Генацыд армян

**Генацы́д армя́н** (,  — генацыд армян,  — армянская разня; па-армянску часцей выкарыстоўваецца выраз  [МФА: ] — *Вялікае Злачынства*) — злачынства супраць армянскага насельніцтва, здзейсненае ў 1915 годзе ў час Першай сусветнай вайны (паводле некаторых крыніц і пазней. На шляху ад Эрзурума да Канстанцінопаля ён таксама выказаў падзяку турэцкім армянам за «*поўную адданасць асманскаму ўраду*». У Канстанцінопалі, аднак, Энвер заявіў выдаўцу газеты «*Танін*» і віцэ-прэзідэнту асманскага парламента, што паражэнне стала вынікам армянскай здрады і што надышоў час дэпартаваць армян з усходніх абласцей. Асатуран звязвае гэту змену ў пазіцыі Энвера са спробай выратаваць свой прэстыж і апраўдацца за паражэнне, аднак той факт, што дэпартацыя са Стамбула так і не была праведзена, можа азначаць, што на той момант лёс армян усё яшчэ залежаў ад далейшага ходу вайны.

### Медыцынскія эксперыменты над армянамі 
У якасці аднаго з апраўданняў знішчэння атаманскіх армян выкарыстоўвалася біялагічнае абгрунтаванне. Армяне называліся «*небяспечнымі мікробамі*», ім прысвойваўся ніжэйшы біялагічны статус, чым мусульманам. Галоўным прапагандыстам гэтай палітыкі быў доктар , губернатар , які першым распарадзіўся прыбіваць падковы да ног дэпартаваных. Рашыд практыкаваў таксама распяцце армян, імітуючы распяцце Хрыста, ,  і Ване.

### Выступы туркаў і немцаў супраць знішчэння армян 
Даследаванні дапамогі армянам з боку мусульман абцяжараныя, бо дапамога армянам у многіх выпадках каралася смерцю і, адпаведна, хавалася. Тым не менш, вядомыя шматлікія выпадкі выратавання армянскіх дзяцей турэцкімі сем’ямі, а таксама выпадкі пратэстаў асманскіх чыноўнікаў, якія адмаўляліся браць удзел у забойствах армянскага насельніцтва. Супраць дэпартацыі армян выступілі кіраўнік горада Алепа , які заявіў, што армяне бароняцца і што права жыць — натуральнае права кожнага чалавека, і забараніў любыя рэпрэсіі супраць армянскага насельніцтва, а таксама губернатары Смірны Рамі-бей і Адрыянопаля Хаджы Адыл-бей. Джаляль-бей у чэрвені 1915 года быў адхілены ад кіравання горадам. Камандзір канцэнтрацыйнага лагера ў пустыні Дэр-Зор, Алі Суэд Бей, які спрабаваў палегчыць долю армян, быў ссунуты з пасады, а на яго месца быў пастаўлены Зэкі-бей, які выяўляў да армян вылучную жорсткасць. Адзін з лідараў младатуркаў, Джамаль-паша, у сваіх мемуарах пісаў пра тое, што ён прыйшоў у жах ад злачынстваў супраць армян і спрабаваў змякчыць іх долю, аднак гісторыкі сумняваюцца ў праўдзівасці гэтых выказванняў, «*Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity*» — каля 1,2 мільёна.

### Прыняцце «*канчатковага рашэння*» 
Іншым спрэчным пытаннем з’яўляецца час прыняцця рашэння пра знішчэнне армянскага насельніцтва Турцыі. Гісторыкі, якія разглядаюць гэту праблему (аналагічна гісторыкам Халакосту), падзяляюцца на дзве групы: «*інтэнцыяналістаў*», якія лічаць, што туркі даўно выношвалі планы знішчэння армян, а падзеі канца XIX — пачатку XX стагоддзя з’яўляюцца рэпетыцыяй масавага знішчэння армян у 1915 годзе, і «*функцыяналістаў*», якія мяркуюць, што падзеі насілі досыць выпадковы характар і адбыліся пад уплывам уяўленняў пра армянскую пагрозу, што паўсталі падчас Першай сусветнай вайны. Так, «*інтэнцыяналіст*»  бачыць важную прычыну ў ісламе, што ўяўляў непадуладную зменам догму. Дадран абгрунтоўвае свае погляды тым, што забойствы найчасцей адбываліся пасля пятнічных малітваў, на якіх мулы заклікалі да джыхаду супраць армян. Яго апаненты пярэчаць, прыводзячы прыклады выратавання армян мусульманамі і адзначаючы той факт, што рэпрэсіі супраць армян пачаліся ў Асманскай імперыі пасля эпохі Танзімат, калі імперыя адмовілася ад вяршэнства рэлігійных законаў і паспрабавала ўстаць на шлях мадэрнізацыі. «*Функцыяналісты*», прыкладам,  і , бачаць прычыны ліквідацыі армянскай абшчыны ў наступствах паражэння Асманскай імперыі пад Сарыкамышам. Аналізуючы пункт гледжання «*функцыяналістаў*», іншы даследчык, Асатран, адзначае, што ідэі генацыду выспяваюць на глебе сацыяльнай дыскрымінацыі і ў калектыўных міфах, уласцівых дамінантнай групе. Тым не менш сярод даследчыкаў існуе кансэнсус адносна таго, што «*канчатковае рашэнне*» было прынята пасля паўстання 1915 года ў Ване. Крайнія пазіцыі ў гэтай спрэчцы займаюць многія гісторыкі з Арменіі, якія мяркуюць, што ўся гісторыя Асманскай імперыі з’яўляецца прэлюдыяй да знішчэння армян, і гісторыкі Турцыі, якія ў большасці зусім адмаўляюць мэтавае знішчэнне армянскай абшчыны. У 1967 годзе, праз два гады пасля таго, як у 50-я ўгодкі падзей у Савецкай Арменіі прайшлі , у Ерэване на ўзгорку Цыцэрнакаберд («*Ластаўчына крэпасць*») была завершана пабудова мемарыяльнага комплексу. Сёння Цыцэрнакаберд з’яўляецца месцам паломніцтва для армян і ўспрымаецца грамадскай думкай як універсальны помнік армянскаму генацыду.

## Юрыдычны бок 
### Міжнародна-прававое прызнанне 
 у мемарыяльным комплексе генацыду ў 2013 годзе.«*Расія заўсёды ўспрымала боль і трагедыю армянскага народа як сваю ўласную. Нізка схіляем галовы перад памяццю ахвяр генацыду армянскага народа*».]]

У супольнай Дэкларацыі ад 24 мая 1915 года краін-саюзніц (Вялікабрытанія, Францыя і Расійская імперыя) забойствы армян сталі першым прызнаным злачынствам супраць чалавецтва.

ЗША тройчы (1916), парламенцкая кааліцыя краін Паўднёвай Амерыкі (Меркасур),
Падкамісія ААН па .

Генацыд армян прызнаны і асуджаны многімі краінамі свету і ўплывовымі міжнароднымі арганізацыямі. Першым масавыя забойствы армян афіцыйна асудзіў парламент Уругвая,
Італія,
Літва,
Аўстрыя (2015),
Люксембург (2015),
Бразілія (2015),
Парагвай (2015),
45 з 50 штатаў ЗША (з якіх 35 на ўзроўні закона),
Германія (2016).

30 кастрычніка 2019 года Палата Прадстаўнікоў Кангрэсу ЗША ўхваліла рэзалюцыю, у якой упершыню фармальна прызнала генацыдам масавыя забойствы армян у Асманскай імперыі ў 1915 годзе. У рэзалюцыі гаворыцца аб прызнаньні ЗША тэрміну «армянскі генацыд».

Забойствы армян у Асманскай імперыі разглядаліся некалькімі міжнароднымі арганізацыямі. У 1984 годзе «*Пастаянны трыбунал народаў*» прызнаў дзеянні Асманскай імперыі генацыдам. Да аналагічнай высновы ў 1997 годзе прыйшла 

. 8 чэрвеня 2000 года ў газетах «*The New York Times*» і «''*» была апублікавана заява 126 даследчыкаў Халакосту (у іх ліку , Ізраэль Чарні і Элі Візель), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у Першай сусветнай вайне. У 2001 годзе супольная турэцка-армянская камісія па замірэнні звярнулася ў «*Міжнародны цэнтр па пытаннях правасуддзя пераходнага перыяду*» (МЦПППП) для незалежнага заключэння, ці з’яўляюцца падзеі 1915 года генацыдам. У пачатку 2003 года МЦПППП прадставіў заключэнне, што падзеі 1915 года трапляюць пад усе вызначэнні генацыду і ўжытак гэтага тэрміна цалкам апраўданы.

Прызнанне генацыду армян афіцыйна не з’яўляецца абавязковай умовай для , аднак некаторыя аўтары лічаць, што Турцыі давядзецца зрабіць гэта на шляху да членства ў ЕС. У кастрычніку 2006 года Нацыянальны сход Францыі прыняў законапраект. У асобным тлумачэнні да рашэння Вялікая палата суда адзначыла, што суд не займаўся пытаннем правамернасці крыміналізацыі генацыду ў прынцыпе, але што ў дадзеным выпадку суд разглядаў толькі факты заяў Перынчэка, якія, на думку суда, не ўтрымліваюць выразаў нянавісці ці нецярплівасці і рэалізуюць права Перынчэка на свабоду слова, гарантаваную артыкулам 10 Еўрапейскай канвенцыі па правах чалавека.

### Кампенсацыя 
 ў 91-я ўгодкі Генацыду армян у Асманскай імперыі.]]
У 2000 годзе кангрэс Каліфорніі прыняў закон, якім прызнаў правы спадчыннікаў загінуўшых у 1915 годзе армян на атрыманні кампенсацый у адпаведных страхавых кампаніях. У 2003 годзе страхавая кампанія  пачала выплату кампенсацый сваякам ахвяр забойстваў армян 1915 года (агульная сума кампенсацый складае прыкладна $20 млн). Аднак у жніўні 2009 года апеляцыйны суд штата Каліфорнія, ЗША, прыняў рашэнне ануляваць закон пра выплату страхавых кампенсацый сваякам армян. Суддзя Дэвід Томпсан палічыў скаргі армян адносна выплаты ім страхоўкі пазбаўленымі падставы, бо «*ўсе гэтыя падзеі адбываліся за тысячы міль ад ЗША, такім чынам штат Каліфорнія не нясе ніякай адказнасці перад гэтымі людзьмі*», і «*Федэральны ўрад ЗША не прыняў рашэння пра прызнанне генацыду армян*».

Французская страхавая кампанія «*Акса*» абавязалася выплаціць кампенсацыю ($17,5 млн) спадчыннікам ахвяр.

### Дзень памяці ахвяр 
 (2009 год).]]

Штогод 24 красавіка ва ўгодкі дэпартацыі армянскай інтэлігенцыі са Стамбула мільёны армян і прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей ва ўсім свеце аддаюць даніну памяці ахвярам генацыду армян. У Арменіі гэта дата мае важнае значэнне і з’яўляецца непрацоўным днём.

15 красавіка 2015 года Еўрапарламент абвясціў 24 красавіка еўрапейскім *Днём памяці ахвяр генацыду армян у Асманскай імперыі*.

## Помнікі 
* Помнік генацыду армян у , Халеб, Сірыя (1989).
* Хачкар «*Да стагоддзя генацыду армян*» у Сызрані, Самарская вобласць. На тэрыторыі рачнога порта (2015).

## Гл. таксама 
* Адмаўленне генацыду армян
* Бадзіль Б’ёрн
* 
* 
* Генацыд асірыйцаў
* Генацыд грэкаў
* Халакост
* Генацыд у Руандзе
* 1915 (фільм)

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
### Кнігі 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Артыкулы 
* 
* 
* 
* *Раймонд Кеворкян.'' Логика ненависти не изжита. Огонёк № 15, 20 апреля 2015.
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт музея-інстытута генацыду армян (Ерэван, Цыцэрнакаберд) (калекцыя фатаграфій)   
* Міжнародная асацыяцыя вучоных па даследаванні генацыду  
* Генацыд армян у Турцыі — гісторыя, дакументы, сведчанні, фатаграфіі, карты.
* Armenian National Institute (ANI) 
* Armenian National Committee of America 
* Armenian Genocide 
* Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян 

Катэгорыя:Гісторыя Турцыі
Катэгорыя:Пагромы
Катэгорыя:Гуманітарныя катастрофы
Катэгорыя:Асманская імперыя

Катэгорыя:Генацыд
Катэгорыя:Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Дэпартацыі народаў