Якуцкая мова

**Якуцкая мова** (саха тыла) — мова якутаў, належыць да цюркскай групы моў. Колькасць носьбітаў мовы па дадзеных перапісу 2002 г. складае каля 444.000 чалавек, якія пражываюць у асноўным на тэрыторыі Якуціі, а таксама ў Іркуцкай і Магаданскай абласцях, Краснаярскім і Хабараўскім краях.

Якуцкая мова рэзка адрозніваецца ад іншых цюркскіх моў наяўнасцю пласта лексікі няяснага паходжання (магчыма, палеаазіяцкага). Маецца таксама мноства мангольскіх запазычанняў.

## Фаналогія 
### Зычныя 
Якуцкая мова ўтрымлівае наступныя зычныя фанемы, дзе значэнні ў МФА пазначаны ў нахіленых рысах «//», а значэнні на роднай мове падаюцца тоўстым шрыфтам з наступнай раманізацыяй у дужках.

*  з’яўляюцца ламінальнымі Зубна-альвеалярнымі , у той час як  з’яўляюцца альвеалярнымі .
* Насавы плыўны  не адрозніваецца ад  у арфаграфіі, дзе абодва запісваюцца як . Такім чынам, **айыы** можа быць *ayïï*  «дзея, стварэнне, праца» або *aỹïï*  «грэх, правіна». Насавая прыбліжальная  мае вельмі абмежаванае размеркаванне, з’яўляючыся ў вельмі невялікай колькасці слоў.
*  вымаўляецца як аднаўдарны  паміж галоснымі, напрыклад: **орон** (*oron*)  «месца», і як дрыжачы на канцы слоў, напрыклад: **тур** (*tur*)  «стаяць».
**  не сустракаецца ў пачатку слоў у родных якуцкіх словах; запазычаныя рускія словы з пачатковым  звычайна перадаюцца з дапамогай эпентэтычнай галоснай, напрыклад, рускае слова **рама** (*rama*) > якуцкае **араама** (*araama*) «рама».

Якуцкая мова ў многіх адносінах з’яўляецца фаналагічна унікальнай сярод цюркскіх моў. Якуцкая мова і блізкая да яе далганская мова — адзіныя цюркскія мовы без шыпячых зычных. Акрамя таго, ніводная іншая цюркская мова, акрамя якуцкай і харасанскай турэцкай, не мае палатальнай насавой .

#### Асіміляцыя зычных 
Зычныя на мяжы марфем падвяргаюцца шырокай асіміляцыі, як прагрэсіўнай, так і рэгрэсіўнай. Усе суфіксы маюць мноства алаформаў. Для суфіксаў, якія пачынаюцца з зычнага, канчатковая форма зычнага вызначаецца на аснове апошняга гука ў аснове. Існуюць чатыры такія архіфанемныя зычныя: *G*, *B*, *T* і *L*. Прыклады кожнага з іх прыведзены ў наступнай табліцы для суфіксаў *-GIt* (суфікс валодання другой асобай множнага ліку, *oɣoɣut* «ваша [мн.] дзіця»), *-BIt* (суфікс валодання першай асобай множнага ліку, *oɣobut*, «наша дзіця»), *-TA* (партытыўны склонавы суфікс ''* «некалькі зубоў»), *-LArA* (суфікс валодання трэцяй асобай множнага ліку, *oɣoloro* «іх дзіця»). Звярніце ўвагу, што чаргаванне галосных рэгулюецца гармоніяй галосных (гл. асноўны артыкул і раздзел ніжэй).

Існуе дадатковая рэгулярная морфафаналагічная з’ява для асноў, якія заканчваюцца на : яны асімілююцца па месцы артыкуляцыі адразу з наступным лабіяльным або велярным гукам. Напрыклад, *at* «конь» > *akkït* «ваш [мн.] конь», > *appït* «наш конь».

#### Дэбукалізацыя 
Пачатковы **s-** у якуцкай мове адпавядае пачатковаму **h-** у далганскай і адыграў важную ролю ў развіцці пратаякуцкай мовы, што ў канчатковым выніку прывяло да з’яўлення пачатковага **Ø-**  *h*, вядомае як дэбукалізацыя, з’яўляецца агульным фанетычным пераходам у мовах свету і характэрна для такіх моў, як грэчаская і індаіранская, у іх развіцці ад праіндаеўрапейскай мовы, а таксама для такіх цюркскіх моў, як башкірская, напрыклад, **höt** «малако» 

Прыклады *I* можна ўбачыць у пасэсіўным суфіксе дамоўленасці першай асобай адзіночнага ліку *-(I)m*: як у (a):

Падставова нізкая фанема *A* прадстаўляецца праз суфікс дамоўленасці трэцяй асобы адзіночнага ліку *-(t)A* у (b):

## Пісьмовасць 
Толькі з 1819 года якуцкая мова стала лічыцца пісьмовай мовай у сапраўдным сэнсе, калі расійскія місіянеры ўвялі ў якутаў мадыфікаванае кірылічнае пісьмо для запісу мовы.

Каля 1917 года З. А. Наўгародаў стварыў новы алфавіт на падставе фанетычнай сістэмы, якая складалася з выбару знакаў Міжнароднага фанетычнага алфавіта (МФА) і чатырох дадатковых знакаў для дыфтонгаў. Гэтыя чатыры дадатковыя знакі былі ўключаны ў Unicode пачынаючы з версіі 8.0 (чэрвень 2015 года). Першапачаткова алфавіт утрымліваў толькі малыя літары, а таксама знак **:** для адлюстравання доўгіх гукаў (як галосных, так і зычных).

Пазней ён рэфармаваўся яшчэ некалькі разоў, пакуль у 1929 не быў заменены на ўніфікаваны цюркскі алфавіт (Яналіф).

У 1939 годзе Сталін увёў абавязковае навучанне рускай мове для ўсіх нацыянальнасцей СССР, у тым ліку і ў якутаў, што прывяло да ўвядзення мадыфікаванага кірылічнага алфавіта.

**Якуцкі лацінскі алфавіт (1929—1939)**:

**Сучасны кірылічны алфавіт (з 1939):**

Сёння ў якуцкай мове выкарыстоўваецца алфавіт, які ўтрымлівае ўвесь рускі алфавіт, плюс пяць дадатковых літар: Ҕҕ, Ҥҥ, Өө, Һһ, Үү і дзве камбінацыі: Дь дь, Нь нь. Выкарыстоўваюцца таксама 4 дыфтонгі: уо, ыа, иэ, үө.

Доўгія галосныя абазначаюцца праз падваенне літар, напрыклад: **үүт** (*üüt*) // «малако», практыка, якой прытрымліваюцца многія даследчыкі ў лацінізаваных запісах мовы.

Поўны якуцкі алфавіт змяшчае літары для зычных фанем, якіх няма ў родных словах (і таму не паказаны ў фаналагічных табліцах вышэй): літары **В** , **Е** //, **Ё** /|/, **Ж** , **З** , **Ф** , **Ц** , **Ш** , **Щ** , **Ъ**, **Ю** //, **Я** // выкарыстоўваюцца выключна ў русізмах. Акрамя таго, у родных якуцкіх словах мяккі знак  выкарыстоўваецца выключна ў дыграфах  і .

## Лексіка 
Якуцкая ўтрымлівае значную колькасць запазычанняў з мангольскай мовы, якія складаюць каля 13 % яе слоўнікавага запасу (у тым ліку тэрміны, звязаныя са сваяцтвам і часткамі цела). Нягледзячы на цесныя кантакты з эвенкійскай мовай, у якуцкай налічваецца адносна мала запазычанняў з гэтай мовы.

Першы слоўнік якуцкай мовы склаў Эдуард Пякарскі.

### Лічэбнікі 
## Гл. таксама 
* Якуты
* Георгій Пракопавіч Башарын
* Аўксенцій Ягоравіч Мардзінаў

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 

## Спасылкі 
### Моўныя рэсурсы 
* Слоўнікавы спіс якуцкай мовы (з World Loanword Database)
* Тэматычныя слоўнікавыя спісы якуцкай мовы
* лінгвістычны агляд якуцкай мовы на languagesgulper.com
* 
* Якуцкія тэксты з перакладамі на рускую мову у Internet Archive — гераічная паэзія, казкі, легенды, прыказкі і інш.
* Sakhalyy suruk — якуцкія шрыфты Unicode і раскладкі клавіятуры для ПК
* Sakhatyla.ru — анлайн якуцка-рускі, руска-якуцкі слоўнік
* Якуцка-англійскі слоўнік 
* Інструмент транслітарацыі BGN/PCGN для якуцкай мовы
* Sakha Open World  — MP3 запісы з Sakha Radio

### Публікацыі на якуцкай мове 
* Sakha Open World — Орто Дойду  — платформа для прасоўвання якуцкай мовы ў Інтэрнэце; навіны, тэксты песень, музыка, шрыфты, форум, відэанавіны (на якуцкай мове, Unicode)
* Baayaga village website — навіны і гісторыі ад і пра людзей з Бааягі (на якуцкай мове)
* Kyym.ru — сайт якуцкай газеты
* НВК Саха (*NVK Sakha'') інфармацыйны канал пра якуцкую мову на YouTube

Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Цюркскія мовы

Катэгорыя:Якуты