з’яўляюцца толькі спрадвечнабеларускімі па сваім паходжанні. У акадэмічных граматыках конфіксныя ўтварэнні называюць прыставачна-суфіксальнымі ўтварэннямі.

Хоць і аддзеленыя адзін ад аднаго коранем, яны выступаюць як адзіны словаўтваральны комплекс толькі ў словаўтваральным акце. У структурным плане не існуюць як самастойныя элементы (*заморскі*). Далучаюцца толькі да ўтваральнай асновы.

Выкарыстанне конфіксаў называецца *парасінтэз* — аддачасовы ўдзел у сінтэзе слова двух розных афіксальных сродкаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Марфемы
Малы пагоніч

**Малы пагоніч** (*Porzana parva*) — від птушак сямейства пастушковых (*Rallidae*).

## Апісанне 
Птушка памерам са шпака. Даўжыня цела да 20 см, маса 50-60 г. Апярэнне спіны аліўкава-бурае з цёмнымі стракацінамі, шыя і брушны бок аспідна-шэрыя без выразных палос, надхвосце паласатае. У самак на горле вохрыстае або рыжаватае адценне. Ногі ў самца і самкі зеленаватыя. Дзюба кароткая, сціснутая з бакоў, чырвоная каля асновы і зеленавата-жоўтая на канцы.

## Пашырэнне 
Арэал: Заходняя Еўразія (за выключэннем паўднёвага захаду і поўначы) і Малая Азія. На поўнач трапляецца да Прыбалтыкі і цэнтральных абласцей Расіі, на поўдзень — да Чорнага мора, дэльты Волгі, паўднёвага захаду Сібіры.

Тэрыторыя Беларусі знаходзіцца ў межах арэала віду. Верагодна, пашыраны паўсюдна, але мазаічна. Да 1940-х гг. адзначаўся для Пінскага і Брагінскага раёнаў. У пасляваенны перыяд знойдзены ў Гродзенскім (наваколле в. Гожа), Лунінецкім (рыбгас «Лахва», старарэччы Прыпяці), Гарадоцкім (азёры Кашо, Бурачкоўскае), Бярозаўскім, Пружанскім і Мядзельскім раёнах.

## Асаблівасці біялогіі 
У месцах гнездавання з’яўляецца звычайна ў першай палове, у асобныя гады — у другой палове красавіка. Гняздо размяшчае на заломах трыснягу, чароту, асакі або ў курціне травяністай расліннасці, нярэдка сярод галін затопленага вербняку.

У кладцы ад 6 да 9 (часцей 7-8) глініста-шэрых або шаравата-жоўтых з іржава-рыжаватай плямістасцю яек памерамі 30,6 x 21,5 мм. Знаходкі поўных кладак з траўня па чэрвень сведчаць аб магчымасці паўторнага гнездавання. Наседжаныя і слаба наседжаныя кладкі трапляюцца звычайна ў канцы траўня — першай палове ліпеня. Наседжваюць абедзве птушкі 20-21 суткі.

Адлёт на месца зімоўкі (Міжземнамор’е, Малая Азія, Афрыка) у канцы жніўня-верасні. Асобныя птушкі трапляліся ў Пінскім раёне і ў кастрычніку.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Пастушковыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1769 годзе
Махіта

thumb|180px|Шклянка махіта
**Махіта** (ісп.. Mojito) — кактэйль на аснове светлага рому і лісця мяты. Існуе 2 віды махіта: слабаалкагольны і безалкагольны. Паходзіць з вострава Куба, стаў папулярны ў ЗША ў 1980-х.
 
Алкагольны махіта традыцыйна складаецца з шасці інгрэдыентаў: ром, газаваная вада, цукар, лайм, мята і лёд. У апошні час для паскарэння падрыхтоўкі кактэйлю замест газіроўкі і цукру выкарыстоўваюць розныя салодкія напоі тыпу «Спрайт». У махіта камбінацыя салодкага і асвяжальнага зрабіла гэты кактэйль адным з самых папулярных летніх напояў. У некаторых гатэлях Гаваны ў махіта дадаюць таксама ангастуру.
 
У безалкагольным махіта адсутнічае ром.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кактэйлі
Прыстаўка (мова)

**Прыста́ўка**, **прэ́фікс** (ад  — прымацаваны спераду) — службовая марфема, што ўжываецца перад коранем і надае слову новае лексічнае ці граматычнае значэнне. Часцей надае новае лексічнае значэнне.

Прэфіксы заўсёды матэрыяльна выражаныя марфемы, у адрозненне ад суфіксаў, канчаткаў і ад інтэрфіксаў.

## Асаблівасці прэфіксаў 
* Не маюць строгага замацавання за той ці іншай часцінай мовы. Напрыклад, прэфікс *пад-*: ***пад**група* (назоўнік), ***пад**земны* (прыметнік), ***пад**даць* (дзеяслоў).
* Заўсёды далучаюцца толькі да цэлага слова, а не да асновы.
* Не змяняюць прыналежнасці вытворнага слова да часціны мовы. У сучаснай беларускай мове існуе толькі 2 словы, у якіх прэфікс пераводзіць назоўнік у прыслоўе: *накрыж, навек*. Калі прыстаўка ўжываецца ў спалучэнні з суфіксам, то яна далучаецца толькі да асновы слова. У такім выпадку можа пераводзіць слова ў іншую часціну мовы.

## Віды прэфіксаў 
### Паводле функцыі 
* Дэрывацыйныя (словаўтваральныя): *біць — адбіць*.
* Рэляцыйныя (словазменныя) — толькі прыстаўка *най-* у найвышэйшай ступені параўнання прыметнікаў: *лепшы — найлепшы*.
* Сінкрэтычныя (служаць для ўтварэння закончанага трывання дзеясловаў): *казаць — сказаць*.

### Паводле паходжання 
* Спрадвечнабеларускія — крыніцай служаць службовыя часціны мовы (прыназоўнікі, часціцы), самастойныя часціны мовы, прыстаўкі.
* Запазычаныя — з грэчаскай мовы (*а-, анты-, гіпер-*), з лацінскай мовы (*інтэр-*), з французскай мовы (*дэ-, дэз-*).

### Паводле фанемнага складу 
* Монафанемныя — складаюцца з адной фанемы,
* Поліфанемныя — складаюцца з 2 і болей фанем.

### Паводле фанемнай структуры 
Паводле пачатковага гука:
* прыкрытыя — пачынаюцца з зычнага гука,
* непрыкрытыя — пачынаюцца з галоснага гука.
Паводле канцавога гука:
* закрытыя — заканчваюцца на зычны гук,
* адкрытыя — заканчваюцца на галосны гук.

### Паводле спалучальнасці (валентнасці) 
* Мультывалентныя (рэгулярныя) — сустракаюцца ў вялікай колькасці слоў, утвараюць вялікую колькасць вытворных.
* Унівалентныя (нерэгулярныя) — маюць абмежаваную спалучальнасць.

## Літаратура 
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* Шуба П. П. Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.
Афікс

**А́фікс** (ад  — прымацаваны) або **фарма́нт** (ад  — які ўтварае) — службовая марфема, якая перадае дадатковае лексічнае і граматычнае значэнне слова або вызначае адносіны слова да іншых слоў у сказе.

Афіксы валодаюць багатымі стылістычнымі магчымасцямі: надаюць словам нейтральны, кніжны або размоўны характар.

## Класіфікацыя афіксаў 
Да афіксаў адносяцца:
* флексія, або канчатак, — вызначае граматычную форму слова і служыць для сувязі з іншымі словамі ў сказе;
* прэфікс, або прыстаўка (перад коранем);
* суфікс (пасля кораня);
* конфікс (з абодвух бакоў кораня);
* постфікс (пасля суфікса ці флексіі) — служаць для ўтварэння новых слоў або формаў слова;
* інтэрфікс — выкарыстоўваецца для злучэння пэўных марфем у слове.

Афіксы адрозніваюць паводле функцыі:
* словаўтваральныя: *пра-дзед, сад-ов-ы*;
* формаўтваральныя: *гавары-ў, пры-йсці*;
* словаформаўтваральныя: *кум-а, госц-я*.

Паводле характару ўзнаўлення:
* рэгулярныя — сустракаюцца ў вялікай колькасці слоў, характарызуюцца паўтаральнасцю, утвараюць цэлыя словаўтваральныя або формаўтваральныя рады: *сін-і, рак-а*;
* нерэгулярныя — сустракаюцца ў невялікай колькасці слоў і не ўтвараюць вытворных: *люб-оў*.

Паводле здольнасці ўтвараць новыя словы:
* прадуктыўныя — актыўна выкарыстоўваюцца пры ўтварэнні новых слоў: *ня-праўда, пад-бор-шчык*;
* малапрадуктыўныя: *праблем-атык-а, рат-унак*;
* непрадуктыўныя — не ўтвараюць новых слоў: *ветр-азь, зна-ўц-а*.

Нерэгулярныя афіксы заўсёды непрадуктыўныя. Рэгулярныя — прадуктыўныя і непрадуктыўныя.

Паводле спосабу афармлення:
* фармальна выражаныя: *з-на-ход-к-а, папк-а*;
* нулявы: *кніг, брат*.

Паводле семантычных адносін паміж сабой афіксы падзяляюцца на:
* сінанімічныя — маюць блізкае або аднолькавае значэнне, але па-рознаму гучаць;
* антанімічныя — маюць супрацьлеглае значэнне;
* полісемічныя/мнагазначныя — могуць мець некалькі розных значэнняў;
* аманімічныя — супадаюць па форме, але адрозніваюцца па значэнні.

Паводле паходжання афіксы падзяляюцца на:
* спрадвечнабеларускія: *пры-, -н-, -ск-, -асць* і інш.;
* запазычаныя: *анты-, -ірава-, -ізм* і інш.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Марфемы
Салаўіны цвыркун

**Салаўіны цвыркун** (*Locustella luscinioides*) — птушка з атрада вераб’інападобныя (*Passeriformes*), сямейства валасянкавыя (*Sylviidae*).

## Апісанне 
Маленькая птушка, даўжыня цела каля 13 см, маса 15—16 г. Спінны бок рыжавата-карычневы, ніз белаваты, на горле і валляку часам бываюць маленькія цёмныя трохвугольныя плямы.

Вызначальная рыса — голас. Голас: доўгае, манатоннае і сухое «трр», больш нізкае, чым у звычайнага цвыркуна. Пад час спявання паварочвае галаву ў бакі, таму здаецца, што гук мадулюецца. Асцерагае гарлавым «цік».

## Пашырэнне 
Арэал: разарваны; Паўднёвая, Цэнтральная і Усходняя Еўропа, паўночны захад Афрыкі і Цэнтральная і Заходняя Азія. З 1920-х гадоў (асабліва з 1960-х) пашырае свой арэал у Еўропе на захад і поўнач.

На Беларусі адносна рэдкі на гнездаванні пералётны і транзітна мігрыруючы від. Раней цвыркун адзначаўся пераважна ў паўднёвых і заходніх раёнах, адзінкавыя сустрэчы былі адзначаны ў цэнтральнай частцы краіны. Цяпер сустрэчы і ўскосныя доказы гнездавання вядомы ў Гомельскім і Жыткавіцкім раёнах. Ёсць звесткі пра рэгулярныя сустрэчы самцоў у паўночных раёнах Беларусі — Гарадоцкім, Ушацкім, Шаркоўшчынскім, Шумілінскім.

Пералётны від. Месца зімовак: Афрыка на поўдзень ад Сахары, ад Сенегала да Эрытрэі, Іран, Ірак.

Месцы пражывання: хмызнякі, цяжкадаступныя зараснікі чароту і іншай расліннасці на невялікіх забалочаных вадаёмах, рыбагадоўчых сажалках, багністых берагах азёр, старарэчышчы, забалочаныя поймавыя лясы. Засяляе вялікія па плошчы ўчасткі трыснягу з купінамі рагозу і высокіх асок, немеліярыраваныя тарфянікі, берагі вадаёмаў з высокім чаротам і купінамі асакі і рагозу, а таксама зараснікамі вярбы з высокай травяністай расліннасцю.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца насякомымі.

У прыдатных месцах пражывання можа лакальна збірацца ў вялікай колькасці. Гняздуецца ў хмызняках, зарасніках густых траў. Гняздо «уціснутае» ў купіну асакі або сярод заломаў сухой надводнай расліннасці, добра асветленае сонцам, над мокрым грунтам або вадой. Будуе гнёзды з лістоў рагозу, трыснягу, асакі.

У кладцы 4-6 яец памерамі 19,6 x 14,6 мм. Яйкі крыху падоўжаныя, з даволі вострым вузейшым канцом, белыя, з густымі і дробнымі плямкамі: глыбокія — светла-шэрыя, паверхневыя — шэра-карычневыя або чырвона-карычневыя.

## Падвіды 
* *L. l. luscionioides* — Еўропа да 35° на ўсход;
* *L. l. sarmatica* — ад 35° на ўсход да Волгі і Урала;
* *L. l. fisca* — цэнтральная і паўднёва-заходняя Сібір.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5
* 

## Спасылкі 
* ptushki.org Цвыркун салаўіны  // Сайт ГА «Ахова птушак Бацькаўшчыны»

Катэгорыя:Валасянкавыя
Постфікс

**Постфікс** (ад  пасля +  прымацаваны) — службовая марфема (афікс), якая ў структуры слова размяшчаецца пасля кораня.

У лінгвістычнай літаратуры постфіксы часта падзяляюць на:
* пасля канчатка — марфемы *-ся/-ца/-цца, -небудзь, -це* ў форме множнага ліку загаднага ладу, *-сьці*: *мыю-**ся**, мыюц-**ца**, мые-**цца**, хто-**небудзь**, каго-**сьці**, вазьмі-**це***;
* пасля інфінітыўнага суфікса. Марфема *-ца*: *лічыц-**ца**, насіц-**ца***.

Функцыі постфіксаў:
* формаўтваральная: *ідзі — ідзі-**це**, забыць — забыц-**ца***;
* словаўтваральная: *куды-**небудзь**, стрыгчы — стрыгчы-**ся***.

Постфіксы таксама называюць постфлексійнымі суфіксамі і аглюцінатыўнымі суфіксамі.

## Асаблівасці постфіксаў 
* Далучаюцца толькі да цэлага слова.
* Не пераводзяць вытворнае слова ў іншую часціну мовы.
* Могуць размяшчацца пасля канчатка.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Марфемы
Словазлучэнне

**Словазлучэнне** ў лінгвістыцы — дапаможная сінтаксічная адзінка, утвораная ў выніку аб'яднання двух ці больш самастойных слоў або словаформ, якія граматычна і па сэнсе звязаныя паміж сабой і абазначаюць пэўнае паняцце.

## Словазлучэнне і слова
### Адрозненне
*Словы з'яўляюцца простымі назвамі прадметаў, а словазлучэнні выступаюць як складаныя або разгорнутыя назвы адпаведных з'яў.
### Падабенства
*Як і словы, словазлучэнні служаць для абазначэння пэўных прадметаў ці з'яў аб'ектыўнай рэчаіснасці і з'яўляюцца структурным матэрыялам сказу. 
*Словазлучэнне, як і слова (калі яно змяняецца), мае сістэму формаў.
## Словазлучэнне і сказ
### Адрозненне
*Словазлучэнні не маюць сэнсава-граматычнай і інтанацыйнай самастойнасці і не выражаюць закончанай думкі (не з'яўляюцца асобным паведамленнем).  Словазлучэнні — гэта часткі сказа, і толькі ў сказе яны набываюць канкрэтнае значэнне і выконваюць тую ці іншую функцыю. Некаторыя словазлучэнні могуць супадаць па форме з самастойнымі сказамі, але ніколі не супадаюць з імі па сваёй функцыі. 
*Словазлучэнне ў адрозненне ад сказа камунікатыўнай адзінкай не з'яўляецца.

## Падыходы да трактоўкі словазлучэння
### Лексікалагічная трактоўка 
Вузкі аспект разумення словазлучэння.

Словазлучэнне разглядаецца толькі як спалучэнне 2 ці больш паўназначных слоў. У беларускім мовазнаўстве гэтай трактоўкі трымаюцца А. І. Наркевіч, Л. П. Падгайскі, М. С. Яўневіч, А. Я. Міхневіч і іншыя.

### Сінтаксічная трактоўка
*Вельмі шырокі аспект (Г. Н. Клюсаў).

Словазлучэнне — любое двухчленнае спалучэнне (службовае слова і знамянальнае, або службовае слова і службовае).
*Больш вузкі аспект (Л. І. Бурак).

Словазлучэнне — спалучэнне толькі паўназначных слоў.

## Літаратура 
* *Бурак Л. І.* Сучасная беларуская мова: Сінтаксіс. Пунктуацыя : вучэб. дапам. для філал. фак. ун-таў / Л. І. Бурак. − Мінск: Універсітэцкае, 1987.
* Кароткая граматыка беларускай мовы : у 2 ч. Ч. 2. Сінтаксіс / навук. рэд. А. А. Лукашанец. — Мінск: Беларуская навука, 2009.

Катэгорыя:Сінтаксіс
Пачаран

**Пачаран** (, ) — алкагольны напой, традыцыйны для шэрагу абласцей поўначы Іспаніі.

Уяўляе сабой спіртавую настойку ягад цёрну (*Prunus spinosa*) з рознымі араматычнымі дадаткамі. Утрыманне алкаголю звычайна 20—30 %. Ставіцца на стол у якасці дыжэстыву.

Катэгорыя:Алкагольныя напоі
Катэгорыя:Лікёры
Катэгорыя:Іспанская кухня
Кашаса

**Кашаса** () — моцны алкагольны напой, выраблены праз дыстыляцыю чыстага экстракту цукровага трыснягу. Моцнасць — 39—40 градусаў.

## Спасылкі 
* http://www.museudacachaca.com.br/principal_ing.html 

Катэгорыя:Моцныя спіртныя напоі
Катэгорыя:Бразільская кухня
Канчатак

**Канча́так, фле́ксія** ( — згінанне, выгін) — словазменная службовая марфема, якая размяшчаецца пасля кораня ў канцы слова або пасля суфікса, пры дапамозе якой утвараюцца не новыя словы, а граматычныя, сінтаксічныя формы аднаго і таго ж слова.

## Асаблівасці канчаткаў 
* Выступаюць толькі як формаўтваральныя сродкі. Як фармант рэлятыўны канчатак проціпастаўляецца суфіксу — фарманту дэрывацыйнаму, што не мае сінтаксічнага значэння: *лес-нік-**і**, лес-нік-**оў**, лес-нік-**ам***.
* Ужываюцца, як правіла, на канцы слова і замыкаюць марфемны рад (выключэнне: словы з постфіксам).
* Не ўваходзяць у аснову слова, не дапаўняюць яго лексічнае значэнне, выражаюць толькі граматычнае значэнне: *бязмежн-**ы**, узнікн-**е***.
* Канчаткі — марфемы парадыгматычныя. Парадыгму канчаткаў не маюць нязменныя словы (інфінітывы, дзеепрыслоўі, прыслоўі, безасабова-прэдыкатыўныя словы, нескланяльныя назоўнікі і прыметнікі).

## Віды канчаткаў 
### Паводле фанемнага складу 
* Аднафанемныя (складаюцца з адной фанемы).
* Двухфанемныя (складаюцца з дзвюх фанем).
* Трохфанемныя (складаюцца з трох фанем).

### Паводле размяшчэння 
* Знешнія канчаткі (канцавыя марфемы).
* Унутраныя канчаткі (знаходзяцца паміж 2 асновамі або 2 каранямі). Унутраную флексію маюць складаныя словы, у якіх абедзве часткі скланяюцца.

### Паводле выражанасці 
* Матэрыяльна выражаныя: *стал-**а***.
* Нулявыя: *стол-**ø***.

## Літаратура 
* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск — Мінск: Навука і тэхніка, 1985.
* *Шакун Л. М.* Словаўтварэнне. — Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
* *Шуба П. П.* Сучасная беларуская мова. Марфаналогія. Марфалогія. Мінск, 1987.

Катэгорыя:Марфемы
Джэзва

right|250px|thumb|Джэзва
**Джэзва** (тур. Cezve з араб. جذوة), іншая назва **турка** — пасудзіна для прыгатавання кавы па-турэцку.
 
Уяўляе сабой таўстасценны металічны коўш з доўгай ручкай. Традыцыйная джэзва вырабляецца з каванай медзі. Традыцыйная армянская джэзва таксама часам называецца **срджэп**.
 
Існуе роднасны турцы-джэзве прадмет пад назвай **дала** — рондальчык з доўгім выгнутым носікам і адной ручкай, выкарыстоўваецца для варэння кавы, распаўсюджана ў некаторых частках Саудаўскай Аравіі і сярод сірыйскіх качэўнікаў. Дала вонкава падобная да **ібрыку** (ад арабскага ibriq, ад персідскага abriz - ab вада і riz ліць (наліваць)).
 
Звараная ў джэзве кава адрозніваецца досыць насычаным смакам і густой кансістэнцыяй з невялікай колькасцю часціц кавы (гушчы). У напоі застаюцца амаль усе рэчывы, якія ўтрымліваюцца ў абсмажаным збожжы кавы.

## Спасылкі 
* alt.coffee thread archive regarding cezve word origin 
* Comech’s cezve page at tamu.edu 

Катэгорыя:Посуд
Катэгорыя:Кававае абсталяванне
Чарнушка эфіопка

**Чарнушка эфіопка** (*Erebia aethiops*) — матыль падсямейства аксамітніц (*Satyrinae*).

## Апісанне 
Размах крылаў 38-45 мм. Агульны тон афарбоўкі цёмна-карычневы, зверху на крылах рыжыя плямкі з чорнымі вочкамі і белымі «зрэнкамі». Колькасць вочак непастаянная: на пярэднім крыле 3-5, на заднім 3-4. Ніз пярэдняга крыла падобны да верху, а задняга — святлейшы, з чаргаваннем цёмных і светлых шырокіх перавязяў, вочкі выражаны слаба.

(MHNT) Erebia aethiops - Bossey Haute-Savoie France - male dorsal.jpg|*Erebia aethiops* ♂  
(MHNT) Erebia aethiops - Bossey Haute-Savoie France - male ventral.jpg|*Erebia aethiops* ♂  △ 
(MHNT) Erebia aethiops - Bossey Haute-Savoie France - female dorsal.jpg| *Erebia aethiops* ♀  
(MHNT) Erebia aethiops - Bossey Haute-Savoie France - female ventral.jpg|  *Erebia aethiops* ♀ △

## Арэал 
Еўразія. У Прыбалтыцы рэдкі і лакальны. У Беларусі адзначаны ў Белавежскай пушчы, у наваколлі Жодзіна, у Навагрудскім раёне без дакладнай даты і месца адлову.

Жыве ў старых хвойных лясах і барах.

## Асаблівасці біялогіі 
Від аселы. Дае 1 пакаленне за год. Лёт матылёў у ліпені — пачатку жніўня на палянах, узлесках і пад полагам лесу. Кармавыя расліны вусеняў — дзікарослыя злакі (метлюжок, купкоўка, мятліца). Зімуюць вусені.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Аксамітніцы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1777 годзе
Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі
Стафілін пахучы

**Стафілін пахучы** (*Ocypus olens*) — насякомае атраду цвердакрылыя (*Coleoptera*), сямейства стафілініды (*Staphylinidae*).

## Апісанне 
Вялікі жук. Цела даўжынёй 20-32 мм, падоўжнае, чорнае, матавае, з вельмі густой пункціроўкай. Надкрылы ўкарочаны і прыкрываюць толькі першыя два тэргіты брушка, роўныя з пярэдняспінкай; крылы развітыя. Галава вялікая, вусікі і ногі чорныя.

## Арэал 
Еўропа (акрамя поўначы). У Беларусі, як мяркуюць, наваколле Старых Дарог (пасёлак Новы). Жыве ў лісцевых лясах і ўзлесках.

## Літаратура 
Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Стафілініды
Кава па-турэцку

**Кава па-турэцку** (таксама «турэцкая кава») — кава, гатуецца шляхам кіпячэння здробненых кававых зерняў у джэзве, часам дадаецца цукар.
 
 
Кава па-турэцку карыстаецца папулярнасцю ва ўсім свеце, аднак найбольш шырока распаўсюджаны на Сярэднім Усходзе, у Паўночнай Афрыцы, на Каўказе, Балканах і іншых тэрыторыях, у мінулым якія ўваходзілі у Асманскай імперыі, дзе гістарычна з'яўляецца асноўным спосабам прыгатавання кававага напою.
 
Кава па-турэцку - еўрапейская і амерыканская назва. На Сярэднім Усходзе напой, прыгатаваны такім спосабам называюць проста «кава». У шэрагу краін напой мае ўласнае назву.

## Гл. таксама 
* Джэзва

Катэгорыя:Кававыя напоі
Катэгорыя:Арабская кухня
Пясчаны скакун

**Пясчаны скакун**, **арэнарыя** (*Cicindela arenaria viennensis*) — насякомае атрада  сямейства .

## Апісанне 
Жук даўжынёй 6,5—10 мм. Верх медна-зялёны, матавы. Надкрылы з 2 тонкімі, вельмі выгнутымі белымі перавязямі і верхавінкавай плямай. Сярэдзіна пярэдняспінкі з рэдкімі белымі валаскамі, на надкрылах грубая рэдкая пункціроўка. Ніз і ногі зялёныя з металічным бляскам, стэрніты грудных сегментаў і бакавая паверхня брушка пакрыты доўгімі белымі валаскамі. Аснова ротавых частак і верхняя губа белыя.

## Арэал 
Трапляецца ад Сярэдняй і Паўднёвай Еўропы да Заходняй Сібіры. У Беларусі адзначаны ў наваколлі Салігорска і Пінска.

Жыве на сухіх сыпучых пясках па берагах вадаёмаў, пясчаных кар’ераў.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. — ISBN 5-85700-095-5
* 

## Спасылкі 
* Песчаный скакун // Красная книга Рязанской области 

Катэгорыя:Скакуны (род жукоў)
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1781 годзе
Ніна Добраў

**Ніна Добраў** (, Сафія, Балгарыя) — балгарска-канадская актрыса. Найбольш вядомая дзякуючы ролям Алены Гілберт і Кэтрын Пірс у драматычным серыяле тэлеканала CW «Дзённікі вампіра».

## Фільмаграфія 
* *Дзённікі вампіра* (2009—...)

## Спасылкі 
* 

 

Катэгорыя:Постаці Балгарыі
Катэгорыя:Актрысы Канады
Стафілін валасаты

**Стафілін валасаты** (*Emus hirtus*) — насякомае атраду цвердакрылыя (*Coleoptera*), сямейства стафілініды (*Staphylinidae*). 

## Апісанне 
Жук даўжынёй 18-28 мм. Верх чорны, ніз сіні або фіялетавы. Цела падоўжнае, надкрылы ўкарочаныя, прыкрываюць толькі два першыя тэргіты брушка. На галаве, пярэдняспінцы і задняй палове брушка залаціста-жоўтыя, на заднім краі пярэдняспінкі і пярэдняй палове брушка цёмныя валаскі, надкрылы з папярочнай перавяззю з шэра-жоўтых валаскоў. Ногі і вусікі чорныя. 

## Пашырэнне 
Арэал: Паўднёвая, Заходняя і Сярэдняя Еўропа на поўнач да Брытанскіх астравоў і Скандынавіі (Данія і паўднёвая Швецыя). Каўказ, Турцыя, Іран, Казахстан. У Беларусі знойдзены ў Бярэзінскім запаведніку, наваколлі Мінска, Лагойска, Петрыкава. 

Жыве на лугах, узлесках, выганах. Сустракаецца пад экскрэментамі, падаллю, на выцякаючым соку дрэў (пераважна бяроз).

## Літаратура 
Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Стафілініды
Мілаш Земан

**Мі́лаш Зе́ман** (, ; нар. 28 верасня 1944, Колін, Пратэктарат Багеміі і Маравіі) — чэшскі палітык, першы ўсеагульна абраны прэзідэнт Чэхіі (2013). Раней займаў пасады прэм’ер-міністра (1998—2002), старшыні Палаты прадстаўнікоў чэшскага парламента (1996—1998). На пасадзе кіраўніка Сацыял-дэмакратычнай партыі ў 1990-я ператварыў яе ў адну з найбуйнейшых партый Чэхіі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 28 верасня 1944 года ў горадзе Колін (Пратэктарат Багеміі і Маравіі) у сям’і паштовага чыноўніка і настаўніцы. Мілашавы бацькі развяліся, калі таму было два гады. Выхаваннем займалася маці, настаўніца па спецыяльнасці. Пасля скончыў школу ў родным горадзе і ў 1965 паступіў у Вышэйшую эканамічную школу ў Празе, якую скончыў у 1969.

Падчас Пражскай вясны 1968 годзе Земан стаў членам Камуністычнай партыі, аднак у 1970 годзе быў выключаны з яе за нязгоду з пактам пра ўварванне ў Чэхаславакію. Таксама пазбавіўся працы і больш за дзесяць гадоў працаваў у спартыўнай арганізацыі *Sportpropag* (1971—1984). У 1984 уладкаваўся ў кампанію *Agrodat*, з якой быў звольнены ў 1989 годзе за свой крытычны артыкул *«Prognostika a přestavba»* (*Прагназаванне і аднаўленне*).

У красавіку 2001 года Мілаш Земан пакінуў пасаду старшыні партыі і пераехаў на адпачынак у Высачынскі край. У 2003 вылучаўся на выбарах прэзідэнта, аднак саступіў Вацлаву Клаусу з-за раз’яднанасці сваё партыі. Пасля гэтага Земан стаў жорстка крытыкаваць кіраўнікоў сацыял-дэмакратаў. 21 сакавіка 2007 года з-за канфлікту з лідарам сацыял-дэмакратычнай партыі Іржы Параўбекам пакінуў партыю.

У 2013 годзе ўзяў удзел у першых усеагульных выбарах прэзідэнта Чэшскай рэспублікі, у другім туры перамогшы Карала Шварцэнберга. У паўнамоцтвы ўступіў 8 сакавіка 2013 года.

## Спасылкі 
* 
* Працы Мілаша Земана  ў Worldcat

Катэгорыя:Прэзідэнты Чэхіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Чэхіі
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Чэхіі
Катэгорыя:Члены Чэшскай сацыял-дэмакратычнай партыі
Катэгорыя:Старшыні Палаты дэпутатаў Парламента Чэшскай Рэспублікі
Катэгорыя:Дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Чэшскай рэспублікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Коліне
Катэгорыя:Выпускнікі Эканамічнага ўніверсітэта ў Празе
Джордж Буль

**Джордж Буль** (— ) — ірландскі матэматык. Заклаў асновы матэматычнай логікі.

На матэматычныя тэмы Булем былі створаны два сістэматычныя трактаты: «Трактат аб дыферэнцыяльных ураўненнях» (1859; другое выданне не завершана, матэрыялы да яго апублікаваныя пасмяротна ў 1865) і задуманы як яго працяг «Трактат аб канчатковых рознасцей» (1860). Гэтыя працы зрабілі важкі ўнёсак у адпаведныя раздзелы матэматыкі і ў той жа час прадэманстравалі глыбокае разуменне Булем філасофіі свайго прадмета.

## Гл. таксама 
* Булева алгебра,
* Булева функцыя,
* Булевы аперацыі,
* Булева праграмаванне.

## Спасылкі 
* Творы Буля на сайце Праекта «Гутэнберг» — утрымліваюць асноўную працу Буля «An Investigation of the Laws of Thought».

Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Логікі Вялікабрытаніі
Нікаля Бурбакі

[thumb|201px|[Шарль Дэні Бурбакі, французскі генерал, прозвішча якога было ўзята ў якасці псеўданіма]]
**Нікаля Бурбакі** — псеўданім, пад якім група французскіх матэматыкаў з 1939 г. рэалізуе ідэю Д.Гільберта — разгледзець розныя матэматычныя тэорыі з пазіцыі фармальнага аксіяматычнага метаду. У незавершаным шматтомным трактаце Бурбакі «Элементы матэматыкі» будуецца фармальная аксіяматычная сістэма, якая павінна ахапіць калі не ўсе, то хаця б галоўныя раздзелы матэматыкі. Працуе «семінар Бурбакі», на якім абмяркоўваюцца не толькі праблемы трактата, але і заслухоўваюцца даклады матэматыкаў з розных краін.

## Склад групы 
Заснавальнікамі групы, якія ўдзельнічалі ў яе першай сустрэчы, з'яўляюцца:
* Анры Картан,
* Клод Шэвале,
* Жан Кулон,
* Жан Дэльсарт,
* Жан Дзьёданэ,
* Шарль Эрэсман,
* Рэнэ дэ Посель,
* Шалем Мандэльбройт,
* Андрэ Вейл.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка Асацыяцыі Бурбакі

Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Навуковыя групы
*
Катэгорыя:Калектыўныя псеўданімы
Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд

**Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд** () (; Парыж -, Парыж) — французскі музыкант і матэматык, член Французскай акадэміі навук. Вядомы галоўным чынам дзякуючы працам па вышэйшай алгебры, асабліва па тэорыі вызначнікаў.

## Спасылкі 
* Біяграфія Аляксандра Тэафіла Вандэрмонда 

Катэгорыя:Матэматыкі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Прысяга

**Прысяга** — афіцыйнае ўрачыстае абяцанне прытрымлівацца пэўных абавязкаў, патрабаванняў закону, захоўваць вернасць справе, быць праўдзівым. Была пашырана ў палітычнай і юрыдычнай практыцы Беларусі ў мінулым. У часы Вялікага Княства Літоўскага прысягалі вялікія князі, канцлеры, ваяводы, суддзі і іншыя службовыя асобы дзяржаўнага апарату; у судаводстве прысяга была дадатковым сродкам забеспячэння доказаў па справах праз абавязковае прысяганне сведкаў. 
]]
Прысяга пашырана і ў іншых краінах (прысяга прэзідэнтаў, губернатараў, суддзяў, сведкаў і інш.), у многіх устаноўлена палітычная, адміністрацыйная і крымінальная адказнасць за парушэнне прысягі. Першапачаткова прысягу давалі ў выглядзе клятвы (напрыклад, клятва Гіпакрата, якую давалі ўрачы пры атрыманні дыплома), парушэнне якой магло цягнуць за сабой маральнае і грамадскае ўздзеянне. Прававыя вынікі мела парушэнне прысягі ваеннаслужачымі, работнікамі міліцыі. 

У Беларусі практыка прысягання адноўлена пры атрыманні незалежнасці. Канстытуцыя Беларусі замацавала прыняцце прысягі ва ўрачыстай абстаноўцы на спецыяльным пасяджэнні парламента як адну з найважнейшых умоў уступлення прэзідэнта на сваю пасаду. У заканадаўстве Беларусі прадугледжана таксама прысяга для ваеннаслужачых, суддзяў, работнікаў міліцыі і інш.

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ваеннае права
Катэгорыя:Клятвы і прысягі
Бернард Бальцана

**Бернард Бальцана** (; ,  — ) — чэшскі матэматык, філосаф і тэолаг. Скончыў Карлаў універсітэт у Празе (факультэт філасофіі ў 1800, факультэт тэалогіі ў 1805). Займаў кафедру гісторыі рэлігіі Карлавага ўніверсітэта з 1805 па 1820, затым пазбаўлены права чытання лекцый за «вальнадумства», пасля чаго змог працаваць толькі над праблемамі матэматыкі і логікі.

Асноўныя працы (у матэматыцы і логіцы):
* Навукавучэнне (1837, агляд традыцыйных лагічных вучэнняў з выкладаннем асноў логікі)
* Парадоксы бясконцага (першае выданне — 1851).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта
Катэгорыя:Матэматыкі Чэхіі
Катэгорыя:Філосафы Чэхіі
Катэгорыя:Багасловы Чэхіі
Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы XIX стагоддзя
Джордж Дэвід Біркгаф

**Джордж Дэвід Біркгаф (Біркгаф)** (анг.: George David Birkhoff; , Оверайсел, штат Мічыган, ЗША — , Кембрыдж, штат Масачусетс, ЗША) — амерыканскі матэматык, вядомы перш за ўсё работамі па статыстычнай механіцы (эргадычныя тэарэмы) . Біркгаф з'яўляўся адным з лепшых амерыканскіх матэматыкаў свайго пакалення. Ён даў пачатак агульнай тэорыі дынамічных сістэм, вылучыўшы ў іх асабліва цікавыя класы рухаў — цэнтральныя і рэкурэнтныя рухі. Даказаў «апошнюю тэарэму Пуанкарэ».

Прэзідэнт Амерыканскага матэматычнага таварыства ў 1925—1926 гадах.

Навуковыя працы Біркгафа закраналі розныя аспекты тэорыі адноснасці, квантавай механікі. У 1923 годзе ён сумесна з Р. Э. Лэнгерам апублікаваў манаграфію «Адноснасць і сучасная фізіка». У тым жа годзе Біркгаф апублікаваў доказ тэарэмы аб тым, што рашэнне Шварцшыльда з'яўляецца адзіным сферычным сіметрычным рашэннем раўнанняў Эйнштэйна. Вядомы таксама распрацаваны ім арыгінальны варыянт тэорыі гравітацыі.

Работы Дж. Біркгафа далі пачатак тэорыі гіперцыклічных аператараў.

Катэгорыя:Матэматыкі ЗША
Катэгорыя:Постаці амерыканскай механікі
Папулізм

**Папулізм** ( ад  - народ) — від, форма, стыль, метад палітычнай дзейнасці, уласцівы як асобным палітыкам, так і розным грамадскім плыням і рухам, якія апелююць да шырокіх мас і адлюстроўваюць супярэчнасці масавай свядомасці.

## Асноўныя ідэі папулізму 
* прамы ўдзел народа ў кіраванні («прамая дэмакратыя»),
* аўтарытэтны лідар, 
* недавер да прадстаўнічых дзяржаўных інстытутаў, 
* агульная крытыка бюракратыі, карупцыі і да т.п. 

Папулісты найчасцей выкарыстоўваюць наіўную веру мас у магчымасць найпрасцейшым і найхутчэйшым чынам вырашыць сацыяльныя ці нацыянальныя праблемы, антыінтэлектуалізм і інш. Папулізм можа быць дэмакратычны, кансерватыўны, рэакцыйны і інш. У паліталогіі ён існуе ў шырокім спектры - ад апалагетыкі ў якасці мадэлі «непасрэднай» дэмакратыі да рэзкай крытыкі і атаясамлення з дэмагогіяй.

## Гл. таксама 
* Аўтакратыя
* Апартунізм
* Ахлакратыя
* Дэмагогія
* Прагматызм
* Культ асобы
* Argumentum ad populum

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7 

Катэгорыя:Паліталогія
Катэгорыя:Віды палітыкі
Катэгорыя:Рыторыка
Дэмагогія

**Дэмагогія** (, ад demos - народ + ago - вяду). — тэрмін ужываецца ў якасці ацэнкі палітычных прамоў, выступленняў, заяў, у якіх няма канструктыўных ідэй і прапаноў, а наўмысна ці несвядома заблытваецца праблема, адцягваючы ўвагу ад складаных надзённых пытанняў. Дэмагогамі называюць і палітыкаў, якія ствараюць папулярнасць і аўтарытэт любымі ганебнымі сродкамі і прыёмамі: ілжывымі і безадказнымі абяцаннямі, перакручваннем фактаў, падманам, маніпуляваннем свядомасцю людзей і г.д. 

## Гісторыя 
У Старажытнай Грэцыі дэмагогамі называлі палітычных дзеячаў, якія валодалі выдатнымі аратарскімі здольнасцямі, што рабіла іх папулярнымі ў грамадстве.  

## Гл. таксама 
* Казуістыка
* Прапаганда
* Піяр
* Палеміка
* Рыторыка
* Сафізм
* Схаластыка
* Тролінг
* Reductio ad Hitlerum

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7 

Катэгорыя:Папулізм
Катэгорыя:Рыторыка
Катэгорыя:Улада ў Старажытнай Грэцыі
Паўлінка

**«Паўлінка»** — п’еса Янкі Купалы, камедыя ў двух актах, напісаная ў 1912 годзе. Упершыню выдадзена асобным выданнем у 1913 годзе ў Пецярбургу ў выдавецтве «Загляне сонца і ў наша аконца».

## Сюжэт 
Гісторыя як дзяўчына абрала сабе жаніха супраць бацькоўскай волі. Камедыя шчодра аздоблена нацыянальным каларытам, народным гумарам і своеасаблівымі прыкметамі драматычных калізій пачатку XX стагоддзя.

Галоўная гераіня разумная, дасціпная і вострая на язык Паўлінка. Вольналюбівая і здольная пастаяць за сябе і за сваё каханне дзяўчына ідзе ў жыццё самастойнай дарогай. Яна закахалася ў мясцовага настаўніка Якіма Сароку, вобраз якога ўвасабляе новыя павевы ў жыцці вёскі. Яе прываблівае святло новых ідэй, якія ён нясе. Аднак на шляху закаханых становяцца патрыярхальныя, кансерватыўныя сілы. Але Паўлінка знаходзіць у сабе мужнасць ім супрацьстаяць.

У фінале п’есы падзеі разгортваюцца драматычна — яе каханага Якіма арыштавалі. Такім чынам звычайная сямейна-бытавая калізія перарастае ў глыбокі сацыяльна-палітычны канфлікт, а сама п’еса з бытавой камедыі пераўвасабляецца ў сацыяльна-праблемную. 9 (22 лютага) «Паўлінка» была таксама прадстаўлена ў Пецярбургу. Ініцыятарам пастаноўкі выступіў беларускі навукова-літаратурны гурток студэнтаў Пецярбургскага ўніверсітэта. Гэтым разам ролю Паўлінкі выконвала Паўліна Мядзёлка. У жніўні 1913 года спектакль быў пастаўлены і ў Беларусі — у пажарным будынку ў Радашковічах (рэжысёр — Фларыян Ждановіч). У красавіку 1917 года спектакль распачаў дзейнасць Першага беларускага таварыства драмы і камедыі, з якога фактычна вырас БДТ-1, а потым тэатр, які сёння мы называем імем Купалы.

Спектакль, багаты на камедыйныя сітуацыі, жарты, песні і танцы, у 1944 годзе быў пастаўлены ў Томску, пад час знаходжання тэатру ў эвакуацыі. З тых часоў «Паўлінка» мае вялікі поспех у гледачоў, не сыходзячы са сцэны тэатра.

## Персанажы 
* Сцяпан Крыніцкі — засцянковы шляхціч, 45 гадоў;
* Альжбета — яго жонка, 40 гадоў;
* Паўлінка — дачка Крыніцкіх, 19 гадоў;
* Пранцысь Пустарэвіч — сваяк Крыніцкіх, 50 гадоў;
* Агата — яго жонка, 43 гады;
* Якім Сарока — настаўнік, 25 гадоў;
* Адольф Быкоўскі — 24 гады;
* Госці, музыкі.
 

## Спасылкі 
* Янка Купала. «Паўлінка» :   віртуальная выстаўка на сайце Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Я.Коласа НАН Беларусі

Катэгорыя:П’есы Янкі Купалы
Катэгорыя:Творы 1913 года
Самацэнзура

**Самацэнзура** — адмысловае самаабмежаванне аўтара ў абнародаванні пэўнай інфармацыі. Прычыны самацэнзуры могуць быць такімі:
* уласныя погляды аўтара на мараль; 
* маральныя прадстаўленні грамадства аб дапушчальнасці ці недапушчальнасці публікацыі той ці іншай інфармацыі;
* магчымасць парушэння пэўных цэнзурных правілаў;
* пагроза страты рабочага месца, патэнцыяльнага заробку ці кліентаў, выкліканая публікацыяй таго, што можа не спадабацца пэўным уплывовым асобам альбо кліентам.

Змест і характар інфармацыі, якую аўтар вырашае не публікаваць можа быць розным. Гэта могуць быць пэўныя падрабязнасці прыватнага жыцця як самога аўтара, так і іншых асоб, якія ён ці яна лічыць недапушчальнымі для агалоскі. Таксама гэта можа быць інфармацыя, якая можа выклікаць абурэнне і непаразуменне іншых. Напрыклад, у многіх культурах лічыцца недапушчальным, калі станоўчы персанаж мастацкага твору ўжывае наркотыкі ці з'яўляецца гомасэксуалістам, і аўтар можа адмовіцца ад развіцця такога сюжэту. Нярэдка інфармацыя падвергнутая самацэнзуры можа быць  напісана "у стол" ці распаўсюджвацца сярод найбольш даверанных сяброў.

Найбольшую ўвагу даследчыкаў цэнзуры и праваабаронцаў прыцягваюць сітуацыі, калі самацэнзура звязана з палітыкай. Самымі распаўсюджанымі з'яўляюцца выпадкі адмовы ад абнародавання крытыкі дзеянняў ўлады ці нязгоды з яе рашэннямі ў краінах з таталітарным ці аўтарытарным рэжымам. Але на самой справе палітычная самацэнзура магчыма і ў краінах, дзе правы грамадзян на свабоду слова, друку і пераканні парушаюцца адносна рэдка. У сучаснай Расіі многія палітычныя апаненты ўлады адносна свабодна крытыкуюць яе ў СМІ, што сведчыць аб значнай дэмакратызацыі грамадства ў параўнанні з сітуацыяй у былым СССР. Але ў адным з сваіх тэлевыступленняў расійскі гумарыст М. Задорнаў заявіў, што кіраўніцтва пэўных сродкаў масавай інфармацыі не жадае даваць яму эфірны час па прычыне боязі канфліктаў з уладай і магчымасці згубіць свае рабочыя месцы.

## Гл. таксама
*Блюзнерства
*Палітычная карэктнасць
*Самвыдат
*Цэнзура
*Табу

## Дадатковая інфармацыя 
*Путеводитель по саморегулированию СМИ , ОБСЕ, 2008
* Алексей Агорник. Как работает самоцензура. Управление страхом. (запись 12 февраля 2013 г. в блоге автора на сайте радиостанции "Эхо Москвы")
* Владимир Познер. Наша главная беда - самоцензура  (пост на сайте Владимира Познера 19 апреля 2011 г.)
* Самацэнзура ў Беларусі, Блог Андрэя Берастоўскага

Катэгорыя: Цэнзура
Плывунец шырачэнны

**Плывунец шырачэнны** ці **Найшырэйшы плывунец** (*Dytiscus latissimus*) — насякомае атраду цвердакрылыя (*Coleoptera*), сямейства плывунцы (*Dytiscidae*).

## Апісанне 
Цела даўжынёй 36-44 мм, шырокаавальнае, слабавыпуклае, зеленавата-бурае. Надкрылы моцна расшыраныя за кошт шырокіх пляскатых эпіплеўраў, надкрылы самцоў з 2 радамі крапінак на дыску. На пярэдніх лапках 1000—1200, на сярэдніх 200—500 дробных прысосак, анальны стэрніт на канцы з невялікай выемкай. Надкрылы самак з 10 падоўжнымі баразёнкамі, якія не даходзяць да верхавіны, анальны стэрніт з глыбокай выемкай пасярэдзіне.

## Арэал 
Еўропа (паўночная і сярэдняя палосы). У Беларусі адзначаны ў наваколлі г. Белаазёрск Бярозаўскага, г.п. Плешчаніцы Лагойскага раёнаў, у вёсках Домжарыцы Лепельскага, Караліна Стаўбцоўскага, Лахва Лунінецкага, Чамярын Пінскага раёнаў.

Жыве ў буйных стаячых вадаёмах (азёры, старыцы рэк).

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Плывунцы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Гнаявік веснавы

**Гнаявік веснавы** (*Trypocopris vernalis* ці *Geotrupes vernalis*) — насякомае атраду цвердакрылыя (Coleoptera), сямейства пласцініставусыя (Scarabaeidae).

## Апісанне 
Даўжыня жука 14-20 мм. Пярэдняспінка ў густых буйных і дробных кропках. Верх бліскучы, сіні, чорна-сіні, ярка-зялёны, радзей чорны з матавымі надкрыламі, ніз сіні або зялёны.

## Пашырэнне 
Пашырэнне: Еўропа (акрамя крайняй поўначы Скандынаўскага і паўднёвай часткі Іберыйскага і Апенінскага паўастравоў). Вядомы з Малой Азіі і Ірана. У Беларусі трапляецца спарадычна па ўсёй тэрыторыі, рэдкі від, колькасць якога скарачаецца.

Месцы пражывання: адкрытыя месцы, лясы. Жыве ў глыбокіх земляных норах пад кучамі конскага і каровінага гною.

## Асаблівасці біялогіі 
Цыкл развіцця доўжыцца каля года. Норы рые пад кучамі высахшага гною, на дне робіць ячэйкі, куды самка адкладвае яйкі. Лічынкі жывяцца гноем да наступлення халадоў. Перазімаваўшыя лічынкі працягваюць жывіцца гноем да акуклівання. Максімальная актыўнасць у чэрвені.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Гнаевікі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Выхаванне

**Выхаванне** — перадача новым пакаленням грамадска-гістарычнага вопыту папярэдніх пакаленняў у адпаведнасці з нацыянальнымі інтарэсамі дзяржавы. У больш вузкім сэнсе - працэс свядомага мэтанакіраванага і сістэматычнага фармавання асобы пад уздзеяннем сацыяльных інстытутаў (сям'і, выхаваўчых, навучальных і культурна-асветных устаноў грамадскіх арганізацый, сродкаў масавай інфармацыі і інш.) з мэтай яе падрыхтоўкі да выканання сацыяльных роляў і жыццядзейнасці ў розных сферах грамадскага жыцця. У псіхалогіі - планамернае і мэтанакіраванае ўздзеянне на свядомасць і паводзіны чалавека з мэтай фармавання пэўных установак, паняццяў, прынцыпаў, каштоўнасных арыентацый, якія забяспечваюць неабходныя ўмовы для яго развіцця. Выхаванне арганічна звязана з навучаннем, а яго змест вызначаецца найперш мэтамі. 

У сучасным беларускім грамадстве выхаванне накіравана на фармаванне грамадзяніна Беларусі - вольнай, незалежнай, нацыянальна свядомай, духоўна багатай і фізічна здаровай асобы, здольнай будаваць самастойную дзяржаву і абараняць яе суверэнітэт.

## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7 

Катэгорыя:Этыка
Катэгорыя:Эталогія
Катэгорыя:Педагогіка
Катэгорыя:Паводзіны ў побыце