Ірына (візантыйская імператрыца)

**Ірына** (; ) — візантыйская імператрыца з Ісаўрыйскай дынастыі ў 797—802 гадах. Стала першай. Аднак рэлігійная палітыка Ірыны ў гэты перыяд была ўмеранай — яна баялася на фоне войнаў з арабамі і балканскімі славянамі настроіць супраць сябе армію, большасць у якой была на баку іканаборцаў.

Склаўшы ў 781 годзе вымушаны мір з арабамі і атрымаўшы ў наступным годзе перамогу над славянамі ў Грэцыі, Ірына заручыла ў 783 годзе свайго непаўналетняга сына з 8-гадовай дачкой Карла Вялікага Ратрудай. Паводле меркавання А. У. Карташова, гэта было зроблена з мэтай дасягнення рэлігійнага міру з Захадам. Да Ратруды быў прыстаўлены еўнух Элізій, каб навучыць франкскую нявесту грэчаскай мове і візантыйскім звычаям.

Замацаваўшы сваю ўладу, Ірына пачала весці справу да аднаўлення іконашанавання. У 784 годзе канстанцінопальскі патрыярх Павел сышоў у манастыр Святога Флора, прыняў схіму і абвясціў пра сваё адрачэнне ад патрыяршаства. 6 жніўня перад храмам Святога Сафіі прайшоў мітынг з патрабаваннем не дапусціць адкрыцця Сабору. Нягледзячы на гэта, Ірына не стала змяняць прызначанай даты, і 7 жніўня ў храме Святых Апосталаў Сабор быў адкрыты. Калі пачалі зачытваць святыя пісанні, у храм уварваліся ўзброеныя воіны, прыхільнікі іканаборцаў:

«*Не дапушчальна*», — крычалі яны, — «*каб вы адпрэчылі дагматы цара Канстанціна; хай будзе моцным і непахісным тое, што на сваім саборы ён зацвердзіў і законапалажыў; мы не дапусцім, каб у храм Божы ўносілі ідалаў (так яны называлі святыя абразы); калі ж хто адважыцца не падпарадкоўвацца пастановам сабору Канстанціна Капраніма і, адпрэчваючы яго пастановы, стане ўносіць ідалаў, то гэта зямля скрывавіцца крывёй епіскапаў.*»

Епіскапам, якія падтрымлівалі Ірыну, нічога не заставалася, як разысціся. Перажыўшы няўдачу, Ірына прыступіла да падрыхтоўкі склікання новага Сабору. Пад маркай вайны з арабамі імператарскі двор быў эвакуіраваны ў Фракію, а верны іканаборцам гарнізон адпраўлены ўглыб Малой Азіі (нібыта насустрач арабам), дзе ветэранам далі адстаўку і шчодрую плату за службу. Канстанцінопаль быў перададзены пад ахову іншай па складзе гвардыі, завербаванай з Фракіі і Віфініі, дзе погляды іканаборцаў не атрымалі распаўсюду.

Завяршыўшы падрыхтоўку да Сабору, Ірына не адважылася зноў праводзіць яго ў сталіцы, а выбрала для гэтай мэты аддаленую Нікею ў Малой Азіі, у якой у 325 годзе адбыўся Першы Усяленскі сабор.

*Царыца, разарваўшы здзелку з Францыяй, паслала Феафана, першага збраяносца, і ўзяла нявесту з армянак па імені Марыя з дому Амнія і злучыла яе шлюбам з царом Канстанцінам, сынам сваім, хоць ён вельмі смуткаваў, і не хацеў гэтага па звычцы сваёй да дачкі Карла, караля французскага, з якою быў заручаны, і здзейснілі шлюб яго ў лістападзе месяцы індыктыёна 12.*

У 789 годзе была арганізавана змова супраць Ірыны з мэтай перадаць усю ўладу Канстанціну. Паводле паведамлення Феафана Канстанцін «*параіўшыся з нешматлікімі набліжанымі сваімі… вырашыўся схапіць яе, выслаць у выгнанне ў Сіцылію і сам авалодаць царствам*». Пра гутаркі сярод блізкага атачэння Канстанціна данеслі Ірыне, і яна ў якасці папярэджання прадпрыняла жорсткія меры:
 *Арыштаваныя змоўшчыкі былі падвергнуты катаванням, выгнаны ці пасаджаны ў турму; але што яшчэ важней, сам імператар быў падвергнуты цялеснаму пакаранню, як непакорлівае дзіця строга адчытаны маці і на некалькі дзён пасаджаны пад арышт у сваім пакоі.*

 Дзіянісія, XV стагоддзе)]]
У 790 годзе Ірына паспрабавала зняць свайго сына з прастола, прымусіўшы войскі прысягнуцца ў тым, што, пакуль яна жывая, яны не дазволяць яму валадарыць. У арміі ў той час узрасла незадаволенасць, хутчэй за ўсё, звязаная з няўдачамі ў вайне з арабамі. Калі прымусілі прысягаць Армянскі легіён у верасні 790 года, пачаўся бунт:

*Воіны не пагадзіліся прысягаць у тым, што: «не прызнаём царом сына твайго пры жыцці тваім», але адказвалі: «мы не будзем ставіць імя Ірыны наперадзе Канстанціна, але Канстанціна, як і раней, паставім наперадзе Ірыны». Яна паслала Аляксея збраяносца і друнгарыя варты па мянушцы Муселема схапіць іх. Але яны, схапіўшы самі яго, прапанавалі яму быць іх начальнікам, а Нікіфара патрыцыя і военачальніка пасадзілі пад варту і абвясцілі Канстанціна адзіным царом. Даведаўшыся пра гэта воіны іншых легіёнаў прагналі сваіх военачальнікаў, і самі таксама абвясцілі адзіным царом Канстанціна*

, на якім намалявана Ірына з сынам]]
Ірына саступіла сіле і, пазбаўленая тытула аўгусты, пасялілася ў снежні 790 года на поўным забеспячэнні ў Элеўферыйскім палацы Канстанцінопаля. Апала Ірыны доўжылася нядоўга. Пасля шэрагу ваенных няўдач у паходах супраць балгараў і арабаў Канстанцін пад уплывам саноўнікаў вырашыў вярнуць маці ў студзені 792 года тытул аўгусты і дазволіў пражываць у імператарскім палацы. Аднавіўшы сваё становішча, Ірына ўсё яшчэ прагнула ранейшай самадзяржаўнай улады. На працягу пяці гадоў яна старанна рыхтавалася да таго, каб зняць свайго сына з прастола, дыскрэдытуючы яго ў вачах народа, арміі і царквы.

У ліпені 792 года Канстанцін на чале візантыйскай арміі быў разгромлены балгарскім ханам Кардамам у Фракіі. У войску і народзе загаварылі пра неабходнасць выбраць імператарам Нікіфара, дзядзьку Канстанціна. У якасці папераджальнай меры Канстанцін у жніўні асляпіў Нікіфара і загадаў выразаць языкі ў братоў Нікіфара. Па прапанове Ірыны быў аслеплены таксама (на ўсякі выпадак) военачальнік Аляксей Маселей, той самы, які арганізаваў пераварот 790 года і знаходзіўся ў няміласці з-за чарговага бунту Армянскага легіёна (з прычыны вяртання Ірыне тытула аўгусты). Сваёй бязлітаснасцю Канстанцін канчаткова пазбавіў сябе падтрымкі ў арміі. Больш за тое, сярод армянскіх войскаў пачалося паўстанне, якое прыйшлося душыць сілай. Смутай у Візантыі скарысталіся арабы, захапіўшы без бою некалькі крэпасцей.

Паводле здагадкі Феафана, галоўным дзеяннем Ірыны па дыскрэдытацыі сына стала падтрымка яго любоўнай сувязі з Фядотай, адной з прыдворных дам, сваячкай Феадора Студыта. Канстанцін, які не кахаў жонку, у 795 годзе прымусіў Марыю прыняць манаства, а сам ажаніўся з Фядотай і нават каранаваў яе (чым Марыя не ганаравалася). Гэтая падзея выклікала хваляванні сярод хрысціян, а Сакудыйскі манастыр на Алімпе нават адкалоўся ад візантыйскай царквы, ставячы ў віну патрыярху Тарасію пострыг Марыі. Канстанцін высек і выслаў манахаў, паставіўшы супраць сябе грамадскую думку, чым скарысталася Ірына.

Ірына паспяшалася паскорыць ход падзей, калі ў 796 годзе ў Канстанціна нарадзіўся сын. Немаўля неўзабаве памерла, але змова цалкам саспела. 17 чэрвеня 797 года военачальнікі сталічнага гарнізона выступілі супраць Канстанціна, аднак таму ўдалося бегчы праз заліў, дзе да яго сталі сцякацца верныя войскі. Ірына была гатова прасіць у сына літасці, абяцаючы адысці ад улады, але перад гэтым яна звярнулася да сваіх прыхільнікаў у атачэнні імператара з прамой пагрозай іх выдаць, калі яны не распачнуць рашучых дзеянняў. Змоўшчыкі схапілі Канстанціна ранняй раніцай 15 жніўня і адразу ж пераправілі цераз заліў у Канстанцінопаль, дзе ў Парфіравай спальні Свяшчэннага палаца, у якой імператар быў народжаны:

*…а дзявятай гадзіне страшна і бязлітасна выкалалі яму вочы па волі маці яго і саветнікаў яе, што ён ледзь не памёр… Такім чынам яго маці сталася адзінаўладнаю.*

Далейшыя звесткі пра лёс зрынутага імператара Канстанціна супярэчлівыя — ён або памёр падчас перавароту, або яго трымалі пад хатнім арыштам па-за сталіцай і ён памёр у 802 годзе. Ягоную жонку Фядоту адправілі ў манастыр, дзе яна нарадзіла сына, унука Ірыны.

### Адзінаўладная імператрыца 
 імператрыцы Ірыны з яе партрэтам на абодвух баках]]
Ірына стала першай адзінаўладнай жанчынай на візантыйскім прастоле. У выдадзеных ёю *Навелах* яна называе сябе па-мужчынску: «*Ірына, вялікі васілеус і аўтакратар рымлян*», на манетах і парадных партрэтах малюецца ў багатых імператарскіх адзеннях. На Захадзе не прызналі за Ірынай права на тытул, палічыўшы, што спадчынны прастол  Рымскай імперыі стаў вакантным. Ананімны аўтар «Лоршскіх аналаў» зняважліва называе Візантыю «*жаночай імперыяй*» (femineum imperium).

Схільная да пышных цырымоній, Ірына на Светлым тыдні ў 799 годзе зрабіла ўрачысты выезд перад народам:

*У другі дзень святога Вялікадня царыца вярталася з храма Святых Апосталаў на залатой калясніцы, якую везлі чатыры белыя кані, якіх вялі чатыры патрыцыі, Вардан, военачальнік фракійскі, Сісіній, военачальнік, Мікіта, начальнік школ і Канстанцін сын Ваілы; царыца шчодра кідала ў народ грошы.*

З самага пачатку свайго кіравання Ірына пачынае шчодра адорваць манастыры, змяншае падаткі і мыту, стварае дабрачынныя ўстановы для бедных, чым заваёўвае любоў падданых. Феадор Студыт з захапленнем пісаў пра гэтую палітыку Ірыны: «*Беднякі ўжо не застаюцца дома з боязі гнюсных пабораў*». Асабліва шмат сродкаў накіроўвалася манастырам — будаваліся новыя, аднаўляліся разбураныя, а такія буйныя манастыры як Сакудыйскі ў Віфініі і Студыйскі ў Канстанцінопалі дасягнулі пры Ірыне небывалага росквіту.

Прыдворныя, разумеючы, што пасля смерці Ірыны не застанецца прамых спадчыннікаў прастола (браты Льва IV, пастрыжаныя ў манаства і знявечаныя, былі сасланы Ірынай у Афіны), пачалі весці інтрыгі ў барацьбе за ўладу: «*Два патрыцыі, Стаўракій і Аэцый, наперснікі царыцы, паўсталі адзін супраць аднога і ўжо відавочна праяўлялі варожасць сваю; абодва яны мелі за мэту па смерці царыцы прынесці царства сваім сваякам*». Барацьба прыдворных абвастрылася ў маі 799 года, калі Ірына ад перажыванняў захварэла, «*была амаль пры смерці*», а затым доўга папраўлялася.

Рымская царква вырашыла не ўспрымаць Ірыну як законную кіраўніцу Імперыі, дзякуючы чаму з’явілася магчымасць перадаць імператарскі тытул на Захад. 25 снежня 800 года Карл Вялікі быў каранаваны ў саборы Святога Пятра папам Львом III і абвешчаны рымскім сенатам імператарам. Карл, перакананы ўгаворамі залежных ад яго Рымскіх Пап, лічыў, што стаў імператарам адзінай Рымскай імперыі.

На Усходзе тытул Карла не прызнавалі да 811 года, яго каранацыю разглядалі як адну са спроб паўстання супраць законнага цара. На Захадзе таксама не прызнавалі імператарскі тытул за кіраўнікамі Візантыі. Сучаснік Ірыны, франк Тэган у працы, напісанай у 830-я гады, называе візантыйскага імператара князем (princeps) Канстанцінопаля, што адлюстроўвае характэрныя погляды Захаду на пераемнасць імператарскага тытула.

Карл, маючы патрэбу ў прызнанні свайго новага тытула з боку Візантыйскай імперыі, вырашыў зацвердзіць свой статус шлюбам з імператрыцай Ірынай, разумеючы, што пасля яе смерці на Усходзе выберуць новага імператара, правы якога будуць бясспрэчныя. У Канстанцінопаль былі накіраваны паслы ад Карла і рымскага папы прасіць Ірыну «*пабрацца шлюбам з Карлам, і праз тое злучыць усход з захадам*». Паводле слоў Феафана, супраць гэтага шлюбнага саюза выступіў патрыцый Аэцый, які кіраваў справамі імперыі пасля смерці Стаўракія. Аэцый намерваўся (паводле версіі Феафана) паставіць імператарам пасля смерці Ірыны свайго брата. Сама Ірына адкрыта не пярэчыла супраць шлюбу, але планы Карла не былі рэалізаваны з прычыны дзяржаўнага перавароту, які скінуў імператрыцу Ірыну як раз у той час, калі франкскія паслы знаходзіліся ў Канстанцінопалі.

### Звяржэнне і смерць 
 напісана: «Гэта царыца Ірына і яе сын Канстанцін пазней несправядліва жылі і не па сваёй волі пазбавіліся царства»]]
Ірына была звергнута 31 кастрычніка 802 года ў час змовы, арганізаванай лагафетам Нікіфарам, адказным за фінансы імперыі («*патрыцый і генерал лічыльнік*»). Ён разам з саўдзельнікамі прыцягнуў на свой бок начальнікаў войска, распаўсюджваючы цалкам праўдзівую чутку пра магчымы захоп улады патрыцыем Аэцыем, якога Ірына зрабіла другім чалавекам у дзяржаве, але якога не любілі і апасаліся праз ягоны дэспатызм. Затым, акружыўшы вернымі войскамі імператарскі Элеўферыйскі палац з Ірынай унутры, змоўшчыкі абвясцілі імператарам Нікіфара. На наступны дзень патрыярх Тарасій у храме Святога Сафіі паспешна вянчаў на царства Нікіфара.

Феафан перадае словы Ірыны, звернутыя да ўзурпатара пры іх асабістай сустрэчы:

«*Часта даходзілі да мяне чуткі пра годнасць, якой ты цяпер надзелены, і наступствы даказалі, што тыя чуткі былі сапраўднымі. Яны табе вядомыя; калі б я захаплялася імі, то бесперашкодна магла б забіць цябе. Але верачы тваім клятвам, і маючы літасць да шматлікіх саўдзельнікаў тваіх, я зграшыла прад Богам…*»

]]
Новы імператар Нікіфар паабяцаў захаваць Ірыне прывілеі і Элеўферыйскі палац, але пазней, атрымаўшы ад яе імператарскую казну, прыняў рашэнне выслаць імператрыцу са сталіцы на адзін з Прынцавых астравоў у Мармуровым моры ў заснаваны ёю манастыр. Затым, асцерагаючыся, што народ паклічае яе зноў валадарыць, Ірыну выслалі далей, на востраў Лесбас пад варту. Паводле мясцовага падання, у ссылцы Ірына раскаялася ў сваіх грахах і пасадзіла ў памяць пра сына дрэва, якое палівала сваімі слёзамі. Таксама Ірыне прыпісваецца заснаванне на Лесбасе манастыра Багародзіцы Трулоці ў Піргі-Тэрміс каля Мітылены.

9 жніўня 803 года Ірына памерла. Яе цела было перавезена ў заснаваны ёй самой манастыр Святога Мікалая на востраў Прынца. Паміж 861 і 864 гадамі цела Ірыны было перанесена ў Канстанцінопаль і пахавана ў саркафагу з праконескага мармуру ў царкве Святых апосталаў, чым падтрымлівае агульны кірунак лаяльных да яе храністаў змякчыць віну Ірыны ў тым, што адбылося, і не акцэнтавацца на яе маральным баку. Аднак храністы ўсё ж адзначалі кантрасты ў характары Ірыны, так Дарафей Манемвасійскі пісаў: «*О цуд! Адна жанчына з дзіцем аднавіла набожнасць! Але яна ж стала і дзетазабойцай!*». Пры гэтым гісторык Фрыдрых Шлосер лічыць, што Ірына хоць і была рэлігійнай, але для яе «*рэлігія была больш сродкам, чым мэтай*».

Неўзабаве пасля смерці Ірына была прылічана Праваслаўнай царквой да ліку святых. Вядомы адзіны рукапіс XI стагоддзя з тэкстам ананімнага жыція Ірыны, які змяшчае запазычання з «Хранаграфіі Феафана» (першыя 24 ліста), жыція Філарэта Міласцівага і невядомай крыніцы (заключныя 3 аркушы).

Бакача апісаў яе біяграфію ў сваім зборніку «De mulieribus claris» — Ірына з’яўляецца адзінай візантыйкай з 106 названых там жанчын.

З гісторыкаў XX стагоддзя пра Ірыну пісаў французскі аўтар Шарль Дзіль у цыкле прац па гісторыі Візантыйскай імперыі. Яе дзейнасць у арганізацыі Сёмага Усяленскага сабору разгледжана гісторыкам царквы Карташовым у працы «*Вселенские соборы*».

## Гл. таксама 
* Блажэнная Феадора — візантыйская імператрыца, якая канчаткова аднавіла іконашанаванне.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
### Першасная літаратура 
* 

### Даследаванні 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Ісаўрыйская дынастыя
Катэгорыя:Іканаборства ў Візантыі
Катэгорыя:Візантыйскія імператары VIII стагоддзя
Катэгорыя:Візантыйскія імператары IX стагоддзя
Катэгорыя:Кіруючыя  імператрыцы Візантыі
Катэгорыя:Дабраверныя
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя IX стагоддзя