open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Валюкевіч

**Валюкевіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Вікторыя Уладзіміраўна Валюкевіч (нар. 1982) — расійская лёгкаатлетка.
* Уладзіслава Мечыславаўна Валюкевіч (нар. 1965) — савецкая і літоўская шашыстка.
* Генадзь Іванавіч Валюкевіч (1958—2019) — беларускі савецкі лёгкаатлет.
* Дзмітрый Генадзевіч Валюкевіч (нар. 1981) — беларускі і славацкі лёгкаатлет, сын Генадзя Валюкевіча.
* Ірына Валюкевіч (нар. 1959) — савецкая беларуская лёгкаатлетка.
* Себасцьян Валюкевіч (нар. 2000) — польскі футбаліст.

Катэгорыя:Беларускія прозвішчы
Віктар Бенядзіктавіч Вальтар

**Віктар Бенядзіктавіч Вальтар** (, Дзвінск — , Даўгаўпілс; Псеўданімы: *Янка Палын*) — беларускі празаік і паэт.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і краўца з сялян Шлосбергскай воласці Ілукштанскага павету Курляндскай губерні Бенядзікта Вальтара і яго жонкі Юліі (у дзявоцтве Дубок). 

У часы 1-й сусветнай вайны разам з сям'ёй быў бежанцам. Вучыўся ў Харкаўскім рэальным вучылішчы, па вяртанні на радзіму ў 1921 годзе — у Даўгаўпілскай урадавай рускай гімназіі. У жніўні 1922 года скончыў Беларускія дзяржаўныя аднагадовыя настаўніцкія курсы. Пры падтрымцы беларускай дыяспары (найперш Кастанціна Езавітава і Сяргея Сахарава) стаў стыпендыянтам чэшскага ўраду і трапіў у Прагу, дзе паступіў на каморніцкі факультэт Чэшскага вышэйшага тэхнікума. Праз тры гады захварэў на сухоты і, не скончыўшы вучобы, вярнуўся на радзіму.

У 1926—1931 гадах працаваў у беларускіх школах Латвіі: у Плейках, Келаве, Даўгаўпілсе. З 1930 года быў дырэктарам Дадатковай беларускай школы ў Рызе. 

Памёр 4 красавіка 1931 года і быў пахаваны ў Даўгаўпілсе на каталіцкіх могілках.

## Творчасць 
Дэбютаваў у 1923 годзе нарысам «Аднабочнікі», які пад псеўданімам *Янка Палын* быў надрукаваны ў ковенскім часопісе «Крывіч» (№ 4, 5). У 1924 годзе ў пражскай газеце «Студэнцкая думка» апублікаваў абразок «Песня гладыятараў». Быў актыўным супрацоўнікам газеты «Голас беларуса», апублікаваў вершы у калектыўным зборніку «Першы крок» (Рыга, 1926), альманаху «Замежная Беларусь», часопісах «Родныя гоні», «Наша доля» і «Новы Шлях». У 1930 годзе газета «Наша доля» апублікавала яго апавяданне «З-за сена», а ў 1932 годзе пад назвай «Леснікова сена» яно выйшла асобнай кнігай ў Рызе.

Напісаны ў 1920-я гады раман «Роджаныя пад Сатурнам» быў апублікаваны толькі ў 1991—1992 гадах у газеце «Голас Радзімы».

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Пахаваныя ў Даўгаўпілсе
Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі
Вальпургіева ноч

**Вальпургіева ноч** — у сярэднявечнай германскай міфалогіі свята пачатку вясны ў ноч на 1 мая (дзень святой Вальпургіі, адсюль назва); паводле нямецкага народнага павер'я з 8 стагоддзя свята ведзьмаў ("вялікі шабаш") на гары Брокен у Германіі. Напярэдадні Вальпургіевай ночы праводзілі магічныя цырымоніі выгнання ведзьмаў. Лічылі, што травы ў гэтую ноч набываюць цудадзейную сілу.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Язычніцкія святы
Катэгорыя:Святы 30 красавіка
Катэгорыя:Святы 1 мая
Катэгорыя:Вядзьмарства
Катэгорыя:Народнае хрысціянства
Катэгорыя:Ночы з асабістым імем
Рысіры

**Рысіры** () — востраў у Японскім моры каля паўночна-заходняга ўзбярэжжа вострава Хакайда. Тэрыторыя — 183 км². Насельніцтва (2013 г.) — 5102 чал.

## Геаграфія і прырода 
Востраў Рысіры месціцца ў 14,6 км на паўднёвы ўсход ад суседняга вострава Рэбун і ў 19,7 км на захад ад паўночна-заходняга ўзбярэжжа Хакайда. Даўжыня — 18,2 км, шырыня — 13,9 км.

Рысіры мае вулканічнае паходжанне. Цэнтральную частку вострава займае вулкан Рысіры (1721 м), які з-за знешняга падабенства на Фудзіяму часцяком называюць Рысіры-Фудзі. Нездарма, на мове айнаў назва вострава азначае «высокае месца». З адгор’яў вулкана сцякаюць рака і некалькі ручаёў, ля яго падножжа ёсць два невялікія возеры.

На ўзбярэжжы вострава захаваліся лясы. Ён уваходзіць у склад нацыянальнага парка Рысіры — Рэбун — Сарабецу.

## Турызм 
Турызм з’яўляецца асновай эканомікі Рысіры. Вандроўнікі прыязджаюць пераважна ў летні сезон для азнаямлення з мясцовай прыродай і наведвання вяршыні вулкана Рысіры. На поўначы вострава знаходзіцца аэрапорт і марскі порт Асідамары, дзе дзейнічаюць паромныя пераправы на Рэбун і Хакайда.

## Спасылкі 
* Rishiri and Rebun
* Rishiri/Rebun Area
* Rishiri & Rebun: The islands of alpine flowers

Катэгорыя:Астравы Японіі
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Японскага мора
Вальзер

**Ва́льзер** () — нямецкае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Марцін Вальзер, нямецкі пісьменнік
* Роберт Вальзер, швейцарскі пісьменнік
Парламенцкія выбары на Бермудах (1963)

**Парла́менцкія вы́бары на Берму́дскіх астрава́х** — першыя парламенцкія выбары, якія прайшлі 16 мая 1963 года.

## Вынікі 
Катэгорыя:Выбары на Бермудах
Катэгорыя:Выбары 1963 года
Катэгорыя:1963 год у Паўночнай Амерыцы
Катэгорыя:Падзеі 16 мая
Катэгорыя:Май 1963 года
Фінікі

**Фінікі** — ядомыя плады некаторых відаў фінікавай пальмы, асабліва аднайменнага віду (*Phoenix dactylifera*). З даўніх часоў выкарыстоўваецца чалавекам як высокакаштоўны прадукт харчавання. У продаж звычайна ідуць як сухафрукты. Спецыяльныя гатункі фінікавай пальмы культывуюцца ў прамысловых маштабах ў краінах з гарачым кліматам.

## Ураджайнасць 
На чацвёрты год дрэвы прыносяць плады, але першы выхад таварнай прадукцыі дасягаецца пасля 5-6 гадоў, атрымліваюць па 8-10 кг з дрэва. У 13 гадоў ураджайнасць складае 60-80 кг з дрэва. На палепшаных гатунках і плантацыях з падвышанай шчыльнасцю пасадкі магчымыя ўраджаі 100-150 кг з дрэва пры валавым зборы 11-17 тон/га. Сярэдні сусветны валавы збор складае 5 тон/га. Фінікавая пальма прыносіць высокія ўраджаі на працягу 60-80 гадоў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сухафрукты
Фінікавая пальма мангравая

**Фінікавая пальма мангравая** (*Phoenix paludosa*) — від кветкавых раслін роду  сямейства .

Расце ў прыбярэжных рэгіёнах Індыі, Бангладэш, М’янмы, Тайланда і Малайзіі. Дрэвы растуць у групах, да 5 м, утвараюць густыя зараснікі. Лісце ад 2 да 3 м у даўжыню.

## Літаратура 
* Riffle, Robert L. and Craft, Paul (2003) An Encyclopedia of Cultivated Palms. Portland: Timber Press. ISBN 0-88192-558-6 / ISBN 978-0-88192-558-6 (page 403)

Катэгорыя:Пальмавыя
Катэгорыя:Флора Азіі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1832 годзе
Фінікавая пальма (від)

**Фінікавая пальма** (*Phoenix dactylifera*) — від дрэў з роду фінікавай пальмы сямейства пальмавыя (пальмы).

## Біялагічнае апісанне 
Фінікавая пальма — дрэвападобная двухдомная расліна вышынёй 15-20 м з прамым ствалом, пакрытым рэшткамі ліставых хвосцікаў, дыяметр ствала 80 см. Дрэвы дасягаюць вышыні 15-26 метраў (зрэдку 30 м). Лісце, пёрыстае, прыўзнятае, даўжынёй да 6 метраў, размешчаны пучком на вяршыні ствала. Кветкі сядзячыя аднаполыя, сабраныя ў мяцёлкавыя суквецці. Плод — фінік, прадаўгаватая касцянка даўжынёй да 8 см і шырынёй да 4 см. Вытрымлівае тэмпературу да −14 ° С.

Плады змяшчаюць да 70 % цукру, 25 % алею. З фінікавай пальмы вырабляюць віно, цукар, цыноўкі. Харчовыя, тэхнічныя, дэкаратыўныя расліны.

Катэгорыя:Пальмавыя
Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Валынец

**Валынец** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Патапавіч Валынец (нар. у 1935) — вучоны, доктар біялагічных навук.
* Андрэй Іванавіч Валынец (1904—1965) — Герой Савецкага Саюза.
* Вячаслаў Іванавіч Валынец (нар. 1948) — беларускі мастак-графік і жывапісец.
* Мікалай Валынец (1921—2003) — беларускі мастак-жывапісец.
* Нэлі Аляксееўна Валынец (нар. 1951) — беларуская мастачка.
* Таццяна Мікалаеўна Валынец — мовазнавец.
* Флягонт Ігнатавіч Валынец (1879—1937) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч.

**Валынец** — гідронім.

## Азёры 
* Валынец — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Дражбітка
* Валынец — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Нача
Дарджылінг

**Дарджылінг** — горад у Індыі, на крайняй поўначы штата Заходняя Бенгалія, ва ўсходніх Гімалаях (на вышыні больш за 1800 м). 132 016 жыхароў (2011). Чыгуначная станцыя. Цэнтр аднаго з асноўных раёнаў чайных плантацый. Чаепераапрацоўчая прамысловасць. Горны курорт, турысцкі цэнтральны Батанічны сад.

Катэгорыя:Гарады Заходняй Бенгаліі
Дарэм

**Да́рэм** () — горад на паўночным усходзе Англіі, адміністрацыйны цэнтр аднайменнага графства ў рэгіёне Паўночна-Усходняя Англія. Насельніцтва каля 43 тыс. чалавек (2001).

У 1986 годзе Дарэмскі сабор і замак былі ўключаны ў спіс помнікаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА як узоры нарманскага дойлідства.

## Гарады-пабрацімы 
*  Дарэм, ЗША  
*  Цюбінген, Германія 
*  Везель, Германія 
*  Кастрама, Расія  
*  Сома, Францыя 
*  Банска-Бістрыца, Славакія
*  Накскаў, Данія
*  Алькала-дэ-Гвадаіра, Іспанія
*  Яс-Надзькун-Сольнак, Венгрыя
*  Стэрлітамак, Расія

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 


Катэгорыя:Гарады Англіі
Свята-Крыжаўзвіжанская царква (Вістычы)

**Свята-Крыжаўзвіжанская царква** — помнік архітэктуры барока. Знаходзіцца ў цэнтры вёскі Вістычы Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці, на невялікім пагорку.

## Гісторыя 
Пабудаваны ў 1678 годзе з цэглы пры  (заснаваны ў 1670 годзе).

З дазволу імператара Паўла I быў перададзены айцам-трапістам. У 1832 годзе кляштар скасаваны. У 1864 годзе касцёл капітальна адрамантаваны і ў 1866 годзе пераасвячоны ў Свята-Крыжаўзвіжанскую царкву, якая дзейнічала да Вялікай Айчыннай вайны.

## Апісанне 
Вырашаны паводле канона 3-нефавай бязвежавай базілікі з паўцыркульнай апсідай і бакавымі сакрысціямі. Пануючая роля сярэдняга нефа, нерасчлянёная прастора якога з'яўляецца кампазіцыйнай асновай будынка, дакладна выяўлена ў плане, складаючы з апсідай адно цэлае. Бакавыя нефы значна вузейшыя і карацейшыя за сярэні. Па абодва бакі ад сярэняга нефа размешчаны 4 прыдзелы: 2 з іх, далучаныя да апсіды, знаходзяцца ў бакавых нефах, а 2, што выходзяць на галоўны фасад, выступаюць з асноўнага аб'ёму амаль на 3 м. Нартэкс выходзіць за габарыты галоўнага фасада і стварае яго шырокую плоскасць, над якой узвышаецца прамавугольны шчыт з 3-вугольным франтонам. Сіметрычны бязвежавы фасад падзелены развітым антаблементам на ніжнюю частку і атыкавы франтон з валютамі. Вось сіметрыі вылучана ўваходным арачным парталам і акном над ім, нішай і люнетай у тымпане франтона. У дэкаратыўным аздабленні фасада выкарыстаны падвойныя паўкалоны, прафіляваныя цягі, плоскія нішы разнастайных форм. Бакавыя фасады апрацаваны падвойнымі пілястрамі, вокны апяразаны паўцыркульнымі архівольтамі.

Сцены асноўнага аб'ёму расчлянёны рэдка расстаўленымі вокнамі і плаўна пераходзяць у глухую сцяну магутнай апсіды. У цэнтры яе 2-га яруса знаходзіцца амбразура закладзенага акна. Сцены бакавых нефаў расчлянёны парнымі пілястрамі, паміж якімі высока ўзнятыя вялікія паўкруглыя люкарны.

Увядзенне пілястраў узбагачае пластыку бакавых фасадаў, надае ім больш дробны маштаб, падкрэсліваючы іх падпарадкаваную ролю. Кампазіцыя галоўнага фасада, расчлянёнага антаблементам на 2 ярусы, адносіцца да распаўсюджанай у эпоху барока схемы рымскай царквы Іль Джэзу. Рытмічны строй пілястраў і паўкалон, нарастаючы да цэнтра, падкрэслівае асноўную кампазіцыйную вось, якая акцэнтавана арачным парталам, аконнай нішай 2-га яруса з лучковым сандрыкам і авальнай люкарнай на франтоне.

Перад храмам стаіць драўляная 2-ярусная чацверыковая званіца пад пакатым 4-схільным шатром, убаку — паўразбураная каплічка.

## Літаратура 
* *Кулагін А. М.* Каталіцкія храмы на Беларусі: Энцыклапедычны даведнік / Маст. І. І. Бокі. — Мн.: БелЭн, 2000. — 216 с.: іл.

## Спасылкі 
* Свята-Крыжаўзвіжанская царква ў в. Вістычы
* 

Катэгорыя:Колішнія касцёлы Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Брэсцкага раёна
Катэгорыя:Вістычы
Катэгорыя:Храмы Брэсцкай і Кобрынскай епархіі
Катэгорыя:1678 год у Еўропе
Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Беларусі
Катэгорыя:Цыстэрцыянскія кляштары Беларусі
Дарэм (Паўночная Караліна)

**Дарэм** () — горад на паўднёвым усходзе Паўночнай Караліны, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай акругі. Тытунёвая і тэкстыльная прамысловасць. Насельніцтва 239358 (2012). Дарэм — найбуйнейшы ў Караліне адукацыйны цэнтр. Тут знаходзіцца ўніверсітэт Дзьюка, а таксама Школа навукі і матэматыкі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада

Катэгорыя:Гарады Паўночнай Караліны
Эмілс Дарзіньш

**Эмілс Дарзіньш** (; ,  — ) — латышскі ,  і музычны крытык. У 1898—1901 займаўся ў Пецярбургскай кансерваторыі па класе кампазіцыі ў М. А. Рымскага-Корсакава, па класе аргана ў Л. Гаміліуса . З 1901 жыў у Рызе. Як кампазітар Дарзіньш праявіў сябе галоўным чынам у жанрах сімфанічнай музыкі, сольнай і харавой песні. Яго песні адрозніваюцца меладычнай выразнасцю, а хоры сталі класічнымі ўзорамі латышскай харавой літаратуры. Вялікае значэнне мела дзейнасць Дарзіньша як прагрэсіўнага музычнага крытыка і публіцыста, які змагаўся за развіццё латышскай музычнай культуры.

## Спасылкі 
* Anita Miķelsone. Dārziņš Emīls // Enciklopēdija Letonica 
* 

Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Латвіі
Элеанор Дарк

**Элеанор Дарк** (; , Сідней — ) — аўстралійская пісьменніца. Выступіла ў друку ў 1930-х гг.

У псіхалагічных раманах «Павольнае абуджэнне» (1932), «Перадгісторыя Крыстафера» (1933), «Вяртанне ў Куламі» (1935), «Сонца ў небе» (1937) і яго працягу — «Водны шлях» (1938) сюжэты пабудаваныя на тэме няўдалага шлюбу. Напісала гістарычныя раманы «Зямля па-за часам» (1941), «Штурм часу» (1948) і «Без бар'ераў» (1953).

Катэгорыя:Пісьменнікі Аўстраліі
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Памерлі ў Катумбе
Франсуа Дарлан

**Франсуа Дарлан** (;  — , Алжыр) — французскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, адмірал флоту (1939).

У флоце з 1902. З снежня 1936 начальнік Марскога Генштаба. Падчас 2-й сусветнай вайны з жніўня 1939 галоўнакамандуючы ВМФ. Пасля паразы Францыі з чэрвеня 1940 года марскі міністр ва ўрадзе А. Петэна. З лютага 1941 г. віцэ-прэзідэнт Савета міністраў ўрада Вішы, міністр абароны, замежных і ўнутраных спраў. Заключыў шэраг пагадненняў з фашысцкай Германіяй і Італіяй. З красавіка 1942 г. галоўнакамандуючы ўзброенымі сіламі ўрада Вішы. Пасля высадкі англа-амерыканскіх войскаў у Паўночнай Афрыцы ў лістападзе 1942 аддаў загад французскім войскам аб спыненні супраціву саюзнікам, а затым аб уступленні французскіх узброеных сілаў у барацьбу супраць фашысцкіх дзяржаў. 14 лістапада абвясціў сябе вярхоўным камісарам Францыі ў Паўночнай Афрыцы і утварыў Дзяржаўны савет. Забіты французскім манархістам.

## Літаратура 
* Henri Michel, *Darlan*, Hachette, Paris, 1993.
* George F. Howe, *North West Africa: Seizing the initiative in the West*, Center of Military history, US Army, Library of Congress, 1991.
* Arthur L. Funck, *The politics of Torch*, University Press of Kansas, 1974.
* Professeur Yves Maxime Danan, *La vie politique à Alger de 1940 à 1944*, Paris, L.G.D.J., 1963.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі
Катэгорыя:Марскія міністры Францыі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Францыі
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Францыі
Катэгорыя:Военачальнікі Францыі
Катэгорыя:Кіраўнікі ваеннага ведамства Францыі
Катэгорыя:Адміралы Францыі
Катэгорыя:Военачальнікі Алжыра
Катэгорыя:Палітыкі Алжыра
Катэгорыя:Французскі калабарацыянізм
Катэгорыя:Забітыя палітыкі
Арсен Дармстэтэр

**Арсен Дармстэтэр** (; , Шато-Сален — , Парыж) — французскі філолаг. Прафесар Сарбоны (1883). Асноўныя працы прысвечаны лексікалогіі: «Утварэнне французскіх слоў» (1875), «Утварэнне новых слоў у нашы дні» (1877), «Жыццё слоў» (1887). сумесна з А. Хацфельдам і А. Тома Дармстэтэр склаў этымалагічны «Агульны слоўнік французскага мовы» (т. 1-2, 1895—1900). Аўтар гістарычнай «Граматыкі французскай мовы» (выдадзена пасмяротна, ч: 1-4, 1891-97).

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шато-Салене
Катэгорыя:Філолагі Францыі
Катэгорыя:Выкладчыкі Сарбоны
Дарэм (графства)

**Дарэм** (, , мясц. ) — гістарычнае і цырыманіяльнае, а таксама унітарная адзінка (як частка цырыманіяльнага графства) на поўначы Англіі. Уваходзіць у склад рэгіёна Паўночна-Усходняя Англія. З 1 красавіка 2009 цырыманіяльнае графства ўключае ў сябе чатыры унітарныя адміністрацыйныя адзінкі — Графства Дарэм, Хартлпул, Дарлінгтан, Стоктан-он-Тыс (частка). Сталіца — горад Дарэм, найбуйнейшыя гарады — Стоктан-он-Тыс, Хартлпул, Дарлінгтан.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Унітарныя адзінкі Англіі
Храм Дыяскураў

**Храм Дыяскураў**, **Храм Кастара і Полукса** () — адзін з найстарэйшых храмаў на Рымскім форуме. Храм быў прысвечаны блізнятам Кастару і Полуксу, сынам Юпітэра. Быў пабудаваны ў 484 годзе да н.э. па замове сына дыктатара Аулія Пастумія ў гонар перамогі над Тарквініем на возеры Рэгіл у Лацыё (499 г. да н.э.). Дыяскуры нібыта дапамаглі атрымаць перамогу і прынеслі гэту навіну ў Рым. Каля 117 года да н.э. храм быў абноўлены Луцыем Цэцыліем Метэлам Далматыкам. У I стагоддзі н.э. па загадзе Тыберыя храм абнавілі. На сённяшні дзень захаваліся тры калоны карынфскага ордара (15 м у вышыню), так званыя *«Тры сястры»*.
Алтар і крыніца Ютурны, у якой, па легендзе, браты напаілі сваіх коней, знаходзіліся каля храма.

Image:Roman Forum (Becchetti).gif|Рэканструкцыя Храма Дыяскураў
Image:Forum romanum 1880.jpg|Храм Дыяскураў у 1880 г.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Рымскі форум
Катэгорыя:Дахрысціянскія храмы Рыма
Лазнік

**Лазнік (Лазеннік)** — дух у павер'ях беларусаў і усходніх славян, які жыве ў лазні і палохае людзей. Часта лазніка ўяўляюць у выглядзе маленькага, але вельмі моцнага старога з касматым целам.

Лазнік любіць парыцца і мыцца; яму пакідаюць дзеля гэтага венік і ваду. Сваё мыццё ён робіць пасля апоўначы, а таму не любіць, каб хто-небудзь заставаўся да гэтага часу ў лазні. Калі ж хто застанецца так доўга, то Лазнік пачынае кідаць з печы камяні, намагаючыся забіць дзёрзкага. 

Лазнік больш злосны за іншых сядзібных нячысцікаў і цярпець не можа гультаёў, а тым больш - несвоечасовых наведвальнікаў, якіх палохае ненатуральным храпам, шыпеннем, паімённымі заклікамі, віскам, стукам у сцяну, варочаннем камянёў у лазні на каменцы, рогатам і інш. Зларадны рогат пужае запозненых у лазні жанчын, вымушаных уцякаць голымі. Ад пужання Лазніка не ўратавацца і тым, хто задумаў бы мыцца ў лазні пасля апоўначы: у іх ён кідае смеццем, нават камянямі, а пры вострым выпадку можа нават загубіць парушальніка спакою.

Нямала злобнага непакою прыносіць Лазніку першапачатковая апрацоўка пянькі і лёну, калі іх мнуць і трэплюць, а таксама папярэдняя сушка іх у самой лазні. Тады Лазніку даводзіцца пераносіць смурод і пыл ад падгнілай кастрыцы. Калі гэта застаецца ў лазні надоўга, Лазнік яшчэ больш злуецца на наведвальнікаў, якім ён помсціць пажарам у лазні.

## Літаратура 
* Міфы Бацькаўшчыны: Літаратурна-мастацкае выданьне. Укладальнік: Уладзімір Васілевіч. - Мн.: БелЭн, 1994. ISBN 5-85700-162-5

Катэгорыя:Міфічныя істоты
Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія
Храм Сатурна

**Храм Сатурна** (, , ) — храм на Рымскім форуме, адзін з найстаражытных храмаў Рыма.

Храм у гонар бога Сатурна быў узведзены каля 489 года да н.э. неўзабаве пасля перамогі над этрускімі царамі з роду Тарквініяў. thumb|left|Размяшчэнне храма Сатурна на форуме
Храм некалькі разоў згараў, так у 42 годзе да н.э. ён нанова быў адбудаваны пасля пажару эдылам Мунацыем Планкам. Яму прыпісваецца ўзвядзенне подыума, цалкам пакрытага траверцінам (40 м у даўжыню, 22,50 — у шырыню і 9—у вышыню). Храм быў адрэстаўраваны пасля пажару падчас кіравання Карына (283 год н.э.). Надпіс на фрызе пацвярджае гэта:  — «Сенат і народ Рыма знішчанае пажарам аднавілі».

Храм уяўляў сабой тып псеўдаперыптара з каланадай іанічнага ордара на подыуме. Ад траверцінавага падмурка адыходзіў выступ будынка з двума подыумамі, падзеленымі лесвіцай, якая вяла да храма; унутры аднаго з іх у часы Рэспублікі знаходзілася рымская казна і дакументы аб дзяржаўных даходах і абавязках (эрарый), таму храм таксама звалі «эрарый» (). Ад казначэйства захавалася ўзвышэнне, якое ідзе ўздоўж усяго боку, звернутага да Форума. У *цэле* захоўвалася статуя бога Сатурна, якую насілі падчас працэсій па выпадку трыўмфальных урачыстасцей.

Каля храма 17 снежня пачыналася штогадовае свята Сатурналій. Да нашых дзён захавалася толькі некалькі калон іанічнага ордара, захаваныя пасля рэстаўрацыі ў 283 годзе.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Рымскі форум
Катэгорыя:Дахрысціянскія храмы Рыма
Храм Весты

**Храм Весты** () — разваліны антычнага храма, прысвечанага Весце, рымскай багіні хатняга ачага. Размяшчаецца ў Рыме непадалёк ад храма Цэзара на рымскім форуме, у паўднёвай частцы Свяшчэннай дарогі.

Храм разам з Домам вясталак складаў адзіны комплекс (), функцыянальна злучаны з Рэгіяй, рэзідэнцыяй Вялікага пантыфіка.

У храме ўвесь час падтрымліваўся Зніч. Першапачаткова яго ахоўвалі дочкі цара, затым іх замянілі жрыцы-вясталкі. Ушасцярых яны абавязаны былі ўвесь час падтрымліваць агонь і праводзіць рытуалы, прысвечаныя Весце.

Храм уяўляў сабой круглы будынак у форме толаса , акружаны дваццаццю карынфскімі калонамі. Унутры свяцілішча заўсёды гарэў агонь, дым ад якога выходзіў праз спецыяльную адтуліну ў даху.

Унутры храма знаходзіўся тайнік (*penus Vestae*), дзе захоўваліся сімвалы імперыі, якія, па легендзе, Эней прывёз з сабой з Троі, у тым ліку Паладыум, антычная скульптура Мінервы. Існуе меркаванне , што *penus Vestae* знаходзіўся ў паглыбленні 2,40 х 2,40 м у подыуме, патрапіць у які можна было толькі са свяцілішча.

У храме часта ўзнікалі пажары. Пасля пажару 191 г. н.э. запатрабавалася рэканструкцыя, праведзеная пад кіраўніцтвам жонкі Септымія Севера Юліі Домны.

У 394 годзе па загадзе імператара Феадосія храм быў зачынены і прыйшоў у заняпад.

## Сімвалізм 
Храм Весты, размешчаны каля Рэгіі, сімвалізаваў сабой галоўны хатні ачаг — ачаг у доме цара, «ачаг дзяржавы».

## Гл. таксама 
* Дом вясталак
* Храм Весты, Цівалі

Катэгорыя:Рымскі форум
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Дахрысціянскія храмы Рыма
Кумяльган

**Кумяльган** — прапанаваны фалькларыстам Паўлам Шпілеўскім злы дух у абліччы чалавека і каня.

## Этымалогія імя 
Слова паходзіць ад літоўскага *kumelė* «кабыла», латышскага *kumeļš* «жарабя», што добра стасуецца з «конскім» выглядам Кумяльгана. Шпілеўскі, пад псеўданімам *П. Драўлянскі*, не ведаючы балцкіх моў, тлумачыў Кумяльгана з «кумель» або «камель» — ніжняя частка тулава жывёл, заднія ногі, лапы ці ад «кумяльганіць» — станавіцца на заднія лапы. Такія балтызмы ў беларусаў ужываліся і ў звычайнай гаворцы — пад Івацэвічамі казалі «кумялём» у значэнні «вельмі хутка» (гэта значыць, як конь).

## Апісанне 
Беларусы быццам уяўлялі яго з чалавечым тулавам, пакрытым конскай шэрсцю, і такімі ж рукамі і нагамі; з конскай галавой і такімі ж капытамі на руках і нагах, і верылі, што ён ходзіць часам, як конь, на карачках, а часам, нібы чалавек, на задніх нагах. Прызначэнне яго — мучыць, псаваць, раніць коней; падмешваць у іх корм атрутную расліну і г.д.

Не менш шкодным лічаць беларусы Кумяльгана і ў час начлегаў. Кумяльган адводзіць з табуна па адным кані ў бок лесу і там мучыць іх гэтак жа, як і ў хляве. Кумяльган адводзіць таксама жарабят ад кабыл, але не мучыць іх, а пакідае на здабычу драпежным звярам. Прычына, па якой Кумяльгану ўдаецца прабірацца ў табун незаўважаным, у тым, што ён вельмі падобны да каня: прыняўшы масць каня якога-небудзь гаспадара, ён спакойна ўваходзіць у хлеў, не сустракаючы з боку гаспадара ніякай перашкоды, часам нават гаспадар сам адмыкае яму хлеў, прымаючы яго за свайго каня.

## Праблема верыфікацыі 
Фалькларыст П. Шпілеўскі неаднаразова абвінавачваўся ў недастатковым прафесіяналізме і вольнасці пры рэканструкцыі беларускай міфалогіі і фальклору. Мяркуецца, што значная, калі не пераважная, частка з 52 зафіксаваных ім духаў і бостваў — плён яго ўласнай фантазіі. Хутчэй аматар, чым сапраўдны даследчык, ён наіўна вылучаў імёны ніколі не існаваўшых багоў з народных прыказак, песень, фразеалагізмаў.

Пры гэтым тое, што Шпілеўскі запісаў пра Кумяльгана, не ведаючы пра балцкае паходжанне гэтага слова, пацвярджае, што часам ён грунтаваўся на рэальных звестках з захаванага ў беларусаў фальклору.

## Гл. таксама 
* Вазіла
* Кабінетныя багі і духі беларускай міфалогіі

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Уладзімір Васілевіч // Міфы Бацькаўшчыны: Літаратурна-мастацкае выданне. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1994. ISBN 5-85700-162-5

Катэгорыя:Міфічныя істоты
Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія
Катэгорыя:Кабінетныя багі і духі беларускай міфалогіі
Дом вясталак

thumb|right|Дом вясталак. Усходняя частка.
thumb|right|Статуі ў доме вясталак.
**Дом вясталак** (, ) знаходзіцца побач з храмам Весты на Рымскім Форуме. Ад дома захаваўся прамавугольны атрыум, які раней апраўлялі двухпавярховыя порцікі. У порціках стаялі статуі вярхоўных жрыц Весты, некаторыя з іх дашлі да нашых дзён.

Пры найноўшых раскопках знойдзены рэшткі храма Весты, разам з жыллём вясталак. Гэты дом знаходзіцца ля падножжа Палаціна, каля Форума. Нішто не адрознівае яго ад звычайнага рымскага дома. Першапачаткова дом прызначаўся для вялікага пантыфіка — грамадскі дом (*domus publica*); Аўгуст, пасля таго як сам стаў вялікім пантыфікам у 12 годзе да н.э., падарыў гэты дом вясталкам.

Дом, пабудаваны цалкам з цэглы, складаецца з прамавугольнага атрыума ў 68 метраў даўжыні і 28 метраў шырыні, акружанага порцікам у 44 калоны. У атрыум выходзілі розныя памяшканні, размешчаныя ў два паверхі. Галоўным з іх быў *tablinum* — вялікая і раскошная прыёмная зала. Абапал яго ішлі шэсць пакояў, прызначаных, мабыць, для шасці вясталак. Пасярод атрыума бачны сляды нейкага маленькага васьмівугольнага будынка, старанна знішчанага і зраўнаванага з зямлёй; магчыма, што яго разбурылі самі вясталкі перад тым, як іх абшчына была знішчана пры імператары Феадосіі, і што менавіта гэта і было патаемное свяцілішча, у якім захоўваліся свяшчэнныя прадметы.

У порціку стаялі статуі вялікіх вясталак, пастаўленыя рознымі тварамі, ашчасліўленымі імі; такіх статуй было знойдзена 12, з іх толькі ў трох ацалела галава. Найбольш добра захаваныя статуі знаходзяцца ў музеі тэрм, астатнія знаходзяцца на месцы. Раскопкі таксама паказалі, што дом вясталак неаднаразова перабудоўваўся ў часы Рымскай імперыі.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Культура Італіі
Катэгорыя:Рымскі форум
Мурашыная кіслата

**Мурашы́ная кіслата́, метанавая кіслата** — найпрасцейшая аднаасноўная карбонавая кіслата, НСООН.

У прыродзе прысутнічае ў ігліцы елкі, кары каліны звычайнай, крапіве, садавіне, едкіх выдзяленнях мурашак, пчаліным ядзе. У раслін сінтэзуецца з гліколевай кіслаты.

## Уласцівасці 
Бясколерная вадкасць з рэзкім пахам. Тэмпература плаўлення 8,4 °С, тэмпература кіпення 100,7 °C. Шчыльнасць 1,2196 г/см³. Змешваецца з вадой, дыэтылавым эфірам, этанолам. Не раствараецца ў аліфатычных вуглевадародах. Умерана раствараецца ў бензоле і талуоле.
Найбольш моцная з аднаасноўных карбонавых кіслот з адкрытым ланцугом, выклікае апёкі скуры. Утварае солі і эфіры — фарміяты.

Пры награванні мурашыная кіслата раскладаецца з вылучэннем вуглякіслага газу і вадароду. Серная кіслата раскладае мурашыную кіслату на ваду і чадны газ (CO).

## Атрыманне 
Мурашыная кіслата ўтвараецца ў якасці пабочнага прадукта пры вадкафазным акісленні бутана і лёгкай бензінавай фракцыі ў вытворчасці воцатнай кіслаты. Каля 35 % ад агульнай колькасці сусветнай вытворчасці мурашынай кіслаты атрымліваюць гідролізам фармаміду.

## Выкарыстанне 
Мурашыную кіслату выкарыстоўваюць ў якасці пратравы пры фарбаванні тэкстылю і паперы, апрацоўцы скуры, у мэтах дэзінфекцыі, пры вырабе пестыцыдаў, растваральнікаў, лекавых сродкаў, у якасці кансерванта ў харчовай прамысловасці (зарэгістравана пад пазначэннем *E236*).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Муравьиная кислота // ХиМиК.ру 
* 

Катэгорыя:Карбонавыя кіслоты
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Вальфартава муха

**Вальфартава муха** (*Wohlfahrtia magnifica*) — насякомае сямейства шэрых мясных мух. Пашырана на поўдні Еўропы, у Паўночнай Афрыцы, Цэнтральнай і Сярэдняй Азіі. Трымаецца кветак, трупаў жывёл. На тэрыторыі Беларусі зрэдку трапляецца ў паўднёвых раёнах.

## Апісанне 
Даўжыня 9-14 мм, цела папяляста-шэрае, вусікі і ногі чорныя. Адкладае жывых лічынак (даўжыня каля 1 мм) у адкрытыя раны і слізістыя абалонкі млекакормячых, зрэдку на чалавека (вушы, вочы, рот, нос). Лічынкі разбураюць навакольныя тканкі, трапляюць у лобныя пазухі, насавую гаймараву поласці і выклікаюць цяжкія захворванні — міязы; развіваюцца 3-5 сутак, потым вывальваюцца з ран і акукліваюцца ў глебе. За год да 6 пакаленняў. Часта бываюць прычынай гібелі жывёлы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Шэрыя мясныя мухі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1862 годзе
Вазіла

**Вазіла** (Канькач, Табуннік, Вісуснік) — прапанаваны фалькларыстам П. Шпілеўскім конскі апякун у беларускай міфалогіі. Беларусы быццам ўяўлялі яго ў чалавечым абліччы з конскімі вушамі і капытамі, у чалавечым адзенні. Кожны гаспадар мае свайго Вазілу, які клапоціцца пра размнажэнне коней і засцерагае ад хвароб і прыпадкаў. Вазіла большую частку жыве ў конскіх хлявах, але таксама заўсёды прысутнічае на начлегах, калі коні пасуцца вялікімі табунамі. Пастухі раней забівалі на месцы начлега вялізны шост і надзявалі на яго конскі чэрап, спадзеючыся, што гэта сімвалічная выява Вазілы выратуе табун ад усіх магчымых небяспек.

Беларусы асабліва паважалі Вазілу за тое, што ён нібыта ноччу прывозіў на сабе нейкую асаблівую траву і падмешваў у корм коням, ад якой тыя дужэлі і раслі.

Фалькларыст П. Шпілеўскі неаднаразова абвінавачваўся ў недастатковым прафесіяналізме і вольнасці пры рэканструкцыі беларускай міфалогіі і фальклору. Мяркуецца, што значная, калі не пераважная часта з 52 зафіксаваных ім духаў і бостваў - плён яго ўласнай фантазіі. Хутчэй аматар, чым сапраўдны даследчык, ён наіўна вылучаў імёны ніколі не існавалых багоў з народных прыказак, песень, фразеалагізмаў.

## Гл.таксама 
* Кумяльган
* Кабінетныя багі і духі беларускай міфалогіі

## Літаратура 
* *Уладзімір Васілевіч* Міфы Бацькаўшчыны: Літаратурна-мастацкае выданне. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1994. — ISBN 5-85700-162-5.
* 

Катэгорыя:Міфічныя істоты
Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія
Жэжліна

**Жэ́жліна** — возера ў Беларусі, у Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ула (працякае праз возера), за 7 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Лепель, каля вёсак Вялікае Жэжліна і Малое Жэжліна.

Плошча паверхні возера 0,36 км². Даўжыня 1,07 км, найбольшая шырыня 0,56 км, даўжыня берагавой лініі 3,6 км. Найбольшая глыбіня 9,8 м. Аб’ём вады ў возеры 1,4 млн м³. Плошча вадазбору 1366 км².
Вышыня схілаў катлавіны возера дасягае 10—15 м. Берагавая лінія звілістая. Берагі пясчаныя, у асобных месцах забалочаныя. Дно возера выслана глеем, мелкаводдзе пясчанае. Ва ўсходняй частцы востраў плошчай 0,7 га. Прыбярэжная расліннасць займае палосу шырынёй да 100 м і распаўсюджваецца да глыбіні 2,9 м. Возера праточнае

У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь, лешч, гусцяра, карась, плотка, краснапёрка, мянтуз і іншыя рыбы.

На поўнач ад возера пралягае аўтамабільная дарога .

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-46. Выданне 1980 г.

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* *Иванов-Смоленский В.* Все озёра Беларуси 

Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна
Катэгорыя:Басейн Улы
Трыумфальная арка Ціта

**Трыумфальная арка Ціта** () — аднапралётная арка, размешчаная на старажытнай Свяшчэннай дарозе (Via Sacra) на паўднёвым усходзе ад Рымскага форума. Пабудавана Даміцыянам неўзабаве пасля смерці Ціта ў 81 годзе н.э. у памяць пра ўзяцце Іерусаліма ў 70 годзе н.э. Паслужыла мадэллю для шматлікіх трыумфальных арак Новага часу.

Існавала таксама іншая, трохпралётная арка Ціта, узведзеная Сенатам у 81 годзе н.э. на ўсходнім ускрайку іпадрома Цыркус Максімус.

## Апісанне 
у|thumb|злева]]

Вышыня манумента складае 15,4 м, шырыня 13,5 м, глыбіня пралёта 4,75 м, шырыня пралёта — 5,33 м. Пабудаваны з пентэльского мармуру, які здабываецца ў Атыцы.

Паўкалоны, якімі дэкаравана арка, з’яўляюцца першым вядомым прыкладам кампазітнага ордара. У вуглах каля пралёта аркі высечаны чатыры крылатыя Вікторыі. Унутры пралёта знаходзяцца два барэльефы: шэсце з трафеямі, захопленымі ў Іерусаліме (асабліва вылучаецца менора), і імператар Ціт, які кіруе квадрыгай. Статуя Ціта на квадрызе таксама знаходзілася на вяршыні аркі, аднак да нашых дзён не захавалася. На сафіце знаходзіцца барэльеф з выявай апафеозу (здабыцця боскай сутнасці) імператара.

## Рэстаўрацыя 
, на якой адлюстраваны стан аркі ў 1744]]
У 1821 годзе пры Папе Піі VII Джузэпэ Валадзье правёў рэстаўрацыю аркі Ціта. Арка ў Сярэднявеччы была ўключана ў крапасную пабудову, прычым значная частка аркі ўжо да гэтага часу была знішчана. Валадзье разабраў познія муры, выявіўшы ўсе рэшткі антычнага перыяду, па якіх яму ўдалося дакладна рэканструяваць першапачатковы выгляд помніка. Гэту рэканструкцыю ён увасобіў у натуры, але пры гэтым для вылучэння сапраўдных частак пабудовы ўсе новыя ўключэнні былі пазначаны двума спосабамі. Па-першае, яны выкананы не з мармуру, як было раней, а з траверціну. Па-другое, рэстаўрацыйным дадаткам нададзены характар некаторага спрашчэння: фусты калон не маюць канелюр, а карнізныя профілі пазбаўлены парэзкі.

## Прысвячэнні 
Пасвячальны надпіс на атыку абвяшчае:

:: SENATVS
:: POPVLVSQVE·ROMANVS
:: DIVO·TITO·DIVI·VESPASIANI·F(ILIO)
:: VESPASIANO·AVGVSTO

*«Сенат і грамадзяне Рыма (прысвячаюць або ўзвялі гэту арку) боскаму Ціту Веспасіяну Аўгусту, сыну боскага Веспасіяна»*

На іншым боку ад старажытнага прысвячэння Пій VII напісаў новае:

:: INSIGNE · RELIGIONIS · ATQVE · ARTIS · MONVMENTVM
:: VETVSTATE · FATISCENS
:: PIVS · SEPTIMVS · PONTIFEX · MAX(IMVS)
:: NOVIS · OPERIBVS · PRISCVM · EXEMPLAR · IMITANTIBVS
:: FVLCIRI · SERVARIQVE · IVSSIT
:: ANNO · SACRI · PRINCIPATVS · EIVS · XXIIII

*«Гэты манумент, выдатны з пазіцый як веры, так і мастацтва, атрухлеў з часам. Пій VII, вялікі пантыфік, новымі працамі па старажытных узорах загадаў умацаваць і захаваць яго. У год Свяшчэннага кіравання 24-ы»*

## Спасылкі 
* 
* Арка Ціта, гісторыя і фота  

Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Трыумфальныя аркі
Катэгорыя:Славутасці Рыма
Арка Тыберыя

**Арка Тыберыя** (), трыумфальная арка на Рымскім форуме, пабудаваная ў гонар вяртання рымскіх штандараў (Германікам у 15 ці 16 годзе н.э.), страчаных у бітве ў Тэўтабургскім лесе.
 
Арка размяшчалася на тэрыторыі паміж Храмам Сатурна і Базілікай Юлія. Яна была прысвечана Тыберыю, з прычыны таго, што ў імператарскі перыяд толькі імператар мог святкаваць трыумф, таму перамога Германіка была адзначана як трыумф Тыберыя. Вельмі мала вядома пра гэты помнік. Арка згадваецца ў літаратурных крыніцах, яе выява была высечана на рэльефе Трыумфальнай аркі Канстанціна I. Арка, верагодна, была аднапралётнай (як пазнейшая арка Ціта) з калонамі карынфскага ордара. Падмурак аркі быў знойдзены на форуме, але цяпер яго не відаць.

## Літаратура 
* Filippo Coarelli. *Guida archeologica di Roma*. Arnoldo Mondadori Editore, Verona, 1984.

Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Трыумфальныя аркі
Катэгорыя:Славутасці Рыма
Катэгорыя:Рымскі форум
Umbilicus urbis

**Umbilicus urbis** («Пуп горада») — руіны невялікага храма на Рымскім форуме, які сімвалізаваў сабой цэнтр горада і Рымскай імперыі.

Адначасова гэта месца служыла *mundus*, гэта значыць месцам, дзе адкрываўся ўваход у падземны свет. Збудаванне было пабудавана ў рэспубліканскі перыяд. Тут прыносіліся ахвяры багам. Ад храма некалі ўпрыгожанага мармурам, захаваўся невялікі падмурак.

## Літаратура 
* Christian Hulsen. *Il Foro Romano — Storia e Monumenti*. Ermanno Loescher. 1905. pp. 69-70.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Рымскі форум
Lapis Niger

thumb|Надпісы на стэле
**Ляпіс нігер** (, «Чорны камень») — квадратная паверхня з чорнага мармуру на форуме ў Рыме.

У антычныя крыніцы гавораць, што гэта месца, на якім быў забіты Ромул. Пад плітамі быў знойдзены комплекс раннярымскіх пабудоў, магчыма, прысвечаных Вулкану, сярод якіх былі алтар, падмурак калоны і каменная стэла. Пліта была пастаўлена над пабудовамі ў I стагоддзі да н.э. пры Суле, калі шанаванне Вулкана больш не здзяйснялася на гэтым месцы, і была перанесена за горад.

«Чорны камень» быў адкрыты археолагам Джакама Боні ў 1899 годзе паміж Трыўмфальнай аркай Септымія Севера і Курыяй. Пад каменнымі плітамі была выяўлена стэла з найстаражытнымі захаванымі лацінскімі надпісамі на камені (датуюцца VI стагоддзем да н.э.).

## Надпіс 
Надпіс на камені мае шэраг характэрных асаблівасцей. З усіх вядомых надпісаў, сімвалы на гэтай пліце па напісанні найбольш блізкія да грэчаскіх, з прычыны таго, што храналагічна гэты перыяд быў бліжэй усяго да таго, калі грэчаскі алфавіт быў запазычаны з італійскіх грэчаскіх калоній (напрыклад, Кумы).

Пасланне запісана бустрафедонам: спосабам, пры якім кірунак пісьма чаргуецца ў залежнасці ад цотнасці радка. Шматлікія з найстарэйшых надпісаў на латыні запісаны такім жа чынам.

Значэнне надпісу зразумець складана, таму што пачатак і канец не захаваліся, і толькі каля паловы радкоў выразна праглядаюцца. Аднак, падаецца, што пасланне засталося ад царскага магільнага склепа, і акрамя іншага прадракае праклён кожнаму, хто асмеліцца патрывожыць яго.

## Гл. таксама 
* Рымскі форум

Катэгорыя:Рымскі форум
Катэгорыя:Лацінскія надпісы
Калона Фокі

**Калона Фокі** () — карынфская калона, узведзеная на Рымскім форуме перад Рострай і прысвечаная ў 608 годзе візантыйскаму імператару Фоку (602—610). Стала апошнім дадаткам да архітэктурнага комплексу Рымскага форума.

Калона 13,6 м вышынёй, створаная ў II стагоддзі н.э., была ўсталявана на чатырохвугольным пастаменце з белага мармуру, які першапачаткова быў выкарыстаны ў мануменце ў гонар Дыяклетыяна. Надпіс на паўночным яго боку паведамляе, што манумент 1 жніўня 608 года Равенскі экзарх Смарагд прысвяціў Фоку, усталяваўшы на вяршыні калоны залатую статую імператара:

«*Найлепшаму, найлітасціваму і самаму набожнаму прынцэпсу, нашаму спадару Фоку, нязменнаму імператару, богам венчаны, трыўмфатару, пастаяннаму аўгусту, Смарагд, які былы прыслужнік імператарскага палаца, патрыцый і экзарх Італіі, адданы яго літасці, за незлічоныя заслугі яго набожнасці і за спакой, які панаваў у сувязі з праяўленым у адносінах да Італіі клопатам і захаваннем свабоды, гэту статую яго велічы, якая зіхаціць бляскам золата, узняў на гэту высокую калону дзеля вечнай яго славы і асвяціў у першы дзень месяца жніўня, у сёмы год абвяшчэння гаспадаром, у пяты год пасля консульства яго набожнасці*»

Прычына, па якой Фока ганараваўся ад экзарха такімі ушанаваннямі, не вядомая. Часта ёй лічаць спрыянне Фокі Рымскім Папам, у тым ліку перадачу Баніфацыю IV Пантэона, асвячонага ў 609 годзе як царква ўсіх мучанікаў, забарона канстанцінопальскаму патрыярху называцца «Сусветным» і інш.. Не выключана, што помнік быў усталяваны ў знак вернасці імператару Рыма ў той час, калі гораду пагражалі лангабарды, ці быў выказваннем асабістай удзячнасці Смарагда Фоку, які вярнуў яму ўлада экзарха.

У 610 годзе Фока быў зрынуты, усе яго выявы пачалі мэтанакіравана знішчацца. Па загадзе новага імператара Іраклія ў канцы 610 года з калоны была скінута статуя, пасвячальны надпіс зацёрты. У Сярэднявеччы форум прыйшоў у запусценне і быў запоўнены пародай, змытай са схілаў бліжэйшых узгоркаў, сама калона заставалася цэлай і працягвала ўзвышацца над паверхняй зямлі, пастамент апынуўся пахаваны пад наносамі. У канцы XVIII стагоддзя ён быў ад іх расчышчаны.

## Спасылкі 
* 
* Калона Фокі 
* René Seindal, «The Column of Phocas»  
* *Encyclopaedia Romana* «Column of Phocas» 
* Christian Hülsen, 1906. *The Roman Forum: Its History and Its Monuments* «The Column of Phocas» 

Катэгорыя:Калоны Рыма
Катэгорыя:Рымскі форум
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Славутасці Рыма
Фока
Марыс Марсель Гардэ

**Мары́с Марсе́ль Гардэ́** (, 4 лютага 1945 года, Ліён, Францыя) — каталіцкі прэлат, архібіскуп Оша з 21 снежня 2004 года.

## Біяграфія 
22 чэрвеня 1975 года Марыс Марсель Гардэ быў пасвечаны ў святара.

21 снежня 2004 года Рымскі Папа Ян Павел II прызначыў Марыса Марселя Гардэ архібіскупам Оша. 6 лютага 2005 года ў адбылося пасвячэнне Марыса Марселя Гардэ ў біскупа, якое здзейсніў архіепіскап Тулузы Эміль Маркус у суслужэнні з архібіскупам Ліёна кардыналам Філіпам Барбарэнам і архібіскупам Оша Марселем Люсьенам Фрэшарам.

## Спасылкі 
* Інфармацыя 

Катэгорыя:Каталіцкія архібіскупы Францыі
Катэгорыя:Архібіскупы Оша
Свяшчэнная дарога

thumb|Від на форум з Палаціна
**Свяшчэнная дарога** () — галоўная дарога Рымскага форума, якая злучала Палацінскі ўзгорак з Капітоліем.

У V стагоддзі да н.э. быў пракладзены падмурак дарогі для абароны ад дажджу і сырасці, пазней умацавана і падчас кіравання Нерона ўпрыгожана каланадамі. Дарога ў канцы VI стагоддзя да н.э. была шырынёй у тры метры, выкладзена туфам, шырокі сцёкавы канал вёў да Вялікай клаакі. Па гэтай дарозе ў Рымскі форум заязджалі ганаровыя госці Рыма, праходзілі трыўмфальныя шэсці і рэлігійныя святы.

Via Sacra — свяшчэнны шлях. Гэтак жа крыжакі звалі дарогу ў Іерусалім.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рымскі форум
Базіліка Эмілія

**Базіліка Эмілія** () — разбураная базіліка на Рымскім форуме.

Базіліка ўяўляла сабой будынак з туфу і траверціну прамавугольнай формы даўжынёй 100 метраў, які складаўся з трох нефаў. Яна была пабудавана ў 179 годзе да н.э. цэнзарамі Маркам Эміліем Лепідам і Маркам Фульвіем Набіліёрам, таму спачатку звалася . Пазней базіліка была пашырана прадстаўнікамі роду Эміліяў — консулам Маркам Эміліем Лепідам у 78 да н.э. і консулам Луцыем Эміліем Лепідам Паўлам каля 50 да н.э. на грошы, атрыманыя ад хабару Гая Юлія Цэзара — і пры імператары Аўгусце. У базілікі з’явіўся другі паверх, ступені вялі да тэрасы над порцікамі. На тэрасе знаходзілася трыбуна, звернутая да форума. Уся базіліка была ўпрыгожана мармурам, падлога базілікі таксама атрымала пакрыццё з белага і паліхромнага мармуру.

Магчыма, будынак базілікі служыў рынкам, будынкам суда ці месцам правядзення грамадзянскіх сходаў. У паўднёвай частцы будынка знаходзіліся крамы, сярод калон размяшчаліся сталы мянял. Пры пажары 410 года базіліка цалкам згарэла (меркаванні археолагаў грунтуюцца на манетах 410—411 гадоў, знойдзеных у пласце, які застаўся пасле пажару). Вялікая зала больш не была адноўлена, аднак корчмы і порцікі былі нанова адбудаваны ў 418—420 гадах прэфектам горада.

Першыя даследаванні на месцы руін пачаліся ў 1899 годзе пад кіраўніцтвам Джакама Боні. У 30-х гадах XX стагоддзя базіліка была раскапана і часткова адрэстаўравана.

Выява:RomaForoRomanoBasilicaEmiliaDisegnoRicostruttivoFaseAugustea.gif|Рэканструкцыя базілікі Эмілія, 1905 год.
Выява:Disegno1480GiulianoDaSangalloBasilicaEmiliaRoma.jpg|Замалёўка руін, выкананая ў 1480 годзе Джуліяна да Сангала.
Выява:Denario di marco emilio lepido con la basilica emilia.jpg|Фасад базілікі на рымскай манеце, 61 г. да н.э.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Рымскі форум
Катэгорыя:Згарэлыя будынкі і збудаванні
Вясталкі

**Вясталкі** () — у Старажытным Рыме жрыцы багіні Весты, якія падтрымлівалі вечны агонь у яе храме. 

Для пасвячэння ў вясталкі адбіралі дзяўчынак 6—10 гадоў, якія на працягу 30 гадоў павінны былі выконваць жрэцкія абавязкі і захоўваць зарок цнатлівасці. Вясталкі, якія парушалі зарок, жывымі закопвалі ў зямлю. Вясталкі карысталіся выключнымі пашанамі і прывілеямі. Асуджаныя злачынцы, якія выпадкова сустракалі вясталак, падлягалі вызваленню.

 Дом вясталак

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* The Code of Patria Potestas  
* House of the Vestal Virgins  
* Спіс вядомых вялікіх вясталак  

Катэгорыя:Рэлігія ў Старажытным Рыме
Катэгорыя:Жрыцы
Ведзьма

, каля 1500]]
**Ведзьма** — паводле народных уяўленняў, жанчына, якая служыла нячыстай сіле і нібыта валодала звышнатуральнымі здольнасцямі. Паводле павер’яў, ведзьма знешне не адрозніваецца ад звычайных жанчын, аднак можа патаемна насылаць хваробы, псаваць ураджай, шкодзіць жывёле і г.д.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Міфічныя істоты
Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія
Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Жаночыя заняткі
*
Ваўкавічы

Назву **Ваўкавічы** маюць:

* Ваўкавічы — вёска ў Талачынскім раёне Віцебскай вобласці
* Ваўкавічы — вёска ў Шчучынскім раёне Гродзенскай вобласці
* Ваўкавічы — вёска ў Чавускім раёне Магілёўскай вобласці

## Гл. таксама 
* Ваўковічы
* Воўкавічы
Ваўкавічы (Чавускі раён)

**Ваўкаві́чы** (, ) — аграгарадок у Чавускім раёне Магілёўскай вобласці, каля ракі Раста. За 30 кіламетраў на паўднёвы захад ад г.Чавусы, 35 кіламетраў ад Магілёва, 18 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Раста. Уваходзіць у склад і з'яўляецца цэнтрам Ваўкавіцкага сельсавета.

## Гісторыя 
Згадваецца ў 1675 годзе як вёска Ваўкавічы (іначай — Багданаўка) у складзе Магілёўскай воласці ў Аршанскім павеце Вялікага Княства Літоўскага.

У 1865 годзе ў складзе Кутнянскай воласці Быхаўскага павету Магілёўскай губерні.

## Насельніцтва 
* 542 жыхары, 198 двароў (1995)

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа
* Палац культуры і бібліятэка
* Камбінат бытавога абслугоўвання
* Аддзяленне сувязі

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Віктаравіч Клачкоў (нар. 1952) — навуковец у галіне механізацыі сельскай гаспадаркі

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ваўкавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Чавускага раёна
Галавагрудзі

**Галавагрудзі**, прасома — аддзел цела членістаногіх, які ўтвараецца ў выніку зліцця галаўных і грудных сегментаў. Уласцівы вышэйшым ракападобным і хеліцэравым (павукападобныя, мечахвосты і некаторыя вымерлыя). У хеліцэравых у склад галавагрудзей уваходзяць элементы галаўной лопасці і наступных 6 сегментаў з канечнасцямі, якія выконваюць жавальную і рухальную функцыі. Галавагрудзьмі часта называюць сківіцагрудзі вышэйшых дзесяціногіх ракападобных разам з галавой, якія ўтвараюцца пры зліцці 6 галаўных і 7 грудных сегментаў.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0

Катэгорыя:Анатомія членістаногіх
Катэгорыя:Анатомія павукоў
Осцей

**Осцей** — літоўскі князь, які ў 1382 узначаліў абарону Масквы ад войск хана Тахтамыша. Осцей з'явіўся ў Маскве пасля раптоўнага ад'езду з горада вялікага князя маскоўскага Дзмітрыя Іванавіча Данскога і фактычна ўзначаліў уладу ў горадзе. Здолеў спыніць мяцеж гараджан, што ўзнік пасля ад'езду Дзмітрыя, і арганізаваў абарону Масквы. Пасля безвыніковай 3-дзённай аблогі 26 жніўня Тахтамыш выманіў Осцея з горада і забіў яго; Масква была спалена. Дзейнасць Осцея апісана ў летапіснай «Аповесці пра нашэсце Тахтамыша», якая не паведамляе пра паходжанне Осцея, але называе яго ўнукам Альгерда. Магчыма, Осцей быў сынам Дзмітрыя Альгердавіча, які ў гэты час трымаў Пераяслаў недалёка ад Масквы, або Андрэя Альгердавіча.

## Літаратура 
* 
* Салмина, М. А. Повесть о нашествии Тохтамыша // Труды Отдела древнерусской литературы / АН СССР, Ин-т русской литературы (Пушкинский дом); Редкол.: Д. С. Лихачев (отв. ред.) и др. Т. XXXIV: Куликовская битва и подъем национального самосознания. — Л.: Наука, Ленинградское отделение, 1979. — С. 134—151.

Катэгорыя:Гедзімінавічы
Катэгорыя:Постаці Масквы
Катэгорыя:Памерлі 26 жніўня
Катэгорыя:Памерлі ў 1382 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Ягісіры

**Ягісі́ры** () — востраў у Японскім моры на захад ад вострава Хакайда. Тэрыторыя - 5,34 км². Насельніцтва (2010 г.) - 237 чал. 

Ягісіры — нізкі скалісты востраў вулканічнага паходжання, які знаходзіцца ў 3,57 км на ўсход ад суседняга вострава Тэўры і ў 22,9 км на захад ад Хакайда. Працягласць берагавой лініі - каля 12 км. Найвышэйшы пункт - 97 м. 

З 1880 г. на Ягісіры забаронена секчы дрэвы. Дзякуючы гэтаму на ім захаваліся першародныя лясы. У іх расце 48 відаў дрэў, у тым ліку рэдкая разнавіднасць японскага цісу (каля 40 тысяч дрэў). Востраў уваходзіць у склад нацыянальнага парка Шаканбецу - Тэўры - Ягісіры. 

Мясцовае насельніцтва займаецца пераважна рыбалоўствам і абслугоўваннем турыстаў.

## Спасылкі 
* Yagishiri Island
* Teuri Island, Yagishiri Island in Haboro 
* The Natural Forest of Yagishiri 

Катэгорыя:Астравы Японіі
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Японскага мора