Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой

**Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой** — ваенныя саветнікі і ваенспецы з СССР, накіраваныя ў дапамогу замежным узброеным сілам. Яны працавалі ў розных краінах Еўропы, Азіі, Афрыкі і Лацінскай Амерыкі, аказваючы падтрымку ў ваенным будаўніцтве, падтрыхтоўцы кадраў, засваенні ўзбраення. У зонах ваенных дзеянняў вайскоўцы пры неабходнасці маглі ўдзельнічаць у баях. Адпраўка саветнікаў і ваенспецаў з’яўлялася адным з ключавых напрамкаў міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва Савецкага Саюза. Праз замежныя місіі пашыраўся ўплыў дзяржавы, выпрабоўвалася новае ўзбраенне і ваенная тэхніка, вайскоўцы атрымлівалі карысныя веды і вопыт, узброеныя сілы шэрагу краін свету ўладкоўваліся па савецкім вобразе і падабенстве. Пры ўсім тым камандзіроўкі былі спалучаны са шматлікімі цяжкасцямі для саміх спецыялістаў, няведаннем чужых рэалій, непрыемнымі інцыдэнтамі і незадаволенасцю падсаветных.

Да гэтай катэгорыі ваеннаслужачых не адносіцца асабісты склад часцей кантынгентаў, якія на пастаяннай аснове дыслакаваліся за мяжой (Група савецкіх войск у Германіі, Паўночная група войск і іншыя).

## Дзейнасць 
Як пісаў расійскі гісторык , ваеннае супрацоўніцтва Савецкага Саюза з іншымі краінамі ў многім выпадках абумаўлялася ідэалагічнымі матывамі (такое меркаванне пераважае ў публіцыстыцы і ў многіх навуковых працах): падтрымка лаяльных рэжымаў, якія ўзялі курс на пабудову сацыялізму. Таксама яно грунтавалася на ваенна-стратэгічных інтарэсах савецкага ўрада: распраўсюджванне ўплыву, перашкоджванне зацвярджэнню ў той ці іншай дзяржаве прысутнасці краін-суперніц, галоўным чынам — ЗША. Таксама часта ўлады кіраваліся эканамічный выгадай ад продажу зброі і ўзбраення, здабычы на аснове заключаных дагавораў прыродных рэсурсаў і гэтак далей. Адпраўка вайскоўцаў у дапамогу замежным арміям стала адным з напрамкаў міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва.

Паводле супрацоўніка Ваеннага ўніверсітэта МА РФ Вячаслава Ныркова, да задач савецкіх ваеннаслужачых за мяжой ставіліся:
* распрацоўка прапаноў і рэкамендацый па пытаннях фарміравання, тэхнічнага абсталявання і прымянення нацыянальных узброеных сіл;
* аказанне дапамогі ў падтрыманні баявой гатоўнасці, арганізацыі баявой і аператыўнай падрыхтоўкі войск і штабоў;
* аказанне дапамогі ў засваенні ваеннай тэхнікі і ўзбраення;
* арганізацыя сістэмы падрыхтоўкі ваенных кадраў;
* удзел у будаўніцтве аб’ектаў абароннага прызначэння.
Часта кадры накіроўваліся ў тыя краіны, якія набывалі савецкае ўзбраенне. У зонах ваенных дзеянняў яны пры неабходнасці маглі ўдзельнічаць у баях. Многія кансультанты часта станавіліся як бы другім, «рэзервовым нумарам разліку» пры падсаветных камандзірах і начальніках, іх своеасаблівым ценем. Часам даводзілася працаваць у супрацоўніцтве з ідэалагічнымі праціўнікамі: ізраільцянамі ў Эфіопіі, партугальцамі ў Анголе, амерыканцамі ў Чылі, брытанцамі ў Замбіі і Танзаніі. У некаторых выпадках савецкім спецыялістам складалі канкурэнцыю ваеннаслужачыя з армій сацыялістычных краін, напрыклад, кітайцы, румыны альбо ўсходнія немцы.

## Арганізацыя 
Вайскоўцы-камандзіровачнікі былі падзелены на дзве групы — *ваенныя саветнікі* і *ваенныя спецыялісты (ваенспецы)*. Першыя займаліся распрацоўкай асноватворных дакументаў і аказаннем дапамогі ў будаўніцтве і падрыхтоўцы нацыянальных узброеных сіл, другія адказвалі за засваенне і эксплуатацыю тэхнікі і ўзбраення.

Пэўны час дадзены напрамак дзейнасці, як і ўсё міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва, не меў спецыяльных апаратаў і органаў. Загадам міністра абароны СССР Аляскандра Васілеўскага ад 15 сакавіка 1951 года са складу Галоўнага разведвальнага ўпраўлення Генштаба УС СССР быў выведзены 10-ы аддзел, на аснове якога створана 10-е ўпраўленне (таксама вядомае як *«дзясятка»*). Яго задачай стала арганізацыя ваеннага і ваенна-тэхнічнага супрацоўніцтва з замежнымі дзяржавамі. Хутка ў складзе ўтвораны 9 напрамкаў: тры аператыўных (заходняе, паўднёва-заходняе і далёкаўсходняе), аператыўна-тактычнай падрыхтоўкі, падрыхтоўкі афіцэрскіх кадраў, арганізацыйна-мабілізацыйны, узбраення і тэхнічнага абсталявання войск, кадраў, ліцэнзій і ўліку навукова-даследчых і вопытных работ, а таксама некалькі падраздзяленняў тэхнічнага забеспячэння. У дзейнасці ўпраўлення асаблівае значэнне набыла адпраўка кадраў за мяжу.

У многіх краінах пры міністры абароны, галоўнакамандуючым, рэвалюцыйным урадзе засноўвалася пасада *галоўнага ваеннага саветніка* (ГВС). Як правіла, гэта быў генерал-лейтэнант або генерал-палкоўнік, а па дасягненні штатнай колькасці ў адну тысячу чалавек місію мог узначаліць нават генерал арміі. ГВСы валодалі шырокімі паўнамоцтвамі аж да прамога выхаду на начальніка Генеральнага штаба і міністра абароны, а то і прэзідэнта краіны знаходжання. Яны станавілася магутным рычагом уздзеяння не толькі на ваенную, але і на знешнюю і ўнутраную палітыку дзяржаў-партнёраў. Там, дзе ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва выходзіла на пярэдні план, ГВС станавіўся другім пасля пасла савецкім прадстаўніком, а часам і засланяў яго.

Ніжэй за ГВС стаялі саветнікі ў вышэйшых штабах і службах. За імі ішлі прыпісаныя да камандуючых воінскіх фарміраванняў і інструктары. У зонах баявых дзеянняў існавала яшчэ адна падгрупа — афіцэры і салдаты, якія непасрэдна ўдзельнічалі ў баях. Паводле спісаў 1949 года, уключаных у наменклатуру ЦК УКП(б), да саветніцкіх пасад адносіліся галоўныя ваенныя саветнікі, іх намеснікі, намеснікі галоўных ваенных саветнікаў па палітчастцы, старэйшыя ваенныя саветнікі і саветнікі пры начальніках асобных родаў войскаў, саветнікі пры начальніках аддзелаў генеральных штабоў, саветнікі пры камандуючых ваеннымі акругамі, войскамі, карпусамі, дывізіямі, саветнікі пры начальніках ваенных акадэмій.

Колькасць неабходных спецыялістаў, якіх узначальваў *старшы групы ваенных спецыялістаў*, і іх катэгорыі звычайна вызначаліся мясцовым камандаваннем зыходзячы з паставак савецкай баявой тэхнікі. Спіс жа саветнікаў зацвярджаўся і прапаноўваўся савецкім бокам, але мог быць цалкам або часткова адхілены партнёрамі. Кандыдатаў на замежныя місіі адбіралі з лепшых ваеннаслужачых цэнтральныя ўпраўленні і кадравыя органы абароннага ведамства праз камандуючых войскамі ваенных акругаў. Многія з іх скончылі ваенныя акадэміі і валодалі значным вопытам службы. Галоўнага і старэйшых ваенных саветнікаў зацвярджалі ў ЦК партыі. Адабраныя кандыдаты праходзілі дадатковае навучанне на зборах у Маскве.

У сакавіку 1923 годзе разгорнута ваенна-саветніцкая падтрымка для Кітая, а менавіта для прыхільнікаў Сунь Ятсена і Чан Кайшы. Усяго да 1927 года ў краіне пабывалі 135 вайскоўцаў, у тым ліку Васіль Блюхер, Міхаіл Барадзін, Аляксандр Чарапанаў, Павел Паўлаў і іншыя. Замежнікі ўнеслі вялікі ўклад у станаўленне Нацыянальна-рэвалюцыйнай арміі Паўднёвага Кітая (НРА), прынялі ўдзел у Паўночным паходзе, арганізавалі работу Акадэміі Вампу. Аднак з-за грамадзянскай вайны паміж Гаміньданам і КПК савецкая вайсковая прысутнасць згорнута. У 1937—1941 гадах ваенныя саветнікі і спецыялісты вярнуліся ў Кітай, дапамагаючы ў барацьбе супраць японскага ўварвання. Вайскоўцы рыхтавалі танкістаў, артылерыстаў, лётчыкаў, афіцэраў-пяхотнікаў, часта непасрэдна ўдзельнічалі ў баях. Станам на люты 1939 года замежны кантынгент складаў 3665 чалавек.

У 1930-я гады вайскоўцы аказвалі садзейнічанне Манголіі па розных пытаннях, Турцыі ў парашутнай падрыхтоўцы, Францыі па пытаннях ваенных зносіх і парашутнай падрытхоўцы. Як адзначалі расійскія гісторыкі Марыя Дацішына і Андрэй Сарокін, ініцыятарам супрацоўніцтва звычайна былі іншыя краіны. У асноўным замежныя партнёры запытвалі кансультацыі. У гэты ж перыяд савецкія ваеннаслужачыя адзначыліся ўдзелам у грамадзянскай вайне ў Іспаніі, падтрымаўшы рэспубліканцаў у супрацьстаянні з франкістамі. Усяго ў канфлікце прынялі ўдзел 3000 чалавек: агульнавайсковыя спецыялісты, лётчыкі, танкісты, маракі і іншыя. Галоўнымі саветнікамі ў краіне ў розны перыяд былі Ян Берзін (1936—1937),  (1937—1938) і Кузьма Качанаў (1938—1939). Вопыт баявых дзеянняў у Іспаніі лёг у аснову падрыхтоўкі СССР да будучага сусветнага канфлікту.

### 1944—1953 
У завяршальны перыяд Вялікай Айчыннай і пасля Другой сусветнай савецкіх вайскоўцаў пачалі накіроўваць у камандзіроўкі ва Усходнюю Еўропу, а з 1949 года таксама ў Германскую Дэмакратычную Рэспубліку. Па даных МЗС СССР, ужо да канца 1949 года ў рэгіён былі накіраваны 187 спецыялістаў для аказання тэхнічнай дапамогі і 61 ваенны саветнік. У 1950 годзе толькі ў Чэхаславакію паслана 1000 кадраў для арганізацыі Узброеных сіл. Такім чынам, у пачатку 1950-х гадоў войскі ўсходнееўрапейскіх дзяржаў былі інтэграваныя ў савецкія баявыя парадкі і рэарганізаваны па савецкім узоры. Фактычна праведзена падрыхтоўчая работа да аб’яднання армій у будучую Арганізацыю Варшаўска дагавора.

Першапачаткова знаходжанне саветнікаў успрымалася як часовая з’ява, звязаная з рашэннем канкрэтных разавых задач, але з пачатку 1949 года падыход да гэтага інстытуту пачаў прыкметна змяняцца. Да сярэдзіны года з вялікай выразнасцю праявілася ўзаемнае імкненне Масквы і рэгіянальнай камуністычнай эліты ператварыць савецкую прысутнасць у пастаянны фактар. Прычыны такой перамены вынікалі з абставін Халоднай вайны. Кантынгенты пачалі згортваць толькі пасля антыкамуністычных хваляванняў 1956 года ў Польшчы і Венгрыі.

У 1940—1950-х гадах савецкія спецыялісты знаходзіліся ў КНР і КНДР. У першым выпадку яны адказвалі за супрацьпаветраную абарону Шанхая, рыхтавалі кадры для Народна-вызваленчай арміі Кітая, дапамагалі ў асваенні тэхнікі. У другім вайскоўцы прынялі ўдзел у станаўленні Карэйскай народнай арміі. У пачатковы перыяд Карэйскай вайны 1950—1953 гадоў кансультанты пакінулі паўвостраў, але пры гэтым з тэрыторыі Кітая войскі ўрада Пхеньяна падтрымліваў 64-ы знішчальны авіякорпус.

### 1954—1991 
З сярэдзіны 50-х гадоў савецкі ўплыў нарастае ў новых незалежных дзяржавах «трэцяга свету». З гэтага часу колькасць краін, якім Масква аказвала дапамогу ў будаўніцтве Узброеных Сіл, значна ўзрастае. Шмат у чым гэтаму спрыяў XX з’езд КПСС (люты 1956 года). На ім агучаны заклік *«усяляк умацоўваць брацкія адносіны, дружбу і супрацоўніцтва не толькі з краінамі народнай дэмакратыі, але і з народамі іншых дзяржаў, якія стаяць на пазіцыі міру; падтрымліваць тыя краіны, якія не даюць уцягваць сябе ў агрэсіўныя блокі; ісці насустрач усім сілам, якія зацікаўлены ў захаванні міру»*. Пашырэнне геаграфіі і ўзрастанне аб’ёмаў аказання Савецкім Саюзам дапамогі абумоўлівалі вострую патрэбу ў адпаведных кадрах — саветніках, спецыялістах, інструктарах і перакладчыках.

Савецкая прысутнасць разгортваецца ў Егіпце і Сірыі. Аснову місій склалі лётчыкі і спецыялісты СПА. Да 1972 года на егіпецкай тэрыторыі размяшчалася 15 000 саветнікаў, на сірыйскай у 1983—1984 — 8 000. У 1956 годзе з’явіўся новы напрамак для камандзіровак — Афганістан. У 1980-я гады саветнікі і ваенспецы працавалі тут разам з асноўнымі сіламі АКСВА. З 1958 па 1990 год звыш 8000 прадстаўнікоў УС СССР пабывалі ў Іраку.

З 1960-х і 1970-х ваенспецы і саветнікі прысутнічалі ў Алжыры, Паўднёвым і Паўночным Емене, Гвінеі-Бісау, Эфіопіі, Пакістане, Мазамбіку, Анголе, Рэспубліцы Конга, В’етнаме, Лаосе, Нікарагуа, Лівіі, Самалі, Чылі, Замбіі, Судане, Камбоджы, Інданезіі, Танзаніі, на Кубе і іншых дзяржавах. Акрамя таго, Крэмль вёў падрыхтоўку байцоў паўстанцкіх рухаў з Намібіі, Паўднёвай Радэзіі, Заходняй Сахары, Амана, Палесціны. Станам на 1979 год, паводле амерыканскіх ацэнак, у якасці саветнікаў і тэхнічных спецыялістаў за мяжой працавалі 11 000 чалавек. Згодна з намеснікам старшыні савета Саюза ветэранаў Анголы Сяргеем Каламнінам, толькі ў Анголе, В’етнаме, Лаосе, Самалі і Эфіопіі з 1965 па 1991 год пабывалі 46 833 камандзіровачнікаў, у ліку якіх было 523 генерала і адмірала.

Адным з практычных вынікаў аказання савецкай ваеннай дапамогі было стварэнне аб’ектаў ваеннай інфраструктуры. На працягу 1950—1991 гадоў з дапамогай ваенных саветнікаў і спецыялістаў было створана мноства аб’ектаў абароннага значэння. Да іх ліку можна аднесці авіярамонтныя прадпрыемствы ў Індыі і на Кубе, танкарамонтныя заводы на Кубе і ў Сірыі, аўтаматызаваныя палігоны на Кубе і ў Югаславіі. У шэрагу дзяржаў Трапічнай Афрыкі, Блізкага Усходу і іншых рэгіёнаў свету ствараліся ваенныя вузлы сувязі, пункты матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння, аэрадромы, парты і іншыя аб’екты.

## У канфліктах 
У «гарачых кропках» работа ажыццяўлялася ва ўмовах максімальнай сакрэтнасці. Вайскоўцы не мелі магчымасці інфармаваць сваякоў нават пра характар місій. Пры выкананні баявых заданняў савецкія спецыялісты нярэдка павінны былі маскіравацца, пераапранаючыся ў чужую форму, і выдаваць сябе за байцоў мясцовых армій. З меркаванняў сакрэтнасці забаранялася насіць дакументы і знакі адрознення. Як пісаў Каламнін, камандзіровачнікаў маглі выдаваць за грамадзянскіх спецыялістаў або марскіх турыстаў. У ходзе канфліктаў у Кітаі і Іспаніі 1930-х гадоў яны афармяліся як «ваенныя добраахвотнікі». Удзел у чужых войнах матываваўся выкананнем інтэрнацыянальнага доўгу, абаронай каштоўнасцяў сацыялізму, дапамогай дружалюбным краінам у будаўніцтве нацыянальных узброеных сіл і адлюстраваннем агрэсіі звонку. Паводле амерыканскіх спецслужб, у перыяд з 1950-х па 1970-я гады Масква ў зонах баявых дзеянняў паступова перайшла ад праграм ваеннай дапамогі да рэдкага прымянення вайсковых сіл строга ў абарончай ролі.

Камандзіровачнікам фармальна забаранялася наўпрост удзельнічаць у баявых дзеяннях. Забарона была абумоўлена, перш за ўсё, пагрозай палону. Савецкае кіраўніцтва разумела, што ва ўмовах Халоднай вайны кожны схоплены афіцэр і салдат будзе эфектыўнай зброяй у ідэалагічнай барацьбе. Каламнін прыводзіў выпадак, калі міністр абароны Андрэй Грэчка сказаў лётчыкам-знішчальнікам перад адпраўкай у Егіпет у сакавіку 1970 года: *«Майце на ўвазе, таварышы, калі вас саб’юць за Суэцкім каналам і вы трапіце ў палон, мы вас не ведаем, выкараскавайцеся самі»*. Практычна гэта азначала, што дзяржава здымае з сябе ўсю адказнасць за сваіх грамадзян, якія трапілі ў палон за мяжой. Улічваючы патрабаванні камандавання, вайскоўцы рыхтаваліся ў момант пагрозы палону скончыць з сабой. Аднак пайсці на самагубства былі гатовыя далёка не ўсе, а таму часам саветнікі здаваліся ворагу.

Статус ваеннапалоннага савецкія грамадзяне атрымаць не маглі. Справа ў тым, што ніякіх дакументаў, якія пацвярджалі іх статус, правамернасць нашэння асабістай зброі і законнасць удзелу ў баявых дзеяннях, не было. Ваенныя білеты і асабістыя нумары афіцэраў браць у камандзіроўкі катэгарычна забаранялася. Таму праціўнік часта ўспрымаў захопленых замежнікаў у ваеннай форме без знакаў адрознення як наймітаў. Байцы ніякіх доказаў свайго грамадзянства і прыналежнасці да ўзброеных сіл СССР даць не маглі. На допытах яны паўтаралі завучаныя легенды, паводле якіх з’яўляліся грамадзянскімі спецыялістамі і выпадкова трапілі ў зону баявых дзеянняў.

Окаракаў пісаў, што хоць тэарэтычна савецкія кадравікі павінны былі выконваць выключна ролю інструктараў і не мелі загаду ўдзельнічаць у баявых дзеяннях, але на практыцы ўсё было інакш. Акрамя таго, спецыяльныя падраздзяленні КДБ і ГРУ займаліся зборам інфармацыі, правядзеннем дыверсійных і разведвальных акцый. Прычым адказнасць за аперацыі па папярэдняй дамоўленасці бралі на сябе мясцовыя сілы. Мелі месцы выпадкі, калі спецыялісты працавалі ў двух бакоў. Падобная сітуацыя склалася падчас вайны Эфіопіі і Самалі за Агадэн у 1977—1978 гадах і канфліктаў паміж Паўночным і Паўднёвым Еменам у 1970-я. У 1980-х, нягледзячы на значную ваенную дапамогу Іраку па розных напрамках, ваенна-тэхнічныя спецыялісты працавалі і ў Іране.

Паводле звестак з кнігі «Россия и СССР в войнах XX века. Книга потерь» (2010) аўтарскага калектыву на чале з Рыгорам Крывашэевым, беззваротныя страты ў канфліктах склалі: грамадзянская вайна ў Іспаніі — 189, Другая япона-кітайская вайна — 229, грамадзянская вайна ў Кітаі — 936, вайна ў Карэі — 315, грамадзянская вайна ў Лаосе — 5, вайна ў В’етнаме — 16, Араба-ізраільскі канфлікт — 52, грамадзянская вайна ў Мазамбіку — 8, грамадзянская вайна ў Анголе — 11, вайна за Агадэн — 33, Чадска-лівійскі канфлікт — 22. Таксама ў ходзе паветраных перабросак зброі ў Паўночны Емен (гл. грамадзянская вайна ў Паўночным Емене) загінулі два лётчыкі. Праца «Россия (СССР) в локальных войнах и вооружённых конфликтах второй половины XX века» дадае яшчэ Ірана-іракскую вайну, дзе ў небаявых інцыдэнтах загінулі трое. Столькі ж падчас супрацьпаветранай абароны Шанхая ў 1950 годзе ад гаміньданаўскай авіяцыі. Да канфліктаў без страт аднесены грамадзянская вайна ў Камбоджы і Кітайска-в’етнамская вайна.

## Праблемы 
У калектыўнай працы «Москва и Восточная Европа. Становление политических режимов советского типа: 1949—1953: Очерки истории» адзначана, што ў масавай грамадскай свядомасці з’яўленне савецкіх прадстаўнікоў успрымалася далёка не заўсёды так, як інтэрпрэтавала гэты факт кіруючая эліта («брацкая дапамога»). Часцяком дзейнасць саветнікаў разглядалася як праява ўшчамлення нацыянальнай незалежнасці. Праз гэта зараджаліся супярэчнасці ў двухбаковых адносінах Масквы і яе партнёраў.

Паводле Каламніна, сецыялісты, знаходзячыся за мяжой, сустракаліся з немалымі маральна-псіхалагічнымі і бытавымі цяжкасцямі. Часцяком жыць даводзілася ў палявых умовах у палатках і зямлянках, пастаянна выпрабоўваючы сур’ёзныя бытавыя нязручнасці: недахоп вады, адсутнасць электрычнасці, паўнавартаснага харчавання і належнага медыцынскага забеспячэння. Нязвыклыя кліматычныя ўмовы: спякота, нізкая або, наадварот, занадта высокая вільготнасць, багацце небяспечных для здароўя насякомых і паўзуноў, распаўсюджванне нязвыклых і нават невядомых савецкім медыкам хвароб. Па ўспамінах многіх афіцэраў і салдат, на іх пастаянна ціснула пачуццё адрыву ад радзімы, якое пагаршалася беднасцю атрыманай інфармацыі. Газеты ў лепшым выпадку прыходзілі са спазненнем на 2—3 месяцы, доўга даводзілася чакаць лісты ад блізкіх.

Большасць савецкіх вайскоўцаў мела вельмі смутныя ўяўленні пра замежныя рэаліі — пра асаблівасці побыту, традыцыі, звычаі, псіхалогію народаў. Без гэтых ведаў узаемадзеянне з саюзнікамі выбудоўваць было цяжка. Слаба была пастаўлена работа па вывучэнні індывідуальных якасцяў, біяграфіі, псіхалагічнага партрэта замежных афіцэраў. Часам адбываліся непрыемныя інцыдэнты, якія наносілі шкоду прэстыжу СССР за мяжой. Амерыканскія крыніцы паказвалі, што асобныя вайскоўцы паводзілі сябе напышліва, мелі прадузятасць і пагарду да прадстаўнікоў іншых культур, асабліва да чарнаскурых афрыканцаў. Гэта выклікала назапшаванне абурэння і падазрэння да савецкіх прадстаўнікоў.

З боку мясцовых таксама маглі сустракацца непрымальныя паводзіны. Некаторыя падсаветныя скідвалі на камандзіровачнікаў цяжкую працу, шантажуючы паведаміць кіраўніцтву пра выдуманыя і сапраўдныя парушэнні. Калі шантаж не дапамагаў, у справу ішлі прамыя даносы і скаргі на адсутнасць паразумення. Савецкіх вайскоўцаў, якія не здолелі знайсці агульную мову з мясцовымі, камандаванне «прапрацоўвала» па службовай і партыйнай лініі. Часцяком, не разабраўшыся ў сутнасці канфлікту ці не жадаючы абвастраць адносіны з партнёрамі, іх, у лепшым выпадку, пераводзілі ў іншую часць, а ў горшым датэрмінова вярталі на радзіму.

У многіх удзельнікаў замежых місій у асабістых справах не засталося пра гэта ніякіх сведчанняў. Часам толькі ставілі штамп «прыкамандзіраваны да в/ч 44708», за якім мелася на ўвазе 10-е ўпраўленне. У постсавецкі перыяд з-за гэтага ў ваенкаматах паўсталі праблемы. Было не зразумела, каму і колькі плаціць «баявых», як налічваць пенсіі і ільготы. Так як місіі былі сакрэтнымі, то ваеннаслужачыя не маглі даказаць, што ваявалі за мяжой. Многія ўнутраныя службовыя дакументы знішчаліся адразу пасля выкарыстання, ніякіх архіваў з унутранай дакументацыяй пра таемную ваенную дзейнасць у іншых краінах не захавалася.

## Значэнне 
Як пісаў Ныркоў, адпраўка саветнікаў і ваенспецаў з’яўлялася адным з ключавых напрамкаў міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва Узброеных сіл СССР.

У выніку актыўнай ваеннай саветніцкай дзейнасці Масква атрымлівала магчымасць глыбокага пранікнення ў палітычную, эканамічную і ваенную сферы тых ці іншых дзяржаў і рэгіёнаў. Савецкае кіраўніцтва набыло дадатковыя рычагі ўплыву на рэгіянальныя і міжнародныя адносіны, забяспечваючы тым самым высокі міжнародны статус. Акрамя таго, Крэмль атрымліваў дадатковыя крыніцы інфармацыі пра сацыяльна-палітычнае і эканамічнае становішча ў дружалюбных дзяржавах.

Праз дзейнасць саветнікаў і спецыялістаў Савецкі Саюз атрымліваў магчымасць выпрабаваць уласнае новае ўзбраенне і ваенную тэхніку ў экстрэмальных умовах розных тэатраў ваенных дзеянняў і ацэньваць эфектыўнасць іх прымянення ў рэальнай баявой абстаноўцы. Якасны адбор асабістага складу для камандзіровак, а таксама наступная аптымальная расстаноўка кадраў, якія атрымалі каштоўныя веды і вопыт службы за межамі краіны, аказвалі пазітыўнае ўздзеянне на ўкамплектаванасць УС СССР, іх баяздольнасць і ўмацаванне баявога патэнцыялу. Па вяртанні з замежжа вайскоўцы, як правіла, займалі значныя пасады.

Згодна з дакладам Нацыянальнай разведкі ЗША ад 1979 года, праграмы навучання, акрамя чыста ваеннай падрыхтоўкі, былі нацэлены на пашырэнне ўплыву і культываванне прасавецкіх настрояў. Кансультанты часта аказвалі ўплыў на палітыку краін, мелі сувязі з афіцыйнымі асобамі. Часам яны адбіралі асоб для спецыяльнай падрыхтоўкі, палітычнай і ідэалагічнай апрацоўцы ў СССР, тым самым фарміруючы армейскі істэблішмент дзяржаў.

Арміі краін-партнёраў будаваліся па савецкім вобразе і падабенстве. Асабліва савецкае ваеннае камандаванне шырока практыкавала перанясенне на замежную рэчаіснасць многіх шаблонаў, правераных вопытам Вялікай Айчыннай вайны. Так, у параўнальна невялікіх па памерах адсталых дзяржавах раптам з’яўляліся ваенныя акругі, з перспектывай ператварэння іх у франты. Аднак за мяжой стала зразумела, што класічныя асновы, палажэнні і прынцыпы тэорыі савецкай ваеннай стратэгіі і аператыўнага мастацтва шмат у чым састарэлі, апынуліся адарванымі ад сучасных канцэпцый аналізу і прагназавання развіцця ваеннапалітычнай і аператыўна-стратэгічнай абстаноўкі, асабліва ў выпадках супрацьстаяння партызанскім і паўстанцкім рухам.

## Асвятленне 
Для даследчыкаў, якія вывучаюць дадзеную тэму, галоўную складанасць уяўляе бедны набор афіцыйных крыніц па прычыне ўтойвання Савецкім Саюзам інфармацыі. Толькі ў пачатку 2000-х гадоў удалося рассакрэціць і апублікаваць невялікая колькасць матэрыялу. Аднак асноўнай крыніцай аб дзейнасці вайскоўцаў СССР за мяжой з’яўляюцца мемуары. Мемуары такога зместу сталі вельмі каштоўнымі гістарычнымі крыніцамі, у якіх запісаныя не толькі самі падзеі і працэсы, якія не ведала грамадскасць да іх апублікавання, але і стаўленне саміх людзей да знешняй палітыцы СССР. У іх раскрытыя глыбінныя працэсы, якія ўплывалі на абстаноўку не толькі ў Саюзе, але і ва ўсім свеце. Таксама з дапамогай мемуараў даследчык можа па крупінках рэканструяваць тыя падзеі, якія застаюцца невядомымі.

## Гл. таксама 
* Савецкія грамадзянскія спецыялісты за мяжой
* Узброеныя сілы СССР за мяжой
* Воіны-інтэрнацыяналісты
* Воіны-інтэрнацыяналісты ў Беларусі

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Документы по деятельности военных советников на официальном сайте Электронной библиотеки исторических документов Федерального историко-документального просветительского портала России.
* Сергей Коломнин. Солдаты четырех континентов и трех океанов // Независимая газета, 24 февраля 2012
* Зала № 10. «Нашчадкі Вялікай Перамогі» // Звязда, 2 сакавіка 2016
* Ангола и другие страны, которые научил воевать СССР // Рамблер, 24 сентября 2018

Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР