Аўром Суцкевер

**Аўром (Абрам Герцэвіч) Суцкевер** (; , Смаргонь, Ашмянскі павет, Віленская губерня, Расійская імперыя — 20 студзеня 2010, Тэль-Авіў, Ізраіль) — яўрэйскі паэт і празаік, адзін з найбуйнейшых паэтаў на ідыш.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў традыцыйнай сям’і; сярод яго продкаў-вядомыя рабіны і навукоўцы. Бацькі — Герц Мойшэ-Залманавіч Суцкевер (1874—1920) і Рэйна Шепселевна Файнберг (1883—1942), з рабінскай сям’і - заключылі шлюб у 1905 годзе ў Вільні. Падчас Першай сусветнай вайны, сям’я была вывезена ў Омск, дзе прайшло дзяцінства паэта. Пасля смерці бацькі ў 1920 годзе сям’я вярнулася ў родныя мясціны, але Смаргонь была моцна панішчана вайсковымі дзеяннямі і таму Суцкеверы пераехалі ў Вільню. Аўром вучыўся ў хедэры, з хатнімі настаўнікамі, у яўрэйска-польскай гімназіі, быў вольным слухачом Універсітэта Стэфана Баторыя.

У 1930 годзе ўступіў у моладзевую яўрэйскую арганізацыю скаўтаў «Бін», заснаваную М. Вайнрайхам, у якой культываваўся ідыш. Неўзабаве далучыўся да літаратурнай групы «Юнг Вілнэ» (*«Маладая Вільня»*). 

У снежні 1932 года паехаў у Варшаву, перабіваўся выпадковымі заробкамі, вывучаў мову і быт варшаўскіх еўрэяў, займаўся ў бібліятэках самаадукацыяй, пры гэтым вельмі шмат пісаў. У лютым 1933 года дэбютаваў з вершам «Маскарад» у варшаўскім штотыднёвіку «Вохншрыфт фар літаратур». У гэтым жа годзе вярнуўся ў Вільню, у 1935 зноў прыехаў у Варшаву. У Варшаве быў выдадзены першы зборнік «Lider» («Вершы», 1937), там ён моцна пасябраваў з вядомым польска-яўрэйскім паэтам Юліянам Тувімам. Яго вершы пачалі з'яўляцца ў варшаўскіх, віленскіх і нью-ёркскіх выданнях. Па вяртанні ў Вільню Суцкевер пераклаў на сучасны ідыш некалькі дзесяткаў твораў з рамана ў вершах «Бове-бух» («Кніга пра Бове»), напісанага ў пачатку XVI стагоддзя, яўрэйскім паэтам Элі Бохером.

Пасля далучэння Літвы да СССР працаваў на радыё. 

### Віленскае гета 
У першыя дні пасля нападу нацысцкай Германіі на СССР Суцкевер і яго жонка Фрэйдке (Фрэда) далучыліся да тысяч бежанцаў, якія спрабавалі ўцячы на ​​тэрыторыі, якія ўсё яшчэ знаходзіліся пад савецкай уладай, але з-за хуткага наступу немцаў шлях іх адступлення быў заблакаваны, і яны вярнуліся ў Вільню. У гэты вырашальны момант група «Маладая Вільня» была распушчана, і яе ўдзельнікі разышліся. Аўром Суцкевер і Шмерке Качаргінскі падзялілі лёс віленскіх яўрэяў, былі інтэрнаваны ў гета і вытрымалі ўсе яго пакуты. У канцы 1941 года ён некалькі тыдняў хаваўся ў склепе незнаёмкі, жанчыны, якая дала прытулак няпрошанаму і зусім невядомаму яўрэю, які пастукаў у яе дзверы. Аднак такое сховішча магло праслужыць толькі нядоўга, і ў рэшце рэшт Суцкевер вярнуўся ў гета. У першыя месяцы існавання гета Суцкевер перажыў надзвычай траўматычныя асабістыя падзеі: яго жонка нарадзіла ў бальніцы гета, але нацысты не дазволілі яўрэйскім жанчынам нараджаць, і дзіця было забіта. Неўзабаве пасля гэтага маці паэта таксама была забіта ў адной з акцый.

Дзве траціны віленскіх яўрэяў былі забітыя ў першыя месяцы нацысцкай акупацыі, і тым не менш з 1942 года ў гета была спроба адрадзіць нармальнае жыццё. У гэты перыяд Суцкевер актыўна ўдзельнічаў у культурным жыцці Віленскага гета. У студзені 1942 года адбыўся першы тэатральны вечар у гета; Суцкевер дапамагаў адбіраць літаратурныя тэксты, якія там чыталіся. Ініцыятыва стварэння тэатра гета спачатку выклікала востры супраціў; некаторыя бачылі ў гэтым апаганьванне павагі да памерлых, а таксама сродак юдэнрата прытупіць пільнасць грамадскасці. Аднак з часам праціўнікі зразумелі, што гэтыя вечары сапраўды дапамагалі падтрымліваць настрой яўрэяў. Суцкевер таксама актыўна ўдзельнічаў у «моладзевым клубе» гета, дзе ён вёў літаратурны гурток, чытаў сучасную паэзію на ідышы з моладдзю і нават арганізаваў выставу ў памяць пра Яаша, паэта, які пераклаў Біблію на ідыш і з чыімі творамі Суцкевер цесна атаясамліваў сябе. Такім чынам былі выратаваны важнейшыя рукапісы і кнігі бібліятэкі М. Страшуна і YIVO, якія належала знішчыць па загадзе нацыстаў.

У верасні 1943 года, у чаканні ліквідацыі гета, Суцкеверу, яго жонцы і Шмерке Качаргінскаму з групай членаў Аб'яднанай партызанскай арганізацыі (FPO) ўдалося ўцячы ў лес і далучыцца да савецкага партызанскага атрада, які дзейнічаў у раёне Нарачанскіх лясоў. З Віленскага гета яму атрымалася перадаць сваю паэму «Коль нідры» партызанам з просьбай пераслаць яе ў Маскву Юстасу Палецкісу, прэзідэнту савецкай Літвы. Палецкіс ведаў ідыш, быў добра знаёмы з Суцкеверам і нават перакладаў яго вершы на літоўскую мову. Паэма да Палецкіса дайшла, і ён распавёў пра гэта Іллю Эрэнбургу, з якім сябраваў. У ліпені 1943 маскоўскае аддзяленне Саюза пісьменнікаў правяло вечарыну, прысвечаную гэтай паэме. 12 сакавіка 1944 года, па хадайніцтве Іллі Эрэнбурга, спецыяльны самалёт, пасланы савецкім урадам, вывез Суцкевера з жонкай у Маскву. Імя Суцкевера ўжо было знаёма Эрэнбургу: яшчэ да вайны, знаходзячыся ў Еўропе, ён пачуў ад Юліяна Тувіма пра маладога таленавітага яўрэйскага паэта. У пачатку пачатку красавіка 1944 года Суцкевер выступіў на трэцім пленуме Яўрэйскага антыфашысцкага камітэта; неаднаразова сустракаўся з Барысам Пастарнакам, якому прысвяціў верш.

29 красавіка 1944 года ў «Праўдзе» пад загалоўкам «Трыўмф чалавека» быў надрукаваны артыкул Эрэнбурга аб Суцкеверы, знішчэнні Віленскага гета і актыўнасці яўрэйскіх партызан. Гэтая выключная падзея выклікала вялікае хваляванне сярод савецкага і сусветнага яўрэйства, асабліва ў святле агульнай савецкай палітыкі ўтойвання як маштабаў Халакосту, так і ролі яўрэяў у барацьбе з нацыстамі. Пасля публікацыі артыкула Суцкевер атрымаў сотні лістоў з усіх куткоў Савецкага Саюза; з ім звязваліся бежанцы з Вільні, якія шукалі інфармацыю пра сваіх сваякоў і распавядалі пра іх лёс у ваенны перыяд: пра баі ў шэрагах Чырвонай Арміі, пра жыццё бежанцаў, пра незразумелыя чуткі пра Халакост, пра слабую надзею на тое, што хто-небудзь з іх сваякоў выжыў.

У Маскве Суцкевер заняўся дакументаваннем знішчэння віленскага яўрэйства. Яго кніга пра Віленскае гета, напісаная ў 1945 годзе, стала першай важнай працай на гэтую тэму. Яўрэйскі антыфашысцкі камітэт даслаў асобнікі для публікацыі за мяжу, і таму кніга з'явілася ў Парыжы раней за яе публікацыю ў Маскве. Адразу пасля гэтага кніга была апублікавана ў Буэнас-Айрэсе, а таксама публікавалася часткамі ў дзвюх штодзённых газетах на ідышы ў Нью-Ёрку.

### Пасляваенны перыяд 
Адразу пасля вызвалення Вільні савецкімі войскамі ў ліпені 1944 года Суцкевер разам са Шмерке Качаргінскім пачалі ратаваць кнігазборы YIVO, якія яны прыхавалі падчас дзейнасці "Папяровай брыгады". Для гэтых мэтаў быў створаны Музей яўрэйскага мастацтва і культуры, заснаваны імі ў тым жа месяцы як сховішча для выратаваных прадметаў, які быў першай пасляваеннай яўрэйскай установай у горадзе. За першыя некалькі месяцаў ён сабраў 35 000 кніг, у тым ліку 25 000 на ідышы і іўрыце, і 600 мяшкоў архіўных матэрыялаў з YIVO і Каўнаскага гета. Аднак вельмі хутка камуністычныя ўлады Літоўскай Савецкай Рэспублікі і цэнтральныя ўлады ў Маскве палічылі яўрэйскі музей ідэалагічна непажаданым. Вясной 1945 года, нягледзячы на ​​пярэчанні , некалькі дзясяткаў тон яўрэйскіх архіўных матэрыялаў, кніг і перыядычных выданняў, выратаваных ад планаванай утылізацыі немцамі, былі знішчаны. Страціўшы ілюзіі, Качаргінскі і Суцкевер, а таксама іншыя супрацоўнікі музея і іх сябры адзін за адным пакідалі савецкую Вільню ў рамках так званай рэпатрыяцыі, забраўшы з сабой частку выратаваных матэрыялаў YIVO.

У 1946 годзе Суцкевер разам з жонкай і нованароджанай дачкой прыбылі разам з рэпатрыянтамі з Віленшчыны ў Лодзь, дзе працягнулася сяброўства з Тувімам. Спачатку Суцкеверы хацелі пасяліцца ў Польшчы, але з-за ўзрастаючай варожасці да яўрэяў у Польшчы пасля пагрома у Кельцэ яны вырашылі паехаць у Парыж. У канцы года прыняў удзел у першым пасляваенным сіянісцкім кангрэсе ў Базэлі, дзе сустрэўся з Голдай Мэір. З яе дапамогай у верасні 1947 года разам з жонкай нелегальна заехаў на тэрыторыю падмандатнай Палесціны.

У 1948-49 гады служыў у ізраільскай арміі ваенным карэспандэнтам, удзельнічаў у Вайне за незалежнасць Ізраіля, удзел у вызваленні Негева знайшоў адлюстраванне ў цыкле «Вершы з Негева» і ў паэме «Адухоўленая зямля». 

У 1949 годзе стаў заснавальнікам і рэдактарам створанага пры садзейнічанні Хістадрута штоквартальнага часопіса на ідышы " Di goldene keyt" ( — «Залаты ланцуг»), які аж да закрыцця ў 1995 годзе гуляў велізарную ролю ў развіцці літаратуры на ідышы ва ўсім свеце.

У 1952—1953 гадах апублікаваў раннюю паэму «Сібір» з ілюстрацыямі Марка Шагала: спачатку ў перакладзе на іўрыт, затым — у арыгінале на ідыш і ў перакладзе на англійскую (выданне ЮНЕСКА).

У 1963 годзе Еўрэйскі універсітэт у Ерусаліме арганізаваў вечар, прысвечаны пяцідзесяцігоддзю Суцкевера. Сярод тых, хто павіншаваў юбіляра, быў прэзідэнт Ізраіля Залман Шазар, вялікі знаўца і аматар літаратуры на ідзішы. Юбілейны камітэт выдаў двухтомнік паэта, у які ўвайшлі творы іншых аўтараў, прысвечаныя Суцкеверу, а таксама эсэ і артыкулы аб яго творчасці. У шматлікіх паездках па Амерыцы, Канадзе, Мексіцы і іншым краінам Суцкевер выступаў на сустрэчах з яўрэйскімі чытачамі.

У 1964 годзе па ініцыятыве Суцкевера ў Тэль-Авіве была выдадзена анталогія «Люстэрка на камені», куды ўвайшлі творы дванаццаці савецкіх габрэйскіх паэтаў і празаікаў, якія загінулі ад рук сталінскага рэжыму.

У 1969 годзе Суцкевер стаў лаўрэатам прэстыжнай літаратурнай Прэміі І. Мангера, у 1976 — Прэміі кіраўніка ўрада, у 1985 — Дзяржаўнай прэміі Ізраіля. У 1983 яму было прысвоена званне ганаровага грамадзяніна Тэль-Авіва.

## Творчасць 
У 1927 годзе пачаў пісаць вершы на іўрыце, але неўзабаве цалкам перайшоў на ідыш, першы верш на якім апублікаваў у 1933 годзе. 

Яго першыя вершы, напісаныя ў пачатку 1930-х гадоў, былі напісаны ў кантэксце групы пісьменнікаў і мастакоў «Маладая Вільня» (Yung Vilne). Творчасць большасці членаў групы выразна выяўляла прыкметы палітычных радыкальных тэндэнцый, якія характарызавалі значную частку польскай яўрэйскай моладзі ў тыя часы, у той час як паэзія Суцкевера дыстанцыявалася ад непасрэднага палітычнага і сацыяльнага кантэксту. Каштоўнасці позняга рамантызму выразна прасочваюцца ў тэматычных акцэнтах яго паэзіі — цэнтральнасць свету прыроды, жаданне стаць з ёю адзіным цэлым, фарміраванне постаці паэта, поўнага аптымізму і юнацкай энергіі, і жаданне фармаваць сваю будучыню ў спалучэнні розуму і эмоцый.

### Пераклады 
На беларускую мову апавяданні "Дзіцячыя далонькі" пераклаў Фелікс Баторын.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Выжылі ў Халакосце
Катэгорыя:Паэты Польшчы
Катэгорыя:Паэты Ізраіля
Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш
Катэгорыя:Паэты на ідыш
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віленскай губерні
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі Ізраіля
Катэгорыя:Памерлі ў Тэль-Авіве
Катэгорыя:Памерлі ў 2010 годзе
Катэгорыя:Памерлі 20 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смаргоні
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1913 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 15 ліпеня