open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Прынцып Гюйгенса—Фрэнеля

[thumb|300px|right|[Праламленне хваль па Гюйгенсу]]

**Прынцып Гюйгенса—Фрэнеля** — пастулат хвалевай тэорыі святла, які апісвае распаўсюджванне электрамагнітнай хвалі.

## Фармулёўка 
Светлавое поле ёсць вынік інтэрферэнцыі элементарных другасных хваль, якія выпраменьвае кожны элемент некаторай хвалевай паверхні.

## Апісанне 
Гэты прынцып сфармуляваў Фрэнель ў 1818 г., калі апісваў з'яву дыфракцыі. Ён дапоўніў прынцып Гюйгенса (прапанаваны ў 1678 годзе), які сцвярджае, што кожную кропку, куды дайшла хваля, можна лічыць крыніцай другасных хваль, якія распаўсюджваюцца ва ўсе бакі, тым, што гэтыя другасныя хвалі могуць аслабляць і ўзмацняць адна другую, такім чынам інтэрферыраваць.

У 1882 г. Густаў Кірхгоф даў строгае матэматычнае абгрунтаванне прынцыпа Гюйгенса—Фрэнеля.

Гэты прынцып дазваляе рашаць многія задачы дыфракцыі, не рашаючы для гэтага складаныя ўраўненні Максвела.

## Літаратура 
* .

Катэгорыя:Хвалевая фізіка
Катэгорыя:Дыфракцыя
Добрынка

Назву **Добрынка** маюць:

## Населеныя пункты 
* Добрынка — вёска ў Старадарожскім раёне Мінскай вобласці Беларусі.
* Добрынка — пасёлак у Ліпецкай вобласці Расіі.

## Рэкі 
* Добрынка — рака ў Сенненскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, прыток Серакаратнянкі.
Латэнтны аўтаімунны дыябет у дарослых

**Латэнтны аўтаіммунны дыябет у дарослых** (latent autoimmune diabetes in adults, LADA; «дыябет 1.5 тыпу») — цукровы дыябет, сімптомы і пачатковае цячэнне якога адпавядаюць клінічнай карціне дыябету другога тыпу, але прытым этыялогія ляжыць бліжэй да дыябету першага тыпу: выяўляюцца антыцелы да бэта-клетак падстраўнікавай залозы і ферменту глутаматдэкарбоксілазе. Па розных ацэнках, у розных папуляцыях ад 6 % да 50 % пацыентаў з дыягназам «цукровы дыябет II тыпу» на самай справе хварэюць латэнтным аўтаімунным дыябетам дарослых. Магчыма, LADA уяўляе сабой «мяккі» край спектру праяў дыябету 1-га тыпу.

## Спасылкі 
* Action LADA study  — шырокамаштабнае даследаванне эпідэміялогіі LADA-дыябету
* LADA-диабет у взрослых: вопросы и перспективы лечения - А.О.Поздняк, 2008 г.

Катэгорыя:Дыябеталогія
Асмік

**Таццяна Сцяпанаўна Акапян**, вядомая пад псеўданімам **Асмік** (21 сакавіка 1879, Нахічэвань — 23 жніўня 1947, Ерэван) — армянская савецкая актрыса, народная артыстка Армянскай ССР (1935).

## Біяграфія 
З юных гадоў выступала ў розных тэатральных трупах на радзіме і ў Тыфлісе. У 1906 годзе была запрошана ў трупу Армянскага драматычнага таварыства ў Тыфлісе, дзе пачала сваю прафесійную сцэнічную дзейнасць.

З 1920 года — у Арменіі.

З 1926 года — у кіно. Узначальвала трупу народнага тэатра ў Дыліжане, а з 1921 года была вядучай актрысай Армянскага тэатра імя Г. Сундукяна. Згуляла мноства класічных роляў у тэатры і ў кіно.

Дэпутат Вярхоўнага Савета Армянскай ССР I склікання.

## Узнагароды 
* Народная артыстка Армянскай ССР (1935).
* Заслужаная артыстка Армянскай ССР (25.01.1927).
* Герой Працы (1936).
* ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1945)

## Бібліяграфія 
* Багдасарян Н. Асмик. Ер., 1972

## Спасылкі 
* 
* Энциклопедия фонда «Хайазг»
* 
* [Асмік на сайце КиноПоиск(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA)]
Ляльчук

**Ляльчук** — прозвішча.
## Вядомыя асобы 
* Берта Ляльчук — яўрэйская пісьменніца
* Сямён Ляльчук — яўрэйскі паэт
Лямешка

**Лямешка** — рэдкаватая страва з мукі. Жытнюю муку (у Ельскім, Лельчыцкім, Мазырскім раёнах — грэцкую) падпрэжвалі, потым засыпалі ў круты вар або залівалі ім, варылі ў печы пры агні.
У наш час лямешкай могуць называць зацірку, рэдкі кулеш, мяшанку жывёле. Вядома на Брэстчыне, Гомельшчыне, Магілёўшчыне.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларуская кухня
Стужачнік Каміла

**Стужачнік Каміла**, **стужачнік малы** (*Limenitis camilla*) — дзённы матылёк з сямейства . Назва паходзіць ад Камілы — у грэчаскай міфалогіі — амазонка, што загінула ў бітве рутулаў з Энеем.

## Апісанне 
Даўжыня пярэдняга крыла 23—31 мм, размах крылаў 45—60 мм. Крылы чорна-шэрага колеру, у самцоў з невялікім сіняватым адлівам бліжэй да іх каранёў, з белай перарывістай перавяззю і дробнымі бурымі плямамі па ніжнім баку задняга крыла і на вяршыні пярэдняга. Ніжні бок крылаў пярэсты, памяранцава-карычневы з белай перавяззю.

Limenitis camilla MHNT CUT 2013 3 15 Compiegne Dos.jpg|Limenitis camilla
Limenitis camilla MHNT CUT 2013 3 15 Compiegne Ventre.jpg|Limenitis camilla △

## Распаўсюджанне 
Еўропа, Каўказ, краіны Закаўказзя, Турцыя, Паўднёвы Урал, Прыамур’е, Прымор’е, паўночны ўсход Кітая, Карэя, Японія.

## Месцапражыванні 
Лясны і лесастэпавы пояс Усходняй Еўропы. Сустракаецца ў розных тыпах драбналістых, шыракалістых і мяшаных лясоў, пераважна па берагах рэк і вадаёмаў, пад полагам лесу, дзе маюцца разрэджаныя месцы або невялікія паляны, а таксама на лясных ўзлесках, у рэдкалессях. Насяляюць пераважна лакальна, аддаючы перавагу не пакідаць межы сваіх месцаў пражывання, да далёкіх міграцый не схільныя. У горы звычайна не падымаецца вышэй за 1500 метраў.

## Час лёту 
Развіваецца ў двух пакаленнях. На поўначы арэала толькі адно пакаленне. Лёт першага пакалення ў чэрвені—ліпені, другога пакалення — у другой палове жніўня — да 1—2 дэкады верасня. Самцы ўтвараюць скапленні па берагах лужын, вадаёмаў, на кветках парасонавых, памёце, гнілой садавіне. Самкі вядуць схаваны спосаб жыцця, трымаюцца пераважна ля верхавін дрэў, спускаючыся да зямлі вельмі рэдка.

## Размнажэнне 
Самкі адкладаюць па 1 яйку на верхнюю паверхню лісця раслін. Стадыя вусеня доўжыцца лета, і з восені па май, з зімоўкай на другім-трэцім узросце. Вусені харчуюцца на , . Акукліваюцца на лісці або галінах. Стадыя кукалкі доўжыцца 8—14 дзён.

## Падобныя віды ў Еўропе 
* 
* 
* 

## Заўвагі па ахове 
Занесены ў Чырвоную кнігу Латвіі — 4 катэгорыя.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Ленточник камилла — Limenitis camilla (Linnaeus, 1763) // Экологический центр «Экосистема»™, А. С. Боголюбов

Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі
Катэгорыя:Німфаліды
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1764 годзе
Сямён Абрамавіч Ляльчук

**Сямён Абрамавіч Ляльчук** (,  — ) — яўрэйскі .

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і служачага; бацька сакратар гарсавета, галоўны бухгалтар школы жывёлаводаў. Меў два імені: Шымен (Сімхе). Скончыў яўрэйскую школу, Мінскі педагагічны інстытут у 1939 годзе. Восенню прызваны ў армію, скончыў палкавую школу на Урале, служыў у Рызе. У час Вялікай Айчыннай вайны быў на фронце.

У ліпені 1941 года прапаў без вестак на фронце.

Вершы пачаў друкаваць яшчэ да вучобы ў інстытуце ў газеце «Юнгер ленінец» («Юны ленінец»), у 1938 годзе пачаў друкавацца ў часопісе «Штэрн» («Зорка»). Пісаў на мове ідыш. Разам з маладымі паэтамі І. Баруховічам, Х. Гурэвічам, П. Плоткіным выдаў у 1940 годзе калектыўны «Зборнік вершаў». У перакладзе на беларускую мову асобныя творы апублікаваны ў зборніку «Мы іх не забудзем» (1949). У 1985 годзе на мове ідыш у Маскве выйшаў зборнік «Ліра».

Сямён Ляльчук перадаў сястры папку з рукапісамі, але пры эвакуацыі яны згубіліся. Збераглася толькі паэма «Успаміны. К гадавіне нашай разлукі», прысвечаная студэнцкім сябрам, яна захоўвалася ў А. Фарбера. Матка паэта перажыла яго. Сястра жыла ў Петах-Цікве.

Матэрыялы пра паэта сабраў школьны музей СШ № 150 у Мінску, які дзейнічаў у 1985-93, яны перададзены ў БДАМЛіМ. У яго школе быў мемарыяльны стэнд.

## Літаратура 
* 
* Беларускія пісьменнікі: слоўнік. Том 4. 1994. Ст. 145.

## Спасылкі 
* Сямён Ляльчук 
* [Shimen (Simkhe) Leltchuk](https://congressforjewishculture.org/people/3212/Leltshuk,%20Simkhe%20(Shimen)%20(1918–1941))
* 
* lelchukfamily.net

Катэгорыя:Паэты на ідыш
Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны
Ляхавіцкія ручнікі

**Ляхавіцкія ручнікі** — тып традыцыйных тканых ручнікоў, якія вырабляюцца народнымі майстрамі пераважна ў Ляхавіцкім, а таксама Баранавіцкім, Ганцавіцкім раёнах. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня ручнікоў 310 — 400 см, шырыня 26 — 30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай бавоўны («белька»). Кампазіцыя аздобы ствараецца чаргаваннем папярочных суцэльных і пункцірных палосак рознай шырыні, якія групуюцца ў шлякі — па канцах шырокія, шчыльныя, да сярэдзіны вузкія, рэдка размешчаныя. Узор ствараецца чырвонымі ніткамі ўтку з невялікімі ўкрапінамі чорных, цёмна-сініх, жоўтых. Тэхніка ткання — шматнітовая, часам закладная. Аздабляюць на канцах мохрыкамі, утворанымі з нітак асновы, кутасамі, карункамі.

Уласцівая ляхавіцкім ручнікам каларыстычная гама, кампазіцыі з палос, аздабленне махрамі і кутасамі назіраюцца ў афармленні народнага адзення, розных відаў мастацкіх тканін гэтай этнаграфічнай зоны. Лепшыя ўзоры ляхавіцкіх ручнікоў зберагаюцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь, Музеі старажытна-беларускай культуры ІМЭФ НАН Беларусі, Баранавіцкім краязнаўчым музеі і інш.
## Літаратура 
*  С. 436.
* Фадзеева В.Я. Ручнік // Этнаграфія беларусаў: Энцыклапедыя. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437.
* 

Катэгорыя:Беларускае народнае ткацтва
Катэгорыя:Культура Ляхавіцкага раёна
Катэгорыя:Культура Баранавіцкага раёна
Катэгорыя:Культура Ганцавіцкага раёна
Магілёўскі камбінат сілікатных вырабаў

**Магілёўскі камбінат сілікатных вырабаў** — прадпрыемства горадзе Магілёў (Беларусь). 

Створана ў 1968 годзе. Асноўная прадукцыя: цэгла, газасілікатныя блокі, растворабетонныя сумесі. Другі па значнасці ў маштабах рэспублікі вытворца ячэістага бетону. 9 цэхаў, больш 800 працоўных. Каля 25 % прадукцыі ідзе на экспарт.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Прадпрыемствы Магілёва
Катэгорыя:З’явіліся ў 1968 годзе
Катэгорыя:1968 год у Магілёве
Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі па вытворчасці будаўнічых матэрыялаў
Акапян

**Акапян** () — армянскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Акоп Тыгранавіч Акапян — армянскі мастак.
* Таццяна (Тагуі) Сцяпанаўна Акапян (Асмік) — першая народная артыстка Арменіі.
* Вадзім Мікалаевіч Акапян (нар. 1963) — дырэктар Музея гісторыі і культуры яўрэяў Беларусі, старшыня беларускага Рэспубліканскага фонда «Халакост».
Марыя Сцяпанаўна Гамбаран

{{Музыкант
 |Фон              = non_vocal_instrumentalist
 |Дата нараджэння    = 01.10.1925
 |Месца нараджэння   = , Арменія
 |Краіна           = →
 |Прафесіі        = піяністка
 |Інструменты      = фартэпіяна
 |Жанры            = класічная музыка
 |Узнагароды          = 
{ style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"
   
}
}}
**Марыя Сцяпанаўна Гамбаран** () — савецкая піяністка, музычны педагог. Заслужаная артыстка Армянскай ССР, Заслужаная артыстка Расійскай Федэрацыі (2005).

## Біяграфія 
Нарадзілася 1 кастрычніка 1925 года ў Ерэване.

Паступіла ў 1937 годзе ў Цэнтральную дзіцячую музычную школу пры Маскоўскай кансерваторыі ў клас прафесара А. У. Шацкеса. Потым вучылася ў Маскоўскай кансерваторыі ў прафесара К. М. Ігумнава. Скончыла ў 1948 годзе. У 1951 годзе скончыла аспірантуру тамсама.

Марыя Гамбаран паспяхова гастралявала як у СССР, так і за мяжой. У Іспаніі ў 1991 годзе правяла майстар-клас. У 1992 годзе ў Карэі выйшлі два яе кампакт-дыскі.

З 1956 па 1960 гады выкладала ў Ленінградскай кансерваторыі. У 1960 годзе пераехала ў Маскву. Працуе выкладнікам Музычна-педагагічнага інстытута імя Гнесіных (цяпер Расійская акадэмія музыкі), вядзе фартэпіянны клас.

Займаецца перакладаннем твораў армянскага кампазітара Камітаса для камерных ансамбляў. У свае сольныя канцэртныя праграмы ўлучала творы Камітаса і фартэпіянных твораў іншых армянскіх кампазітараў.

## Сям’я 
* Муж — драматург Уладзімір Міхайлавіч Валькенштэйн (1883—1974).
* Стрыечны брат — Пётр Пятровіч Гамбаран (нар. 1925) — біёлаг, лаўрэат прэміі імя А. М. Северцова (1981).

## Узнагароды і званні 
* Медаль Маўсеса Харэнацы (2016)
* Заслужаная артыстка Армянскай ССР
* Заслужаная артыстка Расійскай Федэрацыі (2005)
* прафесар

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* http://www.ruzafestival.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=55&lang= 
* http://igumnov-school.ru/mariya-stepanovna-gambaryan/v-gostyach-u-marii-gambaryan.html 
* 
* 
* 
* 
*
Люмінесцэнтная лямпа

**Люмінесцэнтная лямпа** — газаразрадная крыніца святла нізкага ціску, светлавы паток якой выклікаецца свячэннем люмінафораў пад уздзеяннем ультрафіялетавага выпраменьвання электрычнага разраду.

Найбольш пашыраны ртутныя люмінесцэнтныя лямпы, якія маюць дазіраваныя колькасці ртуці (выпараецца пры запальванні разраду) і інертнага газу (напрыклад, аргону; спрыяе ўзбуджэнню атамаў ртуці). Робяцца ў выглядзе шкляной колбы, у тарцах якой герметычна ўманціраваны электроды. Пры падключэнні пераменнага току паміж электродамі ўзнікае электрычны разрад, які ўзбуджае свячэнне атамаў ртуці. Люмінесцэнтныя лямпы адрозніваюцца высокай светлавой аддачай (да 85 мл/Вт), вялікім тэрмінам службы (да 10 тыс. гадзін). Магутнасць 4-200 Вт. Выкарыстоўваюцца для асвятлення грамадскіх, жылых і прамысловых памяшканняў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Святлатэхніка
Мары Арэль

**Мары Арэль**, народжаная **Катрын Мары Фантэйн** (, горад Крут (Орн), Нармандыя — , Вімуцье, Орн,) — французскі сырароб, праславілася тым, што разам з абатам Шарлем-Жанам Банвустам вынайшла сыр Камамбер.

## Вынаходства Камамберу 
10 траўня 1785 года ў горадзе Камамбер Мары выйшла замуж за Жака Арэля, работніка з горада Руавіль.

З канца 17-га стагоддзя, вядомы сыр вырабляўся ў правінцыі Камамбер. У сваім геаграфічным слоўніку, выдадзеным у 1708-м, Томас Карнэль пісаў: «Vimonstiers: […] па панядзелках збіраецца вялікі кірмаш, на які вязуць цудоўныя сыры з Лаварота і Камамбера». Аднак, згодна з нядаўнім паданнем, якое з'явілася ў пачатку 20-га стагоддзя, вынаходніцай сыру Камамбер называюць Мары Арэль, якая скарысталася па парадзе святара, абата Шарля-Жана Банвуста. Верагодна ён быў родам з Бры, і перадаў Мары рэцэпт прыгатавання сыру з ядомай лупінай, які рыхтавалі ў яго родным краі, Банвуст прыехаў з Пэ-дэ-Ко. Хоць гэтая гісторыя не мае ніякіх доказаў, яна да гэтага часу ўспрымаецца як праўда.

Аднак Мары Арэль сапраўды існавала і рабіла сыры камамбер паводле мясцовых традыцый. Яго асноўным укладам было тое, што яна заснавала дынастыю сыраробаў-прадпрымальнікаў, якія пачалі вырабляць сыр камамбер ў прамысловых маштабах, у прыватнасці яе ўнук Сірыл Пейнэл, які стварыў сыраварню ў камуне Ле-Мені-Мажэ ў Кальвадосе.

Поспех у вытворчасці камамбера у першай палове 19-га стагоддзя стаў калектыўным дасягненнем нашчадкаў Мары Арэль, якія лічаць сябе адзінымі законнымі ўладальнікамі гандлёвага назвы «Камамбер». Аднак у пачатку 1870-га іншыя вытворцы сыроў «Нарман» абскардзілі гэтую сямейную манаполію.

Статую ў гонар Мары Арэль можна ўбачыць у Вімуцьі. Устойлівае паданне абвяшчае, што яна памерла ў Шампазі, але на самай справе гэта была яе дачка, якую таксама звалі Мары (1781—1855), якая памерла там.

Катэгорыя:Французскія сыры
Катэгорыя:Постаці Францыі
Градзірня

* Градзірня, вытворчасць солі
* Градзірня, цеплазабеспячэнне
Чатыры пражскія артыкулы

**Чатыры пражскія артыкулы** — назва гусіцкай палітычнай і рэлігійнай праграмы, адзінай для ўмеранай («пражскай») і «табарыцкай» фракцый прыхільнікаў рэлігійнага рэфарматара Яна Гуса. Праграма была складзена на тэалагічным факультэце Пражскага ўніверсітэта ў ходзе дыспутаў у 1417—1420 гг., і прадстаўлена ў складзе народнага маніфеста 27 мая 1420 года каралю Жыгімонту.

## Апісанне 
Пражскія артыкулы, заснаваныя на вучэнні Яна Гуса, былі накіраваны на рэфармаванне каталіцкай царквы ў Багеміі, населенай у асноўным чэхамі, на пазбаўленне кантраляванай рымскімі Папамі чэшскай царквы эканамічнай і свецкай магутнасці, на сцвярджэнне свабоды веравызнання.
Асноўны змест:
* Свабода прапаведавання «Слова Божага»
* Прычашчэнне вернікаў пад абодвума відамі: не толькі хлебам, але і віном (чашай — адкуль пайшла назва «чашнікі»)
* Забарона святарам быць адначасова прадстаўніком свецкай улады (гэта азначала пазбаўленне царквы права валодаць маёмасцю)
* Суровыя пакаранні за смяротныя грахі (пры гэтым да грахоў прылічаліся і практыкаваныя каталіцкай царквой продаж індульгенцый, продаж царкоўных пасад, і г . д.)
У скарочаным выглядзе і з агаворкамі, «якія знішчалі іх сэнс», ляглі ў 1433 годзе ў аснову Пражскіх кампактатаў.

Катэгорыя:Гусіты
Катэгорыя:Гісторыя права
Катэгорыя:Гісторыя Чэхіі
1972 год у гісторыі кіно

**1972** год быў адзначаны шэрагам кінематаграфічных падзей.

## Лідары праката 
## Падзеі 
## Фільмы 
* «Доктар Паполь» —  Les Films de la Boétie, Cerito Films, Rizzoli Film; рэж. Клод Шаброль (у ролях: Ж.-П. Бельмандо, Міа Фэраў).
* «*Жыццё і смерць двараніна Чартапханава*» — Беларусьфільм, рэж. Віктар Тураў (у ролях: Бронюс Бабкаўскас, Вольга Лысенка).
* «Палескія калядкі» — дакументальны,  «Беларусьфільм»,  Ніна Сава (у ролях: жыхары палескіх вёсак: Клятная, Тонеж, Моталь, Тышкавічы, Глушкавічы)

## Узнагароды 
## Нарадзіліся 
* 31 сакавіка — Алехандра Аменабар, іспанскі кінарэжысёр, сцэнарыст, акцёр і кампазітар.
* 19 чэрвеня — Жан Дзюжардэн, французскі комік і акцёр.
* 22 снежня — Ванэса Парадзі, французская спявачка, актрыса і фотамадэль.
* 29 снежня — Джуд Лоу, брытанскі акцёр тэатра і кіно.

## Памерлі 
* 23 верасня — Іосіф Раеўскі, савецкі акцёр, тэатральны рэжысёр, педагог. Народны артыст СССР ( 1901).

## Спасылкі
Кіно
Катэгорыя:Гады ў кінематографе
Джон Кэр’ю Эклс

Сэр **Джон Кэр’ю Эклс** (; , Мельбурн, Аўстралія — , Лакарна, Швейцарыя) — аўстралійскі нейрафізіёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1963 годзе.

## Біяграфія 
Са сваім калегам, заснавальнікам сучаснай нейрахірургіі Уайлдэрам Пенфілдам, які выканаў звыш 10 000 аперацый на мозгу, Эклс напісаў кнігу «Таямніца чалавека».

Кнігу «Асоба і мозг» («The Self and Its Brain») Джон Эклс напісаў у суаўтарстве з адным з самых уплывовых філосафаў навукі XX стагоддзя К. Р. Поперам.
Градзірня (вытворчасць солі)

, Германія]]
, Польшча]]

**Градзірня ** — збудаванне, якое выкарыстоўваецца ў вытворчасці солі для выдалення вады з салянага раствора шляхам выпарэння, што павялічвае ў ім канцэнтрацыю мінеральных соляў. Вежа складаецца з драўлянай сценападобнай рамы з пучкоў галля (звычайна цярноўніку), якое неабходна замяняць прыкладна кожныя 5 — 10 гадоў, паколькі яны забіваюцца мінеральнымі рэчывамі з цягам часу. Салёная вада бяжыць уніз па вежы і часткова выпараецца; у той жа час некаторыя мінералы з раствора трапляюць на сцены з галінак.

Градзірні могуць быць знойдзеныя ў шэрагу курортных гарадоў, у першую чаргу ў Германіі, а таксама Польшчы і Аўстрыі. Мінеральныя воды распыляюцца ў паветры і лічыцца, што гэта мае дабратворнае ўздзеянне на здароўе, аналагічна таму, якое бывае ад удыхання марскога паветра.

Вялікі комплекс градзірняў размешчаны ў горадзе Цехацінек у Польшчы. Гэта цалкам драўляная канструкцыя была пабудавана ў 19 стагоддзі Станіславам Сташыцам. Комплекс складаецца з трох градзірняў з агульнай даўжынёй больш за 2 км. Многія турысты наведваюць яго па стане здароўя.

## Галерэя 

File:Bad_Duerrenberg_Gradierwerk_S.jpg|Градзірня ў Бад-Дзюрэнбергу
File:Gradierwerk.JPG|Схема 18-га стагоддзя
File:Aerozol pod teznia.JPG|Градзірня ў Цехацінеку
File:Gradierwerk Bad Kreuznach 07.jpg|Градзірні ў Бад-Кройцнаху

## Спасылкі 
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні
Агюстэн Жан Фрэнель

**Агюстэн Жан Фрэнель** (;  — ) — французскі фізік, адзін са стваральнікаў хвалевай тэорыі святла.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Браглі (дэпартамент Эр) 10 мая 1788 года. У 1806 годзе скончыў Політэхнічную школу. У 1809 годзе таксама скончыў Школу мастоў і дарог у Парыжы. У перыяд 100 дзён (часовае вяртанне Напалеона з ссылкі) працаваў інжынерам, пасля чаго пазбавіўся працы як удзельнік ваенных дзеянняў. Пасля перайшоў у політэхнічную школу.

Асноўныя працы Фрэнеля прысвечаны фізічнай оптыцы. Фізіку вывучаў самастойна пасля азнаямлення з працамі Э. Малюса. Таксама самастойна пачаў праводзіць эксперыменты па оптыцы. У 1815 годзе пераадкрыў прынцып інтэрферэнцыі, прарабіўшы ў параўнанні з Томасам Юнгам некалькі новых вопытаў (у прыватнасці вопыт з «білюстрамі Фрэнеля»). У 1816 годзе дапоўніў прынцып Гюйгенса, увёўшы ўяўленне пра кагерэнтную інтэрферэнцыю элементарных хваляў, выпраменьваных другаснымі крыніцамі (прынцып Гюйгенса—Фрэнеля). Зыходзячы з гэтага прынцыпу, у 1818 годзе распрацаваў тэорыю дыфракцыі святла, на аснове якой прапанаваў метад разліку дыфракцыйнай карціны, заснаваны на разбіцці фронту хвалі на зоны (так званыя зоны Фрэнеля). З дапамогай гэтага метаду разгледзеў задачу аб дыфракцыі святла на краі паўэкрана і круглай адтуліны. У 1821 годзе незалежна ад Т. Юнга даказаў папярочнасць светлавых хваляў. У 1823 годзе ўсталяваў законы змены палярызацыі святла пры яго адбітку і пераламленні (формулы Фрэнеля). Вынайшаў некалькі новых інтэрферэнцыйных прыбораў (люстэрка Фрэнеля, біпрызма Фрэнеля, лінза Фрэнеля).

У 1823 годзе Фрэнэль быў абраны членам Парыжскай АН. У 1825 годзе стаў членам Лонданскага каралеўскага таварыства. Яго імя ўнесена ў спіс найвялікшых вучоных Францыі, змешчаны на першым паверсе Эйфелевай вежы.

Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Фізікі Францыі
Эндру Філдынг Хакслі

Сэр **Эндру Філдынг Хакслі** (; ,  — ) — англійскі нейрафізіёлаг і біяфізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1963 годзе (сумесна з Джонам Эклсам і Аланам Ходжкінам) «за адкрыцці, якія тычацца іонных механізмаў ўзбуджэння і тармажэння ў перыферычных і цэнтральных участках нервовых клетак».

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і пісьменніка Леанарда Хакслі, сына знакамітага біёлага Томаса Хакслі, вядомага пад мянушкай «Бульдог Дарвіна». Адзінакроўнымі братамі Эндру былі пісьменнік Олдас Хакслі, аўтар вядомага раману-антыўтопіі «О дзівосны новы свет» і Джуліян Хакслі, заснавальнік ЮНЕСКА.

Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Нейрабіёлагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Біяфізікі Вялікабрытаніі
Джордж Уэлс Бідл

**Джордж Уэлс Бідл** (; , Уаху, Небраска — ) — амерыканскі генетык, аўтар гіпотэзы «адзін ген — адзін фермент».

## Біяграфія 
У 1926 годзе скончыў Універсітэт Небраска-Лінкальна, а затым Карнельскі. У 1931—1936 гадах супрацоўнік Каліфарнійскага тэхналагічнага інстытута. У 1937—1946 гадах прафесар універсітэта ў Стэнфардзе. У 1946—1961 гадах прафесар, кіраўнік аддзялення біялогіі ў Каліфарнійскім тэхналагічным інстытуце.

У 1961—1968 гадах прэзідэнт Чыкагскага ўніверсітэта. У 1968—1982 гадах дырэктар Інстытута біямедыцынскіх даследаванняў Амерыканскай медыцынскай асацыяцыі.

Аўтар работ па цыталогіі і генетыцы, а таксама даследаванняў у галіне генетычнага кантролю метабалізму, фізічных і хімічных асноў спадчыннасці. Усебакова даследаваў (у вопытах з маісам, мухай дразафілай і грыбком нейраспорай) прыроду і функцыі генаў, усталяваў здольнасць бактэрый ўз’ядноўваць чужародныя генетычныя субстанцыі з уласнымі.

Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне (1958), сумесна з Э. Тэйтэмам і Дж. Ледэрбергам за даследаванні па генетыцы мікраарганізмаў.

Катэгорыя:Выпускнікі Карнельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Генетыкі ЗША
Часлаўскі сойм

]]
]]
**Часлаўскі сойм** — сход, які праходзіў па ініцыятыве пражскага магістрата з 3 па 7 чэрвеня 1421 г. у  ў Чаславе. Адбыўся пасля няўдалага для Папы другога крыжовага паходу супраць гусітаў.

На сойм прыбылі прадстаўнікі імператара Жыгімонта, пражскі архібіскуп , шмат каталіцкіх паноў.

Галоўнымі яго вынікамі былі:
* абвяшчэнне т. зв. Чатырох пражскіх артыкулаў законам, які распаўсюджваецца на ўсю тэрыторыю Чэшскага каралеўства;
* пазбаўленне Жыгімонта спадчынных правоў на чэшскі каралеўскі пасад;
* абранне «часовага ўрада» з 20-ці чалавек для выбару новага караля.

Катэгорыя:1421
Катэгорыя:Гісторыя Чэхіі
Катэгорыя:Рэфармацыя
Катэгорыя:Гусіты
Ян Кшаптоўскі

thumb|right|250px|Помнік Яну Кшаптоўскаму ў Закапанэ
**Ян Кшаптоўскі** ці **Саба́ла, Саба́лік** (, 26 студзеня 1809 года, Касцяліска — 8 снежня 1894 года, Закапанэ, Аўстра-Венгрыя) — польскі паэт, гуральскі пясняр, расказчык і музыкант, горны праваднік. Прозвішча «Кшаптоўскі» Ян узяў сабе ў сталым узросце. Ян, як і многія гуралі таго часу, жыў пад мянушкай «Сабала, Сабалік» і паходзіў з гуральскага роду Гансяніцаў.

## Біяграфія 
Ян Кшаптоўскі нарадзіўся 26 студзеня 1809 года ў вёсцы Касцяліска (сёння ў Малапольскім ваяводстве). У маладосці Ян займаўся браканьерствам. Удзельнічаў у Хахалоўскім паўстанні, за што быў асуджаны аўстрыйскім судом і пэўны час знаходзіўся ў зняволенні. Пакінуўшы паляўнічы промысел, Ян стаў займацца музычнай дзейнасцю і суправаджаў турыстаў у Татрах. Суправаджаў Цітуса Халубінскага ў яго краязнаўчых даследаваннях і дапамагаў мастаку Станіславу Віткевічу у яго падарожжах па гарах. Станіслаў Віткевіч у сваіх сачыненнях называў Яна Кшаптоўскага «Гамерам Татраў».

Апошнія гады свайго жыцця Ян Кшаптоўскі пражываў у Закапанэ ў пансіянаце Ванды Лільпаповай. Ян Кшаптоўскі памёр 8 снежня 1894 года і быў пахаваны на могілкі заслужаных ў Закапанэ.

## Сачыненні 
Са слоў Яна Кшаптоўскага былі запісаны гуральскія казкі, байкі і песні, якія папулярызавалі Станіславаў Віткевіч і Генрых Сянкевіч. Некаторыя сачыненні Яна Кшаптоўскага былі выдадзены асобнымі кнігамі:
* Bajki według opowiadań Jana Sabały Krzeptowskiego z Kościeliska, Bronisław Dembowski, 1892
* Sabała. Portret, życiorys, bajki, powiastki, piosnki, melodie, Andrzej Stopka Nazimek, 1897.

## Памяць 
* У 1903 годзе Яну Кшаптоўскаму і Цітусу Халубінскаму быў пастаўлены помнік на скрыжаванні вуліц Халубінскага і Замойскага,
* Ян Кшаптоўскі згадваўся ў сачыненнях Генрыка Сянкевіча (Sabałowa bajka), Станіслава Віткевіча (Na przełęczy), Казімежа Пшэрвы-Тэтмаера (Legenda Tatr), Уладзіслава Оркана (Przez co Sabała omijał jarmark w Kieżmarku) і Ялю Курака (Księga Tatr).
* Імем Яна Кшаптоўскага названы вуліцы ў Закапанэ, Быдгашча, Кракаве, Лодзі і Яленяй Гуры.

## Літаратура 
* Maciej Pinkwart: Zakopane w 3 dni. Warszawa: Sport i turystyka — MUZA SA, 2004. ISBN 83-7319-579-3.
* Wiesław A. Wójcik: Sabała. Zakopane: Wydawnictwo Tatrzańskiego Parku Narodowego, Wyd. I, 2009. ISBN 978-83-61788-01-0.
* Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka Encyklopedia Tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.

## Спасылкі 
* Помнік Яну Кшаптоўскаму і Цітусу Халубінскаму ў Закапанэ  
* Homer Tatr. Jan Krzeptowski (Sabała) 

Катэгорыя:Паэты Польшчы
Катэгорыя:Альпіністы Польшчы
Хуткая гарадская чыгунка ў Труймясце

**Хуткая гарадская чыгунка** () у Труймясце — гарадская электрычка (S-Bahn), якая абслуговае гарады польскай агламерацыі Труймяста. Першапачаткова сістэма аб'ядноўвала Гданьск, Сопат і Гдыню, але пазней яна была падоўжана ў гарады Слупск, Лембарк, Вэйхерова і Тчэў.

Інтэрвал руху на трасе SKM вагаецца ад шасці хвілін да паўгадзіны, у залежнасці ад часу сутак. Рухомы састаў — электрацягнікі, у большасці чатырохвагонныя en57, але сустракаюцца і доўгія, счэпленыя з двух электрацягнікоў.

Кошт праезду вызначаецца зонамі, паміж Гданьскам і Гдыняй — 3 зоны.

Лінія двухкалейная, праходзіць паралельна да чыгуначнай галіны Тчэў — Вэйхерова, з правага боку ў кірунку Гданьск — Гдыня. Паміж асноўнай чыгуначнай галіной і SKM існуюць пераходы.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт SKM 

Катэгорыя:Транспарт у Польшчы
Катэгорыя:Паморскае ваяводства
Катэгорыя:Гарадскі цягнік
2014 UZ224

'''''' — буйны транснептунавы аб’ект у поясе Койпера, кандыдат у карлікавыя планеты. Адкрыты групай астраномаў у рамках праекта праекта Pan-STARRS на здымках, атрыманых 19 жніўня 2014 года з дапамогай камеры DECam тэлескопа імя Віктара Бланка ў абсерваторыі Сэра-Талола ў Чылі. Атрымаў нефармальную назву DeeDee (скарачэнне ад Distant Dwarf). Святло ад DeeDee даходзіць да Зямлі за 13 гадзін. Аб’ява аб адкрыцці была апублікавана 11 кастрычніка 2016 года.

Дыяметр  пры адкрыцці ацанілі ў 420-1180 км. У 2017 годзе дыяметр пры дапамозе міліметровага/субміліметровага тэлескопа Atacama Large Millimeter Array ў Чылі ацанілі ў , тэмпературу паверхні — у 30 K, альбеда складае 13 %. Па дадзеных М. Браўна пры альбеда 13 %.

Арбіта , як і арбіта аб’ектаў , , цалкам пралягае за арбітай Нептуна. Перыяд звароту па выцягнутай арбіце (38-180 а.а.) вакол Сонца складае 1136 гадоў.

Па стане на 10 кастрычніка 2016 года аб’ект знаходзіўся на адлегласці каля 91,6 а.а. ад Сонца і гэта адлегласць будзе змяншацца, пакуль ён не дасягне перыгелія (38 а.а. ад Сонца) у 2142 годзе. У цяперашні час  з’яўляецца трэцім па аддаленасці аб’ектам Сонечнай сістэмы пасля Эрыс (96,2 а.а.) і V774104 (~ 103-а.а.). 2012 VP113 у 2014 годзе знаходзіўся на адлегласці 83 а.а. ад Сонца, 2013 FY27 — на адлегласці 80 а.а. ад Сонца.

## Гл. таксама 
* Спіс транснептунавых аб’ектаў

## Спасылкі 
* 
* 
* Астраномы адкрылі новую карлікавую планету у Сонечнай сістэме

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2014 годзе
Катэгорыя:Астэроіды паводле алфавіта
Катэгорыя:Пояс Койпера
Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане

**Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане** () — дзяржаўны даследчы ўніверсітэт, размешчаны ў Мадысане, штат Вісконсін, ЗША. Вядучы кампус Вісконсінскага ўніверсітэта, а таксама член-заснавальнік Асацыяцыі амерыканскіх універсітэтаў. Заснаваны ў 1848 годзе.

Універсітэт дзеліцца на 20 школ, у якіх, па дадзеных на восень 2009 года, навучаліся 28 690 студэнтаў па спецыяльнасцях бакалаўрыяту, 9116 — на магістраў і дактароў. Штат універсітэцкіх выкладчыкаў налічвае 2017 супрацоўнікаў.

## Вядомыя выкладчыкі і выпускнікі 
* Джордж Дэвід Біркгаф (1884—1944) — амерыканскі матэматык.
* Джыл Солаўэй (нар. 1965) — амерыканскі сцэнарыст, прадзюсар.

Катэгорыя:Асацыяцыя амерыканскіх універсітэтаў
Катэгорыя:Універсітэты Вісконсіна
Ян Скрамлік

**Ян Скрамлік** (,  — ) — чэшскі мастак-жанрыст.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 1 ліпеня 1860 года ў Празе. Вучыўся ў Пражскай акадэміі вытанчаных мастацтваў, затым пераехаў у Мюнхен, дзе на працягу 8 гадоў вучыўся ў Мюнхенскай акадэміі мастацтваў. Вучань Вільгельма фон Ліндэншміта (Малодшага).

Пазней пераехаў у Парыж, дзе пазнаёміўся з Вацлавам Брожыкам. Пасля таго, як Брожык вярнуўся на радзіму і стаў прафесарам Пражскай акадэміі выяўленчых мастацтваў, стаў працаваць у яго мастацкай майстэрні, пераймаючы вопыт майстра.

## Творчасць 
Аўтар шэрагу партрэтаў, жанравых палотнаў, карцін на рэлігійныя і гістарычныя тэмы. Пазней стаў займацца стварэннем карцін малога фармату і слайдамі, у якіх застаўся верны гістарычнаму жанру, касцюміраваным сцэнам і партрэтам.

### Галерэя твораў 

|Арыенталка
|Аголеная жанчына
|Рэпарцёр
File:Jan Skramlík (1860-1936) - Muž s pláštěm.jpg|Чалавек у плашчы
File:Jan Skramlík - Čáslavskýsněm v červnu 1421.jpg|Часлаўскі сойм у чэрвені 1421
File:Skramlík Jan - Piják.jpg|П'яніца
File:Skramlík Jan - Portrét sedící ženy s briliantovými šperky.jpg|Партрэт жанчыны з брыльянтавым калье
File:Skramlík Jan - Šlechtic s lulkou u krbu.jpg|Шляхціц з трубкай ля каміна

## Спасылкі 
* Skramlík Jan (1860—1936) 

Катэгорыя:Мастакі Чэхіі
Эдуард Тэйтэм

**Эдуард Тэйтэм** (; , Боўлдэр, Каларада — , ) — амерыканскі біяхімік і генетык, член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1952). Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне.

## Біяграфія 
Скончыў Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане (1931). Доктар біяхіміі (1934). Працаваў у Стэнфардскім (1937—1945, 1948—1956) і Ельскім (1945—1948) універсітэтах (з 1946 года прафесар). З 1957 года прафесар Ракфелераўскага інстытута медыцынскіх даследаванняў.

У 1941 годзе выявіў (сумесна з Дж. Бідлам), што ў грыба нейраспоры генная мутацыя прыводзіць да страты штамам здольнасці сінтэзаваць якую-небудзь неабходную для росту амінакіслату, вітамін ці інш. роставы фактар (аўксатрофны мутант), а ў 1945 годзе выявіў гэтую ўласцівасць і ў бактэрый. Адкрыў (сумесна з Дж. Ледэрбергам, 1947) у бактэрый з’яву генетычнай рэкамбінацыі. Сумесна з Дж. Бідлам высунуў канцэпцыю «адзін ген — адзін фермент», якая з’явілася асновай біяхімічнай генетыкі.

Катэгорыя:Выкладчыкі Ельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Генетыкі ЗША
Інтэрферометр Рэлея

**Інтэрферо́метр Рэле́я** — аднапраходны двухпрамянёвы інтэрферометр, які падзяляе святло ад крыніцы на два патокі, розніца фаз паміж якімі ствараецца прапусканнем святла скрозь дзве аднолькавыя кюветы, запоўненыя рознымі газамі. Упершыню быў прапанаваны лордам Рэлеем у 1886 годзе. Выкарыстоўваўся для вызначэння паказчыкаў праламлення газаў.

## Прынцыповая схема 
Святло ад крыніцы прапускаецца праз лінзу, якая стварае паралельны пучок і апертуры, якія выразаюць з яго два прамені (плечы інтэрферометра). Кожны з прамянёў праходзіць скрозь уласную кювету з газам. На выхадзе схемы размешчана лінза, якая зводзіць абодва пучка разам для атрымання інтэрферэнцыйных палос у яе фокусе.

Для вымярэнняў у адно з плеч уносіцца кампенсатар — напрыклад, шкляная пласцінка, з дапамогай паваротаў якой можна змяняць аптычную даўжыню шляху прамяня ў плячы. Калі паказчык праламлення у адным з плеч роўны *n*, то другі невядомы паказчык праламлення роўны
: n' = n + \frac{\lambda_0}{\ell}\Delta m,
дзе \ell&nbsp;— даўжыня кюветы з газам, \lambda_0&nbsp;— даўжыня хвалі крыніцы святла, \Delta m&nbsp;— парадак інтэрферэнцыі (колькасць перасячэнняў у зададзенай кропцы інтэрферэнцыйных палос). Пры тыповых параметрах устаноўкі — даўжыні кювет у адзін метр, даўжыні хвалі ў 550&nbsp;нм і парадку інтэрферэнціі 1/40, — можна вымераць розніцу паказчыкаў праламлення, роўную 10−8. Адчульнавасць інтэрферометра вызначаецца даўжынёй кюветы. Яе максімальная даўжыня, як правіла, вызначаецца тэхнічнымі магчымасцямі кантролю за тэмпературай, таму што цеплавыя флуктуацыі будуць скажаць паказчыкі праламлення газаў.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Оптыка
Лубянка (рака)

**Лубя́нка** — рака ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Сярмяжка (басейн Нёмана).

Даўжыня ракі 10 км. Плошча вадазбору 37 км². Пачынаецца ў напрамку на паўночны захад ад вёскі Вялікія Навікі. Упадае ў Сярмяжку за 2 км у напрамку на поўнач ад вёскі Трылес. Рэчышча Лубянкі часткова каналізаванае ў верхнім цячэнні.

Каля левага берага ракі вёска Харытонава.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Стаўбцоўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Сулы (прыток Нёмана)
Велка-Снежна пячора

**Велка-Снежна пячора** або **Вялікая Снежная пячора** () — вапняковая пячора на гары Малалончняк ў , паўднёвая Польшча. Пячора знаходзіцца ў Татранскім нацыянальным парку.

З разведанаю даўжынёй 23 753 м і глыбінёй 824 м, гэта самая доўгая і глыбокая пячора Польшчы.

## Марфалогія 
Вялікая Снежная пячора мае 5 вядомых уваходаў, якія спачатку лічыліся асобнымі пячорамі:
* Снежная пячора () — 1701 м над узроўнем мора, адкрытая ў 1959 годзе. Уваход у яе знаходзіцца ў частцы *Выжня Свістуўка* даліны *Малей Лукі* ля падножжа сцяны тэрасы *Котліны*. Пячора з'яўляецца галоўнай часткай сістэмы Вялікая Снежная. Яе даўжыня складае каля 14 954 метраў, а вышыня падзення — 622 метра;
* Пячора над Котлінамі () — 1875 м над узроўнем мора, адкрытая ў 1966 годзе, сумешчана са Снежнай ў 1968 годзе. Яе ўваход знаходзіцца ў частцы *Выжня Свистуўка* даліны *Малей Лукі* на краі *Котліны*. Даўжыня пячоры складае каля 1465 метраў, вышыня падзення — 433,5 метраў. Побач знаходзіцца ўваход у пячоры *Малалукей*;
* Ясныя Авен () — 1852 м над узроўнем мора, упершыню даследавана ў 1959 годзе, сумешчана з Вялікай Снежнай ў 1978 годзе. Яе ўваход знаходзіцца ў частцы *Выжня Свістуўка* даліны *Малей Лукі*, у 40 м ад уваходу ў пячору над Котлинами. Даўжыня пячоры складае каля 115 метраў, вышыня падзення — 61 метр;
* Пячора Велька Літварова () — 1906 м над узроўнем мора, сумешчаная з Вялікай Снежнай 1995 годзе. Другая па даўжыні пячора ў сістэме Вялікі Снежнай. Яе ўваход размешчаны ў *даліне Литварова* на схіле гары *Малалончняк*. Яе даўжыня складае 7185 метраў, а вышыня падзення — 370 метраў;
* Ваўчыная пячора () — 1672 м над узроўнем мора, адкрытая ў 1996 годзе, сумешчаная з Вялікай Снежнай 1999 годзе. Гэта самая маленькая пячора ў сістэме Вялікай Снежнай. Яе ўваход размешчаны ў даліне *Малей Лукі* ў сценах, што спускаліся ад *Катліны* да  *Нижня Свістуўка*. Яе даўжыня складае каля 54,7 метраў, вышыня падзення — 16 метраў.
Уваходы злучаны складанай сістэмай  і калідораў. Некаторыя з іх ўтрымліваюць падземныя ручаі, вадаспады, басейны або сіфоны. Вада з пячоры выцякае праз карставыя крыніцы, вядомыя як «Ледзяная крыніца» ().

## Даследаванні 
Снежная пячора была адкрыта ў 1959 годзе  з Закапанэ. У 1960 годзе яе разведанная вышыня падзення дасягнула 545 метраў, што зрабіла яе на той момант чацвёртай у свеце па глыбіні. У наступныя гады пячора была інтэнсіўна даследавана і злучана з іншымі пячорамі. Даследаванні працягваюцца да гэтага часу, у тым ліку спробы сумясціць Вялікую Снежную з другой па велічыні пячорай Польшчы *Снежна-Студня* ().

## Спасылкі 
* Пячора Вялікая Снежная  

Катэгорыя:Пячоры Польшчы
Катэгорыя:Геаграфія Малапольскага ваяводства
Medicago polymorpha

**Medicago polymorpha** — від кветкавых раслін сямейства Бабовыя (Fabaceae). Лацінскі эпітэт *polymorpha* азначае «шмат формаў».

## Апісанне 
Гэта моцна разгалінаваная, аднагадовая травяністая расліна. Мае слабыя сцёблы, 10-90 см даўжынёй, тройчатае лісце, са зваротнаяйкападобнымі фрагментамі. Жоўтыя кветкі несамастойныя, даўжынёй 3-6 мм, па 3-8 кветак у кластарах. Плады каля 6-7 мм у папярочніку, дыскоідна — цыліндрычныя. Яны спачатку зялёныя і адносна мяккія, але хутка бурэюць і становяцца цвярдзейшымі. Унутры кантэйнера некалькі насенін, жоўта-бурых, ныркападобных, 3-3.8 мм.

## Распаўсюджанне 
Краіны распаўсюджвання: Паўночная Афрыка: Алжыр; Егіпет, Лівія; Марока; Туніс. Азія: Аман; Катар; Аб'яднаныя Арабскія Эміраты; Грэцыя; Афганістан; Кіпр; Іран; Ірак; Ізраіль; Іарданія; Ліван; Сірыя; Турцыя; Казахстан; Кыргызстан; Таджыкістан; Туркменістан; Узбекістан. Каўказ: Азербайджан; Грузія; Расія — Перадкаўказзе, Дагестан. Еўропа: Вялікабрытанія; Аўстрыя; Германія; Украіна (у тым ліку Крым); Індыя; Балгарыя, Былая Югаславія; Грэцыя (у тым ліку Крыт); Італія (у тым ліку Сардзінія, Сіцылія); Румынія; Францыя (у тым ліку Корсіка); Партугалія (у тым ліку Мадэйра); Гібралтар; Іспанія (у тым ліку Балеарскія і Канарскія астравы). Натуралізаваўся ў многіх іншых краінах.

Насяляе лугі на 0-1900 м над узр. мора. Від вельмі прыстасаваны да гарачыні і засухі, але мала — да нізкай тэмпературы і марозу. Аддае перавагу вапнавым глебам. З'яўляецца кормам для жывёлы, але плады калючыя, таму на ім не пасуць авечак.

## Галерэя 

Mehia 001 lhp.jpg
Mepo3 003 lhp.jpg
Medicago polymorpha—Flora Batava (1881) (clean).jpg|

## Спасылкі 
* United States Department of Agriculture 
* Vascular Flora

Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Флора Азіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Матыльковыя
Жаўтушка зяноўцавая

**Жаўтушка зяноўцавая** (*Colias myrmidone*) — дзённы матылек з роду  у складзе сямейства бялянак.

## Апісанне 
Даўжыня пярэдняга крыла 23-28 мм Размах крылаў 45-55 мм. Асноўны фон крылаў аранжавы або цёмна-жоўты. Ніжні бок крылаў у самца — ярка-жоўты, у самкі — жоўты. Пярэднія крылы на вяршыні дыскальнай ячэйкі з адзінкавымі чорнымі плямкамі. Заднія крылы самца маюць фіялетавы адліў. У абодвух палоў па краі крылаў праходзіць чорная аблямоўка, у самкі — больш шырокая і з жоўтымі прыкраявымі плямкамі.

(MHNT) Colias myrmidone myrmidone - Stará Turá Slovaquie - female dorsal.jpg|*Colias myrmidone* ♀ 
(MHNT) Colias myrmidone myrmidone - Stará Turá Slovaquie - female ventral.jpg|*Colias myrmidone* ♀ △

## Арэал 
Цэнтральная і Усходняя Еўропа, Паўночна-заходні Казахстан. У Усходняй Еўропе заходняя мяжа арэала праходзіць па цэнтру Польшчы, дзе від сустракаецца лакальна, а далей на поўдзень сустракаецца па паўночных Карпатах. Маюцца дадзеныя пра знаходкі ў Венгрыі, румынскай Малдавіі і Трансільваніі, на поўначы Малдовы. Від даволі звычайны на поўдні Беларусі і на поўначы Украіны, лакальна сустракаецца ў сярэдняй паласе Расіі. Далей на ўсход спарадычна сустракаецца на поўдні Сярэднярускага ўзвышша і Паўднёвага Урала. На паўднёвым усходзе арэал ахоплівае стэпы Прыдонья.

## Месцапражыванне 
Сустракаецца на ўзлесках і прасеках ў шыракалістых і змешаных лясах, на поўначы арэала сустракаецца ў сухіх хвойніках. Часцей сустракаецца ў раёнах вапняковых выхадаў.

## Біялогія 
Ва Усходняй Еўропе развіваецца ў двух пакаленнях. Час лёту першага пакалення адбываецца з сярэдзіны красавіка (на поўначы арэала — з мая) да канца чэрвеня; другога пакалення з сярэдзіны ліпеня да канца жніўня. На поўдні арэала можа адзначацца трэцяе пакаленне, матылі якога лётаюць у канцы верасня — пачатку кастрычніка.

Вусень зялёнага колеру з больш цёмнай лініяй, якая праходзіць на спіне і жаўтлявай на баку. Зімуе дарослы вусень або кукалка.

Кармавыя расліны вусеняў — .

## Літаратура 
* Львовский А. Л., Моргун Д. В. — Булавоусые чешуекрылые Восточной Европы (Определители по флоре и фауне России), М.: КМК, 2007

## Спасылкі 
* [http://babochki-kavkaza.ru/index.php/pieridae/234-colias-myrmidone/285-colias-myrmidone-.html ]
* Бабочки Московской области — Colias myrmidone (Esper, 1781) Желтушка ракитниковая

Катэгорыя:Бялянкі
Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1781 годзе
Рутвіца рагатая

**Ру́твіца рагатая** (*Lotus corniculatus*) — від кветкавых раслін роду  сямейства .

## Назва 
Рутвіца рагатая, руцвіца, трызаўка, заяччы браткі, рута польная, заячча трава, палявая акацыя.

## Сінонімы 
У сінаніміку віду ўваходзяць наступныя назвы:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна вышынёй 10—40 см. Сцябло ляжачае, прыўздымаецца або ўзыходзіць. Корань стрыжнёвы. Лісце чарговае, чарашковае, тройчатае.Прылісткі завостраныя, лісточкі да 15 мм даўжынёй, яйкападобныя. Суквецці парасонавыя, пяцікветкавыя. Кветкі да 15 мм даўжынёй, жоўтыя. Чашачка слабаапушаная або голая. Бабы да 25 мм даўжынёй, прамыя.

Цвіце з канца вясны да позняй восені.

## Гаспадарчае значэнне і выкарыстанне 
Меданосныя пчолы ахвотна збіраюць нектар з кветак віду. Медадайнасць — да 15 кг з гектара суцэльных пасеваў.

### Падвіды 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Lotus corniculatus на ILDIS. (англ.)&nbsp;
* 

Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Матыльковыя
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Лубянскае вадасховішча

**Лубя́нскае вадасхо́вішча** — вадасховішча ў Свіслацкім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі, за 2 км у напрамку на поўдзень ад вёскі Лубянка, за 40 (Парахаўня).

Створана ў 1978 годзе. Плошча паверхні 0,74 (0,62) км². Даўжыня 1,85 (1,25, 1,4) км, найбольшая шырыня 2 км. Найбольшая глыбіня 2,9 м, сярэдняя — 1,4 м. Аб’ём вады ў вадасховішчы 1,04 млн м³. Сярэдні гадавы сцёк 0,76 млн м³. Плошча вадазбору 18 км.

Вадасховішча выкарыстоўваецца ў мэтах рэгулявання сцёку, рыбагадоўлі і добраўпарадкавання прылеглай тэрыторыі.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Вадасховішчы Гродзенскай вобласці
Катэгорыя:Вадасховішчы Свіслацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Ясельды
Катэгорыя:З’явіліся ў 1978 годзе
Разалінд Расел

**Разалінд Расел** (,  — ) — амерыканская актрыса, уладальніца пяці прэмій «Залаты глобус». Больш за ўсё вядомая роляй журналісткі з камедыі Говарда Гоўкса «Яго дзяўчына Пятніца». Разалінд 5 разоў намінавалася на прэмію «Грэмі» і 5 разоў яе выйгравала.

## Зноскі 
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Памерлі ад раку малочнай залозы
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША
Ляляўскі

**Ляляўскі** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксей Анатолевіч Ляляўскі — беларускі рэжысёр тэатра лялек
* Анатоль Аляксандравіч Ляляўскі — беларускі рэжысёр тэатра лялек
Магалістан

**Магалістан**, **Магулістан**, **Магалістанскае ханства** — цюркская дзяржава ў 14-16 стагоддзях на тэрыторыі сучасных Казахстана, Кыргызстана, Узбекістана і Таджыкістана. Заснавана ў 1340-я гады нашчадкам Чынгісхана Таглук-Цімурам пасля распаду Джагатайскага (Чагатайскага) улуса. Напачатку ўключаў яго ўсходнюю частку (Усходні Туркестан, Сямірэчча і Паўднёвую Сібір), у 1360-61 гадах да Магалістана далучаны і Маверанахр (адпаў пасля смерці Таглук-Цімура ў 1363 годзе). Як незалежная дзяржава Магалістан існаваў да 1570-х гадоў на тэрыторыі Усходняга Туркестана. Часам тэрмін «Магалістан» выкарыстоўваюць для вызначэння Усходняга Туркестана.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мангольскія дзяржавы
Абдул Муслім Магаметавіч Магамаеў

**Абдул Муслім Магаметавіч Магамаеў** (6 (18) верасня 1885, Грозны — , Нальчык) — азербайджанскі кампазітар і дырыжор, Заслужаны дзеяч мастацтваў Азербайджанскай ССР (1935), адзін з заснавальнікаў азербайджанскай класічнай музыкі, яго імем названа Азербайджанская дзяржаўная філармонія. Дзед спевака Мусліма Магамаева.

З дзяцінства захапляўся музыкай, удзельнічаў у школьнай музычнай самадзейнасці, граў у аркестры Закаўказскай настаўніцкай семінарыі, там пазнаёміўся з Узеірам Гаджыбекавым, блізкае сяброўства з якім падтрымліваў ўсё жыццё. Пасля заканчэння семінарыі працаваў настаўнікам спачатку на Паўночным Каўказе, а пасля ў Азербайджане, дзе пасля здачы экстэрнам экзаменаў у Тыфліскім настаўніцкім інстытуце жыў у Баку. Там ён увайшоў у склад мясцовай опернай трупы пад кіраўніцтвам Гаджыбекава спачатку ў якасці музыканта, пазней — дырыжора і кіраўніка тэатра. У далейшым займаў адказныя пасады ў Наркамаце асветы Азербайджанскай ССР.

Напісаў дзве оперы — «Шах Ісмаіл» і «Наргіз». У творчасці Магамаева прасочваецца ўплыў нацыянальнага мастацтва Азербайджана, якім ён цікавіўся з ранніх гадоў. Таксама ён з'яўляецца аўтарам каля трохсот сімфанічных апрацовак народных азербайджанскіх танцаў, песень і іншых мелодый.

Памёр 28 ліпеня 1937 года ў Нальчыку ад сухотаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Магамаеў

**Магамаеў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Абдул Муслім Магаметавіч Магамаеў — азербайджанскі кампазітар і дырыжор
* Муслім Магамаеў — азербайджанскі оперны і эстрадны спявак
Аляксей Анатолевіч Ляляўскі

**Аляксей Анатолевіч Ляляўскі** (нар. , ) — беларускі рэжысёр тэатра лялек, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь, лаўрэат Нацыянальнай тэатральнай прэміі.

## Біяграфія 
Сын беларускага рэжысёра А. А. Ляляўскага. Скончыў Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут у 1980 годзе. З 1979 года ў Беларускім дзяржаўным тэатры лялек. У 1982—1986 гадах галоўны рэжысёр Магілёўскага абласнога тэатра лялек. Адначасова з 1989 года выкладаў ў Беларускай акадэміі мастацтваў. У 1986—1995 і 1998—2023 гадах галоўны рэжысёр у Беларускім дзяржаўным тэатры лялек

## Творчасць 
Рэжысёр з адметным бачаннем мастацтва тэатра лялек. Значнае месца ў яго творчасці займаюць сучасныя інсцэніроўкі дзіцячай класікі. Сярод пастановак для дзяцей: у Магілёўскім тэатры — «Віні-Пух і ўсе, усе, усе…» паводле А. Мілна (1982), «Дзіўныя прыгоды ката ў ботах» Н. Слепаковай паводле Шарля Перо (1984), «Дзед і жораў» Віталя Вольскага (1985); Беларускім дзяржаўным — «Салавей» паводле Х. К. Андэрсена (1980), «Граф Глінскі-Папялінскі» Артура Вольскага (1987), «Прыгоды Бураціна ў краіне дурняў» паводле А. Талстога і «Папялушка, ці перамога дабрачыннасці» Ж. Маснэ (1991) і інш. З пастановак для дарослых: «Зорка і смерць Хаакіна Мур’еты» Пабла Неруды (1980), «Трыстан і Ізольда» паводле сярэдневяковай легенды (1983), «Майстар і Маргарыта» паводле М. Булгакава (1987), «Бура» У. Шэкспіра, «Сымон-музыка» паводле Якуба Коласа (абедзве 1990), «Прывіды каляднай ночы» («Цар Ірад») Г. Барышава (1993), «Ганэле» Г. Гаўптмана (1999) і інш.

Ставіў спектаклі ў тэатрах Літвы, Нідэрландаў, Польшчы, Расіі, Славеніі.

## Узнагароды 
* Медаль Францыска Скарыны (2009).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэжысёры лялечнага тэатра Беларусі
Анатоль Аляксандравіч Ляляўскі

**Анатоль Аляксандравіч Ляля́ўскі** (,  — ) — беларускі  тэатра лялек. Народны артыст БССР (1979).

## Біяграфія 
Скончыў Ташкенцкі тэатральна-мастацкі інстытут у 1952 годзе. У 1956—1986 гадах рэжысёр Беларускага дзяржаўнага тэатра лялек, адначасова ў 1975—1983 гадах выкладаў Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце.

Член Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 1957 года.

## Творчасць 
Яго пастаноўкам уласцівы жанравая разнастайнасць, беражлівыя адносіны да аўтарскай канцэпцыі і мастацкай своеасаблівасці мастацкага твора, дэталёвая распрацоўка ўнутранай лініі персанажа ў спалучэнні з дакладнасцю і выразнасцю знешняга малюнка ролі. Сярод лепшых пастановак па творах беларускіх аўтараў «Дзед і жораў» Віталя Вольскага (1957), «Сярэбраная табакерка» паводле Змітрака Бядулі (1961), «Марынка-крапіўніца» Артура Вольскага і Петруся Макаля (1962), «Ліпавічкі» Уладзіслава Галубка (1969), «Скажы сваё імя, салдат» Анатоля Вярцінскага, «Сымон-музыка» паводле Якуба Коласа (1982). З іншых пастановак «Чароўная лямпа Аладзіна»  (1956), «Кот у ботах» Г. Уладычынай (1959), «Канёк-гарбунок» паводле П. Яршова (1960), «Доктар Айбаліт» паводле К. І. Чукоўскага (1966), «Зорны хлопчык» паводле О. Уайлда (1978).

## Узнагароды 
Лаўрэат прэміі імя Л. Мазалеўскай (1992).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Ляляўскі і лялькі  // Газета «Культура», № 10 (1345) 08.03.2018 — 15.03.2018.

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Л. Мазалеўскай