open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вестверк

[thumb|240px|right|Вестверк [Мюнстэрскі сабор|Мюнстэрскага сабора]]
**Вестверк** () — манументальны заходні фасад цэркваў, размешчаны перпендыкулярна галоўнаму нефу. Вестверкі характэрныя для цэркваў эпохі Каралінгаў, Атанідаў і цэркваў, пабудаваных у раманскім стылі. Вестверк, як правіла, складаецца з асноўнай вежы і адной або двух дадатковых вежаў. У вестверку знаходзіцца галоўны царкоўны партал і хоры.  Звычайна вестверк мае выгляд магутнай крэпасці. 

Часта ў вестверку размяшчаецца алтар Архангела Міхаіла — змагара з сіламі зла. Першыя вестверкі з'явіліся ў Сірыі. Найстарэйшым з вядомых вестверкаў з'яўляецца вестверк царквы ў абацтве Сен-Рык'е каля Амьена ў Францыі. Найстарэйшы вестверк ў Германіі знаходзіцца ў абацтве Карвэ.

## Літаратура 
* *Meyers Neues Lexikon.* in 8 Bänden, Bibliographisches Institut Leipzig 1964, Band 8, S. 722.
* Dagmar von Schönfeld de Reyes: *Westwerkprobleme : zur Bedeutung der Westwerke in der kunsthistorischen Forschung*, VDG, Verlag und Datenbank für Geisteswissenschaften, Weimar 1999. ISBN 3-89739-026-4.
* Uwe Lobbedey: *Romanik in Westfalen* Zodiaque-Echter, Würzburg 1999.
* Uwe Lobbedey: *Westwerke und Westchöre im Kirchenbau der Karolingerzeit*, in: *Am Vorabend der Kaiserkrönung : das Epos «Karolus Magnus et Leo papa» und der Papstbesuch in Paderborn 799*(hrsg. von Peter Godman u.a.) Akademie-Verlag, Berlin 2002, S. 163—191. ISBN 3-05-003497-1.
* Heiko Seidel: *Untersuchung zur Entwicklungsgeschichte sakraler Westbaulösungen des kernsächsischen Siedlungsraumes in romanischer Zeit dargestellt vornehmlich an den Beispielen der Klosterkirche Marienmünster und der Pfarrkirche St. Kilian zu Höxter.* Diss. Hannover 2003. PDF

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Храмавая архітэктура
Рэспубліканская навуковая медыцынская бібліятэка

**Рэспубліканская навуковая медыцынская бібліятэка** Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь заснавана ў Мінску ў 1940 годзе. У 1976 годзе ўзведзены новы будынак бібліятэкі па вул. Фабрыцыуса па праекце архітэктара Ноны Якушка.

Фонд бібліятэкі з’яўляецца нацыянальным здабыткам і налічвае больш за 900 тыс. айчынных і замежных дакументаў. Штогод бібліятэка атрымлівае больш за 17 тыс. экзэмпляраў выданняў па медыцыне і ахове здароўя і мае ўнікальны збор рэдкіх кніг па медыцыне, сярод якіх ганаровае месца займаюць старажытныя друкаваныя выданні Гіпакрата, Авіцэны і літаратура XIX — пачатку XX стагоддзяў.

Са студзеня 1995 года рашэннем Еўрапейскага рэгіянальнага бюро сусветнай арганізацыі аховы здароўя (СААЗ) бібліятэка стала Цэнтрам дакументацыі СААЗ на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь.

У 2006 годзе ў структуру бібліятэкі ўвайшоў Музей гісторыі медыцыны Беларусі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Рэспубліканскай навуковай медыцынскай бібліятэкі 

Катэгорыя:З’явіліся ў 1940 годзе
Катэгорыя:1940 год у Мінску
Катэгорыя:Бібліятэкі Мінска
Катэгорыя:Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Медыцына ў Беларусі
Падпаха

міні|справа|250px|Мужчынская падпаха
**Падпаха** (**падпахавая ямка**) () — у анатоміі месца паміж плечавым суставам і грудной клеткай. Абмежавана з пярэдняга боку вялікай грудной мышцай (*Musculus pectoralis major*), з задняга — найшырэйшай мышцай спіны (*Musculus latissimus dorsi*). У падпасе знаходзіцца мноства потавых і тлушчавых залоз, якія могуць часам быць прычынай хвароб, такіх як гіпергідроз. Для ліквідавання паху ад вылучэнняў у падпахах выкарыстоўваюцца дэзадаранты.

Месцы, дзе звычайна вялікую частку часу скура кранаецца скуры — падпахі і пахвіна — у абодвух полаў з юнацкага ўзросту пакрыты валасяным покрывам, пакінутым эвалюцыяй мабыць для прадухілення прэласці. Многія людзі, аднак, аддаюць перавагу выдаляць валасы ў падпахах, з прычыны таго, што іх наяўнасць лічыцца неэстэтычнай.

У падпасе з дапамогай тэрмометра часта вымяраецца тэмпература цела.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Тапаграфічная анатомія чалавека
Беларуская сельскагаспадарчая бібліятэка імя Івана Сцяпанавіча Лупіновіча

**Беларуская сельскагаспадарчая бібліятэка імя Івана Сцяпанавіча Лупіновіча** Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (БелСГБ) — нацыянальны інфармацыйны цэнтр па сельскай і лясной гаспадарцы, харчаванню, харчовай прамысловасці, прыродных рэсурсах. 

Заснавана ў 1960. У 1970 бібліятэцы было прысвоена імя вучонага-глебазнаўцы і аграхіміка акадэміка І. С. Лупіновіча.

Бібліятэка сабрала самую прадстаўленчую ў Беларусі калекцыю літаратуры па сельскай і лясной гаспадарцы, харчаванні, харчовай прамысловасці, прыродных рэсурсах, ахове навакольнага асяроддзя. Цяпер у сховішчах бібліятэкі знаходзіцца звыш 0,5 млн. дакументаў: манаграфій і зборнікаў, аўтарэфератаў і дысертацый, перыядычных выданняў, інфармацыйных матэрыялаў на рускай, беларускай, англійскай і іншых мовах.

З 1993 бібліятэка з'яўляецца нацыянальным інфармацыйным цэнтрам міжнароднай інфармацыйнай сістэмы Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі ААН (ФАО).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Беларускай сельскагаспадарчай бібліятэкі

Катэгорыя:Бібліятэкі Мінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1960 годзе
Катэгорыя:1960 год у Мінску
Катэгорыя:Нацыянальная акадэмія навук Беларусі
Катэгорыя:Аграномія ў Беларусі
Катэгорыя:Вуліца Казінца (Мінск)
Рапаны

**Рапа́ны** (*Rapana*) — род драпежных марскіх пярэднешчэлепных малюскаў сямейства пурпуровых смаўжоў.

Род налічвае 5 відаў, пашыраныя ў морах Далёкага Усходу. Від Рапана тамазіяна (*Rapana thomasiana* або *Rapana venosa*) быў занесены ў Чорнае мора і распаўсідзіўся па ўзбярэжжы Міжземнага мора.

Ракавіна малюскаў даўжынёй да 22 см, шаравата-карычневага колеру са спіральнымі рэбрамі. Сіфон кароткі, вусце шырокае. Вусце можа мець белую, жоўтую і аранжавую афарбоўку. Кормяцца двухстворкавымі малюскамі (вустрыцы, мідыі), для якіх выдзяленні гіпабранхіяльных залоз рапанаў з’яўляюцца атрутнымі.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бруханогія
Абідаскі спіс цароў (Рамсес II)

thumb|500px|right|Абідаскі спіс цароў з храма Рамсеса II
**Абідаскі спіс** або **Абідаская табліца** — пералік імён фараонаў з храма Рамсеса II ў Абідасе. Падобны на такі ж спіс з храма Сеці I, але ў горшым стане. Цяпер ён захоўваецца ў Брытанскім музеі ў Лондане; музей набыў спіс у 1837 годзе.

Спіс быў знойдзены раней за аналаг з храма Сеці ў мясцовасці, якая цяпер называецца Арабат-эль-Мадфуне, на левым беразе Ніла. Рэльеф быў аддзелен ад сцяны Жанам-Франсуа Мимутам (), французскім генеральным консулам у Александрыі. Тут, у старажытным храме горада Абту (Абідаса), Рамсес зрабіў надпіс, у яком ён ушаноўвае сваіх продкаў. Усяго было каля пяцідзесяці імён фараонаў, але з іх захавалася не больш за трыццаць. Картушы з імёнамі самога Рамсеса паўтараюцца дваццаць восем разоў. Спіс уяўляе адвольную выбарку са ўсяго рада Рамсесавых папярэднікаў. Меркаванні, якімі кіраваліся пры састаўленні пераліку, дакладна высветліць цяпер амаль немагчыма; пачатак табліцы не захаваўся. Пры пералічэнні продкаў Рамсеса, спіс раптам пераходзіць ад цароў XVIII дынастыі да цароў XII-й, нібы звязваючы гэтыя дынастыі. Далей у спісе ідуць 14 картушаў старажытнейшых фараонаў.

Абідаская табліца дапамагла Жану-Франсуа Шампальёну размясціць фараонаў XVIII дынастыі, а пасля — Карлу Лепсіусу суаднесці цароў з імёнамі Аменемхет і Сенусерт з царамі XII дынастыі Манефона. Спіс быў грунтоўна даследаваны егіптолагамі Шарлем Тэадулам Дэверыа () і Эммануэлем Ружэ ().

[thumb|300px|Рэканструкцыя Абідаскай табліцы з храма Рамзеса II, выкананая [Агюст Марыет|Агюстам Марыетам у 1869-1880 гг.]]

## Гл. таксама 
* Абідаскі спіс цароў (Сеці I)
* Спіс фараонаў

## Літаратура 
* *Strudwick N.*, Masterpieces of Ancient Egypt. — London: British Museum Press, 2006. — 352 p. — P. 204—205. — ISBN 0-7141-1972-5, ISBN 978-0-7141-1972-4

## Спасылкі 
* Спіс цароў Егіпта з храма Рамсеса II (фотаздымкі царскага спіса)  на сайце Брытанскага музея

Абідаскі
Катэгорыя:Старажытнаегіпецкія стэлы і надпісы
Духоўна-адукацыйны цэнтр Беларускай Праваслаўнай Царквы

**Духоўна-адукацыйны цэнтр Беларускай Праваслаўнай Царквы (ДАЦ БПЦ)** — комплекс будынкаў, размешчаных паміж вуліцамі Зыбіцкай, Кірыла і Мяфодзія і тэрыторыяй перад Свята-Духавым кафедральным саборам у Мінску. 27 лютага 2006 года Мітрапаліт Мінскі і Слуцкі Філарэт, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі здзейсніў закладку капсулы ў падмурак комплексу будынкаў ДАЦ БПЦ. Будаўніцтва комплексу пачалося ў сакавіку 2006 года. Каштарысны кошт аб’екта складае 11 889 537 беларускіх рублёў у цэнах 1991 г. Пабудаваны ў 2006—2014 (навуковы кіраўнік Б. Косціч, архітэктары Б. Косціч, М. Казак, М. Капуцкая).

Агульная плошча будынкаў комплексу складае 7 723 м². У комплекс ДАЦ БПЦ ўваходзяць будынак рэктарата, два навучальных корпусы, будынак інтэрната на 80 месцаў для пражывання, галоўны корпус, дзе размяшчаюцца бібліятэка, актавая зала умяшчальнасцю 180 чалавек, храм, дзве трапезныя, царкоўна-археалагічны музей, інфармацыйна-кансультатыўны цэнтр. У комплексе будынкаў ДАЦ БПЦ размясцілася Мінская духоўная акадэмія імя свяціцеля Кірылы Тураўскага пасля яе пераезду са Свята-Успенскага Жыровіцкага манастыра.

Архітэктары прынялі адзіную стылістыку аб’ектаў, якая мусіла па сваіх мастацка-вобразных характарыстыках і маштабе адпавядаць гістарычнаму асяроддзю. Комплекс аб’ектаў, якія фарміруюць Духоўна-адукацыйны цэнтр, атрымаў замкнёную структуру з унутраным дворыкам, утвораную двума помнікамі архітэктуры і новымі будынкамі, размешчанымі па перыметры. Гісторыка-культурную каштоўнасць уяўляюць будынкі рэктарата па вул. Зыбіцкай, 27 (пабудавана ў 1912 г.) і інтэрната па вул. Кірыла і Мяфодзія, 7 (пабудавана ў XVII ст. для пражывання манахаў і прыстасавана ў XIX ст. для прамысловых і жылых функцый). Захаванню гармоніі і цэласнасці асяроддзя спрыяла ўзнаўленне ў комплексе Духоўна-адукацыйнага цэнтра не драўляных пабудоў, якія існавалі раней, а запраектаваных у 1870 г., але нерэалізаваных мураваных будынкаў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Беларускай Праваслаўнай Царквы
Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Мінска
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Барыса Косціча
Катэгорыя:З’явіліся ў 2014 годзе
Катэгорыя:2014 год у Мінску
Шыяшкотан

**Шыяшкотан** () — востраў у Вялікай градзе Курыльскіх астравоў. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Сахалінскай вобласці Расіі. Плошча — 90 км². Ненаселены.

## Геаграфія 
Востраў Шыяшкотан уяўляе сабою два вулканічныя масівы з вяршынямі 938 м і 828 м. Яны злучаны перасмыкам каля 0,9 км шырынёй. Найбольшы вулкан Сінарка з’яўляецца актыўным. Узбярэжжа раздзелена скаламі. Паўночна-ўсходняя гарыстая частка (паўвостраў Чупрова) па плошчы пераўзыходзіць паўднёва-заходнюю (паўвостраў Ніканава). У гарах шмат ручаёў і невялікіх рэчак, ёсць вадаспады і балоты.

## Прырода 
Расліннасць, характэрная для тундры, прадстаўлена травамі, грыбамі, мохамі, нізкімі ягаднымі хмызнякамі, вольхай. Ля берага густыя зараснікі ламінарыі.

На востраве шмат лісіц, грызуноў, птушак. Часам на беразе для адпачынку спыняюцца ластаногія.

## Гісторыя 
Назва вострава паходзіць ад тубыльцаў-айнаў і перакладаецца як «паселішча ламінарыі». У XVIII ст. тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Шыяшкотан выказвалі Японія і Расія. Паводле дагавора 1855 г., ён перайшоў пад кантроль Расіі.

У 1875 г. падчас чарговага вывяржэння вулкана вёска айнаў была зруйнавана, а яе насельнікі пакінулі радзіму. У тым жа годзе востраў быў перададзены ў валоданне Японіі.

У 1945 г. Шыяшкотан далучаны да РСФСР. Некаторы час на ім знаходзілася рыбацкае паселішча Макараўка і памежная застава. Рэшткі будынкаў захаваліся да нашых дзён.

## Спасылкі 
* Остров Шиашкотан
* Илья Лукомский, Шиашкотан

Катэгорыя:Курыльскія астравы
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора
Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Вяснянка (Draba)

**Вясня́нка**, **Кру́пка** (*Draba*) — род кветкавых раслін сямейства , які налічвае каля 300 відаў.

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовыя і шматгадовыя). Расце на пясках на ўзлесках і лясных палянах, каля дарог і на сухіх схілах, зрэдку як пустазелле на палях, цвіце ў красавіку—маі.

## Гаспадарчае значэнне і прымяненне 
Некаторыя віды дэкаратыўныя і ўведзены ў культуру. Вяснянкі вельмі засухаўстойлівыя, святлалюбныя, але каб пасля цвіцення захоўвалася зеляніна, маюць патрэбу ў багатым паліве. Глебы прыдатныя суглінкавыя, супяшчаныя, камяністыя, перагнойныя і вапнавыя, водапранікальныя. Размножваюцца дзяленнем куста і насеннем.

Кармавыя расліны.

### Выкарыстанне ў медыцыне 
Выкарыстоўваюцца пры цынзе, панарыцыях, параніхіях.

## Віды 
Род уключае больш за 300 відаў, некаторыя з іх:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Draba // The Plant List
Уладзімір Аляксандравіч Мацюхін

**Уладзімір Аляксандравіч Мацюхін** (, вёска Пэтрапаўліўка, Мікалаеўская вобласць, УССР — ) — беларускі фізіёлаг. Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1995), акадэмік Акадэміі медыцынскіх навук СССР (1986), Расійскай акадэміі медыцынскіх навук (1991), доктар медыцынскіх навук (1965), прафесар (1977). 

## Біяграфія 
Скончыў Ваенна-Марскі факультэт пры 1-м Ленінградскім медыцынскім інстытуце (1953). У 1953—1979 гадах служыў на Ваенна-Марскім Флоце лекарам часткі, галоўным Радыёла-таксікалогіі Ціхаакіянскага флоту, у 1966—1978 гадах член секцыі абаронная праблем Прэзідыума АН СССР (Новасібірск). У 1978—1988 гадах дырэктар Інстытута фізіялогіі Сібірскага аддзялення АМН СССР. У 1988—1993 гадах дырэктар НДІ радыяцыйнай медыцыны Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь, у 1994—2005 гадах галоўны навуковы супрацоўнік Інстытута фізіялогіі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. З 2005 года прафесар Маскоўскай медыцынскай акадэміі імя І. М. Сечанава.

## Навуковая дзейнасць 
Аўтар больш за 240 навуковых прац, в тым ліку 7 манаграфій.
Навуковыя працы прысвечаны праблемам экалогіі, біёнікі, біярытмалогіі, радыяцыйнай медыцыны. Даследаваў фізіялогію здаровага чалавека пры пераездзе яго ва ўмовы мусоннага клімату Далёкага Усходу. Абгрунтаваў і сфармуляваў асноўныя палажэнні высунутай канцэпцыі дынамічнай рэгіянальнай (геаграфічнай) нормы фізіялагічных паказчыкаў. Распрацаваў фізіялогію і хронаэкалогію геаграфічных перасоўванняў, звязаных са зменай чалавекам прыродна-кліматычных і сацыяльна-вытворчых умоў. Ажыццявіў комплексныя даследаванні па эколага-фізіялагічных і эколага-радыяцыйных праблемах чалавека пасля Чарнобыльскай катастрофы. Распрацоўваў сістэмы жыццезабеспячэння пасля буйных радыяцыйных катастроф.

Пад кіраўніцтвам У. А. Мацюхіна абаронены 17 кандыдацкіх і 5 доктарскіх дысертацый.

## Узнагароды 
Узнагароджаны Ордэнам Францыска Скарыны (2002), медалямі.

## Навуковыя працы 
* Биоклиматология человека в условиях муссонов. — Л.: Наука, 1971.
* Биоэнергетика и физиология плавания рыб. — Новосибирск: Наука, 1973.
* Биоритмология перемещений человека. — Новосибирск, 1976. (у сааўтарстве)
* Энергетика мышечной деятельности ныряющих млекопитающих. — Новосибирск: Наука, 1988 (у сааўтарстве).
* Экологическая физиология и радиационный фактор. — М.: Медицина, 2003 (у сааўтарстве).

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Уладзімір Аляксандравіч Мацюхін у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 
* Памяти учёного. Матюхин Владимир Александрович  // Сайт НАН Беларусі
* Памяти учёного. Владимир Александрович Матюхин (11.06.1931 — 13.02.2020)  // Сайт Інстытута фізіялогіі НАН Беларусі

Катэгорыя:Фізіёлагі СССР
Катэгорыя:Фізіёлагі Беларусі
Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук
Катэгорыя:Акадэмікі АМН СССР
Катэгорыя:Акадэмікі РАМН
Вестэрвальд

**Вестэрвальд** () — паўднёва-ўсходняя частка Рэйнскіх Сланцавых гор, паміж ракой Рэйн і яго правымі прытокамі Лан і Зіг. Даўжыня каля 80 км. Вышыня да 657 м. Уяўляе сабой платопадобнае нізкагор’е, складзенае палеазойскімі гліністымі сланцамі і пясчанікамі, перакрытымі ў цэнтральных раёнах вулканічнымі пародамі. Вільготны прахалодны клімат. Ападкаў 700—1000 мм у год. Тарфянікі (лясы амаль цалкам высечаны). Радовішча бурага вугалю, жалезнай руды, вогнетрывалай гліны.

Катэгорыя:Горы Германіі
Іона Эмануілавіч Якір

**Іона Эмануілавіч Якір** (,  — ) — савецкі ваенны дзеяч, камандарм 1-га рангу (1935). Член Камуністычнай партыі з 1917.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і правізара. Вучыўся ў Базельскім, а затым у Харкаўскім тэхналагічным інстытуце (1915). З 1915 працаваў токарам на ваенным заводзе ў Адэсе. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 вёў антываенную прапаганду ў Кішынёве. У снежні 1917 абраны член Бесарабскага савета, член губпарткама і рэўкама. У студзені 1918 узначаліў Чырвонагвардзейскі атрад, які змагаўся супраць румынскіх акупантаў. Увесну і ўлетку 1918 камандаваў батальёнам кітайскіх добраахвотнікаў у баях супраць аўстра-германскіх акупантаў. З верасня 1918 г. начальнік палітуправы Паўднёвай заслоны, з кастрычніка 1918 г. — член РВС (Рэўваенсавет) восьмай арміі, камандаваў групай войскаў у раёне Ліскі. З ліпеня 1919 начальнік сорак пятай стралковай дывізіі, у жніўні — верасні камандаваў Паўднёвай групай войскаў дванаццатай арміі пры яе выхадзе з акружэння з раёна Бірзула — Голт (цяпер Катоўск і Першамайск) у Жытомір і Кіеў. З лістапада 1919 па люты 1920 — начальнік 45-й стралковай дывізіі. У сакавіку — верасні 1920 камандаваў Фастоўскай, Злочаўкай і Львоўскай групамі войскаў Паўднёва-Заходняга фронту. У 1921-24 камандуючы войскамі Крымскага і Кіеўскага ваенных раёнаў і Кіеўскай ваеннай акругі. У 1924-25 — начальнік Галоўнага ўпраўлення ваенна-навучальных устаноў РЧСА. З лістападзе 1925 года па май 1937 — камандуючы войскамі Украінскай (пазней Кіеўскай) ваеннай акругі. У 1927-28 вучыўся ў Вышэйшай ваеннай акадэміі германскага генштаба. У 1930-34 член РВС (Рэўваенсавет) СССР, з 1936 член Ваеннага савета НКА СССР. Дэлегат 10-12-га з’ездаў РКП (б) і 14-17-га з’ездаў ВКП (б). З 1930 кандыдат у члены ЦК, з 1934 член ЦК ВКП (б). Быў сябрам ЦВК (Цэнтральны выканаўчы камітэт) СССР.

## Узнагароды 
Узнагароджаны 3 ордэнамі Чырвонага Сцяга.

Катэгорыя:Военачальнікі СССР
Катэгорыя:Члены ЦВК СССР
Федэрацыя Вест-Індыі

**Федэрацыя Вест-Індыі** (, або ) — аб'яднанне брытанскіх астраўных уладанняў у Карыбскім моры. Існавала з 3 студзеня 1958 па 31 мая 1962. Заяўленай мэтай стварэння федэрацыі было фармаванне палітычнай супольнасці, якая магла б атрымаць незалежнасць ад Вялікабрытаніі як адзінае цэлае. Аднак, перш чым гэта адбылося, федэрацыя распалася ў сувязі з нарастаючым ўнутранымі канфліктамі паміж членамі Федэрацыі.

* Сталіца Порт-оф-Спейн.
* Кіраўнік федэрацыі - каралева Вялікабрытаніі, прадстаўленая генерал-губернатарам. 

Гэтую пасаду ад утварэння да роспуску займаў Патрык Джордж Томас Б'юк-Хэпберн, барон Хэйлес. Генерал-губернатар прызначаў прэм'ер-міністра. Ім быў Грантлі Херберт Адамс (ад Лейбарысцкай партыі).

Катэгорыя:Былыя калоніі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Краіны Карыбскага басейна
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Амерыкі
Гаэтана Вестрыс

**Гаэтана Апаліна Бальтазар Вестрыс** (, Фларэнцыя — , Парыж) — італьянскі ,  і .

## Біяграфія 
Вучыўся ў Парыжы ў танцоўшчыка Л. Дзюпрэ. У 1748 годзе дэбютаваў у «Парыжскай оперы». Вестрыс унёс шмат новага ў мастацтва танца, надаў рухам большую свабоду. Сучаснікі называлі яго «богам танца». У 1770 годзе атрымаў званне балетмайстра «Парыжскай оперы» (пазней «Гранд-Опера»), дзе ставіў балеты, імкнучыся драматызаваць танцавальныя сцэны, надаць танцу характар мімічнага дзеяння. У 1770—1776 гадах — галоўны педагог «Парыжскай оперы». У 1782 годзе пакінуў сцэну. Яго сын Агюст Вестрыс (1760—1842) быў таксама выбітным танцоўшчыкам і педагогам, сярод яго вучняў Ж. Перо, А. Бурнанвіль, Ф. Эльслер.

## Літаратура 
* Jean-Marie Thiébaud, Notice généalogique et historique sur une famille de danseurs et d’artistes européens : les Vestris (XVIIIe-XIXe siècles), 2001, 12 p.

## Спасылкі
Вэстмінстэрскі статут (1931)

**Вестмінстэрскі статут 1931** — акт парламента Вялікабрытаніі ад 11 снежня 1931 г, які ўсталяваў прававое становішча дамініёнаў (фактычна незалежная дзяржава ў складзе Брытанскай імперыі) і іх узаемаадносіны з Вялікабрытаніяй. Такім чынам, была створана прававая база Брытанскага садружнасці нацый (у цяперашні час - Садружнасць нацый).

Гэты парламенцкі акт ўвёў у сілу рашэнні канферэнцый Брытанскай імперыі 1926 і 1930 гадоў аб поўнай самастойнасці дамініёнаў ва ўнутраных і знешніх справах і аб іх роўнасці з Вялікабрытаніяй. Пры гэтым Вялікабрытанія яшчэ захоўвала за сабой фактычны кантроль над знешняй палітыкай дамініёнаў.

Пацвярджаючы суверэнітэт дамініёнаў, Вестмінстэрскі статут паказваў, што законы Вялікабрытаніі не могуць распаўсюджвацца на дамініёны без іх згоды. Адмянялася таксама становішча, пры якім закон дамініёна лічыўся несапраўдным, калі ён супярэчыў законам Вялікабрытаніі.

Члены Брытанскага садружнасці, якія прызналі Вестмінстэрскі статут 1931, маюць статус каралеўстваў Садружнасці (Commonwealth realms), што азначае іх поўную самастойнасць пры захаванні за брытанскім манархам пасады кіраўніка адпаведнай дзяржавы. Такім чынам, каралева Вялікабрытаніі Лізавета II адначасова з'яўляецца каралевай Аўстраліі, Барбадаса і г. д.

З 54 членаў Садружнасці статус каралеўства маюць толькі дзевятнаццаць.

На 1931 год статут быў ужыты да наступных дамініёнаў: Аўстралійская Садружнасць, Дамініён Канада, Ірландская вольная дзяржава, Дамініён Ньюфаўндленд і Паўднёва-Афрыканскі Саюз.

Аўстралія ратыфікавала статут толькі ў 1942 годзе, пры гэтым, каб апраўдаць ўдзел у вайне, дзеянне закона было распаўсюджана на перыяд з 3 верасня 1939 года. Новая Зеландыя ратыфікавала статут 25 лістапада 1947 года. Ньюфаўндленд статут не ратыфікаваў; па запыце мясцовага ўрада, метраполія ў 1934 годзе ўвяла прамое кіраванне, якое захоўвалася да пераўтварэння Ньюфаўндленда ў правінцыю Канады ў 1949 годзе.

## Спасылкі 
* Дзеючая версія статуту з усімі зменамі
* Canada and the Statute of Westminster 
* Statute of Westminster, 1931 (text)
* Australia and the Statute of Westminster 

Катэгорыя:Брытанская імперыя
Катэгорыя:Канстытуцыйная гісторыя Канады
Катэгорыя:Садружнасць нацый
Катэгорыя:Акты парламента Вялікабрытаніі
Міхневіч

**Міхневіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Юр’евіч Міхневіч — беларускі дыпламат.
* Андрэй Анатолевіч Міхневіч — беларускі лёгкаатлет.
* Арнольд Яфімавіч Міхневіч — беларускі мовазнавец.
* Валянцін Уладзіміравіч Міхневіч (нар. 1966) — беларускі палітык.
* Вацлаў Міхневіч — беларускі і літоўскі архітэктар.
* Кася Міхневіч — танцоўшчыца Нясвіжскага тэатра Радзівіла Рыбанькі.
* Леанід Міхайлавіч Міхневіч (нар. 1932) — беларускі эканаміст.
* Наталля Валер’еўна Міхневіч — беларуская спартсменка.
* Сяргей Іванавіч Міхневіч — беларускі дыпламат.
* Таццяна Міхневіч (нар. 1999) — беларуская баскетбалістка.
* Эдуард Іванавіч Міхневіч — беларускі вучоны ў галіне гідратэхнікі.
* Юрый Міхайлавіч Міхневіч — беларускі дзяржаўны дзеяч.
Вестфіёрд

**Вестфіёрд** () — праліў паміж берагам Скандынаўскага паўвострава і Лафатэнскімі астравамі. Даўжыня 203 км, шырыня ад 11 км на поўначы да 74 км на поўдні. Моцныя прыліўнаадліўныя плыні і віры. Лоўля траскі і селядца.

## Літаратура 
* *The Geography of Norden*, Editor Axel Sømme, Heinemann, London, 1960. 
* *A Concise Dictionary of Old Icelandic*, by Geir T. Soëga, Clarendon Press, 1910. 
* *A New Introduction to Old Norse*, by Michael Barnes, University College, London, 1999 ISBN 0-903521-45-8

Катэгорыя:Фіёрды Нарвегіі
Ветар

**Ветар** () — самы вялікі па плошчы востраў архіпелага Барат-Дая ў групе Малых Зондскіх астравоў у Інданезіі. Знаходзіцца ў 56 кіламетрах на поўнач ад Усходняга Тымора.

## Геаграфія 
Даўжыня вострава складае 130 км, шырыня - 45 км. У цэнтральнай частцы вострава знаходзяцца цяжкапраходныя горы, вышынёй да 1412 метраў і пакрытыя трапічнымі лясамі. Клімат субэкватарыяльны, з 2000 мм ападкаў у год.

## Эканоміка 
Вырошчваецца какосавая пальма і іншыя трапічныя культуры. Рыбалоўства.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Астравы Інданезіі
Катэгорыя:Астравы паводле алфавіта
Вестфальскі мір

**Вестфальскі мір 1648** скончыў Трыццацігадовую вайну 1618—1648. Аб'ядноўвае два мірныя дагаворы, заключаныя 24 кастрычніка 1648 года — пасля працяглых (з вясны 1645) перамоў — у гарадах Вестфаліі Мюнстэры і Аснабруку: Аснабрукскі (паміж імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі і яго саюзнікамі, з аднаго боку, і Швецыяй з саюзнікамі — з другога) і Мюнстэрскі (паміж імператарам з саюзнікамі, з аднаго боку, і Францыяй з саюзнікамі — з другога).

Пастановы Вестфальскага міру тычыліся тэрытарыяльных змен, рэлігійных адносін, палітычнага ладу імперыі. Згодна з Вестфальскім мірам Швецыя атрымала ад імперыі, акрамя кантрыбуцыі ў 5 млн талераў, востраў Руген, усю Заходнюю і частка Усходняй Памераніі з г. Штэтынам, г. Вісмар і секулярызаваныя архібіскупства Брэмен і біскупства Вердэн. У валоданні Швецыі апынуліся найважнейшыя гавані не толькі Балтыйскага, але і Паўночнага мора, яна як уладальніца германскіх княстваў стала членам імперыі з правам пасылаць сваіх дэпутатаў на імперскія сеймы. Францыя атрымала былыя ўладанні Габсбургаў у Эльзасе і пацвярджэнне свайго суверэнітэту над Латарынгскімі біскупствамі Мец, Туль і Вердэн. Францыя і Швецыя — дзяржавы-пераможцы — былі абвешчаны галоўнымі гарантамі выканання Вестфальскага міру. Саюзнікі дзяржаў-пераможцаў — германскія княствы Брандэнбург, Мекленбург-Шверын, Браўншвайг-Люнебург — пашырылі свае тэрыторыі за кошт секулярызаваных біскупстваў і кляштараў, за герцагам Баварыі быў замацаваны Верхні Пфальц і тытул курфюрста. Была прызнана поўная незалежнасць ад імператара германскіх князёў у правядзенні як унутранай, так і знешняй палітыкі (яны не маглі толькі заключаць знешніх саюзаў, накіраваных супраць імперыі і імператара). Былі прыведзены да роўнасці ў правах кальвіністы з каталікамі і лютэранамі.

Катэгорыя:Гісторыя Еўропы
Катэгорыя:Трыццацігадовая вайна
1648
24
Катэгорыя:Мірныя дагаворы XVII стагоддзя
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Швецыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Свяшчэннай Рымскай імперыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Францыі
Вестэрален

**Вестэрален**  () — група астравоў у Нарвежскім моры, ля паўночна-заходняга ўзбярэжжа Скандынаўскага паўвострава, паблізу Лафатэнскіх астравоў. Належыць Нарвегіі. Складаецца з 3 буйных (Анёя, Лангёя, Хадселёя) і мноства дробных астравоў. Агульная плошча 2,4 тыс. км², насельніцтва 30,648 чал. (2004). Астравы скалістыя, вышынёй да 600-700 м. Добра акрэслена берагавая раўніна (странфлат). Клімат умераны марскі. Сярэдняя тэмпература студзеня каля 0 °С, ліпеня каля 12 °С, ападкаў да 2000 мм у год. Тарфянікі, лугі, месцамі бярозавыя нізкалессі. Насельніцтва занята пераважна ў марскім рыбалоўстве.

## Зноскі 
Катэгорыя:Астравы Нарвегіі
Катэгорыя:Астравы Нарвежскага мора
Эдвард Вестэрмарк

**Эдвард Аляксандр Вестермарк** (; , Гельсінгфорс, Вялікае княства Фінляндскае - , Тэнхола, Фінляндыя) — шведскамоўны фінскі філосаф і сацыёлаг, адзін з піянераў сексалогіі. Некаторыя яго працы прысвечаны праблемам экзагаміі і забароны на інцэст.

## Біяграфія 
З 1918 па 1921 год быў рэктарам Акадэміі Аба. Вядомы як адкрывальнік эфекту Вестэрмарка, калі дзеці, якія выхоўваліся разам, як правіла, не адчуваюць сексуальнай цягі адзін да аднаго, стаўшы дарослымі, незалежна ад іх генетычнага сваяцтва. Будучы прафесарам у Лонданскай школе эканомікі, удзельнічаў у стварэнні акадэмічнай сацыялогіі ў Вялікабрытаніі.

## Навуковыя працы 
* 1907: *Siveys ja kristinusko: Esitelmä*. Ylioppilasyhdistys Prometheus, Helsinki.
* 1925: *The History of Human Marriage.* Macmillan, London. [1891.]
* 1930: *Wit and Wisdom in Morocco*. Routledge, London.
* 1932: *Avioliiton historia*. WSOY, Helsinki.
* 1933: *Moraalin synty ja kehitys*. WSOY, Helsinki.
* 1934: *Three Essays on Sex and Marriage.* Macmillan, London.
* 1934: *Freuds teori on Oedipuskomplexen i sociologisk belysning.* Vetenskap och bildning, 45. Bonnier, Stockholm.
* 1984: *Kristinusko ja moraali*. Otava, Helsinki.
* 1991: *Tapojen historiaa: Kuusi akadeemista esitelmää: Pitänyt Turussa syksyllä 1911 Edward Westermarck*. 2nd edition. Suomalaisen kirjallisuuden seura, Helsinki.
Паліна Віярдо-Гарсія

**Паліна Віярдо-Гарсія** (, Парыж — 17/18 мая 1910, Парыж) — спявачка (мецца-сапрана), вакальны педагог і кампазітар. Дачка і вучаніца іспанскага спевака і педагога М. Гарсія (старэйшага).

## Біяграфія 
Брала ўрокі фартэпіяна ў Ф. Ліста, тэорыі кампазіцыі — у А. Рэйх. У 1837 ўпершыню выступіла на опернай сцэне ў Бруселі. З 1839 салістка Італьянскай оперы ў Парыжы. Выступала ў розных тэатрах Еўропы, у тым ліку ў Пецярбургу. Творчасць Віярдо адрознівалася высокай музычнай культурай і драматычнай экспрэсіяй; яна валодала голасам шырокага дыяпазону, выступала ў разнастайным рэпертуары. Партыі: Фідэс («Прарок» Меербера), Сафо (аднайменны твор Гуно), Арфей («Арфей і Эўрыдыка» Глюка), Папялушка, Разіна, Дэздэмона («Папялушка», «Севільскі цырульнік», «Атэла» Расіні), Норма (аднайменны твор Беліні), Лючыя, Леанора («Лючыя дзі Ламермур», «Фаварытка» Даніцэці), Донна Ганна («Дон Жуан» Моцарта) і інш. У 1863 годзе пакінула сцэну, займалася педагагічнай дзейнасцю. Аўтар шматлікіх рамансаў, некалькіх камічных опер, у тым ліку «Занадта шмат жанчын» (1867), «Бірук» (1868), «Апошні вядзьмак» (1869). Лібрэта для гэтых опер напісаў І. С. Тургенеў.

## Літаратура 
* Віярдо-Гарсія // БЭ ў 18 т. Т. 4. Мн., 1997.

## Спасылкі 
* Радыёперадачы (3) «Мэрылін Хорн у рэпертуары Паліны Віярдо» цыклу М. Малькова «З калекцыі рэдкіх запісаў» 

Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Францыі
Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Францыі
Катэгорыя:Музы знакамітых пісьменнікаў
Катэгорыя:Актрысы XIX стагоддзя
Фехтэ

**Фехтэ**, або **Вехт** (, ) — рака ў Германіі і Нідэрландах.

Даўжыня ракі 156 км, плошча вадазбору 3,8 тыс. км². Бярэ пачатак паблізу горада Мюнстэр, упадае ў заліў Эйселмер Паўночнага мора. Паўнаводная на працягу ўсяго года. Мае шлюзы, суднаходная да горада Нордхорн (ФРГ), дзе ад яе адыходзіць канал, які злучае Фехтэ з ракой Эмс. У ніжнім цячэнні злучаецца з сістэмай каналаў Нідэрландаў.

Катэгорыя:Рэкі Германіі
Катэгорыя:Рэкі Нідэрландаў
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Паўночнае мора
Апапласт

ычны (зялёныя) транспарт]]
**Апапла́ст** — пазаклетачная структура ў вышэйшых раслін, складзеная клетачнымі сценкамі і міжклетнікамі. Па апапласце за кошт капілярных сіл, якія ўзнікаюць паміж элементамі клетачнай сценкі, ажыццяўляецца транспарт глебавай і ападкавай вільгаці і ўсіх раствораных у ёй рэчываў (напрыклад, мінеральных солей і гумінавых кіслот). Апапластычны транспарт блакіруецца ў гідрафобных частках клетачных сценак: паясках Каспары, паветраносных поласцях і кутыкуле. У адрозненне ад сімпластычнага транспарту, пры *апапластычным транспарце* энергія расліны наўпрост не расходуецца.

## Гл. таксама 
* Сімпласт
* Плазмадэсмы
* Флаэма

## Літаратура 
* Большой энциклопедический словарь «Биология» / под ред. М. С. Гилярова. — М.: Большая российская энциклопедия, 1998. ISBN 5-85270-252-8.

Катэгорыя:Анатомія раслін
Катэгорыя:Цыталогія
Рафаэле Вівіяні

**Рафаэле Вівіяні** (, Кастэламарэ-ды-Стабія — , Неапаль) — італьянскі драматург, акцёр і рэжысёр. Напісаў звыш 60 п’ес, галоўным чынам на неапалітанскім дыялекце, героямі якіх з’яўляюцца простыя людзі. Вівіяні пачаў з аднаактовых і двухактовых п’ес («Завулак», 1918, «Капуанскія вароты», 1918, «Кафэ ноччу і днём», 1919, «Неапалітанская вёска», 1919, і інш); пасля 1922 перайшоў да стварэння трохактовых камедый, пабудаваных на вострых сацыяльна-псіхалагічных канфліктах («Рыбакі», 1924, «Цыганы», 1926, «Апошні вулічны валацуга», 1932, «Махляр мімаволі», 1932, «Іуляры», 1942). Дыялектальны тэатр Вівіяні, цесна звязаны з масавым дэмакратычным гледачом, падвяргаўся ганенням з боку фашысцкіх уладаў.
Антафілія

, якая п’е нектар сваім доўгім хабатком]]
**Антафілія** (ад  — кветка і  — прыцягненне, цяга) — здольнасць насякомых і некаторых хрыбетных жывёл наведваць кветкі раслін для харчавання пылком ці нектарам, ажыццяўляючы тым самым перакрыжаванае апыленне.

Антафілія цесна звязана з энтамафіліяй. Разам яны з’яўляюцца двума бакамі каэвалюцыі раслін і жывёл.

У наш час антафілія вядома для шматлікіх груп насякомых, вялікая частка якіх харчуецца пылком увесь час ці час ад часу.

Сярод хрыбетных жывёл антафілія ўласціва шэрагу птушак (напрыклад, калібры, нектарніцы), а таксама млекакормячых (некаторыя кажаны).

## Літаратура 
* *Гринфельд Э. К.* Происхождение и развитие антофилии у насекомых. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1978. — 208 с. 

Катэгорыя:Трафічная экалогія
Катэгорыя:Кветка
Вівісекцыя

**Вівісекцыя** (ад  — жывы і  — рассячэнне) — выкананне аперацый на жывой жывёле для вывучэння функцый арганізма, дзеяння лекаў, рэчываў, распрацоўкі метадаў хірургічнага лячэння і г.д. Пры вівісекцыі даследаванне вядзецца падчас самой аперацыі — у вострым вопыце, напрыклад, з дапамогай раздражнення, перасадкі або выдалення таго ці іншага органа. У іншых выпадках, пры хранічным вопыце (пачатак гэтаму метаду паклаў І. П. Паўлаў), аперацыя служыць толькі падрыхтоўкай для далейшых даследаванняў (напрыклад, пры стварэнні фістулы сліннай залозы або страўніка). Вівісекцыя мае вялікае значэнне і ўжываецца ў медыцынскіх і фізіялагічных даследаваннях. Даследаванні праводзяць такім чынам, каб пакуты жывёл пры вівісекцыі былі мінімальнымі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Метады біялагічных даследаванняў
Катэгорыя:Фізіялогія
Катэгорыя:Доследы на жывёлах
Сіконій

**Сіконій** — полае акруглае ўтварэнне ў раслін роду Фікус, да якіх адносіцца, у прыватнасці, інжыр (*Ficus carica*, ён жа смакоўніца, ён жа фігавае дрэва). Сіконіі інжыра — фігі, адсюль і «фігавае дрэва».

Спелы сіконій часта завуць плодам, хоць строга кажучы гэта не плод, а структура, унутры якой размяшчаюцца аднанасенныя плады. На ўнутраным боку сценкі сіконія размяшчаюцца кветкі. Завязі адных кветак знаходзяцца бліжэй да сценкі, іншых — далей.

## Спасылкі 
* Dunn D.W. et al. A role for parasites in stabilising the fig-pollinator mutualism // PLoS Biology. V. 6. No. 3. e59
* Паразиты фиговых опылителей не дают им паразитировать на фигах. «Элементы», 24.04.2008

Катэгорыя:Плод
Асака прысадзістая

**Асака прысадзістая** (*Carex supina*) — травяністая расліна сямейства **Асаковыя** (*Cyperaceae*).

## Апісанне 
Шматгадовая расліна з тонкім кароткім карэнішчам, укрытым бурымі похвамі, і прамастойнымі сцёбламі вышынёй 7—25 см (каля асновы з чырвона-бурымі сеткаватымі похвамі). Ліставыя пласцінкі вузкія, па краі шурпатыя. Суквецце з 2—3 каласкоў, з якіх верхні — мужчынскі лінейна-прадаўгаваты, ніжні — жаночы, амаль шарападобны. Мяшочкі адваротна-яйкападобныя або акруглыя, лімонна-жоўтыя, пазней бурэюць, з кароткім няясназубчастым носікам. Мае 3 рыльцы.

## Пашырэнне 
Еўрасібірскі стэпавы рэліктавы від, у Беларусі знаходзіцца ў асобных лакалітэтах за паўночнай мяжой арэала. Расце на сухіх астэпаваных схілах узгоркаў і яроў. Трапляюцца невялікія групы.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў канцы красавіка — пачатку траўня, пладаносіць у канцы чэрвеня. Размнажэнне пераважна вегетатыўнае, але магчыма і насеннае.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін — Мн.: БелЭн, 1993. — ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Асаковыя
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1803 годзе
Гануш Віган

**Гануш Віган** (; , Поліцы — , Прага) — чэшскі віяланчэліст.

Вучыўся ў Пражскай кансерваторыі ў Ф. Гегенбарта, пазней карыстаўся парадамі К. Ю. Давыдава, з якім сустракаўся ў Лейпцыгу і Пецярбургу. З 1873 года прафесар Акадэміі музыкі і сцэнічнага мастацтва «Мацартэум» (Зальцбург). Працаваў у прыдворных капэлах Берліна, Зондэрсгаўзена і Мюнхена, дзе гуляў таксама ў квартэце. З 1888 года прафесар Пражскай кансерваторыі па класах віяланчэлі і камернага ансамбля. У 1891 годзе арганізаваў «Чэшскі квартэт».

Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Чэхіі
Катэгорыя:Віяланчэлісты
Вівіяніт

thumb|Вівіяніт
**Вівіяні́т** — мінерал, водны  фасфат жалеза Fe3(PO4)2·8H2O. Упершыню апісаны нямецкім геолагам А. Г. Вернерам у 1817 годзе і названы ў гонар Джона Генры Вівіяна (1785—1855), англійскага палітыка і мінеролага з Труро ў Корнуале, які адкрыў гэты мінерал.

## Уласцівасці 
Цвёрдасць 1,5—2 па шкале Моаса. Спайнасць дасканалая (010). Пласцінкі гнуткія, але крохкія. У вадзе нерастваральныя. Лёгка раствараецца ў салянай і ў азотнай кіслотах.

## Формы знаходжання 
Сустракаецца ў выглядзе пласціністых і ігольчастых празрыстых крышталёў светла-зялёнага колеру, якія на паветры хутка змяняюць афарбоўку на індыга-сінюю з прычыны частковага акіслення. Таксама ў выглядзе прамяністых і кудзелістых агрэгатаў, канкрэцыі, зямлістых шарыкаў і жаўлакоў.

## Спасылкі 
* Вивианит // Каталог Минералов. Ru

Катэгорыя:Мінералы паводле алфавіта
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Катэгорыя:Фасфатныя мінералы
Астра стэпавая

**Астра стэпавая**, **Астра дзікая** (*Aster amellus*) — кветкавая травяністая расліна сямейства астравых.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна вышынёй 20-60 см са слаба галінастым у суквецці сцяблом і кароткім тоўстым карэнішчам. Сцябло звычайна каротка валасістае або голае, па ўсёй даўжыні аблісцелае. Лісце зваротнаяйкападобнае, лапатчатае, шурпатае, прытупленае (сярэднія і верхнія з вастрыём на верхавінцы), па краі цэльнае або часам расстаўлена-шыроказубчастае з 3 выразнымі жылкамі. Кошыкі даволі буйныя, дыяметрам 3-5 см, сабраны ў простую шчыткападобную мяцёлку. Абгортка шырокая, паўшарападобная, чарапіцавая; яе лісцікі шурпатыя, зялёныя, па краях з раснічкамі. Язычковыя кветкі ўдвая перавышаюць абгортку, лінейна-ланцэтныя, фіялетавыя або блакітныя. Кветкі дыска трубчастыя, жоўтыя. Плод — густаваласістая сціснутая сямянка з белым чубком.

## Пашырэнне 
Рэліктавы еўрапейскі лесастэпавы від, у Беларусі знаходзіцца ў ізаляваных астраўных месцах росту і лакалітэтах за паўночнай мяжой арэала. Месцы росту: маладыя сасновыя і дубова-сасновыя мшыстыя лясы, лясныя паляны і ўзлескі, сухадольныя лугавіны і хмызнякі.

## Асаблівасці біялогіі 
Расце адзінкавымі экземплярамі або невялікімі групамі. Цвіце ў ліпені-верасні, пладаносіць у жніўні-верасні. Размнажэнне насеннае і вегетатыўнае.

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўная расліна.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Травы
Гандураскі заліў

**Гандураскі заліў** (, ) — буйны заліў у заходняй частцы Карыбскага мора ля берагоў Цэнтральнай Амерыкі. Абмывае берагі Беліза, Гватэмалы і Гандураса. Паўночна-ўсходнюю мяжу заліва праводзяць паміж горадам Дангрыга (Беліз) і горадам Ла-Сейба, адлегласць паміж якімі па прамой складае 185 км.

Заліў заходзіць у сушу на 102 км, мае глыбіню 22—54 м, ля ўваходу — больш за 2000 м. У заходнім канцы заліва мыс Манабіке адгароджвае бухту Аматыке, у якую ўпадаюць рэкі Рыа-Дульсе (сцёк возера Ісабаль), Сарстун і іншыя, якія сцякаюць з гор Мая. У паўднёвай частцы ў заліў упадаюць буйныя рэкі Матагуа і Улуа. Усяго да басейна заліва адносяцца 12 рэк з агульным сцёкам 1232 м³/с. Павелічэнне аб’ёму седыментаў, якія выносяцца рэкамі ў Гандураскі заліў, уяўляе небяспеку для яго экасістэм.

Сярэднегадавая тэмпература вады заліва складае 27 °C, салёнасць — каля 36 ‰.

## Літаратура 
* 
* Гондурасский залив // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.

## Спасылкі 
* Gulf of Honduras // Encyclopædia Britannica, Inc.

Катэгорыя:Геаграфія Беліза
Катэгорыя:Геаграфія Гандураса
Катэгорыя:Геаграфія Гватэмалы
Катэгорыя:Залівы Карыбскага мора
Экарма

**Экарма** () — востраў у Вялікай градзе Курыльскіх астравоў. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Сахалінскай вобласці Расіі. Плошча — 14 км². Ненаселены.

Востраў уяўляе сабою неактыўны вулкан з высокай канічнай вяршыняй (1179 м). Заходнія схілы абрывістыя, да 850 м. Астатнія схілы больш спадзістыя, усеяныя друзам. Берагі абрывістыя, аднак вакол вострава няма скал і рыфаў, за што старажытныя айны і далі яму сучасную назву (літаральна «вельмі бяспечная стаянка»). Сталых рэк і азёр з пітной вадой няма, хаця ў дажджлівыя сезоны ўтвараюцца часовыя водныя струмені. На поўначы вострава маецца некалькі гарачых серных крыніц.

Флора і фаўна бедныя. Нязначная травяністая расліннасць, мохі і лішайнікі. На востраве гняздуюць марскія птушкі. Ёсць лежня ластаногіх.

На востраве Экарма ніколі не было сталых паселішчаў. Айны наведвалі яго да канца XIX ст. толькі ўлетку для палявання. У 1875—1945 гг. належаў Японіі. Пасля II сусветнай вайны далучаны да РСФСР.

## Спасылкі 
* Остров Экарма
* kurilstour.ru
* Фотоотчеты о Камчатско-курильских экспедициях

Катэгорыя:Курыльскія астравы
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора
Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Сычы (Брэсцкі раён)

**Сычы́** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Матыкальскага сельсавета. Размешчаны за 27 кіламетраў па паўночны захад ад Брэста, 6 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Лышчыцы.

## Гісторыя 
Паводле пісьмовых крыніц вядомы з 16 стагоддзя як дзяржаўная ўласнасць у Берасцейскім старостве Троцкага ваяводства ВКЛ. У 1565 годзе кароль Жыгімонт II Аўгуст падараваў Сычы ў пажыццёвае валоданне С.Траяноўскаму. Паводле рэвізіі 1566 года сяло — цэнтр войтаўства, 48 валок зямлі, царква Святога Духа.

Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, у Слонімскай, з 1797 года — у Літоўскай, з 1801 года — у Гродзенскай губерні. У пачатку 19 стагоддзя цэнтр маёнтка, які належаў І.Высоцкаму. У 1822 годзе ён пабудаваў мураваную царкву Святой Параскевы. У 1863 годзе адкрываецца народнае вучылішча. У 1897 годзе працаваў хлебазапасны магазін і народнае вучылішча, у Лышчыцкай воласці Брэсцкага павета.

У 1905 годзе ў сяле — 245, у маёнтку — 74 жыхары. У 1906 годзе адбылося выступленне сялян. Яны спалілі гумно са збожжам і хлеў папа, які актыўна падтрымліваў царскую ўладу. Паводле Рыжскага мірнага дагавора ў складзе Польшчы, у Лышчыцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. З 12 кастрычніка 1940 года цэнтр Сычэўскага сельсавета. У Вялікую Айчынную вайну нацысты загубілі 5 жыхароў, 22 вяскоўцы загінулі на фронце.

У 1950 годзе арганізаваны калгас. З 16 ліпеня 1954 года ў Лышчыцкім сельсавеце.

## Насельніцтва 
* 47 двароў, 411 жыхароў (1886)
* 65 двароў, 475 жыхароў (1897)
* 54 двары, 217 жыхароў (1905)
* 100 двароў, 498 жыхароў (1921)
* 45 гаспадарак, 74 жыхары (1997)
* 35 гаспадарак, 57 жыхароў (2005)

## Інфраструктура 
* Сельская бібліятэка
* Аддзяленне сувязі
* Фельчарска-акушэрскі пункт

## Памятныя мясціны 
* Царква Святой Параскевы Пятніцы 1881 года пабудовы. Занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб’ект гісторыка-культурнай спадчыны рэгіянальнага значэння — 
* На ўскраіне вёскі ў пейзажным парку (захаваўся часткова) сядзібны дом Талочкаў, пабудаваны з дрэва (19-20 ст.).

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.
* 

## Спасылкі 
* Сычы на сайце radzima.org
* 

Катэгорыя:Матыкальскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Чыжэвічы

Назву **Чыжэ́вічы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
## Брэсцкая вобласць 
* Чыжэвічы — вёска ў Брэсцкім раёне

## Мінская вобласць 
* Чыжэвічы — вёска ў Вілейскім раёне
* Чыжэвічы — пасёлак у Капыльскім раёне
* Чыжэвічы — вёска ў Салігорскім раёне
Мальмбанан

**Мальмбанан** ( — *Рудная чыгунка*) — самая паўночная заходнееўрапейская чыгуначная лінія. Праходзіць ад горада Лулеа (Швецыя) на ўзбярэжжы Батнічнага заліва праз раёны Мальмбергет і Кіруна, якія спецыялізуюцца на здабычы жалезнай руды, да нарвежскага порта Нарвік. Нарвежскі ўчастак дарогі таксама называюць **Офатбанен** ().

Распрацоўка буйнейшага ў свеце радовішча жалезнай руды паблізу Кіруны патрабавала добрай транспартнай сувязі з марскім портам. Будаўніцтва чыгункі пачалося ў XIX ст., вялося брытанскімі кампаніямі і было спалучана з сур'ёзнымі тэхнічнымі і эканамічнымі цяжкасцямі, у т.л. банкруцтвам падрадчыкаў і кіруючых кампаній. Да 1888 года пабудавалі толькі ўчастак ад Кіруны да Еліварэ, а да канца XIX ст. — да Лулеа. З-за вялікай адлегласці Лулеа ад партоў краін буйнейшых спажыўцоў жалезнай руды, а таксама замярзання гэтага порта ўзімку, гэтага было недастаткова для паспяховага развіцця. Таму да пачатку XX ст. за будаўніцтва ўчастка, які злучаў Кіруну і Нарвік, узяўся шведскі ўрад. Да 14 ліпеня 1903 года ўчастак Кіруна-Нарвік быў афіцыйна адкрыты шведскім каралём Оскарам II. У 1915—1923 гадах Мальмбанан была электрыфікавана.

Катэгорыя:Швецыя
Аляксандр Сямёнаў

**Аляксандр Сямёнаў**:
* Аляксандр Сцяпанавіч Сямёнаў — беларускі медык. Заслужаны ўрач БССР
* Аляксандр Сяргеевіч Сямёнаў (нар. 1982) — расійскі футбаліст.
Чыжэвічы (Салігорскі раён)

**Чыжэ́вічы** (, ) — вёска ў Беларусі, у Салігорскім раёне Мінскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Чыжэвіцкага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца каля паўночнай ўскраіны горада Салігорск, за 130 км ад Мінска. Каля вёскі працякае рака Рутка.

## Насельніцтва 
* 2003 год — 390 жыхароў, 183 двары.
* Помнік загінуўшым працаўнікам ВА «Беларуськалій»

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Міхайлавіч Люцко (1941—1997) — вучоны ў галіне ядзернай фізікі і радыеэкалогіі.

## Літаратура 
*  — С. 302.
*  — С. 213, 411.
* 
* Ліст карты N-35-116. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чыжэвіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёна
Чыжэвічы (Брэсцкі раён)

**Чыжэ́вічы** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Матыкальскага сельсавета. Размешчаны за 30 кіламетраў на паўночны захад ад Брэста, 12 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Лышчыцы, на поўнач Матыкальскі канал, на поўдзень возера Бяздоннае.

## Насельніцтва 
* 32 двары, 81 жыхар (2005)

## Гісторыя 
Паводле пісьмовых крыніц вядомы з 16 стагоддзя як сяло ў Берасцейскім павеце і ваяводстве ВКЛ. У 1569 годзе шляхецкая ўласнасць пана Богдана Кучук-Чыжэўскага.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Матыкальскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Асацыятыўная аперацыя

Бінарная аперацыя * на мностве *S* называецца **асацыятыўнай** (**спалучальнай**), калі выконваецца **закон асацыятыўнасці** (**спалучальны закон**):
: (x * y) * z=x * (y * z),\qquad\forall x,y,z\in S.
Тут сімвал * абазначае аперацыю.

Заўвага: сімвал аперацыі можа выглядаць па-рознаму, гэта не мае прынцыповага значэння. У выпадку мультыплікатыўных абазначэнняў аперацыю называюць множаннем, а яе сімвал, як правіла, апускаюць:
: (xy)z=x(yz) = xyz, \qquad\forall x,y,z\in S.

Варта заўважыць, што змена парадку аперацый не мяняе паслядоўнасці аперандаў.

Спалучальны закон можна таксама выразіць у функцыянальнай форме:
: f(f(x,y),z) = f(x,f(y,z)).

Катэгорыя:Алгебра
Катэгорыя:Функцыянальны аналіз
Вестыбулярны апарат

**Вестыбулярны апарат** (ад ) — орган, які ўспрымае змены становішча галавы і цела ў прасторы і кірунак руху цела ў пазваночных жывёл і чалавека; частка ўнутранага вуха. Вестыбулярны апарат — складаны рэцэптар вестыбулярнага аналізатара. Структурная аснова вестыбулярнага апарату — комплекс скопішчаў раснічастых клетак унутранага вуха, эндалімфы, уключаныя ў яе вапнавыя ўтварэнні — аталіты і жэлепадобныя купулы ў ампулах паўкругавых каналаў. З рэцэптараў раўнавагі паступаюць сігналы двух тыпаў: статычныя (звязаныя са становішчам цела) і дынамічныя (звязаныя з паскарэннем). Абодва тыпы сігналаў узнікаюць пры механічным раздражненні адчувальных валасінак зрушэннем альбо аталітаў (або купул), альбо эндалімфы. Звычайна аталіт мае большую шчыльнасць, чым навакольная эндалімфа, і падтрымліваецца адчувальнымі валасінкамі. Пры змене становішча цела змяняецца кірунак сілы, якая дзейнічае з боку аталіту на адчувальныя валасінкі.

Перадача ўзбуджэння вестыбулярнага апарату ў мозг ажыццяўляецца вестыбулярнай галіной слыхавога нерва. Цэнтры вестыбулярнай функцыі звязаныя з мазжачком, ядрамі вокарухальных нерваў і цэнтрамі вегетатыўнай нервовай сістэмы. Вышэйшыя коркавыя цэнтры вестыбулярнага апарату размешчаны ў скроневай вобласці вялікіх паўшар’яў галаўнога мозгу. Пры раздражненні рэцэптараў вестыбулярнага апарату ўзнікае шэраг рэфлексаў (змена тонусу цягліц шыі, тулава і канечнасцей), якія дазваляюць захаваць раўнавагу пры змене становішча цела. Гэтыя рэфлексы суправаджаюцца паторгваннем вачэй (ністагм) і вегетатыўнымі рэакцыямі. У чалавека пры моцных раздражненнях вестыбулярнага апарату развіваецца сімптамакомплекс укалыхвання (галавакружэнне, парушэнне сардэчнай дзейнасці, рытму дыхання, млоснасць, ваніты), характэрныя, напрыклад, для марской хваробы. Пры частых паўторах моцных вестыбулярных раздражненняў рэакцыя на іх слабее. На гэтым заснавана вестыбулярная трэніроўка, якую выкарыстоўваюць пры фізічнай падрыхтоўцы маракоў, лётчыкаў, касманаўтаў і г.д.

## Літаратура 
* 
Катэгорыя:Вуха