open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ліпецкая авіяцыйная школа

**Ліпецкая авіяцыйная школа** (''аб'ект "Ліпецк"*). Была арганізавана супольна з нямецкімі спецыялістамі ў рамках савецка-германскага вайсковага супрацоўніцтва ў 1920-х, працавала з мая 1925 па 1933.

Паводле савецка-германскага пагаднення (красавік 1925), Германія, якой Версальскім дагаворам было забаронена, у т.л., развіваць вайсковую авіяцыю, атрымлівала магчымасць карыстацца авіябазай у Ліпецку (~400 км на Пд ад Масквы) у абмен на тэхнічную дапамогу і доступ да вынікаў выпрабаванняў. Аперацыя праводзілася ва ўмовах сакрэтнасці і называлася з нямецкага боку "*Навуковай установай па эксперыментах і выпрабаваннях самалётаў''" (, WIVUPAL).

Для падрыхтоўкі нямецкіх лётчыкаў выкарыстоўваліся тыпы самалётаў, узятыя на ўзбраенне Чырвонай Арміяй, праводзіліся выпрабаванні новых тыпаў нямецкіх баявых самалётаў. У навучальнай праграме былі курсы падрыхтоўкі пілотаў і назіральнікаў. Нямецкі персанал школы складаў 50—100, пасля 1931 — да 200 чал.

Пасля 1930, патрэба ў існаванні школы ў абодвух бакоў паступова пачала знікаць, і, нарэшце, школа была закрытая. Агульны выпуск склаў каля 230 лётчыкаў і назіральнікаў, быў назапашаны важны тэхнічны досвед.
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Robert Craig Johnson. Planting the Dragon's Teeth: the German Air Combat School at Lipetsk (USSR) 1925-1930 // Chandelle Aviation Magazine, 1998.
*Авіяцыйная школа ў Ліпецку (на рускай мове)

Катэгорыя:ВПС Расіі
Катэгорыя:Ваенныя школы рэйхсвера ў СССР
Катэгорыя:Ваенныя навучальныя ўстановы СССР
Катэгорыя:Ваенныя навучальныя ўстановы Расіі
Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Ліпецка
Катэгорыя:З’явіліся ў 1925 годзе
Катэгорыя:1925 год у Ліпецку
Катэгорыя:Авіяцыйныя навучальныя ўстановы
П’ер Літбарскі

**П’ер Міхаэль Літбарскі** (; нар. ) — нямецкі футбаліст, паўабаронца і нападнік. Чэмпіён свету 1990 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Вегалта Сэндай
Катэгорыя:Ігракі ФК ДЖЭФ Юнайтэд Ітыхара Тыба
Катэгорыя:Ігракі ФК Кёльн
Катэгорыя:Ігракі ФК Расінг Парыж
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Вольфсбург
Катэгорыя:Трэнеры ФК Вадуц
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сайпа
Катэгорыя:Трэнеры ФК Авіспа Фукуока
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сідней
Катэгорыя:Трэнеры ФК Якагама
Катэгорыя:Трэнеры ФК Дуйсбург
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1990
Магнітуда землетрасення

**Магнітуда землетрасення** — мера энергіі, вызваленай у землетрасенні.

Існуюць розныя методыкі і шкалы яе вымярэння. Шкалы дзеляцца ад 0,0 да 9,9 паводле значэнняў дзесятковых лагарыфмаў суадносінаў тых ці іншых скалярных параметраў. Такім чынам, розніца шкалы ў 1 азначае 10-кратную розніцу скалярных значэнняў, і 30-кратную розніцу вызваленых энергій, і кожны прырост магнітуды на 1 эквівалентны прыросту сейсмічнай энергіі каля 1.6×1013 эргаў.

: інтэнсіўнасць землетрасення.

**Магнітуда Гутэнберга-Рыхтэра** (MG-R): распрацаваная Гутэнбергам і Рыхтэрам (1954).

**Магнітуда паверхневых хваляў** (MS): магнітуда паводле велічынь 20-секундавых паверхневых хваляў.

**Магнітуда сціскальных хваляў** (mb): магнітуда паводле велічынь хваляў сціскальнага цела (P-хваля).

**Магнітуда моманту** (M, Mw): распрацаваная Хэнксам і Канаморы (1979). Асноўваецца на велічыні моманту — фізічнай велічыні, прапарцыйнай здабытку зруху на разломе і плошчы зрушанай паверхні; наўпрост звязаная з колькасцю агульнай вызваленай энергіі. Момант можа быць ацэнены з сейсмаграм, а таксама з геадэзічных вымярэнняў, а потым пераведзены ў паказальнік магнітуды праз стандартную формулу. Такая магнітуда дазваляе ацаніць велічыню землетрасення ва ўсім абсягу значэнняў шкалы, чаго не дазваляюць іншыя шкалы.

**Магнітуда інтэнсіўнасці** (MI).

**Лакальная магнітуда** (ML): распрацаваная Рыхтэрам і Гутэнбергам (1935) для лакальных землетрасенняў; першая шкала магнітуд. Аснаваная на максімальнай амплітудзе, якую адзначае тарсіённы сейсмограф Вуда-Андэрсана. Такія інструменты больш не ўжываюцца, і значэнні ML у наш час вылічваюцца метадам пералічэння.

**Магнітуда плошчы адчування** (Mfa): ужываецца для землетрасенняў, што адбыліся да ўвядзення сейсмічных інструментальных вымярэнняў. Вылічваецца з плошчы, на якой адчуваліся эфекты землетрасення.

Катэгорыя:Землетрасенні
Магутнасць

{{Фізічная велічыня
| Назва    = Магутнасць
| Сімвал      = N = \frac{dA}{dt}
| Размернасць = L2MT−3
| СІ          = Вт
| СГС         = эрг·с−1
| Заўвагі  =
}}
**Магу́тнасць** – скалярная фізічная велічыня, якая характарызуе хуткасць выканання работы сілаю. Магутнасцю называюць фізічную велічыню, лікава роўную рабоце, выка-
нанай за адзінку часу. Больш фармальна, магутнасць сілы - гэта вытворная яе работы па часе:
:P = \frac {dA} {dt}

Для канечных адрэзкаў часу можна вызначыць **сярэднюю магутнасць** сілы як дзель работы на час, за які яна была выканана:
:P = \frac{A}{t}
З улікам азначэння работы, формулу магутнасці можна перапісаць наступным чынам:
:P = \frac {dA} {dt} = \frac {\mathbf{F} d\mathbf{r}} {dt} = \mathbf{F} \cdot \mathbf{v}
Такім чынам, магутнасць сілы, якая дзейнічае на матэрыяльны пункт, роўная скалярнаму здабытку сілы і хуткасці матэрыяльнага пункта. Велічыня магутнасці складае здабытак абсалютных велічынь сілы, хуткасці матэрыяльнага пункта і косінуса вугла паміж імі.

Адзінкай магутнасці ў СІ з'яўляецца 1 ват (1 Вт). 1 ват — гэта магутнасць, пры якой работа ў 1 джоўль выконваецца за 1 секунду. Выкарыстоўваюцца кратныя адзінкі магутнасці: кілаваты (1 кВт = 1000 Вт), 
мегаваты (1 МВт = 1 х 106 Вт).

## Прыборы для вымярэння магутнасці 
* Ватметр
* Варметр
* Фазометр
## Крыніцы 
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Мазінью

**Мазі́нью** (; сапраўднае імя — **Іама́р ду Насіме́нту**, ; нар. , Санта-Рыта, Параіба) — бразільскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1994 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* Профіль на сайце "Sambafoot" 

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Санта-Круз Рэсіфі
Катэгорыя:Ігракі ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Ігракі ФК Лечэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Фіярэнціна
Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас
Катэгорыя:Ігракі ФК Валенсія
Катэгорыя:Ігракі ФК Сельта
Катэгорыя:Ігракі ФК Эльчэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Віторыя Салвадор
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры паводле алфавіта
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Арыс Салонікі
Зеп Маер

**Ёзэф Дзітэр (Зеп) Маер** (; нар. ) — нямецкі футбаліст, брамнік. Чэмпіён свету 1974 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1974
Катэгорыя:ФІФА 100
Майлар

**Майлар** () — матэрыял, які складаецца з тонкай палімернай плёнкі, пакрытай вельмі тонкім слоем алюмінію. 

## Выкарыстанне 
Майлар выкарыстоўваецца ў канструкцыі электрастатычных навушнікаў, забяспечвае дакладнае і нескажанае прайграванне гуку. Дапушчаны для кантакту з харчовымі прадуктамі; з’яўляецца святло, вода- і паветранепранікальным матэрыялам.

Катэгорыя:Сінтэтычныя валокны
Катэгорыя:Гандлёвыя маркі ЗША
Мак-Кінлі (гара)

**Мак-Кінлі** (), да 1896 і ў 2015—2025 гадах — **Дэналі** (, ) — гара ў горнай сістэме Аляскінскага хрыбта. Вышыня — . Найвышэйшы пункт Паўночнай Амерыкі.

Адносная вышыня —  (3-і паказчык у спісе самых вялікіх гор па адноснай вышыні).

У 1896—2015 гадах называлася Мак-Кінлі, у гонар 25-га прэзідэнта Злучаных Штатаў Амерыкі. 28 жніўня 2015 года па рашэнні прэзідэнта ЗША Барака Абамы вяршыні вернута спрадвечная назва Дэналі. У 2025 годзе прэзідэнт ЗША Дональд Трамп зноў перайменаваў гару на Мак-Кінлі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Катэгорыя:Кардыльеры
Макалу

**Макалу** — пяты па вышыні васьмітысячнік свету. Размешчаны ва ўсходняй частцы хрыбта Махалангур-Хімал, у цэнтральных Гімалаях, на мяжы Непала з Кітаем (Тыбецкі аўтаномны раён), за 22 км на паўднёвы ўсход ад Эверэста. Адзін з самых цяжкіх васьмітысячнікаў для ўзыходжання, поспеху дамагаюцца менш за 30 % экспедыцый.

Масіў складаецца з 2 вяршыняў, вышыня якіх перавышае 8 км: Макалу Галоўная вышынёй 8481 м і Макалу Паўднёва-ўсходняя вышынёй 8010 м.

Ад Эверэста і Лхоцзэ таксама добра бачная паўночна-заходняя вяршыня Кангчунгзэ (7678 м), яна ж Макалу II. За 5 кіламетраў ад Макалу ляжыць Чамалонза.

З васьмітысячнікаў з вяршыняў Макалу праглядаюцца Эверэст, Лхоцзэ і змешчаная ўдалечыні Канченджанга.

Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Катэгорыя:Гімалаі
Катэгорыя:Горы Кітая
Катэгорыя:Горы Непала
Макензі

**Маке́нзі** (*Mackenzie*, інд. *Deh Cho*) — рака ў Канадзе.

Даўжыня 1738 км (4250 км з Піс-рывер). Плошча вадазбору 1804 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 11 тыс. м³.

Плошча басейна (уключае сістэму рэк Нявольніцкая, Піс і Атабаска, якія належаць басейну Вялікага Нявольніцкага возера) 1804 тыс. км². Пачынаецца з Вялікага Нявольніцкага возера, цячэ па нізіне Макензі, упадае ў мора Бафорта (Заліў Макензі) Паўночнага Ледавітага акіяна, утварае дэльту (плошча каля 12 тыс. км²).

Даліна Макензі складзена з тоўшчаў алювіяльных і водна-ледавіковых адкладаў, моцна забалочаная, укрытая яловымі лясамі.

Галоўныя прытокі: Ліярд, Арктык-Рэд-Рывер, Піл (злева), Вялікая Мядзведжая (справа).

Жыўленне снегава-дажджавое. Вясенне-летняя паводка. Ледастаў з кастрычніка да мая.

Даўжыня суднаходных шляхоў усёй сістэмы 2200 км (ад Уотэруэйса на рацэ Атабаска да порта Тактаяктук на ўзбярэжжы Паўночнага Ледавітага акіяна).

Найбольш населенныя пункты: Аклавік, Інувік, Норман-Уэлс, Форт-Норман, Форт-Провідэнс.

Рака Макензі была адкрыта і ўпершыню пройдзена ад вытокаў да вусця А. Макензі ў 1789 годзе, названа ў яго гонар.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Паўночна-Заходніх тэрыторый
Катэгорыя:Басейн мора Бафорта
Карл Май

**Карл (Чарлі) Май** (;  — ) — нямецкі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1954 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Біяграфія 
Большую частку кар’еры Май выступаў за «Гройтэр Фюрт» — усяго правёў за гэту каманду 400 матчаў. У 1958—1961 гадах таксама выступаў за мюнхенскую «Баварыю», а завяршаў кар’еру футбаліста ў сціплых камандах Швейцарыі і Аўстрыі. У 1950 годзе разам з «Фюрт» выйграў чэмпіянат Оберлігі Зюд.

Карл Май быў гульцом асноўнага складу на пераможным для зборнай ФРГ чэмпіянаце свету ў Швейцарыі 1954 года. У фінале чэмпіянату свету Маю ўдалося нейтралізаваць дзеянні Шандора Кочыша, які забіў на турніры да таго моманту ўжо 11 галоў. Зеп Хербергер надзвычай цаніў гульнявы стыль Чарлі Мая, якога ён параўноўваў з гульцом зборнай Германіі 1930-х гадоў Андрэасам Купферам.

Свой адзіны гол за зборную Карл Май забіў 28 мая 1955 года. Гэта быў пераможны гол у таварыскім матчы супраць Ірландыі. Усяго за зборную ФРГ ён правёў 21 матч. У 1958 годзе выступаў таксама за другую зборную ФРГ.

Пасля заканчэння кар’еры футбаліста Карл Май стаў трэнерам. Ён узначальваў «Інгальштат» у сезоне 1963/1964 ў Рэгіянальнай лізе Зюд. Далей засяродзіўся на працы з аматарскімі камандамі: ESV Ingolstadt (1964/1965), MTV Ingolstadt (1965-1967), Wacker München (1969, фіналіст аматарскага чэмпіянату), FC Deisenhofen, SV 73 Nürnberg. Таксама працаваў школьным настаўнікам фізкультуры ў родным горадзе Фюрт.

Быў жанаты з 1952 года, шлюб быў бяздзетным. З 1975 перанёс 6 аперацый, у асноўным звязаных з страўнікава-кішачным трактам. У пачатку 1990-х яму выдалілі правае лёгкае. Памёр у 1993 годзе ад лейкеміі ва ўзросце 64 гадоў.

У 2004 годзе спартыўнаму комплексу яго роднага клуба «Гройтэр Фюрт» было нададзена імя Чарлі Мая.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Дорнбірн 1913
Катэгорыя:Ігракі ФК Янг Фелоўз
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Ігракі ФК Гройтэр Фюрт
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Інгальштат
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1954
Гаральд Мак-Мілан

**Гаральд Макмілан** (, 10 лютага 1894 года, Лондан — 29 снежня 1986 года) — брытанскі палітык-кансерватар, 65-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі з 1957 па 1963 год, з 1984 года 1-ы граф Стоктанскі ().

## Біяграфія 
Адукацыю атрымаў у Оксфардскім універсітэце. Палітычную дзейнасць пачаў у 1924 годзе як дэпутат палаты абшчын брытанскага парламента. У 1940—1945 гг. займаў шэраг пасад ва ўрадзе У.Чэрчыля. З 1951 года на міністэрскіх пасадах у кансерватыўных урадах Чэрчыля і Э.Ідэна, у т.л. міністр абароны (1954—1955), замежных спраў (1955), фінансаў (1955—1957). Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі і лідар Кансерватыўнай партыі ў 1957—1963 гг. Пры ім Вялікабрытанія дала незалежнасць Гане (1957), Нігерыі, Кіпру (1960), Ямайцы (1962), іншым краінам і тэрыторыям, падпісала *дагавор аб забароне і абмежаванні выпрабаванняў атамнай зброі 1963*.

Ганаровы член Брытанскай акадэміі (1981).

Уладальнік аднайменнага выдавецтва.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — 560 с.: іл.

## Спасылкі 
* Некралог Гаральда Макмілана на BBC 
* Партрэты Гаральда Макмілана ў Нацыянальнай партрэтнай галерэі 

Катэгорыя:Дваране Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Ганаровыя члены Брытанскай акадэміі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Кіраўнікі ваеннага ведамства Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Канцлеры казначэйства Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Выхаванцы Баліял-каледжа
Катэгорыя:Графы пэрства Злучанага каралеўства
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Джэймс Рамсей Мак-Дональд

**Джэймс Рамсей (Рамсі) Мак-Дональд** (; 12 кастрычніка 1866, Лосімут, Шатландыя — 9 лістапада 1937) — брытанскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, які тройчы займаў пасаду 48-га, 56-га і 58-га прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі у 1924, 1929—1931 і 1931—1935 гадах (у 1931 годзе падаў у адстаўку з пасады главы кабінета лейбарыстаў і ў той жа дзень быў прызначаны главой кааліцыйнага ўрада). Адзін з лідараў і заснавальнікаў Лейбарысцкай партыі. У гады Вялікай дэпрэсіі (1931—1935) сфарміраваў кааліцыйны ўрад з кансерватарамі, аддаўшы апошнім большасць месцаў у кабінеце, за што быў выключаны з Лейбарысцкай партыі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лейбарысты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены Фабіянскага таварыства
Катэгорыя:Лідары Палаты абшчын
Катэгорыя:Члены парламента Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шатландыі
Мальвазія

**Мальвазія, мальмазія** — салодкае лікёрнае грэчаскае віно з вінаграда такой самай назвы. Вылучаецца незвычайным прыемным салодкім смакам і букетам. Вырабляецца з дбайна адабраных ягад, якія збіраюцца ў некалькі прыёмаў, па меры паспявання, прычым найвышэйшы гатунак гэтага віна, які мае назву *pigno*, атрымоўваецца лёгкім прэсаваннем вінаграда, з якого пасля яшчэ некалькіх прэсаванняў, але без грабянёў, вырабляюць іншы гатунак мальвазіі — *mosto*.

Спачатку мальвазіяй зваўся гатунак грэчаскага віна, які выраблялі каля горада Манемвазія (адсюль і назва) на ўзбярэжжы Лаконіі. Пазней яго сталі вырабляць на ўсім паўвостраве Пелапанес, на Кіпры, Крыце, Самасе і іншых грэчаскіх астравах Эгейскага мора. Пачынаючы з XVIII стагоддзі з’явілася тэндэнцыя распаўсюджваць гэтую назву на ўсякія салодкія грэчаскія віны.

На Русі мальвазія з’явілася ў X стагоддзі, пасля хрышчэння, як адзін з прадметаў царкоўнага культу — ёю прычашчалі ў праваслаўным абрадзе. Тады яна была вельмі дарагой і па-за царкоўнымі абрадамі ўжывалася рэдка. З часам імпарт гэтага віна павялічыўся, да таго ж за мальвазію пачалі лічыць і салодкія віны, вырабленыя ў Балгарыі і Малдове. Гэта значна знізіла кошт, і паспрыяла больш шырокаму яе ўжыванню.

У XVI стагоддзі ў Вялікім Княстве Літоўскім мальвазія ўжо лічылася адным з традыцыйных алкагольных напояў, аб гэтым згадвае Іван Мялешка ў сваёй соймавай прамове.

*«И то велми страшная шкода: гологуздые кури ховати, их достатком варити и инные пташки смажити, торты тые цинамоном, микгдалами цукровати,— за моей памети присмаков тых не бывало. Добрая была гуска з грибъками, качка з перчиком, печонка з цыбулею или чосныком; а коли на перепышные достатки, каша рижовая з шафраном; вина венгерского не заживали перед тым, **малмазию** скромно пивали, медок и горилочку дюбали. Але гроши под достатком мевали, мури сильные муровали и войну славную крепко и лучшей держали, как тепер.»*

## Крыніцы 
Катэгорыя:Віны
Малекула

thumb|справа|360px|Трох- і двухмерныя мадэлі малекул
**Мале́кула** (, памяншальнае ад ) — найменшая часціца дадзенага рэчыва, надзеленая яго якасцямі, а таксама электрычна нейтральная група як мінімум з двух атамаў, якія ўтрымліваюцца разам кавалентным хімічнымі сувязямі.

Хімічныя ўласцівасці малекулы вызначаюцца яе саставам і хімічнаю будовай. Малекулы адрозніваюцца ад іонаў па адсутнасці электрычнага зараду. Аднак у квантавай фізіцы, арганічнай хіміі і біяхіміі, тэрмін «*малекула*» часта выкарыстоўваецца менш строга і прымяняецца да шмататамных іонаў. У кінетычнай тэорыі газаў, тэрмін «*малекула*» часта выкарыстоўваецца для любых газападобных часціц, незалежна ад свайго саставу. Згодна з гэтым азначэннем атамы высакародных газаў лічацца малекуламі, нягледзячы на тое, што яны складаюцца з аднаго незвязанага атама. Малекула можа складацца з атамаў аднаго хімічнага элемента, як кісларод (O2), альбо розных элементаў, як вада (H2O). Атамы і хімічныя злучэнні, звязаныя некавалентнай сувяззю, як то вадароднымі сувязямі альбо іоннымі, як правіла, не лічацца адзіночнымі малекуламі.

Малекулы ў якасці кампанентаў рэчываў шырока распаўсюджаны ў арганічнай хіміі. Яны таксама складаюць большую частку акіянаў і атмасферы. Вялікая колькасць знаёмых цвёрдых рэчываў, аднак, у тым ліку большасць мінералаў, якія ўваходзяць у склад кары, мантыі і ядра Зямлі, утрымліваюць шматлікія хімічныя сувязі, але не складаюцца з малекул. Нетыповыя малекулы могуць быць вызначаны іоннымі крышталямі, як то соль, і кавалентным крышталямі, як сетка цвёрдых рэчываў, хоць яны часта складаюцца з паўторных элементарных блокаў, якія размешчаны ў плоскасці, як то графен, альбо ў трох вымярэннях, як у алмазе альбо хларыдзе натрыю. Блокавая паўторная структура мае месца і для кандэнсаваных фаз з металічнай сувяззю. У шкле і цвёрдых рэчывах, якія існуюць у шклопадобным неўпарадкаваным стане, атамы могуць таксама змацоўвацца хімічнымі сувязямі без якога-небудзь вызначэння малекулы, але таксама без заканамернасцей паўтарэння звёнаў, якімі характарызуюцца крышталі.

## Глядзіце таксама 
* Адносная малекулярная маса

## Крыніцы 
## Спасылкі 

Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі
Катэгорыя:Тэрміналогія IUPAC
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Малярная маса

**Малярная маса** — велічыня, роўная адносіне масы рэчыва да колькасці рэчыва, выражанай у молях:

: M = {m \over n} = N_A \cdot m_M,
дзе
* *m* — маса рэчыва,
* *n* — колькасць рэчыва,
* *NA* — лік Авагадра,
* *mM* — маса структурнай адзінкі рэчыва (малекулы).

Малярная маса вымяраецца ў кг/моль або г/моль.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Большой энциклопедический политехнический словарь. 2004.
* Калькулятар малярнай масы Вылічае малярную масу і элементны састаў рэчыва

Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі
Маніхейства

. Скрутак з Тарымскага басейна]]
**Маніхейства** (кіт. Маніцзяа 摩尼教) — рэлігія, якая паўстала ў Сярэднявеччы, мэтай якой было аб’яднанне ўсіх сусветных рэлігій. Ідэалагічны падмурак закладзены ў III ст. старажытнаперсідскім мысляром Мані. Маніхейства вучыць, што матэрыя створаная злым богам (дэміургам), і толькі дух створаны добрым і вечным Богам. Маніхеі дзеляцца на дзве групы — **свецкія людзі** і **манахі («абраныя»)**, прычым манахі займаюцца толькі духоўнай дзейнасцю і не звязаныя ані з чым матэрыяльным.

Маніхейскі святар (манах, «абраны») не ўжывае ў ежу мяса, віна, малака (гл. таксама Вегетарыянства), чытае на працягу дня вялікую колькасць малітваў. Яму варта ўхіляцца ад любой працы, акрамя звязанай з напісаннем або перакладам тэкстаў, бо ў гэтым свеце толькі словы нематэрыяльныя. Свецкія людзі не маюць асаблівых абавязкаў і ў сутнасці не ўваходзяць у царкву, але ім рэкамендуецца падтрымліваць святароў і чытаць рэлігійныя кнігі.

## Гісторыя маніхейства 
Першапачаткова маніхейства падтрымлівалася шахамі Персіі, але зараастрыйскія святары дамагліся рэпрэсій супраць гэтай рэлігіі і нават забойства самога Мані. Пры жыцці Мані прапаведаваў не толькі ў Персіі, але і ў Індыі, а пасля яго смерці маніхейства распаўсюдзілася таксама ў Рымскай імперыі, дзе прыхільнікам маніхейства быў некаторы час Аўгусцін. Вядомы прапаведнік гэтай рэлігіі ў Рымскай імперыі — манах-біскуп Фаўст Нумідыйскі.

Пасля замацавання пазіцый каталіцызму ў Рымскай імперыі маніхейства было забароненае, але маніхейскія і падобныя групы — паўлікане, багамілы, альбігойцы — захоўваліся ў Еўропе амаль да пачатку эпохі Адраджэння.

Маніхейства было дзяржаўнай рэлігіяй Уйгурскага і Хакаскага каганатаў да часоў мангольскіх заваёваў, а ў пэўных частках Сібіры захоўвалася і да часоў расійскіх заваёваў. На Енісеі маніхеі мелі вялікія храмы і багатыя бібліятэкі. Усё гэта было разбурана качэўнікамі ў XII—XIII стст.

**Неаманіхейства** — спробы адрадзіць маніхейства ў канцы XX стагоддзя. Найболей развітая неаманіхейская група — Маніхейская Праваслаўная Царква ЗША (архібіскуп Абба Ешу Насрай). МПЦ ЗША спрабуе адаптаваць да маніхейства шэраг будыйскіх, суфійскіх і іншых дактрын, развіваючы сінкрэтычны патэнцыял вучэння Мані. Колькасць МПЦ ЗША каля 2500 чалавек, з іх 13 святароў. На тэрыторыі былога СССР маецца адзін святар МПЦ ЗША.

## Гл. таксама 
Паўлікіянства, Багамілы, Наўгародскі кодэкс, Катары, Гнастыцызм, Гісторыя Балгарыі, Гісторыя Босніі, Гісторыя Сібіры, Дуалізм, Альбігойцы, Вальдэнсы.
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Маніхейская літаратура 
* Маніхейскія тэксты
* Маніхейства
* Маніхейства 
* Мані і Маніхейства
* Неаманіхейская царква ЗША 

Катэгорыя:Рэлігіі
Уільям Мак-Кінлі

**Уільям Мак-Кінлі** ( — ) — 25-ы прэзідэнт ЗША, аўтар дактрыны «адчыненых дзвярэй» у Кітаі. Забіты анархістам Леанам Чолгашам. Мак-Кінлі прывёў амерыканскую нацыю да перамогі ў Іспана-амерыканскай вайне, падняў пошліны для развіцця амерыканскай прамысловасці, падтрымаў залаты стандарт і адмовіўся ад інфляцыйных прапаноў.

## Біяграфія 
Мак-Кінлі быў апошнім прэзідэнтам, які служыў падчас амерыканскай грамадзянскай вайны, пачаў ад радавога ў арміі Саюза і закончыў маёрам. Пасля вайны ён пасяліўся ў Кантоне, штат Агая, дзе займаўся юрыдычнай практыкай і ажаніўся з Ідай Сакстан. У 1876 годзе ён быў абраны ў Кангрэс, дзе стаў экспертам Рэспубліканскай партыі па пратэкцыянісцкіх тарыфах, якія, як ён абяцаў, прынеслі б росквіт. Уведзены ў 1890 годзе тарыф Мак-Кінлі быў вельмі спрэчным; гэтыя абставіны, разам са змяненнем акруг у выніку джэрымэндэрынгу дэмакратамі, накіраванага на зняцце яго з пасады, прывялі да паразы Мак-Кінлі на выбарах 1890 года. Ён быў абраны губернатарам Агая ў 1891 і 1893 гадах, праводзіў умераны курс паміж балансаваннем інтарэсаў працоўных і капіталу. З дапамогай свайго блізкага дарадцы Марка Ханны, на фоне глыбокай эканамічнай дэпрэсіі атрымаў ад рэспубліканскай партыі вылучэнне на пасаду прэзідэнта ў 1896 годзе. Ён перамог свайго суперніка ад Дэмакратычнай партыі Уільяма Джэнінгса Браяна ў «кампаніі пярэдняга ганка» (), у якой ён абараняў «*гук грошаў*» (залаты стандарт, пакуль яго не зменіць міжнародная дамова) і паабяцаў, што высокія тарыфы будуць спрыяць аднаўленню росту эканомікі.

Падчас прэзідэнцтва Мак-Кінлі адзначаўся хуткі эканамічны рост. Быў выдадзены тарыф Дынглі (1897) для абароны вытворцаў і працаўнікоў ад замежнай канкурэнцыі, а ў 1900 годзе прыняты закон аб залатым стандарце. Мак-Кінлі спадзяваўся пераканаць Іспанію даць незалежнасць мяцежнай Кубе без канфлікту; але калі перамовы праваліліся, ён прывёў нацыю да рашучай і хуткай перамогі ў іспана-амерыканскай вайне 1898 года. У рамках мірнага ўрэгулявання Іспанія перадавала Злучаным Штатам свае асноўныя замежныя калоніі Пуэрта-Рыка, Гуам і Філіпіны; Кубе была абяцана незалежнасць, але ў той час яна знаходзілася пад кантролем арміі ЗША. Злучаныя Штаты анексіравалі незалежную Рэспубліку Гаваі ў 1898 годзе, яна стала тэрыторыяй ЗША.

Традыцыйна лічыцца, што перамога Мак-Кінлі на выбарах 1896 г. дазволіла выйсці з палітычнага тупіка эпохі заканчэння грамадзянскай вайны і дамінавання рэспубліканцаў падчас чацвёртай партыйнай сістэмы. Мак-Кінлі зноў перамог Браяна на прэзідэнцкіх выбарах 1900 года, яго кампанія была сканцэнтравана на імперыялізме, пратэкцыянізме і свабодным срэбры. Тым не менш, Мак-Кінлі нядоўга знаходзіўся на пасадзе: быў забіты 6 верасня 1901 года Леанам Чолгашам, польскім эмігрантам у другім пакаленні з анархісцкімі поглядамі; Мак-Кінлі памёр праз восем дзён, і яго змяніў віцэ-прэзідэнт Тэадор Рузвельт. З-за наватарства ў амерыканскім інтэрвенцыянізме і падтрымцы бізнесу прэзідэнцтва Мак-Кінлі, як правіла, лічыцца вышэй за сярэдняе, хоць яго эканамічныя поспехі пераўзышоў Рузвельт.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Манблан

**Манбла́н** (, , літ. «белая гара») — гара ў горнай сістэме Альпаў, на мяжы Італіі і Францыі. Вышыня — 4810.5 м. Найвышэйшы пункт Альпаў.

Горны масіў размяшчаецца ў Заходніх Альпах, на мяжы Францыі, Італіі і Швейцарыі, даўжыня масіву 50 км. Складзены з гранітаў, гнейсаў, крышталічных сланцаў. Рэльеф альпійскага тыпу. Плошча зледзянення больш за 200 км², самы буйны ледавік Мер-дэ-Глас (даўжыня 15 км). Тут пралягае частка водападзелу паміж рэкамі По і Рона.

Развіваецца альпінізм, турызм. Дзейнічае астранамічная абсерваторыя. Пад Манбланам пракладзены аўтамабільны тунэль (даўжыня 11,6 км) і шаша з Францыі ў Італію.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горныя вяршыні Еўропы
Катэгорыя:Горы Францыі
Катэгорыя:Горы Італіі
Магілёў

**Магілё́ў**.

Ядром старажытнага горада быў умацаваны драўляны замак на высокім узгорку з крутымі схіламі ў сутоках рэк Дубравенка і Дняпро. У 15 ст. Магілёў складаўся з 3 частак: умацаванага замка (дзядзінец), Нагорскага рамесна-гандлёвага пасада (пазней Стары горад; абмежаваны з усходу Дняпром, з захаду Дубравенкай, з поўначы замкавым ровам) і гандлёвай плошчы паміж імі. Каля 1526 года на месцы старога пабудаваны новы замак. У 16 ст. тэрыторыя пасада значна пашырылася, на поўнач ад яго пачала фарміравацца новая жылая забудова (пазней Новы горад), узніклі паселішчы за Дняпром (Задняпроўскі пасад) і Дубравенкай (Задубравенскі пасад), паміж Дняпром і ручаём Дзебра (Пакроўскі пасад).
* Леанід Паўлавіч Дубар — беларускі жывапісец і графік.
* Яфім Ізраілевіч Злацін — Герой Савецкага Саюза.
* Ігнат і Томаш Іяўлевічы (XVII ст.) — педагогі і пісьменнікі.
* Казімір Кагнавіцкі — гісторык, педагог.
* Сяргей Каспараў — беларускі шахматыст.
* Сяргей Аляксеевіч Мазанік — беларускі матэматык.
* Вікторыя Мікалаеўна Мазур — беларуская артыстка аперэты.
* Барыс Маісееў (1954—2022) — расійскі поп-спявак.
* Леанід Ісаакавіч Мандэльштам — фізік.
* Леў Абрамавіч Палугаеўскі (1934—1995) — савецкі шахматыст, шасціразовы пераможца шахматных Алімпіяд.
* Анатоль Мікалаевіч Рубінаў — беларускі фізік, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.
* Андрэй Анатолевіч Рыбакоў — беларускі цяжкаатлет.
* Віталь Рыжкоў — беларускі паэт.
* Мікалай Судзілоўскі — рэвалюцыянер, навуковец.
* Віктар Тураў — беларускі кінарэжысёр.
* Вацлаў Пятровіч Федаровіч — краязнавец, калекцыянер.
* Ота Шміт — навуковец, матэматык, астраном, географ, дзяржаўны дзеяч, акадэмік.
* Андрэй Іванавіч Дэньер (нар. 1820) — правёў маладыя гады (скончыў гімназію), мастак, піянер фатаграфіі ў Расіі. Фатограф Тараса Рыгоравіча Шаўчэнкі.
* Мікалай Захаравіч Хейфец (1888—1942) — музыкант, дырыжор і кампазітар.
* Аляксандр Мікалаевіч Юшкевіч (нар. 1972) — беларускі палітык.
* Наталля Пятроўна Аўдзеева (нар. 1957) — беларускі палітык.
* Уладзімір Якаўлевіч Саханько (нар. 1946) — беларускі палітык.

## Гарады-пабрацімы 
*  Айзенах, Германія
*  Астрахань, Расія
*  Бардзеёў, Славакія
*  Бурса, Турцыя
*  Вілербан, Францыя
*  Вітэнберг, Германія
*  Волагда, Расія
*  Габрава, Балгарыя
*  Грозны, Расія
*  Звянігарад, Расія
*  Керч, Украіна
*  Крагуевац, Сербія
*  Нанкін, КНР
*  Омск, Расія
*  Пенза, Расія
*  Сакаліная гара (Масква), Расія
*  Сумгаіт, Азербайджан
*  Сіань, КНР
*  Тула, Расія
*  Тэбрыз, Іран
*  Хабараўск, Расія
*  Худжанд, Таджыкістан
*  Чанша, КНР
*  Чжэнчжоў, КНР

## Гл. таксама 
* Машэка
* Гарады Магілёўскай вобласці
* Гарады Беларусі
* Спіс вуліц Магілёва

## Заўвагі 
## Літаратура 
* (Збор помнікаў) В. Б. Караткевіч, Т. І. Чарняўская. Магілёў //  — С.44—50.
* 
* Агееў, А. Р. Фарміраванне і дзейнасць Магілёўскага Беларускага Камітэта (1917—1918): манаграфія / А. Р. Агееў, І. А. Пушкін. — Магілёў : МДУ імя А. А. Куляшова, 2017. — 292 с.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Магілёўскага гарадскога выканаўча камітэта 
* Карта Магілёва 


Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі
Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры
Эральда Мандзелья

**Эральда Мандзелья** (;  — ) — італьянскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1934 і 1938 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Рома
Катэгорыя:Ігракі ФК Балоння
Катэгорыя:Ігракі ФК Казале
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Лека
Катэгорыя:Трэнеры ФК К’яса
Катэгорыя:Трэнеры ФК Ювентус
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сампдорыя
Катэгорыя:Трэнеры ФК Монца
Катэгорыя:Трэнеры ФК Напалі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Пра Сеста
Катэгорыя:Трэнеры ФК Кома
Катэгорыя:Двухразовыя чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1934
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1938
Маары (мова)

**Ма́ары** (саманазва — *Te reo Māori*) — палінэзійская мова карэннага насельніцтва Новай Зеландыі — маары. Колькасць носьбітаў мовы складае ад 50.000 да 70.000 чалавек, пры гэтым каля 100.000 чалавек разумеюць мову, але не размаўляюць на ёй рэгулярна (агульная колькасць маарыйскага насельніцтва дасягае 530.000 чалавек). Побач з англійскай і новазеландскай мовай глуханямых, маары з’яўляецца афіцыйнай мовай Новай Зеландыі. Найбліжэйшымі па радству мовамі з’яўляюцца самоа і гавайская мовы.

## Гл. таксама 
* Таўматавакатангіангакаававатаматэатурыпукакапікімаўнгахаранукупакаівенуакітанатах (тапонім)
* Гімн Новай Зеландыі
* Пакеха
* Моўнае гняздо

## Зноскі 
Катэгорыя:Палінезійскія мовы
Катэгорыя:Мовы Новай Зеландыі
Маніпула

**Мані́пула** (ад  — жмут сена, узняты на кап’і, які служыў азначэннем месца збору) — тактычнае падраздзяленне пяхоты ў рымскім легіёне. Колькасны склад 60 — 120 ч. Кожная маніпула дзялілася на 2 цэнтурыі.

З’явіліся ў 5 ст. д. н.э. у сувязі з неабходнасцю падзялення фалангі на атрады, якія маглі б манеўраваць у баі. У 107 г. д. н.э. маніпулы былі зведзены ў кагорты.

Першую лінію маніпул складалі Гастаты.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Войска Старажытнага Рыма
Малінаўка (жылы раён)

**Малінаўка**, жылы раён у паўднёва-заходняй частцы Мінска паміж МКАД і Паўднёвым Захадам з паўднёва-усходняга боку мяжуе з жылым раёнам Брылевічы.

Ад МКАД аддзелена вуліцай Слабадской (мае выгіб вялікага радыуса, адпаведнага трасе МКАД), у кірунку да цэнтра праз прапарцыянальныя прамежкі паралельна ёй пракладзены вуліцы Ясеніна, Бялецкага, Любімава. Забудоўваецца з другой паловы 1980-х. Складаецца з дзевяці мікрараёнаў.

Пасля 1986 жыллё ў Малінаўцы ў масавым парадку атрымалі перасяленцы з раёнаў, якія пацярпелі ад Катастрофы на ЧАЭС.

## Асноўныя вуліцы 
* Праспект Дзяржынскага,
* праспект Любімава,
* вул. Бялецкага,
* вул. Громава,
* вул. Рафіева,
* вул. Слабадская,
* вул. Касманаўтаў,
* вул. Ясеніна.

## Інфраструктура 
### Грамадская інфраструктура 
У жылым раёне існуе развітая гарадская інфраструктура. У кожным з дзевяці мікрараёнаў ёсць развітая сетка гандлёвых аб'ектаў, аптэк і іншых  аб'ектаў грамадскага абслугоўвання, у тым ліку аддзяленні паштовай сувязі РУП "Белпошта" і аддзяленні ААБ "Беларусбанк". Раён абслугоўвае дзве дарослыя (№25, №5) і дзіцячая (№15) паліклінікі. У жылым раёне працуюць 10 школ, 4 гімназіі, 26 дзіцячых дашкольных устаноў. У мікрараёне Малінаўка-8 размешчаны гандлёвы цэнтр "ProStore".

### Транспарт 
Праз раён праходзяць аўтобусныя і тралейбусныя маршруты. Раён абслугоўвае дыспетчарская станцыя Малінаўка-4. 3 чэрвеня 2014  адбылося адкрыццё станцыі метро Малінаўка.

** Транспартная інфраструктура мікрараёна**

## Славутасці
Па адрасе праспект газеты «Звязда», насупраць дома № 32, к. 1 захаваўся курган, які датуецца XI ст. Курган быў абследаваны ў 1978 і 1980 гадах. Яшчэ адзін курган знаходзіцца насупраць дома № 26 па праспекце Любімава.

У 1986 годзе было знойдзена селішча, якое датуецца X-XII ст. Селішча знаходзіцца ў кіламетры на паўднёвы ўсход ад дома № 26 па праспекце Любімава. Падчас земляных работ частка плошчы была разбурана.  Плошча, якая захавалася (каля 0,3 га) была абследавана ў 1986 годзе.

Побач з мікрараёнам знаходнзіцца парк імя Міхаіла Паўлава, які з усходу мяжуе з мікрараёнам Паўднёвы Захад. Праз парк працякае р. Лошыца, на рэчышчы якой створаны штучны вадаём. Тэрыторыя абмежавана вуліцамі Любімава, Бялецкага, Курганнай і Касманаўтаў. Парк быў закладзены ў першай палове 1990-х.

1 верасня 2012 года адбылася ўрачыстая цырымонія адкрыцця парка. Парк з'яўляецца  галоўнай адкрытай святочнай пляцоўкай Маскоўскага раёна.
## Гл. таксама 
* Парк імя Міхаіла Паўлава,
* станцыя метро Малінаўка.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Маскоўскі раён (Мінск)
М
Марамбіджы

**Марамбі́джы** () — рака ў Аўстраліі, правы і асноўны прыток ракі Мурэй.

Даўжыня ракі 2172 км. Плошча вадазбору 165 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці (каля горада Балраналд, за 32 км на поўнач ад горада Кіандра (). Цячэ спачатку на паўднёвы ўсход, потым на поўнач праз Аўстралійскую сталічную тэрыторыю. Асноўны прыток — Лаклан (правы).

Рака суднаходная ў сезон дажджоў ніжэй горада Вага-Вага. У сухі сезон зрэдку перасыхае.

На рацэ вадасховішча Барынджак і ГЭС, гарады Канбера, Яс, Уога-Уога, Балраналд.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  — С. 104.
* 
* География. Современная иллюстрированная энциклопедия / Под редакцией проф. А. П. Горкина — М.: Росмэн, 2006.

## Спасылкі 
* Маррамбиджи (река) // Сайт «Планета Земля» Geosfera.Org
* Маррамбиджи // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия»
* Murrumbidgee River // Encyclopaedia Britannica

Катэгорыя:Рэкі Аўстралійскай сталічнай тэрыторыі
Катэгорыя:Рэкі Новага Паўднёвага Уэльса
Катэгорыя:Басейн Мурэя
Мангуп

**Мангуп**, **Дарос**, **Феадора**, **Мангуп-Кале** — сярэднявечны горад, сталіца княства Феадора, сталіца Мангупскага княства, крэпасць Асманскай імперыі. Размешчаны на вяршыні гары, якая ўзвышаецца над узроўнем навакольных далін на 250—300 м з плата плошчай каля 90 га і шматлікімі крыніцамі. Агульная даўжыня умацаванняў 1500 м, даўжыня абарончага контуру (з натуральнымі перашкодамі — скалістымі абрывамі ад 20 да 70 м) складае 6600 м. Зараз на тэрыторыі Украіны у Бахчысарайскім раёне.

## Гісторыя 
Першыя паселішчы на месцы крэпасці былі заснаваныя готамі ў IV ст., ў другой палове V ст. былі пабудаваныя першыя ўмацаванні. У гэты час горад зваўся **Дарос** і быў сталіцай Доры (Крымскай Готыі). У VI ст. у горадзе ўзводзіцца вялікая царква, горад становіцца цэнтрам Гоцкай дыяцэзіі.

У канцы VII ст. Дарос падпарадкаваны Хазарскім каганатам, у горадзе некаторы час размяшчаўся хазарскі гарнізон. Вызвалены у пачатку антыхазарскага паўстання начале з Янам Гоцкім.

З сярэдзіны VIII ст. Дорас быў cталіцай княства Феадора, якое кантралявала Паўднёва-Заходні Крым і знаходзілася пад уплывам Візантыі. Сам горад часам таксама звалі **Феадора**. Але з пачатку X ст. Дорас разам з княствам апынуўся пад уплывам двух канкуруючых сіл — Русі і кіпчакоў. У той жа час горад ад кіпчакоў атрымаў назву **Мангуп**.

У XIII ст. трапіў у залежцасць ад Залатой Арды і выплочваў хану вялікую даніну. З таго часу Мангуп быў сталіцай Мангупскага княтсва.

У 1475 Мангуп і Мангупскае княства захоплены войскамі Асманскай імперыі. Асманы перабудавалі крэпасць, якая ў перыяд іх кіравання звалася **Мангуп-Кале**. Да 1774 Мангуп-Кале быў цэнтрам кадылыка (самой дробнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі Асманскай імперыі), які ўваходзіў у склад эялета (правінцыі) з цэнтрам у Кефе. У 1774 крэпасць была пакінутая асманскім гарнізонам, а ў 1790 паселішча пакінулі апошнія насельнікі — суполка караімаў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гісторыя Крыма
Катэгорыя:Славутасці Украіны
Маргерыта

**Пік Маргерыта** — гара ў горнай сістэме масіву Рувензоры (Уганда, Афрыка). Вышыня 5109 м.

## Спасылкі 
* www.mountain.ru Рувензори. Лунные Горы 

Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Катэгорыя:Горы Уганды
Марку Антоніу

**Ма́рку Анто́ніу Фелісія́ну** (; нар. , ) — бразільскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1970 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Партугеза Сантыста
Катэгорыя:Ігракі ФК Флуміненсі
Катэгорыя:Ігракі ФК Батафогу
Катэгорыя:Ігракі ФК Бангу
Катэгорыя:Ігракі ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Маркус (варатар)

**Ма́ркус Рабе́рту Сілве́йра Рэ́йс** (; нар. ), больш вядомы як проста **Ма́ркус** або **Маркас** — бразільскі футбаліст, варатар. Чэмпіён свету 2002 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Марсіу Сантус

**Ма́рсіу Рабе́рту дус Са́нтус** (; , ) — футбаліст зборнай каманды Бразіліі. Паўабаронца. Чэмпіён свету 1994.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
* Профіль на Самбафут 
* Профіль у Футпедыі 

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнасьянал
Катэгорыя:Ігракі ФК Батафогу
Катэгорыя:Ігракі ФК Бардо
Катэгорыя:Ігракі ФК Фіярэнціна
Катэгорыя:Ігракі ФК Аякс Амстэрдам
Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетыку Мінейру
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Паўлу
Катэгорыя:Ігракі ФК Сантус
Катэгорыя:Ігракі ФК Гама
Катэгорыя:Ігракі ФК Шаньдун Лунэн
Катэгорыя:Ігракі ФК Паўліста
Катэгорыя:Ігракі ФК Балівар
Катэгорыя:Ігракі ФК Жайнвілі
Катэгорыя:Ігракі ФК Партугеза Сантыста
Джамп’ера Марыні

**Джамп’ера Марыні** (; нар. ) — італьянскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1982 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Варэзэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Трыесціна
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэджына
Катэгорыя:Ігракі ФК Фанфула
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры другой зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Кома
Катэгорыя:Трэнеры ФК Крэманезэ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1982
Марыяна Асорыя

**Марыяна Асорыя** (* 1777 Севілья, Іспанія; † 1819 Гавана, Куба) — іспанскі генерал і губернатар Чылі ў 1814—1815 гадах.

Ваенная кар’ера Марыяна Асорыя пачалася ў перыяд Іспанскай вайны за незалежнасць 1808—1812 гадоў, падчас якой ён служыў генералам артылерыі, а таксама працаваў прафесарам матэматыкі ў ваеннай школе.

У 1812 годзе Асорыя перасяляецца ў Перу. У бітве пры Ранкагуа разбівае войска змагароў за незалежнасць, узначальваемае Бернарда О'Хігінсам і Хасэ Мігелем Карэра. У тым жа годзе Асорыя становіцца губернатарам Чылі.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Губернатары Чылі
Аймарэ Марэйра

**Аймарэ́ Марэ́йра** (;  — ) — бразільскі футбольны трэнер, які прывёў зборную Бразіліі да перамогі ў чэмпіянаце свету 1962.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Амерыка Рыа-дэ-Жанэйра
Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас
Катэгорыя:Ігракі ФК Батафогу
Катэгорыя:Ігракі ФК Флуміненсі
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Аларыя
Катэгорыя:Трэнеры ФК Бангу
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сан-Крыштован
Катэгорыя:Трэнеры ФК Палмейрас
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сантус
Катэгорыя:Трэнеры ФК Партугеза Дэспортус
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сан-Паўлу
Катэгорыя:Трэнеры ФК Крузейру
Катэгорыя:Трэнеры ФК Фламенгу
Катэгорыя:Трэнеры ФК Карынтыянс
Катэгорыя:Трэнеры ФК Буавішта
Катэгорыя:Трэнеры ФК Порту
Катэгорыя:Трэнеры ФК Панатынаікос
Катэгорыя:Трэнеры ФК Батафогу
Катэгорыя:Трэнеры ФК Феравіярыя Араракуара
Катэгорыя:Трэнеры ФК Віторыя Салвадор
Катэгорыя:Трэнеры ФК Баія
Катэгорыя:Трэнеры ФК Галісія
Катэгорыя:Трэнеры ФК Катуэнсі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Таўбатэ
Катэгорыя:Трэнеры-пераможцы чэмпіянатаў свету па футболе
Марафонская раўніна

**Марафонская раўніна** — раўніна на ўзбярэжжы Марафонскай бухты Міжземнага мора, каля 45 км на паўночны ўсход ад Афін. Мае форму сярпа, даўжынёю каля 9 км, найбольшай шырынёю каля 3,5 км, і абмежаваная з боку сушы вапняковымі гарамі. Праз цэнтр раўніны ўглыб краю вядзе горная даліна, да якой з поўдню прымыкае яр. У кожным з канцоў раўніны вада з восеньскіх дажджоў утварае балоты, якія высыхаюць увесну і ўлетку.

У часы Старажытнай Грэцыі гэтае месца было прысвечана Гераклу, лічылася месцам подзвігаў героя Тэсея. Паводле легендаў, тут афінцы з Гераклідам на чале адбілі ўварванне Еўрысфея. Раўніна была месцам двух гістарычна важных бітваў старажытнасці, Марафонскай (537 да н.э.) і Марафонскай (490 да н.э.).

Катэгорыя:Раўніны Еўропы
Катэгорыя:Геаграфія Грэцыі
Эрнэста Маскероні

**Эрнэста Маскероні** (;  — ) — футбаліст зборнай каманды Уругвая. Абаронца. Чэмпіён свету 1930.

## Біяграфія 
Пачаў кар’еру ў клубе «Белья Віста», аднак сапраўдную славу атрымаў у 1930 годзе. Гулец стаў выступаць за зборную Уругвая. З 1930 па 1940 год ён правёў 13 матчаў за «Селеста». Стаў чэмпіёнам свету ў 1930 годзе. У 1930 годзе Маскероні выступаў за сціплую каманду «Алімпія» з Мантэвідэа, але літаральна адразу перайшоў у «Пеньяроль». Чатырохразовы чэмпіён Уругвая (1932, 1936, 1937, 1938) у складзе гэтага клуба.

У 1934 годзе Маскероні пераехаў у Італію, дзе выступаў за «Амбразіяну» (цяпер — «Інтэрнацыянале») да 1936 года. У 1935 годзе ён адыграў 2 матчы за зборную Італіі. Пасля вяртання ва Уругвай Эрнэста зноў выступаў за «Пеньяроль» (1936—1940).

Маскероні да 1984 г. быў апошнім прадстаўніком зборнай Уругвая чэмпіёнскага складу 1930 года.

## Тытулы 
* Чэмпіён свету (1): 1930
* Чэмпіён Уругвая (4): 1932, 1936, 1937, 1938

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Індэпенд’ентэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт Мантэвідэа
Катэгорыя:Ігракі ФК Белья Віста
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1930
Роке Гастон Маспалі

**Ро́ке Гасто́н Ма́спалі** (;  — ) — уругвайскі футбаліст, брамнік. Чэмпіён свету 1950 у складзе нацыянальнай зборнай Уругвая.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Ігракі ФК Ліверпуль Мантэвідэа
Катэгорыя:Ігракі ФК Сера
Катэгорыя:Ігракі ФК Мантэвідэа Уондэрэрс
Катэгорыя:Ігракі ФК Белья Віста
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Уругвая
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Трэнеры ФК Барселона Гуаякіль
Катэгорыя:Трэнеры ФК Спортынг Крыстал
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Эквадора па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Дэфенсар Ліма
Катэгорыя:Трэнеры ФК Алімпія Асунсьён
Катэгорыя:Трэнеры ФК Эльчэ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Рывер Плэйт Мантэвідэа
Катэгорыя:Трэнеры ФК Данубіа
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1950
Матрыца (матэматыка)

**Матрыца** — табліца пэўных элементаў (найчасцей — лікаў). Матрыцы выкарыстоўваюцца для вырашэння сістэм лінейных ураўненняў і для лінейных пераўтварэнняў.

## Абазначэнні 
Матрыца складаецца са слупкоў і радкоў. Калі яна складаецца з n радкоў і m слупкоў, то кажуць, што памер матыцы роўны n*m. Элемент, які знаходзіцца ў *i*-тым радку і *j*-тым слупку абазначаецца a_{ij} .

Матрыца, у якой колькасць радкоў ці слупкоў роўная 1, называецца вектарам.

Матрыцы называюцца роўнымі, калі іх адпаведныя элементы роўныя паміж сабой:

A=B: a_{ij}=b_{ij}\, .

### Прыклад 
A=\begin{bmatrix}
3 & 0 & -2 & 4 \\
4 & 10 & 0 & 1\end{bmatrix}

А — матрыца памера 2*4. Складаецца з 2-х радкоў і 4-х слупкоў.

## Аперацыі з матрыцамі 
### Сума 
Складанне матрыц заключаецца ў складанні іх адпаведных элементаў. Каб матрыцы можна было скласці, іх памеры павінны супадаць.

C=A+B: c_{ij}=a_{ij}+b{ij}
 

### Памнажэнне на лік 
Каб памножыць матрыцу на лік, трэба памножыць кожны яе элемент на гэты лік.

: 2
  \begin{bmatrix}
    1 & 8 & -3 \\
    4 & -2 & 5
  \end{bmatrix}
=
  \begin{bmatrix}
    2\times 1 & 2\times 8 & 2\times -3 \\
    2\times 4 & 2\times -2 & 2\times 5
  \end{bmatrix}
=
  \begin{bmatrix}
    2 & 16 & -6 \\
    8 & -4 & 10
  \end{bmatrix}

### Здабытак 
Каб перамножыць 2 матрыцы, трэба каб колькасць слупкоў у першай супадала з колькасццю радкоў ў 2-ой. Здабытак будзе мець радкоў як у першай і слупкоў як ў 2-ой матрыцы. Кожны элемент здабытку вылічваецца па наступнай формуле:

## Сістэмы лінейных ураўненняў 
Сістэму лінейных ураўненняў

a_{11}x_1 + a_{12}x_2 + \cdots + a_{1n} = b_1

a_{21}x_1 + a_{22}x_2 + \cdots + a_{2n} = b_2

\cdots \cdots \cdots \cdots \cdots

a_{n1}x_1 + a_{n2}x_2 + \cdots + a_{nn} = b_n

можна запісаць у выглядзе здабытку

AX = B\,

Рашэнне гэтай сістэмы заключаецца ў знаходжанні адваротнай матрыцы А-1, бо калі мы памножым папярэдняе ўраўненне на гэтую матрыцу

A^{-1}AX = A^{-1}B\,

то зможам атрымаць слупок

X = A^{-1}B\,

## Віды матрыц 
* **Нулявая матрыца** — матрыца, ў якой усе элементы роўныя 0.
* **Квадратная матрыца** — матрыца, у якой колькасць радкоў і слупкоў супадае.
* **Адзінкавая матрыца** — матрыца, у якой усе элементы, якія знаходзяцца на асноўнай дыяганалі (аій: і=й) роўныя адзінцы, а ўсе астатнія роўныя 0.
* **Выраджаная матрыца** — матрыца, дэтэрмінант якой роўны 0.
* **Транспанаваная матрыца** — матрыца, у якой слупкі і радкі перамененыя месцамі.
* **Адваротная матрыца** — матрыца, памнажэнне на якую дае адзінкавую матрыцу.
* **Сіметрычная матрыца** — матрыца, якая супадае са сваёй транспанаванай матрыцай.
* **Трохвугольная матрыца** — матрыца, у якой усе элементы ніжэй (вышэй) асноўнай дыяганалі роўныя 0.

## Гл. таксама 
* Жарданава матрыца

Катэгорыя:Лінейная алгебра