open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Андрэй Іванавіч Кім

**Андрэй Іванавіч Кім** (нар. ) — грамадскі актывіст, лідар маладзёжнага руху, былы палітзняволены. Актывіст беларускай незарэгістраванай маладзёжнай арганізацыі «Ініцыятыва» (2008). Пасля ўдзелу ў акцыі прадпрымальнікаў (10 студзеня 2008), быў 22 красавіка 2008 г. асуджаны на 1,5 гады калоніі.

## Біяграфія 
Андрэй Кім нарадзіўся 26 лютага 1986 г. у Мінску. Вучыўся ў Мінскай нацыянальнай гімназіі № 4, затым паступіў у Нацыянальны гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа. Быў некаторы час студэнтам на гістарычным факультэце Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсітэта.
 
У 2015 годзе 28-гадовы Кім ажаніўся з 22-гадовай Надзеяй Рындзевіч. Абодва — евангельскія хрысціяне.

## Грамадская дзейнасць 
Андрэй Кім тройчы асуджаны паводле Адміністрацыйнага кодэкса.

Першы раз — у час удзелу ў выбарчай кампаніі Аляксандра Казуліна ў 2006 г. (атрымаў 12 сутак арышту).

Другі раз — у 2007 г. пасля святкавання «Хэлаўіну» (7 сутак арышту).

Трэці раз — 21 студзеня 2008 г. пасля мітынгу прадпрымальнікаў (10 сутак арышту і штраф памерам 1 млн 50 тыс. рублёў).

22 красавіка 2008 г. суддзя Цэнтральнага райсуда Мінска Алена Ільіна прызнала Андрэя Кіма вінаватым па ч. 1 арт. 342 КК РБ (арганізацыя альбо актыўны ўдзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак) і арт. 364 КК (гвалт альбо пагроза ўчынення гвалту ў адносінах да супрацоўніка праваахоўных органаў) і вынесла прысуд у выглядзе пазбаўлення волі на тэрмін паўтара года з адбыццём пакарання ў калоніі агульнага рэжыму.

Андрэй Кім адзіны, хто быў асуджаны да зняволення ў межах «Працэсу чатырнаццаці». Іншыя падсудныя па «справе чатырнаццаці» за ўдзел у дэманстрацыі атрымалі штрафы і 2 гады абмежавання волі без накіравання ў калоніі адкрытага тыпу.
 
У маі 2008 г. пераведзены ў бабруйскую калонію. Сярод затрыманых — Андрэй Кім. 16 ліпеня 2010 Першамайскі райсуд Мінска прызнаў Андрэя вінаватым у арганізацыі несанкцыянаванай акцыі і пакараў мінімальным штрафам у памеры 0,5 б.в., улічыўшы п. 6 арт. 6.5 КаАП. Вераснёўскі бой з падушкамі 2010 г. быў забаронены і прайшоў з затрыманнямі.

У снежні 2010 г. Андрэй Кім — удзельнік Плошчы. Таемна пакінуў Беларусь пасля акцыі пратэсту 19 снежня 2010 года, калі ў яго дома і на працы маці пачаліся вобыскі. Хаваўся ў Расіі, Польшчы, Германіі, Літве і Украіне. Адзін з нямногіх, хто вярнуўся.

Кім з’яўляецца кіраўніком кампаніі «Кінаконг», якая агучвае вядомыя кінафільмы па-беларуску.

Арганізатар збору грошай і публікацыі ў 2016 годзе на беларускай мове кнігі «Хронікі Нарніі: Пляменнік Чараўніка».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Андрэй Кім на сайце «Ініцыятывы»  
* Асабісты блог у LiveJournal  
* Суполка ў падтрымку Андрэя Кіма 
* «Суд над камунізмам. Пачатак»

Катэгорыя:Палітыкі Беларусі
Катэгорыя:Палітвязні Беларусі
Алег Вітольдавіч Праляскоўскі

**Але́г Віто́льдавіч Праляско́ўскі** (нар. , Загорск (цяпер ), РСФСР), беларускі палітычны і дзяржаўны дзеяч, прапагандыст рэжыму Лукашэнкі. Былы фігурант Чорнага спісу ЕС.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і рабочага. У 1985 годзе скончыў Мінскае вышэйшае інжынернае зенітнае ракетнае вучылішча, у 1998 годзе — юрыдычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Служыў у Савецкай Арміі, Узброеных сілах Беларусі.

Працаваў загадчыкам аддзела ў Службе бяспекі Прэзідэнта Беларусі, генеральным дырэктарам БелТА, намеснікам кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта (2003—2007), памочнікам прэзідэнта — начальнікам Галоўнага ідэалагічнага ўпраўлення Адміністрацыі прэзідэнта (2007—2008), дырэктарам Інфармацыйна-аналітычнага цэнтра пры Адміністрацыі прэзідэнта (з 2008), міністр інфармацыі (з 2009).

Уваходзіць у кіраўніцтва грамадскага аб’яднання «Белая Русь».

## Санкцыі ЕС 
У рамках міжнародных санкцый супраць рэжыму Лукашэнкі ў Беларусі пасля задушэння апазіцыі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2010 года Праляскоўскі стаў аб’ектам забароны на паездкі і замарожвання актываў Еўрапейскім Саюзам як частка спіса беларускіх чыноўнікаў, адказных за палітычныя рэпрэсіі, падтасоўку вынікаў галасавання і прапаганду.

У сваім рашэнні ад 15 кастрычніка 2012 года Савет Еўрапейскага саюза назваў Праляскоўскага, якога тады павысілі да пасады міністра і які працягнуў актыўна прапагандаваць і падтрымліваць дзеянні рэжыму Лукашэнкі адносіна дэмакратычнай апазіцыі і грамадзянскай супольнасці, «адной з асноўных крыніц і адным з асноўных галасоў дзяржаўнай прапаганды і ідэалагічнай падтрымкі рэжыму».

## Узнагароды і дасягненні 
Прысвоены першы клас служачага дзяржаўнага апарату.

## Сям’я 
Жанаты. Мае дзвюх дачок.

## Спасылкі 
* Профіль на праекце «Хто ёсць хто ў РБ» 

Катэгорыя:Юрысты Беларусі
Катэгорыя:Міністры інфармацыі Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Члены РГА «Белая Русь»
Катэгорыя:Прапагандысты Беларусі
Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС
Сіпа (рака)

**Сі́па** — рака ў Зэльвенскім і Мастоўскім раёнах Гродзенскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Шчара (басейн Нёмана).

## Назва 
Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне.

Заходнябалцкім мовам (прускай і яцвяжскай) уласцівы пераход *š, ž* > *s, z*.

На гэтай падставе да яцвяжскіх таксама залучаюцца назвы Свіцязь, Зэльва, **Zeita* (> *Zietela* > Дзятлава), бо ва ўсходнябалцкім літоўскім афармленні яны мелі б выгляд *Švit-, Želv-, Žiet-*. Апошнія два, апроч таго, у непасрэднай блізіні да Сіпы.

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 26 км. Плошча вадазбору 147 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,7 ‰. Пачынаецца каля вёскі Грабава Зэльвенскага раёна, цячэ праз возера Азяранскае, упадае ў Шчару на паўночны захад ад вёскі Пясчанка Мастоўскага раёна. Рэчышча на працягу 9 км каналізаванае: ад вёскі Букштава да вёскі Малыя Азёркі (3 км) і ад пункта за 1,4 км ніжэй возера Азяранскае да вёскі Баяры (6 км). Пойма да возера амаль на ўсім працягу забалочаная.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-86. Выданне 1984 года. Стан мясцовасці на 1982 год.
* Ліст карты N-35-98. Выданне 1991 года. Стан мясцовасці на 1985 год.

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Гродненской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Зэльвенскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Мастоўскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Шчары
Чорныя ізраільцяне

**Чорныя ізраільцяне** — рэлігійна-палітычны рух у асяроддзі афраамерыканцаў. Дактрына ЧІ сцвярджае, што сапраўдныя патомкі 12 плямёнаў Ізраіля — чорныя людзі, а сучасныя яўрэі (у прыватнасці, ашкеназі) — патомкі хазараў.

## Літаратура 
* Jacob S. Dorman (2013). Chosen People: The Rise of American Black Israelite Religions. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-530140-3.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Іўдаізм
Валейбол

**Валейбол** (, ад *volley* — «залп», «удар з лёту», *ball* — «мяч») — від спорту, камандная спартыўная гульня, падчас якой дзве каманды спаборнічаюць на адмысловай пляцоўцы, падзеленай сеткай, імкнучыся накіраваць мяч на бок суперніка такім чынам, каб ён прызямліўся на пляцоўцы суперніка (*дабіць да падлогі*), альбо гулец каманды, якая абараняецца, дапусціў памылку. Пры гэтым для арганізацыі нападу гульцам адной каманды дазваляецца не больш трох дотыкаў мяча запар (у дадатак да дотыку на блоку).

Цэнтральны орган валейбола як міжнароднага віду спорту, які вызначае збор правіл гульні, —  (FIVB). Валейбол — алімпійскі від спорту з 1964 г.

Валейбол — некантактны, камбінацыйны від спорту, дзе кожны гулец мае строгую спецыялізацыю на пляцоўцы. Найважнымі якасцямі для гульцоў у валейбол з’яўляюцца прыгучасць для магчымасці высока падняцца над сеткай, рэакцыя, каардынацыя, фізічная сіла для эфектыўнага стварэння атакуючых удараў.

Для аматараў валейбола — распаўсюджаная забаўка і спосаб адпачынку дзякуючы простым правілам і даступнасці інвентару.

Існуюць шматлікія варыянты валейбола, якія адгалінаваліся ад асноўнага віда: пляжны валейбол (алімпійскі від з 1996 г.), міні-валейбол, піянербол.

## Найбуйнейшыя спаборніцтвы пад эгідай FIVB 

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Грыўда

**Грыўда** — рака ў Слонімскім і Івацэвіцкім раёнах Беларусі, левы прыток Шчары (басейн Нёмана). Даўжыня 85 км. Вадазбор 1330 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 5,8 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 ‰.

## Назва 
Паводле К. Бугі, гідронім балцка-яцвяжскага паходжання, з другім складнікам такім жа, як і ў рачных назвах Ясельда, Нёўда, Сёгда, Саколда, Голда. У гэтым складніку ён бачыў яцвяжскае **udā* "вада", роднаснае латышскаму *ūdens*, літоўскаму дыялектнаму *unduo* "вада".

Назвы літоўскай ракі *Gryva*, латышскай *Grīva* звязваюць з лат. *grīva* «вусце ракі; дэльтавая прастора паміж дзвюма рэкамі, міжрэчча; пойма каля ракі; забалочанае месца каля ракі; мясціна, што запруджваецца вадой».

## Гідраграфія 
Пачынаецца каля паўночна-ўсходняй ускраіны вёскі Варонічы (Слонімскі раён), цячэ па Слонімскім узвышшы, вусце за 0,5 км на ўсход ад Даманава Івацэвіцкага раёна.

Даліна трапецападобная, яе шырыня ад 1 да 1,5 км, у вярхоўі не выражана. Схілы спадзістыя, месцамі ўмерана стромкія, вышынёй 4–6 м, адкрытыя, зрэдку пад лесам і хмызняком. Пойма двухбаковая, у сярэднім цячэнні забалочаная, шырыня яе 0,4—0,8 км, у ніжнім цячэнні да 1,5 км, у асобных мясцінах перасечаная старыцамі і асушальнымі канавамі.

Рэчышча ў вярхоўі і на асобных участках каналізаванае. Яго шырыня ў межах ад 3—4 м у вярхоўі да 20—30 м у ніжнім цячэнні. 

Асноўныя прытокі: Була, Булянка, Руднянка (левыя), Бусяж, Дняпроўска-Нёманскі, Косаўскі каналы (правыя).

На перыяд веснавога разводдзя прыпадае да 48 % гадавога сцёку. Максімальны ўзровень разводдзя ў пачатку 3‑й дэкады сакавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем да 2 м. Замярзае ў 3‑й дэкадзе снежня, ускрыццё ў сярэдзіне сакавіка. 

На рацэ размешчаны горад Івацэвічы. У маляўнічых мясцінах на ўскраіне Івацэвічаў зона адпачынку, ніжэй горада ўздоўж ракі насыпныя дамбы.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Грыўда ў Івацэвічах 

Катэгорыя:Рэкі Слонімскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Івацэвіцкага раёна
Катэгорыя:Прытокі Шчары
Брас

.]]
**Брас** — стыль спартовага плавання на грудзі, пры якім рукі і ногі выконваюць сіметрычныя рухі ў плоскасці, раўналежнай паверхні вады. Гэтым ён адрозніваецца ад стылю батэрфляй з сіметрычнымі рухамі ў вертыкальнай плоскасці і кроля з папераменнымі рухамі рук і ног. Брас — самы павольны стыль плавання.

## Спасылкі 
* Тэхніка плавання з відэа

Катэгорыя:Стылі плавання
Плаванне на спіне

thumb|right|250px|Старт заплыву на спіне на Чэмпіянаце Еўропы 2008 г.
**Плаванне на спіне**, *кроль на спіне* — стыль плавання, які візуальна падобны на кроль (рукі здзяйсняюць грабкі напераменку, а ногі здзяйсняюць папераменнае бесперапыннае ўзняцце/апусканне), але мае наступныя адрозненні: чалавек плыве на спіне, а не на жываце, і пранос над вадой выконваецца прамой рукой, а не сагнутай, як у кроле. Трэці па хуткасці плавання стыль. Асаблівасцю гэтага спосабу з'яўляецца тое, што чалавеку не трэба выдыхаць у ваду, бо асоба знаходзіцца на паверхні. Яшчэ адна асаблівасць стылю — гэта тое, што старт здзяйсняецца з вады, а не з тумбачкі, як ва ўсіх астатніх стылях.

## Спасылкі 
* Тэхніка плавання з відэа

Катэгорыя:Стылі плавання
Кроль

**Кроль** — прозвішча.

* Абрам Іосіфавіч Кроль (1913—1990) — беларускі мастак-жывапісец.
* Клаус Кроль (нар. 1980) — аўстрыйскі гарналыжнік, удзельнік двух Алімпійскіх гульняў, пераможца этапаў Кубка свету.
* Ліпа Юльевіч Кроль (1909—1977) — беларускі мастак тэатра, плакатыст.
*  (1862—1942) — буйны даследчык статыстыкі Сібіры, этнограф і юрыст, масон, удзельнік палітычных рухаў, белаэмігрант.
* Міхаіл Барысавіч Кроль (1879—1939) — беларускі неўрапатолаг, Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1931), член-карэспандэнт АН СССР (1939), доктар медыцынскіх навук (1918), прафесар (1921), Заслужаны дзеяч навукі БССР (1931).

## Гл. таксама 
* Кроль — вольны стыль плавання.
* Крол
Комплекснае плаванне

**Комплекснае плаванне** — індывідуальная плавальная дысцыпліна, падчас якой спартсмены па чарзе плывуць чатырма рознымі стылямі.

Парадак стыляў у комплексным плаванні:

* Батэрфляй
* Плаванне на спіне
* Брас
* Вольны стыль (дэ-факта кроль)

У праграму Алімпійскіх гульняў уваходзяць дзве дыстанцыі комплекснага плавання, як у мужчын, так і ў жанчын — 200 метраў і 400 метраў. На дыстанцыі 200 метраў удзельнікі праплываюць у 50-метровым басейне па 50 метраў кожным стылем, у заплыве ўдвая даўжэй — па 100 метраў кожным стылем.

## Спасылкі
*Афіцыйны сайт ФІНА - міжнароднай федэрацыі плавання

Катэгорыя:Плаванне
Катэгорыя:Стылі плавання
Настольны тэніс

thumb|330px|right|Гульня ў настольны тэніс

**Настольны тэніс**, часам званы **пінг-понг** — адзін з самых папулярных відаў спорту ў свеце. Мэта гульні — перакідванне мяча ракеткамі так, каб ён удараўся ў вызначаную частку гульнявога стала і супернік не змог яго адбіць.

Катэгорыя:Алімпійскія віды спорту
Веласіпедны спорт

— адно з найбольш папулярных спаборніцтваў у шасэйным веласпорце.]]
**Веласіпе́дны спорт**, скарочана **веласпо́рт** — гэта спаборніцтвы ў фізічнай актыўнасці з выкарыстаннем веласіпедаў. Ёсць многа відаў веласіпедных спаборніцтваў, у іх ліку: шасэйны веласіпедны спорт, велакрос, , , BMX і . Негоначныя веласіпедныя віды спорту ўключаюць , , , , велабол. Веласіпедныя заезды на доўгую дыстанцыю з вызначаным для праходжання трасы часам завуцца рандонерынг. 

Галоўныя кіруючым органам веласіпеднага спорту ёсць Міжнародны саюз веласіпедыстаў (UCI). Многія віды веласіпедных спаборніцтваў адносяцца да ліку алімпійскіх відаў спорту.

## Спасылкі
Баскетбол

thumb|Баскетбольны мяч трапляе ў кошык
**Баскетбол** () — камандная спартыўная гульня з мячом.

## Правілы гульні 
Правілы гульні распрацаваны амерыканскім выкладчыкам Джэймсам Нейсмітам у 1891 годзе і ў далейшым удасканальваліся.

thumb|Баскетбольны пляцоўка
Гуляюць на пляцоўцы памерам 26 х 14 м, па кароткіх баках якой устаноўлены стойкі са шчытамі з прымацаванымі да іх кошыкамі (кольцы з сеткамі). Мэта гульні — як мага больш разоў закінуць рукамі мяч (мае 75—78 см у акружнасці, маса 600—650 г) у кошык саперніка. Гуляюць 2 каманды па 12 чалавек (адначасова на пляцоўцы знаходзяцца па 5 чалавек ад каманды). Улічваецца толькі чысты час гульні: для мужчын 40 мін, для жанчын — 36, для юнакоў і дзяўчат 30, для дзяцей 24 мін. За пападанне ў кольца налічваецца ад 1 да 3 ачкоў у залежнасці ад віду кідка і пазіцыі баскетбаліста ў момант яго выканання. Гуляюць да перамогі адной з камандаў, прадугледжаны дадатковыя 5 мінут на выпадак нічыёй у асноўны час.

## Спаборніцтвы 
left|thumb|Чэмпіянат свету па баскетболе 2014, гульня ЗША — Мексіка
Баскетбол уваходзіць у праграму Алімпійскіх гульняў з 1936 г. (Джэймс Нейсміт быў там ў якасці госця), у жанчын — з 1976. Рэгулярныя чэмпіянаты свету па баскетболе сярод мужчын праводзяцца з 1950 года, сярод жанчын — з 1953 года, а чэмпіянаты Еўропы — з 1935 года.

## Літаратура 
* Баскетбол //  

## Спасылкі 
* FIBA 
* FIBA Europe
* ULEB 
* NBA


Катэгорыя:З’явіліся ў 1891 годзе
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Плаванне

thumb|150px|Паштовая марка. Плаванне (скачок у ваду з тумбы)
**Плаванне** — метад руху чалавека і жывёл у вадзе, які не падразумевае кантакт з дном. Плаванне з'яўляецца спосабам руху, забаўкай і адпачынкам, а таксама відам спорта.

## Спартовае плаванне 
**Спартыўнае плаванне** — від спорту, у якім мэтай з'яўляецца як мага хутчэйшае пакрыццё вызначанай адлегласці, не парушаючы пры гэтым тэхнікі спосабу плавання, які выкарыстоўваецца. Спартыўнае плаванне пачало набіраць папулярнасць яшчэ ў XIX ст. У цяперашні час спартыўнае плаванне з'яўляецца алімпійскім відам спорту.

## Спосабы спартовага плавання (стылі плавання) 
thumb|270px|Батэрфляй

* *Кроль*
* *Батэрфляй*
* *Брас*
* *Кроль на спіне*

На спаборніцтвах у басейне гэтыя спосабы спартыўнага плавання адрозніваюцца друг ад друга таксама правіламі старту і тэхнікай павароту пры дасягненні сценкі басейна.

## Дадатковыя стылі плавання 
* Комплекснае плаванне — спосаб пераадольвання дыстанцыі па чарзе: батэрфляй, на спіне, брас, кроль. Мінімальная дыстанцыя 100 м (у сучасных Алімпійскіх гульнях 200 м і 400 м).

* Плаванне на спіне брасам — стыль плавання на спіне, у якім па чарзе здзяйсняюцца грабкі рукамі як у стылі батэрфляй і нагамі як у брасе. Звычайна выкарыстоўваецца не на спаборніцтвах, а ў канцы трэніровак, для ўзнаўлення дыхання плывуна.

* Зімовае плаванне — плаванне ў адчыненых непадаграваемых вадаёмах з халоднай (ад 4 да 16 градусаў) і ледзяной (4 градусу і ніжэй) вадой. Экстрэмальны від плавання, алімпійскім відам спорту не з'яўляецца.

## Рэкардсмены спорта 
* Крысцін Ота
## Заўвагі 
## Гл. таксама 
* Плавальны басейн

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Плаванне — Навучанне


Катэгорыя:Віды спорту
Міхаіл Іванавіч Глінка

**Міхаіл Глінка** (, с. Наваспаскае на Смаленшчыне — , Берлін, Прусія) — рускі  беларускага паходжання, заснавальнік рускай класічнай музыкі. Найбольш вядомыя яго творы: оперы «Жыццё за цара» (1836), «Руслан і Людміла» (1842), «Вальс-фантазія» (1839), скерца для аркестра «Камарынская» (1848).

## Сям’я 
* Бацька — Іван Мікалаевіч Глінка (7.1.1777-3.3.1834), капітан у адстаўцы, уладальнік сяла Наваспаскае з вёскамі ў Ельнінскім павеце Смаленскай губерні.
* Маці — Яўгенія Андрэеўна Глінка-Зямелька (24.12.1783-31.5.1851). 
* Жонка — (шлюб 26.4.1835) Марыя Пятроўна Іванова (1817 — канец 1840-х)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Асобы на марках
Міхаіл Іванавіч
Катэгорыя:Заснавальнікі нацыянальнага опернага мастацтва
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ельнінскім раёне
Батэрфляй (плаванне)

**Батэрфляй ** ( — матыль, іншая назва «дэльфін») — адзін з найболей тэхнічна складаных і стомных стыляў плавання. Гэта стыль плавання на жываце, у якім левая і правая часткі цела адначасова здзяйсняюць сіметрычныя рухі: рукі здзяйсняюць шырокі і магутны грабок, прыпаднімаючы цела плывуна над вадой, ногі і таз здзяйсняюць хвалепадобныя рухі. Батэрфляй адзін з самых складаных спосабаў плавання і лічыцца другім па хуткасці пасля кроля.

## Спасылкі 
* Плаванне батэрфляем з Джэні Томпсан
* Кіраўніцтва з ілюстрацыямі 
* Тэхніка плавання з відэа

Катэгорыя:Стылі плавання
Кроль (плаванне)

**Кроль** — стыль плавання на жываце, у якім левая і правая часткі цела здзяйсняюць грабкі напераменку. Кожная рука здзяйсняе шырокі грабок уздоўж цела плывуна, падчас чаго ногі, у сваю чаргу, таксама напераменку паднімаюцца і апускаюцца. Чалавек, які плыве, знаходзіцца ў вадзе і толькі перыядычна падчас грабка паварочваецца, каб зрабіць удых. Кроль лічыцца найболей хуткім спосабам плавання.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Стылі плавання
Ракаў (значэнні)

**Ра́каў** — прозвішча і тапонім.

## Тапонімы 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць
** Ракаў — вёска ў Калінкавіцкім раёне.
* Мінская вобласць
** Ракаў — аграгарадок у Валожынскім раёне.

## Польшча 
* Ракаў  — вясковая гміна ў складзе Кялецкага павета Свентакшыскага ваяводства.

## Прозвішча 
* Аляксандр Дзмітрыевіч Ракаў (1840 — ?) — беларускі і ўкраінскі архітэктар.
* Андрэй Андрэевіч Ракаў (1931—2011) — вучоны, эканаміст і сацыёлаг.
* Віктар Афанасьевіч Ракаў (1935—2000) — беларускі паэт.
* Леў Львовіч Ракаў — савецка ваенны гісторык
* Мікалай Пятровіч Ракаў (1908—1990) — кампазітар, дырыжор і педагог.

## Гл. таксама 
* Ракава
* Стары Ракаў
* Ракаў Засценак
* Ракаўцы
Вязьма

**Вязьма** () — горад (з 1776 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Вяземскага раёна Смаленскай вобласці. Насельніцтва 56,5 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1239 годзе. Горад размешчаны на рацэ Вязьма, за 175 км ад Смаленска, на Вяземскім узвышшы, у раёне, дзе рака Вязьма рэзка змяняе кірунак свайго цячэння з паўднёвага на паўночна-заходняе. Вузлавая чыгуначная станцыя Вязьма на лініях Масква — Смаленск і Ржэў — Калуга.

## Гісторыя 
thumb|Манастыр Іаана Прадцечы ў Вязьме
Упершыню ў пісьмовых крыніцах Вязьма згадваецца ў 1239 — тады горад быў аддадзены ва удзел Андрэю Доўгае рука, сыну смаленскага князя Уладзіміра Рурыкавіча. Вяземское ўдзельнае княства ўвайшло ў склад Смаленскага Вялікага княства. У 1403 Вязьма была захопленая літоўскім князем, у 1493 яе далучыла да сабе Маскоўскае княства.

У часы Івана Грознага Вязьма была прыпісаная да апрыччыне (1565). Іван Грозны наведваў горад у 1563 і 1566 і прысутнічаў на набажэнстве ў Саборнай царкве.

У Смутны час у наваколлях Вязьмы адбываліся сялянскія хваляванні, пасля ўварвання польскіх войскаў горад неаднаразова пераходзіў з рук у рукі. У 1612 Вязьма накіравала ў апалчэнне князя Пажарскага свой атрад. Пасля канчатка вайны горад адышоў да Маскоўскага княства, тут адбываўся абмен палоннымі паміж бакамі. Тым не менш, працягваліся набяжы палякаў на Вязьму, і ў 1630-х цар Міхаіл Фёдаравіч загадаў узвесці ў горадзе новыя ўмацаванні. Да 1632 была створаная новая крэпасць — Вялікі ніжні горад.

thumb|Вязьма. Спаская вежа
З 21 кастрычніка 1654 года па 10 лютага 1655 года Вязьма часова стала рэзідэнцыяй Расійскага ўрада: вяртаючыся са Смаленска з войскам, цар Аляксей Міхайлавіч з-за адбываўшайся ў Маскве эпідэміі вымушаны быў спыніцца ў Вязьме. Сюды жа прыбылі патрыярх Нікан і ўся царская сям’я. У горадзе быў пабудаваны драўляны палац. У 1674—1676 гг. у Вязьме быў пабудаваны велічны Троіцкі сабор.

У Айчынную вайну 1812 года каля Вязьмы рускія войскі 22 кастрычніка (3 лістапада) нанеслі паразу адыходзячай напалеонаўскай арміі. У гонар гэтай падзеі ў горадзе пабудаваныя два помніка. Да сярэдзіны XIX стагоддзя Вязьма становіцца буйным гандлёвым цэнтрам.

7 кастрычніка 1941 горад быў акупаваны немцамі. 12 сакавіка 1943 войскамі Заходняга Фронту падчас Ржэўска-Вяземскай аперацыі горад быў вызвалены сіламі 5-й і 33-й арміяў.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
У горадзе размешчаныя заводы — машынабудаўнічы, гарбарны, графітавых вырабаў, а таксама ільнокамбінат.

## Вядомыя асобы 
* Анатоль Дзмітрыевіч Папанаў (1922—1987) — расійскі акцёр тэатра і кіно. 
* Аляксандр Ружанцоў (1893—1966) — беларускі вайсковы дзеяч, пісьменнік.
* Пётр Пятровіч Цімафееў (1918—2008) — савецкі геолаг, член-карэспандэнта Акадэміі навук СССР.

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Вяземскага раёна (Смаленская вобласць)
Ян Антоні Пашакоўскі

**Ян Антоні Пашако́ўскі** (, паблізу Шадава, Упіцкі павет, ВКЛ — , Нясвіж) — педагог, гісторык, тэолаг і выдавец. Член ордэна езуітаў. Доктар філасофіі (1718).

## Біяграфія 
Паходзіў са шлях­ты Упіцкага павета. Вучыўся ў Коўне, навіцыяце ў Вільні, у Нясвіжскім калегіуме (1702—1703), Віленскай акадэміі. З 1700 года езуіт, з 1713 года — святар. Выкладаў паэтыку і рыторыку ў Коўне (1714—1715) і Крожах (1715—1716), быў прэфектам школы ў Коўне (1717—1718), выкладаў філасофію ў Вільні (1718—1721), быў дырэктарам курсаў і загадчыкам гаспадаркі Нясвіжскага калегіума. У 1722—1735 гадах выхавальнік Гераніма Фларыяна Радзівіла, сына Міхала Радзівіла Рыбанькі. Рэктар Слуцкага (1735—1739) і Нясвіжскага (1739—1742) калегіумаў, духоўнік і пісар у Нясвіжы (1742—1756). У 1756—1757 гадах выкладаў французскую мову і ўсеагульную гісторыю ў Нясвіжскім калегіуме. Памёр у Нясвіжы.

## Дзейнасць 
У Нясвіжы меў магчымасць карыстацца бібліятэчнымі зборамі Радзівілаў, дзякуючы у тым ліку і гэтаму напісаў шматлікія тэалагічныя, палемічныя, гістарычныя працы.

Найважнейшай справай Яна Пашакоўскага лічаць яго дзейнасць па стварэнні і выданні календароў. За 1737—1749 гады ён выдаў у Вільні дваццаць «Палітычных каляндарыкаў», якімі распачаў гісторыю віленскага перыядычнага друку. У адрозненне ад календарнай традыцыі выключыў са сваіх выданняў астралогію, прагностыку і іншыя забабоны, а запоўніў звесткамі з гісторыі і культуры Вялікага Княства Літоўскага. Гэтым думаў заахвоціць моладзь да чытання гістарычных прац, пагатоў, у 1739 годзе ў езуіцкіх навучальных установах было ўведзена выкладанне гісторыі. Яна Пашакоўскага лічаць першым папулярызатарам гістарычнай навукі ў ВКЛ.

Таксама выдаў працы па гісторыі Рэфармацыі: «Гісторыя лютэрская» («Hіstorіa luterska», Вільня, 1745), «Гісторыя кальвінская» («Hіstorіa kalwіńska», Варшава, 1747), «Гісторыя пра пачатак адступніцтва англіканскай царквы» («Hіstorіa o początku odszczepіeństwa Koścіoła Anglіkańskіego», Варшава, 1748) і інш. Склаў біяграфічны слоўнік езуітаў ВКЛ. Апошнія гады жыцця працаваў над гісторыяй царквы ў Рэчы Паспалітай, якая засталася незавершанай.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Żukowska J.* Życie i działalność jezuity Jana Poszakowskiego w świetle jego korespondencji i rękopisów  // Słupskie Studia Historyczne. — 2013. — № 19. — S. 87—99.
* *Janikowski E.* Ks. Jan Poszakowski — polski apologeta XVIII w. // Studia Theologica Varsaviensia. — 1978. — R. 16. — № 2. — S. 91—109.
* *Mieszek M.* Kilka uwag o «Kalendarzu prześwietnych dam» Jana Poszakowskiego SJ // Kalendarze staropolskie. — Warszawa: DiG, 2014. — S. 183—196.
* *Natoński B.* Poszakowski Jan // Polski słownik biograficzny, t. XXVII, z. 4. — Wrocław, 1983. — S. 704—707.
* *Бажэнава В.* Ксёндз Ян Пашакоўскі — гісторык, тэолаг, пісьменнік // Наша вера. — 2002. — № 3. — С. 12—15.
* *Пазднякоў В.* Пашакоўскi Ян Антонi // ЭВКЛ. Т. 2. — Мн., 2005.
* 

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Памерлі ў Нясвіжы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Троцкім ваяводстве
Катэгорыя:Багасловы Беларусі
Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Нясвіжскага езуіцкага калегіума
Пяцідзясятніца

**Пяцідзесятніца** — другое з вялікіх свят старажытнаяўрэйскага народа, якое было ўстаноўлена ў знак даравання народу праз Майсея боскага Закона на гары Сінай.

Гэта свята адзначаецца іудзеямі ў 50-ы дзень пасля Вялікадня і прыпадае у краінах Блізкага Усходу на час жніва і збірання пладоў. Паводле біблейскага падання, у дзень Пяцідзесятніцы адбывалася зыходжанне Святога Духа на апосталаў, таму гэта свята было перанесена ў хрысціянскую царкву з захаваннем яго назвы. Пазней яно атрымала іншую назву — дзень Святой Тройцы, або зыходжанне Святога Духа, па-беларуску Сёмуха. Храмы і дамы веруючых перад гэтым святам упрыгожваліся галінкамі розных дрэў, травы і кветак.

## Гл. таксама 
* Сёмуха

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Святы
Катэгорыя:Праваслаўныя святы
Свята кушчаў

**Свята кушчаў** — адно з трох галоўных іўдзейскіх свят, якое пачыналася па іх календару 15 тышра (сёмага месяца) і працягвалася 8 дзён. Устаноўлена яно было ў памяць 40-гадовага падарожжа яўрэяў па пустынях Сінайскага паўвострава. Свята адзначалася пасля заканчэння жніва і палявых работ. На час свята людзі пасяляліся ў шатрах, пабудаваных з галінак, і кожны дзень прыносілі ў ахвяру цялят. Народ з галінкамі пальмаў і іншых дрэў у руках спяваў хвалебныя псалмы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Святы
Катэгорыя:Іўдаізм
Вяземскае ўзвышша

**Вяземскае ўзвышша** () — узвышша ў Еўрапейскай частцы Расіі ў Смаленскай вобласці. Найвышэйшая частка Смаленскага ўзвышша. Тэрытарыяльна размяшчаецца пераважна ў Вяземскім раёне Смаленскай вобласці. Найвышэйшы пункт: 319 метраў над узроўнем мора каля вёскі Мар’іна на паўднёвым захадзе ад Вязьмы, ён таксама з’яўляецца найвышэйшым пунктам Смаленскай вобласці і Смаленска-Маскоўскага ўзвышша.

Вяземскае ўзвышша ўзнікла ў дачацвярцічны час. Яно падсцілаецца адкладамі карбону: вапнякамі, даламітамі, пяскамі і глінаамі з праслоямі бурага вугалю. Магутнасць чацвярцічных адкладаў ад 20 да 120 м. Яны прадстаўлены марэнамі, пясчана-жвіровым матэрыялам, на большай частцы перакрытая лёсападобнымі суглінкамі. Рэльеф: буйна-ўзгорыста-градавы краявых утварэнняў з ваганнем вышынь у 20-25 м у выглядзе добра выяўленых палос, падзеленых участкамі спадзіста-хвалістых марэнных раўнін. Даліны рэк глыбока ўрэзаныя. Узвышша ўтварае натуральны водападзел басейнаў рэк Угры, Дняпра і Вазузы.

Катэгорыя:Смаленска-Маскоўскае ўзвышша
Катэгорыя:Геаграфія Смаленскай вобласці
Даматканавічы

**Даматка́навічы** (, ) — аграгарадок у Клецкім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Цэнтр Шчэпіцкага сельсавета.

Да 25 красавіка 2007 года з’яўлялася адміністрацыйным цэнтрам Даматканавіцкага сельсавета.

## Геаграфія 
Аграгарадок знаходзіцца ха 10 км у напрамку на паўночны захад ад горада Клецк, за 137 км ад Мінска.

## Насельніцтва 
* 1997 год — 920 жыхароў, 316 двароў.

## Помнікі гісторыі і культуры 
]]
]]
* Сядзіба (XIX ст.) 
* Свята-Георгіеўская царква (XIX ст.)
* Праваслаўная капліца (канец XX ст.)
* Ветраны млын казловага тыпу, пабудаваны ў 80-х гадах 19 стагоддзя, з вёскі Даматканавічы захоўваецца ў Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту ().
* Брацкая магіла савецкіх воінаў.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Даматканавічы на Radzima.org
* Глобус Беларусі: Даматканавічы

Катэгорыя:Шчэпіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна
Валдайскае ўзвышша

thumb|250px|right|Валдайскае ўзвышша
**Валдайскае ўзвышша** — узвышша ў паўночна-заходняй частцы Рускай раўніны, у межах Ленінградскай, Наўгародскай, Цвярской, Пскоўскай, Смаленскай абласцей, працягласцю больш за 600 км. Вышыня ад 150 да 250 м, найвышэйшы пункт — 346,9 м. Раён турызму.

У склад Валдайскага ўзвышша звычайна ўключаюць Ціхвінскую, Мягорскую грады, Вепсаўскае ўзвышша і інш.

## Геалогія 
У аснаванні Валдайскага ўзвышша знаходзяцца карэнныя пароды (каменнавугальныя вапнякі, мергелі, гліны), якія складаюць паўночна-заходняе крыло Маскоўскай сінеклізы і перакрытыя ледавіковымі і водна-ледавіковымі адкладамі.

Паўночна-заходні схіл Валдайскага ўзвышша стромкі (Валдайска-Анежскі ўступ), паўднёва-ўсходні — спадзісты. Рэльеф марэнны, узгорыста-градавы. Шмат азёр: Верхняволжскія азёры (Пена, Уселуг, Волга), возера Селігер і інш. Моцна забалочаная. Па паўднёва-ўсходняй ускраіне Валдайскага ўзвышша (вобласць узгорыста-азёрнага рэльефу) праводзіцца мяжа Валдайскага (Асташкаўскага) ледавікоўя.

Найбольшая вышыня — 346,9 м, узгорак Макушка Валдая у вярхоўях ракі Цны на тэрыторыі Вышневалоцкага раёна, недалёка ад вёскі Пачынок Фіраўскага раёна.

## Гідраграфія 
Па Валдайскім узвышшы праходзіць водападзел басейна Волгі і Балтыйскага мора. З Валдайскага ўзвышша бяруць пачатак рэкі: Волга, Заходняя Дзвіна, Дняпро, Ловаць, Мста, Сясь, Малога і інш.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Усходне-Еўрапейская раўніна
Катэгорыя:Геаграфія Цвярской вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Наўгародскай вобласці
Сярэднярускае ўзвышша

**Сярэдняру́скае ўзвы́шша** — узвышша ў цэнтры Еўрапейскай часткі Расіі. Знаходзіцца ў межах Усходне-Еўрапейскай раўніны — ад шыротнага адрэзка даліны ракі Ака на поўначы да Данецкага кража на поўдні. Даўжыня каля 1000 км, шырыня да 500 км, вышыня 200—250 м (найбольшая — 293 м); паўднёва-ўсходняя частка завецца Калацкім узвышшам.

## Геалогія 
Дакембрыйскі крышталічны падмурак найбольш прыпадняты ў сярэдняй частцы ўзвышша і выходзіць на паверхню ў даліне ракі Дон, паміж гарадамі Паўлаўск і Богучар. На поўначы складзеная вапнякамі дэвона і карбону, перакрытымі пясчана-гліністымі адкладамі юрскага і ніжняга мелу, на поўдні — крэйдай і мергелем верхняга мелу з покрывам палеагенавых пяскоў, глін, пясчанікаў. На паверхні паўсюдна распаўсюджаныя лёсападобныя суглінкі і лёсы. Карысныя выкапні: жалезныя руды Курскай магнітнай анамаліі (найбольш значнае Міхайлаўскае радовішча), буры вугаль і інш.

## Рэльеф і гідраграфія 
]]
Рэльеф эразійны — ярава-балачна-далінны, з гушчынёй раздзялення да 1,3—1,7 м на 1 км² і глыбінёй ад 50 м да 100—150 м, месцамі развіты карст. 

Сярэднярускае ўзвышша з’яўляецца водападзелам паміж Каспійскім, Чорным і Азоўскім марамі. З узвышша сцякаюць буйныя рэкі — Ака (з прытокамі Зуша, Упа, Жыздра і інш.), Дзясна, Сейм, Псёл, Ворскла, Дон (з прытокам Северскі Данец).

## Клімат 
Клімат уме­рана кан­тынен­таль­ны з халод­най (сярэдняя тэмпература паветра студзеня каля −9 °C) зімой і цё­п­лым (сярэд­няя тэмпература ліпеня 21 °C) ле­там; ападкаў 450—550 мм у год.

## Глебава-расліннае покрыва 
Сярэднярускае ўзвышша размяшчаецца ў падзоне шыракалістых лясоў лясной зоны, у лесастэпы і стэпы; пераважныя глебы — магутныя і вышчалачаныя чарназёмы, на поўначы — шэрыя лясныя, а на захадзе акрамя шэрых лясных — масівы падзолістых глебаў. Тэрыторыя моцна разараная. На Сярэднярускім узвышшы размешчаныя Цэнтральначарназёмны запаведнік імя В. В. Алехіна і запаведнік «Галічча Гара».

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Среднеру́сская возвы́шенность // География. Современная иллюстрированная энциклопедия. Ч. 2: М—Я. / А. П. Горкин — М.: Росмэн, 2006. — 146 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-353-02443-5. — (Современная иллюстрированная энциклопедия «Росмэн». География)
* 
* 
* 

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Узвышшы Украіны
Вепсаўскае ўзвышша

**Вепсаўскае ўзвышша**, узвышша на паўночным усходзе Ленінградскай вобласці, на поўдзень ад Анежскага возера Вышыня да 304 м. Узгорыста-марэнны рэльеф; шмат азёр. Звычайна ўключаецца ў склад Валдайскага ўзвышша. Назва па народзе вепсаў. Асноўныя рэкі: Шокша, Ояць, Капша, Паша, Тутока і Явосьма.

## Спасылкі 
* Рэкі Вепсаўскага ўзвышша

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Вепсы
Віцімскае пласкагор’е

**Віці́мскае пласкагор’е** () — пласкагор’е ў басейне верхняга цячэння ракі Віцім, галоўным чынам у Бураціі і Забайкальскім краі Расіі.

Шырокія невысокія ўвалы (вышыня ад 1200 да 1600 м) чаргуюцца з міжгорнымі паніжэннямі. Складзена гранітамі і крышталічнымі сланцамі; на паўднёвым захадзе — базальты. Ёсць больш за 15 конусаў старажытных Вулканаў. Распаўсюджаныя шматгадовыя мёрзлыя горныя пароды. Міжрэччы пакрытыя лістоўнічнай тайгой, у паніжэннях — зараснікі хмызняковых бяроз, лугі і балоты. На пласкагор’і маюцца азёры (у т.л. салёныя) і мінеральныя крыніцы.

## Літаратура 
*  — С. 236.
* 

## Спасылкі 
* Витимское плоскогорье // Энциклопедия Забайкалья

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Пласкагор’і Азіі
Катэгорыя:Пласкагор’і Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Бураціі
Катэгорыя:Геаграфія Забайкальскага края
Верхнякамскае ўзвышша

**Верхнякамскае ўзвышша** — узвышша ў вярхоўях рэк Кама і Каптура, у межах Удмурціі, Пермскага краю і Кіраўскай вобласці Расіі. На ўсходнім схіле ўзвышша бяруць свой пачатак галоўныя правабярэжныя прытокі Камы — Каса, Іньва, Обва, на іншым схіле водападзелу знаходзіцца выток самой ракі Камы. Вышыня рэльефу ў найбольш прыпаднятай частцы ўзвышша дасягае 300—335 м (найвышэйшы пункт — 337 м), сярэднія жа яго адзнакі 240—280 м. Складзена глінамі, мергелямі і пяскамі. Рэльеф моцна раздзелены. Пакрыта большай часткай хваёвымі лясамі.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Кіраўскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Пермскага края
Катэгорыя:Геаграфія Удмурціі
Земляны хрыбет

**Земляны хрыбет** (**Бальшазямельскі хрыбет**), назва марэнных град — «мусюраў» — у Бальшазямельскай тундры. Утварае водападзел рэк басейна Баранцава мора і Пячоры. Грады (да 250 м) чаргуюцца з шырокімі слабахвалістымі паніжэннямі, занятымі тарфяными балотамі і азёрамі.

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта
Катэгорыя:Горныя хрыбты Архангельскай вобласці
Салаірскі краж

**Салаі́рскі краж** () — платопадобнае ўзвышша ў гарах Паўднёвай Сібіры, у Алтайскім краі, Кемераўскай і Новасібірскай абласцях Расіі.

Даўжыня кража каля 300 км. Вышыня да 621 м (гара Кіўда). Уяўляе сабою нахільнае плато, якое абмяжоўвае з захаду Кузнецкую катлавіну. На паўднёвым захадзе мяжуе з Бійска-Чумышскім ўзвышшам.

Рэкі — Бердзь, Чумыш, Суенга, Вялікі (Чарнавы) Бачат і Малы (Стэпавы) Бачат.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Алтайскага края
Катэгорыя:Геаграфія Кемераўскай вобласці
Катэгорыя:Геаграфія Новасібірскай вобласці
Ергені

**Ергені** () — узвышша на паўднёвым усходзе Еўрапейскай часткі Расіі, у Валгаградскай, Растоўскай вобласці і Калмыкіі. Працягваецца ад Волгі (у раёне Валгаграда) да даліны р. Усходні Маныч. Даўжыня каля 350 км, шырыня 20—50 км, вышыня 160—221 м. Складзена глінамі, вапнякамі і пясчанікамі, у верхняй частцы спецыфічнымі (ергенінскімі) адкладамі, пераважна пяскамі. Усходні схіл стромкі (да 70—80 м) абрываецца да Прыкаспійскай нізіны, раздзелены густой сеткай балак, ля падножжа — прэснаводныя Сарпінскія азёры, заходні схіл спадзісты, увалісты, паступова зніжаецца да даліны Дона. Водападзел платопадобны, з вялікай колькасцю ўпадзін суфазійнага паходжання. Расліннасць паўпустэльная (палын,ціпчак, кавыль, салянкі) на светла-каштанавых глебах з плямамі саланцоў; у ярах усходняга схілу сустракаецца вярба, дуб, вяз, асіна.

## Літаратура 
* Ергені // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6)
Катэгорыя:Геаграфія Калмыкіі
Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Валгаградскай вобласці
Андамскае ўзвышша

**Андамскае ўзвышша** — узвышша на паўночным захадзе Усходне-Еўрапейскай раўніны. Знаходзіцца ў Валагодскай вобласці і Карэліі. 

Вышыня — да 293 м. На ўзвышшы бярэ пачатак рака Андама, якая і дала назву ўзвышшу. З'яўляецца водападзелам басейнаў азёр Лача, Анежскага і Белага. Складзеная галоўным чынам вапняком. Паверхня роўная з марэннымі ўзгоркамі і мноствам звілістых азёр. Характэрны карст.

Катэгорыя:Узвышшы Валагодскай вобласці
Катэгорыя:Узвышшы Карэліі
Катэгорыя:Узвышшы Архангельскай вобласці
Цвярская марэнная града

**Цвярская марэнная града**, марэнная града, якая размешчаная на поўдзень ад Цвяры, мае дугападобную форму, выпукласцю звернутая да поўдня. Даўжыня складае каля 200 км. Града распасціраецца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход, пачынаецца ля сяла Емяльянава Старыцкага раёна Цвярской вобласці і цягнецца да правага берагу Волгі.

Града складаецца з трох паралельна ідучых ланцугоў узгоркаў (Іллінскі, Бурашэўскі і Нягацінскі), агульная шырыня грады 20-40 км, найбольш высокія ўзгоркі на поўдні, дзе ля вёскі Кабылкіна ляжыць узняцце ў 257 м абсалютнай вышыні (самая высокая кропка грады). Кожны ланцуг узгоркаў адлучаецца ад наступнага забалочанымі нізінамі, узгоркі слаба апрацаваныя эразійнымі працэсамі, месцамі маюць стромкія схілы (ля сяла Чупрыянаўвка Калінінскага раёна) і ясна вылучаюцца на раўнінным рэльефе.

Цвярская марэнная града — канчатковая марэнная града маскоўскага ледавіка, складзеная з паверхні пяскамі і валунамі з галькай, на глыбіні 1,5 − 2 м з'яўляюцца чырвона-бурыя суглінкі, на поўдні сустракаюцца лёсападобныя суглінкі (у раёне Іллінскага нагор'я). У паўднёвай частцы грады распаўсюджаныя балкі і яры, на поўначы іх колькасць меншая, на Нагоцінскай градзе іх зусім няма.

З узняццяў Цвярской марэннай грады пачынаюцца прытокі Волгі і Шошы: рэкі Цьмака, Інюха і інш.

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Цвярской вобласці
Зандры

.]]
**Зандры** — раўніны, сфарміраваныя каля ўскраін старажытных покрыўных ледавікоў струменямі расталых вод; складзеныя пяскамі і галечнікамі (Прыпяцкае Палессе, Мяшчэрская нізіна і інш).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Геалогія
Катэгорыя:Геамарфалогія
Лёс (горная парода)

, ЗША.]]
**Лёс** () — неслаістая, аднастайная, тонказярністая вапняковістая асадкавая горная парода светла-жоўтага або палевага колеру. У яе складзе пераважаюць часціцы 0,01—0,05 мм; найбольш буйныя зерні складаюцца звычайна з кварцу і палявога шпату, а таксама карбанатаў. Высокая порыстасць (да 50 %).

Залягае ў выглядзе покрываў на водападзелах і схілах (магутнасць ад некалькіх метраў да 100—200 м на водападзелах). Для лёсу характэрна вертыкальная слупкаватая адасобленасць, прасадачнасць, пераслойванне з пахаванымі глебамі, наяўнасць ракавін наземных малюскаў і вапнавых канкрэцый. Пры малой прыроднай вільготнасці лёс вельмі трывалы і здольны захоўваць устойлівыя вертыкальныя адхоны вышынёй 10 м і больш; здольны даваць прасадкі пры ўвільгатненні

Лёс занальны, прымеркаваны да абласцей умеранага клімату, пашыраны ў стэпавых і паўпустынных раёнах. Ён з’яўляецца глебаўтваральнай пародай для чарназёмаў і каштанавых глеб. Пашыраны ў Кітаі (напр., Лёсавае плато), Сярэдняй Азіі, Заходняй Сібіры, Паўночным Каўказе, Украіне і інш.

Існуе некалькі тэорый паходжання лёсу, найбольш вядомыя эолавая і ледавіковая.

## Гл. таксама 
* Лёсападобныя пароды

## Літаратура 
* 
* *Cailleux A.,* Les loe de Franc., Приклонский В. А., Ананьев В. П., Лёссовые породы СССР и их строительные свойства, ч. 1, Л., 1959.
* *Guenther E. W.*, Sedimentpetrographische Untersuchung von Lössen, Tl 1, Köln, Graz, 1961.

Катэгорыя:Асадкавыя горныя пароды
Брагінска-Лоеўская седлавіна

**Брагінска-Лоеўская седлавіна** — седлавіна, якая аддзяляе Прыпяцкі прагін ад Дняпроўска-Данецкага прагіну, знаходзіцца на крайнім паўночным захадзе Дняпроўска-Данецкай упадзіны. На тэрыторыі Беларусі ў межах Брагінскага, Лоеўскага, Рэчыцкага, Гомельскага раёнаў.

## Геалогія 
Утворана Брагінскім пахаваным выступам і Лоеўскай седлавінай. У межах Брагінскага пахаванага выступу (працягласць 45 — 50 км) падмурак апускаецца з поўдня на поўнач да глыбіні — 300—1500 м. Гэтая структура абмежаваная разломамі з амплітудай да 3 км. Разрыўныя парушэнні абмяжоўваюць і Лоеўскую седлавіну, якая працягваецца на 50 — 60 км пры шырыні 30-40 км. У яе восевай частцы паверхня крышталічнага падмурка знаходзіцца на глыбіні — 1500 м.

Тэктанічная структура ўяўляе сабой выступ дакембрыйскага падмурка, ускладнены успадкаванымі скляпенчатымі падняццямі і рыфтавымі прыразломавымі выступамі. Глыбіня залягання дакембрыйскіх парод да 1,5 км. У найбольш прыўзнятай частцы седлавіны дэвонскія, каменнавугальныя і іншыя адклады маюць няпоўны разрэз. Мелавыя, палеагенавыя і іншыя тоўшчы характарызуюцца фацыяльным замяшчэннем.

## Літаратура 
* Мала гірнича енциклопедія. В 3-х т. / За ред. В. С. Білецького. — Донецьк: Донбас, 2004. — ISBN 966-7804-14-3.

Катэгорыя:Геалогія Брагінскага раёна
Катэгорыя:Геалогія Гомельскага раёна
Катэгорыя:Геалогія Лоеўскага раёна
Катэгорыя:Геалогія Рэчыцкага раёна
Катэгорыя:Тэктоніка Беларусі
Катэгорыя:Тэктоніка Украіны
Катэгорыя:Усходне-Еўрапейская платформа
Ухіл ракі

**Ухі́л ракі́**, **нахі́л ракі́** — адносіны падзення ракі, ручая, канала на якім-небудзь яе ўчастку да даўжыні гэтага ўчастку. Запісваецца адноснай велічынёй у праміле, м/км, радзей у працэнтах.

Ухіл звычайна памяньшаецца ад вытоку да вусця, залежыць ад рэльефу мясцовасці, складу і ўласцівасцей горных парод, у якіх праходзіць рэчышча і ўплывае на хуткасць вадатоку. Сярэдні ўхіл вылічваецца на падставе вымярэнняў на асобных участках.

Вызначэнне нахілу праводзіцца у перыяд устойлівай межані. 

Для горных рэк складае больш за 10—20 ‰, у раўнінах 1——2 ‰. Для беларускіх рэк уласцівы сярэдні нахіл ад 0,1 ‰ у паўднёвай частцы (рака Прыпяць) да 3 ‰ у малых рэк паўночнай часткі краіны.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рака
Бяжаніцкае ўзвышша

**Бяжаніцкае ўзвышша** — узвышша ў Пскоўскай вобласці, у міжрэччы Ловаці і Вялікай. Мае авальную форму. Працягласць з паўднёвага ўсходу на паўночны захад — 86 км пры шырыні 35-45 км. Плошча — 4126 км².

Падэшва ўзвышша размяшчаецца на поўначы і ўсходзе на вышыні 100—120 м, на поўдні і паўднёвым захадзе — 140—180 м. Паверхня моцна раздзеленая, схілы маюць вышыню да 50-60 м, пераважныя вышыні — 180—220 м над узроўнем мора. У межах узвышша вылучаецца шэраг буйных масіваў і паніжэнняў. Буйнымі масівамі з’яўляюцца Лабноўскі, дзе знаходзяцца горы Лабно вышынёй 337,9 м і Ліпніцкая вышынёй 339,1 м (найвышэйшы пункт Пскоўскай вобласці), а таксама Тархоўскі і Лугаўской. Тут знаходзяцца вытокі рэк Вялікай, Алоль, Локні, Ушчы, Сораці і іншых.

На ўзвышшы больш за 500 азёр, якія займаюць 6 % яго паверхні. У азёрах водзіцца мноства відаў рыб. Амаль траціна ўзвышша занятая змяшанымі лясамі. На платападобных участках сустракаюцца дубравы. Бяжаніцкае ўзвышша — папулярнае месца адпачынку.

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Пскоўскай вобласці
Бежацкі верх

**Бежацкі верх** — узвышша, размешчанае на ўсходзе Цвярской вобласці ў басейне Волгі. Назва звязана з горадам Бежацкам. Узвышша выцягнутае з паўднёвга захаду на паўночны ўсход прыкладна на 100 кіламетраў і мае форму дугі з выгінам на паўднёвы ўсход. Ахоплівае тэрыторыі Бежацкага, Кесавагорскага, Краснахолмскага, Рамяшкоўскага і Сонкаўскага раёнаў) Цвярской вобласці. На ўзвышшы знаходзяцца вытокі рэк — прытокаў Волгі 1, 2 і 3 парадку (Кашынка, Каражэчна, Магоча, Малога, Сіць і інш.).

Катэгорыя:Геаграфія Цвярской вобласці
Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Вяцкі Увал

**Вяцкі Увал** (— узвышша ў Рэспубліцы Марый Эл і Кіраўскай вобласці Расіі.

Вышыня 284 м. Вяцкі Увал выцягнуты амаль мерыдыянальна. Перасякаецца далінай ракі Вятка. Складзены даламітамі, вапнякамі і гіпсамі. Шырока развітыя карставыя з’явы: карставыя варонкі і «сляпыя» карставыя даліны, таму большасць азёр (Яльчык, Глухое, Таір, Сайвер, Зрыў і інш.) маюць карставае паходжанне. Хваёвыя і піхтавыя лясы.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Кіраўскай вобласці
Сырт (узвышша)

, Арэнбургская вобласць]]
**Сырт** (цюрк. *сырт* — узвышэнне, узвышша), у Заволжы і Паўднёвым Перадураллі — выцягнутае плоскае шырокае ўвалістае узвышша (вышынёй 300—350 метраў), раздзеленае балкамі, ярамі, лагчынамі і пакрытае стэпавай расліннасцю (напрыклад Агульны Сырт).

## Літаратура 
* 
* Сырт // 
* 
* Сырт; Сыртовый рельеф // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 2: М—Я / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 305. 

Катэгорыя:Формы рэльефу
Бійска-Чумышскае ўзвышша

**Бійска-Чумышскае ўзвышша** () — узвышша на поўдні Заходняй Сібіры. Заходняя і паўднёвая межы праходзяць па рэчышчах рэк Обі і Біі, на паўночным усходзе ўзвышша абмежавана Салаірскім кражам. Даўжыня каля 250 км, шырыня — да 400—450 км, абсалютныя вышыні дасягаюць 400 м.

## Літаратура 
* Энциклопедия Алтайского края

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Алтайскага края
Бугульмінска-Белябееўскае ўзвышша

**Бугульмінска-Белябееўскае ўзвышша** — узвышша ў Прыўраллі, утварае водападзел вышынёй да 418 м левых прытокаў рэк Белай, Камы і Волгі.

Уваліста-ўзгорыстае плато. Складзена вапнякамі, пясчанікамі. Карставыя правалы і прорвы, пячоры, у некаторых з іх маюцца наскальныя малюнкі. Лесастэпы і стэпы моцна змененыя чалавекам — разараны. На тэрыторыі Бугульмінска-Белябееўскага ўзвышша ёсць радовішчы нафты.
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Узвышшы Татарстана
Катэгорыя:Геаграфія Башкартастана
Падзолісты працэс

**Падзолісты працэс** — глебаўтваральны працэс, які працякае ва ўмовах прамыўнога або часткова прамыўнога воднага рэжыму пад хваёвымі лясамі на некарбанатных мацярынскіх пародах. У выніку адмірання дрэўнай расліннасці штогод на паверхні глебы ўтвараюцца раслінныя астаткі невялікай магутнасці, якія раскладаюцца грыбнай мікрафлорай з утварэннем у асноўным кіслай светлаафарбаванай арганічнай кіслаты. Гэтая кіслата руйнуе глебавыя мінералы і выносіць прадукты разбурэння ў ніжнюю частку глебавага профіля або жа за яго межы. Зверху жа застаецца толькі аморфны крэмнезём, які па колеры нагадвае залу. Гэты працэс назіраецца толькі пад хваёвымі лясамі з імховым, верасовым або лішанікавым покрывам на водападзельных участках, складзеных бескарбанатнымі пяскамі.

## Гл. таксама 
* Саланчаковы працэс

Катэгорыя:Глебазнаўства
Саар

**Саар** () — федэральная зямля ФРГ, названая па рацэ Саар. Сталіца — Саарбрукен.

## Гісторыя 
Тэрыторыя Саара знаходзіцца на мяжы паміж Германіяй і Францыяй і шмат раз пераходзіла з рук у рукі паміж гэтымі дзяржавамі. У 1920—1935 гадах Саар лічыўся часткай Германіі, але быў акупаваны адміністрацыяй саюзнікаў, затым, па плебісцыце, увайшоў у гітлераўскі Трэці рэйх як «Заходняя памежная марка».

Пасля Другой сусветнай вайны Саар быў ізноў акупаваны саюзнікамі, стаўшы французскім пратэктаратам, і нават паспеў прыняць удзел у Алімпійскіх гульнях як самастойная дзяржава. ЗША і Вялікабрытанія імкнуліся ўлучыць Саар, услед за Эльзасам і Латарынгіяй, у склад Францыі, у той час як сама Францыя выступала за ператварэнне Саара ў незалежную памежную дзяржаву, накшталт Люксембурга. Гэтая апошняя прапанова была вынесена на рэферэндум і адхілена 65 % саарцаў, якія імкнуліся да ўз’яднання з ФРГ. 1 студзеня 1957 года пасля разлютаванай грамадскай дыскусіі і новага рэферэндуму Саар увайшоў у склад ФРГ як федэральная зямля. Паводле заключоннай тады франка-германскай дамове, у саарскіх школах у якасці першай замежнай мовы выкладаецца французская.

## Эканоміка 
* Запазычанасць: 7012 € на душу насельніцтва (2002)
* Агульная запазычанасць: 7,5 млрд € (2002)

## Архітэктура 
* Замкі Саара

## Раёны 
* Мерцыг-Вадэрн (раён) (MZG)
* Найнкірхен (раён) (NK)
* Саарлуіс (раён) (SLS)
* Саарпфальц (раён) (HOM)
* Санкт-Вендэль (раён) (WND)

## Вольныя гарады (Kreisfreie Stadte) 
* Саарбрукен (SB)

## Вядомыя асобы 
* Эрых Хонекер

## Гл. таксама 
* Hydac

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* афіцыйны сайт

Катэгорыя:Землі Германіі
Авінішчанскае ўзвышша

**Авінішчанскае ўзвышша** — узвышша, размешчанае на паўночным усходзе Цвярской вобласці ў басейне Волгі. Назва звязана з вёскай Авінішча Весьегонскага раёна. У кнігах савецкага часу згадваецца як *Усходне-Калінінскае ўзвышша*.

Узвышша выцягнутае з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход прыкладна на 100 кіламетраў. Ахоплівае тэрыторыі Весьегонскага, Краснахолмскага, Малокаўскага і Сандоўскага раёнаў), а таксама тэрыторыі Усцюжанскага раёна Валагодскай вобласці і інш. Найвышэйшы пункт (267 м) знаходзіцца паблізу закінутай вёскі Пападзіна.

Катэгорыя:Узвышшы Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Цвярской вобласці