open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Голубская вайна

**Го́лубская вайна** (; ) — двухмесячная вайна Тэўтонскага ордэна з Каралеўствам Польскім, Вялікім Княствам Літоўскім і Малдаўскім княствам, якая адбылася ў 1422 годзе. Скончылася падпісаннем Мельнскага міру, па якім Ордэн назаўжды адмаўляўся ад прэтэнзій на Жамойць. Апошняя вайна Тэўтонскага ордэна з Вялікім Княствам Літоўскім.

## Гістарычны кантэкст 
Першы Торуньскі мір 1411 года не вырашыў усіх супярэчанняў паміж Тэўтонскім ордэнам і саюзнымі Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім. Не была вызначаная пруска-жамойцкая граніца. Вялікі князь літоўскі Вітаўт прэтэндаваў на ўвесь правы бераг Нёмана, уключаючы Мемель (Клайпеда). У сваю чаргу крыжакі патрабавалі, каб пасля смерці Вітаўта і польскага караля Ягайлы Жамойць была перададзеная Ордэну (адна з умоў Торуньскага міру). Польшча прэтэндавала на Холмскую зямлю (Кульмерланд), Заходняе і Усходняе Памор’е (Памеранію і Памерэлію). Кароткая Галодная вайна 1414 года і перамовы на Канстанцкім саборы, якія рушылі ў след за ёй, таксама не прынеслі вырашэння, аднак перамір’е было працягнута да 1418 года. Для далейшага ўрэгулявання пасярэднікам выступіў сам імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Жыгімонт. 6 студзеня 1420 года ва Уроцлаве імператар аб’явіў Торуньскі мір дзейсным і справядлівым, гэта значыць настаяў на нязменнасці сітуацыі. 8 красавіка 1421 года ў Кракаве Ягайла заключыў накіраваны супраць Ордэну наступальна-абарончы саюз з маркграфам і курфюрстам Брандэнбурга Фрыдрыхам I Гагецолерам. Пры пасярэдніцтве Фрыдрыха і папскага легата перамір’е было падоўжана да 1422 года.

## Ход вайны 
Асцерагаючыся адкрытай узброенай інтэрвенцыі Ягайлы і Вітаўта ў Чэхію, Жыгімонт дабіваўся ад новага вялікага магістра Тэўтонскага ордэна Паўля фон Русдарфа, які незадоўга да гэтага распусціў большасць наймітаў, уступлення ў вайну з Вялікім Княствам і Польшчай. 17 ліпеня вайна была аб’яўленая. Войскі Ягайлы і Вітаўта, сканцэнтраваныя ў раёне Чэрвінска-над-Віслай, выступілі на Аструду, нязначныя сілы Ордэну былі вымушаныя адступіць да Любава. Калі стала зразумела, што асадная зброя затрымліваецца, Ягайла загадаў выступіць на сталіцу Ордэну Марыенбург. На шляху былі ўзяты Рысэнбург і Голуб, аднак узяць Чонсі не ўдалося.

Ягайла вырашыў закончыць вайну раней, чым войскі Ордэну атрымаюць падмацаванне са Свяшчэннай Рымскай імперыі. 17 верасня было заключана перамір’е, праз дзесяць дзён у Мельна быў падпісаны мір. Барацьба паміж Тэўтонскім Ордэнам і Вялікім Княствам Літоўскім за Жамойць была завершаная перамогай Княства.

Катэгорыя:Польска-тэўтонскія войны
Катэгорыя:Войны Польшчы
Катэгорыя:Войны Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:1422 год у Еўропе
Катэгорыя:Канфлікты 1422 года
Неарэнесанс

[thumb|Палац [Яўген Багарнэ|Яўгена Багарнэ ў Мюнхене (Леа фон Кленцэ, 1816)]]
**Неарэнеса́нс** — адна з найбольш распаўсюджаных формаў архітэктурнай эклектыкі XIX стагоддзя, якая ўзнаўляла архітэктурныя рашэнні часоў Рэнесансу, у асаблівасці італьянскага чынквечэнта. Адметныя рысы — прага да сіметрыі, рацыянальнае чляненне фасадаў, перавага прамавугольных планаў з унутранымі дворыкамі, выкарыстанне такіх архітэктурных элементаў, як рустыка і пілястры.

## Вытокі 
Неарэнесанс напоўніцу склаўся да моманту пабудовы паводле праекту Леа фон Кленцэ Лейхтэнбергскага палаца ў Мюнхене (1816). Англічанін Чарлз Бары, вядомы найперш як папулярызатар неаготыкі, з 1820-х гадоў таксама ахвотна звяртаўся да тэм італьянскага рэнесансу (адзін з найлепшых узораў — загарадны палац у Клайвдэнe). Аднак у цэлым нават у 1830-я неарэнесансныя пабудовы насілі эпізадычны характар.

[thumb|злева|[Пружанскі палацык — адзіная адноўленая сядзіба эпохі неарэнесансу ў Беларусі]]
Пераасэнсаванне архітэктурнай мовы італьянскага рэнесансу як універсальнай стылявой сістэмы звязана з дзейнасцю Готфрыда Земпера. Яго галоўны твор, Дрэздэнская опера (1834-41), прасякнуты ўплывам барока ў значна меншай ступені, чым опера Гарнье ў Парыжы. Земпераўскі стыль атрымаў значнае распаўсюджанне ў Аўстра-Венгрыі. Так, у Вене і Будапешце ў стылістыцы неарэнесансу забудаваныя цэлыя кварталы. Найчасцей ёй аддавалі перавагу пры будаўніцтве музеяў і бібліятэк.

[thumb|[Уладзімірскі палац у Санкт-Пецярбургу]]
Шырокае поле дзейнасці знайшлося для прадстаўнікоў новага стылю ў галіне будаўніцтва чыгуначных вакзалаў — чыгункі тады з’яўляліся прагрэсіўным, рэвалюцыйным новаўвядзеннем. У стылі неарэнесансу былі пабудаваныя, да прыкладу, будынкі Штэцінскага і Сілезскага вакзалаў у Берліне, цэнтральны вакзал Амстэрдама і інш.

## Боз-ар 
Асабліва шырокае распаўсюджанне набыў неарэнесанс у архітэктуры і дэкаратыўна-прыкладным мастацтве (у тым ліку ў дызайне памяшканняў і мэблі) ў 1870—1890, калі яго асноўным канкурэнтам у кантынентальнай Еўропе выступала неабарока. У Францыі сфарміраваўся гібрыд абодвух кірункаў — г. зв. боз-ар. Гэта вельмі эклектычны падыход, пры якім формы паўгатычнага французскага рэнесансу (рэалізаваныя ў ратушы на Грэўскай плошчы) вольна спалучаюцца з элементамі барока і паладыянства. Неарэнесансны дэкор, прапушчаны скрозь сіта боз-ару, у другой палове XIX стагоддзя паўсюдна ўжываўся пры праектаванні камерцыйнай нерухомасці і напышлівых грамадскіх будынкаў, прычым не толькі ў Еўропе, але і ў ЗША.

## Іншыя праявы 
* Архітэктура савецкіх жылых хат сталінскіх часоў уяўляе сабой варыяцыю на тэму неарэнесансу.
* Узнаўленне формаў венецыянскага рэнесансу прымала форму неапаладыянства.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктурныя стылі
Ганна Ангеліна

**Ганна Ангеліна** (1171/1173—1212) — дачка візантыйскага імператара Аляксея III Ангела і Ефрасінні Дукіні Каматыры.

## Біяграфія 
Першы шлюб Ганны быў з севастакратарам Ісакам Камнінам, пляменнікам візантыйскага імператара Мануіла I Камніна. Ад гэтага шлюбу нарадзілася дачка Феадора.

Неўзабаве пасля таго, як бацька Ганны стаў імператарам, у 1195 годзе, Ісак Камнін быў пасланы на вайну з балгарамі, якія паднялі паўстанне супраць валадарства Візантыі. Ісак быў захоплены, стаў закладнікам балгарскага цара і канкуруючых балгарскіх і валашскіх фракцый. Праз некаторы час ён памёр у няволі.

Другі раз Ганна Ангеліна выйшла замуж за Феадора Ласкарыса ўзімку 1199. У 1204 Феадор стаў імператарам Нікейскай імперыі, Ганна — імператрыцай.

## Дзеці 
Ганна і Феадор мелі трох дочак і двух сыноў:

* Ірына Ласкарына, у шлюбе з: 1) военачальнікам Андронікам Палеалогам 2) Іаанам III, імператарам Нікейскай імперыі.
* Марыя Ласкарына, у шлюбе з Белай IV Венгерскім.
* Еўдакія Ласкарына
* Мікалай Ласкарыс
* Іаан Ласкарыс

## Літаратура 
* К. Варзас, *I genealogia ton Komninon* (Фесалонікі, 1984).
* O city of Byzantium: annals of Niketas Choniates tr. Harry J. Magoulias (Detroit: Wayne State University Press, 1984), колькасць старонак — 255—258, 280.

Катэгорыя:Жонкі візантыйскіх імператараў
Катэгорыя:Ангелы (дынастыя)
Катэгорыя:Візантыйскія прынцэсы
Смальянскае

**Смалья́нскае** — возера ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ула, на паўднёва-ўсходняй ускраіне горада Чашнікі.

Плошча паверхні 0,09 км², даўжыня 0,54 км, найбольшая шырыня 0,25 км, даўжыня берагавой лініі 1,39 км. Найбольшая глыбіня возера 6,9 м, сярэдняя 2,8 м. Аб'ём вады ў возеры 0,25 млн м³. Плошча вадазбору 10,2 км².Катлавіна Смальянскага возера тэрмакарставага тыпу. Схілы катлавіны невыразныя, спадзістыя, вышынёй 2—5 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі нізкія, пясчаныя, месцамі сплавінныя. Пойма шырынёй 10—20 м. Дно возера ўздоўж берагоў пясчанае, глыбей выслана гліністым ілам.
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Колернасць вады 60—80°. Зарастае каля 35 % плошчы возера. Прыбярэжная надводная расліннасць займае палосу шырынёй 2—10 метраў. У возера ўпадаюць ручаі і выцякае пратока ў раку Ула.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Чашніцкага раёна
Міжмор’е

]]

**«Міжмо́р’е»** () — праект канфедэратыўнай дзяржавы, якая б аб’яднала Польшчу, Украіну, Беларусь, Літву, Латвію, Эстонію, Малдову, Венгрыю, Румынію, Югаславію, Чэхаславакію, а таксама, магчыма, Фінляндыю, высунуты Юзэфам Пілсудскім пасля Першай сусветнай вайны. Гэта канфедэрацыя павінна была распрасцерціся ад Чорнага мора да Балтыйскага, адсюль і назва.

Праектаваная канфедэрацыя мусіла адраджаць шматнацыянальную і шматкультурную традыцыю былой Рэчы Паспалітай. Пілсудскі лічыў, што яе аднаўленне дазволіць пазбегнуць дзяржавам Цэнтральнай і Усходняй Еўропы дамінавання Германіі ці Расіі. Ідэю апратэставалі СССР і ўсе заходнія дзяржавы, за выключэннем Францыі. На працягу двух дзесяцігоддзяў пасля краху ідэі Міжмор’я ўсе дзяржавы, якія павінны былі ўвайсці ў канфедэрацыю, апынуліся ў зоне ўплыву СССР.

## Праблемы і супярэчынасці 
Інспірацыяй праекта была ідэя адраджэння Рэчы Паспалітай, аднак план Пілсудскага сутыкнуўся з супраціўленнем як за мяжой, так і ўнутры краіны. Украінскія, беларускія і літоўскія нацыяналісты баяліся, што ў аб’яднанай дзяржаве непалякі (а асабліва некатолікі) апынуцца ў стане грамадзян другога гатунку. У самой Польшчы таксама было шмат прыхільнікаў стварэння чыста польскай нацыянальнай дзяржавы.

## Поспех і параза 
Усё ж Польшчы ўдалося шляхам вайны заняць Заходнюю Украіну і Беларусь, а таксама частку сучаснай Літвы (гл. Польска-савецкая вайна 1919—1921 гадоў). У выніку Пакту Молатава-Рыбентропа ў 1939 годзе гэтыя тэрыторыі перайшлі да СССР і былі размеркаваны паміж УССР, БССР і Літоўскай Рэспублікай.

## Ідэя Міжмор’я ў цяперашні час 
Пасля распаду СССР ідэя Міжмор’я і ў прыватнасці адраджэння Рэчы Паспалітай зноў узнікла ў некаторых палітычных асяродках Усходняй Еўропы. Беларускі народны фронт і Народны рух Украіны пад канец 80-х і напачатку 90-х гадоў актыўна распрацоўвалі ідэю Балта-Чарнаморскай Садружнасці (БЧС). У цяперашні час гэтая ідэя падтрымліваецца ўкраінскай партыяй «Свабода».

У Польшчы ідэі стварэння Міжмор’я, а таксама адраджэння былой Рэчы Паспалітай шырока распаўсюджаны, у тым ліку сярод палітычнага кіраўніцтва. Гэты факт неаднаразова адзначаўся ў друку

.

Напачатку 2010 года з’явіўся шматмоўны праект Новая Рэчь Паспалітая , прысвечаны адраджэнню Рэчы Паспалітай, у якую могуць увайсці Беларусь, Латвія, Літва, Польшча, Украіна. Гэты праект быў раскрытыкаваны ў Беларускай ваеннай газеце.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Новая Рэч Паспалітая 

Катэгорыя:Палітыка Польшчы
Катэгорыя:Федэралізм
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Літвы
Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Катэгорыя:Гісторыя Чэхіі
Катэгорыя:Гісторыя Украіны
Катэгорыя:Праекты дзяржаў
Адольф Леанард ван Гент

**Адольф Леанард ван Гент** (;  — ) — нідэрландскі архітэктар.

## Біяграфія 
Прадстаўнік разгалінаванай архітэктурнай дынастыі, у якой найбольшае значэнне, апроч Адольфа Леанарда, мелі яго брат Фрэдэрык Вілем ван Гент (1831—1900) і сын Адольф Даніэль Нікалас ван Гент (1870—1932).

Скончыў Каралеўскую акадэмію вытанчаных мастацтваў у Гаазе. З 1874 г. практыкаваў у Амстэрдаме. Па праекце ван Гента пабудавана амстэрдамская канцэртная зала Канцэртгебау (1883—1888), ён таксама браў удзел у праектаванні і ўзвядзенні Цэнтральнага вакзала, новага будынка Гарадскога тэатра і інш.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктары Нідэрландаў
Сіценец

**Сі́ценец** — возера ў Беларусі, у Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Сосніца, за 44 км у напрамку на паўночны ўсход ад Полацка, за 2 км на ўсход ад вёскі Вялікае Сітна.

Плошча паверхні возера 0,12 км². Даўжыня 0,45 км, найбольшая шырыня 0,32 км. Плошча вадазбору 9,75 км².
Катлавіна возера круглаватай формы з невыразнымі схіламі, пакрытымі лесам. У Сіценец упадае ручай з возера Сітна і выцякае ручай у возера Жэльцы.

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-35-11. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1986 г.

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебскойобласти // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Витебскойобласти // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Сосніцы
Цэнтральны вакзал Амстэрдама

[thumb|Цэнтральны вакзал у [Амстэрдаме.]]
**Цэнтральны вакзал Амстэрдама** () — галоўны чыгуначны вакзал нідэрландскай сталіцы. Пабудаваны ў 1881—1889 гадах архітэктарам Пітэрам Кейперсам пры ўдзеле Адольфа Леанарда ван Гента. У 1885 годзе Кейперс таксама спраектаваў будынак Дзяржаўнага музея ў Амстэрдаме, якое знешне падобнае на Цэнтральны вакзал.

Гэта першы вакзал у Нідэрландах, які быў спраектаваны вядомым архітэктарам. Вакзал аддзяляе горад ад порта, а ў горадзе было пракладзена мноства пуцей. Вакзал налічвае шэсць перонаў і 15 пуцей.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Славутасці Амстэрдама
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Нідэрландаў
Амстэрдам
Катэгорыя:Славутасці Нідэрландаў
Эдуард ван Бейнум

**Эдуард ван Бейнум** (*Eduard van Beinum*;  — ) — нідэрландскі дырыжор. Вядомы як папулярызатар музыкі Антона Брукнера. 

Быў дырыжорам-самавукам. Ад 1927 да 1931 кіраваў аркестрам Харлемскага акрестравага таварыства. У 1931 годзе заняў месца другога дырыжора Каралеўскага аркестра Кансертгебау (асістэнта Вілема Менгельберга). Ад 1938 года ўжо падзяляў пасаду галоўнага дырыжора з Менгельбергам. У 1945-м, па заканчэнні Другой сусветнай вайны, ван Бейнум стаў аднаасобным галоўным дырыжорам Каралеўскага аркестра Кансертгебау (тады як Менгельбергу было забаронена займацца дырыжорскай дзейнасцю ў Нідэрландах з-за яго супрацоўніцтва з акупацыйным рэжымам). пераемнікам ван Бейнума ад 1959 года быў Бернард Хайтынк. 

У 1947—1949 гадах ван Бейнум быў таксама галоўным дырыжорам Лонданскага філарманічнага аркестра. У 1956 быў галоўным дырыжорам Лос-Анжэлескага філарманічнага аркестра. 

Памёр ад вострага сардэчнага прыступу падчас рэпетыцыі на сцэне Кансертгебау, працуючы над 1-й Сімфоніяй Брамса. 

У цяперашні час існуе Фонд імя Эдуарда ван Бейнума (*Eduard van Beinum Stichting*), які падтрымлівае маладых таленавітых артыстаў.

## Спасылкі 
* Біяграфія і дыскаграфія  (па-англійску)

Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Нідэрландаў
Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда
Каралеўскі аркестр Кансертгебау

thumb|Кансертгебау.
**Каралеўскі аркестр Кансертгебау** () — вядучы сімфанічны аркестр Нідэрландаў, заснаваны ў 1888 г. Назва аркестра паходзіць ад назвы канцэртнай залы Кансертгебау, у якой аркестр дае свае хатнія канцэрты (а назва канцэртнай залы, у сваю чаргу, перакладаецца проста як «канцэртная зала»). Званне Каралеўскага было прысвоена аркестру ў адзначэнне яго стагоддзя каралевай Беатрыкс у 1988 г.

Сусветную рэпутацыю аркестру прынесла паўвекавое кіраванне нідэрландскага дырыжора Вілема Менгельберга, які зрабіў стаўку на музыку сваіх сучаснікаў, кампазітараў першай паловы XX стагоддзя, — Рыхарда Штрауса, Сяргея Пракоф’ева, Ігара Стравінскага і інш.

## Галоўныя дырыжоры аркестра 
* Вілем Кес (1888—1895)
* Вілем Менгельберг (1895—1945)
* Эдуард ван Бейнум (1945—1959)
* Бернард Хайтынк (1961—1988, у 1961—1963 сумесна з Ойгенам Ёхумам)
* Рыкарда Шаі (1988—2004)
* Марыс Янсанс (2004—2016)
* Даніэле Гаці (2016—2018)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Музычныя калектывы класічнай музыкі
Катэгорыя:Аркестры Нідэрландаў
Катэгорыя:Культура Амстэрдама
Катэгорыя:З’явіліся ў 1888 годзе
Амстэрдамская кансерваторыя

thumb|Амстэрдамская кансерваторыя (шкляны будынак у цэнтры)
**Амстэрдамская кансерваторыя** () — нідэрландская вышэйшая музычная навучальная ўстанова.

Утворана ў 1994 годзе зліццём Кансерваторыі імя Свелінка і Хільверсумскай кансерваторыі (Кансерваторыя імя Свелінка, у сваю чаргу, узнікла ў выніку аб'яднання ранейшай Амстэрдамскай кансерваторыі з Амстэрдамскім і Хаарлемскім музычнымі ліцэямі) і ўваходзіць у склад Амстэрдамскай вышэйшай школы мастацтваў.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Кансерваторыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Кансерваторыі Нідэрландаў
Катэгорыя:Культура Амстэрдама
Катэгорыя:Славутасці Амстэрдама
Юліус Прувер

**Юліус Прувер** (; , Аўстрыя — , ) — аўстрыйскі дырыжор.

Вучыўся ў Ганса Рыхтэра, успадкаваўшы ад яго цікавасць да музыкі Вагнера. У 1898 г. суправаджаў Рыхтэра ў санкт-пецярбургскіх гастролях, цалкам прысвечаных Вагнеру, і, у прыватнасці, дырыжаваў «Трыстанам і Ізольдай» у Марыінскім тэатры. У 1924—1933 гг. працаваў у Берліне, галоўным чынам з Берлінскім філарманічным аркестрам, а таксама выкладаў у Берлінскай Вышэйшай школе музыкі (яго вучнямі, у прыватнасці, былі Фердынанд Ляйтнер і Эдмунд фон Борк). З прыходам да ўлады нацыстаў з'ехаў у СССР, а затым у ЗША.

Катэгорыя:Дырыжоры Аўстрыі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Аўстрыі
Філарманічны аркестр Нідэрландскага радыё

**Філарманічны аркестр Нідэрландскага радыё** () — сімфанічны аркестр, дзеючы ў Нідэрландах з 1945 г. і які базуецца ў Хілверсуме. Першы канцэрт адбыўся 7 кастрычніка 1945 года.

Сярод значных падзей у гісторыі аркестра — прэм’ера Канцэрту для габоя з аркестрам Бруна Мадэрны (1973).

## Галоўныя дырыжоры 
* Алберт ван Ралтэ (1945—1949)
* Паўль ван Кемпен (1949—1955)
* Бернард Хайтынк (1957—1961)
* Жан Фурнэ (1961—1978)
* Серджыу Камісіёна (1982—1989)
* Эда дэ Ваарт (1989—2004)
* Яп ван Зведэн (2005—2012)
* Маркус Штэнц (з 2012 г.)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт  

Катэгорыя:Аркестры Нідэрландаў
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1945 годзе
Чыкагскі сімфанічны аркестр

**Чыкагскі сімфанічны аркестр** () — амерыканскі сімфанічны аркестр, які базуецца ў Чыкага, штат Ілінойс. Аркестр быў заснаваны ў 1891 годзе. Па традыцыі, якая склалася ў амерыканскай музычнай крытыцы, Чыкагскі сімфанічны аркестр уключаюць у склад так званай «Вялікай пяцёркі» вядучых сімфанічных аркестраў краіны. Каля 60 разоў запісы Чыкагскага аркестра атрымлівалі музычную прэмію «Грэмі». Сярод дырыжораў і салістаў, якія выступалі з аркестрам, былі Сяргей Рахманінаў, Марыс Равель, Рыхард Штраус, Сяргей Пракоф'еў, Аарон Копленд, Арнольд Шонберг, Леанард Бернстайн, Леапольд Стакоўскі, Юджын Ормандзі. У 2008 годзе Чыкагскі сімфанічны аркестр быў названы лепшым аркестрам ЗША (і пятым у спісе лепшых аркестраў свету) па версіі музычнага часопіса Gramophone.

## Музычныя кіраўнікі і галоўныя дырыжоры 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1891 годзе
Катэгорыя:Чыкага
Катэгорыя:Аркестры ЗША
Венецыянскае шкло

**Венецыянскае шкло** — мастацкія пасудзіны, пераважна выдзіманыя, часта з налепленымі дэталямі, а таксама пацеркі, люстэркі і іншыя вырабы. Вытворчасць пачалася ў канцы XIII стагоддзя ў Венецыі, дзе быў засвоены вопыт мастацкага шкларобства Сірыі і Візантыі. Чашы і кубкі XV стагоддзя з каляровага шкла з размалёўкай эмалямі мелі формы, што ішлі ад готыкі. З сярэдзіны XVI стагоддзя пашыраны стройныя, вытанчаныя па формах бакалы і вазы, каляровыя і бясколерныя, з філігранню або з кракле (узорам з тонкіх трэшчын). У XVII—XVIII стагоддзях вырабы са шкла (бясколернага, агатавага, карычневага з металічнымі блішчынкамі, мазаічнага) сталі вычварныя, дэкор — стракаты (посуд, люстры). З сярэдзіны XIX стагоддзя выпускаюцца вырабы па ўзорах XVI—XVII стагоддзяў, з 1950-х гадоў — літыя пасудзіны новых форм, пераважна простых і функцыянальна абгрунтаваных.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Сяльцоўскае

**Сяльцо́ўскае, Сяльча́нскае** — возера на мяжы Глыбоцкага і Мёрскага раёнаў Віцебскай вобласці ў басейне ракі Авута, каля вёсак Карнацкія і Сяльцо. Размешчана за 47 км на паўднёвы ўсход ад Мёраў, за 39 км на паўночны ўсход ад Глыбокага.

Плошча паверхні возера 0,13 км². Даўжыня 1,2 км, найбольшая шырыня 0,22 км. Плошча вадазбору 5,5 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, моцна выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны стромкія, вышынёй да 18 метраў. Берагавая лінія ўмерана звілістая (паўднёвай частцы возера заліў). На возеры востраў плошчай 0,4 га. У паўночнай частцы ў возера ўпадае ручай.

На ўсход ад возера аўтамабільныя дарогі , , 

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Иванов-Смоленский В. Г.* Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 5.

Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна
Катэгорыя:Азёры Мёрскага раёна
Катэгорыя:Басейн Авуты
Фердынанд Ляйтнер

**Фердынанд Ляйтнер** (; ,  — , ) — нямецкі дырыжор.

Вучыўся ў Берлінскай Вышэйшай школе музыкі ў Франца Шрэкера і Юліуса Прувера, браў урокі таксама ў Артура Шнабеля і Карла Мука. У 1930-я гг. выступаў больш як піяніст, акампануючы Людвігу Хёльшэру і Георгу Куленкампфу. У 1935 г. стаў асістэнтам Фрыца Буша па працы на Глайндбарнскім оперным фестывалі. У 1940-я гг. быў галоўным дырыжорам тэатральных аркестраў у Берліне, Гановере, Мюнхене, у 1947—1969 гг. працаваў у Штутгарце, з 1949 г. на пасадзе генеральмузікдырэктара. Адначасова ў 1947—1951 гг. кіраваў Бахаўскімі тыднямі ў Ансбаху, з 1956 г. кіраваў пастаноўкамі нямецкіх опер у буэнас-айрэскім тэатры «Калон». У 1969—1984 гг. Ляйтнер быў музычным кіраўніком Цюрыхскай оперы, у 1976—1980 гг. таксама ўзначальваў гаагскі Рэзідэнц-аркестр.

Ляйтнер быў у першую чаргу оперным дырыжорам, які асабліва цікавіўся нямецкай музыкай XX стагоддзя. Пад яго кіраўніцтвам адбылося прэм’ернае выкананне оперы Карла Орфа «Цар Эдып» (1959), ён шмат працаваў з творамі Карла Амадэя Хартмана, Феруча Бузоні і інш.

Катэгорыя:Дырыжоры Германіі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Германіі
Марыс Янсанс

{{Музыкант
 |Імя              = Марыс Янсанс
 |Арыгінал імя   = Mariss Jansons
 |Выява      = Mariss jansons.jpg
 |Фон              = non_performing_personnel
 |Дата нараджэння    = 
 |Месца нараджэння   = 
 |Дата смерці      = 
 |Месца смерці     = 
 |Краіна           = 

 |Прафесіі        = 
 |Жанры            = 
 |Узнагароды          = { style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
   
}
 |Вікісховішча        = 
}}
**Ма́рыс Я́нсанс** (Mariss Jansons) ( — , Санкт-Пецярбург) — латвійскі савецкі і расійскі , , народны артыст РСФСР (1986). Сын дырыжора Арвідса Янсанса.

## Біяграфія 
Яго матуля, спявачка Іраіда Янсонэ, яўрэйка з паходжання, нарадзіла яго ў Рызе. Усе сваякі Марыса па матчынай лініі загінулі падчас Халакоста.

У 1956 годзе Марыс паступіў у Ленінградскую кансерваторыю, дзе навучаўся ігры на фартэпіяна і дырыжыравання. У 1969 годзе працягваў навучанне ў Вене ў Ганса Свароўскага і ў Зальцбургу ў Герберта фон Караяна. У 1973 Марыс Янсанс быў прызначаны другім дырыжoрам Ленінградскага філарманічнага аркестра (сёння Санкт-Пецярбургскі філарманічны аркестр). З 1979 да 2000 года быў галоўным дырыжoрам Філарманічнага аркестра ў Осла, Нарвегія.

У красавіку 1996 года ў Осла Марыс ледзь не памёр ад інфаркту міякарда падчас прадстаўлення оперы Багема Джакама Пучыні. Акрамя нарвежскага аркестра ў розны час кіраваў таксама Лонданскім сімфанічным аркестрам, Пітсбургскім сімфанічным аркестрам і Сімфанічным аркестрам Баварскага радыё.

З 1 верасня 2004 года Марыс Янсанс з’яўляецца шостым па ліку галоўным дырыжoрам Каралеўскага аркестра Кансертгебау ў Амстэрдаме, яго папярэднікам быў Рыкарда Шаі.

У 2006 годзе дырыжыраваў навагоднім канцэртам у Вене. У канцэртным сезоне 2005—2006 гадоў дырыжыраваў цыклам канцэртаў, прысвечаных стагоддзю Шастаковіча.

## Спасылкі 
* Каралеўскі аркестр Кансертгебау (па-нідэрландску і па-англійску)
* Філарманічны аркестр у Осла (па-нарвежску і па-англійску) 

Катэгорыя:Выкладчыкі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Расіі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Латвіі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Эрнста Сіменса
Пакінуты горад

ва Украіне]]
**Пакінуты горад** — катэгорыя геаграфічных аб’ектаў, колішніх населеных пунктаў, пакінутых жыхарамі па розных прычынах — праз спад эканамічнай актыўнасці, войны, прыродныя ці тэхнагенныя катастрофы.

У адрозненне ад зніклых гарадоў, пакінутыя гарады ў большай частцы захоўваюць сваё архітэктурнае аблічча: збудаванні і інфраструктура знаходзяцца ў стане, блізкім да часу, калі горад быў пакінуты. У дачыненні да пакінутых гарадоў таксама выкарыстоўваецца распаўсюджаны ў літаратуры тэрмін «горад-прывід».

Сярод апошніх пакінутых гарадоў — савецкія гарады Чарнобыль і Прыпяць, насельніцтва якіх было эвакуіравана ў выніку аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 годзе. Пакінутым горадам з’яўляецца таксама Хальмер-Ю і яшчэ каля 20 гарадоў на поўначы Расіі.

## Гл. таксама 
* Зніклыя гарады

## Спасылкі 
* Сайт Гарадоў-прывідаў
* Фотаздымкі гарадоў-прывідаў
* Пакінутыя гарады і гісторыя Дзікага Захаду 
* Пакінутыя гарады ў Антарыа 
* Пакінутыя населеныя пункты Вялікабрытаніі 
* Спіс гарадоў-прывідаў 
* 25 найвядомейшых гарадоў-прывідаў 
* Гарады-прывіды свету  
* Мёртвыя гарады, гарады-прывіды (фотаздымкі, відэа, апісанне) 
* Пакінутыя гарады Расіі і СССР

Катэгорыя:Пакінутыя населеныя пункты
Катэгорыя:Горадабудаўніцтва
Піксель

**Пі́ксель** (*en:pixel*, скар. ад *en:picture’s element*, элемент выявы) — найдрабнейшая адзінка лічбавай выявы ў растравай графіцы.

Кожны піксель выявы — аб’ект, які характарызуецца пэўным колерам або градацыяй шэрага колеру. Адзін піксель можа захоўваць інфармацыю толькі пра адзін колер, што і асацыюецца з ім.

Таксама піксель — гэта найменшая адзінка выявы, якая атрымоўваецца з дапамогай графічных сістэм вываду інфармацыі (камп’ютарныя маніторы, прынтары і г. д.).
У сучасных графічных сістэмах часцей за ўсё мае квадратную форму.
Ад колькасці пікселяў залежыць дэталёвасць выявы.

Катэгорыя:Растравая графіка
Эфект Покельса

**Эфект Покельса** (электрааптычны эфект Покельса) — гэта з’ява узнікнення падвойнага праменепераламлення ў аптычных асяроддзях пры накладанні пастаяннага або пераменнага электрычнага поля. Ён адрозніваецца ад эфекту Кера тым, што лінейны па полі, у той час як эфект Кера квадратычны. Эфект Покельса можа назірацца толькі ў крышталях, якія не маюць цэнтру сіметрыі: у сілу лінейнасці пры змене кірунку поля эфект павінен мяняць знак, што немагчыма ў цэнтральна-сіметрычных целах. Эфект добра прыкметны на крышталях ніабату літыю або арсеніду галію.

Эфект названы ў гонар Карла Альвіна Покельса, які вывучыў гэтую з’яву ў 1893 годзе.

## Выкарыстанне 
Эфект Покельса, як і эфект Кера, практычна безынерцыйны (хуткасць дзеяння 10−10с). Дзякуючы гэтаму ён знаходзіць актыўнае прымяненне ў стварэнні аптычных мадулятараў. Адпаведны элемент называецца **ячэйкай Покельса** і прадстаўляе сабой крышталь, змешчаны паміж двума перакрыжаванымі ніколямі. Ніколі не прапускаюць святло ў адсутнасць электрычнага поля, а пры накладанні поля прапусканне з’яўляецца. Вонкавае поле можа быць перпендыкулярным (папярочны мадулятар) або паралельным (падоўжны мадулятар) распаўсюджванню святла.

## Літаратура 
* Сивухин Д. В. Общий курс физики. — М.. — Т. IV. Оптика.

Катэгорыя:Нелінейныя аптычныя з'явы
Катэгорыя:Оптаэлектроніка
Катэгорыя:Электрааптычныя эфекты
Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Франк Дзюваль

**Франк Дзюва́ль** (; , , Германія) — нямецкі кампазітар, спявак, дырыжор і аранжыроўшчык.

## Біяграфія 
Франк Дзюваль нарадзіўся 22 лістапада 1940 года ў Берліне, у сям'і артыстаў. Вучыўся на акцёра і танцора, але таксама спяваў разам са сваёй сястрой Марыяй. У 60-я годы Дзюваль ужо ствараў музыку, як аркестральную, гэтак і эстрадную, а яго дэбютны саўндтрэк прагучаў у серыяле «Tarot» у 1977 годзе.

У сямідзясятых Франк Дзюваль быў загружаны кампазітарствам, але знаходзіў час для сольнай творчасці. Гэтак, у 1979 годзе на лэйбле Teldec быў выдадзены яго першы сольны альбом «Die Schönsten Melodien Aus Derrick Und Der Alte», а кампазіцыя «Todesengel» з яго стала гітом.

На працягу васьмідзясятых гадоў былі напісаны некалькі саўндтрэкаў, а таксама працягвалася сольная дзейнасць музыкі. Яго творы шмат разоў дасягалі топаў нямецкіх чартаў: «Ways» (1983), «Lovers Will Survive» (1986) і «When You Were Mine» (1987).

## Дыскаграфія 
* 1979 — Die Schonsten Melodien Aus Derrick Und Der Alte
* 1981 — Angel of Mine
* 1982 — Face to Face
* 1983 — If I Could Fly Away
* 1983 — Orphee
* 1984 — Living Like A Cry
* 1984 — Die schonsten Melodien aus Derrick & der Alte
* 1985 — Time For Lovers
* 1986 — Bitte Lasst Die Blumen Lieben
* 1987 — When You Were Mine
* 1988 — Love Me, Love
* 1989 — Touch My Soul
* 1989 — Seine Grossten Erfolge
* 1991 — Solitude
* 1994 — Vision
* 1994 — Vision (Best Of Frank Duval)
* 1996 — Time For Angels
* 2000 — Derrick Forever
* 2001 — Golden Hits (1981-1994)
* 2001 — Spuren: Songs & Sounds (3CD)
* 2002 — Piano Para Ti
* 2006 — Colour Collection

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт Франка Дзюваля 
* Frank Duval at Magazine-Music   

Катэгорыя:Кампазітары Германіі
Катэгорыя:Кінакампазітары Германіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне
Футурызм

[thumb|250px|[Умберта Бачоні. Горад устае, 1910]]
[thumb|250px|[Антоніа Сант'Эліа — Урбаністычны малюнак]]
**Футурызм** () — агульная назва мадэрнісцкіх мастацкіх рухаў у выяўленчым мастацтве і літаратуры 1910—1920-х гг. у Італіі і Расіі.

У аснове праграмных прынцыпаў футурызму былі ідэі стварэння «мастацтва будучага», адмаўлення ад традыцыйнай культуры, яе мастацкіх норм і каштоўнасцей, культываваў эстэтыку ўрбанізму і машыннай індустрыі, узвышаў індустрыяльную цывілізацыю і сучасны вялікі горад.

Асноўныя прадстаўнікі — Ф. Марынеці, У. Бачоні, Дж. Северыні, В. Хлебнікаў, І. Севяранін, В. Каменскі і інш.

## Гл. таксама 
* ЛЕФ

## Літаратура 
* Футурызм // 

## Спасылкі
Бернард Хайтынк

**Бе́рнард Ё́хан Хе́рман Ха́йтынк** (*Bernard Johan Herman Haitink*;  — ) — нідэрландскі дырыжор.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Амстэрдаме, навучаўся ў Амстэрдамскай кансерваторыі. У 1954 і 1955 гадах браў курсы дырыжыравання ў Фердынанда Ляйтнера.

Хайтынк быў прызначаны другім дырыжорам Аркестру нідэрландскага радыйнага саюза ў 1955 годзе. У 1957 годзе заняў пазіцыю галоўнага дырыжора Нідэрландскага філарманічнага аркестра радыё. Яго дырыжорскі дэбют з Каралеўскім аркестрам Кансертгебау адбыўся 7 лістапада 1957 года, калі ён замяніў на канцэрце Карла Марыя Джуліні. Па раптоўнай смерці Эдуарда ван Бейнума ў 1959 годзе Хайтынк стаў галоўным дырыжорам Аркестру Кансертгебау. У перыяд ад 1961 да 1964 года падзяляў гэту пазіцыю з Ойгенам Ёхумам. Затым Хайтынк заставаўся аднаасобным галоўным дырыжорам да 1988 года, яго пераемнікам стаў Рыкарда Шаі. З 1999 года Хайтынк — ганаровы дырыжор Каралеўскага аркестра Кансертгебау.

За межамі Галандыі Хайтынк узначальваў Лонданскі філарманічны аркестр, у перыяд ад 1967 да 1979 года. Быў таксама музычным кіраўніком Глайндбарнскага опернага тэатра, Англія, з 1978 да 1988 года. Займаў гэту ж пасаду ў Каралеўскім оперным тэатры Ковент Гардэн у Лондане з 1987 да 2002 года. У перыяд 2002—2004 гадоў быў галоўным дырыжорам Дрэздэнскай оперы. У розны час кіраваў таксама Бостанскім сімфанічным аркестрам, Нацыянальным аркестрам Францыі, Венскім філарманічным аркестрам, Берлінскім філарманічным аркестрам. У цяперашні час з’яўляецца галоўным дырыжорам Чыкагскага сімфанічнага аркестра.

Хайтынк мае вялікі разнастайны рэпертуар, уключаючы ўсе сімфоніі Людвіга ван Бетховена, Іаганеса Брамса, Роберта Шумана, Пятра Чайкоўскага, Антона Брукнера, Густава Малера, Дзмітрыя Шастаковіча, Ральфа Воан-Уільямса. Вядомы як цудоўны інтэрпрэтатар французскіх кампазітараў Марыса Равеля і Клода Дэбюсі. Выбітнымі ёсць яго запісы ўсіх фартэпіянных канцэртаў Бетховена і Брамса з Клаўдзіа Арау.

У 1977 годзе Бернард Хайтынк быў узнагароджаны англійскай каралевай Елізабетай II Ордэнам Брытанскай імперыі a ў 2002 годзе — Ордэнам Кавалераў Славы.

7 лістапада 2006 года ў Кансертгебау адбыўся гала-канцэрт з нагоды 50-гадовага юбілею яго першага дырыжыравання Аркестрам Кансертгебау (*Goud voor Haitink*). У праграме былі Чацвертая сімфонія і *Das Lied von der Erde* Густава Малера.

У 2008 годзе акдрыты новы будынак Амстэрдамскай кансерваторыі. Вялікая канцэртная зала ў гэтым будынку названа ў гонар Бернарда Хайтынка (*Bernard Haitinkzaal*).

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце Касертгебау 

Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Нідэрландаў
Катэгорыя:Рыцары-Камандоры ордэна Брытанскай імперыі
Катэгорыя:Кавалеры Пашаны
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Эразма
Ваўкі (Брэсцкі раён)

**Ваўкі́** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Мухавецкага сельсавета. Размешчаны за 16 км на паўднёвы ўсход ад Брэста.

У складзе дзяржаўнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Племзавод «Мухавец» (цэнтр — пас. Мухавец).

## Гісторыя 
У 19 стагоддзі вёска — дзяржаўная ўласнасць у Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. У 1890 годзе вяскоўцы ўваходзілі ў Падлеснае сельскагаспадарчае таварыства, якое мела 1323 дзес. зямлі.

У 1905 годзе вёска ў Радваніцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Радваніцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну гітлераўцы знішчылі 27 двароў, загубілі 8 жыхароў, 2 вяскоўцы загінулі на фронце.

## Насельніцтва 
* 137 жыхароў (1868)
* 321 жыхар (1897)
* 65 жыхароў (1905)
* 35 двароў, 193 жыхары (30.9.1921)
* 35 двароў, 152 жыхары (1940)
* 108 жыхароў (1959)
* 80 жыхароў (1970)
* 18 гаспадарак, 22 жыхары (1997)
* 16 гаспадарак, 25 жыхароў (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мухавецкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Ужо

**Ужо́** — возера ў Беларусі, у Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Обаль, за за 42 км на поўнач ад горада Гарадок, каля вёскі Марчанкі.

Плошча паверхні возера 0,59 км². Даўжыня 3,14 км, найбольшая шырыня 0,32 км, даўжыня берагавой лініі 7,73 км. Найбольшая глыбіня 12,6 м, сярэдняя 3,6 м. Аб’ём вады 2,12 млн м³. Плошча вадазбору 52,8 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, моцна выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 5—7 м, у ніжняй пад хмызняком. Берагі нізкія, пясчаныя, пад хмызняком, участкамі забалочаныя. Вакол возера пойма шырынёй да 250 м. Дно ілістае, мелкаводдзе пясчанае. На возеры 2 астравы агульнай плошчай каля 0,2 га. Зарастае да глыбіні 2 м. Возера эўтрофнае. Упадаюць ручаі, выцякае ручай Трызубка ў возера Белае і ручай у возера Задрач.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, плотка, язь, краснапёрка, лінь, гусцяра і іншыя рыбы.

Каля возера вёскі Марчанкі, Дубраўка, Саладухі, аўтамабільная дарога .

## Літаратура 
*  — С. 153.
*  — С. 167.
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Витебскойо бласти // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Обалі
Мяжа Опенгеймера — Волкава

**Мяжа Оппенгеймера — Волкава** (па імёнах Р. Опенгеймера і Дж. М. Волкава, якія прасунулі гэтую гіпотэзу) — верхня мяжа масы нейтроннай зоркі, пры якой ціск выраджанага нейтроннага газу можа кампенсаваць сілы гравітацыі, не даючы зорцы калапсаваць ў чорную дзірку. Адначасова мяжа Опенгеймера — Волкава з'яўляецца ніжняй мяжой масы чорных дзірак, якія ўтвараюцца ў ходзе эвалюцыі зорак.

Дакладнае значэнне мяжы пакуль невядома з-за высокай нявызначанасці уласцівасцяў макраскапічных станаў выраджанай барыённай матэрыі з вельмі высокай шчыльнасцю: у нетрах нейтронных зорак шчыльнасць матэрыі перавышае ядзерную шчыльнасць (~ 1014 г/см³, што ў ~ 108 разоў перавышае шчыльнасць белых карлікаў) і ураўненне стану такой матэрыі ў дакладнасці невядома.

Сучасныя ацэнкі мяжы Опенгеймера — Волкава ляжаць у межах 2,5-3 сонечных мас.

## Гл. таксама 
* Мяжа Чандрасекара
* Кваркавая зорка
* Нейтронная зорка
* Чорная дзірка
* Выраджаны газ

## Спасылкі 
* Stergioulas, N., «Rotating Stars in Relativity», Living Reviews in Relativity, Vol. 6, (2003), No. 3.
* Обнаружена рекордно тяжелая нейтронная звезда

Катэгорыя:Астрафізіка
Катэгорыя:Рэлятывісцкія і гравітацыйныя з’явы
Катэгорыя:Зорная эвалюцыя
Катэгорыя:Чорныя дзіркі
Катэгорыя:Нейтронныя зоркі
Ваўкі

**Ваўкі** — тапонім.

## Беларусь 
### Брэсцкая вобласць 
* Ваўкі — вёска ў Брэсцкім раёне

### Віцебская вобласць 
* Ваўкі — вёска ў Браслаўскім раёне
* Ваўкі — вёска ў Пастаўскім раёне
* Ваўкі — вёска ў Полацкім раёне

## Фільмы
*«Ваўкі» — савецкі нямы мастацкі фільм.
*«Ваўкі» — беларускі мастацкі фільм.
## Гл. таксама 
* Воўк — драпежнае млекакормячае з сямейства сабачых 
* Валкі
* Ваўкавыск
* Ваўкавыскі 
* Ваўкавічы
* Ваўковічы
* Ваўчкі
* Воўкавічы 
* Воўкаў 
* Воўкава
* Воўкаўка 
* Воўкаўцы 
* Воўкаўшчына
Эфект Прандтля — Глоерта

Baker]]

**Эфект Прандтля — Глоерта** — з'ява, якая заключаецца ва ўзнікненні аблокі ззаду аб'екта, які рухаецца на калягукавой скорасці ва ўмовах павышанай вільготнасці паветра. Часцей за ўсё назіраецца ў самалётаў. Пры вельмі высокай вільготнасці гэты эфект узнікае таксама пры руху на меншых скарасцях.

Прычына яго ўзнікнення заключаецца ў тым, што самалёт, які ляціць на высокай скорасці, стварае вобласць павышанага ціску паветра наперадзе сябе і вобласць паніжанага ціску ззаду. Пасля пралёта самалёта вобласць паніжанага ціску пачынае запаўняцца навакольным паветрам. Пры гэтым у сілу досыць высокай інерцыі паветраных мас спачатку ўся вобласць нізкага ціску запаўняецца паветрам з бліжэйшых абласцей, прылеглых да вобласці нізкага ціску. Гэты працэс лакальна з'яўляецца адыябатычным працэсам, дзе займаны паветрам аб'ём павялічваецца, а яго тэмпература паніжаецца. Калі вільготнасць паветра досыць вялікая, то тэмпература можа панізіцца да такога значэння, што акажацца ніжэй кропкі расы. Тады змешчаны ў паветры вадзяны пар кандэнсуецца ў выглядзе драбнюткіх кропелек, якія ўтвараюць невялікае воблака.

Па меры таго, як ціск паветра нармалізуецца, тэмпература ў ім выраўноўваецца і зноў становіцца вышэй кропкі расы, і воблака скора раствараецца ў паветры. Звычайна час яго жыцця не перавышае долей секунды. Таму пры палёце самалёта здаецца, што воблака цягнецца за ім — ад таго, што яно пастаянна ўтвараецца адразу ззаду самалёта, а затым знікае.

Існуе распаўсюджаная памылка, што ўзнікненне воблака з-за эфекту Прандтля — Глоерта азначае, што менавіта ў гэты момант самалёт пераадольвае «гукавы бар'ер». Праява гэтага эфекту залежыць ад суадносін паміж скорасцю самалёта, вільготнасцю паветра і тэмпературай апошняга. Ва ўмовах нармальнай або злёгку павышанай вільготнасці воблака ўтвараецца толькі пры вялікіх скарасцях, блізкіх да скорасці гуку. У той жа час пры палётах на малой вышыні і ва ўмовах вельмі высокай вільготнасці (напрыклад, над акіянам) гэты эфект можна назіраць і пры скарасцях, значна меншых скорасці гуку. Часам гэта з'ява назіраецца ў хуткіх аўтамабіляў.

Эфект названы ў гонар нямецкага фізіка Людвіга Прандтля і англійскага фізіка Германа Глоерта.

## Гл. таксама 
* Гукавы бар’ер

## Спасылкі 
* «Кандэнсацыя ў эфекце Прандтля — Глоерта», артыкул М. Крамера у Галерэі механікі цякучых асяроддзяў.
* Галерэя фотаздымкаў эфекту Прандтля — Глоерта са спасылкамі і іншай інфармацыяй.

Катэгорыя:Аэрадынамічныя з’явы
Катэгорыя:Тэрмадынамічныя з’явы
Метанімія

**Метані́мія** ( — «перайменаванне», ад μετά — «над» і ὄνομα / ὄνυμα — «імя») — від тропа, словазлучэнне, у якім адно слова замяшчаецца іншым, якое абазначае прадмет (з'яву), які знаходзіцца ў той ці іншай (прасторавай, часовай і да т. п.) сувязі з прадметам, які пазначаецца замешчаным словам. Слова, якое замяшчае, пры гэтым ужываецца ў пераносным значэнні. Ад метафары метанімія адрозніваецца тым, што падобнасць з'яў ці прадметаў тут не мае значэння. Адной з разнавіднасцей метаніміі з'яўляецца сінекдаха. На асаблівасцях метаніміі засноўваюцца характэрныя ўласцівасці антанамазіі, перыфраза, эўфемізма.

## Гл. таксама 
* Сінекдаха

## Літаратура 
* Рагойша, В. П. Паэтычны слоўнік / В. П. Рагойша. — 3-е выд., дап. і дапр. — Мінск, 2004.
* Рагойша, В. П. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах / В. П. Рагойша. — Мінск, 2001.

Катэгорыя:Тропы
Катэгорыя:Семантыка
Кансертгебау

**Кансе́ртгеба́у** (па-нідэрландску — *Concertgebouw*, літаральна — «збудаванне для канцэртаў») — буйная канцэртная зала ў Амстэрдаме, Нідэрланды. Вядомая сваёй цудоўнай акустыкай, дзякуючы якой з’яўляецца адной з трох найлепшых залаў у свеце для сімфанічнай музыкі (іншыя дзве — *Symphonic Hall* у Бостане, ЗША і *Musikvereinsaal* у Вене, Аўстрыя). Ужываецца пераважна для канцэртаў класічнай музыкі, зрэдку — таксама для джазавых і фальклорных выступленняў. Залы з назвай «кансертгебау» ёсць таксама ў іншых гарадах Нідэрландаў і Бельгіі, напрыклад — у Харлеме (Нідэрланды), Бругэ (Бельгія).

## Гісторыя 
Кансертгебау быў пабудаваны ў 1888 годзе па праекце архітэктара Адольфа Леанарда ван Гента. Падчас узвядзення будынак знаходзіўся па-за межамі горада, сёння — у цэнтры гораду, побач з Музеем Ван Гога, Дзяржаўным мастацкім музеем (*Rijksmuseum*) і Гарадскім музеем Амстэрдама (*Stedelijkmuseum*). У 1980-я і 1990-я гады будынак быў у небяспечным стане і зведаў рэстаўрацыю, тады ж да яго была зроблена нова прыбудова з шкла і металу.

У гэтым будынку ўвесь час размяшчаецца Каралеўскага аркестра Кансертгебау (*Koninklijk Concertgebouworkest*). За ўвесь час існавання аркестра толькі 6 чалавек былі яго галоўнымі дырыжорамі:
# Вілем Кес (1888—1895)
# Вілем Менгельберг (1895—1945)
# Эдуард ван Бейнум (1945—1959)
# Бернард Хайтынк (1959—1985)
# Рыкарда Шаі (1985—2004)
# Марыс Янсанс (ад 2004)

## Сучаснасць 
У цяперашні час Кансертгебау інтэграваны ў канцэртнае жыццё Нідэрландаў і свету. Акрамя ўласнага аркестра тут стала адбываюцца канцэрты Нідэрландскага філарманічнага аркестра. З беларускіх музыкантаў у апошнія некалькі гадоў тут выступалі: дырыжоры Аляксандр Анісімаў і Леў Лях, піяністкі Ганна Шыбаева і Ксенія Кузьменка, флейтыстка Даша Бельцюкова, віяланчэлісты Аляксей Кісялёў і Уладзімір Сінькевіч.

### Конкурс 
Штогод у сакавіку ў Кансертгебау праходзіць нацыянальны конкурс выканаўцаў (*Vriendenkrans concours*). У ім могуць браць удзел ансамблі і салісты, якія іграюць на любых інструментах, але не старэйшыя за 27 гадоў. Конкурс праходзіць у 3 туры. Пераможцы, акрамя грашовай прэміі, атрымліваюць права на выступленне ў Кансертгебау ў наступным пасля конкурсу сезоне.

## Канцэртнае жыццё 
Канцэрты адбываюцца амаль штодзённа, звычайна — некалькі разоў за дзень, у дзвюх залах: Вялікая зала (*Grote Zaal*), змяшчальнасць — 1974 месцаў, і Малая зала (*Kleine Zaal*), змяшчальнасць — 438 месцаў. Найчасцей канцэрты пачынаюцца а 20.15. Таксама выступленні могуць пачынацца а 10.15, 12.30, 14.15, 16.15, 19.00. Цэны на квіткі вагаюцца ад €7,50 да €150.

### Ланч-канцэрты 
Кожную сераду ў адной з залаў Кансертгебау адбываецца бясплатны ланч-канцэрт. Яго працягласць заўсёды паўгадзіны, пачатак — а 12.30.

### Спрынт-квіткі 
За 45 хвілін да пачатку любога канцэрта, пры наяўнасці вольных месцаў, распачынаецца продаж спрынт-квіткоў (*sprint-tickets*), якія маюць права набыць асобы, маладзейшыя за 27 гадоў. У сезоне 2007—2008 іх кошт складе €7,50.

## Спасылкі 
* Сайт Кансертгебау 

Катэгорыя:Канцэртныя залы Нідэрландаў
Катэгорыя:Славутасці Амстэрдама
Катэгорыя:Культура Амстэрдама
Заслучна

**Заслу́чна** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Мухавецкага сельсавета. Размешчаны за 19 км на паўднёвы ўсход ад Брэста, 8 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні.

У складзе дзяржаўнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Племзавод «Мухавец» (цэнтр — пас. Мухавец).

## Гісторыя 
У 19 стагоддзі вёска — прыватная ўласнасць у Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. Уваходзіла ў склад маёнтка Камяніца Біскупская, які належаў графіні Красінскай. У 1870 годзе адносілася да Біскупска-камяніцкай сельскай грамады.

У 1905 годзе ў Камянец-Жыровіцкай воласці. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Камянец-Жыровіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 4 вяскоўцы.

## Насельніцтва 
* 118 рэвізскіх душ (1870)
* 39 двароў, 281 жыхар (1897)
* 298 жыхароў (1905)
* 132 жыхары (1959)
* 129 жыхароў (1970)
* 39 гаспадарак, 95 жыхароў (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мухавецкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Гулі

**Гулі** — тапонім.

## Брэсцкая вобласць 
* Вёска Гулі, Брэсцкі раён

## Мінская вобласць 
* Вёска Гулі, Мядзельскі раён

## Назва 
Фіксавалася лідскае прозвішча Гуль, ёсць латышскае *Guls*, было старое літоўскае свянцянскае Гулэйціс, віленскае Гуловіч, троцкае Гулоўскі. Аснова *Gul*- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх імёнах.
Канструктывізм (мастацтва)

**Канструктывізм** (ад  — пабудова) — кірунак у мастацкай культуры (архітэктура, выяўленчае і тэатральнае мастацтвы, літаратура) Еўропы і Амерыкі першай трэці XX ст., які імкнуўся да «канструявання» навакольнага асяроддзя, якое актыўна накіроўвае жыццёвыя працэсы, да стварэння «мастацтва для ўсяго народа».

Прадстаўнікі канструктывізму проціпастаўлялі прастату і падкрэслены ўтылітарызм новых прадметных форм, рэчаў і інш. паказной раскошы. Найбольшае распаўсюджанне канструктывізм атрымаў у архітэктуры, дзе для яго былі ўласцівы збліжэнне мастацтва з практыкай індустрыяльнага побыту, асіметрычнасць контураў будынкаў, агаленне тэхнічнага боку пабудоў, шырокае выкарыстанне шкла замест сцен, жалезабетону, плоскіх дахаў і г.д.

## Канструктывізм у архітэктуры 
Канструктывізм - адзін з кірункаў архітэктуры савецкага авангарду, галоўным адрозненнем якога з'яўляецца манументальнасць. У 1922 - 1923 гадах у Маскве, якая пачала аднаўляцца пасля Грамадзянскай вайны, былі праведзены першыя архітэктурныя конкурсы (на праекты Палаца працы ў Маскве , будынка маскоўскага філіяла газеты "Ленінградская праўда", будынка акцыянернага таварыства "Аркос"), у якіх узялі ўдзел архітэктары, якія пачалі творчы шлях яшчэ да рэвалюцыі - Майсей Гінзбург, браты Весніны, Канстанцін Мельнікаў, Ільля Голасаў ды інш. Многія праекты былі напоўненыя новымі ідэямі, якія пазней былі пакладзеныя ў аснову новых творчых аб'яднанняў - канструктывістаў і рацыяналістаў. Рацыяналістамі было створана аб'яднанне "АСНОВА" (Асацыяцыя новых архітэктараў), ідэалагамі якога былі архітэктары Мікалай Ладоўскі і Уладзімір Крынскі. Канструктывісты ж аб'ядналіся ў ОСА (Аб'яднанне сучасных архітэктараў) на чале з братамі Веснінамі і Майсеем Гінзбургам. Ключавым адрозненнем двух школ стала пытанне пра ўспрыманне архітэктуры чалавекам: калі канструктывісты надавалі найбольшае значэнне функцыянальнаму прызначэнню будынка, які і вызначае канструкцыю, то рацыяналісты лічылі функцыю будынка другаснай і імкнуліся ўлічваць перш за ўсё псіхалагічныя асаблівасці ўспрымання.

Канструктывісты бачылі сваёй задачай павелічэнне ролі архітэктуры ў жыцці, а спрыяць гэтаму павінна была адмова ад гістарычнай пераемнасці, адмова ад дэкаратыўных элементаў класічных стыляў, выкарыстанне функцыянальнай схемы як асновы прасторавай кампазіцыі. Канструктывісты шукалі выразнасць не ў дэкоры, а ў дынаміцы простых канструкцый, вертыкаляў і гарызанталяў будынка, свабодзе плана будынка.

У Беларусі рысы канструктывізму праявіліся ў 1920-1930-я г. у архітэктуры Віцебска і Мінска, як, напрыклад, комплекс БДУ (1928—1931); стары будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі (1932), клуб металістаў у Віцебску, (1932), Дом культуры ў Бабруйску (1927—1930) і інш.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Канструктывізм // 

*
Катэгорыя:Мадэрнізм
Катэгорыя:Архітэктурныя стылі
Дэканат (каталіцтва)

**Дэканат** () — у Каталіцкай царкве і англіканстве адміністрацыйная акруга ў складзе дыяцэзіі, аб'ядноўвае некалькі побач размешчаных парафій. У Рускай праваслаўнай царкве аналагам дэканату з'яўляецца дабрачынне. У 1983 у Кодэксе кананічнага права Рымска-каталіцкай царквы было прапанавана выкарыстоўваць замест тэрміну «дэканат» тэрмін «акруговы вікарыят»; аднак на практыцы назва «дэканат» працягвае выкарыстоўвацца і застаецца больш распаўсюджаным. Існаванне дэканатаў у дыяцэзіі не з'яўляецца абавязковым. Узначальваюць дэканаты дэканы (акруговыя вікарыі).

## Гл. таксама 
* Дэкан, каталіцтва
* Вікарый, каталіцтва
* Епархія
* Благачынне
* Пробства

## Літаратура 
* Католическая энциклопедия. Издательство францисканцев. М, 2002
* MacMorran K. M. and Briden T. A Handbook for Churchwardens and Parochial Church Councillors, Continuum (2001)
* Coccopamerio F. Decanato e il Decano nei documenti ecclesiali //Rivista Diocesana Milanese. 1980

Катэгорыя:Кананічнае права
Катэгорыя:Царкоўная структура Рымска-Каталіцкай Царквы