open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зубная шчотка

**Зубна́я шчотка** — прыстасаванне для чысткі зубоў і масажу дзяснаў. На шчотцы можа быць зубная паста.

Сучасныя зубныя шчоткі разнастайныя па форме. Іх рабочая паверхня складаецца з сінтэтычнага ці натуральнага валакна рознага памеру і жорсткасці (калянасці). Выпускаюцца электрычныя шчоткі.

## Гл. таксама 
* Зубная нітка
* Зубная паста
* Зубны парашок

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гігіена поласці рота
Катэгорыя:Зубы
Жавальная гумка

|thumb|Жавальная гумка ў падушачках
**Жава́льная гу́мка** (жу́йка, жвачка; ) — кулінарны выраб, які складаецца з неядомай эластычнай асновы і розных смакавых і араматычных дадаткаў. Прызначана для ачысткі зубоў і поласці рота, маскіроўкі непрыемных пахаў, ці проста для жавання як забавы. Падчас ужывання жавальная гумка практычна не памяншаецца ў аб’ёме, але ўсе напаўняльнікі паступова раствараюцца, пасля чаго аснова становіцца нясмачнай і звычайна выкідваецца.

Жавальная гумка была вядома старажытным грэкам, ацтэкам і мая, якія жавалі смалу дрэў, застылы сок гевеі, каўчук. Сучасная жавальная гумка была запатэнтавана ў ЗША ў 1869 годзе дантыстам. Са шматлікіх відаў жавальнай гумкі ў якасці забавы можна выдзімаць бурбалкі, якой у англамоўных краінах далі назву *bubble gum* (гэта значыць штосьці накшталт «гумка для бурбалак»).

## Гл. таксама 
* Цукеркі
* Карамель
* Ірыс
* Чупа-чупс

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гігіена поласці рота
Катэгорыя:Кандытарскія вырабы
Супергрануляцыя

**Супергрануляцыя** () — структура з канвектыўных ячэек з характэрнымі памерамі ў дзесяткі тысяч кіламетраў, якая існуе на паверхні Сонца. Была знойдзена ў 1950-х гадах А. Б. Хартам пры доплераўскіх вымярэннях ў фотасферы, якія паказалі, што ў ёй існуюць гарызантальныя патокі плазмы з хуткасцю прыблізна 300-500 м/с.

У больш позніх працах, выкананых у 1960-х гадах Лейтанам, Нойесам і Сайманам, былі знойдзеныя тыповы памер ячэек: прыблізна 30000 км для супергранул з працягласцю існавання прыблізна 24 гадзіны. Звычайна мяркуюць, што супергрануляцыя — гэта канвекцыя пэўнага маштабу, аднак яе паходжанне вядома недакладна. Наяўнасць гранул ў сонечнай фотасферы — добра вядомая з'ява, аднак дэбаты аб сапраўдных прычынах ці нават пра існаванне грануляцыі вялікіх маштабаў ўсё яшчэ вядуцца. Некаторыя аўтары мяркуюць існаванне трох розных памераў канвекцыі на Сонца: грануляцыя (з тыповымі дыяметрамі 150-2500 км), мезагрануляцыя (5000-10000 км) і супергрануляцыя (больш чым 20000 км). Звычайна лічыцца, што гранулы розных маштабаў фармуюць іерархічную структуру: верхнія часткі супергранулы разбіваюцца на мезагранулы, а тыя, у сваю чаргу, на гранулы. Аднак гэтая схема з'яўляецца абстрактнай і можа апынуцца ілжывай ў святле будучых даследаванняў.

## Гл. таксама 
* Фотасфера
* Гранулы

## Спасылкі 
* NASA: Сонца стварае хвалю 
* http://www.nature.com/nature/links/030102/030102-6.html
* http://solarphysics.livingreviews.org/Articles/lrsp-2010-2/
* http://arxiv.org/abs/1005.5376

Катэгорыя:Зорныя феномены
Катэгорыя:Будова Сонца
Спікулы

. Характэрная фактура храмасферы, якая нагадвае «падпаленыя прэрыі», ствараецца спікуламі.]]

**Спікулы** ( — кончык, лязо) — асноўныя элементы тонкай структуры храмасферы Сонца. Калі назіраць лімб Сонца ў святле пэўнай спектральнай лініі, то спікулы будуць бачныя як досыць тонкія, у маштабах Сонца, (дыяметрам каля 500 да 1200 км) слупкі святлівай плазмы. Гэтыя слупкі выкідваюцца з ніжняй храмасферы з хуткасцю каля 20 км/с на 5000-10000 км ўверх. Спікула жыве 5-10 хвілін, яе максімальная даўжыня — ад 10 000 да 20 000 км. Колькасць спікул, якія існуюць на Сонца адначасова, складае каля мільёна, яны пакрываюць каля 1% плошчы дыска Сонца. Практычна ўсе спікулы знаходзяцца на межах супергранул, такім чынам, храмасферная сетка складаецца іменна з іх.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Механизм разогрева солнечной короны может быть пересмотрен 

Катэгорыя:Будова Сонца
Гранулы (фізіка Сонца)

, вакол якой грануляцыя]]

**Гранулы** — утварэнні ў фотасферы Сонца, выкліканыя канвекцыяй плазмы.

Канвектыўныя патокі фармуюць калоны канвекцыі, якія змешваюць рэчыва ў зоне канвекцыі. Гранулы з’яўляюцца бачнымі вяршынямі такіх асобных калон і ўтвараюць крупчастую структуру, званую грануляцыяй.

## Механізм узнікнення 
Гравітацыйная канвекцыя: гарачая плазма падымаецца ўверх па цэнтры калоны, астывае ў фотасферы і па знешняй акружнасці калоны апускаецца ў глыбіню, пасля чаго цыкл паўтараецца. У выніку цэнтр гранулы аказваецца больш гарачым і яркім за яе краі, куды сцякае астыўшая плазма.

## Характарыстыкі 
Тыповы дыяметр гранул — каля 1000 км.

Вымярэння хуткасці руху рэчыва ў гранулах, якія абапіраюцца на эфект Доплера, паказваюць, што хуткасць плазмы ў цэнтры гранулы складае каля 400 м/с і па меры руху да бакоў памяншаецца да 200 м/с.

Гранулы з’яўляюцца дынамічнымі ўтварэннямі, якія пастаянна ўзнікаюць, змяняюцца і знікаюць. Час іх існавання — ад 8 да 20 хвілін.

## Гл. таксама 
* Супергрануляцыя

Катэгорыя:Будова Сонца
Катэгорыя:Плазма
Сонечны факел

**Сонечнымі факеламі** называюць яркія палі навакол сонечных плям. Па сутнасці справы, факелы прадстаўляюць сабой больш яркія у параўнанні з агульным фонам утварэнні, якія могуць займаць большую частку бачнай паверхні Сонца.

## Структура факелаў 
Структура факелаў досыць складаная. Яна складаецца з вялікай колькасці пражылак, яркіх вузельчыкаў, кропак, іншымі словамі факельных гранул, велічыня кожнай з якіх складае да 30000 км.

## Утварэнне факелаў 
Сонечныя факелы ўтвараюцца ў актыўных абласцях магнітнага поля Сонца. Як і ўсё ў прыродзе, факелы не з'яўляюцца проста так. Іх узнікненне абумоўлена адной з уласцівасцей магнітнага поля, а іменна: магнітнае поле перашкаджае руху рэчыва ў тым выпадку, калі яно адбываецца папярок сілавых ліній. Калі энергія магнітнага поля вялікая, то, магчыма, рух рэчывы выключна ўздоўж сілавых ліній. У адваротным выпадку, слабае магнітнае поле ў факельнай вобласці не здольнае спыніць досыць магутных канвектыўныя рухі, хоць і можа надаць ім больш спарадкаваны характар. Варта адзначыць, што бязладныя рухі адбываюцца як у вертыкальнай плоскасці (у большай меры), так і ў гарызантальнай. Апошнія прыводзяць да з'яўлення трэння паміж асобнымі часткамі канвекцыі, а затым тармозяцца магнітным полем, напружанасць якога ў вобласці факелаў значна меншая, чым у іншых абласцях. Гэта дазваляе газам падымацца вышэй і пераносіць значна большы паток энергіі. Такім чынам, паходні з'яўляюцца пры ўзмацненні канвекцыі, якое выклікана слабым магнітным полем.

## Асаблівасці факелаў 
Бліжэй да цэнтра факелы практычна не бачныя, затое на лімбах сонечнага дыска яны вельмі прыкметныя. Гэтая асаблівасць паказвае на тое, што на пэўным узроўні ў фотасферы тэмпература факелаў адрозніваецца ад тэмпературы суседніх факелаў, размешчаных у іншых аблясцях, на 200-300 К. У параўнанні ж з тэмпературай навакольнага асяроддзя, тэмпература факелаў большая прыкладна на 2000 К. Як правіла, паходні аб'ядноўваюцца ў факельныя палі. Нярэдка сустракаюцца факельныя палі, у якіх не з'яўляюцца плямы. Такім чынам можна зрабіць выснову, што ў факелах не абавязкова павінны быць сонечныя плямы. Працягласць жыцця сонечнага факела складае 3-4 месяцы. Таксама, як і колькасць плям, колькасць паходняў залежыць ад сонечнай актыўнасці.

## Гл. таксама 
* Флокулы

Катэгорыя:Сонечная актыўнасць
Флокулы

**Флокулы** ( — «кавалачак») — кудзелістыя ўтварэнні ў храмасферы Сонца, якія маюць большую яркасць і шчыльнасць, чым навакольныя іх ўчасткі. З'яўляюцца працягам фотасферных факелаў ў храмасферу. Звычайна знаходзяцца паблізу абласцей з моцнымі магнітнымі палямі (актыўных абласцей), часта атачаюць сонечныя плямы.

Вобласці храмасферы, што займаюцца флокуламі, называюць «флокульнымі палямі». 

На звычайных (выкананых у белым свеце) малюнках Сонца, флокулы практычна не бачныя. Яны назіраюцца ў святле фраўнгоферавых ліній сярэдняй і вялікай інтэнсіўнасці на спецыяльна здымках Сонца, якія атрымліваюцца на частотах гэтых ліній (спектрагеліяграмах), дзе звычайна бачныя як яркія вобласці памерам у некалькі хвілін дугі. Часцей за ўсё флокулы назіраюць ў святле лініі вадароду Hα і ліній H і K іанізаванага кальцыю (CaII). У спецыяльных выпадках (у святле шэрагу адносна слабых ліній металаў або ў лініі HeI) могуць, наадварот, выглядаць як цёмныя вобласці.

Флокулы арыентаваныя ўздоўж сілавых ліній магнітнага поля. У лініі Hα яны выглядаюць характэрным чынам, якія нагадваюць размяшчэнне металічных пілавіння на шкле, якая размяшчалася над магнітам. Часам над адзінкавымі сонечнымі плямамі з'яўляецца віхравая структура тыпу цыклона.

Флокулы ў лініях H і K CaII маюць вялікія памеры, размешчаныя вышэй, чым вадародныя, і выглядаюць значна больш аморфна. Кальцыевыя флокулы з'яўляюцца добрымі індыкатарамі з'яўлення лакальных магнітных палёў на Сонца: яны прыкметныя ўсюды, дзе напружанасць магнітнага поля перавышае 5 Э. Яркасць флокул расце з напружанасцю поля (да палёў у некалькі сотняў Э).

Колькасць флокул на дыску Сонца змяняецца з сонечнай актыўнасцю: у перыяд максімуму сонечнага цыклу флокулы, бачныя ў лініі Hα, могуць пакрываць да адной дзесятай плошчы дыска Сонца.

## Літаратура 
* Физика Космоса. Флоккулы 

Катэгорыя:Сонечная актыўнасць
Каранальныя дзіркі

25 мая 2007 года]]

**Каранальныя дзіркі** () — вобласці ў сонечнай кароне, дзе паніжаныя шчыльнасць і тэмпература плазмы. Як правіла, шчыльнасць ў такіх раёнах прыкладна ў сто разоў менш, чым у астатніх абласцях кароны. З'яўленне каранальнай дзірак фіксуецца з дапамогай малюнкаў, атрыманых у рэнтгенаўскім дыяпазоне са спадарожнікаў.

З'яўленне каранальных дзірак звязваюць з перыядам рэмісіі — часам мінімальнай сонечнай актыўнасці. Каранальныя дзіркі з'яўляюцца важным элементам сонечна-зямной фізікі, прыводзячы да розных эфектаў касмічнага надвор'я, у прыватнасці да геамагнітнай актыўнасці. Часцяком каранальныя дзіркі з'яўляюцца асноўным фактарам, якія ўплываюць на іанасферы і магнітнае поле Зямлі. Размешчаны яны звычайна ў палярных раёнах Сонца, аднак у перыяд максімуму могуць назірацца на ўсіх шыротах.

Катэгорыя:Будова Сонца
Карыкатура

]]
**Карыкатура** (, ад caricare — нагружаць, перабольшваць) — спосаб мастацкай тыпізацыі, выкарыстанне шаржу і гратэску для крытычна накіраванага, тэндэнцыйнага перабольшвання і падкрэслівання негатыўных бакоў жыццёвых з'яў або асоб з мэтай іх выкрыцця і высмейвання; спецыфічная галіна праяўлення камічнага ў выяўленчым мастацтве праз сатырычную ці гумарыстычную выяву. У шырокім сэнсе карыкатура — усякі вобраз, дзе свядома ствараецца камічны эфект, спалучаюцца рэальнае і фантастычнае, перабольшваюцца і завастраюцца характэрныя рысы фігуры, твару, адзення, паводзін людзей, змяняюцца іх суадносіны з навакольным асяроддзем, выкарыстоўваюцца незвычайныя супастаўленні і іншае. У вузкім сэнсе — асобны жанр выяўленчага мастацтва (пераважна графікі), форма сатыры. Росквіт карыкатуры звычайна звязаны з перыядам буйных грамадскіх канфліктаў, палітычнай нестабільнасці, войнамі.

Элементы карыкатуры вядомы ў мастацтве Старажытнага Егіпта, антычнасці, Сярэднявечча і эпохі Адраджэння. Зараджэнне карыкатуры як жанру звязана з Сялянскай вайной 1524-26 у Германіі, Рэфармацыяй, рэвалюцыямі 16-18 стагоддзяў у Нідэрландах, Англіі, Францыі. Самастойная эстэтычная значнасць асэнсавана ў пачатку 19 стагоддзя рамантыкамі. Вялікая роля ў развіцці сусветнай карыкатуры належыць У.Хогарту, Дж.Гілрэю, Ж.Гросу, Ф.Гоі, А.Дам'е, П.Гаварні, Х.Бідструпу.

## Гл.таксама 
* Карыкатурны скандал 2005—2006 гадоў

## Літаратура 
*
Эльчэ

**Эльчэ** () — горад на паўднёвым усходзе Іспаніі, размяшчаецца ў аўтаномнай супольнасці Валенсія, у правінцыі Алікантэ. Паводле дадзеных перапісу 2008 года Эльчэ мае насельніцтва ў 228,3 тысяч жыхароў, займаючы, такім чынам, трэці радок самых густанаселеных гарадоў супольнасці пасля Валенсіі і Алікантэ, а таксама ўваходзіць у спіс 20 найбуйнейшых іспанскіх гарадоў.

Частка муніцыпалітэта з'яўляецца прыбярэжнай, але галоўная частка гораду размяшчаецца ў каля 11 км ад Міжземнага мора. Невялікі ручай Віналопа працякае праз горад, падзяляючы яго на дзве часткі.

## Гісторыя 
Ла Алькудыя знаходзіцца за 10 км ад месца размяшчэння сучаснага горада і з’яўляецца непасрэдным папярэднікам Эльчэ. Гэты горад быў заселены грэкамі, а затым заняты карфагенянамі і рымлянамі. Грэчаскія каланісты стварылі тут сваю калонію, назваўшы яе Гэліке каля 600 года да н.э. Рымляне называлі горад Ілісі () і надалі яму статус калоніі, пасля кароткага візантыйскага валадарства, готы занялі горад і ўсталявалі ў ім біскупскі пасад.

Эльчэ страціў сваё значэнне ў перыяд маўрытанскай акупацыі. Арагонскі кароль Хаймэ II узяў горад у XIII стагоддзі падчас Рэканкісты. Горад рос на працягу XVIII стагоддзя стаў гуляць больш важную ролю ў XIX стагоддзі прыходам сюды чыгункі і буму прамысловага развіцця.

## Насельніцтва 
## Спорт 
У горадзе маецца футбольны клуб «Эльчэ».

## Гарады-пабрацімы 
*  Касукабэ, Японія (2010)
*  Аран, Алжыр (1939)
*  Тулуза, Францыя (1981)

## Спасылкі 
* Віртуальны тур па гораду 
* Гарадская панарама
* Музеі Эльчэ 

Катэгорыя:Гарады аўтаномнай супольнасці Валенсія

Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Алікантэ
Каралеўства Афганістан

**Карале́ўства Афганіста́н** ( *Dǝ Afġānistān wākmanān*;  *Pādešāhī-ye Afġānestān*) — назва дзяржавы Афганістан у перыяд пасля скасавання эмірата ў 1929 годзе і да рэвалюцыі 1973 года.

## Гісторыя 
Каралеўства было абвешчана Мухамедам Надзір-шахам наўзамен скасаванага эмірата; апошнім эмірам быў Хабібула Газі. Пасля смерці Надзір-шаха ў лістападзе 1933 года каралём становіцца яго сын Мухамед Захір Шах, які быў у канчатковым выніку зрынуты ўласным стрыечным братам Мухамедам Даўдам у 1973 годзе. Менавіта ў гэты перыяд сваёй гісторыі, пад кіраўніцтвам шаха ўрад Афганістана наладзіў узаемаадносіны з сустветнай супольнасцю, перш за ўсё Савецкім Саюзам, Вялікабрытаніяй і ЗША.

Пад кіраўніцтвам Захір Шаха Афганістан абвяшчае пра свой нейтралітэт падчас Другой сусветнай вайны і ажыццяўляе дыпламатычную палітыку недалучэння. Прэм’ер-міністр Афганістана, у той час ім з’яўляўся будучы прэзідэнт Мухамед Даўд займаўся развіццём сучаснай прамысловасці і адукацыі ў краіне.

## Гл. таксама 
* Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)

## Спасылкі 
* Гісторыя Афганістана (англ.) 

Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Афганістана
Афганістан
Херэс-дэ-ла-Франтэра

**Херэс-дэ-ла-Франтэра** () — горад на поўдні Іспаніі, які размяшчаецца ў аўтаномнай супольнасці Андалусія. Месціцца паміж горамі і морам на рацэ Гуадалетэ.

Места вядома з даўніх часоў. Пазней Херэс быў рымскім горадам, пад назвай Аста Рэгія (). Пасля падзення Заходняй Рымскай імперыі, ён знаходзіўся пад уладай вандалаў і вестготаў, пакуль не быў заваяваны арабамі ў 711 годзе. У XII і XIII стагоддзях горад значна пашырыўся, таксама была пабудавана абарончая сістэма гораду.

У 1231 годзе ў наваколлях горада адбылася бітва пры Херэсе, дзе хрысціянскія войскі пад камандаваннем Альвара Перэса дэ Кастра, военачальніка Кастыліі і Леона, разбіў войскі эміра Ібн Худа, нягледзячы на колькасную перавагу апошніх. Горад быў заваяваны Кастыліяй у 1264 годзе. Адкрыццё Амерыкі і заваёва Гранады, у 1492 годзе, зрабіла Херэс адным з самых квітнеючых гарадоў Андалусіі дзякуючы гандлю і яго блізкасці да партоў Севільі і Кадыса.

## Клімат 
Херэс-дэ-ла-Франтэра і астатняя сталічная вобласць Кадыса мае субтрапічны-міжземнаморскі клімат з акіянічным уплываў, характарызуецца вельмі мяккай і вільготнай зімой і доўгім цёплым гарачым і сухім летам.

## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Херэс-дэ-ла-Франтэра  на Open Directory Project

Катэгорыя:Гарады Андалусіі
Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Кадыс
Хетафэ

**Хетафэ** () — горад у цэнтральнай частцы Іспаніі, размяшчаецца на поўдні аўтаномнай супольнасці Мадрыд, у 13 кіламетрах ад іспанскай сталіцы. Заступнікам горада лічыцца Маці Божая дэ лос Анхелес.

## Гісторыя 
Прысутнасць людзей у гэтым рэгіёне ўзыходзіць да ніжняга палеаліту. Панаванне рымлян у вобласці Хетафэ пачалося з II стагоддзя да н.э. Гэты раён быў пасля захоплены шэрагам германскіх плямёнаў, як тот свевамі, вандаламі і вестготамі, а таксама аланамі, якія маюць індаеўрапейскае паходжанне.

У VIII стагоддзі Хетафэ быў захоплены маўрамі. У 1085 годзе кароль Альфонса VI адаваяваў вёску. У 1326 годзе жыхары вёскі пераехалі бліжэй да каралеўскай дарозе, якая злучае Мадрыд і Таледа, у выніку стварыўшы новы горад, Хетафэ. У тым жа стагоддзі ў горадзе быў пабудаваны манастыр Ла-Магдалена, які аднак быў знішчаны праз некалькі стагоддзяў.

У перыяд з 1808 па 1812 гады Хетафэ быў акупаваны напалеонаўскімі войскамі.

## Геаграфія 
Хетафэ знаходзіцца ў паўднёвай зоне аўтаномнай супольнасці Мадрыд, на паўднёвым-захадзе Еўропы на Пірэнейскім паўвостраве.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
*  Хетафэ, Філіпіны
*  Даіра, Заходняя Сахара
*  Гуанабакоа, Куба

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады аўтаномнай супольнасці Мадрыд
Катэгорыя:Муніцыпалітэты аўтаномнай супольнасці Мадрыд
Сан-Крыстобаль-дэ-ла-Лагуна

**Сан-Крыстобаль-дэ-ла-Лагуна** () — горад у Іспаніі, які размяшчаецца ў аўтаномнай супольнасці Канарскія астравы на поўначы вострава Тэнэрыфэ. Горад з’яўляецца трэцім паводле колькасці насельніцтва ў сваёй супольнасці. Разам з Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ звязаны трамваям. Гістарычны цэнтр горада занесены ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў 1999 годзе.

## Гісторыя 
У 1494 годзе ў гэтым месцы прайшла Бітва пры Агуэры. Горад быў заснаваны паміж 1496 і 1497 гадамі Алонсам Фернандэсам дэ Луга і быў сталіцай вострава пасля сканчэння заваёвы астравоў. Прыбярэжная тэрыторыя некалькі разоў падвяргалася нападам піратаў. Універсітэт Ла-Лагуны быў заснаваны ў 1701 годзе.

Скарачэнне колькасці насельніцтва і эканомікі ў XVIII стагоддзі прывяло да таго, што сталіца была перанесена ў Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ ў 1723 годзе. Санта-Крус з тых часоў з’яўляецца сталіцай вострава Тэнэрыфэ. Паўночны аэрапорт Тэнэрыфэ быў адкрыты ў 1930-х гадах, сёння ён пашыраецца за кошт павелічэння выкарыстання малабюджэтнымі авіякампаніямі.

Гістарычны цэнтр быў унесены ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА 2 снежня 1999 года. Некалькі вуліц гістарычнага значэння былі зачыненыя да аўтамабільных перавозак.

## Адукацыя 
У горадзе размяшчаецца буйны Універсітэт Ла-Лагуны.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Жазэ ды Аншыета
* Оскар Дамінгес

## Гарады-пабрацімы 
*  Картахена-дэ-Індыяс, Калумбія
*  Лас-Пальмас, Іспанія
*  Сальта, Аргенціна
*  Маямі, ЗША
*  Сан-Паўлу, Бразілія
*  Тэльдэ, Іспанія
*  Балер, Філіпіны

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Канарскіх астравоў
Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ
Васількова

**Васількова** — тапонім і прозвішча

## Тапонім 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць
** Вёска Васількова, Сенненскі раён
** Вёска Васількова, Шаркаўшчынскі раён
* Гомельская вобласць
** Вёска Васількова, Рэчыцкі раён
* Магілёўская вобласць
** Вёска Васількова, Мсціслаўскі раён
* Мінская вобласць
** Вёска Васількова, Слуцкі раён

## Прозвішча 
* Таццяна Вяргееўна Васількова — Герой Сацыялістычнай Працы.
* Эльвіра  Адольфаўна Васількова — савецкая спартсменка (плаванне брасам), прызёр Алімпійскіх гульняў.

## Гл. таксама 
* Васількоўка (значэнні)
Таццяна Вяргееўна Васількова

**Таццяна Вяргееўна Васількова** (, в. Янова, Веткаўскі раён) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

З 1954 года даярка, з 1971 падлікоўшчыца на малочнатаварнай ферме калгаса імя Леніна Гомельскага раёна. Званне Героя прысвоена за поспехі ў развіцці жывёлагадоўлі, павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак сельскагаспадарчай прадукцыі.
Мосталес

**Мосталес** () — горад у цэнтральнай частцы Іспаніі, які размяшчаецца ў аўтаномнай супольнасці Мадрыд. Горад з'яўляецца другім паводле велічыніі ў сваёй аўтаномнай супольнасці і знаходзіцца ў 18 км ад Мадрыда. Мосталес быў на працягу доўгага часу толькі невялікай вёскай, але хутка пачаў пашырацца ў ХХ стагоддзі. З'яўляецца прадмесцем Мадрыда, не зважаючына тое, што мае прамысловыя зоны.

## Гісторыя 
Мосталес здабыў вядомасць 2 мая 1808 года, хоць і быў на той час невялікай вёскай. У гэты дзень старшыня вёскі Андрэс Тарэхон абвясціў вайну Францыі, калі за некалькі гадзін да гэтага пачалося Мадрыдскае паўстанне, якое паклала пачатак вайне на Пірэнейскім паўвостраве.

Жыхарка Мосталеса, Мануэла Маласанья, стала папулярнай гераіняй паўстання ў той дзень, гэта значыць станцыя метро і некаторыя сярэдняй школы ў Мосталесе і ў наваколлях Мадрыда былі названыя ў яе гонар.

## Транспарт 
Мосталес звязаны з іншымі прадмесцямі і цэнтрам Мадрыда лініяй метро, лініяй прыгарадных цягнікоў, мясцовымі і рэгіянальнымі аўтобуснымі маршрутамі і некалькімі буйнымі аўтастрадамі і платнымі дарогамі.

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады аўтаномнай супольнасці Мадрыд
Катэгорыя:Муніцыпалітэты аўтаномнай супольнасці Мадрыд
Тэраса (Іспанія)

**Тэраса** () — горад у Іспаніі, які размяшчаецца ў аўтаномнай супольнасці Каталонія. Знаходзіцца ў 20 км ад Барселоны.

## Гісторыя 
Рэшткі, знойдзеныя падчас археалагічных даследаванняў, паказваюць, што месца, дзе зараз размяшчаецца Тэраса, было заселена з дагістарычных часоў.

Тэраса ўзнік як рымскі горад Эгара (), які быў заснаваны ў часы панавання імператара Веспасіяна (69—79). Біскупства было заснавана ў гэтым месцы прыкладна ў 450 годзе, правінцыйная рада была створана ў 615 годзе. Сабор працягваў існаваць аж да 718 года, пакуль горад не быў захоплены мусульманамі.

У XIX стагоддзі горад адыгрываў важную ролю падчас прамысловай рэвалюцыі. Горад спецыялізаваўся на вырабе тканін з воўны.

## Транспарт 
Тэраса звязана з барселонскім портам і аэрапортам праз шашу і чыгунку.

## Культура 
Многія музыкі і акцёры пражываюць у Тэрасе з-за вялікай колькасці музычных школ і доўгай аматарскай тэатральнай традыцыі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Каталоніі
Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Барселона
Іосіф Георгіевіч Васількоў

**Іосіф Георгіевіч Васількоў** (,  — ) — беларускі батанік, адзін з першых даследчыкаў расліннасці Беларусі.

## Біяграфія 
Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт ў 1904 годзе. У 1920—1929 гг. прафесар, загадчык кафедры батанікі Горацкага сельскагаспадарчага інстытута (з 1925 г. БСГА). З 1934 г. у Інстытуце біялагічных навук АН БССР.

## Навуковая дзейнасць 
Вывучаў флору Еўрапейскай часткі СССР, Каўказа, Казахстана. Удзельнічаў у падрыхтоўцы выдання «Флора БССР».

Пад кіраўніцтвам загадчыка аддзела жывых раслін прафесара І. Г. Васількова быў створаны філагенетычны сад на плошчы 0,97 га пры Цэнтральным батанічным садзе НАН Беларусі.

### Бібліяграфія 
* Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. — Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі сельскай гаспадаркі ў Горках, 1927, т. 3.

## Літаратура 
*  — С. 419.
*  — С. 29.

Катэгорыя:Батанікі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі
Катэгорыя:Батанікі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Батанікі СССР
Фуэнлабрада

**Фуэнлабрада** () — горад у Іспаніі, які размяшчаецца ў аўтаномнай супольнасці Мадрыд, за 22,5 км ад сталіцы краіны.

## Гісторыя 
Першыя згадкі пра Фуэнлабраду з'явіліся праз 200 гадоў пасля яго заснавання дзякуючы амбіцыйнаму праекту Філіпа II, паводле якога ўсе гарады, пасёлкі і вёскі павінны былі запоўніць анкету, дзе меліся пытанні пры гісторыю, геаграфію, эканоміку, дэмаграфію паселішча.

## Транспарт 
Фуэнлабрада мае добрыя сувязі з Мадрыдам, Мосталесам, Хетафэ, Алькарконам і Леганесам, дзякуючы мадрыдскаму метрапалітэну, які праходзіць праз горад.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Муніцыпалітэты аўтаномнай супольнасці Мадрыд
Катэгорыя:Гарады аўтаномнай супольнасці Мадрыд
Мікалай Карнілавіч Васількоў

**Мікалай Карнілавіч Васілько́ў** (, г.  — ) — генерал-лейтэнант артылерыі (1954).

## Біяграфія 
Скончыў  ў 1931. У Чырвонай Арміі з 1918 год. Удзельнік Грамадзянскай вайны. У 1934—1936 гг. выкладчык і начальнік лабараторыі Ваеннай артылерыйскай акадэміі імя Дзяржынскага.

У гады Вялікай Айчыннай вайны на Сталінінградскім, Варонежскім, Цэнтральным, 1-м Украінскім, Паўднёвым, 1-м Беларускім франтах: камандзір асобнай брыгады, корпуса СПА.

З 1945 года на адказных пасадах у войсках СПА краіны. У 1959—1962 гг. намеснік начальніка .

## Літаратура 
*  — С. 29.

Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску
Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Лявон Неўдах

**Лявон (Лявонцій Пятровіч) Неўдах** (, вёска Радчыцк, , Брэсцкая вобласць) — беларускі , 

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Пасля сямігодкі вучыўся ў Мінскім політэхнікуме (1962—1963), скончыў Полацкі нафтавы тэхнікум (1966) і факультэт журналістыкі Белдзяржуніверсітэта (1981). У 1967—1969 служыў танкістам у Савецкай Арміі. Пасля дэмабілізацыі працаваў аператарам тэхналагічных установак на Полацкім нафтаперапрацоўчым заводзе (цяпер — ААТ «Нафтан»). У красавіку 1974 быў запрошаны на пасаду карэспандэнта ў наваполацкую гарадскую газету «Химик», з 1995 па 2005 — галоўны рэдактар гэтай газеты. У 1979 прыняты ў Саюз журналістаў СССР. З 1998 — член Саюза беларускіх пісьменнікаў. Член Беларускага ПЭН-цэнтра.

## Творчасць 
Дэбютаваў вершамі ў наваполацкай гарадской газеце «Химик» у 1972, у рэспубліканскім друку—апавяданнем у 1984 (часопіс «Маладосць»). Аўтар кніг: прозы — «Формула дабрыні» (1989), «Бумеранг» (2003); паэзіі — «Чорнае святло» (1998), «Каханак восені» (2010). Сааўтар кніг «Першыя сцежкі» (1987), «Za bielym sneghom» (1989), «Там, дзе званы Сафіі» (2003), «Ад ніў прыдзвінскіх» (2009) і іншых калектыўных зборнікаў паэзіі і прозы. Перакладаўся на славацкую і рускую мовы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Неўдах Лявон // Пісьменнікі Віцебшчыны. Даведнік. — Віцебск. 2001 — С.56
* Лявон Неўдах // Літаратурная карта Берасцейшчыны / Укл. А.Крэйдзіч. Брэст.2008. С.506-509
* Неўдах Лявонцій Пятровіч // Памяць: гіст-дак. хроніка Полацка. Мн.2002. С.818
* Неўдах Лявонцій Пятровіч // Памяць: гіст-дак. хроніка Столінскага раёна. Мн.2003. С.521
* Сенькавец, У. А. «Боль — пачуццёвая дамінанта творчасці Лявона Неўдаха» // Веснік Брэсцкага ўніверсітэта. Серыя філалагічных навук. № 1(9).2008. С.68-73

Катэгорыя:Члены Беларускага ПЭН-цэнтра
Геліясферны токавы слой

**Геліясферны токавы слой** прадстаўляе сабой паверхню ў межах Сонечнай сістэмы, пры перасячэнні якой змяняецца палярнасць магнітнага поля Сонца. Гэтая паверхня распасціраецца ўздоўж экватарыяльнай плоскасці Сонца і дасягае межаў геліясферы. Форма токавага слоя вызначаецца ўздзеяннем магнітнага поля Сонца на плазму, якая знаходзіцца ў міжпланетнай прасторы. Таўшчыня токавага слоя складае каля 10 000 км. У токавым слое назіраецца слабы электрычны ток (адкуль і назва) — каля 10−10 А/м². Ток, які ўзнікае, фармуе частку геліясфернага токавага контуру. Часам геліясферны токавы слой называюць міжпланетным токавым слоем.

## Характарыстыкі 
### Форма 
У працэсе кручэння Сонца яго магнітнае поле выгінаецца ў асаблівай формы спіралі — спіралі Паркера, якая прадстаўляе сабой выгляд архімедавай спіралі і названы так па імені яе першаадкрывальніка Юджына Паркера. Магнітнае поле спіралі падзелена на дзве часткі токавым слоем, матэматычная мадэль якога была ўпершыню распрацавана ў пачатку 1970-х. Магнітнае поле змяняе сваю палярнасць і набывае складаную форму хвалістых спіральных зморшчын, якія больш за ўсё нагадваюць шматслаёвую спадніцу балерыны.

Прычыну фарміравання такой складанай формы часам называюць «эфектам садовага шланга». Іменна такую паверхню апісвае бруя вады, калі перамяшчаць шланг уверх-уніз і адначасова паварочвацца вакол сваёй восі. У выпадку з Сонцам ролю вадзяной бруі гуляе сонечны вецер.

### Магнітнае поле 
Геліясферны токавы слой круціцца разам з Сонцам, робячы адзін абарот за 27 дзён. За гэты перыяд Зямля, разам са сваёй магнітасферу, праходзіць праз горб і западзіны токавага слоя, узаемадзейнічаючы з ім. Магнітная індукцыя на паверхні Сонца складае прыкладна 10−4 Тэсла. Калі б магнітнае поле мела дыпольную форму, яго сіла памяншалася б прапарцыйна кубу адлегласці і ў раёне арбіты Зямлі склала б 10−11 тэсла. Існаванне геліясфернага токавага слоя прыводзіць да таго, што фактычныя паказчыкі ў раёне Зямлі ў 100 разоў больш.

### Электрычны ток 
У адпаведнасці з законамі электрадынамікі, электрычны ток у слое накіраваны перпендыкулярна магнітнаму полю, г. зн. ток рухаецца амаль па акружнасці паблізу Сонца і накіраваны амаль радыяльна на вялікіх адлегласцях. Замыкае «электрычны ланцуг» накіраваны ад Сонца ток, які ідзе ад сонечных полюсаў ў напрамках, перпендыкулярных экватары, а затым па геліяпаўзе спускаецца да экватара, да геліясфернаму токаваму слою. Агульная сіла току ў гэтым ланцугу складае каля 3 ампер. Для параўнання, токі, якія прыводзяць да ўзнікнення палярных ззянняў на Зямлі, прыкладна ў тысячу разоў слабей і маюць парадак мільёна ампер. Максімальная шчыльнасць току ў лісце складае каля 10 А/м² (10 A/км²).

Катэгорыя:Сонечная сістэма
Мухна

**Му́хна** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ула, за 12 км у напрамку на паўночны ўсход ад Лепеля.

Плошча паверхні возера 0,58 км². Даўжыня 1,96 км, найбольшая шырыня 0,62 км. Даўжыня берагавой лініі 7,9 км. Найбольшая глыбіня 20 м Аб’ём вады 4,5 млн. м³. Плошча вадазбору 8,28 км².
Схілы катлавіны  возера вышынёй 15—20 м. Берагі нізкія, пясчаныя або тарфяністыя. Зона мелкаводдзя пясчаная, глыбей дно выслана сапрапелем. Возера слаба зарастае. Злучана пратокамі з азёрамі Воласна і Уклейна.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь, лешч, плотка і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Мухна 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна
Валерый Аляксандравіч Ярмоленка

**Валерый Аляксандравіч Ярмоленка** (, с. Сяміазёрнае, Кустанайская вобласць, Казахстан) — беларускі геолаг, географ. Доктар геаграфічных навук (1994), прафесар (1998). Акадэмік Пятроўскай акадэміі навук і мастацтваў (1996).

Скончыў маркшэйдэрскі (1962) і эканамічны (1965) факультэты Пецярбургскага горнага інстытута. 3 1969 у Інстытуце геалагічных навук Нацыянальнай АН Беларусі, з 1974 у Беларускім філіяле Усесаюзнага НДІ галургіі, з 1976 у Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце, з 1990 у БДУ. Прадстаўнік Беларусі ў INHIGEO (Лісабон) — сусветнай камісіі па гісторыі навукі.

Навуковыя працы па праблемах рацыянальнага прыродакарыстання, эканамічнай ацэнцы карысных выкапняў Беларусі і інш.

## Бібліяграфія 
* Агроруды: синтез проблем природопользования / Белорус.нац.ком.по прогр. ЮНЕСКО «Человек и биосфера»,Белорус.гос.ун-т. — Мн.: Навука і тэхніка, 1994. — 191 с.
* За даляглядам Айкумены: Іван Чэрскі / В. А. Ярмоленка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1995. — 64 с., 8 л. іл. — (Нашы славутыя землякі).
* Горные инженеры Беларуси: Питомцы С.-Петерб. горн. ин-та / Бел. гос. ун-т, Петр. акад. наук и искусств. — Мн.: Белгосуниверситет, 1998. — 51 c.
* Географы і падарожнікі Беларусі: Альбом-атлас. Мн., 1999. (у сааўт.)
* Таямнічы вязень: (прыгоды генерала Юзафа Копаця) / Валерый Ярмоленка // Маладосць. 2010. № 11. — С. 124—129

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Геолагі Беларусі
Катэгорыя:Географы Беларусі
Катэгорыя:Дактары геаграфічных навук
Катэгорыя:Папулярызатары навукі
Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута геахіміі і геафізікі  НАНБ
Эльвіра Адольфаўна Васількова

**Эльвіра Адольфаўна Васількова** (у замужжы — *Бучанкова*, 15 мая 1962, г. Свярдлоўск-44, Свярдлоўская вобласць) — савецкая спартсменка (плаванне брасам), прызёр Алімпійскіх гульняў. Майстар спорту СССР мижнароднага класу (1978).

## Спасылкі 
* 
* Інфармацыя з фота

Катэгорыя:Плыўцы СССР
Катэгорыя:Плыўцы на летніх Алімпійскіх гульнях 1980 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года
Рафаэла Джаваньёлі

**Рафаэла Джаваньёлі** (; , Рым — ) — італьянскі пісьменнік.

## Біяграфія 
Выкладаў гісторыю ў Рыме. Удзельнік Рысарджымента, паплечнік Дж. Гарыбальдзі.

У гістарычных раманах пра Старажытны Рым «Плаўтыла» (1878), «Сатурніна» (1879), «Месаліна» (1885) і інш. адлюстраваўся рамантычны пафас барацьбы супраць тыраніі. Вядомасць яму прынёс раман «Спартак» (1874, неаднаразова экранізаваны) пра паўстанне гладыятараў і рабоў у І ст. да н.э., які ўзвялічвае вобраз раба, што выступіў супраць прыгнёту. Аўтар гістарычных прац пра рэвалюцыю 1848— 49 у Італіі, папулярнай гісторыі Рысарджымента.

На беларускую мову яго раман «Спартак» пераклаў М. Паслядовіч.

## Беларускія пераклады 
* Спартак. Мн.,  1997.

## Літаратура 
* Джаваньёлі // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. І. Мн., 2004.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рыме
Катэгорыя:Пісьменнікі Італіі
Катэгорыя:Памерлі ў Рыме
Катэгорыя:Аўтары гістарычных раманаў
Катэгорыя:Італьянскамоўныя пісьменнікі
Мікалай Цімафеевіч Ярчак

**Мікалай Цімафеевіч Ярчак** (нар. , в. Гошчава, Івацэвіцкі раён Брэсцкай вобл.) — беларускі псіхолаг. Доктар псіхалагічных навук (1994), прафесар (1995).

Скончыў Мінскі педагагічны інстытут замежных моў (1970). Настаўнічаў. 3 1973 у Мінскім лінгвістычным універсітэце (з 1997 загадчык кафедры псіхалогіі).

Навуковыя працы ў галіне псіхалогіі мовы і мыслення, маўлення на роднай і замежных мовах, псіхалогіі навуковай творчасці.

## Бібліяграфія 
* Псіхалагічны аналіз мовы настаўніка на ўроку // Нар. асвета. 1988. № 5.
* К проблеме внутренней речи // Вопр. психологии. 1991. № 5.
* Психологические основы профессиональной речи учителя. Мн., 1992.
* Особенности понимания художественного текста детьми и взрослыми // Вопр. психологии. 1994. № 3.
* Энергетычны патэнцыял навучэнцаў у працэсе засваення замежнай мовы // Адукацыя і выхаванне. 2001. № 9.
* Ці існуе эмацыянальнае мысленне // Адукацыя і выхаванне. 2002. № 7.
* Памяць: энергетычны падыход // Псіхалогія. 2002. № 3.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. І. Мн., 2004.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івацэвіцкім раёне
Катэгорыя:Псіхолагі Беларусі
Катэгорыя:Дактары псіхалагічных навук
Галоўная ўдарная хваля

ў папярочніку, якая ўтварылася пры сутыкненні зорнага ветру маладой зоркі LL Арыёна з патокам з туманнасці Арыёна. Источник: Хабл, 1995]]

**Галоўная ўдарная хваля** () — вобласць ўзаемадзеяння паміж магнітасферай зоркі або планеты і навакольным асяроддзем, у якой назіраецца падвышаная шчыльнасць рэчыва. Для зорак, як правіла, гэта мяжа паміж зорным ветрам і міжзоркавым асяроддзем. Для планет галоўнай ўдарнай хваляй з’яўляецца мяжа, на якой хуткасць сонечнага ветру рэзка падае, па меры яго набліжэння да магнітапаўзы. Найбольш вывучаным прыкладам галоўнай ударнай хвалі з’яўляецца месца, дзе сонечны вецер сустракаецца з магнітапаўзай Зямлі, ствараючы фронт хвалі характэрнай дугападобнай формы, як і вакол усіх планет, якія маюць магнітнае поле. Таўшчыня галоўнай ударнай хвалі вакол Зямлі складае каля 17 км і размешчана на адлегласці каля 90 000 км ад Зямлі.

На працягу некалькіх дзесяцігоддзяў лічылася, што сонечны вецер ўтварае галоўную ўдарную хвалю пры сутыкненні з навакольным міжзорным асяроддзем. У 2012 годзе дадзеная гіпотэза апынулася пад пытаннем, калі дадзеныя ад навукова-даследчага спадарожніка IBEX паказалі, што Сонечная сістэма рухаецца праз міжзорнае асяроддзе павольней, чым меркавалі папярэднія разлікі (84 000 км/г замест раней чаканых 95 000 км/г). Гэта новае адкрыццё дазваляе дапусціць, што няма ніякага ўдарнага сутыкнення зорнага ветру з геліяпаўзай навакол Сонечнай сістэмы, і, адпаведна, ніякай галоўнай ударнай хвалі на межах Сонечнай сістэмы не ўтворыцца.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Планеталогія
Катэгорыя:Сонца
Грыгаровіч

**Грыгаровіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Грыгаровіч — польскі архітэктар.
* Дзмітрый Васілевіч Грыгаровіч — расійскі пісьменнік.
* Іван Іванавіч Грыгаровіч — збіральнік рукапісаў па гісторыі Беларусі.
* Карл Карлавіч Грыгаровіч — беларускі скрыпач і педагог.
* Міхаіл Фролавіч Грыгаровіч — ваенны дзеяч, Герой Савецкага Саюза.
* Юрый Мікалаевіч Грыгаровіч (1927—2025) — савецкі і расійскі артыст балета.
* Ядвіга Дамінікаўна Грыгаровіч — беларускі вучоны ў галіне педагогікі, дзяржаўны дзеяч.
Ядвіга Дамінікаўна Грыгаровіч

**Ядвіга Дамінікаўна Грыгаровіч** (, в. Даманова, Бабруйскі раён Магілёўскай вобл. — ) — беларускі вучоны ў галіне педагогікі, дзяржаўны дзеяч. Доктар педагагічных навук (2003), прафесар (1995). Заслужаны работнік адукацыі Беларусі (1999). Член-карэспандэнт Беларускай акадэміі адукацыі (1995). Ганаровы прафесар Сілезскага ўніверсітэта (1994).

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыла Мінскі педагагічны інстытут (1969) і Мінскі лінгвістычны ўніверсітэт (1994). 3 1969 у НДІ педагогікі (у 1977—52 загадчык лабараторыі, загадчык аддзела). 3 1982 у Беларускім універсітэце культуры (у 1988—92 загадчык кафедры педагогікі сацыяльна-культурнай дзейнасці, прарэктар, з 1992 рэктар). Намеснік старшыні Камісіі па сацыяльных пытаннях Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (з 2000). Член Каардынацыйнага камітэта жанчын-парламентарыяў Міжнароднага парламенцкага саюза (з 2001).

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па тэорыі і методыцы эстэтычнага выхавання моладзі, сацыяльнай педагогіцы, культуралогіі, псіхолага-педагагічных асновах прафесійнай падрыхтоўкі студэнтаў да сацыякультурнай дзейнасці, праблемах культуралагічнай універсітэцкай адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь.

## Бібліяграфія 
* Падрыхтоўка кадраў культуры ў Рэспубліцы Беларусь: сучасны стан і перспектывы. Мн., 2001 (разам з А. Смолікам, Л. Рагачовай).
* Сацыякультурная дзейнасць: сутнасць, прынцыпы, функцыі // Сац.-пед. работа. 2001. № 6.
* Эстэтычная накіраванасць асобы студэнта: педагагічны аспект. Мн., 2002.
* Псіхолага-педагагічная сутнасць сацыякультурнай дзейнасці // Весн. БДУ культуры. 2003. № 2.

## Літаратура 
* Грыгаровіч // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. І. Мн., 2004.

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Дактары педагагічных навук
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Беларускай акадэміі адукацыі
Катэгорыя:Ганаровыя прафесары Сілезскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў
Катэгорыя:Рэктары Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў
Пётр Фролавіч Дзмітрачкоў

**Пётр Фролавіч Дзмітрачкоў** (нар. , в. Ганнаўка, Хоцімскі раён, Магілёўская вобласць — 12 снежня 2021) — беларускі гісторык. Спецыяліст па пытаннях утварэння, палітычнай гісторыі Вялікага Княства Літоўскага і фарміравання беларускай народнасці. Кандыдат гістарычных навук (1973), прафесар (2003). Член-карэспандэнт Беларускай акадэміі адукацыі (1999).

## Біяграфія 
Скончыў у 1965 годзе гісторыка-геаграфічны факультэт Магілёўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута, дзе і працаваў далей (з 1997 Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова): прафесар кафедры гісторыі і культуры Беларусі; прафесар кафедры гісторыі Беларусі і ўсходніх славян; прафесар кафедры археалогіі, гісторыі Беларусі і спецыяльных гістарычных дысцыплін. У 1973 годзе скончыў аспірантуру Інстытута гісторыі АН БССР. У 1975—2005 гадах дэкан гістарычнага факультэта.

Выкладаў вучэбныя і спецыяльныя курсы па айчыннай гісторыі са старажытных часоў да канца XVIII стагоддзя.

Даследаваў праблемы ўзнікнення і развіцця дзяржаўнасці на Беларусі, этнагенезу беларусаў, гісторыі Вялікага Княства Літоўскага.

## Узнагароды 
* Знак «Выдатнік народнай асветы БССР» (1982);
* Знак «Выдатнік асветы СССР» (1985);
* Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь (1998);
* Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (2004);
* Медаль Францыска Скарыны (2012);
* Нагрудны знак «За ў клад у развіццё Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова» (2018)
* Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2019).

## Бібліяграфія 
* Аб паходжанні беларусаў, фарміраванні і развіцці беларускай народнасці. Магілёў, 1992.
* Беларусь у IX — першай палове XIII стст. Магілёў, 1994.
* Беларусь у другой палове XVII—XVIII стст. Магілёў, 2000 (разам з В. Маразевічам).
* Беларусь у складзе Вялікага княства Літоўскага: Другая палова XIII — першая палова XVII стст. Магілёў, 2003.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Памяць: Хоцімскі раён: гісторыка-дакум. хроніка. — Мн.: БелЭн, 2003. — С. 508.
* 
* Гістарычны факультэт. Да 75-годдзя ўтварэння. — Магілёў: УА «МДУ імя А. А. Куляшова», 2010. — С. 54-55.

Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Дэканы МДУ імя А. А. Куляшова
Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага
Цыбульскі

**Цыбульскі** — прозвішча.

## Вядомяныя носьбіты 
* Збігнеў Цыбульскі (1927—1967) — польскі кінаакцёр
* Мікалай Сцяпанавіч Цыбульскі (1920-1943) — Герой Савецкага Саюза
* Міхаіл Леанідавіч Цыбульскі (нар. 1961) — беларускі мастацтвазнавец
* Напалеон Цыбульскі (1854—1919) — польскі фізіёлаг
* Пётр Пятровіч Цыбульскі (1940—1998) — вучоны ў галіне тэхналогіі сельскагаспадарчай вытворчасці.
Васюцін

**Васюцін** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Уладзімір Уладзіміравіч Васюцін (1952—2002) — савецкі касманаўт
* Юрый Генадзевіч Васюцін (нар. 1978) — беларускі футбаліст
* Якаў Дзмітрыевіч Васюцін (1912—1980) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў час Вялікай Айчыннай вайны
Джавані Паскалі

**Джавані Паскалі** (; , Сан-Маўра Паскалі, Італія — ) — італьянскі паэт. Прафесар ва ўніверсітэтах Месіны (з 1897), Пізы (з 1902), Балонні (з 1905).

У зборніках вершаў «Тамарынд» (1891), «Першыя вершы» (1897), «Песні Кастэльвек'ё» (1903), «Застольныя паэмы» (1904), «Оды і гімны» (1906) і інш. праявіліся паэтызацыя штодзённасці, імпрэсіянісцкія рытмы, жывое адчуванне прыроды, шчырасць перажыванняў. У многіх яго вершах заклікі да «хрысціянскага сацыялізму», брацтва людзей перад пагрозай вайны, спробы адысці ад рэчаіснасці ў свет успамінаў, дэкадэнцкія матывы, туманная сімволіка. У «Канцонах караля Энцыо» (1908), «Італійскіх паэмах» (1911), «Паэмах Рысарджымента» (1913) апявае гісторыю Італіі.

## Літаратура 
* Паскалі // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. І. Мн., 2004.

Катэгорыя:Паэты Італіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Месінскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Пізанскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Балонскага ўніверсітэта
Якаў Дзмітрыевіч Васюцін

**Якаў Дзмітрыевіч Васюцін** (, с. Камараўцава, , Белгародская вобласць — ) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Баранавіцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
Скончыў Курскую вышэйшую камуністычную школу ў 1937 годзе. З 1938 года на камсамольскай рабоце. У чэрвені 1941 года на Заходнім фронце. У партызанах з сакавіка 1942 года: камандзір групы, атрада, у студзені — ліпені 1944 — партызанскай брыгады «За Савецкую Беларусь». У 1944—1961 гадах на партыйнай, адміністрацыйна-гаспадарчай і гаспадарчай рабоце.

Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Белгародскай вобласці
Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны
Юзаф Копаць

**Юзаф Копаць** (; , Пінскі павет — ) — удзельнік паўстання 1794 года, падарожнік, мемуарыст.

## Біяграфія 
З роду Копцяў, сын пінскага ротмістра Станіслава Копаця і Ганны з Гаслаўскіх. Першапачатковую адукацыю атрымаў дома. У 16 гадоў пачаў ваенную службу ў Пяцігорскай брыгадзе войска ВКЛ. Даслужыўся да паручніка, пазней перайшоў на службу ў расійскую армію.

Як брыгадзір браў удзел у паўстанні 1794 года, вызначыўся мужнасцю і стратэгічнымі здольнасцямі. У бітве пад Мацеёвіцамі паранены і трапіў у палон, знаходзіўся ў турмах Кіева і Смаленска. Асуджаны за дэзерцірства з расійскай арміі і сасланы на Камчатку, дзе знаходзіўся каля 2 гадоў. Вярнуўся са ссылкі ў 1796 годзе, жыў на Валыні, у Нясвіжы, Варшаве.

## Мемуары 
Свае ўражанні Ю. Копаць апісаў у «Дзённіку падарожжа ўздоўж усёй Азіі па сушы да порта Ахоцк, акіянам праз Курыльскія астравы да Ніжнекамчацка...» (Вроцлаў, 1817; на польскай мове). 3 павагай пісаў пра камчадалаў, чукчаў, якутаў, буратаў i прыводзіў пра ix этнаграфічныя звесткі. Кніга мае навукова-этнаграфічную каштоўнасць, некалькі разоў перавыдавалася (Берлін, 1863; Парыж, 1867; Львоў, 1867), перакладзена на французскую і рускую мовы. Рукапіс зберагаецца ў бібліятэцы Чартарыйскіх у Кракаве.

## Літаратура 
* 
* *Ярмоленка В. А.* Таямнічы вязень: (прыгоды генерала Юзафа Копаця) / Валерый Ярмоленка // Маладосць. 2010. № 11. - С. 124-129

Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі
Катэгорыя:Мемуарысты Польшчы
Катэгорыя:Падарожнікі Беларусі
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года
Юзаф
Напалеон Цыбульскі

**Напалеон Цыбульскі**, у расійскай традыцыі **Нікадзім Восіпавіч Цыбульскі** (; ) — фізіёлаг, філосаф, грамадскі дзеяч. Доктар медыцыны (1885). Член АН Польшчы.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Крываносах, цяпер тэрыторыя Пастаўскага раёна. У 1875 годзе скончыў Мінскую гімназію, а ў 1880 годзе — Пецярбургскую вайскова-медыцынскую акадэмію. 3 1885 у Польшчы. Працаваў у галіне фізіялогіі ў Ягелонскім універсітэце (Кракаў); загадчык кафедры ў ім (1885), дэкан, рэктар (1904).

Адзін з першых выкарыстаў унутрывеннае ўліванне салявых раствораў (1880). У Кракаве стварыў медыцынска-навуковую школу. Вызначыў фізіялагічныя ўздзеянне экстрактаў наднырачнікаў (1893—96). Зрабіў вынаходствы і адкрыцці ў фізіялогіі і вызначыў хуткасць кровазвароту і масу крыві пры дапамозе прапанаванага ім прыбора — фотагематаметра. Адкрыў уласцівасці адрэналіну, вывучаў гіпноз. Працаваў у гарадской радзе Кракава. Аўтар твораў «Фізіялогія чалавека», «Харчаванне людзей у Галіцыі», трактата па філасофіі «Аб сучасным віталізме і механізме».

Пасмяротна адзначаны Камандорскім крыжам Адраджэння Польшчы (1936).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Грицкевич В. П.* С факелом Гиппократа: Из истории белорусской медицины. — Мн.: Наука и техника, 1987. — С. 216.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пастаўскім раёне
Катэгорыя:Філосафы Польшчы
Катэгорыя:Рэктары Ягелонскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук
Катэгорыя:Камандоры ордэна Адраджэння Польшчы
Катэгорыя:Фізіёлагі Польшчы
Катэгорыя:Члены Польскай акадэміі ведаў
Катэгорыя:Выпускнікі Ваенна-медыцынскай акадэміі
Катэгорыя:Фізіёлагі Беларусі
Катэгорыя:Філосафы Беларусі
Іван Іванавіч Паўлоўскі

**Іван Іванавіч Паўлоўскі** (, в. Святая Воля, , Брэсцкай вобласці) — беларускі вучоны ў галіне педагогікі. Доктар педагагічных навук (2001).

## Біяграфія 
Скончыў Мінскі педагагічны інстытут у 1978 годзе. Настаўнічаў. 3 1983 года ў Нацыянальным інстытуце адукацыі Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (у 1987—1992 гадах загадчык лабараторыі пачатковага навучання, у 1990—2002 — загадчык аддзела дыдактыкі, з 2002 загадчык лабараторыі тэорыі і методыкі навучання мове і літаратуры).

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па методыцы навучання беларускай мове, агульнай дыдактыцы, тэорыі і практыцы пачатковага навучання. Аўтар падручнікаў па беларускай мове для 1 — 4-га класаў школ з беларускай мовай навучання.

## Бібліяграфія 
* Кніга для настаўніка: 1-ы кл. — Мн., 1987 (у сааўтарстве).
* Кніга для настаўніка 2 класа. — Мн., 1990.
* Беларуская мова ў 4 класе. — Мн., 1995.
* Моўная адукацыя малодшых школьнікаў: Тэарэтыка-дыдакт. даслед. — Мн., 1998.
* Навучанне роднай мове ў 1 класе: Дапам. для настаўнікаў шк. з бел. мовай навучання. — Мн., 1998.
* Навучанне беларускай мове ў 4 класе: Дапам. для настаўнікаў шк. з бел. мовай навучання. — Мн., 1998.
* Родная мова ў пазнанні рэчаіснасці // Пач. навучанне. 1998. № 3.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івацэвіцкім раёне
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Дактары педагагічных навук
Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў