open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Еўрапеоідная раса

**Еўрапеоідная раса** — адна з чатырох вялікіх чалавечых рас. Да эпохі Вялікіх геаграфічных адкрыццяў прадстаўнікі еўрапеоіднай расы насялялі Еўропу, Паўночную Афрыку, Пярэднюю і Цэнтральную Азію, паўночны Індастан. У наш час жывуць ва ўсіх частках свету. Складаюць каля 40 % усёй чалавечай папуляцыі.

## Характэрныя асаблівасці 
Колер скуры і валасоў вар’іруецца ў паўночных і паўднёвых груп — ад вельмі светлых да цёмных. Валасы прамыя або кудлатыя. Для твару характэрна артаганальнасць — нахіл складае 100—90°. Выступ ніжняй часткі твару мінімальны. Надброўныя дугі вялікія. Арбіты вока нізкія, разрэз шырокі, хоць вочная шчыліна можа быць маленькай. Нос вузкі, пераноссе высокае. Вусны вузкія або сярэдняй шырыні. Для еўрапеоідаў характэрны моцны рост вусоў і барады, шырокія ступня і кісць.

## Іншыя назвы 
Нямецкі даследчык Крыстоф Майнерс у канцы XVIII ст. прапанаваў тэорыю, паводле якой ўсе чалавечыя расы мелі асобнае паходжанне. Еўрапеоідная раса, на яго думку, паходзіла з Каўказскага рэгіёна. Нягледзячы на тое, што канцэпцыя К. Майнерса не знашла ў далейшым навуковага пацверджання, еўрапеоідную расу да нашых дзён называюць таксама **каўказская раса**.

## Паходжанне 
Сучасныя вучоныя лічаць, што еўрапеоідная раса сфарміравалася ў ледавіковы перыяд у месцах, дзе існаваў істотны недахоп сонечнай радыяцыі, што паўплывала на светлую пігментацыю скуры і валасоў. Вузкі нос дапамагаў узімку саграваць марознае паветра. Першымі вядомымі еўрапеоідамі з’яўляюцца еўрапейскія краманьёнцы.

Image:Tennis champion Maria Sharapova visiting children in Belarus1.jpg|Еўропа: Марыя Шарапава разам з дзяўчатамі (Беларусь)
Image:Belarus girl.jpg | Дзяўчына з Беларусі
Image:Egypt men cairo.jpg|Афрыка: Егіпецкія гандляры
Image:Faces of Australia 1 (5426113687).jpg|Фермеры Аўстраліі
Image:Cuba (6947742467).jpg|Паўночная Амерыка: Кубінская жанчына
Image:Cacerolazo 2012-09-13 - Argentina - La yegua.jpg|Паўднёвая Амерыка: Аргенцінцы

Катэгорыя:Расы

## Спасылкі 
* Еўрапеоідная раса // Геаграфічныя паняцці і тэрміны. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993.
* Фактары эвалюцыі чалавека. Чалавечыя расы. Эвалюцыя чалавека на сучасным этапе 
* Europeoid races and types
Альфрэд Кірхгоф

**Альфрэд Кірхгоф** (; ,  — , ) — нямецкі географ.

З 1873 года прафесар землеўладання ва ўніверсітэце ў Гале, дзе з 1876 быў таксама і кіраўніком таварыства землеўладання. Кірхгоф выдаў: «Shulbotanik» (1865); «Die Idee der Pflanzenmetamorphoze bei Wolff und Goethe» (Берлін, 1867), «Erfurt im XIII Jahrh» (Берлін, 1870), Beiträge zur Bevölkerungsstatistik von Erfurt" (Эрфурт, 1871) «Shulgeographie» (13 выданне, 1893), "Thüringen doch Hermudenland (Лейпцыг, 1882), Rassenbilder (табл. з тэкстам, 183—1884), уводзіны («Europa im Allgemeinen») да другой часткі (Länderkunde von Europa) распачатага ім выдання вялікага падручніка па землеўладанню, пад назвай «Unser Wissen von der Erde» (1885—1893) і іншыя. Акрамя гэтага, па даручэнню цэнтральнай камісіі дзеля вывучэння германскіх земляў, выдаў «Forschunder zur deutschen Landes- und Volksunde» і «Anleitung zur deutschen Landes- und Volksforschung» (Штутгарт, 1889).
Быў прыхільнікам штучнай мовы валапюк, напісаў дапаможнік па гэтай мове, які выйшаў трыма выданнямі ("Volapük zum schnellen und leichten Erlenen dieser Weltsprache, 1887).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Стваральнікі і прапагандысты моў
Катэгорыя:Географы Германіі
Кірыл Генадзевіч Алексіян

**Кірыл Алексіян** (нар. , ) — беларускі футбаліст, абаронца.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец мінскай школы «Змена», пасля трапіў у БАТЭ. Гуляў за дубль, з 2009 года пачаў трапляць у асноўную каманду. У 2011 годзе згуляў у хатнім матчы Лігі чэмпіёнаў супраць «Барселоны», выйшаўшы на замену на 60-й хвіліне.

Другую палову 2012 года правёў у арэндзе ў клубе «Брэст», а ў лютым 2013 года быў аддадзены ў арэнду «Гомелю». Не змог замацавацца ў аснове гомельскага клуба.

У жніўні 2013 года на правах арэнды перайшоў у «Граніт», а ў сакавіку 2014 года стаў іграком «Граніта» ўжо на трывалай аснове. Замацаваўся ў аснове мікашэвіцкага клуба і дапамог яму выйсці ў Вышэйшую лігу.

У студзені 2015 года пакінуў «Граніт» па заканчэнні кантракта і адправіўся на прагляд у харвацкі клуб «Істра-1961». У выніку падпісаў кантракт з іншым харвацкім клубам «Хрвацкі Драгаволяц». Улетку 2015 года, аднак, пакінуў Харватыю, так і не дамовіўшыся аб пераходзе ў «Істру-1961».

Восенню 2015 года вярнуўся ў Беларусь, стаўшы іграком клуба Першай лігі «Смалявічы-СТІ», але ўжо ў студзені 2016 года пакінуў яго. У сакавіку 2016 знаходзіўся на праглядзе ў «Граніце», але падпісаннем кантракта ён не скончыўся. У выніку, у красавіку папоўніў склад мінскага «Тарпеда». У снежні 2016 года па заканчэнні кантракта пакінуў сталічны клуб.

У лютым 2017 года праходзіў прагляд у гродзенскім «Нёмане», аднак у выніку падпісаў кантракт з літоўскім клубам «Ёнава». У жніўні 2017 года вярнуўся ў Беларусь, стаўшы іграком сталічных «Крумкачоў». У складзе «Крумкачоў» стаў асноўным левым абаронцам, аднак у кастрычніку 2017 года выбыў з-за траўмы. Застаўся ў камандзе і ў сезоне 2018, калі яна не была дапушчана да ўдзелу ў Вышэйшай лізе і заявілася ў Другую лігу. Па выніках сезона 2018 дапамог «Крумкачам» выйсці ў Першую лігу.

У лютым 2019 года падоўжыў кантракт са сталічным клубам, які змяніў афіцыйную назву на НФК. У сезоне 2019 заставаўся іграком стартавага складу, з чэрвеня па жнівень не гуляў з-за траўмы, пасля вярнуўся ў склад. У лютым 2020 года пакінуў сталічны клуб.

У сакавіку 2020 года папоўніў склад пінскай «Хвалі», дзе гуляў да лета. У пачатку 2021 года далучыўся да «Оршы», гуляў там да жніўня, пасля чаго завяршыў кар’еру і пераехаў у Грузію, а пазней у Польшчу.

## Міжнародная кар’ера 
У 2012 годзе згуляў два матчы за моладзевую зборную Беларусі.

## Дасягненні 
*   Чэмпіён Беларусі (2): 2009, 2011
*  Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі: 2014

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Граніт Мікашэвічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Хрвацкі Драгаволяц
Катэгорыя:Ігракі ФК Смалявічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Ёнава
Катэгорыя:Ігракі ФК Крумкачы Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Хваля Пінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Орша
Дэні Дэ Віта

**Дэніэл Майкл «Дэні» Дэ Віта-малодшы** (; нар. , Непцьюн, Нью-Джэрсі, ЗША) — амерыканскі , , .

## Біяграфія 
Нарадзіўся 17 лістапада 1944 года. У кінаіндустрыю Дэ Віта прыйшоў літаральна з цырульніцкага салона, скончыўшы Уілфрэдскую цырульніцкую акадэмію. Першым фільмам, у якім зняўся Дэні, быў «Dreams of Glass», а праз 9 гадоў ён атрымаў запрашэнне на ролю маленькага гангстара ў фільме «Рамантыка з каменем», які прынёс яму сусветную вядомасць. Потым ён пачаў актыўна з'яўляцца на тэлебачанні, дзе дэбютаваў у якасці рэжысёра, а ў 1992 годзе стварыў сваю ўласную кампанію *Jersey Films*, якая выпусціла такія культавыя фільмы, як «Рэальнасць кусаецца» і «Крымінальнае чытво».

У 1982 годзе пабраўся шлюбам з актрысай Рэяй Перлман, у іх трое дзяцей. У 2011 годзе Дэ Віта атрымаў зорку на Галівудскай алеі славы за ўклад у развіццё тэлебачання.

## Фільмаграфія 
## Зноскі 
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Галівудская алея славы
Вялікі кітайскі фаервол

«**Вялікі кітайскі фаервол**» (, ад  — Вялікая кітайская сцяна) — мянушка сістэмы фільтравання змесціва сеціва ў КНР. Афіцыйная назва сістэмы — **Праект «Залаты шчыт»** (, кіт. *jīndùn gōngchéng*). Праект уяўляе сабой сістэму сервераў на інтэрнэт-канале паміж карыстальнікамі і правайдарамі, якія фільтруюць інфармацыю.

Шэраг заходніх кампаній выконваюць патрабаванні кітайскіх улад па абмежаванні доступу да інфармацыі. Па звестках арганізацыі «Рэпарцёры без межаў», кітайская версія пошукавай сістэмы Yahoo! у выніках пошуку не паказвае вызначаную інфармацыю.

Сайт Вікіпедыі таксама неаднаразова блакаваўся на тэрыторыі КНР. На цяперашні момант Вікіпедыя часткова даступна ў Кітаі, але цалкам заблакаваная кітайская версія Вікіпедыі і некаторыя «адчувальныя» артыкулы англійскай Вікіпедыі. Нагода блакавання абумоўлена, у прыватнасці, апісаннем падзей на плошчы Цяньаньмень у Кітаі ў маі — чэрвені 1989 года.

## Спасылкі 
* Кітай настойвае на карысці цэнзуры ў Інтэрнеце 
* Кітай узмацніў жорсткасць Інтэрнэт-цэнзуры 
* Website Test behind the Great Firewall of China
* Кітайскі Інтэрнэт: як за каменнай сцяной
* Кітайцам заблакавалі вольны софт

Катэгорыя:Інтэрнэт-цэнзура ў Кітаі
Катэгорыя:Інтэрнэт у Кітаі
Катэгорыя:Моўныя сферы Інтэрнэту
Мухарэм Байрамі

**Мухарэм Байрамі** (; нар. 29 лістапада 1985, Скоп’е, СФРЮ) — паўночнамакедонскі футбаліст (паўабаронца) і трэнер. У цяперашні час працуе галоўным трэнерам клуба «Македонія Гёрчэ Петраў» са Скоп’я.

## Клубная кар’ера 
Выступаў у Македоніі, а ў 2006—2008 гадах гуляў у Літве. У 2009 годзе вярнуўся ў Македонію, трапіўшы ў клуб «Рэнова». У 2010 годзе ў яго складзе стаў чэмпіёнам Македоніі. У 2012 годзе «Рэнова» гуляла ў Лізе Еўропы супраць «Гомеля», і Байрамі забіў гол у адказным матчы ў Гомелі.

У студзені 2013 года перайшоў у «Гомель». Разглядаўся як адзін з патэнцыяльных ігракоў асновы, але з-за траўмы прапусціў пачатак сезона. У выніку з’явіўся ў асноўным складзе «Гомеля» толькі аднойчы (28 красавіка 2013 года выйшаў на замену ў матчы супраць мінскага «Дынама»). У чэрвені 2013 года спыніў супрацоўніцтва з гомельскім клубам, а ў жніўні стаў іграком македонскай «Шкендыі».

З 2014 года стаў выступаць за клуб «Шкупі», разам з якім выйграў Другую лігу Македоніі ў сезоне 2014/15. У далейшым быў адным з лідараў каманды.

## Трэнерская кар’ера 
У сакавіку 2020 года стаў гуляючым трэнерам «Шкупі», а летам завяршыў кар’еру футбаліста і сканцэнтраваўся на трэнерскай працы. У верасні 2020 года пакінуў клуб.

У кастрычніку 2021 года ўзначаліў клуб «Македонія Гёрчэ Петраў».

## Дасягненні 
*   Чэмпіён Македоніі: 2009/10
*   Бронзавы прызёр чэмпіянату Македоніі (2): 2008/09, 2010/11
*  Пераможца Кубка Македоніі: 2012
*  Пераможца Другой лігі чэмпіянату Македоніі: 2014/15

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Ігракі ФК Слога Югамагнат
Катэгорыя:Ігракі ФК Влазрымі
Катэгорыя:Ігракі ФК Каўнас
Катэгорыя:Ігракі ФК Шылуце
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэнова
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Шкендыя
Катэгорыя:Ігракі ФК Шкупі
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Шкупі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Македонія Гёрчэ Петраў
Крыстоф Майнерс

**Крысто́ф Ма́йнерс** (, 31 ліпеня 1747 — 1 мая 1810) — нямецкі гісторык і філосаф, адзін з заснавальнікаў навуковага расізму.

Крыстоф Майнерс нарадзіўся ў Ніжняй Саксоніі, навучаўся ў Брэмене і Гётынгене. З 1775 г. працаваў прафесарам Гётынгенскага ўніверсітэта. Вядомы сваёй крытыкай канцэпцыі Асветніцтва і філасофіі І. Канта.

У сваіх працах сцвярджаў, што людзі розных рас маюць адрознае паходжанне. На вяршыні знаходзілася белая раса, якая стварала культуру, была схільна да навукі і дабрачыннасці. Ёй супрацьпастаўлялася чорная раса, разумова абмежаваная і сексуальна распушчаная. Астатнія расы знаходзіліся ў прамежкавым стане. На яго думку, месцам фарміравання людзей белай расы быў Каўказ.

## Бібліяграфія
**Geschichte des Ursprungs, Fortgangs und Verfalls der Wissenschaften in Griechenland und Rom* (1781) 
**Geschichte des Luxus der Athenienser von den ältesten Zeiten an bis auf den Tod Philipps von Makedonien * (1782)
**Grundriß der Geschichte der Menschheit* (1785)
**Beschreibung Alter Denkmäler in Allen Theilen Der Erde* (1786)
**Grundriß der Theorie und Geschichte der schönen Wissenschafften* (1787)
**Ueber den thierischen Magnetismus* (1788)
**Aus Briefen über die Schweiz. Reisen im Sommer 1782 und 1788* (1791)
**Leben Ulrichs von Hutten* (1797)
**Lebensbeschreibungen berühmter Männer aus den Zeiten der Wiederherstellung der Wissenschaften* (1797) 
**Beschreibung einer Reise nach Stuttgart und Strasburg im Herbste 1801* (1803)
**Untersuchungen über die Verschiedenheiten der Menschennaturen* (1813)

## Спасылкі 
* Christoph Meiners
* Nell Irvin Painter, Why White People Are Called 'Caucasian?' 

Катэгорыя:Расізм
Катэгорыя:Гісторыкі Германіі
Катэгорыя:Філосафы Германіі
Пражскае паўстанне (1945)

**Пражскае паўстанне** () — спроба чэшскіх падпольшчыкаў вызваліць ад нямецкай акупацыі сталіцу Чэхіі (пратэктарата Багемія і Маравія) да прыходу Чырвонай арміі. Падзеі пачаліся 5 мая і скончыліся пагадненнем аб спыненні агню 8 мая, за дзень да прыходу савецкіх войскаў.

Па прычыне, што баі вяліся на вуліцах Прагі, вялікія ахвяры панесла цывільнае насельніцтва горада: па прыблізных дадзеных, з 5 па 9 мая загінула больш за паўтары тысячы чэхаў (паўстанцы і мірныя жыхары), каля тысячы немцаў (у асноўным салдаты вермахта і СС) і амаль 300 байцоў РВА. У Празе і ваколіцах загінула каля 500 савецкіх салдат і афіцэраў, большасць з іх пахавана на Альшанскіх могілках.

## Літаратура 
* Roučka, Zdeněk. *Skončeno a podepsáno: Drama Pražského povstání (Accomplished And Signed: Pictures of the Prague Uprising)*, 163 pages, Plzeň: ZR&T, 2003 (ISBN 80-238-9597-4).
* Bartosek, Karel. 1965. The Prague Uprising. Prague, Czech Republic: Artia.
* Skilling, Gordon H. «The Czechoslovak Struggle for National Liberation in World War II.» Dec. 1960. The Slavonic and East European Review. 39: 174—197. Retrieved March 11, 2009 http://www.jstor.org/stable/pdfplus/4205225.pdf

Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Паўстанні ў Другой сусветнай вайне
Катэгорыя:Бітвы ў Чэхіі
Катэгорыя:Май 1945 года
Катэгорыя:1945 год у Празе
S/2003 J 10

**S/2003 J 10** — нерэгулярны спадарожнік Юпітэра.

## Адкрыццё 
Быў знойдзены 6 лютага 2003 г. групай астраномаў з Гавайскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам Скота Шэпарда. Спадарожнік не атрымаў пакуль афіцыйную назву.

## Арбіта 
S/2003 J 10 здзяйсняе поўны абарот вакол Юпітэра на адлегласці ў сярэднім 23.041.000 км за 716 дзён і 6 гадзін. Арбіта мае эксцэнтрысітэт 0,214. Нахіл рэтраграднай арбіты 165 °. Належыць да групы Кармэ.

## Фізічныя характарыстыкі 
Дыяметр S/2003 J 5 складае каля 3 км. Шчыльнасць ацэньваецца 2,6 г/см³, бо спадарожнік складаецца, верагодна, з пераважна сілікатных парод. Вельмі цёмная паверхня мае альбеда 0,04. Зорная велічыня +23,6 m

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2003 годзе
Эрыномэ (спадарожнік)

**Эрыномэ** () — спадарожнік Юпітэра са зваротным кручэннем, адкрыты ў лістападзе-снежні 2000 года групай астраномаў пад кіраўніцтвам Скота Шэпарда разам з іншымі 10 спадарожнікамі на 2,2-метровым тэлескопе на гары Мауна-Кеа. Часовае абазначэнне, прысвоенае спадарожніку пры адкрыцці - **S/2000 J 4** ці **XXV**. У кастрычніку 2002 спадарожніку была прысвоена назва Эрыномэ, у гонар каханай Юпітэра. Спадарожнік ўваходзіць у групу Кармэ.

## Дадзеныя спадарожніка 
* Эпоха сярэдняй анамаліі JD, TT - 2452200,5
* Сярэдні рух, ° / сут -,47210290
* Бачны бляск +22,8 m

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2000 годзе
Руская вызваленчая армія

**Руская вызваленчая армія**, **РВА** — назва, якая гістарычна замацавалася за ўзброенымі сіламі Камітэта Вызвалення Народаў Расіі (КВНР), што ваявалі на боку Трэцяга рэйха супраць СССР, а таксама сукупнасць большасці рускіх антысавецкіх часцей і падраздзяленняў з рускіх калабарацыяністаў у складзе Вермахта ў 1943—1944 гг., які пераважна выкарыстоўваліся на ўзроўні асобных батальёнаў і ротаў, і сфарміраваных рознымі нямецкімі ваеннымі структурамі (штабам Войскаў СС і г.д.) падчас Вялікай Айчыннай вайны.

Знакі адрознення Рускай вызваленчай арміі (нарукаўны знак) у розныя перыяды часу насілі каля 800.000 чалавек, але толькі трэцяя частка гэтай лічбы, як прызнавалася кіраўніцтвам РВА, рэальна належалі да іх руху.
Да 1944 года РВА не існавала ў якасці якога-небудзь пэўнага вайсковага фарміравання, а галоўным чынам выкарыстоўвалася нямецкімі ўладамі для прапаганды і прыцягнення добраахвотнікаў на службу. 1-я дывізія РВА была сфарміравана 23 лістапада 1944 года, крыху пазней былі створаны іншыя злучэнні, а напачатку 1945 года ў склад РВА былі ўключаны іншыя калабарацыянісцкія фарміраванні.

Армія фарміравалася гэтак жа як і, напрыклад, Паўночнакаўказскі Sonderverband Bergmann, Грузінскі легіён вермахта, — галоўным чынам, з савецкіх ваеннапалонных ці з ліку эмігрантаў. Неафіцыйна Рускую вызваленчую армію і яе членаў звалі «уласаўцамі», па прозвішчы іх кіраўніка, генерал-лейтэнанта Андрэя Уласава.

## Гл. таксама 
* Ордэны Трэцяга рэйха для ўсходніх народаў
* Рускі калабарацыянізм
* Белы рух
* Камбатанты

## Спасылкі 
* 
* Знакі адрознення РВА і іншых фармаванняў рускіх калабарацыяністаў
* Падборка матэрыялаў па гісторыі РВА 
* Рускі Вызваленчы Рух — Смаленская дэкларацыя
* Маніфест Камітэта Вызвалення Народаў Расіі (Прага, 14 лістапада 1944 года)
* Гісторыя РВА
* Казакі на беларускай зямлі: што расказваюць архівы СБУ
Каліке (спадарожнік)

**Каліке** (ад ) — нерэгулярны спадарожнік Юпітэра, вядомы таксама як **Юпітэр XXIII**.

## Адкрыццё 
Быў знойдзены 23 лістапада 2000 года групай астраномаў з Гавайскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам Скота Шэпарда і атрымаў часовае абазначэнне **S/2000 J 2**. У кастрычніку 2002 спадарожнік назвалі Каліке (імя адной з каханых Зеўса).

## Арбіта 
Каліке здзяйсняе поўны абарот вакол Юпітэра на адлегласці ў сярэднім 23.583.000 км за 743 дні. Арбіта мае эксцэнтрысітэт 0,245. Нахіл рэтраграднай арбіты 165,2 °. Належыць да групы Кармэ.

## Фізічныя характарыстыкі 
Дыяметр Каліке складае каля 5 км. Шчыльнасць ацэньваецца 2,6 г/см³, бо спадарожнік складаецца, верагодна, з пераважна сілікатных парод. Вельмі цёмная паверхня мае альбеда 0,04. Зорная велічыня +21,8 m.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2000 годзе
Кармэ (спадарожнік)

**Кармэ** () — нерэгулярны натуральны знешні спадарожнік Юпітэра з рэтраградным рухам. Адкрыты ў ліпені 1938 года амерыканскім астраномам Сэтам Барнсам Нікалсанам у абсерваторыі Маўнт-Вільсан. Названая ў гонар міфалагічнай Кармэ, маці крыцкай багіні Брытамарціды.

Спадарожнік атрымаў імя ў 1975 годзе, да гэтага выкарыстоўвалася пазначэнне **Юпітэр XI**. У перыяд з 1955 да 1975 года спадарожнік часам называлі «Пан». У цяперашні час Панам называецца адзін са спадарожнікаў Сатурна.

Кармэ ўваходзіць у склад так званай "групы Кармэ" - групы нерэгулярных знешніх спадарожнікаў Юпітэра з рэтраградным рухам, з радыусам арбіты 23-24 мільёнаў кіламетраў і нахілам каля 165 ° (даныя на 2000). Элементы арбіты групы пастаянна змяняюцца з-за абурэнняў, выкліканых Сонцам і Юпітэрам.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1938 годзе
S/2010 J 1

**S/2010 J 1** — нерэгулярны знешні спадарожнік Юпітэра.

## Гісторыя адкрыцця 
S/2010 J 1 быў адкрыты 7 верасня 2010 Робертам Джэйкабсанам, Марынай Бразовіч, Брэтам Глэдманам, і М. Александэрсенам пры дапамозе 5,1-метровага тэлескопа Хейла ў Паламарскай абсерваторыі. Паведамленне пра адкрыццё зроблена 1 чэрвеня 2011 года.

## Арбіта 
S/2010 J 1 здзяйсняе поўны абарот вакол Юпітэра на адлегласці ў сярэднім 23.314.000 км за 724,34 дня. Арбіта мае эксцэнтрысітэт 0,320. Нахіл арбіты да лакальнай плоскасці Лапласа 163,2186 °, гэта значыць з'яўляецца рэтраграднай. Гэта дазваляе выказаць здагадку, што S/2010 J 1 адносіцца да групы Кармэ, прычым мае найменшы нахіл арбіты сярод яе членаў.

## Фізічныя характарыстыкі 
Дыяметр S/2010 J 1 складае каля 2 км. Спадарожнік складаецца, як мяркуецца, у асноўным з сілікатных парод, таму яго шчыльнасць можна ацаніць у 2,6 г/см³.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2010 годзе
Свірыдаў

**Свірыдаў** — рускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Алег Васілевіч Свірыдаў — вучоны ў галіне біяарганічнай хіміі, доктар хімічных навук.
* Аляксей Андрэевіч Свірыдаў – савецкі вайсковы лётчык, Герой Савецкага Саюза. У ягоны гонар названая вуліца ў Гомелі.
* Анатоль Віктаравіч Свірыдаў (нар. 1982) — беларускі баскетбаліст.
* Вадзім Васілевіч Свірыдаў (1931—2002) — хімік, доктар хімічных навук, прафесар.
* Георгій Васілевіч Свірыдаў (1915—1998) — кампазітар, піяніст, народны артыст СССР, Герой Сацыялістычнай Працы.
* Дзмітрый Ільіч Свірыдаў (нар. 1985) — узбекскі баскетбаліст.
* Дзмітрый Вадзімавіч Свірыдаў — беларускі фізікахімік.
* Уладзімір Пятровіч Свірыдаў (1897—1963) — генерал-лейтэнант артылерыі, удзельнік Першай сусветнай, грамадзянскай і Вялікай Айчыннай войнаў.
* Мікалай Андрэевіч Свірыдаў — беларускі вучоны. Кандыдат сельскагаспадарчых навук (1985).

Катэгорыя:Рускія прозвішчы
Венгерская дзяржава

**Венгерская Дзяржава** () ці **«Урад Нацыянальнага Адзінства»** () — дзяржава-сатэліт Трэцяга Рэйха, якая існавала ў перыяд з кастрычніка 1944 па май 1945 на тэрыторыі Каралеўства Венгрыя.

Прычынай зрушэння ўлады і стварэння марыянетачнага рэжыму паслужыла жаданне венгерскага ўрада рэгента Міклаша Хорці выйсці з вайны і падпісаць перамір’е з СССР. Германія на той момант страціла ўжо амаль усіх саюзнікаў, якія або самастойна выйшлі з вайны (як Румынія і Балгарыя), або былі акупаваны войскамі Антыгітлераўскай кааліцыі. З прычына таго, што Венгрыя мела стратэгічна важнае значэнне з-за наяўнасці на яе тэрыторыі радовішчаў нафты. Венгерская нацыянал-сацыялістычная партыя Скрыжаваных стрэл, легалізаваная яшчэ ў сакавіку 1944, мела моцную германскую падтрымку і на той момант ужо стала значнай палітычнай сілай у краіне.

15 кастрычніка 1944 у Будапешце нямецкія штурмавікі Ота Скарцэні здзейснілі дзяржаўны пераварот (аперацыя «Панцэрфаўст»). Быў выкрадзены сын Міклаша Хорці, у выніку чаго той быў вымушаны адмовіцца ад улады на карысць лідара Скрыжаваных стрэл Ферэнца Салашы. Салашы атрымаў дыктатарскую ўладу і стаў «нацыянальным лідарам» () дзяржавы.

Нацыянальныя інтарэсы ў Венгрыі былі іншымі, аднак у выніку моцнага германскага ціску і хуткага наступу Чырвонай Арміі ўсе сілы і рэсурсы былі кінуты на працяг вайны. Адыходзячыя венгерскія і нямецкія часці знішчалі за сабой масты і астатнюю інфраструктуру, з мэтай максімальна запаволіць савецкі наступ. Для папаўнення колькасці арміі дзяржава праводзіла татальную мабілізацыю, якой падвяргалася ўсё насельніцтва ўзростам ад 12 да 70 гадоў. Гэтак жа з венгерскіх ваеннаслужачых фарміраваліся дывізіі нямецкіх войскаў СС (25-я, 26-я, 33-я). Прадстаўнікі салашысцкага ўрада ў канцы снежня 1944 г. адправіліся да Гітлеру з просьбай павялічыць колькасць нямецкіх войскаў на тэрыторыі Венгрыі. Фюрар даў абяцанне адправіць у Венгрыю яшчэ два-тры армейскіх карпусы і адтуль пачаць «асноўны наступ супраць рускіх».
У снежні 1944 пачалася Будапешцкая аперацыя, 1-я венгерская армія сумесна з нямецкімі войскамі спрабавала ўсімі сіламі ўтрымаць горад, аднак у лютым 1945 ён усё-ткі быў узяты Чырвонай Арміяй. Дагэтуль значная частка Венгрыі ўжо не кантралявалася ўрадам Салашы. 6 сакавіка нямецкія войскі і 3-я венгерская армія пачалі наступальную аперацыю «Абуджэнне вясны» (у савецкай літаратуры вядомая як Балатонская абарончая аперацыя), з мэтай адкінуць савецкія войскі і змяніць ход вайны на сваю карысць, якая апынулася апошняй буйной нямецкай аперацыяй у Другой сусветнай вайне. Наступ пачаўся адносна паспяхова, аднак неўзабаве выдыхнуўся і ініцыятыва канчаткова перайшла да Чырвонай Арміі.

Пасля правалу аперацыі, у канцы сакавіка 1945 урад Салашы бег у Германію, і рэжым фактычна спыніў сваё існаванне. Афіцыйна ён быў скасаваны 7 мая, за дзень перад капітуляцыяй Германіі.

## Гл. таксама 
* Венгрыя ў Другой сусветнай вайне
* Скрыжаваныя стрэлы
* Ферэнц Салашы
* Будапешцкая аперацыя

Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Венгрыі
Катэгорыя:Марыянеткавыя дзяржавы Другой сусветнай вайны
Каліхорэ (спадарожнік)

**Каліхорэ** (ад ) — адзін з натуральных спадарожнікаў Юпітэра, вядомы таксама як **Юпітэр XLIV**.

## Адкрыццё 
Каліхорэ быў знойдзены 6 лютага 2003 г групай астраномаў з Гавайскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам Скота Шэпарда. 30 сакавіка 2005 г Міжнародны астранамічны саюз прысвоіў спадарожніку афіцыйную назву Каліхорэ.

## Арбіта 
Каліхорэ здзяйсняе поўны абарот вакол Юпітэра на адлегласці ў сярэднім 24.043.000 км за 764,7 дня. Арбіта мае эксцэнтрысітэт 0,264. Нахіл рэтраграднай арбіты 165,5 °. Належыць да групы Кармэ.

## Фізічныя характарыстыкі 
Дыяметр Каліхорэ складае ў сярэднім каля 2 км. Шчыльнасць вельмі груба ацэньваецца 2,6 г/см³, бо спадарожнік складаецца, верагодна, з пераважна сілікатных парод. Вельмі цёмная паверхня мае альбеда 0,04. Зорная велічыня +23,7 m.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2003 годзе
Герміпэ (спадарожнік)

**Герміпэ** (ад ) — натуральны спадарожнік Юпітэра, вядомы таксама як **Юпітэр XXX**.

## Адкрыццё 
Быў знойдзены 9 снежня 2001 г групай астраномаў з Гавайскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам Скота Шэпарда і атрымаў часовае абазначэнне **S/2001 J 3**. У жніўні 2003 года Міжнародны астранамічны саюз прысвоіў спадарожніку афіцыйную назву Герміпэ (імя каханай Зеўса).

## Арбіта 
Герміпэ здзяйсняе поўны абарот вакол Юпітэра на адлегласці ў сярэднім 21.131.000 км за 633 дні і 2 гадзіны. Арбіта мае эксцэнтрысітэт 0,210. Нахіл рэтраграднай арбіты да плоскасці Лапласа 150,7 °. Належыць да групы Ананке.

## Фізічныя характарыстыкі 
Дыяметр Герміпэ складае каля 4 км. Шчыльнасць ацэньваецца 2,6 г/см³. Спадарожнік складаецца, верагодна, з пераважна сілікатных парод. Вельмі цёмная паверхня мае альбеда 0,04. Зорная велічыня +22,1 m.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2001 годзе
Архэ (спадарожнік)

**Архэ** () — нерэгулярны спадарожнік планеты Юпітэр са зваротным арбітальным абарачэннем. Названая імем Архі, адной з муз у старажытнагрэчаскай міфалогіі. Таксама пазначаецца як **Юпітэр XLIII**. Належыць да групы Кармэ.

## Гісторыя адкрыцця 
Архэ была адкрыта групай навукоўцаў Гавайскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам Скота Шэпарда ў серыі назіранняў, пачынаючы з 31 кастрычніка 2002 года. Паведамленне пра адкрыццё зроблена 18 снежня 2002 года. Спадарожнік атрымаў часовае абазначэнне **S/2002 J 1**. Уласная назва была прысвоена 30 сакавіка 2005 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2002 годзе
Тэльксіноэ (спадарожнік)

**Тэльксіноэ** (ад ) — натуральны спадарожнік Юпітэра, вядомы таксама як **Юпітэр XLII**.

## Адкрыццё 
Быў знойдзены ў 2004 годзе на фотаздымках, зробленых групай астраномаў з Гавайскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам Скота Шэпарда 9 лютага 2003 года і атрымаў часовае абазначэнне **S/2003 J 22**. У сакавіку 2005 года спадарожнік атрымаў імя адной з муз у старажытнагрэчаскай міфалогіі.

## Арбіта 
Тэльксіноэ здзяйсняе поўны абарот вакол Юпітэра на адлегласці ў сярэднім 21.162.000 км. за 628 дзён і 43 хвіліны. Арбіта мае эксцэнтрысітэт 0,2206. Нахіл рэтраграднай арбіты да лакальнай плоскасці Лапласа 151,4 °. Належыць да групы Ананке.

## Фізічныя характарыстыкі 
Дыяметр Тэльксіноэ складае каля 2 км. Шчыльнасць ацэньваецца 2,6 г/см³. Спадарожнік складаецца меркавана з пераважна сілікатных парод. Вельмі цёмная паверхня мае альбеда 0,04. Зорная велічыня +23,5 m.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2003 годзе
Фрыгія

**Фрыгія** () — старажытная гістарычная вобласць і дзяржава на захадзе Малой Азіі.

Па сведчанню Герадота, фрыгійцы калісьці насялялі поўнач Балканскага паўвострава і зваліся брыгамі. Сучасныя даследчыкі падзяляюць гэты пункт гледжання і лічаць, што фрыгійцы перасяліліся ў Малую Азію з Еўропы прыкладна ў 1200 г. да н. э. Відавочна, яны адыгралі значную ролю ў разбурэнні імперыі хетаў. Большая частка фрыгійцаў асела ў горнай лясістай мясцовасці на ўсход ад Лідыі і Карыі, якая і атрымала найменне Фрыгіі. Яе галоўным цэнтрам стаў горад Гордзіан. 

Найхутчэй, фрыгійская дзяржава склалася ўжо ў канцы 2 тысячагоддзя да н. э., але набыла вялікі ўплыў у апошняй трэці VIII ст. да н. э., калі займала значную частку сучаснай Турцыі. Аднак яна была саслаблена нашэсцямі кімерыйцаў. Падчас чарговага нашэсця ў 696 г. да н. э. фрыгійскі валадар Мідас скончыў жыццё самагубствам. Каля 620 г. да н. э. фрыгійская дзяржава была разбурана кімерыйцамі, а сама Фрыгія ўвайшла ў склад Лідыі.

Як гістарычная вобласць Малой Азіі, Фрыгія ўзгадвалася да канца існавання Усходняй Рымскай імперыі. Яна адыгрывала вялікую культурную ролю ў жыцці ўсяго Міжземнамор'я. Адсюль распаўсюдзіўся культ багіні-маці Кібелы.

## Спасылкі 
* phrygians.org
* Phrygia (ancient.eu.com)
* Phrygia and the Phrygians

Катэгорыя:Старажытны свет
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Малай Азіі
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Блізкага Усходу
Катэгорыя:Гісторыя Турцыі
Катэгорыя:Былыя краіны
Геліке (спадарожнік)

**Геліке** (ад ) — спадарожнік Юпітэра, вядомы таксама як **Юпітэр XLV**.

## Адкрыццё 
Быў знойдзены 6 лютага 2003 г. групай астраномаў з Гавайскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам Скота Шэпарда і атрымаў часовае абазначэнне **S/2003 J 6**. 30 сакавіка 2003 года спадарожнік атрымаў афіцыйную назву Геліке, імя адной з муз.

## Арбіта 
Геліке здзяйсняе поўны абарот вакол Юпітэра на адлегласці ў сярэднім 21.263.000 км. за 634 дні і 19  гадзін. Арбіта мае эксцэнтрысітэт 0,156. Нахіл рэтраграднай арбіты 154,8 °. Належыць да групы Ананке.

## Фізічныя характарыстыкі 
Дыяметр Геліке складае каля 4 км. Шчыльнасць ацэньваецца 2,6 г/см³. Спадарожнік складаецца, верагодна, з пераважна сілікатных парод. Вельмі цёмная паверхня мае альбеда 0,04. Зорная велічыня +22,6 m.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2003 годзе
Еўфемэ (спадарожнік)

**Еўфемэ** або **S/2003 J 3** — натуральны спадарожнік Юпітэра.

## Адкрыццё 
Быў знойдзены 5 лютага 2003 года групай астраномаў з Гавайскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам Скота Шэпарда. 20 жніўня 2019 года спадарожніку была дадзена назва Еўфемэ, у гонар персанажа старажытнагрэчаскай міфалогіі Еўфемы — дачкі Гефеста і Аглаі, унучкі Зеўса.

## Арбіта 
Еўфемэ здзяйсняе поўны абарот вакол Юпітэра на адлегласці ў сярэднім 20.224.000 км за 583,88 дзён. Арбіта мае эксцэнтрысітэт 0,1969. Нахіл рэтраграднай арбіты да лакальнай плоскасці Лапласа 147,5 °. Належыць да групы Ананке.

## Фізічныя характарыстыкі 
Дыяметр Еўфемэ складае каля 2 км. Шчыльнасць ацэньваецца 2,6 г/см³, бо спадарожнік складаецца, верагодна, з пераважна сілікатных парод. Вельмі цёмная паверхня мае альбеда 0,04. Зорная велічыня +23,4 m.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2003 годзе
Эўпорыэ (спадарожнік)

**Эўпорыэ** (), або **Юпітэр XXXIV** — натуральны спадарожнік Юпітэра. Адкрыты ў 2001 годзе групай астраномаў з Гавайскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам Скота Шэпарда. Да атрымання сучаснага імя ў 2003 годзе абазначаўся **S/2001 J 10**. Спадарожнік названы ў гонар оры Эўпорыі са старажытнагрэчаскай міфалогіі, дачкі Зеўса і Феміды.

Дыяметр Эўпорыэ складае 2 кіламетры, спадарожнік здзяйсняе адзін абарот вакол Юпітэра за 550,74 дня на сярэдняй адлегласці 19 мільёнаў кіламетраў. Арбіта Эўпорыэ нахіленая да плоскасці экватара Юпітэра на 148,8 °, эксцэнтрысітэт 0,14. Як і ўсе вонкавыя спадарожнікі, Эўпорыэ абарачаецца ў кірунку, процілеглым кручэнню Юпітэра. Такі рух называюць рэтраградным.

Спадарожнік належыць да групы Ананке - сямейства нерэгулярных спадарожнікаў Юпітэра з рэтраградным рухам з сярэднім ладам 150 °, сярод якіх з'яўляецца бліжэйшым да Юпітэра.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2001 годзе
Малады камуніст

**«Малады камуніст»** — нелегальная газета, орган ЦК КСМЗБ. Выдавалася ў 1924—1937 на беларускай і рускай мовах (асобныя нумары выходзілі на польскай і яўрэйскай мовах). Напачатку друкавалася ў Мінску і нелегальна перапраўлялася ў Заходнюю Беларусь, потым у падпольнай друкарні ў Вільні. Арганізатар выдання і першы рэдактар В. З. Харужая.

Публікавала рашэнні з'ездаў і пленумаў кіруючых органаў УКП(б), ЛКСМБ, КПП, КПЗБ, КСМЗБ, КІМа, матэрыялы пра рэвалюцыйныя святы, жыццё працоўнай моладзі, заклікала яе да барацьбы супраць капіталістаў памешчыкаў і асаднікаў, да палітычнага тэрору, выступала за вызваленне Заходняй Беларусі з-пад улады Польшчы і ўз'яднанне яе з БССР. Займала прасталінскую пазіцыю ў адносінах да беларускіх нацыянальна-дэмакратычных партый, арганізацый і іх дзеячаў, крытыкавала т.зв. трацкісцка-зіноўеўскі блок, правы ўхіл у УКП(б) (артыкулы «За ленінізм супраць трацкізму» (№ 3-4, 1927), «Аб ленінскім выхаванні КСМЗБ» (№ 1-2, 1929)), даказвала, што без ачышчэння кампартыі ад правых яна не зможа выканаць сваю рэвалюцыйную місію.

Заклікала змагацца з правым ухілам у КСМЗБ (арт. «На барацьбу з праваю небяспекаю ў камсамоле» (№ 3-4, 1929)), інфармавала пра дзейнасць камсамольскіх арганізацый Заходняй Беларусі, давала парады па падрыхтоўцы і правядзенні мітынгаў, дэманстрацый, забастовак (рубрыка «Наша жыццё і барацьба»).

Абвінавачвала А. І. Луцкевіча ў прапагандзе «культурніцтва», «адзінага нацыянальнага фронту», што, на думку газеты, з'яўлялася «буржуазна-кулацкай палітыкай». Падтрымлівала палітычныя рэпрэсіі супраць беларускіх дзеячаў у БССР. Выйшла каля 50 нумароў.

## Літаратура 
* * Зялінскі П.* «Малады камуніст» / Пётр Зялінскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 5. М — Пуд / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 592 с.: іл. — С. 55. — ISBN 985-11-0141-9.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Катэгорыя:Газеты на рускай мове
Катэгорыя:Газеты на польскай мове
Катэгорыя:Газеты на яўрэйскай мове
Катэгорыя:Газеты Беларусі
Эрых Альфрэд Гартман

{{Ваенны дзеяч
|імя = Эрых Гартман
|арыгінал імя = 
|дата нараджэння = 19.4.1922
|дата смерці = 20.9.1993
|мянушка= *Bubi*  
|прыналежнасць=  Веймарская рэспубліка (да 1933),  Трэці рэйх (да 1945), 
|гады службы= 1941—1970
|званне= Маёр (16px вермахт) Палкоўнік (16px бундэсвер)
|род войскаў=  Люфтвафэ
|частка= JG 52, JG 53 і JG 71
|узнагароды={ style="background: transparent"

-

}
|бітвы= Другая сусветная вайна
* Усходні фронт,
* Паветраная абарона Рэйха
}}

**Эрых Альфрэд «Бубі» Гартман** (;  — ) — нямецкі лётчык-ас, лічыцца найбольш паспяховым пілотам-знішчальнікам за ўсю гісторыю авіяцыі. Пазыўны *Карая 1*.

У ходзе Другой сусветнай вайны ён здзейсніў 1525 баявых вылетаў, атрымаўшы 352 паветраныя перамогі (з іх 345 над савецкімі самалётамі) у 825 паветраных баях. За невялікі рост і маладжавы выгляд атрымаў мянушку *Bubi* — малы.

## Біяграфія 
Будучы ў даваенны час пілотам планёра, Гартман уступіў у шэрагі люфтвафэ ў 1940 годзе, а ў 1942 годзе скончыў курсы падрыхтоўкі пілотаў. Неўзабаве ён быў накіраваны ў 52-ю знішчальную эскадру (ням. Jagdgeschwader 52) на ўсходні фронт, дзе трапіў пад апеку вопытных пілотаў-знішчальнікаў люфтвафэ. Пад іх кіраўніцтвам Гартман развіваў свае навыкі і тактыку, 25 жніўня 1944 года атрымаў Рыцарскі крыж Жалезнага крыжа з дубовым лісцем, мячамі і брыльянтамі, за 301-ю пацверджаную паветраную перамогу.

Сваю 352-ю і апошнюю перамогу ў паветры Эрых Шартман здзейсніў 8 мая 1945 года. Гартман, а таксама вайскоўцы з JG 52 здаліся амерыканскім войскам, але былі перададзеныя Чырвонай Арміі. Абвінавачаны ў ваенных злачынствах і асуджаны да 25 гадоў зняволення ў лагерах строгага рэжыму, Гартман правёў у іх 10 з паловай гадоў, да 1955 года. У 1956 годзе ён далучыўся да перабудаванага люфтвафэ Заходняй Германіі і стаў першым камандзірам эскадры JG 71 «Рыхтгофэн». У 1970 годзе ён сышоў з войска, шмат у чым з-за непрымання ім амерыканскага знішчальніка Lockheed F-104 Starfighter, якім тады ўкамплектоўваліся войскі ФРГ, і пастаянных канфліктаў з вышэйстаячымі начальнікамі.

Катэгорыя:Лётчыкі Германіі
Катэгорыя:Лётчыкі люфтвафэ
Катэгорыя:Ваеннапалонныя Германіі
Катэгорыя:Згаданыя ў Вермахтберыхце
Венгерская Савецкая Рэспубліка

**Венгерская Савецкая Рэспубліка** () — кароткатэрміновы камуністычны рэжым, які існаваў у Венгрыі ў перыяд з 21 сакавіка 1919 г. па 6 жніўня таго ж года. Рэспубліка праіснавала ўсяго чатыры месяцы (133 дні).

## Узнікненне 
Асноўнай прычынай ўзнікнення Венгерскай Савецкай Рэспублікі стала няздольнасць ўрада графа Міхая Караі адрадзіць Венгерскую дзяржаву і арганізаваць сацыяльнае і эканамічнае жыццё на яе тэрыторыі.
Малады змагар

**«Малады змагар»** — нелегальная газета для моладзі Заходняй Беларусі. Выдавалася ЦК КСМЗБ у 1930—1935 на беларускай мове (асобныя нумары выходзілі на польскай мове).

Асвятляла жыццё моладзі ў Заходняй Беларусі, БССР і СССР, выступала за скарачэнне працоўнага дня, павышэнне зарплаты, ахову працы, сацыяльнае страхаванне, супраць нацыянальнага ўціску, за школу на роднай мове, выступала ў абарону палітвязняў. З бальшавіцкіх пазіцый крытыкавала дзейнасць беларускіх нацыянальна-дэмакратычных партый і арганізацый. унутраную і знешнюю палітыку польскага ўрада, заклікала моладзь да барацьбы за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне і ўз'яднанне Заходняй Беларусі з БССР. Яе пераемніцай стала газета «Голас моладзі».

## Літаратура 
* Зялінскі, П. «Малады змагар» / Пётр Зялінскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 5. М — Пуд / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 592 с.: іл. – С. 55. — ISBN 985-11-0141-9.

Катэгорыя:Газеты Беларусі
Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Катэгорыя:Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі
Джэксан

**Джэксан** () — прозвішча, тапонім.

## Прозвішча 
* Альберт Брус Джэксан — брытанскі батанік, дэндролаг і міколаг
* Гленда Джэксан — брытанская актрыса
* Майкл Джэксан — амерыканскі спявак і танцор
* Махалія Джэксан — амерыканская спявачка
* Пітэр Джэксан — новазеландскі кінарэжысёр, сцэнарыст
* Роберт Джэксан — Генеральны пракурор ЗША
* Сара Джэксан — першая лэдзі ЗША
* Сэмюэл Лерой Джэксан — амерыканскі акцёр
* Томас Джонатан Джэксан — генерал КША
* Шэрыка Джэксан — ямайская лёгкаатлетка
* Эндру Джэксан — 7-ы прэзідэнт ЗША

## Тапонім 
* Гара Джэксан, гара на Антарктычным паўвостраве
* Джэксан (акруга, Каларада)
* Джэксан (акруга, Тэхас)
* Джэксан (Каліфорнія)
* Джэксан (Тэнесі)
Джэймс Эдгар Джонсан

**Джэймс Эдгар Джонсан** (), вядомы як **Джоні Джонсан** (;  — ) — лепшы англійскі лётчык-ас Другой сусветнай вайны, які мае 38 перамог у паветраных баях над знішчальнікамі праціўніка (адзін з лепшых вынікаў сярод усіх лётчыкаў заходніх саюзнікаў), прайшоў у гады вайны шлях ад сяржанта і лётчыка-знішчальніка да палкоўніка, камандзіра авіякрыла.

## Другая сусветная вайна 
З пачаткам вайны Джэймс быў прызваны ў войска, і ў жніўні 1940 года, пасля праходжання неабходных трэніровак, быў накіраваны ў 19-ю эскадрыллю RAF. Але ўжо праз месяц пераведзены ў 616-ю.

Лётаючы ў складзе эскадрыллі на Спітфайрах (на той момант у яго было ўсяго 205 лётных гадзін), Джонсан выявіў, што з-за траўмы пляча не можа эфектыўна выкарыстоўваць высокія лётна-тэхнічныя характарыстыкі знішчальніка. Дактары прапанавалі яму два варыянты: легчы на аперацыю (і практычна цалкам прапусціць Бітву за Брытанію), якая вырашыць праблему, або пераход на інструктарскую пасаду (і ўсё астатняе жыццё лётаць на Тайгер Мотах). Джонсан абраў аперацыю, але пры гэтым стараўся адцягнуць лячэнне. Калі гэтая інфармацыя дайшла да камандавання, Джэймс Джонсан быў зняты з палётаў і адпраўлены ў шпіталь. У эскадрыллю ён змог вярнуцца толькі ў снежні 1940.

Да палётаў Джонсан вярнуўся толькі ў пачатку 1941 года. Свой першы Месершміт Bf.109 Джоні збіў 26 чэрвеня 1941 года. Праз год, павялічыўшы колькасць перамог над праціўнікам, у чэрвені 1942 Джэймс Джонсан быў прызначаны камандзірам авіякрыла 610-й эскадрыллі, на гэтай пасадзе ўдзельнічаў у аперацыі «Юбілей». У сакавіку 1943 Джонсан быў прызначаны камандуючым канадскага авіякрыла (размешчаных у RAF Kenley), і з красавіка па верасень дадаў да свайго рахунку яшчэ 14 перамог, за што (на той момант за 13 перамог) 4 чэрвеня 1943 года быў узнагароджаны ордэнам «За выбітныя заслугі». 24 верасня Джонсан атрымаў першую планку да ордэна «За выбітныя заслугі» і пераведзены ў штаб, пакінуўшы баявыя дзеянні з рахункам у 25 перамог.

2 сакавіка 1944 Джоні Джонсан быў пастаўлены на чале 144-га авіякрыла ВПС Канады (RCAF), і 5 мая збіў свой 28-ы самалёт, стаўшы самым дзейсным пілотам саюзных войскаў на заходнім фронце. Праз два дні пасля высадкі ў Нармандыі, Джоні павялічыў рахунак да 32 самалётаў, усталяваўшы новы рэкорд (абагнаўшы Сэйлора Мэлана, героя Бітвы за Брытанію). Пасля аперацыі «Нептун» крыло было расфармавана, і Джоні перайшоў у 127-й RCAF. 21 жніўня 1944 Джоні Джонсан, будучы вядучым 443-й эскадрыллі, якая патрулявала Сену, недалёка ад Парыжа, збіў два самалёты Фокэ-Вульф Fw 190 (быў зроблены запіс на кінакамеру). Пасля чаго Джоні збіраўся далучыцца да свайго звяна, прыняўшы за Спітфайры 6 варожых Bf.109. У той раз Спітфайр IX Джонсана быў збіты, адзіны раз за ўсю вайну.

Апошняя перамога ў вайну была зарэгістраваная Джонсанам 27 верасня 1944 г. недалёка ад Неймегена. Агульны рэкорд склаў 515 вылетаў, 34 асабістых і 7 групавых перамог (а таксама 3 верагодныя перамогі, 10 самалётаў суперніка пашкоджаны і 1 знішчаны на зямлі). У апошнія тыдні вайны эскадрылля Джонсана займалася патруляваннем берлінскіх аэрадромаў.

Катэгорыя:Брытанскія лётчыкі Другой сусветнай вайны
Плошча Францішка Багушэвіча (станцыя метро)

**Плошча Францішка Багушэвіча** () — станцыя першай чаргі Зеленалужскай лініі Мінскага метрапалітэна, паміж станцыямі «Вакзальная» і «Юбілейная плошча». Станцыя размешчана на аднайменнай плошчы. Была адкрыта 7 лістапада 2020 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Станцыі Мінскага метрапалітэна
Катэгорыя:Зеленалужская лінія метро
Катэгорыя:2020 год у Мінску
Катэгорыя:З’явіліся ў 2020 годзе
Буш

**Буш** ( — хмызняк, кустоўе) — англа-амерыканскае і нямецкае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Адольф Буш — нямецкі скрыпач
* Барбара Буш — жонка 41-га прэзідэнта ЗША
* Вільгельм Буш — нямецкі паэт-гумарыст і малявальшчык
* Вільгельм Буш — нямецкі вытворца музычных інструментаў
* Вэнівар Буш — амерыканскі інжынер
* Джордж Герберт Уокер Буш — 41-ы прэзідэнт ЗША
* Джордж Уокер Буш — 43-і прэзідэнт ЗША
* Джэб Буш — 43-і губернатар Фларыды
* Кейт Буш — брытанская выканаўца
* Лора Буш — жонка 43-га прэзідэнта ЗША Джорджа Буша
* Мікалай Адольфавіч Буш (1869—1941) — батанік, член-карэспандэнт Акадэміі навук СССР
Немаршанскі Сад (станцыя метро)

**Немаршанскі Сад** () — станцыя другой чаргі трэцяй лініі Мінскага метрапалітэна. Была адкрыта 30 снежня 2024 года.

18 лістапада 2019 года пачаліся работы па будаўніцтве станцыі.

## Назва 
У 2012 годзе праектаваную станцыю на перасячэнні вуліц Кіжаватава і Асіповіцкай назвалі «Немаршанскі Сад» ад былога ў гэтым месцы маёнтка Лошыца Немаршанскага, да цяперашняга часу захаваліся рэшткі саду калісьці разбітага вакол сядзібнага дома Немаршанскіх.

Немаршанскія — шляхецкі род, Юзаф Немаршанскі ў 1793 годзе прызначаны расійскімі ўладамі асэсарам (засядацелем) у Мінскай казённай палаце, якая кіравала дзяржаўнай маёмасцю і будаўніцтвам у новастворанай Мінскай губерні.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Зеленалужская лінія метро
Аэрадромная (станцыя метро)

**Аэрадромная** () — станцыя другой чаргі Зеленалужскай лініі Мінскага метрапалітэна. Адкрыта 30 снежня 2024 года.

## Гісторыя 
Будаўніцтва станцыі пачалося ў сакавіку 2019 года. У студзені 2021 года маналітныя работы на станцыі былі зроблены на 70 %. Адкрыта 30 снежня 2024 года.

Станцыя пакладзеная ў межах жылога комплексу «Мінск-Свет» (). Мае выхад да вуліц Праспект Міру, Нікола Тэсла|Ніколы Тэслы, Ігара Лучанка.

На станцыі каля падземнага пераходу знаходзіцца гандлёвы цэнтр «Авіямол».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Зеленалужская лінія метро
Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Нясвіжскага раёна

|}

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Нясвіж
Катэгорыя:Гісторыя Нясвіжскага раёна

Катэгорыя:Культура Нясвіжскага раёна
Варшаўская канфедэрацыя (1704)

**Варша́ўская канфедэра́цыя** — канфедэрацыя Рэчы Паспалітай, створаная 16 лютага 1704 года пры падтрымцы Швецыі супернікамі Аўгуста II Моцнага і яго прамаскоўскай палітыкі пад час Вялікай Паўночнай вайны.

Канфедэрацыя паўстала з ранейшай . Канфедэраты пазбавілі ўлады Аўгуста II і абвясцілі бескаралеўе. 12 ліпеня 1704 года ў Варшаве без выбараў каралём быў абвешчаны шведскі кандыдат — пазнаньскі ваявода Станіслаў Ляшчынскі. Антышведскі лагер у супрацвагу 20 мая ўтварыў Сандамірскую канфедэрацыю.

Аўгуст II з прыхільнікамі звярнуліся па дапамогу да Масковіі і 30 жніўня падпісалі Нараўскі дагавор, паводле якога Рэч Паспалітая ўступала ў вайну са Швецыяй на баку Масковіі, а маскоўскія войскі атрымалі права дзейнічаць на тэрыторыі Рэчы Паспалітай супраць шведаў і іхніх саюзнікаў. Ваеннае процістаянне варшаўскіх і сандомірскіх канфедэратаў працягвалася да восені 1706 года і атрымала назву грамадзянскай вайны.

## Гл. таксама 
* Бітва пад Калішам
* Альтранштэцкі мір

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Konfederacya Generalna Stanów Koronnych y W. X. Litt: na Ziezdzie Walnym, pod Sandomirzem postanowiona 

Катэгорыя:1704 год у Еўропе
Катэгорыя:Падзеі 16 лютага
Катэгорыя:Гісторыя Варшавы
Катэгорыя:Канфедэрацыі Рэчы Паспалітай
Альтранштацкі мір

**Альтранштацкі мір** — перамір’е, заключанае  года каралём шведскім Карлам XII і курфюрстам саксонскім Аўгустам II, адначасна каралём польскім, у вёсцы  (Саксонія) у часе Вялікай Паўночнай вайны. Заключэнню міру папярэднічала заваёва Карлам XII значнай часткі Рэчы Паспалітай.

## Перадумовы 
Яшчэ ў 1704 годзе, заваяваўшы Варшаву, Карл XII, скарыстаўшыся раздраямі сярод шляхты, змусіў Варшаўскую канфедэрацыю абвясціць Аўгуста II зрынутым і абраць каралём пазнаньскага ваяводу Станіслава Ляшчынскага. Апошні заключыў хаўрус са Швецыяй, які забяспечыў апошняй палітычную і эканамічную перавагу ў Рэчы Паспалітай. Аднак дзеля замацавання дасягнутага поспеху Карл XII меў прымусіць Аўгуста II выракчыся польскай кароны і спыніць умяшальніцтва ў справы Рэчы Паспалітай. З гэтай мэтай Карл XII уварваўся ў Саксонію, дзе пасля шэрагу ваенных перамог прымусіў Аўгуста II падпісаць перамір’е.

## Умовы 
Паводле дагавора, што складаўся з 21 артыкула, Аўгуст II адрокся ад польскай кароны на карысць Станіслава Ляшчынскага, адмовіўся ад саюза з Расіяй, абавязаўся адклікаць саксонцаў з маскоўскай службы і выдаць Карлу XII расійскага прадстаўніка лівонца Паткуля, таксама як і ўсіх астатніх расійскіх служачых, што знаходзіліся ў Саксоніі. Аўгуст II абяцаў аддаць польскія фартэцыі Кракаў, Тыкоцін і іншыя з усёй артылерыяй і амуніцыяй шведам і пусціць у саксонскія ўладанні шведскія гарнізоны. Аўгуст II таксама абавязаўся апекаваць у Саксоніі лютэранскае веравызнанне. Шведскі кароль са свайго боку абавязваўся абараняць Аўгуста II ад рэпрэсій з боку Расіі і пры заключэнні з апошняй міру — абараняць інтарэсы саксонскага курфюрста.

Дагавор падпісалі ад Саксоніі Імгаф і Пфінгтэн, ад Швецыі — Карл Піпер. На патрабаванне Карла XII Альтранштэцкае перамір’е таксама падпісалі магнаты Рэчы Паспалітай Ян Станіслаў Ябланоўскі і Казімір Ян Сапега.

## Наступствы 
Заключыўшы таемна ад Пятра I мір, Аўгуст II у той самы час намагаўся таемна ад Карла XII захаваць хаўрус з Расіяй. 29 кастрычніка 1706, ужо па ратыфікацыі самім Аўгустам II, саксонскія войскі бралі ўдзел на баку маскоўцаў у бітве пад Калішам, дзе шведскія войскі атрымалі паразу. Паводзіны Аўгуста II прымусілі Карла XII апублікаваць таемны Альтранштэцкі дагавор, чым вымусілі Аўгуста II да выканання яго ўмоў пад пагрозай страты спадчынных саксонскіх уладанняў.

Альтранштэцкі мірны дагавор, які сучаснікі лічылі капітуляцыяй, што «ня мела сабе падобных у гісторыі», аддала ва ўладу Карла XII усю Рэч Паспалітую і развязала яму рукі для наступу на Расію. Аднак пасля таго, як Карл XII пацярпеў паразу ў Палтаўскай бітве, Аўгуст паведаміў, што яго ўвялі ў зман уласныя ўпаўнаважаныя, 8 жніўня 1709 абвясціў дагавор нядзейсным, аднавіў саюз з Расіяй (Торуньскі саюзны дагавор) і з дапамогай рускіх вярнуў польскі сталец.

## Літаратура 
* *Беспалов А. В.* Северная война. Карл XII и шведская армия. Путь от Копенгагена до Переволочной. 1700—1709. — М: Рейтар, 1998.

Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Швецыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Саксоніі
Катэгорыя:Мірныя дагаворы XVIII стагоддзя
Катэгорыя:1706
Акапі

**Акапі** (*Okapia johnstoni*) — парнакапытнае млекакормячае сямейства .

Даўжыня цела каля 2 м, вышыня ў карку да 1,2 (1,5—1,65) м, маса каля 250 кг. Афарбоўка карычняватая са светлымі папярочнымі палосамі на нагах. Морда выцягнутая, вушы вялікія, у самца 2 невялікія рагі, рагавыя чахлы на канцах рагоў штогод зменьваюцца.

Жыве ў Афрыцы ў вільготных трапічных лясах басейна ракі Конга. Рэдкая жывёліна.

Корміцца лісцем, парасткамі і пладамі раслін. Цяжарнасць 14—15, лактацыя 6 месяцаў.

Трымаюць у заапарках, дзе паспяхова размнажаецца.

## Літаратура 
* 
* *Баскин Л. М.* Окапи // Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 275. — 671 с. с илл.

Катэгорыя:Жырафавыя