Армяна-грузінская вайна

**Армяна-грузінская вайна** — узброены канфлікт за прымежныя раёны паміж Рэспублікай Арменія і Дэмакратычнай Рэспублікай Грузія у 1918 годзе.

## Этнічны склад насельніцтва спрэчных тэрыторый 
Паводле вынікаў усерасійскага перапісу 1897 года, на поўдні павета, у Ларыйскай вобласці армяне складалі абсалютную большасць насельніцтва. Толькі на захадзе пляцоўкі кампактна жылі рускія малакане, а ў раёне Алаверды — грэкі.

Паўночная ж частка Барчалінскага павета была этнічна больш пярэстай: армяне складалі некалькі менш за траціну насельніцтва, пры гэтым з'яўляючыся найболей шматлікай этнічнай групай, апроч, там жыло шмат азербайджанцаў, а таксама значны лік немцаў і грузін.

## Перадканфліктны стан бакоў і прычыны 
У ноч на 26 мая 1918 года турэцкая дэлегацыя ў горадзе Батум падае ўльтыматум пра ліквідацыю Закаўказскай Дэмакратычнай Федэратыўнай Рэспублікі. Грузінская фракцыя Закаўказскага сойма, паддаўшыся ціску, выходзіць з ЗДФР, нацыянальны савет Грузіі абвяшчае стварэнне Грузінскай Дэмакратычнай Рэспублікі (ГДР), у той жа дзень у Тыфлісе Армянскі нацыянальны савет абвясціў стварэнне Дэмакратычнай рэспублікі Арменія (ДРА).

Пасля распаду ЗДФР, тэрытарыяльныя пытанні паміж Азербайджанам, Арменіяй і Грузіяй не былі ўрэгуляваны, што было крыніцай вострых міждзяржаўных супярэчнасцей.

4 чэрвеня 1918 Турцыя падпісала з ДРА і ГДР дагаворы «пра мір і сяброўства», паводле якіх да Турцыі, апроч Карскай, Ардаганскай і Батумскай абласцей, адыходзілі: ад Грузіі Ахалкалакскі павет і частка Ахалцыхскага павета; ад Арменіі Сурмалінский павет і часткі Александропальскага, Шарурскага, Эчміядзінскага і Эрыванскага паветаў. Турэцкія войскі атрымалі права бесперашкодных чыгуначных перавозак.

Той жа вясной Турцыя зрушыла войскі і без асаблівых высілкаў акупавала большую частку Грузіі. У некалькіх бітвах турэцкія войскі былі пабіты і адкінуты. Пасля чаго з глыбіні фронту падыходзілі свежыя часткі.

Грузія і Арменія папрасілі пра дапамогу Германію: саюзніка Турцыі, але хрысціянскай краіны. Немцы загадалі саюзнай Турцыі прызнаць незалежныя дзяржавы. Улетку 1918 гады Германія акупавала Грузію з яе згоды, а Турцыя акупавала большую частку Арменіі. Германія ўвяла свае войскі ў Грузію, што было актам акупацыі — але разам з тым і выратаваннем ад акупацыі значна страшнейшай.

У Арменіі нямецкай акупацыі ж не было.

Грузія стала саюзнікам Германіі, а Арменія – пацярпелым бокам, у будучыні саюзнай Англіі.

Германскія войскі размясціліся ў Грузіі, пры гэтым грузінска-армянскай мяжой яны злічылі былую паўднёвую мяжу Тыфліскай губерні. Грузія не пярэчыла, Турцыі было ўсё адно, пярэчыла Арменія.
Да восені 1918 года Германія і Турцыя прайгралі вайну і вывелі войскі з Закаўказзя, ДРА і ГДР уступілі ў фізічны судотык, і перад імі ўстала патрэба вырашыць пытанне тэрытарыяльнага размежавання. Адсутнічала згода з нагоды будучай прыналежнасці спрэчных тэрыторыі: двух паветаў Тыфліскай губерні — Ахалкалакскага і Барчалінскага.

У снежні 1918 немцы пайшлі, але ў Закаўказзе ўвайшлі англійскія часткі і заставаліся да ліпеня 1920. Толькі наяўнасць англічан замінала Турцыі рушыць на Усход, брытанцы фактычна сталі пасярэднікамі і міратворцамі.

### Арменія 
У 1919 годзе ў Баку Армянскім нацыянальным Саветам была выдадзена адмысловая складанка дакументаў. У ім, у прыватнасці, праводзіцца наступная даведка:

«У першай палове чэрвеня 1918 года старшыні грузінскага ўрада і Грузінскага нацыянальнага савета ў Тыфлісе - Ной Рамішвілі і Ной Жарданія - наведалі Армянскі нацыянальны савет і заявілі Аветысу Агараняну, Рубену Качазнуні і Аляксандру Хацісаву, што «трэба падзяліць па этнічнай прыкмеце Борчалінскі павет», і прасілі даслаць для размежавання прадстаўнікоў. На наступны дзень Армянскі нацыянальны савет даслала сваіх прадстаўнікоў Х. Карчікяна, Г. Хацісава і Г. Карганава, якім Іраклій Цэрэтэлі ад імя Грузінскай нацыянальнай савета заявіў, што ў склад Грузіі павінны ўвайсці цаліком Ахалкалакскі, Казахскі і Барчалінскі паветы і Бамбакская пляцоўка Александропальскага павета, і што такія межы неабходны для жыццёвых зацікаўленасцей як Грузіі, так і армянскага народа, бо армяне, пасля Батумскага пагаднення, не могуць скласці наколькі-або жыццяздольнай дзяржавы і ім выгадней узмацніць Грузію, каб была на Каўказе моцная хрысціянская дзяржава, якая пры падтрымцы немцаў будзе бараніць і сябе і армян. Але праз некалькі дзён грузінскі ўрад аднабакова, не дамаўляючыся і нават не папярэдзіўшы армянскі ўрад, абвясціў межы Грузіі, уключыўшы ў яе ўсе спрэчныя з армянамі вобласці і тым самым кінуўшы выклік армянскаму ўраду».

Апроч таго, армянскі бок прапанаваў правесці мяжу па перавале Цхрацкаро (Цхра-Цкаро).

Грузія сагнала ўвесь рухомы склад чыгункі, блакавала любы падвоз харчу з поўначы і заявіла, што Арменія — дзяржава нежыццяздольная. У Арменіі з-за блакады, адзіны транспартны калідор Арменіі ў Расію — чыгунка, што праходзіла праз падкантрольны незалежнай Грузіі Батумі, пачаўся голад. Гэта транспартная артэрыя была жыццёва важная для Арменіі, што атрымоўвала да 1918 года траціну ўсяго харчу з Расіі. Арменія, па словах Рычарда Аванісяна, у 1918—1919 гадах «стала краінай смерці».

### Грузія 
У той жа час афіцыйны Тыфліс стаяў на непахіснасці паўднёвых меж Тыфліскай губерні як новых дзяржаўных меж Грузіі, урад Арменіі сцвярджаў, што мяжы былых імперскіх губерняў не варта прымаць да ўвагі, як не адпаведныя ні этнічным, ні гістарычным межам.

Армянскі бок таксама напамінаў грузінскаму пра тое, што яшчэ ў 1917 годзе падчас Закаўказскай Земскай Канферэнцыі ў Петраградзе грузінскія сацыялісты, якія ўзначалілі год праз урад незалежнай Грузіі, абяцалі кіраўніцтву армянскіх нацыяналістычных партый перагледзець шэраг адміністрацыйных меж у адпаведнасці з этнічным прынцыпам.

У той жа дзень адзін батальён грузінскай арміі заняў вышыню, што адлучала Ашагі-Сераль ад Шулавер. Штаб грузінскай групоўкі пераехаў са станцыі Сандэр на станцыю Ашаги-Сераль — бліжэй да месца баявых дзеянняў, дзе і знаходзіўся да самага канца вайны.

Армяне пачалі перакідаць практычна ўсе метыя сілы на абарону Шулавер. Тамсама, у Шулаверах і вакол іх, палкоўнікам армянскай арміі Каральковым была абвешчана мабілізацыя мясцовага армянскага насельніцтва.

Тымчасам на станцыю Сандары пачалі падыходзіць эшалоны з падмацаваннямі для грузінскага войска: перш батальёнамі з Кахеціі, а потым — з Заходняй Грузіі (агульнай колькасцю да тысячы багнетаў).

Для ўзяцця Шулавер грузінскія войскі ўжыццявілі флангавы абыход армянскіх пазіцый, і да 25 снежня грузінскі батальён гвардыі і батарэя артылерыі былі перакінуты на захад, да вёскі Сарачло, у якой жылі азербайджанцы, якія варагавалі з армянамі. Менавіта каля Сарачло размясцілася грузінская артылерыя, а гвардзейскі батальён тымчасам узяў панавальную вышыню да поўначы ад Шулавер.

Услед за заняткам гэтай вышыні, што дазваляла кантраляваць падыходы да горада, грузінская артылерыя (14 гаўбіц) пачала масіраваную артылерыйскую кананаду. У гэтыя дні ўпершыню ў гісторыі грузінскіх узброеных сіл (і зусім нацыянальных узброеных сіл усіх каўказскіх дзяржаў) была скарыстана баявая авіяцыя: два грузінскія аэрапланы скінулі бомбы на армянскія пазіцыі блізка Шулавер.

Аднак запланаваны грузінскім камандаваннем на 26 снежня штурм не адбыўся па прычыне дэзерцірства грузінскага гвардзейскага падраздзялення — яно, удзень узяўшы вышэйпаказаную вышыню да поўначы ад Шулавер, уначы пакінула свае пазіцыі і спусцілася ў вёску Сарачло: «каб не мерзнуць у акопах і выпіць чаю».

На наступную раніцу армянскі атрад, убачыўшы, што на вышыні нікога няма, ізноў заняў яе. Цягам дня грузіны зноў адбілі вышыню, але і на наступную ноч ізноў не пажадалі начаваць у акопах. У выніку армяне ў трэці раз авалодалі панавальнай пазіцыяй. Генерал Чхеціяні прасіў зняць з яго камандаванне недысцыплінаваным кантынгентам; запланаваная на 26 снежня аперацыя была сарвана.

На наступны дзень 27 снежня грузіны паспрабавалі ўзяць горад лобавым ударам, але і гэты штурм быў адбіты армянамі.

На паўночным захадзе гвардзейскія атрады былі заменены часткамі рэгулярнай арміі. 28 снежня да поўдня ад Ашагі-Сераля была выстаўлена армянская артылерыя, аднак яе агонь па станцыі Ашагі-Сераль не прынёс адчувальнага выніку. У гэты ж час армянскія войскі на Шулаверскім кірунку былі ўзмоцнены стралковым палком.

28 снежня ў 12 гадзін дня пачалася вырашальная бітва за Шулаверы. Пасля двухгадзіннай артылерыйскай кананады грузінскія войскі колькасцю каля 3.500 чалавек, разгорнутыя па фронце даўжынёй у 10 кіламетраў, пайшлі ў агульны наступ. Падчас бітвы армяне некалькі разоў распачыналі контратакі, але да вечара таго ж дня грузіны захапілі вышыні да ўсходу ад Шулавер і «навіслі» над горадам.

Раніцай 29 снежня грузінская частка ўвайшла ў Шулаверы. Армяне адступілі на поўдзень — часткова праз вёску Сіёні, часткова — выходзячы з цясніны да лініі чыгункі, дзе былі атакаваны грузінскай кавалерыяй і рассеяліся.

Грузінскі наступ на поўдзень уздоўж чыгуначнага перагона Ашаги-Сераль — Садахло працягваўся цягам сутак, пакуль станцыя Садахло была захоплена грузінамі раніцай 30 снежня адначасна з вёскай Ламбало дзвюма калонамі, што надыходзілі па абодвух берагах ракі Дэбед.

Грузінскае камандаванне не было ў час паінфармавана сваім урадам пра хуткае спыненне агню ў 24 гадзіны 31 снежня і планавала здзейсніць удар першага студзеня. Армянскае камандаванне, дакладна ведаючы часовыя рамкі ведання баявых дзеянняў, пачало 30 снежня канцэнтраваць адступалыя з Садахло часткі і прыбываючыя з тылу рэзервы ў раёне станцыі Арум, убок хрыбта Ламбало.

Тымчасам грузіны пачалі адводзіць асноўныя сілы ад Садахло на захад, у раёне Сіёні-Апрэці, з тым каб пасля перайсці Лакскі хрыбет, а армянскае камандаванне, ведаючы, што 31 снежня — апошні дзень магчымых баявых аперацый, рыхтавалася да ўзяцця Садахло. Атака пачалася 31 снежня раніцай. Армянскія часткі наступалі з Аруму дзвюма калонамі — па абодвух берагах Дэбежа. Левая калона штурмавала сяло і станцыю Садахло, а правая — вёску Ламбало і гару Тана-Даг. Левай калоне пасля шматгадзіннага бою не ўдалося ўзяць Садахло, правая калона дзеяла паспяховей і заняла сяло Ламбало.

## Вынікі вайны 
Па патрабаванні Англіі было падпісана мірнае пагадненне ў вёсцы Садахло ўначы 31 снежня. Па дагавору Ахалкалакскі раён захаваўся за Грузіяй. На 1 студзеня 1919 года баявыя дзеянні былі спынены і пачаліся перамовы. Ужо 9-га студзеня ў Тбілісі пачалася канферэнцыя з удзелам Грузіі, Арменіі і Брытаніі. А 17-га студзеня быў прынята даканцовы рашэнне. Была створана нейтральная зона (у ёй знаходзіліся Алавердскія медзяныя рудні), якая адміністрацыйна падначальвалася англійскаму генерал-губернатару, паўночнай мяжой якой стала лінія фронту, а паўднёвая мяжа нейтральнай зоны Барчалінскага павета была праведзена па лініі дакладна адпаведнай грузінска-турэцкай дэмаркацыйнай лініі на пачатак ліпеня 1918 г. Канчаткова вырашыць усе спрэчныя пытанні меркавалася на Парыжскай Канферэнцыі.
Абедзве краіны дыскрэдытавалі сябе ў вачах Англіі і Францыі.

Чатырохтыднёвы ваенны канфлікт паміж дзвюма народжанымі з сусветнай вайны і расійскай смуты рэспублікамі каштаваў ім некалькіх тысяч жыццяў, нанесеная значная матэрыяльная шкода і сур'ёзна ўскладніла адносіны паміж дзвюма дзяржавамі, якія і без таго знаходзіліся ў складаным становішчы. Ніводны з бакоў канфлікту, што падпісалі дагавор 17 снежня, не застаўся здаволеным яго ўмовамі. Грузія не здолела захаваць лінію мяжы, якую лічыла справядлівай і бясспрэчнай і нават страціла невялікую пляцоўку тэрыторыі (нейральную зону), якую кантралявала да пачатку канфлікту. Тэрытарыяльны выйгрыш Арменіі (малюсенькая палоска зямлі ў Барчалінскім павеце) быў нікчэмны ў параўнанні з тым, што яе лідары вылічвалі атрымаць падчас вайны. Апроч таго, кінуўшы практычна ўсе свае сілы на вайну супраць Грузіі, армяне страцілі магчымасць узяць пад стабільны кантроль значна буйнейшую і важную тэрыторыю на поўдні Эрыванскай губерні (Нахічэвань і Шарур).

На фоне такіх падзей Еўропа марудзіла з прызнаннем іх незалежнасці. Гэта вайна не прынесла карысці нікому, і стала толькі нагодай для ўзаемных крыўд.

Аднак значна большае значэнне, чым міжусобная вайна, мелі іншыя падзеі: у кастрычніку 1920 года пачалося турэцкі наступ і Арменія часова перадала спрэчныя тэрыторыі Грузіі. Праз тры месяцы прыйшла савецкая 11-ая армія і Грузія з Арменіяй перасталі існаваць як самастойныя дзяржавы.

Лінія супрацьстаяння практычна супадае з сённяшняй дзяржаўнай мяжой паміж Грузіяй і Арменіяй на дадзенай пляцоўцы.

Катэгорыя:Войны Грузіі
Катэгорыя:Войны Арменіі
Катэгорыя:Канфлікты 1918 года
Катэгорыя:Войны XX стагоддзя