open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Выбары

]]
**Выбары** — афіцыйны працэс прыняцця рашэння, паводле якога насельніцтва абірае асобу на кіраўніцтва дзяржаўнай ці грамадскай установай. Выбары з’яўляюцца звычайным механізмам, паводле якога сучасная прадстаўнічая дэмакратыя ажыццяўляе свае функцыі з XVII стагоддзя. Пасродкам выбараў грамадзяне могуць прызначаць асоб у органы заканадаўчай, часам у органы выканаўчай і судовай уладаў, таксама, як і ў органы рэгіянальнага і мясцовага самакіравання. Дадзены працэс шырока выкарыстоўваецца ў прыватных фінансавых арганізацыях (ад бізнес-клубаў да некамерцыйных партнёрстваў і карпарацый).

## Гл. таксама 
* Электарат

## Спасылкі 
*
Рэпрэсаліі

. Адзін з першых скарыстаў эканамічны прымус]]

**Репрэсаліі** (старалац. repressaliae, ад лац. Reprehendere — стрымліваць, спыняць) — у міжнародным праве правамерныя прымусовыя меры палітычнага і эканамічнага характару, якія прымяняюцца адной дзяржавай у адказ на неправамерныя дзеянні іншай дзяржавы. Тэрмін рэпрэсаліі састарэў, і падобныя дзеянні называюцца як контрмеры, а ў выпадку прымянення такіх мер міжнароднай арганізацыяй — санкцыі.

## Гл. таксама 
* Эмбарга
* Контрмеры
* Санкцыі ААН

Катэгорыя:Міжнароднае права
Партулак буйнакветны

**Партулак буйнакветны** — від кветкавых раслін роду  сямейства .

## Апісанне 
[thumb|250px|*Portulaca grandiflora* на клумбе ў [Слаўгарадзе]]
Партулак буйнакветны — невялікая, але хуткарослая аднагадовая травяністая расліна вышынёй да 30 см. Тоўстае, ляжачае сцябло нясе падоўжанае лісце даўжынёй 2,5 см і кветкі дыяметрам 2,5—3 см з 5 пялёсткамі. Лісце простае, суцэльнае, мясістае. Кветкі бываюць розных адценняў чырвонага, аранжавага, жоўтага, пурпурнага і белага колераў. У большасці сартоў кветкі адкрыты толькі ў сонечныя дні. Плод — каробачка.

## Распаўсюджанне і экалогія 
У дзікай прыродзе расліна сустракаецца ў Аргенціне, паўднёвай Бразіліі і Уругваі. Дэкаратыўна вырошчваецца па ўсяму свету, у тым ліку некалькі разнавіднасцяў сустракаюцца і ў Беларусі. Цвіце ў ліпені—верасні.

Мноства культурных форм было выведзена, каб атрымаць махрыстасць кветак і кветкі іншых колераў.

*Portulaca grandiflora* непатрабавальная расліна. Расце ў любых глебах. Патрабуе сонечнага святла, каб добра расці. Мясістыя сцяблы і лісце расліны дапамагаюць ёй супрацьстаяць залішняму сонечнаму святлу і засусе.

## Літаратура 
*  — С. 123.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Партулакавыя
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Экспансія

**Экспансія** (ад  — распаўсюджванне, пашырэнне) — тэрытарыяльнае, геаграфічнае ці іншае пашырэнне зоны пражывання або зоны ўплыву асобнай дзяржавы, народа, культуры, біялагічнага віду і інш.

Набыванне дзяржавамі вялікшай тэрыторыі праз ваеннае будаванне імперый або каланіялізм таксама называюць **экспансіянізмам**.

## Культурная экспансія 
У адрозненне ад біялагічнай экспансіі, якая прадугледжвае пашырэнне асяроддзя пражывання пэўных біялагічных відаў (як правіла, з выцясненнем з гэтага асяроддзя аўтахтонных відаў), культурная экспансія — гэта пашырэнне вобласці прымянення культурных аб’ектаў — сімвалаў, сэнсаў і сродкаў іх выяўлення. Пры гэтым адзін біялагічны від не выцясняе іншы.

Прыкладам культурнай экспансіі ў супрацьпастаўленні экспансіі біялагічнай можна назваць запазычанне неандэртальцамі элементаў мастацтва ў людзей сучаснага тыпу, і наадварот, запазычанне краманьёнцамі некаторых звычаяў у неандэртальцаў.

Самымі распаўсюджанымі прыкладамі культурнай экспансіі XX—XXI стагоддзяў з’яўляюцца распаўсюджванне  і  . Пры гэтым сучасная культурная экспансія заснавана як на механізмах біялагічнай (дэмаграфічнай) экспансіі, уласцівых для чалавечага роду (асаблівасцях «рэпрадуктыўнай фізіялогіі чалавека, дзякуючы якім ён здольны размнажацца стала, незалежна ад пары года, падтрымліваць неабходную папуляцыйную шчыльнасць сваіх калектываў і іх дэмаграфічнае ўзрастанне»), так і на палітычных і сацыяльна-эканамічных механізмах.

Характэрным адрозненнем культурнай і палітыка-эканамічнай экспансіі ад біялагічнай з’яўляецца тое, што яны могуць і часта праводзяцца мэтанакіравана, свядома. У гэтым выпадку можна весці размову не пра стыхійную экспансію, а пра палітыку экспансіянізму. Культурная і палітыка-эканамічная экспансіі могуць з’яўляцца вынікамі ваеннага ўмяшання, вядомым прыкладам з’яўляецца  краін, якія знаходзіліся пад кантролем Чырвонай арміі.

Катэгорыя:Палітычная геаграфія
Катэгорыя:Каланіялізм
Вербена

**Вербена** (*Verbena*) — род кветкавых раслін сямейства , які змяшчае каля 250 (каля 260.

## Віды 
. ]]
Паводле сайта The Plant List род налічвае 107 відаў.
Некаторыя віды:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
:* 
:* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
:* 
:* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
:* 
:* 
:* 
:* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
:* 
:* 
:* 
* 
* 
* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
:* 
:* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
*  — С. 437.

## Спасылкі 
* 
* Verbena // The Plant List


Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Элеўтэракок

**Элеўтэракок**, таксама **Свабоднаягаднік** (Eleutherococcus) — род раслін сямейства Араліевыя, які ўключае каля 30 відаў калючых кустоў і дрэў. Сустракаецца ва ўсходняй Азіі, ад паўднёва-ўсходняй Сібіры і Японіі на поўдзень да Філіпін, з найбольшай разнастайнасцю на тэрыторыі цэнтральнага і заходняга Кітая.

Лекавыя і дэкаратыўныя расліны.

## Віды 
Каля 30 відаў, у тым ліку:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Араліевыя
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Элсмір

thumb|left|Пік Барбо
thumb|left|Метэастанцыя Юрыка (удалечыні)
**Э́лсмір** (, ) — востраў на паўночным усходзе Канадскага Арктычнага архіпелага; тэрыторыя Канады.

Самы паўночны канадскі востраў належыць да тэрыторыі Нунавут, на ўсход ад вострава Аксель-Хейберг. Уваходзіць у склад Астравоў Каралевы Елізаветы. На ўсход ад вострава праходзіць мяжа Канады з Грэнландыяй.

Плошча каля 203 тыс. км². Вышыня да 2926 м. Каля 1/3 тэрыторыі ўкрыта ледавікамі. На поўначы — шэльфавыя ледавікі, ад якіх адколваюцца айсбергі. Шматлікія фіёрды падзяляюць востраў на адасобленыя часткі — землі (Гранта, Грынела, Свердрупа, Элсмір). Арктычныя пустыні, тундра. Населеныя пункты: Алерт, Юрыка.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Канадскі Арктычны архіпелаг
Элуру

**Элуру** () — горад у індыйскім штаце Андхра-Прадэш. Адміністрацыйны цэнтр акругі Заходні Гадавары. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора — 21 метр. Па дадзеных усеіндыйскага перапісу 2001 года, у горадзе пражывала 189772 чалавекі, з якіх мужчыны складалі 49 %, жанчыны — адпаведна 51 %. Узровень пісьменнасці дарослага насельніцтва складаў 70 % (пры агульнаіндыйскім паказчыку 59,5 %). Узровень пісьменнасці сярод мужчын складаў 75 %, сярод жанчын — 66 %. 10 % насельніцтва было маладзей 6 гадоў.

Катэгорыя:Гарады Андхра-Прадэш
Педру V

**Пе́дру V** (Педру дэ Алькантэра Марыя Фернанду Мігель Рафаэль Габрыэль Ганзага Хаўер Ёжуа Антоніу Леапольду Віктар Франсіску дэ Асіс Жуліу Аміліу) (16 верасня 1837, Лісабон — 11 лістапада 1861, Лісабон) — кароль Партугаліі з 15 лістапада 1853 (фактычна пачаў самастойнае кіраванне з 16 верасня 1855). Старэйшы сын Марыі II з Браганскай дынастыі і Фернанду II з Саксен-Кобург-Гоцкай дынастыі.

Першыя два гады пасля смерці маці Педру валадарыў пад апекай бацькі, дона Фернанда, які паспрабаваў даць сыну добрую адукацыю, а затым адправіў падарожнічаць па краінах Еўропы. Прыступіўшы ў 1855 годзе да спраў кіравання, Педру выявіў незвычайны розум. Набыў вялікую папулярнасць у народзе дзякуючы мужнасці, выяўленай падчас эпідэміі жоўтай ліхаманкі ў сталіцы. Пры гэтым ён меў слабое здароўе і схільнасць да містыкі.

28 студзеня (10 лютага) 1856 года расійскі імператар Аляксандр II Мікалаевіч узнагародзіў Педру V вышэйшым ордэнам Расійскай імперыі — Ордэнам Андрэя Першазванага.

## Шлюб 
[thumb|left|[Стэфанія Гогенцолерн-Зігмарынген]]
З 1858 года быў жанаты з Стэфаніяй Гогенцолерн-Зігмарынген (1837—1859) — дачкой прускага князя Карла Антона Гогенцолерн-Зігмарынгена (1811—1885) і Жазэфіны Бадэнскай (1813—1900). Дзяцей у шлюбе не было. Ранняя смерць жонкі ўвяла Педру ў жорсткую меланхолію, з якой ён не выйшаў да самай смерці. Трон атрымаў у спадчыну малодшы брат Педру — Луіш I.

## Спасылкі 
* Пра Педру V 

Катэгорыя:Каралі партугальскія
Катэгорыя:Кобург-Браганса
Катэгорыя:Памерлі ад халеры
Эмбалія

**Эмбалі́я** ( — пападанне) —
* 1. тыпавы паталагічны працэс, абумоўлены прысутнасцю і цыркуляцыяй ў крыві ці лімфы часціц, якія не сустракаюцца там у нармальных умовах, нярэдка выклікаюць аклюзіі (закаркаванне) сасудаў з наступным парушэннем мясцовага кровазабеспячэння. Часта суправаджаецца раптоўным закаркаваннем сасудзістага рэчышча.
* 2. Закаркаванне крывянага рэчышча можа адбывацца ў выніку траўмаў і пераломаў, а таксама з'яўляцца наступствам нутравеннай ін'екцыі, пры гэтым адбываецца закаркаванне сасуда паветраным коркам (выкарыстоўвалася таксама як метад умярцвення пры эўтаназіі).

## Літаратура 
* Zahn G. Uberparadoxale Embolie. Virch.Arch. 115 und 117, 1889
* Reklinghausen F. Allgein Patog. das Kreislauf und der Ernahrung Capit. Btut. Herinnung. Zeitschr.f.Biologie.-1882.-Bd.18

Катэгорыя:Паталагічныя працэсы
Катэгорыя:Сардэчна-сасудзістая сістэма
Катэгорыя:Медыцына
Ядзерная зіма

[thumb|200пкс|Ядзерны выбух у [Нагасакі, Японія]]
**Ядзерная зіма** — гіпатэтычны глабальны стан клімату Зямлі ў выніку шырокамаштабнай ядзернай вайны. Мяркуецца, што пасля вынасу ў стратасферу вялікай колькасці дыму і сажы, выкліканага шырокімі пажарамі пры выбуху 30-40% назапашаных у свеце ядзерных боезарадаў, тэмпература на планеце паўсюдна знізіцца да арктычнай у выніку значнага павышэння колькасці адбітых сонечных промняў.

## Літаратура 
* P. J. Crutzen , J.W. Birks The atmosphere after a nuclear war: Twilight at noon. Ambio **11**, 114 (1982).

Катэгорыя:Гіпотэзы
Катэгорыя:Змяненне клімату
Катэгорыя:Ядзерная зброя
Эмбарга

**Эмбарга** (ад ісп. Embargo) — накладанне арышту, забарона, ад embargar — накладваць арышт, эмбарга; перашкаджаць, замінаць, паходзіць ад лац. imbarricare — перашкаджаць, замінаць.

* 1. накладанне дзяржавай забароны на ўвоз іншымі краінамі або вываз з краіны золата або замежнай валюты, асобных відаў тавараў — зброі, сучасных тэхналогій і інш;
* 2. забарона дзяржаўнай уладай заходу ў парты сваёй краіны суднаў, якія належаць іншым краінам, ці выхаду са сваіх партоў суднаў іншых краін;
* 3. частковае або поўнае спыненне гандлю з пэўнымі краінамі па рашэнні ААН або іншага міждзяржаўнага аб’яднання ў якасці рэпрэсіўнай меры ў адносінах да дадзенай краіны за парушэнне Статута ААН або іншыя непрыстойныя дзеянні.

Мэтай эмбарга могуць з’яўляцца рэпрэсаліі ў дачыненні да іншай дзяржавы, жаданне нанесці яму матэрыяльную шкоду.

## Гл. таксама 
* Байкот Алімпійскіх гульняў
* Санкцыі ЗША супраць Кубы
* Санкцыі ААН

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах, Т.18, кн.1, Мн., 2004, С.117

Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны
Катэгорыя:Міжнародны гандаль
Катэгорыя:Палітыка
Катэгорыя:Міжнародныя санкцыі
Мезасфера

**Мезасфера** (ад грэч. Μεσο-- «сярэдні» і σφαῖρα — «шар», «сфера») — слой атмасферыЗямлі на вышынях ад 40-50 да 80-90 км. Характарызуецца павышэннем тэмпературы з вышынёй; максімум (парадку 50 °C) тэмпературы размешчаны на вышыні каля 60 км, пасля чаго тэмпература пачынае змяншацца да −70 ° або −80 ° C. Такое паніжэнне тэмпературы звязана з энергічным паглынаннем сонечнай радыяцыі (выпраменьвання) азонам. Тэрмін прыняты Геаграфічным і геафізічным саюзам у 1951 годзе.

Газавы склад мезасферы, як і размешчаных ніжэй атмасферных слаёў, пастаянны і ўтрымоўвае каля 80 % азоту і 20 % кіслароду.

У верхняй мезасферы ўтвараюцца святлівыя туманападобныя воблакі. За асаблівае свячэнне, якое нагадвае металічны бляск, яны атрымалі назву серабрыстых воблакаў. Мяркуюць, што серабрыстыя воблакі складаюцца з касмічнага пылу, дыяметр часцінак якога не перавышае 0,2 — 0,5 мкм.

Мезасфера аддзяляецца ад стратасферы стратапаўзай, а ад тэрмасферы — мезапаўзай. Мезапаўза у асноўным супадае з турбапаўзай.

## Літаратура 
* *Каўрыга П. А.* Метэаралогія і кліматалогія. Вуч. дапаможнік для студэнтаў геагр. фак. — Мн: БДУ, 2004. — 185 с.: іл.

Катэгорыя:Атмасфера
Тэрмасфера

**Тэрмасфера** (ад грэч. Θερμός — «цёплы» і σφαῖρα — «шар», «сфера») — пласт атмасферы, наступны за мезасферай.

Пачынаецца на вышыні 80—90 км і распасціраецца да 800 км. Тэмпература паветра ў тэрмасферы вагаецца на розных узроўнях, хутка і разрыўна ўзрастае і можа вагацца ад 200 К да 2000 К, у залежнасці ад ступені сонечнай актыўнасці. Прычынай з'яўляецца паглынанне ультрафіялетавага выпраменьвання Сонца на вышынях 150—300 км, абумоўленае іанізацыяй атмасфернага кіслароду.

Назіраюцца вялікія сутачныя хістанні тэмпературы: дзённая тэмпература перавышае начную на 200 – 300 К.

Патрэбна мець на ўвазе, што высокія тэмпературы, характэрныя для тэрмасферы, вызначаюцца па вялікай хуткасці палёту малекул і атамаў. Так як паветра тут вельмі разрэджанае і мае нязначную шчыльнасць, то агульнае ўтрыманне цяпла, якое можа ўздзейнічаць на целы, вельмі малое. Касмічныя апараты ў тэрмасферы не награюцца за кошт цеплаабмена з паветрам.

Паколькі паветра ў тэрмасферы моцна іанізавана, то гэтую сферу яшчэ называюць іонасферай.

## Літаратура 
* *Каўрыга П. А.* Метэаралогія і кліматалогія. Вуч. дапаможнік для студэнтаў геагр. фак. — Мн: БДУ, 2004. — 185 с.: іл.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Атмасфера
Экзасфера

**Экзасфера** (ад стар.-грэч. Ἐξω — «звонку», «па-за» і σφαῖρα — «шар», «сфера») — самая знешняя частка верхняй атмасферы Зямлі і планет з нізкай канцэнтрацыяй нейтральных атамаў (канцэнтрацыя часціц n0−7см−3). Ніжняя мяжа экзасферы — экзабаза — вызначаецца з суадносін роўнасці даўжыні вольнага прабегу вышыні аднастайнай атмасферы.

У экзасферы адбываецца дыссыпацыя (адток у касмічную прастору) атмасферных газаў (вадарода і гелія). Пры незвычайнай разрэджанасці паветра асобныя атамы і малекулы здольны развіваць велізарныя хуткасці (11 км/с — другая касмічная хуткасць), якія дазваляюць гэтым часцінкам пакідаць зямное прыцяжэнне і ўцякаць у касмічную прастору. Экзасфера Зямлі прасціраецца да вышыняў 2000 — 3000 км.

## Літаратура 
* *Каўрыга П. А.* Метэаралогія і кліматалогія. Вуч. дапаможнік для студэнтаў геагр. фак. — Мн: БДУ, 2004. — 185 с.: іл.

Катэгорыя:Атмасфера
Эмпатыя

**Эмпатыя** ( — «у, унутры» + грэч. Πάθος — «запал», «пакута») — усвядомленае суперажыванне бягучаму эмацыйнаму стану іншага чалавека, без страты адчування знешняга паходжання гэтага перажывання. Адпаведна эмпат — гэта чалавек з развітой здольнасцю да эмпатыі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Філасофская тэрміналогія
Катэгорыя:Эпістэмалогія
Катэгорыя:Рысы асобы
Катэгорыя:Здольнасці
Катэгорыя:Эмацыйныя працэсы
Эмпіема

**Эмпіема** (грэч. ἐμπύημα — гнайнік) — значная колькасць гною ўнутры полага органа або поласці цела. Тэрмін «эмпіема» ужываюць з указаннем пашкоджанага органа або поласці цела. Эмпіему трэба адрозніваць ад абсцэсу, які размяшчаецца ў тоўшчы тканак і абмежаваны піягеннай мембранай. Марфалагічныя змены пры эмпіеме адпавядаюць карціне гнойнага запалення. Пры працяглым і цяжкім цячэнні запаленчага працэсу слізістая (сінавіяльная або серозная) абалонка, а затым і глыбінныя тканкі могуць быць часткова або цалкам разбураныя. Эмпіема плеўры часцей за ўсё ўзнікае ў выніку распаўсюджвання гнойнага запалення з лёгачнай тканкі.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах, Т.18, кн.1, Мн., 2004, С.121

Катэгорыя:Хірургічныя хваробы
Катэгорыя:Запаленне
Эмульгатары

**Эмульгатары** — рэчывы, якія забяспечваюць стварэнне эмульсій з нязмешвальных вадкасцяў.

## Ужыванне 
Эмульгатары часта дадаюць у харчовыя прадукты з мэтай стварэння і стабілізацыі эмульсій і іншых харчовых дысперсных сістэм.

Эмульгатары вызначаюць кансістэнцыю харчовага прадукта, яго пластычныя ўласцівасці, глейкасць і адчуванне «напоўненасці» ў роце.

Вылучаюць некалькі падгруп:

* уласна эмульгатары
* пенаўтваральнікі — рэчывы, якія ствараюць ўмовы для змешвання газападобнай фазы ў вадкія і цвёрдыя харчовыя прадукты
* стабілізатары пены — рэчывы, дадаваныя ў вадкія ўзбітыя прадукты для прадухілення расслайвання пены

## Эмульгатары ў касметыцы 
З прычыны, што шматлікія касметычныя сродкі ўяўляюць сабой эмульсіі, для стабілізацыі ўжываюць эмульгатары:
* ПАР (катыённыя, аніонныя, амфатэрныя, неіонагенныя),
* Гідракалоіды расліннага і жывёльнага паходжання (агар, пекцін, жэлацін, хітазан, ланалін, халестэрын, лецыцін),
* Сінтэтычныя і паўсінтэтычныя палімеры (карбапол, метылцэлюлоза, карбаксіметылцэлюлоза і інш.)

Катэгорыя:Паверхнева-актыўныя рэчывы
Катэгорыя:Касметыка
Эмульсія

**Эмульсія** (новалац. emulsio, ад лац. Emulgeo - даю, выдойваю) — дысперсная сістэма з вадкім дысперсійным асяроддзем і вадкай дысперснай фазай. Эмульсіі складаюцца з незмешвальных вадкасцяў. Напрыклад, малако - адна з першых вывучаных эмульсій, у ім кропелькі тлушчу размеркаваны ў водным асяроддзі. Эмульсіі нізкай канцэнтрацыі - неструктураваныя вадкасці. Высокаканцэнтраваныя эмульсіі - структураваныя сістэмы.

## Гл.таксама 
* Эмульгатары 
* Эмульгаванне
* Эмульсія фатаграфічная
* Эмульсія, лекавая форма
* Крэмы

Катэгорыя:Калоідная хімія
Катэгорыя:Вадкія сістэмы
Тэрэнс Янг

**Тэрэнс Янг** (, 20 чэрвеня 1915, Шанхай — 7 верасня 1994) — англійскі , атрымаў вядомасць пасля выхаду выхаду ў 1962 годзе фільма «Доктар Ноў», першага фільма «Бандыяны».
Стратасфера

**Стратасфе́ра** (ад стар.-грэч. Στρατός — «армія» і σφαῖρα — «шар», «сфера») — слой атмасферы Зямлі, які знаходзіцца на вышыні ад 11 да 50 км.

Характэрна нязначная змена тэмпературы ў слоі 11—25 км (ніжні слой стратасферы) і павышэнне яе ў слоі 25-40 км ад −56,5 да 0,8 ° С (верхні слой стратасферы або вобласць інверсіі). Дасягнуўшы на вышыні каля 40 км значэння каля 273 К (амаль 0 ° C), тэмпература застаецца пастаяннай да вышыні каля 55 км. Гэтая вобласць пастаяннай тэмпературы называецца стратапаўзай і з’яўляецца мяжой паміж стратасферай і мезасферай.

Павелічэнне тэмпературы з вышынёй у стратасферы абумоўлена наяўнасцю азону. Азон інтэнсіўна паглынае жорсткае ўльтрафіялетавае выпраменьванне Сонца, за кошт чаго павышаецца тэмпература ў стратасферы.

Павелічэнне тэмпературы з вышынёю надае стратасферы дынамічную ўстойлівасць. Тут амаль адсутнічаюць турбулентнае перамешванне і канвектыўныя токі паветра. Аднак здараюцца выпадкі запаволенага асядання ці падняцця паветра. Для стратасферы больш характэрны гарызантальны перанос паветраных мас, пераважна заходніх напрамкаў.

У стратасферы, як правіла, воблакі адсутнічаюць. Аднак у рэдкіх выпадках на вышыні 20—30 км могуць утварацца тонкія яркія воблакі, якія складаюцца з найдрабнейшых пераахалоджаных кропелек вады ці крышталікаў лёду. Днём яны не бачны, а ўначы адліваюць радужным колерам, за што атрымалі назву — перламутравыя воблакі.

## Літаратура 
* 
* *Каўрыга П. А.* Метэаралогія і кліматалогія. Вуч. дапаможнік для студэнтаў геагр. фак. — Мн: БДУ, 2004. — 185 с.: іл.
* 
* 
* 
* Стратосфера // *Самойлов К. И.* Морской словарь. — М.-Л.: Государственное Военно-морское Издательство НКВМФ Союза ССР, 1941.

Катэгорыя:Атмасфера
Эндаметрый

[thumb|250px|[Матка жанчыны. Эндаметрый высцілае ўнутраную поласць маткі]]
**Эндаметрый** - (лац. endometrium) — унутраная слізістая абалонка цела маткі (мукозный пласт), якая высцілае поласць маткі і багата забяспечаная крывяноснымі сасудамі.

## Спасылкі 
* Histology at utah.edu. Slide is proliferative phase — click forward to see secretory phase 

Катэгорыя:Фізіялогія рэпрадуктыўнай сістэмы жанчын
Эндаскапія

right|thumb|200px|Гібкі эндаскоп
**Эндаскапія** — спосаб агляду некаторых унутраных органаў пры дапамозе эндаскопа. Пры эндаскапіі эндаскоп уводзіцца ў поласці праз натуральныя шляхі, напрыклад, у страўнік — праз рот і стрававод, у бронхі і лёгкія — праз гартань, у мачавы пузыр — праз мочаспускальны канал, а таксама шляхам праколаў або аперацыйных доступаў (лапараскапія і інш.)

## Літаратура 
*
Стрававод чалавека

**Стрававод** (лац. œsóphagus) — частка стрававальнага канала. Уяўляе сабой сплясканую ў пярэднезаднім кірунку полую цягліцавую трубку, па якой ежа з глоткі паступае ў страўнік.

Стрававод дарослага чалавека мае даўжыню 25-30 см. З’яўляецца працягам глоткі, пачынаецца ў вобласці шыі на ўзроўні VI—VII шыйнага пазванка, затым праходзіць праз грудную поласць ў міжсценне і заканчваецца ў брушнай поласці на ўзроўні X—XI грудных пазванкоў, калі ўпадае ў страўнік.

## Крыніцы
Эндаметрыт

**Эндаметрыт** — захворванне, якое выклікаецца запаленчым працэсам у павярхоўным пласце эндаметрыя, унутранай слізістай абалонкі цела маткі.

Традыцыйна адрозніваюць востры і хранічны віды эндаметрыту.

Эндаміяметрытам завецца запаленчы працэс, якія лакалізоўваюцца ў больш глыбокіх тканках (базальны пласт эндаметрыя, міяметрый).

## Этыялогія 
Эндаметрыт, як правіла, выклікаецца ўзыходзячай інфекцыяй маткі. Інфікаванне магчыма ў наступных выпадках:

* роды
* кесарава сячэнне
* аборт
* вагінальныя абследаванне
* менструацыя
* палавыя зносіны падчас менструацыі
* лячэбныя і дыягнастычныя працэдуры з умяшаннем у матку
* агульныя інфекцыйныя захворванні

## Дыягностыка 
Дыягностыка грунтуецца на дадзеных анамнезу (унутрыматачнае ўмяшанне і інш), агульнага і гінекалагічнага даследаванняў і лабараторных дадзеных (аналіз крыві, бактэрыяскапія, пасевы і інш.) Пасля дыягностыкі лекар прызначае лячэнне.

## Цячэнне захворвання 
### Востры эндаметрыт 
Хвароба працякае востра. Сімптомы ўключаюць боль у ніжняй частцы жывата, павышэнне тэмпературы і ненармальныя вагінальныя крывацёкі ці выдзяленні.

У сталым узросце развіваецца піяметра (назапашванне гною ў матцы). Матка пры гэтым шарападобная, павялічаная, мяккая, флюктуіруючая.

Лячэнне піяметры зводзіцца да выдалення гною з поласці маткі метадам пашырэння канала яе шыйкі.

### Хранічны эндаметрыт 
Клінічныя сімптомы выяўленыя значна менш, чым пры вострым: тэмпература нармальная, выдзялення слізіста-гнойнага характару, неабільныя, боль у паясніцы нязначная. Нярэдка адзначаюцца растройствы менструальнага цыклу тыпу менарагіі або метрарагіі, што звязана з парушэннем скарачальнай функцыі маткі.

Пры похвавым даследаванні матка павялічана, балючая.

Дыягнаставаць хранічны метраэндаметрыт значна цяжэй. Важнымі з'яўляюцца дадзеныя анамнеза, якія паказваюць на перанесены востры эндаметрыт, а таксама павелічэнне і хваравітасць маткі, слізіста-гнойныя выдзяленні і парушэнні менструальнага цыклу.

## Лячэнне 
Пры лячэнні выкарыстоўваюцца антыбіётыкі шырокага спектру дзеяння.

## Ускладненні 
Пры адсутнасці своечасовага лячэння пры эндаметрыце інфекцыя можа перайсці ў фалопіявыя трубы або больш глыбокія пласты маткі, што ў далейшым можа выклікаць бясплоддзе, сэпсіс ці нават смяротны зыход.

## Гл. таксама 
Эндаметрыёз

Катэгорыя:Гінекалагічныя захворванні
Энтузіязм

**Энтузіязм** ( — «натхненне», «захапленне») — станоўча афарбаваная эмоцыя, стан натхнення, а таксама, пад уплывам гэтага настрою, жаданне і здзяйсненне актыўных дзеянняў па дасягненню вызначаных мэтаў.

Першапачаткова, словам энтузіязм пазначалі стан чалавека, апантанага бажаством або які знаходзіўся пад яго ўплывам (напрыклад, энтузіязм Піфіі або вакханок). Пазней, з часоў позняй антычнасці і практычна да найноўшага часу - эстэтычная катэгорыя, якая характарызуе рэакцыю суб'екта на ўзвышанае, выдатнае. Так, Сакрат лічыў паэтычнае натхненне энтузіязмам.

## Спасылкі 
* David Hume, Of Superstition and Enthusiasm

Катэгорыя:Эмоцыі
Катэгорыя:Эстэтыка
Энтэрабактэрыі

**Энтэрабактэрыі** (*Enterobacteriaceae*) — вялікае сямейства бактэрый, уключае такія вядомыя патагены як сальманела, кішачная палачка, чумная палачка і іншыя. Па форме — бацылы (палачкападобныя) даўжынёй 1-5 мкм. Як і іншыя пратэабактэрыі, яны грамадмоўныя.

Рухомыя (перытрыхі) або нерухомыя. Добра растуць на простым пажыўным асяроддзі.

Ключавыя для чалавека роды Escherichia, Salmonella, Shigella, Yersinia, Klebsiella, Proteus, Morganella, Providencia, Citrobacter, Enterobacter.

Факультатыўныя анаэробы, ферментуюць глюкозу, каталаза дадатныя. Ва ўсіх няма цытахромаксідазы, аднаўляюць нітраты ў нітрыты.


Катэгорыя:Грамадмоўныя бактэрыі
Катэгорыя:Сямействы бактэрый
Міхай Эмінэску

**Міхай Эмінэску** (, ; сапраўднае прозвішча Эміновіч (Eminovici); 15 студзеня 1850, Баташані — 15 чэрвеня 1889, Бухарэст) — румынскі паэт, класік румынскай літаратуры.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 15 студзеня 1850 года ў Баташані ў шматдзетнай сям'і.

Вучыцца Міхая Эмінэску накіравалі ў Чарнаўцы ў нямецкую гімназію. Першы надрукаваны верш паэта — «Ля магілы Арона Пумнула» быў надрукаваны ў 1866 годзе ў часопісе «Слёзы ліцэістаў». Не скончыўшы навучання ў гімназіі ў Чарнаўцах Міхай па патрабаванні бацькі з'язджае на вучобу ў Вену, дзе становіцца вольным слухачом універсітэта і вывучае філалогію, філасофію і юрыспрудэнцыю. У гэты перыяд аўтар выдае цыкл вершаў і патрыятычную паэму «эпігонаў».

Восенню 1872 года паэт перабраўся ў Берлін, дзе да верасня 1874 года слухаў цыкл лекцый пры Берлінскім універсітэце. У верасні 1874 года паэт пераязджае ў горад Ясы ў пошуках заробку, дзе ўладкоўваецца выкладчыкам у гімназію, адначасова бібліятэкарам і школьным інспектарам. Знясільваючая праца, матэрыяльныя цяжкасці і духоўная нездаволенасць прыводзяць паэта да дэпрэсіі і псіхічнай хваробы ў 1883 годзе, якая, нягледзячы на пэўнае паляпшэнне пасля лячэння, будзе пераследваць яго да канца жыцця. У гэтым жа 1883 годзе выходзіць адзіная прыжыццёвая кніга вершаў Эмінэску. І хоць імя паэта адразу атрымала прызнанне, ён ужо быў не здольны гэта ўсвядоміць. Памёр Эмінэску ў псіхіятрычным шпіталі ў Бухарэсце 15 чэрвеня 1889 года.

## Беларускія пераклады 
Творы М. Эмінэску перакладалі на беларускую мову Станіслаў Шушкевіч, Рыгор Барадулін, Мікола Федзюковіч, Казімер Камейша, Таіса Бондар, Лявон Баршчэўскі, К. Коракс, Аксана Данільчык.

* Паэма «Лучафэрул», выбр. вершы / Пераклад Р. Барадуліна // Анталогія малдаўскай паэзіі. Т.1. Мн., 2003.
* Выбраная паэзія / Пераклад Р. Барадуліна, Л. Баршчэўскага, К. Коракс. Мн., 2017 («Паэты планеты»).
* Выбраная паэзія: пераклад з румынскай / Міхай Эмінеску. — Мінск : Зміцер Колас, 2019. — 84, [1] с.

## Спасылкі 
* Вурдалакі. Паэма (пераклад К. Коракс)
* Сайт пра Міхая Эмінэску 
* Біяграфія  
* Тэксты, біяграфія, рэцэнзіі і вершы Эмінэску 

Катэгорыя:Паэты Румыніі
Катэгорыя:Румынскамоўныя паэты
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Меркурыі
Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Катэгорыя:Асобы на марках
Энтэравірусы

**Энтэравірус** (*Enterovirus*) — род простых дробных РНК-геномных вірусаў з сямейства пікорнавірусаў. 

Асноўным месцам знаходжання энтэравірусаў з'яўляецца кішэчны тракт млекакормячых. Назва энтэравірусы звязана з іх рэпрадукцыяй ў СКТ, аднак энтэрыт яны выклікаюць рэдка.

Уключаюць 67 патагенных для чалавека сератыпаў (3 тыпу вірусаў поліяміэліту, 23 тыпы вірусаў Каксакі A і B, 31 тып рэхавірусаў, энтэравірусы чалавека 68-71-га сератыпаў), энтэравірусы жывёл.

Устойлівыя да эфіру, дэтэргентаў, нізкіх значэнняў pH, доўга выжываюць у навакольным асяроддзі. 

## Літаратура 
* Слоўнік па агульнай і медыцынскай вірусалогіі / Уклад.: А. Красільнікаў, Л. Цітоў, Н. Казак. — Мн.: Вышэйшая школа, 1995. — ISBN 985-06-0048-9.

Катэгорыя:Вірусы
Фані Эльслер

**Фані Эльслер** (сапр. імя **Францыска Эльслер**; ; ,  — , ) — аўстрыйская танцоўшчыца балета, прадстаўніца рамантычнага балетнага мастацтва. Разам з Марыяй Тальёні, Фані Эльслер была найвядомай балерынай XIX стагоддзя.

## Біяграфія 
Вучылася ў балетмайстра Ж. Амера, удасканальвалася ў Італіі. У 1822 годзе дэбютавала ў Вене, выступала ў тэатрах Берліна, Лондана, Парыжа, у ЗША, Расіі і інш.

Дасканала валодала пуантнай тэхнікай. Яе мастацтву ўласцівы характарнасць і эмацыянальнасць. Сярод партый: Эсмеральда («Эсмеральда» Ц. Пуні), Фларында, Лаўрэта («Кульгавы д’ябл», «Тарантула» К. Жыда), Ліза («Марная засцярога» Ф. Герольда). Майстар характарнага танца: кракавяк, мазурка, качуча, тарантэла і інш.

У Вене пазнаёмілася з Самуэлем Кастравіцкім. Каханне паміж імі захоўвалася ўсё жыццё, і калі балерына памерла, яе пахавалі ў сямейным венскім склепе Кастравіцкіх.

## Літаратура 
* 
* Lieselotte Denk: *Fanny Elßler. Tänzerin eines Jahrhunderts*. Amalthea-Verlag, Wien 1984, ISBN 3-85002-196-3
* Ivor Guest: *Fanny Elßler*. Black Books, London 1970
* Riki Raab: *Fanny Elßler. Eine Weltfaszination*. Bergland-Verlag, Wien 1962
* Jarmila Weißenböck: *Fanny Elßler. Materlialien*. Böhlau, Wien 1984, ISBN 3-205-06301-5

## Спасылкі 
Катэгорыя:Артысты балета Аўстрыі
Пікорнавірусы

**Пікорнавірусы**, **Энтэравірусы** або **Кішэчныя вірусы** (*Picornaviridae*, ад  — маленькі і  — РНК) — сямейства простых дробных РНК-геномных вірусаў — паразітаў чалавека, малпаў і іншых млекакормячых. Змяшчаюць адналанцужную геномную РНК станоўчай палярнасці (гэта значыць той жа палярнасці, што і мРНК). У сямейства ўключаны роды энтэравірусаў, рынавірусаў, афтавірусаў, кардыёвірусаў і інш.

Памер капсіда складае каля 27-30 нм, памер генома — каля 7-8 тысяч асноў. Геном прадстаўлены суцэльнай аднанітачнай пазітыўнай замкнутай РНК, кавалентна злучанай з поліпептыдам. Капсід пабудаваны па кубаідальным тыпе з 60 капсамераў. Вірыён мае форму ікасаэдра, памер 24-30 нм.

Размнажэнне пікорнавірусаў адбываецца ў цытаплазме заражанай клеткі. Да пікорнавірусаў адносяцца ўзбуджальнікі такіх захворванняў як поліяміэліт, рыніт, яшчур, гепатыт А і інш.

## Літаратура 
* Слоўнік па агульнай і медыцынскай вірусалогіі / Уклад.: А. Красільнікаў, Л. Цітоў, Н. Казак. — Мн.: Вышэйшая школа, 1995. ISBN 985-06-0048-9 

Катэгорыя:Вірусы
Эксітон

**Эксітон** ( — «узбуджаю») — вадародападобная квазічасціца, якая ўяўляе сабой электроннае ўзбуджэнне ў дыэлектрыку або паўправадніку, мігрыруе па крышталю і не звязаная з пераносам электрычнага зарада і масы.

Хоць эксітон складаецца з электрона і дзіркі, яго варта лічыць самастойнай элементарнай (не зводзіцца) часціцай у выпадках, калі энергія ўзаемадзеяння электрона і дзіркі мае той жа парадак, што і энергія іх руху, а энергія ўзаемадзеяння паміж двума эксітонамі малая ў параўнанні з энергіяй кожнага з іх. Эксітон можна лічыць элементарнай квазічасціцай у тых з'явах, у якіх ён выступае як цэлае ўтварэнне, якое не падвяргаецца ўздзеянню, здольным яго разбурыць.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Катэгорыя:Фізіка паўправаднікоў
Катэгорыя:Квазічасціцы
Энстатыт

**Энстаты́т** Mg2[Si2O6] — пародаўтваральны мінерал, адносіцца да сілікатаў (піраксены).

Назва мінерала паходзіць ад стар.-грэч. ἐνστάτης (энстатэс) «супернік», «той, хто супраціўляецца», што звязана з устойлівасцю энстатыта да плаўлення. У няправільных зернях з упэўненасцю можа быць вызначаны толькі ў тонкіх шліфах пад мікраскопам па аптычных канстантах. Ад монаклінных піраксенаў адрозніваецца па прамым вугле згасання.

Утрымлівае 40,4 % аксіду магнію. У выпадку замяшчэння больш за 13 % магнію жалезам пераходзіць у ферасіліт, бранзіт і гіперстэн. Пад уздзеяннем гідратэрмальных раствораў пераўтвараецца ў тальк і серпенцін.
* Цвёрдасць 5—6
* Удзельная вага 3,1—3,2
* Спайнасць сярэдняя
* Залом ракавісты
* Колер бескаляровы, светла пафарбаваны ў шэрыя, бураватыя, бледна-зеленаватыя адценні.
Распаўсюджаны ў прыродзе вельмі шырока.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Інфармацыя на сайце *«Каталог Минералов»*

Катэгорыя:Мінералы магнію
Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Піраксены
Катэгорыя:Пародаўтваральныя мінералы
П’ер Ардыці

**П’ер Ардыці** (, нар. 1 снежня 1944, Парыж) — французскі акцёр.

Кінадэбют Ардыці адбыўся ў 1971 г. у фільме «Блезом Паскаль», далей быў пераважна заняты ў тэлевізійных серыялах. Пачынаючы з 1980 г., сыграўшы ў «Мой амерыканскі дзядзечка» з Жэрарам Дэпардзьё, Ардыці пачаў здымацца ў рэжысёра Алена Рэнэ. Буйным поспехам стала роля ў «Афёра Дрэйфуса» (1994) і ў невялікай ролі ў чатырохсерыйны фільм «Граф Монтэ Крыста» 1998 г. У 2006 г. ён зняўся ў фільме «Сэрца».

П’ер Ардыці - уладальнік «Сезара» за лепшую мужчынскую ролю ў фільме «Меладрама» 1987.

Катэгорыя:Акцёры Францыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Аг-Гёльскі нацыянальны парк

**Аг-Гёльскі нацыянальны парк** () — створаны ў 2003 на тэрыторыі Агджабедзінскага і Бейлаганскага раёнаў Азербайджана. Агульная плошча нацыянальны парка 17,924 гектара (179.24 км²). Парк створаны на базе Аг-Гёльскага дзяржаўнага запаведніка і Аг-Гёльскага дзяржаўнага заказніка.

## Размяшчэнне 
Парк размешчаны ў Мільскім стэпе. Ландшафт паўпустыня. З-за таго, што гэта на тэрыторыі зімуюць і гняздуюцца птушкі, парк можна назваць «арніталагічным участкам».

## Мэта стварэння 
Асноўнай мэтай стварэння парку з'яўляецца абарона водна-балотныx экалагічных сістэм, на якіх масава зімуюць і гняздуюцца пералётныя, каляводныя і вадаплаўныя птушкі. Аг-Гёль занесены ў спіс ЮНЕСКА канвенцыі «Аб водна-балотных месцах міжнароднага значэння як участках пражывання большасці вадаплаўных птушак».

## Фаўна 
Арніталагічныя фаўна Аг-Гёльскага нацыянальнага парку разнастайная. Тут можна сустрэць больш за 140 відаў птушак. З іх 89 відаў гняздуюцца на тэрыторыі парку.

## Глядзіце таксама 
* Спіс нацыянальных паркаў Азербайджана

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Аг-Гёльскі нацыянальны парк — Міністэрства экалогіі і прыродных рэсурсаў Азербайджана 
* Аг-Гёльскі нацыянальны парк — Міністэрства экалогіі і прыродных рэсурсаў Азербайджана  
* Нацыянальныя паркі Азербайджана  
* Інтэрв'ю  

Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Азербайджана
Гонар

**Гонар** (ад ) — станоўча афарбаваная эмоцыя, адлюстроўвае станоўчую самаацэнку — наяўнасць самапавагі, пачуцця ўласнай вартасці, уласнай каштоўнасці. Гонар — грамадска-маральная годнасць, тое, што выклікае ўсеагульную павагу.

## Гл. таксама 
* Мегаламанія

Катэгорыя:Эмоцыі
Катэгорыя:Мараль
Ален Рэнэ

**Ален Рэнэ** (, нар. 3 чэрвеня 1922 г., Ван, Францыя) — французскі рэжысёр, сцэнарыст, рэжысёр мантажу, памочнік рэжысёра, прадзюсар і акцёр. Яго раннія рэжысёрскія працы адносяць да французскай «новай хвалі». Нягледзячы на працяглую і прадуктыўную кар'еру, міжнароднае прызнанне атрымаў за тры раннія фільмы: «Ноч і туман» (1955), «Хірасіма, любоў мая» (1959), «У мінулым годзе ў Марыенбадзе» (1961). Двойчы удастоены прыза Жана Віго: у 1954 і 1956 годзе.
## Фільмаграфія 
* «Ставіскі»
## Зноскі 
## Спасылкі 
* Ален Рэнэ на сайце IMDB

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты Канскага кінафестывалю
Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі
Катэгорыя:Сцэнарысты Францыі
Вільям Хайнесен

**Вільям Хайнесен** (;  — ) — адзін з найбольш вядомых пісьменнікаў Фарэрскіх астравоў. Пісаў на дацкай мове. Таксама вядомы як кампазітар і мастак.

## Жыццё і творчасць 
Хайнесен нарадзіўся ў 1900 годзе ў фарэрскай сталіцы Торсхаўн. Яго бацька быў фарэрцам, а маці - датчанкай. Ва ўзросце 21 года ён выпусціў свой першы зборнік вершаў, а ў 1934 годзе выйшаў яго першы раман - Blæsende gry. У 1965 годзе Хайнесен быў ганараваны літаратурнай прэміі Паўночнага Савета.

Свае творы ён пісаў у Торсхаўне, які называў «пупам зямлі». Хайнесен заўсёды цікавіўся невядомым і нязведаным, але ў той жа час называў сябе рэлігійным чалавекам у самым шырокім сэнсе гэтага слова. Памёр ён у 1991 годзе ва ўзросце 91 года.

## Спасылкі 
* 
* Сайт пра Вільяма Хайнесена  

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Торсхаўне
Катэгорыя:Пісьменнікі Даніі
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Памерлі ў Торсхаўне
Катэгорыя:Асобы на марках
Фрэд Ален

**Фрэд Ален** (, псеўданім, сапраўднае імя *John Florence Sullivan* — *Джон Флорэнс Саліван*; 31 мая 1894 — 17 мая 1956) — амерыканскі комік, абсурднае шоу якога на радыё (1934—1949) зрабіла адным з самых папулярных гумарыстаў у так званую класічную эру амерыканскага радыё.

Катэгорыя:Артысты вадэвіляў
Катэгорыя:Комікі ЗША
Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі

{{Мастак
|фон              = 
|імя              = Іван Айвазоўскі Հովհաննես Կոնստանդինի Այվազովսկի
|імя пры нараджэнні = Аганес (аванес) Айвазян Հովհաննես Այվազյան
|партрэт          = Aivazovsky portrait by Tyranov.jpg
|шырыня           = 200px
|загаловак        = Партрэт І. Айвазоўскага працы А. Тыранаў (1841).
|дата нараджэння    = 
|месца нараджэння   = 
|дата смерці      = 
|месца смерці     = 
|грамадзянства      = 
|жанр             = 
|вучоба            =
|стыль            = 
|працы           =
|заступнікі      =
|уплыў          =
|уплыў на       = Архіп Куінджы, Юлія Бразоль
|узнагароды          =  
{ style="background:transparent"

}
{ style="background:transparent"
60px|border|link=ордэн Меджыдзіе|Ордэн Меджыдзіе I-й ступені60px|border|link=ордэн Асманіе|Ордэн Асманіе II-й ступені
}
|вікісховішча        = Category:Ivan Aivazovsky
}}
**Іва́н Канстанцінавіч Айвазо́ўскі** (,  — *Аганес Гайвазян*, 29 (17) ліпеня 1817 — 2 мая 1900) — сусветна вядомы мастак-марыніст, калекцыянер, мецэнат. Найвыбітнейшы мастак-армянін XIX стагоддзя. Брат армянскага гісторыка і святара Габрыэла Айвазоўскага.

## Біяграфічныя звесткі 
Іван Айвазоўскі пачаў свой творчы шлях яшчэ ў першай палове XIX ст. (1830-я г.). Але асноўны перыяд яго творчасці прыпадае на другую палову стагоддзя.

За сваё жыццё стварыў каля шасці тысяч карцін. Большасць з іх былі напісаны ў Феадосіі і прысвечаны Чорнаму мору.

## Творчасць 
]]
Шматлікія палотны марыніста складаюць свайго роду энцыклапедыю пра мора. «Паэзію прыроды заўсёды адчуваў, адчуваю і стараюся перадаць маім пэндзлем. Абаянне паўднёвай ночы, неба, паўднёвага захаду, жах, што наганяе на душу бура ці ураган, — вось тыя пачуцці, што натхняюць мяне, калі я пішу». Зменлівасць станаў марской стыхіі знайшла адлюстраванне ў творчасці майстра. Мора ў Айвазоўскага то ціхамірна-спакойнае («Туманная раніца», 1853; «Марына», 1858; «Раніца на моры», 1883), то зачаравана-таямнічае («Месяцавая ноч у Амальфі», 1845; «Ноч на востраве Радос», 1850), то грозна-неспакойнае («Бура», 1852). І кожны з гэтых станаў перададзены віртуозна, паэтычна. «Сюжэт карціны складаецца ў мяне ў памяці, як сюжэт верша ў паэта; зрабіўшы накід на кавалку паперы, я прыступаю да працы і да таго часу не адыходжу ад палатна, пакуль не выкажуся на ім маім пэндзлем». Творы Івана Айвазоўскага дэманструюць рамантычнае, эмацыянальнае ўспрыманне прыроды, амаль заўсёды перадаюць моцныя пачуцці, яркія перажыванні.

## Гл. таксама 
* Палац Манук-Бея

Катэгорыя:Мастакі-марыністы Расіі
Катэгорыя:Мастакі Расіі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Меджыдые 1 ступені
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Асманіё 2 ступені
Крысціян Матрас

**Крысціян Матрас** (,  — ) — фарэрскі лінгвіст і паэт: першы фарэрац, які атрымаў званне прафесара.

## Біяграфія 
Матрас нарадзіўся ў 1900 годзе ў паселішчы Відарэйдзі на фарэрскім востраве Віёй. Яго прозвішча паходзіла з сям’і французскіх імігрантаў. Атрымаўшы пачатковую адукацыю, у 1912 годзе ён быў залічаны ў школу Торсхаўна, дзе навучаўся разам з Вільямам Хайнесенам і Ёргенам-Францам Якабсенам. У 1917 годзе ён пераехаў у Данію і неўзабаве паступіў ва ўніверсітэт Капенгагена, дзе ў 1933 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, а ў 1952 годзе стаў прафесарам лінгвістыкі, стаўшы першым фарэрцам, якія атрымалі званне прафесара. У 1965 годзе ён вярнуўся на Фарэры і ўзначаліў факультэт фарэрскай мовы ва ўніверсітэце Фарэрскіх астравоў.

Матрас унёс значны ўклад у вывучэнне фарэрскай літаратуры і культуры, а таксама фарэрскай мовы. У 1921 годзе сумесна з Ёргенам-Францам Якабсенам ім быў выпушчаны фарэрскі-дацкі слоўнік, а ў 1961 годзе — яго другое выданне. Матрас вядомы сваімі перакладамі кніг, а таксама лічыцца адным з найбольш выдатных паэтаў Фарэраў.

Памёр ён у 1988 годзе ва ўзросце 87 гадоў.

## Спасылкі 
* Faroeartstamps.fo — Christian Matras  

Катэгорыя:Мовазнаўцы Даніі
Катэгорыя:Асобы на марках
Ноч на востраве Родас

**Ноч на востраве Родас** () — карціна рускага мастака-марыніста Івана Айвазоўскага, напісаная ў 1850 годзе пасля падарожжа да берагоў Малой Азіі і выспаў Грэчаскага архіпелага з адміралам Фёдарам Літке.

Карціна з'яўляецца яскравым узорам начнога пейзажа ў творчасці ранняга Айвазоўскага, выхаванага ў рэчышчы акадэмічнай школы пад непасрэдным уплывам традыцый рамантызму.

## Гісторыя стварэння 
Задума стварэння карціны «Ноч на востраве Родас» нарадзілася ў Айвазоўскага пасля падарожжа да берагоў Малой Азіі і астравоў Грэчаскага архіпелага з адміралам Фёдарам Літке ўвесну 1845 года. Падчас згаданага падарожжа майстар не браўся за пэндзаль, аднак замалёўваў сотні аркушаў нарысамі прыбярэжных гарадоў, берагоў Крыта і Хіоса і краявідаў Канстанцінопалю, што пасля паслужыла Айвазоўскаму істотным матэрыялам для стварэння будучых карцін, у тым ліку і «Ночы на востраве Родас»

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Карціны Івана Айвазоўскага
Катэгорыя:Карціны са збораў Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь
Эшафот

[thumb|300px|[Марыя Антуанэта на эшафоце]]
**Эшафот** () — драўлянае збудаванне для правядзення пакаранняў смерцю.

Эшафоты былі сцэнай на ўзвышэнні для лепшага прагляду таго, што адбываецца. Пакаранні праводзіліся на гарадскіх плошчах, а іх грамадскі характар служыў запалохваннем, падкрэсленнем аўтарытэту ўрада, а таксама забавак мас.

Катэгорыя:Спосабы і прылады смяротнага пакарання
Катэгорыя:Гісторыя права
Экібастуз

**Экібасту́з** () — горад абласнога падпарадкавання (заснаваны ў 1898 годзе, статус горада з 1957 года) на захадзе Паўладарскай вобласці, Казахстан. Размешчаны за 132 км на паўднёвы захад ад горада Паўладара.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Паўладарскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Экібастуза
Марыя Ляшчынская

**Марыя Ляшчынская** (, , таксама часам , 23 чэрвеня 1703, Тшэбніца — 24 чэрвеня 1768, Версаль) — каралева Францыі і Наварры, жонка караля Людовіка XV. Дачка караля польскага і вялікага князя літоўскага Станіслава Ляшчынскага і Кацярыны Апалінскай.

Катэгорыя:Бурбоны
Катэгорыя:Ляшчынскія
Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі
Эксергія

**Эксергія** (ад грэч. Ek, ох — прыстаўка, якая азначае высокую ступень, і ergon — праца) — частка энергіі, роўная максімальнай карыснай работы, якую можа здзейсніць тэрмадынамічная сістэма пры пераходзе з дадзенага стану ў стан раўнавагі з навакольным асяроддзем. Эксергіяй часам завецца працаздольнасць сістэмы.

Выкарыстанне паняцця эксергіі дае магчымасць колькасна вызначыць уплыў нераўнавагі тэрмадынамічных працэсаў на эфектыўнасць пераўтварэння энергіі, г.зн. дазваляе вылічаць асабліва другога пачатку тэрмадынамікі: вылучыць тую частку энергіі, якая не можа быць выкарыстана з-за газадынамічных з’яў, трэння, цеплаабмену. Такі падыход дае магчымасць аналізаваць ступень тэрмадынамічнай дасканаласці таго ці іншага элемента ўстаноўкі і не патрабуе папярэдняй ацэнкі працаздольнасці ўсёй ўстаноўкі ў цэлым.

## Літаратура 
*  — С.72.

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Брытва

thumb|Сучасныя брытвы
**Брытва** — прылада для галення.

## Віды брытваў 
* Небяспечныя (клінковыя)
* бяспечныя
** звычайныя (брытвавы станок)
** электрычныя (электрабрытва) *** ротарныя, сеткавыя
** механічныя

## Гісторыя 
Першыя брытвы з'явіліся ў шумераў і егіпцян, для галення яны выкарыстоўвалі крэмневыя нажы. У другім тысячагоддзі да н. э. былі распаўсюджаныя бронзавыя брытвы, у 1-м тыс. да н. э. - жалезныя. Першапачаткова ўсе брытвы былі дугападобныя, у рымлян з'яўляюцца прамыя брытвы. У пачатку XX стагоддзя з'яўляюцца бяспечныя брытвы.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэзныя інструменты
Шыладзюб

**Шыладзюб**, **шыладзюбка** (*Recurvirostra avosetta*) — птушка сямейства шыладзюбавых,

## Апісанне 
Чорна-белы буйны кулік. Даўжыня цела 42-48 см, размах крылаў 77-81 см. Хударлявага выгляду птушка, з вельмі доўгімі, шэра-блакітнымі нагамі. Дзюба доўгая і тонкая, загнутая ўверх, чорная. Верх галавы і частка шыі чорныя, чорныя палосы на крылах. У палёце бачныя чатыры чорныя паласы на спіне і чорныя канцы крылаў. Маладыя больш карычневыя. Голас: чыстае, меладычнае, флейтавае «клю-ік, куйк, ліпіт».

## Пашырэнне 
Распаўсюджаны на спадзістых берагах вадаёмаў з салёнай або саланаватай вадой у Еўразіі, зрэдку ў Аўстраліі і Афрыцы.

Арэал разарваны. Лакальна сустракаецца ў Заходняй, Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропе (таксама на поўдні Нарвегіі, Швецыі і Эстоніі) і ад паўднёва-ўсходніх раёнаў Еўропы праз Азію да поўначы Кітая і Ірака, у Малой Азіі, лакальна ў Паўночнай і Паўднёвай Афрыцы.

Паўднёвыя папуляцыі аселыя, паўночныя — пералётныя. Месца зімовак у межах гнездавога арэала, а таксама лакальна ў Вялікабрытаніі і Галандыі, ад раёна Міжземнага мора да паўднёвай часткі Каспійскага, у Афрыцы, Аравіі і Індыі. Залятае ў большасць краін Еўропы, у Беларусі вельмі рэдкі, выпадкова залётны від.

## Асаблівасці біялогіі 
Біятоп: мелкія і салёныя кантынентальныя вадаёмы з плоскімі, звычайна незарослымі, пясчанымі берагамі, часам мелкія марскія залівы; радзей — прэсныя вадаёмы. Таксама насяляе польдэры, арашаючыя вадаёмы і каналы, залітыя вадой рачныя даліны. Ахвотна плавае.

Сілкуецца пераважна воднымі беспазваночнымі, у тым ліку дробнымі рачкамі арцеміяй і казуркамі, якіх знаходзіць у вадзе або пласце глею.

Гняздуецца ў маі-чэрвені, калоніямі да 200 пар, у глейкіх бухтах недалёка ад вады. Гняздо ўладкоўваецца непадалёк ад вады, на адкрытым месцы сярод рэдкай расліннасці, у ямцы, высланай па краях рэшткамі раслін або невялічкімі галінкамі. У вільготных месцах высцілка багатая, у сухіх — часам зусім без высцілкі. Дыяметр гнязда каля 20 см, вышыня — каля 6 см.

У кладцы 3—5 яец. Яйкі грушападобныя або авальныя з вострым вузейшым канцом. Афарбоўка зменлівая: часцей за ўсё бура-гліністыя або аліўкава-гліністыя, часам бежавыя; глыбокія плямы — светлыя, шэрыя або папялістыя, паверхневыя — цёмна-карычневыя або чорныя. Памеры: 51,5 х 33,5 мм.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Recurvirostra avosetta Linnaeus, 1758 — Шилоклювка // Позвоночные животные Росии

Катэгорыя:Шыладзюбыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Аўстраліі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Уолтэр Шыра

**Уолтэр Марці Шыра-малодшы** (; , Хакенсак, штат Нью-Джэрсі — , Ла-Хоя, штат Каліфорнія, ЗША) — амерыканскі астранаўт. Першым у свеце здзейсніў тры касмічныя палёты агульнай працягласцю 12 сутак 7 гадзін 13 хвілін 38 секунд.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:Лётчыкі Карэйскай вайны
Катэгорыя:НАСА
Катэгорыя:Масоны ЗША
Катэгорыя:Асобы на марках
Шэзлонг

thumb|Шэзлонг
**Шэзлонг** (фр. chaise longue - доўгае крэсла) — лёгкае рассоўнае крэсла са спусцістай спінкай і падоўжаным сядзеннем, у якім можна напаўляжаць. Часта выкарыстоўваюцца на пляжах, каля адкрытых басейнаў, можа стаць выдатным рашэннем для саду, адкрытых тэрас, і іншых месцаў адпачынку.

Сучасныя шэзлонгі вырабляюцца з пластыка, алюмінію і сінтэтычных тканін.

Катэгорыя:Крэслы
Небяспечная брытва

right|thumb|250px|Небяспечная брытва
**Небяспечная брытва** — брытва з адкрытым лязом. Паўсюдна распаўсюджаная брытва да сярэдзіны XX стагоддзя. Патрабуецца навык для завострывання і праўкі брытвы, а таксама ўменне карыстацца ёю для чыстага і нетраўматычнага галення. Для завострывання выкарыстоўваецца асялок, для «даводкі» пасля змянення - скураны рэмень з абразіўнай пастай, напрыклад, пастай ГОІ, для наступнай (рэгулярнай) праўкі выкарыстоўваецца скураны рэмень або без пасты, альбо са слабай змазкай.

## Спасылкі 
* Рэстаўрацыя, рамонт і завострыванне небяспечных брытваў. Гістарычныя факты пра вытворцаў брытваў. 

Катэгорыя:Нажы
Экскаватар

**Экскаватар** (ад  — выдзёўбваць) — асноўны тып землярыйных машын, галоўным чынам для распрацоўкі і вымання мяккіх горных парод у масіве або скальных (у раздробненым стане), часцей за ўсё цвёрдых парод жалезных руд, каменнага вугалю (кар'еры) і выканання пагрузачна-разгрузачных работ.

Канструкцыйна экскаватары складаюцца з працоўнага, хадавога і сілавога абсталявання (рухавіка), механізмаў іх прывада і кіравання, дапаможнага абсталявання, платформы з рамай, надбудовы кузава. Працоўнае месца экскаватара называюць забоем.

## Тыпы экскаватараў 
### Па прызначэнню 
### Па прынцыпу работы 
### Па тыпу хадавой часткі 
### Па тыпу сілавога абсталявання 
* электрычныя
* дызельныя
* гідраўлічныя
* камбінаваныя

## Іншыя тыпы тэхнікі 
* Бульдозер

## Спасылкі 
* 

*
Катэгорыя:Здабываючая прамысловасць