Старажытнаруская мова

Тэрмін **агульная ўсходнеславянская мова**, **старажытнаруская мова** або **праруская мова** ужываецца ў двух значэннях:
# гіпатэтычная ўсходнеславянская протамова, як сукупнасць сярэдневяковых усходнеславянскіх гаворак. Моўная еднасць гэтых гаворак і правамернасць выкарыстання тэрміна «старажытнару́ская мова» прызнаецца не ўсімі даследчыкамі;
# наддыялектная пісьмовая мова, якая ўжывалася на ўсходнеславянскіх землях у сярэдневякоўі (прыблізна да XIV стагоддзя).

## Протамова 
У некаторых крыніцах так азначаецца, з аднаго боку, гутарковая мова ўсходнеславянскіх плямёнаў, якая нібыта існавала перад часам іх шырэйшага рассялення і ўяўнага распаду на асобныя ўсходнеславянскія народы, прыблізна ў 13—14 ст. Сінонім гэтага тэрміну — **усходнеславянская протамова**.

Мэтазгоднасць увядзення такой навуковай канцэпцыі ставілася пад пытанне з пач. 20 ст., напр., праф. О. Гуерам. Канцэпцыя крытыкавалася за палітычную, «вялікадзяржаўную», а не навуковую матывацыю стварэння беларускімі мовазнаўцамі перыяду беларусізацыі 1920-х гадоў, пазней — Я. Станкевічам.

## Пісьмовая мова 
З другога боку, так азначаецца пісьмовая (літаратурная) мова ўсходніх славян з моманту ўзнікнення (11 ст.) да распаду (14 ст.), часам і да 17 ст. Традыцыйна, у азначэнні як пісьмовай мовы, выразныя праявы адметнасцей вялікарускай, украінскай і беларускай моў прыпісваюцца да 14 ст., і асабліва да 15 ст. Сінонім гэтага азначэння — тэрмін **агульнаўсходнеславянская мова**, прапанаваны М. І. Талстым.

Тэрміны «*старажытнаруская мова*» і «*стараруская мова*» былі фактычна аб’яднаныя ў працы расійскіх мовазнаўцаў: «*Словарь русского языка 11—17 вв.*» пад рэд. акадэміка АН СССР Бархударава.

Як і канцэпцыя протамовы, і на тых жа падставах, канцэпцыя крытыкавалася ў мовазнаўстве БССР 1920-х гадоў і Я. Станкевічам.

## Крытыка 
Пастулат існавання такой мовы традыцыйны для мовазнаўства, асабліва расійскага і позне-савецкага. Тэрмін «агульная ўсходнеславянская» дзеля пазбягання неадназначнасцей быў прапанаваны М. І. Талстым. і працягвала існаваць як дастаткова аднародная з’ява найпазней да 13 ст.

Апроч таго, тэрміны «старажытнаруская мова» (; як сінонім агульнай усходнеславянскай) і «стараруская мова» (; як вынік распаду агульнай усходнеславянскай), былі практычна злітыя разам савецкімі і расійскімі навукоўцамі пасля выдання акадэмічнага «Слоўніка рускай мовы 11—17 ст.» (; пад рэд. С. Г. Бархударава).

Іншыя аўтары, падтрымліваючы канцэпцыю агульнай усходнеславянскай мовы ў перыяд да 14 ст., уводзяць канцэпцыю яе распаду ў 14 ст. не на тры, а на дзве *літаратурныя* мовы, «русінскую» (Ruthenian) і «старарускую» (Old Russian), а *гутарковыя* мовы на беларускіх і украінскіх землях лічаць некансалідаваным мноствам дыялектаў да канца 18 — 19 ст.

Таксама існуе школа думкі, якая адкідае канцэпцыю існавання *гутарковай* агульнай усходнеславянскай мовы, і, як вынік, канцэпцыю агульнай *літаратурнай* мовы. Тут, пры разглядзе канцэпцый прота-моў заходніх, усходніх і паўднёвых славян, сцвярджаецца, што «*…няма навуковай патрэбы ва ўвядзенні такой канцэпцыі*», а *гутарковы* варыянт беларускай мовы ў Сярэднявеччы разглядаецца як выведзены беспасярэдна са славянскіх племянных дыялектаў, утвораных пасля распаду протаславянскай мовы. Такія аўтары адзначаюць, што фанетычныя і марфалагічныя адметнасці, агульныя для ўсходнеславянскіх моў, і якіх няма ў іншых славянскіх мовах, занадта малалікія, і нават могуць паходзіць адразу з протаславянскай мовы. Таксама адзначаецца, што сучасная беларуская мова ўтрымлівае шмат протаславянскіх рыс, якіх няма ў рускай і ўкраінскай мовах.

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Ян Станкевіч*. Беларуская Акадэмічная Конфэрэнцыя 14.—21.XI.1926 і яе працы дзеля рэформы беларускае абэцэды й правапісу (агульны агляд) [1927] // Станкевіч Я. Збор твораў у двух тамах. Т. 1. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2002. — 552 с. — С. 223—235. — ISBN 985-6599-45-8 (т.1).
* *Ян Станкевіч*. Месца беларускага языка сярод іншых славянскіх языкоў і час яго ўзьніку [Вільня, 1930] // Станкевіч Я. Збор твораў у двух тамах. Т. 1. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2002. — 552 с. — С. 223—235.- ISBN 985-6599-45-8 (т.1)
* 
* 
* *Супрун А. Е.* Введение в славянскую филологию. — Мінск, 1989. — С. 33—37.
* *Будзько І.* Гістарычная лінгвістычная тэрміналогія: генезіс, дублетнасць і перспектывы развіцця // Гістарычны альманах. Том 9. 2003. — Гродна, 2003. С. 164—168.
* *Хабургаев Г. А.* Древнерусский язык // Языки мира. Славянские языки. М., Academia, 2005, с. 418—438.
* *Дурново Н. Н.* Избранные работы по истории русского языка. — М., 2000 (работы 1920-х гг.)

Катэгорыя:Мёртвыя мовы
Катэгорыя:Усходнеславянскія мовы