open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рымскае пытанне

**Рымскае пытанне ** () — палітычнае супрацьстаянне паміж італьянскім урадам і Папствам, якое доўжылася з 1861 па 1929 гады.

Пачатак «Рымскаму пытанню» быў пакладзены 27 сакавіка 1861 года, калі Рым быў абвешчаны сталіцай створанага падчас Рысарджымента адзінага Каралеўства Італія. Фактычна італьянскі ўрад знаходзіўся першыя дзевяць гадоў у сталіцы Сардзінскага каралеўства Турыне, але прэтэндаваў на невялікую частку тэрыторыі Папскай вобласці, якая заставалася ў руках Папы Пія IX. Пасля далучэння Рыма да Італіі (1870) Папа абвясціў сябе «вязнем Ватыкана» і адмовіўся прызнаваць легітымнасць італьянскай дзяржавы. У наступныя 59 гадоў Святы прастол дэ-факта заставаўся самастойным суб'ектам міжнароднага права, аднак пытанне яго статусу ў рамках Італіі і ліквідацыі свецкай улады Папаў не было ўрэгулявана.

Рымскае пытанне вырашылі Латэранскія пагадненні Папы Пія XI і ўрада Беніта Мусаліні. Дзякуючы гэтым пагадненням была ўтворана новая папская дзяржава — Ватыкан.

Пасля набыцця моцу Латэранскіх пагадненняў 1929 года Папа рэгулярна наведвае месцы ў Рыме па-за межамі Ватыкана, у прыватнасці, базіліку Св. Іаана.

## Гісторыя 
18 лютага 1861 дэпутаты першага італьянскага парламента памкнуліся ў Турыне. 17 сакавіка таго ж года Віктар Эмануіл II быў абвешчаны каралём Італіі, а 27 сакавіка сталіцай Італіі быў абвешчаны Рым. Аднак урад Італіі не мог сабрацца ў Рыме, бо ў той час там знаходзіўся французскі гарнізон пад камандаваннем Крыстофа Леона Луі Жушо дэ Ламарысьера, які абараняў Папу Пія IX. Пасля падпісання пагаднення ў верасні італьянскі ўрад сабраўся ў Фларэнцыі.

У ліпені 1870 пачалася франка-пруская вайна. Напачатку жніўня Напалеон III адклікаў французскі гарнізон з Рыма і, такім чынам, пакінуў Папскую вобласць без абароны. Грамадская думка Італіі запатрабавала найскорага ўзяцця Рыма, і кароль Віктар-Эмануіл II адправіў графа Густава Понца дзі Сан Марціна з асабістым пасланнем да Папы Пія IX з прапановай мірнай здачы Рыма італьянскай арміі пад маркай абароны Папы. Аднак Папа быў настолькі ўзвар'яваны такой прапановай, што ў гневе адпрэчыў яе, і Сан Марціна з'ехаў на наступны дзень.

У верасні каралеўскія войскі падышлі да Рыма. Папа загадаў зуавам і швейцарскай гвардыі аказаць сімвалічнае супраціўленне і пераехаў з Квірынальскага палаца на Ватыканскі ўзгорак, абвясціўшы сябе «вязнем Ватыкана» і адмовіўшыся ісці на якія-небудзь кампрамісы з аб'яднанай Італіяй (якая абяцала яму ганаровы статус). Такім чынам, у 1870 годзе Папская вобласць спыніла існаванне, увесь Рым, акрамя Ватыкана, перайшоў пад кантроль Італіі і стаў фактычна яе сталіцай, Квірынальскі палац стаў рэзідэнцыяй Віктара Эмануіла II. Вобласць Лацыа таксама перайшла пад кантроль італьянскага ўрада.

## Латэранскія пагадненні 
Папскае пытанне было дазволены ў 1929 годзе дзякуючы падпісанню Латэранскіх пагадненняў. Паводле іх Ватыкан прызнаў права Італіі на валоданне тэрыторыяй былой Папскай вобласці, Італія прызнала права Папы на валоданне Ватыканам і выплаціла яму вялікую фінансавую кампенсацыю.

## Літаратура 
* *The Last Days of Papal Rome* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя папства
Катэгорыя:Рысарджымента
Катэгорыя:Гісторыя Рыма
Златка Мацеша

**Златка Мацеша** (; 17 чэрвеня 1949, Заграб) — харвацкі палітык, прэм’ер-міністр Харвацкай рэспублікі (1995—2000).

## Біяграфія 
Мацеша нарадзіўся і вырас у Заграбе, атрымаў юрыдычную адукацыю ў Заграбскім універсітэце. У 1970—1980 ён працаваў у INA (Нацыянальнай нафтавай кампаніі ў Харватыі), дзе падняўся па службовай лесвіцы да пасады памочніка дырэктара. Сябраваў з Нікіцам Валенцічам, Младэнам Ведрышам і Франья Грэгурычам.

У 1990 годзе ён заняўся палітыкай і стаў высокапастаўленым членам ХДС, нароўні з вышэйзгаданай групай. У 1995 годзе Мацеша кароткі час працаваў міністрам эканомікі, працы і прадпрымальніцтва Харватыі. Прэзідэнт Франья Туджман прызначыў яго шостым главой урада 4 лістапада 1995 года. Урад Мацешы, мабыць, лепш за ўсё памятаюць за ўвядзенне падатку на дададзены кошт (, PDV), які рыхтаваўся пры папярэднім урадзе і быў ўведзены ў 1996 годзе ўрадам пад кіраўніцтвам Мацешы. У 1998 годзе стаўка падатку была ўсталявана для ўсіх прадуктаў на ўзроўні 22 %. Міністрам фінансаў у Кабінеце Златкі Мацешы быў Барыслаў Скегра.

На харвацкіх парламенцкіх выбарах 2000 года ён быў абраны ў Сабар, і там ён працаваў да канца 2003 года.

З 2002 года Мацеша з’яўляецца прэзідэнтам Харвацкага алімпійскага камітэта.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Харватыі
Катэгорыя:Выпускнікі Заграбскага ўніверсітэта
Narcissus tazetta

**Narcissus tazetta** — від аднадольных кветкавых раслін, уключаны ў род  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
*Narcissus tazetta* — шматгадовая цыбульная травяністая расліна. Цыбуліна яйкападобнай формы, да 6 см у дыяметры, бледна- або цёмна-карычневага колеру.

Лісце нешматлікае (у колькасці 4-6) прамыя, лінейныя, да 35 см даўжынёй і да 2 см шырынёй, шэра-зялёнае.

Стрэлка-кветканос да 35 см даўжынёй, пляскатая, бліжэй да аснавання параўнальна тоўстая, вышэй — тонкая, нясе ад 5 да 15 кветак. Прыкветак плёнкавы, бледна-карычневы. Кветкі духмяныя, 2-4 см у дыяметры. Трубка (каронка) невялікая, адтапыраныя, да 2 см даўжынёй, жоўтая. Лісточкі калякветніка белыя або крэмавыя, зваротналанцэтападобныя або лінейна-яйкападобныя. Тычынкі няроўныя, тры з іх карацей трубкі, тры — даўжэй. Песцік звычайна карацей доўгіх тычынак, аднак можа іх і пераўзыходзіць.

Колькасць храмасом 2n = 22.

## Таксанамія 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нарцыс
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны
Катэгорыя:Ядавітыя расліны
Рэзананс у марской ракавіне

**Рэзананс у марской ракавіне, Шум мора ў ракавіне** — папулярны народны міф, што калі нехта трымае ракавіну ля свайго вуха, то ў ёй чутно гук мора.

На самай справе гук, які можна пачуць, гэта шум навакольнага асяроддзя, што рэзаніруе ў паражніне корпуса ракавіны. Той жа эфект можа быць атрыманы з любым рэзанатарам, такім як пусты кубак або нават проста далонь, складзеная ў выглядзе лыжкі. Падабенства шуму, які выходзіць з рэзанатара да гукаў акіяну звязана з падабенствам паміж гукамі хваль і паветраных патокаў.

## Спасылкі 
* The Ocean in a Seashell 
* Do you hear the sea from a shell? 
* How Stuff Works

Катэгорыя:Малюскі
Катэгорыя:Акустыка
Палацавая мячэць у Баку

**Палацавая мячэць у Баку** () — мячэць XV стагоддзя, якая ўваходзіць у комплекс палаца Шырваншахаў у Баку.

## Архітэктура 
План мячэці — прамавугольны. Ёсць вялікая зала, невялікая жаночая малельня і службовыя пакоі. Паўночны партал, звернуты да магільнага склепу шырваншахаў, больш урачысты чым усходні. Апошні быў прызначаны для насельнікаў палаца, якія спускаліся па паўпадземным праходзе.

### Мінарэт 
Ствол мінарэта апярэзвае надпіс, вязьмо якога утрымлівае дату 845 г. (1441/42). Дэталі сталактытаў шэрэфэ тонка прамадэляваны.

## Галерэя 

Файл:View_of_Baku,_2004_(2).jpg
Файл:Shirvanshakh palace old city(baku) azerbaijan 8-18centuries14.jpg
Файл:Minaret at khans mosque in shirvanshahs palace in baku 14thcentury.jpg
Файл:Minaret of mosque shirvanshahs palace(old-city) baku azerbaijan.jpg
Файл:Shahs-khans mosque shirvanshahs palace built in 1141 baku azerbaijan7.jpg
Файл:Shirvanshah Palace 002.JPG
Файл:Shahs-khans mosque shirvanshahs palace built in 1141 baku azerbaijan2.jpg
Файл:Shahs-khans mosque shirvanshahs palace built in 1141 baku azerbaijan4.jpg
Файл:Shahs-khans mosque shirvanshahs palace built in 1141 baku azerbaijan5.jpg
Файл:Shahs-khans mosque shirvanshahs palace built in 1141 baku azerbaijan6.jpg|Михраб
Файл:Shahs-khans mosque shirvanshahs palace built in 1141 baku azerbaijan3.jpg
Файл:Minaret at khans mosque in shirvanshahs palace in baku 14thcentury2.jpg|Надпіс на ствале мінарета

## Спасылкі 
* Л. С. БРЕТАНИЦКИЙ, Б. В. ВЕЙМАРН. ОЧЕРКИ ИСТОРИИ И ТЕОРИИ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНЫХ ИСКУССТВ. Искусство Азербайджана 

Катэгорыя:Мячэці Баку
Катэгорыя:Ічэры шэхер
Назараў

**Назараў** — прозвішча, жаночая форма — Назарава.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Паўлавіч Назараў (нар. 1948) — беларускі архітэктар.
* Валерый Мікалаевіч Назараў (нар. 1946) — беларускі мастак-пастаноўшчык
* Дзмітрый Юр’евіч Назараў — расійскі акцёр
* Рыгор Іванавіч Назараў — беларускі стаматолаг, доктар медыцынскіх навук
* Сяргей Іванавіч Назараў — беларускі вучоны ў галіне механізацыі сельскай гаспадаркі
* Юрый Віктаравіч Назараў — беларускі дзяржаўны дзеяч
Мартышкавыя

**Мартышкавыя** (*Cercopithecidae*) — сямейства прыматаў, адзінае сучаснае сямейства «сабакагаловых» малпаў. Налічваючы больш за 140 відаў, з’яўляецца найбольш разгалінаваным сямействам прыматаў. Мартышкавыя дзеляцца на два падсямействы:  і . Першыя з’яўляюцца ўсяеднымі жывёламі з зашчокавымі мяшкамі і нескладаным страўнікам, у той час як апошнія сілкуюцца пераважна лісцем, маюць складаны страўнік і не маюць зашчокавых мяшкоў. Да першага падсямейства ставяцца сярод іншых , ,  і , да другога — ,  і . Гульман.

## Спасылкі 
* Mammal Species of the World  


Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Антоні Гелгуд

**Антоні Гелгуд** (,  — ) — польскі генерал, адзін з кіраўнікоў паўстання 1830 года ў Польшчы, Літве і Беларусі.

## Біяграфія 
Сын апошняга надворнага маршалка літоўскага  і Элеаноры Тышкевіч.

У 1812 годзе ўдзельнічаў у нашэсці Напалеона на Расію. Пасля 1815 года Гелгуд быў прызначаны начальнікам брыгады ў Царстве Польскім.

Прыняў удзел у паўстанні 1830 года. Яму даручана было ўвайсці з асобым атрадам у Літву і далучыць да сябе атрады Хлапоўскага і , якія дзейнічалі там. Каля сярэдзіны мая 1831 злучэнне гэта ўдалося ажыццявіць. Пасля  пад Райгродам супраць малаважнага рускага атрада генерала , удалага для Гелгуда, далей ён доўга марудзіў і толькі 7 (19) чэрвеня адважыўся атакаваць Вільню, прытым не ўсімі сваімі сіламі. Рускія тым часам паспелі атрымаць падмацаванне, і атака мяцежнікаў скончылася поўнай няўдачай. Далейшыя дзеянні Гелгуда абмежаваліся сутычкай з атрадам генерала  11 (23) чэрвеня і марнымі спробамі авалодаць горадам Шаўлі. Корпус Гелгуда быў падзелены на асобныя часткі, а сам ён адхілены ад камандавання. З атрадам Хлапоўскага Гелгуд прыбыў да прускай мяжы і 19 чэрвеня (1 ліпеня) перайшоў яе; але тут жа быў застрэлены паручнікам Скульскім, які падазраваў яго ў здрадзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Xsięga pamiątkowa w 50-letnią rocznicę powstania roku 1830 zawierająca spis imienny dowódzców i sztabs-oficerów, tudzież oficerów, podoficerów i żołnierzy Armii Polskiej w tymż roku Krzyżem Wojskowym «Virtuti Militari» ozdobionych, Lwów 1881, s. 128. 

Антоні
Катэгорыя:Военачальнікі Польшчы
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў
Катэгорыя:Памерлі ад агнястрэльнай зброі
Ятрышнік клапаносны

**Ятры́шнік клапаносны** (*Anacamptis coriophora*) — шматгадовая травяністая расліна; від роду  сямейства .

## Апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна вышынёй 15—40 см. Сцябло да сярэдзіны пакрыты чатырма — васьмю лістамі з развітой ліставай пласцінкай, а вышэй лускападобнымі.

Лісце вузкалінейнай або ланцэтнай формы, накіраваныя ўверх; ніжнія больш буйныя, збліжаныя ля аснавання сцябла.

Суквецце — колас, густы, шматкветкавы. Кветкі з пахам лясных клапоў, з прычыны чаго гэты від ятрышніка атрымаў сваю відавую назву. Лісточкі калякветніка, якія ўтвараюць шлем, бура-пурпурныя з зялёнымі жылкамі, ля аснавання зрастаюцца. Губа трохлопасцевая, аліўкавая або зелянява-жоўтая з пурпурнымі крапінкамі, бакавыя яе долі амаль чатырохкутныя або рамбічныя; сярэдняя доля прадаўгаватая, завостраная; шпорац канічны, удвая карацей завязі.

Плод — каробачка. Цвіце ў маі — чэрвені, плоданасіць у ліпені.

## Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання 
У Расіі сустракаецца ў заходняй часткі: Смаленскай, Курскай, Бранскай абласцях, а таксама ў заходняй частцы Каўказа. Па-за Расіяй сустракаецца па ўсёй Еўропе, на паўднёвым захадзе Азіі, у гарах Заходняга Ірана.

Мезафіт. Расце на вільготных і сыраватых месцах, па лугавых схілах гор.

## Ахоўны статус 
Уразлівы від. Занесены ў Чырвоныя кнігі Расіі і шэрагу рэгіёнаў Расіі. Вымірае ў сувязі з засваеннем зямель на месцах пражывання віду, збор насельніцтвам на букеты.

## Літаратура 
* 
* 
* *Цвелёв Н. Н.* Род 29. Ятрышник — Orchis L. // Флора Восточной Европы / Отв. ред. и ред. тома Н. Н. Цвелёв. — М.; СПб.: Т-во науч. изд. КМК, 2004. — Т. XI. — С. 47-48. — 536 с. — 1000 экз. — ISBN 5-87317-160-2.
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Архідныя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Гурэвіч

**Гурэвіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Арон Якаўлевіч Гурэвіч — савецкі гісторык.
* Генадзь Львовіч Гурэвіч — беларускі фтызіятр.
* Іосіф Рыгоравіч Гурэвіч (нар. 1929) — беларускі вучоны ў галіне цепла- і масаабмену.
* Ісак Абрамавіч Гурэчвіч (Натан Зархі) — савецкі драматург, сцэнарыст.
* Леў Маркавіч Гурэвіч (Літвінаў) — беларускі рэжысёр.
* Міхаіл Іосіфавіч Гурэвіч — савецкі авіяканструктар.
* Нохман Гіршавіч Гурэвіч (1895—1937?) — беларускі савецкі дзяржаўны дзеяч, наркам унутранага гандлю БССР.
* Сямён Шоламавіч Гурэвіч — Герой Савецкага Саюза.
* Фрыда Давыдаўна Гурэвіч — савецкая археолаг.
* Эсфір Саламонаўна Гурэвіч — беларуская крытык і літаратуразнаўца.
## Гл. таксама
*Гурвіч
Ungernia

**Ungernia** — род аднадольных раслін сямейства . Упершыню вылучаны нямецка-расійскім батанікам Аляксандрам Андрэевічам Бунге ў 1875 годзе.

## Сістэматыка 
Уключае ў сябе наступныя віды:
* *Ungernia badghysi* Botsch.
* *Ungernia ferganica* Vved. ex Artjush.
* *Ungernia flava* Boiss. & Hausskn.
* *Ungernia oligostroma* Popov & Vved.
* *Ungernia sewerzowii* (Regel) B.Fedtsch.
* *Ungernia spiralis* Proskor.
* *Ungernia tadschicorum* Vved. ex Artjush.
* *Ungernia trisphaera* Bunge
* *Ungernia victoris* Vved. ex Artjush.
* *Ungernia vvedenskyi* Khamidch.

## Распаўсюджанне, агульная характарыстыка 
Прадстаўнікі роду распаўсюджаныя ў Казахстане, Кіргізіі, Таджыкістане, Туркменіі, Узбекістане, Афганістане і Іране.

Травяністыя расліны. Лісцеразмяшчэнне чарговае; лісце простае, лінейнае, размешчана ля аснавання або ў прыкаранёвай разетцы, край ліста гладкі. Суквецце — парасон. Кветкі маюць шэсць пялёсткаў, калякветнік акцінаморфны. Плод — каробачка. Атрутныя) и  (выкарыстоўваецца ў традыцыйнай медыцыне і радзей як дэкаратыўная расліна).

Катэгорыя:Флора Азіі
Катэгорыя:Амарылісавыя
Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей
Рафлезія

**Рафлезія** () — род кветкавых паразітычных раслін сямейства . Арэал роду — паўвостраў Малака, астравы Суматра, Ява, Калімантан, а таксама Філіпіны.

Усе прадстаўнікі роду (каля трыццаці відаў) — расліны-паразіты, якія большую частку свайго жыцця праводзяць у тканінах расліны-гаспадара; у якасці гаспадароў звычайна выступаюць ліяны з сямейства , якія адносяцца да родаў  і .

Віды роду адметныя сваімі велізарнымі незвычайнымі кветкамі, некаторыя з якіх дасягаюць дыяметра больш аднаго метра і масы больш за дзесяць кілаграмаў.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* Rafflesia: Фатаграфіі і відэаролікі на сайце ARKive — Images of Life on Earth  
* Rafflesia на сайце parasiticplants.siu.edu 

Катэгорыя:Вербакветныя
Катэгорыя:Флора Паўднёва-Усходняй Азіі
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Расліны-паразіты
Сюдзі Накамура

**Сюдзі Накамура** (нар. ) — японскі і амерыканскі фізік, вынаходнік сіняга святлодыёда, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2014), у цяперашні час працуе ў Каліфарнійскім універсітэце ў Санта-Барбары (ЗША).

## Біяграфія 
У 1977 годзе скончыў універсітэт Такусіма па спецыяльнасці інжынер-электронік. У 1979 годзе абараніў званне магістра па гэтай жа спецыяльнасці. У 1979 годзе прыняты на працу ў «Nichia Chemical Industries» у г. Такусіма. У 1993 годзе вырабіў першыя святлодыёды сіняга колеру свячэння высокай яркасці на базе нітрыду галію. У 1994 годзе атрымаў ступень доктара тэхнічных навук універсітэта Такусіма. У 1999 годзе пакінуў карпарацыю Nichia і атрымаў пасаду прафесара ў Каліфарнійскім універсітэце ў Санта-Барбары.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Sedia Gestatoria

[thumb|250px|Папа [Пій VIII, Папа Рымскі|Пій VIII на *Sedia Gestatoria*]]
**Sedia Gestatoria** — пераносны трон для перавозкі Рмскіх Пап. Уяўляе сабой варыяцыю на тэму паланкіна — багата ўпрыгожанае, абітае шоўкам крэсла ўсталявана на пастамент, з кожнага боку якога замацаваны два пазалочаныя жалезныя кольцы; скрозь гэтыя кольцы прапушчаны два брусы, з дапамогай якіх дванаццаць чалавек пераносяць *sedia gestatoria* на сваіх плячах. Злева і справа ад крэсла прымацаваны два флабелумы — рытуальныя вееры са страусінага пер'я.

Выкарыстоўвалася галоўным чынам каб дастаўляць Папу Рымскага на цырымоніі ў Сабор Святога Іаана Латэранскага ці Сабор Святога Пятра і назад. Акрамя таго падчас цырымоній папскай каранацыі, перад новаабраным пантыфікам, якія сядзяць на *sedia gestatoria*, трохразова спальваюць пучок пакулля са словамі *Sancte Pater, sic transit gloria mundi* (Святы Айцец, так праходзіць слава зямная), пасля чаго праносяць пантыфіка па горадзе.

Папа Ян Павел I пры сваім абранні адмовіўся выкарыстоўваць *sedia gestatoria*, як, зрэшты, і папскую тыяру. Зрэшты, пазней яго пераканалі, што ў вернікаў павінна быць магчымасць бачыць пантыфіка пры яго перамяшчэнні па горадзе. Аднак, яго пераемнік Ян Павел II канчаткова адпрэчыў выкарыстанне *sedia gestatoria*, і яно было заменена самаходным і браніраваным папамабілем.

## Гл. таксама 
Паланкін

## Спасылкі 
Катэгорыя:Святы Прастол
Катэгорыя:Гісторыя папства
Катэгорыя:Эканоміка Ватыкана
Катэгорыя:Лацінскія выслоўі
Геранекветныя

**Геранекветныя** (*Geraniales*) — парадак кветкавых раслін.

Гэта ў большасці травы, часам хмызнякі, рэдка невялікія дрэвы. Лісты чарговыя ці радзей процілеглыя, простыя цэльныя ці глыбока рассечаныя, з прылісткамі ці без іх. Кветкі звычайна ў цымозных суквеццях, двухполыя ці радзей аднаполыя, актынаморфныя ці рэдка злёгку зігаморфныя, з двайным калякветнікам. Чашалісцікаў свабодных ці зрослых у аснове 5 ці рэдка 4, рэдка пялёсткі адсутнічаюць. Тычынак 10 у 2 кругах, рэдка іх 15 у 3 кругах. Гінецэй цэнакарпны з 5(2–3, 8) карпел са стылодыямі, што зрасліся ў просты слупок. Завязь верхняя, з 2(1), некалькімі і больш-менш вісячымі семязачаткамі ў кожным гняздзе. Плады розных тыпаў.

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6


Катэгорыя:Парадкі раслін
Кіслічныя

**Кіслічныя** (*Oxalidaceae*) — сямейства кветкавых раслін.

## Апісанне 
Гэта шматгадовыя, іншы раз аднагадовыя травы, рэдка дрэвавыя расліны з чарговымі, звычайна складанымі чаранковымі лістамі, большай часткай без прылісткаў. Кветкі двухполыя, актынаморфныя, з 5 пяцічленных кругоў. Чашачка захоўваецца пры пладах. Пялёсткі свабодныя, іншы раз крыху зрослыя ў аснове. Тычынак, як правіла, 10 (іншы раз 5 з іх пераўтвораны ў стамінодыі), у двух кругах. Тычынкавыя ніці ўнізе зрослыя. 5 пладалісцікаў зрастаюцца ніжнімі часткамі, утвараюць пяцігняздовую верхнюю завязь з некалькімі, двума ці адным семязачаткам у кожным гняздзе. Верхнія часткі пладалісцікаў застаюцца свабоднымі, 5 стылодыяў з галоўчатымі рыльцамі. Плады — каробачкі, рэдка ягады.

## Роды 
Сямейства складаецца з пяці родаў:
*  
*  
*  
*  
*  
У квадратных дужках паказаны нумар персанальнай старонкі роду на сайце *Germplasm Resources Information Network*.

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6

## Спасылкі 
* 
* 


Катэгорыя:Сямействы раслін
Араліевыя

**Араліевыя** (*Araliaceae*) — сямейства двухдольных раслін.

## Апісанне 
Дрэвы і хмызнякі, толькі некаторыя — ліяны і травы. Лісты звычайна буйныя, чарговыя, часта пальчатыя ці перыстыя, з дробнымі прылісткамі ў выглядзе перапончатых ускраін чаранкоў ці іншай будовы. Дробныя кветкі сабраны ў складаныя суквецці з парасонікаў, галовак ці каласоў. Чашачка прад-стаўлена маларазвітай суцэльнай ці зубчастай ускраінай на верхавінцы завязі. Пялёсткаў звычайна 5, яны свабодныя. Чаргуючыся з пялёсткамі, размяшчаюцца 5 тычынак. Гінецэй цэнакарпны, складаецца з 5-2 пладалісцікаў; лік гнёздаў ніжняй (толькі вельмі рэдка паўніжняй) завязі адпавядае ліку пладалісцікаў. У кожным гняздзе знаходзіцца па адным семязачатку, які развіваецца ў насенне, а адзін застаецца недаразвітым. На ўвагнутай ці, наадварот, выпуклай вярхушцы завязі знаходзіцца залозістая падушачка. Плады ў араліевых часта сакавітыя, могуць распадацца на асобныя плодзікі.

## Пашырэнне 
Сям’я налічвае 52 роды і 1200 відаў. Тэрыторыя распаўсюджання — трапічныя і субтрапічныя вобласці, невялікая колькасць відаў ёсць ва ўмераных зонах. У Беларусі прынамсі 2 віды —  і выключна рэдкі .

## Таксанамія 
Спіс родаў створаны на базе даных *World Checklist of Selected Plant Families* Каралеўскіх батанічных садоў у К’ю:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (раней гэты род адносілі да сямейства Парасонавыя)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6


Катэгорыя:Сямействы раслін
Свэса

**Свэса** () — пасёлак у Сумскай вобласці Украіны.

Насельніцтва па перапісе 2011 года складала 7 069 чалавек.

## Геаграфічнае становішча 
Пасёлак гарадскога тыпу Свэса знаходзіцца на беразе аднайменнай ракі. Вышыня над узроўнем мора: 159 м. На адлегласці ў 1 км размешчаны сёлы Арліўка і Шэўчэнкавэ. Да пасёлка прымыкае вялікі лясны масіў. На паўднёвым усходзе знаходзіцца заказнік мясцовага значэння, Сіня Крыныця.

Адлегласць да сталіцы (Кіеў): 288 км

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Антонавіч Мілюцін (1950—2002) — беларускі біяфізік, біяхімік. Доктар біялагічных навук (1993), прафесар (2001).
## Крыніцы 
Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Сумскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Ямпільскага раёна (Сумская вобласць)
Ігуменка (прыток Волмы)

**Ігуменка** — рака ў Мінскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Волма. На рацэ стаіць Чэрвень, які да 1923 года называўся *Ігумен*.

Катэгорыя:Рэкі Чэрвеньскага раёна
Катэгорыя:Басейн Свіслачы (прыток Бярэзіны)
Варсянкакветныя

**Варсянкакветныя** (*Dipsacales*) — парадак кветкавых двухсемядольных раслін.

## Батанічнае апісанне 
Уключае невялікія дрэвы, хмызнякі (іншы раз ліяны) ці травы з процілеглымі або (радзей) кальчаковымі, рэдка пачаргова простымі цэльнымі лопасцевымі ці, радзей, перыстымі лістамі, звычайна без прылісткаў або з рудзіментарнымі прылісткамі. Кветкі ў рознага роду суквеццях, звычайна двухполыя, актынаморфныя ці зігаморфныя, 4-5-членныя, са зрослым венчыкам. Долі венчыка чарапітцавыя ці, іншы раз, створкавыя. Тычынкі прымацаваны да трубкі ці зева венчыка, у аднолькавым ліку з долямі венчыка ці ў меншай колькасці. Гінецэй цэнакарпны ці псеўдаманамерны, з 5-2 карпел, са свабоднымі ці больш-менш зрослымі стылодыямі; завязь ніжняя ці, рэдка, паўніжняя, з адным-многімі семязачаткамі ў кожным гняздзе ці ў адзінкавай фертыльнай карпеле. Плады розных тыпаў — раскрывальныя і нераскрывальныя.

Насенне з цэлюлярным (спачатку ўтвараюцца клетачныя абалонкі) эндаспермам.

## Гл. таксама 
* Abelia corymbosa

## Літаратура 
* Варсянкакветныя // 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6


Катэгорыя:Парадкі раслін
Блатэнскае княства

**Блатэнскае княства**, таксама вядомае як **Панонскае** або **Задунайскае княства** (, , , , ) — славянская дзяржава, якая існавала ў перыяд 839/840 — 876 гадоў у раёне Блатэнскага возера — Балатана (тэрыторыя сучаснай Венгрыі) са сталіцай у горадзе Блатнаград. Займала тэрыторыю паміж Дравай на поўдні, Дунаем на ўсходзе, Грацам на захадзе і Веспрэмам на поўначы. Паводле апошніх даследаванняў Блатэнскаму княству належала і тэрыторыя паміж Дзьёрам і Клостэрнойбургам. У перыяд свайго росквіту княства было свайго роду сувязным звяном паміж заходнімі (Вялікая Маравія на поўначы) і паўднёвымі (Харватыя на Балканах) славянскімі народамі, разбураным венгерскімі нашэсцямі.

## Склад 
Княства складалася з некалькіх графстваў:
* Блатэнскага, паміж Веспрэмам і Дравай
* Птуйскага, у горада Птуй
* Дудлебскага, паміж Грацам і Блатнаградам
* верагодна Этгаравага, паміж Кёсегам і Клостэрнойбургам

## Гісторыя 
У 500—700 гадах на тэрыторыі будучага княства існавала так званая кестэльская культура змяшанага рамана-славяна-аварскага паходжання.

У 833 годзе з Нітранскага княства быў выгнаны яго князь Прыбіна. Ён атрымаў сховішча ў Людовіка II Нямецкага. Той хрысціў Прыбіну і ў 839 годзе падарыў яму частку тэрыторыі Карантаніі вакол возера Балатан. У 847 годзе Прыбіна атрымаў права перадачы ў спадчыну гэтай зямлі, і Блатэнскае княства было аддзелена ад Карантаніі. Прыбіна заснаваў Блатнаград у якасці сталіцы свайго новага княства.

Пасля гібелі Прыбіны князем стаў яго сын Коцел. Падчас яго кіравання княства стала культурным і інтэлектуальным цэнтрам славян. У 867 годзе Коцел прыняў у Блатнаградзе Кірыла і Мяфодзія, якія навучылі ў Блатнаградзе 50 вучняў. У 70-х гадах IX стагоддзя Мяфодзій Салунскі працягваў асветніцкую дзейнасць на тэрыторыі княства і заснаваў тут Панонскае архібіскупства.

У 874 годзе князь Святаполк I далучыў Блатэнскае княства да Вялікай Маравіі. Аднак у 876 годзе, пасля смерці Коцела, Людовік II Нямецкі забралаў назад свае землі, падораныя Прыбіне.

Пасля смерці Людовіка II панонскую частку ў 884 годзе зноў захапіла Вялікая Маравія. Арнульф Карынтыйскі ў 894 годзе вярнуў яе ў склад Усходне-Франкскага каралеўства, а ў 896 годзе даў яе ў якасці лена славянскаму князю Браславу, які ўключыў яго ў склад Панонскай Харватыі.

У 901 годзе тэрыторыя Блатэнскага княства была захоплена венграмі. У X—XII стагоддзях большая частка мясцовага заходне-славянскага насельніцтва падверглася ранняй мадзьярызацыі і часткова германізацыі, хоць невялікая яго частка, якая пазней ідэнтыфікавала сябе як харваты, захоўвалася дысперсна ў сельскай мясцовасці аж да канца XIX стагоддзя.

## Гл. таксама 
* Заходнія славяне

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Блатэнскае княства. ВСЭ

Катэгорыя:Вялікая Маравія
Катэгорыя:Перадгісторыя Венгрыі
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Венгрыі
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Славакіі
Катэгорыя:Гісторыя Славеніі
Катэгорыя:Гісторыя Харватыі
Катэгорыя:Княствы
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы
Катэгорыя:Гістарычныя княствы
Кізілакветныя

**Кізілакветныя** (*Cornales*) — парадак кветкавых раслін.

Дрэвы ці хмызнякі, рэдка паўхмызнякі. Лісты чарговыя ці процілеглыя, простыя, цэльныя, суцэльнакрайныя ці, іншы раз, зубчастыя, без прылісткаў ці, вельмі рэдка, з ападальнымі прылісткамі. Кветкі дробныя, сабраныя ў рознага роду верхакветныя суквецці, звычайна двухполыя, актына-морфныя, цыклічныя, 4-членныя, радзей 5-членныя, звычайна з адным кругам тычынак. Долі чашачкі моцна рэдукаваныя, рэдка зусім адсутнічаюць. Гінецэй большай часткай з 2 пладалісцікаў, рэдка пладалісцікаў больш, з адным вісячым семязачаткам у кожным гняздзе. Завязь ніжняя. Характэрна наяўнасць нектарнага дыска. Плады звычайна касцянкападобныя, радзей ягады. 

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6


Катэгорыя:Парадкі раслін
Званочкавыя

**Званочкавыя** (*Campanulaceae*) — сямейства кветкавых раслін.

## Апісанне 
Гэта шматгадовыя травы, радзей паўхмызнякі. Лісце пачарговае, цэльныя, не маюць прылісткаў. Суквецці звычайна з канечнай кветкай. Кветкі правільныя, двухполыя, з пяцічленнымі чашачкай, вяночкам, андрацэем і, рэдка, гінецэем. Іншы раз лік лісточкаў калякветніка меншы (3—4) ці большы (6—10). Вяночак званочкавы, лейкападобны ці звонападобны. У некаторых раслін вяночак да асновы раздзельны, а іншы раз долі яго застаюцца злучанымі наверсе (віды роду ). Тычынкавыя ніці свабодныя ад вяночка, радзей зрастаюцца з яго асновай, у ніжняй частцы часта пашыраны. Пыльнікі свабодныя, але бываюць злучанымі (склеенымі) ў трубку па ўсёй даўжыні ці толькі ў ніжняй частцы.

Завязь ніжняя (радзей паўніжняя), звычайна 2—5-гняздовая, з многімі семязачаткамі ў кожным гняздзе, часцей на тоўстых плацэнтах. Слупок з трохраздзельным (двух- ці шматраздзельным) рыльцам. Вакол асновы слупка часта развіты нектаравыдзяляльны орган (дыск) у выглядзе кальца і рыльцам, часта раздзельным. Плады — каробачкі, радзей ягады. Насенне з эндаспермам.

## Пашырэнне 
Сямейства ўтрымлівае каля 90 родаў і больш за 2 000 відаў у нетрапічных абласцях Паўночнага паўшар’я, асабліва ў Міжземнамор’і. Вельмі нешматлікая ў тропіках, асабліва ў горных раёнах. На тэрыторыі Беларусі — 4 роды і 15 відаў.

## Асаблівасці біялогіі 
Званочкавыя — энтамафільныя і амаль усе пратаандрычныя. Пылок вызваляецца з пыльнікаў яшчэ да раскрыцця кветкі і адкладаецца на слупку і на знешняй паверхні яшчэ не адышоўшых лопасцей рыльца песціка, пакрытага валаскамі ці клейкай вадкасцю. Пасля раскрыцця кветкі пыльнікі ападаюць ці вянуць. Калі яны вянуць, дык тычынкавыя ніці скарачаюцца ці загібаюцца наверх. Насякомыя такім чынам атрымліваюць свабодны доступ да нектару, што выдзеліўся на дно кветкі. Пры гэтым яны пакрываюцца пылком. Пасля гэтай «мужчынскай» фазы цвіцення надыходзіць наступная, «жаночая»: слупок падаўжаецца і лопасці рыльца разыходзяцца, дзякуючы чаму ўспрымальная пылок паверхня слупка становіцца даступнай для апылення.

Калі не адбылося перакрыжаванае апыленне, то далейшыя разрастанне і згібанне лопасцей рыльца забяспечваюць апыленне рэшткамі пылку той жа кветкі.

## Таксанамія 
### Роды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (syn. *Solenopsis*, *Isotoma*)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Numaeacampa* — звычайна гэты род уключаюць у род *Codonopsis*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. — ISBN 978-985-439-644-6

## Спасылкі 
* 
* Campanulaceae // The Plant List


Катэгорыя:Сямействы раслін
Псілот

**Псілот** (*Psilotum*) — род споравых раслін сямейства псілотавых.

Прадстаўлены 4 відамі, якія шырока распаўсюджаны ў тропіках і субтропіках абодвух паўшар'яў. Спарафіт у надземнай частцы дыхатамічна разгалінаваны, з дробнымі лускападобнымі вырастамі. У падземнай частцы — карэнішчападобны рызамоід са шматлікімі рызоідамі і эндатрофнай мікарызай. У псілота цэнтральны цыліндр — актынастэла. У спарангіях на канцах кароткіх галінак утвараюцца аднолькавыя споры. Пры прарастанні яны ўтвараюць двухполы гаметафіт, які развіваецца ў сімбіёзе з гіфамі грыба. Сперматазоіды псілота мнагажгуцікавыя. Малады спарафіт жывіцца за кошт гаметафіта. Пазней ён жыве самастойна. Плоскае ці трохграннае сцябло псілота дасягае вышыні 20-100 см.

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. — ISBN 978-985-439-644-6.

Катэгорыя:Псілотавыя
Тмезіптэрыс

**Тмезіптэрыс** () — род споравых раслін сямейства псілотавых.

Уключае каля 10 відаў, распаўсюджаных на астравах Палінезіі, Новай Зеландыі, Аўстраліі з працягам да Філіпінскіх астравоў. Расце як эпіфіт на дрэвападобных папарацях, сагаўніках, пальмах і іншых раслінах, а таксама як наземная расліна на перагнойнай глебе, у шчылінах скал.

Карані адсутнічаюць. Падземныя органы ўяўляюць больш ці менш дыхатамічна разгалінаваныя і даволі доўгія (да 1 м і болей) карэнішчападобныя ўтварэнні, якія ў адрозненне ад сапраўдных карэнішчаў пазбаўлены якіх-небудзь лусак, але пакрыты рызоідамі. Яны марфалагічна адпавядаюць рызамоідам рыніяфіта. У клетках вонкавай кары ўтрымліваюцца гіфы (эндатрофная мікарыза).

У надземнай частцы сцёблы дыхатамічна разгаліноўваюцца і маюць на паверхні развітыя лускападобныя прыдаткі.

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6

Катэгорыя:Псілотавыя
Макасарцы

**Макаса́рцы** (саманазвы *Makasar*, *Mangasara*) — аўстранезійскі народ, карэнныя насельнікі паўднёва-заходняй часткі Сулавесі. Агульная колькасць (2014 г.) - 2 278 000 чал.

Макасарцы блізкія па мове і культуры да бугаў Сулавесі і, відавочна, маюць адзінае паходжанне. У XIV - XVI стст. на самым поўдні паўднёва-заходняга Сулавесі склаліся дзяржавы Макасар і Гова. Пасля 1667 г. Макасар трапіў у залежнасць ад галандцаў, і асноўны цэнтр палітычнага і культурнага жыцця перамясціўся ў Гова. Галандцы першыя вылучылі адрозненні паміж бугамі і макасарцамі. У наш час яны заўважны перад усім у мове, а таксама ў атаесамленні высакароднай часткі насельніцтва менавіта з родамі, якія ў мінулым кіравалі Макасарам і Гова. 

Асноўныя заняткі — земляробства з перавагай вырошчвання рысу, дробнае рамяство, гандаль, будаўніцтва суднаў, мараходства. У мінулым макасарскія мараплаўцы абслугоўвалі транспартныя шляхі на значнай тэрыторыі паміж Кітаем на поўначы і Паўночнай Аўстраліяй на поўдні. Макасарцы мелі развітую гарадскую культуру.

У XVI - XVIII стст. сярод макасарцаў распаўсюдзіўся іслам. Большасць вернікаў у наш час — мусульмане-суніты. 

Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Djongos Makassar Zuid-Celebes 1913 TMnr 10013740.jpg|Прадстаўнік высакароднага саслоўя (1913 г.)
Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Fluitspelende meisjes in Makassar Celebes TMnr 10005645.jpg|Дзяўчыны-музыканты (1949 г.) 
Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Huis in (of in de omgeving van) Makassar TMnr 10027874.jpg|Сядзіба каля Максара (1929 г.)
Файл:Traditional shipbuildingSouthSilawesi.jpg|Традыцыйнае суднабудаванне на поўдні Сулавесі

Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Інданезіі
Катэгорыя:Аўстранезійцы
Федэраты (Старажытны Рым)

**Федэраты** (, ад  — саюз, дагавор) — саюзныя Рыму плямёны. Значэнне тэрміна змянялася на працягу гісторыі.

У часы Рэспублікі федэратамі называліся абшчыны, звязаныя з Рымам саюзам, звычайна называліся «саюзнікамі» ().

У часы Позняй імперыі — варварскія плямёны, якія паступілі на ваенную службу да рымлян і неслі яе на межах Рымскай імперыі. Атрымлівалі за службу памежныя землі для пасялення і жалаванне. Найбольшае значэнне федэраты мелі ў IV—V стагоддзях. Часцяком гэтыя меры былі вымушаныя, такім чынам імператары адкупляліся ад варвараў, арміі якіх не маглі перамагчы, а заадно ставілі іх сабе на службу. Падобныя дагаворы заключаліся не паміж дзяржавамі ці народамі, а асабіста паміж кіраўнікамі, і таму пасля смерці кіраўніка, які заключыў дагавор, саюз звычайна спыняў існаванне. Для эпохі Позняй імперыі незразумела размежаванне паміж  — федэратамі і  — саюзнікамі. Вядома, што апошнія традыцыйна служылі ў рымскім войску, не з'яўляючыся грамадзянамі Рыма. Адрозніць саюзнікаў і федэратаў у крыніцах не ўяўляецца магчымым. Сам тэрмін «федэраты» ўваходзіць ва ўжытак у Рыме пачынаючы з V стагоддзя, аднак падобны від узаемаадносін з варварамі існаваў і да таго, у IV стагоддзі. Служба варвараў у рымскай арміі і рассяленне іх на рымскай тэрыторыі спрыялі паступовай варварызацыі як самой арміі (у меншай ступені гэта тычылася каманднага складу), так і дзяржавы.

## Гл. таксама 
* Laeti
* Foedus Cassianum

## Літаратура 
* *Ермолова И. Е.* Римская империя и федераты в IV веке // Новый исторический вестник. 2001, № 2 (4).
* *Мусин А. Е.* Империя и федераты: Археологические аспекты изучения христианизации // Боспор Киммерийский и варварский мир в период античности и средневековья. Материалы IV Боспорских чтений. Керчь, 2003. С. 191—194.
* Long, G. Foederatae Civitates // William Smith. A Dictionary of Greek and Roman Antiquities, John Murray, London, 1875.
* Heather P.J. *Foedera* and *Foederati* of the Fourth century // Kingdoms of the Empire: the integraton of barbarians in late Antiquity / ed. by Walter Pohl. Leiden, New York, Koln, Brill. 1997.

Катэгорыя:Саюзнікі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Армія Візантыйскай імперыі
Катэгорыя:Войска Старажытнага Рыма
Блатнаград

]]
**Блатнаград** (, , ) — сталіца старажытнаславянскага Блатэнскага княства, на рацэ Зала, у 9 км на паўднёвы захад ад возера Балатан. Цяпер на месцы раннесярэднявечнага славянскага горада знаходзяцца венгерская вёска Залавар, медзье Зала (Венгрыя).

## Гісторыя 
Блатнаград быў заснаваны мараўскім князем Прыбінам каля 839—847 года. У 850 годзе тут была пабудавана і асвячона першая царква — Св. Марыі і крэпасць. Яе асвяціў зальцбургскі архібіскуп Ліўпрам. У 867 годзе ў Блатнаградзе спыняліся Кірыл і Мяфодзій. праз некалькі гадоў Мяфодзій вярнуўся сюды па запрашэнні князя Коцела і заснаваў тут Панонскае архібіскупства. У 901 годзе Блатнаград быў захоплены венграмі. Трохі пазней, пад імем «Залавар» стаў цэнтрам камітата Зала. Быў стратэгічна важнай крэпасцю. У 1702 годзе, крэпасць Залавар была ўзарвана, каб не патрапіла ў рукі куруцаў. З тых часоў горад прыйшоў у заняпад і цяперашняя вёска Залавар налічвае толькі 900 жыхароў.

## Археалагічныя працы 
Рэшткі цэркваў (15) і гарадзішча (150*200 метраў) былі знойдзены славацкім навукоўцам Янам Коларам у XIX стагоддзі. Паводле даных раскопак, і пасля ўваходжання ў склад Венгерскага каралеўства, аж да XI стагоддзя насельніцтва Блатнаграда было пераважна славянскім. Працэс мадзьярызацыі ўзмацніўся ў XII—XIII стагоддзях, і асабліва на працягу XIX стагоддзя. Цяпер у горадзе пражываюць венгры.

## Цікава 
* Паводле некаторых звестак тут у 1207 годзе нарадзілася Св. Лізавета Венгерская.

## Спасылкі 
* Артыкул пра Блатнаград (на славацкай мове)

Блатнаград
Блатнаград
Блатнаград
Блатнаград
Блатнаград
Блатнаград
Блатнаград
Блатнаград
Блатнаград
Коцел

**Коцел** (, *? — † 876)&nbsp;— князь Блатэнскага княства на тэрыторыі сучаснай заходняй Венгрыі, сын князя Прыбіны і яго баварскай жонкі.
Атрымаў баварскае імя Gozil (Chozil), якое гучала ў славянскім варыянце як «Коцел».

Пасля смерці свайго бацькі прыкладна ў 861 годзе стаў князем у Панонскім княстве, да таго часу быў графам Блатэнскага графства як часткі Блатэнскага княства.

Адыграў важную ролю ў падтрымцы хрысціянства, калі ў яго сталіцы Блатнаградзе ў Паноніі ў 867 годзе гасцявалі Кірыл і Мяфодзій, калі яны былі на іх шляху да Рыма. Салунскія браты пераканалі Коцела ў неабходнасці распаўсюджвання славянскай літургіі і выхавалі ў Блатнаградзе прыкладна пяцьдзесят вучняў.

На мяжы 869/870 гадоў папа Адрыян II пасвяціў Мяфодзія ў архіепіскапа Паноніі, пра што яго прасіў і Коцел. Яго ўладанні не пазбеглі ўвагі Рыма і ў наступныя гады. Перад 14 маем 873 года новы Папа Рымскі Ян VIII даслаў Коцелу ліст, у якім папракаў яго, каб яго ўладанні «ачысцілася ад пралюбадзейства і іншых язычніцкіх звычаяў». Пазней яму даслаў яшчэ адзін асабісты ліст, у якім называе двух мужчын, здаецца Коцелевых вяльможаў, якія здрадзілі сваіх жонак. Просіць Коцела, каб той забараніў іх разводы і гэтак жа паступаў і ў іншых падобных выпадках. З абодвух лістоў вынікае, што Рым быў вельмі добра праінфармаваны аб сітуацыі ў Паноніі. Гэта абумоўлена тагачаснай знешнепалітычнай сітуацыяй. Коцел быў падпарадкаваны Усходнефранкскаму каралеўству, і таму Рым быў лепш інфармаваны пра падзеі ў яго княстве, чым пра незалежныя зямлі, як напрыклад у Вялікай Маравіі.

Прычына смерці князя Коцела ахутана таямніцай. Пасля яго смерці княства атрымалі ў спадчыну сыны Віліям і Энгелшалк. Але не на доўгі час, таму што ў 882—884 гадах князь Святаполк I на былых уладаннях Коцела здзейсніў некалькі палітычных чыстак і пасля таго гэтыя землі ўключыў у склад Велікай Маравіі.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вялікая Маравія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IX стагоддзя
Катэгорыя:Кіраўнікі Славакіі
Катэгорыя:Кіраўнікі Славеніі
Катэгорыя:Блатэнскае княства
Ян VIII

* Ян VIII, Папа Рымскі — Папа Рымскі з 872 па 882 год.
* Ян VIII, антыпапа — рымскі антыпапа, незаконна абраны ў 884 годзе.

## Гл. таксама 
* Іаан VIII
* Ян I
* Ян II
* Ян III
* Ян IV
* Ян V
* Ян VI
* Ян VII
Іаан VIII

* Іаан VIII Ксіфілін — канстанцінопальскі патрыярх з 1066 па 1075 год.
* Іаан VIII Палеалог — візантыйскі імператар з 1425 па 1448 год.

## Гл. таксама 
* Ян VIII
* Іаан I
* Іаан II
* Іаан III
* Іаан IV
* Іаан V
* Іаан VI
* Іаан VII
Клостэрнойбург

**Клостэрно́йбург** () — аўстрыйскі горад у федэральнай зямлі Ніжняя Аўстрыя. Знаходзіцца на паўночны захад ад Вены, непасрэдна прылягаючы да яе. З 1938 па 1954 горад уваходзіў у склад Вены. Насельніцтва 24 797 чалавек (2001).

## Геаграфія і транспарт 
Горад размешчаны на правым беразе ракі Дунай, на вышыні 192 метраў над узроўнем мора. Ад Вены аддзелены гарамі Каленберг і Леапольдсберг. Са сталіцы ў Клостэрнойбург ходзяць прыгарадныя цягнікі з вакзала Франца-Іосіфа і аўтобусы са станцыі Хайлігенштат.

## Гісторыя 
З I па V стагоддзе нашай эры на месцы цяперашняга верхняга горада Клостэрнойбурга знаходзіўся рымскі ваенны лагер, назва якога не дайшла да нашых дзён.

Гісторыя сучаснага паселішча прасочваецца з IX стагоддзя. У 1108 г. маркграф Леапольд III з дынастыі Бабенбергаў заклаў на гары Леапольдсберг свой замак «Nivvenburc» (Нойбург, «Новы замак»). Па размаху гэта рэзідэнцыя цалкам адпавядала рангу імперскага князя. У 1114 годзе ў непасрэднай блізкасці ад рэзідэнцыі пачалося будаўніцтва царквы, якая ў 1133 годзе стала манастырскай і атрымала назву Клостэрнойбург, якая распаўсюдзілася пасля і на ўвесь горад.

Сярэднявечны Нойбург складаўся з двух паселішчаў па абодва бакі Дуная, злучаных бродам. Частыя паводкі прымушалі жыхароў па той бок Дуная ўсё далей адсоўваць сваё паселішча ад ракі. У выніку чаго да пачатку XIII стагоддзя існавала два Нойбургі: Нойбург пры манастыры (Клостэрнойбург) і Нойбург пры рынку (Корнойбург). У 1298 годзе Альбрэхт I, які пражываў у Нойбургу з 1288 года, падзяліў гэтыя два паселішчы і адначасова ўвёў у Клостэрнойбургу гарадское права. Клостэрнойбург таксама служыў рэзідэнцыяй Леапольду VI.
 
Пасля кананізацыі ў 1485 годзе заснавальніка горада і манастыра Леапольда III гарадскі манастыр стаў нацыянальнай аўстрыйскай святыняй і адным з галоўных у Аўстрыі цэнтраў паломніцтва. У XV—XVI стагоддзях абацтва ператварылася ў вялікі рэлігійны, культурны і навуковы цэнтр. Манастыр Клостэрнойбурга быў вядомы вырабам цудоўных для свайго часу геаграфічных карт, а таксама валодаў адной з лепшых у нямецкамоўных землях бібліятэкай.

## Славутасці 
* Манастыр аўгусцінцаў. Заснаваны напачатку XII стагоддзя Леапольдам III.
** Манастырская царква — пабудавана ў 1136 годзе як раманская базіліка, у XVII стагоддзі перабудавана ў стылі барока.
** Капліца Леапольда — у капліцы размешчана пахавальня заснавальніка манастыра Леапольда III, святога і заступніка Ніжняй Аўстрыі; а таксама Вердэнскі алтар — выдатны помнік мастацтва XII стагоддзя.
** Лапідарый — тут захоўваецца статуя Клостэнбургскай мадонны, створаная ў 1310 годзе.
** Бандарня — экспазіцыя, прысвечаная вінаградарскай справе.
** Манастырская бібліятэка — утрымлівае звыш 30 000 старадаўніх тамоў.
* Калекцыя Эселя — мастацкая галерэя, размешчаная ў сучасным будынку. Прадстаўлены працы сучасных аўстрыйскіх і замежных мастакоў.
## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт Клостэрнойбурга

Катэгорыя:Гарады Ніжняй Аўстрыі
Катэгорыя:Гарады на Дунаі
Гізела Баварская

**Гізела Баварская** (Gisela, таксама Gisele, Gizella), таксама **Гізела Венгерская** (каля 985 — каля 1033 ці ў 1065) — блажэнная, шануецца ў Рымска-каталіцкай царкве (дні памяці — 1 лютага і 7 сакавіка).
[злева|міні|Помнік святым Іштвану і Гізеле ў [Веспрэм|Веспрэме]]

## Біяграфія 
Гізела была дачкой герцага Генрыха II Баварскага і Гізелы Бургундскай. Каля 995 года яна выйшла замуж за Іштвана I, караля Венгрыі. У Іштвана і Гізелы было прынамсі трое дзяцей, у тым ліку Святы Эмерык (Імрэ), але ўсе яны памерлі маладымі, не пакінуўшы спадчыннікаў. Аўдавеўшы ў 1038 годзе, Гізела падверглася праследаванням з боку новага караля Пятра: Пётр канфіскаваў уласнасць каралевы і пасадзіў яе пад варту. Самуіл Аба, які стаў спадчыннікам Пятра, працягнуў яго палітыку. Гізела была вымушана ў 1045 годзе вярнуцца ў Баварыю. Там яна сышла ў манастыр Нідэрнбург у Пасау і стала абатысай. Там яна памерла і пахавана.
thumb|Грабніца Гізелы Баварскай

Мошчы Гізелы ў Веспрэме і яе грабніца ў Пасау прыцягвалі шматлікіх паломнікаў. Яшчэ ў XVIII стагоддзі з’яўляліся прапановы кананізаваць Гізелу, але беспаспяхова. У 1975 годзе Гізела была прызнана Каталіцкай царквой блажэннай. Памяць блажэннай Гізелы — 7 сакавіка (дзень Гізелы ў каталіцкіх календарах) і 1 лютага.

## Спасылкі 
* Кароткая біяграфія і бібліяграфія 
* Пра лёс мошчаў Іштвана і Гізелы
* Пахаванне Гізелы ў Пасау

Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XI стагоддзя
Катэгорыя:Святыя Венгрыі
Катэгорыя:Каралевы венгерскія
Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Ігнацы Гелгуд

**Ігнацы Гелгуд** (; ? — , Гнеў) — стражнік вялікі літоўскі ў 1789—1793 гадах, Генерал дывізіі , заслужаны палітычны дзеяч і ваенны з Літвы. Адзін з кіраўнікоў паўстання 1794 года і членам Згуртавання прыхільнікаў урадавай канстытуцыі. 24 красавіка 1794 года абраны ў Найвышэйшую Літоўскую Раду. У званні генерал-лейтэнанта ваяваў у паўстанні Касцюшкі 1794 года, нягледзячы на членства ў Радзе.

Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай выкліканы на дуэль былым  расійскай імператрыцы Кацярыны II , які знаходзіўся ў Варшаве.

Падчас кампаніі 1806 года маршал Іаахім Мюрат даручыў яму арганізацыю войскаў у Варшаўскім дэпартаменце. 13 сакавіка 1807 прыняў камандаванне дывізіяй пасля ранення Яна Генрыка Дамброўскага і праводзіў . Памёр ад нягод вайны і ран.

Азначаны ў 1807 годзе Крыжам ордэна Ганаровага легіёна і ў 1792 годзе атрымаў Ордэн Белага Арла і Ордэн Святога Станіслава.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* H. P Kosk, *Generalicja polska*, t. 1 wyd.: Oficyna Wydawnicza «Ajaks», Pruszków 1998

Ігнацы
Катэгорыя:Стражнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Военачальнікі Польшчы
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года
Катэгорыя:Члены Найвышэйшай Літоўскай Рады
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікага Сойма 1788—1792
Тутавыя

**Ту́тавыя** (*Moraceae*) — сямейства раслін парадку , якое ўключае ў сябе дрэвы, кусты, ліяны і рэдка травы.

## Апісанне 
Сямейства налічвае каля сарака родаў і больш за тысячу відаў, большасць з якіх вылучаюцца сокам малочнага колеру (Млечным сокам).

## Роды 
Паводле сайта GRIN сямейства налічвае 37 родаў у пяці трыбах:
* Трыба '***, уключае 7 родаў:

* Трыба ****, уключае 11 родаў:

* Трыба ****, уключае 8 родаў:

* Трыба ****, уключае 1 род 
* Трыба ***', уключае 10 родов:

## Значэнне 
Служаць харчаваннем для .

## Гл. таксама 
* Dorstenia gigas

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Moraceae // The Plant List
* 

Катэгорыя:Сямействы раслін
Катэгорыя:Ружакветныя
M67 (граната)

thumb|right
**M67** (*M67 Fragmentation Hand Grenade*) — ручная аскепкавая граната, з 1969 года была прынята на ўзбраенне войскам ЗША.
Прызначана для знішчэння жывой сілы ў баю. Да цэлі граната дастаўляецца кідком рукой чалавека.

## Характарыстыкі 
* Маса, г: 396,9
* Даўжыня, мм: 90
* Дыяметр, мм: 64
* Выбуховае рэчыва: *Composition B*
* Маса выбуховага рэчыва, г: 184.3

Корпус гранаты з цяжкага металу, які з'яўляецца аскепкастваральным. Выбуховае рэчыва Composition B (кампазіцыя B) уяўляе сабой цякучую сумесь трынітраталуолу (TNT) і гексагену (RDX). Стандартны склад кампазіцыі Б — 59,5 % RDX і 39,4 % TNT с даданнем 1 % парафіну. Выніковая хуткасць дэтанацыі дадзенай камбінацыі выбуховага рэчыва гранаты — 8050 м/с.

Радыус паражэння аскепкамі гранаты 15 метраў, радыус магчымага паражэння 25 метраў.

Баявая граната афарбоўваецца ў аліўкава-шараваты колер.

## Выкарыстанне 
Выбух гранаты адбываецца праз 4-6 секундаў пасля спуску прыціскнога рычага. Перад кідком трэба выдаліць засцерагальнае кольца, прыціснуўшы рычаг пальцамі да корпуса гранаты.

## Спасылкі 
* http://www.bia-team.com/index.php?type=special&area=1&p=articles&id=31

Катэгорыя:Ручныя гранаты
Катэгорыя:Гранаты ЗША