Трызуб (геральдыка)

**Трызуб** — асабісты знак князёў роду Рурыкавічаў, цяпер украінскі нацыянальны сімвал, сучасны малы дзяржаўны герб Украіны.

Ёсць розныя версіі паходжання і значэння герба, ні адна з іх не агульнапрызнаная, але вылучаюць некалькі найбольш абгрунтаваных — інтэрпрэтацыю Трызубца як стылізаваную выяву сокала, або крыжа якара.

## Гісторыя 
### Старажытная Русь 
]]
У старажытнай Кіеўскай дзяржаве Трызуб быў знакам князёў з уладарнага роду Рурыкавічаў, але дыскутуецца быў Трызуб знакам толькі Рурыкавічаў ці таксама старажытным знакам славян. У Скандынавіі і ў Паўночна-Заходняй Еўропе, адкуль, верагодна, паходзіць Рурык, знакаў, падобных да Трызуба, наогул не выяўлена.

На сённяшні дзень найбольш старажытнымі артэфактамі з’яўляюцца: двухзуб Святаслава Вялікага (яна намалявана на пячатцы, знойдзенай у 1912 г. пры раскопках Дзесяціннай царквы) і трызубец на залатых і срэбных манетах Уладзіміра Вялікага. У балгарскім летапісе «Манасійская хроніка» (XIV ст.) ёсць выява войска Святаслава пад Дарастолам са сцягамі, на вяршынях якіх намаляваны трызубцы.
Файл:Святослав знак.svg|link=|Двухзуб Святаслава Ігаравіча
Файл:Coin of Vladimir the Great (drawing).png|link=|Трызуб на манеце Уладзіміра Святаслававіча
Вялікае ўражанне на сучаснікаў рабілі трызубцы на цэгле Дзесяціннай царквы ў Кіеве (986—996 гг.); Трызубцы, адлітыя на кафлях Успенскай царквы ва Уладзіміры (1160 г.); адзіночны Трызуб, выдрапаны ў Сафійскім саборы (у Кіеве) на слупе паўднёвай галерэі, якая да перабудовы была вонкавай паўночнай сцяной сабора; мяркуюць, што форма гэтага знака належала Брачыславу Ізяславічу.

У наш час «вядома больш за дзве тысячы прадметаў з выявай знакаў Рурыкавічаў»: манеты, падвескі, пячаткі, упрыгожанні на мячах, прылады працы, посуд, рукапісы; цэглы, кафлі, камянёў цэркваў, замкаў, палацаў. Асабліва шмат Трызубаў у розных варыянтах намалявана на русінскіх падвесках, якія былі «апазнавальнымі знакамі службовых асоб Кіеўскай Русі».

Трызуб стаў спадчынным геральдычным сімвалам для нашчадкаў Уладзіміра Святаславіча — Святаполка I (1015—1019), Яраслава Мудрага (1019—1054) і іншых князёў.

Двухзуб быў сімвалам Ізяслава Яраславіча (1054—1078), Святаполка II Ізяславіча (1093−1113), галіцкага князя Льва Данілавіча (1264—1301).

«Знак Рурыкавічаў» на працягу некалькіх стагоддзяў быў распаўсюджаны па ўсім княствам Кіеўскай Русі, але «знак Рурыкавічаў» зведаў змены, у некаторых князёў ён нават перайшоў з трызубца на двухзубец; або да класічнага ўладзімірскага трызуба дадаваліся крыж на адным з рукавоў або збоку, паўмесяц, арнаментальныя ўпрыгажэнні і інш. Гісторыкі пастанавілі, што пры перадачы герба ад бацькі да сына ў «бацькаўскую версію» дадаваліся невялікія змены — так узнікла шмат разнавіднасцяў «рурыкаўскага знака». Сучасная гістарыяграфія ведае каля 200 разнавіднасцей Трызуба.

#### Агульная колькасць вядомых навуцы «Рурыкавых знакаў». 
Апошнія навуковыя распрацоўкі па класіфікацыі княжацкага знака роду Рурыкавічаў належаць С. В. Бялецкаму. Паводле яго даследаванняў, для 39 князёў V—VII родаў дынастыі Рурыкавічаў, якія жылі ў канцы X — пачатку XII ст., вядома крыху больш за 14 тыпаў знакаў, гэта значыць каля 36 % князёў карысталіся ўласнымі гербамі. Для прадстаўнікоў шасці наступных пакаленняў роду Рурыкавічаў (каля 280 чалавек), якія жылі ў XII—XIII ст. С. В. Бялецкі прыводзіць больш за 250 відаў княжацкіх знакаў, гэта значыць «асабістымі і родавымі знакамі» карысталіся больш за 90 % князёў Рурыкавічаў

У пачатку 1990-х гадоў гісторыкі спрачаліся аб законнасці выкарыстання Трызуба ў якасці дзяржаўнага герба. Праціўнікі Трызуба настойвалі на тым, што гэта знак дынастыі Рурыкавічаў і не мае дачынення да ўсяго ўкраінскага народа.

Пасля аднаўлення ўкраінскай нацыянальнай дзяржаўнасці Вярхоўная Рада Украіны сваёй пастановай «Аб Дзяржаўным гербе Украіны» ад 19 лютага 1992 году зацвердзіла Трызуб малым гербам Украіны, лічачы яго галоўным элементам Вялікага гербу Украіны. У цяперашні час, згодна з Канстытуцыяй Украіны, прынятай 28 чэрвеня 1996 года, галоўным элементам вялікага Дзяржаўнага Герба Украіны з’яўляецца Трызуб Уладзіміра Святаславіча — малы Дзяржаўны Герб Украіны.

## Трызуб у Беларусі 
, Князя Полацкага]]

### Пячатка Ізяслава 
Першая пячатка Ізяслава Уладзіміравіча, продка полацкіх князёў Ізяславічаў, Знойдзена ў кастрычніку 1953 года на Нярэўскім раскопе ў Ноўгарадзе па-за якім-небудзь археалагічным пластом. Прыналежнасць пячаткі Янін абгрунтоўваў прачытаннем імя на кругавым надпісе і тым, што полацкі князь Ізяслаў Уладзіміравіч (978—1001) адзіны князь Ізяслаў у акрэсленым часе. Належнасць пячаткі менавіта князю даследчык выводзіў з наяўнасці на ёй княжацкага знаку і кругавога надпісу, бо на яго думку кругавыя надпісы ўласцівы менавіта княжацкім пячаткам.

У 2022 годзе беларускія археолагі знайшлі Трызуб на фрагменце посуду пры раскопках на рацэ Менцы, месцы першапачатковага заснавання Менска. Мяркуецца, што гэта можа быць асабісты радавы знак полацкага князя Ізяслава. Гэта першы артэфакт, знойдзены ў Беларусі, з геральдычным знакам князя Ізяслава.

### Магчымая сувязь Калюмны і Трызубца 

Файл:Columns of Gediminas (gold).png|link=|Калюмна Гедыміна
Файл:Coat of Arms of Zasłaŭje, Belarus.svg|link=|Імаверны Трызуб Ізяслава
Файл:Emblem of Kievan Rus.svg|link=|Трызуб Уладзіміра
Паходжанне Калюмнаў, аднаго з дзяржаўных сімвалаў ВКЛ і герба Гедымінавічаў, пэўна не вызначана. Адна з магчымых версій грунтуецца на падставе візуальнага падабенства Трызубцаў і Калюмнаў. Па сутнасці, ён будуецца па той жа схеме: падстава ў выглядзе перавернутай літары «П» з дадатковымі элементамі. На карысць гэтай версіі гавораць і шматлікія сваяцкія сувязі паміж галінамі Рурыкавічаў і літоўскімі князямі, таму частка гісторыкаў выводзіць Калюмны напрамую ад знакаў Рурыкавічаў. Магчыма, спачатку Калюмны былі гербавым знакам Полацкага княства, разам з далучэннем якога яны перайшлі да Вялікага Княства Літоўскага.

### Гарады 
Трызуб Ізяслава Прысутнічае на Гербах Заслаўя і Брагіна
Файл:Coat of Arms of Zasłaŭje, Belarus.svg|link=|Герб Заслаўя
Файл:Coat of Arms of Brahin 2001.svg|link=|Герб Брагіна
Паводле падання, кіеўскі князь Уладзімір Святаславіч назваў паселішча Заслаўе ў гонар свайго сына і сына полацкай князёўны Рагнеды Рагвалодаўны — Ізяслава, які з мячом заступіўся за маці.

На гербе ж Брагіна, знак Ізяслава адлюстроўвае ранні перыяд гісторыі горада (XII—XIII стст.) і ўказвае на Полацкае княства як адзін з цэнтраў фарміравання беларускай сярэдневяковай дзяржаўнасці. Разам з тым княжацкі трызубец звязваецца з часамі, калі Брагінам валодалі князі кіеўскія, і ўяўляе сабой трансфармаваны варыянт радавой сімволікі Рурыкавічаў.

## Сучаснасць 
У наш час Трызуб актыўна выкарыстоўваецца ўкраінскай дзяржавай і яе грамадствам. Таксама яго можна сустрэць на сімволіцы беларускай дыяспары ва Украіне і беларускіх ваенных фарміраванняў на баку Украіны.

Пасля пачатку вайны на ўсходзе Украіны і анексіі Крыма Расіяй у 2014 годзе, існуюць звесткі, што расійскія ўлады затрымліваць людзей за наяўнасць, або выкарыстанне ўкраінскіх дзяржаўных сімвалаў. Таксама ўкраінскія герб і сцяг выкарыстоўваюцца як сімвал супраць акупацыі