Уладанні Асманскай імперыі

**Асманская імперыя**, заснаваная ў другой палове XIII стагоддзя як невялікі бейлік (княства) у Паўночна-Заходняй Малой Азіі, прыступіла да тэрытарыяльнай экспансіі ўжо ў пачатку XIV стагоддзя, у сярэдзіне стагоддзя прыступіла да заваяванняў у Еўропе, а ў XVI стагоддзі захапіла першыя гарады ў Афрыцы. Асманская імперыя бесперапынна пашыралася аж да 1683 года, калі яе армія пацярпела разгромнае паражэнне пад Венай і вымушана была адступіць. З канца XVII стагоддзя і да пачатку XX стагоддзя імперыя ўвесь час страчвала свае ўладанні ва ўсіх трох частках свету.

Ніжэй прыведзены спіс усіх тэрыторый, калі-небудзь якія ўваходзілі ў склад Асманскай імперыі.

## Еўропа 
thumb|500px|Максімальнае пашырэнне межаў Асманскай імперыі ў Еўропе
Тэрытарыяльныя захопы ў Еўропе Асманская імперыя вяла з 1354 года і па канец XVII стагоддзя. Першым апорным пунктам Турцыі ў Еўропе стаў горад Галіпалі. Да сярэдзіны XV стагоддзя да імперыі былі далучаны Сербія, Балгарыя, Албанія, Крым і большая частка Грэцыі. У 1453 годзе быў заваяваны важны апорны пункт хрысціян на Усходзе, сталіца Візантыі, або ж Другі Рым — Канстанцінопаль. У XVI стагоддзі асманамі былі заваяваны шматлікія астравы ў Эгейскім моры, Венгрыя, Трансільванія, Харватыя і Боснія.

З канца XVII стагоддзя імперыя пачынае страчваць свае ўладанні ў Еўропе, і ўжо да 1913 яе ўладанні ў Еўропе абмяжоўваюцца Канстанцінопалем і Адрыянопалем з наваколлямі.

:* Албанія (1478—1912)
:* Асманская Балгарыя (1393/1396—1908)
:* Боснія і Герцагавіна (1463—1878/1908)
:* Валахія — дзяржава-васал, (1412—1456; 1462—1476; 1476—1594; 1601—1877)
:* Асманская Венгрыя (1541—1699)
:* Герцагавіна (1481—1878/1908)
:* Асманская Грэцыя (1460—1832)
:* Дадэканес (1522—1912)
:* Крыт (1669—1898/1913)
:* Крымскае ханства (1475—1774) — дзяржава-васал
:* Кікладскія астравы (1566—1830)
:* Македонія (1371/1395—1912)
:* Малдаўскае княства — дзяржава-васал, (1455—1473; 1503—1572; 1574—1600; 1601—1877)
:* Атранта (1480—1481)
:* Падолія (1672—1699)
:* Родас (1522—1912)
:* Сараніцкія астравы (1460—1830)
:* Паўночныя Эгейскія астравы (1677—1912)
:* Сербія (1459—1804/1878)
:* Славонія (1592—1699)
:* Спарады (1538—1830)
:* Княства Трансільванія — дзяржава-васал, (1541—1699)
:* Чарнагорыя (1496/1499—1878)
:* Эпір (1479—1912)

І тэрыторыі размешчаныя на мяжы Еўропы і Азіі:
:* Абхазія (1578—1810)
:* Грузія (1516—1603, 1620—1683, 1727—1735)
:* Усходняя Арменія (1514—1618)

## Азія 
thumb|400px|Пашырэнне межаў Асманскай імперыі ў Еўропе, Азіі і Афрыцы
Сваю тэрытарыяльную экспансію ў Азіі Асманская імперыя пачала з захопу візантыйскіх уладанняў у Віфініі і падпарадкаванні цюркскіх княстваў у Малой Азіі ў XIV-XV стст. і скончыла разгромам Сефевідскага Ірана ў XVII стагоддзі.

У XIX стагоддзі значныя тэрыторыі Асманскай імперыі на Каўказе захоплівае Расія, частка тэрыторый дастаецца Вялікабрытаніі.

У 1914—1916 вызваляюцца Асір, Хіджаз, Эль-Хаса.

У 1918 саюзнікі акупуюць турэцкія Сірыю, Палесціну, Ірак.

У 1919—1923 Турцыя адстойвае сваю незалежнасць ужо ў Анатоліі.

:* Абадан (1514—1529, 1543—1623, 1639—1847)
:* Адэн (1538—1839)
:* Іарданія (1516—1918)
:* Ірак (раёны Багдада, Басры, Масула) (1534—1917)
:* Емен (1517—1636, 1872—1918)
:* Катар (1871—1916)
:*Кіпр (1570—1878/1914)
:* Кілікія (з 1515 г.)
:* Кувейт (1534—1914)
:* Ліван (раёны Бейрута, Акры, Сідона) (1516—1918)
:* Лурыстан (1587—1639)
:* Аман (1550—1551, 1581—1588, 1659—1741)
:* Палесціна (1516—1918)
:* Саудаўская Аравія (вобласць Асір) (1871—1914)
:* Саудаўская Аравія (вобласць Неджд) (1817—1902)
:* Саудаўская Аравія (вобласць Хіджаз) (1517—1916)
:* Саудаўская Аравія (раён Эль-Хасы) (1871—1913)
:* Сірыя (раёны Дамаска і Алепа) (1516—1918)
:* Хамадан (1721—1730, 1916—1918)

## Афрыка 
Асманская імперыя ў Афрыцы вяла вялікія заваявальныя войны. Першай стала вайна з султанатам Мамлюкаў у 1515-19. У выніку да імперыі адышоў Егіпет; у сярэдзіне XVI стагоддзя асманы сталі прасоўвацца на захад Афрыкі і ўжо да канца стагоддзя захапілі Лівію, Туніс і Алжыр. Апошнія дзве краіны сталі васаламі імперыі.

У XIX стагоддзі асманы страчваюць амаль усе свае ўладанні ў Афрыцы: у пачатку стагоддзя напаўнезалежным становіцца Егіпет; у 1830 французы захопліваюць Алжыр, у 1881 і 1882 у імперыі адымаюць Туніс і Егіпет.

У 1911-1912, у выніку вайны з асманамі, Італія захоплівае апошнія ўладанні імперыі ў Афрыцы: Кірэнаіку, Трыпалітанію і Фецан.
:* Алжыр (раён горада Алжыр) (1536—1830)
:* Алжыр (раён Канстанціны) (1637—1830)
:* Алжыр (раён Арана) (1708—1732, 1792—1831)
:* Асманскі Егіпет (1517—1798, 1801—1914)
:* Лівія (вобласць Кірэнаікі) (1521—1911)
:* Лівія (вобласць Трыпалітаніі) (1551—1912)
:* Лівія (вобласць Фецан) (1842—1912)
:* Судан (вобласць Нубія) (1553—1885)
:* Туніс (1534—1881)
:* Эрытрэя (вобласць Масаўа/Хабеш) (1557—1884)

## Карты 

Выява:Eastern Mediterranean 1450-ru.svg|Асманская імперыя ў 1450 
Выява:Ottoman Empire 16-17th century.jpg|Максімальнае пашырэнне Асманскай імперыі ў XVI-XVII стст.
Выява:Balkans Bd. 15 1890 (128663199).jpg|Балканскі паўвостраў у 1890
Выява:Map-of-Ottoman-Empire-1900.png|Асманская імперыя ў 1900 
Выява:Russian-Caucas-Front-1916.jpg|Максімальнае прасоўванне рускіх войскаў у Закаўказзі, 1916

## Гл. таксама 
* Адміністрацыйны падзел Асманскай імперыі
* Насельніцтва Асманскай імперыі

## Літаратура 
* Петросян Ю. А., Османская империя. М., 1990.
* Еремеев Д. Е., Мейер М. С. История Турции в средние века и новое время. М.: Изд-во МГУ, 1992.
* На перекрестке цивилизаций: Поль Лемерль, История Византии. Димитрис Кицикис, Османская империя. Весь Мир, 2006 г.
* Cleveland, William L. «The Ottoman and Safavid Empires: A New Imperial Synthesis» in A History of the Modern Middle East. Westview Press, 2004. pp37–56. ISBN 0-8133-4048-9. 
* Creasy, Sir Edward Shepherd. History of the Ottoman Turks: From the beginning of their empire to the present time. R. Bentley and Son, 1877. 

## Спасылкі 
* Храналогія Турцыі і Асманскай імперыі ў XI—XIX стагоддзях
* Храналогія Турцыі ў XX стагоддзі
* Інфармацыя пра Асманскую імперыю 
* Асманская імперыя ў XVI—XVII стагоддзях (карта)
* Гісторыя Турцыі
* 

*
Катэгорыя:Гісторыя Асманскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Еўропы
Катэгорыя:Гісторыя Азіі
Катэгорыя:Гісторыя Афрыкі