Канвой PQ-17

**PQ-17** — арктычны канвой часоў Другой сусветнай вайны, сумна вядомы вялікімі стратамі. PQ-17 быў адпраўлены ў СССР 27 чэрвеня 1942 года са стратэгічнымі грузамі і ваеннай тэхнікай з ЗША, Канады і Вялікабрытаніі. У яго склад уваходзілі 35 грузавых суднаў. Прыкрыццё канвою ажыццяўлялася некалькімі групамі вайсковага суправаджэння караблёў саюзнікаў, а непасрэдна брытанскімі эсмінцамі, караблямі СПА, тральшчыкамі і ўзброенымі траўлерамі, якія знаходзіліся пад камандаваннем Джона Брума. Паблізу канвою знаходзілася таксама злучэнне брытанскіх і амерыканскіх крэйсераў. Далёкае прыкрыццё канвою ажыццяўляла злучэнне цяжкіх брытанскіх і амерыканскіх караблёў, у склад якога ўваходзілі авіяносец і два лінкары. Германскія ВМС правялі аперацыю «Ход канём» (), мэтай якой было знішчэнне канвою. Планавалася нанесці па канвоі PQ-17 сумесны ўдар сіламі надводных караблёў, падводных лодак і авіяцыі.

У выніку атрыманых разведданых 4 ліпеня 1942 года з Адміралцейства паступіў загад  : «Канвою рассеяцца!». Крэйсерская група атрымала загад адысці на захад з-за асцярогі атакі нямецкага злучэння на чале з лінкарам «Тырпіц», як высветлілася пазней, недакладнай. Судны паасобку прарываліся ў Архангельск пад суправаджэннем пакінутых караблёў канвою, якія ва ўмовах палярнага дня сталі лёгкай здабычай нямецкіх падлодак і авіяцыі. У выніку 22 транспарты і 2 дапаможныя судны са складу канвою былі патоплены.

## Перадгісторыя 
### Ленд-ліз і арктычныя канвоі 
На  29 верасня — 1 кастрычніка 1941 года СССР, Вялікабрытанія і ЗША дасягнулі пагаднення аб узаемных пастаўках. Самыя кароткія шляхі паставак у СССР праз Чорнае і Балтыйскае мора былі блакаваныя ворагам. Заставаліся толькі тры шляхі: паўночны, ціхаакіянскі і іранскі. Адносна бяспечным быў толькі ціхаакіянскі, аднак пераход па ім займаў 18-20 сутак, пасля чаго грузы па чыгунцы трэба было везці праз усю тэрыторыю СССР. Акрамя таго, пасля ўступлення ў вайну Японіі, дастаўкай грузаў па гэтым шляху маглі займацца толькі савецкія караблі, якія, нягледзячы на ​​нейтралітэт СССР, падвяргаліся нападам японцаў. Яшчэ даўжэйшым быў шлях праз Іран: караблі з Нью-Ёрка праз мыс Добрай Надзеі ішлі 75 сутак, затым грузы даводзілася везці па тэрыторыі Ірана і праз поўдзень СССР. Самым кароткім з даступных быў шлях з Вялікабрытаніі вакол акупаванай немцамі Нарвегіі, які складаў 1800—2000 міль, на пераадоленне якіх патрабавалася 10—14 сутак. Адказнасць за арганізацыю канвояў і іх непасрэднае ахоўванне на ўсім працягу маршруту з Ісландыі ў СССР і назад ускладалася на . Паміж брытанскім і савецкім Паўночным флотам былі падзелены зоны адказнасці, мяжа якіх праходзіла ў Баранцавым моры па мерыдыяне 20° усходняй даўгаты. У сваёй зоне адказнасці флот СССР павінен быў весці разведку базы арктычнага лёду, ажыццяўляць блакіраванне сваімі падводнымі лодкамі выхаду надводных караблёў, разведку аэрадромаў, пошук і знішчэнне падводных лодак праціўніка і забяспечваць сустрэчу канвою.

Лінія фронту праходзіла ў 40 км ад незамярзаючага порта ў Мурманску, а сам горад падвяргаўся  і абсталяванне порта было эвакуявана. Таму першыя пастаўкі ішлі ў порт Архангельск. 31 жніўня ў яго прыбыў першы канвой «Дэрвіш» (пазней ён атрымаў індэкс PQ-0) з шасці транспартаў. Магчымасці Архангельскага порта былі абмежаваныя, і з кастрычніка 1941 года былі праведзены маштабныя работы і будаўніцтва новых прычалаў, чыгуначных шляхоў і ўстаноўка кранаў. 11 кастрычніка ў Архангельск прыбыў першы караван PQ-1. 11 студзеня 1942 года ў Мурманск прыбыў першы саюзны канвой PQ-7.

Па паўночным маршруце з ліпеня па снежань 1941 года ў СССР былі дастаўлены 154 000 тон грузаў з агульнай колькасці 360 778 тон, што склала больш за 40 %. Першы час маршрут быў параўнальна бяспечным. З верасня па снежань 1941 года ў складзе 7 канвояў серыі PQ без страт былі праведзены 53 судны, якія даставілі 750 танкаў, 800 самалётаў, 2300 аўтамабіляў і больш за 100 000 тон іншых грузаў. Першым канвоем, якія падвергліся нападам падводных лодак, стаў PQ-7A. 2 студзеня 1942 года падводнай лодкай  быў патоплены брытанскі транспарт «Вазірыстан». Усе наступныя арктычныя канвоі падвяргаліся нападам нямецкіх падводных лодак і авіяцыі. Да лютага 1942 года ў складзе 12 канвояў былі праведзены 93 судны і адно страчана.

Узрослая актыўнасць брытанскага флота на поўначы не засталася незаўважанай у Германіі. Алею ў агонь падлілі і дыверсійныя рэйды брытанскіх караблёў да ўзбярэжжа Нарвегіі 26 і 27 снежня. Баючыся магчымай высадкі саюзнікаў у Нарвегіі, Гітлер заявіў:

Нямецкі флот павінен выкарыстаць усе свае сілы для абароны Нарвегіі.

Для гэтай мэты ў Нарвегію перакідваліся і цяжкія нямецкія караблі, якія да таго ж можна было выкарыстоўваць для атакі паўночных канвояў. 16 студзеня 1942 года ў Тронхейме кінуў якар лінкар «Тырпіц», аднатыпны са знакамітым . 21—23 лютага ў Тронхейм прыйшлі «кішэнны лінкар»  і цяжкі крэйсер , пераведзеныя з Балтыкі. Прысутнасць гэтых караблёў у Нарвегіі запатрабавала ад Адміралцейства прыкрыцця канвояў цяжкімі караблямі — лінкарамі і авіяносцамі. З-за пагрозы з боку нямецкай авіяцыі цяжкія караблі маглі знаходзіцца толькі ў далёкім ахоўванні на лініі Ісландыя — востраў Ян-Маен. Паводле прапановы англійскага адмірала Джона Тові было вырашана сумясціць па часе праводку канвою ў СССР са зваротным канвоем парожніх суднаў, каб забяспечыць прыкрыццё іх цяжкімі караблямі і ўзмацніць непасрэднае суправаджэнне. Першымі канвоямі, праведзенымі па такой схеме, сталі PQ-12 і QP-8.

Канвой PQ-12 выйшаў у мора 1 сакавіка 1942 года. У складзе сіл далёкага прыкрыцця знаходзіліся лінейныя караблі , , лінейны крэйсер  і авіяносец . 6 сакавіка на перахоп канвою выйшаў «Тырпіц». Бачнасць была дрэннай, таму нямецкія караблі не змаглі знайсці канвой. А 9 сакавіка 12 тарпеданосцаў з «Выкторыеса» выйшлі ў атаку на выяўлены «Тырпіц». Нямецкі адмірал Шнівінд, камандуючы нямецкімі надводнымі сіламі на Поўначы, планаваў атакаваць канвой на ўсход ад вострава Мядзведжы, паміж 20 і 30 градусамі ўсходняй даўгаты.

Схема кіравання была дастаткова складанай. Тактычнае кіраўніцтва злучэннем надводных караблёў даручалася Ота Шнівінду, які трымаў сцяг на «Тырпіцы». Падводнымі сіламі камандаваў адмірал Хуберт Шмундт, які знаходзіўся ў Нарвіку на борце камандна-штабнога карабля «Танга». Аператыўнае кіраўніцтва было ўскладзена на генерал-адмірала Карльса, які павінен быў ажыццяўляць кіраванне надводнымі і падводнымі сіламі са штаба ВМС групы «Поўнач», якая размяшчалася ў Кілі. Нямецкім ВПС было загадана весці разведку ў інтарэсах ВМС. ВПС ставілася задача па выяўленні канвою і цяжкіх караблёў прыкрыцця. Пасля выяўлення авіяцыя павінна была сачыць за іх перасоўваннямі, паведамляючы пра іх ВМС. ВПС таксама павінны былі ажыццяўляць знішчальнае прыкрыццё лінейных сіл нямецкага флоту і вывад іх на караблі ахоўвання канвою. Цяжкім надводным караблям адводзілася задача знішчэння ахоўвання канвою. Асноўнай задачай эсмінцаў было прыкрыццё сваіх лінейных сіл ад тарпедных нападаў эсмінцаў праціўніка. Пасля нейтралізацыі ахоўвання канвою авіяцыя і падводныя лодкі павінны былі заняцца знішчэннем транспартаў.

Нямецкія ВМС мелі ў Нарвегіі дзве групы цяжкіх караблёў. На якары ў Тронхейме стаялі лінкар «Тырпіц» і цяжкі крэйсер . Іх ахоўванне павінны былі скласці пяць эсмінцаў і два мінаносцы. Менш хуткаходныя «кішэнныя лінкары»  і «Адмірал Шэер» павінны былі выйсці з Нарвіка ў суправаджэнні пяці эсмінцаў. Пасля атрымання загаду аб пачатку аперацыі першая група павінна была выйсці з  ў Вестфіёрд. Другая група з Нарвіка павінна была выйсці ў . Пасля запраўкі з танкераў эсмінцы і астатнія караблі павінны былі чакаць загаду з Кіля. Атрымаўшы дадзеныя пра месцазнаходжанне канвою, караблям трэба было сустрэцца ў ста мілях на паўночны захад ад мыса Нордкап і рухацца на перахоп канвою на ўсход ад вострава Мядзведжы.

Да сярэдзіны чэрвеня ў мора выйшлі U-657, , , . 18 чэрвеня з Тронхейма выйшла U-457, а 23 чэрвеня  з Нарвіка і  з Бергена. Да сярэдзіны чэрвеня колькасць лодак арктычнай  была даведзена да дзесяці.

### Абстаноўка напярэдадні і план праводкі канвою PQ-17 
Да вясны 1942 года тэмп адпраўкі арктычных канвояў знізіўся. Надыходзячы палярны дзень дазваляў сілам  люфтвафэ кругласутачна наносіць удары па караблям. Аналізуючы цяжкасці з праводкай канвояў у сакавіку і красавіку, адмірал Тові перадаў у адміралцейства: «Калі канвоі павінны ісці па палітычных меркаваннях, трэба чакаць вельмі цяжкіх страт». Яго меркаванне падтрымаў і першы марскі лорд Дадлі Паўнд. Да канца красавіка ў партах ЗША і Вялікабрытаніі знаходзіліся 107 суднаў з грузамі, якія чакалі адпраўкі. Аднак пратакол аб пастаўках выразна агаворваў, што і калі павінна быць пастаўлена. Сталін патрабаваў ад Чэрчыля «прыняць усе неабходныя меры, каб забяспечыць прыбыццё названых грузаў у СССР на працягу мая, бо гэта выключна важна для нашага фронту». У гэтай абстаноўцы брытанскім прэм’ер-міністрам было прынята рашэнне аб працягу праводкі арктычных канвояў. У сваім звароце да Адміралцейства ён пісаў:

Не толькі прэм’ер Сталін, але і прэзідэнт Рузвельт будуць вельмі расчараваныя, калі мы спынім зараз адпраўку канвояў. Рускія вядуць цяжкія баі і чакаюць, што мы пойдзем на рызыку і, калі спатрэбіцца, панясём страты ў адпаведнасці з нашымі абавязацельствамі. Амерыканскія караблі чакаюць сваёй чаргі да адпраўкі. Усведамляючы вялікую і рэальную небяспеку, я асабіста лічу, што канвой (PQ-16) павінен выйсці ў мора 18 мая. Аперацыя будзе апраўданая, калі да месца прызначэння дойдзе хоць бы палова суднаў.

21 сакавіка ў склад ВПС Паўночнага флота быў уключаны 95-ты знішчальны авіяцыйны полк (ЗАП), які меў на ўзбраенні 2 эскадрыллі далёкіх знішчальнікаў . Яго асноўнай задачай было прыкрыццё канвояў на дыстанцыі да 200 км ад уваходу ў Кольскі заліў. Улічваючы сумны досвед «Эдзінбурга» і «Трынідада», крэйсеры, якія да гэтага ажыццяўляўлі СПА канвою, згодна інструкцый Адміралцейства пакінулі яго ў 250 мілях на паўднёвы захад ад (WSW) вострава Мядзведжы. Нягледзячы на ​​няспынныя масіраваныя паветраныя атакі з адначасовым ужываннем тарпеданосцаў і пікіруючых бамбардзіроўшчыкаў, канвой дайшоў да Мурманска і Архангельска, страціўшы толькі 7 суднаў, што было прызнана поспехам. Зваротны канвой прайшоў без страт. Гэта прывяло да таго, што PQ-17 стаў мэтай нямецкай аперацыі «Ход канём». У цэлым план праводкі гэтага канвою быў такім жа, як і для PQ-16. Вылучыць эскортны авіяносец не ўдалося. Блізкае прыкрыццё павінна было ажыццяўляцца эскортнымі сіламі пад камандаваннем камандара Брума. Крэйсерскае злучэнне, якое складалася з чатырох крэйсераў, павінна было ажыццяўляць прыкрыццё канвою ад надводных сіл праціўніка на захад ад вострава Мядзведжы, да 25° у. д. Яму ў любым выпадку забаранялася ўступаць у бой з злучэннем, у складзе якога будзе «Тырпіц». Задачу нейтралізацыі «Тырпіца» павінна была вырашыць група далёкага прыкрыцця ў складзе авіяносца і двух лінкараў. На ўсход ад вострава Мядзведжы абарону ад надводных караблёў маглі забяспечыць толькі падводныя лодкі. Дзве з іх павінны былі ісці з канвоем, а астатнія адзінаццаць былі папярэдне разгорнутыя на шляху магчымага руху нямецкіх караблёў.

З мэтай дэзарыентацыі праціўніка быў запланаваны выхад у мора фальшывага канвою — злучэння «X» (.

Увесну і ўлетку 1942 года аднавілася проціборства люфтвафэ і савецкай авіяцыі над Кольскім паўвостравам. Германія нарошчвала сваю авіяцыйную групоўку. На працягу вясны 1942 года колькасць баявых самалётаў узрасла амаль у два разы. У маі — чэрвені 1942 года люфтвафэ фактычна захапілі панаванне ў паветры і падвяргалі пастаянным налётам Мурманск, у выніку якіх горад, у якім было шмат драўляных пабудоў, згарэў, а порт быў разбураны і фактычна не мог прымаць караблі.

## Канвой PQ-17 
### Сілы бакоў 
#### Саюзнікі 
**Склад канвою**

Канвой складаўся з 35 транспартаў, уключаючы 22 амерыканскія, 8 брытанскіх, 2 панамскія, 1 галандскі і 2 савецкія (танкеры «Данбас» і «Азербайджан»). З канвоем ішлі тры брытанскія выратавальныя судны (пераабсталяваныя пасажырскія судны) «Зафаран», «Замалек», «Рэтлін» і эскадраны танкер для запраўкі эскортных караблёў (першапачаткова гэта быў RFA «Grey Ranger», але з-за яго пашкоджання ён быў заменены на RFA «Aldersdale» з злучэння «Q»). У некаторых крыніцах згадваецца, што з канвоем быў запланаваны выхад 36-га транспарту «Вэст Готамска», але з Рэйк’явіка ён не выходзіў, па ўсёй бачнасці, з-за праблем з рухавіком.

З Ісландыі разам з PQ-17 выйшла злучэнне «Q», якое павінна было ў раёне вострава Ян-Маен адлучыцца і чакаць зваротны канвой QP-13. У яго склад уваходзілі эсмінец HMS «Douglas» (D 90) і эскадраны танкер RFA «Aldersdale».

Усе судны канвою былі абсталяваны . На палубах суднаў для абароны ўсталёўваліся зенітныя гарматы, абслугоўваннем якіх займаліся спецыяльныя ваенныя каманды. У агульнай складанасці на судах былі ўсталяваныя 33 гарматы калібрам ад 40 да 102-мм, 33 20-мм аўтаматы  і больш 207 розных кулямётаў.

Для блакіравання выхаду ў мора германскіх надводных караблёў уздоўж узбярэжжа Паўночнай Нарвегіі былі разгорнутыя дзве заслоны з падводных лодак. Бліжэй да берага ля выхадаў з фіёрдаў размяшчаліся пазіцыі чатырох савецкіх падводных лодак, далей размяшчаліся яшчэ дзевяць падводных лодак — восем брытанскіх і адна французская. 5 ліпеня да іх далучыліся брытанскія падлодкі P-614 і P-615 са складу канвою PQ-17, а 6 ліпеня савецкая .

#### Нямецкія сілы 
У зоне праходжання канвою PQ-17 дзейнічала «ваўчыная зграя» падводных лодак пад кодавай назвай «Eisteufel» («Ледзяны чорт»). З 7 па 29 чэрвеня ў Арктыцы дзейнічалі 11 субмарын. Судны канвою PQ-17 пачалі выхад з Хвальфіёрда ў 16:00 GMT 27 чэрвеня 1942 года. Канвой на гэты момант складаўся з 35 гандлёвых, 3 выратавальных суднаў і 1 эскадранага танкера, у суправаджэнні часовых сіл ахоўвання — 3. Адно з суднаў («Эмпайр Тайд») было абсталявана катапультай з самалётам «Харыкейн», які мог выкарыстоўвацца толькі аднаразова. З канвоем выйшла і злучэнне «Q» у складзе яшчэ аднаго танкера «Олдэрсдэйл» і састарэлага эсмінца «Дуглас» ().

У 05:00 29 чэрвеня канвой, знаходзячыся ў густым тумане (бачнасць да 50 метраў), увайшоў у зону цяжкіх плаваючых льдоў. Чатыры судны атрымалі пашкоджанні. Амерыканскі транспарт «Эксфард», паведаміўшы аб пашкоджанні, атрымаў дазвол вярнуцца. Танкер «Грэй Рэйнджар» атрымаў вялікую прабоіну ў насавой частцы і не мог развіць ход больш 8 вузлоў. Было прынята рашэнне замяніць «Грэй Рэйнджар» танкерам «Олдэрсдэйл» так, каб «Грэй Рэйнджар» заняў месца «Олдэрсдэйла» у складзе злучэння «Q», які чакаў ля вострава Ян-Маен канвой QP-13 выйшлі з Ісландыі ў суправаджэнні карвета HMS Dianella (K07), а ў 13:30, заправіўшыся з танкера ў , у мора выйшлі караблі блізкага ахоўвання Брума.

Пасля выхаду ў мора сіл ахоўвання адбылася тэлефонная размова паміж адміралам Тові і першым марскім лордам Паўндам. Паводле ўспамінаў Тові, менавіта ў гэтай размове Паўнд упершыню згадаў пра магчымасць разгрупавання канвою ў выпадку атакі «Тырпіца». Падобная тактыка ўжывалася брытанскім флотам раней, напрыклад, 5 лістапада 1940 года падчас нападу нямецкім рэйдэрам «Адмірал Шэер» атлантычны канвой . Тады коштам уласнай гібелі   дазволіў выратавацца 32 з 37 суднаў канвою, якія рассяродзіліся.

У 17:00, пасля тэлефоннай размовы з Паўндам, злучэнне Тові выйшла са  на Аркнейскіх астравах. У склад злучэння ўваходзілі лінейныя караблі «Дзюк оф Ёрк» і «Вашынгтон», авіяносец «Вікторыес», два крэйсеры і восем эскадраных мінаносцаў. Маршрут караблёў быў падабраны такім чынам, каб яны маглі ажыццяўляць як ахоўванне PQ-17, так і імітаваць сілы прыкрыцця фальшывага канвою.

1 ліпеня ў 02:00 з Сейдзіс-фіёрда ў мора выйшла крэйсерскае злучэнне () пад камандаваннем Гамільтана. У яго склад уваходзілі брытанскія крэйсеры «Лондан» і «Нарфолк», амерыканскія крэйсеры «Тускалуза» і «Уічыта», а таксама эсмінцы «Уэйнрайт», «Самалі» і «Роўэн». Канвой-прыманка дасягнуў 1° усходняй даўгаты. З гэтага моманту канвой знаходзіўся пад практычна няспынным наглядам самалётаў, а ў далейшым і падводных лодак, першая з якіх заўважыла судны бліжэй да вечара. Яна была адагнаная глыбіннымі бомбамі з караблёў ахоўвання, але пазней дала радыёграму пра месцазнаходжанне канвою. Гэтая радыёграма першай дайшла да штаба ВМС у Кілі (паведамленне з самалёта-разведчыка было атрымана з затрымкай на 10 гадзін). Надвор’е і караблі ахоўвання перашкаджалі лодкам атакаваць, таму ім даводзілася сачыць за канвоем у чаканні лепшай магчымасці.

У другой палове 1 ліпеня нямецкі самалёт-разведчык Fw-200 выявіў лінейныя сілы Тові. Гэтая інфармацыя дазволіла 2 ліпеня нямецкаму камандаванню зрабіць выснову пра тое, што англічане прытрымліваюцца стандартнай тактыкі — праводка прамога і зваротнага канвою адначасова з далёкім прыкрыццём з цяжкіх караблёў. Паколькі ўсё ішло згодна з планам, было прынята рашэнне аб пачатку першага этапу аперацыі «Ход канём».

2 ліпеня надвор’е не спрыяла паветраным нападам. Туман вымусіў немцаў паберагчы асноўныя сілы 5-га паветранага флоту і прымяніць паплаўковыя гідрасамалёты-тарпеданосцы . Сем самалётаў эскадрыллі 1./406 атакавалі канвой увечары 2 ліпеня. Аднак моцны зенітны агонь рассеяў самалёты эскадрыллі. Самалёт камандзіра эскадрыллі капітана Ватэра быў збіты, але экіпаж быў выратаваны самалётам фельдфебеля Арабіна, які пад абстрэлам караблёў эскорту змог сесці на ваду і ўзляцець са сваім камандзірам-30 мілях на поўнач ад канвою. Амаль увесь дзень канвой і крэйсерская група ішлі ў густым тумане. Нягледзячы на тое, што над канвоем пастаянна віселі разведчыкі , нападаў авіяцыі не было. Падводныя лодкі перыядычна спрабавалі выйсці ў атаку, але іх паспяхова адганялі караблі ахоўвання. Паколькі лядовая абстаноўка дазваляла, канвой прайшоў прыблізна ў 50 мілях на поўнач ад вострава Мядзведжы, стаўшы першым канвоем PQ, які прайшоў на поўнач ад яго. Але, ведаючы паводле разведдадзеных, што выхад нямецкіх караблёў з гавані планаваўся прыблізна за 36 гадзін да атакі, Адміралцейства лічыла, што пакуль непасрэднай пагрозы атакі канвою нямецкімі надводнымі караблямі няма.

#### Падзеі 4 ліпеня 
4 ліпеня амерыканцы адзначалі Дзень незалежнасці і з пачаткам новага дня сталі атрымліваць віншаванні з іншых караблёў і суднаў канвою. Да раніцы туман пачаў рассейвацца. У 04:52 GMT+2 (02:52 паводле Грынвіча) скрозь разрыў у аблоках праскочыў адзіночны He-115 і тарпедаваў амерыканскі транспарт «Крыстафер Ньюпарт». Судна страціла ход і 47 чалавек яго каманды былі зняты «Замалекам», а Брум загадаў падводнай лодцы Р-614 дабіць судна. Тарпеда Р-614 не прычыніла вялікай шкоды транспарту, спробы «Дыянэлы» затапіць яго таксама не ўвянчаліся поспехам. Судна было кінута ў дрэйф і, пазней, у 08:23, патопленае нямецкай падлодкай U-457.

Неўзабаве туман канчаткова разышоўся. Да поўдня канвой падабраўся да 25-га мерыдыяна ўсходняй даўгаты — месца, дзе яго павінна было пакінуць крэйсерскае злучэнне. У 00:30 Гамільтан атрымаў ад Адміралцейства дазвол ісці з канвоем далей на ўсход і сыходзіць, калі той палічыць патрэбным. Гамільтан, нягледзячы на ​​пярэчанні адмірала Тові, радыраваў, што будзе з канвоем да высвятлення сітуацыі, але не пазней чым да 14:00 5 ліпеня. Незадоўга да 17:00 у атаку на канвой паспрабавалі выйсці гідрасамалёты He-115 406-й эскадрыллі. Але іх спробы наблізіцца да канвою на дыстанцыю скіду тарпед паспяхова перарываліся зенітным агнём караблёў ахоўвання пачалася атака 25 тарпеданосцаў He-111 26-й эскадрыллі. Яны заходзілі ў атаку з двух кірункаў — правых  і насавога вуглоў,  адзін аднаму, а яго эфектыўны агонь прымусіў тарпеданосцаў заўчасна скінуць тарпеды і рассеяцца. Эсмінцам быў збіты самалёт лідара гэтай атакі, лейтэнанта Георга Каумеера. Танкер «Азербайджан» змог аднавіць ход і праз гадзіну пасля пачатку атакі дагнаў канвой. Нягледзячы на ​​страту яшчэ двух караблёў, канвой адбіў масіраваную атаку тарпеданосцаў і захаваў лад. Аптымізм маракоў канвою добра ілюструе фраза, запісаная ў сваім дзённіку камандзірам эскорту Брумам:
Маё ўражанне ад рашучасці, выражанай канвоем і эскортам, такое, што калі не скончацца боепрыпасы, PQ-17 можа прайсці куды заўгодна.

У 21:00 крэйсерская група знаходзілася ў 5 мілях наперадзе канвою. А на працягу наступнай паўгадзіны з Адміралцейства прыйшлі тры радыёграмы, якія вырашылі лёс канвою.
* 21:11 Крэйсерскаму злучэнню адысці на захад поўным ходам.
* 21:23 З прычыны пагрозы надводных караблёў канвою рассяродзіцца і ісці ў рускія парты.
* 21:36 Згодна з маёй ад 21:23 канвою рассеяцца.

Адпраўцы гэтых радыёграм папярэднічала пасяджэнне ў Адміралітэце пад старшынствам першага марскога лорда Дадлі Паўнда. Раннім вечарам былі атрыманы разведдадзеныя аб тым, што цяжкія нямецкія караблі сканцэнтраваны ў Альта-фіёрдзе. Адміралцейства вырашыла, што напад «Тырпіца» на канвой запланаваны прыблізна на 02:00 5 ліпеня. Нягледзячы на ​​адсутнасць інфармацыі аб выхадзе нямецкіх караблёў з Альта-фіёрда, лордам Паўндам было прынята практычна аднаасобнае рашэнне (яго падтрымаў толькі намеснік начальніка марскога штаба адмірал Мур) аб рассейванні канвою.

Перадача радыёграм у такой паслядоўнасці і з такімі фармулёўкамі прывяла да таго, што Гамільтан і Брум прыйшлі да высновы, што нямецкія караблі на падыходзе да канвою. Таму, калі Брум прапанаваў Гамільтану далучыць эсмінцы эскорту да крэйсерскага злучэння, той пагадзіўся. Брум асабіста перадаў загад Адміралцейства аб разгрупаванні канвою здзіўленаму камодару канвою Даўдзінгу, які знаходзіўся на «Рывер Афтане». А затым выдаў загад караблям і судам, якія засталіся:

Канвою рассеяцца і ісці ў рускія парты. Эскортным караблям, акрамя эсмінцаў, самастойна ісці ў Архангельск.

Падводныя лодкі атрымалі загад дзейнічаць самастойна. Пасля сыходу Брума старэйшым афіцэрам сіл ахоўвання станавіўся камандзір «Пазарыкі» капітан 1 рангу Джэк Джонсі. Крэйсеры і эсмінцы развярнуліся і на поўным хаду прайшлі ўздоўж суднаў канвою на захад. Гэта дзеянне зрабіла дэмаралізуючае ўздзеянне на экіпажы суднаў. Маракі транспартаў адчулі сябе кінутымі на волю лёсу. Да таго ж «Нарфолку» прыйшлося кінуць толькі што ўзляцелы для разведкі «», таму што яго не ўдалося адклікаць назад. Пазней гэты самалёт вярнуўся з разведкі, сеў на ваду і быў узяты на буксір «Паламарэсам».

У сваіх успамінах Брум згадвае, што ў тыя дні загад «дзейнічаць самастойна» азначаў «дзейнічаць асобна ад „Кепела“». Яшчэ адзін карабель СПА «Паламарэс» запытаў дазвол сфарміраваць малы канвой з сямі суднаў і пяці караблёў ахоўвання, якія ішлі на поўнач. Але, атрымаўшы адмову ад старэйшага афіцэра, далучыў да сябе корветы «Лотус» і «Ла Малуін» і сышоў на паўночны ўсход да абзы пакавых ільдоў. Бліжэй да раніцы 5 ліпеня да іх далучылася выратавальнае судна «Рэтлін».

Капітан траўлера «Айршыр» палічыў шлях да Архангельска занадта небяспечным, таму далучыўшы да сябе транспарты «Айранклэд» і «Трубэдуэ», рушыў на паўночны захад, да вострава Надзеі. Раніцай 5 ліпеня да гэтай групы далучылася амерыканскае судна «Сільвер Сод». Караблі і судны разыходзіліся ў розныя напрамкі — на поўнач, усход і поўдзень, ідучы як паасобку, так і групамі па некалькі суднаў

#### Падзеі 5 ліпеня 
5 ліпеня нямецкія падлодкі і авіяцыя заняліся пошукам і знішчэннем суднаў канвою PQ-17, якія засталіся без аховы. Першай ахвярай стаў «Эмпайр Байран». Яго ў падводным становішчы дагнала U-703 капітан-лейтэнанта Байлфельда. У 07:15 GMT+1 Байлфельд абраў пазіцыю для атакі і выпусціў па англійскаму транспарту дзве тарпеды, якія не патрапілі ў цэль. Выпушчаныя крыху пазней яшчэ дзве тарпеды таксама не дасягнулі мэты. У «Эмпайр Байран» трапіла толькі пятая тарпеда, выпушчаная ў 08:27. На двух шлюпках змаглі выратавацца 42 чалавекі, 18 загінулі. U-88 капітан-лейтэнанта Бомана дагнала «Карлтан». У 10:15 GMT+2 дзве тарпеды патрапілі ў судна. Маракі змаглі выратавацца на адзінай ацалелай шлюпцы і выратавальных плытах.

У 09:00 для нямецкіх караблёў у Альта-фіёрдзе была абвешчаная чатырохгадзінная гатоўнасць да выхаду. 1-я і 2-я баявыя групы зняліся з якара каля 11:00. Нямецкі штаб бярог свае караблі, таму Шнівінд атрымаў ад Карльса загад дзейнічаць з максімальнай асцярожнасцю:
Кароткачасовыя хуткаплынныя дзеянні з частковым поспехам важней, чым татальная перамога, дасягнутая на працягу доўгага часу. Неадкладна данясіце, калі караблі будуць выяўленыя авіяцыяй праціўніка. Калі абстаноўка сумніўная — без ваганняў спыняйце аперацыю. Ні ў якім разе не дапускайце поспеху праціўніка ў дзеяннях супраць нашых караблёў.

Да 15:00 нямецкія караблі выйшлі з шхер у адкрытае мора. Да гэтага часу да нападаў супраць раззасяроджаных суднаў PQ-17 падключыліся бамбардзіроўшчыкі 30-й бамбардзіровачнай эскадры. Першую палову дня на аэрадромах стаяў туман. Да абеду ён разышоўся, і ўсю другую палову дня бамбардзіроўшчыкі займаліся паляваннем на судны канвою U-456 выпусціла дзве тарпеды і паталіла «Хонаму». Усплываючы для допыту маракоў на плытах, лодка выявіла, што побач з ёй усплылі U-334 і U-88, якія таксама палявалі за амерыканскім суднам.

«Фэйрфілд Сіці» і «Дэніэл Морган», якія рухаліся разам, каля 14:00 паспрабавалі схавацца ў паласе туману, але за некалькі хвілін да ўваходу ў яе былі выяўленыя Bv-138. «Дэніэл Морган», узброены 76-мм зеніткай, некалькі гадзін паспяхова адбіваў атакі. Аднак бліжэй да вечара Ju-88 здолелі пашкодзіць судна. Падводная лодка U-88, якая назірала за амерыканскім суднам, скарыстаўшыся гэтым, дабіла яго, выпусціўшы ў 22:52 GMT+2 дзве тарпеды. На шчасце для маракоў, яны неўзабаве былі падабраныя савецкім танкерам «Данбас». Падобная ж гісторыя адбылася і з «Алькоа Рэйнджар», які быў пакінуты камандай, калі над суднам завіс разведвальны «Фоке-Вульф». Каманда вярнулася на транспарт толькі пасля таго, як разведчык паляцеў. Караблі ішлі ў межах бачнасці адзін аднаго, а на паўднёвы ўсход ад іх ішоў «Замалек». Каля 17:30 бомбамі быў пашкоджаны «Олдэрсдэйл». Маленькі канвой у складзе «Замалека» і «Оўшэн Фрыдама» пад аховай «Паламарэса», «Брытамарта» і «Хэлсіёна» працягнуў шлях на ўсход. А пазней да іх далучыўся «Саламандэр», які зняў з «Олдэрсдэйла» экіпаж. «Вашынгтон» гарэў, «Болтан Касл» хутка пайшоў на дно, а «Паўлюс Потэр» выглядаў цэлым. Шлюпкі з «Болтан Касла» пайшлі да савецкага берага, які знаходзіўся ў 400 мілях на паўднёвы ўсход. Шлюпкі з «Вашынгтона» і «Паўлюс Потэра» не пабаяліся нізкіх тэмператур вады і пайшлі на ўсход да больш блізкай Новай Зямлі.

Каля 17:00 група Ju-88 атакавала «Панкрафт», які ішоў у ледзяной мешаніне. Судна загарэлася і было пакінута экіпажам, так як у адным з яго трумаў быў груз выбухоўкі. Судна гарэла ўвесь наступны дзень і ўзляцела на паветра раніцай 7 ліпеня. Крыху пазней U-334 была памылкова атакаваная нямецкім самалётам. Пашкоджаная лодка ўвечары 5 ліпеня вымушана была перапыніць аперацыю і ў суправаджэнні U-456 вярнулася ў Нарвегію.

 з «Панкрафта» быў прыняты на караблях групы «Пазарыкі». Незадоўга да гэтага было атрымана паведамленне Адміралцейства аб тым, што нямецкія караблі выяўленыя і ідуць на перахоп канвою. Капітан «Пазарыкі» палічыў затрымку караблёў для правядзення выратавальнай аперацыі занадта рызыкоўнай. Капітан «Лотуса» палічыў, што задачай яго карабля з’яўляецца ахова суднаў канвою, а не добра ўзброенага карабля СПА, таму развярнуўся і адправіўся на дапамогу. Карвет знайшоў шлюпкі з «Панкрафта» каля 20:00 і, зняўшы з іх усіх людзей, накіраваўся на злучэнне з групай «Пазарыкі» ў раён праліва Матачкін Шар на Новай Зямлі.

Судна камодара канвою Даўдзінга «Рывер Афтан» ішло на паўночны ўсход, пакуль не дасягнула абзы льдоў. Потым яно рушыла на ўсход, у бок Новай Зямлі. Дайсці да яе яму не ўдалося. З 21:02 па 22:22 GMT+1 U-703 выпусціла па «Рывер Афтану» тры тарпеды, пусціўшы яго на дно

Каля 16:00 GMT+2 на гарызонце групу нямецкіх караблёў выявіла  капітана 3-га рангу . Нямецкая эскадра ішла прама на К-21. Але ў 16:30 караблі змянілі курс, і К-21 давялося выкарыстоўваць кармавыя апараты. У 17:01 GMT+2 лодка выйшла на пазіцыю для атакі і выпусціла па «Тырпіцу» 4 тарпеды, пасля чаго пачала адрыў ад эскадры на глыбіні 30 метраў. У 17:04 GMT+2 падводнікі пачулі два выбухі. Пасля ўсплывання караблі выяўленыя не былі. Лунін перадаў паведамленне аб выяўленні нямецкай эскадры і двух трапленнях у «Тырпіц». У 19:16 нямецкая эскадра была выяўленая савецкім разведвальным самалётам . І, нарэшце, каля 20:30 іх выявіла англійская падводная лодка. Паведамленні пра выяўленне выхаду нямецкай эскадры былі перахопленыя нямецкай службай радыёперахопу. Паводле вынікаў паведамленняў падлодак і авіяцыі стала зразумела, што рассейванне канвою ўжо адбылося. З-за ранняга выяўлення выхаду «Тырпіца» далейшы пераслед суднаў канвою нямецкае камандаванне палічыла занадта рызыкоўным, так як стаў магчымым пачатак палявання на эскадру «Тырпіца» з ужываннем англійскай палубнай авіяцыі і наступным прыцягненнем лінейных сіл. У 21:30, пасля атрымання загаду аб спыненні аперацыі, германскія караблі разгарнуліся на зваротны курс і накіраваліся на свае  ў Нарвегіі.

У 11:00 група караблёў, якая складалася з «Паламарэса», тральшчыкаў «Брытамарт», «Хэлсіён», «Саламандэр» і выратавальнага судна «Замалек», убачыла бераг Новай Зямлі. На невялікай адлегласці ззаду гэтай групы ішоў «Оўшэн Фрыдам». Да 14:30 гэтая група ўвайшла ў праліў Матачкін Шар і стала на якары. З дапамогай падабранага два дні таму «Валруса» правялі разведку і ўсталявалі, што выхад у Карскае мора закрыты лёдам. Таму застаўся толькі адзін шлях — на поўдзень па Баранцавым моры. Каля 18:20 адзіночны Ju-88 спікіраваў на «Пан Атлантык», які ішоў на поўдзень. Судна атрымала два трапленні, адно з іх у трум з кардытам. Пачуўся выбух, і ў судна адарвала нос. Транспарт пайшоў на дно на працягу некалькіх хвілін, а з ім 26 чалавек з яго экіпажа. Усё гэта здарылася да вялізнага незадавальнення капітанаў U-88 і U-703, якія ўвесь дзень пераследвалі судна, спрабуючы выйсці ў атаку.

U-255 ішла на поўнач уздоўж Новай Зямлі, калі выявіла «Белінгем». Падлодка выпусціла дзве тарпеды па «Белінгему», але, на прыкрасць Рэйнхарта Рэхе, адна з тарпед прайшла міма, а другая трапіла ў борт, але не ўзарвалася. Судна схавалася за гарызонтам. Крыху пазней, каля 09:30 U-255 знайшла «Алькоа Рэйнджар». Адной тарпеды хапіла, каб спыніць судна. У Рэхе засталося толькі тры тарпеды, таму ён вырашыў паберагчы іх і дабіў транспарт артылерыйскім агнём.

Каля 15:30 U-457 выявіла кінуты экіпажам «Олдэрсдэйл» і дабіла яго. Прыблізна праз 10 хвілін U-355 выпусціла па «Хартлберы» пятую тарпеду. Судна разламалася напалову і хутка затанула.

ВПС Паўночнага флота спрабавалі ажыццявіць прыкрыццё суднаў канвою сіламі далёкіх знішчальнікаў Пе-3 95-га знішчальнага палка (ЗАП). У пачатку ліпеня полк перабазаваўся на палявую пляцоўку. 6 ліпеня з першага вылету па разведцы надвор’я не вярнулася машына капітана Н. Ф. Кірыкава. Наступныя тры дні вылетам Пе-3 замінала дрэннае надвор’е і яны змаглі аказаць дапамогу судам канвою толькі раніцай 10 ліпеня.

Раніцай 7 ліпеня ў Архангельск прыбыў карвет «Дыянэла». Пасля папаўнення запасаў паліва ён выйшаў назад у мора 8 ліпеня для пошуку выратавальных шлюпак з патопленых суднаў.

Яшчэ ў другой палове 7 ліпеня пасля страты «Эмпайр Тайд» U-255 выявіла яшчэ адзін транспарт, які ішоў на поўдзень, і пачала пераслед. Да ночы 8 ліпені яна дагнала судна, якім аказалася «Алапана». Адзіная выпушчаная тарпеда патрапіла ў яе каля 1:05. Ва ўмовах дрэннай бачнасці «Уінстан Сэйлем» сеў на мель паўднёва-ўсход ад мыса Паўночны Гусіны Нос.

8 ліпеня ў 02:30 разведвальны Fw-200 выявіў «Белінгем» і «Рэтлін», якія шлі на поўдзень прыблізна ў 160 кіламетрах ад Каніна Носа. Далей адбылася даволі неардынарная падзея. Разведчык, замест таго, каб выклікаць бамбардзіроўшчыікі, знізіўся і на брыючым палёце стаў абстрэльваць «Белінгем». Зенітным агнём самалёт быў збіты і зваліўся ў мора. З «Рэтліна» спусцілі на ваду катэр, але самалёт затануў да таго, як з яго змог выбрацца хаця б хто-небудзь з экіпажа.

Канвой, які выйшаў з Матачкіна Шара, рухаўся на поўдзень уздоўж Новай Зямлі. Па шляху руху ім сустракаліся шлюпкі з патопленых раней суднаў. Былі падабраныя маракі з «Джона Уайтэрспуна» і «Пан Атлантыка». Вечарам 8 ліпеня канвой з 16 караблёў трапіў ля паўднёвага ўскрайку Новай Зямлі ў цяжкія льды. У тумане караблі страцілі адзін аднаго. Ім прыйшлося разгортвацца і ісці на захад уздоўж абзы льдоў. Да раніцы 9 ліпеня караблі апынуліся разбітыя на дзве групы. У першую ўвайшлі «Хузіер», «Эль Капітан» і «Замалек» пад аховай караблёў СПА «Пазарыка» і «Паламарэс», вартавік «Ла Малуін», «Попі», «Лотус» і траўлера «Лорд Осцін». Група, якая адстала ад іх прыблізна на 40 міль, складалася з «Оўшэн Фрыдама» і «Сэмюэля Чэйза» пад аховай трох тральшчыкаў і траўлераў «Лорд Мідлтан» і «Ноферн Гем». Вечарам 9 ліпеня першая група выйшла з туману. У 20:15 яна была выяўленая Bv-138, які навёў на яе бамбардзіроўшчыкі 30-й эскадры. У 22:00 канвой знаходзіўся ў 60 мілях ад мацерыка. Атакі Ju-88 другой і трэцяй груп 30-й эскадры пачаліся незадоўга да поўначы. Атакі ішлі хваля за хваляй з розных напрамкаў. У 03:00 10 ліпеня ў выніку пашкоджанняў ходу пазбавіўся «Замалек», але, на яго шчасце, атакі самалётаў спыніліся. Канвой сышоў наперад, але неўзабаве механікам судна ўдалося ліквідаваць усе паломкі і працягнуць шлях. У 05:45 прыйшла чарга «Эль Капітана». Бомбы, скінутыя адзінкавым «юнкерсам», разарваліся ў некалькіх метрах ад левага борта, і гэтага аказалася дастаткова, каб судна страціла ход. Экіпаж быў падабраны «Лордам Осцінам», а кінутае судна праз некалькі гадзін дабіла U-251. Атакі самалётаў спыніліся. Крыху пазней канвой дагнаў «Замалек». Падчас нападаў камодар канвою Даўдзінг спрабаваў выклікаць для прыкрыцця савецкія знішчальнікі, але беспаспяхова.

11 ліпеня нямецкія падводныя лодкі пачалі вяртацца на свае базы. 13 ліпеня пры вяртанні на базу U-255 выявіла дрэйфуючы «Паўлюс Потэр». Абследаваўшы яго, Рэхе выпусціў па ім апошнюю тарпеду, і праз дзве хвіліны судна затанула. Гэта быў апошні патанулы транспарт з складу PQ-17. 15 ліпеня на базу вярнуліся U-251, U-255, U-376 і U-703. Апошняй 16 ліпеня на базу вярнулася U-457. Яшчэ 12 ліпеня самалёты-разведчыкі абследавалі зону пошуку канвою PQ-17, не знайшоўшы ніводнага самалёта. Нямецкім камандаваннем было заяўлена аб поўным знішчэнні канвою. Сувязь паміж Матачкіным Шарам, «Эмпайр Тайд» і «Уінстанам Сэйлемам», які знаходзіўся ў заліве Молер і сядзеў на мялі, падтрымлівалася з дапамогай «Каталіны» капітана І. П. Мазурука. Да берагоў Новай Зямлі прыставалі шлюпкі з патопленых суднаў. «Айршыр» падабраў недалёка ад уваходу ў Матачкін Шар тры шлюпкі з «Фэйрфілд Сіці». Да «Уінстана Сэйлема» выйшлі шлюпкі з «Алапаны» і «Хартлберы». Савецкае гідраграфічнае судна «Мурманец» даставіла на «Эмпайр Тайд» падабраных на беразе Новай Зямлі маракоў з «Вашынгтона» і «Паўлюс Потэра». Апошнім у Матачкін Шар у суправаджэнні мінзага «Мурман» прыйшоў танкер «Азербайджан», які хаваўся з 7 ліпеня ў бухце Савецкая Гавань.

16 ліпеня ў Архангельск з пошуку вярнулася «Дыянэла» з 61 мараком з «Эмпайр Байрана» на борце. У ноч з 16 на 17 ліпеня камандор канвою выйшаў на борце «Попі» ў суправаджэнні «Лотуса» і «Ла Малуіна». Яны прыбылі ў Матачкін Шар 20 ліпеня. Каля 02:00 21 ліпеня тры карветы разам з «Айршырам» і савецкім траўлерам вывелі з праліва «Айранклэд», «Трубэдуэ», «Сільвер Сод» і «Бенджамін Харысан». Наперадзе канвою ішоў савецкі ледакол «Мурман», на які перайшоў Даўдзінг. Забраўшы па дарозе «Эмпайр Тайд», яны рушылі да Архангельскаref name="Лунд_228"/>. З «Уінстанам Сэйлемам» засталіся два савецкія буксіры, якія спрабавалі сцягнуць яго з водмелі.

## Вынікі 
### Страты саюзнікаў 
З 35 транспартаў да Архангельска дабраліся толькі 11. 2 судны вярнуліся ў Ісландыю. 22 транспарты агульным танажом больш за 142 тысяч тон былі патоплены нямецкімі падводнымі лодкамі і авіяцыяй. На дно сышлі 210 самалётаў, 430 танкаў, 3350 аўтамабіляў і 99 316 тон іншых . Акрамя таго, танкер «Азербайджан», пашкоджаны тарпедай, страціў праз прабоіну частку грузу льнянога алею, а большая частка грузу «Уінстана-Сэйлема» была выкінутая за борт на Новай Зямлі. Усяго субмарынамі былі патопленыя 16 суднаў канвою, частка якіх да таго ўжо была пашкоджаная самалётамі.

Для нападаў канвою PQ-17 самалётамі люфтвафэ былі ажыццёўленыя 202 самалёта-вылеты: гідрасамалётамі-тарпеданосцамі He-115 былі здзейсненыя 29 вылетаў, тарпеданосцамі He-111 — 43 і пікіруючымі бамбардзіроўшчыкамі Ju-88 — 130 вылетаў. Тарпеданосцамі скінутая 61 тарпеда і пашкоджаны чатыры судны да адзінаццаці
  

### Прычыны 
Праводка каравана PQ-17 стала адной з самых трагічных гісторый Другой сусветнай вайны. За ўвесь час канвойных аперацый ні адзін з канвояў не нёс гэтак вялікіх страт у транспартных судах. Таму становяцца зразумелыя эпітэты, якія прымяняюцца ў апісаннях яго гісторыі, — разгром, катастрофа, трагедыя, «злашчасны канвой», «канвой асуджаных», «канвой у Пекла». Нягледзячы на адзінства поглядаў на маштабы катастрофы, яе прычыны ў розных гісторыкаў моцна адрозніваюцца.

#### Версіі 
: **«камень на шыі»**

У 1942 годзе першы марскі лорд Дадлі Паўнд пісаў галоўнакамандуючаму ВМФ ЗША адміралу Кінгу аб тым, што «канвоі стаюць каменем на шыі саюзнікаў», так як яны з'яўляюцца пастаяннай крыніцай страт крэйсераў і эсмінцаў. Вялікабрытанія неаднаразова спрабавала пераканаць ЗША і СССР у тым, што праводка канвояў праз Арктыку з'яўляецца занадта рызыкоўным мерапрыемствам. Згадваючы гэтыя жальбы і перапынак у адпраўцы канвояў, які быў пасля разгрома PQ-17, некаторыя гісторыкі (напрыклад, Сяргееў у кнізе «Германскія падводныя лодкі ў Арктыцы 1941—1942».) лічаць, што канвой PQ-17 з самага пачатку быў асуджаны на знішчэнне. Гэты разгром павінен быў паслужыць падставай для спынення адпраўкі канвояў. Поўнае спыненне паставак было нявыгадна Вялікабрытаніі, так як СССР займаў вядучую ролю ў яе «стратэгіі непрамых уздзеянняў». Згодна з гэтай стратэгіі краіны Восі павінны былі быць акружаны «апяразваючым кольцам» армій саюзнікаў. А эканамічнае дамінаванне ЗША і Вялікабрытаніі ў наступнай вайне на знясіленне рэсурсаў дазволіць атрымаць перамогу. І асноўнай задачай для Вялікабрытаніі было ўтрыманне СССР у вайне, для чаго выкарыстоўваліся і пастаўкі па ленд-лізу. Разам з тым варта адзначыць, што павелічэнне паставак праз Іран, якое адбылося за разгромам PQ-17, было выгадна Вялікабрытаніі, так як, па-першае, павялічвала яе прысутнасць у Іране, а па-другое, магло спрыяць паляпшэнню забеспячэння яе армій у , які ў 1942 годзе быў камандуючым Паўночным флотам СССР.

Нягледзячы на тое, што магчымасць палявання на «Тырпіц» у зоне на захад ад вострава Мядзведжы не выключалася, у зоне на ўсход ад вострава Мядзведжы Адміралцейства не мела сіл для выканання такой аперацыі. А згодна з планам Джона Тові, каб канвой прывёў «Тырпіц» да англійскіх лінейных сіл, канвой павінен быў не рассейвацца, а разгортвацца і ісці на захад насустрач англійскай эскадры.

#### Фактары, якія паўплывалі на падзеі 
У нейкай ступені ўсе гэтыя версіі маюць пад сабой падставу, бо фактараў, якія ператварылі праводку канвою PQ-17 у разгром, было нямала. Нямецкая авіяцыя панавала ў паветры Запаляр'я, а нямецкія падводныя лодкі гаспадарылі ў Баранцавым моры. Савецкі Паўночны флот і авіяцыйныя часткі былі занадта слабыя, каб самастойна забяспечыць надзейнае прыкрыццё канвояў на ўсход ад 20-га мерыдыяна, як таго хацелі англічане. У гэтых умовах і саюзнікі, і СССР разумелі, што пры праводцы канвояў у Арктыцы страты ў судах і караблях ахоўвання непазбежныя. Гэтая сітуацыя не з'яўлялася экстраардынарнай. З падобнымі праблемамі англічане сутыкнуліся ў Міжземным моры пры праводцы канвояў на Мальту. Улетку 1942 года, як і арктычныя канвоі, яны неслі цяжкія страты. Пры гэтым цяжкія страты неслі таксама і караблі эскорту:

Дадатковымі фактарамі, якія паўплывалі на лёс PQ-17, стала няздольнасць саюзнікаў нейтралізаваць цяжкія надводныя нямецкія караблі, і, у прыватнасці, «Тырпіц». На ўсход ад вострава Мядзведжы Адміралцейства магло спадзявацца толькі на падводныя лодкі. Дадатковым галаўным болем Адміралцейства быў непакой за лёс крэйсерскай групы. Разам са спробай кіраваць дзеяннямі флоту з штаба, які знаходзіцца за 2000 міль ад месца падзей, гэта прывяло да выдачы лордам Паўндам паспешнага загаду аб рассейванні канвою. Памылковасць гэтага рашэння і ператварыла правядзенне цяжкай аперацыі ў катастрофу. Адзначаліся як несвоечасовасць выдачы гэтага загаду (за паўсуткі да рэальнага выхаду «Тырпіца» ў мора), так і сумніўная эфектыўнасць дадзенага рашэння. Камандуючы флотам Метраполіі Джон Тові слушна меркаваў, што нямецкія надводныя караблі не будуць атакаваць злучэнне, калі ў яго складзе будуць эсмінцы.

Дадатковымі фактарамі сталі дзеянні Гамільтана і Брума па атрыманні неадназначных радыёграм ад Адміралцейства. Памылкова вырашыўшы, што крэйсеры ідуць у бой з надыходзячым «Тырпіцам», Брум прапанаваў Гамільтану далучыць яго эсмінцы да крэйсерскага злучэння. Гамільтан, разумеючы, што яны будуць у будучай бітве дапамогай, зрабіў гэта. Калі б Гамільтан, як яму і было загадана, знаходзіўся ў 30 мілях ад канвою, гэтага б, хутчэй за ўсё, не адбылося. Абарона эсмінцаў Брума была б не залішняй для суднаў канвою.

Усе гэтыя памылкі прывялі да таго, што безабаронныя судны сталі лёгкай здабычай нямецкай авіяцыі і падводных лодак. Прааналізаваўшы ўсё гэта, Адміралцейства вырашыла змяніць тактыку пры правядзенні наступнага канвою.

## Наступствы 
Ужо 17 ліпеня, яшчэ да канчатковага высвятлення ўсіх абставінаў праводкі канвою PQ-17, Чэрчыль пісаў Сталіну:

…У выпадку з апошнім канвоем пад нумарам PQ-17 немцы нарэшце выкарыстоўвалі свае сілы такім спосабам, якога мы заўсёды баяліся. Яны сканцэнтравалі свае падводныя лодкі на захад ад вострава Мядзведжы, а свае надводныя караблі трымалі ў рэзерве для нападу на ўсход ад вострава Мядзведжы…

Я павінен растлумачыць небяспекі і цяжкасці гэтых аперацый з канвоямі, калі эскадра праціўніка знаходзіцца на Крайняй Поўначы. Мы не лічым правільным рызыкаваць нашым флотам метраполіі на ўсход ад вострава Мядзведжы ці там, дзе ён можа падвергнуцца нападу нямецкіх самалётаў, якія базуюцца на ўзбярэжжы. Калі адно або два з нашых вельмі нешматлікіх магутных суднаў загінулі б ці хоць бы былі сур’ёзна пашкоджаны, у той час як «Тырпіц» і суправаджаючыя яго караблі, да якіх хутка павінен далучыцца «Шарнхорст», засталіся б у дзеянні, то ўсё панаванне ў Атлантыцы было б страчана…

У сваім пасланні Чэрчыль спрабаваў данесці да Сталіна неабходнасць прыпыніць адпраўку новых канвояў. На што Сталін у катэгарычнай форме адказаў яму 23 ліпеня:

Загад Англійскага Адміралцейства 17-му канвою пакінуць транспарты і вярнуцца ў Англію, а транспартным судам рассыпацца і дабірацца ў адзіночку да савецкіх партоў без эскорту нашы спецыялісты лічаць незразумелым і невытлумачальным. Я, вядома, не лічу, што рэгулярны падвоз у паўночныя савецкія парты магчымы без рызыкі і страт. Але ў абстаноўцы вайны ні адна вялікая справа не можа быць ажыццёўлена без рызыкі і страт. Вам, вядома, вядома, што Савецкі Саюз нясе непараўнальна больш сур’ёзныя страты.

У жніўні Адміралцейства засяродзіць намаганні на праводцы канвою да асаджаным у Мальце, для чаго зноў прыйшлося, як і ў чэрвені, выкарыстоўваць сілы эскорту, узятыя з флоту Метраполіі. На ахову новага канвою ў СССР не хапала караблёў, таму ён адкладаўся да верасня. Вымушаную паўзу вырашана было выкарыстоўваць для распрацоўкі новага плана. Адміралцейства пастаралася ўлічыць усе памылкі, дзеля чаго давялося ўнесці кардынальныя змены.

Было вырашана ўзмацніць эскорт. Нарэшце-то канвой атрымаў знішчальнае прыкрыццё — у ахоўванне ўвайшоў эскортны авіяносец , на борце якога знаходзілася 12 знішчальнікаў «Харыкейн» і тры патрульныя «Суордфішы». У склад ахоўвання таксама была ўключана «ўдарная група» ў складзе крэйсера «Сцыла» і 19 эсмінцаў. Тові лічыў, што такой колькасці эсмінцаў будзе дастаткова, каб адбіць у немцаў жаданне выкарыстоўваць цяжкія караблі.

У СССР на час праводкі канвою перапісвалася авіягрупа пад камандаваннем палкоўніка  Ф. Л. Хопса. У яе склад увайшлі 4 фотаразведчыкі , 144-я і 455-я эскадрыллі тарпеданосцаў  і 210-я эскадрылля патрульных . Тарпеданосцы павінны былі нейтралізаваць цяжкія нямецкія караблі ў Баранцавым моры, а патрульныя самалёты заняцца падводнымі лодкамі. Наземны персанал і рыштунак для авіягрупы ў жніўні былі дастаўлены амерыканскім крэйсерам «Тускалуза» і эсмінцамі.

Зменена была і схема праводкі. Судны канвою выходзілі не з Ісландыі, а з Лох Ю ў Шатландыі. Зваротны канвой QP-14 выходзіў не адначасова з PQ-18, а пазней. Гэтыя меры павінны былі заблытаць праціўніка і выкарыстоўваць «ударную групу эсмінцаў» і эскортны авіяносец для праводкі абодвух канвояў. Акрамя таго, Джон Тові не выходзіў у мора з сіламі далёкага прыкрыцця, а заставаўся кіраваць аперацыяй у Скапа-Флоу, знаходзячыся на прамой сувязі з Лонданам. Гэта павінна было развязаць рукі камандзірам злучэнняў на месцах, абараніўшы іх ад непатрэбнага ўмяшання Уайтхола.

Германскае камандаванне памылкова лічыла, што рассейванне канвою — заслуга масіраваных нападаў люфтвафэ. Таму надводных караблям у новай бітве адводзілася толькі дапаможная роля. Яны выстаўлялі мінныя загароды і павінны былі атакаваць зваротны канвой. Лічылася, што для разгрому наступнага канвою дастаткова будзе авіяцыі і падводных лодак.

Канвой PQ-18 адправіўся ў шлях 2 верасня 1942 года. Нягледзячы на моцнае ахоўванне, ён панёс прыкметныя страты: 13 транспартаў з 40. Пры праводцы зваротнага канвою былі страчаныя 3 транспарты, эсмінец і тральшчык. Праціўнік таксама панёс значныя страты: Германія страціла ў абедзвюх аперацыях 3 падводныя лодкі і 41 самалёт. Наступны паўнавартасны канвой у СССР быў адпраўлены толькі ў снежні 1942 года, ужо з новым індэксам — JW-51.

## Пераказ гісторыі канвою 
Падчас вайны паведамленні аб разгроме канвою падпарадкоўваліся прапагандысцкаму правілу «завышай страты праціўніка і змаўчы або змяншай свае ўласныя».  доктара Гебельса не прамінулі скарыстацца апісаннем разгрому каравана ў сваіх мэтах.  вёў перадачы па радыё, у яркіх фарбах распісваючы патапленне кінутых на волю лёсу транспартаў. У Арктыцы дзейнічалі цэлыя тры здымачныя групы, а кадры кінахронікі, адзнятыя імі, выкарыстоўваліся потым для ўсхвалення перамог Трэцяга рэйха. У нейтральных краінах немцы растыражавалі ў мэтах прапаганды здымкі суднаў і маракоў. Было заяўлена пра «найвялікшую катастрофу» і пра тое, што патоплены амерыканскі крэйсер і 35 суднаў.

Зарок маўчання быў парушаны амерыканскімі газетамі ўжо ў лютым 1945 года, калі з германскіх лагераў сталі прыбываць палонныя маракі з амерыканскіх суднаў. Гэтыя звесткі выклікалі гучны скандал і  вымушана было выпусціць камюніке. Аднак у ім досыць сапраўды апісваліся падзеі толькі па 4 ліпеня, а далейшыя падзеі апісваліся вельмі туманна.

Пасля вайны апісанне трагедыі PQ-17 было цесна звязана з імклівым астуджэннем адносін былых саюзнікаў. У кастрычніку 1948 года ў газеце «Чырвоны флот» былі апублікаваныя два артыкулы капітана 2-га рангу В. Андрэева, у якіх у адрас Адміралцейства прагучала рэзкая крытыка і было заяўлена аб адданне загаду аб расфарміраванні канвою без усялякай на тое неабходнасці і пра тое, што караблі эскорту, якія павінны былі абараняць судны, пакрылі сябе нязмыўнай ганьбой, пакінуўшы на волю лёсу безабаронныя судны. У Англіі пачаўся новы скандал, але пры гэтым ён стаў набываць выгляд . Адміралцейства заявіла аб тым, што роспуск канвою быў непазбежны, і нагадала былому саюзніку аб 40 паспяховых арктычных канвояў і той цане, якую за гэта прыйшлося заплаціць. У газеце «Праўда» нават з'явіўся артыкул у абарону Адміралцейства, у якой гаварылася аб «несумненнай мужнасці» амерыканскага і англійскага флоту пры праводцы канвою.

Але, нягледзячы на тое, што сэр Дадлі Паўнд памёр яшчэ ў 1943 годзе, імя таго, хто аддаў загад, так і не было названа. Толькі ў 1957 годзе, у працы афіцыйнага гісторыка Адміралцейства Стывена У. Роскіла «Вайна на моры» было сказана, што загад аб роспуску канвою быў дадзены Дадлі Паўндам і пра тое, што гэты загад быў вельмі цяжкай памылкай. Утойванне Адміралцействам ужо пасля вайны ўсёй праўды пра PQ-17 выклікала ў маракоў, якія ўдзельнічалі ў праводцы PQ-17, здзіўленне і называлася «другой памылкай Адміралцейства».

У 1968 годзе Дэвід Ірвінг, англійскі пісьменнік, які спецыялізуецца на ваеннай гісторыі Другой сусветнай вайны, выпусціў кнігу «Destruction of Convoy PQ.17» аб PQ-17, у якой у асноўным засяродзіўся на памылках саюзнага камандавання. У прыватнасці, віну за рассейванне канвою Ірвінг усклаў на камандзіра непасрэднага прыкрыцця Дж. Брума. У адказ Брум падаў у суд пазоў аб паклёпе і выйграў справу. Суд не толькі абавязаў Ірвінга выплаціць рэкордную на той час кампенсацыю ў 40 000 фунтаў стэрлінгаў, але і забараніў кнігу да далейшага распаўсюджвання. Джон Брум таксама выдаў «Канвою рассеяцца», у якой на аснове часопіса радыёграм дадзена гісторыя канвою. Тым не менш, у 1971 годзе кніга Ірвінга была выдадзена ў СССР пад назвай «Разгром канвою PQ-17».

У савецкай і расійскай гістарыяграфіі пры апісанні трагедыі канвою часта згадваецца пра тое, што падводная лодка К-21 змагла зрабіць тое, чаго не мог дамагчыся англійскі флот, і нямецкае злучэнне на чале з «Тырпіцам» спыніла сваю аперацыю з-за яе паспяховай тарпеднай атакі, і што пакіданне караблямі ахоўвання канвою было праявай баязлівасці, а трагедыя канвою стала толькі падставай для спынення паставак у самы цяжкі для СССР час (нямецкія арміі рваліся да Каўказа і Сталінграда). Згадваючы пра тое, што СССР правёў маштабную пошукава-выратавальную аперацыю, савецкія гісторыкі звычайна замоўчвалі аб тым, што Паўночны флот аказаўся не ў стане забяспечыць бяспеку праходжання ў сваёй аператыўнай зоне, а савецкая авіяцыя — здушыць авіяцыю люфтвафэ і надзейна абараніць канвоі ад нападаў нямецкіх бамбардзіроўшчыкаў нават ля сваіх берагоў.

Разам з тым аддавалася належнае мужнасці брытанскіх маракоў:

Ні ў каго… няма падстаў сумнявацца ў адвазе, стойкасці і бясстрашнасці маракоў англійскіх караблёў… Было дастаткова часу, выпадкаў і фактаў, каб ацаніць па вартасці сур'ёзнае стаўленне англійскіх маракоў да сваіх абавязкаў і да саюзніцкага абавязку ў барацьбе з агульным ворагам…

Асабістыя якасці брытанскіх маракоў і палітыка англійскага ўрада — рэчы розныя.

Нягледзячы на ​​тое, што ў гэтак складанай тэме цяжка заставацца нейтральным, у друку ўсё часцей з'яўляюцца публікацыі, якія больш узважана падыходзяць да апісання гісторыі канвою. Апублікаваныя і пераклады шэрагу англійскіх кніг. З апісання ўсіх гэтых кніг вымалёўваецца карціна не толькі суднаў, якія трагічна гінулі, але і абурэнне экіпажаў крэйсераў і эсмінцаў, вымушаных паводле загаду Адміралцейства пакінуць ахоўныя караблі, мужнасць пакінутых караблёў эскорту, адвага маракоў, які абаранялі свае судны, і членаў ваенных каманд, дапамога, аказаная маракам авіяцыяй і караблямі Паўночнага флоту. Усе гэтыя намаганні не зніклі дарма і, нягледзячы на ​​разгром PQ-17, пастаўкі арктычнымі канвоямі ўнеслі свой уклад у перамогу саюзнікаў у Другой сусветнай вайне.

## У масавай культуры 
У 1955 годзе выйшаў раман  . У рамане, напісаным паводле матываў трагедыі канвою PQ-17, апісвалася гісторыя нейкага арктычнага канвою, які выйшаў у СССР. Гэтак жа, як і PQ-17, канвой быў разгромлены пасля памылковых дзеянняў лордаў Адміралцейства. У 1968 годзе скарочаны пераклад гэтага рамана выйшаў у СССР пад назвай «Карабель яго вялікасці „Уліс“».

У 1966 годзе ў ЗША выйшаў раман  галандскага аўтара . У кнізе, якая разыйшлася амаль мільённым накладам, апавядаў пра лёс аднаго з арктычных канвояў, судны якога былі практычна цалкам патоплены падводнымі лодкамі.

У маі 1970 года ў ленінградскім часопісе «Зорка» быў апублікаваны раман В. Пікуля  пра трагічны лёс канвою PQ-17. У гэтым рамане разам з выявай мужнасці савецкіх, англійскіх і амерыканскіх маракоў аўтар рабіў акцэнт на палітычных прычынах трагедыі.

У 1972 годзе на кінастудыі ім. Даўжэнкі рэжысёрам Уладзімірам Даўганём быў зняты фільм «Сямнаццаты трансатлантычны». У фільме распавядалася пра арктычны канвой, які ішоў у Мурманск у чэрвені 1942 года. Брытанскія караблі эскорту, выконваючы загад свайго камандавання, не ўступілі ў бой з нямецкімі падводнымі лодкамі і авіяцыяй і кінулі транспарты без аховы. Большасць суднаў з каштоўнымі грузамі была патоплена.

У 2004 годзе на экраны выйшаў васьмісерыйны , зняты паводле матываў рамана Валянціна Пікуля.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* '''' Реквием каравану PQ-17 — «Лиесма», Рига, 1979. 

## Спасылкі 
* 
* Храналогія PQ-17 ад Цэнтра гісторыі флота ЗША  
* Нямецкі фотарэпартаж аб вяртанні падлодак з палявання на PQ-17  
* Сканы и переводы некоторых немецких документов по операции «Ход конём». Цусимские форумы

Катэгорыя:1942 год у СССР
Катэгорыя:Арктычныя канвоі