open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гарчыца

**Гарчыца** (таксама **муштарда**) — адзін з найбольш папулярных сталовых соусаў да розных мясных і рыбных страў і закусак у кухні многіх народаў. Выкарыстоўваецца таксама для прыгатавання іншых соусаў і заправак. Гарчыца надае стравам востры смак і выклікае падвышанае вылучэнне страўнікавага соку, паляпшаючы страваванне.

У залежнасці ад рэцэптуры ў яе склад могуць уваходзіць расцёртае ў парашок насенне гарчыцы белай, сумесь розных спецый (молаты чорны перац, чабор, гваздзік, каляндра, чырвоны перац, карыца, маяран), соль, цукар, хрэн, воцат і інш.

Склад гарчыцы залежыць ад таго, у якім рэгіёне яна вырабляецца. У залежнасці ад гэтага яе смак бывае вострым і нават пякучым, калючым, моцным ці слабым, злёгку салодкім і пікантным, а колер — белым, жоўтым, карычневым, зялёным і нават чорным. Існуюць вельмі значныя адрозненні паміж смакам гарчыцы англійскай, галандскай, французскай, нямецкай, чэшскай і г.д. Тыповай краінай, у якой гарчыца мае мноства варыянтаў прыгатавання, з’яўляецца Францыя, дзе вырабляецца звыш 100 яе гатункаў (гарчыца з эстрагонам, цытрынавая, вінная і інш.).

У стравы і соусы гарчыцу варта класці пасля іх прыгатавання, бо ў працэсе варэння яна губляе вастрыню. Захоўваюць гарчыцу ў цёмным прахалодным месцы (пад уплывам святла і высокай тэмпературы яна становіцца непрыдатнай да ўжывання). На стол гарчыцу падаюць у адмысловым посудзе — гарчычніцы з фарфору, фаянса або шкла.

## Гл. таксама 
* Маянэз
* Кетчуп

## Спасылкі 
Катэгорыя:Соусы
Масіна

**Масіна** () — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Пазнаньскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Масіна.

Займае плошчу 13,58 км². Насельніцтва 12 110 чалавек (на 2004 год).

## Гісторыя 
Масіна — адзін з найстарэйшых гарадоў у Польшчы. Першая згадка пра горад датуецца 1247 годам, калі ўпершыню была згадана назва «Масіна» ў дакуменце, пра падзел Вялікай Польшчы паміж Пшэмыслам I і яго братам Баляславам Набожным. Назва «Масіна» паходзіць ад старажытнага слова «moszyna», што азначае месца зарослае мохам, і першапачаткова ўжывалася да мясцовасці ля ракі.

Паваротным момантам для горада быў 1302 годам, калі ваявода калішскі даў Масіна магдэбургскае права.

Пасля падзелу Рэчы Паспалітай 1792 належаў Прусіі.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка горада
Французскі Індакітай

**Французскі Індакітай** — назва французскіх каланіяльных уладанняў у Паўднёва-Усходняй Азіі з 1880-з гадоў да сярэдзіны 20 стагоддзя. Займаў тэрыторыю ўсходняй часткі паўвострава Індакітай, уключаў тэрыторыю В’етнама (пратэктараты Анам і Танкін, калонія Кахінхіна), Камбоджы і Лаоса.

У Другую Сусветную вайну акупіраваны японскімі войскамі, на тэрыторыі В'етнама дзейнічала французская каланіяльная адміністрацыя. У выніку перамогі Жнівеньскай рэвалюцыі 1945 у В'етнаме абвешчана Дэмакратычная Рэспубліка В'етнам (адстаяла незалежнасць у ходзе Індакітайскай вайны 1946-54). У 1953 годзе суверэннай дзяржавай стала Камбоджа, у 1954 годзе — Лаос.

## Літаратура 
* Індакітай Французскі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі 
* Карта Індакітая 


Катэгорыя:Гісторыя Лаоса
Катэгорыя:Гісторыя Камбоджы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1887 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1954 годзе
Індалогія

**Індалогія**, **індыяністыка** — комплексная гуманітарная навука, якая вывучае гісторыю, культуру, мовы, літаратуру, ідэалагічныя погляды этнічных груп, якія пражываюць на Індыйскім субкантыненце (гэта значыць у Паўднёвай Азіі); галіна ўсходазнаўства. Індалогія, як правіла, не займаецца вывучэннем сучаснай эканомікі, кіравання і палітыкі Паўднёвай Азіі, за выключэннем выпадкаў, калі гэтыя пытанні глыбока ўкараніліся ў гісторыі і могуць быць асветлены яе метадамі і ідэямі.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі
Ватыканскія гроты

**Ватыканскія гроты** — ніжні ўзровень Сабора святога Пятра ў Ватыкане, дзе знаходзяцца 23 магілы з 264 пап рымскіх, ад святога Пятра і заканчваючы Бенедыкт XVI (грабніца Яна Паўла II была перанесена ў сабор).

У 1939 годзе Святы Пасад дазволіў правесці археалагічныя раскопкі ў крыпце Ватыканскай базілікі. Быў знойдзены велізарны мармуровы каўчэг, усярэдзіне якога знаходзіўся невялікі надмагільны помнік у выглядзе маленькай каплічкі з нішай. Аказалася, што гэта першы помнік, усталяваны ў II ст. на месцы пахавання св. Пятра.

Мошчы св. Пятра былі знойдзеныя двума метрамі вышэй за ўзровень першапачатковай магілы.

## Вядомыя пахаванні 
* Атон II Руды
* Крысціна, каралева Швецыі 
* Марыя Клеменціна Сабеская

Катэгорыя:Культура Ватыкана
Венеты

**Венеты** — назва шэрагу еўрапейскіх народаў, якія існавалі ў 1 тысячагоддзі да н. э. — 1 тысячагоддзі н. э.

* Венеты Адрыятыкі () — старажытны народ індаеўрапейскага паходжання на поўначы Адрыятыкі.
* Венеты, кельты — старажытныя кельцкія плямёны на тэрыторыі паўднёвай Брэтані.

## Гл. таксама 
* Венеды — старажытныя плямёны Усходняй Еўропы, згаданыя ў антычнасці і сярэднявеччы. Звычайна іх атаясняюць са славянамі.
* Энеты — старажытны народ на поўначы Малой Азіі.
EDSAC

thumb|213px|EDSAC.
**EDSAC** () — электронная вылічальная машына, створана ў 1949 годзе ў Кембрыджскім універсітэце (Вялікабрытанія) групай, якую узначальваў Морыс Вінсэнт Вілкс. Першы ў свеце дзейны і практычна выкарыстаны камп’ютар з захаванай ў памяці праграмай. Архітэктура камп’ютара ўспадкавала архітэктуру амерыканскага EDVAC.

На стварэнне EDSAC пайшло два з паловай года. Вясной 1949 года было завершана наладжванне машыны, і 6 траўня 1949 года была выканана першая праграма — вылічэнне табліцы квадратаў лікаў ад 0 да 99.

## Тэхнічныя характарыстыкі 
Камп’ютар складаўся з прыблізна 3000 электронных лямп. Асноўная памяць камп’ютара складалася з 32 ртутных ультрагукавых ліній затрымкі, кожная з якіх захоўвала 32 словы па 17 біт, уключаючы біт знака — усё гэта дае 1024 ячэек памяці. Была магчымасць уключыць дадатковыя лініі затрымкі, што дазваляла працаваць са словамі ў 35 двайковых разрадаў (уключаючы біт знака). Вылічэнні адбываліся ў двайковай сістэме з хуткасцю ад 100 да 15 000 аперацый у секунду. Спажываная магутнасць — 12 кВт, займаная плошча — 20 м².

## EDSAC-2 
У 1953 годзе ў той жа лабараторыі пад кіраўніцтвам Вілкса і Рэнвік пачалася работа над другой мадэллю ЕОМ. У якасці аператыўнай запамінальнай прылады ўжо выкарыстоўваліся элементы на ферытавых сардэчніках, агульнай ёмістасцю ў 1024 словы. Акрамя таго, у новай машыне з’явілася і пастаянная запамінальная прылада (ПЗП) — спачатку на дыёдах, а потым на ферытавай матрыцы. Але галоўным новаўвядзеннем было выкарыстанне мікрапраграмнага кіравання: некаторыя каманды можна было складаць з набору мікрааперацый; мікрапраграмы запісваліся ў пастаяннай памяці

EDSAC-2 быў уведзены ў дзеянне ў 1957 годзе і працаваў до 1965 года.

## Спасылкі 
* EDSAC99 — 50-годдзе камп’ютара EDSAC

Катэгорыя:Гісторыя камп’ютарнай тэхнікі
Венеты Адрыятыкі

**Венеты** ()  — старажытны індаеўрапейскі народ на поўначы Адрыятыкі. 

## Паходжанне
Страбон лічыў венетаў Адрыятыкі часткай венетаў-кельтаў, аднак у яго час было прынята лічыць, што венеты — нашчадкі малаазіяцкіх энетаў. 

Нягледзячы на тое, што ад венетаў захавалася дастаткова шмат запісаў на іх роднай мове, паходжанне гэтага народа ў наш час з'яўляецца дыскусійным. Большасць сучасных даследчыкаў адносіць іх або да ілірыйцаў, або да італікаў, або да самастойнай групы індаеўрапейцаў.

## Гісторыя
Венеты з'явіліся на поўначы адрыятычнага ўзбярэжжа сучаснай Італіі ў канцы 2 тысячагоддзя да н. э., адкуль яны выціснулі больш старажытны народ *эўганеі*, што насяляў гэтую тэрыторыю з часоў неаліту і быў вымушаны зысці ў Альпы, дзе відавочна змяшаўся з рэтамі. У сярэдзіне 1 тысячагоддзя да н. э. частку зямель венетаў захапілі кельты. Венеты выступалі саюзнікамі рымлян у войнах з кельтамі і карфагенянамі. У I ст. да н. э. былі канчаткова далучаны да рымскай дзяржавы і пазней раманізаваны. Магчыма, што нашчадкамі венетаў з'яўляюцца фрыулы.

## Тапонімы
Ад наймення венетаў паходзяць назвы Венета і Венецыя.

## Спасылкі
*Тамара ГАБРУСЬ, СВЯТЫНІ ПАЎНОЧНАЙ ІТАЛІІ
*Andres Pääbo, THE VENETI LANGUAGE
*Osnovna dejstva o Venetih 

Катэгорыя:Старажытныя народы
Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы
Катэгорыя:Гісторыя Італіі
Мошня (возера, Шумілінскі раён)

**Мо́шня** — возера ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Обаль, за 26 км на паўночны захад ад гарадскога пасёлка Шуміліна ў межах ландшафтнага заказніка *«Казьянскі»*.

Плошча паверхні возера 1,21 км². Даўжыня 1,7 км, найбольшая шырыня 0,9 км. Даўжыня берагавой лініі 4,35 км. Найбольшая глыбіня 7 м. Плошча вадазбору 6,8 км².
Катлавіна возера выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны вышынёй да 5 м, параслі лесам і хмызняком. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі нізкія, забалочаныя. Вакол возера забалочаная пойма шырынёй да 250 м. Дно выслана слоем сапрапеля. Заходняя частка возера зарастае. Выцякаюць ручаі ў возера Красамай і раку Ценіца.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, плотка, гусцяра, акунь, лінь і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Мошня 
* Республиканский ландшафтный заказник « Козьянский»  // Сайт Шумілінскага райвыканкама 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Шумілінскага раёна
Макс Бірбам

**Макс Бірбам** (, Лондан — , Рапала, Генуя) — англійскі эсэіст, парадыст і карыкатурыст. 

## Біяграфія 
Атрымаў элітную адукацыю, паступіў у Оксфардскі ўніверсітэт. Там ён пазнаёміўся з Оскарам Уайльдам і яго асяродкам дзякуючы брату Герберту Бірбаму Тры, вядомаму акцёру. Па заканчэнні каледжа ён выяўляў схільнасць да дэндызму і гумарыстыкі.

У 1893 годзе Бірбам пазнаёміўся з мастаком Уільямам Ротэнстайнам, а той у сваю чаргу прывёў яго да Обры Бёрдслі і іншых сяброў літаратурных і мастацкіх колаў, блізкіх да выдавецтва «Бодлі Хэд». У Оксфардзе Бірбам не выказваў асаблівай стараннасці ў навучанні, але стаў даволі вядомым дзякуючы сваім стасункам з рознымі вядомымі людзьмі. У той жа час ён пачаў дасылаць свае артыкулы і карыкатуры ў разнастайныя лонданскія выданні, якія з энтузіязмам прымаліся. У 1894 годзе ўзыходзячай зоркай англійскай літаратуры ён скончыў Оксфард без аніякай навуковай ступені.

Актыўна друкаваўся ў «Жоўтай кнізе», дзе адзін час Обры Бёрдслі быў рэдактарам. У 1896 годзе выйшаў зборнік яго эсэ «Творы Макса Бірбама» (). У 1897 годзе ён змяніў Бернарда Шоу на пасадзе тэатральнага крытыка «Saturday Review», дзе прапрацаваў да 1910 года. У тым жа 1910 годзе Макс Бірбам ажаніўся і разам з жонкай з’ехаў у Італію. Там ён пражыў большую частку свайго жыцця, толькі на непрацяглы час наведваючыся ў Англію.

З 1935 года М. Бірбам вёў перадачы пра аўтамабілі, экіпажы і канцэртныя залі на BBC, пазней яны выйшлі асобнай кніжкай.

М. Бірбам у асноўным вядомы дзякуючы такім сваім творам, як «Калядная гірлянда» (цыкл пародый на літаратурныя стылі сучаснікаў), сатырычны раман пра жыццё Оксфарда «Зулейка Добсан», зборнік навэлаў «Сямёра мужчын», куды ўваходзіць «Энох Сомс», а таксама сваімі шматлікімі карыкатурамі на сучаснікаў і мастацкімі ілюстрацыямі.

Памёр Макс Бірбам ва ўзросце 83 гадоў у Італіі. Яго прах захоўваецца ў саборы Святога Паўла ў Лондане.

## Беларускія пераклады 
Паасобныя творы М. Бірбама на беларускую пераклала Ю. Цімафеева.

## Літаратура 
* Riewald J. G. Sir Max Beerbohm, Man and Writer: A Critical Analysis with a Brief Life and Bibliography. The Hague: M. Nijhoff; Brattleboro: Stephen Greene Press, 1953
* Cecil D. Max: A Biography of Max Beerbohm. Boston: Houghton Mifflin, 1964 (переизд. 1985)
* Viscusi R. Max Beerbohm, or, The Dandy Dante: rereading with mirrors. Baltimore: Johns Hopkins UP, 1986
* Danson L. Max Beerbohm and the Act of Writing. Oxford: Clarendon Press; New York: Oxford UP, 1989
* Hall J.N. Max Beerbohm: A Kind of a Life. New Haven: Yale UP, 2002

## Спасылкі 
* Бірбам на сайце Віктарыанцы
* Тэксты Бірбама on line
* Працы Бірбама ў музеях свету
* «Энох Сомс: Успамін пра 1890-я» у перакладзе на беларускую мову 

Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Эсэісты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Мастакі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Мастакі-карыкатурысты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Пахаваныя ў Лондане
Гарох пасяўны

**Гарох пасяўны** (*Pisum sativum*) — травяністая расліна сямейства бабовых. Культывуецца як харчовы прадукт, корм для жывёлы і зялёнае ўгнаенне.

## Назва 
Гарох пасяўны, гарох, стручча.

## Апісанне 
Аднагадовая травяністая расліна з полым, простым або штамбавым сцяблом ад светла-зялёнага да цёмна-зялёнага колеру, вышынёю ад 0,2 да 2 м. Лісце няпарнаперыстае з 1—3 парамі лісцікаў, якія заканчваюцца вусікамі. Кветкі белыя, двухполыя, самаапыляльныя з 10 тычынкамі. Каранёвая сістэма моцна разгалінаваная, стрыжнёвая, добра засвойвае цяжкарастваральныя мінеральныя солі і звязвае азот паветра, пераводзячы яго ў даступныя для раслін злучэнні. Плод гароху — струк.

Агароднінны гарох мае высокія харчовыя і смакавыя якасці. Ён мае ў сабе 6—9 % цукру, 6—7 % бялку, 2— 4 % крухмалу, 30—40 мг% вітаміну С. У бялку гароху ёсць усе незаменныя для чалавечага арганізма амінакіслоты.

Гарох бывае лушчыльных або цукровых сартоў. Лушчыльныя сарты агародніннага гароху ў створках маюць унутраны скурысты так званы пергаментны слой. Гэта ранняя сыравіна для прыгатавання кансерваў «зялёны гарошак». У цукровых сартоў пергаментнага слоя на створках няма, і ў зялёным выглядзе струкі спажываюць у ежу цалкам, калі гарох у іх у зачаткавым стане; называюць іх «лапаткамі». Насенне гароху па форме бывае трох тыпаў: круглаватае, мазгавое і пераходнае.

## Распаўсюджанне 
Радзіма — Міжземнамор’е. Культывуюць у Еўропе, Азіі, Паўночнай Амерыцы.

## Агратэхніка 
Агароднінны гарох — холадаўстойлівая расліна. Насенне прарастае пры 4—6&nbsp;°C, а ўсходы вытрымліваюць кароткачасовыя замаразкі да −4&nbsp;°C. Ён патрабавальны да вільгаці, асабліва ў перыяд прарастання насення, любіць святло, дрэнна расце на кіслых глебах. Месца пад гарох у агародзе выбіраюць адкрытае, сонечнае. Лепшыя папярэднікі: буракі, бульба, капуста. Увосень і вясной глебу перакопваюць. На ўрадлівых глебах угнаенне не ўносяць, калі глебы бедныя, уносяць мінеральныя ўгнаенні.

Насенне сеюць стужачным спосабам па 3 радкі ў кожнай стужцы з адлегласцю паміж радкамі 12—15 см, паміж стужкамі 45—50 см, на глыбіню 5—6 см. Каб засцерагчы насенне ад выклёўвання птушкамі, участак накрываюць паперай або плёнкай да паяўлення ўсходаў.

Догляд уключае паліванне (першае да паяўлення ўсходаў, другое ў пачатку цвіцення, трэцяе і чацвёртае ў перыяд налівання насення), праполку, рыхленне. Калі ўсходы памацнеюць і пойдуць у рост, да расліны ставяць пруткі, за якія яна чапляецца і расце вертыкальна.

Убіраюць гарох лушчыльных сартоў на зялёны гарошак, калі зерне ў струку дасягне максімальнай велічыні, а створкі сакавітыя і зялёныя, без прыкмет сеткі, з’яўленне якой сведчыць аб тым, што гарошак пераспеў. Гарох цукровых сартоў убіраюць, калі зерне ў зачаткавым стане, а струкі зялёныя, пляскатыя, мясістыя, сакавітыя. Уборку ўсіх сартоў праводзяць некалькі разоў за сезон.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бабовыя (трыба)
Катэгорыя:Кармавыя расліны
Катэгорыя:Харчовыя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Хуга Баль

**Хуга Баль** (, Пірмазенс — ) — нямецкі пісьменнік, адзін з заснавальнікаў дадаізму, а таксама пачынальнік «гукавой паэзіі».

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў простай каталіцкай сям’і ў горадзе Пірмазенс (Германія). У 1906—1910 гадах вывучаў сацыялогію і філасофію ва ўніверсітэтах Мюнхена, Гайдэльберга і Базеля. Дысертацыю, прысвечаную Фрыдрыху Ніцшэ, не скончыў, гэты час стаў для яго пераломным момантам: Баль звярнуўся да пратэстантызму.

У 1910 годзе пераехаў у Берлін з намерам зрабіцца акцёрам, супрацоўнічаў з тэатральным рэжысёрам Максам Райнхартам. У 1911 годзе Баль надрукаваў сваю першую п’есу. З 1911 да 1912 году працуе драматургам у Плаўэне, з 1912 да 1914 — у Мюнхене. У гэты час таксама супрацоўнічае з часопісамі *Revolution*, *Die Neue Kunst*, *Die Aktion*, *Phöbus*.

У пачатку Першай сусветнай вайны запісваецца добраахвотнікам на фронт. Але ўжо праз некаторы час расчароўваецца ў вайне. У 1915 годзе Хуга Баль разам са сваёй будучай жонкай Эмі Хенінгс эмігруе ў Швейцарыю і пасяляецца ў Цюрыху. Працуе піяністам у Varieté-Ensemble. У Швейцарыі Баль працягвае цікавіцца анархізмам і Бакуніным, а таксама перакладае некаторыя яго творы. Гэтыя пераклады, праўда, так ніколі і не былі надрукаваныя.

У лютым 1916 года разам з Хансам Арпам, Трыстанам Тцарам і Марселем Жанко Хуга Баль заснаваў у Цюрыху кабарэ «Вальтэр», калыску дадаізму. 14 ліпеня 1916 года на свет з’явіўся «Маніфест дадаізму», напісаны Балем.

Удзел Баля ў руху дадаістаў цягнуўся прыкладна два гады. Даволі непрацяглы час Баль працаваў у часопісе *Freie Zeitung* у Берне. У ліпені 1920 года ён зноў вяртаецца да каталіцтва, выходзіць на пенсію і з жонкай Эмі пераязджае ў кантон Тычына, дзе вядзе даволі беднае, асвечанае рэлігіяй жыццё.

Сярод найбольш адметных твораў Хуга Баля варта ўзгадаць яго п’есу «Нос Мікеланджэла. Трагікамедыя ў чатырох дзеях» (Die Nase des Michelangelo. Tragikomödie in vier Auftritten, 1911), дзённік падзей часоў дадаізму ў Цюрыху «Уцёкі з часу» (Die Flucht aus der Zeit, 1927), біяграфія Германа Гесэ «Герман Гесэ. Яго жыццё і творчасць» (Hermann Hesse. Sein Leben und sein Werk, 1927) і іншыя.

## Літаратура 
* Sabine Werner-Birkenbach: Hugo Ball und Hermann Hesse — eine Freundschaft, die zu Literatur wird. Kommentare und Analysen zum Briefwechsel, zu autobiographischen Schriften und zu Balls Hesse-Biographie. Akademischer Verlag, Stuttgart 1995, ISBN 3-88099-316-5

## Спасылкі 
*  
* International Dada Archive  
* Hugo Ball (DADA Companion)  
* Маніфест да першага вечару дадаістаў у перакладзе на беларускую мову

Катэгорыя:Пісьменнікі-экспрэсіяністы
Катэгорыя:Паэты Германіі
Катэгорыя:Дадаізм
Боб

**Боб** (*Vicia faba*) — травяністая расліна сямейства бабовых.

## Апісанне 
Аднагадовая травяністая расліна вышынёю 1—1,5 м. Корань стрыжнёвы, разгалінаваны, пранікае ў глебу на глыбіню 80—150 см. Лісце без вусікаў. Кветкі белыя ці ружаватыя, сабраныя ў гронкі. Плод — шматнасенны струк.

Бывае боб агародны і кармавы. Кармавы боб мае дробнае насенне і развітую вегетатыўную масу. Агародны боб буйнаплодны і буйнанасенны з тоўстымі мясістымі створкамі. Сцябло прамое, не палягае, разгалінаванае каля асновы, голае, чатырохграннае або круглае, вышынёй ад 20 да 180 см і больш. Лісце складанае, заканчваецца вастрыём. Кветкі ў кароткіх гронках, белыя з чорнай плямай і без плямы, пахучыя. Плады — струкі даўжынёй ад 4 да 30 см, змяшчаюць па 3—4 бабіны, сядзяць па 1—4 у лісцевым вузле. Створкі пладоў у маладым узросце зялёныя, мясістыя, у спелым цёмна-бурыя, скурыстыя, голыя або аксаміцістыя, мяккія. Агародны боб мае ў сабе 23—25 % бялку, да 36 % крухмалу, 2 % цукру, 4 % пекцінавых рэчываў, вітаміны А, С, групы В і інш. Цукровыя сарты агароднага бобу з унутранага боку не маюць пергаментнага слоя; у сартоў, якія вырошчваюцца для атрымання недаспелага зерня, ён ёсць.

## Распаўсюджанне 
Старажытная кармавая і харчовая (агароднінная) культура. У дзікім стане невядома. Вырошчваюць ва ўсіх краінах умераных паясоў.

## Выкарыстанне 
Па колькасці бялку і каларыйнасці боб пераўзыходзіць многія агародныя расліны. Малады боб спажываюць вараным, у супах і баршчах.

Вараны ў струках боб дапамагае пры лячэнні дызентэрыі і іншых кішачных хвароб, з’яўляецца добрым сродкам ад млоснасці, пры кашлі. Муку з бобу выкарыстоўваюць пры запаленчых працэсах, сумесь мукі з мёдам прыкладаюць да нарываў.

Завораная зялёная маса — добры сідэрат.

## Агратэхніка 
Боб — холадаўстойлівая, патрабавальная да вільгаці расліна. Расце добра на цяжкіх гліністых глебах, добра ўгноеных, дрэнна на пясчаных і забалочаных участках, кіслыя глебы пад яго непрыдатныя. Лепшыя папярэднікі: бульба, кукуруза, буракі, агуркі.

Высяваюць боб у канцы вясны. Сеюць радамі з міжрадкоўямі 50—60 см з адлегласцю 12—15 см на глыбіню 6—8 см. Часта боб сеюць у радах бульбы або агуркоў, што добра ўплывае на іх ураджайнасць. Да з’яўлення ўсходаў глебу рыхляць граблямі, потым праводзяць міжрадковую апрацоўку, акучваюць, калі расліны дасягнуць вышыні 50—60 см. У час цвіцення і плоданашэння боб трэба добра паліваць. Збіраюць боб у залежнасці ад прызначэння: калі яго спажываюць у ежу цалкам (струкамі), струкі зрываюць, пакуль створкі сакавітыя, а даўжыня зерня не больш 1 см; калі зерне выкарыстоўваецца сырым, боб збіраюць, пакуль насенне ў фазе малочнай спеласці дасягне поўнага для гэтага сорту памеру.

Тэхналогія вырошчвання кармавога бобу такая самая, як агароднага.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Рэдкал М. А. Ткачоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 736 с.: іл. ISBN 3-85700-079-3

Катэгорыя:Гарошак
Катэгорыя:Кармавыя расліны
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Харчовыя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Суперкубак Беларусі па футболе 2013

**Суперкубак Беларусі па футболе 2013** — чацвёрты розыгрыш Суперкубка Беларусі, штогадовага футбольнага матча, у якім сустракаюцца чэмпіёны Вышэйшай лігі Чэмпіянату Беларусі і пераможцы Кубка Беларусі мінулага сезону.

Матч адбыўся 17 сакавіка 2013 года і прайшоў у Мінскім футбольным манежы. У ім прынялі ўдзел БАТЭ з Барысава, чэмпіён Беларусі 2012, і «Нафтан» з Наваполацка, пераможца Кубка Беларусі 2012.

Дзякуючы адзінаму голу, забітаму ў кампенсаваны час, перамогу атрымалі футбалісты БАТЭ. Гэты Суперкубак стаў трэцім для барысаўскай каманды.

## Справаздача аб матчы 
## Склады 
|valign="top" width="40%"|

|}

## Статыстыка матча 
## Гл. таксама 
* Чэмпіянат Беларусі 2012
* Кубак Беларусі 2011/2012

## Спасылкі 
* Пратакол матча на сайце football.by

2013
Катэгорыя:2013 год у Мінску
Катэгорыя:Падзеі 17 сакавіка
Катэгорыя:Сакавік 2013 года
Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2013 годзе
Катэгорыя:2013 год у футболе
Гарбузіна

]]
**Гарбузіна** — шматнасенны несапраўдны ягадападобны плод кветкавых раслін, звычайна з сакаўнымі прамежкавым і ўнутраным слаямі каляплодніка (меза- і эндакарпа), плацэнтамі і тоўстым, шчыльным або цвёрдым вонкавым экзакарпам.

Ва ўтварэнні гарбузіны прымае ўдзел кветаложа. Марфалагічна гарбузіна — ніжняя паракарпная ягада.

Характэрна для агурка, гарбуза, кавуна, дыні і іншых раслін з сямейства гарбузовых.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Анатомія раслін
Катэгорыя:Плод
Карын Бое

**Карын Бое** (; ,  — , ) — шведская пісьменніца. Найбольш вядомая вершамі, але пісала таксама раманы і эсэ. Карын лічыцца прыналежнай да другога пакалення мадэрністаў.

## Біяграфія 
Ва ўзросце 9 гадоў яна з сям’ёй з’язджае ў Стакгольм. Яе бацька Карл Фрэдэрык «Фрыц» Бое і маці Сігнэ паходзілі з заможных служачых. У Карын былі два малодшыя браты — Свен і Ульф. З 10 гадоў яна пачала пісаць вершы.

У 1918 годзе Карын напісала друкаванымі літарамі кніжку для дзядулі на яго 70 годдзе, якая змяшчала вершы і легенды.

Карын навучалася ва Упсале, дзе вывучала грэчаскую і скандынаўскія мовы, а таксама гісторыю літаратуры.

У 1922 годзе яна дэбютавала са зборнікам вершаў «Воблака» (Moln), у якіх — развагі пра бога, жыццёвыя віры і ўласную будучыню. У 1928 Карын стала сябрам рэдакцыі сацыялістычнага часопіса *Clarté*. Яна таксама брала ўдзел у заснаванні часопіса і выдавецтва *Spektrum* і была ў складзе яго рэдакцыі ў 1931—1932 гг. Была сябрам невялікага таварыства «Куток паэтаў» (The Poets’ Corner). У 1932—1933 гг. хадзіла на псіхааналіз у Берліне.

Памерла 23 або 24 красавіка 1941 года ад звышдозы снатворнага (скончыла жыццё самагубствам). Паводле дакументаў Гётэбаргскага архіву, Карын Бое знайшлі нежывой ля валуна на пагорку на поўначы Алінгсоса.

На беларускую мову вершы Карын Бое перакладала Алеся Башарымава.

## Літаратура 
* Garde, Pia-Kristina (2011): Karin Boye och människorna omkring henne : en fotobok, Ellerström, Lund. ISBN 978-91-7247-284-6.

## Спасылкі 
* prajdzisvet.org
Эган Бонды

**Эган Бонды** (, ,  — , ) — чэшскі пісьменнік і філосаф, адзін з асноўных дзеячаў пражскага андэграўнду.

## Біяграфія 
Бацька пісьменніка быў генералам чэшскай арміі. Маці памерла, калі хлопчыку споўнілася 13 гадоў. Дзяцінства прайшло ў Празе. У 1947 годзе будучы пісьменнік кінуў школу і пачаў весці багемны лад жыцця, не маючы пастаяннага месца працы. Спрабаваў сябе ў жабраванні і кантрабандзе, за што быў некалькі разоў затрыманы і арыштаваны.

З 1957 па 1961 ён вывучаў філасофію і псіхалогію ў Карлавым універсітэце ў Празе. З 1960-х Бонды — знакавая фігура Пражскага андэграўнду, аўтар тэкстаў песень для культавага чэшскага гурта *The Plastic People of the Universe*. Яго нонканфармісцкія погляды прывялі да канфлікту пісьменніка з камуністычнымі ўладамі тагачаснай Чэхаславакіі.

Бонды заўжды цікавіўся вучэннем Карла Маркса і крытыкай як сучаснага капіталізму, так і таталітарнага сацыялізму. Яго філасофскія творы закраналі пытанні анталогіі і этыкі, але праз палітычны ўціск выходзілі толькі самвыдатам да самага 1989 года, калі паў камуністычны рэжым у Чэхаславакіі.

Усяго Эгану Бонды належыць каля трыццаці кніг паэзіі, дваццаці раманаў, асноўная тэма якіх — грамадства ці чалавек падчас крызісу. Але сам Бонды найбольш цаніў свае філасофскія творы.

У 1993 годзе на знак пратэсту супраць падзелу Чэхаславакіі разам са сваёй жонкай Юляй пісьменнік пераехаў у славацкую Браціславу і прыняў славацкае грамадзянства. Ён выкладаў філасофію і гісторыю ў мясцовым універсітэце імя Яна Амоса Каменскага. Вядомы як праціўнік спажывецтва, дома Бонды не меў ні тэлефона, ні тэлевізара. У 2004 годзе выявілася, што ён супрацоўнічаў са спецслужбамі.

Цягам 30 гадоў Бонды пакутаваў на рак кішэчніка. Але памёр ад апёкаў, калі заснуў з цыгарэтай, ад якой загарэлася яго піжама.

## Спасылкі 
* Запрашэнне на вячэру. П’еса. Выява першая 
* Эган Бонды ў перакладзе Макса Шчура
* Сайт, прысвечаны пісьменніку 
* Артыкул у Слоўніку чэшскай літаратуры 

Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі
Катэгорыя:Паэты Чэхіі
Катэгорыя:Філосафы Чэхіі
Катэгорыя:Перакладчыкі Чэхіі
Катэгорыя:Дысідэнты Чэхаславакіі
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Анархісты
Катэгорыя:Трацкісты
Гарбуз мускатны

**Гарбуз мускатны** (*Cucurbita moschata*) — расліна сямейства гарбузовых.
 
Даўгаплецісты. Сцябло і чаранкі лісця апушаныя, лісце круглавата-ныркападобнае, зубчастае, 5—7-лопасцевае, мяккае, краі звісаюць. Кветкі бледна-аранжавыя з завостранымі пялёсткамі, адагнутыя.

Плады разнастайнай формы і памеру, масай да 6—18 кг, звычайна выцягнутыя, перахопленыя ў сярэдняй частцы і расшыраныя на канцы, жоўтыя або карычневыя. Мякаць аранжавая, шчыльная, скурка мяккая.

Радзіма — Цэнтральная Амерыка. Культывуецца ў Еўразіі. Цеплалюбівая расліна. Перыяд вегетацыі 100—120 дзён.

Кашгарскі гарбуз мае падоўжаныя плады, перахопленыя ў сярэдняй частцы, масай 6—18 кг. Афарбоўка апельсінавая са светла-карычневымі разарванымі палосамі. Мякаць салодкая. Насенне дробнае, бруднавата-белае з хвалістым абадком.

Плод сорту Палаў-каду ўкарочаны, каля асновы і вяршыні таўсцейшы, масай 4—8 кг. Афарбоўка светла-карычневая, мякаць сярэднесалодкая. Насенне буйное, авальнае, бледна-шараватае, з цёмным рубчыкам.

Лежнасць добрая.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Беларуская энцыклапедыя; рэдкал.: М. А. Ткачоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 734 с. ISBN 5-85700-079-3

Катэгорыя:Гарбузовыя
Катэгорыя:Гародніна
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1786 годзе
Рудольф Блюмнер

**Рудольф Блюмнер** (; , Уроцлаў — , ) — нямецкі паэт-дадаіст, сын археолага. Вучыўся ў Цюрыху, дзе прайшло яго юнацтва, у Жэневе, Страсбургу, Парыжы і Берліне. Атрымаў навуковую ступень доктара юрыспрудэнцыі. Выступаў акцёрам на сцэнах Райнгарда, чытальнікам паэтаў «штурму», творы якіх ён дэкламаваў на больш як сотні паэтычных вечарынаў у Берліне і іншых гарадах. Зняўся ў знакамітым фільме Паўля Вегенера і Хенрыка Галена «Голем» (1915).

Быў прыхільнікам фашызму. Ва ўступным слове да каталога ён напісаў: «Ідэя футурызму, а таксама ўсяго блізкага яму радыкальнае мастацтва Еўропы адпавядае ідэі фашызму».

## Творы 
* Ango Laina und andere Texte. Hg. von Karl Riha und Marcel Beyer. edition text + kritik, München 1993, ISBN 3-88377-444-8.

## Спасылкі 
* Нямецкамоўная паэзія ад Васіля Сёмухі

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Нарадзіліся ва Уроцлаве
Барыс I

**Барыс I** (Іншы варыянт імя **Багарыс**, у хрышчэнні **Міхаіл**) (1-я пал. IX ст. — ) — кіраўнік Балгарыі з 852 па 889 год, пасля хрышчэння ў 864 годзе афіцыйны тытул — князь. Сын хана Прэсіяна.
 
Увёў хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі ў 865 годзе, пры хрышчэнні прыняў імя ў гонар візантыйскага імператара Міхаіла III. У 866 годзе здушыў паўстанне паганскай шляхты. Шануецца праваслаўнымі як святы ў рангу роўнаапостальнага.

## Праўленне 
У 854 г. вялікамараўскі князь Расціслаў пераканаў Барыса дапамагчы яму супраць Усходне-Франкскага каралеўства. У той час харваты распачалі вайну супраць Балгарыі. Абодва народа дагэтуль саіснавалі мірна, на падставе чаго дапускаецца, што харватам заплаціў Людовік II, каб яны напалі на Балгарыю ды адцягнулі ўвагу Барыса ад ягонага хаўруса з Вялікай Маравіей. У выніку хан Барыс быў вымушаны адмовіцца ад хаўруса. Па выніках ваенных дзеянняў 855 г. мір паміж балгарамі і ўсходнімі франкамі быў адноўлены, і Расціслаў быў вымушаны змагацца супраць Людовіка II саматугам.

Няўдача чакала Барыса і ў барацьбе з Візантыяй у 855—856 гг. Балгарыя страціла вобласці Загора і Філіпопаль. Не дапамог у барацьбе з Візантыяй і хаўрус з Людовікам II. Другі раз Візантыя патрабавала ў абмен на мір замест зямель, хрышчэння правіцеля.

## Спасылкі 
* Гісторыя паўднёвых і заходніх славян у сярэднявечча 
* Св. Борис и митът за избиването на 52-та рода 
* История на Първото българско Царство. От славянизацията на държавата до падането на Първото царство , Васил Златарски 
* Закон судны людзям
* The Responses of Pope Nicholas I to the Questions of the Bulgars A.D. 866  

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IX стагоддзя
Катэгорыя:Кіраўнікі Балгарыі
Катэгорыя:Святыя Балгарыі
Катэгорыя:Кананізаваныя манархі
Катэгорыя:Роўнаапостальныя
Катэгорыя:Хрысціянства ў сярэднявечнай Македоніі
Васіл Леўскі

**Васіл Леўскі** (; сапраўднае імя **Васіл Іванаў Кунчаў**; , Карлава - , Сафія) — балгарскі палітычны дзеяч, рэвалюцыянер, удзельнік нацыянальна-вызвольнага руху ў Балгарыі. Нацыянальны герой Балгарыі, вядомы як «Апостал свабоды» (балг. Апостала на свободата).

## Рэвалюцыйная дзейнасць 
thumb|left|Васіл Леўскі — сцяганосец Другога легіёна
У 1862 г. Васіл Кунчаў знаходзіцца ў Сербіі і ўдзельнічае ў Першым балгарскім легіёне пад кіраўніцтвам Ракаўскага. За адвагу ў бітве з туркамі атрымлівае мянушку «Леўскі». Удзельнічаў у арганізацыі народных дружын з тым, каб падняць паўстанне супраць турак пры падтрымцы Сербіі. У 1863 праз Румынію нелегальна пранік у Балгарыю і ў прысутнасці паплечнікаў адрэзаў сабе манаскія косы, заявіўшы, што лічыць сябе мірскім «дыяканам Васілём». Яго дзядзька, які стаў да таго часу архімандрытам, распачаў следства супраць пляменніка, аднак плоўдзіўскі мітрапаліт нейтралізаваў яго. У 1864-1866 гадах Леўскі настаўнічаў у Вайнягава, а ў 1867 у Янікей, Бесарабія (цяпер Малдова, у 1856-1878 па Парыжскаму міру гэтая тэрыторыя ўваходзіла ў склад Асманскай імперыі) усюды прапагандуючы «патрыятычныя дружыны» і заклікаў народ да барацьбы супраць турак. Затым ён зноў пабываў у Румыніі і Сербіі, дзе сустрэўся з Ракаўскім, быў прызначаны сцяганосцам ў атрадзе Панаёта Хітава, удзельнічаў у арганізаваным ім у Сербіі Другім балгарскім легіёне (1867-1868).
 
Пасля гэтага расчараваўся ў дружыннай тактыцы і прыйшоў да высновы аб неабходнасці рыхтаваць народ да паўстання паступова, шляхам стварэння разгалінаванай рэвалюцыйнай сеткі на месцах, без разліку на знешнюю дапамогу Сербіі, а затым - і без разліку на балгарскую эміграцыю. У 1868 пачаў працаваць у «Балгарскім таварыстве» ў Бухарэсце, дзе пазнаёміўся з паэтам Хрыста Боцевым. У 1869 абышоў усю Балгарыю з разведвальнымі і прапагандысцкімі мэтамі, каардынуючы дзейнасць камітэтаў па падрыхтоўцы паўстання ва ўсіх гарадах. У 1869 разам з Любенем Каравелавым заснаваў у Бухарэсце Балгарскі цэнтральны рэвалюцыйны камітэт (БЦРК), а неўзабаве перанёс яго дзейнасць у Балгарыю, стварыўшы нелегальную "Унутраную рэвалюцыйную арганізацыю". Камітэт абвясціў сябе падпольным "Часовым урадам Балгарыі", разгарнуў актыўную дзейнасць ва ўсіх пластах грамадства, вёў тэрарыстычную дзейнасць і актыўна закупляў зброю.

## Гібель 
22 верасня 1872 года вялікая група змоўшчыкаў была затрыманая пры налёце на турэцкую пошту. Леўскі быў супраць гэтай акцыі. Арышт яе ўдзельнікаў паставіў сетку арганізацый і асабіста Леўскага пад пагрозу. БЦРК загадаў Леўскаму неадкладна пачынаць паўстанне, аднак ён ігнараваў загад і вырашыў, захапіўшы архіў Унутранай рэвалюцыйнай арганізацыі з Ловечы, схавацца ў Румыніі. У Кыкрыне, на ўсход ад Ловеча, ён і быў арыштаваны 27 снежня 1872 года турэцкай паліцыяй. Дакументы ён паспеў знішчыць.

## Літаратура 
* Хайтов, Николай. Гробът на Васил Левски. Сборник документи. София, Горекс Прес, 1985 (2002). ISBN 954-616-100-4. с. 248.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Балгарыі
Катэгорыя:Праваслаўныя манахі
Катэгорыя:Пакараныя смерцю рэвалюцыянеры
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Балгарыі
Эрнэст Брыль

**Эрнэст Уладзіміж Брыль** (;  — ) — польскі паэт, празаік, драматург, перакладчык, журналіст.

Аўтар больш як трох дзясяткаў зборнікаў паэзіі, шматлікіх драмаў і тэкстаў песень. Прадстаўнік пакалення 1956 года, так званага пакалення часопіса «Współczesność», сябрам рэдкалегіі якога быў і праблемы якога выяўляў у сваёй паэзіі. Актыўна змагаўся з традыцыямі сарматызму і засцянковасці, але высока цаніў патрыятызм. Прыхільнік рамантызму, не цураўся пры гэтым сарказму і іроніі. Перакладаў творы чэшскай і ірландскай літаратур.

## Спасылкі 
* Малітва на час Адвенту. Верш

Катэгорыя:Паэты Польшчы
Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы
Катэгорыя:Драматургі Польшчы
Катэгорыя:Журналісты Польшчы
Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы
Катэгорыя:Польскамоўныя паэты
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Перакладчыкі з чэшскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з ірландскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову
Катэгорыя:Паслы Польшчы
Цыбуля прычасночная

**Цыбуля прычасночная**, **ракамболь**, **іспанскі часнок** (*Allium scorodoprasum*) — агароднінная расліна падсямейства .

## Батанічнае апісанне 
Двухгадовая расліна з яйцападобнай цыбулінай, укрытай скурыстай карычневай абалонкай. Лісце лінейнае, недудкаватае, вельмі кароткае. Кветкавая стрэлка 40—80 см. Парасон з фіялетавымі цыбулінамі, шматкветкавы.

## Таксанамія 
Класіфікацыя Кронквіста (1988) адносіла гэты род да , пазней паводле вынікаў філагенетычных даследаванняў род  быў выдзелены ў асобнае сямейства  (), аднак у больш позняй Сістэме класіфікацыі APG III (2009) роды, якія ўваходзілі ў гэта сямейства, былі ўключаны ў сямейства .

## Галерэя 

Выява:Allium scorodoprasum blatt.jpeg|Сцябло і асноўныя лісты
Выява:Allium scorodoprasum.jpg|Кветкавая галоўка

## У культуры 
Размнажаецца цыбулінамі і паветранымі бульбачкамі. Азімая расліна. Вырошчваецца ракамболь, як і азімы часнок.

## Выкарыстанне 
Выкарыстоўваецца ў ежу ў сырым выглядзе, цыбуліны соляць. Ужываюць як мачагонны сродак.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Цыбуля
Катэгорыя:Гародніна
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Цыбуля-батун

**Цыбуля-батун** (*Allium fistulosum*) — агароднінная расліна падсямейства цыбулевых.

## Апісанне 
Шматгадовая зімаўстойлівая моцнагалінастая расліна. Утварае невялікую цыбуліну цыліндрычнай формы, якая пераходзіць у несапраўднае сцябло з полым трубчастым лісцем. У першы год вырастае лісце даўжынёй 25—30 см. На другі год цыбуля-батун утварае кветкавае сцябло, цвіце, абнасеньваецца. Адначасова адбываецца дзяленне дзенца, пад восень утвараецца 5—7 даччыных раслін у адным кусце. На трэці год узмацняецца ўтварэнне новага лісця і кветкавых сцёблаў, кусты можна дзяліць для размнажэння.

## Спажыванне 
Па смаку лісце батуну крыху саступае зеляніне рэпчатай цыбулі, але паводле хімічнага саставу і колькасці вітамінаў яно блізкае да яе.

## Агратэхніка 
Батун аддае перавагу ўрадлівым глебам. На адным месцы цыбулю-батун можна вырошчваць на працягу 4—5 гадоў. Участак пад яе адводзяць па-за севазваротам. Сяўбу можна праводзіць рана вясной або ў сярэдзіне лета, каб пад зіму расліны пайшлі памацнелымі. Менш эфектыўныя познія летнія пасевы. Цыбулю-батун высяваюць насеннем, размяшчаюць расліны радавым спосабам (40—50 см), стужачным (30х30х30—40 см), паміж раслінамі адлегласць 10—12 см. Усходы лёгка пераносяць замаразкі -7 -8°С, найлепшая тэмпература для яго росту 10—12°С. Пасля збору лісця летам карысна адзін раз падкарміць цыбулю ўгнаеннямі

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.

Катэгорыя:Цыбуля
Катэгорыя:Гародніна
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Рэй Бероа

**Рэй Бероа (Бэроа)** (; нар.)— дамінікана-амерыканскі паэт і крытык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Дамініканскай Рэспубліцы. Атрымаў ступень доктара філасофіі ў Пітсбургскім універсітэце, ЗША, у 1983 г. З 1984 года працуе выкладчыкам іспанскай і лацінаамерыканскай літаратуры ва універсітэце Джорджа Мэйсана, штат Вірджынія. Выдаў больш за два дзясяткі кніг, у тым ліку "Кнігу фрагментаў і іншыя вершы" (Libro de los fragmentos y otros poemas, 2007) і "Ідэалогію і рыторыку" (Ideología y retórica, 1988).

З 1991 г. з'яўляецца літаратурным кансультантам "Teatro de la Luna", Арлінгтан, штат Вірджынія, мэта якога – распаўсюджваць іспанскую і лацінаамерыканскую культуру. У межах тэатра каардынуе штогадовы Паэтычны марафон, які збірае паэтаў з іспанамоўных краін, і з 2006 года рэдагуе зборнік “На дзвюх мовах” (In Two Tongues / En dos lenguas).

Верш "De adinamia de mente de umnesia" быў адзначаны прэміяй на конкурсе "Памяць і хвароба Альцгеймера", Мурсія, Іспанія. За сваю паэтычную дзейнасць атрымаў прэмію ад Парыжскай акадэміі мастацтваў і навук у маі 2009 года.

## Спасылкі 
* Убранні. Вершы ў перакладзе Юліі Цімафеевай і Ганны Янкуты («ПрайдзіСвет»)

Катэгорыя:Паэты ЗША
Юрый Паўлавіч Вінічук

**Юрый Паўлавіч Вінічук** (; , ) — украінскі лінгвіст, журналіст, пісьменнік, перакладчык, рэдактар і ўкладальнік анталогіі гатычнай літаратуры.

## Біяграфія 
Бацька быў урачом Івана-франкоўскай абласной бальніцы, а маці — інжынерам-эканамістам. Адукацыю атрымаў у Прыкарпацкім універсітэце імя Васіля Стэфаніка, дзе вучыўся на філалагічным факультэце. У 1974 годзе пераехаў у Львоў, працаваў грузчыкам, мастаком-афарміцелем. У 1987—1991 гадах працаваў рэжысёрам Львоўскага эстраднага тэатра «Не журыся!», пісаў сцэнарыі і песні да п’ес.

У 1991—1994 гадах працаваў рэдактарам аддзелу містыкі і сенсацый газеты «Post-Поступ», у 1995—1998 — галоўным рэдактарам газеты «Гульвіса», у 1998—1999 — рэдактарам аддзела газеты «Поступ». З 1997 года — член Асацыяцыі ўкраінскіх пісьменнікаў.

Творы Юрыя Вінічука перакладаліся ў Англіі, Аргенціне, Беларусі, Германіі, Польшчы, Канадзе, Сербіі, ЗША, Францыі, Харватыі, Чэхіі, Беларусі. Юрый Вінічук сам з’яўляецца перакладчыкам з кельцкай, англійскай, чэшскай і іншых славянскіх моў. Пераклаў на ўкраінскую мову раман Багуміла Грабала «Вар’яты».

Юрый Вінічук займеў тытул «Галіцкі рыцар» (1999), пераможца конкурсу Бі-Бі-Сі за найлепшую ўкраінскую кнігу (2005) — эратычны раман «Вясновыя гульні ў восеньскіх садах». Паводле яго казак знятыя 3 фільмы і 2 мультфільмы.

Аўтар зборніка вершаў «Адлюстраванне» (1990), празаічных зборнікаў «Сполах» (1990), «Вокны застылага часу» (2001), «Месца для Дракона» (2002), аповесцяў «Шчыра запрашаем у Шчураград» (1992), «Дзевы ночы» (1992, 1995, 2003), «Жыццё гарэмнае» (1996), раману «Мальва Ланда» (2000).

Юрый Вінічук даследчык і міфалагізатар Львова: «Легенды Львова» (6 выданняў, з 1999 па 2003), «Кавярні Львова» (2000, 2001), «Таямніцы львоўскай кавы» (2001). Укладальнік анталогій украінскай фантастыкі XIX стагоддзя «Вогненны змей» (1989), украінскай літаратурнай казкі XIX стагоддзя (1993), серыі кніг «Юрый Вінічук прэзентуе» (з 2002 года 8 кніг), «Казачная скарбніца» (з 2002 г. 3 кнігі).

Юрый Вінічук вядомы як літаратурны містыфікатар. Адной з самых знакамітых яго містыфікацый з’яўляецца «Плач над Градам Кія», напісаны нібыта ірландскім манахам Рыангабарам у Сярэднявеччы. Гэты твор увайшоў у гісторыю ўкраінскай літаратуры, хрэстаматыі і энцыклапедыі, часта ўзгадваецца ў прэсе, нягледзячы на тое, што Ю. Вінічук даўно прызнаўся ва ўласным аўтарстве гэтага твора.

## Пераклад на беларускую
* Вінічук, Ю. Летапіс ад смаўжа [навэла] // Дзеяслоў. – 2005. – №13.
* Вінічук, Ю. Кроў-Любоў. Дзень анёла. Жоўтая хустка [апавяданні] // Прайдзісвет. 2009. №3.
* Вінічук, Ю. Кроў-Любоў. Дзень анёла. Жоўтая хустка // Зборнік містычнага апавядання. Укладанне Ганны Янкуты; Худ. Мария Мухина. Мінск: Кнігазбор, 2013. 444 с. (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка»; Бібліятэка часопіса «ПрайдзіСвет» «PostScriptum», кніга 2). ISBN 978-985-7057-99-3

## Спасылкі 
* Пераклады на беларускую мову
* *Юрый Вінічук* на Goodreads

Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны
Андрус Герардус Вісэр

**Андрус Герардус Вісэр** (-) — адзін з самых значных паўднёваафрыканскіх паэтаў, што пісалі на афрыкаанс.

## Біяграфія 
Нарадзіўся на ферме Зайфантэйн у акрузе Фразербург, што знаходзілася на той час у Паўднёваафрыканскай Рэспубліцы (ці Трансваалі). Пачатковую адукацыю будучы пісьменнік атрымаў дома, пад кіраўніцтвам настаўніка-нідэрландца Коса Карстэнса, потым хадзіў у школу ў Дал-Іасафаце (якую ў той самы час наведвалі два іншыя будучыя бурскія пісьменнікі — Тоцыус і Даніэль Франсуа Малерб). У 13 гадоў разам з двума братамі пайшоў у гугеноцкую школу ў Капскай правінцыі, з ліпеня 1894 па чэрвень 1896 вучыўся ў каледжы ў Кейптаўне. Пасля заканчэння каледжа некаторы час выкладаў у гугеноцкай школе, потым працаваў дырэктарам школы ў Карнавоне.

У 1901 годзе, пасля таго як трапіў у турму (праўда, усяго на некалькі гадзін) па падазрэнні ва ўдзеле ў Англа-бурскай вайне (буры Капскай правінцыі ў гэтым выпадку лічыліся паўстанцамі і расстрэльваліся), Вісэр вырашыў адмовіцца ад выкладання і выправіўся ў Эдынбург вывучаць медыцыну. У 1906 годзе з дыпломам доктара ён вярнуўся ў Паўднёвую Афрыку, у 1907—1909 працаваў доктарам у Карнавоне, у 1909—1916 — у Стэйтлервілі, у 1916—1929 — у Хейдэлбергу.

У 1912 годзе Вісэр пазнаёміўся з Леці Конрадзі (1889—1920), якая працавала настаўніцай у Карнавоне, і 13 жніўня 1913 года яны ажаніліся. 24 лютага 1915 года нарадзілася іх першае дзіця, сын Андрыс Герардус Вісэр (Эндру ІІІ, як называў яго бацька).

У 1918 годзе Вісэр зрабіўся сябрам Хейдэлбергскага аб'яднання афрыканерскай культуры і тэатру (Heidelbergse Afrikaanse Kultuur- en Toneelvereniging) і сябрам гарадской рады. У сакавіку таго ж году нарадзілася другое дзіця Вісэраў, дачка Анна, а 3 лютага 1920 году — сын Вілем. Неўзабаве пасля трэціх родаў жонка Вісэра памерла.

23 студзеня 1921 Вісэр пазнаёміўся з Мары дэ Вілірс, з якой ажаніўся ў 1927 годзе.

У 1924 годзе здароўе Вісэра пагаршаецца, ён перажывае першы інфаркт і пэўны час ляжыць у бальніцы. 10 чэрвеня 1929 Вісэр памірае ад другога інфаркту. Пахаваны побач з першай жонкай Леці ў Хейдэлбергу.

1 сакавіка 1978 году ПАР шырока адзначыла стагадовы юбілей Вісэра, прызнанага нацыянальным паэтам.

Пры жыцці паэта выйшла два зборнікі яго вершаў: «Вершы» (Gedikte, 1925) і «Ружа памяці» (Rose van herinnering, 1927). Пасмяротна, у 1930 годзе, з'явіліся яшчэ два зборнікі — «Пурпуровы касач» (Die purper iris) і «З нашай ранняй маладосці» (Uit ons prille jeug).

## Спасылкі 
* Крочыць час. Вершы

Катэгорыя:Паэты ПАР
Катэгорыя:Постаці ПАР
Юя Вісландэр

**Юя Вісландэр** (; нар. , ) — шведская дзіцячая пісьменніца, перш за ўсё вядомая дзякуючы літаратурнаму персанажу Маме Му, створанаму ў суаўтарстве з мужам, Томасам Вісландэрам.

## Беларускія пераклады 
На паперы выйшлі наступные кнігі ў перакладзе Надзеі Кандрусевіч: «Малы і мядзведзік», «Малы і Білан», «Мама Му чытае» (выдавецтва «Мастацкая літаратура»), «Хутчэй, Мама Му!», «Мама Му сумуе», «Мама Му ў басейне», «Мама Му ўяўляе», «Крумкач кажа НЕЛЬГА!», «Мама Му на горцы», «Мама Му на санках», «Як Мама Му сустрэла Крумкача», «Мама Му на арэлях», «Мама Му, Крумкач і Каляды», «Мама Му прыбірае», «Мама Му паранілася». У электронным выглядзе даступная кніга «Мама Му будуе дамок».

## Спасылкі 
* Дзяцей проста трэба слухаць
* Бачына пра «Маму Му» 

Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Швецыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стакгольме
Катэгорыя:Шведскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Швецыі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Астрыд Ліндгрэн
Прытцкераўская архітэктурная прэмія

**Прытцкераўская архітэктурная прэмія**, **Прытцкераўская прэмія** або **Прытцкер** () — штогадовая ўзнагарода за дасягненні ў галіне архітэктуры. Прэмія шырока вядома ў свеце і мае вялікі аўтарытэт у прафесійных колах. Заснавана ў 1979 годзе. Грант лаўрэату — 100 тысяч долараў ЗША.

Сям'я Прытцкераў, уладальнікаў сусветнай сеткі гатэляў «Hyatt» і вядомых дабрачынцаў, заахвочаная тым, што Нобелеўская прэмія па архітэктуры не прысуджаецца, заснавала ў 1979 годзе ўласную архітэктурную прэмію, якую цяпер часта называюць «архітэктурным Нобелем». Архітэктурная тэматыка была блізкая Прытцкерам, не толькі таму, што яны паходзяць з Чыкага, горада знакамітай архітэктурнай школы, дзе будавалі такія вялікія майстры, як Луіс Саліван, Фрэнк Лойд Райт і Міс ван дэр Роэ, але і таму, што іх бізнес звязаны з будаўніцтвам па ўсім свеце. Паводле Томаса Дж. Прытцкера, яго бацькі — Джэй і Сіндзі Прытцкеры задумвалі прэмію як прадуманую ўзнагароду, якая дасць грамадскі рэзананс праблемам будаўніцтва і будзе заахвочваць творчую актыўнасць у самім архітэктурным асяроддзі.

Адзін з асноўных прынцыпаў Прытцкераўскай прэміі — незалежнасць ад грамадзянства, нацыянальнай прыналежнасці, веравызнання і палітычных перакананняў. Намінанты высоўваюцца ўсімі зацікаўленымі ў росквіце вялікай архітэктуры асобамі і ўстановамі. Да студзеня 2004 года, калі скончылася працэдура высоўвання намінантаў за гэты год, колькасць намінантаў агулам за ўсю гісторыю Прытцкераўскай прэміі склала каля 500 з 47 краін свету.

Міжнароднае журы змяняецца штогод, але кожнае складаецца з самых аўтарытэтных архітэктараў, архітэктурных крытыкаў і бізнесменаў. Пераможца вызначаецца таемным галасаваннем. Апроч гранта ў 100 тысяч долараў ЗША, лаўрэат прэміі атрымлівае бронзавы медаль, аздоблены арнаментам Луіса Салівана. Месца правядзення цырымоніі ўзнагароды абвяшчаецца загадзя, штогод яно змяняецца. За 25 гадоў сваёй гісторыі Прытцкераўскай прэміі цырымонія праходзіла ў Нацыянальнай галерэі ў Вашынгтоне, у музеі «Метрапалітэн» у Нью-Ёрку, у Версальскім палацы, у Пражскім градзе, у Белым доме ў Вашынгтоне, на Капіталійскім узгорку ў Рыме, у Эрмітажы ў Санкт-Пецярбургу і на будаўнічых пляцоўках новых музеяў Пола Гетці і Саламона Гугенхайма. Цырымонія суправаджаецца выстаўкай работ усіх прытцкераўскіх лаўрэатаў, па сутнасці анталогіі сучаснай архітэктуры.

## Літаратура 
* *Михайловский С.* Эрмитаж ждет Хадид // Изестия: Культура. — 21 марта 2004, 19:40.

## Спасылкі 
* The Pritzker Architecture Prize — сайт Прытцкераўскай прэміі


Катэгорыя:З’явіліся ў 1979 годзе
Катэгорыя:Архітэктура
Заграбскі сабор

**Заграбскі сабор** (), поўная назва — Сабор Ушэсця Дзевы Марыі і святых Сцяпана і Уладзіслава () — каталіцкі сабор у Заграбе, Харватыя. Кафедральны сабор заграбскай архіепархіі-мітраполіі, кафедра прымаса Харватыі (у 2009 годзе — кардынала Іосіпа Базаніча).
 
Будаўніцтва сабора пачалося ў 1093 годзе, аднак ў 1242 годзе будынак быў разбураны падчас аднаго з набегаў манголаў. У канцы XV стагоддзя Асманская імперыя ўварвалася на тэрыторыю Босніі і Харватыі, з прычыны чаго шматлікія гарады пачалі ўзводзіць фартыфікацыйныя ўмацаванні. Вакол сабора былі таксама пабудаваныя сцены, частка якіх захавалася да нашых дзён. У XVII стагоддзі на паўднёвым боку будынка ўзведзена вежа, якая выкарыстоўвалася ў якасці ваеннага назіральнага пункта.
 
У 1880 годзе храм сур'ёзна пацярпеў у выніку моцнага землятрусу — быў разбураны асноўны неф. Рэстаўрацыю сабора даручылі архітэктару Герману Болю. Яму ўдалося аднавіць неагатычнае аблічча будынка, а таксама аднавіць дзве вежы вышынёй 105 м. У прэзбітэрыі сабора знаходзіцца магільны склеп кардынала Алаізіа Сцепінаца.
 
Сабор намаляваны на адваротным боку банкноты наміналам у 1000 харвацкіх кун, выпушчаных у 1993 годзе.

## Галерэя 

Файл:1265973400998 MZ fototeka 01a.jpg|Заграбскі сабор падчас рэканструкцыіпасля землетрасення 1880 года (1894)
Файл:Zagreb Cathedral areal.jpg|Від на сабор у гарадской панараме (2008)
Файл:Katedrala pogled ka nebu.jpg|Фрагмент галоўнага фасада
Файл:Katedrala Zagreb.JPG|Інтэр'ер сабора

## Спасылкі 
* 
* Старонка кафедры  

Катэгорыя:Славутасці Заграба
Катэгорыя:Саборы Харватыі
Катэгорыя:Каталіцкія храмы Харватыі
Катэгорыя:Гатычныя саборы