open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Смольны сабор

**Смольны Уваскрэсення Хрыстова сабор (Смольны сабор)** уваходзіць у склад архітэктурнага ансамбля Смольнага манастыра, які знаходзіцца ў Санкт-Пецярбургу на левым беразе Нявы на Смольнай набярэжнай. З’яўляецца таксама канцэртнай пляцоўкай класічнай музыкі.

## Гісторыя 
У 1730-я гады спадчынніца царскага трона Лізавета Пятроўна вырашыла правесці апошнія гады свайго жыцця ў цішыні і спакоі манастыра ў асяроддзі ста дваццаці высакародных дзяўчын. Ужо імператрыцай яна загадала пабудаваць манастыр на месцы «Смольнага дома» — палаца, у якім яна пражыла сваё юнацтва. У манастырскі комплекс павінны былі ўвайсці храм з дамовымі цэрквамі і званіцай і інстытут для дзяўчат з дваранскіх сем’яў. Архітэктар сабора — Ф. Б. Растрэлі. Урачыстая цырымонія закладкі сабора адбылася 30 кастрычніка 1748 года. З 1749 г. работамі кіраваў Хрысціян Кнобель — архітэктар, які працаваў разам з Растрэлі. Да 1751 былі скончаныя ўсе падрыхтоўчыя працы і ўсе падмуркі. Пачалося ўзвядзенне сабора. Неўзабаве пачалася Сямігадовая вайна з Прусіяй, пасля якой фінансавання для будаўніцтва было недастаткова і будаўніцтва пайшло павольна. З 1762 аздабленне сабора вядзе архітэктар Ю. М. Фельтэн. Адкрыццё Смольнага інстытута адбылося 27 чэрвеня 1764 г., сабор жа быў дабудаваны архітэктарам В. П. Стасавым толькі ў 1835 годзе.

Смольны сабор быў зачынены ў 1931 годзе, аднак рашэнне аб яго закрыцці было прынята яшчэ на 8 гадоў раней, у 1923. За год да прыняцця рашэння, 20 красавіка 1922 г., з яго была канфіскавана ўся царкоўная маёмасць. Аднак іканастас сабора быў дэмантаваны значна пазней — толькі ў 1972 годзе. У адрозненне ад многіх іншых храмаў Санкт-Пецярбурга, Смольны сабор не быў адкрыты для набажэнстваў. У 1990 годзе ў саборы была адкрыта канцэртна-выставачная зала, якая дзейнічае там дагэтуль.

## Спасылкі 
* Артыкулы на сайце Дзяржаўнага музея-помніка «Ісаакіеўскі сабор»:
** Смольны сабор 
** Гісторыя будаўніцтва
** Манастырскі комплекс 

Катэгорыя:Храмы Санкт-Пецярбурга
З
Боркі

Назву **Бо́ркі** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Боркі — вёска ў Бярозаўскім раёне
** Боркі — вёска ў Ганцавіцкім раёне
** Боркі — вёска ў Івацэвіцкім раёне
** Боркі — вёска ў Кобрынскім раёне
** Боркі — вёска ў Лунінецкім раёне
** Боркі — вёска ў Маларыцкім раёне
** Боркі — вёска ў Загародскім сельсавеце Пінскага раёна
** Боркі — вёска ў Ласіцкім сельсавеце Пінскага раёна
** Боркі — вёска ў Пружанскім раёне

* Гродзенская вобласць:
** Боркі — вёска ў Дзятлаўскім раёне
** Боркі — вёска ў Мастоўскім раёне

* Гомельская вобласць:
** Боркі — вёска ў Жыткавіцкім раёне
** Боркі — вёска ў Петрыкаўскім раёне
** Боркі — былы пасёлак у Рагачоўскім раёне

* Магілёўская вобласць:
** Боркі — вёска ў Кіраўскім раёне
** Боркі — вёска ў Хоцімскім раёне

* Мінская вобласць:
** Боркі — вёска ў Мётчанскім сельсавеце Барысаўскага раёна
** Боркі — вёска ў Прыгарадным сельсавеце Барысаўскага раёна
** Боркі — вёска ў Вясейскім сельсавеце Слуцкага раёна
** Боркі — вёска ў Грэскім сельсавеце Слуцкага раёна
** Боркі — вёска ў Старадарожскім раёне
** Боркі — вёска ва Уздзенскім раёне

### Польшча 
* Падляскае ваяводства:
** Боркі — вёска ў Беластоцкім павеце
** Боркі — асада ў Гайнаўскім павеце

### Расія 
* Боркі — вёска ў Белгародскай вобласці
* Боркі — вёска ў Кіраўскай вобласці
* Боркі — вёска ў Краснаярскім краі
* Боркі — вёска ў Курскай вобласці
* Боркі — вёска ў Наўгародскім раёне Наўгародскай вобласці

* Ленінградская вобласць:
** Боркі — вёска ў Баксітагорскім раёне
** Боркі — пасёлак у Выбаргскім раёне

* Ліпецкая вобласць:
** Боркі — вёска ў Задонскім раёне
** Боркі — сяло ў Цярбунскім раёне
* Пскоўская вобласць:
** Боркі (Велікалуцкі раён)
* Боркі — вёска ў Разанскай вобласці
* Боркі — вёска ў Омскай вобласці
* Боркі — вёска ў Саратаўскай вобласці
* Боркі — вёска ў Смаленскай вобласці
* Боркі — вёска ў Цвярскай вобласці
* Боркі — вёска ў Томскай вобласці
* Боркі — вёска ў Цюменскай вобласці

### Украіна 
* Боркі — станцыя Курска-Харкава-Азоўскай чыгункі ў Харкаўскай вобласці, месца крушэння Імператарскага цягніка Аляксандра III

## Вадаёмы 
* Боркі — вадасховішча ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці Беларусі, каля вёскі Боркі.

## Падвойныя назвы 
* Алкужынскія Боркі
* Варвара-Боркі
* Гміна Боркі
* Гміна Альшэва-Боркі
* Кершынскія Боркі
* Лавецкія Боркі
* Траецкія Боркі
* Слемскія Боркі
* Устрынь-Боркі

## Гл. таксама 
* Баравая
* Баравое
* Баравуха
* Баравыя
* Бараўляны
* Бараўская
* Баркі
* Бор
* Уборкі
Печ (значэнні)

**Печ** — мураванае або глінабітнае збудаванне для ацяплення памяшкання, а таксама:
* Сузор’е Печ, сузор'е ў паўднёвай частцы зорнага неба
* Горад Печ, Венгрыя
* Горад Печ, Сербія
Сямён Абрамавіч Фурман

**Сямён Абрамавіч Фурман** (,  — , ) — савецкі шахматны трэнер, гросмайстар, шахматны тэарэтык. Трэнер Анатоля Карпава. Заслужаны трэнер СССР (1973).

## Біяграфія 
У 1948 годзе дамогся свайго першага вялікага поспеху на 16-м чэмпіянаце СССР, дзе заняў 3-е месца, услед за ўдзельнікамі межзанальнага турніру Давідам Бранштэйнам і Аляксандрам Котавым.

Выдатна выступаў Фурман і ў шэрагу чэмпіянатаў Ленінграда: 1953 год — 1-е месца, 1954 год — 1-3-е месцы, 1957 год — 1-2-е месца.

Ужо ў 50-х ён зарэкамендаваў сябе як адзін з лепшых шахматных тэарэтыкаў краіны. За парадамі і трэнерскай дапамогай да яго ў розныя гады звярталіся Давід Бранштэйн, Міхаіл Бацвіннік, Тыгран Петрасян, Віктар Карчны.

У 1963 годзе Фурман быў адным з памочнікаў Міхаіла Бацвінніка на вучэбна-трэніровачным зборы ў Падмаскоўі, дзе пазнаёміўся з 12-гадовым таленавітым хлопчыкам са Златавуста Толем Карпавым. А праз 5 гадоў яны абодва ўжо выступалі за зборную Узброеных сіл, і зносіны сталі больш цеснымі. У 1969 Карпаў пераехаў у Ленінград. Фурман стаў трэнерам Карпава.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Шахматысты СССР
Катэгорыя:Шахматысты Расіі
Катэгорыя:Шахматысты Беларусі
Катэгорыя:Шахматныя гросмайстры
Катэгорыя:Трэнеры па шахматах
Катэгорыя:Шахматныя тэарэтыкі
Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры СССР
Сусветны дзень аховы месцаў пражывання

[thumb|300 px|Абязлесенне на востраве [Востраў Гаіці|Гаіці. Леваруч - Гаіці, справа - Дамініканская Рэспубліка.]]
**Сусветны дзень аховы месцаў пражывання** — міжнародны дзень закліканы прыцягнуць увагу чалавецтва да праблемы захавання асяроддзя абітання фаўны планеты Зямля. Гэты дзень адзначаецца штогод, 6 кастрычніка. 
## Гісторыя сусветнага дня аховы месцаў пражывання 
«Сусветны дзень аховы месцаў пражывання» быў заснаваны абаронцамі навакольнага асяроддзя ў 1979 годзе. У якасці базавага дакумента была выкарыстана «Бернская канвенцыя аб ахове дзікай фауны і флоры і прыродных асяроддзяў пражывання», якая была прынята Саветам Еўропы . Зараз канвенцыя падпісання 39 дзяржавамі, якія ўваходзяць у Савет Еўропы, а таксама Еўрапейскім саюзам, Манака, Буркіна-Фасо, Марока, Тунісам і Сенегалам. Алжыр, Беларусь, Боснія і Герцагавіна, Каба-Вердэ Ватыкан, і Расія з'яўляюцца краінамі, якія не падпісалі канвенцыю, і маюць статус назіральніка на пасяджэннях яе выканаўчага камітэта.

Пераацаніць гэту праблему складана. Чалавек за гісторыю сваёй цывілізацыі знішчыў каля 2-х мільярдаў гектараў землі, якія цяпер сталі пустыняй. Калі тэндэнцыі не зменяцца, то праз некалькі пакаленняў «сусветны дзень аховы месцаў пражывання» можа стаць «днём памінання месцаў пасялення» .

## Статыстыка 
* Штогадзіны з твару Зямлі знікаюць беззваротна 3 віды жывёл.
* Штодня з твару Зямлі знікаюць беззваротна больш за 70 відаў фауны і флоры.
* За 25 апошніх гадоў, біялагічная разнастайнасць Зямлі скарацілася больш чым на траціну .

Катэгорыя:Святы 6 кастрычніка
Катэгорыя:Міжнародныя дні
Катэгорыя:Экалогія
Плошча Растрэлі

**Плошча Растрэлі** — плошча Санкт-Пецярбурга. Размешчана на скрыжаванні Шпалернай вуліцы, Таўрычнага завулка, вуліцы Смольнага, завулка Кварэнгі і вуліцы Пралетарскай Дыктатуры.

## Гісторыя 
* Першапачаткова — *Смольная плошча* (з 1821 года). Названа па Смольнаму Васкрасенскаму манастыру (дом № 3).
* У даведніку 1853 года пазначана як *плошча Смольнага Манастыра*.
* З 30 ліпеня 1864 года па 1884 год — *Марыінская плошча*. Названа ў гонар імператрыцы Марыі Фёдараўны. Звязана з тым, што Смольны Васкрасенскі сабор і шматлікія ўстановы вакол яго належалі да «Ведамства Імператрыцы Марыі».
* З сярэдзіны 1860-х — *Екацярынінская плошча*. Назва дадзена па Екацярынінскай вуліцы.
* З 6 кастрычніка 1923 года — *плошча Дойліда Растрэлі* у гонар Б. Ф. Растрэлі, аўтара праекта Смольнага Васкрасенскага сабора.
* З 1929 года — сучасная назва.

## Літаратура 
* 

Растрэлі
Саўлеская бітва (1236)

**Саўлеская бітва**, або **бітва пры Саўле** (22 верасня 1236) — баявое сутыкненне войск Ордэна мечаносцаў і яго саюзнікаў з войскам жамойтаў і земгалаў. Апісана ў Лівонскай старэйшай рыфмаванай хроніцы.

## Ход падзей 
У 2-й палове лета 1236 года быў арганізаваны першы крыжовы паход на Жамойць. На баку Ордэна мечаносцаў у паходзе бралі ўдзел рыцары з Заходняй Еўропы, хрышчоныя эсты, лівы, латгалы, атрад з двухсот пскавічоў, а таксама наўгародскія воі.

Пасля паражэння супраць улады Ордэна мечаносцаў паўсталі куршы, земгалы і селы. У 1237 годзе Ордэн быў вымушаны аб’яднацца з Тэўтонскім ордэнам.

## Памяць 
У 2000 годзе рашэннем парламентаў Літвы і Латвіі 22 верасня абвешчана Днём адзінства балтаў. З 2009 года на гэта свята пачалі запальваць вогнішчы на пагорках і старажытных гарадзішчах. Праз некалькі гадоў да акцыі далучыліся актывісты балцкага руху ў Беларусі, і штогод год Дзень адзінства балтаў — 22 верасня, адзначалі вогнішчамі і ў Беларусі.

## У культуры 
У 1937 годзе латвійскі мастак Волдэмарс Вімба напісаў карціну «Saules kauja» (лат. «Саўлеская бітва»), якая экспануецца ў латвійскім Ваенным музеі.

Вімбава карціна выкарыстана для вокладкі альбома «Kauja Pie Saules» (лат. «Бітва пры Саўле»), які ў 1998 годзе выпусціў латвійскі музычны метал-гурт Skyforger.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы ў Літве
Катэгорыя:Падзеі 22 верасня
Катэгорыя:1236 год у Еўропе
Катэгорыя:Шаўляй
Катэгорыя:Бітвы XIII стагоддзя
Катэгорыя:Паўночныя крыжовыя паходы
Катэгорыя:Бітвы Інфлянцкага ордэна
Катэгорыя:Канфлікты 1236 года
Анатоль Яўгенавіч Карпаў

{{Шахматыст
| Імя = Анатоль Яўгенавіч Карпаў
| Фота = Anatoly Karpov 2017 april.jpg
| Шырыня = 260px
| Подпіс = 
| Краіны =  → 
| Дата нараджэння = 23.5.1951
| Месца нараджэння = 
| Званне = Міжнародны гросмайстар
| Максімальны рэйтынг = 2780 (ліпень 1994)
| Узнагароды і прэміі =
{ style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
     
-
 
}
{ style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
   
}
| Нумар ФІДЭ = 4100026
| Сайт =
}}
**Анатоль Яўгенавіч Карпаў** (нар. , горад Златавуст, Чалябінская вобласць) — 12-ы чэмпіён свету па шахматах (1975—1985), міжнародны гросмайстар (1970), заслужаны майстар спорту СССР (1974). Трохразовы чэмпіён свету па шахматах сярод мужчын (1975, 1978, 1981), трохразовы чэмпіён свету ФІДЭ (1993, 1996, 1998), двухразовы чэмпіён свету ў складзе зборнай СССР (1985 і 1989), трохразовы чэмпіён СССР (1976, 1983, 1988), чэмпіён РСФСР (1970). Ганаровы грамадзянін Златавуста (1979), Маладзечна (1996) і Тулы (1998).

На працягу многіх гадоў — дэпутат Дзяржаўнай Думы РФ. У маі 2021 года быў узнагароджаны ордэнам *за* «*вялікі* *ўклад* *ва* *ўмацаванне* *расійскай* *дзяржаўнасці, развіццё* *парламентарызму* *і* *актыўную* *законатворчую* *дзейнасць*».

Не раз наведваў Беларусь. У снежні 1979 года сустракаўся з Пятром Машэравым і адыграў пэўную ролю ў тым, што ў Мінску з'явіўся Палац шахмат і шашак (адкрыты ўвосень 1985 года). Увесну 1996 года прыязджаў у Беларусь на міжнародны шахматны фестываль: згуляў у Мінску таварыскі матч з маладым шахматыстам Аляксеем Чарнушэвічам, у час сустрэчы з А. Лукашэнкам паразмаўляў з ім пра лёс Палаца шахмат і шашак, даў сеанс адначасовай гульні ў Маладзечна (і стаў ганаровым грамадзянінам гэтага горада). Ініцыяваная Карпавым праграма «Шахматы ў турмах» з 2000-х гадоў дзейнічала і ў Беларусі.

Адным з трэнераў А. Карпава быў Сямён Абрамавіч Фурман.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах., Т.8. Мн., 1999, С.93

## Спасылкі 
*  
* Карпаў Анатоль Яўгенавіч — старонка на сайце «Грамадскай палаты РФ»
* Партыі ў базе ChessGames 
* **Анатолий Карпов:** «Даже покер обошел шахматы по популярности, это позор…» 

Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ
Катэгорыя:Шахматысты СССР
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Катэгорыя:Шахматысты Расіі
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па шахматах
Катэгорыя:Шахматныя гросмайстры
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Пераможцы шахматных Алімпіяд
Катэгорыя:Чэмпіёны СССР па шахматах
Катэгорыя:Журналісты СССР
Катэгорыя:Журналісты Расіі
Катэгорыя:Шахматныя журналісты
Катэгорыя:Філатэлісты СССР
Катэгорыя:Філатэлісты Расіі
Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад усесаюзных таварыстваў і фондаў
Катэгорыя:Паслы добрай волі ЮНІСЕФ
Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі VI склікання
Катэгорыя:Кавалеры ордэна УПЦ прападобнага Нестара Летапісца I ступені
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Маладзечна
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Тулы
Марытэ Мельнікайтэ

{{Асоба
|імя              = Марыя Мельнікайтэ
|арыгінал імя   = 
|партрэт = Melnikaite1950.jpg
|апісанне = Герой Савецкага Саюза
|імя пры нараджэнні = Marija Melnikaitė
|дата нараджэння = 
|месца нараджэння =
|дата смерці = 
|месца смерці = 
|грамадзянства = 
|падданства =
|рэлігія =
|бацька =
|маці =
|муж =
|дзеці =
|узнагароды і прэміі =
{ style="background:transparent"
   
}
}}
**Марытэ Мельнікайтэ**, **Марыя Мельнікайтэ**, **Марыя Іозаўна Мельнікайтэ** (літ. Marytė Melnikaitė; 18 сакавіка 1923 г., Зарасай, Літва — 13 ліпеня 1943) — удзельніца савецкага партызанскага руху ў Літве падчас Другой сусветнай вайны, дыверсантка, Герой Савецкага Саюза (1944, пасмяротна).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў небагатай сям’і літоўца і рускай другім дзіцем з пяці дзяцей. Была хрышчоная ў каталіцкай царкве. У 14 гадоў пачала працаваць на цукерачнай фабрыцы «Avanti».

Пасля пачатку савецкай акупацыі Літоўскай Рэспублікі далучылася да камсамола і актыўна супрацоўнічала з акупацыйнымі ўладамі.

Улетку 1941 года, калі сілы Вермахта ўступілі ў Літву, Марытэ была эвакуіраваная з іншымі літоўскімі камсамольцамі ў Цюмень, дзе працавала на заводзе «Механік». У 1942 годзе яна пайшла на фронт.

Прайшла падрыхтоўку ў школе дыверсантаў у Балахне, ваявала ў партызанскім атрадзе на тэрыторыі Беларусі і Літвы. Партызаны пускалі пад адхон варожыя цягнікі з ваеннай тэхнікай, падрывалі склады, здзяйснялі налёты на гарнізоны праціўніка, палілі маёнткі і гаспадаркі, захопленыя гітлераўскімі каланістамі. Марытэ была ў атрадзе самым актыўным байцом. Удзельнічала ў дыверсіях, хадзіла ў разведку, вяла вялікую працу сярод жыхароў.

Улетку 1943 г. Мельнікайтэ накіравалі на чале групы партызан на выкананне важнага задання. У лесе партызаны натыкнуліся на нямецкі атрад, падчас няроўнага бою на беразе возера Апіварда Мельнікайтэ была параненая і захопленая ў палон. У палоне Мельнікайтэ была катаваная праз вырыванне пазногцяў, прыпяканне агнём ступняў і г.д., але не выдала месцазнаходжанне партызан. 13 ліпеня 1943 г. Мельнікайтэ была пакараная праз павешанне на плошчы вёскі Дукштас.

За «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання ў тыле ворага» Мельнікайтэ пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза ў 1944 годзе.

## Памяць 
У яе гонар у Мінску названа вуліца.

## Спасылкі 
* 
* Diversante MM

Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Пахаваныя ў Зарасайскім раёне
Неатамізм

**Неатамізм** (ад імя Тамаша Аквінскага) — афіцыйная філасофія каталіцызму з 1879, сучасная версія тамізму, які ўяўляе сабой хрысціянскую адаптацыю філасофіі Арыстоцеля. Бог ўспрымаецца як першапрычына, рэчы - як злучэнне матэрыі і формы, працэсы - як пераход патэнцыі ў актуальнасць.

Асноўныя прадстаўнікі неатамізмe: Ж. Марытэн, Ф. Ветэр, Э. Жыльсон (Францыя), М. Грабман, К. Беймкер, І. Дэ Фрыз, І. Лоц, К. Райнер, Г.Фальк (Германія), Д. Мерсье , Д. Ніс, Л. Ноэль, М.Де Вульф (Бельгія), А. Джэрэмі, Д. Капела (Італія) і інш.

Асноўныя цэнтры неатамісцкай філасофіі - Акадэмія святога Тамаша ў Рыме і Лёвенскі ўніверсітэт у Бельгіі.

Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы
Катэгорыя:Рэлігійная філасофія
Катэгорыя:Філасофія рэлігіі
Катэгорыя:Каталіцтва
Георгій Рыгоравіч Мандзалеўскі

**Георгій Рыгоравіч Мандзалеўскі** (, Орша, Віцебская вобласць, БССР — ) — савецкі валейбаліст, злучны, двухразовы алімпійскі чэмпіён (Токіа-1964, Мехіка-1968). Заслужаны майстар спорту СССР (1963). Узнагароджаны двума ордэнамі «Знак Пашаны».

Выступаў за Адэскія каманды «Буравеснік» і СКА (1951—1956), з 1958 года — за ЦСКА. У зборнай СССР — у 1956—1964, 1967—1968 гадах.

Скончыў Адэскі педагагічны інстытут (1956), быў дацэнтам Ваенна-інжынернай акадэміі імя В. У. Куйбышава. Працаваў старшым выкладчыкам у Маскоўскім дзяржаўным горным універсітэце.

## Дасягненні 
* Двухразовы алімпійскі чэмпіён (1964, 1968)
* Двухразовы чэмпіён свету (1960, 1962)
* Бронзавы прызёр чэмпіянату свету 1956
* Чэмпіён Еўропы 1967
* Двухразовы бронзавы прызёр чэмпіянатаў Еўропы (1958, 1963)
* Пераможца Спартакіяды народаў СССР (1956, 1963)
* Шасціразовы Чэмпіён СССР (1958, 1960, 1961, 1962, 1965, 1966)
* Бронзавы прызёр чэмпіянату СССР 1955
* Пераможца Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў (1960, 1962)

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Валейбалісты СССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1934 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 26 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Оршы
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па валейболе
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1964 года
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1968 года
Катэгорыя:Валейбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1964 года
Катэгорыя:Валейбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1968 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па валейболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па валейболе
Катэгорыя:Чэмпіёны СССР па валейболе
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»
Катэгорыя:Ігракі ЦСКА Масква (валейбол)
Катэгорыя:Ігракі «Дыяманта» Адэса
Ганна Вадзімаўна Шарэвіч

**Га́нна Вадзі́маўна Шарэ́віч** (нар. , , БССР) — беларуская і амерыканская шахматыстка, гросмайстар (2006) сярод жанчын. Чэмпіёнка Беларусі 2002, 2005, 2007 і 2011 гадоў. З вясны 2014 года прадстаўляе Амерыканскую шахматную федэрацыю.

## Біяграфія 
Ганна Шарэвіч нарадзілася 18 снежня 1985 у Брэсце, БССР. У шахматы пачала гуляць з пяці гадоў, першым трэнерам стаў яе бацька — Вадзім Уладзіміравіч Шарэвіч.

Неаднаразова выйгравала нацыянальны чэмпіянат у групах да 10, 14, 16 і 20 гадоў (становячыся чатыры разы чэмпіёнкай Беларусі сярод дзяўчат). Станавілася чэмпіёнкай Беларусі ў 2002, 2005 і 2007 гадах (сярод жанчын). Чатыры разы выступала за Рэспубліку Беларусь на сусветных чэмпіянатах ў 2002 і ў 2005 гадах (2002 ў Ханты-Мансійску, 2010 у Бледзе).

Скончыла Брэсцкі педінстытут.

На Кубку свету 2011 года працавала ў якасці каментатара. З 2012 года жыве ў ЗША.

## Захапленні 
Ганна захапляецца музыкай, кіно і спортам, марыць зняцца ў кіно і адкрыць свой дом мадэляў. Яе кумір — Анатоль Карпаў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Шахматныя гросмайстры сярод жанчын
Катэгорыя:Шахматысткі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна
Янаўшчына

**Янаўшчына** - тапонім:

### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Янаўшчына — хутар у Пружанскім раёне

* Віцебская вобласць:
** Янаўшчына — вёска ў Бешанковіцкім раёне
** Янаўшчына — вёска ў Сенненскім раёне

* Гродзенская вобласць:
** Янаўшчына — вёска ў Зэльвенскім раёне
** Янаўшчына — вёска ў Свіслацкім раёне

* Мінская вобласць:
** Янаўшчына — вёска ў Валожынскім раёне
** Янаўшчына — вёска ў Крупскім раёне
** Янаўшчына — былы хутар у Аляхновіцкім сельсавеце Маладзечанскага раёна
** Янаўшчына — былы хутар у Гарадоцкім сельсавеце Маладзечанскага раёна

## Гл. таксама 
* Іванава
* Іванавічы
* Іванаў
* Іванаўка
* Іванаўск
* Іванаўскія Агароднікі
* Іванаўцы
* Іванаўшчына
* Іванічы
* Іванішча
* Іванішчавічы
* Іванкі
* Іванкавічы
* Іванкаўшчына
* Іванпольле
* Іванск
* Іванскія
* Іванцава
* Іванчыцы
* Янава
* Янавічы
* Янаў
* Янаўка
* Янаўцы
Масбатэ

**Масбатэ** () — востраў у цэнтральнай частцы Філіпінскага архіпелага.

Плошча вострава 3269 км². З поўдня абмываецца морам Вісаян, з захаду — морам Сібуян, з усходу — морам Самар. Найбольшая вышыня — 697 м. З поўдня ў востраў ўдаецца глыбокі заліў.

Асноўнай галіной эканомікі з’яўляецца сельская гаспадарка — вырошчваюць кукурузу, рыс, тытунь, цукровы трыснёг, какосавую пальму; рыбалоўства. Радовішчы металаў (золата, марганцу, медзі), вугалю. Расліннасць — трапічныя лясы, лугі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Астравы Філіпінаў
Жак Марытэн

**Жак Марытэн** (; 18 лістапада 1882, Парыж, Францыя - 28 красавіка 1973, Тулуза, Францыя) — французскі філосаф, тэолаг, заснавальнік неатамізму.

## Біяграфія 
Атрымаў пратэстанцкае выхаванне і вывучаў ва ўніверсітэце біялогію, у 1906 году Жак Марытэн, тым не менш, прымае каталіцтва. Сваёй задачай ён бачыў інтэграваць сучасную філасофію з ідэямі св. Тамаша Аквінскага. Выкладаў у Францыі і ЗША. З 1948 па 1960 год займаў пасаду прафесара ў Прынстанскім універсітэце. У сваіх лекцыях і шматлікіх кнігах Марытэн абараняе каталіцтва ад разнастайнага мадэрнізму, лічачы неабходным інтэграваць прагрэс і традыцыю ў рамках каталіцкай веры. Сучасныя праблемы могуць і павінны быць вырашаны па-хрысціянску. Акрамя таго, працы Марытэна прысвечаны, напрыклад, палітыцы і эстэтыцы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі ліцэя Генрыха IV
Катэгорыя:Філосафы Францыі
Катэгорыя:Філосафы XX стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы
Катэгорыя:Эстэтыкі
Гай Марый

**Гай Марый** (; каля 157 да н. э., Арпін — 86 да н. э., Рым) — рымскі палкаводзец і палітычны дзеяч, правадыр папуляраў. Сем раз быў абраны ў консулы, у тым ліку пяць разоў запар у 104—100 да н.э. Правёў рэарганізацыю рымскай арміі.

## Гл. таксама 
* Юлій Цэзар
* Луцый Карнелій Сула
* Луцый Карнелій Цына

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнага Рыма
Аляксей Пятровіч Марэсьеў

{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя     = Аляксей Пятровіч Марэсьеў
|дата нараджэння  = 20.05.1916 (7)
|дата смерці    = 18.05.2001
|месца нараджэння = 
|месца смерці =
|партрэт = 
|подпіс = Лётчык, Герой Савецкага Саюза
|мянушка =
|прыналежнасць =  Савецкі Саюз
|гады службы =
|званне = (1978)
|род войскаў = Ваенна-паветраныя сілы
|камандаваў =
|частка = 63 ГвІАП
|бітвы = Вялікая Айчынная вайна
* Дзямянская аперацыя, 1942
* Курская бітва
|узнагароды =
{ style="background:transparent"

}
{ style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"
   
-
  
-
 
}
|сувязі =
|у адстаўцы =
* Адк. сакратар Савецкага камітэта ветэранаў вайны
* Віцэ-прэзідэнт Міжнароднай федэрацыі барацьбітоў «Супраціўленне»
* Прэзідэнт фонду «Інваліды Вялікай Айчыннай вайны»
}}
**Аляксей Пятровіч Марэсьеў** ( — , Масква) — лётчык-ас, Герой Савецкага Саюза. Марэсьеў — прататып героя аповесці Барыса Палявога «Аповесць пра сапраўднага чалавека».

З-за цяжкага ранення падчас Вялікай Айчыннай вайны яму былі ампутаваныя абедзве нагі ў вобласці галёнкі з-за гангрэны. Аднак, нягледзячы на інваліднасць, лётчык вярнуўся ў неба. Лётаў з пратэзамі. Усяго за час вайны здзейсніў 86 баявых вылетаў, збіў 11 самалётаў ворага: чатыры да ранення і сем — пасля ранення.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лётчыкі СССР
Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Інваліды Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Прататыпы літаратурных персанажаў
Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад Усесаюзнай арганізацыі ветэранаў вайны і працы
Катэгорыя:Асобы на марках
Томас Матынглі

**Томас Матынглі** (; нар. 17 сакавіка 1936) — амерыканскі астранаўт, удзельнік праграмы Апалон. Нарадзіўся ў Чыкага, штат Ілінойс.

Астранаўт 5-га набору. Уваходзіў у склад першага дублюючага экіпажа «Апалона-13» (пілот каманднага модуля). Калі камандзір асноўнага экіпажа Алан Шэпард захварэў, дублёры сталі асноўным экіпажам. Але за два дні да старту з гэтага экіпажа выключылі Матынглі з прычыны кантакту з чалавекам, які захварэў на адзёр. Ён застаўся на Зямлі (але на адзёр так і не захварэў).

Першы палёт у космас здзейсніў у складзе экспедыцыі «Апалона-16», 16 красавіка — 27 красавіка 1972 года, 5-й высадцы людзей на Месяц. Быў пілотам каманднага модуля. Падчас палёту да Зямлі здзейсніў выхад у адкрыты космас. За гэты палёт Матынглі быў узнагароджаны медалём НАСА «За выдатныя заслугі» ў 1972 годзе.

Другі касмічны палёт здзейсніў у летам 1984 камандзірам місіі «Калумбія STS-4».

Трэці палёт у космас — «Дыскаверы STS-51C» у студзені 1985 года, камандзір.

Ён з’яўляецца адным з 24 чалавек, якія даляцелі да Месяца.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Астранаўты ЗША
Катэгорыя:НАСА
Махаон

**Махаон** (*Papilio machaon*) — матыль з сямейства паруснікаў ці кавалераў (*Papilionidae*).

## Назва 
Махаон названы шведскім натуралістам Карлам Лінеем ў гонар урача-хірурга, сына Асклепія і Эпіёны, які прымаў удзел у паходзе грэкаў на Трою падчас Траянскай вайны (1194 да н. э. — 1184 да н. э.)

## Апісанне 
Вялікі яркі матыль. Размах крылаў самцоў 64—81 мм, самак — 74—95 мм. Асноўны колер фону крылаў — інтэнсіўна-жоўты. Пярэднія крылы з чорнымі плямамі і жылкамі, і з шырокай чорнай аблямоўкай, з жоўтымі маладзіковападобнымі плямамі ля вонкавага краю крыла. Заднія крылы маюць «хвосцікі» да 10 мм. Афарбоўка задніх крылаў з сінімі і жоўтымі плямамі, чырвона-бурае вочка, акружанае чорным, размяшчаецца ў куце крыла.

(MHNT) Papilio machaon - Chęciny (Mazovie) - Poland - male dorsal.jpg| ♂ 
(MHNT) Papilio machaon - Chęciny (Mazovie) - Poland - male ventral.jpg| ♂   △
Papilio machaon MHNT CUT 2013 3 11 Cahors Female.jpg|♀ 

## Пашырэнне 
 Беларусі.]]
Пашырэнне: Палеарктыка і Аляска (акрамя Крайняй поўначы). Жыве ў адкрытых біятопах ад узроўню мора да 4500 м. Аддае перавагу ландшафтам лесастэпаў і стэпаў, нярэдкі ў аграцэнозах. Махаона можна сустрэць па берагах розных вадаёмаў на мокрай глебе. У Беларусі рэдкі від, трапляецца часцей на поўдні; месцы пражывання: узлескі і паляны, якія добра праграюцца, высечкі, сухадольныя і поймавыя лугі.

Можа ўтвараць мноства экалагічных рас, якія ў шэрагу выпадкаў разглядаюцца як падвіды.

## Асаблівасці біялогіі 
На большай частцы арэала дае 2 пакаленні за год. Вусень зялёны, з чорнымі папярочнымі палосамі, чырвонымі плямамі і чырвонай раздвоенай выгнутай пахкай залозай ззаду галавы. Выраст з залозай звычайна ўцягнуты; у выпадку небяспекі вусень высоўвае яго вонкі і падымае пярэднюю частку цела ўгару. Аранжава-жоўты сакрэт залозы мае рэзкі пах і адпужвае нападніка. Корміцца вусень на раслінах сямейства парасонавых, у тым ліку на кропе; есць кветкі і завязі, радзей лісце. Акукліваецца адкрыта на сцёблах кармавой расліны або побач. Прымацоўваецца шаўкавістым паяском.

Лёт матылёў з траўня па жнівень. Матылі кормяцца на кветках. Вусені з чэрвеня па верасень кормяцца на раслінах сямействаў парасонавых, складанакветных, губакветных. Зімуе кукалка.

## Ахова 
Від занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* *Papilio machaon* на сайце Lepidoptera and some other life forms
* *Papilio machaon* на сайце Lepidoptera.ru  

Катэгорыя:Паруснікі
Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі
Катэгорыя:Насякомыя Афрыкі
Катэгорыя:Насякомыя Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Насякомыя на марках
Матэматычная статыстыка

**Матэматычная статыстыка** — навука, якая распрацоўвае матэматычныя метады сістэматызацыі і выкарыстання статыстычных дадзеных для навуковых і практычных высноў.

У многіх сваіх частках матэматычная статыстыка абапіраецца на тэорыю імавернасцей, якая дазваляе ацаніць надзейнасць і дакладнасць высноў, якія робяцца на падставе абмежаванага статыстычнага матэрыялу (напр., ацаніць неабходны аб'ём выбаркі для атрымання вынікаў неабходнай дакладнасці пры выбарачным абследаванні).

## Літаратура 
* 

## Гл. таксама 
* Прыкладная статыстыка
* Статыстычныя метады
* Тэорыя імавернасцей
* Тэорыя прыняцця рашэнняў
* Фактарны аналіз


Катэгорыя:Машыннае навучанне
Катэгорыя:Прыкладная матэматыка
Цімофці

**Цімофці** — румынскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Міхаіл Васільевіч Цімофці (нар. 1948) — рэжысёр, акцёр, музыкант.
* Нікалае Васільевіч Цімофці (нар. 1948) — прэзідэнт Малдовы.
Нікалае Цімофці

**Нікала́е Цімо́фці** (; нар. , Чутулешты, Малдаўская ССР, СССР) — малдаўскі палітычны дзеяч.

16 сакавіка 2012 г. 62 галасамі дэпутатаў парламента (пры неабходным мінімуме ў 61 голас) са 101 абраны прэзідэнтам Рэспублікі Малдовы. Займаў пасаду да 23 снежня 2016.

Катэгорыя:Прэзідэнты Малдовы
Катэгорыя:Выпускнікі Дзяржаўнага ўніверсітэта Малдовы
Катэгорыя:Юрысты СССР
Катэгорыя:Юрысты Малдовы
Градус Цэльсія

**Гра́дус Цэ́льсія** (пазначэнне: **°C**) — шырока распаўсюджаная адзінка вымярэння тэмпературы, ужываецца ў СІ, нараўне з Кельвінам.

Градус Цэльсія названы ў гонар шведскага навукоўца Андэрса Цэльсія, які прапанаваў у 1742 годзе новую шкалу для вымярэння тэмпературы. За нуль па шкале Цэльсія прымалася пункт плаўлення лёду, а за 100° — Тэмпература кіпення вады пры стандартным атмасферным ціску. Першапачаткова Цэльсій за 100° прыняў тэмпературу плаўлення лёду, а за 0° — тэмпературу кіпення вады. І толькі пазней яго суайчыннік М. Штрэмер «перавярнуў» гэтую шкалу. Гэтая шкала лінейная ў інтэрвале 0—100° і гэтак жа лінейна працягваецца ў вобласці ніжэй 0° і вышэй 100 °C. Лінейнасць з’яўляецца асноўнай праблемай пры дакладных вымярэннях тэмпературы. Дастаткова згадаць, што класічны тэрмометр, запоўнены вадой, немагчыма размеціць для тэмператур ніжэй 4 градусаў Цэльсія, бо ў гэтым дыяпазоне вада пачынае зноў пашырацца.

Першапачатковае вызначэнне градусу Цэльсія залежала ад вызначэння стандартнага атмасфернага ціску, таму што і тэмпература кіпення вады і тэмпература плаўлення лёду залежаць ад ціску. Гэта не вельмі зручна для стандартызацыі адзінкі вымярэння. Таму пасля прыняцця Кельвіна, у якасці асноўнай адзінкі вымярэння тэмпературы, вызначэнне градусу Цэльсія было перагледжана.

Паводле сучаснага вызначэння, градус Цэльсія роўны аднаму Кельвіну, а нуль шкалы Цэльсія ўсталяваны такім чынам, што тэмпература патройнай кропкі вады роўная 0,01 °C. У выніку, шкалы Цэльсія і Кельвіна ссунутыя на 273,15:

: °C = K — 273,15

## Спасылкі 
* SI brochure, section 2.1.1.5
* Пераўтварэнне тэмператур 
* [Градус (температурный)](http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Градус%20(температурный)/) // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння тэмпературы
Катэгорыя:СІ
Вячаслаў Георгіевіч Качанаў

**Вячасла́ў Гео́ргіевіч Кача́наў** (нар. , ) — беларускі дыпламат.

## Біяграфія 
Скончыў гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1985 г.), аспірантуру пры Белдзяржуніверсітэце (1988 г.).

З 1988 па 1994 гг. — Выкладчык кафедры паліталогіі Белдзяржуніверсітэта.

З 1994 года на дыпламатычнай службе. Працаваў трэцім сакратаром аддзела аналізу і прагназавання, начальнікам аддзела аналізу і прагназавання, намеснікам начальніка Упраўлення інфармацыі, аналізу і прагназавання Міністэрства замежных спраў.

З 1997 па 1999 гг. — Начальнік Упраўлення інфармацыі, член Калегіі Міністэрства замежных спраў.

З ліпеня 1999 г. па лістапад 2002 — саветнік-пасланнік Пасольства Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Балгарыя.

З 2003 па 2006 год — Начальнік упраўлення знешняй палітыкі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

З 2006 па 2013 год — Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Балгарыя.

З 2011 па 2013 год — Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Грэчаскай Рэспубліцы.

З 2018 па 2023 год — Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Эстонскай Рэспубліцы.

## Спасылкі 
* *Посольство Республики Беларусь в Республике Болгария — Посол Беларуси в Болгарии* (па стане на 17 мая 2009 года)  

Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ
Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Балгарыі
Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Грэцыі
Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі
Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Эстоніі
Дзяржаўная прэмія СССР

**Дзяржаўная прэмія СССР (1967-1991)** — штогадовая дзяржаўная прэмія, заснаваная ЦК КПСС і Саветам Міністраў СССР ў 1966 годзе. Прэмія ўручалася з 1967 па 1991 гады ў гадавіну Кастрычніцкай рэвалюцыі за выдатныя творчыя дасягненні ў галіне навукі і тэхнікі, літаратуры і мастацтва. З'яўлялася пераемніцай Сталінскай прэміі, якая прысуджалася ў 1941-1954. Лаўрэаты Сталінскай прэміі маглі абмяняць свае медалі і дакументы на адпаведныя атрыбуты Дзяржпрэміі. У друкаванай ў СССР у 1960-1980-я гады даведачнай літаратуры «Дзяржаўнай» па палітычных меркаваннях называлася і сама Сталінская прэмія; менавіта яна стаіць за ўказаннямі накшталт «Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі, 1949 год".

Дзяржаўная прэмія СССР — другая па значнасці і па памеры грашовай узнагароды прэмія ў СССР пасля Ленінскай прэміі, уручалася ў СССР у перыяд з 1925 па 1935 і з 1957 па 1991 гады. Пры заснаванні Дзяржаўнай прэміі яе памер складаў 5000 рублёў (палову памеру Ленінскай прэміі).

## Гл. таксама 
* Грыгор Сепухавіч Ханджан

Катэгорыя:Прэміі СССР
Ласняк

**Ласняк** (*Liparis*) — род кветкавых раслін сямейства ятрышнікавых.

## Арэал 
Выдзяляецца каля 250 відаў. Пашыраны ва ўмераным і трапічным паясах Еўразіі, Афрыкі, Паўночнай Амерыкі і Аўстраліі; На Беларусі  сустракаецца на тарфяных балотах, забалочаных лугах.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя травяністыя расліны вышынёю 8—20 см з кароткім карэнішчам. Сцябло баразнаватае, каля асновы ўздутае. Лісце (2 лісты) супраціўнае, эліпса-ланцэтнае, прадаўгаватае. Кветкі жаўтавата-зялёныя, па 2—10 у гронцы. Плод — каробачка.

## Таксанамія 
### Сінаніміка 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Віды 
Паводле базы даных *The Plant List*, род уключае 428 відаў. Некаторыя з іх:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Liparis kumokiri 1.JPG|
Liparis formosana1.jpg|
Liparis nutans1.jpg|
Liparis liliifolia - Flickr. 005.jpg|

## Літаратура 
* Ласняк // БЭ ў 18 т. Т. 9. Мн., 1999.

*
Ленінская прэмія

**Ленінскія прэміі** — у СССР адна з вышэйшых формаў заахвочвання грамадзян за найбольш буйныя дасягненні ў галіне навукі, тэхнікі, літаратуры, мастацтва і архітэктуры.

## Гісторыя прэміі 
Прэміі імя У. І. Леніна былі заснаваны 23 чэрвеня 1925 года па пастанове ЦК УКП(б) і СНК. Першапачаткова прысуджаліся толькі за навуковыя працы.

З 1935 па 1957 гады не прысуджаліся. У 1941—1952 гадах уручаліся Сталінскія прэміі трох ступеняў.

15 жніўня 1956 года ЦК КПСС і Савет Міністраў СССР прынялі пастанову аднавіць прэміі імя У. І. Леніна і прысуджаць іх штогод да дня нараджэння У. І. Леніна — 22 красавіка. У 1957 годзе было адноўлена прысуджэнне Ленінскіх прэмій за выдатныя навуковыя працы, архітэктурныя і тэхнічныя збудаванні, вынаходкі, укаранёныя ў народную гаспадарку, тэхналагічныя працэсы і інш; былі таксама заснаваны Ленінскія прэміі за выдатныя творы літаратуры і мастацтва. У сакавіку 1960 года былі заснаваны Ленінскія прэміі ў галіне журналістыкі і публіцыстыкі.

Пачынаючы з 1957 года Ленінскія прэміі прысуджаліся штогод да дня нараджэння У. І. Леніна, а з 1967 — 1 раз у 2 гады, па цотных гадах.

## Гл. таксама 
* Дзяржаўная прэмія Расійскай Федэрацыі
* Міжнародная Ленінская прэмія «За ўмацаванне міру паміж народамі»
* Прэмія Ленінскага камсамола
* Ганаровыя званні СССР
* 

## Літаратура 
* Вялікая савецкая энцыклапедыя

Катэгорыя:Прэміі СССР

Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна
Катэгорыя:Навука ў СССР
Ласняк Лёзеля

**Ласняк Лёзеля** (*Liparis loeselii*) — кветкавая расліна роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з кароткім карэнішчам і прамастойным, яйкападобна ўздутым каля асновы сцяблом вышынёй 8—20 см. Лісце бліскучае, амаль супраціўнае, прадаўгаватае або эліптычна-ланцэтнае, паступова звужаецца ў кароткія крылатыя чаранкі. Кветкі жаўтавата-зялёныя, па 2—10 у рэдкай гронцы. Прыкветнікі дробныя, плеўкавыя, яйкападобна-ланцэтныя. Губа эліпсападобная або авальная, звужаная пры аснове, з невялікім паўавальным бугарком. Плод — сухая каробачка, якая растрэскваецца.

## Арэал 
Пашырэнне: Еўразія, Паўночная Амерыка. На тэрыторыі Беларусі трапляецца спарадычна (пераважна ў Віцебскай і Гомельскай абласцях) у асобных лакалітэтах паблізу паўночна-ўсходняй мяжы арэала. Месцы росту: тарфяныя балоты, балоцістыя лугі, забалочаныя берагі азёр. Расце невялікімі групамі і адзінкавымі экзэмплярамі.

Цвіце ў маі—чэрвені, пладаносіць у чэрвені—жніўні. Размнажаецца насеннем, зрэдку вегетатыўна.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Ласняк
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1817 годзе
Ласосепадобныя

**Ласосепадобныя** (*Salmoniformes*) — атрад касцістых рыб, спалучае ў сабе прымітыўныя марфалагічныя рысы з высокаразвітымі здольнасцямі да адаптацыі.

## Апісанне 
Рыбы сярэдніх і буйных памераў, даўжыня да 1,5 м, маса да 60 кг. Цела падоўжанае, сціснутае з бакоў, галава адносна невялікая. Шкілет гэтых рыб не цалкам акасцянелы, значная частка чэрапа і пазваночніка застаецца храстковай, што збліжае іх з больш прымітыўнымі касцявымі рыбамі. Вызначальнай рысай іх будовы з’яўляецца тлушчавы плаўнік (без касцявых прамянёў), які размешчаны на спіне паміж спінным і хваставым плаўнікамі. Усе плаўнікі маюць толькі мяккія, членістыя прамяні. Луска дробная, цыклоідная. Характэрна наяўнасць маленькай падоўжанай лускі каля асновы брушных плаўнікоў. Апошнія тры пазванкі ў хваставой частцы хрыбетніка загнуты ўверх.

Плавальны пузыр, калі ёсць, злучаны са страваводам. Маюцца шматлікія піларычныя прыдаткі, колькасць такіх адросткаў кішачніка можа вагацца ад 11 да 210.

Усе сучасныя ласосепадобныя маюць тэтраплоідны набор храмасом, які ўзнік у выніку дубліравання геному продкаў. У час нерасту цела некаторых ласосяў набывае яркую «шлюбную» афарбоўку.

## Пашырэнне 
Вядомы з мелавога перыяду. Існуе адзінае сучаснае сямейства ласасёвых.

Большасць відаў з’яўляюцца прахаднымі (анадрамнымі), яны нагульваюцца ў моры, але вяртаюцца для нерасту ў прэсныя воды. Здольны вяртацца менавіта ў тыя вадаёмы, дзе яны з’явіліся на свет. Ім неабходна вада з высокім утрыманнем кіслароду і нізкай тэмпературай.

Усе ласасёвыя з'яўляюцца драпежнікамі. Падчас міграцыі на нераст у рэкі многія віды (напрыклад, ціхаакіянскія ласосі) перастаюць карміцца. Іх арганізм выкарыстоўвае назапашаны тлушч, што часта прыводзіць да поўнага знясілення і гібелі пасля адкладвання ікры. Адкладваюць ікру звычайна ў гнёзды (ямкі).

.]]
Аб’ект промыслу і развядзення. Натуральны арэал абмежаваны Паўночным паўшар’ем (арктычныя і ўмераныя шыроты), хоць многія віды былі паспяхова інтрадукаваны ў іншыя рэгіёны, напрыклад, у Новую Зеландыю і Чылі. На Беларусі скстракаюцца: , , , , , .

## Класіфікацыя 
Па традыцыйнай сучаснай класіфікацыі Ласосепадобныя — атрад класа , які ўключае ў сябе адзінае сямейства .

Аднак у іншых класіфікацыях можна сустрэць істотныя адрозненні. Так, у савецкіх энцыклапедыях атрад Ласосепадобныя адсутнічаў наогул, а сямейства ласосевых адносілася да атрада .

Таксама можна сустрэць класіфікацыі, якія ў атрад Ласосепадобныя ўключаюць наступныя падатрады: , , , , , , , .

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Атрады прамянёвапёрых рыб
Сталінская прэмія

**Сталінская прэмія** (урадавая прэмія імя Сталіна) — форма заахвочвання грамадзян СССР за выдатныя дасягненні ў галіне навукі і тэхнікі, ваенных ведаў, літаратуры і мастацтва, карэнныя ўдасканаленні метадаў вытворчай працы ў 1940-1954 гг. У 1966 годзе прыраўнаная да створанай Дзяржаўнай прэміі СССР.

## Лаўрэаты 
* Заір Ісакавіч Азгур (1946, 1948)
* Аляксандр Рыгоравіч Аруцюнян
* Сяргей Піліпавіч Нікалаеў (1950)
* Тацевік Тыгранаўна Сазандаран
* Метаксія Мігранаўна Сіманян
* Аляксей Дзмітрыевіч Спяранскі
* Васіль Восіпавіч Тапаркоў
* Яўген Рыгоравіч Чамадураў (1949)

## Гл. таксама 
* Міжнародная Сталінская прэмія «За ўмацаванне міру паміж народамі»
* Дзяржаўная прэмія СССР
* Ленінская прэмія
* Дзяржаўная прэмія Расійскай Федэрацыі

## Літаратура 
* «Сталинские премии: две стороны одной медали»: Сб. документов и художественно-публицистических материалов / Сост. В. Ф. Свиньин, К. А. Осеев. — Новосибирск: Изд-во «Свиньин и сыновья», 2007. — 880 с — ISBN 978-5-98502-050-2.

## Спасылкі 
* Спіс вучоных З АН, лаўрэатаў Ленінскай, Сталінскай і Дзяржаўнай прэміі

Катэгорыя:Прэміі СССР
Матэматычная фізіка

**Матэматычная фізіка** — тэорыя матэматычных мадэляў фізічных з'яў. Яна адносіцца да матэматычных навук; крытэрый ісціны ў ёй - матэматычны доказ. Аднак, у адрозненне ад чыста матэматычных навук, у матэматычнай фізіцы даследуюцца фізічныя задачы на матэматычным узроўні, а вынікі прадстаўляюцца ў выглядзе тэарэм, графікаў, табліц і г. д. і атрымліваюць фізічную інтэрпрэтацыю. Пры такім шырокім разуменні матэматычнай фізікі да яе варта адносіць і такія раздзелы механікі, як тэарэтычная механіка, гідрадынаміка і тэорыя пругкасці. Рэдакцыйная калегія часопіса Journal of Mathematical Physics вызначае матэматычную фізіку як «прымяненне матэматыкі да фізічных задачаў і распрацоўка матэматычных метадаў, што падыходзяць для такіх прыкладанняў і для фармулёвак фізічных тэорый».

Блізкім паняццем з'яўляецца тэарэтычная фізіка, якая распрацоўвае новыя матэматычныя мадэлі для з'яў, здавальняючыя мадэлі якіх пакуль не пабудаваныя, і часам ахвяруе матэматычнай строгасцю метадаў і мадэляў, у той час як матэматычная фізіка звычайна фармулюе і глыбока даследуе ўжо пабудаваныя мадэлі на матэматычным узроўні строгасці.

## Літаратура 
* 
*
Андэрс Цэльсій

**Андэрс Цэльсій** (; , Упсала, Швецыя — , Упсала, Швецыя) — шведскі астраном, геолаг і метэаролаг (у тыя часы геалогія і метэаралогія лічыліся часткай астраноміі).

## Біяграфія 
Прафесар астраноміі Упсальскага ўніверсітэта (1730—1744). Ён прапанаваў шкалу Цэльсія, у якой тэмпература патройнай кропкі вады (гэтая тэмпература практычна супадае з тэмпературай плаўлення лёду пры нармальным ціску) прымалася за 100, а тэмпература кіпення вады — за 0. У 1745 годзе, ужо пасля смерці Цэльсія, шкала была перавернутая Карлам Лінеем (за 0 сталі прымаць тэмпературу плаўлення лёду, а за 100 — кіпенне вады), і ў такім выглядзе выкарыстоўваецца да нашага часу.

Разам з французскім астраномам П’ерам Луі Мора дэ Маперцюі ўдзельнічаў у экспедыцыі з мэтай вымярэння адрэзка мерыдыяна ў 1 градус у Лапландыі (тады — частка Швецыі). Аналагічная экспедыцыя была арганізавана на экватар, на тэрыторыі цяперашняга Эквадора. Параўнанне вынікаў пацвердзіла здагадку Ньютана, што Зямля ўяўляе сабой эліпсоід, пляскаты ля палюсоў.

Назіраў палярнае ззянне і апісаў больш за 300 сваіх і чужых назіранняў. Выявіў, што адхіленні стрэлкі компаса карэлююцца з інтэнсіўнасцю ззяння. На гэтай падставе зрабіў правільнае заключэнне, што прырода Паўночнага ззяння звязана з магнетызмам.

У 1741 годзе заснаваў Упсальскую астранамічную абсерваторыю. Вельмі дакладна вымераў яркасць 300 зорак, выкарыстоўваючы сістэму аднолькавых шкляных пласцін, якія паглыналі святло.

Бацька Андэрса Цэльсія, Нільс, і абодва дзяды, Магнус Цэльсій і Андэрс Споўл, таксама былі прафесарамі. Навукоўцамі былі і шматлікія іншыя сваякі Андэрса Цэльсія, у тым ліку яго дзядзька Улаф Цэльсій (1670—1756), тэолаг, батанік, гісторык і ўсходазнаўца.

У гонар вучонага названы мінерал цэльзіян.

Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Катэгорыя:Вучоныя Швецыі
Катэгорыя:Астраномы Швецыі
Катэгорыя:Вучоныя, у гонар якіх названы фізічныя адзінкі вымярэння
Якаў Балглей

thumb|250px|«Партрэт жанчыны»
**Якаў Балглей** (; , , Гродзенская губерня — , ) — французскі мастак Парыжскай школы і гравёр, выхадзец з Беларусі. Працаваў у Парыжы.

Некаторыя карціны Балглея захоўваюцца ў карпаратыўнай калекцыі Белгазпрамбанка ў Мінску.

## Біяграфія 
Якаў Балглей нарадзіўся ў равінскай сям'і, некаторы час вывучаў медыцыну ў Санкт-Пецярбургу, затым вучыўся на архітэктурным аддзяленні Адэскай малявальнай школы. З 1911 года жыў у Парыжы, дзе навучаўся архітэктуры і філасофіі. Як і многія іншыя маладыя мастакі парыжскай школы Якаў Балглей жыў у вядомай камуне «Вулей». У 1920 годзе паступіў у Школу дэкаратыўнага мастацтва.

Памёр ад сардэчнага прыступу, пахаваны на могілках Пер-Лашэз.

## Спасылкі 
* Jacob, Jacques Balgley 

Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пер-Лашэз
Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Парыжская школа
Катэгорыя:Гравёры Францыі
Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі
Сусветны дзень паэзіі

**Сусветны дзень паэзіі** — штогадовае свята, адзначаецца 21 сакавіка згодна з рэзалюцыяй трыццатай сесіі Генеральнай канферэнцыі ЮНЕСКА ад 15 лістапада 1999 г. Згодна з рашэннем ЮНЕСКА, асноўнай мэтай зацверджання свята з'яўляецца падтрымка моўнай разнастайнасці праз магчымасці паэтычнага слова. Акрамя гэтага, гэты дзень мусіць садзейнічаць развіццю паэзіі, вяртанню да вуснай традыцыі паэтычных чытанняў, аднаўленню дыялогу паэзіі з іншымі відамі мастацтва: тэатрам, музыкай, жывапісам і г.д. Таксама надаецца ўвага заахвочванню выдавецкага бізнесу і стварэнню прывабнага вобразу паэзіі ў СМІ, каб мастацтва паэзіі больш не лічылася неактуальным.

ЮНЕСКА заклікае сваіх членаў дачыніцца да святкавання сусветнага дня паэзіі як на нацыянальным, так і на мясцовым узроўні пры актыўным удзеле няўрадавых арганізацый, муніцыпальных і прыватных устаноў — музеяў, паэтычных суполак, культурніцкіх асацыяцый і да г.п.

Катэгорыя:Паэзія
Катэгорыя:Міжнародныя дні ААН
Катэгорыя:ЮНЕСКА
RedShift

**RedShift** — камп’ютарны планетарый для персанальнага камп’ютара і iPad/iPhone. Мае даволі шырокі спектр магчымасцяў. Выкарыстоўваюцца даныя каталога Hubble Guide Star Catalog II. Планетарый у пашыраным фармаце ўтрымлівае больш 100 мільёнаў зорак, больш мільёна аб’ектаў глыбокага космасу, больш 125000 астэроідаў і больш 1800 камет. Дзякуючы лікаваму інтэграванню магчымы дакладны разлік параметраў руху камет і астэроідаў з улікам уплыву ўсіх істотных гравітацыйных аб’ектаў сонечнай сістэмы.

## Гл. таксама 
* KStars
* Celestia
* Stellarium
* Google Sky
* WorldWide Telescope
* Space Engine

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Віртуальныя планетарыі
Анатоль Аляксандравіч Брусевіч

**Анатоль Аляксандравіч Брусевіч** (нар. , ) — беларускі паэт, перакладчык, даследчык гісторыі польскай літаратуры, польска-беларускіх літаратурных сувязяў.

Скончыў філалагічны факультэт ГрДУ (1999), у 2000 — магістратуру, у 2003 — аспірантуру пры кафедры польскай філалогіі ГрДУ. У 2004 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Фактары беларускай культуры ў творчасці Адама Міцкевіча віленска-ковенскага перыяду (1815—1823 гг.)». З 2003 працуе ў ГрДУ, з 2007 г. — на пасадзе дацэнта кафедры польскай філалогіі.

На беларускую мову пераклаў драму Георгія Каніскага «Уваскрасенне мёртвых» (Тэрмапілы № 13, Беласток, 2009), «Трэны» Яна Каханоўскага (Тэрмапілы № 14, Беласток, 2010), «Ідыліі (Plein-air)» Антонія Лянгэ (Тэрмапілы № 17, Беласток, 2013), раман Катажыны Бонды «Акулярнік», паасобныя вершы Адама Міцкевіча, Тадэвуша Міціньскага, Лейба Найдуса, Рымантаса Ванагаса, Іраклія Какабадзэ.

Друкуецца з 1989 г. у беларускіх і замежных выданнях. Аўтар кніг паэзіі «Дуэль» (Гродна, 1992), «Падаю ў неба» (Гродна, 2006), «Апошні дзень» (Мінск, 2013), «Крылы» (Гродна, 2021), манаграфіі «Фактары беларускай культуры ў творчасці Адама Міцкевіча» (Гродна, 2008). Вершы перакладаліся на польскую, рускую, літоўскую, англійскую, грузінскую мовы.

## Прызнанне 
* Лаўрэат прэміі часопіса «Дзеяслоў» «Залаты апостраф» (2017).

## Літаратура 
* *Пяткевіч А. М.* Літаратурная Гарадзеншчына. — Мінск, 1995.
* *Петрушкевіч А. М.* Літаратурная Гарадзеншчына ў постацях і лёсах. Гродна, 2010
* *Петрушкевіч А. М.* Дуэль дзвюх эстэтык: паэзія Анатоля Брусевіча // Творчество Адама Мицкевича и современная мировая культура: сборник научных работ / ГрДУ. — Гродно: Ламарк, 2010. — С. 288—294.
* *Петрушкевіч А. М.* Апошні паэт Гародні // Верасень. — 2012. — № 1. — С. 184—191.
* *McMillin Arnold B.* Writing in a cold climate : Belarusian literature from the 1970s to the present day. London : Maney, 2010

## Спасылкі 
* Анатоль Брусевіч
* Анатоль Брусевіч на хвалях «Радыё Марыя»
* Анатоль Брусевіч у перадачы «Кантэкст» на канале «Суполкі беларускіх пісьменнікаў»
* Творы на старонцы беларускай інтэрнэт-бібліятэкі «Камунікат» 

Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з літоўскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з грузінскай мовы