Таварыства шубраўцаў

**Таварыства шубраўцаў** (, літаральна — *Таварыства нягоднікаў*) — віленскае легальнае маральнае літаратурна-грамадскае аб’яднанне ліберальнай інтэлігенцыі сатырычна-гумарыстычнага ўхілу. Арганізоўвалася на ўзор масонства, або хутчэй як пародыя на масонскія рытуалы. Дзейнічала ў 1817—1822 гадах. Пазней адноўлена і дзейнічала ў 1899—1914 гадах (неашубраўцы).

Дзейнасць таварыства ў Расійскай імперыі стала магчымай пасля Венскага кангрэсу 1815 года, калі імператар Аляксандр І імкнуўся падтрымліваць максімальна ліберальны імідж. Але ўжо ў 1822 годзе, занепакоены размахам, які набыла дзейнасць масонскіх лож і нефармальных гурткоў, і пад уплывам рэакцыянераў у сваім атачэнні, імператар пачаў рэпрэсіі і таварыства было вымушана згарнуць дзейнасць.

## Гісторыя 
Пачыналася таварыства з суполкі, якая рыхтавала выданне «Wiadomości Brukowe» («Вулічныя навіны», пазней друкаваны штотыднёвік таварыства), першы нумар якіх выйшаў 21 жніўня 1816 года намаганнямі Ігнацыя Эмануіла Лахніцкага і Казіміра Контрыма, пры фінансавай падтрымцы троцкага павятовага маршалка Казіміра Стравінскага. Першы нумар меў падтытул «Zbiór nowin i wydarzeń słyszanych lub zachodzących na brukach, czyli ulicach Wilna i w bliższych jego okolicach» («Збор навін і падзей, якія прагучалі або адбыліся на бруку, або на вуліцах Вільні і яе бліжэйшых ваколіц»). Першыя нумары былі невялікімі сатырычнымі бюлетэнямі накладам да 3000 асобнікаў. Пазней выданне выходзіла рэгулярна, двойчы на ​​тыдзень. Сярод аўтараў былі Якуб Шымкевіч, Енджэй Снядэцкі, Міхал Балінскі і Ян Багуслаў Рыхтар. Тэксты публікавалі пад псеўданімамі. Найбольш папулярным аўтарам быў Снядэцкі, стваральнік сатырычных серый, у якіх крытыкаваў звычаі жыхароў Вільні і Літвы. Дасціпнасць і аўтарытэт Снядэцкага былі ключом да поспеху бюлетэню, што падштурхнуў яго супрацоўнікаў да ідэі стварэння больш шырокага і стала дзейнага таварыства.

Заснавальнікі таварыства — Міхал Балінскі, Леан Бароўскі, Юзаф Завадскі, Антоні Марціноўскі, Захарыяш Нямчэўскі, Якуб Шымкевіч і некаторыя іншыя.

Асноўныя прынцыпы структурнай арганізацыі і кірункі дзейнасці таварыства вызначаны ў так званым «Кодэксе шубраўскім», які распрацоўвала спецыяльная камісія ў складзе Казіміра Стравінскага (кіраўнік), Міхала Балінскага і Казіміра Koнтрыма (прыняты 30 чэрвеня 1817, апублікаваны 7 лютага 1819) і дадатку да яго «Пра рустыканаў», а таксама ў артыкулах «Прамовы да шубраўства» і «Дадатак да „Вулічных навін“» Снядэцкага (студзень 1818).

Сябрамі («содалісамі») таварыства (розных узроўняў) былі выкладчыкі (значна радзей студэнты) Віленскага універсітэту, чыноўнікі губернскіх устаноў, супрацоўнікі выдавецтваў, курыі Віленскай дыяцэзіі і іншыя, у прыватнасці: Ігнацы Ходзька, Ян Ходзька, Антоні Гарэцкі, Міхал Юзаф Ромер, Станіслаў Ворцэль, Юзаф Сянкоўскі, Тамаш Зан, Ігнацы Фонберг, Станіслаў Баніфацы Юндзіл, Ян Гяцэвіч, Францішак Гжымала, Мікалай Мяноўскі, Канстанты Парцянка, Ігнацы Шыдлоўскі, Юзаф Эмануэль Працлаўскі, Філіп Галаньскі, Юзаф Карчэўскі і Вінцэнт Карчэўскі.

Поўны склад вызначыць цяжка, бо некаторыя аўтары, што эпізадычна або аднойчы публікаваліся ў «Wiadomościach Brukowych», фармальна не былі сябрамі.

Большасць сяброў належалі таксама да розных масонскіх лож Літвы і мелі жартоўныя псеўданімы, многія з якіх (магчыма, пад уплывам Контрыма) бралі з літоўскай міфалогіі (з «De Diis Samogitarum» Яна Ласіцкага, а таксама з «Хронікі» Мацея Стрыйкоўскага), некаторыя са скандынаўскай міфалогіі, або парадзіравалі «міфалогію агулам», у прыватнасці:

* Якуб Шымкевіч, вядомы лекар, першы прэзідэнт Таварыства — *Perkunas*
* Станіслаў Ворцэль — *Gryzomir Tukan* У 9-м нумары ​​ад 7 лютага 1817 года апублікаваны ананімны тэкст «Чароўная лапата», аўтар апісвае, як знайшоў драўляную лапату для хлеба з магічнымі ўласцівасцямі — шляхціц, які сядзеў на ёй, станавіўся нябачным, мог перамяшчацца з неабмежаванай хуткасцю на любую адлегласць, нават залятаць у дамы праз коміны, а таксама мог бачыць, чуць і разумець усё. У 147-м нумары «Wiadomości Brukowych» апублікаваны «Ліст з Варшавы», падпісаны псеўданімам «Варшаўскі Прыяцель», у якім чытач выражаў заклапочанасць «літоўскім сепаратызмам» выдання: «*Нягледзячы на жартоўнасць і вульгарнасць вашай назвы, вы ўсё-ж такі тут маеце шмат прыхільнікаў, каторыя цэняць вашую арыгінальнасць, а асабліва ваш шляхетны намер выкараняць краёвыя хібы. Праўда, іншы раз нават вашы прыхільнікі скардзяцца, што для палякаў вы пішаце „па-кітайску“, што яны ня могуць разумець вас. Вы пішаце для Літвы, а не для Кароны. Вы менш клапоціцеся аб тым, ці зразумее вас Варшава, абы толькі зразумелі вас Вільня і Літва*».

Таварыства спыніла сваю дзейнасць праз указ Аляксандра І ад 1 жніўня 1822 года, які забараняў дзейнасць масонскіх лож на тэрыторыі імперыі («шубраўцаў» палічылі адгалінаваннем масонаў). Абышлося без значных рэпрэсій, у адрозненне ад сфабрыкаванага неўзабаве працэсу над Таварыствам філаматаў у 1823—1824 гадах, які зламаў лёс многім яго сябрам. Агулам за 1816—1822 гады выйшла 287 нумароў «Wiadomości Brukowych». Іх гумарыстычную традыцыю часткова працягнуў пецярбургскі часопіс «Bałamut» (1830—1836). «Wiadomości Brukowe» чыталі не толькі ў Вільні, але і ў Варшаве, Львове, на Валыні і Падоллі — па чутках, іх чытаў і імператар Аляксандр I, бо выданне было ўнікальным у маштабе імперыі, адлюстроўвала непаўторную атмасферу Віленскага ўніверсітэту ў яго «залатым веку». Паводле некаторых звестак, адным з аўтараў выдання быў і Адам Міцкевіч, так Марыля Путкамер у лісце да паэта ў 1828 годзе са здзіўленнем адзначала, што прачытала некаторыя яго публікацыі там, хаця ўвогуле не вельмі шанавала «Wiadomości». Урэшце, у 1820 годзе ў лісце да Тамаша Зана Міцкевіч выказаўся нежаданне пісаць для бюлетэня шубраўцаў — яго раздражняў масавы характар шубраўскай «пошасці».

У 1899 годзе масон Тадэвуш Урублеўскі аднавіў у Вільні Таварыства шубраўцаў (неашубраўцаў), якое збіралася на кватэры Урублеўскага (вул. Універсітэцкая, 9), як яны казалі, у «Gospodzie pod Rakarzem». Арганізацыя расфарміравана ў 1914 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. — Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал. : Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — 512 с.
* 
* Józef Bieliński, *Szubrawcy w Wilnie (1817—1822): zarys historyczny*, Wilno 1910.
* Grzegorz Nieć: *Jakub Szymkiewicz «Szlachcic na Łopacie», satyryczny reporter «Wiadomości Brukowych»*, Kraków: Collegium Columbinum, 2006. s. 276.
* Andrzej Romanowski, *Pozytywizm na Litwie. Polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904*, Universitas, Kraków 2003. (адзін з раздзелаў пра неашубраўцаў).
* Zdzisław Skwarczyński: *Kazimierz Kontrym; Towarzystwo Szubrawców: dwa studia*. Łódź, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1961. (Seria Prace Wydziału I; Łódzkie Towarzystwo Naukowe; nr 48).
* Zdzisław Hordyński, *O Towarzystwie Szubrawców*, Lwów 1883.

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:1817 год у Вільні