Беавульф

thumb|Першая старонка рукапісу «Беавульфа»

**«Беавульф»** (), **«Бэўвульф»** у перакладзе А. Ф. Брыля — стараанглійская эпічная паэма з 3182 радкоў, напісаная алітэрацыйным вершам на стараанглійскай мове.

Назва паэмы, «Беавульф», з’яўляецца ўмоўнай, бо ў рукапісе тэкст не мае загалоўка. Адзначаецца, што ў стараанглійскай мове спалучэнне літар *eo* чыталася як дыфтонг [eo] ці [eʊ].

## Датаванне 
Магчымая дата стварэння паэмы строга абмежавана знізу пачаткам VI стагоддзя (час згаданай у тэксце гібелі конунга Хігелака), а зверху — першаю чвэрцю XI стагоддзя (не пазней гэтага часу быў створаны вядомы нам манускрыпт паэмы). У гэтых, даволі шырокіх, рамках на карысць кожнага стагоддзя выказваліся пэўныя аргументы. Калі распаўсюджанае датаванне паэмы VIII стагоддзем слушнае, то найбольш верагоднае месца яе стварэння — Нартумбрыя ці Мерсія.

## Рукапіс 
Адзіны рукапіс паэмы, які дайшоў да нас, датуецца прыблізна 1000 годам і створаны, відавочна, двума перапісчыкамі. Разам з рукапісам паэмы Юдыт і некалькімі празаічнымі тэкстамі ён уваходзіць у так званы кодэкс Cotton Vitellius A. xv, які захоўваецца зараз у Брытанскай бібліятэцы. У 1731 годзе рукапіс, які захоўваўся тады ў Котанаўскай бібліятэцы, быў значна пашкоджаны пажарам. У 1786 годзе ісландскі даследчык Грымур Ёнсан Торкелін перапісаў тэкст паэмы і заказаў яшчэ адну копію перапісчыку. З таго часу рукапіс паэмы яшчэ больш разбурыўся (працягвалі абсыпацца пашкоджаныя агнём часткі аркушаў), таму сёння копіі Торкеліна з’яўляюцца важнаю дадатковаю крыніцаю тэксту паэмы.

## Гісторыя пра Беавульфа 
Паэма апісвае ўчынкі геацкага героя Беавульфа (яго імя перакладаецца, верагодна, як «пчаліны воўк», г.зн. «мядзведзь»).

Пачынаецца паэма з таго, як дацкі конунг Хродгар загадаў збудаваць вялікі харом Хэарат для баляванняў. Шум весялосці, музыка і песні ў палацы раз’юшылі Грэндэля, пачварнага людаеда, які жыў непадалёк. Грэндэль пачынае нападаць на Хэарат, пажыраючы воінаў. Даны не могуць зладзіць з пачвараю і пакідаюць палац. Пачуўшы пра гэта, малады Беавульф, пляменнік геацкага конунга Хігелака, прыходзіць са сваімі воінамі на дапамогу данам. Ён абяцае адолець Грэндэля голымі рукамі, і гэта аказваецца шчасліваю здагадкаю, бо той заварожаны супраць зброі. Беавульф адрывае людаеду руку, і той ледзьве збягае прэч. Радасць данаў з нагоды гэтае перамогі аказваецца заўчаснай: Грэндэлева жудасная маці прыходзіць помсціць за сына і забівае аднога з дарадцаў конунга. Малады герой згаджаецца спусціцца ў падводны дом пачвар, і там забівае маці Грэндэля. Там жа ён знаходзіць памерлага ад раны Грэндэля, і забірае з сабою ягоную галаву.

Шчодра адораны Хродгарам, Беавульф вяртаецца на радзіму і праз пэўны час робіцца конунгам свайго народу. Праз шмат гадоў, у часы Беавульфавай старасці, нейкі неразумны злодзей выкрадае залатую чашу са скарбніцы магутнага цмока. Раз’юшаны цмок пачынае знішчаць усё вакол, і Бэавульф разам са сваімі воінамі выходзіць біцца з ім. Толькі адзін з дружыннікаў, Віглаф, аказваецца дастаткова стойкім, каб разам з гаспадаром выйсці супраць цмока. Разам два воіны забіваюць пачвару, але Бэавульф і сам памірае ад ран. Ягоная смерць прадвяшчае заняпад геатаў.

## Беавульф у сусветнай культуры 
### Пераклады 
Першы пераклад паэмы (на лацінскую мову) быў выкананы Торкелінам. На англійскую мову паэма перакладалася не менш як сотню разоў, у тым ліку Шэймасам Хіні.

#### Беларускія пераклады 
Па-беларуску невялікія ўрыўкі выходзілі ў часопісе «Наша Вера» (№ 46), пазней некалькі першых раздзелаў паэмы друкаваліся ў часопісе «Дзеяслоў» (№ 38), у абодвух выпадках пад загалоўкам «Бэўвульф». Урэшце, у чэрвені 2013 года пад назвай «Бэўвульф» выйшаў поўны пераклад на беларускую аўтарства Антона Францішка Брыля.

### У навейшай літаратуры 
* Джон Гарднер выкарыстаў сюжэт паэмы ў сваім рамане «Грэндэль» (1971)
* «Беавульф» аказаў вялікі ўплыў на творчасць Джона Толкіна, у прыватнасці на казку «Хобіт» (1937)

### У кінематографе 
* 2005: фільм «Беавульф і Грэндэль» — вольная варыяцыя на тэму паэмы.
* 2007: анімацыйны фільм «Беавульф» — таксама вольная трактоўка.

## Спасылкі 
* Пачатак паэмы па-беларуску 
* Тэкст *Беaвульфа* на стараанглійскай 

Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Сярэдневяковая міфалогія
Катэгорыя:Стараанглійская паэзія