Віцебск

**Ві́цебск**. Зусім рэльефна словабудова ад Віцьбы бачна ў раннім летапісным запісе «*Видбеск*». Засведчаны таксама формы *Видебск*, *Витепеск*, *Витьбеск*, у нямецкіх крыніцах — *Вітэнбеке* (). 

У раннім жалезным веку рэльеф Віцебска быў зусім іншы, чым цяпер. Ён уяўляў сабой некалькі ўзвышшаў, якія знаходзіліся ў забалочанай даліне Віцьбы. На адным з такіх узвышшаў на левым беразе Віцьбы, за 100—150 м ад яе вусця, узнікла гарадзішча ранняга жалезнага веку т. зв. днепрадзвінскай археалагічнай культуры. У пісьмовых крыніцах XVI стагоддзя гэтая гара з-за стромкасці схілаў вядома пад назвай Ламіха (пазней Замкавая гара). Гарадзішча ўяўляла сабой гару ў выглядзе ўсечанай піраміды з роўнай пляцоўкай зверху. Памеры пляцоўкі 60 х 130 м (0,7 га). У 1928 годзе вядомы беларускі археолаг Аляксандр Ляўданскі даследаваў культурны пласт паселішча. У культурным слоі, таўшчыня якога дасягала 1 м, знойдзены рэшткі ляпнога посуду культуры штрыхаванай керамікі і тыпу сярэдняга пласта Тушамлі, ткацкі грузік.

У Дзяржаўным археалагічным музеі ў Варшаве захоўваецца бронзавая ручка скіфскага мяча, якая была знойдзена ў Віцебску на гарадзішчы. Гэта яшчэ адзін доказ, што на тэрыторыі гістарычнага цэнтра Віцебска існавала паселішча ранняга жалезнага веку (не пазней III стагоддзя н. э.).

У VI—VIII стагоддзях на Замкавай гары і на Дзвінскім узвышшы, якое размешчана на левым беразе Дзвіны, паміж вусцем Віцьбы і Пілатавым ручаём існуюць паселішчы носьбітаў культуры тыпу верхняга пласта Банцараўшчыны. Ад гэтай пары знойдзены фрагменты посуду, гліняныя грузікі, праселкі.

На паўночнай ускраіне Віцебска за 3 км ад Ніжняга замка (за 1 км ад левага берага Дзвіны) у мясцовасці Пескавацік, каля сучасных Мазурынскіх могілак, ёсць невялікае гарадзішча. З паўднёвага і ўсходняга бакоў яно акружана балотам. Некалі тут былі возера і рака. Пляцоўка гарадзішча ўтварае круг дыяметрам 35 м. Уваход на гарадзішча знаходзіцца з паўночнага боку. Вышыня гары 15 м. Амаль уся пляцоўка гарадзішча пашкоджана траншэямі. У 1972 годзе на гарадзішчы праводзіліся раскопкі. Было даследавана 16 м² культурнага слоя. Яго таўшчыня складала 0,5—0,6 м. Пласт чорнага колеру, бедны на знаходкі. Знойдзена некалькі кавалкаў ляпной керамікі днепра-дзвінскай культуры, косці жывёлы і клык мядзведзя.

Для вывучэння гісторыі насельніцтва важнае значэнне маюць раскопкі курганных могільнікаў. У наваколлі Віцебска каля вёскі Лятохі ў лесе ўздоўж дарогі захаваўся могільнік, які налічвае 14 курганоў вышынёй 1,5—2,5 м, дыяметрам 12—14 м. Адзін курган валападобны, мае даўжыню 70 м, шырыню 8—9 м. Каля асновы насыпу захаваліся глыбокія вузкія раўкі. Адсюль бралі грунт для насыпання кургана. У 1924 годзе 2 курганы каля вёскі Лятохі даследаваў А. К. Супінскі. Выяўлены рэшткі напалавіну спаленага нябожчыка. У 1965 і 1972 гадах былі даследаваны яшчэ 3 курганы. Адзін з іх быў пусты, у другіх пад насыпам знойдзена трупаспаленне. У трэцім, падоўжаным кургане, пад насыпам было выяўлена вогнішча і ляпны гаршчок банцараўскай культуры. Гэты курган датуецца VI—VIII стст, аднак з 16 студзеня ўвайшла ў склад РСФСР. Ад 3 сакавіка 1924 года, у выніку ўзбуйнення БССР, Віцебск стаў цэнтрам раёна (у 1924—1930 гадах — акругі, а з 15 студзеня 1938 года — цэнтр вобласці).

У 1926 годзе ў Віцебску адкрыўся II Беларускі дзяржаўны тэатр. У 1920-я гады сфармавалася творчая мастацкая школа, якая ў сусветнай мастацтвазнаўчай літаратуры атрымала назву «Віцебскай школы абстракцыянізму». У гэты ж час у Віцебску пачало дзейнічаць краязнаўчае таварыства, якое выдавала зборнік «Віцебшчына». Сябры мастацкай секцыі таварыства збіралі ўзоры народнага мастацтва, рабілі замалёўкі помнікаў архітэктуры і інш.

27 верасня 1938 года Віцебск атрымаў афіцыйны статус горада абласнога падпарадкавання. У гэты час тут працавалі 209 прадпрыемстваў, 3 ВНУ, 42 агульнаадукацыйныя школы, 40 бібліятэк, 11 лякарняў, 3 кінатэатры. Горад стаў буйным прамысловым і культурным цэнтрам Беларусі.

У Другую сусветную вайну з 11 ліпеня 1941 да 26 ліпеня 1944 года Віцебск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У верасні 1941 года ў горадзе заснавалі канцлагер «Пяты полк», дзе да канца нямецкай акупацыі забілі 75 тыс. ваеннапалонных і 4 тыс. віцяблянаў. У Вялікую Айчынную вайну моцна разбураны, дзейнічала Віцебскае гета.

Пасля вайны эканоміка горада аднаўляецца. У структуры яго прамысловага комплексу вылучаецца машынабудаванне і лёгкая прамысловасць, станкабудаванне.

25 красавіка 1958 года ў рысу горада ўключаны населеныя пункты Журжава і Паўночны.

У 50—60-ыя гады ўладамі ў горадзе метадычна былі знішчаны шэраг старажытных храмаў Віцебска (Касцёл Найсвяцейшай Тройцы, Касцёл Святога Антонія Падуанскага, Дабравешчанская царква, Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў, Свята-Васкрасенская (Заручаўская) царква).

З 27 ліпеня 1990 года Віцебск у складзе незалежнай Рэспублікі Беларусь. У 1999 годзе створана свабодная эканамічная зона «Віцебск». У горадзе пабудаваны Лядовы палац спорту, з’явіўся характэрны комплекс пірамід гандлёва-забаўляльнага цэнтра Марка-сіці, рэканструяваны Цэнтральны стадыён і Летні амфітэатр знакавага для горада міжнароднага фестывалю мастацтваў «Славянскі Базар у Віцебску», рэканструяваны чыгуначны вакзал і іншыя аб’екты, аднаўляюцца гістарычныя помнікі, збудаваны шэраг новых храмаў і іншых грамадскіх аб’ектаў, будуюцца новыя жылыя раёны.

Файл:Viciebsk, Dźvinski most-Zaručaŭskaja. Віцебск, Дзьвінскі мост-Заручаўская (1909).jpg|Агульны від
Файл:Viciebsk-Rynak.jpg|Рынак
Файл:Viciebsk, Pieskavacik, Trajeckaja. Віцебск, Пескавацік, Траецкая (1915).jpg|Троіцкая (Чорная) царква
Файл:Uniate Church of Resurrection (Zaručaŭskaja) in Viciebsk.jpg|Царква Уваскрэшання Хрыстова (Заручаўская)
Файл:Viciebsk, Piatra i Paŭła. Віцебск, Пятра і Паўла.jpg|Царква Свв. апп. Пятра і Паўла
Файл:St. Anthony Catholic Church in Viciebsk.jpg|Касцёл Св. Антонія
Файл:Catholic Church and Monastery of Piarists in Viciebsk.jpg|Касцёл і калегіум піяраў
Файл:Viciebsk-synagoga.jpg|Сінагога Вялікая

## Геаграфія 
### Геалогія і гідралогія 
Тэрыторыя горада размешчана на ўзгорыстай мясцовасці на заходніх адгор’ях Віцебскага ўзвышша, прарэзанага ярамі, глыбіня якіх 10—12, месцамі да 40 м. Дзвіна працякае ў межах горада ў выглядзе падковы з паўночнага захаду на паўднёвы захад па даліне, якая глыбока ўразаецца і дзеліцца на левабярэжную ўзгорыстую, з глыбокімі ярамі частку і правабярэжную — з больш роўным рэльефам. Максімальныя ваганні вышынь у межах горада каля 80 м, найбольш характэрныя да 20 м. Абсалютная вышыня ад 125 м над узроўнем мора (урэз Дзвіны ў месцы сутокі з Лучосай), да 204 м (на ўсходняй ускраіне горада). У рэльефе горада і наваколля выдзяляюцца глыбока ўрэзаныя даліны Дзвіны, Віцьбы, Лучосы. У заходняй частцы горада на адносна плоскім рэльефе правабярэжжа вылучаецца Юр’ева горка з абсалютнай вышынёй больш за 175 м.

У горадзе маецца (2010) 7 паркаў (103,8 га), 35 сквераў (40,7 га), 2 бульвары (2,9 га), 15 азелянёных тэрыторый грамадскіх цэнтраў (11,8 га).

Найбуйнейшы парк імя Савецкай Арміі (122 га) закладзены ў 1946 як *парк Мазурына* ў паўночнай частцы горада на беразе Дзвіны. Акрамя яго маюцца паркі імя 30-годдзя УЛКСМ, імя 40-годдзя УЛКСМ, Партызанскай славы імя Міная Шмырова (былы парк імя Леніна), чыгуначнікаў, імя Фрунзэ, Тысячагоддзя Віцебска, у 2010 годзе *сквер імя Калініна* перайменаваны ў парк Пераможцаў.

Батанічны сад Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта, закладзены ў 1919 годзе на тэрасах старога парка каля р. Віцьба, мае другую па велічыні калекцыю жывых раслін у Беларусі, у якой налічваецца больш за 2,5 тыс. найменняў.

Віцебскі заалагічны парк заснаваны ў 1992 годзе. Старая частка заапарка (1,3 га) размешчана ў самым цэнтры горада. З 2010 года вядзецца будаўніцтва новага заапарка (87 га) ў лесапарку на ўсходняй ускраіне горада ў мікрараёне Білева. У заапарку ўтрымліваецца 71 від жывёл, 6 з якіх занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. Агульная колькасць жывёл — 231 асобіна. Агульная тэндэнцыя ў другой палове 2000-х мела негатыўны характар. Напрыклад, быў знішчаны сквер на плошчы Перамогі, дрэвы з якога перасадзілі ў батанічны сад і парк Мазурына.

У дастатковай меры забяспечана ландшафтна-рэкрэацыйнымі тэрыторыямі агульнага карыстання насельніцтва ў цэнтры і паўночна-заходнім сектары горада, што абумоўлена пераважным размяшчэннем паркаў, сквераў, бульвараў, садоў, водна-зялёных сістэм у цэнтральнай частцы горада, невысокай шчыльнасцю насельніцтва, а таксама развітым транспартным паведамленнем паміж жылымі кварталамі і лесапаркавым масівам на паўночным захадзе горада.

Найбольшы дэфіцыт добраўпарадкаваных ландшафтна-рэкрэацыйных тэрыторый адзначаецца каля жылой шматпавярховай забудовы мікрараёнаў Поўдзень I—VII, Усход, а таксама сядзібнай забудовы Маркаўшчына, Тарны, каля кварталаў паміж вуліцамі Горкага і К. Маркса, на паўночным захадзе правабярэжнай часткі горада (Васькавічы, Давыдаўка, Мішкава). Дэфіцыт адзначаецца таксама каля жылых кварталаў паміж вуліцамі Маркса і Ленінградскай. Прычына нізкай забяспечанасці — адсутнасць дастатковай колькасці добраўпарадкаваных ландшафтна-рэкрэацыйных тэрыторый раённага і гарадскога значэння ў радыусе даступнасці для насельніцтва шчыльна заселеных жылых раёнаў, наяўныя тэрыторыі прыроднага комплексу не добраўпарадкаваны, а лясы, якія прылягаюць да сядзібнай забудовы, не ўваходзяць у межы горада.

У 1796 годзе, нядаўна быўшы далучаным да Расійскай імперыі, горад становіцца губернскім горадам. У 1812 годзе горад быў заняты Напалеонам. Па некаторых даных, яго насельніцтва падчас вайны панізілася на 79 % (па перапісу 1813 года, у горадзе засталося 2 415 мужчын). Пасля трохмесячнага панавання французскіх войскаў, па водгуках сучаснікаў, «*у горадзе не было чутно ані звона, ані пеўня: першы быў забаронены, а другі — з’едзены*»**
Медыцынскія ўстановы горада, акрамя спецыялізаванай медыцынскай дапамогі, ажыццяўляюць санітарную асвету і прапаганду здаровага ладу жыцця, нарыхтоўку донарскай крыві, медэкспертызу, санітарны нагляд за эпідэміялагічнай сітуацыяй і захаваннем санітарных нормаў на вытворчасці.

## Рэлігія 
Сёння ў Віцебскай епархіі налічваецца 106 прыходаў, 4 манастыры, дыяканічны цэнтр, 5 брацтваў, 15 сястрыцтваў. У 1996 годзе было адкрыта Віцебскае праваслаўнае вучылішча. Працуюць нядзельныя школы пры кожным храме горада
* **Кастрычніцкі**, тэрыторыя якога з’яўляецца гістарычным, культурным і прамысловым цэнтрам горада і ў цяперашні момант займае плошчу звыш за 3500 га.
* **Першамайскі**, складаецца з двух вялікіх частак, размешчаных па берагах Дзвіны і Лучосы ў паўднёвай частцы горада.

## Гарадская планіроўка 
У Віцебску больш за 700 вуліц і завулкаў, 7 праспектаў і 7 плошчаў.
* Вуліца Кірава, вуліца Леніна, вуліца Замкавая, вуліца Камісара Крылова, вуліца Дзімітрава, вуліца Кастрычніцкая, Вуліца Камуністычная, вуліца Энгельса.
* Плошча Перамогі, Прывакзальная плошча.

У Віцебску 11 мастоў, сярод іх: Кіраўскі мост, Пушкінскі мост, Кастрычніцкі мост, мост Блахіна, Юбілейны мост, мост Тысячагоддзя, мост Баўмана, мост Шмырова.

## Архітэктура 
Першаасновай горада было гарадзішча (Замкавая гара) на высокім узгорку, вакол якога ў IX — пачатку X стагоддзя ўзніклі тры паселішчы. У X—XIII стагоддзях горад фармаваўся паводле прынцыпаў старажытнага горадабудаўніцтва: уяўляў сабой умацаваны замак (дзядзінец), да якога далучаўся навакольны горад (пасад). У XII стагоддзі цэнтр Віцебскага княства. Са збудаванняў таго часу вядомы гасціны двор, Дабравешчанская царква. У 2-й палове XIII — пачатку XIV стагоддзяў планіровачная структура складалася з двух умацаваных замкаў: Верхні (былы дзядзінец) і Ніжні (былы пасад), да якіх далучаліся неўмацаваныя слабоды — Узгорская (поўнач), Заручаўская (поўдзень), Задунаўская (усход), Задзвінская (захад). У пачатку XVI стагоддзя Узгорская слабада была абкружаная драўлянымі сценамі, пераўтварылася ў трэці замак — Узгорскі. Кожны замак меў замкнёную планіровачную структуру са сваім кампазіцыйным цэнтрам, усе тры замкі былі цесна звязаныя паміж сабой. Уяўленне аб планіроўцы і забудове гораду дае унікальны графічны дакумент — «Чарцёж» 1664 года. Сярод будынкаў XVII стагоддзя вядомы гасціны двор, Святадухаўская царква, Міхайлаўская царква, Сімяонаўская царква, Спаса-Праабражэнская царква, Увядзенская царква, палац Агінскага і інш. У драўляным грамадзянскім і культавым дойлідстве сфармавалася Віцебская школа дойлідства.

Рэгулярныя планы для Віцебску распрацоўваліся ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя, да канца XIX стагоддзя былі часткова рэалізаваныя. Планіровачна горад падзяляўся на тры часткі: Узгорскую (паміж Дзвіной і Віцьбай), Заручаўскую (паміж Віцьбай і Ручаём), Задзвінскую (на процілеглым правым беразе Дзвіны). Сфармаваўся развіты грамадскі цэнтр горада, які складаўся з дзвюх плошчаў: Рыначнай і Саборнай. У ансамбль Саборнай плошчы ўваходзілі касцёл і калегіум езуітаў, будынак акруговага суда. Рыначную плошчу фарміравалі ратуша, Васкрасенская царква, касцёл і кляштар бернардзінцаў. На высокім беразе Дзвіны ў стылі класіцызму пабудаваны палац губернатара. У розных частках гораду знаходзіліся Мікалаеўская царква, Траецкая царква, Успенская царква і манастыр базыльян, Казанская царква, Варварынскі касцёл.

З пракладкай лініі чыгункі была створаная Прывакзальная плошча, дзе ўзведзены будынак чыгуначнага вакзала (1866) і пракладзеная новая вул. Вакзальная (сучасная вул. Кірава), якая падыходзіла да моста (першапачаткова драўлянага, з 1867 года — мураванага) цераз Дзвіну і звязала левабярэжную і правабярэжную часткі горада. У 1897 годзе пабудавана электрастанцыя, у 1898 годзе у цэнтры пракладзеныя две лініі трамвая на электрычнай цязе (першы на Беларусі). Новая жылая забудова ўзнікала за лініяй чыгункі, што значна пашырыла Задзвінскую частку. У горадзе былі ўзведзеныя будынкі чыгуналіцейных майстэрняў (1877), фабрык тытунёвай (1878), акулярнай (1892), кардоннай (1898), ільнопрадзільнай «Дзвіна» (1900, пабудаваная Бельгійскім акцыянерным таварыствам у слабадзе Маркаўшчына). У 1890 годзе пад кіраўніцтвам галоўнага архітэктара горада Ціхана Кібардзіна быў распрацаваны новы праектны план Віцебска. Сярод грамадскіх будынкаў вылучаліся: мужчынская гімназія (1880, разбураная ў 1975), будынак жаночага епархіяльнага вучылішча, будынак пазямельна-сялянскага банка, будынак духоўнага вучылішча. У цэнтральнай частцы горада ў 1912 годзе пастаўлены помнік героям Айчыннай вайны 1812 года.

Першы генплан рэканструкцыі Віцебска, распрацаваны ў 1938 годзе Дзіпраградам УССР пад кіраўніцтвам архітэктара А. Касьянава, вызначыў перспектывы далейшага развіцця горада з улікам яго гістарычных асаблівасцей. З пачатку 1930-х гадоў вядзецца комплекснае мураванае будаўніцтва — ствараюцца жылыя пасёлкі каля буйных прамысловых прадпрыемстваў (пас. Пралетарская слабада — былая Маркаўшчына, каля фабрыкі імя «КІМ», па вул. Горкага). На галоўных магістралях горада ўзведзеныя чатырохпавярховыя жылыя дамы камунальнага тыпу, дзе ў адным будынку аб’ядноўваліся жылыя і грамадскія памяшканні. Для вядучых спецыялістаў горада пабудаваны жылы дом спецыялістаў, дом-камуна — пошук новага тыпу жылля. Новым тыпам грамадскіх будынкаў з’явіўся клуб металістаў.

У 1-я пасляваенныя дзесяцігоддзі горад аднаўляўся і развіваўся па генпланах 1946 года (аблпраект, г. Харкаў), яго карэкціроўкі 1956 годзе (Віцебскі філіял інстытута «Белдзяржпраект»), новым генплане 1966 года (інстытут «Віцебскграмадзянпраект»). Былі адноўленыя і ўзведзеныя новыя прамысловыя прадпрыемствы такія як станкабудаўнічы завод імя Кірава, фабрыкі панчошна-трыкатажная імя «КІМ», абутковая «Чырвоны Кастрычнік», швейная «Сцяг індустрыялізацыі», хлебазавод, маслазавод, дывановы камбінат, дрэваапрацоўчы камбінат і інш.). Праводзілася рэканструкцыя гарадскога цэнтру — вул. Кірава з Прывакзальнай плошчай; вул. Леніна з плошчамі Леніна, Свабоды, Перамогі. У гэты перыяд узведзеныя: чыгуначны вакзал, гатэль «Дзвіна» (архітэктары В. Ладыгіна, Я. Заслаўскі), Палац культуры на пл. Леніна (архітэктар А. Ефрамянак), будынак Беларускага Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра, Усходні прамысловы вузел на праспекце Фрунзэ і інш. У 1970—80-я гады развіццё горада ажыццяўлялася па генпланам 1975 года і 1982 года (Мінскі філіял ЦНДІПгорадабудаўніцтва).

Планіровачную структуру фарміруюць сем планіровачных раёнаў. Асноўным раёнам жылога будаўніцтва з’яўляецца Паўднёва-Усходні (з 1980 узводзяцца 5—9—12-павярховыя жылыя дамы і грамадскія будынкі ў мікрараёнах Поўдзень-1, Поўдзень-2, Поўдзень-3 і інш.). У 1974 годзе завершаны ансамбль плошчы Перамогі, створаная плошча Тысячагоддзя Віцебска (былая Тэатральная плошча). У 1970—80-я гады ўзведзеныя жылыя дамы: шаснаццаціпавярховы (архітэктары У. Зубкоў, З. Конаш) з кінатэатрам «Беларусь», дзевяціпавярховы з магазінам «Дзіцячы свет», дзесяціпавярховы з рэстаранам «Аўрора» (архітэктары Аляксандр Бельскі, А. Расейкін), 8—9-павярховы (архітэктары З. Озерава, Г. Махмутаў) і пяціпавярховы пяцісоткватэрны (архітэктары Махмутаў, П. Панамароў), чатырнаццаціпавярховы (архітэктары В. Данілаў, З. Даўгяла) па Маскоўскім праспекце. Сярод грамадскіх будынкаў: новыя карпусы інстытутаў — медыцынскага (архітэктар Данілаў), педагагічнага (архітэктары Зубкоў, Конаш), ветэрынарнага (архітэктар А. Грачышнікаў), дванаццаціпавярховы гатэль «Віцебск», корпус праектна-канструктарскага бюро АСУ (архітэктары Махмутаў, Л. Ільінаў), будынак філіяла інстытута «Белдзяржпраект» (архітэктары Бельскі, Данілаў), сямнаццаціпавярховы інтэрнат абутковай фабрыкі «Чырвоны Кастрычнік» (архітэктар Грачышнікаў), Палац культуры прафсаюзаў (архітэктары В. Кірылаў, Бельскі), комплекс вышынных будынкаў інтэрнатаў па праспекце Перамогі (архітэктары А. Асяненка, В. Лукомскі), кінатэатр «Брыганціна» і летні амфітэатр (архітэктар В. Бабашкін) і інш. У комплекс грамадскага цэнтра ўваходзіць парк імя М. В. Фрунзэ на берагах р. Віцьба (архітэктары М. Жлабо, Л. Кузняцова, Л. Нардштэйн). Цераз Віцьбу ўзведзеныя новыя пешаходныя масты (Пушкінскі, Баўманскі, Юбілейны), цераз Дзвіну — транспартныя (Блахіна і Новы Мост). У цэнтральнай частцы захавалася гістарычная планіроўка XVI—XVII стагоддзяў, мураваная забудова і асобныя помнікі гісторыі і дойлідства XVIII — пачатку XX ст.

Асноўнымі структурнымі восямі гістарычнага раёна служаць участкі мерыдыянальнага і шыротнага гарадскіх дыяметраў. У большай ступені гістарычная забудова лакалізуецца ўздоўж мерыдыянальнага напрамку — вуліцы Леніна. На перакрыжаванні восяў знаходзіцца тэрыторыя былых адміністрацыйнай і ратушнай плошчаў. Вежа ратушы — адзіная вертыкаль калісьці развітога шматвежавага сілуэта Віцебска. Жылыя і грамадскія будынкі XVIII — пачатку XX стагоддзя фарміруюць забудову вуліц Суворава, Л. Талстога, Крылова, Савецкай, Пушкіна і іншых, на асобных участках размешчаную суцэльным фронтам, а дзе-нідзе — больш рэдка, напрыклад у Задзвінні. Да асноўных помнікаў, якія захаваліся, адносяцца фрагменты Благавешчанскай царкпы, трынітарскі храм з манастырскай пабудовай, карпусы базыльянскага манастыра, Варварынскі касцёл, будынкі акруговага суда і жаночага духоўнага вучылішча і іншыя.

У параўнанні з іншымі гарадамі Беларусі ў Віцебску існуе адносна многа помнікаў эпохі класіцызму.

### Знішчэнне архітэктурнай спадчыны 
Акрамя значных страт архітэктурнай спадчыны трэба адзначыць моцна скажоны сучасным будаўніцтвам культурны пласт Верхняга і Ніжняга замкаў.
 з вул. Вялікай-Падзвінскай, 1941 год]]
З 28 культавых будынкаў, якія фарміравалі унікальныя панарамныя віды горада, захаваліся толькі два храмы, «заціснутыя» новай забудовай. Некаторыя разбураны ў 1930-ых, многія пацярпелі ў час Вялікай Айчыннай вайны і пасля не былі адноўлены, іншыя — знесены ў працэсе пасляваеннай рэканструкцыі горада. Знішчаны помнікі барока, які складалі ансамбль ратушнай і адміністрацыйнай плошчаў — езуіцкі касцёл і карпусы калегіума, бернардзінскі касцёл з кляштарнымі будынкамі, што існавалі яшчэ ў канцы 1950-ых, а таксама Васкрасенская царква. Знішчаны гасціны двор, які прымыкаў да бернардзінскага касцёла. Цалкам разбурана галоўная дамінанта горада — базыльянскі касцёл і размешчаная насупраць, на правым беразе Дзвіны Богаяўленская царква, ад якой засталася толькі магутная падпорная сцяна ў берагавым схіле. Ад своеасаблівай групы з трох храмаў на тэрыторыі Ніжняга замка — Благавешчанскай царквы, парафіяльнага і дамініканскага касцёлаў захаваліся толькі руіны царквы, прыстасаваныя для агляду і падвергнутыя кансервацыі. Да найбольш істотных у горадабудаўнічых адносінах страт адносіцца таксама знос Святадухаўскай царквы на высокім плато, якая цудоўна ўспрымалася з розных бакоў, здвоеных дамінантаў у Задзвінні — Мікалаеўскай царквы і піярскага касцёла. Не засталося і праваслаўных і каталіцкіх храмаў — калісьці шматлікіх у розных раёнах горада.

У 1970-х знесена вялікая група жылых і грамадскіх будынкаў XVIII — начатку XX стагоддзя паблізу ратушнай плошчы з усходняга боку вуліцы Леніна, чыя недастатковая шырыня ўскладняла рух грамадскага транспарту. Такім чынам традыцыйна замкнёная прастора вуліцы апынулася раскрытай на ландшафтную зону, што неправамерна ва ўмовах гістарычнага горада.

Без горадабудаўнічай неабходнасці разбурана група будынкаў XVIII — пачатку XX стагоддзя плошчы Свабоды на рагу вуліцы Леніна і праспекта Фрунзэ, сярод якіх — будынак школы пры езуіцкім калегіуме. Знесены манументальны гістарычны будынак па вуліцы Замкавай, у якім размяшчаўся педагагічны інстытут.

## Славутасці 
**Помнікі архітэктуры**

Як помнік горадабудаўніцтва XVI—XVIII стагоддзяў захоўваецца гісторыка-архітэктурная зона з фрагментамі забудовы вуліц, жылымі дамамі, будынкамі грамадзянскіх устаноў XVIII—пачатку XX стагоддзяў.
 (у цэнтры), касцёл трынітарыяў і капліца ў Батанічным садзе (правая калонка, трэцяя зверху).]]
* Верхні замак, Ніжні замак, Узгорскі замак, Задунаўская слабада, Заручаўская слабада — помнікі археалогіі
* Віцебскі дом-камуна
* Віцебскае епархіяльнае жаночае вучылішча
* Віцебская ратуша
* Віцебскі клуб металістаў
* Віцебскі палац губернатара
* Дом-музей Марка Шагала
* Свята-Духаў манастыр
* Свята-Троіцкі Маркаў манастыр
* будынак Акруговага суда
* будынак корпуса манастыра базыльян
* будынак Віцебскага банка
* будынак Віцебскай настаўніцкай семінарыі
* будынак Віцебскага акруговага суда
* Дом спецыялістаў
* Касцёл Святога Антонія Падуанскага (2017)

**Храмы Віцебска**

]]
* Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск)
* Пакроўскі сабор у Віцебску
* Віцебская Успенская царква
* Касцёл Святой Варвары
* Віцебская Дабравешчанская царква
* Віцебская Свята-Георгіеўская царква
* Царква ў імя роўнаапостальных Кірыла і Мяфодзія
* Царква ў імя святога дабравернага князя Аляксандра Неўскага
* Свята-Васкрасенская царква (Рынкавая)
* Свята-Духаўскі жаночы манастыр
* Царква ў гонар прападобнай Ефрасінні Полацкай

**Страчаная спадчына'*
* Замкі (Х, XIV стагоддзі)
* Касцёл Святога Антонія (18 стагоддзе)
* Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Фарны) (1749)
* Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар дамініканцаў (1771)
* Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў (1716—1751)
* Кляштар марыявітак (XVIII стагоддзя)
* Касцёл Маці Божай Шкаплернай і кляштар піяраў (XVIII стагоддзя)
* Манастыр Святой Тройцы (1576)
* Палац Агінскіх (XVII стагоддзя)
* Сінагога
* Віцебская Свята-Раства Багародзіцкая царква. *Знаходзілася ў раёне сучасных вуліц Дзімітрава і Зяньковай. Пабудавана ў 1886 годзе з цэглы. Мела 2 купалкі, званіцы не было. Фасады чляніліся 14 вялікімі аконнымі праёмамі. Ацяплялася 2 кафлянымі печамі.*
* Віцебская Сімяонаўская царква
* Віцебская Спаса-Праабражэнская царква
* Віцебская Спаская царква. *Знаходзілася ва Узгорскай частцы горада, на левым беразе Дзвіны. Пабудавана ў XVII стагоддзі на Вострай-Спаскай гары (Вострая магіла) з дрэва. У 1810 годзе на месцы старажытнага пабудаваны мураваны храм. У 1812 годзе разбураны па загаду Напалеона, адноўлены ў 1813—1819 гадах (перабудоўваўся ў 1847 і 1855 гадах, асвячоны ў 1863).''
* Віцебская Троіцкая царква
* Віцебская Увядзенская царква
* Свята-Васкрасенская царква (Заручаўская)
* Царква Святога Іаана Хрысціцеля

## Фотагалерэя 

Выява:ArtChagall.JPG|Арт-цэнтр Марка Шагала
Выява:HausChagallW.JPG|Дом-музей Марка Шагала
Выява:Vitebsk-pokrovcerkov.jpg|Свята-Пакроўскі кафедральны сабор
Выява:Vitebsk_cityhall_oct_2005.jpg|Віцебская ратуша

## Вядомыя асобы 

* Іегуда Пэн (1854—1937), мастак, педагог, адна з ключавых постацяў «яўрэйскага рэнесансу» ў беларускім мастацтве
* Марк Шагал (1887—1985), мастак-авангардыст
* Мікалай Каспяровіч (1900—1937), краязнавец, лексікограф, мастацтвазнавец і літаратуразнавец
* Пётр Машэраў (1918—1980), дзяржаўны дзеяч, Герой Савецкага Саюза
* Яўген Агрэст (нар. 1966), шахматыст, шматразовы чэмпіён Швецыі
* Рыгор Міхайлавіч Баталаў, Герой Савецкага Саюза
* Афанасій Белабародаў (1903—1990), савецкі военачальнік, двойчы Герой Савецкага Саюза
* Восіп Вайніловіч (1860—1890), рэвалюцыянер-народнік, публіцыст
* Сяргей Мікалаевіч Вайцяхоўскі — расійскі і чэхаславацкі ваенны дзеяч.
* Ялегі Пранціш Вуль (1835 — 1880-я), беларускі паэт
* Іван Гарбачэўскі (1800—1869), дзекабрыст, мемуарыст
* Карл Іванавіч Гібенталь (1786—1860), вынаходнік гіпсавай імабілізацыі ў медыцыне, вядомы практык-эпідэміёлаг
* Іосіф-Еўзель Гінцбург (1812—1878), расійскі філантроп, фінансіст, барон
* Карл Грыгаровіч (1868—1921), беларускі скрыпач і педагог; інтэрпрэтатар скрыпічнай і квартэтнай класікі
* Таццяна Дзягілева, беларуская супермадэль
* Сцяпан Сямёнавіч Дудышкін, рускі журналіст, літаратурны крытык
* Сцяпан Жабінскі (1894—?), рэдактар газеты «Звязда», грамадскі дзеяч, ахвяра рэпрэсій сталінізму
* Рыгор Піліпавіч Клікушын, беларускі кніжны графік
* Лазар Лагін (1903—1979), савецкі пісьменнік
* Міхаэль Сямёнавіч Лайтман, заснавальнік Міжнароднай Акдэміі кабалы
* Тодар Лебяда (сапр. Пётр Шырокаў; 1914—1970) — беларускі драматург, паэт, празаік, публіцыст
* Дзмітрый Лугаўской (1918—1989) — лётчык Савецкіх ВПС, Герой Савецкага Саюза (1944)
* Аляксандр Раманоўскі (1915—1955), беларускі і аўстралійскі мастак.
* Аркадзь Розенгольц (1889—1938) — савецкі дзяржаўны дзеяч; наркам знешняга гандлю СССР (1930—1937); ахвяра сталінскіх рэпрэсій
* Франц Сіўко, пісьменнік (нар. 1953)
* Зінаіда Стагурская (1971—2009), велагоншчыца
* Джэні Турэль, амерыканская спявачка
* Марк Фрадкін (1914—1990), савецкі кампазітар
* Фёдар Львовіч Шапіра, савецкі фізік-ядзершчык
* Леў Шапялевіч (1863—1909), гісторык літаратуры і археолаг
* Пётр Явіч (1918—2008), беларускі мастак, вучань І. Пэна
* Мікалай Мікалаевіч Яроменка (малодшы) (1949—2001), народны артыст Расіі, акцёр
* Мікалай Карнілавіч Васількоў, генерал-лейтэнант СССР

## Гарады-пабрацімы 

**Гарады-пабрацімы**
*  Цзінань
*  Бэлць
*  Зялёна Гура
*  Ліпецк
*  Астрахань
*  Харбін
*  Ніш
*  Ванадзор
*  Даўгаўпілс
*  
*  Рэзэкнэ
*  Муніцыпалітэт Сакар’я

**Гарады-партнёры**
*  Хаскава
*  Нінбург
*  Рышон-ле-Цыён
*  Геленджык
*  Пскоў
*  Самара
*  Смаленск
*  
*  Савёлаўскі раён
*  Востраў Готланд
*  Геленджык
*  Іркуцк
*  Валгаград
*  Саратаў
*  

## Аб’екты, названыя ў гонар Віцебска 
* (264061) Віцебск, астэроід
* Віцебская вуліца, вуліца ў Маскве
* карабель «Віцебск»
* Віцебскі праспект, адна з галоўных магістраляў паўднёвай часткі Санкт-Пецярбурга,
* Віцебская вуліца ў Мінску,
* Вуліца, праспект і тупік у Магілёве.

## Зноскі 

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* Прыдзвінскі край — горад Віцебск 
* Віцебская LJ суполка
* Новы форум Віцебска 
* Энциклопедия Витебска
* Витебский форум
* http://news.vitebsk.cc/ 
* Витебский сайт
* Гістарычны сайт горада Віцебск
* Віцебскі інфармацыйны сэрвіс Віцебск.by 
* Сайт о Витебске.
* Шишанов В. А. Витебский музей современного искусства: история создания и коллекции (1918—1941) http://www.eastview.com/xq/ASP/sku=805251B/f_locale=/Shishanov/Valerii/Alekseevich/Минск/Belarus/Russian/qx/russian/books/product.asp 
* 
* Афіцыйны сайт Віцебскага абласнога краязнаўчага музея 
* План Віцебска 1904 г.pdf 
* Карта Віцебска 


Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі
Катэгорыя:Гарады на Дзвіне