open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пармеліевыя

**Пармеліевыя** (*Parmeliaceae*) — сямейства лішайнікаў парадку .

## Апісанне 
Слаявіна ліставатая, з лопасцямі, якія прыўздымаюцца або прырастаюць да субстрату, радзей кусцістыя, прамыя або ніцыя, з развітымі верхнім і ніжнім каравымі пластамі. Асяродак белы, у некаторых відаў афарбаваны ў жаўтлявыя або чырванаватыя тоны.

Апатэцыі на ножках або непасрэдна на паверхні слаявін, у некаторых відаў маюцца толькі на канцах лопасцяў. Пікнідыі ўтвараюцца на паверхні слаявін або па краях лопасцяў ў многіх відаў.

Сумкі булавападобнай або цыліндрычнай формы, звычайна васьміспоравых. Споры звычайна аднаклетачныя, гіялінавыя або бураватыя, эліптычнай, круглявай або падоўжанай формы, танкасценныя.

### Хімічны склад 
Змяшчаюцца лішайнікавыя рэчывы ў выглядзе дэпсідаў і дэпсідонаў β-арсінольнага тыпу, тлустыя кіслоты і ўснінавую кіслату.

## Месцапражыванні і распаўсюджанне 
Прадстаўнікі сямейства вядомыя ў абодвух паўшар’ях, але цэнтр іх разнастайнасці знаходзіцца ва ўмеранай і субтрапічнай зонах Паўднёвага паўшар’я на ліпень 2025 года сямейства ўключае наступныя роды:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Определитель лишайников СССР / отв. ред. И. И. Абрамов. — Л.: Наука, 1971. — Т. 1. Петрузариевые, Леканоровые, Пармелиевые. — С. 282. — 412 с.
* Определитель лишайников России / отв. ред. Н. С. Голубкова. — СПб.: Наука, 1996. — Т. 6. Алекториевые, Пармелиевые, Стереокаулоновые. — С. 33—39. — 203 с.
* *Урбанавичюс Г. П., Урбанависене И. Н.* Пармелиоидные, центрариоидные и гипогимниоидные лишайники семейства Parmeliaceae России: первый сводный список с данными о распределениями // Новости систематики низших растений. — 2008. — Т. 42. — С. 198—218.
* Флора лишайников России: Семейство Parmeliaceae / М. П. Андреев, Т. Ахти, Л. В. Гагарина, Д. Е. Гимельбрант. — М.; СПб: Товарищество научных изданий КМК, 2022. — 187 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-907372-98-6.

Катэгорыя:Сямействы грыбоў
Катэгорыя:Лішайнікі
*
Андрэй Фрыдрыхавіч Вашкевіч

**Андрэй Фрыдрыхавіч Вашкевіч** () — беларускі гісторык, краязнавец і музейны работнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 21 сакавіка 1982 года ў Гродне. У 2004 годзе скончыў гістарычны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Скончыў аспірантуру Інстытута гісторыі Акадэміі навук у Мінску (2008).

З 2003 года працуе ў Гродзенскім дзяржаўным гісторыка-археалагічным музеі (УК ГДГАМ), з 2012 года — загадчык аддзела найноўшай гісторыі. Водзіць экскурсіі па Гродне і ваколіцах.

## Грамадская дзейнасць 
Адзін з заснавальнікаў і рэдактараў гістарычнага інтэрнэт-партала harodnia.com.

У 2007 годзе разам з іншымі спрабаваў прадухіліць знос каля 70 будынкаў XVIII — пачатку XX стагоддзяў у сувязі з планамі рэканструкцыі Савецкай плошчы ў гістарычным цэнтры Гродна.

## Дзейнасць 
Сфера навуковых інтарэсаў уключае этнаканфесійную гісторыю беларуска-літоўска-польскага памежжа , гісторыю беларускага нацыянальна-вызваленчага руху 1920-1930-х гадоў і дзейнасць партыі Беларуская хрысціянская дэмакратыя (БХД) гэтага перыяду.

Таксама даследуе гісторыю архітэктуры Гродна , у межах гэтай дзейнасці вывучае даўнія планы і карты, ад «Стакгольмскага плана» 1706 года да нямецкіх планаў 1940-х гадоў, нерэалізаваныя праекты забудовы, як першы генеральны план 1882 года.

Вывучае гісторыю Гродзенскай пушчы, у гэтых даследаваннях звяртаецца да адміністрацыйнага рэгулявання пушчы ў часы Вялікага Княства Літоўскага, у прыватнасці да правоў падданых Каложскага манастыра на лавіць рыбу і бортнічаць на гэтых тэрыторыях у XV стагоддзі.

Станам на жнівень 2020 года, аўтар не меней 12 навуковых і навукова-папулярных кніг, прысвечаных гісторыі Гродна і рэгіёна.

Кніга «Смакі старога Гродна» (Tastes of Old Grodno) — зборнік нарысаў пра вядомых асоб, значныя будынкі і гарадскую гаспадарку Гродна ў мінулым.

У 2023 годзе ў суаўтарстве з Сяргеем Токцем выдаў дакументальна-гістарычную кнігу «Холад, голад і зараза» пра ўплыў кліматычных анамалій, неўраджаяў і эпідэмій на грамадства Гродзенскай губерні ў сярэдзіне XIX стагоддзя .

Аўтар, суаўтар, перакладчык і рэдактар каля трыццаці (станам на сакавік 2026) кніжак на гісторыі, сярод якіх «Паміж Ласоснай і Чорнай Ганчай» (2006), «Ад Фартоў да Каложы» (2012), «На Гродзенскім бруку» (2012, 2016), «Адам Станкевіч. Прадаўжальнік справы Скарыны і Багушэвіча» (2017) і іншыя.

## Прызнанне 
* Лаўрэат прэміі імя Юзафа Ядкоўскага (2015) .

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* https://harodnia.com/

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Юшкоўскі

**Юшкоўскія**(польск. *Juśkowski, Juszkowski*; англ. *Juskowski*; бел. *Юшковскі*; рус. *Юшковские*) — старажытны шляхецкі род Каралеўства Польскага, Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай. Род быў унесены ў родавыя кнігі шляхты Полацкага і Віцебскага ваяводстваў. Носілі польскі герб Слепаўрон. 

Сацыяльныя і прававыя падставы, на якіх трымаўся гэты шляхецкі род, былі раптоўна ліквідаваныя ў час Другой Рэчы Паспалітай, калі Канстытуцыя сакавіка 1921 года адмяніла ўсе юрыдычныя прывілеі шляхты, фактычна ліквідаваўшы яе як прызнаны стан і спыніўшы прававы статус, на якім гістарычна трымаліся такія роды, як Юшкоўскія.

## Паходжанне роду 
Род мае дзве галіны. Праматаром першай галіны лічыцца Эліяш Юшкоўскі (рус. Элиаш Юшковскій), які быў удастоены шляхецтва каралём Жыгімонтам III Вазам за вайсковую службу і атрымаў герб Шлепаврон. Нашчадкі Эліяша валодалі маёнткамі ў Полацкім ваяводстве і ўжо ў чацвёртым пакаленні афіцыйна пацвердзілі свой шляхецкі статус.

Другая шляхецкая галіна роду Юшкоўскіх, якая таксама карысталася гербам Слепаўрон, паходзіць ад Івана Юшкоўскага, уласніка родавога маёнтка Добрынь у Віцебскім ваяводстве. Нашчадкі гэтай галіны таксама валодалі зямельнымі ўладаннямі і, даказаўшы сваё шляхецкае паходжанне праз сем пакаленняў, былі афіцыйна прызнаныя ў шляхецкім стане.

Уладанне маёнткамі і паходжанне роду было пацверджана судовымі працэсамі ў 1634 годзе.

Гербам Слепаўрон карысталіся больш за 350 родаў у Беларусі, Літве, Украіне і Польшчы, у тым ліку Гасеўскія, Касакоўскія, Красінскія, Пуласкія.

## Літаратура 
Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы
Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта
Катэгорыя:Гербы Польшчы
Катэгорыя:Гербы ваяводстваў Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Украіны
Катэгорыя:Гісторыя Літвы
Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Ісролік

**Ісролік**, дакладней **Ісрулік** — яўрэйскі штотыднёвы часопіс, які выдаваўся ў Лембергу з верасня 1875 года па люты 1876 года. Выдаўцамі-рэдактарамі былі пісьменнікі Лінецкі і Голдфадэн.

К таму часу газеты, якія ўзніклі ў 60-я гады, ужо спыніліся. У 70-х гадах стала немагчыма атрымаць дазвол на выпуск у Расійскай імперыі яўрэйскіх перыядычных выданняў, таму часопіс выходзіў з аўстрыйскага боку мяжы. З пэўнага выпуску імя Голдфадэна больш не пазначана: верагодна, астатнія выпускі рыхтаваў адзін Лінецкі. Часопіс адрозніваўся ад папярэдніх тым, што мастацкая літаратура ў ім пераважала. Спыніўся, бо яго забаранілі ўвозіць у Расійскую імперыю.

У часопісе друкаваліся «паўднёвыя» пісьменнікі: самі выдаўцы, Лернер, Ліліенблюм, Мендэле Мойхер-Сфорым, Абрам Бэр Гатлобер, а таксама Фішзон, Шмуіл Бернштэйн, Егалель, Замосцін, Калмус і інш.

## Гл. таксама 
* Кол леам

## Літаратура 
* Jisrulik. Zeitungsblatt far kol Jisroel. Erscheint Freitāg vun die Herausgeber J. J. Linetzki and A. Goldfaden.
* Leo Wiener (1899). The History of Yiddish Literature in the Nineteenth Century. gutenberg.org
* Марк Юдл. Литература на идиш в России // Книга о русском еврействе. От 1860-х годов до революции 1917 г. — Нью-Йорк. 1960

## Заўвагі 
Катэгорыя:Часопісы паводле алфавітаКатэгорыя:ІдышКатэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1875 годзеКатэгорыя:Друкаваныя выданні, закрытыя ў 1876 годзеКатэгорыя:Часопісы УкраіныКатэгорыя:Культура Львова
Морыц Стылер

**Морыц Стылер** (; 17 ліпеня 1883, Гельсінгфорс — 18 лістапада 1928, Стакгольм) — шведскі акцёр, сцэнарыст і рэжысёр нямога кіно.

Катэгорыя:Сцэнарысты Швецыі
Катэгорыя:Пахаваныя на Паўночных могілках Стакгольма
Сяргей Пятровіч Кухарэнка

**Сяргей Пятровіч Кухарэнка** (; 8 мая 1976, Хойнікі, Гомельская вобласць) — беларускі самбіст і дзюдаіст, чэмпіён Беларусі, прызёр чэмпіянатаў Еўропы і свету па самба і дзюдо, удзельнік Алімпійскіх гульняў у Сіднэі і Афінах, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа па дзюдо (1996) і самба (2007). Член нацыянальнай каманды Беларусі па дзюдо.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 8 мая 1976 года ў горадзе Хойнікі (Гомельская вобласць). 

У 1996 годзе скончыў Гомельскае вучылішча алімпійскага рэзерву. У 2003 годзе — факультэт фізічнай культуры Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны. З 1994 года — навучэнец Гомельскай абласной школы вышэйшага спартыўнага майстэрства. 

У 1995 годзе заняў трэцяе месца на першынстве Еўропы ў Партугаліі. У 2000 годзе ўдзельнічаў у Алімпійскіх гульнях у Сіднэі. У 2002 годзе заваяваў сярэбраны медаль чэмпіянату Еўропы ў Марыбары (Славенія). У 2003 годзе быў пятым на чэмпіянаце Еўропы ў Дзюсельдорфе і стаў бронзавым прызёрам чэмпіянату свету ў Осаке.

## Спартыўныя вынікі 
* Чэмпіянат Беларусі па дзюдо 2005 года — .
* Чэмпіянат Беларусі па дзюдо 2003 года — .

## Узнагароды і званні 
* Ганаровы грамадзянін горада Хойнікі (2011). 
* Імя С. П. Кухарэнка на Алеі ганаровых грамадзян Хойніцкага раёна. Алея размешчана ў горадзе Хойнікі (Гомельская вобласць). 
* У горадзе Хойнікі праводзіцца штогадовы турнір па дзюдо імя Кухарэнкі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Хойнікаў
Мікалай Міхайлавіч Новікаў (1918—1980)

**Мікалай Міхайлавіч Новікаў** (25 лютага 1918 — 15 чэрвеня 1980) — палкоўнік Савецкай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза (24.03.1945).

## Біяграфія 
Мікалай Новікаў нарадзіўся 25 лютага 1918 года ў сяле Міхайлаўка (цяпер — Макшанскі раён Пензенскай вобласці). Скончыў сем класаў школы. У 1938 годзе Новікаў быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. У красавіку 1941 г. скончыў Ташкенцкае пяхотнае вучылішча. З ліпеня таго ж года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. 

Вызначыўся ў баях за вызваленне Камарынскага раёна Палескай вобласці. У ноч з 22 на 23 верасня 1943 года намеснік камандзіра 360-га стралковага палка маёр Н. М. Новікаў з перадавой групай у 50 чалавек фарсіраваў Днепр, авалодаў гарадскім пасёлкам Камарын і ўтрымліваў яго да падыходу асноўных сіл палка.

Да лістапада 1944 года падпалкоўнік Мікалай Новікаў камандаваў 360-м стралковым палком, 74-й стралковай дывізіі, 75-га стралковага корпуса, 57-й арміі, 3-га Украінскага фронту. Вызначыўся падчас вызвалення Югаславіі. У лістападзе 1944 года на падручных сродках полк Новікава пераправіўся праз Дунай у раёне горада Апацін і захапіў, утрымаў і пашырыў плацдарм на яго беразе. 7—26 лістапада 1944 года Новікаў разам са сваім палком удзельнічаў у вызваленні шэрагу населеных пунктаў. 

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 24 сакавіка 1945 года за «Ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм» падпалкоўнік Мікалай Новікаў быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка» за нумарам 5439.

Пасля заканчэння вайны Новікаў працягнуў службу ў Савецкай Арміі. У 1948 годзе ён скончыў Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзе. У 1967 годзе ў званні палкоўніка Новікаў быў звольнены ў запас. 

Пражываў у Ленінградзе, працаваў дырэктарам музея гісторыі Ленінградскага вышэйшага ваенна-марскога вучылішча. 

Ганаровы грамадзянін г. п. Камарын Гомельскай вобласці Беларусі (1968). 

Памёр 15 чэрвеня 1980 года, пахаваны на Новых Гарадскіх могілках Петергофа.

## Узнагароды і званні 
* Герой Савецкага Саюза (24.03.1945) — *Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 24 сакавіка 1945 года.*
* Ордэн Леніна
* Медаль «Залатая Зорка»

Быў таксама ўзнагароджаны двума ордэнамі Чырвонага Сцяга, ордэнамі Суворава III ступені і Айчыннай вайны II ступені, двума ордэнамі Чырвонай Зоркі, шэрагам медалёў.

## Памяць 
* Ганаровы грамадзянін Камарына (1968). 
* Імя Героя размешчана на Алеі Славы ў Камарыне (Гомельская вобласць, Беларусь), з партрэтам і біяграфіяй.

## Гл. таксама 
* Бітва за Дняпро

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — .
* Герои и подвиги. — Саратов, 1978. — Кн. 4.
* *Хлюпин В. И.* Сыны России. — М., 1985.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Камарына
Пётр Ісакавіч Масік

**Пётр Ісакавіч Масік** (; 13 жніўня 1908, Канатоп — 1993, Бендэр) — савецкі ваенны дзеяч, камандзір палка.

## Біяграфія 
Масік Пётр Ісакавіч (Іванавіч) нарадзіўся 13 жніўня 1908 года ў горадзе Канатоп, цяпер Сумскай вобласці. 

У 1930—1956 гадах служыў у РСЧА, затым у Савецкай Арміі. 

Падчас Вялікай Айчыннай вайны — камандзір 85-га пантонна-маставога батальёна, затым 4-га асаблівага матарызаванага пантонна-маставога палка.

Баявы шлях 4-га асаблівага матарызаванага пантонна-маставога палка, якім камандаваў Пётр Масік, пачаўся на Волзе. Улетку 1944 года гэта фарміраванне вызначылася падчас аперацыі па вызваленні Беларусі «Баграціён», у тым ліку і ў баях на тэрыторыі Жлобінскага раёна. Так, 5-15 чэрвеня 1944 года, незадоўга да вызвалення Жлобіна, на поўнач ад вёскі Чырвоная Горка байцы палка збудавалі праз раку Днепр мост пад цяжкую тэхніку даўжынёй 125 м. Полк таксама наводзіў пантонныя масты ў іншых месцах, у тым ліку і ў раёне Стрэшына. 

2 ліпеня 1944 года Вярхоўным Галоўнакамандуючым 4-му асабліваму матарызаванаму пантонна-маставому палку было прысвоена ганаровае найменне «Жлобінскі».

Далейшы шлях палка, якім камандаваў Пётр Масік, прайшоў праз Польшчу і скончыўся ў Берліне. 

Баявыя заслугі Пятра Масіка былі адзначаны рознымі ўзнагародамі: двума ордэнамі Айчыннай вайны; чатырма — Чырвонага Сцяга; трыма — Чырвонай Зоркі; ордэнамі Кутузава і Суворава; шматлікімі медалямі, у тым ліку «За баявыя заслугі», «За абарону Каўказа», «За вызваленне Варшавы», «За ўзяцце Берліна» і іншыя. 

Службу ў войску Пётр Масік скончыў 19 студзеня 1956 года. Выйшаў у адстаўку ў званні «палкоўнік». 

Памёр у 1993 годзе. Пахаваны на барысаўскіх могілках горада Бендэр.

## Узнагароды і званні 
* Ордэн Чырвонай Зоркі (3) 
* Ордэн Суворава III ступені (кастрычнік 1943 года) 
* Ордэн Айчыннай вайны I ступені 
* Ордэн Айчыннай вайны II ступені 
* Ордэн Чырвонага Сцяга (4)
* Ордэн Кутузава III ступені (ліпень 1944 года) 
* Медаль «За абарону Каўказа» (5) 
* Медаль «За ўзяцце Берліна»
* Медаль «За вызваленне Варшавы» 
* Медаль «За баявыя заслугі» (Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 03.11.1944 № 219/135)
* Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.» 
* «Крыж Храбрых» (студзень 1945 года) 
* Медаль «Перамогі і Свабоды» (кастрычнік 1945 года) 
* Медаль «За Одру, Нісу і Балтыку» (май 1946 года) 
* Званне «Ганаровы грамадзянін горада Жлобіна» (1969). Прысвоена ў 1969 годзе, калі адзначалася 25-годдзе вызвалення Жлобінскага раёна ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў.

## Памяць 
* Матэрыялы, прысвечаныя П. І. Масіку, захоўваюцца ў Жлобінскай цэнтральной раённай бібліятэкі імя М. К. Крупскай і Жлобінскім гісторыка-краязнаўчым музеі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Масик Петр Исаакович.
* Слайд-портрет «Знаем. Помним. Гордимся».
* 13 августа исполняется 115 лет со дня рождения почётного гражданина города Жлобина Петра Масика. // *Жлобинская газета «Новы дзень».*

Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Жлобіна
Кавалак жыцця

**Кавалак жыцця**,  таксама **паўсядзённасць**, **кавалачак жыцця** (фр., ) — адносна новы тэрмін, якім абазначаюць жанр сучаснай творчасці (літаратуры, кінематографа, тэатру і гэтак далей), які натуралістычна апісвае рэальнае жыццё персанажаў.

## Сучаснае выкарыстанне тэрміну 
Заходні тэрмін *«slice of life» (зрэз жыцця)* — гэта калька з англійскай мовы. У 1950-я гады ён быў сінонімам так званага «кухоннага рэалізму» брытанскіх фільмаў і тэатра. Сёння гэта назва любога рэалістычнага апісання або прадстаўлення падзей і сітуацый з паўсядзённага жыцця ў літаратуры, кіно, журналістыцы, коміксах ( *«Achewood»*, *«Confusionable Content* ») і г.д.  . У кіно (у прыватнасці, у дачыненні да анімэ) гэты жанр таксама называюць «паўсядзённасцю», «штодзённасцю» . Акцэнт робіцца на пачуццях і паводзінах персанажаў. Тыповыя сюжэты: гераіню звальняюць з працы, бо яна ўжывала алкагольныя напоі на працоўным месцы; калекцыянер знаходзіць каштоўны прадмет для сваёй калекцыі; герой пастаянна спазняецца на працу, бо яго аўтобус спазняецца, і гэтак далей.

## Глядзіце таксама 
* Кінематаграфія
* Тэрміны анімэ і мангі

## Заўвагі 
## Літаратура 
* *Козьякова М. И.* История. Культура. Повседневность. Западная Европа: от Античности до XX века.&nbsp;— М.: Согласие, 2013.&nbsp;— 528 с.
Катэгорыя:Тэрміналогія тэлебачання
Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Катэгорыя:Жанры кіно
Катэгорыя:Жыццё
Вялікая моўная мадэль

**Вялікая моўная мадэль** () — гэта моўная мадэль, створаная на аснове вялікай колькасці тэкстаў з дапамогай машыннага навучання. Вялікія моўныя мадэлі прызначаныя для задач апрацоўкі натуральнай мовы, у прыватнасці генерацыі тэксту. Згенераваны тэкст з'яўляецца супастаўляльным па характарыстыках з натуральнай чалавечай мовай, што прывяло да шырокага выкарыстання вялікіх моўных мадэляў у чат-ботах.

Найбольш магутнымі вялікімі моўнымі мадэлямі з'яўляюцца так званыя генератыўныя трансформеры з папярэднім навучаннем (. Аднак нават яны наследуюць недакладнасці і скажэнні з даных, на якіх адбываецца іх навучанне.

Вялікія моўныя мадэлі, акрамя генерацыі, здольныя падсумаваць і перакласці тэкст, а таксама прапанаваць ход разважання над пастаўленай задачай. Яны аб'ядноўваюць здольнасці падтрымліваць размову, генераваць код, шукаць інфармацыю і абгрунтоўваць сцверджанні. Раней кожная з гэтых задач патрабавала асобнай праграмнай сістэмы.

Вялікія моўныя мадэлі з'яўляюцца вынікам развіцця статыстычных моўных мадэляў і мадэляў на рэкурэнтных нейронных сетках. Механізм увагі, распрацаваны Дзмітрыем Багданавым, стаў крокам для стварэння трансформеннай архітэктуры ў 2017 годзе. Трансформенная архітэктура дазволіла апрацоўваць большы кантэкст і масштабаваць навучанне на небывалай колькасці даных. Гэта ў сваю чаргу прывяло да стварэння першых прарыўных мадэляў, такіх як GPT і BERT.

Навучанне з падмацаваннем () было адаптавана для тонкай наладкі вялікіх моўных мадэляў, каб пашырыць іх паводзіны за межы прагназавання наступнага токена.

## Гл. таксама 
* Бум штучнага інтэлекту

## Крыніцы 
Катэгорыя:Апрацоўка натуральнай мовы
Катэгорыя:Штучны інтэлект
Melanelixia

**Melanelixia** — род ліставатых лішайнікаў сямейства . Змяшчае 15 відаў, якія распаўсюджаны ў Паўночным паўшар’і і растуць на кары і драўніне. Род характарызуецца сітаватым эпікортэксам (тонкі гамагенны поліцукрыдны пласт на паверхні кары) і выпрацоўкай леканоравай кіслаты як першаснага хімічнага рэчыва ў асяродку лішайніка. Род быў апісаны ў 2004 годзе як вылучаны род з роду .

## Таксанамія 
Першапачаткова ў род уключалі восем відаў, у тым ліку від . Род названы камбінацыяй назвы *Melanelia* і імені ліхенолага  «за істотны ўклад сістэматыку і хімію, асабліва сямейства пармеліевых».

Некалькі відаў, распаўсюджаных у Паўднёвым паўшар’і, былі выдалены з роду Melanelixia і перамешчаныя ў новы род  2007 годзе. Гэта група відаў, якая ўтварала асобную кладу ў родзе Melanelixia, вырабляе гірафоравую, а не леканоравую кіслату ў сваёй сарцавіне.

## Апісанне 
Прадстаўнікі роду з’яўляюцца ліставатымі і прымацоўваюцца да субстрату ад слабой да ўмеранай ступені. Лопасці талома плоскія або выгнутыя з закругленымі вяршынямі шырынёй 1-6 мм. Верхняя паверхня талома вагаецца ад аліўкава-зялёнага да цёмна-карычневага колеру з гладкай або маршчыністай тэкстурай. На таломе могуць прысутнічаць макулы (кропкі або плямы), саредыі, ізідыі і картыкальныя валасінкі. Псеўдацыфелы адсутнічаюць. Сценкі клетак змяшчаць альфа-глюкан пад назвай ізаліхенін. Апатэцыі сустракаюцца ў вялікай колькасці, маюць порысты эпікортэкс. Аскаспоры эліпсоідныя да авальных, танкасценныя і маюць памеры 9-15 × 5-11,5 мкм. Лішайнікі роду ''* маюць падобнае апісанне, але адрозніваюцца ад прадстаўнікоў роду Melanelixia шырэйшымі лопасцямі, сеткаватымі порамі эпікортэкса, прысутнасцю пігмента, што рэагуе на KOH і HNO 3 фіялетавым колерам і прысутнасцю дэпсідонаў у сарцавіне, від  занесены ў Чырвоныя кнігі Рэспублікі Алтай, Новасібірскай вобласці, Рэспублікі Тува і Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі — Югры занесены ў Чырвоныя кнігі Белгародскай, Варонежскай і Курскай абласцей, від  у Чырвоную кнігу Мурманскай вобласці, від  у Чырвоныя кнігі Архангельскай, Калужскай, Ленінградскай, Мурманскай, г. Санкт-Пецярбурга і Мурманскай вобласці, від  у Чырвоныя кнігі Варонежскай і Мурманскай абласцей.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Louwhoff S. H. J. J. & Esslinger T. L.'' Melanelixia // The lichens of Great Britain and Ireland / C. W. Smith, A. Aptroot, B.J. Coppins [et al.]. — London: British Lichen Society, 2009. — P. 571. — 1046 p.

Катэгорыя:Роды грыбоў
Катэгорыя:Лішайнікі
Катэгорыя:Леканаральныя
Гаўрыіл Іванавіч Кацяш

**Гаўрыіл Іванавіч Кацяш** (, Магілёў — , Мінск) — гаспадарчы дзеяч БССР, ганаровы чыгуначнік, Герой Сацыялістычнай Працы (1959), кавалер ордэна Леніна (тройчы), ордэнаў Чырвонага Сцяга, Працоўнага Чырвонага Сцяга, «Знак Пашаны».

## Біяграфія 
Скончыў Інстытут чыгуначнага транспарта.

З 1919 года працаваў на чыгунцы. З 1944 года кіраваў Заходняй, з верасня 1951 года — Мінскай, а з мая 1953 года — Беларускай чыгункай.

## Літаратура 
* Беларуская ССР : кароткая энцыклапедыя : у 5 т. — Мінск, 1981. — Т. 5. — С. 298.
* Белорусская ССР : краткая энциклопедия : в 5 т. — Минск, 1982. — Т. 5. — С. 326.
* Железнодорожная магистраль Белоруссии : к столетию со дня введения в строй / МПС — СССР,
* Управление Белорусской железной дороги; [А. В. Кость и др. ; под общей редакцией Е. П. Юшкевича]. — Минск, 1971. — С. 169—171.
* История белорусской железной дороги. Из XIX века — в век XXI / [ В. В. Яновская и др.]. — Минск : Мастацкая літаратура, 2012. — С. 872—873.
* Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2020. — Т. 6, кн. 1 : Могилевская область. — С. 416.
 

Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 5-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 3-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання
Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС
Катэгорыя:Дэлегаты XXIII з’езда КПСС
Барыс Андрэеў

**Барыс Андрэеў**:
* Барыс Паўлавіч Андрэеў (1938—2001) — беларускі эканаміст (эканоміка лёгкай прамысловасці і энергетыкі).
* Барыс Фёдаравіч Андрэеў — савецкі акцёр.
Растоўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт

**Растоўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт** () — вышэйшая навучальная ўстанова горада Растова-на-Доне, найбуйнейшы базавы навучальны, навуковы і лячэбны цэнтр на поўдні Расіі.

## Гісторыя 
У 1915 годзе на базе Варшаўскага рускага ўніверсітэта быў створаны медыцынскі факультэт. У 1920 годзе на факультэце адбыўся першы выпуск 295 урачоў. Пазней медыцынскі факультэт Паўночна-Каўказскага ўніверсітэта быў аб’яднаны з Растоўскім жаночым медыцынскім інстытутам. Распараджэннем Наркамасветы і пастановай ЦВК і СНК СССР ад 10 кастрычніка 1930 года быў створаны медыцынскі інстытут.

У 1980 годзе медыцынскі інстытут быў узнагароджаны ордэнам Дружбы народаў за заслугі ў справе падрыхтоўкі кадраў для больш за 60 краін Афрыкі, Азіі і Лацінскай Амерыкі. У 1994 годзе медыцынскі інстытут пераўтвораны ў Растоўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт.

Назвы ўніверсітэта:

* 1915—1930 — медыцынскі факультэт Варшаўскага ўніверсітэта;
* 1930—1965 — Растоўскі-на-Доне Медыцынскі Інстытут (РМІ);
* 1965—1980 — Растоўскі дзяржаўны медыцынскі інстытут (РДМІ);
* 1980—1994 — Растоўскі Ордэна Дружбы народаў медыцынскі інстытут (РАДНМІ);
* з 1994 — Растоўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт (РастДМУ).
Катэгорыя:Медыцынскія ўніверсітэты Расіі
Варашылаўскі мост

**Варашылаўскі мост** () — мост у Растове-на-Доне цераз раку Дон.

Пабудаваны ў 1961—1965 па праекце інжынера М. І. Кузняцова і архітэктара Ш. А. Клеймана. Пры будаўніутве моста ўпершыню ў свеце выкарысталі клеевыя стыкі; зварныя ці балтавыя злучэнні не выкарыстоўваліся. Па мосце праходзіць траса, якая злучае Растоў-на-Доне з гарадамі-спадарожнікамі Батайскам і Азовам. Сваю назву мост атрымаў ад аднайменнага праспекта, працягам якога ён з’яўляецца.
## Літаратура 
* *Богданов Г. И., Пунин А. Л.* Новые мосты. — М.: Знание, 1976. — С. 15—16. — 64 с.
Катэгорыя:Масты Расіі
Уладзімір Іванавіч Мартынаў

**Уладзімір Іванавіч Мартынаў** (нар. , ) — расійскі кампазітар, музыказнаўца і філосаф.

У 1970 годзе скончыў Маскоўскую кансерваторыю (клас кампазіцыі М. Сідзельнікава), у 1973 годзе пачаў працаваць у Маскоўскай эксперыментальнай студыі электроннай музыкі. Мартынаў захапіўся арт-рокам: у 1977 годзе стварыў рок-гурт «Фарпост».

Захапленне электронікай і рок-музыкай злучылася ў Мартынава з паглыбленым вывучэннем усходніх рэлігій і культур, хрысціянскай філасофіі Захаду і Усходу. Ён распачаў шэраг фальклорных экспедыцый у розныя раёны Расіі, на Паўночны Каўказ, у Цэнтральны Памір, горны Таджыкістан. Мартынаў вывучаў музыку і музычнае тэарэтызаванне еўрапейскага Сярэднявечча і Адраджэння. У 1975—1976 гадах ён удзельнічаў у канцэртах Ансамбля старажытнай музыкі (блокфлейту), які выконваў еўрапейскую музыку XIII—XIV стагоддзяў. У 1976—1977 гадах Мартынаў выступае ў складзе Маскоўскага ансамбля салістаў (фартэпіяна, электронныя клавішныя), які выконваў авангардную, электронную і мінімалісцкую музыку (Кейдж, Штокхаўзен, Лігеці, Райлі, Фельдман, Сільвестраў, Пярт. У 1976—1978 гадах у творчасці кампазітара адбыўся пералом, ад авангарду ён пачаў рухацца да новай прастаты.

У 1978 годзе Мартынаў спыніў кампазітарскую дзейнасць. У перыяд з 1979 па 1997 год ён выкладаў у духоўнай акадэміі Троіца-Сергіевай Лаўры. Займаўся расшыфроўкай і рэстаўрацыяй помнікаў старажытнарускага богаслужбовага спеву, вывучэннем старажытных пеўчых рукапісаў у шэрагу манастыроў.

Уладзімір Мартынаў — аўтар музыкі больш чым да 50 тэлевізійных і кінафільмаў, сярод якіх «Міхайла Ламаносаў», «Асоба небяспечныя…», «Халоднае лета 53-га», «Мікалай Вавілаў», «Пакорлівыя могілкі», «Паварот», «Рускі бунт», сакрэтам", 1976, «Сярэбранае Капытце» 1977). Музыка Уладзіміра Мартынава таксама гучыць у фільмах «Лора» (2018) і «Вялікая прыгажосць» (2013) італьянскага рэжысёра Паала Сарэнціна.

Катэгорыя:Кампазітары Расіі
Вікторыя Фёдарава

**Вікторыя Леанідаўна Фёдарава** (нар. , Гомель) — беларуская юрыстка, праваабаронца і грамадская дзяячка, дырэктарка праваабарончай арганізацыі «Прававая ініцыятыва».

## Біяграфія 
Скончыла факультэт міжнародных адносін Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «міжнароднае права».  

У 2014 годзе абараніла магістарскую дысертацыю на тэму міжнародных стандартаў забароны катаванняў і іх імплементацыі ў Рэспубліцы Беларусь.

У 2014 годзе стала сааўтаркай даследавання «Effectiveness of the use of international human rights mechanisms in relation to Belarus» .

У 2015–2016 гадах у межах ініцыятывы «Праваабаронцы супраць катаванняў» праводзіла маніторынг месцаў утрымання адміністрацыйна арыштаваных асобаў .

У 2017–2018 гадах удзельнічала ў падрыхтоўцы альтэрнатыўнага дакладу ў Камітэт ААН супраць катаванняў .

Пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года ў Беларусі ўдзельнічала ў дакументаванні сведчанняў пра катаванні і жорсткае абыходжанне з затрыманымі . У 2020 годзе арганізацыя «Прававая ініцыятыва» ініцыявала стварэнне Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі.

Паводле публікацый, да сярэдзіны 2021 года было сабрана больш за 1000 сведчанняў пацярпелых . Сабраныя матэрыялы рыхтуюцца для перадачы ў замежныя следчыя органы і міжнародныя інстанцыі на падставе прынцыпу ўніверсальнай юрысдыкцыі .

У 2021 годзе ў сувязі з пагрозай крымінальнага пераследу пакінула Беларусь і працягнула дзейнасць за мяжой. Пасля пачатку поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну ў 2022 годзе пакінула Кіеў.

Выступала на мерапрыемствах у межах Савета па правах чалавека ААН у Жэневе , а таксама ўдзельнічала ў сустрэчы па «формуле Арыі» Савета Бяспекі ААН, прысвечанай сітуацыі ў Беларусі .

Давала паказанні ў Камітэце па замежных справах парламента Вялікабрытаніі  і выступала на слуханнях у парламенце Нарвегіі .

## Узнагароды і прызнанне 
У 2022 годзе Міжнародная платформа падсправаздачнасці для Беларусі (IAPB), у склад якой уваходзіць «Прававая ініцыятыва», атрымала Прэмію ў галіне правоў чалавека Універсітэта Граца.

У 2022 годзе Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі быў адзначаны Прэміяй Праваабарончай супольнасці Беларусі.

З’яўляецца стыпендыяткай праграмы John Smith Trust.

## Крыніцы
Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін

**Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін** (РДУШЗ), раней — *Растоўскі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту* (РІІЧТ) — расійская вышэйшая навучальная ўстанова ў горадзе Растове-на-Доне. Знаходзіцца ў падначаленні Міністэрства транспарту РФ (Федэральнае агенцтва чыгуначнага транспарту і яго Паўднёвае ўпраўленне).

## Гісторыя 
* 30 мая 1929 — стварэнне новага ВТНУ пад назвай «Механічны інстытут транспарту» для падрыхтоўкі інжынераў шляхоў зносін па механічнай спецыяльнасці. 1 ліпеня 1929: прызначэнне першым рэктарам Дзмітрыя Іванавіча Каўрыгіна. 12 ліпеня 1929 — ВТНУ перайменавана ў Растоўскі інстытут інжынераў шляхоў зносін (РІІШЗ) пасля выхаду пастановы Саўнаркама СССР «Аб мерапрыемствах па забеспячэнні народнай гаспадаркі кадрамі інжынераў». 1 кастрычніка 1929 г. — з 1000 абітурыентаў паступілі 292 і пачалі вучыцца на трох факультэтах: чыгуначным, водным, аўтадарожным.
* 29 снежня 1934 — інстытут пераўтвораны ў Растоўскі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту (РІІЧТ)
* 1941 — эвакуацыя РІІЧТ ў Тбілісі, дзе працягвалі весціся даследаванні і падрыхтоўка спецыялістаў
* жнівень 1944 г. — вяртанне з эвакуацыі ў Растоў: цалкам разбураны галоўны корпус, корпус паравознага факультэта (цяпер — электрамеханічны факультэт), інтэрнат № 1, вучэбна-вытворчыя майстэрні, абсталяванне сілавой падстанцыі; пашкоджаны ўсе астатнія будынкі.
* 3 ліпеня 1986 г. — узнагароджанне ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга.
* 21 чэрвеня 1993: перайменаваны ў Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін (РДУШЗ).
* кастрычнік 2004 — афіцыйнае найменне ўніверсітэта змянілася: Дзяржаўная адукацыйная ўстанова вышэйшай прафесійнай адукацыі «Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін»; выкарыстоўваецца тая ж абрэвіятура (РДУШЗ).
* 2011 — афіцыйнае найменне ўніверсітэта змянілася: Федэральная дзяржаўная бюджэтная адукацыйная ўстанова вышэйшай прафесійнай адукацыі «Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін» (ФДБАУ ВПА РДУШЗ).
* 2015 — афіцыйнае найменне ўніверсітэта змянілася: Федэральная дзяржаўная бюджэтная адукацыйная ўстанова вышэйшай адукацыі «Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін» (ФДБАУ ВА РДУШЗ).
## Вядомыя выпускнікі 
* Уладзімір Аляксеевіч Белы — беларускі вучоны ў галіне механікі
* Павел Васілевіч Сысоеў — вучоны ў галіне матэрыялазнаўства

Катэгорыя:Растоў-на-Доне
Пісар вялікі літоўскі

**Пісар вялікі літоўскі** () — ураднік у Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай.

З 1566 года вызначана сталая колькасць у шэсць пісараў. (**1**) Першы з іх Мікалай Нарушэвіч быў прызначаны вялікім падскарбім 11 сакавіка 1566 года, але да смерці ў 1575 годзе захоўваў і ўрад пісара. Наступныя падскарбіі, пераемнікі Нарушэвіча, таксама адначасова трымалі і ўрад пісара вялікага літоўскага.

Акрамя Нарушэвіча было намінавана яшчэ 5 пісараў, але ў часы вялікага князя Стэфана Баторыя іх колькасць была скарочана да 4.

Спачатку не было паслядоўнасці прызначэння свецкіх і духоўных пісараў, яе вызначылі ў 1709 годзе.

## Пісары вялікія духоўныя літоўскія 
[thumb|150px|[Караль Пётр Панцажынскі|Караль Панцажынскі]]

* Караль Панцажынскі (19.11.1709 — 15.10.1720)
* Багуслаў Гасеўскі (11.10.1720 — 1724)
* Міхал Ян Зянковіч (1724—1730)
* Антоній Война (17.4.1730 і 14.10.1730 — 10.6.1740)
* Юрый Мікалай Гільзен (10.6.1740 — 1744)
* Антоній Эразм Валовіч (19.9.1744 — 14.6.1748)
* князь Ігнацій Масальскі (20.6.1748 — 14.12.1754)

[thumb|150px|[Міхал Ян Зянковіч]]

* Тамаш Ігнацы Зянковіч (13.12.1754 — 12.3.1762)
* Павел Ксаверый Бжастоўскі (12.3.1762 — 8.8.1774)
* Юзаф Казімір Касакоўскі (18.5.1775 — 3.1781)
* Адам Станіслаў Нарушэвіч (24.3.1781 — 1788)
* Міхал Хамінскі (21.6.1788 — 1790)
* князь  (22.6.1790 —)

## Глядзіце таксама 
* Пісар
* Пісар польны літоўскі
* Пісар дэкрэтавы літоўскі
* Пісар скарбовы літоўскі

## Літаратура 
* 
* Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. — Kraków, 1885.
* Żychliński T. Złota księga szlachty polskiej. T. 1—31. — Poznań, 1879—1908.


Катэгорыя:Цэнтральныя ўрады Вялікага Княства Літоўскага
Камуністычны ўніверсітэт імя Ф. Энгельса

**Камуністычны ўніверсітэт імя Ф. Энгельса** існаваў у 1920—21 у Віцебску. Заснаваны на базе партыйнай школы (з 1918). Рыхтаваў партыйных і савецкіх работнікаў. Тэрмін навучання 6 месяцаў. Слухачы праходзілі агульнаадукацыйны курс, пасля чаго вучыліся ў адной са спецыяльных секцый (адміністрацыйнай, культурна-асветніцкай, эканамічнай), у праграму кожнай з іх уключаўся спецыяльны курс агітработы сярод насельніцтва. Пры універсітэце працавалі валасныя цыклы, слухачамі якіх былі пераважна сяляне. Для іх выкладаліся тэарэтычны курс (асновы палітэканоміі, гісторыі рэвалюцыі, гісторыі Камуністычнай партыі і ІІІ Інтэрнацыянала), курсы савецкага будаўніцтва і практычнай работы. Першыя выпускнікі былі накіраваны на партыйную, савецкую і агітацыйна-прапагандысцкую работу. У 1921 рэарганізаваны ў губернскую саўпартшколу.

## Літаратура 
* 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:1920 год у Віцебску
Катэгорыя:Зніклі ў 1921 годзе
Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі
Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Віцебска
Ніна Фёдараўна Калаптур

**Ніна Фёдараўна Калапту́р** () — беларуская . Заслужаная артыстка БССР (1975).

## Біяграфія 
Скончыла тэатральную студыю рабочай моладзі ў Днепрапятроўску ў 1933 годзе.
Працавала ў тэатрах Крывога Рога, Сумаў, Адэсы, Куйбышава. 3 1951 года працавала ў ансамблі аперэты пры Белдзяржэстрадзе, з 1962 года — у Магілёўскім абласным тэатры музычнай камедыі, з 1970 года — у Магілёўскім абласным тэатры драмы і камедыі імя В.Дуніна-Марцінкевіча ў Бабруйску.

## Творчасць 
Выконвала ролі субрэтак, «каскадных», камічных старых (у тэатры музкамедыі) і вострахарактарныя (у тэатры драмы і камедыі). Яе творчую манеру вылучалі выразнасць формы, умелае выкарыстанне гратэску. 

### Ролі ў тэатрах аперэты і музкамедыі 
* Софія, Гарпіна Дармідонтаўна («Вяселле ў Малінаўцы» Б. Аляксандрава);
* Мадам Арно і Караліна («Фіялка Манмартра» і «Прынцэса цырка» І. Кальмана);
* Амалія («Лятучая мыш» І. Штрауса).

### Ролі ў тэатры драмы і камедыі 
* Мальвіна («Несцерка» В. Вольскага);
* Кукушкіна («Даходнае месца» А. Астроўскага);
* Ханума («Ханума» А. Цагарэлі);
* Сенатарша («Юстына» Х. Вуаліёкі).

## Літаратура 
*
Дзіна Іванаўна Іванова

**Дзіна Іванаўна Іванова** () — беларуская спявачка (лірыка-драматычнае сапрана), педагог. Заслужаная артыстка БССР (1967).

## Біяграфія 
У 1961 годзе скончыла Ленінградскую кансерваторыю. У 1962 годзе стала салісткай Петразаводскага музычнага тэатра. 3 1963 года працавала ў Бабруйскім музычна-драматычным тэатры, з 1965 года — у Магілёўскім абласным тэатры музычнай камедыі. У 1970—75 гадах была салісткай Дзяржаўнага тэатра музычнай камедыі Беларусі. У 1983—87 гадах — салістка Беларускай філармоніі. 3 1987 года выкладала ў Беларускай акадэміі мастацтваў (з 1999 года — прафесар).

## Творчасць 
Валодае голасам шырокага дыяпазону, мае выдатныя драматычныя здольнасці. Сярод партый: Ірына, Агата («Пяе жаваранак», «Паўлінка» Ю. Семянякі), Сільва, Адэта Дарымонд, Мадлен, Тэадора Вердзье («Сільва», «Баядэра», «Фіялка Манмартра», «Прынцэса цырка» І. Кальмана), Зорыка і графіня Ілона («Цыганскае каханне» Ф. Легара), Чаніта і Анжэла («Пацалунак Чаніты» Ю. Мілюціна), Віялета Леблан («Халопка» М. Стрэльнікава). Аўтар кніг «Вакальнае выхаванне драматычнага акцёра» (2003), «3 вопыту беларускай тэатральнай школы» (2000) і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Сапрана
Паўліна Вітушчанка

**Паўліна Вітушчанка** () — беларуская мастацтвазнаўца.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1993 годзе ў Вільні. Дачка беларускіх актывістаў Сержука Вітушкі і Людвікі Кардзіс. З дзяцінства займалася маляваннем. Прозвішча, утворанае ад бацькавага патранімічным суфіксам, узяла як даніну даўняй традыцыі.

У 2012 годзе паступіла на філасофскае аддзяленне Віленскага ўніверсітэта. У 2014 годзе ўдзельнічала ў трэнінгу для літаратурных перакладчыкаў у Друскеніках. У 2014—2015 гадах вучылася на перакладчыцкім курсе Андрэя Хадановіча ў Беларускім Калегіуме. Скончыла Віленскую акадэмію мастацтваў (2016) са ступенню бакалаўра па гісторыі і тэорыі мастацтваў. У 2018 годзе пачала навучанне ў магістратуры Тартускага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Фальклор і прыкладная спадчына».

З 1 верасня 2022 года малодшая навуковая супрацоўніца (Junior Research Fellow) у галіне этналогіі ў Інстытуце культурных даследаванняў Тартускага ўніверсітэта. Удзельнічае ў навуковым праекце «Практыкі і выклікі мнеманічнага плюралізму ў балтыйскіх гістарычных музеях» (2021—2025), які фінансуецца Эстонскім даследчым саветам. Станам на 2023 год атрымоўвала дактарат у Эстоніі.

## Грамадская дзейнасць 
У 2015 годзе распачала інклюзіўны праект «Дзінь-дзілінь» па выданні беларускіх дзіцячых кніг (у тым ліку казак Сержука Вітушкі) шрыфтам Брайля і ў фармаце аўдыёкніг для невідушчых.

Куратарка Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча. У музеі займаецца пытаннямі захавання калекцый і арганізацыяй выстаў. У 2024 годзе атрымала грант Брытанскай бібліятэкі (праграма EAP1623) на дыгіталізацыю архіваў Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча, праект разлічаны на 12 месяцаў і ахоплівае рукапісы, рэдкія кнігі і фатаграфіі міжваеннага перыяду.

З восені 2021 года ўдзельнічае ў арганізацыі «Беларускай школкі» ў Вільні, якая забяспечвае нефармальную адукацыю для дзяцей беларускай дыяспары. Станам на 2023 год у школцы займалася каля 150 дзяцей.

## Творчасць 
Займалася жывапісам. У 2010 годзе ўдзельнічала ў супольнай выставе «Карціна алеем». У жніўні 2011 года ў мінскім клубе «Графіці» адбылася яе персанальная выстаўка жывапісу «Nebulae».

Таксама займаецца літаратурным перакладам з літоўскай на беларускую мову. Сярод апублікаваных перакладаў:
* раман Рычардаса Гавяліса «Віленскі покер» («Vilniaus pokeris»), выдавецтва «Логвінаў», 2018;
* эсэ  «Амэрыканская мая біяграфія» («Amerikietiškoji mano biografija») у часопісе «Дзеяслоў», № 76, 2014.

## Прызнанне 
* Прэмія «Дэбют» імя Максіма Багдановіча (2019) за пераклад рамана Рычардаса Гавяліса «Віленскі покер».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Перакладчыкі з літоўскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Святлана Рогач

**Святлана Рогач** () — беларуская перакладчыца.

## Жыццяпіс 
Нарадзілася ў 1989 годзе ў Вілейцы ў сям’і настаўнікаў гісторыі. Вучылася ў вілейскай школе, потым у філалагічным класе Ліцэя БДУ ў Мінску. Скончыла славянскае аддзяленне філалагічнага факультэту БДУ (2011), вывучала польскую мову і як другую чэшскую. Станам на 2016 год жыла ў Мінску, працавала выкладчыцай польскай на моўных курсах..

Перакладае з польскай, чэшскай і славацкай моў. Пераклала асобныя творы Эды Крызэовай, Пэтра Шабаха, Паўла Вілікоўскага, Роберта Мэнасэ, Імрэ Кертэса, Катэржыны Тучкавай і іншых. Пераклады з польскай і славацкай публікаваліся ў часопісах «Arche», «Макулатура», «Прайдзісвет».
* Катэржына Тучкава «Жыткаўскія багіні» (2015).

## Узнагароды 
* Адна з пераможцаў перакладчыцкага конкурсу «Ператвор» (2012).
* Лаўрэатка прэміі «Дэбют» за 2015 год у намінацыі «Пераклад» за кнігу «Жыткаўскія багіні» чэшкай пісьменніцы Катэржыны Тучкавай.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з чэшскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі са славацкай мовы
Абу Лулу

**Аль-Фатэх Абдула Ідрыс** (), больш вядомы як **Абу Лулу** і **мяснік Эль-Фашыра** — брыгадны генерал Сіл аператыўнай падтрымкі, удзельнік войн у Дарфуры, Емене і Судане. Абвінавачваецца ў масавых забойствах у Эль-Фашыры.

## Папярэднія гады
На службе ў Сілах аператыўнай падтрымкі з 2013 года, кар’ернаму росту ў якіх спрыялі сямейныя сувязі з кіраўнікоў арганізацыі Махамедам Дагала. Удзельнічаў у Дарфурскім канфлікце і грамадзянскай вайне ў Емене, а пазней стаў ахоўнікам Абдэльрахіма Дагала, брата і намесніка лідара фарміравання Выжылыя распавялі, што група Абу Лулу валодала поўнай аўтаноміяй. Генерал асабіста стаяў на кантрольна-прапускных пунктах і страляў у мірных жыхароў, якія ўцякалі з захопленага горада..

## Санкцыі 
12 снежня 2025 года Вялікабрытанія наклала санкцыі на Абу Лулу, 29 студзеня 2026 года — Еўрапейскі Саюз, 19 лютага — ЗША, 24 лютага — ААН.

## Крыніцы
Катэгорыя:Ваенныя Судана
Катэгорыя:Генералы
Катэгорыя:Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб
Катэгорыя:Постаці трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане
Сезон 2023/2024 «Віталюра» Мінск

У сезоне 2023/2024 баскетбольны клуб «Віталюр» з Мінска прымаў удзел:
* Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі 2023/2024 ( **1 месца**).

## Склад каманды 
## Трэнеры каманды 
*  Мікалай Факееў (галоўны трэнер, да студзеня 2024 года)
*  Даніла Астапенка (галоўны трэнер, са студзеня 2024 года)

## Спасылкі 
* Профіль на сайце nbl.by

## Гл. таксама 
* Сезон 2022/2023 «Віталюра» Мінск
* Сезон 2024/2025 «Віталюра» Мінск

2023/2024
Віталюр
Катэгорыя:2023 год у Мінску
Катэгорыя:2024 год у Мінску
Сезон 2024/2025 «Віталюра» Мінск

У сезоне 2024/2025 баскетбольны клуб «Віталюр» з Мінска прымаў удзел:
* Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі 2024/2025 ( **1 месца**).

## Склад каманды 
## Трэнеры каманды 
*  Даніла Астапенка (галоўны трэнер)
*  Павел Габрусевіч

## Спасылкі 
* Профіль на сайце nbl.by

## Гл. таксама 
* Сезон 2023/2024 «Віталюра» Мінск
* Сезон 2025/2026 «Віталюра» Мінск

2024/2025
Віталюр
Катэгорыя:2024 год у Мінску
Катэгорыя:2025 год у Мінску
Кол леам

**Кол леам**, ці **Кол леом**, што азначае: голас народа (קול לעם) — часопіс на ідышы, які выдаваўся ў прускай сталіцы Караляўцы з 1876 па 1879 год, прызначаўся чытачам у Расійскай імперыі. Меў падзагаловак: палітычна-літаратурная газета для яўрэяў (політэш літэрарышэс вохэнблат фір ізраелітн).

У 70-я гады XIX ст. атрымаць дазвол на яўрэйскае выданне ў царскай Расіі становіцца немагчыма, таму выдавалі за мяжой. Пробны выпуск выйшаў 6 чэрвеня 1876, а выпуск № 1 толькі 12 снежня 1876 года. Часопіс заснаваў Міхал Лейві Родкінсан, ён быў традыцыйным, спрабаваў знайсці кампраміс між гаскалой і рэлігіяй. У ім друкаваліся пераважна «беларускія» пісьменнікі, носьбіты паўночных гаворак. Напрамак часопіса рэзка змяніўся, калі рэдактарам стаў сацыяліст Вінчэўскі, і расійская цэнзура неўзабаве забараніла яго. 12 верасня 1879 года Родкінсан аднавіў часопіс пад назвай **«Кэнігсбергер ізраэліт»**, але вельмі скора ён закрыўся.

Лічыцца, што журналісцкі ўзровень часопіса быў нізкі. Родкінсан прапанаваў стаць рэдактарам Мендэле, але атрымаў адмову.

У ім друкаваліся Айзік-Меер Дзік, Эльёкум Цундзер, Міхал Гордан, Шая Нісан Гольдберг (Якнэхаз), Цві-Нісан Голамб, Рувен Гакоен-Сінай, Нехем'я Доў Гофман, Гаўрыіл Равіч, Мойша Лейб Хашкес.

## Гл. таксама 
* Ісролік
* Ехіел Брыль

## Заўвагі 
## Літаратура 
* Марк Юдл. Литература на идиш в России // Книга о русском еврействе. От 1860-х годов до революции 1917 г. — Нью-Йорк. 1960
* Berl Cohen. Rodkinson, Mikhl-Leyvi
Катэгорыя:Часопісы паводле алфавітаКатэгорыя:ІдышКатэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1876 годзеКатэгорыя:Друкаваныя выданні, закрытыя ў 1879 годзеКатэгорыя:Кёнігсберг
Board Game Arena

**Board Game Arena** — французскі вэб-сайт, на якім можна гуляць у настольныя гульні анлайн. Адзін з галоўных сэрвісаў у гэтай сферы.

Сэрвіс бясплатны, мае больш за дзесяць мільёнаў зарэгістраваных карыстальнікаў па ўсім свеце і даступны на больш чым 40 мовах. Існуюць таксама мабільныя праграмы для розных прылад.

Партал заснаваны ў 2010 годзе Грэгары Ізабэлі і Эмануэлем Колінам. У 2021 годзе французскі выдавец гульняў  набыў Board Game Arena.

Падобную канцэпцыю мае таксама вэб-партал Tabletopia і камп’ютарная гульня , якія, у адрозненні ад Board Game Arena, выкарыстоўваюць як 2D, так і 3D-графіку, а таксама фізічную сімуляцыю.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Board Game Arena

Катэгорыя:Сайты, прысвечаныя настольным гульням
Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2010 годзе
Юнацтва Максіма (фільм)

«**Юнацтва Максіма**» — савецкі чорна-белы прапагандысцкі мастацкі фільм, пастаўлены на Ленінградскай кінастудыі «Ленфільм» у 1934 годзе рэжысёрамі Рыгорам Казінцавым і Леанідам Траўбергам.

Фільм быў ухвалены асабіста Іосіфам Сталіным. У сучасным кіназнаўстве разглядаецца як узор сацрэалізму і прапаганда савецкай ідэалогіі.

Катэгорыя:Фільмы СССР
Катэгорыя:Гістарычныя фільмы СССР
Конкурс маладых крытыкаў

**Конкурс маладых крытыкаў** — літаратурнае спаборніцтва, арганізаванае Беларускім ПЭН-цэнтрам у 2013 годзе. Конкурс быў працягам серыі штогадовага Конкурсу маладога літаратара, які праводзіўся з 2003 года.

У адрозненне ад папярэдніх васьмі конкурсаў, арыентаваных на паэтаў, празаікаў і перакладчыкаў, гэты праект меў вузкую спецыялізацыю на літаратурнай крытыцы і літаратуразнаўстве .

## Гісторыя і арганізацыя 
Правядзенне асобнага конкурсу для крытыкаў было вырашана для актывізацыі гэтага сегмента беларускага літаратурнага працэсу. Суарганізатарам конкурсу была літаратурная сацыяльная сетка Bookster.by, створаная ў 2013 годзе Аляксандрай Дорскай і Арцёмам Канцавым.

Асноўнымі задачы конкурсу былі пошук і падтрымка маладых аўтараў, якія працуюць у жанрах рэцэнзіі, эсэ і літаратурна-крытычнага артыкула, стварэнне пляцоўкі для прафесійнай камунікацыі паміж маладымі крытыкамі і старэйшым пакаленнем экспертаў і, такім чынам, падрыхтоўка грунту для ўзняцця якасці літаратурнай крытыкі ў незалежных медыя.

## 2013: Конкурс імя Адама Бабарэкі 
Першы конкурс, які аказаўся і апошнім, быў прысвечаны Адаму Бабарэку — беларускаму літаратурнаму крытыку і аднаму з заснавальнікаў літаратурнага аб’яднання «Маладняк».

Журы конкурсу: Таццяна Заміроўская, Ганна Кісліцына, Марыя Мартысевіч, Аляксандр Фядута, Ганна Янкута.

Пераможца конкурсу, атрымальніца першага месца — Ганна Мананкова, якая была ўжо пераможцай ранейшых Конкурсаў маладога літаратара Беларускага ПЭН-цэнтра — атрымала дыплом І-й ступені на конкурсе імя Чэслава Мілаша (2011) і першае месца на конкурсе імя Максіма Танка (2012).

Пераможцы: Міхал Бараноўскі, Марына Весялуха, Лілія Верхавенская, Аляксей Карамазаў, Маргарыта Дзяхцяр, Марыя Дуброўская, Андрэй Дудко, Аляксандра Лапіцкая, Яна Ліўшыц, Кацярына Рускевіч, Аляксей Чубат.

Конкурс маладых крытыкаў імя Адама Бабарэкі аказаўся фінальным для ўсёй дзесяцігадовай гісторыі Конкурсаў маладых літаратараў Беларускага ПЭН-Цэнтра.

Многія фіналісты Конкурсу імя Адама Бабарэкі сталі актыўнымі ўдзельнікамі літаратурнага працэсу, супрацоўнікамі выдавецтваў і незалежных СМІ.

Конкурс зафіксаваў змену пакаленняў у беларускай крытыцы і спрыяў з’яўленню новых аналітычных галасоў у пачатку 2010-х гадоў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Беларускі ПЭН-цэнтр
Кітаева

**Кітаева** — жаночая форма прозвішча Кітаеў.

## Вядомыя носьбіты 
* Алена Мікалаеўна Кітаева (нар. 1960) — беларуская і расійская мастачка.
* Лідзія Аляксандраўна Кітаева (нар. 1928) — беларускі архітэктар.