Бачэйкава

**Бачэ́йкава** (, ) — аграгарадок, цэнтр Бачэйкаўскага сельсавета ў Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі.

## Геаграфія 
Стаіць на рацэ Уле, прытоку Дзвіны. За 21 км на паўночны захад ад Бешанковічаў, 75 км ад Віцебска, 21 км ад чыгуначнай станцыі Чашнікі, на скрыжаванні аўтадарог Віцебск — Лепель і Чашнікі — Ула. Праз Бачэйкава праходзіць аўтамабільная дарога  (Мінск — Віцебск).

За 1 км на паўночны ўсход ад вёскі знаходзіцца Бачэйкаўскае радовішча глін. Пластавы паклад стужачных глін звязаны з лімнагляцыяльнымі адкладамі. Гліны прыдатны на вытворчасць цэглы і чарапіцы.

## Назва 
Фіксавалася ваўкавыскае прозвішча Бач. Было жалудоцкае Бачоўскі. Ёсць літоўскія *Bačys, Bačėnas*, латышскія *Bāčs, Bāčis*. Антрапанімічны суфікс -*eik*- у балцка-літоўскіх прозвішчах адзін з найбольш папулярных.

## Гісторыя 
### Вялікае Княства Літоўскае 
Згадваецца ў 1460 годзе як сяло, уласнасць князя Юшкі Ямантавіча, пазней належала яго пляменніку князю Сямёну Ямантавічу-Падбярэзскаму (гл. Ямантавічы). Пасля смерці князя Сямёна, Бачэйкава разам з іншымі маёнткамі было прадметам судовых спрэчак паміж яго ўдавой Федкай і сястрой Юліяніяй. У 1542 годзе Юліянія адсудзіла Сямёнавы маёнткі, у т.л. Бачэйкава на карысць сваіх сыноў Рыгора і Івана Яцкавічаў. У тыя часы маёнтак складаўся з «двара» ў Бачэйкаве, паселішча побач і воласці, куды ўваходзілі вёскі Плескунова, Стрыжава і іншыя. Пры падзеле ўладанняў паміж братамі, Бачэйкава дасталася Рыгору (пачынальніку шляхецкага роду Падбярэзскіх), а Стрыжава з навакольнымі вёскамі — Івану (пачынальніку шляхецкага роду Стрыжаўскіх). Частка Бачэйкава належала і А. Н. Цеханавецкаму, роднасныя адносіны якога з іншымі ўладальнікамі не высветленыя. Пасля смерці Рыгора Падбярэзскага (пасля 1585) Бачэйкава цалкам перайшло ва ўладанне А. Н. Цеханавецкага з сынам Станіславам і да пачатку XX ст. заставалася ва ўласнасці Цеханавецкіх.
]]

У час Лівонскай вайны (1563—1580) Бачэйкава спустошана. У 1626 годзе маёнтак складаўся з Бачэйкаўскага двара, умацаванага частаколам і ровам, і мястэчка пры ім з 79 жыхарами мужчынскага полу, а таксама воласці з вёскамі Астраўляны, Высакагора (цяпер Высокая Гара), Жарнасекі (цяпер Жарнасекава), Забелле, Клешчыно. У 1626 годзе Станіслаў Цеханавецкі даў маёнтак у заставу (арэнду) князю Э. Кантакузену. У час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай, у 1654 годзе Бачэйкава спалена. У 1692 годзе — 45 мяшчанскіх сем’яў і 13 прымакоў, да воласці належалі вёскі Адамашкава, Дзятлы, Жарнасекі, Забелле-Баярскае, Клешчыно, Сенькаўшчына, Старынкі, Філіпенкі. У 1769 годзе пабудаваны новы панскі дом і закладзены парк, у мястэчку жыло каля 50 мяшчанскіх сем’яў. У канцы XVIII ст. дзейнічалі суконная фабрыка, збройная і карэтная майстэрні, даховачны, ганчарны, вінакурны, піваварны заводы.

### Пад уладай Расійскай імперыі 
У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Бачэйкава апынулася ў складзе Расійскай імперыі, дзе стала цэнтрам воласці Лепельскага павета Полацкай, з 1802 года Віцебскай губерні.

У 1852 годзе да маёнтка Бачэйкава, які знаходзіўся ў валоданні Цеханавецкіх, належалі 136 душ мужчынскага полу і 14 вёсак: Багданава, Валькоўшчына, Грыцькаўка, Дзятлы, Дубровы, Жарнасекі, Забелле, Клешчыно, Навасёлкі, Промыслы, Прыгожае, Сенькаўшчына, Тарантова, Шыпулі і 4 засценкі: Займішча, Касмыры, Сушытна, Талвіншчына. На 1886 год у мястэчку было 250 жыхароў, 29 двароў, бальніца, школа, вінакурны і піваварны заводы, ветраны млын, гандлёвыя рады, рынак, 3 кірмашы ў год. Паводле перапісу 1897—722 жыхары.

### Найноўшы час 
15 сакавіка 1918 года нямецкія войскі знаходзіліся за 6 вёрст ад Бачэйкава і неўзабаве акупіравалі населены пункт. 25 сакавіка 1918 года паводле Трэцяй Устаўной граматай Бачэйкава абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года паводле пастановы I з’езда КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня разам з іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі перададзена ў склад РСФСР. У 1923—1924 гадах — цэнтр Бачэйкаўскага павета Віцебскай губерні. У 1924 годзе Бачэйкава вярнулі БССР, дзе яны сталі цэнтрам сельсавета. Неўзабаве статус паселішча панізілі да вёскі. З 1930-х — цэнтр калгаса «Бачэйкава».

Перад 2-й сусветнай вайной у вёсцы жыло 432 чалавек у 92 дварах.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў кастрычніку 1943 года акупанты спалілі 87 дамоў;
* 1852 год — 156 муж.;
* 1886 год — 250 чал.;
* 1897 год — 722 чал.
* 1970 год — 918 чал.;
* 1992 год — 1164 чал.;
* 1995 год — 1160 чал.;
* 1999 год — 1049 чал.
* 2005 год — 1817 чал.;
* 2010 год — 865 чал.;
* 2019 год — 731 чал.

## Інфраструктура 
У Бачэйкаве працуюць сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, музейны пакой памяці Барыса Беляжэнкі (2019) у бібліятэцы.

## Славутасці 
* Сядзібна-паркавы комплекс Цеханавецкіх (XVIII ст.)
** Бачэйкаўскі парк (1769) — помнік садова-паркавага мастацтва, адзіны ў Беларусі парк французскага тыпу з сіметрычна-восевай планіроўкай. — .
* Яўрэйскія могілкі.
* Курганны могільнік-1 (2 насыпы), на агародзе зямельнага ўчастка па вул. Краўчэнкі, д.3 — .
* Курганны могільнік-2 (2 насыпы), на паўднёвы захад ад курганнага могільніка-1, на правым беразе Улы, за 0,5 км на поўдзень ад моста, на вясковых могілках справа ад дарогі ў Клешчыно — .
* Помнік Герою Савецкага Саюза Льву Даватару (1965), на скрыжаванні Ула—Бачэйкава—Хоціна. Скульптар М. Рыжанкоў, архітэктары — В. Занковіч, Л. Левін.
* Скульптура «Слава Працы» (1970-я) у парку па вуліцы Зарэчнай. Ідэнтычная скульптура ў Бешанковічах.
* Мемарыяльная дошка беларускаму паэту і празаіку Барысу Беляжэнку (2019). Аўтар Аляксандр Гваздзікоў. Размешчана на будынку філіяла «Бачэйкаўская сельская бібліятэка імя Барыса Паўлавіча Беляжэнкі».
* Мемарыяльная дошка Герою Савецкага Саюза Міхаілу Высагорцу (2022) на будынку школы.

Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Службовы флігель (02).jpg|Дамок лоўчага
Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Стайня (02).jpg|Стайня
Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Дом для працоўных.jpg|Дом для працоўных
Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Сажалка.jpg|Сажалка
Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Флігель (01).jpg|Флігель

### Памятныя мясціны 
* Помнік землякам (1968 г., рэканструкцыя ў 2015 г.).
* Помнікі на воінскіх пахаваннях.

### Страчаная спадчына 
* Палац Цеханавецкіх (XVIII ст.).
* Царква Праабражэння Гасподняга (1675).

## Вядомыя асобы 
* Станіслаў Аляксандр Цеханавецкі (1853—1918) — дыпламат.
* Гектар Янавіч Лапіцкі (1829/1830—1904), паўстанцкі начальнік Мінскага ваяводства ў часы Студзеньскага паўстання (1863—1864)
* Юліян Янавіч Лапіцкі (1829—1894) — крытык, публіцыст і эканаміст, удзельнік Студзеньскага паўстання (1863—1864)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Адамаў У. Бачэйкаўскі сад і палац // Віцебшчына. Т. 1. — Мн.: 1925;
* 
* Бочейково // Республика Беларусь: энциклопедия: в 6 т. / редкол. Г. П. Пашков [и др.]. — Мн., 2006. — Т. 2. — С. 481.
* Гарбадзей, А. Паданне пра Бачэйкава / А. Гарбадзей // «Зара». — 1998. — 23 чэрв.
* Кавалеўскі, С. Таямніцы бачэйкаўскіх скарбаў: (з гісторыі населеных пунктаў Бешанковіцкага раёна) / С. Кавалеўскі // «Народнае слова». — 2010. — 26 кастр.
* Крачкоўскі, А. З мінулага Бачэйкава / А. Крачкоўскі // «Зара». — 1989. — 5 кастр.
* Талстая, В. Мая вёсачка / В. Талстая // «Зара». − 1998. — 18 жн.
* Усава, М. Над Улаю палац… / М. Усава // «Краязнаўчая газета». — 2004.- № 18 (май).
* Шпакоўская, Г. Бачэйкава: (пра вёску Бешанковіцкага раёна) / Г. Шпакоўская // «Народнае слова». — 2009. — 12 сак. — С. 10.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бачэйкаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Бешанковіцкага раёна

Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства
Катэгорыя:Цеханавецкія