Балгарыя

**Балга́рыя** (), **Рэспу́бліка Балга́рыя** (),  — дзяржава ў паўднёва-ўсходняй Еўропе на ўсходзе Балканскага паўвострава, на ўзбярэжжы Чорнага мора. Мяжуе з Румыніяй на поўначы, Сербіяй і Паўночнай Македоніяй на захадзе, Грэцыяй і Турцыяй на поўдні. Сталіца і найбуйнейшы горад — Сафія.

Плошча краіны складае 110&nbsp;996 км², насельніцтва — 6&nbsp;437&nbsp;360 чалавек (ацэнка на 2025 г.) Пасля заняпаду Другога Балгарскага царства ў 1396 годзе тэрыторыя краіны трапіла пад уладу Асманскай імперыі і заставалася ў яе складзе амаль пяць стагоддзяў. Вынікам Руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў стала аднаўленне балгарскай дзяржаўнасці ў выглядзе Княства Балгарыі, якое ў 1908 годзе абвясціла поўную незалежнасць.

У XX стагоддзі Балгарыя ўдзельнічала ў некалькіх войнах на Балканах і ў абедзвюх сусветных войнах выступала на баку Германіі. Пасля Другой сусветнай вайны ў краіне ўстанавіўся камуністычны рэжым, і Балгарыя стала часткай Усходняга блока. У 1989 годзе адбыліся палітычныя змены, што прывялі да распаду аднапартыйнай сістэмы і пераходу да дэмакратычнага кіравання і рыначнай эканомікі.

Сучасная палітычная сістэма краіны сфарміравалася пасля прыняцця канстытуцыі ў 1991 годзе. Балгарыя з’яўляецца унітарнай парламенцкай рэспублікай з выразнай цэнтральнай структурай кіравання. Краіна ўваходзіць у Еўрапейскі саюз (з 2007 года), НАТА (з 2004), Савет Еўропы (з 1992) і АБСЕ. З 1 студзеня 2026 года Балгарыя стала ўдзельніцай еўразоны. Краіна таксама некалькі разоў займала месца непастаяннага члена Савета бяспекі ААН.

## Фізіка-геаграфічная характарыстыка 
### Геаграфічнае становішча 
Балгарыя знаходзіцца ў Паўднёвай Еўропе на ўзбярэжжы Чорнага мора, ва ўсходняй частцы Балканскага паўвострава. На поўначы мяжуе з Румыніяй, на захадзе з Сербіяй і Паўночнай Македоніяй, а на поўдні з Грэцыяй і Турцыяй. Сталіцай краіны Сафія мае насельніцтва 1,1 млн чалавек. Іншыя буйныя гарады — Плоўдзіў, Варна, Бургас, Русэ, Стара-Загора, Плевен і Враца.

Агульная працягласць мяжы 1808 км, даўжыня ўзбярэжжа 379 км. Працягласць межаў з суседнімі краінамі: Румынія — 608 км, Грэцыя — 494 км, Сербія — 318 км, Турцыя — 240 км, Паўночная Македонія — 148 км.

### Рэльеф 
Каля 60 % плошчы Балгарыі займаюць горы і ўзвышшы, сярэдняя вышыня паверхні краіны складае каля 470 м над узроўнем мора.

Уздоўж паўночнай мяжы краіны цягнецца Ніжнедунайская нізіна, якая займае ўсю поўнач Балгарыі. У цэнтральнай частцы краіны знаходзіцца асноўны горны масіў Балгарыі — Балканскія горы. У паўднёва-заходняй Балгарыі, на мяжы з Грэцыяй знаходзяцца горы Радопы, Рыла і Пірын, тут жа знаходзіцца самы высокі пункт Балканскага паўвострава гара Мусала (2925 м). Паўднёва-ўсходнюю частку Балгарыі займае Горнафракійская нізіна, а на поўдзень ад яе, на мяжы з Турцыяй, невысокія горы Сакар і Странджа. Самымі высокімі пунктамі Балгарыі з’яўляюцца Мусала (2825 м), Віхрэн (2915 м) і Боцеў (2376 м).

### Клімат 
Клімат Балгарыі ўмераны, цёплы, кантынентальны, сухі, на ўзбярэжжы мора — субтрапічны, вільготны. У гарах існуе кліматычная пояснасць. Сярэдняя тэмпература паветра ў студзені складае ад −6&nbsp;°C у гарах, −3&nbsp;°C у цэнтральнай частцы краіны і да 2&nbsp;°C у паўднёвай частцы. У ліпені адпаведна ад 18&nbsp;°C, 23&nbsp;°C i 25&nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў ад 450 мм на поўначы да 1200 мм у гарах.

## Гісторыя 
Балгарская дзяржава, так званае Першае Балгарскае царства, паўстала ў 681 (з 1018 па 1186 — пад уладай Візантыі).

Другое Балгарскае царства існавала з 1187 па 1396 год.

У канцы XIV стагоддзя Балгарыя была заваявана Асманскай імперыяй. Вызваленая пасля паражэння Турцыі ў вайне з Расіяй 1877—1878.

З 1879 — княства на чале з нямецкім прынцам Аляксандрам, якога змяніў Фердынанд, з 1908 — незалежнае царства.

У 1912—1913 удзельнічала ў Балканскіх войнах, у выніку якіх атрымала тэрыторыі ў Македоніі і Фракіі, што раней належалі Асманскай імперыі, і выхад да Эгейскага мора.

У Першай сусветнай вайне выступіла на баку Германіі. Пацярпеўшы паражэнне, пазбавілася значнай часткі сваёй тэрыторыі і выхаду да Эгейскага мора.

Пасля перавароту 1923 года да ўлады прыйшоў фашысцкі ўрад.

У сакавіку 1941 года ўключаная ў Берлінскі пакт 1940, на яе тэрыторыю былі ўведзены нямецкія войскі. Балгарыя атрымала часткі тэрыторый Югаславіі і Грэцыі. У верасні 1944 урад цара Барыса III быў скінуты ў выніку ўварвання савецкай арміі; Балгарыя абвясціла вайну Германіі.

15 верасня 1946 абвешчаная Народная Рэспубліка Балгарыя, якая развівалася па сацыялістычным шляху.

У 1989 у Балгарыі пачаліся глыбокія эканамічныя і палітычныя рэформы.

З 15 лістапада 1990 краіна называецца Рэспублікай Балгарыя.

З 1 студзеня 2007 года Балгарыя ўваходзіць у Еўрасаюз.

## Дзяржаўны лад і палітыка 
Згодна з канстытуцыяй прынятай 12 ліпеня 1991 года Балгарыя з’яўляецца рэспублікай, кіраўніком якой з’яўляецца прэзідэнт, які выбіраецца разам з віцэ-прэзідэнтам, у прамых выбарах на пяцігадовы тэрмін. Кіраўніком ураду з’яўляецца прэм'ер-міністр, які назначаецца прэзідэнтам.

### Заканадаўчая ўлада 
.]]

Заканадаўчая ўлада прадстаўлена *Народным сходам* (*Народно събрание*), які складаецца з 240 дэпутатаў. Дэпутаты выбіраюцца на чатырохгадовы тэрмін.

## Адміністрацыйны падзел 
З 1999 года Балгарыя дзеліцца на 28 абласцей (*област*), якія, сваімі межамі супадаюць з 28 акругамі, што існавалі да 1987 года. З 1987 да 1999 года краіна была падзелена на дзесяць вялікіх абласцей.

Назва кожнай вобласці супадае з назвай яго сталіцы. Сафія з’яўляецца адначасова і сталіцай вобласці і асобным горадам.

Вобласці дзеляцца на драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі — раёны (*община*).

## Насельніцтва 
### Колькасць, рассяленне 
У канцы 2007 года, згодна са звесткамі *Нацыянальнага Статыстычнага Інстытута Балгарыі* колькасць насельніцтва склала 7 640 240 чалавек, у тым ліку 3 699 690 мужчын (48,4 %) і 3 940 550 жанчын (51,6 %). У 2006 годзе гарадское насельніцтва склада 5 403,2 тыс. чалавек ці 70,7 % агульнай колькасць насельніцтва, сельскае — 2 237 тыс. чалавек (29,3 %). З 1990 года колькасць насельніцтва Балгарыі скарацілася прыкладна на 1 млн чалавек як у выніку натуральнага скарачэння (з 1990 г. смяротнасць перавышае нараджальнасць), так і ў выніку міграцыі за межы краіны. Сярэдні ўзрост насельніцтва ў 2006 годзе склаў 41,4 года, павялічыўшыся ў параўнанні з 2000 годам на 1,5 года.

### Гарады 
### Мовы 
На балгарскай мове размаўляе 84,5 % насельніцтва, на турэцкай — 9,6 %, на цыганскай — 4,1 %.

### Рэлігійны склад 
Праваслаўнымі хрысціянамі з’яўляюцца 82,6 % насельніцтва, мусульманамі — 12,2 %, каталікамі — 0,6 %, пратэстантамі — 0,5 %.

## Эканоміка 
Эканамічныя рэформы 1989 года знялі цэнтральнае планаванне балгарскай эканомікі, дазволілі існуючым прамысловым прадпрыемствам займацца эканамічнай дзейнасцю самастойна, шмат з іх былі прыватызаваны.

Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі краіны застаюцца пшаніца і кукуруза, а так сама сланечнік, тытунь, бавоўна, памідоры, агуркі і перац. Значную частку сельскай гаспадаркі Балгарыі займае вырошчванне вінаграду для вытворчасці віна, а так сама садавінных дрэваў (яблыкаў, сліў і г.д.). Балгарыя з’яўляецца асноўным экспарцёрам ружавага алею. Жывёлагадоўля заснавана на гадаванні авечак, кароваў і свінняў. Увогуле жывёлагадоўля, разам з лесанарыхтоўкамі займаюць усё большае значэнне ў сельскай гаспадарцы Балгарыі. Акрамя гэтага развіццё атрымала і рыбалоўства. Акрамя актыўнай рыбнай лоўлі ў Чорным моры, балгарскі рыбны флот павялічвае сваю актыўнасць у Атлантычным акіяне і Міжземным моры.

Горная прамысловасць краіны канцэнтруецца ў асноўным вакол здабычы медзі і жалезнай руды, але акрамя гэтага існуюць невялікія радовішчы каменнага вугалю, нафты і прыроднага газу. Гідаэлектрастанцыі забяспечваюць каля 10 % энергетычных запатрабаванняў Балгарыі, 60 % электрычнасці атрымліваецца ад цеплавых электрастанцыяў, астатняя частка электрычнасці атрымліваецца на АЭС.

Значную ролю ў прамысловасці Балгарыі грае вытворчасць сталі, медзі, цынку, волава, а так сама машын і абсталявання, хімікаліяў і прадукцыі харчовай галіны прамысловасці.
Важнае месца займае і турызм, асабліва на ўзбярэжжы Чорнага мора.

Краіна мае добра развітую дарожную сетку, акрамя гэтага актыўна выкарыстоўваецца марскі і паветраны транспарт. Галоўнымі марскімі партамі з’яўляюцца Варна і Бургас.

## Вядомыя асобы 
* Анастас Стаянаў
* Барыс Хрыстаў
* Іван Цыбулка
* Яне Санданскі

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Travel in Bulgaria — падарожжа ў Балгарыю 
* Bulgarian Photo Album
* 
* Antarctic Place-names Commission of Bulgaria 
* Панорамная галерея Балгарыя 
* Балгарыя на беларускім Партале падарожжаў
* Старонка пра падарожжа ў Балгарыю 


Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза
Катэгорыя:Дзяржавы НАТА