Джамалунгма

**Джамалунгма** (), **Эверэст** (), **Сагарматха** () — гара ў горнай сістэме Гімалаяў, на мяжы Непала і Кітая. Вышыня 8848 м. Найвышэйшы пункт Гімалаяў, а таксама найвышэйшая гара над узроўнем мора на Зямлі.

## Назва 
У перакладзе з тыбецкай «*Джамалунгма*» азначае «*Валадарка ці гаспадыня* (jomo) *вятроў* (rlung)». Іншая тыбецкая назва вяршыні — «Джэма Конг Кар» (jo-mo-gangs-dkar): «*Валадарка белых снягоў*».

У 1856 годзе Вялікае трыганаметрычнае даследванне Брытанскай Індыі ўстанавіла і ўпершыню апублікавала вышыню гары, вядомай тады як «пік 15» (*Peak XV*) — 29.002 футаў (8840 м). Англійская назва «*Эверэст*» () прысвоена ў гонар сэра Джорджа Эверэста (, 1790—1866), кіраўніка геадэзічнай службы Брытанскай Індыі у 1830—1843 гадах, пад кіраўніцтвам якога праводзіліся вымярэнні. Гэту назву прапанаваў у 1856 годзе пераемнік Джорджа Эверэста Эндру Во (, 1810—1878), адначасна з публікацыяй вынікаў свайго супрацоўніка Радханата Сідара, які ў 1852 годзе ўпершыню памераў вышыню «Піка XV» і паказаў, што ён з’яўляецца найвышэйшым у рэгіёне і, напэўна, ва ўсім свеце. Прысвоіць гары мясцовае імя Джамалунгма на той момант для еўрапейцаў было немагчыма, бо Непал і Тыбет былі закрытыя для іншаземцаў і бракавала дакладнай інфармацыі.

## Геаграфія 
Знаходзіцца ў Гімалаях, у хрыбце Махулангур-Хімал (у частцы, што завецца Кхумбу-Гімал). Паўднёвая вяршыня (8760 м) ляжыць на мяжы Непала і Тыбецкага аўтаномнага раёна (Кітай), Паўночная (галоўная) вяршыня (8848 м) знаходзіцца на тэрыторыі Кітая.

У аснове горны масіў складзены дакембрыйскімі гнейсамі і гранітамі, вышэй за 7000 м — мезазойскімі крышталічнымі вапнякамі і сланцамі. Гара мае форму трохграннай піраміды, паўднёвы схіл круцейшы. Вышыня Паўночна-усходняга пляча 8393 м.

З поўдня масіў злучаецца перавалам Паўднёвае сядло (7906 м) з Лхоцзэ (8516 м), званай часам Паўднёвай вяршыняй.
З поўначы крута спадальнае востра завостранае Паўночнае сядло (7020 м) злучае Эверэст з Паўночнай вяршыняй — Чангу (7543 м). На ўсход крута абрываецца непраходная ўсходняя сцяна Кангашунг (3350 м).

На вяршыні Джамалунгмы бываюць моцныя вятры, што дзьмуць з хуткасцю да 55 м/с. Сярэднямесячная тэмпература паветра ў студзені −36 °C (у асобныя ночы можа зніжацца да −50…-60 °C), у ліпені каля нуля °C.

Шматлікія ледавікі спускаюцца ўніз, на паўночных схілах буйныя ледавікі зака­нчваюцца на высшыні 5200-5400 м, на паўднёвых — 4500-4700 м. Крутыя паўднёвыя схілы і рэбры, там дзе снег і фірн не ўтрымваюцца, аголены.

Джамалунгма часткова ўваходзіць у склад нацыянальнага парка Сагарматха (Непал).

## Вымярэнні вышыні 
-анімацыя Джамалунгмы і наваколля ландшафта.]]
Першым, хто вызначыў, што Джамалунгма з’яўляецца найвышэйшай горнай вяршыняй на Зямлі, быў індыйскі матэматык і тапограф Радханат Сікдар у 1852 годзе на глебе трыганаметрычных разлікаў, калі ён знаходзіўся ў Індыі у 240 км ад Джамалунгмы.

У 1856 годзе геадэзічнай службай Брытанскай Індыі было зроблена першае вымярэнне вышыні вяршыні — роўна 29 000 футаў (8839 м), але абвешчана было, што вышыня Джамалунгмы складае 29 002 футы (8840 м). Гэта адвольнае даданне было зроблена, каб з-за круглага ліку 29 000 не паўстала ўражання, што дакладнасць вымярэнняў невысокая.

У 1950-х гадах індыйскія тапографы пры дапамозе тэадалітаў зноў памералі вышыню Джамалунгмы, якая склала 29 028 футаў (8848 м) над узроўнем мора.

У 1975 годзе кітайская экспедыцыя ўдакладніла вышыню вяршыні 8848,13 м.

У 1998 годзе амерыканская экспедыцыя з дапамогай GPS вызначыла вышыню вяршыні 8850 м, то бок на 11 м вышэй, чым вызначылі ў сярэдзіне XIX стагоддзя англійскія тапографы і картографы. Прыкладна ў гэты ж час італьянскі геолаг Ардыта Дэза, выкарыстоўваючы сучасную радыёапаратуру, правёў уласныя вымярэнні вяршыні і заявіў, што яе вышыня складае 8872,5 м, то бок амаль на 25 м вышэй, чым лічыцца ў цяперашні момант. Аднак ні тыя, ні іншыя вынікі афіцыйна не былі прызнаны.

У 2005 годзе дырэктар дзяржаўнага ўпраўлення геадэзіі і картаграфіі Кітая абнародаваў новыя, больш дакладныя вынікі вымярэнняў вышыні Джамалунгмы. Згодна гэтым вымярэнням, праведзенымі кітайскімі навукоўцамі падчас экспедыцыі на Джамалунгму ў маі 2005 года, вышыня гары складае 8844,43 м (±21 см) над узроўнем мора.

З 8 красавіка 2010 года афіцыйная вышыня Джамалунгмы фіксуецца на адзнацы 8848 м над узроўнем мора, а вышыня цвёрдай пароды складае 8844 м.

Пасля Непальскага землетрасення 2015 года па звестках некамерцыйнага кансорцыума геафізічных даследаванняў UNAVCO, вышыня Джамалунгмы зменшылася прыкладна на 2,54 сантыметра (1 цаля).

## Альпінізм 
.]]
Эверэст, з’яўляючыся найвышэйшай вяршыняй Зямлі, прыцягвае да сябе вялікая ўвагу альпіністаў; спробы ўзыходжанняў носяць рэгулярны характар.

Уздым на вяршыню займае каля 2-х месяцаў — з акліматызацыяй і ўсталёўкай лагераў. Страта масы за ўзыходжанне — у сярэднім 10—15 кг. Краіны, на тэрыторыі якіх знаходзяцца подступы да вяршыні, бяруць за ўзыходжанне на вяршыню вялікія грошы. Таксама грошы спаганяюцца за магчымасць уздыму. Усталёўваецца чарговасць уздыму экспедыцый.

У XXI стагоддзі дзякуючы развіццю турыстычнай інфраструктуры адзначаецца значны ўзрост штогадовых узыходжанняў. У 1983 годзе вяршыні дасягнулі 8 чалавек, у 1990 годзе — каля сарака, а ў 2012 годзе толькі за адзін дзень на Эверэст узышлі 234 чалавекі. Пры ўзыходжанні адзначаны шматгадзінныя чэргі.

Як лічаць спецыялісты, поспех экспедыцыі непасрэдна залежыць ад надвор’я і экіпіявання вандроўнікаў. Першая выведка на Эверэст з поўдня, з боку Непала, была распачата англічанамі ў 1949 годзе.

1 мая 1963 года Джым Уітакер стаў першым амерыканцам, які ступіў на вяршыню Эверэста. Праз тры тыдні другая група з той жа амерыканскай экспедыцыі здзейсніла яшчэ больш агаламшальнае ўзыходжанне — першапраходжанне раней нескаронага Заходняга рабра Эверэста.

Увесну 1975 года Эверэст упершыню штурмуе жаночая экспедыцыя. Першай кабетай, якая заваявала Джамалунгму, стала японская альпіністка Дзюнка Табэй (1976). Першай еўрапейкай, якая ўстала на вяршыню, стала полька Ванда Руткевіч (1978)

24 верасня 1975 года  пад кіраўніцтвам Крыса Бонінгтана ўпершыню прайшла Паўднёва-заходнюю сцяну Эверэста. На вяршыню ўсталі Даг Скот і . Праз два дні, 26 верасня  і шэрпа Петэмба () паўтарылі іх шлях на вяршыню. , які рухаўся за імі, згінуў без весткі.

У наступныя гады, ізноў па класічным шляху першаўзыходнікаў, на Эверэст падымаюцца альпіністы Вялікабрытаніі, Непала, ЗША, Паўднёвай Карэі, Аўстрыі і ФРГ, прытым Райнхальд Меснер і Пітэр Хабелер дасягаюць вяршыні, не карыстаючыся кіслародам на працягу ўсяго штурму. У складзе гэтых экспедыцый яшчэ дзвюм жанчынам — польцы Вандзе Руткевіч (1978) і немцы Ханелоры Шмац (загінула пры спуску) — атрымалася скарыць Эверэст. Французы Ж. Афанасьеф і Н. Жэжэ з 8 км да 6,5 км спусціліся на лыжах. З дапамогай Інтэрнэту інфармацыю ў глабальную сетку перадае вэб-камера Джамалунгмы, якая ўсталяваная ў 2011 годзе італьянскімі навукоўцамі і з’яўляецца самай высокай вэб-камерай у свеце.

## Экалагічная сітуацыя 
Існуе здагадка, што за апошнія 90 гадоў на вяршыні значна зменшылася колькасць лёду.

Лік турыстаў, якія наведвалі гару з боку Непала ў 2000—2003 гадах, вылічаўся сотнямі тысяч. Аб’ём смецця, назапашанага на схілах гары, гэтак вялікі, што Эверэст завуць «самай высакагорнай звалкай у свеце».

З 2014 года пастановай Міністэрства турызму і грамадзянскай авіяцыі Непала было прынята рашэнне пра тое, што кожны альпініст, які падымаецца на Эверэст, па вяртанні павінен вынесці са схілу горы не менш 8 кілаграмаў смецця.

Навукоўцы ЗША высветлілі, што ў пачатку ХХІ ст. ледавік гары Эверэст губляе лёд. Аказалася, што гімалайскія ледзяныя масы вельмі адчувальныя да павелічэння глабальных тэмператур і хутка адступаюць, што паказвае на магчымасць такіх неспрыяльных наступстваў, як пачашчэнне сходу лавін або памяншэнне ёмістасці запасаў пітной вады, ад якіх залежаць мільёны чалавек.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гімалаі
Катэгорыя:Горныя вяршыні-васьмітысячнікі
Катэгорыя:Горы Кітая
Катэгорыя:Горы Непала
Катэгорыя:Славутасці Кітая
Катэгорыя:Славутасці Непала
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы