Класічная культура Веракрус

thumb|right|350px|Класічная культура Веракрус і іншыя важныя паселішчы класічнай эры

thumb|right|Дзве «пальмы» (прыладдзе для гульні ў мяч, гл. тэкст), культура Веракрус, вышыня 45 см

[right|thumb|Пары фігурак на арэлях з [Рэмахадас, прыкладна IV—IX стст.]]
thumb|right|Буйная жаноча-мужчынская падвойная фігура з Рэмахадас. Звярніце ўвагу на жаночыя грудзі і птушак справа ад фігуры.
**Класічная культура Веракрус**, ці **Класічная культура ўзбярэжжа Мексіканскага заліва** — культурная вобласць у паўночнай і цэнтральнай частцы сучаснага мексіканскага штата Веракрус, дзе існавала індзейская культура прыкладна з I па XI ст. н. э. Па месаамерыканскай храналогіі культура належала да класічнай эры. Часам памылкова называецца **татанакскай культурай**.

Цэнтрам культуры быў Эль-Тахін; сярод іншых паселішчаў вылучаліся Ігерас (Higueras), Сапаталь, Сера-дэ-лас-Месас, Напілоа і Рэмахадас (апошнія былі двума важнымі цэнтрамі вытворчасці керамікі). Культура Веракрус распаўсюджвалася ўздоўж узбярэжжа Мексіканскага заліва паміж рэкамі Панука на поўначы і Папалаапан на поўдні.

## Характарыстыка 
Асноўнай тэмай мастацтва культуры Веракрус з'яўляецца чалавечае ахвярапрынашэнне, у прыватнасці, у кантэксце мясцовай гульні ў мяч. Характэрным элементам з'яўляюцца спіралепадобныя завіткі, прадстаўленыя як на манументальнай архітэктуры, так і на малых вырабах, у тым ліку кераміцы і нават на разьбе па костцы. Прынамсі адзін даследнік выказаў здагадку, што галовы і іншыя фігуры, утвораныя завіткамі, уяўляюць сабою форму піктаграфічнай пісьменнасці культуры Веракрус. Падобны стыль завіткоў мог развіцца з малюнкаў у Ч'япа-дэ-Корса і Камінальхую.

Акрамя завіткоў, архітэктура пакрыта мноствам іншых арнаментаў, падобных прадстаўленым на Пірамідзе ніш у Эль-Тахіне. Арнаменты ўяўляюць сабою рэзкі кантраст святла і цені.

Хоць на культуру Веракрус аказалі прыкметны ўплыў Тэатыўакан і мая, ніводная з азначаных дзвюх культур не з'яўляецца яе прамым папярэднікам. Насупраць, уплыў культуры Веракрус прыкметна як мінімум у асобных цэнтрах эпіёльмекскай культуры, напрыклад, Сера-дэ-лас-Месас і Ла-Махара.

Часам класічную культуру Веракрус памылковы асацыююць з татанкамі, якія займалі гэтую тэрыторыю падчас канкісты. Тым не менш, як адзначаюць Майкл Коу і Кюблер, сведчанняў таго, што татанкі сапраўды мелі дачыненне да гэтай культуры, пакуль не выяўлена. Назву «татанакская культура» па гэтай прычыне варта лічыць памылковай.

## Сацыяльная арганізацыя 
На сацыяльнае расслаенне, наяўнасць эліты і рамесную спецыялізацыю грамадства Веракрус указваюць пахаванні, манументальныя скульптуры, разьбяныя рэльефы і распаўсюджванне архітэктуры ў рэгіянальных цэнтрах. Спадчынныя кіраўнікі кіравалі рэгіянальнымі цэнтрамі малога і сярэдняга памераў, якія не перавышалі па плошчы 2000 км2, і ажыццяўлялі сваё кіраванне шляхам палітычнага і рэлігійнага кантролю над далёка ідучымі гандлёвымі сеткамі, а таксама падтрымлівалі сваю легітымнасць шляхам такіх традыцыйных для Месаамерыкі абрадаў, як кровапусканне, чалавечыя ахвяры, войны і выкарыстанне экзатычных тавараў. Большасць насельніцтва жыло ў ізаляваных сялянскіх сядзібах ці паселішчах.

Падобна папярэднім альмекам і эпіёльмекам, культура Веракрус была заснавана на падсечна-агнявой гаспадарцы, земляробстве перакладнага тыпу. Асноўным відам харчавання была кукуруза, а дадатковымі — хатнія сабакі, дзікія алені і іншыя жывёлы, а таксама рыба і малюскі. Важнай пасяўной культурай таксама была бавоўна.
  
Класічная культура Веракрус шанавала шматлікіх месаамерыканскіх богаў, у прыватнасці, бога смерці (асабліва важную ролю ён гуляў у Эль-Тахіне; яго часта асацыююць з ацтэкскім богам Міктлантэкутлі) і монстра зямлі (відаць, перанятага ад альмекаў).

## Гульня ў мяч 
Відаць, гульня ў мяч атрымала ў культуры Веракрус шырокае распаўсюджанне. У кожным з культурных цэнтраў гэтай культуры мелася хоць бы адно поле для гульні ў мяч, а ў Эль-Тахіне іх было выяўлена 18. Менавіта ў культуры Веракрус паслякласічнай эры гульня дасягнула свайго росквіту.

Рытуалы гульні ў мяч шырока прадстаўлены ў манументальным мастацтве Веракрус. Сцены найбуйнейшага са стадыёнаў для гульні ў мяч, Паўднёвага Стадыёна ў Эль-Тахіне, пакрыты разьбянымі насценнымі малюнкамі, дзе прадстаўлены сюжэты чалавечага ахвярапрынашэння ў кантэксце гульні. Найболей драматычным з'яўляецца сюжэт, дзе бог дажджу праколвае свой пеніс (акт рытуальнага кровапусканні) і напаўняе крывёй з яго рытуальны бак з адурманьваючым напоем пульке, які, відаць, выпівалі па канчатку гульні, пасля рытуалу ахвярапрынашэнняў.

Характэрным для культуры Веракрус з'яўляецца выкарыстанне спецыфічнага каменнага інвентара для гульні ў мяч: «ярмо» (ці «хамут»), «свечак» () і «пальмаў» (). «Ярмо» уяўляла сабою U-падобны камень, які надзяваўся на талію іграка, а «свечкі» і «пальмы» насаджваліся на яго. Археолагі мяркуюць, што падобныя каменныя паясы не выкарыстоўваліся ў гульні, а з'яўляліся рытуальнымі малюнкамі, тады як у рэальнасці гульнявое «ярмо» выраблялася са скуры ці тканіны. Па прычыне недаўгавечнасці гэтых матэрыялаў у раскопках падобныя прадметы не былі выяўлены. Існавала і мясцовая спецыфіка выкарыстання інвентара: «хамуты» і «свечкі» выяўлены ў раскопках ад Тэатыўакана да Гватэмалы, а «пальма» сустракалася на тэрыторыі сучаснага штата Веракрус.

## Кераміка 
Да пачатку 1950-х гг. меліся толькі нешматлікія ўзоры керамікі Веракрус, звычайна з няясным месцам паходжання. З тых часоў былі адкрыты тысячы фігурак і фрагментаў керамікі на такіх археалагічных помніках, як Рэмахадас, Лос-Серас, Дыча-Туэрта і Тэненешпан (некаторыя — «чорнымі археолагамі»). Яны патрапілі ў шматлікія музейныя экспазіцыі і дапамаглі пашырыць сучаснае ўяўленне пра дадзеную культуру.

Фігуркі ў стылі Рэмахадас — магчыма, найбольш характэрныя для дадзенай культуры — звычайна вырабляліся ўручную і ўпрыгожваліся накладным арнаментам. Асабліва варта адзначыць фігуркі з усмешлівымі тварамі () з трохкутнымі галовамі і выцягнутымі вушамі. Фігуркі ў стылі напілоа звычайна горш упрыгожаны, без накладнога арнаменту, нярэдка вырабляліся шляхам адліўкі.

Да культуры Веракрус належаць некалькі з вядомых месаамерыканскіх фігурак з коламі (кола было нехарактэрным для месаамерыканскіх культур). Акрамя таго, культура Веракрус выкарыстоўвала для афарбоўкі бітум.

## Літаратура 
* Bruhns, Karen Olsen Anthropology 470 Study Guide. 
* Coe, Michael D. (2002); *Mexico: From the Olmecs to the Aztecs* Thames and Hudson, London.
* Covarrubias, Miguel (1957) *Indian Art of Mexico and Central America*, Alfred A. Knopf, New York.
* Davies, Nigel (1982) *The Ancient Kingdoms of Mexico*, Penguin Books, London, 1990 printing, ISBN 0-14-013587-1.
* 
* Kampen, M. E. (1978) «Classic Veracruz Grotesques and Sacrificial Iconography», in *Man*, Vol. 13, No. 1 (Mar., 1978), pp.&nbsp;116–126.
* Kampen-O’Riley, Michael (2006) *Art Beyond the West*, Prentice-Hall Art, Second Edition, ISBN 978-0132240109.
* Kubler, George (1990) *The Art and Architecture of Ancient America*, 3rd Edition, Yale University Press, ISBN 0-300-05325-8.
* Noble, John; Nystrom, Andrew Dean; Konn, Morgan; Grosberg, Michael (2004) *Mexico*, Lonely Planet, 9th Ed, ISBN 1740596862.
* Medillin Zenil, Alfonso; Frederick A. Peterson (1954) «A Smiling Head Complex from Central Veracruz, Mexico» in *American Antiquity*, Vol. 20, No. 2. (Oct., 1954), pp.&nbsp;162–169.
* Metropolitan Museum of Art, «Palma with Skeletal Head Figure (Mexico, Veracruz) (1978.412.16)» (October 2006) in *Timeline of Art History*, New York.
* Pool, Christopher (2002) «Gulf Coast Classic» in *Encyclopedia of Prehistory; Volume 5, Middle America*, Peter Neal Peregrine and Melvin Ember, eds., Springer Publishing.
*  
* Wilkerson, S. Jeffrey K. (1991) «Then They Were Sacrificed: The Ritual Ballgame of Northeastern Mesoamerica Through Time and Space», in *The Mesoamerican Ballgame*, University of Arizona Press, ISBN 0-8165-1360-0.

## Спасылкі 
* Гісторыя індзейцаў штата Веракрус
* A Nopiloa-style figurine of a woman in ceremonial dress, 700—900 CE.
* A Nopiloa-style ballplayer figurine, 700—1000 CE. Note the yoke worn about the waist.
* Вялікая калекцыя керамікі класічнага Веракруса  у музеі Логан Белойцкага каледжа. 

Катэгорыя:Гісторыя Мексікі
Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы
Катэгорыя:Індзейцы Цэнтральнай Амерыкі
Катэгорыя:Дакалумбава Амерыка