Каўпак (галаўны ўбор)

ы у каўпаках. Карціна Васіля Верашчагіна «Дэрвіш».]]
 у каўпаку ў турэцкім стылі]]
**Каўпак** (ад цюрк. *kalpak* — высокая шапка) —  конусападобнай, круглявай або цыліндрычнай формы.

Ёсць розныя віды гэтага галаўнога ўбору:

* Нацыянальны каўпак (у кіргізаў, каракалпакаў, казахаў)
* Блазнаўскі каўпак (раней надзявалі блазны, часам з бразготкамі).
* Кухарскі каўпак.
*  (мужчынскі галаўны ўбор для сну).
* Лазневы каўпак

## Каўпак у народаў Еўропы 
Каўпакі (, ) былі распаўсюджаны ў народаў Цэнтральнай, Паўночнай і Заходняй Еўропы, асабліва ў небагатых гараджан і на вёсцы. Каўпакі часцей за ўсё былі белымі, але маглі фарбавацца ў сіні, чырвоны колер або ў палоску. У эстонцаў каўпакі (), вязаныя з воўны, былі белага колеру, але вышываліся чырвонымі ніткамі. На астравах Саарэмаа, Рухну і Вормсі каўпакі насілі і жанчыны. На двух апошніх астравах жалобныя каўпакі, акрамя чорнага, маглі быць сіняга колеру. Каўпак як частка нямецкага народнага касцюма стаў абавязковым атрыбутам  (), персанажа, які ўвасабляе нямецкі народ. Таксама чырвоны каўпак з’яўляецца абавязковым атрыбутам гномаў і іх скандынаўскіх аналагаў — .

У Францыі каўпак трапіў у народ з гардэроба шляхты і сярэдняга класа ў XVII стагоддзі. Каўпакі насілі рамеснікі, маракі і сяляне. Асабліва яны прыйшліся да спадобы жыхарам узбярэжжаў, паколькі каўпак абараняў ад непагадзі і холаду. У XIX стагоддзі каўпакі вырабляліся на круглаткацкіх станках. І калі мужчыны насілі каўпак, закінуўшы верхні канец назад, то нармандкі насілі іх канцом як заўгодна: закінуўшы налева, направа, на перад або назад. З каўпаком маглі насіцца і чапцы. У нейкі момант мода на каўпакі сярод нармандак дайшла да такой ступені, што іх сталі насіць нават у царкве, духавенства асуджала падобную практыку, называючы каўпак на галаве жанчын «агідным галаўным уборам» (). Промысел вырабу каўпакоў у Нармандыі існаваў у , дзе існавала некалькі ткацкіх фабрык, дзе і выраблялі каўпакі. Да пачатку XX стагоддзя каўпак сярод жанчын практычна выйшаў з ужывання, захоўваючыся толькі ў некаторых . Гэты галаўны ўбор згадваецца ў многіх дакументах таго часу: так, у дакуменце 1589 года апісваецца каўпак будучага цара Барыса Гадунова:

Колпак саженой; на нем 8 запон; в запонах каменье изумруды и яхонты и алмазы; у 5-ти запон по жемчугу по вислому да у 6-й запоны крыжик 3 зерна; да на прорехе 5 пугвиц яхонты лазоревы на спнех на золотых, на закрепках по зерну по бурминскому.

Найстаражытнай выявай старажытнарускага каўпака, якая дайшла да нас, з’яўляецца малюнак гусляра на бранзалетах XII стагоддзя. Таксама падобныя галаўныя ўборы сустракаюцца і на фрэсках кіеўскага Сафійскага сабора. Гісторык Г. Г. Громаў лічыў, што ўласна рускі каўпак меў закруглены верх, а татарскі — завостраны. У пасляпятроўскай Расіі існавалі вязаныя белыя каўпакі і валяныя з воўны мужчынскія каўпакі ў выглядзе шапкі, звужанай да верху, часам з палямі, што шчыльна прымыкалі да верху. Вязаныя насіліся паморамі і ў некаторых вёсках Валагодчыны, дзе былі будзённымі; а валяныя былі распаўсюджаны больш шырока — у Архангельскай, Валагодскай, Вяцкай, Варонежскай, Смаленскай і . Акрамя таго, каўпак у якасці жаночага галаўнога ўбору насілі ў некаторых паўднёварускіх губернях. У якасці дзявочага галаўнога ўбору каўпак быў вядомы ў Валагодскай губерні, часткова ў Вяцкай губерні, і ў некаторых вёсках Варонежскай, Разанскай і Тамбоўскай губерняў, у Ніжнім Паволжы і ў Заходняй Сібіры. Ён вязаўся на  з бавоўны або лёну, звужаўся да верху і канчаўся кутасам. Жаночы каўпак быў белым, як і чыста белым, так і з чырвонымі/сінімі ўзорамі на белым фоне. На  яго маглі насіць толькі заручаныя дзяўчыны, пры гэтым каса змяшчалася ў сам каўпак, а да лобнай часткі прымацоўвалася т. зв. *павязка*. У той жа час на поўдні Расіі каўпак дзяўчыны насілі па святах, ён завязваўся на патыліцы шаўковай хусткай, складзенай у выглядзе стужачкі, каса таксама ўкладвалася ў каўпак. У  каўпак быў галаўным уборам нявесты, яго апраналі на галаву нявесты адразу ж пасля шлюбу ў царкве, і ў ім жа нявеста прысутнічала на вясельным балі. Каўпак апранаўся на аплеценыя вакол галавы дзве касы.

Прускі падданы, вядомы фатограф  з 1878 года пражываў у Арэнбургскай губерні і стварыў велізарную калекцыю фотаздымкаў мясцовага насельніцтва. У 1912 годзе часопіс «Вестник фотографий» піша: «калекцыя гэтая змяшчае каля 1000 здымак башкір і кіргізаў ад 5-гадовага да старэчага ўзросту і ўяўляе вялікую этнаграфічную і антрапалагічную цікавасць.  К. А. Фішэр прынёс яе ў дар Маскоўскаму , дзе яна знаходзіцца ў распараджэнні прафесара Д. М. Анучына». Сярод фатаграфій ёсць і здымак, дзе намаляваная башкірка ў каўпаку — . Такі тып каўпака насіў назву «артлы ҡалпаҡ», гэта значыць каўпак з заднікам.

## Казахскі каўпак 
Каўпак казахаў — уяўляе сабой капялюш з палямі, загнутымі дагары. Адрозніваецца ад кіргізскага адсутнасцю раздвоенасці, і тым што ён не белы як у кіргізаў, і не чорны як у каракалпакаў, а да XX стагоддзя меў кланавыя колеры, напрыклад, чырвоны ў . Ён вырабляецца з тонкага лямца, а звонку аздабляецца аксамітам або атласам, у багатых расшываліся залатымі ніткамі. Казахскі каўпак у цяперашні час выкарыстоўваецца ў рэдкіх выпадках.

## Каракалпакскі каўпак 
Ля каракалпакаў адметнай рысай з’яўляецца нашэнне каўпакоў чорнага колеру, дзякуючы чаму яны атрымалі сваю назву ( — чорныя каўпакі).

## Татарскі каўпак 
Каўпак () — жаночы галаўны ўбор. У традыцыйным татарскім касцюме каўпакі па праве займаюць асаблівае месца. Аб іх вялікай разнастайнасці і вялікім дэкаратыўным значэнні казаў этнограф , прафесар, аўтар выдадзенай у 1953 годзе фундаментальнай працы «Казанскія татары». У групе жаночых галаўных убораў вылучаецца багата упрыгожаны святочны калфак, які мае некалькі варыянтаў і разнастайны па матэрыяле вырабу і спосабу дэкарыравання. Гэты дзявочы галаўны ўбор, які бытаваў сярод татарак ў XIX — пачатку XX стст., па сваёй форме прадстаўляў, як гэта ні празаічна, просты каўпак. Калфак апраналі на галаву, насоўваючы на лоб, а конусападобны канец, адкідвалі назад або злёгку набок. Калфак насілі выключна гараджанкі. Існуе легенда, згодна з якой калфак з’яўляецца перайначаным высокім конусападобным галаўным уборам часоў Казанскага ханства. Калі яно было скорана Рускім царствам, татаркі ў знак пратэсту сагнулі свае галаўныя ўборы напалову.

## Турэцкі каўпак 
У турак каўпаком () называецца высокая цыліндрычная футравая шапка, падобная на папаху. Каўпак з’яўляўся форменным зімовым галаўным уборам асманскай і пазней турэцкай арміі, акрамя таго, ён стаў адной з фірмовых рыс заснавальніка сучаснай турэцкай дзяржавы — Мустафы Кемаля Атацюрка. Вось як апісваў Атацюрка савецкі дыпламат :

Насіў ён [Атацюрк] барашкавую высокую папаху карычневага колеру і часта сядзеў у ёй, будучы ў памяшканні.

Слова ў падобным значэнні перайшло ў балгарскую мову: традыцыйная балгарская шапка, роднасная малдаўска-румынскай  і македонскай , называецца менавіта так. У сярэднявечных Валахіі і Малдове, якія былі васаламі Асманскай імперыі, словам «каўпак» () называлася баярская шапка накшталт перавернутага гаршка з тканым верхам. Пахарнікі —  пры двары гаспадара насілі каўпакі з зялёным верхам.

## Гагаузскі каўпак 
У гагаузаў словам «каўпак» () называлася барашкавая шапка белага або чорнага колеру, якая насілася ў прахалоднае надвор’е, напрыклад, зімой. Па форме існавала два віды каўпака: з плоскім верхам і высокія востраканцовыя (). Узімку насілі шапку-вушанку ().

## Галерэя 

Файл:Portrait eines Herrn mit Zipfelmütze und Pfeife.jpg|Аўтапартрэт невядомага мастака ў каўпаку і з люлькай, Германія, пачатак-сярэдзіна XIX стагоддзя.
Файл:Emerik Stenberg-Julagille i Dalarna.jpg|Карціна  «Каляды ў Даларне», 1916
Файл:L'Homme au bonnet de coton, par Paul Cézanne, MET DT1408.jpg|Поль Сезан, "Партрэт дзядзькі Дамініка", 1865
Файл:Gloeden, Wilhelm von (1856-1931) - n. 0024 - Pescatore catanese.jpg|Вільгельм фон Гледэн - Рыбак з Катаніі (Сіцылія), 1880-я гады.
Файл:S. 49 At Geiranger ("Cruise of the "Nereid" 1869") (7780460000).jpg|Нарвежская сям'я з Гейрангера на палубе, 1869
Файл:Paysan normand.jpg|Нармандскі селянін у блузе і каўпаку, 1910 год
Файл:Maciej Krokow.jpg|Партрэт дыпламата Рэчы Паспалітай Мацея фон Крокава () у каўпаку, падбітым мехам, падобным па форме з рускімі мурмолкамі і каўпакамі таго часу
Файл:Маковский Ямщик.jpg|Канстанцін Макоўскі, «Фурман», 1900. На галаве надзета мурмолка.
Файл:02016 1781 Odessos, Warna.jpg|Мужчына ў балгарскім народным касцюме з Варны. На галаве шапка-каўпак.
Файл:Stamp of Kyrgyzstan kalpak.jpg|Кыргызскі белы каўпак
Файл:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|Кіргізскі манасчы носіць традыцыйны белы каўпак з адваротам, пакрытым чорным аксамітам
Файл:Kazakoyun.jpg|Традыцыйны галаўны ўбор для незамужніх дзяўчат у Казахстане, Кыргызстане і Каракалпакстане
Файл:Old Men of Kazakh Tribe.jpg|Казах у каўпаку, Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён, Кітай
Файл:Башкиры на празднике Джиен.jpg|Башкіры на свяце Йыйын. На галовах мужчын злева — лямцавыя каўпакі ()
Файл:Оренбуржье. Башкирка - 5. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg|Арэнбуржжа. Башкірка ў каўпаку. 1870-я гады. Аўтар К. Фішар
Файл:William Orpen Le Chef de l'Hôtel Chatham, Paris.jpg|Уільям Арпен "Шэф-кухар гатэля Chatham, Парыж», 1921

Катэгорыя:Галаўныя ўборы
Катэгорыя:Кыргызскі касцюм
Катэгорыя:Рускі касцюм
Катэгорыя:Казахскі касцюм