open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zelkova carpinifolia

**Zelkova carpinifolia** — від дрэў роду  сямейства .

## Распаўсюджанне і экалогія 
У прыродзе арэал віду ахоплівае Закаўказзе, Турцыю і Іран.

Аддае перавагу глыбокім, вільготным, але не забалочаным гліністыя і суглінкавым глебам; часта сустракаецца ў цяснінах з вільготным паветрам. У гарах паднімаецца да 300—1200 м над узроўнем мора.

Ценевынослівая. Адчувальная да веснавых і восеньскіх замаразкаў.

Расце разам з , , ; чыстыя насаджэнні ўтварае рэдка.

## Батанічнае апісанне 
Дрэва вышынёй да 30 м, са ствалом дыяметрам да 2 м. Пры росце на волі ўтварае магутную шырокацыліндрычную крону, з закругленай вяршыняй. Кара шаравата-бурая, з лускавінкамі, якія адвальваюцца; галінкі чырвона-бурыя, пакрыты валаскамі. Каранёвая сістэма глыбокая і магутная.

Пупышкі даўгавата-канічныя, даўжынёй 2-3 мм, адтапыраныя, з чырванавата-бурай або карычневай, па краі махрыстай і белаваласістай лускай. Лісце даўжынёй 4-8 см, шырынёй 2-4 см, на маладых парастках буйней, чым на старых, эліптычнае або даўгавата-эліптычнае, востраканцовае, з круглявым або злёгку сэрцападобным, некалькі няраўнабокім аснаваннем, з 4-8 парамі жылак, гародчата-пільчатае, зубцы прытупленыя з маленькім кончыкам, зверху ільснянае, цёмна-зялёнае, знізу бялейшае, шурпатае, на хвосціках даўжынёй 1-2 см. Увосень лісце бурэе або жоўкне.

Плады дыяметрам 3 мм, зеленаватыя, вуглаватыя, з 4 рабрынкамі. Насенне цёмна-бурае.

Лістараспусканне і цвіценне ў красавіку. Плоданашэнне, на Каўказе, у жніўні — верасні, у Крыму ў кастрычніку. Плоданасіць не штогод. Лісце ападае ў лістападзе.

Да 60-80 гадоў расце хутка, у 30-50 гадоў дасягае вышыні 15-20 м. Жыве да 300 гадоў.

## Значэнне і ўжыванне 
Ужываецца ў азеляненні для стварэння алей; дзякуючы здольнасці даваць каранёвы параснік, выкарыстоўваецца як глебаўмацавальная расліна.

У 1760 годзе ўведзена ў культуру ў Францыі, дзе хутка распаўсюдзілася і акліматызавалася, добра плоданасіць. Маецца ў культуры ў паўднёвых штатах Паўночнай Амерыкі. Добра расце ў Англіі.

### Драўніна 
Драўніна ядровая, абалона светла-жоўтая, ядро чырванавата-бурае. Гадавыя пласты добра прыкметныя на ўсіх разрэзах.

Шчыльная, пругкая, цяжкая і трывалая, у вадзе бурэе, пры паліраванне дае прыгожы малюнак. Цэніцца як будаўнічы матэрыял, асабліва для сырых месцаў; па тэхнічных уласцівасцях стаіць вышэй дубовай.

## Таксанамія 
Від **Zelkova carpinifolia** уваходзіць у род  сямейства  парадку .

## Ахова 
Від занесены ў Чырвоную кнігу Азербайджана.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Вязавыя
Катэгорыя:Флора Азіі
Лімфатычны філярыятоз

**Лімфатычны філярыятоз**, таксама вядомы як **элефантыяз**, выклікаецца паразітычнымі чарвямі тыпу Filarioidea. Многія выпадкі захворвання праходзяць бессімптомна. Аднак некаторыя выклікаюць моцнае распуханне рук, ног ці геніталіяў. Таксама могуць назірацца патаўшчэнне скуры і з’яўленне болю. Змяненні ў целе могуць выклікаць сацыяльныя і эканамічныя праблемы ў хворага.

## Крыніцы і дыягностыка 
Чэрві распаўсюджваюцца праз укусы інфікаваных маскітаў. Заражэнне звычайна адбываецца ў дзіцячым узросце. Існуе тры тыпы чарвей, якія выклікаюць хваробу: *Wuchereria bancrofti*, *Brugia malayi* і *Brugia timori*. *Wuchereria bancrofti* — самы распаўсюджаны від. Чэрві пашкоджваюць лімфатычную сістэму.

## Прафілактыка і лячэнне 
Прафілактыка праводзіцца лячэннем цэлых груп, у якіх хвароба існуе на працягу года з мэтай поўнага знішчэння захворвання. Працэс займае прыблізна шэсць гадоў. Прымяняюцца наступныя медыкаменты: альбендазол з івермектынам ці альбендазол з дыэтылкарбамазінам. Лекі не забіваюць дарослых чарвей, а папярэджваюць далейшае распаўсюджванне хваробы, пакуль чэрві не памруць з-за натуральных прычын. Таксама рэкамендавана прыкладаць высілкі па папярэджанні ўкусаў маскітаў, у тым ліку зніжэнне колькасці маскітаў і выкарыстанне сетак для ложку.

## Эпідэміялогія 
Больш за 120 мільёнаў чалавек інфікаваныя лімфатычным філярыятозам. Прыблізна 1,4 млрд. чалавек знаходзяцца ў групе рызыкі ў 73 краінах. Хвароба найбольш распаўсюджаная ў Афрыцы і Азіі. Захворванне штогод цягне эканамічныя страты ў некалькі мільярдаў долараў ЗША.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Філярыятозы
Срэбра ў геральдыцы

**Срэ́бра** — адзін з двух геральдычных металаў, традыцыйная назва для белага колеру ў геральдыцы. У геральдычнай літаратуры прысутнічае таксама назва «*срэбраны*».

## Асаблівасці 
У гербах прынцаў выражаецца тэрмінам «*lune*», у гербах пэраў — «*perle*», ва ўсіх іншых — «*argent*».

У гербах выкарыстоўвалася ўласна срэбра або іншы белы метал, а таксама «*срэбраная*» або белая фарба. Калі жадалі падкрэсліць, што гербавая фігура «*жывая*», то пры блазаніраванні асабліва абгаворвалі, што ўжываецца «*белы*» як самастойны колер.

## Шрафіроўка 
Графічна ў чорна-белым варыянце колер пазначаецца незафарбаваным полем.

## Сімволіка колеру 
Срэбра ў геральдыцы традыцыйна сімвалізуе нявіннасць, беззаганнасць, мудрасць, ціхамірную радасць, цнатлівасць, высакародства, чысціню, шчырасць, надзею, праўдзівасць, малодшую галіну роду.

У сярэдневяковай астраноміі срэбру адпавядаў Месяц, у алхіміі — жэмчуг, стыхія — вада.

Катэгорыя:Тынктуры
Шосты Прэм’ер Тузін

**«Шосты Прэм’ер Тузін»** — беларуская кампіляцыя, выдадзеная кампаніяй «Vigma» на CD. Уяўляе сабой 12 лепшых песень хіт-параду інтэрнэт-партала «Тузін Гітоў», складзеных рэдакцыяй па выніках 2011 музычнага года. Імпрэза з нагоды выхаду кампіляцыі была зладжана 16 верасня 2011 года ў мінскім клубе «».

## Спіс кампазіцый 
## Экспертны савет 
Вынікі падводзілі запрошаныя эксперты ў складзе:
* Адам Глобус
* Віта Раманенка
* Ігар Бабкоў
* Сяргей Дубавец
* Алег Хаменка
* Алесь Бяляцкі
## Дадатковая інфармацыя 
Праект падтрыманы грамадскай культурніцкай кампаніяй «Будзьма беларусамі!». Мастэрынг выдання ажыццяўляўся студыяй «ОСМОС», афармленне — студыяй «АДЛІГА». CD ўтрымлівае бонус у выглядзе 30 дадатковых песень у фармаце MP3.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Альбомы 2011 года
Катэгорыя:Музычныя альбомы Беларусі
Срэбра (значэнні)

* Срэбра — хімічны элемент і высакародны метал.
* Срэбра — колер у геральдыцы.
Спартак (стадыён, Шклоў)

**Спарта́к** — футбольны стадыён з натуральным пакрыццём у горадзе Шклоў, Беларусь. Узведзены ў 1999 годзе ў Гарадскім парку. Максімальная ўмяшчальнасць стадыёна складае 2500 гледачоў. З'яўляецца хатнім стадыёнам футбольнага клуба «Спартак» (Шклоў).

## Спасылкі 
* стадыён Спартак, Шклоў на сайце abff.by 

Катэгорыя:Футбольныя стадыёны Беларусі
Катэгорыя:Спорт у Шклове
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Шклова
Фітатэрапія

**Фітатэрапі́я** (ад  — «расліна» і  — «тэрапія»), саст. *травалячэнне* — метад лячэння розных захворванняў чалавека, заснаваны на выкарыстанні лекавых раслін і комплексных прэпаратаў з іх. Методыкі перапрацоўкі раслін для атрымання «фітапрэпаратаў» арыентаваныя не на вылучэнне дзеючага рэчыва, а на захаванне ўсяго комплексу актыўных рэчываў расліны ў найбольш простых і набліжаных да натуральных формах. У сувязі з гэтым фітатэрапія разглядаецца як частка нетрадыцыйнай медыцыны, адзін з раздзелаў натурапатыі. У агульнапрынятай медыцыне раздзел, які вывучае лячэнне прыроднымі рэчывамі, уключаючы расліны і раслінныя экстракты, называецца фармакагназіяй.

Часам да сферы фітатэрапіі памылкова адносяць таксама і «фунгатэрапію» (лячэнне грыбамі), ці нават «апітэрапію» (лячэнне прадуктамі пчалярства) і іншыя формы лячэння нетрадыцыйнымі рэчывамі (мінераламі, часткамі цела жывёл).

 Спецыяліст у галіне фітатэрапіі называецца «фітатэрапеўт».
 Людзей, якія разбіраюцца ў травах і ў іх выкарыстанні ў медыцынскіх мэтах, называюць «траўнікі».

## Літаратура 
*  — УДК-615.322

Катэгорыя:Натурапатыя
1-я вуліца Даватара (Віцебск)

**1-я вуліца Даватара** (да 1925 года — **Мікольская**, у 1925—1950 гг. — **Ветэрынарная**) — вуліца ў цэнтральнай частцы горада Віцебска. Названа ў гонар Героя Савецкага Саюза, военачальніка, удзельніка абароны Масквы Льва Міхайлавіча Даватара. Праходзіць ад праспекта Фрунзэ да парку імя 40-годдзя УЛКСМ, перасякаецца з вуліцай Баўмана. Частка вуліцы праходзіць па Кстоўскай гары і Гутароўшчыне. Працягласць вуліцы складае 700 м.

## Гісторыя 
Вуліца пачала забудоўвацца ў XVIII стагоддзі. Да 1925 года вуліца насіла назву Мікольскай ад Свята-Мікалаеўскай царквы. У 1925 годзе была пераназвана ў Ветэрынарную. У 1950 годзе вуліцы надалі імя Л. М. Даватара.

## Абекты 
* Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны, д.7/11
* Гімназія №1 (Віцебск), д.10/2
* Дом спецыялістаў (Віцебск), д.14/9

## Спасылкі 
* Паштовыя індэксы РБ 

Катэгорыя:Вуліцы Віцебска
Катэгорыя:Кастрычніцкі раён, Віцебск
Фітапаталогія

клубень бульбы]]
**Фітапаталогія** (*фіта* — расліна і паталогія) — навука пра хваробы раслін, выкліканых патагеннымі (інфекцыйныя хваробы) і экалагічнымі фактарамі (фізіялагічныя фактары). Уключае распрацоўку сродкаў барацьбы з захворваннямі, прафілактыку паразы раслін.

## Раздзелы фітапаталогіі 
Фітапаталогія заснавана на даных анатоміі і фізіялогіі раслін, мікрабіялогіі, мікалогіі, генетыкі, селекцыі і раслінаводства.
На аснове фітапаталагічных даследаванняў у сельскай гаспадарцы будуецца сістэма абароны раслін ад шкоднікаў і хвароб.

## Агульная фітапаталогія 
Аб’ектам агульнай фітапаталогіі з’яўляюцца:
* Узбуджальнікі хвароб, прычыны і ўмовы іх узнікнення,
* Заканамернасці развіцця, распаўсюджвання, масавых выбліскаў (эпіфітатый)
* Агульныя анатама-фізіялагічныя змены ў хворых арганізмах
* Імунітэт і каранцін раслін
* Арганізацыя службы абароны раслін ад шкоднікаў і хвароб
* Падрыхтоўка прагнозаў з’яўлення хвароб
* Сродкі і метады абароны раслін

## Прыватная фітапаталогія 
Прыватная (спецыяльная) фітапаталогія даследуе хваробы сельскагаспадарчых культур.

## Лясная фітапаталогія 
Навука пра хваробы дрэў і кустоў, аб разбурэннях мёртвай драўніны.

## Літаратура 
* Пересыпкин В. Ф. Сельскохозяйственная фитопатология, М., 1974;
* Журавлев И. И., Соколов Д. В., Лесная фитопатология, М., 1969:
* Поляков И. М., Химический метод защиты растений от болезней, 2 изд., Л., 1971;
* Степанов К. М., Чумаков А. Е., Прогноз болезней сельскохозяйственных растений, 2 изд., Л., 1972;
* Методы фитопатологии, пер. с англ., под ред. М. В. Горленко, М., 1974; Пересыпкин В. Ф.,
* Сельскохозяйственная фитопатология, 2 изд., М., 1974;
* Тарр С. А., Основы патологии растений, пер. с англ., под ред. М. С. Лунина, М., 1975.
* Санкина Е. М., Защита растений. Фитопатология. Учебное пособие для самостоятельного изучения дисциплины/НГСХА. Нижний Новгород, 2005 г.
* 
* . Виноградные болезни на Дону и о том, как их узнавать, как лечить и предохранять виноградники от заболеваний .

## Часопісы 
* Защита растений (з 1956)
* Микология и фитопатология (з 1967)
* Доклады Всесоюзной ордена Ленина академии с.-х. наук им. В. И. Ленина (з 1936)
* Вестник сельскохозяйственной науки (з 1956)
* Сельскохозяйственная биология (з 1966)
* Химия в сельском хозяйстве (з 1963)


Катэгорыя:Раздзелы батанікі
Катэгорыя:Аграномія
Катэгорыя:Ахова раслін
Лісп

**Лісп** (, гістарычна назва запісваецца вялікімі літарамі) — сямейства камп'ютарных моў праграмавання высокага ўзроўню. Адметнай асабклівасцю моў з'яўляюцца выключнае ўжыванне прэфікснай польскай натацыі і звычайных (круглых) дужак.
Першыя спецыфікацыі мовы створаны ў 1958 годзе.

Першапачаткова мова Лісп была створана ў якасці зручнай матэматычнай натацыі для камп'ютарных праграм, пад уплывам пазначэнняў, ужываных у лямбда-злічэнні Алонза Чорча. Мова хутка стала папулярнай сярод даследчыкаў штучнага інтэлекту.

Назва мовы паходзіць ад  — апрацоўшчык спісаў. Звязаныя спісы з'яўляюцца адной з асноўных структур дадзеных мовы Лісп.

## Літаратура 
* Савіцкі М. Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы: / Мікола Савіцкі. Мн.: Энцыклапедыкс. 2009. ISBN 978-985-6742-83-8

Катэгорыя:Функцыянальныя мовы праграмавання
Катэгорыя:Мовы праграмавання высокага ўзроўню
Угорскае ўрочышча

**Угорскае ўрочышча** () — летапіснае ўрочышча ў Кіеве, якое цяпер завецца Аскольдавай магілай.

Назва, паводле летапіснай версіі, паходзіць ад лагера старажытных венграў («уграў»), якія праходзілі міма Кіева падчас перасялення з Прычарнамор’я на Дунай. Яшчэ да таго Угорскае ўрочышча стала месцам забойства Аскольда і Дзіра. Аскольд быў тут і пахаваны; над яго магілай пазней узведзена царква Св. Мікалая.

Ва ўрочышчы (магчыма яшчэ з часоў Аскольда) існаваў княжацкі двор, які з 1151 года быў афіцыйнай рэзідэнцыяй Ізяслава Мсціславіча. Знойдзены тут скарб дырхемаў сведчыць пра заселенасць мясцовасці ў VIII — пач. X ст. Ёсць нават здагадка, што княжацкі двор, уласна, і быў заснаваны Аскольдам (што тлумачыць, чаму яго забілі менавіта тут).

## Літаратура 
* Київ. Історична енциклопедія. З найдавніших часів до 1917 року

Катэгорыя:Гісторыя Кіева
Катэгорыя:Геаграфія Кіева
Populus hyrcana

**Populus hyrcana** — лістападнае дрэва роду таполя сямейства вярбовыя.

## Батанічнае апісанне 
Лістападнае дрэва, якое дасягае вышыні 15-25 метраў. Галіны прамыя, лісце размешчана чаргова на чарашках. Кветкі сабраны ў суквецці-каташкі.

Плод - каробачка.

## Арэал 
Расце ў Азербайджане.

## Таксанамія 
Від уваходзіць у род  сямейства  парадку .

## Літаратура 
* Деревья и кустарники СССР. т. 2. 1951
* Флора Азербайджана. т. 3. 1952
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961
* Красная Книга СССР. 1984
* Azərbaycanın «Qırmızı» və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996
* Azərbaycan florasının konspekti. I—III cildlər. 2005; 2006; 2008
* Azərbaycanın nadir və nəsli kəsilməkdə olan oduncaqlı bitkilərinin in situ və ex situ şəraitində bioekoloji xüsusiyyətlərinin reproduksiyasının, reproduksiyasının və re-patriasi¬yasının elmi əsasları, b.e.d. alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiya. Bakı. 2011
* «Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri», Bakı: «Elm», 2014, 380 səh.
* «Azərbaycan dendraflorasi» I cild, Baki, «Elm», 2011, 312 səh.
* , Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. «Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri», Bakı: «Elm», 2014, 380 səh.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Таполя
Віктар Понта

**Віктар Понта** (; нар. 20 верасня 1972) — румынскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Кіраўнік урада Румыніі з 2012 па 2015 гады.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 20 верасня 1972 года ў Бухарэсце.

Скончыў юрыдычны факультэт Бухарэсцкага ўніверсітэта ў 1995 годзе. З 1995 па 1998 год працаваў пракурорам у першым адміністрацыйным сектары Бухарэста. З 1998 па 2000 год з’яўляўся пракурорам у Вярхоўным Судзе Румыніі, займаючыся пытаннямі барацьбы з карупцыяй.

### Палітычная дзейнасць 
У 2004 годзе абраны ў Палату дэпутатаў ад жудзеца Горж, у 2008 годзе быў пераабраны. З 2006 віцэ-старшыня пастаяннага бюро палаты дэпутатаў парламента Румыніі. З 22 снежня 2008 года па 1 кастрычніка 2009 года з’яўляўся міністрам па сувязях з парламентам ва ўрадзе Эміля Бока.

Старшыня Сацыял-дэмакратычнай партыі Румыніі з лютага 2010 года (віцэ-старшыня з 2003). У сакавіку 2011 года Понта абвінаваціў прэзідэнта краіны Траяна Бэсеску ў здрадзе інтарэсаў краіны пасля таго, як у 2004 годзе Бэсеску дапамог пазбугнуць адказнасці амерыканскаму пехацінцу, які стаў віноўнікам гібелі вядомага румынскага рок-музыканта Тэафіла Петэра. Крыху пазней ён абвясціў Бэсеску і венгерскага прэм’ер-міністра Віктара Орбана ворагамі Румыніі пасля заяў наконт Трансільваніі і правоў венграў у Румыніі.

27 красавіка 2012 года быў высунуты на пасаду прэм’ер-міністра Румыніі прэзідэнтам Траянам Бэсеску. 7 мая 2012 года быў зацверджаны на пасадзе прэм’ер-міністра Румыніі.

21 снежня 2012 года падчас парламенцкіх выбараў, які прайшлі ў краіне, перазацверджаны на пасадзе прэм’ер-міністра.

31 ліпеня 2014 гады афіцыйна высунуты кандыдатам у прэзідэнты Румыніі ад Сацыял-дэмакратычнай партыі на наступных выбарах. У другім туры, які рушыў 16 лістапада, саступіў свайму суперніку Клаусу Ёханісу.

### Навуковая дзейнасць 
У 2000 годзе атрымаў ступень магістра ў вобласці міжнароднага крымінальнага права ў Катанійскім універсітэце, у 2002 годзе — Нацыянальным універсітэце абароны, у 2003 годзе — ступень доктара крымінальнага права ў Бухарэсцкім універсітэце. З’яўляецца аўтарам некалькіх кніг у сваёй вобласці, у тым ліку пра Міжнародны крымінальны суд.

У маі 2012 года часопіс Nature апублікаваў артыкул, у якім абвінаваціў Понту ў плагіяце — выкарыстанні ў доктарскай дысертацыі прац іншых навукоўцаў без неабходных спасылак на іх. Вышэйшая атэстацыйная камісія Румыніі і Камісія па этыцы Бухарэсцкага ўніверсітэта пацвердзілі наяўнасць плагіяту, аднак сам Понта гэта адмаўляе. Некалькі сотняў даследчыкаў і грамадскіх дзеячаў у звароце да міністра адукацыі Кацярыны Андранеску запатрабавалі пазбавіць прэм’ер-міністра навуковай ступені.

## Сям’я 
Віктар Понта жанаты другім шлюбам на Дачыяне Сырбу, румынскім еўрапарламентарыі ад Сацыял-дэмакратычнай партыі. Мае сына ад першага шлюбу.

## Факты 
* Доўгі час Понта з’яўляўся адным з самых маладых дзеючых кіраўнікоў дзяржаў свету.

## Спасылкі 
* Віктар Понта зноў стаў прэм’ер-міністрам Румыніі 

Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Румыніі
Катэгорыя:Дэпутаты Палаты дэпутатаў Румыніі
Катэгорыя:Міністры Румыніі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Румыніі
Катэгорыя:Юрысты Румыніі
Чырвоны колер у геральдыцы

**Чырво́ны ко́лер** — традыцыйная назва для чырвонага колеру і яго адценняў у геральдыцы.

## Асаблівасці 
У геральдычнай літаратуры называецца таксама наступнымі словамі: гюльз, рубінавы, кашаніль, чарвец, малінавы. У англійскай геральдыцы выкарыстоўваюцца асаблівыя тэрміны: у гербах прынцаў выражаецца тэрмінам «*mars*», у гербах пэраў — «*rubis*», ва ўсіх іншых — «*queuls*».

Чырвоны колер атрымліваецца змешваннем сурыку і кінавары з перавагай першага.

## Шрафіроўка 
Графічна ў чорна-белым варыянце колер пазначаецца вертыкальнымі лініямі.

## Сімволіка колеру 
Чырвоны колер у геральдыцы традыцыйна сімвалізуе храбрасць, смеласць, мужнасць, бясстрашнасць, права, агонь, цеплыню, любоў, велікадушнасць, чырвонае поле, кроў, пралітую за сюзерэна, рэлігійныя або палітычныя ідэалы.

У сярэдневяковай астраноміі чырвонаму колеру адпавядаў Марс, у алхіміі — рубін і жалеза, стыхія — агонь.

Катэгорыя:Тынктуры
Клякачка калхідская

**Клякачка калхідская** (*Staphylea colchica*) — від кустоў або невялікіх дрэў роду  сямейства . Рэдкі від. Эндэмік Каўказа. Унесены ў Чырвоную кнігу Расіі.

## Таксанамія 
Від **Клякачка калхідская** ўваходзіць у род  сямейства  парадку .

## Значэнне 
Калі ў красавіку, адразу пасля распускання лісця, з’яўляюцца сабраныя ў гронкападобныя суквецці даўгаватыя кветкавыя бутоны, мясцовыя жыхары збіраюць іх і зашмальцоўваюць разам з разнастайнымі заправамі — гэта страва завецца грузінскія джанджолі. Часам іх называюць «каперсы», паколькі на смак яны сапраўды вельмі падобныя, хоць у батанічным дачыненні з сапраўднымі каперсамі клякачка не ў сваяцтве.

Гатовыя джанджолі звычайна злёгку адціскаюць, паліваюць алеем, пасыпаюць нашаткаваным зялёнай або рэпчатай цыбуляй і падаюць як вострую закуску або заправу. Зрэшты, спектр выкарыстання джанджолі, як і каперсаў, вельмі шырокі.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Клякачкавыя
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Nitraria komarovii

**Nitraria komarovii** — від раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Расліна дасягае 1-1,4 метра ў вышыню. Лісце чарговае, простае, сакавітае. Кветкі жаўтлява-белыя.

## Арэал 
Натуральнымі абласцямі распаўсюджання з'яўляюцца Каўказ, Расія (Ніжняя Волга), Казахстан, Туркменістан, Аўстралія, Цэнтральная Азія, Афрыка, Аравія і Палестына.

## Літаратура 
* Деревья и кустарники. СССР. т. 4. 1958;
* Флора Азербайджана т.6. 1955;
* Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970;
* Azərbaycanın «Qırmızı» və "Yaşıl kitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996;
* Azərbaycan florasının konspekti. I—III cildlər. 2005; 2006; 2008.
* «Azərbaycan dendraflorasi» I cild, Baki, «Elm», 2011, 312 səh.
* , Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. «Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri», Bakı: «Elm», 2014, 380 səh.

Катэгорыя:Сапіндакветныя
Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей
Альмаш (правадыр)

**А́льмаш** (; каля 820 — каля 895) — паўлегендарны правадыр саюза венгерскіх плямёнаў (надзьфеедэлем) у IX стагоддзі.

## Біяграфія 
Інфармацыя пра Альмаша маецца толькі ў «*Gesta Hungarorum*» («Дзеянні уграў», «Хроніка Ананіма»), знакамітага летапісу канца XII стагоддзя, у «*Chronicon Pictum*» XIII стагоддзя і ў некалькіх іншых манускрыптах. Альмаш быў сынам Ідзьека ці Элада. Паводле легенды, маці Альмаша, Эмешэ (Emese), убачыла ў ва сне міфічную птушку Турул, якая асемяніла Эмешэ і прадказала, што ад яе пойдзе шмат вялікіх каралёў. Легенда, такім чынам, тлумачыць імя Альмаш, якое паходзіць ад венгерскага слова  — сон.

Паводле сярэдневяковых хронік, Альмаш быў абвешчаны правадыром сямі венгерскіх плямёнаў, якія жылі ў Прычарнамор’і (Этэлкёз, ці Атэлькуза; *Etelköz*) пад уладай хазараў. Часам з тэксту «Аповесці мінулых гадоў» (*«Ішлі ўгры міма Кіева гарою, якая празываецца зараз Угорскай, прыйшлі да Дняпра і сталі вежамі: хадзілі яны гэтак жа, як цяпер полаўцы»*) робіцца выснова пра тое, што Олмаш (гэта значыць Альмаш) узначальваў мадзьярскія плямёны падчас падзей пад Кіевам і нават мог быць заснавальнікам Царквы Святога Мікалая на Аскольдавай магіле, што малаверагодна як у сілу храналагічных нестасовак, так і ў сілу язычніцкага веравызнання Альмаша і тагачасных венграў.

Аўтар «*Gesta Hungarorum*» сцвярджае, што пры Альмашы пачаўся рух уграў праз Карпаты, у прыватнасці, быў пераможаны і забіты ўжгарадскі князь Лабарац. У 895 годзе венгры пад кіраўніцтвам Альмаша, уступіўшы ў саюз з візантыйскім імператарам Львом VI Мудрым, уварваліся ў Балгарыю, але былі разбіты ў бітве на Паўднёвым Бугу балгарскім царом Сімяонам I і яго саюзнікамі печанегамі, што вымусіла іх пакінуць Прычарнамор’е і міграваць у раён сучаснай Венгрыі. Гэты паход узначаліў ужо сын Альмаша, Арпад (каля 845 — каля 907), родапачынальнік дынастыі Арпадаў.

Сам Альмаш пасля паражэння ад балгараў і печанегаў быў або забіты або прынесены ў ахвяру — з-за ваенных няўдач або рытуальна, па сканчэнні 40-гадовага тэрміна кіравання. Дакладнае месца яго смерці невядома.

## У кіно 
*  / Honfoglalás (1996; Венгрыя); рэжысёр Габар Кольтаі, у ролі Альмаша — Імрэ Шынкавіч.

## Библиография 
* Kristó, Gyula. «Korai Magyar Történeti Lexikon (9-14. század) (Encyclopedia of the Early Hungarian History — 9-14th centuries)». Budapest: Akadémiai Kiadó, 1994.
* Dümmerth Dezső: Emese álma — Virrasztó géniusz, összegyűjtött esszék. Ifjúsági Lap- és Könyvkiadó, 1987.
* Kristó Gyula-Makk Ferenc: Az Árpád-ház uralkodói. I.P.C. könyvek Kft., 1996.
* Kristó, Gyula (editor): Korai Magyar Történeti Lexikon — 9-14. század (Encyclopedia of the Early Hungarian History — 9-14th centuries); Akadémiai Kiadó, Budapest, 1994.
* Kristó, Gyula: Magyar honfoglalás — honfoglaló magyarok (The Hungarians' Occupation of their Country — The Hungarians occupying their Country); Kossuth Könyvkiadó, 1996.
* Demény István Pál (19 септември 2006). «Emese álma». Erdélyi Múzeum (58. kötet, 1996.).
* История Венгрии. Том 1. Издательство: Наука, 1971 г.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IX стагоддзя
Катэгорыя:Кіраўнікі Венгрыі
Катэгорыя:Венгерская міфалогія
Міністэрства абароны СССР

**Міністэ́рства абаро́ны СССР** — саюзны орган дзяржаўнага кіравання ўзброенымі Сіламі СССР за выключэннем самастойных родаў войскаў (Пагранічныя войскі КДБ СССР, Унутраныя войскі МУС СССР). На чале міністэрства знаходзіўся Міністр абароны СССР, які мог уваходзіць у Палітбюро ЦК КПСС.

## Гісторыя 
26 кастрычніка (8 лістапада) 1917 г. — у Савецкім Урадзе створаны Камітэт па ваенных і марскіх справах, ператвораны ў Савет Народных Камісараў (СНК) па ваенных і марскіх справах.

Лістапад (пачатак снежня) 1917 г. — замест СНК па ваенных і марскіх справах быў створаны Народны камісарыят па ваенных справах (Наркамваен) на чале з Калегіяй.

3 сакавіка 1918 года — утвораны Вышэйшы ваенны савет (ВВС).

31 сакавіка 1918 г. — выдадзены загад ВВС Рэспублікі, па якім заснаваны 6 ваенных акругаў: Яраслаўская, Маскоўская, Арлоўская, Беламорская, Прыуральская і Прыволжская.

2 верасня 1918 — УЦВК абвясціў Савецкую Рэспубліку ваенным лагерам, скасаваў Вышэйшы ваенны савет і заснаваў Рэвалюцыйны ваенны савет Рэспублікі (РВСР) пад старшынствам Наркама па ваенных і марскіх справах. У яго склад на правах члена з правам вырашальнага голасу ўваходзіў Галоўнакамандуючы усімі ўзброенымі Сіламі Рэспублікі (пасада ўведзена 2 верасня 1918), які ажыццяўляў праз Палявы штаб РВСР аператыўна-стратэгічнае кіраўніцтва войскамі дзеючай арміі і флотам.

12 лістапада 1923 — зацверджана першае палажэнне аб агульнасаюзным Народным камісарыяце па ваенных і марскіх справах (Наркамваенмор), яго стварэнне замацавана ў Канстытуцыі СССР 1924 года.

1924—1925 гг. — у СССР праведзена ваенная рэформа, якая закранула ўсю ваенную сістэму дзяржавы, уключаючы і цэнтральны апарат.

30 снежня 1937 г. — утвораны Народны Камісарыят ВМФ СССР, са складу Наркамата абароны былі выведзеныя Упраўленне Ваенна-Марскіх Сіл РСЧА і падначаленыя яму флаты і флатыліі.

Чэрвень 1940 — Палітычнае ўпраўленне РСЧА перайменавана ў Галоўнае Палітычнае кіраванне РСЧА.

25 лютага 1946 г — зноў ствараецца адзіны Народны Камісарыят Узброеных Сіл СССР.

з сакавіка 1946 года — Міністэрства Узброеных Сіл СССР.

з 1950 года — Ваеннае міністэрства СССР, у лютым 1950 яно было падзелена на Ваеннае міністэрства і Ваенна-марское міністэрства СССР, якія ў сакавіку 1953 года былі аб’яднаны ў Міністэрства абароны СССР.

20 сакавіка 1992 г. рашэннем кіраўнікоў 7 дзяржаў СНД, на базе Міністэрства абароны СССР створана Галоўнае камандаванне Аб’яднаных Узброеных Сіл СНД.

## Кіраўнікі 
* 1946—1947 — І. В. Сталін
* 1947—1949 — М. А. Булганін
* 1949—1953 — А. М. Васілеўскі
* 15 сакавіка 1953 — 9 лютага 1955 — М. А. Булганін
* 9 лютага 1955 — 26 кастрычніка 1957 — Г. К. Жукаў
* 26 кастрычніка 1957 — 31 сакавіка 1967 — Р. Я. Маліноўскі
* 12 красавіка 1967 — 26 красавіка 1976 — А. А. Грэчка
* 29 красавіка 1976 — 20 снежня 1984 — Д. Ф. Усцінаў
* 22 снежня 1984 — 30 мая 1987 — С. Л. Сакалоў
* 30 мая 1987 — 29 жніўня 1991 — Д. Ц. Язаў
* 29 жніўня 1991 — 20 сакавіка 1992 — Я. І. Шапашнікаў

Абароны
СССР
Катэгорыя:Узброеныя сілы СССР
Протаэламская цывілізацыя

**Прота-эламіты** — прыняты ў навуцы тэрмін для абазначэння цывілізацыі народнасцей, меркавана на поўдні Месапатаміі, якія пазней рассяліліся і распаўсюдзілі свой уплыў на тэрыторыі сучаснага паўднёва-заходняга Ірана, стварыўшы перадумовы для станаўлення эламскай цывілізацыі.

## Агульная характарыстыка 
Прота-эламская цывілізацыя (перыяд) існавала меркавана з 3300 па 2800 гг. да н.э. на тэрыторыі Паўднёвай Месапатаміі. Для яе характэрны надпісы на гліняных таблічках так званым протаэламскім пісьмом. Паколькі гэта пісьмо дагэтуль не расшыфравана, протаэламскую цывілізацыю традыцыйна разглядаюць як асобную ад пазнейшай эламскай, пісьмо якой прачытана.

Прота-эламская цывілізацыя зведала моцны ўплыў шумерскай культуры, якая ў далейшым распаўсюдзілася на тэрыторыях ад Месапатаміі да Цэнтральнай Азіі і меркавана да Афганістана. Археалагічныя пласты прота-эламскай цывілізацыі выяўлены пры раскопках горада Урук, дзе самыя раннія пласты паказваюць на існаванне самастойнай культуры, якая  ўжо ў позні час знаходзілася пад уплывам шумерскай культуры. Лічыцца, што прота-эламская культура ў сваім познім варыянце паўтарае дасягненні шумерскай культуры.

У далейшым, прота-эламская культура і яе носьбіты, у той час як на «прарадзіме» ў Месапатаміі яна асімілявалася з іншымі пазнешымі культурамі, канчаткова замацавалася на тэрыторыі сучаснага паўднёва-заходняга Ірана і перайшла ў археалагічны пласты, вядомая як эламская.

## Гісторыя 
У перыяд 8000-3700 гг. да н.э. на тэрыторыі Урадлівага паўмесяца распаўсюдзіліся невялікія паселішчы, якія жылі на лішках сельскагаспадарчай прадукцыі. Для яе ўліку з'явіліся жэтоны з геаметрычнымі выявамі.

Месапатамская цывілізацыя ўзнікла каля 3700-2900 г. да н.э. на фоне развіцця тэхналагічных інавацый — такіх, як плуг, парусныя лодкі і апрацоўка медзі. У гэты ж час з'яўляюцца гліняныя таблічкі з піктаграфічным протаэламскім пісьмом, якія сведчаць, відаць, пра гандаль паміж храмамі.

## Гл. таксама 
* Протаэламскае пісьмо
* Старажытны Блізкі Усход

## Літаратура 
* Daniel T. Potts, *The Archaeology of Elam* (Cambridge, UK, 1999).
* Robert H. Dyson, "Early Work on the Acropolis at Susa. The Beginning of Prehistory in Iraq and Iran, " *Expedition* 10/4 (1968) 21-34.
* A. Le Brun, «Recherches stratigraphiques a l’acropole de Suse, 1969—1971,» in * Cahiers de la Délégation archaéologique Française en Iran 1 * (= CahDAFI 1; Paris, 1971) 163—216.

## Спасылкі 
* Абуаль Хассан М. Б. ВЗАИМОДЕЙСТВИЯ ДРЕВНИХ ЦИВИЛИЗЦИЙ ВОСТОКА КОНЦА IV И III ТЫС. ДО Н. Э. 

Катэгорыя:Гісторыя Ірана
Катэгорыя:Археалогія ў Іране
Катэгорыя:Бронзавы век
Катэгорыя:Элам
Катэгорыя:Цывілізацыі
Катэгорыя:Археалагічныя культуры Азіі
Крутая Гара

Назву **Крута́я Гара́** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Мінская вобласць
** Крутая Гара — вёска ў Лагойскім раёне
** Крутая Гара — вёска ў Смалявіцкім раёне
Бутрымовіч

**Бутрымовіч** — прозвішча.

* Аляксандр Бутрымовіч — беларускі артыст балета
* Віталь Мікалаевіч Бутрымовіч — беларускі балетмайстар
* Мацей Бутрымовіч (1745—1814) — падстароста пінскі
* Тамара Уладзіміраўна Бутрымовіч (нар. 1948) — беларускі архітэктар.
* Уладзімір Бутрымовіч (1922—1987) — беларускі грамадскі дзеяч у Вялікабрытаніі

## Гл. таксама 
* Род Бутрымовічаў — вялікалітоўскі шляхецкі род
Шаш (вобласць)

**Шаш**, або **Чач** — старажытная гістарычная вобласць у Сярэдняй Азіі, на тэрыторыі сучаснага Паўднёвага Казахстана і паўночна-ўсходняй часткі Узбекістана, даліны рэк Чырчык і Ангрэн, а таксама правабярэжжа Сырдар'і, у раёне цяперашняга Ташкента.

## Гісторыя 
Шаш з'яўляецца раёнам старажытнай земляробчай культуры. Яшчэ ў надпісе сасанідскага цара Шапура I ад 262 г. н.э. згадваецца вобласць Чач. У арабамоўных гістарычных дакументах назва «Шаш» сустракаецца пасля заваявання арабамі Сярэдняй Азіі. У 712—713 гадах Шаш, а таксама яго саюзнікі Согд, Уструшана і Фергана былі разгромлены арабамі. Са з'яўленнем дзяржавы Саманідаў Шаш становіцца адной з найбуйнейшых яго абласцей. Праз Шаш праходзіў Шаўковы шлях з краін Блізкага Усходу ў Кітай.

Падчас мангола-татарскага заваявання Сярэдняй Азіі дынастыі кіраўнікоў Шаша ўдалося ўцалець, захавалася і сталіца Шаша — Бінкент, які з XI стагоддзя стаў называцца Ташкентам. Гэты горад пэўны час належаў ханам Чагатайскага ўлуса. Пасля распаду апошняга адышоў да Цімурыдаў. Розныя феадальныя дзяржавы, што ўзнікалі ў раёне Ташкента, у шэрагу сярэдневяковых дакументаў працягвалі і пазней называцца Шаш.

## Літаратура 
* «Древний Ташкент», Ташкент 1973
* Бартольд В. В. «Ташкент», Сочинения, т.3, Москва 1965.

## Гл. таксама 
* Мінгурук
* Шаштэпа

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Узбекістана
Фергана (гістарычная вобласць)

thumb|400px|карта Ферганскай даліны

**Фергана** — гістарычная вобласць у Сярэдняй Азіі (раён Ферганскай катлавіны). Адзін з найстаражытных раёнаў асела-земляробчай культуры, якая ўзыходзіць да бронзавага веку (гл. артыкулы Дальверзінскае паселішча, Чусцкае паселішча), баваўнаводства было вядома тут з пачатку н.э. У 8 ст. заваявана арабамі, затым уваходзіла ў склад шэрагу сярэднеазіяцкіх дзяржаў. У 2-й палове 18 ст. аддзялілася ад Бухарскага ханства і склала аснову тэрыторыі Какандскага ханства, пасля скасавання якога ў 1876 увайшла ў склад Расійскай імперыі.

## Літаратура 
* Бернштам А. Н., Древняя Фергана, Таш., 1901 (лит.);
* Заднепровский Ю. А., Древнеземледельческая культура Ферганы, М. √ Л., 1962 (Материалы и исследования по археологии СССР, № 118);
* Горбунова Н. Г., В древней Фергане, Таш., 1972.

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Узбекістана
Катэгорыя:Ферганскі вілает
Далёкасць плавання

**Далё́касць пла́вання** — адна з асноўных характарыстык карабля.

Далёкасць плавання вызначаецца, як максімальная адлегласць, якую можа прайсці карабель (судна) без дазапраўкі палівам і змазачнымі матэрыяламі, а таксама папаўненне запасаў кацельнай вады (для параходаў і паратурбінных караблёў). Вызначаецца на выпрабаваннях і вылічваецца для розных хуткасцяў, напрыклад, для максімальнай хуткасці, для эканамічнага ходу і т. Найбольшай далёкасці плавання адпавядае так званая эканамічная хуткасць карабля. Для сучасных буйных марскіх судоў складае 15 — 20 тысяч міль.

Для караблёў (судоў) з атамнай сілавой устаноўкай далёкасць плавання практычна неабмежаваная і вызначаецца тэрмінам паміж перазарадкай актыўных зон рэактараў, які вылічваецца гадамі і дзесяткамі гадоў.

## Літаратура 
* Сулержицкий, А. Д., Сулержицкий, И.&nbsp;Д.&nbsp;Морской словарь. М., Воениздат, 1956.

Катэгорыя:Марскія тэрміны
Вяча

Назву **Вя́ча** маюць:

* Вяча — вадасховішча ў Мінскім раёне
* Вяча — вёска ў Лагойскім раёне
* Вяча — рака ў Лагойскім і Мінскім раёнах
Сістан

**Сіста́н** ( ), раней Сакастан (даслоўны пераклад краіна сакаў) — геаграфічная вобласць на паўднёвым усходзе Ірана і паўднёвым захадзе Афганістана. Заходні Сістан з'яўляецца часткай іранскай правінцыі Сістан і Белуджыстан, тады як усходні — афганскай правінцыі Німроз. Краіна, багатая на помнікі даўніны і гераічныя паданні.

## Гісторыя 
[thumb|Руіны крэпасці ў [Насрэтабадзе, Сістан]]
У першай палове I тысячагоддзі да н.э. гэты рэгіён уваходзіў у склад Мідыйскай дзяржавы, пасля чаго быў уключаны ў склад Ахеменідскай дзяржавы.
 
У IV стагоддзі да н.э. Сістан быў заваяваны фалангамі Аляксандра Македонскага, які заснаваў тут горад Александрыя-ў-Арахазіі, (сучасны Кандагар).

З прыходам сакаў у канцы II стагоддзя да н.э. назва Сакастан паступова распаўсюджваецца на *Дрангіяну* (, у антычных і іранскіх крыніцах таксама *Заранг*) — старажытнаіранскую вобласць у басейне возера Хамун і нізоўях ракі Гільменд (у суседніх раёнах сучаснага Ірана і Афганістана), у часы Ахеменідаў і ў эліністычны перыяд — адну з асноўных усходне-іранскіх абласцей.

Пасля смерці Аляксандра рэгіён паслядоўна пераходзіў да Селеўкідаў і Маур'яў у 305 годзе да н.э. Далей рэгіён уваходзіў у склад Грэка-Бактрыйскага царства (з 180 года да н.э.).

У канцы II стагоддзя да н.э. Сістан засялілі плямёны сакаў, які прыйшлі з поўначы. Сакаў прыкладна ў 100 годзе да н.э. падпарадкавала Парфія, у 20 годзе н.э. — Кушанскае царства, затым — Сасанідская дзяржава.

У 640 годзе Сістан быў захоплены арабамі. З 861 па 1003 гады Сістанам кіравалі Сафарыды.

## Славутасці 
Найбольш буйныя археалагічныя раскопкі ў Сістан праводзіліся на востраве, акружаным водамі возера Хамун, які ў перыяд росквіту зараастрызму служыў адным з асноўных месцаў паломніцтва.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Геаграфія Афганістана
Катэгорыя:Геаграфія Ірана
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Ірана
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Афганістана
Сафарыды

**Сафарыды** () — дынастыя, якая стварыла дзяржаву ў цэнтры Сістана, паміж цяперашнімі Афганістанам і Іранам у перыяд 861—900. Сталіцамі Сафарыдаў былі Зарандж і Нішапур.

Заснавальнік дынастыі — Якуб ібн Лейс ас-Сафар, сын Лейса ібн Муадала, чалавек невядомага паходжання (мянушка Сафар азначае «меднік»). Ён змог атрымаць пад камандаванне армію, і, абгрунтаваўшыся ў Сістане, здзейсніў некалькі паходаў на ўсход і захад, заняў Харасан (зрынуўшы дынастыю Тахірыдаў) і частку цяперашняга Пакістана (Сінд). Халіф асцерагаўся Якуба, таму даручыў Маверанахр Саманідам. Уплыў Якуба рос з кожным днём, і халіф прызнаў кіраванне Якуба ў Харасане, Табарыстане, у Фарсе, Кермане і Сістане. Нягледзячы на падараванне халіфа Мутаміда, Якуб не пакінуў планаў заваяваць Багдад. У першым паходзе ён пацярпеў паражэнне, а падчас другога памёр, не дайшоўшы да Багдада.

Пасля смерці Якуба трон успадкоўваў яго брат Амр ібн Лейс. Ён наладзіў з халіфам добрыя адносіны, і той прызнаў яго ўладу. Тым часам у Маверанахры адбылося ўзмацненне дынастыі Саманідаў. Ісмаіл Самані захапіў амаль увесь Маверанахр. Каб не дапусціць узмацнення дзвюх дынастый халіф паведаміў Амру, што Ісмаіл жадае захапіць усе землі Сафарыдаў. Амр пацярпеў ад Ісмаіла паражэнне ў бітве пры Балху (900), патрапіў у палон і быў адпраўлены да халіфа, які загадаў пакараць яго смерцю (902). Дынастыя працягвала існаваць ў Сістане, а затым ператварылася ў васалаў Саманідаў і іх пераемнікаў.

## Кіраўнікі дынастыі Сафарыдаў 
* Абу Юсуф Якуб ібн Лейс ас-Сафар, эмір 861—878, пам. 879
* Амр ібн Лейс, эмір 878—901
* Абу-ці-Хасан Тахір ібн Мухамад, эмір 901—908
* Лейс ібн Алі, эмір 908—910
* Абу Алі Мухамад ібн Алі, эмір 910—911
* Абу Хафс Амр ібн-Якуб ібн-Мухамад ібн-Амр ібн-Лейс, эмір 912—913
* Абу Джафараў Ахмад ібн-Мухамад ібн-Халаф ібн-Лейс, эмір 922—963
* Валі ад-Даўла Абу Ахмад Халаф ібн-Ахмад, эмір 963—1003
* Тахір ібн Халаф, эмір 1003—1029
* Абу-л-Фадл Наср ібн-Ахмад ібн-Халаф, эмір 1029—1073

### Пад уладай Сельджукідаў 
* Баха ад-Дзін Тахір ібн-Наср, эмір 1073—1090
* Баха ад-Даўла Халаф ібн-Наср, эмір 1090—1103
* Тадж ад-Дзін Абу-л-Фадл Наср ібн-Наср, эмір 1103—1164
* Шамс ад-Дзін Мухамад ібн-Наср, эмір 1164—1167
* Тадж ад-Дзін ібн Із ал-Мулк ібн-Наср, эмір 1167—1215
* Шамс ад-Дзін Бахрамшах, эмір 1215—1221
* Таджудзін Наср III (1221)

### Пад уладай манголаў 
* Рукн ад-Дзін Абу-Мансур (1221—1222)
* Шыхабудзін Махмуд I (1222—1225)
* Ари I Персідскі (1225—1229)
* Шамсудзін Алі II (1229—1254)
* Насрудзін (1254—1328)
* Нусратудзін (1328—1331)
* Кутбудзін Мухамед II (1331—1346)
* Тафудзін І (1346—1350)
* Махмуд II (1350—1362)
* Ізудзін (1362—1382)
* Кутбудзін I (1382—1386)
* Таджудзін II (1386—1403)
* Кутбудзін II (1403—1419)
* Шамсудзін (1419—1438)
* Нізамудзін Ях'я (1438—1480)
* Шамс ад-Дзін Мухамед III (1480—1495)

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
*
Катэгорыя:Гісторыя Таджыкістана
Арахазія

**Арахазі́я** () — эліністычная назва тэрыторыі сучаснага паўднёва-ўсходняга Афганістана і паўночнага Пакістана - авестыйская Харахваці. У I стагоддзі да н.э. — асобная дзяржава.

Першапачаткова гэту тэрыторыю насялялі індаіранскія і іранскія плямёны, якія стварылі ў VI стагоддзі да н.э. царства Камбоджа, гісторыя якога невядомая. У тым жа стагоддзі Арахазію заваявалі персы. Пазней Арахазія ўваходзіла ў склад дзяржавы Аляксандра Македонскага, у імперыю Маур'яў і ў Грэка-бактрыйскае царства.

У апошняй чвэрці II стагоддзя да н.э. Арахазію заваявалі плямёны сакаў, якія перасяліліся сюды пад націскам юэчжаў з Сярэдняй Азіі. Апроч Арахазіі прышэльцы рассяліліся ў старажытнай Дрангіяне, якая з гэтага моманту стала называцца Сакастанам (сучасны Сістан). Гэта вобласць каля 115 года да н.э. была захоплена парфянамі і ў далейшым уваходзіла ў іх дзяржаву, хоць і карысталася значным самакіраваннем.

У пачатку I стагоддзя да н.э. Арахазія здолела аб'яднацца пад уладай мясцовай сакскай дынастыі, якая і кіравала там каля стагоддзя. Сталіцай яе верагодна была Александрыя Каўказская. Палітычная гісторыя гэтага царства амаль невядомая, але археолагамі знойдзены манеты, на якіх выбіты імёны чатырох цароў Арахазіі. Заснавальнікам дынастыі быў нейкі Ванон. Спалахор лічыўся яго братам-суправіцелем (але магчыма, ён не быў яго сваяком, а толькі насіў такі тытул). Спалагадам, верагодна, быў сынам Спалахора. Апошнім сакскім царом лічыцца Спалірыс. У канцы I стагоддзя да н.э. Арахазію заваяваў інда-сакскі цар Аз I, які кіраваў у Гандхары. У часы арабаў гэтая тэрыторыя стала называцца *Рухаджэм*.

## Літаратура 
* Vogelsang W. 1985. Early historical Arachosia in South-east Afghanistan; Meeting-place between East and West. *Iranica antiqua*, 20, 1985, p. 55-99.

Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Афганістана
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Індыі
Катэгорыя:Сярэдні Усход у эпоху Старажытнасці
Катэгорыя:Старажытная Індыя
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Афганістана
Арыябхата (штучны спадарожнік)

**«Арыябхата»** — першы індыйскі штучны спадарожнік Зямлі. Названы ў гонар індыйскага астранома і матэматыка Арыябхата.

Спадарожнік выведзены на арбіту 19 красавіка 1975 г. савецкай ракетай-носьбітам «Космас-3М». Маса спадарожніка 358 кг. Апагей арбіты 619 км, перыгей 563 км, перыяд абарачэння 96,3 мін.

Спадарожнік запушчаны ў мэтах даследаванняў у галіне рэнтгенаўскай астраноміі, рэгістрацыі нейтроннага і гама-выпраменьвання Сонца, вымярэння патокаў часціц і радыяцыі іанасферы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* A service of the Astrophysics Science Division at NASA/GSFC and the High Energy Astrophysics Division of the Smithsonian Astrophysical Observatory (SAO) 
* 

Катэгорыя:Штучныя спадарожнікі Зямлі
Катэгорыя:Навука ў Індыі
Rosa komarovii

**Rosa komarovii** — від раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Лістападны куст 0,6-0,8 м вышыёй. Парасткі прамыя, пакрыты шыпамі.

Лісце пёрыстае, авальнае ці эліптычнае, на чарашках, размешчана чаргова па ўсёй даўжыні галін.

Кветкі з актынаморфным пяціпялёсткавым калякветнікам. Плод — шматарэшак.

## Арэал 
У прыродзе сустракаецца ў Азербайджане і Дагестане. Асяроддзе пражывання — скалістыя горныя схілы ў сярэднім і верхнім горных паясах з камянямі, лясы, лугі, распаўсюджаны ў засушлівых раёнах.

## Значэнне 
Выкарыстоўваецца як дэкаратыўная расліна.

## Літаратура 
* Деревья и кустарники СССР. т.3.1954;
* Флора Азербайджана. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970;
* Azərbaycanın «Qırmızı» və "Yaşıl Кitabları"na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996;
* Azərbaycan florasının konspekti. I—III cildlər. 2005; 2006; 2008.
* «Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri», Bakı: «Elm», 2014, 380 səh.
* «Azərbaycan dendraflorasi» I cild, Baki, «Elm», 2011, 312 səh.
* , Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. «Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri», Bakı: «Elm», 2014, 380 səh.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Ружа
Атрубак

Назву **Атру́бак** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць
** Атрубак — вёска ў Бярэзінскім сельсавеце Докшыцкага раёна
** Атрубак — вёска ў Крыпульскім сельсавеце Докшыцкага раёна
* Мінская вобласць
** Атрубак — вёска ў Лагойскім раёне
Задворнікі

Назву **Задво́рнікі** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гродзенская вобласць
** Задворнікі — вёска ў Астравецкім раёне
* Мінская вобласць
** Задворнікі — вёска ў Лагойскім раёне
Пратэсты ў Алма-Аце (1986)

, прысвечаны снежаньскім падзеям]]
**Снежаньскія падзеі ў Алма-Аце**, вядомыя таксама як **Жэлтакса́н** () — выступленні казахскай моладзі, якія адбыліся 17—18 снежня 1986 года ў Алма-Аце, што была ў той час сталіцай Казахскай ССР. Прынялі форму масавых пратэстаў і народных паўстанняў супраць камуністычнай улады.

## Ход падзей 
Паводле афіцыйнай версіі, хваляванні пачаліся з-за рашэння Генеральнага сакратара ЦК КПСС М. С. Гарбачова зняць з пасады першага сакратара кампартыі Казахстана Дынмухамеда Кунаева, і замяніць яго на Генадзя Колбіна, першага сакратара Ульянаўскага абкама партыі, які раней ніколі не працаваў у Казахстане . Удзельнікі мірнага мітынгу патрабавалі прызначыць на пасаду главы рэспублікі прадстаўніка карэннага насельніцтва. Снежаньскія падзеі ў Казахстане сталі адным з першых у СССР масавых мітынгаў супраць дыктату цэнтра, пазней аналагічныя падзеі адбыліся і ў іншых нацыянальных рэспубліках Савецкага Саюза.

## Вынікі 
Па апублікаваных у Казахстане дадзеных, было затрымана праваахоўнымі сіламі 8,5 тысяч чалавек, атрымалі цяжкія цялесныя пашкоджанні (пераважна чэрапна-мазгавая траўма) больш за 1700 чалавек, дапытана ў пракуратуры 5324, у КДБ — 850 чалавек. 900 чалавек былі адміністрацыйна пакараныя (арышты, штрафы), каля 1400 чалавек папярэджаны, звольненыя з працы 319, адлічаныя з навучальных устаноў (толькі па дадзеных Мінадукацыі) 309 студэнтаў. Па крымінальных артыкулах асудзілі 99 чалавек, сярод іх 20-гадовы Кайрат Рыскулбекаў, які пазней загінуў у турме. Камсамольскі і партыйныя спагнанні атрымалі каля 1400 людзей. Пачалася барацьба з нацыяналістычнымі настроямі сярод казахскай інтэлігенцыі.

У пачатку 1987 года была прынятая пастанова ЦК КПСС, у якой падзеі абвяшчаліся праявай казахскага нацыяналізму. У далейшым у сувязі з развіццём працэсаў перабудовы і зменамі палітычнай кан’юнктуры пазіцыя цэнтральнай улады змянілася. 9 студзеня 1989 года на пасаду другога сакратара быў пастаўлены этнічны казах, а 22 чэрвеня таго ж года Назарбаеў змяніў Колбіна на пасадзе кіраўніка рэспублікі. 14 лістапада 1989 года група дэпутатаў Вярхоўнага Савета Казахскай ССР на чале з пісьменнікам Мухтарам Шаханавым звярнулася ў ЦК КПСС з просьбай пра адмену фармуліроўкі «праява казахскага нацыяналізму», і фармуліроўка была адменена.

12 снежня 1991 года прэзідэнт Казахскай ССР Нурсултан Назарбаеў падпісаў указ аб рэабілітацыі рэпрэсаваных за снежаньскія падзеі. 16 снежня, праз роўна пяць гадоў пасля Жэлтаксана, Казахстан апошнім з савецкіх рэспублік абвясціў незалежнасць. Было афіцыйна прызнана, што Жэлтаксан паклаў пачатак здабыццю Казахстанам незалежнасці і суверэнітэту.

## Ушанаванне памяці 
У дзясятках гарадоў Казахстана з’явіліся вуліцы «Жэлтаксан».

У 2006 годзе ў гонар паўстання быў створаны манумент «Зара незалежнасці».

## Спасылкі 
* Снежань 1986 : аналітычныя матэрыялы і ўспаміны сведак. Сайт «радио Азаттык» (казахскамоўны філіял «радыё Свабода»)

Катэгорыя:Перабудова
Катэгорыя:Гісторыя Алматы
Катэгорыя:Снежань 1986 года
Катэгорыя:1986 год у Казахстане
Катэгорыя:Канфлікты 1986 года
Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў Казахстане
Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў СССР
Мятлічына

Назву **Мятлі́чына** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Мінская вобласць
** Мятлічына — вёска ў Астрошыцкім сельсавеце Лагойскага раёна.
** Мятлічына — вёска ў Бяларуцкім сельсавеце Лагойскага раёна.
Лешненскае

**Ле́шненскае** — вадасховішча ў Мазырскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі у басейне ракі Прыпяць, за за 28 км у напрамку на захад ад горада Мазыр, каля вёскі Лешня.

Вадасховішча створана ў 1978 годзе ў пойме ракі Буклёўка (працякае праз вадасховішча). Плошча паверхні 0,64 км². Даўжыня 2,1 км, найбольшая шырыня 0,6 км. Найбольшая глыбіня 5,5 м, сярэдняя 2,8 м. Аб’ём вады ў вадасховішчы 1,8 млн м³. Плошча вадазбору 52 км². Ваганні ўзроўню вады на працягу года 4,2 м. Сярэдні шматгадовы сцёк каля 6,3 млн м³.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Вадасховішчы Мазырскага раёна
Катэгорыя:Басейн Прыпяці
Герб Дуброўна

**Герб Дуброўна** — герб горада Дуброўна Дубровенскага раёна. Герб зарэгістраваны ў Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь 10 студзеня 1997 г. № 11.

## Апісанне 
Герб уяўляе сабой варажскі шчыт, у блакітным сценчатым полі якога намалявана сярэбраныя з чорнымі швамі закругленыя ўверсе брама з зачыненымі блакітнымі дзвярамі, увянчаная залатой дубовай галінкай з жолудам і лісцем. Ля падмурка брамы такія ж залатыя дубовыя галінкі.

## Сімволіка 
Асноўнай ідэяй, закладзенай у гербе, з’яўляецца адзлюстраванне геаграфічнае размяшчэнне горада Дуброўна на ўсходняй мяжы Беларусі, дзе здаўна праходзілі гандлёвыя і ваенна-стратэгічныя шляхі на Маскву. Дзякуючы гэтаму горад з даўніх часоў з’яўляўся галоўнымі «усходнімі варотамі» краіны, такім чынам зачыненая брама з’яўляецца алегарычнай выявай надзейнай абароны.

]]
Таксама знайшла сваё адлюстраванне назва горада, якая звязана са словам «дуброва». Яна прадстаўлена на гербе трыма дубовымі залатымі галінкі з жалудамі і разным лісцем на кожнай. Падобнае кампазіцыйнае размяшчэнне галінак — адной зверху, двух іншых — з кожнага боку ад падмурку мураванай брамы — перагукваецца са старажытным шляхецкім гербам «Дамброва», які ўяўляе сабой выяву падковы з крыжамі ўверсе і па баках. Існуе таксама падабенства паміж назвамі прыватнаўласніцкага герба і горада.

»]]
Тры выкарыстаныя ў гербе колеры (блакітны, залаты і сярэбраны) адпавядаюць колерам герба «Ляліва», якім карыстаўся шляхецкі род Глябовічаў — уладальнікаў маёнтка Дуброўна ў XVI—XVII стст. Гэта нагадвае пра тое, што менавіта Глябовічы заснавалі ў Дуброўне замак і мястэчка, якое паклала пачатак сучаснаму гораду.

## Гл. таксама 
* Сцяг Дуброўна

## Спасылкі 
* Герб горада Дуброўна

Катэгорыя:Дуброўна
Дуброўна
Дубіца (сельскі населены пункт)

**Ду́біца** (, ) — былы сельскі населены пункт (станцыя) у Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіў у склад Дамачаўскага пасялковага савета.

Скасаваны ў 2011 годзе, тэрыторыя населенага пункта ўключана ў склад вёскі Дубіца.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дубіца (Брэсцкі раён)
Альха

**Альха́** (, ) — хутар у Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Знаменскага сельсавета.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Знаменскі сельсавет (Брэсцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна