Лужыцкія мовы

**Лужыцкія мовы**, **сербалужыцкія мовы** (саманазва: *serbšćina*) — заходнеславянскія мовы індаеўрапейскай моўнай сям’і, родныя мовы лужычан (лужыцкіх сербаў). Прадстаўлены дзвюма пісьмовымі мовамі: верхнялужыцкай і ніжнялужыцкай.

## Гісторыя 
Лужыцкія мовы сфарміраваліся на заходняй мяжы арэалу славянскіх моў у выніку ізаляцыі часткі заходнеславянскага насельніцтва ад суседзяў, чэхаў і палякаў. У IX—X стст. іх землі былі далучаны да Германіі, пазней да Чэхіі. У 1635 г. большая частка Верхняй і Ніжняй Лужыцы была далучана да Саксоніі.

І нямецкія, і чэшскія ўладары стымулявалі перасяленне на землі лужычан нямецкага насельніцтва, абмяжоўвалі моўныя правы тубыльцаў. У 1293 г. была прынята першая афіцыйная забарона карыстання лужыцкімі мовамі ў нямецкіх гарадскіх судах. Рамесныя карпарацыі таксама патрабавалі ад членаў і падмайстраў ведання нямецкай мовы. У выніку, лужыцкія мовы развіваліся ў сельскай мясцовасці адасоблена ад гарадоў.

Сітуацыя змянілася ў XVI ст. у выніку Рэфармацыі, калі з’явіліся лужыцкія пратэстанцкія школы і пераклады свяшчэнных кніг на славянскія гаворкі. Тады ж была складзена лужыцкая пісьмовасць. Найбольш старажытным помнікам верхнялужыцкай мовы з’яўляецца прысяга гараджан Баўцэна, перакладзеная з нямецкай мовы ў 1532 г. У ніжніх лужычан першым пісьмовым тэкстам лічыцца трэбнік 1543 г. Вядомы таксама кароткі запіс у касцёле на ніжнялужыцкай мове, датаваны 1510 г. У XVII—XVIII стст. сфарміравалася арыгінальная лужыцкая рэлігійная літаратура.

Друкаваныя кнігі ў лужыцкіх сербаў з’явіліся ў 1573—1574 гг. Гэта Псалтыр і Катэхізіс А. Молера. Доўгі час лужычане карысталіся гатычным шрыфтам, які на працягу 19 ст. паступова выцесніўся лацінскім з дыякрытычнымі знакамі. У 17 ст. ствараюцца граматыкі ніжнялужыцкай (1640) і верхнялужыцкай (1673) моў. Тады ж пачынаюць складвацца і літаратурныя мовы.

Пісьменства лужычан плённа развіваецца толькі з XIX ст. (галоўным чынам, верхнялужыцкае). Садзейнічалі гэтаму творы класікаў літаратуры (верхнялужыцкай Г. Зэйлера, Я. Барта-Цішынскага, Я. Радысерба-Велі; ніжнялужыцкай М. Косыка), а таксама працы вучоных (Я.-А. Смолера, М. Горніка, К.-Б. Пфуля і інш.). У першай трэці XX ст. вядомасць сербалужыцкай літаратуры прынеслі верхнялужыцкія пісьменнікі Я. Лоранц-Залескі, Ю. Хежка, Я. Скала, а таксама верхнялужыцкія М. Домашкойц, Л. Домашкайц, Ф. Роха. У 1935—38 гг. усе лужыцкія арганізацыі і таварыствы скасаваны, выкарыстанне лужыцкай мовы ў школах забаронена.

Пасля другой сусветнай вайны ў літаратуру прыйшлі Ю. Брэзан, М. Кубашац, К. Лоранц, Ю. Кох (верхнялужыцкая) і М. Віткойц (верхнялужыцкая). У гэты час канчаткова стабілізаваліся нормы верхнялужыцкай і ніжнялужыцкай моў, якія былі ўдасканалены дзякуючы вывучэнню дыялектаў. У ГДР Лужыца атрымала культурную аўтаномію (1950), лужыцкія мовы ўжываліся ў школах, друку, мастацкай і навуковай літаратуры, у розных галінах культуры, шэрагу ўстаноў і грамадскіх арганізацый.

## Пашырэнне 
Лужычане жывуць на ўсходзе Германіі ў басейне ракі Шпрэе. Ніжнялужыцкая пісьмовая мова (і дыялекты) выкарыстоўваецца на поўначы Лужыцы (галоўны горад — Котбус, ), верхнялужыцкая — на поўдні (галоўны горад Баўцэн, , ён з’яўляецца культурным цэнтрам усіх лужычан).

У нашы дні лужыцкія мовы маюць афіцыйны статус у Брандэнбургу і Саксоніі, вывучаюцца ў Лейпцыгскім універсітэце.

## Лінгвістычныя асаблівасці 
Лужыцкія мовы маюць вялікую цікавасць для лінгвістаў. Іх перыферыйнае становішча ў славянскім моўным свеце спрыяе захаванню шэрага архаічных рыс. Вядомым прыкладам у лексіцы з’яўляецца верхнялужыцкае *wowka* — бабуля, якое, не маючы паралеляў у іншых славянскіх мовах, адпавядае лацінскаму *avia*, гоцкаму *awo*. Або на перыферыі паўночнага славянства фіксуецца рускае *баган* і ніжнялужыцкае *bagan* — балота каля крыніцы. У фанетыцы, напрыклад, захавалася асаблівае вузкае *ě* (*slěd* — след), у марфалогіі — наяўнасць парнага ліку, у сінтаксісе — канструкцыя *accusativus cum infinitivo*.

Разам з іншымі заходнеславянскімі лужыцкія мовы проціпастаўляюцца ў шэрагу істотных рыс усходнім і паўднёвым мовам. Параўнаем, напрыклад, у фанетыцы:

верхнялужыцкая
ніжнялужыцкая
польская
харвацкая
беларуская

*dróha*
*droga*
*droga*
*draga*
*дарога*

*widły*
*widły*
*widły*
*vile*
*вілы*

У лужыцкіх мовах націск у словах падае на першы склад, ёсць складаная сістэма мінулых часоў (выкарыстоўваецца аорыст і імперфект).

У беларускай і лужыцкіх мовах можна адзначыць шэраг агульных рыс. Паралелі назіраюцца ў тых выпадках, калі, па-першае, моўныя з’явы ўзыходзяць да агульнаславянскай эпохі (напрыклад, формы з чаргаваннем зычных); па-другое, у адпаведнасці з закладзенымі ў іх падобнымі тэндэнцыямі развіцця ў больш позні перыяд (напрыклад, выпадзенне галоснага пры скланенні, своеасаблівае змяненне ранейшага мяккага *т*); па-трэцяе, калі гаворка ідзе пра аднолькавыя запазычанні лужыцкімі і беларускай мовамі (напрыклад, нямецкай, а некаторыя паралельныя з’явы ў лексіцы ўзніклі пры пасрэдніцтвае польскай мовы). У лужыцкіх мовах, гэтаксама як і ў беларускай, на пачатку слова перад галоснымі часта ўжываюцца прыстаўныя зычныя, ёсць цалкам ідэнтычныя канчаткі пры скланенні некаторых назоўнікаў. Выяўляецца падабенства ў сінтаксісе: і лужыцкія, і беларуская мовы пазбягаюць канструкцый з незалежнымі дзеепрыметнікамі цяперашняга часу (напрыклад, з суфіксамі бел. *-ач-*, *-уч-*, луж. *-ac-*, *-uс-*), яны звычайна замяняюцца даданымі сказамі.

верхнялужыцкая
ніжнялужыцкая
беларуская

*ruka — ručka — na ruce*
&nbsp;
*рука — ручка — на руцэ*

*pisać — pišu*
*pisaś — pišu*
*пісаць — пішу*

*dźeń — dnja*
*źeń — dnja*
*дзень — дня*

*ćichi*
*śichy*
*ціхі*

*murja*
*murja*
*мур*

*kwet*
*kwet*
*кветка*

*woko*
*woko*
*вока*

*wuhlo*
*wugle*
*вугаль*

*wótřić*
*wostśić*
*вастрыць*

*Hana*
*Hana*
*Ганна*

*sowa — sowy — sowje — sowu*
&nbsp;
*сава — савы — саве — саву*

Паміж верхнялужыцкай і ніжнялужыцкай мовамі існуюць наступныя фанетычныя адпаведнасці. Сярод галосных верхнялужыцкаму *a* з папярэдняй мяккасцю адпавядае ніжнялужыцкае *ě* (галосны пярэдняга рада блізкі да *i*). Верхнялужыцкаму *e* з папярэдняй мяккасцю — ніжнялужыцкае *a* з папярэдняй мяккасцю. Сярод зычных верхнялужыцкаму *h* адпавядае ніжнялужыцкае *g*. Верхнялужыцкаму *ć* адпавядае ніжнялужыцкае *ś* (суфікс інфінітыву *ć — ś*); верхнялужыцкаму *dź* — ніжнялужыцкае *ź* і г.д.

верхнялужыцкая
ніжнялужыцкая

*mjaso*
*měso*

*mjeza*
*mjaza*

*noha*
*noga*

*brać*
*braś*

*dźowka*
*źowka*

## Генезіс 
Выстаўляліся тры пункты погляду на месца лужыцкіх моў у класіфікацыі:
* Яны ўваходзяць у чэшскую групу (выказаны А. Шлейхерам);
* Яны блізкія да ляхіцкіх моў (высказаны Янам Бадуэнам дэ Куртэнэ, падтрымоўваўся В. Ташыцкім, З. Штыберам, Ежы Налепам). Асноўныя доказы: ці амаль ідэнтычныя вынікі метатэзы плаўных, падобны характар развіцця груп **TṛT*, пераход **e* > **o*, **ṛ’* > **ṛ*, **ḷ’* > **ḷ* перад зубным зычным, моцная палаталізацыя зычных перад галоснымі пярэдняга раду ў ляхіцкіх і лужыцкіх мовах;
* Яны складаюць асобную падгрупу заходнеславянскіх моў (высказаны С. Рамултам, падтрыманы Ф. Лоранцам). А. Мука нызываў лужыцкія мовы мостам ад польскай мовы, да якой блізкая ніжнялужыцкая, да чэшскай, з якой больш супольных рысаў мае верхелужыцкая.
Сучаснае мовазнаўства трымаецца трэцяга пункту.

Спрэчным з’яўляецца пытанне стасункаў ніжне- і верхнялужыцкага ідыёмаў: ці яны — дзве розныя мовы, ці два варыянты адзінай сербалужыцкай? Першы погляд бароніць Г. Шустар-Шэўц) разглядаюць адзіную сербалужыцкую мову, што раздзяляецца на 2 групы дыялектаў, на базе кожнай з іх склаліся 2 літаратурныя нормы: верхнялужыцкая і ніжнялужыцкая.

Адпаведна, дыскусійным застаецца пытанне пралужыцкай мовы, на якое існуюць два адказы:
* Абедзве лужыцкія мовы існавалі незалежна аж да засялення багнаў і пушчаў, што раздзялялі іх носьбітаў (З. Штыбер, А. М. Трубачоў);
* Прамова існавала, бо існуюць шматлікія інавацыі, якія ахапляюць абедзве лужыцкія мовы.

## Класіфікацыя 
Лужыцкія мовы звычайна падзяляюцца на верхнялужыцкую і ніжнялужыцкую. Акрамя таго, часам вылучаюць непісьменную ўсходнелужыцкую гаворку.

### Ніжнялужыцкая мова 
Ніжнялужыцкая мова стала пісьмовай у XVI ст. Выкарыстоўваецца пераважна вакол горада Котбуса, дзе працуюць лужыцкая гімназія і музей, вядзецца праца па яе захаванні. Але гутарковая мова зведала значны ўплыў нямецкай мовы, што адлюстроўваецца ў асаблівасцях вымаўлення.

Літаратурная мова развіта значна лепей, чым верхнялужыцкая. Выкарыстоўваецца ў сродках масавай інфармацыі, школьным навучанні, на ёй выдаюцца літаратурныя творы.

### Верхнялужыцкая мова 
Пісьмовасць на верхнялужыцкай мове з’явілася толькі ў XIX ст. Націск звычайна ставіцца на першы склад. Літары Q, V і X у алфавіце адсутнічаюць і ўжываюцца толькі пры напісанні іншаземных слоў, імёнаў і назваў. Гутарковая верхнялужыцкая мова выкарыстоўваецца рэдка і разглядаецца як выміраючая.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Трафімовіч К. К.* Лужыцкія мовы // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9
* Лужыца // 

## Спасылкі 
* Serbšćina 
* Лужыцкія мовы (Любоў Падпорынава)


Катэгорыя:Заходнеславянскія мовы
Катэгорыя:Мовы Германіі