open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Палеацэн

**Палеацэн** — геалагічная эпоха палеагенавага перыяду. Гэта першая эпоха палеагена за якой ідзе эацэн.

Палеацэн ахоплівае перыяд ад 66,5 да 55.800.000 гадоў таму. Палеацэнам пачынаецца трацічны перыяд кайназою.

Палеацэн падзяляецца на тры ярусы:

* Дацкі ярус (65,5—61,7 млн гадоў);
* Зеландскі ярус (61,7—58,7 млн гадоў);
* Танецкі ярус (58,7—55,8 млн гадоў).

На мяжы палеацэну і эацэну адбыўся познепалеацэнавы тэрмальны максімум.

## Фаўна 
У палеацэне і эацэне жылі міяцыды — прымітыўныя драпежныя, ад якіх, мяркуюць, паходзяць ўсе сучасныя драпежныя сысуны. У познім мелавым перыядзе або раннім палеацэне з парнакапытных, мяркуюць, вылучыліся продкі старажытных кітоў. У познім палеацэне ад кандылартр вылучыліся непарнакапытныя.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Геалагічныя эпохі
Багамол звычайны

**Багамол звычайны** (*Mantis religiosa*) — прадстаўнік падатраду багамолавых атраду тараканападобныя, буйное драпежнае насякомае з добра прыстасаванымі для хапання ежы пярэднімі канечнасцямі. Дасягае 42-52 мм (самец) або 48-75 мм (самка) даўжыні.

Катэгорыя:Багамолы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Junodia lameyi

**Junodia lameyi** — адзін з відаў багамолаў. Знойдзены ў Анголе, Кот-д'Івуары, Гане, Гвінеі, Камеруне і басейне ракі Конга.

Катэгорыя:Багамолы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1942 годзе
Amorphoscelidae

**Amorphoscelidae** — сямейства багамолаў (*Mantodea*). Каля 100 відаў. Сустракаюцца ў Аўстраліі, Азіі, Афрыцы, Паўднёвай Еўропе. Вядомы адзін выкапнёвы від з мелавых адкладаў Бураціі (Amorphoscelites sharovi † Gratshev & Zherikhin, 1994). Пяпэднія галёнкі без шыпулек. Праторакс субквадратны або крыху даўжэйшы за сваю шырыню.

## Сістэматыка 
Група ўключае каля 100 відаў.

* Падсямейства *Amorphoscelinae*
** *Amorphoscelis* Stål, 1871 — 47 відаў
** *Bolivaroscelis* Roy, 1973 — 3 віды
** *Caudatoscelis* Roy, 1973 — 5 відаў
** *Gigliotoscelis* Roy, 1973 — 1 від
** *Maculatoscelis* Roy, 1973 — 3 віды
** †*Amorphoscelites* Gratshev & Zherikhin, 1994 — 1 выкапнёвы від
* Падсямейства *Paraoxypilinae*
** *Cliomantis* Giglio-Tos, 1913 — 4 віды
** *Exparoxypilus* Beier, 1929 — 1 від
** *Gyromantis* Giglio-Tos, 1913 — 2 віды
** *Metoxypilus* Giglio-Tos, 1913 — 3 віды
** *Myrmecomantis* Giglio-Tos, 1913 — 1 від
** *Nesoxypilus* Bier, 1965 — 2 віды
** *Paroxypilus* Saussure, 1870 — 8 відаў
** *Phthersigena* Stål, 1871 — 9 відаў
* Падсямейства *Perlamantinae*
** *Paramorphoscelis* Werner, 1907 — 1 від
** *Perlamantis* Guérin-Ménéville, 1843 — 2 віда
** *Compsothespis* Saussure, 1872 — 14 відаў

## Спасылкі 
* Вызначальнік Amorphoscelidae

Катэгорыя:Багамолы
Катэгорыя:Сямействы насякомых
Acanthopidae

**Acanthopidae** — сямейства багамолаў (*Mantodea*). Каля 70 відаў. Сустракаюцца ў Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы.

## Сістэматыка 
Група ўключае 13 родаў і каля 70 відаў.

* Падсямейства *Acanthopinae*
**  — 10 відаў
**  — 1 від (Сурынам)
**  — 5 відаў
**  — 2 віду (Бразілія, Французская Гвіяна)
**  — 2 віду (Балівія, Бразілія, Венесуэла, Коста-Рыка, Нікарагуа, Перу, Сурынам, Французская Гвіяна)
**  — 3 віды
**  — 3 віды
* Падсямейства *Acontistinae*
**  — 28 відаў
**  — 1 від (Балівія, Бразілія, Венесуэла, Калумбія, Французская Гвіяна)
**  — 1 від (Бразілія, Французская Гвіяна)
**  — 4 віды
**  — 7 відаў
* Падсямейства *Stenophyllinae*
**  — 3 віду (Бразілія, Перу, Французская Гвіяна, Эквадор)

## Літаратура 
* Lombardo, F. & Ippolito, S. (2004). Revision of the Spiecies of Acanthops Serville 1831 (Mantodea, Mantidae, Acanthopinae) with Comments on Their Phylogeny. Ann. Entomol. Soc. America 97 (6): 1076—1102
* Roy, R. (2004). Acontista Saussure & Zehntner, 1894, valid genus (Dict. Mantodea). Bulletin de la Société Entomologique de France 109(3): 235—236.
* Roy, R. (2004). Lagrecacanthops and Miracanthops, two new genera of Acanthopinae (Dictyoptera, Mantodea, Acanthopidae). Bulletin de la Société Entomologique de France 109(5): 491—498.

## Спасылкі 
* ITIS Catalogue of Life

Катэгорыя:Багамолы
Катэгорыя:Сямействы насякомых
Катэгорыя:Насякомыя Паўднёвай Амерыкі
Empusidae

**Empusidae** — сямейства багамолаў (*Mantodea*). Каля 10 родаў.

## Віды Еўропы 
У фауне паўднёвай Еўропы сустракаюцца 5 відаў з 3 родаў.
* *Blepharopsis mendica* (Fabricius, 1775)
* *Empusa fasciata* Brullé, 1832
* *Empusa pennata* (Thunberg, 1815)
* *Empusa pectinicornis* (Pallas, 1773)
* *Hypsicorypha gracilis* (Burmeister, 1838)

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Багамолы
Катэгорыя:Сямействы насякомых
Iridopterygidae

**Iridopterygidae** — сямейства багамолаў (*Mantodea*). Каля 130 відаў. Сустракаюцца ў Аўстраліі, Азіі і Афрыцы. Дробныя насякомыя з тонкімі антэнамі і круглявымі або злёгку канічнымі вачыма. Пярэднія галёнкі з шыпулькамі. Да сямейства адносіцца від *Bolbe pygmaea*, адзін з самых дробных прадстаўнікоў багамолаў (даўжынёй каля 1 см.).

## Сістэматыка 
Група ўключае 5 падсямействаў, каля 40 родаў і 130 відаў.

* Падсямейства '*Hapalomantinae
** Роды: *Bolbe*&nbsp;— *Bolbena*&nbsp;— *Bolbula*&nbsp;— *Hapalogymnes*&nbsp;— *Hapalomantis*&nbsp;— *Papubolbe*&nbsp;— *Tarachina*
* Падсямейства: *'Iridopteryginae
** Роды: *Hapalopeza*&nbsp;— *Hapalopezella*&nbsp;— *Iridopteryx*&nbsp;— *Micromantis*&nbsp;— *Muscimantis*&nbsp;— *Nemotha*&nbsp;— *Pezomantis*
* Падсямейства: **Nanomantinae
** Трыба: **Fulcinini
*** Роды: *Calofulcinia*&nbsp;— *Fulcinia*&nbsp;— *Fulciniella*&nbsp;— *Fulciniola*&nbsp;— *Hedigerella*&nbsp;— *Nannofulcinia*&nbsp;— *Pilomantis*&nbsp;— *Tylomantis*
** Трыба: '*Nanomantini
*** Роды: *Ima — Machairima — Nanomantis — Parananomantis — Sceptuchus — Sinomantis
* Падсямейства: '*Nilomantinae
** Роды: *Epsomantis — Ilomantis — Mimomantis — Nilomantis — Papugalepsus
* Падсямейства: '*Tropidomantinae
** Роды: *Chloromantis*&nbsp;— *Enicophlebia*&nbsp;— *Hyalomantis*&nbsp;— *Ichromantis*&nbsp;— *Kongobatha*&nbsp;— *Melomantis*&nbsp;— *Miromantis*&nbsp;— *Negromantis*&nbsp;— *Neomantis*&nbsp;— *Oxymantis*&nbsp;— *Platycalymma*&nbsp;— *Tropidomantis*&nbsp;— *Xanthomantis''

## Літаратура 
* Svenson, G.J. and M.F. Whiting. 2004. Phylogeny of Mantodea based on molecular data: evolution of a charismatic predator. Systematic Entomology 29(3): 342—352.

## Спасылкі 
* Iridopterygidae — Encyclopedia of Life (2011) 
* Iridopterygidae — Tree of Life Web Project  

Катэгорыя:Багамолы
Катэгорыя:Сямействы насякомых
Міксафага

**Міксафага** (*Myxophaga*) — падатрад цвердакрылых насякомых, адзін з малалікіх падатрадаў, які ўключае ўсяго 65 відаў. Гэтыя жукі па памерах маленькія, а часам нават мікраскапічныя. Жукі маюць нетаплеуранавую (*Notopleuron*) структуру, хоць па швах некаторых сямействаў гэта цяжка вызначыць.

## Спасылкі 
* Myxophaga (TSN 112736). Аб’яднаная таксанамічная інфармацыйная служба.
Metallyticidae

**Metallyticidae** — сямейства багамолаў (*Mantodea*). Каля 5 відаў.

## Сістэматыка 
Група ўключае каля 5 сучасных відаў.

*  (= )
**  — Барнеа
**  — Барнеа
**  — Саравак
**  — Індыя, Малайзія, Суматра 
**  — Барнеа, М'янма, Малайзія, Суматра, Ява
*** = 
*** = 
*** = 

## Спасылкі 
* Metallyticidae — Tree of Life Web Project (2005)  

Катэгорыя:Багамолы
Катэгорыя:Сямействы насякомых
Дрывасек-тытан

**Дрывасек-тытан** (*Titanus giganteus*) — від жукоў з сямейства вусачы (*Cerambycidae*). Належыць да ліку найбольш буйных насякомых.

Катэгорыя:Вусачы
Катэгорыя:Насякомыя Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1771 годзе
Derobrachus

**Derobrachus** — род цвердакрылых насякомых з сямейства вусачы. 

Распаўсюджаны ад ЗША да Венесуэлы, Калумбіі і Эквадора. Жывуць у розных тыпах ландшафтаў — ад паўпустынь да лясоў, на вышыні ад 1700 метраў над узроўнем мора і вышэй.

Катэгорыя:Вусачы
Катэгорыя:Насякомыя Паўночнай Амерыкі
Жук-геркулес

**Жук-геркулес** (*Dynastes hercules*) — жук з роду *Dynastes* сямейства пласцінавусыя. Найбуйнейшы прадстаўнік роду Dynastes. Лічыцца адным з самых буйных жукоў на Зямлі.

## Спасылкі 
* Generic Guide to New World Scarab Beetles - Dynastes hercules 
* Family Scarabaeidae - *Dynastes hercules*
* Фота Dynastes hercules ecuatorianus
* Фота Dynastes hercules hercules
* Фота Dynastes hercules lichyi
* Фота Dynastes hercules occidentalis

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Насякомыя Цэнтральнай Амерыкі
Катэгорыя:Насякомыя Паўднёвай Амерыкі
Эацэн

**Эацэн** — геалагічная эпоха палеагенавага перыяду.

Эацену папярэднічаў палеацэн. Наступная за эацэнам геалагічная эпоха — алігацэн.

Назва «Эацэн» грэчаскага паходжання, яе прапанаваў шатландскі геолаг Чарлз Лаель.

Эпоха эацэна скончылася 33,9 мільёна гадоў таму.

Асноўнай падзеяй эацэна было з’яўленне першых «сучасных» млекакормячых.

Эпоха эацэна характарызуецца развіццём трапічнай расліннасці. Адклады эпохі эацэна далі пачатак радовішчам нафты, газу, бурага вугалю.

## Спасылкі 
* «Субтропікі» за палярным кругам 53 мільёна гадоў назад

Катэгорыя:Геалагічныя эпохі
Dynastes granti

**Dynastes granti** — жук з роду *Dynastes* сямейства пласцінавусыя.

## Апісанне 
Даўжыня цела ў сярэднім дасягае 58-65 мм, максімальная даўжыня злоўленага самца складала 85 мм. Афарбоўка — ад шэрай да бледна-жоўтай. Галава чорная. Надкрылле з цёмнымі плямамі, колькасць, памер, форма і размяшчэнне якіх моцна вагаецца. На галаве самца знаходзіцца вялікі рог, накіраваны наперад, з некалькімі зубцамі. На перадаспінцы знаходзіцца другі вялікі рог, накіраваны наперад і крыху выгнуты ўніз. Ніжні бок кончыка гэтага рога пакрыты густымі рудымі або руда-бурымі валасінкамі. Самка без рагоў, з больш масіўным брушкам.

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1870 годзе
Катэгорыя:Насякомыя Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Dynastinae
Катэгорыя:Пласцініставусыя
Macrodontia cervicornis

**Macrodontia cervicornis** — буйны жук з сямейства вусачы. Адзін з найбуйнейшых жукоў у свеце.

## Апісанне 
Максімальная зарэгістраваная даўжыня злоўленага ў Перу самца — 16,5 см — быў прададзены за 1 500 долараў ЗША. Мае адносна кароткія вусікі, але моцна развітыя, доўгія выгнутыя і зубчастыя мандыбулы.

Лічынка развіваецца ў гнілой драўніне на працягу 6 гадоў.

## Арэал 
Неатрапічая вобласць Паўднёвай Амерыкі: Калумбія, Эквадор, Перу, Бразілія, Французская Гвіяна, Сурынам, Балівія.

## Спасылкі 
# Macrodontia cervicornis на coleop-terra.com 
# Macrodontia cervicornis на сайце cerambycoidea.com
# www.biolib.cz

Катэгорыя:Вусачы
Катэгорыя:Насякомыя Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Алігацэн

**Алігацэн** (стар.-грэч. Ὀλίγος — «невялікі» + καινός — «новы») — апошняя эпоха палеагенавага перыяду, якая пачалася 33,9 млн гадоў таму і якая скончылася 23,03 млн гадоў таму. Эпосе алігацэна папярэднічае эпоха эацэна, а паслядоўніцай з’яўляецца эпоха міяцэна, якая адкрыла неагенавы перыяд.

Катэгорыя:Геалагічныя эпохі
Dynastes neptunus

**Dynastes neptunus** — жук з роду *Dynastes* сямейства пласцінавусыя. Адзін з самых буйных жукоў на Зямлі. Лацінская назва ўзыходзіць да Нептуна — у старажытнарымскай міфалогіі бог мора.

## Апісанне 
Даўжыня цела самца 50 — 158  мм, самкі 40 — 73 мм. Афарбоўка — ад бліскучай цалкам чорнай да цёмна-бурай.

На галаве самца знаходзіцца вялікі рог з некалькімі зубцамі, накіраваны наперад. На пярэднеспінцы знаходзіцца другі вялікі рог, накіраваны наперад і моцна выгнуты ўніз у форме дугі. Ніжні бок кончыка гэтага рога пакрыты густымі рудымі, руда-бурымі валасінкамі. Ніжэй гэтага рогазнаходзяцца яшчэ два кароткія прамыя рогі, накіраваныя наперад, па адным з кожнага боку. Самка без рагоў, матавая, чорнага колеру, надкрылле глыжастае.

## Галерэя 

Image:Dynastes.neptunus.jpg
Image: Dynastes neptunus1.jpg
Image:DYNASTES.NEPTUNUS2.JPG

Катэгорыя:Пласцініставусыя
Катэгорыя:Насякомыя Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1805 годзе
Міяцыды

**Міяцыды** — прымітыўныя драпежныя, якія жылі ў палеацэне і эацэне каля 65-34 млн гадоў таму. Мяркуюць, што ад іх паходзяць усе сучасныя драпежныя сысуны.

Міяцыды былі невялікімі жывёламі, падобнымі да куніцы, з невялікім целам і доўгім хвастом. Розныя віды жылі на дрэвах або на зямлі. Харчаваліся, верагодна, бесхрыбтовымі, яшчаркамі, насякомымі, птушкамі і дробнымі сысунамі (землярыйкі, апосумы).

## Літаратура 
* 
* Бербель Гербер. Кошки: Породы, повадки, уход, разведение. 1995 г.

Катэгорыя:Міяцыды
Катэгорыя:Фауна палеацэну
Катэгорыя:Фауна эацэну
Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Катэгорыя:Драпежныя
Aesalinae

**Aesalinae** — падсямейства жукоў з сямейства .

## Сістэматыка 
* Трыба: 
** Род: 
** Род: 
** Род: 
** Род: †
* Трыба: 
** Род: 
** Род: 
** Род: 
** Род: 
* Трыба: 
** Род: 

Катэгорыя:Рагачы
Паўцвердакрылыя

**Паўцвердакрылыя** (*Hemiptera*) — атрад насякомых з няпоўным пераўтварэннем.

## Апісанне 
Даўжыня ад 0,7 мм да 12 см. Крылаў дзве пары, пярэднія неаднародныя: верх перапончаты, аснова цвёрдая, скурыстая (адсюль назва), ёсць кароткакрылыя і бяскрылыя, як напр. , формы. Ротавы апарат колюча-сысучага тыпу, складаецца з членістага хабатка, утворанага скручанай у трубку ніжняй губой і дзвюма парамі стылетаў (верхнія і ніжнія сківіцы). Ёсць пахучыя грудныя залозы.

## Пашырэнне 
Вядомы з мезазойскай эры (каля 200 млн г. назад). Падзяляюцца на 50 сямействаў, больш за 30 тыс. відаў, на Беларусі сустракаецца каля 400 відаў.

Пашыраны ўсюды. Жывуць на сушы (паверхня і верхні слой глебы, расліны), на паверхні вады і ў вадзе (водныя расліны, дно).

## Асаблівасці біялогіі 
Большасць відаў корміцца сокамі раслін (у асноўным, генератыўныя органы і насенне), некаторыя — драпежнікі, крывасмокі, паразіты іншых жывёл.

Развіццё з няпоўным ператварэннем (стадыя кукалкі адсутнічае).

Могуць пераносіць узбуджальнікаў вірусных хвароб.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Атрады насякомых
Dynastes

**Dynastes** — род буйных жукоў, сямейства пласцінавусыя, распаўсюджаны ў Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы і на астравах Карыбскага басейна.

## Віды 
* *Dynastes granti* (Horn, 1870): ЗША, Арызона Даўжыня цела да 80 мм.
*Dynastes hercules* (Linnaeus, 1758): Цэнтральная і Паўднёвая Амерыка. Самцы даўжынёй да 160—165 мм, самкі да 80 мм.
* *Dynastes hyllus* (Chevrolat, 1843): Мексіка, Беліз, Гандурас, Гватэмала, Нікарагуа. Самец: 35-70 мм; самка: да 45 мм
* *Dynastes maya* (Hardy, 2003): Мексіка, Гватэмала. Самец: 50-105 мм; самка — 40-50 мм
* *Dynastes miyashitai* (Yamaya, 2004): Мексіка. Самец 50-90 мм;самка 40-50 мм
* *Dynastes neptunus*, (Quensel in Schonherr, 1805): Паўднёвая Амерыка, Калумбія. Самец да 158 мм
* *Dynastes satanas*, (Moser, 1909): Балівія. Самец: 50-115 мм, самка 30-50 мм
* *Dynastes tityus*, (Linnaeus, 1763): ЗША

***Dynastes myashitai*** і ***Dynastes maya*** магчыма з’яўляюцца падвідамі *** Dynastes hyllus***.

Image:Dynastes.granti.mounted.jpg|*Dynastes granti*
Image:Dynastes hercules.lichyi (male).JPG|*Dynastes hercules lichyi*
Image:Dynastes hercules ecuatorianus MHNT.jpg|*Dynastes hercules ecuatorianus*
Image:Dynastes.hyllus.jpg|*Dynastes hyllus*
Image:Dynastes.neptunus.jpg|*Dynastes neptunus*
Image:Dynastes tityus.JPG|*Dynastes tityus*
Image:Dynastes neptunus 001.jpg|*Dynastes neptunus*

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Generic Guide to New World Scarab Beetles -Dynastes 

Катэгорыя:Насякомыя Цэнтральнай Амерыкі
Катэгорыя:Насякомыя Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Пласцініставусыя
Dynastes maya

**Dynastes maya** — жук з падсямейства *Dynastinae* сямейства пласцініставусыя.

## Апісанне 
Dynastes maya марфалагічна падобны з Dynastes hercules і Dynastes hyllus. Існуе гіпотэза, што гэты від можа з’яўляцца пераходнай формай паміж паўночнымі відамі роду, што жывуць у сухім клімаце (Dynastes tityus, Dynastes granti, Dynastes hyllus) і паўднёвымі, што жывуць у вільготным клімаце (Dynastes hercules, Dynastes neptunus, Dynastes satanas).

Даўжыня самца — 50 — 90 мм; самкі — 40 — 50 мм. Афарбоўка пярэднеспінкі і галавы самцоў — чорная або чорная з зелянявым адценнем. Часам пярэднеспінка самцоў з чырванавата-карычневым адценнем. Надкрылле жоўтае з аліўкава-зялёным адценнем. Самцы з дужым, тоўстым, адносна нядоўгім рогам на галаве. Пярэднеспінка з адным адносна доўгім рогам і 4 асобнымі кароткімі зубцамі.

## Літаратура 
* Hardy, M. 2003. Description of a new species of Dynastes Kirby (Coleoptera Scarabaeidae Dynastinae) from North and Central America. Besoiro 9: 3-7.

Катэгорыя:Пласцініставусыя
Трыбун

**Трыбу́н** () — службовая асоба ў Старажытным Рыме.

## Ваенны трыбун 
**Ваенны трыбун** () — камандная пасада ў рымскім легіёне. У эпоху Рэспублікі ў кожным рымскім легіёне было некалькі (звычайна шэсць) трыбунаў, якія павінны былі камандаваць легіёнам па чарзе. Як правіла, ваенныя трыбуны паходзілі са шляхетных сем’яў. Аднак, паколькі яны часта не мелі дастатковага вопыту, а распыленне камандных функцый істотна ўскладняла кіраўніцтва легіёнам, ужо ў эпоху, якая непасрэдна папярэднічала грамадзянскім войнам (у прыватнасці, падчас вайны ў Афрыцы супраць цара Югурты), вайскаводы перадавяралі кіраўніцтва легіёнам легатам, як правіла, дасведчаным военачальнікам, сваім сябрам ці сваякам. Трыбунам пры гэтым заставаліся дапаможныя і дарадчыя функцыі, а таксама камандаванне асобнымі вылучанымі падраздзяленнямі ў адну або некалькі кагортаў. У эпоху Імперыі ў кожным легіёне быў адзін ваенны трыбун з ліку сенатараў — *tribunus laticlavius* (другі па старшынстве ў легіёне пасля легата) і пяць з саслоўя вершнікаў — *tribunus angusticlavius*.

Камандная пасаду Ваеннага трыбуна была заснавана законамі Канулея ў 444 г. да н.э.

## Плебейскі трыбун 
**Плебейскі трыбун** () — службовая асоба, якая, згодна з рымскай традыцыяй, з 494 г. да н. э. штогод абіралася з плебеяў на сходах па трыбах. Пасада народных трыбунаў была ўведзена для абароны правоў плебеяў ад самавольства патрыцыянскіх магістратаў. У перыяд позняй рэспублікі штогод выбіралі 10 трыбунаў.

Трыбуны мелі права накладваць вета на распараджэнні або пастановы любога магістрата (акрамя дыктатара і цэнзара) і сената, арыштоўваць і прыгаворваць да штрафу магістратаў (акрамя дыктатара) і радавых грамадзян, склікаць сходы плебеяў, пасяджэнні трыбутных каміцый і сената і старшынстваваць на іх, выдаваць эдыкты і прапаноўваць законапраекты. Трыбуны былі адзінай магістратурай, не складаючай свае паўнамоцтвы перад прызначаным дыктатарам.

Гай Юлій Цэзар стаў першым пажыццёвым трыбунам, што забяспечвала яму асабістую недатыкальнасць. Актавіян Аўгуст, Тыберый і наступныя прынцэпсы таксама прымалі пажыццёвую трыбунскую ўладу.

Народны трыбунат праіснаваў да III стагоддзя.

## Ваенныя трыбуны з консульскай уладай 
Некаторы час у IV стагоддзі выбіраліся так званыя ваенныя трыбуны з консульскай уладай, якія замянялі консулаў (іх магло быць не два, як консулаў адначасова, а больш, напрыклад, чатыры), што з’явілася саступкай патрыцыята плебейству. Пасля, калі плебеі атрымалі доступ да ўсіх магістратур, неабходнасць у такіх трыбунах адпала.

## Літаратура 
* 

## Гл. таксама 
* Легіён

Катэгорыя:Магістратуры Старажытнага Рыма
*
Dynastes tityus

**Dynastes tityus** — від цвердкрылых насякомых з падсямейства дуплякоў ўнутры сямейства пласцініставусых. Распаўсюджаныя ва ўсходніх і паўднёва-ўсходніх штатах ЗША: ад штатаў Нью-Ёрк, Ілінойс і Індыяна паўднёвей да Фларыды і Мексіканскага заліва, на ўсход да Тэхаса. Лічынкі сілкуюцца гнілой драўнінай розных відаў дрэў, уключаючы чарэшню і рабінію псеўдаакацыю.

Катэгорыя:Dynastinae
Катэгорыя:Насякомыя Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1763 годзе
Катэгорыя:Пласцініставусыя
Dynastes hyllus

**Dynastes hyllus** — жук з роду *Dynastes* сямейства пласцініставусыя.

## Апісанне 
Даўжыня цела самцоў 35 — 70 мм; самак 30 — 45 мм. Пярэднеспінка і надкрылле самцоў аліўкава-зялёнай афарбоўкі. У самак — прэднеспінка чорная, надкрылле аліўкава-зялёныя. Надкрылле гладкле ў абодвух палоў. Рог самца на галаве доўгі, з трохкутным зубцом на вяршыні.

## Арэал 
Мексіка, Беліз, Гандурас, Гватэмала, Нікарагуа.

## Спасылкі 
Generic Guide to New World Scarab Beetles — Dynastes hyllus Chevrolat, 1843 

Катэгорыя:Насякомыя Цэнтральнай Амерыкі
Катэгорыя:Насякомыя Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Dynastinae
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1843 годзе
Катэгорыя:Пласцініставусыя
Лясны ібіс

**Лясны ібіс** (*Geronticus eremita*) — адзін з двух невымерлых відаў лысых ібісаў.

## Арэал 
Вядома, што яшчэ ў XVII стагоддзі лясны ібіс жыў на тэрыторыях Міжземнамор’я да Альпаў. Сёння ў дзікай прыродзе ў Еўропе від не сустракаецца. У прыродзе лясныя ібісы захаваліся толькі ў Марока і Турцыі, каля дзясятка пар знойдзена ў Сірыі ля мяжы з Турцыяй. У цяперашні час від знаходзіцца пад крытычнай пагрозай (ахоўны статус — **CR**).

Катэгорыя:Ібісавыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Амерыканскі бусел

**Амерыканскі бусел** (*Ciconia maguari*) — амерыканская птушка з сямейства бусліных.

## Апісанне 
Амерыканскі бусел дасягае даўжыні 90 см, размах крылаў складае 120 см, а вага 3,5 кг. Апярэнне пераважна белае з чорным рулявым пер'ем. Ён адрозніваецца ад падобнага белага бусла чорным вілападобным хвастом, сіне-шэрай дзюбай (у старых птушак), чырванавата-аранжавым участкам скуры вакол вачэй і белай радужынай. У няволі птушкі жывуць больш за 20 гадоў.

## Арэал 
Амерыканскі бусел жыве ў Паўднёвай Амерыцы, на ўсход ад Анд — ад Венесуэлы да Аргенціны ў вільготных абласцях і на сельскагаспадарчых угоддзях.

## Зноскі 
Катэгорыя:Бусліныя
Катэгорыя:Птушкі Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1789 годзе
Dynastes satanas

**Dynastes satanas** — жук з роду Dynastes сямейства пласцініставусыя. Апісаны энтамолагам Юліусам Мозерам па асобніку з Балівіі. Біялогія віду не вывучана.

## Апісанне 
Памеры цела самцоў: 50 — 115 мм; самак: 30 — 55 мм. Афарбоўка цела чорная. Ніжні бок рога на пярэднеспінцы самца густа пакрыты рудымі валасінкамі.

Жыццёвы цыкл двухгадовы. Лёт імага доўжыцца на працягу кароткага перыяду.

## Арэал 
Эндэмік Балівіі, дзе жыве на горных ўзвышэннях на вышынях паміж 900—2200 метраў н.у.м ў правінцыі Юнга, Ла-Пас, і Качабамба.

Катэгорыя:Пласцініставусыя
Катэгорыя:Насякомыя Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:1909 год у навуцы
Белая амерыканская чапля

**Белая амерыканская чапля** (*Egretta thula*) — від птушак з роду белыя чаплі.

Апісаны два падвіды:
* *Egretta thula brewsteri*
* *Egretta thula thula*
## Літаратура і спасылкі 
* Stiles and Skutch, *A guide to the birds of Costa Rica* ISBN 0-8014-9600-4
* National Geographic, *Field Guide to the Birds of North America* ISBN 0-7922-6877-6
* Snowy Egret Species Account — Cornell Lab of Ornithology
* Snowy Egret *Egretta thula*  — USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Snowy Egret Information and Photos — South Dakota Birds and Birding

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1782 годзе
Катэгорыя:Чаплевыя
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Юрый Радзівіл (1578—1613)

**Юрый Радзівіл** (14 снежня 1578 — , Жыжморы) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Староста мазырскім (1589—1607), дзяржаўца анікштанскі (з 1590), кашталян троцкі (1600—1613). Маршалак Трыбунала ВКЛ (1599, 1605).

Сын новагародскага ваяводы Мікалая Радзівіла. Вучыўся ў Страсбургу, Базелі, падарожнічаў па Германіі, Швейцарыі. Пратэкцыяй свайго апекуна Крыштафа Радзівіла Перуна ў 1589 годзе стаў старостам мазырскім, у 1590 — дзяржаўцам анікштанскім.

Шчыры кальвініст, удзельнічаў у заключэнні палітычнага саюза паміж пратэстантамі і праваслаўнымі, скіраванага супраць контррэфармацыі і царкоўнай уніі. На чале ўласных атрадаў прыняў удзел у антыкаралеўскім рокашы Зебжыдоўскага 1606—1609 гадоў. Хаця не браў удзелу ў Гузаўскай бітве і падзеях мая-чэрвеня 1608 года ў ВКЛ, а таксама выбачыўся перад каралём — быў адхілены ад пасяджэнняў сенацкай ізбы.

У 1599 годзе абраны правізарам віленскай канфедэрацыі. Як евангеліст дбаў пра забеспячэнне парафій у Серэях і Ліпічыне, фундаваў збор у Святым Возеры. У падзяку за патранат над кальвіністамі Крыштаф Краньскі прысвяціў Юрыю Радзівілу *Postyllę Kościoła powszechnego apostolskiego* (Łaszczów, 1611).

У шлюбе з Соф’яй са Збароўскіх усе дзеці памерлі ў маленстве.

Пахаваны ў зборы ў Дакудаве.

Валодаў маёнткамі Дубінкі ў Віленскім павеце, Беліца, Дакудава, Ліпічава, Жырмуны ў Лідскім павеце, Жупраны, Гняздзілавічы, Вольберавічы ў Ашмянскім павеце, Індура ў Гарадзенскім павеце і іншымі. Маёнткі перайшлі ў спадчыну да стрыечных братоў Януша і Крыштафа.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Юрый (1578—1613)
Катэгорыя:Кашталяны троцкія
Катэгорыя:Старосты мазырскія
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Старосты анікштанскія
Егіпецкая чапля

**Егіпецкая чапля** (*Bubulcus ibis*) — птушка сямейства чаплевых, адзіны прадстаўнік монатыпічнага роду Егіпецкія чаплі (*Bubulcus*).

## Знешні выгляд 
Даўжыня цела 48—53 см, размах крылаў 90—96 см. Егіпецкая чапля, у адрозненне ад іншых чапляў, мае кароткі дзюбу. Галава і шыя вохрыста-жоўтыя, тулава белае. У шлюбным уборы развіваецца жоўты чубчык, а таксама з'яўляюцца жоўтыя падоўжаныя пёры на спіне. Увосень гэтыя пёры выпадаюць. Дзюба лімонна-жоўтая. Даўжыня крыла 22—25 см.

## Пашырэнне 
Насяляе прэснаводныя вадаёмы, адкрытыя травяністыя месцы (палі рысу, балоты, лугі, пашы), а таксама гарады. Гнездавыя біятопы — гаі або групы лісцевых дрэў з густым падлескам сярод адкрытых месцаў або паблізу вады. Арэал разарваны: паўднёвая Партугалія і Іспанія, Францыя, паўночная Італія, Сардзінія, Балканы (трапляецца спарадычна), Паўднёвая Азія, Японія, Філіпіны, некаторыя астравы Малайскага архіпелага, паўночная Аўстралія, Афрыка (без Сахары), Мадагаскар, а ў апошні час пашыраецца i ў абедзвюх Амерыках. Паўднёвыя папуляцыі аселыя, паўночныя — пералётныя. Спарадычна залятае на поўнач ад гнездавога арэала (Ісландыя, Ірландыя, Вялікабрытанія, паўднёвы ўсход Расіі, Данія, Бельгія, Галандыя, Нарвегія, Швецыя, Літва, Чэхія, Польшча, Венгрыя, Беларусь, Украіна, Малдова).

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо ў калоніі, часцей за ўсё з іншымі відамі чаплевых, на дрэве. Уяўляе ажурны стажок са спіральна складзеных галінак. Часам займае старыя гнёзды іншых відаў чаплевых.

Яйкі (3—4) крыху падоўжаныя, бледна-блакітныя (самыя светлыя з усіх яек чаплевых).

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

Катэгорыя:Чаплевыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Птушкі Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Жоўтая чапля

**Жоўтая чапля** (*Ardeola ralloides*) — птушка сямейства чаплевых.

## Апісанне 
Жоўтая чапля даўжынёй 40—49 см, вага 250—300 г., размах крылаў ад 71 да 80 см. Апярэнне жоўта-вохрыстага колеру. Жывот, хвост і крылы белыя. Лапы чырвоныя, дзюба зелянява-жоўтая, вяршыня дзюбы чорная. У шлюбным уборы ў птушкі на патыліцы з'яўляюцца падоўжаныя, белыя з чорнай аблямоўкай пёры. Маладыя птушкі афарбаваныя крыху цямней.

## Пашырэнне 
Арэал разарваны — Паўднёвая Еўропа, Малая Азія, Блізкі Усход да Казахстана, Афрыка без Сахары і Калахары, Мадагаскар.

Насяляе пералескі або групы густых і высокіх кустоў у дэльтах рэк, паміж азёрамі або рысавымі палямі, вельмі рэдка па краях трыснягу.

Паўднёвыя папуляцыі аселыя, паўночныя — пералётныя. У вельмі невялікай колькасці залятае амаль ва ўсе еўрапейскія краіны. Месца зімовак: часткова ў межах гнездавога арэала; большая частка зімуе ў Афрыцы на поўдзень ад Сахары.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо ў калоніі, часта з іншымі відамі чаплевых; спарадычна, таксама і адзіночна. Гэта ажурны стажок на кустах, дрэвах або на заламаным трысняг.

Яйкі (4-6) звычайна падоўжаныя, амаль з аднолькавымі канцамі, свежыя — зеленавата-блакітныя.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
* Rob Hume *Vögel in Europa.* Dorling Kindersly Limited, London 2002, ISBN 3-8310-0430-7
* Anne Puchta & Klaus Richarz: *Steinbachs großer Vogelführer.* Eugen Ulmer KG, Stuttgart 2006, ISBN 3-8001-4864-1
* Svensson, Grant, Mullarney & Zetterström: *Der neue Kosmos-Vogelführer.* Franckh-Kosmos Verlags-GmbH, Stuttgart 1999, ISBN 3-440-07720-9

## Спасылкі 
* http://www.goldensites.ru/item/457

Катэгорыя:Чаплевыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1769 годзе
Жоўтагаловая кваква

**Жоўтагаловая кваква** (*Nyctanassa violacea*) — птушка сямейства .

## Літаратура 
* National Geographic Society: Field Guide to Birds of North America. Washington D.C. 1999.
* David Sibley: The North American Bird Guide. London 2000.

Катэгорыя:Чаплевыя
Лысыя ібісы

**Лысыя ібісы** (*Geronticus*) — род птушак сямейства ібісавых.

Арэал рассялення — поўдзень Афрыкі і раён Міжземнамор'я, пераважна горныя раёны.

У родзе вылучаюць два віды, якія жывуць сёння — лысы ібіс (*Geronticus calvus*) і лясны ібіс (*Geronticus eremita*), а таксама некалькі вымерлых відаў. Лясны і лысы ібіс — птушкі з даўжынёй цела да 70-80 см і масай да 1,2-1,5 кг, вонкава падобныя, але ў ляснога ібіса на галаве ёсць чубчык.

Катэгорыя:Ібісавыя
Катэгорыя:Роды птушак
Консул (Старажытны Рым)

thumb|300px|Консульская працэсія
**Консул** () - вышэйшая выбарная магістратура ў эпоху Рэспублікі ў Старажытным Рыме.

Пасада консула была калегіяльнай, гэта значыць консулаў было адразу двое, абіраліся яны на адзін год у цэнтурыятных каміцыях. Калегія двух консулаў была заснаваная, згодна з антычнай традыцыі, пасля выгнання цара Тарквінія Гордага.

Згодна з рымскай традыцыйнай гісторыі, консулы спачатку выбіраліся толькі з патрыцыяў, але ў выніку барацьбы плебеяў з патрыцыямі, з 367 да н. э. адзін з консулаў стаў абірацца з плебеяў (першым з плебейскіх консулаў стаў Луцый Секстый). Аднак сучасныя гісторыкі ставяць гэта пад сумненне, паказваючы, што каля 30% консулаў, які кіравалі да Луцыя, насілі не патрыцыянскія, а плебейскія імёны.

Консулы валодалі вышэйшай грамадзянскай і ваеннай уладай, набіралі легіёны і ўзначальвалі іх, склікалі сенат і каміцыі, старшынствавалі ў іх, прызначалі дыктатараў, выраблялі аўспіцыі і г. д. У надзвычайных абставінах сенат надзяляў консулаў неабмежаванымі паўнамоцтвамі.

Права весці судовыя працэсы па грамадзянскіх справах з 367 да н. э. перайшло да малодшых калег консулаў - прэторыям.

Памочнікамі консулаў былі квестары.

Знакамі адрознення консула з'яўляліся тога з шырокай пурпурнай аблямоўкай, курульнае крэсла (), інкруставанае слановай косткай, і суправаджэнне 12 ліктароў з фасцыямі, у якія за гарадской рысай ўкладваліся сякеры.

У рымскай сістэме летазлічэнню гады пазначаліся імёнамі консулаў дадзенага года (яны называліся ).

Па законах рэспублікі, мінімальны ўзрост консула складаў 41 (для патрыцыя) і 42 гады (для плебея). Але дазваляліся выключэнні: Пампей упершыню стаў консулам у 27 гадоў.

Па заканчэнні тэрміну пасады, консулы атрымлівалі ў кіраванне якую-небудзь правінцыю і званне праконсула.

У эпоху імперыі консулы страцілі рэальную ўладу, гэтая пасада ператварылася ў ганаровы тытул, а з выбарнай пасаду ператварылася ў прызначаемую.

## Гл. таксама 
* Консулы Рымскай імперыі

Катэгорыя:Рымскія консулы
Катэгорыя:Магістратуры Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Пасады Рымскай імперыі
Чорны перадзел

**Чорны перадзел**, *Партыя сацыялістаў-федэралістаў* — рэвалюцыйная народніцкая арганізацыя ў Расійскай імперыі ў 1879—1882 гг. Узнікла ў выніку распаду «Зямлі і волі». Стваральнікі і кіраўнікі: Г. В. Пляханаў, М. Р. Папоў, В. І. Засуліч, , Я. В. Стафановіч, , , ,  і інш.

«Чорны перадзел» адмаўляў прынцып цэнтралізму і складаўся з незалежных гурткоў у Санкт-Пецярбургу, Маскве, Харкаве, Мінску, Казані, Адэсе, Кіеў, Пермі і інш. Ролю цэнтра адыгрывала найбольш моцная Пецярбургская арганізацыя (яе членам быў А. В. Бонч-Асмалоўскі). Ідэйную платформу напачатку вызначалі праграма і тактыка «Зямлі і волі», яе дэвіз — «усё для народа, усё сіламі народа». Задачы арганізацыі: падрыхтоўка народнай рэвалюцыі шляхам прапаганды сацыялістычных ідэй і разгортвання эканамічнай барацьбы, каб змяніць дзяржаўны лад Расіі, перадаць зямлю сялянам на аснове ўраўняльнага падзелу («чорнага перадзелу»), фабрыкі і заводы — рабочым; пераход да сацыялізму («поўнага калектывізму»). «Чорны перадзел» адмлўна ставіўся да палітычнай барацьбы, у пачатку 1880 г. прызнаў мэтазгоднасць палітычнага тэрору як сродку барацьбы супраць самадзяржаўя, аднак не лічыў яго першачарговай задачай. Прапагандаваў федэратыўны прынцп палітычнай арганізацыі народа, выступаў за аўтаномію нацыянальных раёнаў, у т.л. Беларусі. Галоўнай рухальнай сілай рэвалюцыі лічыў сялянства, але працаваў пераважна сярод рабочых, студэнтаў, навучэнцаў і вайскоўцаў. Друкаваныя выданні: газета «Черный передел» і «Зерно». Крызіс народніцкай ідэалогіі, паліцэйскія праследаванні прывялі «Чорны перадзел» да распаду. Частка яго членаў (Пляханаў, Засуліч, Дэйч і інш.) перайшлі на пазіцыі марксізму.

На Беларусі групы чорнаперадзельцаў склаліся ў Мінску (Л. М. Насовіч, Парфіяновічы і Р. В. Парфіяновічы, С. Ляўкоў, І. Гецаў, С. Грынфест) і Гродне (М. Янчэўскі, Я. Грынкевіч, І. А. Гурвіч і інш.). Яны вялі прапаганду сярод насельніцтва, памагалі вызваляць палітычных вязняў, забяспечвалі дакументамі і перапраўлялі праз граніцу рэвалюцыянераў. У мінскай друкарні «Чорнага перадзела» ў 1881 г. надрукаваны № 3 — 5 газеты «Черный передел», № 3 — 6 газеты «Зерно» і 5 пракламацый. У 1882 г. мясцовыя групы «Чорнага перадзелу» распаліся.

Катэгорыя:Палітычныя партыі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Народнікі
Каледонская кваква

**Каледонская кваква** (*Nycticorax caledonicus*) — птушка роду  сямейства .

## Апісанне 
Каледонская кваква дасягае даўжыні ад 55 да 65 см. Самкі даўжынёй ад 55 да 60 см. Размах крылаў складае ў самца ад 95 да 110 см, у самкі ад 95 да 105 см. Вага складае ў сярэднім 800 г. Палавы дымарфізм адсутнічае.

Спіна чырванавата-карычневага колеру, чэрава белае. Дзюба чорная, ногі светла-карычневыя.

## Літаратура 
* P. J. Higgins (Hrsg): *Handbook of Australian, New Zealand & Antarctic Birds*, Band 1, Ratites to Ducks, Oxford University Press, Oxford 1990, ISBN 0195530683
* Peter Rowland. *Vögel in Australien.* Gießen 2000

Катэгорыя:Чаплевыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1789 годзе
Сцыпіёны дэль Кампа

**Сцыпіёны (Сцыпіё дэль Кампа)** — шляхецкі род уласнага герба.

Родапачынальнікам на землях Вялікага Княства Літоўскага, паводле афіцыйнай генеалагічнай версіі, быў італьянскі нашчадак рымскіх Сцыпіёнаў неапалітанскі шляхціч Пётр Сцыпіён дэль Кампа — маршалак двара каралевы Боны Сфорца і губернатар княства Бары ў Італіі — спадчыннага ўладання каралевы, які трапіў у Польшчу ў 1518 годзе разам з каралевай.

У сярэдзіне XVIII ст. Сцыпіёны увайшлі ў склад магнатэрыі Рэчы Паспалітай, перш за ўсё дзякуючы ўзвышэнню Юзафа Сцыпiёна, які нават парадніўся з Радзівіламі. Гэта ўжо была толькі іх асабістая заслуга, таму што Бона Сфорца ніколі не прасіла для сваіх землякоў вышэйшыя пасады. Найбольшае, на што маглі разлічваць італьянцы ад «сваёй» каралевы, гэта пасады сярэдняга ўзроўню (староства ці парафія) і служба пры каралеўскім двары.

.]] 
Сцыпіёны падкрэслівалі, што вялі свой радавод ад славутага старажытнарымскага роду сенатараў, палкаводцаў і мецэнатаў Сцыпіёнаў. Аб гэтым сведчыў і іх уласны герб «Сцыпіён» — у чырвоным полі чатыры блакітныя ляскі, ўкладзеныя касым крыжам, з кляйнотам «самаахвярнасці» — пеліканам. Ён нібыта сімвалізаваў вялікія вайсковыя перамогі рымскіх Сцыпіёнаў, а па другой версіі чатырох славутых прадстаўнікоў гэтага патрыцыянскага роду: Сцыпіёна Афрыканскага Старэйшага, Сцыпіёна Азіяцкага, Сцыпіёна Назіка і Сцыпіёна Афрыканскага Малодшага. Найбольш гучны варыянт родавага прозвішча гучаў як «графы дэль Кампа Сцыпіё». У другой палове XVIII ст. часцей ужываўся варыянт «Сцыпіё дэ Кампа», а ў ХІХ стагоддзі своеасаблівы «русізм» — «дэ Кампа Сцыпіён». Хаця найбольш распаўсюджаная назва ў штодзённым жыцці гучала як «Сцыпіёны».

## Вядомыя асобы 
* Ян Сцыпіён (?—1738), кашталян смаленскі;
* Юзаф Сцыпіён (?—1743), надворны маршалак літоўскі;
* Ігнацы Сцыпіён (1728—1791), вялікі падстолі літоўскі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Сцыпіёны на pawet.net
*  Герб Сцыпіён і яго ўжывальнікі
Бад-Зодэн (Таўнус)

**Бад-Зодэн** () — горад у Германіі, курорт, размешчаны ў зямлі Гесэн. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Дармштат. Уваходзіць у склад раёна Майн-Таўнус. Насельніцтва складае 21644 чалавека (на 31 снежня 2010 года). Займае плошчу 12,55 км ². Афіцыйны код 06 4 36001.

Горад падзяляецца на 3 гарадскія раёны.

## Літаратура 
БЭ ў 18 тамах. Т.2, Мн., 1996, С. 212

Катэгорыя:Гарады Гесэна
Гуга Прымас

**Гу́га** па празванні **Прымас Арлеанскі** (лац. *Hugo Primas Aurelianensis*) — лацінамоўны французскі паэт 12 ст., першы вядомы па імені вагант.

Вучыўся ў Арлеане. Сярод шкаляроў атрымаў празванне *прымас* (г.зн. «старэйшына, галава»), пад якім вядомы дагэтуль. Захаваныя вершы Гуга — побытавыя, зніжаныя, нярэдка ўтрымоўваюць абразы.

Катэгорыя:Ваганты
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Постаці XII стагоддзя
Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Паэты XII стагоддзя
Катэгорыя:Лацінамоўныя паэты
Бадан

**Бада́н** (*Bergenia*) — род кветкавых раслін сямейства .

Названы ў гонар нямецкага батаніка Карла Аўгуста фон Бергена.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя травяністыя расліны з мясістым карэнішчам. Лісце буйное, бліскучае, на доўгіх чаранках,  у разетцы. Увесну лісце зялёнае, к восені становіцца бура-чырвоным. Кветкі белыя або лілова-чырвоныя, у шчыткападобным суквецці на верхавінцы сцябла. Плод — каробачка.

## Класіфікацыя 
### Віды 
Род налічвае 10 відаў:
* . Гімалаі
* . Сібір, Алтай, Манголія, Кітай
:* 
:* 
* 
* 
* 
* 
:* 
* 
* 
* 
* .

## Літаратура 
*  
*  — С. 211.
* 

## Спасылкі 
* 
* Бадан  на agbina.com  
* Бадан // Алтайский государственный природный биосферный заповедник

Катэгорыя:Каменяломнікавыя
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей
Міхал Цяцерскі

**Міхал Цяцерскі** (? — ) — беларускі і польскі драматург і педагог, манах-дамініканін.

## Біяграфія 
Паходжанне Міхала Цяцерскага дакладна невядомае. Некаторыя даследчыкі лічаць яго братам віленскага дамініканскага прыёра Фаўстына Цяцерскага і, у такім разе, сынам Яна Цяцерскага з Варміі, але яўных звестак у метрыках аб гэтым няма.

Міхал Цяцерскі ўступіў у дамініканскі ордэн у 1773, а ў 1779 быў пасвечаны на ксяндза. Выкладаў рыторыку ў Забельскім дамініканскім калегіуме (цяпер Верхнядзвінскі раён, Віцебская вобласць), дзе разам з Каятанам Марашэўскім і Ігнацыям Юрэвічам пісаў п’есы для пастаноўкі навучэнцамі. З 1788 быў некаторы час прэфектам забельскай школы.

Перарабіў камедыю Мальера «Лекар паняволі» («Доктар па прымусу», 1787 г.); увёў туды вобразы з якімі нагадваюць традыцыйныя беларускія інтэрмедыі, мальераўскі сюжэт напоўніў беларускім мясцовым каларытам. Трагедыі «Сапар» (1788 г.), «Фемістокл» (1790 г., абедзве на польскай мове) напісаны на сюжэты з антычнай гісторыі ў адпаведнасці з эстэтыкай класіцызму. Камедыі «Шлюб, пастаўлены дагары нагамі штучкамі арлекіна» і «Камедыя» (абедзве 1790—91 г., на польскай мове) выкрываюць маральныя заганы беларускага феадальнага грамадства. Аўтар лібрэта оперы «Апалон-заканадаўца, або Рэфармаваны Парнас» (1789 г.) і, як лічаць, арацыі «Пчолы» (1790 г., абедзве на польскай мове), якія ставіліся ў тэатры, падручніка па рыторыцы (на лацінскай мове, рукапіс у бібліятэцы Вільнюскага ўніверсітэта).

## Творы 
* Доктар па прымусу // Беларуская дакастрычніцкая драматургія. — Мн., 1978.

## Літаратура 
* Гісторыя беларускага тэатра. Т. 1. — Мн., 1983.

Катэгорыя:Драматургі Беларусі
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Дамініканцы
Джузэпэ Джаакіна Бэлі

**Джузэпэ Джаакіна Бэлі** (,  — , ) — італьянскі паэт, вядомы сваімі санетамі, напісанымі на народнай рымскай гаворцы.

## Біяграфія 
Паходзіў з небагатых рымскіх гараджанаў. Пісаць пачаў на італьянскай, аднак пазней, на ўзор міланца Карла Порта, перайшоў на родны дыялект. Многія санеты Бэлі — гумарыстычныя замалёўкі мясцовага побыту, а таксама кпіны з духавенства, ад простых ксяндзоў і манахаў да рымскіх папаў. Нягледзячы на з'едлівыя вершы, Бэлі трымаўся надзвычай кансерватыўных палітычных поглядаў і ў час нядоўгага існавання Рымскай Рэспублікі (1849) заставаўся прыхільнікам папскай улады. У сталым веку некаторы час працаваў на папскі ўрад цэнзарам і ў прыватнасці забараніў да распаўсюджання працы Шэкспіра, Вердзі і Расіні. 

Пры жыцці паэта яго санеты заставаліся вядомыя толькі яго прыяцелям (у прыватнасці Мікалаю Гогалю, які шмат часу правёў у Італіі). Пасля сваёй смерці Бэлі запаведаў сябру, біскупу Вінчэнца Тыцані, спаліць рукапісы. Той, аднак, не пажадаў знішчыць вершы і перадаў іх сыну паэта, Чыра Бэлі, які і падрыхтаваў праз некалькі гадоў першае выданне выбраных санетаў.

## Спасылкі
* Джузэпэ Джаакіна Бэлі на сайце часопіса ПрайдзіСвет

Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Кампа Верана

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Паэты Італіі
Часоваабавязаныя сяляне

**Часоваабавя́заныя сяля́не** () — катэгорыя былых прыватнаўласніцкіх (панскіх) сялян Расійскай імперыі, вызваленых ад прыгоннай залежнасці паводле «Палажэнняў» 19 лютага 1861 года ў межах сялянскай рэформы, але не пераведзеных на выкуп.

Тэрмін часоваабавязаных адносін дакладна не вызначаўся, іх спыненне цалкам залежала ад волі памешчыка. Да заключэння выкупной здзелкі селянін быў у часоваабавязаным стане і мусіў выконваць на карысць памешчыка вызначаныя павіннасці. Пазямельныя адносіны паміж памешчыкам і часоваабавязанымі сялянамі вызначаліся ўстаўнымі граматамі. За карыстанне зямлёй часоваабавязаныя сяляне выконвалі аброк або паншчыну. Пад уплывам паўстання 1863 — 1864 гадоў і масавага руху сялян супраць грабежніцкіх умоў сялянскай рэформы 1861 года расійскі ўрад законам ад 13 сакавіка 1863 года ўвёў абавязковы выкуп сялянскіх надзелаў у Віленскай, Гродзенскай, Ковенскай, Мінскай губернях, у латгальскіх і Дрысенскім павеце Віцебскай губерні. Тут часоваабавязаныя сяляне з 13 мая 1863 года пераводзіліся ў разрад так званых сялян-уласнікаў. 14 лістапада 1863 года дзеянне гэтага ўказа пашырана на ўсю Віцебскую і Магілёўскую губерні, дзе абавязаныя адносіны спынены 13 студзеня 1864 года. Выкупныя плацяжы ва ўсіх 6 названых заходніх губернях павінны былі знізіцца на 20 %, насамрэч гэта зніжэнне было больш значным.

Катэгорыя часоваабавязаных сялян у Расійскай імперыі скасавана законам ад 9 студзеня 1882 года, згодна з якім усе былыя панскія сяляне з пачатку 1883 года пераводзіліся на абавязковы выкуп. Спагнанне выкупных плацяжоў было спынена ў 1907 годзе пад уплывам рэвалюцыі 1905—1907 гадоў.

## Гл. таксама 
* Выкупная аперацыя

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Прыгоннае права
Катэгорыя:Сялянства Расійскай імперыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1861 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1917 годзе
Бакеліт

thumb|Тэлефонны апарат у корпусе з бакеліта. 1931 г.
**Бакеліт** (ад імя бельгійскага хіміка і вынаходніка Леа Бакеланда) — рэактапласт, прадукт полікандэнсацыі фенолу з фармальдэгідам ў прысутнасці шчолачнага каталізатара. Выкарыстоўваецца ў якасці злучальніка ў вытворчасці абразіўных вырабаў халоднага і гарачага прэсавання і вальцавання, а таксама для іншых тэхнічных мэтаў. Бакеліт раствараецца ў спірце, пры працяглым награванні пераходзіць у нерастваральную і неплаўкую форму. Гэтая ўласцівасць бакеліту выкарыстоўваецца пры вырабе пластычных мас. Спіртавыя растворы бакеліту ўжываюць як лакі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Музей бакеліта  

Катэгорыя:Пластмасы
Катэгорыя:Дыэлектрыкі
Іпіялес

thumb|left|Сабор Лас-Лахас
**Іпіялес** () — горад у Калумбіі.

Горад *Іпіялес* размешчаны на крайнім паўднёвым захадзе Калумбіі, у дэпартаменце Нарыньё, за 5 км ад мяжы з Эквадорам, на вышыні больш 200 метраў над узроўнем мора. У наш час у горадзе пражывае больш 109 тысяч чалавек, большасць з якіх складаюць метысы і індзейцы.

Іпіялес завецца таксама «горадам трох вулканаў» (*la ciudad de los tres volcanes*), бо адсюль адкрываецца краявід на 3 вулкана — Кумбаль, Чылес і Азуфраль. Месцазнаходжанне горада ў памежнай зоне надае яму асаблівае эканамічнае і гандлёвае значэнне. Іпіялес таксама з’яўляецца вядомым цэнтрам рэгіянальнай абутковай прамысловасці, куды за пакупкамі з’язджаюцца як жыхары Калумбіі, так і Эквадора.

Каля Іпіялеса знаходзіцца знакамітая каталіцкая царква Лас-Лахас (*El Santuario de la Virgen del Rosario de Las Lajas en Ipiales*), месца паломніцтва. Яна пабудавана на мосце, пракладзенаму над прорвай, а алтар ляжыць на адной са скал ля асновы царквы.

У Іпіялесе нарадзіўся сучасны калумбійскі кампазітар Густава Пара Арэвала.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Калумбіі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1581 годзе
Бадзягі

**Бадзягі** (*Spongillidae*) — сямейства прэснаводных губак з класа звычайных (*Demospongia*).

## Апісанне 
Нерухомыя каланіяльныя жывёлы, якія складаюцца з мноства злучаных паміж сабой асобін і жывуць пад вадой на глыбінях да 2 метраў. Па вонкавым выглядзе яны нагадваюць расліны. Памеры калоніі да 1 м. Цела шурпатае э непрыемнм пахам, шэрае, жаўтаватае, брудна-зялёнае. Шкілет крамянёвы.

Селяцца губкі на падводных прадметах. У вадаёмах Беларусі найчасцей трапляюцца 2 віды:  жыве ў стаячых вадаёмах,  — у праточных вадаёмах.

Размнажаюцца палавым і бясполым (пачкаванаем) спосабамі. Маюць вялікую здольнасць да аднаўлення: з дробнага кавалачка вырастае самастойная асобіна. Кормяцца аднаклетачнымі арганізмамі і арганічнымі рэшткамі. Жывуць некалькі месяцаў. Увосень утвараюць круглявыя ўнутраныя пупышкі — гемулы, якія вясной даюць пачатак новай калоніі.

## Сістэматыка 
Роды:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Значэнне для чалавека 
Могуць засмечваць гідратэхнічныя збудаванні. Ачышчаюць вадаёмы ад арганічных рэчываў.

Высушаныя бадзягі — народны сродак ад рэўматычных і іншых боляў. Ужываюцца ў выглядзе мазей.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Звычайныя губкі
Бадзяк

**Бадзя́к**, **чартапалох** (*Círsium*) — род шматгадовых, або двугадовых травяністых раслін з сямейства астравых.

## Батанічнае апісанне 
Шмат- або двухгадовыя травяністыя, пераважна калючыя расліны з чаргаваным глыбакаперыстараздзельным або суцэльным лісцем без прылісткаў. Кветкі трубчастыя, кветкавыя кошыкі шматкветныя, паніклыя ці прамастойныя. Лісцікі абгорткі лінейныя і лінейна-ланцэтныя, на канцы з шыпаватай калючкай. Кветаложа ўсаджана доўгімі шчацінкамі. Кветкі двух-, радзей аднаполыя, трубчастыя, рознага колеру. Плод — голая сціснутая сямянка з чубком.

## Арэал 
Род аб'ядноўвае, па розных дадзеных, ад больш чым 200 да 484 відаў з Паўночнага паўшар'я.

## Віды 
Паводле базы даных *The Plant List*, род уключае 481 від. Некаторыя з іх:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Паводле базы даных *The Plant List*, від  прызнаны сінонімам віду .

### Гібрыды 
* *Cirsium ×canalense*
* *Cirsium ×crassum*
* *Cirsium ×erosum*
* *Cirsium ×iowense*
* *Cirsium ×vancouverense*

## Значэнне і выкарыстанне 
Многія віды — меданосы, лекавыя, кармавыя і дэкаратыўныя расліны.  — злоснае пустазелле. Некаторыя віды ў народзе называюць асотам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
*
Сангай

**Санга́й** () — дзеючы стратавулкан у Паўднёвай Амерыцы.

Размешчаны ў Эквадоры, на ўсходнім схіле Анд. Вышыня над узроўнем мора — 5230 м. Вулкан мае тры кратара. Вучоныя лічаць што вулкан утварыўся каля 14&nbsp;000 гадоў назад.

Першае зарэгістраванае вывяржэнне адбылося ў 1628 годзе. Апошнія вывяржэнне было ў 2007 годзе. Вулкан часта вывяргаецца з 1934 года.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Вулкан Сангай у глабальнай праграме вывучэння вулканізму   
*  (in Spanish)
* 
* 

Катэгорыя:Вулканы паводле алфавіта
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Катэгорыя:Стратавулканы
Катэгорыя:Горы Эквадора
Катэгорыя:Вулканы Эквадора
Фенол

**Фенол** (гідроксібензол, стар. *Карболавая кіслата*), C6H5OH — араматычнае хімічнае злучэнне, найпрасцейшы прадстаўнік класа фенолаў.

Бясколерныя ігольчастыя крышталі, якія ружавеюць на паветры ў выніку акіслення, што прыводзіць да ўтварэння афарбаваных рэчываў. Мае спецыфічны пах гуашы. Растваральны ў вадзе (6 г на 100 г вады), у растворах шчолачаў, у спірце, у бензоле, у ацэтоне. Слабая кіслата, утварае солі — феналяты. Тэмпература плаўлення 40,8 °C, тэмпература кіпення 181,8 °C.

Фенолы — слабыя кіслоты. Блізкасць бензольнага кольца ўзмацняе палярнасць групы ОН, што дазваляе выдзяляць з яго вадарод у выглядзе пратона. Спірты, у якіх група OH прымацавана да вугляроднага ланцугу, з’яўляюцца нейтральнымі злучэннямі.

## Атрыманне 
### Шчолачнае сплаўленне 
Найстарэйшы прамысловы метад вырабу фенолу гэта сплаўленне соляў фенілусльфонавых кіслот з цвёрдай шчолаччу пры 300-350°C з наступным кіслотным гідролізам.

Для вырабу самога фенолу метад у сучаснасці не выкарыстоўваюць, але метадам шчолачнага сплаўлення вырабляюць 2-нафтол, рэзарцын, алізарын і іншае.

Фенол вырабляюць таксама раскладаннем гідрапераксіду кумолу, дэкарбаксіліраваннем бензойнай кіслаты, гідролізам хлорбензолу і іншымі метадамі.

Сусветная вытворчасць фенолу ў 2006 годзе склала 8,3 млн тон у год.

## Выкарыстанне 
Выкарыстоўваецца ў вытворчасці фенола-альдэгідных смол, капралактаму, пестыцыдаў, лекавых сродкаў і іншага.

5 % раствор у вадзе — антысептык, шырока ўжываецца ў медыцыне.

## Гл. таксама 
* Бакеліт

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фенолы
Катэгорыя:Прадукцыя асноўнага арганічнага сінтэзу