Японскае імя

Ямада ( *Ямада Таро:*) — тыповае імя і прозвішча]]
 у сучаснасці пераважна складаецца з радавога імя (прозвішча) і асабістага імя. Гэта вельмі распаўсюджаная практыка для Усходняй і Паўднёва-Усходняй Азіі, у тым ліку для кітайскай, карэйскай, в’етнамскай, тайскай і некаторых іншых культур.

Імёны звычайна запісваюцца з дапамогай кандзі, якія ў розных выпадках могуць мець мноства розных варыянтаў вымаўлення.

Ва ўсіх японцаў ёсць адзінае прозвішча і адзінае імя без патроніма, за выключэннем асоб японскай імператарскай сям’і, у якіх няма прозвішча.

У японскай традыцыі спачатку ідзе прозвішча, а потым імя. У той жа час у заходніх мовах японскія імёны запісваюцца ў адваротным парадку *імя — прозвішча* — згодна еўрапейскай традыцыі.

Імёны ў Японіі часта ствараюць самастойна з амаль любых кандзі, таму існуе вялізная колькасць унікальных імёнаў. Прозвішчы традыцыйнейшыя і часцей паходзяць ад тапонімаў. Імёнаў у японскай мове значна больш, чым прозвішчаў. Мужчынскія і жаночыя імёны адрозніваюцца праз характэрныя для іх кампаненты і структуры. Чытанні японскіх уласных імёнаў — адзін з самых складаных элементаў японскай мовы.

## Законы Японіі аб імёнах і прозвішчах 
Першы закон аб японскіх імёнах і прозвішчах з’явіўся на пачатку эпохі Мэйдзі — у 1870 годзе. Згодна з гэтым законам кожны японец павінен быў абраць для сябе прозвішча. На той момант насельніцтва Японіі складала 34 мільёны чалавек і пры гэтым толькі малая частка ўжо мела ўласныя прозвішчы. Большасць створаных у той час прозвішчаў паходзяць ад назваў мясцовасці пражывання. Нярэдкімі былі выпадкі калі цэлыя вёскі абіралі сабе адно прозвішча. На той момант ад 70 % да 80 % прозвішчаў паходзіла ад тапонімаў.

Потым прыняты ў 1898 годзе грамадзянскі кодэкс вызначыў парадак змянення прозвішча пры пабранні шлюбам. Было прапісана простае патрабаванне — жонка абавязана прыняць прозвішча мужа. Гэта правіла было адменена толькі ў 1946 годзе, калі для адпаведнасці новай канстытуцыі дзеля пашырэння правоў жанчын грамадзянскі кодэкс быў перагледжаны. Па новых правілах муж і жонка павінны абраць адно з двух сваіх прозвішчаў, але абавязкова адно і тое ж, звычайна ўжываецца сярод аднакласнікаў ці калег па рабоце ніжэйшага статусу;
* цян — самы мягкі суфікс, ужываецца пры вельмі блізкім знаёмстве незалежна ад полу чалавека, але пераважна сустракаецца пры звяртанні да дзяўчат і дзяцей (аналаг памяньшальна-ласкальных суфіксаў).

Часцей усяго японцы звяртаюцца адзін да аднаго па прозвішчы, зварот праз імя без суфікса лічыцца фамільярным і ўжываецца толькі ў коле сяброў ці добрых знёмых (за выключэннем выпадкаў, калі размова ідзе пра родзічаў ці аднафамільцаў, каб пазбегнуць блытаніны). Зварот без постфіксу называецца .

Суфікс -сама дадаецца да прозвішча ці пасады. Дадаецца для выказвання найвышэйшай павагі: .

Суфікс -сан вольна дадаецца да імя ці прозвішча у гаворцы любога полу пры звароце таксама да любога полу і надае фразе нейтральна-ветлівы тон. Зварот праз прозвішча з суфіксам падаецца больш паважлівым, чым праз імя.

Суфікс -кун першапачаткова лічыўся дапушчальным выключна ў мужчынскай гаворцы, ён ужываўся сярод добра знаёмых суразмоўцаў. Аднак пасля вайны ўвайшоў у моду зварот з суфіксам -кун ад настаўніц да вучняў-хлопчыкаў і ад школьніц да сваіх равеснікаў ці маладзейшых (у такіх выпадках звычайна дадаецца да прозвішча). Да гэтай пары гэта амаль адзіны выпадак ужывання суфікса -кун у жаночай гаворцы. Выкладчыкі могуць ужываць гэты суфікс пры звароце да навучэнцаў абодвух палоў.

Суфікс -цян выкарыстоўваецца пры звароце да дзяцей, дзяўчат, пры гэтым імя часта істотна скажаецца. У большасці выпадкаў у імя, пабудаванага па шаблоне «аснова + КО (子)», адкідваецца канчатак КО і да асновы дадаецца суфікс -цян. Напрыклад, Суміко пераўтвараецца ў Сумі-цян. Часам імі з суфіксам -цян істотна змяняюцца, становячыся аналагічнымі памяньшальным імям: Тайдзі — Тай-цян; Ясуакі — Ясу-цян; Тэцуко — Тотто-цян і інш. Часам скрачэнні імя даходзяць да адзінага склада/знака каны: Сосукэ — Со-цян, Міцукі — Мі-цян; ці да адзінай галоснай: Аканэ — А-цян, Энісі — Э-цян. Тое ж самае можна здзейсніць і з некаторымі прозвішчамі для надання фамільярнасці, замяніўшы апошні склад, напрыклад, Танэда — Танэ-цян і інш.
Мянушні хатніх жывёл часта складаюцца са скарочанай назвы жывёлы і -цян. Напрыклад, хатняга трусіка (усагі) больш ласкава называць уса-цян, замест усагі-цян. Таксама, суфікс -цян выкарыстоўваецца для мянушак любімых выканаўцаў, зорак кіно. Напрыклад, Арнольда Шварцэнэгера ў Японіі часта ласкава клічуць Сюва-цян.

Існуюць таксама менш ужывальныя суфіксы. Напрыклад, суфікс -сама пазначае найвышэйшую ступень павагі і ўжываецца з імямі любімых людзей, куміраў, шанаваных лідараў. Суфікс -доно, які амаль выйшаў з ужывання, выкарыстоўваўся самураямі пры звароце адзін ад адного і нёс сэнс «годны звяртаецца да годнага». Таксама ў якасці іменных суфіксаў часта ўжываюцца словы «сэнсэй» (настаўнік) і «сэмпай» (старэйшы таварыш).

## Агульныя асаблівасці чытання японскіх уласных імяў 
Японскія прозвішчы і імі чытаюцца асабліва — не так як звычайныя словы. У слоўніках часта ўказваецца адмысловае чытанне іерогліфа — *наноры*, якое сустракаецца толькі ва ўласных імях. Многія прозвішчы і імі чытаюцца праз рэдкія кун'ёмі, праз спалучэнне кун'ёмі і наноры, спалучэнні он'ёмі і кун'ёмі. Аднак у большасці выпадкаў наноры-чытанні з'яўляюцца трошкі змененымі кун'ёмі, якія з'яўляюцца граматычна змененымі словамі, ад якіх паходзяць уласныя імі. Напрыклад, гэта могуць быць дзеясловы у назоўнай форме, прыметнікі ў старой сярэдзіннай форме, поўныя формы дзеясловаў і іншыя граматычна змененыя формы слоў.

Пад канец 2000-х гадоў у Японіі стала модна даваць дзецям «яркія» іерагліфічныя імі, прыдуманыя бацькамі, якія ўтрымліваюць спалучэнне он'ёмі і кун'ёмі, самастойна нададзеныя чытанні і пропускі ў чытанні, напрыклад, . Такія імі ўмоўна называюцца .

## Прозвішча 
Прозвішча па-японску называецца «мёдзі» (苗字 ці 名字), «удзі» (氏) ці «сэй» (姓).

Слоўнікавы склад японскай мовы працяглы час дзяліўся на два тыпы:  — спрадвечна японскія словы і  — запазычаныя з Кітаю. На гэтыя ж тыпы дзеляцца і імі, хоць і пашыраецца новы тып —  — запазычаныя з іншых моў словы, але ў імях кампаненты гэтага тыпу ўжываюцца рэдка.

Сучасныя японскія імі дзеляцца на наступныя групы:
* кун'ёмі (складаюцца з *ваго*),
* он'ёмі (складаюцца з *канго*),
* змяшаныя.

Суадносіны прозвішчаў *ваго* і *канго* прыкладна 80 % на 20 %.

Самыя распаўсюджаныя прозвішчы ў Японіі:

# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# ,
# .

Многія прозвішчы, хоць і чытаюцца праз он'ёмі (кітайскае маўленне), паходзяць ад старажытных японскіх слоў і запісаны фанетычна, а не па сэнсе. Прыклады такіх прозвішчаў:  — ад яп.  — ямка;  — ад стараяпонскага *саса* — маленькі;  — ад старога слова *апэ* — злучаць, змешваць. Калі ўлічваць і такія прозвішчы, колькасць спрадвечна японскіх прозвішчаў даходзіць да 90 %.

Прозвішчы могуць чытацца толькі праз кун'ёмі, толькі праз он'ёмі, праз спалучэнне он'ёмі і кун'ёмі. Пры гэтым кун'ёмі могуць быць розныя, часам сустракаюцца нестандартныя чытанні *наноры*. Напрыклад, кандзі 木 («дрэва») чытаецца праз кун'ёмі як *кі*, аднак у імёнах можа чытацца і як *ко*; кандзі 上 («уверх») можа чытацца праз кун'ёмі як *уэ*, так і *камі*. Існуюць два розных прозвішчы  Уэмура і Камімура, якія запісваюцца аднолькава — 上村. Акрамя таго сустракаецца выпадзенне і зліццё гукаў на стыку кампанентаў, напрыклад у прозвішчы  кампаненты паасобку чытаюцца як *ацуй* і *умі*; а прозвішча 金成 (*кана* + *нары*) часта чытаецца проста як *Канары*. Пры спалучэнні іерогліфаў тыповае чаргаванне канчатка першага кампанента А/Э і О/А — напрыклад, 金 *канэ* — , 白 *сіро* — . Акрамя таго, часта азванчаюцца пачатковыя склады другога кампанента, напрыклад 山田 Ямада (*яма* + *та*), 宮崎 Міядзакі (*мія* + *сакі*). Таксама часта ў прозвішчах утрымліваецца рэшта паказніка склону *но* альбо *га* (у старажытнасці было прынята ставіць іх паміж імем і прозвішчам). Звычайна гэты паказнік не пішацца, але чытаецца — напрыклад, 一宮 Іціномія (*іці* + *мія*); 榎本 Эномото (*э* + *мото*). Але часам паказнік склону пазначаецца на пісьме хіраганай, катаканай ці іерогліфам — напрыклад, 井之上 Іноуэ (*і* + *но* + *уэ*); 木ノ下 Кіносіта (*кі* + катакана *но* + *сіта*).

Пераважная большасць прозвішчаў у японскай мове складаецца з двух іерогліфаў, радзей сустракаюцца прозвішчы з аднаго ці трох знакаў і зусім рэдкія чатырохзнакавыя і даўжэйшыя прозвішчы.

Аднасімвальныя прозвішчы пераважна японскага паходжання і ўтвараюцца ад назоўнікаў ці сярэдзінных формаў дзеясловаў. Напрыклад,  — ад ,  — слова *хата* значыць «поле, агарод». Значна радзей сустракаюцца прозвішчы праз он'ёмі, што складаюцца з аднаго іерогліфа. Напрыклад,  значыць «трыльён»,  — «прычына».

Прозвішчы, які складаюцца з двух кандзі — большасць: прыкладна 60-70 %. З іх большую частку складаюць прозвішчы з японскіх каранёў — лічыцца, што такіе прозвішчы прасцейшыя для чытання, бо большая іх частка чытаецца праз кун'ёмі. Прыклады:  — складаецца з назоўніка *мацу* «сасна» і *мото* «корань»;  — складаецца з асновы прыметніка 清い *кіёй* — «чысты» і назоўніка 水 *мідзу* — «вада». Кітайскія двухсімвальныя прозвішчы не такія шматлікія і звычайна маюць адзін варыянт чытання. Часта кітайскія прозвішчы змяшчаюць лічбы ад аднаго да шасці (за выключэннем чатыры 四, бо гэта лічба сугучна кандзі «смерць» 死 *сі* і яе стараюцца не ўжываць) Кожны такі іерогліф таксама паказвае праз якое чытанне павінна чытацца імя, напрыклад, амаль усе імі з кампанентам 朗 *ро:* чытаюцца праз он'ёмі.

Трохсімвальныя імі таксама часта маюць свой двухсімвальны часта ўжываны паказчык: 之助 «гэта памочнік» *носукэ*, 太郎 «старэйшы сын» *таро:*, 次郎 «другі сын» *дзіро:*, 之進 *носін* і інш. Але часта сустракаюцца імі, якія складаюцца з двух кандзі + адзін кампанент-паказнік.

Чатырохсімвальныя мужчынскія імі сустракаюцца даволі рэдка.

Вельмі рэдка сустракаюцца мужчынскія імі, запісаныя толькі канай.

### Жаночыя імі 
Японскія жаночыя імі, у адрозненне ад мужчынскіх, у большасці выпадкаў маюць простае чытанне праз кун'ёмі, выразны і зразумелы сэнс. Большасць жаночых імяў складзена праз схему «асноўны кампанент+паказчык», аднак сустракаюцца імі без кампанента-паказчыка. Часам жаночыя імі могуць быць запісаны цалкам хіраганай ці катаканай. Таксама часам сустракаюцца імі з чытаннем он'ёмі, а таксама толькі ў жаночых імях сустракаюцца новыя некітайскія запазычанні (гайрайго).

#### Асноўны кампанент 
Жаночыя імі можна падзяліць на некалькі тыпаў у залежнасці ад значэння асноўнага кампанента. Большасць імяў трапляюць у групу з *абстрактным значэннем*. Часцей усяго ў такіх імях ужываюцца кампаненты  *мі* «прыгажосць», 愛 *ай* «любоў», 安 *ан* «спакой», 知 *ці* «мудрасць», 優 *ю:* «пяшчота», 真 *ма* «праўда» і іншыя. Звычайна імі з такімі кампанентамі даюць у якасці пажадання на будучыню.

Другі распаўсюджаны тып жаночых імяў — з кампанентамі жывёл ці раслін. Імі з кампанентам жывёл часта давалі ў мінулым, напрыклад, з кампанентам чатырохногіх жывёл (накшталт 虎　«тыгр» альбо 鹿 «алень»), яны лічыліся спрыяльнымі здароўю. Гэта традыцыя амаль адышла, такія імі лічацца старамоднымі. Адзіным выключэннем пакуль з'яўляецца кампанент 鶴 «журавель». Імі, што ўтрымліваюць кандзі, звязаныя з раслінным светам, да гэтай пары шырока распаўсюджаны, часта сустракаюцца кампаненты 花 *хана* «кветка», 稲 *інэ* «рыс», 菊 *кіку* «хрызантэма», 竹 *такэ* «бамбук», 桃 *момо* «персік», 柳 *янагі* «іва» і іншыя.

Існуюць таксама імі з лічэбнікамі, але яны нешматлікія і сустракаюцца радзей. Гэтыя імі магчыма засталіся ад старой традыцыі называць дзяўчат заможных сем'яў па парадку нараджэння. Найбольш распаўсюджаны кампаненты 千 *ці* «тысяча», 三 *мі* «тры», 五 *го* «пяць» і 七 *нана* «сем».

Сустракаюцца таксама імі са значэннямі пор года, з'яў прыроды, часу сутак і інш. — даволі шматлікая група. Прыклады кампанентаў: 雪 *юкі* «снег», 夏 *нацу* «лета», 朝 *аса* «раніца», 雲 *кумо* «воблака».

Часам асноўны кампанент запісваецца хіраганай ці катаканай, нягледзячы на тое, што яго можна запісаць і праз кандзі. Варта адзначыць, што запіс пэўнага імя заўсёды нязменны, у адрозненні ад слоў, якія могуць пісацца альбо канай, альбо іерогліфамі ці ў змяшаным варыянце. Гэта значыць, калі жаночае імя пішацца хіраганай, то так яно і павінна заўсёды запісвацца, нягледзячы на тое, што па сэнсе яго можна запісаць іерогліфам.

У жаночых імях таксама сустракаюцца некітайскія запазычанні (гайрайго). Такія імі пакуль даволі рэдкія і адчуваюцца экзатычнымі і моднымі. Прыклады: あんな *Анна*, まりあ *Марыа*, えみり *Эміры*, れな *Рэна*, りな *Рына*.　

#### Паказальны кампанент 
У жаночых імях з двух і болей кандзі у канцы імя звычайна прысутнічае кампанент, што позначае імя жаночым. Таксама, які і ў мужчынскіх, ад кампанента часта залежыць тое, як чытаецца ўсё імя — праз он'ёмі альбо прах кун'ёмі.

Да пачатку 1980-х гадоў кампанент 子 *ко* «дзіця» быў самым распаўсюджаным у жаночых імях, аднак пасля ён стаў «не модным», многія дзяўчаты, названыя з кампанентам *ко*, у наступным яго адкідвалі. Напрыклад дзяўчына, названая бацькмі 弓子　Юміко, праз «немоднасць» свайго імя можа змяніць яго на проста 弓 Юмі. Тым не менш, імі з кампанентам *ко* складаюць да 25 % усіх жаночых імён. **Прыклады**: 花子 Ханако, 朝子 Асако, 美子 Ёсіко.

Другім па частаце ўжывання з'яўляецца кампанент 美 *мі* «прыгажосць» (да 12 %), у адрозненне ад большасці іншых паказальных кампанентаў, ён можа сустракацца не толькі ў канцы, але і ў пачатку, і ў сярэдзіне імя. Прыклады: 富美子 Фуміко, 美恵　Міэ, 和美　Кадзумі.

Яшчэ 5 % японскіх жаночых імён утрымліваюць кампанент 江 *э* «бухта». Прыклады: 瑞江 Мідзуэ, 廣江 Хіроэ.

Існуюць і іншыя кампаненты, кожны з якіх сустракаецца у меней чым 4 % жаночых імёнаў: 代 *ё* «эра», 香 *ка* «пах», 花 *ка* «кветка», 里 *ры* «мера даўжыні ры» (часта ўжываецца фанетычна), 奈 *на* (выкарыстоўваецца фанетычна), 織 *оры* «тканіна» і іншыя.

У імях, запісаных канай, паказальны кампанент пішацца таксама канай. Прыклады: ゆかこ *Юкако*, やさこ *Ясако*, せよみ *Сэёмі*. Але часам паказальны кампанент запісваецца іерогліфам, а асноўны канай. Прыклады: アイ子 *Айко*, むつ美　*Муцумі*.

У гайрайго-імях паказальныя кампаненты не ўжываюцца.

Існуюць жаночыя імі, што складаюцца з некалькіх кандзі, але не маюць паказальнага кампанента. Прыклады: 皐月 *Сацукі*, 小巻 *Комакі*.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Спіс японскіх імёнаў  
* Больш шырокі спіс 

Катэгорыя:Імёны паводле моў
Катэгорыя:Японская мова
Катэгорыя:Японцы