Туркі (Бабруйскі раён)

**Туркі́** (, ) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Варатынскага сельсавета.

## Геаграфічнае становішча 
Вёска знаходзіцца за 30 км на паўднёвы ўсход ад Бабруйска, за 6 км ад чыгуначнай станцыі Цялуша на лініі Бабруйск-Жлобін, пры аўтамабільнай дарозе М-5 Мінск-Гомель. На захад ад вёскі працякае рака Ала (левы прыток Бярэзіны, басейн Дняпра).

## Насельніцтва 
* 1838 год — 170 жыхароў мужчынскага полу
* 1857 год — 318 жыхароў
* 1885 год — 526 жыхароў
* 1987 год — 598 жыхароў
* 1907 год — 679 жыхароў
* 1917 год — 761 жыхар
* 1926 год — 807 жыхароў
* 1959 год — 612 жыхароў
* 1979 год — 510 жыхароў
* 1986 год — 397 жыхароў
* 1997 год — 404 жыхары
* 2007 год — 360 жыхароў
* 2014 год — 311 жыхароў

## Гісторыя 
Вядома з Попісу войска ВКЛ у 1567 годзе. У 1639 годзе сяло Туркі, шляхецкая ўласнасць пана Скарыны, у складзе Рэчыцкага павета Мінскага ваяводства Рэчы Паспалітай. У XVIII — 1-й палове XIX ст. у сяле існавала ўніяцкая царква. У 1790 годзе ў складзе маёнтка пана Булгака. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 годзе ў складзе Расійскай імперыі. У 1804 годзе Туркі ў Бабруйскім павеце Мінскай губерні, уласнасць памешчыка. У 1804 годзе ўласным коштам паноў Булгакаў пабудавана драўляная Свята-Троіцкая царква. У сярэдзіне XIX ст. да царквы прыпісана 948 чалавек. У ліку мецэнатаў царквы памешчыкі Стэфан і Аляксандр Скарыны. У 1871 годзе адкрыта школа. У 1877 годзе прыём хворых праводзіць фельчар Ясінскі. Дзейнічаюць карчма, крама, хлебазапасны магазін. Паводле перапісу 1897 года, у Турках працуюць 2 ветракі, 2 крамы, лячэбны пакой, заезны двор. Раз на год адбываецца кірмаш. Апроч земляробства і жывёлагадоўлі, сяляне займаліся рознымі промысламі: прадзеннем, ткацтвам, зборам ягад, грыбоў, лоўляй рыбы, пляценнем лапцей, кошыкаў, віццём вяровак, шыццём адзення, вырабам хатняга начыння, простай мэблі.

Побач з сялом месціўся маёнтак, у складзе якога 2 двары, 34 жыхары. У 1898 годзе замест састарэлага ўзведзены новы будынак царквы. Падчас грамадзянскай вайны ў Турках дзейнічае валасны рэўкам. У 1922 годзе ў маёнтку створана сельскагаспадарчая арцель «Месяц», да якой адышло 160 гектараў зямлі. У гэтым жа годзе пачала дзейнічаць бальніца. У студзені 1924 года адкрыта хата-чытальня і створана крэдытнае таварыства. У жніўні 1931 года арганізаваны калгас «Чырвоныя Туркі», працавалі млын, кузня, тарфяная арцель «Агеньчык». З 20.08.1924 г. да 16.07.1954 г. цэнтр Туркоўскага сельсавета Бабруйскага 1-га, з 04.08.1927 г. Бабруйскага раёна (да 26.07.1930 г.), акругі, з 20.02.1938 г. у Магілёўскай, з 20.09.1944 г. Бабруйскай, з 08.01.1954 г. Магілёўскай абласцях. У 2-ю сусветную вайну 20 вяскоўцаў загінулі на фронце. З 16.07.1954 г. да 30.04.1976 г. вёска ў складзе Кавалёўскага сельсавета, з 30.04.1976 г. у складзе Варатынскага сельсавета. У 1986 годзе — цэнтр калгаса «Прагрэс». Працуюць майстэрні па рамонце сельскагаспадарчай тэхнікі, лесапільня, сярэдняя школа, сталовая, клуб-бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аўтаматычная тэлефонная станцыя, аддзяленні сувязі і банка, 2 крамы, Дом быту.

### Перапіс жыхароў в. Туркі станам на 1790 год 
* Іван Рашэтнік, жонка Прося, унукі Цімох, Сяргей, Кузьма, унучка Крыстына
* Карпа Рашэтнік, жонка Агата, дочкі Адар'я, Куліна
* Занка Рашэтнік, жонка Матруна
* Цімох, жонка Тадора, сын Харлан
* Паўлюк Грышан, дачка Парасся, сыны Дзямід, Пракоп, Грыгор, Патап, Янка
* Лявон Рыбакоў, жонка Аўдоцця, сын Хведар, дочкі Катаржына, Яна
* Арцім Гарулёнак
* Аніська Гарулёнак, жонка Аўдзюха, сын Мікіта, дочкі Адар'я, Хведора, Гарына, Яўхіма
* Захарыя Рыбачонак, жонка Вася
* Мікіта Рыбачонак, жонка Зэня, сыны Янка
* Андрэй, Аляксей і Манута Рыбачонкі
* Сава Беганёнак, жонка Парасся
* Кандрат Беганёнак, жонка Малання, сыны Якуб, Янка
* Зэнька Беганёнак, жонка Наталя
* Мікіта Рашэтнік, жонка Мар'я
* Міхал Рашэтнік, жонка Наталя, дачка Марцэля
* Марко Рашэтнік, жонка Палагея
* Міна Беганёнак, дачка Агата
* Тарас Беганёнак, жонка Стэфа, сыны Сцяпан, Грыгор
* Селевон Беганёнак, жонка Улляна, дачка Палашка, сын Грэгор
* Пракоп Беганёнак, жонка Таццяна
* Бабыль Сымон, жонка Мар'я
* Янка Цурман, жонка Аксіння, сыны Ярмола, Сабастыян, Антось

## Валасное праўленне 
У 1861 годзе для сялян, якія вызваліліся ад прыгону, былі створаны органы саслоўнага кіравання па ўзору валаснога кіравання дзяржаўнымі сялянамі. Бабруйскі павет быў падзелены на 22 воласці і 136 сельскіх абшчын. У склад валаснога сходу ўваходзілі сельскія і валасныя службовыя асобы, а таксама так званыя «дзесяцідворнікі» — выбарныя ад кожных дзесяці двароў. Валасны сход выбіраў валаснога старшыню, усіх старастаў, зборшчыкаў падаткаў, 1-2 засядацеляў і пісара, якія складалі валасное праўленне — выканаўчы орган сялянскага саслоўнага кіравання. Фактычна валасныя справы вялі валасны старшыня і пісар. Выбіраўся валасны старшыня на тры гады. Старшыня меў права адмовіцца ад пасады. Ён выконваў агульнапаліцэйскія (абˈяўленне распараджэнняў урада, нагляд за парадкам) і саслоўна-сялянскія абавязкі (скліканне валаснога сходу, нагляд за выкананнем павіннасцей).

Валасное кіраўніцтва засядала ў спецыяльным будынку — валасной управе. Яна адрознівалася ад звычайнай хаты большымі памерамі, шырокім ганкам, высокай страхой, вялікімі вокнамі, мела шырокі двор, на якім стаялі брычкі і павозкі, а ўнутры быў доўгі калідор з пакоямі на два бакі — кабінетамі чыноўнікаў.

***Спіс валасных старшынь і пісараў Туркоўскага валаснога праўлення***

## Адукацыя 
У 1871 годзе ў Турках адкрыта земскае аднакласнае народнае вучылішча, якое размяшчалася ў будынку валаснога ўпраўлення. Пры вучылішчы арганізаваны рамесны клас, у якім дзеці навучаюцца кавальскаму і шавецкаму рамяству, у 1876 годзе ў класе навучаецца 6 хлопчыкаў. У 1886 годзе для вучылішча пабудавана новае памяшканне, настаўнікам працуе Міхаіл Іванавіч Кезевіч. У 1891 годзе 57 вучняў, настаўнік Адам Станіслававіч Супрыновіч. Настаўнікамі працуюць — у 1900 годзе Iгнат Ягоравіч Міцкевіч і Елізавета Кірылаўна Празднічная, у 1905 годзе Піліп Караткевіч, у 1912 годзе Аляксандр і Ялона Шырокія. Пасля рэвалюцыі 1917 года на базе земскага народнага вучылішча адкрыта працоўная школа 1-й ступені. У 1925 годзе ў школе 118 вучняў, дзейнічаў драматычны гурток. З 1951 па 1977 год у школе працуе Капусціна Марыя Андрэеўна, настаўнікам, намеснікам дырэктара, дырэктарам. У 1967 годзе Капусцінай М. А. прысвоена ганаровае званне «Заслужаны настаўнік БССР».

## Пісьменнік Алесь Дзятлаў 
Нарадзіўся 03.06.1936 года ў вёсцы Туркі ў сям'і настаўніка. Жыў у Пятровічах, а з лета 1944 года — на радзіме маці, у Плёсах, дзе бацьку прызначылі дырэктарам мясцовай школы.

У 1959 г. скончыў аддзяленне журналістыкі БДУ. Працаваў у Глыбоцкай раённай газеце «Сцяг камунізму» (1959—1961), у «Чырвонай змене» (1961—1973).

У 1973—1975 гг. член сцэнарна-рэдакцыйнай калегіі кінастудыі «Беларусьфільм». У 1975—1980 гг. карэспандэнт рэспубліканскай газеты «Звязда», з 1980 г. рэдактар аддзела навукі часопіса «Родная прырода». Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1979 г.

Друкуецца з 1956 г. У 1970-м годзе было надрукавана апавяданне ў газеце «Літаратура і мастацтва». Аўтар зборнікаў, аповесцей і апавяданняў, нарысаў, фельетонаў, твораў для дзяцей.

Першае апавяданне надрукаваў у 1970 г. ў газеце «Літаратура і мастацтва».

Алесь Дзятлаў пра вытокі сваёй творчасці напісаў: «Лічу сваёй малой радзімай, родным кутам Плёсы. Ніколі не парываў сувязі з роднымі мясцінамі. Многія героі маіх твораў, як кажуць, узяты жыўцом з вяскоўцаў-суседзяў. Нагадаю апавяданні „Росы на поплаве“, „Першы снег“, „Арцёмава хата“, „Світанак над возерам“, „Ванечка“, „Князь з Высокай Гары“, „Чужы“, аповесці „Белы месяц сакавік“, „Брод“ і многія іншыя. Незабыўныя школьныя гады, вучоба ў Цялушскай школе далі штуршок для напісання аповесці „Сляды“. Адзін з яе герояў — Бгатка — „падгледжаны“ ў Плёсах. Другі вясковец, мой родны дзед па маці Якаў Міхайлавіч Сіліч (у творы Жыліч), „дзейнічае“ ў аповесці „Век жыві — век вучыся“ (вядома ж, з аўтарскім домыслам).

У некаторых маіх творах узнаўляюцца падзеі вайны. Штуршком да іх напісання з'явіліся ўражанні маленства ў Пятровічах. Гэта апавяданні „Схватка ў тумане“, „Данос“, „Сустрэча на гравійцы“, аповесць „Час даспелага жыта“, раман „Парог“. У ім, дарэчы, я нават захаваў назву вёскі — Пятровічы, хаця, вядома, ёсць і аўтарскі домысел.

Мая малая радзіма, мой родны кут даў мне столькі як чалавеку, пісьменніку, што нельга выказаць словамі. І я ўдзячны людзям, якія ўсё жыццё са мной, у маіх кнігах».

**Творы:**

Зборнікі аповесцей і апавяданняў:

«Росы на паплаве» (1974)

«Белы месяц сакавік» (1977)

«Сляды» (1981)

«Начное неба ў ліпені» (1981)

«Вяртанне» (1987)

«У вераснёвы вечар» (1987)

«Парог» (1993)

## Ахвяры палітычных рэпрэсій  
* Багдановіч Іван Фёдаравіч, нарадзіўся ў 1905 годзе ў в. Туркі, аднаасобнік. Рэпрэсіраваны 04.04.1930, асуджаны 15.04.1930. Рэабілітаваны 05.11.1991 г.
* Басько Мікалай Піліпавіч, нарадзіўся ў 1901 годзе ў в. Туркі, аднаасобнік. Рэпрэсіраваны 28.03.1930, асуджаны 15.04.1930. Рэабілітаваны 05.11.1991 г.
* Бітус Канстанцін Раманавіч, нарадзіўся ў 1912 годзе ў в. Туркі, рахункавод. Рэпрэсіраваны 02.09.1944, асуджаны 08.02.1945. Рэабілітаваны 18.02.1994 г.
* Бэчык Фёдар Аляксандравіч, жыў у в. Туркі. Раскулачаны ў 1930 годзе. Рэабілітаваны 03.05.1993 г.
* Каранькоў Якаў Піліпавіч, нарадзіўся ў 1892 годзе ў в. Туркі. Раскулачаны ў 1932 годзе. Рэабілітаваны 18.05.1993 г.
* Корсак Антон Віктаравіч, нарадзіўся ў 1899 годзе ў в. Туркі.  Рэпрэсіраваны ў 1920 годзе. Рэабілітаваны ў 1920 годзе.
* Санюк Стафан Васілевіч, нарадзіўся ў 1887 годзе ў в. Будча Слуцкага раёна, аднаасобнік. Рэпрэсіраваны 27.12.1932, асуджаны 28.02.1933 на 5 гадоў. Рэабілітаваны 23.11.1989 г.
* Чаплін Карл Іванавіч, нарадзіўся ў 1888 годзе ў в. Туркі, бухгалтар торфаарцелі. Рэпрэсіраваны 23.07.1938, асуджаны 11.10.1938 на 10 гадоў. Рэабілітаваны 11.09.1958 г.

## Планіроўка 
Планіровачна ўяўляе сабой прамалінейную вуліцу, трасіраваную мерыдыянальна, перпендыкулярна да аўтамабільнай дарогі. Пераважае драўляная жылая забудова сядзібнага тыпу. Мураваныя будынкі — уздоўж дарогі.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі. Магілëўская вобласць. Кн. 1. — Мн.: БелЭн, 2008;
* Памяць. Бабруйскі раён. — Мн.: БелЭн, 1998;
* *Архимандрит Николай*. Историко-статистическое описание Минской епархии. — Санкт-Петербург, 1864;
* Вялікі гістарычны атлас Беларусі. Том 2. — Мн.: Белкартаграфія, 2013.
* Литовская метрика. Отдел I. Часть 3: Книги публичных дел. Переписи войска Литовского. - Петроград, 1915.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Варатынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Бабруйскага раёна