open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Закон Янтэ

**Закон Янтэ** () — устойлівы выраз для тлумачэння скандынаўскага менталітэту. Збор правілаў, сфармуляваны пісьменнікам Акселем Сандэмусэ ў рамане «Уцякач перасякае свой след», выдадзеным у 1933 годзе, паводле якога грамадства не прызнае права сваіх членаў на індывідуальнасць.

Дзеянне рамана адбываецца ў выдуманым горадзе Янтэ, населеным галоўным чынам рабочымі, для якіх галоўнай каштоўнасцю з'яўляецца сацыяльная роўнасць. Яна забяспечваецца зборам няпісаных правіл, любая спроба парушыць іх караецца грамадскай пагардай. Пісьменнік сцвярджаў, што прататыпам Янтэ быў яго родны горад Нюкёбінг.

## Дзесяць правіл 
# Не думай, што ты асаблівы
# Не думай, што ты ў тым жа становішчы, што і мы
# Не думай, што ты разумнейшы за нас
# Не хваліся тым, што ты лепшы за нас
# Не думай, што ты ведаеш больш за нас
# Не думай, што ты важнейшы за нас
# Не думай, што ты добра штосьці ўмееш рабіць
# Не смейся з нас
# Не думай, што нам ёсць да цябе справа
# Не думай, што ты можаш нас чамусьці навучыць

## Гл. таксама 
* Lagom

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Культура Даніі
Катэгорыя:Культура Нарвегіі
Катэгорыя:Культура Швецыі
Зямля Эрыка Рудога

[thumb|210px|Прэтэнзіі [Нарвегія|Нарвегіі ў дацкай Грэнландыі ў 1931—1933 гадах]]
**Зямля Эрыка Рудога** — () — тэрыторыя ўсходняй Грэнландыі, названая так нарвежцамі пасля акупацыі гэтай тэрыторыі Нарвегіяй напачатку 1930-х гадоў. Названа ў гонар Эрыка Рудога — першаадкрывальніка Грэнландыі, які заснаваў там першыя паселішчы ў X стагоддзі. У 1933 годзе Міжнародны суд Лігі Нацый асудзіў Нарвегію, якая пасля адмовілася ад сваіх прэтэнзій на гэту тэрыторыю Даніі.

## Гісторыя 
У 1920-х Нарвегія запатрабавала ў Даніі частка ўсходняй Грэнландыі. Тэрыторыя гэта выкарыстоўвалася галоўным чынам нарвежскімі суднамі і кітабоямі, у адказ на гэта Данія ў 1921 годзе запатрабавала ад усіх замежнікаў пакінуць тэрыторыю Грэнландыі, што прывяло да новых напружаных перамоў. У 1924 годзе Данія пагадзілася з тым, што абедзве краіны маюць права весці там гаспадарчую дзейнасць, паляванне і навуковыя даследаванні. 11 ліпеня 1931 года ў Нарвегіі выйшаў каралеўскі ўказ аб абвяшчэнні дзяржаўнага суверэнітэту над тэрыторыяй усходняй Грэнландыі. Старшыня нарвежскай арктычнай гандлёвай кампаніі Халвард Дэвалд падняў нарвежскі сцяг у пасёлку Мігбукта ў чэрвені 1931 года.

Нарвегія і Данія пагадзіліся ўладзіць спрэчку ў Міжнародным Судзе Лігі Нацый, дзе Нарвегія прайграла і адмовілася ад сваіх прэтэнзій на Зямлю Эрыка Рудога.

## Гл. таксама 
* Уладанні Нарвегіі
* Гісторыя Нарвегіі
* Калоніі Даніі

## Спасылкі 
* Рашэнне міжнароднага суда. PDF 
* Артыкул на англійскай. PDF 

Катэгорыя:Геаграфія Грэнландыі
Катэгорыя:Гісторыя Даніі
Катэгорыя:Гісторыя Нарвегіі
Фінмарксвіда

]]
**Фі́нмарксвіда** (; ), таксама **Фінмаркен**. Найбольш буйное возера на пласкагор'і — Йіеш'яўрэ (68 км²).

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Геаграфія Нарвегіі
Катэгорыя:Фінмарк
Уладанні Даніі

[right|300px|thumb|Данія і яе калоніі ([1800)]]

У гэтым спісе прадстаўлены ўсе тэрыторыі свету, якія калі-небудзь знаходзіліся ў каланіяльнай ці блізкай да яе залежнасці ад Даніі.

## У Еўропе 
* Нарвегія (1380—1814)

### Былыя нарвежскія ўладанні 
* Ісландыя (1380—1944)
* Фарэрскія астравы(1380-)
* Аркнейскія астравы (1380—1476)
* Шэтландскія астравы (1380—1476)

### Былыя шведскія ўладанні 
* Швецыя (1380—1523)
* Фінляндыя(1380—1523)
* Готланд (1361—1645)
* Сконэ, Халанд і Блекінгэ (1360—1660)

### Уладанні ў Прыбалтыцы 
* Дацкая Эстонія (1219—1346)
* Эзэль (1561—1645)
* Курляндскае біскупства (1561—1583)

### Германскія ўладанні 
* Руген (1168—1234)
* Памеранія (1185—1227)
* Дытмарскен (1559—1864))
* Ольдэнбург (1667—1773)
* Дэльменхорст (1667—1773)
* Гельгаланд (1714—1807)
* Шлезвіг-Гольштэйн (??1864)

### Уладанні ў Брытаніі 
* Англія (1013—1066)

## Заморскія калоніі 
### У Амерыцы 
* Грэнландыя
* Дацкія Віргінскія астравы (Дацкая Вест-Індыя) (да 1917)

### У Афрыцы і Азіі 
* Дацкая Гвінея (дацкія паселішчы на Залатым Беразе, цяпер Гана) — 1658—1850
* дацкія паселішчы на Цэйлоне
* Новая Данія (Нікабарскія астравы, цяпер частка Індыі) — 1756—1848/1868
* Дацкая Індыя (Серампар, Транкебар — цяпер частка Індыі) — 1620—1845

## Гл. таксама 
* Гісторыя Даніі

## Спасылкі 
* Спіс калоній Даніі 

Катэгорыя:Былыя калоніі Даніі
Данія
Катэгорыя:Гісторыя Даніі
Ярлы Ладэ

**Ярлы Ладэ** (), або **Хладзіра** () — у IX—XI стст. уплывовая дынастыя нарвежскіх кіраўнікоў вобласці Ладэ, размешчанай ва ўсходняй частцы Тронхейма на мяжы з Тронхеймс-фіёрдам.

* Хокан сын Гр'ётгарда () — саюзнік Харальда Цудоўнавалосага ў справе аб'яднання Нарвегіі;
* Сігурд, сын Хокана () — сябар і саветнік Хокана Добрага;
* Хокан II Магутны () — 961—995 ярл Ладэ, 971—995 фактычны кіраўнік Нарвегіі;
* Эйрык, сын Хокана Магутнага () — кіраўнік асноўнай часткі Нарвегіі пад кіраўніцтвам Свейна Вілабародага;
* Свейн, сын Хокана Магутнага () — кіраўнік часткі Нарвегіі пад кіраўніцтвам Олафа Шатконунга;
* Хокан Эйрыксан () — кіраўнік Нарвегіі пад кіраўніцтвам Кнуда Вялікага.

Катэгорыя:Гісторыя Нарвегіі
Катэгорыя:Ярлы
Холугаланд

) на карце Скандынавіі, IX стагоддзе]]
**Холугаланд** (, магчымае напісанне *Халагаланд*) — паводле скандынаўскім сагам, самая паўночная правінцыя сярэднявечнай Нарвегіі. У раннюю эпоху вікінгаў, да аб'яднання Нарвегіі Харальдам Цудоўнавалосым, Холугаланд быў невялікім каралеўствам, выцягнутым уздоўж узбярэжжа паміж Намдаленам у Нур-Трондэлагу і Люнгенам у Тромсе пад кіраваннем вольных правадыроў — хёўдынгаў. Найбольш вядомым жыхаром Холугаланда быў, верагодна, Отар, які праславіўся сваім падарожжам у Б'ярмаланд.

## Этымалогія 
Холугаланд часта згадваецца ў скандынаўскіх сагах, такіх, як «Сага пра Інглінгаў» з «Круга зямнога». Яго насяляюць *Háleygja ætt* — род ці народ Х'ёлгі (*Hǫlgi*), эпанімічнага героя Холугаланда.

На старажытнанарвежскай мове назва пішацца як *Hálogaland*, г.зн. зямля *háleygr*. Значэнне этнахароніма *háleygr* невядома.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Геаграфія Нарвегіі
Высокая ісландская

**Высокая ісландская** (Háfrónska) — гэта ультрапурыстычная форма сучаснай ісландскай мовы. Сваю назва яна атрымала ад «høgnorsk» (высокая нарвежская) — кансерватыўнай формы нарвежскай мовы. Слова «frónska» з'яўляецца вытворным ад «frón» — паэтычнай назвы Ісландыі, якая была адным з імёнаў Зямлі і фігуруе ў эпічнай прозе Эда. Акцэнт у высокай ісландскай зроблены на «málgjörhreinsun» (ультра-пурызм) — самую крайнюю форму моўнага пурызму. Прэзідэнтам моўнага руху за высокую ісландскую з'яўляецца Петур Торстэнсан. Афіцыйнага статусу мова не мае.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ісландская мова
Катэгорыя:Скандынаўскія мовы
Катэгорыя:Моўны пурызм
Фондавая біржа Осла

**Фондавая біржа Осла** — галоўны рынак гандлю акцыямі нарвежскіх кампаній. Размешчана ў Осла, Нарвегія. Цалкам на электронны гандаль біржа перайшла ў 1999 годзе.

З’яўляецца самай маленькай скандынаўскай біржай. Заснавана ў 1819 годзе як рынак замежнай валюты, яна пазней была таварнай біржай, а гандаль каштоўнымі паперамі пачаўся ў 1881 годзе. Фондавыя біржы ў Бергене і Тронхейме ў Нарвегіі з’яўляюцца філіяламі OSE. Апошняя гандлюе акцыямі, аблігацыямі, фінансавымі апцыёнамі і лічыцца нарвежскім рынкам апцыёнаў. У лістынгу пераважаюць энергетычныя кампаніі. Агульны індэкс коштаў OSE складаюць 50 акцый. Увесь гандаль праводзіцца электронным спосабам і здзелкі аплачваюцца на працягу максімум 7 дзён. Гандаль вядзецца з 8:30 да 16:30 з панядзелку па пятніцу.

## Фондавыя індэксы 
* OBX — з’яўляецца галоўным індэксам на біржы Осла. Складаецца з 25 самых ліквідных акцый.
* OSEAX — індэкс складаецца з усе акцыі, якія катыруюцца на біржы.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт біржы 

Осла
Осла
Осла
Катэгорыя:Члены WFE
Катэгорыя:Эканоміка Нарвегіі
Катэгорыя:Осла
Паўночная Атлантыка

thumb|300px
**Паўночная Атлантыка** — устойлівая назва для паўночнай часткі Атлантычнага акіяна.

Размяшчаецца паміж кантынентамі Паўночная Амерыка і Еўразія прыкладна да паралелі 20' паўночнай шыраты. На поўначы абмежавана па мерыдыяне ўсходніх астравоў архіпелага Шпіцберген. Шырыня Паўночнай Атлантыкі вагаецца ад 3500 да 6400 км. Да басейна Паўночнай Атлантыкі адносяць Міжземнае мора і ўмоўна Чорнае, Азоўскае і Каспійскае моры.

У тэктанічным плане Паўночная Атлантыка прадстаўлена падводнай ускраінай мацерыкоў, акіянскім ложам і сярэдзінна-акіянічным хрыбтом. Нафтагазаноснасць звязана з першай геатэктурай акіянскага дна.

Воды Паўночнай Атлантыкі з'яўляюцца асноўным пастаўшчыком цяпла ў Паўночны Ледавіты акіян праз цёплае Паўночна-Атлантычнае цячэнне.

Паўночная Атлантыка — адзін з самых актыўных для суднаходства і рыбалоўства раёнаў Сусветнага акіяна.

Сярод дзяржаў Паўночнай Атлантыкі быў сфарміраваны ваенны блок НАТА.

## Гл. таксама 
* Атлантычны акіян

## Крыніцы 
Катэгорыя:Атлантычны акіян
Лапланд (правінцыя)

**Ла́планд** ()&nbsp;— гістарычная правінцыя у паўночнай Швецыі, у рэгіёне Норланд. Самая вялікая па плошчы правінцыя Швецыі.

Займае паўднёва-заходнюю частку Лапландыі, рэгіёна гістарычнага рассялення саамаў.

Галоўным чынам, падзелена паміж сучаснымі ленамі Нарботэн і Вестэрботэн, таксама невялікая частка Лапланда адносіцца да лена Емтланд.

Да 1809 года правінцыя ўключала таксама тэрыторыю паўночнай Фінляндыі, аднак пасля таго, як паводле Фрыдрыхсгамскага міру Фінляндыя адышла да Расійскай імперыі, фінская частка Лапланда стала разглядацца як асобная гістарычная правінцыя Лапі. 

## Гл. таксама 
* Культурны рэгіён Лапландыя.
* Правінцыі Швецыі
* Адміністрацыйны падзел Швецыі

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лапландыя
Катэгорыя:Правінцыі Швецыі
Лапі (гістарычная правінцыя)

**Лапі**, таксама **Лапландыя** (, ) — гістарычная правінцыя на поўначы Фінляндыі, у Лапландыі. Як і іншыя гістарычныя правінцыі Фінляндыі, не выконвае якіх-небудзь адміністрацыйных функцый, але захоўвае культурнае значэнне. Займае паўночную частку сучаснай правінцыі Лапі.

Была вылучана са шведскай гістарычнай правінцыі Лапланд у 1809 годзе, пасля таго як паводле Фрыдрыхсгамскага мірнага дагавора апошняя была падзелена паміж Швецыяй і Расійскай Імперыяй.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гістарычныя правінцыі Фінляндыі
Лапонія

thumb|Лапонія
[thumb|[Нацыянальны парк Сарэк]]
**Лапонія** (), або **Шведская Лапландыя** — тэрыторыя ў паўночнай Швецыі, у лене Нарботэн, населеная саамамі, які захавалі традыцыйны качавы лад жыцця, заснаваны на аленегадоўлі. Раён спалучае ўнікальную прыроду і аб'екты саамскай культуры. Знаходзіцца ў спісе сусветнай спадчыны ЮНЕСКА з 1996 года.

На тэрыторыі Лапоніі знаходзяцца нацыянальныя паркі Мудус, Сарэк, Пад'еланта і Стура-Шофалет, а таксама прыродныя рэзерваты  і .

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Швецыі
Катэгорыя:Лапландыя
Катэгорыя:Геаграфія Швецыі
Шведскі каралеўскі гімн

**Шведскі каралеўскі гімн** () — гімн у гонар шведскіх каралёў. Быў напісаны прыкладна ў 1844 годзе, тэкст — Карл Страндберг, музыка — Ота Ліндблад.

## Тэкст 
Ur svenska hjärtans djup en gång
en samfälld och en enkel sång,
som går till kungen fram!
Var honom trofast och hans ätt,
gör kronan på hans hjässa lätt,
och all din tro till honom sätt,
du folk av frejdad stam!

O konung, folkets majestät
är även ditt: beskärma det
och värna det från fall!
Stå oss all världens härar mot,
vi blinka ej för deras hot:
vi lägga dem inför din fot —
en kunglig fotapall.

Men stundar ock vårt fall en dag,
från dina skuldror purpurn tag,
lyft av dig kronans tvång
och drag de kära färger på,
det gamla gula och det blå,
och med ett svärd i handen gå
till kamp och undergång!

Och grip vår sista fana du
och dristeliga för ännu
i döden dina män!
Ditt trogna folk med hjältemod
skall sömma av sitt bästa blod
en kunglig purpur varm och god,
och svepa dig i den.

Du himlens Herre, med oss var,
som förr du med oss varit har,
och liva på vår strand
det gamla lynnets art igen
hos sveakungen och hans män.
Och låt din ande vila än
utöver nordanland!

## Гл. таксама 
* Гімн Швецыі

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гімны
Катэгорыя:Швецыя
Вайна асаў і ванаў

**Вайна асаў і ванаў** — адна з ключавых падзей у скандынаўскай міфалогіі, узброены канфлікт паміж групамі багоў асаў і ванаў.

Вайна пачалася з-за забойства асамі вядзьмаркі Гульвейг, створанай ванамі з золата і пасланай у Мідгард (землі, населеныя людзьмі), каб сапсаваць норавы яго жыхароў (паколькі ваны былі незадаволены тым, што людзі шануюць толькі асаў). Ваны аблажылі Асгард, а бітву пачаў кароль асаў Одзін, які кінуў у ванаў сваю дзіду. Падчас вайны ваны разбурылі сцены Асгарда, аднак у вулічных баях асы сталі атрымліваць верх. У выніку паміж асамі і ванамі быў заключаны мірны дагавор і адбыўся абмен закладнікамі: да ванаў пайшоў ас Хёнір, а да асаў — ван Ньёрд, за якім рушылі ўслед яго дзеці, Фрэйр і Фрэя. Гэта вайна, паводле скандынаўскай міфалогіі, адзначыла сабой канец Залатога веку.

Магчымая сувязь гэтай вайны з рэальнымі гістарычнымі падзеямі старажытнасці дагэтуль з'яўляецца прадметам навуковых дыскусій. У прыватнасці, шэраг даследчыкаў праводзіць паралелі паміж гэтай вайной і матывам выкрадання сабінянак у старажытнарымскай міфалогіі.

## Бібліяграфія 
* Lindow, John (2001). *Norse Mythology: A Guide to the Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs*. Oxford University Press. ISBN 0-19-515382-0

## Спасылкі 
Катэгорыя:Скандынаўская міфалогія
Тарпея

thumb|Гібель Тарпеі
thumb|Тарпейская скала
**Тарпея** () — адна з вясталак, дачка Спурыя Тарпея, начальніка Капіталійскай крэпасці. Знакамітая тым, што, паводле адной з легенд, падчас вайны з сабінянамі здрадліва адчыніла вароты гарада сабінянам, якія аблажылі Рым.

Была абвінавачана разам з бацькам у здрадзе і разам з бацькам была скінута са скалы (у паўднёва-заходняй частцы Капітолія), якая атрымала назву Тарпейскай () (паводле іншай версіі, была пахавана на Капітоліі). З гэтай скалы рымляне і пазней скідвалі дзяржаўных злачынцаў.

Паводле іншых крыніц, Тарпея запатрабавала з сабінян за сваю здраду «тое, што яны носяць на левай руцэ» (залатыя бранзалеты і кольцы), але сабіняне, абурыўшыся сквапнасцю жанчыны, завалілі яе не толькі ўпрыгажэнні, але і цяжкімі шчытамі, якія яны насілі ў левай руцэ. Так Тарпея і загінула, задушаная грудай даспехаў і ўпрыгажэнняў.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гераіні рымскіх міфаў
Катэгорыя:Рымская міфалогія
Станіслаў Жалкеўскі

**Станіслаў Жалкеўскі** (**Жулкеўскі**; , ; 1547 ці 1550 , Турынка каля Львова — , Цацора, Малдаўскае княства) — польскі палкаводзец пачатку XVII стагоддзя, польны і вялікі гетман і канцлер вялікі каронны. Заваёўнік Масквы, які перамог царскае войска пры Клушыне. Заснавальнік горада Жоўква і Крэхаўскага манастыра.

## Біяграфія 
Сын кашталяна галіцкага і ваяводы рускага Станіслава Жалкеўскага (памёр у 1588) і Соф'і Ліпскай.
Вызначыўшыся ўжо падчас войнаў Стэфана Баторыя, ён, дзякуючы апецы Яна Замойскага, узняўся на канец да ўрада кароннага гетмана Рэчы Паспалітай. Падавіў казацкае паўстанне, якое ўспыхнула на Украіне, пад кіраўніцтвам Севярына Налівайкі і Рыгора Лабады; удзельнічаў у вайне са шведамі ў Інфлянтах.

Падчас рокашу Зебжыдоўскага, Жалкеўскі, хоць і нялюбы каралём і сам не прыхільны да яго, стаў на яго бок і ў 1607 годзе ў бітве пад Гузавам ушчэнт разбіў ракашан.

Тым не менш, кароль ставіўся да яго падазрона і варожа; толькі вайна з Рускай дзяржавай прымусіла Жыгімонта зноў звярнуцца да Жалкеўскага. Жалкеўскі быў супраць гэтай вайны, лічачы, што яна не адпавядае інтарэсам Рэчы Паспалітай, але прыняў у ёй удзел, пасля таго як яго міралюбныя даклады каралю не мелі поспеху. Разбіўшы ў 1610 годзе пры Клушыне войскі Дзмітрыя Шуйскага, ён падступіўся да Масквы, дзе тым часам цар Васіль Шуйскі быў зрынуты са стальца і было праведзена абранне каралевіча Уладзіслава, і ў выніку Жалкеўскі быў упушчаны ў Маскву з каронным войскам.

Атрымаўшы вестку, што Жыгімонт хоча сам быць рускім царом, Жалкеўскі зразумеў, што ў палякаў не надта вялікія шанцы ў Маскве, і з'ехаў з рускай сталіцы, здаўшы начальства над войскам Аляксандру Гасеўскаму; пры ад'ездзе ён захапіў з сабой Васіля Шуйскага і яго братоў.

За паход на Маскву Жалкеўскі атрымаў у 1618 у сан вялікага гетмана кароннага і вялікага канцлера кароннага. Апошнія гады свайго жыцця ён правёў у абароне паўднёвых межаў Рэчы Паспалітай ад татарскіх і турэцкіх нападаў і загінуў у 1620 годзе ў няўдалай для кароннага войска бітвы з туркамі пад Цацорай.

## Займаныя пасады 
* каралеўскі сакратар (з 1573),
* кашталян львоўскі (з 1593),
* польны гетман каронны (1588—1618),
* вялікі гетман каронны (1618—1620),
* ваявода кіеўскі (1608—1618),
* канцлер вялікі каронны (1618—1620),
* староста грубешаўскі і калушскі.

## Літаратура 
* 
* 

Станіслаў
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Канцлеры вялікія каронныя
Катэгорыя:Гетманы вялікія каронныя
Катэгорыя:Гетманы польныя каронныя
Катэгорыя:Ваяводы кіеўскія
Катэгорыя:Кашталяны львоўскія
Катэгорыя:Удзельнікі руска-польскай вайны 1577-1582 гадоў (палякі)
Катэгорыя:Удзельнікі руска-польскай вайны 1609-1618 гадоў (палякі)
Катэгорыя:Старосты грубяшоўскія
Катэгорыя:Старосты калушскія
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львоўскай вобласці
Катэгорыя:Памерлі ў Румыніі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Жоўкве
Сабінская вайна

[thumb|200px|[Факсіміле статуі Джамбалоньі, 1583 «Выкраданне сабінянак», Лоджыя Ланцы, Фларэнцыя]]
**Выкраданне сабінянак**, або **сабінская вайна** — эпізод, які адносіцца да легендарнага перыяду рымскай гісторыі.

## Гісторыя 
Паводле апавяданняў рымскіх гісторыкаў, Рым быў заселены аднымі толькі мужчынамі; суседнія плямёны не жадалі выдаваць сваіх дочак замуж за беднае насельніцтва Рыма. Тады Ромул арганізаваў свята кансуалій і запрасіў суседзяў. Тыя з'явіліся са сваімі сямействамі. Падчас свята рымляне нечакана кінуліся на бяззбройных і выкралі ў іх дзяўчын.

Абураныя суседзі пачалі вайну. Рымляне разбілі лацінян, якія напалі на Рым. Значна цяжэйшай была вайна з сабінянамі, якія страцілі асабліва шмат жанчын. Пры дапамозе дачкі начальніка капіталійскай крэпасці, Тарпеі, сабіняне завалодалі Капітоліем. Барацьба працягвалася вельмі доўга. Сабіняне пад начальствам цара Ціта Тацыя нарэшце перамаглі рымлян і тыя кінуліся на ўцёкі. Ромул заклікаў да багоў і абяцаў пабудаваць храм Юпітэру Статару (Спыняльніку), калі ён спыніць тых, хто ўцякаў. У гэту рашучую хвіліну сабінскія жанчыны, якія прывязаліся ўжо да сваіх рымскіх мужыкоў і мелі ад іх дзяцей, з распушчанымі валасамі і ў разарваных адзеннях кінуліся паміж праціўнікамі і сталі маліць іх спыніць бітву.

Сабіняне пагадзіліся, і быў заключаны вечны мір, паводле якога два народы злучыліся ў адну дзяржаву пад вярхоўным вяршэнствам Ціта Тацыя і Ромула. Рымляне павінны былі насіць, акрамя свайго імя, яшчэ сабінскую назву — квірыты. Рэлігія станавілася агульная.

Такім чынам жанчыны выратавалі Рым. У памяць пра гэта Ромул заснаваў свята Матурналій і даў жанчынам шмат ганаровых правоў.

## Гл. таксама 
* «Сабінянкі, якія спыняюць бітву паміж рымлянамі і сабінянамі»

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сабінская вайна
Сілезскія войны

**Сілезскія войны** — тры ваенных канфлікту паміж Прусіяй з Фрыдрыхам Вялікім на чале і Аўстрыяй, падчас якіх у перыяд у 1740—1763 гадах правінцыя Сілезія з графствам Глац адышлі да Прусіі.

Першыя дзве вайны — Першая сілезская вайна (1740—1742 гг.) і Другая сілезская вайна (1744—1745 гг.) ахопліваюць удзел Прусіі ў вайне за аўстрыйскую спадчыну (1740—1748 гг.). Трэцяя сілезская вайна больш вядомая як Сямігадовая вайна (1756—1763 гг.)

Англія, Францыя, Расія і іншыя драбнейшыя еўрапейскія дзяржавы таксама ўскосна бралі ўдзел у сілезскіх войнах, падтрымліваючы то адзін, то іншы бок у залежнасці ад сітуацыі. У цэлым Англія была на баку Аўстрыі, а Францыя — Прусіі.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Войны Прусіі
Катэгорыя:Вайна за аўстрыйскую спадчыну
Катэгорыя:Гісторыя Сілезіі
Катэгорыя:Войны XVIII стагоддзя
Злінскі край

**Злінскі край** () — адміністрацыйная адзінка Чэшскай рэспублікі, размешчаны на паўднёвым усходзе гістарычнай вобласці Маравія.

## Геаграфія 
Рэльеф края пераважна гарысты. Раўнінная мясцовасць цягнецца ўздоўж ракі Моравы і ў раёне Угерске-Градзіштэ. На поўначы края знаходзяцца Мараўскія Бескіды, да поўдня распасціраюцца Белыя Карпаты, якія ўтвараюць натуральную мяжу са Славакіяй. На поўдні размешчаны Усецінскія горы (Vsetínská hornatina) і Візавіцкае ўзвышша (Vizovická vrchovina). У горнай мясцовасці зямля бедная мінераламі і не спрыяльная для сельскай гаспадаркі. Урадлівыя глебы маюцца толькі ў далінах рэк. 49 % зямель выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы. У рэгіёне знаходзіцца некалькі вялікіх ландшафтных запаведнікаў, перш за ўсё Бескіды і Белыя Карпаты, якія знаходзяцца пад аховай ЮНЕСКА. У мэтах развіцця міжнароднага супрацоўніцтва ў сферы экалогіі створаны еўрарэгіён Белыя Карпаты.

## Адміністрацыйны падзел 
thumb|right|350px|Адміністрацыйная карта края
Злінскі край падзяляецца на 4 раёна:

## Буйныя гарады 
## Эканоміка 
Край належыць да рэгіёнаў з неразвітай інфраструктурай, што абумоўлена, перш за ўсё, аддаленасцю ад буйных вытворчасцей і недастатковым развіццём транспартных перавозак. 18 % прамысловых прадпрыемстваў края занята ў апрацоўчай прамысловасці — апрацоўцы гумы і пластмасы (2 %), металаапрацоўцы (27 %), электратэхніцы (14 %), машынабудаванні (3 %) і харчовай прамысловасці (5 %).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт адміністрацыі края
Станіслаў Канецпольскі

**Станіслаў Канецпольскі** (; 1591,  — , Броды) — гетман вялікі каронны (1632—1646), гетман польны каронны (1618—1632), ваявода сандамірскі (1625—1633), кашталян кракаўскі (1633—1646), староста велюньскі (з 1607) і жарнаўскі (з 1611). Адзін з найбуйнейшых палкаводцаў свайго часу.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў перыяд 1590—1594 гадоў у мястэчку Канецпаль. Бацька — Аляксандр Канецпольскі (1555—1609), ваявода серадзкі, маці — Ганна Срочыцкая.

У юнацтве ўдзельнічаў у паходзе польска-літоўскага войска пад камандаваннем Уладзіслава Вазы і вялікага гетмана літоўскага Яна Караля Хадкевіча на Маскву. У 1615 годзе ажаніўся з Катажынай, дачкой гетмана Станіслава Жалкеўскага, у паходах якога прымаў удзел, у тым жа годзе стаў падстолім каронным. З красавіка 1618 — гетман польны каронны.

У 1620 годзе ў бітве пад Цацорай ў Малдавіі трапіў у палон да турак, з якога вызваліўся ў 1623 годзе.

Атрымаў начальства над войскамі, размешчанымі на Украіне, удзельнічаў у падаўленні казацка-сялянскага паўстання Жмайлы. Нанёс некалькі паражэнняў крымскім татарам.

Затым ваяваў са шведамі. Двойчы разбіў Густава II Адольфа, пад Гамерштэйнам (1627) і Тшцянай (1629). Быў дбайным прыхільнікам планаў караля Уладзіслава Вазы аб новай вялікай вайне з Турцыяй.

## Сям’я 
Быў жанаты тройчы: з 1615 года з Катажынай Жалкеўскай, дачкой вялікага гетмана кароннага Станіслава Жалкеўскага, а пасля яе смерці пры родах (1619) другі раз у 1620 годзе ажаніўся з Крысцінай Любамірскай (памерла ў 1645), дачкой старосты сандамірскага Себасцьяна Любамірскага, ад шлюбу з якой меў адзінага сына Аляксандра. У 1646 годзе пасля смерці сваёй другой жонкі і за два месяцы да ўласнай — з Соф’яй Людвікай Апалінскай (памерла ў 1657), дачкой ваяводы пазнаньскага Пятра Апалінскага.

Сын ад 2-га шлюбу — Аляксандр Канецпольскі (1620—1659) — займаў шэраг дзяржаўных пасад Рэчы Паспалітай, быў харунжым вялікім каронным і ваяводам сандамірскім.

## Літаратура 
* Ёакім Ерліч, «Latopisiec albo kroniczka różnych spraw i dziejów dawnych i teraźniejszych czasów, z wieku i życia mego na tym padole» 1620—1673

## Спасылкі 
* Генеалогія Канецпольскіх 

Станіслаў
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Гетманы вялікія каронныя
Катэгорыя:Гетманы польныя каронныя
Катэгорыя:Кашталяны кракаўскія
Катэгорыя:Ваяводы сандамірскія
Катэгорыя:Падстоліі вялікія каронныя
Катэгорыя:Удзельнікі руска-польскай вайны 1609-1618 гадоў (палякі)
Катэгорыя:Старосты вялюньскія
Катэгорыя:Старосты жарнаўскія
Эдвард Брансфілд

**Э́двард Бра́нсфілд** (; каля 1785 г. — 31 кастрычніка 1852 г.) — брытанскі мараплавец ірландскага паходжання. Адзін з першаадкрывальнікаў Антарктыды.

## Біяграфія 
Нарадзіўся каля 1785 г. недалёка ад Корка на поўдні Ірландыіі. У 1803 г. прыняты на ваенную службу.

У 1819 г. падчас знаходжання ў Паўднёвай Амерыцы атрымаў загад узначаліць экспедыцыю на караблі «Вільямс» для праверкі факта існавання Паўднёвых Шэтландскіх астравоў. У студзені 1820 г. экспедыцыя дасягнула астравоў. Эдвард Брансфілд часткова даследаваў іх, нанёс на карту і абвясціў валоданнем Вялікабрытаніі. 30 студзеня 1820 г. удзельнікі экспедыцыі заўважылі паўночны ўскраек Антарктыды. Хаця гэта здарылася пазней за адкрыццё Антарктыды амерыканцам Н. Палмерам і расійскай экспедыцыяй на чале з Ф. Белінсгаўзенам, Эдвард Брансфілд лічыцца многімі географамі першаадкрывальнікам самага паўднёвага кантынента.

Пасля вяртання ў Вялікабрытанію Эдвард Брансфілд выклаў звесткі пра сваю экспедыцыю ў кнізе. Апошнія гады жыцця правёў на поўдні Англіі. Памёр у 1852 г. і быў пахаваны ў Брайтане.

## Памяць 
Імя Эдварда Брансфілда прысвоена востраву, гары, праліву, групе скал і западзіне на Паўднёвых Шэтландскіх астравах.

## Спасылкі 
* Edward Bransfield — The Encyclopedia of Earth
* Voyage of Edward Bransfield in the hired brig *Williams*, 1819—1820: the journal of Midshipman C.W. Poynter, Royal Navy

Катэгорыя:Мараплаўцы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Падарожнікі Ірландыі
Катэгорыя:Даследчыкі Антарктыкі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Корку
Катэгорыя:Памерлі ў Брайтане
Арэапаг

]]
**Арэапа́г** (, літаральна — «узгорак Арэса») — орган улады ў Старажытных Афінах.

## Гісторыя 
Назву атрымаў па месцы пасяджэнняў на ўзгорку Арэса каля Акропаля. Паводле падання, на гэтым узгорку праходзіў суд над богам Арэсам за праліццё крыві Пасейдонава сына. Эсхіл высоўвае версію, паводле якой узгорак названы ў гонар амазонак, якія разбілі на ім лагер падчас аблогі Афін.

Узнік у эпоху родаплемяннога ладу як савет старэйшын. Складаўся з пажыццёвых членаў, якія папаўняліся з былых архонтаў, кандыдатаў у якія вызначаў і выбіраў арэапаг. Валодаў вялікай  палітычнай, судовай, кантралюючай і рэлігійнай уладай. У яго ўваходзіла 9 архонтаў.  Арэапаг з'яўляўся апорай арыстакратыі, пазней — алігархіі. Галоўнымі функцыямі арэапагу было назіранне за выкананнем законаў і суд па справах, звязаных з забойствамі.

Абмежаванне ўлады арэапагу пачалося з развіццём афінскай рабаўладальніцкай дэмакратыі. Рэформа Эфіяльта (462 да н.э.) ліквідавала значную долю палітычнай улады і ўплыву арэапагу, захаваўшы за ім, аднак, права назірання за законамі і функцыі суда па некаторых крымінальных і рэлігійных злачынствах. Да канца антычных Афін застаўся найбольш аўтарытэтным уладным і судовым органам Афін.

У трагедыі Эсхіла «Эўменіды» заснавальніцай арэапагу з'яўляецца Афіна.

## Гл. таксама 
* Апостал Павел
* Дзіянісій Арэапагіт

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Старажытны свет
Катэгорыя:Улада ў Старажытнай Грэцыі
Тадэвуш Корзан

**Тадэ́вуш Сільве́стр Ко́рзан** (; ,  — , ) — польскі гісторык і публіцыст.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Мінску ў 1839 г. Навучаўся ў мінскай гімназіі.
* 1855—1859 гг. вучыўся ў Маскоўскім універсітэце на юрыдычным факультэце. Ужо тады звярнуў на сябе ўвагу, апублікаваўшы ў 1859 г. артыкул «Параўнанне карных працэдураў: французскай і англійскай». Меў прапановы застацца ў Маскве, ва ўніверсітэце, але адмовіўся і з’ехаў у Коўна.
* 1859—1861 — выкладае гісторыю ў Ковенскай гімназіі.
* 1863 г. — бярэ ўдзел у паўстанні. Быў высланы ў цэнтральную Расію.
* 1863 — 1867 гг. — жыве спачатку ва Уфе, а пасля ў Арэнбургу.
* 1867 г. — пераяжджае ў Пётркаў (Лодзьскае ваяводства, Польшча).
* 1869 г. — з’яжджае ў Варшаву. Адразу набывае аўтарытэт, як сур’ёзны гісторык і востры публіцыст, друкуючыся ў розных польскіх выданнях таго часу. Працягвае выкладаць.
* 1897 г. — пераходзіць на пасаду бібліятэкара ў бібліятэцы Замойскіх.

Тадэвуш Корзан — адзін з выбітнейшых гісторыкаў Польшчы канца ХІХ — пач. ХХ ст. Ён першы, хто ў сваіх працах звярнуў увагу і прааналізаваў адміністрацыйныя, эканамічныя, дэмаграфічныя ўмовы ў якіх развіваўся народ у мінулым.

## Творы 
* *Kurs historyi wieków średnich* (Варшава, 1871),
* *Nowe dzieje starożytnej Mezopotamii i Iranu* (1872),
* *Historycy pozytywiści* i *Poranek filozofii greckiej* (Bibl. Warszawska),
* *Ludzie prehistoryczni* (Tygodn. Illustrow.),
* *Historyja starożytna* (Warszawa, 1876),
* *Stan ekonomiczny Polski w latach 1782—1792* (Ateneum, 1877),
* *O życiu umysłowym Grecyi* (Tygodn. Illustrow.),
* *Historyk wobec swego narodu i wobec ludzkości* (1878)
* *Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta, 1764—94, badania historyczne ze stanowiska ekonomicznego i administracyjnego* (Kraków, tom I, 1882; tom II, 1883; tom III, 1884; tom IV, część 1., 1885; tom IV, część 2. i zamknięcie, 1886; wydanie drugie w 7 tomach z zamknięciem, Warszawa, 1897—1899),
* *Mińsk w połowie XIX wieku : ze wspomnień osobistych* (1998) -- брашура ўспамінаў пра сваё жыццё ў Мінску.
* «Grunwald, ustęp z dziejów wojennych Polski» (Warszawa, 1910)
* «Dzieje wojen i wojskowości w Polsce» (Kraków 1912)
* «Kościuszko. Bibliografia z dokumentów wysnuta»(Kraków 1894)
* «Mój pamiętnik przedhistoryczny» (Kraków 1912).

Найважнейшая праца Корзана — «Унутраная гісторыя Польшчы пры Станіславе Аўгусце» («Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława-Augusta, 1764—1794») (1882—1886). У ёй гісторык дэталёва прааналізаваў эканамічныя і статыстычныя фактары развіцця Рэчы Паспалітай перад яе знікненнем.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* КОРЗАН Тадэвуш Сільвестр // 
* Віталь Макарэвіч. Тадэвуш Корзан і яго Мінск у сярэдзіне ХІХ ст. — частка 1, частка 2, частка 3 // ARCHE № 3, 2010 г.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Накада

**Накада** — горад на заходнім беразе Ніла ў Егіпецкай правінцыі Кена. Быў вядомы ў Старажытным Егіпце як горад **Нубт**, а ў антычнасці як **Омбас**. Назва паходзіць ад старажытнаегіпецкага слова *нуб* (золата), па прычыне блізкасці залатых капаленяў у Аравійскай пустыні.

Накада складаецца з некалькі вёсак, такіх як Тух, Хатара, Данфік і Завайда. Горад размешчаны каля некропаля дагістарычнага, дадынастычнага перыяду 4400-3000 гг. да н.э.

## Археалогія 
Археалагічныя раскопкі ў Накадзе дазволілі зрабіць знаходкі эпохі неаліту, якія падзяляюцца на тры культуры, названыя паслядоўна:
* культура Накада I (амрацкая культура),
* культура Накада II (герзейская культура)
* культура Накада III (семанійская культура), або Нулявая дынастыя.

Вялікая колькасць знаходак з Накады дазволіла датаваць усе культуры Егіпта і яго наваколляў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Старажытнага Егіпта
Катэгорыя:Гарады Егіпта
Калыска цывілізацыі

[thumb|[Урадлівы паўмесяц. Менавіта на яго спасылаецца большасць заходніх і сярэднеўсходніх навукоўцаў, гаворачы пра калыску цывілізацыі..]]

**Калыска цывілізацыі** — любое магчымае месца зараджэння цывілізацыі.

Звычайна гэты тэрмін ужываюць да культур эпохі меднага веку, якія зарадзіліся на старажытным Блізкім Усходзе — гэта, у прыватнасці, Эль-Убейдская культура і Накадская культура, якія далі пачатак шумерскай і старажытнаегіпецкай цывілізацыям адпаведна. Тэрыторыі Урадлівага паўмесяца (Месапатамія і Левант), Арменіі, Іранскага нагор'я (старажытныя Элам і Арата), Цэнтральнай і Усходняй Анатоліі у цэлым лічацца першай калыскай цывілізацыі.

Акрамя таго, гэты тэрмін ужываюць у дачыненні да некаторых іншых азіяцкіх культур, размешчаных уздоўж далін буйных рэк, такіх як рака Інд (Індская цывілізацыя) на Індыйскім субкантыненце і Хуанхэ (дынастыя Шан) у Кітаі, а таксама найстаражытных культур у іншых ранніх ачагах цывілізацыі: у Грэцыі (Кікладская цывілізацыя, Мінойская цывілізацыя), Перу (культура Нортэ-Чыка з горадам Караль) і Мезаамерыцы (альмекская цывілізацыя).

Спекуляцыі вакол «калыскі цывілізацыі» характэрны для псеўдагістарычнай і эзатэрычнай літаратуры пра «страчаныя цывілізацыі і кантыненты», часам афарбаванай у нацыяналістычныя тоны (абвяшчае калыскамі Тайвань, Аркаім, Трыполле і г.д.).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старажытны свет
Катэгорыя:Цывілізацыя
Эфіяльт (палітык)

**Эфіяльт** (), сярэдзіна V ст. да н.э.) — афінскі дзяржаўны дзеяч.

Выражаючы інтарэсы дэмакратычных колаў насельніцтва, Эфіяльт выступаў за разрыў са Спартай, за самастойную знешнюю палітыку Афін; ва ўнутранай палітыцы быў прыхільнікам далейшай дэмакратызацыі дзяржаўнага ладу і ліквідацыі палітычнага значэння апоры арыстакратыі — арэапага. У 462 г. правёў рэформу, якая абмежавала функцыі арэапагу (у распараджэнні якога засталіся толькі крымінальныя справы); большасць яго функцый была перададзена Савету пяцісот, народнаму сходу і народнаму суду (геліээ). Гэтыя пераўтварэнні выклікалі незадаволенасць арыстакратыі, і неўзабаве Эфіяльт быў па-здрадніцку забіты (461 г. да н.э.). Паплечнікам і пераемнікам палітыкі Эфіяльта быў Перыкл.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Арыстоцель. «Афінская палітыя».
* Гущин В. Р. Эфиальт против ареопага. 

Катэгорыя:Палітыкі Афін
Катабан

**Катабан**() — дзяржава ў Паўднёвай Аравіі, якая існавала ў I тыс. да н.э. — II ст. н.э. Сталіцай Катабана была Тымна. Размяшчалася на захад ад Хадрамаўта і на ўсход ад Сабейскага царства.

У V—II стст. да н.э. Катабан становіцца наймацнейшай дзяржавай поўдня Аравіі, а яго кіраўнік бярэ тытул *мукарыб* — паказчык паўднёвааравійскай гегемоніі. Незадоўга да канца IV ці ў пачатку III стагоддзі да н.э. Катабану ў часы кіравання караля , верагодна, у саюзе з суседнімі дзяржавамі Маін і Хадрамаўт удалося пазбавіцца ад сабейскай гегемоніі.

У I ст. да н.э. у Катабане была прадпрынятая адна з першых у свеце спроб стварэння прадстаўнічай дэмакратыі ў форме своеасаблівай «канстытуцыйнай манархіі». У I ст. н.э. Катабан быў захоплены Хім'ярам.

Ва II ст. н.э., пасля распаду 1-й Хім'ярыцкай імперыі, Катабану на некалькі дзясяткаў гадоў удалося аднавіць сваю незалежнасць, аднак у канцы II ст. ён быў заваяваны Хадрамаўтам, а затым перайшоў пад кантроль Сабы. У канцы таго ж стагоддзя тэрыторыя Катабана перайшла пад кантроль Хім'яра.

## Спасылкі 
* ГІСТОРЫЯ СТАРАЖЫТНАГА ЎСХОДУ
* Socio-Political Conflict in the Qatabanian Kingdom? (A preliminary re-interpretation of the Qatabanic inscription R 3566). *Proceedings of the Seminar for Arabian Studies* 27 (1997): 141—158

Катэгорыя:Дамусульманская Аравія
Катэгорыя:Гісторыя Емена
Катэгорыя:Хім'яр
Старажытны Блізкі Усход

Большая частка найстаражытных цывілізацый свету размяшчалася на тэрыторыі Блізкага Усходу, якая ўключала Месапатамію (сучасныя Ірак, паўднёва-ўсходняя Турцыя, паўночна-ўсходняя Сірыя), старажытны Егіпет (хоць большая частка Егіпта знаходзілася на крайнім паўночным усходзе Афрыкі), старажытны Іран (Элам, Мідыя, Парфія і старажытная Персія), Анатолію (сучасная Турцыя), Левант (сучасныя Сірыя, Ліван, Ізраіль, Палесціна і Іарданія), Мальту і старажытную Аравію.

Старажытны Блізкі Усход лічыцца калыскай цывілізацыі. Менавіта тут сталі ўпершыню практыкаваць круглагоднае інтэнсіўнае земляробства, тут упершыню ў свеце ўзніклі пісьмо, ганчарны круг, а затым кола і млынавы жоран, створана першая дзяржава, заканадаўства, а затым і першая імперыя. Тут упершыню аформіліся сацыяльнае расслаенне, рабаўладанне і арганізаваная ваенная справа, тут закладзены асновы такіх дысцыплін, як астраномія і матэматыка.

Вывучэннем Старажытнага Блізкага Усходу займаюцца такія дысцыпліны, як  і гісторыя старажытнага свету. Пачатковым пунктам яе адліку лічыцца ўзнікненне дзяржавы Шумер у 4 тыс. да н.э., уключаючы бронзавы і жалезныя вякі, а ў якасці канчатковай даты разглядаецца або Ахеменідскае заваяванне ў 6 ст. да н.э., або заваяванне Аляксандра Македонскага ў 4 ст. да н.э.

## Літаратура 
* История Древнего Востока, тт. 1-2.
* Fletcher, Banister; Cruickshank, Dan, *Sir Banister Fletcher’s a History of Architecture*, Architectural Press, 20th edition, 1996 (first published 1896). ISBN 0-7506-2267-9. Cf. Part One, Chapter 4.
* William W. Hallo & William Kelly Simpson, *The Ancient Near East: A History*, Holt Rinehart and Winston Publishers, 2nd edition, 1997. ISBN 0-15-503819-2.
* :en:Jack Sasson, *The Civilizations of the Ancient Near East*, New York, 1995
* Marc Van de Mieroop, *History of the Ancient Near East: Ca. 3000-323 B.C.*, Blackwell Publishers, 2nd edition, 2006 (first published 2003). ISBN 1-4051-4911-6.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Старажытны свет
Катэгорыя:Азія бронзавага веку
Фурункул

**Фурункул** (-ёз;  — зладзюжка), або **скула** — гнойна-амярцвяльнае запаленне валасянога  і навакольнай злучальнай тканкі, абумоўленае ўкараненнем  стафілакокаў. Узнікае праз забруджванне скуры хімічным рэчывам, мікратраўму, расчухванне і павышаную дзейнасць потавых і сальных залоз. Развіваецца на ўсялякім участку скуры, акрамя далоні і ступні. Множнае адначаснае і паслядоўнае ўзнікненне здараецца пры цукровым дыябеце. Пры зліцці і пашкоджанні глыбокіх слаёў скуры і  ўтвараецца карбункул. Ускладненне хваробы выклікае лімфадэніт і лімфангіт. Праяўляецца праз пачырванне фурункула, на месцы якога адзначаецца боль і сверб.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Захворванні скуры і яе прыдаткаў
Лебядзінае (возера, Мёрскі раён)

**Лебядзінае** — возера ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Волта, за 14 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада Мёры ў межах ландшафтнага заказніка «Ельня» на балоце Мох.

Плошча паверхні возера 0,04 км². Даўжыня 0,31 км, найбольшая шырыня 0,2 км. Даўжыня берагавой лініі 0,72 км. Катлавіна выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Берагі тарфяністыя, забалочаныя. На поўдні ў возера ўпадае канал з возера Белае, на поўначы злучана каналам з возерам Вялікае.

## Спасылкі 
* Лебядзінае возера на сайце «Белорусский Посейдон» 
* Ліст карты N-35-20. Стан мясцовасці на 1982 г. Выданне 1984 г. 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Мёрскага раёна
Апладненне

thumb|230px|Зліццё сперматазоіда з яйцаклеткай
**Апладненне** — зліццё мужчынскай і жаночай палавых клетак (гамет), што служыць сродкам палавога размнажэння чалавека, жывёл і раслін. Утварае зіготу, што дае пачатак новаму арганізму. Пры гэтым аднаўляецца дыплоідны набор храмасом, уласцівы саматычным клеткам арганізму, і перадаюцца спадчынныя прыкметы бацькоў. У чалавека і жывёл адбываецца ў выніку асемянення. У голанасенных і кветкавых раслін — у выніку апылення. У кветкавых раслін ажыццяўляецца двайное апладненне.

## Віды 
thumb|230px|Кола апладнення ў кветкавых раслінах
* *Вонкавае*. Палавыя клеткі зліваюцца па-за арганізмам. У большасці жывёл, што жывуць у вадзе (ігласкурыя і малюскі, шэраг земнаводных і рыб) з адкладаннем у навакольным асяроддзі спермы і яйцаклетак, дзе тыя зліваюцца.
* *Унутранае*. Адбываецца ўнутры палавых органаў асобіны (перакрыжаванае і самаапладненне). Пераважна ў наземных жывёл з адмысловымі прыдаткавымі палавымі органамі для пераносу спермы з цела самцоў у цела самак. У вышэйшых раслін назіраецца аагамія. У ніжэйшых раслін — таксама анізагамія, ізагамія і кан'югацыя.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Эмбрыялогія
Катэгорыя:Генетыка
Катэгорыя:Палавое размнажэнне
Лебядзінае

**Лебядзінае** — тапонім.
* Лебядзінае — возера ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Волта.
* Лебядзінае — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дрыса.
* Лебядзінае — хутар у Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці. 

## Гл. таксама 
* Лебядзінае возера — балет кампазітара П. І. Чайкоўскага.
Лідыйцы

**Лідыйцы**, або **меоны**  — зніклы народ, які размаўляў на лідыйскай мове лувійскай падгрупы анаталійскай групы (або галіны) індаеўрапейскіх моў. Лідыйцамі іх называлі асірыйцы і грэкі, а саманазвай было «меоны», яшчэ адной саманазвай было «сфардэны». У хецкіх летапісах краіна называлася Маса, навукоўцы бачаць у гэтым больш старажытную форму назвы Меоніі (Всемирная история том 3, стар. 87). Паводле Ксанфа Лідыйскага першым царом меонаў быў Атый, у якога было два сыны: Лід і Тарэб. Яны падзяліліся на лідыйцаў і тарэбаў.

У гістарычны перыяд лідыйцы пражывалі ў вобласці Лідыя на захадзе Анатоліі. Р. Беекес меркаваў, што ў перыяд Траянскай вайны лідыйцы, вядомыя ў Гамера як меоны, жылі далёка на поўначы, на паўночным захадзе Анатоліі, у вобласці Маса, лакалізацыя якой да цяперашняга часу з'яўляецца прадметам спрэчак.

У шырэйшым сэнсе тэрмін «лідыйцы» ўключаў усё насельніцтва Лідыі ў антычны перыяд, уключаючы аўтахтонныя дахецкія народы. Так, старажытнагрэчаскія аўтары ўключаюць у склад лідыйцаў і этрускаў, чыё паходжанне з Малой Азіі паводле сучасных даных уяўляецца цалкам верагодным, аднак мова якіх не мае нічога агульнага з лідыйскай. У любым выпадку, лідыйцы — нашчадкі адной з постхецкіх дзяржаў — былі ў Лідыі дамінуючым народам аж да заваявання Лідыі персамі.

Рост магутнасці лідыйцаў пачаўся разам са знішчэннем царства фрыгійцаў у 7 ст. да н.э. Пад уладай дынастыі Мермнадаў, якая пачалася ў 680 г. да н.э. з кіравання Гіга, лідыйцы распаўсюдзілі сваё панаванне ад усходняга іанійскага ўзбярэжжа і да ракі Галіс. Сталіцай лідыйцаў быў горад Сарды. У 630 г. на лідыйцаў напалі кімерыйцы, якім удалося захапіць Сарды каля 652 г. да н.э. Гіг памёр падчас абарончай кампаніі.

Напачатку 6 ст. да н.э. у гады кіравання цара Аліята лідыйскае царства дасягае кульмінацыі ў сваім развіцці. Вайна супраць мідыйцаў была спынена з-за сонечнага зацьмення ўлетку 585 г. да н.э. (у апошні час гісторыкі аспрэчваюць гэту дату). Пасля гэтай вайны рака Галіс стала мяжой паміж лідыйцамі і мідыйцамі. На захадзе Аліят заваяваў вобласці аж да Лікіі. Да гэтага моманту па сваёй моцы Лідыя магла параўнацца з Мідыяй, Вавілонам і Егіптам.

Спадчыннік Аліята, цар Крэз, у 547 годзе да н.э. перайшоў Галіс і напаў на персаў, якія захапілі да таго часу Мідыю. Як паведамляе Герадот (*I, 53*), які прысвяціў лідыйцам нямала месца ў «Гісторыі», дэльфійскі аракул паабяцаў Крэзу, што ён знішчыць вялікае царства — якім у выніку апынулася сама Лідыя. У 546 г. да н.э. персы захапілі Лідыю і ператварылі яе ў сваю сатрапію.

У антычных крыніцах лідыйцам прыпісваецца чаканка першых манет. Першыя выяўленыя ў Лідыі манеты адносяцца да 7 ст. да н.э.

## Гл. таксама 
* Лідыйскі алфавіт
* Лідыйская мова
* Лідыя

## Спасылкі 
Катэгорыя:Народы старажытнай Малой Азіі
Катэгорыя:Гісторыя Турцыі
Лебядзінае (возера, Полацкі раён)

**Лебядзі́нае** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Дрыса, за 30 км у напрамку на паўночны ўсход ад Полацка, за 5 км на паўночны ўсход ад вёскі Шчаперня ва ўрочышчы Гайдамакі.

Плошча паверхні возера 0,08 км². Даўжыня 0,5 км, найбольшая шырыня 0,25 км. Даўжыня берагавой лініі 1,2 км. Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны невыразныя. Берагавая лінія слаба звілістая. Возера знаходзіцца ў забалочанай мясцовасці, парослай хмызняком.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Артыкул на сайце «Белорусский Посейдон» 
* Ліст карты N-35-11. Стан мясцовасці на 1986 г. Выданне 1987 г. 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Перу да Кавільян

**Пе́дру** або **Пе́ру да Кавілья́н** (, каля 1450—1530, Эфіопія) — партугальскі падарожнік і мараплавец XV стагоддзя, які пражыў трыццаць гадоў пры двары эфіопскіх імператараў. Яго заслугі: указанне на магчымасць абмінуць Афрыку морам, апісанне індыйскіх гаваняў і залатых рудняў у Сафале, першае дакладнае азнаямленне еўрапейцаў з Эфіопіяй.

## Біяграфія 
Вызначыўся ў кастыльскай вайне пры Афонсу V, затым служыў у Берберыі, а пасля — у гвардыі караля Жуана II. Цудоўна валодаў арабскай мовай. У 1487 годзе разам з Афонсу дэ Паівам быў адпраўлены каралём Жуанам II на пошукі прэсвітара Іаана і зямлі, з якой у Еўропу прывозяць карыцу і іншыя спецыі. 7 мая 1487 года партугальцы, забяспечаныя неабходнай інфармацыяй і грашыма, адправіліся ў дарогу і пад відам гандляроў прыбылі ў Каір, адкуль Кавільян у суправаджэнні некалькіх маўраў адплыў у бок Індыі, наведаўшы Суэц (Тора), Адэн, Армуз, Гоа, Калікут і Сафальскі бераг у Мазамбіку, у той час як яго таварыш Паіва адправіўся ў Абісінію (Эфіопію). Яны дамовіліся сустрэцца ў Каіры.
[thumb|320px|right|Шлях гандляроў спецыямі (зялёная лінія) і маршруты [Васка да Гама|Васка да Гамы (чорная), Пера да Кавільяна (аранжавая) і Афонсу дэ Паівы (сіняя)]]
Пасля вяртання ў Каір у 1490 годзе Кавільян даведаўся пра смерць Паівы ў Эфіопіі. Падчас знаходжання ў Егіпце ён напісаў для караля справаздачу пра сваё падарожжа, у якім даў яму савет шукаць шлях у Індыю не па сушы, а па моры, плывучы на поўдзень ад Гвінеі ў бок Вострава Месяца (Мадагаскара). Пасланне Кавільяна, дастаўленае ў Партугалію яўрэямі-гандлярамі, праславіла яго імя, праз і некалькі гадоў задума марскога падарожжа ў Індыю была ажыццёўлена Васка да Гамам.

Тым часам сам Кавільян у 1493 годзе паехаў па следзе Паівы ў Эфіопію, дзе імператар Аляксандр прыняў яго вельмі ласкава, даў землі і добрае месца пры двары, аднак вярнуцца на радзіму не дазваляў да самай смерці. У 1507 годзе да яго далучыўся нейкі падрэ з экспедыцыі Трыстана да Кунья. У 1520 годзе ў Эфіопію прыбыло партугальскае пасольства, для якога Кавільян дамогся ад імператара розных палёгак, але так і не атрымаў дазволу вярнуцца. Увогуле, Кавільян правёў у Эфіопіі больш за тры дзясяцігоддзі жыцця. Запісы Кавільяна пасля яго смерці былі страчаны.

## Спасылкі 
* Біяграфія Кавільяна 

Катэгорыя:Падарожнікі Партугаліі
Катэгорыя:Гісторыя Эфіопіі
Сафала

**Сафала** (*Sofala*, афіц. *Nova Sofala*) — гістарычны порт у Мазамбіку, пры ўпадзенні ў Індыйскі акіян ракі Сафалы, ранейшая сталіца аднайменнай правінцыі.

Сафала — найстаражытная вядомая па дакументах гавань Паўднёвага паўшар'я. Яшчэ адзін са спадарожнікаў Васка да Гамы выказаў здагадку, што ў старажытнасці гэты бераг называўся Афірам і менавіта адсюль паходзіла царыца Саўская. У гэтай сувязі згадвае Сафалу ў «Страчаным раі» Джон Мільтан.

Надзейныя звесткі пра існаванне Сафальскай гавані з'яўляюцца ў арабскіх крыніцах VIII стагоддзя. Пачынаючы з 915 года тут гаспадарылі арабы і персы, якія прынеслі ў Паўднёвае паўшар'е іслам. Па рацэ і яе прытокам з глыбінь Афрыканскага кантынента дастаўлялася для продажу арабам золата.

У XIV стагоддзі кантроль за гандлем перайшоў да султана Кілвы, сталіца якога была размешчана далёка на поўначы, на тэрыторыі цяперашняй Танзаніі. У XV стагоддзі Сафала становіцца галоўным портам дзяржавы Манаматапа са сталіцай у Вялікім Зімбабвэ. У 1489 г. Сафалу наведаў першы еўрапеец — партугалец Перу да Кавільян.

У 1505 годзе гаванню авалодалі партугальцы. Тут узнікла першая партугальская калонія на поўдзень ад экватара. З прывазнога каменя еўрапейцы пабудавалі форт і будынак гандлёвай факторыі. У сувязі з інтэнсіўнай высечкай прыбярэжных лясоў гавань Сафалы, якая раней была здольная ўмясціць да сотні суднаў, заглейлася і ператварылася ў пясчаную водмель.

Па гэтай прычыне ў 1890 г. у 20 мілях на поўнач быў заснаваны сучасны порт Бейра, у які перамясціўся не толькі гандаль, але і кіраванне Сафальскай правінцыяй. Пры будаўніцтве Бейры выкарыстоўваўся камень, які вызваліўся пасля зносу старадаўніх будынкаў Сафалы.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя Мазамбіка
Катэгорыя:Гарады Мазамбіка
Катэгорыя:Парты Індыйскага акіяна
Катэгорыя:Былыя калоніі Партугаліі
Катэгорыя:Парты Афрыкі
Брайтан

**Бра́йтан** () — горад і порт на поўдні Вялікабрытаніі. Насельніцтва (2014 г.) - 273 400 чал.

## Гісторыя 
Месца знаходжання Брайтана населена ў 4 тысячагоддзі да н. э. У часы рымскага панавання тут было заснавана невялікае аграрнае паселішча. У пісьмовых крыніцах упершыню ўзгадваецца пад 1086 годам. У 1313 годзе яго жыхары атрымалі правы гарадскога самакіравання і арганізацыі кірмашоў. У 1514 г. і 1545 г. часткова разбураўся французскімі піратамі. У 1651 г. праз Брайтан адбываліся ўцёкі караля Чарльза II у Францыю. 

З другой паловы XVIII ст. горад развіваўся як турыстычны цэнтр, які вабіў жыхароў суседняга Лондана сваімі пляжамі. У Брайтане былі адчынены тэатр і каралеўскі павільён. У 1824 г. адкрыта параходная лінія ў Францыю. У 1841 г. пачала працаваць чыгуначная лінія Брайтан — Лондан. У 1883 г. яна была электрафікавана. З Брайтана ў Лондан выехала першы ў свеце электрацягнік. У 1901 - 1939 гг. у горадзе меўся свой трамвай. 

У гады II Сусветнай вайны Брайтан бамбаваўся нямецкай авіяцыяй 56 разоў (было пашкоджана болей за 5000 будынкаў). У пасляваенны перыяд у Брайтане з'явіліся прамысловыя кварталы, адчынены ўніверсітэт.

## Эканоміка 
Брайтан — важны эканамічны цэнтр Англіі. У ім месціцца штаб-кватэра American Express, прадстаўніцтвы шэрагу іншых буйных кампаній, маецца развітая харчовая прамысловасць. З 1980-ых гг. турызм не адыгрывае вызначальную ролю, але застаецца важнай галіной. У нашы дні Брайтан прыцягвае наведвальнікаў сваёй віктарыянскай архітэктурай і буйнымі гандлёвымі цэнтрамі.

## Вядомыя асобы 
* Дэвід Гарнет (1892—1981) — англійскі пісьменнік і выдавец.
* Уолтэр Мэй (1912—2006) — англійскі паэт і перакладчык.

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* The History of Brighton
* visitbrighton.com

Брайтан