Тагон-Тэмур

**Тагон-Тэмур** (; 25 мая 1320 — 23 мая 1370) — апошні імператар мангольскай імперыі Юань (кітайскае храмавае імя — **Шунь-дзі**; , або імператар **Хуэйцзу**; ); дэвізы праўлення — **Чжышунь** (1333), **Юаньтун** (1333—1335), **Чжыюань** (1335—1340), **Чжычэн** (1340—1368), **Чжыюань** (1368—1370), пятнаццаты каган Мангольскай імперыі (мангольскае храмавае імя — **Ухагату-хаган**; сярэднеманг.: ,  — «Які валодае розумам»).

Яго кіраванне характарызавалася працягам барацьбы мангольскай шляхты паміж сабой і ўздымам ханьскіх народных паўстанняў. Пры ім у 1368 годзе манголы былі выгнаныя з Кітая, дзе была абвешчаная новая дынастыя Мін.

## Біяграфія 
### Да праўлення 
Тагон-Тэмур нарадзіўся ў сям’і Хашылы, калі той эвакуіраваўся ў Цэнтральную Азію.

Пасля міжусобіцы, якая вылілася пасля смерці юаньскага імператара , Тагон-Тэмур рушыў услед за бацькам праз Манголію ў Шанду. Пасля смерці Хашылы, калі трон зноў заняў яго брат Туг-Тэмур, Тагон-Тэмур быў выдалены ад двара і сасланы ў Каро, а затым у Гуансі.

У 1332 годзе памёр Туг-Тэмур. Яго ўдава Будашыры, у абыход сына самога Туг-Тэмура, Эл-Тэгуса, заклікала на трон сына Хашылы , а калі той праз два месяцы памёр — старэйшага брата Ірынджыбала, Тагон-Тэмура. Рэгент  настойваў на ўзыходжанні Эль-Тэгуса, але Будашыры зноў не пагадзілася, і Тагон-Тэмур быў прызваны з Гуансі.

Эль-Тэмур з-за страху перад абвінавачваннем у саўдзеле ў меркаваным забойстве бацькі Тагон-Тэмура, Хашылы, адклаў інтранізацыю на паўгода. Вясной 1333 года Эль-Тэмур памёр, і летам падлетак Тагон-Тэмур узышоў на трон.

### Праўленне 
Паводле кітайскіх крыніц, Тагон-Тэмур праводзіў значны час на паляванні, займаўся сексуальнымі практыкамі, а таксама канструяваў механічныя прыстасаванні ў палацавым садзе, бо захапляўся механікай. Краінай кіравалі дзяржаўныя канцлеры. З канцлераў найбольш значныя былі дзве фігуры: Баян і яго пляменнік , з племя меркітаў. Баян ліквідаваў апазіцыю юнаму імператару, затым зачыніў  і адмяніў экзамены на пасаду, а ў 1340 годзе быў пакараны ў выніку інтрыг. Тогта праявіў сябе як актыўны палітык: аднавіў экзаменацыю, знізіў падаткі і працягнуў будаўніцтва Вялікага канала. Калі ў 1355 годзе ён таксама быў пакараны ў выніку інтрыг пры двары, цэнтральная ўлада страціла кантроль над краінай. Шэраг мангольскіх палкаводцаў на поўначы вялі незалежную палітыку (у тым ліку Балод-Тэмур, Цаган-Тэмур і Хух-Тэмур).

Прыкладна ў 1338—1349 да Тагон-Тэмура ў якасці пасла Дэлійскага султанату (султана Мухамеда Туглака) здзейсніў падарожжа знакаміты арабскі падарожнік Ібн Батута.

У другой палове праўлення Тагон-Тэмура краіна перанесла шэраг паводак, масавы голад, эпідэміі. У галіне дзяржаўнай палітыкі з’явілася незадаволенасць інфляцыяй і прымусовымі працамі (у тым ліку і на пабудове канала). Гэта паслужыла ўздыму нацыянальна-вызвольнага руху на аснове эсхаталагічных настрояў.

#### Паўстанне чырвоных павязак 
У 1351 годзе нацыянальна-вызваленчы рух выліўся ў Паўстанне чырвоных павязак. У 1356 годзе адзін з правадыроў паўстанцаў, Чжу Юаньчжан (будучы імператар Хун’у) заняў Нанкін і стварыў дзяржаўны апарат, распаўсюдзіўшы сваю ўладу на поўдні Кітая і устараніўшы канкурэнтаў. Пасля гэтага міжусобіцы сярод мангольскіх уладароў на поўначы Кітая ў 1360 гадоў звярнулі на сябе ўвагу Чжу Юаньчжана.

#### Адступленне на поўнач 
Аб’яднаныя паўстанцкія групы ў паўднёвай частцы Кітая стварылі новую дынастыю з заснавальнікам Чжу Юаньчжанам, і праводзілі ваенныя экспедыцыі ў Паўночны Кітай. Войскі Тэмура вымушаныя былі адступаць да Хэбэя. У 1368 годзе пад ударамі войскаў Пекін паў, Тагон-Тэмур з жонкай і дваром збег у паўночную сталіцу дынастыі, Шанду. У тым жа годзе Чжу Юаньчжан перанёс сваю сталіцу з Нанкіна ў Пекін і абвясціў сябе імператарам дынастыі Мін.

У 1369 годзе, калі і Шанду трапіў пад кантроль Мін, Тагон-Тэмур бег на поўнач, у  (), размешчаны ў паўднёвай частцы Манголіі, дзе ў 1370 годзе і памёр. Яго сын  адразу ж уступіў на пасад, абвясціўшы эру Паўночнай Юань.

На момант смерці Тагон-Тэмура Мангольская імперыя захоўвала свой уплыў ад Японскага мора да Алтаю. Мін даў Тагон-Тэмуру пасмяротнае імя «Шандзі». Юань пабудавалі храм у яго гонар. У паўднёва-заходнім Кітаі самазванец «царэвіч Лян» стварыў мангольскі рух супраціву ў Юньнані і Гуйчжоу. На поўначы ханы-чынгізіды кіравалі Манголіяй, зацвердзіўшы сваю правапераемнасць ад Мангольскай імперыі.

## Рэлігія 
 у гонар перабудовы храма Янь Хуэя ў Цюйфу пры Тагон-Тэмуры (9 год эры Чжычжэн, то ёсць 1349 г. н. э.), з тэкстам па-мангольску (квадратным пісьмом) і па-кітайску]]
Тагон-Тэмур спавядаў тыбецкі будызм, быў вучнем  і практыкаваў будыйскую тантру. Паводле гісторыі лініі Кармап,  наведаў Пекін, каб прыняць удзел у каранацыі свайго вучня. Ён даў яму эліксір доўгага жыцця, за якім спецыяльна ездзіў у Сам’е. Паводле тыбецкіх крыніц, гэты эліксір дазволіў Тагон-Тэмуру пражыць даўжэй, чым усім астатнім імператарам дынастыі Юань. Наступны Кармапа,  (1340—1383) у 19 гадоў быў запрошаны Тагон-Тэмурам да двара, тры гады быў настаўнікам імператара і заснаваў у Кітаі мноства манастыроў. У школе Карма Каг’ю Тагон-Тэмур лічыцца адным з папярэдніх перараджэнняў лініі Тай Сітупы, набліжанага да Кармапа тулку.

## Сям’я 
Першай жонкай з’яўлялася імператрыца Данашылі. Пасля смерці яе ён ажаніўся з трынаццацігадовай імператрыцай Баян-хутуг, якая гэтак жа нарадзіла яму сына, але ён памёр у 2 гады.

Імператрыцай Тагон-Тэмура і маці яго спадчынніка Аюшырыдара была знатная карэянка, вядомая як .

## Памяць 
* Мангольскі летапіс «Эрдэнійн тоўч» уключае верш, вядомы як «Плач Тагон-Тэмура».
* Пра Юнлэ, імператара дынастыі Мін, які шырока выкарыстоўваў мангольскія войскі для ўзмацнення сваёй улады, сярод манголаў распаўсюджвалася легенда аб тым, што сапраўдны бацька Юнлэ — Тагон-Тэмур, а маці была захоплена Чжу Юаньчжанам, ужо будучы цяжарнай. Гэтая легенда адлюстравана ў мангольскім летапісе XVII стагоддзя Алтан Тобчы.
* Статуя Тагон-Тэмура размешчана ў  ва Улан-Батары.

## Вобраз у культуры 
### У кіно 
* «» (2013—2014) — паўднёвакарэйскі тэлесерыял, у ролі Тагон-Тэмура —  (Ji Chang Wook | 지창욱), але факты гісторыі і біяграфіі ў серыяле былі скажоныя ў мастацкіх мэтах.

## Літаратура 
* Далай Чулууны. Монголия в XIII—XIV веках

Катэгорыя:Юаньскія імператары
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі