Беларусы Сібіры

**Белару́сы Сібі́ры** — беларуская дыяспара ў Сібіры.

Вышлыя з Беларусі з’явіліся ва Усходняй Сібіры ў складзе першых экспедыцый казакоў і першапраходцаў. Паводле даных Усерасійскага перапісу насельніцтва 2010 года, у Іркуцкай вобласці пражывае 7929 беларусаў (*гл. таксама Беларусы Іркуччыны*). У Іркуцку дзейнічае рэгіянальная грамадская арганізацыя Іркуцкае таварыства беларускай культуры імя Яна Чэрскага.

Сустракаюцца таксама назвы **панцырныя** — уласціва для перасяленцаў першай паловы XIX ст. і іх нашчадкаў; **Самаходы** — перасяленцы і іх нашчадкі другой паловы XIX ст. — пачатку XX ст. (не ўключаючы спецперасяленцаў).

## Гісторыя 
У другой палове XVI і XVII стагоддзяў паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскай дзяржавай неаднаразова ўзнікалі ўзброеныя канфлікты. Палонных беларусаў (ліцвінаў) нярэдка адпраўлялі ў Сібір у якасці служылых людзей, таму сярод першапраходцаў і будаўнікоў першых сібірскіх гарадоў была досыць вялікая колькасць продкаў сучасных беларусаў.

Многія ліцвіны, што трапілі ў Сібір, былі найбольш адукаванай праслойкай тамтэйшага насельніцтва. Значная іх частка на Радзіме належала да саслоўя служылай шляхты. Дзякуючы гэтаму яны прымалі актыўны ўдзел у грамадскім жыцці першых сібірскіх гарадоў і астрогаў, выконвалі адказныя дзяржаўныя даручэнні.

### Масавая міграцыя 
Хваля міграцыі пачалася падчас аграрных рэформ у Расіі. У 1850—1860 гг пераважна прыбывалі жыхары Невельскага і Себежскага паветаў Віцебскай губерні, гэтак званыя панцырныя баяры. Перасяленцам давалі 15 дзесяцін зямлі, 55 рублёў і вызвалялі на 8 гадоў ад усякіх абавязкаў.

Першая буйная прымусовая хваля беларускіх перасяленцаў у Сібір была пасля разгрому паўстання 1863—1864 гадоў. У Сібіры апынулася беларуская і польская шляхта, сярод іх былі і тыя, хто актыўна падтрымаў дзеянні лідара паўстання Кастуся Каліноўскага. У Іркуцк былі сасланыя паплечнікі і актыўныя ўдзельнікі паўстання, напрыклад Юзаф Каліноўскі, або Іасафат Агрызка. Сярод высланых былі і будучыя вучоныя, такія як Ян Чэрскі, Бенедыкт Дыбоўскі, Аляксандр Чаканоўскі.

Самая буйная плынь перасяленцаў прыйшлася паля рэформы Сталыпіна, перасяленцы гэтай хвалі называлі сябе «**самаходы**». У перыяд 1907—1909 з беларускіх губерняў выяхала 248&nbsp;354 чалавек, для параўнання з 1904—1914 гэтая лічба складала 356&nbsp;378 чалавек. Пераважна з’язджалі з Віцебскай і Магілёўскай губерняў.

З Віцебскай губерні пераважна пераязджалі ў Енісейскую, Томскую і Табольскую губерні, а з Мінскай акрамя таго ў Іркуцкую, Амурскую, Прыморскую і Акмалінскую губерні.

Непрадуманая лагістыка і сістэма забяспячэння для перасяленцаў прывяла да таго, што быў высокі ўзровень памерлых ад цяжкіх умоў і вяртання беларусаў на бацькаўшчыну, за перыяд 1907—1914 вярталася ў Беларусь 10,9 % перасяліўшыхся або 36&nbsp;544 чалавек, 37,2 % з якіх прыйшлося на 1910—1911 год.

Беларусы, якія засталіся ў Сібіры, сяліліся асобнымі абшчынамі, ствараючы новыя вёскі і хутары.

У 1924—1926 гадах у Сібіры быў створаны 71 беларускі сельсавет, на Далёкім Усходзе — 26, на Урале — 11. Пазней было створана некалькі беларускіх раёнаў. У 1930-х праводзілася палітыка беларусізацыі ў асобных раёнах, там жа пераводзіліся школы, справаводства на беларускую мову. У сяле Таборы ў 1932 г. праводзіў набор беларускі педтэхнікум. У Сівінскім раёне ў 1928 г. налічвалася 164 хутароў і вёсак, у якіх беларусы складалі пераважную большасць, аднак с пачаткам каліктывізацыі хутара пачалі ліквідавацца, а вёскі ўзбуйняць — гэта стала прычынай паскоранай асіміляцыі, бо вёскі сталі «змешаныя» з іншымі этнасамі.

Падчас масавых рэпрэсій беларусы выселяліся на Далёкі Усход, у тым ліку і Сібір, і калі папярэднія перасяленцы не мелі моцнай самасвядомасці і падзяляліся больш па рэлігійнай прыкмеце, або падзялялі сябе па рэгіянальнай прыкмеце: віцебскія, магілёўскі і г.д.; то спецперасяленцы ўжо свядома лічылі сябе беларусамі. На 1 студзеня 1932 года

Падчас рэпрэсій былі дэпартаваны і забіты выбітныя беларускія дзеячы, сярод іх: Уладзімір Пракулевіч, Адам Станкевіч.

### Эвакуацыя з БССР 1941—1945 гг 
Савецкае кіраўніцтва было больш зацікаўлена эвакуацыяй гаспадаркі. Так, П. Панамарэнка ў першую чаргу ставіў эвакуацыю матэрыяльных рэсурсаў і сакрэтных архіваў, а Стліна больш цікавіла эвакуацыя каней, а не людзей.

Падчас вайны былі вывезены вядомыя культурныя ўстановы і прадпрыемствы
* Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР — тэатр знаходзіўся ў эвакуацыі ў Новасібірску з кастрычніку 1941 па 1946, у тэатры аднавілі даваенныя пастаноўкі, паказалі тры новыя п’есы, у тым ліку «Цеўе-малочнік» па цыкле апавяданняў Шалом-Алейхема ў пастаноўцы заслужанага артыста БССР М. Сокала.
* Беларускі дзяржаўны тэатр — тэатр знаходзіўся ў эвакуацыі ў Томску 1941—1944. У эвакуацыі БДТ-1 ажыццявіў пастаноўку 25 спектакляў, з іх 14 новых, з якіх асаблівым поспехам карыстаўся «Хлопец з нашага горада» К. Сіманава. Тут у 1944 годзе рэжысёр Леў Літвінаў упершыню паставіў «Паўлінку».
* Віцебская фабрыка акуляраў — у 1941 г. была эвакуіравана ў Суксун на базу мясцовага механічнага завода, разам з 400 сем’ямі рабочых. А механічны завод пасля вайны змяніў профіль і да гэтага часу выпускае оптыку.
* Гомсельмаш — завод быў вывезены ў Курган. На 1100 вывезлі абсталяванне і незавершанную прадукцыю, разам прыехалі 290 кадравых працоўных, 135 інжынерна-тэхнічных работнікаў і 43 служачых.
* Віцебскі медыцынскі інстытут — з 1941 па 1943 размяшчаўся ў Чалябінску

### Пасляваенны стан 
Пасля вайны працягнулася поўпрымусовае перасяленне народаў. Так, Магілёўская вобласць была замацавана за Молатаўскай вобласцю, але высяленне вялося і з іншых рэгіёнаў Беларусі.

Пасля вайны беларусаў перасялялі ў сельскую мясцовасць, у асноўным для працы на лясных гаспадарках. Але ў 1960—1990 гадах назіралася дабраахватная працоўная міграцыя ў гарады.

### Паслясавецкі перыяд 
У 1994 годзе ствараецца культурна-асветніцкае таварыства «*Беларусы Сібіры*», якое ўзначаліў Уладзімір Васільевіч Галуза. Таварыства стала адным з ініцыятараў стварэння Асацыяцыі нацыянальна-культурных аўтаномій і нацыянальных арганізацый гарадоў і вобласці, а Уладзімір Васільевіч Галуза — першы кіраўнік.

Пасля прыняцця Закона «Аб нацыянальна-культурнай аўтаноміі» ў 1997 годзе ствараецца Навасібірская мясцовая нацыянальна-культурная аўтаномія беларусаў, якая праз два гады пераўтворыцца ў Навасібірскую рэгіянальную нацыянальна-культурную аўтаномію беларусаў. У 1999 адкрываецца «*Беларускі культурны цэнтр*». У 2001 годзе ствараецца грамадская арганізацыя «*Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у імя святой Еўфрасінні Полацкай*», якая праіснавала 20 год і ў 2021 спыніла сваю дзейнасць.

На базе «Беларускага культурнага цэнтра» працуюць ансамблі і дзіцячыя гурты «Чабаток», «Белыя росы». Адзначаюцца як агульнабеларускія святы: калядкі, троіца, купалле, дзяды, радуніца; так і лакальныя, прынесеныя з розных рэгіёнаў Беларусі: свяча, грамніцы, жаніцьба Цярэшкі, гуканне вясны, сёмуха і г.д.

Згодна перапісу насельніцтва 2002 года ў Пермскай вобласці, 35 % беларускага насельніцтва валодаюць беларускай мовай, або 3&nbsp;905 з 10&nbsp;989 чалавек.

Вёска Тургенеўка Іркуцкай вобласці сёння самая вядомая этнічныя беларуская вёска Сібіры, была заснавана беларусамі ў 1911 годзе. Шыльда на ўездзе ў вёску двухмоўная (па-беларуску і па-руску), у вёсцы працуе гісторыка-этнаграфічны музей; у вясковай школе праводзіліся факультатывы беларускай мовы; існуе 2 творчых фальклорных калектыва — «Рушнічок» (дзіцячы) і «Варэнічкі» (дарослы). Пераважнае насельніцтва вёскі — гэта нашчадкі выхадцаў Пружанскага павета, якія прыбылі на гэтыя мясціны ў 1909 годзе. У вёсцы захавалася і беларускае дойліцтва — мноства дамоў збудавана па ўзорам беларускага вясковага дойліцтва.

У 2013—2020 гадах у бібліятэцы № 9 г. Екацярынбурга праводзіліся заняткі беларускай мовы.

## Нацыянальныя аб’яднанні 
* Беларусы Прыбайкалля
* Омскія Беларусы
* Беларусы Уладзівастока
* Беларусы Урала — Бялур
* Беларусы Прымор’я
* Беларусы Чарамхова
* Беларусы Іркуцка
* Беларусы Сібіры
* Беларусы Кузбаса
* Беларусы Югры
* Беларусы Баяндаеўскага раёна
* Нацыянальна-культурная аўтаномія беларусаў у Новасібірску
* Беларусы Пермскай вобласці
* Аб’яднанне беларусаў Заўралля «Бацькаўшчына»
* Беларусы Цюменскай вобласці
* Беларусы Табольска
* Цюменская арганізацыя культурнай аўтаноміі беларусаў
* Нацыянальна-культурная аўтаномія беларусаў у Томскай вобласці
* Аб’яднанне беларусаў «Белая Русь» (Ніжневартаўск)
* Аб’яднанне беларусаў «Белая Русь» (Лангепас)
* Аб’яднанне беларусаў «Белыя Росы» (Томск)
* Культурная аўтаномія беларусаў Дзіўнагорска
* Культурная аўтаномія беларусаў Томску
* Аб’яднанне беларусаў «Спадчына»
* Культурная аўтаномія беларусаў Куйтунскага раёна
* Аб’яднанне беларусаў «Палессе»
* Аб’яднанне беларусаў «Буслы»
* Аб’яднанне беларусаў «Белы Бусел»
* Аб’яднанне «Беларуская Сібір»
* Іркуцкае таварыства беларускай культуры імя Яна Чэрскага
* Цэнтр беларускай культуры «Сябры»
* Аб’яднанне беларусаў «Сябры»
* Новасібірскі цэнтр беларускай культуры
* Аб’яднанне «Беларуская Аўтаномія»
* Культурная аўтаномія беларусаў Барнаўла
* Аб’яднанне «Беларусь»
* Культурная аўтаномія беларусаў Краснаярска
* Культурная аўтаномія беларусаў Чэлябінска
* Культурная аўтаномія беларусаў Калачынскага раёна

## Вядомыя беларусы 
* Ян Чэрскі (, в. Свольна — ) — склаў першую геалагічную карту ўзбярэжжа Байкала і прапанаваў адну з першых тэктоніка-палеаграфічных схем унутраных раёнаў Сібіры.
* Бенедыкт Дыбоўскі (, ф. Адамарын — ) — унёс прыкметны ўклад у вывучэнне прыродных умоў Прыбайкалля
* Андрэй Вількіцкі (, Барысаўскі павет — ) — даследчык мораў Паўночнага лядавітага акіяна, зрабіў спробу ажыццяўлення скразнога плавання па паўночным марскім шляху і яго выкарыстанні ў гаспадарчых мэтах.
* Барыс Вількіцкі (, г. Пулкава — ) — кіраваў гідраграфічнай экспедыцыяй, якая даследавала ўзбярэжжа Паўночнага лядавітага акіяна, падчас якой было ажыццёўлена плаванне па Паўночным марскім шляху з Уладзівастока ў Архангельск.
* Ота Шміт (, г. Магілёў — ) — унёс каласальны ўклад у развіццё арктычных даследаванняў і асваенне Крайняй Поўначы Сібіры. Упершыню ў свеце прайшоў за адну навігацыю Паўночным марскім шляхам.
* Эдвард Пякарскі (, в. Пятровічы — ) — аўтар першага слоўніка якуцкай мовы.
* Паўлік Марозаў (, в. Герасімаўка — ) — хлопчык, які ў савецкай прапагандзе сімвалізаваў сумленнасць і прынцыповасць маладога змагара з «кулаками». Паходзіць з беларускай сям’і.
* Андрэй Трафімук (, в. Федзькавічы — ) — вучоны ў галіне геалогіі і разведкі нафтавых і газавых радовішчаў.
* Іван Салярцінскі (, г. Віцебск — ) — музыказнаўца, тэатральны і музычны крытык.
* Ізраіль Бескін (, г. Віцебск — ) — камандуючы артылерыяй 70-й арміі 2-га Беларускага фронту падчас Другой сусветнай вайны.
* Валянцін Капцюг (, г. Юхнаў — ) — узначальваў Сібірскае аддзяленне РАН, нарадзіўся ў беларускай сям’і і ўсведамляў сябе беларусам.

## Гл. таксама 
* Таборынскі нацыянальны беларускі раён

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Сібір
Катэгорыя:Народы Сібіры