open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вячаслаў Бортнік

**Вячаслаў Бортнік** (нар. , , Беларусь) — беларуска-амерыканскі грамадскі дзеяч, праваабаронца, адукатар, псіхолаг, актывіст ЛГБТ-руху. Сябра Рады Беларускай Народнай Рэспублікі.

## Біяграфія 
Сям’я Вячаслава Бортніка паходзіць са шляхецкіх радоў Гулевічаў і Гатальскіх.

Скончыў Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны ў 1996 г. Мае дыпломы магістра палітычных навук і дзяржаўнага кіравання ЕГУ (2004 г.) і Амерыканскага ўніверсітэта (Вашынгтон, 2010 г.) адпаведна. Вучыўся ў Акадэміі паслядыпломнай адукацыі (Мінск, 2001—2004). Скончыў шэраг міжнародных праграм па правах чалавека ў Манрэалі, Жэневе, Сан-Паўлу і Варшаве. У Беларусі працаваў настаўнікам сярэдняй школы ў вёсцы Насовічы (Добрушскі раён), дзіцячым псіхолагам у Гомелі, выкладаў псіхалогію ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце, кансультаваў недзяржаўныя арганізацыі. У беларускім праваабарончым руху з 1995 г. У 2002—2006 гг. узначальваў Беларускі філіял Amnesty International. Браў актыўны ўдзел у палітычным жыцці Беларусі, у тым ліку, у складзе ініцыятыўных груп кандыдатаў у прэзідэнты Юрыя Глушакова і Алеся Міхалевіча ў 2010 г. Назіраў за прэзідэнцкімі выбарамі ў 2010 г. на выбарчым участку ў Вашынгтоне. Пераследваўся беларускімі ўладамі за праваабарончую дзейнасць, неаднаразова затрымліваўся міліцыяй у 2005 і 2006 гг.

Далучыўся да Беларуска-амерыканскага Задзіночання (БАЗА) у 2008 г. і служыў на пасадах сакратара, кіраўніка прэсавай службы, намесніка старшыні і старшыні Вашынгтонскага гуртка БАЗА. Браў удзел у арганізацыі шматлікіх акцый пратэсту супраць рэжыму Лукашэнкі.

У эміграцыі з 2013 г. З чэрвеня 2015 г. — сябра Галоўнай Управы БАЗА, у 2015—2017 гг. — намеснік старшыні. У 2016—2017 гг. служыў адным з кіраўнікоў Беларускага інстытута Амерыкі. У сакавіку 2016 г. абраны Сакратаром Рады БНР. Абавязкі выконваў да лістапада 2019 г. У 2018—2019 гг. выконваў абавязкі Скарбніка Рады БНР. У ліпені 2017 г. абраны ў склад Вялікай Рады Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына». З жніўня 2019 г. — сакратар Вашынгтонскага аддзела БАЗА.

У 2012—2020 гг. з’яўляўся спецыялістам па Беларусі, Малдове і Украіне і старшынёй Каардынацыйнай групы па Еўразіі ў Amnesty International USA. З кастрычніка 2019 г. на дзяржслужбе ЗША. Мае больш за 100 публікацый па правах чалавека, некамерцыйных арганізацыях, міжнароднаму развіццю, адукацыі і іншых пытаннях. Валодае беларускай, рускай, ангельскай, польскай, нямецкай і ўкраінскай мовамі. Жыве у Вашынгтоне. Католік.

Рэгулярна выступае ў беларускіх СМІ, у тым ліку, з заявамі і каментарамі ў падтрымку правоў ЛГБТ.

Шырокі розгалас у беларускіх СМІ атрымаў аднаполы шлюб Вячаслава Бортніка з Шонам Гейлордам, заключаны 11 ліпеня 2013 года ў Вашынгтоне.

Узнагароджаны Медалём да стагоддзя БНР Рады Беларускай Народнай Рэспублікі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Выкладчыкі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі
Катэгорыя:Актывісты ЛГБТ-руху ў Беларусі
Катэгорыя:Беларусы ў ЗША
Крк

**Крк** можа значыць:

* **Крк** — востраў у Адрыятычным моры.
* **Крк** — горад у Харватыі, адміністрацыйны цэнтр вострава Крк.
Драконаў шторм (астраномія)

**Драконаў шторм** (названы так у верасні 2004 года з-за сваёй незвычайнай формы) — вялікі, яркі і складаны канвектыўны шторм у паўднёвым паўшар’і Сатурна. Шторм з’яўляецца моцнай радыёкрыніцай.

Катэгорыя:Сатурн (планета)
Дружна

**Дру́жна** — возера ў Беларусі, у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дружнянка (працякае праз возера).

Плошча паверхні возера 0,1 км². Даўжыня 0,44 км, найбольшая шырыня 0,32 км, даўжыня берагавой лініі 1,21 км. Найбольшая глыбіня 0,4 м, сярэдняя 0,3 м. Аб’ём вады 0,003 млн м³. Плошча вадазбору 18,4 км².
Катлавіна возера рэшткавага тыпу. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй да 3—8 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі сплавінныя. Дно возера плоскае, выслана сапрапелем (сярэдняя магутнасць адкладаў каля 8,5 м). Возера дыстрофнае, слабапраточнае. Зарастае цалкам. Сярод раслін — чарот, эладэя, разак, рдзесты, харавыя водарасці. Водзяцца шчупак, карась, лінь і іншыя рыбы.

Узровень вады ў возеры панізіўся на 1,5 м у выніку меліярацыі ў 1930—1950 гадах.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  ]
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Друйкі
Ыфкуіл

**Ыфку́іл** ці **Іфкуіль** (*іфк. Iţkuîl*) — апрыёрная штучная мова філасофскага кірунку. Мае складаную граматыку і шырокі набор фанем, што робіць мовы вельмі цяжкай для вывучэння. Мову стварыў Джон Кіхада ў 1978 годзе і апублікаваў у 2004. У мове ставіцца мэта пазбегнуць шматсэнсоўнасці ў чалавечых зносінах аддаючы перавагу дакладнасці.
У мове існуе 3600 базавых каранёў, з якіх пры дапамозе логікі магчыма стварыць іншыя словы. Напрыклад, з корня köl (гаварыць), утвараюць köloikt (маліцца), kölqû (маліцца), kölëpt (хлусіць) і г. д.
Мова мае таксама ўласны фантазійны алфавіт з магчымасцю лацінскай транскрыбцыі.
Сам аўтар не здольны вольна гаварыць на Ыфкуіле, але шмат людзей на Украіне і ў Расіі выказваюць намер вывучыць яе. 

## Апісанне мовы 
* **Лексіка**: лексіка складаецца з 3600 каранёў маючых 2 ці 3 зычных гука: кожны корань мадыфіцыруецца паводле вельмі цяжкіх граматычных правілаў.
* *Фанэтыка*: Ыфкуіл мае складаную фанэтыку (65 зычных і 17 галосных гукаў). Вымаўленне асобных гукаў можа выклікаць цяжкасці.
* **Марфалогія**: Ыфкуіл сінтэтычная аглютынатыўная мова, у якой існуюць гукавыя націсковыя, танальныя змены і шматлікія афіксы.
 
## Спасылкі
* Джошуа Фоер, Утапічная мова для пачынаючых (ч. 1) // New Yorker, 24.12.2012.
* Джошуа Фоер, утапичная мова для пачынаючых (ч. 2) //New Yorker, 24.12.2012
* Вольга Сярэбраная, Ыткуільска-славянскі размоўнік //Радыё Свабода, 24.12.2012.
* Аўтарскі падручнік граматыкі мовы. Маюцца гуказапісы вымаўлення фраз на ыфкуіле.
** Незавершаны слоўнік.
* "Хуткасць думкі" — артыкул Станіслава Казлоўскага у часопісе "Компьютерра", у якім аглядаюцца штучныя мовы ўплываючыя  на мысленне
*  — суполка ў Жывым Часопісе захапляючыхся Ыфкуілем
** кірылічная транслітарацыя
* Пераклад падручніка мовы
* алфавіт і рэдактар для Ыфкуіла
* Ithkuil і яго філасофскі дызайн  — "Компьютерра" №17 (781), 2009 — ст. 12

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:Апрыёрныя мовы
Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Сатурна

**Сатурн-кросеры** — гэта астэроіды, арбіты якіх перасякаюць арбіту Сатурна. Перыгелій арбіты ў такіх астэроідаў размяшчаецца ўнутры арбіты Сатурна, гэта значыць ён менш афелія Сатурна (10,053 а. а.), але больш яе перыгелія (9,020 а. а.).

## Спіс астэроідаў 
Астэроід (944) Ідальга адзіны, які мае тып арбіты ўнутраны грэйзер. Большасць жа астэроідаў, альбо каарбітальныя, або ўваходзяць ў арбіту Сатурна звонку (знешні грэйзер). Большасць астэроідаў адносяцца да групы кентаўраў.

Астэроіды, якія ўваходзяць ў арбіту Сатурна знутры (ўнутраны грэйзер), адзначаны знакам †.

* (944) Ідальга (Hidalgo) †
* (2060) Хірон (Chiron)
* (5145) Фол (Pholus)
* (5335) Дамокл (Damocles)
* (8405) Асболус (Asbolus)
* (15504) 1999 RG33
* (20461) Дыярэтса (Dioretsa)
* (31824) Элат (Elatus)
* (32532) Церэй (Thereus)
* (37117) 2000 VU2
* (52872) Окюрхоэ (Okyrhoe)
* (60558) 2000 EC98
* (63252) 2001 BL41
* (65407) 2002 RP120

## Гл. таксама 
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Меркурыя
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Венеры
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Зямлі
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Марса
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Юпітэра
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Сатурна
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Урана
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Нептуна

Сатурн
Задзеўскае

**Задзе́ўскае** — возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Мядзелка, на заходняй ускраіне (за 3 км) горада Паставы.

Плошча паверхні возера 0,92 км². Даўжыня 2,46 км, найбольшая шырыня 0,64 км, даўжыня берагавой лініі 8,22 км. Найбольшая глыбіня 21,8 м, сярэдняя 5,5 м. Аб’ём вады ў возеры 5,05 млн м³. Мінералізацыя каля 280.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Задзеўскае 
* Общая характеристика озёр Витебской области. — С. 147. 
* *Иванов-Смоленский В. Г.* Все озёра Беларуси. Т. 3-1.

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна
Луі Клод Рышар

**Луі Клод Рышар** ці **Луі Клод Мары Рышар** ( ці , 19 верасня 1754 — 6 чэрвеня 1821) — французскі батанік.

## Біяграфія 
Луі Клод Рышар нарадзіўся ў Версалі 19 верасня 1754 года.

З 1781 па 1789 год ён вывучаў расліны ў Цэнтральнай Амерыцы і Вест-Індыі. Пасля вяртання ў Францыю Луі Клод Рышар стаў прафесарам у Парыжы. Яго сын Ашыль Рышар таксама быў вядомым французскім батанікам.

Луі Клод Рышар памёр у Парыжы 6 чэрвеня 1821 года.

## Навуковая дзейнасць 
Луі Клод Рышар спецыялізаваўся на папарацепадобных, мохападобных і на насенных раслінах.

## Навуковыя працы 
* *Flora Borealis Americana*, 1803.
* *Analyse du Fruit*, 1808.
* *Demonstrations botaniques*, Парыж, 1808.
* *De Orchideis Europaeis Annotationes*, Парыж, 1817.
* Observations on the Structure of Fruits and Seeds; en colab. con Lindley, John. 1819.
* Commentatio botánica de Conifereis et Cycadeis Paris sep-nov 1826.
* De Musaceis commentatio botánica en colab. con Achille, Richard. Парыж, 1831.
* Monographia Melastomacearum en colab. con Bonpland, Aime & Saint-Hilaire & Kunth.

## Літаратура 
* Robert Zander, Fritz Encke, Günther Buchheim, Siegmund Seybold (Hrsg.): *Handwörterbuch der Pflanzennamen*. 13. Auflage. Ulmer, Stuttgart 1984, ISBN 3-8001-5042-5.

Катэгорыя:Батанікі Францыі
B1

* Вітамін **B1** — **тыямін**.
* **Char B1** — французскі танк.
* **B1** — фармат паперы.
Джордж Арнат Арнат

**Джордж А́рнат А́рнат**, ці Уо́кер-А́рнат (, 1799—1868) — шатландскі батанік. У сярэдзіне XIX — пачатку XX стагоддзя быў вядомы таксама пад скарачэннем Арн. (Arn.)

Вывучаў батаніку ў Паўночнай Амерыцы з Уільямам Гукерам.

Разам з Робертам Уайтам (Robert Wight) даследаваў флору Індыі.

Апісаў вельмі вялікую колькасць раслін. Спіс апісаных ім родаў і відаў гл. на International Plant Names Index.

Катэгорыя:Батанікі Вялікабрытаніі
Пітэр Бодэрт

**Пітэр Бодэрт** (; 1730 ці 1733, Мідэлбург — 6 мая 1795, Утрэхт) — нідэрландскі ўрач і натураліст. Сын юрыста і паэта Пітэра Бодэрта Старэйшага (1694—1760); у сваю чаргу сынам Бодэрта быў Пітэр Бодэрт Малодшы (1766—1805), таксама паэт.

Скончыў Утрэхцкі ўніверсітэт, з 1764 года выкладаў у ім. Перапісваўся з Карлам Лінеем, захавалася 14 яго лістоў. Быў блізка знаёмы з Альбертам Шлосерам і пакінуў апісанне сабранай ім кунсткамеры. У 1783 годзе апублікаваў паказальнік да «Ілюстраваных табліц» () Эдмэ Луі Дабантона, у якім прапанаваў, прытрымліваючыся Лінея, біномную наменклатуру для відаў, апісаных Бюфонам; шмат якія з гэтых найменняў выкарыстоўваюцца дагэтуль. У працы 1785 года «*Elenchus Animalium*» упершыню ўвёў біномныя найменні для шэрагу млекакормячых, у тым ліку для двух відаў, якія цяпер ужо вымерлі: квагі і тарпана.

Катэгорыя:Постаці нідэрланскай заалогіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Утрэхцкага ўніверсітэта
Нікацінавая кіслата

**Нікацінавая кіслата** (ніяцын, вітамін PP, таксама вітамін B3, рэдка ўжываецца няслушнае абазначэнне — вітамін B5) — вітамін, які ўдзельнічае ў шматлікіх акісляльных рэакцыях жывых клетак, лекавы сродак.

Белы крышталічны парашок без паху, слабакіслага густу. Цяжка раствараецца ў халоднай вадзе (1:70), лепш у гарачай (1:15), мала растваральны ў этаноле, вельмі мала — у эфіры.

Утрымліваецца ў жытнім хлебе, ананасе, грэчцы, фасолі, мясе, грыбах, печані, нырках. У харчовай прамысловасці выкарыстоўваецца ў якасці харчовай дабаўкі **E375**. Сутачная патрэбнасць дарослага чалавека 15—20 мг.

Гіпавітаміноз РР прыводзіць да  — захворвання, сімптомамі якога з’яўляюцца , дыярэя, дэменцыя.

## Гл. таксама 
* Харчовыя дабаўкі
* Антыаксіданты
* Кіслоты

## Літаратура 
* Березов Т. Т., Коровкин Б. Ф. Биологическая химия: Учебник. — 1998. — 704 с. 

Катэгорыя:Вітаміны і вітамінападобныя сродкі
Катэгорыя:Араматычныя карбонавыя кіслоты
Катэгорыя:Ангіяпратэктары і карэктары мікрацыркуляцыі
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Катэгорыя:Вітаміны групы B
Катэгорыя:Пірыдзіны
Эксцэнтрысітэт арбіты

**Эксцэнтрысітэт** (пазначаецца «e» ці «ε») — лікавая характарыстыка канічнага сячэння.
Эксцэнтрысітэт інварыянтны адносна рухаў плоскасці і пераўтварэнняў падобнасці.
Эксцэнтрысітэт характарызуе «сціснутасць» арбіты. Ён выражаецца па формуле:
: \varepsilon = \sqrt{1 - \frac{b^2}{a^2}}, дзе b — малая паўвось (гл. мал.2)
Можна падзяліць знешні выгляд арбіты на пяць груп:
* \varepsilon = 0 — акружнасць
* 0  — эліпс
* \varepsilon = 1 — парабала
* 1  — гіпербала
*  \varepsilon = \infty — прамая (выраджаны выпадак)

## Гл. таксама 
* Элементы арбіты

Катэгорыя:Нябесная механіка
Катэгорыя:Сістэмы нябесных каардынат
Катэгорыя:Арбіты
Міяцэн

**Міяцэ́н** (, ад  — меншы, менш значны і  — новы, сучасны) — першая эпоха неагенавага перыяду. Пачалася 23,03 мільёна гадоў назад і скончылася 5,333 мільёна гадоў назад. Эпосе міяцэну папярэднічае эпоха алігацэну, а паслядоўніцай з’яўляецца эпоха пліяцэну.

Аўтар тэрміна — шатландскі вучоны Чарлз Лаель, які прапанаваў падзяліць трацічны перыяд на чатыры геалагічных эпохі (уключаючы міяцэн) у першым томе яго кнігі «Асновы геалогіі» (1830) (у вынаходстве тэрміна яму таксама дапамагаў яго сябар — В. В’ювел (Rev. W. Whewell). Лаель тлумачыць сваю назву тым, што *меншая частка* (18 %) закамянеласцей (якія ён тады вывучаў) гэтай эпохі можа быць суаднесена з *сучаснымі (новымі)* відамі.

## Спасылкі 
*  
* Геахраналагічная шкала — геалагічныя перыяды ў палеанталогіі
Джэймс Фрэнсіс Стывенс

**Джэймс Фрэнсіс Стывенс** (; , Лондан, — , там жа) — англійскі энтамолаг.

## Біяграфія 
Стывенс служыў з 1807 па 1845 гады ў Брытанскім Адміралцействе ў Сомерсет-хаус у Лондане. У свой вольны час ён дапамагаў заолагу Уільяму Элфарду Лічу арганізоўваць калекцыю насякомых у Брытанскім музеі. Пасля сваёй адстаўкі яго ўласная калекцыя насякомых, якая таксама ўтрымлівала шмат тыпавых асобнікаў, была набыта Брытанскім музеем.

У 1833 годзе ён быў сузаснавальнікам Энтамалагічнага таварыства Лондана — папярэдніка Каралеўскага энтамалагічнага таварыства Лондана. З 1837 па 1838 год ён быў яго прэзідэнтам.

## Працы 
[thumb||Выява [Ручайнікі|ручайнікаў (*Trichoptera*) з *British Entomology* Стывенса]]
* *Nomenclature of British Insects: Being a Compendious List of Such Species*. 1829.
* *General Zoology, or systematic natural history*. 1800-26: Die letzten 6 Bände dieses 16-bändigen Werks gab Stephens nach dem Tod von George Shaw heraus.
* *A systematic Catalogue of British insects: being an attempt to arrange all the hitherto discovered indigenous insects in accordance with their natural affinities. Containing also the references to every English writer on entomology, and to the principal foreign authors. With all the published British genera to the present time*. 1829.
* *Illustrations of British Entomology; or, a synopsis of indigenous insects, containing their generic and specific distinctions; with an account of their metamorphoses, times of appearance, localities, food, and economy, as far as practicable.* 10 Bände, 1828—1846. Online .
* *A Manual of British Beetles*. 1839.

Катэгорыя:Заолагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Постаці брытанскай энтамалогіі
Катэгорыя:Энтамолагі
Эмануіл Ясюк

**Эмануіл Ясюк** (, в. Жухавічы (цяпер Карэліцкі раён, Гродзенская вобласць) — , Пасейк, Нью-Джэрсі, ЗША) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч.

## Біяграфія 
У 1930-х скончыў універсітэт у Льежы (Бельгія) з дыпломам інжынера. Падчас нямецкай акупацыі быў старшынём Стаўбцоўскага раёна. Дэлегат Усебеларускага царкоўнага сабора (жнівень 1942) і Другога Усебеларускага кангрэса. З лета 1944 — на эміграцыі. Выкладаў у гімназіі польскага лагера DP у Рэгенсбургу. Пасля аднаўлення дзейнасці Беларускай цэнтральнай рады ў 1948 — міністр замежных спраў у кабінеце Ю. Сабалеўскага. У 1950 пераехаў у ЗША. Жыў у Пасейку (Нью-Джэрсі, ЗША). Быў саўласнікам кампаніі «Крыс электронікс». Займаўся грамадска-палітычнай дзейнасцю, узначальваў арганізацыю Амерыканскія прыхільнікі БЦР. Быў заснавальнікам арганізацыі беларускіх ветэранаў у Пасейку, віцэ-старшынём Беларускага кангрэсавага камітэта Амерыкі (прадстаўнік БККА у Пасейку), парафіянінам і фундатарам парафіі царквы Св. Ефрасінні Полацкай у Саўт-Рыверы.

Пахаваны на беларускіх могілках у Саўт-Рыверы.

## Літаратура 
* Вэтэраны. Сьвятой памяці Эмануэль Ясюк // Беларус. — 1978. — № 250. — Люты. — С. 4.
* *Гардзіенка, А.* Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі (БККА) / Алег Гардзіенка; Беларускі інстытут навукі і мастацтва. — Смаленск: [б. в.], 2009. — 423 с., [6] л. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 16). — С. 27, 410.

Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады
Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Саўт-Рыверы
Катэгорыя:Памерлі ў Пасейку
Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса
Даследаванні Юпітэра касмічнымі апаратамі

», снежань 2000 года.]]

**Даследаванні Юпітэра** вырабляліся з блізкай адлегласці пры дапамозе аўтаматычных касмічных апаратаў. Гэтыя даследаванні пачаліся з беспілотнай місіі «Піянер-10» (НАСА) у сістэму Юпітэра ў 1973 годзе.

Адпраўка станцыі да Юпітэра цягне за сабой мноства тэхнічных цяжкасцей, асабліва ў сувязі з вялікімі патрэбамі зондаў ў паліве і жорсткім радыяцыйным асяроддзем планет.

Першым касмічным апаратам, які вывучаў Юпітэр, стаў «Піянер-10» у 1973 годзе, за ім некалькімі месяцамі праз рушыў услед «Піянер-11». Акрамя здымкі планеты з блізкай адлегласці, ён выявіў яе магнітасферу і навакольны радыяцыйны пояс.

«Вояджэр-1» і «Вояджэр-2» наведалі планету ў 1979 годзе, вывучылі яе спадарожнікі і сістэму кольцаў, адкрылі вулканічную актыўнасць Іо і наяўнасць вадзянога лёду на паверхні Еўропы.

«Уліс» працягваў далейшае вывучэнне магнітасферы Юпітэра ў 1992 годзе, а затым аднавіў яе вывучэнне ў 2000 годзе.

«Касіні» дасягнуў планеты ў 2000 годзе і атрымаў вельмі падрабязныя выявы яго атмасферы.

«Новыя гарызонты» прайшоў побач з Юпітэрам ў 2007 годзе і зрабіў палепшаныя вымярэнні параметраў планеты і яе спадарожнікаў.

«Галілеа» быў адзіным касмічным апаратам, які выйшаў на арбіту вакол Юпітэра і вывучаў планету з 1995 да 2003 года. На працягу гэтага перыяду «Галілеа» сабраў вялікі аб'ём інфармацыі аб сістэме Юпітэра, падыходзячы блізка да ўсіх чатырох гіганцкіх галілеевых спадарожнікаў. Ён пацвердзіў наяўнасць тонкай атмасферы на трох з іх, а таксама наяўнасць вадкай вады пад іх паверхняй. Апарат таксама адкрыў магнітнае поле вакол Ганімеда. Дасягнуўшы Юпітэра, ён назіраў сутыкненне з планетай аскепкаў каметы Шумейкераў — Леві 9. У снежні 1995 апарат накіраваў спушчальны зонд ў атмасферу Юпітэра, і гэтая місія па блізкаму даследаванню атмасферы з'яўляецца адзінай у сваім родзе.

Будучыя праекты даследаванні Юпітэра ўключаюць касмічны апарат «Юнона», запушчаны 5 жніўня 2011 года. Місія выйдзе на палярную арбіту вакол Юпітэра, каб вызначыць, ці валодае планета цвёрдым ядром.

Запланаваным на 2020 год запускам з'яўляецца «Europa Jupiter System Mission». Гэты апарат будзе ўдзельнічаць у пашыраным вывучэнні сістэмы спадарожнікаў планеты, у прыватнасці, Еўропы і Ганімеда, і ўрэгулёўваць працяглыя навуковыя дэбаты з нагоды таго, ці ёсць акіян вадкай вады пад ледзяной паверхняй Еўропы.

Пілатуемае вывучэнне галілеевых спадарожнікаў Юпітэра мяркуецца НАСА арыентавана ў 2040-я гг.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Chronology of Lunar and Planetary Exploration 
* NASA missions to Jupiter 

Катэгорыя:Даследаванне Юпітэра
Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Нептуна

frame|right|Унутраная арбіта: левы, верхні;
Знешняя арбіта: левы, ніжні;
Унутраны грэйзер: сярэдні, верхні;
Знешні грэйзер: сярэдні, ніжні;
Каарбітальная арбіта: правы, верхні;
Кросер-арбіта: правы, ніжні

**Нептун-кросеры** — гэта астэроіды, арбіты якіх перасякаюць арбіту Нептуна. Перыгелій арбіты ў такіх астэроідаў размяшчаецца ўнутры арбіты Нептуна, гэта значыць ён менш афелія Нептуна (30,441 а. а.), але больш яе перыгелія (29,766 а. а.).

## Спіс астэроідаў 
У дадзеным спісе прадстаўлены астэроіды, якія перасякаюць арбіту Нептуна або якія ўваходзяць у яе звонку, апошнія адзначаны знакам ‡.

    (5145) Фол (Pholus)
    (7066) Нэсус (Nessus)
    (10370) Хайланом (Hylonome)
    (15788) 1993 SB
    (15820) 1994 TB
    (15875) 1996 TP66
    (19299) 1996 SZ4
    (20161) 1996 TR66
    (20461) Дыяретса (Dioretsa)
    (26308) 1998 SM165 ‡
    (28978) Іксіён (Ixion) ‡
    (29981) 1999 TD10
    (32929) 1995 QY9

    (33128) 1998 BU48
    (33340) 1998 VG44
    (38628) Хуя (Huya)
    (42355) 2002 CR46
    (44594) 1999 OX3
    (47932) 2000 GN171
    (52975) Кілар (Cyllarus)
    (54520) 2000 PJ30
    (55576) 2002 GB10
    (55638) 2002 VE95

    (60608) 2000 EE173
    (65407) 2002 RP120
    (65489) 2003 FX128
    (73480) 2002 PN34
    (78799) 2002 XW93
    (84719) 2002 VR128
    (87269) 2000 OO67
    (87555) 2000 QB243
    (88269) 2001 KF77

## Гл. таксама 
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Меркурыя
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Венеры
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Зямлі
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Марса
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Юпітэра
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Сатурна
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Урана
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Нептуна


Нептун
Сабор Святога Себасцьяна (Рыа-дэ-Жанэйра)

**Сабор Святога Себасцьяна** () — кафедральны сабор у Рыа-дэ-Жанэйра, Бразілія.

Будынак быў пабудаваны ў стылі мадэрн па праекце архітэктара Эдгара Фансекі ў 1964-1979 гг. Сабор прысвечаны Святому Себасцьяну, заступніку горада і з'яўляецца кафедрай архідыяцэзіі Сан-Себасцьян-да-Рыа-дэ-Жанэйра. Да гэтага з сярэдзіны XVIII стагоддзя саборам была царква Кармільскай Маці Божай, сёння — сукафедра.

Сабор размешчаны ў цэнтры горада. Будынак мае канічную форму з унутраным дыяметрам 96 м і вонкавым 106 м. Вышыня — 75 м. Унутры можа знаходзіцца да 20000 чалавек. Даўжыня прамавугольных вітражоў дасягае 64 м.

## Спасылкі 
* Сабор Святога Себасцьяна

Катэгорыя:З’явіліся ў 1979 годзе
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Рыа-дэ-Жанэйра
Святы Себасцьян
Рыа-дэ-Жанэйра
Гаэтана Саві

**Гаэтана Саві** (.

## Публікацыі 
* *Sulla Magnolia grandiflora e sulla Magnolia acuminata. Osservazioni (inedite) del prof. Gaetano Savi (con una tavola in rame)* — Biblioteca Italiana ossia Giornale di letteratura scienze ed arti (1819 nov, Volume 16, Fascicolo).
* *Alcune osservazioni botaniche inedite di Gaetano Savi, professore, etc.* sui trifolium Gussoni e trifolium Cupani. Con tavola in rame — Biblioteca Italiana ossia Giornale di letteratura scienze ed arti (1820 nov, Volume 20, Fascicolo).
* *Scelta di generi di piante coi loro respettivi caratteri, di Gaetano Savi, Pisa ecc.* — Annali universali di tecnologia, di agricoltura, di economia rurale e domestica, di arti e di mestieri (1827 mar, Serie 1, Volume 3, Fascicolo 8 e 9).

## Спасылкі 
* Alcune osservazioni botaniche inedite di Gaetano Savi, professore, etc. sui trifolium Gussoni e trifolium Cupani. Con tavola in rame — Biblioteca Italiana ossia Giornale di letteratura scienze ed arti (1820 nov, Volume 20, Fascicolo)
* Scelta di generi di piante coi loro respettivi caratteri, di Gaetano Savi, Pisa ecc. — Annali universali di tecnologia, di agricoltura, di economia rurale e domestica, di arti e di mestieri (1827 mar, Serie 1, Volume 3, Fascicolo 8 e 9)
* Sulla Magnolia grandiflora e sulla Magnolia acuminata. Osservazioni (inedite) del prof. Gaetano Savi (con una tavola in rame) — Biblioteca Italiana ossia Giornale di letteratura scienze ed arti (1819 nov, Volume 16, Fascicolo)

Катэгорыя:Батанікі Італіі
Катэгорыя:Міколагі Італіі
Ашыль Рышар

**Ашыль Рышар** (.

## Біяграфія 
Ашыль Рышар нарадзіўся ў Парыжы 27 красавіка 1794 года.

24 лютага 1834 года ён стаў членам Французскай акадэміі навук. Рышар быў таксама членам Французскай нацыянальнай акадэміі медыцыны. Ашыль унёс значны ўнёсак у батаніку, апісаўшы мноства відаў раслін.

Ашыль Рышар памёр 5 кастрычніка 1852 года.

## Навуковая дзейнасць 
Ашыль Рышар спецыялізаваўся на папарацепадобных, мохападобных, водарасцях, насенных раслінах і на мікалогіі. Ён вывучыў і апісаў некалькі родаў архідэй, сярод якіх Людзізія.

## Научные работы 
* *Nouveaux Elements de Botanique (New Elements of Botany)*. Парыж, 1819. 11. Aufl. 1876.
* *Monographie du genre Hydrocotyle de la famille des ombellifères*, 1820.
* *Botanique médicale*, 1822—1823.
* *Dictionnaire de drogues simples et composées*, 1827—1829.
* ''Voyage de découvertes de l'Astrolabe*, 1834.
* *Tentamen florae abyssinicae*, 1847—1851.
* *Mémoire sur la famille des rubiacées contenant la description générale de cette famille et les caractères des genres qui la composent*, 1829.
* *Monographie des orchidées des îles de France et de Bourbon*, 1828.
* *Histoire Physique, Politique et Naturelle de L'Ile de Cuba* (Выданне Sagra, Ramón de la). Botanique. Plantes Vasculaires, 1845.

## Літаратура 
* Robert Zander, Fritz Encke, Günther Buchheim, Siegmund Seybold (Hrsg.): *Handwörterbuch der Pflanzennamen''. 13. Auflage. Ulmer Verlag, Stuttgart 1984, ISBN 3-8001-5042-5.

## Спасылкі 
* DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Achille Richard

Катэгорыя:Батанікі Францыі
Катэгорыя:Міколагі Францыі
Катэгорыя:Брыёлагі
Катэгорыя:Медыкі Францыі
Апошні ледавіковы максімум

250px|thumb|right|Тэмпература за апошнія 450 тысяч гадоў
[250px|thumb|right|Абледзяненне ў паўночным паўшар'і [планета Зямля|Зямлі,
Азія — злева, Еўропа — зверху. На месцы ледавіковай лопасці справа цяпер знаходзяцца Вялікія азёры]]
**Апошні ледавіковы максімум** (максімум апошняга абледзянення) — час максімальнага аб'ёму ледавіковых покрываў на працягу апошняй ледавіковай эпохі прыблізна 26 тысяч гадоў назад.

Узровень Сусветнага акіяна ў той час быў на 120—135 метраў ніжэйшы за сучасны з-за таго, што вада, назапашаная ў выглядзе лёду ў ледавіковых покрывах таўшчынёй 3—4 км, была тым самым вынята з гідрасферы. Такім чынам, шматлікіх сучасных мелкаводных шэльфавых мораў не існавала (Жоўтае, Паўночнае, Персідскі і Сіямскі залівы), а іншыя былі значна меншымі за сучасныя.

Тым часам абледзяненне ахапіла большую частку Паўночнай Амерыкі, Скандынаўскі паўвостраў, поўнач Еўропы і Усходне-Еўрапейскай раўніны. Ільдамі былі пакрыты Альпы і Гімалаі, паўднёвыя ўскрайкі Паўднёвай Амерыкі і Аўстраліі.

Апошняя ледавіковая эпоха скончылася паміж 15 000 і 10 000 гадамі да н.э. (падрабязней гл. позні дрыяс і алерэдскае пацяпленне). У лютым 2012 года Нацыянальная акадэмія навук ЗША апублікавала даклад, які пацвярджае падзенне метэарыта ў Мексіцы 13 тыс. гадоў назад, які выклікаў позні дрыяс і масавае выміранне фаўны.

## Гл. таксама 
* Апошняя ледавіковая эпоха
* Схема Бліта—Сернандэра

Катэгорыя:Гляцыялогія
Катэгорыя:Плейстацэн
Катэгорыя:Палеакліматалогія
Бывайце здаровы

**Быва́йце здаро́вы** (іншыя назвы: **Бывайце здаровы, жывіце багата**) — беларуская застольная песня на словы паэта Адама Русака.

## Гісторыя стварэння 
Верш «Бывайце здаровы!» быў напісаны ў 1936 годзе беларускім паэтам Адамам Русаком па вяртанні з роднай вёскі Пясочнае ў Ленінград. Аўтарам музыкі да гэтай песні з’яўляецца кампазітар Ісак Любан.

Версія ў рускім перакладзе Міхаіла Ісакоўскага з’явілася ў газеце «Праўда» 1 студзеня 1937 года, аўтарства не было пазначанае, таму некаторы час песня лічылася народнай. Ісакоўскі фігураваў у расійскіх выданнях як аўтар перакладу, а Ісак Любан — аўтарам музыкі. Неўзабаве адбылося пасяджэнне Саюза пісьменнікаў Беларусі, на якім аўтарства Адама Русака было даказанае, і ў 1940 годзе Ісакоўскі даслаў яму ліст з прабачэннямі.

## Выканаўцы 
Сярод першых выканаўцаў песні народная артыстка БССР Ларыса Александроўская, якая праспявала яе ў Мінску для дэлегатаў рэспубліканскага з’езда камуністычнай партыі 15 чэрвеня 1937 года.

Падчас Другой сусветнай вайны песня гучала на франтах у розных варыяцыях, у фільме «Канцэрт фронта» Леанід Уцёсаў выканаў яе з вайсковымі куплетамі. Сярод пазнейшых выканаўцаў — ансамбль «Песняры» пад кіраўніцтвам Уладзіміра Мулявіна, Іосіф Кабзон, Зміцер Вайцюшкевіч.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Тэкст песні «Бывайце здаровы» з нотамі
* Песня «Бывайце здаровы» на сайце http://sovmusic.ru

Катэгорыя:Песні Беларусі
Катэгорыя:Песні на беларускай мове
Водар (фізіка)

**Водар** () — агульная назва для шэрага квантавых лікаў, якія характарызуюць тып кварка або лептона.

Існуе шэсць кваркавых водараў, па ліку тыпаў кваркаў: u, d, s, c, b, t. Водар кваркаў захоўваецца ў моцных і электрамагнітных узаемадзеяннях, але не захоўваецца ў слабых узаемадзеяннях.

Для ўсіх найменных водараў кваркаў (дзіўнасць, чароўнасць, хараство і сапраўднасць) правіла наступнае: значэнне водару і электрычны зарад кварка маюць аднолькавы знак. Па гэтаму правілу любы водар, які пераносіцца зараджаным мезонам, мае той жа знак, што і яго зарад.

Лептонныя водары — іншая назва для трох лептонных лікаў: электроннага, мюоннага і тау-лептоннага. Сумарны лептонны лік, наколькі гэта вядома, строга захоўваецца, хоць у многіх пашырэннях Стандартнай мадэлі прадказваецца незахаванне лептоннай колькасці. Флэйварныя (водарныя) лептонныя лікі не захоўваюцца ў асцыляцыях нейтрына.

## Паходжанне тэрміна 
Тэрмін «водар» упершыню з'явіўся ў кваркавай мадэлі адронаў ў 1970 годзе. Назва для набору квантавых лікаў, звязаных з ізаспінам, гіперзарадам і дзіўнасцю, як сцвярджаецца, была выдумана па дарозе з абеду Мюрэем Гел-Манам і Гаральдам Фрыцшам, падчас іх прыпынку ў кафэ Baskin-Robbins у Пасадэне з рэкламай 31 водару марожанага.

## Гл. таксама 
* Пакаленне

## Спасылкі 
* http://www.nsu.ru/psj/departments/hep/articles/article.php?name=dictionary

Катэгорыя:Стандартная мадэль
Катэгорыя:Квантавыя лікі
Катэгорыя:Квантавая хромадынаміка
Інка

**Інка**, **Інка Капак** () — тытул звязанай вузамі крэўнае роднасці вышэйшай знаці ў Імперыі інкаў Таўанцінсую, якая ўяўляла сабой асобую этнакультурную супольнасць. Паўнавартасным інкам мог лічыцца толькі прамы нашчадак Манка Капака ды Мамы Окльё як па мужчынскай, так і па жаночай лініях. Дзяўчаты роду інкаў насілі тытул **Н’юста** (), а замужнія жанчыны — **Палья** ().

Апроч інкаў па крыві, існаваў слой так званых «інкаў паводле прывілею» — людзей ніжэйшага паходжання, што атрымоўвалі права клікаць сябе інкамі ды насіць вопратку інкаў за тыя ці іншыя асабістыя заслугі.

## Паходжанне 
Аб паходжанні інкаў няма дакладных дадзеных, хаця існуе мноства легенд. Аднак усе гэтыя легенды указваюць на ваколіцы возера Ціцікака, што можа быць расцэнена як аргумент на карысць таго, што прарадзімай інкаў сапраўды быў гэты раён. Ёсць гіпотэза, што інкі з’яўляліся спадкаемцамі дынастыі уладароў Ціўанака або, менш верагодна, Ўары (абедзве гэтыя цывілізацыі прыйшлі ў поўны заняпад да канца ХІІ стагоддзя), але ці так гэта насамрэч, даведацца наўрад ці калі-небудзь прадставіцца магчымым.

## Мова 
Хаця ўсе інкі, безумоўна, дасканала валодалі кечуа, паміж сабой яны, паводле сведчанняў многіх храністаў, размаўлялі на асобай мове **капак сімі** ( — «мова цароў»), пра якую, на жаль, вядома замала. Найбольш верагоднае збліжэнне гэтай мовы са зніклай мовай пукіна (), але, маюцца недаказаныя версіі, што **капак сімі** быў дыялектам аймара ці уру (сям’я уру-чыпая).

## Сацыяльная структура 
Ачольваў інкаў (ды наогул усю дзяржаву) **Сапа Інка** (), літ. «Адзіны Інка». Ягоная галоўная жонка паводле звычаю мусіла даводзіцца яму роднай сястрой, яна насіла тытул **Куя** ().

Інкі падзяліліся на так званыя **айлью** (ад  — абшчына). Кожная айлью вяла свой пачатак па мужчынскай лініі ад таго ці іншага Сапа Інкі; усе сыны чарговага Сапа Інкі (апрача спадкаемцы прастолу) утваралі новую айлью, што насіла ягонае імя.

Атрыманне ў спадчыну прастолу адбывалася па мужчынскай лініі, ды Сапа Інка мог абраць спадкаемцам любога з сыноў, неабавязкова старэйшага. Акрамя таго, ёсць цьмяныя указанні на тое, што Сапа Інка мог быць змешчаны з прастолу воляй іншых інкаў у выпадку, калі ягоная дзейнасць была няўдалай.

Колькасць інкаў падуладных ім народаў (кечуа, аймара) дасягала 10 мільёнаў, з якіх 200 000 служылі ў арміі.

Катэгорыя:Гісторыя Перу
Катэгорыя:Гісторыя Балівіі
Катэгорыя:Гісторыя Эквадора
Катэгорыя:Храналогіі
Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Імперыя Інкаў
Франц фон Паўль Шранк

**Франц фон Паўль Шранк** (,  — , , Германскі саюз) — нямецкі батанік,
*.

Франц фон Паўль Шранк памёр у Мюнхене 22 снежня 1835 года.

## Навуковыя працы 
* *Beiträge zur Naturgeschichte* (Augsburg, 1776).
* *Vorlesungen über die Art die Naturgeschichte zu studieren* (Ratisbohn, 1780).
* *Enumeratio insectorum Austriæ indigenorum* (Вена, 1781).
* *Anleitung die Naturgeschichte zu studieren* (Мюнхен, 1783).
* *Naturhistorische Briefe über Österreich, Salzburg, Passau und Berchtesgaden* (gesammelte Werke, zusammen mit Karl Maria Erenbert Freiherr von Moll, Salzburg, 1784—1785).
* *Anfangsgründe der Botanik* (Мюнхен, 1785).
* *Baiersche Reise …* (1786).
* *Verzeichniss der bisher hinlaenglich bekannten Eingeweidewürmer, nebst einer Abhandlungen über ihre Anverwandschaften* (Мюнхен, 1787).
* *Bayerische Flora* (Мюнхен, 1789).
* *Primitiæ floræ salisburgensis, cum dissertatione prævia de discrimine plantarum ab animalibus* (Франкфурт, 1792).
* *Abhandlungen einer Privatgesellschaft vom Naturforschern und Ökonomen in Oberteutschland* (Мюнхен, 1792).
* *Anfangsgründe der Bergwerkskunde* (Інгальштат, 1793).
* *Reise nach den südlichen Gebirgen von Bayern, in Hinsicht auf botanische und ökonomische Gegenstände* (Мюнхен, 1793).
* *Flora monacensis* (Мюнхен, 1811—1820).
* *Plantæ rariores horti academici Monacensis descriptæ et iconibus illustratæ* (1819).
* *Sammlung von Zierpflanzen* (1819).

## Літаратура 
* Ernst Wunschmann: *Schrank, Franz von*. In: *Allgemeine Deutsche Biographie* (ADB). Band 32, Duncker & Humblot, Leipzig 1891, S. 450–452.
* Robert Zander, Fritz Encke, Günther Buchheim, Siegmund Seybold (Hrsg.): *Handwörterbuch der Pflanzennamen*. 13. Auflage. Ulmer Verlag, Stuttgart 1984, ISBN 3-8001-5042-5.

## Спасылкі 
* DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Franz von Paula Schrank
* Allgemeine deutsche Biographie & Neue deutsche Biographie (Digitale Register): Franz von Paula von Schrank
* 

Катэгорыя:Батанікі Германіі
Катэгорыя:Міколагі Германіі
Катэгорыя:Заолагі Германіі
Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Матэматыкі Германіі
Катэгорыя:Багасловы Германіі
Эдыл

**Эдыл** ( ад  — храм) — чыноўнік у Старажытным Рыме, які кіраваў грамадскімі гульнямі, наглядам за будаўніцтвам і абсталяваннем храмаў.

Інстытут эдылаў з'явіўся ў 494 да н.э., спачатку — як ніжэйшы рымскі магістрат з плебеяў. Плебейскія эдылы выконвалі ролю памочнікаў трыбунаў. Пазней эдылы падзяляліся на плебейскіх і патрыцыянскіх, або курульных, а ў позні перыяд заняцце гэтай пасады ўжо практычна не рэгламентавалася паходжаннем.

Курульныя эдылы, якія ладзілі за свой кошт Мегалезійсікія і Рымскія гульні, насілі тогу з пурпурной аблямоўкай і мелі іншыя знакі адрознення, у прыватнасці, курульнае крэсла і маскі продкаў. Плебейскія эдылы ладзілі
Плебейскія гульні і свята ў гонар Цэрэры і Флоры.

Аўгуст падзяліў абавязкі эдылаў паміж прэтарамі і прэфектамі Рыма. Пасля гэтага ў імперыі да III стагоддзя па-ранейшаму прызначалася па шэсць эдылаў, затым гэта пасада была скасавана.

## Спасылкі 
* Jona Lendering:http://www.livius.org/ad-af/aedile/aedile.html 

Катэгорыя:Магістратуры Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Эдылы
Прэфект

* **Прэфект** ( — начальнік, камандуючы) — розныя магістратуры ў Старажытным Рыме.
** Прэфект аноны — службовая асоба, якая кантралюе пастаўкі пшаніцы ў Рым.
** Прэфект вігілаў — службовая асоба, якая каіравала пажарнай аховай Рыма і адказвала за парадак у начны час (уведзена з пач. I стагоддзя).
** Прэфект горада — значная пасада з царскага перыяду гісторыі Рыма (праіснавала да XIII стагоддзя ў Канстанцінопалі).
** Прэфект Егіпта, *прэфект аўгустал* — намеснік правінцыі Егіпет (пазней дыяцэзія Егіпет).
** Прэфект лагера — камендант легіённага лагеры ў рангу ваеннага трыбуна.
** Прэфект прэторыя — адна з вышэйшых службовых асоб у Рымскай імперыі.
** Прэфект саюзнікаў — камандуючы саюзнікамі ў рангу ваеннага трыбуна.
** Прэфект эвакатаў — камандуючы ветэранамі (эвакатамі).
* **Прэфект** — у шэрагу дзяржаў адмысловы інстытут прадстаўніка цэнтральнага (Румынія) ці рэгіянальнага (РФ, Францыя) урада на месцах, кіраўнік прэфектуры.
** Прэфект — пасада рэгіянальнага прадстаўніка цэнтральнага ўрада ў Францыі.
* **Іншае**
** Прэфект, факультэцкі — належная асоба, якая сочыць за парадкам на факультэце.
** Прэфект, духоўны інспектар — з часоў Пятра I інспектар духоўных семінарый у Расіі.
** Форд Прэфект — выдуманы персанаж з цыклу навукова-фантастычных раманаў Дугласа Адамса пад агульнай назвай «Аўтастопам па галактыцы».
** Прэфект, кардынал — у каталіцкай царкве кардынал, які старшынствуе на пэўных сходах Святога Прастола.
Прэзідэнцкія выбары ў Славакіі (1999)

**Прэзідэнцкія выбары ў Славакіі** — першыя прамыя прэзідэнцкія выбары, якія прайшлі ў два тура: 1-ы — 15 мая, 2-і — 29 мая 1999. 

## Вынікі 
### Першы тур 
### Другі тур 
Катэгорыя:Выбары ў Славакіі
Катэгорыя:Выбары 1999 года
Катэгорыя:1999 год у Славакіі
Катэгорыя:Май 1999 года
Трыба

**Трыба** (, ад *tribuo* — дзялю, падзяляю) — тэрытарыяльная і выбарчая акруга Старажытнага Рыма, якая мела адзін голас у трыбутных каміцыях. Увядзенне тэрытарыяльных трыбаў прыпісваецца цару Сервію Тулію (VI стагоддзе да н.э.), які падзяліў рымскую тэрыторыю на 4 гарадскія і 17 сельскіх трыбаў. Пасля падчас заваявання Рымам Італіі колькасць іх узрасла да 35 (да 241 да н.э.).

Паводле рымскай традыцыі, найстаражытнае насельніцтва Рыма падзялялася на тры трыбы — *Рамны* (лаціняне), *Тыцыі* (сабіняне) і *Луцэры* (этрускі). Першапачаткова ў кожную трыбу ўваходзіла 100, затым — 300 родаў. Гэтыя тры трыбы і склалі рымскі народ.
Яшчэ ў царскі час гэты падзел быў зрушаны прасторавым падзелам на 4 гарадскіх трыбы (г.з. tribus urbanae), і спачатку 17, а затым 31 сельскую трыбу (tribus rusticae).

## Гл. таксама 
* Спіс трыб Старажытнага Рыма
* Трыбун
* Цэнтурыі
* Трыбутныя каміцыі

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Палітыка Старажытнага Рыма
Плебс

**Плебс**, **плебеі** ( — напаўняць) — нязнатнае свабоднае насельніцтва Старажытнага Рыма, якое не ўваходзіла ў родавыя абшчыны і не мела права на зямлю, а таксама палітычных правоў у адрозненне ад патрыцыяў. Спачатку толькі патрыцыі складалі «Рымскі народ». Плебеі не маглі ўступаць у шлюб з патрыцыямі, іх не абіралі на грамадскія пасады, яны не атрымлівалі сваёй долі зямлі пры падзеле захопленых тэрыторый, іх не ўключалі ў трыбы, гэта значыць яны не маглі ўваходзіць у склад старажытных родаў і лічыцца «рымскім народам». Таксама ў іх не было ніякай адукацыі.

Беззямельныя плебеі займаліся ў асноўным рамяством і дробным гандлем. Некаторыя з іх былі вельмі багатымі людзьмі. Але і бедныя, і багатыя плебеі перад патрыцыямі былі аднолькава бяспраўны. Таму спачатку не маючы ніякіх правоў, плебеі пазней дамагліся права абіраць плебейскіх трыбунаў, якія мелі права накладаць вета на рашэнні патрыцыянскіх магістратаў. Спачатку іх рашэнні былі законам толькі сярод плебеяў, але на працягу доўгай барацьбы правы патрыцыяў і плебеямі былі ўраўнаваны.

У 494 годзе да н. э. плебеі пачалі ўпершыню барацьбу за іх правы, што прывяло да першага сыходу плебеяў з Рыма (Secessio plebis). У 449 годзе плебеі другі раз пакідаюць Рым і пад гэтым ціскам плебеяў камісіяй з 10 чалавек (decemviri legibus scribundis) былі складзены законы і запісаны на 12 медных дошках і выстаўлены на агляд на цэнтральнай плошчы Рыма. Варта заўважыць, што ў іх быў прапісаны закон, які забараняў шлюбы паміж плебеямі і патрыцыямі, але ён праіснаваў менш за год, і каля 445 да н. э. дзякуючы намаганням народнага трыбуна Гая Канулея быў адменены (Lex Canuleia).

У пачатку III стагоддзя да н. э. багатыя патрыцыянскія і плебейскія вярхі зліліся ў адно саслоўе — набілітэт і ў 287 годзе да н. э. быў прыняты закон— Lex Hortensia, аб тым, што рашэнні плебейскіх сходаў (плебісцытаў) з'яўляюцца абавязковымі для ўсіх грамадзян незалежна ад паходжання. З гэтага часу патрыцыі і плебеі перасталі быць рознымі класамі-саслоўямі. Заможныя грамадзяне ўтваралі саслоўе вершнікаў, а бедныя складалі плебс — свабодныя рамеснікі, сяляне і дробныя гандляры. Пазней у сярэднявечнай Еўропе так звычайна называлі гарадскую галоту.

## Гл. таксама 
* Аназат
* Іцыліі
* Спіс плебейскіх родаў Старажытнага Рыма.
* Культурна-палітычны лад Старажытнага Рыма

## Літаратура 
*Базильчук Г. К.* Словник-довідник з історії.&nbsp;— К.:МАУП,2005

## Спасылкі 
* Jona Lendering:http://www.livius.org/pi-pm/plebs/plebs.html 

Катэгорыя:Палітыка Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Сацыяльная структура старажытнарымскага грамадства
Ager publicus

**Ager publicus** (*а́гер пу́блікус*, ) — зямля, якая знаходзілася ва ўласнасці Рымскай дзяржавы.

Традыцыйна фонд ager publicus папаўняўся за кошт захопу часткі земляў італікаў. На некаторыя ўчасткі ager publicus выводзіліся рымскія калоніі, аднак шматлікія ўчасткі апрацоўваліся як дробнымі, так і буйнымі арандатарамі. З часам буйныя арандатары выцеснілі дробных і сталі лічыць ager publicus сваёй уласнай зямлёй. Пасля пэўных цяжкасцей, звязаных з супраціўленнем буйных землеўладальнікаў lex Sempronia Agraria быў праведзены. Для выканання рашэння была створана камісія з трох чалавек (трыумвіраў), у якую ўвайшлі Тыберый і Гай Семпроніі Гракхі, а таксама цесць Тыберыя Апій Клаўдзій Пульхр. Пасля забойства Тыберыя Гракха выкананне закона было часова спынена, пакуль малодшы брат Тыберыя, Гай Семпроній Гракх, не аднавіў працу камісіі. Пасля вымушанага самагубства Гая Гракха было прынята некалькі законаў, якія фактычна прыпынілі перадзел зямлі.

## Гл. таксама 
* Ager publicus у Рэальным слоўніку класічных старажытнасцей Ф. Любкера
* Тэкст аграрнага закона Торыя 111 года 

Катэгорыя:Палітыка Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Эканоміка Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Лацінскія выслоўі
Плебейскія гульні

**Плебейскія гульні** ()&nbsp;— рэлігійныя гульні, якія праходзілі ў Старажытным Рыме ў сярэдзіне (16-18) лістапада. Гульні арганізоўвалі плебейскай эдылы. Перад 207 да н. э. гульні працягваліся 1 дзень, а ў канцы Рымскай рэспублікі ўжо 14 дзён з 4 па 17 лістапада. У 4 ст. страцілі сваю значнасць. У календары Філакала пазначаны толькі з 12 па 16 лістапада.

Ludi Plebeii як і Ludi Romani суправаджалі equorum probatio - афіцыйны парад кавалерыі эквітаў. Таксама яны папярэднічалі ахвярапрынашэнням і святочнаму абеду ў гонар Юпітэра пры ўрачыстасцях Epulum Jovis.

Катэгорыя: Святы Старажытнага Рыма
Катэгорыя: Рэлігія ў Старажытным Рыме
Цэрэаліі

[thumb|right|200px|Святкаванне цэрэалій на карціне «Вясна» [Лоўрэнс Альма-Тадэма|Лоўрэнса Альма-Тадэмы]]

**Цэрэаліі** () — старажытнарымскае свята і гульні ў гонар багіні ўрадлівасці і земляробства Цэрэры.
Праводзіліся з 12 красавіка і працягваліся восем дзён. У ахвяру прыносіліся мядовыя соты, плады, свінні. Рымляне ладзілі святочныя трапезы, запрашаючы ўсіх прахожых, каб уласкавіць Цэрэру. З III стагоддзя да н.э. вядомы гульні, таксама прысвечаныя Цэрэры () у Вялікім цырку.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Святы Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Рэлігія ў Старажытным Рыме
Флараліі

**Флараліі** () — у Старажытным Рыме свята рымскай багіні вясны Флоры, якое адзначалася з 28 красавіка па 3 мая. Падчас свята людзі, упрыгожаныя кветкамі і апранутыя ў каляровую адзежу, танчылі, а на сталах стаялі стосы кветак. Рымляне прыносілі дары Флоры мёдам і малаком. Верагодна, гэта свята пазней было выцеснены гульнямі ў гонар Флоры — флараліямі, заснаванне якіх адносіцца да 238 года да н.э., калі быў асвечаны храм Флоры.

Флараліі лічацца аднымі з найстарэйшых афіцыйных святаў старажытнага Рыма, уведзенымі яшчэ Цітам Тацыем.

## Спасылкі 
* Флараліі на Encyclop?dia Romana

## Гл. таксама 
* Вальпургіева ноч

Катэгорыя:Рымская міфалогія
Катэгорыя:Святы Старажытнага Рыма
Жадунь

**Жадунь** — тапонім:

* Жадунь — вёска ў Навагрудскім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі
* Жадунь, Жадунька — рака ў Клімавіцкім і Касцюковіцкім раёнах Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Беседзь
* Жадунь, Жадунька, Жадунка — рака ў Бранскай вобласці Расіі і Хоцімскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Беседзь
* Жадунь — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі

## Гл. таксама 
* Жадунька
Сэцэсія (Старажытны Рым)

**Сэцэ́сія** (, ад *secedo* — выходжу) — дэманстратыўны адыход плебеяў () у Старажытным Рыме у 494, 449, 445, 342 і 287 гадах да н.э. на Авенцінскі ўзгорак або Свяшчэнную гару, якія ў той час знаходзіліся па-за межамі горада.

Сэцэсія была эфектыўнай формай барацьбы плебеяў супраць патрыцыяў за свае палітычныя і сацыяльныя правы, бо масавы адыход насельніцтва з Рыма (а асноўная маса гараджан складалася з плебсу) паралізаваў эканамічнае жыццё горада.

Верагодна ўжо пасля першай сэцэсіі 494 г. да н.э. у Старажытным Рыме для абароны правоў прышлага насельніцтва былі ўведзены пасады народных трыбунаў і эдылаў.

## Літаратура 
* 
* 
* *Géza Alföldy*. Römische Sozialgeschichte. Franz Steiner Verlag, Wiesbaden 1975, ISBN 3-515-02045-4
* *Jochen Bleicken*. Das Volkstribunat der klassischen Republik. Studien zu seiner Entwicklung zwischen 287 und 133 v. Chr. Beck, München 1955
* *Dietmar Kienast*. Die politische Emanzipation der Plebs und die Entwicklung des Heerwesens im frühen Rom. In: *Bonner Jahrbücher.* 175, 1975, , S. 83-112.
* The Growth of Plebeian Privilege in Rome. The English Historical Review No. II (April 1886)
* *Forsythe. G.* A Critical History of Early Rome, Berkeley, 2005

Катэгорыя:494 да н.э.
Катэгорыя:449 да н.э.
Катэгорыя:445 да н.э.
Катэгорыя:342 да н.э.
Катэгорыя:287 да н.э.
Катэгорыя:Палітыка Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Спосабы пратэсту
Нептуналіі

**Нептуна́ліі** () — свята ў гонар бога Нептуна ў Старажытным Рыме.

Свята праводзілася ў сярэдзіне лета, 23 ліпеня, каб урачыста папрасіць бога вады збавіць ад засухі. Пра цырымоніі амаль нічога не вядома, толькі тое, што будаваліся хаціны з галін, у якіх рымляне, магчыма, святкавалі. Нептуналіі былі народным святам, якое таксама было і ў сялянскім календары. У імперскі перыяд свята праводзілася разам з гульнямі таксама ў гонар Нептуна ().

## Гл. таксама 
* Ільін дзень

 
Катэгорыя:Святы Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Рэлігія ў Старажытным Рыме
Катэгорыя:Святы 23 ліпеня
Вагітан

thumb|У Старажытным Рыме Вагітан (ці Ватыкан) лічыўся богам, які адкрываў рот немаўля, для таго каб той выкрыкнуў першы склад яго імя, склад **ва**
**Вагітан** (*Vagitanus*) — бажаство старажытных рымлян, якое прысутнічала пры першых крыках немаўля. Яго малявалі ў выглядзе дзіцяці, якое плача. Імя бога перакладаецца з лацінскага як «крык немаўля». Нягледзячы на этымалагічныя сувязі паміж імем бога і словазлучэннем «крык немаўля», Якаб Гронавіус сцвярджаў, што правільная форма імя павінна быць не Вагітан (), а Ватыкан (), з прычыны таго, што «Вагітан» — гэта яго напісанне на народнай латыні, а не на класічнай. Лічылася, што Вагітан адкрываў рот немаўля пры нараджэнні, каб той прамовіў першы склад яго імя. Такім чынам, Вагітан апісваўся як бог, які даваў мову чалавеку пры яго нараджэнні, але варта адрозніваць першыя крыкі ад першых складах выразнай мовы, над якой мелі ўладу іншыя божаствы.

## Гл. таксама 
* Рымская міфалогія
* Адпаведнасць рымскіх і грэчаскіх багоў

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Божаствы рымскай міфалогіі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Дзіцячыя багі
Рома (багіня)

**Рома** (, ) — багіня, увасабленне горада Рыма як уладара Сусвету.

Упершыню стала шанавацца ў грэкаў, асабліва ў Малой Азіі, дзе ў гонар яе будавалі храмы. Горад Смірна ганарыўся тым, што пабудаваў у 195 годзе да н.э. першы храм у гонар Ромы. З часоў Аўгуста багіня Рома атрымала, разам з Divus Julius ці з Аўгустам, храмы, выявы, гульні і святы ў элінскіх гарадах.

Малявалася Рома, як бачна па азіяцкіх манетах, з каронай у выглядзе сцяны, з дзідай і ў даспехах. У самім Рыме, асабліва на манетах, Рома з'яўляецца заўсёды ў вобразе ваяўнічай гераіні, яна малюецца ці стоячы, абапёршыся на шчыт, або седзячы на зброі і трымаючы багіню Перамогі ў правай руцэ ці на плячы і г.д. У часы Адрыяна ў гонар Ромы і Венеры быў пабудаваны храм на Свяшчэннай дарозе, ад якога захаваліся разваліны.

Катэгорыя:Багіні ў рымскай міфалогіі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта