open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тэрэзін

**Тэрэзін** () — назва былой крэпасці і гарнізоннага мястэчка ў раёне Літамержыцы ва Усцецкім краі Чэхіі. Падчас Першай і Другой сусветнай вайны у Тэрэзіне знаходзіліся канцэнтрацыйныя лагеры.

## Гісторыя 
Крэпасць збудаваная ў 1780—1790 гады. З канца XIX стагоддзя ў крэпасці таксама знаходзілася турма.

### Першая сусветная вайна 
Тэрэзінская крэпасць у гады Першай сусветнай вайны выкарыстоўвалася як канцлагер для ваеннапалонных. У Тэрэзіне з 1914 па 1915 гады ўтрымліваліся палітычныя зняволеныя — галіцкія русіны. Сюды былі дэпартаваныя жыхары Галіцыі і Букавіны — русіны, якія сімпатызавалі або магчыма сімпатызавалі Расіі, высланыя з сваіх абласцей па заявах палякаў і украінафілаў. Іншым буйным канцлагерам для русафілаў быў Талергоф.

### Другая сусветная вайна 
Падчас Другой сусветнай вайны ў Тэрэзінштате было заснавана «ўзорнае гета», у якім знаходзілася каля 140 000 чалавек (з іх 33 000 памерлі падчас знаходжання ў гета). У Тэрэзінскім гета мелася самакіраванне. Спецыяльна да візіту прадстаўнікоў Чырвонага Крыжа немцы выпусцілі «грошы гета», на якіх быў намаляваны безназоўны рабін, і якія ў рэальнасці не выкарыстоўваліся. Нямецкія ўлады разглядалі Тэрэзінштат як часовае месцазнаходжанне для яўрэяў аж да «канчатковага рашэння», таму каля 88 000 насельнікаў Тэрэзінштата былі паступова дэпартаваныя ў Асвенцым і іншыя лагеры смерці. Да канца вайны ў гета знаходзілася 17 247 чалавек, якія выжылі.

Частка крэпасці была аддзеленая ад гета і служыла як турма гестапа, праз якую за гады вайны прайшло каля 90 000 чалавек, з іх 2600 памерлі там жа. Тэрэзін быў вызвалены савецкімі войскамі 9 мая 1945 года.

## Вядомыя вязні 
* Гаўрыла Прынцып
* Аляксандр Канстанцінавіч Іпсіланці

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Усцецкага края
Катэгорыя:Канцэнтрацыйныя лагеры Аўстра-Венгрыі
Катэгорыя:Канцэнтрацыйныя лагеры Трэцяга рэйха
АСК

Абрэвіятура АСК мае некалькі значэнняў:
* Адзіная спартыўная класіфікацыя
* Алімпійскі спартыўны комплекс
* Аўтаматызаваная сістэма кіравання
* Ацэтылсаліцылавая кіслата
* Аск — спараносны орган, у якім развіваюцца споры сумчатых грыбоў (аскаміцэтаў).
* Аск — горад ва Уэльсе.
* Аск — рака ва Уэльсе.
Гай Бёрджэс

**Гай Бёрджэс** (; ,  — , ) — вядучы «Бі-бі-сі», падвойны агент — англійскай MI5 і савецкага НКУС (член Кембрыджскай пяцёркі).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1911 годзе на паўднёвым захадзе Англіі, у горадзе Дэванпорт, у сям'і Малкальма Кінгсфарда дэ Монсі Бёрджэса, афіцэра флоту, і Эвелін Мэры. Вучыўся ў Ітанскім коледжы, потам па прыкладзе бацькі ў каледжы «Брытанія» каралеўскага ваенна-марскога флоту ў Дартмуце. 

У 1934 годзе скончыў Трыніці-каледж у Кембрыджы, дзе быў у закрытым інтэлектуальным таварыстве Кембрыджскія апосталы, сярод членаў якога былі папулярныя марксісцкія пагляды. Да гэтага моманту ён ужо быў знаёмы з астатнімі ўдзельнікамі «Кембрыджскай пяцёркі» і савецкім нелегалам Арнольдам Дэйчам, які і прыцягнуў яго да супрацы з савецкай разведкай. У тым жа годзе пачаў хаваць свае левыя перакананні і ўступіў у  — пранацысцкую арганізацыю, членам якой таксама з'яўляўся і Кім Філбі.

Пасля сканчэння ўніверсітэта працаваў асістэнтам палкоўніка Джона Мак-Намара. З 1936 па 1944 год працаваў на «Бі-бі-сі». Выпускаў праграму *The Week in Westminster*. З 1939 па 1941 год працаваў таксама па сумяшчальніцтве ў аддзеле прапаганды MI5. У 1944 годзе паступіў на працу ў Міністэрства замежных спраў Злучанага каралеўства.

У Лондане Бёрджэс жыў на Чэстэр-сквер, потым на вуліцы Бенцінк, дзе разам з Энтані Блантам здымаў кватэру ў іх агульнага сябра па ўніверсітэту Віктара Ротшыльда. Дома, што належаў барону Ротшыльду, была вядомым цэнтрам багемнага жыцця Лондана падчас вайны. Хоць Бёрджэс і Блант абодва былі гомасексуаламі, Блант сцвярджае ў сваіх мемуарах, што ў іх адносінах не было «нічога сексуальнага».

У 1947 годзе скіраваны ў Вашынгтон другім сакратаром пасольства Яго Вялікасці.

У сакавіку 1951 годзе сустрэўся з Майклам Стрэйтам у Вашынгтоне. Тады ж Філбі папярэдзіў Бёрджэса і Дональда Мак-Лэйна, што яны пад падозраннем і, найхутчэй, будуць раскрыты хуткім часам. У маі 1951 года абодва пакінулі Англію і былі перапраўлены ў Куйбышаў. У 1956 годзе Бёрджэсу дазволілі пасяліцца ў Маскве, ён атрымаў пашпарт на імя Джыма Андрэевіча Эліята. У жніўні таго ж года ў Маскву прыязджаў Том Дрыберг, каб узяць у Бёрджэса інтэрв'ю.

Бёрджэс не асвоіўся з жыццём у СССР і ў 1963 годзе памёр ад алкагалізму. У адпаведнасці з апошняй воляй нябожчыка ўрна з яго пылам была перададзена сваякам у Вялікабрытанію.

## Літаратура 
* Lownie Andrew. Stalin’s Englshman: The Lives of Guy Burgess, London: Hodder and Stoughton, 2015. ISBN 978-1473627369.

## Спасылкі 
* Советский шпион, который работал на Би-би-си на сайте Русской службы BBC.
* Шпионаж был его страстью. Биография советского агента Гая Бёрджесса — авантюриста, увлекшегося коммунизмом, но разочаровавшегося в СССР на сайте Радио Свобода.

Катэгорыя:Разведчыкі СССР
Катэгорыя:Падвойныя агенты
Катэгорыя:Разведчыкі Другой сусветнай вайны
Гіхон

е, сучасны выгляд]]
**Гіхон**, або **Геон** () — біблейская рака, што выцякае з рая. Мяркуецца, што назва паходзіць ад дзеяслова  «вырывацца наперад». Звычайна гэты дзеяслоў дапасуецца да рэк, што вырываюцца з зямлі, або да дзіцяці падчас працэсу нараджэння.

У кнізе Быцця паведамляецца, што гэта адна з 4 рэк, якія бяруць пачатак у раі, яна абцякае краіну Куш. Тэолагі і гісторыкі імкнуліся атаясняць Гіхон з Нілам, Блакітным Нілам, пратокай ракі Еўфрат і іншымі рэкамі, што існуюць або існавалі на самой справе. Аднак пытанне аб магчымай лакалізацыі ракі Гіхон і краіны Куш застаецца спрэчным.

Назвы Гіхон і Геон пазней выкарыстоўваліся ў тапаніміцы і найменні архітэктурных пабудоў. Так, у Кедронскай даліне існавала крыніца Гіхон, у якой Марыя паласкала пялёнкі маленькага Ісуса.

Катэгорыя:Біблейскія месцы
Катэгорыя:Выдуманая геаграфія
Ванч

**Ванч** () — рака ў Таджыкістане, правы прыток ракі Пяндж (басейн Амудар’і).

Даўжыня ракі 103 км. Плошча вадазбору 2070 км². Сярэдні расход вады ў вусці каля 50 м³/с. Утвараецца зліццём двух вытокаў, якія пачынаюцца на Ванчскім хрыбце і хрыбце Акадэміі Навук. Працякае паміж Дарвазскім і Ванчскім хрыбтамі.

У даліне ракі знаходзіцца пасёлак Ванч — адміністрацыйны цэнтр Ванчскага раёна Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці. На рацэ маецца ГЭС.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Ванч // Словарь современных географических названий. / Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Ванч // Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.

Катэгорыя:Рэкі Таджыкістана
Катэгорыя:Басейн Амудар’і
Сет-Іль

**Сет-Іль**  () — горад ва Усходняй Канадзе, у правінцыі Квебек, на паўднёвым беразе паўвострава Лабрадор. Апошні буйны горад-порт з еўрапейскім насельніцтвам на паўночным узбярэжжы заліва Святога Лаўрэнція ў акрузе Кот-Нор, які мае таксама сталыя аўтамабільныя зносіны з астатнімі рэгіёнамі правінцыі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Квебека
Фёдар Мацвеевіч Іванчанка

**Фёдар Мацвеевіч Іва́нчанка** (нар. , в. Александрыя, Копыскі раён, Аршанская акруга) — беларускі архітэктар.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 6 кастрычніка 1929 года ў в. Александрыя Копыскага раёна Аршанскай акругі (цяпер — Шклоўскі раён Магілёўскай вобласці).

Скончыў саратаўскія будаўнічы тэхнікум імя Леніна (1950) і політэхнічны інстытут (1967). 3 1952 года, пасля службы ў Савецкай Арміі, працаваў у праектных арганізацыях Саратава), лабараторныя і вытворчыя будынкі прампрадпрыемстваў.

» і помнік Леніну ]]
Асноўныя работы на Беларусі: інтэрнат Дзяржбуда Беларусі па вул. Калектарнай (1972), будынак інстытута «Мінскграмадзянпраект» (1972, у сааўтарстве) у Мінску; туберкулёзны дыспансер (1975) і анкалагічная бальніца (1986, у сааўтарстве) у в. Бараўляны Мінскага раёна; забудова г. Салігорска і яго адміністрацыйна-грамадскага цэнтра (1968—1986, кіраўнік аўтарскага калектыву): кінатэатр «Зорка Венера» (1974), дом быту (1979),  ВА «Беларуськалій» (1980); 15-павярховыя жылыя дамы з установамі абслугоўвання (1980—1982);  (1982), інтэрнат гасцінічнага тыпу ВА «Беларуськалій» па вул. Леніна і Каржа (1982).

### Вынаходствы 
Патэнтаўладальнік і аўтар вынаходства «Чарапіца „ЭФЕКТ“ (патэнт № 1006, выдадзена Дзяржаўным патэнтавым ведамствам Рэспублікі Беларусь, зарэгістравана ў дзяржаўным рэестры вынаходстваў 20 сакавіка 1995).

### Конкурсы 
Неаднаразовы ўдзельнік усесаюзных, рэспубліканскіх гарадскіх аглядаў-конкурсаў, адзначаны граматамі і дыпламамі Саюза архітэктараў СССР і Саюза архітэктараў БССР. Аўтар конкурсных праектаў „Пантэон вялікім людзям“ у Маскве (1954); помнік У. І. Леніну на Ленінскіх гарах у Маскве (1958); мемарыял у Гжацку ў гонар 25-годдзя выхаду чалавека ў космас (1986); помнік Перамогі ў Маскве (1986), заказны конкурсны праект помніка замагарам за Савецкую ўладу на Кастрычніцкай плошчы ў Мінску (1989); помнік воінам-інтэрнацыяналістам у Мінску (1989); Свята-Траецкі храм (1989); помнік ахвярам рэпрэсій у Курапатах {2003).

## Узнагароды 
Узнагароджаны дыпломам Саюза архітэктараў СССР (1962), сярэбраным медалём ВДНГ СССР за забудову г. Салігорска (1978); знакам «Ударнік дзявятай пяцігодкі» (1975) і Ганаровымі граматамі Дзяржбуда БССР за вялікі ўнёсак у развіццё архітэктуры і горадабудаўніцтва ў рэспубліцы (1977, 1979), ганаровымі граматамі інстытута «Мінскграмадзянпраект» (1979), медалём «Ветэран працы» (1983), Граматай Свяшчэннага Сінода Рускай Праваслаўнай Царквы (1989).

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Катэгорыя:Архітэктары Саратава
Катэгорыя:Архітэктары Салігорска
Батэрст (Нью-Брансуік)

**Батэрст** () — горад у графстве Гластэр правінцыі Нью-Брансуік (Канада). Горад знаходзіцца на поўначы правінцыі на беразе аднайменнай гавані ў вусці ракі Ніпізігуіт. Гавань Батэрст з’яўляецца самай паўднёвай часткай заліва Шалёр.

Горад заснаваны ў 1652 годзе Нікаласам Дэнісам, першапачаткова называўся Ніпізігуіт, затым Сент-Пітэрс, сваю цяперашнюю назву атрымаў у гонар Генры Батэрста.

Катэгорыя:Гарады Нью-Брансуіка
Гаспэ (горад)

**Гаспэ**, старое напісанне **Гаспе** () — горад у Канадзе, у правінцыі Квебек. Адміністрацыйны цэнтр і найбольшы населены пункт квебекскай вобласці Гаспезі — Астравы Мадлен. Размешчаны на ўсходзе правінцыі на аднайменным паўвостраве на беразе Атлантычнага акіяна. Насельніцтва — 15 102 чалавек (2007), пераважна, франкаканадцы.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Квебека
Гаспэ

**Гаспэ**:
* Гаспэ (горад) — горад у Канадзе, у правінцыі Квебек
* Гаспэ (паўвостраў) — буйны паўвостраў на ўсходзе правінцыі Квебек, на ўсходнім узбярэжжы Канады
Батэрст

**Батэрст**:
* Батэрст (востраў, Аўстралія)
* Батэрст (востраў, Канада)
* Батэрст (горад, Аўстралія)
* Батэрст (Нью-Брансуік)
Ганьён

**Ганьён** () — пакінуты горад у Канадзе (Квебек), ва ўсходняй частцы паўвострава Лабрадор.

У пачатку 1980 года горад меў насельніцтва каля 4 000 жыхароў, але быў цалкам закінуты ў выніку закрыцця жалезнаруднай шахты.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Квебека
Катэгорыя:Пакінутыя населеныя пункты
Яўген Кузьміч Казлоў

**Яўген Кузьміч Казлоў** (, Магілёў — 1998) — беларускі архітэктар. Заслужаны архітэктар БССР (1985).

## Біяграфія 
Нарадзіўся  года ў Магілёве. Скончыў у 1962 годзе Беларускі політэхнічны інстытут па спецыяльнасці «Архітэктура». З 1962 года працаваў архітэктарам АП-4 у інстытуце «Гомельграмадзянпраекце», з 1963 года — старшым архітэктарам, з 1964 года — кіраўніком групы АП-4, з 1966 года — галоўным архітэктарам праектаў, з 1984 года — намеснікам дырэктара па архітэктуры, а з 1998 года — галоўным архітэктарам інстытута жылога раёна «Аэрадром» (1967—1970), мікрараёны № 11 (1978), № 12 (1979, у сааўтарстве).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Гомеля
Юрый Сяргеевіч Іўжанка

**Юрый Сяргеевіч Іўжанка** (нар. , г. Вінаградаў, Закарпацкая вобласць) — беларускі архітэктар.

## Біяграфія 
Скончыў у 1972 годзе Львоўскі політэхнічны інстытут. 3 1972 года працаваў у інстытуце «Магілёўграмадзянпраект», з 1981 года галоўны архітэктар Магілёва, з 1987 года галоўны архітэктар інстытута «Магілёўграмадзянпраект», з 1990 года кіраўнік творчай майстэрні пры Саюзе архітэктараў Беларусі і галоўны архітэктар праектаў інстытута «Магілёўграмадзянпраект».

Член Саюза архітэктараў СССР з 1977 года. Член КПСС з 1980 года. Пражывае ў г. Магілёў.

## Творы 
 ]]
]]
Асноўныя работы ў Магілёве: інтэр’еры магазіна «Залатая рыбка», будынкі Кастрычніцкага райвыканкама (1981, у сааўтарстве з А. А. Мельнікавым), інспекцыі Дзяржстраха (1981), 70-кватэрны жылы дом па завулку Мігая (1982, у сааўтарстве з Я. Г. Бранцавым), Упраўленне ўнутраных спраў Магілёўскага аблвыканкама (1983), цір лучнікаў «Робін Гуд» (1984, у сааўт.), памятны знак «Зямлянка» (1984) у Магілёве.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Магілёва
Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Магілёва
Катэгорыя:Члены КПСС
Інукджуак

**Інукджуак** (, , , да 1965 года — *Порт-Гарысан*) — вёска ў Канадзе, у раёне Нунавік, рэгіён Поўнач Квебека, правінцыя Квебек, на ўсходнім беразе Гудзонава заліва. Насельніцтва вёскі складае 1597 чалавек (перапіс 2011 года), 83,9 % — эскімосы.

Вёска з’яўляецца адным з 14 так званых паўночных вёсак (афіцыйны статус) Квебека (фр. Village nordique). Аэрапорт.

Катэгорыя:Населеныя пункты Квебека
Грэйтэр-Садберы

**Грэйтэр-Садберы**, да 2001 года — **Садберы** — горад у Канадзе, у правінцыі Антарыа. 157 857 жыхароў (2006). Чыгуначная станцыя.

Узнікненне Садберы звязана з пачаткам асваення найбуйнейшага медна-нікелевага радовішча Садберы і збудаваннем Трансканадскай чыгункі. Сучасную назву горад атрымаў у 2001 годзе пры далучэнні да яго шасці суседніх муніцыпалітэтаў.

## Адукацыя і навука 
* Лаўрэнцьеўскі ўніверсітэт
* Паўночна-Антарыйскі медыцынскі ўніверсітэт
* Садберскі ўніверсітэт

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Меган Дзюамель (нар. 1985) — канадская фігурыстка.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Антарыа
Альберт Пятровіч Калніньш

**Альберт Пятровіч Калніньш** (нар. , Менск) — беларускі архітэктар. Заслужаны архітэктар Беларусі (1980).

## Біяграфія 
У 1944—1952 гадах слесар, курсант, памочнік капітана цеплахода Рыжскага параходства. Скончыў у 1958 годзе архітэктурны факультэт БПІ. Да 1988 года працаваў у БелНДІдзіпрасельбудзе: архітэктар, старшы архітэктар, з 1960 года — галоўны архітэктар праектаў, з 1976 года кіраўнік архітэктурнай майстэрні, якая з’яўлялася галаўной у рэспубліцы па праектаванні забудовы сельскіх населеных месцаў і вытворчых комплексаў, і перадавой у СССР па ўзроўні архітэктурна-планіровачных рашэнняў. У 1994—1997 гадах намеснік дырэктара ДП «Белаэранавігацыя».

Член Саюза архітэктараў СССР з 1972 года.  Пражывае ў г. Мінск.

## Творчасць 
Асноўныя работы: генплан і праект дэталёвай планіроўкі г. Чавусы (1963—1967), у сааўтарстве праекты планіроўкі і забудовы вёсак Леніна Горацкага.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Члены КПСС
Кууджуак

**Кууджуак** (, , , да 1979 года — *Форт-Шымо*) — вёска ў Канадзе, адміністрацыйны цэнтр раёна Нунавік, рэгіён Поўнач Квебека, правінцыя Квебек. Размешчаны на левым беразе ракі Кааксак, за 50 км ад месца ўпадзення яе ў заліў Унгава. Насельніцтва вёскі складае 2375 чалавека (перапіс 2011 года), каля 77,6 % якога — эскімосы.

З’яўляецца адной з 14 так званых паўночных вёсак (афіцыйны статус) Квебека (фр. Village nordique).

Катэгорыя:Населеныя пункты Квебека
Корал-Харбар

**Корал-Харбар** (, ) — эскімоская вёска, размешчаная на востраве Саўтгемптан, у рэгіёне Ківалік тэрыторыі Нунавут, Канада. Насельніцтва — 834 чал. (2011). Паштовы індэкс — X0C 0C0.

Эскімоская назва вёскі Корал-Харбар — *Salliit* перакладаецца на беларускую мову як «плоскі». Паселішча атрымала сваю назву таксама дзякуючы каралам, якія можна знайсці ў водах недалёка ад вёскі. З астатняй Канадай злучаны самалётам.

Катэгорыя:Населеныя пункты Нунавута
Пангніртанг

**Пангніртанг** (, ) — эскімоскія вёска, размешчаная на востраве Бафінава Зямля ў раёне Кікіктані тэрыторыі Нунавут, Канада. Каардынаты — 66°08' паўн. ш.; 65°45’з. д. Насельніцтва — 1,276 чал. (2001), што складае прыблізна 9 % насельніцтва вострава Бафінава Зямля. Вёска размешчана на прыбярэжнай раўніне фіёрда Пангніртунг, які злучаецца з залівам Камберленд. Плошча вёскі 7.54 км².

Катэгорыя:Населеныя пункты Нунавута
Катэгорыя:Бафінава Зямля
Трура (Новая Шатландыя)

**Трура** () — горад у цэнтральнай частцы правінцыі Новая Шатландыя (Канада). Трура — акруговы цэнтр графства Колчастар і знаходзіцца на паўднёвым баку поймы ракі Сэлман недалёка ад вусця ракі ва ўсходнім ускрайку заліва *Cobequid Bay*. Насельніцтва на 2011 год — 12 059 чалавек, разам з прыгарадамі — 22 777 чалавек, насельніцтва агламерацыі — 45 888 чалавек.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Новай Шатландыі
Корнер-Брук

**Корнер-Брук** () — горад на востраве Ньюфаўндленд у канадскай правінцыі Ньюфаўндленд і Лабрадор. Размешчаны на захадзе вострава, на беразе заліва Бэй-оф-Айлендс у вусці ракі Хамбер. На тэрыторыі горада пражывае 20083 чалавек, з прыгарадамі — каля 26 тысяч.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Ньюфаўндленда і Лабрадора
Мірамішы

**Мірамішы** () — горад у графстве Нортамберленд правінцыі Нью-Брансуік (Канада). Горад знаходзіцца на паўночным усходзе правінцыі ў вусці аднайменнай ракі. Чацвёрты па велічыні горад правінцыі з насельніцтвам 18129 чалавек (2006 год). Утвораны ў 1995 годзе зліццём гарадоў Чатэм і Ньюкасл, а таксама вёсак Дугластаўн, Логвіл і Нельсан-Мірамішы.
Катэгорыя:Гарады Нью-Брансуіка
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1995 годзе
Аляксандр Іванавіч Касякоў

**Аляксандр Іванавіч Касякоў** (нар. , г. ) — беларускі архітэктар.

## Біяграфія 
Скончыў у 1941 годзе Харкаўскі інжынерна-будаўнічы інстытут, у 1945—1956 працаваў у Гомельскім філіяле інстытута «Белдзяржпраект», з 1957 года галоўны архітэктар Гомеля, з 1965 года кіраўнік мастацка-канструктарскіх майстэрняў, з 1968 кіраўнік архітэктурна-мастацкай майстэрні Гомельскага аблспажыўсаюза, у 1971—1973 гадах кіраўнік мастацкай майстэрні Гомельскага камбіната добраўпарадкавання, праекты Гомельскага машынабудаўнічага (1950), політэхнічнага (1952) тэхнікумаў, генплан Гомеля (1963, у аўтарскім калектыве), жылыя дамы па вул. Савецкай (1950), Кірава (1956) і па праспекце Леніна (1963).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Гомеля
Аляксандр Іванавіч Рэмер

**Аляксандр Іванавіч Рэмер** ( — ?) — грамадзянскі інжынер і архітэктар часоў Расійскай імперыі.

## Біяграфія 
### Адукацыя 
Нарадзіўся ў 1856 годзе. Выхоўваўся ў . У 1876 годзе паступіў у Пецярбургскае будаўнічае вучылішча, па сканчэнні якога ў 1882 годзе атрымаў званне грамадзянскага інжынера і права на чын X класа. Акрамя сваіх прамых абавязкаў, Аляксандр Іванавіч не аднойчы замяшчаў губернскіх саветнікаў і займаў пасаду віцэ-губернатара.
* Праект перабудовы Свята-Пакроўскай царквы ў вёсцы Дзеткавічах Кобрынскага павета (1884)).

### У Валынскай губерні 
На працягу 1884—1888 гадоў займаўся наступным:
* Капітальны рэмонт і прыбудова да будынка павятовага казначэйства ў горадзе Ковелі (па гатовым праекце).
* Пабудова дзяржаўных памежных знакаў.

### У Волагдзе 
У 1888—1892 гадах ім былі пабудаваны у пасёлку .
* Дом купца Свешнікава.
* Капітальны рамонт прыходскай царквы.
* Перабудова мураванага будынка пад прытулак «Яслі».
* Прыбудова і капітальны рамонт дома купца Бутарава.

Катэгорыя:Архітэктары Волагды
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары Расіі
Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі
Катэгорыя:Архітэктары Украіны
Мікалай Джэмсавіч Колі

**Мікалай Джэмсавіч** (**Якаўлевіч**) **Ко́лі** (; , Масква, Расійская імперыя — ) — савецкі архітэктар. Правадзейны член Акадэміі архітэктуры СССР (з 1950) і Акадэміі будаўніцтва і архітэктуры СССР (з 1957).

## Біяграфія 
Мікалай Колі нарадзіўся  года ў Маскве, у сям’і шатландскага паходжання. Вучыўся з 1912 па 1922 год спачатку ў МВЖСД, затым у ВМАТЭМАЙСе. Пад кіраўніцтвам А. В. Шчусева ў 1913—1915 гг. працаваў над праектам Казанскага вакзала, Вялікага Каменнага моста, Новаарбацкага моста.

Сумесна з Ле Карбюзье ў 1928—1932 гг. працаваў у Парыжы і Маскве над праектам будынка Цэнтрасаюза.

Сумесна з архітэктарам К. Рабавым спраектаваў будынак Маскоўскага інстытута савецкага кааператыўнага гандлю Цэнтрасаюза СССР у раёне Сокал.

З 1933 года працаваў у якасці галоўнага архітэктара архітэктурна-праекціровачнай майстэрні № 6, праектаваў Цэнтральны стадыён СССР імя І. В. Сталіна ў Ізмайлаве, станцыі Маскоўскага метро — Смаленская, Парк Культуры (паўночны павільён), Кіраўская, Павялецкая-Кальцавая.

У час Вялікай Айчыннай вайны і пасля яе заканчэння Мікалай Колі распрацоўваў планы рэканструкцыі гарадоў Цверы, Мінска (1945), Рыгі (1946). Працы па распрацоўцы генеральнага плана аднаўлення і развіцця Калініна (так называлася Цвер з 1931 па 1990 год) пачаліся ў 1944 годзе. Адзін з аўтараў «Эскіза планіроўкі Мінска» (1944), праекта стадыёна «Дынама» ў Мінску (1947—1954).

Сумесна з прафесарам І. Д. Мельчаковым Мікалай Колі распрацаваў праект магілы М. І. Калініна.

З 1935 па 1951 год узначальваў Маскоўскае аддзяленне Саюза архітэктараў.

У 1924—1941 гадах выкладаў у Маскоўскім тэхнічным універсітэце імя Баўмана, з 1931 па 1941 у Маскоўскім архітэктурным інстытуце.

Памёр Мікалай Джэмсавіч Колі 3 снежня 1966 года, пахаваны на Увядзенскіх могілках.

Выява:Moscow MetroChistyePrudy U05.jpg|Ст. метро «Чыстыя пруды»
Выява:Moscow ParkKulturyR vestibule 04-2016.jpg|Ст. метро «Парк культуры»
Файл:Вестибюль станции Смоленская.jpg|Усходні вестыбюль станцыі метро «Смаленская» (1935—1937, не захаваўся)

## Гл. таксама 
* Канструктывізм у архітэктуры Масквы

## Літаратура 
* 
* Архитектор Н. Я. Колли // «Архитектура СССР», 1964, № 12.
* 
## Спасылкі 
* Як мы будавалі метро. Архітэктура метро
* Сеткавая версія энцыклапедыі «Масква» выдання 1980 года 

Катэгорыя:Архітэктары СССР
Катэгорыя:Пахаваныя на Увядзенскіх могілках
Катэгорыя:Архітэктары Масквы
Катэгорыя:Архітэктары Цверы
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Катэгорыя:Горадабудаўнікі
Катэгорыя:Выкладчыкі МАРХІ
Катэгорыя:Выкладчыкі МДТУ
Катэгорыя:Архітэктары рускага авангарда
Катэгорыя:Члены Саюза архітэктараў СССР
Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі архітэктуры СССР
Помнік Гедыміну (Ліда)

**Помнік Гедыміну** — помнік у Лідзе, прысвечаны вялікаму князю літоўскаму, заснавальніку Лідскага замка. Пастаўлены ў скверы на плошчы 600-годдзя Ліды, на рагу вуліц Грунвальдскай і Замкавай, каля паўночнай сцяны замка ў 2019 годзе, яго ўрачыстае адкрыццё, прымеркаванае да святкавання Дня горада, адбылося 7 верасня.

## Апісанне 
Бронзавая конная статуя князя пастаўлена на высокі пастамент. Гедымін паўстае як спакойны мужны кіраўнік, які ўпэўнена сядзіць на кані. Гедымін паказаны ў дасканалых рыцарскіх даспехах, але без шлема і ў багатым убранні. На галаве князя карона, бо ён, як раней і Міндоўг, называў сябе каралём. Яго рука ўладна ляжыць на мячы, што сімвалізуе сабой ваяўнічы характар улады таго гістарычнага перыяду. Аднак, меч не аголены і ў першую чаргу з’яўляецца сімвалам абароны і аховы княства. Пастамент, які плануецца выканаць з грубага граніту, магчыма з імітацыяй бутавага мура, сімвалізуе сабой краіну. Доўгая мантыя, як адзнака княжацкай улады, цяжкай драпіроўкай спадае на пастамент, часткова ахінае яго, уяўляе сабой сімвал апекі над дзяржавай. Пры ўсёй мастацкай абагульненасці вобраза Гедыміна, ягонае аблічча адпавядае гістарычнай праўдзе, чаму паспрыялі шматлікія кансультацыі з навукоўцамі.

На гранітным пастаменце змешчана імя князя і адзін з дзяржаўных сімвалаў Вялікага Княства Літоўскага — герб «Калюмны» (або «Слупы Гедыміна»).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Помнікі Ліды
Катэгорыя:2019 год у Беларусі
Катэгорыя:Творы Вольгі Нячай
Катэгорыя:Творы Сяргея Аганава
Катэгорыя:Конныя статуі Беларусі
Катэгорыя:Помнікі Гедзіміну
Беларускі дзіцячы тэатр

**Беларускі дзіцячы тэатр** — тэатр, які дзейнічаў у Вільні ў 1916—1918 гадах. Створаны з дзяцей беларускіх школ-прытулкаў Вільні, што знаходзіліся пад апекай Беларускага камітэта дапамогі пацярпелым ад вайны. Арганізатар і кіраўнік С. Корф, аўтар большасці п’ес і інсцэніровак, пастаўленых у тэатры. У складзе калектыву — дзіцячы хор, танцавальныя групы, дэкламатары. Тэатр меў выхаваўчыя мэты, яго рэпертуар складаўся з улікам асаблівасцей дзіцячай псіхалогіі. Спектаклі былі сінтэтычнымі, асноўваліся на традыцыях фальклорнага тэатра. У праграме выступленняў паказы жывой батлейкі, містэрыі, інсцэніроўкі беларускіх казак, народныя песні і танцы ў суправаджэнні музыкантаў, дэкламацыя вершаў. Паказы праходзілі ў Беларускім клубе, Пажарным клубе і пад адкрытым небам.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэатры Вільні
Катэгорыя:З’явіліся ў 1916 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе
Катэгорыя:1916 год у Вільні
Катэгорыя:Беларусы ў Вільні
Катэгорыя:Беларускія тэатры
Катэгорыя:Дзіцячыя тэатры
Віктар Іванавіч Комар

**Віктар Іванавіч Комар** (, г. Чугуеў, Харкаўская вобласць — ) — беларускі архітэктар.

## Біяграфія 
Скончыў у 1957 годзе Новасібірскі інжынерна-будаўнічы інстытут імя В. У. Куйбышава. 3 1958 года працаваў у праектных арганізацыях, у Кемераваграмадзянпраекце г. Навакузнецка Кемераўскай вобласці. 3 1969 года ў інстытуце «Гомельграмадзянпраект», у 1985—1988 галоўны архітэктар тэхнічнага аддзела. З 1988 года — дырэктар Гомельскага філіяла Усесаюзнага архітэктурна-праектнага аб’яднання.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1968 года. Член КПСС з 1963 года. Пражываў у Гомелі, 12-павярховы жылы дом у мікрараёне № 51 (1988), 16-павярховы жылы дом з блокам абслугоўвання ў мікрараёне № 12а па Рэчыцкай шашы (1989), Палац культуры вытворчага аб’яднання «Гомсельмаш» на праспекце Касманаўтаў (1989), мемарыяльны сквер па вул. Білецкага (1987), праект забудовы квартала ў Чачэрску.

## Узнагароды 
Узнагароджаны Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР (1979), дыпломам Усесаюзнага агляду творчасці маладых архітэктараў (1963).

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Гомеля
Катэгорыя:Архітэктары Новакузнецка
Катэгорыя:Архітэктары Расіі
Сяргей Паўлавіч Крывашэеў

**Сяргей Паўлавіч Крывашэ́еў** (нар. , г. п. Старобін, Салігорскі раён) — беларускі архітэктар. Заслужаны архітэктар Рэспублікі Беларусь (1999). Акадэмік Беларускай акадэміі архітэктуры па вул. Інтэрнацыянальнай у Мазыры (1979, жылы раён «Паўднёвы» ў Гомелі (1983; дыплом 1 ступені Дзяржбуда БССР); забудова мікрараёнаў № 5 (1990), 5а, 16 і 19 у паўднёвай частцы «Валатава» (пабудаваны ў 1987—1991), 17 (пабудаваны ў 1986), 20 па вул. Каменшчыкава (пабудаваны ў 1989), 21, 53 па Рэчыцкай шашы (забудоўваюцца, 1990), 59 (праект 1991) у Гомелі; праекты планіроўкі і забудовы мікрараёнаў — аўтар; мікрараён № 5 (пабудаваны ў 1977), 7 (1982) у Мазыры, пасёлак «Крынічны» каля Мазыра (1978; Сярэбраны медаль ВДНГ); сяло «Троецкое» са Святая-Траецкім манастыром на граніцы трох Рэспублік — Беларусі, Украіны і Расіі (1996); рэканструкцыя ЦПКіА імя Луначарскага ў Гомелі; рэканструкцыя парку ў Шклове Магілёўскай вобласці; рэканструкцыя плошчы Перамогі ў Гомелі.

## Узнагароды 
Заслужаны архітэктар Рэспублікі Беларусь (1999). Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Беларусі (1995).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Гомеля
Катэгорыя:Архітэктары Мазыра
Васіль Іосіфавіч Герашчанка

**Васіль Іосіфавіч Гера́шчанка** (7 студзеня 1912, г. Крывы Рог — 17 снежня 1990) — беларускі архітэктар.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 7 студзеня 1912 года ў вялікай сялянскай сям’і ў г. Крывы Рог. Бацька памёр рана, і хлопчык, как зарабіць на жыццё, працаваў парабкам, пасвіў скаціну. Пасля заканчэння сямігодкі, у 1929 г. паступіў у аграрнае вучылішча. Педагогі, пабачыўшы талент да малявання, параілі перавесціся ў Харкаўскі мастацкі тэхнікум, які ён скончыў у 1932 годзе. Пасля некалькіх гадоў вучобы ў мараходцы і працы на Харкаўскім заводзе «Серп і Молат», Васіль Герашчанка ў 1939 годзе паступіў на архітэктурны факультэт Харкаўскага інстытута камунальнай гаспадаркі. Атрымаць дыплом перашкодзіла вайна. У Ташкенце, куды быў эвакуіраваны Маскоўскі архітэктурны інстытут, Васіля Герашчанкі залічылі на архітэктурны факультэт. Увосень 1944 г. студэнты і выкладчыкі вярнуліся ў Маскву, дзе пачаліся паўнавартасныя заняткі. У красавіку 1946 г. студэнт Герашчанка абараніў дыпломную працу «Музей 800-годдзя Масквы», кансультантам па якой быў акадэмік І. У. Жалтоўскі.
 
Васіль Герашчанка жадаў вярнуцца ва Украіну, але яго накіравалі на працу ў Мінск, які быў моцна разбураны ў час вайны. Працаваў раённым архітэктарам, намеснікам галоўнага архітэктара Мінска, галоўным архітэктарам праектаў, кіраўніком архітэктурна-планіровачнай майстэрні Мінгарвыканкама (цяпер інстытут «Мінскпраект») з невялікімі перапынкамі да 1963 года. Адначасова з 1946 года выкладаў у Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме, у які канчаткова перайшоў увосень 1963 года.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Гусінаазёрская катлавіна

**Гусінаазёрская катлавіна** () — міжгорная ўпадзіна ў Расіі, у Забайкаллі, у Селенгінскім раёне Рэспублікі Бурація, у напрамку на паўднёвы ўсход ад хрыбта Хамар-Дабан.
 са схіла хрыбта Манастой]]

Вышыня дна катлавіны 550—600 м над узроўнем мора. У цэнтры катлавіны знаходзіцца возера Гусінае і каля яго горад Гусінаазёрск. На дне сухія стэпы і лугі. Маюцца радовішчы бурага вугалю.

## Літаратура 
* Гусиноозёрская котловина // 

Катэгорыя:Геаграфія Бураціі
Катэгорыя:Катлавіны
Нові-Пазар

**Нові-Пазар** — горад у Сербіі. Знаходзіцца на паўднёвым захадзе Сербіі, у акрузе Рашка недалёка ад Косава. Нові-Пазар знаходзіцца за 290 км ад Бялграда. Праз горад цячэ рака Рашка.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Адукацыя і культура 
* Нові-Пазарскі дзяржаўны ўніверсітэт

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Сербіі
Пракупле

**Пракупле** () — горад у Сербіі, цэнтр Топліцкай акругі. Размешчаны ў паўднёвай частцы Сербіі, на рацэ Топліца, за 28 км на захад ад Ніша. Праз Пракупле праходзіць аўтамабільная дарога Ніш — Куршумлія і далей да Прышціны, Косава і Мятохія (частка еўрапейскай магістралі Е80, якая ідзе з захаду на ўсход, ад Лісабона да Турцыі).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Сербіі
Дзмітрый Васілевіч Герашчанка

**Дзмітрый Васілевіч Гера́шчанка** (нар. , Мінск) — беларускі архітэктар.

## Біяграфія 
Нарадзіўся  года ў сям’і архітэктараў Васіля Герашчанкі і Любові Усавай. Скончыў у 1974 годзе БПІ. Працаваў у вытворчых майстэрнях камбіната Мастацкага фонда Беларусі (1968—1969), з 1969 у інстытуце «Мінскпраект».

## Творчасць 
Асноўныя работы: водаахоўная зона Сляпянскай воднай сістэмы і 7 сквераў уздоўж яе (1989, у складзе аўтарскага калектыву; Дзяржаўная прэмія БССР 1989), праект рэканструкцыі парку імя М. Горкага (1978), Парк 60-годдзя Кастрычніка (1986), воднае добраўпарадкаванне ўчастка р. Свіслач (1988). Па яго праектах будаваліся паркі ў Нясвіжы, па праспекце Праўды і па вул. П. Глебкі; левабярэжная частка Камсамольскага возера ў Мінску і інш.

## Сям’я 
Мае двух дачок, Дар’ю і Вольгу, якія таксама працуюць архітэктарамі ў інстытуце «Мінскпраект».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Катэгорыя:Ландшафтныя архітэктары Беларусі
Анатоль Дзмітрыевіч Кудзіненка

**Анатоль Дзмітрыевіч Кудзіне́нка** (, с. Ленінскае, Ленінскі раён, Хабараўскі край — ) — беларускі архітэктар, педагог. Кандыдат архітэктуры (1972), з 1965 года ў Інстытуце будаўніцтва і архітэктуры Дзяржбуда БССР.

Член Саюза архітэктараў Беларусі з 1967 года, членскі білет № 203.

## Творы 
Асноўныя работы: генпланы гарадоў Калінкавічы (1965) у Брэсце, праекты жылых дамоў у г. Шклоў (1989), г. п. Барань Аршанскага раёна (1990) і інш..

## Сям’я 
Мае дваіх дзяцей: старэйшую дачку і сына Андрэя, кінарэжысёра.

## Узнагароды 
Узнагароджаны бронзавым медалём ВДНГ СССР за праект пасёлка саўгаса «Мухавец» у Брэсцкім раёне.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Брэста
Элкано Маркавіч Гальдштэйн

**Элкано Маркавіч Гальдштэ́йн** (,  — ) — беларускі архітэктар. Заслужаны архітэктар Беларусі (1991).

## Біяграфія 
Э. М. Гальдштэйн нарадзіўся 28 сакавіка 1923 года ў Мінску, у сям’і служачага. У 1940 годзе скончыў сярэднюю школу № 1, паступіў на архітэктурны факультэт Ленінградскага інжынерна-будаўнічага інстытута. У час Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 годзе ўступіў па камсамольскай мабілізацыі ў атрад народнага апалчэння. Ваяваў на Заходнім, Паўднёва-Заходнім, Паўночна-Каўказскім франтах у якасці палітбайца, снайпера, сапёра. У кастрычніку 1945 года вярнуўся ў інстытут і ў 1950 годзе абараніў дыпломны праект «Універмаг у г. Ленінградзе». Накіраваны на працу ў разбураны Мінск.

Працаваў у праектным інстытуце «Ваенпраект», дзе ў складзе аўтарскага калектыва займаўся праектаваннем комплексу будынкаў насупраць штаба БВА (раён вуліц Чырвонай, Камуністычнай, Куйбышава). У красавіку 1952 года пераведзены ў «Белдзяржпраект», жылы дом з крамай «Ваенная кніга» па вул. Камуністычнай (1951), жылыя дамы па вул. Першамайскай, Омскім завулку, пл. Свабоды, у пасёлку трактарнага завода ў г. Мінску, гарадах Магілёве і Лідзе, Мінскі радыётэхнічны тэхнікум па Ленінскім праспекце (1956), кемпінг «Мінскі» па Брэсцкай шашы (1960), Фундаментальная бібліятэка АН Беларусі (1967; праект быў паўторна выкарыстаны ў г. Запарожжа ва Украіне), Дом настаўніка (1976; цяпер ліцэй БДУ), комплекс вучылішча кінамеханікаў, комплекс будынкаў Мінскага медыцынскага інстытута (абодва 1979, у сааўтарстве) і інтэрнат для студэнтаў па праспекце Дзяржынскага (1970);  з плавальнымі басейнамі ў Салігорску на 1600 (1966), Брэсце на 1200 навучэнцаў (1969),  на 40 класаў са спартыўнымі заламі і плавальным басейнам у мікрараёне Усход-1 (1979), забудова вул. Сямашкі, ГПТВ-40 кінамеханікаў (1979) у Мінску, серыі тыпавых праектаў школьных будынкаў рознай умяшчальнасці для масавага будаўніцтва (1960—1981), дзіцячая школа мастацтваў у г. Нароўля, краязнаўчы музей у г. Касцюковічы і шмат іншых праектаў.

Аўтар васьмі навуковых работ па архітэктуры школьных будынкаў, шэрагу артыкулаў па абагульненні вопыту іх праектавання, будаўніцтва і эксплуатацыі.

### Конкурсныя праекты 
Элкано Маркавіч удзельнічаў у складзе аўтарскага калектыва ў міжнародным конкурсе на праект эксперыментальнага жылога раёна ў паўднёва-заходняй частцы г. Масквы, у міжрэспубліканскім конкурсе (БССР і Літва) 1971 года на праект манумента ў гонар сумеснай барацьбы беларускіх і літоўскіх партызан у гады Вялікай Айчыннай вайны 1941—1945 гг., у рэспубліканскім конкурсе на праект помніка маці-патрыётцы Купрыянавай у г. Жодзіна, якому прысуджана 2-я прэмія.

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнам Вялікай Айчыннай вайны I ступені, медалямі. У аўтарскім калектыве ўзнагароджаны ганаровым дыпломам на Міжнародным конкурсе «Эксперыментальны раён на Паўднёвым захадзе Масквы» (1960), 2-я прэмія на рэспубліканскім конкурсе за праект помніка Купрыянавай у Жодзіне (1973).

## Сям’я 
Меў сына Уладзіміра, таксама архітэктара.

## Літаратура 
* 
* 

* 

Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Катэгорыя:Заслужаныя архітэктары Беларусі
Шабац

**Шáбац** () — горад у Сербіі, цэнтр Мачванскай акругі і абшчыны Шáбац.

Горад размешчаны ў заходняй частцы Сербіі, на беразе ракі Сава.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Сербіі
Кікінда

**Кікінда** () — горад на поўначы Сербіі, у аднайменнай абшчыне. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам Паўночна-Банацкай акругі, якая ўваходзіць у склад аўтаномнага краю Ваяводзіна. Насельніцтва — 37 676 чалавек.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Ваяводзіны
Бечай

**Бечай** () — горад у Сербіі, у аўтаномным краі Ваяводзіна, цэнтр аднайменнай абшчыны і Паўднёва-Бацкай акругі. Насельніцтва — 23,895 жыхароў (2011).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Парфірый (нар. 1961) — Патрыярх Сербскі

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Ваяводзіны
Врбас

**Врбас**:
* Врбас — горад у Сербіі ў краі Ваяводзіна
* Врбас — абшчына ў Сербіі
* Врбас — футбольны клуб
* Врбас — рака ў Босніі і Герцагавіне
Врбас (горад)

**Врбас** () — горад у Сербіі ў краі Ваяводзіна, у гістарычнай вобласці Бачка. Насельніцтва горада Врбас — 25 907 жыхароў, абшчыны Врбас — 45 852 (2002). Першае паселішча на месцы сучаснага Врбаса датуецца 1213 годам, хоць сам Врбас згадваецца ўпершыню ў 1387 годзе.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Ваяводзіны
Зрэнянін

**Зрэнянін** () — горад у Сербіі. З’яўляецца пятым па велічыні горадам краіны і другім пасля Нові-Сада горадам края Ваяводзіна. У Зрэняніне (з агламерацыяй) жывуць каля 140 тысяч жыхароў.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Ваяводзіны
Джон Кернкрас

**Джон Кернкрас** (; 25 ліпеня 1913 — 8 кастрычніка 1995) — афіцэр брытанскай разведкі ў час Другой сусветнай вайны, які працаваў таксама на савецкую разведку. Да 1990 лічыўся імаверным пятым членам «Кембрыджскай пяцёркі», пакуль яго не выкрыў савецкі перабежчык Алег Гардзіеўскі.

Скончыўшы Кембрыджскі ўніверсітэт, Кернкрас прыйшоў на працу ў Форын Офіс. У 1937 годзе ён уступіў у Камуністычную партыю Вялікабрытаніі. У 1942 годзе паступіў у MІ-6, дзе меў доступ да шыфравальнай тэхнікі. Працуючы ў сакрэтным разведцэнтры Блэчлі-парк, ён здабываў інфармацыю, якую перадаваў у СССР.

Алег Гардзіеўскі: «шатландзец Джон Кернкрас быў у контрразведцы і меў шмат матэрыялаў-перахопаў нямецкіх паведамленняў. І хоць англічане самі перадавалі ваенную інфармацыю Савецкаму Саюзу, але частку, якую яны не хацелі перадаваць, перадавалі сакрэтна Кернкрас і залучаны ім агент у аддзеле перахопу Леа Лонг».

Паводле думкі брытанскай разведкі, менавіта дадзеныя, перададзеныя Кернкрасам пра амерыканскія і брытанскія даследаванні ў вобласці ядзернага ўзбраення, ляглі ў аснову савецкай ядзернай праграмы.

Пасля таго як у 1951 годзе контрразведка MI5 прадставіла доказы, Кернкрас прызнаўся, што працаваў на СССР. Тым не менш, ён не быў пакараны ў крымінальным парадку, што пазней прывяло да вінавачання ўрада ў тым, што яно хавала сваю ролю таемнага суўдзельніка. Асоба пятага чалавека з «кембрыджскай пяцёркі» заставалася недаказанай да 1990 года, калі перабежчык з КДБ Алег Гардзіеўскі паказаў на Кернкраса.

Пасля сваіх прызнанняў Кернкрас пераехаў у Рым, дзе працаваў у Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі ААН аж да сваёй адстаўкі. Потым ён з'ехаў на поўдзень Францыі, дзе памёр у 1995 годзе.

## Гл. таксама 
* Блэчлі-парк
* Крыптааналіз «Энігмы»
* Праграма «Ультра»

Катэгорыя:Разведчыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Крыніцы разведкі СССР
Катэгорыя:Выпускнікі Кембрыджскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Вялікабрытаніі
Філарэт

**Філарэт** ( — «Любіць дабрачыннасць») — мужчынскае імя грэчаскага паходжання; выкарыстоўваецца пераважна як манаскае. Распаўсюджана сярод манаства таксама жаночая форма *Філарэта*.

## Царкоўныя дзеячы 
* Філарэт (у схіме Феадарыт) — архіепіскап Смаленскі і Мсціслаўскі (1658—1671).
* Філарэт Міласцівы (каля 702—792) — візантыйскі святы VIII стагоддзя.
* Філарэт (Фёдар Мікіціч Раманаў) (1554—1633) — Патрыярх Маскоўскі, бацька цара Міхаіла Фёдаравіча.
* Філарэт (Вахрамееў) (1935—2021) — Мітрапаліт Мінскі і Слуцкі, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі (1978—2013).
* Філарэт (Дзенісенка) (нар. 1929) — Патрыярх Кіеўскі і ўсяе Русі-Украіны, прадстаяцель Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату.
* Філарэт (Раменскі) (1880—1937) — дзеяч беларускай аўтакефаліі, епіскап Бабруйскі.

Катэгорыя:Мужчынскія імёны
Катэгорыя:Імёны грэчаскага паходжання
Ада

**Ада**:

## Асобы 
* Ада (кароль Берніцыі)

## Навука і тэхніка 
* Ада (мова праграмавання)

## Геаграфічныя аб’екты 
* Ада — горад у штаце Аклахома, ЗША
* Ада (рака)
Дзень Арафат

**Дзень Арафат** — мусульманскае свята, апошні дзень Хаджа, які адзначаецца ў 9-ы дзень 12-га месяца мусульманскага месяцовага календара зульхіджа, прыкладна праз 70 дзён пасля заканчэння месяца Рамадан. У гэты дзень удзельнікі Хаджа наведваюць гару Арафат каля Мекі і здзяйсняюць намаз ля яе падножжа.

Згодна з ісламскай традыцыяй, Арафат — гэта месца, дзе ісламскі прарок Мухамад правёў развітальную пропаведзь з групай мусульм, якія суправаджалі яго ад хаджу да канца свайго жыцця. 

У гэты дзень узнагароджанне або кара мусульманам за добрыя або грахоўныя ўчынкі павялічваецца. Роўна, як і вага грахоў у гэты дзень павялічваецца ў некалькі разоў. Да заходу сонца вернікі стаяць і замольваюць грахі. За свае набожныя дзеі чалавек, які імкнецца да Алаха з чыстым намерам, у Судны дзень убачыць узнагароджанне за яго. Пост у дзень Арафат лічыцца самым важным з тых учынкаў, якія набліжаюць вернікаў да Алаха.

Дзень Арафат папярэднічае святу Курбан-байрам. У гэты дзень пілігрымы, якія здзяйсняюць хадж, стаяць на гары Арафат. Для ўсіх мусульман, акрамя паломнікаў, пажадана ў гэты дзень пасціцца.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Ісламскія святы
Катэгорыя:Хадж
Камсамольская вуліца (Магілёў)

**Камсамольская вуліца** () — вуліца ў Ленінскім раёне Магілёва, у гістарычным цэнтры горада. Працягласць вуліцы ад Першамайскай вуліцы да плошчы Арджанікідзэ складае 330 м.
. Малюнак Мікалая Львова]]

## Гісторыя 
]]

Фарміраванне вуліцы пачалося ў канцы 19 ст., калі на скрыжаванні Дняпроўскага праспекта (цяпер Першамайская вуліца) і вул. Дваранскай утварылася Тэатральная плошча з будынкам тэатра (пабудаваны ў 1888). Першапачаткова насіла назву **Дваранская вуліца**, якая атрымала назву, верагодна, ад дома Дваранскага сходу, які размяшчаўся на ёй. У 1922 годзе перайменавана пад сучасную назву. Сучаснае аблічча вуліцы складаецца з 1930-х гадоў, калі пачалося масавае жыллёвае і грамадзянскае будаўніцтва.

Фарміраванне вуліцы працягвалася ў пасляваенныя гады, калі паводле генплана 1947−1950 гадоў пачалася рэканструкцыя цэнтральнай часткі горада і яе галоўнай магістралі вул. Першамайскай.

## Забудова 
У забудове вуліцы пераважаюць 2-, 3-, 4-, 5-павярховыя, пераважна жылыя, дамы. Вышыннай дамінантай з’яўляюцца 11-павярховы інтэрнат педвучылішча, узведзены ў 1987. З найбольш старых пабудоў захаваўся касцёл кармелітаў, помнік архітэктуры барока першай паловы 18 ст. На вуліцы размешчаны таксама Магілёўскі дзяржаўны каледж мастацтваў (у гэтым будынку ў час Вялікай Айчыннай вайны размяшчаўся шпіталь для абаронцаў горада; у час нямецкай акупацыі тут была створана падпольная група «Непакорныя», у памяць пра якую ў 1968 на будынку вучылішча пастаўлена мемарыяльная дошка), Сацыяльна-гуманітарны каледж.

У савецкі час размяшчаліся прыёмны пункт трыкатажнага атэлье, аддзяленне сувязі № 14, Гарпалівазбыт, камітэт ДТСААФ Цэнтральнага раёна, Магілёўскі аддзел Віцебскага ВА «Маналіт».

* № 3 (*вуліца Ленінская, 21*) — трохпавярховы дом А. Гурэвіча, гасцініца «Тульская» — 
* № 2 (*Першамайская вуліца, 9*) — жылы дом. На гэтым знаходзіўся Дом дваранскага сходу, разбураны пасля вайны.
* № 6 — Яўрэйскае медыка-санітарнае таварыства. Будынак разбудаваны, цяпер у ім размяшчаецца гасцініца «Метраполь»
* № 12 (*вуліца Ленінская, 23*) — трохпавярховы дом Р. Брэслау, гасцініца «Брысталь». Цяпер у будынку размяшчаецца Магілёўскі дзяржаўны каледж мастацтваў. — 
* № 14 (*вул. Піянерская, 10*) — 8, 9, 11-павярховы інтэрнат № 4 МДУ імя А. А. Куляшова. Пабудаваны ў 1987 годзе па праекце архітэктара Э. Юшкі як інтэрнат Магілёўскага педагагічнага вучылішча.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ленінскі раён (Магілёў)
Катэгорыя:Гістарычны цэнтр Магілёва
Кінта-да-Боа-Віста

.]]
**Кінта-да-Боа-Віста** (, літаральна — *«Маёнтак прыгожага віду»*) — палацава-паркавы комплекс на тэрыторыі горада Рыа-дэ-Жанэйра.

Да сярэдзіны XVII стагоддзя на тэрыторыі Кінта-да-Боа-Вісты размяшчаліся ўладанні езуітаў. У 1800-я гг багаты партугалец Эліаш-Антоніу Лопеш на ўзгорку пабудаваў асабняк, з якога быў бачны заліў Гуанабара, адкуль валоданне і атрымала сваю назву. У 1808 годзе будучы кароль Партугаліі Жуан VI, атрымаўшы ў падарунак маёнтак, пачаў будаўніцтва комплексу. У той час Кінта-да-Боа-Віста знаходзілася параўнальна далёка ад Рыа, была акружаная манграмі і балотамі.

У 1822 годзе Бразілія атрымала незалежнасць, і Кінта-да-Боа-Віста стала валоданнем мясцовай імператарскай сям'і. Пасля ўсталявання рэспублікі комплекс стаў дзяржаўнай уласнасцю.

Сёння ў Кінта-да-Боа-Вісту, размешчаную ў паўночнай частцы горада, уваходзяць парк, палац Сан-Крыставан і заапарк Рыа-дэ-Жанейра (больш за 2 тыс. відаў жывел).

У палацы Сан-Крыставан, названым у гонар святога Хрыстафора, у якім нарадзіліся дзеці Педру II, размешчаны Нацыянальны музей.

У цяперашні час Кінта-да-Боа-Віста з'яўляецца вядомай славутасцю Рыа-ды-Жанэйра, якая карыстаецца папулярнасцю ў турыстаў.

## Спасылкі 
*  Кінта-да-Боа-Віста: тэматычныя медыяфайлы на Вікісховішчы
* Заапарк Рыа-дэ-Жанейра

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Рыа-дэ-Жанэйра
Катэгорыя:З’явіліся ў 1808 годзе
Катэгорыя:Паркі Бразіліі
Шарль Жэнціль

**Шарль Жэнціль** (таксама , , ; 20 ліпеня 1777, Францыя – 10 кастрычніка 1835, Ліён) – дзеяч каталіцкага касцёла і Ордэна езуітаў, педагог.

## Біяграфія 
Напачатку ХІХ ст. пераязджае на Беларусь і 21 чэрвеня 1805 г. уступае ў Таварыства Ісуса. Пасля Дынабургскага навіцыята (1805-1807) вывучае маральную тэалогію ў Полацкім езуіцкім калегіуме (1807-1809). З 1808 г. выкладае французскую мову ў езуіцкай школе, а пасля атрымання ступені магістра прызначаны прэфектам канвікта. У 1810-1812 – прэфект езуіцкага канвікта ў Санкт-Пецярбургу

У 1813 г. ненадоўга вяртаецца ў Полацк як прафесар французскай мовы Полацкай езуіцкай акадэміі і прэфект канвікта (1813-1814). 15 жніўня 1815 г. склаў апошнія зарокі. У 1818-1819 гг. знаходзіўся ў езуіцкай місіі ў Адэсе, дзе працаваў у касцёле для мясцовай франкамоўнай паствы.

Пасля выгнання езуітаў з Расійскай імперыі (1820) вяртаецца на Радзіму. Займаецца выкладаннем, у тым ліку як прафесар маральнай тэалогіі ў езуіцкіх калегіумах Ам’ен (1820-1824) і Бардо (1824-1827), і прапаведніцкай дзейнасцю.

Памёр 10 кастрычніка 1835 г. у Ліёне.

## Літаратура 
* Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995 / oprac. L. Grzebień. – Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. – 882 s.
* Giżycki, J.M. Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. – Kraków : Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. – 288 s.
* Załęski, S. Jezuici w Polsce porozbiorowej 1773–1905. Cz. 1 : 1773–1820 / S. Załęski – Kraków : W.L. Anczyc i sp, 1907. – 517 s.

Катэгорыя:Езуіты Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі Полацкай езуіцкай акадэміі
Джыдзінскі хрыбет

**Джыдзі́нскі хрыбет** (, , ) — горны хрыбет у Забайкаллі, уздоўж мяжы Расіі (Рэспубліка Бурація) і Манголіі.

Даўжыня хрыбта каля 300 км. Вышыні да 2027 м. Складзены з гранітаў і метамарфічных горных парод. На схілах хрыбта тайга (лістоўніца, кедр) і лесастэп.

## Літаратура 
* Джидинский хребет // 

## Спасылкі 
* Джидинский хребет // Словарь «География России» / Главный редактор А. П. Горкин — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998.
* Джидинский хребет // Большая советская энциклопедия — М.: Советская энциклопедия, 1969—1978.

Катэгорыя:Горныя хрыбты Бураціі
Катэгорыя:Горы Манголіі
Глыбокае (возера, Краснаярскі край)

**Глыбо́кае** () — возера ў Азіяцкай частцы Расіі, у Краснаярскім краі, у басейне ракі Пясіна.

Возера размешчана за Палярным кругам, у паўднёвай частцы паўвострава Таймыр, на захадзе плато Путарана. Плошча паверхні 136 (143) км². Даўжыня возера 43 км, найбольшая шырыня 5 км. Найбольшая глыбіня каля 200 м, сярэдняя — 16 м. Плошча вадазбору 4400 км². Жыўленне возера змяшанае, з перавагай снегавога. Замярзае ў кастрычніку, вызваляецца ад лёду ў чэрвені — пачатку ліпеня.

Праз возера працякае рака Глыбокая і злучае яго з возерам Мелкае. У Глыбокае ўпадаюць рэкі Чачыр, Муксун, Гудке-Дапту, Паўночны Ікэндэкіт, Кылтэлар, Яшчкун.

У возеры водзяцца галец, акунь, харыус і іншыя віды рыб.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Озеро Глубокое (Омук-Кюёль) // Государственный водный реестр РФ
* *Измайлова А. В.* Глубокое озеро // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»

Катэгорыя:Азёры Краснаярскага края
МДУ (значэнні)

**МДУ** — скарочаная назва шматлікіх ВНУ:
* МДУ імя А. А. Куляшова — Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт, Беларусь.
* МДУ імя М. П. Агарова — Мардоўскі дзяржаўны ўніверсітэт, Расія.
* МДУ імя адм. Г. І. Невельскага — Марскі дзяржаўны ўніверсітэт ва Уладзівастоку, Расія.
* МДУ — Марыўпальскі дзяржаўны ўніверсітэт, Украіна.
* МДУ імя М. В. Ламаносава — Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт, Расія.
* МДУ — Мукачэўскі дзяржаўны ўніверсітэт, Украіна.