open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ліўская мова

**Ліўская мова** (саманазва: *līvõ kēļ*) — фіна-ўгорская мова, калісьці распаўсюджаная ў Курземе, Латвія. Родная мова ліваў.

Ліўская мова блізкая да эстонскай і фінскай моў. Алфавіт складзены ў XIX ст. на аснове лацінкі, налічвае 39 літар:

a A, ā Ā, ä Ä, ǟ Ǟ, b B, d D, ḑ Ḑ, e E, ē Ē, f F, g G, h H, i I, ī Ī, j J, k K, l L, ļ Ļ, m M, n N, ņ Ņ, o O, ō Ō, ȯ Ȯ, ȱ Ȱ, (ö Ö), (ȫ Ȫ), õ Õ, ȭ Ȭ, p P, r R, ŗ Ŗ, s S, š Š, t T, &#x21B; &#x21A;, u U, ū Ū, v V, (y Y), (ȳ Ȳ), z Z, ž Ž

Першая кніга на ліўскай мове апублікавана ў 1863 годзе.

У 2013 годзе ў Канадзе памёр апошні носьбіт ліўскай мовы, для якога гэтая мова была першай роднай.

Менавіта ліўскае *suž* «воўк» з’яўляецца фанетычна найбліжэйшым словам з усёй фінскай лексікі (эстонскае *suzi*, фінскае *susi*) да першакрыніцы, ад якой пайшла назва дняпроўскай ракі Сож (*Suž > Съжь > Сож*). Узнікненне назвы адносяць да часоў балцка-фінскага ўзаемадзеяння ў рэгіёне сожскіх вярхоўяў, пачатак якога датуюць 4400-4200 гг. да н.э. Тады, у пачатку сярэдняга неаліту, на тэрыторыю протабалтаў (Нарвенская і Нёманская археалагічныя культуры) з паўночнага ўсходу насунулася фіна-вугорская па паходжанні археалагічная культура ямачна-грабенчатай керамікі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мовы Латвіі
Катэгорыя:Ліўская народнасць
Катэгорыя:Выміраючыя мовы
Катэгорыя:Фіна-ўгорскія мовы
Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы
Сяргей Хрыстафоравіч Будыка

**Сяргей Хрыстафоравіч Буды́ка** (, Краснадар — ) — беларускі савецкі вучоны ў галіне гідраўлікі і інжынернай гідралогіі. Член-карэспандэнт АН БССР (1972), доктар тэхнічных навук (1959), прафесар (1960). Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР (1977).

## Біяграфія 
У 1934 годзе скончыў  у Іашкар-Але. У 1945—1950 гадах і з 1956 года загадчык кафедры Беларускага лесатэхнічнага інстытута. У 1950—1956 гадах загадчык аддзела гідралесамеліярацыі Інстытута лесу АН БССР. У 1959—1963 гадах прарэктар Беларускага тэхналагічнага інстытута. У 1959—1980 гадах старшыня Навуковага савета па праблеме Палесся пры Акадэміі навук БССР.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па гідратэхнічнай меліярацыі Палесся, інжынернай гідралогіі і рачной гідраўліцы, водным транспарце лесу. Пад яго кіраўніцтвам вывучаны ўплыў  басейнаў на сцёк рэк і яго размеркаванне, дзеянне затапленняў і падтапленняў, якія ствараюцца вадасховішчамі, на рост лесу. З 1970 года галоўны рэдактар зборніка «Праблемы Палесся».

### Асноўныя працы 
Аўтар больш за 80 прац.

* Гидротехнические мелиорации лесных земель. — Мн., 1967 (совм. с И. К. Блинцовым).
* Водный транспорт леса и механизация лесосплавных работ. — Мн., 1970 (совм. с Г. А. Манухиным, А. Н. Пименовым).
* Вопросы комплексной мелиорации земель в Белорусском Полесье // Мелиорация земель Полесья и охрана окружающей среды. — Мн., 1977. Вып. 1.
* Белорусское Полесье: проблемы, перспективы. — Мн., 1982.

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны» (1979), медалямі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Сяргей Хрыстафоравіч Будыка ў базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Вучоныя СССР
Катэгорыя:Вучоныя Беларусі
Катэгорыя:Гідролагі
Гаплоідныя клеткі

**Гаплоідныя клеткі** — жывыя клеткі, якія ў адрозненне ад дыплоідных клетак утрымліваюць адзінарны набор храмасом. Кожная храмасома прадстаўлена ў такіх клетках адзінай копіяй, а кожны ген - адным алелем. Таму ў гаплоідных арганізмаў праяўляюцца ўсе зноў узніклыя мутацыі (няма з'явы дамінантнасці і рэцэсіўнасці). Прыватным выпадкам гаплоідных клетак з'яўляюцца гаметы.

## Глядзіце таксама 
* Клетка
* Яйцаклетка

Катэгорыя:Клеткі
Анатоль Ануфрыевіч Бужынскі

**Анатоль Ануфрыевіч Бужынскі** (нар. , в. Дразды, Круглянскі раён) — Герой Сацыялістычнай Працы (1974). Заслужаны работнік прамысловасці БССР (1972).

З 1950 на Мінскім хлебазаводзе № 2, з 1960 пекар-майстар гэтага завода. Званне Героя прысвоена за працоўную доблесць у выкананні заданняў пяцігодкі і прынятых сацыялістычных абавязацельстваў на 1973, вялікі творчы ўклад у павелічэнне вытворчасці харчовых тавараў.

## Спасылкі 
* Анатолий Бужинский стал в 1974 году первым Героем Социалистического Труда среди работников пищевой промышленности Беларуси  
* Хлебопек  

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Круглянскім раёне
Катэгорыя:Заслужаныя работнікі прамысловасці БССР
Гановерская дынастыя

**Гано́верская дына́стыя** () — дынастыя каралёў Вялікабрытаніі з 1714 па 1901 гады. Галіна старажытнага германскага роду Вельфаў, да пачаткі XVIII стагоддзя кіруючая Браўншвайгам. Да 1837 года таксама кіруючая дынастыя (курфюрсты, а затым каралі) Гановера, які знаходзіўся з Вялікабрытаніяй у асабістай уніі.

Шмат у чым чужыя англійскай культуры (першы кароль зусім не размаўляў па-англійску), Вельфы апынуліся на брытанскім прастоле дзякуючы Акту аб пераходзе ў спадчыну прастола 1701 года, які адрэзаў шлях да брытанскай кароны ўсім шматлікім каталікам, якія былі ў сваяцтве са Сцюартамі. Гановерскія кіраўнікі паходзілі ад курфюрсціны Сафіі Гановерскай, бацькамі якой былі англійская прынцэса Елізавета Сцюарт і пратэстант Фрыдрых V, курфюрст Пфальцкі.

Час Вельфаў, вядомы таксама як **Геаргіянская эпоха** (першых чатырох каралёў клікалі Георгамі), — перыяд узмацнення парламентарызму ў Вялікабрытаніі, паслаблення каралеўскай улады, станаўлення брытанскай дэмакратыі. Пры іх адбылася прамысловая рэвалюцыя і пачаў бурна развівацца капіталізм. Гэта і перыяд Асветы і рэвалюцый у Еўропе, вайны за незалежнасць амерыканскіх калоній, заваявання Індыі і Французскай рэвалюцыі.

Дзякуючы ўзыходжанню Вельфаў на брытанскі прастол змаглі працягнуць сваю дзейнасць у Англіі і атрымаць сусветную славу выхадцы Гановера — кампазітар Георг Фрыдрых Гендэль і астраном Вільгельм (Уільям) Гершэль. У той жа час англійская знешняя палітыка змяніла вектар, стала кіравацца інтарэсамі абароны Гановерскага курфюрства ад магчымых замахаў звонку. Гэта стала адной з прычын перавароту альянсаў і Сямігадовай вайны.

У дачыненні да XIX стагоддзя прынята казаць не пра Геаргіянскую эпоху, а пра перыяд Рэгенцтва (першая траціна XIX стагоддзя) і Віктарыянскую эпоху — 64-гадовае кіраванне Вікторыі. Паводле салічнага закона Вікторыя не магла атрымаць у спадчыну гановерскі прастол, таму з 1837 па 1867 год (год аб’яднання з Прусіяй) у Гановеры кіравалі нашчадкі аднаго з братоў Георга IV — герцагі Камберлендскія (Эрнст Аўгуст I і Георг V). Яшчэ адна галіна роду пражывала ў Англіі, носячы тытул герцагаў Кембрыджскіх.

## Спіс каралёў 
* Георг I, кароль Вялікабрытаніі (1714—1727)
* Георг II, кароль Вялікабрытаніі (1727—1760), сын папярэдняга
* Георг III, кароль Вялікабрытаніі (1760—1820), унук папярэдняга
* Георг IV, кароль Вялікабрытаніі (1820—1830), сын папярэдняга, рэгент з 1811
* Вільгельм IV, кароль Вялікабрытаніі (1830—1837), брат папярэдняга
* Вікторыя, каралева Вялікабрытаніі (1837—1901), пляменніца папярэдняга
Глазма

**Глазма** ( ад  + ) — адзін са станаў матэрыі: стан адроннага поля , папярэдні пры сутыкненнях кварк-глюоннай плазме. Лічыцца, што ў эвалюцыі Сусвету стан вачэй мы папярэднічала кварк-глюонной плазме, якая існавала ў першыя мільённыя долі секунды адразу пасля Вялікага Выбуху.

Глазма з’яўляецца асаблівасцю тэарэтычнай мадэлі «кандэнсату каляровага шкла» () — падыходу да апісання моцнага ўзаемадзеяння ва ўмовах высокіх шчыльнасцей. Складаецца з каляровых токавых трубак. Таксама «кандэнсатам каляровага шкла» называецца стан матэрыі, папярэдняе глазме.

## Апісанне 
Глазма ўтвараецца пры сутыкненні адронаў адзін з адным (напрыклад, пратонаў з пратонамі, іонаў з іонамі, іонаў з пратонамі). Лічыцца таксама, што ў эвалюцыі Сусвету стан глазмы папярэднічаў кварк-глюоннай плазме, якая існавала ў першыя мільённыя долі секунды адразу пасля Вялікага выбуху. Час існавання глазмы — некалькі йоктасекунд .

Кожнае слова тэрміна «кандэнсат каляровага шкла» адносіцца да характарыстык гіпатэтычнай глюоннай хвалі. Слова «кандэнсат» азначае высокую шчыльнасць глюонаў. Слова «каляровы» — да тыпу зарада, які нясуць кварк і глюон ў выніку моцнага ўзаемадзеяння. Слова «шкло» ж адсылае да ўласцівасцей аднайменнага матэрыялу, з якімі можна параўнаць некаторыя асаблівасці паводзін глюонаў.

У цяперашні час асноўныя дадзеныя аб паводзінах глазмы паступаюць з Вялікага адроннага калайдэра.

На 2012 год навукоўцы могуць толькі апісаць тое, што адбываецца, але не растлумачыць яго.

Раджу Венугопалан, адзін з кіраўнікоў групы Брукхейвенскай нацыянальнай лабараторыі, якая прадказала існаванне глазмы, мяркуе, што за яе ўласцівасцямі стаіць квантавая заблытанасць глюёнаў.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Адроны
Катэгорыя:Плазма
Катэгорыя:Фізічная касмалогія
Георг V (значэнні)

**Георг V** ():

* Георг V (1865—1936) — кароль Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі.
* Георг V (1819—1878) — пяты і апошні кароль Гановера з 1851 па 1866 гады. 

## Гл. таксама 
* Георгій V Бліскучы () (1286—1346) — цар Грузіі (1299, 1314—1346).
Георг V (кароль Гановера)

**Георг V** (; , Берлін — , Парыж) — пяты і апошні кіруючы кароль Гановера з 1851 па 1866 гады. Член брытанскай каралеўскай сям'і, сын Эрнста Аўгуста, герцага Камберлендскага, унук Георга III і стрыечны брат каралевы Вікторыі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Берліне, атрымаў нямецкае выхаванне, дзяцінства яго прайшло ў Прусіі і Лондане. У 1833 годзе 14-гадовы прынц цалкам аслеп. Кавалер ордэна Падвязкі, дараванага яму дзядзькам Вільгельмам IV (1835). Пасля ўзыходжання яго бацькі на гановерскі прастол і скасавання асабістай уніі з Вялікабрытаніяй у 1837 годзе, нягледзячы на слепату, быў абвешчаны спадчыннікам прастола, хоць першапачаткова збіраўся адмовіцца ад яго. Пасля скону бацькі ў 1851 годзе стаў каралём Гановера і атрымаў у спадчыну таксама брытанскія тытулы (герцаг Камберлендскі і Тэвіятдэйлскі, граф Армаг у Ірландыі).

Адсутнасць зроку не замінала каралю весткі даволі актыўную палітыку, канфліктаваць з ландтагам, спрыяць развіццю прамысловасці. Ён заснаваў сталеліцейныя заводы, якія носяць імя Георга і яго жонкі Марыі, вакол іх вырас аднайменны горад (Георгсмарыенхютэ).

Падчас Аўстра-прускай вайны 1866 года прыняў бок Аўстрыі. Пруская армія акупавала Гановер, і неўзабаве ён быў анексаваны Прусіяй, а кароль зрынуты. Георг не прызнаў гэтага рашэння і эміграваў у Аўстрыю, а затым у Францыю. Памёр у Парыжы, пахаваны ў Вялікабрытаніі ў Віндзорскім палацы.

## Сям'я 
З 1843 года быў жанаты на Марыі Саксен-Альтэнбургскай (1818—1907). Дзеці:
* Эрнст Аўгуст II (1845—1923), прынц Гановерскі і герцаг Камберлендскі
* Фрыдэрыка (1848—1926),
* Марыя (1849—1904).
Прамая лінія гановерскіх прынцаў існуе да цяперашняга часу.

## Спасылкі 
* 
* Біяграфія 

Катэгорыя:Каралі гановерскія
Катэгорыя:Гановерская дынастыя
Катэгорыя:Сляпыя
Катэгорыя:Зрынутыя манархі
Катэгорыя:Прынцы Вялікабрытаніі
Караліна Мацільда Вялікабрытанская

**Караліна Мацільда** (, ;  — ) — жонка караля Даніі Крысціяна VII, сястра караля Вялікабрытаніі Георга III.

## Біяграфія 
Дачка прынца Уэльскага Фрэдэрыка і Аўгусты Саксен-Гоцкай, Караліна з’явілася на свет праз тры месяцы пасля смерці бацькі.

Выдадзена замуж за караля Даніі, свайго стрыечнага брата, у 15-гадовым узросце ў 1766 годзе.

У 1768 годзе нарадзілася яе першае дзіця, кронпрынц Фрэдэрык (будучы кароль Фрэдэрык VI). Калі Крысціян VII, які пакутаваў ад псіхічнай хваробай, стаў адносіцца да Караліны няўважліва, 18-гадовая каралева аказвала ўвагу прыдворнаму ўрачу немцу Струэнзэ, з якім цесна звязаны яе далейшы лёс. У 1771 годзе нарадзілася яе дачка Луіза Аўгуста, бацькам якой лічылі Струэнзэ. Скарыстаўшыся сувяззю з каралевай і пасіўнасцю псіхічнахворага караля, фаварыт правёў у Даніі шэраг рэформ, якія насілі смелы і прагрэсіўны ў цэлым характар, аднак ушчамлялі самалюбства дацкай арыстакратыі і народа (напрыклад, афіцыйнай мовай уводзілася нямецкая).

У 1772 годзе Струэнзэ ў выніку дзяржаўнага перавароту быў зрынуты і пакараны смерцю. Каралева з шасцімесячнай дачкой Луізай была арыштавана і зняволена ў крэпасці; затым паводле прысуда адмысловай камісіі яна была разведзена з мужам. Георг III настаяў на тым, каб датчане вызвалілі і выслалі з краіны яго «злачынную» сястру.

Караліна памерла ва ўзросце 23 гадоў ад шкарлятыны ў Цэле, уладанні Гановерскай дынастыі ў Германіі, прызначаным яе рэзідэнцыяй паводле пагаднення паміж англійскім і дацкім урадамі. Луіза засталася ў Даніі, выхоўвалася як законная прынцэса і была выдадзена замуж за далёкага сваяка дынастыі, герцага Аўгустэнбургскага.

## Вобраз у мастацтве 
У ролі Караліны Мацільды выступалі Мэдлін Кэрал (фільм «Дыктатар», 1935) і Алісія Вікандэр («Каралеўскі раман», 2012).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Даніі
Катэгорыя:Гановерская дынастыя
Катэгорыя:Пасмяротныя дзеці
Катэгорыя:Памерлі ад шкарлятыны
Катэгорыя:Прынцэсы Вялікабрытаніі
Чылібуха

**Чылібуха**, **ірвотны арэх** (*Strychnos nux-vomica*) — кветкавая расліна сямейства . Трапляецца ў трапічных лясах Азіі і Паўночнай Аўстраліі. Культывуецца ў тропіках Афрыкі.

## Апісанне 
Лістападнае дрэва вышынёй да 15 метраў. Лісце супраціўнае, авальнае, скурыстае, бліскучае. Кветкі дробныя, зеленавата-белыя, сабраныя ў парасонападобнае суквецце. Плод — ягадападобны з 2—8 цвёрдымі зярнятамі, ярка-аранжава-чырвоныя (т.зв.арэх), нагадвае памаранец.

## Выкарыстанне 
Лекавая сыравіна — зерне, мае 2—3 % ядавітых алкалоідаў (пераважна бруцын і стрыхнін, якія ўваходзяць у склад стрэльнага яду курарэ). Выкарыстоўваецца ў медыцыне і ветэрынарыі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
*  
* 

Катэгорыя:Лаганіевыя
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Азіі
Катэгорыя:Флора Шры-Ланкі
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Чыкілі

**Чы́кілі** (, ) — вёска ў Глускім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Казловіцкага сельсавета. За 25 кіламетраў на паўночны ўсход ад г. п. Глуск, 150 кіламетраў ад Магілёва, 12 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Брожа.

## Гісторыя 
У 1924—1926 гадах цэнтр Чыкілёўскага сельсавета, у 1981—2005 гадах цэнтр Казловіцкага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 133 жыхары, 59 двароў (2003)

## Інфраструктура 
* Клуб і бібліятэка
* Аддзяленне сувязі

## Вядомыя асобы 
* Аркадзь Апанасавіч Тоўсцік

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Казловіцкі сельсавет (Глускі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна
Істменаўская школа музыкі

**Істменаўская школа музыкі** () — адна з вядучых амерыканскіх кансерваторый, структурнае падраздзяленне Рочэстэрскага ўніверсітэта. Размешчана ў горадзе Рочэстэр, штат Нью-Ёрк. Заснавана ў 1921 годзе па ініцыятыве і на сродкі вынаходніка і прадпрымальніка Джорджа Істмена і носіць яго імя. У аснову Істменаўскай школы лягла прыватная музычная школа DKG, якая працавала ў Рочэстэры з 1912 года пад кіраўніцтвам піяніста Альфрэда Клінгенберга, дырыжора Германа Досенбаха і хормайстра Оскара Гарысена.

У наш час у Істменаўскай школе навучаецца каля 900 студэнтаў, з якіх прыкладна чвэрць — замежнікі.

## Дырэктары школы 
* Альфрэд Клінгенберг (1921—1923)
* Говард Хансан (1924—1964)
* Уолтэр Хендл (1964—1972)
* Роберт Фрымен (1973—1996)
* Джэймс Андэркофлер (1996—2006)
* Дуглас Лоўры (з 2007 года)

## Вядомыя выкладчыкі 
* Леанарда Дэ Ларэнца
* Фрэдэрык Ламанд
* Рубен Мамулян
* Джозеф Марыяна
* Верн Рэйнальдс
* Уладзімір Розінг
* Крысціян Сіндзінг

## Вядомыя выпускнікі 
* Ален Візуці (трубач)
* Дамінік Арджэнта (кампазітар)
* Фрэдэрык Фенел (дырыжор)
* Рэнэ Флемінг (спявачка)
* Сяаян Е (кампазітар)
* Марыя Шнейдэр (кампазітар, кіраўнік аркестра)
* Стыў Гэд (барабаншчык)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Кансерваторыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Кансерваторыі ЗША
Катэгорыя:Рочэстэр (Нью-Ёрк)
Чырка

**Чы́рка**, **Мольча**, **Мольчанскі канал** — рака ў Беларусі, у Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці, левы прыток ракі Жардзянка (басейн ракі Дняпро).

Даўжыня ракі 18 (21) кіламетраў. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,7 м/км. Плошча вадазбору 100 км². Пачынаецца за 3,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Вялікі Бор, вусце за 2 кіламетры на ўсход ад вёскі Чыркавічы. Рэчышча каналізаванае.

Каля ракі населеныя пункты Астроўчыцы, Мольча, Чыркавічы, Мядкоў.

## Літаратура 
* 
*  — С. 355.
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Светлагорскага раёна
Катэгорыя:Басейн Бярэзіны
Чырына (Дубровенскі раён)

**Чы́рына** (, ) — аграгарадок у Дубровенскім раёне Віцебскай вобласці, на левым беразе ракі Расасенка. За 21 кіламетр на паўднёвы ўсход ад Дуброўна, 128 кіламетраў ад Віцебска, 30 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Асінаўка. Уваходзіць у склад Зарубскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 205 жыхароў, 69 двароў (2003)

## Інфраструктура 
* Клуб

За 1,5 кіламетры на паўднёвы захад ад вёскі гарадзішча.

## Вядомыя ўраджэнцы 
* Уладзімір Андрэевіч Якавенка, беларускі фізік

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Зарубскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Дубровенскага раёна
Чырына

**Чырына** — тапонім.

## Віцебская вобласць 
* Вёска Чырына, Віцебскі раён
* Вёска Чырына, Дубровенскі раён
Аляксандр Міхайлавіч Буйко

**Аляксандр Міхайлавіч Буйко** (, в. Астраўляны, Шаркаўшчынскі раён — ) — рэвалюцыянер, савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч.

## Біяграфія 
Член КПСС з 1904 года. Удзельнік Рэвалюцыі 1905—1907 г. З 1906 г. член Пецярбургскага камітэта РСДРП, у 1907—1909 гг. член яго выканаўчай камісіі. Удзельнік V Усерасійскай партыйнай канферэнцыі ў 1908 г. У сакавіку 1909 г. арыштаваны і сасланы на вечнае пасяленне ў Сібір.

Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г. намеснік старшыні Верхнеудзінскага Савета. З студзеня 1918 года старшыня Рэвтрыбунала Прыбайкалля.

Пасля захопу Забайкалля белагвардзейцамі эмігрыраваў у Манголію, у Кітай. Адзін з кіраўнікоў разгрому войскаў Унгерна. У 1921 годзе эмісар Далёкаўсходняй рэспублікі ў Прыбайкаллі, сакратар Далёкаўсходняга Бюро ЦК РКП (б). З 1922 года старшыня Народнага сходу Далёкаўсходняй рэспублікі, пазней намеснік наркама гандлю РСФСР. У 1933—1942 гг. намеснік галоўнага арбітра РСФСР.

Аўтар кнігі «Шлях рабочага» (1934).

## Літаратура 
* Буйка Аляксандр Міхайлавіч // Памяць: Шаркаўшчынскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. Л. М. Лабачэўская; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2004 — С. 101.
* Буйко Аляксандр Міхайлавіч // Кузьміч, М. П. Нашы землякі ў далёкім і блізкім замежжы : біяграфічны даведнік / М. П. Кузьміч, М. І. Сцепаненка. — Віцебск, 2007. — С. 26.

## Спасылкі 
* Буйко Аляксандр Міхайлавіч

Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы СССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шаркаўшчынскім раёне
Буйко

**Буйко** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Міхайлавіч Буйко — савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч.
* Баляслаў Буйко — мастак.
* Марыя Віктараўна Буйко (нар. 1996) — беларуская футбалістка.
* Пётр Міхайлавіч Буйко — Герой Савецкага Саюза.
* Таццяна Мікалаеўна Буйко (нар. 1959) — беларускі філосаф.
Карэльская мова

**Карэльская мова** (саманазва: *karjalan kieli*) — фіна-ўгорская мова, родная мова карэлаў.

Карэльская мова з’яўляецца адной з найстаражытнейшых моў Еўропы. Першы запіс на ёй быў знойдзены ў Ноўгарадзе і адносіцца да пачатку XIII ст. Падзяляецца на 4 буйныя дыялекты.

Выкарыстанне пісьмовай мовы дастаткова абмежавана, паколькі яна не мае ясна акрэсленага афіцыйнага статусу ні ў Карэліі (Расія), ні ў Фінляндыі. Аднак у Карэліі маюцца школы, дзе вядзецца вывучэнне карэльскай мовы, друкуюцца артыкулы ў сродках масавай інфармацыі, а ў Фінляндыі можа выкарыстоўвацца ў перапісцы з органамі ўлады ў месцах, дзе маецца шчыльнае карэльскае насельніцтва. Пісьменнікі-карэлы звычайна пішуць на фінскай і рускай мовах.

У нашы дні найчасцей карыстаюцца пісьмовасцю на аснове лацінкі, хаця неаднаразова складалася граматыка і на аснове кірыліцы.

## Спасылкі 
* Карта распаўсюджаннасці дыялектаў карэльскай мовы
* omniglot.com
* УРОКИ КАРЕЛЬСКОГО ЯЗЫКА

Катэгорыя:Карэлы
Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы

Катэгорыя:Культура Карэліі
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Мовы Фінляндыі
Павел з Візны

**Па́вел з Ві́зны** () — дзеяч пратэстантызму другой паловы XVI стагоддзя, ідэолаг радыкальнай рэфармацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім.

У снежні 1565 года ўдзельнічаў на сінодзе польскіх і літоўскіх братоў у Венграве на Падляшшы, дзе быў сярод тых, хто падтрымаў сацыяльны радыкалізм мюнстэрскіх анабаптыстаў. У студзені 1568 года на сінодзе літоўскіх братоў, які праходзіў у Іўе, Якуб разам з Якубам з Калінаўкі вёў палеміку з лідарам правага крыла антытрынітарыяў Сымонам Будным. Павел выступаў за сацыяльная роўнасць, быў супраць уладання сялянамі, лічачы, хто кожны павінен зарабляць сабе на хлеб уласнай працай. Спасылаючыся на Біблію, падкрэсліваў, што Бог стварыў усіх людзей роўнымі і панаваць над іншымі людзьмі не варта хрысціяніну. У 1568 годзе на сінодзе ў Пеляшніцы падтрымаў сацыяльны радыкалізм Гжэгажа Паўла.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Подокшин С. А.* Реформация и общественная мысль Белоруссии и Литвы: (Вторая половина XVI — начало XVII в.) / АН БССР, Ин-т философии и права. — Минск, 1970.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Літоўскія браты
Лямбда-пункт

**Лямбда-пункт** - тэмпература (каля 2,17 K), ніжэй якой вадкі гелій (гелій I), пераходзіць у стан звышцякучасці (гелій II). Калі быць больш дакладным, існуюць ніжні лямбда-пункт (пры 2.172 K і 0.0497 атм) і верхняя лямбда-пункт (пры 1.76 K і 29.8 атм).

Назва паходзіць ад спецыфічнага абрысы графіка удзельнай цеплаёмістасці як функцыі тэмпературы (пры сталым ціску), якое нагадвае літару грэчаскага алфавіту. Удзельная цеплаёмістасць імкнецца да бясконцасці па меры апускання тэмпературы да лямбда-пункта.

Катэгорыя:Фізіка нізкіх тэмператур
Катэгорыя:Тэмпература
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Агрэгатныя станы
Падазёркі (возера)

**Падазё́ркі** — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці (на мяжы з Полацкім раёнам) у басейне ракі Дрыса.

Плошча паверхні возера 0,15 км², даўжыня 0,6 км, найбольшая шырыня 0,38 км. Даўжыня берагавой лініі 1,68 км. Плошча вадазбору 1,25 км².
Катлавіна возера лопасцевай формы. Схілы катлавіны ад 2—4 да 9 метраў. Берагавая лінія звілістая. Берагі нізкія, у паўночнай частцы зліваюцца са схіламі катлавіны.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна
Плеяспора

**Плеяспо́ра** (*Pleospora*) — род сумчатых грыбоў сямейства . Налічвае каля 450 відаў.

Сапрафоры на раслінных рэштках і паразіты на лісцях раслін. Пладовыя целы групавыя і адзіночныя. Сумкі васьміспоравыя, прадаўгавата-булавападобныя, цыліндрычныя. Сумкаспоры з 3—7 папярочнымі і 1—3 падоўжнымі перагародкамі, жаўтавата-карычневага або карычневага колеру.

На тэрыторыі Беларусі і краін былога СССР найбольш пашыраны , , , .

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Плеяспоравыя
Яйцаклетка

right|thumb|Чалавечая яйцаклетка
** Яйцаклетка** (навук. **аацыт**, радзей. авацыт) — жаночая палавая клетка (гамета), з якой нараджаецца новы арганізм.

Утвараецца ва ўсіх вышэйшых раслін, у некаторых водарасцей і грыбоў. У мохападобных, папарацепадобных і голанасенных яйцаклеткі ўзнікаюць у архегоніях. У пакрытанасенных уваходзяць у склад зародкавага мяшка. У жывёл яйцаклетку часцей называюць яйцом.

Адносна буйная нерухомая клетка. Форма і велічыня яйцаклетак у раслін розная. Па памерах яйцаклетка значна буйнейшая за мужчынскую гамету. У верхняй частцы ёсць вакуоля. Звонку ўкрыта тонкай плазматычнай мембранай, якая садзейнічае абмену рэчываў паміж яйцаклеткай і цытаплазмай зародкавага мяшка і пранікненні ў яе спермія пры апладненні.

Яйцаклеткі ўтвараюцца ў выніку аагенезу. Пасля апладнення з аплодненай яйцаклеткі (зіготы) развіваецца зародак (эмбрыён). Пры партэнагенезе эмбрыён, а затым новы арганізм развіваецца з неаплодненай яйцаклеткі.

## Гл. таксама 
* Аагамія
* Аагоній
* Яйцо
* Ікра
* Гамета
* Сперматазоіды

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Клеткі зародкавага шляху
Катэгорыя:Палавое размнажэнне
Катэгорыя:Эмбрыялогія
Катэгорыя:Клеткі эўкарыёт
Шкраба

**Шкраба** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Віталь Мікалаевіч Шкраба, прафесійны беларускі баксёр
* Рыгор Васілевіч Шкраба, беларускі крытык і літаратуразнавец
Шліф

а.]]

**Шліф** (,  — тачыць, шліфаваць) — тонкая (0,02-0,03 мм) пласцінка (зрэз) горнай пароды, мінералу або выкапнёвага вугалю, прызначаная для іх мікраскапічных даследаванняў у праходзячым, звычайна палярызаваным святле.

Вырабляецца падшліфоўкай адной з паверхняў невялікага штуфа, наклейкай яе на прадметнае шкло і сточваннем да патрэбнай таўшчыні; на тонкую пласцінку наклейваюць покрыўнае шкло (у якасці клею выкарыстоўваюць канадскі бальзам або іншыя смолы). Пры спецыяльным даследаванні шліф можа быць і без покрыўнага шкла. Для непразрыстых горных парод і мінералаў вырабляюць аншліфы. Шліфы выкарыстоўваюцца ў петраграфіі, мінералогіі і пры пошуках карысных выкапняў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Петралогія
Катэгорыя:Мінералогія
Катэгорыя:Мікраскапія
Славінскі

**Славінскі** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Адам Сямёнавіч Славінскі (1885—1937) — партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР.
* Пётр Славінскі (1795—1881) — астраном і педагог.
* Пётр Міхайлавіч Славінскі (1899—1977) — дырыжор. Заслужаны артыст Башкірскай АССР, заслужаны артыст РСФСР.
Шлёмнік

**Шлёмнік**, **Шлемнік** (*Scutellaria*) — род кветкавых раслін сямейства . Пашыраны ўсюды.

## Апісанне 
Шматгадовыя травяністыя расліны, паўкусты і кусцікі вышынёй ад 3 да 100 см. Лісце рознай формы — ад суцэльных да перыстарассечаных. Кветкі (па 2) у аднабокіх кальчаках, размешчаных у пазухах прыкветнага лісця, часта збліжаныя ў густое гронкападоныя або коласападобнае суквецце. Плод — чатырохарэшак.

## Гаспадарчае значэнне 
Лекавыя, фарбавальныя і дэкаратыўныя расліны. Карані шлёмніка байкальскага выкарыстоўваюцца ў медыцыне.

## Віды 
Род налічвае каля 300 відаў.
На тэрыторыі Беларусі 2 віды:  і . Трапляюцца на берагах рэк, азёр, нізінных балот, у хмызняках. Культывуюццца  і .

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Scutellaria // The Plant List
Пётр Славінскі

**Пётр Славі́нскі** (; ) — астраном і педагог.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 10 ліпеня 1795 года ў в. Кены Віленскага павета Віленскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага.

У 1815 годзе скончыў Віленскі ўніверсітэт, дзе ў 1818—1819 і ў 1823—1832 гадах працаваў, выкладаў філасофію. У 1820—1822 гадах жыў у Парыжы, удасканальваў адукацыю. У 1825−1843 гадах — дырэктар Віленскай астранамічнай абсерваторыі.

Працаваў у абсерваторыі Ф. В. Беселя (). Член-карэспандэнт Пецярбургскай АН. Доктар філасофіі (1817), прафесар (1826).

Памёр 30 чэрвеня 1881 года ў в. Кены Віленскага павета Віленскай губерні Расійскай імперыі. Пахаваны ў Вільні на могілках Роса.

## Навуковая дзейнасць 
Пётр Славінскі займаўся вывучэннем руху планет, Месяца, астэроідаў, удзельнічаў у правядзенні геадэзічных вымярэнняў у Літве, Беларусі, Курляндыі.

Аўтар падручніка «Асновы тэарэтычнай і практычнай астраноміі» (; Вільня, 1826).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* *Онищенко А. А., Керимова М. С.* Астрономическая мысль в XV―начале XX в. на территории Беларуси и Литвы // Актуальные вопросы современной науки. ― Новосибирск, 2015, № 44. — С. 30―44.
* Астраномія ў Віленскім універсітэце // Наша слова, № 9 (848), 27 лютага 2008
* *Гусев М.* Столетнее существование Виленской астрономической обсерватории // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. ― Вильна, 1853.
* *Dziewulski W.* Historia astronomii w Uniwersytecie Wileńskim // Roczn. Tow. Przyjaciół Nauk w Wilno. 1919—1921 ― Wilno, 1922. s. 148-50

Катэгорыя:Астраномы Расіі
Катэгорыя:Астраномы Літвы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віленскім раёне
Катэгорыя:Памерлі ў Вільнюскім раёне
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта
Радыёрэлейная сувязь

**Радыёрэле́йная су́вязь** — від радыёсувязі, ажыццяўляемай праз прыёма-перадавальныя радыёстанцыі, размешчаныя на адлегласці прамой бачнасці антэн. Забяспечвае перадачу разнастайнай інфармацыі па вялікай колькасці каналаў (тэлефон, тэлеграф, тэлебачанне і інш.) у дэцыметровым і сантыметровым дыяпазонах хваляў.

Падзяляецца на актыўную і пасіўную.
* *Актыўная радыёрэлейная сувязь* уключае прыём, пераўтварэнне, узмацненне і перадачу радыёсігналаў радыёрэлейнымі станцыямі.
* *Пасіўная радыёрэлейная сувязь* ажыццяўляецца ў выніку змянення напрамку распаўсюджвання радыёхваль пры дапамозе люстраных антэн або іншых пасіўных адбівальнікаў.

У мэтах павелічэння адлегласці паміж радыёрэлейнымі станцыямі іх антэны усталёўваюць на вежах, а самі вежы імкнуцца размяшчаць на ўзвышэннях мясцовасці. 

Першая лінія радыёрэлейнай сувязі з 5 тэлефоннымі каналамі была пабудавана ў ЗША паміж Нью-Ёркам і Філадэльфіяй у 1935 годзе. 

## Гл. таксама 
* Трапасферная радыёсувязь

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Радыёсувязь
Золі

**Золь** інакш *ліазоль*; *калоідны раствор* ( ад  — раствор) — высокадісперсная калоідная сістэма (калоідны раствор) з вадкім (ліазоль) або газападобным (аэразоль) дысперсійным асяроддзем, у аб’ёме якога размеркавана іншая (дысперсная) фаза ў выглядзе кропелек вадкасці, бурбалак газу або дробных цвёрдых часціц, памер якіх ляжыць у межах ад 1 да 100 нм (10−9 — 10−7м).

## Апісанне 
У залежнасці ад дысперсійнага асяроддзя золі бываюць цвёрдымі, аэразолямі (газападобная дысперсійная серада) і ліазолямі (вадкая дысперсійная серада). У залежнасці ад прыроды асяроддзя ліазолі называюць гідразолямі (вада), арганазолямі (арганічная серада) або, больш канкрэтна, алказолямі (спірты), этэразолямі (эфіры) і іншымі. 3олі займаюць прамежкавае становішча паміж праўдзівымі растворамі і грубадысперснымі сістэмамі (суспензіямі, эмульсіямі). Золі дыфузіююць павольней, чым неарганічныя солі, валодаюць эфектам светарассейвання (Эфект Тындаля). У процілегласць гелям, у золях часціцы дысперснай фазы не звязаны ў прасторавую структуру, а свабодна ўдзельнічаюць у броўнаўскім руху.

Часціцы дысперснай фазы ліазоля разам з навакольнай ім сольватной абалонкай з малекул (іонаў) дысперсійнага асяроддзя называюць міцэламі. Да ліазоляў адносяцца міцэлярныя растворы розных тыпаў, водныя растворы біяпалімераў, аргана- і гідразолі металаў, сінтэтычныя латэксы.

Прыкладам аэразоля на аснове вадкасці з’яўляецца туман — завісь кропель вады ў паветры; дым або пыл, які знаходзіцца ў паветры — прыклад цвёрдацельнага аэразоля.

## Уласцівасці 
* вялікая ўдзельная паверхня;
* адсорбцыя і плёнкаутварэнне на паверхнях падзелу;
* агрэгацыя, як вынік узаемадзеяння часціц;
* часціцы на паверхні валодаюць большай энергіяй, чым часціцы ўнутры фазы.

## Атрыманне і выкарыстанне 
Атрымліваюць золі пры дапамозе дыспергатараў і гомагенізатараў (хоць існуе пункт гледжання, што даволі часта гэта адзін і той жа агрэгат, які розныя крыніцы называюць па-рознаму).

Прымяняюць у хіміі, фармацыі, ваеннай справе, бо вышэй пералічаныя ўласцівасці дазваляюць рэзка палепшыць якасныя і колькасныя паказчыкі хімічных рэакцый.

## Гл. таксама 
* Студзяні

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Краткая химическая энциклопедия. Т. 2. — М.: Советская энциклопедия, 1963. С. 110.

Катэгорыя:Калоідная хімія
Граздоўнік просты

**Граздоўнік просты** (*Botrychium simplex*) — від раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя травяністыя расліны вышынёй 8—16 см. Ліст складаецца з 2-х лопасцей: лістападобнай стэрыльнай і адходзячай ад яе спараноснай. Стэрыльная частка няпарнаперыстая, спараносная — мяцёльчатая, на доўгім чаранку.

## Арэал 
Сустракаецца ў асноўным ва ўмераных і больш халодных зонах Паўночнага паўшар’я, у тым ліку ў Паўночнай Амерыцы, Цэнтральнай Еўропе, Усходняй Азіі, а таксама ў Пірэнеях і Грэцыі. У 1923 годзе зафіксаваны на тэрыторыі Мінскай балотнай доследнай станцыі.

## Літаратура 
* *Дорофеев А. М., Сюборова С. Ф.* Они не должы исчезнуть: Книга для учащихся — Мн.: Народная асвета, 1987. — 200 с.: ил. — 89 000 экз. — С. 133. 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Вужоўнікавыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1823 годзе
Трапасферная радыёсувязь

**Трапасфе́рная радыёсу́вязь** — радыёсувязь на вялікія адлегласці (далёкая радыёсувязь), якая грунтуецца на адбіцці (перавыпраменьванні) радыёхваль на электрычных неаднароднасцях трапасферы (змяненні дыэлектрычнай пранікальнасці). Ажыццяўляецца ў дыяпазонах дэцыметровых і сантыметровых хваль.

Трапасферная радыёсувязь магчыма, калі перавыпраменьванне радыёхваль адбываецца ў перасячэнні дыяграм накіраванасці перадаючай і прыёмнай антэн. Якасць і ўстойлівасць сувязі залежыць ад выпадковых мясцовых змяненняў тэмпературы, вільготнасці паветра, атмасфернага ціску і змяншэннем гэтых велічынь з павелічэннем вышыні. Адлегласць паміж пунктамі перадачы і прыёму сігналаў можа дасягаць тысяч кіламетраў. На практыцы адлегласць паміж станцыямі трапасферных ліній сувязі абмяжоўваюць 500 км і выкарыстоўваюць радыёперадатчыкі з вялікай выхадной магутнасцю (да 10 кВт і больш), прыёмнікі з высокай адчувальнасцю, спецыяльныя антэны і метады змяншэння ўплыву замірання сігналаў.

У выніку развіцця спадарожнікавай радыёсувязі трапасферная радыёсувязь часткова страчвае сваё значэнне.

## Радыёрэлейныя лініі трапасфернай сувязі 
На практыцы звычайна будуюць радыёрэлейныя лініі з выкарыстанне трапасфернай сувязі ва ўсіх звёнах, або толькі ў некаторых з іх.
Працягласць такіх ліній можа дасягаць некалькіх тысяч кіламетраў (да 1500 км і болей
).

## Гл. таксама 
* Радыёрэлейная сувязь

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Тропосфе́рная радиосвя́зь // Военный энциклопедический словарь : [ВЭС] : в 2 т. Т. 2. / редкол.: А. П. Горкин [и др.] ; Ин-т воен. истории Минобороны России. — М. : БРЭ : РИПОЛ КЛАССИК, 2001. — С. 662. — 816 с. — 5000 экз. — (Энциклопедические словари). — ISBN 5-85270-219-6 («БРЭ»); ISBN 5-7905-0994-0 («РИПОЛ КЛАССИК»); ISBN 5-7905-0996-7 (т. 2).
* 

Катэгорыя:Радыёсувязь
Квенская мова

**Квенская мова** (саманазва: *kainun kieli*) — фіна-вугорская мова, родная мова квенаў. З 2005 г. мае статус мовы этнічнай меншасці ў Нарвегіі, можа выкарыстоўвацца ў афіцыйным звароце.

Квенская мова вельмі блізкая да фінскай. Адрозніваецца ад яе лексічнымі запазычваннямі з нарвежскай мовы, а таксама наяўнасцю састарэлых слоў. У наш час квены карыстаюцца фінскай арфаграфіяй на аснове лацінкі, аднак вядуцца дыскусіі аб стварэнні асабіста квенскага правапісу.

Дж. Р. Р. Толкін выкарыстаў квенскую мову як правобраз эльфійскай мовы квэнья.

## Спасылкі
*kvensk.no
*omniglot.com
*Anna-Kaisa Räisänen, The situation of Kven language 

Катэгорыя:Фіна-ўгорскія мовы
Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы
Катэгорыя:Мовы Нарвегіі
Павел Мікалаевіч Буйневіч

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя = Павел Мікалаевіч Буйневіч
 |арыгінал імя = 
 |выява = Алея славутых ураджэнцаў Веткаўскага раёна - 4.jpg
 |дата нараджэння = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    = 
 |месца смерці   = 
 |партрэт        = 
 |подпіс         = 
 |мянушка        = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць  = 
 |гады службы    = 1934—1967 (з перапынкамі)
 |званне         = 
 |род войскаў    = артылерыя
 |камандаваў     = 
 |частка         = 
 |бітвы          = Польскі паход РСЧА,  Савецка-фінская вайна,  Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды     = { style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
 
-
 
}
 |Commons        = 
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
**Павел Мікалаевіч Буйневіч** (, в. Новыя Грамыкі, , Гомельская вобласць — , ) — старшына Чырвонай Арміі, удзельнік Польскага паходу РСЧА, савецка-фінскай і Вялікай Айчыннай войнаў, Герой Савецкага Саюза (1945).

## Біяграфія 
### Даваенны перыяд 
Павел Буйневіч нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Скончыў чатыры класы школы і курсы трактарыстаў, пасля чаго працаваў механізатарам Закружскаой машынна-трактарнай станцыі. У 1934 годзе Буйневіч быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію, дзе стаў камандзірам аддзялення ў кавалерыйскім палку. Браў удзел у Польскім паходзе РСЧА і савецка-фінскай вайне. Пасля заканчэння апошняй Буйневіч быў звольнены ў запас і вярнуўся на радзіму, дзе працаваў трактарыстам.

### Вялікая Айчынная вайна 
У першы ж дзень вайны Буйневіч добраахвотна прыйшоў у ваенны камісарыят і быў накіраваны ў асобны зенітны дывізіён СПА, дзе стаў спачатку вылічальнікам, затым камандзірам арудзія. Удзельнічаў у абароне Гомеля.

Стэла ў гонар П. М. Буйневіча ўстаноўлена на Алеі Герояў у Гомелі (вул. Савецкая).

## Літаратура 
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. Минск, 1984.

Катэгорыя:Артылерысты Другой сусветнай вайны
Надзея Іванаўна Букатая

**Надзея Іванаўна Букатая** (, в. Траянава, Капыльскі раён — ) — Герой Сацыялістычнай Працы (1958).

## Біяграфія 
У 1944—77 гадах у калгасе «Прагрэс» Капыльскага раёна (з 1953 года — свінарка). Званне Героя прысвоена за поспехі ў развіцці вытворчасці сельскагаспадарчых прадуктаў і ўкараненне ў вытворчасць дасягненняў навукі і перадавога вопыту.

Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 5 склікання (1953—1962).

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 5-га склікання
Квантавая вадкасць

**Ква́нтавая ва́дкасць** — вадкасць, уласцівасці якой вызначаюцца квантавымі эфектамі (захоўваннем вадкага стану да абсалютнага нуля тэмпературы, звышцякучасцю і іншым).

З рэальных вадкасцей толькі ізатопы гелію (Не і Не) маюць уласцівасці квантавых вадкасцей, якія адкрыты і даследаваны П. Л. Капіцай у 1938 для вадкага Не.

Пры нізкіх тэмпературах квантавую вадкасць можна разглядаць як сукупнасць неўзаемадзейных элементарных узбуджэнняў (квазічасціц) з пэўнай залежнасцю энергіі ад імпульсу.

У адпаведнасці з цэлым ці паўцэлым значэннем спіна адрозніваюць бозе-вадкасці (напрыклад, вадкі Не, атамы якога маюць спін, роўны 0) і фермі-вадкасці (вадкі Не, спін 1/2).
Уласцівасці фермі-вадкасці маюць  ў нармальных (незвышправодных) металах і  ў нейтронных зорках (пульсарах).

## Літаратура 
*  С. 208.
*  в 5-ти томах. — М.: Советская энциклопедия. Главный редактор А. М. Прохоров. 1988.
* 
* *Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М.* Статистическая физика. 2-е изд. М., 1964.
* *Абрикосов А. А., Халатников И. М.* Теория ферми-жидкости // Успехи физических наук. 1958, т. 66, в. 2, с. 177.
* Физика низких температур / Пер. с англ. М., 1959.
* *Пайнс Д., Нозьер Ф.* Теория квантовых жидкостей / Пер. с англ. М., 1967.

Катэгорыя:Квантавая механіка
Катэгорыя:Фізіка кандэнсаванага стану
Катэгорыя:Фізіка нізкіх тэмператур
Катэгорыя:Вадкасць
Дысперсная сістэма

**Дысперсная сістэма** — гэта сістэма, утвораная з двух або больш фаз (цел), якія цалкам або практычна не змешваюцца і не рэагуюць адзін з адным хімічна. Першае рэчыва (дысперсная фаза) дробна размеркавана ў другім (дысперсійнае асяроддзе). Калі фаз некалькі, іх можна аддзяліць адну ад адной фізічным спосабам (цэнтрыфугаваць, сепарыраваць і г. д.).

Звычайна дысперсныя сістэмы — гэта калоідныя растворы, золі. Да дысперсных сістэм адносяць таксама выпадак цвёрдага дысперснага асяроддзя, у якой знаходзіцца дысперсная фаза.

Найбольш агульная класіфікацыя дысперсных сістэм заснавана на адрозненні ў агрэгатным стане дысперсійнага асяроддзя і дысперснай фазы. Спалучэнні трох відаў агрэгатнага стану дазваляюць вылучыць дзевяць відаў дысперсных сістэм. Для сцісласці запісу іх прынята пазначаць дробам, лічнік якой паказвае на дысперсную фазу, а назоўнік на дысперсійнае асяроддзе, напрыклад для сістэмы «газ у вадкасці» прынята абазначэнне Г / В.

Па кінетычных уласцівасцях дысперснай фазы дысперсныя сістэмы можна падзяліць на два класы:
* Свабоднадысперсныя сістэмы, у якіх дысперсная фаза рухомая;
* Звязнадысперсныя сістэмы, дысперсійная фаза якіх цвёрдая, а часціцы іх дысперснай фазы звязаныя паміж сабой і не могуць свабодна перамяшчацца.

У сваю чаргу гэтыя сістэмы класіфікуюцца па ступені дысперснасці.

Сістэмы з аднолькавымі па памерах часціцамі дысперснай фазы называюцца монадысперснымі, а з неаднолькавымі па памеры часціцамі — полідысперснымі. Як правіла, рэальныя сістэмы, якія атачаюць нас, полідысперсныя.

Па памерах часціц свабоднадысперсныя сістэмы падзяляюцца на:

Па рэкамендацыі ІЮПАК мікрапорыстымі называюць порыстыя матэрыялы з памерамі пор да 2 нм, мезапорыстымі — ад 2 да 50 нм, макрапорыстымі — звыш 50 нм.

## Гл. таксама 
* Тэрмадынамічная фаза

Катэгорыя:Калоідная хімія
Мікалай Васілевіч Букшта

**Мікалай Васілевіч Букшта** (, в. Азярцо,  —) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

З 1949 года трактарыст Івацэвіцкай МТС, з 1958 — трактарыст калгаса «Бальшавік» Івацэвіцкага раёна. Званне Героя прысвоена за поспехі ў павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак сельскагаспадарчай прадукцыі.
Мікарыза

[thumb|300px|Эктамікарыза, утвораная міцэліем [мухамора]]
**Мікары́за** (ад грэчаскіх: *μύκης* — *грыб, грыбок* і *ρίζα* — *корань*) — сімбіёз міцэлію грыба і каранёў вышэйшай расліны. Іншая назва: ** грыбакорань **.

Мікарызу разглядаюць або як мутуалістычны сімбіёз, або як абмежаваны паразітызм. Наяўнасць мікарызы характэрная для 95% раслін, што маюць карані. Мікарыза дазваляе расліне інтэнсіўней засвойваць пэўныя рэчывы з глебы (ваду, неарганічныя солі), а таксама засвойваць рэчывы пры канцэнтрацыях, пры якіх каранёвыя сістэма расліны проста не можа працаваць. Такое падвышэнне эфектыўнасці магчыма дзякуючы двум фактарам:
а) фізічнаму: дыяметр міцэліяў мікарызавых грыбоў меншы, а плошча паверхні, адпаведна, большая за карані раслін;
б) хімічнаму: хімічны склад сценак клетак грыбоў адрозніваецца ад клетак раслін.
Наўзамен грыбы ў выглядзе асімілятаў атрымліваюць частку сонечнай энергіі, якую засвойвае расліна.

Некаторыя аўтары мяркуюць, што ўвогуле без мікарызы расліны не маглі б асвоіць сушу.

## Сістэматыка 
У залежнасці ад глыбіні пранікнення міцэлію ў глыб каранёвай тканкі расліны адрозніваюць наступныя віды мікарызы:
* **Эктамікарыза**: мікарызавы грыб ахутвае карані расліны і пранікае ў міжклетачную прастору тканак каранёў.
* **Эндамікарыза**: частка гіфы грыба фізічна пранікае ў клеткі каранёў расліны-партнёра.
* **Везікулярна-арбускулярная мікарыза (ВА-мікарыза, ВАМ)**: асобная форма эндамікарызы, калі ўнутры клетак утвараюцца падобныя на кулі (везікулы) або на дрэвы (арбускулы) структуры.

## Спасылкі 
* Артыкул на Slounik.org

Катэгорыя:Мікалогія
Катэгорыя:Корань
Фёдар Іванавіч Букштынаў

**Фёдар Іванавіч Букштынаў** (, в. Слабада, Талачынскі раён — ) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Магілёўскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
З 1931 года ў ЦК ВКП(б), СНК СССР. З ліпеня 1941 года ў народным апалчэнні, удзельнік абароны Масквы. У партызанах з чэрвеня 1942 года, у кастрычніку 1942 — сакавіку 1943 года камісар партызанскай брыгады «Чэкіст», у чэрвені 1943 — маі 1944 года сакратар Шклоўскага падпольнага РК КП(б)Б. З 1944 года на савецкай і гаспадарчай рабоце.

Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Талачынскім раёне
Гефсіманія

thumb|upright=1.5|Гефсіманскі сад
**Гефсіманія** (, , , сірыйск.ܓܕܣܡܢ, літэральна «*ціск алею*») — сад ля падножжа Алейнай гары ў Іерусаліме, найбольш вядомы як месца, дзе, паводле Евангелляў, Ісус і Яго вучні маліліся ў ноч перад распяццем Ісуса.

## Этымалогія 
thumb|Гефсіманскі сад, 1914
Гефсіманскі сад з’яўляецца ў Евангеллі ад Матфея і Евангеллі ад Марка пад грэчаскай назвай Γεθσημανή (Гефсіманія). Назва паходзіць ад арамейскай назвы ܓ݁ܶܕ݁ܣܺܡܰܢ (Гэдсіма́н), што азначае *«выцісканне алею»*. У Матфея 26:36 і Марка 14:32 яго называюць як χωρἰον (18:01), гэта значыць як месца або нерухомасць. Евангелле ад Яна кажа, што Ісус увайшоў у сад (κῆπος) са сваімі вучнямі.

## Месцазнаходжанне 
Згодна з Новаму Запавету гэта было месца, куды Ісус і Яго вучні звычайна наведвалі, што дазволіла Іудзе знайсці Хрыста ў ноч Яго арышту.

Існуюць чатыры месцы, якія лічацца месцамі, дзе Ісус маліўся ў ноч перад арыштам:
* Царква Усіх Нацый з выглядам на сад з так званай «Скалой Агоніі».
* Размяшчэнне ля Магілы Панны Марыі на поўначы.
* Грэчаская праваслаўнае месца на ўсходзе.
* Рускі праваслаўны фруктовы сад, побач з царквой Марыі Магдалены.

## Месца паломніцтва 
[thumb|200px|[Андрэа Мантэнья *Агонія ў Гефсіманіі*, каля 1460]]
Паводле Евангелля ад Лукі 22:43-44, пакуты Ісуса ў Гефсіманскім садзе былі настолькі моцныя, што «*быў пот Яго, як бы кроплі крыві, што падалі на зямлю*». Згодна з праваслаўнай царкоўнай традыцыяй, Гефсіманскі сад з’яўляецца месцам, дзе была пахавана Дзева Марыя, а пасля была ўзята на нябёсы на гары Сіён. Гефсіманскі сад стаў асноўным месцам пілігрымак для ранніх хрысціянскіх паломнікаў. Яго наведвалі 333 невядомыя «Пілігрымы Бардо», чыё *Itinerarium Burdigalense* з’яўляецца самым раннім пакінутым апісаннем хрысціянскай вандроўцы ў Святую Зямлю. У сваім *Onomasticon*, Еўсевій Кесарыйскі адзначае месца Галгофа «ля падножжа Аліўнай гары», і дадае, што «*вернікі прывыклі ісці туды, каб маліцца*». Лічыцца, што старажытныя аліўкавыя дрэвы, што растуць у садзе маюць узрост у 900 гадоў.

## Аліўкавыя дрэвы 
Даследаванне, праведзенае Нацыянальным даследчым саветам Італіі, ў 2012 годзе выявіла, што некалькі аліўкавых дрэў у садзе з’яўляюцца самымі старымі з вядомых навуцы. Даты 1092, 1166 і 1198 былі атрыманы шляхам радыевугляроднага аналізу старых частак ствалоў трох дрэў. ДНК-тэсты паказалі, што дрэвы былі пасаджаныя першапачаткова з адной бацькоўскай расліны.

## Спасылкі 
* Гефсіманскі сад (артыкул у каталіцкай энцыклапедыі)

Катэгорыя:Геаграфія Евангелляў
Катэгорыя:Мукі Хрыстовы
Катэгорыя:Месцы паломніцтва
Катэгорыя:Славутасці Іерусаліма
Міхаіл Фаміч Букштыновіч

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Міхаіл Фаміч Букштыновіч
 |прыналежнасць = 
 |гады службы    = 1915—1917,  1917—1950
 |званне         = 
 |камандаваў     = 100-ы стралковы корпус,  19-ы гвардзейскі стралковы корпус,  штаб 3-й ударнай арміі
 |бітвы       = Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды        = { style="background:transparent"

-

-

}
}}
**Міхаіл Фаміч Букштыновіч** (, в. Жамойдзь Віленская губерня, Расійская імперыя — , ) — савецкі военачальнік, начальнік штаба 3-й ударнай арміі, генерал-лейтэнант.

## Біяграфія 
Беларус. У 1912 годзе скончыў Віленскае камерцыйнае вучылішча.

За час Першай сусветнай вайны прайшоў шлях ад радавога да паручніка — камандзіра роты. За заслугі ў баях двойчы ўзнагароджаны.

У лістападзе 1917 года ўзначаліў Кастрамскі чырвонагвардзейскі атрад. У студзені 1919 года назначаны камандзірам 222-га інтэрнацыянальнага палка. У 1920 годзе — камандзір асобнай Туркестанскай брыгады Чырвоных камунараў. У 1921 годзе — камендант крэпасці Кушка.

У 1924 годзе скончыў Вышэйшую тактычную стралковую школу. У 1927 — Курсы ўдасканалення вышэйшага кіруючага складу. У 1931 годзе скончыў курсы пры Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ. Перад арыштам займаў пасаду намесніка начальніка штаба Ленінградскай ваеннай акругі.

У 1938 годзе арыштаваны па абвінавачванні ў «контррэвалюцыйнай дзейнасці», уключаючы арганізацыю тэрактаў. Падвяргаўся допытам з ужываннем катаванняў, але вінаватым сябе не прызнаў. 28 мая 1939 года Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР прысуджаны да 15 гадоў пазбаўлення волі з паразай у правах на 5 гадоў і пазбаўленнем звання.

31 снежня 1942 года адноўлены ў кадрах РСЧА з прысваеннем звання «палкоўнік» і прызначаны намеснікам камандзіра 357-й стралковай дывізіі, 19.., 19..)
* 2 Ордэна Суворава (1 і 2 ступеняў)
* 2 Ордэна Кутузава (1 і 2 ступеняў)

## Літаратура 
* *Семенов Г. Г.* Наступает ударная. — М.: Воениздат, 1986.
* Независимая газета от 03.11.2005
* Мариинский краеведческий музей
* Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комкоры. Военный биографический словарь / Под общей редакцией М. Г. Вожакина. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2006. — Т. 2. — С. 94—96. — ISBN 5-901679-08-3
* *Галицкий К. Н.* Годы суровых испытаний. 1941—1944 (записки командарма) — М.: Наука, 1973
* Іофэ І., З ГУЛАГа — на рэйхстаг // Наша гісторыя, № 2, 2018, с. 28 — 31. ISBN 2617—2305

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА
Катэгорыя:Камандзіры дывізій у Вялікай Айчыннай вайне
Катэгорыя:Камандзіры карпусоў у Вялікай Айчыннай вайне
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя военачальнікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне
Станок

**Станок** (тэхніка) — машына для апрацоўкі матэрыялаў у розных вытворчасцях. Для апрацоўкі металаў выкарыстоўваюць металарэзныя станкі, у тэкстыльнай вытворчасці — ткацкія станкі, механічную апрацоўку драўніны выконваюць на дрэварэзальных станках.

Ёсць станкі для апрацоўкі каменю (дыскавыя, рамныя, канатныя станкі ў каменаапрацоўцы), платмас і інш.

Часам станком называюць таксама падтрымнае прыстасаванне (напрыклад, для замацавання гарматы, кулямёта, калясачнага кузава), прыстасаванне для чарцёжных і фатаграфавальных работ.

**Станок** (мастацтва) — 1) у скульптуры — прыстасаванне для работы скульптара; стол на 3-4 ножках (вышыню можна мяняць) з круглым або квадратным шчытом, які верціцца на вертыкальнай восі або роліках. 2) у жывапісе — сінонім **мальберта**.

Катэгорыя:Станкі