Іван Аляксандр

**Іва́н Алякса́ндр** (Іаа́н-Алякса́ндр, , арфаграфія арыгінала: ІѠАНЪ АЛЄѮАНдРЪ) (? — 17 лютага 1371) — балгарскі цар у 1331—1371. Дата яго нараджэння невядомая. Доўгае кіраванне Івана Аляксандра лічыцца пераходным перыядам у балгарскай сярэднявечнай гісторыі. Іван Аляксандр пачаў сваё кіраванне, маючы справу з унутранай бязладзіцай і знешнімі пагрозамі з боку суседзяў — Візантыі і Сербіі. Ён здолеў дамагчыся аднаўлення эканомікі краіны і прывёў яе да культурнага і рэлігійнага адраджэння. На часы кіравання Івана Аляксандра прыйшліся станаўленне моцы Асманскай імперыі, венгерскія ўварванні з паўночнага захаду і Чорная смерць, тым самым прыслабіўшы краіну перад тварам асманскай пагрозы. Такім чынам, Іван Аляксандр даводзіўся Міхаілу Шышману пляменнікам.
.]]
Новы кіраўнік прыступіў да ўмацавання сваіх пазіцый шляхам вяртання страчаных у вайне з візантыйцамі земляў. У 1331 годзе Іван Аляксандр рушыў на Адрыянопаль і адваяваў паўночна-ўсходнюю Фракію.

Прыкладна ў той жа час Белаўр, брат Міхаіла Шышмана, паўстаў супраць Івана Аляксандра ў Відзіне, верагодна, у падтрымку прэтэнзій свайго зрынутага пляменніка Івана Стэфана на прастол. Гэтым скарыстаўся візантыйскі імператар Андронік III Палеалог, распачалы ўлетку 1332 года кампанію супраць балгараў. Візантыйцы захапілі паўночна-ўсходнюю Фракію, але Іван Аляксандр кінуўся на поўдзень з невялікай арміяй і хутка дагнаў Андроніка III ляРусакастра. Балгарскі цар зараз мог сканцэнтравацца на барацьбе з Белаўрам, у 1336—1337 гадах паўстанне на паўночным захадзе было падушана.

Прыкладна ў 1332 годзе Іван Аляксандр каранаваў свайго старэйшага сына Міхаіла суправіцелем для замацавання правоў сваіх нашчадкаў на прастол. У 1337 годзе ён каранаваў і сваіх малодшых сыноў Івана Сраціміра і Івана Асеня. Іван Аляксандр, верагодна, разлічваў перадаць ім, каб пазбегнуць міжусобнай вайны, кантроль над найбуйнейшымі гарадамі краіны. Іван Срацімір абгрунтаваўся ў Відзіне, а Іван Асень, меркавана, у Праславе.

## Адносіны з Візантыйскай імперыяй 
Напачатку 1340-х гадоў адносіны балгараў з Візантыйскай імперыі часова пагоршылася. Іван Аляксандр запатрабаваў выдачы свайго стрыечнага брата Шышмана, аднаго з сыноў Міхаіла Шышмана, пагражаючы візантыйцам вайной. Ультыматум меў негатыўныя наступствы. Візантыйцы паслалі супраць балгараў флот свайго саюзніка, эміра Смірны Умур-Бегі. Высадзіўшыся ў дэльце Дуная, туркі разрабавалі навакольныя вёскі і гарады. Вымушаны выконваць свае пагрозы балгарскі цар уварваўся ў Візантыйскую імперыю ў канцы 1341 года, сцвярджаючы, што паклікала насельніцтва Адрыянопаля. Тым не менш, войскі Івана Аляксандра былі двойчы разбіты туркамі недалёка ад горада.

У 1341—1347 гадах Візантыйская імперыя пагрузілася ў зацяжную грамадзянскую вайну паміж рэгентам юнага імператара Іаана V Палеалога Ганнай Савойскай і Іаанам Кантакузінам. Суседзі візантыйцаў скарысталіся грамадзянскай вайной. Сербскі кароль Стэфан Душан выступіў на баку Іаана Кантакузіна, а Іван Аляксандр падтрымаў Іаана V Палеалога. Гэтыя мірныя тэрытарыяльныя набыцці сталі апошнім буйным поспехам знешняй палітыкі Івана Аляксандра.

## Росквіт Сербіі і ўзыход Асманскай імперыі 
У гэты ж час сербскі кароль скарыстаўся візантыйскай грамадзянскай вайной і завалодаў сучаснай Македоніяй, а таксама часткай Албаніі і паўночнай Грэцыі. У 1345 Стэфан Душан стаў называць сябе «імператарам сербаў і грэкаў», а ў 1346 годзе быў каранаваны адпаведнай каронай Патрыярхам Сербіі.

У другой палове 1340-х гадоў мала што засталося ад першапачатковых поспехаў Івана Аляксандра. Турэцкія саюзнікі Іаана Кантакузіна рабавалі балгарскую Фракію у 1346, 1347, 1349 , 1352 і 1354 гадах. Да гэтага ж часу адносіцца эпідэмія Чорнай смерці. Спробы балгараў адбіць напады захопнікаў натыкнуліся на колькасную перавагу ворагаў. Трэці сын Івана Аляксандра і яго суправіцель Іван Асень быў забіты ў бітве з туркамі ў 1349 годзе, як і яго старэйшы брат Міхаіл, які загінуў у 1355 годзе або трохі раней.

Да 1351 года візантыйская грамадзянская вайна завяршылася, і Іаан VI Кантакузін усвядоміў пагрозу, якая зыходзіла ад асманаў. Ён звярнуўся да кіраўнікоў Сербіі і Балгарыі для прыняцця аб’яднаных высілкаў супраць турак і прасіў у Івана Аляксандра грошай, каб пабудаваць флот, аднак яго заклікі не былі пачуты — віной таму быў недавер паміж суседзямі. Новая спроба ўсталявання супрацоўніцтва паміж Балгарыяй і Візантыйскай імперыі адбылася ў 1355 годзе, пасля таго як Іаан VI Кантакузін быў вымушаны адрачыся ад прастола і Іаан V Палеалог быў абвешчаны імператарам. Каб умацаваць дагавор, Іван Аляксандр выдаў сваю дачку Керасу-Марыю за будучага візантыйскага імператара Андроніка IV.

## Ускладненне ўнутраных праблем і знешнія канфлікты 
Іван Аляксандр адчуў пагрозу ўнутранай стабільнасці свайго царства, што прывяло яго да разводу са сваёй першай жонкай Феадорай Валашскай і шлюбу з хрышчонай яўрэйкай па імі Сара (Феадора).

З сярэдзіны 14-га стагоддзя, Балгарыя стала ахвярай памкненняў венгерскага караля Людовіка I Анжуйскага. Кароль Венгрыі захапіў Малдавію ў 1352 годзе. Затым у 1365 венгры акупавалі Відзінскае княства і ўзялі ў палон кіраўніка гэтага княства Івана Сраціміра і яго сям’ю.

Захопленыя гарады былі перададзены Візантыйскай імперыі, у той час імператар Іаан V Палеалог заплаціў суму 180 000 флорынаў Івану Аляксандра і Уладзіслава I Валашскага, а таксама адваяваць Відзін у венграў. Вайна скончылася паспяхова, і ўлада Івана Сраціміра была адноўлена ў Відзіне ў 1369 годзе, хоць венгерскі кароль прымусіў яго прызнаць свой васалітэт.

Адносна паспяховае вырашэнне крызісу на паўночным захадзе не дапамагло аднавіць страты на паўднёвым усходзе. Што яшчэ горш, у 1369 годзе туркі-асманы Мурада I захапілі Адрыянопаль і зрабілі яго сталіцай сваёй дзяржавы. У той жа час яны захапілі балгарскія гарады Філіпопаль і Баруй (Стара-Загора), вымусіўшы Івана Аляксандра да зневажальнага свету: ён павінен быў выдаць за Мурада сваю дачку Тамару і прызнаць вярхоўную ўладу султана. Балгары і сербы былі гатовыя да сумесных дзеянняў супраць турак, аднак 17 лютага 1371 года Іван Аляксандр памёр. Яго спадчыннікамі сталі сыны Іван Срацімір у Відзіне
. Вялікая колькасць балгарскіх манастыроў і цэркваў была пабудавана або паноўлена высілкамі Івана Аляксандра. Фрэскі з яго выявай (як фундатара) можна ўбачыць у Бачкаўскім манастыры і Пячорных цэрквах у Іванаве. Іван Аляксандр правёў рамонт манастыроў Святой Багародзіцы і Святога Мікалая ў Нясебыры.

У гонар Івана Аляксандра названы мыс на востраве Нэльсан (Паўднёвыя Шэтландскія астравы).

## Сям’я 
Ад сваёй першай жонкі Феадоры (у манастве Феафаны), дачкі Басараба Валашскага Іван Аляксандр меў некалькіх дзяцей, у тым ліку Івана Сраціміра, які кіраваў як цар Балгарыі ў Відзіне ў 1356—1397 гадах, Міхаіла Асеня IV і Івана Асеня IV — суправіцеляў цара.

Ад другой жонкі Сары-Феадоры Іван Аляксандр меў яшчэ некалькіх дзяцей, у тым ліку Керасу-Марыю (будучую жонку візантыйскага імператара Андроніка IV Палеалога), Івана Шышмана, які змяніў яго на прастоле, дачку па імі Тамара, выдадзеную спачатку за дэспата Канстанціна, а затым за султана Мурада I, а таксама дочак па імі Дзясіслава і Васіліса.

**Генеалогія Івана Аляксандра**

## Гл. таксама 
* Елісаветградскае Евангелле — славянскае рукапіснае Евангелле XVI стагоддзя, спіс з Евангелля, напісанага для Івана Аляксандра ў 1356 годзе. Упрыгожана мініяцюрай з яго кцітарскім партрэтам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Кіраўнікі Балгарыі
Катэгорыя:Цары балгарскія
Катэгорыя:Шышманавічы