Лізавета Іванаўна дэ Вітэ

**Лізавета Іванаўна дэ Вітэ**, па нараджэнні **Амосава** (; 21 мая (2 чэрвеня) 1834 — каля 1918) — расійская педагог і пісьменніца.

## Біяграфія 
Дачка калежскага асэсара Івана Пятровіча Амосава (1797—1872) і Варвары Дзмітрыеўны Свечынай (1807—1871).

Скончыла  у 1851 годзе. У 1856 годзе ўзяла шлюб з гвардыі паручнікам артылерыі Міхаілам Паўлавічам дэ Вітэ (1828—1867).

Галоўная наглядчыца Тыфліскай (1875-1878), Ковенскай (1885—1897),  (1897—1904). Пра час працы ў гэтых гімназіях апублікавала ўспаміны.

Правадзейная член  пры Кіеўскім універсітэце.

## Сям’я 
Муж з 1856 года — Міхаіл Паўлавіч дэ Вітэ (17.7.1828 — 16.3.1867, Варшава; пахаваны на Вольскіх могілках) — залічаны ў пажы 25.3.1834 года, паступіў у Пажаскі корпус (24.9.1844), узведзены ў прапаршчыкі ў 3-ю гвардзейскую і грэнадзёрскую артылерыйскую брыгаду (13.6.1848), выканавец пасады брыгаднага ад’ютанта (з 15.2.1850, зацверджаны 15.4.1856), падпаручнік (13.8.1851), гвардыі прапаршчык (18.1.1852), падпаручнік (11.4.1854), паручнік (15.4.1856), палкоўнік (19.4.1864), камандзір лейб-гвардзейскай батарэйнай № 5 батарэі 3-й гвардзейскай і грэнадзёрскай артылерыйскай брыгады. Кавалер ордэнаў св. Станіслава 2-й і 3-й ступені, св. Ганны 3-й ступені і св. Уладзіміра 4-й ступені з мячамі і бантам (1851).

* Валерыя Міхайлаўна дэ Вітэ (16.3.1857 — 10.10.1882, пахавана ў слабадзе Стапавой Варонежскай губерні);
* Вольга Міхайлаўна дэ Вітэ (3.10.1859 — 14.5.1879, пахавана ў Санкт-Пецербургу на Успенскіх могілках);
* Уладзімір Міхайлавіч дэ Вітэ (30.9.1866 — 16.3.1868, пахаваны ў сяле Гутараве Курскай губерні).

## Творчасць 
Друкавалася ў часопісах «Русское дело», «Заря», «Русь», «Правдивое слово». Аўтарка шэрагу выданняў палітычнай публіцыстыкі, навукова-папулярных, агульнадаступных публікацый па рускай гісторыі, гімназічных дапаможнікаў па старажытнарускай літаратуры і фальклоры. Друкавалася, у тым ліку, у выдавецтве Казанскай Амвросіеўскай жаночай пустыні ў  Калужскай губерні.

Выдавала «Книгу для чтения в школе и дома» (Вып. 1—3), дзе апублікавала «пачатковы летапіс», жыція вялебных Антонія і Феадосія Пячэрскіх, некалькі старажытнарускіх павучанняў, быліны, казкі, духоўныя вершы, плачы і песні, у тым ліку «Слова пра паход Ігараў» з уласным перакладам і каментарыямі.

### Слова пра паход Ігараў 
У другім выпуску «Книги для чтения в школе и дома» (Коўна, 1889) у складзе зборніка твораў фальклору апублікавала свой пераклад «Слова пра паход Ігараў». У прадмове да яго пазначыла, што грунтавалася на перакладзе , даследаваннях Аляксандра Пацябні і . Перад тэкстам Слова змешчаны невялікі гістарычны нарыс «Борьба Руси со степью», дзе значнае месца нададзена аповеду пра падзеі 1185 года.

Тэкст Слова і яго пераклад апублікаваны паралельна. Старажытнарускі тэкст пададзены паводле рэканструкцыі Пацябні (1-е выд. — Варонеж, 1878), захавана, у прыватнасці, і яго арфаграфія, арыентаваная на аднаўленне этымалагічных напісанняў (напрыклад, «Иже и стягу умъ крѣпостью своею и поостри сѣрдьця своего мужьствъмъ, и напълнився ратьнаго духа») і нават яго перастаноўкі: так, пасле слоў «Туга и тоска сыну Глѣбову» чытаецца фрагмент «О стонати Русской земле … хоботи пашут». Перыяды, на якія разбіў тэкст Слова Пацябня, захаваны і ў перакладзе Вітэ: «*Мы спрабавалі зрабіць пераклад Слова як магчыма блізкім, амаль літаральным, да тэксту выдання Пацябні, ад якога адхіліліся толькі ў некаторых месцах*», — пісала яна.

Пераклад празаічны: «*Па нашым разуменні, Слова не ёсць агулам паэтычны па форме твор. Ёсць месцы, якія зусім без цяжкасці кладуцца ў вершы, але ёсць месцы і такія, дзе без гвалту на духам творам радкі не кладуцца ў вершы*», — заўважала перакладчыца ў прадмове. Каб захаваць рытмічную структуру тэксту, некаторыя месцы Слова пакінуты без перакладу, іх пераклад пададзены асобна, у заўвагах (напрыклад, «стягнуть ум крѣпостью своею» арыгінала перакладзены рускай як «твердо решиться, изострить ум мужеством» у заўвазе). Уладзімір Зайцаў адзначае, што нават угрунтаваная на перакладзе Паўскага, які, як шэраг іншых перакладчыкаў, разбівае тэкст Слова на карацейшыя радкі, і кіруецца не асаблівасцямі рытмічнай арганізацыі прозы Слова, а паўзамі паміж сінтагмамі простага сказу, Вітэ, наадварот, імкнецца наблізіцца да рытму арыгінала, і яе «*не задавальнялі дужа кароткія радкі*», бо яна «*не лічыла патрэбным любым коштам нацягваць вершы*». Вартасцю перакладу Вітэ, на думку Зайцава, «*ёсць дакладная і выразная перадача лексічных элементаў „Слова“. Многія месцы перакладу гучаць гарманічна і добра перадаюць рытмічную інтанацыю арыгінала*». Вітэ «*замяняе амаль усе састарэлыя словы арыгінала, дамагаецца тым самым часам захавання гістарычнага каларыту „Слова“*». Не заўсёды дакладна, па назіраннях Зайцава, Вітэ перадае вайсковую фразеалогію арыгінала. Так, выраз «испить шеломомъ Дону» перакладзены літаральна: «Либо шлемом напьюсь из Дона». У перакладзе Вітэ ёсць шэраг індывідуальных вытлумачэнняў, напрыклад: «*На седьмом веке Трояновом бросил Всеслав жребий о любой себе — девице. Опершись на хитрость, добыл себе коня и скочил к городу Киеву, и лишь дотронулся копьем до золотого стола киевского. Оттуда скочил лютым зверем в полночь из Белаграда, закутанный в синюю мглу; утром кликнул — и боевыми топорами отворил ворота Новаграда…*».

Пераклад забяспечаны падрадковымі заўвагамі, а пасля тэксту Слова пададзены асобныя тлумачэнні, дзе ёсць кароткія біяграфічныя звесткі пра князёў, згаданых у Слове, падрабязныя характарыстыкі паганскіх багоў. Далей пададзена невялікая нататка «О языке „Слова“. Объяснения грамматических форм», якая змяшчае кароткі каментарый да фанетычных, граматычных і сінтаксічных асаблівасцях тэксту Слова.

Пераклад Вітэ не перадрукоўвалі, цяпер кніга стала бібліяграфічнай рэдкасцю.

### Бібліяграфія 
; Успаміны
* 
 
; Дапаможнікі для школы
* Чтения по истории славян. Ковно, 1886.
* Равноапостольный князь Владимир святой. Санкт-Петербург, 1888.
* Книга для чтения в школе и дома:
** Выпуск 1. Начальная летопись и жития препод. Антония и Феодосия Печерских… Санкт-Петербург: тип. Ф. Елеонского и Ко., 1888.
**  Народное творчество: сказки и былины и Слово о полку Игореве… Ковно: в тип. Губернского правления, 1889.
* Святые первоучители славянские Кирилл и Мефодий и культурная роль их в Славянстве и России. Санкт-Петербург: Общество ревнителей русского исторического просвещения в память императора Александра III, 1908.
* Рассказы из русской истории. Почаев, 1908—1909.
* «Крещение Руси (летописный рассказ)», 1911
* Княжество Московское. Почаев, 1912.
* Книга для чтения в начальной школе. Почаев, 1913.
* Потомки великого князя Ивана Калиты. Почаев, 1913.
* Культура XIX и XX веков: популярный очерк. Шамордино, 1914.
* Св. Василий Великий. Почаев, 1914.

; Сачыненні па гісторыі, краіназнаўстве, падарожныя нататкі
* Об археологической находке в с. Ласкове, Владимир-Волынского уезда, в 1610 году. Киев: тип. Т. Г. Мейнандер, 1900.
* Буковина и Галичина, лето 1903 г.: сообщение, читанное в общем собрании Киев. слав. благотворит. о-ва 22 окт. 1903 г. Киев: тип. И. И. Горбунова, 1903.
** Буковина и Галичина. Путевые впечатления (с историческими очерками). Лето 1903 г. Киев: тип. Т. Г. Мейнандера, 1904.
* Путевые впечатления и исторические очерки. Киев, 1905.
* Действительность. Административное управление и правовой порядок. Выпуски 1-18. Почаев, 1905—1915.
* Босния и Герцеговина. Берлинский договор. Культурная миссия Австрии на Балканах. Мюрциштегское соглашение. Кременец, 1908.
* Путевые впечатления с историческими очерками. Словачина и Угро-руссы. Почаев, 1909.
* Белорусы и литовцы. Почаев, 1910.
* Угроруссы. Почаев, 1914.
* Триест, Приморье, Далмация и Тироль. Шамордино, 1915.

; Палітычная публіцыстыка
* Чему учат нас поляки. Почаев, 1905.
* Пангерманизм. Почаев, 1909.
* Как живется галичанам под конституцией. Почаев, 1910.
* Очерк истории возникновения и развития украинофильства и самосознания русского народа в Галичине. Почаев, 1911.
* Немец о жидах и жиды в Германии и во всем мире. Почаев, 1911.
* Австро-Венгрия и её славянские народы. Шамордино, 1912.
* Буковина и Галичина. Шамордино, 1914.
* Жиды в Австро-Венгрии и Румынии. Шамордино, 1914.
* Масонство в Австрии и Германии. Шамордино, 1914.
* Происхождение и развитие украйнофильства. Шамордино, 1915.
* (с Е. Ф. Тураевой-Церетели) Галицкая Русь в её прошлом и настоящем. М.: т-во скоропеч. А. А. Левенсона, 1915.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі