Вялікае Княства Фінляндскае

**Вялі́кае Кня́ства Фінля́ндскае** — аўтаномнае княства ў складзе Расійскай імперыі ў 1809—1917 гадах. Было створана ў выніку Фінскай вайны на землях, якія да гэтага ўваходзілі ў склад Швецыі. У 1917 годзе сейм княства прыняў дэкларацыю незалежнасці, узнікла сучасная дзяржава Фінляндыя.

## Гісторыя 
### Перадумовы стварэння 
Пачынаючы з сярэдніх вякоў Фінляндыя знаходзілася пад уладай шведскага каралеўства. Яшчэ ў часы шведскіх крыжовых паходаў (XII—XIII стагоддзі) пачаліся канфлікты Швецыі з Наўгародскай дзяржавай за кантроль над землямі паўднёвай Фінляндыі і Карэльскім перашыйкам. У канцы XV стагоддзя канфлікты працягнуліся ўжо з Маскоўскай дзяржавай, а пазней і з Расійскай імперыяй. У выніку Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў Расія далучыла да сябе частку Старой Фінляндыі разам з Выбаргам. Цягам XVIII стагоддзя Швецыя рабіла спробы вярнуць землі, але яны скончыліся яшчэ большымі стратамі.

У лютым 1808 года пачалася Фінская вайна, прычынай чаго быў Тыльзіцкі мір 1807 года паміж Расіяй і Францыяй, паводле каторага Расія павінна была прымусіць Швецыю далучыцца да гандлёвай  Вялікабрытаніі, з чым не пагаджаўся шведскі кароль. На загад імператара Аляксандра I расійскае войска пачало наступ у падкантрольнай Швецыі частцы Фінляндыі. Ужо праз месяц расіяне захапілі вялікія вобласці на поўдні Фінляндыі, яшчэ праз некаторы час здалося камандаванне Свеаборга, не верачы ў поспех абароны. Шведы пры падтрымцы Вялікабрытаніі спрабавалі правесці контрнаступленне і мелі частковы поспех на моры, але не далі рады ў баях на сушы, у выніку чаго адступілі канчаткова.

Ідэя далучыць Фінляндыю ўзнікла ў Расіі ўжо падчас вайны. Частка фінскіх сялян вяла партызанскую вайну, бо падтрымлівала шведскага караля і не хацела прыгону, але сярод іншых саслоўяў пашыраліся прарасійскія настроі і расчараванне ў здольнасцях Швецыі абараніць Фінляндыю. У чэрвені 1808 года Аляксандр падпісаў маніфест, дзе абяцаў захаваць шведскія законы і фінансава падтрымліваць краіну. У канцы восені 1808 года група фінскіх дэпутатаў наведала Санкт-Пецярбург і прасіла імператара склікаць сойм, дзе саслоўі б абвясцілі яго кіраўніком Фінляндыі. На загад Аляксандра 29 сакавіка 1809 года быў скліканы Боргаскі сойм. Імператар прысягнуў паважаць рэлігійны статус-кво, правы саслоўяў, і «канстытуцыю краіны», як ён назваў дзеючыя законы, а таксама заявіў, што Фінляндыя «з гэтага моманту была ўзнятая да рангу нацыі». 17 верасня 1809 года Швецыя і Расія падпісалі Фрыдрыхсгамскі мірны дагавор, згодна з якім Расія атрымала шэсць фінскіх ленаў, Аландскія астравы і частку лена . Гэтая падзея паклала канец шведскаму праўленню ў Фінляндыі. На далучаных да Расіі землях было створана аўтаномнае Вялікае Княства Фінляндскае.

### Першыя гады расійскага кіравання 
У 1808 годзе, напачатку Фінскай вайны,  быў прызначаны былы шведскі генерал . У снежні 1808 ён прапанаваў стварыць фінскі ўрадавы кабінет, які б падпарадкоўваўся генерал-губернатару. Праз канфлікты з суайчыннікамі, улетку 1809 года Спрэнгтпортэна змяніў на пасадзе генерал Барклай-дэ-Толі:

### Незалежнасць 
У 1914 годзе пачалася Першая сусветная вайна. Расійскае кіраўніцтва баялася нямецкай акупацыі Фінляндыі, бо гэта б адкрыла нямецкаму войску шлях на Санкт-Пецярбург. Каб не дапусціць такой сітуацыі, у княстве было прыведзенае ў боегатоўнасць статысячнае войска, пачалі ўзводзіцца ваенныя аб’екты і абарончыя валы вакол Хельсінкі. Мабілізацыя не распаўсюджвалася на фінскіх грамадзян, але больш за 500 чалавек запісаліся ў расійскую армію добраахвотнікамі. У той жа час каля 2 тысяч чалавек былі таемна завербаваныя ў нямецкую армію, якія ляглі ў аснову руху 
: 1830: 1,372,000
: 1850: 1,637,000
: 1870: 1,769,000
: 1890: 2,380,000
: 1910: 2,943,000
: 1920: 3,148,000 (незалежная Фінляндыя з 1917)

## Адукацыя 
У пачатку існавання княства ў Турку дзейнічала , заснаваная яшчэ ў часе шведскага кіравання. У 1828 была перанесена ў Хельсінкі пад новай назвай — Імператарскі ўніверсітэт імя Аляксандра I (пасля абвяшчэння незалежнасці перайменаваны ў Хельсінкскі ўніверсітэт). Універсітэт падзяляўся на 4 факультэты: багаслоўскі, юрыдычны, медыцынскі і філасофскі. У 1909 годзе ў Хельсінкі была заснавана Шведская вышэйшая гандлёвая школа.

Дзяржаўнай школьнай сістэмы да 1860-х гадоў у Вялікім Княстве Фінляндскім не існавала, адукацыя адбывалася пры цэрквах. Мовамі царкоўнай адукацыі былі шведская і лацінская. Першая школа з фінскай мовай навучання была заснавана ў 1858 годзе.

У 1860-х пачаліся школьныя рэформы пад кіраўніцтвам педагога , які заклікаў да пачатковай адукацыі для хлопчыкаў і дзяўчынак. У 1866 годзе быў прыняты Статут народных школ. У 1869 годзе з мэтай стварэння школьнай сістэмы было ўтворана . Каля 1900 года  наведвалі амаль 50 % вясковых дзяцей. У 1921 годзе пачаў дзейнічаць . У 1873 годзе ў Хельсінкскі ўніверсітэт паступіла Эма Ірэна Острэм, якая пазней стала вядомай выкладчыцай і першай жанчынай у Фінляндыі, што паспяхова скончыла ўніверсітэт. Да 1901 года для паступлення ва ўніверсітэт жанчынам патрабавалася атрымаць дазвол імператара, хаця на той момант яны ўжо складалі чвэрць ад усіх студэнтаў (400 з 1650) (, ), якіх выбіралі ардынарныя пастары з ліку галоўных пастараў пробства. Прыходы кіраваліся царкоўным сходам (), што складаўся з усіх прыхаджан, і царкоўнай радай (, ), якая складалася з пастара, што прызначаўся ўрадам на прапанову царквы, і немдэманаў, якіх выбіралі прыхаджане на 4-гадовы тэрмін пры ратацыі кожныя 2 гады. Саборныя прыходы ўзначальваліся дампробстамі (, ).

Частка насельніцтва былі прыхаджанамі  (з 1893 года, у 1859—1893 гадах — Выбаргскае вікарыяцтва Санкт-Пецярбургскай епархіі), што падпарадкоўвалася Свяцейшаму Сіноду. Выхад з яе быў забаронены. Выхад з усякай іншай дэнамінацыі, у тым ліку з евангелічна-лютэранскіх епархій, быў дазволены пры ўмове далучэння да іншай хрысціянскай дэнамінацыі. Існавалі таксама два прыходы Магілёўскай каталіцкай архіепархіі, асобныя баптысцкія і  прыходы. Іўдаісты, мусульмане і прадстаўнікі іншых нехрысціянскіх веравызнанняў у сілу асаблівых распараджэнняў мелі права здзяйсняць свае богаслужэнні, але не мелі грамадзянства Вялікага Княства Фінляндскага.

## Сілавыя структуры 
### Армія 
З 1829 па 1905 год у Хельсінкі кватараваў лейб-гвардыі Фінскі стралковы батальён (з 1871 года —  ()), які часткова ўтрымліваўся на дзяржаўныя сродкі.

Пасля вайсковай рэформы 1878 года Фінляндыя юрыдычна атрымала сваю ўласную нацыянальную армію, якая праіснавала да 1901 года. Армія не магла выкарыстоўвацца для патрэб імперыі за межамі княства і прызначалася толькі для абароны фінскай тэрыторыі. Да 1870 года камплектавалася на аснове . Першы прызыў у нацыянальную армію адбыўся ў 1881 годзе. Армія набіралася з фінляндскіх грамадзян, галоўнакамандуючым уважаўся імператар, у Фінляндыі войскам кіраваў генерал-губернатар. Памер арміі быў вызначаны ў 5600 чалавек. Фінскае войска складалася з васьмі стралковых батальёнаў, дзявятым быў гвардзейскі батальён з добраахвотнымі стралкамі. Існаваў таксама адзін  полк. Артылерыі не было:
* 1-ы Нюландскі фінскі стралковы батальён () (Гельсінгфорс)
* 2-і Абаскі фінскі стралковы батальён () (Аба)
* 3-і Вазаскі фінскі стралковы батальён () (Нікалайстад)
* 4-ы Улеаборгскі фінскі стралковы батальён () (Улеаборг)
* 5-ы Купіёскі фінскі стралковы батальён () (Куопіа)
* 6-ы Санкт-Міхельскі фінскі стралковы батальён () (Санкт-Міхель)
* 7-ы Тавастгускі фінскі стралковы батальён () (Тавастгус)
* 8-ы Выбаргскі фінскі стралковы батальён () (Выбарг)
* Фінскі драгунскі полк () (Вільманстранд)

Пасля зацвярджэння 29 чэрвеня 1901 года новага статута аб воінскай павіннасці навабранцы з ліку фінляндскіх ураджэнцаў прызначаліся ў войска на агульных падставах, а фінскія часці расфарміроўваліся. Лейб-гвардыі 3-і Фінскі стралковы батальён быў апошняй фінскай часткай у Расійскім імператарскім войску і быў расфарміраваны 21 лістапада 1905 гады.

Усе фінскія ваенныя падраздзяленні насілі цёмна-зялёныя мундзіры расійскай Імператарскай пяхоты і драгунаў, але з блакітнымі нашыўкамі і выпушкамі для адрознення.

Лейб-гвардыі Фінскі стралковы батальён адносіўся да частак гвардзейскай лёгкай пяхоты з правамі «Маладой гвардыі», меў цёмна-зялёны лацканны егерскі мундзір са светла-сінімі пагонамі, клапанамі абшлагаў і выпушкамі на каўняры. Уся амуніцыя мела чорныя(егерскія) рамяні. На гвардзейскі статус батальёна паказвалі белыя басонныя гвардзейскія пятліцы на каўняры і клапанах абшлагаў у радавых і унтэр-афіцэраў і сярэбраныя ў афіцэраў, а таксама гвардзейскі герб на галаўных уборах у выглядзе двухгаловага арла, пры гэтым на грудзях арла ў шчытку замест святога Георгія на кані быў герб Фінляндыі — леў з мячом.

За адвагу, праяўленую фінскімі стралкамі ў Польскую кампанію 1830—1831 гадоў, батальён быў узнагароджаны Георгіеўскім сцягам з надпісам «За адзнаку пры ўціхамірванні Польшчы ў 1831 годзе» і выявай геральдычных фінскіх ільвоў з мячамі і зоркамі па вуглах палотнішча. У 1878 годзе за адзнаку ў часе Руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў батальёну былі падараваны правы і перавагі «Старой гвардыі» з заменай у радавых і унтэр-афіцэраў белых басонных пятліц на жоўтыя.

Батальён адрозніваўся ад іншых частак расійскай Імператарскай арміі тым, што ўсе без выключэння ніжнія чыны і унтэр-афіцэры атрымалі ў якасці штатнага ўзбраення наразную стрэльбу (штуцар), якая дазваляла страляць у два разы далей звычайных гладкаствольных узораў. Для рукапашнага бою выкарыстоўваўся адмысловы штык-цясак, які прымыкаўся дзяржаннем да ствала штуцэра ўзбоч на адмысловы выступ з дапамогай спружыннай зашчапкі.

### Паліцыя 
Дзейнасць асноўных органаў улады, у тым ліку і паліцыі, рэгулявалася шведскім заканадаўствам, якое паступова ўдакладнялася і дапаўнялася імперскімі заканадаўчымі актамі і законамі фінскага Сойма. Паліцыя Фінляндыі фарміравалася выключна з фінляндскіх падданых. Большая частка заканадаўчых актаў, якія рэгулявалі дзейнасць паліцэйскіх органаў Княства, прымалася фінляндскімі ўладамі на фінскай мове без узгаднення з заканадаўчымі актамі Імперыі. Вышэйшае загадванне дзейнасцю паліцыі было даручана генерал-губернатару. Аднак з 1869 года фінская паліцыя пераходзіла ў падпарадкаванне грамадзянскай экспедыцыі пры Гаспадарчым Дэпартаменце Сената, што азначала фактычнае вывядзенне адпаведных структурных падраздзяленняў з адміністрацыйнага падпарадкавання ўпраўленню паліцыі Расійскай імперыі. Непасрэднае ўмяшанне расійскай паліцыі ў справы Вялікага Княства лічылася фінамі парушэннем унутранага самакіравання.

Парадак разгляду спраў аб злачынствах, учыненых у Расійскай імперыі фінляндскімі ўраджэнцамі, і наадварот, вызначаўся законам ад 25 сакавіка 1826 года «Аб злачынствах, якія ўчыняюцца ў Расіі фінляндцамі, а ў Фінляндыі расійскімі абывацелямі». Гарадская паліцыя падзялялася на паліцыю ахоўную або ўчастковую, вышукную (, ), цэнтральную або навучальную і паліцыю маральнасці. Вялікую ролю ў раскрыцці і спыненні беспарадкаў меў корпус жандараў. Яго фарміраванне пачалося ў 1817 годзе са стварэння пры размешчаных у Фінляндыі войсках жандарскіх каманд: гельсінгфорскай, абоскай, выбаргскай і куапіёскай. Паліцэйскімі абавязкамі гэтых каманд былі аказанне дапамогі грамадзянскім уладам у выкананні законаў і прысудаў, разгон масавых сходаў, лаўленне злачынцаў, ахова парадку на кірмашах, таргах, святах і падобнае. Пасля ўтварэння ў 1827 годзе пяці жандарскіх акруг Вялікае Княства Фінляндскае пачало ўваходзіць у I-ую пецярбургскую жандарскую акругу, а кватэра фінляндскага штаб-афіцэра была размешчана ў Гельсінгфорсе.

## Гл. таксама 
* Гісторыя Фінляндыі
* Русіфікацыя Фінляндыі
* Абвяшчэнне незалежнасці Фінляндыі

## Літаратура 
'''' Гісторыя Фінляндыі: Лініі, структуры, пераломныя моманты; пер. са шведскай Вольгі Рызмаковай. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2017. — ISBN 978-985-02-1748-6.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Фінляндыі
Катэгорыя:Гісторыя Швецыі
Катэгорыя:1809 год у Еўропе
Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Фінляндыі