Права

**Права** — сістэма агульнаабавязковых сацыяльных норм, якія ўстаноўлены або санкцыяніраваны дзяржавай і рэгулююць дзеянні, паводзіны і адносіны людзей, іх груповак, дзяржаўных і грамадскіх органаў, арганізацый і ўстаноў.

## Функцыі права 
* рэгулятыўная — нарматыўнае замацаванне вызначаных грамадскіх адносін;
* ахавальная — дзеянне права накіраванага на ахову грамадскіх адносін;
* выхаваўчая — права накіраванае на перакананне насельніцтва ў справядлівасці замацаваных у нарматыўных прававых актах асноў грамадскага ладу, на сцвярджэнне сацыяльнай справядлівасці.

Права з'яўляецца рэгулятарам грамадскіх адносін. Падчас жыцця ў грамадстве людзі, арганізацыі, дзяржавы ўступаюць паміж сабой у разнастайныя адносіны. Урэгуляваныя нормамі права, гэтыя адносіны становяцца праваадносінамі, гэта значыць з'яўленне праваадносін з'яўляецца вынікам уздзеяння нормаў права на грамадскія адносіны. Права рэгулюе адносіны далёка не цалкам, таму форму праваадносін набываюць не ўсе адносіны, а толькі вызначаная іх частка.

Права не з'яўляецца адзіным рэгулятарам грамадскіх адносін. У грамадстве існуюць нормы маралі, нормы грамадскіх аб'яднанняў, звычаі, традыцыі, рэлігійныя нормы.

Важным рэгулятарам грамадскіх адносін з'яўляецца мараль, сфера рэгулявання якой шырэй, чым сфера рэгулявання права. Дзеянне нормаў маралі забяспечваецца сілай грамадскай думкі.

Падчас рэгуляванні грамадскіх адносін права і мараль цесна ўзаемадзейнічаюць, аднак у іх ёсць шэраг адрозненняў:
* нормы маралі складаюцца гістарычна, а нормы права ўсталёўваюцца дзяржавай;
* нормы маралі носяць агульны характар, а нормы права максімальна дэталізаваны;
* нормы маралі змяняюцца больш дынамічна, а нормы права часта адстаюць ад развіцця грамадскіх адносін, якія яны рэгулююць.

Суб'ект права — індывід ці арганізацыя, якія на падставе юрыдычных нормаў могуць быць удзельнікамі праваадносін, гэта значыць носьбітамі суб'ектыўных правоў і абавязкаў.

Аб'ект права — грамадскія адносіны з нагоды рэальнай выгоды, на выкарыстанне ці ахову якога накіраваны суб'ектыўныя правы і абавязкі ўдзельнікаў грамадскіх адносін.

Суб'ектыўнае права — мера дазволенага законам паводзін суб'ектаў як удзельнікаў грамадскіх адносін. Гэта мера ўласных дзеянняў суб'екта і мера яго патрабаванняў да іншых твараў.

Аб'ектыўнае права — сукупнасць нормаў законаў і іншых нарматыўных прававых актаў, якія рэгулююць грамадскія адносіны.

## Крыніцы права 
Крыніца права — гэта форма ўсталявання і існаванні юрыдычных нормаў. Гістарычна вядомыя наступныя выгляды крыніц права:
* Прававы звычай (звычайнае права) — такі звычай (правіла грамадскага жыцця), выкананне якога забяспечваецца прымусовай сілай дзяржавы. У старажытныя часы людзі зыходзілі з таго, што ў дадзеным грамадстве і наогул ва ўсім свеце пануе раз і назаўжды ўсталяваны Богам парадак. Прыкметы звычаю: даўнасць; бесперапыннасць; абавязковасць; разумнасць. Звычайнае права — гэта сукупнасць фактычных і аднастайна захоўваемых, хоць дзяржавай і не прадпісаных, правілаў грамадскага жыцця.
* Судовы прэцэдэнт — гэта рашэнне суда па пэўнай справе, абавязковае для іншых судоў пры рашэнні аналагічных спраў. У краінах (Вялікабрытанія, ЗША, Канада і іншых), дзе прызнаюць абавязковасць такіх рашэнняў, судовы прэцэдэнт з'яўляецца крыніцай права;
* Нарматыўны прававы акт — афіцыйны дакумент (закон, указ, дэкрэт, пастанова і іншыя), прыняты ўпаўнаважаным суб'ектам праватворчасці. Ён усталёўвае, змяняе ці адмяняе прававыя нормы. У шматлікіх краінах гэта асноўная крыніца права;
* Нарматыўная прававая дамова — дамова паміж некалькімі дзяржавамі (міжнародная дамова) або паміж некалькімі арганізацыямі ўнутры дзяржавы;
* Дактрына — думкі агульнапрызнаных аўтарытэтных вучоных-прававедаў. Да дактрын звяртаюцца ў тым выпадку, калі ў заканадаўстве ёсць прабел, які не можа быць выкананы прававым звычаем ці судовым прэцэдэнтам.

## Гл. таксама 
* Абаліцыя
* Сумленныя намеры
* Алібі


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы