open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Русалачка

**«Русалачка»** () — вядомая казка дацкага пісьменніка Ханса Крысціяна Андэрсена пра маладую русалку, якая гатова адмовіцца ад свайго жыцця ў моры і сваёй ідэнтычнасці як русалкі, каб атрымаць чалавечую душу і каханне прынца-чалавека. 

Першапачаткова была напісана як балет. Упершыню апублікавана ў 1837 годзе і адаптавана для розных форм мастацтва, у тым ліку для музычнага тэатра і анімацыйных фільмаў.

## Публікацыя 
«Русалачка» была напісана ў 1836 годзе і ўпершыню апублікавана С.А.Райцэлам (*C.A. Reitzel*) у Капенгагене 7 красавіка 1837 года ў «Казках» (*Fairy Tales Told for Children. First Collection. Third Booklet. 1837. (Eventyr, fortalte for Børn. Første Samling. Tredie Hefte. 1837.)).* Была перавыдадзена 18 снежня 1849 года як частка «Казак» (*Fairy Tales. 1850. (Eventyr. 1850)),* і зноў 15 снежня 1862 года як частка «Казак і апавяданняў» *(Fairy Tales and Stories. First Volume. 1862. (Eventyr og Historier. Første Bind. 1862.)).*

## Помнік Русалачцы 
Статуя Русалачкі звычайна сядзіць на скале ў порце Капенгагена ў *Langelinie*. Гэта маленькая статуя — знак Капенгагена і галоўная турыстычная славутасць горада.

Статуя была заказана ў 1909 годзе Карлам Якабсенам, сынам заснавальніка кампаніі *Carlsberg*, пасля таго як ён быў ачараваны балетам па матывах казкі. Скульптар Эдвард Эрыксен стварыў помнік, які быў адкрыты 23 жніўня 1913 года. Яго жонка, Элін Эрыксен, была мадэллю. Некалькі разоў помнік быў моцна разбураны. 

У маі 2010 года статуя ўпершыню была перамешчана са свайго размяшчэння ў порце Капенгагена для транспарціроўкі на ЭКСПА-2010 у Шанхай, дзе яна заставалася да 20 кастрычніка 2010 года. 

У версіі Дыснея Русалачка Арыэль, калі сядзіць на вяршыні скалы, гледзячы з сумам на прынца Эрыка, яна знаходзіцца ў дакладна такім жа становішчы, што і статуя.

## Спасылкі 
* Ханс Крысціян Андэрсэн. Русалачка // пераклад Алеся Башарымава, 2012
* The Little Mermaid SHORT STORY 
* Фота русалачкі 
* *Den lille Havfrue* Арыгінальны тэкст казкі на дацкай мове з *Danish Royal Library*
* *Den lille havfrue*  Арыгінальная рукапісь *(Odense City Museum)*
* Surlalune: Annotated "The Little Mermaid"  

Катэгорыя:Казкі Ханса Крысціяна Андэрсена
Катэгорыя:Культурны канон Даніі
Бук (горад)

**Бук** () — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Пазнаньскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Бук.

## Насельніцтва 
Насельніцтва — 6204 жыхароў (2014 год).

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы
Залучаны

**Залуча́ны** (, ) — вёска ў Ваўкавыскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Вярэйкаўскага сельсавета.

## Гісторыя 
У 1796 г. належала Лявону Каменскаму. У 1836 г. прыватная вёска, 54 двары, 251 жыхар. У 1914 г. 39 двароў, 231 жыхар.

## Насельніцтва 
* На 01.01.2004 г. 63 двары, 111 жыхароў. 
* На студзень 2012 г. 72 жыхары.

Плошча 52,78 га, працягласць межаў — 6 249 метраў.

## Інфраструктура 
Ёсць крама.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вярэйкаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёна
Ухіл

**Ухіл** можа азначаць:
У геаметрыі:
* Вугал паміж дадзенай прамой і вертыкаллю (або гарызанталлю)
** Нахільная плоскасць
* У прыватнасці, у астраноміі:
** Нахіл арбіты
** Нахіл восі вярчэння
Падземныя хады:
* Нахільны ход
* Нахільны ствол

## Гл. таксама 
* Ухіл ракі
* Схіл
* Інклінаметр
Сяракаў

**Сярaкаў** () — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Мендзыходскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Сярaкаў.
Задворанцы (Ваўкавыскі раён)

**Задво́ранцы** (, ) — вёска ў Ваўкавыскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Ваўкавыскага сельсавета.

## Гісторыя 
У 1796 г. належала Адаму Ельскаму, 3 двары, 82 жыхары. У 1914 г. 23 двары, 102 жыхары.

## Насельніцтва 
На 01.01.2004 г. 25 двароў, 48 жыхароў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ваўкавыскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёна
Чашачка

**Чашачка** або **падвяночак** () — сукупнасць чашалісцікаў, часцей за ўсё афарбаваных у зялёны колер, якія ўтвараюць адзін ці некалькі вонкавых кругоў падвойнага калякветніка. Колькасць чашалісцікаў у кветцы вар'іруе ад дзвюх (сямейства макавых), да нявызначанай колькасці (сямейства чайных), але ў большасці двухдольных іх часцей чатыры або пяць.

## Функцыі 
Асноўнай функцыяй чашачкі з'яўляецца абарона частак кветкі на ранніх этапах яе фармавання; менавіта таму вонкавыя пакровы бутона да яго распускання ў кветак з падвойным калякветнікам утворана чашачка. Пры распусканні кветкі ці падчас цвіцення чашачка часам адпадае (сямейства макавыя) ці адгінаецца і становіцца малапрыкметнай.

Нярэдка па завяршэнні цвіцення чашачка здольная відазмяняцца, набываючы пры гэтым новыя функцыі, галоўным чынам звязаныя з распаўсюджваннем пладоў і насення. Напрыклад, у ясноткавых чашачка служыць ёмішчам для дробнага плода, а ў астравых ператвараецца ў хохлік (папус), які спрыяе пераносу пладоў ветрам. Часам на чашачцы маюцца характэрныя вышчарбленыя шчацінкі, якімі плады чапляюцца за поўсць жывёл і адзежу людзей і разносяцца.

Чашачка, як правіла, зялёная, але часам набывае яркую афарбоўку і выконвае функцыю вяночка, які ў гэтым выпадку нярэдка рэдукаваны да нектарнікаў (рагулькі, аканіт, марознік). У некаторых выпадках чашачка слаба развітая (парасонавыя, складанакветныя, валяр'янавыя).

## Чашачка ў формуле кветкі 
У формуле кветкі характарыстыка чашачкі стаіць пасля ўказання на сіметрыю кветкі і пазначаецца літарным выразам Ca () ці K побач з якім лічбамі ўказваецца колькасць элементаў, напрыклад:  — калякветнік падвойнай: чашачка з 5 чашалісцікаў. Калі чашалісцікі зрастаюцца, то ў формуле кветкі колькасць элементаў, што зрастаюцца, бярэцца ў дужкі, напрыклад: .

## Літаратура 
* 
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. редактор М. С. Гиляров. — М: «Большая Российская энциклопедия», 2003. — С. 709. — ISBN 5-85270-252-8
* *Яковлев Г. П., Челомбитько В. А.* Ботаника: Учебник для вузов / Под ред. Р. В. Камелина. — СПб: СпецЛит, из-во СПХФА, 2003. — С. 188—189. — ISBN 5-299-00237-8
* *Андреева И. И., Родман Л. С.* Ботаника. — М: КолосС, 2005. — С. 325—326. — ISBN 5-9535-0114-1
* *Барабанов Е. И., Зайчикова С. Г.* Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений. — М: Изд. центр «Академия», 2006. — С. 193—194. — ISBN 5-7695-2656-4

Катэгорыя:Кветка
Азярыска

**Азяры́ска** (, ) — вёска ў Ваўкавыскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Ваўкавыскага сельсавета.

23 чэрвеня 1980 года перададзена з Ізабелінскага сельсавета ў Ваўкавыскі сельсавет.

## Насельніцтва 
На 01.01.2004 г. 7 двароў, 12 жыхароў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ваўкавыскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёна
Рашкаў

**Рашкаў** () — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Астроўскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Рашкаў.
Загоры

**Заго́ры** (, ) — вёска ў Ваўкавыскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Краснасельскага сельсавета.

## Гісторыя 
Вядома з пачатку XVIII ст. у складзе маёнтка Рось. У 1836 г. прыватная вёска, 7 двароў, 66 жыхароў.

## Насельніцтва 
На 01.01.2004 г. 44 двары, 74 жыхары.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Краснасельскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёна
Чарнкаў

**Чарнкаў** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Чарнкоўска-Тшцянэцкага павета Велікапольскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама з'яўляецца сядзібай вясковай гміны Чарнкаў.

## Спасылкі
Цень

thumb|Цень ад шара
**Цень** — прасторавая аптычная з'ява, выяўляецца ў назіральна ўлоўным сілуэце, які ўзнікае на адвольнай паверхні дзякуючы кантраснаму перападу асвятлення з-за прысутнасці аб'екта (цела або рэчыва; напрыклад, у газападобным або вадкім стане) паміж ёю і крыніцай святла. Контурамі сваімі цень у той ці іншай ступені, і з улікам шэрагу ўмоў, паўтарае контуры гэтай перашкоды святла.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Геаметрычная оптыка
Русалачка (статуя)

**Русалачка** (*марская панна*, ) — статуя, адлюстроўвае персанаж з казкі «Русалачка», Ханса Хрысціяна Андэрсена, размешчана ў порце Капенгагена. Скульптура 1,25 м вышынёй і важыць каля 175 кг.

## Гісторыя стварэння 
Аўтар — дацкі скульптар Эдвард Эрыксен. Адкрыта 23 жніўня 1913 г..
 
Вырабленая па замове сына заснавальніка бровара «Carlsberg» — Карла Якабсена, які быў зачараваны балетам па казцы Русалачка ў Каралеўскім тэатры Капенгагена. Ён прасіў прыму-балерыну, Элен Прайс, каб яна была мадэллю для статуі. Балерына адмовілася пазіраваць у аголеным выглядзе, і скульптар выкарыстаў яе ў якасці мадэлі толькі для галавы «Русалачкі». Для фігуры «Русалачкі» пазіравала жонка скульптара Элінэ Эрыксен.

## Копіі 
Русалачка стала адным з самых вядомых сімвалаў Капенгагена і сусветна вядомай славутасцю для турыстаў, пра што сведчыць той факт, што ў шматлікіх гарадах устаноўлены копіі статуі.
 
Тэрмін аховы аўтарскіх правоў на статую не скончыўся, і спадчыннікі скульптара, які памёр у 1959 годзе, патрабуюць платы за выкарыстанне яе копій і малюнкаў.

## Спасылкі 
* 
*The Little Mermaid Gallery

Катэгорыя:Славутасці Капенгагена
Катэгорыя:Пашкоджаныя творы мастацтва
Аляксандраўка (Воўпаўскі сельсавет)

**Алякса́ндраўка** (, ) — вёска ў Ваўкавыскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Воўпаўскага сельсавета.

## Агульная інфармацыя 
У 1950 г. створаны калгас імя Кірава. На 01.01.2004 г. 21 двор, 38 жыхароў. Плошча 17,71 га, працягласць межаў — 3 231 метр.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Воўпаўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёна
Астшэшаў

**Астшэшаў** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Астшэшоўскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Астшэшаў.

Насельніцтва — 14 484 жыхароў (2014 год).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы
Эдвард Эрыксен

**Эдвард Хрысціян Іаганес Эрыксен** (; , Капенгаген — , Капенгаген) — дацкі скульптар-натураліст.

## Біяграфія 
У 1895 годзе Эдвард Эрыксен атрымаў мастацкую адукацыю. Першы поспех прыйшоў да яго ў 1902 годзе, калі адна з яго скульптур («Каецца») была прынята для выстаўкі ў каралеўскім палацы Шарлотэнборг (Капенгаген). Канчатковае прызнанне мастацкіх заслуг майстра адносіцца да 1904 года, калі Дзяржаўным мастацкім музеем Капенгагена была набыта яго скульптура «Надзея», а ў 1905 годзе Эрыксен за сваю працу «Лёс» быў узнагароджаны прэміяй.

У 1908 годзе скульптар атрымаў каралеўскі заказ на выраб трох мармуровых статуй («Жалоба», «Памінанне» і «Сімпатыя») для саркафага Хрысціяна IX Дацкага і яго жонкі Луізы ў саборы ў Роскіле.

Сапраўды сусветную славу прынесла Эдварду Эрыксену створаная ім і ўсталяваная на набярэжнай у Капенгагене 23 жніўня 1913 года статуя андэрсанаўскай Русалачкі, якая стала сімвалам Капенгагена і ўсёй Даніі.

У 1932 годзе Эрыксен быў узведзены ў рыцары Ордэна Данеброг; скульптар быў таксама ганаровым прафесарам Мастацкай акадэміі Карары.

У 1900 годзе Эрыксан ажаніўся з Элінай Вільгельмінай Мелер (1881—1963), меў у гэтым шлюбе пяцёра дзяцей.

## Спасылкі 
* Edvard Eriksen

Катэгорыя:Скульптары Даніі
Натуралізм

**Натуралізм:**
* Натуралізм — філасофскі кірунак.
* Натуралізм — кірунак у літаратуры.
* Натуралізм — кірунак у жывапісе.
* Натуралізм — кірунак у сцэнічным мастацтве.
* Натуралізм — сацыялагічная канцэпцыя, якая грунтуецца на тлумачэнне сацыяльнага як праявы прыроды.
Кабылін

**Кабылін** () — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Краташынскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Кабылін. 
## Насельніцтва
Клэцка

**Клэцка** () — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Гнязненскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Клэцка.
Чарада

right|thumb|Чарада птушак.
**Чарада́** — група жывёл, птушак, рыб аднаго віду, якія трымаюцца разам; статак, гурт свойскай або дзікай жывёлы. У ваўкоў і сабак — зграя. За гэтай на­звай час­та хаваюцца розныя біялагічныя з’явы. У шырокім сэнсе — рад аднародных прадметаў ці жывых істот, якія размяшчаюцца або рухаюцца адно за адным.

аў.]]
Жывёлы звычайна аднаго віду ў чарадзе знаходзяцца ў падобным біялагічным стане, актыўна падтрымліваюць узаемны кантакт і каардынуюць свае дзеянні. Чарада складаецца з асобін, якія выконваюць шэраг важных жыццёвых функцый.

Катэгорыя:Паводзіны жывёл
Мілослаў

**Мілослaў** () — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Ужэсінскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Мілослаў.
Узрост

[thumb|[Джарджонэ. Тры ўзросты чалавека. 1500—1510. Палацца Піці. Фларэнцыя]]
**Узрост** — працягласць перыяду ад моманту нараджэння жывога арганізма да гэтага або любога іншага вызначанага моманту часу.

Звычайна пад словам «узрост» разумеецца **каляндарны ўзрост** (пашпартны ўзрост, храналагічны ўзрост), пры якім не ўлічваюцца фактары развіцця арганізма. Назіраныя адрозненні індывідуальных асаблівасцей развіцця арганізма ад сярэдніх паказчыкаў паслужылі падставай для ўвядзення паняцця «біялагічны ўзрост», або «ўзрост развіцця»

*
Мінімум

**Мінімум**&nbsp;— гэта найменшая магчымая колькасць чаго-небудзь у дадзеным кантэксце.

## У матэматыцы 
* у матэматычным аналізе **мінімум**&nbsp;— адзін з відаў экстрэмума, найменшае значэнне функцыі на зададзеным інтэрвале.
* у тэорыі мностваў **мінімум**&nbsp; — элемент M лінейна спарадкаванага мноства A, задавальнялы ўмове \forall a \in A\,\,\,M \leqslant a.
* *мінімумам* завецца n-арная аперацыя (аперацыя над n лікамі), якая вяртае найменшае з колькасцяў.

## Іншае 
* Пражытковы мінімум

## Гл. таксама 
* Экстрэмум
* Максімум
Кіль судна

thumb
[thumb|right|Парусная [яхта з чыгунным фальшкілем]]
**Кіль** — ніжняя бэлька ці бэлькі, якія праходзяць ад насавога да кармавога ўскрайку пасярэдзіне дна і служаць для забеспячэння трываласці корпуса судна.

На сучасных яхтах кілем прынята зваць фальшкіль:
# цяжкі свінцовы або чыгунны баластны кіль на кілявых яхтах, які перашкаджае іх крэну і перакульванню;
# дошкі, брусы або металічная паласа, якія прыбіваюцца да кіля драўлянага судна для аховы яго ад пашкоджанняў пры дотыку да грунту.

## Літаратура 
* Rousmaniere, John, The Annapolis Book of Seamanship, Simon & Shuster, 1999
* Chapman Book of Piloting (various contributors), Hearst Corporation, 1999
* Herreshoff, Halsey (consulting editor), The Sailor's Handbook, Little Brown and Company
* Seidman, David, The Complete Sailor, International Marine, 1995
* Jobson, Gary, Sailing Fundamentals, Simon & Shuster, 1987
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Марскія тэрміны
Катэгорыя:Дэталі караблёў
Катэгорыя:Будова паруснага судна
Караблекрушэнне

[thumb|300px|Судна [SS America (1940)|SS America, якое пацярпела караблекрушэнне]]
**Караблекрушэнне** — катастрофа, якая адбылася з суднам, што звычайна прыводзіць да яго моцнага разбурэння або гібелі. Пад караблекрушэннем разумеюць поўнае або частковае затапленне судна, пашкоджанне значных частак судна або парушэнне плывучасці, якія адбыліся ў выніку ўздзеяння знешніх і ўнутраных фактараў ці аб’ектаў.

У выніку караблекрушэння судна не можа выкарыстоўвацца па прызначэнні без істотных рамонтных прац.

ААН прыводзіць статыстыку аб больш за тры мільёны караблекрушэнняў, якія адбыліся на працягу гісторыі развіцця нашай цывілізацыі.

## Прычыны караблекрушэнняў 
* Парушэнне ППСС
* Сутыкненне з іншым суднам ці аб’ектам
* Стыхійнае бедства і дрэнныя пагодныя ўмовы
* Канструкцыйныя памылкі
* Выхад з строю абсталявання
* Дрэнная астойлівасць судна
* Узгаранне на судне
* Навігацыйныя памылкі
* Разбурэнне корпуса ціскам лёду (у высокіх шыротах)
* Адзіночныя «Хвалі забойцы»
* Чалавечы фактар, грэбаванне правіламі «добрай марской практыкі»
* Ваенныя дзеянні

## Спасылкі 
* Канвенцыя аб ахове падводнай культурнай спадчыны.
Таіна (мова)

**Таі́на** (саманазва *Taino*) —- аравакская мова, родная мова таіна.

Да прыходу еўрапейцаў у Новы Свет мова таіна была найбольш распаўсюджанай на Вялікіх Антыльскіх астравах і паўночнай частцы Малых Антыльскіх астравоў. Падзялялася на некалькі дыялектаў. Да аднаго з іх адносяць мову індзейцаў-лукая з Багамскіх астравоў. Звычайна носьбіты аднаго дыялекту добра разумелі носьбітаў іншага. Пісьмовасці не мела.

З таіна праз іспанскую мову ў іншыя трапілі многія словы, якімі мы карыстаемся ў нашы дні, у тым ліку гамак, батат, мангры, ураган, барбекю, саванна, канібал, маіс, папайя, ігуана, кайман, а таксама назвы Гаіці, Куба, Ямайка, Багамы і г. д.

У наш час таіна фактычна з'яўляецца мёртвай мовай, хаця яе імкнуцца адрадзіць у Пуэрта-Рыка.

## Спасылкі 
* alfredcarrada.org
* Taíno Dictionary

Катэгорыя:Мёртвыя мовы
Катэгорыя:Аравакскія мовы
Праліферацыя

**Праліферацыя** (ад  — атожылак, нашчадства і *fero* — нясу) — разрастанне тканкі арганізма шляхам размнажэння клетак. Механізм праліферацыі адрозніваецца ад іншых механізмаў змены аб'ёму клеткі (клетак), напрыклад, ацёку або апаптозу.
Тэрмін у медыцыне ўпершыню ўвёў нямецкі вучоны Вірхаў для пазначэння новаўтварэння клетак шляхам іх размнажэння дзяленнем.
Рэгуляваць інтэнсіўнасць праліферацыі можна стымулятарамі і інгібітарамі, якія могуць выпрацоўвацца і далёка ад рэагуючых клетак (напрыклад, гармонамі), і ўсярэдзіне іх. Бесперапынна праліферацыя адбываецца ў раннім эмбрыягенезе і па меры дыферэнцыявання перыяды паміж падзеламі падаўжаюцца. Некаторыя клеткі, напрыклад нервовыя, не здольныя да праліферацыі.

## Тэрмін у філасофіі
У філасофію гэты тэрмін прыўнёс Феерабенд для пазначэння працэсу памнажэння (размнажэння) канкуруючых тэорый. Філосафы ўжываюць тэрмін пры пазначэнні працэсу прышчаплення або вырастання некаторай навуковай навацыі ў навуцы.

Катэгорыя:Цыталогія
Такна

**Такна** () — горад на поўдні Перу, за 1293 км ад сталіцы Лімы. Насельніцтва каля 280 тысяч чалавек. Горад з'яўляецца сталіцай аднайменнага рэгіёна Такна.

Катэгорыя:Гарады Перу
Кіеўскі торт

**Кіеўскі торт** — торт, рэцэптура і тэхналогія якога распрацавана ў 1956 годзе на Кіеўскай кандытарскай фабрыцы імя Карла Маркса (цяпер Кіеўская кандытарская фабрыка *Roshen*).

## Гісторыя 
Кандытары забыліся пакласці ў халадзільную камеру партыю яечнага бялку, прызначанага для бісквіту. Наступнай раніцай начальнік бісквітнага цэха Канстанцін Мікітавіч Пятрэнка з 17-гадовай памочніцай кандытара Надзеяй Чарнагор, каб схаваць памылку калегаў, на свой страх і рызыку пераклаў застылыя бялковыя каржы масленым крэмам, пасыпаў ванільнай пудрай, упрыгожыў паверхню кветкавым арнаментам. Так з'явіўся папярэднік торта, які стаў візітнай карткай Кіева.
 
Рэцэптура «Кіеўскага торта» з часам змянялася: у 1970-х гадах кандытары ўдасканалілі працэс падрыхтоўкі бялкова-арэхавай сумесі, затым у торт пачалі дадаваць фундук, эксперыментаваць з арахісам і кеш'ю. Аднак гэтыя дарагія арэхі падвышалі сабекошт торта, таму на фабрыцы вярнуліся да фундуку.

## Рэцэпт 
Сёння торт складаецца з двух паветрана-арэхавых каржоў безэ з праслойкамі крэму. Паверхня торта ўпрыгожана рознымі крэмамі, бакавая паверхня абсыпана арэхавай дробкай з фундуку. Патэнтам на гандлёвы знак, прамысловы ўзор і спосаб вырабу торта валодае Кандытарская карпарацыя Roshen.

Катэгорыя:Тарты
Катэгорыя:Кіеў
Ікебана

thumb|Ікебана
**Ікебана** — традыцыйнае японскае мастацтва аранжыроўкі; стварэнне кампазіцый са зрэзаных кветак, пабегаў у спецыяльных сасудах і размяшчэнне іх у інтэр’еры. У аснову ікебаны пакладзены прынцып вытанчанай прастаты, дасягаецца выяўленнем натуральнай прыгажосці матэрыялу.

## Гл. таксама 
* Бансай

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Мастацтва Японіі
Катэгорыя:Гейша
Іксодавыя кляшчы

**Іксодавыя кляшчы** (*Ixodidae*) — сямейства паразітыформных кляшчоў (*Acari*). Налічваюць звыш 650 відаў. Сярод іх сустракаюцца небяспечныя крывасмокі і пераносчыкі клешчавога энцэфаліту і лайм-барэліёзу.

## Распаўсюджанне 
Касмапаліты, сустракаюцца нават у Арктыцы і Антарктыцы (клешч *Ixodes uriae* паразітуе на пінгвінах і іншых птушках).

## Апісанне 
Даўжыня самкі 3-4 мм у галодным стане (павялічваецца да 10 мм пасля крывасмактання, колер змяняецца на светла-шэры колер). Самцы да 2,5 мм. У самцоў спінны жорсткі шчыток прыкрывае ўсё цела, у самак траціну.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
* Сергей Бесараб МЕТОДИЧКА КЛЕЩЕГОНА. Руководство по борьбе с клещами и защите от них // Патрэон — patreon.com, 5 июля 2021, 18:42

Катэгорыя:Кляшчы
Катэгорыя:Сямействы павукападобных
Джалол Ікрамі

**Джалол Ікрамі** (, Бухара — ) — таджыкскі  і , народны пісьменнік Таджыкістана.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і кадыя (духоўнага суддзі). Пачаў пісаць у юнацкім узросце, тэмы ранніх апавяданняў — разняволенне жанчыны Усходу, Грамадзянская вайна, выкрыццё крывадушнасці духавенства.

* 1927: апублікаваны першы твор — апавяданне «Ноч на Рэгістане»;
* 1933: драма «Вораг»;
* 1934: аповесць «Змяя»;
* 1937: камедыя «Насенне кахання»;
* 1940—1949: раман «Шодзі», у якім апісваецца станаўленне калгаснага ладу ў Таджыкістане;
* 1950: інсцэніроўка апавядання «Няшчасная дзяўчына»;
* 1954: інсцэніроўка рамана «Дахунда» Садрыддзіна Айні;
* 1962: раман «Дачка агню» пра лёс таджыкскай жанчыны да рэвалюцыі;
* 1961—1974: гістарычная трылогія «Дванаццаць варот Бухары»;
* 1979: раман «Вараннё жывучае».

Аўтар зборнікаў апавяданняў і нарысаў. Асобныя творы на беларускую мову пераклаў У.Яцко.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Народныя пісьменнікі Таджыкскай ССР
Ікітас

**Ікітас** () — горад у Перу, найбуйнейшы ў перуанскай Амазоніі. Адміністрацыйны цэнтр рэгіёну Ларэта і правінцыі Майнас. Маючы насельніцтва  чалавек (2007), з’яўляецца найбуйнейшым горадам на Зямлі, якія не маюць сухапутнай сувязі з іншымі гарадамі (не лічачы дарогі даўжынёй 100 км у суседні горад Наута), і злучаецца толькі па рацэ ці самалётам. Размешчаны на рацэ Амазонка ў 150 км уніз па плыні ад яе з’яўлення ў выніку зліцця рэк Мараньён і Укаялі, на вышыні 106 м. У Ікітасе ёсць два ўніверсітэты і міжнародны аэрапорт.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Перу
Ілжэдзмітрый I

**Ілжэдзмітрый I** — афіцыйна называў сябе царэвіч (затым цар) Дзмітрый Іаанавіч, першы самаабвешчаны імператар Расіі, у зносінах з замежнымі дзяржавамі — Імператар Дзмітрый () (пам. ) — цар Расіі з 1 чэрвеня 1605 г. па 17 (27) мая 1606) — першы з трох самазванцаў, якія называлі сябе сынамі Івана Грознага і прэтэндавалі на расійскі сталец (гл. таксама Ілжэдзмітрый II і Ілжэдзмітрый III). Прыйшоў да ўлады ў Маскве дзякуючы падтрымцы Жыгімонта Вазы, Канстанціна Васіля Астрожскага, Льва Сапегі, Чартарыйскіх, Мнішкаў і маскоўскіх баяр — ворагаў Гадуновых і Шуйскіх. Забіты пад час «народнага» паўстання ў Маскве, справакаванага баярскімі групоўкамі, чуткамі і незадаволенасцю насельніцтва паводзінамі яго «каталіцкага» атачэння. Труп быў выстралены «ў бок Літвы адкуль прыйшоў».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Памерлі 17 мая
Катэгорыя:Памерлі ў 1606 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Маскве
Катэгорыя:Цары і вялікія князі ўсяе Русі
Катэгорыя:Самазванцы Смутнага часу
Катэгорыя:Зрынутыя манархі
Катэгорыя:Забітыя манархі
Кадэнцыя

**Кадэнцыя** ( ад  падаю, прыпадаю, супадаю) — перыяд, на працягу якога праходзілі пасяджэнні Трыбунала ВКЛ, сесія Трыбунала.

Першапачаткова кандэнцыі праходзілі ў Вільні і Троках для Віленскай дэпартыцыі (Віленскае і Трокскае ваяводствы, Жамойць) і ў Новагародку і Менску для Рускай дэпартыцыі (астатняя тэрыторыя ВКЛ). Сойм 1588 пастанавіў, што кадэнцыі для Віленскай дэпартыцыі праходзяць штогод толькі ў Вільні (віленскія кадэнцыі), а для Рускай — пачаргова праз год у Новагародку і Менску (рускія кадэнцыі).

Віленская кадэнцыя пачыналася ад Фамінога тыдня (2-і тыдзень пасля Вялікадня), рускія — на 4 тыдні пазней, працягваліся па 20 тыдняў. Сойм 1775 прызначыў кадэнцыю Рускай дэпартыцыі Гродна і новыя тэрміны кадэнцыі: віленскай — з 15 лістапада да 15 красавіка, гродзенскай — з 1 мая да 30 верасня. Пасля ўтварэння ў Расійскай імперыі Літоўскай губерні (1797) створаны Галоўны літоўскі суд з правамі губернскага суда, які таксама меў паўгадавыя кадэнцыі ў Вільні і Гродне.

## Літаратура 
* *Пазднякоў, В. С.* Кадэнцыя / Валерый Пазднякоў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 т. Т. 1: А — К / Рэдкал: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. З. Э. Герасімовіч. — 2-е выданне. — Мн.: БелЭн, 2007. — 688 с.: іл. — С. 684. — ISBN 978-985-11-0393-1.

Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага
Кратошын

**Кратошын** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Краташынскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Кратошын.
Косцян

**Косцян** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Касцянскага павета Велікапольскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама з’яўляецца сядзібай вясковай гміны Косцян.
Понец

**Понец** () — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Гастыньскага павета Велікапольскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Понец.
Долар

[thumb|Куча банкнот у [Зімбабвэ. Адзін долар ЗША каштаваў каля 200—400 тыс. зімбабвійскіх долараў у 2006—2007]]
**Долар** — назва валют мноства краін, першапачаткова ЗША. Назва паходзіць ад слова «талер», які пазначаў металічныя грошы ў шматлікіх краінах Еўропы, у тым ліку і ў Вялікім Княстве Літоўскім.

У гутарковай і пісьмовай прамове пад доларам звычайна разумеецца долар ЗША.

## Дзяржавы, якія выкарыстоўваюць валюту долар 
* Антарктычны долар — псеўдавалюта
* Міжнародны долар
* Долар Астравоў Кука
** Морганаўскі долар
* Долар КША (1861—1865) = долар Канфедэрацыі

## Літаратура 
* 

Rosse:

"That now Sweno, the Norway's King, craves composition;
Nor would we deign him burial of his men
Till he disbursed at Saint Colme's Inch
Ten thousand **dollars** to our general use."

:Macbeth Act I, Scene 2

## Спасылкі 
* Долар  — гісторыя з'яўлення валюты, курсы і прагнозы
* Гісторыя і курс долара 

Катэгорыя:Валюты
Касцёл Святога Мікалая (Свір)

**Касцёл Святога Мікалая** — рымска-каталіцкі храм у г.п. Свір, помнік эклектычнай архітэктуры з перавагай элементаў неабарока. Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь.

## Гісторыя 
Пабудаваны ў 1908 годзе з цэглы на месцы храма, узведзенага у 1653 годзе і асвечанага ў 1680 годзе. У 1961 годзе закрыты савецкімі ўладамі.

У чэрвені 1990 годзе вернуты вернікам.

## Архітэктура 
Абнесены бутавай агароджай з убудаванымі ў яе капліцамі, абсаджаны радамі ліп і клёнаў. Дамінуе над прылеглай малапавярховай забудовай.

Касцёл ўяўляе сабой шасціслуповую трохнефную базіліку. У аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі дамінуюць прыбудаваныя да тарцоў трансепта вежа-званіца і капліца з ліхтаром. Галоўны фасад двух’ярусны, раскрапаваны пілястрамі, прафіляванымі карнізамі з пінаклямі па баках. У завяршэнні фасада шчыт з бакавымі валютамі і трохвугольным франтонам. Алтарны кубападобны аб’ём мае шчытавое завяршэнне. Бакавыя фасады рытмічна расчлянёныя буйнымі пілястрамі і паўцыркульнымі аконнымі праёмамі. У дэкоры выкарыстаныя стылізаваныя барочныя элементы, напрыклад, валюты, ліштвы паўцыркульных аконных праёмаў, пуцці, матывы архаічнай архітэктуры (пінаклі), ордарныя формы класікі (карынфскія калоны, кесоны, трыгліфы).

Сцены інтэр’ера дэкарыраваныя карнізамі, фрэскавай размалёўкай, ляпнінай, разеткамі. Унутраная прастора перакрытая крыжовымі скляпеннямі. Купал над сяродкрыжжам абапіраецца на цэнтральныя слупы з дапамогай ветразяў. Алтарнае памяшканне адкрытае ў цэнтральны неф шырокай аркай з арнаментаваным імпастам. Цэнтральны неф асветлены паўкруглымі люкарнамі. Над уваходам размешчаныя хоры, пад алтаром — крыпта.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі неабарока
Катэгорыя:Свір (гарадскі пасёлак)
Катэгорыя:Касцёлы Мядзельскага раёна
Катэгорыя:Касцёлы Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі
Арэкіпа (горад)

**Арэкіпа** () — горад на поўдні Перу, за 1003 км ад сталіцы Лімы, у даліне каля падножжа вулкана Місты. Насельніцтва каля 852 тысяч чалавек. Горад з’яўляецца сталіцай аднайменнага рэгіёна Арэкіпа.

Заснаваны ў 1540 годзе.

## Геаграфія і клімат 
Горад размешчаны ва ўрадлівай даліне ракі Чылі, у падножжа спячага вулкана Эль-Місці, на вышыні 2 335 метраў над узроўнем мора паміж прыбярэжнай пустыняй Атакама і горным хрыбтом усходніх Анд.

Клімат Арэкіпы паўпустынны, даволі халаднаваты для горада, які размешчаны так блізка да экватара, дзякуючы значнай вышыні над узроўнем мора. Узровень інсаляцыі вельмі высокі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Цікавыя факты 
* У 1922 годзе амерыканскія батанікі Натаніэль Брытан і Джозеф Роўз па назве горада назвалі род кактусаў, якія растуць на поўдні Перу і поўначы Чылі:Arequipa Britton & Rose.
* У гонар горада названы астэроід 737 Арэкіпа, які быў адкрыты ў 1912 годзе. Назва звязана з Арэкіпскай абсерваторыяй, размешчанай у той час у горадзе.
* У Арэкіпе нарадзіўся нобелеўскі лаўрэат Марыа Варгас Льёса.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Перу
Translations

**Translations** — гэта трохактавая п'еса ірландскага драматурга Браяна Фрыла, напісаная ў 1980 годзе. Яна апісвае падзеі ў выдуманым паселішчы  у ірландскім графстве  у 19 стагоддзі. Фрыл казаў, што *Translations* з'яўляецца «п'есай пра мову і толькі пра мову», але яна падымае шырокае кола пытанняў, прасціраецца ад мовы і камунікацыі ў ірландскай гісторыі да культурнага імперыялізму наогул. Фрыл моцна рэагуе на палітычныя і пытанні мовы ў сучаснай Паўночнай Ірландыі. Ён сказаў, што яго п'есы «павінны былі быць напісаныя на ірландскай», але, нягледзячы на гэта, ён стварыў славеснае дзеянне на англійскай мове, што ажыўляе п'есу і дапамагае сфакусіравацца на палітычных пытаннях.

Бэйлі Бег ( — маленькі горад) з'яўляецца выдуманай вёскі, створанай Фрылам, як месца дзеяння некалькіх яго п'ес, але ў Ірландыі існуе некалькі рэальных вёсак з падобнай назвай.

## Пастаноўкі і публікацыі 
*Translations* была ўпершыню прадстаўлена ў Гільдхоле () у Дэры, Паўночная Ірландыя 23 верасня 1980 года. Пастаноўкай займалася кампанія , заснаваная Фрылам і . У спектаклі прымалі ўдзел наступныя акцёры:

*  (Манус)
* Энн Хэсан (Сара)
* Джэк Рой Хэнлан (Джымі Джэк)
* Нуала Хэйес (Мейрэ)
* Ліам Нісан (Доўлці)
* Брэнда Скэлан (Брыджыт)
*  (Х’ю)
* Стывен Ры (Оўэн)
* Дэвід Хіп (Капітан Лэнсі)
*  (Лейтэнант Ёланд)

П’еса была пастаўлена ў Нью-Ёрку ў 1981 . Праз кароткі час адбылася пастаноўка на Брадвеі з  ў галоўнай ролі. У 2006—2007, Манхэтэнскі тэатральны клуб вярнуў пастаноўку на сцэну  ў Прынстане, Нью-Джэрсі і ў  ў Нью-Ёрку.

П’еса была апублікавана ў 1981 брытанскім выдавецтвам , якое перавыдае яе і зараз. Правы на выдавецтва і пастаноўку п’есы ў ЗША належаць . У Брытаніі п’еса таксама карыстаецца папулярнасцю.

П’еса была перакладзеная на валійскую . Валійская версія наведала шэраг месцаў ва Уэльсе і была ўпершыню апублікавана выдавецкай кампаніяй , пад валійскай назвай *Torri Gair* у 1982 годзе. Пераклад таксама быў адаптаваны для радыё.

### Беларускі пераклад 
250px|thumb|Сцэна спектаклю
На беларускай мове п’еса пастаўлена Нацыянальным акадэмічным тэатрам імя Янкі Купалы ў перакладзе М. Паўловіча (рэжысёр-пастаноўшчык Мікалай Пінігін, мастак-сцэнограф Пётр Окунеў, мастак па касцюмах Вольга Шаішмелашвілі, кампазітар Андрэй Зубрыч, балетмайстар Алена Козіч, навуковы кансультант Алесь Жлутка). Прэм’ера адбылася 23 снежня 2009 года.

Беларуская версія мае толькі дзве дзеі.

Ролі выконваюць:

* Манус — Аляксандр Казела, Сяргей Рудэня
* Сара — Святлана Анікей, Ганна Хітрык
* Джымі Джэк — Віктар Манаеў
* Мейрэ — Валянціна Гарцуева, Святлана Зелянкоўская
* Доўлці — Дзмітрый Есяневіч, Міхаіл Зуй
* Брыджыт — Марына Гардзіёнак, Кацярына Яворская
* Х’ю — Сяргей Краўчанка, Аляксандр Падабед
* Оўэн — Сяргей Чуб, Андрэй Дробыш
* Капітан Лэнсі — Андрэй Кавальчук, Арцём Бародзіч
* Лейтэнант Ёланд — Аляксанд Малчанаў, Раман Падаляка

Катэгорыя:П’есы
Катэгорыя:Ірландская мова
Катэгорыя:Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы
Аблазныця

**Аблазныця** () — вёска ў Жыдачыўскім раёне (Львоўская вобласць, Украіна). Падпарадкоўваецца Аблазныцкаму сельскаму савету.

Першая згадка пра сяло датуецца 1411 годам. У вёсцы знаходзіцца драўляная царква св. Еўстахія XVII ст. (перабудавана ў 1930 г.), у свой час наведвалі гетман Іван Выгоўскі са сваёй жонкай Аленай з роду Статкевіч і мітрапаліт Андрэй Шаптыцкі. Жыхары вёскі былі ўдзельнікамі нацыянальна-вызваленчай барацьбы 1918-20 гг, ваявалі на франтах Другой сусветнай вайны, удзельнічалі ва ўзброенай барацьбе супраць савецкіх і нямецкіх акупантаў.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Матвіїв Орест. Моє село над Любешкою-рікою. — Дрогобич: «Посвіт», 2011. — 112 с. — ISBN 978-966-2248-92-0 

Катэгорыя:Населеныя пункты Жыдачыўскага раёна
Пуна (Перу)

**Пу́на** () — горад на поўдні Перу, за 1335 км ад сталіцы Лімы. Насельніцтва каля 119 тысяч чалавек. Горад з’яўляецца сталіцай аднайменнага рэгіёна Пуна.

Катэгорыя:Гарады Перу
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1668 годзе
Аякуча

**Аякуча** () — горад на поўдні Перу, за 543 км ад сталіцы Лімы. Насельніцтва каля 151 тысяч чалавек. Горад з'яўляецца сталіцай аднайменнага рэгіёна Аякуча.

Катэгорыя:Гарады Перу
Штрудэль

**Штрудэль** (, «віхор, варонка, вір») — аўстрыйская мучная страва ў выглядзе рулета са скручанага трубкай ліставога цеста з розным начынкай.

## Салодкі штрудэль 
[thumb|220px|[Яблычны штрудэль]]
Дэсертны штрудэль гатуецца са сметанковага цеста з начынкай з садавіны (яблык), ягад (клубніцы, вішня, брусніцы, маліна, разынкі і т.п.), тварагу (з ваніллю), а таксама з зернямі маку і карыцай або іншымі кампанентамі. Зверху ён можа быць пасыпаны цукровай пудрай.
 
Падаецца з узбітымі вяршкамі.

Звычайна штрудэль падаюць гарачым з ванільным марожаным і шакаладным сіропам.
 
Штрудэль цудоўна спалучаецца з лёгкай кавай, напрыклад, латэ, ці гарбатай.

## Іншыя віды штрудэля 
* бульбяны штрудэль
* мясны штрудэль
* каўбасны штрудэль з крывянкай з салам і квашанай капустай
* штрудэль з ліверам.

## Штрудэль у нацыянальных кухнях 
Штрудэль папулярны ва ўсіх нямецкамоўных краінах (прычым найбольшае распаўсюджванне атрымалі яблычны, грушавы і вішнёвы), а таксама ў славацкай, венгерскай, чэшскай і яўрэйскай кухнях.
 
У грэчаскай кухні ёсць свой аналаг штрудэля — бугаца.

## Гл. таксама 
* Яблычны пірог

## Спасылкі 
* Рэцэпты штрудэля па-аўстрыйску 
* Рэцэпт яблычнага штрудэля
* Рэцэпт штрудэля з гарбузом 

Катэгорыя:Аўстрыйская кухня
Катэгорыя:Венгерская кухня
Катэгорыя:Нямецкая кухня
Катэгорыя:Чэшская кухня
One Voice (сінгл)

**«One Voice»** — песня амерыканскага выканаўцы Білі Гілмэна з альбома «One Voice».

Гэта дэбютны сінгл, які быў запісаны Гілмэнам і выдадзены ў траўні 2000 года перад выпускам аднайменнага альбома. Дзякуючы гэтаму сінглу, Білі Гілмэн зрабіўся наймаладзейшым спеваком у стылі кантры, чыя песня трапіла ў асноўныя чарты. Гэтым самым Білі пераўзышоў рэкорд спявачкі Брэнды Лі, які трымаўся 43 гады. Сінгл адзначыўся амаль што ва ўсіх папулярных амерыканскіх чартах з пікавымі пазіцыямі на 20-ым радку ў «U.S. Billboard Hot Country Singles & Tracks» і на 38-ым радку ў чарце «U.S. Billboard Hot 100».

Сінгл намінаваўся на Грэмі ў лютым 2001 года ў катэгорыі «Найлепшае мужчынскае вакальнае выкананне ў стылі кантры», дзе саступіў «Solitary Man» Джоні Кэша, і ў катэгорыі «Найлепшая песня ў стылі кантры» для аўтараў песні, дзе яна саступіла «I Hope You Dance» ад Лі Эн Вумэк.

Песню «One Voice» напісалі Дон Кук і Дэвід Мэлой. «One Voice» закранае характэрную для ЗША праблему хатняга гвалту і захоўвання персанальнай зброі. Гэта погляд на штодзённыя праблемы праз вочы дзіцяці, які просіць аб дапамозе і атрымлівае яе ў канцы.

## Трэк-ліст 
Песня "'Til I Can Make It on My Own" з'яўляецца кавер-версіяй сінгла Тэмі Вайнет 1976 года.

## Музычнае відэа
Відэа для песні здымаў рэжысёр Трэй Фэнджой. У відэа Білі едзе дадому са школы на школьным аўтобусе і назірае розныя прыклады праявы гвалту праз вакно: сваркі паміж сямейнымі парамі, затрыманне злачынца паліцыяй. У гэты час іншы хлопчык, які знаходзіцца з Білі ў аўтобусе, хавае пісталет у заплечніку. У канцы відэа Білі бачыць, як гэты хлопчык выкідвае пісталет з моста ў раку, і дзякуе за тое, што яго малітва была пачута.
Себасцьян I

**Себасцьян I Жаданы** (; , Лісабон — , Поле трох каралёў каля Эль-Ксар-эль-Кебір, цяпер Марока) — кароль Партугаліі і Алгарві з Авіскай дынастыі.

## Пачатак валадарання 
Сын Жуана Мануэля і Хуаны Аўстрыйскай. Унук партугальскага караля Жуана III, які ўзышоў на партугальскі прастол пасля яго смерці. Бацька Себасцьяна памёр ад сухот 2 студзеня 1554 года незадоўга да яго нараджэння. Яго маці пакінула Лісабон 17 мая 1554 года і вярнулася ў Іспанію, даручыўшы выхаванне свайго нованароджанага сына свякрусе, Кацярыне Аўстрыйскай і з тых часоў сына больш не бачыла, але падтрымлівала з ім перапіску і рэгулярна атрымлівала з Партугаліі яго партрэты.

Калі памёр яго дзед, Себасцьяну было ўсяго тры гады і да яго паўналецця рэгентшай была спачатку яго бабка Кацярына, удава Жуана, а потым кардынал Энрыке, архібіскуп Лісабона, брат Жуана III. У 1568 годзе, быўшы пятнаццаці гадоў з роду, Себасцьян пераняў дзяржаўныя справы. Яго кіраванне мела для Партугаліі катастрафічныя наступствы.

## Крыжовы паход і гібель 
Себасцьян жыў у выдуманым свеце, напоўненым сярэдневяковымі рыцарскімі ідэаламі. Яго галоўнай мэтай было заваяванне для Партугаліі зямель у паўночнай Афрыцы. Скарыстаўшыся барацьбой за прастол у султанаце Фес, ён вырашыў, лічачы сябе спадчыннікам крыжакоў, вызваліць Марока ад арабаў.

У 1574 годзе ён распачаў экспедыцыю ў Танжэр, дзе беспаспяхова змагаўся з маўрамі. Калі ў Марока ўзнікла барацьба за прастол, Себасцьян з’явіўся на дапамогу выгнанаму Абу Абдале Махамеду. Яго войска складалася з іспанцаў, партугальцаў, нямецкіх і італьянскіх наймітаў. Пры Эль-Ксар-эль-Кебіры войска Себасцьяна было разбіта, сам кароль загінуў, але цела яго не было знойдзена.

Гібель юнага нежанатага караля прывяла да спынення Авіскай дынастыі (апошнім бясспрэчным спадчыннікам стаў пажылы бяздзетны стрыечны дзед Себасцьяна, кардынал Энрыке) і да наступнага захопу партугальскага прастола каралём Іспаніі Філіпам II (Іберыйская унія).

## Себасцьянісцкая легенда 
Знікненне караля стварыла вакол імя Себасцьяна легенду: яшчэ доўгі час партугальцы чакалі, што ён вернецца і выратуе Партугалію ад ворагаў (вядомы легендарны сюжэт «Кароль пад гарой»). Каб развеяць легенду, Філіп II, уступіўшы ў 1580 годзе на партугальскі трон, абвясціў, што атрымаў з Марока рэшткі Себасцьяна і пахаваў іх у манастыры Жэронімуш у Лісабоне. Аднак гэта акцыя не мела чаканага поспеху. Скарыстаўшыся «себасцьянісцкімі» настроямі, у розны час з’явіліся чатыры самазванцы, якія выдавалі сябе за зніклага караля. Сярод іх былі «Кароль Пенамакора» (сапраўднае імя невядома), Матэуш Альварэш і іншыя.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралі партугальскія
Катэгорыя:Авіская дынастыя
Катэгорыя:Пасмяротныя дзеці
Катэгорыя:Каранаваныя дзеці
Катэгорыя:Манархі, які загінулі ў баі
Макегуа

**Макегуа** () — горад на поўдні Перу, за 1146 км ад сталіцы Лімы. Насельніцтва каля 170 тысяч чалавек. Горад з’яўляецца сталіцай аднайменнага рэгіёна Макегуа.
## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Перу
Энрыке (кароль Партугаліі)

**Энрыке Партугальскі** (; , Лісабон — , Алмейрын) — кардынал-кароль, сямнаццаты кароль Партугаліі з 1578 года. Апошні прадстаўнік Авіскай дынастыі. Пяты сын Мануэля I і яго другой жонкі Марыі Арагонскай.

## Біяграфія 
Энрыке быў адным з наймаладзейшых братоў караля Жуана III і таму лічылася, што яго шансы на сталец нікчэмныя. Таму Энрыке абраў духоўную кар’еру, у тым ліку каб адстойваць інтарэсы Партугаліі ў Каталіцкай Царкве, дзе дамінавала Іспанія. Неўзабаве ён стаў архібіскупам Брагі (1538), архібіскупам Эвары (1545) і вялікім інквізітарам (1539) перад атрыманнем кардынальскага капелюша ў 1545 годзе. У 1564 годзе Энрыке стаў архібіскупам Лісабона і прымасам Партугаліі. Энрыке паспрабаваў прыцягнуць езуітаў у Партугалію і актыўна выкарыстоўваў іх у каланіяльнай палітыцы.

Пасля смерці брата, з 1557 года быў рэгентам пры траюрадным пляменніку Себасцьяне I. Калі Себасцьян I загінуў падчас ваеннай авантуры ў Марока, Энрыке як апошні прадстаўнік дынастыі атрымаў сталец Партугаліі. Ён вырашыў адмовіцца ад духоўных тытулаў і жаніцца каб працягнуць дынастыі, аднак Папа Рымскі Рыгор XIII, які падтрымліваў Габсбургаў, не вызваліў яго ад святарскіх абетаў.

Энрыке памёр, не прызначыўшы Рэгенцкі Савет, які мог бы абраць пераемніка стальца. Сітуацыю выкарыстаў кароль Іспаніі Філіп II, які быў адным з найбольш пераважных прэтэндэнтаў на партугальскі сталец. У лістападзе 1580 года Філіп накіраваў у Партугалію герцага Альба для захопу ўлады сілай. Лісабон неўзабаве быў захоплены, і Філіп быў абраны каралём Партугаліі пры ўмове, што Каралеўства Партугалія і яго замежныя тэрыторыі не стануць іспанскімі абласцямі. Філіп II кіраваў Партугаліяй пад імем Філіп I.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Каралі партугальскія
Катэгорыя:Кіраўнікі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Авіская дынастыя
Катэгорыя:Кардыналы Партугаліі
Катэгорыя:Рэгенты
Аўстрыйскі сацыяльна-эканамічны музей

**Аўстрыйскі сацыяльна-эканамічны музей** — музей Вены (раён Маргарэтэн). Разам з **Музеем кавы** знаходзіцца па адрасе Фогэльзанггасэ 36.

## Гісторыя 
Арганізатарам музея быў Ота Нойрат, першая выстаўка прайшла ў 1925 годзе. Задачай музея было тлумачэнне складаных узаемасувязей паміж эканомікай і грамадствам. Для гэтага Ота Нойрат разам з мастаком Герндам Арнцам распрацавалі метад Венскай нагляднай статыстыкі.

У 1945 годзе кіраўніцтва горада Вены перазаснавала музей, сучасная назва з 1948 года.

## Дырэктары 
* Франц Раўшэр (1948—1972);
* Іозеф Доцэкаль (1972—2000) — *пры ім музей быў адкрыты для наведвальнікаў*;
* Ханс Хартвегэр (з 2000).
 
Будынак музея пабудаваны ў 1888 годзе.

## Музей кавы 
**Музей кавы** — музей у Вене, прысвечаны каве. Адкрыты ў 2003 годзе як частка Аўстрыйскага сацыяльнага і прамысловага музея ().
 
У маі 2007 года ў музеі быў заснаваны Архіў Кальшыцкага, названы ў гонар венскага піянера ў галіне кавы Георга Франца Кальшыцкага ().

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт аўстрыйскага сацыяльна-эканамічнага музея ў Вене
* Афіцыйны сайт музея кавы ў Вене

Катэгорыя:Музеі паводле алфавіта
Катэгорыя:З’явіліся ў 2003 годзе
Катэгорыя:Музеі Вены
Хуана Аўстрыйская

**Хуана Аўстрыйская** (; ,  — , ) — іспанская інфанта, дачка імператара Карла V. Заснавала ў Мадрыдзе манастыр басаногіх прынцэс, дзе і была пахавана.

Важнасць асобы Хуаны абумоўлена яе радаводам, яна была ўнучкай, дачкой, маці і сястрой каралёў. Хуана нарадзілася ў каралеўскім палацы ў Мадрыдзе, яе бацькамі былі Карл V і Ізабела Партугальская. Па бацькаўскай лініі яе бабкай і дзедам былі Філіп I і Хуана I Кастыльская, а па матчынай лініі кароль Партугаліі Мануэль і Марыя Арагонская. Яна была таксама сястрой караля Іспаніі Філіпа II і замяшчала яго на іспанскім троне падчас яго паездак у Англію, дзе ён ажаніўся з Марыяй I, з 1554 па 1556 і з 1556 па 1559 гады.

Хуана была названа так у гонар сваёй бабкі, Хуаны Вар'яткі, калі ёй было чатыры гады яна была аддадзена на выхаванне Леаноры дэ Маскарэнас і да васьмі гадоў магла чытаць на латыні і музіцыраваць. 11 студзеня 1552 года ва ўзросце сямнаццаці гадоў яна была аддадзена замуж за свайго кузена, спадчынніка партугальскага прастола Жуана Мануэля, якому было ў тую пару пятнаццаць гадоў. Гэты шлюб быў лёсавызначальным для абедзвюх краін Пірэнейскага паўвострава. Грунтуючыся на ім, іспанскі кароль Філіп атрымаў законнае права прэтэндаваць на партугальскі прастол, якім ён пазней скарыстаўся, стаўшы ў 1580 годзе каралём Партугаліі Філіпам I. Хуана ў канцы лістапада 1552 года прыбыла да лузітанскага двара.

Гэты шлюб быў кароткі па прычыне заўчаснай смерці Жуана ад сухот 2 студзеня 1554 года. Хуана была ўжо цяжарная ў той час і 20 студзеня таго ж года нарадзіла сына, будучага караля Себасціяна I. Па патрабаванні бацькі, які збіраўся адрачыся ад прастола, яна пакінула Лісабон 17 мая 1554 года, даручыўшы выхаванне свайго нованароджанага сына свякрусе, Кацярыне Аўстрыйскай (якая даводзілася ёй таксама роднай цёткай).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Габсбургі
Катэгорыя:Рэгенты Іспаніі
Катэгорыя:Інфанты Партугаліі
Катэгорыя:Эрцгерцагіні Аўстрыйскія
Сібанеі

**Сібане́і** ()  — карэннае насельніцтва Вялікіх Антыльскіх астравоў да іспанскага заваявання (канец XV ст. - пачатак XVI ст.), якое не адносілася да таіна.

## Арэал
Назва сібанеяў паходзіць з мовы таіна вострава Гаіці і літаральна азначае "насельнікі пячор". У канцы XV ст., калі Х. Калумб адкрыў Вялікія Антыльскія астравы сібанеі жылі на крайнім захадзе вострава Гаіці, а таксама ў заходняй частцы Кубы. Кубінскія сібанеі таксама былі вядомы пад назвай гуанахатабеяў. Сібанеі размаўлялі на незразумелай для таіна мове і знаходзіліся з апошнімі ў варожых адносінах.

## Паходжанне
У наш час існуе 2 асноўныя версіі паходжання сібанеяў. Большасць вучоных адносіць іх да нашчадкаў **казіміроідаў** (названы па найменню мястэчка Казіміра на поўдні Дамініканы, каля якога была знойдзена археалагічная культура), якія мігрыравалі на Вялікія Антыльскія астравы меркавана з паўвострава Юкатан у 4 - 1 тысячагоддзях да н.э. 

Даследчыкі вылучаюць 3 асноўныя хвалі міграцыі казіміроідаў:
*Прадстаўнікі непасрэдна казіміроіднай культуры (на востраве Гаіці датуецца 3620 — 2165 гг. да н.э.)
*Курыянцы (на востраве Гаіці датуецца 2630 г. да н.э. - 240 г. н.э.)
*Культура Рэдонда (на Кубе датуецца 2050 г. да н.э. - 1300 г. н.э.)

Прадстаўнікі ўсіх трох хваль міграцыі займаліся рыбалоўствам, збіральніцтвам і паляваннем, апрацоўвалі прыродны камень і ракавіны малюскаў. Культура Рэдонда знакаміта сваімі пячорнымі роспісамі. Аднак яны не ведалі земляробства і керамікі. Раней лічылася, што казіміроіды не прасоўваліся далей за востраў Гаіці, аднак у апошнія дзесяцігоддзі знойдзены стаянкі казіміроідаў на востраве Мона і ў Пуэрта-Рыка, да культур казіміроідаў некаторыя даследчыкі адносяць пячорныя роспісы на востраве Антыгуа. 

У 1 тысячагоддзі н.э. з Паўднёвай Амерыкі праз Малыя Антыльскія астравы на Гаіці прыйшлі земляробы-протатаіна (гл. Таіна). Мяркуюць, што яны асімілявалі частку казіміроідаў і такім чынам далі пачатак культуры таіна. Тыя казіміроіды, якія не змяшаліся з прышэльцамі атрымалі ад апошніх назву сібанеяў.

Аднак частка амерыканскіх археолагаў лічыць сібанеяў аравакскім народам, суродзічамі таіна, а не нашчадкамі казіміроідаў.

## Літаратура 
* Nicholas J. Saunders, The Peoples of the Caribbean: An Encyclopedia of Archeology and Traditional Culture. — ABC-CLIO, 2005. P. 13—15

Катэгорыя:Індзейцы Цэнтральнай Амерыкі
Катэгорыя:Зніклыя народы Амерыкі
Катэгорыя:Гісторыя Кубы
Катэгорыя:Гісторыя Гаіці
Катэгорыя:Гісторыя Дамініканскай Рэспублікі
Педру I (кароль Партугаліі)

**Педру I Справядлівы** (; , , Партугалія — , Эштрэмаш, Партугалія) — кароль Партугаліі з 1357 года з Бургундскай дынастыі. Сын караля Афонсу IV і Беатрысы Кастыльскай.

## Кіраванне 
Педру I быў васпанам строгім і справядлівым, але гарачым і наравістым. Ён часта пераходзіў межы ўмеранасці і прыстойнасці, нястрымна аддаючыся пасля сур’ёзных спраў танцам, паляванню і балам. Памёр Педру параўнальна маладым чалавекам, пакінуўшы дзяржаву ў квітнеючым стане.

## Шлюбы 
У 1325 годзе 5-летняга Педру ажанілі з 10-гадовай Бланкай Кастыльскай (1315—1375), але ў 1333 годзе шлюб быў ануляваны.

У 1339 годзе па загаду бацькі Педру I ажаніўся з Канстансай Кастыльскай — дачкой Мануэля Кастыльскага, графа Пеньяф’ель.

Але на працягу шматлікіх гадоў Педру жыў са сваёй палюбоўніцай Інес дэ Кастра і меў ад яе чатырох дзяцей. Калі памерла яго законная жонка, ён наадрэз адмаўляўся ажаніцца з іншай, нягледзячы на ўгаворы бацькі. Ад просьбаў Афонсу перайшоў да пагроз. У 1355 годзе ён з атрадам воінаў напаў на манастыр Святой Клары, дзе сын хаваў сваю палюбоўніцу. Трое яго набліжаных забілі Інес.

Калі Педра пазнаў пра смерць сваёй сяброўкі, гора яго было бязмерна. Ён узяўся за зброю і павёў супраць бацькі бязлітасную вайну. Праз некалькі тыдняў Афонсу вымушаны быў шукаць пагаднення і падзяліць уладу з сынам. Калі бацька памёр, Педру стаў няўмольна пераследваць забойцаў Інес. У 1360 годзе ён дамогся выдачы дваіх з іх (яны хаваліся ў Кастыліі) і пакараў іх самым пакутлівым чынам.

У наступным годзе ён сабраў у палацы вяльмож і пакляўся ім, што быў павянчаны з Інес. Пасля гэтага яе труп перавезлі з Каімбры, апранулі ў каралеўскія адзенні і пасадзілі на трон. На галаву ўсклалі карону, і ўсе прыдворныя павінны былі аддаваць мёртвай фаварытцы каралеўскія ўшанаванні і цалаваць край яе сукенкі. Услед за гэтым яна з надзвычайнай пышнасцю была пахавана ў каралеўскай пахавальні.

Заблытаныя любоўныя адносіны Педру I стварылі спрыяльную глебу для барацьбы за ўладу паміж яго дзецьмі.

## Дзеці 
Ад Канстансы Кастыльскай (1320—1345) :
* Луіш (1340)
* Марыя (1342—1367)
* Фернанду I (1345—1383)
Ад Інес дэ Кастра (1320—1355) :
* Афонсу (1346)
* Беатрыса (1347—1381)
* Жуан (1349—1397)
* Дыніш (1354—1397)
Ад  (1330 — ?):
* Жуан I (1357—1433)

Катэгорыя:Каралі партугальскія
Катэгорыя:Бургундская дынастыя (Партугалія)