open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Змова Катыліны

thumb|300px|Цыцэрон выкрывае планы Катыліны 8 лістапада 63 да н.э.

**Змова Катыліны** — спроба часткі старажытнарымскіх патрыцыяў і вершнікаў захапіць уладу ў 63 да н.э. На чале змовы стаяў Луцый Сергій Катыліна.

У 60-я гады да н.э. у Рыме з'явілася значная колькасць патрыцыяў і вершнікаў, якія былі незадаволены становішчам. Шмат хто з іх удзельнічаў у грамадзянскіх войнах на баку Луцыя Карнелія Сулы і атрымаў землі і грошы ў час праскрыпцый. Але пасля смерці іх лідара яны хутка прамарнавалі сваю маёмасць і таму жадалі новага Сулу і новых грамадзянскіх войн.

Катыліна збіраў вакол сябе ветэранаў грамадзянскіх войн Сулы, а таксама моладзь. Ён абяцаў раздаць землі, грошы і высокія дзяржаўныя пасады сваім паплечнікам. Таксама ён абяцаў адмяніць ім усе абавязкі. Часам меркавалася, што ў змове ўдзельнічалі вядомыя палітыкі Марк Ліцыній Крас і Гай Юлій Цэзар.

Змоўшчыкі планавалі забіць консула Марка Тулія Цыцэрона, але яго папярэдзілі, і ён здолеў выратавацца. Шмат звестак пра змову Цыцэрону перадаў Квінт Курый, але ж у Цыцэрона не было доказаў намераў змоўшчыкаў. Цыцэрон атрымаў доказы ад амбасадараў гальскага племя алаброгаў, якім змоўшчыкі перадалі гарантыйныя лісты, каб заахвоціць іх удзельнічаць у змове. 8 лістапада Цыцэрон у сенаце вымавіў сваю першую выдатную прамову супраць Катыліны, якая мела велізарны поспех: Катыліна збег з Рыма. 15 лістапада сенат абвясціў Катыліну ворагам дзяржавы, і хутка супраць яго з паплечнікамі выйшлі рымскія войскі. 5 снежня па пастанове сената былі пакараны смерцю 5 змоўшчыкаў, а хутка апошнія паплечнікі Катыліны былі разбіты каля Пісторыі ў паўночнай Італіі.

За свае заслугі Цыцэрон атрымаў ганаровы тытул «бацька Бацькаўшчыны» (pater patriae).

## Літаратура 
* Гай Салюстый Крысп. Змова Катыліны.
* Марк Тулій Цыцэрон. Прамовы супраць Катыліны.


Катэгорыя:Палітыка Старажытнага Рыма
Катэгорыя:63 год да н.э.
Катэгорыя:Палітычныя змовы
Слонімская друкарня

**Сло́німская друка́рня** — друкарня ў горадзе Слоніме, звязаная з дзейнасцю вялікага гетмана літоўскага Міхаіла Казіміра Агінскага (1730—1800). Дзейнічала, па адных звестках, да 1781, па іншых, да 1788 года.

Першае выданне «Рэлігійны куль Брунона, патрона картузаў» пры ўдзеле дамініканцаў выйшла ў 1777 годзе на лацінскай мове.
Сярод выдадзеных — «Кніжка для дзяцей, або ўяўленне пра рэчы, якія дзеці павінны вывучаць» (1778) з паралельным тэкстам на польскай і італьянскай мовах. Выдадзена 6 экзэмпляраў: адзін захоўваецца ў Гродзенскім гісторыка-краязнаўчым музеі, адзін у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі ў Мінску і чатыры ў Польшчы.

У крыніцах згадваецца, што Агінскі выдаваў свае творы — лібрэта опер на польскай мове, якія ставіліся ў яго тэатры, і звычайна называюць тры оперных лібрэта: «Сілы свету», «Становішча салоўяў», «Елісейскія палі». Але гэтыя слонімскія выданні не выяўлены, самі лібрэта выходзілі ў Польшчы, і, магчыма год пастаноўкі опер быў прыняты за год выдання іх лібрэта ў Слоніме.

## Літаратура 
* 
* 
Катэгорыя:Гісторыя Слоніма
Катэгорыя:Культура Слоніма
Катэгорыя:Друкарні Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Зніклі ў 1780-я гады
Дэн Лідзюнь

**Дэн Ліцзюнь** (трад. 鄧麗君, спрошч. 邓丽君, піньінь Dèng Lìjūn, сіст. Пал. Дэн Ліцзюнь, POJ Tēng Lē-kun; , в. Цяньян (田洋 Tiányáng) павета Юньліньна на Тайвані — ) — папулярная кітайская спявачка, таксама вядомая ў Японіі і на Захадзе як Тэрэза Тэн ці Тэрэза Тэнг (яп. テレサ・テン, англ. Teresa Teng).

Бацькі родам з кантынентальнай часткі Кітая, з правінцыі Хэбэй. У яе было 4 старэйшыя браты і адзін малодшы. Бацька — афіцэр арміі Гаміньдана.

Спявала на пекінскай, тайваньскай і кантонскай кітайскіх мовах, а таксама на японскай, інданэзійскай і англійскай.

Вядомая павольнымі песнямі пра каханне, сярод якіх «Калі ж ты прыдзеш?» (何日君再來 Hé rì jūn zàilái?) і «Няхай месяц адлюстроўвае маю душу» (月亮代表我的心).

Памерла ад астмы.

## Цэнзура 
Шмат песень Тэрэзы Тэн былі забароненыя ў Кітайскай Народнай Рэспубліцы і на Тайвані.

Так, на Тайвані былі забароненыя песні «Калі ж ты прыйдзеш?» (何日君再來, піньінь Hé rì jūn zàilái?), бо іерогліф 君 (кіт. jūn; літаральна «пан, шляхціч», выкарыстоўваецца як зварот) гучыць таксама, як іерогліф «армія, войска» (軍, піньінь jūn), таму ў песні можна было пачуць «Калі ж прыйдзе армія?». Таксама былі забароненыя тайваньскамоўная песня «Гарачыя мясныя піражкі» (燒肉粽, POJ Sio bah-chàng), якая спявалася ад імя дзяўчыны, што не змагла знайсці працу і вымушаная прадаваць піражкі, і песня «Неба цёмнае» (天黑黑, POJ Thiⁿ ȯ-ȯ), бо яны разглядаліся як прыхаваная крытыка ўлады.

У КНР яна была забароненая як «буржуазная спявачка».

Нягледзячы на забароны, яна была вельмі папулярнай, як у КНР, так і ў Кітайская Рэспубліцы, таму ўзнікла фраза: «Дэн Сяапін правіць днём, Дэн Ліцзюнь правіць ноччу».

## Спасылкі 
* .
* Фонд Тэрэзы Тэнг «Teresa Teng Foundation».
* Успаміны пра Тэрэзу Тэнг .

Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу Кахаку ута гасэн
Катэгорыя:Акцёры Тайваня
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Тайваня
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Японіі
Катэгорыя:Тэрэза Тэнг
Катэгорыя:Памерлі ад астмы
Гальян Лагоўскага

**Гальян Лагоўскага**, або **амурскі гальян** (*Phoxinus lagowskii*) — рыба сямейства карпавых, род Гальяны (*Phoxinus*).

## Характэрныя прыкметы 
Бакавая лінія поўная. Па баках цела светлая палоска, часам рэдка раскіданыя дробныя чорныя плямы. Даўжыня да 17,5-20 см.

## Распаўсюджанасць 
Верхняе цячэнне Лены, басейн Амура і рэкі Амурскага лімана.

## Лад жыцця 
Аддае перавагу хуткаплынным халодным рэкам. Нераст увясну, парцыённы. Харчуецца бентасам, паветранымі казуркамі, маладняком і ікрой ласосевых. З'яўляецца ежай для шматлікіх драпежных рыб.

## Гаспадарчае значэнне 
Не мае гаспадарчага значэння.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Гальян Лагоўскага на сайце EOL

Катэгорыя:Карпавыя
Катэгорыя:Таксоны жывёл, названыя ў гонар людзей
Лептабоцыя манчжурская

**Лептабоцыя манчжурская** (*Leptobotia mantschurica*) — рыба сямейства ўюновых, род Лептабоцыя.

## Характэрныя прыкметы 
Цела падоўжанае, пакрытае прыкметнай луской. Пад вокам шып, які нясе пры падставе маленькі зубчык. Вусікаў 6: 4 на канцы лыча і 2 ў кутках рота. Ноздры збліжаныя, перагародка паміж імі выцягнутая ў кароткую лопасць. Галава сціснутая з бакоў, лыч падоўжаны, завостраны. Рот атачоны мясістымі вуснамі. Спіна зялёна-жоўта-белая, бакі серабрыстыя, часам крыху залацістыя. На целе няправільнай формы плямы, якія ствараюць цёмныя палоскі. Спінны і хваставы плаўнікі маюць такі жа колер, як і спіна, з некалькімі шэрагамі плямаў. Ля падставы хваставога плаўніка яркая чорная пляма. Плавальны пузыр мае невялікую вольную частку. Даўжыня цела да 20 см. Лад жыцця недаследаваны.

## Распаўсюджанне 
Басейн Амура (ад Благавешчанска да лімана).

## Гаспадарчае значэнне 
Не мае гаспадарчага значэння.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Карпападобныя
Тырва

**Ты́рва** (: *смала*) — горад у павеце Валгамаа Эстоніі, на рацэ Ыхнэ. 3 тысячы жыхароў. Непадалёк ад Тырва знаходзіцца Хелмескі ордэнскі замак. У гады халоднай вайны тут знаходзілася авіябаза Тырва.
## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Магнус Кірт, эстонскі кідальнік дзіды
* Танель Лаанмяэ, эстонскі кідальнік дзіды

Катэгорыя:Гарады Эстоніі
Катэгорыя:Валгамаа
Віленскі метрапалітэн

**Віленскі метрапалітэн** () — праект па стварэнні метрапалітэна ў Вільні. Першы і адзіны метрапалітэн, які планавалася пабудаваць у Літве.

Першапачатковы тэрмін увядзення ў эксплуатацыю — 2020 год. Прапаноўвалася зрабіць метро з трох ліній. Мэта праекта — стварэнне практычнага, незабруджвальнага і таннага грамадскага транспарту, які вырашыць праблемы затораў у горадзе і дазволіць лёгка і хутка дабрацца ў любое месца горада. Паводле папярэдніх ацэнак будаўніцтва прыкладна каштавала 3 млрд. літаў.

14 красавіка 2021 года Урад Літоўскай Рэспублікі пагадзіўся з вывадам Міністэрства транспарту і сувязі Літвы, што праект метрапалітэна не з’яўляецца прыярытэтным для дзяржавы.

Сайт праекта з пачатку 2022 года не працуе, а самі ўлады горада маўчаць пра гэты праект.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт праекта 
 

 Катэгорыя:Транспарт Вільні
Царкоўнае брацтва

**Царкоўнае брацтва** — грамадскае або рэлігійна-культурнае аб'яднанне. Брацтвы на ўзор рамесніцкіх цэхаў ўзніклі у гарадах Рэчы Паспалітай ў 16-17 ст.. Звычайна арганізоўваліся пры цэрквах (касцёлах) і манастырах, ад іх часта і атрымоўвалі свае назвы. Існавалі праваслаўныя, а пазней каталіцкія і уніяцкія брацтвы. Паступова спынілі сваю дзейнасць у 18 ст. ва ўмовах эканамічнага і грамадскага крызісу ў Рэчы Паспалітай.

Брацтвы адстойвалі інтарэсы сваіх цэркваў і манастыроў, а таксама агульнаканфесіянальныя і карпарацыйныя інтарэсы. Кожнае брацтва мела статут, скарбонку, пэўнае месца сходаў. На сходах братчыкі абмяркоўвалі пытанні дзейнасці брацтва, прымалі абавязковыя для ўсіх братчыкаў пастановы, размяркоўвалі грашовыя сродкі. У склад брацтва ўваходзізі мяшчане (рамеснікі, купцы), духоўныя асобы, а таксама шляхта і ўраднікі, часам нават сяляне. Брацтвы займаліся дабрачыннай дзейнасцю — будавалі і ўтрымлівалі шпіталі, прытулкі для хворых і жабракоў, наймалі лекараў. Таксама займаліся культурна-асветніцкай дзейнасцю, амаль пры ўсіх брацтвах меліся пачатковыя школы куды запрашаліся настаўнікі, набывалі падручнікі, папера, абсталяванне і інш., брацтвы таксама прычыніліся да развіцця пісьменства, літаратуры і кнігадруку, мелі свае скрыпторыі і друкарні, дзе рэдагавалі і выпускалі слоўнікі, буквары, богаслужбовыя кнігі, палемічную літаратуру, творы айцоў царквы, павучальныя і гістарычныя зборнікі.

Першыя **праваслаўныя брацтвы** на Беларусі ўзніклі ў 2-й палове 16 ст. На пачатку 17 ст. існавалі ва ўсіх значных гарадах. Брацтвы будавалі цэрквы, дамы прытулку, дапамагалі збяднелым «братчыкам», сіротам. 3 канца 16 ст. актыўна змагаліся супраць паланізацыі, акаталічвання, уніі, супраць нацыянальнага прыгнёту, абаранялі беларускую мову, культуру беларускага народа. Вялі культурна-асветніцкую дзейнасдь, адкрывалі брацкія школы і брацкія друкарні, адыгралі значную ролю ў пашырэнні і дэмакратызацыі адукацыі, літаратуры, мастацтва, кнігадрукавання, школьнага тэатра. 

**Каталіцкія брацтвы** спрыялі пашырэнню ў беларускіх гарадах польскай культуры, утрымлівалі прытулкі, багадзельні і шпіталі, старым і хворым «братам», іх удовам і сіротам выдаваліся пенсіі і інш. 

Галоўнай мэтай **уніяцкіх брацтваў** (узніклі пасля Брэсцкай уніі 1596) была таксама рэлігійная дабрачынная і асветніцкая дзейнасць; яны зрабілі значны ўклад y развіццё беларускай нацыянальнай культуры.

## Літаратура 
* 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

*
Мікалай Мікалаевіч Лузін

**Мікалай Мікалаевіч Лузін** (27 лістапада (9 снежня) 1883 — 28 лютага 1950) — рускі матэматык, адзін са стваральнікаў апісальнай тэорыі функцый, аўтар шэрагу сусветных матэматычных адкрыццяў, якія аказалі вызначальны ўплыў на развіццё матэматыкі.

Катэгорыя:Матэматыкі СССР
Лука (Война-Ясянецкі)

**Лука** (свецкае імя **Валянцін Феліксавіч Война-Ясянецкі**; 27 красавіка (9 мая) 1877, Керч — 11 чэрвеня 1961, Сімферопаль) — архіепіскап Рускай праваслаўнай царквы; хірург, пісьменнік; праваслаўны святы.

Паходзіў з беларускага паланізаванага роду Война-Ясянецкіх з Магілёўскай губерні. Скончыў медыцынскі факультэт Кіеўскага універсітэта. Удзельнік руска-японскай вайны (урач). З 1921 г. — святар. У 1923 г. арыштаваны: у ссылцы ў Сібіры і Туркестане да 1926 г. У 1930—1933 г. — у ссылцы ў Архангельску. У 1937—1941 г. ізноў у турме і ссылцы. З 1943 г.— архіепіскап Краснаярскі, член Свяцейшага Сінода. У гады 2-й сусветнай вайны — галоўны хірург ваеннага шпіталя ў Краснаярску. З 1946 г. — архіепіскап Крымскі.

Аўтар шматлікіх навуковых прац, некалькіх кніг па рэлігіі, мемуараў.

Лаўрэат Сталінскай прэміі па медыцыне.

Катэгорыя:Праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Хірургі СССР
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XX стагоддзя
Катэгорыя:Хірургі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Земскія ўрачы
Катэгорыя:Епіскапы Ташкенцкія
Лука Жыдзята

**Лука Жыдзята** ці **Жырата** (*Жидята*, *Жирята*; ? — , Копысь) — першы рускі епіскап Ноўгарада Вялікага (1034—1050). Узведзены ў сан замест грэка Яфрэма. Лука Жыдзята, паводле гіпотэзы А. А. Шахматава, быў ініцыятарам складання 1-га Наўгародскага летапіснага збору ў 1050 годзе. Пры ім у Ноўгарадзе быў пабудаваны каменны Сафійскі сабор, складаліся і перапісваліся царкоўныя кнігі. Лука Жыдзята — аўтар перакладу з грэчаскай мовы арыгінальных складанняў на рэлігійныя тэмы, з якіх да нас дайшло толькі невялікае павучальнае «Павучанне да браціі» (1-е з захаваных старажытнарускіх павучанняў). У ім для нядаўна звернутых у хрысціянства наўгародцаў выкладаюцца асноўныя запаведзі новай веры, асуджаюцца ліхвярства, п'янства і інш. заганы, утрымоўваецца заклік баяцца Бога, паважаць князя, рабам падпарадкоўвацца Богу і сваім гаспадарам. У яго кіраванне было перапісана Астрамірава евангелле. Паводле Ніканаўскага летапісу (1059 г.) памёр у Копысі, на шляху ў Ноўгарад. Кананізаваны Рускай праваслаўнай царквой.

Катэгорыя:Праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Епіскапы Наўгародскія
Катэгорыя:Памерлі ў Копысі
Міхаіл Юр’евіч Лыкаў

**Міхаіл Юр’евіч Лыкаў** (? — 1580) — рускі князь, ваявода ў валадаранне Івана Грознага, сын князя Юрыя Васілевіча Лыкава-Чаплі.

## Біяграфія 
У 1572 г. служыў 1-м ваяводай у Навасіле. Узімку 1575—1576 гг. хадзіў з перадавым палком 2-м ваяводай браць Рэвель. Узімку 1576—1577 ізноў быў з перадавым палком у Лівонскім паходзе і браў Калавер, Лігавер, Апсл і іншыя лівонскія гарады. Пасля гэтага быў пакінуты 1-м ваяводай у Апсле. У 1577 г. пасланы на год ваяводай у Пернаў. У 1579 хадзіў 3-м ваяводай вартаўнічага палка ў царок, паходзе ў Лівонію. Быў пасечаны палякамі Стэфана Баторыя пры ўзяцці рускай крэпасці Сокал.

Катэгорыя:Лівонская вайна
Катэгорыя:Ваяводы
Катэгорыя:Асобы
Аляксандр Міхайлавіч Ляпуноў

**Аляксандр Міхайлавіч Ляпуноў** (, Яраслаўль — ) — рускі матэматык і механік. Стваральнік сучаснай тэорыі ўстойлівасці, раўнавагі і руху механічных сістэм з канечнай колькасцю параметраў. Практычна ўсе даследаванні A. M. Ляпунова — па дыферэнцыяльных ураўненнях, устойлівасці руху, тэорыі імавернасцей (метад «характарыстычных функцый») — сталі крыніцай новых прац у шматлікіх галінах механікі і матэматыкі.

## Літаратура 
* Ляпуноў Аляксандр Міхайлавіч //  С. 427.

Катэгорыя:Матэматыкі Расіі
Гарады Турцыі

right|200px
Спіс гарадоў Турцыі паводле колькасці насельніцтва. У спіс уключаны гарады з насельніцтвам не менш за 100.000 чалавек па стане на 31 снежня 2007. Колькасць насельніцтва прыводзіцца адносна названага горада без уліку пасяленняў, якія складаюць яго прыгарады.
Аляксей Фёдаравіч Львоў

**Аляксей Фёдаравіч Львоў** (, Талін — , маёнтак Ровань, каля Коўна) — рускі дзяржаўны дзеяч і музыкант, сенатар, обер-шталмайстар. Аўтар музыкі гімна «Божа, Цара беражы!» (1833), які напісаў па даручэнню Імператара.

Выпускнік Інстытута інжынераў шляхоў зносін (1818). У 1818—1825 гг.  на службе пры Наўгародскіх ваенных пасяленнях А. А. Аракчэева, па прадстаўленню якога атрымаў ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені (1821). Ад’ютант А. Х. Бенкендорфа (1825—1827). Удзельнік руска-турэцкай вайны 1828—1829 гадоў. З 1828 г. — загадчык справамі Імператарскай галоўнай кватэры. Флігель-ад’ютант (1834).

Кампазітар, скрыпач. Заснавальнік сімфанічнага аркестра ў Пецярбургу (1840). Дырэктар Прыдворнай пеўчай капэлы (1837—1861).

Катэгорыя:Музыканты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Таліне
Катэгорыя:Скрыпачы Расійскай імперыі
Аральская шамая

**Аральская шамая** (*Chalcalburnus chalcoides aralensis*) — рыба сямейства карпавых.

## Характэрныя прыкметы 
Рот у выглядзе касой шчыліны, накіраванай угару, ніжняя сківіца троху выдаецца наперад. Паміж брушным і анальным плаўніком кіль, не пакрыты луской толькі блізу анальнай адтуліны. Анальны плаўнік складаецца мінімум з 13 промняў. Бакавая лінія ніжэй за сярэднюю лінію цела. Жабравыя тычынкі доўгія і густыя. Лоб і спіна цёмныя з зеленаватым адценнем, бакі і бруха серабрыстыя. Плаўнікі (акрамя хваставога) ля падставы ружовыя, па краях шэрыя. Ад каспійскай шамаі адрознівацца ніжэйшым целам. Даўжыня да 29 см.

## Распаўсюджанасць 
Раней — Аральскае мора, цяпер сустракаецца ў нізоўях Сырдар’і, у раўнінных вадаёмах ніжняга і сярэдняга цячэнняў Амудар’і, Зарафшана. У апошнія гады пранікла праз каналы у сярэдняе цячэнне Сырдар’і і Кашкадар’і.

## Лад жыцця 
Жыве і нерастуе ў моры. Палавой сталасці самцы дасягаюць ва ўзросце 2-5 гадоў пры даўжыні цела 15 см, а саміцы — ад 2 да 6 гадоў пры даўжыні 17 см. Нераст у прыбярэжных зонах, звычайна на камяністым грунце, радзей на пясчаным, часам ікра прыклейваецца да каранёў плывучых курцін трыснягу. Асобіны, якія скончылі нераст, выходзяць у адкрытае мора і інтэнсіўна харчуюцца бакаплавамі і кукалкамі матыля. Ноччу шамая прабывае ў верхніх пластах вады, днём спускаецца на глыбіню.

## Гаспадарчае значэнне 
Раней — невялікае, лавілі шамаю невадамі, сеткамі. Пазней стала каштоўнай прамысловай рыбай. У раўнінных вадасховішчах мае мясцовае прамысловае значэнне.

## Спасылкі 
* Определитель пресноводных рыб фауны СССР 
* Chalcalburnus chalcoides aralensis (Berg) — Аральская шемая

Катэгорыя:Карпавыя
Ізмір

thumb|left|270px
**Ізмір** () — трэці па колькасці насельніцтва горад у Турцыі і другі па велічыні порт краіны (пасля Стамбула), адміністрацыйны цэнтр правінцыі Ізмір.

Ізмір — адзін са старажытнейшых гарадоў Міжземнаморскага басейна. Паселішча на месцы горада існавала за 3000 год да н.э. Ізмір (Смірна) — мяркуемая радзіма Гамера. Нягледзячы на пастаянную змену правіцеляў, асабліва ў сярэднія вякі, горад захоўваў свой пераважна эліністычны (грэчаскі) характар на працягу тысячагоддзяў, застаючыся важным хрысціянскім цэнтрам Малай Азіі.

Прамыслова развіты горад. Метрапалітэн (з 2000 г.). Міжнародны аэрапорт. Штогадовы Ізмірскі міжнародны кірмаш. 

Горад быў месцам правядзення Міжземнаморскіх гульняў (1971) і Універсіяды (2005).

У палітычным плане Ізмір — адна з баз кемалісцкай Рэспубліканскай народнай партыі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Нубар-паша

## Зноскі 
## Літаратура 
*

Катэгорыя:Гарады Турцыі
Марцін Гаштольд

**Марцін Гаштольд** (? — ) — прадстаўнік роду Гаштольдаў, сын Яна (Івашкі), бацька Альбрэхта і Альжбеты. Староста новагародскі (1464—1471), першы ваявода кіеўскі (1471—1480?), маршалак земскі (1481), ваявода троцкі (1481—1483).

## Біяграфія 
Вядомы стрымліваннем злоўжыванняў магнатаў. Быў двойчы жанаты з князёўнамі Гальшанскімі: шлюб з дачкой Сямёна Гальшанскага-Трабскага прынёс яму маёнтак Трабы, каля Гальшан, частку Глускай воласці на р. Пціч, а шлюб з Ганнай, дачкой князя Юрыя Гальшанскага, частку Гальшан і Глуска з Дубровіцай, таксама Задзвеі і Котлава.

Пасля смерці ўдзельнага кіеўскага князя Сямёна Алелькавіча, прызначаны вялікім князем літоўскім Казімірам Ягелончыкам ваяводай кіеўскім. Аднак кіяўляне не пусцілі яго ў горад. У 1471 годзе з войскам узяў Кіеў, паклаў канец існаванню Кіеўскага княства. Аднак пакінуў урад намесніка кіеўскага ў 1475 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Semkowicz W. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachta polska w Horodle roku 1413 // Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 1921—1923. T. 6.
* Гайдай Л. Історія України в особах, термінах, назвах і поняттях.- Луцьк: Вежа, 2000.
* Рад. енциклопедія історії України.- К., 1969.- т.1.
* *Нарбут А. М.* М. Гаштольд // }}

Марцін
Катэгорыя:Маршалкі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы кіеўскія (Вялікае Княства Літоўскае)
Катэгорыя:Ваяводы троцкія
Катэгорыя:Намеснікі новагародскія
Нью-Ёрк (значэнні)

** Нью-Ёрк ** — назва шэрага адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак на тэрыторыі Злучаных Штатаў Амерыкі:
* Нью-Ёрк () — горад у штаце Нью-Ёрк.
* Нью-Ёрк () — штат ЗША.
* Нью-Ёрк () — акруга ў штаце Нью-Ёрк.

Нью-Ёрк (укр.: Нью-Йорк)  — пасёлак гарадскога тыпу ў Данецкай вобласці, Украіна.
Фрытыгерн

**Фрытыгерн** (; ? — каля 380) — кароль вестготаў (369—380). Займаў важнае месца сярод лідараў варварскіх плямёнаў, якія пачалі працэс, у выніку якога пала Рымская імперыя.

## Жыццяпіс 
Да 376 г. Фрытыгерн быў адным з правадыроў готаў, на поўначы ад Ніжняга Дуная. Панаванне большасцю готскага насельніцтва належала правадыру Атанарыху. Нарэшце, з дапамогай рымскага імператара Валента, Фрытыгерн перамог Атанарыха і ў знак падзякі, па традыцыі, прыняў хрысціянства арыянскага толку.

У 376 г. вестготы, ратуючыся ад гунаў, папрасілі дазволу Валента перасекчы Дунай і пасяліцца на тэрыторыі Рымскай імперыі, дзе яны будуць па-за дасяжнасцю гунаў. Валент даў дазвол на пасяленне ў правінцыі Мёзія і абяцаў ім, што яны будуць разглядацца ў якасці рымскіх грамадзян, калі мужчыны дадуць згоду служыць у рымскім войску. Пачынаючы з 376 г. Фрытыгерну робіцца ўсё складаней кіраваць сваім народам, таму што шматлікім прыхільнікам Атанарыха таксама атрымалася пераправіцца праз Дунай.

У 377 г. за голаду, які лютаваў у той час у Мезіі, вестготы звярнуліся за дапамогай да імператара. Але рымскія намеснікі Луцыпін і Максіміян, не толькі не дапамаглі ім, але і стварылі варожае стаўленне рымлян да вестготаў. Нарэшце, адбыўся канфлікт і Фрытыгерн са сваімі людзьмі, за кароткі час асвоіў суседнюю правінцыю Фракію, якая была значна багацей за Мезію.

Падчас першага сутыкнення з рымскім войскам Фрытыгерн цудам пазбег смерці. 9 жніўня 378 г. пры Адрыянаполе, Фрытыгерн узяў рэванш за паражэнне, якое рымляне нанеслі вестготам у бітве пад Нішам, 109 гадоў назад.

Адрыянапольская перамога паставіла пад вестгоцкі кантроль вялікую частку Балканскага паўвострава, уключаючы Грэцыю. Толькі нязначныя тэрыторыі, а таксама Афіны і Канстанцінопаль, былі выратаваныя ад разграблення, збольшага тлумачыцца тым, што войска Фрытыгерна не валодала прыладамі і навыкамі неабходнымі для аблогі вялікіх гарадоў.

Пасля заняцця стальца новага рымскага імператара Феадосія, змаганне паміж рымлянамі і готамі вялося з пераменнымі поспехамі для абодвух бакоў, аднак пасля 381 г. Феадосію атрымалася прымусіць вестготаў утаймавацца і яны рассяліліся ў Фракіі. Памёр Фрытыгерн прыкладна ў 380 г.

## Гл. таксама 
* Вестготы
* Каралі вестготаў

## Літаратура 
* The Prosopography of the Later Roman Empire I: A.D. 260—395, ed. A.H.M. Jones, J.R. Martindale and J.Morris, Cambridge 1971, стар. 374.

Катэгорыя:Каралі вестготаў
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IV стагоддзя
The Battle for Middle-Earth

**Уладар Пярсцёнкаў — Бітва за Серадзем’е** — камп’ютарная гульня 2004 года, фірмы EA games, паводле знакамітага фільма Пітэра Джэксана **Уладар Пярсцёнкаў**.

Названая ад словаў пад канец другога фільма:
''«Бітва за Хельмаву Падзь закончылася… Цяпер настаў час бітвы за Серадзем'е!»''

### Жанр 
Жанр «**Бітвы за Серадзем’е**» — стратэгія ў рэальным часе (**RTS**).

### Сцэнарый 
Сцэнарый той жа, што і ў фільме, аднак дабаўлена болей бітваў і заданняў. Таксама ўлічваецца варыянт іншага развіцця падзей, у выпадку перамогі зла.

#### Бітва 
Гэта адзін з модаў гульні, у якім гулец выбірае, за каго гуляць з чатырох фракцый (Гондар, Рохан, Ізенгард, Мордар), супраць каго, на якой карце (мясцовасці), якога колеру ён будзе і г.д. Таксама прысутнічае магчымасць выпадковага выбару кожнага з параметраў.

#### Кампанія 
Ёсць дзве кампаніі: дабра і зла.

##### Кампанія дабра 
Пачынаецца з бітвы ў Морыі — копях Гномаў, дзе Брацтва Пярсцёнка павінна прайсці праз шахты. Далей бітвы вядуцца за Рохан, да бітвы ў Хельмавай Падзі, далей за Гондар, да канца гульні пры Чорных варотах.

##### Кампанія зла 
Пачынаецца за Ізенгард, дзе трэба вырубаць лес, будаваць лесапілкі, працягваецца да бітвы ў Хельмавай Падзі, і далей бітва ідзе за Мордар і Харадрымаў, заканчваецца бітвай у Мінас Тырыце.

Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2004 года
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з трохмернай графікай
Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе
Battle for Middle-Earth, The
Катэгорыя:Гульні для Windows
Катэгорыя:Гульні Electronic Arts
Дылі

**Ды́лі** (тэтум *Dili*, ) — сталіца Усходняга Тымора. Знаходзіцца на паўночным узбярэжжы вострава Тымор.

Дылі — галоўны порт і камерцыйны цэнтр Усходняга Тымора.

Насельніцтва — 150 тыс. чалавек.

Заснаваны ў 1520 годзе партугальцамі, якія зрабілі Дылі ў 1596 годзе сталіцай Партугальскага Тымора. У часы Другой сусветнай вайны акупіраваны Японіяй.

Катэгорыя:Усходні Тымор
Катэгорыя:Населеныя пункты Усходняга Тымора
Валія

**Валія** — кароль вестготаў паміж 415 і 419 гадамі, прадстаўнік дынастыі Балты.

Змяніў на пасадзе Атаўльфа і Сігерыка, якія ў тым жа годзе былі забіты.

Валія са сваім войскам жадаў  авалодаць часткай Афрыкі, аднак задумка не ажыццявілася і ён вярнуўся ў Галію. Пасля чаго Валія быў змушаны пайсці на мірныя перамовы з Рымскай імперыяй і вярнуць рымскаму імператару Ганорыю яго сястру Гала Плацыдзію, якая знаходзілася ў знатных закладніках яшчэ ў караля вестготаў Аларыха.

У сутнасці, быў адноўлены дагавор 413 года, па якім вестготы атрымалі дазвол пасяліцца ў Аквітаніі, у якасці федэратаў імперыі. Выконваючы абавязкі федэратаў, вестготы выступілі ў паход супраць аланаў і вандалаў-сілінгаў у Іспаніі і паміж 416 і 418 гг. у значнай ступені знішчылі іх асноўныя сілы.

Таксама ён перанёс свой палац у Тулузу, якая застанецца сталіцай вестгоцкай дзяржавы да канца V стагоддзя.

Пасля смерці Валіі ўлада перайшла да Тэадорыха I.

## Спасылкі 
* Edward Gibbon, *History of the Decline and Fall of the Roman Empire,* chapter 31 

Катэгорыя:Каралі вестготаў
Аль-Біруні

**Абу Райхан Мухамад ібн Ахмад аль-Біруні** (, ) (Харэзм,  — , Газні) — вялікі узбекскі вучоны з Харэзма, аўтар шматлікіх капітальных прац па гісторыі, геаграфіі, філалогіі, астраноміі, матэматыцы, геадэзіі, мінералогіі, фармакалогіі, геалогіі і інш. У Еўропе быў вядомы пад лацінізаваным імем **Альбероніус**.

Апрача сваёй роднай харэзмскай мовы, аль-Біруні валодаў цюркскай, фарсі, санскрытам, арабскай мовай, а таксама ведаў грэчаскую, сірыйскую мовы, іўрыт і берберскія мовы.

Большую частку свайго жыцця Аль-Біруні правёў у Газні (тэрыторыя сучаснага Афганістана), дзе працаваў пры двары султана Махмуда Газнаві і яго наступнікаў Масуда і Маўдуда. Аль-Біруні прымаў удзел у паходах Махмуда ў Індыю, дзе таксама пражыў некалькі гадоў.

## Гл. таксама 
* Біруніт

## Спасылкі 
* Аль-Біруні на энцыклапедыі Іраніка 
* Аль-Біруні на сайце The MacTutor History of Mathematics archive 
* Працы аль-Бірунi пра Індыю 
* Некаторыя з працаў аль-Біруні  

Катэгорыя:Астраномы
Катэгорыя:Вучоныя Узбекістана
Вюрцбург

**Вюрцбург** () — горад у Германіі, у зямлі Баварыя. Насельніцтва — каля 135,2 тыс. чалавек.

## Геаграфія 
Горад знаходзіцца на берагах ракі Майн. На заходнім беразе Майна на ўзвышшы знаходзіцца крэпасць Марыенберг, ад якой праз Стары мост (), можна патрапіць у цэнтр Старога горада.

## Вядомыя жыхары 
* Святы Кіліян — першы епіскап Вюрцбурга
* Готліб Аўгуст Герых-Шэфер (1799—1874) — нямецкі энтамолаг, вучыўся ў Вюрцбургу
* Карл Гегенбаўр — нямецкі медык, анатам
* Франц Гальдэр — ваенны дзеяч
* Вільгельм Конрад Рэнтген — фізік
* Альберт Адамкевіч — медык
* Цільман Рыменшнэйдэр — скульптар
* Дзірк Навіцкі — баскетбаліст

## Насельніцтва 
| valign="top" |

| valign="top" |

|}

## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Вюрцбургскі сабор

Wuerzburg-von Festung-30-Alte Bruecke-Neumuenster-Altes Rathaus-Kiliansdom-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Alte Bruecke-20-Statue Friedrich von Hausen-Altes Rathaus-Kiliansdom-2007-gje.jpg
Wuerzburg-St Michael-04-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Hof zum Stachel-04-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Residenz-Westfassade-12-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Residenz-Parkfassade-22-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Residenz-Treppenhaus-10-Asien-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Festung Marienberg-18-vom Kaeppele-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Festung Marienberg-Marienkirche-02-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Festung Marienberg-Fuerstengarten-14-2014-gje.jpg

## Спасылкі 
* Сайт горада

Катэгорыя:Гарады Баварыі
Мікалай Радзівіл Стары

**Мікалай «Стары»**, **Мікалай Радзівілавіч** (? — ) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
Сын Радзівіла Осцікавіча. Намеснік смаленскі з 1481. У 1488 як кашталян троцкі і намеснік новагародскі ўвайшоў у склад Рады ВКЛ. Хутка вылучыўся на галоўную ролю ў Радзе і ў 1491 заняў урады ваяводы віленскага і канцлера літоўскага. Выконваючы завяшчанне вялікага князя Казіміра, у 1492 забяспечыў пераход вялікалітоўскага стальца да Аляксандра Ягелончыка. Выступаў за шлюб Аляксандра з Аленай Іванаўнай, дачкой вялікага князя маскоўскага Івана III. Быў адным з ініцыятараў падпісання ў 1499 новага акта уніі паміж ВКЛ і Польшчай. Кіраваў ВКЛ пры адсутнасці ў дзяржаве вялікага князя. Паводле завяшчання Аляксандра садзейнічаў перадачы ў 1506 вялікалітоўскага стальца Жыгімонту I. Стварыў вялікую латыфундыю, якая заклала падмурак магутнасці роду Радзівілаў. Валодаў Кейданамі, Біржамі, Дубінкамі і інш. ў Літве; Жупранамі, Геранёнамі каля Ашмян, Нягневічамі, воласцю Бобрык на Прыпяці. У шлюбе з Соф’яй Манівід меў дачку, сыноў Мікалая, Яна, Войцеха, Юрыя. Пасля быў жанаты з Соф’яй, дачкой князя Івана Юр’евіча Заслаўскага, і з Соф’яй (Фядорай), дачкой князя Івана Рагацінскага.

## Галерэя 

Выява:Mikałaj Radzivił Stary. Мікалай Радзівіл Стары (1650-1750).jpg|Невядомы мастак, кан. XVII—XVIII стст.
Выява:Mikałaj Radzivił Stary. Мікалай Радзівіл Стары (XVII).jpg|Мікалай Радзівіл «Стары». Невядомы мастак, XVII ст.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Канцлеры вялікія літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы віленскія
Катэгорыя:Кашталяны троцкія
Катэгорыя:Намеснікі новагародскія
Катэгорыя:Намеснікі смаленскія
Мікалай Радзівіл Стары
Ціха Браге

**Ціха Браге** (*Tycho Brahe*;  — ) — дацкі шляхціч, паходзіў з правінцыі Сконэ (цяпер — тэрыторыя Швецыі), найбольш вядомы як адзін з першых астраномаў у Еўропе. Быў таксама астролагам і алхімікам. Ціха Браге — латынізаванае імя. Сапраўднае дацкае імя — *Tyge Ottesen Brahe*.

Ціха Браге валодаў маёнткам на востраве Гвен, дзе пабудаваў адзін з самых ранніх даследчых інстытутаў — Уранібург (у перакладзе — «Нябесны палац»). Там ён пабудаваў некалькі буйных астранамічных інструментаў і правёў шэраг дакладных вымярэнняў. Успрыняў геаметрычныя ідэі сістэмы Каперніка і філасофію сістэмы Пталамея і сфармуляваў сваю ўласную мадэль Сусвету — Ціханічную мадэль.

У сваёй абсерваторыі Ціха Браге назіраў зоркі i планеты з найвялікшай па тых часах дакладнасцю: 2-3 хвіліны дугі. Часцей за іншыя свяцілы ў кожным супрацьстаянні з 1580 г. Ціха назіраў Марс менавіта таму, што яго рух відавочна не адпавядаў ні сістэме Пталамея, ні сістэме Каперніка. У 1583 г. Ціха адзначыў, што каля супрацьстаяння Марс рухаецца ў другі бок з найвышэйшай хуткасцю — амаль палова градуса ў суткі, а гэта даказвала, што Марс у супрацьстаянні значна бліжэй да Зямлі, чым да Сонца, што было праўдзіва толькі ў сістэме Сусвету Каперніка, але не Пталамея. Аднак Ціха бачыў неадпаведнасць i сістэмы Каперніка сваім назіранням. Ён стварыў сваю адмысловую сістэму, дзе Зямля засталася ў цэнтры, а планеты рухаюцца вакол Сонца, якое, у сваю чаргу, рухаецца вакол Зямлі.

Ад 1600 і да смерці Ціха ў 1601 годзе яму дапамагаў Іаган Кеплер. Гэты не менш выдатны навуковец у далейшым з дапамогай вынікаў назіранняў Браге распрацаваў сваю ўласную астранамічную тэорыю.

Ціха Браге лічыцца адным з самых уважлівых і акуратных астраномаў-практыкаў свайго часу. Яго назіранні былі настолькі дакладнымі, што Кеплер здолеў з дапамогай вынікаў гэтых назіранняў сфармуляваць законы руху планет. Ціха склаў адзін з першых зорных каталогаў. І ўрэшце з дапамогай назіранняў Ціха Браге было выяўлена, якая ж тэорыя мае права лічыцца праўдзівай — Капернікаўская ці тэорыя Пталамея.

## Літаратура 
* Лаўрэш Л. «I зорнае неба над галавой…»: Нарысы з гісторыі астраноміі / Леанід Лаўрэш. — Мн., 2013.
* Белый Ю. Тихо Брагэ  // на pawet.net

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Астраномы Даніі
Катэгорыя:Астраномы XVI стагоддзя
Катэгорыя:Астролагі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Алхімікі
Мёртвая мова

**Мёртвая мова** — мова, якая выйшла з ужытку і вядомая толькі па пісьмовых помніках ці запісах, што дайшлі з часу, калі яна была жывой.

Смерць мовы можа настаць у выпадку яе выцяснення іншай мовай ці мовамі. Так адбылося з мовамі амерыканскіх індзейцаў, якія былі выцесненыя англійскай, партугальскай і іспанскай мовамі каланізатараў.

Некаторыя мовы становяцца мёртвымі ў выніку натуральнай эвалюцыі, развіваючыся ў іншыя мовы. Прыкладам гэтай з'явы можа быць латынь, з якой развіліся жывыя раманскія мовы, а сама яна пры гэтым стала мёртвай. Падобны лёс спасціг санскрыт і стараславянскую мову.

Некаторыя мёртвыя мовы працягваюць выкарыстоўвацца ў навуцы ці літургіі (латынь, санскрыт, копцкая мова, царкоўнаславянская мова).

У некаторых выпадках мёртвыя мовы могуць «ажыць», як гэта здарылася з іўрытам.

## Літаратура 
*
Эякская мова

**Эякская мова** (эяк, *Eyak*) — мова племені эякаў, якая была распаўсюджана на паўднёвым усходзе Аляскі, у раёне Кордава (Аляска). 21 студзеня 2008 года памерла 89-гадовая Мэры Сміт Джонс (*Marie Smith Jones*), апошняя з носбітаў эякскай мовы і апошняя чыстакроўная прадстаўніца племені эяк. З гэтага дня эякская мова лічыцца мёртвай.

Катэгорыя:Мёртвыя мовы
Катэгорыя:На-дэне
Кезгайла

**Кезгайла**:

* Кезгайла Валімонтавіч (памёр каля 1450) — літоўскі баярын, сын Валімонта Бушкавіча.
* Мікалай Янавіч Кезгайла (каля 1451—1512) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.
*
Ян Даўгірд

**Ян Даўгірд**, **Даўгерд** (пам. на пачатку 1443) — літоўскі баярын герба «Памян».

Імаверна, родзіч Сака, які быў прыняты да герба «Памян» у Гарадзельскай уніі. Магчыма тоесны *Даўгірду Салкулевічу*, які згадваецца ў канцы XIII — пачатку XIV стагоддзяў.

Маршалак гаспадарскі пры вялікім князю Вітаўце (зг. 1424), быў старостам камянецкім (зг. 16.9.1426), але пасля смерці Вітаўта ў 1430 годзе, пад ціскам падольскіх паноў, адмовіўся ад староства камянецкага. Пры вялікім князю Свідрыгайле з 1431 года староста віленскі, затым ваявода віленскі (не пазней 1433&nbsp;— 1443). Заставаўся віленскім ваяводам і пры вялікім князю Жыгімонце Кейстутавічы, пэўна не вядома яго роля ў змове супраць Жыгімонта (1440).

## Сям’я 
Быў жанаты, паводле тастамента 1485 года ў пераказе рэгесту 1634 года, з невядомай імем дачкой пана Андрэя Гаштольда. Пра іншыя шлюбы не вядома. Ёсць звесткі пра прынамсі чатырох дзяцей.
* Андрушка (Андрэй) Даўгірдавіч — згадваецца ў 1454—1461 гадах, уладальнікам маёнткаў над сярэдняй Віліяй, пан на Свіранах і Лынтупах.
* Анушка (Ганна) Даўгірдаўна — у першым шлюбе (? — паміж 1461—1468) з панам Юшкам Гойцавічам, у другім (да 1481 — ?) з панам Іванам Іллінічам.
* Олюшка (Алена) Даўгірдаўна (? -- паміж 26.9.1502 і сакавіком 1503) — у шлюбе (да 1443 — ?) з князем Петкам Свірскім.
* Багдана Даўгірдаўна (? -- пасля 1485) — напэўна, у шлюбе з Аляксандрам Вадарацкім, але не выключана, што ў пана Даўгірда была яшчэ адна дачка і Вадарацкі быў яе мужам

## Літаратура 
* Dowgird Jan // PSB, t. 5. -- Kraków, 1939–1946. -- S. 350–351.
* *Semkowicz W.* O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachta polska w Horodle roku 1413 // Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 1926—1927, T. 8.
* 

Катэгорыя:Баяры літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы віленскія
Катэгорыя:Маршалкі гаспадарскія
Катэгорыя:Старосты падольскія
Катэгорыя:Старосты луцкія
Мікалай Радзівіл (1470—1521)

**Мікалай Радзівіл ** (мянушка «*amor Poloniae*»; каля 1470—1521) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Крайчы (1488—1493), падчашы (1493—1505) і маршалак вялікі літоўскі (1505), ваявода троцкі (1505—1510) і віленскі (з 1510), канцлер вялікі літоўскі (з 1510). Заснавальнік гонядзка-мядзельскай лініі роду Радзівілаў.

Меў шматлікія маёнткі на тэрыторыі сучаснай Літвы (Шырвінты, Кейданы, Упнікі, Солы і іншыя), на Падляшшы (Гонядзь, Райгорад, Кнышын), Хоўхлу і Хаценчыцы каля Маладзечна, трымаў Бабруйскую воласць. Быў старостам бельскім. Князь Свяшчэннай Рымскай імперыі на Гонядзі і Мядзелі (1518).

## Біяграфія 
Прадстаўнік шляхецкага роду Радзівілаў герба «Трубы», сын Мікалая «Старога», ваяводы віленскага і канцлера вялікага літоўскага, і Соф’і з Манівідаў. Меў братоў Яна, кашталяна троцкага, Войцеха, біскупа віленскага, Юрыя, гетмана вялікага літоўскага, і сястру Ганну, жонку Конрада III Рудога, апошнюю ўдзельную мазавецкую княгіню.

Удзельнічаў у маскоўска-літоўскіх войнах 1500—1503, 1507—1508 і 1512—1522 гадоў, у бітве пры Ведрашы 1500 года, Клецкай бітве 1506 года з татарамі.

У 1488 годзе атрымаў урад крайчага, у 1493 годзе — падчашага, у 1505 годзе — маршалка вялікага літоўскага. Таго ж года стаў ваяводам троцкім, з 1510 года — ваяводам віленскім і адначасна канцлерам вялікім літоўскім. У 1515 годзе ўзначальваў пасольства Вялікага Княства Літоўскага на з’ездзе Ягелонаў і Габсбургаў у Пожані (Браціславе) і Вене. Змагаўся за ўладу з Альбертам Гаштольдам, быў адным з выдаўцоў першага Статута Вялікага Княства Літоўскага (1529).

У 1518 годзе атрымаў ад імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Максімільяна I тытул князя «на Гонядзі і Мядзелі».

Ажаніўся з Альжбетай, дачкой ваяводы троцкага Багдана Саковіча. У шлюбе нарадзіліся дзеці:
* Ян (1492—1542), падчашы вялікі літоўскі і староста генеральны жамойцкі
* Мікалай (каля 1492—1529/1530), біскуп жамойцкі
* Станіслаў (пам. 1531)
* Соф’я, жонка Яна Забярэзінскага, намесніка гарадзенскага і ваўкавыскага
* Алена, жонка князя Юрыя Алелькавіча
* Альжбета, жонка князя Януша Гальшанскага-Дубровіцкага, ваяводы троцкага

Памёр у канцы кастрычніка або ў пачатку лістапада 1521 года. Спачыў у Віленскай кафедры.

## Галерэя 

Mikałaj Radzivił Amor. Мікалай Радзівіл Амор (1646-53).jpg|Невядомы мастак, 
Mikałaj Radzivił Amor. Мікалай Радзівіл Амор (1733-37).jpg|З Нясвіжскай партрэтнай галерэі, 1733—37 гг.
Mikałaj Radzivił Amor. Мікалай Радзівіл Амор (XVIII).jpg|З фрэскі касцёла Святога Юрыя ў Вільні, XVIII ст.
Mikałaj Radzivił Amor. Мікалай Радзівіл Амор (M. Starkman, 1857).jpg|М. Старкман, 1857 г.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Мікалай Радзівіл
Катэгорыя:Маршалкі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Канцлеры вялікія літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы віленскія
Катэгорыя:Ваяводы троцкія
Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Крайчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты бельскія
Патрык Суэйзі

**Патрык Уэйн Суэйзі** ( ;18 жніўня 1952, Х’юстан — , Лос-Анджэлес) — амерыканскі  і .

## Біяграфія 
Патрык быў старэйшым з пяці дзяцей у сям’і інжынера Джэсі Суэйзі і танцоўшчыцы Пэтсі Суэйзі. Акрамя яго ў сям’і былі яшчэ два хлопчыкі: Дон (нар. 10 жніўня 1958 года) і Шон Кэлі (нар. 13 кастрычніка 1962 года) і дзве дзяўчынкі: Бэмбі і Вікі.

Патрык вучыўся ў школе «Блэк Мідл» у Оўк Форэст у штаце Ілінойс, а потым у каталіцкай школе ў Х’юстане. Бацька лічыў, што Патрык павінен быць спартсменам, аднак футбольная кар’ера перарвалася траўмай калена, якая была вельмі складанай і пагражала нават ампутацыяй нагі. Пасля серыі некалькіх складаных аперацый, Патрык вучыўся зноў хадзіць.

Танцы сталі адным з кампанентаў рэабілітацыі. Патрык вучыўся танцам у Houston Jazz Ballet Company, Harkness Ballet Theater School, Joffrey Ballet School у Нью-Ёрку і Eliot Feld Ballet Company. У васемнаццацігадовым узросце, Патрык упершыню выступіў на сцэне ў спектаклі «*Disneyland on Parade*». Хутка ён стаў прафесійным танцорам, вандраваў па краіне з вядомым балетным калектывам *Buffalo Ballet Company*. У 1975 годзе Патрык Суэйзі выступіў на сцэне ў адным з брадвейскіх тэатраў, а потым у мюзікле *West Side Story*.

12 чэрвеня 1975 года Патрык Суэйзі ажаніўся з танцоўшчыцай і вучаніцай сваёй маці *Лізай Ніемі*.

Упершыню Патрык Суэйзі з’явіўся на кінаэкране ў камедыі «*Skatetown, U.S.A*» ў 1979 годзе, дзе яго ўбачыў Фрэнсіс Форд Копала, які запрасіў Суэйзі ў свой фільм «*The Outsiders*» (1983), у якім гралі, таксама, Мэт Дылан, Сафія Копала, Роб Луі, Том Круз, Даян Лэйн і Том Уэйтс. Пасля гэтага Патрыка Суэйзі пачалі запрашаць да ўдзелу ў розных фільмах і серыялах.

Міжнародную вядомасць Патрык Суэйзі атрымаў пасля таго як ён сыграў арыстакрата *Оры Мэйна* ў міні-серыяле *North and South* у 1985 годзе і яго другой частцы *North and South, Book II* у 1986 годзе. Пасля гэтага была паспяховая роля ў спартыўнай меладраме «*Янгблад*» (1986). Пасля ролі інструктара танцаў у фільме «*Брудныя танцы*» (1987), Патрык Суэйзі быў намінаваны на ўзнагароду Залаты Глобус. Аднак за ролю паліцэйскага з горнага паселішча, які вядзе прыватнае даследаванне забойства малодшага брата ў Чыкага ў фільме *Next of Kin* (1989) і галоўную ролю ў фільме *Road House* (1989), ён быў намінаваны на ўзнагароду Залатая Маліна як самы дрэнны акцёр.

Роля ў камедыйнай меладраме «*Прывід*» (1990), у якой гралі Дэмі Мур і Вупі Голдберг, прынесла яму новую намінацыю на «Залаты Глобус» і ўзнагароду «Сатурна».

У 2008 годзе ў Патрыка Суэйзі былі знойдзены цяжкааперабельныя новаўтварэнні ў падстраўнікавай залозе. У маі 2008 года была праведзена аперацыя, пад час якой была выдаленая частка страўніка, якую паразіў рак. 9 студзеня 2009 года акцёр быў шпіталізаваны з дыягназам «запаленне лёгкіх». 16 студзеня Патрык Суэйзі быў выпісаны. 19 красавіка было абвешчана што метастазы ў Суэйзі перайшлі ў печань.

Патрык Суэйзі памёр 14 верасня 2009 года ў Лос-Анджэлесе.

## Песні 
* She’s Like The Wind
* On The Cliff's Edge
* Raising Heaven

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Памерлі ад раку падстраўнікавай залозы
Катэгорыя:Танцоры ЗША
Алехна Судзімонтавіч

**Алехна Судзімонтавіч** або **Алехна Кміта Судзімонтавіч** (? — паміж 13 жніўня 1490 і 1 сакавіка 1491) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. Падчашы вялікі літоўскі (1448—1477), намеснік полацкі (1463—1477), ваявода віленскі (з 1477) і адначасова канцлер вялікі літоўскі (з 1478).

Валодаў маёнткамі Докшыцы, Прусавічы, Далькевічы, Вольберавічы, Гняздзілава, Запонне, Нябышына, Палачаны, Лужаны, Занарач.

## Біяграфія 
З літоўскага баярскага роду, сын Судзімонта Доргевіча, старосты крэўскага і прыхільніка Жыгімонта Кейстутавіча. Продкі не адаптаваны да польскіх гербаў у 1413 годзе, Судзімонт карыстаўся гербам «Пагоня».

Упершыню згадана пад 1446 годам, калі атрымаў розныя маёнткі ў ваколіцах Горадні і Наваградка. У 1449—1453 гадах быў падкаморым вялікага князя Казіміра, якому абавязаны сваім кар’ерным узростам. У 1458—1459 гадах быў намеснікам гарадзенскім.

Ажаніўся з Ядвігай, дачкой Івашкі Манівідавіча. У гэты шлюбе меў дзяцей:
* Соф’ю, жонку Аляксандра Гальшанскага
* Ядвігу, жонку спачатку маршалка гаспадарскага Станіслава Мантоўта, потым кашталяна троцкага Станіслава Кезгайлы
* Аляксандру, жонку кракаўскага мечніка Мікалая Тэнчынскага (на думку Валера Пазднякова, гэта першы мяшаны шлюб літоўскай і польскай магнатэрыі)
* Ганна, манашку-францысканку

Часам дочкамі Судзімонта называюць віленскіх манашак Дароту і Святохну, гэтаму аднак няма пераканаўчага пацвярджэння ў крыніцах.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Баяры літоўскія
Катэгорыя:Канцлеры вялікія літоўскія
Катэгорыя:Ваяводы віленскія
Катэгорыя:Намеснікі полацкія
Катэгорыя:Старосты гарадзенскія
Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія
Алехна
БДАМ

**БДАМ** — шматзначнае скарачэнне:

* Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі
* Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў
Х’юстан

**Х’юстан** () — чацвёрты па колькасці жыхароў горад у Злучаных Штатах Амерыкі і найбуйнейшы горад у штаце Тэхас з насельніцтвам 2 287 047 чалавек у 2021 годзе паводле Бюро перапісу насельніцтва ЗША. Х’юстан з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам акругі Харыс, а таксама галоўным эканамічным цэнтрам агламерацыі , які займае пятае месца сярод агламерацый па насельніцтве з агульнай колькасцю 7 340 118 чалавек па ацэнцы за 2022 год. Горад знаходзіцца за 50 кіламетраў ад Мексіканскага заліва на прыбярэжнай раўніне.

Заснаваны 30 жніўня 1836 года братамі Аўгустусам Чапменам Аленам і Джонам Кірбі Аленам. Стаў горадам 5 чэрвеня 1837 і названы ў гонар генерала Сэма Х’юстана, першага прэзідэнта Рэспублікі Тэхас.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Дантэ Стыгерз (нар. 1982) — амерыканскі баскетбаліст.
* Ганна Ніколь Сміт

## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Спіс самых высокіх будынкаў Х’юстана

## Крыніцы 

Катэгорыя:Гарады Тэхаса
Х’юстан (значэнні)

**Х’юстан**:

## Прозвішча 
* Анжэліка Х'юстан — амерыканская актрыса
* Джон Х’юстан (1906—1987) — амерыканскі кінарэжысёр, сцэнарыст і акцёр. Сын акцёра Уолтэра Х’юстана, бацька актрысы Анжэлікі Х’юстан.
* Дэвід Франклін Х’юстан (1866—1940) — амерыканскі палітык
* Найджа Х’юстан — амерыканскі скейтбардыст
* Сэм Х’юстан — амерыканскі дзяржаўны дзеяч
* Уітні Х’юстан (1963—2012) — амерыканская спявачка, актрыса, прадзюсар, былая фотамадэль
* Уолтэр Х’юстан — амерыканскі акцёр

## Тапонім 
* Х’юстан (акруга, Тэхас)
* Х’юстан — горад у Тэхасе, ЗША.
Ваяводы віленскія

## Старосты
* Гануль (1382–1387)
* Андрэй Гаштольд (1387)
* Падчас вайны 1390–1392 ў годнасці віленскага старосты згадваюцца Клемент, Мікалай Маскажэўскі ды Яська з Алясніцы.
* У 1393 як віленскі староста аднойчы згаданы Міхал Мінігайла. У. Сямковіч лічыў, што гэта можа быць памылкаю, бо і перад, і пасля гэтай даты Мінігайла трымаў урад старосты ашмянскага.
* Войцех Манівід (1396–1413)

## Ваяводы
У 1413 пасада старосты віленскага была зробленая ваяводскаю, і апошні староста, Войцех Манівід, стаў такім чынам першым ваяводам. Пасада віленскага ваяводы была адной з найзначнейшых у дзяржаве, і займалі яе звычайна прадстаўнікі найбольш уплывовых арыстакратычных родаў ВКЛ.

* Войцех Манівід (1413–1424)
* Юрый Гедыгольд (1425–1432)
* Ян Даўгірд (1433–1443)
* Івашка Гаштольд (1443–1458)
* Івашка Манівідавіч (1458)
* Міхал Кезгайлавіч (1458–1476)
* Алехна Судзімонтавіч (1477–1491)
* Мікалай Радзівіл Стары (1492–1509)
* Мікалай Мікалаевіч Радзівіл (1510–1521)
* Альберт Гаштольд (1522–1539)
* Ян Юр’евіч Глябовіч (1542—1549)
* Мікалай Радзівіл Чорны (1551—1565)
* Мікалай Радзівіл Руды (1566—1584)
* Крыштаф Мікалай Радзівіл Пярун (1584—1603)
* Мікалай Радзівіл Сіротка (1604—1616)
* Ян Караль Хадкевіч (1616—1621)
* Леў Сапега (1623—1633)
* Крыштаф Радзівіл (1633—1640)
* Януш Тышкевіч (1640—1642)
* Крыштаф Хадкевіч (1642—1652)
* Януш Радзівіл (1653—1655)
* Павел Ян Сапега (1656—1665)
* Міхал Казімір Радзівіл (1666—1668)
* Юры Глябовіч (1668—1669)
* Міхал Казімір Пац (1669—1682)
* Казімір Ян Сапега (1682—1703, 1705—1720)
* Януш Антоні Вішнявецкі (1704)
* Людвік Канстанцін Пацей (1722—1730)
* Казімір Дамінік Агінскі (1730—1733)
* Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька (1744—1762)
* Караль Станіслаў Радзівіл "Пане Каханку" (1762—1764 і 1768—1790)
* Міхал Казімір Агінскі (1764—1768)
* Міхал Геранім Радзівіл (1790—1795)
Міхал Кезгайлавіч

**Міхал Кезгайлавіч** (? — ) — літоўскі баярын, сын Кезгайлы. Канцлер вялікі літоўскі (з 1446), адначасова намеснік смаленскі (1450—1458) і ваявода віленскі (з 1459).

## Біяграфія 
З літоўскага баярскага роду Кезгайлаў герба «Задора». Сын кашталяна віленскага Кезгайлы Валімонтавіча. Брат Яна і Дабяслава.

Быў прыбліжаным вялікага князя Казіміра, у часы яго адсутнасці кіраваў дзяржаўнымі справамі.

Ад вялікага князя Казіміра Ягелончыка атрымаў частку Лукомльскай воласці (пазнейшы маёнтак Халопенічы), Дварэц і Ельню ў Новагародскім павеце, Бакштанскую воласць (пазнейшыя Дукора і Смілавічы) у Менскім павеце, у 1465 — Любчу, а таксама Ракаў з складу Заслаўскага княства.

Выступаў супраць Фларэнційскай уніі, хоць і быў каталіком. Фундаваў родавую Кезгайлаўскую капліцу Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Віленскай кафедры. Не пакінуў нашчадкаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Насевіч В. Л.* Генеалагічныя табліцы старадаўніх княжацкіх і магнацкіх беларускіх родаў 12-18 ст. — Мн.: БелЭН, 1993.

Катэгорыя:Ваяводы віленскія
Катэгорыя:Баяры літоўскія
Міхал Кезгайлавіч
Катэгорыя:Канцлеры вялікія літоўскія
Катэгорыя:Намеснікі смаленскія
Мікалай Радзівіл

Імя **Мікалай** досыць часта ўжывалася ў родзе Радзівілаў. Яго насілі:

* Мікалай Радзівіл Стары (?—1509) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзея, канцлер вялікі літоўскі і віленскі ваявода з 1492 года, кашталян троцкі, намеснік наўгародскі, белзскі і смаленскі.
* Мікалай Радзівіл (каля 1470—1521) — канцлер вялікі літоўскі, падчашы вялікі літоўскі, ваявода віленскі. Сын Мікалая Старога.
* Мікалай Радзівіл (каля 1492—1529/30) — біскуп жамойцкі. Сын Мікалая.
* Мікалай Радзівіл Чорны (1515—1565) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, князь, бацька Мікалая Хрыстафора Радзівіла Сіроткі.
* Мікалай Радзівіл Руды (1512—1584) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, вялікі гетман літоўскі (1553—1566, 1576—1584), вялікі канцлер літоўскі (1566), ваявода троцкі.
* Мікалай Радзівіл (каля 1546 — 1589) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, ваявода новагародскі. Сын Мікалая Радзівіла Рудога.
* Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка (1549—1616) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, князь, сын Мікалая Радзівіла Чорнага.
* Крыштаф Мікалай Радзівіл Пярун (1547—1603) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, вялікі гетман літоўскі, ваявода віленскі, кашталян троцкі, гетман польны літоўскі, вялікі падчашы літоўскі, староста кокенгаўзенскі, салецкі, жыжморскі, барысаўскі. Сын Мікалая Радзівіла Рудога.
* Мікалай Фаўстын Радзівіл (1688—1746) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, ваявода новагародскі, князь, сын Дамініка Мікалая Радзівіла.
* Мікалай Радзівіл (1746—1795) — вялікалітоўскі ваенны дзеяч, палкоўнік літоўскіх войскаў, староста радашковіцкі.