Барысаў

**Бары́саў**, імаверна, гэта яго «рэканструкцыя». Аднак, археалагічныя даныя пацвярджаюць заснаванне горада на пачатку XII cт..

Наконт паходжання назвы Барысава няма поўнай згоды.

Ёсць версія, упершыню выказаная археолагам Міхаілам Ткачовым, які звярнуў увагу на карту «Літва» (*Lithvania*) фламандскага картографа Герарда Меркатара у «Атласе, або касмаграфічных разважанні пра стварэнне сусвету і выява створанага» (, 1595), дзе Барысаў (*Borißow*) паказаны на левым беразе Бярэзіны паміж вусцямі Схі (*Scha*) і Барысы (*Borißa*). На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.

Карта Меркатара — адзінае на сёння сведчанне пра гідронім Барыса. Каля Старабарысава, дзе знаходзіцца барысаўскае гарадзішча XII—XIII ст., і праўда ў Бярэзіну злева ўцякаюць дзве ракі, пазначаныя яшчэ на картах пачатку XX ст. Іх назвы не фіксуе (не знайшоў у пісаных крыніцах) і стваральнік найбольш поўнага рэестру рэк дняпроўскага басейна Пётр Маштакоў.

Балцкі гідранімічны пашыральнік *-is-* у гідронімах тыпу *Dubysà, Lavysà*, у тапоніме *Kilbisai*.

На думку Ванагаса, паходжанне літоўскіх рачных назваў *Barys, Bar-upė* няяснае. Імаверна вельмі старажытныя гідронімы, звязаныя са ст.-рус. *бара* «балота», укр. *бар* «мокрае месца паміж узгоркамі», ілір. **bar(b)-* «балота». Той жа корань, з пашыральнікам *-t-*, і ў літоўскіх гідронімах тыпу *Bartuva*, у назве прускай ракі **Barta* (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову *Bar-t-* звязваюць з індаеўрапейскім **bher-* «булькатаць; імкліва рухацца».

Тыпалагічна пара *Borißa : Borißow* можа быць параўнаная з парай *Арэса : Aressow* (назву ракі Арэса параўноўваюць з гэтым прускім тапонімам, у іх супольны корань *Ar-*, ад **er- / *or-* «рухацца»).

Назва *Барыса́ значыць «Хуткаплынная (рака)».

## Герб і сцяг 
Герб: у сярэбраным полі «барочнага» шчыта на траве сярэбраная брама паміж дзвюма вежамі пад чырвоным дахам, над якімі на сярэбраным воблаку стаіць Святы Пётр з двума ключамі ў руцэ.

Сцяг: прамавугольнае палотнішча з адносінамі шырыні і даўжыні як 1:2, якое складаецца з трох гарызантальных палос: чырвонай, у адну чвэрць шырыні, белай (сярэбранай), у дзве чвэрці і зялёнай, у адну чвэрць; пасярэдзіне вонкавага боку — выява Святога Пятра з ключамі ў руцэ.

Вядомы гістарычны герб Барысава быў дараваны гораду 14 чэрвеня 1792 г. каралём Станіславам Аўгустам Панятоўскім.

Галоўнай фігурай герба з’яўляецца Пётр, святы і апостал, рыбак, кіраўнік дванадцаці апосталаў і адзін з найбліжэйшых сябраў Ісуса. У хрысціянскім мастацтве Пятра часта адлюстроўвалі з двума ключамі ад Раю, якія ён атрымаў ад Хрыста.

Сучасны герб зарэгістраваны ў Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь 23 мая 2000 г. № 41.

Сучасны герб адрозніваецца ад гістарычнага. Так, на гістарычным гербе брама адчыненая, на сучасным брама ў Рай зачыненая.

## Гісторыя 
Паводле археалагічных даследаванняў, узнік на пачатку XII ст., паводле Васіля Тацішчава заснаваны ў 1102 годзе полацкім князем Барысам Усяславічам. Таксама ёсць неверагодныя звесткі пра заснаванне ў 1032 годзе вялікім князем кіеўскім Яраславам Уладзіміравічам.

Гарадзішча старажытнага Барысава размяшчалася (паводле Георгія Штыхава) на левым беразе ракі Бярэзіны. Упершыню згаданы ў Лаўрэнцеўскім летапісе пад 1127 годам. Паблізу гарадзішча вялікі курганны магільнік 10-11 ст.

Імаверна, у 1-й палове XIV ст. Барысаў перанеслі з пачатковага яго месца (цяпер гарадзішча ў Старабарысаве) на новае, за 4 км ніжэй па цячэнні Бярэзіны. Новы драўляны замак пабудаваны на востраве ў пойме ракі, злева ад яе галоўнага рэчышча, прыблізна за 1,5 км на паўночны захад ад сучаснага аўтамабільнага моста (цяпер тут па вуліца Гогаля знаходзіцца жылы сектар, станцыя юнатаў, медвыцвярэзвальнік).

У канцы XIV ст. Барысаў разам з навакольнай воласцю падпарадкоўваўся непасрэдна вялікаму князю Вітаўту. Апошні ў 1396 годзе выдаў «борысовцам» адмысловы прывілей, у якім вызначаў парадак прыёмкі і ўліку мядовай даніны.

Горад моцна пацярпеў у выніку вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 ( Аблога Барысава).

У 1563 годзе Барысаў атрымаў магдэбургскае права. У 1563—1569 гг. цэнтр староства, належаў Агінскім, Радзівілам. З 1569 г. у Аршанскім павеце Віцебскага ваяводства.

З 1793 г. у складзе Расійскай імперыі, з 1795 г. цэнтр павета. У 1796 г. атрымаў новы герб (стары герб пад расійскім арлом). У той жа час горад быў прададзены Радзівіламі Клецкай ардынацыі расійскаму скарбу. Рэзідэнцыя Радзівілаў была перанесена ў раён вёскі Барысаў Стары (зараз вёска Старабарысаў), дзе была пабудаваная мыза Радзівілаў. Пасля паўстання 1863 года Радзівіл прадаў усе свае землі на Барысаўшчыне расійскаму скарбу. Пазней землі выкупіў дзядзька цара Мікалая.

У вайну 1812 года (26—29 лістапада) каля Барысава ў баях каля вёсак Студзёнка і Вялікае Стахава Вялікае войска Напалеона ў час яго пераправы цераз раку Бярэзіну панесла вялікія страты.

Падчас паўстання 1863 года студэнтам з Барысава Антонам Трусавым быў узначалены партызанскі атрад, які ваяваў на Ігуменшчыне. У гонар Трусава ў Барысаве названа вуліца.

У 1885—1895 гг. дзейнічала Барысаўская фабрыка драўляных шавецкіх шпілек і капылоў.

У 1900-м годзе ў склад горада ўвайшоў правабярэжны пасад Новабарысаў. У 1905 г. заснаваны Барысаўскі шкло-хрустальны купецкі завод. У 1914—1916 гг. дзейнічала Барысаўская жаночая настаўніцкая семінарыя.

У маі 1917 года пачаў дзейнасць Барысаўскі Савет рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў. З 28 лютага 1918 года Барысаў знаходзіўся пад германскай акупацыяй. Пасля сыхода з горада бальшавікі ўзарвалі секцыю чыгуначнага маста праз Бярэзіну. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай тэрыторыя абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Актыўны супраціў немцам аказвалі партызанскія аддзелы БНР, створаныя эсэрамі. Узначальвалі іх беларусы з Барысаўшчыны Юрка Моніч і Лукаш Сяменік. 2 снежня 1918 года горад занялі савецкія войскі. 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езда КП(б)Б горад у складзе БССР, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У час польска-савецкай вайны 10 жніўня 1919 года Барысаў знаходзіўся пад акупацыяй Польскай Рэспублікі. Пад ціскам бальшавікоў польскія войскі пакінулі левабярэжны Барысаў і замацаваліся на правым беразе Бярэзіны. 25 мая 1920 года бальшавікі захапілі правабярэжны Барысаў.

З 31 ліпеня 1920 года горад у складзе БССР. З 1924 года цэнтр Барысаўскага раёна, у 1924—1927 гадах — Барысаўскай акругі. 7 красавіка 1932 года ў Барысаве пачаўся галодны бунт, выкліканы савецкай сельскагаспадарчай палітыкай. У выніку, 9 красавіка хлеб быў завезены, і 10 красавіка выступы сціхлі. На працягу красавіка 1932 года сваіх пасад былі пазбаўлены — старшыня Барысаўскага ЦРК Розін, кіраўнікі Барысаўскай міліцыі Шквор і Лібман, начальнік ДПУ Барысаўскага раёна Прывольскі. Быў зняты з працы і сакратар Барысаўскага РК КП(б)Б Тамашэўскі. 3 мая 1933 года галодныя жанчыны і дзеці выйшлі на вуліцы горада і запатрабавалі ад тагачасных уладаў хлеба. Да іх далучыліся работнікі мясцовай запалкавай фабрыкі «Бярэзіна», якія абвясцілі страйк. Ноччу з 3 на 4 мая супрацоўнікі НКУС арыштавалі каля 1400 барысаўчан, што ўдзельнічалі ў бунце. 200 чалавек расстралялі ў мясцовасці «Батарэі». З 27 верасня 1938 года — горад абласнога падпарадкавання.

У ліпені 1941 года Барысаў ад гітлераўцаў абаранялі Зводная дывізія палкоўніка Грышына, 1-я Пралетарская маскоўская дывізія, палкі дывізіі НКУС па ахове чыгункі, умацаваныя бронецягнікамі, авіяцыя. Савецкія войскі не здолелі спыніць адну 18-ю танкавую дывізію Вермахта і пасля цяжкіх абарончых баёў здалі горад. Замацаваўшыся паміж Неманіцай і Лошніцай, савецкія войскі спрабавалі адбіць горад, але былі вымушаны пакінуць і гэтую лінію абароны. Да гэтага часу невядома, колькі чырвонаармейцаў загінула пры абароне горада і дзе яны пахаваныя.  Абарона Барысава (1941). Памяць палкоўніка Грышына ў горадзе ніяк не ўшанава. У гонар камдзіва Крэйзера названа адна з вуліц.

У Вялікую Айчынную вайну акупанты на тэрыторыі горада стварылі 6 лагераў смерці (у тым ліку на тэрыторыі 60-га палка сувязі (былыя кавалерыйскія кашары), зялёны гарадок (тэрыторыя 7-га інжынернага палка), тэрыторыя 740-й зенітна-ракетнай брыгады), дзе знішчылі больш за 33 тыс. чалавек. У гета горада Барысаў (27 жніўня — 21 кастрычніка 1941) былі забітыя каля 9 тыс. яўрэяў.

3 ліпеня 1944 года 35-я гвардзейская танкавая брыгада, якой камандаваў Герой Савецкага Саюза Азі Асланаў, заняла Барысаў. Пры штурме горада вызначыліся танкісты з авангарда брыгады. Група з трох танкаў спрабавала захапіць аўтамабільны мост праз Бярэзіну. Адзін танк быў падбіты перад мастом, другі за мастом. Трэці танк Паўла Рака прарваўся ў горад і пасля боя быў спалены праціўнікам. Імёны экіпажаў двух іншых танкаў невядомыя і памяць іх, акрамя экіпажа Рака, якому доўгі час стаяў помнік у Барысаве, ніяк не ўшанавана.

У 2006 годзе адбылося аб’яднанне горада Барысава і Барысаўскага раёна ў адзіную адміністрацыйную структуру — Барысаўскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Барысаве.

## Насельніцтва 
* **XX стагоддзе**: 1997 год — 159,3 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2005 год — 150 тыс. чал.; 2006 год — 149,9 тыс. чал.; 2007 год — 149,7 тыс. чал.; 2009 год — 147&nbsp;529 чал. (1 студзеня).
* Андрэй Андрэевіч Грамыка (1909—1989) — савецкі дыпламат, дзяржаўны дзеяч, у 1985—1988 гг. — Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР. Выпускнік Старабарысаўскага сельскагаспадарчага тэхнікума.
* Сяргей Аркадзьевіч Піваварчык (нар. 1962) — беларускі гісторык і археолаг.
* Валянцін Раманавіч Сімірскі (нар. 1946) — беларускі палітык.
* Юрый Станкевіч — беларускі пісьменнік.
* Валерый Іванавіч Стральчонак (нар. 1981) — беларускі палітык.
* Павел Фёдаравіч Тоўсцікаў (1904—1985) — генерал-маёр, Герой Савецкага Саюза, Ганаровы грамадзянін Барысава (1969).
* Іван Міхайлавіч Ушакоў (1910—1966) — беларускі тэатральны мастак.
* Антон Мікалаевіч Філіповіч (нар. 1952) — беларускі архітэктар.
* Усевалад Вячаслававіч Янчэўскі — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч.

## Гл. таксама 
* Спіс вуліц Барысава

## Заўвагі 
## Літаратура 
* ;
* Насевіч В. Барысаў у часы Вялікага Княства Літоўскага  // Дзевяць стагоддзяў Барысава. Мінск, 2002. С. 26-37.
* Барысаў на тарчыкаў (нашыўках).
* Барысаў на значках
* Барысаў на значках. Частка 2.

## Спасылкі 
* Барысаўскі гарадскі сайт (навіны, аналітыка, форум) 
* Навіны, блогі