Яднота Літоўская

**Яднота Літоўская** () — евангелічна-рэфармацкая царква, якая існавала  на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, а пасля падзелаў Рэчы Паспалітай — на тых тэрыторыях, якія ўвайшлі ў склад Расійскай імперыі. У 1918 годзе, пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы, яна была ператворана ў Ядноту Віленскую (Jednota Wileńska).

## Гісторыя 
Галоўную сацыяльную базу кальвінізму складалі магнаты, а таксама шляхта і частка гараджан. Пачатак яму ў ВКЛ паклаў віленскі ваявода Мікалай Радзівіл Чорны, які ў 1553 годзе заснаваў у Берасці першы кальвінскі збор з друкарняй. У 1550-1570-я гг. кальвінізм прынялі Кішкі, Валовічы, Дарагастайскія, Хадкевічы, Саламярэцкія, Тышкевічы і іншыя магнацкія роды. У 1563 кальвінісцкая шляхта была ўраўнавана ў правах з каталіцкай і праваслаўнай, і збор сінадальных пастаноў абумовілі на яго тэрыторыі больш спрыяльныя ўмовы для некатолікаў. Пасля смерці Януша і Багуслава Радзівілаў функцыі абаронцы пратэстантаў Літвы, Жамойці, Белай Русі і Палесся (Слуцк, Капыль, Койданава, Навагрудак, Біржы, Заблудаў і інш.) перайшлі да дачкі Багуслава Караліны. Людвіка Караліна Радзівіл дапамагала наладжваць кантакты з уплывовымі ў ВКЛ і ў Рэчы Паспалітай асобамі пратэстанцкага веравызнання, з замежнымі прадстаўнікамі, фінансавала адкрыццё храмаў, школ, шпіталяў. Пасля смерці Людвікі Караліны, апякунства гэтымі землямі ўзяў на сябе другі муж Радзівілавай нойбургскі князь Карл Філіп. Ён, ужо як рэйнскі электар (паўднёвы захад Германіі), падтрымліваў уладанні жонкі, якія атрымалі назву «нойбургскія землі». Тым не менш пратэстанты ВКЛ не трацілі спадзяванняў атрымаць у барацьбе за свае правы моцную падтрымку з-за мяжы. Літоўскі рэфармацыйны сінод, на якім актыўную пазіцыю займалі прадстаўнікі беларускай пратэстанцкай шляхты у 1705 г. скардзіўся на прыгнёт за веру і прасіў дапамогі ў прускага манарха Фрыдрыха I. Апошні бачыў перспектыву ў аднаўленні пастановы 1599 г., якая прадугледжвала сумесныя дзеянні праваслаўных і пратэстантаў супраць каталіцызму ў абодвух яго абрадах, рымскім і грэчаскім. *«Кожны тое бачыць і ведае, што ў дысідэнцкіх дзяржавах ніхто з католікоў як на вышэйшыя, так і на ніжэйшыя ўрадавыя пасады не дапускаецца, так і ў нашай каталіцкай краіне, згодна з канстытуцыяй аб ерытыках… дысідэнтаў на ганаровыя пасады не дапускаць…»*, — гаварылася ў той інструкцыі. На сойме быў блакіраваны голас А. Пятроўскага — пасла-кальвініста з ВКЛ. Засталіся праігнараванымі выказванні яшчэ шасці пратэстантаў. Нягледзячы на падтрымку з боку прускага і англійскага рэзідэнтаў, забяспечыць сабе раўнапраўе пратэстантам на гэтым сойме не ўдалося. Прускі кароль Фрыдрых Вільгельм I прыняў гэты факт да ведама і перад наступным соймам 1720 года асабіста звярнуўся да памочніка польскага караля Аўгуста II, з патрабаваннем абвясціць раўнапраўе католікаў і пратэстантаў. Але гэту петыцыю ўрад не ўдастоіў адказам. Кальвіністы аб’ядналіся вакол Віленскага евангелічна-рэфармацкага Сінода (да 1840 — Літоўскі).

Евангеліцка-рэфармацкая царква падпарадкоўвалася Літоўскаму евангеліцка-рэфармацкаму Сіноду (з 15 верасня 1840 г. ён быў перайменаваны ў Віленскі). На яго сходах, якія праходзілі раз у год, як правіла ў ліпені, збіраліся духоўныя і свецкія асобы з дваран-рэфарматаў. На працягу канца XVIII — першай паловы XIX ст. Сінод часцей за ўсё збіраўся ў Вільні. Паміж сходамі ўсе справы, акрамя судовых, вырашала Літоўская евангеліцка-рэфармацкая калегія ў Вільні. 24 чэрвеня 1831 г. быў зацверджаны штат Віленскай рэфармацкай калегіі з 17 асоб: свецкі прэзідэнт, віцэ-прэзідэнт духоўнага звання, тры духоўныя і тры свецкія куратары, генеральны сакратар, пратакаліст, рэгістратар, шэсць канцылярыстаў:
* 1832—1845 — Аляксандр Анішэўскі (Aleksander Aniszewski);
* 1845—1854 — Рафал Доўнар (Rafał Downar);
* 1855—1857 — Міхал Рачынскі (Michał Reczyński);
* 1857—1879 — Стэфан Ліпінскі (Stefan Lipiński);
* 1880—1881 — Ян Мандзялёўскі (Jan Mandzelowski);
* 1881—1891 — Канстанцін Мачульскі (Konstanty Moczulski);
* 1891—1893 — Юзаф Главацкі (Józef Głowacki);
* 1893—1902 — Анджэй Кадэр (Andrzej Kader);
* 1902—1919 — Вільгельм Мяшкоўскі (Wilhelm Mieszkowski).

## Школьніцтва 
Дзеці рэфармацкага дваранства праходзілі навучанне ў Кейданскай (зачынена ў 1824 г.) і Слуцкай гімназіях. Колькасць вучняў-пратэстантаў у апошняй у 1840 г. была 48 чал. (з 280 чал. агульнай колькасці), у 1850 г. — 55 (з 253), у 1860 г. — 58 чал. (з 411). 29 жніўня 1850 г. беларускі суперінтэндант Ваноўскі на пасяджэнні Віленскай калегіі адзначыў, што забарона прымаць у Слуцкую гімназію вучняў падатнага стану пазбавіла многіх выхаванцаў-рэфарматаў магчымасці набыць неабходныя веды аб правілах сваёй веры. Ён прасіў калегію аб дазваленні прымаць такіх вучняў у першыя тры класы гімназіі, не дапускаючы іх у вышэйшыя.
* Навагрудскі дыстрыкт — з абшчын Новагародка, Ваўкавыска, Мазыра, Рэчыцы і іншых прылягаючых да іх населеных пунктаў евангеліцка-рэфармацкія зборы беларуска-літоўскіх губерняў уваходзілі ў дыстрыкты (акругі):

* Занёманскі дыстрыкт (пазней Гродзенскі): Беліца, Ізабеліна, Непакойчыцы-Ямна, Асташын, Расна. У 1873 годзе далучаны да Беларускага дыстрыкта.
* Беларускі дыстрыкт: Койданава, Мінск, Капыль, Копысь, Слуцк. У 1886 годзе часова далучаны да Віленскага, але знаходзіўся ў яго складзе аж да пачатку XX стагоддзя.
* Віленскі дыстрыкт: Вільня, Новае Места, Дзявалтаў.
* Жамойцкі дыстрыкт: Біржы, Кейданы, Кельмы, Попель, Радзівілішкі, Саламесць, Швабішкі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Кальвінізм у Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Кальвінізм у Расійскай імперыі