Воіны-інтэрнацыяналісты ў Беларусі

**Воіны-інтэрнацыяналісты ў Беларусі** — ураджэнцы і жыхары Беларусі розных нацыянальнасцяў, якія прымалі ўдзел у замежных канфліктах СССР у рамках выканання інтэрнацыянальнага доўгу. Законам Рэспублікі Беларусь «Аб ветеранах» яны пазначаныя як удзельнікі баявых дзеянняў у іншых краінах. 

За ўвесь перыяд існавання СССР этнічныя беларусы, ураджэнцы краіны і будучыя грамадзяне незалежнай Рэспублікі Беларусь пабывалі ў розных «гарачых кропках» Афрыкі, Азіі, Еўропы і Лацінскай Амерыкі. Замежныя камандзіроўкі праводзіліся яшчэ ў міжваенны перыяд, але ў гады Халоднай вайны здабылі большы размах. Самым маштабным канфліктам па колькасці ўцягнутых беларусаў стала Афганская вайна.

У Беларусі пражывае 21 тысяча ветэранаў баявых дзеянняў на тэрыторыі іншых дзяржаў (на пачатак 2025 года). Пры гэтым удакладненне звестак пра агульную колькасць удзельнікаў баявых дзеянняў за ўвесь перыяд і загінулых працягваецца дагэтуль.

## Тэрміналогія і статус 
У савецкія гады воінамі-інтэрнацыяналістамі называліся вайскоўцы, якія выконвалі інтэрнацыянальны доўг, гэта значыць накіроўваліся за мяжу для аказання дапамогі дружалюбным СССР рэжымам і нацыянальна-вызваленчым рухам у ваенным будаўніцтве, адбіцці агрэсіі звонку, а ў многіх выпадках і барацьбе з унутранай узброенай апазіцыяй. Найбольшы размах дадзеная практыка атрымала пасля заканчэння Другой сусветнай вайны. Савецкія вайскоўцы ў ролі саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў працавалі ў розных краінах Афрыкі, Азіі, Еўропы і Лацінскай Амерыкі. Афіцыйна савецкія ўдзельнікі лакальных войн і ваенных канфліктаў 1950—1980-х былі прызнаныя ўдзельнікамі баявых дзеянняў і прыроўненыя да ветэранаў Вялікай Айчыннай вайны толькі ў 1983 годзе:

**Раздзел I**
* Грамадзянская вайна ў Расіі (з 23 лютага 1918 года па кастрычнік 1922 года)
* Польска-савецкая вайна (сакавік—кастрычнік 1920 года)
* Грамадзянская вайна ў Іспаніі (1936—1939)
* Савецка-фінляндская вайна (з 30 лістапада 1939 года па 13 сакавіка 1940 года)
* Вялікая Айчынная вайна (з 22 чэрвеня 1941 года па 9 (11) мая 1945 года)
* Савецка-японская вайна (з 9 жніўня 1945 года па 3 верасня 1945 года)
* Баявыя аперацыі па ліквідацыі басмацтва (з кастрычніка 1922 года па чэрвень 1931 года)
* Хасанскія баі (з 29 ліпеня па 11 жніўня 1938 года)
* Баі на Халхін-Голе (з 11 мая па 16 верасня 1939 года)
* Польскі паход РСЧА (з 17 па 28 верасня 1939 года)
* Баявыя дзеянні ў Кітаі (са жніўня 1924 года па ліпень 1927 года; з кастрычніка па лістапад 1929 года; з ліпеня 1937 года па верасень 1944 года; з ліпеня па верасень 1945 года; з сакавіка 1946 года па красавік 1949 года; з сакавіка па май 1950 года; з чэрвеня 1950 года па ліпень 1953 года)
* Венгерскае паўстанне (1956)
* Пагранічны канфлікт на востраве Даманскім (сакавік 1969 года)
* Памежны канфлікт ля возера Жаланашколь (жнівень 1969 года)
**Раздзел II**
* Абарона Адэсы (з 10 жніўня па 16 кастрычніка 1941 года)
* Абарона Ленінграда (з 8 верасня 1941 года па 27 студзеня 1944 года)
* Абарона Севастопаля (з 5 лістапада 1941 года па 4 ліпеня 1942 года)
* Абарона Сталінграда (з 12 ліпеня па 19 лістапада 1942 года)
**Раздзел III**
* Місія ў Алжыры (1962—1964)
* Араба-ізраільскія войны ў Егіпце (з кастрычніка 1962 года па сакавік 1963 года; чэрвень 1967 года; 1968 год; з сакавіка 1969 года па ліпень 1972 года; з кастрычніка 1973 года па сакавік 1974 года; з чэрвеня 1974 года па люты 1975 года)
* Грамадзянская вайна ў Паўночным Емене (з кастрычніка 1962 года па сакавік 1963 года; з лістапада 1967 года па снежань 1969 года)
* В’етнамская вайна (са студзеня 1961 года па снежань 1974 года)
* Араба-ізраільскія войны ў Сірыі (чэрвень 1967; сакавік—ліпень 1970; верасень—лістапад 1972; кастрычнік 1973)
* Грамадзянская вайна ў Анголе (з лістапада 1975 года па лістапад 1979 года)
* Вайна за незалежнасць Мазамбіка (1967 — 1969 гады) і Грамадзянская вайна ў Мазамбіку (з лістапада 1975 года па лістапад 1979 года)
* Грамадзянская вайна ў Эфіопіі (са снежня 1977 года па лістапад 1979 года)
* Афганская вайна (з красавіка 1978 года па 15 лютага 1989 года)
* Грамадзянская вайна ў Камбоджы (красавік—снежань 1970 года)
* Місія ў Бангладэш (1972 — 1973 гады)
* Грамадзянская вайна ў Лаосе (са студзеня 1960 года па снежань 1963 года; са жніўня 1964 года па лістапад 1968 года; з лістапада 1969 года па снежань 1970 года)
* Першая Ліванская вайна (чэрвень 1982 года)

На 2021 год у пераліку, які таксама пачынаўся з грамадзянскай вайны, утрымліваліся 18 «гарачых кропак», што звязаны з воінамі-інтэрнацыяналістамі:

**Дадатак № 2**
* Кітай (сакавік — май 1950, для групы войск СПА)
* Паўночная Карэя (чэрвень 1950 — ліпень 1953)
* Венгрыя (1956)
* Востраў Даманскі (сакавік 1969)
* Возера Жаланашколь (жнівень 1969)
**Дадатак № 3**
* Алжыр (1962 – 1964)
* Егіпет (кастрычнік 1962 — люты 1975, з перапынкамі)
* Емен (кастрычнік 1962 — снежань 1969, з перапынкамі)
* В’етнам (студзень 1961 — снежань 1974)
* Ангола (лістапад 1975 — лістапад 1992)
* Сірыя (чэрвень 1967 — кастрычнік 1973, з перапынкамі)
* Мазамбік (1967 – жнівень 1988, з перапынкамі)
* Эфіопія (снежань 1977 – лістапад 1990)
* Афганістан (красавік 1978 — люты 1989)
* Камбоджа (красавік – снежань 1970)
* Бангладэш (1972—1973)
* Лаос (студзень 1960 —снежань 1970, з перапынкамі) 
* Ліван і Сірыя (чэрвень 1982)

Па незразумелым прычынам абодва пераліку абыходзяць увагай увод войск у Чэхаславакію (1968) і эфіопа-самалійскі канфлікт.

«Пералік дзяржаў, тэрыторый і перыядаў вядзення баявых дзеянняў з удзелам грамадзян Рэспублікі Беларусь (былых грамадзян СССР)» на 2024 год уключае вайну ў Карэі (1950—1953 гг.), баявыя дзеянні ў Венгрыі (1956 г.), баявыя дзеянні на востраве Даманскі (сакавік 1969 г.) і беразе возера Жаланашколь (жнівень 1969 г.); і яшчэ 13 войнаў і ваенных канфліктаў, храналагічныя рамкі якіх пастаянна ўдакладняюцца. Усяго паказана 17 «гарачых кропак».

У 2015 годзе Савет Міністраў прыняў новы спіс. У яго ўвайшло 14 краін. Да воінаў-інтэрнацыяналістаў з іх адносяцца: Алжыр (1962—1964), Ангола (лістапад 1975 — лістапад 1992), Афганістан (красавік 1978 — 15 лютага 1989), Бангладэш (1972-1973; для караблёў і дапаможных судоў Ваенна – Марскога флоту СССР), В'етнам (студзень 1961-снежань 1974; у тым ліку для разведвальных караблёў Ціхаакіянскага флоту, якія вырашалі задачы баявой службы ў Паўднёва-Кітайскім моры), Егіпет / Аб’яднаная Арабская Рэспубліка (кастрычнік 1962 – сакавік 1963, чэрвень 1967, 1968 год, сакавік 1969 – ліпень 1972, кастрычнік 1973 – сакавік 1974, чэрвень 1974 – kюты 1975), Еменская Арабская Рэспубліка (кастрычнік 1962 – сакавік 1963, лістапад 1967 – снежань 1969), Камбоджа (красавік–снежань 1970), Лаос (студзень 1960 – снежань 1963, жнівень 1964 – лістапад 1968, лістапад 1969 – снежань 1970), Мазамбік (1967—1969, лістапад 1975 – лістапад 1979, сакавік 1984 – жнівень 1988), Сірыя (чэрвень 1967, сакавік—ліпень 1970, верасень—лістапад 1972, кастрычнік 1973), Сірыя і Ліван (чэрвень 1982), Эфіопія (снежань 1977 — лістапад 1990).

## Колькасць і страты 
Аляксандра Кузняцова-Ціманава паказвала, што складанасць у вызначэнні колькасці ветэранаў вызначана наступнымі фактамі: 1) некаторыя вайскоўцы прайшлі праз дзве або больш «гарачых кропак»; 2) далёка не ўсе ўдзельнікі лакальных ваенных канфліктаў, у тым ліку кадравыя ваенныя, маюць афіцыйны статус воіна-інтэрнацыяналіста; 3) амаль поўная закрытасць крыніцавай базы; 4) адсутнічаюць выразныя крытэрыі ўдзелу ў тым ці іншым ваенным канфлікце вайскоўцаў і грамадзянскіх спецыялістаў.

Па ваенна-саветніцкай рабоце ў Кітаі ў 1920-я гады Ірынай Варанковай выеўлены імёны траіх ураджэнцаў Беларусі. За 1937–1941 гады па вайне ў Кітаі Варанкова ўстанавіла імёны 11 чалавек, уключаючы як мінімум 4 загінулых, у той час як на сайце пасольства Беларусі ў КНР пазначаны 10 загінулых. Па Карэйскай вайне спецыялістка ўстанавіла як мінімум 19 чалавек. З іх загінула 12, уключаючы 6 авіятараў. Сярод савецкіх ваенных спецыялістаў у В’етнаме таксама былі беларусы; адзін з іх загінуў. Паводле газеты «Звязда», у розны час у Егіпце служыла каля тысячы беларусаў. Па вайне ў Анголе газета назвала лічбу ў прыкладна 160 чалавек, па меншай меры двое загінулых.

Колькасць беларусаў, якія пабывалі ў Афганістане, абапіраючыся на даныя 1999 года *Рэспубліканскай кнігі памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў*, склала 28 832 чалавекі. Аналагічныя звесткі змяшчаюцца ў зборніку 2014 года *«Афганская вайна (1979-1989 гг.): ключавыя аспекты сучаснага асэнсавання»* за аўтарствам кафедры сацыяльна-палітычных і гістарычных дысцыплін БрДТУ. На сайце *Беларускага саюза ветэранаў* паведамляецца пра больш за 32 000 беларусаў-«афганцаў». Выданне «Мінская праўда» заяўляла пра крыху больш за 30 000, з якіх да лютага 2023 года засталося 22.

Па даных БЕЛТА, у «гарачай кропцы» загінуў 771 беларус (у тым ліку 4 жанчыны), 1500 былі паранены, 718 засталіся інвалідамі, 12 прапалі без вестак. У бібліяграфічным даведніку 2019 года *«Афганістан. Памяць і боль»* адносна інвалідаў ёсць іншая лічба — 702. Паводле аўтараў зборніка БрДТУ, у Афганістане загінулі 723 беларусы.

Старшыня Мінскага абласнога цэнтра інвалідаў вайны ў Афганістане Аляксандр Камароўскі ў 2013 годзе казаў пра 30 577 грамадзян БССР у Афганістане, уключаючы 789 загінулых, і больш за 5 тысяч у іншых краінах. Яўген Канановіч з газеты «СБ. Беларусь сегодня» ў 2015 годзе пісаў, што ў другой палове XX стагоддзя беларусы выконвалі інтэрнацыянальны абавязак у 15 краінах. У лакальных ваенных канфліктах загінулі 788 чалавек, з іх 771 — у Афганістане. На 1 студзеня 2016 года, згодна з інфармацыяй Міністэрства працы і сацыяльнай абароны, у Беларусі пражывала 25 900 ветэранаў канфліктаў на тэрыторыі іншых дзяржаў (у асноўным гэта ўдзельнікі Афганскай вайны).

Незадаволенасць удзельнікаў баявых дзеянняў выклікалі ўстаноўленыя ў Пастанове Савета Міністраў ад 28.11.2012 г. №1088 пяць відаў пасведчанняў нацыянальнага ўзору, абумоўленых розным аб’ёмам сацыяльных ільгот і гарантый. Адрозненні ўведзеныя таксама для інвалідаў і грамадзянскіх работнікаў УС СССР. Апошнім выдадзены пасведчанні ў залежнасці ад заслуг і адпаведнага аб’ёму сацыяльных ільгот і гарантый. Воін-«афганец» Сяргей Дзяшук палічыў, што «гэта чарговы намер на падзел», каб ветэранам было складаней адстойваць свае інтарэсы. Аднак в. а. міністра абароны Пётр Ціханоўскі паказаў, што дадзенае рашэнне выключае блытаніну пры прадастаўленні ветэранам і інвалідам сацыяльных ільгот і гарантый у залежнасці ад іх статусу.

Ветэран Валерый Гайдукевіч у 2020 годзе адзначыў, што найбольш важнымі пытаннямі сталі адсутнасць палітычнай ацэнкі, сацыяльная дапамога (асабліва забеспячэнне жыллём), памеры пенсіі, недастатковая ўвага да грамадзянскага персаналу з боку дзяржавы і грамадства, грэблівае стаўленне да інвалідаў з боку асобных службовых асоб.

Іншым праблемным аспектам стала атрыманне статусу воіна-інтэрнацыяналіста. Як пісаў Сяргей Каламнін, у часткі ўдзельнікаў замежых місій у асабістых справах не засталося пра гэта ніякіх сведчанняў. Часам толькі ставілі штамп «прыкамандзіраваны да в/ч 44708», за якім мелася на ўвазе 10-е ўпраўленне ГШ УС СССР. У постсавецкі перыяд з-за гэтага ў ваенкаматах паўсталі праблемы. Было не зразумела, каму і колькі плаціць «баявых», як налічваць пенсіі і ільготы.

## Памяць 
Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 157 ад 26 сакавіка 1998 года 15 лютага аб’яўлены Днём памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў.

Як пісала ў 2023 годзе Кузняцова-Ціманава, з сярэдзіны 1980-х актыўна развівалася музеефікацыя і мемарыялізацыя памяці аб воінах-інтэрнацыяналістах. Працэс пачаўся з адкрыцця ў школах музеяў і музейных куткоў, прысвечаных загінулым у Афганістане выпускнікам, у іх гонар называліся піянерскія арганізацыі. Асобным прыкладам ушанавання памяці сталі аб’екты гарадской інфраструктуры: паркі, алеі, скверы. Асноўным варыянтам персаналізаванага ўвекавечання памяці канкрэтных людзей, якія загінулі ў Афганістане і іншых лакальных войнах, з’яўляюцца мемарыяльныя дошкі. Па ініцыятыве «афганцаў» у 1993 годзе быў створаны Віцебскі гарадскі музей воінаў-інтэрнацыяналістаў — адзіны ў рэспубліцы спецыялізаваны музей гісторыі вайны ў Афганістане.

Амаль усе помнікі воінам-інтэрнацыяналістам прысвечаны памяці ўдзелу савецкіх вайскоўцаў менавіта ў вайне ў Афганістане, з-за чаго іншыя ваенныя канфлікты апынуліся абыдзены ўвагай, за выключэннем невялікай колькасці выпадкаў. Іншыя «гарачыя кропкі» ў лепшым выпадку згаданыя на мемарыялах, без персаніфікацыі. Гэта тлумачыцца тым, што загінулыя ў Афганістане ёсць амаль ва ўсіх раёнах краіны, а вось загінулыя ў іншых ваенных канфліктах — не, і многія не пахаваныя на малой радзіме, таму там не вядомыя. На 2022 год мелася 29 вуліц у розных населеных пунктах Беларусі, названых у гонар загінулых падчас лакальных войнаў і ваенных канфліктаў землякоў, з якіх 27 — «афганцам».

13 сакавіка 1993 года было заснавана грамадскае аб’яднанне «Беларускі саюз ветэранаў вайны ў Афганістане». Таксама створана Беларускае грамадскае аб’яднанне ветэранаў баявых дзеянняў на тэрыторыі іншых дзяржаў (БГАВБД ТІД). На 2008 год у ім складаліся ўдзельнікі войн на тэрыторыі 14 краін, а менавіта Егіпет, В’етнам, Алжыр, Лаос, Паўночны і Паўднёвы Емен, Камбоджа, Іспанія, Сірыя і іншыя. Воіны-«афганцы» сюда не ўваходзяць. На той момант Беларусь з’яўлялася адзінай былой савецкай рэспублікай, дзе дзейнічала арганізацыя, якая аб’яднала ветэранаў столькіх канфліктаў. 

У 2007 годзе прадстаўнікі БГРАВБД ТІД вырашылі стварыць музей воінаў-інтэрнацыяналістаў. Яны сабралі экспанаты, арандавалі памяшканне, аднак з-за дрэннага фінансавага становішча арганізацыі ён праіснаваў усяго 4 месяцы. Тады ветэраны звярнуліся ў Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны. Вывучэннем пытання займаліся ў цэнтры ваеннай гісторыі Інстытута гісторыі НАН РБ у рамках напрамку «выяўленне і характарыстыка комплексу айчынных і замежных дакументальных і гістарыяграфічных крыніц, у якім адлюстраваны маштаб і ступень удзелу беларусаў і ўраджэнцаў Беларусі ў войнах і ваенных канфліктах XX ст.», што прапрацоўвалася Ірынай Варанковай і Аляксандрай Кузняцовай-Ціманавай.

Зыходзячы з афіцыйнай пазіцыя краіны ў выпускаемай публіцыстыцы, у дзяржаве склалася паважлівае стаўленне да памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў, а ўдзелам беларусаў у замежных войнах ганарацца.

## Гл. таксама 
* Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой
* Беларусы ў Афганскай вайне

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі