open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Супрацьлеглы лік

**Супрацьле́глы** (**проціле́глы**) лік n' да пэўнага ліку n — гэта лік, які пры складанні з n дае нуль:

n+n'=0.

Гэтую роўнасць можна перапісаць наступным чынам:

n+n'-n=0-n

або

n' = -n

Такім чынам, процілеглыя лікі маюць аднолькавыя абсалютныя велічыні (модулі), але процілеглыя знакі. У адпаведнасці з гэтым лік, процілеглы да n, абазначаюць -n.

Калі лік дадатны, то процілеглы да яго лік будзе адмоўным, і наадварот.

Нуль процілеглы сам да сябе (нуль са знакам мінус — гэта той самы нуль).

Катэгорыя:Арыфметыка
Дзмітрый Васільевіч Аверкіеў

**Дзмітрый Васільевіч Аверкіеў** (; 30 верасня (12 кастрычніка) 1836, Екацерынадар-7 (20) снежня 1905, Санкт-Пецярбург) — драматург, белетрыст, тэатральны крытык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў купечаскай сям'і. Поспехам карысталіся яго творы аб рускай даўніне — «Камедыя пра расійскага двараніна Фрола Скабеева» (1869) і «Кашырская даўніна» (1872). Выдаваў «Дзённік пісьменніка».

Акрамя шматлікіх драм Аверкіеў пісаў аповесці, аповяды, вершы, публіцыстычныя і крытычныя артыкулы аб літаратуры і тэатры. Тэарэтычная праца «Аб драме» (СПб., 1893; изд. 2-е, СПБ., 1907).

## Літаратура 
* Святая Русь: Энциклопедический словарь русской цивилизации / сост. О. А. Платонов. М, 2000. — 1040 с.
* Литературная энциклопедия: В 11 т. Том 1. / Под ред. В. М. Фрче. — М.: Изд-во Ком. Акад., 1930. — 768 стр.: ил.

Катэгорыя:Драматургі Расіі
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Лаўрэаты Пушкінскай прэміі Акадэміі навук
Амурскі заліў

**Амурскі заліў** — унутраны заліў ля паўночна-заходняга берага заліва Пятра Вялікага (Японскае мора). Даўжыня каля 65 км, шырыня 9 — 20 км, глыбіня да 20 м. Узімку замярзае. На беразе Амурскага заліва (бухта Залаты Рог) — горад і порт Уладзівасток.

Катэгорыя:Японскае мора
Раман (Мацюшын)

**Раман** (*Аляксандр Іванавіч Мацюшын*, нар. , с. Рабчэўск, Трубчаўскі раён, Бранская вобласць) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт.

## Біяграфія 
Скончыў філалагічны факультэт універсітэта ў Элісце, працаваў у школе. У 1983 годзе прыняў манаскі пострыг у Пскова-Пячэрскай лаўры. Служыў на прыходах Пскоўшчыны і ў Кіева-Пячэрскай лаўры пасля яе адкрыцця. З 1985 года іераманах.

Аўтар духоўных вершаў і спеваў, член Саюза пісьменнікаў Расіі. З 1994 года жыве ў скіту Вятрова (Пскоўская вобласць).

Песні іераманаха Рамана і песні на яго вершы выконваюцца Жаннай Бічэўскай, Алегам Пагудзіным, Сяргеем Бязрукавым, Максімам Трошыным.

### Сборнікі вершаў 
* 1991 «Благословен идущий к Богу»
* 1991 «Камни святых алтарей»
* 1992 «Стихи покаянные»
* 1995 «Избранное»
* 2001 «Русский куколь»
* 2005 «Радоваться Небу»

### Кнігі 
* Там моя Сербия

## Спасылкі 
* Сборнік вершаў
* Іераманах Раман у рускай Вікітэцы

Катэгорыя:Паэты Расіі
Катэгорыя:Манахі Рускай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Трубчэўскім раёне
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Заліў Пятра Вялікага

**Заліў Пятра Вялікага** () — самы вялікі заліў Японскага мора ля берагоў Прыморскага края Расіі.

Даўжыня 80 км, шырыня ў паўднёвай частцы каля 200 км.
Берагі заліва моцна парэзаныя і ўтвараюць унутраныя залівы: Амурскі, Усурыйскі, Пасьета, Стралок, Усход.

На беразе Амурскага заліва знаходзіцца Уладзівасток. Астравы: Рускі, Папова, Рейнеке, Рыкарда, Фуругельма, Аскольд, Пуцяціна, архіпелаг Рымскага-Корсакава.

Зімой значная частка заліва замярзае.

## Літаратура 
*  — С. 165.

## Спасылкі 
* 
* Петра Великого залив // Военная энциклопедия: [В 18 т.] / Под ред. В. Ф. Новицкого и др. — СПб.: Т-во И. Д. Сытина, 1911—1915.

Катэгорыя:Залівы Японскага мора
Катэгорыя:Залівы Расіі
Вал (фартыфікацыя)

**Вал** — прасцейшая інжынерная загарода з землянога, каменнага ці снежна-ледзянога насыпу, звычайна з ровам спераду. Служыць перашкодай ад нападнікаў і сховішчам для абаронцаў. У шырокім сэнсе: сістэма ўмацаваных палос і пазіцый.

**Таксама**: элемент абарончых умацаванняў паселішча або частка крэпасці. Звычайна з ровам наперадзе, з брустверам і валгангам; часта — у некалькі (да трох і болей) абводаў. Часта дапаўняўся тынам і іншымі загародамі.

У старажытнасці — пераважна земляныя, часам жвіровыя. Пазней часта ўмацоўваліся каркаснымі драўлянымі канструкцыямі (клецямі, гароднямі, тарасамі). Часам драўляны каркас дапаўняўся канструкцыямі з неабпаленай цэглы. У яцвяжскіх гарадзішчах вонкавы схіл вала часта замошчваўся валунамі. Земляны вал мог перабудоўвацца, цалкам ці часткова, у каменны, утвараючы вала-каменную крэпасць. Германскія гарадзішчы ў часы рымскага заваявання (I ст. да н.э.) мелі валы, складзеныя з чаргаваных слаёў грунту, камення і бярвення.

Звычайны нахіл землянога вала быў каля 30°, жвіровага — да 50°, каменнага — да 70°. Дзеля паляпшэння абарончых якасцяў вал мог эскарпіравацца (падрэзвацца знізу), што, аднак, было магчымым не з усімі відамі канструкцыйнага грунту.

## Гл. таксама 
* Тура
* Горад
* Вал Антаніна

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* *Пивоварчик С. А.* Городища X—XIII вв. Белорусского Понеманья. — Мн., 1994. С.47—54.
* *В. В. Косточкин*. Русское оборонное зодчество конца XIII — начала XVI веков. — М.: Издательство Академии наук, 1962. С.7—17.
* *Г. Мокеев*. Древнерусские крепости комбинированного типа // Проблемы теории и истории архитектуры. М., 1973, С.72—85.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні
Фёдар Іванавіч Буслаеў

**Фёдар Іванавіч Буслаеў** ( — ) — гісторык рускай мовы, выдавец старажытных рукапісаў. Шмат увагі надаваў даследаванню рускага фальклору, помнікаў старажытнарускай літаратуры. Адным з першых паставіў пытанне аб неабходнасці вывучэння твораў старажытнарускай літаратуры ў цеснай сувязі з выяўленчым мастацтвам, звяртаў увагу не толькі на змест помніка, але і на яго эстэтычную каштоўнасць, падкрэсліваючы непарыўнае адзінства мовы, паэзіі і міфалогіі. Вынікі даследаванняў Ф. І. Буслаева абагульненыя ў «Гістарычных нарысах рускай народнай славеснасці і мастацтва» (СПб., 1861).

## Літаратура 
* Святая Русь: Энциклопедический словарь русской цивилизации / сост. О. А. Платонов. — М., 2000. — 1040 с.

Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пензенскай вобласці
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Вал

**Вал** — тапонім:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць
** Вал — вёска ў Чашніцкім раёне
* Мінская вобласць
** Вал — вёска ў Барысаўскім раёне

Тэрмін, які ўжываецца:
* У машынабудаванні (вал машыны ці механізму).
* У будаўніцтве: архітэктурны аблом з папярочным паўкруглым разрэзам.
* У ваеннай справе (фартыфікацыі).
* У геаграфіі: форма рэльефу ў выглядзе падоўжнага насыпу і форма вадзяной хвалі (пераважна марской).
* Тэктанічны вал.
* У **электратэхніцы**: Электрычны вал — схемы шматрухавіковага электрычнага прываду для забеспячэння сінхроннага вярчэння электрычных рухавікоў, якія працуюць у адным агрэгаце, але не звязаны механічна.

## Гл. таксама 
* валавая прадукцыя, 
* валавы абарот, 
* валавы даход.

## Сугучча 
* Ваал.
Рацыянальны лік

і , якія ўключаюцца ў камплексныя лікі , у той час, як рацыянальныя лікі ўключаюць цэлыя лікі , якія ўключаюць у сваю чаргу натуральныя лікі .]]

**Рацыяна́льны лік** — лік, які можна прадставіць як дзель двух цэлых лікаў або, інакш кажучы, гэта дроб, лічнікам і назоўнікам якога з’яўляюцца цэлыя лікі.

**Дадатны рацыянальны лік** — гэта лік выгляду \frac{k}{n}, дзе *k* i *n* — натуральныя лікі. Напрыклад, \frac{2}{3}, \frac{8}{5}, \frac{4}{8} — дадатныя рацыянальныя лікі. Іх называюць *большымі за нуль*.

**Адмоўны рацыянальны лік** — гэта лік выгляду -\frac{k}{n}, дзе *k* i *n* — натуральныя лікі. Напрыклад, -\frac{2}{3}, -\frac{8}{5},-\frac{4}{8} — адмоўныя рацыянальныя лікі. Адмоўны рацыянальны лік можна запісаць ў выглядзе \frac{-k}{n}. Напрыклад, -\frac{2}{3}=\frac{-2}{3}.

r = \frac a b, a \in \mathbb Z, b \in \mathbb Z

Дроб адмоўнага рацыянальнага ліка звычайна запісваюць так, каб назоўнік быў дадатным. Таму можна сказаць, што рацыянальны лік — гэта лік, які з’яўляецца адносінай цэлага і натуральнага ліка.

r = \frac a b, a \in \mathbb Z, b \in \mathbb N

Мноства рацыянальных лікаў уключае ў сябе мноства цэлых лікаў, бо любы цэлы лік можна прадставіць як дроб, лічнікам якога з’яўляецца ён сам, а назоўнікам — лік 1.

Мноства рацыянальных лікаў абазначаецца сімвалам \mathbb Q.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* "Rational Number" From MathWorld – A Wolfram Web Resource

Катэгорыя:Арыфметыка
Катэгорыя:Тэорыя лікаў
Іван Дзмітрыевіч Бяляеў

**Іван Дзмітрыевіч Беляеў** (1810—19 лістапада 1873) — рускі гісторык і мысляр, прафесар Маскоўскага ўніверсітэта (1852—1873). Адзін з распрацоўшчыкаў вучэння славянафілаў. З пазіцыі славянафілаў напісана яго галоўная праца — «Сяляне на Русі», першая сістэматычная праца ў рускай гістарыяграфіі па гісторыі сялянства з часоў Кіеўскай Русі да XVIII ст. Бяляеву належаць працы па гісторыі рускага права, гаспадаркі, вайскоўца справы, летапісання. Бяляеў сабраў багатую калекцыю старажытнарускіх актаў і рукапісных кніг, якія цяпер захоўваюцца ў Аддзеле рукапісаў РДБ.

## Літаратура 
* Святая Русь: Энциклопедический словарь русской цивилизации / сост. О. А. Платонов — М, 2000. — 1040 с.

Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Самуіл Іванавіч Маскевіч

**Самуіл Іванавіч Маскевіч** () — аўтар аднаго з першых на тэрыторыі Беларусі польскамоўных помнікаў мемуарнай літаратуры — «*Дыярыуша*». Дэпутат Галоўнага Трыбунала ВКЛ ад Наваградскага павета (1617—1618), пазней — наваградскі земскі пісар.

Паходзіў са шляхецкай засцянковай сям'і. Адукацыю атрымаў у Наваградку. Па-за часам вайсковай службы быў пры дварах магнатаў А. Вішнявецкага і Радзівілаў; шмат падарожнічаў.

## Дыярыуш 
У творы ахопленыя падзеі з 1594 па 1621 гг., у т.л. Маскоўскай вайны (1609—1618), але запісаныя на падставе ўспамінаў аўтара, а не адразу за падзеямі. Пытанні вялікай палітыкі аўтарам не закранаюцца.

Адзначаецца аб'ектыўнасць Маскевіча пры характарызацыі ўсіх бакоў гістарычных падзеяў — так, у падрабязным апісанні аблогі Смаленска падкрэсленая мужнасць абаронцаў горада, асабліва яго ваяводы М. Шэйна, крытычна ацэнены дзеянні ваенаначальнікаў Рэчы Паспалітай; значнае месца ў творы займае апісанне побыту маскоўскіх баяраў, станоўча ацэненыя іх меркаванні наконт польскіх шляхецкіх вольнасцяў як шляхецкага свавольства. Аўтар апраўдвае жорсткую рэакцыю рускага сялянства ў дачыненні да войска Рэчы Паспалітай як помсту за прынесеныя войскам бедствы вайны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  С.57,58.

## Спасылкі 
* Маскевіч Самуіл. Дыярыуш

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Дэпутаты Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Іван Якаўлевіч Білібін

**Іван Якаўлевіч Білібін** (, с. Тархоўка, ля Санкт-Пецярбурга — , Ленінград) — рускі графік і тэатральны мастак, член мастацкага аб’яднання «Свет мастацтва». Знакаміты сваімі кніжнымі ілюстрацыямі рускіх былін і казак, твораў А. С. Пушкіна і М. Ю. Лермантава, заснаванымі на арнаментальнай стылізацыі матываў народнага мастацтва.

## Галерэя 

Image:Bilibin3 saltan.jpg|Купцы 1905
Image:Bilibin stage.jpg|Залаты пеўнік 1909
Image:Dadon shemakha.jpg|Залаты пеўнік 1909
Image:Biliwar.jpg|Слова пра паход Ігаравы
Image:Redsun.jpg|Чырвоны вершнік 1899
Image:Firebird.jpg|Іван Царэвіч 1899
Image:1932._Билибин._Морозко.jpg|Марозка
Image:Ivanbilibin.jpg|Востраў Буян 1905
Image:Dobryna.jpg|Дабрыня Нікіціч
Image:Solovej.jpg|Ілля Мурамец і Салавей-Разбойнік

Image:Bilibin Alkonost.JPG|Алканост
Image:bilibin_justice.jpg
Image:Bilitower.jpg|Садко
Image:Kikimora.jpg|Кікімара 1934
Image:Ruslanil.jpg|Руслан і Людзміла
Image:Bilibin. Baba Yaga.jpg|Баба-Яга

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Расіі
Катэгорыя:Графікі Расіі
Катэгорыя:Графікі СССР
Катэгорыя:Мастакі СССР
Катэгорыя:Ахвяры блакады Ленінграда
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Санкт-Пецярбургу
Леанід Іванавіч Барадзін

**Леанід Іванавіч Барадзі́н** (;  — ) — рускі пісьменнік і грамадскі дзеяч. 

З сярэдзіны 1960-х гг. член сацыяльна-хрысціянскага гуртка пад назвай Усерасійскі сацыял-хрысціянскі саюз вызвалення народа (ВСХСВН). У 1967—1973 і 1982—1987 гг. за сваю дзейнасць быў у зняволенні ў лагеры. З 1992 г. галоўны рэдактар праваслаўна-патрыятычнага часопіса «Масква». Асноўныя сачыненні: «Правілы гульні» (1973), «Трэцяя праўда» (1981), «Растанне» (1987), «Божаполле» (1993).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Вязні Дубраўлага
Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава

**Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава (МДУ)** — вядучы, старэйшы і адзін з найбуйнейшых класічных універсітэтаў Расіі, адзін з цэнтраў расійскай  і . З 1940 носіць імя Міхаіла Ламаносава, поўная назва — *Федэральная дзяржаўная бюджэтная адукацыйная ўстанова вышэйшай прафесійнай адукацыі «Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава»*, шырока выкарыстоўваецца абрэвіятура «*МДУ*».

## Структура 
МДУ ўключае 9 навукова-даследчых інстытутаў, 29 факультэтаў і больш за 300 кафедр. Ва Універсітэце навучаецца больш за 31 тыс. студэнтаў і каля 7 тыс. аспірантаў. На факультэтах і ў навукова-даследчых цэнтрах працуюць 4 тыс. прафесараў і выкладчыкаў, каля 5 тыс. навуковых супрацоўнікаў. Дапаможны і абслуговы персанал налічвае прыкладна 15 тыс. чалавек. Універсітэт мае ў сваім распараджэнні звыш 600 будынкаў, уключаючы Галоўны корпус на Вараб’ёвых горах. Іх агульная плошча каля 1 млн м². Толькі ў Маскве тэрыторыя, занятая МДУ, складае 205,7 га. Плануецца далейшае пашырэнне тэрыторыі ўніверсітэта.

Працуюць філіялы ў Севастопалі (Украіна), Пушчына, Чарнагалоўцы, Астане (Казахстан), Ташкенце (Узбекістан).

Рэктар — В. А. Садоўнічы.

Маскоўскі ўніверсітэт — адзін з першых у Расіі. Ён заснаваны ў 1755 годзе. Утварэнне ўніверсітэта ў Маскве стала магчымым дзякуючы дзейнасці выдатнага вучонага-энцыклапедыста, першага рускага акадэміка — Міхаіла Васілевіча Ламаносава, імя якога Маскоўскі ўніверсітэт носіць з 7 мая 1940 года.

## Выкладчыкі і выпускнікі 
* Ігнат Ігнатавіч Казлоўскі
* Іван Іванавіч Шувалаў
* Іван Дзмітрыевіч Бяляеў
* Наталля Мелікаўна Мелікян
* Станіслаў Паўлавіч Мікуцкі
* Пётр Сяргеевіч Новікаў
* Уладзімір Мікалаевіч Сукачоў — арганізатар і загадчык кафедры батанічнай геаграфіі ў 1946—1953 гг.
* Аляксей Паўлавіч Федчанка
* Барыс Міхайлавіч Яворскі
* Валяр’ян Афанасьевіч Снытко — расійскі географ беларускага паходжання.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Расійскай імперыі

Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга
Катэгорыя:Міхаіл Васільевіч Ламаносаў
Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з рускай мовай навучання
Катэгорыя:1755 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Маскве
Катэгорыя:Аб’екты на манетах
Дзмітрый Сцяпанавіч Бартнянскі

**Дзмітры Сцяпанавіч Бартня́нскі** (; , Глухаў, Чарнігаўскій полк, Расійская імперыя — 28 верасня , Санкт-Пецярбург, Расійская імперыя) — украінскі кампазітар, заснавальнік рускай кампазітарскай школы, адзін з першых заснавальнікаў класічнай расійскай музычнай традыцыі. 

## Біяграфія 
З мяшчан. Нарадзіўся ў Глухаве. У 1758 быў вызначаны пеўчым у Пецярбург у Прыдворную пеўчую капэлу. У 1769 адпраўлены ў Італію для навучання музыцы. У 1779 Бартнянскі вярнуўся ў Расію. У 1780—1784 — капельмайстар Прыдворнай пеўчай капэлы, кіраваў хорамі ў Сухапутным шляхецкім корпусе і Смольным інстытуце.

У 1758 Бартнянскі атрымаў прызначэнне капельмайстрам пры «малым» двары вялікага князя Паўла Пятровіча. З 1796 Бартнянскі — кіруючы Прыдворнай пеўчай капэлай, галоўным хорам Расійскай дзяржавы, з 1801 — дырэктар Прыдворнай пеўчай капэлы. З дзейнасцю Бартнянскага звязаны яе росквіт. У 1804 абраны ганаровым членам Акадэміі мастацтваў у Пецярбургу. У 1791—1814 напісаў шэраг кантат і араторый на вершы Г. Р. Дзяржавіна, Ю. А. Няледзінскага-Мялецкага, П. А. Вяземскага, М. М. Хераскава, а таксама духоўнай музыкі, выконваемай дагэтуль. У 1816 Бартнянскі прызначаны цэнзарам усіх нот духоўнай музыкі, якія выдаюцца ў Расіі .

Аўтар опер «Сокал» (1786), «Сын-супернік, або Новая Стратоніка» (1787), фартэпіянных санат, камерных ансаблей.

## Літаратура 
* 
* Ковалёв К. Бортнянский (Серия ЖЗЛ). — М.: Молодая гвардия, 1989. — 304 с., илл. (2-е изд., дополненное — М.: 1998).
* Бортнянский Д. С. Светские произведения (составитель Чувашов А. В.) http://www.m-planet.ru/?id=20&detail=724
* Чувашов А. В. Автографы Д. С. Бортнянского в КР РИИИ С. 21-119. СПб. 2020. http://artcenter.ru/wp-content/uploads/2020/11/Kabinet_rukopisej_7.pdf
*Чувашов А. В. Неизвестная оратория Д. С. Бортнянского на текст П. Метастазио. (Временник зубовского института. No 1 (32) / 2021. С. 60–67). https://artcenter.ru/wp-content/uploads/2021/05/Vremennik_2021_0132.pdf

Катэгорыя:Духоўныя кампазітары
Катэгорыя:Царкоўныя рэгенты
Катэгорыя:Оперныя кампазітары
Катэгорыя:Кампазітары класічнай эпохі
Катэгорыя:Масоны Расіі
Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Кампазітары Расіі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Пахаваныя на Смаленскіх праваслаўных могілках
Катэгорыя:Пахаваныя на Ціхвінскіх могілках
Рускі Веснік

Перыядычныя выданні з назвай «Рускі Веснік» ():
* часопіс, які выходзіў у Расіі ў 1808—1820 і ў 1824 гадах
* штомесячны часопіс, які выходзіў у Расіі ў 1841—1844 гадах
* часопіс, які выходзіў у Расіі ў 1856—1806 гадах
* газета, якая выдаецца ў Расіі з 1991 года
Рускі сцяг (1905)

**«Рускі сцяг»** (), праваслаўна-патрыятычная газета, орган «Саюза рускага народа», выходзіла ў Пецярбургу з лістапада 1905 па 1917 штодня. Рэдактар-выдавец з 1906 — грамадскі дзеяч, доктар А. І. Дубровін. Паводле ўласнага тлумачэння, газета адстойвала інтарэсы рускага народа і дужалася з засіллем юдзейскай, ліберальна-масонской і рэвалюцыйнай ідэалогіі.

Адным з заснавальнікаў быў Павел Фёдаравіч Булацэль.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Газеты Расіі
Барыс Львовіч Бразоль

**Барыс Львовіч Бразоль** (;  Палтава — , Нью-Ёрк) — рускі пісьменнік і грамадскі дзеяч.

Падчас Першай сусветнай вайны ў рускай ваеннай разведцы. Пасля рэвалюцыі — у эміграцыі. У 1920-я гады адзін з галоўных супрацоўнікаў Г. Форда пры падрыхтоўцы амерыканскага выдання «Сіёнскіх пратаколаў», а таксама шырокіх каментарыяў да іх («Міжнароднае яўрэйства», у 4 т.). Перадаваў грошы ад Форда на падтрымку нацыстаў у Германіі.

Асноўныя працы: «Жаночыя сілуэты ў рускай літаратуры» (СПб., 1907), «Крытычныя грані» (СПб., 1910), «Свет на ростані» (Бялград, 1922), «Матывы рускай рэлігійна-філасофскай свядомасці» (Нью-Ёрк, 1930), «Пушкін і Расія» (Нью-Ёрк, 1949), «Душэўная драма Гогаля» (1952).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў ЗША
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Расіі
Катэгорыя:Юрысты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Юрысты ЗША
Катэгорыя:Постаці крыміналогіі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы ЗША
Катэгорыя:Постаці біяграфіі
Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на англійскую мову
Катэгорыя:Постаці антысемітызму
Катэгорыя:Антысемітызм у ЗША
Катэгорыя:Антысемітызм у Расійскай імперыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Палтаве
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі
Усурыйскі заліў

**Усурыйскі заліў** — унутраны заліў ля паўночнага берага заліва Пятра Вялікага Японскага мора. Даўжыня ў сярэднім 67 км, шырыня ля ўвахода каля 55 км, глыбіня да 51-69 м.

Узімку Усурыйскі заліў у паўночных берагоў часткова замярзае, ледзяны покрыў невялікі. На беразе заліва размешчаны гарады Уладзівасток і Вялікі Камень, пасёлкі Ямар, Шкотава і Пад’япольскае. На заходнім узбярэжжы заліва ёсць вялікая курортная зона з пансіянатамі, санаторыямі і дзіцячымі лагерамі. У бухце Шамора размешчаны самы папулярны і буйны пляж Уладзівастока.

Катэгорыя:Японскае мора
Катэгорыя:Залівы Расіі
The Times

**The Times** — штодзённая газета ў Вялікабрытаніі, адна з самых вядомых газет у свеце. Выходзіць у друк з 1785 года.

## Уладальнікі 
* Джон Уолтэр (1785—1803)
* Джон Уолтэр II (1803—1847)
* Джон Уолтэр III (1847—1894)
* Артур Фрэзер Уолтэр (1894—1908)
* Альфрэд Хармсворт (1908—1922)
* Сям’я Астар (1922—1966)
* Рой Томсан (1966—1981)
* News Corporation, пад кіраўніцтвам Руперта Мердака (1981—)

## Рэдактары 
* Джон Уолтэр (1785—1803)
* Джон Уолтэр II (1803—1809)
* Джон Сторарт (1809—1817)
* Томас Барнс (1817—1841)
* Джон Дэлані (1841—1877)
* Томас Чынеры (1877—1884)
* Джордж Эрл Бакл (1884—1912)
* Джордж Джэфры Доўсан (1912—1919)
* Генры Вікхем Сцід (1919—1922)
* Джордж Джэфры Доўсан (1923—1941)
* Роберт МакГован Барынгтан-Вард (1941—1948)
* Уільям Фрэнсіс Кейсі (1948—1952)
* Уільям Халі (1952—1966)
* Уільям Рыз-Мог (1967—1981)
* Гаральд Эванс (1981—1982)
* Чарлз Дуглас-Хоўм (1982—1985)
* Чарлз Уілсан (1985—1990)
* Сайман Джэнкінс (1990—1992)
* Пітэр Стотхард (1992—2002)
* Роберт Джэймс Томсан (2002—2007)
* Джэймс Хардзінг (2007—)

## Зноскі
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Газеты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:1785 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Вялікабрытаніі
Роў (фартыфікацыя)

**Роў** у **ваеннай справе** — невыбуховая земляная загарода ў выглядзе глыбокай і шырокай выемкі ў грунце.

Прызначаны для спынення ці запавольвання руху праціўніка і стварэння ўмоваў для яго знішчэння сродкамі паражэння. Можа спалучацца з іншымі згародамі і натуральнымі перашкодамі.

**Таксама**: такая загарода ў складзе абарончых збудаванняў, напрыклад, вакол паселішча або замку ці крэпасці. Такі роў быў звычайна замкнёны і запоўнены вадой. Як і ў выпадку валаў, маглі існаваць некалькі абводаў равоў. Вядомыя са старажытнасці.

Старажытнарускія абарончыя равы вакол гарадзішчаў мелі глыбіню ад ~1 м (Высоцк, Янава і інш.) да некалькіх метраў і нават да дзесяткаў метраў (пры ўмове папярэдняга існавання зручна змешчаных і потым дапрацаваных натуральных яроў — Гродна, Ваўкавыск, Наваградак, Турэйск.). Шырыня — ад метра да сумарнай шырыні ў дзесяткі метраў для некалькіх абводаў (агульная шырыня ўсіх валоў і равоў на гарадзішчы Збочна — 90 м).

## Літаратура 
*  С.637.
* 

Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты
Катэгорыя:Дагістарычныя земляныя збудаванні
Катэгорыя:Інжынерныя загароды
Ганчароўка (Бабруйскі раён)

thumb|left|250px|Крыж на мясцовых могілках
**Ганчаро́ўка** (, ) — вёска ў Бабруйскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Хімоўскага сельсавета. Размешчана паблізу шашы Бабруйск — Магілёў.

Заснаваная ў 1925 на колішніх панскіх землях сялянамі з навакольных вёсак. У 1934 быў створаны калгас «Сталінская перамога», у 1967 да Ганчароўкі далучылі в. Новая Вёска. На вясковых могілках знаходзіцца брацкая магіла савецкіх салдат, якія загінулі пры вызваленні вёскі, у 1975 пастаўлены помнік-абеліск.

## Дэмаграфія 
* 1926 — 23 чал. (5 двароў)
* 1997 — 78 чал. (48 двароў)
* 2008 — 61 чал.

## Літаратура 
* Ганчароўка // Памяць. Бабруйскі раён : Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / Гал. рэд. Г.П. Пашкоў. –Мн., 1998. — с.196

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хімоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Бабруйскага раёна
Рандэль

.]]

**Рандэль** (ад rond «круглы»), або **«круглы бастыён»** () — фартыфікацыйнае збудаванне акруглай формы, прызначанае забяспечваць падоўжную (фланкавую) абарону муроў абарончага комплексу. Будаваліся ў Еўропе ў 15—16 ст. Былі выцеснены бастыёнамі (16 ст.). : бастэя.

На землях ВКЛ рандэлі ўваходзілі ў склад умацаванняў Геранёнскага замку.

Такія збудаванні з’явіліся ў канцы 15 ст. (у перыяд 1490—1520), як развіццё ранейшых вежаў, у адказ на рост магутнасці артылерыі і страты значэння абароны зверху (: машыкулі, бруствер), і росту значэння падоўжнай абароны. Краінай — месцам вынаходніцтва, на думку розных аўтараў, маглі быць Францыя, Германія ці Італія Рандэлі, сапраўды, палепшылі абароназдольнасць умацаванняў, але тое, што яны былі параўнальна невялікімі, а таксама іх круглая форма ў плане, не дазваляла канцэнтраваць моцнага агню ані на флангі, ані супраць абложных батарэяў. Неўзабаве А. Дзюрэрам былі прапанаваныя бастэі, але сапраўдным вырашэннем гэтых праблем сталі бастыёны.

Канструкцыйна рандэль — збудаванне суцэльна-насыпное або з дваром унутры; мае паўкруглую форму, звернутую выступам да праціўніка і моцна высунутую наперад ад муру. Задні кант (горжа) адкрыты ва ўмацаванне. Вышыня рандэля або роўная вышыні муру, або нязначна большая. Маглі ўтрымлівацца казематы для гармат. Часам рандэлямі абкружалі ўжо існуючыя вежы.

## Літаратура 
*  С.46,47.
* Віяле-ле-Дзюк. Бастыён // Архітэктура.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Гуляй-горад

**Гуляй-горад** — рухомае (на колах або палазах) зборнае баявое ўмацаванне з брусчатых або дашчаных шчытоў.

Упершыню гуляй-горад ужываўся пры аблозе Казані ў 1530 годзе. Гуляй-горад выкарыстоўваўся ў аблогавай і палявой вайне. Усярэдзіне яго размяшчаліся воіны, якія вялі бой.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Катэгорыя:Ваенная гісторыя
Гуслі

**Гуслі** — рускі народны музычны шматструнны шчыпковы інструмент. На Беларусі, паводле слоўнікаў XVI—XVII ст. (Л. Зізаній, П. Бярында), «гуслямі» называлі розныя струнныя інструменты (скрыпку, ліру, арфу, цытру).

Рускі струнна-шчыпковы інструмент мае драўляны рэзанатарны корпус розных памераў і форм (крыла- і шлемападобныя, прамавугольныя), над верхняй дэкай якога нацягнуты жыльныя або металічныя струны (ад 5—12 у крылападобных да 66 у прамавугольных). Поўны, яркі і звонкі гук узнікае пры зашчыпванні струн пальцамі, плектрам або брынканні па іх. Гуслі запазычаны рускімі ў балтаў і угра-фінаў, у якіх бытавалі ўжо ў глыбокай старажытнасці (звесткі ў эпасе «Калевала») пад рознымі назвамі (кантэле, кокае, юосле і інш.). На Русі, паводле сведчання археалагічных, пісьмовых і іканаграфічных помнікаў, гуслі выкарыстоўваліся для сольнай і ансамблевай ігры простымі людзьмі і прафесійнымі народнымі музыкантамі-скамарохамі (гуслярамі). Іх рэпертуар гістарычна мяняўся (ад народных былін, песень і танцаў да твораў кампазітараў).

Бываюць трох відаў:
# крылападобныя, або звончатыя;
# шлемападобныя, або гуслі-псалтыр (сустракаюцца ў Паволжы);
# клавірападобныя, або прамавугольныя (стацыянарныя).

Апошнія сканструяваны ў 16-17 ст. на аснове гусляў звончатых і гусляў-псалтыры. На іх аснове ў 1905 г. Н. П. Фаміным створаныя г. зв. клавішныя гуслі. Асноўныя прыёмы ігры на любых гуслях — бразганне, зашчыкванне, глісанда. Выкарыстоўваюцца для суправаджэння спеваў і танцаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Шчыпковыя музычныя інструменты
Катэгорыя:Хардафоны
Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты
Катэгорыя:Рускія народныя музычныя інструменты
Новы Афон

**Новы Афон** (, , ) — горад у Гудауцкім раёне Абхазіі, на ўзбярэжжы Чорнага мора. Насельніцтва — 1,3 тыс.чал.(2003).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Абхазіі
Губная акруга

**Губная акруга**, **губа**, адміністрацыйная адзінка губнога кіравання. Першапачаткова вядомая ў Ноўгарадзе і Пскове. Першыя звесткі аб губе ў Маскоўскай дзяржаве адносяцца да 1539, а з 20 верасня 1555 яна распаўсюджваецца па ўсёй Расіі.

## Гл. таксама 
* Губны стараста
* Губны цалавальнік

Катэгорыя:Адміністрацыйныя адзінкі
Губны цалавальнік

**Губны цалавальнік** — адміністрацыйная пасада ў сістэме губнога кіравання Старажытнай Русі. Губныя цалавальнікі былі з лепшых людзей, якія прысутнічалі яшчэ на судзе намеснікаў, і існавалі з 1541—1549 да 1669 у якасці памагатых губных стараст. На 1 губу было не больш 4 цалавальнікаў. Тэрмін службы іх не быў вызначаны. Яны атрымоўвалі дапамогу, а з пачатку XVII ст. маглі служыць і па найманні. Але часцей служылі яны па выбары сотных людзей. Да 1649 года яны таксама прысылаліся ў Маскву, а затым іх пачалі прыводзіць да прысягі ваяводы ў прысутнасці губных стараст. Галоўнымі абавязкамі іх былі вышук разбойнікаў і кантроль над дзеяннямі губнога старасты. Па грамаце 1601 года яны мелі і фінансавыя функцыі.

Катэгорыя:Маскоўская дзяржава
Катэгорыя:Гісторыя крымінальнага права
Катэгорыя:Гістарычныя юрыдычныя пасады
Катэгорыя:Крымінальна-працэсуальнае права
Губны стараста

**Губны стараста** — выбарны галава мясцовай адміністрацыі ў Маскоўскай дзяржаве. Выбіраліся губныя старасты з мясцовых жыхароў (дваран або ), пісьменных і з пэўным матэрыяльным цэнзам. У выбарах іх удзельнічалі ўсе саслоўі. Удзел у выбарах быў абавязковым для выбаршчыкаў, бо яны адказвалі за вылучаных асоб перад урадам. Таму пры выбарах патрабавалася аднагалоснасць, хоць бы і фіктыўная.

Вылучаны з’яўляўся ў Маскву ў  для прынясення прысягі і атрымання наказу, па якім і па губной грамаце ён павінен быў судзіць. У адной губе стараст было ад аднаго да чатырох, у залежнасці ад велічыні акругі і колькасці разбойнікаў у ёй. Вырашалі яны справы аднаасобна або калегіяльна, гледзячы па важнасці іх. Не быў вызначаны і тэрмін службы стараст. Змяняліся яны ў выніку іх злоўжыванняў ці няздольнасці да службы. Падставай жа да змены служылі або скаргі жыхароў, або просьба самога старасты.

У кампетэнцыі губных стараст спачатку былі толькі справы разбойныя, а з 1541—1555 і  справы. З пачатку XVII ст. да губных стараст перайшлі і справы аб забойстве. Па Улажэнні і новапаказаных артыкулах яны сталі займацца, акрамя таго, і справамі аб падпалах, аб агітацыі да выхаду з праваслаўя і злачынствах супраць маральнасці. Нарэшце, з 1669 перайшлі да іх і справы аб вядзьмарстве. Былі ў губных улад і паліцэйскія абавязкі, таксама на іх ляжала і гаспадарчая частка.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пасады
Катэгорыя:Маскоўская дзяржава
Оклендская пачатковая школа

**Оклендская пачатковая школа** (), дзяржаўная школа для хлопчыкаў у Оклендзе, Новая Зеландыя. Заснавана ў 1868 годзе. З’яўляецца адной з буйнейшых школ Новай Зеландыі. На яе тэрыторыі размешчаны два аб’екты, якія занесены ў катэгорыю I новазеландскага Закона аб гістарычных месцах (1993) — галоўны корпус школы і ваенны мемарыял, прысвечаны выпускнікам школы, якія прымалі ўдзел у розных войнах.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт школы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Новай Зеландыі
Школа
Якаў Карлавіч Грот

**Якаў Карлавіч Грот** ( — ) — рускі мовазнавец, гісторык літаратуры, перакладчык.

З абруселых немцаў. Скончыў Царскасельскі ліцэй. Служыў прафесарам рускай мовы і славеснасці ў Гельсінгфорскім універсітэце. З 1862 цалкам прысвяціў сябе працы ў Аддзяленні рускай мовы і славеснасці Пецярбургскай Акадэміі навук. Падрыхтаваны Гротам першы акадэмічны збор сачыненняў Г. Р. Дзяржавіна быў дужа крытычна сустрэты рэвалюцыйна-дэмакратычнымі крытыкамі, у аснове чаго ляжала катэгарычнае непрыманне імі кансерватыўна-дзяржаўнай пазіцыі Грота.

Асаблівае значэнне маюць працы па этымалогіі, лексікаграфіі і граматыцы рускай мовы; у т. л. нарматыўныя кіраўніцтвы «Спрэчныя пытанні рускага правапісу ад Пятра Вялікага дагэтуль» (1873) і «Рускі правапіс» (1875, вытрымаў 22 выданні), якія дзейнічалі да арфаграфічнай рэформы 1917—1918 гадоў. З 1891 узначальваў выданне акадэмічнага «Слоўніка рускай мовы».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі
Вышэйшы манархічны савет

**Вышэйшы манархічны савет** — руская праваслаўная манархічная арганізацыя ў эміграцыі. Створаная ў мая-чэрвені 1921 у г. Рэйхенгале (Германія). Адыграла прыкметную ролю ў згуртаванні рускага патрыятычнага руху за мяжой. У Савет ўвайшлі такія вядомыя манархісты, як М. Я. Маркаў (старшыня), М. Д. Тальберг, А. М. Масленікаў, А. А. Шырінскі-Шыхматаў, А. У. Свістуноў і інш.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Руская эміграцыя
Іван Іванавіч Голікаў

. Палехская мініяцюра, Іван Голікаў, 1927]]
**Іван Іванавіч Голікаў** ( (25 снежня 1886 стст.) — ) — рускі мастак-мініяцюрыст, майстар дэкаратыўнага мастацтва, заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1935), непасрэдны ініцыятар і заснавальнік арцелі старажытнай жывапісу Палеха 4—5 снежня 1924 года.

Карыстаючыся традыцыямі рускага іканапісу XVII—XVIII стст., стварыў вытанчаны стыль палехскай мініяцюры: «Тройка» (1930), ілюстрацыі да «Слова пра паход Ігараў» (1934) і інш.

Мастак памёр у 1937 годзе пасля цяжкай хваробы. У цэнтры Палех Івану Голікаву ўсталяваны помнік. Імем мастака таксама названая адна з вуліц Палеха, а ў 1968 годзе там адкрыўся дом-музей Голікава.

## Галерея 

Image:Парочки. 1925.jpg|Парачки (1925)
Image:Пахарь 1929.jpg|Сейбіт (1929)
Image:Golikov Ivan Bitva 1927.jpg|Бітва (1927)
Image:Тройка 1925.jpg|Тройка (1925)

## Літаратура 
* Рейнсон-Правдин А. Н. Иван Иванович Голиков — М.: Советский художник, 1956.
* Котов В. Т. Художник Иван Голиков. 1886—1937 — Ярославль: Верхне-Волжское кн. изд-во, 1973. — 80, [16] с.
* Порудоминский В. И. Откровение Ивана Голикова — М.: Советский художник, 1977. — 152 с. — (Рассказы о художниках). — 35 000 экз.
* Рогов А. П. Народные мастера: Биографические очерки: Анна Мезрина, Игнатий Мазин, Василий Ворносков, Иван Голиков / Серийная обложка Ю. Арндта — М.: Молодая гвардия, 1982. — С. 171—269. — 272, [48] с. — (Жизнь замечательных людей. Сер. биогр.; Вып. 2 (622)). — 100 000 экз.
* Иван Иванович Голиков: К 100-летию со дня рождения: Лаковая миниатюра: Каталог выставки / Автор вступ. статьи М. А. Некрасова; Составители каталога Н. П. Мальцева, Л. Л. Пирогова; Под общ. ред. В. А. Гуляева — М.: Советский художник, 1988. — 36 с. — ISBN 5-269-00147-0.

Катэгорыя:Мастакі Расіі
Іван Рыгоравіч Вырадкаў

**Іван Рыгоравіч Вырадкаў** (; пам. каля 1564) — рускі ваенны інжынер, фартыфікатар, ваявода.

Пад кіраўніцтвам І. Р. Вырадкава пад Углічам была пабудавана драўляная крэпасць, а затым у разабрана і на вялікіх «белаазёрскіх ладдзях» перапраўленая ў 1551 да вусця р. Свіягі і сабраная. Горад Свіяжск быў апорным пунктам і плацдармам рускага войска пры ўзяцці ім Казані. Паводле праекта Вырадкава ў двух вёрстах ад Казані была пабудаваная 13-метровая абложная вежа. Разабраная яна была дастаўлена да горада і сабраная побач з гарадскім ровам. У яе паставілі 10 гармат і размясцілі 50 стральцоў з пішчалямі, якія вялі стральбу па вуліцах Казані падчас аблогі горада ў 1552 годзе. Абложная вежа мела важную ролю ва ўзяцці рускімі войскамі Казані. І. Вырадкаў пабудаваў крэпасці ў Галічы і Невелі і марскі порт у вусце р. Нарвы. І. Вырадкаў вядомы таксама як ваявода — удзельнік Лівонскай вайны.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ваенныя Расіі
Катэгорыя:Ваенныя інжынеры
Катэгорыя:Дзякі
Іван Максімавіч Ястрабцоў

**Іван Максімавіч Ястрабцоў** (;  — ) — рускі філосаф і педагог.

## Біяграфія 
Атрымаў духоўную адукацыю, але ад духоўнай кар’еры адмовіўся на карысць медыцыны. У 1825 абараніў у Маскоўскім універсітэце доктарскую дысертацыю па фізіялогіі чалавека. Займаўся навукова-літаратурнай дзейнасцю. Служыў у ведамстве народнай асветы. Аўтар прац па гісторыі, геаграфіі і геалогіі.

Асобнае месца ў творчай спадчыне Ястрабцова займаюць артыкулы і кнігі па педагогіцы і народнай адукацыі: «Аб разумовым выхаванні дзіцячага ўзросту» (1831), «Аб органах душы» (1832). Лічыў, што выкладзеныя дзецям звесткі не павінны перавышаць меж іх разумення, а навучанне павінна спрыяць гарманічнаму разумоваму і фізічнаму развіццю дзіцяці.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Філосафы Расіі
0-я

Нулявыя гады нашай эры — гады з 1 па 10.
## Падзеі 
## Нарадзіліся
* Ісус Хрыстос

## Памерлі 

Катэгорыя:Дзесяцігоддзі
Пустое мноства

**Пусто́е мно́ства** — мноства, якое не мае элементаў.

Пустое мноства абазначаецца сімвалам \varnothing або cімваламі {}.

Уласцівасці пустога мноства:

*пустое мноства з’яўляецца падмноствам любога мноства: \forall A: \ \varnothing \subseteq A
*аб’яднаннем пустога мноства з любым іншым мноствам ёсць гэтае мноства: \varnothing \cup A = A
*перасячэннем пустога мноства з любым іншым мноствам ёсць пустое мноства: \varnothing \cap A = \varnothing

Катэгорыя:Тэорыя мностваў
10-я

Дзесятыя гады нашай эры — гады з 11 па 20.
## Падзеі
* Паход Тыберыя і Германіка супраць германцаў
* Выгнанне юдэяў з Рыма
* Сярэбраны век рымскай літаратуры (да 117)

## Нарадзіліся
## Памерлі
Змяінагорск

**Змяінагорск** () — горад (з 1952) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Змяінагорскага раёна Алтайскага края. Заснаваны ў 1736 годзе.

## Геаграфія 
### Клімат 

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Марыя Антонаўна Вайцяшонак, беларуская пісьменніца

Катэгорыя:Гарады Алтайскага края
Гур’евы

**Гур’евы** — буйны рускі купецкі род, які ідзе ад пасадскіх людзей Яраслаўля.

Родапачынальнік сям’і Гур’евых — Гурый Назар'еў. Яго брат Дружына актыўна садзейнічаў разгрому польскіх інтэрвентаў. Пасля ўзыходжання Міхаіла Фёдаравіча (1613) браты атрымалі званне госцяў і хутка занялі бачнае месца сярод маскоўскага купецтва. Багацце Гур’евых вырасла на гандлі з гарадамі Сібіры, Казанню, Астраханню, з замежжам. У 1640 г. Гур’евы завялі каля вусця р. Яік (цяпер р. Урал) буйныя рыбныя промыслы, на якіх эксплуатавалі працу сотняў работных людзей. Для іх аховы ад «калмыцкіх і казацкіх пагромаў» у 1640 г. госць Міхаіл Гур’евіч Гур’еў з братамі пабудаваў умацаваны драўляны астрог (пасля — горад Гур’еў, цяпер — Атыраў). Зацвярджэнне Гур’евых на Яіку парушала інтарэсы вольных  казакоў, якія спрабавалі разбурыць гарадок і забіць Гур’евых. У 1645 г. урад, зацікаўлены ў асадніцтвы Прыкаспійскага раёна, выдаў Гур’евым указ, якім дазволіў пабудову каменнага горада і вызваліў на 7 гадоў ад падаткаў іх промыслы (18 тыс. руб). Пабудова горада пачалася ў 1647 г. і каштавала каля 290 тыс. руб. На пабудове каменнага горада Гур’евы збяднелі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Расійская арыстакратыя
Камень-на-Обі

**Камень-на-Обі** () — горад (з 1915) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Каменскага раёна Алтайскага края. Заснаваны ў 1751 годзе. Размешчаны на левым беразе Обі, ледзь вышэй пачатка Новасібірскага вадасховішча, за 208 км ад Барнаула. Чыгуначная станцыя. Рачны порт.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Алтайскага края
Новаалтайск

**Новаалтайск** () — горад (з 1942) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Первамайскага раёна Алтайскага края. Заснаваны ў 18 стагоддзі. Горад размешчаны на правым беразе ракі Об, у ніжнім цячэнні яе правага прытоку — ракі Часнакоўкі, за 12 км ад Барнаула. Новаалтайск — буйны транспартны вузел (уваходзіць у 10 самых буйных чыгуначных вузлоў РФ). Горад знаходзіцца на скрыжаванні чыгуначных і аўтамабільных магістраляў федэральнага значэння.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Алтайскага края
Яравое

**Яравое** () — горад (з 1993) у Расіі, у складзе Алтайскага края. Заснаваны ў 1943 годзе. Размешчаны ў Кунлундзінскім стэпе на беразе возера Вялікае Яравое.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Алтайскага края
Гурый (Тушын)

**Гурый (Рыгор Тушын)** (1452 або 1455—1526) — рускі манах, летапісец. Паходзіў са старажытнага баярскага роду Квашніных, пастрыгся ў Кірыла-Белазёрскім манастыры ва ўзросце 23-26 гадоў (1478—1479).

## Біяграфія 
У 1484—1485 на працягу дзевяці месяцаў быў ігуменам. Імкнучыся сапраўды прытрымлівацца прыкладу і загадам заснавальніка манастыра Кірылы Белазёрскага, Гурый вярнуў вялікаму князю атрыманыя ад яго пры папярэднім ігумене Серапіёне зямлі і прасіў толькі «в тех деревень место оброку житнаго». Стаўшы зноў простым манахам, застаўся ў Кірыла-Белазёрскім манастыры. Гурый вёў перапіску з Нілам Сорскім, памёр акружаны агульным шанаваннем (па словах «іасіфляніна» Савы Круціцкага, старац «сумленны»), меў вучняў.

Гурый склаў «Летапісец рускі» — збор падзей ад смерці Феадосія Пячэрскага да паходу Васіля III на Казань у 1523. Першая частка «Летапісца» узыходзіла да кароткага летапісца Кірыла-Белазёрскага манастыра, шэраг паведамленняў якога, пераважна аб Растоўскай епархіі, выключаўся, а другая частка (з 1461) была напісаная Гурыем. «Летапісец рускі» прытрымваўся агульнарускага пункта погляду на гісторыю, адрозніваўся цікавасцю да татара-мангольскай тэмы, да прыродных з’яў, утрымоўваў звесткі аб уцёках Сафіі Палеолаг у Кірылаў манастыр падчас набегу мангола-татараў на Маскву ў 1481.

Займаўся таксама перапісваннем кніг. У гэтай дзейнасці выказалася яго асабістая і светапоглядная блізкасць з «несцяжацелямі». Ён перапісваў жыційныя зборнікі Ніла Сорскага, пераклад «Тлумачальнай Псалтыры» Максіма Грэка, «Кормчую» Васіяна Патрыкеева, а таксама злучыў у адзін рукапіс паслання Ніла Сорскага, стварыў арыгінальныя рэдакцыі палемічных сачыненняў князя-манаха Васіяна «Збор нейкага старца» і «Слова аб ерэтыках».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Настаяцелі Кірыла-Белазерскага манастыра
Катэгорыя:Манахі Рускай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Дачыненне (матэматыка)

**Дачыне́нне** — падмноства канечнай дэкартавай ступені  пэўнага мноства *A*, г.зн. падмноства ўпарадкаваных -ак  з элементаў мноства .

Дачыненне R\subseteq A^n называецца **-месцавым** (або -арным) дачыненнем у мностве .

Лік  называюць **рангам**, або **тыпам** дачынення .

Запіс R(a_1,a_2,\dots,a_n) азначае, што (a_1,a_2,\dots,a_n)\in R.

Аднамесцавыя дачыненні называюцца **ўласцівасцямі**, двухмесцавыя — **бінарнымі дачыненнямі**, а трохмесцавыя — **тэрнарнымі**.

Мноства  называюць **універсальным** (або **ўсеагульным**) дачыненнем рангу  у мностве .

Пустое мноства \varnothing называецца **нуль-дачыненнем**.

Дыяганаль мноства , г.зн. мноства \Delta=\{(a,a,\dots,a):a\in A\}, называецца **дачыненнем роўнасці** ў мностве.

-месцавае дачыненне  у  называецца **функцыянальным**, калі для адвольных элементаў  мноства  з таго, што
(a_1,a_2,\dots,a_n,a)\in F і (a_1,a_2,\dots,a_n,b)\in F, вынікае роўнасць .

## Абагульненні 
Часам -месцавае дачыненне азначаюць як падмноства дэкартава здабытку  , дзе мноствы  , увогуле кажучы, розныя.

Такое абагульненне асабліва карысна пры тэарэтычным апісанні баз даных.

## Гл. таксама 
* Бінарнае дачыненне
* Дачыненне парадку
* Дачыненне эквівалентнасці
* Адпаведнасць

## Зноскі 
Катэгорыя:Тэорыя мностваў
Рубцоўск

**Рубцо́ўск** () — горад (з 1892 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Рубцоўскага раёна Алтайскага края. Насельніцтва 126,8 тыс. чал. (2021). Заснаваны ў 1886 годзе.

Размешчаны ў стэпавай зоне на поўдні Алтайскага края, на беразе ракі Алей (прыток Обі), за 318 км ад Барнаула. Клімат кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −17,5 °C, ліпеня +20,5 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 370 мм.

## Геаграфія 
### Клімат 

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Барыс Якаўлевіч Эйфман — балетмайстар

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Алтайскага края
Данііл Чорны

**Даніі́л Чо́рны** (каля 1360—1430) — рускі іканапісец. Разам з Андрэем Рублёвым і іншымі майстрамі распісваў Успенскі сабор ва Уладзіміры (1408) і  Троіца-Сергіевай лаўры (1420-я). Яму прыпісваецца ўдзел у выкананні часткі роспісаў і некаторых абразоў для гэтых сабораў.

## Літаратура 
* 
* *Грабарь И. Э.* О древнерусском искусстве. — М., 1966.
* *Лазарев В. Н.*  Андрей Рублев и его школа. — М., 1966.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Іканапісцы Расіі
Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта
Катэгорыя:Андрэй Рублёў
Аб’яднанне мностваў

**Аб’ядна́нне мно́стваў** — бінарная аперацыя над мноствамі, вынікам якой ёсць мноства, якое складаецца з элементаў, што ўваходзяць хаця б у адно з гэтых мностваў. Аб’яднаннем мностваў называюць як саму аперацыю, так і мноства, што з’яўляецца яе вынікам.

Аперацыя аб’яднання мностваў абазначаецца знакам \cup.

## Вызначэнні 
### Аб’яднанне двух мностваў 
Няхай даны два мноствы A і B. Тады іх аб’яднаннем называецца мноства, якое складаецца з элементаў, якія знаходзяцца ў A, у B, або ў абодвух мноствах адначасова:

: A \cup B = \{ x \mid x\in A \vee x\in B\}.

### Аб’яднанне сямейства мностваў 
Няхай дано сямейства мностваў \{M_{\alpha}\}_{\alpha \in A}. Тады яго аб’яднаннем называецца мноства, якое складаецца з усіх элементаў усіх мностваў сямейства:

: \bigcup\limits_{\alpha \in A} M_{\alpha} = \{x \mid \exists \alpha \in A,\; x \in M_{\alpha}\}.

## Уласцівасці аб’яднання мностваў 
* камутатыўнасць: \forall A, B: A \cup B = B \cup A
* асацыятыўнасць: \forall A, B:(A \cup B) \cup C = A \cup (B \cup C)
* аб’яднаннем мноства са сваім падмноствам ёсць гэтае мноства: B \subseteq A \Leftrightarrow A \cup B = A.
У прыватнасці,
:* аб’яднаннем мноства з самім сабой ёсць самое гэтае мноства: \forall A: A \cup A = A
:* аб’яднаннем мноства з пустым мноствам ёсць самое гэтае мноства: \forall A: A \cup \varnothing = A
:* аб’яднаннем мноства з універсальным мноствам ёсць самое ўніверсальнае мноства: \forall A: A \cup U = U

Асацыятыўнасць аперацыі аб’яднання мностваў дае магчымасць разглядаць аб’яднанне больш чым двух мностваў як адзіную аперацыю:

\bigcup \limits_{i = 1}^n A_i = A_1 \cup A_2 \cup ... \cup A_n

## Спасылкі 
* Infinite Union and Intersection at ProvenMath Правілы Дэ Моргана, якія фармальна даказаны з аксіом тэорыі мностваў.

Катэгорыя:Тэорыя мностваў
Цеплавы рухавік

**Цеплавы́ рухаві́к** — прыстасаванне бесперапыннага дзеяння, якое атрымлівае энергію ў форме цеплыні, якая затым перадаецца наваколлю ў форме работы і, у абавязковым парадку, у форме цеплыні.

Схематычна цеплавы рухавік можна ўявіць як тры тэрмадынамічныя сістэмы: дзве з іх з’яўляюцца крыніцамі цяпла, а адна — рабочым целам. Падчас тэрмадынамічнага працэсу рабочае цела атрымлівае цяпло ад гарачай крыніцы, далей частка цяпла пераўтвараецца ў механічную работу, а астатняе аддаецца другой (халоднай) крыніцы цяпла.

У цеплавым рухавіку заўсёды здзяйсняецца прамы тэрмадынамічны цыкл (цыкл, у якім да рабочага цела падводзіцца большая колькасць цеплыні пры большай тэмпературы, а адводзіцца меншае пры больш нізкай тэмпературы, розніца гэтых цяплынь роўная здзейсненай рабоце).

## Тэорыя 
**Работа**, якая здзяйсняецца рухавіком, роўная:

:  A = \left|Q_H\right| - \left|Q_X\right| , дзе:

* Q_H — колькасць цеплыні, атрыманае ад награвальніка,
* Q_X — колькасць цеплыні, аддадзенае ахаладжальніку.

**Каэфіцыент карыснага дзеяння** (ККДз) цеплавога рухавіка разлічваецца як адносіны работы, якая здзяйсняецца рухавіком, да колькасці цеплыні, атрыманай ад награвальніка:
 \eta = \frac{\left|Q_H\right| - \left|Q_X\right|}{\left|Q_H\right|} = 1 - \frac{\left|Q_X\right|}{\left|Q_H\right|} 

Частка цеплыні пры перадачы непазбежна губляецца, таму ККДз рухавіка меней за 1. Максімальна магчымы ККДз мае рухавік Карно. ККДз рухавіка Карно залежыць толькі ад абсалютных тэмператур награвальніка ( T_H ) і халадзільніка( T_X ):

:  \eta_K = {T_H - T_X \over T_H} = 1 - {T_X\over T_H} 

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Рухавікі
Катэгорыя:цеплавая машына
Катэгорыя:Цеплыня
Міхаіл Канстанцінавіч Дзітэрыхс

**Міхаіл Канстанцінавіч Дзітэрыхс** (, Санкт-Пецярбург — , Шанхай) — рускі генерал і грамадскі дзеяч. Адзін з арганізатараў Белага руху ў Сібіры.

## Біяграфія 
У ліпені 1919 камандаваў Сібірскім войскам А. В. Калчака, у ліпені — лістападзе 1919 — Усходнім фронтам. Асабіста курыраваў следства па забойстве Царскай Сям'і, якое праводзілася следчым М. А. Сакаловым. Адстойваў праваслаўна-манархічныя пазіцыі. Здолеў згуртаваць вакол сябе праваслаўных рускіх людзей і правесці ў 1922 у Прымор'і Прыамурскі Земскі сабор, на якім яго ўдзельнікі абвясцілі, што «Вярхоўная Усерасійская ўлада прыналежыць Царскаму Дому Раманавых». На гэтым саборы генерал быў абраны «кіраўніком і ваяводай земскай раці», «кіраўніком Прыамурскага Земскага края». З кастрычніка 1922 у эміграцыі, дзе на аснове следчай справы М. А. Сакалова выпусціў кнігу аб забойстве Царскай Сям'і і іншых членах Дома Раманавых.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Военачальнікі Расіі
Катэгорыя:Руская эміграцыя
Вадзяны газ

**Вадзяны газ**, або **сінтэз-газ** — сумесь газаў, якая ўтвараецца пры ўзаемадзеянні метану і вады пры высокіх тэмпературах.

Хімічная рэакцыя адбываецца паводле ўраўнення: CH4 + H2O = CO + 3H2.

Вадзяны газ з'яўляецца сыравінай для прамысловага сінтэзу вуглевадародаў, спіртоў, альдэгідаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Газы
Барнаул

**Барнау́л** () — горад (з 1771) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Алтайскага края. Насельніцтва 649,6 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1730-х гадах. Буйны прамысловы, культурны і адукацыйны цэнтр Сібіры: 9 дзяржаўных ВНУ, 5 тэатраў, музеі, помнікі архітэктуры XVIII—XX стагоддзяў.

Горад размешчаны ў лесастэпавай зоне Заходне-Сібірскай раўніны, на паўночным усходзе Прыобскага плато, у верхнім цячэнні Обі на яе левым беразе, у месцы ўпадзення ракі Барнаулкі ў Об. Адлегласць да Масквы — 3419 км. Бліжэйшы буйны горад — Новасібірск (193 км).

У Барнауле пражывае больш 100 нацыянальнасцей, аднак горад з’яўляецца монанацыянальным, бо 89,4 % насельніцтва складаюць рускія. Наступныя па колькасці нацыянальнасці — немцы (4,8 %), украінцы (2,9 %), армяне (0,4 %), беларусы (0,3 %); усё астатнія — 2,2 %.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Ала Іванаўна Агафонава (нар. 1937) — беларускі архітэктар.
* Ігар Дзмітрыевіч Белагорцаў (1911—1996) — беларускі архітэктар, педагог.
* Валерый Васільевіч Быкаў (нар. 1939) — беларускі і расійскі архітэктар.
* Ірына Пятроўна Мірашнічэнка — расійская актрыса.
* Анатоль Іванавіч Палякоў (нар. 1939) — беларускі архітэктар.
* Уладзімір Яфімавіч Смірноў (1924—1943) — Герой Савецкага Саюза (1944).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Барнаул

Катэгорыя:Гарады Алтайскага края

Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1730 годзе