Ордэн «За храбрасць» (Балгарыя)

**Ордэн «За храбрасць»** (.) — дзяржаўная ўзнагарода Княства, а з 1908 года — Царства Балгарыі. Ордэн быў уведзены Указам князя Аляксандра Батэнберга 1 студзеня 1880 года для заахвочвання вайскоўцаў, якія праявілі мужнасць і гераічнасць на полі боя.

Ордэн быў скасаваны 15 верасня 1946 года, пасля запанавання ў Балгарыі камуністычнага ўрада, аднак узнагароджаныя раней атрымлівалі знакі да 1950 года. Яго змяніў падобны рэспубліканскі ордэн, які існаваў у трох ступенях.

13 чэрвеня 2003 года з некаторымі змяненнямі ордэн быў адноўлены ў ранейшым выглядзе і сёння з’яўляецца дзяржаўнай узнагародай Рэспублікі Балгарыі.

## Ордэн «За храбрасць» 
Ордэн «За храбрасць» — самы першы балгарскі ордэн, таксама з’яўляўся найвышэйшай узнагародай Княства Балгарыі аж да 1908 года, калі Балгарыя была агалошаная незалежным царствам, і быў уведзены ордэн Святых Роўнаапостальных Кірыла і Мяфодзія, які стаў новай найвышэйшай дзяржаўнай узнагародай.

### Палажэнне аб узнагародзе 

Ордэн прызначаецца для ўзнагароджвання вайскоўцаў, якія паказалі мужнасць, гераізм і здзейснілі подзвігі на полі боя. Ордэн уручаецца толькі ў ваенны час.

### Апісанне 
Ордэн «За храбрасць» мае чатыры асноўныя ступені, адну спецыяльную ступень і чатыры ступені крыжа. Ордэн мае Вялікі крыж, 4 ступені і 2 класа, для ўзнагароджвання афіцэраў, а таксама 4 жаўнерскія ступені. Вайсовым святарам і музыкам, якія праявілі адвагу і самаахвяраванне на поле боя, вручалась узнагарода без мячоў:

Узнагароджванне праводзілася паслядоўна, з 4-ай да 1-ай ступені.

#### Вялікі крыж ордэна «За храбрасць» 
Мог уручацца толькі вярхоўнаму балгарскаму правіцелю. Существуют пяць эмісій, различающихся між сабой.

* *Першая Батэнбергаўская эмісія 1886 год*
* *Другая Батэнбергаўская эмісія*
* *Першая Фердынандаўская эмісія*
* *Другая Фердынандаўская эмісія*
* *Трэцяя Фердынандаўская эмісія*

#### I ступень Ордэна «За храбрасць» 
Існуе чатыры эмісіі. Уручаўся балгарскім і замежным генералам, гэтак жа як і кіраўнікам іншых краін. Усяго ўзнагароджана 32 чалавекі, ад імператара Аляксандра II да маршала Фёдора Талбухіна.

#### II ступень Ордэна «За храбрасць» 
Існуе дзве эмісіі. Уручаецца генералам, якія камандуюць баявымі злучэннямі не менш за дывізію.

#### III ступень I класа Ордэна «За храбрасць» 
Існуе тры эмісіі. Уручаўся камандуючым ад брыгады да дывізіі.

#### III ступень II класа Ордэна «За храбрасць» 
Існуе пяць эмісій. Уручаўся старшаму афіцэрскаму саставу (ад капітана да палкоўніка). У выключных выпадках малодшым афіцэрам.

#### IV ступень I класа Ордэна «За храбрасць» 
Існуе сем эмісій. Уручаўся сярэдняму і малодшаму афіцэрскаму саставу.

#### IV ступень II класа Ордэна «За храбрасць» 
Існуе дзесяць эмісій. Апошняя за балгара-нямецкую вайну 1944—1945 гадоў. Уручаўся малодшаму афіцэрскаму саставу.

### Воінскі крыж «За храбрасць» 
Узнагароды для «ніжніх чыноў», гэта значыць сяржантаў і радавых, былі ўведзены адначасова з афіцэрскімі. I і II ступені былі пазалочаныя, а III і IV ступені — пасрэбраныя. Акрамя таго, воінскія крыжы былі менш за афіцэрскія па памеру (33—34 мм), з больш вузкай жычкай. Ступені адрозніваліся паміж сабой наяўнасцю ці адсутнасцю банта на стужцы.

* **Воінскі крыж «За храбрасць» I ступені**

пазалочаны з бантам

**1912** Балканскія войны, **1915** Першая міравая вайна, **1915** (**1917**) Першая міравая вайна

* **Воінскі крыж «За храбрасць» II ступені**

пазалочаны без банта

**1912** Балканскія войны, **1915** Першая міравая вайна, **1915** (**1917**) Першая міравая вайна

* **Воінскі крыж «За храбрасць» III ступені**

посрэбраны з бантам

**1912** Балканскія войны, **1915** Першая міравая вайна, **1915** (**1917**) Першая міравая вайна

* **Воінскі крыж «За храбрасць» IV ступені**

посрэбраны без банта

**1912** Балканскія войны, **1915** Першая міравая вайна, **1915** (**1917**) Першая міравая вайна

У 1917 годзе ў Балгарыі адмовіліся ад напісання **i** перад галоснымі, як гэтае прынята ў стараславянскай мове. Новыя правілы знайшлі адлюстраванне і ў малюнку ўзнагароды. На зваротным боку крыжа традыцыйнае «Българія» было зменена на «*България*».

## Рэспубліканскі ордэн «За храбрасць» 
### Палажэнне аб узнагародзе 
Ст. 9.

(1) Ордэнам «За храбрасць» узнагароджваюцца вайсковыя і цывільныя асобы за мужнасць і гераізм на карысць балгарскага грамадства і дзяржавы.Апісанне

(2) Ордэн «За храбрасць» носіцца на блакітнай стужцы і мае тры ступені — першую, другую і трэцюю, і дзве катэгорыі — з мячамі (уручаецца вайскоўскім асобам) і без мячоў (уручаецца цывільным асобам), носіцца на грудзіне:

# першая ступень: залаты крыж, пакрыты белай эмаллю, на пярэднім боку ў сярэдзіне крыжа — залаты леў ў круглым медальёне, пакрытым чырвонай эмаллю, і надпіс па крузе: **ЗА ХРАБРОСТ** (), на зваротным боку крыжа медальён расфарбаваны колерамі балгарскага нацыянальнага сцяга і мае надпіс па колу: **РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ** (. Рэспубліка Балгарыя);
# другая ступень: срэбны крыж, пакрыты чырвонай эмаллю, на пярэднім боку ў сярэдзіне крыжа — залаты леў ў круглым медальёне, які пакрыты чырвонай эмаллю, і надпіс па колу: **ЗА ХРАБРОСТ**, на зваротным боку крыжа медальён расфарбаваны колерамі балгарскага нацыянальнага сцяга і мае надпіс па колу: **РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ**;
# трэцяя ступень: бронзавы крыж, на пярэднім боку ў сярэдзіне крыжа — круглы медальён з львом і надпісам па колу: **ЗА ХРАБРОСТ**, на зваротным боку крыжа медальён мае схематычную выяву колераў балгарскага нацыянальнага сцяга, і надпіс па колу: **РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ**;
# першая, другая і трэцяя ступені ордэна маюць блакітную стужку, носяцца на грудзіне і маюць катэгорыю з мячамі.

(3) Ордэнам «За храбрасць» з мячамі ўзнагароджваюцца вайскоўцы:

# першай ступенню — вышэйшыя афіцэры — генералы і адміралы;
# другой ступенню — афіцэры;
# трэцяй степенню — сяржанты і жаўнеры.

### Знакі ордэна 
## Цікавыя факты 
Апазнавальны знак ВПС Балгарыі 1937—1940 гг. З 1937 па 1940 год выява знака ордэна «За храбрасць» IV-й ступені I-га класа выкарыстоўвалася ў якасці апазнавальнага знака ВПС Балгарыі, прыметна, па аналогіі з «Жалезным крыжам» — традыцыйнай эмблемай ВПС Нямеччыны. Heinkel He-51B «Сокал» ВПС Балгарыі]]

## Літаратура 
* Денков, Ст. (2001) *Български ордени и медали*, Сафія: Кибела.
* Паўлаў. П. (2003) *Български ордени и медали*, ????: ????.
* Пётраў, T. (2000) *Ордени и медали в България*, Сафія: ????.

## Спасылкі 
* Закон за ордените і медалите на Република България, 21 мая 2004 года  (.)

Катэгорыя:Узнагароды Балгарыі