Філярыятозы

**Філярыятозы** — глісныя хваробы жывёл і чалавека, выкліканыя паразітычнымі круглымі чарвямі надсямейства , якія распаўсюджваюцца рознымі пераносчыкамі. Яны ўваходзяць у спіс забытых трапічных захворванняў.

Найбольш распаўсюджаным тыпам з’яўляецца лімфатычны філярыятоз, выкліканы трыма відамі філярый, што распаўсюджваюцца камарамі. Іншыя віды філярыятозаў — , таксама вядомы як *рачная слепата*, выкліканы ; , выкліканы ; , выкліканы трыма відамі роду , і , выкліканы двума відамі роду .

## Эпідэміялогія 
У 2000 годзе прагназавалася 199 мільёнаў выпадкаў заражэння лімфатычным філярыятозам, з іх 3,1 мільёна выпадкаў у Амерыцы і каля 107 мільёнаў у Паўднёва-Усходняй Азіі, што складае да 52 % усіх выпадкаў у свеце, якія паступаюць з Бангладэш, Індыі, Інданезіі і М’янмы разам узятых. У той час як афрыканскія краіны, якія складаюць каля 21 % выпадкаў, паказалі зніжэнне тэндэнцыі на працягу 19 гадоў з 2000 па 2018 год, даследаванні паказалі, што глабальны цяжар інфекцыі сканцэнтраваны ў Паўднёва-Усходняй Азіі.

## Этыялогія 
Канчатковымі гаспадарамі васьмі вядомых філярый з’яўляюцца людзі. Яны дзеляцца на тры групы ў залежнасці ад таго, якую частку цела закранаюць:

* лімфатычны філярыятоз выклікаецца гельмінтамі відаў ,  і . Гэтыя чарвякі акупуюць лімфатычную сістэму, уключаючы лімфатычныя вузлы; у хранічных выпадках гэтыя гельмінты могуць прывесці да сіндрому элефантыязу.
* Падскурны філярыятоз выклікаецца відамі ,  і . Гэтыя чэрві займаюць пласт непасрэдна пад скурай.  выклікае , у той час, як  выклікае 
* Серозна-поласцевы філярыятоз выклікаюць віды  і , якія займаюць серозную поласць жывата.  рэдка заражае людзей.

Пераносчыкамі чарвей з’яўляюцца камары з родаў , ,  і . Апошнія даныя сведчаць аб тым, што змяненне клімату ўплывае на распаўсюджанне паразітарнай хваробы і яе пераносчыкаў. Лімфатычны филярыятоз з’яўляецца асноўнай прычынай незваротнага знявечання і працягвае заставацца другой па распаўсюджанасці прычынай доўгатэрміновай страты працаздольнасці ў свеце, нават пасля некалькіх спробаў спыніць гэтую праблему.

## Жыццёвы цыкл 
, якая належыць да сямейства , выклікае больш за 90 % філярыйных інфекцый ва ўсім свеце. Завяршае свой жыццёвы цыкл у двух гаспадароў, чалавек з’яўляецца канчатковым гаспадаром, а камары — прамежкавымі. Найбольш распаўсюджанымі пераносчыкамі, якія дапамагаюць у перадачы, з’яўляюцца віды роду  у Афрыцы,  у Амерыцы,  і  у Азіі (Zulfiqar et al., 2023). Самкі глістоў з’яўляюцца яйцажывароднымі і могуць вырабляць тысячы маладых асобін, вядомых як мікрафілярыі, у заражаных людзей. Іх праглынаюць камары пры ўкусах. Праглынутыя мікрафілярыі спеюць і ў канчатковым выніку мігруюць на хабаток насякомага, адкуль трапляюць у скуру чалавека. Тут яны падарожнічаюць праз дерму ў лімфатычныя органы і далей спеюць у мужчынскія і жаночыя формы чарвякоў на працягу наступных 6-12 месяцаў і, нарэшце, размнажаюцца, каб завяршыць цыкл.

Асобы, заражаныя філярыйнымі чарвямі, могуць быць апісаны як «мікрафілярэмічныя» або «амікрафілярэмічныя» ў залежнасці ад таго, ці можна знайсці мікрафілярыі ў іх перыферычнай крыві. Філярыятоз дыягнастуецца ў выпадках мікрафілярэміі ў асноўным праз прамое назіранне за мікрафілярыямі ў перыферычнай крыві.

## Прыкметы і сімптомы 
Самым яркім сімптомам лімфатычнай філярыі з’яўляецца элефантыяз — ацёк з патаўшчэннем скуры і падлягаючых тканак — гэта першая хвароба, якая перадаецца праз укусы камароў.

Выпадкі вострага запаленчага філярыятозу выяўляюцца 5-7-дзённымі эпізодамі ліхаманкі разам з запаленнем лімфатычных вузлоў. Ён часта суправаджаецца эпідыдымітам і запаленнем . Другасныя бактэрыяльныя інфекцыі сустракаюцца вельмі часта і працякаюць больш сур’ёзна ў імігрантаў, якія раней не заражаліся, чым у карэнных жыхароў. Хранічны філярыятоз развіваецца паступова, гадамі. У большасці пацыентаў пашырэнне лімфы не дае ніякіх фізічных сімптомаў. Аднак запаленчыя рэакцыі на паміраючых дарослых гельмінтаў часта прыводзяць да хранічнай лімфадэмы ў пашкоджаных абласцях, якая затым прагрэсуе да слановай хваробы.  часта выклікае гідрацэле і слановасць машонкі. Больш за тое, парушэнне лімфатычных сасудаў або парушэнне адтоку лімфатычнай вадкасці часта прыводзіць да  і хілацэле.

Слановая хвароба пашкоджвае пераважна ніжнія канечнасці, радзей — вушы, слізістыя абалонкі і  пасля ампутацыі. Аднак розныя віды філярый маюць тэндэнцыю пашкоджваць розныя часткі цела;  можа паражаць ногі, рукі, вульву, грудзі і машонку (выклікаючы ўтварэнне гідрацэле), у той час як  рэдка пашкоджвае палавыя органы. Тыя, у каго развіваецца хранічная стадыя слановай хваробы, звычайна не заражаныя мікрафілярыямі (амікрафілярэмія), і часта маюць пабочныя імуналагічныя рэакцыі на мікрафілярыі, а таксама на дарослых гельмінтаў.]]
Філярыятоз звычайна дыягнастуюць шляхам ідэнтыфікацыі мікрафілярый на тонкіх і тоўстых мазках крыві, , з выкарыстаннем «залатога стандарту», вядомага як тэст на ўкол пальцам. Тэст на ўкол пальца бярэ кроў з капіляраў кончыка пальца; Для здабывання крыві можна выкарыстоўваць больш буйныя вены, але трэба выконваць строгія вокны часу. Кроў неабходна браць у адпаведны час, які адлюстроўвае харчовую дзейнасць насякомых-пераносчыкаў. Напрыклад, для , пераносчыкам якой з’яўляецца камар, кроў трэба браць ноччу, а пераносчыкамі віду  з’яўляюцца прадстаўнікі падсямейства , таму кроў лепей браць днём. Гэты метад дыягностыкі мае дачыненне толькі да мікрафілярый, якія выкарыстоўваюць кроў у якасці транспарту ад лёгкіх да скуры. Некаторыя філярыятозныя чэрві, такія як  і , вырабляюць мікрафілярыі, якія не выкарыстоўваюць кроў; яны знаходзяцца толькі ў скуры. Для гэтых відаў дыягностыка грунтуецца на здымках скуры і можа быць праведзена ў любы час.

У мінулым адным з першых поспехаў у намаганнях па павышэнні адчувальнасці і спецыфічнасці філярыйных дыягнастычных тэстаў была ідэнтыфікацыя паўтаральных паслядоўнасцей у геноме паразіта. Развіццё такіх тэхналогій, як палімеразная ланцуговая рэакцыя (ПЛР), прывяло да распрацоўкі розных аналізаў, якія значна палегчылі маштабныя даследаванні распаўсюджанасці паразітаў.

Вядома, што філярыятозныя паразіты выклікаюць некалькі механізмаў імунарэгуляцыі, такія як актывацыя макрафагаў і Т-рэгулятарных клетак. Было выяўлена, што Т-рэгулятарныя клеткі гуляюць істотную ролю ў тым, як філярыйныя чарвякі мадыфікуюць імунны адказ гаспадара шляхам выпрацоўкі  (IgG4). Вельмі высокае ўтрыманне ў плазме IgG4 было зарэгістравана ў бессімптомных пацыентаў з лімфатычным філярыятозам. Такім чынам, новыя аналізы, якія вымяраюць рэакцыю IgG4 на неапрацаваныя экстракты філярый або выкарыстоўваюць фракцыі экстрактаў паразітаў, маюць лепшую агульную спецыфічнасць, але не эфектыўныя ў адрозніванні мікрафілярэмічнай і амікрафілярэмічнай сыроваткі донараў. Чакаецца, што аналізы, якія вымяраюць цыркулюючы антыген, будуць лепшымі пры вымярэнні актыўнай інфекцыі, таму што толькі жывыя чэрві вылучаюць цыркулюючы антыген.

У якасці спробы прыдумаць наборы імунадыягнастычных тэстаў для выяўлення цыркулявалага філярыйнага антыгена былі пратэставаны шматлікія антыгены і антыцелы, спецыфічныя да паразітаў. Былі правераны ELISA на аснове монакланальных антыцелаў Og4C3 і імунахраматаграфічны (ІХТ) карткавы тэст з выкарыстаннем тых жа монакланальных антыцелаў. Тым не менш, гэтыя камерцыйныя аналізы маюць пэўныя праблемы ў дачыненні да стабільнасці, кошту і спецыфічнасці ў палявых умовах. Больш за тое, было відаць, што фармат ІХТ паказаў, што 25 % асоб з негатыўным адмоўным уздзеяннем на мікрафілярыі маюць станоўчыя паказчыкі цыркулюючых філярыйных антыгенаў.

Гэтыя камерцыйныя тэсты, заснаваныя на вышэйзгаданых цыркулюючых антыгенах, таксама абмяжоўваюцца паспяховым выяўленнем толькі дарослых гельмінтаў віду , што робіць дыягностыку магчымай толькі на пазнейшых стадыях заражэння, калі тэрапеўтычныя сродкі могуць больш не даць эфекту. Пошук спецыфічных антыгенаў для чарвякоў быў пачаты там, дзе антыген SXP-1 быў прызнаны спецыфічным для філярыятозу з інфікаваннем . Антыген быў ідэнтыфікаваны пасля скрынінга бібліятэкі кДНК дарослых чарвей з сыроваткай крыві пацыентаў з амікрафілярэміяй і мікрафіларяміяй. Натыўны антыген SXP-1 прысутнічаў у экстрактах мікрафілярый і дарослых чарвей і не з’яўляўся спецыфічным ні для адной стадыі жыццёвага цыкла.

Для ідэнтыфікацыі спецыфічнага антыгена  Pastor et al. выкарысталі ген Bm SXP для скрынінга бібліятэкі кДНК  лічынкавай стадыі 3. Гэта прывяло да ідэнтыфікацыі паслядоўнасці кДНК  SXP-1, якая кадзіравала поліпептыд з прадказанай малекулярнай масай 20,8 кДа. Было выяўлена, што Wb-SXP на 85 працэнтаў ідэнтычны поліпептыду BmSXP і адрозніваецца ўздоўж C-канца, дзе першы мае дадатковае пашырэнне ў 29 амінакіслот. Было паказана, што варыянт WbSXP-1, дзе стоп-кадон быў уведзены ў амінакіслотнае становішча 153, шырока распаўсюджаны сярод розных папуляцый . Пошукі, праведзеныя з даступнымі паслядоўнасцямі розных чарвей, выявілі прысутнасць гамолагаў SXP-1 у многіх іншых нематод з істотнай ідэнтычнасцю ў паслядоўнасці, назіранай падчас парных параўнанняў. Некаторыя прыклады ўключаюць  (50 % ідэнтычнасці; Ov-SXP-1),  (43 %; As-SXP-1),  (46 %; Li-SXP-1) і  (29 %; Ce-SXP-1). Наяўнасць шэрагу нязменных і кансерватыўных рэшткаў ва ўсіх гэтых малекулах, атрыманых з нематод, сведчыць аб тым, што Wb-SXP-1 з’яўляецца членам новага сямейства бялкоў.

## Лячэнне 
Рэкамендаванае лячэнне для людзей за межамі Злучаных Штатаў — альбендазол у спалучэнні з івермекцінам. Таксама эфектыўная камбінацыя дыэцілкарбамазіну і альбендазолу. Пабочныя эфекты прэпаратаў — млоснасць, ваніты, галаўныя болі. Усе гэтыя метады лячэння з’яўляюцца мікрафілярыцыдамі; на дарослых гельмінтаў яны не дзейнічаюць. Нягледзячы на тое, што прэпараты важныя для лячэння чалавека, таксама патрабуецца належная гігіена. Адно агляднае даследаванне паказала, што «ёсць важкія доказы» таго, што альбендазол сам па сабе не спрыяе ліквідацыі мікрафілярэміі або дарослых філярыйных чарвей і, такім чынам, верагодна, з’яўляецца непатрэбным кампанентам лячэння альбендазолам і івермекцінам. Лячэбная соль дыэтылкарбамазіну эфектыўная ў барацьбе з лімфатычнымі філярыятозамі, захоўваючы пры гэтым 90 % ахопу насельніцтва на працягу шасці месяцаў.

У 2003 годзе для лячэння слановай хваробы быў прапанаваны звычайны антыбіётык даксіцыклін. Філярыйныя паразіты маюць сімбіятычныя бактэрыі з роду , якія жывуць унутры чарвя і, здаецца, гуляюць важную ролю як у яго размнажэнні, так і ў развіцці хваробы. Гэты прэпарат паказаў прыкметы інгібіравання размнажэння бактэрый, што яшчэ больш спрыяе стэрыльнасці нематоды.

## Грамадства і культура 
### Даследчыя калектывы 
У 2015 годзе Уільям Кэмпбэл і Сатосі Омура атрымалі палову Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне за адкрыццё прэпарата авермекцін, які ў далейшай форме івермекціну знізіў частату лімфатычных філярыятозаў.

### Перспектывы ліквідацыі 
Філярыйныя захворванні ў чалавека адкрываюць перспектывы ліквідацыі з дапамогай верміцыднай апрацоўкі. Калі чалавечае звяно ў ланцугу заражэння можа быць разарвана, то ўмоўна хвароба можа быць знішчана за сезон. На практыцы гэта не так проста, і ёсць складанасці ў тым, што некалькі відаў перакрываюцца ў пэўных рэгіёнах і часта сустракаюцца падвойныя інфекцыі. Гэта стварае цяжкасці для звычайнага масавага лячэння, таму што людзі, якія пакутуюць анхацэркозам, у прыватнасці, дрэнна рэагуюць на лячэнне лімфатычнага філярыятозу.

## Іншыя жывёлы 
Філярыі таксама могуць інфікаваць свойскіх жывёл, у тым ліку буйную рагатую жывёлу, авечак і сабак.

### Буйная рагатая жывёла 
*  — клінічнае захворванне буйной рагатай жывёлы, выкліканае відам .
* Унутрыскурны анхацэркоз буйной рагатай жывёлы прыводзіць да страты скуры з-за відаў ,  і .  цесна звязаны з чалавечым відам  (які выклікае рачную слепату), падзяляючы той жа вектар, і можа быць карысным у медыцынскіх даследаваннях.
*  і іншыя выклікаюць у Азіі розныя захворванні свойскіх быкоў і зебу.

### Коні 
* «Летні крывацёк» — гэта гемарагічныя падскурныя вузельчыкі ў вобласці галавы і верхніх пярэдніх канечнасцяў, выкліканыя відам  (Паўночная Афрыка, Паўднёвая і Усходняя Еўропа, Азія і Паўднёвая Амерыка).

### Сабакі 
* Сабакі інфікуюцца відам 

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Трапічныя хваробы
Катэгорыя:Філярыятозы