open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фельдкірх

**Фельдкірх** (ням. Feldkirch) — старадаўні аўстрыйскі горад на захадзе краіны, у федэральнай зямлі Форарльберг. Размешчаны на рацэ Іль, прытоку Рэйна. Самы заходні горад Аўстрыі, знаходзіцца ўсяго ў трох кіламетрах ад мяжы са Швейцарыяй.

Насельніцтва 28607 чалавека па перапісе 2001 года, каля 31 000 па дадзеных 2006 года. Фельдкірх — другі па велічыні горад Форарльберга пасля Дорнбірна, пераўзыходіць па колькасці насельніцтва сталіцу правінцыі — Брэгенц.

## Гісторыя 
Фельдкірх упершыню згадваецца ў 830 годзе пад імем Вельдкірыхум. З 1190 года горад належаў графам Манфор, у 1218 годзе атрымаў правы горада. У 1375 годзе ўвайшоў у склад манархіі Габсбургаў.

У 1697 годзе горад моцна пацярпеў ад страшнага пажару, аднак вялікая колькасць старадаўніх дамоў ацалела да нашага часу .

## Славутасці 
* **Замак Шатэнбург**. Замак пабудаваны на гары, якая ўзвышаецца над горадам, у 1260 годзе. Служыў рэзідэнцыяй графам Манфор. Самы вялікі і добра захаваны са старажытных замкаў Форарльберга. Цяпер — краязнаўчы музей.
* **Сабор св. Мікалая**. Перабудаваны з больш старадаўняй царквы ў 1478 годзе ў гатычным стылі. Алтар св. Ганны (1521 год) створаны выхадцам горада, Вольфам Хуберам, знакамітым сярэднявечным жывапісцам і скульптарам.
* **Ратуша**. Скончана ў 1493 годзе. Фасад упрыгожаны фрэскамі.
* **Вежа Кацэнтурм**. Каціная вежа — адна з чатырох захаваных веж сярэднявечных гарадскіх умацаванняў і найбольш вядомая. Пабудавана ў 1507 годзе.

## Культура 
З 2003 года ў Фельдкірхе штогод прысуджаецца аўстрыйская прэмія ў вобласці паэзіі — прэмія Фельдкірха.

## Палітычная сітуацыя 
Бургамістр камуны — Вільфрыд Берхтальд (АНП) па выніках выбараў 2005 года.

Савет прадстаўнікоў камуны () складаецца з 36 месцаў.

* АНП займае 24 месцы.
* СДПА займае 5 месцаў.
* Зялёныя займаюць 5 месцаў.
* АПС займае 2 месцы.

## Спасылкі 
* Гарадскі сайт (ням.)

Катэгорыя:Гарады Форарльберга
Глутамінавая кіслата

**Глутамінавая кіслата** (2-амінапентандыовая кіслата) — аліфацічная амінакіслата. У жывых арганізмах глутамінавая кіслата ў выглядзе аніёну глутамата прысутнічаюць у складзе бялкоў, шэрагу нізкамалекулярных рэчываў і ў свабодным выглядзе. Глутамінавая кіслата грае важную ролю ў азоцістым абмене.

Глутамінавая кіслата таксама з’яўляецца нейрамедыятарнай амінакіслатой, адным з важных прадстаўнікоў класа «узбуджальных амінакіслот». Звязванне глутамата са спецыфічнымі рэцэптарамі нейронаў прыводзіць да ўзрушанасці апошніх.

Катэгорыя:Амінакіслоты
Аспарагінавая кіслата

**Аспарагінавая кіслата** (**амінабурштынавая кіслата**, аспартат, амінабутандыёвая кіслата) — аліфацічная амінакіслата, адна з 20 протеиногенных амінакіслот арганізма. Сустракаецца ва ўсіх арганізмах ў вольным выглядзе і ў складзе бялкоў.

Хімічная формула: COOHCH2CHNH2COOH.

Катэгорыя:Амінакіслоты
Фенілаланін

**Фенілаланін** (*α-аміна-β-фенілпрапіёнавая кіслата*) — араматычная альфа-амінакіслата, існуе ў двух аптычна ізамерных формах — L і D. Па хімічнай будове злучэнне можна прадставіць як амінакіслату аланін, у якой адзін з атамаў вадароду замешчаны фенільнай групай.

Бясколерныя крышталі. Малярная маса 165,19.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Артыкул на сайце ХиМиК.ру 
* 

Катэгорыя:Амінакіслоты
Геалагічная служба ЗША

**Геалагічная служба ЗША** (, скарочана *USGS*) — амерыканская навукова-даследчая ўрадавая арганізацыя, якая спецыялізуецца ў навуках пра Зямлю. Спецыялізацыя: біялогія, геаграфія, геалогія, гідрагеалогія. Найважнейшая сфера даследаванняў USGS закранае ЗША — у прыватнасці, разведка карысных выкапняў у ЗША.

USGS з’явілася ў 1879 годзе. Галоўны офіс знаходзіцца ў Рэстане, штат Вірджынія. Два вядучых аддзела — у Дэнверы (Каларада) і Менло Парк (Каліфорнія). У USGS працуе каля 10 тыс. чалавек.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Арганізацыі ЗША
Землетрасенне ў Вірджыніі (2011)

**Землетрасенне ў Вірджыніі** адбылося 23 жніўня 2011 года ў 13 гадзін 51 хвіліну па мясцовым часе. Магнітуда склала 5.8 (Mw).

а пасля землетрасення]]

Паводле паведамлення ад USGS, эпіцэнтр знаходзіўся ў 61 км на паўночны ўсход ад горада Рычманд, каля горада  у штатах Мічыган, Паўднёвая Караліна і Масачусетс, а таксама ў канадскай правінцыі Антарыа. Былі эвакуіраваны будынак Кангрэса і Пентагон.

## Наступствы 
 пасля штуршкоў]]
У Вірджыніі былі заглушаны два ядзерныя рэактары, а аэрапорты Ньюарк Ліберці і JFK у Нью-Ёрку часова прыпынілі палёты.

Паведамляецца пра пашкоджанне будынкаў Пентагона, Вашынгтонскага кафедральнага сабора і .

Землетрасенне стала самым моцным з калі-небудзь зарэгістраваных у Вірджыніі і першым у гісторыі землетрасеннем у акрузе Калумбія.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Жнівень 2011 года
Катэгорыя:Падзеі 23 жніўня
Катэгорыя:Землетрасенні 2011 года
Катэгорыя:Землетрасенні ў ЗША
Осіек

**Осіек** (, , ) — найбуйнейшы горад харвацкай Славоніі, чацвёрты па велічыні горад у Харватыі і адміністрацыйны цэнтр жупаніі Осіек-Бараня. Месціцца на правым беразе ракі Дравы.

## Славутасці 
* **Крэпасць** XVIII стагоддзя. Добра захаваная крэпасць перыяду барока. У крэпасці — **царква св. Міхаіла**.
* У горадзе захавалася шмат будынкаў аўстрыйскага перыяду ў стылі барока.

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада Осіек 
* Сайт горада Осіек
* Turistička zajednica grada Osijeka   
* Online vijesti i novosti iz Osijeka  

Катэгорыя:Гарады Харватыі
Драва

**Дра́ва** (, , ) — рака ў цэнтральнай Еўропе, правы прыток ракі Дунай.

Агульная даўжыня ракі 749 км. Бярэ пачатак у Паўднёвым Тыролі (Італія) на вышыні 1192 м і працякае на ўсход пераважна па Сярэднедунайскай раўніне праз Аўстрыю, Славенію і Харватыю, потым часткова ўтварае харвацка-венгерскую мяжу перад сваім упадзеннем у Дунай ля Осіека. Плошча вадазбору 40 400 км². Сярэдні расход вады ў вусця каля 610 м³/с.

#### Прытокі Дравы 
левыя:
* Гайль у Аўстрыі
* Міслыня ў Славеніі
* Дравіня ў Славеніі
* Бэдня ў Харватыі

правыя:
* Гурк у Аўстрыі
* Мура ў Харватыі

#### Гарады на рацэ 
* Аўстрыя: Лінц, Шпіталь-ан-дэр-Драў, Філах, Ферлах
* Славенія: Драваград, Вузеніца, Мута, Рушэ, Марыбор, Птуй, Ормаж
* Харватыя: Вараждзін, Осіек
* Венгрыя: Барц

## Літаратура 
* Драва // 
* Словарь современных географических названий. / Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.

## Спасылкі 
* Драва // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru
* Drava River // Encyclopaedia Britannica

Катэгорыя:Прытокі Дуная
Катэгорыя:Рэкі Аўстрыі
Катэгорыя:Рэкі Харватыі
Катэгорыя:Рэкі Італіі
Катэгорыя:Рэкі Славеніі
Катэгорыя:Рэкі Венгрыі
Аляксандр II (кароль Шатландыі)

**Аляксандр II** (; ст.-гэл. Alaxandair mac Uilliam; суч. гэл. Alasdair mac Uilleim; 24 жніўня 1198 — 6 ліпеня 1249) — кароль Шатландыі ў 1214—1249 гадах.

## Біяграфія 
Ён быў адзіным сынам Вільгельма I Льва і Эрменгарды дэ Бамон-о-Мэн. Ён нарадзіўся ў Хадынгтоне, Усходні Лотиан, у 1198, і ўспадкаваў карону пасля смерці свайго бацькі 4 снежня 1214 г., быў каранаваны ў Скуне 6 снежня таго ж года.

Праз год пасля яго ўсшэсця на пасад, кланы МакУільямаў і МакХетаў, непрымірымыя ворагі шатландскай кароны, паднялі паўстанне, але адданыя войскі хутка падавілі іх мяцеж.

У гэтым жа годзе Аляксандр далучыўся да англійскіх баронаў у іх вайне супраць Іаана I Англійскага, і павёў войска ў Англію, каб падтрымаць іх, але пасля смерці Іаана, калі быў заключаны мір паміж юным Генрыхам III Англійскім і французскім прынцам Людовікам VIII Французскім, шатландскі кароль спыніў ваенныя дзеянні.

## Літаратура 
* Tewkesbury Annals
* Worcester Annals
* Rotuli Litterarum Patencium
* Encyclopædia Britannica Eleventh Edition

Катэгорыя:Каралі шатландскія
Энс (горад)

**Энс** () — горад у Аўстрыі ў складзе федэральнай зямлі Верхняя Аўстрыя, на беразе ракі Энс недалёка ад месца яе ўпадзення ў Дунай.

Энс знаходзіцца ў 17 кіламетрах на паўднёвы ўсход ад Лінца, стаіць на чыгуначнай і аўтамабільнай магістралі Вена — Лінц.

Энс лічыцца найстарэйшым аўстрыйскім горадам. Патэнт, які прадстаўляе Энсу гарадское права, адносіцца да 1212 года.

## Славутасці 
thumb|200px|left|Гістарычны цэнтр Энса з гарадской вежай
* Архітэктурным сімвалам Энса з'яўляецца **гарадская вежа** на галоўнай плошчы горада, пабудаваная ў 1564—1568 гг.
* Гатычны **сабор Санкт-Лаўрэнц** пабудаваны ў XIII стагоддзі на падмурку больш старога культавага збудавання.
* **Музей старажытнарымскага лагера Лаурыякум**.

## Палітычная сітуацыя 
Бургамістр камуны — Франц Штэфан Карлінгер (СДПА).

Савет прадстаўнікоў камуны () складаецца з 37 месцаў.

* СДПА займае 21 месца.
* АНП займае 12 месцаў.
* Зялёныя займаюць 3 месцы.
* АПС займае 1 месца.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка
* Гарадская вежа 
* Базіліка Лорх

Катэгорыя:Гарады Верхняй Аўстрыі
Дорнбірн

**Дорнбірн** () — старадаўні аўстрыйскі горад на захадзе краіны, у федэральнай зямлі Форарльберг. Размешчаны на невялікай рэчцы Дорнбірнер-Ах у даліне верхняга Рэйна ў непасрэднай блізкасці ад межаў Германіі, Швейцарыі і Ліхтэнштэйна.

Насельніцтва 42301 чалавек па перапісе 2001 года, 44227 чалавека па дадзеных 2006 года. Дорнбірн — самы вялікі горад Форарльберга, праўзыходзіць па колькасці насельніцтва сталіцу зямлі — Брэгенц.

## Славутасці 
thumb|right|200px|Ратуша
* **Прыхадская царква Санкт-Марцін**. Пабудавана ў стылі класіцызм у 1840 годзе на месцы больш старой царквы побач са старадаўняй гатычнай званіцай (1493 год).
* **Чырвоны дом**. Найстарэйшы будынак горада (пабудаваны ў 1639 годзе) размешчаны на цэнтральнай плошчы Марктплац. Назва будынка звязана з колерам сцен — у Сярэднявечча яго фарбавалі бычынай крывёй.
* **Гарадскі музей**. Знаходзіцца на Марктплац у іншым старадаўнім асабняку.
* **Музей прыроды Форарльберга**.
* **Музей Інатура** . Натуральнанавуковы музей з інтэрактыўнай экспазіцыяй.
* **Музей «Ролс-Ройс»**, які змяшчае найбуйнейшую ў свеце калекцыю вінтажных аўтамабіляў Ролс-Ройс. Размешчаны ў мястэчку Гютле. Сярод экспанатаў — аўтамабілі каралёў Вялікабрытаніі Эдуарда VII, Георга V, каралевы-маці, Лоўрэнса Аравійскага і іспанскага дыктатара Франка.

## Гарады-пабрацімы 
*

## Палітычная сітуацыя 
Бургамістр камуны — Вольфганг Румеле (АНП) па выніках выбараў 2005 года.

Савет прадстаўнікоў камуны () складаецца з 36 месцаў.
* Партыя Dornbirner Volkspartei займае 21 месца.
* СДПА займае 8 месцаў.
* Зялёныя займаюць 4 месцы.
* АПС займае 3 месца.

## Спасылкі 
* Гарадскі сайт (ням.)
* Гарадскі партал (ням.)

Катэгорыя:Гарады Форарльберга
Віфлеем

**Віфлеем** (, Бейт-Лехем, літар. Дом Хлеба; ; Байт-Лахмія, літар. Дом Мяса) — горад у Палесцінскай аўтаноміі, на тэрыторыі Заходняга берага ракі Іардан, у гістарычнай вобласці Іўдзея, сталіца правінцыі Віфлеем; цэнтр паломніцтва і турызму. Размешчаны прыкладна ў 8 км на поўдзень ад Іерусаліма і ў цяперашні час фактычна мяжуе з ім. Насельніцтва — 25 266 чалавек (2007), з прыгарадамі — 42 тысячы чалавек, плошча — 6 км².

## Гісторыя 
Тут, згодна з Бібліяй, нарадзіўся і быў памазаны на царства Давід. Віфлеем — гэта таксама святы для хрысціян горад, другі па значнасці пасля Ерусаліма, таму што тут, згодна з Евангеллем (Лк. 2:4-7, Мф. 2:1-11), нарадзіўся Ісус Хрыстос. У горадзе пражывае адна з найстарэйшых хрысціянскіх супольнасцяў у свеце, хоць у апошнія гады яе колькасць скарацілася з прычыны эміграцыі. Віфлеем быў разрабаваны самарыцянамі ў 529 годзе, але адноўлены візантыйскім імператарам Юстыніянам I. У 637 годзе Віфлеем быў захоплены кіраўніком Арабскага халіфату Умарам ібн аль-Хатабам, які гарантаваў бяспеку рэлігійным святыням горада. У 1099 годзе крыжакі захапілі і ўмацавалі Віфлеем, замяніўшы грэчаскае праваслаўнае духавенства лацінскім. Лацінскае духавенства было выгнана з горада пасля таго, як горад быў захоплены Саладзінам, султанам Егіпта і Сірыі. З прыходам мамлюкаў у 1250 годзе гарадскія сцены былі знесены, пазней яны былі адноўлены султанамі Асманскай імперыі ў перыяд яе панавання.

Брытанцы акупавалі горад падчас Другой сусветнай вайны, пазней Віфлеем у 1947 годзе быў уключаны ў міжнародную зону Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый паводле плану падзелу Палесціны. Іарданія анексавала горад у 1948 годзе падчас араба-ізраільскай вайны. Ён быў заняты Ізраілем ў 1967 годзе ў часы шасцідзённай вайны. З 1995 года Віфлеем рэгулюецца Палесцінскай нацыянальнай адміністрацыяй.

## Турызм 
Віфлеем населены мусульманскай большасцю, аднак гэта не перашкаджае гораду з’яўляецца домам для адной з найбуйнейшых палесцінскіх хрысціянскіх абшчын. Галоўным эканамічным сектарам Віфлеема з’яўляецца турызм, які асабліва павялічваецца падчас калядных святаў, калі хрысціянскія пілігрымы прыязджаюць у Базіліку Нараджэння Хрыстова.

Betlehem-Geburtskirche-06-Glockenturm-2010-gje.jpg
Betlehem-Geburtskirche-14-Ikonostase-2010-gje.jpg
Betlehem-Geburtskirche-24-Grotte-Stern-2010-gje.jpg
Betlehem-Geburtskirche-40-Saeulen-2010-gje.jpg
Betlehem-Geburtskirche-16-Pope-2010-gje.jpg
Bethlehem-14-Markt-1985-gje.jpg
Betlehem-Katharinenkirche-02-2010-gje.jpg
Betlehem-Katharinenkirche-06-innen-2010-gje.jpg

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Нараджэнне Хрыстова
* Пячора Раства
* Віфлеемская зорка
* Віфлеем, Галілея

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Bethlehem Peace Center 
* Bethlehem 2000 project
* Сайт Муніцыпалітэта Віфлеема

Катэгорыя:Гарады Палесцінскай нацыянальнай адміністрацыі
Катэгорыя:Біблейскія месцы
Катэгорыя:Геаграфія Евангелляў
Катэгорыя:Свяшчэнныя гарады
Катэгорыя:Месцы паломніцтва
Катэгорыя:Гарады Палесціны
Катэгорыя:Гарады Іўдзеі
Гемфры Дэві

thumb|right|Гемфры Дэві
**Гемфры Дэві** (; ,  — , ) — англійскі хімік і фізік.

## Праца 
1799 Дэві адкрыў ап’яняльнае дзеянне закісу азоту, названая вяселяльным газам. У 1800 годзе Дэві прапанаваў электрахімічную тэорыю хімічнага сродства, пазней распрацаваную Ё. Берцэліусам. У 1807 г. атрымаў металічны калій і натрый электролізам іх гідравокісы, якія лічыліся нераскладальнымі рэчывамі. У 1808 г. атрымаў электралітычным шляхам амальгамы кальцыю, стронцыю, барыю і магнію. Незалежна ад Ж.Гей-Люсака і Л. Тэнара Дэві вылучыў бор з борнай кіслаты і ў 1810 г. пацвердзіў элементарную прыроду хлору. Дэві прапанаваў вадародную тэорыю кіслот, аспрэчыўшы погляд А. Лавуазье, які лічыў, што кожная кіслата павінна ўтрымліваць кісларод. У 1808—1809 гг. апісаў з’яву так званай электрычнай дугі (гл. дугавы разрад). У 1815 г. Дэві сканструяваў бяспечную руднічную лямпу з металічнай сеткай (гл. Лямпа Дэві). У 1821 годзе ён усталяваў залежнасць электрычнага супраціву правадніка ад яго даўжыні і сячэння і адзначыў залежнасць электраправоднасці ад тэмпературы. У 1803—1813 чытаў курс сельскагаспадарчай хіміі. Дэві выказаў думку, што мінеральныя солі неабходныя для сілкавання раслін, і ўказаў на неабходнасць палявых доследаў для вырашэння пытанняў земляробства.

## Літаратура 
Катэгорыя:Хімікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Вынаходнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Прэзідэнты Каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Грэхем Сазэрленд

**Грэхем Вівіян Сазэрленд** (; , Стрэтхэм,  — , ) — брытанскі мастак, які працаваў у галінах экспресіянісцкага, абстрактнага і сюррэалістычнага жывапісу. Вядомы таксама як мастак-партрэтыст.

З 1952 па 1961 Сазэрленд выконвае заказ па вырабе вялікага габелена *Хрыстос у Славе* для адноўленага з руін пасля вайны кафедральнага сабора ў Кавентры. У гэты перыяд мастак піша таксама многія з створаных ім партрэтаў, у тым ліку партрэт Уінстана Чэрчыля (1954), які быў пазней знішчаны па патрабаванні жонкі прэм'ер-міністра. Эскізы для гэтага партрэта, тым не менш, захаваліся.

У 1965 годзе Музей сучаснага мастацтва ў Турыне (Galleria d'Arte Moderna) арганізуе першую поўную выставу створаных Г. Сазэрлендам прац.

Грэхем Сазэрленд у 1960 годзе быў узнагароджаны брытанскім ордэнам Заслуг. З 1962 года ён - ганаровы доктар Оксфардскага ўніверсітэта.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Нарадзіліся 24 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1903 годзе
Катэгорыя:Памерлі 17 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў 1980 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лондане
Катэгорыя:Памерлі ў Лондане
Катэгорыя:Мастакі Вялікабрытаніі
Праекцыя

**Прае́кцыя** ( — кіданне наперад):

* **Праекцыя, геаметрыя** — выява трохмернай фігуры на так званай маляўнічай (праекцыйнай) плоскасці.
** **Праекцыя**, *праецыяванне* — атрыманне выявы з аптычнага прыбора на аддаленым ад яго экране (гл. Праектар).
* **Картаграфічная праекцыя** — матэматычна вызначаны спосаб адлюстравання паверхні эліпсоіда на плоскасці.
* **Праекцыя, псіхалогія** — механізм псіхалагічнай абароны індывіда.
* **Праекцыя, рэляцыйная алгебра** — адна з аперацый над адносінамі ў рэляцыйных базах даных.
* **Праектар, алгебра** - мдэмпатэнтны лінейны аператар, адпаведна **праекцыяй** завуць вынік яго дзеяння.
Кёфлах

**Кёфлах** () — горад у Аўстрыі, у федэральнай зямлі Штырыя.

Уваходзіць у склад акругі Фойцберг. Насельніцтва складае 10 223 чалавекі (на 31 снежня 2005 года). Займае плошчу 20,38 км².

## Галерэя 

Выява:Koeflacher Kirche innen.jpg|Царква 
Выява:Koeflach Dechantteich.jpg|  
Выява:ThermeNovaKoeflach1.jpg|  

## Палітычная сітуацыя 
Бургамістр камуны — Франц Бухегер (СДПА) па выніках выбараў 2005 года.

Савет прадстаўнікоў камуны () складаецца з 31 месцы.

* СДПА займае 22 месцы.
* АНП займае 5 месцаў.
* АПС займае 3 месцы.
* Партыя DFK займае 1 месца.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка 

Катэгорыя:Гарады Штырыі
Вобласці Фінляндыі

thumb|300px|right|Вобласці Фінляндыі
**Вобласць**, ці **рэгіён** (, ) у Фінляндыі — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка першага ўзроўню. З 1 студзеня 2010 года Фінляндыя падзяляецца на 20 абласцей.

## Спіс абласцей 
Якія існавалі з 1997 па 2009 год губерні Фінляндыі і ўтвораныя з іх вобласці (рэгіёны):

### Былая губерня Лапландыя 
30px **Лапландыя** 
( / )

### Былая губерня Оўлу 
30px **Пох’айс-Пох’янмаа (Паўночная Астработнія)** 
( / )
30px **Кайнуу** 
( / )

### Былая губерня Усходняя Фінляндыя 
30px **Пох’айс-Кар’яла (Паўночная Карэлія)** 
( / )
30px **Паўночнае Сава (Паўночнае Сава)** 
( / )
30px **Этэля-Сава (Паўднёвае Сава)** 
( / )

### Былая губерня Заходняя Фінляндыя 
 30px '''Этэля-Пох'янмаа (Паўднёвая Астработнія)** 
( / )
30px **Похьянмаа (Астработнія)** 
( / )
30px **Пірканмаа** 
( / )
30px **Сатакунта** 
( / )
30px **Кескі-Пох'янмаа (Цэнтральная Астработнія)** 
( / )
30px **Цэнтральная Фінляндыя** 
( / )
30px **Варсінайс-Суамі (Уласна Фінляндыя)** 
( / )

### Былая губерня Паўднёвая Фінляндыя 
30px **Этэля-Кар’яла (Паўднёвая Карэлія)** 
(, )
30px **Пяят-Хямэ** 
(, )
30px **Канта-Хямэ** 
(, )
30px **Уўсімаа** 
(, )
30px **Іця-Уўсімаа (Усходняя Уўсімаа)** 
(, )
30px **Кюменлаакса** 
(, )

### Былая губерня Аландскія астравы 
30px **Аландскія астравы''' 
( / )

## Гістарычныя вобласці Фінляндыі 
Правінцыямі ці абласцямі ў Фінляндыі могуць называцца таксама гістарычныя вобласці, якія існавалі раней, на аснове якіх у 1994 годзе падчас рэформы тэрытарыяльнага кіравання былі створаны сучасныя вобласці.

## Гл. таксама 
* Гістарычныя правінцыі Фінляндыі

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт рэгіянальных саветаў Фінляндыі 


Фінляндыя
Гліцын

**Гліцын** (амінавоцатная кіслата, амінаэтанавая кіслата) — найпростая аліфатычная амінакіслата, адзіная амінакіслата, якая не мае аптычных ізамераў. Назва гліцыну паходзіць ад стар.-грэч. γλυκύς, glycis — салодкі, з-за саладкавага смаку амінакіслаты.

Гэтак жа завецца лекавы прэпарат, які складаецца з гліцыну і дапаможных рэчываў (метылцэлюлоза водарастваральная, магнію стэарат). Гліцынам («глицин-фота», параоксіфенілгліцын) таксама часам называюць п-гідраксіфеніламінавоцатную кіслату, праяўляльнае рэчыва ў фатаграфіі.

Гліцын уваходзіць у склад бялкоў, клетачных абалонак бактэрый і інш. Сустракаецца ў жывых арганізмах у свабодным стане. Удзельнічае ў біясінтэзе пурынаў, крэатэіну, парфірынаў і інш. З’яўляецца крыніцай аміннага азоту ў рэакцыях пераамініравання.

Вытворнымі гліцыну з’яўляюцца гіпуравая, гліколевая кіслоты.

## Гл. таксама 
* Амінакіслоты
* Харчовыя дабаўкі
* Лекавыя прэпараты

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Даведнік Відаль. Лекавыя прэпараты ў Расіі. 
* PDRHealth — Glycine 
* Computational Chemistry Wiki  
* Glycine cleavage system 

Катэгорыя:Амінакіслоты
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Каралеўства Леон

**Каралеўства Леон** () — сярэднявечнае каралеўства ў паўночна-заходняй частцы Пірэнейскага паўвострава.

Утворана ў 910 годзе пасля раздзела каралеўства Астурыя паміж сынамі караля Альфонса III. Пры каралю Ардоньё II Леон, Астурыя і Галісія ізноў былі аб’яднаны. Сталіца была перанесена ў 908 годзе з Аўеда ў горад Леон. Дзяржава атрымала назву *Каралеўства Леон і Астурыя*.

Амаль адразу каралеўства пачынае пашырацца на поўдзень і ўсход, запаўняючы зноў занятыя землі шматлікімі замкамі. Гэтыя тэрыторыі сталі графствам Бургас, але ў 930-х гадах, калі граф Фернан Гансалес пачаў кампанію па пашырэнні Бургаса і здабыцці ім незалежнасці, яны былі адарваны ад Леона. Фернан Гансалес прысвоіў сабе тытул герцага Кастыліі ў гонар мноства замкаў і працягнуў пашыраць свае ўладанні за кошт Леона, уступіўшы ў саюз з Халіфатам, аж да 966 года, калі яго спыніў Санча Тоўсты Леонскі.

thumb|left|250px|Каралеўства Леон у 1030 годзе

Леон быў захоплены ў 1037 годзе каралём Кастыліі Фернанда I Вялікім, які прысвоіў сабе тытул караля Леона. Два каралеўствы пазней падзяліліся каля 1195 года, калі сур’ёзнае паражэнне Альфонса VIII аслабіла аўтарытэт Кастыліі, але былі аб’яднаны зноў у 1230 годзе пад кіраваннем Фердынанда III. Пазней каралі Кастыліі працягвалі называцца таксама каралямі Леона і ўключаць льва ў сімволіку свайго сцяга. У аб’яднаным Іспанскім каралеўстве Леон атрымаў сціплы статус генеральнага капітанства.

Сучасная правінцыя Леон заснавана ў 1833 годзе.

## Гл. таксама 
* Спіс кіраўнікоў Леона

## Літаратура 
* *Альтамира-и-Кревеа Р.* История средневековой Испании. — СПб.: Издательство «Евразия», 2003. — С. 608. — ISBN 5-8071-0128-6. 

Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы
Каралеўства Астурыя

[thumb|left|200px|Статуя [Пелая — першага караля Астурыі]]

**Каралеўства Астурыя** () — першая хрысціянская дзяржава, утвораная на Пірэнейскім паўвостраве пасля заваявання мусульманамі маўрамі ў 718 годзе.

Каралеўства было заснавана Пелая, знатным вестготам, меркавана былым целаахоўнікам вестгоцкага караля Радэрыха, які паўстаў супраць Маўрытанскага ўрада Астурыі ў 718 годзе.

Неўзабаве пасля гэтага ён нанёс паражэнне маўрам у бітве пры Кавадонге — падзея, якое верагодна адносіцца да лета 722 года, хоць некаторыя крыніцы датуюць яе 718 годам, а некаторыя — 721 годам. Гэта дата фармальна лічыцца пачаткам Рэканкісты, але значэнне яе перабольшваць не варта, у VIII стагоддзі на паўвостраве не было сілы здольнай супрацьстаяць арабам. Пелая быў выбраны каралём маленькага каралеўства, якое ўключала ў сябе гарыстую тэрыторыю паўночна-заходняй часткі Іспаніі, заходней Краіны Баскаў, якая таксама была незалежна ад арабаў.
 
Пелая заснаваў Астурыйскую дынастыю, якая перажыла стагоддзі і паступова пашырыла межы каралеўства, пакуль уся паўночна-заходняя Іспанія не ўвайшла ў яго межы прыкладна да 775 годзе.

У кіраванне Альфонса II (791—842) каралеўства працягнула экспансію на поўдзень, амаль да Лісабона (Партугалія).

Каралеўства было вядома як Астурыя да 924 года, затым яно стала звацца Каралеўствам Леон. Пад гэтым імем яно існавала, пакуль не ўвайшло ў Каралеўства Кастылія ў 1230 годзе, калі Фердынанд III Кастыльскі стаў адзіным каралём абоіх каралеўстваў.

## Гл. таксама 
* Спіс каралёў Астурыі

Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы
Альфонса II Астурыйскі

**Альфо́нса II Цнатлівы** () (759—842) — кароль Астурыі (791—842), сын караля Фруэлы I.

Пасля смерці ў 783 годзе Фруэлы&nbsp;I вяльможы з-за маленства Альфонса выбіралі каралямі іншых асоб, пакуль Бярмуда&nbsp;I у 791 годзе не адрокся ад прастола на яго карысць. Сталіцай Альфонса&nbsp;II быў Аўеда. Кароль Астурыі даволі паспяхова дзейнічаў супраць маўраў у саюзе з імператарам франкаў Карлам Вялікім і спачатку каралём Аквітаніі, а затым таксама імператарам Людовікам&nbsp;I Набожным. Альфонса&nbsp;II імкнуўся аднавіць у кіраванні і заканадаўстве старыя вестгоцкія парадкі.

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы VIII стагоддзя
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IX стагоддзя
Катэгорыя:Каралі астурыйскія
Фруэла I Бязлітасны

**Фруэла I Бязлітасны** () (?—768) — кароль Астурыі, які кіраваў у 757—768 гг. Сын караля Альфонса I і Гермесінды.

Фруэла ўступіў на прастол пасля смерці свайго бацькі. Па характары яго апісваюць як чалавека падазронага і жорсткага.

Яго кіраванне прайшло ва ўмацаванні гарадоў для абароны іх ад арабаў, якія аб'ядналіся пад уладай Абдэрахмана, і падаўленні ўнутраных мецяжоў. Народ не любіў Фруэлу, аддаючы перавага яго брату Вілірану. Падазраючы яго ў жаданні захапіць уладу, а таксама жадаючы забяспечыць прастол свайму сыну, кароль забіў брата сваёй рукой, але неўзабаве пасля гэтага сам стаў ахвярай змовы.

Акрамя ўсяго іншага, Фруэле таксама прыпісваецца заснаванне горада Аўеда, будучай сталіцы Астурыі, у 761 г.

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы VIII стагоддзя
Катэгорыя:Каралі астурыйскія
Альфонса I Каталік

**Альфонса I Каталік** () (693 — ) — кароль Астурыі, які кіраваў у 739—757 гады.

Альфонса I, таксама вядомы як Каталік (), быў сынам герцага Кантабрыі Педра. Чалавек набожны і адважны, зрабіўшыся каралём, ён значна пашырыў межы сваёй дзяржавы: далучыў да Астурыі ўсё прымор'е да зямлі баскаў, перайшоў праз горы на поўдзень і ўзяў горад Луга ў вярхоўях ракі Міньё. Затым разам з сынам Фруэлай, ён заваяваў землі паміж Міньё і Дуэра. Хуткімі набегамі ў розных кірунках Альфонс знішчаў і выгнаў мусульман, спусташаў іх вобласці, адводзіў хрысціян на поўнач краіны і пасяляў у тых заваяваных гарадах, уладу над якімі спадзяваўся ўтрымаць пад сабой. Сваёй кіпучай дзейнасцю, заснаваннем шматлікіх гарадоў і цэркваў, Альфонс набыў каханне народа і духавенства Іспаніі, і так заслужыў мянушку «Кароль-каталік».

## Спасылкі 
* Asturias & Leon, kings 

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы VIII стагоддзя
Катэгорыя:Каралі астурыйскія
Гіпацэнтр

2. Гіпацэнтр3. Разлом]]

**Гіпацэнтр** ( — пад,  — цэнтр круга) — цэнтральны пункт ачага землетрасення. У выпадку працяглага ачага пад гіпацэнтрам разумеюць пункт пачатку ўспорвання разрыву.

Глыбіня залягання гіпацэнтра звычайна вагаецца ад некалькіх кіламетраў да 700 кіламетраў. У верхняй частцы зямной кары (да 20 кіламетраў) гіпацэнтры з’яўляюцца ў выніку далікатных дэфармацый у тоўшчы парод. У глыбейшых пластах гіпацэнтры ўзнікаюць на агульным фоне перавагі пластычных дэфармацый.

## Гл. таксама 
* Землетрасенне
* Эпіцэнтр землетрасення

Катэгорыя:Землетрасенні
Даніэль Дэфо

**Даніэль Дэфо** (; нарадзіўся пад імем *Daniel Foe*; каля 1660, Лондан — 24 красавіка 1731, там жа) — англійскі празаік, памфлетыст, грамадскі дзеяч. Адзін з заснавальнікаў англійскага рэалістычнага рамана.

## Біяграфія 
З сям’і нонканфармістаў. Сын Джэймса Фо (1630—1706), мелкага фабрыканта і гандляра. Калі рыхтаваўся да духоўнай кар’еры, вывучаў лацінскую, грэчаскую мовы, літаратуру і гісторыю ў духоўнай семінарыі, а затым у акадэміі Чарльза Мортана ў Сток-Ньюінгтане (скончыў у 1685 годзе). У студэнцкія гады пісаў вершы, пераважна на рэлігійныя тэмы. У 1684 годзе ажаніўся з Мэры Тафлі, дачкой заможнага купца (паводле іншых звестак, бондара), і атрымаў ад яе вялікі пасаг.

З 1680-х гадоў займаў актыўную грамадзянскую і палітычную пазіцыю. Прымаў удзел у Седжмурскай бітве (1685 год) на баку паўстанцаў Джэймса Скота, герцага Манмута, супраць караля Якава II Сцюарта. Адстойваў інтарэсы ўзведзенага на англійскі пасад Вільгельма III Аранскага (1689 год); у 1690 годзе ўваходзіў у яго світу падчас паездкі ў Ірландыю.

У пачатку 1680-х гадоў, адмовіўся ад прыняцця сану, заняўся камерцыяй (гандляваў трыкатажам, віном, тытунем, будаўнічымі матэрыяламі). У 2-й палове 1680-х — пачатку 1690-х гадоў па гандлёвых справах ездзіў у Францыю, Іспанію, Італію і іншыя еўрапейскія краіны, цікавіўся чужымі культурамі і мовамі. Большасць прадпрымальніцкіх праектаў Дэфо скончыліся правалам.

З 1695 года пачаў пісаць сваё прозвішча з арыстакратычнай прыстаўкай «дэ» — De Foe. У 1695—1699 гадах знаходзіўся на пасадзе зборшчыка падаткаў на шкляную тару.

## Журналісцкая і публіцыстычная дзейнасць 
Пісаў палітычныя памфлеты, вершаваныя сатыры («Чыстакроўны англічанін», 1701; «Найкарацейшы шлях расправы з дысентэрамі», 1702), за якія быў прыгавораны да турэмнага зняволення. Аўтар дакументальнай прозы («Запіскі кавалера», 1720; «Дзённік чумнага горада», 1722), авантурна-прыгодніцкіх раманаў («Капітан Сінгльтан», 1720, «Гісторыя палкоўніка Жака» і «Моль Флендэрс», абодва 1722).

Дэфо лічаць адным з першых прыхільнікаў рамана як жанру. Ён дапамог папулярызаваць гэты жанр у Вялікабрытаніі, а некаторыя лічаць яго адным з заснавальнікаў англійскага рамана. Дэфо пладавіты і разнастайны пісьменнік, ён напісаў больш за 500 кніг, памфлетаў і часопісаў на розныя тэмы (палітыка, эканоміка, крымінальнасць, рэлігія, шлюб, псіхалогія, звышнатуральнае і інш.) Ён быў таксама заснавальнікам эканамічнага журналізма. Заснавальнік і кіраўнік брытанскай разведкі і контрразведкі ў 1709—1713 гадах.

Сусветную вядомасць яму прынёс раман «Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза» (ч. 1—2, 1719). Тэма «рабінзанады» як спроба стварэння асноў матэрыяльнай і духоўнай культуры ў адрыве ад цывілізацыі стала вельмі папулярная і выклікала ў далейшым шмат наследаванняў (у беларускай літаратуры «Палескія рабінзоны» Я. Маўра). На беларускую мову раман пераклала А. Васілевіч (1976).

## Беларускія пераклады 
* Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза: Раман / Пер. А. Васілевіч. — Мн.: Юнацтва, 1994.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Эпіцэнтр землетрасення

[thumb|300px|right|1. Эпіцэнтр2.  [Гіпацэнтр3. Разлом]]**Эпіцэнтр землетрасення** ( — на,  — цэнтр круга) — праекцыя гіпацэнтра (фокусу) землетрасення на паверхню планеты. Для вызначэння месцазнаходжання эпіцэнтра (эпіцэнтральнай вобласці) выкарыстоўваюць запісы сейсмічных станцый.

Карты эпіцэнтраў з указаннем магнітуды землетрасенняў выкарыстоўваюцца ў сейсмічным раянаванні.

У эпіцэнтры неабавязкова назіраюцца найбольшыя разбурэнні. Часцей за ўсё найбольшыя разбурэнні паходзяць на некаторай адлегласці ад эпіцэнтра, у пунктах (якія ўтваюць акружнасць вакол эпіцэнтра), куды сейсмічная хваля прыходзіць пад вуглом, найбольш выгодным для разбурэння шматпавярховых будынкаў.

У СМІ часта блытаюць паняцце *эпіцэнтра* з паняццем *гіпацэнтра*, у прыватнасці ў паведамленнях тыпу «эпіцэнтр землетрасення знаходзіўся на глыбіні 2 км» маецца на ўвазе менавіта гіпацэнтр.

## Гл. таксама 
* Землетрасенне
* Эпіцэнтр ядзернага выбуху

Катэгорыя:Землетрасенні
Спіс кіраўнікоў Астурыі

110px|right

Астурыйскіх манархаў было трынаццаць і першым з іх легендарны дон Пелаё, хоць першым, хто абвясціў сябе каралём Астурыі быў Альфонса I. Астурыйская манархія была выбарнай да Раміра I, пасля яго — спадчыннай.
## Манархі Астурыі 
[thumb|right|100px|Помнік дону Пелаё ў [Кавадонга|Кавадонзе]]
### Астурская дынастыя
*Дон Пелаё () — 718-737 .
*Фавіла () — 737-739.
### Кантабрская дынастыя
*Альфонса I *Каталіцкі* зяць караля Пелаё ()* — 739-757.
*Фруэла I *Бязлітасны* () — 757-768.
*Аўрэліа () — 768-774.
*Сіло () — 774-783.
*Маўрэгата *Даніна дзесяццю дзевамі* () — 783-789.
*Бермуда I *Дыякан* () — 789-791.
*Альфонса II *Чысты* () — 791-842.
*Раміра I ()** — 842-850.
*Ардонья I () — 850-866.
*Альфонса III *Вялікі* () — 866-910.
:Падзел Астурыі на тры часткі: Каралеўства Астурыя, Каралеўства Леон і Каралеўства Галісія
*Фруэла II ()*** — 910-925.
:Аб'яднанне Астурыі і Леона ў адзінае каралеўства — Каралеўства Леон.

 Першы кіраўнік, які абвясціў сябе каралём Астурыі.

 Да гэтага караля, Астурыя была выбарнай манархіяй. Пасля Раміра I яна стала спадчыннай.

 Таксама быў каралём Леона паміж 924 і 925 гадамі.

## Гл. Таксама
*Спіс кіраўнікоў Леона
*Спіс кіраўнікоў Галісіі

## Спасылкі
* Манархі Іспаніі 

Астурыя
*
Марсель Марсо

{{Персона
 |імя                  = Марсель Марсо
 |арыгінал імя       = 
 |выява          = Marcel Marceau (cropped).jpg
 |шырыня               = 
 |апісанне выявы = 
 |апісанне             = Марсель Марсо ў вобразе Біпа(16 чэрвеня 1977 года)
 |імя пры нараджэнні     = 
 |род дзейнасці     = 
 |дата нараджэння        = 22.03.1923
 |месца нараджэння       = , Францыя
 |грамадзянства          = 
 |падданства           = 
 |дата смерці          = 22.09.2007
 |месца смерці         = , Францыя
 |бацька                 = 
 |маці                 = 
 |муж               = 
 |жонка              = 
 |дзеці                 = 
 |узнагароды і прэміі     = { style="background:transparent"
     
}
 |сайт                 = 
 |вікісховішча            = 
}}
**Марсель Марсо** (, сапраўднае імя — **Марсель Манжэль** (Marcel Mangel); ,  — , ) — французскі акцёр-мім, стваральнік парыжскай школы мімаў.

## Пантамімы 
* «Шынель» (паводле М. В. Гогаля),
* «Парыж плача, Парыж смяецца»,
* «Юнацтва, сталасць, старасць, смерць»,
* «У майстэрні масак»,
* «Давід і Галіяф».

## Фільмаграфія 
* Нямое кіно (La Dernière folie de Mel Brooks) (1976)
* Барбарэла (Barbarella) (1968)

## Літаратура 
* Марсель Марсо // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 137—138

## Спасылкі 
* Школа М. Марса
* Marcel Marceau Foundation for the Advancement of the Art of Mime
* The World of Mime Theatre Library: Marcel Marceau
* «World's Smallest Page of Movie Quotes» 
* Марсель Марса на сайце ya-kloun.ru

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Акцёры Францыі
Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы
Катэгорыя:Клоўны паводле алфавіта
Катэгорыя:Пантаміма
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пер-Лашэз
Жан Батыст Гаспар Дэбюро

**Жан Батыст Гаспар Дэбюро** (, сапр. — **Ян Кашпар Дворжак** (); , Колін, тады Свяшчэнная Рымская імперыя, цяпер Чэхія — , Парыж, Ліпеньская манархія) — французскі акцёр-мім.

## Спадчына 
З Дэбюро часта параўноўвалі Чарлі Чапліна. Яго вобраз развіў Марсель Марсо.

## Літаратура 
* Janin J.G. Deburau. Histoire du théâtre à quatre sous, pour faire suite à l’Histoire du théâtre-français. Paris: Librairie de Charles Gosselin, 1832
* Ambs-Dalès J.B. Histoire de Deburau. Paris: E. Bourdin, 1836
* Rémy T. Jean-Gaspard Deburau. Paris : L’Arche éditeur, 1954
* Despot A.L. Three clowns: Pierrot, Charlie, and «Jean Genet». Ithaca: Despot, 1974
* Švehla J. Jean Gaspard Deburau: the immortal Pierrot. Spring Green: The Valley Studio, 1977

Катэгорыя:Акцёры Францыі
Жэрар Дэбро

**Жэрар Дэбро**, таксама **Джэрард Дэбро** (фр. Gerard Debreu; нарадзіўся 4 ліпеня 1921, Кале, Францыя — ) — амерыканскі эканаміст французскага паходжання.

Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1983) "за ўклад у разуменне тэорыі агульнай раўнавагі і ўмоў, пры якіх існуе агульная раўнавага». Ступень доктара атрымаў у Вышэйшай нармальнай школе Парыжа. Выкладаў у Ельскім і Каліфарнійскім універсітэтах. Прэзідэнт Эканаметрычнага таварыства (1971). Прэзідэнт Амерыканскай эканамічнай асацыяцыі ў 1990.

## Навуковыя працы 
* «Рыначная раўнавага» (Market Equilibrium, 1956);
* «Тэорыя каштоўнасці: аксіяматычны аналіз эканамічнага раўнавагі» (Theory of Value: An Axiomatic Analysis of Economic Equilibrium, 1959);
* «Матэматычная эканамічная тэорыя: дваццаць артыкулаў Жэрара Дэбро» (Mathematical Economics: Twenty Papers of Gerard Debreu, 1983).

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Эканамісты XX стагоддзя
Катэгорыя:Эканамісты Францыі
Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Шамберы

**Шамберы** () — галоўны горад французскага дэпартамента Савоя ў паўднёвых Альпах з насельніцтвам 61.000 жыхароў (2005); ў 9 км на поўдзень ад возера Буржэ, у маляўнічай, акружанай гарамі даліне; універсітэцкі горад; мае ўласны аэрапорт; размешчаны на вышыні 270 м над узроўнем мора. Недалёка ад Шамберы знаходзяцца рэгіянальныя паркі прыроды *Масіф дэ Бож* (Massif des Bauges) і  *Ля Шартрэз* (La Chartreuse).

## Гісторыя 
Першае паселішча на гэтым месцы вядома яшчэ з рымскіх часоў і называлася *Lemencum*. У XI стагоддзі Шамберы згадваецца пад імем *Camberiacum*; ў XII—XIII стагоддзях складае асобнае графства. У 1232 годзе далучаны да Савоі, з'яўлялася рэзідэнцыяй герцагаў савойскіх. У XV—XVIII стагоддзях Шамберы неаднаразова быў заняты французскімі войскамі; у 1792 годзе далучаны да Французскай рэспублікі і да 1815 года быў галоўным горадам дэпартамента Манблан. На Венскім кангрэсе Шамберы быў вернуты Савойскаму дому; у 1860 годзе горад быў зноў далучаны да Францыі.

## Славутасці 
thumb|left|250px|Замак у Шамберы

* Сабор (готыка XV у.);
* царква Нотр-Дам (у дарыйскім стылі, 1636 г.);
* хатка Жан-Жака Русо (Шармет).
* фантан «Сланы»
* Аркада дэ Буань
* Карэ Курыяль
* Крыж Ніволе
* Бібліятэка ім. Франсуа Мітэрана
* Замак прынцаў Савойскіх (XIV стагоддзе)
* Музей вытанчаных мастацтваў (Musée des Beaux-Arts)
* рэгіянальны Музей Савоі (Musée Savoisien)

### Гарады-пабрацімы 
*  Турын, Італія
*  Альбштат, Германія
*  Уаігуя, Буркіна-Фасо

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада

Катэгорыя:Гарады рэгіёна Авернь — Рона — Альпы
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Савоя
Цеплавая сетка

[250px|thumb|Цеплавая сетка з [ПІ-труба|ПІ-труб на стадыі мантажу]]
**Цеплавая сетка** — сістэма трубаправодаў (цеплаправодаў) цэнтралізаванага цеплазабеспячэння, па якіх цепланосбіт (гарачая вада або пар) пераносіць цяпло ад крыніцы (кацельні) да спажыўцоў і вяртаецца зваротна да крыніцы. У склад цеплавой сеткі ўключаюцца будынкі і збудаванні цеплавых сетак: помпавыя, цеплавыя пункты, павільёны, камеры, дрэнажныя прылады і г.д.

Цеплавыя сеткі падпадзяляюцца на магістральныя, размеркавальныя (у тым ліку квартальныя) і адгалінаванні ад магістральных і размеркавальных цеплавых сетак да асобных будынкаў і збудаванняў. Размеркаванне цеплавых сетак ўсталёўваюць праектам або эксплуатуючай арганізацыяй.

## Літаратура 
ТКП 45-4.02-182-2009 (02250) ЦЕПЛАВЫЯ СЕТКІ Будаўнічыя нормы праектавання

## Спасылкі 
* [Паслядоўнасць мантажу цеплапроваду](http://www.evn.at/Privatkunden/Produkte/Warme/Darstellung-ausgewahlter-Projekte-(1)/Fernwaerme-Transportleitung-von-Duernrohr-nach-St-.aspx)  

Катэгорыя:Цеплаэнергетыка
Катэгорыя:Цеплатэхніка
Літаратурная крытыка

**Літарату́рная крытыка** — навука, якая вывучае, абмяркоўвае, ацэньвае і тлумачыць літаратуру з пункту гледжання сучаснасці (у тым ліку надзённых праблем грамадскага і духоўнага жыцця).

## Гісторыя 
Вылучаецца ўжо ў эпоху антычнасці ў Грэцыі і Рыме, таксама ў старажытнай Індыі і Кітаі як асаблівы прафесійны занятак. Але доўгі час мае толькі «прыкладное» значэнне. Задача яе - даць агульную ацэнку твора, заахвоціць або асудзіць аўтара, рэкамендаваць кнігу іншым чытачам.

Затым, пасля працяглага перапынку зноў складваецца як адмысловы від літаратуры і як самастойная прафесія ў Еўропе, пачынаючы з XVII стагоддзя і да першай паловы XIX стагоддзя (Т. Карлейль, Ш. Сент-Беў, І. Тэн, Ф. Брунецьер, М. Арнолд , Г. Брандэс).

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Джордж Стабс

**Джордж Стабс** (англ.: George Stubbs, 25 жніўня 1724, Ліверпуль - 10 ліпеня 1806, Лондан) — англійскі мастак і навуковец-біёлаг.

## Жыццё і творчасць 
Дж.Стабс вядомы як адзін з вядучых еўрапейскіх мастакоў-анімалістаў. Акрамя гэтага ён атрымаў званне дацэнта ў галіне анатоміі чалавека і жывёл пры Ёркскім шпіталі. Стабс таксама з'яўляецца аўтарам шэрагу навуковых выданняў, у тым ліку работы «Анатомія коней», якая выйшла У 1766 годзе. Тыповым для палотнаў Стабса быў бездакорны з навуковага пункту гледжання малюнак жывёл.

## Галерэя 

Выява:George Stubbs 020.jpg|Аўтапартрэт
Выява:Whistlejacket by George Stubbs.jpg|Уістліджэйкет (1762)
Выява:George Stubbs 004.jpg|Конь напужаны ільвом (1770)
Выява:George Stubbs 011.jpg|Леапард (1780)
Выява:George Stubbs 015.jpg|Партрэт Ізабелы Сальтансталь (Уна)
Выява:George Stubbs 018.jpg|Партрэт Джона Нельторпа
Выява:George Stubbs- Green Monkey.JPG|Зялёная малпачка (1798)
Выява:Two dragoons 1793.jpg|Два драгуны (1793)
Выява:Norfoldspaniel.jpg|Спаніель (1778)
Выява:George Stubbs 024.jpg|Кабылы з жарабятамі на рачным беразе (1763-68)
Выява:George Stubbs 012.jpg|Павіян і макака-альбінос (1780)
Выява:George Stubbs Cheetah with Two Indian Attendants and a Stag.JPG|Два слугі-індыйца з гепардам і алень (1764-65)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нарадзіліся 25 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1724 годзе
Катэгорыя:Памерлі 10 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1806 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліверпулі
Катэгорыя:Памерлі ў Лондане
Катэгорыя:Мастакі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Заолагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Мастакі-анімалісты
Катэгорыя:Асобы
Луі Антуан Сен-Жуст

**Луі Антуан Сен-Жуст** (, 25 жніўня 1767, Дэсіз — 28 ліпеня 1794) — дзеяч Вялікай Французскай рэвалюцыі, паплечнік Рабесп'ера. Галоўны абвінаваўца караля і ідэолаг тэрору.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дзеячы Французскай рэвалюцыі, пакараныя на гільяціне
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Францыі
Катэгорыя:Палітыкі Францыі
Катэгорыя:Філосафы Францыі
Фрэнсіс Брэт Гарт

**Брэт Гарт** — (, псеўданім, сапраўднае імя **Фрэнсіс Брэт Гарт** — ;  — ) — амерыканскі пісьменнік, празаік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў горадзе Олбані (штат Нью-Ёрк), у сям'і выкладчыка класічнай латыні і грэчаскай мовы. Ранняя смерць бацькі прымусіла трынаццацігадовага хлопчыка кінуць школу і пайсці працаваць па найманні. Далейшае інтэлектуальнае развіццё Гарта было плёнам самаадукацыі — з юнацкасці ён шмат чытаў.

Адкрыццё ў 1848 годзе золата ў Каліфорніі рэзка ўзмацніла міграцыю амерыканскага насельніцтва на заходняе ўзбярэжжа ЗША. Пасля ад'езду старэйшага брата і маці, якая выйшла замуж за віргінскага адваката (будучага палкоўніка Старботла ў аповедах Гарта), сямнаццацігадовы Фрэнк рушыў услед за сям'ёй у Каліфорнію.

## Крытыка 
## Спасылкі 
* Скрадзены партсігар. Апавяданне ў перакладзе Ганны Янкуты
* Поўная бібліяграфія Брэта Гарта.  

Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Марцін Генрых Ратке

**Марцін Генрых Ратке** (; 25 жніўня 1793, Данцыг - 3 верасня 1860, Кёнігсберг) — нямецкі анатам і эмбрыёлаг.

## Біяграфія 
Ратке нарадзіўся ў горадзе Данцыгу. У 1814 годзе для вывучэння медыцыны пераехаў спачатку ў Гётынген, а ў 1817 годзе ў сталіцу Германіі горад Берлін, дзе і атрымаў ступень доктара медыцыны за дысертацыю «De salamandiarum corporibus adiposis ovariis et oviductibus eorumque evolutione» (Берлін, 1818).

## Кароткая бібліяграфія 
Шматлікія (больш 125) працы Ратке прысвечаны амаль выключна эмбрыялогіі і параўнальнай анатоміі; найбольш важныя:

* «Beitrage z. Entwicklungsgeschichte d. Haifische und Rochen» («Schrift. Danzig. Dat. Ges.», II, 1827)
* «Bildungs- u. Entwicklungsgesch. d. Blennius viviparus» («Abh. z. Bild. u. Entw.-gesch. d Menschen u. d. Thiere», II, Лейпцыг, 1833)
* « Üeber d. Entw. d. Syngnathen» («Zur Morphologie», Лейпцыг, 1837)
* «Entw.-gesch. d. Natter» (Кёнігсберг, 1837)
* «Ueber d. Entw. d. Schildkröten» (Браўншвайг, 1848)
* «Ueber d. Entw. d. Krokodile» (Браўншвайг, 1856)
* «Ueber d. Entst. a. Entw. d. Geschlechtsth. bei d. Urodelen»(«Beitr. z. Gesch. d. Thierw.», III, 1826)
* «Ueber d. Bildung d. Samenleiter etc. d. Wiederkäuer» («Arch. Anat. u. Phys.», 1832)
* «Zur Entw. d. Aktinien, d. Scorpions, d. Crustaceen» («Zur Morphologie», Лейпциг, 1837)
* «Bemerkungen ueber d. Bau d. Amphioxus» (Кёнігсберг, 1841)
* «Anat.-physiol. Untersuchungen ueber d. Kiemenapp. und d. Zungenbein der Wirbelth.» (Рыга і Дэрпт, 1832)

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Педагогі Германіі
Катэгорыя:Анатамы Германіі
Катэгорыя:Эмбрыёлагі Германіі
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Ханс Адольф Крэбс

**Ханс Адольф Крэбс** (; ,  — ) — нямецка-англійскі біяхімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1953). Член Лонданскага каралеўскага таварыства (1947) і Нацыянальнай Акадэміі навук ЗША (1964).

## Біяграфія 
Па паходжанні яўрэй.
* 1919—1924: вучыўся ў Гётынгене, Фрайбургу, Мюнхене, Берліне
* 1924—1930: працаваў у Ота Варбурга
* з 1930: працаваў у клініцы
* 1932—1933: выкладаў у Фрайбургскім універсітэце.
* 1933—1935: працаваў у Кембрыджскім універсітэце.
* 1935—1954: працаваў у Шэфілдскім універсітэце
* 1954—1967: працаваў у Оксфардскім універсітэце
* з 1967 — прафесар Каралеўскай бальніцы ў Оксфардзе.

Катэгорыя:Біяхімікі Германіі
Катэгорыя:Біяхімікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні
Эміль Тэадор Кохер

**Эміль Тэадор Кохер** (, 25 жніўня 1841, Берн — 27 ліпеня 1917, Берн) — швейцарскі хірург, адзін заснавальнікаў брушной хірургіі. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1909) «за працы ў галіне фізіялогіі, паталогіі і хірургіі шчытападобнай залозы».

## Біяграфія 
Кохер нарадзіўся ў Берне, у сям'і інжынера Якава Аляксандра Кохера і Марыі Кохер (Вермут), якая належыць да высакароднага сярэдняга класа. Маці Тэадора была глыбока рэлігійнай жанчынай і пад яе ўплывам у Тэадора на ўсё жыццё захаваўся інтарэс да філасофіі і рэлігіі.

Скончыў Бернскі ўніверсітэт (1865). З 1872 года прафесар хірургіі і дырэктар хірургічнай клінікі Бернскага ўніверсітэта.

З'яўляецца аўтарам навуковых прац па вывучэнні функцый і метадах хірургічнага лячэння шчытападобнай залозы, антысептыцы. Распрацаваў аператыўныя доступы да ўнутраных органаў і буйных сасудаў, упершыню ажыццявіў выдаленне шчытападобнай залозы.

Прэзідэнт Германскага хірургічнага таварыства, ганаровы член Лондаскага каралеўскага хмрургічнага таварыства, Рускага хірургічнага таварыства імя М. І. Пірагова і інш.

У 1913 годзе аперыраваў Н. К. Крупскую.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — 576 с.

## Спасылкі 
* Біяграфія Эміля Кохера на сайце Нобелеўскага камітэта.
* Нобелеўская лекцыя Эміля Кохера.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Медыкі Швейцарыі
Катэгорыя:Постаці швейцарскай хірургіі
Лангедок

thumb|Герб Лангедока

**Лангедок** (, ) — гістарычная вобласць на поўдні Францыі, насельніцтва якой традыцыйна гаварыла на аксітанскай мове, частка Аксітаніі. Галоўны горад — Тулуза. Насельніцтва Лангедока — парадку 2,5 млн чалавек (1982).

Назва Лангедок стала выкарыстоўвацца з XIII стагоддзі, пасля таго як у 1271 г. графства Тулузскае было далучана да французскай кароны. Спалучэнне *langue d’oc* літаральна азначае «мова ок»: *oc* — паўднёвафранцузскі варыянт вымаўлення часціцы «да», у супрацьлегласць паўночнафранцузскаму *oïl* (сучаснае *oui*).

Да 1790 г. Лангедок меў статус правінцыі, у наш час на яго тэрыторыі размяшчаюцца два рэгіёна — Лангедок-Русільён і Поўдзень-Пірэнеі (дэпартаменты Од, Тарн, Эро, Гар, Ардэш, Лозер, Гарона Верхняя, Тарн і Гарона, Луара Верхняя. Лангедок займае плошчу парадку 42,7 тыс. км² — адносна дакладных меж былой правінцыі існуюць рознагалоссі.

Невялікія гарады Лангедока вядомыя сваімі выдатна захаванымі помнікамі гала-рымскай культуры. Гэта храмы, амфітэатры, трыўмфальныя аркі, акведукі.

Лангедок — гэта найстарэйшы вінаробны раён Францыі.

## Спасылкі 
* The Languedoc-Rousillon  Official Site of the Région. 

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Францыі
Цім Бёртан

**Цімаці (Цім) Уільям Бёртан** (*Бартан*, ; 25 жніўня 1958, Бербанк, штат Каліфорнія, ЗША) — амерыканскі , , , мультыплікатар, вядомы эксцэнтрык і эстэт. Майстар сучаснага відовішчнага кіно, часцяком заснаванага на чорным гумары і макабрычных элементах. Брат мастака Дэніэла Бёртана.

## Спасылкі 
* Паэма «Кашмар на Каляды»  ў перакладзе Макса Шчура
* Вершы ў перакладзе Макса Шчура і Сяргея Прылуцкага
* 
* 
*  Маркотная Смерць Хлопчыка-Вустрыцы
Ота Генрых Варбург

**Ота Генрых Варбург** (; 8 кастрычніка 1883, Фрайбург, Бадэн — 1 жніўня 1970, Заходні Берлін) — сын Эміля Варбурга, нямецкі біяхімік, доктар і фізіёлаг, вучань Эміля Фішэра, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1931), член Лонданскага каралеўскага таварыства. Адзін з выбітных вучоных дваццатага стагоддзя ў галіне цыталогіі.

Катэгорыя:Біяхімікі Германіі
Катэгорыя:Фізіёлагі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Берліна
Іаган Генрых Ламберт

**Іаган Генрых Ламберт** (; , , Эльзас — , ) — фізік, філосаф, матэматык; быў акадэмікам у Мюнхене і Берліне.

Упершыню прымяніў тэрмін «фенаменалогія». І. Г. Ламберт бачыў у фенаменалогіі вучэнне аб з’явах як аснове і перадумовах вопытнага пазнання.

Катэгорыя:Філосафы Германіі
Катэгорыя:Матэматыкі Германіі
Катэгорыя:Фізікі Германіі
Вілья-Клара (правінцыя)

**Ві́лья-Кла́ра** (ісп.: *Villa Clara*) — адна з 14 кубінскіх правінцый. Адміністрацыйны цэнтр —  горад Санта-Клара. 

Катэгорыя:Правінцыі Кубы