Гродзенская турма

**Гродзенская турма** — турма № 1, размешчаная на вул. Кірава, 1 у гістарычным цэнтры Гродна.

Заснаваная ў 1820 г., з’яўляецца найстарэйшай дзейнай турмой на тэрыторыі Беларусі. Лічыцца самай строгай турмой у Беларусі. Комплекс складаецца з уласна турмы і СІЗА. У СІЗА вязні ўтрымліваюцца да суда і да адпраўкі на месца адбывання пакарання.

## Гiсторыя 
Гродзенская турма займае амаль цэлы квартал на месцы былога езуіцкага калегіума. Турэмны замак з 1820 г. неаднаразова перабудоўваўся і рамантаваўся.

У першай палове ХІХ ст. у турме захоўваўся саслоўны прынцып размеркавання зняволеных. Шляхту трымалі асобна ад іншых арыштантаў. На утрыманне вышэйшага саслоўя выдаткоўвалася ў 1,5-2 разы больш сродкаў, чым на арыштантаў ніжэйшага стану.

Да канца 30-х гг. ХІХ ст. арыштанты самі куплялі ежу, а грошы на яе ім выдавалі на рукі. Пасля прадукты сталі закупаць і пастаўляць цэнтралізавана. Рацыён складаў хлеб у норме 2 ½ фунты (1,14 кг), а таксама танныя крупы, гарох, капуста, шчаўе (у сезон), буракі, як запраўка — сала ці алей. У 1838 г. быў створаны гродзенскі Апякунскі камітэт па справах турмы.

Акрамя гарадскога астрога ў 1830-50-я гг. як вязніцы выкарыстоўвалі кармеліцкі, дамініканскі, бернардзінскі і некаторыя жаночыя кляштары, маёнтак Станіславова. Праз рэзкае павелічэнне колькасці арыштантаў, пераважна палітычных, няпрофільнае выкарыстанне гэтых месцаў спынілася.

У гродзенскім астрогу асобна ад зняволеных жыў гарадскі кат. Іх рэкрутавалі з ліку былых вязняў, прафесія была адна з найменш прэстыжных. Кат атрымліваў удвая большае грашовае ўтрыманне, чым зняволеныя. Ён здзяйсняў пакаранні пугай (забаронена ў 1845 г.), бізуном, розгамі. Фізічныя пакаранні выносілі абавязкова публічна. Для гэтага з 1840-х на цэнтральнай плошчы горада ставілі эшафот з прэнгерам (слупом ганьбы).

Гродзенская турма актыўна выкарыстоўвалася як перасыльны цэнтр і этапны пункт. Там акумулявалі арыштантаў, асуджаных судамі розных гарадоў Гродзенскай губерні на катаргу, пасяленне ў Сібір, адпраўку ў арыштанцкія роты ці ў салдаты. Там жа начавалі перасыльныя з суседняга Царства Польскага перад адпраўкай далей. Апошняя катэгорыя вязняў дамінавала сярод іншых.

Толькі з сярэдзіны ХІХ ст. гродзенскую турму пачалі выкарыстоўваць як месца адбыцця пакарання. Да гэтага часу яе асноўнай фунцыяй было зняволенне на час следства. Асноўным жа пакараннем была катарга.

У 1853 г. да корпуса турэмнага замка прыбудавалі два флігелі з дзесяццю камерамі для адзіночных падследчых.

У 1854 г. на ніжнім паверсе паезуіцкага кляштара, які прылягаў да астрога, з’явіліся пяць камер для ўтрымання вязняў пасля прысудаў. Умяшчальнасць астрога склала трохі больш за 90 чалавек. Рэальна арыштантаў магло быць нашмат больш. У турме панавалі смурод, вільгаць, холад і недахоп святла. Не было каналізацыі і ацяплення, адсутнічалі або былі моцна пашкоджаныя драўляныя падлогі, сцены былі нетынкаваныя, у многіх камерах у вокнах не было шкла, іх забівалі дошкамі. Ваду дастаўлялі ў бочках з Нёмана.

### Турма ў часы паўстаняя 1863—1864 гадоў 
У 1863 г. ў гродзенскай турме ўтрымлівалі мясцовых паўстанцаў. Сярод арыштаваных 48,6 % складала шляхта, 7,4 % — мяшчане, чыноўнікаў было 13, ксяндзоў — два. Большасць арыштаваных прымалі непасрэдны ўдзел у паўстанні Каліноўскага, каля 30 утрымлівалі «па падазрэнні».

Арыштантаў стала так шмат, што ўлады пачалі шукаць новыя памяшканні і спрабавалі выкарыстаць як турму гродзенскі Стары замак. Умовы ўтрымання там таксама былі цяжкімі. Гродзенскую ваенна-следчую камісію расфарміравалі толькі ў траўні 1866 г. Да гэтага ўлады працягвалі змаганне з гродзенскімі мяцежнікамі.

### Турма ў XX стагоддзі 
Паміж Першай і Другой сусветнымі войнамі гродзенская турма называлася Гродзенскай следча-карнай турмой. У сярэднім там адначасова знаходзілася каля 600 мужчын і 100 жанчын. Не менш за чвэрць, а ў час палітычных рэпрэсій і больш, складалі палітычныя вязні, пераважна камуністы і беларускія дзеячы. Умовы ў гродзенскай турме тады лічыліся аднымі з найбольш цяжкіх у Польшчы.

Пасля заняцця Гродна савецкімі войскамі гродзенская турма зноў была перапоўнена: саветы арыштоўвалі мясцовае насельніцтва за супраціў, у тым ліку прэвентыўна. На пачатку чэрвеня 1941 г. у турме знаходзілася больш за 1750 вязняў.

У час Другой сусветнай вайны на тэрыторыі гродзенскай турмы было забіта каля дзвюх тысяч мірных грамадзян, мяркуе гродзенская пракуратура. У 2005 г. у час рамонтных работ каля ўсходняй сцяны турмы знайшлі фрагменты костак. Парэшткі пакінулі на месцы выяўлення. У час кропкавых раскопак пракуратура выявіла парэшткі костак людзей са слядамі тэрмічнага ўздзеяння.

У савецкі час гродзенскую турму называлі «чырвонай зонай». Тут пабывала шмат злодзеяў у законе — з іх «здымалі карону», перавыхоўвалі гэтых прадстаўнікоў крымінальнага свету.
У 2015 г. каля гродзенскай турмы па адрасе вул. Кірава, 6 адкрылі музей турэмнага побыту. Экспазіцыя займае тры пакоі. Трапіць могуць групы па папярэднім запісе.

У пачатку 2000-х гг. улады прапанавалі езуітам выкупіць сваю колішнюю маёмасць за 18 мільёнаў долараў. Прапанову не прынялі.

Вынесці турму з гістарычнага цэнтра Гродна збіраліся яшчэ паводле Генплана 1988 г. Да пытання вярнуліся ў зацверджаным Генплане развіцця горада да 2030 г. Архітэктары прапанавалі захаваць гістарычныя будынкі, узведзеныя да пачатку ХХ ст., астатняе — знесці. У вызваленых будынках — размясціць гатэль з рэстаранам, медыцынскі цэнтр, выставачную прастору.

## Вядомыя вязні 
Фортэск’ю Андэрсан

Напалеон Орда

Людамір Абрэмбскі

Пётр Шумаў

Браніслаў Тарашкевіч

Піліп Пестрак

Валянцін Таўлай

Якуб Міско

Янка Натусевіч

Тамаш Грыб

Паўліна Мядзёлка

Сяргей Прытыцкі

Фелікс Дзяржынскі

Вольф Месінг

Павел Шарамет

Зміцер Завадскі

Валер Леванеўскі

Анджэй Пачобут

Мікалай Аўтуховіч

Зміцер Дашкевіч

### **Пасля падзей 2020 года** 
Вітольд Ашурак

Алесь Пушкін

Павел Мажэйка

Дзяніс Івашын

Анджэй Пачобут

Мікалай Аўтуховіч

## Крыніцы 
Катэгорыя:Турмы Беларусі
Катэгорыя:Славутасці Гродна
Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Гродна)
Катэгорыя:Паўстанне 1863—1864 гадоў