Цэзарыя Бадуэн дэ Куртэнэ

**Цэзарыя Ганна Бадуэн дэ Куртэнэ-Эрэнкройц-Енджэевічова**  (польск. *Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa,* 2 жніўня 1885, Дэрпт - 28 лютага 1967, Лондан) — польскі этнолаг, першая жанчына-рэктар у гісторыі польскай акадэміі

З 1927 па 1935 год была прафесарам этнаграфіі і этналогіі ў Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя, заснавала там школу этналогіі і этнаграфічны музей Віленшчыны. 

## Прыватнае жыццё 
Дзяцінства яна правяла ў Дэрпце (сённяшні Тарту ), які ў той час быў важным навуковым цэнтрам. Яе бацькам быў славуты лінгвіст Ян Неціслаў Бадуэн дэ Куртэнэ, "бацька польскай лінгвістыкі" (ён загадваў кафедрай параўнальнай граматыкі ў Дэрпцкім універсітэце), а маці — Рамуальда Багніцкая.

У школе пачала вучыцца толькі ў 13 гадоў, калі разам з сям'ёй пераехала ў Кракаў. З-за інтрыг вакол яе бацькі ў Ягелонскім універсітэце яна пераехала з сям'ёй у Санкт-Пецярбург, дзе працягнула навучанне ў гімназіі. У Санкт-Пецярбургу яна пачала вучобу на Вышэйшых жаночых курсах, а затым на гісторыка-філалагічным факультэце Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта, дзе пасля лібералізацыі пасля рэвалюцыі 1905 года жанчыны маглі вучыцца ў якасці "вольных слухачоў".

У 1910 годзе ў Кракаве яна выйшла замуж за вучня бацькі, славіста Макса Фасмера, які пазней змяніў Аляксандра Брукнера на кафедры славістыкі і этналогіі ў Берлінскім універсітэце. Шлюб распаўся праз тры гады. 

З 1916 года была замужам за Стэфанам Эрэнкройцам, прафесарам права і сенатарам Другой Польскай Рэспублікі, ад якога ў яе было трое дзяцей — трагічна загінулая дачка Крысціна (1917–1927) і сыны: Тадэвуш (1919–1976), салдат Арміі Краёвай у Віленскім краі, і Анджэй (1921–2008), гісторык і ўсходазнаўца, прафесар Мічыганскага ўніверсітэта ў Эн-Арбар (ЗША), а пазней сузаснавальнік Аўстралійскага інстытута польскіх спраў. 

У 1933 годзе яна развялася і выйшла замуж за Януша Енджаевіча, прэм'ер-міністра Рэспублікі Польшча. Пасля пачатку вайны яна эвакуіравалася з сям'ёй у Львоў, затым у Румынію і, нарэшце, у Палесціну. У 1947 годзе з сям'ёй эвакуіравалася ў Вялікабрытанію. Праз чатыры гады памёр яе муж, і яна занялася развіццём навукі і ўмацаваннем акадэмічнай супольнасці за мяжой.
## Навучанне ў Пецярбургу 
Падчас побыту ў Кракаве ў 1910 годзе адмыслова вывучыла беларускую і латышскую мову. 

У 1911 годзе яна была адной з першых жанчын, якія атрымалі дыплом першай ступені ў Імператарскім універсітэце Санкт-Пецярбурга на аснове дысертацыі пад назвай «Мова Марыйнага малітоўніка XVI стагоддзя, выдадзенага прафесарам Пташыцкім», напісанай пад кіраўніцтвам прафесара Тадэвуша Зялінскага. 

Падчас вучобы яна заснавала (разам з Зоф'яй Садоўскай, Станіславай Адамавічавай і Казімерай Ілаковіч ) Асацыяцыю польскіх жанчын «Spójnia», якая аб'ядноўвала жанчын, якія вучацца ва ўніверсітэтах Санкт-Пецярбурга. Мэтай арганізацыі была ўзаемадапамога і інтэграцыя жанчын, якія вучацца ў Санкт-Пецярбургу (не толькі студэнтак). Самаадукацыя вялася з мэтай будучага грамадскага жыцця. Актывісткі былі поўныя рашучасці змагацца за паляпшэнне ўмоў жыцця для ўсіх жанчын. Прадастаўленне інфармацыі аб стыпендыях, даступнай адукацыі і магчымасцях працаўладкавання для жанчын мела вырашальнае значэнне.

Падчас знаходжання ў Санкт-Пецярбургу яна падрыхтавала дзве лінгвістычныя працы: «Албанія і албанцы» і «Камень Латыр і горад Алтыр».

У наступныя гады яна вярнулася ў Польшчу, дзе працавала ў прыватных жаночых гімназіях Варшавыю 

## Віленскі перыяд 
У 1921 годзе разам са Стэфанам Эрэнкройцам пераехалі ў Вільню, дзе яе муж узначаліў кафедру старажытнапольскага і літоўскага судовага права ў адноўленым Віленскім універсітэце імя Стэфана Баторыя. Цэзарыя працавала настаўніцай лаціны ў Дзяржаўнай гімназіі імя Элізы Ажэшка і адначасова пачала падаваць дакументы на атрыманне хабілітацыі, якая дазволіла б ёй чытаць лекцыі ва Універсітэце Стэфана Баторыя, дзе кафедра этнаграфіі заставалася вакантнай.

У 1922 годзе  атрымала хабілітацыю ў Варшаўскім універсітэце на аснове дысертацыі «*Святая Цэцылія — унёсак у генезіс апокрыфаў*» (апублікаванай у 1922 годзе ў часопісе «Lud»).

З 1924 па 1927 год, будучы дацэнтам Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя, яна чытала лекцыі па этнаграфіі і этналогіі, а таксама праводзіла важныя для яе палявыя даследаванні са студэнтамі. Чытал адмысловы лекцыйны курс па этнаграфіі беларусаў. 

У 1929 годзе яна была прызначана дацэнтам этналогіі і этнаграфіі на факультэце гуманітарных навук Універсітэта Стэфана Баторыя. На падставе сваіх даследаванняў народнай культуры Віленскага рэгіёна яна заснавала пры ўніверсітэце Этнаграфічны музей, стварыўшы першую калекцыю на аснове народнага тэкстылю, сабранага для выставы ў 1925 годзе. Таксама выкарыстала свае кантакты з рэгіянальнымі Таварыствамі падтрымкі народнай прамысловасці (яна была старшынёй Навукова-мастацкай секцыі). 

Свой вопыт яна сістэматызавала ў «Кіраўніцтве для калекцыянераў Этнаграфічнага музея Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя» (Вільнюс, 1926). У гэтай публікацыі яна падкрэсліла важнасць тыповасці экспанатаў, а не іх спецыфічных эстэтычных якасцей, і важнасць належнага апісання іх паходжання і прызначэння, без якіх яны навукова бескарысныя. 

У 1928 годзе яна падрыхтавала этнаграфічную выставу для Паўночна-Усходняга кірмашу ў Вільнюсе. З 1925 года  супрацоўнічала з Антрапалагічнай камісіяй Польскай акадэміі мастацтваў і навук, ёй было даручана рэдагаваць том «Этнаграфія» ў «Польскай энцыклапедыі», падрыхтаванай Польскай акадэміяй мастацтваў і навук. 

Была суарганізатарам 2-га З'езда славянскіх географаў і этнографаў у 1927 годзе.

Узначальвала Польскую камісію па народным мастацтве пры Інстытуце міжнароднага інтэлектуальнага супрацоўніцтва.

Таксама працягвала працаваць у жаночых аб'яднаннях — узначальвала Віленскае аддзяленне Асацыяцыі жанчын з вышэйшай адукацыяй.

Яна была прызначана дацэнтам толькі 19 лістапада 1929 года. Гэта было першае прызначэнне жанчыны на прафесарскую пасаду ў Польшчы.

Цэзарыя таксама ўзначальвала этнаграфічна-геаграфічную секцыю Навукова-даследчага інстытута Усходняй Еўропы, праводзіла заняткі і лекцыі па этнаграфіі ў Школе палітычных навук пры гэтым інстытуце і ўваходзіла ў рэдакцыйную калегію яго часопіса «Balticoslavica».

За гэты час яна апублікавала наступныя працы: «Кіраўніцтва па зборы прадметаў для Этнаграфічнага музея Універсітэта Стэфана Баторыя», «Вясельныя абрады польскага народа як драматычная форма» і «Вясельныя звычаі польскага народа». 

## Варшаўскі перыяд 
У 1933 годзе была прынята пастанова аб стварэнні кафедры польскай этнаграфіі ў Варшаўскім універсітэце, і Цэзарыя дэ Бадуэн дэ Куртэнэ была прызначана яе загадчыцай. Праз год (1934) яна была прызначана прафесарам. 

У Варшаве рацягвала свае даследаванні культуры ўсходніх памежных зямель Польшчы, спрабуючы паўтарыць поспех Віленскага этнаграфічнага музея. Дамаглася пагаднення, згодна з якім этнаграфічныя калекцыі Нацыянальнага музея ў Варшаве былі перададзены ў нядаўна створаны Этнаграфічны музей. Гэты музей у рэшце рэшт быў звязаны з Варшаўскім універсітэтам, а яго дырэктарства заняла Цэзарыя Енджэевіч. У 1935 годзе яна таксама стала членам Дзяржаўнай музейнай рады. 

Яе даследаванні народных танцаў прывялі да прэзентацыі польскіх народных танцавальных мадэляў на Сусветнай выставе 1937 года ў Парыжы. 

У гэты час яна таксама рыхтавала працу пра культ Святога Георгія, які, на яе думку, быў уключаны ў паганскі культ бога сельскагаспадарчай прадукцыі Георгія (паведамляецца, што гатовы рукапіс быў знішчаны ў пажары ў 1939 годзе). 

У 1936 годзе яна апублікавала працы: «Дзве культуры, дзве навукі» і «Народныя танцы і вясельныя звычаі». Актыўна ўдзельнічала ў рабоце Жаночага грамадскага саюза, а ў 1937 годзе падпісала пратэст супраць «лавачнага гета».

## Дзейнасць у эміграцыі 
Падчас знаходжання ў Палесціне яна працавала ў Бюро блізкаўсходніх і сярэднеўсходніх даследаванняў, якое павінна было служыць падмуркам для аднаўлення ўсходазнаўства ў пасляваеннай Польшчы. За гэты час яна напісала наступныя дысертацыі: «Святы Георгій, заступнік скаўтынгу», «Каляндар Святога Георгія, або даследаванне ў базыліцы Гроба Гасподняга ў Іерусаліме», «Святы Георгій — культуралагічнае даследаванне», «Антаніна Чарнецкая, пілігрымка з Замойскага рэгіёна» і «Гуцульская Бяроза і румынская Брэзея ў кантэксце калядных звычаяў».

У Лондане (пасля 1947 г.) яна стала сузаснавальніцай Польскай навуковай рады за мяжой (створанай у 1948 г.), якая праз два гады стала Польскім навуковым таварыствам за мяжой . Яна часта ўдзельнічала ў навуковых пасяджэннях рады, а яе артыкулы публікаваліся ў «Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie» («Штогоднік Польскага навуковага таварыства за мяжой»). Яна таксама ўваходзіла ў Асацыяцыю прафесараў і дацэнтаў польскіх акадэмічных школ за мяжой (з 1948 г.) і ў групу навукоўцаў, звязаных з Польскім універсітэтам за мяжой (PUNO). У 1958 г. яна была абраная рэктарам гэтага ўніверсітэта. Яна была членам Гісторыка-літаратурнага таварыства ў Парыжы і Каралеўскага антрапалагічнага інстытута Вялікабрытаніі і Ірландыі.

Яна была пахавана разам з мужам на могілках Бекенхэм (E1 22268). Яе сімвалічная магіла знаходзіцца на могілках Павонзкі ў Варшаве (участак 21-4-4,5).

## Памяць 
Яе вучань Мар'ян Пецюкевіч згадваў пра яе наступным чынам: Прафэсар Цэзарыя Бадуэн дэ Куртэнай-Эгрэнкройц апрача высокай культуры, веды, дэмакратычных поглядаў і беспасрэдных чалавечых адносінаў да людзей, – мела яшчэ глыбока разьвінутае пачуцьцё па-жаночаму вытанчаных адносінаў да малодшых ад сябе. Яна старалася зблізіцца да сваіх выхаванцаў-студэнтаў, як чулая маці, і аказваць ім увагу, зацікаўленасьць іхнім жыцьцём, справамі, іхнімі радасьцямі й смуткам, і быць гатовай заўсёды прыйсьці з памогай. Я быў адным з тых студэнтаў этнаграфіі, каго спадарыня прафэсар запаланіла духова. Ня толькі цікавыя лекцыі, але й сама атмасфэра, створаная на катэдры этнаграфіі, змабілізавала мяне на менавіта гэты напрамак студыяў, прывязвала мяне й сама асоба прафэсаркі, якая стварыла тую сямейную, мілую атмасфэру. Як кажуць, яна ведала кожнага свайго студэнта наскрозь, адгадвала нават ягоныя думкі. Чытала на твары радасьць і гора. Шанавала кожнага нацыянальнасьць і сьветапогляд. Была як добрая, клапатлівая маці, што жыла жыцьцём сваіх дзяцей. Дзякуючы шматлікім сваім выдатным якасьцям, пані прафэсар згуртавала вакол сябе студэнтаў, якія па сваёй нацыянальнай прыналежнасьці ўяўлялі праўдзівы канглямэрат.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Памерлі ў 1967 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1885 годзе
Катэгорыя:Этнографы Польшчы
Катэгорыя:Пахаваныя ў Лондане
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тарту