open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Генадзь Хмяльніцкі

**Генадзь Хмяльніцкі** () — уніяцкі царкоўны дзеяч, ігумен, архімандрыт, базыльянін.

У 1599—1611 гадах манах Віленскага Траецкага манастыра. У 1611—1613 гадах вучыўся ў Браўнсбергскім езуіцкім калегіуме, потым у Папскай семінарыі ў Вільні.

Паплечнік і спаведнік полацкага архібіскупа Іасафата Кунцэвіча. З 1619 года ігумен Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра. Разам з архібіскупам займаўся вяртаннем праз суды манастырскай маёмасці, незаконна прысвоена мясцовай шляхтай.

У 1628 годзе быў першым сведкам (*Primus Testis*) на працэсе кананізацыі Кунцэвіча.

У 1629 годзе ўдзельнічаў у Жыровіцкай кангрэгацыі базыльян пад кіраўніцтвам мітрапаліта Іосіфа Руцкага. На кангрэгацыі разглядалі пытанне ліквідацыі Барысаглебскай архімандрыі і пераносе манастыра ў Полацк. Прычынай было імкненне мітрапаліта ўзмацніць кантроль над манастырамі, а пажыццёвае абранне архімандрытаў манахамі перашкаджала цэнтралізаваным рэформам. Протаархімандрыт Рафал Корсак з кансультарамі (радцамі) мусіў наведае Полацк і вызначыць умовы пераносу манастыра. Аднак рэалізацыю плана спыніла нязгода полацкага архібіскупа Антонія Сялявы. Ужо 1630 годзе ў полацкіх земскіх актах Генадзь Хмяльніцкі згаданы як архімандрыт.

Каля 1636 года Генадзь Хмяльніцкі пераведзены на месца суперыёра (ігумена) Наваградскага манастыра.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Жыццяпісы базыльян (Пятая частка Рукапісу Льва Кішкі) / [біяграфічныя матэрыялы пра князёў і царкоўных дзеячаў-базыльян на лацінскай мове]. — ЦДІАЛ. Фонд 201, вопіс 4 б, справа 413. — С. 239—486. — С. 432.
* Жыттєписи Василіян (Виїмок з рукописного збірника митр. Льва Кишки) // Записки чина св. Василія Великого. — Жовква, 1924. — Т. І. — Вип. 1. — С. 12.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бельчыцкі манастыр
Катэгорыя:Базыльяне
Тэафіл Альшаніца

**Тэафіл Альшаніца** () — уніяцкі царкоўны дзеяч, ігумен, архімандрыт, базыльянін.

У 1614—1617 гадах у Браўнсбергскім езуіцкім калегіуме. У 1623 годзе як ігумен Жыровіцкага манастыра удзельнічаў у Руцкай кангрэгацыі.

У 1635 годзе кароль Уладзіслаў Ваза дазволіў полацкаму архібіскупу Антону Сяляве перадаць Альшаніцы Мікалаеўскі манастыр у Мсціслаўскім ваяводстве. Аднак, у 1636 годзе Тэафіл быў ігуменам Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра. У 1636 годзе ўдзельнічаў у Віленскай кангрэгацыі базыльян, якая даручыла архібіскупу Сяляве, протаархімандрыту Корсаку, ігуменам Барысаглебскаму Альшаніцы і Чарэйскаму Кваснеўскаму вырашыць праблему з Галубіцкай царквой з улікам тэстаменту Астафея Корсака 1625 года.

Ігумен Тэафіл некалькі разоў скардзіўся ў полацкі магістрат, што той не прымае захадаў да асоб, якія не ходзяць у царкву. У 1640 годзе пры спрыянні мітрапаліта Сялявы Альшаніца атрымаў каралеўскі дазвол на архімандрыю і афіцыйна стаў Барысаглебскім архімандрытам.

Базыльянскі пракуратар (прадстаўнік) у Рыме Піліп Баравік, не абазнаны ў гісторыі манастыра, у 1647 годзе ў сваім допісе адзначаў, што «*архімандрыт Полацкі на імя Тэафіл; гэты манастыр ніколі не меў тытула архімандрыта, не кажучы ўжо пра пажыццёвага … са свайго даходу могуць утрымліваць 19 манахаў; але іх тут толькі 4*». На Віленскай кангрэгацыі 1650 года архімандрыт Альшаніца абраны кансультарам Базыльянскага ордэна.

Памёр 1651 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Жыццяпісы базыльян (Пятая частка Рукапісу Льва Кішкі) / [біяграфічныя матэрыялы пра князёў і царкоўных дзеячаў-базыльян на лацінскай мове]. — ЦДІАЛ. Фонд 201, вопіс 4 б, справа 413. — С. 239—486. — С. 435.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бельчыцкі манастыр
Катэгорыя:Жыровіцкі манастыр
Катэгорыя:Базыльяне
ДЗЯЭЛРА

**Дзяржаўная камісія па электрыфікацыі Расіі** (**ДЗЯЭЛРА**) ( — скарачэнне ад ) — першы агульнанацыянальны доўгатэрміновы план аднаўлення і развіцця эканомікі РСФСР (якая значна пацярпела ў выніку грамадзянскай вайны 1918—1921 гадоў і нацыяналізацыі ўсёй прамысловасці), заснаваны на электрыфікацыі.

## Гісторыя 
21 лютага 1920 года Прэзідыум Вышэйшага савета народнай гаспадаркі РСФСР прыняў пастанову аб зацвярджэнні створанай пры электрааддзеле электрыфікацыйнай камісіі, якая пазней стала называцца Дзяржаўнай камісіяй па электрыфікацыі Расіі (ДЗЯЭЛРА). Створаны ёю дакумент «План электрыфікацыі РСФСР», які стаў называцца планам ДЗЯЭЛРА, быў першым адзіным дзяржаўным перспектыўным планам развіцця народнай гаспадаркі Расіі.

21 снежня 1921 года план быў прыняты Саветам Народных Камісараў, а 28 снежня 1921 года зацверджаны IX Усерасійскім з’ездам Саветаў. Гэта надало плану неабходную сілу закона.
ДЗЯЭЛРА быў планам развіцця не адной энергетыкі, а ўсёй эканомікі. У ім прадугледжвалася будаўніцтва прадпрыемстваў, якія забяспечваюць гэтыя будоўлі ўсім неабходным, а таксама апераджальнае развіццё электраэнергетыкі. Усё гэта прывязвалася да планаў развіцця тэрыторый. Сярод іх — закладзены ў 1927 годзе Сталінградскі трактарны завод. У рамках плана таксама пачалося асваенне Кузнецкага вугальнага басейна, вакол якога ўзнік новы прамысловы раён. Савецкі ўрад заахвочваў ініцыятыву ўдзельнікаў у выкананні ДЗЯЭЛРА. Тыя, хто займаўся электрыфікацыяй, маглі разлічваць на падатковыя ільготы і крэдыты ад дзяржавы.

### Рэалізацыя ідэі 
План ДЗЯЭЛРА, разлічаны на 10-15 гадоў, прадугледжваў будаўніцтва 30 раённых электрычных станцый (20 ТЭС і 10 ГЭС) агульнай магутнасцю 1.750.000 кВт. У ліку іншых намячалася пабудаваць Шцёраўскую, Кашырскую, Ніжагародскую, Шатурскую і Чэлябінскую раённыя цеплавыя электрастанцыі, а таксама ГЭС — Ніжагародскую, Волхаўскую (1926), Дняпроўскую, дзве станцыі на рацэ Свір і інш. У рамках праекта было праведзена эканамічнае раянаванне, выдзелены транспартна-энергетычны каркас. Праект ахопліваў восем асноўных эканамічных раёнаў (Паўночны, Цэнтральна-прамысловы, Паўднёвы, Прыволжскі, Уральскі, Заходне-Сібірскі, Каўказскі і Туркестанскі). Паралельна вялося развіццё транспартнай сістэмы краіны (магістралізацыя старых і будаўніцтва новых чыгуначных ліній, збудаванне Волга-Данскага канала).

Праект ДЗЯЭЛРА паклаў аснову індустрыялізацыі ў Расіі. План, у асноўным, быў перавыкананы да 1931 года. Выпрацоўка электраэнергіі ў 1932 годзе ў параўнанні з 1913 годам павялічылася не ў 4,5 разы, як планавалася, а амаль у 7 разоў: з 2,0 да 13,5 млрд квт⋅г.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Кржижановский Г. М. Десять лет хозяйственного строительства СССР: 1917—1927. — М., 1927. 
* Развитие электрификации Советской страны. 1921—1925 гг.: Сборник документов и материалов. — М., 1956. 
* Труды Государственной комиссии по электрификации России — ГОЭЛРО: Документы и материалы. — М., 1960. 

## Спасылкі 
* Разряд вдохновения: как электричество повлияло на наше искусство

Катэгорыя:Гісторыя Расіі (1917—1991)
Катэгорыя:1920 год у Расіі
Катэгорыя:1920-я
Парфяновіч

**Парфяно́віч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Аляксандравіч Парфяновіч (нар. 1950) — беларускі акцёр тэатра і кіно.
* Уладзімір Уладзіміравіч Парфяновіч (нар. 1958) — беларускі вясляр на байдарцы, палітык.
Максвел

**Максвел**:
* Гіслейн Максвел — свецкая ільвіца
* Джэймс Максвел — брытанскі фізік, матэматык

## Фізіка 
* Максвел (адзінка вымярэння)
Дэвід Брус

**Дэвід Брус** (; , , Аўстралія — , , Вялікабрытанія) — англійскі бактэрыёлаг, паразітолаг і эпідэміёлаг, член Лонданскага каралеўскага таварыства (з 1899 года).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 29 траўня 1855 года ў Мельбурне. У 1881 годзе скончыў Эдынбургскі ўніверсітэт. З 1883 года прыняты на працу ў ваенна-медыцынскую службу. З 1884 па 1888 год працаваў на востраве Мальта, у 1888 годзе — у лабараторыі Роберта Коха ў Берліне, з 1889 па 1894 год — у Шпіталі каралевы Вікторыі ў Нэтлей. У 1903 годзе ўзначальваў экспедыцыю ва Уганду для вывучэння соннай хваробы, у 1904 годзе ўзначальваў камісію па вывучэнні ліхаманкі на востраве Мальта. З 1914 па 1918 год працаваў у Ваенна-медыцынскім каледжы ў Мільбанку, Лондан. З 1918 года — на пенсіі па стане здароўя.

Памёр 27 лістапада 1931 года ў Лондане, праз 4 дні пасля смерці сваёй жонкі падчас яе памінальнай службы. Абодва былі крэміраваны ў Лондане, іх попел пахаваны разам недалёка ад замка Стэрлінг, пад простым каменным крыжом. У іх не было дзяцей.
Бюлетэнь

**Бюлетэ́нь** ( ад  — запіска, лісток) — шматзначны тэрмін.

## Значэнні 
*  — збор афіцыйных актаў, распараджэнняў.
*  — кароткае інфармацыйнае паведамленне або перыядычнае выданне з афіцыйнымі матэрыяламі па пэўнай тэме.
* Выбарчы бюлетэнь — дакумент для галасавання на выбарах.
* Лісток непрацаздольнасці (таксама *бальнічны бюлетэнь*) — медыцынскі дакумент, які пацвярджае часовую непрацаздольнасць.
*  — у інфармацыйных тэхналогіях паведамленне пра ўразлівасці ў праграмных прадуктах.

## Крыніцы
Бязмен

thumb|Бязмен XIX стагоддзя
**Бязме́н** — даўняя ручная рычажная вага.

## Канструкцыя і выкарыстанне 
Уяўляе сабой металічны або драўляны стрыжань з нанесенай шкалой і рухомым пунктам апоры ў выглядзе пятлі. На адным канцы меў місачку або кручок, дзе размяшчалі або падвешвалі груз, а другі, патоўшчаны канец, служыў гірай.

Карысталіся бязменам звычайна для вызначэння масы (вагі) прадуктаў. Часам бязменам называюць таксама спружынную ручную вагу.

## Этымалогія 
Этымалогія слова «бязмен» няясная. На думку Макса Фасмера, найбольш абгрунтаваныя версіі Арва Расянена пра паходжанне ад чувашскага **viśmen* (ад  — «мераць») і Фёдара Корша пра паходжанне ад арабска-цюркскага *väznä* — «вагі», на якія магло паўплываць другаснае збліжэнне з *bez měny* (). Меркаванні пра запазычанне са  лічацца памылковымі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вагі
Катэгорыя:Бытавая тэхніка
Бернхард Банг

**Бернхард Лаўрыц Фрэдэрык Банг** ( — ) — дацкі ветэрынар. У 1897 годзе ён адкрыў Brucella abortus, якая стала вядомая як палачка Банга. Палачка Банга была прычынай хваробы Банга (цяпер вядомай як бруцэлёз), якая можа выклікаць аборт у цяжарных жывёл і хвалепадобную ліхаманку ў людзей.
Банг

**Банг** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Антон Хрысціян Банг — нарвежскі дзяржаўны і палітычны дзеяч
* Бернхард Банг — дацкі ветэрынар
Хехінген

**Хехінген** () — горад у Германіі, у зямлі Бадэн-Вюртэмберг. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Балінген. Уваходзіць у склад раёна Цолернальб. Плошча — 66,44 км². Афіцыйны код — 08 4 17 031.

Горад падзяляецца на 9 гарадскіх раёнаў.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Бадэн-Вюртэмберга
Гехінген

**Гехінген** () — абшчына ў Германіі, у зямлі Бадэн-Вюртэмберг.

Падпарадкоўваецца адміністрацыйнай акрузе Карлсруэ. Уваходзіць у склад раёна Кальв. Плошча — 14,68 км².

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Камуны Бадэн-Вюртэмберга
Іосіф Гардзіцкі

**Іосіф Градзіцкі** (; ? — каля 1678) — уніяцкі царкоўны дзеяч, базыльянін.

## Біяграфія 
Паходзіў з Маскоўскай дзяржавы (Ducatu Mosoviae), сын харунжага.

У 1644—1647 гадах вучыўся ў Браўнсбергскім езуіцкім калегіуме.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Жыццяпісы базыльян (Пятая частка Рукапісу Льва Кішкі) / [біяграфічныя матэрыялы пра князёў і царкоўных дзеячаў-базыльян на лацінскай мове]. — ЦДІАЛ. Фонд 201, вопіс 4 б, справа 413. — С. 239—486. — С. 291. (дае апіску 1648, замест 1678 года смерці).
* Жыттєписи Василіян (Виїмок з рукописного збірника митр. Льва Кишки) // Записки чина св. Василія Великого. — Жовква, 1924. — Т. І. — Вип. 1. — С. 130.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бельчыцкі манастыр
Катэгорыя:Архімандрыты
Каралеўшчына

паводле ваяводстваў у 1569&nbsp;годзе (у «чырвоных злотых»)]]
 паводле статыстычнага перапісу Фрыдэрыка Машынскага, 1789&nbsp;год]]

**Карале́ўшчына** — у Каралеўстве Польскім і Рэчы Паспалітай непасрэдныя ўладанні дзяржавы ў асобе манарха.

З XV стагоддзя каралеўшчыны часта аддаваліся ў трыманне прыватным асобам (дзяржаўцам, старастам, намеснікам, цівунам) як дзяржавы, староствы, а часцей — у заклад (заставу).

У ВКЛ назва «каралеўшчына» ўжывалася для абазначэння велікакняжацкіх уладанняў і стала пашыранай пасля Люблінскай уніі 1569 года. У канцы XVI стагоддзя некаторыя каралеўшчыны былі вылучаны для задавальнення патрэб каралеўскага двара і каралеўскага скарбу; яны атрымалі назву эканомій.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Зямельныя адносіны
Катэгорыя:Рэч Паспалітая
Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае
Бязмен (адзінка вымярэння)

**Бязме́н** (, , , ) — даўняя адзінка масы. Уваходзіла ў беларускую сістэму мер, якая ўжывалася ў Вялікім Княстве Літоўскім, і рускую сістэму мер, якая ўжывалася на поўначы Расійскай імперыі і ў Сібіры.

## Гістарычнае значэнне 
Выкарыстоўвалася ў XVI—XVII стагоддзях. 1 бязмен быў роўны 240 залатнікам, што адпавядала 1,022 кілаграма.

## Этымалогія 
Этымалогія слова «бязмен» няясная. На думку Макса Фасмера, найбольш абгрунтаваныя версіі Арва Расянена пра паходжанне ад чувашскага **viśmen* (ад  — «мераць») і Фёдара Корша пра паходжанне ад арабска-цюркскага *väznä* — «вагі», на якія магло паўплываць другаснае збліжэнне з *bez měny* (). Меркаванні пра запазычанне са  лічацца памылковымі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Адзінкі масы
Бюргерства

**Бю́ргерства**, **бю́ргеры** — тэрмін, якім абазначаюць гарадское насельніцтва ў Заходняй Еўропе перыяду Сярэдневякоўя. У шырокім сэнсе пад бюргерствам разумеюць усіх жыхароў сярэдневяковага горада, у вузкім — сярэдні слой гарадскога насельніцтва, пераважна рамеснікаў і гандляроў.

## Гісторыя 
Бюргерства як сацыяльны слой сфарміравалася ў XI—XIII стагоддзях. Яго ўзнікненне было вынікам барацьбы гараджан з феадаламі-сеньёрамі за гарадскую зямлю і вызваленне ад феадальнай залежнасці.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сацыяльныя групы
Катэгорыя:Гісторыя Еўропы
Катэгорыя:Сярэдневякоўе
Катэгорыя:Горад
Ключ (адміністрацыйна-гаспадарчы комплекс)

**Ключ** — адміністрацыйна-гаспадарчы комплекс з некалькіх вёсак з фальваракамі ці без іх у Рэчы Паспалітай у XVI—XIX стагоддзях.

Ключы існавалі ў дзяржаўных і прыватных уладаннях. На ключы, як правіла, падзяляліся дзяржаўныя эканоміі.

Ключ мог быць часова вылучаны з латыфундыі і перададзены ў залогавае ці арэнднае трыманне; у такім выпадку адміністрацыя ўласніка на яго не распаўсюджвалася. Часам ключ называлі староствам.

У адміністрацыйна-гаспадарчых адносінах ключ быў падобны да войтаўства.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Эканоміка Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Зямельнае права
Іасафат Дубянецкі

**Іасафат Дубянецкі** () — уніяцкі царкоўны дзеяч, ігумен, архімандрыт, базыльянін.

У 1644 годзе быў прапаведнікам у Жыровіцкім манастыры. Уклаў першую кнігу цудаў абраза Маці Божай Жыровіцкай, якая захоўвалася ў манастыры. Пасля ад’езду ў 1651 годзе ігумена Мікалая Корсака на полацкую архімандрыю, Дубянецкі прызначаны ігуменам Жыровіцкага манастыра. У 1653 годзе Мікалай Корсак абраны архімандрытам Віленскім, а Корсак заняў Барысаглебскую архімандрыю.

На пачатку вайны 1654—1667 гадоў шмат палачан пакінула горад, манахі, забраўшы труну з целам блаславёнага Іасафата, ад’ехалі да Замосця ў Польшчу. На Тараканьскай кангрэгацыі 1656 года Дубянецкі абраны кансультарам Ордэна.

Згаданы як архімандрыт Барысаглебскі яшчэ ў 1659 годзе, неўзабаве памёр.

## Літаратура 
* Жыццяпісы базыльян (Пятая частка Рукапісу Льва Кішкі) / [біяграфічныя матэрыялы пра князёў і царкоўных дзеячаў-базыльян на лацінскай мове]. — ЦДІАЛ. Фонд 201, вопіс 4 б, справа 413. — С. 239—486. — С. 324.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бельчыцкі манастыр
Катэгорыя:Базыльяне
Катэгорыя:Жыровіцкі манастыр
Дзяржава (зямельнае ўладанне)

**Дзяржа́ва** — дзяржаўнае зямельнае ўладанне ў Вялікім Княстве Літоўскім, якое знаходзілася ў распараджэнні пэўнай асобы — дзяржаўцы — на вызначаных умовах трымання.

У XV—XVI стагоддзях дзяржавы мелі розную велічыню; некаторыя з іх ператварыліся ў староствы.

У XVII—XVIII стагоддзях дзяржавы складаліся з адной ці некалькіх вёсак або нават іх частак; часам дзяржавай лічылася пэўная колькасць зямлі, на якой не было аселых сялян.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Зямельныя ўладанні
Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае
Застава

**Заста́ва** — шматзначны тэрмін.

## Ваенная справа 
* Застава — падраздзяленне, якое выконвае задачы аховы: вылучаецца войскамі на маршы (*паходная застава*) або пры размяшчэнні на месцы (*вартавая застава*).
* Застава — падраздзяленне (каманда) пагранічнай вартавой службы ў Расіі XVI—XIX стагоддзяў. Пазней — пагранічная застава.
* Застава — месца ўезду ў горад або выезду з яго ў XVI—XIX стагоддзях, якое ахоўвалася вартай; прызначалася для праверкі дакументаў і збору пошлін.

## Тапонім 
* Застава — былая станцыя (населены пункт) у Суаярвскім раёне Карэліі.
* Застава — вёска ў Вацкім раёне Ніжагародскай вобласці.
* Застава — плошча ў Варонежы.
* Застава — станцыя Петразаводскага аддзялення Кастрычніцкай чыгункі.
* Застава — прыпыначны пункт Петразаводскага аддзялення Кастрычніцкай чыгункі.

## Літаратура 
* «Застава» — раман жахаў амерыканскага пісьменніка Фрэнсіса Пола Вілсана.
* «Застава» — фантастычны раман Сяргея Лук’яненкі.

## Іншае 
* «Застава» («Сцяг») — сербскі прамысловы кангламерат, які займаецца вытворчасцю аўтамабіляў і зброі.
* «Застава» — расійскі тэлесерыял.
* «Застава» — жылы раён горада Адэсы.
*  — расійская ліцэнзаваная копія ізраільскага дрона Bird-Eye 400.

## Гл. таксама 
* Заставы Масквы — спіс застаў Маскоўскага Камер-Калежскага вала.
* 
* Застаўская (станцыя метро)
* Сялянская застава (значэнні)
* Нарвенская застава (значэнні)
* Неўская застава
* Кардон

## Крыніцы
Дзесяціна

**Дзесяці́на** — шматзначны тэрмін.

## Значэнні 
* Дзесяціна — дзесятая частка даходу, якая збіралася царквою з насельніцтва ў сярэдневяковай Еўропе і на Русі.
* Дзесяціна — старажытнаруская мера зямельнай плошчы.
* Дзесяціна — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Патрыяршай вобласці ў Расіі XVII—XVIII стагоддзяў.
*  — дзесятая частка ўраджаю і жывёлы, якая падлягала адлічэнню паводле яўрэйскага рэлігійнага закону.

## Тапонімы 
### Расія 
* Дзесяціна — мясцовасць у Тоцемскім раёне Валагодскай вобласці.
* Дзесяціна — вёска ў Наўгародскім раёне Наўгародскай вобласці.

### Украіна 
* Дзесяціна — сяло ў Луцкім раёне Валынскай вобласці.

## Гл. таксама 
* Дзесяцінная вуліца
* Дзесяцінная царква
* Дзесяцінны завулак
* Дзесяцінны манастыр
* Дзесяціны

## Крыніцы
Дзесяціна (падатак)

**Дзесяці́на** (, ,  , )&nbsp;— дзесятая частка даходу, якая збіралася царквою з насельніцтва ў сярэдневяковай Еўропе (царкоўная дзесяціна). Узнікла ў канцы VI&nbsp;стагоддзя. У старажытнасці такая форма збору існавала ў шэрагу семіцкіх народаў, у прыватнасці ў яўрэяў, ад якіх яна перайшла ў заходнюю хрысціянскую царкву.

У ісламе разнавіднасцю дзесяціны з’яўляецца закат.

## Гісторыя 
Першыя патрабаванні аб выплаце дзесяціны ў хрысціянскай царкве, са спасылкай на Біблію, былі агучаны ў 585&nbsp;годзе. З 779&nbsp;года яна стала абавязковай для ўсяго насельніцтва Франкскага каралеўства. Кананічна дзесяціна павінна была размеркавацца наступным чынам: адна трэць ішла на ўтрыманне царкоўнага будынка, адна трэць&nbsp;— святару, і апошняя трэць&nbsp;— на дапамогу бедным прыхаджанам. З развіццём феадальных адносін яна пачала амаль цалкам спаганяцца на карысць вышэйшага духавенства. Асноўны цяжар падатку клаўся на сялянства, тады як вышэйшыя слаі насельніцтва часта ад яго вызваляліся.

У каталіцкай царкве вылучаліся наступныя віды збору:
* *Вялікая дзесяціна* — з урожаю збожжа і вінаграда.
* *Малая дзесяціна* — з агародніны і тэхнічных культур.
* *Дзесяціна крыві* — са свойскай жывёлы і прадуктаў жывёлагадоўлі.

Адмена дзесяціны была адным з асноўных патрабаванняў сялян падчас шматлікіх паўстанняў. У Францыі яна была скасавана ў 1789—1790&nbsp;гадах, у іншых еўрапейскіх краінах&nbsp;— на працягу XIX&nbsp;стагоддзя.

### На Русі 
У Старажытнай Русі дзесяціна была ўстаноўлена князем Уладзімірам Святаславічам пасля хрышчэння Русі. Першапачаткова яна прызначалася для ўтрымання кіеўскай Дзесяціннай царквы, аднак пазней набыла характар паўсюднага падатку. Гэты збор ажыццяўляўся царкоўнымі арганізацыямі, пры гэтым манастыры дзесяціну не збіралі. Пазней царкве далі права замест дзесяціны збіраць пошліну са спраў, якія разглядаў царкоўны суд.

У Вялікім Княстве Літоўскім у XV—XVI&nbsp;стагоддзях існавала два асноўныя віды дзесяціны:
* *«снаповая»* — форма натуральнага збору, пры якой сяляне аддавалі на карысць царквы кожны дзесяты сноп зжатага збожжа;
* *агульная* — збор, які складаў 1/10 частку ад агульнага ўраджаю збожжа, здабытага мёду і іншых сельскагаспадарчых прадуктаў.

Канчаткова дзесяціна была ліквідавана ў канцы XIX&nbsp;стагоддзя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя падаткаабкладання
Катэгорыя:Рэлігія і грамадства
Катэгорыя:Дарэнне
Катэгорыя:Дзесятковая сістэма злічэння
Катэгорыя:Царкоўнае права
Катэгорыя:Эканоміка Вялікага Княства Літоўскага
Google Gemini

**Google Gemini** (раней **Bard**) — гэта чат-бот і віртуальны асістэнт з генератыўным штучным інтэлектам, распрацаваны кампаніяй Google. Станам на 2026 год выкарыстоўвае аднайменную вялікую моўную мадэль (), раней быў заснаваны на мадэлях LaMDA і PaLM2.

Gemini быў навучаны на розных тыпах даных, што дазваляе яму апрацоўваць і генераваць не толькі тэкст, але і камп'ютарны код, выявы, аўдыя і відэа. Тэхналогія існуе ў розных варыянтах: версіі *Pro* і *Ultra* патрабуюць вялікіх вылічальных магутнасцяў для складаных разважанняў, версія *Flash* больш эканамічная з паменшанай магутнасцю, *Nano* прапануецца як варыянт для простых заданняў на персанальных прыладах.

Упершыню чат-бот ад Google быў анансаваны 6 снежня 2023 года пад назвай *Bard*. У лютым 2024 года Bard быў перайменаваны ў Gemini.

Першыя версіі чат-бота атрымалі як станоўчыя водгукі, так і публічную крытыку. Каментатары адзначалі яго канкурэнтаздольнасць у параўнанні з GPT-4 і GPT-5 ад OpenAI пры стварэнні кода і пошуку даных. У той жа час чат-бот крытыкавалі за ненадзейнасць яго адказаў, гістарычныя недакладнасці і перадузятасць да пэўных расавых груп. Абнаўленні, выпушчаныя на працягу 2025 года, былі сканцэнтраваны на зніжэнні галюцынацый, паляпшэнні хуткасці адказаў і стварэнні агентаў для аўтаномных даследаванняў і распрацоўкі праграмнага забеспячэння.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Чат-боты
Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Android
Катэгорыя:Google
Орэ (Швецыя)

**Орэ** () — шведскі гарналыжны курорт у лене Емтланд, населены пункт у аднайменнай камуне.

Заснаваны больш за 1000 гадоў таму ў мясцовасці, дзе знаходзіліся селішчы вікінгаў і паселішчы, у якіх жылі саамы. У XIII і XIV стагоддзях у наваколлях Орэ былі медныя рудні. Турызм пачаў развівацца тут з канца ХІХ стагоддзя.

У Орэ тройчы праводзіліся чэмпіянаты свету па гарналыжным спорце — у 1954, 2007 і 2019 гадах.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Швецыі
Катэгорыя:Гарналыжныя курорты
Джузэпэ Меаца (стадыён)

**«Сан-Сіра»** (), таксама вядомы як **«Стадыён Джузэпэ Меацца»** () — футбольны стадыён, размешчаны ў горадзе Мілан.

З’яўляецца хатняй арэнай для італьянскіх футбольных клубаў — «Мілана» і «Інтэрнацыянале».

Названы ў гонар двухразовага чэмпіёна свету Джузэпэ Меаца, які выступаў на клубным узроўні за абедзве міланскія каманды.

На стадыёне за год яго 100-годдзя прайшла цырымонія адкрыцця зімовых Алімпійскіх гульняў 2026 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спартыўныя збудаванні Італіі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мілана
Катэгорыя:Футбольныя стадыёны
Луіджы Рыва

**Луіджы Рыва** (; , Леджуна, Ламбардыя — , ) — італьянскі футбаліст, нападаючы. Большую частку кар’еры правёў у клубе «Кальяры», найлепшы бамбардзір за ўсю гісторыю каманды. За гэта клуб навечна замацаваў гульнявой № 11 за Рывай і прыбраў яго з ратацыі нумароў клуба.

Найлепшы бамбардзір у гісторыі зборнай Італіі — 35 галоў. Па версіі МФФІІС займае 42-е месца сярод найлепшых футбалістаў Еўропы XX стагоддзя. Займае 74-е месца сярод найлепшых гульцоў свету па версіі «World Soccer», займае 33 месца сярод ста лепшых футбалістаў XX стагоддзя па версіі Placar. Ганаровы жыхар Кальяры.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Стапа

**Стапа́** — шматзначны тэрмін.

## Значэнні 
* Стапа — спалучэнне націскнога з адным ці двума ненаціскнымі складамі, якое заканамерна паўтараецца ў вершаваным радку.
* Стапа — адзінка падліку пісчай паперы, роўная 1000 лістоў (да ўвядзення метрычнай сістэмы раўнялася 480 лістам).
* Стапа — састарэлая адзінка вымярэння даўжыні ў Вялікім Княстве Літоўскім, роўная 12 цалям (прыблізна 32,5 см).
* Стапа — дыялектаная назва ступні, ніжняй часткі нагі чалавека.
* Манетная стапа — нумізматычны тэрмін, які азначае колькасць манет аднаго наміналу, што можа быць адчаканена з пэўнай вагавай адзінкі металу.

## Гл. таксама 
* Ступня (значэнні)

## Крыніцы
Ступня (значэнні)

**Ступня́** — шматзначны тэрмін.

## Значэнні 
* Ступня — частка нагі чалавека ад шчыкалаткі ўніз.
* Ступня — ніжняя паверхня нагі, падэшва.

## Медыцына 
*  — перабудова плюсневых касцей пад уплывам працяглай нагрузкі (звычайна пасля доўгіх маршаў).
*  — сукупнасць пашкоджанняў ступні чалавека ў выніку выбуху супрацьпяхотнай міны.
*  — захворванне ступняў ног, выкліканае працяглым уздзеяннем вільгаці і холаду.

## Гл. таксама 
* Стапа

## Крыніцы
Бязмен (значэнні)

**Бязме́н** — шматзначны тэрмін.

## Значэнні 
* Бязмен — даўняя ручная рычажная вага ў выглядзе металічнага або драўлянага стрыжня са шкалой і рухомым пунктам апоры.
* Бязмен — ручная спружынная вага.
* Бязмен — даўняя адзінка масы, якая ў XVI—XVII стагоддзях раўнялася 240 залатнікам (1,022 кг).

## Крыніцы
Рыва

**Рыва** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Луіджы Рыва — італьянскі футбаліст
* Эмануэль Рыва — французская актрыса
Франьё фон Альмен

**Франьё фон Альмен** (; нар. , Больтыген, Берн) — швейцарскі гарналыжнік, трохразовы алімпійскі чэмпіён 2026 года ў хуткасным спуску, каманднай камбінацыі і супергіганце, двухразовы чэмпіён свету, пераможца этапаў Кубка свету. Спецыялізуецца ў хуткасных дысцыплінах.

Катэгорыя:Гарналыжнікі Швейцарыі
Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 2026 года
Эма Айхер

**Эма Айхер** (; нар.  г., ) — нямецкая гарналыжніца, трохразовы сярэбраны прызёр зімовых Алімпійскіх гульняў (2022, 2026), бронзавы прызёр чэмпіянату свету 2021 года. Універсал паспяхова выступае і ў хуткасных, і ў тэхнічных дысцыплінах.

Катэгорыя:Гарналыжнікі Германіі
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры зімовых Алімпійскіх гульняў 2022 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры зімовых Алімпійскіх гульняў 2026 года
Кандылярыевыя

**Кандылярыевыя** (*Candelariaceae*) — сямейства лішайнікаў парадку . Сямейства было апісана ў 1954 годзе фінскім ліхенолагам .

## Апісанне 
Слаявіна накіпная, зярністая, бародаўкавая, аднастайная або па краі часам лопасцевая, светла-жоўтая, жаўткова-жоўтая або аранжава-жоўтая, нярэдка з зеленаватым або шэраватым адценнем. Апатэцыі сядзячыя, круглявыя, леканоравага тыпу. Дыск розных аддценняў жоўтага, плоскі да вельмі выпуклага, з больш-менш сталым слаявінавым краем. Гіпатэцый светлы. Парафізы неразгалінаваныя. Сумкі з 8 спорамі, рэдка з 16 і болей. Споры бясколерныя, падоўжаныя да эліпсоідных, адна- або несапраўдна двухклетачныя.

## Месцапражыванне 
Лішайнікі растуць на кары дрэў, драўніне або камянях, часам на антрапагенных субстратах. Часты на субстратах, багатых азотам.

## Класіфікацыя 
Паводле базы даных Catalogue of Life на люты 2026 года сямейства ўключае наступныя роды:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Лішайнікі
Катэгорыя:Сямействы грыбоў
Катэгорыя:Кандылярыевыя
Аліцкая эканомія

**Аліцкая экано́мія** — дзяржаўнае зямельнае ўладанне ў Вялікім Княстве Літоўскім. Знаходзілася ў заходняй частцы Троцкага павета. Цэнтр — мястэчка Аліта.

Утворана 28 студзеня 1588 года каралём, зацверджана ў 1589 годзе соймам. У канцы XVIII стагоддзя эканомія была падзелена на Аліцкую, Бортніцкую і Шчэбраўскую губерні; складалася з 15 трактаў, дзе было 169 вёсак і 3 мястэчкі (больш за 3 тыс. дамоў).

Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе большая частка эканоміі адышла Прусіі, рэшта — Расійскай імперыі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
*  

Катэгорыя:Эканоміі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Троцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)
Катэгорыя:1588 год у Еўропе
Катэгорыя:З’явіліся ў 1588 годзе
Катэгорыя:Аліта
Гіслейн Максвел

**Гіслейн Наэль Марыан Максвел** (; ) — свецкая ільвіца, вядомая тым, што была асуджана па справе Джэфры Эпштэйна, па якой яна была асноўнай абвінавачанай (пасля гібелі самога Эпштэйна).

## Біяграфія
Нарадзілася ў Францыі, у рэспектабельным прыгарадзе Парыжа Мезон-Лафіт, у шматдзетнай сям’і. 

У дзяцінстве і юнацтве жыла ў Англіі, пасля атрымання адукацыі працавала на свайго бацьку.

Пасля смерці бацькі ў 1991 годзе перабралася ў ЗША. У 2012 годзе заснавала *TerraMar Project*.

Да канца 2015 года Гіслейн пераважна адышла ад выканання сацыяльных функцый.

## Справа Эпштэйна
Пасля з’яўлення абвінавачванняў супраць яе па справе Джэфры Эпштэйна некаторы час хавалася. Затым, у ліпені 2020 года, была затрыманая і чакала прысуду суда па дзвюх справах: аб трафіку і ілжэсведчанні. Максвел сутыкнулася з пастаяннымі абвінавачваннямі ў зводніцтве і гандлі непаўналетнімі дзяўчынкамі для Эпштэйна. 

У снежні 2021 года суд у ЗША прызнаў Гіслейн Максвел вінаватай у дапамаганні сексуальнай эксплуатацыі непаўналетніх. Журы прысяжных палічыла даказаным, што з 1994 па 2004 гады Максвел падабрала для Эпштэйна чатырох дзяўчат-падлеткаў, якіх ён схіліў да дзеянняў сексуальнага характару. На працэсе супраць яе выступілі чатыры пацярпелыя, дзве з іх распавялі, што сталі ахвярамі Эпштэйна ў 14-гадовым узросце. Адна з жанчын заявіла, што Гіслейн Максвел прымала ўдзел у яе сексуальных кантактах з мільянерам. Акрамя таго, на судзе былі прадстаўлены дакументы, з якіх вынікала, што Максвел атрымала ад Эпштэйна мільёны долараў. 

У чэрвені 2022 года яе прысудзілі да 20 гадоў зняволення.

## Сям’я 
Маці — францужанка Жанна Элізабэт Мейнард, даследчыца Халакоста, бацька — медыямагнат Ян Роберт Максвел, выхадзец з чэхаславацка-яўрэйскай сям’і з Салотвына. 

У 2016 годзе ажанілася са Скотам Баргерсанам.

## Крыніцы
Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн
Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Вялікабрытаніі
Fairy

**Fairy** ( — фея) — сродак для мыцця посуду, які вырабляецца кампаніяй Procter & Gamble і прадаецца пад гэтай назвай у большасці краін Еўропы (у Швецыі пад назвай YES) і пад назвай Dawn у ЗША.

## Асартымент 
У цяперашні час на рынку Беларусі прадстаўлены:
* серыя Fairy Oxi:
** Апельсін і лімоннік;
** Яблык;
** Лімон;
** Лясныя ягады;
** Ягадная свежасць.
* серыя Далікатныя рукі:
** Рамонак і вітамін Е;
** Чайнае дрэва і мята.
* серыя Platinum:
** Лімон і лайм;
** Ледзяная свежасць.
* серыя ProDerma:
** Альяс вера і какос;
** Шоўк і архідэя.
* Капсулы для посудамыйных машын.

## Склад 
Склад сродку для мыцця посуду Fairy Hand Dish Lemon:
* вада;
* Лаўрэтсульфат натрыю (аніённае ПАР);
* аксід лаураміну (неіонагеннае ПАР);
* поліпрапіленгліколь (растваральнік);
* хларыд натрыю;
* араматызатар;
* этоксилат-пропоксилат поліэтыленіміну;
* феноксиэтанол (кансервант);
* 1,3-циклогександиметиламин (комплексаўтваральнік);
* гідраксід натрыю (амыленне тлушчаў);
* метилизотиазолинон (кансервант);
* прапіленгліколь (растваральнік);
* фарбавальнікі;
* ліманен (араматызатар);
* ліналаол (араматызатар);.

## Канкурэнты 
Сярод канкурэнтаў Fairy на рынках СНД выступаюць наступныя брэнды:
* «AOS», вытворчасць «Нэфіс Касметыкс»
* «Pril», вытворчасць Хенкель Рус
* «Пемолюкс», вытворчасць Хенкель Рус
* «Міф», вытворчасць P&G

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Fairy на афіцыйным сайце P&G .

Катэгорыя:Гандлёвыя маркі
Катэгорыя:Procter & Gamble
Яўген Аляксандравіч Зубовіч

**Яўген Аляксандравіч Зубовіч** (, Чавусы, Магілёўская вобл.) — беларускі пісьменнік, краязнавец. Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў.

## Жыццяпіс 
Скончыў Беларускі дзяржаўны эканамічны універсітэт, курсы экскурсаводаў пры Нацыянальным цэнтры па турызме (2010). Аўтар публікацый па краязнаўстве і турызме, піша вершы і прозу. Грае на валынцы.

Надрукаваў краязнаўчую кнігу «Чавусы — горад святога Марціна» (Магілёў, 2008), зборнік вершаў, п’есаў, апавяданняў «У небе сонца заходзіць самотна» (Мінск, 2009), гістарычны раман «Беларускі палкоўнік» (Мінск, 2018). У 2020 годзе выйшла другая кніга «Беларускі палкоўнік. Кніга 2».

Кніга «Беларускі палкоўнік», у 2019 годзе перамагла на сайце Kniha.of.by паводле вынікаў чытацкага галасавання ў конкурсе «Кніга году».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Зубовіч Яўген на bellit.info
* Яўген Зубовіч: Стварыць класічны гістарычны раман!, 12.09.2018
* «Мне выпала шчасце тут нарадзіцца», Настаўніцкая газета, 7.09.2018

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чавусах
Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў
Брэвет

**Брэвет** – афіцыйна зарэгістраваны кваліфікацыйны вела-марафон працягласцю ад 200 кіламетраў, які арганізуецца і праводзіцца паводле правіл ACP. Брэветы ёсць часткай рандонерскага руху.

Стандартнымі дыстанцыямі ёсць 200, 300, 400, 600, 1000 і 1200 кіламетраў. 

Кожны брэвет мае сваю дату правядзення, адлегласць і вызначаны час, за які неабходна праехаць. 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Веласпорт
Гоні

**Го́ні**, **гон**&nbsp;— старажытная народная мера (адзінка) даўжыні. Велічыня гоняў лічылася роўнай адлегласці, пройдзенай запрэжаным у саху канём, або даўжыні поля, апрацаванага (узаранага ці скошанага) за адзін прыём.

Мера мела ўмоўнае, не заўсёды аднолькавае лікавае значэнне, якое залежыла ад фізічных магчымасцей чалавека і жывёлы. Прыблізна гоні раўняліся 80—100&nbsp;м і болей.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння адлегласці
Катэгорыя:Беларускія меры даўжыні
Гоні (значэнні)

**Го́ні** — шматзначны тэрмін.

## Значэнні 
* Гоні — старажытная народная мера даўжыні, роўная адлегласці, пройдзенай запрэжаным у саху канём за адзін прыём (прыблізна 80—100 м і больш).
* «Родныя гоні» — беларускі грамадска-культурны і літаратурна-мастацкі часопіс, які выдаваўся ў Вільні ў 1927 годзе.

## Тапонімы 
* Гоні — горад у Грэцыі, у перыферыі Фесалія.
* Гоні — камуна ў Італіі, на востраве Сардзінія.

## Гл. таксама 
* Гон (значэнні)
Гон (значэнні)

**Гон** — шматзначны тэрмін.

## Значэнні 
* Гон — паводзіны некаторых відаў дзікіх жывёл у шлюбны перыяд.
* Гон — старажытная народная мера даўжыні, роўная адлегласці, пройдзенай запрэжаным у саху канём за адзін прыём (прыблізна 80—100 м і больш).
* Гон — пазасістэмная адзінка вымярэння плоскіх вуглоў, тое самае, што і град.
* Гон — праследаванне звера на паляванні.
* Бабровыя гоны — гістарычная назва месцаў, дзе вадзіліся і лавіліся бабры.

## Тапонімы 
*  — старажытны горад у Фесаліі.

## Прозвішча 
* Антон Гон (1866—1936) — аўстрыйскі лекар-патолаг, даследчык туберкулёзу і менінгіту.
* Ван Гон (877—943) — заснавальнік і першы кіраўнік карэйскай дзяржавы Каро.
* Карлас Гон (нар. 1954) — французскі і ліванскі прадпрымальнік, былы кіраўнік альянсу Renault-Nissan-Mitsubishi.
* Мод Гон (1866—1953) — англа-ірландская рэвалюцыянерка, феміністка і актрыса.

## Іншае 
* «Гон» — японская манга Масасі Танакі і імя яе галоўнага героя-дыназаўра.

## Гл. таксама 
* Гоні (значэнні)

## Крыніцы
Лан (мера плошчы)

**Лан** (ад ,  — лен, мерніцкі шнур) — у сярэдневяковай Еўропе поўны сялянскі надзел, абкладзены павіннасцямі; зямельная мера.

У розных краінах выкарыстоўваліся нацыянальныя назвы лана: *манс* у Францыі, *гайда* ў Англіі, *гуфа* ў Германіі, *бол* у Даніі, *гак* у Інфлянтах і інш.

Пры вызначэнні лана ўлічвалі якасць глебы, сістэму земляробства, прылады працы, характар угоддзяў, а таксама тып уласнасці на зямлю. Складаныя часткі лана вымяраліся геаметрычнымі мерамі (бонар, акр, стаянне, прут, шнур, верв) або агратэхнічнымі мерамі (морг, шэфельсат, загон, гоня, карэц, бочка, гарнец).

## У Польшчы і Рэчы Паспалітай 
У Польшчы лан вядомы з XIII стагоддзя, калі пашырылася ўнутранае асваенне зямель, заснаванне паселішчаў паводле нямецкага (магдэбургскага) права і ўвядзенне чыншу ў вёсках. Спачатку лан адпавядаў пэўнай плошчы пасеву збожжа або колькасці зямлі, апрацаванай запрэжкай за дзень.

Першыя віды геаметрычнага вызначэння лана (франконскі, тэўтонскі) датуюцца XIV стагоддзем і залежалі ад даўжыні вымяральных прылад — локця, ляскі (прута, палкі), шнура. Старапольскі (каралеўскі) лан вядомы з XVI стагоддзя і складаўся з 24 стаянняў (каля 48 га).

Тэўтонскі лан вымяраўся 15-локцевай палкай, меў памеры 180 × 4050 локцяў і падзяляўся на 18 стаянняў. У Малой Польшчы яго вымяралі локцем у 58,6 см, і плошча лана складала каля 25 га. Франконскія ланы вымяралі палкай у 14,75 локця: малы франконскі меў памеры каля 23 га, вялікі франконскі — каля 29 га.

Холмскі лан (*холмская валока*) з’явіўся на мяжы XIV—XV стагоддзяў: пры шырыні ў 1 шнур (37,5 локця) меў 1 мілю (13&nbsp;500 локцяў) даўжыні. Пазней ён выкарыстоўваўся ў Каралеўскай Прусіі і Мазовіі і складаўся з 30 моргаў, памераных прутом у 7,5 локця даўжыні (1 морг — 10 × 30 прутоў); пры гэтым локаць меў даўжыню 56,7 см, а плошча лана была 16,8 га.

У XVI стагоддзі падчас валочнай памеры ў ВКЛ пашырэнне атрымала валока, якая генетычна паходзіла ад рыжскага лана, вядомага з XIII стагоддзя (30 моргаў па 400 квадратных прутоў кожны), а таксама ад холмскага лана.

У XVI—XVII стагоддзях у Рэчы Паспалітай у сувязі з новай арганізацыяй абкладання павіннасцямі дзяржаўных зямель узніклі ланы:

* рэвізорскі (роўны 3 холмскім), 
* выбранецкі (пры стварэнні каралём Стафанам Баторыем выбранецкай, або ланавай, пяхоты),
* гібернавы (роўны 1,5 тэўтонскага; выкарыстоўваўся пры вызначэнні гіберны — дзяржаўнага падатку пры раскватараванні войск у каралеўшчынах),
* польскі (з 12 стаянняў, каля 12 га),
* сялянскі (кмецкі; з 288 загонаў, каля 6 га; выкарыстоўваўся пры вызначэнні павіннасцей).

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай лан выкарыстоўваўся разам з новымі зямельнымі мерамі, у тым ліку дзесяцінай у Расійскай імперыі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Dunin-Wąsowicz A. *Pomiary gruntu w Koronie w XVI—XVIII wieku*. Warszawa, 1994.

Катэгорыя:Гістарычныя адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Зямельныя меры
Катэгорыя:Сярэднявечча
Грэйт-Сент-Джэймс

**Грэйт-Сэнт-Джэймс** () — прыватны востраў на Амерыканскіх Віргінскіх астравах. Раней разам з суседнім востравам Літл-Сент-Джэймс належаў фінансісту і сексуальнаму злачынцу Джэфры Эпштэйну.

## Геаграфія 
Плошча складае прыблізна 165 акраў (67 га). Размешчаны ў 0,4 кіламетра (0,25 мілі) на паўднёвы ўсход ад Сент-Томаса. На заходнім баку размешчана Калядная бухта, якая з’яўляецца папулярным месцам для сноркелінга і швартоўкі лодак і яхт, прызначаных для дзённых чартэрных рэйсаў.

## Уладальнікі
Востраў першапачаткова належаў невядомай жанчыне, якая пасля памерла ў Швейцарыі. Затым Грэйт-Сент-Джэймс быў падзелены на ўчасткі, і з канца 1970-х яго атрымалі ў спадчыну тры чалавекі, якому ўжо належаў суседні востраў Літл-Сент-Джэймс.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн
Катэгорыя:Астравы ЗША
Катэгорыя:Амерыканскія Віргінскія астравы
Дуб Тамэ-Лаўры

**Дуб Тамэ-Лаўры** () — найбуйнейшы дуб, які расце на тэрыторыі Эстоніі. Дуб расце на зямлі аднайменнага хутара, у воласці Урвастэ павета Вырумаа.

Вышыня дрэва ад паверхні зямлі — 17 метраў, а абхап ствала — 8 метрам. Узрост — каля 7 стагоддзяў. Згодна з праведзенымі даследаваннямі, было высветлена, што дрэва пачало расці ў 1326 годзе.

Дуб Тамэ-Лаўры быў намаляваны на адваротным баку 10-кронавай купюры.

Дрэва было ўзята пад ахову як прыродаахоўны аб’ект рэспублікі 30 чэрвеня 1939 года.
Катэгорыя:Дубы
3-я ўдарная армія

**3-я ўдарная армія** (**3 УА**) — аператыўнае вайсковае аб’яднанне (ударная армія) у складзе РСЧА, утворанае ў снежні 1941 года. У перыяд з 6 студзеня 1954 года па кастрычнік 1991 года насіла найменне 3-я агульнавайсковая Чырванасцяжная армія і знаходзілася ў складзе Групы савецкіх войск у Германіі.

Воіны 150-й стралковай дывізіі 3-й ударнай арміі 1 мая 1945 года ўзнялі над будынкам Рэйхстага Сцяг Перамогі.

Пераўтворана 25 снежня 1941 года з 60-й арміі (60 А) першага фарміравання. Час існавання: з 25 снежня 1941 года — 6 студзеня 1954 года. У 1954 годзе перафарміравана ў 3-ю агульнавайсковую армію.

Умоўнае найменне 3-й агульнавайсковай арміі — Палявая пошта (П. П.) № 16736.

## Гл. таксама 
* 4-я ўдарная армія
* Мікалай Паўлавіч Акімаў

## Літаратура 
* Ленский А. Г., Цыбин М. М. «Советские сухопутные войска в последний год Союза ССР. Справочник». , 2001 г.
* Феськов В. И., Калашников К. А., Голиков В. И. «Советская армия в годы холодной войны (1945—1991)». — Томск: изд-во Том. ун-та, 2004. — 236 с.
* Военный энциклопедический словарь. : Воениздат, 1984. 863 с.
* Великая Отечественная война 1941—1945: Словарь-справочник. : Политиздат, 1988.
* Галицкий К. Н. Годы суровых испытаний. 1941—1944 (записки командарма) — М.: Наука, 1973.
* Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975). Том 4. Командный состав Сухопутных войск (армейское и дивизионное звенья). Часть первая. — Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2019. — 428 с. — ISBN 978-601-7887-31-5. — С. 16—22.
* Семенов Г.Г. Наступает ударная. — 2-е изд., испр. — М.: Воениздат, 1986. — 286 с., 10 л. ил. — (Военные мемуары).
* А. Исаев. Торопецко-Холмская операция (9.01—6.02 1942 г.) Военная Литература.
* Белов, Пятков, Фролов Третья Ударная. Боевой путь 3-й Ударной армии Воениздат, 1976.
* Оперативные сводки штаба 3 ударной армии
* В. И. Варенников, Неповторимое. Часть IV Оперативно-стратегический эшелон. ГСВГ, — М.: Советский писатель, 2001. — 320 с.
* Бондарь М. М. В верховьях Великой. — Военно-исторический журнал. № 3, 1988.

Катэгорыя:Агульнавайсковыя арміі СССР падчас Вялікай Айчыннай вайны
Укуору

**Укуору** () — вадаспад на рацэ Укуоя, які размяшчаўся ў павеце Іда-Вірумаа ў паўночна-заходняй частцы горада Сілламяэ, на ўсходнім схіле плато Пяйтэ. На дадзены момант не існуе, ранейшае рэчышча сухое.

Пароды плато — кембрыйскі пясчанік у верхняй частцы і сіняя гліна ў ніжняй частцы. Рознасць вышынь з далінай каля 40 метраў. Вышыня ўласна вадаспаду — 6 метраў, далей ішло больш спадзістае зніжэнне рэчышча. Раней вадаспад, упадаючы ў даліну Уку, быў ніжэй, але бо ў савецкі час апошнюю выкарыстоўвалі як сметнік, для раўчука з той жа назвай выкапалі новае рэчышча. У выніку, месца падзення вадаспаду змянілася, і вышыня паднялася. Падчас будаўніцтва берагавой мяжы Сілламяэскага порта рэчышча Укуоя зноў памянялі, накіраваўшы ў заходні бок.
## Літаратура 
* Suuroja, Kalle. Joad ja joastikud mühavad suurvee ajal (эст.) // Eesti Loodus : Populaarteaduslik ajakiri. — 2007. — September (nr. 9). — L. 16—21. — ISSN 0131-5862.
Катэгорыя:Вадаспады Эстоніі
Кейла (вадаспад)

**Кейла** — вадаспад у Эстоніі ў воласці Кейла павета Хар'юмаа на рацэ Кейла ў пасёлку Кейла-Ёа. Вышыня вадаспаду — 6 метраў, шырыня — 70 метраў; па сваёй магутнасці гэты вадаспад саступае толькі вадаспадам Нарва і Ягала.

Дарога з парку да вадаспаду праходзіць уздоўж рэчышча ракі цераз два масты.
Катэгорыя:Вадаспады Эстоніі
Велізэ (рака)

**Велізэ** () — рака на захадзе мацерыковай часткі Эстоніі, цячэ па тэрыторыі валасцей Мяр'ямаа, Рапла і Кехтна ў павеце Рапламаа, а таксама воласці Ляэнэрана ў павеце Пярнумаа. Левы прыток ніжняй плыні ракі Вігала.

Даўжыня ракі — 74,7 км (па іншых дадзеных — 70 км). Плошча вадазборнага басейна — 867,8 км² (па іншых дадзеных — 903 км²).

Катэгорыя:Рэкі Эстоніі
Мікалай Паўлавіч Акімаў (ваенны)

**Мікалай Паўлавіч Акімаў** () — савецкі военачальнік, генерал-маёр войскаў сувязі (1944). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Удзельнічаў у баях за абарону Масквы, Варшаўска-Познанскай наступальнай аперацыі, Берлінскай наступальнай аперацыі. Член УКП(б).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 10 снежня 1897 года ў Тамбове.

1 верасня 1918 года прызваны ў Рабоча-сялянскую Чырвоную армію.

З 1941 года прымаў удзел у Вялікай Айчыннай вайне.

З мая 1943 года па 1945 год — начальнік аддзела сувязі 3-й ударнай арміі 2-га Прыбалтыйскага фронту (са студзеня 1945 года — 1-га Беларускага фронту).

29 ліпеня 1944 года прысвоена воінскае званне генерал-маёра войскаў сувязі.

У 1945—1948 гадах быў начальнікам Горкаўскай школы па падрыхтоўцы старшын радыёспецыялістаў.

Звольнены з ваеннай службы 7 верасня 1954 года.

Памёр 18 чэрвеня 1985 года.

## Узнагароды 
* Ордэн Леніна (1936),
* юбілейны медаль «XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі»,
* ордэн Айчыннай вайны I ступені (1943),
* ордэн Чырвонага Сцяга (1944),
* ордэн Чырвонага Сцяга (3 лістапада 1944),
* ордэн Леніна (2 лютага 1945),
* ордэн Кутузава II ступені,
* медаль «За абарону Масквы»,
* медаль «За ўзяцце Берліна»,
* медаль «За вызваленне Варшавы».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Семенов Г.Г. Наступает ударная. — 2-е изд., испр. — М.: Воениздат, 1986. — 286 с., 10 л. ил. — (Военные мемуары).

Катэгорыя:Генерал-маёры СССР
Оямаа (рака)

**Оямаа** () — рака на паўночным усходзе Эстоніі, цячэ па тэрыторыі валасцей Люганузэ і Алутагузэ ў павеце Іда-Вірумаа. Правы прыток сярэднім цячэнні ракі Пуртсэ.

Даўжыня ракі — 27,2 км (па іншых дадзеных — 29 км). Плошча вадазборнага басейна — 233,7 км² (па іншых дадзеных — 231 км²).

Пачынаецца каля вёскі Каўкверэ.

Катэгорыя:Рэкі Эстоніі
Пуртсэ (рака)

**Пуртсэ** () — рака на паўночным усходзе Эстоніі, цячэ па тэрыторыі воласці Віні ў павеце Ляэнэ-Вірумаа і воласці Люганузэ ў павеце Іда-Вірумаа. Упадае ў Фінскі заліў.

Даўжыня Пуртсэ — 51,2 км. Плошча вадазборнага басейна — 811 км². Сярэдні расход вады — 6,7 м³/с.

Пачынаецца паміж балотамі Пунасоа і Сіртсі каля пасёлка Туду на тэрыторыі воласці Віні.

Катэгорыя:Рэкі Эстоніі
Стая

**Стая́**&nbsp;— састарэлая адзінка вымярэння даўжыні, якая выкарыстоўвалася на тэрыторыі Беларусі ў сярэднявеччы і ранні Новы час. Тэрмін уяўляе сабой трансфармаванае грэчаскае слова *στάδιον* (стадый, стадыён), якое ўжывалася як адзінка адлегласці ў старажытнагрэчаскай метралагічнай сістэме.

## Гісторыя і ўжыванне 
У помніках старабеларускага пісьменства слова «стая» зафіксавана пераважна ў справаводчых дакументах XVI&nbsp;стагоддзя, звязаных з вызначэннем межаў зямельных уладанняў. У прыватнасці, у Актах Віленскай археаграфічнай камісіі сустракаюцца такія згадкі: *«...а за копцом троха далей, на двои стаи ку орѣхову идучи, в двохъ соснахъ... знаки старые граничные...»* (1586) або *«...отъѣхавши там далей съ четвери стаи, оказали грани иншіе цѣлые»*.

Тэрмін таксама ўключаны ў знакаміты «Лексікон» Памвы Бярынды (1627), дзе аўтар ставіць у адзін шэраг паняцці *стадіонъ*, *стадій* і *стаи*. Бярында прыраўноўваў гэтую адзінку да 125 крокаў (*р̃ке кроковъ*) або 250 ступняў (*с̃н стꙋпеній*), што ў метрычным эквіваленце складае прыблізна 80&nbsp;метраў. Пры гэтым у сістэмах мер іншых дзяржаў памер стадыя быў неадналькавы і вагаўся ад 174,5 да 240,4&nbsp;метра.

У рыцарскім рамане «Александрыя» замест формы «стая» ўжываецца варыянт **стаяне**, які не выяўлены ў помніках тагачаснага справавога пісьменства: *«...а был той замок збудован з той великои тростины, которой теж реки было на чотыри стаянꙗ...»*. Даследчыкі, у тым ліку Аляксандр Брукнер, лічаць паняцці «стая» і «стаяне» сінанімічнымі абазначэннямі адной і той жа меры даўжыні.

## Паходжанне і семантыка 
Першапачатковае значэнне грэчаскага прататыпа гэтай меры вызначалася як адлегласць, якую мог прайсці чалавек за час, пакуль дыск сонца цалкам выходзіць з-за гарызонту (прыблізна за 2 хвіліны). Паколькі слова «стая» ў старабеларускай мове не выяўлена з іншымі значэннямі, акрамя метрычнага, лічыцца, што яно было запазычана менавіта як спецыяльны тэрмін для вымярэння адлегласці.

Слова мае паралелі ў іншых славянскіх мовах і этымалагічна звязваецца з праславянскім **staja* («постаць», «паласа поля»), што паходзіць ад дзеяслова **stati* (стаць). Напрыклад, у польскай мове (*staje*) яно азначае пэўную меру даўжыні поля, ідэнтычную стадыю, а ва ўкраінскай — як дзялянку зямлі (загон), так і адзінку вымярэння (фут). У беларускіх дыялектах слова «стая» таксама фіксуецца ў значэнні загона або ўчастка зямлі, а часам як мера даўжыні ў 100 метраў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Беларускія меры даўжыні
Ээрыкуківі

**Ээрыкуківі** () — валун на Аэгна. З 1992 года валун быў аб'яўлены ахоўным прыродным помнікам Эстоніі. Класіфікаваны Упраўленнем МСАП па катэгорыі III.

Катэгорыя:Геалогія Эстоніі
Катэгорыя:Прырода Эстоніі
Калодзеж ведзьмы

**Калодзеж ведзьмы** — крыніца, размешчаная паблізу вёскі Тухала ў воласці Козэ, павет Хар'юмаа, Эстонія. Вядомая дзякуючы бурным усплёскам вады ў пэўныя перыяды года. «Цуд Эстоніі-2012».

Глыбіня — 2,4 метра, знаходзіцца на карставай тэрыторыі прыроднага парку «Тухала», самага вялікага ў Эстоніі (188 га). У перыяд разводдзя выкідвае на паверхню да 100 літраў вады ў секунду («ускіпае»), з’ява можа працягвацца да трох тыдняў, але не паўтараецца штогод. Балотнае паходжанне вызначае карычняватую афарбоўку вады.

Аб’ект пакланення язычнікаў.

Недалёка ад калодзежа ўстаноўлены стылізаваныя скульптуры Юла Ыўна.

## Гл. таксама 
* Саўла-Сініялікад

Катэгорыя:Крыніцы
Катэгорыя:Геаграфія Эстоніі
Тухала

**Тухала** () — вёска ў воласці Козэ павета Хар'юмаа, Эстонія. Тухала размешчана ў паўднёвай частцы павета Хар’юмаа, у ніжнім цячэнні аднайменнай ракі. Вёска і яе ваколіцы маюць шмат карставых варонак, галоўнай славутасцю з’яўляецца «Калодзеж ведзьмы», з якога падчас высокіх разводдзяў на паверхню выліваецца вада. Частка тэрыторыі вёскі знаходзіцца на землях запаведнікаў Таміку і Кямбла.

Клімат умераны.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі