open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чмель мохавы

**Чмель мохавы** (*Bombus muscorum*) — насякомае сямейства пчаліных.

## Апісанне 
Невялікі чмель з каротка-авальным ярка-залаціста-жоўтым целам і даволі доўгім хабатком, аранжавай спінкай. Ногі могуць быць апушаны светла-жоўтымі або цёмна-карычневымі і чорнымі валаскамі.

## Пашырэнне 
Пашырэнне: Еўразія (Усходняя Еўропа, Сібір, Далёкі Усход). Месцы пражывання — пераважна поймавыя лугі.

## Асаблівасці біялогіі 
Чмялі жывуць сем'ямі (50-100 асобін), у склад якіх уваходзяць вялікая самка — заснавальніца гнязда (матка), дробныя непалаваспелыя самкі (рабочыя) і самцы. Аплодненыя ўвосень самкі зімуюць асобна ў розных укрыццях. Абуджаюцца ў красавіку-траўні, кормяцца на квітучых раслінах, потым будуюць наземныя гнёзды (на вільготных лугах яны часта размяшчаюцца на купінах). У гняздо самка адкладвае некалькі яек, якія грэе сваім целам. Яйка развіваецца каля 4 сутак. Лічынак самка корміць пылком раслін і мёдам. На 22-23 суткі паяўляюцца дарослыя чмялі. З гэтага часу самка толькі адкладвае яйкі, а ўсе клопаты аб патомстве бяруць на сябе рабочыя чмялі. У другой палове лета выводзяцца вялікія самкі (будучыя заснавальніцы сем'яў) і больш дробныя самцы, якія апладняюць самак і хутка пасля гэтага гінуць. Да сярэдзіны восені гінуць таксама рабочыя чмялі і старая самка. Сям'я распадаецца. Маладыя самкі зімуюць. Ва ўмовах Беларусі вядомы 2 максімумы лёту чмялёў: у перыяд масавага цвіцення ранняспелай канюшыны першага ўкосу (канец чэрвеня — пачатак ліпеня) і ў канцы цвіцення канюшыны другога ўкосу (канец жніўня — пачатак верасня). На працягу сутак актыўнасць чмялёў дасягае максімуму двойчы — у 11 і 18 гадзін.

Найважнейшы апыляльнік многіх кветкавых раслін. Трафічныя сувязі чмялёў разнастайныя, аднак яны аддаюць перавагу раслінам сямействаў бабовых, астравых, губакветных, у меншай ступені — залознікавых, агурочнікавых і ружакветных.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Чмялі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1775 годзе
Вірусалогія ў Беларусі

Даследаванні па **вірусалогіі на Беларусі** вядуцца з 1920-30-х гадоў, калі пачаўся выраб і выкарыстанне імунных лячэбных сываратак, вакцын супраць воспы і шаленства.

Цэнтрам вірусалагічных даследаванняў стаў створаны ў 1924 годзе НДІ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі Міністэрства аховы здароўя.
## Пасляваенныя гады 
Пасляваенныя гады адзначаны дасягненнямі беларускіх вучоных у вывучэнні этыялогіі поліяміэліту, воспы, адру, шаленства, вірусных гепатытаў, грыпу, энтэра- і адэнавірусных інфекцый і інш.(В. Т. Андрэева, В. І. Вацякоў, А. В. Давыдаў, Л. І. Нікановіч, П. Р. Рыцік, Э. У. Фельдман і інш.).

Вірусалагічныя даследаванні інтэнсіўна развіваліся ў выніку стварэння масавай вытворчасці клетачных культур.

Вялікае значэнне мела імунізацыя насельніцтва супраць поліяміэліту жывой вакцынай, што стала асновай для пазбаўлення ад гэтай інфекцыі на Беларусі (Вацякоў, Фельдман).

З 1968 года распрацоўваецца новы кірунак — хіміятэрапія вірусных інфекцый. Створаны банк з 3 тыс. антывірусных злучэнняў, прапанаваны антывірусныя рэчывы для лячэння грыпу, герпесу, клешчавога і заходня-нільскага энцэфалітаў, шаленства (Андрэева, Я. І. Барэка, Вацякоў, Л. В. Каробчанка, Н. П. Мішаева, Г. В. Уладыка і інш.).

З 1970-х гадоў даследуюцца асабліва небяспечныя інфекцыі, ствараюцца дыягнастычныя і хіміятэрапеўтычныя прэпараты (І. С. Лукашэвіч, А. С. Пяткевіч, А. С. Уладыка і інш.). Дасягнуты поспехі ў вырашэнні праблемы павольных вірусных інфекцый. Упершыню ў свеце апісана новая хвароба — аміатрафічны лейкаспангіёз (Вацякоў, Н. Дз. Каламіец, І. І. Протас і інш.).

Прапанавана і эксперыментальна абгрунтавана гіпотэза аб вірусных інфекцыях як фактарах рызыкі атэрасклерозу чалавека, вывучаецца значэнне энтэравіруснай інфекцыі сэрца ў развіцці міякардытаў і кардыяміяпатый (Т. В. Амвросьева, Вацякоў).
## Сучаснасць 
На сучасным этапе фундаментальных даследаванняў, развіцця малекулярна-генетычных і біятэхналагічных работ распрацоўваюцца і ўкараняюцца ў практыку новыя высокатэхналагічныя метады кантролю за актуальнымі ў наш час віруснымі інфекцыямі (СНІД, герпес, вірусныя гепатыты, рота- і энтэравірусныя інфекцыі і інш.).

Распрацаваны эфектыўныя падыходы, метады і сродкі спецыфічнай дыягностыкі вірусных інфекцый, створана больш за 30 айчынных дыягнастычных прэпаратаў, наладжана іх эксперыментальная вытворчасць.

Практычнай медыцынскай вірусалогіяй займаюцца мінскі гарадскі і абласныя цэнтры гігіены і эпідэміялогіі.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18. Кн.2: Рэспубліка Беларусь/ Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — 760 с.: іл.

## Спасылкі 
* Гісторыя вірусалогіі ў Беларусі: Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр эпідэміялогіі і мікрабіялогіі  

Катэгорыя:Вірусалогія
Катэгорыя:Медыцына ў Беларусі
Катэгорыя:Біялогія ў Беларусі
Зауральская раўніна

**Заўральская раўніна** — раўніна, якая ўключае ўсходнія перадгор’і Сярэдняга і Паўднёвага Урала.

Шырыня раўніны складае да 100 км на поўначы і больш за 200 км на поўдні. Вышыня складае 200—300 м, вылучаюцца асобныя астанцавыя горы да 500—600 м.

Заўральская раўніна мае слабы ўхіл ва ўсходнім напрамку, у тым напрамку працякаюць рэкі Пышма, Ісець, Міяс і іншыя.

Складзеная вывергнутымі, асадачнымі і метамарфічнымі горнымі пародамі палеазойскага ўзросту; шмат гранітаў.

На Заўральскай раўніне размяшчаецца шмат азёр (Аяцкае, Сінара, Чабаркуль і інш), тайга, балоты, на поўдні — стэп.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Раўніны Расіі
Космас (мова)

**Комас** (Cosmos) — праект штучнай мовы Яўгена Лаўды. З’яўляецца спрошчанай лацінскай мовай.
Лацінскія словы бяруцца ў іх нязменнай форме, назоўнага склона, адзіночнага ці множнага ліка: *via, divitiae, castra* і г. д. Граматычныя адносіны адлюстроўваюццца пры дапамозе артыкля. Для адзіночнага ліка:
* *ta* — назоўны склон
* *tio* — родны склон
* *te* — давальны склон
* *tan* — вінавальны склон
Прыклады: *ta mensa* — стол, *tio mensa* — стала, *te mensa* — сталу, *tan mensa* — стол.
У множным ліку дабаўляецца *s*: *tas mensa, tios mensa* і г. д.
Спражэнне падобнае да індаеўрапейскага; цяперашні час: *amómi* — кахаю, *amósi* — кахаеш, *amóti* кахаць, множны лік: *amòmis, amòsis, amòtis* мінулы час: *amumi, amusi, amuti, amumis, amusis, amutis*; будучы час *amami* и г. д.
Такім чынам, граматыка *космаса* вылучаецца немудрагелістасцю і нагляднасцю, але яго гукавая сістэма мала годная для ўсеагульнага ўжывання. Так, Лаўда адрознівае *ä* ад *е* (асаблівасць зразумелая толькі немцу), уводзіць малараспаўсюджаныя галосныя *ö, ü* і дыфтонгі *ae, oe, au, eu, ai, ui* і г. д. Але ў адрозненні некаторых іншых аўтараў штучных моў, Лаўда адрозніваецца ў лепшы бок наяўнасцю філалагічнай адукацыі.

Катэгорыя:Штучныя мовы
Азёркі (возера)

**Азёркі** — возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці, за 3 км на поўнач ад горада Паставы, за 2 км на ўсход ад вёскі Заброддзе, у басейне ракі Мядзелка.

Плошча паверхні 0,077 км². Даўжыня 0,58 км, найбольшая шырыня 0,32 км. Найбольшая глыбіня 7,7 м, сярэдняя — 3,2 м. Даўжыня берагавой лініі 2,4 км. Аб’ём вады ў возеры 0,14 млн м³.

Размешчана сярод ляснога масіву Пастаўская Дача. Схілы катлавіны вышынёй да 2 м, на поўдні і ўсходзе пад сельгасугоддзямі, астатнія пад лесам.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна
Дзмітрый Іосіфавіч Іваноўскі

**Дзмітрый Іосіфавіч Іваноўскі** (, с. Нізы, Пецярбургская губерня — , Растоў-на-Доне) — расійскі фізіёлаг раслін і мікрабіёлаг, заснавальнік вірусалогіі.

## Біяграфія 
Скончыў Пецярбургскі ўніверсітэт ў 1888 годзе і быў пакінуты пры кафедры батанікі. Пад кіраўніцтвам А. М. Бекетава, А. С. Фамінцына і X. Я. Гобі вывучаў фізіялогію раслін і мікрабіялогію.
 
Асістэнт Батанічнай лабараторыі Пецярбургскай АН (з 1890 года), прыват-дацэнт Пецярбургскага (1895—1901), прафесар Варшаўскага (1901—1915) і Данскога (з 1915 года) універсітэтаў.
 
Памёр 20 красавіка 1920 года ў Растове-на-Доне. Пахаваны на тэрыторыі брацкіх могілак, у яго паўночна-ўсходняй частцы.

## Навуковая дзейнасць 
Пачаўшы ў 1887 годзе вывучэнне захворванняў тытуню на тэрыторыі Бесарабіі і Нікіцкага батанічнага саду, размежаваў так званыя рябуху і мазаічную хваробу (сумесна з В. В. Полаўцавым). Высветліў (1892), што ўзбуджальнік апошняй, у адрозненне ад бактэрый, нябачны ў мікраскоп пры самым моцным павелічэнні, праходзіць праз фарфоравыя фільтры і не расце на звычайных пажыўных асяроддзях. Выявіў у клетках хворых раслін крышталічныя ўключэнні («крышталі Іваноўскага»), адкрыўшы, такім чынам, асаблівы свет узбуджальнікаў захворванняў небактэрыяльнай і непратазойнай прыроды, названых пасля вірусамі. Іваноўскі разглядаў іх як драбнюткія жывыя арганізмы. Акрамя таго, Іваноўскі апублікаваў працы пра асаблівасці фізіялагічных працэсаў у хворых раслінах, уплыў кіслароду на спіртавое закісанне у дрожджаў, стане хларафілу ў раслінах, яго ўстойлівасці да святла, значэнні караціну і ксантафілу, па глебавай мікрабіялогіі.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Вірусолагі Расіі
Катэгорыя:Мікрабіёлагі Расіі
Катэгорыя:Аўтары Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пскоўскай вобласці
Палаван

**Пала́ван** () — востраў на Філіпінах, разам з суседнімі астравамі складае самую вялікую (аднайменную) правінцыю ў дзяржаве.

Плошча вострава Палаван — 12 188,6 км². Палаван мае 425 км у даўжыню і ад 8,5 да 40 км у шырыню. Даўжыня берагавой лініі 1354,1 км. Адміністрацыйны цэнтр — горад Пуэрта-Прынсеса. Геаграфічна востраў знаходзіцца паміж Паўднёва-Кітайскім морам, якое ляжыць на паўночны захад, і морам Сулу на паўднёвым усходзе.

## Рэльеф і клімат 
Большую частку вострава займаюць горы, джунглі і мангравыя лясы. Вышыні да 2085 м. Цэнтральны горны ланцуг дзеліць Палаван на дзве часткі, клімат у якіх адрозніваецца. Востраў знаходзіцца ў зоне ўплыву паўднёва-заходніх мусонаў. Ападкі выпадаюць з мая па снежань, у астатні час года на Палаване сухое і гарачае надвор’е. На працягу ўсяго года сярэдняя дзённая тэмпература паветра складае ад 26 да 29 °C.

## Гісторыя 
Яшчэ ў старажытныя часы кітайскія гандляры прыязджалі на Філіпіны праз Палаван. У XII стагоддзі востраў пачалі засяляць малайцы. Яны займаліся, у асноўным, рыбалоўствам, земляробствам і паляваннем. У пачатку XVII стагоддзя на Палаван накіраваліся іспанскія місіянеры, якія сустрэлі супраціў з боку людзей племя мора. Да XVIII стагоддзя іспанцы будавалі цэрквы побач з умацаванымі гарнізонамі для абароны ад набегаў мора. У 1749 годзе султан Барнэа перадаў паўднёвы Палаван Іспаніі. У 1898 годзе іспанцы пакінулі востраў пасля рэвалюцыі, і ЗША ўстанавілі праўленне. З 1903 года ўтворана правінцыя, якая атрымала сваю назву, па галоўным востраве, Палаван. Падчас Другой сусветнай вайны японцы, асцерагаючыся вызвалення ваеннапалонных з боку саюзнікаў, сабралі каля 150 чалавек у яме і падпалілі з дапамогай бочак з бензінам. Тых, хто спрабаваў уцячы даганялі кулі. Усяго загінула ад 133 да 141 ваеннапалоннага, толькі 11 ўдалося выратавацца.

## Літаратура 
* 
*Вiдэе, Палаван 2017 рок

## Спасылкі 
* ISLANDS Web Site // United Nations Environment Programme (UNEP) 
* Palawan // Encyclopaedia Britannica

Катэгорыя:Астравы Філіпінаў
*
Крамяніца

**Крамя́ніца** (, ) — вёска ў Зэльвенскім раёне Гродзенскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Крамяніцкага сельсавета. Насельніцтва 158 чал. (1997). Знаходзіцца за 12 км на паўночны захад ад Зэльвы, за 4 км ад чыгуначнай станцыі Лябяды (лінія Ваўкавыск — Баранавічы), на рацэ Самараўка (Крамяніца).

## Гісторыя 
Упершыню Крамяніца згадваецца ў 2-й палове XV ст. як двор Рачковічаў у Ваўкавыскім павеце. У 1498 годзе вялікі князь Аляксандр пацвердзіў правы на маёнтак кухмістру вялікай княгіні Алены Мікалаю Юндзілавічу (Рачковічу). Юндзілы-Рачковічы валодалі Крамяніцай на працягу XVI—XVIII ст. На карце Т. Макоўскага (1613) паселішча пазначыана як мястэчка. У XVII ст. маёнтак падзяляўся на 2 часткі: уласна Крамяніца і Крамяніца Старая (пазней Крамяніца Горная і Крамяніца Дольная). У 1617 годзе ў Крамяніцы Дольнай кашталян віцебскі Мікалай Вольскі заснаваў мураваны касцёл Святога Юрыя. У 1690 годзе Крамяніцай Дольнай (15 дымоў) валодаў віцебскі стольнік Міхал Юндзіл, у мястэчку Крамяніца было 82 дымы, 2 карчмы, 2 млыны. Станам на 1790 год — млын, карчма, шпіталь для бедных.

Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Крамяніца ў складзе Расійскай імперыі, у Ваўкавыскім павеце Гродзенскай губерні. Паводле перапісу (1897), была вёска Крамяніца Горная (32 двары, 2 крамы, кузня) і маёнтак Крамяніца Дольная, якімі валодаў граф дэ Жэльві. Пазней усе населеныя пункты зліліся ў адну вёску.
]]

Паводле Рыжскага мірнага дагавора (1921) Крамяніца ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Ваўкавыскім павеце Беластоцкага ваяводства.

З 1939 года Крамяніца ў БССР, у 1940 годзе стала цэнтрам сельсавета Зэльвенскага раёна. Станам на 1972 год—84 двары, на 1997 год — 73.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**: 1897 — 238 чал.
* **XX стагоддзе**: 1972 — 297 чал.; 1997 — 158 чал.; 1998 — 158 жыхароў, 75 двароў.

### Інфраструктура 
Сярэдняя школа, дом культуры, бібліятэка, пошта.

## Славутасці 
* Капліца могілкавая (XIX ст.)
* Касцёл Божага Цела і Святога Юрыя (1617—1620) — 

## Страчаная спадчына 
* Кляштар канонікаў латэранскіх (XVII ст.)

Крамяніца, касьцёл Сьв. Юрыя.jpg|Кляштарны комлекс
Крамяніца. Касцёл. Званіца.jpg|Званіца касцёла
Крамяніца. Касцёл, агароджа (01).jpg|Агароджа касцёла
Крамяніца. Помнік ля касцёла.jpg|Помнік ля касцёла
Крамяніца. Кляштарная гаспадарчая пабудова.jpg|Кляштар. Гаспадарчая пабудова
Крамяніца. Кляштарны будынак (01).jpg|Кляштар. Афіцына
Крамяніца. Могілкі (01).jpg|Могілкі
Крамяніца. Могілкі. Капліца (02).jpg|Капліца могілкавая
Крамяніца. Могілкі. Капліца (03).jpg|Архаічная кропельніца каля капліцы

## Вядомыя асобы 
* Людміла Мікалаеўна Чумак (1950—2009) — беларускі мовазнавец, спецыяліст у галіне рускага і беларускага мовазнаўства. Доктар філалагічных навук (1999), прафесар (2004).

## Літаратура 
* 
* Krzemienica //  S. 775.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Крамяніцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Зэльвенскага раёна

Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства
Заходне-Карэйскі заліў

**Захо́дне-Карэ́йскі залі́ў**, часта завецца проста **Карэйскі заліў** — заліў Жоўтага мора, абмываючы берагі Карэі і Кітая. З захаду аддзелены ад Бахайскага заліва Ляадунскім паўвостравам.
 
Большая частка заліва мае глыбіню менш за 50 м, у прыбярэжнай частцы размешчаны шырокія водмелі і скалістыя астравы. Прылівы паўсутачныя амплітудай каля 10 м.
 
У заліў ўпадае рака Ялуцзян, па якой праходзіць мяжа паміж Кітаем і КНДР — на правым беразе размяшчаецца кітайская правінцыя Ляанін, на левым — правінцыя КНДР Пхенан-Пукто.
 
Парты ў КНДР — Нампхо, Сіныйджу, у Кітаі — Даньдун, Далянь і Люйшунь.

## Гл. таксама 
* Усходне-Карэйскі заліў
* Карэйскі паўвостраў
* Геаграфія Кітая
* Геаграфія КНДР

## Літаратура 
* 
* 
* \
* 

Катэгорыя:Залівы Карэі
Катэгорыя:Залівы Кітая
Катэгорыя:Жоўтае мора
Катэгорыя:Залівы Ціхага акіяна
Заходне-Сахалінскія горы

**Заходне-Сахалінскія горы** (таксама проста **Заходні хрыбет**, **Заходне-Сахалінскі хрыбет**) — умоўная назва дзесяці паралельных горных хрыбтоў, якія займаюць паўднёва-заходнюю частку вострава Сахалін, Расія. Асноўны напрамак - мерыдыянальны, з поўначы на поўдзень. Падзеленыя падоўжнымі рачнымі далінамі

## Характарыстыка 
* Даўжыня каля 650 км
* Вышыня да 1325 м (гара Вяртання з пікам Жураўлёва)

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Сахалін
Катэгорыя:Горныя хрыбты Сахалінскай вобласці
Заходні Саян

**Захо́дні Сая́н** — горная сістэма працягласцю 650 км у паўднёвай частцы Сібіры.

Абмяжоўваецца з захаду Шапшальскім хрыбтом Усходняга Алтая і Абаканскім хрыбтом Кузнецкага Алатау. Цягнецца ў шыротным кірунку паласой, паступова звужаецца з 200 да 80 км, ад вярхоўяў ракі Абакан да стыку з хрыбтамі Усходняга Саяна ў вярхоўях рэк Казыр, Уда і Кіжы-Хем. З поўначы да Заходняга Саян прымыкае Мінусінская катлавіна, а з поўдня — Тувінская катлавіна.

У сістэме Заходняга Саяна Алашскае плато.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта
Катэгорыя:Горы Краснаярскага края
Катэгорыя:Горы Хакасіі
Катэгорыя:Геаграфія Тывы
Заходні шэльфавы ледавік

thumb|Найбуйнейшыя шэльфавыя ледавікі Антарктыды.

**Заходні шэльфавы ледавік** () — адзін з найбуйнейшых шэльфавых ледавікоў у Антарктыдзе. Плошча 16370 км², вышыня над узроўнем мора да 70-100 м. Шэльфавы ледавік быў адкрыты і названы нямецкай палярнай экспедыцыяй пад кіраўніцтвам геолага і даследчыка Эрыха фон Дрыгальскага ў 1901-1903 гадах.
 
Мясцовасць у многіх месцах рассечана праваламі і расколінамі. Плошча ледавіка, у розны час змянялася, у сувязі з адколам буйных айсбергаў. У апошні час ледавік значна скараціўся, прыкладна на адну траціну.
 
У 1957-1960 гг. у цэнтральнай частцы ледавіка, на купале Завадоўскага, на працягу 3-х месяцаў (май - ліпень), працавала метэаралагічная станцыя «Дружба». Яшчэ дзве экспедыцыі праводзіліся ў 1964 і 1991 гг.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Ледавікі Антарктыды
Заходнія Альпы

**Заходнія Альпы** — частка сістэмы хрыбтоў і горных масіваў Альпаў на захад ад умоўнай лініі, якая злучае возера Бодэнскае і возера Кома (у тым ліку праходзіць па верхнім цячэнні Рэйна).
 
Заходнія Альпы распасціраюцца ў форме выпуклай у паўночна-заходнім кірунку дугі даўжынёй каля 500 км і шырынёй да 130 км і падзяляюцца на Лігурыйскія, Прыморскія, Праванскія, Коцкія Альпы, Альпы Дафінэ, Грайскія, Бернскія, Пенінскія, Лепанцінскія і Гларнскія Альпы. У Заходніх Альпах таксама вылучаюць шэраг горных масіваў, уключаючы Веркор, Пельву і іншыя.
 
У Заходніх Альпах размешчаны самыя высокія масівы Альпаў і ўсёй Заходняй Еўропы, найвышэйшы пункт — гара Манблан (4807 м), сярод вяршыняў, вышэйшых за 4000 м, такія горы, як Монтэ-Роза, Матэргорн, гара Юнгфрау.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Peakware.com 
* Summitpost.org

Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горы Францыі
Катэгорыя:Горы Італіі
Катэгорыя:Горы Швейцарыі
Більдзюгскі сельсавет

**Більдзю́гскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Шаркаўшчынскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок Більдзюгі.

## Гісторыя 
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Шаркаўшчынскага раёна Вілейскай вобласці БССР (з 20 верасня 1944 года — Полацкай, з 8 студзеня 1954 года — Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года — Віцебскай).

17 красавіка 1962 года раён скасаваны, а сельсавет далучаны да Браслаўскага раёна. 30 ліпеня 1966 года сельсавет перададзены адноўленаму Шаркаўшчынскаму раёну. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Більдзюгскага сельсавета 41 населены пункт.

8 красавіка 2004 года ў склад сельсавета ўключаныя 12 сельскіх населеных пунктаў скасаванага Ручайскага сельсавета ў межах сельскагаспадарчага вытворчага кааператыва «Каўшэлева» (вёскі Бардзенцы, Барсучына, Забор’е, Запруддзе, Кадрышкі, Каты, Каўшэлева, Малінова, Пілаты, Праўдзінская, Рэчкі, Сынадворцы). 21 сакавіка 2008 года скасаваны вёскі Гернуты, Камароўшчына, Пушалаты, хутары Буда і Жвіранка. 10 кастрычніка 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага Валожынскага сельсавета (5 населеных пунктаў: аграгарадок Наваселле, вёскі Галінова, Зарэчча, Казакі і хутар Непрынікі). 26 студзеня 2022 года скасаваны хутар Гарбачонкі.

## Населеныя пункты 
У склад сельсавета ўваходзіць 41 населены пункт (2023 г.):

* — хутар Гарбачонкі скасаваны ў 2022 годзе

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (37 населеных пунктаў) — 1329 чалавек; паводле перапісу 2019 года (42 населеныя пункты) — 1297 чалавек.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

## Спасылкі 
* Старонка сельсавета на сайце Шаркаўшчынскага райвыканкама 


Катэгорыя:Былыя сельсаветы Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Вадуц (графства)

**Графства Вадуц** — гістарычная тэрыторыя Княства Ліхтэнштэйн. Яно было аддзелена ў 1342 годзе ад графства Вердэнберг.

## Кіраўнікі 
## Літаратура 
*Kaiser, P. (1847): *Geschichte von Liechtenstein-Vaduz.* Chur.
*Kobler, G. (1992): *Historisches Lexikon der deutschen Lander.* Munchen: C.H.Beck. ISBN 3-406-35865-9 Seite 646.

## Спасылкі
*Geschichte Liechtensteins auf www.liechtenstein.li (PDF, ca. 130 kB) 

Катэгорыя:Гісторыя Ліхтэнштэйна
Вердэнберг

**Вердэнберг** () — графства ў складзе Свяшчэннай Рымскай імперыі, якое размяшчалася на абодвух берагах Рэйна, на тэрыторыі, дзе цяпер знаходзяцца Ліхтэнштэйн, швейцарскі кантон Санкт-Гален і аўстрыйская зямля Форарльберг. Назву сваю яно атрымала ад замка Вердэнберг, цяпер змешчанага ў швейцарскай камуне Грабс (кантон Санкт-Гален). Графства Вердэнберг вылучылася з графства Манфор у 1230 годзе.

У 1260 годзе графства было падзелена на графства Вердэнберг і графства Зарганс. У 1308 годзе графства Вердэнберг ізноў падзялілася — на Вердэнберг-Хейлігенберг і Вердэнберг-Вердэнберг.

Вадуцская лінія графаў Вердэнберг перапынілася ў 1416 годзе, і Вадуц перайшоў баронам Брандзіса.

Катэгорыя:Свецкія княствы Свяшчэннай Рымскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Ліхтэнштэйна
Катэгорыя:Гісторыя Швейцарыі
Катэгорыя:Форарльберг
Лігурыйскія Альпы

**Лігурыйскія Альпы** — горы, частка Альпаў ў межах італьянскага рэгіёну Лігурыя, што атачае Лігурыйскае мора. Таксама разглядаюцца як частка Прыморскіх Альпаў. 

Яны адлучаюцца ад Прыморскіх Альпаў (на захадзе) перавалам Танд (Тэнда), ад Апенін (на ўсходзе) — перавалам Кадыбона.
 
Па Лігурыйскіх Альпах праходзіць мяжа паміж рэгіёнамі Лігурыя і П'емонт. На поўдні горы стромка абрываюцца да мора. Узбярэжжа ў гэтым раёне ўтварае Італьянскую Рыўеру (г. Сан-Рэма і іншыя).
 
Вышыня гор галоўным чынам 1300-1700 м, да мяжы з Францыяй — да 2500 м. Асноўныя вяршыні: Маргуарэйс (2650 м) і Манджое (2630 м).

## Літаратура 
* Sabine Bade, Wolfram Mikuteit, Auf der Via Alpina durch Seealpen und Ligurische Alpen, Fernwege Verlag, 2. Auflage 2008, ISBN 978-3-937304-59-5

Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горы Італіі
Бернскія Альпы

**Бернскія Альпы** — горы, частка Заходніх Альп на тэрыторыі Швейцарыі (галоўным чынам кантон Берн, а таксама кантоны Во, Фрыбур, Вале, Люцэрн, Уры, Нідвальдэн).
 
Бернскія Альпы аддзеленыя ад Пенінскіх Альп (на поўдні) далінай ракі Рона, ад Лепанцінскіх Альп (на паўднёвым усходзе) - далінай ракі Рона і пераваламі Фурка і Сен-Гатард, ад Гларнскіх Альп (на ўсходзе) - далінай ракі Ройс, паўночная мяжа праходзіць прыблізна па лініі паміж Жэнеўскім і Фірвальдштэцкім (Люцэрн) азёрамі.
 
Шэраг крыніц вызначае зону да паўночнага ўсходу ад ракі Ары як самастойны раён «Альпы Уры».
 
Вяршыні вышэй 4000 м:
* Фінстэрааргорн (4274 м)
* Алечгорн (4193 м)
* Юнгфрау (4158 м)
* Мёнх (4107 м)
* Шрэкгорн (4080 м)
* Грос-Фішэрхорн (4049 м)
* Лаўтэраархорн (4042 м)
* Грос-Грунхорн (4043 м)
* Хінтэр-Фішэрхорн (4025 м)

## Літаратура 
* Sergio Marazzi: Atlante Orografico delle Alpi. SOIUSA. Pavone Canavese (TO), Priuli & Verlucca editori, 2005. ISBN 978-88-8068-273-8

## Спасылкі 
* Сайт Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА — рэгіён Юнгфрау-Алеч
* Bernese Alps  NASA Earth Observatory
* Peakware.com 
* Summitpost.org

Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горы Швейцарыі
Праванскія Альпы

**Праванскія Альпы** () — горы, частка Заходніх Альпаў на паўднёвым усходзе Францыі, у вобласці Праванс.
 
Пераважаюць сярэдневышынныя хрыбты і плато, складзеныя вапнякамі і мергелямі. Слупападобныя ппаверхні крутасхільных масіваў багатыя карставымі формамі рельефу (кары, лейкі, пячоры). Вышыня да 3052 м (г. Пела).

Асноўныя масівы і вяршыні:
* Труа-Эвешэ
** Тэт-дэ-л’Эстро (2961 м)
* Перадальпы Дзінь Монж (2115 м)
* Перадальпы Кастэлана Пюі-дэ-Ран (1996 м)

У ніжніх частках схілаў хмызнякі (у т. л. вечназялёныя), вышэй — лісцевыя лясы, шматлікія асыпкі.

Развіваецца турызм.

## Літаратура 
* Didier Leclerc, Aux quatre vents des Trois-Évêchés : ballades photographiques dans les hautes vallées des Alpes de Provence, 1984 (ISBN 2950058604)

## Спасылкі 
* Большая советская энциклопедия

Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горы Францыі
Алечгорн

**Алечгорн** () — гара ў Бернскіх Альпах, кантон Вале, Швейцарыя. Знаходзіцца ў рэгіёне Юнгфрау-Алеч, які з’яўляецца ахоўным прыродным аб’ектам, унесеным у Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Ля падножжа — Вялікі Алецкі ледавік.
 
Вышыня — 4193 метры над узроўнем мора (па іншых дадзеных — 4195 м).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Сайт Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА — рэгіёна Юнгфрау-Алеч
* Алечгорн на Summitpost.
* Peakware.com 
* Фатаграфіі Алечгорна ад Лечэнлюке (Lotschenlucke).
* Горны прытулак Обералечхютэ.
* Алечгорн на Alpinisten.info.
* Справаздачы пра ўзыходжанні на Алечгорн.

Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горы Швейцарыі
Катэгорыя:Горныя вяршыні Еўропы
Фрэдэрык Туорт

**Фрэдэрык Туорт** (, , Камберлі, Англія — ) — англійскі мікрабіёлаг, які быў першаадкрывальнікам ў 1915 годзе бактэрыяфагаў (вірусаў, якія паражаюць бактэрыі).

## Біяграфія 
Атрымаў медыцынскую адукацыю ў бальніцы Сент-Томас (1900) і ў 1901—1902 гадах працаваў там жа.

У 1902—1909 гадах памочнік бактэрыёлага Лонданскай бальніцы.

З 1909 года дырэктар Браўнаўскага ветэрынарнага інстытута і прафесар бактэрыялогіі Лонданскага універсітэта.

Аўтар навуковых прац па культываванні мікраарганізмаў. Першым (1908) ужыў селектыўны метад для атрымання чыстай культуры бактэрый. Упершыню ў 1912 годзе вызначыў сумесна з Дж. Інгрэмам неабходнасць для росту некаторых мікраарганізмаў фактара роста (вітаміна K). У 1915 годзе апісаў разбурэнне гнойнага стафілакока перавіваемым фільтруючымся агентам. Тым самым ён упершыню адкрыў вірус бактэрый, названы ў 1917 годзе Ф. Д’Эрэлем бактэрыяфагам.

Член Лонданскага каралеўскага таварыства (1929).

## Літаратура 
* Большая советская энциклопедия: В 30 т. — М.: «Советская энциклопедия», 1969—1978.

Катэгорыя:Вірусолагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Бактэрыёлагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Шумерская мова

[thumb|right|250px|Пісьмо цару [Лагаша (2400 да н.э.)]]
**Шуме́рская мо́ва** — мова старажытных шумераў, на якой размаўлялі ў Паўднёвым Міжрэччы ў IV—III тысячагоддзях да н.э. Каля 2000 г. да н.э. шумерская мова была выцеснена акадскай мовай з гутарковай гаворкі, але працягвала выкарыстоўвацца ў якасці мовы рэлігіі, адміністрацыі і навучання аж да пачатку нашай эры. Запісваўся клінапісам, які шумеры і вынайшлі. Прадстаўлена ў першую чаргу рэлігійнай, гаспадарчай і юрыдычнай літаратурай. Была адкрыта і расшыфравана ў XIX стагоддзі. Генетычныя сувязі не ўстаноўлены.

Рэканструкцыя фанетыкі ўскладняецца асаблівасцямі клінапіснай графікі. З'яўляецца аглютынатыўнай і эргатыўнай мовай. Дзеяслоў мае мноства прэфіксаў ладу і арыентацыі ў прасторы, але не мае катэгорыі часу. Звычайны парадак слоў — SOV (дзейнік — дапаўненне — выказнік).

## Літаратура 
* *Канева И. Т.* Шумерский язык. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2006. — ISBN 5-85803-302-8
* *Канева И. Т., Козлова Н. В., Визирова Е. Ю.* Шумерский язык / Языки мира. Древние реликтовые языки Передней Азии. — М.: Academia, 2010. — ISBN 978-5-87444-346-7
* *Edzard D. O.* Summerian Grammar. — Leiden-Boston: Brill, 2003. — ISBN 90-04-12608-2
* *Hayes J. L.* A Manual of Sumerian Grammar and Texts. — Malibu: Undena Publications, 1990.
* *Thomsen M.-L.* The Sumerian Language. — Copenhagen: Akademisk Forlag, 1984. — ISBN 87-500-3654-8

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* Sumerian Lexicon - Electronic Search

Катэгорыя:Ізаляты Еўразіі
Катэгорыя:Старажытныя мовы Блізкага Усходу
Катэгорыя:Шумер
Лінгва франка нова

**Лінгва франка нова** (**Lingua Franca Nova** або **LFN**) — штучная мова створаная ў 1965 годзе псіхолагам Джорджам Бурэем з універсітэта Шыпенсбургу (Пенсільванія, ЗША). Лінгва франка нова заснавана на французскай, італьянскай, партугальскай і каталунскай мовах. Мова ўжывае лацінскі алфавіт, кірыліцу.

## Алфавіт 
Для напісання ў мове магчыма ўжываць лацінскі алфавіт або кірыліцу.

## Дыфтонгі 
* *ai /aj/*
* *au /aw/*
* *eu /ew/*
* *oi /oj/*
Калі *i* ці *u* стаяць перад іншай галоснай, яны могуць рабіцца паўгалоснымі *j* і *w* у наступных выпадках:
* у пачатку слова
* паміж галоснымі
* пасля *li, ni*
* пасля *cu, gu*

## Націск 
Націск на галосным гуку, перад апошнім зычным, выключаючы канчатак множнага ліку слова -s (калі існуе). Паўгалосная дыфтонга лічыцца зычнай. Але калі канчатковыя галосныя *ea, ae, eo, oe, ao, oa, ui*, націск на першую галосную пары.

## Граматыка 
### Марфалогія 
Граматыка мовы базуецца на лацінскіх крэольскіх мовах (дэвіз мовы «Lingua Franka Nova — la creol per la mundo!» — Лінгва франка нова — крэольская мова для ўсяго свету).

Мінулы час вызначае склад *ia*, будучы час — *va* якія ставяцца перад дзеясловам.

Множны лік робіцца дабаўленнем суфікса *-s* ці *-es* пасля зычных. Існуюць прэфіксы і суфіксы для вытворных слоў: *-or* для асобы, якая робіць нешта ў сувязі з сваёй роляй ці прафесіяй, і *-eria* для месца працы ці крамы.
* carne — мяса
* carnor — мяснік
* carneria — мясная крама

Дзеясловы могуць ужывацца як назоўнікі без змен, прыметнікі і дзеепрыметнікі таксама могуць ужывацца як назоўнікі.
* nos dansa — мы таньчым
* la dansa — танец

Слоўнік складаецца з 14000 слоў

### Сінтаксіс 
Мова мае жорсткі парадак слоў:
Суб’ект-дзеяслоў-аб’ект
* *la fem ama la casa* — жанчына любіць дом
суб’ект і аб’ект: часціца-назоўнік-прыметнікі
* *la casa grande* — дом-вялікі

## Гл. таксама 
* Лінгва франка

## Спасылкі 
* Lingua Franca Nova 
* Lingua Franca Nova — Wiki 
* Lingua Franca Nova — Yahoo 
* Lingua Franca Nova — Facebook
* Lingua Franca Nova — Disionario
* Lingua Franca Nova — Omniglot

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:Міжнародныя дапаможныя мовы
Тулава (вадасховішча)

**Ту́лава** — вадасховішча ў Беларусі, у Віцебскім раёне Віцебскай вобласці каля вёскі Тулава.

Вадасховішча створана ў 1983 годзе ў пойме ракі Віцьба на месцы возера *Тулава* ў мэтах арашэння зямель і рыбагадоўлі. Плошча паверхні 0,39 км². Даўжыня 1,9 км, найбольшая шырыня 0,4 км. Найбольшая глыбіня дасягае 12 м. Ваганні ўзроўню вады на працягу года каля 1,7 м.

У месцах магчымага пераліву вады з вадасховішча ў Віцьбу пабудаваны ахоўныя дамбы агульнай даўжынёй 400 метраў.

На паўночным беразе вадасховішча батанічны заказнік «Тулаўскі».

## Літаратура 
* 
*  — С. 23—24.

## Спасылкі 
* Ахоўваемыя тэрыторыi Вiцебскага раёна 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь

Катэгорыя:Вадасховішчы Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Вадасховішчы Віцебскага раёна
Тулава (значэнні)

**Тулава:**

* Тулава — цэнтральная ў анатамічных адносінах частка цела ў жывёл і чалавека
* Тулава — вадасховішча ў Віцебскім раёне ў пойме ракі Віцьба.
* Тулава — аграгарадок (да 2008 г. вёска) у Віцебскім раёне
* Тулава — вёска ў Зэльвенскім раёне Гродзенскай вобласці
* Тулава — хутар у Шаркаўшчынскім раёне Віцебскай вобласці

## Назва 
На Панёманні фіксавалася прозвішча Туль (Дэмбрава), было косаўскае Тулейка. Ёсць літоўскія *Tulis, Tuleikis**,* латышскія *Tuls, Tūlis*. Аснова *Tul*- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах.
Сцяг Гуама

**Дзяржаўны сцяг Гуама** — прыняты 9 лютага 1948 года (з 4 ліпеня 1917 года выкарыстоўваўся сцяг без чырвонай аблямоўкі).

## Апісанне і сімволіка 
Сцяг Гуама ўяўляе сабой сіняе палатно з чырвонай аблямоўкай з усіх бакоў. У цэнтры сцяга знаходзіцца выява герба Гуама. На гербе намаляваны лодка проа ў бухце горада Хагатна, сталіцы Гуама, бераг з какосавай пальмай, рака і надпіс чырвонымі літарамі «*GUAM*». Удалечыні — мясцовая скала «*Puntan Dos Amantes*». Па форме герб нагадвае форму базальтавага/каралавага каменя, які выкарыстоўваўся мясцовымі жыхарамі на паляванні і ў вайне.

Сцяг быў распрацаваны Хелен Л. Полам (), жонкай ваенна-марскога афіцэра, які служыў на Гуаме.

## Спасылкі 
* FOTW Flags Of The World website. Guam
* Guampedia. Guam Seal and Flag 

Сцяг
Сцяг Кірыбаці

**Дзяржаўны сцяг Кірыбаці** — прыняты 12 ліпеня 1979 года.

## Апісанне і сімволіка 
Сцяг Кірыбаці мае прамавугольную форму і адпавядае гербу краіны, падараванаму астравам у 1937 годзе. Верхняя палова сцяга мае чырвоны колер. На ёй намаляваны фрэгат вялікай () залацістага колеру, які ляціць над узыходзячым сонцам залацістага адцення. Ніжняя палова сцяга мае белы колер з трыма сінімі гарызантальнымі хвалістымі палосамі, якія сімвалізуюць хвалі акіяна.

Сцяг быў распрацаваны Артурам Грымблам () для брытанскай калоніі Астравы Гілберта і Эліс.

Колеры і прадметы маюць наступнае значэнне:
* Чырвоны колер сімвалізуе неба.
* Сіні колер сімвалізуе Ціхі акіян, у якім размешчаны астравы краіны.
* Тры белыя палосы сімвалізуюць тры астраўныя групы краіны: астравы Гілберта, Фенікс і Лайн.
* Узыходнае сонца сімвалізуе трапічнае сонца, з прычыны таго, што Кірыбаці размешчана па абодва бакі экватара. 17 сонечных прамянёў сімвалізуюць 16 астравоў у архіпелагу Гілберта і астравоў Банаба.
* Фрэгат сімвалізуе ўладу, свабоду і культурны танец Кірыбаці.

## Гістарычныя сцягі 
thumb|150px|Сцяг брытанскай калоніі Вострава Гілберта і Эліс.

У каланіяльныя гады ў Кірыбаці выкарыстоўваўся тыповы для брытанскіх калоній сцяг: сіняе палатно, у верхнім левым вуглу якога знаходзілася выява сцяга Вялікабрытаніі, а ў правай частцы — герб калоніі.

Незадоўга да атрымання незалежнасці ў 1979 годзе ў калоніі быў праведзены конкурс на новы дзяржаўны сцяг. Геральдычная палата вырашыла прапанаваць некалькі мадыфікаваны выгляд сучаснага сцяга: была павялічана выява фрэгата і Сонца, а шырыня блакітных і белых палосак, наадварот, была паменшана. Аднак насельніцтва выступіла за арыгінальны дызайн, які і лёг у аснову сучаснага сцяга.

## Спасылкі 
* FOTW Flags Of The World website. Kiribati

Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Кірыбаці
Кірыбаці
Сцяг Паўночных Марыянскіх астравоў

**Нацыянальны сцяг Садружнасці Паўночных Марыянскіх астравоў** быў прыняты 1 ліпеня 1989 года. Апошняя змена сцяга датавана 1995 годам.

## Гісторыя 
злева|thumb|Сцяг Паўночных Марыянскіх астравоў (справа) побач са сцягам ЗША ў парку
Сцяг, прыняты ў 1972 годзе і ўведзены ў абарот у 1976 годзе, быў сіні з вялікай зоркай у цэнтры, накладзенай на сілуэт калоны з шэрага каменя (мясцовая разнавіднасць вапняка). У 1989 годзе эмблема была акружана гірляндай з мясцовых кветак і ракавінак. У 1991 і 1995 гадах былі ўнесены некаторыя змены (зорка была паменшана, калона была зменена, гірлянда таксама зведала змены: яна стала белай, змянілася форма і памер кветак).

## Значэнне элементаў 
Сіні колер (асноўны) увасабляе Ціхі акіян, які абмывае астравы, «дорачы ім любоў і мір», зорка сімвалізуе Садружнасць. Калона з каменя — сімвал культуры нацыі. Вянок, сплецены з чатырох відаў экзатычных кветак (іланг-іланг, сеўр, анджа, тэйбва), з'яўляецца сімвалам туземнай культуры астравоў.

Выява:Flag of the United Nations.svg|Сцяг ААН ( — )
Выява:Flag of the Trust Territory of the Pacific Islands.svg|Сцяг Падапечнай тэрыторыі Ціхаакіянскія астравы ( — )
Выява:Flag of the Northern Mariana Islands (1972).svg| Неафіцыйны сцяг з ; Афіцыйны сцяг з  — 
Выява:cq-lgflagnm.gif| — 
Выява:Flag of the Northern Mariana Islands (1976–1989).svg|  — 
Выява:Flag of the Northern Mariana Islands.svg| з 

## Літаратура 
* А. Знамиеровский, (2002) *Флаги мира*, БММ. ISBN 5-88353-150-4

## Спасылкі 
Сцяг
Сцяг Амерыканскага Самоа

**Сцяг Амерыканскага Само́а** (ЗША) прыняты 24 красавіка 1960 года. Сцяг распрацаваны Інстытутам геральдыкі Арміі ЗША.

## Апісанне і сімволіка 
Сцяг Амерыканскага Самоа ўяўляе сабой прамавугольнае палатно, падзеленае на тры трохвугольнікі. Падножжа белага роўнабаковага трохвугольніка супадае з правым бокам сцяга. Гіпатэнузы двух сініх прамавугольных трохвугольнікаў, апраўленыя чырвонай аблямоўкай, супадаюць з бакамі роўнабаковага трохвугольніка. У роўнабаковым трохвугольніку знаходзіцца выява белагаловага арлана (нацыянальнага сімвала ЗША, які прысутнічае на Вялікай пячатцы), які трымае лапамі *фуэ* (мухабойку), якая сімвалізуе мудрасць традыцыйных самаанскіх правадыроў, і уатогі (ваенную дубіну), якая сімвалізуе ўладу дзяржавы. Разам фуэ і уатогі сімвалізуюць мір і парадак пад кантролем ЗША.

Чырвоны, белы і сіні колеры з'яўляюцца традыцыйнымі для Самоа і ЗША колерамі.

## Гістарычныя сцягі 
На Самоа адсутнічалі якія-небудзь сцягі да з'яўлення на архіпелагу напачатку XVIII стагоддзя еўрапейцаў. Прыняты пасля сцяг меў складаную структуру і быў дрэнна задакументаваны. У 1899 годзе Самоа было падзелена на часткі паміж Брытаніяй, Германіяй і ЗША. 27 красавіка 1900 года ў Амерыканскім Самоа ў якасці афіцыйнага сцяга быў прыняты сцяг ЗША. 27 красавіка 1960 года быў афіцыйна прыняты сучасны варыянт сцяга.

## Спасылкі 
* FOTW Flags Of The World website. American Samoa

Сцяг
Сцяг акругі Калумбія

**Сцяг акругі Калумбія** (*Сцяг Вашынгтона, акруга Калумбія,* ) — адзін з афіцыйных сімвалаў федэральнай акругі Калумбія, ЗША.

## Гісторыя і апісанне 
Акруга Калумбія не мела ўласнага сцяга аж да 1938 года. Замест яго неафіцыйна выкарыстоўваліся іншыя сцягі, у тым ліку сцяг . У 1937 годзе камандаванне нацыянальнай гвардыі акругі прапанавала выкарыстоўваць часовы сцяг, фон якога выкананы ў сінім колеры, і ў цэнтры якога размешчана выява Капітолія. У 1938 годзе кангрэс ЗША склікаў камісію для стварэння афіцыйнага сцяга акругі. Камісія абвясціла грамадскі конкурс, пераможцам якога стаў графічны дызайнер Чарлз Дан, які прапанаваў свой варыянт яшчэ ў 1921 годзе. Выява сцяга яго аўтарства была заснавана на фамільным гербе Джорджа Вашынгтона. 15 кастрычніка 1938 года пастанова аб прыняцці сцяга набыла моц.

У пастанове прыводзіцца апісанне сцяга:

## Гл. таксама 
* Пячатка акругі Калумбія

Сцяг
Сцяг Арубы

**Дзяржаўны сцяг Ару́бы** — быў прыняты ў якасці дзяржаўнага сімвала краіны 18 сакавіка 1976 года.

Гэты дзень з'яўляецца дзяржаўным святам астраўной дзяржавы Аруба, які вядомы як «Дзень Сцяга» і святкуецца жыхарамі вострава з карнавальнымі шэсцямі і кірмашамі.

## Апісанне 
Сцяг уяўляе сабой светла-сіняе поле (званае «колерам ААН» з-за падабенства з колерам поля сцяга ААН), па якім пралягаюць дзве вузкія паралельныя гарызантальныя жоўтыя паласы ў ніжняй частцы сцяга, і чатырохканцовую чырвоную зорку ў левым верхнім полі сцяга. Зорка абрамлена тонкай паласой белага колеру.

Выява:Flag of the Governor of Aruba.svg| Сцяг губернатара Арубы. Прыняты .

## Спасылкі 
* Сцяг Арубы на сайце ўрада вострава www.aruba.com
* Як быў абраны сцяг Арубы , аўтар Sarah Bollinger

Аруба
Сцяг
Катэгорыя:Сцягі Нідэрландаў
Франкская дзяржава

**Франкская дзяржава** або **каралеўства** (, ), радзей **Франкія** () — умоўная назва дзяржавы ў Заходняй і Цэнтральнай Еўропе ў V—IX ст. Утварылася на тэрыторыі Заходняй Рымскай імперыі адначасова з іншымі варварскімі каралеўствамі. Гэтыя тэрыторыі былі населены франкамі пачынаючы з III стагоддзя. У выніку бесперапынных заваёніцкіх паходаў маярдома франкаў Карла Мартэла, яго сына Піпіна Кароткага, а таксама ўнука Карла Вялікага, пры якім **каралеўства сталі імперыяй**, да пачатку IX стагоддзя дзяржава дасягнула найбольшых сваіх памераў.

З прычыны традыцыі дзяліць спадчыну паміж сынамі, тэрыторыя франкаў толькі ўмоўна кіравалася як адзіная дзяржава, а фактычна складалася з некалькі каралеўстваў (*regna*). Колькасць і размяшчэнне каралеўстваў змянялася з часам, і першапачаткова *Франкіяй* звалася толькі адно каралеўства, а менавіта Аўстразія, якое размяшчалася ў паўночнай частцы Еўропы на рэках Рэйн і Маас; тым не менш, часам у гэта паняцце ўключалі і каралеўства Нейстрыя, што знаходзілася на поўнач ад Луары і на захад ад Сены. З часам ужыванне назвы *Франкія* ссоўвалася ў кірунку Парыжа і замацавалася ўрэшце за басейнам Сены, вакол Парыжы (цяпер гэта вобласць вядома пад імем Іль-дэ-Франс), пазней даўшы імя Французскаму каралеўству.

## Гл. таксама 
* Імператар Захаду
* Спіс каралёў Францыі
* Меравінгі
* Каралінгі

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 16. — Мн., 2003.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Імперыі Еўропы
Катэгорыя:Франкі
Катэгорыя:Краіны-манархіі
Васіль Восіпавіч Тапаркоў

**Васіль Восіпавіч Тапарко́ў** (, Санкт-Пецярбург — , Масква) — акцёр тэатра і кіно, рэжысёр і тэатральны педагог. Народны артыст СССР (1948). Доктар мастацтвазнаўства (1965), прафесар (1948).

## Біяграфія 
У 1909 годзе скончыў Пецярбургскае тэатральнае вучылішча. У 1909—1914 гадах працаваў Пецярбургскім тэатры Літаратурна-мастацкага таварыства. З пачаткам Першай сусветнай вайны быў прызваны ў армію і адпраўлены на фронт, дзе трапіў у палон.

З 1919 года працаваў у Маскве ў прыватным тэатры Карша (Рускі Драматычны тэатр), з 1927 года ў Маскоўскім Мастацкім акадэмічным тэатры. Выкладаў у Школе-студыі імя У. Неміровіча-Данчанкі, з 1948 года — прафесар.

Памёр 25 жніўня 1970 года. Пахаваны ў Маскве.

## Творчасць 
Дэбютаваў у ролі Платона Каратаева ў п’есе па раману Л. М. Талстога «Вайна і мір». Сярод роляў: Чычыкаў («Мёртвыя душы»), Бераст («Платон Крэчат»), Кругасветаў («Плады асветніцтва»), Мышлеўскі («Дні Турбіных»), Аргон («Тарцюф» Мальера) і інш.
У якасці рэжысёра здзейсніў пастаноўкі «Тарцюф» (1939, разам з Кедравым), «Апошнія дні» (1943, разам з В. Я. Станіцыным) і інш.
Выканаў ролі ў кінастужках «Марозка» (1924), «Юбілей» (1941), «Дзяўчына без адраса» (1957) і інш.

Аўтар кніг і артыкулаў аб вучэнні К. С. Станіслаўскага

## Узнагароды 
* 2 ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга
* Сталінскія прэміі (1946, 1952).

## Літаратура 
* 
* *Образцова А. Г.* Топорко́в Василий Осипович // Театральная энциклопедия. В 5 томах. / Под редакцией С. С. Мокульского (том 1), П. А. Маркова (тома 2—5). — М., Советская энциклопедия, 1961—1967. — Т. 5: Табакова — Яшугин. — М., 1967. — Стб. 236—237. — 1136 стб. с илл., 8 л. илл. — 38 000 экз.
* 

## Спасылкі 
* Топорков Василий Осипович // Энцыклапедыя Кругасвет 
* Новодевичье кладбище. Топорков Василий Осипович

Катэгорыя:Дактары мастацтвазнаўства
Катэгорыя:Прафесары
Катэгорыя:Акцёры СССР
Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры СССР
Катэгорыя:Тэатральныя педагогі СССР
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Малая Лапеніца

**Мала́я Лапе́ніца** (, ) — вёска ў Ваўкавыскім раёне Гродзенскай вобласці, на рацэ Лапа. Уваходзіць у склад Ваўкавыскага сельсавета.
Насельніцтва 252 чал. (2012).

## Гісторыя 
Упершыню Лапеніца згадваецца ў XVI ст. У розныя часы мясцовасць знаходзілася ва ўладанні Клочкаў, Трызнаў, з другой пал. XVII ст. — Агінскіх, у 1796 — Людвіка Тышкевіча.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Лапеніца апынулася ў складзе Расійскай імперыі, у Ваўкавыскім павеце Гродзенскай губерні. Станам на 1836 у мястэчку было 33 двары. На 1914 — 73 двары. У тутэйшым касцёле ў 1918—1920 служыў ксяндзом паэт Язэп Германовіч (псеўданім Вінцук Адважны), які вёў пропаведзі на беларускай мове.

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Лапеніца апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Ваўкавыскім павеце Беластоцкага ваяводства.

У 1939 Лапеніца ўвайшла ў БССР, у Ваўкавыскі сельсавет. Статус паселішча панізілі да вёскі. 23 чэрвеня 1980 года вёска перададзена з Ізабелінскага сельсавета ў Ваўкавыскі сельсавет. Станам на 1 студзеня 2004 тут было 111 двароў.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**: 1829 — 65 муж., з іх шляхты 4, духоўнага саслоўя 5, мяшчан-іўдзеяў 35, мяшчан-хрысціян і сялян 21; 1836 — 230 чал.
* **XX стагоддзе**: 1914 — 419 чал.
* **XXI стагоддзе**: 1 студзеня 2004 — 252 чал.

### Інфраструктура 
У Малой Лапеніцы працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, клуб, бібліятэка.

## Турыстычная інфармацыя 
### Славутасці 
* Гаспадарчы двор
* Могілкі яўрэйскія

### Страчаная спадчына 
* Сядзіба Булгарынаў (XVIII ст.)

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ваўкавыскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёна
Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства
Шэленберг (феод)

**Феод Шэленберг** — гістарычная тэрыторыя ў княстве Ліхтэнштэйн. Раней належала Свяшчэннай Рымскай імперыі. Феод утварыўся ў часы Гогенштаўфенаў. Сёння з'яўляецца выбарчай акругай пры выбарах у парламент.

Феод Шеленберг упершыню ўзгадваецца ў 1317 годзе, калі быў набыты ў валоданне графамі Вердэнбергу. У 1396 годзе кароль Венцэль перадаў замак графам Вадуца і даў феоду статус імперскага. У 1412 годзе сядзіба перайшла да графа Монтфорт-Тэтнанг, а ў 1417 годзе да роду Брандзісаў, якія валодалі графствам Вадуц, якія злучылі яе з феодам у 1434 годзе.

У далейшым Шэленберг з 1510 года належаў графам Зульца, а з 1613 года — Хоэнемса. Трыццацігадовая вайна спустошыла валоданне, зрабіўшы яго стратным, і імперская камісія пад кіраўніцтвам кемпценскага абата прыняла рашэнне выставіць яго на продаж. У 1699 годзе Шэленберг быў набыты князем Хансам Адамам I фон Ліхтэнштэйнам, якія набылі ў 1712 годзе таксама графства Вадуц. У 1719 годзе абодва валодання былі аб'яднаныя ў княства Ліхтэнштэйн, і тым самым феод Шэленберг быў ліквідаваны.

## Гл. таксама 
* Графства Вадуц

Катэгорыя:Гісторыя Ліхтэнштэйна
Імперскі

**Імперскі** (,  ці *Reichsunmittelbarkeit*) — у Свяшчэннай Рымскай імперыі прывілеяваны феадальны або палітычны статус, які маглі мець гарады, рэлігійныя арганізацыі, феадальныя княствы або невялікія феадальныя ўладанні.

Горад, абацтва або тэрыторыя са статусам *Імперскі* знаходзіліся пад непасрэднай уладай імператара і рэйхстага. Перавагай гэтага статусу было тое, што тэрыторыі, якія яго мелі маглі самастойна спаганяць падаткі і мыты, а таксама вяршыць правасуддзе. 

Паняцце «імперскасці» страціла актуальнасць пасля правядзення германскай медыятызацыі 1803-06 гг.

## Гл. таксама 
* Імперскае абацтва
* Імперскія саслоўі
* Імперскі горад
* Свабодны горад
* Медыятызацыя

Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Катэгорыя:Свяшчэнная Рымская імперыя
Вольфганг Хаас

Яго Высокапраасвяшчэнства архібіскуп **Вольфганг Гаас** (, ) — ліхтэнштэйнскі прэлат. Каад'ютар біскупа Кура з 25 сакавіка 1988 па 22 мая 1990. Біскуп Кура з 22 мая 1990 па  2 снежня 1997. Архібіскуп Вадуца са 2 снежня 1997.

## Біяграфія 
Пасвечаны ў святары 7 красавіка 1974 года ў швейцарскім горадзе Кур. 25 сакавіка 1988 года па просьбе біскупа гэтага горада Іаханеса Фондэраха быў прызначаны на пасаду каад'ютара. 22 мая 1990 года ён сам стаў біскупам горада Кур. 

2 снежня 1997 года Папа Рымскі Ян Павел II прызначыў яго на пасаду новаўтворанай архідыяцэзіі Вадуца. Гаас вядомы сваімі сяброўскімі адносінамі і падтрымкай кансерватыўнага брацтва Св. Пятра.

Катэгорыя:Каталіцкія архібіскупы
Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Ліхтэнштэйна
Барбара Эрні

**Барбара Эрні** (; ,  — , ) — жанчына з Ліхтэнштэйна, якая здзяйсняла крадзяжы ў заезных дварах па ўсёй Заходняй Еўропе. У ліхтэнштэйнскіх легендах яна вядомая як «Golden Boos». Яна была апошнім чалавекам, пакараным смерцю на тэрыторыі Ліхтэнштэйна.

## Біяграфія 
Эрні нарадзілася ў Фельдкірхе ў бяздомнай пары. У 1779 годзе яна выйшла замуж за нейкага «Цірольца Франца», якога лічылі бандытам.

Паводле легенды, «Golden Boos» — гэта жанчына вялікай сілы са светла-рудымі валасамі, якая ездзіла па Еўропе з вялікім куфрам ці мяшком. Калі яна спынялася дзесьці на ноч, яна патрабавала, каб яе куфар замкнулі ў самым надзейным пакоі, бо ў ім, нібы, знаходзяцца скарбы. Калі куфар ці мяшок «са скарбамі» быў замкнёны і надыходзіла ноч, адтуль вылазіў карлік і забіраў захаваныя ў гэтым пакоі каштоўнасці, пасля чаго Эрні і карлік збягалі. Яна дзейнічала па гэтай схеме шмат гадоў і забагацела. Хто быў яе памочнікам — невядома.

Эрні і яе саўдзельнік былі арыштаваныя ў Эшэне і зняволеныя ў Вадуцы 27 мая 1784 года. На судзе Ліхтэнштэйна яна прызналася ў сямнаццаці крадзяжах, праведзеных такім спосабам. 7 снежня 1784 года суд пастанавіў, што Барбара Эрні і ёсць «Golden Boos», прызнаў яе вінаватай і прысудзіў да пакарання смерцю праз абезгалоўліванне. Публічнае пакаранне смерцю адбылося ў Вадуцы ў прысутнасці прыкладна тысячы гледачоў. Лёс яе саўдзельніка невядомы.

З той пары ніхто больш не быў пакараны ў Ліхтэнштэйне ажно да афіцыйнай забароны смяротнага пакарання смерцю ў 1987 годзе.

## Спасылкі 
* Barbara Greene (1967). *Liechtenstein: Valley of Peace* (Vaduz: Liechtenstein-Verlag) pp.&nbsp;20–21.
* James Foster Robinson, «The Legend of the Golden Boos», 21 May 2004.

Катэгорыя:Гісторыя Ліхтэнштэйна
Катэгорыя:Абезгалоўленыя