open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Полацкі дзіцячы музей

**Полацкі дзіцячы музей** — адзіны ў сваім родзе ў Беларусі, дзе экспанаты можна чапаць рукамі і нават гуляць з імі. У школах Полацка праходзяць конкурсы за права выставіць у музеі свае калекцыі марак, цацак, значкоў. Музей уваходзіць у склад Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка. Быў адкрыты 28 мая 2004 года.

## Гісторыя 
Аўтарам мастацкай канцэпцыі музея з’яўляецца Сяргей Клецаў. Ідэя аб стварэнні Дзіцячага музея належала Т. А. Джумантаевай. Над праектам і стварэннем экспазіцыі працавала творчая група ў складзе Н. А. Андрэевай, Т. Р. Смірновай, Л. В. Ластачкінай, А. А. Ушаковай, А. С. Аўласенка.

## Канцэпцыя 
)]]
У музеі дзейнічаюць дзве экспазіцыйныя залы. У першай зале прадстаўлены гадзіннік, званы, вагі і меры вагі. У другой зале — гукаперадавальныя апараты, фотаапараты, самавары, філатэлія і філакартыя. У другой зале музея ёсць таксама спецыяльная вітрына для зменных дзіцячых калекцый, тэма якіх — «Свет маіх захапленняў». У кастрычніку 2018 года была адкрыта новая экспазіцыя — «Падарожжа з кніжнай закладкай» з дзіцячымі кнігамі, цацкамі, прадметамі з казак.

У камп’ютарным зале Дзіцячага музея можна пазнаёміцца з усімі выстаўкамі, што праходзілі ў музеі, пагуляць у развіваючыя гульні.

Каля музея знаходзяцца скульптуры Паўла Вайніцкага «Шкаляр» (2004) і «Дзяўчынка з сонечным гадзіннікам» (2005).

## Калекцыі 
Экспазіцыйная плошча музея — 208 кв.м. У экспазіцыі прадстаўлены калекцыі (больш за 700 прадметаў) з музейнага збору Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка.

## Спасылкі 
* Вандроўка ў Дзіцячы музей Полацка (рус) 
* Афіцыйны сайт Дзіцячага музея 
* Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік 

Катэгорыя:Музеі Полацка
Катэгорыя:З’явіліся ў 2004 годзе
Катэгорыя:Ніжне-Пакроўская вуліца (Полацк)
Катэгорыя:2004 год у Беларусі
Катэгорыя:XXI стагоддзе ў Полацку
Свяшчэны ібіс

**Свяшчэны ібіс** — птушка з сямейства ібісавых. Гняздуецца калоніямі на дрэвах, часта разам з іншымі галенастымі, напрыклад з чапляй. Будуе гнёзды з вецця, кладзе 2-3 яйкі. Харчуецца рыбай, жабамі і казуркамі.

Назву сваю атрымаў, бо быў свяшчэннай птушкай ў старажытным Егіпце. Ібіс быў сімвалам Тота, бога мудрасці і правасуддзя, якому часта пакланяліся ў вобразе ібіса; Той адлюстроўваўся з галавой ібіса і гэтая ж птушка служыла іерагліфічным знакам яго імя. У храме Тота ўтрымліваліся шматлікія ібісы. Трупы ібісаў падвяргаліся бальзаміраванню. У старажытным Егіпце ібісы былі вельмі шматлікія і бесперашкодна вадзіліся нават у гарадах, у наш час сустракаюцца ў Егіпце надзвычай рэдка, але паўднёвей Хартума яны даволі шматлікія.

Катэгорыя:Ібісавыя
Хагедаш

**Хагедаш** або **Цудоўны ібіс** (*Bostrychia hagedash*) — афрыканская птушка з сямейства ібісавых.

## Апісанне 
Хагедаш даўжынёй 65-76 см і вагой прыкладна 1250 г. У залежнасці ад падвіда афарбоўка апярэння вар'іруецца паміж шэрым і аліўкавы-карычневым колерам, верхавыя крылы зялёныя з металічным бляскам. У супрацьлегласць многім іншым ібісам ў яго няма пер'яў-чуба. Сагнутая ўніз дзюба пафарбаваная таксама, як і апярэнне.

## Распаўсюджанне 
Хагедаш адносна часты ва ўсходняй і паўднёвай Афрыцы на поўдзень ад Сахары. Ён распаўсюджаны таксама ў Заходняй Афрыцы, толькі крыху радзей.

## Паводзіны 
Як і большасць ібісаў хагедаш таксама абшчынная птушка. У зграі, як правіла, ад 5 да 30 асобін, часам да 200. Птушкі часта выдаюць характэрны гучны покліч.

Катэгорыя:Ібісавыя
Луангва

**Луа́нгва, Лвангва** (, , ) — рака ў Афрыцы, у Замбіі, левы прыток Замбезі.

Даўжыня ракі каля 770 км, плошча басейна 145,7 тыс. кв. км. Бярэ пачатак на захад ад паўночнага ўскрайку возера Н’яса, у верхнім і сярэднім цячэнні абгінае з усходу горы Мучынга. Працякае па тэрыторыі Замбіі, у нізоўях з’яўляецца памежнай ракой паміж Замбіяй і Мазамбікам. Упадае ў раку Замбезі каля гарадоў Луангва (Замбія) і Зумба (Мазамбік). Луангва — адна з самых буйных рэк Паўднёвай Афрыкі і адзін з галоўных прытокаў Замбезі.

Сілкаванне пераважна дажджавое. У сезон дажджоў (з снежня па май) моцна разліваецца, у сухі сезон моцна перасыхае. Рака часткова суднаходная.

## Літаратура 
* Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 78. — 671 с. с илл.

## Спасылкі 
* Luangwa River // Encyclopædia Britannica

Катэгорыя:Рэкі Замбіі
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Прытокі Замбезі
Yes (значэнні)

**Yes:**
* Yes, гурт — брытанскі рок-гурт, створаны ў Лондане у 1968 годзе.
* yes, Unix — каманда Unix, якая выводзіць свой аргумент у камандны радок.
Чапскія

**Ча́пскія**, **Гутэн-Чапскія** — шляхецкі род герба «Ляліва» ў ВКЛ і Расійскай імперыі.

Лічылі сябе выхадцамі з Прусіі. Першы дакументальна вядомы прадстаўнік роду — Марцін, якому Жыгімонт I Стары ў 1526 давердзіў права на ўладанне маёнткам Чаплі (адсюль прозвішча). Мелі родавы маёнтак Бэнкава ў Польшчы. Карысталіся графскім тытулам, які ў ХІХ ст. прызнаны ў Прусіі і Расіі. Мелі маёнткі ў Германіі, Аўстрыі, Польшчы, ва Украіне. На Беларусі ў ХІХ — пач. XX ст. Чапскім належалі Станькава, Прылукі, Негарэлае і інш. ў Мінскім павеце, Нарушчавічы, Сваятычы ў Навагрудскім, Ганцавічы, Нача-Ляхоўская ў Слуцкім павеце.

## Радавод 
  Францішак Станіслаў Гутэн-Чапскі (1725—1802), апошні ваявода хелмінскі
  х Вераніка Радзівіл, д. Міхала Казіміра Радзівіла
  │ 
  ├─>Караль (1778—1836), маршалак шляхты Мінскага павета
  │  х Фабіяна Абуховіч (1794—1876), д. Міхала Абуховіча
  │  │ 
  │  └─>Эмерык (1828—1896), расійскі дзяржаўны дзеяч, калекцыянер
  │     х Эльжбета-Караліна фон Меендорф (1833—1916)
  │     │ 
  │     ├─>Караль (1860—1904), мінскі гарадскі галава (1890—1901)
  │     │  х графіня Марыя-Леанціна Пуслоўская (1870—1965)
  │     │  │ 
  │     │  └─>Эмерык Аўгуст (1897—1979), польскі гісторык, палітычны дзеяч
  │     │ 
  │     └─>Ежы (1861—1930), мінскі губернскі маршалак (1918—1920)
  │        х1 (1886) графіня Юзэфа фон Тун-Гогенштэйн (1867—1903)
  │        х2 (1925) Паліна Ахматава (1873—1955)
  │        │ 
  │        ├─>(ад 1 шлюбу) Марыя (1894—1981), польскі гісторык
  │        │ 
  │        └─>(ад 1 шлюбу) Юзаф (1896—1993), польскі ваенны дзеяч, мемуарыст
  │ 
  └─>Станіслаў (1779—1844), ваенны дзеяч
     х Соф'я Абуховіч, д. Міхала Абуховіча
     │ 
     └─>Эдвард (1819—1888)

## Літаратура 
* ЭГБ, у 6 т. Т. 6, кн. II. — Мн., 2003.
Свінцовы ібіс

**Свінцовы ібіс** (*Theristicus caerulescens*) — паўднёваамерыканская птушка з сямейства ібісавых.

## Апісанне 
Свінцовы ібіс дасягае даўжыні ад 71 да 76 см апярэнне неаднастайнае, шэра-чорнае, часам з сіняватым водбліскам у залежнасці ад асвятлення. Дзюба цёмна-шэрая. Характэрныя белая паласа на ілбе і раскошныя шэрыя пёры чуба. Выражаны палавы дымарфізм адсутнічае.

## Распаўсюджанне 
Свінцовы ібіс распаўсюджаны, але не вельмі часта ва ўсходняй Балівіі, цэнтральнай Бразіліі і ў Гран-Чака паўночнай Аргенціны і Парагвая. Птушка аддае перавагу адкрытым лугам, пашам і саванам, сустракаецца таксама ў вільготных абласцях і на невялікіх вадаёмах.

## Харчаванне 
Харчаванне свінцовага ібіса складаецца з насякомых і іх лярваў, чарвякоў, слімакоў і іх яек, радзей таксама з дробных амфібій.

Катэгорыя:Ібісавыя
Караль Францішкавіч Чапскі

**Караль Юзаф Патрыцы Ігнацы Клеменс Геранім Гутэн-Ча́пскі** ( — ) — мінскі павятовы маршалак (1808—1811).

## Біяграфія 
З роду Чапскіх, сын Францішка Станіслава.

Вучыўся ў Віленскім піярскім калегіуме, пасля ў Варшаве.

Шамбялян (камергер) караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Ганаровы куратар (папячыцель) школ Слуцкага павета. (1811). У час вайны 1812 пасля адступлення раскіх войск увайшоў у склад створанай у Мінску камісіі часовага кіравання, потым дырэкгар скарбовага аддзела адміністрацыі Мінскага дэпартамента. Пасля разгрому войск Напалеона эмігрыраваў, даставіў у Кракаў касу Часовага ўрада Вялікага княства Літоўскага. Пасля амністыі вярнуўся ў Беларусь. У 1808 і 1810 выбіраўся маршалкам шляхты Мінскага павета. Член масонскай ложы «Шчаслівае вызваленне» ў Нясвіжы, ганаровы член ложы «Дасканалае адзінства» ў Вільні. Член Адукацыйнай камісіі ў Вільні (1820).

Валодаў Станькавам у Мінскім, Жупранамі ў Ашмянскім павеце.

## Літаратура 
* *Раюк, А.Р.* Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. / А.Р. Раюк // Беларуская этнаграфія, этналогія і антрапалогія : зб. навук. арт. / уклад. і навук. рэд. А. У. Гурко ; рэдкал.: А. У. Гурко (гал. рэд.) [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ. — Мінск : Беларус. навука, 2023. — Вып. 2. — С. 113—123.
## Спасылкі 
Караль
Катэгорыя:Масоны Беларусі
Катэгорыя:Члены масонскай ложы «Дасканалая еднасць»
Катэгорыя:Павятовыя маршалкі мінскія
Фрэска

**Фрэска** (ад іт.: *affresco*, свежы), **аффрэска** — жывапіс па сырой тынкоўцы, адна з тэхнік сценах роспісаў, супрацьлегласць *al secco* (роспісу па сухому). Пры высыханні вапны, што ўтрымліваецца ў тынкоўкі, утвараецца тонкая празрыстая кальцыевая плёна, якая робiць фрэску даўгавечнай.

У цяперашні час тэрмінам «фрэска» могуць называць любы сцяны жывапіс, незалежна ад яе тэхнікі (*al secco*, тэмпера, жывапіс алейнымі, акрылавыя фарбамі і г. д.). Для абазначэння непасрэднай тэхнікі фрэскі часам выкарыстоўваюць найменне «буон фрэска» або «чыстая фрэска». Упершыню гэты тэрмін з’явіўся ў трактаце італьянскага мастака Ченіна Чэніні (1437). Часам па ўжо сухой фрэсцы пішуць тэмперай.

Катэгорыя:Жывапіс
Францішак Станіслаў Гутэн-Чапскі

**Францішак Станіслаў Костка Гутэн-Чапскі** ( — ) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай.

## Біяграфія 
3 роду Чапскіх, сын Ігнацыя, кашталяна гданьскага.

Хэлмінскі падкаморы з 1752, кашталян з 1762, ваявода ў 1766—1772 гадах.

Праз шлюб з Веранікай Іаанай, дачкой М. К. Радзівіла Рыбанькі (1772), атрымаў у пасаг Станькава з навакольнымі вёскамі (у іх ліку Буйвідаўшчына).

## Крыніцы 
Францішак Станіслаў
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы хэлмінскія
Катэгорыя:Кашталяны хэлмінскія
Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма
Станіслаў Гутэн-Чапскі

**Станіслаў Гутэн-Ча́пскі** (, Нясвіж — , Кеданы) — вайсковы дзеяч.

## Біяграфія 
3 роду Чапскіх, сын холмінскага ваяводы Францішка Станіслава і Веранікі Радзівіл, сястры Пане Каханку. Вучыўся ў Нясвіжскім езуіцкім і Віленскім піярскім калегіумах. У 1811 годзе новы нясвіжскі ардынат, кузен Дамінік Геранім Радзівіл перадаў яму Кейданы як частку пасагу маці.

У вайну 1812 года змагаўся на баку Напалеона як камандзір 22-га пяхотнага палка Польскага войска Генеральнай Канфедэрацыі, які быў разбіты пад Новым Свержанем і ў Койданаве. Удзельнічаў у Бярэзінскай аперацыі 1812, кампаніі 1813 года. Эміграваў у Парыж. Вымушаны вярнуцца ў Кейданы праз пагрозы расійскіх уладаў канфіскаваць маёнткі.

Станіслаў быў жанаты на Сафіі, дачцэ менскага кашталяна Міхала Абуховіча, і меў ад яе трох сыноў. Мацей і Эдвард прымалі ўдзел у паўстанні 1863—1864 гадоў, за што былі высланы ў Сібір, а іх маёнткі канфіскаваны.

## Крыніцы 
Станіслаў
Катэгорыя:Імігравалі ў Францыю з Беларусі
Катэгорыя:Памерлі ў Каўнаскім павеце
Эдвард Чапскі

**Эдвард Ча́пскі** (, фальв. Заполле, Слуцкі павет — ) — польскі і расійскі дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
3 графскага роду Чапскіх, сын Станіслава (памёр 1846) Соф’і з Абуховічаў.

У 1842 паступіў на службу ў Дзяржаўны сакратарыят Каралеўства Польскага, служыў у Пецярбургу і Варшаве. У 1846 асеў у Жамойці, ганаровы куратар школ Расіенскага павета. У час паўстання 1863-64 выконваў загады паўстанцкіх улад. У чэрвені 1863 арыштаваны і прыгавораны да смяротнага пакарання, пасля сасланы ў Сібір, памілаваны.

Пачаткова вучыўся ў піярскай школе ў Варшаве, затым працягваў навучанне ў Берліне. З 1842 г. знаходзіўся на дзяржаўнай службе, працаваў у сакратарыяце Каралеўства Польскага ў Пецярбургу. Пасля смерці бацькі пакінуў службу і выправіўся ў замежнае падарожжа. У 1852 г. ажаніўся з Антанінай Рожыцкай, набыў маёнтак Віжуны (Вількамірскі павет) і асеў там. Падтрымліваў кантакты з эмігрантамі, за што да 1856 г. знаходзіўся пад паліцэйскім наглядам. Прымаў актыўны ўдзел у прыгатаваннях да вызвалення сялян ад прыгону.

Не з’яўляўся прыхільнікам паўстання 1863 года. 9 чэрвеня 1863 г. быў арыштаваны ў Вільні за непадпісанне вернападданіцкага адраса, утрымліваўся ў віленскай цытадэлі, затым быў перавезены ў Коўна. Абвінавачваўся ў выкананні пастаноў Нацыянальнага ўрада, за што ў 1864 г. яму вынеслі смяротнае пакаранне, якое рашэннем Аляксандра ІІ было заменена на 8 гадоў цяжкіх работ на заводах (паводле звестак Я. Гейштара — на 12 гадоў). 2 студзеня 1865 г. прыбыў у Краснаярск, адкуль праз некалькі дзён яго адправілі ў Іркуцк, а адтуль у Севаковую. На падставе Маніфеста ад 16 красавіка 1866 г. тэрмін пакарання быў напалову зменшаны. Праз 4 гады атрымаў дазвол перайсці на пасяленне, жыў у Іркуцку, адкуль у 1871 г. выехаў у Самарскую губерню.

Атрымаў дазвол на вяртанне, у 1876 г. знаходзіўся ў маёнтку Сваятычы (Навагрудскі павет), які перайшоў да яго пасля смерці маці. Займаўся гаспадаркай, а таксама апрацоўваў свае ўспаміны, напісаныя ў ссылцы.

## Спасылкі 
* Вольга Гарбачова. Паўстанцы 1863 года на фотаздымках 

Эдвард
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Сасланыя ў Сібір
Лонданскае вока

**Лонданскае вока** () — адно з найбуйнейшых аглядальных колаў у свеце, знаходзіцца ў лонданскім раёне Ламбет на паўднёвым беразе Тэмзы. Адна з найпапулярнейшых славутасцяў Злучанага Каралеўства, штогод яе наведвае больш за 3 млн турыстаў.

З вышыні 135 метраў (каля 45 звычайных паверхаў) адкрываецца від практычна на ўвесь горад. Аглядальнае кола — праект архітэктараў Дэвіда Маркса і Джуліі Барфілд, які перамог на конкурсе праектаў пабудоў у гонар надыходу новага тысячагоддзя. Рэалізацыя праекта ў жыццё заняла шэсць гадоў (з 1993 па 1999).

Лонданскае вока мае 32 цалкам закрытыя і кандыцыянаваныя кабінкі-капсулы для пасажыраў, зробленыя ў форме яйка. Капсулы пранумараваны ад 1 да 33, выключаючы нумар 13. Кожная 10-тонная капсула сімвалізуе адзін з 32 бора (раёнаў) Лондана і можа прыняць да 25 пасажыраў. Кола круціцца з хуткасцю 26,4 см у секунду (каля 0,9 км у гадзіну), каб адзін абарот займаў каля 30 хвілін. Каб узяць на «борт» пасажыраў кола не спыняецца — хуткасць дазваляе пасажырам ўваходзіць і выходзіць на ўзроўні зямлі. Кола спыняецца толькі каб інваліды і пажылыя людзі маглі бяспечна здзейсніць пасадку-высадку.

Кола падтрымліваецца спіцамі і выглядае як вялікае кола ровара. Асвятленне Лонданскага вока было заменена святлодыёднай падсветкай ад Color Kinetics у снежні 2006 года, каб зрабіць магчымым лічбавае кіраванне агнямі. Да пачатку працы асвятлення кола працавала да 20:00.

## Спасылкі 
* https://www.londoneye.com/ -- Афіцыйны сайт Лонданскага Вока

Катэгорыя:З’явіліся ў 1999 годзе
Катэгорыя:1999 год у Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Лондана
Катэгорыя:Славутасці Лондана
Катэгорыя:Атракцыёны
Эмерык Каралевіч Чапскі

**Эмерык Каралевіч Чапскі** (, ), 5(17)11.1828, мястэчка Станькава, Мінскі павет, Мінская губерня, Расійскай імперыі, цяпер Дзяржынскі раён Рэспублікі Беларусь — 23.7.1896, Кракаў, Аўстра-Венгрыя, наўгародскі віцэ-губернатар (1862—1865), санкт-пецярбургскі віцэ-губернатар (1865—1867), калекцыянер, нумізмат.

## Біяграфія 
. Партрэт графа Э. К. Гутэн-Чапскага. 1849. Дзяржаўны Эрмітаж]]
Паходзіў з графскага каталіцкага роду Чапскіх са Станькава пад Мінскам. Нарадзіўся ў сям’і Караля Станіслававіча Чапскага (1777—1836) ад яго жонкі Фабіяны Міхалаўны Абуховіч (1794—1876). Пры хросце атрымаў Эмерык-Захарыяш-Мікалай-Севярын, а поўнае імя яго было ў расійскіх імперскіх дакументах (напрыклад, афіцыйных даведак для запісу ў губернскую радаводную кнігу) пісалася як «Эмерык-Захарыяш-Мікалай-Севярын Каралевіч-Юзафавіч-Патрыцыевіч-Ігнатавіч-Клеменсавіч-Геранімавіч граф Гутэн-Чапскі».

Скончыў Маскоўскі універсітэт. З 1851 працаваў у Міністэрстве ўнутраных спраў, наўгародскі губернатар (1862—1865), санкт-пецярбургскі віцэ-губернатар (1865—1867). Пасля працаваў дырэктарам Ляснога дэпартамента Міністэрствава дзяржаўных маёмасцей Расійскай імперыі. У час сялянскай рэформы 1861 года абраны міравым пасрэднікам Мінскага павета.
 графа Эмерыка Карлавіча Гутэн-Чапскага]]

У 1879 пакінуў дзяржаўную службу і асеў у Станькаве. Заснаваў Станькаўскі музей Эмерыка Чапскага, дзе зберагаліся манеты, медалі, зброя, творы мастацтва, гістарычныя дакументы, кнігі і інш. Член Рускага археалагічнага таварыства (1851), Маскоўскага нумізматычнага таварыства (1890). Аўтар кнігі «Удзельныя, велікакняжацкія і царскія грошы Старажытнай Русі збору графа Э. К. Гутэн-Чапскага» (1875), «Каталог калекцыі польскіх медалёў і манет графа Э. Гутэн-Чапскага» (т. 1 — 5, 1871—1916). Працы Эмерыка Чапскага адзначаны вялікім сярэбраным медалём Рускага археалагічнага таварыства, у гонар 25-годдзя яго навуковай працы ў 1896 выбіты медаль (золата, серабро, бронза) ад калег-нумізматаў. У 1894 падзяліў свае маёнткі Станькава і Прылукі паміж сынамі і пераехаў у Кракаў, куды перавёз музейныя зборы (цяпер у складзе Нацыянальнага музея).

## Літаратура 
* ЭГБ, у 6 т. Т. 6, кн .ІІ. — Мн., 2003.
* Список землевладельцев Минской губернии за 1876 год / Изд. Минск. губернск. статист. комитета. — Минск: Тип. губ. правления, 1877. — 187 с.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках
Катэгорыя:Нумізматы Польшчы
Катэгорыя:Нумізматы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі
Эмерык Каралевіч
Юзаф Чапскі

**Юзаф Ча́пскі** (;  — ) — польскі мастак, літаратар, ваенны дзеяч.

3 роду Чапскіх, сын Ежы.

Ротмістр у польскай арміі, з верасні 1939 да 1941 года вязень Старабельскага лагера. У 1942 годзе паводле загада генерала У. Андэрса арганізаваў прыёмны пункт для тых, хто далучыўся да арміі Андэрса.

Пасля вайны жыў у Польшчы. Аўтар мемуараў.

Юзаф
Катэгорыя:Мастакі Польшчы
Катэгорыя:Кавалерысты Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Эмерык Аўгуст Чапскі

**Эмерык Ча́пскі**, **Эмерык Аўгуст Гутэн-Ча́пскі** (Эмерык Аўгуст Гутэн-Чапскі, ; , в.  — ) — польскі гісторык, палітычны дзеяч.

## Біяграфія 
З роду графаў Гутэн-Чапскіх, сын графа Караля Эмерыкавіча Чапскага.

У міжваеннай Польшчы ў 1925—1931 гг. быў старшынёй слонімскага аддзела Саюза землеўласнікаў з Беларускіх крэсаў. Уваходзіў у палітычную групоўку «віленскія кансерватары». У 1930 і 1935 г. выбіраўся дэпутатам («паслом») у польскі сейм.

З пачаткам Другой сусветнай вайны ў 1939 г. выехаў за мяжу, працаваў у польскіх дзяржаўных установах, застаўся ў эміграцыі. Даследаваў сувязі Рэчы Паспалітай з Італіяй. Сабраў багатую калекцыю старых карт Польшчы і ВКЛ, ініцыятар выдання «Каталога старых карт Польскай Рэчы Паспалітай у калекцыі Эмерыка Гутэн-Чапскага і іншых зборах» (1978).

## Літаратура 
* *Szpoper, D.* Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s.

## Спасылкі 
* Emeryk Hutten-Czapski (1897—1979) // bs.sejm.gov.pl

Эмерык Аўгуст
Катэгорыя:Віленскія кансерватары
Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Палітыкі Польшчы
Уэле

**Уэ́ле** — рака ў Цэнтральнай Афрыцы, у Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга.

Яе даўжыня складае 1130 кіламетраў. Плошча вадазбору каля 140 000 км². Вытокі ракі знаходзяцца ў Сініх гарах, у напрамку на захад ад возера Альберт, недалёка ад мяжы з Суданам. У вярхоўях рака называецца *Кібала*. У сутоцы з ракой Мбому, каля горада Джакама ўтварае раку Убангі. Гэта пятая па даўжыні рака ў Афрыцы. Найбольшыя выдаткі вады ў перыяд дажджоў з сакавіка па кастрычнік. Мае шэраг прытокаў. Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 1700 м³/с. На рацэ шэраг парогаў. Вада выкарыстоўваецца на арашэнне.

## Літаратура 
* 
* Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 506. — 671 с. с илл.

## Спасылкі 
* Temporal variations of Sr isotopic ratios, major and trace elements composition of the Oubangui river basin: Implications for the source of material 

Катэгорыя:Рэкі Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
Катэгорыя:Басейн Конга
Марыя Чапская

**Марыя Гутэн-Ча́пская** (; , , Чэхія, Аўстра-Венгрыя — ) — польскі гісторык, літаратар. Доктар філасофіі (1928).

## Біяграфічныя звесткі 
З роду Чапскіх, дачка графа Ежы Эмерыкавіча Гутэн Чапскага (1861—1930) ад яго жонкі графіні Юзэфы-Леапальдзіны фон Тун-Гогенштэйн (1867—1903).

У сваіх успамінах пра жыццё ў Прылуках Марыя Чапская пісала пра мясцовых службоўцаў, чыім дзецям яны давалі ўрокі польскай мовы, рэлігіі і рахунказнаўства:

 
Вучылася ў Варшаўскім і Кракаўскім універсітэтах. Пасля Другой сусветнай вайны асела ў Парыжы. Вывучала гісторыю Рэфармацыі ў Рэчы Паспалітай, літаратуру перыяду рамантызму. Аўтар кнігі «Людвіка Снядэцкая» (1938, 2-е выд. 1958). У кнізе «Еўропа ў сям’і» (1970, 2-е выд. 1989) дала шмат звестак з жыцця Эмерыка Чапскага, дэталёва апісала маёнтак Станькава. Выдала анталогію «Палякі ў СССР, 1939—1942» (1963).

## Бібліяграфія 
* *La vie de Mickiewicz*, Paris 1931
* *Ludwika Śniadecka*, Kraków 1938
* *Szkice mickiewiczowskie*, London 1963
* *Dwugłos wspomnień* (pisane z bratem), London 1965
* *Europa w rodzinie*, Paris 1970 
* *Czas odmieniony*, Paris 1978
* *Gwiazda Dawida*, London 1975
* *Polacy w ZSRR (1939—1942)*, (antologia), Paris 1963
* *Ostatnie odwiedziny i inne szkice*, Warszawa 2006

## Спасылкі 
* Maresova, М. Aristokratka, která uměla vyprávět a myslela hlavně na druhé
* *Czapscy*; film dokumentalny na stronie filmpolski.pl

Марыя
Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Пісьменніцы Польшчы
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Дактары філасофіі
Убангі

**Уба́нгі** () — рака ў Цэнтральнай Афрыцы, буйнейшы правы прыток ракі Конга.

Даўжыня ракі 2272 км. На рацэ вадаспады Элефан, Газбангі, Буалі і інш., а таксама парогі. Рака суднаходная на працягу 650 км (да горада Бангі), у час высокага ўзроўню вады — да месца зліцця вытокаў.

## Прытокі 
Буйнейшыя прытокі:
* правыя — Нуабале, Ібенга, Лабайе, Кота, Мпока;
* левыя — Гіры, Луа.

## Літаратура 
* География. Современная иллюстрированная энциклопедия. — М.: Росмэн. Под редакцией проф. А. П. Горкина. 2006.
* Словарь современных географических названий. — Екатеринбург: У-Фактория. Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. 2006.
* Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 490. — 671 с. с илл.

## Спасылкі 
* Убанги // Сайт «Планета Земля» Geosfera.Org
* Ubangi River // Encyclopædia Britannica

Катэгорыя:Рэкі Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
Катэгорыя:Рэкі Рэспублікі Конга
Катэгорыя:Рэкі Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Прытокі Конга
Мбому

**Мбому** або **Бому** (фр. Mbomou, Bomu) — рака ў Цэнтральнай Афрыцы.

## Агульныя звесткі 
Даўжыня ракі Мбому — 800 кіламетраў. Плошча басейна ракі — 120 тысяч км². Носіць назву «Мбому» ў Цэнтральна-Афрыканскай Рэспубліцы, і назву «Бому» — у Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга.

## Геаграфія 
Рака Мбому на большай частцы свайго цячэння з’яўляецца дзяржаўнай мяжой паміж Цэнтральна-Афрыканскай рэспублікай і Дэмакратычнай Рэспублікай Конга. Яе вытокі знаходзяцца на тэрыторыі Судана, у яго паўднёвым рэгіёне (Экватарыяльная правінцыя), недалёка ад мяжы з Конга. Працягласць Мбому ў Судане складае каля 60 кіламетраў.

Правымі прытокамі Мбому, з боку ЦАР, з’яўляюцца рэкі Шынка, Уара, Кере, Мбоку. Левым прытокам, з боку Конга — рака Аса. Пры зліцці Мбому ў раёне горада Камба з ракой Уэле ўтвараецца рака Убангі, адзін з найбуйнейшых прытокаў ракі Конга. Па назве ракі названы 2 правінцыі ЦАР — Мбому і Верхняя Мбому. На кангалезскім боку ракі да яе прымыкаюць 2 шырокіх прыродаахоўных рэзервата Заходняя Бому і Усходняя Бому.

Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
Катэгорыя:Рэкі Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі
Катэгорыя:Рэкі Паўднёвага Судана
Катэгорыя:Басейн Конга
Самалі (паўвостраў)

**Самалі́** (**Афрыканскі Рог**) — паўвостраў на ўсходзе Афрыканскага кантынента. З поўначы абмываецца водамі Адэнскага заліва, з усходу — Індыйскага акіяна.

Тэрыторыя паўвострава ўваходзіць у склад дзяржавы Самалі, частка — у склад Эфіопіі.

Плошча каля 750 000 км². Большая частка тэрыторыі паўвострава — ступеньчатае плато (вышыні 1—1,5 км), на поўначы — горы вышынёй да 2406 м. Саванны, пустыні і паўпустыні.

Важнейшыя парты: Магадыша (Самалі), Джыбуці (Эфіопія)

## Літаратура 
* Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — 671 с. с илл.

Катэгорыя:Паўвостравы Афрыкі
Катэгорыя:Паўвостравы паводле алфавіта
Сенненскі павет

**Се́нненскі павет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Магілёўскай, Беларускай і Віцебскай губерняў Расійскай Імперыі на тэрыторыі сучаснай Беларусі з канца XVII ст. да пачатку 1923 года. Адміністрацыйны цэнтр — горад Сянно.

## Гісторыя 
Утвораны ў 22 ліпеня 1777 г. у складзе Аршанскай правінцыі, з 22 сакавіка 1777 г. Магілёўскай губерні (1778 г. губерня ператворана ў намесніцтва). У 1795 г. у склад павета перададзена частка тэрыторыі з мястэчкамі Лукомль і Чарэя, далучаныя ў выніку 2-га падзелу Рэчы Паспалітай. 12 снежня 1796 г. пры скасаванні Магілёўскага намесніцтва павет увайшоў у склад новаўтворанай Беларускай губерні. З 27 лютага 1802 г. Сенненскі павет зноў у складзе Магілёўскай губерні. У 1861 г. да павета далучана частка скасаванага Копыскага павета.

У студзені 1906 г. у асобных маёнтках павета прайшлі забастоўкі падзёншчыкаў, занятых абмалотам збожжа і лесанарыхтоўкамі.

11 ліпеня 1919 г. Магілёўская губерня была скасаваная, а Сенненскі павет быў перададзены ў склад Віцебскай губерні. 15 лютага 1923 г. павет быў скасаваны, а яго воласці былі перададзеныя Аршанскаму, Віцебскаму і Бачэйкаўскаму паветам.

## Насельніцтва 
Колькасць насельніцтва:
* 1861 г. — 65 825 чалавек,
* 1864 г. — 85 500 чалавек,
* 1889 г. — 110 600 чалавек,
* 1897 г. — 161 652 чалавек,
* 1905 г. — 190 848 чалавек.

## Населеныя пункты 
Станам на 1907 год Сенненскі павет налічваў больш за 1800 населенных пунктаў:
* вёсак — 834,
* мястэчак — 8 (Абчуга, Астроўна, Бобр, Крупкі, Лукомль, Славяні, Талачын Зарэчны, Чарэя),
* маёнткаў і фальваркаў — 350,
* засценкаў — 281,
* пасёлкаў — 128,
* выселкаў — 14,
* аколіц — 9. 

Найбуйнейшыя землеўладальнікі: Славінскія, Свяцкія, Машчынскія, Гаеўскія, Храптовічы, Бржастоўскія.

## Адміністрацыйны падзел 
У 1913 годзе ў склад павета ўваходзіла 15 валасцей:

## Ураднікі павета 
* Сенненскія павятовыя маршалкі

## Адукацыя і ахова здароўя 
Па дадзеных на 1883 г., Сенненскі павет меў 2 школы і 17 народных вучылішч, у якіх навучалася 637 вучняў. Бальніцы працавалі ў Бабры, Машканах, Нямойце, Сянне. Аптэкі існавалі ў Сянне і Чарэі. 

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Сенненскі павет Магілёўскай губерні аўтарства К. Ц. Анікіевіча
* Сеньненскі павет. Адміністрацыйная мапа 

Катэгорыя:Сянно
Катэгорыя:Паветы Магілёўскай губерні
Катэгорыя:Паветы Віцебскай губерні
Іканапіс

]]
**Іканапіс** (ад ікона і пісаць) — пісанне ікон, від сярэднявечнага жывапісу, рэлігійнага па тэмах і сюжэтах, культавага па прызначэнні. У найбольш агульным сэнсе — стварэнне свяшчэнных выяў, прызначаных быць пасярэднікам паміж светам Боскім і зямным пры індывідуальнай малітве або ў ходзе хрысціянскага набажэнства, адна з формаў праявы Боскай ісціны.
Белалобая гусь

**Белалобая гусь** (*Anser albifrons*) — птушка з роду гусей сямейства качыных.

## Апісанне 
Белалобая гусь блізкая па знешнім выглядзе да шэрай гусі, але крыху драбнейшая. Яна мае бурую афарбоўку цела, жывот бялёсы з чорнымі плямамі, некаторыя пёры ў крылах таксама белыя. Дзюба ружовая. У аснове дзюбы белая пляма, за якое від і атрымаў назву. Маладыя асобіны белай плямы на ілбе і плям на жываце не маюць. Маса белолобай гусі вагаецца ад 2 да 3,2 кг. Даўжыня цела 62—78 см, размах крылаў 125—165 см. Самка меншая за самца.

## Распаўсюджанне 
Белалобая гусь гняздуецца ў тундры Еўразіі, Грэнландыі і Паўночнай Амерыкі. Гусі з Еўропы зімуюць ля Міжземнага, Чорнага і Каспійскага мораў. Ляціць таксама ў Сярэднюю Азію, Індыю, Кітай, Карэю і Японію.

Насяляе кантынентальныя вадаёмы сярод кусцікавай тундры; у паслягнездавы перыяд: марскія ўзбярэжжы, а таксама стэпы і сельскагаспадарчыя палі паблізу вялікіх вадаёмаў.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо звычайна сярод травяністай расліннасці, няроўнасцей тэрыторыі, неакуратна высланае сухой расліннасцю і пухам.

Яйкі (4-6) часта амаль эліптычныя, белыя з жаўтаватым або шэрым адценнем. Памеры: 81 × 54 мм

## Падвіды 
Адрозніваюцца 2 падвіды:
* *A. a. albifrons* — паўночная Расія,
* *A. a. flavirostris* — Грэнландыя.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

Катэгорыя:Гусі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1769 годзе
Hunspell

**Hunspell** — праграма праверкі правапісу і марфалагічны аналізатар, спраектаваны для моў з багатай марфалогіяй і развітым словаскладаннем, а таксама тых, што маюць складаны знаказбор; першапачаткова прызначалася для венгерскай мовы.

Hunspell заснаваны на MySpell і мае фармат, сумяшчальны са слоўнікам MySpell. У адрозненне ад MySpell, дзе выкарыстоўваецца 8-бітнае кадзіраванне сімвалаў, Hunspell можа выкарыстоўваць слоўнікі ў кадзіроўцы UTF-8 (Unicode).

## Выкарыстанне 
Hunspell ужываюць для праверкі арфаграфіі:
* OpenOffice.org, шматплатформенны офісны пакет (пачынаючы з версіі 2.0.2 ад 8 сакавіка 2006 г.)
* Праграмныя прадукты Mozilla: Thunderbird, Firefox (пачынаючы з версіі 3) і SeaMonkey (пачынаючы з версіі 2)
* WinShell, інтэграванае асяроддзе распрацоўкі (IDE) для TeX / LaTeX у Windows
* Yudit, тэкставы рэдактар для X Window System
* gedit, тэкставы рэдактар для GNOME
* Opera 10, шматплатформенны вэб-браўзер.
* Google Chrome, вэб-браўзер з адкрытым зыходным кодам, распрацаваны Google .
* The Bat! паштовы кліент ад RITLabs SRL, пачынаючы з версіі 4.0
* MacOS X Snow Leopard 10.6, аперацыйная сістэма Apple Inc.
* OmegaT, камп’ютарны інструмент перакладчыка з адкрытым зыходным кодам.
Акрамя таго, падтрымка Hunspell ёсць у бібліятэцы Enchant і ў Emacs.

Hunspell з’яўляецца свабодным праграмным забеспячэннем, распаўсюджваецца на ўмовах трайной ліцэнзіі GPL/LGPL/MPL. Існуюць пераносы альбо абгорткі Hunspell для асноўных платформ і моў праграмавання, такіх як Java , Perl, Python, і .NET.

## Гл. таксама 
* GNU Aspell
* MySpell

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Hunspell
* Моўныя файлы OpenOffice.org
* Нататкі пры выпуску пакета OpenOffice.org 2.0.2

Катэгорыя:Сістэмы праверкі правапісу
Катэгорыя:Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне
Катэгорыя:Свабоднае праграмнае забеспячэнне, напісанае на C++
Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Linux
Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для macOS
Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Windows
Сфагнум мяккі

**Сфагнум мяккі** (*Sphagnum molle*) — від імхоў сямейства Сфагнавыя.

## Апісанне 
Аднадомная расліна. Багата спараносіць ў канцы лета. Размнажаецца таксама вегетацыйна. Часцей за ўсё не вельмі вялікая расліна, мяккая і друзлая ў свежым стане і цвёрдая пасля высыхання. Колер раслін бледны: бялёсы, жаўтлявы або пурпурна-блакітны, а часам і глыбокі пурпурна-чырвоны. Споры маюць памер 27-33 мкм. Споравыя капсулы спеюць з пачатку да сярэдзіны лета.

## Арэал 
Заходняя і сярэдняя Еўропа (Германія, Аўстрыя, Швейцарыя, Швецыя і Нарвегія), Скандынавія, Паўночная Амерыка. У Беларусі знойдзены ў Міёрскім раёне Віцебскай вобласці, Слуцкім раёне Мінскай вобласці, Глускім раёне Магілёўскай вобласці і Лельчыцкім раёне Гомельскай вобласці.

## Ахова 
Уключаны ў Чырвоную кнігу СССР (1984) і Чырвоную кнігу Беларусі 2-га выдання (1993). Ахоўваецца ва Украіне, Польшчы і Літве.

## Спасылкі 
* 
* Сфагнум мяккі ў Чырвонай кнізе Беларусі 
* Сфагнум мяккі ў Flora of North America 

Катэгорыя:Сфагнум
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1846 годзе
Чырок-траскунок

**Чырок-траскунок** (*Anas querquedula*) — птушка сямейства качак.

Гнездавая вобласць чырка-траскунка ад астравоў Вялікабрытаніі да Японіі. Пераважна жывёлаедная качка. З'ядае водных насякомых і іх лярваў, водных ракападобных, вялікую ролю ў яго харчовай рацыёне граюць малюскі. Вага самцоў дасягае 440—600 г, самак — 380—450 г. У апярэнні самца вылучаецца ярка-белая паласа на карычневым фоне галавы, што ідзе ад вачэй да шыі, блакітныя покрыўныя крылы, якія на палёце вылучаюцца як буйныя светлыя плямы. Манагамія, палавой спеласці большасць маладых птушак дасягае на першым годзе жыцця. Гняздуе чырок-траскунок паблізу вадаёмаў. Кладка звычайна з 8-10 яек. Тэрмін насіжвання 23 дні. Палёт хуткі і бясшумны, пасадка на ваду лёгкая, амаль нячутная, ўзлёт вертыкальны.

Катэгорыя:Качыныя
Катэгорыя:Птушкі на марках
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Малы арлец

**Малы падворлік**, **малы арлец** (*Aquila pomarina*) — птушка з атраду сокалападобных (*Falconiformes*) сямейства ястрабіных (*Accipitridae*). Занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

## Апісанне 
Буйная птушка. Даўжыня цела 60-65 см, маса да 1,8 кг, размах крылаў 134—159 см. Афарбоўка цёмна-бурая, з больш светлымі мантыяй і ніжнімі покрыўнымі пёрамі. Маладыя птушкі цямнейшыя, з рэдкімі вохрыстымі плямамі на верхнім баку цела і рыжай плямай на патыліцы. Самкі некалькі больш буйныя за самцоў.

У палявых умовах з вялікай цяжкасцю адрозніваюць ад падворліка вялікага.

## Пашырэнне 
Арэал разарваны: Цэнтральная і Усходняя Еўропа, Балканы, Малая Азія і Каўказ, Індыя. На Беларусі распаўсюджаны на гнездаванні, пералётны і транзітна мігрыруючы від.

Жыве ў старых лісцевых альбо мяшаных дрэвастоях паблізу адкрытых тэрыторый, абалон, пашаў, рачных далін, на ўсходзе — у лесастэпах. У Карпатах, на Балканах і Каўказе — таксама ў сухіх горных лясах да вышыні 1800 м, у выключных выпадках — да 2200 м.

Пералётны (індыйскія папуляцыі аселыя). Месца зімовак заходніх папуляцый — у паўднёва-ўсходняй Афрыцы.

## Асаблівасці біялогіі 
Аснову корму складаюць земнаводныя і дробныя грызуны, радзей корміцца птушкамі і паўзунамі. Паляўнічы ўчастак складае ў сярэднім 360 га.

Гняздуецца парамі. Тэрыторыі пар звычайна на адлегласці 3-5 км. Можа займаць гнёзды іншых вялікіх птушак, якія перабудоўвае. Свае размяшчае бліжэй да ствала, у кроне (часцей за ўсё на лісцеым дрэве) на вышыні 6-26 м ад зямлі. Аснова — з сухіх галін, высцілка — з галінак (часта з прымессю травяністых раслін альбо дзярніны і лісця), па краях гнязда — свежыя галінкі хвойных дрэў. Новае гняздо дыяметрам 55-90 см, старое 70-170 см.

Яйкі 2 (часам 1-3), уздутыя або амаль эліптычныя. Афарбоўка зменлівая; галоўныя тыпы: белыя з іржавымі альбо бурымі мазкамі; белаватыя з глыбокімі светлымі фіялетавымі плямамі і чырвона-ржавымі на паверхні; бела-рыжаватыя з рэдкімі, глыбокімі светла-фіялетавымі мазкамі і густымі, вялікімі, цёмна-бурымі на паверхні. Памеры: 65 × 52 мм.

У месцы гнездавання прылятае ў другой палове сакавіка — першай палове красавіка. Наседжванне доўжыцца каля 43 сутак. Птушаняты вылупліваюцца ў апошнія дні траўня-чэрвені. Пры наяўнасці ў гняздзе 2 птушанят адно з іх гіне на 3-4 дзень жыцця. Злёткі пакідаюць гняздо ў першай палове жніўня. Адлёт да канца верасня.

## Падвіды 
* *A. p. pomarina* — цэнтральная, усходняя і паўднёва-ўсходняя Еўропа, праз Малую Азію і Каўказ да паўднёвага Каспія;
* *A. p. hastata* — Індыя, поўнач Бангладэш і, імаверна, паўночныя Бірма і Пакістан.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* Артыкул на Slounik.org

Катэгорыя:Ястрабіныя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1831 годзе
Катэгорыя:Птушкі на марках
Шылахвостка

**Шылахвостка** (*Anas acuta*) — від вадаплаўных птушак з сямейства качыных.

## Апісанне 
Велічыня шылахвосткі — ад 52 да 70 см, вага ад 700 да 1200 г. Размах крылаў — 85 см. У шылахвосткі маецца востры хвост (ад яго паходзіць назва птушкі), які нагадвае шыла і дасягае у самцоў 10 см. Гукі, якія выдае шылахвостка, нагадваюць рохкання. Вочы ў яе чорныя, дзюба афарбаваная ў шэры колер, таксама як і лапкі. Апярэнне ў самак мае бурыя ўзоры і ў цэлым менш характэрнае. У самцоў карычневая галава, апярэнне з белымі ўзорамі, белая шыя, белыя грудзі і белы жывот.

## Пашырэнне 
Шылахвостка распаўсюджаная амаль ва ўсім паўночным паўшар'і. Многія птушкі зімой адлятаюць на поўдзень у больш цёплыя краю. Шылахвостка аддае перавагу жыць у плыткіх і багатых расліннасцю ціхіх вадаёмах.

## Асаблівасці біялогіі 
Шылахвостка сілкуецца галоўным чынам воднымі раслінамі. Таксама ў яе ежу ўваходзяць смаўжы, насякомыя і іх лічынкі.

Перыяд спарвання доўжыцца ад красавіка да ліпеня. Палавая спеласць надыходзіць ва ўзросце года. Высланае пухам гняздо будуе самка паблізу ад вады і, як правіла, схавана ў густой расліннасці. Самка адкладае ад шасці да дванаццаці буйных яек светлазялёнага колеру, якія яна наседжвае на працягу трох тыдняў, пакуль не вылупяцца птушаняты. Праз сем тыдняў пасля нараджэння птушаняты пачынаюць лятаць.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. — ISBN 5-85700-095-5.

Катэгорыя:Качыныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Птушкі на марках
Увярэднік скіпетрападобны

**Увярэднік скіпетрападобны**, **увярднік карлаў скіпетр** (*Pedicularis sceptrum-carolinum*) — від кветкавых раслін роду  сямейства .

## Апісанне 
Увярэднік скіпетрападобны — шматгадовая травяністая карэнішчавая расліна. Мае прамое сцябло вышынёй да 120 см. Лісце размешчана пераважна ў ніжняй часткі сцябла, простае, даўгавата-эліптычнае або даўгаватае, даўжынёй да 20 см. Кветкі жоўтыя, даўжынёй 3—3,5 см, сабраны ў суквецце гронку. Плод — круглявая каробачка. Ахоўваецца на тэрыторыі шэрагу рэгіёнаў Расіі.

Pedicularis sceptrum-carolinum - Bombus schrencki - Niitvälja bog.jpg|
Kuninga-kuuskjalg - leherosett Niitvälja soo.jpg|Лісце
Pedicularis sceptrum-carolinum - Seed capsule with seeds.jpg|
Pedicularis sceptrum-carolinum - First year seedlings - Niitvälja bog.jpg|
570 Pedicularis sceptrum-carolinum.jpg|

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Увярэднік скіпетрападобны ў Чырвонай кнізе Беларусі  
* *Pedicularis sceptrum-carolinum* L. // ИАС «ООПТ России» 

Катэгорыя:Увярэднік
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Расліны-паразіты
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Yes (Unix)

**yes** — каманда Unix. якая бясконца выводзіць радок «y» альбо свой аргумент у камандны радок.
## Апісанне каманды 
Праграма yes без параметраў выводзіць у камандны радок безліч сімвалаў «y», за кожным з якіх адлюстроўваецца сімвал канца радка. Пры наяўнасці параметраў яна выводзіць іх на экран, таксама дадаючы ў канец сімвал пераносу радка. Так яна працуе, пакуль карыстальнік самастойна не спыніць працэс (напрыклад, камандай kill), альбо не завершыцца праграма, да якой быў перанакіраваны яе выхадны паток.
## Выкарыстанне 
Каманда рэдка выкарыстоўваецца сама па сабе, часцей а ўсё яна аб'ядноўваецца з іншымі (з дапамогай канвеера). Yes можа выкарыстоўвацца ў такіх выпадках:
* Для станоўчага адказу (альбо адмоўнага, «yes n») на шматлікія паслядоўныя пытанні, напрыклад
`$ yes | rm -r ~/.* `(тое жа, што і `rm -rf ~/.*`)
: выдаляе ўсе налады карыстальніка.
* Для шматразовага запуску каманды:
`$ yes ls | sh`
* Для запуску іншай праграмы ў неінтэрактыўным рэжыме:
`yes | fsck /dev/hda1 `
: запускае fsck для праверкі файлавай сістэмы. 
* Для стварэння вялікіх файлаў з паўтаральнай інфармацыяй (у канвееры з камандай head), напрыклад:
`$ yes Wikipedia | head -5000 > wiki.txt`
: стварае файл wiki.txt з пяццю тысячамі радкоў «Wikipedia» (з сімвалам пераносу радка).
* Каманда yes часам выкарыстоўваецца з тэставымі мэтамі. Наступны код генерыруе гук з частатой 4 кГц:
`$ yes > /dev/dsp`
* Таксама можна праверыць стабільнасць працы камп'ютара пры значнай нагрузцы на цэнтральны працэсар:
`$ yes > /dev/null`

## Гл. таксама 
Man-старонка праграмы yes 

Катэгорыя:Unix
Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне
Мінскі замак

**Мінскі замак** — колішняе абарончае збудаванне ў Мінску, узведзенае на правым беразе ракі Свіслач, каля ўпадзення ў яе Нямігі. Пазней, месца, якое абкружалі замкавыя сцены, атрымала назву Замчышча.

Апошнія замкавыя ўмацаванні знішчылі ў пачатку XIX ст. А ў 1950-я была скапаная замкавая гара, а грунт вывезены за межы горада. Цяпер яшчэ захаваліся рэшткі культурнага пласта.

## Гісторыя 
[thumb|злева|Руіны на Мінскім Замчышчы, малюнак [Язэп Драздовіч|Я. Драздовіча]]

Дзядзінец у Менску быў узведзены ў XI ст..

[thumb|Стары будынак [Гродскі суд|гродскага суда, здымак пач. XX ст.]]

Драўляныя ўмацаванні неаднаразова гарэлі (1505, 1547, 1552, 1569 і інш. гады), але зноў адбудоўваліся. У канцы XV — пачатку XVI ст. замак меў значную колькасць гармат і штат пушкароў.

З 1581 у Менскім замку адзін раз на два гады на працягу 20 тыдняў адбываліся пасяджэнні Трыбунала. Да сярэдзіны XVII ст. замак служыў рэзідэнцыяй велікакняжацкага намесніка (старосты) і быў адным з грамадскіх месцаў горада. На тэрыторыі замка (у адной з веж) размяшчаліся вязніца, таксама былі жылыя дамы, царква Нараджэння Багародзіцы, склады, стайні, крамы і іншыя пабудовы. У 1612 у будынку замкавага суда знаходзіўся гарадскі архіў.

thumb|Руіны на Мінскім Замчышчы, малюнак Я. Драздовіча

У дакументах XVII—XVIII ст. Менскі замак згадваецца пераважна як месца правядзення соймікаў, аднак яшчэ ў 1750 у ім яшчэ размяшчаўся гарнізон.

Апошні ўспамін пра замкавыя ўмацаванні датуецца 1793 годам і змешчаны ў люстрацыі, складзенай па ўваходжанні Менска ў склад Расійскай імперыі. Пазней замкавыя збудаванні перайшлі ў прыватную уласнасць) і абкружаны глыбокім ровам, напоўненым вадою, навальныя ўмацаванні былі пабудаваны з дрэва. У плане замак меў форму набліжаную да авала, плошчаю каля 3 га. Уезд у замак, праход у вале шырынёю 3,4 метры, быў абаронены брамнай вежай, пра канструкцыю якой вядуцца спрэчкі, і замыкаўся мінімум трыма варотамі.

З XVII ст. у замку існаваў мураваны будынак гродскага (замкавага) суда, вядомы па малюнках Я. Драздовіча і старых фотаздымках 1-й паловы XX ст.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугараджы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2000. — Т. 10. — С. 13. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0169-9 (Т. 10), С. 439-440.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Мінска
Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Мінскае замчышча
Катэгорыя:З’явіліся ў XI стагоддзі
Катэгорыя:XI стагоддзе ў Мінску
Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Мінска
Трансепт

]]
**Трансе́пт** (ад  — за, *septum* — агароджа) — неф або некалькі нефаў, папярочных асноўнаму аб’ёму храма. Перасякае пад прамым вуглом падоўжаныя нефы, утварае ў плане форму крыжа.

Узнік у раннехрысціянскіх храмах Заходняй Еўропы у сувязі з неабходнасцю павялічыць прастору перад алтаром і апсідай. На Беларусі *трансепт* сустракаецца ў рэнесансных і барочных базіліках, пачынаючы з XVI стагоддзя.

Часам на перакрыжаванні галоўных нефаў і трансепта будавалі купал (напрыклад, Петрапаўлаўскі сабор у Гомелі) або невялікую вежу-сігнатурку. Пераход ад падоўжных нефаў да трансепта афармляўся падпружнымі аркамі сяродкрыжжа.

Часам трансептам называюць толькі часткі (рукавы) папярочнага нефа, якія выступаюць. Часам будаваліся два трансепты ў розных канцах будынка.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Храмавая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Памяшканні
Бліжняе

* Вёска Бліжняе, Краснагвардзейскі раён
* Вёска Бліжняе, Джанкойскі раён
* Вёска Бліжняе, Феадосія

* Возера Бліжняе, Мёрскі раён
Джанкойскі раён

**Джанкойскі раён** (, , ) — адзін з 14 раёнаў Аўтаномнай Рэспублікі Крым. Адміністрацыйны цэнтр — горад Джанкой.

## Гісторыя 
Раён быў утвораны ў 1921 годзе. Уваходзіў у склад Крымскай АССР, потым Крымскай вобласці РСФСР, якая ў 1954 годзе была перададзена УССР. З 1991 года ў незалежнай Украіне.

18 сакавіка 2014 года Джанкойскі раён уключаны ў склад Рэспублікі Крым Расійскай Федэрацыі. 16 жніўня 2022 года ў выніку дыверсіі здарылася ўзгаранне на складзе воінскай часці, дэтанацыя боепрыпасаў, нанесены ўрон грамадзянскім аб’ектам, у тым ліку ЛЭП, электрастанцыі, чыгуначнаму палатну, жылым дамам.

## Заўвагі 
## Крыніцы
Ордэн (значэнні)

**О́рдэн** ад  або  — шэраг, парадак.

* Ордэн — адзнака, ганаровая ўзнагарода за асаблівыя заслугі ў многіх краінах
* Ордэн — арганізацыя, супольнасць асоб аб'яднаных мэтамі і/або асаблівым ладам/парадкам жыцця
Гусь-піскулька

**Піску́лька** ці **гусь-піскулька** (*Anser erythropus*) — птушка сямейства , дробная гусь. Назву сваю атрымала за піск, які выдае ў палёце.

## Агульная характарыстыка 
Піскулька па афарбоўцы падобная да белалобай гусі, аднак значна меншая ростам. Таксама мае больш кароткую дзюбу. Дзюба ружовага колеру. Дарослыя піскулькі маюць вялікую белую пляму на ілбе, якая распаўсюджваецца амаль да макаўкі галавы. Вакол вачэй голае кольца жоўтага колеру. Маса дарослай птушкі ад 1,6 да 2,5 кг. Даўжыня цела 53—66 см, размах крылаў 125—135 см. Самка меншая за самца.

## Пашырэнне 
Пералёты від. Гнездавы арэал разарваны — крайняя поўнач Еўразіі (Скандынавіі, Расіі), зрэдку на поўдні архіпелага Новая Зямля. Тыповы біятоп — тундра ў рачных далінах, якія параслі групамі кустоў, а таксама горныя азёры. Пасля гнездавога перыяду вылятае ў стэпы, палі непадалёку ад вады. 

Месца зімовак: заходняя, цэнтральная і паўднёва-ўсходняя часткі Еўропы, паўднёвая частка Каспійскага мора, паўднёвая і заходняя частка Чорнага мора, Малая Азія, Блізкі Усход, дэльта ракі Ніл, Паўднёва-Усходняя Азія (разам з Японіяй).

На тэрыторыі Беларусі рэдкі від, сустракаецца ў час транзітных міграцый.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо на сухой аснове каля вадаёмаў у траве, хмызняку, на скалах, неакуратна выкладзена мохам (часам з травяністай расліннасцю); на пачатку наседжвання пуху мала.

Яйкі (4—8) з рознымі канцамі, часам блізкія да эліптычных, светла-жаўтаватыя. Памеры: 74,5 х 47,0 мм.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. — ISBN 83-01-13187-X
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. — ISBN 5-85700-095-5
* 

Катэгорыя:Гусі
Сімферопальскі раён

**Сімферо́пальскі раён** (, ) — адміністрацыйная адзінка ў складзе Аўтаномнай Рэспублікі Крым. Адміністрацыйны цэнтр — Сімферопаль.

## Заўвагі 
## Крыніцы
Вясёлае

Назву **Вясёлае** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Мінская вобласць:
** Вясёлае — вёска ў Капыльскім раёне
** Вясёлае — вёска ў Пухавіцкім раёне
** Вясёлае — пасёлак ва Уздзенскім раёне
### Казахстан 
* Вясёлае (Акмолінская вобласць)
### Украіна 
* Запарожская вобласць:
** Вэсэлэ ці Вясёлае — пасёлак гарадскога тыпу, цэнтр Вэсэліўскага раёна
* Аўтаномная Рэспубліка Крым:
** Вэсэлэ ці Вясёлае — сяло ў Джанкойскім раёне
** Вэсэлэ ці Вясёлае — сяло ў Сімферопальскім раёне
** Вэсэлэ ці Вясёлае — сяло ў складзе Судакскага гарадскога савета
Сцяг Марока

**Дзяржаўны сцяг Марока** - дзяржаўны сімвал Каралеўства Марока, афіцыйна зацверджаны 17 лістапада 1915 года.

## Апісанне і сімволіка 
Асноўныя колеры дзяржаўнага сцягу Марока: чырвоны і зялёны. Сцяг уяўляе сабой чырвоны сцяг прапорцыяй 2:3, у цэнтры якога знаходзіцца пяціканцовая зорка зялёнага колеру, умежаная ў круг дыяметрам 19/45 шырыні сцяга.

Чырвоны колер - колер шэрыфаў Мекі.

Выява:Civil Ensign of Morocco.svg| Грамадзянскі сцяг Марока
Выява:Naval Ensign of Morocco.svg| Ваенна-марскі сцяг Марока
Выява:Naval Jack of Morocco.svg| Гюйс

## Папярэднія сцягі 

Файл:Flag of Morocco (1666–1915).svg|1666—1915
Файл:Flag of Spanish Morocco.svg| Сцяг Іспанскага Марока  — 

## Спасылкі 
* 
* FOTW Flags Of The World website. Morocco 

Катэгорыя:Сцягі дзяржаў
Катэгорыя:Марока
Сцяг Малі

**Дзяржаўны сцяг Малі** - прыняты 1 сакавіка 1961 г. Першапачатковы сцяг быў прыняты 4 красавіка 1959. У тым варыянце на жоўтай паласе была намаляваная фігурка чалавека. Па некаторых дадзеных, фігурка была выдаленая ў адпаведнасці з забаронай ісламу на малюнкі людзей (90% насельніцтва Малі - мусульмане).

Катэгорыя:Сцягі дзяржаў
Катэгорыя:Малі
Сцяг Мазамбіка

**Сцяг Мазамбіка** — дзяржаўны сімвал Рэспублікі Мазамбік, сучасны сцяг быў прыняты 1 мая 1983 года. Сцяг Мазамбіка — адзіны ў свеце сцяг, на якім ёсць выява сучаснай зброі — аўтамат Калашнікава.

Нацыянальны сцяг мае пяць колераў: чырвоны, зялёны, чорны, залаціста-жоўты і белы.
Колеры абазначаюць:
* чырвоны — супраціў каланіялізму, ўзброеную барацьбу за незалежнасьць і абарону суверэнітэту;
* зялёны — раслінныя багацці краіны;
* чорны — Афрыканскі кантынент;
* залаціста-жоўты — мінеральныя багацці краіны;
* белы — справядлівасць барацьбы Мазамбіцкага народа за мір

Катэгорыя:Сцягі дзяржаў