Уцёкі групы Дзевятаева

**Уцёкі групы Дзевятаева** — уцёкі групы з дзесяці савецкіх ваеннапалонных на чале з лётчыкам-знішчальнікам М. П. Дзевятаевым на захопленым нямецкім самалёце-бамбардзіроўшчыку Heinkel He 111 8 лютага 1945 годзе з нямецкага канцэнтрацыйнага лагера пры палігоне Пенемюндеэ (з вострава Узедам, на якім праводзіліся выпрабаванні ракет Фау-1 і Фау-2).

## Склад групы 
У склад групы, якая здзейсніла ўцёкі на нямецкім самалёце-бамбардзіроўшчыку, уваходзілі 10 савецкіх ваеннапалонных:

* **Міхаіл Дзевятаеў** — савецкі лётчык-знішчальнік, 104 ГЗАП (гвардзейскі знішчальны авіяцыйны полк), 9 ГЗАД (гвардзейская знішчальная авіяцыйная дывізія, камандзір А. І. Пакрышкін), старэйшы лейтэнант, ураджэнец вёскі Тарбеева (Мардовія). Быў збіты 13 ліпеня 1944 года ў баі пад Львовам, пакінуў падбіты самалёт з парашутам, прызямліўся ў размяшчэнні праціўніка, быў узяты ў палон і накіраваны ў Лодзінскі лагер, затым — у Новы Кенігсберг, адкуль разам з іншымі палоннымі спрабаваў бегчы, зрабіўшы падкоп. Пасля няўдалай спробы ўцёкаў накіраваны ў лагер смерці Заксенхаўзен, дзе цырульнік-падпольшчык, які спачувае камуністам, замяніў яго жэтон смяротніка на жэтон памерлага ў лагеры настаўнікі з Украіны Рыгора Сцяпанавіча Нікіценка. Некаторы час знаходзіўся ў лагернай камандзе «таптуноў», якія выпрабоўваюць абутак на трываласць па замове вытворцаў абутку, а ў кастрычніку пад чужым імем быў у складзе групы зняволеных накіраваны на востраў Узедам. Па ўласных прызнаннях, Дзевятаеў задумаў ўцёкі на варожым самалёце практычна адразу пасля траплення ў палон (верагодна, пасля таго, як у першыя дні палону пачуў ад Сяргея Вандышэва аповяд аб няўдалай спробе іншага палоннага савецкага лётчыка захапіць нямецкі самалёт у паветры).
* **Іван Крываногаў** — ураджэнец вёскі Карынкаў Борскага раёна Ніжагародскай вобласці, быў пехацінцам і насіў званне лейтэнанта. Удзельнічаў у бітвах на мяжы, трапіў у палон у першыя дні вайны (6 ліпеня 1941 года). У палоне жыў пад выдуманымі імем «Іван Корж», выдаючы сябе за ўкраінца. Гэтак жа, як і Дзевятаеў, удзельнічаў у няўдалай падрыхтоўцы ўцёкаў; пры падрыхтоўцы ўцёкаў забіў лагернага паліцая, за што быў адпраўлены ў канцлагер Нацвейлер-Штрутгаф пад Страсбургам, а адтуль, у канцы 1943 года — на востраў Узедом; у 1944 годзе спрабаваў разам з групай аднадумцаў арганізаваць уцёкі з вострава на лодцы, аднак рэалізаваць свой план ім не ўдалося.
* **Уладзімір Сакалоў** — ураджэнец Валагодскай вобласці, артылерыст, у палон трапіў у пачатку 1942 года, два разы спрабаваў бегчы, за спробу ўцёкаў быў адпраўлены ў канцлагер, дзе пазнаёміўся з Крываногавым, разам яны былі накіраваны на Узедом і разам планавалі ўцёкі з вострава на лодцы.
* **Уладзімір Немчанка** — 1925 года нараджэння, беларус, ураджэнец Навабеліцы (цяпер раён горада Гомель), удзельнік абароны горада 12-19 жніўня 1941 года ў складзе Гомельскага палка народнага апалчэння, у ходзе якой трапіў у палон. Пасля спробы ўцёкаў немцы выбілі яму адно вока і адправілі на востраў Узедом.
* **Фёдар Адамаў** — ураджэнец вёскі Белая Калітва Растоўскай вобласці.
* **Іван Алейнік** — ураджэнец кубанскай станіцы Анастасіеўская, пачатак вайны сустрэў ва Украіне падчас заняткаў у палкавой школе ў званні сяржанта. Яго узвод трапіў у акружэнне і не змог прабіцца да сваіх, пасля чаго ён на базе ўзвода арганізаваў партызанскі атрад; трапіў у палон і быў адпраўлены на работы ў Германію.
* **Міхаіл Емец** — ураджэнец вёскі Боркі Гадзячскага раёна Палтаўскай вобласці, быў палітруком і насіў званне старшага лейтэнанта. Трапіў у палон у чэрвені 1942 года.
* **Мікалай Урбановіч** — ураджэнец вёскі пад Бабруйскам, трапіў у палон хлопчыкам і быў сагнаны ў Германію ў час наступлення нямецкіх войскаў у 1941 годзе. Пасля двух спробаў уцёкаў быў адпраўлены ў канцлагер, а адтуль, у 1943 годзе — на Узедам. Пазнаёміўся з Дзевятаевым падчас працы ў брыгадзе, праз яго Дзевятаеў усталёўваў кантакт з групай Крываногава — Сакалова.
* **Цімафей Сердзюкоў** (ва ўспамінах Дзевятаева згадваецца як Дзмітрый) — пазнаёміўся з Дзевятаевым ў лагеры, пасля таго як той пазбег смерці, схаваўшыся пад прозвішчам Нікіценка. Сердзюкоў быў суседам Дзевятаева па нарам, і разам з ім быў накіраваны на Узедом. Па ўспамінах Дзевятаева і Крываногава, меў вельмі неспакойны характар і, ведаючы пра таямніцы Девятаева, а затым — і аб плане ўцёкаў, дастаўляў ім нямала турботы.

## Падрыхтоўка да ўцёкаў 
Пасля прыбыцця на востраў Дзевятаеў зблізіўся з Крываногавым і Сакаловым, якія з групай савецкіх палонных планавалі ўцёкі на лодцы праз праліў, і паспрабаваў пераканаць іх у тым, што лепш бегчы на захопленым варожым самалёце, пасля чаго яны разам сталі набіраць каманду з вязняў, якія працавалі побач з аэрадромам, імкнучыся з’яднаць у аэрадромнай камандзе надзейных людзей якія выклікаюць давер выцесніць з яе тых, хто выклікаў асцярогі. Нейкага Цыгана, памочніка брыгадзіра з ліку вязняў, выціснулі з аэрадромнай групы, інсцэніраваўшы крадзеж; на яго месца быў пастаўлены Немчанка. Падчас работ і па вечарах у бараку Дзевятаеў таемна вывучаў прыборныя панэлі і абсталяванне кабіны самалёта Heinkel-111 па фрагментах кабін разбітых машын, якія знаходзіліся на сметніку побач з аэрадромам. Дэталі запланаваных уцёкаў абмяркоўваліся невялікай групай, з размеркаваннем роляў паміж асноўнымі ўдзельнікамі і абмеркаваннем дзеянняў у розных сітуацыях, якія могуць паўстаць пры рэалізацыі плана. Самалёт Heinkel-111, пасля захоплены, быў намечаны групай Дзевятаева прыкладна за месяц да ўцёкаў, — як высветлілася пазней, ён нёс на борце радыёапаратуру, якая выкарыстоўвалася ў выпрабаваннях ракет. Незадоўга да ўцёкаў па савету Девятаева прапанаваў нямецкаму салдату-зянітчыку, які спачуваў рускім ваеннапалонным, прыняць удзел у уцёках; той адмовіўся, баючыся за сваю сям’ю, аднак нікога з змоўшчыкаў не выдаў. Па словах Крываногава, яшчэ некалькі чалавек ведалі ці здагадваліся аб уцёках, але ў канчатковы склад па тых ці іншых прычынах не трапілі, — у аднаго з членаў каманды, у апошнюю ноч перад уцёкамі паўсталі сумневы ў поспеху мерапрыемства, і ён адмовіўся ад удзелу ва ўцёках. За некалькі дзён да ўцёкаў у Девятаева адбыўся канфлікт з мясцовымі крымінальнымі элементамі, якія вынеслі яму адтэрмінаванай смяротны прысуд («дзесяць дзён жыцця»), што вымусіла яго паскорыць падрыхтоўку ўцёкаў.

## Уцёкі 
### Збор групы і забойства канваіра 
Раніцай 8 лютага 1945 года Міхаіл Дезвятаещ, убачыўшы ў акно зоркі на небе і адзначыўшы паляпшэнне надвор’я пасля некалькіх дзён непагадзі, палічыў, што гэты дзень будзе ўдалым для даўно запланаваных уцёкаў. Ён паведаміў аб сваім рашэнні бліжэйшаму паплечніку Івану Крываногаву і папрасіў яго знайсці некалькі цыгарэт. Крываногаў абмяняў у іншага вязня цеплы пуловер на цыгарэты і аддаў іх Дзевятаеву. Затым Дзевятаеў, абышоўшы баракі, паведаміў аб сваім рашэнні Уладзіміру Сакалову, Уладзіміру Немчанка, Пятру Куцергіну і Міхаілу Емецу. Малады хлопец Цімафей Сердзюкоў (якога Дзевятаеў лічыў Дзмітрыем), здагадаўшыся аб вырашэнні Дзевятаева, таксама папрасіўся ў групу. Падчас фарміравання працоўных «пяцёрак» Немчанка і Сакалоў паклапаціліся аб тым, каб члены існуючага калектыву былі выведзеныя на працы каля аэрадрома двума працоўнымі «пяцёркамі», адціснуўшы са сфармаваных груп старонніх.

Выконваючы гаспадарчыя работы, яны з боку назіралі за перасоўваннямі на аэрадроме. Дзевятаеў заўважыў «Юнкерс», каля якога не было лётчыкаў, і вырашыў захапіць яго, аднак, наблізіўшыся да яго са сваёй групай, выявіў, што не ўкамплектаваны самалёт не гатовы да палёту. Салдат-канваір заўважыў, што група самавольна наблізілася да самалётаў, аднак Сакалоў патлумачыў канваіру, што напярэдадні атрымаў указанне ад нямецкага майстра, які кіраваў працамі, адрамантаваць капанір (сховішча для самалётаў). Калі рабочыя-рамонтнікі на аэрадроме сталі зачахляць маторы самалётаў, рыхтуючыся да абедзеннага перапынку, Дзевятаеў даў указанне развесці вогнішча, ля якога канваір і арыштанты маглі б пагрэцца (прыкладна ў 12 гадзін па мясцовым часе) і падагрэць абед, які ім павінны былі прынесці. Пасля гэтага група перайшла да актыўных дзеянняў. Сакалоў агледзеўся і пераканаўся, што паблізу няма старонніх, Крываногаў па сігнале Дзевятаева забіў канваіра, ударыўшы яго загадзя нарыхтаванай жалезнай заточкай у галаву. Крываногаў забраў вінтоўку забітага канваіра, а Дзевятаеў аб’явіў тым, хто яшчэ не быў дасведчаны, што «цяпер паляцім на Радзіму». Гадзіннік, узяты ў забітага вахтмана, паказваў 12 гадзін 15 хвілін па мясцовым часе). Тым часам штаб СПА быў абвешчаны аб згоне, — на аэрадроме была аб’яўлена трывога, а зенітчыкі і лётчыкі-знішчальнікі атрымалі загад збіць захоплены самалёт. На перахоп быў узняты знішчальнік, пілатуемы уладальнікам двух «Жалезных крыжоў» і «Нямецкага крыжа ў золаце» обер-лейтэнантам Гюнтэрам Хобамам (), аднак без ведання курсу «Хейнкеля» выявіць яго можна было толькі выпадкова. Пазней самалёт Дзевятаева быў знойдзены паветраным асам палкоўнікам Вальтэрам Далем, калі я вяртаўся з задання на «Фоке-Вульфе-190», але загад нямецкага камандавання «збіць самотны „Хейнкель“» ён выканаць не змог з-за адсутнасці боепрыпасаў (па ўспамінах самога Даля, ён выпусціў свае апошнія боепрыпасы па «Хейнкелю», але не меў магчымасці яго пераследваць, паколькі ў яго самалёце скончылася паліва). Дзевятаев накіраваў самалёт у аблокі і адарваўся ад пераследу.

Экіпаж па сонцу вызначыў кірунак палёту: самалёт ішоў на поўнач, у бок Скандынаўскага паўвострава. Вызначыўшы, што ў паліўных баках «Хейнкеля» маецца значны запас гаручага, ўцекачы вырашылі не садзіцца ў Скандынавіі, а павярнуць на ўсход і ляцець па-над морам курсам на Ленінград. Аднак пасля некаторага разважання яны аддалі перавагу не падвяргаць свае жыцце небяспецы, летучы на нямецкім самалёце з апазнавальнымі знакамі Люфтваффе над савецкай тэрыторыяй, а яшчэ раз змяніць кірунак, павярнуць на поўдзень і сесці за лініяй фронту.

### Пасадка ў размяшчэнні савецкіх войскаў 
«Хейнкель» наблізіўся да берагавой лініі ў раёне баявых дзеянняў, прыкладна ў 300—400 кіламетраў ад месца старту. Па самалёту адкрыла агонь савецкая зенітная артылерыя, і ён загарэўся. Девятаеву ўдалося збіць полымя, кінуўшы самалёт ўніз са слізгаценнем, і выраўнаваўшы яго над лесам. Пасля «жорсткай пасадкі» параненыя уцекачы выбраліся з самалёта і, не будучы цалкам упэўненымі, што прызямліліся ў размяшчэнні савецкіх войскаў (як высветлілася пасля, самалёт прызямліўся ў размяшчэнні 61-й арміі ў раёне горада Вольдемберга, прыкладна ў 8 кіламетрах за лініяй фронту), паспрабавалі схавацца ў бліжэйшым лесе, аднак знясілелі і былі вымушаныя вярнуцца да самалёта. Неўзабаве яны былі падабраныя савецкімі салдатамі (якія спачатку прынялі іх за немцаў) і транспартаваны ў размяшчэнне часткі, адкуль праз некалькі дзён былі перапраўленыя ў ваенны шпіталь.

## Далейшы лёс удзельнікаў ўцёкаў 
### Лёс М. П. Девятаева 
Дзевятаеў ў 1945 годзе знаходзіўся на тэрыторыі Польшчы і Германіі, занятай савецкімі войскамі, падвяргаўся допытам і праверкам (па некаторых дадзеных, ён быў змешчаны ў фільтрацыйны лагер у Польшчы, які знаходзіўся пад кантролем савецкіх войскаў). У верасні 1945 года С. П. Каралеў, які працаваў пад псеўданімам «Сяргееў», выклікаў яго на востраў Узедо=ам і прыцягнуў для кансультацый. У канцы 1945 года Дзевятаеў быў звольнены ў запас (па некаторых дадзеных, ён непрацяглы час знаходзіўся на тэрыторыі калоніі-пасялення ў Пскоўскай вобласці) (па некаторым звесткам, узнагарода была ўручана за ўклад у савецкае ракетабудаванне), а іншыя ўдзельнікі ўцёкаў ўзнагароджаны ордэнамі (у тым ліку пасмяротна). Неўзабаве пасля ўзнагароджання Дзевятаеву былі даручаны выпрабаванні «Ракеты» — аднаго з першых савецкіх суднаў на падводных крылах; ён доўгія гады працаваў капітанам рачных судоў, і стаў першым капітанам цеплахода «Метэор». Практычна да канца жыцця актыўна ўдзельнічаў у грамадскім жыцці, дзяліўся ўспамінамі, неаднаразова наведваў востраў Узедом і сустракаўся з іншымі ўдзельнікамі падзей, выдаў дзве аўтабіяграфічныя кнігі аб падзеях — «Уцёкі з пекла» і «Палёт да сонца».

### Лёс іншых удзельнікаў ўцёкаў 
У канцы сакавіка 1945 года пасля праверкі і лячэння 7 з 10 удзельнікаў уцёкаў (Сакалоў, Куцергин, Урбановіч, Сердзюкоў, Алейнік, Адамаў, Немчанка) былі залічаны ў адну з рот 777-га стралковага палка (па іншых дадзеных — у 447 стралковы Пінскі полк 397 стралковай дывізіі) (нават Немчанка, які страціў адно вока, угаварыў адправіць яго на фронт у якасці санітара стралковай роты). Трое афіцэраў — Дзевятаеў, Крываногаў і Емец — да канца вайны заставаліся па-за зонай баявых дзеянняў, чакаючы пацверджання воінскіх званняў.

Рота, у якую былі залічаны сямёра з дзесяці уцекачоў, ўдзельнічала ў штурме горада Альтдама. 14 красавіка, падчас фарсіравання Одэра, загінулі Сакалоў і Урбановіч, паранены Адамаў. Па звестках Дзевятаева: Кутергин, Сердзюкоў і Немчанка загінулі ў баі за Берлін, за некалькі дзён да перамогі, а Алейнік загінуў на Далёкім Усходзе, у вайне з Японіяй. З семярых застаўся ў жывых толькі адзін — Адамаў, ён вярнуўся ў пасёлак Белая Калітва Растоўскай вобласці і стаў шафёрам. Емец пасля вайны вярнуўся ў Сумская вобласць і стаў брыгадзірам у калгасе.

## Значэнне 
]]
Уцёкі групы Дзевятаева устрывожыў нямецкае камандаванне. Праз некалькі дзён на востраў прыбыў Герынг і загадаў расстраляць каменданта лагера і начальніка авіябазы (аднак Гітлер адмяніў яго ўказанне і аднавіў на пасадзе каменданта). Паводле некаторых крыніц, згон самалёта, забяспечанага асаблівай радыёапаратурай, зрабіў далейшыя выпрабаванні ФАУ-2 настолькі праблематычнымі, што Гітлер назваў пілота асабістым ворагам. У сакавіку 1945 года ракетная база на востраве была занятая савецкімі войскамі, і туды была накіравана група савецкіх спецыялістаў для азнаямлення з нямецкай ракетнай тэхнікай. У пасёлку Тарбеева (Мардовія) быў адкрыты дом-музей Героя Савецкага Саюза М. П. Дpевятаева. На востраве Узедом, адкуль вылецела на захопленым «Хейнкеле» група Девятаева, быў усталяваны абеліск з імёнамі ўсіх удзельнікаў ўцёкаў. Памятны абеліск з імёнамі ўдзельнікаў ўцёкаў усталяваны таксама ў Мемарыяльным комплексе ў цэнтральнай частцы горада Саранска. Прысвечаныя пабегу помнікі былі адкрыты ў Палтаве, Волагдзе, Ніжнім Ноўгарадзе, Гулькевичах, Новакузнецку Гомеле і ў іншых гарадах.

У 1974 годзе ў выдавецтве «Вясёлка» (Кіеў, УССР) выйшла дакументальна-аўтабіяграфічная аповесць М. П. Девятаева і Анатоля Хорунжия «Втеча з острова Узедом» («Уцёкі з вострава Узедам»)

## Гл. таксама 
* Боб Гувер — амерыканскі ваеннапалонны, які скраў спісаны знішчальнік Fw 190 у Галандыю, адзін з бацькоў сучаснай аэрабатыкі.

## Заўвагі 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Ваеннапалонныя СССР
Катэгорыя:Падзеі 8 лютага
Катэгорыя:Люты 1945 года
Катэгорыя:1945 год у Германіі