open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сіла інерцыі

**Сі́ла іне́рцыі** — фіктыўная сіла, якая дзейнічае на целы ў неінерцыяльнай сістэме адліку. Фіктыўнасць палягае ў тым, што гэтая сіла не звязаная ні з якім рэальным целам, а ўмоўна ўводзіцца толькі для таго, каб у неінерцыяльных сістэмах адліку можна было ўжываць законы Ньютана.

Калі неінерцыяльная сістэма адліку рухаецца адносна інерцыяльнай, то

\mathbf r_{in} = \mathbf r_0 + \mathbf r_{nin}

Дыферэнцыруючы гэтую роўнасць па часе, атрымаем

\mathbf v_{in} = \mathbf v_0 + \frac {d(\mathbf r_{nin})} {dt} = \mathbf v_0 + \frac {d(x_{nin} \mathbf i_{nin})} {dt} + \frac {d(y_{nin} \mathbf j_{nin})} {dt} + \frac {d(z_{nin} \mathbf k_{nin})} {dt} =

=\mathbf v_0 + x_{nin} \frac {d\mathbf i_{nin}} {dt} + \frac {dx_{nin}} {dt} \mathbf i_{nin} + y_{nin} \frac {d\mathbf j_{nin}} {dt} + \frac {dy_{nin}} {dt} \mathbf j_{nin} + z_{nin} \frac {d\mathbf k_{nin}} {dt} + \frac {dz_{nin}} {dt} \mathbf k_{nin} =

=\mathbf v_0 + x_{nin} \mathbf \omega_{nin} \times \mathbf i_{nin} + v_{x_{nin}} \mathbf i_{nin} + y_{nin} \mathbf \omega_{nin} \times \mathbf j_{nin} + v_{y_{nin}} \mathbf j_{nin} + z_{nin} \mathbf \omega \times \mathbf k_{nin} + v_{z_{nin}} \mathbf k_{nin} = \mathbf v_0 + \mathbf \omega_0 \times \mathbf r_{nin} + \mathbf v_{nin}

Пасля паўторнага дыферэнцыравання, будзем мець:

\mathbf a_{in} = \mathbf a_0 + \frac {d(\mathbf \omega_0 \times \mathbf r_{nin})} {dt} + \frac {d\mathbf v_{nin}} {dt} = \mathbf a_0 + \frac {d\mathbf \omega_0} {dt} \times \mathbf r_{nin} + \mathbf \omega_0 \times \frac {d\mathbf r_{nin}} {dt} + \mathbf a_{nin} + \mathbf \omega_0 \times \mathbf v_{nin} =

= \mathbf a_0 + \mathbf \epsilon_0 \times \mathbf r_{nin} + \mathbf \omega_0 \times (\mathbf \omega_0 \times \mathbf r_{nin} + \mathbf v_{nin}) + \mathbf a_{nin} + \mathbf \omega_0 \times \mathbf v_{nin} = \mathbf a_0 + \mathbf \epsilon_0 \times \mathbf r_{nin} + \mathbf \omega_0 \times (\mathbf \omega_0 \times \mathbf r_{nin}) + 2 \mathbf \omega_0 \times \mathbf v_{nin} + \mathbf a_{nin}

Калі памножыць абедзве часткі роўнасці на масу цела, атрымаем

m \mathbf a_{in} = m \mathbf a_0 + m \mathbf \epsilon_0 \times \mathbf r_{nin} + m \mathbf \omega_0 \times (\mathbf \omega_0 \times \mathbf r_{nin}) + 2 m \mathbf \omega_0 \times \mathbf v_{nin} + m \mathbf a_{nin}

Згодна другому закону Ньютана, у інерцыяльнай сістэме m \mathbf a = \mathbf F. Таму

m \mathbf a_{nin} = \mathbf F - m \mathbf a_0 - m \mathbf \epsilon_0 \times \mathbf r_{nin} - m \mathbf \omega_0 \times (\mathbf \omega_0 \times \mathbf r_{nin}) - 2 m \mathbf \omega_0 \times \mathbf v_{nin}

Кожнае з складаемых у правай частцы роўнасці можна лічыць сілай:

* \mathbf F_{in} = - m \mathbf a_0 — паступальная сіла інерцыі, якая абумоўлена паступальным рухам неінерцыяльнай сістэмы адносна інерцыяльнай

* \mathbf F_{cf} = - m \mathbf \epsilon_0 \times \mathbf r_{nin} - m \mathbf \omega_0 \times (\mathbf \omega_0 \times \mathbf r_{nin}) — цэнтрабежная сіла, якая абумоўлена вярчальнам рухам неінерцыяльнай сістэмы адносна інерцыяльнай

* \mathbf F_{cor} = - 2 m \mathbf \omega_0 \times \mathbf v_{nin} — сіла Карыёліса, якая абумоўлена перамяшчэннем цела адносна восі вярчэння

## Літаратура 
*
Лоша

Назву **Ло́ша** маюць:

## Азёры 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць:
** Лоша — возера ў Жыткавіцкім раёне 

* Мінская вобласць:
** Лоша — возера ў Слуцкім раёне 

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гродзенская вобласць:
** Лоша — вёска ў Астравецкім раёне

* Мінская вобласць:
** Лоша — аграгарадок ва Уздзенскім раёне

## Рэкі 
### Беларусь 
* Лоша — рака ў Гродзенскай вобласці, левы прыток Ашмянкі
* Лоша — рака ў Мінскай вобласці, левы прыток Нёмана
* Лоша — рака ў Магілёўскай вобласці, прыток Дабранкі

## Іншае 
* Лоша — курганныя могільнікі каля в. Лоша (Астравецкі раён).
Юлій II

**Юлій II**, **Джуліяна дэла Роверэ** (; ;  — ), Папа Рымскі (1 лістапада 1503 — 21 лютага 1513).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Бітва пад Кобрынам

**Бітва пад Кобрынам** — бітва, якая адбылася 15 (27) ліпеня 1812 года падчас вайны 1812 года паміж рускімі войскамі і саксонскай брыгадай і скончылася поўным разгромам апошняй. Лічыцца першай буйнай перамогай рускіх войскаў у вайне 1812 года.

## Спасылкі 
Кобрын
Катэгорыя:Бітвы Расіі
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Бітвы ў Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Кобрына
Катэгорыя:Падзеі 27 ліпеня
Катэгорыя:Ліпень 1812 года
Катэгорыя:1812 год у Беларусі
Тарас

**Тарас** — беларускае прозвішча, утворанае ад мужчынскага імя.

## Вядомыя носьбіты 
* Анатоль Яфімавіч Тарас — беларускі выдавец
* Валянцін Яфімавіч Тарас — беларускі пісьменнік і перакладчык
* Віталь Валянцінавіч Тарас — беларускі журналіст і публіцыст
* Ніна Міхайлаўна Тарас — беларуская паэтэса
* Яфім Мікалаевіч Тарас — беларускі мастак

## Гл. таксама 
* Тарас на Парнасе — паэма К. Вераніцына
Універсальнае мноства

**Універса́льнае мно́ства** (**уніве́рсум**) — мноства, якое ўключае ў сябе ўсе магчымыя элементы. Калі некаторы аб’ект з’яўляецца элементам якога-небудзь мноства, то ён адначасова з’яўляецца і элементам універсальнага мноства.

Тэарэтычна можна разглядаць «абсалютны універсум», які месціць усе магчымыя элементы ўсіх мностваў. Але вызначыць такое мноства немагчыма або, прынамсі, надзвычай цяжка. Таму ў рэальнасці за ўніверсальнае мноства прымаюць мноства ўсіх аб’ектаў, якія маюць дачыненне да той ці іншай канкрэтнай задачы.

Уласцівасці ўніверсальнага мноства:
* любое мноства з’яўляецца падмноствам універсальнага мноства: \forall A, A \subseteq U
* аб’яднанне ўніверсальнага мноства з любым іншым мноствам ёсць універсальнае мноства: \forall A : A \cup U = U
* перасячэнне ўніверсальнага мноства з любым іншым мноствам ёсць гэтае мноства: \forall A : A \cap U = A

Катэгорыя:Тэорыя мностваў
Тытульны ліст

**Тытульны ліст**, або **тытул** — аркуш кнігі, звычайна першы і загалоўны, на якім змешчаныя выхадныя звесткі (прозвішча аўтара, назву кнігі, выдавецтва, месца і год выдання.).

Тытул бывае ардынарны (1-старонкавы), разваротны, разгорнуты, або расхінуты (2-аркушавы, з авантытулам і контртытулам — 1-й і 2-й старонкамі, на якіх змяшчаюць асноўныя выхадныя звесткі). Тытульны ліст упершыню з’явіўся ў кнізе венецыянскага друкара Э. Ратдольта (1476), ва ўсходне-славянскім друку — у выданнях Ф. Скарыны. Каб паўтарыць або дапоўніць звесткі тытульнага ліста, у рукапісных кнігах і старадруках у канцы змяшчалі калафон — пасляслоўе з выхаднымі звесткамі, часам з друкарскай або выдавецкай маркай.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Паліграфія
Катэгорыя:Кнігі
Перасячэнне мностваў

**Перасячэ́нне мно́стваў** — бінарная аперацыя над мноствамі, вынікам якой ёсць мноства, складзенае з элементаў, што ўваходзяць у абодва гэтыя мноствы. Перасячэннем мностваў называюць як саму аперацыю, так і мноства, што з’яўляецца яе вынікам.

Аперацыя перасячэння мностваў абазначаецца знакам \cap.

~ \vdash \quad \forall x \ (x \in A \cap B \ \leftrightarrow \ x \in A \ \land \ x \in B)

## Уласцівасці перасячэння мностваў
* камутатыўнасць: \forall A, B: A \cap B = B \cap A
* асацыятыўнасць: \forall A, B:(A \cap B) \cap C = A \cap (B \cap C)
* перасячэннем мноства са сваім падмноствам ёсць гэтае падмноства: B \subseteq A \Leftrightarrow A \cap B = B
У прыватнасці,
:* перасячэннем мноства з самім сабой ёсць самое гэтае мноства: \forall A: A \cap A = A
:* перасячэннем мноства з пустым мноствам ёсць пустое мноства: \forall A: A \cap \varnothing = \varnothing
:* перасячэннем мноства з універсальным мноствам ёсць самое гэтае мноства: \forall A: A \cap U = A

Асацыятыўнасць аперацыі перасячэння мностваў дае магчымасць разглядаць перасячэнне больш чым двух мностваў як адзіную аперацыю:

\bigcap \limits_{i = 1}^n A_i = A_1 \cap A_2 \cap ... \cap A_n

Катэгорыя:Тэорыя мностваў
Аперацыі над мноствамі

**Аперацыі над мноствамі** дазваляюць атрымаць з аднаго або некалькіх існуючых мностваў новае мноства. Асноўныя аперацыі над мноствамі:

* аб’яднанне мностваў A \cup B мае вынікам мноства, якое месціць усе элементы, якія ўваходзяць хаця б у адно з гэтых мностваў (у A, у B, або ў A і B адначасова)
:~ \vdash \quad \forall x \ (x \in A \cup B \ \leftrightarrow \ x \in A \quad \lor \quad x \in B \quad \lor \quad x \in A \cap B)
:~ \vdash \quad \forall x \ (x \in A \cup B \ \leftrightarrow \ x \in A - B \quad \lor \quad x \in B - A \quad \lor \quad x \in A \cap B) 
:~ \vdash \quad \forall x \ (x \in A \cup B \ \leftrightarrow \ x \in A \ \Delta \ B \quad \veebar \quad x \in A \cap B)

::~ \vdash \quad A \cup B = \{x| \quad x \in A \ \lor \ x \in B \ \lor \ x \in A \cap B\}

* перасячэнне мностваў A \cap B мае вынікам мноства, якое месціць усе элементы, якія ўваходзяць у абодва мноствы (і ў A, і ў B)
:~ \vdash \quad \forall x \ (x \in A \cap B \ \leftrightarrow \ x \in A \quad \land \quad x \in B)
:~ \vdash \quad \forall x \ (x \in A \cap B \ \leftrightarrow \ x \in A \quad \land \quad x \notin A - B)

::~ \vdash \quad A \cap B = \{x| \quad x \in A \ \land \ x \in B\}

* дапаўненне (адніманне) мностваў ~ A - B мае вынікам мноства, якое месціць усе элементы, якія ўваходзяць у A, але не ўваходзяць у B
:~ \vdash \quad \forall x \ (x \in A - B \ \leftrightarrow \ x \in A \quad \land \quad x \notin B)
:~ \vdash \quad \forall x \ (x \in A - B \ \leftrightarrow \ x \in A \quad \veebar \quad x \in A \cap B)

::~ \vdash \quad A - B = \{x| \quad x \in A \ \land \ x \notin B\}

* сіметрычнае адніманне
:~ \vdash \quad \forall x \ (x \in A \ \Delta \ B \ \leftrightarrow \ x \in A \quad \veebar \quad x \in B)
:~ \vdash \quad \forall x \ (x \in A \ \Delta \ B \ \leftrightarrow \ x \in A - B \quad \lor \quad x \in B - A)

::~ \vdash \quad A \ \Delta \ B = \{x| \quad x \in A \ \veebar \ x \in B\}

* простае памнажэнне
:~ \vdash \quad \forall x \forall y \ (\langle x, y \rangle \in A \times B \ \leftrightarrow \ x \in A \quad \land \quad y \in B)

::~ \vdash \quad A \times B = \{\langle x, y \rangle| \quad x \in A \ \land \ y \in B\}

Катэгорыя:Тэорыя мностваў
Бінарнае дачыненне

**Біна́рная дачыне́нне**, **бінарныя адносіны** — дачыненне між дзвюма мноствамі R(X,Y).

Факт наяўнасці дачынення R між элементамі x і y можна абазначыць наступным чынам:

* R(x, y)
* xRy
* y = R(x)

Разглядаюць наступныя катэгорыі бінарных дачыненняў:

* функцыянальнае дачыненне (або проста функцыя) — дачыненне, у якім кожны x можа мець не больш за адзін такі y, што y=R(x). Інакш кажучы, функцыя — гэта такое дачыненне, для якога з таго, што y_1 = f(x) і y_2 = f(x) вынікае y_1 = y_2
* ін’ектыўнае дачыненне (або проста ін’екцыя) — дачыненне, ў якім кожны y можа мець не больш за адзін такі x, што y=R(x). Інакш кажучы, ін’екцыя — гэта такое дачыненне, для якога з таго, што y = f(x_1) і y = f(x_2) вынікае x_1 = x_2

## Гл. таксама 
* Транзітыўнасць

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Бинарные отношения — Бінарныя адносіны // Руска-беларускі матэматычны слоўнік: [больш за 630 слоў і словазлучэнняў] / Лабачэня, Г. Я., Шчыракоў, А. М.: Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага — Мн.: МДПІ, 1993. — С. 3. — 21 с. ; 20 см. — 100 экз.

Катэгорыя:Тэорыя мностваў
Катэгорыя:Бінарныя дачыненні
Катэгорыя:Дыскрэтная матэматыка
Італьянская мова

**Італьянская мова** належыць да раманскай групы індаеўрапейскай сям'і.

Італьянская мова — гэта мова Італіі, некаторых рэгіёнаў Швейцарыі, Славеніі і Харватыі, а таксама рэспублікі Сан-Марына. Яна з'яўляецца дзяржаўнай у Італіі, Сан-Марына, адной з дзяржаўных моў Ватыкана і Швейцарыі. Агулькая колькасць носьбітаў італьянскай мовы складае каля 70 мільёнаў чалавек.

Італьянская мова паходзіць ад лаціны — мовы старажытнага Рыму. Пасля распаду Рымскай імперыі на тэрыторыі Італіі былі распаўсюджаныя некалькі мясцовых варынятаў «народнай лаціны». Аснову сучаснай італьянскай мовы складае тасканскі (фларэнційскі) дыялект, на якім пісалі сусветна вядомыя італьянскія класікі Дантэ, Петрарка, Бакача. Асобныя дыялекты (венецыянскі, неапалітанскі і інш.) існуюць у італьянскай мове дагэтуль.

Італьянскую мову часта называюць адной з самых прыгожых і мілагучных моў свету, ці нават самай прыгожай, што выклікана вялікім удзелам галосных гукаў. Таксама яна вядомая як мова класічнай музыкі. Большая частка музыкальнай тэрміналогіі мае італьянскае паходжанне. З італьянскай мовы паходзяць таксама шэраг кулінарных, архітэктурных тэрмінаў ды інш.

## Гл. таксама 
* Граматыка італьянскай мовы

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 


*
Катэгорыя:Мовы Румыніі
Катэгорыя:Мовы Славеніі
Катэгорыя:Мовы Харватыі
Катэгорыя:Мовы Швейцарыі
Дачыненне парадку

**Дачыне́нне пара́дку** (**упарадкава́насць**) — бінарнае дачыненне на мностве, якое дазваляе ўпарадкаваць яго элементы, гэта значыць задаць правіла, згодна з якім адны элементы ідуць перад іншымі.

Фармальна ўпарадкаванасць вызначаецца як дачыненне, якое з’яўляецца транзітыўным (\forall x,y,z : R(x,y), R(y,z) => R(x,z)) і антысіметрычным (\forall x,y : R(x,y) => \lnot R(y,x)). Любое дачыненне, якое валодае гэтымі ўласцівасцямі, ёсць дачыненнем парадку.

Калі дачыненне парадку R з’яўляецца рэфлексіўным (гэта значыць, што \forall x : R(x,x)), такую ўпарадкаванасць называюць нястрогай; антырэфлексіўнае дачыненне парадку (такое, што \forall x : \lnot R(x,x)) называюць строгай упарадкаванасцю.

Упарадкаванасць мноства з’яўляецца поўнай, або лінейнай, калі яна ўпарадкоўвае ўсе яго элементы, гэта значыць, для любых двух яго элементаў мае месца або R(x,y), або R(y,x). Калі ж існуе хаця б адна такая пара, для якой не мае месца ні R(x,y), ні R(y,x), то ўпарадкаванасць з'яўляецца частковай.

Цалкам упарадкаваныя мноствы называюцца ланцугамі.

Прыкладамі поўнай строгай упарадкаванасці з’яўляюцца дачыненні «больш» і «менш» між сапраўднымі лікамі.

Прыкладам частковай строгай упарадкаванасці з’яўляецца дачыненне «нашчадак» між людзьмі, бо яно транзітыўнае (нашчадак нашчадка ёсць нашчадкам), антысіметрычнае (два чалавекі не могуць быць начшадкамі адзін аднаго), антырэфлексіўнае (чалавек не ёсць нашчадкам самога сябе) і няпоўнае (бо, напрыклад, на падмностве братоў дачыненне «нашчадак» не вызначана – ніхто не ёсць нічыім нашчадкам).

У якасці прыкладу частковай нястрогай упарадкаванасці можна прывесці дачыненне дзялімасці між натуральнымі лікамі. Сапраўды, яно транзітыўнае (любы лік дзеліцца на дзельнік свайго дзельніка), антысіметрычнае (дзельнік не дзеліцца на сваё дзеліва), рэфлексіўнае (любы лік дзеліцца сам на сябе) і няпоўнае (напрыклад, на падмностве простых лікаў гэтае дачыненне не вызначана).

Катэгорыя:Тэорыя мностваў
Катэгорыя:Бінарныя дачыненні
Марак Грахута

**Ма́рак Мі́хал Граху́та** (; ,  — , Кракаў) — польскі спявак, паэт і кампазітар.

Творчасць Грахуты звычайна адносяць да лёгкай формы прагрэсіўнага року з моцным уплывам джаз-року ці аўтарскай песні.

Падчас навучання ў Кракаве ён пазнаёміўся з кампазітарам Янам Канты Паўлюськевічам, разам з якім у 1967 заснаваў студэнцкае кабарэ *Anawa*. У тым самым годзе Марак узяў другое месца на VI Нацыянальным студэнцкім конкурсе музыкантаў (), а таксама атрымаў узнагароду за песню *Tango Anawa* (), на свае словы і музыку Яна Паўлюськевіча. Ад 1968 ён выйграў яшчэ некалькі ўзнагародаў на Фестывалі польскай музыкі ў Аполі. У 1969 выканаў ролю другога плану ў фільме Анджэя Вайды *Паляванне на мух* (). У 1971 пакінуў калектыў *Anawa* і заснаваў гурт «ВЕМ» (*WIEM*)

Грахута не аднойчы запісваў песні, якія пазней рабіліся хітамі, папулярнымі ва ўсёй Польшчы. Супрацоўнічаў з кракаўскім тэатрам «СТУ Тэатр» (*STU Theater*). У 2003 плёнам супольнай працы Марака і папулярнага польскага гурта «Мыславіц» (*Myslovitz*) стаў новы запіс іх даўняй песні *Kraków* (). Футбольны клуб «Карона» (Кельцы) выкарыстоўвае песню Марака *Dni których nie znamy* () у якасці змагарнага гімну спартсменаў.

Марак Грахута вучыўся на архітэктара ў Кракаўскім тэхналагічным універсітэце. Цікавіўся скульптурай і філасофіяй. Жонка Данута (у шлюбе з 1967), сын Лукаш.

Быў пахаваны на Раковіцкіх могілках у Кракаве.

## Дыскаграфія 
* *Marek Grechuta & Anawa* () (1970)
* *Korowód* () (1971)
* *Droga za widnokres* () (1972)
* *Magia obłoków* () (1974)
* *Szalona lokomotywa* () (1977)
* *Pieśni Marka Grechuty do słów Tadeusza Nowaka* () (1979)
* *Wesele* () (1980)
* *Śpiewające obrazy* () (1981)
* *W malinowym chruśniaku* () (1984)
* *Wiosna — ach to ty* () (1987)
* *Krajobraz pełen nadziei* () (1989)
* *Ocalić od zapomnienia* () (1990)
* *Piosenki dla dzieci i rodziców* () (1991)
* *Dziesięć ważnych słów* () (1994)
* *Niezwykłe miejsca* () (2003)

Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Польшчы
Катэгорыя:Кампазітары Польшчы
Катэгорыя:Узнагароджаныя залатым медалём «За заслугі ў культуры Gloria Artis»
Пад’ёмны кран

'''Пад'ёмны кран''' () — машына для падымання і перамяшчэння на абмежаваную адлегласць паасобных і сыпкіх (порцыямі) грузаў. Асноўны тып грузапад'ёмных і мантажных машын у прамысловасці, на будаўніцтве і транспарце.

Звычайная грузапад'ёмнасць: ад 1—2 кн (100—200 кгс) да 2—5 Мн (спецыяльныя ліцейныя — да 6,3 Мн)

Адрозніваюцца пад'ёмныя краны **стацыянарныя** і **перасоўныя**. Стацыянарныя (пераважна): стралавыя паваротныя краны з вярчэннем вакол вертыкальнай восі, пастаўленыя нерухома (краны-падкосіны, насценныя струнавыя, краны з паваротнай ці нерухомай калонай, з павротным кругам, дэрыкі інш.). Перасоўныя: краны маставога тыпу (кран-бэлькі, маставыя адна- і двухбэлькавыя, казловыя і паўказловыя); краны, што рухаюцца па накіравальных рэйках (кансольныя, веласіпедныя, вежавыя і інш.); краны на гусенічным і колавым ходзе; краны для руху па бязрэйкавых дарогах (пераважна сталавыя краны, змантаваныя на маторных ці ручных вазках, трактарах, аўтамабілях — аўтакраны).

Асобную групу складаюць пад'ёмныя краны для спецыфічных умоваў работы: молатападобныя вялікай магутнасці; высокія вежавыя, спецыяльныя металургічныя (стрыпер), кабельныя (канатныя), плывучыя краны, маставыя перагружальнікі.

Асноўныя часткі пад'ёмнага крана:
* металаканструкцыя (ферма, вежа, мост, страла, платформа, мачта, партал, стол), на якой манціруюцца выканаўчыя механізмы;
* механізмы захоплівання і падымання цяжару (лябёдка, тэльфер і інш.);
* механізм перамяшчэння крана ці асобных яго частак;
* механізм павароту крана (ці яго стралы ў стралавых кранах) і змены нахілу (вылету) стралы.

Усе механізмы складаюцца з прыводнай (рухавік), перадатачнай (рэдуктар і іншыя механічныя перадачы) і выканаўчай (барабан, паліспаст, падвеска і інш.) частак.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі
Аляксандр Залацінскавіч Анкваб

**Аляксандр Залацінскавіч Анкваб** (; нар. , , Абхазская АССР, ГССР, СССР) — дзяржаўны і палітычны дзеяч Рэспублікі Абхазія — трэці прэзідэнт рэспублікі і двойчы прэм’ер-міністр гэтай краіны.

Акрамя абхазскага мае грамадзянства Расійскай Федэрацыі.

## Біяграфія 
* У 1974 годзе скончыў Растоўскі юрыдычны інстытут, Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС.
* У 1991 быў абраны дэпутатам Вярхоўнага Савета Абхазіі. У 1992—1993 гадах быў міністрам унутраных спраў Абхазіі ва ўрадзе Уладзіслава Ардзінба.
* У 1994—2000 гадах жыў у Маскве, займаўся камерцыяй. Вярнуўшыся ў Сухумі, сфармаваў першы ў Абхазіі апазіцыйны рух «Айтайра». У 2004 планаваў удзельнічаць у прэзідэнцкіх выбарах, але не змог выставіць сваю кандыдатуру з-за неадпаведнасці патрабаванням да кандыдату (Анкваб не патрапіў пад неабходны для вылучэння ў прэзідэнты цэнз аселасці — пражыванне ў Абхазіі не менш за 5 гадоў). Яго рашэнне падтрымаць на выбарах Багапша прынесла апошняму дадатковыя галасы выбаршчыкаў.
* З 2010 віцэ-прэзідэнт Абхазіі, абраны на гэту пасаду разам з прэзідэнтам Сяргеем Багапшам.
* У 2005—2010 — прэм’ер-міністр гэтай краіны.
* Пасля смерці прэзідэнта Сяргея Багапша з 29 мая 2011 года стаў выконваючым абавязкі прэзідэнта Абхазіі.
* У 2011—2014 гадах — Прэзідэнт Абхазіі.
* 1 чэрвеня 2014 года падаў у адстаўку з пасады прэзідэнта да заканчэння тэрміну паўнамоцтваў у сувязі з хваляваннямі ў рэспубліцы, падчас якіх апазіцыя ціснула на Анкваба.
* 12 сакавіка 2017 года абраны ў Народны сход — парламент Абхазіі, а 24 сакавіка 2020 года атрымаў ад абранага прэзідэнта Аслана Бжанія пасаду прэм’ер-міністра, стаўшы найстарэйшым членам урада рэспублікі.
* 20 лістапада 2024 года сышоў у адстаўку з пасады прэм’ер-міністра ў выніку народных пратэстаў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэзідэнты Абхазіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Абхазіі
Аўтаномны край Косава і Метохія

: *Артыкул пра гістарычны раёны — Косава (геаграфічны рэгіён).*

**Аўтаномны край Косава і Метохія** (, скар. , ) — адзін з двух (разам з Ваяводзінай) аўтаномных краёў Сербіі.

## Спрэчны статус рэгіёна 
### Пазіцыя Сербіі 
Паводле сербскай Канстытуцыі, Аўтаномны край Косава і Метохія — неад’емная частка тэрыторыі Сербіі са статусам шырокай аўтаноміі.

### Сапраўднае становішча 
Тэрыторыя кантралюецца дзяржавай Рэспубліка Косава. Сербія не прызнае суверэнітэт Рэспублікі Косава. 

## Абгрунтаванні пазіцый бакоў 
### Пазіцыя Сербіі 
Дамаганні сербаў на тэрыторыю Косава і Метохіі заснаваны на прынцыпах гістарычнага права.

На гэтай тэрыторыі ў 1389 годзе адбылася бітва на Косавым полі, якая мела вялікае значэнне для фармавання самасвядомасці сербскага народа.

У XIV ст. на тэрыторыі Косава і Метохіі знаходзіўся цэнтр сярэднявечнай сербскай дзяржавы. З канца XIII ст. і да 1767 года тут жа размяшчаўся і пасад Печскага патрыярха, які ў перыяд знаходжання Сербіі пад уладай Асманскай імперыі служыў галоўным цэнтрам сербскай культуры і нацыянальнага руху. У цяперашні час край мае шмат помнікаў праваслаўнай архітэктуры як сярэдніх стагоддзяў, так і новага часу.

### Пазіцыя албанцаў Рэспублікі Косава 
Албанцы ў сваю чаргу настойваюць на перавазе этнічнага права, хоць таксама спрабуюць падвесці пад свае дамаганні гістарычную аснову.

У канцы XVII ст. — пачатку XVIII ст., значная колькасць сербаў пакінула тэрыторыю Косава і на гэтыя землі пачалі перасяляцца албанцы. Доля албанскага насельніцтва паступова расла і да сярэдзіны XIX ст. перавысіла 50 %.

У XVIII—XIX стагоддзях цэнтр сербскага нацыянальнага руху перамясціўся ў Паўночную Сербію, дзе ў 1817 г. было створана аўтаномнае, а з 1878 года — незалежнае Сербскае княства, у той час як Косава стала цэнтрам албанскага нацыянальнага руху і ядром барацьбы албанцаў за самакіраванне і незалежнасць ад Асманскай імперыі.

## Адміністрацыйны падзел 
Паводле заканадаўства Рэспублікі Сербія, Косава і Метохія падзелена на 5 раёнаў: Косаўскі, Печскі, Прызрэнскі, Косаўска-Мітравіцкі і Косаўска-Памараўскі.

## Гл. таксама 
* Гісторыя Сербіі
* Югаславія
* Гісторыя Албаніі
Алег Аляксеевіч Калягін

**Алег Аляксеевіч Калягін** (, пас. Гай, Гайскі раён, Арэнбургская вобласць) — прыднястроўскі юрыст і дзяржаўны дзеяч, міністр прыродных рэсурсаў і экалагічнага кантролю ПМР.

## Біяграфія 
Рускі. У 1983 годзе скончыў юрыдычны факультэт Кішынёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта, у 1993 годзе — аспірантуру Інстытута дзяржавы і права АН Украіны. З лютага 1994 па жнівень 2001 года быў выкладчыкам, дацэнтам, загадчыкам кафедры ПДУ імя Т. Шаўчэнкі. Са жніўня 2001 года быў суддзёй Арбітражнага суда ПМР. У лютым 2007 года прызначаны міністрам прыродных рэсурсаў і экалагічнага кантролю.

Катэгорыя:Постаці Прыднястроўя
Бург

**Бург** (*Burg*, стараангл. *burh*) — тып умацавання, распаўсюджаны ў германскіх народаў (франкі і інш.) у раннім Сярэднявеччы. З’яўляў сабою *участак паселішча* з драўлянай вежай на натуральным або насыпным пагорку, акружаны равамі і тынамі. Таксама так называўся умацаваны горад у Англіі 9 — 11 ст (імаверна, што англа-саксонскія бургі існавалі яшчэ раней, у сяр. 8 ст.); назва і наогул ужывалася ў дачыненні да ўмацаваных гарадоў (між іншым, у Нямецкай Прыбалтыцы). Часам так магло называцца прыватнае ўмацаванне (фактычна, ранні замак) або проста агароджанае месца.

Бургі, якія мелі вежу, спалучаную з забудаваным гаспадарчым дваром і абкружаную равамі і палісадамі, сталіся фактычнымі прататыпамі сярэднявечных замкаў. Слова «бург» («бур», «берк» і пад.) увайшло ў назвы шматлікіх гарадоў і населеных пунктаў Еўропы.

Адрозніваліся бургі такія, што служылі для абароны насельніцтва паселішчаў, і такія, што былі толькі апорнымі пунктамі для войска. Пазней выдзяліліся і бургі — феадальныя рэзідэнцыі.

З’яўленне бургаў было абумоўлена тым, што германцы, якія ў эпоху бронзы наогул не ведалі ўмацаванняў, непрыязна ставіліся, як паведамляў Тацыт, да таго, каб агароджваць свае паселішчы цалкам, бо гэта, дзей, ператварала б паселішчы ў «магілы волі». На выпадак небяспекі сховішчам для жыхароў і служыў «бург» («бурх»). Самі канструкцыі ўмацаванняў былі запазычаныя германцамі ў славянаў на усходзе, у кельтаў і рымлянаў — на захадзе.

Ранейшыя бургі, без сталай забудовы, прадстаўленыя руінамі на гары Хайлігенберг. Пазней бургі набывалі больш сталы характар забудовы; дадаткова ўмацоўваліся, у т.л., з выкарыстаннем каменных муроў, дапаўняліся гаспадарчымі пабудовамі. Такімі былі бург Альтэнбург (Гесен) і Альтэнбург (Цюрынгія). Бургамі—апорнымі пунктамі былі, напрыклад, бургі Піпінсбург, Штэцінгаўзен, Дольберг, Бумансбург; бургамі-рэзідэнцыямі — Хюненбург, Дрыбург, Пірмонт.

## Літаратура 
*  С.48—51.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Віктар Іванавіч Кастырка

**Віктар Іванавіч Кастырка** (нар., , Хабараўскі край) — палітычны дзеяч Прыднястроўя, кіраўнік дзяржаўнай адміністрацыі горада Ціраспаля (2002—2011).

## Біяграфія 
Украінец. У 1977 годзе скончыў Адэскі політэхнічны інстытут. З 1978 года — на партыйнай працы, у 1978—1982 гадах — дэпутат гарадскога савета Ціраспаля. Працаваў на шэрагу прамысловых прадпрыемстаў Ціраспаля і Нарыльска, у 1986—1990 гадах — дэпутат гарадскога савета Нарыльска. З 1993 года — на кіруючых пасадаў прамысловых прадпрыемстваў Прыднястроўя. У 2002—2011 гадах — кіраўнік дзяржаўнай адміністрацыі Ціраспаля.

## Спасылкі 
* Профіль на неафіцыйным сайце Прэзідэнта Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі

Катэгорыя:Выпускнікі Адэскага нацыянальнага політэхнічнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Палітыкі Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі
Катэгорыя:Кіраўнікі гарадоў
Гімн Прыднястроўя

Дзяржаўным Гімнам Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі з’яўляецца музычны твор, створаны на аснове музыкі Б. А. Аляксандрава на словы Б. Парменава, Н. Бажко, В. Пішчанкі.

Гімн выконваецца на рускай мове.

МЫ СЛАВИМ ТЕБЯ, ПРИДНЕСТРОВЬЕ

I

Мы славу поем Приднестровью,
Здесь дружба народов крепка,
Великой сыновней любовью
Мы спаяны с ним навека.
Восславим сады и заводы,
Поселки, поля, города -
В них долгие славные годы
На благо Отчизны труда.

ПРЫПЕЎ:
Пронесем через годы
Имя гордой страны
И Республике свободы
Как правде, мы будем верны.

II

Мы славим родные долины,
Седого Днестра берега.
О подвигах помним былинных,
Нам слава отцов дорога.
Восславим мы всех поименно,
Погибших за наш отчий дом.
Пред памятью павших священной
Отечеству клятву даем.

ПРЫПЕЎ:
Пронесем через годы
Имя гордой страны
И Республике свободы
Как правде, мы будем верны.

## Крыніцы 
Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы ПМР
Асіннікі (горад)

**Асіннікі** () — горад (з 1938) у Расіі, у складзе Кемераўскай вобласці.  Заснаваны ў 1926 годзе. Горад размешчаны на рацэ Кондама, за 354 км ад Кемерава. Чыгуначная станцыя, вуглездабыча.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Касцёл

[thumb|[Фарны касцёл, Гродна|Гродзенскі Фарны касцёл]]
**Касцёл** (ад  «умацаванае месца, невялікая крэпаць») — традыцыйная назва храма рымска-каталіцкай царквы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, у тым ліку ў Беларусі. У іншым значэнні — Рымска-Каталіцкая Царква як арганізацыя.

Пачаткі касцельнага будаўніцтва адносяцца да 4 ст., раней існавалі толькі хатнія касцёлы.

У акце асвячэння (кансекрацыі), які адпраўляе біскуп, касцёл атрымлівае імя патрона — у каталіцкай царкве гэта часцей за ўсё імя святога альбо Маці Божай.

У Каталіцкай царкве паводле значнасці адрозніваюцца наступныя касцёлы: базіліка, кафедра, калегіят, парафіяльны касцёл, фара, дапаможны касцёл i кляштарны касцёл.

## Гл. таксама 
* Царква
* Кірха
* Мячэць
* Сінагога
* Ступа

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Каталіцтва
Катэгорыя:Каталіцкія храмы
Палысаева

**Палысаева** () — горад (з 1989 года) у Расіі, у складзе Кемераўскай вобласці. Насельніцтва 28,0 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1989 годзе шляхам вылучэння са складу горада Ленінск-Кузнецкі. Плошча 34,4 км².

Горад размешчаны на правым беразе ракі Іня (прыток Обі), за 5 км на поўдзень ад горада Ленінск-Кузнецкі, за 139 км ад Кемерава.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1952 годзе
Пракоп’еўск

'''Пракоп'еўск''' () — горад (з 1931) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Пракоп'еўскага раёна Кемераўскай вобласці. Заснаваны ў 1731 годзе. Горад размешчаны ў цэнтры вобласці. Чыгуначная станцыя. Вуглездабыча, машынабудаванне, прадпрыемствы лёккай і харчовай прамысловасці.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Барыс Мяфодзьевіч Лабанаў (нар. 1938) — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі.
* Уладзімір Мікалаевіч Пяценка (нар. 1974) — украінскі футбаліст і трэнер.
* Фаіл Усманавіч Хайрулін (нар. 1930) — беларускі архітэктар.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1651 годзе
Салаір

**Салаір** () — горад (з 1941 года) у Расіі, гарадскога падпарадкавання (адміністрацыі горада Гур’еўска) у складзе Кемераўскай вобласці. Заснаваны ў 1626 годзе. Размешчаны за 10 км ад Гур’еўска, за 210 км ад Кемерава. Горадаўтваральнае прадпрыемства — Салаірскі горна-абагачальны камбінат.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1626 годзе
Таштагол

**Таштагол** () — горад (з 1939) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Таштагольскага раёна Кемераўскай вобласці. Заснаваны ў 1963 годзе. Горад размешчаны на рацэ Кондама (прыток Томі), за 511 км ад Кемерава. Здабыча жалезнай руды.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Віктар Імантавіч Алксніс

Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1939 годзе
Тапкі (горад)

**Тапкі́** () — горад (з 1933 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Тапкінскага раёна Кемераўскай вобласці. Насельніцтва 30,8 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1914 годзе.

Размешчаны за 27 (38) км ад Кемерава. Чыгуначны вузел.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Валерый Мікалаевіч Снапко (нар. 1939) — вучоны-фізік, доктар фізіка-матэматычных навук, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР 1974 года.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1914 годзе
Юрга (горад)

**Юрга** () — горад (з 1949) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Юргінскага раёна Кемераўскай вобласці. Заснаваны ў 1886 годзе. 
Горад размешчаны на беразе ракі Том. Найбуйнейшае прадпрыемства: Юргінскі машынабудаўнічы завод.
## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Валерый Дзмітрыевіч Панамароў, беларускі рэжысёр, сцэнарыст

Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Макушына

**Макушына** () — горад (з 1963) ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Макушынскага раёна Курганскай вобласці. Насельніцтва 9,9 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў XVII стагоддзі.

Прадпрыемства «Агрмашзавод»

Катэгорыя:Гарады Курганскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1797 годзе
Далматава

**Далматава** () — горад (з 1947) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Далматаўскага раёна Курганскай вобласці. Насельніцтва 14,7 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1651 годзе.

Размешчаны на рацэ Ісець (прыток Табола).

Катэгорыя:Гарады Курганскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1644 годзе
Кемерава

**Кемерава** () — горад (з 1918) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Кемераўскай вобласці і Кемераўскага раёна. Насельніцтва 522,6 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1720 годзе. Чыгуначная станцыя. Прадпрыемсты вугальнай і хімічнай прамысловасці.
## Гісторыя 
25 сакавіка 2018 года на 4-м паверсе гандлёва-забаўляльнага цэнтра «Зімовая вішня» ў Кемераве ўзнік пажар у выніку замыкання электраправодкі. Агонь хутка распаўсюдзіўся па будынку, аздобленым лёгкаўзгаральнымі матэрыяламі. У выніку дапушчаных парушэнняў правілаў пажарнай бяспекі тушэнне узгарання стала немагчымым. Так, сістэма пажаратушэння не была падключаная да сігналізацыі, з-за чаго яна не спрацавала падчас пажару, а сістэмы аўтаматычнага вадзянога і парашковага пажаратушэння былі ў няспраўным стане. Акрамя таго, асобы, у чые абавязкі ўваходзіла адкрыць эвакуацыйныя выхады, арганізаваць вывад з небяспечнага месца людзей, а таксама ажыццяўляць іх выратаванне, маючы рэальныя магчымасці для гэтага, не распачалі неабходных дзеянняў. Загінулі 60 чалавек.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Алег Барысавіч Дармешкін (нар. 1958) — спецыяліст у галіне тэхналогіі неарганічных рэчываў.
* Барыс Мікалаевіч Штомпель (1932—2000) — вучоны-эканаміст, доктар эканамічных навук.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Кемераўскай вобласці
Катайск

**Катайск** () — горад (з 1944 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Катайскага раёна Курганскай вобласці. Насельніцтва 15,2 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1655 годзе.

Размешчаны на рацэ Ісець (прыток Табола).

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Курганскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1655 годзе
Плутон

**Плутон**:
* Плутон (134340 Pluto), найбуйнейшая (разам з Эрыс (Эрыдай)) па памерах карлікавая планета Сонечнай сістэмы;
* Плутон (, ), таксама *Дзіт* () або *Орк* — у старажытнарымскай міфалогіі валадар замагільнага свету; тое ж, што Аід у грэкаў;
* Плутон (), крэйсер — мінны загараджальнік французскага флоту часоў Другой сусветнай вайны.
Наберажная

Назву **На́беражная** маюць:
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гродзенская вобласць:
** Наберажная — вёска ў Навагрудскім раёне
* Мінская вобласць:
** Наберажная — вёска ў Вілейскім раёне
Лацінская Царква

[thumb|300px|right|[Базіліка святога Пятра ў Ватыкане]]

**Лацінская Царква (Касцёл)** — (*Царква рымска-каталіцкая, заходняя, рымская*) — асноўная назва *Царквы каталіцкай лацінскага абраду*. Слова «Каталіцкі» паходзіць ад грэчаскага καθολικός — усеагульны; упершыню ў адносінах да Царквы «η Καθολικη Εκκλησία» выкарыстаны каля 110 г. ў лісце святога Ігнація да жыхароў Смірны і замацаваны ў Нікейскім сімвале веры. Каталіцтва з'яўляецца найбольш распаўсюджанай Хрысціянскай канфесіяй, разам з Пратэстанцтвам і Праваслаўем. У 2002 годзе Каталіцкая Царква налічвала 1098 млн вернікаў, што складае каля 18 % насельніцтва свету, займаючы такім чынам, першае месца па колькасці вернікаў у свеце.

## Імя 
Частка Каталіцкай Царквы на Захадзе называецца Лацінскай Царквой, каб адрозніць сябе ад Усходніх Каталіцкіх Цэркваў, якія таксама знаходзяцца пад прыматам Папы. У гістарычным кантэксце да расколу хрысціянскай царквы 1054 года Лацінская царква часам называлася Заходняй царквой. Пісьменнікі, якія належаць да розных пратэстанцкіх канфесій, часам выбіраюць тэрмін «Заходняя царква» ў якасці няяўнай прэтэнзіі на легітымнасць.

Тэрмін лаціна-каталік абазначае прыхільнікаў лацінскіх літургічных абрадаў, сярод якіх пераважае рымскі абрад. Лацінскія літургічныя абрады супрацьпастаўляюцца літургічным абрадам усходніх каталіцкіх цэркваў.

Катэгорыя:Каталіцтва
Катэгорыя:Ватыкан
Асаўляны

Назву **Асаўля́ны** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Асаўляны — вёска ў Драгічынскім раёне

* Гродзенская вобласць:
** Асаўляны — вёска ў Мастоўскім раёне

## Гл. таксама 
* Асава
* Асавая
* Асавец
* Асавецкая Буда
* Асавецкі
* Асавіно
* Асавок
* Асавы
* Асавыя
* Асаўнік
* Асаўніца
* Асаўцы
* Воса
* Восава
* Восаў
* Восаўскі
* Восаўскі Бор
* Восаўцы
Імператар

**Імпера́тар**, ж.р. **імператры́ца** ( — уладар) — арыстакратычны тытул.

Спачатку — ганаровы тытул галоўнакамандуючага рымскай арміі, над якой ён меў *imperium* — камандаванне. З часу Другой Пунічнай вайны тытул імператара сталі даваць пасля першай вялікай перамогі, першым яго атрымаў Сцыпіён Афрыканскі.

Юлій Цэзар насіў тытул імператара, не аддзяляючы яго ад афіцыйных тытулаў. Ад праўлення Аўгуста тытул імператара набыў манархічны характар, як найменне кіраўніка дзяржавы. Пачынаючы з уладарства Дыяклетыяна, на чале Рымскай імперыі стаялі два імператары з тытуламі *аўгустаў*.

З падзеннем Заходняй Рымскай імперыі (476) тытул імператара захаваўся ва Усходняй Рымскай імперыі (Візантыі). Усходнерымскія імператары заўсёды лічылі толькі сябе сапраўднымі спадкаемцамі імператарскага тытула.

У Заходняй Еўропе тытул імператара адноўлены Карлам Вялікім (800) у выглядзе *Imperator Augustus*. Кароль германскі Атон I (962) абвясціў сябе імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі. Пазней тытул імператара атрымлівалі манархі іншых дзяржаў.

Першым у Новы час тытул імператара ўзяў маскоўскі цар Пётр І (1721) пасля Ніштацкага міру. Напалеон I узяў тытул імператара Францыі ў 1804 годзе, пазней тытул ужываў Напалеон III. У 1808 годзе з’явіўся імператар Бразіліі, у 1811 — Гаіці, у 1864 годзе аўстрыйскі эрцгерцаг Максіміліян стаў імператарам Мексікі, у 1871 годзе, пасля аб’яднання Германіі, прускі кароль узяў тытул германскага імператара. У 1876 годзе каралева Вялікабрытаніі атрымала тытул імператрыцы Індыі. У 1877 годзе асманскі султан узяў тытул імператара Асманскай імперыі.

У еўрапейскай літаратуры імператарамі называюць манархаў шэрагу нееўрапейскіх краін — Кітая, Японіі, Эфіопіі і іншых.

*
Міліметр

. Мікрахвалі займаюць дыяпазон ад 1 метра да 1 міліметра.]]

**Міліметр** (па СІ, абазначэнне: беларускае «мм», міжнароднае «mm») — адзінка даўжыні ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная адной тысячнай метра — асноўнай адзінкі даўжыні ў СІ.

— 1 метр = 1000 міліметраў
— 1 сантыметр = 10 міліметраў

Адзін міліметр таксама роўны:
—  мікраметрам
—  нанаметрам

## Вызначэнне 
З 1983 года метр вызначаецца як «даўжыня шляху, які праходзіць святло ў вакууме за прамежак часу  секунды».

Міліметр, як  метра, — гэта адлегласць, якую святло праходзіць за  секунды.

Адносна англійскай сістэмы вымярэння, цаля афіцыйна вызначана як 25,4 міліметра, 1 міліметр дакладна роўны  цалі (≈ 0,03937 цалі).

## Нефармальныя тэрміны 
Слова «mil» іншы раз нефармальна ўжываецца для абазначэння міліметра. Аднак у ЗША «mil» звычайна азначае , што можа выклікаць блытаніну.

## Сімвалы Unicode 
Для падтрымкі макетнай сумяшчальнасці з усходнеазіяцкімі сістэмамі пісьма (CJK), у Unicode прадугледжаны квадратныя сімвалы для:
* міліметр — 
* квадратны міліметр — 
* кубічны міліметр — 

Гэтыя сімвалы часта выкарыстоўваюцца ў японскай тыпаграфіцы для выраўноўвання абазначэнняў адзінак з іерогліфамі.

## Вымярэнне 
* На звычайнай метрычнай лінейцы найменшыя падзелы звычайна адпавядаюць міліметрам.
* У лінейках для дакладнага машынабудавання могуць быць падзелы 0,5 мм.
* Лічбавыя штангенцыркулі часта маюць дакладнасць да 0,01 мм.

Прыклады:
* Мікрахвалі з частатой 300 ГГц маюць даўжыню хвалі 1 мм.
* Частоты ў межах 30-300 ГГц выкарыстоўваюцца для міліметровых камунікацый, што дазваляе перадачу даных на высокіх хуткасцях (напрыклад, 10 Гбіт/с).
* Найменшы аб’ект, бачны няўзброеным вокам — каля 0,02-0,04 мм (напрыклад, тонкі чалавечы валасок).
* Тыповы ліст паперы мае таўшчыню ад 0,07 да 0,18 мм; офісная папера — каля 0,1 мм.

## Гл. таксама 
* Міліметр ртутнага слупа

## Крыніцы 
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння адлегласці
Белая

**Белая:**

## Рэкі 
### Беларусь 
* Белая — рака ў Камянецкім раёне Брэсцкай вобласці
* Белая — рака ў Кіраўскім раёне Магілёўскай вобласці
* Белая — рака ў Мёрскім і Шаркаўшчынскім раёнах Віцебскай вобласці, левы прыток ракі Густаткі

### Расія 
* Белая — рака, левы прыток Камы.
* Белая — рака, левы прыток Кубані.
* Белая — рака, упадае ў Брацкае вадасховішча, раней левы прыток Ангары.

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Белая — вёска ў Драгічынскім раёне
** Белая — вёска ў Камянецкім раёне
* Гомельская вобласць:
** Белая — аграгарадок у Мазырскім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Белая — вёска ў Карэліцкім раёне
** Белая — вёска ў Смаргонскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Белая — вёска ў Дрыбінскім раёне
### Расія 
* Белая (Курская вобласць)

## Гл. таксама 
* Валерыя Віктараўна Белая (нар. 1998) — беларуская футбалістка.
* Белае
* Рака Белая Натапа
* Аграгарадок Белая Дуброва
Кандэнсацыйная электрастанцыя

**Кандэнсацыйная электрастанцыя**, **кандэнсацыйная электрычная станцыя**, **КЭС** - паратурбінная электрастанцыя, прызначэнне якой - вытворчасць электрычнай энергіі.

Для вытворчасці электраэнергіі выкарыстоўваюць кандэнсацыйная турбіны. КЭС, якія працуюць на ядзерным паліве называюць атамнымі электрастанцыямі (АЭС), або кандэнсацыйнымі атамнымі электрастанцыямі. Вялікія КЭС на арганічным паліве на тэрыторыі былога СССР звычайна называюць ДРЭС.

Катэгорыя:Цеплавыя электрастанцыі
Прэзідэнты Латвіі

**Спіс кіраўнікоў Латвіі** складаецца з асоб, якія ўзначальвалі Латвію незалежна ад назвы пасады, уключаючы асоб, якія ўзначальвалі дзяржаву ў перыяд яе стварэння і кіраўнікоў савецкай рэспублікі у складзе СССР.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Спісы:Латвія
Латвія
Каралеўскі пфальц

**Пфальц** () — умацаваная рэзідэнцыя (двор) правіцеля вобласці ў дзяржаве Каралінгаў, потым у Свяшчэннай Рымскай імперыі.

Пфальцы развіліся з бургаў, і пачалі распаўсюджвацца з паскарэннем працэсу феадалізацыі ў дзяржаве Каралінгаў, калі цэнтр гаспадарчага і грамадскага жыцця перамясціўся з горада ў феадальны двор. Так, кіраванне дзяржавай ажыццяўлялася з каралеўскіх двароў, а графствы (намесніцтвы кароны) пачалі атрымліваць свае назвы ад буйных феадальных двароў на іх тэрыторыі.

Пфальцы абавязкова забяспечваліся цырыманіяльнымі і культавымі памяшканнямі. Асаблівых умацаванняў не мелі, з выняткам прыгранічных, але так было толькі да сяр. 9 ст.,  калі пачасціліся набегі нарманаў. 

Найбольш архітэктурна адметныя пфальцы ў  (8 ст., будаваўся пры Карле Вялікім і Піпіне),  (дакончаны пры Людовіку Праведным).

## Літаратура 
*  С.49—52.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Свяшчэнная Рымская імперыя
Катэгорыя:Рэзідэнцыі кіраўнікоў
Катэгорыя:Палацы Германіі
Катэгорыя:Архітэктура Германіі
Імперыя

**Імперыя** ( — улада, дзяржава) — гістарычная форма дзяржаўна-палітычнага ўтварэння. Ёсць некалькі як сучасных, так і састарэлых азначэнняў гэтага паняцця.

1) У рымлянаў найвышэйшая дзяржаўная ўлада, гэтаксама як maiestas належала народу, які выяўляў яе ў выбарах, заканадаўстве, судзе, вырашэнні пытанняў вайны і міру. Адсюль выцякае І. як найвышэйшыя паўнамоцтвы магістратаў, спачатку цароў, у рэспубліканскі час — старэйшых магістратаў. І. надавалася народам праз выбары або спецыяльным законам. Як выключэнне народ мог надаць І. асобам, якія не належалі да старэйшых магістратаў. Дзеля таго, што асобы, якім надавалася І. не мелі роўных паўнамоцтваў, пачалі адрозніваць вялікую і меншую І., найвышэйшая ступень — summum I. — надавалася дыктатару. Консул атрымліваў ваенную І., прэтар цывільную.

Тэарэтычна І. народу існавала і пасля падзення рэспублікі, але цалкам перайшла да імператара (глядзі Прынцыпат), і пазней надавалася імператару законам (г.зв. lex de imperio), надаваўшым вярхоўную ваенную І. пажыццёва наўсёй тэрыторыі Рымскай І. разам з іншымі шырокімі паўнамоцтвамі, якія ў апошнія гады рэспублікі былі далучаныя да надзвычайнай І., якая надавалася некаторым палкаводцам. Наданне І. суправаджалі знешнія адзнакі, перш за ўсё — ліктары.

2) Тэрыторыя, на якую распаўсюджваецца ўлада, нададзеная І. ў сэнсе 1).

3) Найменне манархічных дзяржаваў, галавой якіх з’яўляецца імператар. Гэта звычайна вялікія дзяржавы, якія склаліся з некалькіх народаў ці дзяржаваў.

І. называлася Рымская дзяржава пасля ўсталявання ў канцы 1 ст. да н.э., пры Аўгусце аднаасобнай улады імператара. Пазней І. былі Візантыя, Дзяржава франкаў пасля 800 г., Свяшчэнная Рымская імперыя, Расія, Францыя пры Напалеоне I і Напалеоне III, Аўстрыя — з 1804 г. (з 1868 г. — Аўстра-Венгрыя) да 1918 г., Германія — з 1871 да 1918 г.

4) Вялікія дзяржавы, са значнымі залежнымі тэрыторыямі. Тут імперыю ўтварае метраполія і яе калоніі і дамініёны (напрыклад, Брытанская імперыя).

Катэгорыя:Дзяржава
Віктар Паўлавіч Качубей

**Віктар Паўлавіч Качубей** (11 (22) лістапада 1768 — 3 (15) чэрвеня 1834) — дыпламат і дзяржаўны дзеяч, міністр унутраных спраў Расійскай імперыі (у 1802—1807 і ў 1819—1828). У 1799 годзе ўзведзены ў графскую, а ў 1831 — княскую годнасць.

## Біяграфія 
Выхоўваўся Андрэем Якаўлевічам Італінскім. Пачаў дыпламатычную кар’еру ў 1784 годзе ў рускай місіі ў Швецыі, затым служыў у Лондане, быў прызначаны надзвычайным пасланцам у Канстанцінопаль. Як дыпламат ён трымаўся «нацыянальнай сістэмы, заснаванай на карысці Расіі», жадаў, каб «усе дзяржавы шанавалі яе сяброўства» і баяўся яе тэрытарыяльных пашырэнняў. Пасля ўступлення на прастол Паўла I быў узведзены ў графскую годнасць, але неўзабаве трапіў у няміласць.

Калі імператарам стаў Аляксандр I, зрабіўся адным з найбліжэйшых яго саветнікаў. Качубей быў прызначаны членам Дзяржаўнага савета, а з утварэннем міністэрстваў стаў першым міністрам унутраных спраў Расіі (1802). Яшчэ раней ён увайшоў у неафіцыйны дарадчы орган пры імператары — Нягласны камітэт, у працы якога таксама ўдзельнічалі граф П. А. Строганаў, князь А. Чартарыйскі і М. М. Навасільцаў і абмяркоўваліся ліберальныя рэформы. Пасля ўзыходжання Мікалая I Качубей стаў старшынёй Дзяржсавета і Камітэта міністраў (у 1827 годзе) і быў узведзены ў княжую годнасць (1831). У 1834 годзе ён стаў канцлерам па ўнутраных справах. У тым жа годзе ён памёр ад прыпадку грудной жабы (стэнакардыі) і быў пахаваны ў царкве Святога Духу Аляксандра-Неўскай лаўры.

Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі
Катэгорыя:Канцлеры Расійскай імперыі
Катэгорыя:Дыпламаты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Ганаровыя аматары Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Палтаўскай вобласці
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Палтаўскай губерні
Нягласны камітэт

**Нягла́сны камітэ́т** — неафіцыйны дарадчы орган у Расійскай імперыі, які працаваў у пачатку праўлення Аляксандра I. Узнік на аснове «кружка вялікага князя», які склаўся яшчэ ў 1797 годзе, але звычайны тэрмінам яго працы лічыцца перыяд з 1801 па 1803 ці па 1805 год. У яго ўваходзілі бліжэйшыя прыбліжаныя цара: граф П. А. Строганаў, граф В. П. Качубей, князь А. Чартарыйскі і М. М. Навасільцаў.

У Н.к. абмяркоўваліся запланаваныя рэформы: рэформа сената, праект утварэння міністэрстваў, сялянская рэформа.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі
Куцішкі

Назву **Куцішкі** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць
** Куці́шкі — былая вёска ў Пастаўскім раёне
* Гродзенская вобласць
** Ку́цішкі — хутар у Астравецкім раёне

## Назва 
На Панёманні (Пескі) фіксавалася прозвішча Кут, было эйшышскае Кутэйша. Ёсць літоўскія *Kutas, Kutaitis*, латышскае *Kuts**.*
Тамаш Зан (Армія Краёва)

**Тамаш Зан** () — польскі ваенны дзеяч.

Падчас І сусветнай вайны эвакуіраваўся ў Расію, служыў у польскіх ваенных фарміраваннях.

Удзельнічаў у вераснёўскай кампаніі 1939, у 1940 — рэзідэнт польскай разведкі ў Коўна, арыштаваны літоўскімі ўладамі, уцёк у Варшаву, прызначаны шэфам разведкі СУБ-АК на паўночна-ўсходнім абшары (Беларусь і Прыбалтыка). 3 лютага 1942 у Кедыве, пазней — начальнік штаба Палескай дывізіі АК.

Пасля вайны вярнуўся ў Польшчу. У 1951—1954 гадах быў у зняволенні.

Катэгорыя:Кавалеры ордэна Virtuti Militari
Катэгорыя:Армія Краёва
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дукштасе
Ласінцы

Назву **Ласі́нцы** маюць:

* Ласінцы — вёска ў Драгічынскім раёне Брэсцкай вобласці
* Ласінцы — ручай у Драгічынскім раёне Брэсцкай вобласці, правы прыток ракі Ясельда
Куртамыш (горад)

**Куртамыш** () — горад (з 1956) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Куртамышскага раёна Курганскай вобласці. Насельніцтва 17,9 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1745 годзе.

Размешчаны на рацэ Куртамыш (прыток Табола). Мэблевая фабрыка, рамонтна-механічны завод, сыраробны завод.

## Вядомыя асобы 
* Іван Сяргеевіч Жураўлёў (нар. 1942) — беларускі архітэктар.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Курганскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1745 годзе
Куртамыш

* Куртамыш, горад у Расіі, у Курганскай вобласці
* Куртамыш, рака у Расіі, прыток ракі Табол
Петухова

**Петухова** () — горад (з 1944) ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Петухоўскага раёна Курганскай вобласці. Насельніцтва 12,1 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1779 годзе.

Чыгуначная станцыя. Ліцейна-механічны завод.

Катэгорыя:Гарады Курганскай вобласці
Раўніна

**Раўні́на** — вялікі ўчастак сушы з параўнальна роўнай паверхняй і малымі ваганнямі адносных вышынь (не большыя за 200 м). Раўніны зручныя для жыцця і гаспадарчай дзейнасці чалавека.

Паводле характару раўніны бываюць **плоскія**, **узгорыстыя**, **увагнутыя**, **выпуклыя**, **нахільныя** і **ступеньчатыя**. Паводле абсалютнай вышыні адрозніваюцца **нізіны**, **узвышшы**, **пласкагор’і**. Паводле паходжання — **першасныя**, **акумуляцыйныя**, **дэнудацыйныя**.

Тэрыторыя Беларусі змяшчаецца ў межах Усходне-Еўрапейскай раўніны.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Пласкагор’е

**Пласкагор’е** — раўнінны ўчастак сушы, размешчаны вышэй за 500 м над узроўнем мора, і які характарызуецца значным расчляненнем.

Шмат пласкагор’яў у Азіі, напрыклад, Сярэднесібірскае, Аравійскае, Дэкан і інш. У Афрыцы, якая з’яўляецца, у асноўным, мацерыком ступеньчатых пласкагор’яў; у Амерыцы і Аўстраліі.


Катэгорыя:Формы рэльефу