Заходнепалеская мікрамова

**Заходнепале́ская мікрамо́ва** — усходнеславянская перыферыйная малая літаратурная мова (мікрамова) згодна з класіфікацыяй, прапанаванай мовазнаўцам Аляксандрам Дулічэнкам. Заходнепалеская мікрамова заснавана на аднайменным дыялекце, які ў генетычных адносінах сінтэзуе ў сабе рысы беларускага і ўкраінскага тыпу.

Спроба кадыфікацыі заходнепалескай мікрамовы была прадпрынятая ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў высілкамі філолага Міколы Шэляговіча, які, аднак, грунтаваўся на маргінальнай псеўдагістарычнай тэорыі паходжання палешукоў ад балцкага племені яцвягаў і стварыў адарваны ад рэальнасці праект. У XIX стагоддзі на палескай гаворцы пісаў вершы Франц Савіч, пазней — Мікола Янчук. Арыгінал фарса-вадэвіля «Пінская шляхта» (аўтарства якога прыпісваецца Вінцэнту Дуніну-Марцінкевіча), таксама напісаны на палескай гаворцы. У 1901 годзе асобныя палескія словы і фразы выкарыстаў у сваім апавяданні «Срэбны воўк» Аляксандр Купрын. У 1907 годзе з’явіўся першы друкаваны палескі буквар (лемантар) лацінскім шрыфтам — «Rusinski lemantar».

З 1957 года даследаваннем гаворак Заходняга Палесся і зборам фальклору пачаў актыўна займацца беларускі лінгвіст Фёдар Клімчук. Ён пераклаў на заходнепалескую гаворку (з выкарыстаннем стандартнага беларускага алфавіта) творы Гамера, Льва Талстоя, Мікалая Гогаля, а ў 2017 годзе выдаў пераклад Новага Запавету.

## Праект Шэляговіча 
Праект літаратурнай нормы, прапанаваны філолагам Міколам Шэляговічам, грунтаваўся на маргінальнай псеўдагістарычнай тэорыі паходжання палешукоў ад балцкага племені яцвягаў. Створаны моўны канструкт быў перанасычаны неалагізмамі і архаізмамі, моцна адарваны ад жывых народных гаворак, з-за чаго не быў прыняты ні навуковай супольнасцю, ні самімі жыхарамі Палесся.

У рамках праекта па кадыфікацыі Шэляговіча выкарыстоўваліся розныя назвы: *заходышнополіська лытырацька волода* (заходнепалеская літаратурная мова), *русыньско-поліська волода* (русінска-палеская мова), *поліська мова* (палеская мова), *јітвјежа волода* (яцвяжская мова). Самі мясцовыя жыхары пры ідэнтыфікацыі сваёй гаворкі часцей за ўсё выкарыстоўваюць азначэнні паводле населенага пункта (напрыклад, «мотальская», «моладаўская») або абагульнены варыянт «па-нашаму», «па-свойму».

Беларускі мовазнавец Г. А. Цыхун у сваім аналізе вылучыў шэраг аб’ектыўных і суб’ектыўных прычын, чаму праект не адбыўся як паўнавартасная літаратурная мова:

* Праблема дыялектнай базы. Паўднёваянаўскія гаворкі, абраныя ў якасці асновы, з’яўляюцца архаічнымі рэшткамі больш шырокай зоны і не маглі выконваць ролю інавацыйнага «ядра», здольнага аб’яднаць вакол сябе іншыя дыялекты. Замест кансалідацыі гэта вяло да «астраўнога» характару мовы.
* Штучная архаізацыя. Імкнучыся максімальна аддаліць сваю мову ад беларускай і ўкраінскай, аўтар праекта аддаваў перавагу архаізмам і дыялектызмам, невядомым шырокаму колу. Напрыклад, навязвалася выкарыстанне рэліктавага злучніка *кэ* (у значэнні «і»), які захаваўся толькі ў асобных гаворках і не ўтвараў суцэльнага арэала.
* Фанетычныя бар’еры. Штучнае культываванне такіх рыс, як «еканне» (*ек* замест *як*, *чес* замест *час*, *дыржевны*), успрымалася носьбітамі суседніх палескіх гаворак з іроніяй і эмацыянальным непрыняццем.
* Жанравы дысбаланс. Праект удала рэалізаваўся як «паэтычная мова», дзе дыялектызмы выглядалі натуральна, але праваліўся як «адміністрацыйна-літаратурная мова». Спроба стварыць на ёй публіцыстыку і навуковую тэрміналогію прывяла да страты камунікатыўнай функцыі.

Да суб’ектыўных прычын таксама адносіцца празмерная палітызацыя руху і «балцкі міф», які быў чужым для мясцовага насельніцтва. Згортванне праекта супала з палітычнымі зменамі ў Беларусі пасля 1995 года.

## Прапанаваны алфавіт Шэляговіча 
Алфавіт, прапанаваны Шэляговічам у 1990 годзе, грунтаваўся на кірыліцы з даданнем спецыфічных літар. Літара «ј» выкарыстоўвалася замест «й» і для абазначэння мяккасці зычных перад «е». Літара «и» абазначала гук, сярэдні паміж [і] і [ы], а таксама адлюстроўвала дыфтонгі на месцы гістарычнага «о» (так, слова «ніс» магло чытацца як *ныіс, нус, нуос, нэс, н’ис*). Выкарыстоўваліся літары «г» (для звонкага фрыкатыўнага [h]) і «ґ» (для выбухнога [g]).

На практыцы ў тэкстах Шэляговіча сустракалася замена спалучэння «кт» на «хт» (*контахт*), а таксама «еканне» (*чес*, *дыржевны*).

## Прыклады тэкстаў 
Верш украінскага пісьменніка Аляксандра Ірванца «Дзякуем перабудове» (апублікаваны ў «Збудінне»):

Урывак з перакладу твора М. Гогаля, выкананага Фёдарам Клімчуком (у стандартнай беларускай арфаграфіі з прастаноўкай націску):

Пачатак Евангелля паводле Іаана:

## Сучасны стан 
У цяперашні час заходнепалеская мікрамова не функцыянуе як сродак масавай камунікацыі. Асобныя энтузіясты і літаратары працягваюць выкарыстоўваць мясцовыя дыялекты ў творчасці. Значным унёскам у захаванне моўнай спадчыны рэгіёна стала дзейнасць лінгвіста Ф. Д. Клімчука, які, у адрозненне ад Шэляговіча, не займаўся моватворчасцю, а перакладаў класічныя творы (у тым ліку Новы Запавет) на жывую гаворку сваёй вёскі (Сіманавічы), выкарыстоўваючы беларускую кірыліцу.

У 2021 годзе Аляксей Дзікавіцкі выдаў у Варшаве зборнік вершаў і эсэ «Оньдэ», напісаны на пінскай гаворцы, адзначыўшы, што носьбіты гэтай гаворкі лічаць сябе выключна беларусамі.

Адной з агульных праблем развіцця любых падобных праектаў у Беларусі, як і ў Расіі, трэба прызнаць агульную палітычную і культурную сітуацыю, пры якой магчымасць кансалідацыі падобных моўных або суб-этнічных меншасцей катэгарычна адмаўляецца як бюракратыяй, так і большасцю насельніцтва — сітуацыя, якая ў Заходняй Еўропе ў асноўным перадолена ў сярэдзіне XX стагоддзя. Менш прыхільна, але значна спрыяльней чым у Беларусі і Расіі, да падобных праектаў ставяцца ў Літве (да жамойцкай мовы) ды Польшчы (да сілезскай).

## Гл. таксама 
* Заходнепалескі рух
* Падляшская мікрамова
* Простая мова

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Заходняе Палессе
Катэгорыя:Мовы Беларусі
Катэгорыя:Славянскія мікрамовы
Катэгорыя:Заходнепалеская мікрамова