Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі

**Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі** — узброеная барацьба Арміі Краёвай і іншых польскіх фарміраванняў у Заходняй Беларусі ў 1939—1954 гадах. Была абумоўлена імкненнем вярнуць край у склад Польшчы. Падпольны рух быў накіраваны супраць савецкай улады, а ў перыяд нямецкай акупацыі таксама нацыстаў і калабарацыяністаў. Для процідзеяння апошнім польскія нацыяналісты перыядычна супрацоўнічалі з прасавецкімі партызанамі. Разам з тым меліся і выпадкі сумесных дзеянняў падполля з немцамі супраць «чырвоных». Удзельнікі руху таксама змагаліся супраць літоўскіх, беларускіх, украінскіх нацыяналістаў.

Польскае падполле Заходняй Беларусі дзейнічала ў кантэксце польска-беларускага міжэтнічнага канфлікту і пасляваеннага антыкамуністычнага руху ў Польшчы.

## Кантэкст 
Па ўмовах Рыжскага мірнага дагавора 1921 года, якія завяршыў польска-савецкую вайну, Заходняя Беларусь адышла да Польшчы. У верасні 1939 года, згодна з Пактам Молатава — Рыбентропа, Трэці Рэйх і СССР падзялілі польскую тэрыторыю. БССР была пашырана за кошт усходніх крэсаў. Мясцовае беларускае насельніцтва станоўча сустрэла далучэнне да савецкай дзяржавы і ўз’яднанне з Усходняй Беларуссю. Палякі, якія былі абураныя знішчэннем сваёй краіны, пачалі ўспрымаць беларусаў як саюзнікаў СССР. Дэклараваная барацьба з савецкай акупацыяй прыняла з часам антыбеларускі характар. Савецкая палітыка, накіраваная на дэпаланізацыю, нацыяналізацыю ўласнасці, пераслед рэлігіі, якая закранула ў першую чаргу польскае насельніцтва, выклікала нярэдка яго супраціў, якое прымала розныя формы: ад сабатажу мерапрыемстваў уладаў да ўзброеных выступленняў.

Апорай руху выступала мясцовае польскае насельніцтва. Так, на 1 верасня 1939 года ў рэгіёне пражывала 1 485 000 палякаў (38 % насельніцтва). Аднак у падпольныя структуры былі таксама ўцягнутыя беларусы, яўрэі, літоўцы.

## Пачатковы перыяд (1939—1941) 
У краі практычна ва ўсіх буйных гарадах, раённых цэнтрах і невялікіх населеных пунктах сфармаваліся польскія падпольныя арганізацыі, групы і гурткі, якія аб’ядноўвалі палітычных дзеячаў, прафесійных вайскоўцаў, інтэлігенцыю, вучнёўскую моладзь. У асноўным яны ўтвараліся па ініцыятыве знізу. З зімы 1940 года на тэрыторыі Заходняй Беларусі дзейнічаў абшар Саюза ўзброенай барацьбы (СУБ) № 2 з цэнтрам у г. Беласток, а таксама самастойная Віленская акруга. Ён уключаў у сябе 3 акругі: Беластоцкую, Навагрудскую і Палескую. Акругі ў сваю чаргу дзяліліся на абводы. Беластоцкая і Віленская акругі былі ўтвораны ўжо ўвосень 1939. З вясны 1940 года галоўным камандаваннем СУБ пачалася арганізацыя Навагрудскай і Палескай акруг. Для стварэння структур мясцовай канспірацыі ў рэгіён з цэнтральнай Польшчы прыбывалі эмісары. Агульная колькасць членаў арганізацыі магла дасягаць ад 8 да 10 тысяч чалавек. Камандаваннем Віленскай акругі выдавалася газета «Польшча ў барацьбе», тыраж якой у пачатку 1941 года дасягаў 1,5 тыс. асобнікаў.

Іншай буйной арганізацыяй у Заходняй Беларусі, самастойна дзеючай ужо з кастрычніка 1939 года, з’яўлялася Польская ваенная арганізацыя (ПВА). У Аўгустоўскім раёне дзейнічаў «Легіён смерці», арганізаваны былымі гімназістамі. Яны склалі спісы савецкіх актывістаў з мэтай іх наступнай ліквідацыі.

З восені 1939 года ствараліся партызанскія атрады. Першапачаткова яны фармаваліся з вайскоўцаў разгромленага Войска Польскага. Пазней у іх уступалі мясцовыя жыхары, якія хаваліся ад арыштаў і дэпартацый, а таксама ад прызыву ў Чырвоную Армію. Большая частка партызанскіх фарміраванняў дзейнічала ў Беластоцкай і Баранавіцкай абласцях. На працягу 1940 года савецкія функцыянеры пастаянна паведамлялі аб праявах «актыўнасці контррэвалюцыйных элементаў», «паспяховай дзейнасці польскай агентуры» ў заходнебеларускіх абласцях. Здзяйсняліся напады на прадстаўнікоў савецкай улады, мясцовых актывістаў і міліцыю. З кастрычніка 1939 па жнівень 1940 удзельнікамі польскіх арганізацый было здзейснена 93 тэрарыстычных акту, пры якіх забіта 54 і паранена 39 чалавек. У адказ у Беластоцкай і Баранавіцкай абласцях у маі 1940 года былі дадаткова ўтвораны спецыяльныя аддзелы па барацьбе з бандытызмам. За перыяд 1939 — першы квартал 1941 года ў заходніх абласцях БССР было ліквідавана 188 арганізацый і груп, арыштавана 6104 іх удзельніка.

На перыяд 1944—1950 гадоў прыпадае пік актыўнасці руху.

Апошнія польскія атрады дзейнічалі ў беларускіх лясах да 1954 года. Ва ўмовах Халоднай вайны асобныя з іх былі звязаны са спецслужбамі замежных дзяржаў (ідэалагічна, маральна, матэрыяльна — забяспечваліся зброяй, боепрыпасамі, сродкамі сувязі, грашыма).

## Гл. таксама 
* Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)
* Польска-ўкраінскія партызанскія баі

## Заўвагі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Беларусь падчас Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Антысавецкі супраціў
Катэгорыя:Армія Краёва