open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дзітрых Букстэхудэ

**Дзітрых Букстэхудэ** (, ; 1637?, Ольдэсла, Шлезвіг-Гольштэйн, Германія — ) — дацка-нямецкі , . Сын і вучань Іагана Букстэхудэ.

## Біяграфія 
З 1657 года працаваў царкоўным арганістам у Швецыі і Даніі, з 1668 года ў горадзе Любек, дзе стаў вядомым як арганіст-віртуоз. Пісаў свецкую і духоўную музыку, якую выконваў на арганізаваных ім т.зв. «вячэрніх канцэртах». Вакальна-інструментальную музыку пісаў пад уплывам італьянскіх узораў, у арганных творах выступіў як прадстаўнік паўночна-нямецкага барока і буйнейшы папярэднік І. С. Баха. Сярод твораў: Missa brevis, магніфікат, араторыі, кантаты (больш за 120), матэты, камерна-інструментальныя творы (у тым ліку 2 зборнікі трыа-санат, 1696), такаты, прэлюдыі і фугі, харальныя апрацоўкі для аргана, сюіты і варыяцыі для клавіра.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* http://www.dieterich-buxtehude.org/english/english.html 

Катэгорыя:Кампазітары эпохі барока
Букцынум

**Букцынум** (*Buccinum*) — род марскіх бруханогіх малюскаў атраду стэнаглосных. 86 відаў. Пашыраны ў Паўночным паўшар’і, пераважна ў халодных і ўмераных водах. Асобныя віды трапляюцца ў субтрапічных водах каля берагоў Японіі і ў Міжземным моры. Вядомы з алігацэну.

## Апісанне 
Вышыня авальнай ракавіны да 16 см. Маюць кароткі сіфанальны выраст, накрыўку. Адкладваюць яйкі. Лічынкі з добра развітым парусам. Важны аб’ект промыслу ў Вялікабрытаніі, мяса спажываюць у ежу.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Бруханогія
Бузульнік

**Бузульнік** (*Ligularia*) — род кветкавых раслін сямейства астравых. Больш за 150 відаў.

## Апісанне 
Шматгадовыя травяністыя расліны вышынёй да 1 м з кароткім тонкім карэнішчам і прамастойным сцяблом. Лісце суцэльнае, зубчастае, чаргаванае, прыкаранёвае — на доўгіх чаранках. Кветкі жоўтыя, аранжавыя, у кошыках (адзіночных або сабраных у гронкі, мяцёлкі і шчыткі); краявыя кветкі язычковыя, песцікавыя, сярэдзінныя — трубчастыя, двухполыя. Плод — сямянка з чубком.

## Арэал 
Пашыраны ў пазатрапічных абласцях Еўропы і Азіі (пераважна ва Усходняй і Цэнтральнай Азіі). На Беларусі ў Цэнтральным батанічным садзе НАН РБ інтрадукаваны 4 віды: , ,  і .

## Значэнне і выкарыстанне 
Кветкава-дэкаратыўныя расліны.

## Літаратура 
*
Смалоўскае

**Смало́ўскае** — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Аўсянка, каля вёскі Смалоўка, прыкладна за 17 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Гарадок.

Плошча паверхні возера 0,1 км², даўжыня 0,2 км, найбольшая шырыня 0,1 км. Даўжыня берагавой лініі 1,42 км.Катлавіна выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй да 5 метраў. Берагавая лінія слабазвілістая.
У возера ўпадае рака Крапіўка і на ўсходзе выцякае ручай (пратока) у Аўсянку.

## Літаратура 
* 
* Ліст карты N-36-13. Выданне 1984 года. Стан мясцовасці на 1981 год.

Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Усвячы
Надзя Буланжэ

**Надзя Буланжэ** (, Парыж, Францыя — , Парыж, Францыя) — французская музыка, дырыжорка, педагагіня.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сям’і патомных музыкантаў: бацька — кампазітар, лаўрэат Вялікай Рымскай прэміі, выкладчык вакалу ў Парыжскай кансерваторыі. Маці — спявачка Раіса Мышэцкая, нарадзілася ў Санкт-Пецярбургу. Надзя пачала вучыцца музыцы (арган, кампазіцыя) з 9-гадовага ўзросту. З 1903 дапамагала Г. Форы ў яго арганным музіцыраванні ў царкве Ла Мадлен ў Парыжы. Скончыла Парыжскую кансерваторыю.

Пасля смерці каханай сястры Лілі ў 1918 годзе пакінула кампазітарства, цалкам прысвяціўшы сябе выкладанню і прапагандзе музыкі. Пачынаючы з 1920 года выкладала ў Нармальнай школе музыкі, затым у Амерыканскай кансерваторыі ў Фантэнбло і іншых установах.
QBittorrent

**qBittorrent** — свабодны шматплатформенны кліент для працы з пратаколам BitTorrent, з графічным інтэрфейсам, напісаным на бібліятэцы Qt. Для працы з торэнтамі выкарыстоўваецца бібліятэка libtorrent-rasterbar. Распрацоўка пачалася ў сакавіку 2006 года і працягваецца да гэтага часу.

qBittorrent імкнецца быць легкаважным, магутным, інтуітыўна зразумелым, візуальна прывабным і даваць столькі дадатковых функцый, даступных у іншых кліентах, колькі магчыма. qBittorrent мае падобны да μTorrent інтэрфейс, каб карыстальнікі μTorrent маглі лёгка пераключыцца на qBittorrent.

## Гісторыя 
Распрацоўку ў сакавіку 2006 года пачаў Крыстоф Дзюмэ, які тым часам вучыўся ў Тэхналагічным універсітэце горада Бельфор-Манбельяр у Францыі. 24 чэрвеня 2013 актыўны ўдзельнік qBittorrent-супольнасці sledgehammer999 стаў новым даглядчыкам (англ. maintainer) праекту. Але Крыстоф па-ранейшаму з'яўляецца актыўным удзельнікам праекту.

## Магчымасці 
* Можа спампоўваць файлы паслядоўна (зручна для перадпрагляду відэа).
* Шматмоўнасць. Перакладзены на 39 моў, у тым ліку на беларускую.
* Добра інтэграваная пошукавая сістэма, якую лёгка пашырыць пры неабходнасці.
** Адначасовы пошук на найбольш вядомых пошукавых сайтах па торэнтах.
** Можна шукаць па катэгорыях (кнігі, музыка, анімэ і г.д.).
* Падтрымка ўсіх пашырэнняў пратаколу BitTorrent: DHT, Peer Exchange, Full encryption, Magnet/BitComet URI і г.д.
* Аддаленае кіраванне праз вэб-інтэрфейс, амаль ідэнтычны стандартнаму інтэрфейсу.
* Пашыраны кантроль над трэкерамі, пірамі і торэнтамі.
** Пошукавы фільтр для змесціва торэнтаў.
** Чарга і прыярэтызацыя торэнтаў.
** Выбар змесціва торэнтаў.
** Наданне торэнтам цэтлікаў і кіраванне паводле іх.
* Падтрымка UPnP/NAT-PMP.
* Стваральнік торэнтаў.
* Пашыраная падтрымка RSS з фільтрамі (у тым ліку рэгулярныя выразы).
* Кіраўнік абмежавання хуткасці.
* IP-фільтраванне (eMule- і PeerGuardian-сумяшчальнае).
* Падтрымка IPv6.
* Можа выступаць у якасці трэкера.
* Магчымасць выключэння камп’ютара ці выхаду з праграмы па сканчэнні задач.

## Падтрымка АС 
qBittorrent працуе на Linux, Mac OS X, Windows, OS/2 і FreeBSD. На афіцыйным сайце можна спампаваць зборкі для Windows і Mac OS X і ўласнаручнае збудаванне з зыходнага кода. Для Ubuntu існуюць стабільны і нестабільны PPA-рэпазіторыі.

## Гл. таксама 
* BitTorrent
* Transmission

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Фан сайт 

Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне
Жорж Буланжэ

**Жорж Буланжэ** (, , , Францыя — ) — палітычны дзеяч Францыі, генерал. Удзельнік аўстра-італа-французскай (1859), французскай каланіяльнай (Індакітай, 1852—1862) і франка-прускай (1870—1871) войнаў, ліквідацыі Парыжскай камуны. 

У 1886—1887 гг. ваенны міністр. У 1887—1889 гг. узначальваў рух буланжызм, які меў на мэце ўсталяванне ваеннай дыктатуры, перагляд дэмакратычных свабод і роспуск парламента, імкнуўся распачаць вайну з немцамі. У 1889 годзе абраны ў палату дэпутатаў, але абвінавачаны ў сувязі з манархістамі, уцёк у Бельгію, дзе скончыў жыццё самагубствам.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі франка-прускай вайны
Буланжэрыт

**Буланжэрыт** — мінерал класа складаных сульфідаў, сульфід свінцу і сурмы. Pb2Sb4S11. Прымесі медзі, жалеза, цынку. Назва паходзіць ад імя французскага мінералога Шарля Буланжэ (*Charles Louis Boulanger, 1810—1849*).

Крышталізуецца ў манакліннай сінгоніі. Крышталі ігольчастыя. Валакністыя агрэгаты, шчыльныя масы. Колер ад свінцова-шэрага да зямліста-чорнага. Бляск металічны. Цвёрдасць 2,5—3 па шкале Моаса. Шчыльнасць 6,2 г/см³.

## Паходжанне і радовішчы 
Трапляецца як другарадны мінерал у гідратэрмальных радовішчах разам са складанымі сульфідамі (бурнаніт і інш.), карбанатамі і кварцам. Руда свінцу.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Буланжерит // Минералы и месторождения России и стран ближнего зарубежья

Катэгорыя:Мінералы паводле алфавіта
Катэгорыя:Сульфіды (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы свінцу
Катэгорыя:Мінералы сурмы
Катэгорыя:Руды
Буланжэ

**Буланжэ** — французскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Даніэль Буланжэ, французскі пісьменнік
* Жорж Буланжэ, французскі ваенны дзеяч
* Лілі Буланжэ, французскі кампазітар
* Марсель Буланжэ, французскі фехтавальшчык
* Надзя Буланжэ, французскі музыкант
Марсель Буланжэ

**Марсель Жак Буланжэ** (;  - ) — французскі фехтавальшчык, бронзавы прызёр летніх Алімпійскіх гульняў 1900.

На Гульнях 1900 у Парыжы Буланжэ спаборнічаў толькі ў спаборніцтве на рапіры. Ён прайшоў першы раўнд, чвэрцьфінал і паўфінал, і па выніках заключных сустрэч заняў трэцяе месца, стаўшы бронзавым прызёр Гульняў.

## Спасылкі 
* Марсель Буланжэ на sports-reference.com  

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1900 года
Катэгорыя:Фехтавальшчыкі Францыі
Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1900 года
Белькі

**Белькі** — тапонім і гідронім.

* Вёска Белькі, вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці
* Возера Белькі, возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці
Белькі (возера)

**Бе́лькі** — возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, у басейне ракі Паловіца, за 29 кіламетраў на паўночны ўсход ад горада Паставы, каля вёскі Белькі.

Плошча паверхні возера 0,26 км², даўжыня 940 метраў, найбольшая шырыня 370 метраў, найбольшая глыбіня 4,2 м, даўжыня берагавой лініі 2,2 км. Плошча вадазбору 2,2 км². Аб’ём вады 0,53 млн м³.
Катлавіна возера выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны на захадзе і ўсходзе стромкія, пясчана-галечныя, на захадзе гліністыя, забалочаныя. Усходняя і паўднёва-ўсходняя прыбярэжныя часткі дна пясчана-галечныя з валунамі. Зарастае ўздоўж берагоў. Сцёк з возера ў раку Паловіца, уздоўж усходняга берага крыніцы грунтовых водаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Галбіцы
Булатная сталь

**Булатная сталь** — вугляродзістая сталь, якая вызначаецца высокай цвёрдасцю, пругкасцю, вязкасцю, зносастойкасцю, своеасаблівай структурай і ўзорыстасцю паверхні. Асноўная асаблівасць мікраструктуры булатнай сталі — аптымальнае па дысперснасці і канфігурацыі (дробнаігольчасты матэнсіт) і нізкавугляродзістых (ферыт) мікрааб’ёмаў. Адрозніваюць булат літы (т.зв. вуц) і зварачны (больш нізкай якасці).

Вытворчасць булатнай сталі была вядома ў Індыі, Іране, Сірыі («дамаская сталь»), у краінах Сярэдняй Азіі. Выкарыстоўвалася на выраб халоднай зброі выключнай трываласці і вастрыні. Клінок з булатнай сталі не ламаецца, не мае астаткавай дэфармацыі. У 14 стагоддзі сакрэт вырабу булатнай сталі быў страчаны. Навуковыя асновы вытворчасці булатнай сталі распрацаваў металург П. П. Аносаў (у 1833 годзе вырабіў булатны клінок). Атрыманне булатнай структуры забяспечваецца асаблівасцямі саставу, тэхналогіі выплаўкі, коўкі, тэрмічнай і механічнай апрацоўкі. Узорыстасць бывае паласавая і струменістая (ніжэйшыя гатункі булатнай сталі), хвалістая (сярэдні гатунак), сеткавая і каленчатая (вышэйшыя гатункі).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сталь
Катэгорыя:Халодная зброя
RTorrent

**rTorrent** — тэкставы кліент BitTorrent, напісаны на мове C++ для Linux і іншых Unix‐падобных аперацыйных сістэм, на аснове бібліятэкі libTorrent (не блытаць з libtorrent).

Ужывае бібліятэку ncurses для вываду. Прыкметны непатрабаванасцю да сістэмных рэсурсаў.

rTorrent — вольнае праграмнае забеспячэнне, якое распаўсюджваецца на ўмовах GNU General Public License.

## Кіраванне кліентам 
Кіраванне кліентам ажыццяўляецца з дапамогай клавіятуры. Магчыма таксама кіраванне змяшчэннем торэнт-файлаў у загадзя вызначаны каталог. Таксама існуе вялікая колькасць frontend’аў да rtorrent ад іншых распрацоўнікаў, якія дазваляюць кіраваць кліентам лакальна ці дыстанцыйна праз пратакол XML-RPC.

## Ужыванне 
Выкарыстоўваецца ў сеткавых назапашвальніках у якасці ўбудаванага торэнт-кліента.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для macOS
Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Linux
Катэгорыя:BitTorrent-кліенты
Катэгорыя:Вольныя BitTorrent-кліенты
Катэгорыя:Свабоднае праграмнае забеспячэнне, напісанае на C++
Катэгорыя:Curses
Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне з ліцэнзіяй GNU GPL
Завіхранасць

**Завіхранасць** — уласцівасць руху вадкасці або газу, пры якім у асяроддзі існуюць «віхры» — элементы аб'ёму, якія верцяцца. Колькаснай мерай завіхранасці служыць ротар скорасці ~{\omega = \operatorname{rot}~v}; ω называюць *псеўдавектарам віхра* або проста *завіхранасцю*. Рух з ненулявой завіхранасцю называецца віхравым рухам, у адрозненне ад патэнцыяльнага.

Эквівалентнай мерай завіхранасці, больш зручнай у тэарэтычных пабудовах, з'яўляецца антысіметрычная частка тэнзара градыента скорасці \Omega = \frac{1}{2}(\nabla v - \nabla v_T). У дэкартавых каардынатах x_1,x_2,x_3 сувязь кампанент вектара \omega і тэнзара \Omega даецца выразамі

: \omega_1 = 2 \cdot \Omega_{23},
: \omega_2 = 2 \cdot  \Omega_{31},
: \omega_3 = 2 \cdot  \Omega_{12},
: \Omega_{ij} = \frac{1}{2} \left(\frac{dv_i}{dx_j} - \frac{dv_j}{dx_i}\right).

У вязкай вадкасці адбываецца выроўніванне — дыфузія лакалізаваных завіхранасцей, прычым ролю каэфіцыента дыфузіі іграе кінематычная вязкасць вадкасці \nu. Эвалюцыя завіхранасці вызначаецца ўраўненнем

\frac{d\omega}{dt} = (\omega\nabla) u + \nu \nabla^2 \omega.

Завіхранасць звязана з функцыяй току праз аператар Лапласа:
: \omega = \Delta \phi.

## Літаратура 
* *Кочин Н. Е., Кибель И. А., Розе Н. В.* Теоретическая гидромеханика. 6 изд., ч.1. — М., 1963 г.;
* *Седов Л. И.* Механика сплошной среды, т. 1—2, 4 изд. — М., 1983-84;
* *Бэтчелор Дж.* Введение в динамику жидкости, пер. с англ. — М., 1973

Катэгорыя:Гідрадынаміка
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Белькі (вёска)

**Бе́лькі** (, ) — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці Белдарусі. Уваходзіць у склад Варапаеўскага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 45 кіламетраў на паўночны ўсход ад горада Паставы, за 274 кіламетры ад Віцебска, за 3 км ад чыгуначнага прыпыначнага пункта Полава на лініі Варапаева — Друя.

Вёска размешчана каля ракі Паловіца і возера Белькі.

## Гісторыя 
У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Паставы Дзісенскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.

З 1939 года ў БССР.

З 16 ліпеня 1954 года па 18 снежня 2009 года з’яўлялася цэнтрам Белькаўскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 1921 год — 200 жыхароў, 43 двары.
* 1931 год — 228 жыхароў, 48 двароў.
* 1995 год — 185 жыхароў, 79 двароў.

## Інфраструктура 
* Пачатковая школа
* Бібліятэка
* Аддзяленне сувязі

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Варапаеўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна
Белянец (возера)

**Беляне́ц** — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Свольна, за 27 кіламетраў на паўночны захад ад г.п.Расоны. Аддзелена невялікім узвышшам ад возера Белага (Юхаўскага). Плошча 0,28 км², даўжыня 960 метраў, найбольшая шырыня 380 метраў, найбольшая глыбіня 4,5 метраў, даўжыня берагавой лініі 2,5 км. Плошча вадазбору 0,6 км². Аб'ём 0,68 млн м³. Схілы катлавіны вышынёй 2-4 м, на ўсходзе 5-6 м. Берагі высокія, стромкія, на поўначы нізкія, затарфаваныя. Дно сапрапелістае, зарастае імхамі.

У возеры водзяцца акунь, плотка, шчупак, лешч, лінь і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна
Палярызавальнасць

**Палярызавальнасць** - фізічная уласцівасць рэчываў набываць электрычны або магнітны дыпольны момант (палярызацыю) у вонкавым электрамагнітным поле.

Тэрмін *палярызавальнасць* таксама ўжываецца для абазначэння каэфіцыента, які характарызуе лінейную залежнасць індукаванага дыпольнага моманту атама, малекулы і да т.п. ад напружанасці вонкавага поля, якое выклікала палярызацыю, а для асяроддзя - таксама як сінонім сярэдняй палярызаванасці яе часціц або адносіны дыэлектрычнай ўспрымальнасці (гл. ніжэй) да колькасці часціц ў адзінцы аб'ёму, часам і проста як сінонім дыэлектрычнай успрымальнасці.

Электрычная палярызавальнасць асяроддзя характарызуецца велічынёй дыэлектрычнай успрымальнасці \chi_e, якая з'яўляецца каэфіцыентам лінейнай сувязі паміж палярызацыяй дыэлектрыка *P* і вонкавым электрычным полем *E* ў досыць малых палях:

: \vec P = \chi_e \vec E

Успрымальнасць звязана з дыэлектрычнай пранікальнасцю ε суадносінамі

: \varepsilon = 1 + 4\pi\chi_e

Магнітная палярызавальнасць характарызуецца магнітнай успрымальнасцю \chi_m, якая з'яўляецца каэфіцыентам лінейнай сувязі паміж намагнічанасцю *P* і вонкавым магнітным полем *H* ў досыць малых палях:

: \vec J = \chi_m \vec H

## Тэнзар палярызавальнасці 
У анізатропных крышталях электрычная (магнітная) палярызавальнасць характарызуецца тэнзарам дыэлектрычнай (магнітнай) успрымальнасці \chi_e^{ij} \left(\chi_m^{ij}\right), так што сувязь паміж вектарам палярызацыі (намагнічанасці) і вектарам напружанасці электрычнага (магнітнага) поля выяўляецца як:

: P_i = \chi_e^{ij} E_j
: J_i = \chi_m^{ij} H_j

дзе па паўтаральным індэксам маецца на ўвазе сумаванне.

З закона захавання энергіі можна вывесці, што тэнзары \chi_e^{ij} и \chi_m^{ij} сіметрычныя:

: \chi_e^{ij} = \chi_e^{ji}
: \chi_m^{ij} = \chi_m^{ji}

У ізатропных крышталях недыяганальныя кампаненты тэнзару тоесна роўныя нулю, а ўсе дыяганальныя роўныя паміж сабой.

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Электрычнасць
Белянец

Назву **Беляне́ц** маюць:

## Азёры 
* Белянец — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Свольна
* Белянец — возера ў Ушацкім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Ушача
Бельнякі

**Бельнякі́** (, ) — вёска ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Кругліцкага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 31 кіламетр ад горада Чашнікі, за 121 кіламетр ад Віцебска, за 8 кіламетраў ад чыгуначнага прыпыначнага пункта Вятны, на рацэ Усвейка.

## Гісторыя 
Узніклі не пазней пачатка XVI стагоддзя на тэрыторыі Лукомскага княства Вялікага Княства Літоўскага, належалі да маёнтка Мялешкавічы князёў Лукомскіх. У пісьмовых крыніцах упершыню згадваецца каля 1528 года, калі на маёнткі князя А. I. Лукомскага-Мялешкаўскага зрабіў наезд Фёдар Сапега.

У 1554 годзе сын папярэдняга ўладальніка, князь А. А. Лукомскі запісаў Бельнякі разам з іншымі сваімі маёнткамі ў вена жонцы. На супрацьлеглым (левым) беразе Усвейкі быў пабудаваны драўляны замак князёў Лукомскіх, які ў дакументах называецда па-рознаму: Белгарадок, Гарадок Мялешкаўскі ці Гарадок Бельнякі (Бельмакі). Побач з замкам узнікла мястэчка — сучасная вёска Замачак, а ў вёсцы Бельнякі заснаваны фальварак. У час Лівонскай вайны 1558—1583 гадоў замак разам з Бельнякі быў у 1563 годзе часова захоплены войскам Івана Грознага, пра што згадваецца ў Пісцовай кнізе Полацкага ваяводства і ў перапісцы польскага караля і вялікага князя літоўскага Жыгімонта II Аўгуста з Іванам Грозным. Пазней Бельнякі валодаў князь І. А. Лукомскі-Мялешкаўскі, пасля смерці якога ў 1605 годзе — яго пляменнік, князь Іван Барысавіч Лукомскі. У 1623 годзе апошні прадаў замак Белгарадок з фальваркам Бельнякоўскім за 6 тыс. коп грошаў свайму зяцю Адаму Шчорсу. Сын апошняга ў 1631 годзе перапрадаў маёнтак гетману вялікаму літоўскаму Льву Сапегу, які раней купіў Мялешкавічы ў князеў Лукомскіх. 3 гэтага часу Бельнякі належалі да Чарэйскага маёнтка Сапегаў. Паводле інвентара 1713 года, Бельнякі ўваходзілі ў склад Аршанскага павета Смаленскага, потым Віцебскага ваяводств, і налічвалася 25 валок зямлі.

Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 годзе, Бельнякі інкарпараваны Расійскай імперыяй, і увайшлі склад Замацкай воласці Сенненскага павета Магілеўскай губерні. У 1798 годзе Фрыдрых Сапега прадаў Бельнякі разам з Мялешкавічамі Адаму Хмары. У родзе Хмараў Бельнякі заставаліся да канца XIX стагоддзя.

3 1919 года ў Віцебскай губерні РСФСР. Пасля 1-га ўзбуйнення Беларускай ССР (1924) вёска ўвайшла ў склад БССР, у складзе Чарэйскага раёна (да 1927 года Барысаўскай, да 1930 года — Аршанскай акруг). З 1931 года Бельнякі ў Чашніцкім раёне (у 1935—1938 раён у складзе Лепельскай акругі, з 1938 года — у Віцебскай вобласці. У гады калектывізацыі ў Бельняках быў створаны калгас. У 1935—1954 гадах цэнтр Замацкага сельсавета, да 10 мая 1958 года вёска ў складзе Старасельскага сельсавета, да 7 чэрвеня 1966 года — у складзе Чарэйскага сельсавета, да 10 кастрычніка 2013 года — у складзе Антапольскага сельсавета.

## Інфраструктура 
Цэнтр саўгаса «Замачак» (1992).

## Насельніцтва 
* Пачатак XX стагоддзя — 287 жыхароў, 36 дамоў.
* 48 жыхароў, 28 двароў (1992).
* 43 жыхары, 24 двары (1995).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кругліцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Чашніцкага раёна
Люцічы

**Лю́цічы** (*вільцы*, *велеты*) — саюз заходнеславянскіх плямёнаў. Этнонім магчыма паходзіць ад старажытнаславянскага «людцы», альбо «людзі». Адзін з племянных саюзаў так званых палабскіх славян — спрадвечнага славянскага насельніцтва сучаснай паўночнай, паўночна-заходняй і ўсходняй Германіі. Акрамя люцічаў, у склад палабскіх славян уваходзілі племянныя саюзы бодрычаў (абадрытаў, рарагаў або рэрэкаў) і лужычане (лужыцкія сербы, мільчане або проста сербы). Самі люцічы складаліся з даленчан, ратараў, укран, хіжан і чэразпенян. Люцічы пражывалі на тэрыторыях цяперашніх нямецкіх федэральных земляў Мекленбург-Пярэдняя Памеранія і Брандэнбург (поўнач Брандэнбурга). Абедзве зямлі знаходзяцца ва ўсходняй Германіі. Цэнтрам саюза люцічаў было свяцілішча «Радагост», у якім пачытаўся бог Сварожыч. Усе рашэнні прымаліся на вялікім племянным зборы, а цэнтральная ўлада адсутнічала. Таксама адной з сталіц люцічаў з'яўляўся горад Аркона, які размяшчаўся на востраве Руген (славянская назва Руян) са свяцілішчам бога Святавіта. Гэты горад быў разбураны датчанамі пры каралі Вальдэмары I, падчас войнаў, якія праводзілі нямецкія дзяржавы, што ўжо прынялі на той момант хрысціянства, супраць земляў палабскіх славян, з мэтай далучэння гэтых багатых земляў да нямецкіх дзяржаў і звароту мясцовага насельніцтва ў хрысціянства. Датчане, у прыватнасці, прымалі ўдзел у гэтых войнах пераследуючы сваю мэту, акрамя распаўсюджвання хрысціянства, яшчэ і абарону ад люцічаў, а таксама помста за напады і спусташэнні, якія да гэтага здзяйснялі люцічы ў стаўленні да Даніі; нарэшце, мэтай з'яўлялася вызваленне ад даніны, якую выплачвалі люцічам некаторыя дацкія правінцыі. Гл. таксама руяне.

Люцічы ўзначалілі славянскае паўстанне 983 года супраць нямецкай каланізацыі земляў усходняй Эльбы, у выніку якога каланізацыя прыпынілася амаль на дзвесце гадоў. Ужо да гэтага яны былі заўзятымі супернікамі нямецкага караля Атона I. Аб яго нашчадку, Генрыху II, вядома, што ён не спрабаваў іх заняволіць, а наадварот перавабіў іх грашыма і падарункамі на свой бок у барацьбе супраць Польшчы Баляслава Храбрага.

Ваенныя і палітычныя поспехі ўзмацнілі ў люцічах прыхільнасць паганству і паганскім звычаям, што адносілася і да роднасных бодрычаў. Аднак у 1050-х сярод складовых плямёнаў люцічаў вылілася міжусобная вайна і змяніла іх становішча. Саюз хутка губляў моц і ўплыў, а пасля таго, як цэнтральнае свяцілішча было разбурана саксонскім герцагам Лотарам у 1125 годзе, саюз канчаткова распаўся. На працягу наступных дзесяцігоддзяў саксонскія герцагі паступова пашырылі свае ўладанні на ўсход і заваявалі землі люцічаў.

## Гл. таксама 
* Крыжовы паход супраць славян
* Язычніцкія паўстанні ў Польшчы

*
Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Катэгорыя:Славянскія плямёны
Катэгорыя:Заходнеславянскія плямёны
П’езаэлектрычны эфект

[thumb|Стварэнне электрычнага напружання [п’езаэлектрыкам. Амплітуда ваганняў дыска павялічана дзеля нагляднасці.]]

**П’езаэлектрычны эфект** — эфект узнікнення палярызацыі дыэлектрыка пад уздзеяннем механічных напружанняў (*прамы п’езаэлектрычны эфект*). Існуе і *адваротны п’езаэлектрычны эфект* — узнікненне механічных дэфармацый пад уздзеяннем электрычнага поля.

Прамы і адваротны п’езаэлектрычныя эфекты назіраюцца ў адных і тых жа крышталях — п’езаэлектрыках. Прамы эфект адкрыты братамі Жакам і П’ерам Кюры ў 1880 г. Адваротны эфект быў прадбачаны ў 1881 г. Ліпманам на аснове тэрмадынамічных меркаванняў і ў тым жа годзе эксперыментальна пацверджаны братамі Кюры.

П’езаэфект нельга блытаць з электрастрыкцыяй. У адрозненне ад электрастрыкцыі, прамы п’езаэфект назіраецца толькі ў крышталях без цэнтра сіметрыі. Хоць у класе *432* кубічнай сінгоніі няма цэнтра сіметрыі, п’езаэлектрычнасць у ім таксама немагчыма. Такім чынам, п’езафект можа назірацца ў дыэлектрычных крышталяў, якія належаць толькі да аднаго з 20 класаў кропкавых груп.

## Выкарыстанне п’езаэфекта ў тэхніцы 
Прамы п’езаэфект выкарыстаны:
* у запальнічках, для атрымання высокага напружання на разрадніку да іскравога прабою паветра;
* у датчыках у якасці адчувальнага да фізічнага ўздзеяння элемента (чым большая сіла, тым вышэйшае напружанне на кантактах), напрыклад, у сілавымяральных датчыках і датчыках ціску вадкасцяў і газаў;
* у якасці адчувальнага элемента ў мікрафонах, гідрафонах, галоўках гуказдымальніка электрафонаў, прыёмных элементаў санараў;
* у кантактным п’езаэлектрычным узрывальніку (напрыклад да зарадаў РПГ-7).

Адваротны п’езаэлектрычны эфект выкарыстаны:
* у п’езавыпраменьвальніках гуку ў паветра (эфектыўныя на высокіх частотах і маюць дробныя габарыты, такія напрыклад устаўляюцца ў музычныя паштоўкі, разнастайныя апавяшчальнікі ў бытавых прыладах ад наручных гадзіннікаў да рознай кухоннай тэхнікі), ультрагукавых выпраменьвальніках;
* у выпраменьвальніках гідралакатараў (санарах);
* у сістэмах звышдакладнага пазіцыянавання, напрыклад у сістэме пазіцыянавання іглы ў сканавальным тунэльным мікраскопе ці ў пазіцыянеры зрушэння галоўкі цвёрдага дыска;
* для падачы чарніла ў струменных прынтарах, якія друкуюць сальвентным чарнілам;
* у п’езаэлектрычных рухавіках;
* у адаптыўнай оптыцы, для выгібання адбівальнай паверхні дэфармавальнага люстэрка.

Прамы і адваротны эфект адначасова:
* у кварцавых рэзанатарах, якія таксама выкарыстоўваюць як эталон частаты;
* у п’езатрансфарматарах для вымярэння напружання высокай частаты.

## Гл. таксама 
* П’езаэлектрык
* П’езаэлектрычнасць
* Электрастрыкцыя
* Эфект Вілары

Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Катэгорыя:П’езаэлектроніка
Катэгорыя:Электраакустычныя эфекты
Успышка «Ірыдыума»

**Успышка «Ірыдыума»** — з’ява, выкліканая адлюстраваннем сонечнага святла гладкімі паверхнямі антэн спадарожнікаў сістэмы спадарожнікавай сувязі «Ірыдыум». Касмічны сегмент сеткі «Ірыдыум» складаецца з 66 касмічных апаратаў (масай прыкладна 700 кг кожны), раўнамерна размешчаных на 6 прыпалярных кругавых арбітах з нахілам 86,4° і вышынёй каля 780 км.

Час жыцця аднаго касмічнага апарата сістэмы складае не менш за 5 гадоў. Кожны апарат фармуе сваю зону абслугоўвання плошчай каля 19 млн квадратных кіламетраў. Зоны абслугоўвання ўсіх 66 касмічных апаратаў цалкам пакрываюць Зямлю.

Сувязь з абанентамі падтрымліваецца з дапамогай 3 галоўных антэн (MMA — Main Mission Antenna) памерам 86×186 см.

Час ад часу адна з антэн MMA адлюстроўвае сонечныя прамяні на паверхню Зямлі, ствараючы блік дыяметрам каля 10 км, які рухаецца па паверхні планеты. Для зямнога назіральніка гэта выглядае як плаўнае з’яўленне і наступнае плаўнае знікненне звышяскравай зоркі. З’ява працягваецца менш за 10 секунд.

Так як становішча кожнага касмічнага апарата вядома з высокай дакладнасцю, магчыма вылічыць час з’яўлення такіх блікаў для любога пункту планеты. Аматары астраноміі часта фатаграфуюць гэту прыгожую з’яву.

Некаторыя ўспышкі вельмі яркія — шматлікія дасягаюць зорнай велічыні −8, а некаторыя −9,5. Успышкі такой яркасці могуць назірацца нават днём, але вырабляюць найбольшае уражанне ноччу. На дадзены момант спадарожнікі сістэмы «Ірыдыум» у моманты адлюстравання сонечнага святла на Зямлю — самыя яркія зоркападобныя аб’екты на небасхіле.

## Спасылкі 
* Heavens Above — сайт, які прагназуе успышкі «Ірыдыума» у любым месцы на Зямлі
* Iridium FAQ — FAQ, прысвечаны успышкам «Ірыдыума»
* Iridium page at Visual Satellite Observer’s Home Page — падрабязнае апісанне паходжання выбліскаў «Ірыдыума»
* Успышка «Ірыдыума», знятая ў сярэдняй паласе Расіі 

Катэгорыя:Штучныя спадарожнікі Зямлі
Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Цэлесцін III

**Цэлесцін III** (), свецкае імя **Джачынта Бабонэ Арсіні** (); каля 1106, Рым — , ) — Папа Рымскі з 30 сакавіка 1191 года па 8 студзеня 1198 года. Папа паходзіў са знатнага роду Арсіні.

Нарадзіўся ў Рыме, быў усяго толькі кардынальным дыяканам (кардыналам-дыяканам?), перш чым стаць папам. Пасля свайго абрання адразу каранаваў імператарам Генрыха VI, у падпарадкаванні якога знаходзіўся. У 1198 годзе за два дні да смерці, сумесна з Генрыхам VI каранаваў кіраўніка Кілікійскага княства Лявона II, як цара Арменіі. Быў пахаваны ў Латэране.

## Спасылкі 
* Цэлесцін III на Catholic Encyclopedia
* 
* 

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Род Арсіні
Эфект Сюняева — Зяльдовіча

**Эфект Сюняева — Зяльдовіча** — змена інтэнсіўнасці радыёвыпраменьвання рэліктавага фону з-за зваротнага эфекту Комптана на гарачых электронах міжзоркавага і міжгалактычнага газу. Эфект названы ў гонар навукоўцаў, якія яго адкрылі: Р. А. Сюняева і Я. Б. Зяльдовіча.

Змена радыёвыпраменьвання даецца наступным выразам:

: \Delta I_{\nu}=2\frac{(kT_{cmb})^3}{(hc)^2}yg(x)

дзе T_{cmb} — тэмпература рэліктавага выпраменьвання, а x=\tfrac{h\nu}{kT_{cmb}}, g(x) — спектральная форма такога эфекту, y — параметр комптамізацыі.

: g(x) = x^4 e^x \frac{x \cdot \mathrm{coth}(x/2)-4}{e^x-1},
: y = \int \frac{kT_e}{mc^2}n_e\sigma_t\,dl,

дзе n_e і T_e — канцэнтрацыя і тэмпература электронаў, \sigma_t — томпсанаўскае сячэнне.

## Літаратура 
* *О. В. Верходанов*, *Ю. Н. Парийский*. Радиогалактики и космология — : Физматлит, 2009.

## Спасылкі 
* Букварь расстояний, Метод Y: Эффект Сюняева-Зельдовича
* [Эффект Сюняева – Зельдовича](http://physics.kgsu.ru/astronomia/NV/relictovoe%20izluchenie%20(5).htm) 

Катэгорыя:Астрафізіка
Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Звычаёвае права

**Звычаёвае права** — сукупнасць гістарычна выпрацаваных і прынятых грамадствам няпісаных норм, правілаў паводзін і ўзаемаадносін людзей у розных галінах вытворчага, грамадскага і сямейнага жыцця. Яно выступае як адна з форм грамадскай свядомасці, узнікла непасрэдна з грамадскіх адносін і санкцыянавана дзяржаўнай уладай.

Звычаёваму праву садзейнічаў бясспрэчны аўтарытэт грамадскай думкі, якая ў шматлікіх выпадках мела прэвентыўны характар, а таксама адчуванне чалавекам сваёй залежнасці ад калектыву.

## Беларусь 
На Беларусі панавала да XV ст. У XV — пачатку XVI ст. паступова замянялася пісаным правам, у якім побач з новымі нормамі захоўваліся нормы звычаёвага права ў форме закону. Пасля выдання Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года звычаёваму праву адводзілася толькі дапаможная роля ў рэгуляванні тых , якія не былі прадугледжаны законам. Звычаёвае права рэгулявала ўсё праваадносіны ў грамадскім жыцці, дзейнасць службовых асоб, дзяржаўнай павіннасці насельніцтва, асноўныя грамадзянска-прававыя адносіны і інш. Найбольш доўга панавала ў шлюбна-сямейных адносінах. Асаблівае месца ў сістэме звычаёвага права займалі нормы копнага права, якія дзейнічалі на Беларусі з глыбокай старажытнасці да XVIII ст. Уплыў звычаёвага права адчуваўся і пазней, асабліва ў зямельным і сямейным праве.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Звычаі
Катэгорыя:Тэорыя дзяржавы і права
Катэгорыя:Крыніцы права
Падзолістыя глебы

thumb|Профіль падзолістай глебы
**Падзо́лістыя гле́бы** — глебы, якія развіваюцца пад хвойнымі лясамі з мохавым, мохава-лішайнікавым або верасовым покрывам на водападзельных участках рэльефу, якія складзены бескарбанатнымі пясчанымі пародамі.

Пры штогадовым адміранні частак драўнянай, мохавай расліннасці на паверхні гэтых глеб назапашваецца нязначная колькасць раслінных рэшткаў. Распадаючыся, яны ўтвараюць вельмі кіслыя арганічныя злучэнні. Таму ападзоленне глеб пачынаецца з самага верху, непасрэдна пад лясной падсцілкай (ападам), што і абумоўлівае адсутнасць у іх профілі перагнойнага гарызонту. Зрэдку пад падсцілкай можна заўважыць невялікую (1—2 см), узбагачаную арганічнымі рэшткамі шэрую праслойку. Ніжэй падзолістага гарызонту размяшчаецца ілювіяльны, узбагачаны жалезам і алюмініем.

Падзолістыя глебы маюць кіслую рэакцыю, нізкае ўтрыманне гумусу (менш за 1 %) і характарызуюцца ў цэлым нізкай урадлівасцю. Пры раскрыцці яны лёгка пераўтвараюцца ў ветравейныя пяскі. Урадлівасць падзолістых глеб павышаюць вапнаваннем, угнаеннямі, арашэннем.

## Літаратура 
* Фізічная геаграфія Беларусі: Вучэб. дапам. / Пад рэд. Б. М. Гурскага, К. К. Кудло. — Мн.: Універсітэцкае, 1995. — 181 с. ISBN 985-09-0058-x
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Глебы
Скварка

thumb|200px|Скваркі на патэльні
**Скварка** — тое, што застаецца пасля вытоплівання з тканак жывёлы тлушчу, галоўным чынам з сала. У залежнасці ад ужытага суроўца можа змяшчаць пэўную колькасць мяса і тлушчу. У гастраноміі цэніцца за смак. Вельмі папулярная страва ў Сярэдняй і Усходняй Еўропе.

Скваркі можна ўжываць як самастойную страву, так і як адзін са складнікаў стравы. Ужываецца як дабаўка да мясных страў, як тлушч да пірагоў (таксама і салодкіх), часта дадаецца да бульбы. Разам з вытапленым тлушчам і цыбуляй выкарыстоўвацца як аздабленне і афарбоўка ежы.

Беларусы спажываюць скваркі радзей за ўкраінцаў. У Беларусі перавага традыцыйна аддаецца салу і паляндвіцы. Таксама скваркі загортвалі ў дранікі, якія перад спажываннем мачалі ў вытаплены тлушч. Выкарыстоўвалі скварку разам з сырой бульбаю для прыгатавання кішкі.

У «Літоўскай гаспадыні» згадваецца, што скваркі кладуць у ежу чэлядзі.

## «Чарка і скварка» 
thumb|200px|Скваркі з кменам па-чэшску
Выраз шырока выкарыстоўваецца ў беларускіх прыказках і, імаверна, паходзіць ад беларускай прымаўкі «*Абы скварка і чарка, дык будзе там і наш Марка*».

У наш час выраз «чарка і скварка» набыў негатыўнае адценне і ўжываецца ў дачыненні да апалітычнай часткі беларускага грамадства, крытыкуючы яго засяроджванне выключна на побытавых праблемах замест надавання ўвагі таксама пытанням маральных і духоўных каштоўнасцей.

### Народныя прыказкі 
* Абы скварка й чарка, дык будзе там і наш Марка
* Дзе чарка, там i скварка
* Дурны, дурны, а скваркі любіць
* Вып'ем па чараццы, зьямо па сквараццы
* Людзям чарка, зямлі скварка
* Ня маеш скваркі, не шукай чаркі
* Пільнуй гаспадаркі — будуць у гаршку скваркі

### У мастацтве 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Украінская кухня
Катэгорыя:Малдаўская кухня
Катэгорыя:Харвацкая кухня
Катэгорыя:Стравы са свініны
Катэгорыя:Балгарская кухня
Катэгорыя:Чэшская кухня
Ратон

**Ратон** (ад  — «вярчуся, кручуся») — элементарнае ўзбурэнне (квазічасціца) у звышцякучым 4He, звязанае з узнікненнем віхравога руху ў звышцякучай вадкасці (аналагічна віхуры Абрыкосава ў звышправадніках). Узнікненне такіх квазічасціц мае асаблівае ўплыў на паводзіны звышцякучай вадкасці ў вобласці тэмператур каля аднаго Кельвіна. Тэрмін увёў І. Я. Там .

## Энергетычны спектр узбуджэнняў ў 4He 
Энергетычны спектр элементарных узбуджэнняў ў гелію мае лінейную залежнасць у пачатковай частцы, лакальны мінімум (p_0,E_0), дзе E_0 адпавядае тэмпературы каля 8,6 K. Элементарныя ўзбуджэнні лінейнай часткі спектру прынята называць фанонамі. Элементарныя ўзбуджэнні ў вобласці, блізкай да p_0, называюць ратонамі.

### Энергія фанонаў 
Фаноны валодаюць лінейным законам дысперсіі. Энергія фанонаў звязана з квазіімпульсам наступным простым выразам:

~E=c p, дзе с ≈ 240 м/с - хуткасць гуку ў гелію.

### Энергія ратонаў 
Энергія ратонаў паблізу лакальнага мінімуму дысперсійнай крывой мае квадратычны выгляд :

E(p)=\Delta+\frac{(p-p_0)^2}{2\mu}

Тут \Delta мае значэнне парадку 8,6 K ў тэмпературных адзінках энергіі, \mu — эфектыўная маса. Разліковыя значэнні становішча мінімуму ратонной зоны спектру і эфектыўнай масы ратонаў:

\frac{p_0}{h}= 1,99*10^{10} м−1, ~\mu=0,26m_{He}, дзе ~m_{He} — маса свабоднага атама гелія.

### Крытэрый Ландау 
Фізічны сэнс з'яўлення ратонаў ў энергетычным спектры адпавядае з'яўленню віхравога руху ў звышцякучай вадкасці. І хоць сам віхор існуе бездысыпатаўна, але на яго утварэнне патрабуецца энергія, якая губляецца сістэмай. Такім чынам, узнікае трэнне. Умовай неузнікнення такіх квазічасціц з'яўляецца крытэрый звышцякучасці Ландау. Наглядна выкананне гэтага крытэрыю для руху вадкасці з зададзенай хуткасцю ~V можна прадставіць як адсутнасць перасячэння прамой ~E=V p з залежнасцю ~E(p) энергетычнага спектру элементарных узбуджэнняў. Наяўнасць такіх перасячэнняў кажа аб магчымасці ўзнікнення квазічасціц адпаведнай часткі энергетычнага спектру з адначасовым выкананнем законаў захавання імпульсу і энергіі. Тэарэтычна, умова бездысыпатаўнага руху павінна выконвацца аж да хуткасцяў каля 80 м/с, але на практыцы звышцякучасці парушаецца пры істотна больш нізкіх хуткасцях з-за высокаэнергетычнай частцы спектру.

### Уплыў на цеплаёмістасць і іншыя ўласцівасці 
Ратоны гуляюць важную ролю ва уўласцівасцях звышцякучага гелія пры T ≈ 0,6 K. Яны абумоўліваюць існаванне складнікаў цеплаёмістасці, энтрапіі, нармальнай шчыльнасці і інш, экспанентна якія залежаць ад тэмпературы. Так, цеплаёмістасць пры тэмпературах ніжэй 0,6 K мае фанонную тэмпературную залежнасць:

~C_p~~T^3

Пры тэмпературах вышэй 0,6 K залежнасць цеплаёмістасці змяняецца на экспаненцыяльную :

C_p=V\frac{p_0^2\Delta^2}{2 \pi^2\hbar^3T^2}(2\pi\mu T^2)^{1/2} e^{-\frac{\Delta}{T}}

## Біратон 
Два ратоны з процілегла накіраванымі імпульсамі ўтвараюць звязаны стан - біратон, з арбітальным момантам L = 2, энергіяй сувязі 0,25 K .

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Калектыўныя з'явы у кандэнсаваных асяроддзях
Катэгорыя:Квазічасціцы
Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Катэгорыя:Фізіка нізкіх тэмператур
Аплатка

, Беларусь]]
**Апла́тка** (ад  — «прынашэнне») — вельмі тонкі белы лісток прэснага цеста, які выпякаецца з белай мукі і вады без дадатку дрожджаў. Звычайна на аплатках выціскаюцца выявы на тэмы Нараджэння Хрыстова або хрысціянскія сімвалы.

Збіраючыся за вігілійным сталом, каталікі лацінскага абраду дзеляцца між сабой аплаткамі, ламаюць іх і выказваюць пажаданні адзін адному. Вігілійная аплатка выступае сімвалам яднання і даравання, знакам прыхільнасці і любові. Дзяленне яе на пачатку вігілійнай вячэры ёсць выразам жадання быць разам.

Звычай вядомы ў Беларусі, Польшчы, Славакіі, Літве і іншых каталіцкіх краінах свету.

Аплаткі выпякаюцца ў кляштарах або касцёлах у адмысловых металічных формах. Апроч белых аплатак, прызначаных для ламання падчас вігіліі, выпякаюцца таксама каляровыя для свойскіх жывёл і быдла.

Аналагам вігілійных аплатак у некаторых хрысціян усходніх абрадаў (у тым ліку ў беларускіх грэка-католікаў) ёсць звычай дзяліцца каляднай просвірай.

## Паходжанне 
Традыцыя ламання хлебу паўстала яшчэ ў першыя вякі хрысціянства (глядзіце антыдор). Пачаткова яна не мела сувязі з Нараджэннем Хрыстовым, высутпаючы сімвалам духоўнага адзінства сяброў суполкі. З часам на вігілійныя набажэнствы пачалі прыносіць хлеб, які добраслаўлялі і якім дзяліліся, падобна як падчас еўхарыстыі, але без асвячэння.

У Рэчы Паспалітай гэты звычай развіўся ў XVII стагоддзі як частка шляхецкай каталіцкай культуры і распаўсюдзіўся таксама на суседнія краіны. Тут таксама з’явілася традыцыя выціскаць на цесце выявы на рэлігійную тэматыку.

## Гл. таксама 
* Аблата
* Антыдор

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ежа ў рэлігіі
Катэгорыя:Калядная ежа
Катэгорыя:Польская кухня
Катэгорыя:Славацкая кухня
Катэгорыя:Кандытарская вытворчасць
Ахенскі сабор

**Ахенскі сабор** () — кафедральны сабор епархіі Ахену, у якім на працягу стагоддзяў каранаваліся імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі. Сучасны сабор складаецца з некалькіх частак: у сярэдзіне знаходзіцца найстаражытная яго частка — каралінгаўскі актагон (васьмівугольнік), які быў пабудаваны яшчэ пры Карле Вялікім у VIII стагоддзі. Астатнія яго часткі, у т.л. гатычны хор, былі пабудаваны ў сярэднявеччы. У 1978 годзе Ахенскі сабор адным з першых у свеце быў уключаны ў Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Гісторыя 
Будаўніцтва сабора распачаў у 800 годзе Карл Вялікі, запрасіўшы для гэтага спецыялістаў з Рыму і Візантыі. У 805 годзе сабор быў асвечаны Папам Львом III. У 814 у Палацавай капліцы быў пахаваны Карл Вялікі. З 936 да 1531 года Ахенскі сабор быў месцам каранацыі трыццаці імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі. Трон імператара і ў нашыя дні знаходзіцца ў Палацавай капліцы. Каб мець магчымасць прымаць як мага больш паломнікаў, з 1355 да 1414 быў пабудаваны новы хор.

У саборнай скарбніцы, якая належыць да найбольш значных царкоўных скарбніц Паўночнай Еўропы захоўваюцца шэдэўры мастацтва эпохаў Каралінгаў, Атонаў і Штаўфенаў, сярод якіх Крыж Лотара, бюст Карла Вялікага, саркафаг Празэрпіны і інш.

## Галерэя 

Aachener Dom bei Nacht.jpg|Выгляд у начы
Aachener Dom BW 2016-07-09 16-20-40.jpg|У Актагоне
Aachen Dom 8.1.jpg|Паўднёва-заходні фасад з фігурамі Святых
Barbarossaleuchter.jpg|Ліхтар Барбаросы
AachenerDomOsten.jpg|Выгляд з усходу (Зала Хору, капліца Матфея)
Aachener Dom BW 2016-07-09 13-53-18.jpg|Каралеўскі (імператарскі) трон
Karlsschrein front side left.jpg|Труна Карла Вялікага
Karl der große.jpg|Бюст Карла Вялікага

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Кругавыя панарамы сабора 
* Старонка Ахенскага сабора на сайце GCatholic.com

Катэгорыя:Саборы Паўночнага Рэйна-Вестфаліі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Германіі
Катэгорыя:Збудаванні Германіі ў гатычным стылі
Катэгорыя:Ахен
Катэгорыя:Гатычныя саборы
Нараўскі замак

**За́мак Ге́рмана** () — сярэднявечны замак у эстонскім горадзе Нарва на беразе ракі Нарва, заснаваны ў XIII стагоддзі. У цяперашні час тут дзейнічае музей.

## Гісторыя 
Дакладны ўзрост Нараўскага замка дагэтуль выклікае спрэчкі гісторыкаў. Большасць з іх сыходзяцца ў думцы, што першыя драўляныя ўмацаванні збудавалі датчане пасля заваёвы Паўночнае Эстоніі ў XIII стагоддзі. Першыя пісьмовыя згадкі пра замак датаваныя 1329 годам.

На пачатку XIV стагоддзя датчане пачалі будаваць каменную фартыфікацыю з вежай, якая пазней атрымае назву Германавай. У 1347 годзе кароль Даніі Вальдэмар IV прадаў Паўночную Эстонію Лівонскаму ордэну, які перабудаваў Нараўскі замак дзеля сваіх патрэбаў. З прычыны з’яўлення на супрацьлеглым баку Нарвы Івангародскага замка давялося дабудоўваць і вежу Германа.

На пераломе XV—XVI стагоддзяў Ордэн абнёс горада дадатковай сцяной (зруйнаваная ў 1777 годзе). Вядома, што яна мела чатыры брамы з усіх бакоў. Вароты былі пакрыты жалезнымі пласцінамі, перад імі размяшчаліся пад’ёмныя масты. Па перыметры сцяны былі пастаўленыя прынамсі сем вежаў і выкапаны роў.

Ад 1581 замак знаходзіўся ва ўладанні Швецыі. У 1676—1680 шведы пабудавалі дадатковыя ўмацаванні, таксама адбылася частковая перабудова ўжо існых збудаванняў. У 1684 пачалося будаўніцтва бастыённых умацаванняў паводле плану Эрыка Дальберга. Заходняя і паўночная часткі крэпасці былі значна пашыраныя і ўмацаваныя, без змяненняў засталася толькі сцяна, што выходзіла да ракі. Шведы не паспелі скончыць рэканструкцыі, бо ў 1704 годзе Нарва была захоплена расійскімі войскамі.

У 1822 завершанае будаўніцтва Заходняе брамы. У 1875 зруйнаваная Цёмная брама.

Замак быў значна пашкоджаны ў часе Другой сусветнай вайны. У 1950 распачатая рэстаўрацыя.

Цяпер у вежы Германа і ў найстарэйшай частцы замку размешчаны Нараўскі музей, а на бастыёнах Нараўскіх умацаванняў разбіты парк.

## Галерэя 

Ivannarva.jpg|1860-я
Narva asv2022-04 img22 Friendship Bridge.jpg|Нараўскі і Івангародскі замкі
Narva asv2022-04 img10 Castle.jpg|Вежа Герман
Laevamüüser.JPG|

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка музея

Катэгорыя:Нарва
Катэгорыя:Замкі Эстоніі
Катэгорыя:Музеі Эстоніі
Катэгорыя:Замкі Лівонскага ордэна
Мельнскі мір

**Ме́льнскі мір 1422 года** заключаны паміж Польшчай і ВКЛ, з аднаго боку, і Тэўтонскім Ордэнам, з другога, 27 верасня 1422 года над возерам каля Мельна, каля сутокаў Віслы і Асы, пасля няўдалай для Ордэна вайны, выкліканай спробамі дамагчыся ад Папы Марціна V і імператара Жыгімонта I абвяшчэння несапраўдным Таруньскага міру 1411 года. Паводле Мельнскага міру Ордэн саступіў Польшчы частку Куявіі з Няшавай і канчаткова адмаўляліся ад прэтэнзій на Жмудзь, якая паводле ўмоў Таруньскага міра мусіла быць перададзена Ордэну пасля смерці Вітаўта. Такім чынам Мельнскі мір завяршыў апошнюю вайну паміж Ордэнам і ВКЛ і канчаткова ўсталяваў мяжу паміж імі, якая праіснавала да Першай сусветнай вайны.

## Літаратура 
* Алесь Белы // 
* Dogiel M. Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae. T. IV. Wilno, 1760.
* Zajączkowski S. Studia nad procesami Polski a Litwy z Zakonem krzyżackim. 1420—1423.
* Dokumenty strony polsko-litewskiej pokoju mełneńskiego z 1422 roku / wydali Przemysław Nowak i Piotr Pokora. — Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2004. — XVII, [1], 99, [2] s.: fot. kolor.

Катэгорыя:Мірныя дагаворы Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы XV стагоддзя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Польшчы
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Тэўтонскага ордэна
Катэгорыя:1422
Катэгорыя:Падзеі 27 верасня
Галодная вайна

**Галодная вайна** (; ) — ваенны канфлікт паміж Каралеўствам Польскім і Вялікім Княствам Літоўскім з аднаго боку і Тэўтонскім ордэнам з другога, які адбыўся ўлетку 1414 года. Канфлікт атрымаў назву Галодная вайна з-за выкарыстання тактыкі выпаленай зямлі, якая ў Сярэднявеччы абумоўлівалася спальваннем пасеваў на палях з мэтай знішчэння крыніц харчавання для суперніка. Голад і чума распаўсюдзілася па ўсёй Прусіі. Па словах Іагана фон Пазільгэ, пасля вайны ад чумы памерлі 86 рыцараў Тэўтонскага ордэна.

## Перадгісторыя канфлікту 
Вынікі Вялікай вайны 1409—1411 гадоў не вырашылі ўсіх супярэчнасцей паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Тэўтонскім ордэнам. Вялікі князь Вітаўт прэтэндаваў на ўвесь правы бераг Нёмана, уключаючы Мемель (Клайпеду). У сваю чаргу крыжакі патрабавалі, каб пасля смерці Вітаўта і польскага караля Ягайла Жамойць была перададзена Ордэну. Пасроднікам ва ўрэгуляванні пытання пагадзіўся выступіць імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Жыгімонт. Для разгляду аргументаў бакоў Жыгімонтам быў прызначаны Бенедыкт Макра, які 3 мая 1413 года вынес рашэнне на карысць Вялікага Княства Літоўскага.

## Ход вайны 
У чэрвені 1414 года ў Лэнчыцкім замку Ягайла абвясціў вайну ордэну. Польска-літоўская армія ўварвалася ў межы Прусіі, але крыжакі, не жадаючы ўступаць у адкрыты бой, схаваліся за сценамі замкаў. Пры дапамозе прускага Саюза Яшчаркі аб'яднанай арміі ўдалося ўзяць Нейдэнбург, Маранген, Остэроду, Аленстайн, Гонештайн, Крысбург, Біскупіцы, Рысенбург і 26 снежня Кузентнік. За некалькі тыдняў была занята ўся Вармія да Эльбінга і Браўнсберга.

Пасля аблогі польска-літоўскім войскам добраўмацаванага Брадніцкага замка магістр Кюхмайстэр прапанаваў мір у абмен на Кульмерланд, Куявію, паўднёвую частку гданьскага Памор'я і Жамойць, якая павінна была адысці да Вялікага Княства Літоўскага. Ягайла адказаў адмовай.

Пасля адпраўленага крыжакамі Папе Рымскаму ліста з прапановай вырашыць канфлікт дыпламатычным шляхам выступіў папскі легат біскуп лазанскі Вільям (Ян). 8 кастрычніка ў Страсбургу (Брадніцы) было заключана двухгадовае перамір'е. Ягайла і Вітаўт пагадзіліся прадставіць свае прэтэнзіі да Ордэна на Канстанцкім саборы. Пазней перамір'е было падоўжана да 1418 года. Неспрыяльны для Ягайла і Вітаўта ход перамоў прывёў да новай вайны (1419).

Катэгорыя:Польска-тэўтонскія войны
Катэгорыя:Войны Польшчы
Катэгорыя:Войны Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:1414
Катэгорыя:Войны XV стагоддзя