Бажэнішкі урвіч

**Бажэнішкі урвіч** (з балг. — *Бажэніцкая крэпасць*) — разбураная сярэдневяковая каменная крэпасць у Сафійскай вобласці ў Балгарыі, археалагічны помнік са статусам аб’екта нацыянальнага значэння. Археалагічнае даследаванне крэпасці пачалося ў 1918 годзе, калі на скале пад каранямі паваленага пасля буры векавога дрэва выявілі сярэдневяковы надпіс.

## Месцазнаходжанне 
Крэпасць размешчана на паўночным схіле хрыбта Лакавіца на вышыні 750 м над узроўнем мора, у трох кіламетрах на поўдзень ад вёскі Бажэніца і ў дваццаці кіламетрах ад Боцеўграда ў Сафійскай вобласці. Асфальтаваная муніцыпальная дарога ля падножжа крэпасці пракладзена да базы адпачынку «Урвіч», адтуль да крэпасці вядзе размечаная сцежка. Пешы шлях ад базы да археалагічнага помніка займае каля дваццаці хвілін.

## Гісторыя 
Археалагічныя даследаванні, праведзеныя ў 1972 годзе, паказалі, што гэтая тэрыторыя была заселена яшчэ ў дагістарычную эпоху. Першыя крапасныя збудаванні датуюцца V—VI стагоддзем і з’яўляюцца часткай ранневізантыйскай абарончай сістэмы. Крэпасць дасягнула росквіту ў ХІІІ-ХІV стагоддзях, калі была пабудавана вонкавая крапасная сцяна, якая перагароджвала адзіны падыход да збудавання з паўночнага боку. У канцы XIV стагоддзя тут знаходзілася штаб-кватэра баярына Агнена (Агняна) — кефала часоў праўлення цара Івана Шышмана.

## Бажэніцкі надпіс 
Аб існаванні крэпасці навукоўцы даведаліся зімой 1918—1919 года, калі пад каранямі векавога явара ў мясцовасці Градзішчэта выявілі ўнікальны сярэдневяковы пісьмовы помнік са словамі Сафійскага кіраўніка севаста Агняна. Артэфакт выявіў бажэніцкі пастух Недзялка Уменкоўскі, акадэмік Пётр Мутафчыеў прачытаў і інтэрпрэтаваў бажэніцкі надпіс. Вучоны заўважыў, што разьбяр, які выконваў надпіс, «не паклапаціўся папярэдне разлічыць памер паверхні, на якой працаваў. Ён пачаў з буйных літар, але, бачачы, што наяўнага месца недастаткова, паменшыў велічыню літар і павялічыў, дзе было магчыма, даўжыню радкоў…» Мутафчыеў прачытаў надпіс так:

Па сцвярджэннях даследчыкаў, бажэніцкі надпіс унікальны ў сваім родзе, валодае гістарычным і філалагічным значэннем.

## Археалогія 
У 1966 годзе сярэдневяковая крэпасць была аб’яўлена аб’ектам нацыянальнага значэння. У 1971 годзе члены экспедыцыі, названай «Севаст», пачалі першыя раскопкі. У складзе экспедыцыі пад кіраўніцтвам Паўла Дзішава працаваў Васіл Дзімітраў, рэдактар газеты «Ботевградски пламък» Мітрафан Велеві, архітэктар Ярдан Ярданаў. Першымі знойдзенымі прадметамі былі кераміка і ранневізантыйскія манеты эпохі Юстына I (518—527) і Юстыніяна I (527—565), якія сведчаць, што ў гэты перыяд, верагодна, была пабудавана крэпасць. Камандзе спатрэбіліся восем гадоў, каб цалкам раскрыць крэпасць, а затым намаганні былі накіраваны на кансервацыю і рэстаўрацыю помніка. Пры раскопках выяўлены тры абарончыя паясы, два з якіх былі пабудаваныя ў канцы V стагоддзя і ў пачатку VI стагоддзя, а адзін у XIV стагоддзі, у часы Івана Шышмана. Унутраная крапасная сцяна мае даўжыню, 200 метраў і шырыню ў асобных месцах да 2,70 метраў. Знешняя сцяна вышынёй 4-6 м мае чатыры контрфорсы. Плошча цытадэлі 80 м², а плошча ўсёй крэпасці складае 1600 м². Уражваюць водная цыстэрна глыбінёй 10 м з узроўнем вады 4 м, а таксама паракліс, выдзеўбаны ў скале крэпасці.

Ля варот на глыбіні 0,2-1,5 м, быў адкрыты скарб, які складаецца з 1327 сярэбраных грошаў і паўгрошаў з абліччам цара Івана Аляксандра, але перамечаных імем яго пераемніка, цара Івана Шышмана і з выявай Багародзіцы з дзіцяткам Хрыстом на аверсе. Па словах Хрысто Матанава манеты з гэтага скарбу абрэзаны па баках для эканоміі каштоўнага металу, што паказвае на інфляцыю і цяжкі стан дзяржаўных фінансаў у сувязі з ваеннымі дзеяннямі.

З паўднёва-заходняй кутняй вежы ажыццяўлялася назіранне за навакольнымі абарончымі збудаваннямі Паніца Кале ў сучасным сяле Ліпніца, Вылчыград у Літакова, Чэшкаўград ва Врачэшскім манастыры і Бадзілаўград перад горным праходам Віціня. Вежа мела сакрэтны выхад даўжынёй 7,40 м і сховішча на восем чалавек, у цяперашні час яны запоўненыя зямлёй. У паўночна-ўсходняй частцы крэпасці былі выяўленыя вежа, скальнае жытло і скальная царква з разбураным скальным абразом Святога Георгія. Адкрыты і некропаль з 48 магіламі і манастырскі комплекс пад крэпасцю. Выяўленыя каля крапасных сцен сотні наканечнікаў стрэл і копій, каменныя баявыя шары і шкілеты байцоў пацвярджаюць паданне пра бітву севаста Агняна з туркамі ў 1395 годзе. На думку Дзішава, магіла Агняна знаходзіцца ў скальным масіве перад Вайводавым каменем, галоўным наглядальным пунктам крэпасці.

Катэгорыя:Крэпасці Балгарыі
Катэгорыя:Сафійская вобласць