Жаўрук-смяцюх

**Жаўру́к-смяцю́х**, ці **Чуба́ты жа́варанак** (*Galerida cristata*) — від птушак з сямейства жаваранкавых. Яго найбольш яскравым адрозненнем ад іншых прадстаўнікоў жаваранкавых з’яўляецца наяўнасць адносна вялікага чубка з пер’я на галаве. Гэты від распаўсюджаны пераважна ў Еўропе, але сустракаецца ў Паўночнай Афрыцы, некаторых рэгіёнах Заходняй, Паўднёвай і Усходняй Азіі.

## Класіфікацыя і этымалогія 
Жаўрук-смяцюх быў адным з відаў, упершыню апісаных Карлам Лінеем у XVIII ст. у працы «*Сістэма прыроды*» (). Быў уключаны ў род *Alauda*, пакуль нямецкі натураліст Фрыдрых Бое не ўключыў яго ў новы род *Galerida* ў 1821 годзе. Колін Гарысан у 1865 годзе рэкамендаваў паўторна аб’яднаць прадстаўнікоў родаў *Galerida* і *Lullula* у род *Alauda* з прычыны, на думку Гарысана, недастаткова яскравых размежаванняў паміж гэтымі таксонамі, аднак гэта так і не было зроблена.

Сучасная навуковая назва жаўрука-смецюха паходзіць ад лацінскіх слоў *galerum* (капялюш) і *cristata* (чубатая). Па-беларуску птушку называюць «*жаўрук-смяцюх*», бо яна любіць сяліцца на ўзбочынах дарог, жылых участках і іншых месцах з нізкай травой, якія гістарычна часта былі забруджаны смеццем.

### Падвіды ды іх арэал 
На сённяшні дзень вылучаюць 32 падвіды жаўрука-смецюха:
* **Іберыйскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца ў Партугаліі і Іспаніі;
* **Цэнтральнаеўрапейскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на шырокіх абшарах тэрыторый ад Паўднёвай Скандынавіі і Францыі да Беларусі, Украіны і Венгрыі;
* **Заходнеітальянскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на захадзе Цэнтральнай Італіі;
* **Грэчаскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на абшарах тэрыторый ад Усходняй Харватыі да Цэнтральнай Грэцыі і Заходняй Турцыі; калі гэты падвід быў адкрыты, ён быў памылкова класіфікаваны як асобны від;
* **Кіпрскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на Родасе, Карпатасе і Кіпры;
* **Паўднёва-ўсходні еўрапейскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на абшарах тэрыторый ад Усходняй Венгрыі і Румыніі да Беларусі, Паўднёвай Расіі і Казахстана;
* **Каўказскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на ўсходзе Эгейскіх астравоў, поўначы Турцыі і поўдні Каўказа;
* **Паўночна-заходні мараканскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на паўночным захадзе Марока;
* **Заходнемараканскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на захадзе Марока;
* **Паўночнаалжырскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на абшарах тэрыторый ад паўночна-ўсходняй часткі Марока да поўначы Туніса;
* **Паўночна-ўсходні алжырскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на паўночным усходзе Алжыра, поўдні Туніса і паўночным захадзе Лівіі; калі гэты падвід быў адкрыты, ён быў памылкова класіфікаваны як асобны від;
* **Кірэнаіцкі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на ўзбярэжжы Паўночна-Усходняй Лівіі;
* **Паўночна-ўсходні лівійскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на абшарах тэрыторый ад Паўночна-Усходняй Лівіі да Паўднёвага Ірака і Паўночнай Аравіі;
* **Паўднёва-ўсходні алжырскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на паўднёвым усходзе Алжыра і паўднёвым захадзе Лівіі;
* () — сустракаецца на плато Аір (Паўночны Нігер);
* **Жаўрук-смяцюх дэльты Ніла** () — сустракаецца ў дэльце Ніла (Паўночны Егіпет); калі гэты падвід быў адкрыты, ён быў памылкова класіфікаваны як асобны від;
* **Жаўрук-смяцюх Паўночнай даліны Ніла** () — сустракаецца ў Цэнтральным Егіпце;
* **Жаўрук-смяцюх Паўднёвай даліны Ніла** () — сустракаецца ў Паўднёвым Егіпце і Паўночным Судане;
* **Дангольскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца ва Усходнім Судане і Эрытрэі; калі гэты падвід быў адкрыты, ён быў памылкова класіфікаваны як асобны від;
* **Самалійскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца ў Паўднёвай Эфіопіі, Паўночным Самалі і Паўночнай Кеніі;
* () — сустракаецца на ўзбярэжжы Маўрытаніі;
* **Сенегальскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на абшарах тэрыторый ад Маўрытаніі і Сенегала да Нігера; калі гэты падвід быў адкрыты, ён быў памылкова класіфікаваны як асобны від у родзе *Alauda*;
* **Нігерыйскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на абшарах тэрыторый ад Паўночнай Нігерыі да Заходняга Судана і Паўночна-Усходняй ЦАР;
* **Суданскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца ў Цэнтральным Судане; калі гэты падвід быў адкрыты, ён быў памылкова класіфікаваны як асобны від;
* **Жаўрук-смяцюх узбярэжжа Леванта** () — сустракаецца ў Заходнім Ліване і Паўночна-Заходнім Ізраілі;
* **Усходнелеванцкі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на абшарах тэрыторый ад Паўднёвай Турцыі да Паўночна-Усходняга Ізраіля;
* **Цэнтральнатурэцкі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на абшарах тэрыторый ад Цэнтральнай Турцыі да Паўднёва-Заходняга Туркменістана і Паўночнага Ірана;
* **Казахстанскі жаўрук-смяцюх**, або **Белуджыстанскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на абшарах тэрыторый ад Цэнтральнага Ірана і Цэнтральнага Туркменістана да Паўночна-Заходняга Пакістана, Казахстана, Паўднёвай Манголіі і Паўночна-Заходняга Кітая; калі гэты падвід быў адкрыты, ён быў памылкова класіфікаваны як асобны від;
* () — сустракаецца ў Паўночна-Усходнім і Усходнім Кітаі; калі гэты падвід быў адкрыты, ён быў памылкова класіфікаваны як асобны від у родзе *Alauda*;
* () — сустракаецца ў Карэі;
* **Гілгіцкі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца ў Паўночным Пакістане;
* **Індыйскі жаўрук-смяцюх** () — сустракаецца на абшарах тэрыторый ад Цэнтральнага і Усходняга Пакістана да Паўднёвага Непала праз Заходнюю і Паўночную Індыю; калі гэты падвід быў адкрыты, ён быў памылкова класіфікаваны як асобны від у родзе *Alauda*.
Раней Магрыбскага жаўрука-смецюха вызнавалі за адзін з падвідаў жаўрука-смецюха, аднак з дапамогай малекулярна-генетычных даследаванняў (у прыватнасці, аналізу мітахандрыяльнай ДНК) Албанам Жыламэ і яго калегамі было даказана, што гэта розныя віды. Увагу даследчыкаў прыцягнула дзюба Магрыбскага жаўрука-смецюха, бо яна была значна даўжэйшай за дзюбы тых падвідаў жаўрукоў-смецюхоў, што таксама пражываюць у Магрыбе.

У Беларусі зарэгістраваныя два падвіды жаўрука-смецюха: Цэнтральнаеўрапейскі жаўрук-смяцюх (*Galerida cristata cristata*) і Паўднёва-ўсходні еўрапейскі жаўрук-смяцюх (*Galerida cristata tenuirostris*).

## Біятоп 
Звычайна жаўрук-смяцюх аддае перавагу адкрытым сухім лугам, але сустракаецца таксама і па ўскраінах палёў і дарог, у прамысловых раёнах, портах, аэрапортах, ля чыгункі і ў гарадскіх парках. Ідэальнымі з’яўляюцца сухія і цёплыя тэрыторыі з нізкарослай расліннасцю, пераважна на гліністых пясчаных грунтах. Пры гэтым актыўныя ўрбанізацыя і развіццё сельскай гаспадаркі скарачае колькасць прыдатных для гэтай птушкі тэрыторый, аднак вылучаецца і яскравымі асаблівасцямі. Даўжыня цела жаўрука-смецюха складае 17—19 см, размах крылаў — 29—38 см. Маса вагаецца ў дыяпазоне 36,5—46 г. Самкі і самцы амаль не адрозніваюцца, але маладыя птушкі маюць болей плям на спіне ў параўнанні з дарослымі.

## Харчаванне 
.]]
Жаўрук-смяцюх пераважна харчуецца ежай расліннага паходжання: насеннем дзікай травы, аўса, пшаніцы і ячменю.

## Размнажэнне 
Самка будуе добра замаскіраванае гняздо, будаўнічым матэрыялам для якога з’яўляюцца завялыя травінкі, карані і каласкі (канцы якіх тырчаць па-за краямі гнязда), на зямлі ў рытвінцы сярод няшчыльнай расліннасці, грудкоў зямлі, камянёў і г. д.. Што да еўрапейскай папуляцыі, то тут няма такой вялікай розніцы паміж мінімальнай і максімальнай ацэнкамі колькасці чубатага жаваранка: у Еўропе пражываюць ад 7 200 000 да 15 200 000 дарослых птушак.

З 1930-х гадоў папуляцыя, пачынаючы з паўднёвага ўсходу, амаль ва ўсёй Еўропе драматычна скарачаецца. Агульная колькасць жаўрука-смецюха ў Еўропе скарацілася з 1980 г. агулам на 98 % і знаходзіцца ў неспрыяльных умовах, што пагражае стабільнасці ўсёй сусветнай папуляцыі гэтай птушкі.

### Абмежавальныя фактары 
Нягледзячы на спрыяльныя кліматычныя ўмовы XX ст., паўторнага пашырэння арэала жаўрука-смецюха не адбылося. Асноўнымі прычынамі з’яўляюцца, відавочна, недахоп ежы і змены месцаў пражывання гэтай птушкі. Рудэральныя і аблогавыя палі даступныя для чубатага жаваранка толькі ў нязначнай ступені і на працягу адносна кароткага перыяду. Сёння адкрытыя плошчы, напрыклад, на тэрыторыі гарадоў, якія з пачатку XX ст. пачаў засяляць жаўрук-смяцюх, усё больш азеляняюцца, угнойваюцца і шчыльна засаджваюцца. Іншыя сырыя зямельныя плошчы таксама адразу азеляняюцца. Да гэтага дадаецца інтэнсіфікацыя сельскай гаспадаркі і ўшчыльненне ландшафту за кошт шырокіх неапрацаваных ускраін палёў. Следствам гэтага з’яўляецца адсутнасць дзікіх траў і іх насення, важных для харчавання птушак. Адначасова адсутнічае дастатковы асартымент насякомых у перыяд гнездавання.

### Ахова 
Нягледзячы на тое, што ў Чырвоным спісе Міжнароднага саюза аховы прыроды жаўрук-смяцюх апісаны як від пад найменшай пагрозай (Least concern, LC), заўважыўшы тэндэнцыю да імклівага скарачэння яго колькасці шэраг дзяржаў і міждзяржаўных аб’яднанняў шчыльна заняліся пытаннем аховы гэтай птушкі.

Жаўрук-смяцюх знаходзіцца пад аховай «*Птушынай дырэктывы*» — Дырэктывы Еўрапейскага Саюза аб захаванні дзікіх птушак. Чубаты жаваранак занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі з прысваеннем III катэгорыі (VU) і ахоўваецца законам. Гэта птушка ахоўваецца на відавым узроўні ў Польшчы, Славакіі (асобна ад «*Птушынай дырэктывы*»).

## Жаўрук-смяцюх і чалавек 
Святы Францыск Асізскі лічыў жаўрука-смецюха асаблівай птушкай, падкрэсліваў падабенства яе жыцця з жыццём францысканцаў: зямлісты колер апярэння чубатага жаваранка, яго пакорлівасць («*бо ён ідзе ахвотна ўздоўж узбочыны і знаходзіць зерне для сябе*») і доўгі час, які ён праводзіць у спевах.

## Птушка 2017 года ў Беларусі 
 года ў Беларусі.]]
 2017 года.]]
Нацыянальную кампанію «*Птушка года*» грамадская арганізацыя «*Ахова птушак Бацькаўшчыны*» праводзіць з 2000 г. Галоўная мэта кампаніі — прыцягнуць увагу насельніцтва да хараства прыроды і птушак, што жывуць вакол нас.

У мэтах прыцягнення ўвагі грамадскасці да праблем жаўрука-смецюха, удзельнікі XIX з’езда грамадскай арганізацыі «*Ахова птушак Бацькаўшчыны*» шляхам галасавання абралі яго птушкай 2017 г.

У межах кампаніі 22 сакавіка 2017 г. Белпошта выпусціла шэраг філатэлістычнай прадукцыі:
* Паштовую марку для перасылкі непрыярытэтнай міжнароднай простай пісьмовай карэспандэнцыі (пісем, бандэролей, дробных пакетаў) масай да 20 г уключна;
* Малы аркуш вышэйзгаданых паштовых марак (7 марак і 1 купон у аркушы);
* Паштовую картку для картмаксімума;
* Канверт першага дня;
* Спецыяльны паштовы штэмпель.
Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь выпусціць памятную манету, прысвечаную жаўруку-смецюху.

Акрамя гэтага, у межах кампаніі пройдуць конкурсы ад АПБ:
* Найлепшы плакат «*Выратуй жаўрука-смецюха!*» — да 1 ліпеня 2017 г. прымаюцца мастацкія выявы, выкананыя ад рукі фарбамі ў розных тэхніках;
* Конкурс «*Птушка-арт*» — 5 чэрвеня (у Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя) 2017 г. як мага большая колькасць людзей мусіць скласці з саміх сябе сілуэт птушкі года, а фотаздымак даслаць АПБ;
* Літаратурны конкурс «*Верш-чатырохрадкоўе пра жаўрука-смецюха і ягоны лад жыцця*» — да 1 ліпеня 2017 г. прымаюцца маленькія вершы пра асаблівасці жыцця жаўрука-смецюха, адметныя прыкметы, уласцівыя яму.

## У філатэліі 

File:1191 (Žaŭruk-smiaciuch).jpg|Паштовая марка
File:1191 (Žaŭruk-smiaciuch) - Sheet.jpg|Малы аркуш
File:1191 (Žaŭruk-smiaciuch) - Special postmark.png|Спецыяльны паштовы штэмпель
File:1191 (Žaŭruk-smiaciuch) - First day cover.jpg|Канверт першага дня

## Літаратура 
* Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 2: Passeriformes — Sperlingsvögel, Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-648-0

## Спасылкі 
* Жаўрук-смяцюх — птушка 2017 года! — Ахова птушак Бацькаўшчыны 
* 10 цікавых фактаў пра жаўрука-смецюха — Ахова птушак Бацькаўшчыны 

Катэгорыя:Жаваранкавыя