open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Супрацьадзёрная вакцына

**Супрацьадзёрная вакцына** — вакцына, якая вельмі эфектыўна засцерагае ад Адзёру.

## Бяспека 
У цэлым вакцына бяспечная, у тым ліку для асоб, хворых на ВІЧ- інфекцыю. Пабочныя эфекты нязначныя і кароткатэрміновыя. Яны могуць уключаць боль у месцы ін'екцыі ці нязначную ліхаманку. Анафілактычная рэакцыя зафіксавана прыблізна ў аднаго чалавека на сто тысяч. Не выяўлена павышэння працэнту выпадкаў сіндрому Гіена-Барэ, аўтызму і запалення кішэчніку. У 2008 г. мінімум у 192 краінах прапаноўваліся дзве дозы. Вакцына ў складзе адзёр-свінка-краснуха (MMR) стала даступнай у 1971 г. У 2005 г. да іх дадалі вакцыну ад ветраной воспы, стварыўшы вакцыну MMRV. Яна ўваходзіць у Спіс неабходных лекаў Сусветнай арганізацыі аховы здароўя і з'яўляецца самым важным прэпаратам у базавай сістэме аховы здароўя. Вакцына не вельмі дарагая.

## Бібліяграфія
Рудольф Джуліяні

**Рудольф Уільям Луіс Джуліяні** (; нар. 28 мая 1944, Бруклін, Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі юрыст, былы мэр Нью-Ёрка, былы пракурор, прадпрымальнік і палітык ад Рэспубліканскай партыі ЗША.

Праславіўся ў Нью-Ёрку і ЗША дзякуючы сваёй дзейнасці на пасадзе пракурора, калі ён паспяхова расследаваў некалькі гучных спраў, звязаных з дзейнасцю арганізаваных злачынных груповак у ЗША. Таксама два разы абіраўся мэрам Нью-Ёрку (1994—2001). На гэтай пасадзе ён дасягнуў значных поспехаў у паляпшэнні жыцця ў горадзе, памяншэнні ўзроўню злачыннасці і наогул паляпшэнні іміджу найбуйнейшага гарады краіны.

У 2005 Нью-Ёрк абвешчаны самым бяспечным горадам сярод дзесяці найбуйнейшых гарадоў ЗША. Таксама праславіўся сваёй рашучай дзейнасцю і арганізатарскімі здольнасцямі падчас тэрактаў супраць Сусветнага гандлёвага цэнтра ў верасні 2001 У тым жа годзе часопіс Тайм абвясціў яго «чалавекам года». Крытыкі адзначаюць занадта палярную асобу Рудзі Джуліяні, а таксама яго некалькі аўтарытарны характар.

Пасля заканчэння тэрміну на грамадскай пасады пачаў займацца прыватнай практыкай у юрыдычнай кампаніі, якую ён заснаваў. У лютым 2007 падаў сваю кандыдатуру на намінацыю ад Рэспубліканскай партыі на пасаду прэзідэнта ЗША. У пачатку 2007 сярод рэспубліканцаў быў вядучым прэтэндэнтам, наперадзе іншых, аднак у студзені 2008 адмовіўся ад прэзідэнцкай гонкі на карысць іншага прэтэндэнта.

Катэгорыя:Члены Рэспубліканскай партыі ЗША
Астанкавіцкія дубы-блізняты

**Аста́нкавіцкія дубы-блізняты** — колішні батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння ў Астанкавіцкім лясніцтве Калінкавіцкага раёна Гомельскай вобласці. 4 дрэвы растуць з аднаго кораня. Узрост каля 200 гадоў, вышыня 24—25 м, дыяметр 0,65—0,78 м (1983). Ахоўны статус нададзены ў 1963 годзе.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Калінкавіцкі раён
Катэгорыя:Колішнія батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Беларусі
Катэгорыя:Дрэвы-помнікі
Катэгорыя:Дубы
Буда-Кашалёўскія дубы-волаты

**Буда-Кашалёўскія дубы-волаты** (**Буда-Кашалёўскі-1** і **Буда-Кашалёўскі-2**) — батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння ў Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці.

Дуб «Буда-Кашалёўскі-1» размешчаны за 2,5 кіламетры на паўднёвы захад ад в. Шарыбаўка, у выдзеле 7 квартала № 16, «Буда-Кашалёўскі-2» — за 0,5 км на поўдзень ад в. Патапаўка, у выдзеле 3 квартала № 70 Буда-Кашалёўскага лясніцтва Буда-Кашалёўскага лясгаса.

Першапачаткова было 8 паасобных дрэў дуба звычайнага. Узрост каля 255—335 гадоў, вышыня 30—37 м, дыяметр 1,14—1,4 м (1983). Ахоўны статус нададзены 27 снежня 1963 года.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Буда-Кашалёўскі раён
Катэгорыя:Батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Дрэвы-помнікі
Катэгорыя:Вёска Шарыбаўка
Катэгорыя:Патапаўка
Катэгорыя:Дубы
Манхэтэнскі праект

«**Праект Манхэтэн**» () — кодавая назва праграмы ЗША па распрацоўцы ядзернай зброі, ажыццяўленне якой пачалося 17 верасня 1943 года. Перад гэтым даследаванні вяліся ва «Уранавым Камітэце» (*S-1 Uranium Committee*, з 1939 года). У праекце прымалі ўдзел навукоўцы з ЗША, Вялікабрытаніі, Германіі і Канады.

У рамках праекта былі створаны тры атамныя бомбы: плутоніевая «Штучка» (*Gadget*) (падарваная пры першым ядзерным выпрабаванні), уранавы «Малыш» (*Little Boy*) (скінута на Хірасіму 6 жніўня 1945 года) і плутоніевы «Таўстун» (*Fat Man*) (скінута на Нагасакі 9 жніўня 1945 года).

Кіравалі праектам амерыканскі фізік Роберт Опенгеймер і генерал Леслі Гроўс.

Для таго, каб схаваць прызначэнне зноў створанай структуры, у складзе ваенна-інжынерных войскаў арміі ЗША была сфармавана Манхэтэнская інжынерная акруга (*Manhattan Engineering District*), а Гроўс (на той момант палкоўнік) быў узведзены ў брыгадныя генералы і прызначаны камандуючым гэтай акругай, ад імя якой і ўвесь праект атрымаў сваю назву.

## Асноўныя звесткі 
Да сакрэтнага праекта, які стартаваў у 1939 годзе, было падключана шмат буйных навукоўцаў, якія эмігрыравалі ў 1933 годзе з Германіі (Фрыш, Бетэ, Сілард, Фукс, Тэлер, Блох і іншыя), а таксама Нільс Бор, вывезены з акупаванай Германіяй Даніі. У рамках праекта яго супрацоўнікі працавалі на еўрапейскім тэатры ваенных дзеянняў, праводзячы збор каштоўнай інфармацыі аб нямецкай ядзернай праграме.

Да лета 1945 года ваеннае ведамства ЗША здолела атрымаць атамную зброю, дзеянне якой было заснавана на выкарыстанні двух відаў актыўных матэрыялаў — ізатопа урану-235 («уранавая бомба») або ізатопа плутонію-239 («плутоніевая бомба»). Галоўная складанасць пры стварэнні выбуховага прыстасавання на аснове ўрану-235 заключалася ва ўзбагачэнні ўрану, г. зн. у павышэнні масавай долі ізатопа 235U ў матэрыяле (у прыродным уране асноўным ізатопам з’яўляецца 238U, доля ізатопа 235U прыкладна роўная 0,7 %), каб зрабіць магчымай ланцуговую ядзерную рэакцыю (у прыродным і нізкаўзбагачаным уране ізатоп 238U перашкаджае развіццю ланцуговай рэакцыі). Атрыманне плутонію-239 для плутоніевага зарада не было наўпрост звязана са складанасцямі ў атрыманні ўрану-235, бо ў гэтым выпадку выкарыстоўваецца ўран-238 і спецыяльны ядзерны рэактар.

Першае выпрабаванне ядзернага выбуховага прыстасавання «Трыніці» на аснове плутонію-239 (у ходзе выпрабавання тэставалася менавіта плутоніевая бомба імплазіўнага тыпу) было праведзена ў штаце Нью-Мексіка 16 ліпеня 1945 года (палігон Аламагорда). Пасля гэтага выбуху Гроўс вельмі паказальна адказаў на словы Опэнгеймера: «Вайна скончана», — ён сказаў: «Так, але пасля таго, як мы скінем яшчэ дзве бомбы на Японію».

У СССР распрацоўкай ядзернай зброі займаўся Спецыяльны камітэт пры Савеце міністраў СССР пад кіраўніцтвам Л. П. Берыі. Першае выпрабаванне атамнай зброі ў Савецкім Саюзе было ажыццёўлена ў 1949 годзе, праз чатыры гады пасля першага ядзернага выпрабавання ў ЗША.

## Зноскі 
Катэгорыя:Ваенная гісторыя ЗША
Катэгорыя:Другая сусветная вайна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1942 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1946 годзе
Катэгорыя:Ядзерная зброя
Ітару Сантус

**Ітару Сантус** (; , , Бразілія) — бразільскі прафесійны гулец у снукер. 13 разоў прымаў удзел у стартавых раундах рэйтынгавых турніраў (12 разоў у 1/64 фіналу), але ніколі не праходзіў далей.

Упершыню ўдзельнічаў у кваліфікацыі да чэмпіянату свету яшчэ ў 2003 годзе ў 17-гадовым узросце. З 2004 года пачаў прымаць удзел у чэлендж-турах і турнірах Міжнароднай адкрытай серыі, а таксама выступаў за Германію ў аматарскіх спаборніцтвах, бо Бразілія яшчэ не з'яўлялася членам Міжнароднай федэрацыі більярда і снукера (IBSF). У 2005 і 2008 гадах станавіўся чэмпіёнам Германіі сярод аматараў і двойчы гуляў у фіналах чэмпіянатаў у 2006 і 2009 гадах, а ў 2007 годзе ўваходзіў у склад зборнай Германіі на камандным чэмпіянаце Еўропы. У 2009 годзе прымаў удзел у Гранд-фінале прафесійна-аматарскай Сусветнай серыі снукера, а ў 2012 годзе гуляў на Q-School і турнірах серыі Players Tour Championship. У 2015 годзе ў 29-гадовым узросце перамог на Панамерыканскім чэмпіянаце і атрымаў месца сярод прафесіяналаў на два гады. У сезоне 2015/2016 гуляў у стартавых раундах чатырох рэйтынгавых турніраў, але выйграў толькі тры фрэймы, не здабыўшы ніводнай перамогі. У першай палове сезона 2016/2017 выйграў толькі тры фрэймы ў шасці першых рэйтынгавых паядынках, а ў першым раундзе чэмпіянату Вялікабрытаніі перамог у трох фрэймах у матчы супраць Шона Мёрфі, саступіўшы шостаму нумару рэйтынгу з лікам 3:6. Тым не менш, яго найлепшым рэйтынгавым вынікам да гэтага часу з'яўляецца 1/64 фіналу, у якой ён гуляў 12 разоў.

## Выступы на прафесійных снукерных турнірах

## Спасылкі 
* Профіль на World Snooker 
* Статыстыка Ітару Сантуса на CueTracker.net 

Катэгорыя:Снукерысты Бразіліі
Адам Стэфанаў

**Адам Стэфанаў** (, ) — польскі непрафесійны гулец у снукер. Удзельнік 1/32 фіналу рэйтынгавых Рыга Мастэрс 2016 года і German Masters 2017 года.

У 2008 годзе дайшоў да 1/16 фіналу чэмпіянату Еўропы сярод гульцоў ва ўзросце да 19 гадоў, пасля чаго паўтарыў гэтае дасягненне ў 2009 і 2010 гадах. У 2010 годзе ва ўзросце 16 гадоў дэбютаваў на прафесійным турніры, прыняўшы ўдзел на двух турнірах серыі Players Tour Championship. У 2011 годзе дайшоў да 1/8 фіналу чэмпіянату Еўропы сярод гульцоў да 21 года, паўтарыўшы гэтае дасягненне ў 2013 годзе, а ў 2012 годзе дайшоў да 1/8 фіналу чэмпіянату свету ў той жа ўзроставай катэгорыі. У 2014 годзе у трэці раз прайшоў у асноўную стадыю нізкарэйтынгавага турніру PTC і ўдзельнічаў у Q-School, дайшоўшы да 1/16 фіналу аднаго з турніраў, а ў 2015 годзе стаў чэмпіёнам Польшчы сярод аматараў і дайшоў да чвэрцьфіналу чэмпіянату Еўропы сярод гульцоў да 21 года. У 2016 годзе дайшоў да чвэрцьфіналу чэмпіянату Еўропы сярод аматараў і да асноўнай стадыі нізкарэйтынгавага турніру ў Гдыні, пасля чаго паспяхова выступіў у Q-School, дайшоўшы да 1/8 фіналу на першым турніры і да 1/16 фіналу на другім, што дало яму права выступаць у многіх рэйтынгавых спаборніцтвах наступнага сезона ў якасці аматара. У пачатку сезона 2016/2017 атрымаў сваю першую перамогу ў рэйтынгавых спаборніцтвах, перамогшы гульца топ-32 Бэна Вуластана ў кваліфікацыі да Рыга Мастэрс і прайшоўшы ў 1/32 фіналу спаборніцтва. У кваліфікацыі да German Masters 2017 года перамог у яшчэ адным рэйтынгавым паядынку Мартына О'Донэла і ў другі раз дайшоў да 1/32 фіналу рэйтынгавага пяршынства.

## Выступы на прафесійных снукерных турнірах

## Спасылкі 
* Статыстыка Адама Стэфанава на CueTracker.net 

Катэгорыя:Снукерысты Польшчы
Падгайцы (возера)

**Падга́йцы** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, за 17 км на паўднёвы захад ад горада Браслаў, за 1 км на паўднёвы захад ад вёскі Шаўляны, ва ўрочышчы Кулажкі, у басейне ракі Густатка.

Плошча паверхні 0,1 км². Даўжыня 0,41 км, найбольшая шырыня 0,32 км. Даўжыня берагавой лініі 1,15 км.

Схілы катлавіны невыразныя. На поўначы і паўночным усходзе забалочаная пойма шырынёй 50—100 м, уздоўж паўднёвага берага лес. На поўначы ўпадаюць 2 ручаі, праз ручай і сістэму каналаў злучана з возерам Густата.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна
Вятчынскае месцазнаходжанне рададэндрану жоўтага

**Вятчынскае месцазнаходжанне рададэндрану жоўтага** — колішні батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласці. Зараснікі рэлікту неагенавай флоры рададэндрану жоўтага (*Rhododendron luteum*). Займаюць плошчу 0,3 га (1981). Рэдкае расліннае згуртаванне. Ахоўны статус нададзены ў 1963 годзе.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Жыткавіцкі раён
Катэгорыя:Колішнія батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Беларусі
Псалтыр (Скарына, 1522)

**Псалтыр** («*Псалътырь лил песни с[вя]т[о]го пророка Божия Давида царя Ерусалимъскао о Христе*») — віленскае выданне Скарыны, якое выйшла ў свет каля 1522 года і якое ўваходзіць у склад «Малой падарожнай кніжкі»

## Змест кнігі 
На тытульным лісце чырвоным колерам змешчана назва кнігі. На 1 — 3-ім аркушах знаходзіцца «Предъъсловие во псалтырь», якое з'яўляецца скарочанай версіяй прадмовы Псалтыра 1517 года, у прадмове адсутнічае тэкст з прыёмамі выдання, сістэму спасылак і глосы на палях, якія тлумачаць чытачам незнаёмыя словы. На аркушах 4-128 даецца тэкст уласна кнігі Псалтыр, які амаль не адрозніваецца ад пражскага выдання. На апошнім аркушы — пасляслоўе: «*Доконана ес[ть] псалтырь сия з Божией помощию повелениемъ працею и великою пилностью в лекарстве доктора Франциска Скорины из славнаго града Полоцька*». Час і месца выдання ў кнізе не пазначаны.

Захавалася 10 экзэмпляраў кнігі Псалтыр выдання 1522 года.

## Літаратура 
* Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3

## Спасылкі 
Катэгорыя:Францыск Скарына
Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Празе
Трыпанасомы

**Трыпанасомы** (*Trypanosoma*) — род жгуціканосцаў класу кінетапластыд.

Адрозніваецца некалькі дзясяткаў відаў. Пашыраны пераважна ў краінах з цёплым кліматам. Паразіты крыві, спіннамазгавой вадкасці і іншых тканак пазваночных. Узбуджальнікі цяжкіх захворванняў чалавека і свойскіх жывёл — трыпанасамозаў.

Цела верацёнападобнае (звычайна 1,4—2,4 на 15—40 мкм). Ядро адно. Ёсць жгуцік, які пачынаецца ў задняй трэці цела, уздоўж яго зрастаецца з пелікулай і ўтварае хвалепадобную перапонку. Размнажэнне бясполае (прадольнае дзяленне). Кормяцца асматычна, некаторыя трыпанасомы выдзяляюць у кроў таксіны, яхія разбураюць эрытрацыты. Пераносчыкі трыпанасом — розныя крывасосныя насякомыя.

## Літаратура 
* Трыпанасомы // 

Катэгорыя:Кінетапластыды
Чартоўскае

**Чарто́ўскае** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, за 14 км на захад ад горада Браслаў, за 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Мяжаны, у басейне ракі Дрысвята.

Плошча паверхні 0,09 км². Даўжыня 0,35 км, найбольшая шырыня 0,35 км. Даўжыня берагавой лініі 1,05 км.

Схілы катлавіны вышынёй да 10 м, разараныя. Пойма забалочаная, шырынёй 100—250 м, парослая хмызняком. Упадае ручай з возера Глушанок, выцякае ручай у возера Муйса.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Дрысвяты
Дварэцкае

**Дварэ́цкае** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці, за 20 км на паўночны ўсход ад горада Полацк, за 1 км на ўсход ад вёскі Стадола, у басейне ракі Тросніца.

Плошча паверхні 0,01 км². Даўжыня 0,25 км, найбольшая шырыня 0,05 км. Даўжыня берагавой лініі 0,55 км.

Схілы катлавіны вышынёй да 3 м, разараныя. На ўсходзе пойма шырынёй да 25 м. Зарастае.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Малое Астравіта

**Мало́е Астраві́та** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці, за 50 км на паўночны ўсход ад горада Полацк, за 2 км на паўднёвы захад ад вёскі Белае, у басейне ракі Сосніца.

Плошча паверхні 0,1 км². Даўжыня 0,57 км, найбольшая шырыня 0,26 км. Даўжыня берагавой лініі 1,52 км. Плошча вадазбору 1,25 км².

Схілы катлавіны вышынёй 7—9 м, параслі лесам. Берагі нізкія, забалочаныя, на поўначы зліваюцца са схіламі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Малы Грабянец

**Малы́ Грабяне́ц** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці, за 24 км на паўночны захад ад горада Полацк, за 2 км на захад ад вёскі Лісуны, у басейне ракі Дрыса.

Плошча паверхні 0,005 км². Даўжыня 0,1 км, найбольшая шырыня 0,07 км. Даўжыня берагавой лініі 0,25 км.

Размешчана сярод балота.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Валовец

**Вало́вец** — возера ў Беларусі, у Полацкім раёне Віцебскай вобласці, за 22 км на паўночны захад ад горада Полацк, за 1,7 км на захад ад вёскі Лісуны, у басейне ракі Дрыса.

Плошча паверхні 0,01 км². Даўжыня 0,14 км, найбольшая шырыня 0,1 км. Даўжыня берагавой лініі 0,4 км.

Схілы катлавіны на захадзе і поўдні вышынёй да 20 м, на ўсходзе — да 5 м.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Дрысы
Іса Гендэргеноеўскі

**Іса Гендэргеноеўскі** (; 1795—1845) — ваенны і палітычны дзеяч Чачні XIX стагоддзя. Адзін з уплывовых военачальнікаў Паўночна-Каўказскага імамата.

Катэгорыя:Гісторыя Чачні
Катэгорыя:Гісторыя Каўказа
Катэгорыя:Удзельнікі Каўказскіх войн
Катэгорыя:Постаці Чачні
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чачні
Катэгорыя:Памерлі ў Чачні
Луконец (возера, басейн Эсы)

**Луко́нец** — возера ў Беларусі, у Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Эса, за 5 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада Лепель, прыкладна за 0,5 км на поўнач ад вёскі Бяседы.

Плошча паверхні возера 0,24 км². Даўжыня 0,72 км, найбольшая шырыня 0,4 км, даўжыня берагавой лініі 1,9 км. Плошча вадазбору 11,1 км². Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны маюць вышыню ад 14—16 да 26 м. Усходнія і заходнія берагі нізкія і забалочаныя, астатнія зліваюцца са схіламі катлавіны. Каля ўсходніх і заходніх берагоў забалочаная пойма. На ўсходзе з возера выцякае ручай у раку Эса.

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-35-46. Выданне 1980 г.

## Спасылкі 
* *Иванов-Смоленский В. Г.* Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 3-2.

Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна
Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Басейн Эсы
Лукомскае вадасховішча

**Луко́мскае** — вадасховішча ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, на рацэ Лукомка, каля вёскі Рудніца.

Вадасховішча створана ў 1951 годзе плацінай Лукомскай ГЭС на рацэ Лукомка. Плошча паверхні 0,68 км². Даўжыня 3 км, найбольшая шырыня 0,12 км. Найбольшая глыбіня 6,2 м. Аб'ём вады 1,1 млн м³. Берагі вадасховішча абрывістыя вышынёй 10—15 м у нізоўі і спадзістыя ў вярхоўі.

## Літаратура 
*  — С. 365.

Катэгорыя:Вадасховішчы Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Вадасховішчы Чашніцкага раёна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1951 годзе
Катэгорыя:Лукомка
Лукомскі

**Лукомскі** — прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Сяргеевіч Лукомскі (1868—1939) — расійскі военачальнік, генерал-лейтэнант. Удзельнік Першай сусветнай і Грамадзянскай войнаў.
* Андрэй Іванавіч Лукомскі (1470—1528) — вялікалітоўскі арыстакрат.
* Багдан Андрэевіч Лукомскі — ураднік ВКЛ.
* Георгій Крыскентавіч Лукомскі (1884—1952) — украінскі і расійскі мастацтвазнавец, мастак, даследчык помнікаў архітэктуры.
* Іван Іванавіч Лукомскі (1460—1520) — вялікалітоўскі арыстакрат.
* Канстанцін Міхайлавіч Лукомскі — вайсковы дзеяч ВКЛ.
* Павел Яўгенавіч Лукомскі (1899—1974) — урач-тэрапеўт, акадэмік АМН СССР, Герой Сацыялістычнай Працы.
* Раман Іванавіч Лукомскі (XV ст. — 1500) — вялікалітоўскі арыстакрат.
* Фрыдэрык Лукомскі (1565—1611) — вялікалітоўскі арыстакрат і ўраднік, кашталян мсціслаўскі.
Галявіцкія дубы-волаты

**Галявіцкія дубы-волаты** — колішні батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння ў Галявіцкім лясніцтве Калінкавіцкага раёна Гомельскай вобласці. 2 дрэвы дуба звычайнага ўзростам каля 500 гадоў,
вышыня 30 i 32 м, дыяметр 1,5 i 2,0 м. (1983). Ахоўны статус нададзены ў 1963 годзе.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Калінкавіцкі раён
Катэгорыя:Колішнія батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Беларусі
Катэгорыя:Дрэвы-помнікі
Катэгорыя:Дубы
Калінкавіцкія ельнікі

**Калі́нкавіцкія ельнікі**, раней **Гарбаві́цкія ельнікі** — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння ў Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці.

Размешчаны за 5 км на ўсход ад в. Гарбавічы і за 500 метраў на паўночны захад ад в. Якімавічы, на тэрыторыі Гарбавіцкага і Клінскага лясніцтваў Калінкавіцкага лясгаса. Унікальныя астраўныя (6 участкаў) месцы росту елкі еўрапейскай за межамі арэала. Ельнікі чарнічна-зеленамошна-кіслічныя, пераважае у ix карпацкая раса елкі, якая вызначаецца хуткім ростам. Плошча ельнікаў у 1981 годзе складала 270,4 га, у наш час — 171,5 га, узрост дрэў 60—110 гадоў, вышыня 20—40 м, дыяметр 0,3—0,45 м (1983).

Ахоўны статус нададзены 15 верасня 1967 года.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Калінкавіцкі раён
Катэгорыя:батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Гомельскай вобласці
Катэгорыя:ельнікі
Зааспоры

з роду *Phytophthora* (электронны мікраскоп).]]
**Зааспора** (ад  заа- +  спора), зоаганідый — рухомая клетка (спора) водарасцей і некаторых грыбоў, якая служыдь для бясполага размнажэння і рассялення.

Утвараецца ў аднаклетачным органе — зоаспарангіі. У адрозненне ад тыповай расліннай клеткі пазбаўлена шчыльнай абалонкі. У многіх водарасцей зааспоры, акрамя храматафору, маюць таксама чырвонае вочка і пульсуючыя вакуолі. У вадзе зааспора перамяшчаецца з дапамогай жгуцікаў, якія праз некаторы час губляе, утварае шчыльную абалонку і развіваецца ў новы арганізм водарасці ці грыба.

У ааміцэтаў зааспоры маюць два жгуцікі — пярэдні пёрысты і кнутападобны задні, што ўласна i служыць для перамяшчэння.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Бясполае размнажэнне
Катэгорыя:Водарасці
Павел Яўгенавіч Лукомскі

{{Навуковец
 |Навуковая сфера      = кардыялогія
 |Месца працы          = 
 |Навуковая ступень    = 
 |Навуковае званне     = , 
 |Альма-матэр          = 
 |Навуковы кіраўнік    = Д. Д. Плятнёў, Д. А. Бурмін
 |Знакамітыя вучні     = 
 |Вядомы як            = 
 |Вядомая як           = 
 |Узнагароды і прэміі  = { style="background:transparent"
  
}
{ style="background:transparent"
     
-
 
}
 |Роспіс               = 
 |Шырыня роспісу       = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніцы          = 
}}
**Павел Яўгенавіч Луко́мскі** ( — ) — савецкі ўрач-тэрапеўт, кардыёлаг і педагог. Доктар медыцынскіх навук, прафесар. Акадэмік Акадэміі медыцынскіх навук СССР (1963). Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1967). Герой Сацыялістычнай Працы (1969).

## Біяграфія 
П. Я. Лукомскі нарадзіўся ў мястэчку Сувораўскі штаб (у сучаснай Гродзенскай вобласці Беларусі). У 1923 годзе скончыў медыцынскі факультэт Маскоўскага ўніверсітэта. У 1923—1926 гг. праходзіў ардынатуру, пасля яе застаўся на кафедры шпітальнай тэрапіі. У 1927 годзе асістэнт, потым кіраўнік кафедры факультэцкай тэрапіі і прапеўдэтыкі ўнутраных хвароб, з 1943 г. прафесар. Да 1949 г. працаваў у Чалябінскім медыцынскім універсітэце. З 1949 г. загадчык кафедрай факультэцкай тэрапіі і адначасова галоўны тэрапеўт Міністэрства аховы здароўя СССР. З 1953 г. П. Я. Лукомскі — загадчык кафедрай шпітальнай тэрапіі 2-га Маскоўскага медыцынскага інстытута (сучасны Расійскі нацыянальны даследчы медыцынскі інстытут імя М. І. Пірагова).

Памёр П. Я. Лукомскі 8 красавіка 1974 г. Пахаваны на Новадзявочых могілках у Маскве.

## Навуковая дзейнасць 
П. Я. Лукомскаму належаць працы па этыялогіі гіпертанічнай хваробы, атэрасклерозу і іншых сардэчна-сасудзістых захворванняў. Апублікаваў больш за 170 навуковых прац, у т.л. 4 манаграфіі. Узначальваў Навуковы Савет па сардэчна-сасудзістым захворванням пры Прэзідыуме Акадэміі медыцынскіх навук СССР. З'яўляўся адным з арганізатараў і першым старшынёй Усесаюзнага кардыялагічнага таварыства, з 1966 года — галоўным рэдактарам часопіса «Кардыялогія».

## Узнагароды і званні 
* Медаль «Серп і Молат» Героя Сацыялістычнай працы
* 2 ордэны Леніна
* Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга
* Дзяржаўная прэмія СССР 1969 г.
* медалі
* Заслужаны дзеяч навукі РСФСР
* Ганаровы член навуковых кардыялагічных таварыстваў ГДР, ПНР, ЗША.

## памяць 
* У горадзе Чалябінску мемарыяльная дошка на доме, у якім жыў П. Я. Лукомскі.

## Літаратура 
*  — С. 365.

## Спасылкі 
* 
* Гісторыя кафедры шпітальнай тэрапіі № 1 Расійскага нацыянальнага даследчага медыцынскага інстытута імя М. І. Пірагова 
* *Степанова А. Е.* П. Е. Лукомский (К 100-летию со дня рождения) // Кардиология, 1999. — № 9. — С. 4—7. 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гродзенскай вобласці
Катэгорыя:Медыкі СССР
Катэгорыя:Педагогі СССР
Катэгорыя:Выпускнікі МДУ
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках
Армянскі алфавіт

, Кіпр]]

**Армянскі алфавіт** — алфавіт армянскай мовы.

Сістэма армянскага пісьма была створаная каля 406 года епіскапам Месропам Маштоцам. Узнікненне яе было выклікана распаўсюджаннем хрысціянства (прынята армянамі ў 301 годзе) і неабходнасцю мець богаслужэбную літаратуру на армянскай мове.

Армянскае пісьмо мае фанематычны характар. Першапачаткова алфавіт складаўся з 36 знакаў (кожны абазначаў асобную фанему), у XII ст. дапоўнены 2 новымі літарамі. У такім складзе выкарыстоўваецца для перадачы сучаснай армянскай мовы. Да пераходу на арабскія лічбы літары мелі і лічбавае значэнне (гл. Армянская сістэма злічэння). 

Кірунак пісьма злева направа, літарныя знакі запісваліся асобна.

У якасці вытокаў армянскага пісьма разглядаецца грэчаска-візантыйскае, сірыйскае і арамейскае пісьмо, аднак адназначнага рашэння гэтае спрэчнае пытанне не знайшло.

## Літаратура 
*
Семянец (возера)

**Семяне́ц** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці, за 10 км на поўдзень ад горада Полацк, каля вёскі Семянец, у басейне ракі Заходняя Дзвіна.

Плошча паверхні 0,062 км². Даўжыня 0,45 км, найбольшая шырыня 0,19 км. Найбольшая глыбіня 5,0 м, сярэдняя — 1,84 м. Даўжыня берагавой лініі 1,11 км. Аб'ём вады ў возеры 0,11 млн м³.

Схілы катлавіны вышынёй да 2 м, разараныя. На захадзе забалочаная пойма шырынёй 50—100 м. Выцякае ручай у возера Заазер'е.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Эвалдас Ігнатавічус

{{Дзяржаўны дзеяч
| імя      = Эвалдас Ігнатавічус 
| арыгінал імя = Evaldas Ignatavičius
| выява          = Evaldas Ignatavičius 02.jpg
| шырыня  =
| апісанне выявы          =
| пасада            =
| сцяг             =
| перыядпачатак     =
| перыядканец      =
| папярэднік   =
| пераемнік         =
| дата нараджэння    = 8.02.1967 
| месца нараджэння   = 
| дата смерці      = 
| месца смерці     = 
| род         =
| бацька             =
| маці             =
| муж           = 
| жонка          =
| дзеці             =
| аўтограф         =
| узнагароды          = { style="background:transparent"

}
}}
**Э́валдас Ігната́вічус** (; , Укмярге) — літоўскі дыпламат, пасол Літвы ў Рэспубліцы Беларусь з 2013 па 2016.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Укмярге. Скончыў філалагічны факультэт Віленскага ўніверсітэта (1992). У 1994 годзе скончыў курсы дыпламатыі ў Інстытуце міжнародных адносін Лідса (Вялікабрытанія). Працаваў у Аддзеле Усходняй і Цэнтральнай Еўропы Міністэрства замежных спраў Літвы (1991—1995). У 1995—1998 гадах займаў пасаду саветніка пасольства Літоўскай Рэспублікі ў Рэспубліцы Польшча. У 1998—2000 гадах быў кіраўніком аддзела Усходняй Еўропы і Сярэдняй Азіі Міністэрства замежных спраў Літвы, затым працаваў генеральным консулам Літвы ў Калінінградзе.

У 2001—2002 гадах віцэ-міністр замежных спраў, у 2002—2003 гадах — дзяржаўны сакратар Міністэрства замежных спраў Літвы.

У 2002—2004 гадах працаваў выкладчыкам Інстытута міжнародных адносін і палітычных навук Віленскага ўніверсітэта. У 2004 годзе сакратар Міністэрствы замежных спраў і затым з 1 верасня 2004 года да 14 студзеня 2009 года Надзвычайны і паўнамоцны пасол Літоўскай Рэспублікі ў Федэратыўнай Рэспубліцы Германія. З 19 студзеня 2009 года сакратар Міністэрствы замежных спраў Літвы. З 2009 па 2012 — віцэ-міністр замежных спраў. 20 сакавіка 2013 года прызначаны паслом Літоўскай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь.

Валодае англійскай, нямецкай, польскай, беларускай, рускай мовамі. Узнагароджаны крыжом камандора ордэна «За заслугі перад Літвой». Жанаты, двое дзяцей — сын і дачка.

## Спасылкі 
* Віцэ-міністр Эвалдас Ігнатавічус

Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Паслы Літвы ў Германіі
Катэгорыя:Намеснікі міністра замежных спраў Літвы
Катэгорыя:Паслы Літвы ў Беларусі
Шчаўбініца

**Шчаўбі́ніца** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці, за 25 км на паўночны ўсход ад горада Полацк, за 1,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Кулькі, у басейне ракі Палата.

Плошча паверхні 0,03 км². Даўжыня 0,27 км, найбольшая шырыня 0,17 км. Даўжыня берагавой лініі 0,7 км.

Размешчана сярод забалочанага хмызняку.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Святое (возера, Полацкі раён)

**Свято́е** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці, за 33 км на паўночны захад ад горада Полацк, за 3,5 км на паўночны захад ад вёскі Новыя Замшаны, у басейне ракі Дрыса.

Плошча паверхні 0,07 км². Даўжыня 0,42 км, найбольшая шырыня 0,32 км. Даўжыня берагавой лініі 1,1 км.

Схілы катлавіны пад лесам, месцамі невыразныя. На захадзе і ўсходзе забалочаная пойма шырынёй 100—150 м. Выцякае ручай у раку Дрыса.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Святое (возера, Расонскі раён)

**Свято́е** — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, за 30 км на паўночны ўсход ад горада Полацк, за 3 км на паўночны ўсход ад вёскі Шчаперня Полацкага раёна, у басейне ракі Дрыса.

Плошча паверхні 0,04 км². Даўжыня 0,42 км, найбольшая шырыня 0,12 км. Даўжыня берагавой лініі 0,98 км.

Вакол возера забалочаная пойма, на поўдні — лес.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна
Катэгорыя:Басейн Дрысы
Свяцец

**Свя́цец**, **Свяцінец** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці, за 23 км на паўночны захад ад горада Полацк, за 0,5 км на поўнач ад вёскі Мікуліна, у басейне ракі Заходняя Дзвіна.

Плошча паверхні 0,04 км². Даўжыня 0,25 км, найбольшая шырыня 0,2 км. Даўжыня берагавой лініі 0,75 км.

Вакол возера балота з хмызняком, на ўсходзе — лес.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Рабяціна

**Рабя́ціна** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці, за 12 км на поўнач ад горада Полацк, каля вёскі Капавішча, у басейне ракі Палата.

Плошча паверхні 0,01 км². Даўжыня 0,15 км, найбольшая шырыня 0,1 км. Даўжыня берагавой лініі 0,42 км.

Схілы катлавіны вышынёй да 2 м, пад выганам, на ўсходзе параслі лесам. Праз возера цячэ канава Рабінаўка.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Гарохавіцкі дуб-велікан

**Гарохавіцкі дуб-велікан** — колішні батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння ў Гарохавіцкім лясніцтве Светлагорскага раёна Гомельскай вобласці. Дуб звычайны. Узрост дрэва каля 400 гадоў, вышыня 35 м,
дыяметр (на вышыні 1,3 м) 1,4 м (1983). Ахоўны статус нададзены ў 1963 годзе.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Светлагорскі раён
Катэгорыя:Колішнія батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Беларусі
Катэгорыя:Дрэвы-помнікі
Катэгорыя:Дубы
Леанід Ніканоравіч Ціханаў

**Леанід Ніканоравіч Ціханаў** () — беларускі педагог, гісторык, дзяржаўны дзеяч. Замежны член Расійскай акадэміі адукацьіі (2001). Заслужаны дзеяч навукі Беларусі (1997). Доктар гістарычных навук (1988), прафесар (1989).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 19 лютага 1938 года ў в. Малы Алонец Алонецкага раёна Карэльскай АССР (РСФСР).

Скончыў Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт (1960). 3 1964 года — на камсамольскай і партыйнай рабоце. 3 1978 года — прарэктар Мінскага інстытытута замежных моў. З 1989 года — прарэктар, з 1993 года па 2003 год — рэктар Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта. 3 1999 года — прэзідэнт Беларускай акадэміі адукацыі.

Даследаваў развіццё і станаўленне беларускай педагагічнай навукі, праблемы ўдасканалення сістэмы вышэйшай адукацыі, абагульняе вопыт работы па маральным выхаванні моладзі.

Член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, намеснік старшыні пастаяннай камісіі па Нацыянальнай бяспецы і міжнародных справах (1996—2000).

Памёр 5 кастрычніка 2021 года.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання
Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка
Катэгорыя:Рэктары БДПУ імя Максіма Танка
Паганік

**Пага́нік**, **Пача́нік** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці, за 28 км на паўночны ўсход ад горада Полацк, за 2 км на захад ад возера Сосна, у басейне ракі Сосніца.

Плошча паверхні 0,05 км². Даўжыня 0,3 км, найбольшая шырыня 0,25 км. Даўжыня берагавой лініі 0,82 км.

Схілы катлавіны стромкія, вышынёй 10—15 м. Пойма вакол возера шырынй 25—75 м, забалочаная.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Мітчэл

**Мітчэл** () — прозвішча, тапонім.

## Прозвішча 
* Джоні Мітчэл — канадская спявачка
* Маргарэт Мітчэл — амерыканская пісьменніца
* Томас Мітчэл — амерыканскі акцёр, драматург і сцэнарыст
* Эдгар Дын Мітчэл — астранаўт
## Тапонім 
* Мітчэл (акруга, Тэхас)
Віктар Сцяфанавіч Цітоў

**Віктар Сцяфанавіч Цітоў** (, в. Дрожджаніцы, Крычаўскі раён, Магілёўская вобласць — ) — беларускі этнограф, гісторык, педагог. Доктар гістарычных навук (1991), прафесар (1995).

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Магілёўскі педагагічны інстытут (1963). 3 1963 настаўнічаў, працаваў у Міністэрстве асветы Беларусі. 3 1974 у Гродзенскім педагагічным інстытуце, з 1977 у Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН Беларусі. 3 1993 загадчык кафедры Беларускага ўніверсітэта культуры, з 1998 — Беларускага педагагічнага ўніверітэта, 2003—2009 прафесар Вроцлаўскага універсітэта (Польшча), 2011—2016 прафесар Інстытута парламентарызму і прадпрымальніцтва.

## Навукова-даследчыцкая дзейнасць 
Распрацаваў канцэпцыю гісторыка-этнаграфічнага раянавання Беларусі. Даследуе тыпалогію культурных ландшафтаў, гістарычныя стасункі Беларусі і сумежных тэрыторый, беларускую дыяспару, этнічную гісторыю і геаграфію Беларусі, традыцыйную народную культуру, гісторыю народнай адукацыі, праблемы нацыянальных узаемаадносін і інш. Адзін з аўтараў прац «Праблемы рассялення ў БССР» (1980), «Помнікі этнаграфіі» (1981), «Промыслы і рамёствы Беларусі» (1984), «Палессе: Матэрыяльная культура» (1988), «Грамадскі быт і культура сельскага насельніцтва Беларусі» (1993), «Адраджэнне традыцыйнай мастацкай культуры Палесся» (1994), «Беларусы» (т. 1, 1995), «Беларусы» (1998), «Традыцыйная мастацкая культура беларусаў» (т. 1—6, 2001—2014), «Гісторыя сялянства Беларусі» (т. 2, 2002). Навуковы рэдактар і сааўтар энцыклапедычнага даведніка «Народная культура Беларусі» (2002), зборніка «Народныя традыцыі і нацыянальная культура» (кн. 1—2, 2001— 03). Удзельнічаў у распрацоўцы навукова-метадычных прынцыпаў аховы помнікаў, арганізацыі музеяў-скансенаў (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту, Нарачанскі нацыянальны парк і інш.), складанні «Нацыянальнага атласа Беларусі» (2002).

## Выбраная бібліяграфія 
* Народные деревообрабатывающие промыслы Белоруссии (1917—1941 гг.). — Мн., 1976.
* Историко-этнографическое районирование материальной культуры белорусов, XIX — начало XX в. — Мн., 1983.
* Народная спадчына: Матэрыяльная культура ў лакальна-тыпалагічнай разнастайнасці. — Мн., 1994.
* Этнаграфічная спадчына: Беларусь: Традыцыйна-бытавая культура. 2-е выд. — Мн., 2001.
* Этнаграфічная спадчына: Беларусь: Краіна і людзі. 2-е выд. — Мн., 2001.
* Этнаграфія і літаратура (Разам з Цітовай Л. К.). — Мн., 2004.
* Гісторыя айчыннай культуры: У 2 ч. — Мн., 2009.
* Праздники и обряды в Белорусской ССР // Бондарчик В. К., Бураковская Н. И., Ракова Л. В., Гурков В. С., Касперович Г. И., Мелешко А. А., Титов, В. С., Углик, И. Г.; Академия наук Белорусской ССР, Институт искусствоведения, этнографии и фольклора; [ред. д-р ист. наук В. К. Бондарчик] — Мн.: Наука и техника, 1988. — 301, [1] с.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Zeszyty etnologii Wroclawskiej. — Wroclaw. 2006. NR 1 (8), s. 34 (V. S.Tsitov (Jawarowski).

Катэгорыя:Этнографы Беларусі
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Выкладчыкі Інстытута парламентарызму і прадпрымальніцтва
Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага
Добрушскія ельнікі

**Добрушскія ельнікі** — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння ў Добрушскім раёне Гомельскай вобласці. Размешчаны за 1,5 км на паўднёвы ўсход ад в. Чыстыя Лужы і за 15 км на паўночны ўсход ад г. Добруша па трасе Гомель-Бранск, на тэрыторыі Раманавіцкага і Добрушскага лясніцтваў Гомельскага лясгаса. Ахоўны статус нададзены 27 снежня 1963 года.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Добрушскі  раён
Катэгорыя:батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Дрэвы-помнікі
Катэгорыя:Чыстыя Лужы
Збарова

**Збарова** — геалагічнае агаленне на левым беразе Дняпра, за 1,9 км на паўночны захад ад в. Збароў Рагачоўскага раёна Гомельскай вобласці. Ахоўны статус нададзены 27 снежня 1963 года.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Геалагічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Геалагічныя агаленні
Катэгорыя:Збароў
Катэгорыя:Геалогія Рагачоўскага раёна
Жуль Арман Дзюфор

**Жуль Арман Станіслас Дзюфор** (; 4 снежня 1798, Сожон — 27 чэрвеня 1881, Рюэй-Мальмезон) — французскі палітык і дзяржаўны дзеяч, тройчы ўзначальваў кабінет міністраў Францыі, член французскай акадэміі (1798—1881).

Жуль Арман Станіслас Дзюфор, будучы адвакатам у Бардо, хутка набыў шырокую вядомасць удзелам у палітычных працэсах.

Абраны ў 1834 годзе ў палату дэпутатаў, ён заняў у ёй значнае месца ў шэрагах цэнтра (tiers parti). У 1839 годзе ўдзельнічаў у кааліцыі супраць кабінета Моле і па зрыньвання яго каля года быў міністрам публічных работ. У гэты кароткі час шмат зрабіў для развіцця чыгуначнай справы.

Пасля рэвалюцыі 1848 гады Дзюфор, абраны ў Устаноўчы сход, быў сябрам камісіі для выпрацоўкі канстытуцыі, а ў кастрычніку быў прызначаны Луі Кавеньяком міністрам унутраных спраў і актыўна падтрымліваў кандыдатуру Кавеньяка на прэзідэнцтва. Займаў тую ж пасаду ў першым кабінеце Напалеона III; быў членам заканадаўчага сходу.

Пасля перавароту 2 снежня некаторы час утрымліваўся пад арыштам.

Вярнуўшыся ў парыжскае адвакацкая саслоўе, быў у 1862—1864 гадах яго старшыной — батоны.

Пасля абвяшчэння трэцяй рэспублікі Дзюфор быў абраны членам нацыянальнага сходу ад пяці дэпартаментаў і займаў пры Цьері пасаду міністра юстыцыі. Пасля падзення Цьера Дзюфор далучыўся да левага цэнтру і актыўна вёў барацьбу з кабінетам Брольи.

У сакавіку 1875 года Дзюфор ізноў быў прызначаны міністрам юстыцыі і прымаў дзейны ўдзел у выпрацоўцы арганізацыі сената і абмеркаванні выбарчых законаў.

Пасля адстаўкі Бюфэ ў сакавіку 1876 года Дзюфор стаў на чале кабінета міністраў. Заснаваў пры міністэрстве юстыцыі «Камітэт замежнага заканадаўства» для перакладу на французскую мову замежных кодэксаў і законаў.

У снежні 1876 года кабінет Жуля Дзюфора упаў па пытанні аб спыненні усялякіх новых пераследаў за дотык да камуне. У тым жа годзе Дзюфор быў абраны незмяняльнай сенатарам. У 1877 годзе ён вёў непрымірымую барацьбу з дзеячамі «coup d 'é tat 16 траўня», а пасля перамогі рэспубліканцаў на агульных выбарах яму даручана было (у снежні 1877 гады) ўтварыць новы кабінет.

У канфлікце, які ўзнік паміж міністэрствам і прэзідэнтам Мак-Магонам, Дзюфор рашуча адстойваў патрабаванні міністэрства, чым садзейнічаў стараннасці Мак-Магона выйсці ў адстаўку.

З выбраннем Грэві, Дзюфор, у лютым 1879 года, адышоў ад палітыкі.

Жуль Арман Станіслас Дзюфор памёр 27 чэрвеня 1881 года ў Рюэй-Мальмезоне.

Катэгорыя:Трэцяя французская рэспубліка
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі
Коўчыцкі дуб-велікан

**Коўчыцкі дуб-велікан** — колішні батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння ў Коўчыцкім лясніцтве Светлагорскага раёна Гомельскай вобласці. Дрэва дубу звычайнага ўзростам каля 300 гадоў, вышыня 33 м, дыяметр 1,2 м (1983). Ахоўны статус нададзены ў 1963 годзе. Помнік прыроды ліквідаваны 14 красавіка 2007 года.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Светлагорскі раён
Катэгорыя:Колішнія батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Беларусі
Катэгорыя:Дрэвы-помнікі
Катэгорыя:Дубы
Маяпанская ліга

**Маяпа́нская лі́га** — саюз паміж трыма гарадамі мая: Чычэн-Іцой, Ушмалем і Маяпанам, утвораны ў 1007 годзе н. э.

## Перадгісторыя 
У X стагоддзі на Юкатан урываюцца тальтэкі, якія па нейкіх прычынах пакінулі Талан, і пры дапамозе саюзных ім маянскіх плямён Іца і Тутуль Шыу захопліваюць гэтыя тэрыторыі. Тальтэкі, змяшаўшыся з мясцовымі мая, замацоўваюцца ў Чычэн-Іцы і робяць яе сваёй новай сталіцай. У гэты ж час саюзнікі тальтэкаў засноўваюць свае гарады — Каком заснаваў Маяпан, а Ах Суйток Тутула Шыу — Ушмаль. Гэтыя гарады пачынаюць хутка расці. У Чычэн-Іцы былі створаны піраміды ў гонар тальтэкскага бога, Кецалькаатля, культ якога ўжо зліўся з культам маянскага Кукулькана. Выявай боскага Пярнатага змея ўпрыгожаны выдатныя калоны Чычэн-Іцы, якія паказвалі, што ў горада з'явіўся новы заступнік. Ушмаль быў пабудаваны ў стылі «маяскага рэнесансу», найярчэйшым узорам якога з'яўляецца Палац правіцеляў горада.

## Гісторыя 
У 1007 годзе Чычэн-Іца, Ушмаль і Маяпан утвараюць так званую Маяпанскую лігу. Гэта ўмоўная назва, бо спачатку абсалютным гегемонам і гэтага саюза і сталіцай усяго тагачаснага Юкатана быў горад Чычэн-Іца.
Спачатку гэта быў больш-менш моцны саюз. Але з часам Чычэн-Іца ператварылася ў сапраўднага гегемона-тырана. Кіраўнікі Чычэн-Іцы мелі абсалютную ўладу, ім плацілі даніну гарады, якія знаходзіліся нават на адлегласці 1000 км. Больш таго, жрацы Чычэн-Іцы, якія валодалі велізарнай уладай у горадзе, патрабавалі ад сваіх даннікаў людзей для прынясення ў ахвяру багам. І ў рэшце рэшт правіцелі Маяпана, Ушмаля і Іцмаля — Хунак Кеель, Чан Такіль і Уліль задумалі змову супраць Чычэн-Іцы. 22 лістапада 1194 года маяпанскія войскі Хунак Кееля атакуюць і захопліваюць Чычэн-Іцу. Так Какомы, дынастыя правіцеляў Маяпана, становяцца неабмежаванымі правіцелямі паўночнага Юкатана. Каб зацвердзіць сваю магутнасць, яны прыводзяць у Маяпан маяскіх халач-вінікаў і прымушаюць іх застацца тут на пастаяннае жыхарства. Нават кіраўнік Ушмаля вымушаны быў пасяліцца ў Маяпане. Аб ваеннай моцы Маяпана сведчылі гарадскія ўмацаванні — сапраўдныя крапасныя сцены (да гэтага ні ў адным маяскім горадзе не было знешніх умацаванняў).

Валадарства маяпанскіх Какомаў над астатнімі юкатанскімі мая працягвалася 250 гадоў. Але затым супраць дыктатуры Какомаў успыхвае агульнаюкатанскае паўстанне, якім кіраваў халач-вінік Ушмаля Ах Шупа Шыу. Паўстанне было паспяховым. 6 студзеня 1461 года Тутуль Шывы з Ушмаля разбурылі Маяпан.

## Зноскі 
## Літаратура 
* В. А. Кузьмищев. «Тайна жрецов майя»

Катэгорыя:Мая
Свята-Троіцкая царква (Целяханы)

**Свята-Троіцкая царква** — праваслаўны храм у г.п. Целяханы Івацэвіцкага раёна Брэсцкай вобласці.

## Гісторыя 
У цэнтры вёскі. Пабудавана ў 1934 г. з дрэва на месцы храма 19 ст.

## Архітэктура 
Помнік архітэктуры неарускага стылю. Храм складанай шматпланавай аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі: па падоўжнай восі размешчаны званіца, кароткі бабінец, кубападобны асноўны аб’ём, 5-гранная апсіда. У сілуэце будынка дамінуюць цыбулепадобныя галоўкі на гранёным шатры званіцы (2 васьмерыкі на чацверыку) і 8-гранным барабане асноўнага аб’ёму. Пірамідальны характар асноўнага аб’ёму вылучае 2-ярусны пакаты шатровы дах, прарэзаны цэнтрычным чацверыком «другога святла» з радамі паўарачных люкарнаў па перыметры. Да бакавых фасадаў асноўнага аб’ёму далучаюцца 5-гранныя прыдзелы, якія абумовілі крыжападобнае развіццё плана будынка. Галоўны ўваход аформлены навіссю на 4 слупах з макаўкай у завяршэнні. Фасады гарызантальна ашаляваны, прарэзаны высокімі прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў простых ліштвах.

## Інтэр’ер 
Інтэр’ер зальны з 2-ярусным перакрыццем на вуглавых ветразях. Абраз 18 ст. «Маці Бажая Адзігітрыя».

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Івацэвіцкага раёна
Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі
Катэгорыя:Целяханы
Катэгорыя:Храмы Пінскай і Лунінецкай епархіі
Катэгорыя:1934 год у Беларусі
Мемарыяльная капліца (Цімкавічы)

thumb|Капліца і брама-званіца пры старой Свята-Мікалаеўскай царкве ў Цімкавічах, 1917 год

**Мемарыяльная капліца** — капліца ў аграгарадку Цімкавічы Капыльскага раёна Мінскай вобласці.

## Гісторыя 
Знаходзіцца ў цэнтры аграгарадка. Пабудавана ў другой палавіне XIX ст. з цэглы ў памяць аб адмене прыгоннага права (над галоўным уваходам усталявана мемарыяльная дошка).

## Архітэктура 
Помнік архітэктуры неакласіцызму. Вырашана цэнтрычным кубападобным аб’ёмам пад шатровым гонтавым дахам. Галоўны фасад вылучаны ў цэнтры фланкіраваным пілястрамі прамавугольным уваходным праёмам. Атынкаваныя сцены прарэзаны арачнымі аконнымі праёмамі ў шырокіх ліштвах у выглядзе перакінутай паміж 2 пілястрамі архівольты, расчлянёны лапаткамі і апяразаны прафіляваным карнізам. Зала перакрыта цыліндрычным скляпеннем, у алтарнай сцяне зроблена ніша.

## Брама-званіца 
Побач з капліцай пастаўлена мураваная 2-ярусная прамавугольная ў плане брама-званіца пад двухсхільным дахам. Ярусы расчлянёны гонтавым адлівам на прафіляваным карнізе. Шырокі арачны праезд першага яруса замураваны. Верхні ярус-звон прарэзаны з усіх бакоў лучковымі праёмамі, фланкіраванымі лапаткамі і аб’яднанымі на франтальным фасадзе аркатурай.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Цімкавічы
Катэгорыя:Капліцы Мінскай вобласці
Катэгорыя:Культавыя збудаванні Капыльскага раёна