Мяцеж Глінскіх

**Мяце́ж Глі́нскіх** — выступленне групы князёў пад кіраўніцтвам Міхаіла Львовіча Глінскага ў 1508 годзе, якое стала вынікам барацьбы за ўладу ў Вялікім Княстве Літоўскім паміж дзвюма групоўкамі шляхты ў апошнія гады княжання Аляксандра Ягелончыка. Непасрэднай прычынай пачатку мяцяжу стала адхіленне ад пасад Міхаіла Глінскага новым вялікім князем літоўскім Жыгімонтам Старым пад уплывам чутак, распаўсюджаных асабістым ворагам Глінскага Янам Забярэзінскім. Пасля няўдачы мірнага вырашэння справы ў судзе Глінскі і яго прыхільнікі, якімі пераважна былі члены клана Глінскіх, паднялі мяцеж. Праз некаторы час мяцежнікі перайшлі на службу да вялікага князя маскоўскага Васіля III, тым самым змяніўшы сутнасць выступлення, ператварыўшы яго ў частку маскоўска-літоўскай вайны 1507—1508 гадоў. Агульная няўдача дзеянняў мяцежнікаў і маскоўскіх войскаў прывяла да таго, што згодна з мірным дагаворам, Глінскія і іх прыхільнікі атрымалі права выехаць у Маскву з усёй рухомай маёмасцю, але іх уладанні былі канфіскаваныя.

## Ход падзей 
### Вялікае княства Літоўскае напярэдадні мяцяжу 
У пачатку XVI стагоддзя Вялікае Княства Літоўскае знаходзілася ў цяжкім становішчы. У выніку вайны з Маскоўскай дзяржавай 1500—1503 гадоў яно страціла значную частку сваёй тэрыторыі. Акрамя таго, унутранае становішча дзяржавы было хісткім з-за рознагалоссяў з нагоды заключэння новай уніі з Каралеўствам Польскім. Паводле акта уніі ад 1501 года, яна павінна была быць зацверджана літоўскім соймам, што было скарыстана яе праціўнікамі, сярод якіх быў і Міхаіл Глінскі, і нават сам вялікі князь літоўскі Аляксандр, для адмовы яе зацвярджэння на сойме ў Брэсце ў 1505 годзе. Тым часам, у Вялікім Княстве Літоўскім існавалі і прыхільнікі уніі, якія разлічвалі з яе дапамогай дамагчыся пашырэння палітычных правоў, бо па акту уніі ўлада манарха моцна абмяжоўвалася і ўводзілася фактычна яго выбарнасць.

У лютым года 1507 сойм у Вільні прыняў рашэнне аб вяртанні згубленых у папярэднія войны зямель. У сакавіку — красавіку таго ж года літоўскія паслы ва ўльтыматыўнай форме запатрабавалі ад вялікага князя маскоўскага вярнуць захопленыя тэрыторыі, чаканая адмова была скарыстана як падстава для пачатку новай вайны. Зрэшты, першым да актыўных дзеянняў перайшоў маскоўскі бок, які, нягледзячы на прамаруджанне са зборам літоўскага войска, не здолеў дамагчыся значных поспехаў. Ваенныя дзеянні на першым этапе вайны, гэта значыць да ўступлення ў канфлікт мяцежнікаў, насілі досыць пасіўны характар і не прынеслі жаданага выніку ні аднаму з бакоў.

## Прычыны выступлення 
У апошнія гады кіравання вялікага князя Аляксандра князь Міхаіл Глінскі меў значны ўплыў пры двары, у 1500—1506 гадах займаў важную пасаду маршалка дворнага. Імклівы рост уплыву Глінскага турбаваў старую літоўскую арыстакратыю: Радзівілаў, Кезгайлаў, а асабліва Яна Забярэзінскага, які стаў асабістым ворагам Міхаіла. Будучы даверанай асобай вялікага князя, Міхаіл садзейнічаў узвышэнню сваіх сваякоў, а таксама некаторых іншых асоб, што яшчэ больш умацоўвала яго становішча.

Пасол германскага імператара Сігізмунд Герберштэйн, які падрабязна выклаў сутнасць мяцяжу ў сваіх «Запісках пра маскоўскія справы», прычынай сваркі Міхаіла з Янам Забярэзінскім называў тое, што троцкі ваявода Забярэзінскі загадаў пабіць слугу Глінскага, у другі раз пасланага за аўсом для каралеўскіх коней у Трокі. Міхаіл, які меў уплыў на вялікага князя, дамогся таго, што Забярэзінскі быў пазбаўлены дзвюх пасад, у тым ліку ваяводскай, хоць падобнае пазбаўленне пасад не практыкавалася. Герберштэйн паведамляе, што нягледзячы на прымірэнне, якое адбылося за гэтым, і тое, што за Янам Забярэзінскім была захавана яго трэцяя пасада, апошні затаіў на Глінскага зло. Тым часам, гісторыкі адзначаюць, што пазбаўленне Забярэзінскага пасад на брэсцкім сойме звязана з тым, што ён быў актыўным прыхільнікам заключэння уніі, якую яе праціўнікам удалося сарваць менавіта на брэсцкім сойме, і што яшчэ ў 1503 годзе Глінскі абвінаваціў Забярэзінскага ў арганізацыі замаху на сваё жыццё.

6 жніўня 1506 года Міхаіл Глінскі атрымаў буйную перамогу над войскам крымскага хана пад Клецкам. Пасля таго, як 19 жніўня таго ж года памёр вялікі князь Аляксандр, Міхаіл падтрымаў абранне наступным гаспадаром яго малодшага брата Жыгімонта. Тым не менш, пад уплывам чутак, якія распаўсюджваў Забярэзінскі, пра тое, што князь Глінскі накіруе войска на сталіцу і захопіць уладу, Жыгімонт пазбавіў Міхаіла і яго братоў (Івана і Васіля) іх урадаў (пасад). Паводле Герберштэйна, які называе Міхаіла Глінскага адным з двух асабліва значных людзей Вялікага Княства (другім названы Канстанцін Астрожскі), пасля смерці Аляксандра Забярэзінскі

Міхаіл Глінскі звярнуўся па дапамогу да чэшскага і венгерскага караля і крымскага хана. Уладзіслаў II адправіў да вялікага князя Жыгімонта паслоў з просьбай даць Глінскаму «поўнае задавальненне», Менглі-Гірэй адправіў Жыгімонту пасланне з патрабаваннем аднавіць Міхаіла на ўрадзе маршалка, а ў выпадку невыканання пагражаў разрывам «брацтва» (гэта значыць ваеннага саюза).

У 1507 годзе польскі канцлер Ян Ласкі папярэдзіў Міхаіла, што ён ніколі не будзе ў бяспецы з-за пагрозы з боку літоўскае знаці. Пры гэтым віцэ-канцлер Міхаіл Државіцкі сцвярджаў, што Ласкі наўмысна падштурхнуў Глінскага да паўстання. На думку амерыканскага даследчыка Стывена Роўэла, гэта мела сэнс, калі разглядаць дзеянні Ласкага як спробу настроіць літоўскую знаць супраць Жыгімонта ў якасці процівагі велікакняжацкай уладзе ў польскай традыцыі. Зрэшты, Државіцкі бачыў уплыў Ласкага ва ўсіх хваляваннях часоў валадарання Жыгімонта, лічачы яго своеасаблівым «злым геніем».

Прафесар Ян Тэнгоўскі бачыць прычыны мяцяжу ў адсутнасці сваяцкіх сувязей Глінскіх з наймагутнейшымі магнацкімі родамі дзяржавы ў асобах Мікалая Радзівіла, Яна Забярэзінскага, Станіслава Кішкі і Станіслава Кезгайлы, што стала прычынаю рознагалоссяў Міхаіла з Янам Забярэзінскім і велікакняжацкаю ўладаю ў цэлым.

### Пачатак выступлення 
Міхаіл Глінскі пачаў распаўсюджваць ў Вялікім Княстве чуткі аб тым, што ўсіх праваслаўных збіраюцца перавярнуць ў каталіцтва, а тых, хто адмовіцца, пакараюць смерцю. Пры гэтым сам Глінскі быў каталіком). Гэта і стала пачаткам мяцяжу, разаслаў атрады па ўсёй Літве, а сам здзейсніў няўдалую спробу ўзяць Ковенскі замак, у якім быў заключаны хан Вялікай Арды Шых-Ахмед. 21 лютага Жыгімонт адправіў да крымскага хана ліст, у якім спрабаваў настроіць яго супраць Глінскага, кажучы, што той планаваў вызваліць Шых-Ахмеда — лютага ворага Менглі-Гірэя, але тыя, не давяраючы каралеўскаму пасланцу, адказалі адмовай, настойваючы на тым, каб у Тураў быў прысланы адзін з самых уплывовых літоўскіх паноў Альбрэхт Гаштольд, якога яны будуць чакаць да 12 сакавіка. У сваім лісце Глінскі пісаў Васілю, што калі той дасць яму грамату з пацвярджэннем захавання ўсіх зямель і маёмасцей, то ён пяройдзе да яго на службу з усімі крэпасцямі, якімі валодае і якімі яшчэ здолее авалодаць сілай зброі або ўгаворамі.

### Пераход на маскоўскую службу 
Пасля адпраўкі паслоў Глінскія выступілі на Мазыр, намеснік якога Якуб Івашэнцаў быў стрыечным братам Міхаіла Глінскага і здаў горад без усякай спробы аказаць супраціўленне.

У гэты час да Глінскіх прыбыў крымскі пасол Хазяш-мірза з прапановай перайсці на службу да Менглі-Гірэя, за што той абяцаў князям Кіеў з наваколлем. Глінскія са сваімі прыхільнікамі, большасць з якіх была іх сваякамі або служыла ім, прынялі прысягу (цалавалі крыж) перад Маклокавым Васілю III. Паводле гэтых крыніц, атрады мяцежнікаў не ўзялі ні аднаго горада, акрамя Мазыра, у той час як у больш позніх крыніцах: хроніках Мацея Стрыйкоўскага, Марціна і Яўхіма Бельскіх, а таксама позніх беларуска-літоўскіх летапісах — Глінскаму прыпісваецца ўзяцце Турава, Оршы, Крычава і Гомеля. Пры гэтым Тураў быў уладаннем Міхаіла Глінскага яшчэ да пачатку мяцяжу, а Гомель з 1500 года належаў вялікаму князю маскоўскаму. З іншых крыніц вядома толькі, што атрады мяцежнікаў былі на Кіеўшчыне — пра гэта сведчыць чалабітная Льва Цішкевіча ад 7 чэрвеня 1508 года, у якой ён скардзіцца каралю і вялікаму князю на спусташэнне Глінскім свайго маёнтка каля Кіева.

У чэрвені 1508 года з розных напрамкаў сталі падыходзіць маскоўскія войскі. 11 чэрвеня Міхаіл Глінскі рушыў з-пад Клецка на Менск, куды яшчэ раней быў адпраўлены атрад Дзмітрыя Жыжэмскага. Пасля няўдачы ў Менску Міхаіл Глінскі рушыў да Барысава, дзе дзейнічаў аж да падыходу ўрадавых войскаў.

12 чэрвеня на Слуцк былі пасланы войскі князя Андрэя Дрожджа. Паводле Стрыйкоўскага, Слуцк аблажыў сам Міхаіл Глінскі, які, хоць і быў жанаты, меў намер прымусіць удаву княгіню Анастасію выйсці за яго замуж, што дазволіла б яму прэтэндаваць на стварэнне «Кіеўскай манархіі», таму што князі слуцкія паходзілі ад кіеўскага князя Алелькі Уладзіміравіча. Не здолеўшы узяць Слуцк, Андрэй Дрождж рушыў на Капыль, які таксама аблажыў, але не ўзяў.

Адным з нямногіх поспехаў Глінскіх быў пераход на іх бок князёў Друцкіх пасля таго, як яны былі абложаны ў сваім горадзе. Зняўшы аблогу Оршы, маскоўскія войскі адышлі да Мсціслава, дзе спустошылі наваколлі, а адтуль да Крычава і далей да Вязьмы і Дарагабужа, дзе разлічваў дамовіцца з Васілём III аб ваеннай падтрымцы. Сярод асоб, якія выехалі з Міхаілам у Маскву, у «Рускім врэменніку» згадваюцца 11 князёў, з іх 5 Глінскіх (трое братоў Львовічаў, а таксама Дзмітрый і Іван) і 2 Жыжэмскіх (Дзмітрый і Васіль) — сваякоў Глінскіх, Іван Казлоўскі (паводле крыніцы, ён служыў Глінскім), Васіль Мунча, Іван Азярэцкі і Андрэй Друцкі.

## Ацэнка ў гістарыяграфіі 
У гістарыяграфіі ацэнка падзей 1508 года носіць супярэчлівы характар. У гістарычнай літаратуры існуе значная палеміка паміж рознымі падыходамі да разумення як сутнасці мяцяжу, так і асобных фактаў. Гісторыкі канца XIX — пачатку XX стагоддзяў Уладзімір Антановіч, Мацей Любаўскі і Міхаіл Грушэўскі, хоць і адзначалі абмежаваны характар мяцяжу, характарызавалі яго як барацьбу «рускага» і «літоўскага» пачаткаў у Вялікім Княстве Літоўскім, якая праяўлялася таксама і ў барацьбе праваслаўных супраць насаджэння каталіцтва. Апанас Ярушэвіч разглядаў падзеі 1508 года як «вялікае хваляванне народнай масы» і «агульнарускую справу», што выклікала сур'ёзныя нараканні з боку Любаўскага. У той жа час, польскія гісторыкі Людвік Фінкель, Оскар Халецкі, Людвік Каланкоўскі, а таксама рускі гісторык Аляксандр Праснякоў адмаўлялі этнічны, а таксама рэлігійны характар руху, расцэньваючы дзеянні Міхаіла Глінскага як авантуру, падтрыманую толькі асабіста залежнымі ад яго людзьмі, якая ў асноўных пазіцыях паўтарала падыход Ярушэвіча. У рамках гэтай канцэпцыі мяцеж Глінскіх разглядаецца як «паўстанне народных мас», накіраванае на вызваленне рускага насельніцтва з-пад улады каталіцкай Літвы. Барыс Флора адзначаў, што насельніцтва не падтрымала паўстанне, як і ў цэлым аб'яднальную палітыку Рускай дзяржавы ў XVI стагоддзі, таму што феадалы кіраваліся ўласнымі інтарэсамі і занялі па сутнасці «антынацыянальную пазіцыю».

Пасля распаду СССР становішча зноў змянілася. Ужо ў 1992 годзе была выдадзеная праца расійскага гісторыка Міхаіла Крома, у якой цалкам адкідвалася канцэпцыя Ярушэвіча-Кузняцова. Так, Кром расцэньвае мяцеж Глінскага як безумоўную авантуру, выкліканую імкненнем Львовічаў вярнуць сабе згубленае становішча. Ён прыходзіць да высновы, што становішча ў Вялікім Княстве Літоўскім цалкам задавальняла большасць праваслаўных князёў і яны не імкнуліся да адасаблення. Як заўважае гісторык, у ранніх крыніцах нацыянальная або рэлігійная афарбоўка падзей 1508 года адсутнічае. Такая афарбоўка з'яўляецца ў позніх творах 60—90-х гадоў XVI стагоддзя, калі ў Вялікім Княстве Літоўскім рэзка абвастрыліся міжэтнічныя і міжканфесійныя рознагалоссі і адбылося пераасэнсаванне падзей нядаўняга мінулага, якія набылі форму супрацьстаяння праваслаўя і каталіцызму. Пры гэтым Глінскі выступаў не супраць Жыгімонта, чыім падданым працягваў сябе лічыць і ў час мяцяжу, а непасрэдна супраць Забярэзінскага і яго прыхільнікаў.

Да падобных высноў прыходзіць і беларускі гісторык Макар Шніп, аўтар шэрага прац аб мяцяжы Глінскіх. На яго думку, у пачатку XVI стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім не існавала палітычных груповак, утвораных па этнаканфесійнай прыкмеце, а прычынамі выступлення сталі супрацьстаянне Міхаіла Глінскага з Янам Забярэзінскім, спароджанае разыходжаннем па эканамічных і палітычных пытаннях, а таксама нежаданне вялікага князя Жыгімонта вырашаць справу Глінскага ў судзе і пазбаўленне пасад князёў Львовічаў. Сам мяцеж аўтар расцэньвае як стыхійны, накіраваны на дасягненне асабістых мэт Глінскіх і пазбаўлены канкрэтнае грамадска-палітычнае ідэі.

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Зимин А. А.* Россия на пороге нового времени (Очерки политической истории России первой трети XVI в.). — М.: Мысль, 1972. — 452 с. — С. 79—95. 
* *Кром М. М.* Меж Русью и Литвой. Пограничные земли в системе русско-литовских отношений конца XV — первой трети XVI в. — 2-е изд., исправ. и доп. — М.: Квадрига; Объединенная редакция МВД России, 2010. — 320 с. — С. 139—153. 
* *Шніп М. А.* Сацыяльны склад удзельнікаў мяцяжу Глінскіх у Вялікім княстве Літоўскім / М. А. Шніп // Весн. Беларус. дзярж. ун-та. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. — 2007. — № 2. — С. 3-7.
* *Шніп М. А.* Мяцеж Міхаіла Глінскага / М. А. Шніп // Беларус. гіст. часоп. — 2007. — № 3. — С. 9-14.
* *Шніп М. А.* Антыдзяржаўны мяцеж 1508 года ў Вялікім княстве Літоўскім / М. А. Шніп // Гісторыя: праблемы выкладання. — 2007. — № 4. — С. 53-57.
* *Шніп М. А.* Хронікі XVI ст. аб мяцяжы М. Глінскага ў ВКЛ: пачатак гістарыяграфічнай традыцыі / М. А. Шніп // ХХІ век: актуальные проблемы исторической науки: Материалы междунар. науч. конф., посвящ. 70-летию ист. фак. БГУ. Минск, 15-16 апреля 2004 г. / Редкол.: В. Н. Сидорцов (отв. ред.) [и др]. — Мн.: БГУ, 2004. — 343 с. — С. 110—112.
* *Шніп М. А.* Да пытання аб характары выступлення М. Глінскага ў ВКЛ / М. А. Шніп // Актуальные проблемы из исторического прошлого и современности в общественно-гуманитарных и социо-религиоведческих науках Беларуси, ближнего и дальнего зарубежья: материалы международной научно-теоретической конференции, Витебск, 19 — 20 апреля 2007 г. / Вит. гос. ун-т; редкол.: В. А. Космач (гл. ред) [и др.]. — Витебск: Издательство УО «ВГУ имени П. М. Машерова», 2007. — Ч. 1. — 480 с. — С. 51-53.
* *Шніп М. А.* Унутрыпалітычны канфлікт 1508 г. у Вялікім княстве Літоўскім у кантэксце міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе: Аўтарэф. дыс. … канд. гіст. навук. — , 2009. — 24 с. 
* *Шэйфер В.* Мяцеж ці паўстанне? Выступ Міхала Глінскага падчас вайны Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ у 1507—1508 гг.  // Гістарычны Альманах. — 1999. — Т. 2.
* *Rowell S. C.* Nolite confidere in principibus: Mikhail Glinsky, Sigismund the Old and the Council of Lords // Faworyci i opozycjoniści. Król a elity polityczne w Rzeczypospolitej XV—XVIII wieku / red. M. Markiewicz i R. Skowron. — Kraków, 2006. — P. 77—100.

## Спасылкі 
* Евреиновская летопись // Полное собрание русских летописей. — М.: Наука, 1975. — Т. 35 : Летописи белорусско-литовские. — 306 с. — С. 234.
* Кніга запісаў 8 Літоўскай метрыкі // Lietuvos metrika. — Knyga Nr. 8 (1499—1514): Užrašymų knyga 8 / Parengė Algirdas Baliulis, Romualdas Firkovičius, Darius Antanavičius. — Vilnius, 1995.
* Летопись Рачинского // Полное собрание русских летописей. — М.: Наука, 1975. — Т. 35 : Летописи белорусско-литовские. — 306 с. — С. 167—168.
* Русский временник // *Зимин А. А.* Новое о восстании Михаила Глинского в 1508 году // Советские архивы. — № 5. — 1970. — С. 70-73.
* *Сигизмунд Герберштейн.* Записки о Московии. — М.: МГУ, 1988. — С. 189. 
* Хроника Быховца / Под ред. Н. Н. Улащика. — М.: Наука, 1966. — С. 118—119.
* Хроніка Вапоўскага // Kroniki Bernarda Wapowskiego (1480—1535) / ed. J. Szujskiego // Scriptores Rerum Polonicarum. — T. 2. — Cracoviae, 1874. 
* Хроника литовская и жмойтская // Полное собрание русских летописей. — М.: Наука, 1975. — Т. 32. — С. 102—103.
* Хроніка Стрыйкоўскага // *Stryjkowski M.* Kronika Polska, Litewska, Żmudska i wszystkiej Rusi. — Warszawa, 1846. — Т. ІІ. — S. 345. 

Катэгорыя:Паўстанні ў Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Глінскія
Катэгорыя:Мяцяжы