Турэцкая мова

**Турэцкая мова** (саманазва: *Türk dili*, скарочана *Türkçe* [ˈtyɾct͡ʃe̞]) — афіцыйная мова Турцыі, адносіцца да цюркскіх моў. У якасці альтэрнатыўнай назвы ў цюркалогіі выкарыстоўваецца таксама *Türkiye Türkçesi* (турэцкая цюркская).

Існуе мноства дыялектаў турэцкае мовы, аснову турэцкай літаратурнай мовы сёння ўтварае стамбульскі дыялект. Акрамя таго, у турэцкай мове адрозніваюць дунайскі, эскішэгірскі (у вілаеце Эскішэгір), разградскі, дынлерскі, румелійскі, караманскі (у вілаеце Караман), адрыянопальскі (м. Эдырнэ), газіянтэпскі, дыялект р-на м. Урфы і шэраг іншых.

Сучасная турэцкая мова адносіцца да паўднёва-заходніх (або заходне-агузскіх) цюркскіх моў.

## Распаўсюджанне 
Турэцкая мова ў Турцыі родная для 66,5 млн чалавек (на 2006 г.), альбо для амаль 90 % насельніцтва краіны.

Каля 606 тыс. чалавек гавораць па-турэцку ў Балгарыі (2011), а яшчэ далей — туркменская мова.

Пісьмовыя помнікі з XIII-XIV стагоддзяў.

## Алфавіты 
Старажытныя ўсходнія цюркі ўжо былі плямёнамі з развітай культурай: яны карысталіся для пісьма цюркскай рунічнай пісьменнасцю.

К X ст. агузы ісламізаваліся і перанялі арабскае пісьмо у яго персідскім варыянце з дадатковымі знакамі, а таксама дадалі некалькі сваіх літар і надалі новае значэнне некаторым ужо наяўным арабскім.

 паказвае новы турэцкі алфавіт жыхарам. 20 верасня 1928]]

У пачатку 1926 года Кемаль Атацюрк прыняў удзел у кангрэсе цюрколагаў у Баку, на якім, у прыватнасці, прагучала патрабаванне аб стварэнні алфавіта на аснове лацінскага для цюркскіх моў.

З 1928 года для турэцкай мовы выкарыстоўваецца варыянт лацінскага алфавіта, у распрацоўцы якога ўдзельнічаў Атацюрк. Асновай новага напісання слоў (як і для агульнай рэформы мовы) паслужыў стамбульскі дыялект.

У турэцкім алфавіце 29 літар, прычым кожнаму гуку адпавядае літара:

:

### Асаблівасці вымаўлення 
Астатнія літары вымаўляюцца як у нямецкай мове.
Літары лацінскага алфавіта q, w, x у турэцкай графіцы выкарыстоўваюцца толькі ў замежных уласных імёнах; літара j сустракаецца толькі ў запазычаннях.

## Фанетыка і фаналогія 
### Галосныя 
У турэцкай мове восем галосных: ***a, ı, u, o*** (галосныя задняга рада), ***e, i, ü, ö*** (галосныя пярэдняга рада). У некаторых выпадках галосныя могуць быць доўгімі, гэта мае месца, у прыватнасці, у некаторых запазычаных словах і пры выпадзенні зычнай ğ, якая ідзе за галоснай.

### Зычныя 
### Гармонія галосных 
Для турэцкай мовы характэрны сінгарманізм (гармонія галосных), гэта азначае, што пры далучэнні афіксаў галосныя ў іх прыпадабняюцца апошняй галоснай асновы.
Пры гэтым турэцкія галосныя маюць дзве асноўныя прыкметы, па якіх адбываецца прыпадабненне: рад (задні/пярэдні) і лабіялізаванасць. Гармонія галосных з'яўляецца прычынай таго, чаму шмат якія турэцкія словы маюць у сваім складзе галосныя альбо толькі задняга яльбо толькі пярэдняга рада (напрыклад huzursuzsunuz, вы непакоіцеся).

Адрозніваюць вялікую і малую гармонію галосных:
* У вялікай гармоніі ўдзельнічаюць галосныя высокага ўздыму, пры гэтым прыпадабненне адбываецца і па раду, і па лабіялізаванасці;
* У малой гармоніі ўдзельнічаюць галосныя нізкага ўздыму, пры гэтым прыпадабненне адбываецца толькі па раду.
Прыкладам вялікай гармоніі можа служыць афікс прыналежнасці nız/niz/nuz/nüz:
* masa*nız* — ваш стол
* dişçi*niz* — ваш дантыст
* kaparo*nuz* — ваш задатак
* köprü*nüz* — ваш мост
Прыкладам малой гармоніі з'яўляецца афікс месцазнаходжання de-da:
* bahçe*de* — у садзе
* lokanta*da* — у рэстаране

### Гармонія склада 
У турэцкай мове дзейнічае закон гармоніі склада, гэта азначае, што ў межах склада з галоснымі пярэдняга рада спалучаюцца паланталізаваныя (мяккія) варыянты зычных, а з галоснымі задняга рада непаланталізаваныя (цвёрдыя). Выключэнні могуць сустракацца ў запазычаных словах, пры гэтым, калі галоснай задняга рада /a/ папярэднічае мяккая зычная, над ёй (над галоснай) ставіцца спецыяльны значак «^», напрыклад: kâğıt (папера).

### Націск 
Націск у турэцкай мове, як правіла, падае на апошні склад. Выключэннем з'яўляюцца некаторыя словы з ненаціскнымі афіксамі, запазычаныя словы (асабліва з італьянскай і грэчаскай моў), службовыя словы і многія ўласныя імёны. У той час як у запазычаных словах націск звычайна падае на перадапошні склад ([ɫoˈkanta] lokanta «рэстаран» альбо [isˈcele] iskele «набярэжная»), ва ўласных імёнах ён менш прадказальны ([isˈtanbuɫ] İstanbul, [ˈaŋkaɾa] Ankara).

## Граматыка 
Турэцкая належыць да аглютынатыўных (або «прыляпляючых») моў і, тым самым, істотна адрозніваецца ад індаеўрапейскіх. Гэта праяўляецца ў тым, што ў слове выразна вылучаецца корань, а ўсе граматычныя формы выражаюцца (практычна заўсёды адназначнымі) афіксамі, якія як бы прылепліваюцца да кораня. Пры гэтым адзін за адным могуць узнікаць некалькі афіксаў запар, кожны з сваім значэннем. Парадак следавання тыпаў канчаткаў выразна фіксаваны.

Прыклад:
Uçurtmayı vurmasınlar. *Яны не павінны збіваць паветранага змея* (Назва фільма)

Гэты сказ можна раскласці наступным чынам: Uçurtma-yı vur-ma-sın-lar. *«змей-яго збіваць-не-павінны-яны.»* Канчатак *-yı* паказвае на вызначаны вінавальны склон; *-ma* азначае адмаўленне; *-sın* — паказнік загаднага ладу, *-lar* — афікс 3 асобы множнага ліку.

У турэцкай вылучаюць 5 склонаў (назоўны, давальны, вінавальны, зыходны і месны), родны склон часам разглядаюць у якасці шостага. Асноўныя формы дзеяслова: (вызначаны) прэзэнс, аорыст, (вызначаны) прэтэрыт, наратыў, дубітатыў, а таксама складаныя формы, вылучаюць таксама залежны стан і ўмоўнае і пажаданае трыванне. Даданыя сказы выражаюцца, як правіла, так званымі канвербамі.

Акрамя таго, у турэцкай існуе толькі нявызначаны артыкль bir і адсутнічае граматычная катэгорыя роду.

## Лексіка 
Прыклады запазычаных слоў з розных моў:
* з арабскай: fikir *(ідэя, думка)*, hediye *(падарунак)*, resim *(малюнак)*, alkol *(алкаголь)*, saat *(гадзіна)*
* з персідскай: pencere *(акно)*, şehir *(горад)*, hafta *(тыдзень)*
* з грэчаскай: liman *(порт)*, kutu *(скрынка)*
* з французскай: lüks *(раскоша)*, kuzen *(стрыечны брат)*, pantolon *(штаны)*, kuafür *(цырульнік)*, hoparlör *(гучнагаварыцель)*, kamyon *(грузавік)*
* з іншых моў: pikap *(прайгравальнік)*, şalter *(выключальнік)*, tişört *(футболка)*

## Турэцкая мова ў Беларусі 
Асманская турэцкая (разам з старажытнаяўрэйскай) была, мабыць, першай усходняй мовай, якая шырока ўвайшла ў культурны кантэкст Беларусі яшчэ ў сярэднявякоўі. Захавалася мноства двухмоўных кніг на старабеларускай і асманскай мовах. У Нацыянальным музеі Літоўскай Рэспублікі ў Вільні захоўваецца турэцка-беларускі размоўнік 1836 года, напісаны ў Слоніме Мустафой Шагідзевічам. Дзякуючы Сяргею Шупу і Галіне Александровіч-Мішкінене гэта размоўнік быў перавыдадзены ў 1995 годзе ў Нью-Ёрку пры падтрымцы Беларускага інстытута навукі і мастацтва.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Турэцка-рускі слоўнік і руска-турэцкі слоўнік на ruscasozluk.gen.tr 
* Навука турэцкай мовы 
* Руска-турэцкія ўрокі на Інтэрнэт-Паліглёце 
* руска-турэцкі размоўнік 


*
Катэгорыя:Мовы Азербайджана
Катэгорыя:Мовы Балгарыі
Катэгорыя:Мовы Босніі і Герцагавіны
Катэгорыя:Мовы Кіпра
Катэгорыя:Мовы Косава
Катэгорыя:Мовы Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Мовы Румыніі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы