Кейданская унія

падчас «шведскага патопу»]]
**Кейданская унія** (, ) — пагадненне паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Швецыя, прадстаўленым Карлам X Густавам, заключанае 20-23 кастрычніка 1655 года падчас «Шведскага патопу» (частка Паўночнай вайны 1655-1660 гадоў). 

Аформлена трыма актамі: дэкларацыяй ВКЛ да міжнароднай супольнасці з тлумачэннем прычын разрыву уніі з Польшчай (20.10.1655), уласна артыкулам уніі (20.10.1655), актам пра стварэнне з дэпутатаў шляхты Рады Шведскай Літвы (23.10.1655).

Нягледзячы на ​​тое, што Ян Казімір прызначыў Радзівіла вялікім гетманам у чэрвені 1654 года, ён зрабіў усё магчымае, каб абмежаваць яго ўладу, перадаўшы частку кампетэнцый вялікага гетмана генералу артылерыі і прызначыўшы Вінцэнта Гасеўскага, заклятага суперніка Радзівіла, яго пераемнікам на пасадзе палявога гетмана. Аўтаномія палявога гетмана была пашырана, і, як літоўскі скарбнік, Гасеўскі мог гарантаваць, што яго ўласныя падраздзяленні будуць атрымліваць выплаты ў першую чаргу.

Гэтыя супярэчнасці значна аслабілі абарону Вялікага Княства Літоўскага падчас маскоўскай агрэсіі 1654 года, расійскія войскі хутка захапілі беларускі землі, пасля падзення Смаленска 3 кастрычніка 1654 года сітуацыя стала выглядаць катастрафічнай. Калі вайну супраць Рэчы Паспалітай распачала і Швецыя, Януш Радзівіл стаў разглядаць магчымасць пераходу Вялікага Княства Літоўскага пад шведскі пратэктарат з прызнаннем шведскага караля Карла Х Густава вялікім літоўскім князем. Тым часам скандынаўскія войскі ўвайшлі ў Жамойць і занялі Коўна. Перамовы са шведскім генералам Магнусам Дэлагардзі набралі абароты, і на іх канчатковы вынік істотна паўплывалі навіны з Кароны — узяцце Варшавы шведамі, капітуляцыя Кракава пасля кароткай аблогі, уцёкі караля Яна II Казіміра ў Сілезію і масавы пераход шляхты і рэшткаў войска на бок Карла Х Густава.

5 жніўня 1655 года пасол Габрыэль Любянецкі прывёз у Рыгу мемарандум, згодна з якім Радзівіл пагадзіўся з прапановай Карла X Густава прыняць ВКЛ пад яго ўладу і прапанаваў яму і яго пераемнікам тытул вялікага князя.

17 жніўня Януш Радзівіл падпісаў Кейданскую дэкларацыю, перадаўшы Вялікае княства Літоўскае пад абарону Швецыі. Расія паслала Радзівілам прапановы прыняць пратэкцыю Масквы ў абмен на захаванне ўладанняў і свабоду веравызнання. 3 верасня цар прыняў тутыл вялікага князя літоўскага. Шведы былі ўстрывожаны тым, што войска і рэшта ВКЛ могуць перайсці пад расійскі кантроль. 

20 кастрычніка 1655 года у Кейданах быў падпісаны першы акт Кейданскай уніі "Публічная дэкларацыя ВКЛ да міжнароднай супольнасці" (падпісалі каля 1060 шляхцічаў) і артыкулы "вечнай уніі з Літвой". Шведскі кароль Карл Х прызнаваўся вялікім князем літоўскім, усе папярэднія уніі з Польшчай скасоўваліся. 

Да сённяшняга дня гісторыкі разыходзяцца ў меркаваннях адносна характару Кейданскай уніі: ці была яна актам здрады, ці спробай выратаваць дзяржаву ад непазбежнай катастрофы, адзінай магчымасцю, якую можна было сабе дазволіць у палітычнай і стратэгічнай канфігурацыі таго часу.  

Прафесар Генрык Віснер лічыць, што літоўска-шведскія перамовы спынілі прасоўванне расійскіх войскаў у Літву. Абаронцы магната падкрэсліваюць, што непасрэдна перад падпісаннем Кейданскай уніі цар прызначыў сябе вялікім князем літоўскім. Выказваюцца аргументы, што Радзівіл сапраўды быў здольным камандзірам, і што ён падпісаў Кейданскую ўнію у амаль безнадзейнай сітуацыі для Рэчы Паспалітай, выратаваўшы Літву ад «большага зла» — расійскага ўварвання. 

У літоўскай гістарыяграфіі падтрымліваецца меркаванне, што спроба заключыць саюз са Швецыяй была вымушанай і, на думку значнай колькасці даследчыкаў, апраўданай незвычайнымі гістарычнымі абставінамі. У папулярным літоўскім уяўленні Януш Радзівіл разглядаецца як нацыянальны герой Літвы. 

Беларускі гісторык Андрэй Катлярчук лічыць, што Кейданская ўнія выратавала Вялікае Княства Літоўскае, якое магло ў часе вайны знікнуць з палітычнай мапы Еўропы. 

## Крыніцы 
Катэгорыя:1655 год у Еўропе
Катэгорыя:Кедайней
Катэгорыя:Дагаворы паводле алфавіта
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы XVII стагоддзя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Швецыі