open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юліус фон Пфлуг

**Юліус фон Пфлуг** (; 1499—1564, Цайц, Саксонія-Анхальт — вядомы каталіцкі багаслоў Германіі, апошні каталіцкі біскуп у епархіі Наўмбург (1542—1564).

## Біяграфія 
міні|злева|150пкс|Бронзавы шчыт з гербам роду Пфлуг у Саборы горада Цайц (Германія)
Паходзіў са старога саксонскага дваранскага роду. У 1510 годзе ва ўзросце адзінаццаці гадоў паступіў у Лейпцыгскі ўніверсітэт, дзе вучыўся пад кіраўніцтва вядомага тэолага і філосафа Петруса Мазелануса, пазней працягнуў вучобу ў Італіі ў Балонскім і Падуанскім універсітэтах. Атрымаў цудоўную багаслоўскую і гуманістычную адукацыю.

Вярнуўшыся на радзіму стаў канонікам Мейсенскага сабора. У 1521 стаў доктарам тэалогія.

Кар’еру багаслова пачаткаў на службе ў герцага саксонскага Георга Барадатага. У рэлігійных справах Пфлуг прытрымліваўся прымірыцельнага кірунку і спадзяваўся на магчымасць пагаднення з пратэстантамі. Ён браў удзел у рэлігійным дыспуце каталікоў з паплечнікам Лютэра — Філіпам Меланхтанам у Лейпцыгу (1534) і жыва цікавіўся пытаннем склікання сабору для спынення рэлігійнага расколу (1535 і наст.).

Імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Карл V даручыў яму прыняць удзел у дыспуце ў Рэгенсбургу ў красавіку 1541. У гэты ж час ён быў абраны біскупам Наўмбурга і Цайца, але курфюрст Іаган-Фрыдрых Вялікадушны супрацьпаставіў яму біскупа-пратэстанта, Амсдорфа.

Толькі пасля перамогі Карла V пры Мюльбергу ў 1547 Юліусу фон Пфлугу ўдалося ўступіць у кіраванне сваім біскупствам.

У 1548 годзе імператар даручыў яму разам з Гельдынгам і Іаанам Агрыкалам выпрацаваць рэлігійнае веравучэнне, якое прымірыла б пратэстанцтва з каталіцтвам. *аўгсбургскі інтэрым 1548 года*, якая з’явілася ў выніку, ставіла мэтай дасягненне канфесійнага адзінства ў імперыі і з’яўлялася галоўным чынам плодам працы фон Пфлуга.

У 1557 годзе яму яшчэ раз прыйшоўся прыняць удзел у рэлігійным дыспуце з пратэстантамі ў Вормсе, у якасці старшыні; падобна папярэднім дыспутам, і гэты застаўся без усякіх вынікаў. З гэтага часу апошні наўмбургскі біскуп адасобіўся ад усіх у сваёй дыяцэзіі, у якой пратэстанцтва хутка выцясняла каталіцтва.

## Бібліяграфія 
* Werner Raupp: Julius von Pflug, in: *Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon* (BBKL), vol. 15, Herzberg: Bautz 1999 (ISBN 3-88309-077-8>), pp. 1156-1161.

## Спасылкі 
* Julius von Pflug. Bischof von Zeitz — Naumburg 

Катэгорыя:Біскупы наўмбургскія
Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Постаці багаслоўя XVI стагоддзя
Катэгорыя:Багасловы Германіі
Катэгорыя:Дактары багаслоўя
Аўгсбургскі інтэрым

**Аўгсбургскі інтэрым**, або **Аўгсбургская часовая пастанова** () — указ імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Карла V, выдадзены 15 мая 1548 года на рэйхстагу ў Аўгсбургу пасля перамогі імператара ў Шмалькальдэнскай вайне 1546—1547 гг. Праект пастановы быў распрацаваны тэолагамі Іаганам Агрыкалам, Юліусам фон Пфлугам і Міхаэлем Хелдынгам. Аўгсбургская часовая пастанова стала адлюстраваннем спроб Карла V дасягнуць канфесійнага адзінства ў імперыі.

## Змест 
Інтэрым прадпісваў пратэстантам прызнаць вяршэнства Рымскага Папы, вярнуцца да традыцыйных Сямі каталіцкіх таінстваў, прыняць канцэпцыю пераіснення. У якасці саступак Інтэрым дазваляў пратэстанцкім святарам браць шлюб, а таксама санкцыянаваў прычасце парафіян як хлебам, так і віном (утраквізм).

## Значэнне 
Кампрамісны характар Аўгсбургскай часовай пастановы не задаволіў ні каталіцкую, ні пратэстанцкую партыю, аднак забяспечваў часавае статус-кво ў імперыі. Цэнтр лютэранства зрушыўся з Вітэнберга ў Марбург. Часовае пагадненне было пацверджана на Лейпцыгскім інтэрыме (22 снежня 1548 года) і канчаткова спыніла дзеянне ў 1555 годзе падпісаннем Аўгсбургскага рэлігійнага міру.

## Спасылкі 
* Клуг Ю. Происхождение Формулы Согласия / пер. с анг. Е. Терехина. М.: Лютеранское наследие, 2000. — С.11-12.
Катэгорыя:Рэлігія ў Германіі
Катэгорыя:Рэлігія і права
Катэгорыя:Свяшчэнная Рымская імперыя
Катэгорыя:Рэфармацыя
Катэгорыя:Гісторыя хрысціянства
Катэгорыя:Гісторыя лютэранства
Катэгорыя:1548
Катэгорыя:Аўгсбург
Катэгорыя:Падзеі 15 мая
Іаган Агрыкала

**Іага́н Агры́кала** (*Шнайдэр*, таксама *Іаган Эйслебен*;  — , ) — адзін з самых дзейных і заслужаных па ўвядзенні пратэстанцкай веры багасловаў.

## Біяграфія 
З 1515 г. жыў у Вітэнбергу, неўзабаве далучыўся да Марціна Лютэра, у 1519 г. суправаджаў яго на лейпцыгскі дыспут і ў 1525 быў адпраўлены ў Франкфурт-на-Майне, каб па жаданні тамтэйшага магістрата ўсталяваць у гэтым горадзе чын пратэстанцкага набажэнства. Па вяртанні адтуль ён быў настаўнікам і прыхадскім святаром у Эйслебене і ў 1536 г. заняў прафесарскую кафедру ў Вітэнбергу, дзе адбывалася распачатая ім яшчэ раней антынамісцкая спрэчка з Лютэрам і Філіпам Меланхтанам. Гэта спрэчка вымусіла яго ў 1536 годзе перасяліцца ў Берлін, дзе брандэнбургскі курфюрст Іаахім II прызначыў яго прыдворным прапаведнікам і генерал-суперінтэндэнтам. Агрыкалу прыпісваюць вядучую ролю пры падрыхтоўцы Аўгсбургскага інтэрыма.

Агрыкала памёр у Берліне пасля разнастайнай дзейнасці па распаўсюджванні пратэстанцкага вучэння ў брандэнбургскіх уладаннях. Акрамя шматлікіх багаслоўскіх сачыненняў, ён пакінуў пасля сябе сапраўдны нацыянальны твор «Die gemeinen deutschen Sprichwörter mit ihrer Auslegung», які выйшаў спачатку на ніжненямецкай мове (Магдэбург, 1528), а неўзабаве і на верхненямецкай (Нюрнберг, 1629); пазней ён быў выдадзены пад загалоўкам «Siebenhundert und Fünfzig Deutscher Sprichwörter» (Гагенау, 1534) і некалькі разоў перадрукоўваўся. Па патрыятычным духу, цвёрдай маралі і выразнай мове гэтым зборнікам належыць адно з першых месцаў у шэрагу нямецкіх сачыненняў таго часу.

Акрамя таго, Агрыкала напісаў некалькі царкоўных спеваў і «Tragedia Johannes Huss» (Вітэнберг, 1538), таксама перавёў у прозе «Andria» Тэрэнцыя (Берлін, 1543).

## Літаратура 
* Каверау «Johann Agricola von Eisleben» (Берл., 1881).
* Латэндорф. «Agricola’s Sprichwörter, ihr hochdeutscher Ursprung und ihr Einfluss auf die deutschen und niederländ. Sammler» (Шверын, 1862).
* 

Катэгорыя:Рэфармацыя
Катэгорыя:Багасловы Германіі
Катэгорыя:Лютэранскія тэолагі
Катэгорыя:Лютэранскія біскупы
Георг Барадаты

'*Георг *Барадаты''''' (; , Майсен — , Дрэздэн) — герцаг саксонскі з 1500 года, з дынастыі Альберцінаў. Трэці сын Альбрэхта Смелага. Яго маці Здэна (Сідонія) (1449—1510) была дачкой чэшскага караля Іржы з Подэбрадаў. Мянушку «Барадаты» Георг атрымаў таму, што пасля смерці жонкі перастаў стрыгчы бараду.

У 1488 г. Георг замяшчаў на герцагскім прастоле бацькі, які вёў войны ў Фландрыі і Фрызіі. Вывучаў багаслоўе (добра валодаў латынню), але неўзабаве выйшаў з духоўнага саслоўя і ажаніўся з Барбарай, дачкой польскага караля Казіміра IV.

Пасля смерці бацькі ў 1500 годзе Георгу дасталася герцагства Саксонія. Ён быў заўзятым праціўнікам Рэфармацыі, хоць не з’яўляўся фанатычным каталіком, прызнаваў цёмныя бакі каталіцкага духавенства і імкнуўся выкараніць царкоўныя злоўжыванні. Асабліва яго настроілі супраць вучэння Лютэра сялянская вайна і анабаптысты (перахрышчэнцы). Ён палічыў патрэбным прыняць строгія меры ў адносінах да ерэтычнага вучэння і зрабіў візітацыю цэркваў у сваёй дзяржаве, якой павінен быў падпарадкавацца нават Лейпцыгскі ўніверсітэт. Гэта выклікала з боку Лютэра палеміку, у запалу якой Лютэр называў Георга «саксонскім забойцам, д’ябальскім апосталам і дурным дваранінам». Аднак усе старанні Георга былі марныя, і Рэфармацыя працягвала набываць прыхільнікаў, тым больш, што яго афіцыйны пераемнік, брат Генрых V (сыны Георга памерлі пры яго жыцці), перайшоў у пратэстанцтва, а спроба пазбавіць брата права на прастол не ўдалася.

Быў рыцарам ордэны Залатога руна.

Георг памёр у Дрэздэне, пахаваны побач з жонкай у капэле Мейсенскага кафедральнага сабора. Герцагскі прастол перайшоў да Генрыха «Набожнага» (1473—1541).

## Сям’я 
Георг з 1496 года быў шлюбе з Барбарай Польскай, дачкой Казіміра IV.
У іх было дзесяць дзяцей, але толькі адна дачка перажыла бацьку.
* Іаган (1498—1537), у 1516 годзе ажаніўся з Лізаветай Гесэнскай, нашчадства не пакінуў,
* Фрыдрых (1504—1539), у 1539 годзе ажаніўся з Лізаветай Мансфельдскай, нашчадства не пакінуў,
* Крысціна (1505—1549), у 1523 годзе выйшла замуж за Філіпа, ландграфа Гесэнскага,
* Магдалена (1507—1534), у 1524 годзе выйшла замуж за Іаахіма II Гектара.

Сястра Георга, Катарына (1468—1524) у 1484 г. выйшла замуж за эрцгерцага Жыгімонта Аўстрыйскага.

Малодшы брат Георга, Фрыдрых (1498—1510) быў вялікім магістрам Тэўтонскага ордэна ў 1498—1510 гг.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Герцагі саксонскія
Катэгорыя:Ветыны
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Залатога руна
Катэгорыя:Маркграфы майсенскія
Іванаўская школа бондарства

**Іванаўская школа бондарства** — адзіная ў Беларусі і першая ў СНД школа бондарства. Школа была адкрыта ў 2001 годзе ў г. Іванава Брэсцкай вобласці. У 2012 годзе была пераўтворана ў Школу мастацтваў дэкаратыўна-прыкладнай творчасці.

Бочкі, дзежкі, маслабойкі, каўшы, кухлі і многія іншыя бандарныя вырабы, вырабленыя рукамі іванаўскіх хлопчыкаў і дзяўчынак, экспануюцца на беларускіх і замежных выстаўках.

## Узнагароды 
Адзначана спецыяльнай прэміяй Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастацтва 2008 г. «За духоўнае адраджэнне» ў намінацыі «Народная творчасць» за значны ўклад у зберажэнне і папулярызацыю старадаўніх народных рамёстваў.

## Літаратура 
* Сакрэты майстэрства / В. Казловіч // Беларусь = Belarus : палітыка, эканоміка, культура : штомесячны часопіс. — 2009. — № 2. — С. 32—33. (3ОК242)
* Жушма, В.Рукатворная прыгажосць : [школа бондарства прэзентуе новую калекцыю сваіх непаўторных твораў]/ В. Жушма // Чырвоная звязда. 2010. № 2. С. 4.
* Козлович, В. Директор Тамара и ее «бондарята» : [единственная в Европе школа бондарства встречает гостей] / В. Козлович // Чырвоная звязда — 2013. — № 23. — С. 5.
* Нястрачанае рамяство: (Іванаўская школа бондарства) //Звязда.-2014.-1 сак.-С.1.

## Спасылкі 
* Директор Тамара и ее «бондарята» 
* У единственной в Республике Беларусь школы бондарства города Иванова — своя история  

Катэгорыя:Іванава
Катэгорыя:Бондарства
Катэгорыя:Рамёствы
Арман-Эмануэль дзю Плесі Рышэльё

**Арман Эмануэль Сафія-Септымані дэ Віньера дзю Плесі, граф дэ Шынон, 5-ы герцаг Рышэльё** (; ,  — , ) — французскі арыстакрат, які пасля Вялікай Французскай рэвалюцыі паступіў на рускую службу і ў 1804—1815 гг. займаў пасаду генерал-губернатара . У Расіі яго называлі *Эмануіл Восіпавіч дэ Рышэлье*. Лічыцца адным з бацькоў-заснавальнікаў Адэсы, дзе яму ў 1828 пастаўлены помнік.

У перыяд Рэстаўрацыі Бурбонаў вярнуўся ў Францыю, дзе займаў пасады міністра замежных спраў (1815—1818) і кіраўніка ўрада Людовіка XVIII (1815—1818, 1820—1821).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Францыі
Катэгорыя:Міністры каралеўскага двара Францыі
Катэгорыя:Пэры Францыі
Катэгорыя:Французскія эмігранты часоў Французскай рэвалюцыі
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расіі
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Францыі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія IV класа
Катэгорыя:Постаці Першай Французскай імперыі
Катэгорыя:Рэстаўрацыя Бурбонаў
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі
Катэгорыя:Кіраўнікі Адэсы
Катэгорыя:Памерлі ад інсульту
Катэгорыя:Пахаваныя ў Парыжы
Раготна

**Раго́тна** (, ) — аграгарадок у Беларусі, у Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Дварэцкага сельсавета.

## Геаграфія 
На аўтамабільнай дарозе Наваельня—Казлоўшчына. За 16 км на паўднёвы ўсход ад горада Дзятлава, за 170 км ад Гродна, за 16 км ад чыгуначнай станцыі Наваельня.

## Гісторыя 
Упершыню Раготна згадваецца ў XVIII стагоддзі. Мясцовасць уваходзіла ў склад Слонімскага павета Новагародскага ваяводства.

[thumb|злева|Панарама мястэчка, [1915]]

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Раготна апынулася ў складзе Расійскай імперыі, у Слонімскім павеце Гродзенскай губерні. У 1840 годзе тут збудавалі мураваны касцёл. Паводле інвентару (1843) мястэчка знаходзілася ў валоданні Шукевічаў, пазней перайшло да Валовічаў. Па здушэнні нацыянальна-вызваленчага паўстання ў 1866 годзе расійскія ўлады гвалтоўна перарабілі тутэйшы касцёл у царкву Маскоўскага патрыярхату.

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Раготна апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабілася цэнтрам гміны Слонімскага павета Навагрудскага ваяводства. У гэты час будынак колішняга касцёла вярнулі каталікам.

У 1939 годзе Раготна ўвайшла ў БССР, дзе ў 1940 годзе зрабілася цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. У 2013 годзе разам з іншымі населенымі пунктамі скасаванага Раготнаўскага сельсавета Раготна перайшла ў склад Дварэцкага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 2001 год — 510 жыхароў, 216 двароў.

## Турыстычная інфармацыя 
### Славутасці 
* Касцёл Анёлаў-Ахоўнікаў (1840)
* Могілкі старыя каталіцкія
* Сядзіба, Раготна (XVIII ст.)
* Магіла ахвяр фашызму.

## Літаратура 
* 
* Мястэчкі Слонімскага павета ў першай палове XIX стагоддзя / Соркіна І. В. // Слонімшчына вачыма навукоўцаў і краязнаўцаў: Матэрыялы рэгіян. гіст.-краязн. канф., прысвеч. 750-годдзю г. Слоніма і 70-годдзю заснав. Слонім. раён. краязн. музея імя І. І. Стаброўскага; [Склад.: Д. С. Аляшкевіч, І. П. Крэнь; Рэдкал.: І. П. Крэнь (адк. рэд.) і інш.]. — Слонім: ГАУПП «Слонімская друкарня», 2002. — 391 с. — С. 167—182. — ISBN 985-6602-22-X.
* Rohotna //  S. 695.
* 

## Спасылкі 
* Раготна на сайце Radzima.org
* 

Катэгорыя:Дварэцкі сельсавет (Дзятлаўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна

Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства
Свіднік (Славакія)

**Сві́днік** (, ) — горад ва Усходняй Славакіі, у паўночнай частцы Нізкіх Бескідаў на рацэ Ондава.

## Гісторыя 
Горад узнік у 1944 годзе у выніку злучэння дзвюх вёсак — Ніжны-Свіднік і Вышны-Свіднік.

У старажытнасці тэрыторыя Свідніка ляжала на Бурштынавым шляху да Балтыйскага мора, які праходзіў тут праз Дукельскі перавал. Пазней тут, на ўзгорку Кашцьелік, славяне пабудавалі сваё гарадзішча. У XIV стагоддзі тут быў пабудаваны замак, знішчаны ў XVIII стагоддзі.

У XIX стагоддзі на край абвальваюцца эпідэміі і неўраджаі. Насельніцтва масава ў пошуках лепшага жыцця эмігравала ў ЗША і Канаду. Наваколлі горада былі моцна разбураны і падчас Першай сусветнай вайны. Пасля Першай сусветнай вайны Свіднік належаў да самых бедных раёнаў Чэхаславакіі. Хваля эміграцыі не памяншалася.

Падчас Другой сусветнай вайны Свіднік стаў месцам бязлітасных баёў паміж Савецкай і нямецкай арміямі і зноў падвергся моцным разбурэнням.

Пасля вайны пачалася індустрыялізацыя горада, якая прывяла да паляпшэння жыцця ў рэгіёне.

Асаблівасцю Свідніка з’яўляецца факт, што гэта адзін з двух раёнаў Славакіі з перавагай праваслаўнага (20 %) і ўніяцкага (37 %) насельніцтва.

## Насельніцтва 
## Славутасці 
* Музей русінска-ўкраінскай культуры
* Штогадовы летні фестываль русінаў-украінцаў
* Музей пад голым небам
* Галерэя Дэзідэра Мілі
* Уніяцкая царква XVIII стагоддзя
* Драўляныя праваслаўныя і ўніяцкія цэрквы ў наваколлях горада
* Музей Карпацка-Дукельскай аперацыі

Выява:Svidnik skansen yard.jpg|Свіднік, скансен.
Выява:Dukla Pass battle monument.jpg|Свіднік, музей Дукельскай аперацыі.

## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Русіны
* Шарыш

## Спасылкі 
* Сайт горада Свіднік
* Музей русінска-ўкраінскай культуры ў Свідніку 

Катэгорыя:Гарады Славакіі
Свіднік (раён)

**Раён Свіднік** — раён Славакіі. Знаходзіцца ў Прэшаўскім краі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Свіднік. На поўначы мяжуе з Польшчай, на ўсходзе з раёнам Стропкаў, на поўдні з раёнамі Вранаў-над-Топляў і Прэшаў, на захадзе з раёнам Бардзеёў.

Плошча складае 550 км², насельніцтва — 33 506 чалавек (2001).

На тэрыторыі раёна знаходзіцца 67 населеных пунктаў, у тым ліку 2 гарады.

## Насельніцтва 
### Статыстычныя даныя (2001) 
**Нацыянальны склад:**
* Славакі 83,3 %
* Русіны/Украінцы 13,0 %
* Цыгане 2,6 %

**Канфесійны склад:**
* Грэка-каталікі 36,5 %
* Каталікі 31,9 %
* Праваслаўныя 19,8 %
* Лютэране 6,6 %
* Сведкі Іеговы 0,7 %

Катэгорыя:Прэшаўскі край
Нізкія Бяскіды

**Нізкія Бяскіды** (, ) — горны масіў ва ўсходняй Славакіі і паўднёва-ўсходняй Польшчы. Складаецца з Бяскідскага Перадгор’я, Ондаўскай Врховіны, Лабарацкай Врховіны і Бусава.

Масіў распасціраецца дугой з захаду на ўсход і з’яўляецца водападзелам паміж рэкамі Дунайскага басейна на поўдні (Топля, Ондава, Лабарац) і рэкамі Віслінскага басейна на поўначы (Віслак, Віслака, Белая). Найвышэйшы пункт — 835 м знаходзіцца на тэрыторыі Польшчы.

Катэгорыя:Горы Славакіі
Катэгорыя:Карпаты
Катэгорыя:Горныя хрыбты Усходніх Карпат
Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта
Таран (значэнні)

**Таран:**

* Таран — старажытная аблогавая прылада.
* Таран — гідратэхнічнае збудаванне для пад’ёму вады.
* Таран — рыба сямейства карпавых.
* Таран дубільны — від раслін.
* «Іжорскі таран» — мемарыял у Ленінградскай вобласці.
* Паветраны таран — тактычны прыём паветранага бою.
* Танкавы таран — тактычны прыём танкавага бою.

## Прозвішча 
* Жан-Луі Таран (1943—2018) — французскі курыяльны кардынал і Ватыканскі дыпламат.
* Лідзія Анатольеўна Таран (нар. 1977) — украінская тэлевядучая.
* Павел Андрэевіч Таран (1916—2005) — ваенны лётчык, генерал-лейтэнант авіяцыі. Двойчы Герой Савецкага Саюза.
* Руслана Аляксееўна Таран (нар. 1970) — украінская яхтсменка.

## Тапонім 
* Таран — мыс у Магаданскай вобласці Расіі, у Ахоцкім моры.
Яўген Сяргеевіч Кулік

**Яўген Сяргеевіч Кулік** () — беларускі мастак пасляваеннага перыяду, аўтар эталона гербу «Пагоня» як дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь у 1991—1995 гадах.

## Біяграфічныя звесткі 
Нарадзіўся 31 кастрычніка 1937 года ў Менску. Скончыў Мінскае мастацкае вучылішча, а пасля — Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут. З 1963 года браў удзел у мастацкіх выставах. Майстэрня Куліка, што знаходзілася ў Мінску насупраць будынка КДБ, стала ў 1960-я гады нацыянальным асяродкамі сталіцы і атрымала назву «На паддашку».

Памёр 12 студзеня 2002 года ў Мінску. Пахаваны ў Мінску на Кальварыйскіх могілках.

## Творчасць 
У станковых творах распрацоўвае тэмы гісторыі і культурнай спадчыны беларускага народа: серыі «Помнікі дойлідства Гродзеншчыны» (1974), «Славутыя дзеячы гісторыі і культуры Беларусі» (з 1993), малюнкаў рэканструкцый «Замкі Беларусі», лісты «Кірмаш на Беларусі ў XVIII ст.» (усе 1977), «Хрыстос прызямліўся ў Гародні» паводле рамана У. Караткевіча (1978), «На куццю» паводле паэмы Я. Купалы (1982), «Памяці Алены Кіш» (1983), «Паўстанне 1863 г. на Беларусі» (1988), трыпціх «Усяслаў Чарадзей, Ефрасіння Полацкая, Лазар Богша» (1996).

У 1970-1980-я гады займаўся кніжнай графікай, аформіў дзясяткі кніжак, і найлепшымі з іх былі: «Слова аб палку Ігаравым», «Ад гоману бароў» Александровіча, «Мушка-зелянушка і Камарык-насаты тварык» Багдановіча, «Сонечны клубочак» Зуёнка. Але сапраўдным шэдэўрам Яўгена Куліка стала кніга «Песня пра зубра» Міколы Гусоўскага. Завершанасцю кампазіцый, сінтэзам выяўленчых сродкаў вылучаюцца ілюстрацыі да кніг А. Вольскага і іншых.

Вельмі вядомы яго графічныя серыі «Помнікі дойлідства Гродзеншчыны», «Замкі Беларусі», «Паўстанне 1863 г. у Беларусі».

» як дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь у 1991—1995 гадах аўтарства Яўгена Куліка.]]
У 1991 годзе быў адным з аўтараў мадэрнізаванага варыянту герба «Пагоня».

## Ушанаванне памяці 
У лістападзе 2005 года на магіле на Кальварыйскіх могілках пастаўлены помнік.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Кулік Яўген Сяргеевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 тамах / Беларуская энцыклапедыя; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]. Том 9: Кулібін — малаіта. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 1999. — С. 6.
* *Гаранская Т.* Энцыклапедыст / Т. Гаранская // Род. слова. — 1997. — № 10. — с. 162.
* *Марачкін А.* Яўген Кулік — творца і чалавек / А. Марачкін // Род. слова. — 1997. — № 10. — с. 155.

## Спасылкі 
* Сяргей Харэўскі. Мастацтва таталітарызму. 
* ПАЎСТАНЕЦ

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску
Катэгорыя:Памерлі ў Мінску
Катэгорыя:Пахаваныя на Кальварыйскіх могілках
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава
Катэгорыя:Графікі Беларусі
Катэгорыя:Графікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Экслібрысісты Беларусі
Эстонскае нацыянальнае абуджэнне

**Эсто́нскае нацыяна́льнае абуджэ́нне** () — тэрмін, якім пазначаюць працэс усведамлення эстонцамі сябе як нацыі, што мае права на самавызначэнне. Гэты працэс распачаўся прыблізна ў 1850-х, калі просты люд атрымаў большыя правы, і цягнуўся да абвяшчэння незалежнасці Эстоніі ў 1918 годзе. Нацыянальным абуджэннем часам называюць таксама падзеі 1987—1988 гадоў у Савецкай Эстоніі.

[thumb|злева|upright=0.6|[Карл Роберт Якабсан]]
Хоць нацыянальная свядомасць эстонцаў набыла моц у XIX ст., пэўныя адзнакі ўсведамлення сваёй этнічнай асаблівасці назіраліся і раней. Пад канец XVIII ст. саманазва *eestlane* пашырылася ў Эстоніі нароўні са старою назвай *maarahvas*. На той час Эстонія належала Расійскай імперыі. Эстонскі пераклад Бібліі пабачыў свет у 1739 годзе, а колькасць брашур па-эстонску вырасла ад 18 у 1750-х да 54 у 1790-х. Да канца стагоддзя большая палова дарослых эстонскіх сялян умела чытаць. Сярод першых людзей з універсітэцкай асветай, што ідэнтыфікавалі сябе эстонцамі, былі Фрыдрых Роберт Фельман (1798—1850), Крысціян Яак Петэрсан (1801—1822) і Фрыдрых Рэйнхальд Кройцвальд (1803—1882). Уладная эліта заставалася збольшага нямецкай па мове і культуры. Балтыйскі нямецкі пісьменнік Гарліб Меркель (1769—1850) быў адным з першых эстафілаў і ставіўся да эстонцаў як да народа, роўнага з іншымі. Ён стаў натхняльнікам эстонскага нацыянальнага руху, які да сярэдзіны XIX ст. ставіў сабе за ўзор культурны свет балтыйскіх немцаў. Аднак з сярэдзіны стагоддзя такія эстонскія лідары, як Карл Роберт Якабсан (1841—1882), Якаб Гурт і Ёхан Вальдэмар Янсен (1819—1890), сталі амбітнейшымі і пацягнуліся ў напрамку фінаў, нацыянальны рух якіх на той час быў надта паспяховым, а таксама да пэўнай меры да суседзяў латышоў і іх руху младалатышоў.

Значнымі культурнымі дасягненнямі сталі публікацыя 1862 года «Калевіпаэга» і арганізацыя ў 1869 першага спеўнага фестываля. Да канца 1860-х эстонцы ўжо не жадалі мірыцца з нямецкай культурнай і палітычнай гегемоніяй. Да спробы русіфікацыі ў 1880-х і 1890-х іх стаўленне да Расійскай імперыі было пазітыўным. Месты хутка эстанізаваліся, і да 1897 эстонцы складалі дзве траціны гарадскага насельніцтва. Эстонцы мала чаго дабіліся, аднак хісткая стабільнасць у перыяд між 1907 і 1917 годамі спрыяла змацненню спадзеваў эстонцаў на нацыянальную дзяржаву. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года эстонскія землі ўпершыню былі аб'яднаныя ў адну адміністрацыйную адзінку — Аўтаномную губерню Эстляндыя. Пасля таго, як у кастрычніку 1917 года ўладу захапілі бальшавікі, а нямецкія войскі здабылі перамогу над расійскімі, 24 лютага 1918 Эстонія абвясціла сябе незалежнай рэспублікай.

## Гл. таксама 
* Эстанізацыя

Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі
Катэгорыя:Эстонская культура
Катэгорыя:Нацыяналізм
Антынейтрон

{{Субатамная часціца
| назва = Антынейтрон
| выява = 
| подпіс = 
| віды = 
| склад =  \bar{u} \bar{d} \bar{d} 
| статыстыка = ферміён
| група = адрон (барыён, N-барыён, нуклон)
| пакаленне =
| узаемадзеянне =  моцнае,cлабае,электрамагнітнае ігравітацыйнае
| антычасціца = нейтрон (*n*)
| статус = 
| прадказана = 
| адкрыта = 
| сімвал = \bar{n}
| маса = 939,565346(23) МэВ
| час жыцця = 885,7(8) с
| каналы распаду = p^- + e^+ + {\nu}_e 
| электрычны зарад = 0
| барыённы лік = -1
| каляровы зарад = 
| спін = 1/2
| лік спінавых станаў = 
| ізатапічны спін = 1/2
| дзіўнасць = 0
| чароўнасць = 0
}}
**Антынейтрон** — антычасціца ў адносінах да нейтрона. Як і нейтрон, антынейтрон мае нулявы электрычны зарад. Маса антынейтрона роўная масе нейтрона, а магнітныя моманты іх аднолькавыя па велічыні, але процілеглыя па знаку.

Антынейтрон адкрыты ў 1956 годзе ў пратон-пратонных сутыкненнях на паскаральніку Беватрон ў лабараторыі LBNL , Г. Ламбертсанам, О. Пічоні і В. Венцэлем. Сутыкаючыся з ядрамі мішэні, антыпратон можа аддаць свой адмоўны зарад аднаму з пратонаў ядра (або набыць ад яго дадатны). Пры гэтым утворыцца пара нейтрон-антынейтрон. Пацвярджэннем утварэння антынейтрона з'яўляецца наступная анігіляцыя яго з нейтронам ці пратонам іншага ядра. Сам антынейтрон не пакідае следу (напрыклад, у фотаграфічных эмульсіях), аднак пры анігіляцыі ўзнікае некалькі зараджаных часціц, сляды якіх выходзяць з адной кропкі.

## Гл. таксама 
* Антыпратон
* Антырэчыва

Катэгорыя:Антырэчыва
Катэгорыя:Элементарныя часціцы
Антон Тор Хеле

**Антон Тор Хеле** ( ? Талін, Эстляндыя —  Юры, Эстляндыя) — пастар, заснавальнік сучаснай эстонскай граматыкі, першы перакладчык Бібліі на эстонскую мову.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Таліне (Рэвелі) у сям'і купца. Пачатковую адукацыю атрымаў у гімназіі. Тэалогію вывучаў ва ўніверсітэце Кіля ў Германіі. Пасля вяртання ў Эстонію ў 1713 годзе быў прызначаны пастарам у царкву Юры. У 1715 годзе быў выбраны асэсарам эстляндскай кансісторыі. Пачынаючы з 1740 года таксама выконваў абавязкі пастара ў прыходзе Козэ. У 1742 годзе быў прызначаны пробашчам у Паўночным Хар’юмаа

У 1713 годзе Хеле ажаніўся з дачкой пастара з Йыхві Катарынай Аленай. У гэтым шлюбе ў іх нарадзілася дачка. Другі раз ён ажаніўся з дачкой талінскага бюргера Марыяй Лізаветай Ольдэкап, якая нарадзіла яму пяць сыноў.

Памёр у Юры ў 1748 годзе.

## Унёсак у развіццё эстонскай мовы 
Антон Хеле быў адным з заснавальнікаў і і актыўных удзельнікаў гуртка пастараў-піетыстаў у Таліне, дзейнасць якіх была накіравана на развіццё пісьмовай эстонскай мовы. Пры яго ўдзеле было выпушчана новае выданне царкоўнай кнігі на эстонскай мове *«EestiMa Kele Koddoning KirkoRamat»* (Гале, 1721), якое перавыдавалася да 1850 года 46 разоў. Пад кіраўніцтвам Генрыха Гутслефа () і Антона Хеле быў перапрацаваны пераклад Новага Запавету і ў 1729 годзе быў выпушчана новае выданне. Вялікі ўнёсак у развіццё эстонскай культуры Хеле ўнёс, арганізаваўшы пераклад і рэдагаванне Старога Запавету, дзякуючы чаму ў 1739 годзе была выпушчана поўная Біблія на эстонскай мове «*Piibli Ramat, se on keik se Jummala Sanna*» Для гэтага была складзена граматыка эстонскай мовы. Хеле доўгі час збіраў матэрыял для граматыкі, але яе выданне было даручана пастару талінскай царквы Пюхавайму Эбергарту Гутслефу (), паколькі сам Хеле займаўся падрыхтоўкай выдання Бібліі.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Эстоніі
Катэгорыя:Выпускнікі Кільскага ўніверсітэта
Фрыдрых Роберт Фельман

**Фрыдрых Роберт Фельман** (;  — ) — эстонскі пісьменнік і ўрач. Аўтар ідэі эпасу «Калевіпаэг».

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і прыгоннага селяніна ў маёнтку Аа. У 1827 годзе завяршыў вучобу на медыцынскім аддзяленні Тартускага ўніверсітэта, стаўшы першым эстонскім медыкам з доктарскім званнем. У 1838 годзе разам з аднадумцамі Фельман заснаваў Навуковае Эстонскае таварыства, дзе ў 1839 годзе прадставіў першыя накіды эпасу «Калевіпаэг». З 1842 года ён працаваў у Тартускім універсітэце лектарам эстонскай мовы.

Фельман памёр 22 красавіка 1850 года. Прычынай смерці сталі сухоты.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Выкладчыкі Тартускага ўніверсітэта
Катэгорыя:Медыкі Эстоніі
Катэгорыя:Пісьменнікі Эстоніі
Катэгорыя:Пісьменнікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Эстонскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Ёхан Вальдэмар Янсен

**Ёхан Вальдэма́р Я́нсен** (нар. Jaan Jensen; 15 мая 1819, Вяндра, Ліфляндская губерня — 13 ліпеня 1890, Тарту, Ліфляндская губерня) — эстонскі паэт, журналіст, лідар эстонскага нацыянальнага руху.

Адзін з дзеячаў культуры перыяду нацыянальнага абуджэння ў Эстоніі. Лютэранін.
Па прафесіі настаўнік. У 1850—1863 выкладаў у г. Пернаве (Пярну), дзе пачаў сваю журналісцка-выдавецкую дзейнасць (заснаваў у горадзе Пярну штотыднёвік «Perno Postimees ehk Näddalileht» («Пярнускі паштальён або Штотыднёвік»), 1857. У 1863 Янсен пераехаў у Тарту, дзе набыў вядомасць як выдавец газеты «Eesti Postimees» («Ээсты постымеэс») (1864—1880, Дэрпт). Першым афіцыйна стаў выкарыстоўваць у якасці назвы народа словазлучэнне эстонскі народ (эст. eesti rahvas), замест ранейшага — вясковы народ (эст. maarahvas). Ён лічыў, што спевы і музыка, асабліва ў групе, з'яўляюцца магутным інструментам для стымулявання нацыянальнага духу. Янсен і яго дачка — паэтэса Лідзія Койдула былі заснавальнікамі ў 1865 годзе спеўнага таварыства «Ванемуйнэ».  Ён быў ініцыятарам усеэстонскіх спеўных свят (першы — улетку 1869). У памяць пра гэта спеўнага свята ў Тарту ўсталяваны помнік. Сын Гары Янсен не падтрымліваў поглядаў бацькі і працаваў цэнзарам нямецкамоўных газет Расійскай імперыі.

left|thumb|Магіла Ё. В. Янсена ў Тарту

Узначальваў Тартускае, а затым Вырускае таварыствы земляробаў. Янсен выступаў за буржуазнае развіццё Эстоніі, прапагандаваў выкуп хутароў ва ўласнасць ці перадачу іх у арэнду. Напісаў словы да эстонскага гімна Mu isamaa, mu õnn ja rõõm (Айчына, маё шчасце і радасць мая).
У 1880 годзе Янсен быў паралізаваны, і памёр праз дзесяць гадоў у Тарту.

## Спасылкі 
* Янсен
* Ёхан Вольдэмар Янсен і яго роля ў гісторыі эстонскай культуры  (эст.)

Катэгорыя:Паэты Эстоніі
Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Аўтары гімнаў
Уку Мазінг

**У́ку Ма́зінг** (), пры нараджэнні ***Хуга Альберт Мазінг*** (; , хутар Ліпа Райкюльскай воласці, Хар’юскі павет Эстляндскай губерні, Расійская імперыя — , , Эстонская ССР) — эстонскі філосаф, перакладчык, тэолаг, фалькларыст, філолаг.

Пачынальнік эстонскай аналітычнай філасофіі. Пісаў таксама вершы, у асноўным на рэлігійныя тэмы. Быў прызнаным даследчыкам фальклору, пісаў для міжнароднага даведніку Энцыклапедыя казак. Лаўрэат узнагароды Праведнікі народаў свету інстытуту Яд Вашэм (1969) за ўратаванне яўрэяў падчас Халакосту ў Эстоніі, прафесар Тартускага ўніверсітэта.

## Біяграфія 
Хуга Мазінг нарадзіўся 11 жніўня 1909 года на хутары Ліпа (цяпер вёска ў воласці Райкюла Раплаўскага павета Эстоніі) ў евангельскай сям’і. Паказаў выдатныя вынікі ў вывучэнні моў і да сканчэння сярэдняе школы размаўляў на чатырох мовах. У 1926 годзе пачаў вывучаць тэалогію ў Тартускім універсітэце. У 1930 скончыў універсітэт са ступенню магістра багаслоўя па Старым Запавеце і семіталогіі. Працягнуў навучанне ў Цюбінгене і Берліне.

З 1933 года пачаў выкладчыцкую практыку ў Тартускім універсітэце, выкладаў тэалогію і семіцкія мовы.

18 студзеня 1937 года змяніў уласнае імя Хуга Альберт на Уку. У 1939 годзе ажаніўся з Эхай Туулемаа.

У перыяд нямецкай акупацыі Эстоніі сям’я Мазінгаў хавала ва ўласнай хаце яўрэйскага студэнта Ісідара Левіна, будучага доктара філалагічных навук і прафесара фалькларыстыкі. За гэты ўчынак Уку і Эха Мазінгі былі ўганараваны званнем Праведнікаў народаў свету.

Пасля вайны савецкія ўлады зачынілі факультэт тэалогіі ў Тарту, і Уку Мазінг працаваў у розных месцах, перакладаў паэзію. Браў таксама ўдзел у расследаванні нацысцкіх злачынстваў, у прыватнасці, у канцлагеры Клоага.

Памёр 25 красавіка 1985 года ў Тарту.

## Дзейнасць 
Публікавацца з вершамі, перакладамі і эсэ пачаў падчас навучання ва ўніверсітэце.

У 1938 годзе далучыўся да ўплывовай суполкі эстонскіх паэтаў «Чараўнікі», заснаванай Антсам Орасам, куды ўваходзілі Хэйці Тальвік, Бэці Альвер, Паўль Війдынг, Бернард Кангра, Аўгуст Санг і Керсты Мерылаас.

Аўтар прац па фальклоры народаў свету. Большую частку напісаных за савецкім часам твораў распаўсюджваў самвыдатам.

Уку Мазінг валодаў 65 мовамі і перакладаў з 20 з іх, у прыватнасці з старажытнага іўрыту, санскрыту, грэчаскай, арабскай, шумерскай і іншых.

Ён напісаў столькі твораў, што нявыдадзеныя рукапісы ацэньваюцца ў 10 000 старонак. Вывучэннем, захаваннем і распаўсюджваннем яго даробку займаецца адмыслова створаная Калегія па спадчыне Уку Мазінга.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР
Катэгорыя:Мовазнаўцы Эстоніі
Катэгорыя:Філосафы СССР
Катэгорыя:Філосафы Эстоніі
Катэгорыя:Філосафы XX стагоддзя
Катэгорыя:Праведнікі народаў свету
Катэгорыя:Выкладчыкі Тартускага ўніверсітэта
Катэгорыя:Усходазнаўцы
Катэгорыя:Паліглоты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Эстляндскай губерні
Катэгорыя:Перакладчыкі з санскрыту‎
Часовы ўрад Эстоніі

**Часовы ўрад Эстоніі** () быў сфарміраваны 24 лютага 1918 Камітэтам выратавання, абраным *Маапяевам* — сходам Эстляндскай губерні. У склад Часовага ўрада ўвайшлі Канстанцін Пятс (старшыня), Юры Вільмс (міністр юстыцыі), Яан Поска (міністр замежных спраў), Юхан Кук (міністр фінансаў), Яан Рамат (міністр харчавання і сельскай гаспадаркі), Андрэс Ларка (ваенны міністр), Вілем Масік (міністр працы і сацыяльнага забеспячэння), Фердынанд Петэрсэн (міністр дарог) і Петэр Пыльд (міністр адукацыі).

Асноўнымі задачамі Часовага ўрада былі лабісцкая дзейнасць дзеля дыпламатычнага прызнання незалежнасці Эстоніі, супрацьстаянне нямецкай акупацыі і падрыхтоўка выбараў у Эстонскі ўстаноўчы сход.

Неўзабаве Эстонія была акупавана нямецкімі войскамі, і краіна трапіла пад адміністрацыйны кантроль
Обер Оста. У выніку нямецкай рэвалюцыі і яе капітуляцыі ў I сусветнай вайне 11 лістапада акупанты 19 лістапада фармальна перадалі ўладу ў Эстоніі ў рукі Эстонскага часовага ўрада.

Часовы ўрад склаў свае паўнамоцтвы 8 мая 1919 года ў сувязі з скліканнем 23 красавіка Эстонскага ўстаноўчага сходу.

## Гл. таксама 
* Камітэт выратавання Эстоніі
* Эстонскі ўстаноўчы сход
* Акупацыя Эстоніі Германскай імперыяй
* Обер Ост

Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі
Катэгорыя:Часовыя ўрады
Станіслаў Багушэвіч

**Станіслаў Багушэвіч-Мінькоўскі** (, маёнтак Літва паблізу Івянца — ) — суддзя земскі менскі, палкоўнік каронных войскаў, пасол на Надзвычайны сойм 1773—1775 гадоў, суддзя гродскі менскі (зг. 1792).

## Біяграфія 
З вялікалітоўскага роду Багушэвічаў-Мінькоўскіх герба «Газдава», сын Міхала Мікалая Багушэвіча-Мінькоўскага і Феліцыяны Быкоўскай з Быкава герба «Грыф». Калі ў 1756 годзе бацьку забілі на менскім сойміку, апякунства над сям’ёй узяў блізкі сваяк Антоні Багушэвіч.

У 1773—1786 гг.— мінскі ротмістр, у 1786 г.— мінскі лоўчы, у 1787—1795 гг.— мінскі гродскі суддзя, капітан, харужы. У 1773 годзе, адначасова з атрыманнем прывілею на ротмістра Менскага ваяводства, быў абраны паслом на Надзвычайны варшаўскі сойм 1773—1775 гадоў. Разам з іншымі пасламі-літвінамі — Тадэвушам Рэйтанам, Самуэлем Корсакам, Ігнацыем Куранецкім — выступаў на сойме супраць узурпацыі палякамі маршальскага жазла, самапрызначэння маршалкам Канфедэрацыі Адама Панінскага, супраць Канфедэрацыі, якая пазней зацвердзіла першы падзел Рэчы Паспалітай. Біскуп К. Солтык дабіўся для яго чына капітана каронных войскаў і хацеў ажаніць са сваёй пляменніцай, але Багушэвіч адмовіўся ад шлюбу.

У 1780 годзе каля Вільні на Станіслава Багушэвіча здзейснены напад. У 1784 і 1792 гадах абіраўся дэпутатам у Трыбунал ВКЛ.

У 1812 годзе ў Менску, пасля адступлення расійскіх войскаў, быў прызначаны камісарам у новаствораны 20-ты уланскі полк літоўскай кавалерыі, абраны паслом генеральнай Канфедэрацыі.

У апошнія гады жыцця адышоўшы ад грамадскіх спраў, шукаў суцяшэння ў рэлігіі.

Памёр у 1817 або 1819 годзе. Пахаваны ў івянецкім касцёле францысканцаў. Магіла не захавалася.

## Сям’я 
Быў жанаты з Тэрэзай з Іваноўскіх, старасцянцы мінскай. Меў сямёра дзяцей, але ўсе памерлі раней за бацьку. Дачка Фаўстына была замужам за падкаморыем менскім Атаназіем Прушынскім, дзедзічам Ганусіна.

## Літаратура 
* 
* *Юркевіч З.* Знакаміты паплечнік Рэйтана  // Культура № 36 (1162), 6 верасня 2014.
* *Юркевіч З.* Станіслаў Багушэвіч-Мінькоўскі — ліцвін з Літвы // Краязнаўчая газета № 2, 2015.

Станіслаў
Катэгорыя:Суддзі земскія менскія
Катэгорыя:Дэпутаты Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Суддзі гродскія менскія
Катэгорыя:Дэпутаты Сойма Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Лоўчыя менскія
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стаўбцоўскім раёне
Младалатышы

**Младалатышы** () — латышскі нацыянальны ліберальны рух, які з'явілася ў 1850-х гадах. Першапачаткова тэрмін выкарыстоўваўся ў зневажальным значэнні балтыйскімі немцамі, адклікаючыся на палітычна-літаратурны рух «Маладая Германія».

Младалатышы выступалі супраць спроб асіміляваць латышскае насельніцтва з немцамі, яны патрабавалі для латышоў роўных правоў з іншымі народамі, заклікалі латышоў развіваць сучасную сельскую гаспадарку і ўласную прамысловасць, імкнуцца да эканамічнай незалежнасці. Младалатышы былі супраць рэштак прыгону і засілля дваранства нямецка-балтыйскага паходжання. Рух спрыяў станаўленню нацыянальнай самасвядомасці латышскага народа, уклаў унёсак у развіццё латышскай літаратурнай мовы і культуры і ў стварэнне нацыянальнай літаратуры. Асноўнымі ідэолагамі руху былі публіцысты Крыш'яніс Валдэмарс, Каспарс Біезбардзіс, паэт Юрыс Алунанс і іншыя.

Рух праіснаваў да 1880-х гадоў. Лічыцца першым «латышскім нацыянальным абуджэннем».

## Гл. таксама 
* Германізацыя
* Расійская імперыя

## Літаратура 
* *Валескалн П. И.*, Очерк развития прогрессивной философской и общественно-политической мысли в Латвии, Рига, 1967, с. 86—103.
* Дзярновіч А. I. «Раны Сярэднявечча»: гістарычная праграма і мадэрнізацыйныя дыскурсы младалатышскага нацыянальнага руху 1850–1880-х гадоў // «Долгий ХІХ век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории: сб. науч. тр. Вып. 3. -- Минск : РИВШ, 2019.
* Кирчанов М. В. Zemnieki, latvieši, pilsoņi: идентичность, национализм и модернизация в Латвии / М. В. Кирчанов. — Воронеж: «Научная книга», 2009. — 204 с. ISBN 978-5-98222-461-3 // http://ejournals.pp.net.ua/_ld/1/135_kirchanavs_book.pdf

## Спасылкі 
* 
* *младолатыши* — Энциклопедический словарь «История Отечества с древнейших времен до наших дней»

Катэгорыя:Латышскі нацыяналізм
Катэгорыя:Гісторыя Латвіі
Гарліб Меркель

**Гар́ліб Хе́львіг Ме́ркель** (, ; , Лэдурга, Ліфляндская губерня, Расійская імперыя — , , Ліфляндская губерня, Расійская імперыя) — ліфляндскі публіцыст нямецкага паходжання.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і святара ў Ліфляндыі. З 17 гадоў працаваў дарэктарам у сем'ях памешчыкаў і пастараў. У 1790-я гг. далучыўся да гуртка рыжскіх гуманістаў і асветнікаў, ля вытокаў якога стаяў некалі Гердэр. Пад уплывам сваіх старэйшых сяброў у 1794 годзе прыступіў да сачынення сваёй кнігі «Латышы» (; 1797 годзе), у якой у самых чорных тонах апісвалася жыццё ліфляндскага сялянства, выкрываліся зверствы памешчыкаў-немцаў, утрымліваўся заклік да ўрада Расіі ўмяшацца ў ліфляндскія справы і палегчыць жыццё народа.

Кніга Меркеля выклікала абурэнне сярод памешчыкаў Ліфляндыі, і Меркель вымушаны быў на 10 гадоў пакінуць сваю радзіму. Ён адправіўся ў Веймар, дзе зблізіўся з Гердэрам, у 1800 годзе перабраўся ў Берлін, дзе быў сурэдактарам штотыднёвіка «Ernst und Scherz» (1803—1806, разам з Аўгустам фон Кацэбу). У 1816 годзе Меркель вярнуўся ў Ліфляндыю і з тых часоў жыў там амаль бязвыезна. У далейшым у Рызе былі выдадзены яго кнігі «Пра Германію, дзе я правёў дзесяць гадоў» (; 1818) і «Карціны і характарыстыкі з майго жыцця» (; 1839—1840, 2 тамы), тады як памфлет «Свабодныя латышы і эстонцы» (; 1820) быў надрукаваны ў Лейпцыгу.

З 1923 года імя Меркеля носіць былая вуліца Паўлучы у Рызе ().

## Літаратура 
* *Черпинска А.* Образ врага в публицистике Гарлиба Меркеля периода войны 1812 г. // Французский ежегодник 2012: 200-летний юбилей Отечественной войны 1812 года. — М., 2012. — С. 383—395.

Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта
Катэгорыя:Публіцысты Германіі
Катэгорыя:Публіцысты Латвіі
Катэгорыя:Публіцысты Расіі
Катэгорыя:Постаці Асветніцтва
Маладая Германія

**Маладая Германія** () — палітычны і літаратурны рух у Германіі XIX стагоддзя.

## Тайнае таварыства 
Тайнае рэвалюцыйнае таварыства было створана заснавальнікам Маладой Італіі Джузэпэ Мадзіні і Карлам Тэадорам Батам у Швейцарыі ў 1834. Першапачаткова насіла назву «Новая Германія». Таварыства займалася нелегальнай рэвалюцыйнай прапагандай у Германіі. Масавая высылка нямецкіх эмігрантаў са Швейцарыі летам 1836 прывяла да распаду таварыства.

У 1845 таварыства «Маладая Германія» было адноўлена ў Швейцарыі; яго члены ўдзельнічалі ў паўстаннях у Паўднёва-Заходняй Германіі падчас Рэвалюцыі 1848—1849. У 1850 канчаткова распалася.

## Літаратурная група 
«Маладой Германіяй» таксама называлася група нямецкіх пісьменнікаў ліберальна-рэвалюцыйнага кірунку. Лідарамі Маладой Германіі спачатку лічыліся Бёрнэ і Гейнэ. У супрацьлегласць рамантыкам 10-х і 20-х гадоў, прасякнутым вузкім нямецкім патрыятызмам, Маладая Германія схілялася перад Францыяю, яе палітчыным жыццём і літаратурай; наўрад ці калі-небудзь яднанне абедзвюх нацый было больш цесным. Парыж быў месцам паломніцтва для нямецкіх радыкалаў, раманамі Бальзака і асабліва Жорж Санд зачытвалася нямецкая інтэлігенцыя, а ў больш цесныя колы пракладвалі сабе шлях ідэі французскага сенсіманізму.

Двухбаковавострая іронія Гейнэ хутка вымусіла Маладую Германію адмовіцца ад яго саюзніцтва; найбольш выдатным байцом яе цяпер стаў Гуцкаў, які падняў цэлую буру сваімі першымі смелымі раманамі, накіраванымі супраць абмежаванняў сумлення і «цела».

Маладая Германія ыбла раскрытыкавана з боку Вольфганга Мендэля, які вінаваціў яе ў касмапалітызме, у рэвалюцыйнай прапагандзе, няверы і амаральнасці. Штуршком да крытыкі паслужыла публікацыя рамана  Гуцкава «Валі, якая сумняваецца». У 1835 годзе сейм Германскага Саюза ў Франкфурце абвясціў пра суровыя меры: творы Маладой Германіі — нават будучыя — былі забаронены, выдаўцам і кнігапрадаўцам былі прыстрашаны, колькасць дазволеных у Германіі замежных часопісаў скарочана. Савет у сваім распараджэнні назваў 5 найбольш небяспечных пісьменнікаў Маладой Германіі: Гейнэ, Лаўбэ, Гуцкава, Мунта і , бачачы ў іх правадыроў рэвалюцыйнага руху.

Пазней да «Маладой Германіі» далучыліся яшчэ Г. Маркграф, Э. Вількам, Г. Кюнэ, А. Юнг. Да пачатку 1840-х гадоў рух «Маладая Германія», пазітыўная праграма якога была расплывістай і нявыразнай, перастала існаваць.

## Літаратура 
* Wehl, «Das Junge Deutschland» (Гамбург, 1886);
* Брандес, «Литература XIX в.» (т. VI, «М. Германия»);
* Proelss, «Das Junge Deutschland» (Штутгарт, 1892);
* А. Шахов, «Очерки литературного движения в первую половину XIX в.» (СПб., 1894);
* Е. Утин, «Политич. литература в Германии» («Вестн. Европы», 1870);
* Е. Р., «Из истории немецкой литературы XIX в.» («Русская мысль», 1891, изложение L. Salomone, «Gesch. d. deutsch. Nationallit. des XIX Jahrh.»).

Катэгорыя:Гісторыя Германіі (1806—1918)
Катэгорыя:Літаратурныя групы Германіі
Катэгорыя:Тайныя таварыствы Германіі
Гіпіус

**Гіпіус** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Зінаіда Мікалаеўна Гіпіус, руская пісьменніца
* Яўген Уладзіміравіч Гіпіус, савецкі музыказнавец-фалькларыст
БМП-1КШ

**БМП-1КШ "Струмень-2"** (Індэкс ГБТУ - '''Аб'ект 774''') - савецкая камандна-штабная машына. Распрацавана ў канструктарскім бюро Чалябінскага трактарнага заводу на базе баявой машыны пяхоты БМП-1. Серыйны выраб быў наладжаны на Рубцоўскім машынабудаўнічым заводзе у 1976 годзе.

## Апісанне канструкцыі 
### Бранявы корпус і вежа 
Камандна-штабная машына БМП-1КШ створана базе БМП-1. Штатнае ўзбраенне адсутнічае, замест прылады і кулямёта размешана тэлескапічная антэна-шчоглавая прылада. Каўпак вежы ўсталяваны нерухома на даху корпуса машыны. У камплект перавазімага ўзбраення ўваходзіць 7,62-мм ручны кулямёт ПК, агонь з кулямёта можа весціся праз амбразуру ў кармавых дзвярах шасі. Боекамплект складае 2000 патронаў. Асноўным прызначэннем БМП-1КШ з'яўляецца арганізацыя радыёсувязі ў рухомых пунктах кіравання. Экіпаж складаецца з трох чалавек: механіка-кіроўцы і двух радыстаў-аператараў. Радысты змесцаваны ў кармавой частцы машыны. Дадаткова ў корпусе абсталяваны 4 месцы для афіцэрскага складу.

### Сродкі назірання і сувязі 
БМП-1КШ мае тры канала УКХ і адзін канал КХ сувязі. У склад сродкаў сувязі ўваходзяць радыёстанцыі Р-130М, Р-111, Р-123МТ. Кожная радыёстанцыя можа працаваць незалежна адзіна ад адной. Кіраванне можа вырабляецца з месцаў радыстаў-аператараў, камандзіра і афіцэра, акрамя таго кіраванне магчыма праз два апарата ТА-57, падлучальных па правадным канале сувязі. Для забеспячэння працы прыбораў сувязі на маршы і кароткіх прыпынках, у БМП-1КШ усталяваны генератар Г-209Б. Генератар злучаны перадаткавай прыладай да рухавіка шасі. Падчас стаянкі выкарыстоўваецца выносны агрэгат сілкавання АБ-1-П/30-М1-1. Для арыентавання на мясцовасці БМП-1КШ мае навігацыйную апаратуру ТНА-3.

## Мадыфікацыі 
* **БМП-1КШ** - базавая мадыфікацыя
* **БМП-1КШМ** - мадэрнізаваная версія з усталёўкай больш сучаснага абсталявання, вонкавых адрозненняў ад базавага ўзору практычна няма

## Аператары 
*  Краіны варшаўскай дамовы
*  - 15 адзінак БМП-1КШ у зоне "да Ўрала", па стане на 1991 год, перайшлі дзяржавам, якія ўтварыліся пасля распаду
* 

## Служба і баявое ўжыванне 
# Афганская вайна (1979-1989)
# Разгон Вярхоўнага Савета Расіі
# Першая Чачэнская вайна
# Другая Чачэнская вайна

## Захаваныя асобнікі 
*  - 1 БМП-1КШ знаходзіцца ў Цэнтральным музеі бранетанкавага ўзбраення і тэхнікі у Кубінцы
*  - 1 БМП-1КШ знаходзіцца ў тэхнічным музеі ААТ "АВТОВАЗ" у Тальяці.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Баявыя машыны пяхоты
Яўген Уладзіміравіч Гіпіус

**Яўген Уладзіміравіч Гіпіус** (, г. Пушкін, Ленінградская вобласць — ) — рускі савецкі музыказнавец і музычны этнограф. Доктар мастацтвазнаўства (1958), прафесар (1944).

## Біяграфія 
Скончыў Ленінградскія  у 1924 годзе і кансерваторыю ў 1928 годзе.

У 1927—1963 гадах працаваў у навуковых установах і музычных ВНУ Ленінграда і Масквы.

## Навуковая дзейнасць 
Удзельнік фальклорных экспедыцый, у т. л. у Беларускім Палессі (1934). Распрацаваў тэарэтычныя праблемы збірання, натавання, акустычнага вымярэння  народных напеваў, займаўся пытаннямі сістэмнай тыпалогіі, параўнальнага вывучэння лакальных меладычных стыляў музычнага фальклора рускіх, беларусаў, фіна-вугорскіх і цюркскіх народаў у іх гістарычным развіцці.

Рэдактар многіх фальклорных выданняў, у т. л. акадэмічных «Песни белорусского народа» (т. 1, 1940, саўм. з З. Эвальд), «Песни народов СССР»), зборніка Эвальд «Песни белорусского Полесья» (1979).

## Літаратура 
* Республика Беларусь : энциклопедия [В 7 т.]. Т. 3. — Минск, 2006.
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. У 5 т. Т. 2. — Мінск, 1985.

Катэгорыя:Музыказнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Этнографы Беларусі
Катэгорыя:Этнографы СССР
Катэгорыя:Музыказнаўцы СССР
Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі
Будучыня Зямлі

**Будучыня Зямлі** будзе вызначацца шэрагам фактараў: павелічэннем свяцільнасці Сонца, стратай цеплавой энергіі ядра Зямлі, абурэннямі з боку іншых цел Сонечнай сістэмы, тэктонікай пліт і біяхіміі на паверхні. Паводле тэорыі Міланковіча, планета будзе па-ранейшаму падвяргацца цыклам абляднення з прычыны змены эксцэнтрысітэту арбіты Зямлі, нахілу восі кручэння і прэцэсіі восі. У выніку суперкантынентальнага цыклу тэктоніка пліт, верагодна, прывядзе да ўтварэння суперкантынента праз 250—350 млн гадоў, а на працягу наступных 1,5-4,5 мільярдаў гадоў нахіл восі Зямлі можа пачаць адчуваць хаатычныя змены з адхіленнем аж да 90 °.

Праз 1-3 мільярды гадоў бесперапыннае павелічэнне сонечнага выпраменьвання, выкліканае назапашваннем гелію ў ядры Сонца, прывядзе да знікнення акіянаў і спынення дрэйфу кантынентаў. Праз 4 мільярды гадоў павелічэнне тэмпературы ля паверхні Зямлі стане прычынай імклівага парніковага эфекту. Да таго часу, большасць, калі не ўсё, жыццё на паверхні Зямлі вымрэ. Найбольш верагодным далейшым лёсам планеты з’яўляецца паглынанне яе Сонцам прыблізна праз 7,5 мільярдаў гадоў, пасля таго як яно стане чырвоным гігантам і пашырыцца да скрыжавання з арбітай Зямлі.

## Гл. таксама 
* Глабальная катастрофа
* Чырвоны гігант

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  Диксон Д., Адамс Дж. Дикий мир будущего / Пер. с англ. М., 2003.
*  Еськов К. Ю. История Земли и жизни на ней. М., 2000.
*  Заварзин Г. А. Бактерии и состав атмосферы. М., 1984.
*  Заварзин Г. А. Становление биосферы // Вестник РАН. 2001. Том 71.
*  Камшилов М. М. Эволюция биосферы. М., 1974.
*  Пономаренко А. Г. Основные события в эволюции биосферы / Проблемы доантропогенной эволюции биосферы. М., 1993.
* 
* 

## Спасылкі 
* Клімат Венери — майбутнє Землі.
* Майбутнє Землі визначене: ми всі потонемо…чи згоримо?

Катэгорыя:Зямля