Архітэктура Венгрыі

) як спалучэнне гістарычных эпох і стыляў.]]
 — шэдэўр венгерскай архітэктуры эпохі гістарызму; заканадаўчы орган краіны і сімвал горада]]
Стылявыя кірункі **Архітэктуры Венгрыі** фарміруюцца з прыходам венгерскіх качавых плямёнаў у 895 годзе. На працягу сваёй гісторыі Венгрыя не раз, і даволі істотна, мяняла мяжы сваёй тэрыторыі. У часы найбольшага пашырэння ў XII — ХV стст. яна ўключала тэрыторыі сучасных Славакіі, Закарпацкай Украіны, Трансільваніі і Харватыі з выхадам да Адрыятыкі. Улічваючы гэта, некаторыя помнікі венгерскай архітэктуры могуць разглядацца ў кантэксце развіцця архітэктуры іншых краін.

## Гісторыя 
left|thumb|210px|Паўднёвая частка Эстэргамскага замка
Венгерскія качавыя плямёны, якія прыйшлі з усходу ў 895 годзе, на мяжы IX — X стагоддзяў аселі ў далінах рэк Дуная і Цісы, на тэрыторыі былой рымскай правінцыі Паноніі, стварыўшы тут сваю дзяржаву. На гэтых землях яны сустрэлі славянскае, аварскае насельніцтва, прадстаўнікоў плямёнаў германцаў, а таксама дзяржаву, што называлася Вялікай Маравіяй. Ва ўсіх з іх венгры часта запазычвалі прыёмы ў будаўніцтве і архітэктурна-горадабудаўнічую культуру, заснаваную на рымскай спадчыне. Аднак, нават калі венгерскія гарады вырасталі на развалінах рымскіх (Шопран, Дэбрэцэн), або каля іх (Буда), яны не паўтаралі старую планіровачную структуры. Асноўныя гарады — Вішэград, Шарашпатак, Буда — мелі замкі, цэнтральныя плошчы нерэгулярнага плана з саборам і могілкамі, былі абнесены абарончымі сценамі. Першымі каралеўскімі сталіцамі былі Эстэргам, Секешфехервар, а з сярэдзіны XIII стагоддзя — Буда.

Каля 1000 года пры каралі Іштване I Венгрыя прыняла хрысціянства. Качавыя венгры ў той час не мелі горадабудаўнічых і архітэктурных традыцый. Таму ў краіну запрасілі бенедыкцінцаў, якія ўзялі ў свае рукі не толькі духоўна-адукацыйныя справы, але і сферу архітэктуры. Менавіта бенедыкцінскія будаўнічыя арцелі ўвялі ў Венгрыі развіты тып каталіцкага храма — трохнефную базіліку з заходнім фасадам, фланкаваным дзвюма вежамі. Акрамя таго, Венгрыя як пераемніца Мараўскай дзяржавы стала спадчынніцай яе архітэктурных традыцый, у прыватнасці ў будаўніцтве цэнтрычных храмаў — ратонд і тэтраконхаў.

## Перыядызацыя 
### Раманская эпоха — XI — сярэдзіны XIII стст. 
]]
]]
Для раманскай эпохі характэрна праца архітэктурных арцеляў з поўначы Італіі (з Ламбардыі), якія пабудавалі дзве самыя значныя базілікі часоў Іштвана I (1000—1038) — у  і Печы, з драўлянымі перакрыццямі (храмы не захаваліся).  у Секешфехервары выкарыстоўваўся як месца каранацыі і пахавання венгерскіх каралёў, таму меў багатае ўбранства з мазаікамі на залатым фоне па візантыйскіх узорах. Кафедральны сабор у Печы, завершаны пасля 1064 года, ўяўляў сабой трохапсідную базіліку, усходні і заходні фасады якой фланкіравалі па дзве высокія вежы.

 у Калачы канца XII стагоддзя мае французскі бенедыкцінскі план: гэта трохнефная базіліка з трансептам, паўкруглым хорам, дэамбулаторыем, вянком капэл і вельмі развітым перспектыўным парталам на галоўным фасадзе.

З пачатку XIII стагоддзя вядучую ролю ў архітэктуры пачынае адыгрываць Ордэн цыстэрцыянцаў, а ламбардскі ўплыў выцясняецца французскім. Прыкладам гэтага з'яўляецца раманская царква  ў  1232 года — трохнефная базіліка з трансептам і прамавугольным прэзбітэрыем, без веж, з перспектыўным парталам і акном-ружай над ім (цыстэрцыянцы ў сваіх храмах пазбягалі веж).

]]

Выдатны помнік венгерскай раманікі —  бенедыкцінскага абацтва ў  каля Сомбатхея ў 1220 годзе — трохнефная базіліка без трансепта, завершаная з усходу трыма паўкруглымі апсідамі, з дзвюма вежамі з шатровым дах на заходнім фасадзе, паміж якімі размешчаны вельмі развіты перспектыўны партал з вімпергам. Фасады ўпрыгожаны аркатурнымі фрызамі (уплыў ламбардскай архітэктуры).

З 1220-х гадоў вялікі ўплыў у Венгрыі набыў Ордэн прэманстранцаў. Ім належалі  ў  першай паловы XIII стагоддзя і   1221—1256 гг., ад якой захаваліся толькі руіны. Яна належыць да традыцыйнага для Венгрыі тыпу двухвежавых базілік, аднак мае рамана-гатычныя рысы, напрыклад, контрфорсы на фасадах, спічастыя форма арак, нервюрныя скляпенні.
Асобная архітэктурна-мастацкая школа, заснаваная на французскай традыцыі, сфарміравалася ў XII стагоддзі ў горадзе Эстэргам, які развіваўся з Х стагоддзя як княжацкая, а з XII ст. — як каралеўская рэзідэнцыя. Прыкладам з'яўляецца партал  і каралеўская капэла, якая спалучае спічастасць арак, гатычныя нервюры, акно-ружу, раманскую скульптуру і мазаіку.

У сакральнай архітэктуры вядомы і іншыя віды храмаў — ратонды, тэтраконхі (могілкавая капэла XIII ст. ў ), храмы агульнага тыпу з нефам, алтаром і вежай па восі заходняга фасада ( першай паловы XIII ст. у ). Апошні тып стаў кананічным для сельскіх храмаў. Разам ратонды і тэтраконхі паўплывалі на з'яўленне аналагічных храмаў у Польшчы і Чэхіі.

Пад уплывам паўднёвагерманскіх узораў у Венгрыі будаваліся так званыя падвойныя капэлы — як у каралеўскім замку ў Эгеры канца XII стагоддзя, дзе дзве капэлы з алтарамі размешчаны адна над адной і злучаны хорамі, а таксама вялікай адтулінай у цэнтры: ніжняя капэла прызначалася для прыслугі, верхняя — для караля ці князя.

У XII—XIII стст. актыўна будуюцца каменныя замкі двух тыпаў: жылыя вежы, напрыклад, у  (XIII ст.),  у Эстэргаме (1180) з троннай залай, «залай Стэфана», капэлай; замкі з данжонамі, напрыклад,  у Вішэградзе.

У цэлым дамангольскі этап быў часам завяршэння фарміравання і найвышэйшага росквіту венгерскай архітэктуры.

### Гатычная эпоха — сярэдзіна XIII — сярэдзіна ХV стст 
Сутычка з Залатой Ардой 1241 года з'яўляецца ўмоўнай храналагічнай мяжой паміж раманскім і гатычным этапамі ў культуры, уключаючы мастацтва і, у прыватнасці, архітэктуру на землях Венгрыі. Тым часам венгерскія каралі падтрымлівалі дынастычныя сувязі з французскім каралеўскім домам, што спрыяла французскім уплывам у архітэктуры. На працягу 1244 — 47 гг. у Венгрыі працаваў знакаміты французскі архітэктар гатычнай эпохі Вілар д`Анекур, пасля якога тут засталіся архітэктурныя праекты і вучні.

Ад гэтай эпохі захавалася мала значных храмаў, што звязана з пазнйшымі турэцкімі разбурэннямі ХVI — XVII стагоддзяў: сабор Багародзіцы ў Будзе XIV-XV стагоддзяў, вежа царквы Марыі Магдаліны ў Будзе (1274), францысканская царква ў Шопране з залай капітула сярэдзіны XIV стагоддзя (трохнефны зальны храм з падоўжаным гранёным прэзбітэрыем). Аднак захавалася нямала сельскіх гатычных храмаў — у Матраверэбеі (1400; трохнефная базіліка з вежай) і аднанефная царква XV стагоддзя ў Ноградшап.

У эпоху готыкі замкі атрымалі рэгулярную форму, наблізіўшыся да тыпу канвента. Напрыклад, замак у Дыяшдзёр XV стагоддзя — з канвентам, чатырма вуглавымі вежамі, абнесены радам сцен з вежамі. Замак у горадзе Тата пачатку XV стагоддзя таксама належаў да тыпу канвента — у яго архітэктурных формах бачыцца моцны італьянскі ўплыў. З сярэдзіны XIV стагоддзя пачалася перабудова каралеўскага замка-палаца ў Вішэградзе.

У часы кіравання караля Жыгімонта Люксембурга (1368—1437) лепш за ўсё развіваецца сталіца — горад Буда. Тут на гары над Дунаем пабудаваны новы каралеўскі палац (ад 1412 года), абнесены крапаснымі сценамі (захаваліся Паўднёвы бастыён, Вялікі барбакан і вежа з Вялікай брамай); такімі ж сценамі абносілі цэнтра горада. Стылістыка гэтай архітэктуры была пад моцным уплывам чэшскай позняй готыкі (кароль Жыгімонт быў родам з Прагі). Сілуэт тагачаснай Буды фарміравалі тры вышынныя дамінанты: вежы сабора (1470), дамініканскай царквы (1496) і царквы Магдаліны (1274).

Для сярэдневяковай Венгрыі характэрны каменныя двухпавярховыя жылыя дамы з другім паверхам, якія навісаюць над першым дзякуючы аркатуры на кансолях. Яны размешчаны доўгім фасадам уздоўж вуліцы. У першым паверсе быў праезд на ўсю глыбіню будынка, з нішамі для сядзення (такія дамы захаваліся з XV ст. У Будапешце і Софране).

Дзякуючы цесным сувязям з Італіяй, у венгерскай готыцы даволі рана з'явіліся рысы Рэнесансу. Аднак у ХV стагоддзі Венгрыя ўступае ў працяглую барацьбу з турэцкай экспансіяй, якая перашкодзіла развіццю краіны ў цэлым і архітэктуры ў прыватнасці.

### Рэнесанс — сярэдзіна ХV — пачатак ХVI стагоддзяў 
Рэнесанс у Венгрыі быў стылістыцы звязаны перш за ўсё з каралеўскім дваром Мацьяша Корвіна. У гэтай стылістыцы майстры, запрошаныя з Італіі, выконвалі невялікія пабудовы — грабніцы і табернаклі ў храмах.
у]]

Усяго ж у архітэктуры Венгрыі гэтага часу, асабліва ў царкоўнай, працягвалі дамінаваць формы готыкі, аднак нервюрны збор нярэдка ператвараецца ў дэкарацыі, навешаныя на цыліндрычнае скляпенне (царква Іштвана Батары ў Нірбатары (1488).

У 1470 годзе Маціяш Корвін перабудаваў каралеўскі палац у Будзе, стварыўшы рэнесансны ўнутраны двор з аркадай (не захаваўся). Адначасова кіраўнік перабудаваў замочна-палацавы комплекс у Вішэградзе, які меў памеры ў плане 600 х 200 м, 350 памяшканняў і сумяшчаў стылістыку готыкі і рэнесансу (захаваўся ў руінах).

Вядучым і добра захаваным помнікам гэтай эпохі з'яўляецца замак і палац Ракацы ў Шарашпатак 1534 — 67 гадоў (майстар Петэр Перэні) — чатырохвугольнага плана, з краевугольнымі вежамі і аркадным унутраным дваром. Вяршыняй спелага рэнесансу ў венгерскай архітэктуры з'яўляецца капэла архібіскупа Бакаца ў Эстэргаме (1507) — кубічная, увянчаная купалам, з тонкім рэнесансным дэкорам.

Гэты перыяд быў нядоўгім і пакінуў пасля сябе мала помнікаў, улічваючы гістарычныя рэаліі: у 1526 годзе туркі перамаглі венгерскую армію ў бітве пад Могачам, а 1541 годзе — яны захапілі сталіцу краіны Буду і большую частку краіны. З тых часоў будаўнічая дзейнасць у Венгрыі замерла і працягвалася толькі на тэрыторыях Славакіі і Трансільваніі. У памяць пра тыя часы засталіся турэцкія лазні «Кіралі», Рудаш пабудаваныя ў Будзе (1566 — 70).

### Барока — канец XVII — канец XVIII стагоддзя. 
Архітэктура барока ў Венгрыі атрымала магчымасць развіцця толькі з 1686 года, калі пасля бітвы пад Венай (12 верасня 1683 года) Асманскую імперыю выцеснілі з Аўстрыі і Венгрыі. Апошняя ўвайшла ў склад Габсбургскай манархіі, і яе архітэктура развівалася ў адзінай стылістыцы з іншымі землям імперыі. Гэта стылістыка блізкая да так званага *дынамічнаму барока*, якое з Італіі распаўсюдзілася ў Цэнтральна-Усходняй Еўропе, аднак у Венгрыі яна прадстаўлена ў спрошчаным, некалькі правінцыйным варыянце.

У той час тут будуюць перш за ўсё новыя храмы ў гэтай стылістыцы, а таксама замкі, сярод якіх пераважае адзін тып — прамавугольны ў плане, з чатырма вуглавымі вежамі (замак Ракацы ў Эгервары, перабудаваны ў 1712 — 13 гг. з замка XVI стагоддзя). У гарадах з'яўляюцца жылыя дамы з барочным дэкорам на фасадах (дому ў Секешфехервары, Будапешце). У Венгрыі ў той час працуюць італьянскія, аўстрыйскія і нямецкія майстры, у тым ліку і такія знакамітыя, як Іаган Лукас фон Гільдэбрант, Андрэас Меергофер.

Этапнымі помнікамі стылю барока ў Венгрыі з'яўляюцца:

* палац на развалінах каралеўскага замка ў Будзе, пабудаваны ў 1749 — 69 гадах па праекце знакамітага аўстрыйскага архітэктара Іагана Фішэра фон Эрлаха для размяшчэння ўніверсітэта-ваеннага штаба, а пасля — каралеўскай рэзідэнцыі;
* палац прынца Яўгенія Савойскага ў Рацкеве 1702 года (працы архітэктара Гільдэбранта) — з характэрным для барока цэнтральна-сіметрычнай П-вобразнай кампазіцыяй галоўнага корпуса з бакавымі флігелямі і замкнёным курданёрам;
* палац Гросалькавіч у Гёдзёлё 1744 — 47 гадоў (архітэктар А. Меергофер) — з вельмі пластычнай і параднай кампазіцыяй, у якой цэнтральная частка палаца ўвянчана масіўным купалам;
* двухпавярховы палац Пецерфі (Крыстхаўз) у Пешце 1755 года (архітэктар А. Меергофер) са стылістыкай фасаднага дэкору, набліжанай да ракако.

Свабоднай рэплікай парыжскага комплексу інвалідаў з'яўляецца дом інвалідаў (ратуша) у Будапешце (1727 — 35, архітэктар Антон Эрхард Марцінелі).

Да лепшых барочных храмаў Венгрыі адносяцца:
* Універсітэцкая царква ў Пешце архітэктара А. Меергофера (1722 — 42) — свабодная кампазіцыя на тэму рымскай базілікі Іль-Джэзу;
* зальнага тыпу царква мінарытаў у Эгеры (1758 — 73) Маціяша Герлі;
* двухвежавыя цэрквы Св. Стэфана ў Секешфехервары (1758 — 68), Св. Ігнація ў Дзьёры, у Таце і ў Ціхані сярэдзіны XVI і стагоддзя.

### Класіцызм: канец XVIII — першая палова XIX стст. 
]]
Класіцызм у Венгрыі не адзначыўся эпахальнымі архітэктурнымі тварэннямі. Менавіта ў гэты час актыўна забудоўваецца горад Пешт, які падзей быдзе аб'яднаны з горадам на іншым беразе Дуная — Будай, утварыўшы новую метраполію — Будапешт. Класічнае архітэктурнае аблічча Будапешта стварылі тры архітэктары — Міхай Полак (будынак Нацыянальнага музея), Ё. Хільда і М. Зітэрбарт.

[thumb|240px|[Базіліка Святога Адальберта|Архібіскупскі сабор у Эстэргаме]]

Лепшым творам апошняга з'яўляецца галоўны корпус Камітата (абласнога савета) у Пешце 1841 года, фасад якога вырашаны ў выглядзе вялікага карынфскага ордара на аркадзе. Да класіцыстычнай стылістыкі адносіцца і знакаміты Ланцуговы мост у Будапешце 1839 — 49 гг. (аўтар праекта англічанін В. Кларк).

Цікавым класіцыстычным храмам з'яўляецца рэфармацкая царква ў Сільвашварадзі (1837 — 41) архітэктара Ё. Хільда, якая ўяўляе сабой спрошчаную рэпліку рымскага Пантэона. Да гэтай жа класіцыстычнай стылістыкі, праўда з рэмінісцэнцыямі барока, належыць двухвежавы рэфармацкі храм у Дэбрэцэне 1805 — 23 гг. (архітэктары І. Талер і М. Печы).

Выдатнай славутасцю венгерскага класіцызму з'яўляецца таксама архібіскупскі сабор у Эстэргаме, пабудаваны ў 1802 — 69 гады (архітэктары П. Кюнель і Я. Пак), з велічным васьмікалонным порцікам карынфскага ордара на галоўным фасадзе, магутным купалам, барабан якога падпяразаны каланадай, і дзвюма званіцамі з абодвух бакоў, злучанымі з асноўным аб'ёмам сабора манументальнымі аркамі.

### Гістарызм і эклектыка — другая палова XIX ст. 
[thumb|left|187px|Базіліка Св. Іштвана, [Будапешт]]
Гістарызм і эклектыка ў венгерскай архітэктуры дамінавалі на працягу другой паловы XIX стагоддзя. Гэта быў час нацыянальна-дзяржаўнага адраджэння венграў, што яскрава праявілася ў архітэктуры, асабліва — у фарміраванні ансамбляў сталіцы — горада Будапешта, які з 1867 года стаў другой сталіцай Аўстра-Венгрыі.

Асноўныя рысы гэтай эпохі — архітэктурнае суперніцтва з Венай. Па прыкладзе венскага Рынга ў Будапешце таксама была створана сістэма кальцавых бульвараў. У 1896 годзе ў Будапешце адкрыты першы ў кантынентальнай Еўропе метрапалітэн.

Важным для прэстыжу нацыі праектам у канцы XIX — пачатку XX стст стала ўзвядзенне каралеўскага палаца на тэрыторыі Будайскага замка ў Будапешце па праекце архітэктараў М. Ібла і А. Гаўсмана (1890—1904 гг.) у характэрнай для тагачаснага аўстра-венгерскага афіцыёзу неарэнесанснай стылістыцы, з захаваннем барочнага палаца і рэштак гатычных будынкаў. Цэнтральны рызаліт увянчаны высокім неабарочным купалам, дзякуючы якому гэты будынак на гары стаў галоўнай дамінантай Будапешта.

 (злева), 1896]]

Сімваламі Будапешта таксама сталі два манументальных будынкі: купальная двухвежавая базіліка Св. Стэфана (1848—1905 гг, архітэктары І. Хільда і М. Ібл), вырашаная ў змяшанай рэнесансале-барочнай стылістыцы; і будынак парламента на набярэжнай Дуная (1885—1904 гг., архітэктар — І. Штэйндл) — у стылістыцы, якая спалучае формы неаготыкі, неабарока і неавізантыйскага стылю, з сіметрычным планам і бездакорна вырашанай функцыяй.

Акрамя таго, этапнымі помнікамі архітэктуры Венгрыі гэтай эпохі, з'яўляюцца:

* *Заходні вакзал* у Будапешце (1874— 77) — з метала-шкляным дэбаркадарам, выкананым па праекце фірмы знакамітага французскага інжынера Гюстава Эйфеля.
* Канцэртная зала (казіно) «Вігада» ў Будапешце (1859 — 65 гг, архітэктар Ф. Фесль) — найбуйнейшы твор венгерскага рамантызму, якое аб'ядноўвае стылістыку раманскую, маўрытанскую і візантыйскую;
* Оперны тэатр (Будапешцкая дзяржаўная опера) у стылістыцы «Рынгштрасэ»; пабудаваны ў 1873 — 84 гады па праекце архітэктара М. Ібла.

Узорам познерамантычных стылізацый з'яўляецца Рыбацкі бастыён у Будапешце (1905) — адкрытая гістарычная дэкарацыя ў неараманскіх формах.

У цэлым архітэктурнае аблічча Будапешта канчаткова сфарміраваўся менавіта ў гэты перыяд.

### Мадэрн: 1890—1914 
thumb|left|240px|Музей прыкладнога мастацтва, Будапешт
Мадэрн у Венгрыі развіваўся як мясцовае, некалькі правінцыйнае адгалінаванне венскага сецэсіёну. У той жа час архітэктары малодшага пакалення — Э. Лехнер, Б. Лайта і інш. звярнуліся да пошукаў венгерскага нацыянальнага стылю ў архітэктуры.

Асноўныя творы Е. Лехнеры: царква Св. Ладзіслава ў раёне Будапешт-Кебан (1894—1906), фасады якой абліцавалі каляровай маёлікай; Музей прыкладнога мастацтва (1893 — 96 гг), Геалагічны інстытут (1896 — 99 гг), Нацыянальны банк (1899—1902), дом паштовай ашчаднай касы (1901) — усё ў Будапешце.

Іншыя тагачасныя яркія творы архітэктуры: тэатр імя Я. Арана (1909) і дом Рожэвальдзі пачатку XX ст. (архітэктар Б. Лайта), будынак банка Османскага (1906) — усё ў Будапешце, а таксама нямала даходных дамоў і асабнякоў там жа.

Асобныя ўзоры венгерскага мадэрну ёсць і ў іншых гарадах — ратушы ў Кечкемеце і Кішкунфеледзьхазе, прыватныя хаты (палацы) і гасцініцы ў Сегедзе і Мішкальцы, будынак Музея Лаяша Кошута ў Цэгледзе і інш.

## Спасылкі 
Венгрыя