Іван Мележ

**Іва́н Па́ўлавіч Ме́леж** (, Глінішча, Рэчыцкі павет — , ) — беларускі пісьменнік, драматург, публіцыст. Аўтар трылогіі «Палеская хроніка» («Людзі на балоце», «Подых навальніцы», «Завеі, снежань»), якая лічыцца нацыянальнай эпапеяй. Народны пісьменнік Беларусі (1972).

## Біяграфія 
### Раннія гады 
Нарадзіўся 8 лютага 1921 года ў вёсцы Глінішча Рэчыцкага павета Гомельскай губерні (цяпер — Хойніцкі раён Гомельскай вобласці). Разам з Іванам у сялянскай сям’і было шасцёра дзяцей. Памёр 9 жніўня 1976 года ад сардэчнага прыступу. Пахаваны на Усходніх могілках у Мінску.

## Сям’я 
Быў жанаты з Лідзіяй Мележ-Пятровай, дзве дачкі — Людміла і Ларыса.

## Творчасць 
Дэбютаваў у друку вершам «Радзіме» ў газеце «Чырвоная змена» ў 1939 годзе, прозай на рускай мове — апавяданнем «Последняя операция» — у газеце «Бугурусланская правда» у 1943 годзе, прозай на беларускай мове — апавяданнем «Сустрэча ў шпіталі» — у газеце «Звязда» за 25 лістапада 1944 года. У 1941—1942 гадах Мележ вёў дзённік, запісы якога ў 1977 годзе ўвайшлі ў яго «Першую кнігу», што ўбачыла свет ужо пасля смерці пісьменніка.

У 1946 годзе выйшаў зборнік апавяданняў Мележа «У завіруху», загаловачнае апавяданне з якога высока ацаніў яшчэ Кузьма Чорны. У 1948 годзе была выдадзена кніга прозы «Гарачы жнівень». Назву ёй дала аднайменная аповесць, напісаная ў 1946 годзе пасля наведвання спаленай і спустошанай падчас вайны роднай вёскі. Аўтар паэтызуе будзённую сялянскую працу, перадае душэўную прыгажосць простых вясковых людзей. Менавіта ў гэты час пісьменнік па-новаму адчуў, што значыць Палессе ў яго жыцці. Ужо ў ранніх творах Івана Мележа назіралася тэндэнцыя да аб’яднання ў цыклы («Гарачы жнівень», апавяданні «Перад навальніцай» і «Павел прыехаў»).

Паступова пашыраліся жанравыя рамкі творчасці пісьменніка. З канца 1947 года ён працуе над раманам «Мінскі напрамак» (1947—1953). Аўтар расказвае пра вызваленчую барацьбу на Беларусі летам 1944 года, пра аперацыю «Баграціён». У 1960—1970-я гады гэты твор быў перапрацаваны, стаў больш шматпланавым і маштабным па ахопе падзей, багатым на народныя характары, праз якія паказана героіка і трагедыя вайны.

Надрукаваў некалькі апавяданняў: «У гарах дажджы» (1954) і «Спатканне за горадам» (1955). Першае з іх, што дало назву аднаму са зборнікаў, напісана на матэрыяле даваеннай службы аўтара ў войску. Апавяданні і аповесці 1950-х гадоў склалі тры зборнікі прозы: «Блізкае і далёкае» (1954), «У гарах дажджы» (1957), «Што ён за чалавек» (1961). Маленькія аповесць — «Дом пад сонцам» (1954), п’есы — «Пакуль вы маладыя» (1955), «Дні нараджэння», «У новым доме» (1957).

Стварыў цыкл раманаў «Палеская хроніка»: «Людзі на балоце» (1962), «Подых навальніцы» (1966) і «Завеі, снежань» (1976). Першы з іх Іван Мележ называў «лірычным раманам», наступныя часткі трылогіі ствараў ужо як трагедыйныя раманы-даследаванні. У іх выявілася грамадзянская смеласць і ідэйна-мастацкая маштабнасць у асэнсаванні складаных абставін калектывізацыі на Усходнім Палессі, жыцця савецкай Беларусі 1920—1930-х гадоў, шчырасць аўтара ў спалучэнні з яго глыбокім і тонкім псіхалагізмам. «Палеская хроніка» — філасофска-мастацкае асэнсаванне жыцця беларускага народа на важным гістарычным этапе.

Напісаў п’есы «Пакуль вы маладыя» (1956, асобнае выданне ў 1958, пастаўлена ў 1957), «Дні нашага нараджэння» (апублікавана і пастаўлена ў 1958), аднаактоўку «Хто прыйшоў уночы» (1959, асобнае выданне ў 1966). Паводле раманаў «Людзі на балоце» і «Подых навальніцы» Беларускім тэлебачаннем створаны ў 1966 годзе спектакль. Беларускім тэатрам імя Янкі Купалы пастаўлены ў 1966 годзе спектакль «Людзі на балоце», Гомельскім абласным тэатрам — «Подых навальніцы» (1977), у 1989 годзе — «Страсці эпохі» (паводле рамана «Завеі, снежань»).

У 1975 годзе выдаў кнігу літаратурна-крытычных артыкулаў, эсэ, інтэрв’ю і публіцыстыкі «Жыццёвыя клопаты», у 1977 выйшла «Першая кніга» (дзённікі, запісы ваенных гадоў).

## Бібліяграфія 
### Зборнікі апавяданняў 
* «У завіруху» (1946);
* «Гарачы жнівень» (1948);
* «Заўсёды наперадзе» (нарыс, 1948);
* «Блізкае і далёкае» (1954);
* «У гарах дажджы» (1957);
* «Што ён за чалавек» (1961);
* «Жыццёвыя клопаты» (1975);
* «Белыя вішні і яблыні» (1976);
* «Першая кніга: Дзённікі, сшыткі, з запісных кніжак» (1977).

### Раманы 
* «Мінскі напрамак» (1952, перапрацаванае выданне 1974);
* «Палеская хроніка» (трылогія):
** «Людзі на балоце» (1962);
** «Подых навальніцы» (1966);
** «Завеі, снежань» (1978).

### П’есы 
* «Пакуль вы маладыя» (1956, асобнае выданне ў 1958, пастаноўка 1957);
* «Дні нашага нараджэння» (апублікавана і пастаўлена ў 1958);
* «Хто прыйшоў уночы» (1959, асобнае выданне ў 1966).

У 1969—1971 гадах выйшаў збор твораў у 6-ці, у 1979—1985 гадах — у 10 тамах.

## Экранізацыя твораў 
### Тэлевізійныя пастаноўкі 
Беларускім тэлебачаннем пастаўлены спектакль «Людзі на балоце» (1965, Дзяржаўная прэмія Беларускай ССР, 1966, рэж. Аляксандр Гутковіч), а таксама тэлевізійныя пастаноўкі «Сустрэчы і развітання» (тэлефільм «Завеі, снежань», 1979) і «Страсці эпохі» (паводле рамана «Завеі, снежань», 1989).

Беларускім тэатрам імя Янкі Купалы ў 1966 годзе пастаўлены спектакль «Людзі на балоце», Гомельскім абласным тэатрам — «Подых навальніцы» (1977), у 1989 годзе — «Страсці эпохі» (паводле рамана «Завеі, снежань»).

### Фільмаграфія 
* «Людзі на балоце» (1981, сцэнарый Віктар Тураў, рэжысёр Віктар Тураў, Беларусьфільм)
* «Подых навальніцы» (1982, сцэнарый Віктар Тураў, рэжысёр Віктар Тураў, Беларусьфільм)

## Грамадзянскія погляды 
У сваім артыкуле «На вышыні жыцця» (1968) адмоўна ацэньваў палітыку русіфікацыі ў БССР:
У 1973 годзе разам з шэрагам іншых савецкіх пісьменнікаў падпісаў ліст з нападкамі на Аляксандра Салжаніцына і Андрэя Сахарава.

## Узнагароды і прэміі 
* Два ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга (28 кастрычніка 1967; 5 лютага 1971);
* Ордэн Чырвонай Зоркі (6 жніўня 1946);
* Ордэн «Знак Пашаны» (25 лютага 1955);
* Медалі;
* Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа (1962) за раман «Людзі на балоце»;
* Ленінская прэмія (1972) за раманы «Людзі на балоце» і «Подых навальніцы»;
* Народны пісьменнік БССР (1972) за «вялікія дасягненні ў развіцці беларускай савецкай літаратуры»;
* Дзяржаўная прэмія БССР (1976) за кнігу крытычных нарысаў, артыкулаў «Жыццёвыя клопаты» (пасмяротна).

## Памяць 
.]]» ў Хойніках.]]

Імем Івана Мележа названы вуліцы ў Мінску, Брэсце, Гродне, Гомелі, Шчучыне, Дзятлаве, Івацэвічах, Кобрыне, Драгічыне, Іванаве, Пінску, Століне, Нясвіжы, Лельчыцах, Глінішчы, Хойніках, Рэчыцы, Івянцы, Смалявічах, Мазыры, в. Касцюковічы, Стараселлі. Вуліца Івана Мележа была ў Львове (Украіна), у 2016 годзе далучана да вуліцы Зэмэльнай.

Імем Івана Мележа названы Мазырскі драматычны тэатр, цеплаход «Іван Мележ», Беларуска-славянская гімназія № 36 у Гомелі, гарадская бібліятэка № 2 у Гомелі, Глінішчанская сярэдняя школа Хойніцкага раёна.

Жыццю і творчасці пісьменніка прысвечаны дакументальны фільм «Іван Мележ» (сцэнарый Вячаслава Адамчыка, 1978).

У Мінску на доме № 7 па вуліцы Янкі Купалы, у якім жыў народны пісьменнік, усталявана мемарыяльная дошка. У Глінішчы створаны літаратурны музей і ўсталяваны бюст Івана Мележа. У 2010 годзе ў Хойніках адкрыта скульптурная кампазіцыя «Людзі на балоце».

У 1980 годзе заснавана Літаратурная прэмія Саюза пісьменнікаў Беларусі імя Івана Мележа.

У 2024 годзе Іван Мележ пасмяротна атрымаў званне ганаровага грамадзяніна Хойніцкага раёна.

6 лютага 2025 года на алеі «Ганаровыя грамадзяне Хойніцкага раёна», размешчанай у гарадскім парку горада Хойнікі (Гомельская вобласць), устаноўлена таблічка з імем І. П. Мележа. У раённым Доме культуры горада Хойнікі (Гомельская вобласць) прайшла літаратурна-музычная праграма «Пясняр палескай зямлі».

## Паходжанне роду Мележаў 
У метрычных кнігах 1795—1851 гадоў Алексіцкай Свята-Мікалаеўскай царквы, да прыходу якой належала вёска Глінішча, прозвішча запісвалася як Мале́жык. Тое ж і ў рэвізіі 1811 года. Але ў рэвізіі 1834 года ўпершыню сустрэтае прозвішча Ме́леж (*Мѣлежъ*). Згодна з інвентаром 1845 года ў маёнтку Глінішча і Азярын пана Рыгора, сына Станіслава, Аскеркі, у вёсцы Глінішча пражывалі браты 52-х гадовы Іван і 57-мі гадовы Андрэй Іванавыя Мале́жы з сямействамі, 28-мі гадовы Ігнат Фёдараў Мале́ж з 25-ці гадовай жонкай Просяй. У рэвізіі 1850 года таксама названыя Мале́жы. Гэты варыянт прозвішча ад 1855 года (*Игнатій Федоровъ Малѣжъ*) і надалей у метрыках ужываўся стала. У рэвізіі 1858 года зноў — Мележ. У метрыцы 1878 года працягвалі пісацца Малежамі. Недзе ад 1890 года, імаверна, з волі шматгадовага юравіцкага валаснога старшыні Фёдара Ігнатавага ўжывалася выключна форма Ме́леж. Магчыма, дзеля таго і была створана збольшага іранічная сямейная легенда, з якой вынікае нібыта*род пайшоў ад чэха Ігната Мелешака аднекуль з-пад Прагі. Нейкім чынам Мелешак служыў у *рускім* войску. Прыйшоў аднойчы з сябрам, юравіцкім хлопцам, на пабыўку ў вёску Глінішчы — на радзіму ж далёка. І закахаўся тут у мясцовую дзяўчыну-прыгажуню Кацярыну. Прайшоў тэрмін службы ў войску, маладыя пабраліся шлюбам. Было ў іх дзесяць дзяцей, сярод іх сын Фёдар. Прозвішча сваё на новай радзіме перайначыў — стаў Мележам. Марыў іншы раз: «Эх, пабываем мы, дзеткі, калі-небудзь у Залатой Празе…»*
Легенда пераказана са слоў роднай сястры Івана Мележа Тамары Аляхновіч. На самай справе ёсць звесткі пра тое, як 1 (13) лістапада 1836 года 19-ці гадовы жыхар Глінішча Ігнат Фёдараў Малежык ажаніўся з 16-ці гадовай вадовіцкай дзяўчынай Еўфрасінняй (не Кацярынай), дачкой Міхайла Сцяпанавага Борыса. 25 чэрвеня (7 ліпеня) 1838 года ў іх нарадзіўся сын Мікіта. На 1858 год у сужэнцаў было ўжо чатыры сыны — Мікіта (20 г.), Пракоп (17), Фёдар (11), Фама (9) і дзве дачкі — Сцепаніда (14 г.) і Аўдося (3). У войску Ігнат ніколі не служыў.

Пра Ігнтавых бацьку і дзеда. У метрыцы 1795 года сустракаецца датаваны 11-м лістапада запіс пра шлюб 17-ці гадовага Фёдара Гаўрылавага Малежыка з Матрунай, дачкой Міхала Вінніка; сведкамі тады выступілі Іван Малежык і Павел Швец. У метрыках 1801 і 1802 гадоў ёсць запісы пра смерць і пахаванне 49-ці гадовага Гаўрылы Малежыка і 56-ці гадовага Піліпа Іванавага Малежыка.

Пэўна, людзі з прозвішчам Малеж або Малежык жылі ў Глінішчы яшчэ за часоў Рэчы Паспалітай, гэта значыць задоўга да таго, як з’явілася павіннасць служыць у расійскім войску. Усё паказвае на тое, што з Чэхіі на Беларусь першы з Малежыкаў наўрад ці прыходзіў. Прынамсі, гэта не мог быць Ігнат, прадзед пісьменніка.

Падобна, прозвішча Мележ, якое сустракаецца толькі ў Глінішчах, набыло свой выгляд намаганнямі бацькі Ігната і сына Фёдара — юравіцкіх валасных старшын, якія былі публічнымі асобамі.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Адамовіч А. Здалёк і зблізку. Мн., 1976
* Адамовіч А. Літаратура, мы і час. Мн., 1979
* Андраюк С. Іван Мележ // Сгаль пісьменніка. Мн., 1974
* Бугаёў Дз. Вернасць прызванню. Мн., 1977
* Гніламёдаў У. Іван Мележ. Мн., 1984
* Драздова З. У. Майстэрства слова. Мн., 1993
* Ляшук В. Іван Мележ у школе. Мн., 1981
* 
* 
* Сказ пра Івана Мележа. Мн., 1984
* Смыкава I. Іван Мележ // Смыкава I. Беларускія пісьменнікі-лаўрэаты. Мн., 1973
* Смыкоўская В. Творчая канцэпцыя пісьменніка. Мн., 1976
* Успаміны пра Івана Мележа. Мн., 1982
* 
* Шупенька Г. Прага мастацкасці. Мн., 1996. С. 12-81
* Іван Мележ: кароткі бібліяграфічны даведнік / Дзяржаўная бібліятэка імя У. І. Леніна; [складальнік І. У. Смыкава; рэдактар Н. Б. Ватацы]. — Мінск, 1963. — 28 с.

## Спасылкі 
* І. Мележ. Раман «Подых навальніцы». Варыянт. Аўтограф. 1965 г.
* ДОСЬЕ: К 95-летию народного писателя Беларуси Ивана Мележа. *БелТА*.
* ДОСЬЕ: К 100-летию со дня рождения народного писателя Беларуси Ивана Мележа . *Хойнiцкiя навiны*.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хойніцкім раёне
Катэгорыя:Лаўрэаты Ленінскай прэміі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Драматургі Беларусі
Катэгорыя:Народныя пісьменнікі Беларускай ССР
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Хойнікаў