Культура Арменіі

**Культура Арменіі** — сукупнасць матэрыяльна-тэхнічных і духоўных дасягненняў армянскага народа, створанага як на цяперашняй тэрыторыі Арменіі, так і на ўсёй гістарычнай Арменіі. Як адзначае аўтарытэтная энцыклапедыя «Брытаніка» Арменія — адзін з найстаражытнейшых цэнтраў сусветнай цывілізацыі. Найважнейшае значэнне для далейшага развіцця гісторыі і культуры армянскага народа мела прыняцце ў першыя гады IV стагоддзя хрысціянства ў якасці дзяржаўнай і адзінай рэлігіі Арменіі. Менавіта з IV стагоддзя пачынаецца новая фаза ў гісторыі армянскай культуры — пачатак сярэднявечнага армянскага мастацтва. Агульны ўздым армянскай культуры ахапляе перыяд да VII стагоддзя ўлучна. Перыяд культурнага ўздыму працягнуўся да XIII стагоддзя ўлучна і характарызуецца некаторымі аўтарамі як . Пасля каля двухвяковага крызісу ў XV—XVI стагоддзях, культурнае жыццё зноў ажыўляецца з XVII стагоддзя. Для захавання і развіцця шматвяковай армянскай цывілізацыі важнае значэнне згуляла далучэнне ў пачатку XIX стагоддзя Усходняй Арменіі да хрысціянскай Расійскай Імперыі. У 1918 годзе ва Усходняй Арменіі была адноўлена армянская дзяржава. У 1920 годзе яна была далучана да савецкай дзяржавы, а пасля яе распаду зноў знайшла суверэнітэт, стварыўшы новыя перспектывы для развіцця 2500-гадовых культурных традыцый армян.

## Архітэктура 
З VI стагоддзі да н.э. у старажытнай Арменіі развівалася паганская архітэктура. Ксенафонт паведамляе, што жыллё армян мела вежы. Найболей значны помнік армянскай антычнай архітэктуры — храм , пабудаваны царом Вялікай Арменіі  у 70-я гады н.э. Ад эпохі элінізму захаваліся рэшткі гарадоў Арташат і  — старажытных сталіц Вялікай Арменіі. Плутарх заве Арташат «армянскім Карфагенам». Старажытнармянскім гарадам характэрна рэгулярная планіроўка гарадскіх кварталаў.

У III—IV стагоддзях у звязку з фармаваннем у Арменіі феадальных адносін, а таксама прыняцці ў 301 годзе хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, пачынаецца новы этап у гісторыі армянскай архітэктуры. Сярод найболей ранніх узораў армянскай царкоўнай архітэктуры вядомыя як аднанефавыя залавыя (Шырванджух, V у.), так і трохнэфавыя базілікальныя (Касах, IV ст.; Ерэруйк, V ст.) цэрквы. У I ст. да н.э. на грэчаскай мове пісаў драмы цар Вялікай Арменіі Артавазд II. З аўтараў дахрысціянскай Арменіі вядомы таксама , які жыў у I—II стст. н.э., «Храмавыя гісторыі» якога не захаваліся. У пачатку IV стагоддзя, пасля прыняцця хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, ранейшая літаратура была прызнана паганскай і знішчана.

Армянская мова з'яўляецца адной са старажытна-пісьмовых сярод індаеўрапейскіх моў. Армянская арыгінальная літаратура пачала развіццё з 405 года, калі навуковец і святар Месроп Маштоц . Тады ж фармуецца старажытнаармянская літаратурная мова — . V стагоддзе прынята зваць «Залатым стагоддзем» у гісторыі армянскай літаратуры. Першы арыгінальны помнік армянскай літаратуры — «Жыццё Маштоца», напісаны ў 440 гадах. У літаратуры V стагоддзя сваім значэннем дамінуе армянская гістарыяграфія ці жанр гістарычнай прозы. У гэтым стагоддзі жылі гісторыкі , , Фаўстас Бузанд, Маўсес Харэнацы,  і інш. У вобласці багаслоўя вядомыя Езнік Кахбацы,  і інш. Квітнее таксама гімнаграфія і агіяграфія. У развіцці гімнаграфіі немалаважны ўнёсак унёс паэт V стагоддзя Сцяпанос Сюнецы (першы).

У VI стагоддзі новых вяршынь дасягае армянская філасофская думка дзякуючы творчасці неаплатоніка Давіда Анахта. Ужо з канца VII стагоддзя захаваліся ўзоры свецкай паэзіі. У VII—VIII стагоддзях квітнее схаластыка-дагматычная літаратура, пісалі багасловы , ,  і інш. У гэты ж перыяд свае працы стварылі вядомыя гісторыкі , , , , паэты , ,  і многія іншыя.

З пачатку V стагоддзя пачынаецца гісторыя . На працягу V—VIII стагоддзяў армяне пераклалі Арыстоцеля, Платона, Філона Александрыйскага, Галена, Эзопа і дзясяткаў іншых аўтараў антычнай літаратуры. Многія армянскія пераклады ўнікальныя, бо арыгіналы гэтых складанняў згублены, а тэксты часткова або цалкам захаваліся толькі дзякуючы армянскаму перакладу.

Канчатковае вызваленне ад арабскага ярма і аднаўленне Армянскага царства ў 885 годзе стварае перадумовы для армянскага Адраджэння. Армянскія цары падтрымлівалі таксама развіццё пісьмовай культуры. У X—XI стагоддзях у вобласці мастацкай літаратуры перадусім вядомы паэт Грыгора Нарэкацы, у вобласці гістарыяграфіі — , , , і інш., ставіцца да індаеўрапейскай моўнай сям’і, сярод якіх вылучаецца ў асобную групу і з’яўляецца адным са старажытнапісьмовых. З 406 года выкарыстоўваецца арыгінальны армянскі алфавіт, які на працягу больш тысячы шасцісот гадоў існуе амаль без змен. Старажытнаармянская літаратурная мова атрымала сваю апрацоўку галоўным чынам дзякуючы армянскаму духавенству, сярод іх, прыкладам, Езнік Кахбацы (374/380—450), які лічыцца адным з заснавальнікаў старажытны армянскай літаратурнай мовы. Яшчэ ў сярэднія вякі нацыянальная мова з’яўлялася важным і ўсвядомленым элементам армянскай ідэнтычнасці. Ёсць паведамленні VII стагоддзя пра ролю мовы ў захаванні армянскай ідэнтычнасці нават за межамі гістарычнай радзімы. У Высокім сярэднявеччы сярэднеармянская мова была дзяржаўнай мовай Кілікійскага армянскага царства. На сённяшні дзень існуе два асноўныя літаратурныя варыянты плюрыцэнтрычнай армянскай мовы: заходні (галоўным чынам выкарыстоўваецца ў дыяспары) і ўсходні. Армянская мова з’яўляецца афіцыйнай мовай Арменіі і непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.

Пісьмовы перыяд гісторыі армянскай мовы падзяляецца на тры асноўныя этапы, калі з’яўляюцца першыя самастойныя лінгвістычныя працы ў армян. У V—IX стагоддзях граматычныя працы стваралі , Езнік Кахбацы, , ,  і інш. Калі з канца VII стагоддзя з’яўляюцца першыя слоўнікі з алфавітным размяшчэннем слоў. Сярод найбуйнейшых даследчыкаў армянскай мовы эпохі XIII—XIV стагоддзяў — , аўтар некалькіх прац. Друкарства на армянскай мове паўстала ў 1512 годзе.

## Музыка 
У III ст. да н.э. ужо была фармавана якасная своеасаблівасць армянскай музыкі. Армянская хрысціянская музыка разам з арамейскай, яўрэйскай, кападакійскай ляжыць у аснове агульнахрысціянскай музычнай культуры, уяўляючы вялікае значэнне для вывучэння, як музычная культура краіны, якая першай прыняла хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі.

З пачатку IV стагоддзя бярэ пачатак гісторыя хрысціянскай музыкі Арменіі. З канца таго ж стагоддзя ў найвысокіх школах краіны было ўведзена навучанне музыкі. У V стагоддзі фармавалася армянская гімнаграфія — творчасць . У тым жа стагоддзі былі сістэматызаваны . У VII стагоддзі  склаў першую складанку шараканаў — «Чанынцір шаракноц». У раннесярэднявечнай Арменіі была распрацавана тэорыя акустыкі. Вялікі ўнёсак у развіццё армянскай музыкі ўнеслі такія музыканты і тэарэтыкі раннесярэднявечнай Арменіі як Давід Керакан, Давід Анахт, Камітас Ахцэцы і інш..

Наступны значны перыяд у гісторыі развіцця армянскай музыкі ставіцца да X—XIII стагоддзяў, гісторык пачатку X стагоддзя Аванес Драсханакертцы згадвае пра струнны інструмент з плектрам. Звесткі ў вобласці інструментальнай музыкі і армянскай музычнай інструментар вельмі бедныя, тым не менш да нас дайшло апісанне некаторых музычных інструментаў, а таксама іх назвы. Так, да ліку духавой групы належалі: *срынг* — тып флейты, *ехджэрапох* — рог, *пох* — труба медная, да ўдарнай групы належалі, дзе быў пабудаваны будынак амфітэатра, разваліны якога захаваліся да нашага часу. Найболей раннія пісьмовыя звесткі пра армянскі тэатр знаходзім у Плутарха. Паведамляецца, што сын Тыграна II Вялікага Артавазд II (56—34 да н.э.) стварыў у паўночнай сталіцы Арменіі Арташаце тэатр эліністычнага тыпу. Старажытнагрэчаскі аўтар таксама перадае, што сам Артавазд пісаў трагедыі. З часоў сярэднявечча захавалася трагедыя «Пакутніцтва святой Рыпсімэ» (пралог, эпілог і інтэрмедыі на польскай мове), якая была пастаўлена ў 1668 у армянскай школе Львова.

Першыя армянскія аматарскія спектаклі Новага часу ставяцца да 1810—1820 гадоў. Упершыню ён быў выдадзены яшчэ ўжо ў эпоху інкунабулы ў 1475 годзе ў кнізе . Першая друкаваная кніга на армянскай мове «» — выдадзена ў 1512 годзе ў Венецыі , які заснаваў там друкарню. У XVI стагоддзі кнігі на армянскай мове выдавалі , Султаніхах, Аванес Тэрзнцы, Аванес Гапузенц. На працягу першых ста гадоў існавання армянскага друкарства былі выдадзены 32 найменаванні кніг, 19 з якіх армянскімі кнігадрукарамі вылучна на армянскай мове. З узнікнення армянскага друкарства да 1800 года былі выдадзены больш 1154 назваў армянскіх кніг (сярод моў СНД і Прыбалтыкі другі, пасля рускамоўных выданняў, паказнік па колькасці).

Пасля Венецыі армянскія друкарні былі створаны ў 1567 годзе ў Канстанцінопалі. Такія школы былі заснаваны царом Трдатам III, а потым і каталікосам Нерсесом Вялікім. Ужо ў 365 годзе ў рашэнніу Аштышацкага сабора дадзены некаторыя нормы, што тычацца адносін паміж настаўнікам і вучнем.

Адукацыя ў Арменіі асабліва развіваецца пасля заснавання армянскай пісьмовасці, калі ў школах уводзіцца выкладанне на роднай мове, паводле гістарычных дадзеных сюды, для атрымання адукацыі, прыходзілі з розных бакоў Арменіі. У V стагоддзі вышэйшая школа была заснавана ў Сюніку. З VIII стагоддзя яна знаходзілася ў вобласці , яна значна развілася пад кіраўніцтвам . З VI стагоддзя была вядомая вышэйшая школа ў вобласці Аршарунік. У адным з пунктаў рашэння Двінскага царкоўнага сабора 649 года даецца асаблівае ўказанне біскупам і вышэйшаму духавенству паўсюдна сачыць за развіццём адукацыйнай справы. У VII стагоддзі  напісаў падручнік па арыфметыцы «Пытанні і рашэнні», які лічыцца цяпер адной з найстаражытнейшых прац па арыфметыцы, якія дайшлі да нас. Шыракацы імкнецца даць навукова-педагагічнае абгрунтаванне пачатку школьнага ўзросту з 7 гадоў.

Вобласць адукацыі ў Арменіі застаецца моцнай і ў наступную эпоху. На мяжы XI—XII стагоддзяў  была заснавана вышэйшая школа ў Ані. У 1184 годзе ў сваім «Судзебніку»  прызначыў дармовую адукацыю для сірот і немаёмных дзяцей. У Высокім сярэднявеччы ў Сюніку дзеялі Гладзорскі (1282—1338) і  (1373—1435) ўніверсітэты. Вядома, што пры сканчэнні Гладзора яго вучні пісалі дысертацыі. У XII—XIII стагоддзі дзеялі навучальныя цэнтры ў , Хор Вірапе, Арчы, Агарцыне, пазней — у XIV—XV стагоддзях — у Эрмоне, Егвардзе, Цыпнаванку, у XV—XVII стагоддзях — у Севанаванку, Сісе, Севастыі, Новай Джузе і г.д. Выкладаліся багаслоўе, матэматыка, астраномія, геаметрыя, гісторыя, геаграфія, граматыка, музыка, філасофія, рыторыка і г.д.. У розныя часы ў гэтых навучальных цэнтрах выкладалі такія навукоўцы, як Аванес Імастасер, , Грыгор Магістрос, , , Есаі Нчэцы, , ,  (аўтар падручніка армянскай мовы), , , ,  і іншыя.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Георг Гоян* 2000 лет армянского театра. Том первый: Театр древней Армении. — Москва: Государственное издательство «Искусство», 1952. — Т. 1.
* *Георг Гоян* 2000 лет армянского театра. Том второй: Театр средневековой Армении. — Москва: Государственное издательство «Искусство», 1952. — Т. 2.
*