Расійска-ўкраінская кібервайна

**Расійска-ўкраінская кібервайна** — складнік супрацьстаяння паміж Расіяй і Украінай, якое ў 2014 годзе перарасло ў адкрытае ўзброенае ўварванне Расіі ва Украіну.

Першыя атакі на інфармацыйныя сістэмы прыватных прадпрыемстваў і дзяржаўныя ўстановы Украіны фіксавалі падчас масавых пратэстаў у 2013 годзе.

Расійска-ўкраінская кібервайна стала першым канфліктам у кіберпрасторы, калі была здзейснена паспяховая атака на энергасістэму з вывядзеннем яе з ладу. Кібервайной называюць расійскія атакі і ўкраінскія эксперты.

## Агляд 
### Пачатак канфлікту 
Кіберпагрозы Украінскай дзяржаве і грамадству ўмоўна можна падзяліць на два ключавыя ўзроўні. Першы — «класічныя» кіберзлачынствы — як цалкам арыгінальныя, так і ўжо звычайныя, для сваёй рэалізацыі яны маюць патрэбу толькі ў сучасных інфармацыйных тэхналогіях.

Другі — злачынствы, ўдельные для геапалітычнай барацьбы (ці такія злачынствы на мясцовым узроўні, якія маюць патэнцыял паўплываць на палітычнае становішча дзяржавы): хактывізм, кібершпіянаж і кібердыверсіі. Адначасова тэхнікі ажыццяўлення нападаў у абодвух выпадках дэманструюць нямала агульнага. Напрыклад, фішынгавыя тэхнікі могуць быць выкарыстаны як для завалодання сродкамі грамадзян, так і з мэтай кібершпіянажу.

З пачаткам расійска-ўкраінскай вайны сталі з’яўляцца атрады антыўкраінскіх хактывістаў, якія называюць сябе «Кіберберкутам», і праўкраінскі «Кіберсотня Майдана», «Анонімусы» з расійскай або ўкраінскай «прапіскай» і г.д..

#### Санкцыі супраць расійскіх распрацоўшчыкаў «антывірусаў» 
У верасні 2015 года пасля зацвярджэння Прэзідэнтам Украіны ўступіла ў сілу рашэнне СНБА ад 2 верасня 2015 года «Аб прымяненні персанальных спецыяльных эканамічных і іншых абмежавальных мер (санкцый)». Згодна з рашэннем, санкцыі ўводзяцца тэрмінам на адзін год і тычацца асоб і кампаній, якія маюць дачыненне да анэксіі Крыма і агрэсіі на Данбасе. У спіс санкцыйных кампаній патрапілі і расійскія распрацоўшчыкі антывіруснага праграмнага забеспячэння «Доктар Вэб» і «Лабараторыя Касперскага». Гэтым рашэннем дзяржаўным органам улады было забаронена закупляць ПА гэтых распрацоўшчыкаў. Галоўная прычына — стварэнне рэальных або патэнцыйных пагроз нацыянальным інтарэсам, бяспекі, суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці, садзейнічанне тэрарыстычнай дзейнасці і/або дзейнасць, якая прывяла да акупацыі тэрыторыі Украіны. А ўжо 25 верасня 2015 года Кабінет міністраў Украіны даручыў Дзяржаўнай службе спецыяльнай сувязі і абароны інфармацыі забараніць набыццё, абнаўленне і выкарыстанне ў органах дзяржаўнай улады праграмнага забеспячэння «Лабараторыі Касперскага».

#### Стратэгія кібербяспекі Украіны 
16 сакавіка 2016 года тагачасны Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка падпісаў указ, якім увёў рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны ад 27 студзеня «Аб Стратэгіі кібербяспекі Украіны». У канцэпцыі адзначаецца: «Эканамічная, навукова-тэхнічная, інфармацыйная сфера, сфера дзяржаўнага кіравання, абаронна-прамысловы і транспартны комплексы, інфраструктура электронных камунікацый, сектар бяспекі і абароны Украіны становяцца ўсё больш уразлівымі для разведвальна-выбухной дзейнасці замежных спецслужбаў у кіберпрасторы. Гэтаму спрыяе шырокая, часам дамінуючая, прысутнасць у інфармацыйнай інфраструктуры Украіны арганізацый, груп, асоб, прама або ўскосна звязаных з Расійскай Федэрацыяй».

#### Нацыянальны каардынацыйны цэнтр кібербяспекі 
Указам № 242 ад 7 чэрвеня 2016 года тагачасны Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка стварыў Нацыянальны каардынацыйны цэнтр кібербяспекі і прызначыў яго кіраўніком сакратара Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Аляксандра Турчынава. На цэнтр ускладзена адказнасць за аналіз стану кібербяспекі, гатоўнасці да процідзеяння кіберпагрозам, фінансаваму і арганізацыйнаму забеспячэнню праграм і мер па забеспячэнню кібербяспекі, прагназаванню і выяўленню патэнцыяльных і рэальных пагроз у сферы кібербяспекі, удзел у арганізацыі і правядзенні міжнацыянальных і міжведамасных кіберучэнняў і трэнінгаў.

#### Блакаванне расійскіх інтэрнэт-сэрвісаў ва Украіне 
Загадам № 133/2017 ад 15 траўня 2017 года тагачасны Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка ўвёў у дзеянне рашэнне СНБА Украіны ад 28 красавіка 2017 года «Аб прымяненні персанальных спецыяльных эканамічных і іншых абмежавальных мер (санкцый)», якім забараніў інтэрнэт-правайдэрам прадастаўляць паслугі па доступе карыстальнікам сеткі інтэрнэт у шэраг расійскіх інфармацыйных рэсурсаў і парталаў, у тым ліку і сацыяльных сетак «VK» і «Аднакласнікі». Таксама доступ быў абмежаваны да парталаў «Mail.ru», «Яндэкс», расійскім кампаніям распрацоўшчыкаў-антывірусаў «Лабараторыя Касперскага» і «Доктар Вэб». Заблакаваны доступ да сайта «КиноПоиск».

Па стане на 1 ліпеня 2017 года тэхнічнае абсталяванне і праграмнае забеспячэнне, прадугледжаныя для пастаўкі ва Украіну ў рамках першага этапу праграмы Траставага Фонду, знаходзяцца ва Украіне (на базе СБ Украіны, МЗС Украіны і Дзяржспецсувязі) і праходзяць інтэграцыю ў агульную інфраструктуру Нацыянальнай сістэмы кібербяспекі адпаведна да праекту. Вынікам сумеснай працы ўкраінскіх і румынскіх экспертаў стала стварэнне ў СБУ і Дзяржспецсувязі Сітуацыйных цэнтраў рэагавання на камп’ютарныя пагрозы. Яны дазволяць забяспечыць аналіз інцыдэнтаў бяспекі на аб’ектах крытычнай інфраструктуры і прымяняць першачарговыя меры процідзеяння. Яны дазволяць забяспечыць аналіз інцыдэнтаў бяспекі на аб’ектах крытычнай інфраструктуры і прымяняць першачарговыя меры процідзеяння.

Згодна з указам, урад у трохмесячны тэрмін павінен урэгуляваць пытанне аб забароне дзяржаўным органам і прадпрыемствам дзяржаўнай формы ўласнасці закупляць паслугі па доступе ў інтэрнэт у аператараў тэлекамунікацый, у якіх адсутнічаюць дакументы аб пацвярджэнні адпаведнасці сістэмы абароны інфармацыі, устаноўленым патрабаванням у сферы абароны інфармацыі.

Таксама Кабінет міністраў Украіны павінен увесці ў рамках развіцця дзяржаўна-прыватнага партнёрства механізм прыцягнення фізічных і юрыдычных асоб на ўмовах аўтсорсінгу для выканання задач кіберабароны дзяржаўных электронных інфармацыйных рэсурсаў.

#### Сітуацыйны цэнтр забеспячэння кібербяспекі 
26 студзеня 2018 года Служба бяспекі Украіны адкрыла Сітуацыйны цэнтр забеспячэння кібербяспекі, створаны на базе Дэпартамента контрвыведніцкай абароны інтарэсаў дзяржавы ў галіне інфармацыйнай бяспекі СБУ. У 2017 годзе СБУ атрымала тэхнічнае абсталяванне і праграмнае забеспячэнне для працы Цэнтра ў рамках выканання першага этапа Пагаднення аб рэалізацыі траставага фонду Украіна-НАТА па кібербяспецы.

## Кібератакі 
### Аперацыя «Змяя» 
Даследчыкі брытанскай фірмы *BAE Systems Applied Intelligence* зафіксавалі ў 2013—2014 гадах ўсплёск выяўленых выпадкаў заражэння інфармацыйных сістэм прыватных прадпрыемстваў і дзяржаўных устаноў Украіны сеткавым чарвяком (з руткітам), які яны назвалі «Змяя» (, ). Даследнікі з нямецкай фірмы *GData* назвалі гэтага чарвяка «Уроборос»,  (таксама  — гадзюка ў грэцкай міфалогіі, або  і ). Па меркаванні даследнікаў абедзвюх фірмаў, гэты чарвяк магчыма злучаны і быў створаны на аснове чарвяка Agent.BTZ, які ў 2008 году ўразіў інфармацыйныя сістэмы Цэнтральнага камандавання ЎС ЗША.

Пік выяўлення нападаў з выкарыстаннем чарвяка «Уроборос» супаў з развіццём масавых пратэстаў. На працягу студзеня 2014 года было зафіксавана 22 выпадкі інфікавання інфармацыйных сістэм, пры гэтым на працягу 2013 года «Уроборос» быў знойдзены не больш за 8 разоў. Ва Украіне зламыснікі з ужываннем уробороса атрымлівалі поўны доступ да здзіўленых сістэм. На думку брытанскіх экспертаў, ёсць усе падставы меркаваць, што за «Уроборос» стаяць спецслужбы Расійскай Федэрацыі.

### Атака на «Выбары» 
Падчас датэрміновых Прэзідэнцкіх выбараў ва Украіне 2014 года спецыялістамі CERT-UA былі абясшкоджаны атакі на аўтаматызаваную сістэму «Выбары» ().

21 траўня 2014 года зламыснікі з групоўкі КіберБеркут ажыццявілі паспяховую кібератаку на інфармацыйную сістэму «Выбары» Цэнтральнай выбарчай камісіі Украіны. Ім удалося вывесці са строю ключавыя вузлы карпаратыўнай сеткі і іншыя кампаненты інфармацыйнай сістэмы ЦВК. Амаль 20 гадзін праграмнае забеспячэнне, якое павінна было паказваць бягучыя вынікі падліку галасоў, не працавала як мае быць. У дзень выбараў, 25 траўня, за 12 хвілін да закрыцця выбарчых участкаў (19:48 EET), зламыснікі размясцілі «карцінку Яраша» на серверах ЦВК.

Увечары 25 траўня спецыялістамі CERT-UA была атрымана інфармацыя аб тым, што на расійскіх тэлеканалах анансавалі навіну аб нібы выйгрышы на «прэзідэнцкай гонцы» Дзмітрыя Яраша, заснавальніка праварадыкальнай партыі «Правы сектар». У мэтах пацверджання гэтай інфармацыі на расійскім ТБ была прадэманстравана карцінка, якую ў сетцы ўжо назвалі як «Карцінка Яраша». 25 траўня, у 20:16:56 быў зафіксаваны першы зварот да вэбсайта ЦВК выключна па IP-адрасе ўнутранага вэбсервера з указаннем у GET-запыце поўнага шляху да карцінкі «result.jpg» з IP-адрасу 195.230.85.129. Гэты адрас уваходзіць у дыяпазон IP-адрасоў тэлеканала ОРТ.

У выніку атакі «Першы канал» расійскага тэлебачання паведаміў сваім гледачам аб тым, што найбольшую колькасць галасоў выбаршчыкаў у першым туры на выбарах прэзідэнта Украіны набраў лідар «Правага сектара» Дзмітрый Яраш. Пра гэта гаварылася ў выпуску вячэрніх навін, прысвечаным пазачарговым выбарам прэзідэнта Украіны. Вядучая паведаміла, што, нягледзячы на дадзеныя экзіт-полаў, якія сведчаць аб перамозе Пятра Парашэнкі ў першым туры, на сайце ЦВК з’явілася «дзіўная карцінка» (так званая «Карцінка Яраша»). Па іх інфармацыі, Дзмітрый Яраш набраў 37,13 % галасоў выбаршчыкаў, за фаварыта Пятра Парашэнкі прагаласавала толькі 29,63 %.

Раніцай наступнага дня, 26 траўня, серверы сістэмы «Выбары», якія прымалі і апрацоўвалі дадзеныя аб падліку галасоў, атрымалі размеркаваную DoS-атаку, і былі недаступнымі ў прамежку паміж 1-3 гадзінамі раніцы.

Акрамя інфармацыйнай сістэмы ЦВК, кібератакам падвергліся і іншыя арганізацыі, якія мелі вельмі аддаленае дачыненне да выбараў, ахвярай мог стаць сайт, які змяшчае старонку са словам «выбары». Аднак большасць нападаў супраць такіх сайтаў адрозніваліся нізкім узроўнем тэхнічнай рэалізацыі. А атака супраць ЦВК адрознівалася высокай складанасцю і тэхналагічнасцю. Па словах Мікалая Коваля, тагачаснага кіраўніка CERT-UA, атака на інфармацыйную сістэму ЦВК стала адной з самых складаных кібератак, якія яму тады прыйшлося расследаваць.

### Атакі на энэргетычныя кампаніі Украіны 
23 снежня 2015 года адбылася першая ў свеце пацверджаная атака, накіраваная на вывядзенне са строю энергасістэмы: расійскім зламыснікам удалося паспяхова атакаваць камп’ютарныя сістэмы кіравання ў дыспетчарскай «Прыкарпаццеаблэнерга», было выключана каля 30 падстанцый, каля 230 тысяч жыхароў заставаліся без электрычнасці ад адной да шасці гадзін. Атака праводзілася з выкарыстаннем траянскай праграмы BlackEnergy.

У той жа час адначасовым атакам падвергліся «Чарнаўцыаблэнерга» і «Кіеваблэнерга», але з меншымі наступствамі. Паводле інфармацыі аднаго з аблэнерга, падключэнне зламыснікаў да яго інфармацыйных сетак адбывалася з падсетак глабальнай сеткі Internet, якія належаць правайдэрам у Расійскай Федэрацыі.

Наступная кібератака адбылася ноччу з суботы на нядзелю, 17 на 18 снежня 2016 года: на падстанцыі «Паўночная» () адбыўся збой у аўтаматыцы кіравання, з-за чаго спажыўцы паўночнай часткі правага берага Кіева і бліжэйшых раёнаў вобласці засталіся без току. Няспраўнасці былі ўхіленыя на працягу 1 гадзіны 15 хвілін. Асноўнай версіяй стала кібератака — знешняе ўмяшанне праз сеткі перадачы даных. Аператар падстанцыі кампанія «Укрэнерга» спачатку не стала пацвярджаць кібератаку, аднак прыцягнутыя да расследавання спецыялісты па камп’ютарнай бяспецы пацвердзілі, што збой адбыўся ў выніку кібератакі. Прамежкавыя вынікі расследавання былі прадстаўлены спецыялістамі Аляксеем Ясінскім ад кампаніі *Information Systems Security Partners* (Украіна) і Марынай Кратафіл ад *Honeywell Industrial Cyber Security Lab* 10 студзеня 2017 года на канферэнцыі *S4* ў Фларыдзе, ЗША. Аднак нападнікі не сталі наносіць істотнай шкоды, затое гэтая атака павінна была паслужыць «дэманстрацыяй сілы». Як і ў папярэдніх выпадках, гэтая атака была часткай больш маштабнай фішынгавай аперацыі супраць дзяржаўных устаноў Украіны.

### Аперацыя «9 траўня» 
Украінскія хакеры кіберальянсу ананімных груп FalconsFlame і Trinity з 00:00 9 траўня 2016 года правялі аперацыю #OpMay9, у рамках якой здзейснілі не менш за 9 паспяховых узломаў сайтаў тэрарыстычнай арганізацыі «ДНР», а таксама расійскіх сайтаў агрэсіўнай антыўкраінскай прапаганды і рэсурсаў расійскіх прыватных ваенных кампаній (ПВК), якія дзейнічаюць пад пратэкцыяй ФСБ РФ ва Украіне і Сірыі.

На зламаных сайтах хакеры пакінулі хэштэгі #OpMay9 #оп9траўня, а таксама па тры кароткіх відэа пра Другую сусветную вайну і ўклад украінскага народа ў перамогу над нацызмам.

Перад тым, 29 красавіка 2016 года, тыя ж групы хакераў спынілі існаванне папулярнага сайта расійскіх прапагандыстаў, які пазіцыянаваў сябе як сеткавае інфармацыйнае агенцтва «Anna News». Альянс хакерскіх груп Falcons Flame і Trinity запісаў відэазварот і размясціў яго на сайце пасля поўнага знішчэння інфармацыі (артыкулаў, баз дадзеных і бекапаў). У відэа таксама быў згаданы мем «Львоўскае метро».

Акрамя ўзлому прапагандысцкіх сайтаў, групы хакераў сумесна з валанцёрамі групы InformNapalm змаглі знайсці доказы прымянення расійскімі тэрарыстамі сучасных сродкаў РЭБ у вайне на ўсходзе Украіны, у прыватнасці — Р-330Ж «Жыхар».

### Аперацыя «Прыкормка» 
У траўні 2016 года кампанія ESET (з галаўным офісам у Браціславе) апублікавала даклад па выніках праведзенага аўдыту, ў якім выкрыла кампанію кібершпіянажу ўкраінскіх хакераў (верагодна афіляваных са спецслужбамі) па інфармацыйных сістэмах марыянетачных утварэнняў расійскіх тэрарыстаў на акупаваным усходзе Украіны. Даклад быў падрыхтаваны выхадцам з Расіі, выпускніком Паўднёва-Уральскага дзяржаўнага ўніверсітэта (Чалябінск, Расія) Антонам Чарапанавым. Аўтар даследавання выступіў з дакладам на форуме *Positive Hack Days*, які праходзіў 17-18 траўня ў Маскве.

У трэцім квартале 2015 года спецыялісты ESET выявілі раней невядомае модульнае сямейства шкоднасных праграм — *Prikormka*. Наступныя даследаванні паказалі, што гэтая пагроза пачала распаўсюджвацца сама меней з 2008 года. За перыяд актыўнасці найбольш шкоднасныя праграмы зафіксаваны ва Украіне. Доўгі час Prikormka заставалася незаўважанай з-за адносна нізкіх суадносін пагроз да 2015 года. Аднак у 2015 годзе колькасць гэтага небяспечнага праграмнага забеспячэння істотна вырасла.

Асноўным спосабам заражэння, вызначаным адмыслоўцамі ESET падчас даследаванняў, стала распаўсюджванне фішынгавых электронных лістоў з прымацаванымі шкоднаснымі файламі або са спасылкамі для загрузкі небяспечнага файла, размешчанага на выдаленым серверы. Пасля адкрыцця замаскіраванага небяспечнага ўкладання, Prikormka адлюстроўвае дакумент-прынаду для падману і адцягнення ўвагі патэнцыйнай ахвяры, якая чакае непасрэдна адкрыцця дакумента, не падазраючы аб пагрозе. Гэты метад спрацоўвае ў выпадках, калі карыстальнікі не валодаюць тэхнічнай падкаванасцю і не выконваюць правілы бяспекі пры працы за камп’ютарам.

Першым расійскім прапагандыстам, інфармацыю аб якім раскрылі актывісты, стаў журналіст Сяргей Зенін. Было высветлена, што расійскі прапагандыст звяртаўся па кансультацыі ў ESET Russia пры стварэнні праекта з галоўнай задачай *«Паказаць, як далёка зайшлі ЗША ў сваёй уяўнай барацьбе з тэрарызмам і наколькі небяспечныя гульні АНБ з лічбавымі тэхналогіямі»*. У чэрвені 2014 года адбылася першая камандзіроўка Зеніна на захоплены расійскімі тэрарыстамі Данбас. Атрымаў «акрэдытацыю» ў марыянеткавым рэжыме «ДНР» пад нумарам 116.

Таксама было ўстаноўлена, што Зенін абмяркоўваў з журналістам маскоўскага офіса Reuters Антонам Зверавым (акрэдытацыя ў «ДНР» пад нумарам 232) розныя версіі збівання Боінга малайзійскіх авіяліній. Прычым Звераў прыводзіў урыўкі інтэрв’ю з расійскімі баевікамі, з якіх можна было даведацца аб прадастаўленні Расіяй устаноўкі ЗРК «Бук», яе маршруце, прыблізным месцы пуску ракеты.

### Паралізацыя работы Дзяржказначэйства Украіны 
6 снежня 2016 года хакерская атака на ўрадавыя сайты (Дзяржзначэйства Украіны і іншых) і на ўнутраныя сеткі дзяржорганаў прывяла да маштабных затрымак бюджэтных выплат. Ужо 7 снежня (досыць аператыўна, як для дзяржаўных органаў) Кабмін вылучыў 80 мільёнаў грыўняў для абароны ад хакераў.

Пры гэтым, верагодна, гаворка ідзе аб праграме *ArtOS* або яго папярэдніка — калькулятары артылерыйскіх паправак. Праграмна-апаратны комплекс з выкарыстаннем гэтай праграмы дае магчымасць скараціць час, неабходны на ідэнтыфікацыю і ўражанне аб’екта ў чатыры разы — да дзвюх хвілін. Акрамя таго, комплекс здольны вырашаць да 70 працэнтаў тактычных і баявых задач, якія стаяць перад артылерыстамі.

Ужо 21 снежня 2014 года ўпершыню быў заўважаны на ўкраінскім ваенным інтэрнэт-форуме файл устаноўкі праграмы скампраметаваны імплантатам *X-Agent*. Хутчэй за ўсё, скампраметаваны варыянт быў створаны ў прамежку паміж канцом красавіка 2013-пачаткам снежня 2014 года — менавіта тады, калі палітычны крызіс перарос у расійска-ўкраінскую вайну з анэксіяй Крыма і баявымі дзеяннямі на ўсходзе Украіны.

Трэба адзначыць, што даследаванне *CrowdStrike* было абнародавана на фоне гарачых дыскусій аб уплыве расійскіх спецслужбаў на ход выбарчай кампаніі ў ЗША. Таму, нягледзячы на адсутнасць выразных доказаў непасрэднай сувязі паміж гэтай кібершпіёнскай аперацыяй і баявымі стратамі ўкраінскіх вайскоўцаў, на думку амерыканскіх даследчыкаў гэты эпізод важны тым, што дазваляе сцвярджаць аб прамых сувязях паміж хакерамі, якія зламалі сістэмы Дэмакратычнай партыі ЗША, і Галоўным разведвальным упраўленнем ГШ РФ.

### Сацыяльныя сеткі 
Канфлікт адбываўся і ў інтэрнэт-службах сацыяльных сетак.

У прыватнасці, асобныя даследаванні паказваюць, што ўдалымі маніпуляцыямі магчыма ўплываць на грамадскую думку, а таксама красці прыватную інфармацыю важных асоб. Расійскія сілавыя ведамствы загадзя рыхтаваліся да магчымых канфліктаў у сацыяльных сетках: так, напрыклад, расійскі прапагандысцкі рэсурс RT яшчэ ў 2012 годзе паведамляў аб выдзяленні Службай знешняй разведкі Расійскай Федэрацыі каля $1 млн на стварэнне трох сістэм для назірання за сацыяльнымі сеткамі і ўплыву на іх. Сістэма «Дыспут» павінна была адсочваць распаўсюджванне інфармацыі ў блогасферы, ў прыватнасці, выяўляць папулярныя запісы і аўтараў. Сістэма «Манітор-3» заклікана дапамагаць збіраць дадзеныя для OSINT-разведкі. Сістэма «Шторм-12» павінна садзейнічаць распаўсюджванню інфармацыі і ўплываць на грамадскую думку.

Расійскія праўладныя Інтэрнэт-СМІ і адпаведныя актывісты ў сацыяльных сетках паказалі вельмі высокую актыўнасць напярэдадні і падчас анексіі Крыма. Шэраг расійскіх сайтаў, якія займаюцца пастаянным інфармацыйна-псіхалагічным супрацьборствам на ўкраінскім напрамку, актыўна асвятлялі падзеі, якія адбываюцца, размяшчалі публікацыі з неправеранай і ілжывай інфармацыяй, ажыццяўлялі актыўнае бягучае аналітычнае каменціраванне ходу падзей. Гэтыя навіны альбо цалкам складаліся рэдакцыямі саміх выданняў, альбо спасылаліся на інфармацыю «дружалюбных актывістаў» у сацсетках. У прыватнасці, ў сацсетцы Facebook можна было ўбачыць цэлыя групы (*communities*) людзей, якія свядома распаўсюджвалі панічныя настроі і ілжывыя звесткі, якія мелі на мэце стварыць вобраз «непераможнага расійскага войска». Варта адзначыць, што іх паведамленні ў сваіх стужках навін перадрукоўвалі і Інтэрнэт-СМІ, а часам і больш традыцыйныя СМІ.

Прыцягненне платных троляў, сетак ботаў, стварэнне сайтаў са скрыўленымі «навінамі» стала неад’емнай часткай расійскай прапаганды, паколькі, як сведчаць эксперыменты, уплыў прапаганды на чалавека тым больш эфектыўны, чым больш крыніц паступлення інфармацыі, чым большай падтрымкай ён карыстаецца сярод астатніх членаў супольнасці, і г.д.

Прыклад каардынацыі некаторых расійскіх інтэрнэт-прапагандыстаў быў альянсам украінскіх хакераў FalconsFlame, Trinity, Рух8 і КіберХунта.

Службы сацыяльных сетак сталі інструментам каардынацыі не толькі расійскіх прапагандыстаў, але і расійскіх шпіёнаў на тэрыторыі Украіны, баевікоў з Расіі і агульнага ўладкавання дзейнасці тэрарыстычных арганізацый кіраваных расійскімі спецслужбамі. Дзякуючы ўдаламу выкарыстанню (сярод іншага) метадаў сацыяльнай інжынерыі, актывістам цэнтра «Міратворац» удалося ўзяць пад кантроль уліковы запіс расійскай тэрарысткі Алены Гейштэравай у сацыяльнай сетцы «Аднакласнікі». У выніку праведзенай аперацыі «Гейша» былі выкрыты расійскія шпіёны, баевікі, тэрарысты як ва Украіне, так і за яе межамі.

, усталяваныя ў выніку OSINT-разведкі сацыяльных сетак расійскіх вайскоўцаў актывістамі групы Інформнапалм]]

Сацыяльныя сеткі сталі важнай крыніцай інфармацыі для разведкі OSINT. Сярод вядомых прыкладаў — фільм Сымона Астроўскага *«Selfie Soldiers»*, дзе на аснове апублікаваных у сацыяльных сетках фатаграфій прасочаны шлях кадравага расійскага ваеннага Бата Дамбаева з Расіі на Данбас, пад Дэбальцэвэ, і назад, дадому. Сталі з’яўляцца ячэйкі валанцёраў-актывістаў (у прыватнасці: Інфармнапалм, Bellingcat і іншыя), якія на аснове здабытых з сацыяльных сетак OSINT-дадзеных выкрывалі прытворства расійскай прапаганды, нават расследавалі збіццё Boeing 777 рэйса MH17 каля Данецка.

#### Блакаванне расійскіх інтэрнэт-сэрвісаў 
Загадам № 133/2017 ад 15 траўня 2017 года тагачасны Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка ўвёў у дзеянне рашэнне СНБА Украіны ад 28 красавіка 2017 года «Аб прымяненні персанальных спецыяльных эканамічных і іншых абмежавальных мер (санкцый)» якім забараніў інтэрнэт-правайдэрам прадастаўляць паслугі па доступе карыстальнікам сеткі інтэрнэт у шэраг расійскіх інфармацыйных рэсурсаў і парталаў, у тым ліку і сацыяльных сетак УКантакце і Аднакласнікі. На думку аналітыкаў, прамы доступ да базы дадзеных сацыяльных сэрвісаў з надзвычайнай лёгкасцю дазваляе расійскім спецслужбам выявіць найшырэйшы спектр інфармацыі, якую звычайныя грамадзяне і вайскоўцы загружаюць у сацсеткі.

### Масавая хакерская атака 2017 года 
27 чэрвеня 2017 года на прадпрыемствах рознай формы ўласнасці і памеру, дзяржаўныя і недзяржаўныя ўстановы была ажыццёўлена маштабная хакерская атака з выкарыстаннем сеткавага чарвяка сямейства Petya. Новы ўзор шкоднаснага праграмнага забеспячэння атрымаў розныя назвы ад розных даследнікаў, у прыватнасці: Diskcoder.C, ExPetr, PetrWrap, Petya, або NotPetya і іншыя.

Па меркаванні даследнікаў фірмы ESET, дадзеная атака была ажыццёўлена групоўкай TeleBots, якая мае пэўныя сувязі з групоўкай BlackEnergy-«Sandworm», адказнай за кібератаку на энергетычныя прадпрыемствы Украіны ў снежні 2015 года. Папярэднія напады гэтай групоўкі былі заўважаныя яшчэ ў снежні 2016 года, калі супраць фінансавых кампаній і аб’ектаў крытычнай інфраструктуры Украіны былі здзейснены напады з выкарыстаннем, у тым ліку варыянту KillDisk для АС Linux.

Аднак атака 27 чэрвеня 2017 года ўжо прыцягнула ўвагу сваім маштабам і наступствамі як ва Украіне так і за яе межамі. Першапачатковым вектарам заражэння новай мадыфікацыяй віруса Petya (таксама вядомы як Diskcoder.C, ExPetr, PetrWrap, ці NotPetya) зноў стаў сервер абнаўленняў праграмы M.E.Doc. Менавіта дзякуючы яе распаўсюджанасці і набору метадаў гарызантальнага распаўсюджвання атака набыла такі маштаб. Начальнік Дэпартамента кіберпаліцыі Нацыянальнай паліцыі Украіны палкоўнік Сяргей Дземядзюк у інтэрв’ю журналістам Associated Press заявіў, што распрацоўшчыкам M.E.Doc «шмат разоў казалі пра гэта стваральнікі антывірусаў. Такая халатнасць можа прычыніцца пачатку крымінальнага расследавання». Акрамя ўсяго іншага сервер абнаўленняў upd.me-doc.com.ua (IP адрас 92.60.184[.]55) фізічна знаходзіўся ў хостынг-правайдэра WNet (ТАА «Дабл-ю нэт Украіна»), у якога толькі ў пачатку чэрвеня таго ж года Служба бяспекі Украіны праводзіла ператрусы і канфіскоўвала абсталяванне праз прадастаўленне кампаніяй тэлекамунікацыйных паслуг ФСБ РФ у Крыме, Ваентелекам РФ і псеўдадзяржаўным прадпрыемствам сувязі. Па інфармацыі спецслужбы, з-за незаконнай маршрутызацыі трафіку ў анэксаваны Крым ФСБ РФ планавала атрымаць доступ і здымаць інфармацыю з украінскага сегмента сеткі правайдэра.

Ёсць усе падставы сцвярджаць, што сервер абнаўленняў M.E.Doc быў выкарыстаны зламыснікамі не толькі для нападаў 18 траўня і 27 чэрвеня з XData і Petya адпаведна. Тым самым шляхам зламыснікі мелі магчымасць атрымаць несанкцыянаваны доступ да крытычна важных устаноў: аб гэтым сведчыць скарыстаны сервер кіравання з імем bankstat.kiev[.]ua, Вялікабрытанія, Канада, Новая Зеландыя, Злучаныя Штаты, а таксама ўрады Даніі і Украіны. Адміністрацыя Прэзідэнта ЗША назвала гэты напад найбуйнейшым хакерскім нападам у гісторыі.

### Псеўдамінаванне 
На працягу 2018—2019 гадоў ва Украіне зафіксавана хваля масавых паведамленняў аб замініраванні шэрагу аб’ектаў: вакзалаў, аэрапортаў, гандлёвых цэнтраў, навучальных устаноў, бальніц, урадавых устаноў і іншых месцаў, якія прадугледжваюць вялікую колькасць людзей. У прыватнасці, ў чэрвені 2019 года паступіла 211 электронных паведамленняў і выклікаў аб залажэнні выбуховых прылад па розных адрасах горада. Падобная сітуацыя адбылася ў Харкаве, дзе зафіксавана 42 ілжывых выкліку аб замініраванні, і г. Кіеў — 12 выклікаў. Па дадзеных міністэрства ўнутраных спраў, гэтыя паведамленні паступалі з тэрыторыі Расійскай Федэрацыі і АРДЛА з выкарыстаннем часовых электронных скрынь і інтэрнэт-тэлефаніі.

### Масавыя кібербоі (студзень-люты 2022) 
#### Атака на ўкраінскія дзяржаўныя і банкаўскія сайты 
Падчас расійска-ўкраінскага крызісу было атакавана каля 22 дзяржаўных органаў і 70 украінскіх вэбсайтаў 14 студзеня 2022 года. На ўражаных сайтах быў размешчаны дэфейс, у якім быў прадстаўлены тэкст аб асуджэнні ўкраінскага нацыяналізму на польскай, украінскай і расійскай мовах. На выяве была крыніца атакі, якая паказвае на Польшчу, аднак у тэксце на польскай ёсць істотныя граматычныя памылкі. Лічыцца, што гэта была тыповая расійская хакерская атака з мэтай запалохвання і кампраметацыі Польшчы.

15 лютага 2022 у 20:21 адбылася падобная DDoS-атака ўкраінскіх сайтаў, за якой, як лічаць украінскія чыноўнікі, стаіць Расія. Сайты каля 15 банкаў, а таксама з даменам gov.ua не працавалі 5 гадзін. Былі атакаваны сайты «ПрыватБанка» і «Ашчадбанка», а таксама Мінабароны, Узброеных сіл і Міністэрства па пытаннях рэінтэграцыі часова акупаваных тэрыторый Украіны. Аднак, на думку некаторых экспертаў, кошт гэтага нападу не перавышае некалькі тысяч долараў.

#### Атака на ўкраінскія сайты падчас расійскага ўварвання 
23 лютага 2022 года, за дзень да расійскага ўварвання ва Украіну, адбыліся чарговыя атакі на дзяржаўныя і банкаўскія сайты. Прыблізна ў 16.00 былі пашкоджаныя сайты Вярхоўнай рады, Кабінета міністраў Украіны і Міністэрства замежных спраў, СБУ і іншыя. Міністэрства адукацыі і навукі Украіны з мэтай прадухілення кібератацыі закрыла доступ да свайго вэбсайта. Чыноўнікі з ЗША звязваюць атаку з Расіяй. Па дадзеных кампаніі ESET, атака стала магчымай з-за заражэння сотняў камп’ютараў вірусам HermeticWiper, які быў скампіляваны яшчэ 28 снежня 2021 года.

24 лютага ноччу і раніцай падчас расійскага наступу быў атакаваны сайт Кіеўскай аблдзяржадміністрацыі, некаторыя іншыя рэсурсы былі адключаныя для захоўвання дадзеных. На сайтах i.ua і meta.ua, паводле інфармацыі Дзяржаўнай службы спецыяльнай сувязі і абароны інфармацыі, рассылаліся шматлікія электронныя лісты з фішынгавымі спасылкамі на прыватныя адрасы ўкраінскіх вайскоўцаў і іх сваякоў. Даследаванне кампаніі Google паказала, што фішынгавая кампанія адбывалася з тэрыторыі Беларусі. Акрамя таго, фішынгавыя лісты накіроўвалі таксама ўкраінскім чыноўнікам, а таксама польскім вайскоўцам з моманту з’яўлення ўкраінскіх бежанцаў на польскай мяжы.

Тады ж Служба бяспекі Украіны паведаміла, што заблакавала 7 тыс. ботаў з Расіі, якія распаўсюджвалі ілжывую інфармацыю аб баявых дзеяннях. Асноўнымі пляцоўкамі для распаўсюджвання дэзынфармацыі, паводле яе слоў, былі *Telegram*, *WhatsApp* і *Viber*.

#### Атакі IT-арміі Украіны 
У адказ на папярэднія атакі Міхаіл Фёдараў аб’явіў аб стварэнні IT-арміі Украіны, ў якую ўвойдуць спецыялісты розных галін для блакіравання дэзынфармацыі ў Інтэрнэце, а таксама для нападаў на расійскія сайты. Праз некалькі гадзін былі атакаваны дзясяткі расійскіх банкаў, дзяржаўных і навінавых сайтаў і іншых рэсурсаў. Некаторыя расійскія каналы пачалі трансліраваць украінскія песні.

1 сакавіка 2022 года ўкраінскія хакеры паведамілі аб сваіх дзеяннях. Былі выведзены са строю крытычна важныя інфармацыйныя сістэмы акупанта. Нягледзячы на супраціў расійскіх кібервойскаў, нанесены значны ўрон інфармацыйнай інфраструктуры. Яшчэ 24 лютага была выведзена са строю распрацоўка «Сістэматыкі» — аўтаматызаваная сістэма «Выбары», па якой Пуцін фальсіфікаваў выбары і несумленным шляхам станавіўся прэзідэнтам. Былі выведзены са строю іншыя распрацоўкі «Сістэматыкі», як сістэмы электроннага дакументазвароту акупацыйных уладаў на тэрыторыі АР Крым і так званых «ДНР» і «ЛНР». Спісы тых, хто падтрымліваў акупацыю, накіравалі ва ўкраінскія праваахоўныя органы. 25 лютага была знішчана сістэма кіравання Федэральнага казначэйства РФ разам з бекапамі. Расійскія ўлады замоўчваюць вынікі атакі і сам факт кібератак з боку Украіны, каб не разбураць міф аб «непераможнасці расійскай арміі».

## Зноскі 
## Літаратура 
; Пра расійска-ўкраінскую кібервайну

* 
* 
* 
* 
* 
* *Олександр Саприкін*, Інтернет-ресурси як інструмент інформаційної війни та інформаційна безпека України // *Воєнна історія*. — с.43, 2015

; Сацыяльныя сеткі і інтэрнэт-медыя
* 
* 
*  

## Спасылкі 
* Де Степан Мазура? даследаванне «Тралесферы» расійскіх спецслужбаў у Facebook
* 
* 
* Няўдалая атака Fancy Bear на ўкраінскую артылерыю  // *ІнформНапалм*, 22 верасня 2017

### Відэа 
* : інтэрв’ю з заснавальнікам валанцёрскай арганізацыі «Украінскія Кібер Войскі» Яўгенам Дакукіным

### Дакументы 
* Дактрына інфармацыйнай бяспекі Расійскай Федэрацыі (), зацверджаная 9 верасня 2000 года.
* Тэкст загаду № 133/2017 з дадаткамі  які заблакаваў доступ да папулярных расійскіх інтэрнэт-парталаў


Катэгорыя:Уварванне Расіі ва Украіну (2022)
Катэгорыя:Расійска-ўкраінская вайна
Катэгорыя:Інфармацыйная вайна