open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Урадлівы паўмесяц

**Урадлівы паўмесяц** — умоўная назва рэгіёна на Блізкім Усходзе, у якім у зімовыя месяцы назіраецца павышаная колькасць ападкаў. Тэрмін з'яўляецца перакладам , уведзенага ў навуковы абарот амерыканскім археолагам Джэймсам Брэстэдам каля 1900 г. 

Рэгіён мае выгнутую форму. З поўдня абмежаваны Сірыйскай і паўночна-аравійскімі пустынямі, з паўднёвага захаду — Сінайскім паўвостравам, з захаду — Міжземным морам, з поўначы — хрыбтом Таўр і Армянскім нагор'ем, з усходу — гарамі Загрос.

Урадлівы паўмесяц лічыцца першым з цэнтраў, дзе зарадзілася земляробства і жывёлагадоўля. Тут з'явіліся самыя старажытныя гарадскія культуры свету (Ерыхон, Чатал-Хююк).

## Спасылкі 
* Fertile Crescent

Катэгорыя:Блізкі Усход
Ежы Плютовіч

**Е́жы Плюто́віч** (, , Бельск-Падляшскі) — польскі паэт і эсэіст.

## Біяграфія 
Нарадзіўся  у Бельску Падляшскім. Вывучаў рускую філалогію ў Варшаўскім універсітэце. Жыве ў Беластоку.

## Творчасць 
Дэбютаваў у 1967 г. на старонаках часопісу «Сучаснасць» («Współczesność»). Пасля яго вершы публікаваліся ў «Паэзіі» («Poezja»), «Творчасці» («Twórczość»), «Культуры» («Kultura»), штомесячніку «Сімвалы» («Charaktery»). У 1975 г. выдаў першы паэтычны зборнік «Некалі значыць ніколі» («Niegdyś to znaczy nigdy»). З'яўляецца трохразовым лаўрэатам літаратурнай прэміі В. Казанецкага. У 2006 г. выдаў зборнік эсэ «Раптам, у свеце» («Nagłe, w świecie»). Тэксты Плютовіча перакладзены на беларускую, украінскую, сербскую і англійскую мовы. Сам аўтар займаецца таксама перакладамі, перакладаў творы Сакрата Яновіча, Васіля Петручука.

## Біябліяграфія 
Выдаў паэтычныя зборнікі:
* «Некалі значыць ніколі»/«Niegdyś to znaczy nigdy», 1975;
* «Пачутае да канца»/«Zasłyszane do końca», 1981;
* «Пусты гадзіннік»/«Pusty zegar», 1987;
* «Матылёк і камень»/«Motyl i Kamień», 1992;
* «Рака. Цені на вадзе»/«Rzeka. Cienie na wodzie», 1996;
* «Катлавіна»/«Kotlina» — выбраныя вершы, 1998;
* «Забытая вайна (Акно ў сад)»/«Zapomniana wojna (Okno na sad)», 2000;
* «Забытая вайна (Еўропа пасля дажджу)»/«Zapomniana wojna (Europa po deszczu)», 2002;

Эсэ:
* «Раптам, у свеце»/«Nagle, w świecie», 2006.

## Спасылкі 
* Аўтарская старонка 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Польскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Польшчы
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы
Альгамбра

**Альгамбра** (, ад  Каср аль-Хамра — «чырвоны замак») — архітэктурна-паркавы ансамбль, размешчаны на пагорыстай тэрасе ва ўсходняй частцы горада Гранада ў паўднёвай Іспаніі. Асноўнае развіццё атрымаў у часы праўлення мусульманскай дынастыі Насрыдаў (1230—1492), пры якіх Гранада стала сталіцай мусульманскіх уладанняў на Іберыйскім паўвостраве (Гранадскі эмірат), а Альгамбра іх урадавай рэзідэнцыяй (палацы адносяцца пераважна да 14 стагоддзя). У склад шырокага комплексу, заключанага ў крэпасныя сцены з вежамі, уваходзілі таксама мячэці, жылыя дамы, лазні, сады, склады, могілках. У цяперашні час з’яўляецца музеем ісламскай архітэктуры.

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Іспаніі
Катэгорыя:Сусветная спадчына паводле алфавіта
Катэгорыя:Замкі Іспаніі
Катэгорыя:Ісламская архітэктура
Катэгорыя:Славутасці Гранады
Магдалена (рака)

**Магдале́на** () — рака на паўночным захадзе Паўднёвай Амерыкі, працякае праз заходнюю частку Калумбіі.

Бярэ пачатак у Цэнтральнай Кардыльеры Анд, цячэ ў паўночным кірунку у міжгорнай упадзіне паміж Цэнтральнай і Усходняй Кадыльерамі, упадае ў Карыбскае мора. Агульная даўжыня 1550 км, плошча вадазбору 260 тыс. км². Сярэдні расход вады 8—10 м³/с. Рака парожыстая ў сярэднім цячэнні. У нізоўі ад ракі пракладзены суднаходны канал да горада і порта Картахена. Галоўныя прытокі: Каўка і Сан-Хорхэ.

Магдалена лічыцца галоўнай ракой Калумбіі, яе вадазборная плошча ахоплівае 24 % мацерыковай часткі краіны, на ёй пражывае асноўная частка насельніцтва Калумбіі, якія ўносяць 85 % у нацыянальнага валавага ўнутранага прадукта.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Magdalena River // Encyclopaedia Britannica
* Сан-Агустин // Сайт *«Планета Земля»* Geosfera.Org

Катэгорыя:Рэкі Калумбіі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Карыбскае мора
Нойшванштайн

**Замак Нойшванштайн** ( [], літаральна: «Новы лебядзіны камень») — замак XIX стагоддзя каля невялікага горада Фюсэн і Замка Хоэншвангау ў паўднёва-заходняй частцы Баварыі, непадалёк ад аўстрыйскай мяжы. Замак з’яўляецца збудаваннем у Баварыі, якое наведваецца і фатаграфуецца часцей за ўсё.

Будаўніцтва замка пачалося ў 1869 годзе каралём Людвігам II, таксама вядомым пад мянушкай *Людвіг Утрапёны*. Замак быў спраектаваны Крыстыянам Джанкам, прыдворным архітэктарам Людвіга II. Нойшванштайн размешчаны непадалёк ад Замка Хоэншвангау, які пабудаваў бацька Людвіга II Максіміліян II, і возера Альп-Зэе. За растрачанне казны на будоўлю Людвіг II быў адхілены ад улады яшчэ да сканчэння будаўніцтва. Пасля таямнічай смерці Людвіга II у 1886 годзе замак з выдатным інтэр’ерам быў адкрыты для наведвання. На вялікай колькасці карцін былі паказаныя сцэны з розных опер Рыхарда Вагнера. Аднак пэўныя пакоі не былі ўпрыгожаныя, да смерці Людвіга было скончана аздабленне толькі 14 пакояў. Тым не менш, цалкам адкрыты для турыстаў ён быў на 3,5—4 гады пазней, калі былі дабудаваныя пэўныя вонкавыя часткі.

У інтэр’ерах замка галоўную ролю выконваюць выявы да опер Вагнера і старых нямецкіх легенд. Лебядзіны матыў — тое, чым пранізаная ўся архітэктура замка і мастацкія ўпрыгожанні. Лебедзь — геральдычная птушка старога роду графаў Швангау, пераемнікам гэтага роду лічыў сябе бацька Людвіга, Максіміліян II Баварскі.

Пад канец Другой сусветнай вайны частка золата Рэйхсбанка захоўвалася ў замку. У апошнія дні вайны золата было вывезенае ў невядомым кірунку. Паводле чутак, яно было затоплена ў бліжэйшым возеры Алат. У замку таксама захоўваліся скрадзеныя каштоўнасці, карціны, мэбля, якія прызначаліся для асабістай калекцыі Гітлера.

На Нойшванштайн адкрываецца цудоўны від з бліжэйшага мосту Marienbrücke.

## Культурныя алюзіі 
* Замак зрабіўся крыніцай натхнення пры будаўніцтве замка Спячай Прыгажуні ў парыжскім Дыснейлэндзе. Аднак не зусім правільна лічыць, што ён быў узяты за аснову замка Папялушкі ў іншых Дыснейлэндах. Для іх выкарыстоўваўся французскі замак Шато Дзюсэ().
* Нойшванштайн таксама паказаны ў фільме 1968 года Chitty Chitty Bang Bang як замак прыдуманай зямлі Вулгарыі.
* Відам Нойшванштайна быў захоплены Пётр Чайкоўскі — і менавіта тут, па меркаваннях гісторыкаў, у яго з’явілася задума балета «Лебядзінае возера».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Фотаздымкі замка 
* Фотаздымкі замка Нойшванштайн на http://www.flickr.com

Нойшванштайн
Катэгорыя:Замкі Германіі
Катэгорыя:Збудаванні Германіі ў стылі гістарызму
SMS

**SMS** ( — **Паслуга кароткага паведамлення**), таксама **СМС** — паслуга перасылкі тэкставага паведамлення да 70 знакаў кірыліцай або да 160 знакаў лацінкай між мабільнымі тэлефонамі.

Катэгорыя:Тэлефонная сувязь
Катэгорыя:Радыёсувязь
Нурдаль Грыг

**Юхан Нурдаль Грыг** (; 1.11.1902, г. Берген, Нарвегія — 2.12.1943) — нарвежскі пісьменнік, грамадскі дзеяч.

Скончыўшы гімназію, служыў матросам (1920—1921), уражанні адлюстраваў у зборніку вершаў «Вакол мыса Добрай Надзеі» (1922) і рамане «А карабель ідзе далей» (1924). Вучыўся ва універсітэтах Оксфарда і Осла. Выдаў кнігу эсэ «Рана памерлыя» (1932) пра творчасць Р. Кіплінга, Дж. Кітса, П. Б. Шэлі, Дж. Байрана. На мяжы 1920—1930-х г. адбылася яго творчая і светапоглядная эвалюцыя: аптымістычны пафас вершаў (зборнік «Нарвегія ў нашых сэрцах», 1929) змяняецца песімізмам (драма «Атлантычны акіян», 1932). У 1932—1934 гг. жыў у СССР. У 1937 годзе ў якасці ваеннага карэспандэнта быў у Іспаніі (зборнік «Іспанскае лета», 1937, раман «Свет яшчэ павінен стаць маладым», 1938). Вяршыня яго твораў — паэма «Паражэнне» (1937, пра Парыжскую камуну). У 1940—1943 гг. змагаўся супраць фашызму (паэма «Чалавечая прырода», зборнікі вершаў «Свабода», «Надзея»).

Нарвежскі славіст Марцін Наг назваў Янку Купалу «беларускім Грыгам».

Катэгорыя:Пісьменнікі Нарвегіі
Катэгорыя:Постаці нарвежскай драматургіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бергене
Катэгорыя:Памерлі ў Берліне
Катэгорыя:Камуністы Нарвегіі
Катэгорыя:Драматургі Нарвегіі
Эйрык Рыжы

**Эйрык «Рыжы»** **Торвальдсан**, або **Эйрык Раўдзі** (старасканд.: Eiríkr rauði Þorvaldsson, 950—1003) — скандынаўскі мараплавец і першаадкрывальнік, які заснаваў першае пасяленне ў Грэнландыі. Мянушка «Рыжы» атрымаў за колер валасоў і барады. Бацька Лейфа і Торвальда Эйрыксанаў, магчымых першаадкрывальнікаў Амерыкі.

## Гл. таксама 
* Гісторыя Грэнландыі
* Інгальф Арнарсан

Катэгорыя:Падарожнікі Ісландыі
Катэгорыя:Падарожнікі Нарвегіі
Катэгорыя:Падарожнікі-даследчыкі
Этна

**Этна** — дзеючы стратавулкан, размешчаны на ўсходнім узбярэжжы Сіцыліі, недалёка ад гарадоў Месіны і Катаніі. Гэта найбольш высокі дзеючы вулкан у Еўропе.

## Назва 
Назва «Этна» арабскага паходжання і перакладаецца як «Гара агню».

## Прырода 
Вышыня Этны змяняецца ад вывяржэння да вывяржэння. Так, у цяперашні час вулкан на 21,6 м ніжэй, чым быў у 1865 годзе. Этна — самая высокая гара Італіі на поўдзень ад Альпаў, яна займае тэрыторыю плошчай 1250 квадратных кіламетраў. Такім чынам, Этна — самы вялікі актыўны вулкан Італіі, пераўзыходзіць свайго бліжэйшага «суперніка» Везувія больш, чым у 2,5 разы.

Конус вулкана з пакатымі схіламі, складзены пераважна з трахітаў, далерытаў і базальтаў. Дыяметр кратара каля 400 м, шматлікія бакавыя кратары, застылыя лававыя патокі. Найбольш моцнае вывяржэнне адбылося ў 1669 годзе. Паміж вывяржэнням назіраецца выдзяленне газаў і пары, частыя землетрасенні.

Да вышыні 800—900 м — палі, сады. вінаграднікі, вышэй міжземнаморскія хмызнякі і лясы. Вышэй за 1500 м на працягу некалькіх месяцаў Этна ўкрыта снегам.

## Актыўнасць 
Этна знаходзіцца ў стане практычна пастаяннай актыўнасці з 2013 года. Вывяржэнні могуць адбывацца некалькі разоў на год і нават у месяц. У большасці выпадкаў вывяржэнні Этны класіфікуюцца як вулканічная актыўнасць нізкага ўзроўню. Да іх адносяцца попельныя шлейфы, фантаніраванне лавы і страмбаліянскія вывяржэнні — слабыя, але ўражальныя выкіды магмы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Горы Італіі
Катэгорыя:Геаграфія Сіцыліі
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Катэгорыя:Вулканы Італіі
Катэгорыя:Стратавулканы
Лактацыя

**Лактацыя** — гэта працэс утварэння і адводу малака з малочных залоз сысуноў. Лактацыя складаецца з двух фаз: пралактынавай, у працэсе якой спецыяльныя клеткі сінтэзуюць малако, і аксітацынавай, у працэсе якой малако па малочных пратоках паступае ў малочныя сінусы, дзе захоўваецца. Запускаецца і падтрымліваецца лактацыя за кошт стымулявання адчувальных нервовых канчаткаў у вобласці сасцоў і арэолаў.

У працэсе лактацыі хімічны склад малака змяняецца, прыстасоўваючыся да растучых патрэбаў дзіцяці. Акрамя таго малако мае розны хімічны склад на працягу сутак і нават на працягу аднаго сеансу кармлення. Так спачатку малако вадзяністае, амаль празрыстае, насычанае пераважна бялкамі, вугляводамі і мінеральнымі рэчывамі і прызначанае для здаволення смагі, у канцы кармлення — утрымоўвае значную колькасць тлушчаў і эфектыўна здавальняе голад.

## Лактацыя ў чалавека 
Лактацыя ў чалавека пачынаецца вылучэннем малодзіва — вадкасці высокай энергетычнай каштоўнасці, з утрыманнем біялагічна актыўных і ахоўных фактараў, якія забяспечваюць надзейнае прыстасаванне нованароджанага дзіцяці да ўмоў новага знешняўтробнага існавання і абарону ад цэлага шэрагу інфекцый. Малодзіва з'яўляецца на позніх тэрмінах цяжарнасці ў невялікіх колькасцях (1-2 міллілітры), а пасля родаў яго ўтварэнне значна ўзрастае і з'яўляецца асноўнай ежай нованароджанага. Праз два-тры дня яго замяняе пераходнае малако, а праз два тыдні — спелае малако. Колькасць малодзіва невялікая, у сярэднім 30 міллілітраў ў суткі, але энергетычная каштоўнасць яго такая высокая, што цалкам задавальняе харчовыя патрэбнасці нованароджанага.

Катэгорыя:Фізіялогія
Маці

**Маці**, таксама *мама*, *матуля, матка* ( — маці) — жанчына адносна сваіх дзяцей. Праз шматзначнасць паняцця і яго рознае разуменне ў сацыяльным, культурным і рэлігійным кантэксце цяжка знайсці ўніверсальнае вызначэнне.

## Біялагічная маці 
Біялагічная маці — жанчына, якая зачала, вынасіла і нарадзіла дзіця. З развіццём рэпрадуктыўнай медыцыны стала магчыма сурагатнае і генетычнае мацярынства.

Катэгорыя:Жанчына
Катэгорыя:Сям’я
БелМуз-ТБ

**«БелМуз-ТБ»** — музычны канал у Мінску, у эфіры якога новые і ўжо заваяваўшыя папулярнасць музычныя вырабы айчынных і зарубежных выканаўцаў, актуальная і аперацыйная інфармацыя са света беларускіх, расійскіх і зарубежных celebrities, анімацыйныя серыялы, забаўныя праграмы, хіт-парады, інтэрактыўныя сэрвісы. Дата пачатка вяшчання — 3 кастрычніка 2006 года.

## Лагатып 
Тэлеканал змяніў 5 лагатыпаў. Цяперашні — 6-ты па парадку.
* З 3 кастрычніка 2006 па 4 сакавіка 2007 года лагатыпам быў 3D-лагатып у выгляде трох стылізаваных чырвоных літар МYЗ і ўнізе словы «БЕЛ» і «ТВ». Знаходзіўся ў правым верхнім куце.
* З 5 сакавіка па 31 жніўня 2007 года лагатыпам быў чырвоны стылізаваны 3D-лагатып (як рэканструкцыя папярэдняга) у выгляде літар МYЗ пад вызначаным вуглом і ўнізе слова «БЕЛ». «ТВ» — адсутнічала. Знаходзіўся там жа.
* З 1 верасня 2007 па 2 сакавіка 2008 года лагатыпам быў такі ж стылізаваны чырвоны 3D-лагатып у выглядзе літар МYЗ, але літары стали больш акруглыми і ўнізе слова «БЕЛ». Знаходзіўся там жа.
* З 3 сакавіка па 17 верасня 2008 года выкарыстоўваўся той жа лагатып, аднак ён паменшаны ў 1,5 разы і стал акруглым і ўнізе слова «БЕЛ». Знаходзіўся там жа.
* З 18 верасня 2008 па 31 студзеня 2010 года лагатыпам была стылізаваная белая літара «М», пад якой была подпіc «БЕЛМУЗТВ». Знаходзіўся там жа.
* З 1 лютага 2010 па цяперашні час выкарыстоўваецца той жа лагатып, аднак стылізаваная лiтара «М» стала тлустая і каляровая, ля подпіcаў па вертыкалі «БЕЛ» і па гарызанталі «МYЗ» змяніўся шрыфт. Знаходзіцца там жа.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Тэлеканалы на беларускай мове
Катэгорыя:Тэлеканалы на рускай мове
Катэгорыя:Тэлеканалы Беларусі
Катэгорыя:Беларускія СМІ
Агра

**Агра** (, , ) — горад на поўначы Індыі, у штаце Утар-Прадэш. З 1528 па 1658 быў сталіцай імперыі Маголаў. Зараз з’яўляецца адным з найбуйнейшых турыстычных цэнтраў Індыі — дзякуючы збудаванням эпохі імперыі Маголаў і, у прыватнасці, Тадж-Махала, Форта Агры і Фатэхпур-Сікры. Агра знаходзіцца на беразе ракі Джамны. З насельніцтвам 1,7 млн чалавек (2010) Агра займае 19-е месца ў краіне па колькасці жыхароў.

## Гісторыя 
Агра ўпершыню ўпамінаецца ў старажытным эпасе «Махабхарата» пад назвай Агравана. Вядомае апісанне персідскім паэтам 11 стагоддзя Масудам Сад Сальманам асады Агры султанам Махмудам Газневі. Султан Сікандар Лодзі перанёс сваю сталіцу з Дэлі ў Агру ў 1506. У 1526 Агру захапіў Бабур; у яго кіраванне ў Агры з’явіліся першыя ўмацаванні. У другой палове 16 стагоддзя Агра стала сталіцай імперыі Вялікіх Маголаў; пачалася эпоха росквіту Агры; ў горадзе налічвалася больш за 500 тыс. жыхароў, была выбудаваная крэпасць на правым беразе Джамны. Аднак ў 1658 Аўрангзеб перанёс сталіцу ў Аўрангабад, і пачаўся перыяд заняпаду Агры.

Узвышэнне Агры пачалося у перыяд брытанскага панавання, але цяпер не як палітычнага і адміністрацыйнага, а як гандлёвага цэнтра рэгіёна. Пачала развівацца прамысловасць, горад быў звязаны чыгункай з Дэлі, Бенарэсам і Калькутай.

Сучасная Агра — буйны транспартны вузел, цэнтр лёгкай і харчовай прамысловасці, металаапрацоўкі. Развітыя кустарныя промыслы.

Універсітэт.

## Літаратура 
* Агра //  С. 79—80.
* Агра // Малая советская энциклопедия / Гл. ред. Б. А. Введенский. 3-е изд. — М.: БСЭ, 1958. — 250&nbsp;000 экз. — С. 128.

Катэгорыя:Гарады Утар-Прадэш
Жаночае малако

thumb|200px|right|
**Жаночае малако** — пажыўная вадкасць, якая выпрацоўваецца малочнымі залозамі жанчыны. 
Жаночае малако па сваім складзе максімальна адпавядае харчовым патрабаванням дзіцяці ў перыяд груднога выкормлівання. Акрамя гэтага, жаночае малако выконвае функцыі імуннай абароны і рэгуляцыі росту дзіцяці. 

## Склад 
* Сухія рэчывы — 11,9 %
* Тлушч — 3,9 %
* Бялок — 1,0 % (у тым ліку казеіну — 0,4 %)
* Лактоза — 6,8 %
* Мінеральныя рэчывы — 0,2 %
Склад жаночага малака ў перыяд лактацыі змяняецца ў залежнасці ад перыяду лактацыі, часу сутак і нават ад пачатку да канца кожнага кармлення. Змест некаторых кампанентаў, напрыклад, водарастваральных вітамінаў (аскарбінавай, нікацінавай кіслот, тыяміну, рыбафлавіну, пірыдаксін) да пэўнай ступені залежыць ад рэжыму харчавання маці. Утрыманне іншых кампанентаў, напрыклад, жалеза, не залежыць ад дыеты маці.

Катэгорыя:Малако
Катэгорыя:Жанчына
Цыпрыян Павел Бжастоўскі

**Цыпрыян Павел Бжастоўскі** ( — ) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат. Кашталян (1681—1684) і ваявода троцкі (1684—1688).

## Біяграфічныя звесткі 
Паходзіў з роду Бжастоўскіх герба «Стрэмя», сын Яна Бжастоўскага. Рэгент вялікалітоўскай Канцылярыі (1640—1650), стольнік віленскі (з 1642), пісар дэкрэтавы літоўскі (1645—1650), рэферэндар літоўскі (1650—1681), вялікі пісар літоўскі (1657—1672), кашталян троцкі (1681—1684), ваявода троцкі (з 1684); староста мядзельскі, ашмянскі, субоцкі, аранскі, азяцкі, даўгоўскі, быстрыцкі.

## Літаратура 
* 
* Гаранін С. Гістарычна-мемуарная літаратура // Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. Т. 1. Даўняя літаратура: XI — першая палова XVIII стагоддзя / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома В. Чамярыцкі. — 3-е выд., выпр. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — С. 726—727. ISBN 978-985-08-1166-0

Цыпрыян Павел
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы троцкія
Катэгорыя:Кашталяны троцкія
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Рэферэндары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Стольнікі віленскія
Катэгорыя:Старосты мядзельскія
Катэгорыя:Старосты ашмянскія
Катэгорыя:Старосты субоцкія
Катэгорыя:Старосты аранскія
Катэгорыя:Старосты азяцкія
Катэгорыя:Старосты даўгоўскія
Катэгорыя:Старосты быстрыцкія
Катэгорыя:Дыпламаты Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Пісары дэкрэтавыя літоўскія
Водар

**Водар** — прыемны пах. Такая назва паху мае дадатковую, эмацыйную характарыстыку (антонім гэтаму слову — *смурод*). Водар у чалавека можа выклікаць станоўчыя асацыяцыі (харчовыя, сексуальныя, звязаныя з бяспекай), і адпаведныя фізіялагічныя рэакцыі: паглыбленне дыхання, нярэдка — зніжэнне артэрыяльнага ціску і некаторае расслабленне цягліц пры знаходжанні ў зоне дзеяння прыемнага лятучага духмянага рэчыва.

Катэгорыя:Пах
Тарлаўксхёбн

**Тарлаўксхёбн** ) — горад у Ісландыі. 

Горад Тарлаўксхёбн размешчаны на паўднёвым узбярэжжы Ісландыі, на беразе Атлантычнага акіяна. Адміністрацыйна ўваходзіць у абшчыну Ёльфус сіслы Арнес рэгіёну Судурланд. 

Тарлаўксхёбн - партовы горад, які ляжыць на адлегласці ў 52 кіламетры на паўднёвы-усход ад сталіцы краіны Рэйк’явіка. Колькасць насельніцтва горада складае 1.541 чалавека (на 1 снежня 2007 года). На плоскім паўднёвым узбярэжжы Ісландыі, дзе фактычна адсутнічаюць натуральныя бухты і залівы, Тарлаўксхёбн з'яўляецца адным з 2 акіянскіх партоў (нараўне з размешчаным на 400 кіламетраў на усход ад порта Хёбна). З Тарлаўксхёбна ходзіць рэгулярна таксама паром да вострава Хеймаэй (адлегласць складае 70 кіламетраў). Гараджане ў асноўным занятыя ў суднабудаванні і рыбалоўстве.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Ісландыі
Міс Расія

**Міс Расія** — штогадовы расійскі нацыянальны конкурс прыгажосці. Упершыню быў праведзены ў 1927 годзе.

## Гісторыя 
У 1927—1938 гадах конкурс праводзіўся ў Парыжы (на той момант у Францыі пражывала каля 200 тысяч эмігрантаў з Расіі; у СССР праводзіць падобныя конкурсы тады не ўяўлялася магчымым). Першапачаткова прыгажунь выбіралі толькі з ліку эмігрантак. Але з 1929 года арганізатарам аглядаў расійскіх прыгажунь стаў парыжскі часопіс «Ілюстраваная Расія», і геаграфія адбору канкурсантак пашырэла — цяпер у конкурсе маглі ўдзельнічаць расійскія дзяўчыны, якія пражываюць у любых еўрапейскіх краінах. Пасля пачатку Другой Сусветнай вайны, конкурс «Міс Расія», як і іншыя конкурсы прыгажосці, перастаў праводзіцца. У 1989 годзе конкурс зноў быў адроджаны, з гэтага моманту ён праводзіцца ў Маскве (у 1989 і 1990 гадах зваўся «Міс СССР»). Прэзідыум конкурсу ўзначаліў Мікалай Мікалаевіч Косцін, які ўвёў «Міс Расія» у новае стагоддзе з годным спісам партнёраў і, менавіта падчас яго тэрміна кіравання дырэкцыяй, былі дасягнуты найбольш значныя для конкурсу вяршыні.

## Пераможцы конкурсу 
* 1927 год — Кіра Склярова
* 1928 год — Ніна Северская
* 1929 год — Валянціна Астэрман (дыскваліфікаваная, карона перайшла да Ірыны Лявіцкай)
* 1930 год — Ірына Венцель
* 1931 год — Марына Шаляпіна
* 1932 год — Ніна Поль
* 1933 год — Таццяна Маслава
* 1934 год — Кацярына Антонава
* 1935 год — Мар’яна Гарбатоўская
* 1936 год — Арыядна Гедзеонава
* 1937 год — Ірына Ільіна
* 1938 год — Яўгенія Дашкевіч

### Пераможцы сучаснага конкурсу (з 1993 года) 
## Скандалы 
У 1929 годзе пераможцам конкурсу «Міс Расія» стала Валянціна Астэрман. Аднак пасля завяршэння конкурсу высвятлілася, што ў яе апынуўся не ўцякацкі пашпарт, як ва ўсіх удзельніц, а нямецкі. Гэта супярэчыла правілам конкурсу, карона перайшла да Ірыны Лявіцкай.

## Гл. таксама 
* Міс Беларусь
* Міс Еўропа

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Конкурсы прыгажосці
Катэгорыя:Міс Расія
Букавіна

thumb|250px|right|Букавіна на карце
**Букавіна** — гістарычная назва (з XV ст.) тэрыторыі, якая ўключае сучасную Чарнавіцкую вобласць Украіны (Паўночная Букавіна) і вобласць Сучава ў Румыніі (Паўднёвая Букавіна).

У Х-ХІ ст. у складзе Кіеўскай Русі, у ХІІ-ХІІІ ст. — у Галіцка-Валынскім княстве, з сярэдзіны XIV ст. — у Малдаўскім княстве, з XVI ст. ў Турцыі, з 1774 года — у Аўстра-Венгрыі. У лістападзе 1918 года Букавіна адышла да Румыніі. У жніўні 1940 года Паўночная Букавіна уключана ў склад Украінскай ССР.

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Украіны
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Румыніі
Карпападобныя

**Карпападобныя** (*Cypriniformes*) — атрад рыб класа прамянёвапёрых. У атрадзе каля 3 тыс. відаў з шэрагу сямействаў. Вонкавы выгляд, спосаб жыцця, харчаванне, раз­мнажэнне і паводзіны адрозніваюцца вялікай раз­настайнасцю.

## Апісанне 
Даўжыня ад 2 см да 1,7 м. Цела ўкрыта цыклоіднай луской або голае. Вонкава падобныя да селядцовых, але ў адрозненне ад іх маюць вебераў апарат, зубы на сківіцах адсутнічаюць, магутны жавальны апарат складаецца з зубоў, што знаходзяцца на глоткавых касцях, і жаронцаў, якія дазваляюць драбіць і перамолваць цвёрдую ежу (напр., ра­кавіны малю­скаў). Цела пакры­та цыклоіднай луской ці го­лае. Рот звычайна вы­соўны, нярэд­ка маюцца вусікі. Спінны плаўнік адзін; брушныя плаўнікі знаходзяцца за груднымі, на сярэдзіне бруха. Плавальны пузыр з двума ці больш аддзеламі, злучаны з кішэчнікам.

## Пашырэнне 
Вядомы з трацічнага перыяду.

Пашыраны ў прэсных во­дах (у асноўным трапічных і суб­трапічных абласцей Еўразіі, Аф­рыкі і Паўночнай Аме­рыкі). Толькі нямно­гія віды з’яўляюцца прахаднымі і сустракаюцца ў мо­ры.

На Беларусі 19 родаў, 25 відаў; некаторыя віды інтрадукаваныя (амуры, таўсталобікі). Жывуць у рэках, азёрах, сажалках. Кормяцца беспазваночнымі, воднай расліннасцю, дэтрытам, ёсць драпежнікі (жэрах). Нераст адбываецца вясной і ў пачатку лета.

## Промысел і развядзенне 
Сярод карпападобных многа прамысловых рыб, з іх на Беларусі пашыраны гусцяра, лешч, лінь, плотка, сазан, карп, карась залаты, карась сярэбраны і інш. Аб'екты промыслу, спартыўнай лоўлі, сажалкавага і акварыумнага развядзення, акліматызацыі.

## Гл. таксама 
* Гімнотападобныя
* Харацынападобныя

## Зноскі 

Катэгорыя:Атрады прамянёвапёрых рыб
Панджабі

**Панджабі** (pañjābī) — мова панджабцаў, адносіцца да індаарыйскіх моў індаеўрапейскай моўнай сям’і. Адна з 22 афіцыйных моў Індыі.

Панджабі распаўсюджана пераважна ў паўночна-заходняй частцы Індыі і ва ўсходняй частцы Пакістана. Колькасць носьбітаў: звыш 70 млн у Пакістане (у т.л. большасць насельніцтва Лахора і Ісламабада), каля 30 млн у Індыі, каля 7 млн у іншых краінах.

## Лінгвістычнае апісанне 
Панджабі мае парадак слоў SOV (*падмет* — *дапаўненне* — *дзеяслоў*). Службовыя словы пераважна з'яўляюцца паслялогамі, якія пазначаюць граматычны склон папярэдняга назоўніка. 

У панджабі адрозніваюць два роды, два лікі і шэсць склонаў: **прамы** *(casus rectus)*, **ўскосны**, **клічны**, **аблятыўны**, **месны** і **творны**. Аблятыў ужываецца толькі ў адзіночным ліку і вольна чаргуецца з службовым склонам разам з аблятыўным паслялогам (Назоўніка + Паслялог). Месны і творны звычайна абмяжоўваюцца прыслоўнымі выразамі.

: 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Індаарыйскія мовы
Катэгорыя:Мовы Індыі
Катэгорыя:Мовы Пакістана
Аднапраходныя

**Аднапраходныя** (*Monotremata*), або **яйцародныя** — атрад найбольш прымітыўных сярод сучасных млекакормячых.

Вядомы з плейстацэну ў Аўстраліі. Падзяляюцца на 2 сучасныя сямействы: яхідны і качканосы, 5 відаў.

Пашыраны ў Аўстраліі, Тасманіі, Новай Гвінеі.

Даўжыня цела да 80 см. Характэрна сумяшчэнне заднепраходнай і мочапалавой адтулін (клаака, як у птушак). Зубоў у дарослых няма. Страўнік не мае стрававальных залоз. Сярэдняя тэмпература цела ніжэйшая, чым у іншых млекакормячых (25-36&nbsp;°C).

Нясуць 1-2, зрэдку 3 яйцы. Малочныя залозы трубчастыя, выдзяляюць малако на брушную паверхню цела (залозістае поле), адкуль яго злізваюць дзіцяняты.

Паўводныя ці наземныя формы. Кормяцца жывёльнымі арганізмамі.

Колькасць невялікая.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Атрады сысуноў
Каймінцы

**Каймінцы** - катэгорыя феадальна-залежных сялян у ВКЛ ў XII — XVI ст. У прыгон траплялі шляхам эканамічнага падпарадкавання. Мелі ўласную гаспадарку, але не былі землеўладальнікамі, карысталіся падворнымі надзеламі і былі асабіста залежныя ад пана. Ад чэлядзі нявольнай адрозніваліся тым, што павіннасці неслі не ад членаў сям'і па-асобку, а ад гаспадаркі ў цэлым, таму каймінцы паасобку не прадаваліся і не купляліся. Пасля валочнай памеры сярэдзіны XVI ст. зліліся з асноўнай масай феадальна-залежнага насельніцтва.

Катэгорыя:Сялянства Вялікага Княства Літоўскага
Казьянскі замак

[міні|250пкс|Малюнак [Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага, 1579]]
**Казьянскі замак** — замак, які існаваў у XVI стагоддзі на поўначы ад вёскі Казьяны Віцебскага павета (цяпер Шумілінскі раён). Пабудаваны ў 1563 годзе ў час інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў паводле загаду цара Івана Грознага як парубежнае ўмацаванне.

Планіроўку і памеры замка вызначыў мыс лукавіны ракі Обаль. Будынак драўляны, трохвугольны ў плане (50х120х110 м), з 3 чацверыковымі вежамі (былі падзелены ўнутры на 3 баявыя ярусы), накрытымі двухсхільнымі дахамі. Вежа, размешчаная ў перашыйку лукавіны ракі, мела арачны праезд, астатнія — «глухія», стаялі на паўкруглых у плане падмурках, прарэзаных круглымі байніцамі ў верхняй частцы. Цэнтральную частку ўнутранай прасторы замка займала жылая забудова. Замак разбураны ў 1579 годзе войскамі Рэчы Паспалітай.

Замчышча вядома з 1837 года. Даследавана ў 1972 годзе. На прадаўгаватым мысе, выцягнутым з захаду на ўсход, захаваліся рэшткі земляных валоў, якія абкружаюць пляцоўку трохвугольнай формы. З захаду відаць рэшткі рова.

Замчышча занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб’ект гісторыка-культурнай спадчыны рэгіянальнага значэння. У спісе яно аднесена да вёскі Красамай.

## Літаратура 
*  — С. 232
*  — С. 436
* 
*  — С. 468
*  — С. 13

Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Беларусі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Шумілінскага раёна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1563 годзе
Катэгорыя:Казьяны (Шумілінскі раён)
Катэгорыя:1563 год у Еўропе
Катэгорыя:Зніклі ў 1579 годзе
Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Беларусі
Канстанцін Яўгенавіч Казлоўскі

**Канстанцін Яўгенавіч Казлоўскі** () (? — 1874 або 1875) — расійскі археограф, гісторык.

## Біяграфія 
Працаваў у архіве Міністэрства замежных спраў у Маскве. У 1866—1873 часовы памочнік архіварыуса Кіеўскага цэнтральнага архіва старажытных актаў. 3 1868 г. член Часовай камісіі для разгляду старажытных актаў у Кіеве. Займаўся апісаннем актавых кніг. Выдаў вопісы дакументаў актавых кніг жытомірскага гродскага суда № 9 за 1590—1644 гг. (1872 г.) і № 10 за 1605—1606 (1878 г., з Г. В. Данцовым). У 1868 г. разам з У. Б. Антановічам падрыхтаваў зборнік «Граматы вялікіх князёў літоўскіх з 1390 да 1569 г.» («Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 г.», Кіеў, 1868), дзе змешчаны 64 дакументы. Падбіраў акты для выдання «Архіў Паўднёва-Заходняй Расіі».

## Працы 
* Подложные документы и фальшивые дворяне в Юго-Западном крае // Киевлянин. — 1868. — № 96. — С.; № 97. — С.; № 99. — С.; № 100. — С.
* События на Волыни в 1789 году. — Киев, 1871.
* Судьба малороссийского крестьянства XVII—XVIII вв. — Киев, 1871.

Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Археографы Расійскай імперыі
Закон захавання моманту імпульсу

**Закон захавання моманту імпульсу** — вектарная сума ўсіх момантаў імпульсу адносна любой восі для замкнёнай сістэмы застаецца пастаяннай у выпадку раўнавагі сістэмы. У адпаведнасці з гэтым, момант імпульсу замкнёнай сістэмы адносна любой нерухомай кропкі не змяняецца з часам.
законе захавання моманту імпульсу ёсць праява ізатропнай прасторы.

## Гл. таксама 
* Закон захавання энергіі
* Закон захавання імпульсу

Катэгорыя:Механіка
Катэгорыя:Законы захавання
Каланыя

**Каланыя** (ад цюрк. - па-душны падатак), катэгорыя цяглых слуг на Украіне ў XV — XVI стст. Былі людзьмі несвабоднымі, але вышэйшымі па статусе за рабоў: мелі права сведчыць у судзе, заключаць некаторыя грамадзянскія здзелкі, весці працэсы па маёмасных справах праз упаўнаважаных. За выкананне службы карысталіся надзелам зямлі, першапачаткова без выплаты падаткаў. У XVI ст. былі абавязаны плаціць падымны і інш. падаткі, выконвалі замкавую службу.

## Літаратура 
* Клепатский, П.Г. Очерки по истории Киевской земли. Том 1: Литовский период. – Одесса: Типография «Техник», 1912.

Катэгорыя:Саслоўі Вялікага Княства Літоўскага
Еўна

**Еўна** (; ? — каля 1344) — жонка вялікага князя літоўскага Гедзіміна (1316—1341).

## Біяграфія 
Імя жонкі Гедзіміна называе толькі Хроніка Быхаўца, позняя і месцамі сумнеўная крыніца. Гісторыкі сумняюцца ў праўдзівасці імя, але і новыя выданні называюць так пачынальніцу роду Гедзімінавічаў, бо Еўна як умоўнае імя нічому не супярэчыць.

Колькасць жонак Гедзіміна пэўна не вядома і дыскусійна.
Раўданскі рукапіс (фальсіфікат Тэадора Нарбута) называе трох жонак — Віду з Курляндыі, Вольгу са Смаленска і *«Еўну альбо Еву, таксама княжну рускую, дачку Івана Усеваладавіча, Полацкага князя, брата Вольгі, памерлай жонкі Гедзіміна»*. Хроніка Быхаўца нічога не кажа пра паходжанне Еўны. Некаторыя гісторыкі думаюць, што ў Гедзіміна былі дзве жонкі, адна з мясцовых паганцаў і праваслаўная Еўна. Стывен Роўэл лічыць, што ў Гедзіміна была толькі адна жонка, з паганцаў, бо шлюб з польскай або рускай княжной мусілі б засведчыць сучасныя крыніцы. Таксама і на думку Яна Тэнгоўскага, Еўна была літоўскага паходжання і адзінай жонкай Гедзіміна, які ажаніўся з ёю яшчэ да заняцця велікакняжацкага стальца.

Паводле Хронікі Быхаўца, неўзабаве па смерці Еўны (*«bo kniahinia Jewna umerla»*), браты Альгерд і Кейстут незадаволеныя Яўнутам, якога Гедзімінам пакінуў пераемнікам, скінулі брата са стальца. Гэты эпізод інтэрпрэтуюць так, быццам Яўнут быў пад апекай маці. Калі інтэрпрэтацыя слушная, гэта сведчыць пра ўплывовасць Еўны.

## Імя 
У імені Яўнута, сына Еўны (Яўны), той жа корань *Jaun-*, што і ў адпачатнай форме імя яго маці — **Jaunė*. Імя Яўнут (< *Jaunutis*) утворанае з дапамогай пашыральніка *-ut-*, які таксама ў імёнах тыпу Кейстут (< *Kenstutis*), Бірута (< *Birutė*).

Корань *Jaun-* ад літоўскага *jaunas* «малады», далей да індаеўрапейскага **i̯eu-* «малады, юны».

У старапрускім іменніку вядомыя мужчынскія імёны *Jawne, Jawnutte, Jawne-gede* і іншыя.

У тапаніміі на тэрыторыі цяперашняй Беларусі захавалася  назва Яўнелішкі каля Лынтупаў у Пастаўскім раёне.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія
Каліст (Дарафеевіч-Рытарайскі)

**Каліст III (Дарафеевіч-Рытарайскі)** (? — не раней 1664) — дзеяч праваслаўнай царквы.

Родам, напэўна, з Украіны. Ігумен Віцебскага Маркава манастыра. У час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667) намеснік Полацкай епархіі (прызначаны ў 1656 годзе маскоўскім патрыярхам Ніканам). 3 1657 года епіскап полацкі і віцебскі (з часовым далучэннем да епархіі сумежных Магілёўскай воласці і Ашмянскага павета). Актыўны праваднік царкоўнай палітыкі царскага ўрада на акупаванай тэрыторыі ВКЛ (рэвізія стаўленых грамат праваслаўных святароў, забарона уніяцкага набажэнства, вяртанне маёнткаў, якія перайшлі да каталіцкай або уніяцкай царквы і інш.). Удзельнік Маскоўскага сабора 1660 года па справе Нікана. Аўтар шэрага літаратурна-публіцыстычных твораў.

## Літаратура 
**Антонаў В.* Каліст // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. Том 2: К — Я. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С. 20.

Катэгорыя:Епіскапы полацкія
Сіглуфіёрдур

**Сіглуфіёрдур** () — горад у Ісландыі.

Сіглуфіёрдур (у перакладзе з ісландскай — *фіёрд карабельных мачтаў*) размешчаны на паўночным узбярэжжы краіны, на беразе Грэнландскага мора, у паўночнай частцы паўвострава Троласкагі. Адміністрацыйна ўваходзіць у грамаду Ф’ялабігд рэгіёну Нордурланд-Эйстра. Плошча горада — 155 км².

Сіглуфіёрдур — горад рыбакоў і гандляроў рыбай. У перыяд так званага «селядцовага буму» ў 1940-я — 1950-я гады насельніцтва горада перавышала 3 тыс. чалавек. Станам на 2004 года насельніцтва зменшылася да 1438 чалавек, шчыльнасць роўная 9,28 чал./км². У горадзе ёсць музей рыбалоўства, штогод урачыста адзначаецца Свята рыбака.

Адлегласць ад Сіглуфіёрдура да Рэйк’явіка — 401 кіламетр, аўтатранспартная сувязь стала магчымай толькі пасля будаўніцтва тунэляў.

## Насельніцтва 
## У культуры 
У горадзе зняты (за выключэннем некалькіх сцэн) серыял  рэжысёра Балтасара Кармакура.

У горадзе адбываюцца падзеі цыкла дэтэктыўных раманаў *Dark Iceland* ісландскага пісьменніка .

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Ісландыі
Аляксандр Уладзіміравіч Мень

**Аляксандр Уладзіміравіч Мень** (, Масква — , Семхоз, Маскоўская вобласць) — святар Рускай праваслаўнай царквы, багаслоў, прапаведнік, аўтар кніг па багаслоўі, гісторыі хрысціянства і іншых рэлігій. Публікаваўся ў Бруселі, на радзіме выдаваўся ад 1990 года: серыя «У пошуках шляху, ісціны і жыцця» (кн. 1-6, 1970—1983; псеўданім Э. Святлоў), «Сын чалавечы» (1969, псеўданім А. Багалюбаў), «Сакрамэнт, слова і вобраз» (1980) і інш.. Забіты. Абставіны, матыў і вінаваты гэтага злачынства засталіся нявысветленымі.
Андрэй Каладынскі

**Андрэй Каладынскі** або **Казьма Каладынскі** — вялікалітоўскі дзеяч Рэфармацыі XVI ст.

Былы праваслаўны дыякан з Віцебска. На думку Івана Малышэўскага, Каладынскі тоесны сацыніяніну Кузьме-Андрэю з паслання Арцемія Сымону Буднаму: *«И се товарищ, ваш Козма: егоже вы нарекаете Андрея: в Витебску ясно обьявил нынешния ереси проповедени: не треба глаголя Троицу именовати… И лист показал тот Козма: яко от вашея сонмища послан з Вильна…»*. Відаць, Каладынскі належаў да паслядоўнікаў маскоўскага ерэтыка Феадосія Касога, які ў 1550-я гады пасяліўся каля Віцебска.

Андрэй Каладынскі меркаваны аўтар апакрыфічнага «Пісьма полаўца Івана Смеры». У 1567 годзе ён нібыта знайшоў у Перамышльскай зямлі пісьмо полаўца Івана Смеры, «урача, вучонага і годнага чалавека», адпраўленага кіеўскім князем Уладзімірам у X ст. у Візантыю, каб апісаць звычаі і стан «грэчаскай» (хрысціянскай) веры. У пісьме да князя рэзка крытыкуецца візантыйскае хрысціянства за «ідаласлужэнне», раскошу, карыслівасць, трыманне «народа ў рабстве». Адначасова з задавальненнем гаворыцца пра існаванне ў Александрыі сапраўдных хрысціян-праведнікаў, у малітоўных дамах якіх «няма ніякіх ідалаў, а толькі сталы і лавы». «Пісьмо…» у перакладзе на лаціну апублікавана ў 1675 годзе ў кнізе па царкоўнай гісторыі Хрыстафора Сандзіуса і ў 1679 годзе ў «Чатырох кнігах пра славянскую рэфармацыю» польскага пратэстанцкага гісторыка Андрэя Вянгроўскага.

Да XVIII ст. храністы і гісторыкі верылі ў праўдзівасць «Пісьма». Мікалай Карамзін першы дапусціў, што гэта фальсіфікацыя, Іван Малышэўскі ў XIX ст. абгрунтаваў, што аўтар гэтага твора сам Каладынскі. Як прадстаўнік антытрынітарызму Каладынскі ў «Пісьме» фактычна проціпастаўляў дагматычнаму хрысціянству (праваслаўю і каталіцтву) ідэалы радыкальнага пратэстантызму.

## Літаратура 
* *Дмитриев, М.* Белорусский скептик XVI в. // Наука и религия. 1984. — № 4. — С.
* *Малышевский, И.* Подложное письмо половца Ивана Смеры к великому князю Владимиру Святому // Труды Киевской духовной академии. — 1876. — Том 2 — 3. — С.

Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Постаці Рэфармацыі
Катэгорыя:Постаці вялікалітоўскага пратэстанцтва
Катэгорыя:Постаці Віцебска
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы XVI стагоддзя
Папская швейцарская гвардыя

thumb|Швейцарскія гардзейцы **Швейцарская гвардыя** — адзін з відаў узброеных сіл Ватыкана.

## Гісторыя 
Была створана па распараджэнні Папы рымскага Юлія II, вядомага заступніка мастацтва. Але ён увайшоў у гісторыю і як адзін з самых ваяўнічых Папаў - Юлій II вёў бесперапынныя войны на працягу ўсяго пантыфікату (1503-1513). Маючы патрэбу ў падначаленым яму войску, ён спыніў свой выбар на швейцарскіх салдатах, якія служылі ў той час у шматлікіх еўрапейскіх краінах і якія лічыліся лепшымі салдатамі ў Еўропе. 22 студзеня 1506 г, калі Юлій II зладзіў прыём у гонар першых 150 швейцарскіх гвардзейцаў, лічыцца афіцыйнай датай стварэння гвардыі.

Гвардзейцам абавязаны сваім выратаваннем Папа Клімент VII. Абараняючы яго 6 мая 1527 года падчас захопу і разграблення Рыма войскамі імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Карла V загінулі 147 гвардзейцаў. З тых часоў у памяць аб гэтай падзеі навабранцы гвардыі прымаюць прысягу 6 мая - у Дзень швейцарскай гвардыі.

Былі ў гісторыі гвардыі моманты, калі неабходнасць яе існавання ставілася пад сумнеў. У пачатку XIX стагоддзя Швейцарская Канфедэрацыя адмяніла наёмную ваенную службу за межамі краіны, а ў 1970 Папа Павел VI, імкнучыся падтрымаць міратворчы вобраз Рымска-каталіцкай царквы, абвясціў аб роспуску ваенных падраздзяленняў Ватыкана.

Катэгорыя:Ватыкан
Фрэнсіс Бэкан

**Фрэнсіс Бэкан** (;  — ) — англійскі філосаф, крэацыяніст, гісторык, палітычны дзеяч, заснавальнік эмпірызму.

## Біяграфія 
У 1584 годзе выбраны ў парламент. З 1617 года лорд-захавальнік пячаткі, затым — лорд-канцлер; барон Веруламскі і віконт Сент-Олбанскі. У 1621 годзе асуджаны па абвінавачанні ў хабарніцтве і адхілены ад усіх пасад. Пазней быў памілаваны каралём, але не вярнуўся на дзяржаўную службу. Апошнія гады жыцця прысвяціў навуковай і літаратурнай працы. Вынаходнік шыфру, які назвалі яго імем.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 3. — Мінск, 1996.
* Britannica. Настольная энциклопедия. — Москва; Тверь, 2006.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Філосафы XVII стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Эсэісты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Эсэісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта
Катэгорыя:Адвакаты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Выпускнікі Трыніці-каледжа (Кембрыдж)
Катэгорыя:Гісторыкі Вялікабрытаніі
Лэдзі Гага

**Lady Gaga** (), сапраўднае імя **Стэфані Джаан Анджэліна Джэрманота** (; ) — амерыканская спявачка, танцорка, ды-джэй, кампазітар італьянскага паходжання. Уладальніца дзвюх прэмій «Грэмі», 11 прэмій VMA, 4 прэмій EMA. Яе дэбютны альбом «The Fame» (2008) стаў міжнародным хітом і да жніўня 2010 года разышоўся агульным тыражом у 13,4 мільёны экзэмпляраў па ўсім свеце. Сінгл з яго «Just Dance» летам 2008 года ўзначаліў хіт-парады ЗША і Канады, а 11 студзеня 2009 года выйшаў на першае месца ў Вялікабрытаніі. Станам на жнівень 2010 года продажы сінглаў Lady Gaga перавысілі 51 мільён, а альбомаў — па розных даных ад 13 да 15 мільёнаў.

## Дыскаграфія 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* Лэдзі Гага на сайце Interscope Records
* 
* 
* 

Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100
Катэгорыя:Актывісты ЛГБТ-руху ў ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»
Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards
Катэгорыя:Жанчыны-дыджэі
Вільгельм Калінскі

**Вільгельм Калінскі** (, Варшава — ) — дзеяч каталіцкай царквы, педагог. Доктар тэалогіі (1783).

## Біяграфія 
З шляхецкага роду. З 1762 года ў ордэне ксяндзоў-місіянераў. Вучыўся ў Сандаміры і Варшаве. 3 1772 года святар, прафесар Семінарыі Свентакшыскага ў Варшаве. 3 1774 года прафесар гісторыі царквы ў Віленскай семінарыі, адначасова цэнзар. Быў саветнікам біскупа І. Масальскага ў справах асветы і царквы. Разам з Т.Гусаржэўскім рэфарміраваў семінарыю.

3 1782 года выкладаў на кафедры гісторыі царквы і маральнай тэалогіі ў Галоўнай школе ВКЛ. Аўтар шматлікіх моў і казанняў, у т. л. 3 моў да сялян Паўлаўскай рэспублікі, у якіх падтрымаў рэформы П. К. Бжастоўскага, заклікаў сялян да сумленнасці, працавітасці і г.д.

## Творы 
* Kazania i mowy. T. 1 — 2. — Warszawa, 1791.
* Kazania i mowy. T. 1 — 2. — 3 wyd. — Warszawa, 1808.
* Początki historii naturalnej dla dyieci. — Wilno, 1780.

## Літаратура 
* Калінскі Вільгельм // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. Том 2: К — Я. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С. 20.

Катэгорыя:Педагогі Польшчы
Катэгорыя:Постаці польскага каталіцтва
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Дзень саборнасці Украіны

**Дзень саборнасці Украіны** () &nbsp;— украінскае свята, якое адзначаецца штогод 22 студзеня ў дзень абвяшчэння Акту ўз’яднання Украінскай Народнай Рэспублікі і Заходнеўкраінскай Народнай рэспублікі, што адбылося ў 1919 годзе.

Афіцыйна ўва Украіне Дзень саборнасці адзначаецца з 1999 году.

Свята ўсталявана ва Украіне «…''улічваючы вялікае палітычнае і гістарычнае значэнне аб'’днання Украінскай Народнай Рэспублікі і Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі для ўтварэння адзінай (саборнай) украінскай дзяржавы''…» згодна з Указам Прэзідэнта Украіны «Аб Дні саборнасці Украіны» ад 21 студзеня 1999&nbsp;года №&nbsp;42/99.

Катэгорыя:Святы 22 студзеня
Саборнасць Украіны
Саборнасць Украіны
Катэгорыя:З’явіліся ў 1999 годзе
Свята

**Свя́та** — дзень ці дні, калі ўрачыста адзначаюць выдатныя падзеі, вядомыя даты; некалькі нерабочых дней запар з нагоды ўрачыстасцей; вызначаны звычаем ці царквой дзень у гонар якой-небудзь падзеі ці святога.

## Гл. таксама 
* Святы Беларусі

## Спасылкі
Аброўскі сельсавет

**Абро́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Івацэвіцкага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Цэнтр і адзіны населены пункт — аграгарадок Аброва.

## Гісторыя 
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Целяханскага раёна Пінскай вобласці БССР. З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. З 8 жніўня 1959 года ў складзе Івацэвіцкага раёна, з 25 снежня 1962 года — Бярозаўскага раёна, з 6 студзеня 1965 года — Івацэвіцкага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 1 населены пункт. Сельсавет скасаваны 9 жніўня 2022 года, тэрыторыя далучана да Святавольскага сельсавета.

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1110 чалавек, з іх 96,3 % — беларусы, 2,3 % — рускія, 0,6 % — украінцы, 0,5 % — палякі; паводле перапісу 2019 года — 933 чалавекі.

Колькасць двароў — 507 (2014 год).

## Інфраструктура 
### Адукацыя 
* Аброўская сярэдняя школа
* Аброўскі дзіцячы садок

### Ахова здароўя 
* Аброўскі фельдшарска-акушэрскі пункт

### Культура 
* Аброўскі цэнтр культуры і народнага мастацтва
* Сельская бібліятэка

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Івацэвіцкага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Целяханскага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бярозаўскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2022 годзе
Крысціян Дыёр

**Крысціян Дыёр** (, 21 студзеня 1905, Гранвіль, Нармандыя — 24 кастрычніка 1957, Мантэкаціні-Тэрмэ, Таскана, Італія) — французскі мадэльер адзення.

## Парфумерыя Christian Dior 
Парфумерыя Christian Dior займае 4-е месца ў свеце па аб’ёме продажаў. Парфумернаму дому Dior належыць мноства адкрыццяў у галіне атрымання эсэнцыі водараў — напрыклад, эсэнцыя ландыша і ванілі.

Над стварэннем водараў Christian Dior працавалі: П’ер Бурдон, Олівер Крэспа, Эдмонд Рудніцка, Олівер Польж, Ц’еры Васэр, Гай Роберт і іншыя. Усяго ў цяперашні час існуе 97 водараў Dior, першы з іх быў выпушчаны ў 1947 годзе пад назвай *Christian Dior Miss Dior*.

Найбольш папулярнымі водарамі Christian Dior з’яўляюцца:

* Dior Addict (для жанчын)
* Dior Dune (для жанчын і мужчын)
* Dior Dolce Vita (для жанчын)
* Dior Poison (для жанчын)
* Dior J’adore (для жанчын)
* Dior Miss Dior Cherie (для жанчын)
* Dior Fahrenheit (для мужчын)
* Dior Homme Sport (для мужчын)
* Dior Higher (для мужчын)
* Крысціяну Дыёру належыць вядомы афарызм аб парфумерыі: «Духі — гэта непераўзыдзенае адценне жаночай індывідуальнасці, гэта апошні штрых вобразу»

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Dior Perfumes

Катэгорыя:Вытворцы касметыкі і парфумерыі
Катэгорыя:Мадэльеры Францыі
Катэгорыя:Гісторыя касцюма
Катэгорыя:Дамы высокай моды
Андрэа дэль Сарта

**Андрэа дэль Сарта** (, сапраўднае імя: Андрэа д'Аньёла дзі Франчэска дзі Лука дзі Паола дэль Мільёрэ Ванукі, ; 1486/87 — 1531) — італьянскі жывапісец фларэнційскай школы. Вучань П'ера ды Казіма.

Нарадзіўся ў 1486 годзе ў Фларэнцыі. У юнацтве на яго станаўленне як мастака аказалі ўплыў Фра Барталамеа і Леанарда да Вінчы, пазней — Мікеланджэла. Сябраваў з Рафаэлем, Тыцыянам, Франчабіджа. Працаваў у Фларэнцыі, у 1518—1519 гг. працаваў у Францыі па запрашэнні караля Францыска I. Вярнуўся ў Фларэнцыю ў 1519 годзе.

## Галерэя 

Image:Andrea_del_Sarto_006.jpg|Ахвярапрынашэнне Аўраама. 1527. Карцінная Галерэя. Дрэздэн
Image:Andrea_del_Sarto_005.jpg|Мадонна з немаўлём і маленькім Янам Хрысціцелем. 1505-1510. Галерэя Баргезэ. Рым

Катэгорыя:Нарадзіліся 16 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1486 годзе
Катэгорыя:Памерлі 21 студзеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1531 годзе
Катэгорыя:Мастакі Італіі
Катэгорыя:Мастакі Адраджэння
Нёманская нізіна

**Нёманская нізіна** — нізіна на захадзе Беларусі, пераважна ў Гродзенскай вобласці, уздоўж ракі Нёман ад Стаўбцоўскай раўніны да Балтыйскай грады (Літва).

Працягласць з захаду на ўсход — 160 км, шырыня з поўначы на поўдзень — 20—55 км. Вышыня над узроўнем мора — 80—160 м. Плошча — каля 8,3 тыс. км². Падзяляецца на Верхнянёманскую і Сярэднянёманскую нізіны. Мяжуе з Мінскім, Навагрудскім, Ваўкавыскім, Гродзенскім і Ашмянскім узвышшамі, а таксама з Капыльскай градой і Лідскай раўнінай.

У рэльефе вылучаюцца пясчаныя раўніны і тэрасы прыледавіковых азёр, якія змыкаюцца з верхнім узроўнем тэрас Нёмана.

На тэрыторыі працякае мноства рэк, буйнейшыя з якіх Нёман і яго прытокі — Сула, Уса, Заходняя Бярэзіна, Гаўя, Дзітва, Котра, Уша, Сэрвач, Моўчадзь, Шчара, Зэльвянка, Рось, Свіслач, Чорная Ганча.
Сустракаюцца невялікія азёры ледавіковага перыяду. Буйныя азёры: Белае, Рыбніца, Берштаўскае, Вераўскае, Зацкава.

Каля 35 % нізіны займаюць лясы (хваёвыя, яловыя, мяшаныя), радзей — дубровы. У межах Нёманскай нізіны знаходзяцца заказнікі дзяржаўнага значэння: ландшафтныя — Азёры, Ліпічанская пушча, Котра; біялагічныя — Гожаўскі, Парэцкі, Сапоцкінскі. На беразе Нёмана ўнікальнае геалагічнае агаленне Самастрэльнікі (Мастоўскі раён). Зоны адпачынку: дзяржаўнага значэння — Азёры, Масты; мясцовага значэння — Дзітва, Морына, Воўпа, Скідаль, Сонічы, Высокае і іншыя.

На тэрыторыі нізіны маюцца радовішчы карысных выкапняў — гліны, крэйды, мергелю, будаўнічых пяскоў.

Месца, дзе Нёман перасякае мяжу з Літвой, з’яўляецца самым нізкім пунктам Беларусі (81 м).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нізіны Беларусі
Катэгорыя:Нізіны Літвы
Катэгорыя:Рэльеф Гродзенскай вобласці
Фарны касцёл (Гродна)

* Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя
* Фара Вітаўта