open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сенацкая плошча Санкт-Пецярбурга

**Сенацкая плошча** (у 1923—2008 — **Плошча Дзекабрыстаў**) — адна з цэнтральных плошчаў Санкт-Пецярбурга. Знаходзiцца ля заходняй ускраіны Аляксандраўскага саду.

## Гісторыя 
Сенацкая плошча была названая так у 1763 годзе пасля размяшчэння на ёй ўрадавай установы Сената. Для патрэб дзяржавы быў прыстасаваны былы асабняк віцэ-канцлера Бястужава-Руміна. У цяперашні час — рэзідэнцыя Канстытуцыйнага Суда РФ.

Сенацкая плошча з'яўляецца адной з самых старых плошчаў Санкт-Пецярбурга. Яна пачала фармавацца ў 1704 годзе, першапачаткова як частка гласіса пры Адміралцействе. Адміралцейства задумвалася не толькі як верф, але і як крэпасць. Таму вакол спатрэбілася стварыць свабодную прастору.

У 1782 годзе на плошчы быў адкрыты помнік Пятру I («Медны коннік»). Пасля гэтай падзеі плошча атрымала новую назву — Пятроўская плошча. Аднак сярод пецябруржцаў гэта назва не прыжылася, плошча па-ранейшаму ва ўжытку называлі Сенацкай.

## Спасылкі 
* Сенацкая (Дзекабрыстаў) плошча
Карлас Сааведра Ламас

**Карлас Сааведра Ламас** (, , Буэнас-Айрэс — , Буэнас-Айрэс) — аргенцінскі вучоны-правазнавец і палітык. У 1936 годзе стаў першым лацінаамерыканскім лаўрэатам Нобелеўскай прэміі міру.

## Біяграфія 
Скончыў Універсітэт Буэнас-Айрэса (1903) са ступенню доктара права. З’яўляўся прафесарам міжнароднага права, а таксама выкладаў правазнаўства і сацыялогію ва ўніверсітэце Ла-Платы. Сваю палітычную кар’еру пачаў у 1906 годзе, узначаліў грамадскую крэдытную службу. У 1908 быў абраны ў парламент Аргенціны, а ў 1915 быў прызначаны міністрам юстыцыі і грамадскага адукацыі. C 1932 па 1938 год займаў пасаду міністра замежных спраў ва ўрадзе Агусціна Педра Хуста. 3 жніўня 1932 г. у сваёй міністэрскай дэкларацыі сфармуляваў прынцыпы міжнародных адносін, якія былі пакладзены ў аснову пакта Сааведра Ламаса 1933. У 1935 прыняў удзел ва ўрэгуляванні балівійскі-парагвайской канфлікту, стварыўшы прымірэнчую камісію з шасці нейтральных амерыканскіх дзяржаў, пры пасярэдніцтве якой у чэрвені 1934 года было заключана мірнае пагадненне. За свае міратворчыя заслугі ў 1936 годзе ён стаў лаўрэатам Нобелеўскай прэміі міру. У тым жа годзе быў абраны прэзідэнтам Лігі Нацый.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Аргенціны
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Аргенціны
Сляза

**Сляза** (мн.л. — слёзы) — вадкасць, якую выпрацоўвае слёзная залоза вока млекакормячых. Празрыстая, злёгку апалесцыруе, мае слабашчолачную рэакцыю. Асноўную частку (да 99 %) складае вада, астатняе — неарганічныя рэчывы (хларыд натрыю, карбанат натрыю і магнію, а таксама сернакіслы і фосфарнакіслы кальцый). Бактэрыцыдныя ўласцівасці слязам надае фермент лізацым, хелатуючы жалеза бялок лактаферын. У склад слёз уваходзіць 0,1 % іншых бялкоў.

Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці
Катэгорыя:Вока
Універсітэт Буэнас-Айрэса

**Універсітэт Буэнас-Айрэса** () — найбуйнейшы ўніверсітэт Аргенціны, заснаваны 12 жніўня 1821 года ў горадзе Буэнас-Айрэс; складаецца з 13 факультэтаў, шасці клінік і 10 музеяў, звязаны з трыма вышэйшымі школамі: «Нацыянальны каледж Буэнас-Айрэса», «Вышэйшая школа камерцыі Карласа Пелегрыні» і «Інстытут вольнай другой адукацыі».

Універсітэт лічыцца самым прэстыжным ва ўсёй Лацінскай Амерыцы. Як і ўсе астатнія нацыянальныя аргенцінскія ўніверсітэты, фінансава залежыць ад дзяржавы, тым не менш, ён лічыцца незалежным, аўтаномным, свецкім і бясплатным (у тым ліку і для замежнікаў). З той прычыны, што ўніверсітэт з’яўляецца аўтаномным, ён мае сваю сістэму кіравання, створаную з часоў універсітэцкай рэформы ў 1918 годзе прадстаўнікамі настаўнікаў, студэнтаў і выпускнікоў.

File:Buenos Aires - Recoleta - Facultad de Derecho.jpg
File:Fachada Facultad de Ciencias Económicas UBA (2).jpg
File:Palace Hotel (Facultad de Filosofía y Letras, desde Alem).jpg
File:Ffyb - uba.jpg
File:Plaza Houssay Av Córdoba Facultad Medicina.jpg
File:Facultad de Ingenieria (UBA).jpg

## Выбітныя выпускнікі 
* Карлас Сааведра Ламас (1878—1959) — аргенцінскі вучоны-правазнавец і палітык.

Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Элі Дзюкамен

**Элі Дзюкамен** (, 19 лютага 1833, Жэнева, Швейцарыя — 7 снежня 1906, Берн, Швейцарыя) — швейцарскі журналіст, змагар за мір, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1902) (разам з Шарлем Альберам Гоба).

## Біяграфія 
Быў малодшым з траіх дзяцей у сям'і гадзіншчыка. Нягледзячы на адсутнасць вышэйшай адукацыі, ужо ў 17 гадоў стаў хатнім настаўнікам у багатай сям'і. Праз тры года пачаў выкладаць ў школе, а яшчэ праз два гады стаў рэдактарам часопіса «Жэнэўскі агляд» (фр. Revue de Geneve). Яго дзейнасць у часопісе дазволіла яму заняць ў 1857 годзе пасаду віцэ-канцлера, а праз пяць гадоў — канцлера кантона Жэневы.

У 1865 годзе, пасля пераезду ў Берн, заснаваў часопіс «Прагрэс». Пачынаючы з 1868 года быў рэдактарам інфармацыйнага бюлетэня «Злучаныя штаты Еўропы» (фр.: Les États-Unis d'Europe), які выдаваўся Міжнароднай лігай свету і свабоды. У 1891 годзе сумесна з Шарлем Альберам Гоба стаў заснавальнікам Міжнароднага бюро міру, якое каардынавала дзеянні еўрапейскіх пацыфісцкіх арганізацый. За гэтую дзейнасць заснавальнікі бюро былі ўганараваны ў 1902 годзе Нобелеўскай прэміяй міру.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Швейцарыі
Шарль Альбер Гоба

**Шарль Альбер Гоба** (, 21 мая 1843 — 16 сакавіка 1914) — швейцарскі юрыст і палітык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1902) разам з Элі Дзюкаменам.

## Біяграфія 
У 1882 годзе Гоба быў абраны ў Вялікі савет Берна. У тым жа годзе ён быў прызначаны на пасаду папячыцеля Бернскага дэпартамента народнай адукацыі, на якім знаходзіўся на працягу 30 гадоў. На гэтай пасадзе ён ажыццявіў шэраг рэформ: паглыбіў праграму навучання, дамогся павышэння фінансавання адукацыі, а таксама ўвёў курсы прафесійнай падрыхтоўкі для дарослых.

З 1884 года Гоба з'яўляўся членам Саюзнага савета Швейцарыі, а ў 1890 увайшоў у склад Нацыянальнага савета. У 1889 годзе ўдзельнічаў у першай канферэнцыі Міжпарламенцкага саюза, мэтай якога з'яўлялася актывізацыя сумеснай дзейнасці паміж членамі ўсіх парламентаў для ўмацавання міру і супрацоўніцтва. У 1892 годзе ён старшынстваваў на чацвёртай канферэнцыі саюза, дзе быў абраны дырэктарам Міжпарламенцкага бюро — штаб-кватэры саюза, якая займалася каардынацыяй яго дзейнасці.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Швейцарыі
Уільям Рэндал Крымер

**Сэр Уільям Рандал Крымер** (,  — ) — брытанскі палітык, дэпутат парламента ад Ліберальнай партыі ў 1885—1895 і ў 1900—1908 гг.

У 1865 годзе быў абраны сакратаром Міжнароднай асацыяцыі працоўных, але два гады пазней склаў паўнамоцтвы. Быў адным з заснавальнікаў Міжнароднай арбітражнай лігі і Міжпарламенцкага саюза. За сваю арбітражную дзейнасць, у тым ліку за ўдзел у англа-амерыканскім дагаворы 1897 г. аб трацейскім судзе, быў у 1903 г. удастоены Нобелеўскай прэміі міру, стаў першым лаўрэатам, які атрымаў яе аднаасобна.

Быў кавалерам французскага Ордэна Ганаровага легіёна і нарвежскага Ордэна Святога Олафа. У 1907 годзе быў прысвечаны ў рыцары.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Прафсаюзныя дзеячы Вялікабрытаніі
Берта фон Зутнер

**Берта фон Зутнер** (баранеса Берта фон Зутнер, ; народжаная Кiнскi, ; , Прага — , Вена) — аўстрыйская пісьменніца, дзеяч міжнароднага пацыфісцкага руху, першая жанчына-лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1905) і другая жанчына наогул, якая атрымала Нобелеўскую прэмію (пасля Марыі Кюры).

## Дзейнасць 
У 1892 г. Берта фон Зутнер разам з Альфрэдам Фрыдам засноўвае пацыфісцкі часопіс «Далоў зброю!», у якім вядзе рубрыку «Каментары на палях па сучаснай гісторыі».

90-я гг. XIX ст. сталі перыядам рэзкага нарастання мілітарызму; Зутнер ўдзельнічала ў рабоце шматлікіх канферэнцый міралюбных сілаў, прычым часта аказвалася адзінай жанчынай-дэлегатам. Берта і яе муж Альберт фон Зутнер прыклалі нямала намаганняў для арганізацыйнай, інфармацыйнай і фінансавай падрыхтоўкі Гаагскай мірнай канферэнцыі 1899 г. Пасля смерці мужа ў 1902 г. Зутнер працягвае актыўную пацыфісцкую дзейнасць, здзяйсняе турнэ па ЗША і Германіі, выступаючы з лекцыямі (1904—1905), сустракаецца з прэзідэнтам ЗША Тэадорам Рузвельтам.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Аўстра-Венгрыі
Эрнеста Тэадора Манета

**Эрнеста Тэадора Манета**, італ. Ernesto Teodoro Moneta (20 верасня 1833, Мілан — 10 лютага 1918, Мілан) — італьянскі журналіст, рэвалюцыянер і пацыфіст.

У 15-гадовым узросце ўдзельнічаў у Пяці днях Мілана 1848 года — паўстанні міланцаў супраць аўстрыйскага панавання. Пасля таго ён скончыў ваенную акадэмію ў Іврэа ў П'емонце і ўдзельнічаў у паходзе тысячы Гарыбальдзі, якая адбылася на Сіцыліі ў 1859, і ў Аўстра-італьянскай вайне 1866 года. Пасля, нягледзячы на свае нацыяналістычныя перакананні, Манета стаў актывістам руху за мір. У 1867—1896 ён быў рэдактарам дэмакратычнай газеты Il Secolo. У 1887 ён стаў заснавальнікам Ламбардскага лігі за мір і арбітраж, якая выступала за стварэнне Лігі Нацый і раззбраенне. У 1907 Манета разам з Луі Рэно быў ганараваны Нобелеўскай прэміі міру.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Журналісты Італіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Італіі
Катэгорыя:Пацыфісты
Луі Рэно

**Луі Рэно** (, 21 мая 1843 — 8 лютага 1918) — французскі юрыст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1907) разам з Эрнеста Тэадора Манета.

У 1890 годзе быў прызначаны юрысконсультам ў Міністэрства замежных спраў. На гэтай пасадзе ён не раз прадстаўляў Францыю на міжнародных сустрэчах, у тым ліку на двух Гаагскіх канферэнцыях (1899 і 1907) і на Лонданскай марской канферэнцыі (1908—1909).

Будучы аўтарытэтным членам Міжнароднага трацейскага суда, Рэно часта запрашаўся да вырашэння спрэчак, сярод якіх былі справы аб японскіх падатках (1905), касабланская справа (1909), справа Саваркара (1911) і іншыя.

У 1907 годзе Рэно сумесна з Эрнеста Манета стаў лаўрэатам Нобелеўскай прэміі міру «як сапраўдны геній міжнароднага права ў Францыі». Таксама быў узнагароджаны Ордэнам Ганаровага легіёна — вышэйшай узнагароды Францыі.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Францыі
Катэгорыя:Юрысты Францыі
Міжнароднае бюро міру

**Міжнароднае бюро міру** (, ) — інтэрнацыянальны рух за мір, заснаваны ў 1891 годзе.

## Гісторыя 
Арганізацыя была заснаваная па выніках Міжнароднага кангрэса міру, які адбыўся ў Рыме ў 1891 годзе. Адным з заснавальнікаў бюро, а таксама яго першым старшынёй выступіў дацкі палітык Фрэдрык Баер. Асноўнымі задачамі Міжнароднага бюро міру з'яўляліся арганізацыя і правядзенне міжнародных канферэнцый, прапаганда міру, а таксама падтрыманне кантактаў пацыфісцкіх груп і ўстаноў. За арганізацыю канферэнцый па раззбраенні рух у 1910 годзе была адзначана Нобелеўскай прэміі міру.

Згарнуўшы сваю дзейнасць падчас Першай сусветнай вайны, па яе заканчэнні арганізацыя зноў працягнула працу, засяродзілася на гуманітарнай дзейнасці няўрадавых арганізацый. З пачаткам Другой сусветнай вайны Міжнароднае бюро свету зноў прыпыніла сваю дзейнасць. У 1946 годзе некаторыя з былых членаў арганізацыі сабраліся, каб аднавіць яе працу: новая арганізацыя атрымала назву Міжнароднага камітэту узаемадзеяння арганізацый у барацьбе за мір. У 1961 годзе рух быў прызнаны пераемнікам Міжнароднага бюро міру, пасля чаго стаў функцыянаваць пад ранейшым назвай.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Агюст Беернарт

**Агюст Мары Франсуа Беернарт** (; (, , Нідэрланды — , , Швейцарыя) — бельгійскі палітык, прэм’ер-міністр Бельгіі з кастрычніка 1884 да мая 1894.

Скончыў Гайдэльбергскі ўніверсітэт. У 1873 Беернарт быў абраны ў Палату дэпутатаў Бельгіі. Займаючы пасаду міністра публічных работ ва ўрадзе Жуля Малу, шмат зрабіў для развіцця шляхоў зносін у краіне. Пасля сыходу з пасады прэм’ер-міністра Беернарт прадстаўляў Бельгію пры падпісанні Гаагскай канвенцыі ў 1899 і 1907. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1909) разам з Полем Анры Бенжамен д’Этурнель дэ Канстанам.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі Бельгіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Бельгіі
Рыгаберта Менчу

**Рыгаберта Менчу Тум** (ісп. Rigoberta Menchú Tum, ) — прадстаўніца карэннага насельніцтва Гватэмалы з народу кічэ групы мая. Праваабаронца, змагар за правы карэннага насельніцтва Гватэмалы, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1992) і Прэміі прынца Астурыйскага ў 1998 г. Пасол добрай волі ЮНЕСКА. Аўтар аўтабіяграфічных твораў «Я, Рыгаберта Менчу» (1983) і «Перасякаючы межы».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьменнікі Гватэмалы
Катэгорыя:Праваабаронцы Гватэмалы
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Гватэмалы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Паслы добрай волі ЮНЕСКА
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Грынцанэ Кавур
Зебра Грэві

**Зебра Грэві** (*Equus grevyi*) або **пустынная зебра** — від млекакормячых сямейства коневых (*Equidae*). Атрымала сваю назву ў гонар французскага прэзідэнта Жуля Грэві, якому ў 1880-х быў падораны адзін асобнік гэтай жывёлы урадам Абісініі.

## Знешнасць 
Вага дарослай зебры Грэві складае ад 350 да 430 кг пры даўжыні цела каля 3 м і даўжыні хваста 50 гл Рост у карку складае каля 1,40 м. Зебра Грэві з'яўляецца не толькі самай буйной зебрай, але і, за выключэннем адамашненных жывёл, самым буйным прадстаўніком сямейства конскіх.

## Распаўсюджанне 
Сферай пасялення зебры Грэві з'яўляюцца засушлівыя саваны Усходняй Афрыкі ў Кеніі, Эфіопіі і Самалі, у прыватнасці ў прыродных запаведніках Осттуркана, Самбуру і Меру. У некаторых рэгіёнах зебра Грэві прадпрымае сезонныя міграцыі, пазбягаючы рэгулярнай засухі.

Катэгорыя:Коні
Газель-доркас

**Газель-доркас** (*Gazella dorcas*) — невялікая газель, важыць усяго 20 кг. Яе арэал ахоплівае Паўночную Афрыку, Ізраіль, Ліван, Іарданію, Сірыю, Ірак, захад Саудаўскай Аравіі і Емен.

Газель-доркас жыве ў пустыні і, дзякуючы сваёй афарбоўцы пясчанага колеру, ідэальна замаскіраваная. Ніжні бок цела ў яе белы, бакі злёгку чырванаватыя. Яна можа наогул нічога не піць, бо ўсю патрэбнасць у вадкасці яна ў стане пакрываць за кошт расы на раслінах, якімі яна сілкуецца, а таксама за кошт вадазапаслівых раслін, якія растуць у пустыні.

## Этымалогія 
Доркас з'яўляецца грэчаскім словам, якое значыь газель. Уласна слова газель паходзіць ад арабскага ghazal.

Катэгорыя:Пустарогія
Поль Анры Бенжамен д’Этурнель дэ Канстан

**Поль Анры Бенжамен д’Этурнель дэ Канстан** (22 лістапада 1852 — 15 мая 1924) — французскі дыпламат і грамадскі дзеяч.

Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1909), уручанай яму за заключэнне дагавораў аб арбітражы паміж Францыяй і суседнімі краінамі. У тым жа годзе разам з ім Прэмію атрымаў Агюст Беернарт, Бельгія.

## Кар’ера 
Французскі дыпламат, змагар за мір, пацыфіст. Прысвяціў усё сваё жыццё дыпламатычнай службе ў розных краінах і дзейнасці па ўстанаўленню мірнага суседства дзяржаў Еўропы. Удзельнічаў у некалькіх міжнародных канферэнцыях, у тым ліку ў 1899 годзе ў канферэнцыі па абмежаванні ўзбраенняў. У 1918 быў адным з галоўных распрацоўшчыкаў і адэптаў ідэі і праекта Лігі Нацый.

Катэгорыя:Выпускнікі ліцэя Людовіка Вялікага
Катэгорыя:Дыпламаты Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Пацыфісты
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Францыі
Піраміда Джосера

**Ступеньчатая піраміда Джосера** — найстаражытнейшая буйная каменная пабудова з тых, што захаваліся ў свеце. Пабудавана Імхатэпам ў Сакары для пахавання егіпецкага фараона Джосера каля 2650 г. да н.э.

## Форма піраміды 
Гэтая шасціступеньчатая піраміда (памерамі 125 на 115 м і вышынёй прыблізна 62 м) была першай пірамідай ў Старажытным Егіпце. Да цяперашняга часу піраміда Джосера захавалася ў добрым стане, хоць за мінулыя тысячагоддзі яе крыху занесла пяском, так што яе памеры складаюць на сённяшні дзень 121 × 109 м, а вышыня 61 м. Складаецца з шасці ступеней (колішніх мастаб), выкладзеных з асобных каменных блокаў без сувязнага раствора.

## Гістарычная і мастацкая каштоўнасць 
Архітэктарам піраміды і размешчаных каля яе памінальных храмаў быў дойлід Імхатэп. Стылі і формы, знойдзеныя пры будаўніцтве гэтай піраміды, сталі ўзорам для пераймання і далейшага развіцця каменнага будаўніцтва не толькі ў Старажытным Егіпце, але і ў іншых рэгіёнах старажытнага свету. Піраміда фараона Джосера стала адным з першых значных будынкаў у архітэктуры Егіпта, звязаных з памінальным культам.

## Спасылкі 
* Піраміда Джосера, панарамны фотаздымак 

Джосер
Егіпецкія піраміды

]]
**Егіпецкія піраміды** — найвялікшыя архітэктурныя помнікі Старажытнага Егіпта, сярод якіх адно з «сямі цудаў свету» — піраміда Хеопса. Піраміды ўяўляюць сабой вялізныя каменныя будынкі пірамідальнай формы, якія выкарыстоўваліся ў якасці магільняў для фараонаў Старажытнага Егіпта. Слова «піраміда» — грэчаскае. Існуе гіпотэза, што вялікая гурба пшаніцы і стала правобразам піраміды. На думку іншых вучоных, гэта слова паходзіць ад назвы памінальнага пірага пірамідальнай формы. Усяго ў Егіпце было выяўлена 118 пірамід (на лістапад 2008 года).

## Папярэднікі пірамід 
Пры згадванні егіпецкіх пірамід, як правіла, маюць на ўвазе Вялікія Піраміды, размешчаныя ў Гізе, непадалёк ад Каіра. Але яны не з'яўляюцца адзінымі пірамідамі ў Егіпце. Многія іншыя піраміды значна горш захаваліся і цяпер нагадваюць пагоркі ці груды камянёў.

## Спіс егіпецкіх пірамід 
* Піраміда Джосера
* Піраміда Хеопса
* Піраміда Хефрэна
* Піраміда Мікерына
* Ламаная піраміда
* Ружовая піраміда
* Піраміда ў Медуме

## Спасылкі 

Катэгорыя:Гісторыя архітэктуры
Піраміда Мікерына

**Піраміда Мікерына**, таксама **Піраміда Менкаура** — самая паўднёвая, позняя і нізкая з трох егіпецкіх пірамід у Гізе. Насуперак мянушцы «Херу» (высокая), яна ледзь дасягае 66 м у вышыню, а даўжыня боку яе заснавання складае 108,4 м. Яе аб'ём у 260 тыс. м ³ складае толькі дзесятую частку аб'ёму піраміды Хуфу: гэта быў канец эпохі вялікіх пірамід. Нутро піраміды выяўляе адсутнасць адзінства плана: верагодна, першапачатковыя сціплыя памеры, разлічаныя не на спадчынніка прастола, былі павялічаны з яго узыходжаннем. Піраміда Мікерына крыху выбіваецца з агульнай карціны пабудоў у Гізе, і ў антычнасці яе пабудову часам прыпісвалі не Мікерыну, а гетэры Радопіс, якая жыла ў часы Амасіса II.

Прыкладна на траціну сваёй вышыні піраміда была абліцаваная чырвоным асуанскім гранітам, далей яго змянялі белыя пліты з турскага вапняка, а вяршыня, па ўсёй верагоднасці, таксама была чырвоная гранітная. Такой піраміда заставалася на працягу чатырох тысячагоддзяў, пакуль у пачатку XVI стагоддзя мамлюкам не знялі абліцоўку.

Мікерына
Піраміда Хефрэна

**Піраміда Хефрэна** (дакладней - **Хафры**) — другая па велічыні старажытнаегіпецкая піраміда.

Размешчана побач з Вялікім сфінксам, а таксама пірамідамі Хеопса (Хуфу) і Мікерына на Плато Гіза. Пабудавана як мяркуецца, у сярэдзіне XXVI стагоддзя да н. э. Збудаванне вышынёй у 143,5 м атрымала назву Урт-Хафра («Хафра вялікі» або «ушанаваны Хафра»).

Каменныя блокі ля ўваходу ў памінальны храм дасягаюць у даўжыню 5,45 м і важаць да 42 тон. Гэта былі шырокія будынкі: 113 м на 49 м - памінальнай храм, і 45 м на 50 м - храм у даліне, вышыня якога ў цяперашні час складае 13 м. Улічваючы знойдзеныя фрагменты, агульная колькасць скульптурных твораў ніжняга храма Хафра налічвае больш за 200 статуй . Сярод іх - знакамітая  статуя цара, выкананая з цёмна-зялёнага дыярыта. Валадар ганарліва сядзіць на троне з прыбранай хусткай на галаве і урэем на ілбе, а ззаду яго лунае сокалападобны бог Хор.

## Статыстычныя дадзеныя 
Вышыня: 143,87 м (275 каралеўскіх локцяў)

Даўжыня бакавога боку: 215,29 м (410 каралеўскіх локця)

Вугал нахілу: 53 ° 10 '

Аб'ём піраміды: 2211096 м ³

## Спасылкі 
Хафры
Ламаная піраміда

**Ламаная піраміда** — егіпецкая піраміда ў Дахшуры, узвядзенне якой прыпісваецца фараону Снофру (XXVI ст. да н.э.)

Паўднёвая піраміда ў Дахшуры носіць назву «ламанай», «зрэзанай» або «ромбападобнай» за сваю няправільную форму. Яна адрозніваецца ад іншых пірамід Старажытнага царства тым, што мае ўваход не толькі на паўночным боку, што было нормай, але таксама і другі ўваход, які адкрыты вышэй, на заходнім боку. Паўночны ўваход размешчаны на вышыні прыкладна 12 м над узроўнем зямлі, вядзе ў нахільны калідор, які апускаецца пад зямлю на два пакоі з выступамі.

## Статыстыка 
* Вышыня: 105,07 м (~ 200 каралеўскіх локцяў)
* Даўжыня боку асновы: 188,60 м (~ 360 каралеўскіх локцяў)
* Перыметр: 754,4 м;
* Плошча: 35570 м²
* Аб'ём: 1237040 м³
* Вугал нахілу: 54 ° 34 'і 43 ° 21'
* Вуглавы каэфіцыент: ніжняй часткі - 7 / 5; верхняй - 17/18
* Арыентацыя бакоў піраміды на чатыры бакі света (памылка): ~ 9'12 "
* Ёсць 2 ўваходы: з паўночнай боку - на вышыні 11 м. і з заходняй - на вышыні 33 м.

## Галерэя 

Image:Pyramide rhomboidale 02.JPG|Від Ламанай піраміды з паўночна-заходняга вугла 
Image:01 bent red satellite.jpg|Ламаная піраміда і яе піраміда-спадарожнік
Image:05_bent_north_east_corner.jpg|Паўночна-усходні вугал піраміды
Image:06_bent_casing_east.jpg|Блокі абліцоўвання піраміды (усходні бок)
Image:07_bent_casing_north.jpg|Блокі абліцоўвання піраміды (паўночны бок)
Image:View from Snofrus Bent Pyramid in Dahshur.JPG|Захаванае абліцоўванне піраміды
Image:Entrance of Snofrus Bent Pyramid in Dahshur.JPG|Паўночны ўваход у піраміду
Image:02 bent north entrance.jpg|Від на паўночны бок піраміды
Image:Pyramide rhomboidale 05.JPG|Верхні храм
Image:Snefru stele.jpg|Адна са стэл, якія стаялі ў піраміды - спадарожніцы - цяпер у егіпецкім музеі, Каір
Image:Rhomboidale-stèles.jpg|Рэканструкцыя Верхняга храмаГастон Масперо

## Гл. таксама 
* Ружовая піраміда — яшчэ адна піраміда Снофру ў Дахшуры.
* Піраміда ў Мейдуме
* Піраміда ў Сейле

## Спасылкі 
Катэгорыя:Егіпецкія піраміды
Піраміда Сонца

**Піраміда Сонца** — найбуйнейшы будынак горада Тэатыўакан і адзін з самых вялікіх у Месаамерыцы. Размяшчаецца паміж пірамідай Месяца і Цытадэллю ў цені масіўнай гары Сэра-Горда, з'яўляецца часткай вялікага храмавага комплексу. Вышыня піраміды 64,01 метра (200 футаў).

## Уладкаванне і арыентацыя піраміды 
Аснова піраміды складае 0,9701107 памеру Вялікай Піраміды ў Гізе.

Арыентацыя піраміды, магчыма, мае антрапагалічнае значэнне. Яна арыентавана трохі на паўночны захад ад кропкі гарызонту, у якой заходзіць сонца два дні ў годзе - 12 жніўня і 29 красавіка. Дзень 12 жніўня характэрны тым, што ён лічыцца днём пачатку новай эры і першым днём календара Мая. Акрамя таго, з піраміды рабіліся шматлікія важныя астралагічныя назіранні, што рабіла яе важнай і для сельскай гаспадаркі, і для сістэмы перакананняў старажытнай культуры.

## Галерэя 

Image:Teonate.JPG|Піраміда Сонца, від спераду

Катэгорыя:Архітэктура Месаамерыкі
Катэгорыя:Славутасці Мексікі
Катэгорыя:Піраміды
Катэгорыя:Тэатыўакан
Ружовая піраміда

**Ружовая піраміда** або **Паўночная піраміда** — самая буйная з трох вялікіх пірамід, размешчаных на тэрыторыі Дахшурскага некропаля. Назва звязана з колерам каменных блокаў, якія набываюць ў промнях вечаровага сонца ружовы колер. З’яўляецца трэцяй па вышыні пірамідай ў Егіпце, пасля Хуфу і Хафра ў Гізе. Ружовая Піраміда не заўсёды мела свой цяперашні колер. Раней яе сцены былі пакрытыя белым вапняком. Але ў цяперашні час белы вапняк амаль цалкам адсутнічае, бо яшчэ ў Сярэднія стагоддзі значная яго частка была знятая для будаўніцтва дамоў у Каіры, у выніку чаго агаліўся ружававаты вапняк. Гэтая піраміда прыпісваецца Снофру, бо было выяўлена яго імя, напісанае чырвонай фарбай на некалькіх блоках ашалёўкі.

Выява:Egypt.Dashur.RedPyramid.02.jpg|Частка выступалых сцен, якія ўтвараюць скляпенне ў галоўнай пахавальнай камеры.
Выява:RedPyramid.JPG|Паўднёвы бок Ружовай піраміды.
Выява:Red-pyramid - entry.jpg|Уваход у Ружовую піраміду.
Выява:Pyramide-rouge-plans.jpg|Схема Ружовай піраміды ў Дахшуры.
Выява:Pyramide-rouge-infra.jpg|Схема ўнутраных памяшканняў піраміды.
Выява:Bricks_of_the_Red_Pyramid_in_Dahshur.jpg|Каменныя блокі Ружовай піраміды.
Выява:Restoration_Project_at_the_Red_Pyramid_in_Dahshur.jpg|Пачатак рэстаўрацыйных прац.
Выява:Inside Snofru's Red Pyramid.jpg|Калідор, які спускаецца.
Выява:11 red corbel 1.jpg|Выгляд столі ў камерах піраміды.
Выява:10 red chamber.jpg|Утоены праход ад першай да другой пахавальнай камеры.
Выява:Dahshur RedPyramidInside(tomb) Egypt 2007feb1-27 byDanielCsorfoly.JPG|Моцнае пашкоджанне падлогі.

## Гл. таксама 
* Ламаная піраміда — яшчэ адна піраміда Снофру ў Дахшуры.
* Піраміда ў Медуме
* Піраміда ў Сейле

Катэгорыя:Егіпецкія піраміды
Мача

**Мача** () — прадукт жыццядзейнасці жывёл, вылучаемы ныркамі.

У нырках у выніку фільтрацыі крыві ўтвараецца мача, затым яна сцякае па мачаточніках у мачавы пузыр. З яго мача праз мочаспускальны канал выходзіць вонкі.

## Чалавек 
У чалавека ў норме мача празрыстая, светла-жоўтага колеру. Жоўтую афарбоўку ёй надаюць урахромы.

Сутачная нармальная порцыя 1000—1500 см ³. Колькасць і склад мачы залежаць ад фактараў навакольнага асяроддзя (тэмпературы і вільготнасці паветра), а таксама ад актыўнасці чалавека, яго полу, ўзросту, вагі, стану здароўя.

Хімічны і мікраскапічны аналіз мачы мае важнае дыягнастычнае значэнне. Пры дыябеце ў мачы знаходзяць цукар, пры нефрытах — бялок, мачавыя цыліндры. Любыя адхіленні ад нармальнага складу мачы паказваюць на няправільны абмен рэчываў у арганізме. Наяўнасць крыві ў мачы называецца гематурыя.

## Уласцівасці 
У сярэднім мача чалавека мае шчыльнасць 1005—1030 г / л, pH — ад 4,8 да 7,5 (да верхняй мяжы ўзрастае пры спажыванні вялікай колькасці расліннай ежы).

Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці
Рыніт

**Рыніт** (у побыце — **катар**, **насмарк**; ад  — нос, у род.с. ) — сіндром запалення слізістай абалонкі носа. Інфекцыйны рыніт выклікаецца рознымі мікробамі і вірусамі; развіццю рыніта спрыяе пераахаладжэнне, моцная запыленасць і загазаванасць паветра. Рыніт — часты сімптом іншых захворванняў (напрыклад, грыпу, дыфтэрыі, адзёру і інш.).

## Класіфікацыя 
**Інфекцыйныя:**
* 1) Востры рыніт;
* 2) Хранічны рыніт:

** Хранічны катаральны рыніт;
** Хранічны гіпертрафічны рыніт;
** Атрафічных рыніт;
* **Смуродны атрафічных катар — азена.**
* **Неінфекцыйныя — вазаматорныя рыніты:**
* 1) Нейравегетатыўны рыніт;
* 2) алергічны рыніт.

## Гл. таксама 
* Насавая слізь

Катэгорыя:Захворванні ЛОР-органаў
Піпін Кароткі

**Піпін Кароткі** ( — ) — маярдом Нэйстрыі і Бургундыі ў 741—751, маярдом Аўстразіі ў 747—751, кароль франкаў у 751—768.

Пасля смерці свайго бацькі стаў маярдомам каралеўства, выконваў абавязкі разам са сваім братам Карламанам. Піпін узначаліў Нэйстрыю і Бургундыю, а Карламан Аўстразію. 15 жніўня 747 Карламан адрокся ад стальца і стаў манахам у кляштары на Монтэ Касіна, Аўстарзія адышла пад уладу Піпіна. У 751 г. скінуў са стальца Хільдэрыка ІІІ, і быў каранаваны каралём франкаў, першы з дынастыі Каралінгаў.

Здолеў звязаць саюз з папствам. Узамен на памазанне, абяцаў абараняць Рым ад лангабардаў, бо папская карона давала бязмежныя правы і дазвол на любыя дзеянні. Летам 754 г. у першай выправе на лангабардаў атрымаў перамогу і вымусіў іх на саступствы, на карысць папства. У 756 г. лангабарды парушылі перамір’е і Піпін зноў атрымаў перамогу. Таксама ў гэтым жа годзе Піпін пагадзіўся на стварэнне новай дзяржавы Папскай вобласці, якая праіснавала да 1870 г.

Ад шлюбу з Бертрадай Леонскай меў дзяцей Карла Вялікага і Карламана I, якія пасля яго смерці падзялілі каралеўства.

Катэгорыя:Каралінгі
Катэгорыя:Каралі франкаў
Піраміда ў Медуме

**Піраміда ў Медуме** — егіпецкая піраміда, знаходзіцца па дарозе ў Фаюм, прыкладна ў 100 км на поўдзень ад Каіра. Па форме нестандартная. Складаецца з 7 прыступак, з якіх сёння бачныя толькі 3. Складзеная з вапняковых блокаў. Частка даследчыкаў мяркуе, што яна была пабудавана для фараона Хуні, апошняга кіраўніка III дынастыі. Яго пераемнік (а магчыма, і сын) Снофру пашырыў і павялічыў піраміду, дадаўшы 8-ю прыступку і зрабіўшы бакі піраміды гладкімі.

## Гісторыя вывучэння 
[thumb|200px|left|Карта пахавальнага комплексу ў [Мейдуме (пункцір — рэшткі двух пандусаў)]]

Аб незвычайных формах піраміды ўпершыню паведамляе Аль-Макрызі ў XV стагоддзі. Піраміда мела прыступкавую форму і таму была названая el-haram el-kaddab (або «няправільная піраміда»). У сваіх нарысах Аль-Макрызі апісвае піраміду, якая складаецца з пяці прыступак, а яшчэ піша, што яна была сур'ёзна пашкоджана эрозіяй і мясцовым насельніцтвам, якое расцягвае каменны мур на свае гаспадарчыя патрэбы (гэта мае месца і цяпер). 

## Гл. таксама 
* Ламаная піраміда ў Дахшуры
* Ружовая піраміда ў Дахшуры
* Піраміда ў Сейле

## Літаратура 
* Edwards I.E.S. The collapse of the Meidum Pyramid. // JEA 60 (1974), pp. 251—252.
* Johnson G.B. The Pyramid of Meidum. // KMT 2 (1993), pp. 64-71.
* Lauer J.-P. A propos du prétendue désastre de la pyramide de Meïdum. // CdE 36 (1976), pp. 236—254.
* Lauer J.-P. Sur la pyramide de Meïdum et les deux pyramides du roi Snefrou à Dahchour. // Orientalia 36 (1967), pp. 239—254.
* Lehner M. The Complete Pyramids. — Cairo, 1997.
* Petrie W.M.F. Medum. — London, 1892.
* Wildung D. Zur Deitung der Pyramide von Medum. // RdE 21 (1969), pp. 135—145.

М
Лакаматыў

**Лакаматыў** ( ад  — зрушваю з месца) — самаходная цягавая машына для перамяшчэння па рэйкавым пуці цягнікоў або асобных вагонаў; частка чыгуначнага рухомага саставу.

## Гісторыя 
Першыя паспяховыя мадэлі лакаматываў былі пабудаваны корнскім вынаходнікам Рычардам Трэвітыкам. У 1804 годзе яго паравы лакаматыў працягнуў састаў па пуцях металургічнай фабрыкі Пенідарэн, што каля Мартыр Тыдфіл ва Уэльсе. Пры гэтым, хоць лакаматыў працягнуў па пуцях 10 тон жалеза і 70 пасажыраў у пяці вагонах на 14 км, гэта стала вялікай нагрузкай для формаў рэек, якія выкарыстоўваліся ў той час. Лакаматыў зрабіў толькі тры паездкі. Трэвітык пасля гэтай спробы стварыў яшчэ некалькі лакаматываў, адзін з якіх выкарыстоўваўся на шахтах у Тынсадзе на поўначы Англіі, дзе быў убачаны маладым Джорджам Стэфенсанам.

Першым паспяховым лакаматывам на паравай цязе быў лакаматыў для зубчастай чыгункі Мэцью Мюрэя «Salamanca», пабудаваны для вузкакалейнай Middleton Railway у 1812 годзе. Пасля ў 1813 годзе Крыстаферам Блэкетам і Уільямам Хедлі для «Wylam Colliery Railway» быў пабудаваны «Пыхкаючы Білі» (). Цяпер гэты лакаматыў знаходзіцца ў Музеі навукі ў Лондане і з'яўляецца найстарэшым цягніком у свеце.

## Класіфікацыя лакаматываў 
### Па тыпу энергетычнай устаноўкі 
Па тыпу энергетычнай устаноўкі лакаматывы падзяляюць на:
* паравозы — з паравой машынай;
* цеплавозы — з рухавіком унутранага згарання, звычайна дызельным;
* газатурбавозы — з газатурбінным рухавіком;
* электравозы — з цягавымі электрарухавікамі, атрымліваюць энергію з кантактнай сеткі.

### Па роду службы 
Па роду службы лакаматывы падпадзяляюць на грузавыя, пасажырскія і манеўровыя.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рухомы састаў чыгунак
Катэгорыя:Лакаматывы
Цеплавоз

**Цеплавоз** — аўтаномны лакаматыў, першасным рухавіком якога з'яўляецца рухавік унутранага згарання, звычайна дызель. Назва дызель-электравоз часам ужываецца для цеплавозаў з электрычнай трансмісіяй.

З'явіўся ў пачатку XX стагоддзя цеплавоз стаў эканамічна выгаднай заменай як нізкаэфектыўным састарэлым паравозам, так і электравозам, што з'явіліся адначасова, і былі рэнтабельнымі толькі на магістралях з параўнальна вялікім груза- і пасажырапатокам.

## Агульная характарыстыка 
Дызельны рухавік цеплавоза пераўтварае энергію згарання вадкага паліва ў механічную работу кручэння каленчатага вала, ад якога кручэнне праз цягавую перадачу атрымліваюць рухальныя колы. Да асноўных вузлоў цеплавоза адносяцца: экіпажная частка, кузаў цеплавоза. Да дапаможных вузлоў - сістэма астуджэння, сістэма паветразабеспячэння, паветраная (тармазная) сістэма, пясочная сістэма, сістэма пажарагашэння і г. д.

## Гісторыя цеплавозабудавання 
Першы лакаматыў, які выкарыстоўваў рухавік унутранага згарання, быў пабудаваны Готлібам Даймлерам. Ён уяўляў сабой двухвосевую вузкакалейную матрысу з двухцыліндровым рухавіком унутранага згарання. Першая вядомая дэманстрацыя адбылася 27 верасня 1887 г. у Штутгарце на фальклорным фестывалі. Фактычна гэта быў атракцыён, некаторыя наступныя мадыфікацыі гэтага лакаматыва выкарыстоўваліся ў якасці трамвая.

Першы эксперыментальны цеплавоз для працы на магістральных лініях быў распрацаваны пад кіраўніцтвам Рудольфа Дызеля ў 1909 годзе, пабудаваны да верасня 1912 г., аднак з-за ўзніклых праблем пры выпрабаваннях, а таксама распачатай Першай сусветнай вайны яго дапрацоўка так і не была скончаная.

## Мадэлі цеплавозаў 
* Цеплавоз ТЭП60
* Цеплавоз ТЭП70
* EMD DDA40X


Катэгорыя:Лакаматывы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1924 годзе
Элі Візель

{{Пісьменнік
 |Імя                  = Элі Візель
 |Арыгінал імя       = *Elie Wiesel*
 |Выява          =
 |Апісанне выявы = Элі Візель
 |Дата нараджэння        = 
 |Месца нараджэння       = 
 |Дата смерці          = 
 |Месца смерці         = 
 |Грамадзянства          = 
 |Род дзейнасці     = 
 |Гады актыўнасці      = 1956 — дагэтуль
 |Кірунак          = 
 |Жанр                 = 
 |Мова твораў    = ідыш, французская, іўрыт, англійская
 |Прэміі               =  Нобелеўская прэмія міру&nbsp;(1986)  Прэмія Медычы (1968)
 |Узнагароды              ={ style="background: transparent"
 
}
 |Вікісховішча            = 
 |Вікікрыніца             = 
}}
**Элі Візель** (, нар. , г. Сігету-Мармацыей, Румынія — ) — яўрэйскі, французскі і амерыканскі пісьменнік, журналіст, грамадскі дзеяч. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру 1986 года. Піша на мове ідыш, французскай і англійскай мовах.

## Біяграфія 
Скончыў Сарбону (1951). У Другую сусветную вайну вязень канцлагераў Асвенцім, Бухенвальд. З 1956 года ў ЗША. Большая частка яго твораў звязана з тэмай катастрофы еўрапейскага яўрэйства. Аўтар тэрміна «халакост» (татальнае знішчэнне яўрэяў у Другую сусветную вайну).

Візель выкладаў у Ельскім, Бостанскім, Джорджтаўнскім універсітэтах. Прафесар іудаістыкі Сіці-каледжа ў Нью-Ёрку (з 1972 года).

Прафесар гуманітарных навук Бостанскага ўніверсітэта.

Візель вядомы сваёй грамадскай дзейнасцю. Ён узначальваў Прэзідэнцкую камісію па галакосце, у 1980—1986 гадах быў старшынёй Амерыканскага мемарыяльнага савета па галакосце. У 1985 года ўзнагароджаны залатым медалём Кангрэса ЗША, у 2006 годзе ўдастоены звання ганаровага рыцара Вялікабрытаніі.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — 480 с.: іл.

## Спасылкі 
* Elie Wiesel: First Person Singular
* Academy of Achievement: Elie Wiesel
* Text and audio of Elie Wiesel's famous speech on The Perils of Indifference
* 1988 Audio Interview with Elie Wiesel by Don Swaim of CBS Radio, RealAudio 
* Christopher Hitchens criticizes Elie Wiesel in the Nation Magazine 
* 8 Questions for Elie Wiesel, JEWSWEEK article briefly discussing Wiesel's view regarding the moral necessity of the Iraq War. 
* New York Times — The Conversation with Elie Wiesel
* Elie Wiesel on his Beliefs — Toronto Star 
* Elie Wiesel & Palestinian Memories 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш
Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Шматмоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Медычы
Катэгорыя:Дзеячы яўрэйскіх грамадскіх арганізацый
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША
Катэгорыя:Мемуарысты
Катэгорыя:Даследчыкі Халакоста
Катэгорыя:Барацьба з антысемітызмам
Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Францыі
Катэгорыя:Супрацоўнікі Барнард-каледжа
Катэгорыя:Выкладчыкі Ельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Эсэісты
Катэгорыя:Ганаровыя дактары
Катэгорыя:Выпускнікі Парыжскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Перакладчыкі на ідыш
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Зеэва Жабацінскага
Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса
Катэгорыя:Выжылі ў канцлагеры Асвенцім
Анры Лафантэн

**Анры́ Лафантэ́н** (фр. Henri La Fontaine, 22 красавіка 1854 — 14 мая 1943) — бельгійскі юрыст, старшыня Міжнароднага бюро міру з 1907 па 1943 год, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1913).

## Біяграфія 
Лафантэн нарадзіўся ў 1854 годзе ў Брусэлі. У 1877 годзе скончыў Свабодны ўніверсітэт Бруселя са ступенню доктара права, пачаў працаваць адвакатам у Брусэльскім апеляцыйным судзе. У 1893 годзе атрымаў званне прафесара міжнароднага права, а праз два гады быў абраны ў бельгійскі Сенат ў якасці члена Сацыялістычнай партыі.  З 1919 па 1932 гады займаў пасаду віцэ-старшыні Сената. У 1895 годзе разам ў Полем Атле заснаваў Палату дакументацыі (якая ў 1907 годзе змянілася Саюзам міжнародных асацыяцый), а пазней у супрацоўніцтве з ім стварыў сістэму, якая атрымала назву Універсальная дзесятковая класіфікацыя. разам з Полем Атле з'яўляўся стваральнікам інфармацыйнага сховішча «Mundaneum», якое таксама называюць «горад ведаў».

Быў інтэрнацыяналістам, прыхільнікам Лігі Нацый, выказваўся на карысць раззбраення і вырашэння міжнародных спрэчак шляхам арбітражу. Ён удзельнічаў у дзейнасці Міжнароднага бюро міру, дзе з 1907 года займаў пасаду старшыні. За сваю дзейнасць у 1913 годзе быў уганараваны Нобелеўскай прэміяй міру «як праўдзівы лідар народнага руху за мір у Еўропе». Лафантэн быў членам бельгійскай дэлегацыі на Парыжскай мірнай канферэнцыі 1919 года, а таксама прадстаўляў сваю краіну на асамблеі Лігі Нацый у 1920-м. Памёр у 1943 годзе ў Бруселі ва ўзросце 89 гадоў.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Бельгіі
Ліфт

**Ліфт** (ад англійскага дзеяслова *lift* — падымаць) — від транспарту, які выкарыстоўваецца для вертыкальнага перасоўвання.

## Гісторыя 
Упершыню пра ліфт пісаў рымскі архітэктар Вітрувій, ён спасылаўся на Архімеда, які пабудаваў пад’ёмны апарат, імаверна, яшчэ ў 236 годзе да н.э.

Больш познія згадкі пра ліфты датаваны сярэдзінай VI стагоддзя (ліфты Манастыра Святой Кацярыны ў Егіпце), першай чвэрцю XVIII стагоддзя (у Францыі) і XVII стагоддзем (ліфт Віндзарскага замка ў Вялікабрытаніі, «Лятальнае крэсла» Велаера ў адным з парыжскіх палацаў).

У 1854 годзе Э. Г. Оціс на выстаўцы ў Нью-Ёрку прадэманстраваў сваю прыладу бяспекі — лоўнікі.

Першы пасажырскі ліфт быў усталяваны ў Нью-Ёрку ў 1857 годзе. Прылада бяспекі Оціса ў спалучэнні з выкарыстаннем сталёвых каркасаў будынкаў далі магчымасць будаваць хмарачосы.

У 1878 годзе быў вынайдзены абмежавальнік хуткасці, які дазволіў задзейнічаць лоўнікі пры перавышэнні намінальнай хуткасці.

У 2007 годзе кампанія KONE распрацавала ліфт MaxiSpace, які не патрабуе не толькі машыннага памяшкання, але і процівагі.

У 2017 годзе кампанія ThyssenKrupp распрацавала першы ў свеце бесканатны ліфт Multi.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Транспартныя сродкі
Альфрэд Герман Фрыд

**Альфрэд Герман Фрыд** (,  — ) — аўстрыйскі журналіст і пацыфіст яўрэйскага паходжання, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1911) (разам з Тобіасам Асерам).

## Выбраныя працы 
* Handbuch der Friedensbewegung. 1905
* Die Grundlagen des revolutionären Pacifismus. 1908
* Das internationale Leben der Gegenwart. 1908
* Handbuch der Friedensbewegung. У 2-х тамах, 1911 і 1913
* Kurze Aufklärungen über Wesen und Ziel des Pacifismus. 1914
* Der Weltprotest gegen den Versailler Frieden. 1919

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Аўстра-Венгрыі
Паравоз

**Паравоз** — аўтаномны лакаматыў з парасілавой устаноўкай, г.зн. выкарыстоўвае ў якасці рухавіка паравую машыну. Паравозы былі першымі цягавымі транспартнымі сродкамі, што рухаліся па рэйках, само паняцце лакаматыў з'явілася значна пазней. Паравозы выконвалі асноўны аб'ём перавозак у XIX і першай палове XX стст., адыгралі каласальную ролю ва ўздыме эканомікі цэлага шэрагу краін. Паравозы пастаянна паляпшаліся і развіваліся, што прывяло да вялікай разнастайнасці іх канструкцый (напр. гл. Baureihe 80 (DRG BR80)), у тым ліку і выдатных ад класічнай. Так існуюць паравозы без тэндэру, з шэсцярнямі, турбінамі. 
Аднак з сярэдзіны XX стагоддзя паравоз быў вымушаны саступіць месца больш дасканалым лакаматывам - электравозу і цеплавозу, якія істотна пераўзыходзяць паравоз па эканамічнасці. Тым не менш, паравозы яшчэ працягваюць працаваць, цягаючы рэтра-экспрэсы, а ў шэрагу краін яны і дагэтуль працягваюць працаваць на магістралях у якасці асноўных.

## Класіфікацыя паравозаў 
Класіфікацыя паравозаў вельмі разнастайная. Часцей усяго вылучаючь семь асноўных прызнакаў:
# Паводле **восевай формулы**
# Паводле рода службы
# Паводле колькасці цыліндраў
# Паводле рода ўжываемай пары
# Паводле кратнасці расшырэння пары
# Паводле колькасці экіпажэй

## Будова і прынцып дзеяння паравоза 
Нягледзячы на разнастайнасць канструкций, усе паравозы маюць тры асноўныя узаемазвязаныя часткі: *паравы кацёл*, *паравая машына* і *экіпаж*.

Паравы кацёл служыць для атрымання пары, то ёсць першаснай крыніцый энергіі. Пара на паравозе служыць асноўным рабочым целам ва многіх прыладах і механізмах і перш усяго ў цягавай паравой машыне, якая пераўтварае энергію пары ў зваротна-паступовы рух поршня, які, у сваю чаргу, з дапамогаю крывашыпна-шатуннага механізма трансфармуецца ў вярчальны, прымушая круціцца рухальныя колы. Апроч таго, пара служыць для прывада парапаветранага насоса, турбагенератара, а таксама выкарыстаецца ў гукавых сігналах — свістке і тыфоне. Экіпаж паравоза складаецца з рамы і хадавых частак, з’яўляецца быццам перасоўнай асновай (астовам) паравоза і служыць для нясення абсталявання і перасоўвання паравоза па рэйках. Таксама часам у асноўныя часткі паравоза ўключаюць і *тэндар* — прычапляемы да лакаматыва вагон, які служыць для захоўвання вады і паліва.

### Далейшае развіццё 
## Гл. таксама 
* GS-4
* Паравоз DRB BR50
* Джордж Стэфенсан
* ФД
* Джон Бул
* PRR M1
* USATC S100
* 141 R
* Vr1
* LNER Class A4 4468 Mallard

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лакаматывы

Катэгорыя:З’явіліся ў 1804 годзе
Тобіяс Асер

**Тобіяс Міхел Карэл Асер** () (—) — галандскі дзяржаўны дзеяч і юрыст. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1911) (разам з А. Фрыдам) за ролю ў стварэнні Міжнароднага трацейскага суда ў Гаазе.

## Дзейнасць 
Асер быў не толькі тэарэтыкам, але і практыкам міжнародных адносін. Ён выконваў абавязкі прававога дарадцы пры галандскім МЗС ў 1875 годзе; ў 1893 стаў членам цэнтральнага адміністрацыйнага органа ў краіне — Дзяржаўнага Савета; з 1898 выконваў абавязкі прэзідэнта Дзяржаўнай камісіі па праву; прадстаўляў Галандыю на Гаагскіх мірных канферэнцыях ў 1899 і 1907, адстойваючы ідэю аб неабходнасці абавязковага арбітражу ў галіне эканомікі; займаў пасаду міністра без партфеля ва ўрадзе з 1904 года і да самай смерці. У агульнай складанасці, у перыяд з 1875 па 1913 ён удзельнічаў у падрыхтоўцы практычна ўсіх міжнародных дагавораў, падпісаных галандскім урадам. Асобай заслугай лічыцца яго дыпламатычны поспех на міжнароднай канферэнцыі 1888 у Канстанцінопалі, дзе абмяркоўваўся нейтральны статус Суэцкага канала. Яму ўдалося ўключыць у склад камісіі па Суэцкім канале нараўне з такімі вялікімі дзяржавамі. як Англія, Францыя, Расія і Турцыя, прадстаўнікоў Іспаніі і Галандыі, гарантаваўшы, такім чынам, удзел у вырашэнні важнага пытання малых еўрапейскіх дзяржаў.

## Творы Асерa 
* Asser, Tobias MC, La Convention de La Haye du 14 novembre 1896 relative à la procédure civile. Haarlem, Bohn, 1901;
* Asser, Tobias MC, Schets van het Nederlandsche Handelsrecht. Haarlem, Bohn, 1904.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Нідэрландаў
Фрэнк Білінгс Келаг

**Фрэнк Білінгс Келаг** (, 22 снежня 1856, Патсдам, штат Нью-Ёрк — 21 снежня 1937) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
Набыў вядомасць дзякуючы справам супраць манаполій. У 1912 быў абраны старшынёй Амерыканскай асацыяцыі адвакатаў. У 1916 г. быў абраны ў сенат ЗША, але перавыбрання ў 1922 г. не дамогся. У 1923 годзе быў накіраваны прэзідэнтам Гардзінгам на 5-ю Панамерыканскую канферэнцыю ў Сант’яга (Чылі). У 1923—1925 пасол ЗША ў Вялікабрытаніі. У 1925 годзе быў прызначаны прэзідэнтам Куліджэм Дзяржаўным сакратаром ЗША. На гэтай пасадзе больш за ўсё праславіўся падпісаннем Пакта Брыяна-Келага. За гэта ў 1929 годзе быў узнагароджаны Нобелеўскай прэміяй міру.

## Спасылкі 
* Старонка на Nobelprize.org 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША
Катэгорыя:Паслы ЗША ў Вялікабрытаніі
Чарлз Гейтс Даўэс

**Чарлз Гейтс Даўэс** (; , Марыета, штат Агая — , Эванстан, штат Ілінойс) — дзяржаўны і ваенны дзеяч ЗША, прадпрымальнік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1925).

## Дзейнасць 
Удзельнік Першай сусветнай вайны, брыгадны генерал. Быў старшынёй міжнароднага камітэта экспертаў, якія выпрацавалі ў 1923—1924 рэпарацыйны план для Германіі. У 1925—1929 віцэ-прэзідэнт ЗША ад Рэспубліканскай партыі пры прэзідэнце Кальвіне Куліджы, прычым адносіны віцэ-прэзідэнта і прэзідэнта былі горшымі за ўсю гісторыю: адразу пасля абрання Даўэса адправіў Куліджу абразлівы ліст, заявіўшы, што не будзе прымаць удзел у пасяджэннях урада, а затым пасварыўся і з сенатарамі (па пасадзе віцэ-прэзідэнт з’яўляецца старшынёй Сената). У далейшым першыя дзве асобы дзяржавы так і не прымірыліся. У 1929—1932 пасол у Вялікабрытаніі.

## Нобелеўская прэмія 
Нобелеўская прэмія міру (1925) — «У знак прызнання ўкладу ў план, які носіць яго імя».

## Гл. таксама 
* План Даўэса

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Военачальнікі ЗША
Катэгорыя:Члены Рэспубліканскай партыі ЗША
Катэгорыя:Дыпламаты ЗША
Катэгорыя:Прадпрымальнікі ЗША
Катэгорыя:Паслы ЗША ў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (ЗША)
Кандаліза Райс

**Кандаліза Райс** (); (, Бірмінгем, Алабама) — 66-ы Дзяржаўны сакратар ЗША (з 26 студзеня 2005 г да 20 студзеня 2009), змяніла на гэтай пасадзе Коліна Паўэла. Райс — першая афраамерыканка і другая жанчына, пасля Мадлен Олбрайт, на гэтай пасадзе. Падчас першага тэрміну прэзідэнцтва Джорджа Буша (малодшага) (2001—2005) Райс выконвала абавязкі дарадцы прэзідэнта па нацыянальнай бяспецы. Да прыходу ў каманду Буша, з 1993 па 1999 гады — прарэктар Стэнфардскага ўніверсітэта, прафесар, доктар паліталогіі.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Выкладчыкі Стэнфарда
Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША
Катэгорыя:Кабінет Джорджа Буша Малодшага
Катэгорыя:Савет па міжнародных адносінах
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залатая маліна»
Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі ЗША
Мадлен Олбрайт

**Ма́длен Ко́рбел О́лбрайт** (, ,  — , ) — амерыканскі дыпламат.

Дзяржаўны сакратар ЗША (1997—2001 гг.), першая жанчына на гэтай пасадзе.

## Біяграфія 
Мары́я Я́на Ко́рбелава () нарадзілася ў Чэхаславацкай Рэспубліцы ў яўрэйскай сям’і. Пасля нямецкай акупацыі Чэхаславакіі ў 1939 годзе сям’я перабралася ў Лондан, у 1949 годзе – у ЗША. У 1957 годзе Мадлен атрымала амерыканскае грамадзянства.

У 1959 годзе яна скончыла прыватны жаночы каледж Wellesley, затым працавала ў газеце The Denver Post, дзе пазнаёмілася з Джозэфам Олбрайтам, за якога выйшла замуж. У іх нарадзіліся трое дзяцей, але пазней пара развялася.

Вучылася ў Калумбійскім універсітэце, дзе ў 1968 годзе атрымала ступень магістра па публічным праве і дзяржаўным кіраванні. Там жа, у 1976 годзе, абараніла доктарскую дысертацыю, прысвечаную ролі прэсы ў «Пражскай вясне» 1968 года.

У 1993 годзе Біл Клінтан, які перамог на прэзідэнцкіх выбарах, прызначыў яе пастаянным прадстаўніком ЗША пры ААН. На гэтай пасадзе яна зарэкамендавала сябе як цвёрды і няўступлівы дыпламат.
* У 2015 годзе сустрэлася з кандыдатам у прэзідэнты Беларусі Таццянай Караткевіч.

## Кнігі 
* *Madam Secretary* (2003) ISBN 0-7868-6843-0
* *The Mighty and the Almighty: Reflections on America, God, and World Affairs* (2006) ISBN 0-06-089257-9.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пастаянныя прадстаўнікі ЗША пры ААН
Катэгорыя:Мемуарысты
Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША
Леон Буржуа

**Леон Віктор Агюст Буржуа** (;  — ) — французскі дзяржаўны дзеяч і юрыст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1920).

## Біяграфія 
У 1895 годзе ён стаў прэм'ер-міністрам і сфармаваў уласны кабінет, які складаўся з радыкал-сацыялістаў. Урад Буржуа надаваў ўвагу пераважна сацыяльным пытанням і склаў уласную сацыяльную праграму, фінансаваць якую меркавалася за кошт прагрэсіўнага падаходнага падатку. Гэта прапанова была сустрэта ў штыкі, і ў красавіку 1896 года ён сышоў у адстаўку.

У 1899 і ў 1907 годзе ён узначаліў французскую дэлегацыю на Гаагскіх канферэнцыях. а ў 1906 годзе, будучы міністрам замежных спраў, прадстаўляў Францыю на канферэнцыі ў Альхесірасе. Буржуа з'яўляўся членам камісіі па складанні статута Лігі Нацый, а ў 1920 годзе быў абраны старшынёй Савета Лігі. У тым жа годзе за намаганні па сцвярджэнню міру сродкамі арбітражу ён быў удастоены Нобелеўскай прэміі міру. З 1920 па 1923 год займаў пасаду старшыні Сената.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі