open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сха

**Сха** — рака ў Барысаўскім раёне Мінскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Бярэзіна (басейн Дняпра).

Даўжыня 80 км. Плошча вадазбору 577 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,9 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 ‰.

## Назва 
Назва балцкага паходжання.

Захаваная форма назвы Сха мяркуецца змененай з цягам часу, як і роднасная ёй назва ракі Ісга (таксама ў басейне Бярэзіны, прыток гайненскай Цны). У назве Ісга пачатковы галосны *І-* другаснага і пазнейшага паходжання.

Абедзве назвы зводзяцца да агульнай ім прамежкавай формы **Сга* (фрыкатыўнае *г* дало пазней форму Сха). Далей да **Зьга* (з выбухным *ґ*), ад балцкага **Zĭgā*.

Далей да балцкага **žei*- / **ži*- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога латышскае *zīt* «світаць, віднець», *zaigs* «зіхоткі» (**žei*-, *-g-*), літоўскае *žibus* «зіхоткі» (**ži*-, *-b-*).

Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу *Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis*. «Зіхоткія» водныя назвы ў балцкай гідраніміі на ўсходзе — Лучоса (на старой балцкай тэрыторыі тройчы), Свіцязь (двойчы).

Ад таго ж балцкага кораня таксама азёрныя назвы Жыд-возера (у басейне Прыпяці) і **Zeitō*, ад якой назва нёманскай ракі *Zietela* (> Дзятлаўка). Гэтыя назвы, рачныя і азёрныя, значаць «Блішчастае (возера)», «Блішчастая (рака)» і матываваныя «блішчастасцю» воднай паверхні.

На Бярэзіне (як і на Сажы) Ул. Тапаровым адзначалася адмысловая канцэнтрацыя балцкіх гідронімаў.

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Глініца, Бродня. **Злева**: Неманіца

## Гідраграфія 
Пачынаецца за 0,5 км на ўсход ад вёскі Міхайлава, вусце ў горадзе Барысаў. Рака цячэ па Верхнебярэзінскай раўніне. Замярзае ў сярэдзіне — канцы снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Рака выкарыстоўваецца як водапрыёмнік меліярацыйных сістэм.

Даліна да ўпадзення ракі Глініца невыразная, ніжэй скрынкападобная, шырынёй 0,3—0,4 км, месцамі 1—2 км. Схілы спадзістыя і ўмерана стромкія (вышыня 15—20 м), парэзаны ярамі і далінамі прытокаў. Характэрны шматлікія выхады грунтовых водаў. Пойма двухбаковая, зрэдку чаргуецца па берагах або адсутнічае; шырыня яе ў вярхоўі каля 0,1 км, у месцы ўпадзення Неманіцы 0,9 км, у нізоўі зліваецца з далінай Бярэзіны. Паверхня роўная, месцамі забалочаная і перасечаная меліярацыйнымі каналамі. У разводдзе затапляецца на глыбіню 0,3—0,5 м тэрмінам да 5—10 сутак.

Рэчышча ад вытоку на працягу 12,5 км каналізаванае, ніжэй моцназвілістае, шырынёй 6—12 м. Берагі стромкія і абрывістыя. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў пачатку красавіка, найбольшая вышыня над межанным узроўнем 1,7 м.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны
Катэгорыя:Рэкі Барысаўскага раёна
Бобр (рака)

**Бобр** — рака ў Талачынскім, Крупскім і Барысаўскім раёнах Беларусі, левы прыток Бярэзіны (басейн Дняпра). Даўжыня 124 км. Вадазбор 2190 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 14,9 м³/с. Агульнае падзенне 69,4 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,56 ‰.

## Назва 
Яшчэ ў 1897 г. наконт назвы бярэзінскага прытоку рэчкі Бобр філолаг-славіст А. Качубінскі ў 1897 г. пісаў:"Выглядае так, што ў славянстве гэтага імені наўрад ці можна сумнявацца. Але мы думаем, што і тут мы маем справу з літоўскай мовай: у аснове імя ляжыць літоўскае слова, якое блізкае па форме да славянскага і тоеснае па значэнні. У літоўскім bėbrus, babras - наша "бобр"; у латышскім bebra. Без вялікай цяжкасці літоўскае імя пазней магло атрымаць рускую афарбоўку".Паводле географа В. Жучкевіча, назва ракі Бобр відавочна звязаная з назвай жывёлы *бабёр*.

На думку У. Тапарова, у назве ракі *Бабруя* (> Бабруйка) фармант *-уя* мяркуе зыходную аснову на *-u* (літ. *bebrus*), параўн. літ. *Bebrujts*.

Гідронімы *Babrūngas*, *Babrūnė*, *Babrinis*, *Babrūtė* А. Вананас тлумачыць ад *bãbras* — тое ж, што і літ. *bebras* «бабёр».

Паводле Ю. Покарнага, ад індаеўрапейскага кораня **bhe-bhros* «карычневы; бабёр» паходзяць ст.-інд. *babhrú-h* «чырвона-карычневы», авест. *bawra-* «бабёр», ст.-верх.-ням. *bibar*, літ. *bė̃bras, bãbras, bė̃brus*, слав. **bebrъ* у польскай рачной назве Biebrza, рус. *bobr* і інш..

На думку У. Тапарова, верхнедняпроўская *Бебря*, судзячы па вакалізму *-е-*, з балц., параўн. ст.-пруск. *Bebra*. Паводле А. Ванагаса, літоўская *Bebrė* ад літ. *bė̃bras*.

## Гідраграфія 
Пачынаецца на Аршанскім узвышшы каля в. Рафалова (Талачынскі раён), цячэ па Цэнтральнабярэзінскай раўніне. Замярзае ў сярэдзіне снежня, крыгалом у сярэдзіне сакавіка. Па берагах паселішчы баброў, у пойме меліярацыйныя каналы. Даліна трапецападобная, шырыня 1—2 км. Пойма няроўная, месцамі забалочаная, шырыня 300—500 м. Рэчышча звілістае, свабодна меандруе, шырыня ракі ў межань 6—25 м, у вусці каля 40 м. Берагі стромкія, месцамі абрывістыя.

### Прытокі 
**Справа**: Нача, Стражніца; **Злева**: Можа, Еленка, Пліса, Асака.

## На рацэ 
**Гарады**: Крупкі; **Гарадскія пасёлкі**: Бобр.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны
Катэгорыя:Рэкі Талачынскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Крупскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Барысаўскага раёна
Лісна (вёска)

**Лі́сна** (, ) — вёска ў складзе Асвейскага сельсавета Верхнядзвінскага раёна Беларусі. Размешчана на паўднёвым беразе возера Лісна. У сярэднявеччы — цэнтр воласці на шляху Полацк — Пскоў.

## Гісторыя 
У 1926—1966 гадах цэнтр Малашкаўскага сельсавета, у 1966—1977 гадах цэнтр Лісненскага сельсавета. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Чапаеўскага сельсавета.

У 2006 годзе археалагічнай экспедыцыяй Полацкага археалагічнага легіёна на чале з кандыдататам гістарычных навук М. В. Клімавым, навуковым супрацоўнікам Інстытута гісторыі НАН Беларусі каля вёскі было даследавана вясковае паселішча (Лісна-1) X—XIII стагоддзяў плошчай каля 1 га. Археалагічныя раскопкі праводзіліся ў 2006 годзе (1—22 ліпеня) і ў 2007 годзе (30 чэрвеня — 22 ліпеня). Сярод 250 знаходак — зброя (сякеры), упрыгожанняў (у т.л. 3 пярсцёнкі з пячаткамі, фібулы, касцяныя накладкі), падковаў (у т.л. зімовыя), нажоў, ключоў, кручкоў, зашпілак і інш. не было ніводнай знаходкі земляробчых прылад. На меркаванне М. В. Клімава, знаходкі сведчаць, што паселішча было мытным пунктам. Таксама знойдзены часткі чоўна — паселішча з усіх бакоў акалялі балоты, таму летам чаўны былі адзіным сродкам сувязі з наваколлем.

За 400 м ад Лісна-1 зафіксаваны помнік Лісна-2, з матэрыяламі X—XI стагоддзяў, сувязь паміж гэтымі двума паселішчамі не высветлена.

## Славутасці 
* Курганны могільнік

## Літаратура 
* Климов М. В. Лисно-1 — новый памятник на белорусско-российском пограничье // Доклад на 53 заседании семинара «Археология и история Пскова и Псковской земли» им. академика В. В. Седова. 12.4.2007.

Катэгорыя:Асвейскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна
Клява (прыток Бярэзіны)

**Клява́** — рака ў Бялыніцкім раёне Магілёўскай вобласці і Бярэзінскім раёне Мінскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Бярэзіна (басейн Дняпра).

## Назва 
К. Буга звязваў з літоўскім *klevas* «клён». Ул. Тапароў, апроч таго, параўноўваў з назвай прускага возера *Clawoge*, з назвай ракі  на Падзесенні, прычым недалёка Клевені фіксуецца меркаваныя назвы-калькі Клённая, Клёнушка.

На думку А. Рогалева, гідронім Клява звязаны са старажытным корнем *кл-* (*кол-, кал-, кел-*) у значэннях «гнуць, згінаць», «круціць, вярцець».

На думку Б. Брандта, назва Клява сведчыць аб тым, што рыба там лёгка клюе.

У Карпатах назва Клева паўтараецца да 30 разоў, яе звязваюць з украінскім дыялектным *клева, кліва, клыва* «гара, вяршына, пагорак».

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 80 км. Плошча вадазбору 498 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 ‰. Густата рачной сеткі 0,42 км/км². Асноўныя прытокі — рэкі Беларэч (злева) і Клявіца (справа).

Пачынаецца з возера Заазерскае ў Бялыніцкім раёне. Цячэ па паўднёва-ўсходніх схілах Беларускай грады і па Цэнтральнабярэзінскай раўніне. Упадае ў Бярэзіну за 1 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад вёскі Красны Бераг Бярэзінскага раёна. Даліна ракі трапецападобная, шырынёй 600—800 м, у нізоўях на працягу 6 км невыразная. Схілы ўмерана стромкія, слаба парэзаныя, вышыня іх 5—8 м. Пойма пераважна двухбаковая, шырынёй 200—300 м. Рэчышча каналізаванае на працягу 17 км (выток — 1 км на захад ад вёскі Карытніца Бялыніцкага раёна). Шырыня ракі ў межань 6—8 м. Берагі вельмі стромкія і абрывістыя.

У басейне Клявы возера Карманоўскае. Паміж вёскамі Косаўка і Гарэнічы на рацэ Гарэніцкае вадасховішча.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны
Катэгорыя:Рэкі Бялыніцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Бярэзінскага раёна
106 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* 3 студзеня: Марк Тулій Цыцэрон, рымскі аратар, філосаф, юрыст і палітычны дзеяч (пам. 7.12.43 да н.э.)
* Гней Пампей Вялікі, рымскі ваенны і палітычны дзеяч

## Памерлі 

Катэгорыя:100-я да н.э.
43 да н.э.

## Падзеі 
* 19 жніўня: Актавіян Аўгуст прымусіў сенат абраць яго консулам.

## Нарадзіліся 
* 20 сакавіка: Авідзій, рымскі паэт.

## Памерлі 
* 7 снежня: Марк Тулій Цыцэрон, рымскі аратар, філосаф,юрыст і палітычны дзеяч (нар. 3.1.106 да н.э.)


Катэгорыя:40-я да н.э.
Ольса

**Ольса** — рака ў Беларусі, у Бярэзінскім раёне Мінскай вобласці, Клічаўскім і Кіраўскім раёнах Магілёўскай вобласці, левы прыток ракі Бярэзіна (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 92 км. Плошча вадазбору 1690 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 9,3 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,3 ‰.

## Назва 
На думку В. Жучкевіча, І. Яшкіна і Э. Мурзаева, назва ракі Ольса паходзіць ад беларускага слова *ольс* — «альховы лес».

У. Тапароў лічыць, што назва, можа быць, звязаная з жамайтск. *Альса, Ольса*, з літ. *elksnis*, літ., лтш. *alksnis* «вольха», дакладней — з *als-* да ўстаўкі *-k-*.

## Гідраграфія 
Пачынаецца за 3,4 км у напрамку на паўночны ўсход ад вёскі Каменны Барок Бярэзінскага раёна, вусце за 5 км на захад ад аграгарадка Любонічы Кіраўскага раёна. Цячэ ў межах Цэнтральнабярэзінскай раўніны. Лясістасць вадазбору 57 %.

Даліна пераважна невыразная, каля горада Клічаў, вёскі Ваевічы і паміж аграгарадкамі Бацэвічы і Заполле Клічаўскага раёнана трапецападобная (шырыня 0,8—1 км). Схілы спадзістыя, вышынёй 2—7 м, месцамі слабапарэзаныя; правы адкрыты, разараны, левы амаль на ўсім працягу парослы мяшаным лесам. Пойма двухбаковая, ніжэй Клічава чаргуецца па берагах (шырыня 0,6—1,5 км), нізкая, месцамі забалочаная; ад вусця Сушы да аграгарадка Заполле Клічаўскага раёна перасечаная меліярацыйнымі каналамі. У разводдзе затапляецца вадой на глыбіню 0,5—1 м тэрмінам да 2 тыдняў.

Рэчышча ў вярхоўі на працягу 10 км каналізаванае, ніжэй шырыня ракі ў межань 12— 18 м. Берагі ў вярхоўі нізкія, забалочаныя, паміж вёскай Ваевічы і аграгарадком Заполле Клічаўскага раёна спадзістыя, ніжэй да вусця стромкія і абрывістыя.

Асноўныя прытокі справа: Нясета, Цімень; злева: Дулебка, Сушанка, Ганчанка, Суша, Кастрычка, Цераболь. Рака выкарыстоўваецца як водапрыёмнік меліярацыйных каналаў.

Максімальны ўзровень веснавога разводдзя ў ніжнім цячэнні ў канцы сакавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 1,2 м. Замярзае ў 1‑й дэкадзе снежня, крыгаход у 3‑й дэкадзе сакавіка.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Бярэзінскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Клічаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Кіраўскага раёна
Одэр

**О́дэр, О́дра** (, , ) — рака ў Чэхіі, Польшчы і Германіі. Даўжыня 854 км, у т.л. 112 км у Чэхіі, 742 км у Польшчы. Насупраць вусця ракі знаходзіцца Шчэцінская лагуна.

Утварае частку мяжы паміж Польшчай і Германіяй (па Одэры праходзіць 187 км мяжы). З'яўляецца другой па даўжыні ракой Польшчы (пасля Віслы).


Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Балтыйскае мора
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі Чэхіі
Катэгорыя:Рэкі Польшчы
Катэгорыя:Рэкі Германіі
Ала (рака)

**Ала́** — рака ў Магілёўскай і Гомельскай абласцях Беларусі, левы прыток Бярэзіны (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 100 (116) км. Плошча вадазбору 1230 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 5,9 м³/с. Агульнае падзенне 40 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 ‰.

## Назва 
Паводле К. Бугі, назва таго ж паходжання, што і назвы літоўскіх рэчак *Alėja, Aluota.* Гэтыя назвы А. Ванагас звязваў з літоўскім *alėti* "памалу цячы, сачыцца", латышскім *alots* "крыніца", а гэтыя ад індаеўрапейскага **el- / ol-* "забалочвацца, зарастаць".

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Рылейка, Беліца, ручай Любіца**Злева**: Вялікая Вязанка

## На рацэ 
**Гарады**: Кіраўск**Зоны адпачынку**: санаторый СВК Рассвет імя К. П. Арлоўскага**Прыродаахоўныя зоны**: Ландшафтны заказнік Выдрыца (у нізоўі)

## Агульнае 
Пачынаецца за 1,2 км на захад ад вёскі Віленка Кіраўскага раёна, працякае па Бабруйскім і Жлобінскім раёнах, вусце за 2 км на поўнач ад аграгарадка Чыркавічы Светлагорскага раёна. Верхняе цячэнне на Цэнтральнабярэзінскай раўніне, ніжняе — на Прыдняпроўскай нізіне. У ніжнім цячэнні ад Алы адыходзіць рака Выдрыца. Густата рачной сеткі 0,3 км/км². Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў канцы сакавіка, найбольшая вышыня над межанным узроўнем 2,8 м.

Даліна пераважна трапецападобная, на асобных участках невыразная, шырынёй 0,8—1 км, каля вёскі Сцяпы Жлобінскага раёна — да 3 км. Пойма ў вярхоўі асушаная і разараная, шырынёй у сярэднім цячэнні 0,5—0,6 км, ніжэй — 1—1,5 км. Рэчышча каналізаванае, акрамя 5 км у ніжнім цячэнні. Шырыня ракі ў межань у вярхоўі 8—10 м, на астатнім працягу 12—20 м. Берагі стромкія, абрывістыя, вышынёй 1—3 м, задзернаваныя, у ніжнім цячэнні нізкія. каля вёскі Вілы Кіраўскага раёна на рацэ плаціна і сажалка.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-120. Выданне 1981 г.

Катэгорыя:Рэкі Кіраўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Бабруйскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Жлобінскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Светлагорскага раёна
Білібіна

**Білібіна** () — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Білібінскага раёна Чукоцкай аўтаномнай акругі. Горад размешчаны пры зліцці рэк Каральвеем і Вялікі Кепервеем (басейн Калымы), за 653 км ад Анадыра. Здабыча золата, горнаабагачальны камбінат, вытворчасць будматэрыялаў, харчовыя прадпрыемствы. Побач з горадам размешчана Білібінская АЭС (адкрыта ў 1976) агульнай электрычнай магутнасцю 48 МВт, якая забяспечвае горад электрычнай і цеплавой энергіяй.
## Насельніцтва 
## Спасылкі 
* Сайт горада

Катэгорыя:Гарады Чукоцкай аўтаномнай акругі
Певек

**Певек** () — горад (з 1967) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Чаунскага раёна Чукоцкай аўтаномнай акругі.

Насельніцтва 4,6 тыс. чал. (2006). Горад размешчаны на беразе Чаунскай губы Усходне-Сібірскага мора, за 640 км ад Анадыра. Самы паўночны ў Расіі горад. Зараз насельніцтва горада значна скарацілася. Падчас росквіту насельніцтва горада дасягала 12 тысяч чалавек, але з распадам СССР людзі з горада і прылеглых пасёлкаў пачалі з’яжджаць з рэгіёна з-за страты працоўных месцаў і разбурэння інфраструктуры. Вакол горада зараз знаходзіцца адразу некалькі абсалютна закінутых пасёлкаў.

Мясамалочны харчакамбінат. Золатаздабываючыя прадпрыемствы. Дарожнае рамонтна-будаўнічае ўпраўленне, аўтабаза, геолага-разведвальнае прадпрыемства, гідраметэаралагічная станцыя. Адміністрацыя запаведніка «Востраў Урангеля». Аэрапорт Апапельгіна за 18 км ад горада. Марскі порт на трасе Паўночнага марскога шляху.
## Насельніцтва 
## Спасылкі 
* Сайт горада Певек 

Катэгорыя:Гарады Чукоцкай аўтаномнай акругі
Гуфніца

**Гуфніца**, **гафуніца**, **гауфніца** (ад  ад *houf* натоўп, куча, атрад) — еўрапейскі тып лёгкай палявой гарматы 15—16 ст. з кароткім ствалом, якая пачаткова служыла для непасрэднай агнявой падтрымкі палкоў (гуфаў, адсюль назва).

Гуфніцы былі ўведзены ва ўжытак гусітамі, былі перанятыя ў Польшчы і ВКЛ (15 ст.), потым трапілі ў Маскоўскую дзяржаву (16 ст.).

З-за наяўнасці кароткага ствала гуфніцы залічваюцца да першых гаўбіц (або правобразаў гаўбіц), хоць з іх і не стралялі па навеснай траекторыі. У чэшскай мове сама назва *houfnice* перайшла да гаўбіц.

Канструкцыйна гуфніца падобная да малой бамбарды, і мела кароткі ствол (3,5—4 калібры) з вузейшай зараднай каморай (звычайна 1,5 кал.). Калібр да 20—23 см. Кулі спачатку былі каменныя, пазней пачалі ўжываць падабенства карцечы — мяхі, напоўненыя дробным каменнем і кавалкамі жалеза, залітымі смалой. Пачаткова гуфніцы транспартаваліся на вазах, але хутка іх пачалі ставіць на двухколавыя (напр., брусовыя) лафеты з прыстасаваннямі вертыкальнага навядзення (напр., з дугавымі механізмамі).

: тарасніца, фоглер, бамбарда, гакаўніца.

## Літаратура 
* *Бохан Ю. М.* Узбраенне войска ВКЛ другой паловы XIV — канца XVI ст. Мн.: Экаперспектыва, 2002. — 336 с. з іл. (Наклад — 300 экз.)
* Stanisław Kobielski. Polska broń palna. Zakład narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, 1975. 201 c. C.23—25.
*  С.181.

Катэгорыя:Гарматы
Елізава

**Е́лізава** () — горад (з 1975) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Елізаўскага раёна Камчацкага края. Горад размешчаны на рацэ Авача, за 32 км ад Петрапаўлаўска-Камчацкага. Асноўныя галіны эканомікі — сельская гаспадарка, турызм (базы адпачынку, галоўным чынам у раёне р. Паратунка), рыбалоўная і рыбаперапрацоўчая галіны. У горадзе знаходзіцца міжнародны аэрапорт Петрапаўлаўска-Камчацкага. Праз горад праходзіць аўтатраса Петрапаўлаўск-Камчацкі — Усць-Камчацк.
## Насельніцтва 
## Спасылкі 
* Сайт горада Елізава

Катэгорыя:Гарады Камчацкага края
Вілючынск

**Вілючынск** () — горад у Расіі, у складзе Елізаўскага раёна Камчацкага края. Насельніцтва 21,8 тыс. чал. (2023). З'яўляецца закрытым адміністрацыйна-тэрытарыяльным утварэннем па прычыне знаходжання ў ім базы ВМФ Расіі. Створаны 16 кастрычніка 1968 года. Размешчаны па берагах бухты Крашэнінікава Авачынскай губы на паўднёвым усходзе паўвострава Камчатка, за 70 км па аўтадарозе ад Петрапаўлаўска-Камчацкага. Блізкія гарады (адлегласць па карце): Елізава (26 км на поўнач), Петрапаўлаўск-Камчацкі (25 км на паўночны ўсход).

Прыморскі філіял Інстытута вулканалогіі і сейсмалогіі РАН.
## Насельніцтва 
## Спасылкі 
* Сайт горада Вілючынск 

Катэгорыя:Гарады Камчацкага края
Атава

**Ата́ва** ( , ) — сталіца Канады. Атава — чацвёрты па велічыні горад краіны і другі па велічыні горад правінцыі Антарыа, які займае 6 месца па ўзроўні жыцця ў свеце. Атава размешчана ва ўсходняй частцы правінцыі Антарыа на берагах ракі Атава (якая з'яўляецца мяжой паміж правінцыямі Антарыа і Квебек) і на канале Рыдо. Насельніцтва 875 тыс. жыхароў, разам з Гаціна 1148 тыс. (на 2006). Разам з суседнім горадам Гаціна (Квебек) і шэрагам іншых муніцыпалітэтаў Атава ўваходзіць у Нацыянальны сталічны рэгіён.

Гарадское кіраванне ажыццяўляе муніцыпальны савет на чале з мэрам (з 1 снежня 2010 г. - Джым Уотсан).

Грамадскі транспарт — аўтобусы (у тым ліку экспрэсы на вылучаных магістралях), працуе эксперыментальная лінія ўнутрыгарадской чыгункі (аўтаматрысы).

Горад заснаваны ў 1820-х гадах. Да 1855 г. ён называўся Байтаўн у гонар падпалкоўніка Джона Бая, які кіраваў працамі па пабудове канала Рыдо. З 31 снежня 1857 сталіца калоніі (правінцыі), з 1867 — дзяржавы Канада.

## Насельніцтва 
## Музеі 
* Канадскі музей прыроды
* Канадскі музей авіяцыі і космасу
## Адукацыя 
* Атаўскі ўніверсітэт

## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Нацыянальны ваенны мемарыял Канады

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Антарыа

Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў
Углягорск

**Углягорск** (, да 1946 — **Эсутору**) — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Углягорскага раёна Сахалінскай вобласці. Горад размешчаны на пабярэжжы Сахаліна, за 359 км ад Южна-Сахалінска.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Сахалінскай вобласці
Шахцёрск (Сахалінская вобласць)

**Шахцёрск** () — пасёлак гарадскога тыпу (у 1947—2016 гадах горад) у Расіі, у складзе Углягорскага раёна Сахалінскай вобласці. Насельніцтва 10,4 тыс. чал. (2005). Размешчаны на заходнім убярэжжы Сахаліна, за 249 км ад Южна-Сахалінска, за 10 км ад Углягорска. Да 1947 горад меў назву *Тора*, быў перайменаваны падчас кампаніі па ліквідацыі японскіх назваў на Сахаліне.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Юрый Назаравіч Сацкоў (нар. 1948) — вучоны, матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1991), прафесар (1994).

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Сахалінскай вобласці
Златавуст

**Златавуст** () — горад абласнога падпарадкавання ў Чалябінскай вобласці Расіі. Горад размешчаны на рацэ Ай (басейн Уфы), за 110 км на захад ад абласнога цэнтра г. Чалябінска (160 км па чыгуначнай лініі) і за 1750 км на ўсход ад Масквы (1941 км па чыгунцы). Праз горад праходзіць Паўднёва-Уральская чыгунка.

Заснаваны ў 1754 годзе адначасова з жалезаробным заводам і названы ў гонар святога Іаана Залатавуста. У 1815 годзе тут была пабудавана зброевая фабрыка (выраблялася халодная зброя, першымі майстрамі былі збройнікі з нямецкага горада Золінген), у 1857 — сталеліцейная фабрыка (былі адлітыя першыя ў Расіі сталёвыя гарматы).

З пачатку XIX стагоддзя Златавуст — цэнтр мастацкай гравюры на метале (зарадзілася як дапаможная вытворчасць для ўпрыгожвання шабель, корцікаў, шпаг; цяпер залатым і срэбным насяканнем упрыгожваюць падарункавую зброю, робяць дэкаратыўныя пано на сталёвых пласцінах). Асноўнымі галінамі прамысловасці з’яўляюцца чорная металургія і машынабудаванне. Шэраг філіялаў ВНУ.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Мікалай Сяргеевіч Волкаў (нар. 1941) — беларускі архітэктар.
* Аляксандр Іванавіч Грыцук (нар. 1949) — урач-біяхімік. Доктар медыцынскіх навук (1996), прафесар (2003).
* Ігар Іванавіч Губарэвіч (нар. 1969) — беларускі дыпламат.
* Анатоль Яўгенавіч Карпаў (нар. 1951) — 12-ы чэмпіён свету па шахматах (1975—1985).
* Лідзія Паўлаўна Скоблікава — савецкая канькабежка, шматразовая алімпійская чэмпіёнка.
* Барыс Міхайлавіч Шапашнікаў (1882—1945) — Маршал Савецкага Саюза.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Чалябінскай вобласці

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1754 годзе
Тамары

**Тамары** (, да 1946 — **Тамарыёру**) — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Тамарынскага раёна Сахалінскай вобласці. Горад размешчаны на паўднёва-заходнім узбярэжжы Сахаліна, за 167 км ад Южна-Сахалінска.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1870 годзе. У 1905—1945 гадах у складзе Японіі, з 1945 года ў складзе СССР.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Сахалінскай вобласці
Холмск

**Холмск** (, да 1946 — **Маока**) — горад абласнога падпарадкавання ў Расіі, да 2004 года — адміністрацыйны цэнтр Холмскага раёна Сахалінскай вобласці. Насельніцтва 33,5 тыс. чал. (2005), трэцяе месца ў вобласці. Горад размешчаны на паўднёва-заходнім узбярэжжы Сахаліна, за 83 км ад Южна-Сахалінска. У горадзе знаходзіцца Сахалінскае марское параходства. Два порты: гандлёвы і рыбны, якія ўзімку не замярзаюць.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Віктар Іванавіч Капылоў (нар. 1948) — беларускі архітэктар.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Сахалінскай вобласці
Аха

**Аха** () — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ахінскага раёна Сахалінскай вобласці. Насельніцтва 27,2 тыс. чал. (2005). Асноўная галіна прамысловасці — нафтаздабыча. Размешчаны на поўначы Сахаліна, за 849 км ад Южна-Сахалінска. Пасёлак Ахэ (пазней — Аха) узнік пры радовішчы нафты, адкрытым у 1880 годзе. У 1920—1925 гадах быў акупаваны Японіяй. Горад быў звязаны вузкакалейнай (шырынёй 750 мм) чыгункай працягласцю 220 кіламетраў з пасёлкам Ноглікі. У канцы снежня 2006 года чыгунка спыніла сваю працу.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Таццяна Аляксандраўна Краўчанка (нар. 1946) — беларускі палітык.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Сахалінскай вобласці
Камышын

**Камышын** () — горад у цэнтральнай частцы Валгаградскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр Камышынскага раёна.

Горад размешчаны на правым беразе Валгаградскага вадасховішча, у вусці ракі Камышынка, за 200 км на поўнач ад Валгаграда. У горадзе размешчаны: рачны порт, чыгуначная станцыя Прыволжскай чыгункі. Праз горад праходзіць федэральная аўтамабільная траса 1Р228 Сызрань — Саратаў — Валгаград. За 16 км на паўночны захад ад горада знаходзіцца вайсковы аэрадром «Лебядзінае».

## Транспарт 
У горадзе дзейнічае аўтобусны транспарт, які абслугоўвае 24 маршруты. Левы і правы бераг ракі Камышынкі (адпаведна новы і стары горад) злучае Барадзінскі мост, вядуцца размовы аб будаўніцтве другога моста ў раёне трэцяга гарадка. Муніцыпальныя аўтобусы падпарадкаваныя аўтакалоне № 1733, таксама існуе разгорнутая сетка маршрутных таксі. Кошт праезду ў аўтобусах 7 рублёў (700 беларускіх рублёў), аўтобусах ПАЗ фірмы «Алёша» 8 рублёў (800 беларускіх рублёў), у маршрутных таксі 9 рублёў (900 беларускіх рублёў). У 1980-х гадах планавалася будаўніцтва тралейбуснай лініі, але праект не быў завершаны. У памяць аб гэтым на дамбе (вул. Базарава) знаходзіцца электрычная падстанцыя, а на Саратаўскай трасе стаяць апоры ЛЭП.

## Вядомыя асобы 
* Ільза Канстанцінаўна Лакштанава (1923 — ?) — беларуская актрыса.
* Аляксей Пятровіч Марэсьеў

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Валгаградскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1668 годзе
Паранайск

**Паранайск** (, да 1946 — **Сікука**) — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Паранайскага раёна Сахалінскай вобласці. Насельніцтва 15 777 (2021 г.).

Паранайск — порт у вусце ракі Паранай на беразе Заліва Цярпення, чыгуначная станцыя на лініі Южна-Сахалінск — Ноглікі. У горадзе дзейнічаюць цэлюлозна-папяровыя, рыбаперапрацоўчыя, дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, цэментавы завод, прадпрыемства зверагадоўлі.

Заснаваны ў 1869 годзе як расійскі ваенны пост Ціхменеўскі. У 1905—1945 гадах у складзе японскай прэфектуры Карафута. У 1945 г. заняты савецкімі войскамі. У 1946 г. далучаны да РСФСР са статусам горада.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Неафіцыйны партал
* Порт Паранайск

Катэгорыя:Гарады Сахалінскай вобласці
Севера-Курыльск

**Севера-Курыльск** (, да 1946 — **Касівабора**) — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Севера-Курыльскага раёна Сахалінскай вобласці. Горад размешчаны на востраве Парамушыр (Курыльскія астравы), на беразе Другога Курыльскага праліва, за 1338 км ад Южна-Сахалінска, за 312 км ад Петрапаўлаўска-Камчацкага. За 7 км ад горада знаходзіцца вулкан Эбека. У горадзе знаходзіцца вертадром.

## Гісторыя 
30 ліпеня 2025 года горад пацярпеў ад землятрасення і цунамі, якое рушыла за ім. Па горадзе ўдарылі чатыры хвалі, у выніку чаго былі затоплены порт і рыбны завод, частка судоў была выкінута на бераг, таксама ў горадзе адключылася электрычнасць і быў аб’яўлены рэжым НС.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Эканамічная актыўнасць у горадзе ў асноўным звязаная са здабычай і перапрацоўкай рыбы і морапрадуктаў. Рыбны порт.
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Сахалінскай вобласці
Курыльск

**Курыльск** (, да 1947 — **Сяна**) — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Курыльскага раёна Сахалінскай вобласці. Горад размешчаны на востраве Ітуруп (Курыльскія астравы) на беразе Ахоцкага мора, марскі порт, аэрапорт.

## Гісторыя 
Паселішча было заснавана ў канцы XVIII стагоддзя рускімі землепраходцамі на месцы селішча карэнных жыхароў айнаў, якое існавала з II тыс. да н.э. Паселішча на момант прыходу рускіх землепраходцаў звалася Шана, у літаральным перакладзе з айнскага «вялікае паселішча ў ніжняй плыні ракі».

У 1800 годзе без аб’яўлення вайны занята японскімі войскамі. У 1855 Ітуруп адышоў да Японіі па Сімодскаму дагавору ў складзе Паўднёвых Курыл, у 1945 годзе вернуты Расіі.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
У Курыльску знаходзяцца рыбазавод па ўзнаўленні гарбушы, сейсмічная станцыя, метэастанцыя, станцыя цунамі, краязнаўчы музей.

Катэгорыя:Гарады Сахалінскай вобласці
Аніва

**Аніва** — тапонім: 

* Аніва — заліў Ахоцкага мора, каля паўднёвага берага вострава Сахалін
* Аніва — горад на востраве Сахалін, на беразе заліва Аніва
* Аніва — мыс, паўднёва-ўсходняя аканечнасць вострава Сахалін.
* Аніва — востраў у архіпелагу Новыя Гебрыды.
Долінск

**Долінск** (, да 1946 — **Аціай**) — горад (з 1946) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Долінскага раёна Сахалінскай вобласці. Горад размешчаны на ўзбярэжжа вострава Сахалін, за 43 км ад Южна-Сахалінска. Населены пункт быў заснаваны ў 1884 як сяло Галкіна-Враскае. У 1905 быў захоплены Японіяй, вызвалены ў 1945.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Сахалінскай вобласці
Карсакаў

**Карсакаў** (, да 1946 — **Атамары**) — горад (з 1946) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Карсакаўскага раёна Сахалінскай вобласці. Насельніцтва 33 тыс. чал. (2025). Горад размешчаны на беразе заліва Аніва, за 42 км ад Южна-Сахалінска.

## Гісторыя 
Карсакаў з’яўляецца самым старым з рускіх паселішчаў Сахалінскай вобласці. Заснаваны ў 1853 годзе як *Мураўёўскі пост*, у наступным годзе ліквідаваны. У 1869 узноўлены пад імем *Карсакаўскі пост*. Названы ў гонар расійскага дзяржаўнага дзеяча Міхаіла Карсакава. Заснаваны як вёска ў 1886 годзе.

З 1905 па 1946 меў назву *Атамары*. Статут горада атрымаў у 1946 годзе. У Карсакаве размешчаны база акіянічнага рыбалоўства, рыбазавод, фабрыка гафрыраванай тары.

Вядзецца будоўля буйнога завода па звадкаванні прыроднага газу ў рамках энергетычнага праекту «Сахалін-2».

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Анатолевіч Раманькоў (нар. 1953) — спартсмен (фехтаванне на рапірах), заслужаны майстар спорту СССР, заслужаны дзеяч фізічнай культуры Беларусі.

Катэгорыя:Гарады Сахалінскай вобласці
Тур’я (левы прыток Прыпяці)

**Тур’я́**, **канава Тур’я́** — рака ў Рэчыцкім, Хойніцкім і Калінкавіцкім раёнах Гомельскай вобласці Беларусі, левы прыток Прыпяці.

Даўжыня ракі 46 км. Пачынаецца за 6 км на паўночны ўсход ад вёскі Шаўлоў Калінкавіцкага раёна. Цячэ праз азёры па пойме Прыпяці і ўпадае ў яе за 4 км на паўночны захад ад вёскі Ломыш Хойніцкага раёна. Рэчышча ад вытоку на працягу 37 км — каналізаванае і называецца **канава Тур’я**. Асноўны прыток — Вужынецкі канал (справа).

У басейне ракі каля вёскі Дуброва вадасховішча Віць. У Калінкавіцкім раёне ў басейне ракі возера Буяч.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Катэгорыя:Рэкі Калінкавіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Рэчыцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Хойніцкага раёна
Аніва (горад)

**Ані́ва** (, у 1886—1905 — **Лютога**, у 1905—1946 — **Рудака**) — горад (з 1946 г.) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Аніўскага раёна Сахалінскай вобласці. Насельніцтва 8,1 тыс. чал. (2005). Заснаваны як вёска ў 1886 годзе. Размешчаны на поўдні вострава Сахалін, пры ўпадзенні ракі Лютогі, у бухту Ласосяў (заліў Аніва), за 37 км на поўдзень ад горада Южна-Сахалінск.

## Насельніцтва 
* 1989 год — 8,9 тыс. чал.

## Эканоміка 
У горадзе размешчаныя прадпрыемствы харчовай прамысловасці. Асновай эканомікі горада з’яўляецца рыбалоўства. Вядзецца прамысловая здабыча гарбушы, кеты. Чыгуначная станцыя ў цяперашні час не існуе ў сувязі з ліквідацыяй чыгуначнай лініі.

Катэгорыя:Гарады Сахалінскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1886 годзе
Аляксандраўск-Сахалінскі

**Аляксандраўск-Сахалінскі** () — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Аляксандраўск-Сахалінскага раёна Сахалінскай вобласці. Размешчаны на заходнім узбярэжжы вострава Сахалін, на беразе Татарскага праліва, за 561 км да поўначы ад Южна-Сахалінска, за 60 км ад чыгуначнай станцыі Тымоўскае.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1869 годзе. Да 1926 горад насіў імя **Аляксандраўскі**. З 1918 па 1920 улада ў горадзе прыналежыла ўраду адмірала Аляксандра Калчака. У перыяд з 1920 па 1925 горад быў акупаваны Японіяй. З 1932 па 1947 Аляксандраўск-Сахалінскі з’яўляўся адміністрацыйным цэнтрам Сахалінскай вобласці.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Цэнтр каменнавугальнай прамысловасці Сахаліна. У горадзе дзейнічаюць хлебакамбінат, прадпрыемствы лясной і рыбнай прамысловасці. Порт на беразе Татарскага праліва.

## Культура 
У горадзе знаходзяцца Краязнаўчы музей імя А. П. Чэхава і Гісторыка-літаратурны музей «Чэхаў і Сахалін». Архітэктурным помнікам з’яўляецца будынак былога казначэйства, пабудаваны ў 1880. У скверы музея помнік А. П. Чэхаву працы Міхаіла Анікушын.

За 3 км ад горада будынак маяка, пабудаваны ў 1864 годзе.

Катэгорыя:Гарады Сахалінскай вобласці
Гатчына

**Гатчына** (з 1923 па 1929 — **Троцк**, з 1929 па 1944 — **Краснагвардзейск**) — горад (з 1796 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Гатчынскага муніцыпальнага раёна Ленінградскай вобласці. Уваходзіць у лік гістарычных гарадоў Расіі. Насельніцтва 89,1 тыс. чал. (2007 год), найбуйнейшы населены пункт Ленінградскай вобласці.

Горад размешчаны ў цэнтральнай частцы вобласці, за 45 км на паўднёвы захад ад Санкт-Пецярбурга. Горад з’яўляецца прамысловым, навуковым, культурным і адукацыйным цэнтрам Ленінградскай вобласці. Размешчаны ў горадзе дзяржаўны мастацка-архітэктурны палацава-паркавы музей-запаведнік «Гатчына», а таксама гістарычны цэнтр горада ўключаныя ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Балтыйскі вакзал
* Варшаўскі вакзал

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт адміністрацыі МО «Горад Гатчына» 
* Статут Гатчыны 
* Сайт адміністрацыі Гатчыны 
* Гісторыя, культура, навука
* Гатчынскі культурна-гістарычны сервер
* Гістарычны часопіс «Гатчына скрозь стагоддзі»
* Гатчына на серверы «Малыя гарады Расіі»
* Гісторыя герба горада 
* Гатчина на карце Ленінградскай вобласці
* Падрабязная карта Гатчины. Пошук вуліц на карце горада
* Гатчына і Гатчынский раён: каталог прадпрыемстваў, нерухомасць, вакансіі 

Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці
Стаход

**Стаход** () — рака ў Валынскай вобласці Украіны, правы прыток р. Прыпяць. Даўжыня 188 км. Вадазбор 3150 км². Сярэдні расход вады ў 15 км ад вусця 13,5 м³/с.

## Апісанне 
Пачынаецца на Валынскім узвышшы, цячэ па Верхняпрыпяцкай нізіне мноствам рукавоў і мяняючы рэчышча (адсюль і назва — *сто хадоў*).

Рачная даліна ў верхнім цячэнні выразна акрэслена, шырынёй да 4—4,5 км, ніжэй невыразная, шырынёй да 7—10 км. Пойма двухбаковая, забалочаная; шырынёй ад 0,4 км у вярхоўях да 2,5 км у нізоўі. Рэчышча прасочваецца толькі ў верхнім цячэнні, дзе месцамі яго шырыня 20—25 м, глыбіня 0,5—1,5 м. Ніжэй с. Заячаўкі рака ўтварае шматлікія рукавы шырынёй 10—15 м (месцамі да 40—60 м), глыбіня да 8—10 м (на плёсах).

Жыўленне мяшанае, з перавагай снегавага. Разводдзе з сакавіка па май. Замярзае ў лістападзе — снежні, крыгалом ў сакавіку — пачатку красавіка.

Асноўны прыток — Чараваха (справа). Водпарыёмнік асушальных сістэм. Каналам злучаны з возерам Чэрвішча. На працягу 50 км рэчышча Стахода паглыблена і выпраставана.

## У гісторыі 
Над ракой адбываліся жорсткія баі аўстрыйскіх, германскіх і расійскіх войскаў у час Першай сусветнай вайны.

## Літаратура 
* Географічна енциклопедія України: В 3-х т. / Редкол.: О. Маринич (відп. ред.) та ін. — К.: «Українська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989—1993. Т. 3: П—Я. — 480 с. ISBN 5-88500-020-4
* Краткая географическая энциклопедия. Т.4 / Гл.ред. Григорьев А. А. — М.: Советская энциклопедия, 1964. 448 с. с илл., 10 л. карт

## Спасылкі 
* Фота Стахода
* Відэа Стахода

Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Катэгорыя:Рэкі Валынскай вобласці
Славечна (рака)

**Славе́чна** — рака ў Жытомірскай вобласці Украіны, Ельскім і Нараўлянскім раёнах Беларусі, правы прыток ракі Прыпяць.

Даўжыня ракі 158 км, у т.л. у межах Беларусі 109 км. Вадазбор 3600 км², у т.л. у межах Беларусі 3000 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 13,7 м³/с. Агульнае падзенне ракі 172,7 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,1 ‰.

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Ясенец. **Злева**: Батыўля, Чэрцень.
У Славечну па Свячанскім канале паступае частка сцёку з раку Жалонь.

## Агульнае 
Пачынаецца за 3 км на паўднёвы захад ад вёскі Антонавічы Оўруцкага раёна (Украіна) на вышыні 280 м над узроўнем мора ў межах Оўруцкага кража, цячэ па лясістай забалочанай мясцовасці Мазырскага Палесся, вусце за 3 км на паўночны ўсход ад вёскі Вяжышча Нараўлянскага раёна. Ніжняе цячэнне ракі ў зоне адсялення. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў канцы сакавіка — пачатку красавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 2,3 м, у ніжнім цячэнні 1,8 м. Замярзае ў канцы снежня, крыгалом у сярэдзіне красавіка. Веснавы крыгаход 11 сутак.

Даліна ракі трапецападобная, ніжэй вёскі Цешкаў Нараўлянскага раёна зліваецца з поймай Прыпяці. Пераважная шырыня даліны 0,7—1 км, на некаторых участках у сярэднім цячэнні да 2,5 км. Схілы даліны ў верхнім цячэнні пераважна ўмерана стромкія, перасечаныя ярамі. Ніжэй схілы спадзістыя, вышынёй 2—5 м. Пойма двухбаковая, шырынёй 400—700 м, у ніжнім цячэнні да 2 км. У сярэднім цячэнні і ніжнім цячэнні пойма ракі перасечана меліярацыйнымі каналамі і старымі рэчышчамі.

Рэчышча звілістае, на значным працягу ў сярэднім цячэнні моцназвілістае (шырыня 2—8 м), у некаторых месцах у верхнім цячэнні на тэрыторыі Украіны каналізаванае. На астатнім працягу рэчышча разгалінаванае, з невялікімі пясчанымі астравамі.
Берагі ракі абрывістыя і стромкія, спадзістыя ў нізоўі.

У басейне ракі наліўныя вадасховішчы Свяча і Загацце.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Гомельской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 кв. км) Гомельской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Рэкі Жытомірскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Ельскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Нараўлянскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Фрагмэнты (часопіс)

**«Фрагмэнты»** — беларускі часопіс, заснаваны ў 1996 годзе Ігарам Бабковым і Валерыем Булгакавым.

Часопіс прысвечаны філасофіі, культуралогіі і літаратуры. У рэдакцыі былі прадстаўлены наступныя асобы: Уладзімір Абушэнка (ксн), Валянцін Акудовіч, Алесь Анціпенка (кфн), Ігар Бабкоў (кфн), Максім Жбанкоў (кфн), Сяргей Санько (кфн). За 1996—2006 гады выйшла 11 нумароў.

Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Часопісы Беларусі
2 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
## Памерлі
* Юлі Антоні, сын Марка Антонія, консул у 10 да н.э.
3 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
* 24 снежня: Гальба, імператар рымскі

## Памерлі
4 да н.э.

## Падзеі
Губернатар Сірыі Публій Квінтылій Вар, узяўшы тры з чатырох сваіх легіёнаў, накіраваўся з Антыёхіі ў Іерусалім для ліквідацыі беспарадкаў, якія ўзніклі пасля смерці Ірада Вялікага.

## Нарадзіліся
## Памерлі
* Ірад Вялікі, цар Іудзеі
5 да н.э.

## Падзеі
Дыянісій Галікарнаскі піша гістарычную працу «Рымскія старажытнасці».

## Нарадзіліся
## Памерлі
6 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Бань-цзеюй (нар. каля 48 да н.э.), вучоная, паэтка і жонка 
* Лю Сян (гісторык)
Радыус-вектар

**Ра́дыус-ве́ктар** пункта ў прасторы — гэта вектар, які злучае пачатак каардынат з гэтым пунктам і накіраваны да яго.

Каардынаты пункта з'яўляюцца каардынатамі яго радыус-вектара. Такім чынам, радыус-вектар адназначна ідэнтыфікуе пункт у прасторы. Абсалютная велічыня радыус-вектара складае адлегласць пункта ад пачатку каардынат.

У трохмернай простакутнай дэкартавай сістэме каардынат радыус-вектар можна запісаць наступным чынам:

\mathbf r = x\mathbf i + y\mathbf j + z\mathbf k

дзе x, y, z — каардынаты (абсцыса, ардыната і апліката) пункта, а \mathbf i, \mathbf j і \mathbf k — орты адпаведных каардынатных васей.

Таксама радыус-вектар можна запісаць як

\mathbf r = r\hat r

Тут *r* — велічыня радыус-вектара, а \hat r — яго орт. Такі запіс адметны тым, што ён прадстаўляе вектар як здабытак двух множнікаў, першы з якіх характарызуе яго велічыню, а другі — напрамак.

Катэгорыя:Сістэмы каардынат
Катэгорыя:Вектары
7 да н.э.

## Падзеі
Далучэнне Галатыі і часткі Понта да Рыма.

## Нарадзіліся
## Памерлі
8 да н.э.

## Падзеі 
Марабод аб’яднаў маркаманаў з суседнімі плямёнамі

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* кастрычнік: Гай Цыльній Мецэнат, рымскі палітык
* 27 лістапада: Гарацый, рамскі паэт
9 да н.э.

## Падзеі
* 30 студзеня: На Марсавым поле ў Рыме асвяцілі *Solarium Augusti* і Алтар Міру.

## Нарадзіліся
* Квінт Асконій Педыян, рымскі філолаг

## Памерлі
* Друз Старэйшы, рымскі палітык
10 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
## Памерлі
Катэгорыя:I стагоддзе да н.э.
Катэгорыя:Усе храналагічныя пералікі
11 да н.э.

## Падзеі 
* Друз Старэйшы вярнуўся ў Рым, дзе атрымаў у якасці ўзнагароды за свой паход чын гарадскога прэторыя (*praetor urbanus*).

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Актавія Малодшая, старажытнарымская матрона


Катэгорыя:10-я да н.э.
Убарць

**Убарць** — рака ва Украіне і Беларусі, правы прыток Прыпяці.

Даўжыня 292 км. Плошча вадазбору 5820 кв. км. Агульнае падзенне ракі — 96,3 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні — 0,3‰. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 24,4 куб. м/с.

## Назва 
Паводле А. Трубачова, В. Лучыка, М. Янко, назва ракі Убарць паходзіць ад славянскага *борць* «дупло, у якім жывуць пчолы».

В. Жучкевіч лічыў такое тлумачэнне менш імаверным і звязваў назву з ландшафтным тэрмінам *уборак, прыбор* «мясцовасць ля бароў».

## Гідраграфія 
Пачынаецца на вышыні 207,2 м над узроўнем мора каля вёскі Андрэевічы Емільчанскага раёна Жытомірскай вобласці Украіны. Цячэ па Алеўскаму раёну Жытомірскай вобласці і Лельчыцкаму раёну Гомельскай вобласці Беларусі. Вусце за 2 км на паўднёвы захад ад горада Петрыкаў Гомельскай вобласці. На тэрыторыі Беларусі Убарць мае даўжыню 126 км і плошчу вадазбору 1910 кв. км.

Разводдзе пачынаецца звычайна ў першай палове сакавіка (найбольшая вышыня над межанным узроўнем 4 м, сярэдняя 1,8—2,7 м), заканчваецца ў сярэдзіне мая. Устойлівая межань наступае ў ліпені (працягласць у сярэднім 3 месяцы). Замярзае ў пачатку снежня. Расход вады за 44 км ад вусця найбольшы 659 м³/с (1932), найменшы 0,44 м³/с (1935).

Даліна невыразная, месцамі зліваецца з прылеглай мясцовасцю. Пойма двухбаковая, чаргуецца па берагах, яе шырыня ад 0,1—0,2 км у верхнім цячэнні да 1—5 км на астатнім працягу. У басейне ракі каля вёска Замошша і Свіднае наліўное вадасховішча Свіднае.

Рэчышча свабодна меандруе, звілістае, у ніжнім цячэнні моцназвілістае, зрэдку трапляюцца нізкія пясчаныя астравы. Шырыня рэчышча 10—15 м, у нізоўі месцамі да 60 м.

### Асноўныя прытокі 
**Справа**: Рудніца, Плотніца, Лохніца, Свідовец, Гурыстая. **Злева**: Нерасна, Літоша, Выгошча, Каросцінка.

## Фаўна 
У рацэ водзяцца шчупак, гусцяра, верхаводка, карась, плотка, галавень, краснапёрка, акунь.

## На рацэ 
**Горад**: Алэўск.
**Гарадскі пасёлак**: Лельчыцы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Хроніка Убарцкага Палесся / Аўтар-укладальнік А. І. Атнагулаў; Навук.рэд. В. Л. Насевіч. — Мн.: Тэхналогія, 2001. 496 с.: іл. — ISBN 985-459-051-2

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Рэкі Лельчыцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Петрыкаўскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Катэгорыя:Рэкі Жытомірскай вобласці
Гаўя (значэнні)

Назву **Га́ўя** маюць:

* Гаўя — пасёлак у Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Ліпнішкаўскага сельсавета.
* Гаўя — станцыя Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці.
* Гаўя — рака ў Літве і Беларусі, правы прыток Нёмана.
* Гаўя — рака ў Латвіі, упадае ў Рыжскі заліў Балтыйскага мора.
* Гаўя — нацыянальны парк у Латвіі ў басейне аднайменнай ракі.
Найп’іда

**Найп’іда** (бірм. *Каралеўскі горад*) — сталіца М’янмы (з лістапада 2005). За 320 км на поўнач ад былой сталіцы — Янгона. Насельніцтва — 98 тыс. чалавек (2005).

Катэгорыя:Гарады М’янмы
Гаўя (рака)

**Га́ўя**, (**Аа Ліфляндская**) (, ) — рака ў Латвіі, упадае ў Рыжскі заліў Балтыйскага мора. Даўжыня 461 (452) км. Вадазбор 8904 км². Сярэдні расход вады 78 м³/с. Перапад вышынь 234 м (0,52 м/км), сярэдняя хуткасць цячэння — 0,2-0,4 м/с. Другая па даўжыні, пасля Заходняй Дзвіны, рака Латвіі. Частка ракі ўтварае натуральную мяжу (даўжынёй 24 км) паміж Латвіяй і Эстоніяй.

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Мустйыгі, Аліта. **Злева**: Амата.

## На рацэ 
**Гарады**: Стрэнчы, Валміера, Цэсіс, Сігулда. **Прыродаахоўныя зоны**: Нацянальны парк Гаўя. **Водзяцца**: акунь, язь, шчупак, лешч, плотка, галавень, рыбец, мянтуз. **Помнікі гісторыі**: Тарэйдскі замак (11-14 ст.)

## Агульнае 
Пачынаецца над Відзэмскім узвышшы ў Цэсіскім краі ля пагорка Элкас, каля возера Алаўкстс, за 90 км ад Рыжскага заліва, спачатку цячэ на ўсход у процілеглы ад мора бок, затым абцякаючы Відзэмскае ўзвышша з поўначы і захаду нарэшце ўпадае ў Рыжскі заліў каля Царнікава. Паміж Валміерай і Сігулдай цячэ праз цвёрдыя даламітавыя і пясчанікавыя пароды дэвонскага перыяду, прарэзаўшы ў іх глыбокі яр і ствараючы парогі Сінолес, Сікшню, Стрэнчу, Кюкю і інш.

Жыўленне мешанае — снегавое (35-40 %), ападкі і падземныя воды. Вадазбор на 30 % пакрыты лесам, 5 % складаюць балоты, налічвае каля 860 азёр агульнай плошчай ~55 км². Замярзае ў снежні, крыгалом у сакавіку — красавіку.

## Гл. таксама 
* Нацыянальны парк Гаўя

## Літаратура 
* Краткая географическая энциклопедия. Т.1. / Гл.ред. Григорьев А. А. -М.: Советская энциклопедия. 1960, с.564

Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі Латвіі
Катэгорыя:Рэкі Эстоніі
Законы Ньютана

**Зако́ны Нью́тана** — фундаментальныя законы руху, сфармуляваныя Ісакам Ньютанам, якія вызначаюць сувязь між уздзеяннем на цела і характарам яго руху. Яны дазваляюць атрымаць ураўненні руху любой механічнай сістэмы пры ўмове, што вядомыя масы ўсіх частак, што яе складаюць, а таксама ўздзеянні, што аказваюцца на гэтую сістэму.

Першы закон Ньютана (закон інерцыі) вызначае ўмовы, пры якіх цела захоўвае скорасць свайго руху.

Другі закон Ньютана (закон паскарэння) вызначае залежнасць між уздзеяннем на цела і яго паскарэннем.

Трэці закон Ньютана (закон узаемадзеяння) вызначае, як суадносяцца сілы, з якімі два целы ўздзейнічаюць адно на аднаго.

**Першы закон Ньютана.** Кожнае цела захоўвае стан спакою або раўнамернага руху па прамой лініі, пакуль сілы звонку не выведуць яго з гэтага стану.

Першы закон Ньютана пастулюе існаванне інерцыйных сістэм адліку. Таму ён таксама вядомы як закон інерцыі. Інерцыя — уласцівасць цела захоўваць скорасць свайго руху нязменнай па велічыні і кірунку, калі не дзейнічаюць ніякія сілы, а таксама ўласцівасць цела супраціўляцца змене яго скорасці. Каб змяніць скорасць руху цела, неабходна прыкласці некаторую сілу, прычым вынік дзеяння адной і той жа сілы на розныя целы будзе розным: целы валодаюць рознай інерцыяй (інертнасцю), велічыня якой характарызуецца іх масай.

**Другі закон Ньютана.** Змяненне руху прапарцыянальна дзеючай сіле і адбываецца па тым напрамку, па якім дзейнічае гэта сіла.

Другі закон Ньютана — дыферэнцыяльны закон руху, які апісвае ўзаемасувязь паміж прыкладзенай да матэрыяльнага пункта сілай і атрыманым ад гэтага паскарэннем гэтага пунтка. Фактычна, другі закон Ньютана ўводзіць масу як меру праявы інертнасці матэрыяльнага пункта ў абранай інерцыйнай сістэме адліку (ІСА).

Маса матэрыяльнага пункта пры гэтым з’яўляецца пастаяннай з часам велічынёй і незалежнай ад якіх-небудзь асаблівасцяў яе руху і ўзаемадзеяння з іншымі цяламі.

**Трэці закон Ньютона.** Кожнае дзеянне выклікае роўнае сабе і процілегла накіраванае процідзеянне.

Уласцівасць цел захоўваць стан адноснага спакою або раўнамернага руху па прамой лініі называецца інерцыяй. Маса цела — гэта мера інерцыі цела. Змяненне скорасці за 1 сек. называецца паскарэннем. Рух, скорасць якога ўвесь час мяняецца, называецца пераменным рухам. Паскарэнне прама прапарцыянальна сіле і адваротна прапарцыянальна масе цела.

## Гл. таксама 
* Закон вязкасці Ньютана
* Ньютанаўская механіка

Катэгорыя:Законы класічнай механікі
Катэгорыя:Дынаміка
Сімферопаль

**Сімферопаль** (, , ) — горад на Крымскім паўвостраве. Ва Украiне мае статус сталіцы Аўтаномнай Рэспублікі Крым, цэнтр Сімферопальскага раёна, але сам у склад раёна не ўваходзіць, з’яўляючыся адным з 11-i гарадоў рэспубліканскага падпарадкавання. У Расii мае статус сталіцы Рэспублікі Крым. Размешчаны ў цэнтры Крымскага паўвострава на рацэ Салгір.

У лютым—сакавіку 2014 года, пасля адхілення ад улады Прэзідэнта Украіны Віктара Януковіча, Сімферопаль стаў адным з цэнтраў падзей, якія прывялі да фактычнага далучэння Крыма да Расіі.

## Клімат 
* Сярэднегадавая тэмпература — +10,5&nbsp;°C;
* Сярэднегадавая хуткасць ветра — 4,5 м/с;
* Сярэднегадавая вільготнасць паветра — 73 %;

## Культура 
У Сімферопалі дзейнічаюць краязнаўчы, этнаграфічны і мастацкі музеі, дом-музей Іллі Сельвінскага, навуковая бібліятэка імя І. Франка, некалькі тэатраў: Рускі акадэмічны драматычны тэатр імя М. Горкага, Украінскі тэатр драмы і музычнай камедыі, крымскататарскі акадэмічны музычна-драматычны тэатр, філармонія, лялечны тэатр, цырк.

У Сімферопалі знаходзіцца цэнтральны ў Крыме архіў — «Дзяржаўны архіў Аўтаномнай Рэспублікі Крым».

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Аляксандр Іванавіч Білібін (1911—1993) — беларускі дырыжор, дзеяч аматарскага музычнага мастацтва.
* Аляксандр Васілевіч Фурсенка, беларускі палеантолаг
* Рустэм Якубавіч Меметаў (1937—2021) — беларускі архітэктар.
* Усевалад Дзмітрыевіч Шэбедзеў (1880—1931) — руска-ўкраінскі грамадскі дзеяч, папулярызатар беларускай літаратуры.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Крыма

Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Сімферопальскаму гарсавету
12 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Марк Віпсаній Агрыпа Постум — рымскі патрыцый

## Памерлі 
* Марк Валерый Месала Барбат Апіян — рымскі консул

Катэгорыя:10-я да н.э.
13 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Арташэс III — цар Арменіі
* каля 13 г.да н.э.: Лівіла, дачка Друза Старэйшага і Антоніі Малодшай, пляменніца Тыберыя

## Памерлі 

Катэгорыя:10-я да н.э.