Спіс рымскіх імператараў

thumb|250px|right|Статуя імператара Аўгуста ў Ватыканскім музеі
Першым імператарам (у сучасным сэнсе) Рыма стаў Актавіян Аўгуст: пасля перамогі над Маркам Антоніем і вяртаннем з Егіпта ён уладкаваў трыўмф і 13 студзеня 27 года да н.э. склаў з сябе надзвычайныя паўнамоцтвы перад сенатам і абвясціў пра рэстаўрацыю Рэспублікі, але пакінуў за сабой камандаванне 75 легіёнамі і тытул імператара (як сталы *praenomen*).

Пасля забойства імператара Комада Рымская імперыя ўступіла ў Крызіс трэцяга стагоддзя, калі пачалі з'яўляцца шматлікія ўзурпатары. У 395 годзе імперыя была канчаткова падзелена на Заходнюю Рымскую імперыю і Усходнюю Рымскую імперыю.

У 476 годзе быў зрынуты апошні Заходне-рымскі імператар Ромул Аўгуст (хоць фармальна імператарам лічыў сябе да 480 года Юлій Непат). Заходняя Рымская імперыя пала, а Усходняя Рымская імперыя, званая гісторыкамі з гэтага часу Візантыяй, працягвала існаваць яшчэ практычна тысячу гадоў, да 1453 года, калі Канстанцінопаль быў захоплены туркамі-асманамі, з перапынкам з 1204 па 1261 год, калі Канстанцінопаль быў захоплены крыжакамі.

Спіс **рымскіх імператараў** у храналагічным парадку, *курсівам* вылучаны ўзурпатары. Не пазначаны палкаводцы, якія паднялі паўстанні супраць цэнтральнай улады, але фармальна не абвешчаныя імператарамі (за выключэннем традыцыйна ўключаных, напр., Макрыян Старэйшы). У якасці суправіцеляў пазначаны спадчыннікі ўлады (пачынаючы з сярэдзіны I стагоддзя статус спадчынніка практычна заўсёды супадаў з тытулам цэзара), афіцыйныя суправіцелі, часам — рэгенты пры неактыўнасці імператара.

## Прынцыпат 
### Юліі-Клаўдзіі 
### 1-е міжцарства 
### Флавіі 
### Антаніны 
### 2-е міжцарства 
### Северы 
## Крызіс III стагоддзі 
Усе імператары (і ўзурпатары) гэтага перыяду памерлі гвалтоўнай смерцю, акрамя Гасціліяна

### Салдацкія імператары 
### Імператары Галіі 
**Гальская імперыя** () — сепаратысцкае ўтварэнне, якое ўзнікла на тэрыторыі рымскай Галіі падчас крызісу III стагоддзя. Імперыя праіснавала з 260-га па 274 гг. і складалася з тэрыторый правінцый Галіі, Іберыі, Брытаніі і Германіі (пасля гібелі Постума Іберыя ўз'ядналася з Рымскай імперыяй). Сталіцай імперыі стаў горад Калонія Агрыпіна () — сучасны Кёльн. Пры імператарах Тэтрыку I і Тэтрыку II сталіца была перанесена ў горад Аўгуста Тверэрарум () — сучасны — Трыр. У 274 г. Тэтрык I здаўся імператару Аўрэліяну, і заходнія правінцыі зноў увайшлі ў склад Рымскай імперыі

### Пальмірскае царства 
**Пальмірскае царства** (260—273) — сепаратысцкая дзяржава з цэнтрам у Пальміры, утвораная на тэрыторыі Рымскай імперыі падчас яе распаду ў III стагоддзі. У яго ўваходзілі правінцыі Сірыя, Палесціна, Егіпет і большая частка Малой Азіі. Кіраўнікамі быў прыняты персідскі тытул цара. Было разгромлена імператарам Аўрэліянам, якія стварылі на вернутай тэрыторыі *Restitutor Orientis*.

### Ілірыйскія імператары 
## Дамінат 
### Тэтрархія 
**Тэтрархія** ( — «кіраванне чатырох») — назва ўрада, у якім улада падзелена паміж чатырма людзьмі (тэтрархамі). Як правіла, тэтрархіяй завецца сістэма кіравання Рымскай імперыяй, уведзеная імператарам Дыяклетыянам у 293 г. і якая доўжылася да 313 г. У 285 г. Дыяклетыян прызначыў военачальніка Максіміяна малодшым суправіцелем («цэзарам»), а ў 286 годзе — «аўгуст». Дыяклетыян кіраваў усходняй паловай імперыі, а Максіміян — заходняй. У 293 годзе, палічыўшы, што ваенныя і грамадзянскія праблемы патрабуюць спецыялізацыі, дадаткова былі прызначаны двое цэзараў у памочнікі аўгустам: Галерый і Канстанцый Хлор. Меркавалася, што аўгусты будуць адракацца пасля 20-летняга кіравання, а ўлада будзе пераходзіць да цэзараў. Чатырма сталіцамі тэтрархаў былі:

* Нікамедыя ў Малой Азіі (цяпер Ізміт у Турцыі), была сталіцай усходняга і найгалоўнага аўгуста. У табліцы — EA
* Сірмій (цяпер Срэмска-Мітравіца у раёне Ваяводзіна сучаснай Сербіі, была сталіцай усходняга цэзара. У табліцы — EC
* Медыялан (цяпер Мілан, каля Альп) быў сталіцай заходняга аўгуста. У табліцы — WA
* Аўгуста Трэверарум (цяпер Трыр, у Германіі) была сталіцай заходняга цэзара. У табліцы — WC

### Дынастыя Канстанціна (2-я Флавіяў) 
### Дынастыя Валентыніяна-Феадосія 
## Заходняя Рымская імперыя 
Пасля 395 года агульнага кіраўніка ў абедзвюх частак дзяржавы ўжо не было, хоць імперыя па-ранейшаму лічылася адзінай, толькі кіруемай двума імператарамі і двума дварамі. Феадосій I Вялікі быў апошнім імператарам, які кіраваў аб'яднанай Рымскай імперыяй.

## Гл. таксама 
* Год чатырох імператараў
* Пяць добрых імператараў
* Спіс візантыйскіх імператараў
* Консулы Рымскай імперыі

## Літаратура 
### Першасная літаратура 
* Гай Светоній Транквіл. Жыццё 12 цэзараў.
* Пісьменнікі гісторыі Аўгустаў.
* Тацыт. Аналы. Гісторыя.
* Еўтропій. Брэвіярый ад заснавання Горада.
* Аўрэлій Віктар. Пра Цэзараў.
* Псеўда-Аўрэлій Віктар. Выманні пра жыццё рымскіх імператараў.
* Зосім. Новая гісторыя.
* Герадыян. Гісторыя імператарскай улады пасля Марка.
* Павел Арозій. Гісторыя супраць язычнікаў.

### Навукова-папулярная літаратура 
* 
* 
* 

### Навуковая літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Жыццё і кіраванне рымскіх імператараў у храналагічнай паслядоўнасці 


Рымскія імператары
Катэгорыя:Спісы:Старажытны Рым