open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Якасць жыцця

**Якасць жыцця** — паняцце, якое выкарыстоўваецца ў сацыялогіі, эканоміцы, палітыцы, медыцыне і некаторых іншых абласцях і пазначае ацэнку некаторага набору ўмоў і характарыстак жыцця чалавека, звычайна заснаваную на яго ўласнай ступені здаволенасці гэтымі ўмовамі і характарыстыкамі. Яно з'яўляецца шырэйшым, чым матэрыяльная забяспечанасць (узровень жыцця), і ўключае таксама такія аб'ектыўныя і суб'ектыўныя фактары, як стан здароўя, працягласць жыцця, умовы навакольныя асяроддзя, харчаванне, бытавы камфорт, сацыяльнае асяроддзе, здаволенасць культурных і духоўных патрэбнасцей, псіхалагічны камфорт і г.д.

Якасць жыцця можа залежаць ад стану здароўя, камунікацый у соцыуме, псіхалагічнага і сацыяльнага статусу, свабоды дзейнасці і выбару, ад стрэсаў і празмернай заклапочанасці, арганізаванасці вольнага часу, узроўню адукацыі, доступу да культурнай спадчыны, сацыяльнага, псіхалагічнага і прафесійнага самасцвярджэння, псіхатыпу і адэкватнасці камунікацый і ўзаемаадносін.

Пераход да постіндустрыяльнага грамадства суправаджаецца ўсё большай увагай да нематэрыяльных аспектаў якасці жыцця пры забяспечанасці такімі. У той жа час шмат хто не можа канкураваць на належным узроўні па розных прычынах, што дае зрух соцыума ў бок саслоўнага грамадства.

## Гл. таксама 
* Узровень жыцця
* Індэкс якасці жыцця
* Паліятыўная дапамога
* Валавае нацыянальнае шчасце

## Спасылкі 
* Справаздача па якасці жыцця ў 2009 г. ад internationalliving.com 

Катэгорыя:Сацыялогія
Катэгорыя:Эканамічныя паказчыкі
Катэгорыя:Псіхалагічныя паняцці
Катэгорыя:Інавацыі
Каадай

**Каадай** або **каа-даі**, **каадаізм** (, поўная назва *Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ*, літаральна "вялікае вучэнне трэцяга перыяду адкрыцця і выратавання") — сучаасная сінкрэтычная рэлігія ў В’етнаме.

## Гісторыя
Заснавальнікам каадай з'яўляецца Ле Ванг Чунг, в'етнамскі чыноўнік на службе каланіяльнай французскай адміністрацыі. Пасля заканчэння службы ён пераехаў у горы, дзе займаўся медытацыяй. У 1926 г. Ле Ванг Чунг абвясціў сябрам, што ўвайшоў у кантакт з найвышэйшай істотай *каадай* і атрымаў ад яе праўдзівае паведамленне. У горадзе Тэйнінь на поўдні В’етнама быў заснаваны галоўны храм каадай. Колькасць прыхільнікаў хутка расла. Вернікі каадай падтрымлівалі вызваленне В'етнама ад французскай каланіяльнай акупацыі, а потым у гады В'етнамскай вайны — аб'яднанне краіны.

У наш час каадай з'яўляецца рэлігіяй, афіцыйна прызнанай у В'етнаме, налічвае некалькі мільёнаў вернікаў, пераважна на поўдні краіны, а таксама сярод в'етнамскіх эмігрантаў у ЗША, Аўстраліі і Францыі.

## Вучэнне
У аснове каадай палягаюць традыцыйныя будысцкія культы, даасізм, канфуцыянства і хрысціянства. Згодна вучэнню прыхільнікаў гэтай рэлігіі, бог *каадай* нарадзіўся ў выніку вялікага выбуху і стварыў з мужчынскага і жаночага пачаткаў вядомы нам сусвет. Мужчынскі пачатак часцяком атаесамляецца з Будай або Богам-бацькам, а жаночы з Маці-Будай або Богам-маці. На працягу гісторыі існавалі тры перыяды распаўсюджвання каадай — два ў форме будызму, а апошні — у форме вучэння Ле Ванг Чунга. Цікава, што другая форма таксама ўключала вучэнні Канфуцыя, Ісуса, Лаа-Цзы. Прыхільнікі каадай шануюць Жанну д'Арк, Віктора Гюго, Льва Талстога, Сунь Ятсена і інш.

У выніку прытрымлівання рэлігіі каадай набожны вернік можа дасягнуць стадый святога, мудраца і Буды. Каадаісты вераць у цыклы перараджэнняў, ад якіх вызвалены толькі Буда.

## Арганізацыя
Каадай не мае адзінай арганізаванай царквы, фактычна падзяляецца на 6 буйных сект, але галоўную ролю адыгрывае арганізацыя храма ў горадзе Тэйнінь. На чале яе стаіць духоўны правадыр *зяя-тонг*. Яго звычайна прызнаюць і прыхільнікі з іншых сект. Сама арганізацыя падзяляецца на заканадаўчыя, выканаўчыя і судовыя органы, чым нагадвае дзяржаву. Духоўная іерархія запазычана з каталіцызму. У каадаістаў ёсць свой папа, кардыналы, біскупы і г. д.

## Культ
Важнай часткай культу каадай з'яўляецца шанаванне Бога-бацькі і Бога-маці перад алтарамі ў форме малітваў, рытуальных паклонаў і ахвярапрынашэнняў (кветак, свечак, духмяных рэчываў, садавіны). Наведванне храмаў абавязковае, хаця пры іх адсутнасці дазволена маліцца ў іншых месцах. Кожны каадаіст прытрымліваецца вегетарыянскага посту, як мінімум 6 дзён на месяц.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка 
* Рытуалы каадай 

Катэгорыя:Нацыянальныя і этнічныя рэлігіі
Катэгорыя:Рэлігія ў В’етнаме
Амбруаз Мары Франсуа Жазеф Палізо дэ Бавуа

**Амбруаз Мары Франсуа Жазеф Палізо дэ Бавуа** (.

## Біяграфія 
Амбруаз Мары Франсуа Жазеф Палізо дэ Бавуа нарадзіўся ў горадзе Арас 27 ліпеня 1752 года.

## Некаторыя навуковыя працы 
* ''Flore d'Oware et de Benin* (1804—1821, deux volumes, 120 planches).
* *Insectes recueillis en Afrique et en Amérique* (1805—1821, 90 planches).
* *Prodrome des cinquième et sixième familles de l'Æthéogamie, les mousses, les lycopodes* (1805).
* *Essai d'une nouvelle agrostographie* (1812).
* *Muscologie ou traité sur les mousses* (1822).

## Літаратура 
* «Palisot de Beauvois, Ambrose Marie François Joseph». *Appletons' Cyclopædia of American Biography''. 1900.

## Спасылкі 
* DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Ambroise Marie François Joseph Palisot de Beauvois

Катэгорыя:Батанікі Францыі
Катэгорыя:Міколагі Францыі
Катэгорыя:Постаці французскага прыродазнаўства
Мерыт Ліндан Фернальд

**Мерыт Ліндан Фернальд** (, 5 кастрычніка 1873 — 22 верасня 1950) — амерыканскі батанік.

## Біяграфія 
Мерыт Ліндан Фернальд нарадзіўся ў ЗША 5 кастрычніка 1873 года.

У 1891 годзе пачаў вучыцца ў Гарвардскім універсітэце і атрымаў вышэйшую адукацыю ў 1897 годзе.

Ён напісаў важную навуковую кнігу «*Edible Wild Plants of Eastern North America*» у 1919—1920 гадах сумесна з Альфрэдам Кінсі, якая была апублікавана ў 1943 годзе. Мерыт Ліндан Фернальд унёс значны ўнёсак у батаніку, апісаўшы мноства відаў раслін.

Памёр 22 верасня 1950 года.

## Навуковая дзейнасць 
Мерыт Ліндан Фернальд спецыялізаваўся на папарацепадобных і на насенных раслінах. Апублікаваў больш за 850 навуковых прац.

## Некаторыя публікацыі 
* «*Edible Wild Plants of Eastern North America*». 1943.

## Літаратура 
* Stuckey, Ronald L. (2000). «Fernald, Merritt Lyndon». In: American National Biography Online, Oxford University Press.

Катэгорыя:Батанікі ЗША
Тэйнінь

**Тэйнінь** () — горад на поўдні В’етнама ў 90 км на паўночны захад ад Хашыміна. Насельніцтва (2012 г.) - 127 878 чал. 

Тэйнінь вядомы тым, што з'яўляецца галоўным цэнтрам сінкрэтычнай рэлігіі каадай.

## Спасылкі
*Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Гарады В’етнама
Гродзенская епархія (значэнні)

**Гродзенская  епархія** можа азначаць:

* Гродзенская дыяцэзія — дыяцэзія (епархія) Рымска-каталіцкай царквы.
* Гродзенская і Ваўкавыская епархія — епархія Рускай праваслаўнай царквы
Інстытут імя Кінсі

**Інстытут імя Кінсі па вывучэнні сексу, гендара і рэпрадукцыі** (), часта скарачаны да **Інстытута Кінсі** ці **Інстытута імя Кінсі** — навуковая ўстанова, закліканае «садзейнічаць міждысцыплінарным даследаванням і вывучэнню чалавечай сексуальнасці, гендара і рэпрадукцыі». 

Інстытут быў заснаваны як **Інстытут даследаванняў сексу** пры Універсітэце Індыяны ў 1947 годзе Альфрэдам Кінсі, у той час энтамолагам і заолагам ва Універсітэце Індыяны. Першапачатковыя мэты Інстытута складаліся ў вывучэнні сексуальнасці чалавека і сексуальных паводзін чалавека. 

У 1948 і 1953 гадах Інстытут Кінсі апублікаваў дзве манаграфіі па сексуальнасці чалавека, шырока вядомыя як Справаздачы Кінсі — «Палавыя паводзіны самца чалавека» і «Палавыя паводзіны самкі чалавека». Пасля гэтага і сам інстытут, і справаздачы Кінсі, і асоба самага Кінсі сталі аб'ектамі вострых супярэчнасцяў, крытыкі і нават нападак.   

Адной з функцый інстытута з'яўляецца захаванне матэрыялаў першасных даследаванняў Кінсі, якія паслужылі асновай для публікацыі «Справаздач Кінсі» і наступных публікацый інстытута, забеспячэнне даступнасці матэрыялаў для новых даследаванняў і захаванне прыватнасці рэспандэнтаў Кінсі.

## Глядзіце таксама 
* Альфрэд Кінсі
* Поль Гебхард
* Джон Бэнкрафт
* Джулія Хейман
* Сексалогія

## Літаратура 
*"*Peek - Photographs from the Kinsey Institute*" (ISBN 1-892041-35-9)

## Спасылкі 
* Сайт Інстытута імя Кінсі 
* Падзеі, навіны, публікацыі інстытута 

Катэгорыя:Сексалогія
Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі ЗША
Антоніа Берталоні

**Антоніа Берталоні** (.

З 1815 года ён быў прафесарам батанікі ў Балонскім універсітэце.

Антоніа Берталоні памёр у горадзе Балоння 17 красавіка 1868 года.

## Публікацыі 
* *Amoenitates italicae*. 1819.
* *Pralectiones rei herbariae*. 1827.
* *Dissertatio de quibusdam novis plantarum speciebus et de Bysso antiquorum*. 1835.
* *Florula guatimalensis*. 1840.
* *Miscellanea botanica*. 1842—1863.
* *Piante nuove asiatiche*. 1864—1865.

## Літаратура 
* V. Giacomini: *Bertoloni, Antonio*. In: Alberto M. Ghisalberti (Hrsg.): *Dizionario Biografico degli Italiani* (DBI), Band 9 (Berengario — Biagini), Istituto della Enciclopedia Italiana, Rom 1967.

## Спасылкі 
* DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Antonio Bertoloni
* [Dizionario Biografico degli Italiani: Antonio Bertoloni](http://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-bertoloni_(Dizionario-Biografico)/)

Катэгорыя:Батанікі Італіі
Катэгорыя:Міколагі Італіі
Катэгорыя:Медыкі Італіі
Эдвард Лі Грын

**Эдвард Лі Грын** (, 1843—1915) — амерыканскі батанік, сістэматык і збіральнік раслін.

Адукацыю атрымаў у  (штат Вісконсін) у 1866 годзе. З 1871 года быў святаром і чытаў лекцыі па батаніцы ў  і ў Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі.

У 1885 годзе ён адмаўляецца ад сану святара і прысвячае сябе выкладчыцкай дзейнасці. Да 1887 года — выкладчык батанікі Каліфарнійскага ўніверсітэта, у 1887—1888 гадах — дацэнт кафедры батанікі, ад'юнкт-прафесар батанікі, з 1890 года — прафесар батанікі ў Берклі.

У 1895 годзе ён атрымаў ступень доктара права ва універсітэце Нотр-Дам штата Індыяна і перайшоў у Амерыканскі каталіцкі ўніверсітэт, Вашынгтон (акруга Калумбія), дзе стаў першым прафесарам батанікі гэтай навучальнай установы і заснаваў батанічны сад. Пасля, з 1904 года і да канца жыцця, працаваў у Смітсанаўскім інстытуце.

Яго навуковая праца была звязана з даследаваннем флоры захаду ЗША. Ім апублікавана вялікая колькасць прац па батаніцы і гісторыі прыродазнаўства, у тым ліку ён публікаваў перыядычныя выданні «*Pittonia*» (1887—1905), і «*Erythea*» (выпускалася з 1893 года).

## Працы 
* «*Illustrations of West American oaks*» ілюстратар А. Келаг San Francisco, 1889
* «*Flora Franciscana. An attempt to classify and describe the vascular plants of middle California*» San Francisco, Cubery&Co., 1891 [http://www.biodiversitylibrary.org/item/32098 ]
* «*Manual of the Botany of the Region of San Francisco Bay*» San Francisco, Cubery&Co., 1894
* «*Plantae Bakerianae*», 1901
* «*Pittonia: a series of papers relating to botany and botanists*» (у пяці частках) Berkeley, Doxey&Co. 1887—1905
** v.1 (1887—1889)
** v.2 (1889—1892)
** v.3 (1896—1898)
** v.4 (1899—1901) [http://www.archive.org/stream/pittonia02greegoog ]
** v.5 (1802—1905) [http://www.archive.org/stream/pittonia00greegoog ]
* «*Leaflets of botanical observation and criticism*» (у дзвюх частках) Washington, D.C., 1903—1912
** vol.1 (1903—1906)
** vol.2 (1910—1912)
* «*Landmarks of botanical history: a study of certain epochs in the development of the science of botany*» (у дзвюх частках)
** Part I. — Prior to 1562 A. D. Washington, D.C., Smithsonian institution, 1909 [http://www.biodiversitylibrary.org/item/16259 ]
* «*Carolvs Linnaevs*» Philadelphia, Christopher Sower company, 1912

## Літаратура 
* *Willis Linn Jepson* Edward Lee Greene the Individual The University of Notre Dame/American Midland Naturalist, Vol. 30, No. 1 (Jul., 1943), pp.&nbsp;3-5

## Спасылкі 
* Hunt Institute: Edward Lee Greene 

Катэгорыя:Батанікі ЗША
Умберта I

: *Пра заснавальніка Савойскага дому гл. Гумберт I, граф Савоі*

**Умберта I** (; , Турын, Сардзінскае каралеўства — , Монца, Італія) — другі кароль Італіі з 1878 года, з Савойскай дынастыі.

## Біяграфія 
Сын Віктара Эмануіла II, старэйшы брат Амадэя Іспанскага.

Яшчэ да ўзыходжання на прастол Умберта праявіў сябе як храбры салдат у другой бітве пры Кустоце (якую італьянцы, аднак, з трэскам прайгралі). Разам з тым Умберта не быў асоба здольным палітыкам, яму бракавала бацькаўскай гнуткасці — ён вельмі спадзяваўся на простыя сілавыя метады, не заўсёды ішоў на саступкі, а то і зусім ігнараваў асобныя праблемы краіны, лічачы іх «невылечнымі рысамі італьянскага характару» (у прыватнасці, згаленне сялянства Медзаджорна, якое прыняло катастрафічныя памеры і ў вялікай ступені спрыялае радыкалізацыі італьянскага грамадства і ўзмацненню іміграцыі ў Амерыку). Абразіўшыся тым, што французы «адвялі з-пад носа Туніс» (1881), ён даў Бісмарку ўцягнуць Італію ў Траісты саюз. З-за ўзброеных распраў з бастуючымі рабочымі, прадпрынятымі па яго загадзе, ён быў вельмі непапулярны. Да ўсяго іншага, у гады яго кіравання Італія ўстала на шлях каланіяльных заваяванняў, былі распачаты войны ў Самалі і Эфіопіі, якія абыйшліся краіне велізарнымі матэрыяльнымі і значнымі людскімі стратамі, але далі ў сутнасці ніякіх вынікаў (набыццё італьянцамі, у канчатковым выніку, пустэльнага, засушлівага, беднага на рэсурсы Самалі, да таго ж з мяцежным мусульманскім насельніцтвам было проста не ў стане ні акупіць выдаткаў, ні даць задавальненне грамадскай думцы).

У 1900 годзе быў застрэлены ў Монцы анархістам Гаэтана Брэшы.

У гонар Умберта I у Італіі названа шмат вуліц і грамадскіх устаноў, у тым ліку найбуйнейшая рымская бальніца і велічная Галерэя Умберта I («Galleria Umberto I») у Неапалі.

Умберта I, як і бацька, пахаваны ў рымскім Пантэоне.

## Сям’я 
З 1868 года быў жанаты са сваёй стрыечнай сястрой Маргарытай Савойскай. У яе гонар названа піца «Маргарыта». У шлюбе нарадзіўся адзіны сын Віктар Эмануіл III (1869—1947).

## Літаратура 
* Giorgio Candeloro. Storia dell’Italia moderna. Feltrinelli. Milano. 1986.

Катэгорыя:Каралі італьянскія
Катэгорыя:Савойская дынастыя
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Кавалеры Вышэйшага ордэна Святога Дабравешчання
Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў
Лозы

Назву **Ло́зы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Лозы — вёска ў Баранавіцкім раёне
* Віцебская вобласць:
** Лозы — вёска ва Ушацкім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Лозы — вёска ў Ваўкавыскім раёне
** Лозы — вёска ў Свіслацкім раёне
Гара Грабарка

**Грабарка** () — святое месца праваслаўных жыхароў Падляшша.

Паводле традыцыі, у гэтым месцы ў 1710 схаваліся жыхары наваколляў падчас эпідэміі халеры ці чумы. Яны выкарыстоўвалі ваду з мясцовай крыніцы, якая адрознівалася вельмі чыстай вадою. Людзі зберагліся ад хваробы, а гэта месца стала шанавацца з тых часоў як цудадзейнае. На пагорку была пастаўлена драўляная ўніяцкая царква, якая стала філіяй уніяцкай парафіі ў Сямятычах. Пасля ліквідацыі ўніяцтва яе змяніла драўляная праваслаўная царква, перанесеная ў 1898 з Мельніка.

Гара стала месцам пілігрымак на свята Спаса, або Перамянення Гасподняга (з 18 на 19 жніўня), у час якіх пілігрымы дастаўляюць драўляныя пакутныя крыжы і ўсталёўваюць іх на схіле гары.

Мураваная царква Перамянення Гасподняга паўстала на месцы папярэдняй, драўлянай, якая была падпалена і згарэла ўначы на 13.7.1990. Яе мураваную копію абшалявалі дрэвам. Навокал яе тысячы пакутных крыжоў, у асноўным драўляных. На ўсход ад царквы знаходзяцца праваслаўныя могілкі. У 1947 з'явіўся тут жаночы праваслаўны кляштар св. Марты і Марыі, пры ім знаходзяцца капліца, плябанія і дом пілігрыма. Ля падножжа гары б'е крынічка, што шануецца як цудадзейная, накрытая каплічкай, якая абапіраецца на 6 слупоў і ўвенчаная цыбулепадобным купалам.

Ва ўрачыстасцях, якія адбыліся 18-19 жніўня 2015 года, прымаў удзел новаабраны прэзідэнт Польшчы Анджэй Дуда.

## Літаратура 
* Podlasie: przewodnik / Tadeusz Glinka; et al. — Warszawa, 2000. ISBN 83-7200-591-5

Катэгорыя:Праваслаўе ў Польшчы
Катэгорыя:Свяшчэнныя горы
Іаган Матэус Бехштэйн

**Іаган Матэус Бехштэйн ** (; 11 ліпеня 1757, Вальтэрсгаўзен — 23 лютага 1822) — арнітолаг, заолаг, батанік і ляснічы, нарадзіўся ў герцагстве Гота, наведваў гімназію ў Гоце, а затым вывучаў багаслоўе ў Іене; у 1785 годзе Бехштэйн стаў выкладаць прыродазнаўства і матэматыку ў  у прыгарадзе Вальтэрсгаўзена.

Упершыню звярнуў на сябе ўвагу сачыненнем: «*Gemeinnützige Naturgeschichte Deutschlands*» (4 тома, Лейпцыг, 1789—1795; 2-е выд., 1801—1809).

З прычыны таго, што прапанаваны ім у 1791 годзе герцагу Гоцкаму план навучальнай установы для выкладання лесазнаўства не быў прыняты, ён у 1794 годзе сам заснаваў такую навучальную ўстанову ў маёнтку Кемнат каля Вальтэрсгаўзена. У той жа час ён заснаваў лясное і паляўнічае таварыства, якое выдавала свае цыдулкі (*Annalen*) і часопіс «Дыяна». Нягледзячы на тое, што навучальная ўстанова яго было выдатна арганізавана, Бехштэйн не мог атрымаць ад урада ніякай падтрымкі для яе і таму прыняў прапанову заняць месца дырэктара ў зноў заснаванай Мейнінгенскай лясной акадэміі. Сярод прадметаў яго цікавасці была і акварыумістыка. Бехштэйн трымаў у навуковых мэтах вялікую колькасць рыб і земнаводных.

## Бібліяграфія 
З яго шматлікіх сачыненняў заслугоўваюць асаблівай увагі:
* «*Forstinsectologie*» (3 т., Гота, 1818);
* «*Forstbotanik*» (Эрфурт, 1810; 5 выд. Белена, 1841—1842)
* и особенно «Forst— und Jagdwissenschaft nach allen ihren Theilen» (5 томаў, Эрфурт, 1818—1821), якое было працягнута Лаўрапам;
* «*Abbildungen naturhistorischer Gegenstände*» (8 томаў, Лейпцыг, 1783—1810, 2 выд. у 6 тамах, 1816—1823)
* «*Naturgeschichte der Hof- und Stubenvögel*» (5 выданне Бергэ, Лейпцыг, 1870 год). См. L. Bechstein, «Johann Matth. Bech. und die Forstakademie Dreissigacker» (Мейнінген, 1855).

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Заолагі Германіі
Катэгорыя:Акварыумістыка
Катэгорыя:Батанікі Германіі
Катэгорыя:Арнітолагі Германіі
Сіняк

**Сіняк:**

* Сіняк — горны хрыбет у Карпатах.

## Грыбы 
*  — від трубчастых шапкавых грыбоў роду гірапорус сямейства балетавых.
*  — від грыбоў роду баравік сямейства балетавых.
*  — від трубчастых шапкавых грыбоў роду гіфалома сямейства страфарыевых.

## Расліны 
*  — род кветкавых раслін сямейства .
*  — род кветкавых раслін сямейства .

## Прозвішча 
* Мікалай Георгіевіч Сіняк (нар. 1972) — беларускі навуковец, кандыдат эканамічных навук.
* Уладзімір Аляксандравіч Сіняк (нар. 1967) — беларускі палітык.
Падвей

**Падвей** (*Eriophorum*) — род шматгадовых травяністых раслін сямейства асаковыя.

## Батанічнае апісанне 
Вышыня да 1 м. Расліны ўтвараюць купінкі. Лісце лінейнае. Кветкі двухполыя, у каласках; калякветнік з ніткападобных валаскоў, якія разрастаюцца ў пухоўкі пры пладах — арэшках.

## Арэал 
Вядома каля 20 відаў, пашыраных у халодным і ўмераным паясах Паўночнага паўшар’я. На тэрыторыі Беларусі , ,  і інш. растуць на балотах, забалочаных лугах, у балотных лясах; цвітуць у чэрвені.

## Значэнне і выкарыстанне 
 — торфаўтваральнік,  — лекавая расліна.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Асаковыя
Гетэрозіс

**Гетэрозіс** — паскарэнне росту і павелічэнне памераў, павышэнне жыццястойкасці і пладавітасці гібрыдаў першага пакалення пры розных скрыжаваннях як жывёл, так і раслін. У другім і наступных пакаленнях гетэрозіс звычайна згасае. Адрозніваюць гетэрозіс сапраўдны — здольнасць гібрыдаў пакідаць вялікую колькасць пладавітых нашчадкаў, і гігантызм — павелічэнне ўсяго гібрыднага арганізма або асобных яго частак. Гетэрозіс выяўлены ў разнастайных мнагаклетачных жывёл і раслін (у тым ліку і самаапыляльнікаў). Падобныя з гетэрозісам з’явы назіраюцца пры палавым працэсе і ў некаторых аднаклетачных. У сельскагаспадарчых жывёл і вырошчваемых раслін гетэрозіс нярэдка прыводзіць да значнага павышэння прадукцыйнасці і ўраджайнасці.

Гетэрозіс і адваротная яму інбрэдная дэпрэсія (інбрыдынг) былі вядомыя яшчэ старажытным грэкам, у прыватнасці Арыстоцелю. Першыя навуковыя даследаванні гетэрозісу ў раслін праведзены нямецкім батанікам І. Кельрэйтэрам (1760). Чарлз Дарвін абагульніў назіранні аб карысці скрыжаванняў (1876). Тэрмін «Гетэрозіс» прапанаваў амерыканскі генетык Г. Шэл (1914); ён першы атрымаў «двайныя» міжлінейныя гібрыды кукурузы. Асновы метаду прамысловага вырошчвання гэтых гібрыдаў распрацаваў Д. Джонс (1917 г.). Выкарыстанне гібрыдызацыі ў сельскай гаспадарцы пашыраецца з году ў год, што стымулюе і тэарэтычныя даследаванні гетэрозісу. Асобіны з моцна выяўленым гетэрозісам маюць перавагі пры натуральным адборы, і таму праявы гетэрозісу ўзмацняюцца, што спрыяе павелічэнню генетычнай зменлівасці. Нярэдка ўзнікаюць ўстойлівыя генетычныя сістэмы, якія забяспечваюць пераважнае выжыванне гетэразігот па многіх генах.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Генетыка
Катэгорыя:Гібрыды
Гетэразігота

**Гетэразігота** — клетка або арганізм, якія маюць у спадчынным наборы (генатыпе) розныя формы (алелі) таго ці іншага гена. Гетэразігота атрымліваецца пры зліцці рознаякасных па генным складзе гамет, кожная з якіх прыносіць у зіготай свае алелі. Напрыклад, гомазіготныя формы АА і аа ўтвараюць гаметы адпаведна А і а. Атрыманая пры скрыжаванні АА 'аа Гетэразігота заўсёды ўтварае рознаякасныя гаметы: А і а. Скрыжаванне такой формы ўнутры сябе або з рэцэсіўнай бацькоўскай формай аа дае нашчадкаў двух відаў - фенатыпічна А і фенатыпічна а. Расшчапленне гетэразіготы адбываецца па вызначаным правіле (Мендэля законы). Захаванне гетэразіготы мае значэнне для сельсканаспадарчай практыкі, бо расшчапленне часта вядзе да страты каштоўных якасцяў. Амаль усе пладовыя дрэвы з'яўляюцца гетэразіготнымі. Каб папярэдзіць ў іх расшчапленне прыкмет і страту каштоўных уласцівасцяў, звяртаюцца да вегетатыўнага размнажэння або апаміксісу. Для захавання гетэразіготнага стану могуць прымяняцца таксама гінагенез і партэнагенез.

Катэгорыя:Генетыка
Харальд Гёфдынг

**Харальд Гёфдынг** (; , Капенгаген — ) — дацкі філосаф.

У 1883 годзе прафесар Капенгагенскага ўніверсітэта. У ранняй творчасці выпрабаваў ўплыў Сёрэна К’еркегора, пазней перайшоў на пазіцыі пазітывізму, сумешчанага з метадалогіяй практычнай псіхалогіі і крытычнай школы. Фізік Нільс Бор вывучаў філасофію ў Гёфдынга і ў далейшым іх звязвалі сяброўскія адносіны. У сваёй творчасці паставіў пытанне — ці могуць перцэпцыйныя працэсы быць зведзены да простага асацыявання таго, што ўспрымаецца, з тым, што ўжо ўспрымалася раней і знаходзіцца ў памяці.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капенгагене
Катэгорыя:Выпускнікі Капенгагенскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Філосафы Даніі
Катэгорыя:Філосафы
Падасінавік

**Падасінавік, краснагаловік, краснюк** (*Leccinum aurantiacum*) — шапкавы базідыяльны грыб сямейства .

## Апісанне 
Пладовае цела грыба — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 5—20 см, паўшарападобная, слабааксамітнавалакністая або гладкая, цёмна-чырвоная ці чырвона-аранжава-карычневая. Мякаць шчыльная, белая, на зломе сінее, потым чарнее. Трубачкі свабодныя. Ножка цыліндрычная, белая з цёмна-бурымі або чорна-бурымі лускавінкамі. Споры гладкія, бураватыя, верацёнападобныя.

## Распаўсюджанне 
Пашыраны ў Паўночным паўшар’і, у т.л. па ўсёй Беларусі. Расце пераважна ў асінавых лясах у чэрвені — верасні. Трапляецца ў лясах з бярозай, радзей з дубам, елкай, хвояй.

Ёсць некалькі форм. Падасінавік дуброўны з цагельна-бураватай шапкай і пурпурова-бурымі лускавінкамі на ножцы. Падасінавік жоўта-буры, або асінавік расце ў хваёвых лясах, мае чорна-бурыя лускавінкі на ножцы.

## Выкарыстанне 
Ядомы грыб.

## Літаратура 
* Падасінавік // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.
* 
* 

Катэгорыя:Балетавыя (сямейства)
Катэгорыя:Грыбы Еўразіі
Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Альфрэд Гетнер

**Альфрэд Гетнер** (; ,  — , ) — нямецкі географ, асноўны тэарэтык і заснавальнік харалагічнай навуковай школы.

## Навуковая кар’ера 
Альфрэд Гетнер нарадзіўся ў сям’і вядомага дрэздэнскага літаратуразнаўца і мастацтвазнаўца Германам Гетнера. У 1882-84 і 1888-90 падарожнічаў па Паўднёвай Амерыцы, па вяртанні ў Нямеччыну апублікаваў справаздачы аб гэтых экспедыцыях, якія прыцягнулі да маладога навукоўца ўвагу навуковай супольнасці. Інтарэсы Гетнера былі разнастайныя — ад геамарфалогіі і кліматалогіі да сацыяльна-эканамічнай геаграфіі і картаграфіі.

У 1894-99 Гетнер быў прафесарам Лейпцыгскага ўніверсітэта, у 1899—1928 выкладаў у Гайдэльбергскім універсітэце. У 1895 ім быў заснаваны часопіс «Geographische Zeitschrift», галоўным рэдактарам якога ён быў на працягу сарака гадоў. У 1920-31 гадах Гетнер узначальваў Гайдэльбергскае аддзяленне Нямецкага каланіяльнага таварыства, арганізацыі, якая займалася вывучэннем пытанняў, звязаных з германскімі калоніямі.

## Асноўныя працы 
* *Die Einheit der Geographic in Wissenschaft und Unterricht* (1919)
* *Methodische Zeit- und Streitfragen* в *Geographische Zeitschrift*, Bd. 29 (1923)
* Геаграфія, яё гісторыя, сутнасць і метады (*Die Geographie, ihre Geschichte, ihr Wesen und ihre Methoden*), 1927
* *Vergleichende Landerkunde* (Bd 1—4, 1933—35)
* *Gesetzma6igkeit und Zufall in der Geographie* (1935)

Катэгорыя:Географы Германіі
Гжэль

**Гжэль**, **Гжэльская кераміка** — вырабы керамічных прадпрыемстваў у ваколіцах станцыі Гжэль Раменскага раёна Маскоўскай вобласці. Высокага мастацкага ўзроўню гжэль дасягнула ў 2-й палове 18 ст., калі «чорныя» (простыя) і «мураўленыя» (паліўныя) ганчарныя вырабы змяняюцца маёлікай (кваснікі, кумганы, талеркі, цацкі і т. д.), з арыгінальнай шматколерным роспісам па белай паліве, а часам і з гранічна абагульненымі ляпнымі фігуркамі, адзначанымі багаццем фантазіі і вастрынёй бачання. З пачатку 19 ст. Гжэль перайшла на вытворчасць фарфору, фаянса і паўфаянса. У 1830-40 у Гжэлі была сканцэнтравана амаль палова ўсіх фарфора-фаянсавых прадпрыемстваў Расійскай імперыі. У 19 ст. мастацкую своеасаблівасць захоўваюць упрыгожаны аднакаляровым сінім роспісам паўфаянс і лубок (маляўнічы танны чайны посуд). Традыцыі гжэльскай керамікі 19 ст. працягвае Турыгінскі завод мастацкай керамікі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рускія народныя промыслы
Катэгорыя:Кераміка
Катэгорыя:Раменскі раён (Расія)
Гіяды (зорнае скопішча)

**Гіяды** ( — «дажджлівыя») — рассеянае зорнае скопішча ў сузор’і Цяльца, бачнае няўзброеным вокам. Найярчэйшыя зоркі скопішча ўтвараюць фігуру, падобную да літары «V» разам з аранжавым Альдэбаранам, найскравай зоркай Цяльца. Сам Альдэбаран ў скопішча не ўваходзіць, а толькі праецыюецца на Гіяды.

Гіяды размяшчаюцца на адлегласці ў 150 светлавых гадоў ад Зямлі і з'яўляюцца самым блізкім зорным скопішчам. Дыяметр Гіяд складае 75 светлавых гадоў, цэнтральная група зорак скопішча займае сферу дыяметрам прыкладна 10 светлавых гадоў. Згодна з дыяграмай Герцшпрунга — Расела, яго ўзрост складае 625 ± 50 мільёнаў гадоў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Гіяды на сайце seds.org 
* Гіяды ў базе SIMBAD
* Размяшчэнне зорак у скопішчы адносна адзін аднаго.

Катэгорыя:Рассеяныя скопішчы
Катэгорыя:Астэрызмы
Катэгорыя:Цялец (сузор’е)
Катэгорыя:Аб’екты Колдуэла
Гіяды

* Гіяды, сёстры-німфы ў антычнай міфалогіі.
* Гіяды, зорнае скопішча ў сузор'і Цяльца, названае імем міфічных Гіяд.
Уцёкі ў Егіпет

. Другая палова XVII ст. З брыгіцкага касцёла ў Гродне]]
**Уцё́кі ў Егі́пет** — апісаныя ў Евангеллі паводле Мацвея падзеі, якія адбываліся з сям’ёй Ісуса Хрыста пасля наведвання вешчуноў з усходу. Іосіф з Марыяй выпраўляюцца ў Егіпет, каб уратаваць Сына ад забойства, замоўленага царом Ірадам.

## Евангелле 
Уцёкі Святой сям’і ў Егіпет апісаны толькі ў адным Евангеллі і вельмі каротка. Пасля таго, як мудрацы з усходу прынеслі немаўляці дарункі і не вярнуліся да Ірада, Іосіфу ў сне з’явіўся ангел, які загадаў: «Устань, вазьмі Дзіця і матку Яго і бяжы ў Егіпет і будзь там, дакуль не скажу табе; бо Ірад хоча шукаць Дзіцятка, каб загубіць Яго» (Мц., 2:13). Тае ж ночы Іосіф з Марыяй і Ісусам выправіліся ў Егіпет, дзе жылі да смерці Ірада.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ісус Хрыстос
Катэгорыя:Дзева Марыя
Катэгорыя:Евангелле паводле Мацвея
Гіяды (міфалогія)

**Гіяды** ( — дождж) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі німфы дажджу, дочкі тытана Атланта і акіяніды Плеёны (альбо Эфры). Сёстры Гіяса, Плеяд і Каліпса. Паводле філолага Аляксандра, яны — дочкі Гіяса і Беотыі, альбо дочкі рачнога бога Лама.

Розныя крыніцы паказваюць розную колькасць Гіяд, ад двух да дванаццаці. У іх пераліку ў паэме «Астраномія» Псеўда-Гесіёда названы імёны: Фесіла, Клеэя, Караніда, Феа і Еўдора. Гіяды — 5 дачок, якія памерлі, аплакваючы брата. Па просьбе Дыяніса Медэя амаладзіла іх, затым яны сталі зоркамі. Міртыл з Мефімны атаясамліваў іх з пяццю дочкамі Кадма.

Гіяды — німфы з Нісы, якія выхоўваюць Дыяніса. Паводле Ферэкіда і Гіпія Элейскага, іх сем. Згодна з Ферэкідам, яны суправаджалі Дыяніса да Фіваў, іх клікалі Амброзія, Еўдора, Педыла, Караніда, Палікса, Фіта, Фіёна, іх жа называлі дадонскімі німфамі. Паводле Асклепіяда, Лікург звярнуў іх ва ўцёкі, і яны знайшлі прыстанішча ў Фетыды, акрамя Амброзіі.

Гіяды так моцна аплаквалі смерць свайго брата, Гіяса, які загінуў на паляванні ад кіпцюроў льва або ад укусу змяі, што Зеўс узяў іх на неба і ператварыў у зоркі ў выглядзе аднайменнага астэрызма, або рассеянага зорнага скопішча ў сузор’і Цялец. З тых часоў з’яўленне скопішча Гіяды азначае пачатак сезону дажджоў у Грэцыі.

Катэгорыя:Німфы
Катэгорыя:Катастэрызмы
Святая сям’я

ІМЭФ НАН Беларусі]]
**Святая сям’я** — Дзева Марыя з немаўлём Ісусам Хрыстом і мужам Іосіфам Абручнікам.

Дзень Святой сям’і — у каталіцкай царкве свята, якое адзначаецца ў наступную нядзелю пасля Ражства Хрыстова.

Выявы Святой сям’і таксама могуць уключаць сваячку Марыі прападобную Лізавету і яе сына немаўля Іаана Хрысціцеля (траюраднага брата Ісуса), рэдка — мужа Лізаветы святара Захарыя, а таксама Ганну — маці дзевы Марыі («пашыраны» варыянт Св. Сям’і).

## Гл. таксама 
* Святая радня
* Грабніца Дзевы Марыі
* Саграда Фамілія

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дзева Марыя
Катэгорыя:Ісус Хрыстос
Катэгорыя:Персанажы Новага Запавету
Катэгорыя:Хрысціянская іканаграфія
Фрэдэрык Гіберд

**Фрэдэрык Гіберд** (; , Ковентры — ) — англійскі архітэктар, горадабудаўнік і тэарэтык. Распрацаваны Гібердам праект планіроўкі г. Харлоу (спадарожнік Лондана, з 1946-47) адметны выразнай сістэмай мікрараёнаў (на 4-7 тыс. чалавек), аб'яднаных у раёны (на 20 тыс. чалавек) з грамадска-гандлёвымі цэнтрамі, што спалучаецца з разнастайнасцю маляўніча размешчаных будынкаў, звязаных з прыродным асяроддзем. Аўтар лонданскага аэравакзала (1955-56), шэрагу жылых комплексаў, прамысловых і грамадскіх будынкаў, Ліверпульскага метрапольнага сабора (1967).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тэарэтыкі архітэктуры
Катэгорыя:Архітэктары Англіі
Катэгорыя:Рыцары-бакалаўры
Маларыцкі майстар

**Маларыцкі майстар** — умоўная назва іканапісца, які жыў і працаваў у 1648—1650 гг. у вёсцы Малая Рыта.

Іншых звестак пра асобу мастака не вядома. Да нашага часу захавалася толькі шэсць ікон, якія прыпісваюць гэтаму майстру. У творах майстра знайшла адлюстраванне характэрная для барока ўвага да перадачы глыбіні і элементаў ілюзіянізму.

У 1648 годзе ім для Маларыцкай Свята-Мікалаеўскай царквы была напісана ікона «Праабражэнне Гасподне» і скончана праца над іконай «Пакроў Маці Божай». У 1650 годзе ім была створана ікона «Успенне Багародзіцы» для Свята-Праабражэнскай царквы в. Олтуш. Да гэтага ж перыяду адносяць і самую ранную з вядомых у Беларусі выяў «Нараджэнне Маці Божай» з Мікалаеўскай могілкавай царквы ў в. Ляхаўцы (Брэсцкая вобласць), якая спалучае традыцыйны варыянт іканаграфіі з фігурай праведнай Ганны, дзеў з дарункамі і сцэнай абмывання нованароджанай Марыі і сцэну «Ласканне Багародзіцы».

Выява:1648. Праабражэнне.jpg|«Праабражэнне», 1648
Выява:1649. Пакроў.jpg|«Пакроў Багародзіцы», 1649
Выява:Маларыцкі майстар. Успенне.jpg|«Успенне»
Выява:1648-1650. Нараджэнне Маці Боскай.jpg|«Нараджэнне Маці Божай», 1648-1650

## Літаратура 
* Шматаў В. Ф., Вецер Э. І., Мельнікаў М. П. і інш. Іканапіс Заходняга Палесся XVI—XIX стст. Мн. 2002.

Катэгорыя:Іканапісцы Беларусі
Катэгорыя:Заходнепалеская іканапісная школа
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Постаці Маларыты
Джэймс Гібс

**Джэймс Гібс** (, Футдысмір, паблізу Абердзіна — , Лондан)  — англійскі архітэктар. Вучыўся ў Галандыі і Італіі (у 1700-09 ў К. Фантаны), супрацоўнічаў з К. Рэнам. Прадстаўнік класіцызму. Пабудовы Гібса адрозніваюцца вялікай прастатой і цэльнасцю кампазіцыі, вытанчанасцю дэталяў (цэрквы Сент-Мэры-ле-Стрэнд, 1714-1717, і Сент-Марцін-ін-зэ-Філдс, 1722-1726, у Лондане;  ў Оксфардзе, 1737 -49).

## Літаратура 
* Friedman, Terry. James Gibbs. Yale University Press, 1984. ISBN 0-300-03172-6

Катэгорыя:Архітэктары класіцызму
Катэгорыя:Архітэктары Англіі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Джэймса Гібса
Гібіскус

**Гібіскус** (*Hibiscus*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Апісанне 
Вечназялёныя або лістападныя дрэвы і хмызнякі, шматгадовыя і аднагадовыя травы. Лісце пераважна пальчаталопасцевае, кветкі звычайна буйныя, ярка афарбаваныя.

Каля 250 відаў, распаўсюджаныя пераважна ў трапічных, радзей ва ўмераных абласцях. Многія віды гібіскуса дэкаратыўныя; вырошчваюцца ў аранжарэях, пакоях і ў адкрытым грунце. З дравяністых відаў найбольш вядомыя , — пакаёвая расліна і , шырока культывуецца ў Крыме, на Каўказе.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Мальвавыя
Фрыдрых Фробель

**Фрыдрых Вільгельм Аўгуст Фробель** або **Фрэбель** (, , Обервайсбах, Германія — ) — нямецкі педагог.

## Біяграфія 
Скончыў Гётынгенскі і Берлінскі ўніверсітэты (1813).

Ствараў выхавальныя ўстановы для дзяцей дашкольнага ўзросту ў вёсках Цюрынгіі. У 1833—1840 гадах узначальваў сіроцкі прытулак у г. Бургдорф. У 1851 годзе гэтыя ўстановы зачынены ўладамі, а Фробель абвінавачаны ў прапагандзе сацыялістычных ідэй і атэізму.

## Погляды 
На яго погляды паўплывалі педагагічная канцэпцыя І. Г. Песталоці, ідэі нямецкай класічнай філасофіі.

Адстойваў прынцыпы даступнасці адукацыі для ўсіх дзяцей і дэмакратычны падход да адукацыйнай палітыкі. Лічыў, што ўсебаковае развіццё асобы магчыма, калі педагагічны працэс накіраваны на стварэнне непарыўных сувязей паміж мысленнем і дзеяннем, пазнаннем і ўчынкамі, ведамі і ўменнямі. Развіццё здольнасцей чалавека звязваў з яго працоўнай дзейнасцю.

Распрацаваў тэорыю гульні і методыку рухавых гульняў. Яго канцэпцыя паўплывала на вылучэнне дашкольнай педагогікі ў самастойную педагагічную дысцыпліну; сістэма выхавання стала пашыранай ў краінах Заходняй Еўропы, ЗША, Расіі і інш. У 1871—1917 гадах дзейнічалі Петраградскія фробелеўскія курсы, у 1908—1917 гадах — Фробелеўскі жаночы педагагічны інстытут у Кіеве.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 576 с.: іл.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Педагогі Германіі
Гештальтпсіхалогія

**Гештальтпсіхалогія** (ад  — цэласная форма, вобраз, структура) — адна з найбуйнейшых школ псіхалогіі 1-й паловы XX стагоддзя, якая вылучыла ў якасці цэнтральнага тэзіс аб неабходнасці правядзення прынцыпу цэласнасці пры аналізе складаных псіхічных з’яў, унесла ў псіхалагічную навуку структурны прынцып.

Першаснымі, асноўнымі элементамі псіхікі гештальтпсіхалогія лічыць своеасаблівыя цэласныя структуры, вобразы (гештальты), абапіраючыся на ўяўленні аб «гештальтякасці» як уласцівасці цэлага, якое захоўваецца пры змяненні асобных яго частак (напр., мелодыя, што прайграецца ў розных танальнасцях і інш.). Паводле гештальтпсіхалогіі, аналіз частак не можа прывесці да разумення цэлага, паколькі цэлае вызначаецца не сумай, а ўзаемадзеяннем і ўзаемазалежнасцю яго асобных частак.

Узнікненне гештальтпсіхалогіі звязана з агульным крызісам механістычнага светапогляду на мяжы XIX—XX стагоддзяў і асацыятыўнай псіхалогіі як спецыфічнай формы гэтага светапогляду ў псіхалагічнай навуцы. Тэрмін «гештальт» узыходзіць да прапанаванага Г. фон Эрэнфельсам (1890) уяўлення аб адмысловай «якасці формы», што прыўносіць свядомасць ва ўспрыманне элементаў складанага прасторавага ладу. У галіне філасофіі найбольшы ўплыў на прадстаўнікоў гештальтпсіхалогіі аказалі сістэмы Ф. Брэнтана і Э. Гусерля, асабліва развіты ў гэтых сістэмах тэзіс аб інтэнцыяльнасці свядомасці як выразе яго цэласнасці і ўнутранай актыўнасці.

Непасрэдны пачатак гештальтпсіхалогіі зрабіла праведзенае М. Вертхеймерам (Германія, 1912) даследаванне т. зв. страбаскапічнага руху (страбаскапічны эфект). Ён жа разам з нямецкімі псіхолагамі В. Кёлерам і К. Кофкам заснаваў ў 1921 часопіс «Псіхалагічныя даследаванні» («Psychologische Forschung») — орган школы, у якім у тым жа годзе быў апублікаваны яе тэарэтычны маніфест.

Напачатку гештальтпсіхалогія склалася на аснове даследавання зрокавага ўспрымання. Першыя эксперыментальныя даследаванні былі прысвечаны аналізу ўспрымання і дазволілі вылучыць шэраг новых феноменаў у гэтай галіне (напрыклад, суадносіны фону і фігуры). Прынцыпы, выпрацаваныя пры вывучэнні ўспрымання, былі перанесены на вывучэнне мыслення, якое трактавалася як працэс паслядоўнага прымянення розных структур «бачання» (гештальт) да структуры праблемнай сітуацыі, у якой паўстала задача. Паводле гештальпсіхалогіі, у выпадку супадзення гэтых структур надыходзіць момант інсайта, азарэння.

Потым гештальтпсіхалогія пашырыла свае ідэі на вывучэнне памяці, псіхалогіі развіцця асобы і сацыяльныя групы, на даследаванне фізічных, фізіялагічных і нават эканамічных праблем.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Дэнамінацыя

**Дэнамінацыя**:

* Дэнамінацыя ў эканоміцы — узбуйненне грашовай адзінкі краіны без змены яе наймення, якое праводзіцца ў мэтах палягчэння грашовага абароту і надання большай паўнавартаснасці грошам. Дзякуючы дэнамінацыі выходзіць значна скараціць колькасць грашовых купюр і манет, што знаходзяцца ў абароце.
* Рэлігійная дэнамінацыя — тып рэлігійнай арганізацыі ці веравызнанне.
Эдвард Джордж Гібсан

**Эдвард Джордж Гібсан** (; нар. , горад Буфала, штат Нью-Ёрк) — астранаўт ЗША і навуковец.

## Біяграфія 
У 1959 годзе скончыў Рочэстэрскі ўніверсітэт (штат Нью-Ёрк). У 1964 г. атрымаў ступень доктара навук у галіне машынабудавання ў Каліфарнійскім тэхналагічным інстытуце. З 1965 г. у групе касманаўтаў. Адначасова вёў навуковую працу ў галіне фізікі Сонца і фізікі плазмы. 16 лістапада 1973 года — 8 лютага 1974 года сумесна з Дж. Карам і У. Поўгам здзейсніў палёт у космас у якасці члена 3-га экіпажа арбітальнай станцыі «Скайлэб», запушчанай 14 мая 1973 г. Палёт працягваўся 84 сут 1 гадзіна 16 мін; двойчы выходзіў у адкрыты космас (10 гадзін 3 мін).

## Спасылкі 
* Spacefacts biography of Edward G. Gibson

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Гігантызм

**Гігантызм** — захворванне, якое ўзнікае ў асоб з адкрытымі эпіфізарнымі зонамі росту (у дзяцей і падлеткаў) пры залішняй сакрэцыі пярэдняй доляй гіпофізу гармону росту (СТГ).  Рост вышэй за 190 см можа набываць паталагічны характар. Людзі вышэй за 200 см сустракаюцца рэдка. Гігантызм назіраецца часцей у мужчын, выяўляецца звычайна ў 9-10-гадовым узросце або ў перыяд палавога паспявання і працягваецца на працягу фізіялагічнага росту арганізма.

Людзі пры паталагічным росце адрозніваюцца слабым здароўем, да старасці дажываюць рэдка, палавая цяга адсутнічае або зніжана. Бывае парцыяльны (частковы) гігантызм, які характарызуецца павелічэннем часткі (напрыклад, стоп) ці паловы цела. Лячэнне: рэнтгена-і гармонатэрапія, часам хірургічнае.

## Гл.таксама 
* Акрамегалія
* Фёдар Андрэевіч Махноў
* Роберт Уодлаў

## Спасылкі 
Катэгорыя:Эндакрынныя захворванні
Катэгорыя:Інваліднасць
Катэгорыя:Рост
Цэнтралізацыя

**Цэнтралізацыя** — у іерархічнай сістэме такая рэарганізацыя працэсаў, што працяюць унутры сістэмы, пры якой частка працэсаў перакладаецца на больш высокі (бліжэй да кораня) узровень іерархіі; адпаведна, пры дэцэнтралізацыі — на ніжэйшы (далей ад кораня) узровень.

Напрыклад, у менеджменце цэнтралізацыя можа азначаць перадачу долі паўнамоцтваў і абавязкаў у частцы вынясення рашэнняў ад падпарадкаваных да кіраўніка.

У паліталогіі звычайна пад цэнтралізацыяй разумеюць засяроджванне долі дзяржаўнай улады ў нейкім цэнтры (напрыклад, федэралізацыя — частка дзяржаўнай улады (паўнамоцтвы і адказнасць за іх выкарыстанне) дэлегуецца ад рэгіёнаў цэнтральнаму ўраду). 

## Гл. таксама 
* Дэцэнтралізацыя
* Субсідыярнасць

Катэгорыя:Менеджмент
Катэгорыя:Паліталогія
Дэнамінацыя (рэлігія)

**Дэнамінацыя** (ад  — пераназванне) — у рэлігіязнаўстве тып рэлігійнай арганізацыі ў хрысціянстве. Спецыфічнай характарыстыкай дэнамінацыі з’яўляецца яе прамежкавы характар у адносінах да секты і царквы. Дэнамінацыя прызнае іншыя рэлігіі і вераванні і знаходзіцца ў станоўчых адносінах з грамадствам. Упершыню паняцце ўведзена амерыканскім багасловам Х. Р. Нібурам у кнізе «Сацыяльныя вытокі дэнамінацыяналізму» («*The social sources of denominationalism*»).

Ад царквы дэнамінацыя запазычае адносна высокую сістэму цэнтралізацыі і іерархічны прынцып кіравання, адмову ад палітыкі ізаляцыянізму ў адносінах да дзяржавы і грамадства, прызнае магчымасць духоўнага адраджэння для любога веруючага чалавека. З сектай жа яе збліжае адносна невялікі перыяд існавання, пераважны ўпор на рэлігійную дзейнасць, у веравучэнні наяўнасць якасных адрозненняў ад традыцыйных цэркваў і проціпастаўленне сябе ім, прэтэнзія на выключнасць установак і каштоўнасцей, ідэя богавыбранніцтва.

## Гл. таксама 
* Дэнамінацыяналізм

## Літаратура 
* *Васильева Е. Н.*. Типология «церковь-секта» Вебера-Трёльча и её развитие в западном и отечественном религиоведении : автореферат дис. … кандидата философских наук: 09.00.13 / Васильева Елена Николаевна; [Место защиты: Ин-т философии РАН]. — Москва, 2008. — 32 с.
* Протестантизм: Словарь атеиста / Под общ. ред. Л. Н. Митрохина. — М.: Политиздат, 1990.— С. 92. ISBN 5-250-00373-7


Катэгорыя:Рэлігіязнаўства
Катэгорыя:Філасофія рэлігіі
Гігантапітэкі

thumb|250px|Чалавек у параўнанні з Gigantopithecus blacki і Gigantopithecus giganteus

**Гігантапітэкі** — назва роду буйных выкапнёвых чалавекападобных малпаў, якія жылі ў паўднёвых і паўднёва-ўсходніх абласцях мацерыковай Азіі ў сярэдзіне антрапагену. Знойдзены чатыры ніжнія сківіцы і звыш 1000 асобных зубоў гігантапітэкаў, вельмі буйных (асабліва карэнныя, якія па аб’ёме ў 6 разоў больш адпаведных зубоў чалавека). Па памерах цела гігантапітэкі пераўзыходзілі чалавека. Па некаторых прыкметах зубной сістэмы (адносна невялікія іклы інш.) гігантапітэкі больш падобныя да чалавека, чым да сучасных чалавекападобных малпаў.

## Спасылкі 
* Гігантапітэк у параўнанні з іншымі прыматамі  (англ.)
* Гісторыя знаходкі гігантапітэка  (англ.)
* Драконавыя зубы  (англ.)
* Гігантапітэкі і іх лёс

Катэгорыя:Сысуны міяцэну
Катэгорыя:Сысуны пліяцэну
Катэгорыя:Сысуны плейстацэну
†
Катэгорыя:Вымерлыя прыматы
Катэгорыя:Гамініды
Гіджак

**Гіджак** — смычковы інструмент у таджыкаў, узбекаў, туркмен, каракалпакаў і уйгураў. Шарападобны корпус спераду зацягнуты скураной мембранай, круглая шыйка змацаваная з корпусам металічным стрыжнем, які выступае ў выглядзе ножкі, ёю пры гульні інструмент абапіраюць аб падлогу або аб нагу. Струн на старадаўніх інструментах 3, на сучасных 4, строй квартавы, у апошні час часцей квінтавы. Гук глухаваты, бубнячы тэмбр. Выкарыстоўваецца сола і ў ансамблях з іншымі народнымі інструментамі.
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Смычковыя музычныя інструменты
Катэгорыя:Узбекскія музычныя інструменты
Катэгорыя:Хардафоны
Гідраўліка

**Гідраўліка** ( — вадзяны; ад  — вада +  — трубка) — навука пра законы руху і раўнавагі вадкасцяў і спосабы прымянення гэтых законаў да вырашэння задач інжынернай практыкі. У адрозненне ад гідрамеханікі, гідраўліка характарызуецца асаблівым падыходам да вывучэння з’яў цячэння вадкасцяў; яна вызначае набліжаныя залежнасці, абмяжоўваецца ў многіх выпадках разглядам аднапамернага руху, шырока выкарыстоўвае пры гэтым эксперымент, як у лабараторных, так і ў натуральных умовах. Разам з тым праглядаецца ўсё большае збліжэнне паміж гідрамеханікай і гідраўлікай: з аднаго боку, гідрамеханіка ўсё часцей звяртаецца да эксперыменту, з другога — метады гідраўлічнага аналізу робяцца больш строгімі.
Гідраўлічны прэс

**Гідраўлічны прэс** — машына статычнага (няўдарнага) дзеяння, рабочыя часткі якой прыводзяцца ў рух высокім ціскам вадкасці. Гэта гідраўстаноўка, якая дазваляе шматразова павялічваць сілу сціскання на выхадзе з яе ў параўнанні з намаганнем, якое было прыкладзена да прэса на ўваходзе.

## Прынцып дзеяння 
Прынцып дзеяння гідраўлічнага прэса быў упершыню прапанаваны Блезам Паскалем і грунтуецца на выкарыстанні вызначанага ім закона (законе Паскаля). Гідрапрэс дае большы вынік па сіле (у квадратычнай залежнасці), чым рычажны механізм (лінейная залежнасць). Выкарыстанне ўласцівага толькі вадкасцям механізму перадачы на адлегласць энергіі ціску робіць гідраўлічныя прэсы больш эфектыўнымі ў параўнані з аналагамі механічнага прынцыпу дзеяння. Напрыклад, калі дыяметр вялікага поршня ў дзесяць разоў большы за дыяметр малога поршня, то гідрапрэс будзе ствараць на вялікім поршні намаганне ў 100 разоў вышэйшае, чым на малым поршні, а ў рычажным механізме пры такіх суадносінах плячэй сіла на выхадзе павялічыцца толькі ў дзесяць разоў.

## Выкарыстанне 
Запантэнтаваны Джозефам Брама ў 1795 годзе. Гідраўлічны прэс выкарыстоўваецца ў канцы XVIII — пач. XIX ст. для пакетавання сена, выціскання вінаграднага соку, адціскання алею і інш. З сярэдзіны XIX ст. прымяняецца ў металаапрацоўцы для кавання зліткаў, ліставой штампоўкі, гібкі і праўкі, аб’ёмнай штампоўкі, выддзьмування труб і профіляў, пакетавання і брыкетавання адыходаў, прасавання парашковых матэрыялаў, пакрыцця кабеляў металічнай абалонкай і інш. Гідраўлічныя прэсы знайшлі распаўсюджванне таксама ў вытворчасці пластмасавых і гумовых вырабаў, драўнянастружкавых пліт, фанеры, тэксталіту і інш. Яны выкарыстоўваюцца пры сінтэзе новых матэрыялаў (напрыклад, штучных алмазаў).

Ціск рабочай вадкасці для большасці гідраўлічных прэсаў складае 20-32 Мн/м² (200—320 кгс/см²), дасягаючы ў асобных выпадках (для сінтэзу алмазаў) 450 Мн/м² (4500 кгс/см²).

## Літаратура 
* 
* *Пятровіч, А. В.* Гідраўлічныя машыны і гідраўстаноўкі: вучэбна-метадычны дапаможнік для студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў / А. В. Пятровіч, У. Б. Кунтыш. — Мінск: БДТУ, 2010. — 113 c.

Катэгорыя:Гідрастатыка
Катэгорыя:Гідраўліка
Катэгорыя:Станкі
Хойніцка-Брагінскія вышыні

**Хойніцка-Брагінскія вышыні** размяшчаюцца ў Хойніцкім і на захадзе Брагінскага раёнаў Гомельскай вобласці, паміж ніжнім цячэннем рэк Прыпяць і Дняпро; у складзе Мазырскага Палесся.

Спадзіста-хвалістая паверхня, месцамі плоская, вышынёю 125—140 м, на ўзгорках да 153—157 м, з адноснымі перавышэннямі 3—10 м. Слаба нахілена на поўдзень. Складзена з водна-ледавіковых адкладаў часу адступання дняпроўскага ледавіка, алювіяльных паазерскага гарызонту і сучасных алювіяльных, азёрных, балотных і інш. Вылучаюцца два ланцугі краявых ледавіковых утварэнняў (працяг Юравіцкага ўзвышша), сярод якіх трапляюцца камавыя ўзгоркі. Уздоўж паўднёвага схілу паласа пясчаных дзюн. Характэрны суфазійныя западзіны, некаторыя запоўнены вадой.

Глебы ў асноўным дзярнова-палева-падзолістыя слаба- і сярэднеападзоленыя сугліністыя, пераважна разараныя; радзей дзярнова-падзолістыя слабаападзоленыя супясчаныя і дзярнова-падзоліста-глеяватыя сугліністыя; у катлавінах і западзінах — тарфяна-балотныя.

Пад лесам 12% плошчы; невялікія ўчасткі кусцікава-зеленамошных лясоў. Пад сельскагаспадарчымі ўгоддзямі да 70%, у т.л. пад ворывам 30% тэрыторыі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Раўніны Беларусі
Катэгорыя:Рэльеф Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Хойніцкага раёна
Катэгорыя:Геаграфія Брагінскага раёна
Гідрадэніт

**Гідрадэніт** — гнойнае запаленне потавых залоз. Выклікаецца стафілакокам; развіваецца звычайна ў падпахавых западзінах, радзей — вакол грудных смочак, палавых органаў (у жанчын), скуры машонкі, задняга праходу. Захворванню спрыяюць паслабленне арганізма, потлівасць, абапрэласць, неахайнасць. Гідрадэніт пачынаецца з запалення потавых залоз, да якога далучаецца запаленне навакольнай падскурнатлушчавай абалонкі. У глыбіні скуры з’яўляюцца адзін або некалькі шчыльных балючых вузельчыкаў, скура над імі чырванее. Затым вузельчыкі размякчаюцца і выкрываюцца з утварэннем гнойных свішчавых хадоў. Гной трапляе ў суседнія залозы і заражае іх. Цячэнне гідрадэніту доўгае, часта з рэцыдывамі. Жанчыны хварэюць часцей. Лячэнне: антыбіётыкі, фізіятэрапія, спецыфічная вакцынацыя і неспецыфічныя імунатэрапія; часам — хірургічная аперацыя.

Катэгорыя:Захворванні скуры і яе прыдаткаў