open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дзючэры

**Дзючэ́ры** (, )  — народ, які ў першай палове XVII ст. насяляў рэчышчы Амура, Усуры, Сунгары, горы Малы Хінган. Меркаваная колькасць - 9,2 тысячы чал.

Звычайна дзючэраў атаясняюць з нашчадкамі амурскіх чжурчжэняў.

## Гісторыя 
Археалагічныя раскопкі дзючэрскіх помнікаў, якія арганізуюцца з 1977 г., паказалі, што культура дзючэраў прыйшла на змену культуры чжурчджэняў у другой палове XIII ст. Асноўным заняткам яе носьбітаў з’яўлялася земляробства.

У 1643 г. дзючэры атакавалі экспедыцыю рускіх казакаў на чале Васіля Паяркава. У 1650 - 1653 гг. землі дзючэраў даследаваў Ерафей Хабараў. Пры гэтым казакі імкнуліся збіраць ясак. Карэннае насельніцтва рэгіёна аказвала ім супраціўленне. Пазней удзельнікі экспедыцыі абвінавачвалі Е. Хабарава ў жорсткасці ў дачыненні да мясцовых народаў, у тым ліку дзючэраў. Некаторыя расійскія даследчыкі лічаць, што большасць дзючэраў загінула ў сутычках.

З дапамогай цынскага ўрада рэшткі дзючэраў перасяліліся на поўдзень Маньчжурыі, дзе яны маглі быць асіміляваны маньчжурамі. У 1654 г. чарговы атрад казакаў знайшоў іх паселішчы пакінутымі.

## Культура 
Асноўнымі заняткамі дзючэраў былі земляробства і пашавая жывёлагадоўля. Вырошчвалі жыта, агуркі, мак, часнык, бабы, кавуны, дыні, яблыкі, арэхі, каноплі. Збожжа захоўвалі ў хатах або ў асаблівых ямінах на палетках. Малолі ўручную, выплочвалі даніну мукою. Частка зерня перапрацоўвалася ў алкагольныя напоі. Аралі драўлянай сахой з дапамогай быкоў. Палявалі на футравых жывёл, займаліся рыбалоўствам. Актыўна гандлявалі з Кітаем. Жылі ў вялікіх добра ўмацаваных паселішчах.

Катэгорыя:Народы Сібіры
Катэгорыя:Тунгуса-маньчжурскія народы
Катэгорыя:Зніклыя народы Расіі
Катэгорыя:Зніклыя народы Азіі
Экернфёрдэ

**Экернфёрдэ** () — горад на поўначы Германіі, у федэральнай зямлі Шлезвіг-Гольштэйн, уваходзіць у склад акругі Рэндсбург-Экернфёрдэ. Размешчаны ў Экернфёрдскай бухце Балтыйскага мора, за 25 км на паўночны захад ад Кіля. У 1302 годзе Экернфёрдэ ўпершыню згадваецца як горад. У Экернфёрдскай бухце размешчана некалькі буравых платформаў. У горадзе развіта мукамольная вытворчасць.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Томас Ёнік, нямецкі драматург
* Лорэнц фон Штайн, аўстрайскі прававед

## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Шлезвіг-Гольштэйна
Васіль Васілевіч Шчарбакоў

{{Ваенны дзеяч
|імя              = Васіль Васілевіч Шчарбакоў
|дата нараджэння  = 20.04.1951
|месца нараджэння = в. Казімірова, , Віцебская вобласць
|дата смерці      = 28.06.2010
|месца смерці     = , Расія
|выява            = 
|шырыня           = 
|апісанне выявы   = 
|мянушка          = 
|прыналежнасць    = 
|гады службы      = 
|званне           = 
|род войскаў      = верталётная аіяцыя
|камандаваў       = 
|часць            = 1-я верталётная эскадрылля 181-ы асоны верталётны полк
|бітвы            = Афганская вайна
|узнагароды       = {
 
}
{
 
}
|сувязі           = 
|у адстаўцы       = 
}}
**Васіль Васільевіч Шчарбакоў** (20 красавіка 1951, вёс. Казімірова, Полацкі раён, Віцебская вобласьць, Беларуская ССР — 28 чэрвеня 2010, Смаленск, Расія) — Герой Савецкага Саюза, намеснік старшыні Беларускага саюза ветэранаў вайны ў Афганістане (БСВВА).

## Біяграфія 
У мірны час, да пачатку Афганскай вайны, скончыў Віцебскі вучэбна-авіяцыйны цэнтр ДТСААФ, затым — Аткарскі вучэбны авіяцыйны цэнтр ДТСААФ і ў 1972 годзе — экстэрнам — Сызранское вышэйшае ваеннае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў. У 1984 годзе — Ваенна-паветраную акадэмію імя Ю. А. Гагарына. У 1970 годзе быў прызваны ў шэрагі Савецкай Арміі і накіраваны служыць у Афганістан у складзе абмежаванага кантынгенту савецкіх войскаў.

Пасля вайны ў Афганістане служыў на розных камандных пасадах. Афіцэрскі шлях скончыў на пасадзе начальніка ўпраўлення авіяцыі 7-й танкавай арміі ў званні палкоўніка. У 1993 годзе быў абраны намеснікам старшыні Беларускага саюза ветэранаў вайны ў Афганістане (БСВВА).

У 1994—1995 гадах займаў пасаду намесніка старшыні Камітэта па сацыяльнай абароне ваеннаслужачых, асоб радавога і начальніцкага складу, звольненых у запас, адстаўку, і членаў іх сем’яў пры Савеце міністраў Беларусі. З 1995 года — намеснік старшыні БСВВА.

У апошнія гады жыцця жыў у Смаленску, узначальваў дабрачынны фонд «Памяць». Шчарбакоў быў апошнім Героем Савецкага Саюза, з тых, што пражывалі ў Смаленскай вобласці.

Памёр у ноч на 28 чэрвеня 2010 года. Пахаваны ў Мінску на Усходніх могілках.

## Подзвіг 
Як камандзір эскадрыллі праславіўся, калі ў час бою з душманамі ў 1979 годзе быў збіты савецкі верталёт. Шчарбакоў В. В. падабраў яго экіпаж і на сваёй падбітай машыне вывез з поля бою.

## Сям’я 
Быў жанаты, меў дваіх сыноў.

## Узнагароды 
Званне Героя Савецкага Саюза маёру Шчарбакову В. В. было прысвоена Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 28 красавіка 1980.

Узнагароджаны ордэнам Леніна і медалём «Залатая Зорка», ордэнам «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» 2-й і 3-й ступені, беларускім ордэнам «За службу Радзіме» 2-й ступені.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Шчербаков В. В. Герои-выпускники .
* «Герой нашего времени». Статья из журнала «Армия», 1999, № 6 часть 1 .
* «Герой нашего времени». Часть 2 .

Катэгорыя:Выпускнікі Ваенна-паветранай акадэміі імя Ю. А. Гагарына
Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска
Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)
Неджэф

**Неджэф**, **Эн-Наджаф** — горад на поўдні Ірака, за 160 км на поўдзень ад Багдада. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі Наджаф. Насельніцтва — каля 820 000 чалавек (ацэнка 2003 года).

Паводле паданняў, заснаваны ў 791 годзе халіфам Харунам ар-Рашыдам.

Найбуйнейшы на поўдні Ірака свяшчэнны горад мусульман-шыітаў, месца іх паломніцтва да грабніцы халіфа і першага імама шыітаў Алі, стрыечнага брата і зяця прарока Магамета. Цэнтр шыіцкага палітычнага жыцця ў Іраку.

## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Ірака
Катэгорыя:З’явіліся ў 791 годзе
Катэгорыя:Свяшчэнныя гарады
Шклатара

]]
**Шклатара** — шкляная ўпакоўка (тара), якая выкарыстоўваецца для захоўвання і транспарціроўкі прамысловых тавараў і харчовых прадуктаў.

Адрозніваецца матэрыялам ад тары драўлянай, пластмасавай і металічнай і адносіцца, як правіла, да малагабарытнай тары. Па канструктыўнай жорсткасці і мантажных прыкметах належыць да катэгорый жорсткай і неразборнай тары. У дачыненні да абароту можа быць як разавай, так і зваротнай або шматабаротнай.

Важнай перавагай з’яўляецца хімічная бяспека шкляной тары і магчымасць яе паўторнага выкарыстання, у тым ліку і ў побыце. Сур’ёзным недахопам з’яўляецца далікатнасць шкла.

Асноўнымі разнавіднасцямі шклатары з’яўляюцца слоікі і бутэлькі.

## Гл. таксама 
* Другаснае выкарыстанне шклатары
Сюжэтны ініцыял

) у ілюмінаванай Лацінскай Бібліі, 1407 год. Размалёўка фарбай і сусальным золатам]]
, 8-е стагоддзе]]
**Сюжэтны ініцыял** — від буквіцы, павялічанай літары ў пачатку абзаца ці іншага фрагменту тэксту, які змяшчае карцінку. Строга кажучы, сюжэтны ініцыял адлюстроўвае сюжэтны малюнак або канкрэтную сцэну, у той час як звычайна буквіца змяшчае фігуры чалавека або жывёл толькі для дэкарацыі, без сувязі з тэкстам. Як буквіцы ўвогуле, так і сюжэтныя ініцыялы былі вельмі распаўсюджанымі і складанымі ў раскошных манускрыптах. Гэтыя ілюстраваныя ініцыялы былі ўпершыню заўважаныя ў астраўным мастацтве ў пачатку 8 стагоддзя. Самы ранні вядомы прыклад знаходзіцца ў Санкт-Пецярбургскім Бедзе, астраўным рукапісе 731-46, і Веспасіянаўскі Псалтыр сярод іншых.

Памер і ўпрыгожванне ініцыяла ў далейшым дае ключ да разумення яго значэння і месцазнаходжання. Лісты, якія пачынаюць новы раздзел тэксту або адзначаюць раздзел, што заслугоўвае адмысловай увагі, магчыма, робяцца больш расквечанымі і займаюць большую прастору. У раскошных рукапісах усю старонку можа займаць сюжэтны ініцыял. Як памер, так і дэманстратыўнасць рукапісу адлюстроўваюць як статус самога рукапісу і яго уладальніка. Рукапісы, прызначаныя для паўсядзённага выкарыстання, як правіла, манахаў і студэнтаў, часта былі мала ілюмінаваны, і амаль ніколі не змяшчалі сюжэтныя ініцыялы ці арнаментальныя завітушкі. Рукапісы па замове багатых заступнікаў або для багатых манастыроў часта ілюмінаваліся пісаліся золатам і срэбрам, а не пяром і чарнілам.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 35 сюжэтных ініцыяла  з бібліятэкі Ханцінгтана
* Сюжэтны ініцыял з «Песні песняў»
* «Выраб ілюмінаваных манускрыптаў» з Энцыклапедыі ірландскага і сусветнага мастацтва
* «Дэкарацыя і ілюмінаванне» з Manuscript Studies: Medieval and Early Modern

Катэгорыя:Кніжнае афармленне
Катэгорыя:Іканапіс
Цюдараўская секулярызацыя

**Роспуск манастыроў** () — працэс секулярызацыі манастыроў, які адбываўся пры каралю Генрыху VIII. Адна з галоўных гістарычных падзей у гісторыі Англіі XVI стагоддзя.

З пачаткам Англійскай Рэфармацыі ў 1530-я гады Генрых VIII пачаў працэс ліквідацыі манастыроў і перадачы кляштарнай маёмасці ва ўласнасць каралеўскага дома Цюдараў. Згодна з Актам, прынятым у 1536 годзе, ліквідацыі падлягалі ўсе манастыры са штогадовым даходам менш за 200 фунтаў стэрлінгаў. Да 1540 года каля 800 манастыроў у Англіі былі зачыненыя, а больш за 10 тысяч манахаў пазбавіліся сродкаў да існавання. Таксама былі зачыненыя манастырскія школы.

Савецкі медыявіст А. М. Савін паказаў, што ў выніку секулярызацыі большая частка манастырскіх зямель трапіла ў рукі так званага «новага дваранства». Цікава, што ў сваёй працы «Англійская секулярызацыя» (1906) Савін, як адзначае Я. А. Касмінскі, паказаў, што «манастыры былі гультаяватымі гаспадарамі, якія жылі галоўным чынам за кошт рэнтаў. Яны імкнуліся пераважна да вышэйшых і сярэдніх класаў грамадства і адыгрывалі нікчэмную ролю як установы сацыяльнага забеспячэння».

Манастыры Ірландыі і Уэльса таксама пацярпелі, але ў меншай ступені, а Шатландыя ў той час была асобным каралеўствам.

Перыяд роспуску манастыроў суправаджаўся жорсткімі рэпрэсіямі, у прыватнасці, былі пакараныя Джон Фішар і Томас Мор. Абодва спачатку былі прысуджаныя да кваліфікаванага пакарання праз павешанне, трыбушэнне і чвартаванне, але кароль, відаць, баючыся, што пакараных успрымуць за мучанікаў, замяніў дадзены спосаб звычайным абезгалоўліваннем.

Руіны многіх манастыроў у цяперашні час з'яўляюцца нацыянальнымі помнікамі Вялікабрытаніі.

File:Glastonburyabbey.jpg|Абацтва Гластанбэры
File:Quin abbey drab.jpg|
File:Old chapel - geograph.org.uk - 283934.jpg|
File:Remains of Bishop's Palace, Southwell - geograph.org.uk - 342012.jpg|
File:Thornton Abbey Ruins.jpg|Абацтва Торнтан

## Літаратура 
* Савин А. Н. Английская секуляризация М.1906
* Bernard, G. W. "The Dissolution of the Monasteries, " History (2011) 96#324 pp 390—409 online; argues that religious motives were more important than the king's greed
* Fauske, Christopher J. "The Last Divine Office: Henry VIII and the Dissolution of the Monasteries, " Anglican and Episcopal History (2011) 80 #4
* Bradshaw, Brendan (1974). The Dissolution of the Religious Orders in Ireland under Henry VIII. London: Cambridge University Press.
* Duffy, Eamon (1992). The Stripping of the Altars: Traditional Religion in England, 1400—1580. New Haven, Connecticut: Yale University Press. ISBN 0-300-06076-9.
* Dickens, A. G. (1989). The English Reformation (2nd ed.). London: B. T. Batsford.

Катэгорыя:1530-я
Катэгорыя:Гісторыя Англіі
Катэгорыя:Секулярызацыя
Катэгорыя:Каталіцтва ў Вялікабрытаніі
Чын (народы)

**Чын**, чыны, кукі-чыны — група народаў на паўночным захадзе М'янмы (нацыянальная вобласць Чын): тыдым, фалам, канпеле і блізкія да іх тхадо на паўночным усходзе Індыі. 750 тыс.чалавек. Роднасныя народу кукі. Адносяцца да паўднёваазіяцкай пераходнай расы. Гавораць на мове падгрупы нага-кукі-чын цэнтральнай групы сіна-тыбецкай сям'і. Вернікі — будысты, ёсць хрысціяне.

Чын прыйшлі ў Бірму з поўначы, раней продкаў сучасных бірманцаў. У 12-17 стагоддзях фалам і канпеле выцеснены шанамі ў цяжкадаступныя горныя раёны заходняй Бірмы. Традыцыйныя заняткі — падсечна-агнявое земляробства (рыс, бабовыя, гародніна), у далінах — садаводства (цытрусавыя), паляванне, лесанарыхтоўкі, збор смалы і інш.
## Літаратура 
* Народы мира, «Советская энциклопедия», М., 1988
Катэгорыя:Народы М’янмы
Камуністычныя краіны

**Камунистычныя краіны** - краіны, у якіх кіруючай  партыяй з'яўляецца камуністычная партыя, або пануючай ідэялогіяй з'яўляецца камунізм
Гісторыя

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі ў свеце з'явілася першая краіна, кіруючай партыяй якой была камуністычная - РСФСР. У 1922 годзе на тэрыторыі былой Расійская Імперыі была створана федэрацыя камуністычных савецкіх краін - Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны колькасць камуністычных краін павялічалася з-за таго, што Чырвоная Армія акупавала вялікую частку Ўсходняй Еўропы. На акупаваных тэрыторыях былі створаны цалкам падкантрольныя савецкаму кіраўніцтву камуністычныя рэспублікі.

Пасля 1989, падчас падзення камуністычных рэжымаў у свеце і Еўропе, колькасць камуністычных краін паменшылася.

## Cпіс сучасных камуністычных краін 

Катэгорыя:Камунізм
Катэгорыя:Краіны паводле формы дзяржаўнага ладу
Гюйс

**Гюйс** () — спецыяльны ваенна-марскі сцяг, які ўздымаюць штодзённа адначасова з кармавым сцягам (звычайна а 8.00 раніцы і да захаду сонца) на гюйс-штоку караблёў 1-га і 2-га рангу пры стаянцы на якары, бочцы, швартовых і ў доку. У ВМФ (ВМС) кожнай дзяржавы гюйс мае сваю выяву і колер.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сцягі
Катэгорыя:Вексілалогія
Жалезны сурык

**Жалезны сурык **— гэта цвёрдае і хімічна ўстойлівае рэчыва, якое валодае абразіўнымі ўласцівасцямі і высокай устойлівасцю да награвання. Па сваім хімічным складзе жалезны сурык прадстаўляе сабой аксід жалеза Fe2O3, які мае насычаны карычнева-чырвоны колер і высокую шчыльнасць.

## Прымяненне жалезнага сурыку 
Асноўнымі абласцямі прымянення жалезнага сурыку з'яўляюцца: 
* Атрыманне пігмента для вытворчасці фарбаў і грунтовак і напаўнення пластмас і гум.
* Вогнеахоўныя саставы (насычэнні і пакрыцці), вогнетушыльныя парашкі.
* Вытворчасць тэрміту.
* Каталізатары.
* Шкловарэнне.
* Паліраванне шкла і металаў.

Катэгорыя:Пігменты
Кая

**Кая**:
## Прозвішча 
* Івандэ Кая, латвійская пісьменніца і феміністка
## Тапонім 
* Кая (горад), горад у Буркіна-Фасо
* Кая (штат), штат у М'янме

## Іншае 
* (952) Кая
* Кая, народ
* Кая, святы гай
Котанаўская бібліятэка

— гэта толькі адзін са скарбаў, сабраных сэрам Робертам Котанам.]]
**Котанская бібліятэка** была сабрана ў прыватным парадку сэрам Робертам Брусам Котанам (1571—1631), які быў антыкварам і бібліяфілам, і стала асновай Брытанскай бібліятэкі.

Пасля роспуску манастыроў мноства неацэнных старажытных рукапісаў, якія належалі да манаскіх бібліятэк, сталі распаўсюджвацца сярод розных уладальнікаў, многія з якіх не ведалі аб культурнай каштоўнасці манускрыптаў. Котанаўская роля заключалася ў пошуку, набыцці і захаванні гэтых старажытных дакументаў. Вядучыя навукоўцы той эпохі, у тым ліку Фрэнсіс Бэкан, Уолтэр Рэлі, і Джэймс Ашэр, наведвалі бібліятэку сэра Роберта. Рычард Джэймс выступаў у якасці яго бібліятэкара. Бібліятэка мае асаблівую важнасць для часам адзінай захаванай копіі працы, так, напрыклад, адбылося з творамі «Беавульф» і «Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар».

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* A History of the Cotton Library , British Library
* British Library Digitized Manuscripts Online 
* British Library Images Online
* The Cotton Manuscripts Bibliography , The University of Sheffield

Катэгорыя:Бібліятэкі Вялікабрытаніі
Кая (народ)

**Кая**, (саманазва: *кая і бгаі*), **карэні**, «чырвоныя карэны» (ад колеру адзення жанчын) — народ М'янмы (пераважна ў басейне ракі Нампілу і ў суседніх горных раёнах у нацыянальнай вобласці Білу Кая). Каля 100 тыс.чалавек. Роднасныя карэнам. Адносяцца да паўднёваазіяцкай расы, ад суседзяў адрозніваюцца больш цёмнай скурай. Гавораць на мове кая карэнскай падгрупы цэнтральнай групы сіна-тыбецкай сям'і. Прытрымліваюцца традыцыйных вераванняў, ёсць будысты і хрысціяне (каталікі).

У этнагенезе кая, верагодна, удзельнічалі мон-кхмерскія, тыбета-бірманскія, а з канца 1 тысягоддзя н.э. і тайскія плямёны. Ядро кая, верагодна, склала адна са старажытных груп карэнаў, што вылучылася ў асобны народ у эпоху палітычнай раздробненасці Бірмы (пасля 13 стагоддзя). У кая існавалі невялікія княствы.

Галоўныя заняткі — вырошчванне рысу, гандаль драўнінай (цік), металаапрацоўка (са старажытных часоў славіліся ліццём бронзавых барабанаў — пазі). Некаторыя кая працуюць на рудніках, будаўніцтве дарог.

## Літаратура 
* Народы мира, «Советская энциклопедия», М., 1988.

Катэгорыя:Народы М’янмы
Джэймс Брэндан Коналі

**Джэймс Брэндан Бенет Коналі** (, ; , Бостан — , Бруклайн) — амерыканскі лёгкаатлет і пісьменнік, чэмпіён летніх Алімпійскіх гульняў 1896 года.

## Біяграфія 
Быў адным з 12 дзяцей у сям’і Джона і Ганны Коналі, ірландскіх каталіцкіх эмігрантаў з Голуэя. У дзяцінстве займаўся спортам — гуляў у амерыканскі футбол і займаўся лёгкай атлетыкай. У 1895 годзе паступіў у Гарвардскі ўніверсітэт, і на наступны год паехаў на грузавым караблі ў Афіны, каб прыняць удзел у I Летніх Алімпійскіх гульнях. За тое, што ён паехаў туды без дазволу ва ўніверсітэце, яго адлічылі.
 
Удзельнічаючы ў гульнях, ён выйграў тры медалі, у тым ліку адзін залаты. Спачатку, 6 красавіка ён удзельнічаў у спаборніцтве па трайным скачку. Ён амаль на метр абышоў бліжэйшага суперніка з Францыі Аляксандра Цюферы, і з вынікам у 13,71 м, перамог у спаборніцтве. Гэта спаборніцтва праходзіла раней за іншыя, і Джэймс Коналі стаў самым першым Алімпійскім чэмпіёнам.

На наступны дзень, 7 красавіка, ён спаборнічаў у скачку ў даўжыню. З вынікам у 5,84 м, ён заняў трэцяе месца, саступіўшы двум сваім суайчыннікам Элеры Кларку і Роберту Гарэту. 10 красавіка, Коналі прыняў удзел у скачку ў вышыню. Ён падзяліў другое месца з Гарэтам, паказаўшы з ім адзін вынік у 1,65 м. Першае месца ў тым спаборніцтве заняў Кларк.

Праз чатыры гады, Коналі паехаў на Летнія Алімпійскія гульні ў Парыжы, каб абараніць свой чэмпіёнскі тытул. Аднак ён не змог гэтага зрабіць, прайграўшы толькі суайчынніку Маеру Прынштайну.

У 1906 годзе, Коналі ўдзельнічаў у неафіцыйных летніх Алімпійскіх гульнях, якія прайшлі ў Афінах. Ён удзельнічаў у скачку ў даўжыню і трайным скачку. У першым спаборніцтве ён заняў 27-е месца, а ў другім — 18-е.

Пасля гульняў, Коналі змяніў шмат прафесій — ён працаваў у марскіх доках, удзельнічаў у Іспана-Амерыканскай вайне, быў журналістам (пісаў артыкулы пра вайну і летнія Алімпійскія гульні 1904 у Сент-Луісе), быў аўтарам некалькіх раманаў пра мора. У 1949 годзе, Гарвардскі ўніверсітэт прысвоіў яму доктарскую ступень за яго творы.

Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад ЗША
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 1900 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1896 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1896 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1900 года
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1896 года
Амасіс (ганчар)

па кераміцы ганчара Амасіса, 550—540 да н. э., Парыж, Луўр F 75]]
**Амасіс** — старажытнагрэчаскі ганчар, які працаваў паміж 560/50 і 530/20 гадамі да н. э. у Афінах.

У ганчарнай майстэрні Амасіса таксама працаваў адзін з лепшых архаічных вазапісцаў, названы па імені ганчара вазапісец Амасіс. Яго працы ў асноўным чорнафігурныя, пазней чырвонафігурныя. Разам з Эксекіем стварыў першую буйную амфару, у якой абодва бакі мелі змястоўны роспіс.

## Спасылкі 
* Metropolitan Museum of Art, працы Амасіса

Катэгорыя:Вазапіс Старажытнай Грэцыі
Коналі

**Коналі** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Артур Коналі — англійскі разведчык, падарожнік, пісьменнік
* Гаральд Коналі — амерыканскі лёгкаатлет, кідальнік молата, алімпійскі чэмпіён
* Джон Боўдэн Коналі — міністр фінансаў ЗША (1971-72)
* Джэймс Коналі — ірландскі палітычны дзеяч, стваральнік Ірландскай сацыялістычнай рэспубліканскай партыі
* Джэймс Брэндан Коналі — амерыканскі лёгкаатлет, алімпійскі чэмпіён
* Дэвід Коналі — ірландскі футбаліст
* Марын Коналі — амерыканская тэнісістка, першая ў гісторыі жанчына-уладальніца Вялікага шлема
Ганна Андрэеўна Сапега

**Ганна Андрэеўна Сапега ** (1569—1595) — вялікалітоўская арыстакратка, заступніца праваслаўя ў Беларусі.

## Біяграфія 
Паходзіла з украінскага магнацкага роду Вішнявецкіх. Дачка князя Андрэя Вішнявецкага. Атрымала хатнюю адукацыю.

У 1581 годзе бацька выдаў яе за Мікалая Сапегу, ваяводу віцебскага. Вяселле адбылося ў Вішняўцы. Па пераездзе да беларускага маёнтка мужа займалася ў асноўным хатнімі справамі, выхаваннем дзяцей, падтрымлівала праваслаўе.

У 1584 годзе пасля смерці бацькі атрымала замак і мястэчка Мацееў ва Уладзімірскім і Хэлмскім паветах з фальваркам
Відут, маёнтак Вузлаўцы ў Слонімскім павеце, маёнтак Васькаўцы ў Лідскім павеце, Касуце з сёламі Занароцкімі ў Ашмянскім павеце, а таксама маёнтак Сейны ў Гарадзенскім павеце. Рана памерла — у 1595 годзе. У яе гонар Сапега пабудаваў царкву св. Ганны ў Кодані (цяпер Бяльскі павет Люблінскага ваяводства, Польшча). Тут пахавана і сама Ганна.

## Сям’я 
Муж — Мікалай Сапега (1545—1599).

Дзеці:
* Ян (?—1602);
* Мікалай (1581—1644), ваявода менскі і берасцейскі;
* Крыштаф (1590—1637), падчашы вялікі літоўскі;
* Фрыдэрык (?—1626), падкаморы ўладзімірскі;
* Аляксандр Казімір (?—1619), падстолі вялікі літоўскі;
* Габрыэль (?—1614);
* Гальшка.

## Літаратура 
* 
* Wolff J. Kniaziowie Litewsko-Ruscy od końca czternastego wieku / J. Wolff. — Warszawa, 1895. — 698 s.

Ганна Андрэеўна
Ганна Андрэеўна
Насыпаць горы

**Насыпаць горы. Палескія гісторыі** () — дакументальная кніга польскай пісьменніцы . Распавядае пра гісторыі з Палесся, вандруючы па гарадам і вёскам.

## Змест 
Усяго кніга змяшчае 17 глаў, якія ў перакладзе на беларускую мову гучаць так:
*Міс Бойд едзе на Палессе
*Трэці грэх
*Пра заступнікаў і праціўнікаў каўтуна
*Прыедзь у край мой ціхі
*О шчасная адзінота
*"Добры і плахі пан"
*Мотальская джаконда
*Найпрыгажэйшыя ночы без месяца
*З Альман у Альманы
*Забытыя Флатыліі
*Усе святыя
*Дваццаць свечак
*Прадметы княскага жыцця
*Пра ўлюбёных звяроў
*Напалеон, але не Банапарт
*Клумба цадзіка
*Марыя з поўначы

## Узнагароды і намінацыі 
* Travelery National Geographic - *Намінація "Найлепшая кніга года пра падарожжа"*, 2016

## Спасылкі 
* Малгажата Шэйнэрт напісала кнігу пра неідэалізаванае Палесьсе
* Польская кніга пра «неідэалізаванае Палесьсе» выйшла па-беларуску
М’ёй

**М’ёй**, **М’ей** — горад у паўднёвай частцы М’янмы, на тэрыторыі адміністратыўнай вобласці Танінтаі. Адміністрацыйны цэнтр аднайменнага раёна. Горад знаходзіцца ў заходняй частцы правінцыі, на беразе Андаманскага мора, у вусці ракі Тэнасерым, за 850 км на паўднёвы ўсход ад сталіцы краіны Найп’іда.

## Гісторыя 
У XI—XIII стагоддзях горад з’яўляўся часткай імперыі Паган. Затым уваходзіў у склад тайскага царства Сукхатаі, а пасля яго падзення, у склад дзяржавы Аютыя. Пачынаючы з XVI стагоддзя М’ей становіцца цэнтрам гандлю з краінамі Еўропы. У 1767 годзе горад перайшоў пад кантроль бірманцаў, а ў 1826 годзе — пад кантроль англічан. З 1942 па 1945 М’ёй быў акупаваны японскай арміяй. У 1948 годзе ён увайшоў у склад незалежнай дзяржавы Бірма.

Катэгорыя:Гарады М’янмы
Бульбаводства

(ЗША)]]
**Бульбаводства** — галіна сельскагаспадарчай вытворчасці па вырошчванню бульбы для харчовых, кармавых і прамысловых мэтаў. Па стане на пачатак XXI стагоддзя ў свеце назіраецца павелічэнне як валавога збору бульбы, так і аб'ёмаў яе перапрацоўкі; прыкладны аб'ём вытворчасці бульбы ў свеце на душу насельніцтва складае 50 кг.

## Гісторыя 
У Расійскай імперыі пачатак масавага распаўсюджання бульбы паклаў Андрэй Балотаў: ён першым пачаў вырошчваць яго на агародзе, а не на клумбах. У 1840 годзе ўрад краіны распачаў меры па ўкараненні культуры вырошчвання «другога хлеба», што сустрэла моцны супраціў сялян і прывяло да «бульбяных бунтаў» у пачатку 1840-х гадоў.

## Вытворчасць бульбы 
Найбуйнейшыя вытворцы бульбы: Кітай, Расія, Індыя, Украіна, ЗША, Германія, Польшча, Беларусь, Нідэрланды, Францыя.

У 2004 г. у свеце было вырашчана 328 млн тон бульбы, што роўна сумарнай сусветнай вытворчасці батату і ямса.

Па дадзеных на 2008 год бульбу ў свеце вырошчвалі для наступных мэтаў:
* каля 60 % — для харчавання ў свежым або перапрацаваным выглядзе,
* каля 15 % — на корм скату,
* для перапрацоўкі ў прамысловых мэтах.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
*
Курасоўшчына (вёска)

**Курасо́ўшчына** — колішняя вёска на правым беразе ракі Лошыца, з 1965 года ў складзе горада Мінска.

## Гісторыя 
У актах менскага гродскага суда за 1580—1590 гады ў ваколіцах Менска згадваецца двор пэўнага Яна Кураша, уладальніка маёнтка Лошыца. У 1791 годзе вёска Курашэўшчызна (Курашевщизна) маёнтка Лошыца Каралішчавіцкай парафіі Менскага ваяводства, шляхецкая ўласнасць. У 1800 годзе вёска, шляхецкая ўласнасць земскага суддзі Іосіфа Немаршанскага, у 1815 годзе ўласнасць Ф. Немаршанскага, 17 двароў, 96 жыхароў, карчма.

У 1917 годзе ўрочышча (11 двароў, 48 жыхароў) і фальварак у Сеніцкай воласці Мінскага павета. З 1924 года ў Самахвалавіцкім раёне. З 1931 года ў адміністрацыйным падпарадкаванні Менскага гарсавета, з 1934 года ў Менскім раёне, значна вырасла.

У 1965 годзе ўключаная ў межы горада Мінска. Ад колішняй забудовы захаваліся дзве камяніцы: Белая дача і яе заезны дом (Казінца, 98).

Назву Курасоўшчына мае жылы раён Мінска і парк.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска
Пудара

**Пудара** — возера ў Цвярской вобласці Расіі, у Вышневолацкім раёне, належыць да басейна Мсты.

Плошча возера Пудара 8,2 км2, даўжыня 8,7 км, шырыня да 1,5 км. Вышыня над узроўнем мора — 158 метра, найбольшая глыбіня — 4 метра.

Возера мае моцна выцягнутую з паўночнага захаду на паўдневы ўсход форму. У цэнтральнай частцы ў возера удаецца паўвостраў, які падзяляе возера на дзве часткі. Берагі нізінныя, месцамі моцна забалочаныя; зарослыя чаротам. На паўночным і паўднёвым беразе возера некалькі вёсак. Паходжанне возера лагчынае.

У возера ўпадае некалькі ручаёў і пратока з суседніх азёр Волкава (знаходзіцца на ўсход ад Пудара) і Яшчына (на поўдзень). З паўночнай частцы возера выцякае рака Пуйга, якая ўпадае праз 10 кіламетраў у возера Цішыдра.

## Спасылкі 
* Пудара ў Дзяржаўным водным рэестры
* 

Катэгорыя:Азёры Цвярской вобласці
Санкт-Пецярбургскі Беда

**Санкт-Пецярбургскі Беда** (), ён жа **Ленінградскі Беда** — англасаксонскі ілюмінаваны рукапіс, адна з найбольш ранніх версій гістарычнай працы VIII стагоддзя *Царкоўная гісторыя народа англаў* () Беды Вялебнага. Захоўваецца ў Расійскай нацыянальнай бібліятэцы ў Санкт-Пецярбургу (lat. Q. v. I. 18), куды быў перададзены падчас Французскай рэвалюцыі Пятром Пятровічам Дуброўскім. Вядомая дзякуючы наяўнасці найбольш ранніх узорных буквіц (адна змяшчае ілюстрацыю) у Еўропе.

## Апісанне 
Час складання рукапісу невядомы, традыцыйна ён датуецца перыядам 731—746 гадоў на аснове палеаграфічных дадзеных, а таксама *memoranda* — абарванага спісу дат на палях 24-й главы V кнігі. Дакладнасць гэтага спісу (аналагічны прадстаўлены ў манускрыпце Мура з Кембрыджскага ўніверсітэта), аспрэчваецца. Магчыма, рукапіс быў створаны ў   ў Нартумбрыі (сучасны Джараў). Малаверагодна, каб ён быў перапісаны пазней сярэдзіны VIII стагоддзя. Мяркуючы па маргіналіях, яшчэ ў 1762 годзе рукапіс знаходзіўся ў абацтве Сен-Жэрмен.

Рукапіс перапісаны на пергаменце, уключае 162 ліста; яны сабраны ў сшыткі па 4 ліста — кватэрніёны. Лісты пранумараваны, але 51-ы нумар паўтараецца двойчы, таму апошні ліст пазначаны як 161-ы (правільнае абазначэнне паказана ў ніжнім правым куце). Лісты ў сярэднім маюць фармат 270 × 190 мм, поле з тэкстам 230 × 150 мм; відаць, лісты былі абрэзаны. Тэкст перапісаны ў дзве калонкі па 27 радкоў кожная. Мяркуючы па почырку, над рукапісам працавалі чацвёра пісцоў. Почырк — астраўны, але з некаторым уплывам міжземнаморскай традыцыі, уключаючы элементы афармлення. У тэксце практычна не ўжываліся скарачэнні, нават ужыткова скарачальныя словы («царква», «біскуп») паслядоўна перапісваліся цалкам. Буквіцы ў пачатку кнігі могуць займаць прастору 8 радкоў тэксту. Тэкст уяўляе сабой адзін з двух найстарэйшых прадстаўнікоў так званага «тыпу М».

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ілюмінаваныя рукапісы
Катэгорыя:Рукапісы са збору Расійскай нацыянальнай бібліятэкі
Катэгорыя:Англасаксонскае мастацтва
Катэгорыя:Рукапісы Беды
Будыйская эканоміка

**Будыйская эканоміка** ўяўляе з сябе набор эканамічных прынцыпаў, часткова натхнёных будыйскімі вераваннямі.

## Асноўныя рысы 
Будыйская эканоміка заклікае людзей выконваць сваю працу для забеспячэння развіцця чалавечага патэнцыялу. Тэрмін быў уведзены ў 1955 годзе англійскім эканамістам Эрнстам Фрыдрыхам Шумахерам, калі ён знаходзіўся ў Бірме ў якасці кансультанта прэм'ер-міністра У Ну, і стаў выкарыстоўвацца паслядоўнікамі Шумахера і тхеравады. У 1966 годзе Шумахер упершыню публікуе сваю працу «Будыйская эканоміка» ў кнізе «Asia: A Handbook», якая пазней была перавыдана ў зборы 1973 года .

Будыйская эканоміка ідзе па будыйскаму прынцыпу мінімізацыі пакут. Па думцы вянгерскага даследніка Ласла Жалнаі, «Будыйская эканоміка засяроджана на вызваленні душы. Яна кідае выклік асноўным прынцыпам заходняй эканомікі, (I) максімізацыі прыбытку, (II) культываванні жадання, (III), развіцця рынкаў, (IV) інструментальнага выкарыстання свету, і (V) эгаістычных зацікаўленасцей.

Будыйская эканоміка прапануе альтэрнатыўныя прынцыпы, такія як (I) звядзення да мінімуму пакут, (II) спрашчэнне жаданняў, (III) адмова ад гвалту, (IV) сапраўдная дапамога, і (V) шчодрасць».

Для будыйскага эканаміста спажыванне не мэта, але сродак, а паказнікам роўня жыцця з'яўляецца максімальны дабрабыт пры мінімальным спажыванні, тым часам як заходняя навука арыентавана на максімальнае спажыванне з дапамогай аптымальнай вытворчасці.

У 2007 годзе Buddhist Economics Research Platform правяла сваю першую канферэнцыю, на якой навукоўцы з розных краін свету дэманстравалі свае даследаванні па дадзенай тэматыцы.

## Гл. таксама 
* Будызм
* Будыйскі сацыялізм
* Спрашчэнне, ідэалогія)
* Антыспажывальніцтва
* Зялёная эканоміка
* Міжнароднае супольнасць экалагічнай эканомікі
* Дэрост
* Зялёны анархізм
* Валавое нацыянальнае шчасце

## Літаратура 
* 
* *Уланаў М. С., Уланава Г. В.* Э. Ф. Шумахер і канцэпцыя будыйскай эканомікі // Вястнік КалмГУ. — 2014. — № 3(23). — З. 108—112.
* 
* 

## Спасылкі 
* *Шумахер, Э. Ф.* Будыйская эканоміка
* *Вонг, К.* Будыйская эканамічная мудрасць Шынічы Іноу
* *Савіных, С.* Будыйская эканоміка

Катэгорыя:Будызм і грамадства
Катэгорыя:Эканамічныя вучэнні, кірункі і школы
Катэгорыя:Эканамічныя канцэпцыі
Гадэскальк (герцаг Беневента)

**Гадэскальк (Готшальк)** (, , забіты ў ) — герцаг Беневента (740—743).

## Біяграфія 
Пра герцага Беневента Гадэскалька вядома вельмі мала. Галоўная прычына гэтага — недастатковае асвятленне раннесярэдневяковай гісторыі Беневента ў крыніцах.

Гадэскальк стаў герцагам Беневента ў 740 годзе, пасля смерці свайго папярэдніка Грыгорыя, відаць, без ухвалення караля лангабардаў Ліўтпранда. Стаўшы герцагам, ён, скарыстаўшыся смутай, якая панавала ў Італіі, і абурэннем спалецкага герцага Тразімунда II, а таксама заручыўшыся падтрымкай папы Грыгорыя III, паспрабаваў аддзяліцца ад каралеўства лангабардаў.

Жадаючы пакараць непакорлівых васалаў, Ліўтпранд у 742 годзе рушыў са сваёй арміяй на поўдзень. Спачатку ён увайшоў у Спалета, пазбавіў герцага Тразімунда ўлады і адправіў яго ў манастыр. Затым Ліўтпранд спешна рушыў на Беневента. Гадэскальк, даведаўшыся пра яго набліжэнне, зрабіў спробу пагрузіцца на карабель і адплысці ў Грэцыю. Пасля таго, як ён пагрузіў на судна сваю жонку Ганну і ўсю свая маёмасць і хацеў ужо сам узысці на борт карабля апошнім, на яго раптам напалі жыхары Беневента, якія былі прыхільнікамі Гізульфа, і забілі яго. Яго жонка з маёмасцю дабралася да Канстанцінопаля.

Паводле «Гісторыі лангабардаў» Паўла Дыякана, Гадэскальк быў герцагам Беневента на працягу трох гадоў. Пасля смерці Гадэскалька Ліўтпранд прызначыў герцагам Гізульфа II, які, відаць, да таго часу ўжо дасягнуў паўналецця.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Герцагі беневенцкія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы VIII стагоддзя
Клайпедскі ўніверсітэт

**Клайпедскі ўніверсітэт** () — літоўская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая знаходзіцца ў Клайпедзе.

## Агульная характарыстыка 
Універсітэт быў афіцыйна заснаваны 1 студзеня 1991 года пастановай Сейма Літвы. Новы ўніверсітэт уключыў існуючыя ў горадзе вышэйшыя навучальныя ўстановы. У сваім пачатку ён налічваў 3 000 студэнтаў і тры факультэты (гуманітарных і прыродазнаўчых навук, марской інжынерыі і педагогікі). 

З тых часоў ён вырас да сямі факультэтаў і васьмі інстытутаў: прыродазнаўча-матэматычнага, гуманітарнага, марской інжынерыі, мастацтваў, педагагічнага, сацыяльных і медыцынскіх навук. Установа таксама ўключае марскі інстытут, інстытут марскога асяроддзя, інстытут бесперапынных студый, інстытут прыбярэжных даследаванняў і планавання, інстытут гісторыі і археалогіі рэгіёна Балтыйскага мора, інстытут рэгіянальнай палітыкі і планавання, інстытут мехатронікі і інстытут музыказнаўства. 

Маючы каля 3 000 студэнтаў і 500 чалавек персаналу, універсітэт прапануе 54 праграмы бакалаўрыяту, 4 праграмы спецыялітэту, 48 праграм магістратуры і 11 доктарскіх праграм.

## Спасылкі 
* Сайт універсітэта 

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з літоўскай мовай навучання
Катэгорыя:Адукацыя ў Клайпедзе
Катэгорыя:Універсітэты Літвы
Катэгорыя:1991 год у Літве
Герцагства Фрыульскае

**Герцагства Фрыульскае** — адно з самых вялікіх лангабардскіх герцагстваў, якое адыгрывала ролю буфера паміж Італіяй і славянамі. Разам з герцагствамі Спалета, Беневента і Трэнт, Фрыульскае герцагства часта імкнулася здабыць незалежнасць ад караля лангабардаў, таксама вяло барацьбу з франкамі на поўначы і славянамі на ўсходзе.

## Гісторыя 
Правінцыя Фрыуль была першай правінцыяй у Італіі, якую заваявалі лангабарды пад кіраўніцтвам Альбаіна ў 568 годзе. Стаўшы каралём лангабардскага каралеўства, Альбаін даручыў кіраванне рэгіёнам свайму пляменніку Гізульфу І.

Нягледзячы на вельмі жорсткае заваяванне і знішчэнне часткі мясцовага насельніцтва, асноўную масу заваяванага насельніцтва Фрыуля працягвалі складаць народныя масы гала-раманскага паходжання, адхіленыя ад удзелу ў палітычным жыцці краіны, якой зараз кіравалі прадстаўнікі германскай знаці. Маланаселеныя перадгор'і на ўсходзе герцагства ў VIII стагоддзі масава каланізавалі славяне-харутане, якія ўвесь час канфліктавалі з лангабардамі.

На поўначы і ўсходзе герцагства размяшчаліся Карнійскія і Юлійскія Альпы, якія служылі абаронай ад нападу. На поўдні герцагства межавала з Равенскім экзархатам і першапачаткова не мела выхаду да мора. З гэтага боку часта нападалі харваты, авары, а пазней венгры. Заходняя мяжа герцагства спачатку не была вызначана, пакуль далейшыя заваяванні не прывялі да ўтварэння герцагства Чэнеда. Галоўным горадам правінцыі была Аквілея, аднак лангабардскія герцагі зрабілі сталіцай размешчаны на поўнач горад Фрыуль (), адкуль і назва герцагства.

Паміж 613 і 738 гадамі фрыульскія герцагі-лангабарды з пераменным поспехам ваявалі з князямі з суседняй славянскай Карантаніі за кантроль над Усходнімі Альпамі. Адносіны паміж дзвюма дзяржавамі працягвалі заставацца складанымі аж да падзення Карантаніі ў 820 годзе, нават нягледзячы на тое, што абедзве краіны аб'ядноўвала барацьба супраць адзінага непрыяцеля на ўсходзе — Аварскага каганата, які спыніў сваё існаванне ў 803 годзе.

Пасля аблогі Павіі ў 774 годзе Карл Вялікі заваяваў герцагства, пакінуўшы яго герцагам Храдгаўда. Пасля гібелі апошняга ў 776 годзе імператары прызначалі новымі герцагамі франкаў. У 827 годзе герцагства было падзелена на некалькі марак, якія ў 846 годзе былі аб'яднаны ў маркграфства Фрыульскае.

## Гл. таксама 
* Фрыульская марка
* Спіс герцагаў і маркграфаў Фрыуля
* Фрыўлі

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Foundation for Medieval Genealogy

Фрыуль
Памакская мова

**Памакская мова** () - літаратурная мікрамова памакаў, якія жывуць у Грэцыі. Тэрмін выкарыстоўваецца ў Грэцыі для абазначэння гаворак балгарамоўнага насельніцтва Заходняй Фракіі. Дадзеныя гаворкі блізкія сярэднерадопскім гаворкам балгарскай мовы і з'яўляюцца натуральным працягам сярэднерадопскага арэала на поўдзень.

Існуе пункт гледжання, згодна з якім гаворкі памакаў ўяўляюць сабой асобную паўднёваславянскую мову. Грэчаскія навукоўцы вызначаюць паходжанне мовы з балгарскіх дыялектаў і акцэнтуюць увагу на прысутныя ў ім грэчаскія запазычанні і граматычныя асаблівасці.

У сярэдзіне 90-х гадоў XX стагоддзя ў Грэцыі была апублікавана *«Граматыка памакскай мовы»*, *«Памакска-грэчэскі слоўнік»* і *«грэчэска-памакский слоўнік»*, з 2010 года на мясцовым тэлебачанні ў Ксанці выходзіць навінавая перадача па-памакску - *«Habéreve na pomátsko»*. Гэтыя дзеянні ўспрымаюцца ў Балгарыі як палітычная спроба падзелу мовы - для апісання практыкі стварэння літаратурнай нормы на аснове мясцовай гаворкі выкарыстоўваецца тэрмін глататамія ().

## Літаратура 
* Θεοφάνης Μαλκίδης. "Οι Πομάκοι στη Θράκη 
* Проф. Иван Кочев. За така наречения «помашки език» в Гърция

Катэгорыя:Балгарская мова
Вырвіч

**Вырвіч** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Андрэй Вырвіч (1636—1698) — святар, педагог
* Антон Вырвіч — матэматык
* Валерый Аляксандравіч Вырвіч (нар. 1967) — савецкі і беларускі грабец, выступаў за зборныя СССР і Беларусі па акадэмічнай грэблі ў 1980-ых — 1990-ых.
* Варвара Пятроўна Вырвіч (1922—1998) — беларуская савецкая партызанка часоў Вялікай Айчыннай вайны.
* Кароль Вырвіч (1717—1793) — гісторык, географ, педагог.
Качыны

**Качыны**, **качын**, *цзінпо*, *джынгпо*, *чжынгпхо* — народ у М’янме (штат Качын) і Кітаі (правінцыя Юньнань, пераважна аўтаномная акруга Дэхун). Жывуць таксама невялікімі групамі ў Тайландзе (дзе іх называюць акха), Лаосе (хкакху), паўночна-усходняй Індыі (сінпо). У Кітаі вылучаюцца групы цзайва чашань (саманазва — лацы), лансу (саманазва — лан’э). Да качын блізкія групы ацы, лашы і мару, што жывуць уздоўж м’янмара-кітайскай граніцы. Колькасць 685 тыс.чалавек. Адносяцца да паўднёваазіяцкай расы. Гавораць на качынскай мове, альбо цзінпо, бода-нага-качынскай падгрупы цэнтралньай групы сіна-тыбецкай сям’і. Пісьмовасць на аснове лацініцы. Прытрымліваюцца традыцыйных вераванняў, частка вернікаў — будысты, ёсць хрысціяне (баптысты).

Продкі качынаў разам з іншымі тыбета-бірманскімі плямёнамі жылі ва Усходнім Тыбеце. У 8-9 стагоддзях пачалося іх прасоўванне на поўдзень. Новая хваля міграцый 13-17 стагоддзяў прывяла да канфліктаў з тайскімі народамі. У 17-19 стагоддзях кіраўнікі качыных плямёнаў абкладалі данінай земляробаў і гандлёвыя караваны. У Бірме качыны былі падданымі бірманскага караля і служылі ў арміі. Памля атрымання Бірмай незалежнасці ў 1948 годзе качыны атрымалі аўтаномію. Узмацніліся працэсы этнічнай кансалідацыі.

## Літаратура 
* Народы мира, «Советская энциклопедия», М., 1988

Катэгорыя:Народы Кітая
Катэгорыя:Народы М’янмы
Паляўнічы на злодзеяў

**«Паляўнічы на ​​злодзеяў»** (, таксама сустракаюцца пераклады «**лавец злодзеяў**, **паляўнічы за злодзеямі**») — чалавек, які за грашовую ўзнагароду займаўся пошукам і вяртаннем выкрадзенай маёмасці ў Вялікабрытаніі ў XVII—XIX стагоддзях. Прафесія фактычна знікла з утварэннем Службы сталічнай паліцыі ў 1829 годзе .

## Гісторыя 
Да з'яўлення паліцыі ў Лондане, а затым і Вялікабрытаніі ў XIX стагоддзі, паляўнічыя на злодзеяў выконвалі функцыі па злове злачынцаў у прыватным парадку. Іх дзейнасць нагадвала і ў значнай меры перасякалася з работай паляўнічых за галовамі. У адрозненне ад паляўнічых за галовамі, паляўнічыя на злодзеяў пераважна атрымлівалі ўзнагароду ад ахвяр злачынстваў, а не ад дзяржавы ці заклададаўцы. Дзякуючы цесным сувязям з крымінальным светам, паляўнічыя за злодзеямі часта выступалі пасрэднікамі ў вяртанні выкрадзенай маёмасці .

Крыміналізаванасць прафесіі прывяла да некалькіх гучных карупцыйных скандалаў, у тым ліку звязаных са справай Джонатана Ўайлда () і справай Макданіела () .

## Крыніцы 
Катэгорыя:Лондан
Катэгорыя:Паліцыя Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Свабодныя прафесіі
Калафон (частка кнігі)

**Калафон** (*ад*  — *«вяршыня, завяршэнне, вянок»*) — тэкст на апошняй старонцы рукапіснай або старадаўняй друкаванай кнігі, у якім паведамляюцца звесткі пра аўтара, час і месца стварэння гэтага твора.

Калафонамі называюць таксама аналагічную інфармацыю на старадаўніх кітайскіх скрутках, персідскіх мініяцюрах і старажытных насценных роспісах. Першыя калафоны ўтрымлівалі шумерскія клінапісныя таблічкі.

У савецкай і сучаснай беларускай кнізе ролю калафона выконвае апошняя старонка з выпускнымі дадзенымі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Кніжнае афармленне
Прэпарыс

**Прэпарыс** — востраў у Бенгальскім заліве. Уваходзіць у склад дзяржавы М’янма. Плошча - 8,1 км². Насельніцтва (2014 г.) - 50 чал.

## Геаграфія 
Востраў Прэпарыс месціцца ў Бенгальскім заліве ў 350 км на паўднёвы захад ад Янгона, сталіцы М'янмы. Даўжыня з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад - 7,9 км. Найбольшая шырыня - 1,81 км. З'яўляецца часткай астраўной дугі, якая ўзнікла ў выніку сутыкнення геалагічных пліт Інда-Аўстралійскай і Еўразійскай. Паверхня даволі плоская, складзена вапнякамі. 

Клімат трапічны вільготны, вызначаны мусонамі, якія пачынаюцца ў сярэдзіне мая і працягваюцца да пачатку кастрычніка.

## Прырода 
Большая частка вострава пакрыта нізкім лесам і хмызнякамі. Фаўна прадстаўлена марскімі птушкамі, малпамі, яшчаркамі, чарапахамі.

## Гісторыя 
Востраў быў здаўна вядомы арабскім маракам, якія, аднак, амаль не наведвалі яго з-за неспрыяльных марскіх плыняў і скал. У XVI ст. быў адкрыты партугальцамі. У 1948 г. увайшоў у склад М'янмы. Адміністрацыйна залежыць ад суседніх Какосавых астравоў.

## Спасылкі 
* Preparis Island: Burma
* Earthquake Recurrence, Clustering, and Persistent Segmentation near the Southern End of the 2004 Sunda Megathrust Rupture
* An Historical and Descriptive Account of China

Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Астравы М’янмы
Кембрыджская ўніверсітэцкая бібліятэка

**Кембрыджская універсітэцкая бібліятэка** () — цэнтралізаваная акадэмічная і даследчая бібліятэка Кембрыджскага ўніверсітэта, якая складаецца з асноўнай бібліятэкі універсітэта і 15 афіляваных бібліятэк.

Кембрыджскі ўніверсітэт валодае 114 бібліятэкамі, найбуйнейшай з якіх з'яўляецца Універсітэцкая бібліятэка, вядомая таксама ўнутры універсітэта як «the UL». Сярод прыблізна 8 мільёнаў адзінак захоўвання ёсць геаграфічныя карты, ноты, рукапісы і малюнкі. У адрозненне ад Бадліянскай бібліятэкі Оксфарда або Брытанскай бібліятэкі многія кнігі з гэтай бібліятэкі даступныя на адкрытых паліцах. З'яўляючыся адным з пяці атрымальнікаў абавязковых асобнікаў, бібліятэка мае права запатрабаваць сабе любую кнігу, выдадзеную ў Вялікабрытаніі і Ірландыі. Штогод яе фонды папаўняюцца на 120 000 кніг, не лічачы дарэнняў. У дадатку да ўніверсітэцкай і афіляваных бібліятэк, кожны факультэт мае сваю ўласную спецыялізаваную бібліятэку памерам ад 30 000 да 150 000 кніг. Напрыклад,  гістарычнага факультэта валодае больш чым 100 000 кнігамі. Таксама сваю бібліятэку мае , часткова ў мэтах падрыхтоўкі студэнтаў, часткова як сховішча старажытных кніг і рукапісаў. Так,  Трыніці-каледжа валодае больш чым 200 000 кнігамі, выдадзенымі раней 1800 года, а  з'яўляецца адным з найбуйнейшых сховішчаў сярэднявечных рукапісаў. Агульная колькасць кніг ва ўніверсітэце — каля 15 мільёнаў.

Бібліятэка размяшчалася ў  побач з , пакуль там хапала месца. Новы будынак пабудаваны ва ўсходняй частцы цэнтра Кембрыджа.

Бібліятэка адкрыта для ўсіх членаў універсітэта. У чэрвені 2010 года ўніверсітэт атрымаў ахвяраванне ў памеры £1 500 000 для правядзення лічбавання часткі калекцый і прадастаўлення да яе свабоднага доступу праз сайт .

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:З’явіліся ў XV стагоддзі
Катэгорыя:Кембрыджскі ўніверсітэт
Катэгорыя:Бібліятэкі Вялікабрытаніі
Маршал Польшчы

**Маршал Польшчы** () — найвышэйшая вайсковая ступень ва Узброеных сілах Польшчы. Ніжэйшай вайсковай ступенню з’яўляецца генерал.

## Гісторыя 
11 сакавіка 1920 года Юзаф Пілсудскі, як Галоўнакамандуючы ўзброеных сіл Польшчы надаў і зацвердзіў сябе першым Маршалам Польшчы. У панядзелак 15 лістапада 1920 года на Замкавым пляцы ў Варшаве была цэрымонія свяшчэннага уручэння булавы першаму Маршалу Польшчы Юзафу Пілсудскаму. Булава — гэта сімвал улады і абсалютнага паслушання.

Катэгорыя:Воінскія званні Узброеных сіл Польшчы
Дзедавічы (Іванаўскі раён)

**Дзе́давічы** *(па-мясцоваму: Дыдовычы)* (, ) — былая вёска ў Іванаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіла ў склад Мотальскага сельсавета.

У 1940—1954 гадах цэнтр Дзедавіцкага сельсавета. Скасавана 21 ліпеня 1980 года, злілася з вёскай Моталь.

На сённяшні дзень Дзедавічы — адзін з умоўных раёнаў аграгарадка Моталь. Знаходзіцца ля Мотальскага возера.

Катэгорыя:Населеныя пункты паводле алфавіта
Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Іванаўскага раёна
Катэгорыя:Моталь
Фульдскія аналы

**Фульдскія аналы** () — аналы, якія асвятляюць гісторыю Франкскай дзяржавы з 680 па 901 год. Найбольш каштоўная частка з 838 года, дзе апісаны падзеі ва Усходне-франкскім каралеўстве. Аналы назвы па месцы складання іх большай часткі і захоўваўння рукапісу — Фульдскім абацтве.

## Аўтарства 
З-за таго, што аўтараў Фульдскіх аналаў было некалькі, твор прынята дзяліць на шэраг частак. Думаюць, што аўтарам першай часткі быў Эйнхард. Другая частка Фульдскіх аналаў складзена Рудольфам Фульдскім, які працаваў у Майнцы. Трэцяя частка — працяг аналаў Рудольфа, напісана яго вучнем, манахам Фульдскага кляштара Мейнхардам.

## Змест 
Першая частка апісвае падзеі да 838 года, гэта кампіляцыя Лоршскіх і іншых ранніх аналаў, а з падзей 741 года асноўная крыніца Аналы каралеўства франкаў. Гэта найменш каштоўная частка аналаў, бо яе першакрыніцы дайшлі да нашага часу.

Другая частка Фульдскіх аналаў асвятляе падзеі 838—864 гадоў. Першыя гады апісаны рэтраспектыўна, затым ідуць пагадовыя запісы. Гэта ўжо цалкам самастойны твор, які яшчэ апісвае гісторыю ўсёй Франкскай дзяржавы, аднак выключна з пазіцыі каралёў Усходне-франкскага каралеўства. У ёй галоўнай тэмай з'яўляецца барацьба караля Людовіка II Нямецкага за гегемонію на прасторы былой імперыі Людовіка I Набожнага. Яна змяшчае заклікі да новага аб'яднання Франкскай дзяржавы пад уладай каралёў Усходне-франкскага каралеўства. Акрамя гэтага асвятляюцца ўнутраныя падзеі і барацьба з нарманамі. Пачынаючы з 860 года апісваюцца пераважна падзеі ва ўсходняй частцы былой Франкскай дзяржавы.

Трэцяя частка Фульдскіх аналаў апісвае падзеі 864—882 гадоў. У гэтай частцы аналаў увага аўтара ўжо цалкам засяроджана на падзеях ва Усходне-франкскім каралеўстве, згадкі пра падзеі па-за ім вельмі рэдкія. Пасля 882 года *Фульдскія аналы* распадаюцца на два самастойныя працягі, названыя, па месцы іх стварэння, Майнцкім і Баварскім.

Майнцкі працяг (да 887 года) напісана асобай, блізкай да архібіскупа Ліўтберта. Інтарэсы аўтара засяроджаны на Франконіі. Падзеі тлумачацца ім з пункту гледжання інтарэсаў каралёў Усходне-франкскага каралеўства.

Баварскі працяг (да 901 года) складзены ў Рэгенсбургу. У гэтай частцы таксама прадстаўлена гісторыя толькі Усходне-франкскага каралеўства, а на першы план выходзяць адносіны са славянамі, данамі і венграмі.

## Значэнне аналаў 
Фульдскія аналы -- галоўная крыніца па гісторыі Усходне-франкскага каралеўства, тым жа, чым для Заходне-франкскага каралеўства з'яўляюцца Сен-Берцінскія аналы. Дапоўненыя звесткамі з хронікі Рэгінона Прумскага, аналы даюць поўную карціну гісторыі ўсходняй часткі Франкскай дзяржавы ў перыяд кіравання тут дынастыі Каралінгаў.

## Выданні 
*На лацінскай мове.*
:* 
:* 

*На рускай мове.*
:* 

## Літаратура 
* 
* Советская историческая энциклопедия. Т.15. Стб. 460.

Катэгорыя:Хронікі Франкскай дзяржавы
Катэгорыя:Гістарычныя сачыненні IX стагоддзя
Айнахоя

. 625—600 гг. да н. э. Луўр]]
**Айнахоя** ( — «збан для віна») — старажытнагрэчаскі збан з адной ручкай і круглым або трохлістковым венчыкам, які нагадвае ліст канюшыны. Айнахоі прызначаліся для падачы віна, і характэрныя, у тым ліку і для крыта-мінойскай культуры Старажытнай Грэцыі.

З-за трохлістковага венчыка айнахою таксама называюць «вазай з трыма носікамі». Прафесійныя віначэрпіі, якіх запрашалі на сімпосіі, па-майстэрску разлівалі з дапамогай айнахоі віно адразу ў тры пасудзіны.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Посуд Старажытнай Грэцыі
Нестарыда

з выявай жанчыны з фіялай у руцэ. 360-350 гг. да н. э. Луўр]]
**Нестарыда** (Νέστωρ, Nestoris) — старажытнагрэчаскі посуд, падобны па форме на амфару, ваза круглай формы, з высокімі ручкамі ў форме дыска, прымацаванымі да гарлавінкі і бакоў. Форма паходзіць з Паўднёвай Італіі і выкарыстоўвалася ў рытуальных мэтах.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Посуд Старажытнай Грэцыі