open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чайкоўскі (горад)

**Чайкоўскі** () — горад (з 1962 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Чайкоўскага раёна Пермскага края. Насельніцтва 75,3 тыс. чалавек (2023). Заснаваны ў 1955 годзе.

Горад размешчаны на левым беразе ракі Камы побач з вусцем ракі Сайгатка на паўднёва-заходняй ускраіне Пермскага края, за 325 км ад Пермі.

Заснаваны ў сувязі з будаўніцтвам Воткінскай ГЭС на рацэ Каме. Атрымаў назву ў гонар рускага кампазітара П. І. Чайкоўскага, які нарадзіўся ў Воткінску (40 км ад горада).

Акрамя ГЭС — камбінат шоўкавых тканін, нафтахімічны камбінат, Чайкоўская ЦЭЦ-18, мясакамбінат, малаказавод, рамонтна-механічны, дрэваапрацоўчы заводы, завод «Буддэталь», завод па вытворчасці газавых пліт «Дарына», прадпрыемства «Газпрам трансгаз Чайкоўскі»

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Пермскага края
Кізел

**Кізел** () — горад (з 1926 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кізелаўскага раёна Пермскага краю. Насельніцтва 21,1 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1750 годзе.

Горад размешчаны ў заходніх перадгор’ях Сярэдняга Урала на рацэ Кізел, прытоку ракі Вільвы басейна ракі Яйвы, за 244 км ад Пермі. Чыгуначная станцыя на лініі Чусаўская — Салікамск.

Здабыча вугалю спынілася. Дзейнічаюць малочны завод, швейная фабрыка.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Пермскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1750 годзе
Кудымкар

**Кудымкар** () — горад (з 1938 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кудымкарскага раёна Пермскага краю. Насельніцтва 25,3 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1579 годзе.

Горад размешчаны на абодзьвух берагах ракі Іньвы (прыток Камы), за 201 км ад Пермі.

Мясны і малочны заводы, іншыя прадпрыемствы харчовай галіны.

## Вядомыя асобы 
* Барыс Мікалаевіч Нешатаеў (нар. 1947) — географ. Доктар геаграфічных навук (1992), прафесар (1994).

Катэгорыя:Гарады Пермскага края
Валянціна Іванаўна Аксак

**Валянціна Іванаўна Аксак (Арлова)** (нар. , в. Смалічы, ) — беларуская паэтэса.

## Біяграфія 
Скончыла гістарычны факультэт БДУ (1975). Дэбютавала вершамі ў Наваполацкай шматтыражцы «Хімік». Працавала карэспандэнтам, аглядальнікам у газетах, загадчыкам аддзела культуры часопісу «Беларусь». Карэспандэнт «Радыё Свабода».

## Бібліяграфія 
* «Цвінтар» (1992)
* «Капліца» (1994)
* «Антычны дождж» (1999)
* «Віно з Каліфорніі» (2003)
* «Ружоўніца» (2008)
* «Дзікая сліва» (2015)
* «Завінены рай» (2017)
* «Кава ў арліным гняздзе» (2019)
* «Трэці Эдэм» (2021)
* «Уцёкі з Палесься» (2023)

## Прызнанне 
* Член Саюза беларускіх пісьменнікаў (з 1994).
* Лаўрэат прэміі «Залаты апостраф» (2008).

## Літаратура 
* 
* Аксак Валянціна // Дзеяслоў: Нашы аўтары — Эл.рэсурс dziejaslou.by

## Спасылкі 
* Гутарка з Валянцінай Аксак у праграме «Кантэкст»
* Валянціна Аксак на «Беларускай палічцы» (pdf+аўдыё)
* Валянціна Аксак на «Камунікаце» (pdf)
* Валянціна Аксак чытае верш «Сёння ноччу са мною быў…»
* Артыкулы Валянціны Аксак на Радыё Свабода

Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Алесь Звонак

**Алесь Звонак**, сапраўднае імя **Пётр Барысавіч Звонак** (,  — , ; Псеўданімы: *Алесін*; *П.Алесін*; *Сашка Звонак*) — беларускі паэт, драматург, перакладчык, тэатразнавец.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і рабочага. Выхоўваўся ў дзіцячым доме. Пасля атрымання сярэдняй адукацыі (1925) накіраваны адказным сакратаром газеты «Чырвоная Полаччына». Узначальваў полацкую філію «Маладняка». З 1927 г. працаваў на Беларускім радыё, з 1929 годзе — у часопісе «Маладняк». У 1931 годзе скончыў літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педагагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, у 1934 годзе — аспірантуру Акадэміі мастацтвазнаўства ў Ленінградзе. Працаваў у АН БССР (1934—1935), у рэдакцыі газеты «Літаратура і мастацтва» (1935—1936). У лістападзе 1936 года арыштаваны, у 1937 годзе асуджаны на 10 год зняволення, якое адбываў у лагерах Магаданскай вобласці. Пасля адбыцця тэрміну працаваў геолагам аб’екта, галоўным геолагам прадпрыемства (Магаданская вобласць). Рэабілітаваны 29.12.1954 года Вярхоўным судом. З 1955 года жыў у Мінску. Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1936 года.

## Творчасць 
З вершамі ў друку выступіў у 1925 годзе, а ў 1926 годзе разам з Я.Бобрыкам і Я. Туміловічам выдаў зборнік «Пунсовае ранне». Аўтар зборнікаў вершаў «Буры ў граніце» (1929), «На лінію агню» (1932), «Мая Радзіма» (1935), «Табе адной» (1957), «Запаветнае» (1961, вершы і паэмы), «Россып» (1967), «Прадчуванне» (вершы і паэма, 1974), «Санеты» (1982), «Ружовая чайка» (1985), паэм «Каршун» (1930) і «Загай» (1931). У 1977 годзе выйшлі Выбраныя творы ў 2 тамах, у 1987 годзе — «Сябрына: Выбраныя творы».

Выступаў у галіне крытыкі, драматургіі тэатра і кіно. Аўтар п’есы «Навальніца будзе» па матывах трылогіі Якуба Коласа «На ростанях» (1960, пастаўлена ў 1959), сцэнарыяў навукова-папулярных фільмаў «Якуб Колас» (1962), «Вобразы і думы» (1965). У 1973 годзе выдаў кнігу артыкулаў і ўспамінаў «Неспакойныя сэрцы».

Пераклаў на беларускую мову «Дуэль. Іоныч» А. Чэхава (1931), «Апошні з удэге» А. Фадзеева (з М.Хведаровічам, 1935), «Віцязь у тыгравай шкуры» Ш. Руставелі (з М. Хведаровічам, 1966), зборнік лірыкі Д. Кугульцінава «Святло жанчыны» (1975), асобныя творы А. Пушкіна, М. Някрасава, М. Святлова, У. Лугаўскога, А. Пракоф’ева, Я. Смелякова, М. Галоднага, М. Рыльскага. М. Бажана, П. Тычыны, А. Малышкі, У. Сасюры, Т. Масэнкі, Р. Гамзатава, А. Туманяна, І. Бехера, У. Кавальскага, Ю. Славацкага, Г. Сямёнава і інш.

## Узнагароды і прэміі 
* Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь імя Янкі Купалы (1992) *за кнігу паэзіі «Святлацені»*.

Узнагароджаны медалём.

## Бібліяграфія 
* Выбр. тв. Т. 1—2. Мн., 1977;
* Сябрына: Выбр. тв. Мн., 1987.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэатразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Паэты СССР
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Крытыкі СССР
Катэгорыя:Драматургі СССР
Катэгорыя:Драматургі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў
Катэгорыя:Полацкая філія Маладняка
Арнольд Меры

**Арнольд Меры** (, Талін, Эстонія – , , Эстонія) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза, ганаровы старшыня Антыфашысцкага камітэту Эстоніі.

## Біяграфія 
З 1926 года жыў з сям'ёй у Югаславіі. У 1938 сям'я вярнулася ў Эстонію, дзе Арнольд быў прызваны ў армію. Пасля далучэння Эстоніі да СССР абраны ў гарадской камітэт камсамолу Таліна, і яму было даручана ствараць камсамольскія арганізацыі ў арміі. Пасля ператварэння арміі ў 22-і Эстонскі корпус, ён быў прызначаны намеснікам палітрука 415-га радыёбатальёна. 

На франтах Вялікай Айчыннай вайны з канца чэрвеня 1941 года, прыняўшы першы бой у раёне горада Порхаў Пскоўскай вобласці.

17 ліпеня 1941 года праціўнік, фарсіраваўшы раку Шалонь, пачаў наступленне на горад Дно. На батальён быў скінуты дэсант. У цяжкіх умовах, калі пачалося адступленне байцоў, Арнольд Меры спыніў іх і арганізаваў абарону. У баю ён быў чатырохразова паранены (у правую руку, у калена, у бядро, у грудзі), але працягваў камандаваць. Планы праціўніка па выхадзе да шашы «Порхаў — Дно» былі сарваныя

Меры стаў першым эстонцам, удастоеным звання Героя Савецкага Саюза, якое было яму прысвоена 15 жніўня 1941 года за дзеянні ў гэтым баі.

Пасля лячэння Арнольд Меры вучыўся ў Маскоўскім ваенна-інжынерным вычылішчы, служыў намеснікам начальніка палітаддзела 249-й Эстонскай дывізіі і 8-га Эстонскага стралковага корпуса.

У чэрвені 1945 года Арнольд Меры быў дэмабілізаваны з арміі і накіраваны на радзіму, дзе яго абралі першым сакратаром ЦК камсамола Эстоніі. У 1949 годзе ён паступіў у Вышэйшую партыйную школу пры ЦК УКП(б). Тады жа накіраваны на востраў Хіюмаа ў якасці партыйнага ўпаўнаважанага для правядзення дэпартацый, што пасля паслужыла падставай для абвінавачвання яго ў дачыненні да злачынстваў супраць людскасці.

У 1951 годзе па даносу яго выключылі з ВПШ і пазбавілі дзяржаўных узнагарод. Ён з'ехаў з сям'ёй у Эстонію і працаваў столярам, а пасля пераехаў у Горна-Алтайск. У 1956 годзе пасля XX з'езду КПСС ён быў рэабілітаваны і яму вярнулі званне Героя Савецкага Саюза. Ён скончыў ВПШ і працаваў выкладчыкам палітэканоміі ў Горана-Алтайскім педагагічным інстытуце.

З 1960 года Арнольд Меры працуе ў Эстоніі на кіруючых пасадах у міністэрстве асветы Эстонскай ССР. У 1979 годзе ён стаў старшынёй прэзідыўма Эстонскага таварыства сяброўства і культурных сувязяў з замежнымі дзяржавамі. На пенсію Арнольд Меры сыйшоў у 1989 годзе. У апошнія гады жыцця Арнольд Меры узначальваў Антыфашысцкі камітэт Эстоніі.

Катэгорыя:Постаці Эстоніі
Катэгорыя:Ваенныя дзеячы Эстоніі
Сяржук Сыс

**Сяржук Сыс** (нар. , в. Пракісель, Гомельская вобласць) — беларускі паэт, публіцыст, журналіст, перакладчык, праваабаронца.

## Біяграфія 
Скончыў філалагічны факультэт Гомельскага ўніверсітэта.

Выкладаў беларускую мову і літаратуру. Працаваў жур­на­лістам і ў рэкламных кампаніях. З 2007 года далучыўся да дзейнасці Права­абарончага цэнтра “Вясна”.

Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў, Беларускай асацыяцыі журналістаў і Беларускага ПЭНа. Быў сябрам Таварыства маладых літаратараў «Тутэйшыя».

Жыў і Мінску. Пакінуў Беларусь з прычыны крымінальнага пераследу за пра­ваабарончую дзейнасць., «Павук» (2014) і «DOM» (2024)
* Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў (з кастрычніка 2010).

## Літаратура 
* Сыс Сяржук // Дзеяслоў: Нашы аўтары — Эл.рэсурс dziejaslou.by
* Сыс Сяргей // Камунікат: Нашы аўтары — Эл.рэсурс http://kamunikat.org
* Алесь Бяляцкі // «Светлы смутак па вечнай Радзіме» — Эл.рэсурс Сяргей Сыс

## Спасылкі 
* Вершы // Дзеяслоў № 2 
* Вершы // Дзеяслоў № 19 
* Вершы // Дзеяслоў № 36 
* Вершы і пераклады С. Сыса // Стихи.ру
* Сяржук Сыс чытае верш «Парцалянавыя лялькі»

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў
Алёна Беланожка

**Алёна Беланожка** (, ) — беларуская паэтэса.

Скончыла Магілёўскае дзяржаўнае вучылішча культуры імя Н. Крупскай (2004), Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў. Працавала рэжысёрам Узорнай эстраднай студыі «Вясёлыя ноткі», рэдактарам і метадыстам па культурна-дасугавай дзейнасці Магілёўскага гарадскога цэнтра культуры і вольнага часу.

Піша на беларускай і рускай мовах. Друкавалася ў газетах «Магілёўскія ведамасці», «Веснік Магілёва», часопісе «Маладосць» і інш. Аўтар паэтычнага зборніка «В шаге от неба» (2007).

## Літаратура 
* Трэнас В. 10 красавіка: Сустрэча-імправізацыя з маладымі паэтэсамі // Эл.рэсурс suc_biel_lit

## Спасылкі 
* «Сцэнарый поспеху»  — інтэрв’ю Алёны Беланожкі для сайта «Родныя вобразы»

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Фёдар Кузьміч

**Фёдар Кузьміч** (; памёр 20 студзеня (1 лютага) 1864) — старац, які жыў у Сібіры ў XIX стагоддзі.

Паводле легенды, якая ўзнікла яшчэ пры жыцці старца, ён з’яўляецца імператарам Аляксандрам I, які інсцэніраваў сваю смерць у Таганрогу ў 1825 годзе і стаў скітальцам. Пытанне аб тоеснасці Фёдара Кузьміча з расійскім імператарам гісторыкамі адназначна не вырашана. Фёдар Кузьміч за сваё падзвіжніцтва ў 1984 годзе кананізаваны Рускай праваслаўнай царквой у ліку праведных у складзе Сабора Сібірскіх святых.

Катэгорыя:Праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Праведныя
Марыя Аляксандраўна Мартысевіч

**Мары́я Мартысе́віч** (; псеўданім **Ева Вайтоўская**) — беларуская перакладчыца, паэтка, эсэістка, літаратуразнаўца і культурная менеджарка.

## Біяграфія 
Скончыла ў 2004 годзе філалагічны факультэт БДУ (2004) і літаратурна-філасофскае аддзяленне Беларускага калегіюму (2005).

Стыпендыятка Homines Urbani (Stowarzyszenie Villa Decius, Кракаў) у 2007 годзе і International Writing Program (University of Iowa, Аява-Сіці, ЗША) у 2010 годзе.

Станам на 2024 год, аспірантка Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі, спецыялізуецца на тэорыі літаратуры і сінкрэтычных паэтычных жанрах.

Жыве ў Мінску., гэта ўплыў рамана Мэры Шэлі «Франкенштейн», які Мартысевіч перачытвала тым часам;
* «Водападзел» (2023) — кніга вершаў, пабудаваная на прынцыпе «інтэлектуальных адрасоў» і геаграфічных індэксаў месцаў, звязаных з біяграфіяй аўтаркі. Марыя Мартысевіч захапілася гісторыяй стварэння гэтай мангі і вырашыла перанесці яе ў беларускі кантэкст, дзеі адбываюцца ў Мінску, на філфаку БДУ, у ІТ-кампаніях і іншых беларускіх рэаліях. Выкарыстанне псеўданіма — свядомая стратэгія «жанравага пазначэння», каб аддзяліць масавую літаратуру ад свайго асноўнага паэтычнага імя.

Творы Мартысевіч перакладзены на англійскую, літоўскую, нямецкую, польскую, рускую, славацкую, украінскую, шведскую мовы.

### Перакладчыцкая дзейнасць 
Перакладае з англійскай, польскай, рускай, украінскай і чэшскай моў літоўскіх паэтаў.

### Выдавецкая дзейнасць 
З 2017 года рэдактарка незалежнай кніжнай серыі «Амерыканка», якая спецыялізуецца на перакладах амерыканскай класікі
* 2023 год — шорт-ліст прэміі Гедройця за другую частку рамана «Гарэзлівы пацалунак».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* livejournal.com — блог М. Мартысевіч у ЖЖ
* prajdzisvet.org

Катэгорыя:Эсэісты Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Алег Іванавіч Аблажэй

**Алег Іванавіч Аблажэй** (; ) — беларускі мастак, паэт, празаік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 6 мая 1954 года ў в. Лезнявічы Дзятлаўскага раёна Гродзенскай вобласці.

Скончыў у 1977 годзе Віцебскі педагагічны інстытут, у 1985 годзе — Віленскі дзяржаўны мастацкі інстытут. Мастацкі рэдактар газеты «Рунь», мастацкі афарміцель дзіцячага часопіса «Лола».

Займаўся жывапісам, акварэллю, станкавай графікай, ілюстраваў кнігі. У яго афармленні ў Беларусі выйшлі творы В. Жуковіча «Гуканне вясны», Д. Бічэль-Загнетавай «Гараднічанка», у Маскве — «Шведскія казкі» Э. Хэмінгуэя, «Сербская паэзія», у Вільні — «Казка пра Султана» і інш. У 1984—1986 гадах у Літве выдадзена серыя канвертаў з партрэтамі літоўскіх дзеячаў, аформленая А. Аблажэем, і серыя паштовак. Маляваў таксама партрэты вядомых дзеячаў, краявіды. Любімая яго тэма — жанчына ў фантастычных строях і проста жанчына. Яго працы выстаўляліся неаднаразова ў Літве, Польшчы, Беларусі, Германіі, Эстоніі, Латвіі.

Прымаў актыўны ўдзел у дзейнасці «Саюдзіса», супрацоўнічаў з беларускімі арганізацыямі Вільні. Член рады Таварыства беларускай культуры, суполкі мастакоў краін Балтыі «Маю гонар».

Пісаў сатырычныя фельетоны для газеты «Рунь».

Памёр 18 мая 2016 года ў Вільні. Пахаваны ў вёсцы Лезнявічы.

## Узнагароды 
* Медаль «За падзеі 13-га студзеня» (Літва).

## Бібліяграфія 
* «Сем казак пра каралеўнаў» (1999, на польскай мове).
* 

### У зборніках 
* 

## Літаратура 
* Мілаш Л. Аблажэй Алег: Старонкі будучага даведніка // Кантакты і дыялогі. 1999, № 4.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Літвы
Аляксандр Перасвет

**Аляксандр**, свецкае імя **Перасвет** (; ? — ) — легендарны манах-воін, зямляк Аслябі, манах Троіца-Сергіева манастыра. Разам з Аслябяй удзельнічаў у Кулікоўскай бітве і загінуў у паядзінку з татарскім асілкам Чалубеем, забіўшы і яго. Прылічаны да ліку святых.

Катэгорыя:Праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Маскоўская дзяржава
Перасвет

* Аляксандр Перасвет — манах, удзельнік Кулікоўскай бітвы
* Горад Перасвет — горад у Маскоўскай вобласці
* Браняносец «Перасвет» — браняносец расійскага флоту пачатку ХХ стагоддзя
Маскоўскі Крэмль

[thumb|[Спаская вежа]]
**Маскоўскі Крэмль** () — найбольш старажытная частка Масквы, галоўны грамадска-палітычны, духоўна-рэлігійны і гісторыка-мастацкі комплекс расійскай сталіцы, месцазнаходжанне Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі. Размешчаны на высокім, левым беразе Масквы-ракі — Баравіцкім узгорку, пры ўпадзенні ў яе ракі Нягліннай. У плане Крэмль — няправільны трохвугольнік плошчай 27,5 га. Паўднёвая сцяна звернутая да Масквы-ракі, паўночна-заходняя — да Аляксандраўскага сада, усходняя — да Чырвонай плошчы. 

## Архітэктура Крамля 
thumb|260px|Выгляд начнога Крамля
[thumb|260px|[Джакома Кварэнгі. Выгляд саборнай плошчы Маскоўскага Крамля. 1797. Эрмітаж]]
[thumb|||260px|[Цар-гармата. Маскоўскі Крэмль]]

Існуючыя сцены і вежы былі пабудаваныя ў 1485—1495 гадах. Агульная працягласць сценаў — 2235 м, вышыня ад 5 да 19 м, таўшчыня — ад 3,5 да 6,5 м. У плане сцены ўтвараюць сабою няправільны трохвугольнік.

Уздоўж сценаў размешчана 20 веж. 3 вежы, якія стаяць у кутах трохвугольніка, маюць круглае сячэнне, астатнія — квадратнае. Самая высокая вежа — Траецкая, яна мае вышыню 80 м.

Большасць веж выканана ў адзіным архітэктурным стылі, прыданым ім у другой палове XVII стагоддзі. З агульнага ансамбля вылучаецца Мікольская вежа, якая ў пачатку XIX стагоддзя была перабудаваная ў гатычным стылі.

* Вадаўзводная
* Баравіцкая
* Каменданцкая
* Аружэйная
* Траецкая
* Кутаф'я
* Сярэдняя Арсенальная
* Вуглавая Арсенальная
* Мікольская
* Сенацкая
* Спаская
* Царская
* Набатная
* Канстанціна-Еленінская
* Бяклемішэўская
* Пятроўская
* Першая Безназоўная
* Другая Безназоўная
* Тайніцкая
* Благавешчанская

### Саборы Маскоўскага Крамля 
* Успенскі сабор
* Дабравешчанскі сабор
* Архангельскі сабор
* Храм вялебнага Івана Лествічніка і Званіца Івана Вялікага
* Царква Рызапаладэння
* Патрыяршы палац і сабор Дванаццаці Апосталаў
* Верхаскпаскі сабор і церамныя цэрквы

### Адміністрацыйныя будынкі і музеі 
* Сенацкі палац
* Адміністрацыйны корпус, 14-ы корпус
* Арсенал (Цэйхгаўз)
* Пацешны палац
* Дзяржаўны Крамлёўскі палац
* Вялікі Крамлёўскі палац
* Церамны палац
* Аружэйная палата
* Гранавітая палата
* Царква Ражджаства Багародзіцы на Сенцах
* Залатая царыцына палата

### Плошчы і сады Маскоўскага Крамля 
* Іванаўская плошча
* Сенацкая плошча
* Саборная плошча
* Тайніцкі сад
* Вялікі крамлёўскі сквер

### Помнікі 
* Цар-гармата
* Цар-звон

### Разбураныя помнікі Маскоўскага Крамля 
* Сабор Спасу на Бару
* Чудаў манастыр
* Узнясенскі манастыр
* Афанасеўскі манастыр
* Малы Мікалаеўскі палац
* Царква Благавешчання
* Царква Мікалая Цудатворцы Гастунскага (існавала як асобны будынак да 1817 года)
* Царква святых Канстанціна і Алены
* Старая Аружэйная палата
* Помнік Аляксандру II
* Помнік вялікаму князю Сяргею Аляксандравічу

## Вядомыя рамеснікі 
* Пётр Абросімаў
* Хрыстафор Абросімаў
* Андрэй Клыкуша
* Фёдар Мікулаеў

## Літаратура 
* Крэмль Маскоўскі // БЭ ў 18 тамах. Т. 8. — Мн., 1999. — С. 538—539.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Сайт адміністрацыі Прэзідэнта Расіі


Катэгорыя:Крамлі
Краснавішарск

**Краснавішарск** () — горад (з 1942 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Краснавішарскага раёна Пермскага краю. Насельніцтва 14 тыс. чалавек (2024). Заснаваны ў 1894 годзе.

Горад размешчаны ў крайняй заходняй частцы раёна, на левым беразе ракі Вішэры, за 524 км ад Пермі. Краснавішарск, самы паўночны горад вобласці, вырас на месцы пасёлка Віжіха, дзе ў 1894—1897 гадах руска-французскім АТ быў пабудаваны металургічны завод.

Да галін вытворчай спецыялізацыі горада адносяцца прадпрыемствы лясной, цэлюлозна-папяровай і дрэваапрацоўчай прамысловасці, каляровай металургіі.

Катэгорыя:Гарады Пермскага края
Кунгур

**Кунгур** () — горад (з 1781 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кунгурскага раёна Пермскага краю. Насельніцтва 62,1 тыс. чалавек (2023). Заснаваны ў 1663 годзе.

Кунгур  
Кунгур  

Катэгорыя:Гарады Пермскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1663 годзе
Краснакамск

**Краснакамск** () — горад (з 1938 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Краснакамскага раёна Пермскага края. Насельніцтва 52,6 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1929 годзе.

Горад размешчаны ў крайняй заходняй частцы раёна, на правым беразе ракі Кама, за 47 км ад Пермі.

Самым буйным прадпрыемствам з’яўляецца цэлюлозна-папяровы камбінат, які выпускае пісчую і друкарскую паперу, школьныя сшыткі. Фабрыка «Гознак» — вядучае ў Расіі прадпрыемства, якое спецыялізуецца на распрацоўцы і выпуску каштоўных, дакументальных, друкаваных, пісчых і чарцёжных відаў папер. Працуе завод металічных сетак. Акрамя сетак з каляровых металаў, завод асвоіў іх вытворчасць з сінтэтычных валокнаў.

Іншая група прадпрыемстваў звязана з нафтай, здабыча якой вядзецца нафтагазаздабыўным упраўленнем «Краснокамскнефть» на некалькіх радовішчах на прылеглай да горада тэрыторыі. Нафтапрамысловае і нафтаперапрацоўчае абсталяванне вырабляецца на машынабудаўнічых заводах «Спецнефтехиммаш», «Нефтегормаш», ТАА "СПК «Нефтехимсевис». Разнастайная прадукцыя завода бытавой хіміі. Патрэбы будаўніцтва забяспечваюць заводы ЖБК і ЖБВ. Лёгкая і харчовая прамысловасць прадстаўлена ў горадзе некалькімі прадпрыемствамі: швейная фабрыка, бытавы камбінат, фабрыка дзіцячай цацкі, мясакамбінат, малочны камбінат, макаронная фабрыка, хлебакамбінат, камбікормавы завод.

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Віктаравіч Аліфанаў (нар. 1941) — спецыяліст у галіне высокаэнергетычных метадаў умацавання стальных вырабаў. Доктар тэхнічных навук (2001), cтаршы навуковы супрацоўнік (1988), прафесар (2013).
* Вольга Аркадзеўна Брызгіна — лёгкаатлетка, Алімпійская чэмпіёнка.

Катэгорыя:Гарады Пермскага края
Радзівон Аслябя

[thumb|[Віктар Васняцоў, «Перасвет і Аслябя»]]
**Радзівон Аслябя** (), у манастве **Андрэй**, свецкае імя **Радзівон** або **Раман**) (? —  або пасля 1389) — легендарны манах-воін, зямляк Перасвета, манах Троіца-Сергіева манастыра. Прылічаны да святых.

## Біяграфія 
Верагодна, родам з Бранска. Да пастрыжэння ў манахі — баярын. Магчыма, камандаваў маскоўскай «тысячай» у П’янскім пабоішчы.

Паводле Падання аб Мамаевым пабоішчы, з загаду святога Сергія суправаджаў разам з манахам Перасветам вялікага князя Дзмітрыя ў паходзе супраць татараў і прымаў удзел у Кулікоўскай бітве.

Паводле найбольш распаўсюджанай версіі, Радзівон Аслябя, як і Перасвет, загінуў у Кулікоўскай бітве. Аднак некаторыя крыніцы дазваляюць выказаць здагадку, што ў 1398 годзе Аслябя ездзіў у Царград у пасольстве маскоўскага вялікага князя Васіля I для аказання дапамогі Візантыі, якая перажыла спусташальныя наезды туркаў.

Пахаваны Аслябя побач з драўляным храмам Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы ў Старым Сіманаве ў «каменнай палатцы». У яго гонар быў названы браняносец Расійскага флоту, які загінуў ў Цусімскай бітве. Магчыма, меў сына Якава, таксама ўдзельніка Кулікоўскай бітвы.

## Літаратура 
* Благословение преподобного Сергия. Под редакцией В.Силовьева. — Изд.совет РПЦ, 2005. ISBN 5-94625-127-9
* Титов А. А. Предание о ростовских князьях. — М., 1885
* Лошиц Ю. М. Дмитрий Донской. — М., 1996
* Розанов Н. П. История церкви Рождества Пресвятые Богородицы на Старом Симонове в Москве. К её пятисотолетию (1370—1870). — М., 1870.

Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Кулікова поле
Катэгорыя:Военачальнікі Расіі
Дакія

**Дакія**, **Дакійскае каралеўства** — краіна дакаў, гістарычны рэгіён у цэнтральна-ўсходняй Еўропе, абмежаваны на поўначы Карпатамі, на поўдні Дунаем, на захадзе ракой Цісай, на ўсходзе Днястром, што цяпер на ўсходзе Малдовы.

Гістарычная тэрыторыя такім чынам адпавядае ў асноўным межам сучаснай Румыніі і Малдовы, таксама часткам Венгрыі, Балгарыі і Украіны. Сталіцай Дакіі быў горад Сармізегетуза, асноўным насельніцтвам лічацца фракійцы.

## Этымалогія 
У грэчаскіх крыніцах Дакія была вядома пад назвай Гета, пад назвай Дакус сустракалася ў рымскіх дакументах. Страбон сцвярджаў, што арыгінальнай назвай Дакіі было слова «daoi», якое можна параўнаць з магчымым фрыгійскім роднасным словам «daos», якое перакладаецца як «воўк». Гэтая здагадка пацвярджаецца такім фактам, што на сцягу Дакіі выява цмока мае галаву ваўка.

## Гісторыя 
Каралеўства Дакія існавала ўжо ў 2 ст. да н.э. Кіраўніцтва караля Аролеса было адзначана частымі канфліктамі з бастарнамі і рымлянамі (112 год да н.э., 109 год да н.э., 74 год да н.э.), што вельмі моцна паслабляла Дакію.

Пад уладарствам Бурэбісты, які рэарганізаваў войска і падняў маральны дух людзей, Дакія дасягнула свайго тэрытарыяльнага максімуму. Бастарны і боі былі заваяваныя, нават грэчаскія гарады Ольвія і Апалонія на Чорным моры прызналі ўладу Дакіі. Пасля смерці Бурэбісты каралеўства было падзелена на чатыры (або пяць) частак пры асобных уладарах.

Пры каралі Дэцэбале, Дакія заваявана рымлянамі (106), якія зрабілі яе адной з сваіх правінцый. Аднак, дакі не былі цалкам падпарадкаваныя, у пазнейшыя часы, яны неаднаразова рабілі набегі на рымскія гарады ў вобласці Мезія. Рымская Дакія праіснавала да III стагоддзя.

## Рэлігія 
Дакі верылі ў неўміручасць душы і разглядалі смерць як пераход у іншае існаванне. Іх галоўны святар меў значную ўладу і ўплыў як прадстаўнік вышэйшага бажаства Залмоксіса. Галоўны святар быў таксама галоўным радцам караля. Акрамя Залмоксіса, дакі верылі ў іншых багоў, такіх як Гебелейзіс і Бендзіда.

## Гл. таксама 
* Рымская Дакія
* Каралі Дакіі
* Трансільванія
* Рымская імперыя
* Румынія


Катэгорыя:Гісторыя Еўропы
Катэгорыя:Гісторыя Румыніі
Аўтамагістраль

**Аўтамагістра́ль**, **аўтастра́да** — дарога, адмыслова пабудаваная і прызначаная для руху аўтатранспартных сродкаў, якая не абслугоўвае прыдарожныя ўладанні і якая:

* за выключэннем асобных месцаў ці ў часовым парадку мае для абодвух кірункаў руху асобныя праезныя часткі, адлучаныя адна ад адной падзяляльнай паласой, не прызначанай для руху, ці, у вылучных выпадках, іншымі сродкамі;

* не мае скрыжаванняў на адным узроўні ні з дарогамі, ні з чыгуначнымі ці трамвайнымі шляхамі, ні з пешаходнымі дарожкамі;

* адмыслова пазначана ў якасці аўтамагістралі.

У Беларусі **аўтамагістраль** пазначаецца знакам 5.1.

## Гісторыя 
Першая **аўтамагістраль** (аўтастрада) была пабудавана ў 1924 годзе на поўначы Італіі працягласцю 85 км, яна злучыла Мілан і Варэзе. Да 1939 года было пабудавана прыкладна 500 км аўтамагістраляў.

У Германіі працягласць аўтабанаў да 1942 года складала каля 2100 км.

Пасля Другой сусветнай вайны аўтамагістралі будаваліся ва Францыі і Вялікабрытаніі. Самае актыўнае будаўніцтва вялося ў ЗША, дзе да 1974 года налічвалася 70 800 км хуткасных **аўтамагістраляў**.

## Афіцыйнае тлумачэнне 
### Міжнародныя прававыя акты 
* n.i ст.1 гл.1 Канвенцыі пра дарожны рух (Вена, 8.11.1968).

### Прававыя акты РБ 
* Указ Прэзідэнта РБ № 551 ад 28.11.2005 г. (зацверджаны Правілы дарожнага руху).
* Указ Прэзідэнта РБ № 526 ад 18.10.2007 г. (змены ў Правілы).

## Гл. таксама 
* Аўтабан
* Хайвэй
* Класіфікацыя аўтамабільных дарог
* Дарожны затор
* Аўтамабіль
* Выхлапныя газы

## Спасылкі 
* Указ Прэзідэнта РБ № 551 ад 28.11.2005 г. 
* Указ Прэзідэнта РБ № 526 ад 18.10.2007 г.
* Аўтамагістраль  — дарожны знак адмысловых прадпісанняў. Вонкавы выгляд і правілы ўжывання.

### Артыкулы 
* Забруджванне паветра ў раёне аўтамагістралі як фактар рызыкі.
* Чыстае паветра — гэта не раскоша, а сродак жыццезабеспячэння.
Каралі дакійскія

**Каралі Дакіі** спіс каралёў старажытнай Дакіі. Храналогія не вельмі дакладная, з-за недахопу гістарычных крыніц.

* Залмоксіс (Zalmoxis) — VI ст. да н.э.
* Карнабон  — V ст. да н.э. 
* Москан (Moskon) — III ст. да н.э.
* Драміхет — III ст. да н.э.
* Залмадэгікас (Zalmodegikos) — III ст. да н.э.
* Рубабастэс (Rubobostes) — II ст. да н.э.
* Аролес (Oroles) — II ст. да н.э.
* Рэмаксас (Rhemaxos) — каля 70 да н.э. 
* Дыкомес (Dicomes) — I ст. да н.э.
* Ролес (Rholes) — I ст. да н.э.
* Дапікс (Dapyx) — I ст. да н.э.
* Бурэбіста  — 70 да н.э. — 44 да н.э.
* Камосікус (Comosicus) — 44 да н.э. — 28
* Скарыла (Scorilo) — 28 ? 68
* Дурас (Duras) — 68 ? 87
* Дэцэбал —  87 ? 106

У 106 годзе Дакія стала правінцыяй Рымскай імперыі.
Транспартны сродак

— найбольш часта карыстаны механічны транспартны сродак]]
**Тра́нспартны сро́дак** — тэхнічная прылада (машына), прызначаная для перасоўвання грузаў ці людзей.

У залежнасці ад характару дарог і асяроддзяў, для руху ў якіх прызначаны транспартны сродак, адрозніваюць:

* бязрэйкавыя транспартныя сродкі
** аўтамабіль, аўтацягнік, ровар, матацыкл, трактар, аэрасанкі
* рэйкавыя транспартныя сродкі
** трамвай, цягнік, манарэйкавая дарога, цягнік-экранаплан
* лятальны апарат
** самалёт, верталёт, дырыжабль, экраналёт
* касмічны лятальны апарат
** касмічны карабель, ракета-носьбіт, ракеты, касмічныя апараты
* судна
**лодка, падводная лодка, судна на падводных крылах, судна на паветранай падушцы, экранаплан і інш.

## Гл. таксама 
* Транспарт
* Маршрутны транспартны сродак
* Механічны транспартны сродак
* Веламабіль

## Спасылкі 
* Кітайскую турбіну прывезлі па Бярэзіне (фотарэпартаж) // Рэгіянальны партал — Светлагорск. 2010. 13 кастрычніка.

*
Катэгорыя:Транспарт
Катэгорыя:дарожны рух
Кіраванне

**Кірава́нне** () — дзеянне суб'екта накіраванае на змену і маніпуляцыю аб’ектамі і суб’ектамі рэальнасці па загадзя прадуманай праграме. Механізм ажыццяўлення улады, часта супастаўны з паняццямі дамінацыя і маніпуляцыя.

У тэорыі кіравання магчыма пастаноўка ўсяго двух задач:
* Першая задача: мы жадаем кіраваць аб’ектам падчас яго функцыянавання самі непасрэдна. Гэта задача кіравання.
* Другая задача: мы не жадаем кіраваць аб’ектам падчас яго функцыянавання, але жадаем, каб аб'ект — без нашага непасрэднага ўмяшання ў працэс — самакіраваўся ў прымальным для нас рэжыме. Гэта задача самакіравання.

Кіраванне як паняцце мае мноства вызначэнняў, у якіх выдзяляецца той ці іншы бок гэтага паняцця.

* У кібернетыцы **кіраванне** — гомеастатычная мэтазгодная сістэма, прызначаная для самарэгулявання.

* У лінгвістыцы **кіраванне** — від сінтаксічнай сувязі.

* У эканоміцы кіраванне, ці **менеджмент** (ад старафранцузскага слова ménagement «майстэрства суправаджаць, накіроўваць», ад  «паказваць рукой») — кіраванне эканамічнай сістэмай, аператыўнае кіраўніцтва на прадпрыемстве.
* У Германія кіраванне — аб’яднанне некалькіх камун.

Гл. тэорыя кіравання.

Катэгорыя:Тэрміналогія
Інфраструктура

** Інфраструкту́ра**  ( — *ніжэй*, *пад* і  — *будынак*, *размяшчэнне*) — комплекс узаемазлучаных абслуговых структур, што складаюць і/ці забяспечваюць падмурак для вырашэння праблемы (задачы).

Тэрмін запазычаны з ваеннай лексікі, дзе азначае сістэму стацыянарных аб'ектаў, прызначаных для забеспячэння навучання, разгортвання і баявых дзеянняў войскаў.

## Гл. таксама 
* Інфраструктура эканомікі
* Авіяцыйная інфраструктура
* Інфармацыйная інфраструктура, Інфармацыйная прастора
* Інфраструктура адкрытых ключоў
* Касмічная інфраструктура
* Інавацыйная інфраструктура
* Сацыяльная інфраструктура
* Інфраструктура рынка працы
* Інфраструктура сістэмы кіравання
* Інфраструктура ваеннай арганізацыі
* Вытворчая інфраструктура


Катэгорыя:Будаўніцтва
Сеткавы пратакол

**Се́ткавы пратако́л** — стандартызаваны набор правіл, які дазваляе ажыццяўляць злучэнне і абмен данымі паміж прыладамі, падключанымі да камп’ютарнай сеткі.

Розныя пратаколы даволі часта апісваюць толькі розныя бакі аднаго тыпу сувязі; узятыя разам, яны ўтвараюць так званы *стэк пратаколаў* (напрыклад, стэк пратаколаў TCP/IP). Назвы «пратакол» і «стэк пратаколаў» таксама паказваюць на праграмнае забеспячэнне, якім рэалізуецца пратакол.

Новыя пратаколы для Інтэрнэту вызначаюцца IETF, а іншыя пратаколы — IEEE або ISO. ITU-T займаецца тэлекамунікацыйнымі пратаколамі і фарматамі.

Найболей распаўсюджанай сістэмай класіфікацыі сеткавых пратаколаў з’яўляецца так званая мадэль OSI, у адпаведнасці з якой пратаколы падзяляюцца на 7 узроўняў па сваім прызначэнні — ад фізічнага (фарміраванне і распазнаванне электрычных або іншых сігналаў) да прыкладнога (API для перадачы інфармацыі праграмамі).

## Некаторыя сеткавыя пратаколы 
### Фізічны ўзровень 
* ISDN
* RS-232
* RS-485
* EIA-422

### Канальны ўзровень 
* Ethernet
* Token ring
* FDDI
* HDLC
* GVRP
* PPP, PPTP, L2TP
* ATM
* xDSL

### Сеткавы ўзровень 
* ICMP
* IPv4, IPv6
* IPX

### Транспартны ўзровень 
* SPX
* TCP
* UDP (Unreliable/User Datagram Protocol)
* SCTP
* RDP (Reliable Data Protocol)
* RUDP (Reliable User Datagram Protocol)
* RTCP

### Сеансавы ўзровень 
* SSL

### Узровень падання даных 
* ASN.1
* XML-RPC
* TDI
* XDR
* SNMP
* FTP
* Telnet
* SMTP
* NCP

### Прыкладны ўзровень 
* binkp
* DHCP (у мадэлі OSI размяшчаюць на транспартным узроўні)
* FTP
* Finger
* DNS
* Gnutella
* Gopher
* HTTP
* HTTPS
* IMAP
* IRC
* XMPP
* LDAP
* NTP
* NNTP
* POP3
* RDP (Remote Desktop Protocol)
* SSH
* SMTP
* Telnet
* SNMP

## Гл. таксама 
* Пратаколы перадачы даных

*
*
Дарога

thumb|300px|Дарога ва Украіне.
[thumb|300px|Дарога —, [Падляшша.]]
**Даро́га** (шлях) — паласа зямлі або комплекс інжынерных збудаванняў, прызначаная для руху транспарту і пешаходаў; шлях зносін.
У больш шырокім сэнсе — месца, прастора, у якой адбываецца перасоўванне, маюць месца зносіны.

## Тыпы дарог 
* Аўтамагістраль
* Шаша
* Дарога з пакрыццём
* Жвіравая дарога
* Палявыя і лясныя дарогі

## Гл. таксама 
* Гасцінец
* Паштовы тракт
* Аўтамагістраль
* Шаша
* Ляжачы паліцэйскі

Катэгорыя:Транспартная інфраструктура
Шаша

**Шаша́**, **шашэ́йная дарога́**, **шасэ́** — назва дарогі з цвёрдым пакрыццём.

## Гісторыя тэрміна 
Тэрмін шырока ўжываўся з пачатку XIX да сярэдзіны XX стагоддзя замест назвы «конная (гужавая) дарога». З 1950-х гадоў пад шашой разумеюць аўтамабільную дарогу са шматпластовым дарожным пакрыццём.

## Гл. таксама 
* Аўтамабільныя дарогі Беларусі
* Дарога
* Аўтамагістраль
* Шаша 66
* Шаша 666

Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт
Гасцінец (дарога)

**Гасці́нец**, **бальша́к** — вялікая дарога, шырокі ўезджаны шлях з упарадкаванай праезнай часткай.

Тэрмін «гасцінец» паходзіць ад стараславянскага слова «госць» — падарожнік, купец.

Гасцінцы будавалі для руху коннага транспарту. Яны праходзілі асноўнымі гандлёвымі шляхамі, былі галоўнымі магістралямі, злучалі вялікія гарады і суседнія землі.
Звычайна гасцінец з абодвух бакоў абсаджвалі дрэвамі. Часам уздоўж дарогі будавалі вадаадводныя збудаванні.

Асаблівай прыкметай гасцінца былі размешчаныя ўздоўж яго заезныя дамы з памяшканнямі для купцоў, кузні, корчмы, мытні, іншыя гаспадарчыя будынкі, прызначаныя для абслугоўвання падарожных.

Гасцінцы будавалі за кошт дзяржаўнай казны пры актыўным удзеле мясцовага насельніцтва.
 
Вялікалітоўскі статут 1588 года замацоўваў памеры гасцінца і рэгламентаваў парадак руху па ім.

Некаторыя гасцінцы мелі свае ўласныя назвы: напрыклад, Вітаўтава дарога на паграніччы Валыні і Палесся (XIV—XVII стагоддзі).

## Літаратура 
* *Крупка О. В.*, *Пришляк В. В.* Гостинець // Енциклопедія історії України / редкол.: В. А. Смолій та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2004. — Т. 2 : Г — Д. — 518 с. : іл. — ISBN 966-00-0405-2. — С. 176—177.

Катэгорыя:Гандаль
Гасцінец (значэнні)

*Гасцінец — дадатковая прэмія, даплата за добрую паслугу, выражэнне задавальнення кліента. 
*Гасцінец — вялікая дарога, шырокі ўезджаны шлях з упарадкаванай праезнай часткай.
*Гасцінец — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці
Канал

**Кана́л** (ад  - труба, жолаб) - выцягнутае, штучна абмежаваная прастора, прызначаная для арганізацыі сувязі, перадачы ці перасоўвання чаго-небудзь:
* **Канал, гідраграфія** — штучнае рэчышча для вады, якое ладзіцца для сувязі паміж воднымі аб'ектамі (моры, рэкі, азёры), для водазабеспячэння, меліярацыі і іншых мэт.

* **Канал (сувязі)** — сукупнасць прылад, аб'яднаных лініяй сувязі (правадной, тэлевізійнай, перадачы дадзеных і іншымі).
** **Кабель-канал** — электратэхнічны выраб у выглядзе замкнёнага профіля прамавугольнага перасячэння.
** **Інфрачырвоны канал** — асяроддзе перадачы інфармацыі.
** **Утоены канал** — камунікацыйны канал, які перасылае інфармацыю метадам, які першапачаткова быў для гэтага не прызначаны.
** **Элементарны лічбавы канал**.

* **Тэлеканал** — канал вяшчання тэлекампаніі на вызначанай частаце.
** **Першы канал** — беларускі дзяржаўны тэлеканал.

* У анатоміі:
** **Заднепраходны канал** — назва вузкай часткі прамой кішкі.
** **Мочаспускальны канал** — трубчасты орган, што злучае мачавы пузыр з навакольным асяроддзем.
** **Вольфаў канал** — канал тулававай ныркі ў пазваночных жывёл.

* У камп'ютарнай графіцы:
** **Альфа-канал** — пасля каналаў з колерамі задае ўзровень празрыстасці.

* **Канал (прастора)** — вузкая доўгая полая прастора ўсярэдзіне чаго-небудзь: канал рулі гарматы, маслаправодны канал.
* **Канал (сродак)** — шлях, сродак для дасягнення чаго-небудзь.

* Фільмы:
** **Канал (фільм)**.

* У праграмаванні:
** **Найменны канал** — метад узаемадзеяння паміж працэсамі.
** **Ананімны канал**.

* **Канал (IRC)** — найменная група карыстачоў у сетках IRC, кожны ўдзельнік якой атрымлівае паведамленні, адпраўленыя ў дадзены канал.
Трубаправод

аў]]
**Трубаправо́д** — інжынерна-тэхнічнае збудаванне, прызначанае для транспарціроўкі газападобных, вадкіх, пылападобных рэчываў, а таксама цвёрдых рэчываў у выглядзе раствора / завісі пад уздзеяннем розніцы ціскаў у папярочных перасеках трубы. Аснова трубаправоднага транспарту.

## Класіфікацыя трубаправодаў 
У залежнасці ад месцазнаходжання трубаправода:
* Надземны / наземны
* Падземны
* Падводны
* Плывучы

У залежнасці ад рэчыва, якое транспартуецца:
* Вадаправод
* Паветравод
* Газаправод
* Прадуктаправод — напрыклад, нафтаправод, аміякаправод, гідратранспарт карысных выкапняў.

Іншыя:
* Пнеўматычная пошта — выкарыстанне паветра пад ціскам для перасоўвання па трубах фізічных аб’ектаў (часцей за ўсё, стандартызаваных капсул з аб’ектамі невялікай масы і аб’ёму).
* Цеплаправод (гл. цеплавая сетка)
* Каналізацыя — адвод сцёкаў праз сістэму трубаправодаў.

## Часткі трубаправодаў 
У склад трубаправодаў уваходзяць: кампрэсарная станцыя, краны, трубаправодная арматура, заглушкі, клапаны і гэтак далей.

## Прававыя нормы 
* Пастанова МНС Рэспублікі Беларусь ад 21 сакавіка 2007 г. № 20 «Аб зацвярджэнні Правілаў будовы і бяспечнай эксплуатацыі тэхналагічных трубаправодаў»

## Цікавыя факты 
* У 2004 годзе кантрабандысты з Эстоніі і Расіі здолелі ўвесці ў нелегальную эксплуатацыю «водкаправод».

## Гл. таксама 
* Трубаўкладчык

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Трубаправодны транспарт
Іван II (вялікі князь маскоўскі)

**Іван II Іванавіч «Красны»** ( — ) — сын Івана I Данілавіча Каліты. Князь звенігародскі (да 1354), маскоўскі (1354—1359), вялікі князь уладзімірскі (1353—1359), наўгародскі (1355—1359).

Паводле духоўнай граматы Івана Каліты Івану дасталіся 23 гарады і паселішчы, з іх галоўныя — Звянігарад і Руза. Пасля смерці брата Сямёна ў Івана з'явіўся супернік у вялікае княжанне Уладзімірскае — Канстанцін Васільевіч, якога падтрымлівалі наўгародцы, але хан аддаў ярлык Івану. Супернікі не адразу пагадзіліся з гэтым. Канстанцін прызнаў Івана толькі перад смерцю ў 1354; з Ноўгарадам у маскоўскага князя не было міру паўтара года. Па словах летапісца, Іван быў рахмяны, ціхі і міласцівы князь. Пахаваны ў Маскве, у Архангельскім саборы. Пры ім краінай фактычна кіраваў мітрапаліт Аляксій

## Сям'я 
Жонкі: 
# з 1341 г. дачка князя Бранскага Дзмітрыя, княгіня Феадосія (пам. 1342 г.);
# з 1345 г. вялікая княгіня Аляксандра Іванаўна (пам. 27 снежня 1364 г.).

Сыны: 
* Дзмітрый Данскі
* Іван Іванавіч Малы, звянігарадскі князь

Катэгорыя:Вялікія князі маскоўскія
Катэгорыя:Пахаваныя ў Архангельскім саборы Маскоўскага Крамля
Тунэль (значэнні)

**Тунэль:**
* Тунэль - падземнае збудаванне, якое служыць для транспартных мэт.
* Тунэль - мястэчка ў Надзеждзінскім раёне Прыморскага края.
* Тунэль - Фільм СССР, 1966.
* Тунэль - Фільм Іспанія-Аргенціна, 1987.
Аэрапорт (значэнні)

**Аэрапорт**:

* **Аэрапорт** — транспартнае прадпрыемства, якое забяспечвае паветраныя перавозкі.
* **Аэрапорт (раман)** — бэстсэлер амерыканскага пісьменніка Артура Хэйлі.
* **Аэрапорт (фільм)** — стужка, знятая па аднайменным рамане Артура Хэйлі.
* **Аэрапорт (тэлесерыял)**
* **Аэрапорт (рок-гурт)**
* Аэрапорт (раён Масквы)
* **«Аэрапорт»** — назва станцыі метро:
** **Аэрапорт (станцыя метро, Масква)** — маскоўская станцыя метро.
** **Станцыя метро Аэрапорт, Ганконг** — ганконская станцыя метро.
** **Станцыя метро Аэрапорт, Харкаў** — харкаўская станцыя метро (будуецца).
** **Аэрапорт (станцыя метро, Кіеў)** — кіеўская станцыя метро (будуецца).

* **Платформа Аэрапорт, Санкт-Пецярбург** — чыгуначная платформа ў Санкт-Пецярбургу.
Вылічальны цэнтр

**Выліча́льны цэнтр** (абр. **ВЦ**) — комплекс памяшканняў, прызначаных для размяшчэння камп’ютарных сістэм і дапаможнага абсталявання.

У шырэйшым сэнсе тэрмін «камп’ютарны цэнтр» складаецца таксама з тэхнікаў, інжынераў, праграмістаў і іншага абслуговага персаналу, якія забяспечваюць функцыянаванне змешчанай тэхнікі і ўзаемадзеянне з карыстачамі.

Раней вылічальны цэнтр часта звалі **машыннай залай** (ці сцісла — **машзалай**).

Аналагічная назва — **інфармацыйна-вылічальны цэнтр** (**ІВЦ**)

## Гл. таксама 
* Датацэнтр

## Спасылкі 
* Навукова-даследчы вылічальны цэнтр Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава (НІВЦ)
* Галоўны Інфармацыйна-вылічальны Цэнтр Федэральнага агенцтва па культуры і кінематаграфіі 
* Інтэрнэт-сайт ІВЦ Агульнарасійскай аўтаматызаванай сістэмы ўліку і кантролю за праходжаннем рэгістраваных паштовых адпраўленняў, Пошта Расіі. 

Катэгорыя:Вылічальная тэхніка
Лысьва

**Лысьва** () — горад (з 1926 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Лысьвенскага раёна Пермскага края. Насельніцтва 26,4 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1785 годзе. Размешчаны на ўсходзе краю, за 206 км на ўсход ад Пермі. Станцыя на чыгунцы Чусаўская — Кузіна.

Вядучымі галінамі ў структуры народнай гаспадаркі горада з’яўляюцца машынабудаванне і металаапрацоўка, лёгкая прамысловасць, прадстаўленыя таксама прамысловасць па вытворчасці будматэрыялаў, прадпрыемствы, якія перапрацоўваюць сельскагаспадарчую прадукцыю. Лысьвенскі металургічны завод вырабляе ліставы пракат, электралітычна ацынкаваную сталь з палімернымі пакрыццямі, эмаляваны і ацынкаваны посуд, малочныя пляшкі. ТАА "Лысьвенскі завод цяжкага электрычнага машынабудавання «Прывад» («Электрацяжмаш-Прывад») — вядучае прадпрыемства Расіі па вытворчасці турбагенератараў магутнасцю 2,5 — 32 тыс. кВт і сінхронных электрарухавікоў, выпускаюцца таксама электрарухавікі для выпампоўвання з свідравін пітнай вады. Лёгкая прамысловасць прадстаўленая панчошна-пальчаточнай фабрыкай (вытворчасць дзіцячых рукавіц, шкарпэтак, пальчатак, жаночых калготкаў). У горадзе працуюць таксама завод жалезабетонных вырабаў, мясакамбінат. Асноўнае будаўнічае прадпрыемства горада — МУУП «Лысьвабудзаказчык».

Катэгорыя:Гарады Пермскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1785 годзе
Нытва

**Нытва** () — горад (з 1942 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Нытвенскага раёна Пермскага краю. Насельніцтва 20,4 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1756 годзе.

Знаходзіцца на правым беразе ракі Камы на адлегласці па рацэ ад Пермі 93 км. Па аўтамабільнай дарозе ад Пермі да Нытвы 70 км.

Нытвенский металургічны завод, завод «Металіст», прадпрыемствы харчовай галіны.

Катэгорыя:Гарады Пермскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1756 годзе
Аэрапорт

[thumb|250px|[Мюнхенскі аэрапорт уначы]]

**Аэрапо́рт** (аэра — паветра) — комплекс збудаванняў, прызначаны для прыёму, адпраўкі паветраных суднаў і абслугоўвання паветраных перавозак, што мае для гэтых мэт аэрадром, аэравакзал і іншыя наземныя збудаванні і неабходнае абсталяванне.

Адным з самых першых аэрапортаў свету стаў Кёнігсбергскі аэрапорт Дэвау, які адкрыўся ў 1919 годзе.

Існуюць гідрааэрапорты для прыёму гідрасамалётаў. Такія аэрапорты не маюць узлётна-пасадкавай паласы, яе ролю выконвае водная роўнядзь.

Міжнародны аэрапорт — аэрапорт, адкрыты для прыёму і адпраўкі паветраных суднаў, што выконваюць міжнародныя паветраныя перавозкі, у якім ажыццяўляецца памежны, мытны і іншыя тыпы кантролю.

## Аэрадром 
thumb|300px|Аэрапорт Даласа, выгляд зверху

Аэрадром складаецца з лётнага поля (узлётна-пасадкавая паласа (УПП), рулёжныя дарожкі (РД), перон, месцы стаянак і запраўкі, склады) і комплексу кіравання паветраным рухам (службы: арганізацыі паветранага руху, электрарадыётэхнічная і электрасвятлотэхнічная, метэаралагічная, штурманская і г.д.).

## Комплекс абслугоўвання карыснай нагрузкі 
### Аэравакзальны комплекс 
[right|thumb|200px|[Тэлескапічны трап, прыстыкаваны да борта. Пад трапам бачная сістэма вентылявання салона.]]

Складаецца з уласна аэравакзала, прызначанага для абслугоўвання пасажыраў. У аэравакзале базуецца большасць службаў, якія абслугоўваюць пасажыраў ад моманту уваходу на тэрыторыю аэрапорта да вылету і ад моманту падачы трапа да самалёта да пакідання аэрапорта:

* прадстаўніцтвы авіякампаній;
* служба арганізацыі пасажырскіх перавозак;
* службы бяспекі;
* багажная служба;
* службы памежнага, іміграцыйнага і мытнага кантролю;
* розныя арганізацыі і прадпрыемствы, што займаюцца адпачынкам, забаўкай пасажыраў і да т.п.: рэстараны і кафэ, пункты гандлю перыёдыкай і сувенірамі, крамы, і г.д.

### Грузавы комплекс. 
Прымае да адпраўкі, афармляе, апрацоўвае, загружае на борт паветраных суднаў груз і пошту. Абсталёўваецца крытым ацепленым складам, сродкамі дастаўкі і механізаванай пагрузкі-разгрузкі, сродкамі апрацоўкі грузу «ў накід» і ў кантэйнерах.

## Клас аэрапорта 
Клас аэрапорта вызначаецца гадавым аб'ёмам пасажырскіх перавозак (пасажыраабменам), гэта значыць агульнай колькасцю ўсіх пасажыраў, якія прылятаюць і вылятаюць з яго, у тым ліку транзітных пасажыраў (з перасадкай з аднаго паветранага судна ў іншае).

Класіфікацыя аэрапортаў у залежнасці ад гадавога аб'ёму пасажырскіх перавозак:

Аэрапорты з гадавым аб'ёмам перавозак больш 10000 тыс.чал. належаць да пазакласных, а з гадавым аб'ёмам перавозак меней 100 тыс.чал. — да некласіфікаваных.

Некласіфікаваныя аэрапорты мясцовых паветраных ліній месцяцца на аэрадромах 3 ці 4 класа, са штучным ці грунтавым пакрыццём УПП.

## Гл. таксама 
* Вузлавы аэрапорт
* Спіс аэрапортаў
* Аэрадром
* Мясцовыя паветраныя лініі

## Спасылкі 
* Найбуйныя аэрапорты свету па ліку пасажыраў
* База дадзеных па аэрапортах свету (пошук) 
* Каталог галоўных аэрапортаў Расіі і СНД 
* Даведнік асноўных аэрапортаў свету

Катэгорыя:Авіяцыя
Чарнушка (горад)

**Чарнушка** () — горад (з 1966 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Чарнушынскага раёна Пермскага края. Насельніцтва 36,1 тыс. чалавек (2008). Заснаваны ў 1945 годзе.

Горад размешчаны ва ўсходняй частцы Буйскай раўніны, на беразе ракі Танып, у зоне шырокалісцева-іглічных лясоў.

Чарнушка сфармавалася ў буйны прамысловы цэнтр поўдня вобласці, у ім перасякаюцца чыгуначныя, аўтамабільныя шляхі. Значны прамысловы патэнцыял, у горадзе размешчаныя арганізацыі і падрадзяленні кіравання Чарнушканафта — самога буйнага прадпрыемства раёна. Абласное значэнне мае Чарнушкінскі масласыраробчы камбінат. Вялікую ролю ў эканоміцы раёна і гарады адыгрывае завод керамічных сценавых матэрыялаў. Прадпрыемствы абласнога значэння — завод металавырабаў, швейная фабрыка.

Чарнушка — цэнтр буйнога аграпрамысловага раёна, што абумовіла размяшчэнне ў ім мясакамбіната «Чарнушкінскі», хлебапраёмнага прадпрыемства. Патрэбы насельніцтва забяспечваюць хлебакамбінат, райхарчакамбінат. У горадзе ёсць будаўнічыя арганізацыі, аграхімічныя і меліярацыйныя падрадзяленні.

Праз горад праходзіць нафтапровад.

Катэгорыя:Гарады Пермскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1854 годзе
Аўтобусны прыпынак

**Аўто́бусныя прыпы́нкі** — адмыслова адведзеныя месцы ў горадзе, мястэчку ці вёсцы, на якіх спыняецца грамадскі транспарт, часцей за ўсё аўтобус, тралейбус ці трамвай, для таго каб пасажыры маглі выйсці з салона ці ўвайсці ў яго.

У найпрасцейшым выпадку можа пазначацца толькі дарожным знакам 5.12.2 «Месца спынення аўтобуса і/ці тралейбуса», але звычайна на прыпынках усталёўваюць падстрэшкі ад дажджу і зэдлі. На прыпынку практычна заўсёды ёсць таблічка з нумарамі маршрутаў аўтобусаў, якія спыняюцца на дадзеным прыпынку, а часта таксама расклад і карта маршрутаў ці раёна.
Часам на прыпынках ёсць пункты продажу квіткоў.
У буйных гарадах на прыпынках звычайна змяшчаецца вонкавая рэклама.
У зоне прыпынкаў грамадскага транспарту часта таксама наносіцца адпаведная дарожная разметка, якая забараняе паркоўку аўтамабіляў.

## Тыпы прыпынкаў 
зе]]
Ёсць два асноўныя тыпы прыпынкаў:
* Сталыя прыпынкі: транспарт прыбывае на прыпынкі па раскладзе (часта праз фіксаваныя прамежкі часу).
* Прыпынак па патрабаванню: транспарт не спыніцца, калі пасажыр не запатрабуе прыпынення. Для гэтага ён можа націснуць на адпаведную кнопку ў салоне ці проста сказаць пра сваё жаданне кіроўцу. Чалавеку, які чакае аўтобус на прыпынку, варта падняць руку (націснуць кнопку пры яе наяўнасці), інакш транспарт можа праехаць міма. Часта ў месцах такіх прыпынкаў няма ніякіх адпаведных знакаў. Надпіс часцяком — «Па патрабаванню», ці назва суседняга населенага пункта з гэтым надпісам.

* Нядаўна з’явіліся фальшывыя аўтобусныя прыпынкі, якія ўсталёўваюцца побач з домам састарэлых ці лякарняй, яны дазваляюць хутка знайсці збеглых пацыентаў, што пакутуюць захворваннямі кароткатэрміновай памяці.

## Гл. таксама 
* Транспарт

Катэгорыя:Аўтобус
Катэгорыя:Грамадскі транспарт