Кёльн

**Кёльн** () — чацвёрты паводле велічыні горад Германіі (пасля Берліна, Гамбурга і Мюнхена), з’яўляецца найбуйнейшым горадам у федэральнай зямлі Паўночны Рэйн — Вестфалія, а таксама ўтварае райнска-рурскую метраполію з насельніцтвам болей за 10 млн чалавек. Кёльн з’яўляецца адным са старэйшых гарадоў Германіі, заснаваны старажытнымі рымлянамі ў 38 годзе да н. э. Мяркуецца, што назва горада паходзіць ад старажытнарымскага пасялення *Colonia Claudia Ara Agrippinensium*. Кёльн ляжыць на рацэ Рэйн. Горад вядомы саборам (*Kölner Dom*), які з’яўляецца рэзідэнцыяй архібіскупа. Кёльнскі ўніверсітэт належыць да ліку найстарэйшых у Еўропе.

## Гісторыя 
Першым паселішчам на тэрыторыі сучаснага Кёльна стала вёска, заснаваная ў 38 годзе да н. э. нямецкім племем Убіі. У 50 годзе нашай эры рымляны заснавалі тут паселішча Калонія-Клаўдыя-Ара-Агрыпіненсіум (). Горад стаў сталіцай правінцыі Ніжняя Германія ўжо ў 85 годзе. У 475 годзе Кёльн стаў членам Ганзейскага саюза пасля таго. У адрозненне ад жорсткіх паводзін французскіх акупацыйных войскаў у Германіі, брытанскія войскі ставіліся да мясцовага насельніцтва больш лаяльна. Пасля сыходу брытанцаў былі адноўленыя грамадзянскія авіязносіны, і Кёльн стаў цэнтрам нацыянальных і міжнародных паветраных перавозак, саступаючы ў краіне толькі Берліну. За часам Другой сусветнай вайны горад значна пацярпеў ад авіябамбаванняў саюзнікаў.

Не зважаючы на статус Кёльна як найбуйнейшага горада ў рэгіёне, суседні Дзюсельдорф быў абраны палітычнай сталіцай федэратыўнай зямлі Паўночны Рэйн—Вестфалія. Паколькі суседні Бон быў абраны часовай федэральнай сталіцай усёй краіны і месцам правядзення паседжанняў федэральнага ўрада, Кёльн атрымаў пэўную выгаду, знаходзячыся паміж двума важнымі палітычнымі цэнтрамі. Па вайне архітэктар і ўрбаніст Рудольф Шварц распрацаваў генеральны план рэканструкцыі горада ў 1947 годзе, уключаючы будаўніцтва некалькіх новых магістраляў праз цэнтр горада. У генеральным плане ўлічвалася тое, што нават неўзабаве па вайне можна было чакаць значнае павелічэнне аўтамабільнага руху. Планы будаўніцтва новых дарог былі ў пэўнай ступені ўжо распрацаваныя пры нацысцкай адміністрацыі, але рэальнае будаўніцтва стала лягчэйшым, бо большая частка цэнтра горада была знішчана. Разбуранымі былі і знакамітыя 12 раманскіх цэркваў горада. У 1980-х і 1990-х гадах эканоміка Кёльна квітнела згодна з двума асноўнымі прычынамі. Па-першае, у горадзе паскорыўся рост колькасці медыякампаній, як у прыватным, гэтак і ў дзяржаўным сектары. Па-другое, сталае ўдасканаленне разнастайнай транспартнай інфраструктуры зрабіла Кёльн адным з самых зручных мегаполісаў Еўропы.
## Насельніцтва 
## Культура 
, пабудаваны паводле дызайну Петэра Цумтара.]]
Кёльн ёсць домам некалькіх музеяў. У знакамітым Рымска-германскім музеі прадстаўлены творы мастацтва і архітэктуры мінулага горада. У Людвігаўскім музеі знаходзіцца адна з самых важных калекцый сучаснага мастацтва ў Еўропе, у тым ліку калекцыя твораў Пабла Пікаса, якая адпавядае толькі музеям Барселоны і Парыжа. Музей рэлігійнага мастацтва Шнутген часткова размешчаны ў царкве Святой Цэцыліі, адной з дванаццаці раманскіх цэркваў Кёльна. Многія мастацкія галерэі ў горадзе маюць добрую рэпутацыю ва ўсім свеце, як то галерэя Карстэна Грэвэ, якая ёсць адной з вядучых галерэй паваеннага і сучаснага мастацтва. Штогод у горадзе ладзіцца літаратурнае свята *Lit.Cologne*, на якім прадстаўляюцца творы як рэгіянальных, гэтак і міжнароднавядомых аўтараў. Самым выбітнам літаратарам, звязаным з местам, ёсць лаўрэат Нобелеўскай прэміі, пісьменнік Генрых Бёль.

У Кёльне маюцца больш за 60 музычных пляцовак, што такім чынам ставіць горад на трэцяе месца паводле гэтага паказчыку пасля Мюнхена і Гамбурга, але апярэджваючы Берлін. У горадзе маюцца некалькі аркестраў, сярод іх Гюрцэніхавы аркестр, які ёсць аркестрам Кёльнскай оперы, і сімфанічны аркестр Нямецкага дзяржаўнага радыё. Абодва аркестры базуюцца ў будынку Кёльнскай філармоніі. Кёльн таксама быў важным цэнтрам электроннай музыкі ў 1950-х і зноўку з 1990-х гадоў. Грамадская радыё- і тэлестанцыя WDR займалася прасоўваннем такіх музычных рухаў, як краўт-рок у 1970-х гадах. У горадзе размешчаны шэраг вядомых начных клубаў вакол Гагенцолерынга, Фрызенплаца і Рудольфплаца. У горадзе таксама знаходзіцца найбольшая колькасць шынкоў на душу насельніцтва ў Германіі. Кёльн вядомы сваім гатункам піва, званым кёльшам ().

Кёльн таксама вядомы дзякуючы адэкалону, літаральна «кёльнская вада» (). Адэкалон ёсць парфумай, якая была вынайшаная італьянскім эмігрантам Іаганам Марыя Фарына ў пачатку XVIII стагоддзя. Па сваім стварэнні гэтая парфума стала папулярнай ва ўсёй Еўропе. У 1803 годзе Вільгельм Мюленс склаў дагавор з італьянцам Карла Франчэска Фарына, які хоць і не быў сваяком сям’і вынаходнікаў, але гэта дало Мюленсу права выпускаць парфуму пад тым жа прозвішчам. Мюленс залажыў невялікую фабрыку на Глокенгасе ў Кёльне. У наступныя гады і пасля розных судовых спрэчак яго ўнук Фердынанд Мюленс быў вымушаны адмовіцца ад выкарыстання прозвішча Фарына. Ён вырашыў скарыстаць нумар дома, які атрымаў будынак фабрыкі на Глокенгасе за часам французскай акупацыі ў пачатку XIX стагоддзя. Гэты нумар 4711 і стаў брэндам прадукцыі прадпрыемства. Сёння арыгінальны адэкалон па-ранейшаму вырабляецца ў Кёльне як сям’ёй Фарына, гэтак і кампаніяй Mäurer & Wirtz, якая набыла брэнд 4711 у 2006 годзе.

## Адукацыя 
* Кёльнскі ўніверсітэт

## Славутасці 
* Кёльнскі сабор
* Музей шакаладу, Кёльн

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Вендэлін Вернер, матэматык
* Бруна Кёльнскі, каталіцкі святы
* Архіпаэта, адзін з найвядомейшых вагантаў.
* Генрых Бёль, нямецкі пісьменнік
* Іост ван дэн Вондэл, нідэрландскі паэт

## Гл. таксама 
* Рэйнская газета
* Адэкалон

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт


Катэгорыя:Гарады Паўночнага Рэйна-Вестфаліі