open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Огзіна

**О́гзіна** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ула, за 4 км на паўночны ўсход ад горада Лепель, за 1,5 км на захад ад вёскі Вялікае Жэжліна.

Плошча паверхні возера 0,4 км². Даўжыня 1,31 км, найбольшая шырыня 0,51 км. Даўжыня берагавой лініі 3,27 км. Найбольшая глыбіня 10,9 м, сярэдняя — 4,4 м. Аб’ём вады 1,78 млн. м³. Плошча вадазбору 21,4 км².
Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 10—12 м (на захадзе і поўдні 5—8 м), у ніжняй частцы стромкія, пад хмызняком. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі нізкія, пясчаныя. Дно да глыбіні 3,5—4 м пясчанае, ніжэй — ілістае. Зона мелкаводдзя займае каля 22 % плошчы возера і мае шырыню да 50 м. Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Зарастае слаба. У возера ўпадаюць ручаі (у т.л. з азёр Лядна, Бобрыца і Азярко) і выцякае пратока ў раку Ула.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, акунь, гусцяра, плотка і іншыя рыбы.

## Літаратура 
* *Мыслівец І. А.* Огзіна // 
*  — С. 426.
* 

## Спасылкі 
* Огзіна 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна
Бронзаўкі

**Бронзаўкі** (*Cetoniinae*) — падсямейства жукоў з сямейства пласцініставусых.

## Апісанне 
Даўжыня 0,8—11 см. Колер яркі: зялёныя, медна-чырвоныя, фіялетавыя, з металічным бляскам. У некаторых на галаве рогі. Крылы ў час палёту выпростваюцца праз выемкі ў надкрылах.

## Пашырэнне 
Налічваецца каля 2700 відаў. Пашыраны пераважна ў тропіках. На Беларусі часцей трапляецца ;   і . Рэдкія, занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі.

## Асаблівасці біялогіі 
Лятаюць у маі—верасні. Лічынкі С-падобныя, жывуць у трухлявай драўніне, дуплах, пнях, глебе, мурашніках, норах грызуноў. Жукі кормяцца бутонамі, кветкамі, маладымі, пладамі і лісцем пладовых, тэхнічных і дэкаратыўных раслін. Зімуюць лічынкі і жукі. За год адно пакаленне.

Бронзаўкі — прамежкавыя гаспадары , паразіта чалавека і жывёл.

## Гл. таксама 
* Goliathus

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пласцініставусыя
Опціна

**О́пціна** — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дрыса, за 32 км на ўсход ад гарадскога пасёлка Расоны, каля вёскі Забор′е.

Плошча паверхні 0,65 км². Даўжыня 1,56 км, найбольшая шырыня 0,61 км, даўжыня берагавой лініі 5,48 км. Найбольшая глыбіня возера 6,1 м, сярэдняя 3,8 м. Аб'ём вады 2,46 млн м³. Плошча вадазбору 10,1 км².
Катлавіна Опціна лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны стромкія, вышынёй 8—15 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі пясчаныя, вышынёй 0,3—0,4 м, на ўсходзе возера зліваюцца са схіламі катлавіны. На возеры 7 астравоў агульнай плошчай 0,03 км². Дно возера ўздоўж берагоў пясчанае, у астатняй частцы выслана сапрапелем.Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Упадаюць ручаі і выцякае ручай у возера Валоба. Надводная расліннасць распаўсюджваецца да глыбіні 2—2,8 м і на адлегласці да 20 м ад берага.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, акунь, плотка, краснапёрка, гусцяра, лінь, мянтуз і іншыя рыбы.

## Літаратура 
* *Ляшковіч Л. Я.* Опціна // 
*  — С. 443.
* 

## Спасылкі 
* Опціна 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна
Лістаногія

**Лістаногія** (*Phyllopoda*) — падклас шчэлепаногіх ракападобных. Найбольш прымітыўныя з сучасных ракападобных. 

## Апісанне 
Даўжыня да 30 мм. Расчляненне цела і канцавін прымітыўнае. Большасць з хіцінавай двухстворкавай ракавінай, на галаве шчыток. Спінны ка­ра­пакс утвораны вырастам задняй часткі галавы. На верх­няй час­тцы гала­вы размешаны ор­ган ос­марэгуляцыі — салявая залоза (у не­като­рых рэдукаваная). Брушка пакарочанае, не нясе канцавін. Сег­мен­ты груд­но­га адзела з бо­льш ці ме­нш аднолькавымі гнуткімі лістападобнымі нож­ка­мі (адсюль назва). Органы руху — да 7 (зрэдку да 70) пар ног і другая пара галінастых вусікаў. Парныя фасетачныя вочы пагружаюцца ў сум­ку, якая адкрываецца ў вонкавае асяроддзе порай.

## Пашырэнне 
Выдзяляюцца 2 сучасных атрады:  і , і адзін выкапневы .

Больш за 600 відаў. Пашыраны ўсюды, пераважна ва ўнутраных вадаёмах, у тым ліку часовых. Выкапнёвыя вядомы з марскіх (кембрый—дэвон) і кантынентальных (карбон—антрапаген) адкладаў. Найбольш вядомыя — , ,  і інш.

## Асаблівасці біялогіі 
Раздзельнаполыя, размнажэнне часта шляхам партэнагенезу. Развіццё прамое або з метамарфозай. Кормяцца пераважна мікраарганізмамі, дэтрытам, адцэджваюць арганічную ўзвесь груднмі ножкамі. Фільтратары, індыкатары забруджвання вады.

Некаторыя лістаногія (,  і інш.) — корм для рыб.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Шчэлепаногія
Палеапратэразой

**Палеапратэразой** — геалагічная эра, частка пратэразоя, якая пачалася 2,5 мільярда гадоў назад і якая скончылася 1,6 мільярда гадоў таму. У гэты час надыходзіць першая стабілізацыя кантынентаў. У гэты час таксама эвалюцыянавалі цыанабактэрыі — тып бактэрый, якія выкарыстоўваюць біяхімічны працэс фотасінтэзу для вытворчасці энергіі і кіслароду.

Найважнейшая падзея ранняга палеапратэразоя - кіслародная катастрофа. Да значнага павышэння ўтрымання кіслароду ў атмасферы амаль усе існуючыя формы жыцця былі анаэробамі. Гэта значыць, што абмен рэчываў у жывых формах залежаў ад формаў клетачнага дыхання, якія не патрабавалі кіслароду. Доступ кіслароду ў вялікіх колькасцях згубны для большасці анаэробных бактэрый, таму ў гэты час вялікая частка жывых арганізмаў на Зямлі знікла. Тыя, што засталіся формы жыцця, былі альбо неўспрымальныя да акіслення і пагібельнага ўздзеяння кіслароду, або праводзілі свой жыццёвы цыкл у асяроддзі, пазбаўленай кіслароду.

Палеапратэразой падзелены на чатыры эпохі (ад найбольш позняй да найбольш ранняй):

* Статэрый
* Аразірый
* Рыасій
* Сідэрый

## Літаратура 
* *Иорданский Н. Н.* Развитие жизни на земле. — М.: Просвещение, 1981.
* *Короновский Н. В., Хаин В. Е., Ясаманов Н. А.* Историческая геология : Учебник. — М.: Академия, 2006.
* *Ушаков С. А., Ясаманов Н. А.* Дрейф материков и климаты Земли. — М.: Мысль, 1984.
* *Ясаманов Н. А.* Древние климаты Земли. — Л.: Гидрометеоиздат, 1985.
* *Ясаманов Н. А.* Популярная палеогеография. — М.: Мысль, 1985.


Катэгорыя:Геалагічныя эры
Яблык (батаніка)

thumb|right|Разрэз плода яблыні хатняй

**Я́блык** () — шматнасенны плод, характэрны для раслін падсямейства Яблыневыя сямейства Ружавыя (такі тып пладоў, у прыватнасці, маюць яблыня, груша, кізільнік, глог, мушмула, айва, рабіна). У вузкім сэнсе — плод яблыні хатняй. Дробныя плады яблыневых, звычайна сабраныя ў суквецці, маюць назву яблычак (напрыклад, рабіна).

Яблык утвараецца з ніжняй завязі, якая ўзнікае ў ружовых дзякуючы наяўнасці гіпантыя — пашыранага кветкаложа, зрослыя з калякветнікам і падставай андрацэя. Па будынку яблык нагадвае ягаду.

Морфагенетычна яблык утвараецца з апакарпнага гінецэя. Гіпантый у яблыневых зрастаецца з плодалістікамі і часткова або цалкам закрывае іх, утвараючы ніжнюю завязь. Затым плодалісты аказваюцца пагружанымі ў мякаць, якая ўяўляе з сябе мезакарпій. Экзакарпій («скурка» яблыка) утвораны гіпантыем, на ім захоўваюцца рэшткі тычыначных нітак і чашалісцікаў. Такім чынам, яблык сабой уяўляе шматлістоўку, аброслую мякаццю гіпантыя.

Тыповы яблык сустракаецца ў большасці прадстаўнікоў падсямейства — яблыні, грушы, рабіны, айвы, але ў некаторых родаў (глог, кізільнік) насенне заключана ў цвёрдую адраўнелых абалонку, такі плён называюць касцянкападобным яблыкам.

## Літаратура 
* *Сергиевская Е. В.* Систематика высших растений: Практический курс. — СПб.: «Лань», 2002. — С. 231. — ISBN 5-8114-0452-2 
* *В. А. Нечитайло, Л. Ф. Кучерява* Ботаніка. Вищі рослини. — видавництво Українського фітосоціоцентру, 2000. — С. 91. — ISBN 966-7459-80-2 
* *Левина Л. Е.* Морфология и экология плодов. — Л.: «Наука», 1987. — С. 58.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Плод
Папус

thumb|справа|Дзьмухавец з папусамі

**Папус**, або *чубок*, або *парашуцік*, або *лятучка*, або *хохлік* — перайначаны кубачак кветкі; сукупнасць валасінак (шыпоў, лускавінак), якія адыходзяць ад каляплодніка.

Хоць папус звычайна лічаць перайначаным кубачкам (па свайму становішчу ў кветцы ён адпавядае менавіта ёй), маюцца аргументы, якія ставяць такое адпаведнасць пад сумнеў: па-першае, у працэсе індывідуальнага развіцця (антагенезу) папус узнікае пазней венчыка, што нехарактэрна для кубачка; па-другое, нават калі папус мае форму лускавінак (пельтатных валасінак), у іх адсутнічаюць сасудзістыя пучкі, характэрныя для кубачка.

Папусы маюцца ў пладоў большасці відаў сямейства .

Папусы ў выглядзе валасінак — характэрная частка пладоў, якія распаўсюджваюцца з дапамогай ветру. У прадстаўнікоў роду  на вяршыні выцягнутага носіка сямянкі маецца шмат валасінак, у выніку чаго плод можа пералятаць у паветраных патоках на вялікія адлегласці. Яшчэ больш высокімі лятальнымі якасцямі валодаюць сямянкі раслін з роду , паколькі валасінкі папуса на іх пёрыстыя.

Часам папус служыць для распаўсюджвання пладоў іншымі спосабамі. Да прыкладу, папус пладоў віду  складаецца з двух або трох шчацінак, пакрытых шчарбінамі, у выніку чаго сямянкі моцна захрасаюць у поўсці жывёл і вопратцы чалавека.

У некаторых выдаў папус рэдукаваны і складаецца з пленчатых лускавінак — напрыклад, у сланечніка.

## Літаратура 
* *Еленевский А. Г.* Ботаника. Систематика высших, или наземных, растений: учеб. для студ. высш. пед. учеб. заведений / А. Г. Еленевский, М. П. Соловьёва, В. Н. Тихомиров. — Изд. 4-е, испр. — М.: Издательский центр «Академия», 2006. — С. 389. — 3000 экз. — ISBN 5-7695-2141-4
* * Коровкин О. А.*  Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов. — М.: Дрофа, 2007. — С. 131. — (Биологические науки: Словари терминов). — 3000 экз. — ISBN 978-5-358-01214-1

Катэгорыя:Кветка
Катэгорыя:Плод
Бронзаўка мармуровая

**Бронзаўка мармуровая** (*Liocola marmorata*, *Protaetia lugubris*) — насякомае сямейства пласцініставусых жукоў. 

## Апісанне 
Жук даўжынёй 19,8-26,5 мм, падоўжаны, звужаны ззаду, умерана пукаты. Верх голы, бліскучы, чорна-бронзавы з мармуровым малюнкам са шматлікіх плямаў і штрыхоў. Бакавы край пярэдняспінкі часткова аблямаваны. Ніз пакрыты валаскамі, брушка пасярэдзіне гладкае, краі 1-5 стэрнітаў з белымі плямамі. Ногі зялёныя з металічным бляскам, пакрытыя кропкамі і валаскамі, пярэднія галёнкі з 3 зубцамі. Вусікі з 3-членікавай пласціністай булавой.

## Пашырэнне 
Пашырэнне: Еўропа, Сібір, Далёкі Усход; у Беларусі ахоўваецца ў Белавежскай пушчы. Месцы пражывання: на дрэвах, дзе выцякае сок, на кветках на ўзлесках і палянах у старых лясах і садах.

## Асаблівасці біялогіі 
Лёт жукоў з сярэдзіны чэрвеня да пачатку верасня. Лічынка развіваецца ў пнях і дуплах дубу, грушы, ясакара, асіны, вярбы. Зімуюць лічынкі. Генерацыя 1-2-гадовая.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Пласцініставусыя
Яблык (значэнні)

**Яблык:**
* Яблык — плод яблыні, ужываецца ў ежу ў свежым выглядзе і служыць сыравінай у кулінарыі і для падрыхтоўкі напояў.
* Яблык — шматнасенны плод, характэрны для раслін падсямейства Яблыневыя сямейства Ружовыя.
* Яблык разладу — яблык, падкінуты Эрыдай на вяселлі Пелея і Фетыды.

## Палітыка 
* «Яблака» () — палітычная партыя ў Расіі. Заснавана ў 1993 годзе.
* «Яблык» (; з 2007 года Партыя вольных дэмакратаў) — палітычная партыя ва Украіне, створана ў 1999 годзе.

## Гл. таксама 
* Apple
Лінгва франка

**Лінгва франка** (ад  — франкская мова) — мова, якая выкарыстоўваецца як сродак міжэтнічных зносін у пэўнай сферы дзейнасці.

## Паходжанне тэрміна 
Гістарычнае паняцце лінгва франка ўпершыню стала выкарыстоўвацца для абазначэння змешанай мовы, на якой некалі размаўлялі ў міжземнаморскім рэгіёне. Гэтая назва ўяўляе сабой італьянскі пераклад арабскага lisan al-ifrang, арабская ж назва ўзнікла з-за таго, што яшчэ з часу крыжовых паходаў арабы называлі ўсіх заходніх еўрапейцаў франкамі; франкскімі яны называлі і раманскія мовы.

## Гісторыя 
Адной з першых надрэгіёнальных моў стала кайнэ, якое выкарыстоўвалася ў якасці агульнага дыялекту ў войсках Аляксандра Македонскага.

## Прыклады 
На постсавецкай прасторы ў якасці лінгва франка выступае руская мова. У Афрыцы прыкладамі лінгва франка могуць служыць такія мовы, як суахілі, хаўса і бама.

Часта ў ролі лінгва франка выступаюць піджыны, аднак у яе якасці могуць выкарыстоўвацца і паўнавартасныя мовы, які не з'яўляецца роднымі ні для адной з этнічных груп, якія выкарыстоўваюць яе (прыкладам можа служыць англійская мова, якая выкарыстоўваецца як лінгва франка ў многіх краінах Брытанскай Садружнасці).

Апроч таго, англійская мова цяпер з'яўляецца лінгва франка і ў еўрапейскім бізнесе, навуцы і авіяцыі. Яна таксама замяніла французскую як мову дыпламатыі пасля Другой сусветнай вайны, як вынік еўра-атлантычнай інтэграцыі і ўзмацнення ролі ЗША ў рэгіёне і свеце.

## Літаратура 
* Вайнрайх У. Языковые контакты. — 1979.
* Heine B. Status and Use of African Lingua Francas. — 1970. ISBN 3-8039-0033-6
* Kahane H.R. The Lingua Franca in the Levant. — 1958.
* Hall R. A. Jr. Pidgin and Creole Languages. — Cornell University Press, 1966. ISBN 0-8014-0173-9
* Melatti J.C. Índios do Brasil. — São Paulo: Hucitec Press, 1983.

Катэгорыя:Моўныя кантакты
Катэгорыя:Інтэрлінгвістыка
Мікалай (Чарнецкі)

**Мікала́й Чарне́цкі** (14 снежня 1884, Семакоўцы — 2 красавіка 1959, Львоў) — царкоўны дзеяч Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы, рэдэмптарыст, біскуп, прафесар Духоўнай семінарыі ў Станіслававе, настаяцель манастыроў у Кастопалі ды Ковелі на Валыні, Апостальські візітатар для славянскіх каталікоў візантійскага абраду па-за рускімі епархіямі. Абвешчаны блаславёным святамучанікам.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каталіцкія біскупы Украіны
Катэгорыя:Святыя Беларускай Грэка-Каталіцкай (Уніяцкай) Царквы
Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя
Катэгорыя:Каталіцкія манахі
Катэгорыя:Каталіцкія святары
Семядоля

(*Cercis siliquastrum*) да назапашвання запасаў.]]
**Семядоля** (з &nbsp;— «каціла», «кубак», «чаша») з’яўляецца важнай складовай часткай зародка насення расліны.
 з 8 семядолямі.]]

Семядолі&nbsp;— зародкавыя лісткі, якія развіваюцца ў насенні. У аднадольных раслін адна семядоля, у двухдольных — дзве. Голанасенныя звычайна маюць ад двух да 24 семядоляў, іх колькасць не фіксаваная і залежыць ад віду, у многіх відаў яшчэ і вар’іруецца ад расліны да расліны. Больш семядоляў сярод вядомых раслін мае від хвоі Pinus maximartinezii, які расце ў гарах Мексікі — ад 18 да 24, на іншым канцы спектру знаходзяцца такія віды як вечназялёны кіпарыс, у якіх усяго дзве семядолі.

## Функцыі семядоляў 
Семядолі выконваюць розную функцыю. У раслін з надземных нарастаннем выходзяць на паверхню і фотасінтэзуюць да пачатку закладкі сапраўднага лісця. Могуць выконваць функцыю назапашвання і на пачатковых стадыях развіцця спарафіту паглынаць і пераназапашваць пажыўныя рэчывы з эндасперма. У злакаў адзіная семядоля — шчыток&nbsp;— выконвае паглынальную функцыю, асімілюючы пры прарастанні пажыўныя рэчывы эндасперма.

## Літаратура 
* *Гончаренко І. В.* Будова рослинного організму. Морфологія та анатомія рослин. Навчальний посібник.&nbsp;— Суми: Університетська книга, 2004.&nbsp;— 200 с.
* 

Катэгорыя:Анатомія раслін
Катэгорыя:Плод
Катэгорыя:Размнажэнне раслін
Дубровенская брама

**Дубровенская брама** (таксама **Малая**, **Мураваная**, **Дубровенка**) — брама ў Магілёве, якая існавала ў XVII—пач. XIX ст. ў заходняй частцы вала, узвышаючыся над далінай Дубровенкі, ад якой да брамы ўздымаліся драўляныя ўсходы.

Падчас дажджоў каля брамы часцяком утвараліся вялікія прамыіны, якія даводзілася увесь час латаць, не ратаваў нават адмысловы вадасцёк, які неаднаразова псаваўся. Ніжні ярус брамы займалі дзвярныя праёмы і праход. На другім паверсе, які меў хутчэй за ўсё драўлянае перакрыцце, яшчэ ў 1689 г. стаяла вялікая гармата. Малая брама злучалася з замкам каменнай сцяной з амбразурамі. Верагодна, праз абарончы роў ішла цагляная арка, на якой гэта сцяна стаяла. Дубровенская брама была разабрана напачатку XIX стагоддзя.

У пачатку 2015 года журналісты незалежнага сайта «Наш Магілёў» сабралі больш за тысячу подпісаў за аднаўленне брамы. Ініцыятары збору подпісаў лічаць, што вяртанне архітэктурнай славутасці, узнаўленне якой не вымагае вялікіх сродкаў, будзе падарункам гораду.

## Спасылкі 
* Могилевский Кремль.
* Могилевские брамы

Катэгорыя:Стары горад (Магілёў)
Катэгорыя:Зніклі ў XIX стагоддзі
Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Магілёва
Пераўтварэнне Фур’е

'''Пераўтварэнне Фур'е** — аперацыя, якая ставіць у апаведнасць пэўнай функцыі рэчаіснай зменнай другую функцыю рэчаіснай зменнай, а таксама вынік гэтай аперацыі. Функцыя, што атрымліваецца ў выніку, называецца **фур'е-вобразам** ці **частотным спектрам'''. Па сутнасці, фур'е-вобраз апісвае набор частот сінусаідальных сігналаў (гармонік) разам з іх амплітудамі, у выніку складання якіх атрымліваецца першапачатковая функцыя.

Пераўтварэнне было названа ў гонар французскага матэматыка Жана Фур'е.

Фур'е-пераўтварэнне функцыі f рэчаіснай зменнай уяўляе сабой інтэгральная пераўтварэнне, вызначанае формулай:
: \hat{f}(\omega) = F[f](\omega) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\int\limits_{-\infty}^{\infty}f(x)e^{-ix\omega}\,dx.

Часам сустракаюцца іншыя азначэнні, якія адрозніваюцца ад прыведзенага выбарам каэффіцыента перад інтэгралам, а таксама знакам "+" ці "-" у паказчыку экспаненты. Пры гэтым амаль усе ўласцівасці застаюцца ранейшымі, хаця выгляд некаторых формул (у першую чаргу формул для адваротнага фур'е-пераўтварэння) можа змяніцца.

Існуюць таксама разнастайныя абагульненні фур'е-пераўтварэння.

## Адваротнае пераўтварэнне 
Адваротнае Фур'е-пераўтварэнне функцыі \hat{f} вызначаюць як:
: f(x) = F^{-1}[\hat{f}](x) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\int\limits_{-\infty}^{\infty}\hat{f}(\omega)e^{ix\omega}\,dx.

## Уласцівасці 
* Лінейнасць:
*:F[f+g] = F[f] + F[g]
* Зрух аргумента: калі , то
*:F[h] = e^{-i\omega x_0} F[f]

## Гл. таксама 
* Пераўтварэнне Гільберта
* Рад Фур’е

## Спасылкі 
* «Преобразование Фурье»  — пераклад артыкула An Interactive Guide To The Fourier Transform | BetterExplained 

Катэгорыя:Гарманічныя функцыі
Катэгорыя:Апрацоўка сігналаў
Катэгорыя:Інтэгральныя пераўтварэнні
Эміль Антуан Бурдэль

**Эміль Антуан Бурдэль** (; , Мантабан, Францыя — ) — французскі скульптар.

## Біяграфія 
Вучыўся ў школах прыгожых мастацтваў у Тулузе (1876-84) і Парыжы (1884-86). Працаваў у майстэрнях Ж.Далу і А.Радэна (1893—1908). Выкладаў у стыдыі Гранд-Шам'ер (1909-29). Ад прасякнутых бурнай экспрэсіяй ранніх твораў («Помнік тым, хто загінуў», 1893—1902) перайшоў да больш ураўнаважаных кампазіцый, дзе творча пераасэнсаваў традыцыі старажытнагрэчаскай архаікі і ранняй класікі, імкнуўся да гераізацыі і манументалізацыі вобразаў («Геракл, які страляе з лука», 1909; «Пенелопа», 1909-12; «Сафо», 1924-25). Аўтар помнікаў А.Міцкевічу ў Парыжы (1909-29), К.Альвеару ў Буэнай-Айрэсе (1914-17), партрэтаў А.Радэна (1909), А.Франса (1919). Сярод вучняў — Ота Гутфройнд.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Скульптары Францыі
Катэгорыя:Скульптары паводле алфавіта
Камбіз I

**Камбіз I** (, ; каля 600 да н.э — 559 да н.э. ці 551 да н.э.) — персідскі цар Аршану ад каля 580 да н.э. Належыў да дынастыі Ахеменідаў, быў сынам Кіра І.

## Біяграфія 
Згодна з Герадотам, быў чалавекам «слаўнага роду і ціхага нораву». Кіраваў у залежнасці ад мідыйскага караля Астыяга. Той, мяркуючы, што Камбіз І не будзе прэтэндаваць на прастол Мідыі, даў дазвол на шлюб Камбіза са сваёй дачкой Манданай. Дзіцё ад гэтага шлюбу — Кір II — у выніку змог прэтэндаваць на пасады Мідыі і Лідыі (маці Манданы была дачкой Аліята II Лідыйскага). Сёння лічыцца, што дадзеныя кроўныя сувязі маглі быць пазнейшай выдумкай, хоць іхная магчымасць цалкам не адмаўляецца. Мікалай Дамаскі памылкова сцвярджаў, што сапраўдным імем Камбіза было Атрадат і што ён загінуў у 551 да н.э. у бітве з Мідыяй на Персідскай мяжы.

Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Цары персідскія
Катэгорыя:Памерлі ў 559 годзе да н.э.
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі VI стагоддзя да н.э.
Кір I

**Кір I** (, ) — персідскі цар з дынастыі Ахеменідаў, сын Тэіспа, унук Ахемена.

Падзяліў разам з братам Арыярамнам царства свайго бацькі. Кір І асацыюецца, хоць і не ўсімі даследчыкамі, з Курасам Парсумаскім. Упершыню Курас узгадваецца ў 652 да н.э., калі ён выступіў на баку вавілонскага цара Шамаш-шум-укіна ў няўдалай вайне таго са сваім братам асірыйскім царом Ашурбаніпалам.

Курас узгадваееца зноў у 639 да н.э. У той год Ашурбаніпал захапіў Элам і прымусіў скарыцца сабе ўсіх саюзнікаў Эламу, у тым ліку Кураса. Яго сын Аруку быў пасланы ў Асірыю заплаціць даніну Ашурбаніпалу. Пасля Курас знікае з гістарычных запісаў. Верагодна, ён працягваў плаціць даніну і пасля смерці Ашурбаніпала, а з падзеннем Асірыі ў 612 да н.э. патрапіў пад уплыў Мідыі. Памёр за панаваннем мідыйскага цара Кіяксара (633 да н.э. — 584 да н.э.) ці яго сына Астыяга (584 да н.э. — 550 да н.э.). Пераемнікам Кіра І на пасадзе цара стаў яго сын Камбіз I.

## Літаратура 
* A. Shapur Shahbazi: *Cyrus I*. In: *Encyclopædia Iranica*, vol. 6, p.&nbsp;516

Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі VI стагоддзі да н.э.
Катэгорыя:Ахеменіды
Катэгорыя:Цары персідскія
Волін (горад)

**Волін** (, ) — горад у Польшчы, уваходзіць у склад Каменьскага павета Заходнепаморскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Волін.

Знаходзіцца на востраве Волін, ля вусця Одэра (Одра). Займае плошчу 14,47 км² (на 2013 год). Насельніцтва 5 001 чалавек (на 2014 год).

## Гісторыя 
Гісторыя горада пачынаецца з засялення заходнімі славянамі вострава Волін у VIII стагоддзі. Аб паселішчы славян-валінян (валынянаў) на востраве Волін згадвае ў IX стагоддзі Баварскі Географ. Адам Брэменскі ў IX стагоддзі ў «Дзеях святароў Гамбургскай царквы» называў Волін назвай «Юмнэ». У X—XII стагоддзях Волін быў буйным рамесным і гандлёвым цэнтрам, дзе сыходзіліся шляхі купцоў з Візантыі, Азіі, Фрысландыі, Русі і з заходнеславянскіх паселішчаў, размешчаных на беразе Балтыйскага мора. Эбон Рэймскі ў 1126 годзе і манах Прыфлінгенскі ў «Жыціі Атона» (XII стагоддзе), называюць Волін «Юлінам».

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка горада
Пасудзіна Дзьюара

**Пасудзіна Дзьюара** — пасудзіна, прызначаная для працяглага захоўвання рэчываў пры падвышанай або паніжанай тэмпературы. Перад змяшчэннем у пасудзіну Дзьюара рэчыва неабходна нагрэць або астудзіць. Пастаянная тэмпература падтрымліваецца пасіўнымі метадамі, за кошт добрай цеплаізаляцыі і / або працэсаў у рэчыве (напрыклад, кіпенне). У гэтым асноўнае адрозненне пасудзіны Дзьюара ад тэрмастатаў, крыястатаў.

## Гісторыя 
Першы кантэйнер для захоўвання звадкаваных газаў быў распрацаваны ў 1881 годзе нямецкім фізікам А. Ф. Вейнхольдам. Ён уяўляў сабой шкляную скрыню з падвойнымі сценкамі з адпампаваным з міжсценачнай прасторы паветрам і быў выкарыстаны фізікамі К. Альшэўскім і С. Урублеўскім для захоўвання вадкага кіслароду.

Шатландскі фізік і хімік сэр Джэймс Дзьюар у 1892 годзе ўдасканаліў шкляную скрыню Вейнхольда, ператварыўшы яе ў двухсценкавую колбу з вузкім горлам для памяншэння выпарэння вадкасці. Межсценачную прастору пасерабрылі і з яе аткачана паветра. Гэтую канструкцыю Дзьюар падвесіў на спружынах у металічным кажусе. Дзякуючы сваёй распрацоўцы Дзьюар першым змог атрымаць і захаваць вадкі (1898) і нават цвёрды (1899) вадарод.

Першыя пасудзіны Дзьюара для камерцыйнага выкарыстання былі зроблены ў 1904 годзе, калі была заснавана нямецкая фірма Thermos GmbH па вытворчасці тэрмасаў.

## Будова 
Арыгінальная пасудзіна Дзьюара ўяўляў сабой шкляную колбу з падвойнымі сценкамі, з прасторы паміж якімі выпампавана паветра. Для памяншэння страты на выпраменьванне абедзве ўнутраныя паверхні колбы былі пакрыты пластом, які адлюстроўваюць. Дзюар выкарыстаў срэбра. Падобная канструкцыя ўжываецца і ў сучасных танных бытавых тэрмасах.

thumb|справа|Азот выпараецца з пасудзіны Дзьюара

## Прызначэнне і прымяненне 
* У побыце і ў харчовай індустрыі, пасудзіны Дзьюара (тэрмас) часта выкарыстоўваюцца для захавання тэмпературы ежы або напояў.
* У лабараторыях і ў прамысловасці пасудзіна Дзьюара выкарыстоўваецца для захоўвання крыавадкасцей, часцей за ўсё вадкага азоту.
* У медыцыне і ветэрынарыі спецыяльная пасудзіная Дзьюара выкарыстоўваюцца для працяглага захоўвання біялагічных матэрыялаў пры нізкіх тэмпературах.
* У геафізіцы ў пасудзіне Дзьюара змяшчаюць электронныя кампаненты і крышталі пры працы ў гарачых свідравінах (ад 400К).

## Гл. таксама 
* Тэрмас
* Крыястат

## Літаратура 
* Burger, R., U.S. Patent 872 795, «Double walled vessel with a space for a vacuum between the walls», December 3, 1907.
* *Сивухин Д. В.* Общий курс физики. — М.: Наука, 1975. — Т. II. Термодинамика и молекулярная физика. — 519 с.

Катэгорыя:Кліматычнае і халадзільнае абсталяванне
Катэгорыя:Цеплатэхніка
Ваўнянкі

**Ваўнянкі** (*Lymantriinae*) — падсямейства насякомых атрада матылёў.

## Апісанне 
Начныя матылі. Крылы ў размаху 25—70 мм. Цела патоўшчанае, густа апушанае. Ротавыя органы рудыментарныя (матылі не кормяцца).

## Пашырэнне 
У сусветнай фаўне каля 4 тыс. відаў. Пашыраны па ўсім свеце, найб. шматлікія ў вільготных трапічных лясах Азіі і Афрыкі. На Беларусі 12 відаў, сярод іх манашка, ваўнянка вярбовая, залатагузка, няпарны шаўкапрад — шкоднікі пладовых і лясных дрэў.

## Асаблівасці біялогіі 
Кукалкі развіваюцца ў коканах. Вусені з пучкамі валаскоў на членіках, мнагаедныя, кормяцца лісцем пераважна дрэвавых раслін. Зімуюць у розных стадыях, часцей вусені.

## Літаратура 
* Ваўнянкі //
Шчытні

**Шчытні** (*Notostraca*) — атрад шчэлепаногіх ракападобных.

## Апісанне 
Даўжыня цела з адросткам да 10 см, з шырокім дахападобным плоскім карапаксам — шчытком (адсюль назва), на якім спераду размешчана пара складаных (фасетчных) вачэй і няпарнае простае вочка. Цела складаецца з трох раздзелаў — галавы, грудзей і брушка. На галаве 5 пар, на грудзях да 70 пар грудных лістападобных ног, вонкавая частка якіх пераўтворана ў жабры. Мандыбулы буйныя і здольныя пераціраць ежу. Колькасць тулаўных сегментаў дасягае 40, але падзел тулава на грудзі і брушка выражаня не яўна. Пярэднія тулаўныя сегменты, якія нясуць канцаваіны, утвараюць грудзі. Усе сегменты, што папярэднічаюць 11-му, які з’яўляецца палавым, нясуць па адной пары прыдаткаў. Ззаду ў выніку зліцця грудных сегментаў утвараюцца кольцы, кожнае з якіх можа несці некалькі (да шасці) канцавін. Пазбаўлены прыдаткаў задні аддзел тулава ўяўляе сабой сегментаванае брушка, з адросткам (тэльсанам) і парай доўгіх ніткападобных прыдаткаў.

## Пашырэнне 
Вядомы з верхняга карбону, выкапнёвыя вельмі падобныя да сучасных. Адносяцца да адзінага сямейства *Triopsidae* з двума родамі  і . У сусветнай фаўне адрозніваецца прыкладна дзясятак сучасных відаў.

Пашыраны ў Еўропе і Паўночнай Амерыцы ў зацішных прэсных часовых вадаёмах, дзе адсутнічаюць рыбы. На Беларусі ў веснавых снегавых лужынах, якія перасыхаюць, і часовых вадаёмах адзначаны 2 віды:  і .

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца дэтрытам, парасткамі водных раслін, дробнымі воднымі жывёламі. Пярэднія 9 пар грудных канцавін выкарыстоўваюцца для збору часцінак дэтрыта з дна, на якім шчытні, хоць яны і добрыя плыўцы, усё ж праводзяць большую частку часу.

Раздзельнаполыя, але самцы трапляюцца значна радзей за самак, таму размнажэнне пераважна партэнагенетычнае. Самкі выносяць яйцы ў яйцавых мяшках на 11-й пары грудных ног, адкладваюць іх на дно вадаёма, дзе яны зімуюць. Яйцы вельмі жыццяздольныя (да 15 гадоў пасля высыхання і прамярзання ажываюць), у некаторых відаў высыханне яец фактычна неабходнае для іх наступнага нармальнага развіцця. Лічынкі — наўпліусы. Развіццё з метамарфозай. Працягласць жыцця да 1 месяца.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Шчэлепаногія
Ваўнянка

**Ваўня́нка ружовая**, **Вяўнянка**, **Малачай моташны**, валвяк, валовік, каровеха, малочнік, кабыленка, малачай, кароўка, каза, лосеў грыб, ваўненка, валнушка, валняшка, гарашка, гарашачка, валнуха, ваўнячка, красненькая, ваўнейка, валнейка, валанянка, валненка, ваўняначка, вайлушачка, мачонка, мачоначка, мачонік, салёнік, адсаліванік, горкі грыб, вавёнка, ваўняк, воўленка, волненка, валойка, валасянка, каза, таварычы рыжок, вужаўка, каровенка, воўнянка, воўненіца, воўнік, воўчы рыжок, ваўнянак, валнуха, валаўяк, валмянік, валамянка, баран, мачонка, падалешка, падалешнік, малачайка, воўчанак, валвянка, ваўнёнка, валэвінка, ваўнюнка, валжанка, кабыла, малачанік.

## Апісанне 
Пладовае цела грыба — шапка на ножцы.
Шапка дыяметрам 4—10 см, пукатая, потым шырокалейкападобная, з падагнутым уніз пушыстым краем, чырванавата-ружовая, з выразнымі канцэнтрычнымі зонамі, сухая або слізкаватая, лямцава-валасістая. Мякаць шчыльная, светла-крэмавая, з белым едкім млечным сокам, са слаба смалістым пахам. Пласцінкі прырослыя або зыходзячыя, белаватыя, потым жаўтавата-ружаватыя. Ножка цыліндрычная, пустая, гладкая, святлейшая за шапку.

## Пашырэнне 
 Беларусі]]
Пашырана ў Еўропе, Усходняй Азіі, Паўночнай Амерыцы. На тэрытоыі Беларусі трапляецца ўсюды. Расце групамі ў лясах розных тыпаў, асабліва ў бярэзніках (утварае з бярозай мікарызу). Пладовыя целы з’яўляюцца ў ліпені—кастрычніку.

## Спажыванне 
Ядомы грыб (спажываецца салёны пасля вымочвання або адварвання). У некаторых краінах (Германіі, Польшчы) лічыцца ядавітым.

## Літаратура 
* 
*  — С. 424.
* 

Катэгорыя:Млечнік
Катэгорыя:Грыбы Еўразіі
Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Хвалі Мартэно

**Хвалі Мартэно**, **электрафон** () — монафанічны электронны музычны інструмент, з 7-актаўнай клавіятурай фартэпіяннага тыпу, а таксама ніткай з кольцам, які апранаецца на паказальны палец правай рукі.

У левай частцы інструмента размешчана кнопка, якая грае ролю смычка. Для атрымання гуку музыканту неабходна націснуць клавішу на клавіятуры альбо нацягнуць нітку да адпаведнай пазіцыі і націснуць левую кнопку. Сіла націску на яе кіруе атакай і гучнасцю. Побач ёсць пераключальнік рэжымаў кіравання (пры дапамозе клавіятуры або ніткі) і пераключальнікі тэмбру.

Сканструяваны ў 1920-х гадах у Францыі Морысам Мартэно.

Аліўе Месіян напісаў «Нявыдадзеныя лісткі» для хваль Мартэно і фартэпіяна, дзе хвалі Мартэно выкарыстоўваюцца як падгалосак вядучаму інструменту - фартэпіяна.

## Спасылкі 
* Christine Ott — ondes Martenot composer homepage
* Thomas Bloch — ondes Martenot concertist homepage

Катэгорыя:Электронныя музычныя інструменты
Катэгорыя:Клавішныя музычныя інструменты
Buphagus

**Buphagus** — род птушак сямейства шпаковых атрада вераб'інападобныя, з двума відамі (некаторыя даследчыкі вылучаюць іх у асобнае падсямейства Buphaginae). Buphagus жывуць толькі ў Афрыцы, дзе з’яўляюцца шырока распаўсюджанымі і часта сустракаемымі птушкамі. Характэрная рыса ладу жыцця гэтых птушак — прыхільнасць да буйных капытных, са шкуры якіх яны выклёўваюць насякомых і іх лічынак — свой асноўны корм. Птушкі садзяцца на цела жывёлы і падоўгу сядзяць, перасоўваючыся разам з ім.

Buphagus — аселыя птушкі. Практычна ўвесь час, незалежна ад сезону, днём яны праводзяць каля статкаў дзікіх траваедных (пераважна буйных — сланоў, насарогаў, тураў, зебр, гну) або хатняй жывёлы; ноч птушкі праводзяць у чароце вялікімі зграямі. Яны купкамі садзяцца на жывёл і, чапляючыся за іх шкуру з дапамогай вострыя кіпцікаў, лазяць па ўсім целе, выбіраючы наскурных паразітаў — кляшчоў, вошай і г.д. і іх лічынак, а таксама выдзіраюць з-пад шкуры лічынак аваднёў.  Buphagus могуць разглядацца як сімбіятычныя чысцільшчыкі, якія пазбаўляюць капытных ад паразітаў.

Катэгорыя:Шпаковыя
Валомін

**Валомін** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Валамінскага павета Мазавецкага ваяводства, частка Варшаўскай агламерацыі. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Валомін. Насельніцтва — 36&nbsp;568 чалавек (на 2004 год).

## Эканоміка 
Шкляны, гарбарны, дрэваапрацоўчы, чыгуналіцейны заводы.

## Вядомыя асобы 
* Афанасій Мартас

thumb|left|200px|Валомін

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка горада
Astylosternus robustus

**Astylosternus robustus** — земнаводнае сямейства .

## Апісанне 
Самцы буйнейшыя за самак (даўжыня да 13 см),

## Арэал і экалогія 
Astylosternus robustus распаўсюджаная ў Камеруне. Жывуць пераважна ў вадзе; самкі жывуць на сушы, у глыбокіх норах. Лёгкія слаба развітыя. Спароўванне і нераставанне адбываюцца ў вадзе. У перыяд размнажэння ў самцоў скура па баках тулава і на сцёгнах пакрыта шматлікімі тонкімі чорнымі валасападобнымі вырастамі; гэтыя ўтварэнні забяспечаны крывяноснымі капілярамі і служаць дадатковым органам скурнага дыхання. Па заканчэнні спаравання «валасы» амаль знікаюць да наступнага перыяду размнажэння.

Катэгорыя:Бясхвостыя земнаводныя
Шарсцісты насарог

**Шарсцісты насарог** (*Coelodonta antiquitatis*) — вымерлае непарнапальцае млекакормячае сямейства насарогаў.

## Апісанне 
Шарсцісты насарог быў буйнейшым за сучасных насарогаў (вышыня ў карку больш за 2 м) і пакрыты густой поўсцю. Цела масіўнае, з тлушчавым гарбом на шыі, на галаве два рогі: пярэдні на носе (даўжыня да 1 м), задні на лбе (значна карацейшы). Шарсцісты насарог разам з мамантамі жыў у тундры і лесатундры: харчаваўся травой, ігліцай, хмызнякамі і маладымі парасткамі дрэў. Шарсцісты насарог быў распаўсюджаны ў познім плейстацэне па ўсёй Еўропе (акрамя крайняга Поўдня) і Паўночнай Азіі. У шматгадовамерзлых горных пародах Усходняй Сібіры знаходзяць косці і нават трупы шарсцістых насарогаў, пакрытыя цёмна-карычневай поўсцю. Два трупы (без валасоў) знойдзены ў Заходняй Украіне ў гліністых пясках, прасякнутых нафтай. Чалавек старажытнага каменнага веку паляваў на шарсцістых насарогаў; захаваліся наскальныя малюнкі шарсцістых насарогаў.

Катэгорыя:Насарогі
Катэгорыя:Сысуны плейстацэну
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1799 годзе
Бражнікі

**Бражнікі** (*Sphingidae*) — сямейства насякомых атрада матылёў.

## Апісанне 
Размах крылаў 2—20 см, пярэднія вузкія, выцягнугыя, заднія меншыя, часта з яркімі плямамі або перавязямі. Цела тоўстае, верацёнападобнае, хабаток доўгі (у некаторых трапічных відаў больш за 25 см), вусіхі тоўстыя, роўныя. Смокчуць нектар кветак, завісаючы ў паветры.

Вусені голыя, цыліндрычныя, з своеасаблівым ражком на задняй частцы брушка. Кормяцца лісцем, агаляюць парасткі. Зімуюдь у фазе кукалкі ў глебе.

## Арэал 
Адрозніваецца каля 1200 відаў. Пашыраны на ўсіх мацерыках, большасць у тропіках; на Беларусі 18 відаў, у т. л. , , . Жывуць у лясах, садах, парках, на лугах, ускраінах балот.

## Спосаб жыцця 
Большасць бражнікаў актыўныя на змярканні і ноччу. Некаторыя віды — шкоднікі раслін.

## Гл. таксама 
* Hyles lineata
* Manduca jasminearum

## Літаратура 
* 
* 
*
Ота Штапф

**Ота Штапф** (, 23 сакавіка 1857 — 3 жніўня 1933) — аўстрыйскі (нямецка-аўстрыйскі).

Ота Штапф памёр 3 жніўня 1933 года.

## Навуковая дзейнасць 
Ота Штапф спецыялізаваўся на Мохападобных і на насенных раслінах.

## Асноўныя публікацыі 
* *Botan Ergebnisse der Polak’schen Expedition nach Persien* (Memoirs of the Imperial Academy, Vienna, 1885—1886);
* *Beitrage zur Flora v Lycien, Carien u Mesopotamien* (ibid, 1885—1886);
* *Die Arten der Gattung Ephedra* (ibid, 1889);
* *Pedaliaceae and Martyniaceae* (Engler u Prantl Naturliche Pflanzen-familien, 1895);
* *Flora of Mount Kinabalu in North Borneo* (Trans Linn Soc, 1894);
* *Melocanna bambusoides* (ibid, 1904);
* ''Structure of 'Sararanga sinuosa* (Journ Linn Soc, 1896);
* *Dicellandra and Phaeoneuron* (ibid, 1900);
* *Monograph of the Indian Aconites* (Annals, Royal Botanic Garden, Calcutta, 1905). In Hooker’s Icones plantarum, about 100 plates with text, 1891—1905;
* *Part of Gramineae* (Flora of British India, 1897);
* *Apocynaceae* (Flora of Tropical Africa, 1904);
* *Gramineae* (Flora Capensis, 1897—1900);
* *Lentibulariaceae* (ibid, 1904);
* *Pedaliaceae* (ibid, 1904).

## Літаратура 
* Robert Zander; Fritz Encke, Günther Buchheim, Siegmund Seybold (Hrsg.): *Handwörterbuch der Pflanzennamen''. 13. Auflage. Ulmer Verlag, Stuttgart 1984, ISBN 3-8001-5042-5.

## Спасылкі 
* DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Otto Stapf

Катэгорыя:Батанікі Аўстрыі
Пол Карпентэр Стэндлі

**Пол Карпентэр Стэндлі** (, 21 сакавіка 1884 — 2 чэрвеня 1963) — амерыканскі батанік.

## Біяграфія 
Пол Стэндлі нарадзіўся 21 сакавіка 1884 года ў горадзе Авалон штата Місуры.

Пол Карпентэр Стэндлі наведваў  у Спрынгфілдзе (Масачусетс) і . Ён працаваў у Дзяржаўным універсітэце Нью-Мексіка ў якасці навуковага супрацоўніка да 1909 года. Пазней Пол Карпентэр Стэндлі перайшоў у Смітсанаўскі інстытут, дзе ён працаваў да 1928 года.

Пол Карпентэр Стэндлі памёр у Тэгусігальпе 2 чэрвеня 1963 года.

## Навуковая дзейнасць 
Пол Карпентэр Стэндлі спецыялізаваўся на папарацепадобных, мохападобных і на насенных раслінах.

## Навуковыя працы 
* «*Flora of New Mexico*». Wooton, Elmer Ottis. — Lehre: Cramer, 1972, [Nachdr. d. Ausg.] Вашынгтон, 1915.
* «*Flora of Glacier National Park Montana*». Стэндлі, Пол К. — Lehre: Cramer, 1969, Author. repr. [d. Ausg.] Вашынгтон, 1921.
* «*Flora of the Panama Canal zone*». Стэндлі, Пол К. — Lehre: Cramer, 1968, Author. repr. [d. Ausg.] United States National Museum, 1928.

## Літаратура 
* 
* Williams, Louis O. «Paul Carpenter Standley». Taxon, Vol. XII, No. 7, Aug. — Sept. 1963.
* Brummitt, R. K.; C. E. Powell (1992). *Authors of Plant Names*. Royal Botanic Gardens, Kew. ISBN 1-84246-085-4.

Катэгорыя:Батанікі ЗША
Слізь

thumb

**Слізь** — прадукт сакрэцыі клетак, у шматклетачных арганізмах — пераважна эпітэліяльнай тканкі слізістых абалонак. 

Гэта глейкае рэчыва часцей за ўсё складаецца з гліказамінагліканаў, таксама часта ўтрымлівае некаторыя антысептыкі (напрыклад, лізацым) і імунаглабуліны, якія служаць для абароны эпітэліяльных клетак лёгкіх, страўнікава-кішачнага тракта, мочапалавой сістэмы, зроку і слыху ў млекакормячых; эпідэрмісу ў земнаводных, жабраў у рыб. Слімакі, смаўжы і некаторыя беспазваночныя таксама вырабляюць слізь, якая, апроч ахоўнай функцыі (як слізістай, так і ад драпежнікаў з-за непрыемнага смаку), можа палегчыць перасоўванне і адыгрываць сваю ролю пры камунікацыі.

## Гл. таксама 
* Насавая слізь
* Шэрая слізь
* Предэякулят
* Слизевые хады

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці
Тэрапія

**Тэрапія** ( [therapeia] — лячэнне, аздараўленне) — працэс, мэтай якога з'яўляецца палягчэнне, зняцце ці ліквідацыі сімптомаў і праяў таго ці іншага захворвання, паталагічнага стану ці іншага парушэння жыццядзейнасці, нармалізацыя парушаных працэсаў жыццядзейнасці і ачуньванне, аднаўленне здароўя.

## Тэрапеўтычныя падыходы 
* **Этыятропная** тэрапія накіравана на ліквідацыю **прычыны** захворвання (напрыклад, антыбактэрыйная тэрапія пры інфекцыйных хваробах).

* **Патагенетычная** тэрапія накіравана на **механізмы** развіцця захворвання. Яна ўжываецца пры немагчымасці *этыятропнай* тэрапіі (напрыклад, замяшчальная тэрапія інсулінам пры цукровым дыябеце ў сувязі з недастатковай прадукцыяй гэтага гармону падстраўнікавай залозай і немагчымасцю, на сучасным узроўні развіцця медыцыны, аднавіць гэту функцыю).

* **Сімптаматычная** (паліятыўная) тэрапія ўжываецца для ліквідацыі асобных сімптомаў захворвання (напрыклад, ужыванне анальгетыкаў пры болі, гарачкапаніжальных прэпаратаў пры «высокай тэмпературы» і інш.) Яна можа ўжывацца ў дадатак да *этыятропнай* і *патагенетычнай* тэрапіі. 
*:Сімптаматычная тэрапія пры немагчымасці радыкальнага лячэння (тэрмінальная стадыя анкалагічнага захворвання і інш.) ажыццяўляецца ў рамках спектра лячэбна-сацыяльных мерапрыемстваў, званага паліятыўнай дапамогай.

## Кансерватыўнае лячэнне 
Кансерватыўнае (нехірургічнае) лячэнне (уласна, тэрапія) ажыццяўляецца хімічнымі, фізічнымі і біялагічнымі метадамі.

### Хімічныя і біялагічныя метады 
Хімічныя і біялагічныя метады з'яўляюцца асноўнымі кансерватыўнымі спосабамі ўздзеяння на хворы арганізм. Да іх ліку адносяцца:
* фармакатэрапія (уключаючы хіміятэрапію)
* фітатэрапія
* імунатэрапія
і іншыя, больш рэдкія, метады.

### Фізічныя метады 
Да фізічных кансерватыўных метадаў лячэння адносяцца фізіятэрапія, масаж і лячэбная фізкультура, гідратэрапія. У большасці выпадкаў гэтыя метады з'яўляюцца дапаможнымі. Фізіятэрапеўтычныя метады складаюцца з уздзеянні на арганізм з дапамогай электрамагнітных і гукавых выпраменьванняў:
* радыётэрапія
* УВЧ-тэрапія
* магнітатэрапія
* лекавы электрафарэз
* лазератэрапія

## Хірургічнае лячэнне 
Хірургічнае лячэнне фармальна выходзіць за рамкі ўнутранай медыцыны (тэрапіі). Ужываецца ў выпадку немагчымасці ці нізкай эфектыўнасці кансерватыўнага лячэння.

Тым не менш, тэрапію нельга лагічна супрацьпастаўляць хірургіі, паколькі хірургічнае ўмяшанне гэта прыватны выпадак лячэння (тэрапіі), які павінен ужывацца тады, калі гэта неабходна з пункту гледжання тэрапеўтычнай праграмы.

## Гл. таксама 
* Спіс відаў тэрапіі

## Літаратура 
* 
* 

*
Экзэма

thumb|200пкс|Экзэма
**Экзэма** ( — высыпанне на скуры, ад  — ускіпаю) — вострае ці хранічнае незаразнае запаленчае захворванне скуры, якое мае алергічную прыроду, што характарызуецца разнастайным сыпам, пачуццём пякоты, свербам і схільнасцю да рэцыдываў.

Тэрмін «экзэма» ўжывалі даўно (за два стагоддзі да нашай эры), але для абазначэння розных дэрматозаў, якія ўзнікаюць востра. Толькі ў першай палове XIX стагоддзя Уілен (1808), Бейтмен (1813) Рэйс (1823) і іншыя вучоныя вылучылі экзэму ў асобную назалагічную форму.

## Прычыны экзэмы 
Узнікненню экзэмы спрыяюць разнастайныя знешнія (механічныя, хімічныя, тэрмічныя і інш.) і ўнутраныя (захворванні печані, нырак, страўнікава-кішачнага тракта, эндакрыннай, нервовай сістэмы і інш.) фактары. Па этыялогіі (гэта значыць у залежнасці ад прычыны), лакалізацыі (размяшчэнні) і характару скурных праяў адрозніваюць некалькі формаў экзэмы.

## Гл. таксама 
* Псарыяз
* Дысгідроз
* Ружовы лішай
* Кандыдоз

## Спасылкі 
Катэгорыя:Захворванні скуры і яе прыдаткаў
Цытагенетыка

right|thumb|Выкарыстанне метаду FISH
**Цытагене́тыка** (ад  — «клетка» і γενητως — «што паходзіць ад кагосьці») — раздзел генетыкі, які вывучае заканамернасці спадчыннасці ва ўзаемасувязі з будовай і функцыямі арганоідаў, асабліва храмасом. Метады цытагенетыкі складаюцца з аналізу G-бэндынгу, флуарэсцэнтнай *in situ* гібрыдызацыі, параўнальнай геномнай гібрыдызацыі і іншыя. Часта задачай цытагенетычнага аналізу з'яўляецца вызначэнне паталагічнага карыятыпу.

## Гл. таксама 
* G banding en
* Fluorescent in situ hybridization, *FISH*
* Comparative genomic hybridization, *CGH*

## Крыніцы 
Катэгорыя:Генетыка
Катэгорыя:Храмасомы
Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Быхаўскага раёна

**Гісторыка-культурныя каштоўнасці Быхаўскага раёна** — аб’екты архітэктуры, археалогіі, гісторыі і мастацтва, помнікі горадабудаўніцтва і запаведныя мясціны на тэрыторыі Быхаўскага раёна Магілёўскай вобласці, якія знаходзяцца пад дзяржаўнай аховай Рэспублікі Беларусь.

У Быхаўскім раёне гісторыка-культурнымі каштоўнасцямі прызнаны 178 аб’ектаў, з якіх 157 — помнікі археалогіі, 15 — помнікі гісторыі, 6 — помнікі архітэктуры. У раёне знаходзіцца найбольшая сярод іншых раёнаў Магілёўскай вобласці колькасць гісторыка-культурных каштоўнасцей.
 
174 аб’екты — гісторыка-культурныя каштоўнасці рэгіянальнага значэння, 4 аб’екты — гісторыка-культурныя каштоўнасці рэспубліканскага значэння.

## Гісторыка-культурныя каштоўнасці Быхаўскага раёна 
|}
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Быхаўскі раён
Катэгорыя:Гісторыя Быхаўскага раёна
Катэгорыя:Славутасці Быхаўскага раёна
Катэгорыя:Культура Быхаўскага раёна
Валенберг

**Валенберг**:
* Аксель Валенберг (1898—1996) — шведскі скульптар.
* Ганна Валенберг (1858—1933) — шведская пісьменніца, драматург, перакладчыца
* Ёран Валенберг (1780—1851) — шведскі батанік.
* Рауль Валенберг (1912—1947) — шведскі дыпламат, які выратаваў жыцці дзясяткаў тысяч венгерскіх яўрэяў у перыяд Халакоста.
* Эрык Валенберг (1915—1999) — шведскі вынаходнік.

* Валенберг — опера эстонскага кампазітара Эркі-Свена Цююра.
Уільям Франклін Уайт

**Уільям Франклін Уайт** (.

Уільям Франклін Уайт памёр у 1954 годзе.

## Некаторыя публікацыі 
* *The Genus Eritrichum in North America*. In: *Bull. Torrey Bot. Club*. 29, Nr. 6, 1902, S. 407—414.
* *Code of Botanical Nomenclature*. In: *Bull. Torrey Bot. Club*. 1904, Vol. 31: 5: 249—261.
* *Native American species of Prunus*. 1915.

## Ушанаванні 
У яго гонар былі названы наступныя віды раслін:

* *Stenosiphonium wightii* Bremek.
* *Holigarna wightii* Balakr.
* *Bupleurum wightii* P.K.Mukh.
* *Commelina wightii* Raizada

## Літаратура 
* Brummitt, RK; CE Powell. 1992. *Authors of Plant Names*. Royal Botanic Gardens, Kew. ISBN 1-84246-085-4.
* Robert Zander, Fritz Encke, Günther Buchheim, Siegmund Seybold (Hrsg.): *Handwörterbuch der Pflanzennamen*. 13. Auflage. Ulmer Verlag, Stuttgart 1984, ISBN 3-8001-5042-5.

## Спасылкі 
* Сalflora.net

Катэгорыя:Батанікі Вялікабрытаніі
Ёран Валенберг

**Ёран (Георг) Ва́ленбе́рг** (; , Кропа, Вермланд, — , Упсала) — шведскі батанік.

З 1792 года вывучаў ва Упсальскім універсітэце прыродазнаўчыя навукі; у 1801 годзе атрымаў месца пры прыродазнаўчым музеі ва Упсале, падарожнічаў з батанічнаю мэтай па Скандынавіі, Швейцарыі і Карпатам.

З 1826 года — прафесар батанікі ва ўніверсітэце ва Упсале.

У гонар Ёрана Валенберга названы род прыгожаквітнеючых раслін з сямейства Званочкавыя — .

## Асноўныя працы 
* «Geographisk och Economisk Beskrifning on Kemi Lappmark» (Стакгольм, 1804)
* «Kamtschadalische Laub- und Lebemosse» (Берлін, 1811)
* «Flora lapponica» (Берлін, 1812)
* «De climate et vegetatione Helvetiae septentrionalis» (Цюрых, 1813)
* «Flora Carpatorum» (Гётынген, 1814)
* «Flora Upsaliensis» (Упсала, 1820)
* «Flora suecica» (Упсала, 1824—1826, 2 тома; другое выданне 1831—1833)

Катэгорыя:Батанікі Швецыі
Санта-Марыя-ды-Белен

[thumb|200px|[Кляштар еранімітаў]]
[thumb|200px|[Беленская вежа]]
**Санта-Марыя-ды-Беле́н** () — раён (фрэгезія) у Партугаліі, уваходзіць у акругу Лісабон. З’яўляецца складовай часткай муніцыпалітэта Лісабон. Знаходзіцца ў складзе буйной гарадской агламерацыі Вялікі Лісабон. Паводле старога адміністрацыйнага падзелу ўваходзіў у правінцыю Эштрэмадура. Уваходзіць у эканоміка-статыстычны субрэгіён Вялікі Лісабон, які ўваходзіць у Лісабонскі рэгіён. Насельніцтва складае 9752 чалавека на 2001 год. Займае плошчу 3,39 км².

Славутасці:
* Беленская вежа — помнік Сусветнай спадчыны
* Беленскі палац
* Манастыр еранімітаў — помнік Сусветнай спадчыны
* Музей электрычнасці
* Помнік першаадкрывальнікам

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Раёны акругі Лісабон
Вільгельм Герхард Валперс

**Вільге́льм Ге́рхард Ва́лперс** — нямецкі батанік XIX стагоддзя.

## Кароткая біяграфія 
Доктарская ступень была прысвоена яму ва ўніверсітэце Грайфсвальда ў 1839 годзе.

Ім апісана манатыпнае сямейства раслін , а таксама некаторыя вядомыя віды, напрыклад:
* 
* 

Імем Валперса названы род раслін  з сямейства Бабовыя.

## Працы 
* «Animadversiones criticae in Leguminosas Capenses Herbarii Regii Berolinensis», 1839
* «Repertorium botanices systematic?» (6 томаў, 1842—1847)
* «Annales botanices systematicæ» (3 тома, 1848—1853).

Катэгорыя:Батанікі Германіі
Катэгорыя:Батанікі XIX стагоддзя
Эрлангенска-Нюрнбергскі ўніверсітэт

**Эрлангенска-Нюрнбергскі ўніверсітэт** (афіцыйна **Універсітэт Фрыдрыха і Аляксандра ў Эрлангене і Нюрнбергу**, )&nbsp;— універсітэт у Германіі. Быў заснаваны герцагам Фрыдрыхам Брандэнбург-Байрайцкім у 1742 годзе ў Байрайце, а ў 1743 годзе пераведзены ў Эрланген. Сродкі ўніверсітэта, першапачаткова вельмі абмежаваныя, паступова пашыраліся; шмат для ўніверсітэта было зроблена маркграфам Аляксандрам; універсітэт, з прычыны гэтага, носіць імя Фрыдрых&nbsp;— Аляксандраўскага. З 1889 года ўніверсітэт размяшчаецца ў адмыслова збудаваным для яго будынку. У былым маркграфскім палацы знаходзіцца ўніверсітэцкая бібліятэка (180&nbsp;тыс. томаў, 1700 рукапісаў, калекцыя рысункаў галандскіх і нямецкіх вялікіх майстроў&nbsp;— Дзюрэра і інш.). У адмысловых будынках размяшчаюцца анатамічны, заолага-заатамічны, фізічны і фармакалагічны інстытуты і хімічная лабараторыя. Іншыя дапаможныя ўстановы ўніверсітэта: шпіталь, хірургічная, афтальмалагічная і акушэрская клінікі, патолагаанатамічны і фізіялагічны інстытуты, мінералагічны кабінет, батанічны сад. У 1901 годзе ва ўніверсітэце было студэнтаў&nbsp;— 977, слухачоў&nbsp;— 17, навучальнікаў было&nbsp;— 60. Перад універсітэтам помнік заснавальніку ўніверсітэта маркграфу Фрыдрыху.

У наш час ва ўніверсітэце навучаецца больш за 25&nbsp;000 студэнтаў.

## Вядомыя выпускнікі 
* Эдуард Бухнер — хімік, Нобелеўскі лаўрэат 1907 года;
* Ганс Вільгельм Гейгер — фізік;
* Юстус Лібіх — хімік;
* Эмі Нётэр — матэматык;
* Георг Ом — фізік;
* Георг Фрыдрых Пухта — юрыст;
* Ганс Рэйхенбах — філосаф;
* Людвіг Андрэас Феербах — філосаф;
* Людвіг Эрхард — канцлер ФРГ у 1963—1966;
* Іаган Петэр Хебель — пісьменнік і педагог

## Афіцыйны сайт 
* http://www.uni-erlangen.de

Катэгорыя:Універсітэты Германіі
Катэгорыя:Эрланген
Катэгорыя:Нюрнберг
Катэгорыя:1742 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Германіі