Ян Булгак

**Ян Булга́к** (; 6 кастрычніка 1876, маёнтак каля в. Асташын Навагрудскага павета — 4 лютага 1950, ) — віленскі майстар мастацкай краязнаўчай фатаграфіі, «бацька польскай фатаграфіі», адзін з піянераў беларускай і польскай мастацкай фатаграфіі, этнограф, фалькларыст.

## Біяграфічныя звесткі 
Бацька — Валеры Антоні Станіслаў Булгак герба «Сыракомля» (1842—1905), маці Юзэфа з роду Гаціскіх гербу «Рох» (пам. 1893). На Беларусі ў вёсцы Варонча, што на Наваградчыне, каля касцёла Св. Ганны знаходзяцца 4 магілы продкаў Яна Булгака.

Скончыў класічную гімназію ў Вільні (1897), паступіў на факультэт філасофіі Ягелонскага ўніверсітэта ў Кракаве. Але абмежаванасць сродкаў прымусіла праз два гады пакінуць вучобу. Да 1912 жыў у вёсцы Пярэсека Мінскага павета, дзе знаходзіўся маёнтак, які ён атрымаў у спадчыну ад маці (спадчына стрыечнага дзеда Грынеўскага).

У жніўні 1901 года ажаніўся са стрыечнай сястрой Ганнай Гаціскай. Пасля смерці бацькі прадаў маёнтак і набыў у Радзівілаў фальварак у Беліцы каля Мінска.

27 красавіка 1906 года нарадзіўся яго адзіны сын Януш Булгак.

## Заняткі фатаграфіяй 
### Пачаткі 
Першыя свае фатаздымкі Я. Булгак зрабіў у 1905 годзе — жонка атрымала ў падарунак просценькі фотаапарат. Напачатку парадамі яму дапамагаў навагрудскі фатограф Баляслаў Ігнаці Дамейка. У 1908 годзе стварыў сваю фоталабараторыю ў сядзібе Пярэсіцы. У той самы год дэбютаваў і здабыў галоўную ўзнагароду на фотаконкурсе рэдакцыі «Ілюстраванага жыцця» (штотыднёвы дадатак да «Літоўскага кур’еру»).

### Першыя перамогі 
У 1910 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у сусветнай фотавыстаўцы ў Бруселі. Перапісваўся з Парыжскім фотаклубам і вядомым французскім фатографам . Два сшыткі берлінскіх «Фатаграфічных паведамленняў» у 1910 годзе змяшчалі яго здымкі. Свае здымкі і нататкі дасылаў у часопіс «Зямля» (Варшава), а таксама Польскаму краязнаўчаму таварыству. У 1911 годзе зладзіў фотавыстаўку ў Мінску. Пачаў супрацоўнічаць з «Віленскім штотыднёвікам» («Tygodnik Wileński») (перапынілася ў 1939), «Варшаўскім фатографам», «Нямецкім альманахам». Удзельнічаў у выстаўцы фота ў Цехацінеку. Атрымаў ганаровы дыплом ў катэгорыі мастацкага партрэту на конкурсе ў Антверпене.

### Прафесійная праца 
На лёс Я. Булгака як фатографа паўплываў мастак Фердынанд Рушчыц, з якім Я. Булгак пазнаёміўся ў 1910. У 1911 годзе па яго прапанове Віленскі гарадскі магістрат стварыў пасаду гарадскога фатографа, на якую запрасіў Я. Булгака. Безумоўнае мастацкае ўздзеянне Ф. Рушчыца на творчасць Я. Булгака, менавіта пад яго ўплывам адбылося пераўтварэнне фатографа-аматара ў фатографа-прафесіянала. Перад тым як заняць пасаду гарадскога фатографа, Я. Булгак прайшоў практыку ў Германіі ў вядомага дрэздэнскага партрэтыста , пабываў у розных мастацкіх суполках, дзе пазнаёміўся з сімвалістамі і імпрэсіяністамі з Германіі і Францыі.

Вярнуўшыся дадому, Я. Булгак распачаў фотаінвентарызацыю помнікаў архітэктуры Вільні, дзеля чаго ў 1912 Я. Булгак заснаваў у Вільні атэлье фатаграфіі (да 1915 зрабіў больш за 800 здымкаў), ваколіц і Літвы. Пераважная частка яго творчасці звязаная з Вільняй і Віленшчынай, ён таксама дакументаваў помнікі і пейзажы іншых частак тагачаснай Польшчы. Большасць яго калекцыі зробленая ў 1912—1915, але нават падчас нямецкай акупацыі ў Другую сусветную вайну Я. Булгак не пераставаў фатаграфаваць (15 альбомаў з той пары з 462 здымкамі захаваліся дагэтуль у Літоўскай акадэміі навук у Вільні).

Серыю сваіх здымкаў ён змясціў у часопісе «Вестник фотографии», з якім супрацоўнічаў у 1913—1914. У доме Я. Булгака на плошчы Э. Ажэшкі захоўвалася калекцыя з 10 тысяч фотаздымкаў, з іх каля 6 тысяч — Вільні і Віленшчыны. Калекцыя амаль цалкам згарэла ў 1944.

Крытыкі і фатографы звяртаюць увагу на тое, што Вільня, сфатаграфаваная Я. Булгаком, нагадвае разагрэты сонцам паўднёваеўрапейскі горад, няма ў ім жыцця, няма людзей, крамаў, рэстаранаў, ёсць чыстая архітэктура. Работы Я. Булгака вылучае незвычайная мастацкасць, пачуццё пейзажу, відавочнае захапленне амаль тэатральнай пастаноўкай кадра, адчуванне прапорцыі і прасторы, а перадусім уменне працаваць са святлом, якое стварае клімат фатаграфіі. Вывучэнне святла вельмі цікавіла Я. Булгака. За фатаграфію «Радасць жыцця», якая паказвала заценены пакой у які пранікаюць промні сонца, Я. Булгак атрымаў узнагароду на Міжнародным фатаграфічным салоне ў Варшаве (1937).

Найбольш вядомыя фатаграфіі Булгака, зробленыя ў Беларусі, характарызуюцца ярка вызначанай этнаграфічнай скіраванасцю: беларускія народныя тыпы, краявіды, вёскі, гаспадарчыя пабудовы беларускіх сялян («Беларус з-пад Клецка», «Бабулька-беларуска з маёнтка Пярэсека пад Мінскам», «Вечар. Міншчына»).

Аўтар кнiг «Мая зямля» (1919), «Эстэтыка святла» (1936), «Дваццаць шэсць гадоў з Рушчыцам» (1939). Вядомы Я. Булгак не толькі як майстра краязнаўчай фатаграфіі, але і як педагог, бібліёграф, фалькларыст, гісторык мастацтваў, першы беларускі гісторык фатаграфіі. Аўтар дзесяткаў артыкулаў пра беларускі фальклор і краязнаўства («Экскурсіі на Свіцязь», 1910; «Велікодныя песні на Міншчыне (валачобнікі)», 1911 і інш.), прац пра мастака Ф. Рушчыца, даследаванняў і падручнікаў па эстэтыцы і тэхніцы фатаграфіі. Яму належыць спецыяльная праца «Пра першых віленскіх фатографаў з XIX стагоддзя» (1939) і кніга ўспамінаў «Край дзіцячых гадоў» (1942), у якой адлюстравана жыццё Навагрудчыны канца 19 — пачатку 20 ст, кніга пра Вільню Ежы Рэмера і іншыя выданні.

Удзельнік 174 міжнародных выставак.

Фотатэка і калекцыя яго здымкаў (каля 10 тысяч) згарэла ў 1944. Фатаграфіі Я. Булгака зберагаюцца ў архівах і бібліятэках Вільнюса і Варшавы, у тым ліку ў Літоўскім дзяржаўным гістарычным архіве і Бібліятэцы Акадэміі навук Літвы (у іншых крыніцах сцвярджаецца, што заснаваў фотаклуб і кіраваў ім з 1927 года) і Польскага фотаклубаў і Польскага фатаграфічнага таварыства. У 1935—1939 быў адным з рэдактараў часопісаў , .

## Памяць 
У гонар 125-годдзя са дня нараджэння Яна Булгака РУП «Белпошта» выпусціла памятны мастацкі канверт з арыгінальнай маркай (2001).

''|thumb]]

У кастрычніку 2019 года ў вёсцы Пярэсека Мінскага раёна была адкрыта мемарыяльная дошка Яну Булгаку.

Урывак з незакончанай паэмы Танка:

А на сцяне — краявід Булгака:
Хаты пакрытыя мохам, саломай,
Змрочны цень гатаўскага сасняка,
Нарачы бераг да болю знаёмы…

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Булгак Ян // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. Мінск, 1996. Т. 3. С. 329.
* Булгак Ян // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. Мінск, 1994. Т. 2. С. 124.
* Булгак Ян // Беларусь: энцыклапедычны даведнік. Мінск, 1995. С. 134.
* Булгак Ян // Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя. Мінск, 1989. С. 92.
* Булгак Ян // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. Мінск, 1984. Т. 1. С. 513.
* Булгак Ян // Архітэктура Беларусі : энцыклапедычны даведнік / рэдкалегія : А. А. Воінаў [і інш.]. Мінск, 1993. С. 578.
* Булгак Ян // Фотография : энциклопедический справочник / ред. коллегия: П. И. Бояров и др. Минск, 1992. С. 38.
* Гаціскія, Дахновічы-Гаціскія (HACISKI, DACHNOWICZ-HACISKI) герба «РОХ ІІІ» // Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 4. Г / Д. Ч. Матвейчык [і інш.]; навук. рэд. А. Рахуба. — Мінск : Беларусь, 2016. — 959 с. : [16] л. іл. С. 304—316.
* Зайцава Т. З гісторыі нацыянальнай фатаграфіі: Ян Булгак у Беларусі / Тамара Зайцава // Гісторыя. Культуралогія. Мастацтвазнаўства: матэрыялы III Міжнароднага кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый», 1 сесія — 21-25 мая, 2 сесія — 4-7 снежня, Мінск, 2000 г. / рэд. калегія: Віталь Скалабан (галоўны рэдактар) і інш. Мінск, 2001. С. 218—220.
* Кошур С. У якім Асташыне нарадзіўся Ян Булгак? / Святлана Кошур // Культура. 2004. 11-17 верас. (№ 37). С. 14.
* Кухарска Я. Ян Брунан Булгак (1876—1950) — забыты мастак Наваградзкае зямлі / перакл. з польскае мовы Натальлі Пятровіч // Спадчына. 2002. № 2/3. С. 143—158.
* Лаўрэш Л. Л. Ян Булгак: паводле Г. Каняста, Інстытут Адама Міцкевіча (Польшча) // Эл. рэсурс pawet.net

## Спасылкі 
* Фотагалерэя Я. Булгака (46 фота маёнткаў Зах. Беларусі ў колішніх Віленскім, Навагрудскім, Брэсцкім ваяв.)  — Эл. рэсурс pawet.net
* Адноўленае гняздо Яна Булгака — Эл. рэсурс nashaniva.by
* Рэпартаж з турмы ад бацькі беларускай фатаграфіі (У Варшаве знайшоўся альбом невядомых фота Яна Булгака) — Эл. рэсурс nashaniva.by

Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта
Катэгорыя:Фатографы Літвы
Катэгорыя:Фатографы Польшчы
Катэгорыя:Фатографы Беларусі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве