open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nematodirus filicollis

**Nematodirus filicollis** — від круглых чарвей сямейства , упершыню апісаны Рудольфі ў 1802 годзе.

## Гаспадары 
Паразітуе на , ,  і дзікіх , у тым ліку на , ,  і .

## Крыніцы 
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1802 годзе
Катэгорыя:Рабдытыды
Катэгорыя:Паразіты млекакормячых
Катэгорыя:Паразіты авечак
Катэгорыя:Паразіты коз
Універсітэт імя Дж. Эмары

**Універсітэт імя Дж. Эмары** () — амерыканская прыватная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Атланта ў штаце Джорджыя, ЗША.

## Агульная характарыстыка 
Універсітэт быў заснаваны ў 1836 годзе як каледж метадысцкай епіскапальнай царквой і названы ў гонар метадысцкага біскупа Джона Эмары. Яго галоўны кампус знаходзіцца ў 5 км ад цэнтра Атланты.  Універсітэт займае 15-е месца сярод каледжаў і універсітэтаў ЗША і класіфікуецца як доктарскі ўніверсітэт з вельмі высокай даследчай актыўнасцю. Ён быў запрошаны ў Асацыяцыю амерыканскіх універсітэтаў у 1995 годзе.

Ва ўніверсітэце дзейнічае Інстытут рака, Нацыянальны даследчы цэнтр прыматаў і многія даследчыя цэнтры хвароб і вакцын. Універсітэт знаходзіцца побач з Цэнтрамі па кантролі і прафілактыцы захворванняў ЗША і з'яўляецца ягоным даўнім партнёрам у глабальных і нацыянальных прафілактычных і даследчых ініцыятывах. Універсітэт з'яўляецца вядучым каардынатарам Нацыянальнага навучальнага і адукацыйнага цэнтра па ліхаманцы Эбола Міністэрства аховы здароўя ЗША. Ва ўніверсітэце знаходзіцца штаб-кватэра Міжнароднай асацыяцыі нацыянальных інстытутаў грамадскага аховы здароўя.

Сярод выкладчыкаў і выпускнікоў універсітэта 1 прэзідэнт ЗША, 2 прэм'ер-міністры іншых краін, 9 кіраўнікоў універсітэтаў, 11 дэпутатаў Кангрэса ЗША, 2 лаўрэаты Нобелеўскай прэміі, віцэ-прэзідэнт ЗША, спікер Палаты прадстаўнікоў ЗША, і 1 суддзя Вярхоўнага суда ЗША. Сярод іншых вядомых выпускнікоў 21 стыпендыят Родса і 6 лаўрэатаў Пулітцэраўскай прэміі, а таксама лаўрэаты прэміі Эмі, лаўрэаты прэміі Грэмі, стыпендыяты Макартура, кіраўнікі замежных дзяржаў і інш.

## Структура 
* Каледж Эмары
* Оксфардскі каледж
* Школа бізнесу
* Школа права
* Школа медыцыны
* Школа медсястрынства
* Школа грамадскага здароўя
* Школа тэалогіі
* Школа магістратуры і аспірантуры

## Гл. таксама 
* Спіс універсітэтаў штата Джорджыя

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты Джорджыі
Nematodirus spathiger

**Nematodirus spathiger** — від круглых чарвей сямейства , упершыню апісаны Луі-Жазефам Алсідам Рэе ў 1896 годзе.

## Гаспадары 
Паразітуе на , , ,  і .

## Крыніцы 
Катэгорыя:Рабдытыды
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1896 годзе
Катэгорыя:Паразіты млекакормячых
Катэгорыя:Паразіты авечак
Арн Тамарэс

**Арн-Шмуіл Тамарэс** (1869, вёска ля Малеча — 12 жніўня 1931, Варшава ці Мілейчыцы) — яўрэйскі рэлігійны дзеяч, мысліцель, публіцыст. Пісаў на іўрыце і ідышы.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў вёсцы блізка ад Малеча Пружанскага павета ў беднай сям’і. Бацьку звалі Мойша-Янкеў, прадзед — малецкі цадзік рэб Арэле. Бацькі трымалі карчму. У маленстве быў вельмі чуллівым, вырас на ўлонні прыроды. Бываў на суседнім двары; аднойчы прыйшла вестка, што суседаў сын памёр на вайне, якую царызм тады вёў з Турцыяй. У хлопчыка з’явіліся антываенныя погляды. Вучыўся ў хедары, бэйс-мідрашы. Усе ведалі яго розум і незвычайныя думкі. У 19 гадоў адправіўся ў Коўна, вучыўся з мусарнікамі, потым 2 гады ў Валожынскім ешыбоце. У Валожыне далучыўся да групы духоўных сіяністаў Хібат Ціен. З узнікненнем палітычнага сіянізму падтрымліваў і яго, быў на з’ездзе ў Вільні, на IV кангрэсе ў Лондане дэлегат ад Брэста (абодва 1900). Пасля з’ездаў расчараваўся ў гэтым руху. У 1893 стаў рабінам у Мілейчыцах Брэсцкага павета, заняў пасаду свайго цесця-пакойніка. У 1912 атрымаў ад рабіна Хаіма Чарновіча запрашэнне ўзначаліць ешыбот і семінарыю ў Адэсе, наведаў горад, адмовіўся ад прапановы. Выступаў супраць палітычнага сіянізму, нацыяналізму, сацыялізму, супраць устарэлых звычак у артадаксальнай веры. Прапаноўваў пацыфізм, тэрытарыялізм, яўрэйскую каланізацыю Крыма. У апошнія гады падтрымліваў рух Агудас.

Першы артыкул у газеце Ха-меліц (1899 год, № 56). Друкаваўся пераважна ў іўрыцкіх газетах, часам у народна-яўрэйскіх. На ідышы напісаў успаміны, па просьбе З.Рэйзена.

Аўтар наступных кніг:
* Сефер хаяхадут вехахерут (выдаўцы Бялік, С.Барышкін, 1905)
* Мусар хатора вехаяхадут, (Вільня: выд. Гарбера 1912)
* Сефер хаэмуна хатэхора вехадат хахамоніт (Адэса: Н.Гальпрын, 1912)
* Кнесет ісроэл умілхамот хагоім (Варшава 1920)
* Яд ахарон (Пётркаў 1923)
* Фарн цар фун а нідрэф (Пётркаў 1927 ці 28) — на ідышы, аб справе Кестэнберга ў Радаме
* Шэлошан зівугім білці хагунім (1930)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія ў англійскім перакладзе Ri J. Turner. Частка 1
* [Tamares, Arn-Shmuel](https://congressforjewishculture.org/people/35/Tamares,_Arn-Shmuel_(1869–August_12,_1931))
* Milejczyce, rabin Shmuel Tamares

Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Рабіны Беларусі
Катэгорыя:Пацыфісты
Nematodirella longissimespiculata

**Nematodirella alcidis** — від круглых чарвей сямейства .

## Гаспадары 
Паразітуе на дзікіх , у тым ліку на ,  і .

## Крыніцы 
Катэгорыя:Трыхастрангіліды
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1915 годзе
Катэгорыя:Паразіты млекакормячых
Альберт Ферэр

**Альберт Ферэр** (; нар. , ) — іспанскі футбаліст і трэнер.

## Кар’ера 
Гуляў на пазіцыі абаронцы за клубы
* «Барселона-В» (1988—1990, 47-2)
* «Тэнэрыфэ» (1990, 17-0)
* «Барселона» (1990—1998, 204-1)
* «Чэлсі», Англія (1998—2003, 76-0).

## Нацыянальная зборная Іспаніі 
За нацыянальную зборную Іспаніі (1991—1999) згуляў 36 гульняў. Удзельнік чэмпіянату свету 1994 (5-0) і 1998 (1-0). Алімпійскі чэмпіён 1992 года.

## Трэнерская кар’ера 
Узначальваў
* «Вітэс», Нідэрланды (2010—2011)
* «Кардоба» (2015)
* «Рэал», Мальёрка (2015)

## Дасягненні 
; «Барселона»
* Ліга Чэмпіёнаў УЕФА 1992 (4-0)
* Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1997 (5-0)
* Суперкубак УЕФА 1992, 1997, 1998.
* Чэмпіён Іспаніі 1991, 1992, 1993, 1994, 1998.
* Кубак Іспаніі 1997.
* Суперкубак Іспаніі 1991, 1992, 1994, 1996.

; «Чэлсі»
* Кубак Англіі 2000.
* Суперкубак Англіі 2000.

; Зборная Іспаніі
* Чэмпіён Алімпійскіх гульняў 1992 (5-0).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Albert Ferrer Llopis // Worldfootball
* Вялікая кніга чэмпіёнаў: 1908—2018: даведнік / Вітаўт Руднік. — Мінск: Медысонт, 2022. ISBN 978-985-7228-67-6
Універсітэт імя У. М. Райса

**Універсітэт імя У. М. Райса** () — амерыканская прыватная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Х’юстан у штаце Тэхас, ЗША.

## Агульная характарыстыка 
Адкрыты ў 1912 годзе як Інстытут імя У. М. Райса і названы ў гонар Уільяма Марша Райса — бізнесмена, які завяшчаў усю сваю маёмасць на заснаванне вучэльні. Універсітэт знаходзіцца на кампусе плошчай 120 га, прылеглым да Х’юстанскага музейнага раёна і Тэхаскага медыцынскага цэнтра. Ён з'яўляецца сябрам Асацыяцыі амерыканскіх універсітэтаў з 1985 года і класіфікуецца як доктарскі ўніверсітэт з вельмі высокай даследчай актыўнасцю. Сярод выпускнікоў універсітэта тры лаўрэаты Нобелеўскай прэміі.

## Структура 
* Школа інжынерыі
* Школа бізнесу
* Школа архітэктуры
* Школа гуманітарных навук
* Школа сацыяльных навук
* Школа музыкі
* Школа прыродазнаўчых навук
* Школа бесперапыннага навучання

## Гл. таксама 
* Спіс універсітэтаў штата Тэхас

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты Тэхаса
Універсітэт імя Ч. Тафтса

**Універсітэт імя Ч. Тафтса** () — амерыканская прыватная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Сомерсвіл у штаце Масачусетс, ЗША.

## Агульная характарыстыка 
Універсітэт быў заснаваны ў 1852 годзе як каледж хрысціянскімі ўніверсалістамі, якія імкнуліся стварыць несектантанскую вышэйшую навучальную ўстанову ў Новай Англіі. Вучэльня носіць імя Чарльза Тафтса, які ахвяраваў 20 акраў зямлі для арганізацыі вучэльні, якія сёння з'яўляюцца галоўным універсітэцкім кампусам. Вучэльня заставалася невялікім гуманітарным каледжам да 1970-х гадоў, калі ператварылася ў вялікі даследчы ўніверсітэт.

Універсітэт прапануе больш за 90 праграм бакалаўрыяту і 160 магістратуры. Ён класіфікуецца як доктарскі ўніверсітэт з вельмі высокай даследчай актыўнасцю і з'яўляецца сябрам Асацыяцыі амерыканскіх універсітэтаў. Універсітэт мае таксама дадатковы кампус у цэнтры Бостана, у якім размяшчаюцца медыцынская, стаматалагічная школы і школа харчавання, а таксама вышэйшая школа біямедыцынскіх навук.

## Структура 
* Школа мастацтваў і навук
* Вышэйшая школа мастацтваў і навук
* Вышэйшая школа біямедыцынскіх навук
* Школа ветэрынарнай медыцыны
* Школа стаматалагічнай медыцыны
* Школа інжынерыі
* Школа Флетчара
* Школа навукі і палітыкі ў галіне харчавання
* Школа медыцыны
* Школа Музея выяўленчага мастацтва
* Каледж грамадзянскага жыцця
* Універсітэцкі каледж

## Гл. таксама 
* Спіс універсітэтаў штата Масачусетс

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты Масачусетса
Іван Канстанцінавіч Тарба

**Іван Канстанцінавіч Та́рба** ( — ) — абхазскі пісьменнік, паэт.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сяле Беслахуба (сучаснае Беслаху, Ачамчырскі раён Рэспублікі Абхазія). Вучыўся ў Беслахубскай пачатковай школе і Ачамчырскай сярэдняй школе-інтэрнаце. У 1930-х гадах пачаў журналісцкую дзейнасць, працаваў у рэдакцыях газет. У 1940 годзе ўступіў у КПСС. У 1947 годзе скончыў аддзяленне рускай мовы і літаратуры філалагічнага факультэта Сухумскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута. Некаторы час працаваў у рэдакцыі газеты «Апсны капш» («Чырвоная Абхазія»). У 1948—1953, 1958—1979 гадах займаў пасаду старшыні Саюза пісьменнікаў Абхазіі (абхазскае аддзяленне Саюза пісьменнікаў СССР). У 1954—1958 гадах — сакратар Абхазскага абласнога камітэта Камуністычнай партыі Грузіі. У 1954 годзе абраны дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР. З 1979 года І. К. Тарба на пасадзе сакратара Абхазскага абласнога савета прафсаюзаў. Абіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета Абхазскай АССР.

Памёр І. К. Тарба 21 студзеня 1994 года ў горадзе Сухумі. Пахаваны ў Пантэоне пісьменнікаў і грамадскіх дзеячаў Абхазіі.

## Творчасць 
Друкавацца І. К. Тарба пачаў у 1937 годзе. Аўтар вершаў, паэм і раманаў. Яго творы на абхазскай і ў перакладзе на рускую і грузінскую мовы публікаваліся ў часопісах: «Алашара» («Святло»), «Амцабз» («Полымя»), «Акуа-Сухум»; газетах: «Апсны капш», «Ецваджаа» («Сузор’е»), «Сабчота Абхазеці» («Савецкая Абхазія») і іншых выданнях.

Па сцэнарыю І. Тарбы быў зняты першы абхазскі фільм «Хто асядлае каня».

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Та́рба Іван // Шевченківська енциклопедія: В 6 т. — К.: НАН України, Ін-т л-ри ім. Т. Г. Шевченка, 2015. — Т. 6: Т-Я. — С. 36. — 1120 с. : |802| іл. — кольор. вклейка. — ISBN 978-966-02-6420-5, ISBN 978-966-02-6976-7 (т. 6).

## Спасылкі 
* Тарба Иван Константинович // Афіцыйны сайт саюза пісьменнікаў Рэспублікі Абхазія
* «Люблю, как сын, Абхазию мою…» К столетию со дня рождения Ивана Тарбы // Сайт движения «Русский Лад»
* Тарба Иван Константинович // Федеральное казённое учреждение «Российский государственный архив литературы и искусства» (РГАЛИ)
* «Слово, как меч, будь прямым»: к 100-летию Ивана Тарбы // Портал национальных литератур

Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі Абхазіі
Катэгорыя:Паэты XX стагоддзя
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання
Маўпіці

**Маўпіці** () — атол у групе астравоў Таварыства (Французская Палінезія). Агульная плошча — 10,5 км². Насельніцтва (2012 г.) — 1 234 чалавек. 

## Геаграфія 
Маўпіці месціцца за 47,74 км на ўсход ад Бора-Бора, за 304,32 км на паўночны ўсход ад Таіці. Уяўляе сабою рэшткі шчытавога вулкана, які вывяргаўся 4,51 ± 0,04 млн гадоў таму. Цэнтральны востраў складзены базальтамі. Ён узвышаецца да 380 м над ўзроўнем акіяна, атачаецца каралавым рыфам і нізкімі каралавымі астраўкамі *моту*. Лагуна вакол асноўнага вострава займае плошчу 27 км².  

Клімат трапічны пасатны. Вылучаюцца дажджлівы (з мая па кастрычнік) і сухі (з лістапада па красавік) сезоны.

## Прырода 
Да прыходу палінезійцаў амаль уся тэрыторыя цэнтральнага вострава была занята трапічным лесам. Некаторае выключэнне складалі найвышэйшы пагорак і скалы, дзе стромкія схілы і цвёрдая паверхня не дазвалялі ўкараніцца хмызнякам і дрэвам. У выніку актыўнай чалавечай дзейнасці ў дакаланіяльны і каланіяльны перыяды прырода вострава была значна зменена. 

Вузкая прыбярэжная лінія пакрыта культурнымі раслінамі. Тут растуць хлебнае дрэва, манга, какосавая пальма, бананы. Сярод дэкаратыўных раслін асабліва вылучаецца гібіскус. Вышэй на схілах пачынаецца лес, дзе поруч з дзікімі сумахавымі і бабовымі дрэвамі сустракаюцца культурныя віды накшталт кававага дрэва, капустнай і какосавай пальм. 

На нізкіх *моту* спалучаюцца насаджэнні какосавых пальм, дэкаратыўных раслін і мясцовых хмызнякоў. 

Наземная фаўна даволі бедная, прадстаўлена птушкамі, яшчаркамі, казуркамі, крабамі.

## Гісторыя 
Маўпіці быў населены палінезійцамі ў IX ст. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што атол мог быць адным з цэтраў міграцыі продкаў маары ў Новую Зеландыю. Мясцовая культура і мова былі ў значнай ступені звязаны з тубыльцамі суседняга Бора-Бора. Маўпіці з'яўляўся важным сакральным цэнтрам палінезійцаў астравоў Таварыства. 

Адкрыты галандцамі ў 1722 г. У 1880 г. далучаны да французскіх каланіяльных валоданняў. Тут былі адчынены каталіцкая місія, з'явіўся каланіяльны адміністратар, былі створаны кававая і ванільная плантацыі. У 1885 г. атол стаў часткай Французскай Палінезіі.  

Падчас II Сусветнай вайны выкарыстоўваўся саюзнымі войскамі як ваенная база ў дзеяннях супраць Японіі. Тут быў пабудаваны аэрадром, які ў пасляваенны час быў пераўтвораны ў цывільны. Дзякуючы сталым авіязносінам з Папеэтэ на Маўпіці інтэнсіўна развіваўся турызм. Гэта галіна застаецца найбольш важнай для развіцця мясцовай эканомікі і ў нашы дні.

## Спасылкі 
* Maupiti — Official website
* Getting to and around Maupiti
* MAUPITI – L’ÉCONOMIE EN BERNE PLOMBE LE HEIVA
* Kenneth P. Emory and Yosihiko H. Sinoto EASTERN POLYNESIAN BURIALS AT MAUPITI
* Blais, Sylvain & Guille, Gérard & Guillou, Hervé & Chauvel, Catherine & Maury, René & Pernet, Gilles & Cotten, Joseph. (2002). The Island of Maupiti: The oldest emergent volcano in the society hot spot chain (French Polynesia). Bulletin de la Société géologique de France. 173. 45-55
* Fosberg, F. Raymond and Sachet, Marie-Hélène. 1987. "Flora of Maupiti, Society Islands." Atoll Research Bulletin, 294 1–70
* Maupiti History

Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Таварыства
Катэгорыя:Атолы
Polymorphus minutus

**Polymorphus minutus** — від скрэбняў сямейства , які з’яўляецца кішачным паразітам у асноўным у дзікіх і свойскіх водных птушак, такіх як лебедзі, качкі, гусі, коўры і, рэдка, у курэй.

## Апісанне 
Самкі жывёл дасягаюць максімальнай даўжыні цела ў 10 міліметраў, у той час як самцы застаюцца значна меншымі — максімум каля 3 міліметраў. Корпус чырванаватага колеру, у адрозненне ад большасці іншых скрэбняў. Шырыня жывёл складае максімум 0,85 міліметра. Тулава (хабаток) ад цыліндрычнай да яйкападобнай формы і мае 16 радоў гаплікаў, у кожным з якіх ад 7 да 10 гаплікаў. Пярэдняя частка тулава пакрыта шыпамі і таксама падзелена перацяжкай. Яечкі самцоў размешчаны ў сярэдзіне тулава і размешчаны па дыяганалі адзін за адным, у іх таксама ёсць доўгія трубчастыя цэментавыя залозы.

Яйцы жоўтыя і маюць доўгую верацянопадобную форму з характэрнымі для роду выпукласцямі ў сярэднім покрыўным пласце на полюсах яец. Яны маюць сярэднюю даўжыню 110 і шырыню 19 мікраметраў.

## Спосаб жыцця 
У дарослым узросце *Polymorphus minutus* жыве як кішачны паразіт, галоўным чынам у кішачніку дзікіх і свойскіх водных птушак, такіх як лебедзі, качкі, гусі і коўры. Чарвяк рэдка паразітуе на свойскіх курах, калі яны ўтрымліваюцца разам з вадаплаўнымі птушкамі. У якасці прамежкавых гаспадароў можна лічыць бакаплаваў роду .

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Theodor Hiepe, Renate Buchwalder, Siegfried Nickel: *Lehrbuch der Parasitologie.* Band 3: *Veterinärmedizinische Helminthologie.* Gustav Fischer Verlag, Jena 1985, S. 398—399.

Катэгорыя:Паразіты птушак
Катэгорыя:Скрэбні
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1782 годзе
Шацкі бой (1943)

**Шацкі бой** паміж савецкім партызанскім атрадам імя Жукава партызанскай брыгады імя Сталіна і нямецкім акупацыйным гарнізонам у пас. Шацк Любамльскага раёна (Валынская вобласць) Украінскай ССР адбыўся ў ноч з 14 па 15 лістапада 1943 года.

## Гарнізон 
Пастаянны гарнізон пасёлка Шацк налічваў 80 нямецкіх салдат і афіцэраў. Апорныя пункты гарнізона былі абнесены калючым дротам, па перыметры абароны збудавана некалькі кулямётных дзотаў.

У пачатку лістапада 1943 года партызаны брыгады імя Сталіна атрымалі звесткі аб тым, што нямецкія акупацыйныя ўлады ўзброілі і размясцілі ў казармах гарнізона каля 350 рабочых, вывезеных з Данбаса, і маюць намер выкарыстаць іх пад сваім наглядам у барацьбе з савецкімі партызанамі.

## Бой 
Партызанскі атрад імя Жукава ў складзе  рот пад кіраўніцтвам камандзіра атрада В. У. Каткова з 12 лістапада 1943 года у 2 начныя пераходы прайшоў каля 50 км і ўвечары 14 лістапада скрытна выйшаў да рубяжоў атакі на гарнізон. Каб пазбегнуць страт ад уласнага агню ў начным баі,кожнай роце былі дакладна ўказаны аб’екты і напрамак атакі.

Імклівым і бясшумным кідком партызаны пераадолелі загароды з дроту, акружылі казармы і па сігнале абрушылі на казармы кулямётна-аўтаматны агонь, а потым уварваліся ў іх. Больш за 100 «шума» адразу ж здаіся і перайшлі на бок партызан, але гарнізон працягваў упартае супраціўленне. Амаль усе кулямётныя кропкі праціўніка былі знішчаны гранатамі. Доўга трымаўся дзот у складзе з боепрыпасамі, з якога вялі агонь 4 нямецкія салдаты.

Гераічны ўчынак здзейсніў у гэтым баі камсамолец камандзір аддзялення М. П. Рубель. Ён прарваўся дасклада з боепрыпасамі і гранатамі знішчыў яго і кулямётны разлік гарнізона, ахвяруючы сабою. З гарнізона ўдалося выратавацца толькі 25 салдатам і афіцэраў. Партызаны захапілі вялікую колькасць боепрыпасаў, 72 кавалерыйскія кані, павозкі, сёдлы, харчаванне, казармы спалілі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Бітвы Другой сусветнай вайны з удзелам савецкіх партызан у Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Валынскай вобласці
Катэгорыя:Канфлікты 1943 года
Катэгорыя:Падзеі 14 лістапада
Катэгорыя:Падзеі 15 лістапада
Катэгорыя:Лістапад 1943 года
Франсіска Марэна Фернандэс (адмірал)

**Франсіска Марэна Фернандэс** (; 7 лістапада 1883 — 21 студзеня 1945) — адмірал ВМФ Іспаніі, удзельнік грамадзянскай вайны 1936—1939 гадоў.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў г. Сан-Фернанда (Кадыс).

На іспанскім флоце служыў з 15 гадоў. Першапачаткова накіраваны на фрэгат «*Asturias*», дзе размяшчалася плывучая ваенна-марская школа. Ужо ў 19 гадоў меў званне карабельнага прапаршчыка.

У 1917 годзе быў прызначаны ў склад экспертнай камісіі, якая ў сярэдзіне Першай сусветнай вайны накіравалася ў Германію для вывучэння яе ваенных партоў. Пасля камандзіроўкі прыняў камандаванне тарпедным катэрам № 12. У 1920 годзе ўключаны ў склад Паўночнай гідраграфічнай камісіі.

Як спецыяліст па карабельным гарматам стаў начальнікам артылерыі браняносца «*Хаймэ I*». Камандаваў берагавой аховай Лараша ў Марока. У 1935 годзе заняў пасаду дырэктара Ваенна-марскога каледжа.

На момант ліпеньскага паўстання 1936 года знаходзіўся ў Феролі, дзе далучыўся да нацыяналістаў. У час грамадзянскай вайны быў кіраўніком паўстанцкага флоту. У 1937 годзе прызначаны галоўным адміралам сухапутных, марскіх і паветраных сіл Міжземнаморскай блакады. 

Пасля вайны заняў пасаду генерал-капітана Картахены, потым — Фероля. 

Пасмяротна атрымаў тытул маркіза Альбарана. Пахаваны ў Пантэоне славутых маракоў.

## Абвінавачванні 
У 2010 годзе Марэна Фернандэс быў адным з трыццаці пяці высокапастаўленых чыноўнікаў рэжыму Франсіска Франка, пасмяротна абвінавачаных Нацыянальным судом Іспаніі ў злачынствах супраць чалавечнасці, учыненых падчас грамадзянскай вайны і ў першыя гады дыктатуры.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі (франкісты)
Катэгорыя:Адміралы Іспаніі
Гатычны курсіў

[thumb|right|Узор тэксту, запісанага гатычным курсівам на нямецкай мове з ліста [Готхальд Эфраім Лесінг|Г. Э. Лесінга да Г. фон Клейста]]
**Гатычны курсіў** або **курэнт** () — састарэлая форма рукапіснага шрыфта, якая існавала ў Германіі. Гатычны курсіў быў створаны на аснове познесярэдневяковага курсіву. У пачатку XX стагоддзя ў Германіі быў прыняты так званы «шрыфт Зютэрліна» — стандартызаваная форма гатычнага курсіву, якая выкладалася ў школах да забароны Марцінам Борманам (да 1 верасня 1941 года).

## Спасылкі 
* German handwriting Schrift  Overview about the writing of Kurrent.
* The typeface used to set the example text above
* Another version, by Lars Erik Bryld, called Manu Gothica
* Yet another version, by Peter Wiegel
* More Information about german Kurrent

Катэгорыя:Палеаграфія
Катэгорыя:Лацінскі алфавіт
Катэгорыя:Курсіў
Катэгорыя:Нямецкая пісьменнасць
Катэгорыя:Гатычнае пісьмо
Коцкія Альпы (рымская правінцыя)

года.]]

**Коцкія Альпы** () — правінцыя Рымскай імперыі, адна з трох невялікіх правінцый, якія схаваліся ў Альпах на граніцы сучасных Францыі і Італіі. Асноўным прызначэннем гэтых правінцый было падтрыманне ў парадку дарог праз альпійскія перавалы. Коцкія Альпы межавалі з Нарбонскай Галіяй на захадзе, Прыморскімі Альпамі на поўдні, Італіяй на ўсходзе і Пенінскімі Альпамі на поўначы.

Правінцыя атрымала назву па імені лігурыйскага цара Коція, які кіраваў у гэтых краях у пачатку I ст. да н.э., чые ўладанні былі ўключаны ў склад рымскай дзяржавы імператарам Актавіянам Аўгустам. Спачатку Коцій, якому быў нададзены рымскі тытул прэфекта, а ўслед за ім ягоны сын, які насіў раманізаванае імя Марк Юлій Коцій, утрымлівалі ўладу на правах кліентаў Рыма, але пасля смерці апошняга цара ў 63 годзе, для кіравання правінцыяй сталі прызначаць пракуратараў, якіх выбіралі з саслоўя вершнікаў. 

Сталіцай правінцыі быў горад Сегузій () (сучасная Суза ў П’емонце). Пасля рэформ імператара Дыяклетыяна, правінцыя Коцкія Альпы была злучана з суседняй правінцыяй Прыморскія Альпы. Паміж 554 і 568 гадамі, пасля вайны візантыйцаў з готамі, якая скончылася заваяваннем Італіі грэкамі, была адноўлена правінцыя Коцкія Альпы. Павел Дыякан, які апісваў італійскія правінцыі эпохі ўварвання лангабардаў, згадвае і Коцкія Альпы:

*«Пятая правінцыя завецца Каційскія Альпы, якія называюцца так паводле караля Кота, які жыў у часы Нерона. Яна раскінулася на паўднёвы ўсход ад Лігурыі да мора тырэнаў, на захадзе ж дасягае гальскай граніцы. У ёй знаходзяцца Аквы 22, дзе ёсць гарачыя крыніцы, Дэртона, манастыр Бобіум, затым гарады Генуя і Саона.»*

Як бачна, Коцкія Альпы ўваходзілі ў склад аднаго з чатырох візантыйскіх дукатаў, створаных на поўначы.

Паселішчы на тэрыторыі Коцкіх Альпаў:
* Ацэлум (, суч. )
* Сегузій (, суч. Суза), сталіца
* Сцынгамагус (, суч. )
* Цэзаа (, суч. )

У рымскі перыяд сталіца кіравалася дуумвірамі, а галоўным жрацом быў фламін Аўгуста.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Tilmann Bechert: *Die Provinzen des römischen Reiches: Einführung und Überblick*. Zabern, Mainz 1999, ISBN 3-8053-2399-9.
* C. Letta, La dinastia dei Cozi e la romanizzazione delle Alpi occidentali, «Athenaeum», 64 (1976), pp. 37-76
* C. Letta, Ancora sulle civitates di Cozio e sulla prefettura di Albanus, «Gli antichi e la montagna. Aosta, 21-23 settembre 1999», a cura di S. Roda e S. Giorcelli, Torino 2001, pp. 149—166

## Спасылкі
Спіс прэзідэнтаў Францыі

Спіс змяшчае ўсіх прэзідэнтаў Францыі, а таксама часовых выканаўцаў іх абавязкаў і асоб, якія фактычна выконвалі прэзідэнцкія функцыі, з моманту заснавання гэтай пасады ў 1848 годзе. Больш падрабязную інфармацыю пра пасаду можна знайсці ў артыкуле Прэзідэнт Францыі.

## Гл. таксама 
* Прэзідэнт Францыі

Францыя
*
Катэгорыя:Спісы:Францыя
Калокер

**Кало́кер** (, ; поўная форма імя невядомая) — рымскі ўзурпатар у 333—334 гадах у часы кіравання імператара Канстанціна I Вялікага.

Калокер, знаходзячыся на пасадзе «*magister pecoris camelorum*» (начальніка статкаў вярблюдаў), падняў паўстанне на Кіпры і абвясціў сябе імператарам. У 334 годзе атрады ўзурпатара былі разбіты войскамі сваяка Канстанціна I Далмацыя Цэнзара, а самога Калокера ўзялі ў палон. Яго разам з саўдзельнікамі катавалі, а затым пакаралі смерцю ў кілікійскім горадзе Тарсе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Аўрэлій Віктар. *Пра цэзараў*. 41. 10-11.
* DiMaio, Michael. «Calocaerus (333/334 A.D.)». *De Imperatoribus Romanis*.

Катэгорыя:Рымскія ўзурпатары
Катэгорыя:Пакараныя смерцю кіраўнікі
Катэгорыя:Пакараныя смерцю ў Рымскай імперыі ў IV стагоддзі
Бальнеатэрапія

**Бальнеатэрапі́я** ( — «лазня, купанне» +  — «лячэнне») — метады лячэння, прафілактыкі і аднаўлення парушаных функцый арганізма, заснаваныя на выкарыстанні прыродных і штучна прыгатаваных мінеральных водаў.

Асноўныя пашыраныя працэдуры бальнеатэрапіі:
* агульныйя і мясцовыя ванны
* купанне ў лячэбных басейнах
* пітное спажыванне водаў
* прамыванне-арашэнне кішэчніка
* інгаляцыі.
Патрэбны эфект пры бальнеатэрапіі дасягаецца праз хімічнае, тэмпературнае, радыяцыйнае і іншыя ўздзеянні на абмен рэчываў у арганізме, вегетатыўную сістэму, кроў, рэфлекторныя, тэрмарэгуляцыйныя механізмы, функцыянальны стан клетак, тканак і органаў. Забяспечваецца пэўным падборам дазіровак, паслядоўнасці ўжывання і відаў мінеральных водаў.

Бальнеатэрапія — асноўны метад прафілактыкі і лячэння шэрагу хвароб на бальнеалагічных курортах.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Бальнеалогія
Тарбагатай (значэнні)

**Тарбагатай** — тапонім.

* Тарбагатай — горны хрыбет у Казахстане, на мяжы з Кітаем.
* Тарбагатай — горны хрыбет на Алтаі.
* Тарбагатай — сяло ў Аягозскім раёне Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана.
* Тарбагатай — сяло ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Тарбагатайскага раёна Бураціі.
Гістарычны альманах

**«Гістары́чны альмана́х»** — беларускі гістарычны і краязнаўчы альманах, орган Беларускага гістарычнага таварыства. Выдаваўся ў Гродна ў 1998—2012 гадах. Рэдактар — археолаг і гісторык-медыевіст Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч.

Альманах друкаваў навуковыя працы па гісторыі Беларусі, дыскусійныя артыкулы, матэрыялы па этналогіі, археалогіі і іншых гістарычных навуках.

Апошні том, 18-ы, альманаху выйшаў у 2012 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Гістарычныя часопісы
Катэгорыя:1998 год у Беларусі
Катэгорыя:2012 год у Беларусі
Балгарскі нацыянальны фронт

**Балгарскі нацыянальны фронт** () — балгарская палітычная антыкамуністычная арганізацыя на эміграцыі ў 1948—1995 гадах.

Нацыянальны фронт выступаў за ліквідацыю камуністычнага рэжыму ў Балгарыі і за аднаўленне Тырнаўскай канстытуцыі 1879 года.

## Гісторыя 
Заснаваны ў снежні 1948 года пад Мюнхенам (ФРГ) у працэсе аб’яднання Балгарскага антыбальшавіцкага саюза з Зальцбургу Івана Дочава і балгарскага клуба Мацея Жэйкава. Аддзяленні Балгарскага нацыянальнага фронту былі створаны і ў іншых краінах Заходняй Еўропы, а ў 1950 годзе было абрана цэнтральнае кіраўніцтва на чале з Хрыста Статэў. У 1951 годзе заснавальнік арганізацыі І. Дочаў пераехаў спачатку у Канаду, а ў 1958 годзе — Нью-Ёрк (ЗША).

Балгарскі нацыянальны фронт уваходзіў у Антыбальшавіцкі блок народаў і Сусветную антыкамуністычную лігу. Пазней, І. Дочаў выйшаў з кіраўніцтва АБН з-за рознагалоссяў з украінскім нацыяналістам, старшынёй АБН Яраславам Стэцько). У 1959 годзе Нацыянальны фронт, часова раскалоўся на 2 крылы паміж двума лідэрамі І. Дочавым (**Балгарскі нацыянальны фронт—Барацьба**) і Х. Статэвам (**Балгарскі нацыянальны фронт—Свабода**). Аднак у выніку ўнутрыарганізацыйнай барацьбы, арганізацыя засталася пад уплывам паплечнікаў І. Дочава.

У 1981 годзе І. Дочаў саступіў пасаду старшыні Балгарскага нацыянальнага фронту свайму намесніку і рэдактару часопіса «Барацьба» Георгі Папрыкаву. Аднак Георгі Папрыкаў памёр у 1984 годзе, і старшынёй арганізацыі быў абраны іншы рэдактар часопіса «Барацьба» Аляксандар Дэрвадэлскі.

## Зноскі
Гістарычная брама

**«Гістарычная брама: гісторыя і культура Палесся»** — беларускі гістарычны і краязнаўчы часопіс. Выдаваўся ў г. Бяроза ў 1997—2010 гадах. Заснавальнік і галоўны рэдактар М. М. Сінкевіч. У 2001—2004 гадах выдаваўся штоквартальна, а з 2008 года — 2 разы ў год.

Часопіс асвятляў пытанні гісторыі Заходняй Беларусі ад старажытнасці да сучаснасці. Друкуе матэрыялы па гісторыі гарадоў, вёсак, культавых устаноў, знакамітых шляхецкіх родаў, аб падзеях шматлікіх войнаў і паўстанняў, біяграфіі вядомых людзей, працы па археалогіі, дыялекталогіі і інш. 

З 2003 года пачалося выданне кніжнай серыі «Бібліятэка» «Гістарычнай брамы».

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Гістарычныя часопісы
Катэгорыя:1997 год у Беларусі
Катэгорыя:2010 год у Беларусі
Міжабшчынныя канфлікты ў Нігерыі

**Міжабшчынныя канфлікты ў Нігерыі** — серыя канфліктаў на тэрыторыі Нігерыі паміж этнічнымі, рэлігійнымі і культурнымі групамі насельніцтва.

## Агляд 
У канфесійным плане краіна фактычна расколатая на дзве часткі: на поўначы краіны пераважаюць мусульмане, на поўдні — хрысціяне (падзел выяўляецца ў многіх аспектах жыцця грамадства). Міжабшчынныя адносіны характарызуюцца крайняй ступенню напружанасці, якая асабліва ўзмацнілася з канца 80-х гг. XX стагоддзя, што звязана з ростам уплыву фундаменталісцкіх рэлігійных рухаў ва ўсім свеце. У выніку ўсе значныя пратэстныя рухі ў Нігерыі, выкліканыя нявырашанасцю сацыяльна-эканамічных праблем, прынялі форму рэлігійных канфліктаў — перш за ўсё мусульманска-хрысціянскага проціборства.

Па Канстытуцыі Нігерыі ўрады штатаў не маюць права прымаць якую-небудзь рэлігію ў якасці дзяржаўнай, аднак у ёй адсутнічаюць прамыя ўказанні на свецкі характар нігерыйскай дзяржавы. Тым не менш у лістападзе 1999 г. на вобласць крымінальнага права ў штаце Замфара распаўсюджана шарыяцкае судаводства, а пазней аналагічнае рашэнне прынялі ўлады яшчэ 11 паўночных рэгіёнаў. Рэформы выклікалі вельмі негатыўную рэакцыю хрысціянскай абшчыны, якая баялася паступовага ператварэння краіны ў ісламскую дзяржаву.

Цэнтральнае месца ў міжканфесійнай міжабшчыннай варожасці ў Нігерыі заняла дзейнасць фундаменталісцкай ісламісцкай арганізацыі «Бока Харам», якая актывізавала сваю дзейнасць у 2009 годзе. На фоне гвалту з боку мусульман пачаўся і гвалт з боку хрысціян. Яны сталі групавацца ў банды і праводзіць масавыя забойствы іншаверцаў. Заходнія медыя часта называюць дадзенае супрацьстаянне вызначальным у канфлікце нігерыйскага грамадства. Пры гэтым ахвярамі нападаў «Бока Харам» часцей за ўсё становяцца мусульмане, а на цэрквы баевікі нападаюць усё радзей.

Для поўначы паўночнага ўсходу і сярэдняй паласы актуальная праблема сутычак жывёлагадоўцаў і фермераў з-за праблем карыстання зямлёй і забруджвання вады (першыя праз частыя засухі былі вымушаны перасяліцца ў рэгіёны пражывання другіх). Разам з тым, так як абедзве групы вызнаюць розныя рэлігіі, канфлікт набыў яшчэ міжканфесійны характар. Паралельна тут дзейнічаюць групоўкі з ліку прадстаўнікоў народа фульбэ, якія часта сутыкаюцца з этнасамі хаўса і кануры.

## Гл. таксама 
* Бандыцкая вайна ў Нігерыі
* Вайна супраць Бока Харам
* Канфлікт у дэльце Нігера

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Войны НігерыіКатэгорыя:Міжэтнічныя канфліктыКатэгорыя:Рэлігійныя канфлікты
Беларускі нацыянальны цэнтр (1945)

**Беларускі нацыянальны цэнтр** (БНЦ) — арганізацыя беларускай дыяспары ў Германіі, заснаваны 15 жніўня 1945 года ў Рэгенсбургу.

## Гісторыя 
Арганізацыя пазіцыянавала сябе як галоўны прадстаўнік беларусаў на эміграцыі. Прэзідэнт Беларускай Цэнтральнай Рады, якая афіцыйна прыпыніла сваю дзейнасць 23–24 верасня 1945 года, Радаслаў Астроўскі разглядаў БНЦ як пераемніка БЦР, аднак сам узначаліць новую арганізацыю не мог, таму што БНЦ павінен быў выступаць як не звязаная з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі структура, каб не выклікаць пытанняў у заходніх саюзнікаў. На чале БНЦ стаў Мікола Абрамчык, які да таго жыў у Парыжы. Цягам некалькіх гадоў з арганізацыі былі выціснутыя амаль усе прыхільнікі Радаслава Астроўскага, а сам ён перайшоў на нелегальнае становішча.

Выціснутыя з БНЦ Іван Касяк, Мікола Шчорс, Юрка Віцьбіч і інш. у супрацьвагу пачалі ствараць уласныя паралельныя арганізацыі ў амерыканскай і брытанскай зонах акупацыі Германіі. Такім чынам, цягам 1945–1947 гадоў Мікола Абрамчык паступова стварыў сабе арганізаванае кола прыхільнікаў. Да арганізацыйнага супрацьстаяння дадаліся моўны і царкоўны аспекты, у выніку чаго з’явіліся дзве мянушкі: «крывічы» (для прыхільнікаў Міколы Абрамчыка) і «зарубежнікі» (для прыхільнікаў Радаслава Астроўскага). 

Беларускі нацыянальны цэнтр у вачах заходняй грамадскасці выглядаў адной з шматлікіх арганізацый уцекачоў,
што рэпрэзентуюць пэўную грамаду, але не дзяржаву. Таму даволі хутка ў эміграцыйных колах пачаліся размовы пра
неабходнасць аднаўлення Рады БНР як менавіта дзяржаўнага беларускага прадстаўніцтва на Захадзе. 29 снежня 1947 года ў Остэргофене, на сходзе, прысвечаным 30-й гадавіне І Усебеларускага з’езду, было афіцыйна абвешчана пра аднаўленне дзейнасці Рады БНР на чале з Міколам Абрамчыкам. У склад адноўленай Рады ўвайшлі 72 члены.

## Літаратура 
* *Гардзіенка, Н.* Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы / Наталля Гардзіенка, Лявон Юрэвіч. — Мінск: Кнігазбор, 2013. — 648 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 22). — ISBN 978-985-7089-07-9

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Германіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1945 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1947 годзе
Другаснае закісанне (віна)

**Другаснае закісанне** — гэта працэс, звычайна звязаны з вінаробствам, які цягне за сабой другі перыяд закісання ў іншым посудзе, а не ў тым, які выкарыстоўваўся для пачатку працэсу закісання. Прыкладам гэтага можа быць пачатак закісання ў бутылі або ёмістасці з нержавеючай сталі, а затым перамяшчэнне яго ў дубовыя бочкі. Часцей за ўсё гэта не асобная другая ферментацыя, а адзіны перыяд ферментацыі, які праводзіцца ў некалькіх ёмістасцях. Тэрмін таксама прымяняецца да працэдур, якія можна апісаць як другі і асобны перыяд ферментацыі.

## У вытворчасці віна 
 пабочным прадуктам другаснага закісання з’яўляецца ўтрыманне бурбалак вуглякіслага газу, якія робяць віно «іскрыстым», а таксама мёртвых дражджавых клетак, вядомых як асадак (бачны на фота), якія неабходна выдаліць у працэсе, вядомым як дэгаржаванне (адбываецца да закаркоўвання).]]
Пры вытворчасці пеністага віна другаснае закісанне часта адбываецца ў віннай бутэльцы, у якой віно будзе прадавацца. Гэта часцей за ўсё вядома як метад шампануаз або «метад шампанскага» па назве рэгіёна, найбольш вядомага для вытворчасці пеністага віна. Калі базавае віно (або кюве) было выраблена з аднаго гатунку вінаграду або з купажу, віно разліваецца ў бутэлькі з сумессю дрожджаў і свежага цукру, вядомай як «liqueur de tirage». Гэта другаснае закісанне, таксама вядомае як закісанне ў бутэльках, — працэс, які робіць віно «пузырыстым» з-за ўтрымання вуглякіслага газу, што звычайна вылучаецца ў якасці пабочнага прадукту пры рэгулярным закісанні.

У вытворчасці ціхага віна, асабліва чырвоных вінаў і некаторых белых вінаў, такіх як шарданэ, працэс другаснага закісання можа таксама прывесці да выкарыстання яблычна-малочнага закісання (або MLF), дзе цвёрдая яблычная кіслата, падобная да зялёнага яблыка, ператвараецца ў больш мяккае сметанковае масла, як малочная кіслата. У выпадку спынення закісання вінароб можа пажадаць перанесці сусла ў другую ёмістасць і выкарыстоўваць больш моцныя, агрэсіўныя дрожджы з высокай тэмпературай закісання, каб аднавіць працэс закісання. Падобны працэс, вядомы як гуверна, выкарыстоўваўся тасканскімі вінаробамі з XIV стагоддзя з ізаляцыяй пасля збору ўраджаю партыі вінаграда, які пазней можна дадаць у віно, каб прадухіліць (або аднавіць) спыненае закісанне.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* J. Robinson (ed) *"The Oxford Companion to Wine"* Third Edition pg 618 Oxford University Press 2006 

Катэгорыя:Вінаробства
Далмацый Старэйшы

**Флавій Далмацый** (, забіты ў 337 годзе), вядомы таксама як **Далмацый Старэйшы**, — рымскі дзяржаўны дзеяч першай паловы IV стагоддзя, прадстаўнік дынастыі Канстанціна.

## Біяграфія 
Далмацый быў адным з адзінакроўных братоў Канстанціна Вялікага ад другога шлюбу Канстанцыя Хлора з Флавіяй Максіміянай Феадорай.

У 306 годзе, па патрабаванні Алены, ён быў адасланы далей ад імператарскага двара. Далмацый правёў юнацтва ў гальскай Талозе (суч. Тулуза). Верагодна, што двое ягоных сыноў, Далмацый Малодшы і Ганібаліян Малодшы, нарадзіліся тут. У сярэдзіне 320-х гадоў Флавій Далмацый вярнуўся у Канстанцінопаль. У 333 годзе Канстанцін прызначыў яго цэнзарам, а таксама консулам разам з Даміцыем Зенафілам.

У Антыёхіі (суч. Антак'я) адказваў за бяспеку ўсходніх граніц імперыі. У гэты перыяд Далмацый разглядаў справу епіскапа Афанасія Александрыйскага. У 334 годзе Далмацый здушыў паўстанне Калокера, які абвясціў сябе імператарам на Кіпры. У наступным годзе ён паслаў салдат, каб выратаваць жыццё Афанасію. Абодва ягоныя сыны былі прызначаны на важныя пасады ў імперыі. Але пасля смерці Канстанціна Вялікага ў маі 337 года Канстанцый II першым паспеў прыбыць у Канстанцінопаль і стаць удзельнікам палацавай змовы, якая ставіла за мэту перадаць уладу над імперыяй толькі сынам Канстанціна: Канстанціну II, Канстанцыю II і Канстанту. Флавій Далмацый і ягоныя сыны былі забіты. Загінулі амаль усе сваякі Канстанціна Вялікага.

Выжылі толькі Канстанцый Гал і Флавій Юліян, сыны Юлія Канстанцыя, аднаго з адзінакроўных братоў Канстанціна.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Памерлі ў 337 годзе
Катэгорыя:Дынастыя Канстанціна
Пісьмо баса

**Пісьмо баса** (*bassa*), таксама вядома як **вах** (*vah*), — алфавітная пісьменнасць, ужывальная для запісу мовы баса, адной з моў Ліберыі. Сама мова належыць да заходнеафрыканскай групы моў кру і мае каля  носьбітаў з аднайменнага народа, які пражывае галоўным чынам у Ліберыі.

Пісьмо баса часам апісваецца як складовае пісьмо, падобнае пісьменнасці ваі. У рэчаіснасці, пісьмо баса паўнавартасны алфавіт. Яно абазначае 23 зычных, 7 галосных і пяць тонаў. Тоны абазначаюцца наборам кропак і рыс, якія ставяцца ўнутры галосных літар.

На мове баса пісьменнасць называецца «вах», што значыць «ставіць знак». Сёння пісьмо амаль поўнасцю выйшла з ужытку, замененае лацінскай графікай.

## Паходжанне 
Паходжанне алфавіту баса незразумела.

У 1900-х гадах Томас Нарвін Льюіс адкрыў, што некаторыя былыя рабы з народа баса ў Бразіліі і Вест-Індыі карысталіся ўласнай пісьменнасцю. Люіс раней не сустракаўся з гэтым алфавітам, і пасля таго як вывучыў яго сам, вырашыў адрадзіць пісьменнасць баса ў Ліберыі.

Паводле іншай версіі, алфавіт быў распрацаваны Люісам самастойна.

Люіс атрымаў доктарскую ступень па хіміі ў Сіракузскім універсітэце ў ЗША. Пасля заканчэння вучобы ён вярнуўся ў Ліберыю, папярэдне замовіўшы ў Дрэздэне друкарскі станок для сваёй пісьменнасці. У Лібэрыі ён заснаваў школу, у якой навучанне адбывалася на пісьмовасьці баса. Першая кніга выйшла каля 1907 года.

З часам пісьменнасць выйшла з ужытку з прычыны складанасцяў з яе прымяненнем у выдавецкай справе. Аднак яна карыстаецца вялікай павагай і ўсё яшчэ выкарыстоўваецца людзьмі старэйшага ўзросту, пераважна для вядзення запісаў.

## Літары 
Вах пішацца злева направа. Гэта паўнавартасны алфавіт з 23 зычнымі літарамі, сямю галоснымі і пяццю тонавымі дыякрытычнымі знакамі. Кропка абазначаецца знакам 𖫵.

### Тоны 
Вах выкарыстоўвае пяць дыякрытычных знакаў для абазначэння танальнасці галосных. Пісьменнасць адрознівае пяць тонаў: высокі, нізкі, сярэдні, сярэднеўзыходны і сыходны.

## Унікод 
Шрыфт «Bassa Vah» быў дададзены ў стандарт *Unicode* у чэрвені 2014 года з абнаўленнем версіі 7.0.

Пісьмо баса ахоплівае дыяпазон U+16AD0&ndash;U+16AFF: 

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Пісьмо баса на сайце Omniglot

Катэгорыя:Алфавіты
Катэгорыя:Мовы кру
Катэгорыя:Пісьменнасці Афрыкі
Другая французская рэспубліка

**Другая французская рэспубліка** () — рэспубліканскі рэжым у Францыі, які доўжыўся з 24 лютага 1848 года, абвяшчэння рэспублікі ў Парыжы, да абвяшчэння Напалеона III імператарам 2 снежня 1852 года. Другая рэспубліка адрозніваецца ад іншых палітычных рэжымаў у гісторыі Францыі перш за ўсё сваёй кароткачасовасцю, а таксама таму, што гэта апошні рэжым, які ўсталяваўся па выніках рэвалюцыі. Гэта быў рэжым, які ўпершыню прымяніў у Францыі ўсеагульнае выбарчае права для мужчын і канчаткова адмяніў рабства ў французскіх калоніях. Пасля пераходнага перыяду, калі ўрад адносна аднадушна прымаў сацыяльныя меры па просьбе працоўных рэвалюцыянераў, рэжым стабілізаваўся і выцесніў сацыялістаў, а затым прыняў канстытуцыю.

Са снежня 1848 года ў Францыі быў прэзідэнт Луі-Напалеон Банапарт, які абраўся на адзін срок у чатыры гады. Далей рушылі некалькі гадоў кансерватыўнай палітыкі, адзначанай, у прыватнасці, законамі, якія больш моцна ўключалі каталіцкую царкву ў сферу адукацыі, і выразным абмежаваннем усеагульнага выбарчага права, каб запаволіць вяртанне левых палітычных сіл да ўлады. Сацыяльныя канцэпцыі Банапарта аддалялі яго ад партыі, якая прывяла яго да ўлады, і ён паступова згуртаваў вакол сябе новую банапартысцкую групоўку.

Банапарт, якому канстытуцыя забараняла паўторна балатавацца пасля заканчэння ягонага тэрміну паўнамоцтваў, лабіраваў унясенне ў яе паправак, але безвынікова. Таму ён разам са сваімі сваякамі арганізаваў дзяржаўны пераварот 2 снежня 1851 года, які пасля дазволіў яму ўсталяваць аўтарытарны рэжым, акцэптаваны народам праз плебісцыт. Новая канстытуцыя была абнародавана 14 студзеня наступнага года, і Банапарт атрымаў імператарскую годнасць 2 снежня пасля чарговага плебісцыту, паклаўшы канец рэспубліканскаму рэжыму на карысць Другой імперыі.

Памяць пра бурны канец Другой рэспублікі моцна паўплывала на французскі палітычны клас, які больш за сто гадоў пасля гэтага адмаўляўся зноў абіраць прэзідэнта шляхам усеагульнага галасавання.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы

Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Францыі
Хасэ Антоніа Агірэ

**Хасэ Антоніа Агірэ Лекубе** (баск. José Antonio Aguirre y Lecube; 6 сакавіка 1904, Більбаа, Іспанія — 22 сакавіка 1960, Парыж, Францыя) — іспана-басконскі палітык, дзеяч баскскага нацыяналізму, першы прэзідэнт (леендакары) Краіны Баскаў (1936—1960).

## Біяграфія 
Сярэднюю адукацыю атрымаў у першай у краіне ікастоле — школе, дзе ўсе прадметы выкладаліся на баскскай мове. Атрымаў юрыдычную адукацыю. 

У 1920 годзе памёр яго бацька, і Агірэ разам з вялікай сям’ёй пераехаў у Алгорту. У 1926 годзе, пасля арміі, уладкаваўся ў юрыдычную фірму, пазней адкрыўшы ўласную. Паралельна пачаў удзельнічаць у кіраванні сямейнай фабрыкай па вытворчасці шакаладу, дасягнуўшы ў гэтай справе значных поспехаў. Атрымаў вядомасць дзякуючы палітыцы па павышэнні дабрабыту рабочых. Як юрыст Алігарэ нярэдка аказваў дапамогу прадстаўнікам бедных класаў. Ён таксама быў футбалістам, гуляў за клуб Атлетык Більбаа.

У канцы 1920-х гадоў далучыўся да Баскскай нацыяналістычнай партыі.

Падчас грамадзянскай вайны ў Іспаніі Агірэ застаўся верны Другой Рэспубліцы, сфармаваў у Краіне Баскаў урад з прадстаўнікоў розных палітычных сіл: баскскіх нацыяналістаў, сацыялістаў, левых нацыяналістаў, левых і цэнтрысцкіх рэспубліканцаў, камуністаў. 

Летам 1937 года, калі паўстанцы прарвалі абарону вакол Більбаа, Агірэ быў вымушаны бегчы ў Каталонію; пасля паражэння Рэспублікі эміграваў у Францыю. Адтуль у 1940 года уцёк у Швецыю праз Бельгію (дзе хаваўся ў езуіцкім каледжы) і Германію (дзе пражыў чатыры месяцы, пакінуўшы сям’ю ў Лёвене). У 1941 годзе разам са сваёй жонкай і дзецьмі адправіўся ў Бразілію.

Далей жыў у Бразіліі, Уругваі, Аргенціне. Потым пераехаў у ЗША, дзе выкладаў у Калумбійскім універсітэце. Некалькі разоў выязджаў у краіны Лацінскай Амерыкі. Вёў антыфашысцкую агітацыю сярод баскскіх дыяспар. Быў удзельнікам першай канферэнцыі ААН. У 1946 годзе пераехаў у Францыю, стварыўшы так званы «баскскі ўрад у выгнанні». Супрацоўнічаў з ЦРУ па пытаннях барацьбы з камунізмам у краінах Лацінскай Амерыкі. У апошнія гады жыцця шмат займаўся грамадскай дзейнасцю, арганізаваў Міжнародны кангрэс баскскіх партый. 

Памёр у Парыжы ад сардэчнага прыступу, быў пахаваны ў прыходзе царквы Сен-Жан.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Anasagasti, Iñaki, ed. Conversaciones sobre José Antonio Aguirre. Bilbao: Idatz Ekintza, 1983.

Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетык Більбаа
Катэгорыя:Палітыкі Іспаніі
Катэгорыя:Постаці Краіны Баскаў
Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі (рэспубліканцы)
Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты
Катэгорыя:Дзеячы нацыяналізму
Oswaldocruzia bialata

**Oswaldocruzia bialata** — від круглых чарвей сямейства .

## Гаспадары 
Паразітуе на паўзунах і земнаводных, у тым ліку на , , , , ,  і .

## Крыніцы 
Катэгорыя:Рабдытыды
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1860 годзе
Катэгорыя:Паразіты паўзуноў
Катэгорыя:Паразіты земнаводных
Франка-кантабрыйскі рэгіён

— узор палеалітычнага франка-кантабрыйскага мастацтва.]]
**Франка-кантабрыйскі рэгіён**, таксама **Франка-Кантабрыя**, — тэрмін, які ўжываецца ў археалогіі і гісторыі для абазначэння вобласці ад Астурыі на поўначы Іспаніі да Аквітанія і Праванса на поўдні Францыі. Рэгіён уключае ў сябе паўднёвую палову Францыі і паўночную горна-ўзбярэжную паласу Іспаніі, якая выходзіць да Біскайскага заліва (вядомага з іспанскай мовы як *Кантабрыйскае мора*, адсюль і назва). Часам у склад рэгіёна ўключаюць таксама паўночную Каталонію.

У перыяд верхняга палеаліту ў гэтым рэгіёне назіралася высокая культурная аднастайнасць; верагодна, у тую эпоху Франка-Кантабрыя была найбольш густанаселеным рэгіёнам Еўрапейскага кантынента. Даныя малекулярнай генетыкі кажуць, што насельніцтва рэгіёна стала продкам большасці насельніцтва Еўропы, прынамсі, па жаночай лініі (мітахандрыяльная гаплагрупа H). Паўднёва-заходняя частка рэгіёну перамяжоўваецца з іншым падобным рэгіёнам — Васка-Кантабрыяй.

## Археалагічныя звесткі 
У Франка-Кантабрыі былі прадстаўлены паслядоўна шатэльперонская, арыньякская, граветцкая, салютрэйская, бадэгульская, мадленская, азільская і тардэнуазская (пастазільская геаметрычная) культуры.

Франка-Кантабрыя, магчыма, служыла  для вялікай колькасці насельніцтва часоў верхняга палеаліту падчас апошняга ледніковага максімуму (Вісконсінскае зледзянення), і, магчыма, менавіта адсюль людзі рассяліліся па Еўропе пасля яго заканчэння.

## Распад рэгіянальнай аднастайнасці ў раннім неаліце 
З пачаткам эпохі неаліту рэгіён Франка-Кантабрыі страціў культурную аднастайнасць, падзяліўшыся на ўсходнюю частку, дзе дамінавала культура кардыяльнай керамікі (ККК), і заходнюю, дзе захоўвалася субнеалітычная рукадурская культура. Тэрыторыя рукадурскай культуры паступова звужалася пад націскам ККК, і з часам яе змяніла гібрыдная тэнакская культура.

## Асноўныя помнікі 
* 
** Карставыя пячоры Ла-Гарма, Кантабрыя
** Пячора Альтаміра, Кантабрыя
** Пячора Ла-Пас’ега, Кантабрыя
** Пячора Ціта Бустыльё, Астурыя
** Пячора Чуфін, Кантабрыя
** Пячора Эль-Кастыльё, Кантабрыя
** Сантымамінье, Краіна Баскаў

* 
** Абры-дэ-ла-Мадлен, Новая Аквітанія
** Пячора Ласко, Дардонь, Новая Аквітанія
** Пячора Труа-Фрэр, Аксітанія
** Пячора Шавэ, Ардэш, Авернь — Рона — Альпы

## Гл. таксама 
* Першабытнае мастацтва
* Пас’ега
* Х’юга Абермаер

## Крыніцы 
Катэгорыя:Аквітанія
Катэгорыя:Астурыя
Катэгорыя:Кантабрыя
Катэгорыя:Краіна Баскаў
Катэгорыя:Дагістарычная Еўропа
Катэгорыя:Археалогія ў Іспаніі
Катэгорыя:Археалогія ў Францыі
Катэгорыя:Палеаліт Еўропы
Паўночная галавая нематода

**Паўночная галавая нематода** (*Meloidogyne hapla*) — від круглых чарвей сямейства . Важны паразіт раслін.

Адзін з чатырох асноўных відаў нематод, распаўсюджаных ва ўсім свеце. Нападае на многія віды дзікіх і культурных двухдольных раслін, у тым ліку на бульбу, моркву, салату і памідоры.

## Сістэматыка 
Від *Meloidogyne hapla* быў упершыню апісаны ў 1949 годзе амерыканскім нематолагам  (1907—1972).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Lamberti, Franco and Taylor, Charles Edwin (eds.) (1979) *Root-knot nematodes (Meloidogyne species): systematics, biology and control* Academic Press, New York, ;

Катэгорыя:Разнаскурыя нематоды
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1949 годзе
Катэгорыя:Паразіты раслін