Тыбецкая мова

**Тыбецкая мова** — родная мова тыбетцаў. Распаўсюджана ў Тыбецкім аўтаномным раёне і некаторых іншых раёнах КНР, а таксама ў Індыі, Непале, Бутане і Пакістане (дыялекты балці і пурыг). Колькасць носьбітаў каля 6 млн чалавек. Адносіцца да тыбецка-бірманскай падсям’і ў сіна-тыбецкай сям’і моў.

Літаратурная мова заснавана на класічнай тыбецкай норме і таму даволі кансерватыўная.

## Стылі 
Як і многія іншыя мовы свету, тыбецкая мова выразна падзяляецца на стылі маўлення. Гэтыя стылі ў тыбецкай мове адрозніваюцца наступным чынам (назвы прыведзеныя паводле транслітарацыі тыбецкай мовы ў сістэме ўайлі):

# *Phal-skad* — паўсядзённае народнае маўленне;
# *Zhe-sa* — ветлівае, паважлівае маўленне. Вельмі часта выкарыстоўваецца ў гутарцы жыхароў Лхасы, адміністрацыйнага цэнтра Тыбецкага аўтаномнага раёна;
# *Chos-skad* — стыль маўлення, якім напісаны літургічныя і класічныя творы.

## Пісьменнасць 
Пісьменнасць тыбецкай мовы грунтуецца на індыйскай аснове. Арфаграфічная сістэма мовы з’яўляецца кансерватыўнай і адлюстроўвае фанетыку старатыбецкай мовы, аднак гэтая акалічнасць спрыяе ўніфікацыі дыялектаў тыбецкамоўных тэрыторый.

## Асноўная характарыстыка 
### Граматыка 
; Сінтаксіс, парадак слоў:

Тыбецкая мова класіфікуецца як эргатыўная мова — пры будаванні сказа ў ёй адбываецца проціпастаўленне агенса (стваральніка дзеяння) і пацыенса (носьбіта дзеяння). Парадак слоў падпарадкоўваецца наступным правілам:

* Прыметнікі ў сказе стаяць пасля назоўнікаў (за выключэннем выпадкаў, калі прыметнік і назоўнік не звязаныя між сабой паказчыкамі роднага склону).
* Дапаўненне і прыслоўе стаяць перад дзеясловам.
* Назоўнік у родным склоне ідзе перад назоўнікам, для якога ён з’яўляецца азначэннем.
* Указальныя займеннікі і лічэбнікі ў сказе размяшчаюцца пасля назоўніка, які яны азначаюць.

; Лічэбнікі:

У адрозненне ад многіх іншых моў Усходняй Азіі, у тыбецкай мове ў лічэбнікаў адсутнічаюць дапаможныя ці лічыльныя словы, хаця пасля колькасці ў дзесяць штук (часам і менш) выкарыстоўваюцца асаблівыя словы для пазначэння зборнага або цэлага характару азначанай колькасці.

### Фанетыка 
Ніжэй прыведзены гукавы лад лхаскага дыялекту тыбецкай мовы як найбольш уплывовага дыялекту ў вусным тыбецкім маўленні.

; Галосныя:

Некаторымі даследчыкамі апісваецца 8 галосных гукаў у тыбецкай мове.

Тры галосныя гукі часам апісваюцца як асобныя, а іменна:  (або ), які звычайна лічыцца алафонам гука ; , які звычайна лічыцца алафонам , і , які звычайна лічыцца алафонам гука , гэтыя гукі звычайна з’яўляюцца толькі ў закрытых складах. З прычыны адсутнасці ў тыбецкай *гемінацыі* (падваення) зычных, у мове магчыма вымаўленне галоснага як адкрытага гука, але з захаваннем тыповага закрытага склада, у выпадку, калі адзін склад заканчваецца на гук, які размяшчаецца пасля яго.

У розных крыніцах гукі  (утвараецца ад  у закрытых складах) і  (утвараецца ад  у выніку т.зв. *мутацыі «i»*) могуць разглядацца ці як розныя ці як ідэнтычныя гукі ў залежнасці ад даследавання.

У тыбецкай мове ў гукаў , , , ,  існуюць назалізаваныя адпаведнікі , , , , , якія гістарычна ўтварыліся ад спалучэнняў звычайных галосных з гукам . У выключных выпадках назалізацыю могуць таксама атрымліваць гукі , , .

; Тоны:

Дыялект Лхасы звычайна апісваецца як ідыём, у якім існуе два тоны — высокі і нізкі. У шматскладовых словах тон адзначаецца толькі ў першых складах. У аднаскладовых словах кожны тон можа падзяляцца на два віды: высокі тон можа рэалізоўвацца з роўнай або сыходнай інтанацыяй, тады як нізкі можа вымаўляцца з роўнай або узыходна-сыходнай інтанацыяй (апошняя інтанацыя заключаецца ва павышэнні да сярэдняй, а потым у зніжэнні). Звычайна мае значэнне толькі сам тон (а не яго інтанацыя), бо ў тыбецкай мове існуе вельмі мала мінімальных пар, якія адрозніваюцца толькі відам інтанацыі. Такая розніца ўзнікае толькі ў некаторых словах, якія заканчваюцца гукамі [m] ці [ŋ]: напрыклад, слова  () вымаўляецца з высокай роўнай інтанацыяй, у той час як  () мае высокі сыходны тон.

; Зычныя:

Тыбецкая фанетыка ўключае ў свой склад наступныя зычныя гукі.

Глухія неаспіраваныя гукі , , ,  звычайна набываюць звонкі характар у складах з нізкім тонам, ператвараючыся адпаведна ў , , , , пры гэтым азвончаныя аналагі разглядаюцца ў якасці алафонаў. Разам з гэтым, у складзе з нізкім тонам аспіраваныя зычныя (то бок, зычныя з прыдыханнем) , , ,  набываюць толькі лёгкае прыдыханне. Варта адзначыць, што ў маўленні верхніх сацыяльных слаёў Лхасы неаспіраваныя гукі ў складзе з нізкім тонам не становяцца звонкімі.

Альвеалярны дрыжачы гук  у маўленні з’яўляецца вельмі блізкім да альвеалярнага апраксіманта , з гэтай прычыны яны лічацца адным гукам.

Глухі альвеалярны бакавы апраксімант  часам можа транскрыбіравацца як .

Зычныя , , , , ,  могуць стаяць на канцы складоў. У класічнай тыбецкай таксама можа сустракацца гук , але ў сучаснай мове ён зліваецца з папярэднім яму галосным у насавы галосны (гл. вышэй). Гук  у канцы слова можа з’яўляцца толькі ў фармальным, нарматыўным маўленні. У канцы складоў даволі невыразна вымаўляюцца гукі  і , замест гэтага падаўжаецца папярэдні перад імі галосны гук. Гукі , ,  у канцы слоў, у адрозненне ад класічнай тыбецкай, апускаюцца і замяняюцца на гартанную змычку —  (напрыклад, класічнатыбецкае *Bod* («Тыбет»), якое ў лхаскім дыялекце вымаўляецца як ).

; Склад:
Як і ў кітайскай мове, тыбецкі склад характарызуецца наяўнасцю ініцыялей, медыялей і фіналей.

Ініцыялі маюць каля 36 фанетычных варыянтаў і больш за 200 графічных. Медыялі (галосныя) — сем галосных гукаў, якія перадаюцца з дапамогай чатырох агаласовак (*янг*). Фіналі (*джэджуг*, *янгджуг*) — 9 фанетычных варыянтаў, 16 графічных.

Структурна ў слове вылучаюць карэнную літару (*мінгжы*), вакол якой у парадку гадзіннае стрэлкі могуць дадавацца «суфіксы» (*джэджуг* і *янгджуг*), падпісная літара (*таг*), «прыстаўка» (*нгёнджуг*) і «надстаўка» (го). З улікам усіх заканамернасцей спалучальнасці тыбецкіх літар магчыма ўтварэнне 15 тысяч камбінацый. Словы ў слоўніках упарадкаваны на аснове ўскладнення тыбецкага склада.

## Гісторыя 
Узнікненне літаратурнай тыбецкай мовы звязваецца са з’яўленнем пісьменнасці (найстаражытнейшы помнік — надпіс у манастыры Сам’е, датаваны VII ст.) і пранікненнем у Тыбет будызму. Літаратурная мова фарміравалася пры перакладах кананічнае літаратуры з санскрыту (пераклад Трыпітакі, VIII ст.) і ў далейшым атрымаў развіццё цераз літаратуру: гістарычную (сачыненні Бутана, XIV ст.), рэлігійную (Цанкапа, XIV-XV стст.), мастацкую (вершы Міларэпы, XI-XII стст., Далай-ламы VI, XVII ст.).

Сучасная літаратурная тыбецкая захавала старажытную традыцыйную арфаграфію, мала змянілася граматыка, інавацыі закранаюць у асноўным лексіку.

## Даследаванне мовы 
У перыяд XVIII-ХІХ стст. Тыбет некалькі разоў наведвалі заходнія даследчыкі.

Першы слоўнік тыбецкай мовы з ужываннем адной з моў Еўропы (у дадзеным выпадку — класічнатыбецка-англійскі) апублікаваў венгерска-румынскі філолаг Шандар Кёрэшы Чома, ім жа была выдадзена праца па граматыцы мовы (*Essay Towards a Dictionary, Tibetan and English*).

Г. Ешке, прадстаўнік місіі Мараўскай царквы, якая знаходзілася ў Ладакху з 1857 года, апублікаваў даследаванне тыбецкай граматыкі і тыбецка-англійскі слоўнік (*Tibetan Grammar*, *A Tibetan-English Dictionary*).

У 1839 годзе ў Санкт-Пецярбургу расійска-нямецкім усходазнаўцам Якавам Шмітам была апублікавана нямецкамоўная *Граматыка тыбецкай мовы* (*Grammatik der tibetischen Sprache*), праз два гады быў выдадзены тыбецка-нямецкі слоўнік (*Tibetisch-deutsches Wörterbuch*). Якаў Шміт меў доступ да мангольскіх крыніц, дзякуючы гэтаму ён узбагаціў свае звесткі інфармацыяй, невядомай датуль папярэднікам. Вялікай змястоўнасцю вылучаецца яго праца *Тыбецкія даследаванні* (*Tibetische Studien*), складзеная ў 1851—1868 гг.

Там жа, у 1849 годзе А. Шыфнерам была выдадзена серыя прац па перакладзе, а таксама рад даследаванняў.

У 1847 годзе французскім даследчыкам П. Фуко ў сваёй працы *Тыбецкая граматыка* (*Grammaire thibitaine*) быў апублікаваны пераклад тэксту *Rgya tcher rol-pa*, тыбецкага варыянта *Лаліты Вістары*.

Тэасам Казімірам Бернардам, доктарам рэлігіязнаўства Калумбійскага ўніверсітэта, а таксама даследчыкам і практыкам ёгі і тыбецкага будызму, пасля вандроўкі ў Індыю і Тыбет у 1936—1937 гадах, была выдадзена праца *Спрошчаная граматыка літаратурнае тыбецкай мовы* *(A Simplified Grammar of the Literary Tibetan Language*).

Індускім індолагам і лінгвістам Рагулам Санкрыт’яянам было выдадзена апісанне тыбецкай граматыкі на мове хіндзі.

## Сучаснае выкарыстанне 
У большай частцы Тыбецкага аўтаномнага раёна пачатковая адукацыя даецца ў асноўным ці поўнасцю на тыбецкай мове, двухмоўная адукацыя зрэдку ўводзіцца перад пераходам вучняў у сярэдную школу. Тым не менш, кітайская мова мае перавагу ў навучальным працэсе большасці тыбецкіх сярэдніх школ. Студэнты, якія абіраюць гуманітарны напрамак, маюць магчымасць атрымання вышэйшай адукацыі ў шэрагу т.зв. «каледжаў меншасцей» у Кітаі. Гэтая сітуацыя адрозніваецца ад тыбецкіх школ у горадзе Дхарамсала штата Хімачал-Прадэш, дзе адпаведнае міністэрства патрабуе навучання ў сярэдняй школе на англійскай мове. Развіццё граматнасці абвяшчаецца ўрадам КНР адной з галоўных мэт, аднак большая частка дарослага насельніцтва ў Тыбеце застаецца непісьменнай і, нягледзячы на палітыку абавязковага атрымання адукацыі, большая частка сельскага насельніцтва не можа адпраўляць сваіх дзяцей у школу.

У лютым 2008 года дэпутатам брытанскага парламента Норманам Бэйкерам была выпушчана заява з нагоды міжнароднага дня роднай мовы, у якой казалася, што «кітайскі ўрад прытрымліваецца мэтанакіраванай палітыкі задушэння ўсяго тыбецкага, у тым ліку іх уласнай мовы ва ўласным краі» і сцвярджалася пра права тыбетцаў на самавыяўленне «на сваёй роднай мове». Аднак тыбетолаг Эліят Сперлінг адзначыў, што «КНР у пэўных межах прыкладае намаганні па спрыянні тыбецкаму культурнаму самавыяўленню» і што «культурную дзейнасць, якая ажыццяўляецца на ўсім Тыбецкім плато, нельга ігнараваць».

Паколькі большасць тыбетцаў працягвае жыць у сельскай мясцовасці, у якой, у адрозненне ад гарадоў Тыбецкага аўтаномнага раёна, даволі рэдка можна пачуць кітайскую мову, некаторыя навукоўцы таксама выказваюць падобныя меркаванні. У тэхаскім «Часопісе міжнароднага права» (*Texas Journal of International Law*) была апублікавана думка Бары Сотмана, згодна з якой «ніводнае апошняе даследаванне па мовах у небяспецы не аднесла тыбецкую да гэтай катэгорыі… Сцвярджэнні, што моваю навучання ў пачатковых школах Тыбета з’яўляецца путунхуа [літаратурны стандарт кітайскай мовы], з’яўляецца памылковымі. Тыбецкая была асноўнай мовай выкладання ў 98 % пачатковых школ Тыбецкага аўтаномнага раёна на 1996 г., цяпер путунхуа ўводзіцца ў пачатковых школах толькі ў гарадскіх школах… Паколькі менш чым чатыры з дзесяці тыбетцаў дасягаюць сярэдняе школы, пачатковая школа мае найбольшае значэнне для іх культурнай адукацыі».

Пад пагрозай тэарэтычна могуць знаходзіцца і іншыя мовы ў складзе тыбецкай галіны, напрыклад, ладакхская мова ў рэгіёне Ладакх, Індыя. У горадзе Лег (захад Ладакха) адбываецца павольны, але паслядоўны працэс выціскання тыбецкай мовы англійскай і хіндзі, адзначаюцца прыкметы паступовай страты тыбецкай культурнай ідэнтычнасці ў гэтым рэгіёне. У небяспецы таксама знаходзіцца балцкі дыялект (Балцістан, гл. Гілгіт-Балцістан, Пакістан), які выціскаецца мовай урду, у прыватнасці, праз павелічэнне колькасці ўрдумоўных перасяленцаў з іншых рэгіёнаў краіны.

## Літаратура 
* Тыбецкая мова // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 16. Мінск, 2003. С. 68
* H. A. Jäschke (1881). *Tibetan-English Dictionary* (reprint ed.). LONDON: Taylor and Francis. p.&nbsp;671.
* H. A. Jäschke. «Tibetan grammar», London, 1883.
* Sándor Kőrösi Csoma. Essay towards a dictionary, Tibetan and English, Calcutta, 1834; Budapest, 1984.
* Sándor Kőrösi Csoma. Grammar of the Tibetan language, Calcutta, 1834; Budapest, 1984.
* Sándor Kőrösi Csoma. Sanskrit-Tibetan-English vocabulary: being an edition and translation of the Mahāvyutpatti, Calcutta, 1910, 1916, 1944; Budapest, 1984.
* Горячев А. В., Тарасов И. Ю. Русско-тибетский словарь. — М.: Намчак, 2000.
* Ходж Стефен. Введение в классический тибетский язык / Пер. с англ. — СПб., 1997. (Другое издание: М., 2008.)

## Спасылкі 
* Проект Tibetan :: изучаем Тибетский язык 
* Тыбецкая пісьмовасць 
* learning tibetan | Мы изучаем тибетский язык 

Катэгорыя:Бодскія мовы
Катэгорыя:Тыбет
Катэгорыя:Мовы Кітая
Катэгорыя:Мовы Бутана