Ольштын

**О́льштын** (, ) — горад на правах павета на паўночным усходзе Польшчы. Сталіца Вармінска-Мазурскага ваяводства. Насельніцтва — 174 668 чалавек (2014 год); з прыгарадамі ўтварае гарадскую агламерацыю з насельніцтвам каля 300 тыс. чал. Размешчаны на ўзвышшы Мазурскае паазер’е (у межах горада 11 азёр), на р. Лына. Вузел аўтамабільных дарог і чыгунак рэгіянальнага значэння. Найбліжэйшы міжнародны аэрапорт — імя Ф. Шапена ў Варшаве, за 180 км на поўдзень ад Ольштына.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1334 годзе як умацаванне Тэўтонскага ордэна на р. Лына [прус. Альна (Alna), ням. Але (Alle), рус. Лава]. У 1353 годзе атрымаў гарадскія правы і нямецкую назву **Аленштайн** (*Allenstein* — замак на Але), сярод польскага насельніцтва ў XIV ст. быў вядомы як *Holstin*, пазней *Olstyn*. У XV ст. аб’ект барацьбы паміж Польшчай і Тэўтонскім ордэнам: у 1414 годзе захоплены войскамі Ягайлы ў час т.зв. Галоднай вайны; у 1440 годзе ўвайшоў у склад Прускага саюза (уніі), які аб’яднаў гарады, варожыя да ордэна. У час Трынаццацігадовай вайны 1454—1466 гадоў стаў у 1454 годзе цэнтрам паўстання супраць ордэна, у 1455 годзе ўзяты войскамі ордэна. Паводле 2-га Таруньскага міру 1466 года адышоў да Польшчы.

У XVI ст. актыўна развіваўся дзякуючы выгоднаму геаграфічнаму размяшчэнню на гандлёвых шляхах паміж Кёнігсбергам і Варшавай і блізка да балтыйскіх портаў. У 1521 годзе вытрымаў аблогу войскаў Тэўтонскага ордэна, абаронай Ольштына кіраваў М. Капернік. У XVII — пачатку XVIII стст. сур’ёзна пацярпеў ад пажараў (1620, 1624, 1657, 1669), чумы (1624, 1709—1712), уварванняў шведскіх (1655, 1708) і брандэнбургскіх войскаў (1656) у час Паўночнай вайны 1655—1660 гадоў і Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў.

У 1772 годзе ў выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай увайшоў у склад Прусіі. Пасля яе паражэння ў руска-пруска-французскай вайне 1806—1807 заняты французскімі войскамі, але па ўмовах Тыльзіцкага міру 1807 года застаўся ў складзе Прусіі. З 1818 года цэнтр аднайменнай акругі. Рост Ольштына паскорыўся ў другой палове XIX ст. з адкрыццём у 1872 годзе чыгункі да г. Торн (Торунь), развіццём сеткі медыцынскіх і адукацыйных устаноў, з’яўленнем машынабудаўнічых заводаў і бойні. У 1910 годзе атрымаў статус асобнай гарадской акругі, колькасць насельніцтва Ольштына дасягнула 33 тыс. чал.

У перыяд Першай сусветнай вайны заняты ў жніўні 1914 года расійскімі войскамі, але пасля правалу Усходне-Прускай аперацыі пакінуты імі. Паводле ўмоў Версальскага мірнага дагавора, у 1920 годзе — месца правядзення плебісцыту аб дзяржаўным ладзе горада (больш за 97 % тых, хто прымаў удзел у галасаванні, выказалася на карысць Германіі).

У час Другой сусветнай вайны, 22 студзеня 1945 года, узяты войскамі 2-га Беларускага фронту ў час Усходне-Прускай аперацыі, сур’ёзна пацярпеў ад пажару. З 1945 года ў складзе Польшчы, германскае насельніцтва было выселена з горада. З 1946 года цэнтр Альштынскага ваяводства. У другой палове XX стагоддзя развіваўся як адукацыйны і прамысловы цэнтр. З 1972 года адзін з цэнтраў біскупства Варміі (з 1992 года — архібіскупства). З 1999 года адміністрацыйны цэнтр Вармінска-Мазурскага ваяводства.

## Насельніцтва 
## Славутасці 
]]
Гістарычны цэнтр Ольштына размешчаны на правым беразе р. Лына. Адна з архітэктурных дамінант Старога горада — гатычны Альштынскі замак (1346—1353, перабудаваны ў XV—XVI стст. і ў 1911). На адной са сцен унутранай галерэі замка захавалася выкананая М. Капернікам у 1517 годзе астранамічная табліца.
]]
Для ўезду ў абаронены сценамі Стары горад пабудаваны тры брамы, у т.л. гатычная Верхняя (з сярэдзіны XIX ст. — т.зв. Высокая) брама (XIV ст., перабудавана ў 1788 і 1858).
]]
]]
Сярод пабудоў XIV—XVI стст. таксама:
* Старая ратуша (сярядзіна XIV ст., перабудавана ў 1623—1624; вежа адноўлена ў 2003)
* кафедральны сабор Св. ап. Якуба ў стылі цаглянай готыкі (1315—1445, перабудаваны ў 1721 і 1868);
* гатычны касцёл Св. Лаўрэнція ў раёне Гуткова (канец XIV ст.), у час рэстаўрацыі якога ў 2007 года адкрыты фрэскі XIV—XV стст.),
* т.з. Іерусалімская капліца (1565, перабудавана ў 1609 і 1775).

Падмуркі шэрагу збудаванняў Старога горада таксама адносяцца да XV—XVI стст.; архіт. каштоўнасць уяўляе забудова Рыбнай плошчы.

Сярод помнікаў грамадзянскай архітэктуры:
* біскупскі палац (1771—1772, перабудаваны ў 1907 годзе з элементамі стылю мадэрн),
* Польскі дом (XIX ст.),
* будынак адміністрацыі ваяводства ў духу позняга мадэрну (1908—1911),
* Новая ратуша ў стылі неарэнесанс (1912—1915).

Сярод царкоўных пабудоў канца XIX — пачатку XX стст.:
* евангелічная царква Хрыста Збавіцеля ў неагатычным стылі (1876—1877, пашырана ў 1899)
* капліца ў неагатычным стылі (1905, арх. П. Зерах; з 1946 праваслаўная Пакроўская царква),
* касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дайтках (1878),
* касцёл Найсв. Сэрца Ісуса (1901—1902, арх. Ф. Хайтман),
* касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1913—1914, арх. Л. Дзім);
* касцёл Св. Іосіфа ў неараманскім стылі (1912—1913, арх. Хайтман)
* касцёл Хрыста Валадара ў стылі неарэнесанс (1927).
у]]
Таксама захаваліся: чыгуначны мост-віядук цераз р. Лына (1872—1873), былая воданапорная вежа (1897, цяпер астранамічная абсерваторыя). На вуліцах горада пастаўлены скульптуры: Страсцей Хрыстовых (пачатак XVIII ст.), Ісуса Хрыста (1737), Св. Яна Непамуцкага (1869). Помнікі М. Каперніку (1914), А. Міцкевічу (1965), манумент «Вызваленне» (1949—1953, скульптар К. Дунікоўскі).

У горадзе размешчаны замкавы парк і парк імя Я. Кусацінскага. Гадскі лесапарк займае 1/4 тэрыторыі Ольштына.

## Культура 
]]
Ольштын — важны цэнтр адукацыі і культуры на паўночным усходзе Польшчы. Сярод вышэйшых навучальных устаноў — Вармінска-Мазурскі ўніверсітэт (утвораны ў 1999 годзе аб’яднаннем 3 вышэйшых школ); вышэйшыя школы: інфарматыкі і кіравання імя Т. Катарбінскага (1996), інфарматыкі і эканомікі (1997), імя Ю. Русецкага (1997; педагагічная). Дзейнічае найстарэйшая ў Польшчы духоўная семінарыя, заснаваная ў 1565 годзе.
]]
Дзейнічаюць Вармінска-Мазурскі музей у замку (1945), музеі спорту (1989) і прыроды, мастацкая галерэя (1958), культурны цэнтр Ольштына (2001). У горадзе функцыянуюць драматычны тэатр імя Стэфана Ярача (1925), лялечны тэатр (1953), філармонія імя Ф. Нававейскага (1946), планетарый (1973) і абсерваторыя (1979). Ладзяцца міжнародны музычны фестываль «Блюзавыя ночы» (з 1984) і тэатральны фестываль «Артыстычнае лета» (з 1996).

Універсальная спартыўная зала  (2,5 тыс. месцаў), дзе прымае супернікаў мужчынскі валейбольны клуб «АЗС Ольштын» (1950) — 5-разовы чэмпіён краіны (1973—1992).

## Эканоміка 
Ольштын з’яўляецца галоўным індустрыяльным цэнтрам найменш эканамічна развітага ваяводства Польшчы. Вядучыя галіны прамысловасці: хімічная, харчовая, дрэваапрацоўчая. Найбуйнейшае прадпрыемства —  (былы «Stomil»; з 1995 года належыць французскай кампаніі «Michelin»; вырабляе шыны для легкавых і цяжкіх грузавых аўтамабіляў, сельскагаспадарчых машын, корд і інш.; магутнасць каля 15 млн шт. у год, адзін з найбуйнейшых у свеце).

Харчовая прамысловасць прадстаўлена прадпрыемствамі польскіх («Indykpol» — перапрацоўка мяса птушкі, «Animex» — мясныя вырабы; «Polmlek» — перапрацоўка малака, таксама вытворчасць замарожаных прадуктаў і інш.) і замежных (у т.л. дацкай «Danisco» — вырошчванне малочнакіслых бактэрый; адзін з найбуйнейшых у свеце цэнтраў) кампаній. Завод па вытворчасці камбікармоў (кампанія «Wipasz»). Вытворчасць мяккай і корпуснай мэблі (фірмы MMI, «Mebelplast», «BRW Sofa»), абсталявання для хімічнай («Obram»), малочнай, піваварнай прамысловасці, вырабаў з металу, металічных ёмістасцей, дарожных знакаў, пакавальных матэрыялаў, прамысловай керамікі і інш. Асноўныя сектары сферы паслуг — транспарт і сувязь, банкаўскі і страхавы бізнес, аптовы і рознічны гандаль, адукацыя. Распрацоўка тэлекамунікацыйных тэхналогій (фінская кампанія «Eltel Networks»).

### Музей Варміі і Мазур 
Замак Вармінскага капітула. У 1348 годзе пачалося ўзвядзенне старога крыла замка. У больш познія часы будынак паднялі на адзін паверх, а ў XV—XVI стагоддзях былі прыбудаваны паўднёвае крыло і верхняя частка вежы. У перыяд 1516—1521 гадоў адміністратарам замка ў Ольштыне быў Мікалай Капернік. Замак — прыклад гатычнай архітэктуры, з 1945 года тут размяшчаецца Музей Варміі і Мазур. Многія дзесяцігоддзі музей збірае каштоўныя помнікі мінулага Вармінска-Мазурскага рэгіёна. Экспазіцыі, рэгулярна арганізуюцца музеем, прадстаўляюць сходу экспанатаў з розных абласцей.

Музей прапануе сваім гасцям паказы рыцарскіх турніраў, мерапрыемствы па назвай «Чацвер з Каперніка». Тут праводзяцца агульнапольскія замкавыя сустрэчы «Спяём паэзію» і канцэрты камернага ансамблю «Про Музыка Антыква» (Pro Musica Antiqua), дзеючага
пад апекай Музея Варміі і Мазур і многія іншыя культурныя мерапрыемствы.

Побач з замкам працякае рака Лына, па якой можна даплыць да польска-расійскай мяжы, а пасля яе перасячэння, па рацэ Прэголь, да Калінінграда.

Сярод шматлікіх унікальных, сапраўдных экспанатаў ольштынскага замка найважнейшым з’яўляецца змешчаная на сцяне ўнутранай галерэі астранамічная эксперыментальная табліца Мікалая Каперніка 1517 года. З яе дапамогай астраном праводзіў даследаванні па пазначэнні лініі раўнадзенства, і яна з’яўляецца адзіным захаваных астранамічных прыборам, ўласнаручна выкананым Капернікам. Пастаянная
выстаўка, прысвечаная Каперніку, размяшчаецца ў двух памяшканнях замка: ва ўнутранай галерэі і зале, які калісьці быў прыватнай кватэрай адміністратара. Гатычныя архітэктура гэтых залаў з’яўляецца цудоўным фонам для экспазіцыі, якая прадстаўляе Мікалая Каперніка як адміністратара ўладанняў капітула, абаронцы Ольштына ў перыяд польска-тэўтонскай вайны, вучонага эканаміста, астранома. Экспазіцыя завяршае прэзентацыя мэблі, якая належала Каперніка.

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Тадэвуш Івіньскі
* Войцех Плахарскі
* Андрэй Брухман (1577—1643) — святар, педагог.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Ольштын.pl
* Гарадская ўправа Ольштына .
* Музей Варміі і Мазураў.