Рэферэндум у Польшчы (1946)

)]]

]]
**Народны рэферэндум 1946 года** — сфальсіфікаваны рэферэндум, які прайшоў у Польшчы 30 чэрвеня 1946 года на падставе Закона аб народным галасаванні, прынятага Дзяржаўнай нацыянальнай радай 27 красавіка 1946 года (які вызначаў змест пытанняў рэферэндуму і дату галасавання)  і Закона аб правядзенні народнага галасавання (які вызначаў парадак галасавання), прынятага Нацыянальнай радай 28 красавіка 1946 года . Закон аб выбарчым праве быў прыняты аднагалосна (за яго таксама прагаласавала Польская народная партыя). Закон аб правядзенні ўсенароднага галасавання быў прыняты пры супраціве з боку дэпутатаў Польскай народнай партыі з-за адмовы Польскай рабочай партыі і партый-сатэлітаў увесці прынцып абавязковага ўдзелу ў выбарчых камісіях усіх узроўняў па адным прадстаўніку ад кожнай легальна дзеючай палітычнай партыі (што павінна было прадухіліць фальсіфікацыі пры падліку галасоў).

## Гісторыя 
Польская працоўная партыя, праводзячы рэферэндум, адштурхоўвалася ад уласнай патрэбы адкласці правядзенне свабодных выбараў і ў праверцы маштабу свайго ўплыву ў грамадстве. У прыватнасці, мэтай было праверыць, ці можна атрымаць здавальняючы вынік на свабодных выбарах ва ўмовах адносна ўмеранага адміністрацыйнага і паліцэйскага ціску, без масавага тэрору і з максімізацыяй сродкаў пераканання. Гэта павінна было стаць праверкай папулярнасці камуністаў, якія стаялі ва ўладзе ў краіне, і падрыхтоўкай да выбараў у 1947 годзе. Польская народная партыя, з іншага боку, хацела прадэманстраваць сваю перавагу над Польскай рабочай партыяй.

## Пытанні рэферэндуму 
Удзельнікам рэферэндуму было зададзена тры пытанні:
 Пытанні былі сфармуляваны такім чынам, каб інтуітыўна зразумелы адказ на кожнае з іх быў *Да*. Толькі тыя, хто не пагаджаўся ні на якія змены ў межах Другой Польскай Рэспублікі, былі супраць мяжы па Одэры і Лужыцкай Нісе. Сацыяльна-эканамічныя рэформы ў разбуранай вайной краіне карысталіся вялікай папулярнасцю, а пытанне ліквідацыі Сената не выклікала цікавасці. Такім чынам, вынік рэферэндуму павінен быў пацвердзіць адзінства грамадства і яго падтрымку новай улады. Таму партыі *Дэмакратычнага блоку*: Польская рабочая партыя, Польская сацыялістычная партыя «Любельска» (польск. Polska Partia Socjalistyczna «lubelska»), Дэмакратычная партыя і Народная партыя рэкамендавалі прагаласаваць *тройчы «За»*. Польская народная партыя — найбуйнейшая апазіцыйная партыя — калісьці мела падобную палітычную праграму; але цяпер яна не магла прытрымлівацца яе, бо гэта азначала б падтрымку камуністаў. Разумеючы, што стаўкі былі зусім іншыя — а менавіта незалежнасць і суверэнітэт Польшчы ад Савецкага Саюза, — Польская народная партыя, насуперак сваім даваенным патрабаванням, заклікала да адмоўнага адказу на першае пытанне. Што датычыцца змены ўласнасці, то Польская народная партыя не павінна было галасаваць *супраць* (аграрнай рэформы), бо гэта, безумоўна, было б выкарыстана Польскай рабочай партыяй для высмейвання першай сярод польскіх сялян. Гэтую пазіцыю падтрымала падпольная Польская сацыялістычная партыя — Свабода, Роўнасць, Незалежнасць, якая рэкамендавала галасаваць падобным чынам. Асацыяцыя «Свабода і незалежнасць» і Нацыянальная партыя заклікалі да адказу *«Не»* на першыя два пытанні, у той час як Нацыянальныя ўзброеныя сілы і іншыя меншыя падпольныя групы крайняга правага характару заклікалі да галасавання *«Не»* па ўсіх трох пытаннях, прычым вялікая колькасць людзей выказалася за поўны байкот рэферэндуму (што тычыцца пункта 3, то гэта быў хутчэй пратэст супраць страты ўсходніх памежных тэрыторый на карысць Савецкага Саюза, чым нежаданне далучыць Уроцлаў, Шчэцін ці Гданьск). Партыя працы не заняла выразнай пазіцыі, рэкамендуючы сваім прыхільнікам галасаваць па ўласным меркаванні. Іерархія Польскай Каталіцкай Царквы заняла пазіцыю толькі па трэцім пытанні, заклікаючы адказаць на яго *станоўча*.

## Падрыхтоўка да рэферэндуму і яго фальсіфікацыя 
 заклікае людзей галасаваць супраць.]]
У межах падрыхтоўкі да правядзення і фальсіфікацыі рэферэндуму Палітбюро Польскай рабочай партыі у сакавіку 1946 года стварыла Камісію дзяржаўнай бяспекі, якая павінна была каардынаваць дзейнасць падраздзяленняў сілавых арганізацый і структур дзяржавы. Яе задачай, сярод іншага, былі: ліквідацыя незалежніцкага падполля і таемнае забойства палітыкаў Польскай народнай партыі.

Аперацыя па фальсіфікацыі рэферэндуму была арганізавана групай афіцэраў МДБ СССР пад камандаваннем палкоўніка Арона Палкіна, начальніка аддзела Д МДБ, размешчанага ў Варшаве 20 чэрвеня 1946 года. Яна ў асноўным займалася падробкай і падрыхтоўкай дакументаў для рэферэндуму. 22 чэрвеня адбылася сустрэча, на якой Баляслаў Берут, Уладзіслаў Гамулка і дарадца НКВД палкоўнік Сямён Давыдаў абмеркавалі тэхнічныя дэталі фальсіфікацыі вынікаў рэферэндуму.

Маштабы і метады фальсіфікацыі рэферэндумаў, якія праводзіла каманда МДБ пад кіраўніцтвам Арона Палкіна, былі расследаваны Мікітай Пятроўным:*Пасля рэферэндуму было перапісана 5994 пратаколы падлічаных галасоў і падроблена прыблізна 40 000 подпісаў членаў акруговай камісіі.* *Сямён Давыдаў атрымліваў праз Станіслава Радкевіча пасылкі з пратаколамі з Міністэрства грамадскай бяспекі — і перадаваў іх групе Палкіна.* *Новыя пратаколы вярнуліся тым жа шляхам.* *(…) Як гаварылася ў данясенні [адпраўленым 30 жніўня] для Сталіна, у выніку працы спецыялістаў з Масквы працэнт палякаў, якія далі станоўчы адказ на першае пытанне, павялічыўся да 50-60 % (у залежнасці ад правінцыі), у той час як у першапачатковых пратаколах ён фактычна складаў 1-15 працэнтаў.* *Новыя пратаколы таксама павялічваюць колькасць станоўчых адказаў на другое і трэцяе пытанні.* *Праца была завершана 27 жніўня 1946 года, а на наступны дзень уся група адправілася ў Маскву*.За паспяховае выкананне сваёй місіі Арон Палкін быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга. Прадстаўнікі яго каманды таксама атрымалі ўзнагароды, як і палкоўнік Сямён Давыдаў, які таксама быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга за вынікі рэферэндуму.

Анджэй Пачкоўскі, каментуючы інфармацыю Мікіты Пятрова, заявіў, што: *паколькі па ўсёй краіне дзейнічала 11 057 камісій, варта зрабіць выснову, што астатнія 5063 пратаколы былі сфальсіфікаваныя «польскімі чэкістамі» са Службы бяспекі*.

Анджэй Пачкоўскі :*Розніца была істотнай.* *Маштаб фальсіфікацый быў наступным: паводле афіцыйных даных, колькасць галасоў «за» па першым пытанні склала 68 %, а паводле канфідэнцыйных даных — 26,9 %.* *Другое пытанне: афіцыйныя даныя — 77,1 %, канфідэнцыйныя даныя — 42 %.* *Трэцяе пытанне: афіцыйныя даныя — 91,4 %, канфідэнцыйныя — 66,9 %.* *Паводле канфідэнцыйных падлікаў Польскай народнай партыі, 26,9 % выбаршчыкаў прагаласавалі тройчы «за»*.

## Фактычныя вынікі рэферэндуму паводле архіва Баляслава Берута 
У 1993 годзе, на аснове т.зв. архіва Берута ў Архіве новых актаў Анджэй Пачкоўскі апублікаваў агульны звод вынікаў галасавання па ваяводствах (за выключэннем закрытых выбарчых акруг у вайсковых частках) у падрыхтаваным ім зборніку дакументаў.

### Зводка вынікаў галасавання 
Агульны звод вынікаў галасавання па ваяводствах (за выключэннем закрытых выбарчых акруг у вайсковых частках

2. *Ці жадаеце вы, каб эканамічная сістэма, уведзеная аграрнай рэформай і нацыяналізацыя асноўных галін нацыянальнай гаспадаркі, была замацавана ў будучай Канстытуцыі, пры захаванні заканадаўчых правоў прыватнай ініцыятывы?*

3. *Вы хочаце замацаваць заходнія межы Польскай дзяржавы на Балтыйскім моры, Одэры і Лужыцкім Нейсе?*

## Афіцыйны вынік 
Згодна з афіцыйнымі вынікамі, абвешчанымі 12 ліпеня 1946 г. Генеральным камісарам народнага галасавання — першым старшынёй Вярхоўнага суда, членам Прэзідыума Дзяржаўнай Нацыянальнай Рады Вацлавам Барцікоўскім, — права голасу мелі 13 160 451 чалавек, з якіх у галасаванні прынялі ўдзел 11 857 986 (90,1 %). Сапраўдных галасоў было 11 530 551 (97,2 %), а несапраўдных галасоў — 327 435 (2,8 %).

У аб’яве не было ніякіх падрабязных вынікаў (па раёнах ці асобных ваяводствах), а камуністычная цэнзура перашкаджала публікацыі такіх вынікаў у прэсе. Адзіным выключэннем былі сапраўдныя вынікі галасавання ў Кракаве, пра якія паведаміў кракаўскі часопіс Польскай сацыялістычнай партыі *«Naprzód»*, дзе 84 % выбаршчыкаў адказалі «не» на першае пытанне рэферэндуму, 67 % — на другое і 31 % — на трэцяе. Ваяводскія і раённыя ўпраўленні і старшыні раённых камісій выдалі распараджэнне, якое забараняла членам камісій агучваць вынікі галасавання ў акругах пад пагрозай суровых пакаранняў. Калі на пасяджэнні Савета Міністраў 5 ліпеня 1946 г. віцэ-прэм’ер Станіслаў Мікалайчык (ПСЛ) пратэставаў супраць цэнзурнай забароны на публікацыю вынікаў рэферэндумаў у акругах, віцэ-прэм’ер Уладзіслаў Гамулка (ППР) адказаў: «*Ідзі і скардзіся Чэрчылю».*

Афіцыйна абвешчаныя вынікі рэферэндуму былі сфальфікаванымі. Фальсіфікацыя галасавання прымала розныя формы. У галасаванні актыўна ўдзельнічалі супрацоўнікі Міністэрства грамадскай бяспекі і грамадзянскай міліцыі, якія ахоўвалі скрыні для галасавання, а затым мянялі або падпраўлялі галасы па дарозе з акруговых камісій у абласныя камісіі; галасаванне ў войску фактычна адбывалася адкрыта і па парадку. Насамрэч, узровень падтрымкі апазіцыі быў значна вышэйшым. Пасля галасавання адбыліся фундаментальныя фальсіфікацыі выбараў шляхам фальсіфікацыі і падмены пратаколаў выбарчых камісій на цэнтральным узроўні ў адпаведнасці з вынікамі галасавання, вызначанымі зверху ўладамі Польскай рабочай партыі па ўзгадненні і супрацоўніцтве з Масквой, пры ўдзеле супрацоўнікаў савецкіх спецслужбаў, якія актыўна ўдзельнічалі ў фальсіфікацыі.

## Пасля рэферэндуму 
Вынікі рэферэндуму, з аднаго боку, былі значна слабейшымі, чым чакала кіраўніцтва ПРП і ўскосна прывялі да страты партыяй цікавасці да выбарчай барацьбы ў дэмакратычных умовах. З іншага боку, яны паказалі, што ПРП на працягу некалькіх гадоў здолела пераканаць больш за чвэрць палякаў прагаласаваць за яе. Нягледзячы на тое, што падтрымка была атрымана не толькі шляхам пераканання і стварэння магчымасцей для хуткага прасоўвання розных сацыяльных груп, але і шляхам прымусу, ціску і нават тэрору, і ў значнай ступені дзякуючы стварэнню агульнага блока з ліцэнзаваным ППС, такі вынік варта лічыць пэўным палітычным поспехам новай улады.

Тагачасны прэм’ер-міністр Эдвард Асобка-Мараўскі пракаментаваў вынікі рэферэндуму наступнымі словамі: «З рэферэндуму можна зрабіць наступныя высновы: што рэакцыя ў Польшчы вельмі моцная, мацнейшая за афіцыйную партыю; што толькі каля дзясятка працэнтаў прагаласавалі за ўказанні кіруючай партыі (астатнія 2 ці 3 разы прагаласавалі „супраць“); што ў нас каля 37 працэнтаў галасоў, што нядрэнна, улічваючы, што калі мы пачалі рабіць першыя крокі, у нас, магчыма, было каля 5 працэнтаў свядомых прыхільнікаў; што сітуацыя з забеспячэннем харчаваннем жахлівая». Вядома, што ўрад заўсёды нясе адказнасць за любыя цяжкасці".

Вынікі рэферэндуму крытычна падсумаваў на пасяджэнні сакратарыята ПРП Раман Замброўскі, член Палітбюро, адказны за партыйныя кадры, які сказаў: «Ход рэферэндуму не быў выпадковым, не выпадкова, што ў нашых таварышаў такі падыход, што, барані Божа, нешта здарыцца супраць чыстых прынцыпаў дэмакратыі». Стары камуніст ці актывіст ППР часоў акупацыі, тыя, хто быў выхаваны ў духу барацьбы за дыктатуру пралетарыяту, маюць больш класавае стаўленне да гэтых пытанняў".

Станіслаў Мікалайчык і прадстаўнікі ЗША і Вялікабрытаніі пратэставалі супраць падробак.

Вопыт, атрыманы ў выніку арганізацыі фальсіфікацый выбараў, быў прааналізаваны і выкарыстаны ПРП і падпарадкаваным гэтай партыі апаратам бяспекі падчас фальсіфікаваных выбараў у Заканадаўчы сейм у студзені 1947 года.

## Гл. таксама 
* Польская Народная Рэспубліка
* Грані́ца па О́дэры — На́йсэ

## Крыніцы 
Катэгорыя:Сталінізм у Польшчы
Катэгорыя:Парушэнні заканадаўства на выбарах
Катэгорыя:1946 год у Польшчы
Катэгорыя:Польская Народная Рэспубліка
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі
Катэгорыя:Падзеі 30 чэрвеня
Катэгорыя:Чэрвень 1946 года