Гатычная архітэктура

[thumb|Фасад [Рэймскі сабор|Рэймскага сабора]]

**Гатычная архітэктура** — перыяд развіцця заходне- і цэнтральнаеўрапейскай архітэктуры, які адпавядае сталаму і позняму Сярэднявеччу (з канца XII па пачатак XVI стагоддзя). Гатычная архітэктура змяніла архітэктуру раманскай эпохі і ў сваю чаргу саступіла месца архітэктуры перыяду Адраджэння.

## Паняцце 
Тэрмін «готыка» ўпершыню з’явіўся ў творах Джорджа Вазары (1511—1574 гг.). У гэты час ён меў адназначна адмоўны сэнс і ахопліваў вельмі шырокі адрэзак часу. Для Вазары гатычная архітэктура ўключала абсалютна ўсе пабудовы, якія з’явіліся ў Заходняй Еўропе пасля рымскага перыяду і да пачатку Рэнесанса. У XIX ст. пасля ўвядзення ў навуковы ўжытак терміна «раманскі стыль», былі ўдакладнены і межы готыкі: XII—XV/XVI ст. Пры гэтым вылучаюць раннюю, высокую і познюю готыку.
thumb||Каркас гатычнага храма
]]
[thumb|180px|злева|Вітражы [Сент-Шапель|Святой капэлы Людовіка IX]]

## Асаблівасці 
Гатычная архітэктура прадстаўлена шматлікімі пабудовамі — тут ёсць і свецкія будынкі і своеасаблівая планіроўка гарадоў, але галоўны помнік готыкі — гэта сабор, які трэба разглядаць як вышэйшы ўзровень сінтэзу архітэктуры, скульптуры, мастацтва (вітражы). Пры гэтым вялізная прастора сабора літаральна рвалася ў неба. Рытму пабудовы падпарадкоўваліся статуі. Узмацнялі ўражанне незвычайныя эфекты ад святла, якое праходзіла праз маляўнічыя вітражы. Тэхнічнай асновай готыкі стала вынаходства складанай каркаснай структуры. Спачатку рабілі каркас звода з каменных слупоў. Потым прамежкі паміж аркамі (нервюрамі) запаўнялі больш лёгкімі камянямі. Умацоўвалі звод пры дапамозе апорных слупоў — контрфорсаў, пасля чаго звод звязвалі з контрфорсамі спецыяльнымі апорнымі аркамі — аркбутанамі. У выніку шырокія масіўныя муры, якімі вызначаліся раманскія пабудовы, сталі непатрэбнымі — вага скляпення размяркоўвалася на большую плошчу (праз контрфорсы). Цяпер архітэктары вельмі проста праразалі муры высокімі вокнамі і шырокімі аркамі, якія рваліся ўгару.

У плане гатычны сабор уяўляў сабой трох- ці пяцінефную базіліку з трансептам, дэамбулаторыем (паўкруглы абыход хора), да якога прымыкаў «вянок капэл» (радыяльныя капэлы — месцы для малітвы асобнай сям’і). Абавязковымі элементамі гатычнага касцёла было акно круглай формы з асаблівым малюнкам вітража («гатычная ружа») і наяўнасць дзвюх вежаў у заходняй частцы будынка (апошні элемент, мабыць, своеасаблівы перажытак германскага язычніцтва). Справа ў тым, што паводле светаўспрымання старажытных германцаў пасля заходу сонца менавіта з захаду прыходзяць дэманы цемры, ад якіх і абаранялі людзей вежы.
]]

Найбольш вядомымі помнікамі гатычнага стылю лічацца Кёльнскі сабор (пяцінефная базіліка, даўжыня — 144 м, вышыня — 157 м, будаўніцтва пачата ў 1248 г., закончана ў асноўным у 1560 г., цалкам — у 1842—1880 гг. з выкарыстаннем сучасных будаўнічых матэрыялаў і тэхналогій) і сабор Парыжскай Божай Маці (пяцінефная базіліка, даўжыня — 129 м, вышыня вежаў — 69 м, будаваўся ў 1163—1250 гг., вежы былі незавершаны).

У канцы XIII ст. будаўніцтва гатычных сабораў пакрыху спыняецца. У 1284 г. абрушыліся зводы сабора ў Бавэ. Прыпынілася будаванне сабораў у Нарбоне (1286 г.), Кёльне (1322 г.), Сіене (1366 г.), што тлумачылася тэхнічным тупіком, у які трапілі будаўнікі. Зыходзячы з набору рабочых эскізаў, вядомых як «Альбом » (каля 1235 г.), можна зрабіць выснову, што пры пабудове сабора дойліды амаль выключна арыентаваліся на геаметрычныя прапорцыі, асновы якіх былі закладзены тэалогіяй і сімволікай лічбаў. Падобная практыка магла спрацоўваць толькі да моманту, пакуль не пачыналіся складанасці, звязаныя з супраціўленнем матэрыялаў, аб чым сярэдневяковыя дойліды проста не ведалі.

## Неагатычная архітэктура 
 на поўдні Францыі]]
Мода на готыку вярнулася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя, першапачаткова атрымаўшы распаўсюджванне сярод брытанскіх арыстакратаў. У эпоху рамантызму на хвалі ідэалізацыі Сярэднявечча готыкай «захварэла» і кантынентальная Еўропа. Такія аўтары, як Джон Роскін, пераацанілі ўвесь шлях развіцця еўрапейскай архітэктуры з новых пазіцый, якія не прадугледжвалі прыярытэту антычнасці. Француз Віёле-ле-Дзюк рэалізаваў нямала маштабных праектаў рэканструкцыі паўразбураных помнікаў Сярэднявечча, «дадумаўшы» адсутныя элементы і падхарашыўшы многія з іх. Агастэс П’юджын зрабіў неаготыку нацыянальным стылем Брытанскай імперыі віктарыянскага перыяду. У калоніях змешванне готыкі з нацыянальнымі традыцыямі давала такія мудрагелістыя гібрыды, як інда-сарацынскі стыль.

Услед за рэстаўрацыяй гатычных збудаванняў пачалася актыўная дабудоўка гатычных сабораў Іспаніі, Германіі, Чэхіі (закінутых яшчэ ў часы Сярэднявечча, як, напрыклад, Кёльнскі сабор), а ў XX стагоддзі прыйшлося падымаць з руін гатычныя саборы, знішчаныя падчас сусветных войнаў. На тэрыторыі Расійскай імперыі найбуйнейшым замоўцам неагатычных збудаванняў напачатку XX стагоддзя выступала каталіцкая царква, якая развярнула праграму будаўніцтва касцёлаў для сваёй паствы.

## Вывучэнне спадчыны гатычнай архітэктуры 
Аднаўленне і рэстаўрацыя помнікаў гатычнай архітэктуры ідуць рука ў руку са старанным вывучэннем архіваў, надмагілляў эпохі готыкі, археалагічнымі раскопкамі. Сакратар французскага гістарычнага камітэта Эжэн Дзідрон-старэйшы на працягу 37 гадоў (з 1844 па 1881) публікаваў «Археалагічныя аналы» з архіўнымі тэкстамі, імёнамі забытых сярэднявечных майстроў, чарцяжамі пабудоў той эпохі, а таксама легендамі пра ўзвядзенне сярэднявечных будынкаў. Вучоны Эміль Маль апрацаваў велізарны аб’ём інфармацыі па раманскай і гатычнай архітэктуры, назапашанай рознымі даследчыкамі. Ганс Ханлозер у 1935 годзе апублікаваў капітальнае даследаванне так званага альбома Вілара дэ Анекура, унікальнага помніка-рукапісу і практычна дзённіка архітэктара эпохі готыкі першай паловы XIII стагоддзя.

Сярод значных навуковых падзей XX стагоддзя — Міжнародны калоквіум 1983 года ў горадзе Рэн (Францыя) па праблемах вывучэння сярэднявечнага мастацтва і гатычнай архітэктуры.

## Гл. таксама 
* Беларуская готыка

## Літаратура 
* *Муратова К. М.* Мастера французской готики 12-13 вв. — М.: Иссство, 1988. 
* Michael Thimann: Gedächtnis und Bild-Kunst. Die Ordnung des Künstlerwissens in Joachim von Sandrarts Teutscher Academie, Freiburg: Rombach, 2007.

## Спасылкі