open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марсель Лефеўр

**Марсель Лефеўр** — імя (у розных напісаннях на французскай мове) некалькіх асобаў:
* Марсель Лефеўр (1905—1991) — каталіцкі архіепіскап.
* Марсель Лефеўр (1918—1944) — лётчык, Герой Савецкага Саюза.
Горна-Алтайск

**Горна-Алтайск** () — горад (з 1928) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Рэспублікі Алтай. Насельніцтва 64 тыс. чал. (2024). Заснаваны ў 1830 годзе. Да 1932 года называўся Улала (), з 1938 да 1948 года — Айрот-Тура (). Горад размешчаны ў паўночна-заходняй частцы рэспублікі, на тэрыторыі Маймінскага раёна. Адлегласць ад Горна-Алтайска да Масквы — 3641 км, да найбліжэйшай чыгуначнай станцыі Бійск — 100 км. Вядзецца (2007) праектаванне чыгункі Бійск — Горна-Алтайск.

## Вядомыя асобы 
* Ніна Аляксееўна Крылова (нар. 1940) — беларускі архітэктар.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Рэспублікі Алтай
MS-DOS

**MS-DOS** (скарачэнне ад **M**icro**s**oft **D**isk **O**perating **S**ystem, ) — аперацыйная сістэма, камерцыйны прадукт кампаніі Microsoft. MS-DOS адносіцца да сям’і аперацыйных сістэмаў DOS, была найбольш найбольш папулярнай з аперацыйных сістэмаў DOS на IBM PC-сумяшчальных камп’ютарах у 1980-х. Паступова была замененая рознымі пакаленнямі аперацыйнай сістэмы Windows, хаця версіі па Windows 98 уключна уяўлялі сабой надбудову над MS-DOS.

Першае выданне MS-DOS адбылося ў 1981 годзе. Да сканчэння распрацоўкі ў 2000 годзе было выдадзена восем асноўных версій. MS-DOS адыграла ключавую ролю ў росце Microsoft з кампаніі, якая займалася мовамі праграмавання, у вытворца разнастайнага праграмнага забеспячэння, забяспечыўшы выдатныя даследчыя і маркетынгавыя рэсурсы. Таксама з’яўлялася падмуркам для працы ранніх версій аперацыйнай сістэмы Windows.

## Магчымасці 
### Інтэрфейс карыстальніка 
MS-DOS выкарыстоўвае інтэрфейс каманднага радка і апрацоўку скрыптаў праз свой інтэрпрэтатар каманд, command.com. Дызайн сістэмы дазваляе з лёгкасцю замяняць інтэрпрэтатар каманднага радка на іншы, напрыклад, 4DOS.

Пачынаючы з версіі 4.0, MS-DOS уключае DOS Shell, кіраўнік файлаў з псеўдаграфічным тэкставым інтэрфейсам карыстальніка, які ўключае меню, раздзельныя вокны, каляровыя тэмы і падтрымку мышы, з выкарыстаннем псеўдаграфікі тэкставага рэжыму.

### Выкананне задач 
MS-DOS не распрацоўвалася як шматкарыстальніцкая ці шматзадачная аперацыйная сістэма, але многа намаганняў было зроблена, каб дадаць магчымасці такога кшталту. Сістэмныя выклікі тыпу Terminate and Stay Resident (TSR) першапачаткова былі створаныя для драйвераў прыладаў і плагінаў пашырэнняў. Дадатковыя асяроддзі, такія як TopView і DESQview, спрабавалі прадстаўляць шматзадачнасць, і дасягнулі пэўных поспехаў пазней, з выкарыстаннем рэжыму віртуальнага 8086 працэсара і віртуальнай памяці ў працэсарах Intel 80386 і болей позніх.

Катэгорыя:Аперацыйныя сістэмы Microsoft
Катэгорыя:DOS
Катэгорыя:Аперацыйныя сістэмы
Свержанскі замак

**Свержанскі замак** — абарончае збудаванне XV—XVI стст. каля двара Свержань і аднайменнага мястэчка. Замак стаяў на правым беразе Нёмана, насупраць мястэчка, і займаў своеасаблівы цяжкадаступны востраў, утвораны Нёманам, залукай Нёмана — Міранкай і прылеглым балотам. У наш час гэтая мясцовасць называецца ўрочышчам «Замак» або «Замак Чартарыйскага».

Збудаваны замак быў, відаць, у 1-й траціне XV ст., калі двор Свержань належаў Вітаўту і яго жонцы. Тады замак ахоўваў паўночную правабярэжную частку маёнтка, дзе была старажытная пераправа праз Нёман. Для будовы былі выкарыстаныя прыродныя пясчаныя ўзвышшы. Замак займаў, прынамсі, два пагоркі ў самай высокай частцы ўрочышча, і меў дадатковую абарону ў выглядзе раскапанай залукі Нёмана. Падыход да замка быў пакінуты толькі з паўночнага боку, дзе, відаць, існаваў перакідны мост.

Самая ранняя згадка замка *ў дакументах* адносіцца да 1568 года, калі ўладальнікі прадалі частку замка і двара, пасля чаго замкам супольна валодалі, адной часткай — Астафей Валовіч, і другой часткай — Мікалай Служка і Андрэй Урэлеўскі, разам. Тады замак складаўся з дзвюх вежаў, адна з якіх была і брамным умацаваннем, злучаных гароднямі. Трывалых жыллёвых і гаспадарчых пабудоў не было, а сам замак быў напаўразбураны.

У 1571 г. палову замка і мястэчка набыў Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка (з даплатай 4 тыс. коп грошаў літоўскіх), а з 1578 г. ён стаў уладальнікам усяго замка і мястэчка. Апошняя дакументальная згадка замку адносіцца да 1582 г., а ў XVII стст. ён, відаць, ужо не існаваў.

## Літаратура 
* Шаблюк В. Замак у Свержні // . С. 27—31.

Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Стаўбцоўскі раён
Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Новы Свержань
Абаза

**Абаза** () — горад (з 1966) у Расіі, рэспубліканскага падпарадкавання ў складзе Хакасіі. Насельніцтва 17,5 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1867 годзе. Горад размешчаны ў міжгорнай катлавіне, у верхнім цячэнні ракі Абакан, за 179 км ад горада Абакана, на паўночным захадзе паднімаюцца лясістыя схілы хрыбта Кірса, на поўдні і паўднёвым усходзе — хрыбет Джойскі.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Здабыча і ўзбагачэнне жалезнай руды. Мясакамбінат, леспрамгас і інш.

Катэгорыя:Гарады Хакасіі
Электрычнасць

**Электры́чнасць** — агульны тэрмін, які апісвае сукупнасць з’яваў, абумоўленых існаваннем, рухам і ўзаемадзеяннем электрычнага зараду.

## Гісторыя 
Электрычнасць вывучаецца са старажытных часоў, але істотныя навуковыя адкрыцці з’явіліся толькі ў XVII і XVIII стагоддзях.

Некаторыя прадметы, такія як, напрыклад, бурштын, пры трэнні з поўсцю прыцягваюць лёгкія прадметы, пёры, валасы, паперу і г. д. Гэта было вядома яшчэ старажытным народам Міжземнамор’я. Фалес Мілецкі каля 600 г. да н. э. правёў серыю эксперыментаў, у якіх прыйшоў да з’яўлення статычнай электрычнасці, і на іх аснове зрабіў выснову, што трэнне дае магнітныя ўласцівасці бурштыну.

Існуе меркаванне, што электрычнасць першымі адкрылі персы. У 1936 каля Багдада была знойдзена так званая багдадская батарэйка, якая нагадвае гальванічны элемент і, як мяркуецца, выкарыстоўвалася для пакрыцця матэрыялу металам з дапамогай электрычнасці.

Інтэнсіўна пачала вывучацца электрычнасць у XVIII ст., яркім вынаходнікам гэтага часу стаў Бенджамін Франклін, які праславіўся сваім эксперыментам з лятучым змеем, калі ён даказаў, што маланка ўяўляе сабою электрычны разрад. Ён запусціў у навальнічную хмару змея, на другім канцы якога быў прывязаны металічны ключ. Праз некаторы час, пасля пачатку навальніцы, з ключа пачалі з’яўляцца іскры, што і з’яўляецца доказам электрычнасці навальнічнага воблака.

У канцы XIX ст. інжынеры прыстасавалі электраэнергію для прамысловага і дамашняга выкарыстання (прас, кухонны камбайн і г. д.). За гэты перыяд адбылося значнае пашырэнне вытворчасці і развіццё шматлікіх тэхналогій, заснаваных на электраэнергіі. Сёння выкарыстанне электраэнергіі з’яўляецца асновай сучаснага індустрыяльнага грамадства.

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Андрафагі

**Андрафагі** (, «якія ядуць мужчын») — назва народа, замацаваная старажытнагрэчаскімі гісторыкамі і географамі за плямёнамі, якія насялялі ў сярэдзіне I-га тыс. да н.э. лясную зону Усходняй Еўропы, магчыма у т.л. і тэрыторыю сучаснай Беларусі.

Андрафагі пяць разоў узгадваюцца ў 4-й кнізе «Гісторыі» Герадота, калі той апісвае паўночную мяжу Скіфіі і вайну скіфаў з Персіяй. Андрафагі Герадота гэта «самы верхні» (паўночны) народ, што мае «дзікунскія норавы» і «не прызнае праўды і не мае ніякіх законаў», вядзе вандроўнае жыццё, носіць вопратку, падобную на скіфскую, але мае асобную мову. Герадот цвердзіць, што андрафагі — адзінае племя з «верхніх», дзе ядуць людзей.

## Гістарыяграфія 
Спробы лакалізацыі андрафагаў пачаліся з XIX ст., калі археолагі спрабавалі знайсці ў куханных адкідах чалавечыя косткі з абламанымі эпіфізамі. Але даследаванні XX ст. засведчылі наогул шырокае распаўсюджанне канібалізму ў жалезным веку. Таму далейшыя спробы лакалізацыі вяліся на аснове геаграфічных звестак Герадота.

На думку гісторыка У. Дз. Блавацкага, паўночная мяжа Скіфіі праходзіла прыкладна праз Гомель і Рэчыцу, а землі андрафагаў знаходзіліся ў межах сучаснай Беларусі, таму што р. Бярэзіна ў старажытнасці лічылася вытокам р. Дняпро.

Акадэмік Б. А. Рыбакоў лакалізаваў андрафагаў у арэале днепра-дзвінскай культуры, на Смаленшчыне, археолаг Б. А. Шрамко — у басейне р. Сулы, А. І. Цераножкін — у арэале мілаградскай культуры, М. І. Артамонаў — у басейне р. Росі (Украіна), Б. М. Грэкаў — у ніжнім цячэнні Дняпра, А. П. Смірноў — у стэпавай зоне ніжняга цячэння Дняпра.

С. Я. Рассадзін размяшчае андрафагаў таксама ў арэале днепра-дзвінскай культуры ранняга жалезнага века (VIII ст. да н.э. — V ст.), але на Міншчыне, мяркуючы, што ніжнія пласты лабенскай археалагічнай культуры пазбаўлены скіфскага ўплыву ў адрозненне ад смаленскага варыянту, і што запіс Герадота аб «верхнім народзе» на Барысфене не можа адназначна адносіцца да вытокаў Дняпра, таму што на думку пецярбургскага даследчыка Б. А. Булкіным, з якім згодны Рассадзін, антычныя аўтары лічылі вытокам Барысфена і Беразіну, і нават Свіслач. Таксама, на думку Рассадзіна, з андрафагамі магчыма атаясаміць «амадокаў», вядомых Пталемею.

## Літаратура 
* . С.27,28.
* Блаватский, В. Д. О северной окраине Скифии Геродота / В. Д. Блаватский // Древности Восточной Европы / [Отв. ред. Л. А. Евтюхова]. — М.: Наука, 1969. — 303 с. с илл.; 2 л. илл. — (Материалы и исследования по археологии СССР; № 169).
* Рассадзін, С. Я. Андрафагі / С. Я. Рассадзін // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 36. — ISBN 5-85700-077-7.
* Рассадин, С. Е. Милоградская культура и известия Геродота // Хозяйство и культура доклассовых и раннеклассовых обществ: Тезисы докладов III конф. молодых ученых ИА АН СССР. — М., 1986. — 184 с. — С.

Катэгорыя:Старажытныя народы
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Канібалізм
Катэгорыя:Народы ў грэчаскай міфалогіі
Бастарны

**Бастарны** — народ, узгаданы грэчаскім гісторыкам і географам Страбонам (I ст.), і які атаясамліваецца некаторымі даследчыкамі з плямёнамі зарубінецкай археалагічнай культуры (канец III ст. да н.э. — I ст., у сярэднім цячэнні Дняпра). Бастарны Страбона былі «смелыя і ваяўнічыя, не ведалі ані земляробства, ані жывёлагадоўлі, займаліся толькі вайсковымі практыкаваннямі і думалі толькі аб вайне».

## Літаратура 
* . С.28.

## Спасылкі 
* Бастарны на Беларускім гістарычным партале

Катэгорыя:Старажытныя народы
Linux Mint

__NOTOC__

**Linux Mint** (, ад  — *мята*) — дыстрыбутыў аперацыйнай сістэмы Linux, створаны на базе дыстрыбутыва Ubuntu (які, у сваю чаргу, быў распрацаваны на базе Debian) і арыентаваны на прастату ўжывання. Графік выпуску выданняў — не радзей аднаго разу ў шэсць месяцаў, а практычна, выданні могуць выходзіць і часцей за адзін раз у квартал.

## Камплектацыя і канфігурацыя 
Linux Mint мае адмысловае асяроддзе працоўнага стала Cinnamon, створанае на базе GNOME 3; таксама даступны версіі, якія выкарыстоўваюць MATE і Xfce. Камплектацыя праграмнага забеспячэння ўлічвае патрэбы як сервераў, так і рабочых станцый.

Стандартная ўстаноўка ўключае толькі свабоднае праграмнае забеспячэнне з магчымасцю дадаткова ўсталяваць прапрыетарныя драйверы і кодэкі, а таксама набор праграм для рэдагавання дакументаў (LibreOffice), работы з торэнт-трэкерамі (Transmission), вэб-браўзер Mozilla Firefox, паштовы кліент Mozilla Thunderbird і іншыя.

## Сістэмныя патрабаванні 
Для версіі Linux Mint 20.2 з любым стандартным асяроддзем працоўнага стала:

* 2 Гб аператыўнай памяці (рэкамендуецца 4 Гб);
* 20 Гб (рэкамендуецца 100 Гб) памяці на цвёрдым дыску;
* экран з расшырэннем 1024×768;
* CD або DVD-дыскавод або USB-порт для ўстаноўкі сістэмы;
* пажадана: доступ да Інтэрнэту.

## Спасылкі 
### Афіцыйныя 
* linuxmint.com Афіцыйная пляцоўка Linux Mint
* Атрыманне 
* Вікі 
* Афіцыйны форум 
* Старонка на Distrowatch

Катэгорыя:Дыстрыбутывы Linux
Катэгорыя:Linux
Катэгорыя:Свабодныя аперацыйныя сістэмы
Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў 2006 годзе
Кохаб

**Кохаб** (β Малой Мядзведзіцы) — другая па яркасці зорка ў сузор’і Малой Мядзведзіцы, жоўты гігант, бачная зорная велічыня 2,08m, адлегласць да Зямлі 126 светлавых гадоў, тэмпература на паверхні 4000 К. У перыяд прыблізна з 2000 г. да н.э. па 500 г. н.э. Кохаб была самай блізкай да Паўночнаму полюсу света яркай зоркай і грала ролю палярнай зоркі, што адлюстраваны ў яе арабскай назве *Кохаб-эль-Шэмалі* (Зорка Поўначы).

Катэгорыя:Зоркі
Катэгорыя:Жоўтыя гіганты
Катэгорыя:Малая Мядзведзіца (сузор’е)
Марсель Лефеўр (архіепіскап)

**Марсель-Франсуа Лефеўр** (, 29 лістапада 1905, Туркуэн, Францыя—25 сакавіка 1991, Марціньі, Швейцарыя) — каталіцкі архіепіскап, генеральны настаяцель Кангрэгацыі Святога духу (1962—1968), заснавальнік і генеральны настаяцель Святарскага брацтва св. Пія X (FSSPX). Крытычна ставіўся да некаторых рашэнняў Другога Ватыканскага сабора і наступных рэформ у Каталіцкай Царкве.

## Эконскія Хіратаніі 
У 1987 г. Лефеўр абвясціў аб сваім намеры хіратанісаць біскупа, які б мог працягуць яго справу пасля яго смерці. Паколькі па сучасным каталіцкім кананічным праве высвячэнне біскупа патрабуе дазволу Папы, узнікла патрэба ва ўзгадненні сітуацыі. Вясной 1988 года была дасягнутая дамоўленасць з Ватыканам (які прадстаўляў кардынал Ёзэф Ратцынгер) па рэгулярызацыі становішча брацтва і хіратаніі для яго дадатковага біскупа. У кароткім часе Лефеўр пераглядзеў сваё рашэнне і 30 ліпеня 1988 ў Эконе разам з Антоніа дэ Кастра Маерам высвяціў на біскупаў адразу чатырох святароў брацтва, кандыдатуры якіх не былі ўзгодненыя з Рымам: Бернара Цісье дэ Малерэ, Рычарда Вільямсана, Альфонса дэ Галарэта і Бернара Феле.

Згодна з правілам, якое дзейнічала з 1951, неўзгодненая з Рымам хіратанія мела сваім рэзультатам аўтаматычнае адлучэнне як самога Лефеўра, так і чатырох новых біскупаў. Факт адлучэння са спасылкаю на кодэкс кананічнага права быў прадэклараваны 2 ліпеня 1988 ў моту пропрыа Яна Паўла II «Ecclesia Dei». Гэта прывяло да расколу брацтва на ўласна FSSPX і FSSP, якое захавала еднасць з Рымам, не пакінуўшы пры тым традыцыйнага абраду набажэнства. FSSPX, якое працягваў узначальваць Лефеўр, не прызнала гэтага адлучэння сапраўдным; адмаўлялі яго дзейснасць і некаторыя каталіцкія дзечы з тых, якія не разрывалі еднасці з Рымам (у прыватнасці, Майкл Дэвіс). Святары FSSPX пры сваіх набажэнствах не пераставалі памінаюць Папу і мясцовага ардынарыя.

У 1991 Лефеўр памёр ад рака. У яго пахаванні бралі ўдзел каталіцкія біскупы.

У 2009 адлучэнні былі знятыя, але поўныя кананічныя зносіны FSSPX з Рымам дагэтуль не адноўлены, і з пункту гледжання Рыма святарства брацтва знаходзіцца пад забаронаю святарскай дзейнасці.

Катэгорыя:Каталіцкі традыцыяналізм
Склавены

**Склавены, Склавіны** — старажытнаславянскі народ, узгаданы гоцкім гісторыкам Іарданам (6 ст.) і візантыйскім гісторыкам Пракопіем Кесарыйскім у працы «Вайна з готамі» (6 ст.).

Паводле Іардана, склавены жылі ў раёне ад Мурсіянскага возера да Днястра і Віслы. Разам з антамі, паходзілі ад венедаў. Паводле Пракопія, склавены і анты выводзіліся не ад венедаў, а ад варвараў «спораў» («рассеянных па паселішчах»). Від іх у Пракопія апісваецца так: «…Вельмі высокага росту і велізарнай моцы. Колер скуры і валасоў у іх вельмі белы або залацісты…». Склавены і анты Пракопія жылі ў народапраўстве, прызнавалі валадаром на ўсімі аднаго бога, «творцу маланак». У бітве яны не надзявалі брані, а біліся толькі з дроцікамі і шчытамі.

Склавены займаліся земляробствам, жывёлагадоўляй. У саюзе з іншымі славянскімі плямёнамі вялі войны супраць Візантыйскай імперыі і качэўнікаў. Разам з антамі засялялі Балканскі паўвостраў у VI—VII ст., у т.л. тэрыторыі сучасных Балгарыі, Славакіі, Паўночнай Грэцыі.

## Літаратура 
* . С.29.
* Рассадзін C. Землі амаль невядомыя: Будучая Беларусь паводле антычных манускрыптаў. Мн., Полымя, 1996. ISBN 5-345-00758-6

Катэгорыя:Старажытныя славяне
Кубічны метр

[thumb|Кубаметр [бетона]]
**Кубічны метр** — адзінка вымярэння аб'ёму ў метрычнай сістэме мераў і Міжнароднай сістэме адзінак вымярэння СІ. Скарочанае пазначэнне: бел. м³, міжн. m³.

1 м³ = 1 000 000 см³ = 1 000 000 000 мм³ = 1 000 літраў ≈ 35,3 кубічных фута ≈ 1,31 кубічных ярда ≈ 6,29 барэляў.

Кубічны метр ёсць аб'ём, роўны з аб'ёмам кубa з рабром даўжынёй у 1 метр.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння аб’ёму
Хроніка Лівоніі (Вартберг)

**«Хроніка Лівоніі»** -- хроніка, складзеная Германам Вартбергам у канцы 14 ст.

У хроніцы былі выкарыстаны творы папярэднікаў Вартберга (напрыклад, Малодшая рыфмаваная хроніка), а таксама шматлікія граматы і канцылярскія матэрыялы з ордэнскага архіва. Падзеі даведзены да 1378. Вартберг быў апалагетам Ордэна, і ў хроніцы пісаў аб вялікіх заслугах і бескарыслівых подзвігах Ордэна на славу хрысціянства, апраўдваў гвалт і разбой з боку Ордэна.

## Літаратура 
* . С.34,35.

Катэгорыя:Лівонскія хронікі
Кілаграм

**Кілагра́м** (абазначэнне: **кг**, **kg**) — адзінка вымярэння масы ў метрычнай сістэме мераў і Міжнароднай сістэме адзінак вымярэння СІ, роўная масе міжнароднага эталона. Скарочанае пазначэнне: бел.: кг, міжн.: kg.

Да 20 мая 2019 года кілаграм заставаўся апошняй адзінкай СІ, якая вызначана пры дапамозе прадмета, які быў выраблены людзмі. Але XXVI Генеральная асамблея па мерам и вагам (13-16 лістапада 2018 года) адобрыла новае азначэнне кілаграма, заснаванае на фіксацыі лічбавага значэння Пастаяннай Планка. Рашэнне ўступіла ў сілу 20 мая 2019 года. Пры гэтым з практычнай кропкі гледжання велічыня кілаграма не змянілась, але існуючы «прататып» (эталон) больш не вызначае кілаграм, а з’яўляецца вельмі дакладнай гірай з патэнцыйна вымяраемай хібнасцю.

## Кратныя і дзельныя адзінкі 
Найменні кратных і дзельных адзінак масы ад К. ўтвараюць, дадаючы прыстаўкі да слова «грам»:

Заўвагі: замест гектаграма (100 кг) звычайна выкарыстоўваюць адзінку вымярэння «цэнтнер»,
замест мегаграма (1000 кг) — «тона».

## Гісторыя 
У метрычнай сістэме мераў (18 ст.) К. быў вызначаны як маса 1 дм3 вады пры тэмпературы яе найбольшай шчыльнасці (4 °С). Эталон К. быў выраблены ў выглядзе цыліндрычнай гіры з плаціны (1799). У 1889 вызначэнне К. было зменена на дзейнае пасёння і ў якасці эталона зацверджаная гіра з плацінаірыдыевага сплаву. Адрозныя адзінкі вымярэння для масы і вагі вызначаныя ў 1901 годзе.

## Эталон кілаграма 
Да 20 мая 2019 года кілаграм быў адзінай адзінкай СІ, якая вызначалась пры дапамозе прадмета, які быў выраблены людзьмі. Усе астатнія адзінкі вызначалісь з дапамогай фізічных уласцівасцей і законаў.

Эталон быў выраблены ў 1889 годзе, і цяпер існуюць дакладныя афіцыйныя яго копіі, якія выкарыстоўвалісь як нацыянальныя ўзоры кілаграма. Прыкладна раз у 10 гадоў нацыянальныя ўзоры параўноўвалісь з міжнародным. Гэтыя параўнанні паказвалі, што дакладнасць нацыянальных узораў складае прыкладна 2 мкг. З-за таго што яны захоўваюцца ў тых жа самых умовах, няма падстаў лічыць, што міжнародны ўзор больш дакладны. Аднак, па вызначэнню лічылась, што маса міжнароднага ўзору дакладна роўная кілаграму. З-за гэтага любыя змены існуючай масы эталону вялі да змяненняў велічыні кілаграма.

## Гл. таксама 
* Камень

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння масы
Катэгорыя:Метралогія
Катэгорыя:СІ
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Кіеўскі летапіс

ў Кіеўскім летапісе.]]
**Кіеўскі летапіс** — летапіс, які быў складзены ў Выдубіцкім манастыры на падставе мясцовых летапісаў і асобных пагадовых запісаў.

У адрозненне ад «Аповесці мінулых гадоў», Кіеўскі летапіс прысвечаны пераважна мясцовым падзеям, гісторыі Кіева ў 1118-1199/1200 гадах і мае больш свецкі характар. Летапісец асуджае княжацкія ўсобіцы, апісвае барацьбу ўсходніх славян з полаўцамі. Пад 1158 годам у летапісе змешчаны звесткі пра неназваную імем княгіню Яраполкаўну, жонку менскага князя Глеба Усяславіча. Пад 1159 годам змешчана апавяданне пра падзеі ў Полацкай зямлі, у прыватнасці, пра дзейнасць веча ў Полацку і Друцку, узаемаадносінах веча і князёў. Таксама аўтар акцэнтуе ўвагу на Тураве, Пінску, Берасці. На думку С. М. Салаўёва, У. Ц. Пашуты, Л. В. Аляксеева, у Кіеўскім летапісе ёсць урыўкі з Полацкага летапісу.

## Літаратура 
* . С.32, 33.
*  С. 254—255.

Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы
Катэгорыя:Выдубіцкі манастыр
Катэгорыя:Старажытнаруская літаратура XII стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя Кіева
Заброддзе (метэарыт)

**«Заброддзе»** — каменны метэарыт, які ўпаў у 1893 каля вёскі Заброддзе Стаўбцоўскага раёна Мінскай вобласці. Маса — 3,155 кг. Асноўная частка збераглася ў музеі Віленскага ўніверсітэта, у Беларускай калекцыі маецца яго муляж.

## Літаратура 
* 
* 

Заброддзе
Катэгорыя:Геалогія Стаўбцоўскага раёна
Катэгорыя:Заброддзе (Стаўбцоўскі раён)
Катэгорыя:Хандрыты
Катэгорыя:Віленскі ўніверсітэт
Катэгорыя:З’явіліся ў 1893 годзе
Катэгорыя:1893 год у Беларусі
Анты

**Анты** (, ) — старажытнаславянскае ваенна-палітычнае аб’яднанне VI—VII стст. Узгаданы гоцкім гісторыкам Іарданам (VI ст.) і візантыйскім гісторыкам Пракопіем Кесарыйскім у працы «*Вайна з готамі*» (VI ст.).

Паводле Іардана, анты і склавіны з’яўляліся часткамі «шматлікага племя венетаў». Ім дадзены канкрэтныя геаграфічныя прывязкі, якія дазваляюць лакалізаваць антаў у перыяд экспансіі на Балканы. Па меркаванні таго ж аўтара, анты — «самыя магутныя з іх (славян)», жылі паміж Днястром і Дняпром, дзе «Пантыйскае мора ўтварае дугу». Паводле Пракопія, склавены і анты выводзіліся не ад венедаў, а ад варвараў «спораў» («рассеянных па паселішчах»). Від іх у Пракопія апісваецца так: «*…Вельмі высокага росту і велізарнай моцы. Колер скуры і валасоў у іх вельмі белы або залацісты…*». Склавены і анты Пракопія жылі ў народапраўстве, прызнавалі валадаром на ўсімі аднаго бога, «*творцу маланак*». У бітве яны не надзявалі брані, а біліся толькі з дроцікамі і шчытамі.

З XIX ст. у славістыцы распаўсюдзілася меркаванне пра антаў як пра племянное аб’яднанне, якое стала асновай усходнеславянскай групы народаў. Але такое *адназначнае* атаясамленне аспрэчваецца на падставе супастаўлення дакументаў VI ст. з археалагічнымі матэрыяламі, і адзначаецца, што назва магла адносіцца толькі да пэўнай асобнай тагачаснай групіроўкі славянаў, якая магла і не мець дачынення да гэтай групы.

На мяжы VI і VII ст. анты ўступілі ў саюз з Візантыяй і ўзнялі паўстанне супраць панаваўшых тады авараў; аварскі каган скіраваў вялікае войска, каб знішчыць антаў (602). Пасля гэтага паходу, пра які амаль нічога не вядома, з гістарычных крыніц знікаюць якія-небудзь згадкі пра антаў, таму верагодна, што яны сапраўды былі знішчаныя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  С. 29.
* 

Катэгорыя:Старажытныя славяне
Катэгорыя:Сярэдневяковая Украіна
Катэгорыя:Сарматы
Катэгорыя:Гісторыя Малдовы
Полацкі летапіс

**Полацкі летапіс** — летапіс, існаванне якога *гіпатэтычна дапускаецца* шэрагам гісторыкаў, але не захавалы. Мог быць складзены ў Полацку ў XII ст. На думку С. М. Салаўёва, У. Ц. Пашуты, Л. В. Аляксеева, урыўкі з гэтага летапісу ёсць у Кіеўскім летапісе.

На думку прыхільнікаў гіпотэзы, на карысць існавання такога летапісу сведчыць апавяданне ў Кіеўскім летапісе (пад 1159) пра вяртанне на полацкі сталец, раней выгнанага палачанамі кн. Рагвалода-Васіля Барысавіча. Апавяданне складзена відавочцам з яркімі дэталямі. Другім доказам, на іх думку, з'яўляецца фрагмент (пад 1180) з Іпацьеўскага спісу пра паход кіеўскіх, чарнігаўскіх і полацкіх князёў сумесна з наўгародцамі пад Друцк, залежны ад смаленскіх князёў (тым часам смаленскім кн. быў Давыд Расціславіч). Пра мясцовы, полацкі запіс сведчыць дэталізацыя — дакладная дата падзеі, падрабязны пералік князёў.

Пра існаванне летапісання ў Полацку наогул паведамляў В. М. Тацішчаў (пачатак XVIII ст.), які ў сваёй працы «Гісторыя Расійская» узгадваў пра спіс, які належаў пецярбургскаму архітэктару П. М. Яропкіну, і дзесяць разоў спасылаўся на змест спісу, які, аднак, не дайшоў да нашых дзён — загінуў падчас пажараў у Маскве ў 1812 годзе. Гісторык выпісаў толькі некаторыя фрагменты, у т.л. летапісны артыкул 1217 г., пра астатняе В. М. Тацішчаў заўважыў: *«…много о полоцких, витебских и других князей писано, токмо я не имел времени всего выписать и потом не достал…»*.

Магчыма, што ў Полацкай зямлі было створана, а потым трапіла ў Кіеў і «Паданне аб Усяславічах», зафіксаванае ў Лаўрэнцьеўскім спісе пад 1128 годам. На думку Ю. А. Зайца, яно з'яўляецца пераказам тэксту гістарычнай песні, пашыранай на тэрыторыі Полаччыны ў кан. XI — пач. XII ст.

## Літаратура 
* . С.33, 34;
**Майоров А. В.* О Полоцкой летописи В. Н. Татищева // Труды отдела древнерусской литературы Института русской литературы (Пушкинский дом). СПб., 2005, Т.57;
**Татищев В. Н.* История Российская. — М.-Л., Изд-во АН СССР, т. II. 1962;
**Powierski Jan*. Księżniczka pomorska w Połocku // Pomorze słowiańskie i jego sąsiedzi X—XV w. — Gdańsk, 1995. S. 93—119.

Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы
Катэгорыя:Гісторыя Полацка
Катэгорыя:Старажытнаруская літаратура XII стагоддзя
332 да н.э.

## Падзеі 
* Аблога Газы
## Нараджэнні 
## Памерлі 
* Андрамах (сатрап)
* Амінта (сын Антыёха), македонскі военачальнік

Катэгорыя:330-я да н.э.
336 да н.э.

## Падзеі 
## Нараджэнні 
## Памерлі 
* Амінта IV, македонскі цар
* Арсес, персідскі цар
* Атал (палкаводзец)
* Клеапатра (жонка Філіпа II)

Катэгорыя:330-я да н.э.
337 да н.э.

## Падзеі 
## Нараджэнні 
* Тымалеонт, старажытнагрэчаскі палкаводзец і дзяржаўны дзеяч 
## Памерлі 
* Шэнь Бухай, адзін з заснавальнікаў легізму, філосаф

Катэгорыя:330-я да н.э.
338 да н.э.

## Падзеі
## Нараджэнні
## Памерлі
* Ісакрат, старажытнагрэчаскі прамоўца, настаўнік рыторыкі і публіцыст (нар. 436 да н.э.)
*Шан Ян, кітайскі дзяржаўны дзеяч (нар. 390 да н.э.)


Катэгорыя:330-я да н.э.
339 да н.э.

## Падзеі 
* Бітва пры Везувіі

## Нараджэнні 
## Памерлі 
* 339/338 г.да н.э. Спеўсіп, старажытнагрэчаскі філосаф

Катэгорыя:330-я да н.э.
340 да н.э.

## Падзеі 
## Нараджэнні 
* Бераніка I — жонка Пталамея I (з 317 да н.э.), дачка Мага

## Памерлі 
* Ментар Родаскі — грэчаскі военачальнік


Катэгорыя:340-я да н.э.
341 да н.э.

## Падзеі 
## Нараджэнні 
* Эпікур, старажытнагрэчаскі філосаф (пам. 270 да н.э.)

## Памерлі 

Катэгорыя:340-я да н.э.
342 да н.э.

## Падзеі 
## Нараджэнні 
* каля 342 да н.э.: Менандр, грэчаскі камедыёграф

## Памерлі 

Катэгорыя:340-я да н.э.
343 да н.э.

## Падзеі 
## Нараджэнні 
* Чандрагупта Маур’я — старажытнаіндыйскі правіцель, заснавальнік дынастыі і дзяржавы Маур’я
* Цюй Юань - кітайскі паэт

## Памерлі 

Катэгорыя:340-я да н.э.
333 да н.э.

## Падзеі 
## Нараджэнні 
## Памерлі 
* Мемнан Родаскі — грэчаскі военачальнік, які служыў у персідскай арміі Дарыя III


Катэгорыя:330-я да н.э.
334 да н.э.

## Падзеі
* Аляксандр Македонскі заваяваў і разбурыў Галікарнас

## Нараджэнні
## Памерлі
* Арсіт Фрыгійскі, дзяржаўны і ваенны дзеяч Персідскай імперыі


Катэгорыя:330-я да н.э.
345 да н.э.

## Падзеі 
## Нараджэнні 
## Памерлі 
* Табніт II, цар Сідона
* Маганадын, старажытнаіндыйскі кіраўнік дынастыі Шайшунага
Катэгорыя:345да н.э.
Катэгорыя:340-я да н.э.
347 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся
## Памерлі
* Платон, старажытнагрэчаскі філосаф


Катэгорыя:340-я да н.э.
348 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы Рыма: Марк Валерый Корв (патрыцый) і Марк Папілій Ленат (4-ы раз) (плебей).
## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:340-я да н.э.
349 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Апій Клаўдзій Крас Інрэгілен (консул 349 года да н. э.)
* Леўкон I

Катэгорыя:340-я да н.э.
350 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы Марк Папілій Ленат (плебей) і Луцый Карнелій Сцыпіён (патрыцый).
## Нарадзіліся 
* каля 350 года да н.э. Мегасфен, старажытнагрэчаскі падарожнік
## Памерлі 
*  Артэмісія II, дачка Гекатомна, сястра і жонка карыйскага кіраўніка Маўсола

Катэгорыя:350-я да н.э.
Атмасферны ціск

**Атмасферны ціск** — ціск атмасфернага паветра на ўсе прадметы і на зямную паверхню; адна з найбольш істотных характарыстык стану атмасферы.

У спакойнай атмасферы ціск у любым пункце роўны масе вышэйляжачага паветранага слупка з адзінкавым сячэннем. Атмасферны ціск — зменлівы метэаралагічны элемент. Ён залежыць ад вышыні паветранага слупка, шчыльнасці паветра, ад паскарэння сілы цяжару, якая мяняецца залежна ад шыраты і вышыні над узроўнем мора.

Атмасферны ціск вымяраюць барометрам. Адзінкі вымярэння: бар, паскаль, або вышыня слупа ртуці або вады ў барометры ў мм (прыведзеная да тэмпературы 0 °C і велічыні паскарэння сілы цяжару на ўзроўні мора і геаграфічнай шыраце 45°. Нармальным ціскам лічыцца 760 мм рт. сл.= 1013,25 мбар = 101325 Па.

## Праблемы са здароўем пры змене атмасфернага ціску 
Людзі з захворваннямі дыхальнай сістэмы і высокім нутрачарапным ціскам, гіпатонікі ў першую чаргу пакутуюць ад паніжэння атмасфернага ціску. Метэазалежнасць праяўляецца ў дыхавіцы, недахопе паветра, прыступах мігрэні. Павышэнне атмасфернага ціску адчуваюць на сабе гіпертонікі, алергікі і астматыкі, якія ў гэтыя дні скардзяцца на зніжэнне працаздольнасці, галаўныя болі, непрыемныя адчуванні ў вобласці сэрца.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Механіка
Катэгорыя:Ціск
Хроніка Віганда

**«Хроніка Віганда»** ( — *Новая пруская хроніка*) — хроніка, складзеная Вігандам з Марбурга, герольдам пры двары магістра Тэўтонскага ордэна Конрада Валенрода.

Змяшчае багаты матэрыял па гісторыі тэрыторыі Беларусі 13—14 ст., звесткі пра паходы немцаў на тэрыторыю Беларусі і Літвы, у прыватнасці, Гарадзеншчыну і Берасцейшчыну. Аўтар падрабязна апісаў бітву на Стрэве, паходы крыжакоў на Гародню пасля 1363 года, слушна лакалізаваў зямлю дрыгавічоў на Берасцейшчыне, «замак Нойгартэн» — на левым беразе Нёмана, насупраць Гарадзенскага замка, збудаванага Вітаўтам. У хроніцы даецца інфармацыя пра аблогу Полацка (1381) Скіргайлам і магістрам Лівонскага ордэна, пра штурм Гарадзенскага замка шматнацыяльным крыжацкім войскам (1393), і пра іншыя ваенныя дзеянні крыжакоў. Аўтар ідэалагічна абгрунтоўваў палітыку Тэўтонскага ордэна.

## Літаратура 
* . С. 35.

Катэгорыя:Тэўтонскія хронікі
344 да н.э.

## Падзеі 
## Нараджэнні 
## Памерлі 
* Ідрыей, кіраўнік Карыі

Катэгорыя:340-я да н.э.
Ялутараўск

**Ялутараўск** () — горад (з 1782 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ялутараўскага раёна Цюменскай вобласці. Насельніцтва 36,4 тыс. чал. (2005).

Горад размешчаны на левым беразе ракі Табол, за 70 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад Цюмені. Заснаваны ў 1659 годзе як Ярутаўская слабада (як астрог на месцы татарскага гарадзішча Яўлу-Тур).

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Сава Іванавіч Мамантаў, расійскі прадпрымальнік і мецэнат
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1659 годзе
Ян Длугаш

thumb|Ян Длугаш
**Ян Длу́гаш** (;  — ) — польскі гісторык, аўтар 12-томнай «Гісторыі Польшчы» (напісана ў 1460-1480-я г., надрукавана ў пач. 18 ст.).

Заснавальнік польскай гістарыяграфічнай традыцыі, стварыў сваёй працай аснову для польскай гістарыяграфіі 16 ст., але яго «Гісторыя» мае вялікае значэнне і для ўсяе славянскай гістарыяграфіі. Ён быў першым ва Усходняй Еўропе, хто паказаў гісторыю славянскіх краін на агульным фоне сусветнай гісторыі, і раней за іншых зразумеў значэнне гістарычных крыніц і выкарыстаў іх у сваёй працы.

## Русь 
Заснаваў гістарыяграфічную традыцыю разумення назвы «Русь». Ён лічыў, што «Русь» — гэта землі, населеныя рускімі (найперш, Галіцка-Валынская Русь і Чырвоная Русь). Рускімі Длугаш лічыў таксама жыхароў паўночна-ўсходніх і паўднёвых раёнаў ВКЛ, якія падтрымалі Свідрыгайлу падчас феадальнай вайны 1430-х гг., насельніцтва Смаленшчыны, Віцебшчыны і Полаччыны; Ноўгарад быў ім названы «самай велізарнай і багатай з земляў Русі». Аднак, жыхары паўночна-ўсходняй Русі не былі ўключаны Длугашам у лік «рускіх», а населеныя імі землі ён называў «зямля масквічоў, маскавітаў, Масковія».

## «Гісторыя Польшчы» 
«Гісторыя Польшчы» была самым папулярным сярод тагачасных гісторыкаў даследаваннем, але надрукавалі яе толькі ў пач. 18 ст., бо Длугаш даў вельмі смелыя характарыстыкі каралям, буйным магнатам і іерархам каталіцкай царквы.

### Гісторыя ВКЛ 
У «Гісторыі» Длугаш раскрыў і гісторыю ВКЛ, асабліва ў перыяды збліжэння з Польшчай. Аўтар паказаў сваё адмоўнае стаўленне да Крэўскай уніі — лічыў, што «*справядлівы Бог пакараў палякаў каралямі, якія больш клапаціліся пра Літву, чым пра Польшчу*». У «Гісторыі» апісаная і барацьба Кейстута і Карыбута, Вітаўта і Ягайлы, Скіргайлы і Вітаўта, уключэнне Смаленска ў склад ВКЛ, шмат увагі аддана няўдалай каранацыі Вітаўта, міжнародным адносінам, барацьбе супраць татараў.

Длугаш трымаўся рэспубліканска-арыстакратычнай тэорыі паходжання літоўскай знаці — ад Пампея, праціўніка Цэзара.

Лічыцца, што ў цэлым Длугаш разглядаў гісторыю ВКЛ дастаткова павярхоўна. Так, грамадзянскую вайну Вітаўта і Ягайлы ён тлумачыў іх асабістым процістаяннем.

## Жыццё 
Паходзіў са шляхецкай сям'і, вучыўся на філасофскім факультэце Кракаўскага ўніверсітэта (1428—1431). Падарожнічаў па Аўстрыі, Венгрыі, Італіі і Палесціне, сустракаўся з гуманістам і географам Мікалаем Кузанскім, цікавіўся творамі рымскіх аўтараў і тэндэнцыямі італьянскага гуманізму. Працу над «Гісторыяй Польшчы». пачаў пад уплывам кракаўскага біскупа Збігнева Алясніцкага.

## Літаратура 
* . — С. 36, 37.
* *Ян Длугош*. Грюнвальдская битва . — М.: Изд. АН СССР, 1962; — СПб.: Наука, 2007.

## Спасылкі 
* https://dlugosz.polona.pl/pl

Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Ішым

**Ішым** () — горад (з 1960) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ішымскага раёна Цюменскай вобласці. Насельніцтва 65,5 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1687 годзе. Горад размешчаны на левым беразе ракі Ішым (прыток Іртыша).

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Барыс Анфіянавіч Шахлін — савецкі гімнаст, шматразовы алімпійскі чэмпіён
* Святлана Аляксееўна Хорава (нар. 1943) — фізіёлаг. Доктар біялагічных навук (1992), прафесар (1995).

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Заводаўкоўск

**Заводаўкоўск** () — горад (з 1960) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Заводаўкоўскага раёна Цюменскай вобласці. Насельніцтва 25,2 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1729 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Ук (прыток Табола).

Машынабудаўнічы завод, спіртазавод.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1729 годзе
Цюмень

**Цюмень** () — горад (з 1782) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Цюменскай вобласці. Насельніцтва 861 тыс. чал. (2024). Заснаваны ў 1586 годзе. Горад размешчаны ў Заходняй Сібіры на рацэ Typа, прытоку Табола. За 2144 км ад Масквы. Плошча тэрыторыі 235 км². Чыгуначны вузел транссібірскай магістралі.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Эдуард Міхайлавіч Арцёмчык (1934—2011) — беларускі і расійскі інжынер-праектыроўшчык па транспарце.
* Пётр Іосіфавіч Дзеншчыкоў (1918—1980) — работнік сельскай гаспадаркі, Герой Сацыялістычнай Працы (1971)

## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
110-я

## Падзеі 
* (113) Узведзена Калона Траяна
* (115—117): Другая Іудзейская вайна

## Нарадзіліся 
* (каля 110): Егесіп, раннехрысціянскі аўтар
* (113): Гней Клаўдзій Север Арабіян, рымскі палітычны дзеяч
* (117): Элій Арысцід, старажытнагрэчаскі рытар
* (119): Марына з Арэнсэ, святая

## Памерлі 
* (117): Траян, рымскі імператар

Катэгорыя:Дзесяцігоддзі
Ханты-Мансійск

**Ханты-Мансі́йск** () — горад (з 1950 г.) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1931 годзе, рабочы пасёлак, цэнтр акругі. Да 1940 г. Асцяка-Вагульск (). Паселішча вядома з 1582 г. У 1708 годзе ў складзе Табольскай губерні. З 1934 г. у складзе Омскай, з 1944 г . Цюменскай вобласці.

Насельніцтва 63,2 тыс. чал. (2005). 

## Эканоміка 
Нафтаздабываючая прамысловасць, электраэнергетыка.

## Адукацыя і культура 
## Спорт 
Цэнтр зімовых відаў спорту.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Пыць-Ях

**Пыць-Ях** () — горад (з 1990) у Расіі, у Нефцеюганскім раёне Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 41,5 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1968 годзе.

Нафтаздабываючая прамысловасць, газаперапрацоўка, лясная прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Крэпасць

, Швейцарыя]]
[thumb|[Петрапаўлаўская крэпасць, Расія]]
[thumb|[Замак Хімэдзі, Японія]]
thumb|
**Крэ́пасць** (старабел. *крѣпость*; гл. тэрмін) — умацаваны пункт або горад, які мае сталы гарнізон, узбраенне і забяспечаны ўсім неабходным для вядзення ваенных дзеянняў ва ўмовах працяглай аблогі. Адрозніваюцца *сухапутныя* і *марскія*.

## Гісторыя 
Крэпасці, як іх разглядае ваенная справа, з’явіліся ў старажытнасці, хаця архітэктоніка і лічыць крэпасцямі толькі збудаванні новага часу. Правобразам іх былі ўмацаванні (драўляныя, земляныя, каменныя і інш. агароджы, равы) вакол паселішчаў і гарадоў. У далейшым крапасныя ўмацаванні сталі арганічнай часткай горада, і ўключалі сцены, валы, вежы, брамныя ўмацаванні, равы і інш. У XVI—XVII стагоддзях, з развіццём артылерыі, абарончы перыметр крэпасцяў пачынае пашырацца вонкі і дапаўняецца бастыёнамі. Са з’яўленнем масавых армій канца XVIII — пачатку XIX стагоддзяў крэпасці дадаткова абараняюцца яшчэ больш высунутымі вонкі лініямі фартоў. З канца XIX стагоддзя ў будове крэпасцяў ужываюць бетон і бранявыя канструкцыі.

На 1914 у Еўропе налічвалася больш за 150 крэпасцяў, вялікіх і малых (паводле тагачаснай класіфікацыі). Вялікая крэпасць магла мець гарнізон да 40—50 тысяч чалавек, у ваенны час — да 100 тыс. ч. (Навагеоргіеўск, Перамышль, Антверпен), і ўзбройвалася да 800 гармат рознага калібру з баезапасам да 800—1000 стрэлаў на гармату. Пасля Першай сусветнай вайны крэпасці сталі лічыцца састарэлымі, і замяняцца ўмацаванымі лініямі і ўмацаванымі раёнамі.

## Тэрмін 
Слова «*крѣпость*» як агульнае азначэнне ўмацавання, абарончага комплексу, з’явілася ў старабеларускіх дакументах не пазней за сярэдзіну XVI стагоддзя і ўжывалася яшчэ ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. У маскоўскіх (расійскіх) тэкстах гэтае слова замяняе ранейшыя «*город*» і «*острог*» з XVIII стагоддзя.

Як сінонім тэрміну «крэпасць» для палявых і доўгачасовых фартыфікацыйных умацаванняў у XVII—XVIII стагоддзях у Рэчы Паспалітай і Расійскай імперыі ўжываецца тэрмін «фартэцыя».

## Літаратура 
* . С.374
* Mesqui, Jean (1997). Chateaux-forts et fortifications en France. Paris: Flammarion. ISBN 2-08-012271-1.
* Monreal Y Tejada, Luis (1999). Medieval Castles of Spain (English ed.). Konemann. ISBN 3-8290-2221-2.
* Morris, Marc (2004). Castle: A History of the Buildings that Shaped Medieval Britain. London: Channel Four Books. ISBN 0-7522-1536-1.
* Pounds, N. J. G. (1994). The Medieval Castle in England and Wales: A Social and Political History. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-45828-5.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Бастыён

**Бастыён** ( ад позн.- «будую ўмацаванне»): пяцікутовае доўгачасовае (крэпаснае) або палявое абарончае збудаванне, якое прымыкае да кутоў крэпаснай агароджы.

Упершыню бастыёны з’явіліся, як крэпасныя ўмацаванні, у канцы 15 ст. (у форме рандэляў — «круглых бастыёнаў»). На працягу 16—17 ст. бастыёны атрымалі сваю класічную форму, і ў такім выглядзе выцяснілі вежы, рандэлі і бастэі. У палявой фартыфікацыі бастыёны ўжываліся да 19 ст.

Бастыёны прызначаліся для абстрэлу мясцовасці і фланкіравання крэпасных сценаў і роваў перад імі. Пярэднія бакі бастыёну называліся фасамі, бакавыя — фланкамі, тыльны ўнутраны бок — горжай. Звернутыя адзін да аднаго бакі суседніх бастыёнаў і адрэзак сцяны, што іх злучаў (куртына), утваралі **бастыённы фронт**.

## Літаратура 
*  С.68,69.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні
*
Нефцеюганск

**Нефцеюганск** () — горад (з 1967) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Нефцеюганскага раёна Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 126,6 тыс. чал. (2024). Заснаваны ў 1961 годзе.

Горад размешчаны на востраве паміж ракой Об і пратокай Юганская Об.

Нафтаздабываючая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Бітва пад Батогам (1652)

**Бітва пад Батогам** (22—23.5 (1—2.6).1652) — бітва ва ўрочышчы Батог (сучасн. Вінніцкая вобласць Украіны) у час вайны Хмяльніцкага. Саюзныя казацкае (Багдан Хмяльніцкі; 11—13 тыс.ч.) і крымска-татарскае (Іслам-Гірэй; 14 тыс.ч.) войскі разграміла войска Рэчы Паспалітай (Марцін Каліноўскі; 20 тыс.ч.). У бітве загінуў Марк Сабескі, брат будучага караля Яна Сабескага.

Катэгорыя:Бітвы Польшчы XVII стагоддзя
Катэгорыя:Бітвы Крымскага ханства
Катэгорыя:Бітвы ва Украіне
Катэгорыя:Канфлікты 1652 года
Катэгорыя:1652 год у Еўропе
335 да н.э.

## Падзеі 
## Нараджэнні 
* каля 335: Герафіл, старажытнагрэчаскі ўрач
## Памерлі 
* каля 335: Гікет Сіракузскі, старажытнагрэчаскі філосаф-піфагарэец

Катэгорыя:330-я да н.э.
Равелін

**Равелі́н** (ад  «аддзяляць») — дапаможнае фартыфікацыйнае збудаванне, звычайна трохкутнай формы, якое змяшчалася перад крапасным ровам паміж бастыёнамі.

Равеліны ўяўляюць сабой мураваную агароджу з казематамі для стралкоў або складаюца з рова і вала, які звычайна мае мураваную абліцоўку стагоддзях.

## Літаратура 
*  — С. 609.
* 

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Белаярскі (горад)

**Белая́рскі** () — горад (з 1988) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Белаярскага раёна Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 19,5 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1969 годзе.

Горад размешчаны на левым беразе ракі Казым.

Нафтаздабываючая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Бітва пад Кінаскефаламі (364 год да н.э.)

**Бітва пад Кінаскефаламі** (364 да н.э.) — бітва каля грады пагоркаў Кінаскефалы (Kynos kephlāi) у Фесаліі (Грэцыя). Войска Спарты перамагло войска Беаційскага саюзу.

## Гл. таксама 
* Бітва пад Кінаскефаламі, −197

## Крыніцы 
## Літаратура 
* . С.331

Кінаскефалы
Катэгорыя:364 да н.э.
Каземат

**Каземат** ( ад  «пакой з тоўстымі сценамі») — памяшканне ў закрытых фартыфікацыйных збудаваннях, што абараняе людзей ад ўздзеяння агнявых сродкаў праціўніка.

Таксама: У 2-й пал. 19 — пач. 20 ст. на ваенных караблях **казематам** называлі браніраванае закрытае памяшканне для ўстаноўкі гармат і захоўвання боепрыпасаў. У 20 ст. казематы выйшлі з ужытку на ваенных караблях.

Фартыфікацыйныя казематы падзяляюцца на баявыя, назіральныя, жылыя, снарадныя і інш. Сучасныя фартыфікацыйныя збудаванні, якія маюць казематы, называюцца **казематаванымі** ().

Першыя абарончыя казематы з’явіліся ў 16 ст., найбольш распаўсюдзіліся ў канцы 18 — пач. 19 ст.

## Літаратура 
*  — С.310

## Спасылкі 
* 
* Каземат на корабле // Военная энциклопедия: [В 18 т.] / Под ред. В. Ф. Новицкого и др. — СПб.: Т-во И. Д. Сытина, 1911—1915.
* Каземат  // *Плужников В. И.* Термины российского архитектурного наследия от А до Я, а также Термины геральдики, Древнерусские религиозные монограммы, Расшифровки дат: Словарь-глоссарий — М.: «Искусство», 1995.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Форт

**Форт** (ад  «моцны») — буйное фартыфікацыйнае збудаванне адкрытага (палявога) або закрытага (доўгатэрміновага) тыпу.

Фарты ствараліся з 18—19 ст. як частка крэпасці або палявой умацаванай пазіцыі. Фарты **адкрытага тыпу** мелі 1—2 земляныя валы, перад якімі выкопваліся равы і ствараліся іншыя перашкоды. Фарты **закрытага тыпу** будаваліся ў 18 ст. як каменныя шмат'ярусныя вежы з амбразурамі для гармат, пазней будаваліся з бетону (жалезабетону) і сталёвых канструкцый (бранявых вежаў). Пасля Першай сусветнай вайны ўжываліся ў складзе ўмацаваных раёнаў.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 576 с.: іл.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фартыфікацыя
331 да н.э.

## Падзеі
## Нараджэнні
## Памерлі
* Аляксандр I (цар эпірскі)


Катэгорыя:330-я да н.э.
Кірэнаіка

**Кірэнаіка** — гістарычная вобласць у Лівіі.

У 7 ст. ад н.э. тут былі заснаваныя грэчаскія гарады-калоніі (: Элінская каланізацыя), з іх найбольшы — Кірэна. З 6 ст. да н.э. да 7 ст. вобласць паслядоўна трапляе пад уладу старажытных дзяржаў Усходу, Рыма, Візантыі. З 7 ст. пад арабскім панаваннем (: Арабская экспансія, 7-8 ст.). З 16 ст. у складзе Асманскай імперыі. Пасля італьянска-турэцкай вайны (1911) уваходзіць (1912—1943) у склад італьянскай калоніі Лівія. У канцы 2-й сусв. вайны акупавана брытанскім войскам; брытанская ваенная база існавала да 1969. У каралеўстве Лівія (да 1969) Кірэнаіка была адной з трох правінцый (да 1963).

У сяр. 19 — пач. 20 ст. Кірэнаіка была асноўнай базай руху сенусітаў.

## Гл. таксама 
* Адждабія

Катэгорыя: Гістарычныя вобласці Афрыкі
Катэгорыя: Гісторыя Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Старажытнае Міжземнамор’е
Катэгорыя: Геаграфія Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя: Лівія
Катэгорыя: Гісторыя Лівіі
Катэгорыя: Былыя калоніі Італіі
Бітва пад Кінаскефаламі

Бітвы антычнасці, што адбыліся каля грады пагоркаў Кінаскефалы (Kynos kephlāi) у Фесаліі (Грэцыя).
* Бітва войскаў Спарты і Беаційскага саюзу (364 да н.э.).
* Бітва рымскага і македонскага войскаў (197 да н.э.).
Кагалым

**Кагалым** () — горад (з 1985) у Расіі, у складзе Сургуцкага раёна Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 57,0 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1975 годзе.

Горад размешчаны паміж рэкамі Інгуягун і Кірыл-Віс'ягун.

Нафтаздабываючая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Лангепас

**Лангепас** () — горад (з 1985) у Расіі, у складзе Ніжневартаўскага раёна Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 40,8 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1980 годзе.

Горад размешчаны на правым беразе пратокі Каюкоўская, за 15 км ад ракі Об.

Нафтаздабываючая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Мегіён

**Мегіён** () — горад (з 1980) у Расіі, у складзе Ніжневартаўскага раёна Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 47,2 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1810 годзе.

Горад размешчаны на правым беразе ракі Об пры ўпадзенні пратокі Мега.

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Лянтор

**Лянтор** () — горад (з 1992) у Расіі, у складзе Сургуцкага раёна Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 35,4 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1932 годзе.

Размешчаны на беразе ракі Пім.

Нафтаздабываючая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Бітва пад Кінаскефаламі (197 год да н.э.)

**Бітва пад Кінаскефаламі** (197 да н.э.) — бітва каля грады пагоркаў Кінаскефалы (Kynos kephlāi) у Фесаліі (Грэцыя) у час 2-й Македонскай вайны. Рымскае войска (консул Т. Квінкцый Фламінін; каля 26 тыс.ч.) перамагло македонскае войска цара Філіпа V (26 тыс.ч.).

Перамога скончыла панаванне македонцаў у Грэцыі, а большая частка македонскай дзяржавы трапіла ў залежнасць ад Рыма.

У гэтай бітве рымляне ўпершыню ўжылі супраць цяжкай македонскай фалангі маніпулярную тактыку.

## Літаратура 
* . С.331

Кінаскефалы
Кінаскефалы
Катэгорыя:197 да н.э.
Кінаскефалы
Кінаскефалы
Катэгорыя:Македонскія войны
Ніжнявартаўск

**Ніжнявартаўск** () — горад (з 1972 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ніжнявартаўскага раёна Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 240,1 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1909 годзе.

Размешчаны на правым беразе ракі Об.

Нафтаздабываючая прамысловасць. Горад з’яўляецца цэнтрам Саматлорскага нафтавага радовішча.

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Нягань

**Нягань** () — горад (з 1985) у Расіі, у складзе Акцябрскага раёна Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 54,7 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1965 годзе.

Нафтагазаздабываючая прамысловасць, нафтаперапрацоўка.

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Гендар

**Ге́ндар** (, ад  «род») — сацыяльная катэгорыя, якая вызначае асаблівасці полавых паводзін і грамадскай стратэгіі асобы.

## Пол і гендар 
Паняцце *гендарная роля* запазычаў з граматыкі і ўвёў у навукі пра паводзіны сексолаг Джон Мані, якому ў 1955 пры вывучэнні інтэрсексуальнасці і транссексуальнасці трэба было размежаваць агульнапалавыя ўласцівасці, пол як фенатып, ад сексуальна-генітальных, сексуальна-эратычных і сексуальна-пракрэатыўных якасцей. Затым яно стала шырока выкарыстоўвацца сацыёлагамі, юрыстамі і амерыканскімі феміністкамі..

У краінах, дзе развіта дакументарнае пацверджанне асобы, сацыяльны пол звычайна супадае з замацаваным у дакументах полам, гэта значыць з пашпартным полам, выключаючы выпадкі трансгендарнасці.

Звычайна ў грамадстве можна адрозніць два гендары — мужчынскі і жаночы, аднак набор гендараў бывае значна шырэйшы, у прыватнасці, у Тайландзе адрозніваюцца пяць гендараў, уключаючы катой і два гендары лесбіянак, якія адрозніваюцца маскуліннасцю і фемініннасцю. У чукчаў да канца XX стагоддзі адрозніваліся мужчыны-гетэрасексуалы, мужчыны-гетэрасексуалы, якія насілі жаночую адзежу, мужчыны-гомасексуалы, што насілі жаночую адзежу, жанчыны-гетэрасексуалкі і жанчыны, якія насілі мужчынскую адзежу. Пры гэтым нашэнне адзежы магло азначаць і выкананне адпаведных сацыяльных функцый.

## Гл. таксама 
* Гендарная роля
* Гендарная ідэалогія
* Місгендарынг

Катэгорыя:Гендарныя даследаванні
Катэгорыя:Гендарная сацыялогія