open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ПІ-труба

thumb|250px
**ПІ-труба**, **Папярэднеізаляваная труба** — гэта зборная сістэма для пракладкі трубаправода, якую вырабляюць на заводзе. У гэтай сістэме труба і яе абалонка становяцца адным цэлым з дапамогай пенаполіўрэтану.

У Беларусі ўсім суб'ектам гаспадарання даручана пры новым будаўніцтве, капітальным рамонце або рэканструкцыі цеплавых сетак прадугледжваць праектамі ПІ-трубы па магчымасці ў бесканальным выкананні.

## Гісторыя 
У 1937 годзе ў Германіі Ота Баер атрымаў першы жорсткі поліўрэтанавы пенапласт. У 1944 годзе ў Нямеччыне было наладжана прамысловая вытворчасць. У Еўропе масавае вытворчасць эластычнага пенаполіурэтану было наладжана з 1955 года. Крызіс 1975-76 гадоў стымуляваў тэндэнцыю да стварэння эканамічных цепласетак, што прывяло да паскоранага распаўсюджвання ПІ-труб.

## Характарыстыкі 
ПІ-трубы прызначаны для пракладкі цеплавых сетак з пастаяннай тэмпературай цепланосбіта да 393 К (120 °C) з дапушчальным кароткачасовым павышэннем да 423 К (150 °C), а таксама для пракладкі цеплавых сетак, якія працуюць па графіку якаснага рэгулявання з тэмпературай цепланосбіта да 423 К (150 °C).

Тэрмін службы 30-40 гадоў з цеплавымі стратамі каля 8 % (Для традыцыйных труб — 5-10 гадоў са стратамі 30-40 %.

## Канструкцыя 
Уяўляе сабой канструкцыю выгляду «труба ў трубе». Усярэдзіне знаходзіцца сталёвая труба, пакрытая пластом ППУ і абалонкай з тэрмасветастабілізаванага поліэтылену высокай шчыльнасці (для падземнай пракладкі) ці тонкаліставай ацынкаванай сталі (для надземнай пракладкі).

У якасці трубы-абалонкі ПІ-труб, прызначаных для падземнай пракладкі цеплавых сетак, павінна прымяняцца поліэтыленавая труба, вырабленая метадам экструзіі з поліэтылену нізкага ціску па ГОСТ 16338. Шчыльнасць ПЭНД трубы-абалонкі павінна быць не менш 944 кг/м3, з колькасцю сажы (2,5  0,5)% ад масы.

Для забеспячэння калянасці канструкцыі сталёвую трубу апрацоўваюць дробямётным або пескаструйным спосабам, што дае добрую складнасць паміж ёй і пластом аптымальна падабранай ППУ-ізаляцыі.

## Плюсы 
У параўнанні з аналагамі вышэй цеплаправоднасць і працягласць бяспечнай эксплуатацыі.

Пры мантажы ПІ-труб ўсталёўваюць сістэму аператыўнага дыстанцыйнага кантролю стану ППУ (САДК), якая дае магчымасць выявіць месца пранікнення вільгаці ў цеплаізаляцыйны пласт.

Спрашчаецца будаўніцтва, эксплуатацыя і рамонт у 3 разы, павялічваецца тэрмін службы. Было праведзена параўнальнне паміж новымі трубамі і тымі, якія былі ў эксплуатацыі каля 30 гадоў, розніцы амаль не назіралася.

З-за адсутнасці жалезабетонных каналаў і камер для запорнай арматуры памяншаецца кошт капітальных выдаткаў.

## Мінусы 
Мантаж ПІ-труб патрабуе больш жорсткага выканання патрабаванняў тэхналогіі.

## Літаратура 
* ТКП 45-4.02-182-2009 (02250) ЦЕПЛАВЫЯ СЕТКІ Будаўнічыя нормы праектавання
* СТБ 1295—2001 Трубы стальные предварительно термоизолированные пенополиуретаном;
* СНиП 2.04.07-86 Тепловые сети;
* СНиП 2.04.14-88 Тепловая изоляция оборудования и трубопроводов;
* СНиП 3.05.03-85 Тепловые сети.

## Спасылкі 
* «БЕЛЭНЕРГО» НЕ ХВАТАЕТ ДУХУ

Катэгорыя:Трубаправодны транспарт
Сяргей Віктаравіч Жадан

**Сярге́й Жада́н** (; нар. , Старабельск, Луганская вобласць, УССР) — украінскі паэт, празаік, перакладчык постмадэрнісцкага кірунку. Бліскучы стыліст, правакатар і эксперыментатар. Лічыцца адным з найталенавіцейшых сучасных літаратараў Украіны.

## Біяграфія 
Скончыў факультэт украінска-нямецкай філалогіі Харкаўскага нацыянальнага педагагічнага ўніверсітэта па спецыяльнасці германістыка (1996), аспірантуру пры ім (1999). Кандыдат філалагічных навук (2000), абараніў дысертацыю прысвечаную украінскаму футурызму «Філасофска-эстэтычныя погляды Міхайля Сяменкі».

Быў сябрам літаратурнай карпарацыі «Червона фіра», адным са стваральнікаў часопісу «Кальміус».

Жыве ў Харкаве. У 2000—2004 гадах працаваў выкладчыкам у Харкаўскім нацыянальным педагагічным універсітэце. З 2004 года — незалежны пісьменнік.

## Творчасць 
Дэбютаваў у 1995 годзе зборнікам вершаў «Генерал Юда», за 20 наступных гадоў апублікаваў 11 кніг паэзіі. У 2004 годзе выйшаў зборнік апавяданняў С. Жадана «Біг мак», які пазней меў шэраг перавыданняў з дадаткамі. Таксама станам на 2016 год выйшла болей за дзясятак тамоў выбраных твораў, якія маюць вялікі попыт. Творы С. Жадана перакладзеныя больш чым на дзесяць моў, у т.л. на беларускую.;
* Раман «Anarchy in the UKR» / Перакл. Алега Жлуткі (2012);
* Выбранае «Украінскія авіялініі» / Перакл. Андрэя Хадановіча; з бонус-анталогіяй «Адзінаццаць сяброў Жадана» перакладаў Алеся Аркуша, Уладзіміра Арлова, Андрэя Вылінскага, Юрыя Гуменюка, Алега Жлуткі, Марыі Мартысевіч, Сяргея Прылуцкага, Марыі Пушкінай, Антона Рудака, Віталя Рыжкова (Кіеў: «Крок», 2015);
* Раман «Варашылаўград» на беларускую пераклаў Віталь Латыш (Мн.: «Логвінаў», 2016)

## Літаратура 
* *Рудак А.* Прывід зніклага горада // «Літаратура і мастацтва» № 29, 22.7.2016.

## Спасылкі 
### Па-беларуску 
* Пра Жадана на «ПрайдзіСвет» 
* Артыкул А. Хадановіча «Дазвольце пазнаёміць: Сяргей Жадан» 
* Раман «Дэпеш мод» у перакладзе Тацяны Урублеўскай 
* Вершы ў ARCHE 
* Вершы ў ARCHE  Спампаваць «Украінскія авіялініі» Жадана ў фармаце rtf (глядзіце змест).
* Пераклады ў ЛітРАЖ

### Па-ўкраінску 
* Вершы на Поетиці
* Творы Жадана на Потягу-76 

Катэгорыя:Паэты Украіны
Катэгорыя:Перакладчыкі Украіны
Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на ўкраінскую мову
Катэгорыя:Анархісты Украіны
Оўэн Уіланс Рычардсан

**Оўэн Уіланс Рычардсан** (; , Д’юсберы, Вялікабрытанія — , Элтан, Вялікабрытанія) — брытанскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1928) за адкрыццё *тэрмаэлектронай эмісіі*.

## Спасылкі 
* Лекцыя «Тэрмаэлектронны феномен і законы, якім ён падпарадкоўваецца» Оўэна Рычардсана. 12 снежня 1929 года. 

Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі
Карл Манэ Георг Сігбан

**Карл Манэ Георг Сігбан**, таксама **Зігбан** (; 3 снежня 1886, Эрэбру, Швецыя — 24 верасня 1978, Стакгольм, Швецыя) — шведскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы ў 1924 годзе «за адкрыцці і даследаванні ў вобласці рэнтгенаўскай спектраскапіі». Заснавальнік рэнтгенаўскай і ядзернай спектраскапіі.

## Біяграфія 
Манэ Сігбан нарадзіўся ў сям’і станцыйнага наглядчыка шведскай чыгункі Нільса Рэйнхальда Георга Сігбана і яго жонкі Эмы Сафіі Мацільды (нар. Цэтэнберг). У 1906 годзе Сігбан паступіў ва ўніверсітэт Лунда, які ён скончыў ў 1911 годзе абаронай доктарскай дысертацыі па тэме «Вымярэнне магнітнага поля». Ужо з 1907 па 1911 гг. Сігбан працуе асістэнтам прафесара Іагана Рыдберга. Пасля абароны дысертацыі Сігбан становіцца дацэнтам і ў 1915 годзе прафесарам. Пасля смерці Рыдберга ў 1919 годзе Сігбан займае яго кафедру. У 1923 годзе Сігбан пераходзіць ва Упсальскі ўніверсітэт і ў 1937 годзе становіцца прафесарам-даследчыкам ў Шведскай каралеўскай акадэміі навук. З 1938 па 1947 гг. Сігбан — прэзідэнт міжнароднага саюза чыстай і прыкладной фізікі (IUPAP).

Аўтар навуковых прац па спектраскапіі рэнтгенаўскага выпрамянення, ядзернай фізіцы і ядзернай спектраскапіі.

Прапанаваў новыя метады атрымання рэнтгенаўскіх спектраў высокага раздзялення, вывучыў рэнтгенаўскія спектры хімічных элементаў і адкрыў новыя спектральныя лініі.

Выявіў дысперсію рэнтгенаўскіх прамянёў. Сканструяваў шэраг спектральных прылад.

Член Шведскай АН (1922), Лонданскага каралеўскага таварыства (1933). Замежны член АН СССР (1958).

У 1914 годзе Сігбан пабраўся шлюбам з Катрын Хегбом. Бацька двух сыноў: Бо (1915), які зрабіў кар’еру дыпламата, і Кай (1918), які стаў фізікам і атрымаў у 1981 годзе Нобелеўскую прэмію.

## Узнагароды 
* 1948 — Медаль Дудэля
* 1940 — Медаль Румфарда
* 1934 — Медаль Х’юза
* 1924 — Нобелеўская прэмія па фізіцы

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Фізікі Швецыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Х’юза
Катэгорыя:Члены Шведскай каралеўскай акадэміі навук
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Эрэбру
Вальтэр Герман Нернст

**Вальтэр Герман Нернст** (; , Брызен — , Обер-Цыбеле) — нямецкі фізік і фізікахімік, адзін са стваральнікаў фізічнай хіміі. Член Берлінскай АН (1905), Лонданскага каралеўскага таварыства (1932). Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1920) «у прызнанне яго работ па тэрмадынаміцы».

Скончыў Вюрцбургскі ўніверсітэт у 1887 годзе. З 1891 года прафесар Гётынгенскага ўніверсітэта, у 1902—1933 прафесар і адначасова дырэктар Інстытута хіміі (1905-22), Інтсытута фізікі (1924-33) Берлінскага ўніверсітэта.

Навуковыя працы па фізіцы нізкіх тэмператур, тэрмадынаміцы, тэорыі раствораў, хімічнай кінетыцы, электрахіміі. Сфармуляваў трэці закон тэрмадынамікі (тэарэма Нернста), адкрыў адну з тэрмамагнітынчых з'яў (эфект Нернста-Этынгсгаўзена). Распрацаваў дыфузійную тэорыю гетэрагенных хімічных рэакцый на мяжы падзелу фаз (1904). Атрымаў ураўненне залежнасці электроднага патэнцыялу ад тэрмадынамічнай актыўнасці ўдзельнікаў электрахімічных рэакцыі.

## Літаратура 
*  С. 293.

Катэгорыя:Хімікі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Канстанцін Сяргеевіч Навасёлаў

{{Вучоны 
|Імя                  = Канстанцін Сяргеевіч Навасельцаў
|Арыгінал імя       = 
|Фота                 =
|Шырыня               = 230px
|Месца нараджэння       = , Свярдлоўская вобласць, РСФСР, СССР
|Месца смерці =
|Навуковая сфера = вывучэнне графена
|Месца працы = ІПТМ РАН Універсітэт Неймегена Манчэстэрскі ўніверсітэт
|Навуковая ступень = доктар філасофіі (2004)
|Навуковае званне = 
|Альма-матэр = МФТІ
|Навуковы кіраўнік = Андрэй Гейм, Ян-Кеес Маан
|Знакамітыя вучні =
|Вядомы як = адзін з тых, хто першым сінтэзаваў графен
|Вядомая як =
|Узнагароды і прэміі = { style="background: transparent"
  
}
Nicholas Kurti European Prize (2007)
Technology Review-35 Young Innovator (2008) 
International Union of Pure and Applied Science Young Scientist Prize (2008) 
EuroPhysics Prize (2008) 
 Нобелеўская прэмія па фізіцы (2010)
|Роспіс =
|Шырыня роспісу =
|Сайт =
}}
**Канстанцін Сяргеевіч Навасёлаў** (нар. 23 жніўня 1974, Ніжні Тагіл, СССР) — расійскі і брытанскі фізік. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2010) (сумесна з Андрэем Геймам), член Лонданскага каралеўскага таварыства (з 2011). Самы малады з нобелеўскіх лаўрэатаў ва ўсіх абласцях, што жывуць цяпер (па стане на 2010 год).

Па стане на сакавік 2011 года мае больш за 20 000 цытаванні сваіх работ. Індэкс Хірша - 38.

## Літаратура 
* *G. Brumfiel.* Graphene speeds pair to Stockholm win // *Nature.* — Vol. 467, P. 642 (2010).
* *A. Cho.* Still in Its Infancy, Two-Dimensional Crystal Claims Prize // *Science.* — Vol. 330, P. 159 (2010).
* *Д. Бухвалов.* Нобелевский тип углерода // *Троицкий вариант.* — № 64, С. 4 (12.10.2010).
* Михаил Кацнельсон: «Они сделали то, что запрещено учебниками» // *Троицкий вариант.* — № 64, С. 4—5 (12.10.2010).
* *Y. Hancock.* The 2010 Nobel Prize in physics—ground-breaking experiments on graphene // J. Phys. D: Appl. Phys. — Vol. 44, P. 473001 (2011).

Катэгорыя:Фізікі Расіі
Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Дактары філасофіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Расіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Рускія эмігранты трэцяй хвалі ў Вялікабрытаніі
Аляксей Мікалаевіч

**Аляксе́й Мікала́евіч** з дынастыі **Рама́навых** () — Яго імператарская высокасць Спадчыннік цэсарэвіч і вялікі князь. Пятае дзіця і адзіны сын Мікалая II і Аляксандры Фёдараўны. Расстраляны 17 ліпеня 1918 года разам з бацькамі, сёстрамі і слугамі, на думку большасці сучасных гісторыкаў, паводле асабістай санкцыі Леніна і Свярдлова, але дакументальных пацвярджэнняў гэтаму пакуль не знойдзена.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Раманавы
Ігар Яўгенавіч Там

**І́гар Яўге́навіч Там** (, Уладзівасток, Расія — , Масква) — савецкі фізік-тэарэтык; заснавальнік навуковай школы па тэарэтычнай фізіцы. Акадэмік АН СССР (1953, член-карэспандэнт 1933). Замежны член Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (1961) і АН іншых краін. Герой Сацыялістычнай Працы (1953).
Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (сумесна з П. А. Чаранковым і І. М. Франкам, 1958)

## Біяграфія 
Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1918). Выкладаў у ВНУ Сімферопаля і Адэсы. У 1924—1941 і 1954—1957 гадах у Маскоўскім універсітэце (з 1930 года прафесар, загадчык кафедры). З 1934 года ў Фізічным інстытуце АН СССР (загадчык аддзела). У 1948—1953 гадах удзельнічаў у стварэнні першай вадароднай бомбы ў СССР.

## Навуковы ўклад 
Навуковыя працы па квантавай механіцы, тэорыі цвёрдага цела, ядзернай фізіцы, фізіцы элементарных часціц і касмічных прамянёў і інш.

Стварыў квантавую тэорыю рассеяння святла ў крышталях (1930). Заклаў асновы квантава-механічнай тэорыі фотаэфекту ў металах (1931; з С. П. Шубіным). Прадказаў існаванне звязаных энергетычных станаў электрона на  (узроўні Тама; 1932). Заклаў асновы палявой тэорыі парных ядзерных сіл (1934; адначасова з Д. Д. Іваненкам). Прадказаў наяўнасць у нейтрона магнітнага моманту (1934; з С. А. Альтшулерам). Стварыў тэорыю выпрамянення Чаранкова—Вавілава (1937; з І. М. Франкам). Даказаў суадносіны невызначальнасці «энергія—час» у нерэлятывісцкай квантавай механіцы (1945; з Л. І. Мандэльштамам). Распрацаваў тэорыю  (1950; з А. Д. Сахаравым).

## Узнагароды 
* Нобелеўская прэмія 1958 года (разам з І. М. Франкам, П. А. Чаранковым).
* Сталінская прэмія (1946, 1953).
* Герой Сацыялістычнай Працы (1953)
* 4 ордэны Леніна (1953, 1954, 1956, 1965)
* Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1945)
* Вялікі залаты медаль імя М. В. Ламаносава АН СССР (1967)
* Медалі

## Публікацыі 
* Нобелевские лекции. М., 1960 (разам з П. А. Чаранковым, І. М. Франкам).
* Собр. научных трудов. Т. 1—2. М., 1975.
* Основы теории электричества. 10 изд. М., 1989.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Воспоминания о И. Е. Тамме. 2 изд. — М., 1986.
* *Фейнберг Е. Л.* И. Е. Тамм // Успехи физ. наук. 1995. Т. 165, вып. 7.
* *Капица.* Тамм. Семенов: В очерках и письмах. — М., 1998.

## Спасылкі 
* 
* Игорь Евгеньевич Тамм // Біяграфія на сайце ХРОНОС

Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі СССР
Катэгорыя:Удзельнікі савецкага атамнага праекта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з СССР
Катэгорыя:Члены Шведскай каралеўскай акадэміі навук
Катэгорыя:Замежныя члены Польскай акадэміі навук
Катэгорыя:Меншавікі
Катэгорыя:Падпісалі «ліст трохсот»
Генрых Ігнац Франц фон Бібер

**Генрых Ігнат Франц фон Бібер** (, 12 жніўня 1644, Вартэнберг, цяпер Чэхія — 3 мая 1704, Зальцбург) — аўстрыйскі кампазітар і скрыпач родам з Багеміі.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Іагана Генрыха Шмельцэра. У 1660-х гадах — музыкант на службе ў князя-біскупа Аламаўцкага. Каля 1670 г. паступіў у прыдворную капэлу Зальцбурга, з 1684 г. — капельмайстар. Скрыпач-віртуоз, што адбілася ў яго скрыпічных санатах, дзе сустракаюцца цяжкія пасажы, выкарыстаная скардатура — змена звычайнай наладкі струн і г. д.

## Выбраныя запісы 
* *Requiem à 15 Vesperae à 32*, Эн Грым, Кай Весель, Пітэр дэ Грот, Марсель Рэянс, Сайман Дэвіс, Рэнэ Стэр, Кіс-Ян дэ Конінг, Амстэрдамскі барочны аркестр і хор, Тон Купман — 
* *Missa Bruxellensis* — Хордзі Саваль, Канцэрт нацый, La Capella Reial de Catalunya — Alia Vox 9808
* *Requiem / Battalia* — Хордзі Саваль, Канцэрт нацый, La Capella Reial de Catalunya — Alia Vox 9825
* *The Rosary Sonatas* — Harmonia Mundi 907321
* Бібер: Пасакалія для альта сола, аранжыроўка Марка Мішанья (жывы) — MM08 — Марка Мішанья, альт

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Персанальная старонка 
* 

Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Аўстрыі
Катэгорыя:Кампазітары Аўстрыі
Катэгорыя:Оперныя кампазітары
Катэгорыя:Скрыпачы Аўстрыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1644 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1704 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Зальцбургу
Катэгорыя:Кампазітары эпохі барока
Катэгорыя:Кампазітары — аўтары рэквіемаў
Роберт Саўці

**Роберт Саўці** (;  — ) — знакаміты англійскі паэт-рамантык, выбітны прадстаўнік «азёрнай школы».

## Біяграфія 
Саўці вучыўся ў Вэстмінстэрскай школе і ў Оксфардзе, дзе пазнаёміўся з Колрыджам. У маладосці захапляўся ідэямі французскай рэвалюцыі і ў рэвалюцыйным духе напісаў драму «Уот Тайлер». Шмат падарожнічаў, жыў у Іспаніі і Партугаліі; яму належалі пераклады рыцарскіх раманаў (у прыватнасці, знакамітага «Амадыса Гальскага»), а шматлікія яго балады напісаныя на сюжэты з гісторый і легенд гэтых краін, накшталт,  «Каралева Арака і пяць пакутнікаў» (англ. *Queen Orraca, and the Five Martyrs of Morocco*, 1803).

Саўці напісаў 5 вялікіх апісальных паэм — кожная на сюжэт з міфалогіі розных народаў: «Талаба-разбуральнік» (1801), «Мэдак» (1805), «Пракляцце Кехамы» (1810), «Родэрык, апошні з готаў» (1814), «Відзеж суда» (1821).

«Родэрык» — самы паспяховы з эпічных твораў Саўці, напісаны на сюжэт барацьбы хрысціян з маўрамі. У гэтай паэме выдатна адлюстраваны пад'ём патрыятычных пачуццяў паэта аблямаваны мастацкім і меладычным вершаваным стылем. У лірычнай паэзіі Саўці шмат запалу; ён палка ненавідзеў Напалеона, напісаў, сярод іншых афіцыяльных «вершаў на пэўны выпадак», пяшчотную паэму «На смерць прынцэсы Шарлоты» і шмат іншых маленькіх вершаў, ідылічных і ў пэўнай меры зычліва гумарыстычных.

У 1813 быў абраны прыдворным паэтам-лаўрэатам; пасля Саўці гэта званне стала толькі ганаровым тытылам першага паэта краіны, але для яго яно яшчэ было звязана з абавязкам пісаць оды, прысвечаныя членам каралеўскай сям'і (у той час вельмі непапулярнай) па розных афіцыёзных повадах. «Боб Саўці» крытыкаваўся шматлікімі сучаснікамі (у прыватнасці, Байранам: у пачатку «Дон Жуана» і ў сатырычнай паэме «Відзеж суда», створанай у адказ на аднайменны верш Саўці) за сервілізм датычна манарха і еўрапейскай рэакцыі 1810-х—1820-х гадоў.

## Літаратура 
* 

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Мікалай Гумілёў — Балады Роберта Саўці
* Роберт Саўці — Сталец Святога Міхаіла ў перакладзе Ганны Янкуты

Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Паэты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Англамоўныя паэты
Катэгорыя:Пісьменнікі рамантызму
Катэгорыя:Паэты-лаўрэаты Вялікабрытаніі
Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая I)

{{Дзяржаўны дзеяч
| імя                = Аляксандра Фёдараўна
| імя пры нараджэнні   = Фрыдэрыка Луіза Шарлота Вільгельміна
| арыгінальнае імя пры нараджэнні = Friederike Luise Charlotte Wilhelmine von Preu?en
| выява        = Alexandra Feodorovna (Charlotte of Prussia).jpg
| шырыня             = 300px
| апісанне выявы = 
| пасада          = імператрыца Расійскай імперыі
| сцяг               = Flag of Russia.svg
| перыядпачатак       = 1825
| перыядканец        = 1855
| дата нараджэння      = 
| месца нараджэння     = 
| дата смерці        = 
| месца смерці       = 
| пахавана         = 
| род                = 
| бацька               = 
| маці               = 
| муж             = 
| дзеці               = 
| узнагароды        = 
{ style="background: transparent"

}
| вікісховішча          = Alexandra Feodorovna (Charlotte of Prussia)
| аўтограф           = 
| манаграма         = Imperial Monogram of Empress Alexandra Feodorovna (1798-1860) of Russia.svg
| шырыня манаграмы  = 75px
}}
**Аляксандра Фёдараўна** (пры нараджэнні: прынцэса Фрыдэрыка Шарлота Вільгельміна, вядомая таксама як Шарлота Пруская, 13 ліпеня 1798, Патсдам — 20 кастрычніка (1 лістапада) 1860, Царскае Сяло) — жонка расійскага імператара Мікалая I, імператрыца расійская.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рускія імператрыцы-жонкі
Катэгорыя:Гогенцолерны
Катэгорыя:Пратэстанты, якія прынялі праваслаўе
Катэгорыя:Прынцэсы Прусіі
Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)

Імператрыца **Аляксандра Фёдараўна** (Феадораўна) (пры нараджэнні: прынцэса Аліса Вікторыя Алена Луіза Беатрыс Гесен-Дармштацкая, 6 чэрвеня 1872 — 17 ліпеня 1918) — жонка Мікалая II (з 1894). Чацвёртая дачка вялікага герцага Гесенскага і Рэйнскага Людвіга IV і герцагіні Алісы, дачкі англійскай каралевы Вікторыі.

## Дзеці 
* Вольга Мікалаеўна (1895—1918)
* Таццяна Мікалаеўна (1897—1918)
* Марыя Мікалаеўна (1899—1918)
* Анастасія Мікалаеўна (1901—1918)
* Аляксей Мікалаевіч (1904—1918)

Катэгорыя:Лютаўская рэвалюцыя 1917
Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Рускія імператрыцы-жонкі
Катэгорыя:Гесэнскі дом
Катэгорыя:Нямецкія прынцэсы
Катэгорыя:Забітыя Раманавы
Катэгорыя:Сёстры міласэрнасці Расійскай імперыі
Катэгорыя:Кананізаваныя ў XX стагоддзі
Катэгорыя:Загінулі ў Грамадзянскую вайну ў Расіі
Катэгорыя:Пакараныя смерцю манархі
Катэгорыя:Пратэстанты, якія прынялі праваслаўе
Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскага праваслаўнага палесцінскага таварыства
Уэмблі

**«Уэмблі»** (; ), вядомы таксама як **Новы Уэмблі** () — футбольны стадыён, размешчаны ў Лондане, Англія. Стадыён быў адкрыты ў 2007 годзе на месцы старога стадыёна «Уэмблі». Стары «Уэмблі», вядомы таксама як Empire Stadium, быў адным з самых вядомых футбольных стадыёнаў свету да моманту яго зносу ў 2003 годзе.

Новы «Уэмблі» месціць 90000 гледачоў і з'яўляецца другім па ўмяшчальнасці стадыёнам у Еўропе. На ім свае дамашнія матчы праводзіць нацыянальная зборная Англіі па футболе. Уладальнікам стадыёна з'яўляецца кіравальная арганізацыя англійскага футбола, Футбольная асацыяцыя Англіі (FA).

Аўтарамі праекту стадыёна сталі кампаніі Foster and Partners і Populous. У параўнанні са старым «Уэмблі», адметнай асаблівасцю якога былі белыя «вежы-двайняты», новы стадыён вядомы сваёй «аркай Уэмблі» вышынёй у 134 м. Гэтая стальная арка з'яўляецца самай доўгай аднапралётнай канструкцыяй даху ў свеце.

## Галерэя

File:Wembley Stadium.jpg
File:Wembley Stadium down Wembley Way.jpg 
File:Wembley Stadium under construction.jpg
File:Wembley Stadium interior.jpg
File:Wembley Stadium, London.jpg
File:Wembley Stadium map.png
File:Wembley Stadium, illuminated.jpg
File:Wembley Stadium closeup.jpg
File:Tokyngton, Wembley stadium.jpg
File:Wembley Stadium interior 1956.jpg
File:The old Wembley Stadium.jpg
File:Wembley Stadium Twin Towers.jpg
File:Wembley Stadium aerial 2011.jpg
File:Wembley Stadium - USA v England.jpg

Катэгорыя:Футбольныя стадыёны Англіі
Катэгорыя:Стадыёны Лондана
Французскі франк

**Французскі франк** (, МФА: ) — гістарычная французская манета XIV—XVII стагоддзяў, а таксама грашовая адзінка Францыі з 7 красавіка 1795 года да 17 лютага 2002 года. З 1939 года існуе «Зона франка» — валютны саюз, у які ўваходзяць 17 дзяржаў і 9 заморскіх тэрыторый Францыі. Курсы валют Зоны франка былі прывязаны да курса французскага франка, а з 2002 года — да еўра.

## Французская гістарычная манета 
Першапачаткова Франкам называлася залатая французская манета.
Упершыню выпушчаная У 1360 годзе з нагоды вызвалення караля Іаана Добрага, які знаходзіўся чатыры гады ў палоне ў англічан пасля бітвы пры Пуацье (1356).
Гэта быў так званы «**конны франк**» — манета з выявай на аверсе коннага караля з мячом. Франк з чыстага золата (амаль 1000-я проба) вагой 3,885 г быў прыроўнены да аднаго Турскага ліўра (= 20 соляў турскіх = 240 дзенье.
Існуюць розныя меркаванні з нагоды ўзнікнення назвы грашовай адзінкі «франк»: па адной версіі, назва паходзіць ад лац. francorum rex — легенды на манеце, па іншай версіі, назва паходзіць ад фр. franc,, што перакладаецца як «вольны», «свабодны», або «сапраўдны», «сапраўдны», «шчыры».

Пры Карле V (1365-80) адначасова з выпускам «коннага франка» пачалі чаканіць залатую манету «**пешы франк**» (па малюнку караля на аверсе). Яна важыла крыху менш «коннага франка» (3,824 г).

Выпуск залатога франка працягваўся да валадарання Людовіка XI (1461—1483), калі ён быў выцеснены залатым экю.

У 1575 годзе быў выпушчаны першы срэбны франк вагой 14,188 г. Па-ранейшаму франк прыраўноўваўся да 1 ліўраў = 20 соляў = 240 дзенье, гэта значыць служыў грашова-падліковай адзінкай.
З прычыны псуты манет ў 1586 годзе выпуск франка быў спынены, аднак чаканка сярэбраных манет паўфранка і 1/4 франка працягвалася да 1642.
Франкі выпускалі з срэбра 833-й пробы (у адрозненне ад экю, якія чаканілі з срэбра 917-й пробы).

У сярэдзіне XVII стагоддзя, падчас валадарання Людовіка XIII, сярэбраны франк быў канчаткова выцеснены сярэбраным экю.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Гісторыя і Роля Франка ў Французскай Манетнай Сістэме 
* Памятныя манеты

Катэгорыя:Грошы Францыі
Катэгорыя:Грошы Андоры
Катэгорыя:Еўрапейскія валюты
Катэгорыя:Гісторыя эканомікі Францыі
Бен Афлек

**Бенджамін Гіза «Бен» Афлек-Болт** (; , Берклі, Каліфорнія, ЗША) — амерыканскі , , . Лаўрэат прэміі «Оскар» за сцэнарый да фільма «Разумнік Уіл Хантынг» (сумесна з Мэтам Дэйманам), а таксама антыпрэмій «Залатая маліна» як горшы акцёр у фільмах «Джыльі», «Падшыванец» і «Гадзіна адплаты». Быў намінаваны на «Залатую маліну» за «Армагедон» і «Пёрл-Харбар».

## Фільмаграфія 
### Рэжысёр 
* 2007 — «Бывай, дзетка, бывай» / *Gone Baby Gone*
* 2010 — «Горад злодзеяў» / *The Town*
* 2012 — Аперацыя «Арго» / *Argo*
* 2016 — «Закон ночы» / *Live by Night*

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Ben Affleck and Jennifer Garner Marriage Profile 
* A thorough Biography 
* Hendon Mob tournament results
* World Poker Tour Profile
**Інтэрв’ю:**
* Інтэрв’ю Dark Horizons  (20 кастрычніка 2004)
* Інтэрв’ю Dark Horizons  (11 снежня 2003)
* Інтэрв’ю About.com  (снежань 2003)
* Інтэрв’ю IGN films  (21 жніўня 2003)
* Інтэрв’ю About.com  (жнівень 2003)
* Інтэрв’ю Entertainment Tonight  (21 чэрвеня 1998)

Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залатая маліна»
Катэгорыя:Абаронцы правоў сексуальных меншасцей
Якаў Чаркаскі

**Якаў (Урускан-Мурза) Кудзенітавіч Чаркаскі** () (? — 8 (18) ліпеня 1666, Масква (Магілёў?)) — вайсковы, палітычны і дзяржаўны дзеяч Маскоўскага княства, баярын з 1645, адзін з найбагацейшых землеўласнікаў тагачаснай Расіі.

Паходзіў з кабардзінскіх князёў (Чаркаскія), пераехаў у Маскоўскае княства і хрысціўся ў 1624. Атрымаў надзел у Ніжнім Ноўгарадзе, дзе ахоўваў мяжу з татарамі. Удзельнік барацьбы за ўладу ў 1648 начале баярскай групоўкі супраць Барыса Марозава. Пасля ссылкі апошняга 12 чэрвеня 1648 — стаў кіраўніком ураду разам з Раманавым, але па вяртанні Марозава ў Маскву 26 кастрычніка 1648 пазбаўлены ўсіх пасад. Улюбёнец цара Аляксандра Міхайлавіча, які называў яго галоўным ваяводам.

Прымаў удзел у вайне Масквы з РП 1654—1667 і Расійска-шведскай вайне 1656—1658. Захапіў Оршу, Копысь. Атрымаў паразу 12 жніўня 1654 ад Януша Радзівіла ў Бітве пад Шкловам, аднак пісаў цару, што прымусіў Радзівіла ўцякаць. На зіму з'ехаў у Маскву. У 1655 сустракаў цара пад Смаленскам. Пасля наступаў на Гродна, Вільню. Разбіў войска Януша Радзівіла і Вінцэнта Гасеўскага. У 1660 пры войску Даўгарукага. У 1663 — галоўны ваявода Смаленска. У 1664 адазваны ў Маскву.

Польскія крыніцы сведчаць, што ён у 1665 годзе загінуў пад Магілёвам, забіты шротам пад час абеду. Расійскія крыніцы сведчаць, што ён памёр у Маскве.

Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расіі
Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў (расійскі бок)
Тэрыторыя Новая Гвінея

**Тэрыторыя Новая Гвінея** () — гістарычная вонкавая тэрыторыя Аўстраліі і мандатная тэрыторыя Лігі Нацый (з 1946 – пад апекай ААН).

У 1914, пасля пачатку Першай сусветнай вайны, Германская Новая Гвінея апынулася пад аўстралійскай акупацыяй і 17 верасня 1914 капітулявала. Для кіравання калоніяй была створаная ваенная адміністрацыя, якая дзейнічала да 9 мая 1921. Пасля паразы Германіі ў вайне, 17 снежня 1920 Аўстраліі быў выдадзены мандат групы C Лігі Нацый на большую частку Новай Гвінеі. У красавіку 1921 яна афіцыйна ўвайшла ў склад Аўстраліі.

Падчас Другой сусветнай вайны Новая Гвінея стала арэнай інтэнсіўных баёў паміж войскамі Саюзнікаў і Японіі. У 1942 яна была тэрытарыяльна аб'яднаная з іншай тэрыторыяй Аўстраліі – Папуа. 13 снежня 1946, у сувязі з роспускам Лігі Нацый, тэрыторыя стала падапечнай ААН. У 1949 аб'яднанне Новай Гвінеі з Папуа было завершанае стварэннем адзінай Тэрыторыі Папуа і Новая Гвінея.

Катэгорыя:Падапечныя тэрыторыі ААН
Катэгорыя:Гісторыя Папуа — Новай Гвінеі
Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Мандаты Лігі Нацый
Нікала Леанар Садзі Карно

**Нікала Леанар Садзі Карно** (;  — ) — французскі фізік і матэматык.

## Біяграфія 
Сын вядомага палітычнага дзеяча і матэматыка Лазара Карно і дзядзька Мары Франсуа Садзі Карно, былога прэзідэнта Францыі. Садзі Карно атрымаў добрую хатнюю адукацыю. У 1812 годзе бліскуча скончыў ліцэй Карла Вялікага і паступіў у політэхнічную школу — лепшую на той момант навучальную ўстанову Францыі. У 1814 годзе ён яе скончыў шостым па паспяховасці і быў накіраваны ў інжынерную школу ў горадзе Мец. Пасля завяршэння якой у 1816 годзе быў размеркаваны ў інжынерны полк, дзе правёў некалькі гадоў. У 1819 годзе выйграў конкурс на замяшчэнне вакансіі ў Галоўным штабе корпуса ў Парыжы і перабраўся туды. У Парыжы Карно працягнуў навучанне. Наведваў лекцыі ў Сарбоне, Калеж дэ Франс, Кансерваторыі мастацтваў і рамёстваў. Там ён пазнаёміўся з хімікам Нікола Клеманам, які займаўся вывучэннем газаў. Зносіны з ім выклікалі цікавасць у Карно да вывучэння паравых машын. І ў 1824 годзе выйшла першая і адзіная праца Садзі Карно — «Роздум аб рухаючай сіле агню і аб машынах, здольных развіваць гэту сілу». Гэтая праца лічыцца асноватворнай у тэрмадынаміцы. У ёй быў праведзены аналіз існуючых у той час паравых машын, і былі выведзены ўмовы, пры якіх ККДз дасягае максімальнага значэння (у паравых машынах таго часу ККДз не перавышаў 2 %). Акрамя гэтага там жа былі ўведзены асноўныя паняцці тэрмадынамікі: ідэальная цеплавая машына (гл. Цеплавая машына), ідэальны цыкл (гл. Цыкл Карно), зваротнасць і незваротнасць тэрмадынамічных працэсаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Выпускнікі Політэхнічнай школы
Катэгорыя:Памерлі ад халеры
Аньхой

**Аньхой** (; піньінь Ānhuī) — правінцыя на ўсходзе Кітая. Сталіца і найбуйнейшы горад — Хэфэй. Насельніцтва 64610 млн чалавек (8-е месца сярод правінцый; даныя 2004 г).
Чжэцзян

**Чжэцзян** — правінцыя на ўсходзе Кітая. Сталіца і найбуйнейшы горад — Ханчжоў. Насельніцтва — 47,2 млн чалавек (11-е месца сярод правінцый; даныя 2004 г.).

## Эканоміка 
Развіта лічбавая эканоміка, а таксама развіваюцца прадпрыемствы ў сферах перадачы інфармацыі, распрацоўкі праграмнага забеспячэння і інфармацыйных тэхналогій. Правінцыя Чжэцзян займае першае месца па ўзроўні заробкаў гарадскога насельніцтва ў Кітаі.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Гуань Даашэн

## Крыніцы 
Катэгорыя:Правінцыі Кітая
Макбет

**Макбет** (*Macbeth*), **Мак Бетад мак Фіндляйх** (;  — ) — кароль Шатландыі (1040—1057) з Марэйскай дынастыі. Стаў персанажам класічнай трагедыі  Шэкспіра «Макбет», якая не зусім адпавядае гістарычнай рэчаіснасці. 

## Біяграфічныя звесткі 
Унук караля Кенета II. У 1031 годзе ён атрымаў у спадчыну ад свайго бацькі тытул графа і вобласць Моры на поўначы Шатландыі.

У 1040 годзе паўстаў супраць свайго стрыечнага брата, караля Дункана I, і забіў яго. Ажаніўся з дачкой Кенета III і стаў каралём Шатландыі. На самай справе ён дамогся трона толькі пасля чатырох гадоў грамадзянскай вайны. Яго наступнае праўленне было адзначана перыядамі грамадзянскай вайны і дынастычнага канфлікту. У адзін з дастаткова мірных перыядаў Макбет здзейсніў паломніцтва ў Рым, дзе набыў вядомасць дзякуючы сваёй шчодрасці да бедных. Тым часам англасаксы падтрымалі прэтэнзіі на трон будучага караля Малькальма III. У 1057 годзе Макбет быў забіты войскамі Малькальма.

Пахаваны на востраве Аёна.

## Літаратура 
* *English, Edward D.* Encyclopedia of the medieval world. — Facts On File, New York 2005. ISBN 0-8160-4690-5

Катэгорыя:Каралі шатландскія
Уільям Лакін Цёрнер

**Уільям Лакін Тэрнер** (, 1867—1936) — брытанскі мастак-пейзажыст.

## Жыццё і праца 
thumb|250px|Воды Дэруэнта
Уільям Лакін Тэрнер нарадзіўся ў Джорджа Тэрнера і яго жонкі Элізы Тэрнер (народжанай Лакін, 1837—1900) у 1867 годзе ў Бараў-апан-Трэнт. Ён атрымаў хатнюю адукацыю, перш чым ён паступіў у Трэнт-каледж. Ён быў старэйшым з чатырох дзяцей, і яго талент да мастацтва ўспадкаваны ад здольнасцяў яго бацькі. Бацька быў часткова фермерам, але ён таксама пісаў пейзажы, і ён навучаў шэраг паспяховых студэнтаў, у тым ліку [Дэвід Пэйн|Дэвіда Пэйна]] і Луі Босуарт Хёрт. Яго сувязь з больш вядомым мастаком Уільямам Тэрнерам невядомая, але яго бацька быў вядомы як «Дэрбішырскі Джон Канстэбль». У Дэрбі знаходзіцца па меншай меры сем яго карцін і музеі Раскіна. Сярод прыкметных яго продажаў — карціна Rydal Water для Беатрыс Потэр, якая да гэтага часу вісіць у яе хаце, з'яўляючыся ўласнасцю Нацыянальнага фонду, і карціна, выкарыстаная ў якасці вокладкі кнігі.

Катэгорыя:Мастакі Англіі
Маскі Татануа

thumb|Маска першабытнікаў Новай Ірландыі
**Маскі Татануа** — традыцыйныя маскі першабытнікаў правінцыі Новая Ірландыя ў Папуа-Новай Гвінеі. Гэтыя маскі выраблены з дрэва і іншых прыродных матэрыялаў і выкарыстоўваюцца ў цырымоніях, якія называюцца *Malagan*.

## Выраб 
Маскі Татануа звычайна вырабляюцца з ліпавай драўніны, і пры завяршэнні ўпрыгожваюцца валокнамі цукровага трыснягу, скурай і поўсцю жывёл. Твар афарбоўваюць мелам і іншымі прыроднымі фарбавальнікамі. Высокія тыпы масак ствараюцца пры дапамозе рамкі і пакрываюцца карой, хоць у апошні час выкарыстоўваюць і фабрычныя матэрыялы. Акрамя тканіны, некаторыя маскі ўтрымоўваюць аптычныя адбельвальнікі, якія надаюць фармальна белым участкам сіняваты колер.

## Цырымонія 
Маскамі Татануа карыстаюцца танцоры ў рамках цырыманіяльнага рытуалу *Malagan*, провадаў духаў мёртвых у вечны свет. Разам з маскамі выкарыстоўваюцца статуі, якія паказваюць памерлага. Танцы выконваюцца ў групах, прычым у групы дапускаюцца толькі годныя выканаўцы.

Маскі Татануа сабраны ў многіх заходніх музеях, напрыклад, у этналагічныя музеі ў Берліне, Брытанскім музеі, Музеі і мастацкай галерэі Дэрбі і мастацкім музеі ў Індыянапалісе.

## Спасылкі 
* Malanggan: Art, Memory and Sacrifice , Susanne Küchler, Berg Publishers 
* Tatanua Masks from New Ireland, RandAfricanArt.com 

Катэгорыя:Музей і мастацкая галерэя Дэрбі
Іван Якаўлевіч Франко

**Іван Якаўлевіч Франко** (; , с. Нагуевічы, Драгабыцкі павет, Галіцыя, Аўстрыйская імперыя — , Лемберг (Львоў), Аўстра-Венгрыя) — украінскі , , белетрыст, навуковец,  і дзеяч рэвалюцыйнага сацыялістычнага руху ў Галіцыі (Аўстра-Венгерскай Імперыі).

## Біяграфічныя звесткі 
У 1891 годзе скончыў Чарнавіцкі ўніверсітэт. За ўдзел у рэвалюцыйна-дэмакратычным руху ў 1877, 1880 і 1890 гадах быў зняволены.

Доктар філасофіі (1893). Ганаровы доктар рускай славеснасці (1906).

У 1915 годзе быў вылучаны на атрыманне Нобелеўскай прэміі па літаратуры, але заўчасная смерць пісьменніка перашкодзіла гэтаму.

## Творчасць 
Друкаваўся з 1874 года. У зборніках паэзіі «Мой Ізмарагд» (1898), «3 дзён журбы» (1900) філасофскі роздум пра дабро і зло, дружбу і адданасць, грамадскае і асабістае. Цыкл твораў «Завялае лісце» (1896) узбагаціў сусветную лірыку кахання. Аўтар зборнікаў лірыкі «3 вяршынь і нізін» (1887), «Semper tino» (1906), паэм «Смерць Каіна» (1889), «Бедны Генрых» (1891), «Істар», «Паэма пра белую кашулю» (абедзве 1899), «Іван Вішанскі» (1900), «Майсей» (1905), аповесцей «Boa constrictor» (1878), «Барыслаў смяецца» (1881—82), «Лель і Палель» (1887), «Стаўпы грамадства» (1894—95); гістарычнай аповесці «Захар Беркут» (1883).

Яго драматычныя творы вылучаюцца майстэрствам дыялогу, дынамічнасцю сюжэта, глыбінёю драматычных канфліктаў: драма «Скрадзенае шчасце» (1894), камедыя «Рабіна» (1886) і інш. Пісаў казкі, фельетоны, літаратурна-крытычныя артыкулы. Цікавіўся гісторыяй, культурай і літаратурай . Аўтар «Нарысу гісторыі ўкраінска-рускай літаратуры да 1890 г.» (1910). Даследаваў украінскі фальклор

На беларускую мову яго асобныя творы пераклалі А. Астрэйка, М. Аўрамчык, Н. Гілевіч, Ф. Грышкевіч, А. Гурыновіч, Г. Дубянецкая, В. Жуковіч, Х. Жычка, А. Зарыцкі, У. Караткевіч, А. Кудравец, Ю. Пацюпа, П. Пестрак, В. Рагойша, М. Танк, А. Траяноўскі, А. Якімовіч.

## Ушанаванне памяці 
У гонар Івана Франко горад Станіславаў перайменаваны ў Івана-Франкоўск, а ў Львоўскай вобласці мястэчка Янаў — у Івана-Франкова. Яго роднае сяло Нагуевічы цяпер называецца Івана-Франкова.

Імя Івана Франко носіць Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт.

20-Hryvnia-2000-front.jpg|Аверс банкноты наміналам грыўнаў. 2000 г.
20-Hryvnia-2003-front.jpg|Аверс банкноты наміналам 20 грыўнаў. 2003 г.
S747.jpg|Марка Украіны наміналам 70 капеек.
S76.jpg|Марка Украіны наміналам 3000 купона-карбованцаў. 1994 г.
Franko R.jpg|Манета наміналам 5 грыўнаў, выпушчаная ў 2006 годзе да 150-годдзя Івана Франко, рэверс

## Бібліяграфія 
* Іван Франко. Ораторія ІСТАР 
* Зібрання творів. Т. 1—50. Київ, 1976— 86.

## Беларускія пераклады 
* Апавяданні. Мн.. 1956.
* Калі звяры яшчэ ўмелі гаварыць. Мн., 1958.

## Спасылкі 
* Іван Франко на сайце «ПрайдзіСвет»

Катэгорыя:Украінамоўныя паэты
Катэгорыя:Украінамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Асобы на манетах
Крэсвельская культура

thumb|Археалагічная знаходка крэсвельской культуры з калекцыі Музея і мастацкай галерэі Дэрбі
**Крэcвельская культура** () — археалагічная культура верхняга палеаліту, якая існавала на тэрыторыі Вялікабрытаніі. Назву ёй дала археолаг Дораці Гарод у 1926 г. па археалагічнаму помніку Крэсвел-Крэгс ў Дэрбішыры. Існавала ў перыяд 10 500-10 000 гадоў да н. э. (Некалібраваная храналогія) і была зменена мезалітычнай культурай Маглемозе.

Крэcвельская культура мае падобныя характарыстыкі з культурай Федэрмесер і Гамбургскай культурай цэнтральнай Еўропы, а таксама з Мадленскай культурай поўдня Еўропы. Характэрныя прылады, па якіх дыягнастуецца культура — трапецыяпадобныя секлы, названыя «чэдараўскія наканечнікі» (*Cheddar points*), а таксама іх разнавіднасці, вядомыя як «крэсвельскія наканечнікі» (*Creswell points*) і меншыя секлы. Сярод іншых відаў прылад сустракаюцца скрабкі, вырабленыя з доўгіх прамых секлаў.

Іншыя знаходкі ў кантэксце крэсвельскай культуры ўключаюць балтыйскі бурштын, косць маманта, зубы і косці іншых жывёл. Яны выкарыстоўваліся для вырабу гарпуноў, шылаў, караляў і іголак. У пячоры Гоф (''Gough's Cave*) у Сомерсеце і ў Кентскай пячоры ў Дэваншыры былі знойдзены незвычайныя канічныя стрыжні з мамантавай косткі.

У Англіі і Уэльсе «чэдараўскія наканечнікі», выяўленыя ў 28 месцах раскопак, аднак, у Шатландыі і Ірландыі да цяперашняга часу такіх знаходак зроблена не было. Мяркуецца, што гэтыя тэрыторыі былі заселеныя людзьмі пазней.

Большасць крэсвельскіх помнікаў знойдзена ў пячорах, аднак апошнія знаходкі сведчаць аб дзейнасці на адкрытым месцах, а таксама аб тым, што крэмневыя прылады маглі прарабіць шлях да 150 км ад месца здабычы каменя. Некаторыя з крэмняў ў пячоры Гаў (*Gough's Cave*) адбываюцца з Вейл-оф-Пьюсі (*Vale of Pewsey'') ва Уілтшыры, а немясцовыя марскія ракавіны і бурштын — з ўзбярэжжа Паўночнага мора, што таксама кажа аб высокай мабільнасці насельніцтва. Гэта нагадвае помнікі Мадленскай культуры ў іншых месцах Еўропы і можа сведчыць аб наяўнасці шырокага абмену рэсурсамі паміж рознымі тэрыторыямі ў тыя часы.

Сярод жывёл, якіх ўжывалі ў ежу крэсвельцы, былі дзікі конь, марал, арктычны заяц, мамант, сайга, тур, мядзведзь, рысь, лісіца і інш

## Спасылкі 
* http://www.encyclopediefrancaise.com/Creswellian.html

Катэгорыя:Музей і мастацкая галерэя Дэрбі
Нанкін

**Нанкін**, **Наньцзін** () — былая сталіца Кітая, порт у нізоўях ракі Янцзы, сталіца правінцыі Цзянсу. Размешчаны ў паўднёвай частцы краіны, за 260 км на паўночны захад ад Шанхая. Буйны прамысловы, навуковы і культурны цэнтр. Насельніцтва — 7.588.900 чалавек (2008).

## Гісторыя 
Заснаваны ў 472 да н.э. пад назвай Цзіньлін. Пазней шмат разоў быў перайменаваны: Малін, Цзянье, Цзянькан і інш. Сталіца шэрагу буйных царстваў: Чу (ІІІ ст.), Усходняе Цзінь, Сун, Цы, Лян, Чэнь (IV—VI ст.) і інш:, у 1368—1421 — усяго Кітая. У 1421—1911 цэнтр намесніцтва Цзянань. Тут падпісаны Нанкінскі дагавор 1842. У 1853-64 пад назвай Цяньцзін («нябесная сталіца») быў сталіцай тайпінскай дзяржавы. У 1927-37 і 1946-49 месцазнаходжанне ўрада Кітайскай рэспублікі. У 1937-45 акупіраваны японскімі войскамі.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Станкабудаванне, турбінабудаванне, вытворчасць электрарадыёапаратуры, грузавых аўтамашын, сельскагаспадарчае машынабудаванне, металургія, хімічная (асабліва вытворчасць хімічных угнаенняў і сінтэтычных валокнаў), цэментная, тэкстыльная і харчовая прамысловасць.

## Транспарт 
Вузел чыгунак і аўтадарог. Порт на р. Янцзы, даступны для марскіх суднаў. Міжнародны аэрапорт Лукоў. Дзейнічаюць Нанкінскі метрапалітэн, Нанкінскі трамвай.

## Навука і культура 
Філіял Акадэміі навук. Нанкінскі ўніверсітэт. Музеі гістарычны і гарадскі. Абсерваторыя.

## Славутасці 
* Батанічны сад. 
* «Імператарскі горад» (XIV—XV ст.) з рэгулярнай планіроўкай (у 1400 абнесены крапасной сцяной).
* Каменная пагада Шэліта манастыра Цысясы (Х ст.).
* Частка гарадскіх сцен эпохі дынастыі Мін (XIV—XVII ст.).
* Пахаванні імператараў дынастыі Лян (502—557).
* Маўзалей Сунь Ятсена.

## Гарады-пабрацімы 
## Зноскі 
Катэгорыя:Гарады правінцыі Цзянсу

Катэгорыя:Гарады субправінцыйнага значэння КНР
Катэгорыя:Былыя сталіцы
Цзянсу

**Цзянсу** (江苏) — усходняя правінцыя Кітайскай Народнай Рэспублікі, размешчаная на ўзбярэжжы Жоўтага мора; яе тэрыторыя ахоплівае таксама ніжни працяг Янцзы. Цзянсу з'яўляецца адной з найважнейшых правінцый Кітая, займаючы вядучыя пазіцыі па эканамічнаму развіццю, аграрнай і індустрыяльнай прадукцыі, а таксама ўзроўню жыцця насельніцтва. Тэрыторыя правінцыі Цзянсу здаўна ўваходзіла ў склад кітайскай дзяржавы, тут размешчаны некаторыя з самых старажытных і прыгожых гарадоў краіны. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі — горад Нанкін (Нанцзін) некалькі раз на працягу гісторыі станавіўся сталіцай Кітая.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Правінцыі Кітая
VK

**«ВКонтакте»** або **VK** — расійская сацыяльная сетка са штаб-кватэрай у Санкт-Пецярбургу. Сайт даступны на 86 мовах; асабліва папулярны сярод рускамоўных карыстальнікаў.

## Гісторыя 
Рэсурс першапачаткова пазіцыянаваў сябе як сацыяльная сетка студэнтаў і выпускнікоў расійскіх ВНУ, пазней стаў называць сябе «сеткавым праектам, які дапамагае людзям падтрымліваць сувязь з блізкімі людзьмі». Са студзеня 2009 года «У Кантакце» наведвала больш людзей, як галоўнага канкурэнта ў Расіі — «Аднакласнікі». У жніўні 2011 года штодзённая аўдыторыя сацыяльнай сеткі перавысіла 24 мільёна чалавек.

Па стане на 2017 год — трэці па папулярнасці сайт ва Украіне і ў Казахстане, чацвёрты — у Беларусі, 42-і — у свеце.

## Функцыянальнасць 
Карыстальнікам ВК даступны характэрны для многіх сацыяльных сетак набор магчымасцяў: ствараць профіль з інфармацыяй пра сябе, вырабляць і распаўсюджваць кантэнт, гнутка кіраваць прыватнасцю, узаемадзейнічаць з іншымі карыстальнікамі наўпрост ці праз механізм суполак і сустрэч, адсочваць праз стужку навін актыўнасць сяброў і суполак.

## Уладальнікі 
Станам на 2025 год, «ВКонтакте» належыць холдынгу «Газпром-медыя», які кантралюе большую частку кампаніі (57,3 % галасоў). Астатнія акцыі VK належаць Naspers Prosus (12,3 %), Alibaba Group (4,5 %) і Tencent (3,3 %).

## Цэнзура 
Ва Украіне сацыяльная сетка «VK» заблакавана з 16 мая 2017 года.

У Беларусі на падставе рашэнняў судоў абмяжоўваецца доступ да асобных старонак сацыяльнай сеткі «VK» за распаўсюджванне экстрэмісцкіх матэрыялаў.

## Гл. таксама 
* Одноклассники

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Асноўны адрас сацыяльнай сеткі «У Кантакце»
* Архитектура Вконтакте

Катэгорыя:Сацыяльныя сеткі
Паўль фон Гіндэнбург

**Паўль Лю́двіг Ганс Анто́н фон Бенекендо́рф унд фон Гі́ндэнбург** (;  — ) — нямецкі вайсковы і палітычны дзеяч. Бачны камандуючы Першай сусветнай вайны: галоўнакамандуючы на Усходнім фронце супраць Расіі (1914—1916), начальнік Генеральнага штаба (1916—1919). Прускі генерал-фельдмаршал (2 лістапада 1914). Рэйхспрэзідэнт Германіі (1925—1934). Першы і адзіны ў гісторыі Германіі чалавек, абраны кіраўніком дзяржавы на ўсенародных выбарах. З сям’і прускага афіцэра.

## Біяграфія 
Падчас Першай сусветнай вайны з канца жніўня 1914 г. камандаваў 8-й арміяй ва Усходняй Прусіі, з лістапада — войскамі ўсяго Усходняга фронту. Усім нацыянальнасцям акупіраваных тэрыторый, у т.л. беларусам, даў дазвол на культурную дзейнасць, адкрыццё нацыянальных школ, выданне газет на роднай мове. З жніўня 1916 г. начальнік Генеральнага штаба, фактычна галоўнакамандуючы ўзброенымі сіламі Германскай імперыі.
 
Рэйхспрэзідэнт Германіі (1925—1934). Падтрымліваў ваенна-манархічныя і правыя арганізацыі. У 1933 г. даручыў фюрару нацыянал-сацыялістаў А. Гітлеру сфарміраваць урад.

21 сакавіка 1933 г., у Дзень Патсдама адбыўся сімвалічны поціск рукі Гіндэнбурга і Гітлера ў гарнізоннай царкве ў Патсдаме, азначала пераемнасць нацызму традыцыям старой прускай арміі. Аднак у красавіку 1933 года Гіндэнбург запярэчыў супраць нацысцкага праекта закона аб дзяржаўнай службе і настаяў, каб са службы не звальняліся яўрэі-ветэраны Першай сусветнай вайны (Гітлер лічыў, што такіх не было) і яўрэі, якія знаходзіліся ў вайну на грамадзянскай службе.

Улетку 1934 года пасля «ночы доўгіх нажоў» адправіў Гітлеру падзякавальную тэлеграму. Пасля смерці Гіндэнбурга Гітлер адмяніў пост рэйхспрэзідэнта і прыняў на падставе вынікаў рэферэндуму паўнамоцтвы кіраўніка дзяржавы сам, выбраўшы сабе тытул «Фюрар (правадыр) і рэйхсканцлер».

## Пасмертная слава 
у]]
Пасля смерці рэйхспрезідэнта Гітлер усяляк заахвочваў распаўсюджванне яго культа. Яго прах быў пахаваны (насуперак волі самога нябожчыка) ў Таненбергскім мемарыяле. У гонар Гіндэнбурга быў названы, сярод іншага, нямецкі пасажырскі дырыжабль, які пацярпеў катастрофу ў ЗША ў 1937 годзе.

Пры набліжэнні савецкіх войскаў да Таненберга немцы вывезлі прах яго (і жонкі) у Заходнюю Германію. Ён быў перапахаваны ў  ў Марбургу.

## Літаратура 
*  — С. 6.
* Руге, В. Гинденбург: портрет германского милитариста. — М.: Мысль, 1981. — 429 с. — (Библиотечная серия).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Германскія генерал-фельдмаршалы
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гамбурга
Катэгорыя:Прэзідэнты Германіі
Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Германія)
Катэгорыя:Постаці Веймарскай рэспублікі
Катэгорыя:Постаці лютэранства
Катэгорыя:Асобы на манетах
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Вышэйшае кіраўніцтва Трэцяга рэйха
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Берліна
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Лейпцыга
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Дрэздэна
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Патсдама
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ены
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Франкфурта-на-Майне
Катэгорыя:Арыстакратыя Германіі
Эрнест Арланда Лоўрэнс

**Эрнест Арланда Лоўрэнс**, таксама **Лорэнс**  (; 8 жніўня 1901, Кантон, штат Паўднёвая Дакота, ЗША - 27 жніўня 1958, Апала-Альта, Каліфорнія, ЗША) — амерыканскі фізік, стваральнік першага цыклатрона (1931), за што ён быў уганараваны Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1939). Даследаванні па ядзернай фізіцы, працы па стварэнні атамнай бомбы.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Дайкундзі (правінцыя)

**Дайкундзі** (фарсі мова: دایکندی) — адна з трыццаці чатырох абласцей Афганістана.

Створаны 28 сакавіка 2004 года. Раней быў ізаляванай часткай вілаята Урузган, на паўднёвай яго часткі.

Размешчаны прыблізна ў 310 кіламетраў ад Кабула.

Адміністрацыйны цэнтр — горад Нілі. Тэрыторыя 17501,4 км ² (2008). Не кантралюемы НАТА рэгіён.

Катэгорыя:Правінцыі Афганістана
Нурыстан (правінцыя)

**Нурыстан** (перс. نورستان, пушту نورستان) — гістарычны рэгіён на мяжы паміж Афганістанам і Пакістанам, у цяперашні час - правінцыя ў Афганістане і правінцыя ў Пакістане. Да пачатку XX ст. называўся Кафірыстан («краіна няверных»), бл значную частку яго насельніцтва складалі політэісты нурыстанцы (цяпер звернутыя ў іслам).

Катэгорыя:Правінцыі Афганістана