open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вільгельм Конрад Рэнтген

**Вільгельм Конрад Рэнтген** (;  — ) — нямецкі фізік. Правёў шмат важных даследаванняў па крышталяграфіі і электрадынаміцы. У 1895 годзе адкрыў рэнтгенаўскае выпраменьванне. Першы лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1901).

## Біяграфія 
Вільгельм Конрад Рэнтген нарадзіўся 27 сакавіка 1845 пад Дзюсельдорфам, у вестфальскім Лінепе (сучасная назва Рэмшайд) адзіным дзіцем у сям’і. Бацька быў купцом і вытворцам адзення. Маці, Шарлота Канстанца (у дзявоцтве Фравейн), была родам з Амстэрдама. У сакавіку 1848 г. сям’я пераязджае ў Апелдорн (Нідэрланды). Пачатковую адукацыю Вільгельм атрымлівае ў прыватнай школе Марцінуса фон Дорна. З 1861 года ён наведвае Утрэхцкую Тэхнічную школу, аднак у 1863 годзе яго адлічваюць з-за нязгоды выдаць намаляваную карыкатуру на аднаго з выкладчыкаў.

У 1865 годзе Рэнтген спрабуе паступіць ва Утрэхцкі ўніверсітэт, нягледзячы на тое, што па правілах ён не мог быць студэнтам гэтага ўніверсітэта. Затым ён здае экзамены ў Федэральны політэхнічны інстытут Цюрыха і становіцца студэнтам аддзялення механічнай інжынерыі, пасля чаго ў 1869 годзе выпускаецца са ступенню доктара філасофіі.

Аднак, зразумеўшы, што яго больш цікавіць фізіка, Рэнтген вырашыў перайсці вучыцца ва ўніверсітэт. Пасля паспяховай абароны дысертацыі ён прыступае да працы ў якасці асістэнта на кафедры фізікі ў Цюрыху, а потым у Гісене. У перыяд з 1871 па 1873 Вільгельм працаваў у Вюрцбургскім універсітэце, а затым разам са сваім прафесарам Аўгустам Адольфам Кунтам перайшоў у Страсбургскі ўніверсітэт у 1874 годзе, у якім прапрацаваў пяць гадоў у якасці лектара (да 1876 года), а затым у якасці прафесара (з 1876). Таксама ў 1875 годзе Вільгельм становіцца прафесарам Акадэміі Сельскай Гаспадаркі ў Канінгеме (Вітэнбергу). Ужо ў 1879 годзе ён быў прызначаны на кафедру фізікі ва ўніверсітэце Гісена, якую пасля ўзначаліў. З 1888 года Рэнтген узначаліў кафедру фізікі ва Універсітэце Вюрцбурга, пазней, у 1894 годзе, яго абіраюць рэктарам гэтага ўніверсітэта. У 1900 годзе Рэнтген стаў кіраўніком кафедры фізікі ўніверсітэта Мюнхена — яна стала апошнім месцам яго працы. Пазней, па дасягненні прадугледжанага правіламі гранічнага ўзросту, ён перадаў кафедру Вільгельму Віну, але ўсё роўна працягваў працаваць да самага канца жыцця.

У Вільгельма Рэнтгена былі сваякі ў ЗША, і ён хацеў эміграваць, але нават нягледзячы на тое, што яго прынялі ў Калумбійскі ўніверсітэт у Нью-Ёрку, ён застаўся ў Мюнхене, дзе і працягвалася яго кар’ера.

Памёр 10 лютага 1923 г ад раку і быў пахаваны ў Гісене.

Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Фізікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Выпускнікі Цюрыхскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Вучоныя, у гонар якіх названы фізічныя адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Постаці радыебіялогіі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Катэгорыя:Памерлі ад каларэктальнага раку
Гуйлінь

**Гуйлінь** () — гарадская акруга Гуансі-Чжуанскага аўтаномнага раёна, знаходзіцца на заходнім беразе ракі Ліцзян.

## Адміністрацыйны падзел 
* **5 раёнаў**: Дэцай, Сюфэн, Сяншань, Цысін, Яньшань.
* **10 паветаў**: Гуаньян, Лінчуань, Ліньгуй, Ліпу, Пінлэ, Зіянь, Цзыюань, Цюаньчжоў, Юнфу, Яншо.
* **2 аўтаномныя паветы**: Гунчэн-Яоскі, Луншэнскі.

## Панарама Гуйліня 
center|740px|thumbnail|

## Адукацыя 
* Гуйліньскі тэхналагічны ўніверсітэт
* Гуйліньскі медыцынскі ўніверсітэт
* Гуйліньскі ўніверсітэт электронных тэхналогій

## Транспарт 
* Чыгунка: Чыгуначная станцыя Гуйлінь
* Паветраны: Міжнародны аэрапорт Guilin Liangjiang

## Гл. таксама 
* Мост Мулун

## Гарады-пабрацімы 
## Галерэя 

Выява:Guilin_Scenery.jpg
Выява:Rio li Guilin02.jpg
Выява:Pagodas en el lago Shanhu guilin.jpg
Выява:Guilin.jpg
Выява:SevenStarParkNorthEnter.JPG
Выява:Guilin-distance-shot-with-tower.jpg

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Гуансі-Чжуанскага аўтаномнага раёна
Dictionary of the Irish Language

**Dictionary of the Irish Language: Based Mainly on Old and Middle Irish Materials** (**DIL**) — самы поўны слоўнік старажытнаірландскай і сярэднеірландскай мовы на сённяшні час, выпушчаны Ірландскай каралеўскай акадэміяй. Ідэя стварэння слоўніка ўзнікла яшчэ ў 1852 ў ірландскіх філолагаў Джона О'Донавана і Юджына О'Кары. Аднак стварацца гэты слоўнік пачаў толькі ў 1903, калі святар М. Г. Клоўз адпісаў 1000 фунтаў стэрлінгаў на стварэнне слоўніка з умовай, што першы выпуск будзе выдадзены да 1913. Першы выпуск быў выдадзены за некалькі месяцаў да завяршэння тэрміну нарвежскім філолагам Карлам Марстрандэрам (літара D да degóir). Апошні выпуск быў выдадзены ў 1976 пад рэдакцыяй Э. Куіна.

Усяго слоўнік мае 2.525 старонак у 23 тамах, але існуе і кампактнае выданне 1983 (чатыры старонкі арыгінальнага слоўніка на адной кампактнай, ISBN 0-901714-29-1).

Для выпраўлення і дапаўнення слоўніка быў створаны сайт PACDIL . У 2003 пачаўся праект стварэння электроннай версіі DIL (**eDIL**), 27 чэрвеня 2007 ён быў завершаны. 

## У Сеціве 
* Dictionary of the Irish Language 
* PACDIL  

Катэгорыя:Слоўнікі ірландскай мовы
Жэрэмі Менез

**Жэрэмі Менез** (; нар. , Ланжумо) — французскі футбаліст, нападнік (можа таксама згуляць на пазіцыі атакавалага паўабаронцы). Ігрок нацыянальнай зборнай Францыі (2010—2013).

## Клубная кар’ера 
Менез пачынаў сваю кар’еру ў «Сашо». Першы кантракт з клубам ён падпісаў у 16 гадоў. Дэбютаваў у Лізе 1 27 жніўня 2004 года, у матчы супраць «Аяча».

22 студзеня 2006 года Менез заявіў пра сябе ў поўны голас, зрабіўшы хет-трык у матчы з «Бардо», стаўшы самым юным аўтарам хет-трыка за ўсю гісторыю Лігі 1. Неўзабаве ён быў прызнаны найлепшым іграком месяца. З-за выдатнай тэхнікі, маладога іграка параўноўваюць з Зінедзінам Зіданам.

Сезон 2006/07 Менез пачынае ўжо ў складзе «Манака». Кіраўніцтва «манегаскаў» бачыла ў ім «новага» Людавіка Жулі. Неўзабаве іграком зацікавіўся міланскі «Інтэр», але клубы не сышліся ў кошце іграка.

У канцы жніўня 2008 года Менез перайшоў у «Рому». Свой першы гол за «Рому» Жэрэмі забіў 6 снежня 2008 года, у матчы супраць «К’ева».

25 ліпеня 2011 года падпісаў трохгадовы кантракт з «Пары Сен-Жэрмен», у складзе якога стаў двухразовым чэмпіёнам Францыі. У чэрвені 2014 года зноў апынуўся ў Італіі, стаўшы іграком «Мілана». 1 жніўня 2016 года перайшоў у «Бардо».

9 чэрвеня 2017 года было абвешчана ба падпісанні нападнікам трохгадовага канкракта з турэцкім клубам «Антальяспор». У студзені 2018 года, пакінуўшы «Антальяспор» з-за фінансавых праблем, перайшоў у мексіканскі клуб «Амерыка». У жніўні 2018 года атрымаў траўму і выбыў да канца года.

У жніўні 2019 года пакінуў «Амерыку», а ў верасні вярнуўся ў Францыю, падпісаўшы кантракт з «Парыжам» да канца сезона. У чэрвені 2020 года ў якасці свабоднага агента падпісаў трохгадовы кантракт з «Рэджынай». Пакінуў клуб па заканчэнні сезона 2022/23.

## Міжнародная кар’ера 
Выступаў за юнацкія зборныя Францыі розных узростаў. 5 жніўня 2010 года дэбютаваў у складзе нацыянальнай зборнай Францыі ў таварыскім матчы супраць Нарвегіі (1:2). Прымаў удзел у чэмпіянаце Еўропы 2012, дзе 15 чэрвеня адначыўся голам у браму Украіны (2:0).

## Дасягненні 
**«Пары Сен-Жэрмен»**:
* Чэмпіён Францыі (2): 2013, 2014
* Уладальнік Кубка французскай лігі: 2014

**«Амерыка»**:
* Чэмпіён Мексікі: 2018 (а)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Францыі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Францыі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Сашо
Катэгорыя:Ігракі ФК Манака
Катэгорыя:Ігракі ФК Рома
Катэгорыя:Ігракі ФК Пары Сен-Жэрмен
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Бардо
Катэгорыя:Ігракі ФК Антальяспор
Катэгорыя:Ігракі ФК Амерыка Мехіка
Катэгорыя:Ігракі ФК Парыж
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэджына
Трэці падзел Рэчы Паспалітай

**III падзел Рэчы Паспалітай** (1795) — апошні з падзелаў Рэчы Паспалітай, пасля якога гэтая дзяржава спыніла сваё існаванне.

Яшчэ ў часе Касцюшкавага паўстання, 11 ліпеня 1794 года прускі пасол у Пецярбургу Леапольд Генрых фон Гольц пісаў у сваёй дэпэшы, што «ўся Расія дамагаецца падзяліць Польшчу і сцерці яе назву».

Меней чым праз год па здушэнні паўстання, 24 кастрычніка 1795, манархі Расіі, Прусіі і Аўстрыі, узгаднілі ўзаемны трактат, паводле якога правялі 3-і падзел Рэчы Паспалітай.

Трэці падзел стаў вынікам у тым ліку ўнутранага крызісу і экспансіўных дзеянняў суседніх дзяржаў. Аднак непасрэднай прычынай сталі паражэнні паўстання Касцюшкі і войнаў супраць Расіі і Прусіі.

Да Расіі адышлі Заходняя Валынь, а таксама рэшткі ВКЛ і Курляндыя. Аўстрыя атрымала малапольскія землі з Люблінам і Кракавам, Прусія — частку Падляшша і Мазавецкіх земляў з Варшавай, а таксама частка Жамойці. 

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Падзелы Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Аўстрыі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Прусіі
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Расійскай імперыі
Катэгорыя:1795
Катэгорыя:Падзеі 24 кастрычніка
Выбухі ў маскоўскім метрапалітэне (2010)

thumb
**Выбухі ў маскоўскім метро 2010 года** — раніцай 29 сакавіка 2010 года адбылася серыя з двух выбухаў на станцыях «Лубянка» (7:56) і «Парк Культуры» (8:39) Сакольніцкай лініі. Паводле звестак МНС Расіі, на «Лубянцы» загінулі 24 чалавек, на «Парку Культуры» — 12 чалавек, ў шпіталях — 4. Па факце выбухаў узбуджана крымінальная справа па артыкуле 205 КК РФ (тэрарызм) .

Агульная колькасць пацярпелых — загінула 40 чалавек і было паранена 88 чалавек.

## Спасылкі 
* Спіс пацярпелых у маскоўскім метро  на сайце МНС Расіі

Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты, здзейсненыя ў Расіі
2010
29
Катэгорыя:2010 год у Маскве
Катэгорыя:Тэракты-самагубствы
Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты 2010 года
Катэгорыя:Маскоўскі метрапалітэн
Жан Жэнэ

**Жан Жэнэ́** (,  — ) — французскі пісьменнік, паэт і драматург. У Беларусі вядомы п'есай «Служанкі».

## Творчасць 
Літаратурную творчасць пачаў у 1940-я гады. Паказ гомасексуальных адносін і апісанне жыцця злачынцаў былі прычынай забароны ў 1950-я гады некаторыя кнігі Жэнэ ў ЗША. Часта Ж. Жэнэ сядзеў за выкраданне з крамаў кніг (напрыклад, М. Пруста).

Аўтар раманаў «Божая Маці кветак» (*Notre-Dame-des-Fleurs*), «Цуд пра ружу» (*Miracle de la rose*), «Керэль з Брэста» (*Querelle de Brest*), «Пахавальныя ўрачыстасці» (*Pompes funèbres*), «Дзённік злодзея» (*Journal du voleur*), паэмы «Смяротнік» (*Le Condamné à mort*), п'есаў «Служанкі» (*Les Bonnes*), «Яна» (*Elle*), «Балкон» (*Le Balcon*) і інш. У 1950 годзе зняў кароткаметражны фільм «Песня кахання» (''Un Chant d'Amour*).

## Бібліяграфія 
;Раманы і аўтабіяграфіі
* *Божая Маці кветак*, 1944
* Цуд пра ружу / *Miracle de la rose*, 1946
* Святочнасць пахавання / *Pompes funèbres*, 1947
* Дзённік злодзея, 1949
* Закаханы палоннік / *Un captif amoureux'', 1986

;П'есы
* Служанкі / *Les Bonnes*, 1947
* Яна / *Elle*, 1955
* Балкон / *Le Balcon*, 1956
* Негры / *Les Nègres*, 1959
* Аканіцы / *Les Paravents*, 1961
* Багна / *Le Bagne*, 1984

;Паэзія
* Смяротнік / *Le Condamné à mort* (1942)

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Драматургі Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Франкамоўныя паэты
Ren'Py

'''''' — бясплатны рухавік з адкрытым кодам для стварэння візуальных навел. Станам на лістапад 2025 года, на рухавіку створана больш за 4000 візуальных навел. Ёсць шмат лакалізацый.

## Водгукі 
 рэкамендаваны як рухавік для стварэння відэагульняў некалькімі выданнямі, у тым ліку Indie Games Plus, MakeUseOf, PC Gamer і The Guardian.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гульнявыя рухавікі
Раман Рыгоравіч Вікцюк

**Рама́н Рыго́равіч Вікцю́к** () — савецкі, украінскі і расійскі тэатральны рэжысёр, заслужаны дзеяч мастацтва РФ (2003), народны артыст Украіны (2006), народны артыст Расіі (2009).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1936 годзе ў Львове.

Скончыў акцёрскі факультэт ГИТИСа (1956).

Іграў у кіеўскім і львоўскім ТЮГах, быў педагогам-асістэнтам у студыі пры Кіеўскім тэатры імя Івана Франко. Кіраваў маладзёжным тэатрам-студыяй пры львоўскім ТЮГу. Узначальваў калінінскі ТЮГ (1968-69). У Рускім драматычным тэатры Літоўскай ССР быў вядучым рэжысёрам у 1970—1974 гадах. Узначальваў Студэнцкі тэатр МДУ (1977-80, паставіў «Урокі музыкі» Л. Петрушэўскай, 1978).

Заснавальнік (1991) і мастацкі кіраўнік «Тэатра Рамана Вікцюка» (дзяржаўны статус з 1996; «М. Батэрфляй» Д. Г. Хуана, 1990; «Лаліта» Э. Олбі, паводле У. Набокава, 1992; «Саламея» О. Уайльда, 1998; «Антоніа фон Эльба» Р. Майнардзі, 2000; «Майстар і Маргарыта» паводле М. Булгакава, 2001; «Апошняе каханне Дон Жуана» Ж. Жэнэ, 2006; «Непараўнальная!» П. Куілтэра, «У пачатку і ў канцы часоў» П. Ар’е, 2014; Сярод іншых пастановак: «Царскае паляванне» Л. Зорына (1977, Тэатр імя Массавета); «Татуяваная ружа» Т. Уільямса (1982, МХАТ імя М. Горкага); «Ганна Карэніна» паводле Л. Талстога (1983, Маскоўскі тэатр імя Яўгена Вахтангава); «Кватэра Каламбіны» Л. Петрушэўскай (1986, «Сучаснік»); «Служанкі» (1988, «Сатырыкон»); «Федра» М. Цвятаевай (1988, Маскоўскі тэатр на Таганцы); опера «Шукальнікі жэмчугу» Ж. Бізэ (2004, «Новая опера»), «Сон Гафта, пераказаны Вікцюком» В. Гафта (2009, «Сучаснік»), «Рэквіем па Радамесу» А. Нікалаі (2012, Маскоўскі тэатр сатыры). Працаваў у ЗША, Італіі, Швецыі, Грэцыі, Фінляндыі. Спектаклі Рамана Вікцюка адрозніваюць вытанчаная знешняя форма, свабодная трактоўка літаратурнага матэрыялу, арыгінальнасць музычнай, светлавой і пластычнай «партытур».

Сярод пастановак на ТБ: «Гульцы» М. Гогаля (1978), «Гісторыя кавалера Дэ Грыё і Манон Леско» па А. Прэво (1980).

Памёр у 2020 годзе. Пахаваны ў Львове.

## Зноскі
Мазырскі трамвай

Трамвайная лінія ў Мазыры адкрылася 1 жніўня 1988. Адзіны маршрут мазырскага трамвая — «дэпо-МНПЗ». На працягу маршруту ёсць 4 разваротныя кольцы. Маршрут злучае горад з прамысловай зонай, у прыватнасці, з Мазырскім нафтаперапрацоўчым заводам, які стварыў і эксплуатуе маршрут. Асноўныя пасажыры — работнікі НПЗ і жыхары прыгарадных населеных пунктаў, праз якія праходзіць трамвай. Даўжыня маршруту крыху больш за 20 кіламетраў, якія трамвай праходзіць за 40 хвілін. Раніцай у бок завода, а вечарам у бок горада трамвай ідзе без прыпынкаў у прыгараднай зоне. Трамваі працуюць без кандуктараў — аплата кіроўцу на прыпынку. На лініі сустракаюцца кантралёры.

У эксплуатацыі знаходзяцца каля пяцідзесяці вагонаў КТМ-5 1987 і 1988 гадоў выпуску, і на сённяшні дзень знаходзяцца ў выдатным стане.

З 04.09.2009 г. кошт праезду ў Мазырскім трамваі ў прыгараднай зоне (да прып. Пянькі, Бібікаў) 880 бел. руб., у прамысловай зоне (MK ГП «Этанол», МНПЗ) 2300 бел. руб. Тарыф для праезду ў межах складае 500 бел. руб.

З 1.02.2010 павялічыўся кошт праезду ў Мазырскім трамваі — у межах — 600 рублёў; па маршруце Горад — Крынічны, Раеўскі, Бібікаў, Пянькі, Дружба — 1060 рублёў; па маршруце Горад — прамзона — 2760 рублёў.

Катэгорыя:Транспарт Мазыра
Катэгорыя:З’явіліся ў 1988 годзе
Мазыр
Меланезія

**Меланезія** (ад  і  — Чорныя астравы) — сукупнасць астраўных груп у Ціхім акіяне, чые карэнныя жыхары, меланезійцы, не гавораць ні на палінезійскіх, ні на мікранезійскіх мовах, а таксама з’яўляюцца цёмнаскурымі. Меланезія размешчаная на паўночным усходзе ад Аўстраліі.

Часам з тэрыторыі Меланезіі вылучаюць Папуасію, населеную папуасамі

* Плошча: 940 000 км ²
* Насельніцтва: 6 500 000 чалавек

Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Аўстралазійская эказона
MythBusters

**MythBusters** () — аўстралійска-амерыканская навукова-папулярная тэлеперадача. Вядучыя праграмы — спецыялісты па спецэфектах Адам Сэвэдж і Джэймі Хайнэман, якія выкарыстоўваюць свой досвед для праверкі разнастайных папулярных міфаў і легенд. Акрамя Адама і Джэймі ў перадачы прымалі ўдел Кары Байран, Торы Белеччы, Скоцці Чэпмэн і Грант Імахара. Перадача здымлася звычайна недалёка ад горада Сан-Францыска, штат Каліфорнія.
Першы выпуск быў паказаны на тэлеканале Discovery Channel 23 студзеня 2003 года. 14-ы сезон, прэм’ера якога адбылася ў студзені 2016 года, стаў апошнім сезонам для серыі з Адамам і Джэймі. Усяго з 2003 па 2016 гады было знята 296 эпізодаў.

25 сакавіка 2016 года тэлеканал Science, абвясціў аб сваім намеры працягнуць серыю з новымі вядучымі, якія будуць абраныя ў рэаліці-шоў. Шоў, фінал якога адбыўся 17 лютага 2017 года, называецца MythBusters: The Search. Пераможцы шоў, Джон Лунг і Браян Лоудэн, цяпер вядуць новы сезон MythBusters, які дэбютаваў 15 лістапада 2017 года і месьціцца ў Лос-Анджэлесе. Адам Сэвэдж пацвердзіў, што ён і яго былыя аднадумцы не маюць намеру уз’яднацца для будучых сумесных праектаў.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт.
* 
* 

Катэгорыя:Тэлеперадачы ЗША
Катэгорыя:Тэлеперадачы Аўстраліі
Катэгорыя:Тэлесерыялы 2003 года
Сербская Вікіпедыя

**Сербская Вікіпедыя** (па-сербску: Википедија на српском језику/Vikipedija na srpskom jeziku) — раздзел Вікіпедыі на сербскай мове, заснаваны 16 лютага 2003 года. 

Гэта 29-ы па велічыні раздзел Вікіпедыі ў свеце, змяшчае больш за 112.907 артыкулаў (на 29 сакавіка 2010 года). 

Сербская
Вікіпедыя
Сонечны вецер

**Сонечны вецер** — струмень іанізаваных часціц (галоўным чынам геліева-вадароднай плазмы), які вылятае з сонечнай кароны з хуткасцю 300—1200 км/сек у навакольную касмічную прастору.

## Гісторыя даследавання 
Вывад пра існаванне зроблены з даследавання каметных хвастоў у 1957 г.

## Характарыстыка 
Сонечны вецер распаўсюджваецца амаль радыяльна ад Сонца (адхіленне не перавышае 3-6°) і даходзіць да адлегласцей 15—200 астранамічных адзінак. На арбіце Зямлі яго сярэдняя скорасць каля 500 км/сек, сярэдняя канцэнтрацыя электронаў і пратонаў 3-5 часціц на 1 см². Энергіі часціц адпавядае тэмпература ў інтэрвале 30 000—100 000 °C. Сонечны вецер нясе з сабой магнітнае поле, якое мае сектарную структуру, яго велічыня прыкладна ў 20 тысяч разоў слабейшая за магнітнае поле Зямлі каля палюсоў.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фізіка плазмы
Віктар Давыдавіч Купрэйчык

**Віктар Давыдавіч Купрэйчык** (, Мінск — 22 мая 2017, Мінск) — беларускі шахматыст, гросмайстар (1980).

## Біяграфія 
Журналіст. У складзе студэнцкай зборнай каманды СССР пераможца чэмпіянатаў свету 1968, 1969 і 1974. Некаторы час быў наймаладзейшым шахматным майстрам у СССР, у гэтым статусе выйграў адкрытае першынство спартовага таварыства «Спартак» (Мінск, 1966). Чэмпіён Беларусі (1972, 2003). Пераможца Усесаюзнага турніру маладых майстроў (1970 і 1974). Удзельнік васьмі чэмпіянатаў СССР (1969—1987); лепшыя вынікі: 1979 — 5-7-е; 1980/1981 — 6-9-е; 1987 — 8-11-е месцы.

Паспяхова выступіў у шэрагу буйных міжнародных спаборніцтваў: Рыга (1967, юнацкі турнір) — 2-е; Тршынец (1967) і Сомбар (1970) — 2-3-е; Дортмунд (1975) — 6-7-е; Вейк-ан-Зее (1977, пабочны турнір) — 1-е; Кіравакан (1978) — 1-2-е; Рэйк’явік і Медына-дэль-Кампа (1980) — 1-е; Гасцінгс (1981/1982) — 1-е; Мінск (1982) — 4-6-е; Нью-Дэлі (1982) — 2-е; Барселона (1984) — 2-3-е; Зрэнка (1985) — 1-е; Львоў (1986) — 5-е; Вініпег (1986, 52 удзельніка) — 1-2-е; Заходні Берлін (1987) —
2-8-е; Мальмё (1987/1988) — 1-2-е месцы.

Займаўся шахматамі з 1959 года ў шахматнай секцыі Мінскага палаца піянераў, у майстра спорту Абы Шагаловіча. Шасцікласнікам, ва ўзросце 12 гадоў, удзельнічаў у чэмпіянаце Мінска сярод дарослых, быў чэмпіёнам Беларусі сярод школьнікаў. У 2003 годзе В. Купрэйчык казаў, што «вучыўся розуму» ў Гаўрылы Верасава і Ісака Баляслаўскага, захапляўся партыямі Міхаіла Таля. Вядомы шахматны трэнер Ю. Муйвід параўноўвае востракамбінацыйны стыль юнага Купрэйчыка з талеўскім, працаваў з таленавітымі юнакамі індывідуальна. Сярод яго вучняў — міжнародны гросмайстар Уладзімір Раманенка, міжнародны майстар Міхаіл Нікіценка. У 2003 годзе В. Купрэйчык быў намеснікам старшыні Беларускай федэрацыі шахмат (БФШ), старшынёй камісіі БФШ па этыцы.

У 2013 годзе імя гросмайстра Купрэйчыка было занесена ў Залу славы ФІДЭ. У 2014 годзе В. Купрэйчык заняў 3-е месца ў чэмпіянаце свету сярод сеньёраў (у катэгорыі шахматыстаў, старэйшых за 65 гадоў), які праходзіў у Грэцыі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Шахматысты СССР
Катэгорыя:Шахматысты Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі БДУ
Бабовакветныя

**Бабовакветныя** (*Fabales*) — парадак кветкавых двухсемядольных раслін.

## Апісанне 
Дрэвы, хмызнякі, паўхмызнякі, шматгадовыя і аднагадовыя травы з чарговымі ці рэдка супраціўнымі, звычайна складанымі (перыстаскладанымі, радзей пальчатаскладанымі, трайчастымі) ці ў выніку недаразвіцця часткі лісцікаў другасна простымі лістамі, у большасці выпадкаў з прылісткамі. Кветкі большай часткай у гронках, каласах ці галоўках, двухполыя ці рэдка аднаполыя, актынаморфныя (Mimosaceae) ці часцей зігаморфныя, звычайна 5-членныя, з двайным калякветнікам. Чашалісцікаў 5 (3–6), свабодных ці больш-менш зрошчаных. Пялёсткі звычайна ў колькасці чашалісцікаў, свабодныя ці два пярэднія зрослыя ў аснове, створкавыя ці часцей чарапічныя. Тычынак большай часткай 10, радзей 9, іншы раз меней ці, наадварот, нашмат больш; ніці іх свабодныя ці зрошчаныя. Гінецэй апакарпны, звычайна манамерны, рэдка з 2 ці большага ліку карпел, з 2-многімі семязачаткамі ў кожнай карпеле. Плады звычайна бабы.

## Сістэматыка 
Парадак уключае чатыры сямействы: , ,  і .

Даследаванне парадку ў значнай ступені канцэнтруецца на бабовых, дзякуючы іх вялікі біялагічнай разнастайнасці, так і дзякуючы іх важнасці для сельскай гаспадаркі. Крапінцовыя таксама даследуецца дзякуючы вялікай разнастайнасці роду .

## Гл. таксама 
* Крапінец горкі

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6


Катэгорыя:Парадкі раслін
Кастусь Цвірка

**Кастусь Цвірка** () — беларускі паэт, перакладчык, гісторык, фалькларыст, этнограф, мовазнавец.

## Біяграфія 
Скончыў аддзяленне беларускай мовы і літаратуры філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1958). У 1958—1959 гадах выкладаў беларускую мову і літаратуру ў Труханавіцкай сярэдняй школе Капыльскага раёна. Быў літаратурным супрацоўнікам раённай газеты «Рудзенская праўда», рэдактарам на Беларускім радыё, старшым метадыстам рэспубліканскага Дома народнай творчасці, старшым інспектарам Упраўлення па распаўсюджванні друку Міністэрства сувязі БССР. У 1972 годзе скончыў аспірантуру пры Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР і з таго часу — навуковы супрацоўнік гэтага інстытута. З 1981 года — старшы рэдактар выдавецтва «Юнацтва», з 1984 года — рэдактар аддзела паэзіі часопіса «Полымя».

Кандыдат гістарычных навук (1972).

З 1995 года — кіраўнік і галоўны рэдактар праекта «Беларускі кнігазбор».

## Творчасць 
Друкуецца з 1951 года. Аўтар зборнікаў паэзіі «Такія сэрцы ў нас» (1959), «Бягуць раўчукі» (1962), «Чарназём» (1967), «Каласы» (1975), «Сцежка дадому» (1980), «Хат вячысты дар» (1982), «Лодка долі тваёй» (1988) і інш. Аўтар кнігі «Слова пра Сыракомлю: Быт і культура беларусаў у творчасці „вясковага лірніка“» (1975). Піша і для дзяцей: кнігі вершаў і казак «Як Алесь згубіўся ў лесе» (1986), «Добрыя суседзі» (1988) і інш.

Аўтар мастацкіх нарысаў, звязаных з літаратурнымі мясцінамі Беларусі — «Дарога ў сто год» (1974), «Той курган векавечны» (1985), а таксама манаграфіі «Слова пра Сыракомлю» (1975). Суаўтар кнігі «Беларуская фалькларыстыка эпохі феадалізму» (1989) (разам з Г. Каханоўскім, Л. Малаш, 1989). Складальнік тома «Вяселле. Абрад» (1978), кнігі ўспамінаў пра З. Бядулю (з Я. Садоўскім, 1988), зборніка твораў Я. Чачота «Наваградскі замак» (1989), зборніка «Філаматы і філарэты» (1998).

Выступае ў друку з артыкуламі па культуры мовы.

## Прызнанне 
* Прэмія «Залаты апостраф» (2011).
* Прэмія імя Міхася Стральцова (2025).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* «Літаратура — гэта грунт нацыі». Размова са стваральнікам «Беларускага кнігазбору» // www.svaboda.org 14 лістапада 2019
* Кастусь Цвірка: Шашаль мовы — калька // «Літаратура і мастацтва». 1993. 12 сакавіка 
* Афіцыйны сайт МГА «Беларускі кнігазбор» 

Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук
Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Этнографы Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Марскі леапард

**Марскі леапард** (Hydrurga leptonyx) — від сапраўдных цюленяў, які жыве ў субарктычных рэгіёнах Паўднёвага акіяна. Сваю назву атрымаў за плямістую скуру, а таксама за даволі драпежныя паводзіны. Марскі леапард харчуецца галоўным чынам цеплакроўнымі хрыбетнымі, у тым ліку пінгвінамі і маладымі цюленямі.

На сёняшні дзень налічваецца каля 400 тысяч асобін. Марскі леапард не знаходзіцца пад пагрозай знікнення.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Сапраўдныя цюлені
Мядзведзь белы

**Мядзведзь белы** (*Ursus maritimus*) — драпежнае млекакормячае сямейства мядзвежых.

## Назва 
Часам гэты від вылучаюць у асобны род *Thalarctos*. Лацінская назва *Ursus maritimus* перакладаецца як «мядзведзь марскі».

## Апісанне 
Даўжыня цела 1,6—2,5 м, зрэдку да З м, вышыня ў карку да 1,5 м, маса да 1000 кг. Поўсць белая, густая. Ніжняя паверхня ступняў укрытая валасамі. Адаптаваны да нізкіх тэмператур (падскурны тлушч можа дасягаць да 40% масы жывёлы).

## Пашырэнне 
Тыповы прадстаўнік арктычнай фаўны: жыве на плывучых ільдах, узбярэжжы і астравах Паўночнага Ледавітага акіяна. У познім плейстацэне трапляўся на поўдні да Вялікабрытаніі, Даніі і Ньюфаўндленда.

## Асаблівасці біялогіі 
Гон звычайна ў сакавіку—красавіку. Цяжарныя самкі залягаюць на зіму ў снежныя бярлогі. Нараджаюць 1—3 дзіцянят раз у 2 гады (з самкай застаюцца каля 1,5 года). Добра плавае і нырае. Корміцца цюленямі, рыбай.

## Ахова 
З 1976 знаходзіцца пад міжнароднай аховай, засенены ў Чырвоную кнігу МСАП. У свеце 10—20 тыс. асобін.

## Літаратура 
* 

Белы мядзведзь
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1774 годзе
Крэсіва

**Крэсіва, красала** — металічная прылада для высякання агню з крэменю.

Бытавала з эпохі жалезнага веку на працягу многіх стагоддзяў.

Паводле формы вылучаюць наступныя тыпы крэсіваў:
* абаранкападобнае (з язычком пасярод ударнага ляза і без яго),
* 2-лязовае авальнае,
* 2-лязовае прамавугольнае,
* санкападобнае, у выглядзе прамавугольнай пласцінкі з адагнутымі ўверх канцамі;
існавалі і індывідуальныя формы.

Высечаная з крэменю іскра падпальвала цэру (маса накшталт ваты з вываранага і высушанага дрэвавага грыба). Крэмень, крэсіва і цэру насілі звычайна ў магалейцы — скураным мяшэчку каля пояса з левага боку. Са з’яўленнем у ХІХ стагоддзі запалак бытаванне крэсіва заняпала спачатку ў горадзе, потым і ў вёсцы.

Катэгорыя:Крыніцы агню
Хрысціна Аляксееўна Лялько

**Хрысціна Аляксееўна Лялько** (, в. Хадзюкі, ) — беларуская пісьменніца, перакладчыца і журналістка.

## Біяграфія 
Пасля заканчэння Тарноўскай сярэдняй школы (1973) працавала бухгалтарам у Радзівонішкаўскім сельсавеце Лідскага раёна. Скончыла філалагічны факультэт БДУ. Працавала ў Літаратурным музеі Янкі Купалы, штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва», часопісе «Беларусь». Галоўны рэдактар каталіцкіх часопісаў «Наша Вера» і «Ave Maria».

## Творчасць 
Першыя вершы апублікавала ў 1971 годзе ў лідскай газеце «Уперад». Аўтар кніг прозы «Дарога пад гару», «Світанак над бярозамі» і кнігі паэзіі «На далонях любові». У яе апрацоўцы выйшаў зборнік народных казак «Хітрэй свету не будзеш». Пераклала на беларускую мову нарыс Уладзіслава Сыракомлі «Мінск», кнігі Папы Яна Паўла II «Пераступіць парог надзеі», «Дар і Таямніца», «Устаньце, хадзем!», «Памяць і самасвядомасць», энцыклікі «Fides et ratio», «Ecclesia de Eucharistia», Апостальскі ліст пра Ружанец «Rosarium Virginis Mariae», творы Яна Твардоўскага ды іншыя тэалагічныя творы.

## Бібліяграфія 
* Світанак над бярозамі / Хрысціна Лялько. — Мінск: Юнацтва, 1989. — 223 с., 4 л.іл. ISBN 6-7880-0065-3

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Твардоўскі

**Твардоўскі** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Трыфанавіч Твардоўскі (1910—1971) — савецкі паэт.
* Казімір Твардоўскі (1866—1938) — польскі філосаф і логік
* Пётр Антоні Твардоўскі (XVIII—XIX стагоддзі) — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.
* Рамуальд Твардоўскі (1930—2024) — польскі кампазітар.
* Юзаф Твардоўскі (1786—1840) — матэматык.
* Ян Твардоўскі (1915—2006) — польскі паэт.
Вуліца Герцэна (Гомель)

**Герцэна**, былая **6-я Папярэчная**, **Савецкая** — вуліца ў Навабеліцкам раёне горада Гомеля. Названая ў 1950-я гады імем А. І. Герцэна.

Працягласць 530 м, ад вуліцы Ільіча да вуліцы Кааператыўнай. 

## Аб’екты 
* Інспекцыя Міністэрства па падатках і зборах па Гомельскім раёне;

## Перасякае вуліцы 
* Ільіча
* Дзімітрава
* Урыцкага
* Завулак Герцэна
* Войкава
* Кааператыўную

## Гісторыя 
У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя забудавана індывідуальнымі жылымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Літаратура 
* 

Герцэна
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Аляксандра Герцэна
AH-64 Apache

**AH-64 «Апач»** () — асноўны баявы верталёт Арміі ЗША з сярэдзіны 1980-х гадоў.thumb|AH-64D Apache
## Спасылкі 
* AH-64 Apache US Army fact file 

Катэгорыя:Ваенныя верталёты
Чорная Ганча

**Чорная Га́нча**, або **Ча́рна Га́ньча** () — рака ў Польшчы і Гродзенскім раёне Беларусі, левы прыток Нёмана.

## Гідраграфія 
Даўжыня 145 км. Плошча вадазбору 1916 км². Сярэднягадавы расход вады ў вусці 17 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,2 ‰.

Пачынаецца ў Польшчы, працякае праз возера Ганча. Цячэ праз Аўгустоўскую пушчу, па паўночных схілах Гродзенскага ўзвышша. Перасякае дзяржаўную мяжу за 1 км на паўднёвы захад ад в. Лясная. Упадае ў Нёман за 1 км на паўночны захад ад в. Загорнікі (Гродзенскі раён), на мяжы з Літвой. Даўжыня ў межах Беларусі 35 км, плошча вадазбору 178 км².

Прытокі: р. Марыха, Ігорка (злева), шматлікія ручаі.

Даліна глыбока ўрэзаная, шырыня яе ад 0,7 км да 3,5 км. Пойма двухбаковая, забалочаная (шырыня 0,2—1 км), ёсць участкі надпоймавых тэрас (вышыня да 10 м). Рэчышча звілістае, з буйнымі меандрамі. Шырыня ракі ў межань да 10 м.

## Гл. таксама 
* Белая Ганча

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Гродзенскага раёна
Ірвін Уэлш

**І́рвін Уэ́лш** (, ) — сучасны шатландскі , , , аўтар культавых кніг «Trainspotting» i «Acid House», паводле якіх былі знятыя аднайменныя фільмы. У абодвух стужках Уэлш грае эпізоды.

## Біяграфія 
У пачатку 1990-х Уэлш пачаў пісаць. Яго першы раман «Trainspotting» (1993) — прасякнуты чорным гумарам апавяданне пра будні маладых наркаманаў Эдынбурга канца 1980-х гадоў. Гэта ў значнай ступені аўтабіяграфічная кніга. Юнацтва Уэлш правёў сярод наркаманаў, але, перасяліўшыся ў Амстэрдам, знайшоў у сабе сілы злезці з іголкі. Уэлш стаў адзіным сярод сваёй наркаманскай кампаніі, хто выжыў падчас эпідэміі СНІДу. У 1996 годзе Дэні Бойл зняў на аснове «Trainspotting» фільм «На ігле». Папулярным стаў і саўндтрэк да стужкі, у які ўвайшлі кампазіцыі групы Уэлша Primal Scream. Пасля гэтага Уэлш напісаў яшчэ шэраг кніг і на дадзены момант застаецца адным з найбольш папулярных пісьменнікаў у жанры контркультуры. У 2021 годзе ў Вялікабрытаніі стартавала экранізацыя яго рамана «Злачынства». Гэта першая тэлеадаптацыя, зробленая па кнізе Ірвіна Уэлша.

## Раманы 
* *Trainspotting* (1993)
* *Marabou Stork Nightmares* (1995)
* *Filth* (1998)
* *Glue* (2001)
* *Porno* (2002)
* *The Bedroom Secrets of the Master Chefs* (2006)
* *Crime* (2008)
* *Skagboys* (2010 — пішацца)

## Экранізацыі 
* 1996 — На ігле (Trainspotting)
* 1998 — Кіслотны дом (Acid House)
Пузына

**Пузына** — шматзначны тэрмін.

## Вядомыя носьбіты 
* Альбіна Габрыэля з Гюнтэраў (1815—1869) — паэтэса, пісьменніца і мемуарыстка
* Пётр Пузына — дзеяч каталіцкага касцёла, тэолаг і падагог
* Юзаф Эдвард Пузына (1878—1949) — польскі гісторык, пісьменнік, паэт
Скьяўльфандафльёўт

**Скьяўльфандафльёўт** () — рака на поўначы Ісландыі.
Бярэ пачатак на паўночна-заходняй мяжы ледавік Ватнаёкутль на Ісландскім плато і цячэ на поўнач уздоўж дарогі *Sprengisandur*, упадаючы Скьялфандзі.

Катэгорыя:Рэкі Ісландыі
Карыгайла Альгердавіч

**Карыгайла**, у праваслаўі **Васіль**, у каталіцтве **Казімір** (каля 1369—1370 — 1390) — князь мсціслаўскі з роду Гедзімінавічаў. Адзін з малодшых сыноў вялікага князя літоўскага Альгерда ў яго другім шлюбе цвярской княжной Ульянай.

## Імя 
Імя з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў, што дайшлі з індаеўрапейскай старажытнасці.

Першая аснова імені — *Kar-*, ад літ. *karas* «вайна» (таксама ёсць у імёнах Карыята, Карыбута і іншых). Аснова бытавала і ў прусаў (імя *Karioth*), з падобным значэннем (пруск. **karias* «войска»). Далей напрамую з індаеўрапейскага **koro-s* «вайна».

Другая аснова імені *Gail*-, з ёй вядома пад 60 сучасных літоўскіх антрапонімаў. Яна звязаная са стараліт. *gailas* «моцны», літ. *gailus* «гняўлівы», далей напрамую з індаеўрапейскім **ghoilo-s* «моцны; няўрымслівы, жвавы».

Імя Карыгайла, такім чынам, значыла «моцны (несупынны) ваяр».

Праз аснову *Kar*- імя Карыгайлы перагуквалася з імем іншага Альгердавага сына — Карыбута. А праз аснову *Gail-* — з імёнамі іншых братоў — Ягайлы, Скіргайлы, Свідрыгайлы (Швітрыгайлы). Гэта можа сведчыць, што ў вялікакняскім родзе пры наданні імёнаў свядома практыкавалі вар’іраванне асноў для падтрымання цэльнасці і стабільнасці роду (такая практыка вядомая, напрыклад, у старагерманскіх каралеўскіх родаў, у вандалаў і лангабардаў).

## Жыццяпіс 
У 1386 годзе, пасля хрышчэння Ягайлы, прыняў каталіцтва. Атрымаў ад Ягайлы ва ўладанне Мсціслаў.

Калі ў 1386 годзе Мсціслаў аблажыў смаленскі князь Святаслаў Іванавіч, на дапамогу Карыгайлу рушылі браты Скіргайла, Карыбут, Лугвен, Вітаўт. Пад горадам адбылася бітва на Віхры (29 красавіка 1386), смаляне былі разбіты.

У 1390 годзе, падчас паходу Вітаўта з крыжакамі на Вільню, Карыгайла ўзначаліў абарону Крывога замка сталіцы і быў забіты разам з іншымі яго абаронцамі. Галаву Карыгайлы насілі на жардзіне, каб застрашыць абаронцаў Верхняга і Ніжняга замкаў Вільні.

У 1396 годзе Вітаўт на памін душы Карыгайлы і яго брата Віганда адпісаў віленскаму касцёлу св. Станіслава тры вёскі і дзесяціну з чацвёртай.

Катэгорыя:Альгердавічы
Лазянкоўскі палац

**Лазянкоўскі палац** (таксама **Палац на вадзе** і **Палац на востраве**) - невялікая камерная рэзідэнцыя апошняга польскага караля Станіслава Панятоўскага на штучным востраве ў Лазянкоўскім парку Варшавы, пабудаваная для яго па праекце Даменіка Мерліна ў стылі ранняга класіцызму ў 1784-95 г. на аснове купальні князёў Любамірскіх (арх. Тыльман Гамерскі, 1683-90). Інтэр'еры палаца з палотнамі пэндзля Рэмбранта і Рубенса былі поўнасцю знішчаны ў гады Другой сусветнай вайны. Рэстаўрацыйна-аднаўленчыя работы скончыліся толькі ў 1964 годзе.

## Глядзіце таксама 
* Віляноўскі палац
* Бельведэрскі палац
* Прэзідэнцкі палац
* Уяздоўскі замак

## Спасылкі 
́
* Сайт палацава-паркавага ансамбля ў Лазенках

Катэгорыя:Палацы Варшавы
Медны коннік

**Медны коннік** — помнік Пятру I на Сенацкай плошчы ў Санкт-Пецярбурзе. Помнік атрымаў сваю назву ад знакамітай аднайменнай паэмы паэме А.С.Пушкіна, аднак насамрэч выраблены з бронзы.

## Гісторыя помніка 
Конная статуя Пятра выканана скульптарам Эцьенам Фальканэ ў 1768—1770 гг. Галаву Пятра ляпіла вучаніца Фальканэ, Мары-Анна Кало. Змяю паводле задумы Фальканэ выляпіў Фёдар Гардзееў. Адліўка статуі пад кіраўніцтвам майстра Ямельяна Хайлова была скончана ў 1778 годзе.

## Помнік 
У 1778 г. з-за рэзкай змены адносін Кацярыны II да Фальканэ ён быў вымушаны пакінуць Расію. А працы па завяршэнні помніка былі даручаны Ю. М. Фельтэну. Помнік быў урачыста адкрыты 7 жніўня 1782 г.. На яго адкрыццё Фалькане так і не быў запрошаны.

Гэта быў першы конны помнік рускаму цару. Пры поўным парадзе, на ўздыбленным кані, Пятра I Фальканэ паказвае перш за ўсё як заканадаўца: у іерархіі класіцызму заканадаўцы знаходзяцца вышэй палкаводцаў. Пастамент у выглядзе велічэзнай скалы — сімвал пераадолення Пятром I цяжкасцей, а ўведзеная ў кампазіцыю змяя ўяўляе сабой дасціпную знаходку ў вырашэнні задачы па забеспячэнні ўстойлівасці манумента. Яе з’яўленне пад нагамі ўздыбленнага каня дастаткова пераканаўча тлумачыцца тым, што яна адлюстроўвае «варожыя сілы». І толькі вянок з лаўра, што вянчае галаву, і меч, што вісіць ля пояса, паказваюць ролю Пятра як палкаводца-пераможца.

У абмеркаванні канцэпцыі помніка прымалі ўдзел Кацярына II, Дзідро і Вальтэр. Помнік павінны быў  адлюстроўваць перамогу цывілізацыі, розуму, чалавечай волі над дзікай прыродай. Пастамент помніка мусіў сімвалізаваць прыроду, варварства. Факт, што Фальканэ абцясаў грандыёзны Гром-камень, адпаліраваў яго, выклікаў абурэнне і крытыку сучаснікаў.

## Надпіс на пастаменце 
Надпіс на пастаменце: «ПЕТРУ перьвому ЕКАТЕРИНА вторая лѣта 1782» - з аднога боку, і «PETRO primo CATHARINA secunda MDCCLXXXII» — з другога, падкрэсліваючы тым самым задумку імператрыцы: усталяваць лінію спадкаемнасці паміж дзеяннямі Пятра і ўласнай дзейнасцю.

## Літаратура 
* *Бакмейстер,И.Г.* библиотекарь Имп. Академии наук  перевод статьи из «Neues St. Petersburgisches Journal» (1782. Т. 4. С. 1—71), вышедшей отдельным изданием в 1783 г. («Nachricht von der metallenen Bildsäule Peters des Grossen»).Русское издание 1786 г.
* Топоров В. Н. О динамическом контексте трехмерных произведений изобразительного искусства (семиотический взгляд). Фальконетовский памятник Петру I // Лотмановский сборник. 1. М., 1995.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Помнікі Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Помнікі Пятру I
Катэгорыя:Конныя статуі
Катэгорыя:Кацярына II
Пётр I
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Санкт-Пецярбургу
Марскі анёл

**Марскі анёл** (*Clione limacina*) — від бруханогіх малюскаў падатрада Gymnosomata. Драпежныя пелагічныя арганізмы, якія спецыялізуюцца на харчаванні «марскімі чарцямі» — малюскамі з роду *Limacina*.

Катэгорыя:Сапраўдныя смаўжы
Пугач

**Пуга́ч**, філін (*Bubo bubo*) — від драпежных птушак з атрада совападобных. Самая буйная з соў сусветнай фаўны. Адзіны прадстаўнік роду ў фауне Палеарктыкі.

## Апісанне 
Маса каля 3 кг, даўжыня цела 60-75 см, размах крылаў 1,5-1,88 м. Спінны бок у асноўным бура-рыжаваты, брушны — светлы, жаўтавата-вохрысты, з буйнымі чорнымі падоўжнымі і тонкімі цёмнымі папярочнымі палоскамі. 

## Распаўсюджанасць 
Шырока распаўсюджаны ў Еўропе, паўночнай, цэнтральнай і ўсходніх частках Азіі. У Беларусі трапляецца як аседлая і вандроўная птушка ў лясах Палесся.

## Біялагічныя асаблівасці 
Від актыўны ў змрочны і начны час сутак.

Шлюбныя крыкі ў канцы лютага да сярэдзіны красавіка, вельмі рэдка пазней. У гэты час адзначаецца тры пікі актыўнасці: праз гадзіну пасля заходу сонца, апоўначы і на світанку. Гнёзды размяшчаюцца каля камля дрэў на зямлі, на шырокіх пнях, укрытых парасткамі, на дашчатых насцілах для вулляў на дрэвах, у пакінутых гнёздах чорнага бусла і падворліка, вельмі рэдка ў дуплах старых вербаў. У кладцы 2-3, радзей 4-5 белых яек памерамі 60 x 49,5 мм з шурпатай шкарлупінай. Свежыя і наседжаныя яйкі ў гнёздах у другой палове сакавіка - канцы траўня. Маладняк паяўляецца ў траўні. У канцы траўня ў гнёздах трапляюцца апераныя птушаняты. Сярод корму філінаў знаходзяць рэшткі крыжанак і чыркоў, жаўтагорлай мышы, вадзяных пацукоў, а таксама драчоў. 

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5 

## Спасылкі 
* Сайт ГА «Ахова птушак Бацькаўшчыны» 

Катэгорыя:Савіныя
Катэгорыя:Птушкі на марках
Алесь Асташонак

**Алесь (Аляксандр Мікалаевіч) Асташонак** (,  — , ) — беларускі празаік, кінасцэнарыст, перакладчык.

## Біяграфія 
Скончыў у 1976 годзе перакладчыцкі факультэт Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута замежных моў. Працаваў перакладчыкам у Алжыры, інспектарам дэканата па працы з замежнымі навучэнцамі, выкладчыкам французскай мовы Беларускага політэхнічнага інстытута, выхавальнікам у тэхнічным вучылішчы будаўнікоў, рэдактарам рэпертуарна-рэдакцыйнай калегіі Упраўлення тэатраў і музычных устаноў Міністэрства культуры БССР, рэдактарам у Беларускай Савецкай Энцыклапедыі імя П. Броўкі, старшым рэдактарам часопіса «Крыніца». Член СП БССР (з 1986).

Памёр у Кіеве 7 верасня 2004 г., пахаваны на Кальварыйскіх могілках у Мінску.

## Творчасць 
### Творы 
* «Фарбы душы»: проза (1989);
* «Іскры ўначы»: п'еса (пастаўлена ў 1982, апублікавана ў 1986);
* «Камедыянт, ці Узнёсласць сумнай надзеі»: п'еса (пастаўлена ў 1984, апублікавана ў 1985)
* «Жоўты колер белага снегу»: апавяданні, эсэ (Мінск, 2005) — пасмяротнае выданне

### Сцэнарыі 
* сцэнарый фільма «Камедыянт» (1987),
* сцэнарый фільма «Сон» (кароткаметражны паводле ўласнага апавядання «Чарга», 1989; прыз Саюза кінематаграфістаў СССР на XIII Усесаюзным фестывалі тэлевізійных фільмаў, 1989; першае месца ў конкурсе ў рамках Тыдня міжнароднага кіно ў Тэруэлі, 1989, Іспанія).

### Пераклады 
* Жорж Сіменон «Порт туманоў» («Сучасны замежны дэтэктыў», 1988)
* П’ер Буль «Планета малпаў» («Замежная фантастыка», 1990),
* С.Палякова «Улюбёнец публікі» п'еса (пастаўлена ў 1985),
* В.Мярэжкі «Жаночы стол у паляўнічай зале» п'еса (пастаўлена ў 1988),
* А.Нікалаі «Матылёчак, матылёчак…» п'еса (пастаўлена ў 1988),
* Веркор «Маўчанне мора» («Далягляды», 1987),
* Жорж Сіменон «Пад страхам смерці» (часопіс «Беларусь», 1988),
* Жорж Сіменон «Дзяўчына і бясхвостыя парсючкі» («Далягляды», 1989)

Сумесна з В. Грыгалюнасам пераклаў з літоўскай мовы асобныя апавяданні Б. Радзявічуса, М. Слуцкіса, С. Шальцяніса.

## Літаратура 
* Сучасная беларуская проза. Традыцыі і наватарства. Анталогія. — Мн.: Сэр-Віт, 2003.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з французскай мовы
Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі БНТУ
Сплюшка звычайная

**Сплю́шка**, **соўка-сплюшка**, **зорка** (*Otus scops*) — від птушак сямейства  атрада .

## Апісанне 
Памер цела 15—20 см, маса 60—130 г, размах крылаў да 50 см. Афарбоўка шэра-карычневая, з белымі плямамі на плечавым пер’і, цёмнымі стракацінамі і тонкім струменьковым малюнкам; як у многіх відаў роду існуюць шэрая і карычневая (рудая) каляровыя фазы. Радужына жоўтая, радзей аранжавая. Крык сплюшкі — сумны меладычны посвіст «сплю-ю» або «сплю-плю», аднаскладовы ў самца, двухскладовы ў самкі. Паўтараецца з інтэрвалам 2—3 секунды. За крык птушка і атрымала назву.

## Пашырэнне 
Арэал: Паўднёвая, Цэнтральная і Усходняя Еўропа, Малая Азія, Заходняя і Цэнтральная Азія праз Алтай да Японіі, Прыморскага краю, Маньчжурыі, Кітая і Тайваня, на поўдні да Ірана, Пакістана і Андаманскіх астравоў, Паўночна-Заходняя Афрыка.

Насяляе лісцевыя або мяшаныя лясы, групы высокіх лісцевых дрэў на пагоркавых тэрыторыях, берагі ручаёў, зарослыя старымі дрэвамі, алеі, старыя сады, плантацыі алівак, вінаграднікі, паркі, прыдарожныя дрэвы, дарогі, абсаджаныя дрэвамі, гарадскія насаджэнні ў малых і нават вялікіх гарадах. У Альпах даходзіць да 1500 м, на Каўказе — да 1700 м, а ў Туркменістане — да 2000 м над узроўнем мора.

Пералётны від, паўднёвыя папуляцыі аселыя. Залятае ў Паўночную і Заходнюю Еўропу (Данія, Галандыя, Бельгія, Вялікабрытанія, Ірландыя, Ісландыя, Фарэрскія астравы, Люксембург, Германія, Нарвегія, Швецыя, Латвія, Літва, Польшча, таксама на Мадэйру). На тэрыторыі Беларусі вельмі рэдкі на гнездаванні пералётны від. Месца зімовак еўрапейскіх папуляцый — у трапічнай Афрыцы.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо робіць у дуплах, скальных шчылінах, у будынках і сценах, зрэдку — у пакiнутых гнёздах варон і сарок; займае гнездавыя скрынкі. Яно без высцілкі.

Яйкі (4—5, часам 2—7) уздутыя з аднолькавымі тупымі канцамі, часам амаль акруглыя, белыя, з моцным бляскам. Памеры: 32,0 х 27,5 мм.

Корміцца насякомымі, павукамі, дробнымі птушкамі, мышападобнымі грызунамі.

## Літаратура 
* 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
* *Коблик Е. А.* Разнообразие птиц, часть 3. — Москва, Издательство Московского университета, 2001.

Катэгорыя:Савіныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Пугач рыбны

**Рыбны пугач, сава рыбная** (*Bubo blakistoni* або *Ketupa blakistoni*) — від птушак роду , які знаходзіцца на мяжы знікнення. Завецца таксама далёкаўсходні рыбны пугач.

Насяляе лясы Маньчжурыі, Прыамур’я і Прымор’я, Японіі. Памеры рыбнага пугача буйныя: агульная даўжыня каля 70 см, даўжыня крыла 51-56 см, вага самкі перавышае 4 кг. Гняздуецца ў лясах, у дуплах дрэў, паблізу рэк. Харчуецца ў асноўным рыбай.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Савіныя
Катэгорыя:Птушкі Азіі
Катэгорыя:Таксоны жывёл, названыя ў гонар людзей
Пантэры

**Пантэры** (*Panthera*) — род сысуноў з сямейства кашэчых, з-за сваіх вялікіх памераў аднесены ў падсямейства вялікіх котак. Род складаецца з чатырох вядомых відаў: тыгр (*Panthera tigris*), леў (*Panthera leo*), леапард (*Panthera pardus*) і ягуар (*Panthera onca*).

Прадстаўнікі гэтага роду складаюць амаль што палову ад усіх кашачых, маюць характэрную анатамічную структуру глоткі, што дазваляе ім выдаваць характэрнае рычанне.

## Эвалюцыя 
Род пантэр, верагодна, паходзіць ад вымерлай коткі *Viretailurus schaubi* або *Panthera schaubi* і з’явіўся, верагодна, ў Азіі. Біялагічнае разыходжанне вялікіх котак ад малых котак адбылося прыкладна 8-10 млн гадоў таму. Мяркуецца, што тыгр быў першым відам роду, які адхіліўся ад галоўнай лініі.

### Віды і падвіды 
* Род ***Panthera***
** †*Panthera crassidens*
** †*Panthera gombaszoegensis*
** †*Panthera spelaea*
** *Panthera leo* — Леў
*** †*Panthera leo atrox*
*** *Panthera leo azandica*
*** *Panthera leo bleyenberghi*
*** †*Panthera leo europaea*
*** †*Panthera leo fossilis*
*** *Panthera leo hollisteri*
*** *Panthera leo kamptzi*
*** *Panthera leo krugeri*
*** †*Panthera leo leo*
*** †*Panthera leo melanochaita*
*** *Panthera leo massaica*
*** *Panthera leo nubica*
*** *Panthera leo melanochaita*
*** *Panthera leo nyanzae*
*** *Panthera leo persica*
*** †*Panthera leo sinhaleyus*
*** *Panthera leo senegalensis*
*** †*Panthera leo vereshchagini*
** *Panthera onca* — Ягуар
*** *Panthera onca arizonensis*
*** *Panthera onca centralis*
*** *Panthera onca goldmani*
*** *Panthera onca hernandesii*
*** *Panthera onca onca*
*** *Panthera onca palustris*
*** *Panthera onca paraguensis*
*** *Panthera onca peruviana*
*** *Panthera onca veracrucis*
*** †*Panthera onca mesembrina*
*** †*Panthera onca augusta*
** †*Panthera palaeosinensis*
** †*Panthera pardoides*
** *Panthera pardus* — Леапард
*** *Panthera pardus delacouri*
*** *Panthera pardus fusca*
*** *Panthera pardus japonensis*
*** *Panthera pardus kotiya*
*** *Panthera pardus melas*
*** *Panthera pardus nimr*
*** *Panthera pardus orientalis*
*** *Panthera pardus pardus*
*** *Panthera pardus saxicolor*
*** †*Panthera pardus sickenbergi*
*** *Panthera pardus tulliana*
** *†Panthera schaubi*)
** †*Panthera schreuderi*)
** *Panthera tigris* — Тыгр
*** *Panthera tigris altaica*
*** *Panthera tigris amoyensis*
*** †*Panthera tigris balica*
*** *Panthera tigris corbetti*
*** *Panthera tigris jacksoni*
*** †*Panthera tigris sondaica*
*** *Panthera tigris sumatrae*
*** *Panthera tigris tigris*
*** †*Panthera tigris virgata*
** †*Panthera toscana*
** †*Panthera youngi*

## Цікавыя факты 
* Чорныя пантэры намаляваныя на гербе Габона.

## Літаратура 
* A. Turner: The big cats and their fossil relatives. Columbia University Press, 1997.ISBN 0-231-10229-1

Катэгорыя:Каціныя