Сведкі Іеговы ў Трэцім Рэйху

]]

**Сведкі Іеговы ў Трэцім рэйху** падвяргаліся пераследванню ў сувязі з іх рэлігійнымі поглядамі. У гітлераўскай Германіі 6262 вернікаў гэтай дэнамінацыі былі накіраваныя ў турмы, 8322 — ў канцлагеры. Паводле розных дадзеных, з 1933 па 1945 гг. ад 6 да 10 тысяч Cведкаў Іеговы, якіх таксама называлі ў гэты час паводле імя гэтай канфесіі да 1931 г. «даследчыкамі Бібліі» або «бібельфоршэрамі» ці «бібо», сталі ахвярамі пераследаванняў. У сучаснай Германіі ушаноўваецца памяць Сведкаў Іеговы, якія загінулі за свае погляды.

## Перадумовы 
Сведкі Іеговы (да 1931 г. — Міжнародныя даследчыкі Бібліі) з’явіліся ў Германіі ў 1880-х гг. і напярэдадні Другой сусветнай вайны іх было менш за 20 тысяч. Час ад часу іх абвінавачвалі нямецкай прэсе ў супрацоўніцтве з яўрэямі, масонамі, СССР і ЗША. Рэжым Трэцяга рэйху не прадугледжваў палітычнага нейтралітэту грамадзян, у тым ліку адмову ад нацысцкага вітання ці ўдзелу ў выбарах і палітычных акцыях. Спачатку частка Сведкаў была звольнена з работы за нейтралітэт.

## Забарона арганізацыі 1933-34 гг 
Забарона арганізацыі адбылася паступова, пасля прыняцця 28 лютага 1933 г. загада «Аб аброне народа і дзяржавы», які абмяжоўваў свабоду слова, сходаў і друку. 13 красавіка 1933 г. дзейнасць Сведкаў Іеговы была забаронена ў Баварыі, 18 красавіка— ў Саксоніі, 19 красавіка— ў Гесене, 26 красавіка— ў Цюрынгіі, 15 мая — ў Бадэне і 24 чэрвеня — ў Прусіі . Апошняй зямлёй Германіі, дзе забаранілі сходы і служэнне Сведкаў, стаў Вюрцемберг 1 лютага 1934 года.

### Дзеянні супраць філіяла ў Магдэбургу 
24 красавіка 1933 г. гестапа спыніла дзейнасць філіяла Таварыства Вартавой вежы ў Магдэбургу, які каардынаваў сходы Сведкаў Іеговы ў Германіі, па падазрэннях у супрацоўніцтве Таварыства з камуністамі. Офіс быў апячатаны, а ўся маёмасць там канфіскавана. 29 красавіка будынак і маёмасць вярнулі арганізацыі. 28 чэрвеня 1933 г. атрад SA заняў будынак філіяла і спыніў дзейнасць друкарні Сведкаў Іеговы. 21, 23 і 24 жніўня таго ж года амаль уся літаратура з гэтай друкарні была вывезена і спалена. 7 кастрычніка 1933 г. пад ціскам урада ЗША сам будынак быў вернуты Таварыству, але з забаронай друкаваць там літаратуру, праводзіць сустрэчы і ажыццяўляць дзейнасць арганізацыі.

### Берлінскі кангрэс 1933 г. і «Дэкларацыя фактаў» 
25 чэрвеня 1933 года ў берлінскім раёне Вільмерсдорф адбыўся кангрес з удзелам больш за 7000 Сведкаў Іеговы Германіі. На кангресе была прынята рэзалюцыя, вядомая як «Дэкларацыя фактаў» і надрукаваная тыражом у 2,1 млн асобнікаў, якія Сведкі Іеговы распаўсюджвалі ў розных частках Германіі пасля кангрэсу. Асноўная ідэя Дэкларацыі была паказаць, што Таварыства Вартавой вежы і Сведкі не з’яўляюцца пагрозай для Германіі. Сярод іншага ў гэтым дакуменце сцвярджалася, што жорскі стыль некаторых публікацый Таварыства звязаны з нюансамі перакладу з англійскай, што Таварыства фінансава не залежыць ад «яўрэяў-камерсантаў англа-амерыканскай імперыі», што Сведкі Іеговы не маюць дачынення да палітыкі і прытрымліваюцца тых жа маральных каштоўнасцяў, што і абвешчаны ўрадам Германіі. 26 чэрвеня 1933 г. ад імя філіяла Таварыства Вартавой вежы за подпісам яго старшыні Паўля Бальцерайта быў накіраваны ліст Гітлеру, да якога прыкладаўся экземпляр Дэкларацыі і ў якім паўтараліся яе асноўныя ідэі. Крытыка камерсантаў яўрэйскага паходжання і ідэя падзялення маральных каштоўнасцяў нацыстаў пазней неаднаразова разглядалася як спроба наладзіць супрацоўніцтва з рэжымам. Такі погляд меў нямецкі багаслоў Фрыдрых Вільгельм Хаак і канадскім гісторыкам Джеймсам Пентанам. У сваю чаргу Дэтлеф Гарбе, гісторык і дырэктар мемарыяла «Нойенгаме», лічыць, што гэта было сфабрыкавана ў канцы 1960-х гг. Штазі ГДР з мэтай дыскрэдытацыі Сведкаў Іеговы. У 1935 г. Бальцерайт быў выключаны з арганізацыі і крытыкаваны за прыстасавальніцтва да нацысцкай улады. Трэба зазначыць, што ў аналагічнай дэкларацыі ўраду СССР ў 1956 г. таксама былі спробы знайсці агульны грунт паміж Сведкамі і савецкім урадам, каб спыніць пераследванне вернікаў.

У 1998 годзе ў сваёй перыёдыцы Сведкі Іеговы адказалі на шэраг абвнівачванняў у сувязі з кангрэсам і Дэкларацыяй:

«Хтосьці лічыць, што берлінскі кангрэс 1933 года і складанне „Дэкларацыі фактаў“ — гэта спробы вядомых Сведкаў Іеговы паказаць сваю прыхільнасць нацысцкаму ўраду і нянавісць да яўрэяў. Але падобныя сцвярджэнні няслушныя. Яны заснаваныя на дэзынфармацыі і няправільным тлумачэнні фактаў.

Напрыклад, крытыкі заяўляюць, што Сведкі ўпрыгожылі Вільмерсдорфер Тэнісхален сцягамі са свастыкай. Але, мяркуючы па фатаграфіях кангрэса 1933 г., ніякіх сцягоў у зале не было. Гэта пацвярджаюць і відавочцы.

Аднак магчыма, што сцягі ўпрыгожвалі будынак з вонкавага боку. Да кангрэса, у сераду 21 чэрвеня, у зале збіралася нацысцкая вайсковая частка. Далей, усяго за дзень да кангрэса натоўп маладых людзей разам з часткамі СС (Schutzstaffel, першапачаткова асабістая ахова Гітлера, якая насіла чорныя кашулі), СА і іншыя непадалёк святкавалі летняе сонцастаянне. Таму цалкам магчыма, што, калі Сведкі сабраліся на кангрэс у нядзелю, будынак быў упрыгожаны сцягамі са свастыкай.

Зрэшты, калі б сцягі віселі і ў калідорах, і ў самой зале, Сведкі б іх не кранулі. Нават сёння, калі Сведкі здымаюць грамадскія памяшканні для сустрэч і кангрэсаў, яны не прыбіраюць дзяржаўных сымбаляў. Але ніхто не бачыў, каб самі Сведкі вешалі якія б то ні было сцягі або аддавалі ім гонар.

Далей, крытыкі сцвярджаюць, што ў пачатку кангрэса Сведкі праспявалі дзяржаўны гімн Германіі. На самай справе кангрэс пачаўся з песні „Слаўная надзея Сіёна“, нумар 64 у спеўніку Сведкаў. Словы былі пакладзены на музыку, складзеную Ёзэфам Гайднам ў 1797 годзе. Песня 64 была ў песеннік Даследчыкаў Бібліі па меншай меры з 1905 года. У 1922 году нямецкі ўрад зацвердзіў мелодыю Гайдна са словамі Гоффмана фон Фаллерслебена ў якасці дзяржаўнага гімна. І ўсё ж нямецкія Даследчыкі Бібліі часам спявалі 64-ю песню, як і Даследчыкі ў іншых краінах.

Наўрад ці выкананне песні пра Сіён можна вытлумачыць як спробу дагадзіць нацыянал-сацыялістам. Пад уздзеяннем нацыстаў-антысемітаў іншыя цэрквы выдалілі яўрэйскія словы — такія, як „Юда“, „Іегова“ і „Сіён“, — са сваіх гімнаў і перасталі ўжываць іх у час службаў. Сведкі ж гэтага не зрабілі. Значыць, арганізатары кангрэса не маглі разлічваць на тое, што заваююць размяшчэнне ўрада песняй, выносныя Сіён. І верагодна, што некаторыя дэлегаты не жадалі спяваць „Слаўная надзея Сіёна“, паколькі на яе мелодыю, якая належыць Гайдна, былі пакладзены словы дзяржаўнага гімна…

Пасля згадкі пра грошы ў „Дэкларацыі“ асуджаліся несумленныя буйныя дзелавыя махінацыі. Гаварылася так: „Яўрэі-камерсанты англа-амерыканскай імперыі назапасілі буйны капітал і ўжываюць яго для эксплуатацыі і прыгнёту людзей у многіх краінах“.

Відавочна, што тут не гаворыцца аб яўрэйскім народзе наогул, і шкада, калі хто-то зразумеў гэтыя словы няслушна і прыняў за абразу. Некаторыя сцвярджалі, што Сведкі Іеговы падзялялі варожае стаўленне да яўрэяў, якое выхоўвалі ў той час у нямецкімі цэрквамі. Гэта зусім не адпавядае рэчаіснасці. У сваёй літаратуры і сваімі паводзінамі ў эпоху нацызму Сведкі адпрэчвалі антысеміцкія погляды і асуджалі жорсткае абыходжанне нацыстаў з яўрэямі…

Згодна „Штогодніку Сведкаў Іеговы“ за 1974 год некаторыя нямецкія Сведкі лічылі, што мове „Дэкларацыі“ бракуе сілы. Ці быўтэкст дакумента затушаваны ці кіраўніком нямецкага філіяла Паўлем Бальцэрэйтам? Не, параўнанне нямецкага і англійскага тэкстаў паказвае, што гэта не так. Відавочна, сцвярджэнні адносна неадэкватнасці перакладу заснаваныя на суб’ектыўным меркаванні людзей, не якія ўдзельнічалі ў падрыхтоўцы „Дэкларацыі“. На такую думку іх магло наштурхнуць і тое, што ўсяго два гады праз Бальцерейт адрокся ад веры.»

## Дзейнасць пад забаронай да пачатку Другой сусветнай вайны 
» за ліпень 1934 г. на дацкай мове. Артыкул аб пераследаванні нямецкіх Сведкаў Іеговы за адмову ўдзельнічаць у парламенцкіх выбарах 12 лістапада 1933 г. На фота: SA вядзе Сведкаў па вуліцы з плакатам: *«Мы здраднікі радзімы— мы не ўдзельнічаем у выбарах!»*]]

Нягледзячы на пераследаванні Сведкі працягвалі проводзіць свае сустрэчы невялікімі групамі, нелегальна размнажаць сваю літаратуру, якую правозілі з-за мяжы і нават прапаведаваць «ад дому да дому». Таксама яны прынцыпова адмаўлялілся ад нацысцкага вітання па прычыне таго, што такое вітанне мае на ўвазе прызнанне Гітлера збаўцам, а для Сведкаў такі тытул мог носіць толькі Ісус Хрыстос. У адказ іх выганялі з работы, пазбаўлялі пенсій і сацыяльнай падтрымкі. Таксама распаўсюджваліся паклёпы быццам Сведкі з’яўляюцца агентамі СССР і абагаўляюць Сталіна як прадстаўніка Іеговы на зямлі.

Паколькі пераследаванні працягваліся 7 кастрычніка 1934 года кожны сход Сведкаў Іеговы ў Германіі накіраваў тэлеграму ураду з патрабаваннем спыніць пераследаванне:

«Імперскаму ўраду.

Слова Іеговы Бога, выкладзенае ў Святым Пісанні, ёсць найвышэйшы закон. Мы кіруемся толькі ім, паколькі прысвяціць Богу і з’яўляемся сапраўднымі, шчырымі паслядоўнікамі Хрыста Ісуса.

У мінулым годзе вы, парушыўшы закон Бога і зваяваў нашыя правы, забаранілі нам, сведкам Іеговы, сустракацца для вывучэння Божага Слова, а таксама для глыбокай пашаны і служэння Богу. У сваім Слове Бог загадвае нам не пакідаць сходу свайго (Габрэяў 10:25). Далей ён загадвае нам: „Вы — сведкі мае, ідзіце і абвяшчайце маё слова“ (Ісая 43:10, 12; Ісая 6: 9; Мацвея 24:14). Ваш закон прама супярэчыць Божаму. Мы пераймаем кіраўніцтву верных апосталаў і „павінны слухацца болей Бога, чым людзей“, што і маюць намер рабіць (Дзеі 5:29). Такім чынам, мы заяўляем вам, што будзем у што б там ні стала падпарадкоўвацца Божым запаведзям, сустракацца для вывучэння Божага Слова, а таксама пакланяцца і служыць Богу, як ён і наказаў. Калі ваш урад або чыноўнікі будуць прымяняць супраць нас сілу, таму што мы падпарадкоўваючыся Богу, наша кроў будзе на вашых галовах і вы будзеце трымаць адказ перад Усемагутнага Богам.

Мы не ўдзельнічаем у палітыцы — мы цалкам адданыя царству Бога на чале з Хрыстом-Валадаром. Мы нікому не хочам нанесці зла ці шкоды. Мы жадаем жыць у згодзе з усімі людзьмі і па магчымасці рабіць ім дабро. Але паколькі ваш урад і яго чыноўнікі працягваюць спробы прымусіць нас да непадпарадкавання найвышэйшаму закону ў Сусвеце, дык хай будзе вам вядома, што мы маем намер, з ласкі Іеговы Бога, слухацца яго, і ніколькі не сумняваемся, што ён пазбавіць нас ад усякага прыгнёту і ад усіх прыгнятальнікаў».

Аналагічныя тэлеграмы Гітлеру накіравалі Сведкі іншых краін свету. У адказ Гітлер публічна паабяцаў знішчыць «гэтых вырадкаў» ў Германіі.

23 студзеня 1935 года Міністэрства ўнутраных спраў Прусіі выдала загад аб абавязковым звальненні Сведкаў Іеговы з дзяржслужбы і прамысловых прадпрыемстваў. Суддзі, паліцыя і гестапа атрымалі спецыяльныя распараджэнні аб небяспецы з боку паслядоўнікаў гэтай дэнамінацыі. Юрысты атрымалі інфармацыю праз указанні і публікацыі ў юрыдычных часопісах наконт таго, якія прыгаворы трэба выносіць «бібельшоршэрам». 24 чэрвеня 1936 г. у гестапа быў створаны спецыяльны атрад для барацьбы са Сведкамі Іеговы}.

### Хваля арыштаў 
10 мая 1935 года быў арыштаваны і накіраваны ў канцлагер Заксенхаўзен Пауль Бальцерайт (). Яго пераемнік, Фрыц Вінклер () быў узяты пад арышт у першую хвалю арыштаў (жнівень-верасень 1936 года). Яго пераемнік Эрых Фрост () быў арыштаваны 21 сакавіка 1937 года — падчас другой хвалі. Генрых Дзічы (), які павінны быў стаць наступным кіраўніком Таварыства ў Германіі, быў арыштаваны падчас трэцяй хвалі арыштаў Сведкаў Іеговы (жнівень-верасень 1937 года). Аднак Сведкі, нават ва ўмовах пазбаўлення свабоды, адмаўляліся ісці на кампраміс з патрабаваннямі ўрада. Гісторык Ніколаус Вахсман лічыць, што Сведкі Іеговы, якія знаходзіліся ў зняволенні, процістаялі нацысцкаму рэжыму нават больш адкрыта, чым якая-небудзь іншая група зняволенных.

З 5 жніўня 1937 года пачынала дзеянне з пастанова гестапо «Аб абарончых арыштах». Гэта была першая спроба праверкі на вернасць дзяржаве: асобы, якія ўчынілі нязначныя правапарушэнні, маглі падпісаць асаблівае абавязацельства, быць пазбаўлены прэвентыўнага арышту і знаходзіцца на свабодзе пад наглядам праваахоўцаў. З гэтага часу Сведкаў Іеговы сталі накіроўваць у канцлагеры ў рамках абарончых арыштаў.

### Канцэтрацыйныя лагеры 
Першыя групы Сведкаў былі накіраваныя ў канцлагеры яшчэ ў 1935 г. Спачатку іх пазначалі сінім кругам на вопратцы. З 1938 г. усіх зняволенных у германскіх канцлагерах пачалі пазначаць з дапамогай колеравых кодаў і Сведкаў Іеговы пачалі адзначаць ліловымі трохкутнікамі.

Форма адрачэння Сведкаў Іеговы ад сваіх перакананняў (нямецкі арыгінал справа), патрабаваная ўладамі:

Канцэнтрацыйны лагер ......................................
Аддзел II
**ЗАЯВА**
Я ............................................................................
нар. ......................... ў .............................................
гэтым заяўляю наступнае:

# Я пацвярджаю, што Міжнародны рух Даследчыкаў Бібліі распаўсюджвае ілжывае вучэнне і пад  маркай сваёй дзейнасці пераследуе выключна антыдзяржаўныя мэты.
# З гэтай прычыны я цалкам і поўнасцю пакідаю гэту арганізацыю і унутрана поўнасцю вызваляю сябе ад уплыву гэтай секты.
# Я запэўніваю, што ў далейшым я ніколі не  буду ажыццяўляць якую-небудзь дзейнасць для Міжнароднага руху Даследчыкаў Бібліі. Аб асобах, якія будуць мяне вербаваць ілжывымі вучэннямі Даследчыкаў Бібліі, ці якія любым іншым чынам праявяць сябе як Даследчыкі Бібліі, я буду адразу паведамляць. У выпадку атрымання пісьмовага паведамлення ад Даследчыка Біблі, я неадкладна перадам яго ў бліжэйшы паліцэйскі пункт.
# Я хачу трымацца законаў дзяржавы і паважаць іх, а ў выпадку вайны абараняць маю радзіму са зброяй у руках і цалкам і поўнасцю ўліцца ў народную супольнасць.
# Я пацвярджаю, што мне вядома, што пры сённяшнім падпісанні гэтай заявы я вызваляюся з-пад абарончага зняволення.
Месца ....................................., дата .....................
............................................................. (подпіс)

Да пачатку Другой сусветнай вайны Сведкі Іеговы складалі значную частку лагерных зняволеных. Гісторык Дэтлеф Гарбе лічыў, штода вайны іх колькасць складала 5-10 % усіх вязняў нямецкіх канцлагераў.

Псіхолаг Эрых Фром сцвярджаў, што ў некаторых выпадках Сведкаў Іеговы прызначалі на адміністратыўныя пасады ў лагеры ці групе:

А князёўна Марыя Іларыёнаў Васільчыкава у сваім «Берлінскім дзённіку 1940—1945» узгадвала, што Сведкі Іеговы адмаўляліся дапамагаць іншым вязням удзельнічаць у палітычнай дзейнасці

## Сведкі Іеговы падчас Другой сусветнай вайны 
З 1936 года Сведкі Іеговы сутыкаліся з ваенным судом за адмову служыць у Вермахце па перакананнях. У гэты час іх звычайна накіроўвалі ў турму на 1-2 гады. З 1 верасня 1939 г. Германія пачала маштабныя баявыя дзеянні супраць Польшчы і некаторых краін Захада, і пачало дзейнічаць надзвычайнае крымінальнае права ад 17 жніўня 1938 года. З гэтага часу за адмову служыць у арміі прадугледжвалася смяротнае пакаранне. Альтэрнатыўная грамадзянская служба не была прадугледжана. За адмову ад нясення ваеннай службы каралі смерцю нават тых, каму стан здароўя не дазваляў служыць, у тым ліку некалькіх Сведкаў Іеговы. Смяротнага пакарання можна было пазбегнуць, прысягнуўшы фюрэру. Пасля гэтага мужчын накіроўвалі ў штрафныя батальёны на самые небяспечныя ўчасткі фронта.

Першым пакараным смерцю стаў Аўгуст Дзікман, які быў арыштаваны гестапа ў кастрычніку 1936 г. і знаходзіўся ў Заксенхаўзене. З пачаткам вайны яму дамоў прыйшла павестка і яго жонка прынесла яе мужу ў лагер. А. Дзікман адмовіўся падпісаць дакумент і за гэта быў публічна растраляны 15 верасня 1939 года перад іншымі Сведкамі Іеговы ў лагеры.

У 1944 г. рэйхсфюрэр СС Генрых Гімлер разглядаў магчымасць выкарыстання сістэмы поглядаў Сведкаў Іеговы для падушэння ідэй нацыяналізма і патрыятызма на заваяваных тэрыторыях на Усходзе (Рэйхскамісарыят Остланд). Ён лічыў, што, як будызм і менаніцтва, вучэнне Сведкаў можа зрабіць заваяваныя народы больш прыдатнымі да пацыфізму. Але яго ідэі не былі падтрыманы кіраўніцтвам Рэйха і Сведкі Іеговы заставаліся ў лагерах да вызвалення іх арміямі Антыгітлераўскай кааліцыі.

## Статыстыка пацярпелых 
Згодна «Штогодніку Сведкаў Іеговы за 1974 год», за перыяд кіравання Гітлера 1687 Сведкаў былі звольнены з работы, 284 — свой бізнес, 829 — былі пазбаўлены пенсій, 129 — зямельных участкаў, 735 — уласных кватэр; каля 860 дзяцей былі адняты ў бацькоў-Сведкаў.

З 1933 па 1945 гг. былі арыштаваны (ў турмы ці лагеры) каля 11 300 нямецкіх і замежных Сведкаў Іеговы. Больш за 2 100 паслядоўнікаў гэтай канфесіі сутыкнуліся з фінансавымі санкцыямі (штрафы, пазбаўленне пенсіі і г.д); 950 нямецкіх і 540 замежных удзельнікаў загінулі ў зняволенні ці былі пакараны смерцю. З гэтых 1 490 чалавек больш за 250 былі пакараны смерцю праз растрэл ці гільяціну за ад ваеннай службы..

## Ушанаванне памяці 
Рэпрэсіі супраць Сведкаў Іеговы ў нацысцкай Германіі падрабязна асвятляюцца ў Музеі Халакоста ЗША, музеі канцлагера Асвенцім, у лагеры Гюзен і ў Заксенхаўзене. 21 чэрвеня 2013 г. у нямецкім горадзе Лаўтэрталь-Райхенбах адкрылі помнік М. Лібстэру, аднаму са Сведкаў, які перажыў Халакост. У некаторых гарадах Аўстрыі памяць вязняў канцлагераў з ліку Сведкаў Іеговы была ўшанавана мемарыяльнымі дошкамі. Таксама гэтай тэме прысвечаны працы даследчыкаў розных краін свету. Праводзяцца тэматычныя сустрэчы. Пра Сведкаў Іеговы ў нацысцкай Германіі зняты фільмы «Ліловыя трохкутнікі» і «Мужнасць Сведкаў Іеговы перад абліччам нацызму».

Падчас нямецкай акупацыі Беларусі 3 снежня 1941 года ў Бабруйску быў растраляны Людвіг Брумер, салдат Вермахта, які быў Сведкам Іеговы. Гэты мужчына хацеў пазбегнуць смяротнага пакарання за адмову ўдзельнічаць у вайсковай службе і спрабаваў служыць у медыцынскім аддзяленні нямецкай арміі, але праз некаторы час яго сумленне не дазволіла яму ўдзельнічаць у баявых дзеяннях і ён быў пакараны рашэннем ваенна-палявога суда. У родным горадзе Брумера, Гайдэльбергу, яму прысвечана мемарыяяльная дошка, як ахвяры нацызму.

## Гл. таксама 
* Пераследаванне Сведкаў Іеговы
* Халакост
* Генацыд цыган
* Манастырскія працэсы ў Трэцім рэйху
* Гомасексуальность ў Трэцім рэйху
* Праграма ўмярцвення Т-4

## Літаратура 
### На англійскай мове 
* Garbe, D. Between resistance and martyrdom: Jehovah’s Witnesses in the Third Reich University of Wisconsin Press, 2008 ISBN 0-299-20794-3
* Christine King. *The Nazi State and New Religions Five Case Studies in Nonconformity*. Edwin Mellen Press, 1982, ISBN 0-88946-865-6
* M. James Penton. *Jehovah’s Witnesses and the Third Reich: Sectarian politics under persecution*, Toronto, University of Toronto Press, 2004, ISBN 0-8020-8678-0
* Reynaud, M.,Graffard, S. The Jehovah’s Witnesses and the Nazis: Persecution, Deportation, and Murder, 1933—1945. Cooper Square Press,2001, isbn=978-0-8154-1076-8
* Jehovah’s Witnesses Yearbook 1974 (Germany)

### На нямецкай мове 
* Garbe D. Verfolgung der Zeugen Jehovas in der NS- und in der DDR-Diktatur: Motive, Herrschaftstechniken und Widerstandsformen. 10 Jahre Gedenkstätte ROTER OCHSE Halle (Saale). Magdeburg. Landesbeauftragter für die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der ehemaligen DDR in Sachsen-Anhalt, 2006, p. 47-67
* Garbe D. Zwischen Widerstand und Martyrium: Die Zeugen Jehovas im «Dritten Reich». München, Oldenbourg, 1999, ISBN 3-486-56404-8
* Gerhard Besier, Clemens Vollnhals. *Repression und Selbstbehauptung: Die Zeugen Jehovas unter der NS- und der SED-Diktatur: Zeitgeschichtliche Forschungen*, Band 21, Berlin, Duncker & Humblot, 2003, ISBN 3-428-10605-9
* Gerald Hacke. *«Die Zeugen Jehovas im Dritten Reich und in der DDR. Feindbild und Verfolgungspraxis»*, 1. Auflage; Verlag Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2011, ISBN 978-3-525-36917-3. Schriften des Hannah-Arendt-Instituts für Totalitarismusforschung Band 41.
* Hans Hesse. *Am mutigsten waren immer wieder die Zeugen Jehovas: Verfolgung und Widerstand der Zeugen Jehovas im Nationalsozialismus*, Bremen, Edition Temmen, 2000, ISBN 3-86108-724-3
* Hans Hesse, Jürgen Harden. *…und wenn ich lebenslang in einem KZ bleiben müßte…: Die Zeuginnen Jehovas in den Frauenkonzentrationslagern Moringen, Lichtenburg und Ravensbrück*, Essen, Klartext, 2001, ISBN 3-88474-935-8
* Kirsten John-Stucke, Michael Krenzer, Johannes Wrobel. *12 Jahre — 12 Schicksale. Fallbeispiele zur NS-Opfergruppe Jehovas Zeugen in Nordrhein-Westfalen 1933—1945*, Münster, Arbeitskreis NS-Gedenkstätten NRW e.V., 2006 (online)
* Bernhard Rammerstorfer. *Nein statt Ja und Amen: Leopold Engleitner: Er ging einen anderen Weg*, Puchenau, Bernhard Rammerstorfer Verlag, 1999, ISBN 3-9500718-6-5
* Franz Zürcher. *Kreuzzug gegen das Christentum*, Zürich — New York, Europa, 1938

### На рускай мове 
* Крылова Г. А. Обзор судебной практики дел по искам к «Свидетелям Иеговы» // Портал-Credo.Ru, 28.03.2004
* Либстер, Макс. В горниле ужаса. Рассказ человека, прошедшего через фашистский террор. «Особая книга», 2007 ISBN 978-5-9797-0003-8
* В схватке со львом. Воспоминания о детстве в нацистской Европе — Симон Арнольд-Либстер Перевод: С. Ильин. «Особая книга», 2006, ISBN 5-9797-0003-X, 2-87953-989-7
* Раммерсторфер Б. Несломленная воля. Необычайное мужество обычного человека: пер. с англ. / Бернард Раммерсторфер — М.: Особая книга, 2009. — 429 с.: ил. ISBN 978-5-9797-0007-6
* Э. Шмидт. Радость, которая всегда с тобой. Особая книга, 2009, ISBN 978-5-9797-0004-5
* Шмидт Х. Смерть приходила в понедельник. Автобиография человека, ставшего жертвой преследований за отказ служить в нацистской армии: пер. с англ. / Хорст Шмидт — М.: Особая книга, 2009. — 208 с.: ил. ISBN 978-5-9797-0005-2

## Спасылкі 
* Стойкие в испытаниях
* Свидетели Иеговы в Третьем рейхе 
* Жизненные истории преследуемых и убитых Свидетелей Иеговы в Австрии 
* 
* 
*  
*  (Свидетельница Иеговы рассказывает, как она будучи школьницей, отказывалась делать нацистское приветствие) 
* Denkmal für Max Liebster eingeweiht 
* Max Liebster als Vorbild 
* NAZI PERSECUTION OF JEHOVAH’S WITNESSES // US Holocaust Memorial Museum site 
Катэгорыя:Сведкі Іеговы
Катэгорыя:Халакост
Катэгорыя:Рэлігія ў Германіі
Катэгорыя:Трэці рэйх