Выклічнік

**Выклі́чнік** — часціна мовы, якая выражае розныя пачуцці, эмоцыі і валявыя пабуджэнні, але не называе іх.

Выклічнікі не маюць граматычных катэгорый, не падзяляюцца на марфемы, не з’яўляюцца членам сказа, граматычна не звязваюцца з членамі сказа.

Выклічнікі *не адносяцца да самастойных часцін мовы*, бо не маюць намінатыўнага (прадметнага) значэння і *не з’яўляюцца службовымі часцінамі мовы*, бо не выконваюць ніякіх службовых функцый, аналагічных функцыям прыназоўніка, злучніка, часціцы.

Выклічнікі з’яўляюцца выразным моўным сродкам, аднак значэнне многіх з іх выяўляецца толькі ў кантэксце, пры падтрымцы інтанацыі і слоў, якія падкрэсліваюць іх семантыку, дакладна называючы пачуцці, волевыяўленні.

Як адзначана ў ТСБМ, выклічнік *а!*, напрыклад:
1. перадае прыпамінанне, пазнаванне, здагадку, здзіўленне. *— Здароў, Каўтун! — **А**, Андрэй, вось не пазнаў, браце, цемень, бачыш.* Лынькоў… 2. Перадае прыкрасць, абурэнне, пагрозу, зларадства. — ***А**, пакінь ты, — замахала… [Аўдоля] рукамі на Шуру.* Крапіва… 3. Перадае жах, адчай, боль і пад. — ***А-а**, — закрычаў, душачыся слязьмі… [Валодзька], — вазьміце!* Мележ… 4. Перадае ўзмацненне эмацыянальнай выразнасці выказвання. — ***А*** *таварышок, **а** паночак, **а** залаценькі, а не карайце ж вы хаця моцна яго [Сяргея], — загаласіла Рыпіна.* Крапіва.

Выражаць самыя разнастайныя пачуцці могуць выклічнікі *а!,* *ай!, ой!, ах!, ох!, о!, ого!, ну!, эй!, эх!* і інш.

Некаторыя выклічнікі здольныя перадаваць толькі якое-небудзь адно значэнне. Напрыклад, выклічнік *цыц* выражае загад змоўкнуць, *на табе* — здзіўленне, расчараванне: *«**Цыц** *вы*, гультаі, хопіць скардзіцца!» — зноў азваўся старшы"* (М. Машара). *«Жалоба па бацьку яшчэ не адышла, … а ён — **на табе**! На скрыпцы выігрывае»* (Я. Купала).

У тэксце выклічнікі могуць выступаць як непадзельныя словы-сказы: *Бывай! Дзень добры вам! Бывайце здаровы і шчаслівы! Вось табе і на!*

Некаторыя выклічнікі служаць базай для ўтварэння новых слоў з дапамогай адпаведных афіксаў — дзеясловаў і назоўнікаў, што ўжываюцца звычайна ў размоўным стылі: *ахаць, аханне, развойкацца, развохкацца, люляць, люлянне* і інш.

## Разрады выклічнікаў 
# **Эмацыянальныя** — перадаюць душэўны стан чалавека, выражаюць яго станоўчыя і адмоўныя эмоцыі, а таксама даюць эмацыянальную ацэнку таму, што выклікае рэакцыю: *э!, а!, о!, ого!, эх!, ах!, ох!, ух!, ой!, ай!, ат!, хм!, фэ!, ай-яй!, ура!, о божа!, божухна!, божа барані!, квіта!, вось табе і на!, дудкі!, от чорт!, к чорту!, брава!, біс!* і інш. Яны выражаюць радасць, захапленне, здзіўленне, расчараванне, палёгку, пагарду, роздум, сумненне, недавер, знявагу, злосць, страх, спалох, спачуванне, незадавальненне, прыкрасць, папрок, пратэст і г. д.: ***О**, якое цёплае, цёплае, цёплае мора* (У. Караткевіч). ***Ах**, добра! **Ах**, як добра!* (М. Лынькоў). ***О**, мой братка родны! **Ой**, мужык ты бедны! Усё жыццё галодны, худы, чорны, бледны* (Я. Колас). *«**О**, не, барані божа!» — горача прамовіў шчаслівы настаўнік* (Я. Колас). ***Ай**! нехта ідзе. Ён, ён, напэўна, ён!* (Я. Купала). *«**Фэ**! Брыдка вам!» — іх дзядзька журыць, а Уладзя толькі бровы хмурыць* (Я. Колас). Адметнасцю выклічнікаў гэтага разраду з’яўляецца мнагазначнасць: яны могуць выражаць самыя разнастайныя пачуцці, нават супрацьлеглыя, і значэнне іх высвятляецца ў кантэксце. Напрыклад, выклічнік *ах!* можа выражаць захапленне, радасць: ***Ах**, дзядуня, любы мой! Дудары тут шлі сягоння… Я к жа гралі! А-ё-ёй!* (Я. Колас), можа перадаваць пачуццё гора, шкадавання або абурэння, гневу: *«**Ах**, каб тут была мама!» — хлопчык азірнуўся назад, але мамы няма* (В. Гарбук). *«**Ах** ты, ёлупень стары!» — Баба Дзеда лае* (К. Крапіва).*
# **Волевыяўленчыя** (пабуджальныя, імператыўныя) — выражаюць валявыя імкненні — розныя адценні пабуджэння да дзеяння, загад, заклік, зварот: *гэй!, ну!, марш!, цыц!, чш-ш!, пылі-пылі-пылі-пылі!, апсік!* і інш. Сярод волевыяўленчых выклічнікаў можна выдзеліць:
## выклічнікі, якія выражаюць заклік, загад пачаць ці спыніць якое-небудзь дзеянне — *стоп!, марш!, гайда!, цсс!, ша!, цыц!, но!, тпру!* і інш.: *«За мной! Галопам — **маррш**!» — скамандаваў Брандмайстар наш* (К. Крапіва). *Ну што ж? Далей, **гайда** далей за ўзгоркі тыя!* (Я. Колас). ***Но**, малы! **Но**, малы, каб табе брыдка!..* (Я. Колас). ***Ша**! Ціха вы, не гаманіце!* (Я. Колас);
## выклічнікі, якія выражаюць зварот да каго-небудзь, заклік адгукнуцца, звярнуць увагу — *эй!, гэй!, ау!, агу!, алё!* і інш.: ***Гэй**, за намі, грамада!* (Я. Колас). *«**Эй**, Джулія!» — ціха паклікаў ён* (В. Быкаў). ***Гэй**, сябры мае! Дзе вы, родныя?* (Я. Колас). *«**Алё-ё**!» — [Антон] амаль крыкнуў злосна, раздражнёна* (Б. Сачанка);
## выклічнікі, якія выкарыстоўваюцца з мэтай адагнаць ці падазваць жывёл, птушак — *кыш!, псік!, кось-кось!, вуць-вуць! гуцё, гуцё, гуцё!* і інш.: *Нейкая жанчына маніць свіней. «**Гуцё, гуцё, гуцё**!» — крычыць яна* (Б. Сачанка). *А тут кот адкуль ні ўзяўся і пад локаць яму — тоўк! — «**Псік**, не лезь!»* (Я. Колас);
## выклічнікі, якія ўжываюцца, каб супакоіць ці закалыхаць дзіця, — *агу, а-а-а, люлі-люлі, баю-бай*: *Усё заснула ў цішыні, дык і ты хутчэй засні, **люлі-люлі, баю-бай**, спі, дзіцятка, засыпай* (С. Грахоўскі).
# **Моўнага этыкету** — выражаюць прывітанне, развітанне, просьбу, падзяку, ветлівы зварот: *здароў!, добры дзень!, выбачай(це)!, бывайце(це)!, калі ласка!, дабранач!, дзякуй* і інш. ***Дзень добры**, родная краіна, **дзень добры**, Беларусь мая!* (М. Машара). ***Добрай ночы**, зара-зараніца!* (М. Багдановіч). *Віця далікатна прапанаваў: «Дык, **калі ласка**, праходзьце далей…»* (А. Якімовіч). ***Дзякую**, галубка, **дзякую**. Няма калі мне сядзець* (А. Макаёнак). *Ну, **бывайце**, шчаслівага вам падарожжа!…* (Б. Сачанка).

## Выклічнікі паводле паходжання 
# **Невытворныя** — сваім паходжаннем не звязаны з якімі-небудзь іншымі часцінамі мовы. Яны ўтвараюцца з аднаго галоснага гука або спалучэння некалькіх гукаў: *о!, ах!, ну!, ого!, эге!*. Гэтыя выклічнікі могуць поўнасцю ці часткова паўтарацца і ўтвараць цэлы гукавы комплекс (*а-а-а!, ай-ай!, ай-яй- яй!, о-го-го!*): *«**О-го-го**, брат! — дзядзька кажа: — Цяпер зіма напэўна ляжа!»* (Я. Колас). *Марыля, **гу**! **Гу-гу**, Тацяна!* (Я. Колас).
# **Вытворныя** — суадносяцца з пэўнымі часцінамі мовы. Яны ўтвараюцца ад слоў, якія страчваюць сваю намінатыўную функцыю і граматычныя прыметы, але набываюць выразную эмацыянальную афарбоўку. Напрыклад, ад назоўнікаў паходзяць выклічнікі *божа!, жах!, бацюхны!, чорт!, глупства!, крышка!*; ад дзеясловаў — *бывай(це)!, прабач(це)!, дзякуй!, падумаеш!, плі!, памілуй!, прабачайце!*; ад прыслоўяў — *досыць!, ціха!*; ад прыметнікаў — *здароў!*; ад займеннікаў — *то-та!* На базе ўстойлівых фразеалагічных спалучэнняў утварыліся выклічнікі *вось табе і на!, вось яно што!, божа мой!, слава богу!* *чорта з два!* і інш. Такім чынам, гэты разрад выклічнікаў папаўняецца ў выніку пераходу іншых часцін мовы ў выклічнікі.
Да вытворных таксама адносяцца і выклічнікі, запазычаныя з іншых моў: *біс!* (з лац.), *баста!, брава!* (з італ.), *алё!, марш!* (з фр.), *стоп!* (з англ.), *ура!, каюк!, айда!, каравул!* (з цюркс.), *капут!* (з ням.) і інш.

Набываючы ў сказе намінатыўнае значэнне, выклічнікі набліжаюцца да самастойных часцін мовы і выконваюць ролю розных членаў сказа: дзейніка, выказніка, дапаўнення, азначэння, акалічнасці: *Ляцела ўпартае **«алё»** па правадах паштовых* (М. Калачынскі). *Там рыба — **ого-го*** (Я. Маўр). *У парканах шулы, як салдаты, стаяць у струнку, зухаваты, башлык высокі, шапкі новы, **«ура!»** гукнуць табе гатовы* (Я. Колас).* Чыстая вада, прытым у вялікай колькасці, нам **ой-ой як** патрэбна!* (В. Вольскі).

## Знакі прыпынку пры выклічніках. Дэфіс у выклічніках 
# Выклічнік звычайна стаіць у пачатку сказа і аддзяляецца коскай: *Ой, дачушка, дарагая…* (Я. Колас).
# Калі выклічнік вымаўляецца з клічнай інтанацыяй, то пасля яго ставіцца клічнік, а наступнае слова пішацца з вялікай літары: *Ну! Музыка саматужны, пакажыся, што за «грач»* (Я. Колас).
# Калі пры выклічніку стаіць асабовы займеннік *ты* або *вы*, то знак прыпынку пасля выклічніка не ставіцца: *Эх ты, шыр — прастор далёкі!* (Я. Колас).
# Выклічнікі, утвораныя шляхам паўтарэння асноў, пішуцца праз дэфіс: *ай-ай-ай, ха-ха, ах-ах''.

## Гл. таксама 
* Выклічнікі англійскай мовы

Катэгорыя:Часціны мовы