Вятрак

на тэрыторыі музейнага комплексу «Дудуткі»]]
**Вятрак, ветраны млын** — вытворчая пабудова для памолу зерня з выкарыстаннем энергіі ветру.

Вярчальны момант ад парных крылаў (звычайна чатырох) каркаснай канструкцыі, умацаваных на гарызантальным вале, праз зубчатыя колы перадаваўся на вертыкальны вал і камяні паставоў. Паводле канструкцыі ветракі падзяляюцца на стрыжнёвыя (казловыя, слупавыя) і шатровыя. Сустракаліся і невялікія сядзібныя ветракі (казлоўкі), у т.л. на колах — для перавозкі з месца на месца.

Былі пашыраны ў многіх краінах Еўропы з XII—XIII стагоддзяў, звычайна мураваныя. На Беларусі вядомы з XVI стагоддзя, найбольш пашыраны ў XVIII — пачатку XX стагоддзяў, драўляныя. Выкарыстоўваліся да сярэдзіны XX ст.

, *Млын у Вейк-бей-Дзюрстэдэ* (1670)]]

## Будова 
Вятрак складаецца з двух асноўных частак: нерухомай апорнай падставы і рухомай часткі з механізмам і крыламі, якая здольна паварочвацца ў найбольш выгадную пазіцыю адносна ветру. У залежнасці ад суадносін гэтых частак ветракі дзеляцца на дзве групы. Першыя ветракі характарызуюцца тым, што корпус паварочваўся разам з крыламі пад найбольш зручны вецер на спецыяльнай канструкцыі — г. зв. козлах. З XVII стагоддзя ў Еўропе атрымаў распаўсюджванне новы тып ветрака з нерухомым корпусам — «галандскі» (або «шатровы»), у якога разам з крыламі паварочвалася толькі верхняя частка. У ветрака тыпу «пальтрак» паварочвалася ўся пабудова, але не на козлах, а на спецыяльным коле, устаноўленым на ўзроўні зямлі.

### Стрыжнёвыя (казлоўкі) 
Звычайна двух’ярусныя, квадратныя ў плане, вышынёй 8—12 м. Козлы, на якія абапіралася збудаванне, складаліся з магутных гарызантальных брусаў, якія ляжалі на зямлі, звычайна на каменным падмурку. У гарызантальныя брусы ўразаўся вертыкальны слуп (з хвоі, радзей з дубу) і падтрымліваючыя яго падкосы. Замацаваныя на слупе гарызантальныя бэлькі падтрымлівалі знізу корпус млына і з’яўляліся асновай першага яруса.

З-за таго, што практычна ўсе механізмы ветрака канцэнтраваліся бліжэй да наветранага боку, будынак даводзілася цэнтраваць. Корпус усталёўваўся на бэльках са зрухам на 30-50 см да ўваходнага боку, што забяспечвала ўстойлівасць збудавання. Да гэтых жа бэлек знізу прымацоўваўся брус-дышаль, з дапамогай якога млын паварочвалі па кірунку ветру. Уваход у млын заўсёды быў з боку, процілеглага наветранаму, дзе размяшчаліся крылы.

Ветракі размяшчаліся ўбаку ад забудовы, г.зн. у месцах, даступных ветру і адкрытых для агляду з усіх бакоў. Будаўнікам даводзілася ўлічваць, што Беларусь знаходзіцца ў зоне слабых ветраў, моцны ж вецер  складае ўсяго дзясятыя долі працэнта агульнага патоку, дасягаючы 2–3 % на адкрытых прасторах.   Таму пры такіх ветравых патоках на тэрыторыі Беларусі адрозненне тыпаў ветракоў, іх формаў і памераў вызначалася перш за ўсё аб'ёмам працы. Напрыклад, на тэрыторыях, якія спецыялізаваліся на земляробстве, у Падняпроўі і Усходнім Палессі, колькасць ветракоў большая, яны больш магутныя па прадукцыйнасці і буйнейшыя па памерах.

## Архітэктурны дэкор 
Для ветракоў характэрна практычна поўная адсутнасць дэкаратыўнага ўбрання. Эстэтыку ўсяго, што звязана з ветракамі, вызначаў менавіта дынамічны характар вытворчага працэсу, заснаванага на непасрэдным кантакце з сіламі прыроды. Ветракі маюць выразныя сілуэты і гарманічныя прапорцыі. Але ў інтэр'еры сустракаюцца разныя калонкі другога яруса — в. Бярозаўка Кармянскага раёна, мудрагеліста выкаваныя шрубы, якія рэгулююць уздым жоранаў, — в. Сінічына Буда-Кашалёўскага раёна.

## У літаратуры 
Мігель Сервантэс у сваім рамане «Дон Кіхот» апісваў сцэну, у якой Дон Кіхот атакуе ветраныя млыны, лічачы іх за веліканаў. Адсюль паходзіць вядомае выказванне «біцца з вятракамі», якое літаральна азначае барацьбу з неіснуючым супернікам, або бессэнсоўнае дзеянне. У беларускіх аўтараў вятрак асацыюецца ў асноўным з месцам жыхарства зданняў і інш. нечысцяў.

## Гл. таксама 
* Энергія ветру
* Вадзяны млын

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні

Катэгорыя:Аб’екты на марках