open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аднакарыстальніцкая гульня

**Аднакарыстальніцкая гульня**, **адзіночная гульня** ці **сінглплэер** ад  — у камп’ютарных гульнях від гульні, у якой бярэ ўдзел адзін чалавек.

Звычайна мэты адзіночнай гульні наступныя:
* проціборства з гульнявым штучным інтэлектам;
* рух да канчатковай мэты гульні (праходжанне);
* назапашванне ачкоў ці паляпшэнне навыкаў (прапампоўка).
Часта гэтыя мэты камбінуюцца.

Супрацьлегласцю аднакарыстальніцкай з’яўляецца шматкарыстальніцкая гульня (*мультыплэер* ад ).

У шматлікіх гульнях ёсць выбар паміж аднакарыстальніцкім і шматкарыстальніцкім рэжымамі, у іншых гульнях яны даступныя разам.

Часцей за ўсё аднакарыстальніцкімі гульнямі з’яўляюцца квэсты, японскія ролевыя гульні і эканамічныя стратэгіі, некаторыя сімулятары або гульні з максімальна ўзмоцненым сюжэтным складнікам, дзе прысутнасць другога гульца прыводзіць да абсурднасці (напрыклад, прывядзе да дубліравання адзінага персанажа, даступнага да выкарыстання гульцом, з паралельным зацвярджэннем яго ўнікальнасці і да т. п.).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Механізмы камп’ютарных гульняў
Ота Гельстэд

**Ота Гельстэд** (; сапр.: Эйнар Епесен, Jeppesen, ,  — , ) — дацкі паэт. Член Камуністычнай партыі Даніі (з 1929).

У юнацтве захапляўся філасофіяй і эстэтыкай левага экспрэсіянізму (трактат «Экспрэсіянізм», 1919). У 1920 выйшаў зборнік вершаў «Вечныя рэчы». У 1931 апублікаваў цыкл антынацысцкіх вершаў «Да святла». «Эмігранцкія вершы» (1945), напісаныя ў Швецыі падчас эміграцыі, поўныя нянавісці да гітлераўскіх акупантаў і захаплення барацьбітамі Супраціву. У зборніках «Гады свабоды» (1947), «Устань і запалі святло» (1948), «Песні дзён халоднай вайны» (1952), «Смерць у ваннай» (1955) і іншых Гельстэд перасцерагае супраць адраджэння нацызму. Аўтар зборніка артыкулаў «Добры дзень, жыццё» (1958), зборніка вершаў «Ніколі яшчэ дзень не быў так светлы» (1959). Зборнік «Вершы сонечнага берага» (1961) прысвечаны Грэцыі. Пераклаў на дацкую мову «Іліяду» і «Адысею».

## Літаратура 
* Lene Nordin, Otto Gelsteds standpunkt : sammenhængen mellem filosofi og digtning i Otto Gelsteds forfatterskab indtil 1940, Museum Tusculanum, 1983. (Studier fra sprog- og oldtidsforskning / udgivet af Det Filologisk-Historiske Samfund, nr. 303). ISBN 87-88073-35-1.

Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Даніі
Катэгорыя:Камуністы Даніі
Катэгорыя:Паэты Даніі
Катэгорыя:Дацкамоўныя паэты
Катэгорыя:Перакладчыкі на дацкую мову
Францішак Гельнер

**Францішак Гельнер** (; , Млада-Баляслаў — ) — чэшскі .

У Парыжы вывучаў жывапіс. Паэзія Гельнера (зборнік «Пасля нас хоць патоп», 1901, «Радасці жыцця», 1903) накіравана супраць крывадушнасці, прасякнута анархісцкім пафасам разбурэння, тугой па справядлівых чалавечых адносінах. У палітычнай сатыры выкрываў аўстра-венгерскую манархію, апартунізм сацыял-дэмакратыі, ілюстраваў свае вершы карыкатурамі. Загінуў у Галіцыі падчас Першай сусветнай вайны.

## Літаратура 
* FORST, Vladimír, a kol. Lexikon české literatury : osobnosti, díla, instituce. 1. A-G. Praha : Academia, 1985. 900 s. ISBN 80-200-0797-0.
* Josef Fryš: Dvanáct osudů dvou staletí, vlastním nákladem, Příbram, 2006 — jednou z dvanácti osobností je František Gellner
* ŠTECH, V. V. V zamlženém zrcadle. Praha : Československý spisovatel, 1969, str. 115, 117

Катэгорыя:Чэшскамоўныя паэты
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)
San Diego Comic-Con International

**San Diego Comic-Con International**, таксама вядомы як **Comic-Con**  — міжнародны штогадовы фестываль, які праходзіць у горадзе Сан-Дыега з 1970 года. Фестываль быў заснаваны Шэлам Дорфам, Рычардам Альфам, Кенам Кругерам і Майкам Тоўры. Фестываль праходзіць летам на працягу чатырох дзён з чацвярга па нядзелю. У сераду ўвечар адбываецца папярэдні паказ для спецыялістаў, удзельнікаў выстаўкі і некаторых наведвальнікаў, якія заплацілі за ўсе чатыры дні.

Comic-Con International — гэта таксама назва арганізацыі, якая займаецца, акрамя таго, выстаўкай коміксаў, навуковай фантастыкі і фільмаў WonderCon і выстаўкай Alternative Press Expo, на якой дэманструюцца коміксы, выдадзеныя маленькімі выдавецтвамі ці самвыдам. Абедзве выстаўкі праходзяць у Сан-Францыска і Бостане. З 1974 года Comic-Con International уручае прэмію Inkpot Award прафесіяналам у вобласці коміксаў, навуковай-фантастыкі, анімацыі і звязаных абласцей, якія ўдзельнічаюць у якасці гасцей фестывалю Comic-Con. Там жа ўручаецца прэмія за дасягненні ў амерыканскіх коміксах Will Eisner Awards.

Першапачаткова задумваўся як выстаўка коміксаў, навуковай фантастыкі / фэнтэзі і кіно / тэлебачанне, і звязанага з імі папулярнага мастацтва. Цяпер складаецца з і іншых элементаў поп-культуры, такія як літаратура жахаў, мультыплікацыя, анімэ, манга, цацкі, калекцыйныя картачныя гульні, відэагульні, фэнтэзі і вэб-комікс. З'яўляецца найбуйнейшым фестывалем падобнага роду з тых, што праходзяць у ЗША, і трэцім у свеце пасля Камікета ў Японіі і Міжнароднага фестывалю коміксаў у Ангулеме ў Францыі. У 2010 годзе фестываль наведала больш 130 000 чалавек.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фестывалі ЗША
Катэгорыя:Фестывалі коміксаў
Катэгорыя:З’явіліся ў 1970 годзе
Катэгорыя:Сан-Дыега
Рэйхсміністр

**Рэйхсміністр** ( — імперскі міністр) — назва членаў *Часовай цэнтральнай улады* () у Германскім саюзе ў 1849 годзе, а таксама членаў урада Германскай імперыі з 1919 па 1945 гады.

У кайзераўскай Германіі з 1871 па 1918 год адсутнічаў калегіяльны выканаўчы орган, які складаўся б з міністраў. Выканаўчую ўладу ажыццяўляў рэйхсканцлер з некалькімі дзяржаўнымі сакратарамі.

У Веймарскай рэспубліцы ў 1919—1933 гады рэйхсміністры разам з рэйхсканцлерам уваходзілі ў склад калегіяльнага ўрада, прызначанага рэйхспрэзідэнтам па прапанове рэйхсканцлера пры наяўнасці даверу з боку рэйхстага.

У нацысцкай Германіі ў 1933—1945 гадах рэйхсміністры з 1934 гады прызначаліся аднаасобна фюрарам і рэйхсканцлерам Адольфам Гітлерам і падпарадкоўваліся толькі яму (прынцып фюрара).

Катэгорыя:Пасады Трэцяга рэйха
Катэгорыя:Веймарская рэспубліка
Катэгорыя:Урад Германіі
*
Гемангіёма

**Гемангіёма** — дабраякасная пухліна, якая складаецца з самастойна інвалюцыяніруючых эндатэліяльных клетак. У большасці выпадкаў яна з’яўляецца падчас першых дзён ці тыдняў жыцця. У маленстве гэта найбольш распаўсюджаная пухліна.

Прыроджаныя гемангіёмы могуць дасягаць значных памераў. У буйных гемангіёмах можа ісці тромбаўтварэнне, якое змяншае запасы трамбацытаў і зніжае тым самым згусанне крыві. Кавернозныя гемангіёмы (напрыклад, печані) пры пашкоджанні даюць крывацёкі, якія цяжка спыніць, гэта можа зрабіцца чыннікам смерці хворага. Смяротнасць пасля разрыву гемангіёмы печані складае 60-80 %. Кавернозныя гемангіёмы ў касцях могуць быць сімптомам хваробы Горхема.

У пераважнай большасці геманіёма з’яўляецца ў 2-12 % нованароджаных дзяцей і заўважная адразу пасля нараджэння, часцей сустракаецца ў дзяўчынак у суадносінах 7: 1. У 80 працэнтах гемангіёма з’яўляецца ў якасці аднаго пашкоджання на целе. І толькі 20 % могуць з’яўляцца ў некалькіх месцах. Знешні выгляд у іх таксама можа вагацца ў залежнасці ад ўзроўню ўключэння дэрмы, глыбіні пашкоджання, лакалізацыі, стадыі эвалюцыі.

Вылучаюць 3 стадыі цячэння захворвання: актыўнага росту (з 1-3 да 6-8 месяцаў), спынення росту (з 6-8 да 12-18 месяцаў), інвалюцыі (да 5-7 гадоў). Інвалюцыя — гэта адваротнае развіццё. Такім чынам, сасудзістыя гіперплазіі могуць не патрабаваць спецыяльнага лячэння.

Катэгорыя:Захворванні печані
Катэгорыя:Дабраякасныя новаўтварэнні
Энергетычная свяцільнасць

**Энергетычная свяцільнасць** ~M_e - фізічная велічыня, адна з энергетычных фотаметрычных велічынь . Характарызуе магутнасць аптычнага выпраменьвання, якое выпраменьваецца малым участкам паверхні адзінкавай плошчы. Роўная адносінам патоку выпраменьвання ~d\Phi_e, выпусканага малым участкам паверхні крыніцы выпраменьвання, да яго плошчы ~dS:
:: M_v=K_m \cdot \int\limits_{380~nm}^{780~nm}M_{e,\lambda}(\lambda)V(\lambda) d\lambda,
дзе K_m — максімальная светлавая эфектыўнасць выпраменьвання , роўная у СІ 683 люмен/Вт.
Яе лікавае значэнне атрыманае непасрэдна з азначэння кандэлы.

## Энергетычныя фотаметрычныя велічыні СІ 
Звесткі пра іншых асноўных энергетычных фотаметрычных велічынях і іх светлавых аналагах прыведзены ў табліцы.

**Энергетычныя фотаметрычныя велічыні СІ**

Тут dS_1 — плошча элемента паверхні крыніцы,
dS_2 — плошча элемента паверхні прыёмніка,
\varepsilon — вугал паміж нармаллю да элемента паверхні крыніцы і кірункам назірання.

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Фотаметрыя
Катэгорыя:Святлатэхніка
Хет-трык

**Хет-трык** (ад ) — дасягненне трох выніковых дзеянняў у спартыўных гульнях. Тэрмін **хет-трык** быў упершыню выкарыстаны ў 1858 годзе на гульні ў крыкет адносна , які ўзяў браму трыма мячамі. У яго гонар, паводле тагачаснай традыцыі, быў аб'яўлены збор сродкаў, і на атрыманыя грошы Стэфенсану быў падараваны капялюш. У друку слова ўпершыню з'явілася ў 1878 годзе.

Хутка тэрмін быў пазычаны і ў іншыя віды спорту, як футбол, воднае пола і гандбол. У Паўночнай Амерыцы слова набыло папулярнасць толькі ў сярэдзіне 1940-х, дзякуючы НХЛ: паводле традыцыі, пасля выканання хет-трыку гульцом заўзятары кідаюць свае шапкі на лёд.

## Футбол 
Хет-трыкам у футболе лічацца 3 і болей галоў ад аднаго гульца за адзін матч. Паводле правілаў уліку вынікаў, трапланні з пенальці не ідуць у лік, таму і ў выпадку з хет-трыкам 11-метровыя галы не залічваюцца. Хет-трык хутчэй за ўсіх аформіў Томі Рос, які гуляў за Рос Каўнці супраць Нерн Каўнці, на матчы 28 лістапада 1964 года. У фінальным матчы Кубка свету ФІФА хет-трык быў аформлены толькі аднойчы: Джэфры Херстам у дадатковы час у фінальным матчы ЧС-1966.

Катэгорыя:Футбольная тэрміналогія
Катэгорыя:Хакейная тэрміналогія
Катэгорыя:Спартыўная тэрміналогія
Катэгорыя:Тэрміналогія крыкета
Гемантус

**Гемантус** (*Haemanthus*) — род шматгадовых цыбулічных раслін сямейства амарылісавыя. Лісце шырокае даўгаватае, кветкі звычайна яркія, у парасонападобных суквеццях. Больш за 50 відаў у трапічнай і Паўднёвай Афрыцы. Некаторыя віды вырошчваюць у аранжарэях і пакоях. Найбольш папулярныя  з чырвонымі і  з ярка-аранжавымі кветкамі, а таксама .

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Амарылісавыя
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Афрыкі
Грэка-рымская барацьба

**Грэка-ры́мская барацьба́** — (класічная барацьба, французская барацьба, спартыўная барацьба грэка-рымскага стылю) — еўрапейскі від адзінаборства, у якім спартсмен павінен, з дапамогай вызначанага арсеналу тэхнічных дзеянняў (прыёмаў), вывесці суперніка з раўнавагі і прыціснуць лапаткамі да дывана. У грэка-рымскай барацьбе, у адрозненне ад вольнай, забароненыя тэхнічныя дзеянні нагамі (зачэпы, падножкі, падсечкі) і захопы ног рукамі. Класічная барацьба нарадзілася ў Старажытнай Грэцыі і атрымала развіццё ў Рымскай імперыі, а сучасны від грэка-рымскай барацьбы сфарміраваўся ва Францыі ў першай палове XIX стагоддзя.

З 1896 года грэка-рымская барацьба ўваходзіць у праграму Алімпійскіх гульняў, з 1898 праводзяцца чэмпіянаты Еўропы, з 1904 — чэмпіянаты свету. У Міжнароднай федэрацыі барацьбы — ФІЛА (FILA; заснаваная ў 1912 годзе) знаходзіцца звыш 120 краін (1997).

## Спасылкі 

Катэгорыя:Віды спорту
Кубак Амерыкі

**Кубкам Амерыкі** завуць наступныя спаборніцтвы:
* Кубак Амерыкі () — знакамітая рэгата, якая праводзіцца з 1851 года, найстарэйшае ў свеце міжнароднае спаборніцтва ва ўсіх відах спорту.
* Кубак Амерыкі () — найстарэйшы кантынентальны турнір па футболу паміж нацыянальнымі зборнымі, заснаваны КАНМЕБОЛ. Да 1967 года зваўся «Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі» па футболу. Разыгрываецца з 1916 года.
* Кубак Амерыкі () — турнір па футболу ў зале (версіі футзалы), праводжаны ў Паўночнай Амерыцы
Правілы Кірхгофа

**Правілы Кірхгофа** (часта, у літаратуры, называюцца не зусім карэктна *Законы Кірхгофа*) — суадносіны паміж токамі і напружаннямі ў разгалінаваных электрычных ланцугах пастаяннага ці квазістацыянарнага току. Вынікаюць з зараду захавання закону і энергіі заахавання закону для электрычных ланцугоў. Дазваляюць разлічваць складаныя электрычныя ланцугі, напрыклад, вызначыць сілу току і напружанне на любым участку ланцуга па зададзеных супраціўленнях участкаў і ўключаных у іх электрарухаючых сіл (ЭРС).

Устаноўлены Г. Р. Кірхгофам у 1847 годзе.

## Першае правіла 
Алгебраічная сума токаў, якія збягаюцца ў пункце разгалінавання праваднікоў (вузле), роўная нулю. Токі, якія ўваходзяць у вузел, лічацца дадатнымі, якія выходзяць — адмоўнымі:

: \sum\limits^n_{j=1}I_j=0.

## Другое правіла 
У любым замкнутым контуры, вылучаным у складаным электрычным ланцугу, алгебраічная сума падзенняў напружанняў на асобных участках контура роўная алгебраічнай суме ЭРС, уключаных у контур.

: для пастаянных напружанняў \sum^n_{k=1} E_k= \sum^m_{k=1}U_k=\sum^m_{k=1}R_kI_k;
: для пераменых напружанняў \sum^n_{k=1} e_k= \sum^m_{k=1}u_k=\sum^m_{k=1}R_ki_k+\sum^m_{k=1}u_{L\,k}+\sum^m_{k=1}u_{C\,k}.

## Асаблівасці складання ўраўненняў для разліку токаў і напружанняў 
Пры разліках напрамкі току і ЭРС лічацца дадатнымі, калі напрамак току супадае з напрамкам абходу контура, а ЭРС павялічвае патэнцыял у напрамку абходу.

Пры складанні ўраўненняў напрамкі току можна задаваць адвольна і, калі пры іх рашэнні для якога-небудзь току атрымана адмоўнае значэнне, гэта азначае, што яго напрамак процілеглы выбранаму.

## Літаратура 
* 
* *Кошкин Н. И., Ширкевич М. Г.* Справочник по элементарной физике. — М.: Издательство «Наука», 1972. — 256 стр. с ил.

Катэгорыя:Электрычнасць
Катэгорыя:Электрычны ток
Гемартроз

**Гемартроз** — крывацёк ў поласць сустава.

Пераважнай прычынай гемартрозу з’яўляецца траўма. Найбольш выразна гемартроз праяўляецца ў галёнастопным, локцевым, запясцевым і асабліва каленным суставах. Пры гемартрозе сустаў хутка (за 1—2 гадзіны) павялічваецца ў аб’ёме, балючыя рухі ў ім рэзка абмежаваныя, пры пальпацыі адчуваецца флуктуацыя.

Лячэнне — спакой, адсмоктванне крыві з наступным накладаннем эластычнага бінта або гіпсавай лангеты.

Катэгорыя:Захворванні паводле алфавіта
Катэгорыя:Траўмы
Гематаген

**Гематаген** (, ад  «кроў» і  — «які нараджае») — лекавы прэпарат, які вырабляюць з дефібрынаванай крыві забойнай жывёлы з даданнем цукровага сіропу і этылавага спірту.

Ужываюць пры малакроўі, знясільванні, заняпадзе харчавання. Дзіцячы гематаген, які выпускаецца ў плітках, утрымлівае сухую кроў, аскарбінавую кіслату, цукар, патаку, мёд і згушчанае малако.

Катэгорыя:Стымулятары гемапаэзу
Катэгорыя:Іншыя метаболікі
Катэгорыя:Цукеркі
Эфект Эйнштэйна — дэ Хааза

**Эфект Эйнштэйна — дэ Хааза** (**эфект Эйнштэйна - дэ Гааза**, **эфект Эйнштэйна - дэ Хааза - Рычардсана**) - адзін з магнітамеханічных эфектаў, складаецца ў тым, што цела (ферамагнетык) пры намагнічванні ўздоўж некаторай восі набывае адносна яе круцільны імпульс, прапарцыйны набытай намагнічанасці. Гэтая з'ява было прадказана ў 1908 годзе О. Рычардсанам, адкрыта і тэарэтычна растлумачана ў 1915 Эйнштэйнам і нідэрландскім фізікам В. дэ Хаазам. Эфект зваротны эфекту Барнета. Як і эфект Барнета, ён дэманструе наяўнасць сувязі паміж уласным механічным і магнітным момантамі мікрачасціц (у прыватнасці, атамаў).

## Літаратура 
* *Вонсовский С. В.* Магнетызм. — М., 1971.

Катэгорыя:Магнетызм
Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Катэгорыя:Магнітамеханічныя эфекты
Эфект Барнета

**Эфект Барнета** — узмацненне намагнічанасці ферамагнетыка, які верціцца, ўздоўж восі яго кручэння. Адкрыты Сэмюэлем Барнетам у 1909 годзе. Эфект паказвае сувязь атамных магнітных момантаў з механічнымі момантамі. Эфект зваротны эфекту Эйнштэйна — дэ Хаазе.

## Літаратура 
* S. J. Barnett: Magnetization by Rotation. In: Phys. Rev. 6, 1915, 239—270.
* S. J. Barnett: Gyromagnetic and Electron-Inertia Effects. In Rev. Mod. Phys. 7. 1935, 129—166.

## Спасылкі 
* Кароткае апісанне эфекту Барнетакопія з вэб-архіва

Катэгорыя:Магнетызм
Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Катэгорыя:Магнітаэлектрычныя эфекты і з'явы
Прынцып касмічнай цэнзуры

**Прынцып касмічнай цэнзуры** быў сфармуляваны ў 1969 годзе Роджэрам Пенроўзам у наступнай вобразнай форме: «Прырода гідзіцца голай сінгулярнасці». Ён абвяшчае, што сінгулярнасці прасторы-часу з’яўляюцца ў такіх месцах, якія, падобна унутраным абласцях чорных дзірак, схаваныя ад назіральнікаў. Гэты прынцып да гэтага часу не даказаны, і ёсць падставы сумнявацца ў яго абсалютнай правільнасці (напрыклад, калапс пылавога воблака з вялікім вуглавым момантам прыводзіць да «голай сінгулярнасці», але невядома, ці стабільна гэта рашэнне ўраўненняў Эйнштэйна ).

Фармулёўка Пенроўза (моцная форма касмічнай цэнзуры) мяркуе, што прастора-час у цэлым з’яўляецца глабальна гіпербалічнай.

Пазней Стывен Хокінг прапанаваў іншую фармулёўку (слабую форму касмічнай цэнзуры), дзе мяркуецца толькі глабальная гіпербалічнасць «будучыні» кампанента прасторы-часу.

Катэгорыя:Чорныя дзіркі
Катэгорыя:Рэлятывісцкія і гравітацыйныя з’явы
Гематапарфірын

**Гематапарфірын** — пігмент пурпурнага колеру. 

Утвараецца пры дзеянні на гематын , гемін і гемаглабін моцных кіслот. У нязначных колькасцях сустракаецца ў мачы здаровага чалавека; у вялікіх колькасцях вылучаецца пры атручванні свінцом, аксідам цынку, анеміях і хваробах печані. Упершыню яго структуру расшыфравалі вучоныя М. В Ненцкі і І. А Залескі ў 1900 годзе. 

Гематапарфірын выкарыстоўваецца ў якасці антыдэпрэсанта і антыпсіхатычнага прэпарата пачынаючы 1920 года. 

Катэгорыя:Азоцістыя гетэрацыклы
Катэгорыя:Гематалогія
Катэгорыя:Пігменты
Катэгорыя:Антыдэпрэсанты
Закон выпрамянення Кірхгофа

**Закон выпрамяне́ння Кі́рхгофа** — адзін з асноўных законаў цеплавога выпрамянення, які ўстанаўлівае залежнасць паміж вылучэннем і паглынаннем электрамагнітнага выпрамянення целам пэўнай тэмпературы.

Устаноўлены Г. Р. Кірхгофам у 1859 годзе.

Паводле закона выпрамянення Кірхгофа адносіны выпрамяняльнай здольнасці ~r(\omega, T) цела да яго паглынальнай здольнасці ~a(\omega, T) не залежаць ад прыроды выпрамяняльнага цела і з'яўляюцца універсальнай функцыяй даўжыні хвалі (або частаты) і абсалютнай тэмпературы T:

: \frac{r(\omega, T)}{a(\omega, T)} = f(\omega, T)

Фунцыя f з'яўляецца выпрамяняльнай здольнасцю абсалютна чорнага цела, для якога ~a(\omega, T)=1 і ў яўным выглядзе вызначаецца законам выпрамянення Планка.

## Гл. таксама 
* Універсальныя суадносіны Сцяпанава

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Фізічныя законы
Тэарэма Гюйгенса-Штэйнера

thumb|right|250px|Ілюстрацыя тэарэмы для моманту плошчы.
**Тэарэма Гюйгенса — Штэйнера**, ці проста **тэарэма Штэйнера** (названа па імі швейцарскага матэматыка Якаба Штэйнера і галандскага матэматыка, фізіка і астранома Хрысціяна Гюйгенса): момант інерцыі J цела  адносна адвольнай восі роўны суме моманту інерцыі гэтага цела J_C адносна паралельнай ёй восі, якая праходзіць праз цэнтр мас цела, і здабытку масы цела m на квадрат адлегласці d паміж восямі:
: J=J_C+md^2\,\!
дзе
: J_C — вядомы момант інерцыі адносна восі, якая праходзіць праз цэнтр мас цела,
: J — шуканы момант інерцыі адносна паралельнай восі,
: m — маса цела,
: d — адлегласць паміж указанымі восямі.

## Выснова 
Момант інерцыі, паводле азначэння:
: J=\sum_{i=1}^n m_i (\vec{r'}_i)^2\,\!
Радыус-вектар \vec{r'}_i\,\! можна распісаць як суму двух вектараў:
: \vec{r'}_i=\vec{r}_i+\vec{d}\,\!,
дзе \vec{d} — радыус-вектар адлегласці паміж старой і новай воссю вярчэння.
Тады выраз для моманту інерцыі прыме від:
: J=\sum_{i=1}^n m_i (\vec{r}_i)^2 + 2 \sum_{i=1}^n m_i \vec{r}_i \vec{d} + \sum_{i=1}^n m_i (\vec{d})^2\,\!
Выносячы за суму \vec{d}, атрымаем:
: J=\sum_{i=1}^n m_i (\vec{r}_i)^2 + 2 \vec{d} \sum_{i=1}^n m_i \vec{r}_i + d^2 \sum_{i=1}^n m_i \,\!
Паколькі старая вось праходзіць праз цэнтр мас, то сумарны імпульс цела будзе роўны нулю:
: \sum_{i=1}^n m_i \vec{r}_i=0\,\!
Тады:
: J=\sum_{i=1}^n m_i (\vec{r}_i)^2 + d^2 \sum_{i=1}^n m_i \,\!
Адкуль і вынікае шуканая формула:
: J=J_C + m d^2\,\!,
дзе J_C — вядомы момант інерцыі адносна восі, якая праходзіць праз цэнтр мас цела.

## Прыклад 
Момант інерцыі стрыжня адносна восі, якая праходзіць праз яго цэнтр і  перпендыкулярна стрыжню, (назавём яе воссю C) роўны
: J_C=\frac{mL^2}{12}.
Тады паводле тэарэмы Штэйнера яго момант адносна адвольнай паралельнай восі будзе роўны
: J=J_C+md^2\,\!
дзе d — адлегласць паміж шуканай воссю і воссю C. У прыватнасці, момант інерцыі стрыжня адносна восі, якая праходзіць праз яго канец і перпендыкулярна стрыжню, можна знайсці паклаўшы ў апошняй формуле d=L/2:
: J=J_C+m\left(\frac{L}{2}\right)^2=\frac{mL^2}{12}+\frac{mL^2}{4}=\frac{mL^2}{3}.

## Пералік тэнзара інерцыі 
Тэарэма Гюйнеса — Штэйнера дапушчае абагульненне на тэнзар моманту інерцыі, што дазваляе атрымліваць тэнзар \mathbf{J}_{ij} адносна адвольнага пункта з тэнзара \mathbf{I}_{ij} адносна цэнтра мас. Няхай \mathbf{a} — зрушэнне ад цэнтра мас, тады
: \mathbf{J}_{ij}=\mathbf{I}_{ij}+m(a^2\delta_{ij}-a_ia_j),
дзе
: \mathbf{a}=a_1\mathbf{\hat{x}}+a_2\mathbf{\hat{y}}+a_3\mathbf{\hat{z}} — вектар зрушэння ад цэнтра мас, а \delta_{ij} — сімвал Кронекера.
Як бачна, для дыяганальных элементаў тэнзара (пры i=j) формула мае від тэарэмы Гюйгенса — Штэйнера для моманту адносна новай восі.

## Гл. таксама 
* Момант інерцыі
* Спіс момантаў інерцыі

Катэгорыя:Фізічныя тэарэмы
Катэгорыя:Тэарэтычная механіка
Катэгорыя:Законы класічнай механікі
Закон Дзюлонга — Пці

**Закон Дзюлонга — Пці** (*Закон пастаянства цеплаёмістасці*) — эмпірычны закон, паводле якога малярная цеплаёмістасць цвёрдых целаў пры пакаёвай тэмпературы блізкая да 3R:

: ~ C_v = 3R,

дзе *R* — універсальная газавая пастаянная.

Закон выводзіцца ў здагадцы, што крышталічная рашотка цела складаецца з атамаў, кожны з якіх здзяйсняе гарманічныя ваганні ў трох кірунках, вызначаныя структурай рашоткі, прычым ваганні па розных кірунках абсалютна незалежныя адно ад аднаго. Пры гэтым атрымліваецца, што кожны атам уяўляе **тры** асцылятара з энергіяй *E*, вызначанай наступнай формулай:

~ E = kT.

Формула вынікае з тэарэмы аб роўнаразмеркаванні энергіі па ступенях свабоды. З прычыны таго, што кожны асцылятар мае адну ступень свабоды, яго сярэдняя кінетычная энергія роўная ~ K = { kT \over 2 }, а з прычыны таго, што ваганні адбываюцца гарманічна - сярэдняя патэнцыйная энергія роўная сярэдняй кінетычнай, а поўная энергія — адпаведна іх суме. Колькасць асцылятараў у адным молі рэчыва складае ~ 3 N_a, іх сумарная энергія колькасна роўная цеплаёмістасці цела — адсюль і вынікае закон Дзюлонга-Пці.

Прывядзём табліцу эксперыментальных значэнняў цеплаёмістасці шэрагу хімічных элементаў для звычайных тэмператур:

Залежнасць цеплаёмістасці ад тэмпературы пры нізкіх тэмпературах тлумачыцца ў мадэлях Эйнштэйна і Дэбая.

## Літаратура 
* *Савельев И. В.* Курс общей физики. Том 1.
* *Сивухин Д. В.* Общий курс физики. — Т. II. Термодинамика и молекулярная физика.

Дзюлонга — Пці
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Адзіная тэорыя поля

**Адзіныя тэорыі поля**, таксама званыя ў папулярнай і публіцыстычнай літаратуры скалькаваным з англійскага тэрмінам тэорыі ўсяго — фізічныя тэорыі, якія ставяць сваёй задачай адзінае апісанне ўсіх вядомых фізічных феноменаў на падставе адзінага першаснага поля. Гістарычна існавалі як класічныя падобныя тэорыі (мноства іх было распрацавана Эйнштэйнам), так і квантавыя, адным з сучасных прыкладаў апошніх з'яўляецца тэорыя струн.

## Гл. таксама 
* Тэорыя ўсяго
* Выключна простая тэорыя ўсяго
* Квантавая тэорыя поля
* М-тэорыя
* Стандартная мадэль
* Суперсіметрыя
* Тэорыі Вялікага аб’яднання
* Тэорыя струн
* Нявырашаныя праблемы сучаснай фізікі

## Літаратура 
* Нелинейная квантовая теория поля. Сб. статей. — М., 1959 (Проблемы физики);
* *Гейзенберг В.* Введение в единую полевую теорию элементарных частиц, перевод с английского. — М., 1968. — ISBN 978-5-458-37231-2
* *Эйнштейн А.* Собрник научных трудов, т. 1—2. —М., 1965—66.

Катэгорыя:Фізіка за межамі Стандартнай мадэлі
Катэгорыя:Фізічныя тэорыі
Гемімерыды

**Гемімерыды** (*Hemimeridae*) — сямейства насякомых з няпоўным ператварэннем (геміметабалія).

Блізкія да скурыстакрылых і разглядаюцца часам як іх падатрад. Цела крыху сплошчанае; даўжыня 8-14 мм; крылы адсутнічаюць, вусікі і ногі кароткія, вачэй няма; ротавыя органы грызучыя. Два роды. Гемімерыды распаўсюджаныя ў Экватарыяльнай Афрыцы. Вонкавыя паразіты грызуноў з роду , жывуць у валасяным покрыве; сілкуюцца, верагодна, вытворнымі скурнага эпідэрмісу жывёлы-гаспадара.

## Літаратура 
* *Nakata, S.; Maa, T.C.* 1974: A review of the parasitic earwigs (Dermaptera: Arixeniina; Hemimerina). Pacific insects, 16: 307—374http://hbs.bishopmuseum.org/pi/pdf/16(2)-307.pdf

Катэгорыя:Скурыстакрылыя
Геміянапсія

200px|thumb|Праводзячыя шляхі глядзельнага аналізатара.
**Геміянапсія** — выпадзенне паловы поля зроку, палавінная слепата. Адрозніваюць геміянапсію рознабаковую, якая характарызуецца выпадзеннем альбо вонкавых, альбо ўнутраных палоў поля зроку, і аднабаковую (аднайменную), пры якой выпадаюць аднолькавыя паловы поля зроку (правыя ці левыя). Геміянапсія ўзнікае пры кровазліццях ў мозг, чэрапна-мазгавых траўмах, пухлінах мозгу і інш. Калі мазгавая тканка цалкам не разбурана, геміянапсія зварачальная. 

Лячэнне  — ліквідацыя асноўнай прычыны, якая выклікала геміянапсію.

## Гл. таксама 
* Бітэмпаральная геміянапсія
* Біназальная геміянапсія
* Глядзельная сістэма
* Глядзельны нерв
* Скатома

Катэгорыя:Зрок
Катэгорыя:Сімптомы захворванняў нервовай сістэмы
Гематурыя

**Гематурыя** ( ад  — «кроў» і  — «мача»)  — медыцынскі тэрмін, які абазначае наяўнасць крыві ў мачы звыш велічынь, якія складаюць фізіялагічную норму. Адзін з найбольш тыповых сімптомаў пашкоджання нырак і мачавыводных шляхоў, які сустракаецца пры шырокім разнастайнасці захворванняў.

У асадку нармальнай мачы эрытрацыты адсутнічаюць або выяўляюцца ў колькасці не больш 1-2 клетак ва ўсіх палях гледжання пры мікраскапічным даследаванні.

Наяўнасць крыві ў мачы, якая суправаджаецца прыкметным на вока яе пачырваненнем, пазначаецца тэрмінам *макрагематурыя*, у адрозненне ад *мікрагематурыі*, якая можа быць выяўленая толькі пры мікраскапічным даследаванні мачы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сімптомы захворванняў чалавека
Катэгорыя:Уралогія
Збунін

**Збу́нін** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Знаменскага сельсавета. Размешчаны за 36 км на поўдзень ад Брэста, побач р. Серадовая рэчка (прыток р. Заходні Буг) і аўтадарога Брэст—Тамашоўка.

У складзе адкрытага акцыянернага таварыства «Птушкафабрыка Медна» (цэнтр — в. Медна); сельская бібліятэка.

## Гісторыя 
Выяўленая археолагамі стаянка (за 2 км на поўнач ад вёскі, на пясчаным узгорку, каля р. Заходні Буг) эпохі позняга неаліту і бронзавага веку (3—2-е тыс. да н.э.) сведчыць пра дзейнасць чалавека ў гэтых мясцінах з глыбокай старажытнасці.

У 16 ст. вядомы як маёнтак — шляхецкая ўласнасць пры р. Буг у Берасцейскім павеце Троцкага ваяводства ВКЛ. Знаходзілася каля дарогі Камароўка—Бярэсце. У 1628 годзе князь Мікалай Сапега пабудаваў тут праваслаўную драўляную царкву.

Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, у Слонімскай, з 1797 года — у Літоўскай, з 1801 года — у Гродзенскай губернях.

У 19 стагоддзі фальварак і вёска ў складзе маёнтка Медна (Мяднянскага ключа). Паводле інвентару 1846 года вёска — уладанне граафіні Е. Красінскай. У 1870 годзе працавала народнае вучылішча. У 1886 годзе дзейнічалі карчма, царкоўна-прыходская школа. У 1890 годзе цэнтр Збунінскага сельскагаспадарчага таварыства, якому належала 677 дзес. зямлі, царкве — 104 дзес. У народным вучылішчы навучаліся 25 хлопчыкаў.

У 1905 годзе сяло і фальварак у Мяднянскай воласці Брэсцкага павета. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Мяднянскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну гітлераўскія акупанты спалілі 20 двароў, загубілі 15 жыхароў.

16 ліпеня 1954 года перададзена з Ляплёўскага сельсавета ў склад Страдзецкага сельсавета .

## Насельніцтва 
* 49 двароў (1846)
* 122 двары, 678 жыхароў (1878)
* 33 двары, 238 жыхароў (1886)
* 363 жыхары (1897)
* 649 жыхароў (сяло), 6 жыхароў (фальварак)(1905)
* 105 двароў (30.9.1921)
* 120 двароў, 480 жыхароў (1940)
* 382 жыхара (1959)
* 475 жыхароў (1970)
* 262 гаспадаркі, 676 жыхароў (1997)
* 104 гаспадаркі, 201 жыхар (2005)

## Славутасці 
* Стаянка перыяду неаліту, бронзавага веку (3-2-е тысячагоддзi да н.э.), за 2 км на поўнач, на правым беразе р. Заходні Буг — 
* Брацкая магіла (1941—1944) — 

### Страчаная спадчына 
* Драўляная Мікалаеўская царква

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Знаменскі сельсавет (Брэсцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Якаб Штэйнер

**Якаб Штэйнер** (; , Уцэнсторф паблізу Залатурна, Швейцарыя — , ) — швейцарскі матэматык, заснавальнік сінтэтычнай геаметрыі крывых ліній і паверхняў 2-га і вышэйшых парадкаў.

## Біяграфія 
Атрымаў адукацыю ў Іфертэне ў І. Песталоці, у 1818 годзе паступіў у Гайдэльбергскі ўніверсітэт.

Скончыўшы там адукацыю, у 1821 годзе, паступіў у Берліне настаўнікам у прыватны інстытут Пламана.

З 1825 па 1835-ы гады быў настаўнікам матэматыкі ў Берлінскім гарадскім прамысловым вучылішчы.

З 1835 годзе пачаў выкладанне ў Берлінскім універсітэце ў якасці экстраардынарнага прафесара матэматыкі.

У 1834 г. быў абраны членам Берлінскай акадэміі навук.

Паміраючы ў 1863 годзе ў Берне, ён завяшчаў 8000 талераў Берлінскай акадэміі навук для прэміі за сачыненні па сінтэтычнай геаметрыі.

Яго ўласныя работы па геаметрыі (часткай змешчаныя ў розных навуковых часопісах, часткай тыя, што засталіся ў рукапісах), а таксама яго лекцыі ў Берлінскім універсітэце паслужылі падставай для выдання ў 1867 г. кнігі пад загалоўкам: «Jacob Steiner’s Vorlesungen über Syntetische Geometrie, bearbeitet von Geiser und Schröter».

Усе яго творы («Gesammelte Werke von Jacob Steiner») выдадзены К. Веерштрасам у Берліне ў 1881—1882 гг.

## Гл. таксама 
* Парызм Штэйнера
* Тэарэма Штэйнера
* Эліпс Штэйнера
* Крывая Штэйнера
* Тэарэма Штэйнера, планіметрыя
* Праблема (задача) Штэйнера
* Сістэма Штэйнера

Катэгорыя:Матэматыкі Германіі
Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Геометры
Катэгорыя:Выпускнікі Гайдэльбергскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Берлінскага ўніверсітэта
Вольтаў слуп

thumb|Вольтаў слуп
**Вольтаў слуп** — прылада для атрымання электрычнасці, якая выкарыстоўвалася на заранку электратэхнікі.

У 1800 годзе італьянскі вучоны Алесандра Вольта апусціў у слоік з кіслатой дзве пласцінкі — цынкавую і медную — і злучыў іх дротам. Пасля гэтага цынкавая пласціна пачала растварацца, а на меднай сталі вылучацца бурбалкі газу. Вольта выказаў здагадку і паказаў, што па дроце працякае электрычны ток.

Так быў вынайдзены **«элемент Вольта»** — першы гальванічны элемент. Для зручнасці Вольта надаў яму форму вертыкальнага цыліндру (слупа), які складаўся са злучаных паміж сабой кольцаў цынку, медзі і сукна, прамочаных кіслатой. Вольтаў слуп вышынёю ў паўметра развіваў напружанне, адчувальнае для чалавека.

Паведамленне аб адкрыцці было апублікавана ў лісце Вольта прэзідэнту Лонданскага Каралеўскага таварыства Бэнксу і зрабіла сенсацыю не толькі ў навуковым свеце. Напалеон запрасіў Вольта ў Парыж, асабіста прысутнічаў на дэманстрацыі вопыту, абсыпаў узнагародамі і ўшанаваннямі.

Дзякуючы гэтым першым батарэям пастаяннага току былі неадкладна зроблены два значныя адкрыцці:
* Электроліз: у тым жа 1800 годзе Нікалсан і Карлайл расклалі ваду на вадарод і кісларод, а Дэві ў 1807 годзе адкрыў металічны калій.
* Электрычная дуга. У 1803 годзе рускі фізік Васіль Пятроў стварыў самы магутны ў свеце вольтаў слуп, складзены з 4 200 медных і цынкавых кругоў, які развіваў напружанне да 2 500 вольт. З дапамогай гэтага прыбора яму атрымалася адкрыць такую важную з'яву, як электрычная дуга, якая ўжываецца ў электразварцы; а ў Расійскай арміі стаў ужывацца электрычны запал пораха і выбухоўкі.

## Спасылкі 
* *Спасский Б. И.*. История физики. М., "Высшая школа", 1977.
:* Том 2, часть 1-я
:* Том 2, часть 2-я

Катэгорыя:Гісторыя фізікі
Катэгорыя:Гальванічныя элементы
Катэгорыя:1800 год у навуцы
Дыэлектрычная ўспрымальнасць

**Дыэлектрычная ўспрымальнасць** рэчывы - фізічная велічыня, мера здольнасці рэчывы палярызавацца пад дзеяннем электрычнага поля. Дыэлектрычная ўспрымальнасць \chi_e — каэфіцыент лінейнай сувязі паміж палярызацыяй дыэлектрыка P і вонкавым электрычным полем E ў досыць малых палях:
: {\mathbf P}=\chi_e{\mathbf E}.
У сістэме СІ:
: {\mathbf P}=\varepsilon_0\chi_e{\mathbf E},
дзе \varepsilon_0 — электрычная пастаянная; здабытак \varepsilon_0\chi_e называецца ў сістэме СІ *абсалютнай дыэлектрычнай успрымальнасцю*.

У выпадку вакуума
: \chi_e\ =  0.

У дыэлектрыкаў, як правіла, дыэлектрычная ўспрымальнасць дадатная. Дыэлектрычная ўспрымальнасць з'яўляецца беспамернай велічынёй.

Палярызаванасць звязаная з дыэлектрычнай пранікальнасцю ε суадносінамі:
: \varepsilon = 1 + 4\pi\chi  СГС
: \varepsilon = 1 + \chi      СІ

## Залежнасць ад часу 
У агульным выпадку, рэчыва не можа палярызаванцца імгненна ў адказ на прыкладзенае электрычнае поле, таму больш агульная формула змяшчае час:
: \mathbf{P}(t)=\varepsilon_0 \int_{-\infty}^t \chi_e(t-t') \mathbf{E}(t')\, dt'.

Гэта значыць, што палярызаванасць рэчывы з'яўляецца скруткам электрычнага поля ў мінулым і успрымальнасці, якая залежыць ад часу як \chi_e(\Delta t). Верхняя мяжа гэтага інтэграла можа быць пашыраная да бясконцасці, калі вызначыць \chi_e(\Delta t) = 0 для \Delta t  Імгненны адказ адпавядае дэльта-функцыі Дзірака \chi_e(\Delta t) = \chi_e \delta(\Delta t).

У лінейнай сістэме зручна выкарыстоўваць бесперапыннае пераўтварэнне Фур'е і пісаць гэтыя суадносіны як функцыю частаты. Дзякуючы тэарэме аб скрутку, гэты інтэграл ператвараецца ў звычайны здабытак:

: \mathbf{P}(\omega)=\varepsilon_0\chi_e(\omega) \mathbf{E}(\omega).

Гэтая залежнасць дыэлектрычнай ўспрымальнасці ад частаты прыводзіць да дысперсіі святла ў рэчыве.

Той факт, што палярызацыя з прычыны прынцыпу прычыннасці можа залежаць толькі ад электрычнага поля ў мінулым (гэта значыць \chi_e(\Delta t) = 0 для \Delta t ), накладае на ўспрымальнасць \chi_e(0) абмежаванні, якія называюцца суадносінамі Крамэрса-Кроніга.

## Тэнзар палярызуемасці 
У анізатропных крышталях ўспрымальнасць характарызуецца тэнзарам \chi_{ij}, так што сувязь паміж вектарам палярызацыі і вектарам напружанасці электрычнага поля выяўляецца як:
: P_i = \chi_{ij} E_j
дзе па паўтаральным індэксам маецца на ўвазе сумаванне.

З закона захавання энергіі можна вывесці, што тэнзар \chi_{ij} сіметрычны:
: \chi_{ij} = \chi_{ji}

У ізатропных крышталях недыяганальныя кампаненты тэнзара тоесна роўныя нулю, а ўсе дыяганальныя роўныя паміж сабой.

## Літаратура 
* * Сивухин Д. В.* Общий курс физики. — М.: Наука, 1977. — Т. III. Электричество. — С. 66—67. — 688 с.

## Гл. таксама 
* Дыэлектрычная пранікальнасць

Катэгорыя:Электрычнасць
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Тэорыя Калуцы — Клейна

**Тэорыя Калуцы — Клейна** — адна з тэорый гравітацыі, мадэль, якая дазваляе аб’яднаць два фундаментальных фізічных ўзаемадзеяння: гравітацыю і электрамагнетызм. Тэорыя была ўпершыню апублікаваная ў 1921 годзе матэматыкам Тэадорам Калуцай, які пашырыў прастору Мінкоўскага да 5-мернай прасторы і атрымаў з ўраўненняў агульнай тэорыі адноснасці класічныя ураўненні Максвела.

Абгрунтаванне неназіраемасці пятага вымярэння (яго кампактнасці) было прапанавана шведскім фізікам Оскарам Клейнам у 1926 г.

Гэтая тэорыя была адной з першых паспяховых тэорый, якія паклалі пачатак геаметрычнай інтэрпрэтацыі калібровачных палёў (а менавіта адзінага добра вядомага на момант яе стварэння, акрамя гравітацыі, электрамагнітнага поля). Таксама была, бадай, першай паспяховай тэорыяй аб’яднання, якая, хоць і не прывяла да эксперыментальна пацверджаным адкрыццяў, але была ўнутрана несупярэчлівай і ідэйна змястоўнай тэорыяй, якая не супярэчыць эксперыменту.

Ужыванне і пэўнае развіццё тэорыя Калуцы — Клейна атрымала пазней, у прыватнасці, у тэорыі струн.

## Гл. таксама 
* Тэорыя ўсяго
* Тэадор Калуца

Катэгорыя:Тэорыі гравітацыі
Катэгорыя:Фізіка за межамі Стандартнай мадэлі
Уладзімір Палуян

**Уладзімір Палуян**:
* Уладзімір Аляксандравіч Палуян — беларускі гісторык.
* Уладзімір Мікалаевіч Палуян (нар. 1961) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
Гемаглабінурыя

**Гемаглабінурыя** — з'яўленне гемаглабіну ў мачы. Звычайна ўзнікае з прычыны ўнутрасудзістага распаду эрытрацытаў пасля пералівання несумяшчальнай крыві, уздзеяння некаторых хімічных і біялагічных ядаў, лекавых рэчываў, пры непераноснасці іх, шэрагу узбуджальнікаў інфекцыі, пры шырокіх траўмах і інш.

Катэгорыя:Захворванні мочапалавой сістэмы
Катэгорыя:Захворванні крыві
Катэгорыя:Нефралогія
Абсалютна чорнае цела

**Абсалю́тна чо́рнае це́ла** — цела, якое пры кожнай тэмпературы паглынае ўвесь падаючы на яго паток электрамагнітнага выпраменьвання, незалежна ад спектральнага складу і тэмпературы.

У прыродзе абсалютна чорных целаў няма. Яны з’яўляюцца фізічнай ідэалізацыяй і граюць важную ролю ў тэорыі выпраменьвання. Каэфіцыент паглынання абасалютна чорнага цела роўны 1. Блізкі да 1 каэфіцыент паглынання мае сажа і плацінавая чэрнь.

Як і любое нагрэтае цела, абсалютна чорнае цела выпраменьвае энергію. Спектр выпраменьвання залежыць толькі ад тэмпературы і не залежыць ад уласцівасцей рэчыва. Яркасць абсалютна чорнага цела вельмі моцна залежыць ад тэмпературы і апісваецца законам Стэфана — Больцмана, законамі выпраменьвання Віна, законам Рэлея — Джынса і законам Планка.

Абсалютна чорнае цела выкарыстоўваюць як светлавы эталона.

Многія ўсім знаёмыя крыніцы святла, уключаючы Сонца і лямпы напальвання, можна апісаць праз мадэль абсалютна чорнага цела. Абсалютна чорнае цела паглынае ўсё выпраменьванне, якое падае на яго паверхню і выпускае пэўны спектр выпраменьвання ў залежнасці ад сваёй тэмпературы. Чорныя целы сталі называць чорнымі, таму што, калі яны не выпраменьваюць у бачным дыяпазоне, то здаюцца для вока абсалютна чорнымі, так як паглынаюць усё падальнае выпраменьванне. Для фотаэлектрычнасці цікавыя чорныя целы з максімумам спектральнай шчыльнасці свяцільнасці, якое прыходзіцца на бачны дыяпазон даўжынь хваль, як у Сонца. Спектральная шчыльнасць свяцільнасці чорнага цела апісваецца формулай Планка.

Поўную шчыльнасць патоку энергіі выпраменьвання чорнага цела можна знайсці інтэграваннем спектральнай шчыльнасці свяцільнасці па ўсіх даўжыням хваль.

Іншым важным параметрам чорнага цела з’яўляецца даўжыня хвалі, на якую прыходзіцца максімум спектральнай шчыльнасці свяцільнасці або, іншымі словамі, даўжыня хвалі, на якой выпраменьваецца вялікая частка энергіі. Гэтую даўжыню хвалі можна атрымаць дыферэнцыявання спектральнай шчыльнасці свяцільнасці і прыраўноўванне вытворнай да нуля. У выніку гэтых дзеянняў атрымліваецца вядомы закон Віна.

З павелічэннем тэмпературы чорнага цела змяняецца спектральнае размеркаванне шчыльнасці патоку выпусканага ім выпраменьвання. Напрыклад, пры пакаёвай тэмпературы чорнае цела (напрыклад, чалавек ці выключаныя лямпы напальвання) будуць выпускаць адносна няшмат энергіі пераважна ў дыяпазоне больш за 1 мкм, далёка па-за дыяпазонам, які ўспрымаецца чалавечым вокам. Калі чорнае цела нагрэць да 3000 Да, то ён стане чырвоным з-за таго, што спектр выпусканага выпраменьвання зрушыцца ў вобласць высокіх энергій і стане бачным для вачэй. Калі яшчэ больш павялічыць тэмпературу, да 6000 Да, як, напрыклад, у ніткі напальвання лямпачкі, чорнае цела будзе выпраменьваць ва ўсім бачным дыяпазоне, ад чырвонага да фіялетавага, і святло будзе здавацца белым.

## Літаратура 
* }
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Ідэалізацыі ў фізіцы
Механічнае напружанне

**Механічнае напружанне** — гэта мера ўнутраных сіл, якія ўзнікаюць у целе, якое дэфармуецца пад уплывам розных фактараў. Механічнае напружанне ў кропцы цела вызначаецца як адносіна ўнутранай сілы да адзінкі плошчы ў дадзенай кропцы разгляданага сячэння.

Напружання з’яўляюцца вынікам ўзаемадзеяння часціц цела пры яго нагружаная. Знешнія сілы імкнуцца змяніць ўзаемнае размяшчэнне часціц, а напружання, якія ўзнікаюць пры гэтым, перашкаджаюць зрушэнню часціц, абмяжоўваючы яго ў большасці выпадкаў некаторай малой велічынёй.
: Q = \frac F S
: *Q* — механічнае напружанне.
: *F* — сіла, якая ўзнікла у целе пры дэфармацыі.
: *S* — плошча.

Адрозніваюць дзве складнікі вектара механічнага напружання:

* Нармальнае механічнае напружанне — прыкладзена на адзінкавую пляцоўку сячэння, па нармалі да сячэння (пазначаецца \sigma).
* Кулявое механічнае напружанне — прыкладзена на адзінкавую пляцоўку сячэння, у плоскасці сячэння па датычнай (пазначаецца \tau).

Сукупнасць напружанняў, якія дзейнічаюць па розных пляцоўках, праведзеным праз дадзеную кропку, называецца напружаным станам у кропцы.

У сістэме СІ механічнае напружанне вымяраецца ў Паскалях.

## Тэнзар механічнага напружання 
Больш строга механічнае напружанне — тэнзарная велічыня. Кампаненты тэнзара напружанняў  \sigma_{ij} роўныя адносінах кампаненты сілы \Delta F_i, дзеючай на элементарную пляцоўку \Delta S да яе плошчы:
:  \sigma_{ij} = \frac{\Delta F_i}{\Delta S_{j}}
Тут пад \Delta S_{j} маюцца на ўвазе кампаненты вектара, утворанага з нармалі да элементарнай пляцоўцы  \vec{n} і яе плошчы  \Delta S:
:  \Delta \vec{S}=\vec{n}\Delta S
Такім чынам сіла, якая дзейнічае на нейкі аб’ём V, роўная інтэгралу тэнзара напружання на мяжы гэтага аб’ёму па паверхні гэтага аб’ёму, S, калі няма аб’ёмных сіл:
:  F_i = \oint_S\sigma_{ij}dS_j

## Гл. таксама 
* Тэнзар
* Закон Гука

Катэгорыя:Тэорыя пругкасці
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Магнітны момант

**Магнітны момант**, **магнітны дыпольны момант** — асноўная велічыня, якая характарызуе магнітныя ўласцівасці рэчыва. Крыніцай магнетызму, згодна з класічнай тэорыі электрамагнітных з’яў, з’яўляюцца электрычныя макра- і мікратокі. Элементарнай крыніцай магнетызму лічаць замкнёны ток. Магнітным момантам валодаюць элементарныя часціцы, атамныя ядры, электронныя абалонкі атамаў і малекул. Магнітны момант элементарных часціц (электронаў, пратонаў, нейтронаў і іншых), як паказала квантавая механіка, абумоўлены існаваннем у іх уласнага механічнага моманту — спіна.

Магнітны момант вымяраецца ў А⋅м² або Дж/Тл (СІ), альбо эрг/Гс (СГС), 1 эрг/Гс = 10−3 Дж/Тл. Спецыфічная адзінка элементарнага магнітнага моманту — магнетон Бора.

## Формулы для вылічэння магнітнага моманту 
У выпадку плоскага контуру з электрычным токам магнітны момант вылічаецца як
: \mathbf{m}=IS\mathbf{n},
дзе I — сіла току ў контуры, S — плошча контуру, \mathbf{n} — адзінкавы вектар нармалі да плоскасці контуру. Кірунак магнітнага моманту звычайна знаходзіцца па правілу свярдзёлка: калі круціць ручку свярдзёлка ў кірунку току, то кірунак магнітнага моманту будзе супадаць з кірункам паступальнага руху свярдзёлка.

Для адвольнага замкнёнага контуру магнітны момант знаходзіцца з:
: \mathbf{m} = {I \over 2}\oint[\mathbf{r}, d\mathbf{l}],
дзе \mathbf{r} — радыус-вектар, праведзены з пачатку каардынат да элемента даўжыні контуру d\mathbf{l}.

У агульным выпадку адвольнага размеркавання токаў у асяроддзі:
: \mathbf{m} = {1 \over 2}\int\limits_{V}[\mathbf{r}, \mathbf{j}]dV,
дзе \mathbf{j} — шчыльнасць току у элеменце аб’ёму dV.

## Гл. таксама 
* Электрамагнітнае ўзаемадзеянне
* Электрамагнітнае поле

## Літаратура 
* *Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М.* Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7

Катэгорыя:Магнетызм
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Каэфіцыент цеплавога расшырэння

{{Фізічная велічыня
| Назва    = Каэфіцыент цеплавога расшырэння
| Сімвал      = \beta = \frac{1}{V} \left( \frac{dV}{dT}\right)_p
| Размернасць = Θ−1
| СІ          = К−1
| СГС         = К−1
| Заўвагі  =
}}

**Каэфіцыент цеплавога расшырэння** - фізічная велічыня, якая характарызуе адноснае змяненне аб'ёму або лінейных памераў цела з павелічэннем тэмпературы на 1 К пры пастаянным ціску. Мае размернасць, зваротную тэмпературы. Адрозніваюць каэфіцыенты аб'ёмнага і лінейнага пашырэння.

## Каэфіцыент аб'ёмнага цеплавога расшырэння 
: \beta = \frac{1}{V} \left( \frac{\partial V}{\partial T}\right)_p, К −1 (°C−1) — адносная змена аб'ёму цела пры награванні яго на dT градусаў пры пастаянным ціску.

## Каэфіцыент лінейнага цеплавога расшырэння 
Каэфіцыент лінейнага цеплавога расшырэння паказвае адноснае змяненне даўжыні цела пры награванні на тэмпературу ΔT:
: \alpha_L = {\Delta L \over {L \Delta T}}

: \alpha_L = {L^{-1}} {dL \over {dT}} — адноснае змяненне лінейнага памеру цела пры награванні яго на *d*T градусаў пры пастаянным ціску.

У агульным выпадку, каэфіцыент лінейнага цеплавога пашырэння можа быць розны пры вымярэнні ўздоўж розных напрамкаў: αx, αy, αz. Для ізатропных цел  \alpha_x = \alpha_y = \alpha_z  и αV&nbsp;=&nbsp;3αL;.

Напрыклад, вада, у залежнасці ад тэмпературы, мае каэфіцыент аб'ёмнага расшырэння
: 0,53 К-1 (пры тэмпературы  5-10 °C);
: 1,50 К-1 (пры тэмпературы 10-20 °C);
: 3,02 К-1 (пры тэмпературы 20-40 °C);
: 4,58 К-1 (пры тэмпературы 40-60 °C);
: 5,87 К-1 (пры тэмпературы 60-80 °C).

Для жалеза каэфіцыент лінейнага расшырэння роўны 11,3×10−6 K−1.

## Для сталі 
Табліца каэфіцыента лінейнага пашырэння α,10−6/°C

## Вымярэння каэфіцыента цеплавога расшырэння 
Прыборы для вымярэння каэфіцыента цеплавога расшырэння вадкасцяў, газаў і цвёрдых цел называюць ділатометрамі.

## Гл. таксама 
* Аб'ёмны каэфіцыент нафты

## Спасылкі 
* Таблица-справочник для некоторых металлов (PDF)
* Коэффициент линейного расширения сталей по ПНАЭ Г-7-002-86

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Удзельная цеплаёмістасць

**Удзельная цеплаёмістасць** - цеплаёмістасць, аднесеная да адзінкавай масе рэчывы; фізічная велічыня, якая колькасна роўная колькасці цеплыні, якую неабходна перадаць адзінкавай масе дадзенага рэчывы для таго, каб яго тэмпература змянілася на адзінку. У сістэме СІ удзельная цеплаёмістасць вымяраецца ў джоўль на кілаграм на кэльвін, Дж/(кг·К) .. Часам выкарыстоўваюцца і пазасыстэмныя адзінкі: калорыя/(кг·К) і г.д.

Удзельная цеплаёмістасць звычайна пазначаецца літарамі  ці , часта з індэксамі.

На значэнне ўдзельнай цеплаёмістасці ўплывае тэмпература рэчывы і іншыя тэрмадынамічныя параметры. Да прыкладу, вымярэнне ўдзельнай цеплаёмістасці вады дасць розныя вынікі пры 20&nbsp;°C і 60&nbsp;°C. Акрамя таго, удзельная цеплаёмістасць залежыць ад таго, якім чынам дазволена змяняцца тэрмадынамічным параметрах рэчывы (ціску, аб'ёму і г. д.); напрыклад, удзельная цеплаёмістасць пры пастаянным ціску () і пры пастаянным аб'ёме (), наогул кажучы, розныя.

Формула разліку удзельнай цеплаёмістасці: c = \frac{Q}{m \Delta T}, дзе  - удзельная цеплаёмістасць,  - колькасць цеплыні, атрыманая рэчывам пры нагрэве (ці вылучыць пры астуджэнні),  - маса награванага (астуджальнага) рэчывы,  - рознасць канчатковай і пачатковай тэмператур рэчывы. Удзельная цеплаёмістасць можа залежаць ад тэмпературы, таму больш карэктнай з'яўляецца наступная формула:

: c(T) = \frac 1 {m} \left(\frac{dQ}{dT}\right).

## Значэнні удзельнай цеплаёмістасці некаторых рэчываў 
## Гл. таксама 
* Цеплаёмістасць
* Малярная цеплаёмістасць
* Аб'ёмная цеплаёмістасць
* Цеплаёмістасць ідэальнага газу

## Спасылкі 
* Таблицы физических величин. Справочник, под ред. И. К. Кикоина, М., 1976.
* Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Т. II. Термодинамика и молекулярная физика.
* <

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Фізічныя велічыні