Юрый Аляксеевіч Гагарын

{{Касманаўт
 |імя               = Юрый Аляксеевіч Гагарын
 |арыгінал імя      = 
 |выява             = Gagarin in Sweden.jpg
 |краіна            = СССР
 |спецыяльнасць     = Лётчык-касманаўт
 |вайсковае званне  = Палкоўнік авіяцыі
 |час               = 1 гадзіна 48 хвілін
 |місіі             = Усход-1
 |дата нараджэння   = 
 |месца нараджэння  = 
 |дата смерці       = 
 |месца смерці      = 
 |узнагароды        = 
{ style="background: transparent"

-
 
-

}
{ style="background: transparent"

}
**Замежных дзяржаў:**
{ style="background: transparent"
  
}
{ style="background: transparent"
  
-
   
}
}}

**Ю́рый Аляксе́евіч Гага́рын** (, в. Клушына, , Смаленская вобласць, РСФСР — ), каля сяла Навасёлава, Кіржацкі раён, Уладзімірская вобласць, СССР) — лётчык-касманаўт СССР № 1, Герой Савецкага Саюза, кавалер вышэйшых знакаў адрознення шэрага дзяржаў, ганаровы грамадзянін шматлікіх савецкіх і замежных гарадоў.

Палкоўнік ВПС (1963). Лётчык-касманаўт СССР, Ваенны лётчык 1-га класа, ЗМС СССР (1961). Член ЦК УЛКСМ. Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 7-га і 8-га скліканняў.

12 красавіка 1961 года Юрый Гагарын стаў першым чалавекам у сусветнай гісторыі, які здзейсніў палёт у касмічнай прасторы. Ракета-носьбіт «Усход» з караблём «Усход-1», на борце якога знаходзіўся Гагарын, была запушчана з касмадрома «Байканур». Пасля  палёту Гагарын паспяхова прызямліўся ў Саратаўскай вобласці, непадалёк ад горада Энгельса. Пачынаючы з 12 красавіка 1962 года, дзень палёту Гагарына ў космас быў абвешчаны святам — Днём касманаўтыкі.

Першы касмічны палёт выклікаў вялікую цікавасць ва ўсім свеце, а сам Юрый Гагарын ператварыўся ў сусветную славутасць. Па запрашэннях замежных урадаў і грамадскіх арганізацый ён наведаў каля . Шмат у першага касманаўта было падарожжаў і па Савецкаму Саюзу. У наступныя гады Гагарын вёў вялікую грамадска-палітычную працу, скончыў Ваенна-паветраную інжынерную акадэмію імя прафесара М. Я. Жукоўскага, працаваў у Цэнтры падрыхтоўкі касманаўтаў і рыхтаваўся да новага палёту ў космас.

27 сакавіка 1968 года Юрый Гагарын загінуў у авіяцыйнай катастрофе паблізу вёскі Навасёлава Кіржацкага раёна Уладзімірскай вобласці, выконваючы навучальны палёт на самалёце МіГ-15УТІ пад кіраўніцтвам дасведчанага інструктара У. С. Сярогіна. Прычыны і акалічнасці авіякатастрофы застаюцца не цалкам высветленымі да сённяшняга дня.

У сувязі з гібеллю Гагарына ў Савецкім Саюзе была абвешчана агульнанацыянальная жалоба (упершыню ў гісторыі СССР у памяць пра чалавека, які не з’яўляўся кіраўніком дзяржавы). У гонар першага касманаўта Зямлі быў пераназваны шэраг населеных пунктаў (уключаючы яго родны горад — Гжацк), названы вуліцы і праспекты. У розных гарадах свету было ўсталявана мноства помнікаў Гагарыну.

## Біяграфія 
### Раннія гады жыцця і адукацыя 
Юрый Аляксеевіч Гагарын нарадзіўся 9 сакавіка 1934, па дакументах у вёсцы Клушына Гжацкага раёна Заходняй вобласці РСФСР, гэта значыць па месцы жыхарства (прапіскі) бацькоў. Фактычнае месца нараджэння — радзільня горада Гжацка (пераіменаванага ў 1968 годзе ў г. Гагарын). Рускі. Па паходжанні з’яўляецца выхадцам з сялян: яго бацька, Аляксей Іванавіч Гагарын (1902—1973), — цясляр, маці, Ганна Цімафееўна Матвеева (1903—1984), — працавала на малочнатаварнай ферме. Яго дзядуля, працоўны Пуцілаўскага завода Цімафей Мацвеевіч Мацвееў, жыў у Санкт-Пецярбургу, у Аўтава, на Багамолаўскай (цяпер Адраджэння) вуліцы ў канцы XIX стагоддзя.

У сям’і Гагарыных было тры сыны і дачка. Юрый быў трэці па старшынстве.

Дзяцінства Юрыя прайшло ў вёсцы Клушына. 1 верасня 1941 года хлопчык пайшоў у школу, але 12 кастрычніка вёску занялі нямецкія войскі, і яго вучоба перапынілася. Сям’ю з малымі дзецьмі немцы выгналі на вуліцу, а ў доме зладзілі майстэрню. Да пачатку зімы Гагарына выкапалі маленькую зямлянку, накрылі дзірванам, выклалі печку. Бацькі збівалі і прымушалі працаваць. Незадоўга да адступлення немцы сагналі старэйшага брата Валянціна і сястру Зою ў Германію. Юра бачыў, як маці беглі за машынай, якая везла іх дзяцей, а немцы наводмаш адганялі іх прыкладамі. У далейшым Гагарын ніколі не згадваў пра ваенныя гады. Амаль паўтара года вёска Клушына была акупаваная немцамі. 9 красавіка 1943 года вёску вызваліла Чырвоная армія, і вучоба ў школе аднавілася.

24 мая 1945 года сям’я Гагарыных пераехала ў Гжацк. У маі 1949 года Гагарын скончыў шосты клас Гжацкай сярэдняй школы. Нягледзячы на ​​ўгаворы бацькоў і настаўнікаў скончыць сямігодку ў Гжацку Юрый вырашыў працягнуць вучобу ў Маскве, дзе жылі сваякі. Але патрапіць у Маскву не атрымалася: пакуль бацькі рыхтавалі сына да ад’езду, набор у маскоўскія рамесныя вучылішчы ўжо скончыўся. Толькі 30 верасня з дапамогай дзядзькі — Савелія Іванавіча Гагарына — Юрыю ўдалося паступіць у Люберэцкага рамеснае вучылішча № 10. Адначасова Юрый паступіў у вячэрнюю школу рабочай моладзі, сёмы клас якой скончыў у маі 1951 года, а ў чэрвені скончыў з адзнакай вучылішча па спецыяльнасці фармоўшчык ліцейшчыка. Нягледзячы на некаторыя складанасці, якія ўзнікалі ў працэсе навучання. Меў кваліфікацыю «Ваенны лётчык 1-га класа». Воінскае званне старшы лейтэнант.

## Гагарын з касмічным атрадам 
Рашэнне аб адборы касманаўтаў і іх падрыхтоўцы да першага палёту на караблі «Усход-1» было прынята ў Пастанове ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР № 22/10 ад 5 студзеня 1959 года і ў Пастанове Савета Міністраў СССР № 569—264 ад 22 мая 1959 года.

Ваенна-паветраныя сілы СССР займаліся адборам і падрыхтоўкай будучых касманаўтаў. Планавалася адабраць 20 кандыдатаў.

Адбор кандыдатаў у касманаўты ажыццяўляўся спецыяльнай групай спецыялістаў Цэнтральнага ваеннага навукова-даследчага авіяцыйнага шпіталя.

9 снежня 1959 года Гагарын напісаў рапарт з просьбай залічыць яго ў групу кандыдатаў у касманаўты. Праз тыдзень Гагарына выклікалі ў Маскву для праходжання ўсебаковага медыцынскага абследавання ў Цэнтральным навукова-даследчым авіяцыйным шпіталі. У пачатку 1960 года рушыла ўслед яшчэ адна спецыяльная медкамісія, якая прызнала старшага лейтэнанта Гагарына прыдатным для касмічных палётаў.

11 студзеня 1960 года загадам Галоўнакамандуючага ВПС Канстанціна Андрэевіча Вяршыніна была арганізавана спецыяльная вайсковая часць (в/ч) № 26266, задачай якой была падрыхтоўка касманаўтаў (у далейшым, частка была ператворана ў Цэнтр падрыхтоўкі касманаўтаў ВПС). Гагарын быў залічаны ў групу кандыдатаў у касманаўты загадам Галоўнакамандуючага ВПС К. А. Вяршынін ад 3 сакавіка 1960 года, а 11 сакавіка — разам з сям’ёй выехаў да новага месца ваеннай службы. З 25 сакавіка пачаліся рэгулярныя заняткі па праграме падрыхтоўкі касманаўтаў.

## Выбар касманаўта і падрыхтоўка 
Хто першым павінен ляцець у космас, у Галоўнага канструктара Асаблівай канструктарскага бюро № 1 Дзяржкамітэта Савета Міністраў СССР па абароннай тэхніцы Каралёва і яго паплечнікаў сумненняў не выклікала — гэта павінен быць лётчык рэактыўнай знішчальнай авіяцыі.

Для працы з касмічнай тэхнікай спатрэбіліся асаблівыя кандыдаты — людзі абсалютна здаровыя, прафесійна падрыхтаваныя, дысцыплінаваныя, якія адпавядаюць усім прад’яўленым фізічным і медыцынскім патрабаванням.

Пасля чатырохмесячнай маскоўскага перыяду падрыхтоўкі, які пачаўся ў сакавіку 1960 года, Цэнтр падрыхтоўкі касманаўтаў усім сваім наяўным складам перабраўся на пастаяннае месца свайго базавання — у Зорны. Там у той момант атрымалася стварыць на першы час самыя непатрабавальныя ўмовы для працы. Непадалёк, блізу станцыі Чкалаўскай, быў атрыманы першы жылы фонд — кватэры для размяшчэння сем’яў слухачоў-касманаўтаў і часткі сем’яў кіруючага складу Цэнтра падрыхтоўкі касманаўтаў.

Акрамя Гагарына, былі яшчэ прэтэндэнты на першы палёт у космас; усяго іх было дваццаць чалавек (Першы атрад касманаўтаў СССР). Кандыдаты набіраліся менавіта сярод ваенных лётчыкаў-знішчальнікаў па рашэнні Каралёва, які лічыў, што такія лётчыкі ўжо маюць досвед перагрузак, стрэсавых сітуацый і перападаў ціску. Адбор у першы атрад касманаўтаў праводзіўся на падставе медыцынскіх, псіхалагічных і шэрагу іншых параметраў: ўзрост  рост не больш за 170 см, вага не больш , здольнасць да высотнай і стратасфернай адаптацыі, шпаркасць рэакцыі, фізічная вынослівасць, псіхічная ўраўнаважанасць. Патрабаванні да росту і вазе паўсталі з-за адпаведных абмежаванняў на касмічны карабель «Усход», якія вызначаліся магутнасцю ракеты-носьбіта «Усход». Акрамя таго, пры адборы кандыдатаў улічваліся станоўчая характарыстыка, сяброўства ў партыі (Гагарын стаў кандыдатам у члены КПСС у 1959 годзе, а ўступіў у партыю летам 1960 года), палітычная актыўнасць, сацыяльнае паходжанне. Непасрэдна лётныя якасці не гулялі вырашальнай ролі. Лётчык-выпрабавальнік Марк Галай, які прымаў удзел у падрыхтоўцы будучых касманаўтаў да палёту, у кнізе «З чалавекам на борце» пісаў: «У любым авіягарнізоне можна было лёгка сустрэць такіх хлопцаў. Ці дрэнна гэта? Наадварот, перакананы, што вельмі добра! Ні ў якай меры не прымяншае вартасцяў першых касманаўтаў, але многае кажа ў карысць „любых авіягарнізонаў“».

У першым атрадзе касманаўтаў пазначыліся тры лідары — Юрый Гагарын, Герман Цітоў і Рыгор Нялюбаў.

З дваццаці прэтэндэнтаў адабралі шасцярых, Каралёў вельмі спяшаўся, бо былі дадзеныя, што 20 красавіка 1961 свайго чалавека ў космас адправяць амерыканцы. І таму старт планавалася прызначыць паміж 11 і 17 красавіка 1961 года. Таго, хто паляціць у космас, вызначылі ў апошні момант, на пасяджэнні ГК, імі сталі Гагарын і яго дублёр Герман Цітоў.

3 красавіка 1961 года адбылося пасяджэнне Прэзідыума ЦК КПСС, якое праводзіў Хрушчоў. Па дакладзе намесніка Старшыні Савета Міністраў СССР Д. Ф. Усцінава Прэзідыум ЦК прыняў рашэнне аб запуску чалавека ў космас.

8 красавіка 1961 года адбылося закрытае пасяджэнне Дзяржаўнай камісіі па пуску касмічнага карабля «Усход», якую ўзначальваў Старшыня Дзяржаўнага камітэта Савета Міністраў СССР па абароннай тэхніцы К. Н. Руднеў. Камісія зацвердзіла першае ў гісторыі заданне чалавеку на касмічны палёт, падпісанае С. П. Каралёвым і М. П. Каманіным:

Выканаць аднавітковы палёт вакол Зямлі на вышыні 180—230 кіламетраў, працягласцю 1 гадзіна 30 хвілін з пасадкай у зададзеным раёне. Мэта палёту — праверыць магчымасць знаходжання чалавека ў космасе на спецыяльна абсталяваным караблі, праверыць абсталяванне карабля ў палёце, праверыць сувязь карабля з Зямлёй, пераканацца ў надзейнасці сродкаў прызямлення карабля і касманаўта.

Пасля адкрытай частцы пасяджэння камісія засталася ў вузкім складзе і зацвердзіла прапанову Каманіна дапусціць у палёт Юрыя Гагарына, а Цітова зацвердзіць запасным касманаўтам.

## Палёт у космас 
Удзел СССР у касмічнай гонцы прыёў да таго, што пры стварэнні карабля «Усход» быў абраны шэраг неаптымальных, але затое простых і хутка ажыццяўляных рашэнняў. Некаторыя кампаненты стварыць своечасова не паспелі, у выніку прыйшлося адмовіцца ад сістэмы аварыйнага выратавання на старце і сістэмы мяккай пасадкі карабля. Акрамя таго, з канструкцыі карабля «Усход-1» была прыбраная дублюючая тармазная ўстаноўка. Апошняе рашэнне было абгрунтавана тым, што пры запуску карабля на нізкую 180—200-кіламетровую арбіту ён у любым выпадку на працягу 10 сутак сышоў бы з яе з прычыны натуральнага тармажэння аб верхнія слаі атмасферы і вярнуўся б на Зямлю. На гэтыя ж 10 сутак разлічваліся і сістэмы жыццезабеспячэння.

, Масква.]]
Старт карабля «Усход» з пілотам-касманаўтам Юрыем Аляксеевічам Гагарыным на борце быў здзейснены 12 красавіка 1961 года ў 09:07 па маскоўскім часе з касмадрома Байканур. Пазыўны Гагарына быў «Кедр». Начальнікам стартавай каманды («страляючым») падчас запуску быў інжынер — падпалкоўнік ракетных войскаў (пасля генерал-маёр) А. С. Кірылаў — ён аддаваў каманды па этапах пуску ракеты і кантраляваў іх выкананне, назіраючы за ракетай у перыскоп з каманднага бункера. Яго дублёрам у другога перыскопа быў Л. А. Васкрасенскі — намеснік галоўнага канструктара С. П. Каралёва па выпрабаваннях.

У самым пачатку ўздыму ракеты Гагарын усклікнуў: «Паехалі!». Ракета-носьбіт «Усход» прапрацавала без заўваг, але на завяршальным этапе не спрацавала сістэма радыёкіравання, якая павінна была выключыць рухавікі 3-й ступені. Выключэнне рухавіка адбылося толькі пасля спрацоўвання дублюючага механізму (таймера), але карабель ужо падняўся на арбіту, вышэйшы пункт якой (апагей) апынулася на 100 км вышэй разліковай: рассакрэчаныя параметры арбіты былі 327×180 км.

.]]
У канцы палёту тармазная рухальная ўстаноўка (ТРУ) канструктара Ісаева прапрацавала паспяхова, але з недаборам імпульсу, так што аўтаматыка выдала забарону на штатны падзел адсекаў. У выніку, на працягу 10 хвілін перад уваходам у атмасферу карабель бязладна куляўся з хуткасцю 1 абарот у секунду. Гагарын вырашыў не палохаць кіраўнікоў палёту (у першую чаргу — Каралёва) і ва ўмоўным выразе паведаміў аб няштатнай сітуацыі на борце карабля. Калі карабель увайшоў у больш шчыльныя слаі атмасферы, то злучальныя кабелі перагарэлі, а каманда на падзел адсекаў паступіла ўжо ад тэрмадатчыка, так што спушчальны апарат нарэшце аддзяліўся ад прыборна-рухальнага адсека. Спуск адбываўся па балістычнай траекторыі (як і ў астатніх касмічных караблёў серый «Усход» і «Узыход»), гэта значыць з 8-10-кратнымі перагрузкамі, да якіх Гагарын быў гатовы. Складаней было перажыць псіхалагічныя нагрузкі — пасля ўваходу капсулы ў атмасферу загарэлася ашалёўка карабля (тэмпература звонку пры спуску дасягае 3-5 тысяч градусаў Цэльсія), па шклу ілюмінатараў пацяклі струменьчыкі вадкага металу, а сама кабіна пачала патрэскваць.

На вышыні 7 км у адпаведнасці з планам палёту Гагарын катапультаваўся, пасля чаго капсула і касманаўт сталі спускацца на парашутах паасобна (па такой жа схеме адбывалася пасадка і астатніх пяці караблёў з серыі «Усход»). Пасля катапультавання і адлучэння паветравода спушчальнага апарата, у герметычным скафандры Гагарына не адразу адкрыўся клапан, праз які павінна паступаць вонкавае паветра, так што Гагарын ледзь не задыхнуўся.

Выканаўшы адзін абарот вакол Зямлі, у 10:55:34 на 108-й хвіліне карабель завяршыў палёт. З-за збою ў сістэме тармажэння спушчальны апарат з Гагарыным прызямліўся не ў запланаванай вобласці ў 110 км ад Сталінграда, а ў Саратаўскай вобласці, непадалёк ад Энгельса у раёне сёлаў Смелаўка і Падгорнае. У 10:48 радар блізкага зенітна-ракетнага дывізіёна засёк неапазнаную цэль — гэта быў спушчальны апарат (зенітчыкаў за суткі да гэтага папярэдзілі, каб яны сачылі за «кантэйнерамі з неба»). Пасля катапультавання цэлей на радары стала дзве.

Адносна абставін сустрэчы Гагарына ёсць розныя версіі.

1961/04/12 г. у 10:00. 55 мін. 2 км паўднёва-ўсход ад н. п. Падгорнае прызямліўся лётчык-касманаўт маёр ГАГАРЫН Юрый Аляксеевіч, які здзейсніў першы касмічны палёт на касмічным караблі «Усход». Першы заўважыў ефр. Сапельцаў В. Г., а прыбыў да месца прызямлення маёр Гасіеў А. Н., які даставіў першага ў свеце лётчыка-касманаўта Героя Савецкага Саюза маёра ГАГАРЫНА ЮРЫЯ АЛЯКСЕЕВІЧА ў падраздзяленне для сустрэчы з асабістым складам.

Па іншых звестках, першымі людзьмі, якія сустрэлі касманаўта пасля палёту, апынуліся жонка мясцовага лесніка Ганна (Аніхаят) Тахтарава і яе шасцігадовая ўнучка Рыта (Румія). Неўзабаве да месца падзей прыбылі ваенныя з дывізіёна і мясцовыя калгаснікі. Адна група ваенных узяла пад ахову спушчальны апарат, а іншая павезла Гагарына ў размяшчэнне часткі. Адтуль Гагарын па тэлефоне адрапартаваў камандзіру дывізіі ППА: «Прашу перадаць галоўнаму трэнеру ВПС: задачу выканаў, прызямліўся ў зададзеным раёне, адчуваю сябе добра, удараў і паломак няма. Гагарын».

### Вяртанне на Зямлю 
Тым часам з аэрадрома Энгельс вылецеў верталёт Мі-4, у задачу экіпажа якога ўваходзіла знайсці і падабраць Гагарына. Экіпаж верталёта Мі-4 першым выявіў спушчальны апарат, але Гагарына побач не было; сітуацыю растлумачылі мясцовыя жыхары, якія сказалі, што Гагарын з’ехаў на грузавіку ў Энгельс. Верталёт узляцеў і ўзяў курс на горад. З яго борта на дарозе непадалёк ад КПП ракетнага дывізіёна заўважылі аўтамашыну, на якой Гагарын пасля дакладу ў частцы накіроўваўся да спушчальнага апарату. Гагарын выйшаў з машыны і махаў рукамі, яго падабралі, і верталёт паляцеў на аэрадром Энгельс, перадаўшы радыёграму: «Касманаўт узяты на борт, трымаю курс на аэрадром». На месцы пасадкі Гагарыну была ўручана яго першая ўзнагарода за палёт у космас — медаль «За асваенне цалінных земляў». Пасля такі ж медаль ўручаўся на месцы пасадкі і многім іншым касманаўтам.

На аэрадроме ў Энгельсе Гагарына ўжо чакалі, ля трапа верталёта было ўсё кіраўніцтва базы. Яму ўручылі віншавальную тэлеграму Савецкага ўрада. На аўтамабілі «Перамога» Гагарына павезлі на камандна-дыспетчарскі пункт, а затым у штаб базы для сувязі з Масквой.

Да поўдня на аэрадром Энгельс з Байканура прыбылі два самалёты: Іл-18 і Ан-10, на якіх прыбылі намеснік камандуючага ВПС генерал-лейтэнант Агальцаў і група журналістаў. На працягу трох гадзін, пакуль ўсталёўвалі сувязь з Масквой, Гагарын даваў інтэрв’ю і фатаграфаваўся. Са з’яўленнем сувязі ён асабіста далажыў Хрушчову (Першаму сакратару ЦК КПСС) і Брэжневу (Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР) аб выкананні палёту.

Пасля дакладу Гагарын і група суправаджэння асоб селі на самалёт Іл-14, які прыбыў з Куйбышаўскага аэрадрома «Камлюк», і паляцелі ў Куйбышаў (зараз Самара). Было прынята рашэнне, каб пазбегнуць шуміхі зрабіць пасадку не ў аэрапорце «Курумоч», а на завадскім аэрадроме «Безымянка». Але пакуль глушылі рухавікі самалёта і мантавалі трап, на аэрадроме ўжо сабралася шмат народу (уключаючы рабочых і інжынераў размешчанага побач з аэрадромам завода «Прагрэс», дзе, дарэчы, і была выпушчаная ракета Р-7, на якой стартаваў у космас карабель «Усход» з Гагарыным на борце), прыехала гарадское партыйнае кіраўніцтва. Калі змантавалі трап, першым выйшаў з самалёта Гагарын, ён павітаў прысутных. Гагарына павезлі на «абкамаўскую» дачу на беразе Волгі. Там ён прыняў душ і нармальна паеў. Праз тры гадзіны пасля прылёту ў Куйбышаў Гагарына, туды ж прыляцелі Каралёў і яшчэ некалькі чалавек з Дзяржкамісіі. У 21 гадзіну накрылі стол і адсвяткавалі ўдалы палёт Гагарына ў космас.

### Асвятленне ў савецкіх СМІ 
З прычыны забеспячэння сакрэтнасці першага палёту чалавека ў космас, сам факт запуску Гагарына папярэдне ня асвятляўся. Шырока вядомыя кадры, дзе можна яго пазнаць, былі знятыя не ў дзень запуску ў космас, а пазней, спецыяльна для кінахронікі, дзе Гагарын паўтарыў усё, што рабіў пры рэальным запуску.

Перад палётам урадам СССР загадзя было падрыхтавана тры паведамленні ТАСС аб запуску чалавека ў космас, у тым ліку адно «трагічнае», калі касманаўт не вернецца жывым:
*1 варыянт* — урачысты, аб выхадзе карабля-спадарожніка з чалавекам на борце на калязямную арбіту:

Пасля паспяховага правядзення намечаных даследаванняў і выканання праграмы палёту 12 красавіка 1961 года ў 10 гадзін 55 хвілін маскоўскага часу савецкі касмічны карабель «Усход» здзейсніў паспяховую пасадку ў зададзеным раёне Савецкага Саюза.

Лётчык-касманаўт маёр Гагарын паведаміў: «Прашу далажыць партыі і ўраду, што прызямленне прайшло нармальна, адчуваю сябе добра, траўм і ўдараў не маю».

Ажыццяўленне палёту чалавека ў касмічную прастору адкрывае грандыёзныя перспектывы заваявання космасу чалавецтвам.

*2 варыянт* — паведамленне аб нявыхадзе карабля-спадарожніка на арбіту і яго экстраным прызямленні, у ім жа зварот да народаў і ўрадаў замежных краін з просьбай аказаць садзейнічанне ў пошуку і выратаванні касманаўта;
*3 варыянт* — паведамленне аб трагічнай гібелі касманаўта.

Праекты ўсіх трох паведамленняў былі прыкладзеныя да запіскі Усцінава, Руднева, Калмыкова, Дзяменцьева, Бутомы, Келдыша, Маскаленка, Вяршыніна, Каманіна, Івашуціна і Каралёва ў ЦК КПСС ад 30 сакавіка 1961 года. Пастановай Прэзідыума ЦК КПСС ад 3 красавіка 1961 «Аб запуску касмічнага карабля-спадарожніка» тэксты паведамленняў былі ўхвалены.

Усе тры паведамленні былі запячатаны ў спецыяльныя канверты пад нумарамі: 1, 2, 3 і адпраўленыя на радыё, тэлебачанне і ТАСС. Па камандзе з Крамля адклейваўся толькі той канверт, нумар якога пакажуць з Крамля 12 красавіка 1961 г., а тыя канверты, што засталіся, падлягалі неадкладнаму знішчэнню.

## Пасля палёту ў космас 
### Сустрэча ў Маскве 
Першапачаткова ніхто не планаваў грандыёзнай сустрэчы Гагарына ў Маскве. Усё вырашыў у апошні момант Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў. Паводле слоў яго сына, Сяргея Хрушчова,

Ён пачаў з таго, што патэлефанаваў міністру абароны маршалу Маліноўскаму і сказаў: «Ён у вас старшы лейтэнант. Трэба яго тэрмінова павысіць у званні». Маліноўскі сказаў, даволі неахвотна, што дасць Гагарыну званне капітана. На што Мікіта Сяргеевіч раззлаваўся: «Якога капітана? Вы яму хоць маёра дайце». Маліноўскі доўга не згаджаўся, але Хрушчоў настаяў на сваім, і ў гэты ж дзень Гагарын стаў маёрам.

Потым Хрушчоў патэлефанаваў у Крэмль і запатрабаваў, каб Гагарыну падрыхтавалі годную сустрэчу.

Паводле іншых сведчанняў, чарговае званне «капітан» Гагарын павінен быў атрымаць у красавіку 1961 года, але Д. Ф. Усцінаў прапанаваў зрабіць яго адразу маёрам. Загад аб прысваенні гэтага пазачарговага звання быў падрыхтаваны да старту, але Юрый Гагарын даведаўся пра тое, што ён стаў маёрам, толькі пасля пасадкі. Ва ўсіх паведамленнях ТАСС 12 красавіка ўжо гаварылася аб «маёра Юрыя Гагарына».

14 красавіка за Гагарыным прыляцеў Іл-18, а на падлёце да Масквы да самалёта далучыўся ганаровы эскорт знішчальнікаў, які складаецца з сямі знішчальнікаў МіГ-17. Самалёты з эскортам урачыстым строем прайшлі над цэнтрам Масквы, над Чырвонай плошчай, затым зрабіў пасадку ў аэрапорце Внукава, там Гагарына чакаў грандыёзны прыём: вясёлыя людзі, журналісты і аператары, кіраўніцтва краіны. Самалёт падруліў да цэнтральнага будынка аэрапорта, спусцілі трап, і першым па ім сышоў Гагарын. Ад самалёта да ўрадавых трыбун была працягнута ярка-чырвоная дывановая дарожка, па ёй і пайшоў Юрый Гагарын. Па шляху ў яго развязаўся шнурок на чаравіку (паводле іншай версіі — шлейка ад шкарпэтак), але ён не спыніўся і дайшоў да ўрадавых трыбун, рызыкуючы спатыкнуцца і зваліцца, пад гукі аркестра, выконваючага савецкі авіямарш «Мы народжаныя, каб казку зрабіць быллю». Падышоўшы да трыбуны, Юрый Гагарын адрапартаваў Мікіту Хрушчову:

Таварыш Першы сакратар Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі Савецкага Саюза, Старшыня Савета Міністраў СССР! Рады далажыць вам, што заданне Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі і Савецкага ўрада выканана…

Далей была паездка ў адкрытым «ЗІЛ-111В», Гагарын стоячы вітаў тых, хто сустракаў. Кругам чуліся віншаванні, многія махалі плакатамі. Адзін чалавек прарваўся праз ачапленне і ўручыў Гагарыну букет. На Чырвонай плошчы прайшоў мітынг, на якім Мікіта Хрушчоў абвясціў аб прысваенні Гагарыну званняў Герой Савецкага Саюза і «Лётчык-касманаўт СССР».

Мітынг перарос у стыхійную 3-гадзінную дэманстрацыю, якую Юрый Гагарын і кіраўнікі савецкай дзяржавы віталі з трыбуны маўзалея Леніна. Пасля заканчэння дэманстрацыі Мікіта Хрушчоў праводзіў Гагарына ўнутр маўзалея, да саркафага ўсталявалі спецыяльны нумар *YG 1* (Юрый Гагарын 1). Спачатку ён наведаў Манчэстэр і найстарэйшага прафсаюза ліцейшчыкаў Вялікабрытаніі, якая знаходзіцца ў ім штаб-кватэру. Там Гагарыну ўручылі дыплом Ганаровага ліцейніка Англіі. За час гэтага візіту Юрый Гагарын атрымаў залаты медаль ад фонду развіцця космасу (першы асобнік) і сустрэўся з кіраўніцтвам краіны, з прэм’ер-міністрам Гаральдам Макміланам і з каралевай Лізаветай II. Каралева насуперак этыкету сфатаграфавалася з касманаўтам на памяць, матываваўшы гэта тым, што ён не звычайны, зямны чалавек, а нябесны, і таму парушэнні этыкету няма.

За 1961 года Гагарын наведаў Чэхаславакію, Балгарыю, Фінляндыю, Вялікабрытанію, Польшчу (21—22 ліпеня), Кубу, Бразілію з прыпынкам на востраве Кюрасаа, Канаду з прыпынкам у Ісландыі, Венгрыю, Румынію, Цэйлон (цяпер Шры-Ланка), Афганістан.

У студзені — лютым 1962 года Гагарын наведаў Аб’яднаную Арабскую Рэспубліку (Егіпет) па запрашэнні віцэ-прэзідэнта і галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі краіны, маршала Абдэль Хакім Амера. Гагарын прабыў у Егіпце 7 дзён. Прэзідэнт краіны Гамаль Абдэль Насер узнагародзіў Юрыя Гагарына вышэйшым ордэнам рэспублікі «Каралі Ніла».

У верасні 1963 года Гагарын наведаў Парыж, дзе прыняў удзел у XIV Міжнародным кангрэсе астранаўтаў.

Усяго Юрый Гагарын у рамках замежных візітаў наведаў каля 30 краін.

## Далейшае жыццё і кар’ера 
 на пікніку ў Даўгапрудным з сябрамі, 19 жніўня 1963.]]
3 верасня 1961 года Юрый Гагарын паступіў у Ваенна-паветраную інжынерную акадэмію імя Жукоўскага, а 17 лютага 1968 года пад кіраўніцтвам С. М. Белацаркоўскага абараніў у ёй дыпломны праект па тэме метадалогіі выкарыстанні і дагукавай аэрадынамікі распрацоўванага групай слухачоў-касманаўтаў аднамеснага паветрана-касмічнага лятальнага апарата, прычым яго дыпломная праца пераўзыходзіла дыпломы таварышаў больш чым у два разы. Дзяржаўная экзаменацыйная камісія прысвоіла палкоўніку Юрыю Гагарыну кваліфікацыю «лётчык-інжынер-касманаўт» і рэкамендавала яго ў ад’юнктуру акадэміі.

На працягу трох гадоў сустрэчы і паездкі адбіралі ў Юрыя большую частку яго асабістага часу. Паводле сведчання М. П. Каманіна, дадатковую нагрузку стварала тое, што такія сустрэчы часта суправаджаліся застоллем. У выніку Гагарын набраў лішнія 8—9 кілаграмаў вагі, перастаў сістэматычна займацца спортам. Зноў пачалася падрыхтоўка да касмічнага палёту, палёты на самалётах і неабходны рэжым змаглі спыніць гэты працэс.

У 1964 годзе Гагарын стаў намеснікам начальніка Цэнтра падрыхтоўкі касманаўтаў. Ён таксама вёў вялікую грамадска-палітычную працу, з’яўляючыся дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР 6-га і 7-га скліканняў, членам ЦК УЛКСМ (абіраўся на 14-м і 15 -м з’ездах УЛКСМ), прэзідэнтам Таварыства савецка-кубінскага сяброўства.

У 1964 годзе Гагарын быў прызначаны камандзірам атрада савецкіх касманаўтаў.

, Юрый Гагарын, Валянціна Церашкова ў студыі тэлебачання, Масква 1 студзеня 1964.]]
Гагарын вучыўся ў Ваенна-паветранай інжынернай акадэміі імя М. Я. Жукоўскага і таму некаторы час не меў лётнай практыкі, таксама адбівалася і грамадская дзейнасць. Гагарын выконваў абавязкі дэпутата Вярхоўнага Савета СССР 6-га (абраны ў Савет Саюза ў 1962 годзе па Сычоўскай акрузе) і 7-га (у 1966 ад Савет нацыянальнасцей) скліканняў, з’яўляўся членам ЦК УЛКСМ (абіраўся на 14-м і 15-м з’ездах УЛКСМ) і кіраваў пазаштатным аддзелам касманаўтыкі газеты «Чырвоная Зорка» (з 1964 года). Акрамя таго, гістарычнае значэнне палёту ў космас зрабіла яго вядомай персонай і за мяжой. Гагарын з’яўляўся прэзідэнтам Таварыства савецка-кубінскага сяброўства, ганаровым членам Таварыства «Фінляндыя — СССР» і наведваў многія краіны свету з місіяй міру і сяброўства.

У 1966 годзе Гагарына абралі Ганаровым членам Міжнароднай акадэміі астранаўтыкі, у чэрвені таго ж года Гагарын ужо прыступіў да трэніровак па праграме «Саюз». Ён быў прызначаны дублёрам Камарова, які здзейсніў першы палёт на новым караблі. Палёт з-за няспраўнасці сонечнай батарэі быў перапынены датэрмінова, а скончыўся гібеллю касманаўта з-за непаладак парашутнай сістэмы. Вельмі верагодна, што калі б быў жывы Каралёў, Гагарын быў бы асноўным пілотам «Саюза-1», паколькі Каралёў абяцаў яму палёт на караблі новага тыпу.

Першы пасля перапынку самастойны вылет на МіГ-17 Гагарын здзейсніў у пачатку снежня 1967 года. Прызямліўся з другога заходу з-за няслушнага разліку на пасадку, характэрнага для лётчыкаў нізкага росту, якія мелі перапынак у палётах. Гэта стала падставай для боязі уладаў страціць папулярнага героя ў выпадку аварыі.

Юрый Гагарын прыклаў нямала намаганняў для ажыццяўлення месяцавых касмічных палётаў і сам да сваёй гібелі складаўся членам экіпажа аднаго з месяцавых караблёў, якія рыхтуюцца. Гагарын не меў права самастойна лётаць на знішчальніку, хоць і быў намеснікам начальніка ЦПК па лётнай падрыхтоўцы, а таму дамогся кірунку на аднаўленне кваліфікацыі як лётчык-знішчальнік.

Нягледзячы на занятасць, Гагарын знаходзіў час і для хобі, якімі былі катанне на водных лыжах і калекцыяніраванне кактусаў.

## Гібель 
27 сакавіка 1968 года Гагарын загінуў у авіяцыйнай катастрофе, выконваючы трэніровачны палёт на самалёце МіГ-15УТЗ пад кіраўніцтвам дасведчанага інструктара У. С. Сярогіна, паблізу вёскі Навасёлава Кіржачскага раёна Уладзімірскай вобласці.

Для расследавання прычын катастрофы была створана Дзяржаўная камісія. Справаздача склала 29 тамоў і была засакрэчаны; яе дэталі да апошняга часу былі вядомыя толькі з артыкулаў і інтэрв’ю асобных яе членаў. Сутнасць высноў камісіі была такой: экіпаж з-за паветранай абстаноўкі, якая змянілася ў палёце, здзейсніў рэзкі манеўр і выйшаў з хмарнага пласта, пікіруючы практычна вертыкальна. Нягледзячы на ​​спробы лётчыкаў вывесці машыну ў гарызантальны палёт, самалёт сутыкнуўся з зямлёй і экіпаж загінуў. У ходзе расследавання адмоў або няспраўнасцей тэхнікі выяўлена не было. Хімічны аналіз астанкаў і крыві лётчыкаў старонніх рэчываў не выявіў.

Да 50-гадовага юбілею палёту Гагарына ў космас былі рассакрэчаныя высновы дзяржкамісіі аб магчымых прычынах яго гібелі. Найбольш верагоднай прычынай падзення самалёта, паводле дадзеных Архіва прэзідэнта РФ, быў названы рэзкі манеўр ухілення ад шара-зонда або, што менш верагодна, для прадухілення ўваходу ў верхні край воблачнасці. Ва ўмовах ўскладненай метэаралагічнай абстаноўкі гэта прывяло да трапляння самалёта ў закрытычны рэжым палёту і свальвання.

Даследаванні групы спецыялістаў пад кіраўніцтвам С. М. Белацаркоўскага паказалі, што найбольш верагоднай прычынай рэзкага манеўру стала збліжэнне і рэзкае ўхіленне ад іншага самалёта, з магчымым трапленнем у яго віхравы след. З прычыны гэтага, МіГ-15УТЗ Гагарына і Сярогіна трапіў у плоскі штопар. Знаходзячыся ў воблачным пласце, лётчыкі не маглі бачыць вышыні палёту. Кіруючыся недакладнымі метэаралагічнымі дадзенымі і паказаннямі прыбораў, лётчыкі меркавалі, што паспеюць вывесці самалёт з падзення, але запас вышыні апынуўся недастатковы. Пасля выхаду з хмарнага пласта — катапультавацца было ўжо позна.

## Ганаровыя званні і ўзнагароды 
У якасці прэміяльных першы касманаўт атрымаў ад урада 15 тыс. рублёў, аўтамабіль «Волга» (нумар 78-78 мод), чатырохпакаёвую кватэру па месцы службы з мэблёўкай і мноства падарункаў.

### Званні 
Крыніца)
* Ваенны лётчык 1-га класа (1961, кваліфікацыя прысвоена за касмічны палёт.
* Ордэн Леніна (СССР, 14 красавіка 1961)
* Ордэн «Георгій Дзімітраў» (Балгарыя, 24 мая 1961)
* Ордэн Зоркі Інданезіі II класа (Інданезія, 10 чэрвеня 1961)
* Ордэн «Крыж Грунвальда» I ступені (Польшча, 20 чэрвеня 1961)
* Першы кавалер ордэна «Плая-Хірон» (Куба, 18 ліпеня 1961 года)
* Ордэн «» (Бразілія, 2 жніўня 1961)
* Ордэн Сцяга ВНР I ступені з дыяментамі (Венгрыя, 21 жніўня 1961)
* Карла Маркса (ГДР, 22 кастрычніка 1963)
* «Каралі Ніла» (Егіпет, 31 студзеня 1962)
* Вялікая стужка ордэна Зоркі Афрыкі (Ліберыя, 6 лютага 1962 года)

### Медалі і дыпломы 
Крыніца
* Балгарыя: Сафія, Пернікаў, Плоўдзіў
* Грэцыя: Афіны
* Кіпр: Фамагуста, Лімасол
* Францыя: Сен-Дэні
* Чэхаславакія: Трэнч'янске Цепліцэ
Яму таксама былі ўручаны залатыя ключы ад варот гарадоў Каір і Александрыя (Егіпет). Её дачка, Філатава Тамара Дзмітрыеўна — загадчыца аддзелам Музея Ю. А. Гагарына (г. Гагарын).
* Браты:
** Барыс Аляксеевіч Гагарын (1936—1977), працоўны Гжацкага радыёлампавага завода.
** Валянцін Аляксеевіч Гагарын (1924—2006), цясляр.
* Жонка — Валянціна Іванаўна Гагарына, народжаная Горачава (пажаніліся ў 1957 годзе ў Арэнбургу), працавала ў лабараторыі Медыцынскага кіравання Цэнтра кіравання палётам. На пенсіі. У Арэнбургу, у доме, дзе жыла сям’я Валянціны, пасля быў адкрыты Музей-кватэра Юрыя і Валянціны Гагарыных.
* Дзеці — дочкі: Алена (нар. 17 красавіка 1959 г.) — генеральны дырэктар музея-запаведніка «Маскоўскі Крэмль», кандыдат мастацтвазнаўства — і Галіна (нар. 7 сакавіка 1961 г.) — прафесар, загадчыца кафедры нацыянальнай і рэгіянальнай эканомікі Расійскага эканамічнага ўніверсітэта акадэміі ім. Г. В. Пляханава, кандыдат эканамічных навук.

## Стаўленне да рэлігіі 
Касманаўт выказаў сваё стаўленне да рэлігіі ў сваёй кнізе так:

Аднак, існуе і іншы пункт гледжання па адносінах Гагарына да рэлігіі. Так, Валянцін Пятроў, адзін з работнікаў Цэнтра падрыхтоўкі касманаўтаў у Расіі з першага патоку, у інтэрв’ю агенцтву «Інтэрфакс-рэлігія» паведамляе, што яны з першым касманаўтам Зямлі наведвалі Троіца-Сергіеву Лаўру:

Таксама Валянцін Пятроў распавядае пра тое, што Гагарын прапаноўваў аднавіць Храм Хрыста Збавіцеля:

## Памяць 
, пасаджаная ў Хабараўску Юрыем Гагарыным 29 мая 1962 года.]]

### У тапонімах 
* Горад Гжацк і Гжацкі раён перайменаваны ў горад Гагарын і Гагарынскі раён
* Імем Гагарына названы , , , , 
* Мемарыял у вёсцы Смелаўцы недалёка ад месца прызямлення першага касманаўта Зямлі.

### Установы 
* Аб’яднаны Мемарыяльны музей Ю. А. Гагарына, г. Гагарын Смаленскай вобл.
* Цэнтр Падрыхтоўкі Касманаўтаў ім. Ю. А. Гагарына ў Зорным гарадку
* Камсамольскае-на-Амуры — Авіяцыйна-Вытворчае Аб’яднанне ім. Ю. А. Гагарына ў горадзе Камсамольск-на-Амуры
* Ваенна-паветраная Чырвонасцяжная ордэна Кутузава акадэмія імя Ю. А. Гагарына (затым — Ваенна-паветраная акадэмія імя Ю. А. Гагарына і прафесара М. Я. Жукоўскага)
* У 2011 годзе імем Юрыя Гагарына быў названы Міжнародны аэрапорт Арэнбурга
* Саратаўскі дзяржаўны тэхнічны універсітэт імя Ю. А. Гагарына
* За стартавым комплексам на пляцоўцы № 1 касмадрома Байканур замацавалася назва «Гагарынскі старт»
* Аэрапорт імя Юрыя Гагарына ў горадзе Намібе, Ангола
* Парк культуры і адпачынку імя Ю. Гагарына ў г. Паўднёва-Сахалінск
* Парк культуры і адпачынку імя Юрыя Гагарына ў г. Самара
* Парк культуры і адпачынку імя Гагарына ў г. Чэлябінск
* Парк культуры і адпачынку імя Юрыя Гагарына ў г. Хабараўск
* Станцыя метро імя Юрыя Гагарына ў г. Новасібірск
* Ціраспальскі тэхнічны каледж імя Ю. А. Гагарына ў г. Ціраспаль, Прыднястроўе
* Школа № 3 імя Юрыя Аляксеевіча Гагарына г. Туринск Свярдлоўскай вобласці

### Караблі і самалёты 
* Навукова-даследчае судна «Касманаўт Юрый Гагарын», якое працавала ў Атлантычным акіяне
* Самалёт з бартавым нумарам EK-95015 «Юрый Гагарын» Sukhoi Superjet 100

### Узнагароды і знакі 
* У касманаўтыцы ўручаецца Залаты медаль імя Ю. А. Гагарына касманаўтам і астранаўтам за ўклад у засваенні космасу. Федэральным касмічным агенцтвам заснавана ўзнагарода — знак Гагарына
* Вышэйшая ўзнагарода Кантынентальнай хакейнай лігі, створанай у 2008 годзе, носіць назву «Кубак Гагарына». Сам Гагарын часам гуляў у хакей з шайбай і быў заўзятарам маскоўскага ЦСКА.
* На Месяцы амерыканскія астранаўты пакінулі памятныя медалі з выявай людзей, якія аддалі жыццё асваенню космасу, у тым ліку адзін з двух медалёў, прысвечаным савецкім касманаўтам, з выявай Ю. А. Гагарына
* Увекавечаны ў скульптурнай кампазіцыі «Загінуўшы астранаўт» — першай і пакуль адзінай мастацкай інсталяцыі на Месяцы.

### У космасе 
* Імем Юрыя Гагарына названы кратар на адваротным баку Месяца
* У гонар Юрыя Гагарына названы астэроід

### Іншае 
* Помнік Юрыю Гагарыну адкрыты ў Грынвічы ў маі 2013, у Х’юстане — 12 красавіка 2015 года.
* У Саратаве штогод праводзяцца традыцыйныя спаборніцтвы па мотакросу, прысвечаныя памяці Гагарына.
* Рэдкі мінерал, знойдзены ў шахтах Усходне-Казахстанскай вобласці Казахстана, быў названы гагарыніт.
* Выведзены сорт гладыёлусаў пад назвай «Усмешка Гагарына».
* Імем Гагарына названы нямецкі авангардны гуказапісвальны лэйбл Gagarin Records.

### Паштовыя маркі і манеты 
## Юрый Гагарын у творах мастацтва 
* А. Пахмутава і М. Дабранраваў пасля гібелі Ю. А. Гагарына напісалі цыкл песень «Сузор'е Гагарына». У яго ўвайшлі песні «Смаленская дарога», «Запевала зорных дарог», «Як нас Юра ў палёт праводзіў», «Ведаеце, якім ён хлопцам быў?», «Сузор’е Гагарына». Песні сталі папулярнымі ў выкананні Ю. Гуляева. У фінале «Песні-71» песня «Ведаеце, якім ён хлопцам быў» была выканана Ю. Гуляевым на біс і названая «гімнам Праметэю Космасу».
* «Так пачыналася легенда» — мастацкі фільм 1976 года.
* «Гагарын. Першы ў космасе» — мастацкі фільм 2013 года.

## Публікацыі 
* 
* 

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Степанов В. А. Юрий Гагарин. — М., 1987.
* Гагарын Юрый Аляксеевіч //  С. 417—418.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* «Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни» События и факты — А. И. Осташев, Королёв, 2001 г.;
* «Берег Вселенной» — под редакцией Болтенко А. С., г. Киев, 2014 г., выдавецтва «Феникс», ISBN 978-966-136-169-9
* А. И. Осташев, «СЕРГЕЙ ПАВЛОВИЧ КОРОЛЁВ — ГЕНИЙ ХХ ВЕКА» прижизненные личные воспоминания об академике С. П. КОРОЛЁВЕ — 2010 г. М. ГОУ ВПО МГУЛ ISBN 978-5-8135-0510-2.
* «С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества» — под редакцией В. А. Лопота, РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014 г. ISBN 978-5-906674-04-3
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Гагарын  у энцыклапедыі касманаўтыкі
* «Камсамольская праўда» нумар ад 13 красавіка 1961 года 
* VRML-мадель палёту
* Рэдкія фотаздымкі Гагарына 
* Смерць Гагарына. Шэсць неафіцыйных версій
* Пра Юрыя Гагарына 
* 
* 
* 
* 
* Заметки ведущего испытателя ОКБ-1 А. И. Осташева «Незабываемые дни» о днях перед стартом Ю. А. Гагарина  // *Федеральное архивное агентство*
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі Ваенна-паветранай інжынернай акадэміі імя М. Я. Жукоўскага
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Плоўдзіва
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Саратава
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Цюмені
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Асобы на манетах