Прыслоўе

**Прысло́ўе** (, *ad* «пры» + *verbum* «дзеяслоў») — часціна мовы, якая абазначае разнастайныя прыкметы дзеянняў, стану, якасцей, прадметаў у адносінах да дзеяслова (дзеепрыслоўя), прыметніка (дзеепрыметніка), назоўніка, а таксама і да іншага прыслоўя.

## Марфалагічныя прыметы 
Прыслоўі не скланяюцца, не спрагаюцца, не маюць марфалагічных катэгорый роду, ліку, склону, часу, трывання, ладу і інш. Аднак у вялікай групы прыслоўяў, якія адносяцца да разраду якасных, адзначаюцца ступені параўнання (*радзей, лепш за ўсіх*) і формы суб’ектыўнай ацэнкі (*даўнавата, раненька*), чым выражаецца розная ступень якасці ці ўласцівасці пэўнай прыкметы, што праяўляецца марфалагічна ў формах вышэйшай, найвышэйшай ступеней параўнання.

## Класіфікацыя 
Па сваёй дэрывацыйнай структуры прыслоўі падзяляюцца на:
* вытворныя, ці матываваныя: *прыгожа, вясной, упрысядку*;
* невытворныя, ці нематываваныя: *там, дзе, калі*.

Паводле характару выражэння лексічнага значэння прыслоўі падзяляюцца на:
* знамянальныя — непасрэдна абазначаюць прыкметы: *добра, высока, нараўне, удваіх*;
* займеннікавыя — указваюць на прыкметы: *па-мойму, тут, усюды*.

З лексіка-граматычнага пункту гледжання адрозніваюць наступныя разрады прыслоўяў:
* азначальныя:
** якасныя: *агніста*,
** колькасныя (меры і ступені): *крыху*,
** прыслоўі спосабу дзеяння: *датла, уволю*;
* акалічнасныя:
** прыслоўі часу: *аднойчы*,
** прыслоўі месца: *там, уверх*,
** прыслоўі прычыны: *спрасонку*,
** прыслоўі мэты: *наўмысна*.

### Якасныя прыслоўі 
Якасныя прыслоўі ўтвараюцца ад якасных прыметнікаў і паводле значэння суадносяцца з імі, абазначаюць якасць дзеяння, стану ці прыметы, адказваюць на пытанне *як?*, адносяцца да дзеясловаў, прыметнікаў, прыслоўяў ці слоў катэгорыі стану і выконваюць ролю акалічнасці спосабу дзеяння: *важка, горача, звонка, проста, мудра*.

### Колькасныя прыслоўі 
Колькасныя прыслоўі адказваюць на пытанні *колькі? як многа? да якой ступені?* і абазначаюць колькасць дзеяння (*занадта, крыху, багата, больш-менш*), ступень інтэнсіўнасці або яго мяжу (*дашчэнту, дарэшты, датла, даастатку*), меру якасці (*мала, многа, цалкам, зусім, выключна*), адносяцца да дзеясловаў, прыметнікаў ці якасных прыслоўяў, выконваюць у сказе сінтаксічную функцыю акалічнасці меры і ступені.

### Прыслоўі спосабу дзеяння 
Прыслоўі спосабу дзеяння паказваюць, як адбываецца дзеянне (*моўчкі, пехатой, цішком, раптам, вобмацкам, бягом, насцеж*), могуць даваць якасную характарыстыку дзеяння праз параўнанне (*зайцам, віхрам, воўкам, роем, па-брацку*), паказваць на сумеснасць ці раздзельнасць дзеяння (*гуртам, оптам, удваіх, утрох, паасобку*), адказваюць на пытанні *як? якім чынам? якім спосабам?*

### Прыслоўі часу 
Прыслоўі часу ўказваюць на час, калі адбываецца дзеянне (*аднойчы, цяпер, летам, узімку, вечарам, увосень, зімой*), як доўга (*нядоўга, заўсёды, надоўга*), з якога часу пачынаецца, да якога часу працягваецца (*зранку, спачатку, спрадвеку, павек, давеку, вечна*), адказваюць на пытанні *калі? з якога часу? да якога часу? як доўга?*

### Прыслоўі месца 
Прыслоўі месца паказваюць на месца, дзе адбываецца дзеянне (*тут, там, дзесьці, навокал, побач, блізка, дома, пасярод*), куды ці адкуль яно скіравана (*злева, сюды, дахаты, наперад, угору*), да якой мяжы адбываецца (*пагэтуль, дагэтуль, дасюль, даверху, данізу*), і адказваюць на пытанні *дзе? куды? адкуль? дакуль?*

### Прыслоўі прычыны 
Прыслоўі прычыны абазначаюць прычыну, падставу дзеяння (*згарача, сп’яна, паняволі, чамусьці, здуру, спрасонку, нашто, намерана*) і адказваюць на пытанні *чаму? па якой прычыне?*

### Прыслоўі мэты 
Прыслоўі мэты паказваюць, для чаго, з якой мэтай адбываецца дзеянне (*неспраста, знарок, назло, сумысля, наперакор, сумысна, напаказ, наўмысля, нездарма*), і адказваюць на пытанні *нашто? навошта? для (дзеля) чаго? з якой мэтай?*

## Утварэнне 
Прыслоўі ўтвараюцца наступнымі спосабамі:
* афіксальны:
** суфіксальны: *высока*,
** прэфіксальны: *некуды*,
** прэфіксальна-суфіксальны: *змалку*;
* асноваскладанне: *штогод* і інш.

Папаўняюцца за кошт пераходу ў іх склад іншых часцін мовы.

Граматычная транспазіцыя прыслоўяў праяўляецца ў тым, што яны даволі шырока могуць выкарыстоўвацца ў значэнні іншых часцін мовы: назоўнікаў, прыназоўнікаў (*побач*), часціц (*ледзь*), мадальных слоў (*напэўна*), злучнікаў (*калі*), прэдыкатываў. Семантычная транспазіцыя праяўляецца ў выкарыстанні слоў адных тэматычных груп у значэнні іншых, напрыклад, прыслоўі месца могуць ужывацца ў значэнні прыслоўяў часу. Прыслоўі шырока выкарыстоўваюцца для ўтварэння слоў іншых знамянальных часцін мовы з дапамогай разнастайных афіксаў: назоўнікаў, займеннікаў, прыметнікаў, дзеясловаў, іншых прыслоўяў, а таксама незнамянальных слоў. У ролі прыслоўяў выкарыстоўваюцца фразеалагізмы, службовыя часціны мовы ў пэўных кантэкстах, а таксама неспрагальныя дзеяслоўныя формы.

## Ступені параўнання якасных прыслоўяў 
Якасныя прыслоўі, утвораныя ад якасных прыметнікаў, маюць дзве ступені параўнання — вышэйшую і найвышэйшую. Ступені параўнання прыслоўяў маюць дзве формы — простую (сінтэтычную) і складаную (аналітычную).
* *Простая форма вышэйшай ступені* параўнання ўтвараецца з дапамогай суфікса *-ей* (*-эй*, *-ай*), які далучаецца да ўтваральнай асновы прыслоўя: *ахвотней, сушэй*. У некаторых выпадках дазваляецца абазначаць гэты суфікс як канчатак, але толькі ў ступені параўнання прыслоўя.
* *Складаная форма вышэйшай ступені* параўнання ўтвараецца з дапамогай слоў *болей* (*больш*), *меней* (*менш*), якія далучаюцца да якасных прыслоўяў: *больш заўзята, меней спакойна*.
* *Простая форма найвышэйшай ступені* параўнання прыслоўяў утвараецца далучэннем прыстаўкі *най-* да формы вышэйшай ступені: *найраней, найпрасцей*.
* *Складаная форма найвышэйшай ступені* параўнання ўтвараецца з дапамогай слоў *найбольш*, *найменш*, якія далучаюцца да прыслоўяў: *найбольш загадкава*.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Часціны мовы
Катэгорыя:Прыслоўе