Пракельцкая мова

**Праке́льцкая мова** — прамова (мова-продак), якая лічыцца продкам моў кельцкай галіны індаеўрапейскай сям'і моў, і, у сваю чаргу, стала асобнай філіяцыяй пасля распаду праіндаеўрапейскай мовы. Не з'яўляецца пісьмова засведчанай, аднаўляецца праз звесткі і метады параўнальна-гістарычнай лінгвістыкі.

Некаторымі мовазнаўцамі ўключаецца ў склад заходнеіндаеўрапейскай супольнасці, да якіх належалі таксама прагерманская, праіталійская і прабалта-славянская мовы. Дакладныя зносіны між гэтымі мовамі ў рамках гіпатэтычнай супольнасці застаюцца дыскусійнымі. На ўзор такіх індаеўрапейскіх моў, як тахарскія, італійскія, германскія, старажытнагрэчаская і некаторыя іншыя, уяўляла сабой мову з тыпова «кентумнымі» рысамі.

Рэканструкцыя пракельцкай мовы ўскладняецца рознай наяўнасцю звестак адносна дзвюх груп кельцкай галіны, астраўной і кантынентальнай. Усе кантынентальныя кельцкія мовы з'яўляюцца вымерлымі; у той час як іх пісьмовыя помнікі даюць добрае ўяўленне пра фаналогію і, часам, пра марфалогію, рэканструкцыя іх сінтаксісу падааецца цяжкасцям з прычыны малой колькасці вядомых пісьмовых помнікаў. Некаторыя поўныя сказы знаходзяцца ў пісьмовых сведчаннях гальскай і кельтыберскай моў, але найстарэйшай істотнай кельцкай літаратурай лічацца ўзоры пісьма старажытнаірландскай мовы — самай ранняй з засведчаных астраўных моў.

## Мажлівыя носьбіты 
Найранейшай археалагічнай культурай, прадстаўнікі якой могуць атаясамлівацца з носьбітамі пракельцкай мовы і якая можа быць абгрунтаваная ў гэтай якасці, з'яўляецца культура палёў пахавальных урнаў, якая існавала ў Цэнтральнай Еўропе з апошняе чвэрці II тыс. да н.э. З раннімі кельтамі таксама звязваецца гальштацкая культура, якая існавала перадусім на тэрыторыях сучасных Швейцарыі і Аўстрыі каля ІХ ст. да н.э. ужо ў часы Жалезнага веку. Змены прыведзеныя ў храналагічным парадку ад познепраіндаеўрапейскага да познепракельцкага перыядаў. V — галосны, C — зычны.

* **Познепраіндаеўрапейскі перыяд**:

Змены, што адбыліся ў гэты перыяд, падзяляюць таксама шэраг іншых галін індаеўрапейскай сям'і.

:* Аб'яднанне шэрагаў палятавелярных з іх звычайнымі аналагамі (*гл. таксама ізаглоса кентум-сатэм*):

::* ḱ > k
::* ǵ > g
::* ǵʰ > gʰ;

:* Эпэнтэза галоснага *a пасля складовага санорнага ў пазіцыі, калі за ім следаваў лярынгал або іншы санорны (R̥HR > RaHR);
:* Страта лярынгалаў у складох пасля галоснага перад націскам (VHĆ > VĆ);
:* Страта лярынгалу перад наступным галосным з уплывам на яго якасць:
::* h₁e > e
::* h₂e > a
::* h₃e > o
::* HV > V;

:* Страта лярынгалаў пасля папярэднім галосным з уплывам на яго даўжыню:
::* eh₁ > ē
::* eh₂ > ā
::* eh₃ > ō
::* VH > V̄;

:* Страта лярынгалаў у неініцыяльным складзе між выбухнымі зычнымі (CHC > CC). Спалучэнні тыпу «выбухны + H + выбухны» далі нуль гуку ў пракельцкай мове ў неініцыяльных складох (напрыклад, PIE *dʰugh₂tḗr > пракельцк. *duxtīr замест чаканага **dugatīr);
:* Пераход астатніх лярынгалаў у галосную фанему *a (CHC > CaC);
:* Пераход двух паслядоўных зубных у дзве глухія свісцячыя (TT > ss).

* **Раннепракельцкі перыяд**:

:* Аб'яднанне ў лябіявелярныя паслядоўнасцей зычных накшталт велярны + *w. Застаецца незраумелым пытанне таго, ці адбылося гэта да наступнай змены, у такім выпадку адбыўся пераход gw > b або gw > gʷ.

::* kw > kʷ
::* gw > gʷ
::* gʰw > gʷʰ
::* gʷ > b;

:* Прыдыхальныя зычныя страчваюць прыдыханне і, такім чынам, зліваюцца з іх звычайнымі адпаведнікамі:

::* bʰ > b
::* dʰ > d
::* gʰ > g
::* gʷʰ > gʷ;

:* Пераход *e перад санорным і *a ў *a (eRa > aRa): *ǵʰelH-ro > *gelaro > *galaro / *gérH-no > *gerano > *garano;
:* Эпэнтэза *i пасля складовага плыўнага ў выпадку, калі апошні знаходзіцца ў пазіцыі перад выбухным:

::* l̥T > liT
::* r̥T > riT;

:* Эпэнтэза *a перад астатнімі складовымі санорнымі:

::* m̥ > am
::* n̥ > an
::* l̥ > al
::* r̥ > ar;

:* Страта ўсіх астатніх нескладовых лярынгалаў;
:* Пераход *p у *kʷ у выпадку, калі апошні прысутнічае ў любой пазіцыі слова пасля *p (p...kʷ > kʷ...kʷ);
:* Пераход галоснай ē > ī, а таксама ō > ū (у фінальных складох);
:* Скарачэнне доўгіх галосных (у тым ліку дыфтонгаў) перад санорным у канцы складу (V:RC > VRC).

* **Познепракельцкі перыяд**:

:* Пераход выбухных у *x перад іншым выбухным або *s (C₁C₂ > xC₂, Cs > xs);
:* Пераход p > b перад плыўнымі (pL > bL);
:* Пераход p > w перад насавымі (pN > wN);
:* Пераход p > ɸ. Мажліва, не адбываўся перад свісцячым *s;
:* Пераход ō > ā;
:* Пераход ew > ow;
:* Пераход uwa > owa.

### Рэканструкцыя 
Аналагічна іншым рэканструяваным прамовам, адносна пракельцкай мовы лінгвісты рэканструююць фанетыку і фаналогію (гукавы лад), для чаго прыцягваюцца звесткі па праіндаеўрапейскай мове, а таксама прамовах, якія існавалі поруч з пракельцкай, захаваных пісьмовых помніках вымерлых кельцкіх моў і сучасных кельцкіх моў.

* **Зычныя**:

Для пракельцкай мовы рэканструюецца наступны лад зычных гукаў:

У адрозненне ад праіндаеўрапейскай мовы ў пракельцкай мове знікла прыдыханне як сродак супрацьпастаўлення зычных фанем, праз што, такім чынам, звонкія прыдыхальныя выбухныя *bʰ, *dʰ, *gʰ/ǵʰ у пракельцкай мове зліліся з *b, *d, *g/ǵ. Звонкі прыдыхальны лябіявелярны *gʷʰ не зліўся з *gʷ, аднак апошні ў пракельцкай зліўся з *b, тады як адбыўся пераход *gʷʰ > *gʷ. Узоры дадзеных пераход прасочваюцца на  *gʷen- «жанчына» > ст.-ірл. *ben*, , але PIE *gʷʰn̥- «забіваць, параніць» > ст.-ірл. *gonaid*, валійск. *gwanu*.

Праіндаеўрапейскі *p быў страчаны ў пракельцкай пераўтварыўся напачатку ў *ɸ, пасля чаго перайшоў у *h (што можна прасачыць на тапоніме Герцынія, у выпадку, калі ён мае кельцкую этымалогію) і ўрэшце быў страчаны ў ініцыяльнай і інтэрвакальнай пазіцыях. Лёс *ɸ у іншых пазіцыях стаў іншым: так, сцячэнні *ɸs, *ɸt перайшлі ў *xs, *xt адпаведна ў пракельцкі перыяд, PIE *sp- у старажытнаірландскай перайшло ў s (у сваю чаргу, праз леніцыю f-) і брыцкае f. Тэзіс аспрэчваецца паводле Схрэйвера, які мяркуе, што між гэтым пераходам існаваў прамежкавы этап з існаваннем *sɸ-, у якім *ɸ захоўвала статус незалежнай фанемы да самага расаду праастраўной кельцкай мовы на гайдэльскія і брыцкія; паводле Мак-Кона *sp- захаваўся ў пракельцкай мове і, сыходзячы з гэтага, пераходу *p > *ɸ перад *s не існавала. Падобным чынам праце закон Грыма ў германскіх мовах.

У гальскай і брыцкіх мовах зычны *p узнікнуў як новы рэфлекс праіндаеўрапейскай *kʷ (напрыклад, гальск. *petuar[ios]*, валійск. *pedwar*, але ст.-ірл. **cethair* і  «чатыры»). Сыходзячы з гэтага, шэраг лінгвістаў аспрэчвае класіфікацыю кельцкіх моў як падзел на астраўныя і кантынентальныя і прапаноўвае падзел кельцкіх моў на Q-мовы (гайдэльскія, кельтыберскія) і P-мовы (брыцкія, амаль усе кантынентальныя). Аднак просты падзел паводле крытэру захавання *kʷ можа апынуцца неабгрунтаваным з прычыны таго, што гэты варыянт класіфікацыі не адлюстроўвае сведчанні старажытных кантынентальных моў, вялікая колькасць нечаканых, але паслядоўных інавацый сведчаць супраць падзелу на Q- і P-мовы (напрыклад, у гальскай мове, якая традыцыйна адносіцца да P-кельцкіх, зафіксаваныя лексемы відавочнага Q-паходжання). Варта адзначыць, што аргументы, якія сведчаць супраць падзелу на Q- і P-мовы могуць з'яўляцца вынікам узаемных кантактаў між астраўнымі і кантынентальнымі мовамі або адлюстроўваць агульны субстратны ўплыў.

Q-кельцкія мовы могуць мець запазычванні з тыповым  на месцы *kʷ, пры гэтым у архаічнаірландскай мове пры працэсе запазычвання з валійскай мовы апошняя выкарыстоўвалася праз нястачу  у архаічнаірландскай:

* Лац. *Patricius* «Святы Патрык» > валійск. > арх.-ірл. *Qatrikias* > ст.-ірл. *Cothrige*, сучасн. ірл. *Padraig*;
* Лац. *presbyter* «святар, прэсьбітар» > ст.-валійск. *premter*, *primter* > арх.-ірл. *qrimitir* > ст.-ірл. *cruimther*.

Пазней у гайдэльскіх мовах назіраўся працэс запазычвання словаў з захаваннем гэтай зычнай (напрыклад, лац. *osculum pacis* «пацалунак міру» >  «пацалунак»).

* **Галосныя**:

Рэканструяваны для пракельцкай мовы лад галосных шмат у чым супадае з рэканструяваным для праіндаеўрапейскай мовы (паводле Мее). Прысутнічалі манафтонгі і дыфтонгі.

Манафтонгі:

:

Дыфтонгі:

## Марфалогія 
У мэтах аднаўлення марфалагічнага ладу пракельцкай мовы выкарыстоўваюцца звесткі марфалагічных прыкметаў сучасных кельцкіх моў, асабліва вымерлых кантынентальных моў, якія нярэдка могуць паказваць большую архаічнасць у параўнанні з сучаснымі кельцкімі.

### Назоўнік 
У марфалагічнай структуры назоўнікаў і прыметнікаў рэканструяванай пракельцкай мовы не прасочваецца прыкметных адрозненняў у параўнанні з праіндаеўрапейскай мовай. Як лічыцца, у пракельцкай мове назоўнік мог адрознівацца паводле трох радоў, трох лікаў і пяці-васьмі склонаў.

Існаваў мужчынскі, жаночы, ніякі рады; адзіночны, парны, множны лікі.

Колькасць склонаў у пракельцкай мове з'яўляецца прадметам дыскусій. У той час як у старажытнаірландскай мове прадстаўлена пяць склонаў, адносна кантынентальных мяркуецца, што іх пісьмовыя помнікі адлюстроўваюць наяўнасць васьмі склонаў: назоўнага, роднага, давальнага, вінавальнага, творнага, месны, клічнага склонаў і аблатыву.

Як мяркуецца, існавала прынамсі дзевяць тыпаў асноваў слова: *o-аснова, *ā-аснова, *i-аснова, *u-аснова, зубныя асновы, велярныя асновы, насавыя асновы, *r-аснова, *s-аснова. Для словаў кожнага тыпу асноваў быў характэрны ўласны тып скланення.

**dūnom* «крэпасць» (н.р.).

* **ā*-асновы:

**ɸlāmā* «рука» (ж.р.) (ст.-ірл. *lám* ~ валійск. *llaw*):

**kumbās* «назва формы рэльефу» (м.р.)

* **i*-асновы:
**sūlis* «вока, сонца» (ж.р.) (валійск. *haul* ~ ст.-ірл. *súil*):

**mori* «мора» (н.р.) (гальск. *Mori*- ~ ст.-ірл. *muir* ~ валійск. *môr*):

* **u*-асновы:
**bitus* «свет» (м.р.) (гальск. *Bitu*- ~ ст.-ірл. *bith* ~ валійск. *byd* ~ брэт. *bed*):

**dānu* «рачная даліна» (н.р.?):

* Велярныя і зубныя асновы:
Перад **-s* назоўнага склону адзіночнага ліку велярны зычны асіміляваўся да **-x* (напрыклад, **rīg-* «кароль» > **rīxs*). Фінальны **-d* перайшоў у **-t-*: **druwid-* «друід» > **druwits*:

**rīxs* «кароль» (м.р.):

**druwits* «друід» (м.р.):

**karnuxs* (назва музычнага інструменту, м.р.?)

**dants* «зуб» (м.р.)

* Насавыя асновы:

Увогуле, насавыя асновы, што заканчваліся на **-on-*, мелі канчатак **-ū* ў назоўным склоне адзіночнага ліку:

**abū* «рака» (ж.р.) (валійск. *afon*, ст.-брэт. *aven*, шатл. *abhainn*):

**kangsmã* «крок» (м.р.)

* **s-*асновы:

Як правіла, назоўнікі з **s-*асновай заканчваліся на **-es-*, маючы канчатак **-os* у назоўным склоне адзіночнага ліку: **teges-* «дом» > **tegos*.

**tegos* (м.р.), шатл. *teach*/*tigh*.

* **r-*асновы:

**r-*асновы з'яўляліся параўнальна рэдкімі і ў асноўным датычылі тэрмінаў сваяцтва. Звычайна яны заканчваліся на **-ter-*, маючы канчатак **-tīr* у назоўным склоне і **-tr-* ва ўсіх іншых склонах, апрача вінавальнага: **ɸater-* «бацька» > **ɸatīr*, **ɸatros*.

**ɸatīr* (м.р.):

**mātīr* «маці» (ж.р.)

|}

### Дзеяслоў 
Параўнанне парадыгмаў змен дзеяслову ў старажытнаірландскай і гальскай мовах сведчыць пра рознае развіццё дзеяслову ў кантынентальных і кельцкіх мовах. Імаверна, звесткі гальскай, кельтыберскай і астраўных кельцкіх моў адлюстроўваюць наяўнасць у пракельцкай мове трох ладоў:

* Абвесны (гальск. *delgu* «я лічу», *tongu* «я клянуся»);
* Загадны (кельтыбер. *usabituz*, гальск. *appisetu*);
* Умоўны (гальск. *buetid* «ці можа ён быць», кельтыбер. *asekati*).

Хутчэй за ўсё, пракельцкай мове была ўласцівая наяўнасць чатырох часоў, сведчанні пра што здабываюцца дзякуючы таксама звесткам вымерлых кельцкіх моў.

* Цяперашні (гальск. *uediíu-mi* «я малюся», кельтыбер. *zizonti* «яны сеюць»);
* Прэтэрыт (гальск. *sioxti*, лепант. *KariTe*);
* Імперфект (незакончаны; мажліва, кельтыбер. *kombalkez*, *atibion*);
* Будучы (гальск. *bissiet*, ст.-ір. *bieid* «ён мае быць»).

Дзеяслоў мог утварацца шляхам дадання суфіксаў да дзеяслоўнай асновы. Аснова магла быць тэматычнай (з галоснай, якая развілася ў выніку праіндаеўрапейскага аблаўту) або атэматычнай (безь яе), склады ў аснове маглі быць закрытымі і адкрытымі.

Спражэнне дзеяслову можа быць прадэманстраванае на наступных прыкладах.

**mārā-* «павялічваць»

|}

## Гісторыя 
Лічыцца, што пракельцкая мова працягвала сваё існаванне прыкладна да ІХ ст. да н.э. Выкарыстоўваючы вылічальныя метады, у цяперашнія часы высоўваюцца гіпотэзы пра вылучэнне пракельцкай мовы каля 4100 гг. да н.э. і прыбыццё носьбітаў мовы на Брытанскія астравы каля 3200 гг. да н.э. (± 1,5 тыс. гг.), але падобныя даты не з'яўляюцца агульнапрынятымі.

Шэраг мовазнаўцаў высоўваюць гіпотэзы пра асаблівае збліжэнне італійскіх і кельцкіх моў у рамках індаеўрапейскай сям'і, з-за чаго пастулюецца пра адасабленне з праіндаеўрапейскай мовы спачатку праіталійска-кельцкай мовы, з якой ужо адбылося вылучэнне пракельцкай. Гіпотэза крытыкуецца, паколькі агульныя рысы могуць тлумачыцца моўнымі кантактамі між носьбітамі моў.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Пракельцкая мова ў англійскім ВікіСлоўніку
* Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series
* Proto-Celtic to English Wordlist 
* English to Proto-Celtic Wordlist 

Катэгорыя:Старажытныя мовы Еўропы
Катэгорыя:Прамовы
Катэгорыя:Кельцкія мовы