open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шчыльнасць патоку

**Шчыльнасць патоку** — агульны базавы фізічны тэрмін, які выкарыстоўваецца ў наступных галінах:

* у выпадку з’яў пераносу (цеплаабмена, масаабмена і гидріаэрадынамікі), пад шчыльнасцю патоку скалярнай велічыні разумеюць колькасць гэтай велічыні, якое праходзіць праз адзінку плошчы за адзінку часу. Звычайна шчыльнасць патоку f вызначаецца па формуле f \vec{v}.
* ў электрадынаміцы, паток звычайна вызначаюць, як інтэграл вектарнай колькасці па канчатковай паверхні.

## Гл. таксама 
* 

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Вектарны аналіз
Пастаянная Фарадэя

**Пастаянная Фарадэя**\ F, — фізіка-хімічная пастаянная, якая вызначае суадносіны паміж электрахімічнымі і фізічнымі ўласцівасцямі рэчыва.

Пастаянная Фарадэя роўная \ F = 96485,33(83) Кл·моль−1.

Пастаянная Фарадэя ўваходзіць у якасці канстанты ў другі закон Фарадэя (закон электролізу).

Колькасна пастаянная Фарадэя роўная электрычнаму зарад электронаў, пры праходжанні якіх праз электраліт на электродзе вылучаецца (1/z) моль рэчывы A ў формуле:
\ {z \cdot A^x \pm n \cdot \bar e = z \cdot A^y}
дpе: \ {y=x \pm n \cdot \bar e}
\ {n} — колькасць электронаў, якія ўдзельнічаюць у ходзе рэакцыі.

Для пастаяннай Фарадэя \ F справядлівыя наступныя суадносіны:
: \ {F = \bar e \cdot N_A},
дзе \ {\bar e} — элементарны электрычны зарад,а \ {N_A} — лік Авагадра.

## Гл. таксама 
* Майкл Фарадэй
* Электроліз

Катэгорыя:Электрахімія
Катэгорыя:Электрычнасць
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Колькасць рэчыва
Гексаметылентэтрамін

**Гексаметылентэтрамін** ((CH2)6N4, альбо C6H12N4), таксама **Уратрапін** — бясколерныя крышталі саладкаватага смаку. Добра раствараецца ў вадзе, серавугляродзе, умерана - у спірце, хлараформе; дрэнна - у эфіры, бензоле.

Структурна падобны да адамантану.

## Значэнне 
### Медыцына 
Прэпарат аказвае антысептычны эфект, пераважна, у мачавых шляхах. Ужываецца ў чыстым выглядзе і ў складзе камбінаваных лекавых сродкаў (напрыклад, кальцэкс). У чыстым выглядзе гексаметылентэтрамін ужываецца пераральна або нутравенна, у выглядзе соляў: гіпурату, індыгакармінату або камфарату. Механізм дзеяння заснаваны на вызваленні свабоднага фармальдэгіду, які дэнатурыруе бялкі бактэрый.

### Быт 
Прадаецца ў пачках (10 таблетак па 10 грамаў, або па 5 таблетак на 16 грамаў) пад гандлёвымі назвамі "Сухое паліва", "Сухі спірт". Выкарыстоўваецца ў якасці паліва для падрыхтоўкі (разагрэву) ежы, для распальвання печаў, прагравання скляпоў, гаражоў і інш.

Катэгорыя:Трацічныя аміны
Катэгорыя:Кансерванты
Катэгорыя:Азоцістыя гетэрацыклы
Катэгорыя:Інгібітары карозіі
Джордж Уэльскі

Яго каралеўская высокасць **Прынц Джордж (Георг) Аляксандр Луі (Людовік) Уэльскі** (; нар. 22 ліпеня 2013, Лондан) — член брытанскай каралеўскай сям’і, першы ўнук караля Карла ІІІ, першынец прынца Уэльскага Уільяма і прынцэсы Кэтрын, займае другое месца ў лініі атрымання ў спадчыну брытанскага прастола. Яшчэ да нараджэння прынца газета *The Washington Post* назвала яго «самым сусветна вядомым малянём».

## Цяжарнасць герцагіні Кэтрын 
3 снежня 2012 года афіцыйны прадстаўнік каралеўскага двара Вялікабрытаніі заявіў, што жонка прынца Уільяма — герцагіня Кембрыджская — цяжарная і знаходзіцца ў бальніцы караля Эдварда VII у цэнтральным Лондане з сімптомамі таксікозу і прабудзе там яшчэ некалькі дзён. 14 студзеня 2013 было абвешчана, што стан герцагіні палепшыўся і дзіця народзіцца ў сярэдзіне ліпеня.

## Нараджэнне 
Герцагіня была дастаўлена ў бальніцу раніцай у 5:30, 22 ліпеня 2013 года. Хлопчык нарадзіўся ў 16:24 па мясцовым часе (18:24 па мінскім) вагай 8 фунтаў 6 унцый (3,8 кг). Прынц Уільям прысутнічаў пры родах.

## Тытул 
У адпаведнасці з правіламі тытулавання, якія дзейнічаюць у брытанскай манархіі, нованароджаны атрымаў тытул прынца і права на зварот «Каралеўская высокасць». Яго поўны афіцыйны тытул выглядае наступным чынам: «Яго каралеўская высокасць прынц Джордж Кембрыджскі». «Кембрыджскі» тут — не асабісты тытул прынца (герцагам Кембрыджскім застанецца толькі прынц Уільям), а свайго роду тытул пачцівасці.

Катэгорыя:Віндзорская дынастыя
Катэгорыя:Каралеўскія дзеці
Гектограф

**Гекто́граф** — спрошчаная друкарская прылада для размнажэння тэксту і ілюстрацый. Гектограф уяўляе сабой плоскую скрыню, запоўненую роўным пластом студняпадобнай масай (сумесь жэлаціна, гліцэрына і вады). Тэкст і ілюстрацыі наносяць на паперу адмысловымі чарніламі, у склад якіх уваходзяць анілінавы фарбавальнік, гліцэрын і спірт. Атрыманы арыгінал прыціскаюць да паверхні масы ў гектографе, у выніку чаго малюнак з паперы перадаецца на жэлацінавы пласт. Пры наступным прыцісканні чыстай паперы да паверхні масы на ёй атрымліваюцца адбіткі. Гектограф дазваляе атрымаць да 100 адбіткаў. 

У 1884 г. у Санкт-Пецярбургу на гектографе быў выдадзены часопіс «Гоман».

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Паліграфічнае абсталяванне
Катэгорыя:Спосабы друку
Каміла (каралева-кансорт Вялікабрытаніі)

**Каміла Размары Маўнтбетэн-Віндзар**, нарожданая **Шанд** (; , ) — каралева-кансорт Злучанага каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі, а таксама дзяржаў Садружнасці, другая жонка (з 9 красавіка 2005) караля Карла ІІІ.

## Біяграфія 
Народжаная Шанд (). З дваранскага роду, дачка Бруса Шанда, маці — народжаная К’юбіт. Каміла была ў блізкіх адносінах з прынцам Чарлзам яшчэ напачатку 1970-х, аднак яе кандыдатура як нявесты не задаволіла яго бацькоў. З 1973 па 2005 была вядомая як **Каміла Паркер-Боўлз** (, прозвішча па першым мужу Эндру Паркер-Боўлзу, з якім яна развялася ў 1995). Адносіны з Чарлзам пасля яго шлюбу з Дыянай Спенсер у 1980-я гады аднавіліся, што стала адной з прычын расставання прынца і прынцэсы Уэльскай.

Чарлз і Каміла ажаніліся ў 2005 г., праз 9 і 10 гадоў адпаведна пасля разводу са сваімі першымі сужэнцамі (на той час Дыяны не было ў жыцці, яна загінула ў 1997 г.; першы муж Камілы Эндру жыве і цяпер). Цырымонія шлюбу Чарлза і Камілы была пазбаўлена пышнасці і размаху. У лютым 2005 іх шлюб быў зарэгістраваны ў муніцыпальным дэпартаменце Віндзара. Каралева пры гэтым не прысутнічала. Момантам замірэння для адносін у каралеўскай сям’і стала царкоўнае блаславенне, атрыманае сужэнцамі ў царкве Св. Георга Віндзорскага замка ад арцыбіскупа Кентэрберыйскага. Самы доўгі раман у гісторыі брытанскай манархіі атрымаў шчаслівы канец.

Каміла мае ўсе тытулы, якія адпавядаюць тытулам мужа, якія ён атрымаў пры нараджэнні (герцагіня Корнуальская  — у Англіі і Ротсейская  — у Шатландыі, і інш.).

У герцагіні Корнуальскай двое дзяцей ад першага шлюбу з Эндру Паркер-Боўлзам — Том Паркер-Боўлз (нар. 1974) і Лора Лопес (народжаная Паркер-Боўлз) (нар. 1978). У Камілы пяцёра ўнукаў: Лола (нар. 2007) і Фрэдзі (28 лютага 2010) — дзеці Тома; Эліза (16 студзеня 2008), блізняты Гус і Луіс (30 снежня 2009) — дзеці Лоры.

## Узнагароды 
* Дама Каралеўскага сямейнага ордэна каралевы Елізаветы II **30 кастрычніка 2007**:
* Дама Вялікага крыжа Каралеўскага Віктарыянскага ордэна (GCVO, **9 красавіка 2012**)
* Кампаньён ордэна Зоркі Меланезіі (CSM, **3 лістапада 2012**)
* Памятны медаль да 100-годдзя Саскачэван **2005**
* Медаль Дыяментавага юбілею каралевы Елізаветы II **2012**

## Спасылкі 
* Сайт Брытанскага каралеўскага дому
* Сайт Прынца Уэльскага 

Катэгорыя:Члены Брытанскага каралеўскага дому
Катэгорыя:Віндзорская дынастыя
Катэгорыя:Палюбоўніцы манархаў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Вялікабрытаніі
Theropithecus gelada

**Theropithecus gelada** —  малпа сямейства мартышкавыя атрада прыматаў. Жыве выключна на горных плато Эфіопіі.

## Апісанне 
У самцоў даўжыня цела 70 - 74 см, хваста 46-50 см, важаць каля 20 кг; самкі драбнейшыя  — даўжыня цела 50-65 см, важаць каля 13 кг. Падобныя да павіянаў. У самца бурая мантыя, у самкі поўсць шэрая; на грудзях участак голай чырвонай скуры ў форме пясочнага гадзінніку. 
Жывуць статкамі да 400 асобін у скалістай мясцовасці. Сілкуюцца цыбулінамі, травой, насякомымі.

Катэгорыя:Мартышкавыя
Пастаянная Больцмана

**Пастаянная Больцмана** {{nobr|(k ці k_{\rm B})}} — фізічная пастаянная, якая вызначае сувязь паміж тэмпературай і энергіяй. Названа ў гонар аўстрыйскага фізіка Людвіга Больцмана, які зрабіў вялікі ўклад у статыстычную фізіку, у якой гэтая пастаянная іграе ключавую ролю. Яе эксперыментальнае значэнне ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ) роўнае:

: k=1{,}380\,648\,8(13)\times 10^{-23} Дж/К, у якой, у прыватнасці, прапанавана будучую рэвізію Міжнароднай сістэмы адзінак правесці так, каб зафіксаваць значэнне пастаяннай Больцмана, пасля чаго яна будзе лічыцца вызначанай *дакладна*. У выніку будзе выконвацца дакладная роўнасць =1,380 6X Дж/К. Такая меркаваная фіксацыя звязана з імкненнем перавызначыць адзінку тэрмадынамічнай тэмпературы кельвін, звязаўшы яго велічыню са значэннем пастаяннай Больцмана.

## Гл. таксама 
* Энтрапія
* Лік Авагадра
* Універсальная газавая пастаянная

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Статыстычная фізіка
Катэгорыя:Малекулярная фізіка
Лорэнц-фактар

**Фактар ​​Лорэнца**, або **Лорэнц-фактар​​**, **гама-фактар** ​​- беспамерная фізічная велічыня, якая выкарыстоўваецца ў рэлятывісцкай кінематыцы, манатонна нарастальная станоўчая функцыя хуткасці. Названая па імя Х. А. Лорэнца. вызначаецца як

:  \gamma \equiv \frac {1} {\sqrt{ 1 - v^2 / c^2}},

дзе  — хуткасць,  — хуткасць святла у вакууме.

З павелічэннем хуткасці ад 0 да  Лорэнц-фактар  павялічваецца ад  да +\infty.

Звязаны з беспамернай хуткасцю  наступным чынам:

:  \gamma = \frac {1} {\sqrt{ 1 - \beta^2}},
:  \beta =  {\sqrt{ 1 - \frac {1}{\gamma^2}}}.
 
Лорэнц-фактар з'яўляецца гіпербалічным косінусам шпаркасці :
: \gamma=\mathrm{ch}\,\varphi ;
: \varphi=\mathrm{Arch}\,\gamma .

Ўласны час часціцы зваротна прапарцыйны яе лорэнц-фактару. Час, які вымяраецца гадзіннікам, які раўнамерна рухаецца ў дадзенай інерцыяльнай сістэме адліку, запавольваецца ў  раз. Калі часціца (гадзіннік) рухаецца з зменнай хуткасцю, яе ўласны час, які прайшоў паміж падзеямі А і В на яе сусветнай лініі, роўны:

: \tau  = \int_A^B \frac{dt}{\gamma (t) } .

Напрыклад, уласны час мюона, які ляціць з верхніх слаёў атмасферы з хуткасцю 0,99 ад хуткасці святла, запавольваецца ў параўнанні з каардынатных часам у  \gamma = \frac {1} {\sqrt{ 1 - 0,99^2}} \approx 7 раз, у выніку час жыцця такога мюона аказваецца ў 7 разоў даўжэй часу жыцця мюона, які спачывае.

Рэлятывісцкае скарачэнне даўжыні аб'екта, які рухаецца, прапарцыйнае яго лорэнц-фактару. Так, у сістэме адліку вышэйзгаданага мюона Зямля рухаецца з хуткасцю 0,99 , і ў выніку адлегласць паміж верхнімі пластамі атмасферы і паверхняй Зямлі скарачаецца ў 7 разоў.

Стаўленне поўнай энергіі часціцы да яе масы роўнае Лорэнц-фактару (з дакладнасцю да множніка . У прыватнасці, поўная энергія часціцы, якая спачывае, роўная яе масе, а для ультрарэлятывісцкай часціцы яе маса занядбана малая ў параўнанні з энергіяй (\gamma \gg 1). Такім чынам, поўная энергія разгледжанага вышэй мюона (маса якога  = 106 МэВ/) прыблізна роўная =740 МэВ.

## Лікавыя значэнні 
## Гл. таксама 
* Пераўтварэнні Лорэнца

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Спецыяльная тэорыя адноснасці
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Тэатр Пампея

**Тэатр Пампея** () — руіны старажытнарымскага тэатра ў Рыме.

злева|thumb|Рэканструкцыя тэатра Пампея
злева|thumb|Месцазнаходжанне тэатра Пампея на карце горада,тэатр пазначаны чырвоным
Гней Пампей Вялікі загадаў закласці тэатр пасля свайго трыумфу ў 61 годзе да н.э., будынак быў асвечаны ў 55 годзе да н.э. Тэатр, размешчаны на Марсавым полі, умяшчаў у сябе 40 тысяч гледачоў. Тэатр стаў першым каменным тэатрам у Рыме, месцы для гледачоў і інтэр'ер тэатра былі ўпрыгожаны мармурам. Да тэатра прылягаў порцік Пампея, дзе 15 сакавіка 44 года да н.э. быў забіты Гай Юлій Цэзар, недалёка таксама размяшчалася курыя Пампея, дзе часам праходзілі паседжанні сената.

Ужыта тыповая для рымскай архітэктуры ордарная аркада.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Славутасці Рыма
Катэгорыя:Тэатры Рыма
Геленіум

**Геленіум** (*Helenium*) — род адно-або шматгадовых травяністых раслін сямейства складанакветных.

## Арэал 
Каля 40 відаў у Паўночнай і Цэнтральнай Амерыцы, пераважна на захадзе ЗША.

## Значэнне 
Многія віды дэкаратыўныя. У садоўніцтве шырока выкарыстоўваецца  — мнагалетнік з буйнымі кветкавымі кошыкамі ў шчыткападобных суквеццях. Садовыя формы і гатункі гібрыднага паходжання аб’ядноўваюць пад назвай ; яны розныя па вышыні і адрозніваюцца афарбоўкай кветкавых кошыкаў — камбінацыямі жоўтых, карычневых і чырвона-пурпуровых адценняў. Квітнеюць ў другой палове лета і ўвосень.

Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)
Гелікон (музычны інструмент)

**Гелікон** — нізкі па гучанні медны духавы інструмент, ужываецца толькі ў ваенных аркестрах. У сімфанічных аркестрах гелікон не выкарыстоўваецца, бо яго замяняе туба (гучанне гэтых інструментаў аднолькавае). Гелікон зручны для выкарыстання ў арміі тым, што музыкант можа граць на ім, напрыклад, седзячы верхам на кані — выгнутая трубка гелікона вешаецца на левае плячо, і рукі для грання застаюцца свабоднымі. Гелікон быў вынайдзены ў Расіі ў першай палове XIX стагоддзя. Карыстаецца папулярнасцю ў цэнтральнай і ўсходняй Еўропе.

Катэгорыя:Аэрафоны
Катэгорыя:Медныя духавыя музычныя інструменты
Катэгорыя:Ваенная музыка
Гелікон (значэнні)

**Гелікон**:

* Гелікон, музычны інструмент, музычны інструмент сямейства бюгельгорнаў
* Гелікон, фізіка, нізкачастотная электрамагнітная хваля
* Гара Гелікон, гара ў Грэцыі, згодна з міфалогіяй - прыстанак муз, там цякуць крыніцы Гіпакрэна і Аганіпа, якія натхняюць паэтаў
Гелер (грашовая адзінка)

**Ге́лер** — разменная манета германскіх дзяржаў у Сярэднявеччы і Новым часе; у ХХ стагоддзі — разменная манета Чэхіі (чэшск. haléř) і Славакіі (славацк. halier).

Спачатку гелер — назва пфеніга, упершыню выпушчанага каля 1200 года ў швабскім горадзе Швебіш-Хале (Schwäbisch Hall), адкуль ён і атрымаў сваю назву. Першыя манеты важылі каля 0,55 г і ўтрымлівалі 0,371 г срэбра. Пазней вартасць і якасць гелера пастаянна змяняліся. У XVI стагоддзі гелер быў прыроўнены да 1/2 пфеніга.

Гелер лічаць адной з самых ранніх медных манет Германіі (медныя вестфальскія гелеры былі выпушчаныя яшчэ ў XVI стагоддзі). Медныя гелеры чаканілі ў Баварыі да 1856  года і ў Франкфурце-на-Майне да 1866 года (яны прыраўноўваліся да 1/8 крэйцара). Апошні гелер на тэрыторыі Германіі быў выпушчаны ў 1866 годзе для княства Гесэн-Касель.

У 1892 годзе ў Аўстра-Венгрыі была ўведзена новая грашовая адзінка 1 крона = 100 гелераў (у Венгрыі разменная манета атрымала назву філераў). Выпускалі манеты 10 і 20 гелераў з нікеля і 1 і 2 гелера з бронзы. Новы гелер прыраўноўваўся да 1/2 крэйцара.

У 1904—1916 гадах у Германскай Усходняй Афрыцы (цяпер Танзанія, Руанда і Бурундзі) чаканіліся манеты вартасцю 1/2, 1, 5, 10 і 20 гелераў з бронзы, медзі, латуні і медна-нікелевага сплаву. 100 гелераў складалі 1 рупію.

Пасля распаду Аўстра-Венгерскай імперыі (1918) грашовую адзінку 1 крона = 100 гелераў атрымалі ў спадчыну Аўстрыя (да 1924 года) і Чэхаславакія (у 1921—1939 і 1945—1992 гадах).

Пасля распаду Чэхаславакіі гелер стаў разменнай манетай Чэхіі і Славакіі = 1/100 кроны.

## Гл. таксама 
* Пфеніг

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Эканоміка Германіі
Катэгорыя:Эканоміка Аўстра-Венгрыі
Катэгорыя:Эканоміка Чэхаславакіі
Катэгорыя:Эканоміка Чэхіі
Катэгорыя:Эканоміка Славакіі
Катэгорыя:Грашовыя адзінкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Пфеніг
Гельветы

**Гельветы** — кельцкае племя на тэрыторыі Галіі, якія засялялі паўночна-заходнюю частку сучаснай Швейцарыі. Рымляне называлі яе Гельвецыя (лац. Helvetia).

Першыя пісьмовыя крыніцы аб гельветах адносяцца да II ст. да н. э. У 58 да н. э. гельветы былі разбітыя Цэзарам і спачатку сталі залежнымі ад Рыма федэратамі, а пазней былі цалкам падпарадкаваныя Рыму. Гэта прывяло да значнай раманізацыі гельветаў.

Назва гельветаў захавалася ў лацінскім варыянце назвы Швейцарскай канфедэрацыі (лац. Confoederatio Helvetica), таксама гэта назва сустракаецца ў абрэвіятуры швейцарскай валюты, у аўтамабільным кодзе Швейцарыі і ў назве швейцарскага інтэрнэт-дамена (CH). На паштовых марках Швейцарыі таксама выкарыстоўваецца назва Helvetia.

## Літаратура 
* Andres Furger-Gunti: Die Helvetier: Kulturgeschichte eines Keltenvolkes. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 1984. ISBN 3-85823-071-5.
* Alexander Held: Die Helvetier. Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich 1984.
* Felix Müller / Geneviève Lüscher: Die Kelten in der Schweiz. Theiss, Stuttgart 2004. ISBN 3-8062-1759-9.

Катэгорыя:Кельцкія плямёны
Катэгорыя:Плямёны Галіі
Катэгорыя:Гісторыя Швейцарыі
Катэгорыя:Гельветы
Удмурты

**Удмурты** — фіна-угорскі народ, які пражывае ва Удмурцкай Рэспубліцы, а таксама ў суседніх рэгіёнах. Родная мова — удмурцкая, фіна-угорскай групы уральскай сям'і. Унутры сваёй моўнай групы удмурцкая мова разам з комі-пярмяцкай і комі-зыранскай складае пермскую падгрупу. Паводле перапісу 2010 года ў Расіі пражывала 552 тысяч Удмуртыі, у тым ліку ў самой Удмуртыі - 410 тысяч. Акрамя таго, удмурты жывуць у Казахстане, Украіне, Беларусі, Узбекістане. Асноўная рэлігія - праваслаўе, у сельскай мясцовасці — рэшткі дахрысціянскіх вераванняў.

Катэгорыя:Фіна-ўгорскія народы
Катэгорыя:Народы Еўропы
Катэгорыя:Народы Расіі
Гельвін

**Гельвін** (, ) — мінерал падкласа каркасных сілікатаў з хімічнай формулай Mn4(Be3Si3O12)S. Апісаны нямецкім геолагам А. Г. Вернерам (*A. G. Werner*) ў 1817) па шкале Моаса. Шчыльнасць 3,2—3,44 г/см³.

Каштоўная руда на берылій.

## Літаратура 
* Мала гірнича енциклопедія. В 3-х т. / За ред. В. С. Білецького. — Донецьк: Донбас, 2004. — ISBN 966-7804-14-3.

## Спасылкі 
* Гельвин // Кристаллов.net
* Гельвин // КаталогМинералов.Ru
* 

Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Сульфіды (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы берылію
Катэгорыя:Мінералы марганцу
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Катэгорыя:Мінералы цынку
Фрыдрых Роберт Гельмерт

**Фрыдрых Роберт Гельмерт** (; , Фрайберг (Саксонія) — , Патсдам) — германскі навуковец-геадэзіст, замежны член-карэспандэнт Расійскай акадэміі навук (1907), член Прускай акадэміі навук, член Шведскай каралеўскай акадэміі навук (1905); за свае працы быў узнагароджаны некалькімі дзесяткамі нямецкіх і замежных ордэнаў.

## Біяграфія 
Фрыдрых Роберт Гельмерт нарадзіўся 31 ліпеня 1843 года ў Саксоніі ў горадзе Фрайберг.

Атрымаў адукацыю ў Дрэздэне і па заканчэнні курса політэхнікума ў 1863 годзе паступіў асістэнтам на саксонскую трыянгуляцыю. За сачыненне «Studien über rationelle Vermessungen» атрымаў ў 1868 годзе ступень доктара філасофіі і прызначаны назіральнікам у Гамбургскую абсерваторыю. Падчас працы ў абсерваторыі адкрыў месяцавы кратар, які ў цяперашні час носіць яго імя «Helmert».

У 1870 годзе быў прызначаны прафесарам геадэзіі ў Аахенскі політэхнічны інстытут.

З 1886 года займаў пасаду дырэктара прускага геадэзічнага інстытута ў горадзе Патсдаме і адначасова (з 1887) з’яўляўся прафесарам геадэзіі Берлінскага ўніверсітэта.

## Спасылкі 
* Gedenkstein zur Erinnerung an Friedrich Robert Helmert auf dem Telegrafenberg in Potsdam (Deutschland) (ням.).

Катэгорыя:Члены Шведскай каралеўскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Прускай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Постаці нямецкай геадэзіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Берлінскага ўніверсітэта
Дубрава (Брэсцкі раён)

**Дубра́ва** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Знаменскага сельсавета. Размешчана за 42 км на поўдзень ад Брэста, 20 км ад чыгуначнай станцыі Дубіца.

У складзе адкрытага акцыянернага таварыства «Птушкафабрыка Медна» (цэнтр — в. Медна).

## Гісторыя 
У пачатку 20 стагоддзя вядома як лясная старожжа ў Камянец-Жыровіцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай геберні. У 1900 годзе тут працавала лесапільня.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Камянец-Жыровіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну нямецка-фашысцкія акупанты ў красавіку 1943 года спалілі 15 двароў, загубілі 2 жыхароў.

7 лютага 1967 года да вёскі далучаны пасёлак рыбгаса «Страдзеч».

## Насельніцтва 
* 16 двароў, 63 жыхары (1940)
* 154 жыхара (1959)
* 247 жыхароў (1970)
* 48 гаспадарак, 117 жыхароў (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Знаменскі сельсавет (Брэсцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Гексаметылендыямін

**Гексаметылендыямін** NH2(CH2)6NH2 — бясколерныя крышталі з характэрным амінавым пахам падобным да піперыдыну, лёгка раствараецца ў арганічных растваральніках. Утрымлівае гексаметыленавы  фрагмент з амінагрупамі на канцы.

## Синтез 
На сённяшні дзень гексаметылендыямін робяць гідраваннем адыпанітрыла.

Рэакцыю праводзяць у расплаве з даданнем аміяку, тыповыя каталізатары заснаваны на кобальце і жалезе.

: NC(CH2)4CN + 4 H2 → H2N(CH2)6NH2

## Уздзеянне на арганізм чалавека 
Пары гексаметылендыяміну пры працяглым дзеянні на арганізм чалавека выклікаюць разлады цэнтральнай і вегетатыўнай нервовай сістэмы.

## Прамысловае значэнне 
Гексаметылендыямін — найважнейшы паўпрадуктаў к вытворчасці поліаміднага валакна (найлэна).

Катэгорыя:Першасныя аміны
Гексаген

**Гексаген** (CH2)3N3(NO2)3) — магутнае другаснае (брызантнае) выбуховае рэчыва. Адчувальнасць да ўдару займае сярэдняе становішча паміж тэтрылам і ТЭНам.

Шчыльнасць зарада — 1,77 г/см³. Хуткасць дэтанацыі — 8360 м/сек, ціск у фронце ударнай хвалі — 33,8 гПа, фугаснасць — 470 мл, брызантнасць — 24 мм, аб’ём газападобных прадуктаў выбуху — 908 л/кг. Тэмпература запальвання — 230 °C, тэмпература плаўлення — 204,1 °C. Цеплыня выбуху — 1370 ккал/кг, цеплыня згарання — 2307 ккал/кг.

## Фізічныя ўласцівасці 
Гексаген — белы крышталічны парашок. Без паху, смаку, моцны яд. Удзельная вага — 1,816 г/см³, малярная маса — 222,12 г/моль. Нерастваральны ў вадзе, дрэнна раствараецца ў спірце, эфіры, бензоле, талуоле, хлараформе, лепш — у ацэтоне, ДМФА, канцэнтраванай азотнай і воцатнай кіслотах. Раскладаецца сернай кіслатой, шчолачамі, а таксама пры награванні.

Плавіцца гексаген пры тэмпературы 204,1 °C з раскладаннем, пры гэтым яго адчувальнасць да механічных уздзеянняў моцна павышаецца, таму яго не плавяць, а прэсуюць. Прэсуецца дрэнна, таму, каб яго лепш спрэсаваць, гексаген флегматызуюць ў ацэтоне.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Выбуховыя рэчывы
Катэгорыя:Інсектыцыды
Катэгорыя:Яды
Булыгін

**Булыгін** — рускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Рыгоравіч Булыгін, дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, міністр унутраных спраў
* Іван Андрэевіч Булыгін, беларускі фізіёлаг, Акадэмік АН БССР
* Сяргей Іванавіч Булыгін, алімпійскі чэмпіён, біятланіст

Катэгорыя:Рускія прозвішчы
Дубрава

Назву **Дубрава** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Дубра́ва — вёска ў Брэсцкім раёне
* Віцебская вобласць:
** Ду́брава — былая вёска ў Віцебскім раёне
** Ду́брава — вёска ў Верхнядзвінскім раёне
** Ду́брава — вёска ў Гарадоцкім раёне
** Ду́брава — вёска ў Пастаўскім раёне
** Дубра́ва — вёска ў Шумілінскім раёне
* Гомельская вобласць:
** Дубра́ва — вёска ў Кароткавіцкім сельсавеце Жлобінскага раёна
** Дубра́ва — вёска ў Луцкім сельсавеце Жлобінскага раёна
** Дубра́ва — пасёлак у Рагачоўскім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Дубрава — былы хутар у Астравецкім раёне
** Ду́брава — вёска ў Шчучынскім раёне
** Ду́брава — пасёлак у Шчучынскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Дубра́ва — пасёлак у Бялыніцкім раёне
* Мінская вобласць:
** Дубрава́ — вёска ў Дзяржынскім раёне
** Ду́брава — вёска ў Маладзечанскім раёне
** Ду́брава — вёска ў Пухавіцкім раёне

## Гл. таксама 
* Дубрава 1
Адмітанс

**Адмітанс** ( ад  прапускаць, ўпускаць) — поўная комплексная праводнасць двухполюсніка для гарманічнага сігналу. У айчыннай літаратуры гэты тэрмін звычайна не ўжываецца — ужываецца «комплексная праводнасць» (гл. н-д: Бессонов Л. А. «Теорические основы электротехники»)

Стандартнае абазначэнне адмітанса ў формулах — **Y** або **y**, размернасць — dim Y = L−2M−1T³I², адзінка СІ — сіменс (**См**, **S**).

## Матэматычны сэнс 
Пад поўнай праводнасцю разумеюць велічыню, адваротную імпедансу (поўнаму супраціўленню):

: \dot{Y}=1/\dot{Z}=\frac{1}{R+jX}=G+jB=\left| {\dot{Y}} \right|e^{j\arg \dot{Y}}

дзе **Z** — імпеданс; **G** — сапраўдны складнік; **B** — уяўны складнік.

Сапраўдны і ўяўны складнікі адмітанса звязаны з складнікамі імпеданса наступным чынам:
: G = \frac{R}{R^2+X^2} ; &nbsp;&nbsp; B = \frac{-X}{R^2+X^2},
дзе **R** і **X** — адпаведна актыўны і рэактыўны складнікі імпеданса.

Абсалютнае значэнне адмітанса роўнае квадратычнай суме складнікаў:
:  Y = \sqrt {G^2 + B^2}. 

## Фізічны сэнс 
Эквівалентную схему двухполюсніка ў ланцугу пераменнага току можна прадставіць у выглядзе двух злучаных паралельна элементаў — ідэальнага рэзістара з чыста актыўным супраціўленнем і ідэальнага (без страт) рэактыўнага элемента (кандэнсатара або катушкі індуктыўнасці). Пры гэтым актыўная праводнасць рэзістара будзе адпавядаць сапраўднаму складніку комплекснай праводнасці, а рэактыўная праводнасць катушкі або кандэнсатара — ўяўнаму складніку.

Закон Ома пры выкарыстанні комплекснай праводнасці запісваюць у выглядзе:
:  \hat I = \hat U Y  ці  \hat I = \hat U G - j \hat U B = \hat I_A + \hat I_R, 
дзе **I** — сіла току; **IA** і **IR** — актыўны і рэактыўны складнікі току; **U** — напружанне на ўчастку ланцуга.

## Вымярэнні 
Для вымярэння адмітанса прымяняюцца вымяральнікі іммітанса, аналізатары імпеданса, вымяральнікі дыхтоўнасці (ускосны метад), а ў дыяпазоне ЗВЧ таксама вымяральныя лініі і вымяральнікі поўных супраціўленняў (ускосны метад).

## Гл. таксама 
* Электрычны імпеданс

## Літаратура 
* Бессонов Л. А. — Теоретические основы электротехники: Электрические цепи — М.: Высш. школа, 1978.

## Спасылкі 
* Компактные обозначения

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Тэарэтычныя асновы электронікі
Катэгорыя:Электрычнасць
Рутыл

**Руты́л** — мінерал класа аксідаў, аксід тытану (TiO2). Пры тэмпературы 917 °С (у прысутнасці вады пры 397 °С) пераходзіць у іншую мадыфікацыю — анатаз. Тэмпература плаўлення 1870 °C. Чысты рутыл бясколерны. Афарбоўка залежыць ад наяўнасці дамешкаў.

Выкарыстоўваецца ў лакафарбавай прамысловасці ў якасці белага пігмента, у вытворчасці электродаў. З'яўляецца сыравінай для атрымання танталу і ніобію.

Буйнейшыя радовішчы знаходзяцца ў Аўстраліі, на якія прыпадае 90 % сусветнай здабычы.

## Літаратура 
* 
*  — С. 385.

## Спасылкі 
* 
* Рутил // ХиМиК.ру
* 

Катэгорыя:Мінералы тытану
Катэгорыя:Вокіслы (мінералы)
Аб’еднаньне

'''«Аб'еднаньне»''' — штоквартальны часопіс, які выдаваўся ў Лондане ў 1948—1966(?) Хрысціянскім аб'яднаннем беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі. Паводле вызначэння рэдакцыі — «антыкамуністычнае перыядычнае англа-беларускае выданне». Змяшчаў матэрыялы на беларускай і англійскай мовах. Заснавальнік і рэдактар А. Варава.

Распаўсюджваўся сярод беларускай эміграцыі ў Вялікабрытаніі, ЗША, Аўстраліі, Канадзе. Змяшчаў даследаванні і архіўныя матэрыялы па гісторыі і культуры Беларусі, весткі з жыцця эмігрантаў, вёў палеміку з афіцыйнымі савецкімі выданнямі па пытаннях нацыянальнай палітыкі, ідэалогіі. Падтрымліваў ідэі і дэкларацыі Беларускай цэнтральнай рады (БЦР) і 2-га Усебеларускага кангрэса (1944).

Сярод аўтараў Віктар Астроўскі і Радаслаў Астроўскі, А. Варава, Ю. Жывіца, А. Салавей.

Выйшла больш за 100 нумароў.

## Літаратура 
* Пранчак, Л. І. «Аб'еднанне» / Л. І. Пранчак //  — С. 10.

Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:1948 год у Лондане
Нойз-рок

**Нойз-рок** () — жанр альтэрнатыўнага рока, які існуе пераважна ў андэрграўндзе, у незалежнай інфармацыйна-камерцыйнай прасторы. 

Бярэ сваю назву ад англійскага слова шум (). Гэта не своеасаблівы асобны стыль музыкі, але абагульняючы тэрмін для шырокага дыяпазону музыкантаў і стыляў, аб'яднаных дачыненнем да андэрграўнду, контркультуры, і (звычайна) мелых некаторае стаўленне да рок-музыцы.

### Некаторыя вядомыя прадстаўнікі Нойз-рок 
]]
]]
]]
]]
]]
 & Moodswinger, Yuri Landman]]
]]
* Butthole Surfers
* Big Black
* Black Dice
* The Ex
* Fugazi
* Half Japanese
* Liars
* Lightning Bolt
* Melt-Banana
* HEALTH
* Shellac
* Sonic Youth

Катэгорыя:Альтэрнатыўная музыка
Катэгорыя:Жанры рок-музыкі
Магнітарухаючая сіла

{{Фізічная велічыня
 | Назва    = Магнітарухаючая сіла
 | Сімвал      = \mathcal{F}
 | Размернасць = 
 | СІ          = А
 | СГС         = Гб
 | Заўвагі  = скалярная велічыня
}}
**Магнітарухаючая сіла (МРС)** — фізічная велічыня, якая характарызуе здольнасць электрычных токаў ствараць магнітныя патокі. Выкарыстоўваецца пры разліках магнітных ланцугоў; аналаг ЭРС ў электрычных ланцугах.

Велічыня вымяраецца ў амперах (СІ) або ў гілбертах (СГС), прычым 1А = \frac {4\pi}{10} = 1.257 Гб.

Магнітарухаючая сіла \mathcal{F} у індуктары або электрамагніце вылічваецца па формуле:
: \mathcal{F} = \omega I
дзе \omega — колькасць віткоў у абмотцы, I — ток ў правадніку.

Выраз для магнітнага патоку ў магнітнаму ланцугу, таксама вядомы як закон Хопкінса, мае наступны выгляд:
: \mathcal{F} = \Phi Rm
дзе \Phi — велічыня магнітнага патоку,Rm — магнітнае супраціўленне правадніка. Дадзены запіс з’яўляецца аналагам закона Ома у магнітных ланцугах.

## Літаратура 
* *The Penguin Dictionary of Physics*, 1977, ISBN 0-14-051071-0 

Катэгорыя:Магнетызм
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Гнуткасць стрыжня

**Гнуткасць стрыжня** - стаўленне разліковай даўжыні стрыжня l_0 да найменшага радыуса інерцыі i яго папярочнага сячэння.

: \lambda=\frac{l_0}{i}

Гэты выраз гуляе важную ролю пры праверцы сціснутых стрыжняў на ўстойлівасць. У прыватнасці, ад гнуткасці залежыць каэфіцыент падоўжнага выгібу \phi. Стрыжань з большай гнуткасцю, пры іншых нязменных параметрах, мае больш нізкую трываласць на сціск і сціск з выгібам.

Разліковая даўжыня l_0 вылічаецца па формуле:
: l_0=\mu l, дзе
\mu — каэфіцыент, які залежыць ад умоў замацавання стрыжняў, а l — геаметрычная даўжыня. Разліковая даўжыня, таксама называецца прыведзенай або свабоднай.

Паняцце прыведзеная даўжыня ўпершыню ўвёў Ясінскі, для абагульнення формулы крытычнай сілы Эйлера, якую той выводзіў для стрыжня з шарнірна-абпертымі канцамі. Адпаведна каэфіцыент \mu роўны пры шарнірных канцах (асноўны выпадак) аднаму, пры адным шарнірнам, другім зашчэмленым \mu = 0.7, пры абодвух зашчэмленых канцах \mu = 0,5. Схемы дэфармавання і каэфіцыенты \mu пры розных умовах замацавання і спосабе прыкладання нагрузкі, намаляваныя на малюнку. Таксама, варта адзначыць, што формула Эйлера дакладная толькі для элементаў вялікай гнуткасці, напрыклад для сталі яна ўжываецца пры гнуткасці парадку \lambda = 100 і вышэй.

Пры разліках элементаў жалезабетонных канструкцый да гнуткасці прад'яўляюцца патрабаванні па яе абмежавання. Таксама, у залежнасці ад гнуткасці прызначаецца велічыня армавання.

У разліках сталёвых канструкцый гнуткасць мае найбольшае значэнне з прычыны вялікай трываласці сталі з вынікаючай з гэтага формай элементаў (доўгія, невялікі плошчы), з-за чаго вычарпанне апорнай здольнасці па ўстойлівасці надыходзіць да вычарпання запасу трываласці па матэрыяле.

Адсюль ўвод дадатковых тэрмінаў:

* Умоўная гнуткасць
* Прыведзеная гнуткасць
* Лімітавая гнуткасць

Існуюць формулы для вызначэння гнуткасці элементаў складовых сячэнняў.

## Літаратура 
* Сопротивление материалов, Н. М. Беляев, Главная редакция физико-математической литературы изд-ва «Наука», 1976 г., стр 608.
* Металлические конструкции. В 3 т. Т. 1. Элементы стальных конструкций: Учеб. пособие для строит. вузов/В. В. Горев, Б. Ю. Уваров, В. В. Филиппов и др.; Под ред. В. В. Горева. — М.: Высш. шк., 1997. — 527 с.: ил.

Катэгорыя:Супраціўленне матэрыялаў
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Дзеці партызана

**«Дзеці партызана»** — прыгодніцкі фільм рэжысёраў Льва Голуба і Мікалая Фігуроўскага зняты на кінастудыі Беларусьфільм у 1954 годзе.

## Сюжэт 
У Нароўлю на летнія канікулы прыехаў піянер Міхась Грэчны. Разам з ім на цеплаходзе плыў шпіён, які сказаў, што ён фотамастак.

Шпіён прыёхаў у геалагічную партыю, якая займалася пошукам радовішчаў нафты. Там ён прадставіўся фотакарэспандэнтам геалагічнага часопіса і прымусіў пагрозамі работніка геалагічнай партыі Глушку, які ў час вайны супрацоўнічаў з гестапа, зрабіць фотаздымкі сакрэтных карт і пакласці касету з плёнкай ва ўмоўленым месцы. У гэтым месцы яе выпадкова знайшлі брат і сястра Грэчныя, дзеці камандзіра партызанскага атрада, які гераічна загінуў у жніўні 1942 года падчас Вялікай Айчыннай вайны. Яны паспяшаліся аднесці знаходку геолагам, але нікога з начальства не аказалася на месцы. Глушка, пераканаўшыся, што гэта менавіта схаваная ім плёнка, падахвоціўся праводзіць дзяцей з тайнай мэтай прывабіць іх у багну і загубіць.

У час акупацыі Глушка стаў здраднікам і служыў у нацыстаў. Ён выдаў ім размяшчэнне партызанскага атрада, якім камандаваў геолаг Мікола Грэчны. Цяпер, баючыся пакарання, ён рашыўся на новае злачынства.

Даведаўшыся, што дзеці не загінулі ў багне, Глушка пачаў актыўна шукаць іх. На адной з дзялянак лесу ён знайшоў шмат дрэваў з надпісамі на кары «Глушка — здраднік». Каб вынішчыць гэтыя надпісы, Глушка падпаліў лес.

У рэшце рэшт Глушка знайшоў дзяцей каля магілы іх бацькі. Забіць дзяцей яму не даў дзед Якуб, які выпадкова знаходзіўся непадалёк.

Глушка і шпіён апынуліся ў супрацоўнікаў дзяржбяспекі, а дзецям выказалі падзяку за праяўленыя мужнасць, розум і адвагу.

## У ролях 
* Віталь Камісараў — *Міхась Грэчны, піянер-суворавец*
*  — *Алеся Грэчная, сястра Міхася Грэчнага*
*  — *Якуб Максімавіч, апякун Міхася і Алесі Грэчных, ляснік*
* Павел Малчанаў — *Васіль Сяргеевіч Собалеў, начальнік геалагічнай партыі*
* Любоў Мазалеўская — *Ганна Пракоф’еўна, апякунка Міхася і Алесі Грэчных*
*  — *следчы*
*  — *Матвей Глушка*
*  — *шпіён*
*  — *геолаг*
* Кацярына Фёдараўна Савінава — *Вольга Васілеўна, геолаг*

**У эпізодах:**
* , Кацярына Бузук, Я. Заштоўт
* Ю. Пашкін, Г. Суднік, Людміла Цімафеева

## Здымачная група 
* Сцэнарыст: 
* Рэжысёры-пастаноўшчыкі:
** Леў Голуб
** Мікалай Фігуроўскі
* Аператар-пастаноўшчык: Андрэй Булінскі
* Кампазітары:
** 
** Дзмітрый Лукас
* Тэкст песень: А. Астрэйка
* Мастак-пастаноўшчык: Юрый Булычоў
* Гукааператар: К. Бак
* Рэжысёр: Пётр Васілеўскі
* Аператар: Г. Удавенка
* Мантаж: Н. Мікалаева
* Грым: Р. Нікіцін
* Дырэктар: С. Тульман

Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы СССР
Катэгорыя:Фільмы пра шпіёнаў
Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы
Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»
Катэгорыя:Фільмы Льва Голуба
Гелацкі манастыр

**Гелацкі манастыр Багародзіцы** блізу Кутаісі () — найбольш значны сярэднявечны манастыр у Грузіі. Цэнтр царкоўнага і культурнага жыцця, рэзідэнцыя Каталікоса з 2-й паловы XVI стагоддзя да 1814 года, помнік Сусветнай спадчыны (1994).

Манастыр быў заснаваны царом Давідам IV Будаўніком у 1106 годзе і стаў яго пахавальняй. Саборная царква будавалася да 1125 года і яшчэ пяць гадоў ўпрыгожвалася мазаікамі. У той час манастыр быў месцазнаходжаннем Гелацкай акадэміі.

У XIII стагоддзі да манастырскага ансамбля дабудавалі цэрквы св. Мікалая і св. Георгія, а таксама трох'ярусную званіцу. У манастыры захоўвалася нямала каштоўных абразоў і прадметаў прыкладнога мастацтва; у савецкі час яны былі канфіскаваныя і размеркаваны па музеях.

Image:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (02).jpg|Царква Святога Георгія
Image:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (10).jpg|Царква Святога Мікалая
Image:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (08).jpg|званіца
Image:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (19).jpg|Сабор Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы
Image:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (07).jpg|Партал сабора
Image:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (34).jpg|Фрэскі ў саборы
Image:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (44).jpg|Фрэскі ў саборы

## Спасылкі 
Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі
Г
Катэгорыя:Сусветная спадчына паводле алфавіта
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Грузіі
Катэгорыя:Славутасці Грузіі
Палацца дэла Канчэлерыя

**Палацца дэла Канчэлерыя** (з італьянскага перакладаецца як «Палац Канцылярыі», маючы на ўвазе Апостальскую канцылярыю) — палац у Рыме, Італія, у стылі рэнесансу, размешчаны паміж сучаснымі вуліцай Корса Віторыа Эмануіл II і плошчай Кампа дэі Фіёры, у раёне Парыёнэ. Палацца быў пабудаваны паміж 1489 і 1513 гадамі

## Гісторыя 
Палацца дэла Канчэлерыя быў пабудаваны для кардынала Рафаэля Рыярыа, які займаў пасаду камерленга Рымска-каталіцкай царквы пры яго магутным дзядзьку, Папе Сіксце IV. Хадзілі чуткі, што сродкі на пабудову палаца былі здабыты ў гульні і за адну ноч. Узвядзенне палацца традыцыйна прыпісваецца Доната Брамантэ і Андрэа Брэнья. Цяпер меркаванні аб архітэктары палаца разыходзяцца, лічыцца, што Франчэска дзі Джорджа і Бачыа Пантэлі меркавана ўдзельнічалі ў ранніх стадыях праектавання.

У 1517 годзе палац быў канфіскаваны першым Папам з роду Медычы, Львом X, які не забыўся пра ролю Папы Сікста IV і яго пляменніка Рафаэля Рыярыа ў змове Пацы, у свой час накіраванай на звяржэнне ўлады Медычы ў Фларэнцыі і заменай яе на сям’ю Дэла Роверэ. Тут ён і размясціў сваю канцылярыю. З 1753 года віцэ-канцлерам стаў якабіцкі прэтэндэнт на трон Брытаніі, Генрых Бенедыкт Сцюарт, якабіцкі «Генрых IX».

Падчас рэвалюцыі 1848—1849 гадоў у Папскай вобласці створаны Рымскі Устаноўчы сход засядаў тут на працягу вельмі кароткага свайго існавання.

## Архітэктура 
, якая перабольшвае глыбіню *П’яцца дэла Канчэлерыя* перад палацам.]]
Палацца дэла Канчэлерыя стаў першым палацам у Рыме, пабудаваным з нуля ў новым стылі архітэктуры Рэнесансу. Часткай яго доўгага фасада з’яўляецца маленькая базіліка Сан-Ларэнца дзі Дамаза — царква V стагоддзя (чый інтэр’ер быў перароблены), размешчаная, як і базіліка Святога Клімента сярод іншых, на месцы старажытнарымскага мітрэума (язычніцкага храма); раскопкі 1988—1991 гадоў паказалі, што царква была закладзена Рымскім Папам Дамасіем I і з’яўлялася адной з найважнейшых раннехрысціянскіх цэркваў у Рыме. Таксама былі выяўлены могілкі, якія выкарыстоўваліся з VIII стагоддзя і амаль да пачатку ўзвядзення палаца.

Фасад палаца з яго чаргаваннем плоскіх падвойных пілястраў паміж арачнымі вокнамі выкананы ў фларэнційскай канцэпцыі, параўнальнай з Палацца Ручэлаі дойліда Альберці. Агульны прынцып мура з выразаннем гладкіх паверхняў і пазам па краях мае старажытнарымскае паходжанне. Партал быў перабудаваны ў XVI стагоддзі Даменіка Фантана па загадзе кардынала Алесандра Фарнезэ.

Будаўнічы траверцін, колеру косці, быў здабыты з бліжэйшых рымскіх развалін Тэатра Пампея. 44 егіпецкія гранітныя калоны са старой Базілікі Сан-Ларэнца былі ўсталяваны ва ўнутраным дворыку палаца, яны ж у сваю чаргу былі ўзяты для царквы з Тэатра Пампея.

## Спасылкі 
* Палацца дэла Канчэлерыя

Канчэлерыя
Удзельная вага

**Удзельная вага** вызначаецца як стаўленне вагі рэчывы P да займанага ім аб’ёму V, гэта значыць, удзельная вага роўная:

 \gamma = \frac{P}{V} .

Удзельная вага рэчыва вымяраецца ў Н/м³ ў СІ (міжнародная сістэма адзінак); ў дына/см³ у сістэме СГС; ў кгс/м³ ў сістэме МКГСС.

Удзельная вага звязана са шчыльнасцю формулай  \gamma = \rho g , дзе  \rho — шчыльнасць рэчыва,  g  — паскарэнне свабоднага падзення.

У адрозненне ад шчыльнасці удзельная вага не з’яўляецца фізіка-хімічнай характарыстыкай рэчыва, бо залежыць ад значэння g ў месцы вымярэння.

Часам удзельную вагу блытаюць са шчыльнасцю, якая ў СІ колькасна супадае з удзельнай вагой у сістэме МКГСС. Гэта змешванне аналагічна таму, якое тычыцца змешвання значэнняў тэрмінаў вага і маса. Такое змешванне ўяўляе сабой альбо проста памылку, альбо нястрогае (у параўнанні з навуковым) словаўжыванне ў побыце або ў галінах гаспадарчай дзейнасці, у якіх адрозненне гэтых паняццяў не важна (а менавіта на Зямлі, гэта значыць пры ўмове прыблізна пастаяннага g, і пры невялікіх паскарэннях, гэта значыць настолькі малых, што іх уплывам на вагу можна было занядбаць).

## Літаратура 
* Удельный вес в БСЭ

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Надзея (імя)

**Надзея** — славянскае жаночае імя, паходзіць ад  *Элпіс*.

## Паходжанне імя 
Імёны Вера, Надзея, Любоў у хрысціянскім іменаслове суадносяцца з мучаніцамі-сёстрамі, пацярпелымі калі 120 (або каля 137) года па загадзе імператара Адрыяна. Другой па старшынстве сястры — Элпіс (Надзеі) было на момант смерці, паводле падання, 10 гадоў.

Надзея як уласнае імя ўзнікла ў IX ст. пры перакладзе богаслужбовых кніг са старажытнагрэчаскай на царкоўнаславянскую мову. У адрозненне ад імёнаў пераважнай большасці хрысціянскіх святых, імёны сясцёр былі калькаваны.

## Вядомыя носьбіткі 
* Святая Надзея (пам. 137) — хрысціянская пакутніца II ст.
* Надзея Рыгораўна Грэкава (1910—2001) — беларуская палітычная і дзяржаўная дзяячка.
* Надзея Андрэеўна Ермакова (нар. 1953) — беларуская эканамістка, старшыня праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь (2011—2014).
* Надзея Валер’еўна Скардзіна (нар. 1985) — беларуская біятланістка, алімпийская чэмпіёнка (2018).

Катэгорыя:Жаночыя імёны
Шчыльнасць зарада

{{Фізічная велічыня
| Назва    = Шчыльнасць зарада
| Сімвал      = \frac{dq}{dV}
| Размернасць = L−3TI
| СІ          = Кл/м3
| СГС         =
| Заўвагі  = скалярная велічыня
}}
**Шчыльнасць зарада** - гэта колькасць зарада, якая прыходзіцца на адзінку даўжыні, плошчы або аб'ёму, такім чынам вызначаюцца лінейная, павярхоўная і аб'ёмная шчыльнасці зарада, якія вымяраюцца ў сістэме СІ: у кулон на метр [Кл/м], у кулон на квадратны метр [Кл/м²] і ў кулон на кубічны метр [Кл/м³], адпаведна. У адрозненне ад шчыльнасці рэчыва, шчыльнасць зарада можа мець як станоўчыя, так і адмоўныя значэння, гэта звязана з тым, што існуюць станоўчыя і адмоўныя зарады.

## Шчыльнасць зарада ў класічнай фізіцы 
Лінейная, павярхоўная і аб'ёмная шчыльнасці зарада, пазначаюцца звычайна функцыямі \lambda (\vec r), \sigma (\vec r) і \rho (\vec r) адпаведна, дзе  \vec r  — гэта радыус-вектар. Ведаючы гэтыя функцыі, мы можам вызначыць поўны зарад:
::  Q = \int\limits_L \lambda (\vec r) \operatorname{d} r 
::  Q = \int\limits_S \sigma (\vec r) \operatorname{d} S 
::  Q = \int\limits_V \rho (\vec r) \operatorname{d} V 

## Шчыльнасць зарада ў квантавай механіцы 
У квантавай механіцы шчыльнасць зарада, напрыклад, электрона ў атаме, суадносіцца з хвалевай функцыяй  \psi(\vec r), з дапамогаю наступнай адносіны:
::  \rho(\vec r) = Q |\psi (\vec r)|^2 
прычым хвалевая функцыя павінна мець нарміроўку:
::   \int |\psi (\vec r)|^2 \operatorname{d}V = 1 

## Прымяненне 
Функцыя размеркавання шчыльнасці зарада прымяняецца у ўраўненнях Максвела.

## Літаратура 
* Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Изд. 4-е, стереотипное. — М.: Физматлит; Изд-во МФТИ, 2004. — Т. III. Электричество. — 656 с. — ISBN 5-9221-0227-3; ISBN 5-89155-086-5.

## Гл. таксама 
* Шчыльнасць току

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Шчыльнасць
Катэгорыя:Электрычнасць
Ударная вязкасць

**Ударная вязкасць** - здольнасць матэрыялу паглынаць механічную энергію ў працэсе дэфармацыі і разбурэння пад дзеяннем ударнай нагрузкі.

Асноўным адрозненнем ўдарных нагрузак ад выпрабаванняў на расцяжэнне-сціск або выгін з'яўляецца значна больш высокая хуткасць вылучэння энергіі. Такім чынам, ударная вязкасць характарызуе здольнасць матэрыялу да хуткага паглынання энергіі.

Звычайна ацэньваецца праца да разбурэння або разрыву ўзору пры ударнай нагрузцы, аднесенай да плошчы яго сячэння ў месцы прыкладання нагрузкі. Выяўляецца ў Дж/м2 або ў кДж/м2.

## Метады выпрабаванняў 
Існуючыя лабараторныя метады адрозніваюцца па

* спосабу замацавання ўзору на выпрабавальным стэндзе
* спосабу прыкладання нагрузкі - падаючая гіра, маятнік, молат ...
* наяўнасці або адсутнасці надрэзу ў месцы прыкладання ўдару

Для выпрабаванні «без надрэзу» выбіраецца ліст матэрыялу з роўнай таўшчынёй па ўсёй плошчы. Пры правядзенні выпрабаванні «з надрэзам» на паверхні ліста праробліваецца канаўка, як правіла, на баку, зваротнаму да месца ўдару, на ўсю шырыню (даўжыню) ўзору, глыбінёй на 1/2 таўшчыні.

Ударная глейкасць пры выпрабаванні «без надрэзу» можа перавышаць вынік выпрабаванняў «з надрэзаў» больш чым на парадак.

Сярод распаўсюджаных метадаў выпрабаванняў на ўдаратрываласць варта адзначыць:

* Выпрабаванні па Шарпі
* Выпрабаванні па Гарднэру
* Выпрабаванні па Ізоду

## Спасылкі 
* Методика испытаний 

Катэгорыя:Супраціўленне матэрыялаў
Катэгорыя:Уласцівасці матэрыялаў
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Ян Баптыста ван Гельмант

**Ян Баптыста ван Гельмант** , ; , Брусель — , Вілвордэ, Бельгія) — галандскі прыродазнавец, адзін з прадстаўнікоў ятрахіміі.

У батаніцы Гельмант упершыню праводзіў эксперыментальныя даследаванні працэсу харчавання раслін, якія сталі асновай для т. зв. воднай тэорыі харчавання раслін. Гельмант лічыў, што ў страваванні вырашальную ролю адыгрывае кіслата страўнікавага соку, і таму прапаноўваў лячыць шчолачамі хваробы, выкліканыя лішкам кіслот у страўніку. Увёў у хімію тэрмін «газ». У шэрагу пытанняў стаяў на пазіцыях алхіміі, лічачы, напрыклад, магчымым ператварэнне невысакародных металаў (ртуці, свінцу і інш.) у золата пры дапамозе філасофскага каменя. Прызнаваў самаадвольнае зараджэнне, што для таго часу было прагрэсіўным. Гельмант прытрымліваўся віталістычных уяўленняў аб тым, што жыццёвыя працэсы нібыта рэгулююцца адмысловымі «духамі жыцця» («археямі»).

## Літаратура 
* Steffen Ducheyne, Johannes Baptista Van Helmonts Experimentele Aanpak: Een Poging tot Omschrijving, Gewina, Tijdschrift voor de Geschiedenis der Geneeskunde, Natuurwetenschappen, Wiskunde en Techniek, 1, vol. 30, 2007, pp.&nbsp;11–25.
* Steffen Ducheyne, Joan Baptiste Van Helmont and the Question of Experimental Modernism, Physis: Rivista Internazionale di Storia della Scienza, vol.43, 2005, pp.&nbsp;305–333.

Катэгорыя:Медыкі Бельгіі
Катэгорыя:Алхімікі
Катэгорыя:Хімікі Бельгіі
Катэгорыя:Хрысціянская кабала
Катэгорыя:Акультызм
Катэгорыя:Тэасофія
Хамун

**Хаму́н** — група прэснаводных і салёных бяссцёкавых.
На азёрах зараснікі камышу і чароту.

Рэзерваты Хамуні-Сабары, Хамані-Пузак на тэрыторыі Афганістана, заказнік Хамун на тэрыторыі Ірана.

## Галерэя 

File:Hamoun_Oasis_wetlands_1976_satelite.jpg|1976
File:Hamoun_Oasis_salt_flatlands_2001_satellite.jpg|2001
File:AfghanistanHelmandKajakaiDamm.jpg|

## Літаратура 
*  — С. 536.
* 

Катэгорыя:Геаграфія Афганістана
Катэгорыя:Азёры Ірана
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Лазанскі мірны дагавор

**Лазанскі мірны дагавор 1923** — адзін з асноўных выніковых дакументаў Лазанскай канферэнцыі 1922-1923, падпісаны 24 ліпеня 1923 года Вялікабрытаніяй, Францыяй, Італіяй, Японіяй, Грэцыяй, Румыніяй, Каралеўствам сербаў, харватаў і славенцаў, з аднаго боку, і Турцыяй — з другога . Замяніў Сеўрскі мірны дагавор 1920 года.

Дагавор ўсталяваў новыя межы Турцыі, юрыдычна аформіўшы распад Асманскай імперыі і замацаваўшы тэрыторыю Турцыі ў яе сучасных межах. Дагавор абвяшчаў мір паміж Турцыяй і дзяржавамі Антанты. Турцыя захавала за сабой Усходнюю Фракію, Ізмір і іншыя тэрыторыі, адабраныя ад яе па Сеўрскім мірным дагаворы 1920 года. У той жа час, Турцыя адмовілася ад прэтэнзій і страціла кантроль над Аравіяй, Егіптам, Суданам, Трыпалітаніяй, Кірэнаікай, Месапатаміяй, Палестынай, Трансіарданіяй, Ліванам і Сірыяй, астравамі ў Эгейскім моры (Лемнас, Саматракі, Лесбас, Хіёс, Самас, Ікарыя). Мяжа ў Фракіі была ўстаноўлена па лініі ракі Марыца.

Рашэнне пытання аб мяжы з Іракам і, адпаведна, кантролі над нафтаносным раёнам Масул, адкладалася да вызначэння яе Турцыяй і Вялікабрытаніяй, а пры недасягненні згоды на працягу 9 месяцаў перадавалася ў Лігу Нацый (гл. Масульскі канфлікт).

Дагавор адмяніў рэжым капітуляцый (эканамічных і палітычных прывілеяў замежнікаў) у Турцыі і міжнародны фінансавы кантроль над Турцыяй. Турцыя згаджалася на выплату часткі Атаманскага доўгу (знешняга доўгу Асманскай імперыі). Атаманскі доўг размяркоўваўся паміж Турцыяй і тымі дзяржавамі, на карысць якіх была аддзеленая ад Асманскай імперыі тэрыторыя ў выніку войнаў 1912-1923 гадоў. Атаманская доўг павінен быў пагашацца ў роўных долях на працягу 20 гадоў.

## Спасылкі 
* Тэкст дагавора

Катэгорыя:Вайна за незалежнасць Турцыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Італіі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Румыніі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Грэцыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Турцыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Францыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Японіі
Катэгорыя:Мірныя дагаворы XX стагоддзя
Катэгорыя:1923
Катэгорыя:Падзеі 24 ліпеня
Катэгорыя:Лазана
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Першай сусветнай вайны