open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жадунь (возера)

**Жа́дунь** (Жадоўна, Жадаўе) — возера ў Беларусі, у Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Альзініца, за 32 км у напрамку на паўднёвы захад ад Полацка.

## Назва 
Назва Жадунь балцкага паходжання. У ёй вылучаецца балцкі гідранімічны корань *žod*- / *žad*-.

Той жа корань у рачных і азёрных назвах *Жодзінка, Жадунь, Жодуч, Жодзень, Няжодка, Пражода, а таксама ў двухасноўных гідронімах Валажода і Лебяжода (Лібажода).

Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы *Žadalis, Žadikė, Žad-upys*. Корань *Žad-* звязаны з моўным гняздом, у якім літоўскае *žadas* «мова, маўленне; прытомнасць», *žodis* «слова», *žasti* «прамаўляць; разгаворваць».

Значэнне мусіла прасунуцца ад «мовіць» да «цячы», так жа сама як стараіндыйскае *nadī* «рака, водная плынь» пайшло ад **nad*- «гучаць, шумець, раўсці, цурчэць».

Значэнне азёрнай назвы Жадунь можна перадаць як "Праточнае (возера)". Праз Жадунь цячэ левы прыток ракі Альзініца — прыцякае з возера Братаўна, выцякае ў возера Ухвішча.

"Праточныя" азёры таксама маглі быць названыя з выкарыстаннем балцкага гідранімічнага кораня *ab*- (як Аболі ці Абстэрна).

## Водаапісанне 
Плошча паверхні возера 0,43 км². Даўжыня 1,24 км, найбольшая шырыня 0,43 км, даўжыня берагавой лініі 3,1 км. Найбольшая глыбіня 8,4 м, сярэдняя каля 5 м. Аб’ём вады ў возеры 2,14 млн м³. Плошча вадазбору 20,9 км².
Вадазбор складзены з суглінкаў і пяскоў. Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 5—15 м, спадзістыя. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі вышынёй да 0,2 м, у асобных месцах забалочаныя. Дно возера ўздоўж берагоў пясчанае, астатняя частка дна выслана сапрапелем.
Возера эўтрофнае, праточнае. Упадаюць ручаі і пратока з возера Братаўна, на ўсходзе пратокай злучана з возерам Ухвішча. Прыбярэжная расліннасць распаўсюджваецца на адлегласці 10—100 м ад берага возера.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь, лешч, краснапёрка, плотка, гусцяра, лінь, язь і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Ушачы
Прыяп

), на якой намаляваны Прыяп, які ўзважвае свой эрэгіраваны палавы член, паклаўшы на другую чару шаляў мяшок золата.]]

**Прыя́п** (, таксама ) — у антычнай міфалогіі старажытнагрэчаскі бог урадлівасці; палёў і садоў — у рымлян. Маляваўся з празмерна развітым палавым членам у стане вечнай эрэкцыі.

## Паходжанне 
Сын Дыяніса і Афрадыты; ці сын Дыяніса і німфы; ці сын Гермеса; ці Дыяніса і Хіёны, ці Пана, ці Адоніса, ці Сатыра.

Афрадыта нарадзіла яго ў Абарнідзе (Апарнідзе) каля Лампсака, але з-за яго агіднасці адмовілася ад яго. Быў выгнаны з Лампсака з-за велічыні члена. Яго ўшаноўваюць там, дзе маюцца выганы коз і авечак і дзе ёсць пчолы, але больш за ўсё Лампсаку.

Прыяп перамог гаворачага асла Дыяніса ў змаганні ў даўжыні членаў і забіў таго, па іншай версіі быў пераможаны і ў гневе забіў асла, які быў затым узнесены на неба, стаўшы адной з зорак Асланяты: гамы і дэльты Рака). У Лампсаку Прыяп спрабаваў спакусіць Дыяніса, але няўдала. Ёсць апавяданне, як Прыяп спрабаваў згвалтаваць Весту, але яму перашкодзіў асёл, таму ў Лампсаку яму ў ахвяру прыносяць аслоў. Паводле віфінскага паддання, ён навучыў Арэса валодаць зброяй, але не перш, чым зрабіў з яго танцора, за гэта Гера ўсталявала дзесяціну ад Арэса Прыяпу.

## Распаўсюджванне 
Першапачаткова мясцовае малаазійскае бажаство. У класічную эпоху культ Прыяпа распаўсюдзіўся па ўсёй Грэцыі і Італіі. У Старажытным Рыме да яго з вялікай павагай адносіліся арандатары, а таксама беднякі. Першыя лічылі яго абаронцам сваіх пасеваў, а другія — сябрам простага народа.

Егіпцяне распавядаюць міф пра шанаванне члена Асірыса. Таксама Прыяп атаясамляўся з Пратагонам. Пасудзіны ў форме фаласа назвалі прыяпамі.

У Гамера і Гесіёда ён не згадваецца, у буколіках. Часам яго імя згадваецца ў множным ліку. Яго свяцілішча было ў Арнеях (Аргаліда). Культ з Арней перанесены ў горад Прыяп.

Ціхан — сінонім Прыяпа і Гермеса. Першапачаткова гэта атычнае бажаство, блізкае Прыяпу.

## Гл. таксама 
* Прыяпізм

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Буров А. С. 1998: Приап и его восприятие в римском обществе (по Carmina Priapea)  // Проблемы истории, филологии, культуры. V, 95-101.
* 

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Катэгорыя:Багі ўрадлівасці
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Фобас (міфалогія)

thumb|Ваза: Фобас з бацькам катаюцца на калясніцы
**Фобас** ( — «страх») — бажаство, якое ўвасабляе ў грэчаскай міфалогіі страх; сын бога вайны Арэса і Афрадыты, брат Дэймаса і Гармоніі. Пра каханне Арэса і Афрадыты неаднаразова згадваецца ў антычнай літаратуры. З антычных тэкстаў вядома пра дзяцей Арэса і Афрадыты: Эрота, Антэрата, Дэймаса (жаха), Фобаса (страха), Гармонію. Фобас суправаджаў свайго бацьку ў бітвах. Вознік Эрыс.

Намаляваны з галавою льва на шчыце Агамемнана на куфры Кіпсела.

Асаф Хол, які адкрыў у 1877 годзе спадарожнікі Марса, назваў іх у гонар Фобаса і Дэймаса.

## Літаратура 
* Мифология. Большой энциклопедический словарь (Москва, 1998).

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Дэймас (міфалогія)

**Дэ́ймас** (, «замяшанне, жах») — у старажытнагрэчаскай міфалогіі адзін з сыноў Арэса і Афрадыты, персаніфікацыя жаху. Ён, яго брат Фобас, багіня разладу Эрыс і багіня Эніё суправаджаюць Арэса ў бітвах.

У паэме Антымаха **Дэймас** — імя каня Арэса. Дзеючая асоба камедыі Арыстафана «Мір».

Асаф Хол, які адкрыў у 1877 годзе спадарожнікі Марса, назваў іх у гонар Дэймаса і Фобаса.

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Адоніс

. Адоніс і Афрадыта. 1637. Нацыянальная галерэя палацца Карсіні. Рым]]
[thumb|[Паала Веранезэ. Венера і Адоніс. 1580. Музей Прада. Мадрыд]]
**Адо́ніс** () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі — па найбольш папулярнай версіі — сын Кініра ад яго ўласнай дачкі Смірны; або сын Кініра і Метармы; або (паводле Гесіёда) — Фенікса і Алфесібеі; або (паводле Паніясіда) Фіянта і яго дачкі Смірны.

Адоніс славіўся сваёй прыгажосцю: у яго ўлюбляецца багіня кахання Афрадыта. Яго таксама клічуць каханым Дыяніса. Быў пастухом і паляўнічым на зайцаў. Хвала муз паляванню натхніла яго стаць паляўнічым.

Яму прысвечаны горад Бібл. Бацька Бероі. Паводле Харэта з Мітылены, дзецьмі Афрадыты і Адоніса былі Гістапс і Зарыядр.

## Смерць 
. «Смерць Адоніса». 1764]]
Афрадыта аплаквае яго, забітага ў юнацтве на паляванні вепруком, які парнуў яго іклом у сцягно на Ідалійскай гары. Па адной з версій, у вепрука ператварыўся Арэс (палюбоўнік Афрадыты); або Адонісу адпомсціла адпрэчаная ім Персефона; або гэта адбылося з прычыны гневу Артэміды.

Афрадыта хавала яго труп у латуку. Па волі Афрадыты ён вярнуўся з падземнага царства, ператвораны ў кветку анемон; або з крыві Адоніса ўзніклі ружы, а са слёз Афрадыты анемон.

Існуе апавяданне пра тое, што Афрадыта перадала немаўля Адоніса на выхаванне Персефоне, якая не пажадала потым з ім растацца. Афрадыта і Персефона судзіліся з-за Адоніса, і Каліёпа рассудзіла, што яны павінны валодаць ім па палове года.

## Культ Адоніса 
У фінікійцаў Адоніс (Адон у фінікійскай міфалогіі) — юны бог вясны, увасабленне штогадовага канання і ажыўлення прыроды. У Старажытнай Грэцыі свята Адоніса ў сярэдзіне лета спраўляўся два дні: у першы святкавалася яго вяселле з Афрадытай, як сімвал вясновага росквіту і ажывання, іншы дзень быў прысвечаны плачу па памерламу богу, які сімвалізуе завяданне прыроды. Аргаскія жанчыны аплаквалі яго.

У старажытнасці людзі лічылі, што дзякуючы Адонісу расквіталі кветкі ўвесну і спелі плады ўлетку, узімку ж прырода аплаквала бога. У знак прыналежнасці да культу бога Адоніса, які чаруе прыгажосцю, жанчыны сталі вырошчваць кветкі ў гліняных вазонах, якія звалі «садамі Адоніса».

Орфікі атаясамлялі яго з Дыянісам.

Прыхільнікі міфалагічнай школы атаясамлялі вобраз міфа пра Адоніса з Ісусам Хрыстом.

## У літаратуры і мастацтве 
Дзеючая асоба трагедыі Дзіянісія Сіракузскага «Адоніс».
Лёс Адоніса — адна з упадабаных тэм антычнай паэзіі: яго апявала Сапфо, у Феакрыта (песня ў гонар Адоніса), Біёна, Авідзія (каханне Венеры і Адоніса ў «Метамарфозах»); у новай паэзіі сустракаецца ў Шэкспіра (паэма «Венера і Адоніс») і іншых.

Адоніеў верш у антычнай паэзіі ўзнік, як лічыцца, у гімнах на смерць Адоніса.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* Гл. таксама Орфіка, фр.201 Керн; Гігін. Міфы 248.
* Афрадыта і Адоніс 

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Катэгорыя:Багі, якія паміраюць і ўваскрасаюць
Катэгорыя:Блізкі Усход у старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Гарады-сіці Вялікабрытаніі

Статус горада-сіці () афіцыйна прысвоены ў  Вялікабрытаніі 69 гарадам:
* у  Англіі — 51;
* ва  Уэльсе — 6;
* у  Шатландыі — 7;
* у  Паўночнай Ірландыі — 5.

Спіс разбіты па правінцыях Вялікабрытаніі, далей адсартаваны па іх арыгінальных англійскіх назвах. У слупку *«(Дыяцэзіяльны) сабор»* пазначаны кафедральныя саборы дыяцэзій англіканскай царквы, наяўнасць якіх была да 1888 года падставай для прысваення гораду статусу «сіці». З 1888 года наяўнасць сабора перастала ўплываць на статус «сіці», таму ўсе прысваенні пасля гэтай даты пазначаны як «не было».

## Англія 
## Паўночная Ірландыя 
## Шатландыя 
## Уэльс 
## Гл. таксама 
* Статус горада
* Адміністрацыйны падзел Вялікабрытаніі
* 
** Гарады Англіі
** Гарады Уэльса
** Гарады Шатландыі
** Гарады Паўночнай Ірландыі
* Атлас Вялікабрытаніі
** Атлас Англіі
** Атлас Шатландыі
** Атлас Уэльса
** Атлас Паўночнай Ірландыі

## Спасылкі 
* Government list of UK cities


Вялікабрытанія
Катэгорыя:Спісы:Вялікабрытанія
Асаф Хол

**Асаф Хол** (; 15 кастрычніка 1829, Гошэн, Канектыкут — 22 лістапада 1907, Анапаліс, Мэрыленд) — амерыканскі астраном.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Норфалкскай акадэміі (штат Канектыкут), каледжы ў Мак-Гровіле (штат Нью-Ёрк), працаваў у абсерваторыі Мічыганскага ўніверсітэта. У 1857—1862 гадах быў асістэнтам у Гарвардскай абсерваторыі, у 1862 годзе — асістэнт, а з 1863 па 1891 гады — прафесар матэматыкі Ваенна-марской абсерваторыі ў Вашынгтоне. У 1898—1903 гадах выкладаў нябесную механіку ў Гарвардскім універсітэце.

У 1876 годзе ён вызначыў перыяд абарачэнняСатурна. У 1877 выявіў спадарожнікі Марса, названыя пазней Дэймасам і Фобасам. У 1892 годзе паказаў, што дзве часткі зоркі 61 Лебедзя маюць пару. Таксама Асаф Хол вывучаў і назіраў поўныя сонечныя зацьменні.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Выкладчыкі Гарвардскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Астраномы ЗША
Аўтаноя (дачка Кадма)

**Аўтаноя** () — старэйшая дачка Кадма і Гармоніі, сястра Агавы, Іно і Семелы, жонка Арыстэя, маці Актэона.

Была сярод вакханак, якія разадралі Пенфея. Засмучаная смерцю сына, перасялілася з Фіваў у пасёлак Эрэній (каля Мегараў), там паказвалі яе надмагільны помнік.

Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Міфы Беотыі
Электра (плеяда)

**Эле́ктра** (, познелац. Electra; часам *Электрыёна*) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі адна з Плеяд. Дачка Атланта і Плеёны.

Каханая Зеўса, якая нарадзіла яму дзяцей: Дардана, заснавальніка Траянскага царства і родапачынальніка дынастыі Дарданідаў, Ясіёна (або Ээтыёна). Паводле некаторых аўтараў, іх дачкой была таксама Гармонія, жонка Кадма, заснавальніка Фіваў (паводле іншых аўтараў, Гармонія — прыёмная дачка Электры). Калі Электра, падвяргаючыся гвалту, звярнулася па дапамогу да Паладыя, Зеўс скінуў Паладый разам з Атэ на зямлю Іліёна.

Легенды пра Электру прымяркоўваліся да вострава Самафракіі, які атрымаў назву «вострава Электры», і дзе, паводле падання, Зеўс уступіў з Электрай у сувязь. Рэчка Электра была ў Месеніі.

Стала зоркай, але зорка свеціць слаба, з прычыны таго, што страціла Трою. Гледзячы на загінулую Трою, яна сышла з нябёсаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Плеяды
Катэгорыя:Міфы астравоў Эгейскага мора
Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Катэгорыя:Катастэрызмы
Геалагічная эпоха

**Геалагічная эпоха** — адзінка геахраналагічнай шкалы, частка геалагічнага перыяду, падраздзяляецца на геалагічныя вякі. У стратыграфіі адпавядае геалагічнаму аддзелу, г. зн. геалагічная эпоха — гэта той прамежак часу ў палеанталагічнай і геалагічнай гісторыі Зямлі, на працягу якога адклаўся ці ўтварыўся пласт парод, што ўтвараюць адпаведны геалагічны аддзел.

Абсалютная працягласць большасці эпох — 10—30 млн гадоў.

Бягучая геалагічная эпоха — галацэн, які пачаўся каля 12 тысяч гадоў назад з заканчэннем апошняга ледавіковага максімуму. Нягледзячы на зусім нядаўні ў геалагічных маштабах пачатак апошняй эпохі, некаторыя вучоныя прапануюць час, з якога дзейнасць чалавека пачала аказваць сур’ёзнае ўздзеянне на навакольнае асяроддзе, вылучыць у асобную новую эпоху — .

## Спасылкі 
* 
* 
* Што такое геалагічная эпоха

Катэгорыя:Геалагічныя эпохі
Гармонія (міфалогія)

**Гармонія** () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі багіня згоды, увасабленне шчаслівага шлюбу. Дачка «процілеглых» багоў Арэса і Афрадыты, па іншай версіі, дачка Зеўса і Электры. Жонка Кадма, маці Аўтаноі, Агавы, Іно, Семелы і Палідора, сястра Ясіёна.
thumb|228px|злева|Статуя Гармоніі

Выгадавана плеядай Электрай. Афіна і Гефест падарылі ёй «сукенку, афарбаваную злачыннымі саставамі» (vestis sceleribus tincta), па якой іх (sic) нашчадкі павінны былі быць апазнаны як заплямленыя злачынствам, грахоўныя.

Яе вяселле з Кадмам ушанавалі сваёй прысутнасцю (упершыню) усе алімпійцы. Сам Апалон гуляў на кіфары, Музы — на аўласах, іншыя ж багі ўсхвалялі шчасліўцаў прамовамі. Гермес падарыў Гармоніі ліру, Афрадыта (ці Гефест, ці Афіна) — каралі, пеплас і аўласы, Дэметра (якая лягла з Ясіёнам у полі) — ураджай пшаніцы, а Электра — свяшчэнныя абрады Вялікай Маці богаў з належнымі для гэтых абрадаў кімваламі, тымпанамі і вясёлай світай.. З усіх вясельных дароў Гармоніі найбольшую вядомасць здабылі каралі (пазней вядомыя як Каралі Гармоніі), якія прынеслі ёй (і ўсім пазнейшым уладальнікам гэтага ўпрыгажэння) няшчасце.

Па Нону, вяселле адбылося або на Самафракіі, або ў возера Трытаніды. У Фівах паказвалі разваліны шлюбнага палаца Гармоніі і месца на плошчы, дзе на вяселлі спявалі Музы, а таксама тры статуі Афрадыты, якія былі пасвячальным дарам Гармоніі і былі зроблены з драўляных упрыгажэнняў на носе карабля Кадма.

Пазней, ужо ў Ілірыі, калі Кадм (па яго ўласнай просьбе) быў перавернуты багамі ў змея, Гармонія ў роспачы сарвала з сябе адзенне і заклікала мужа да сябе. Кадм, абвіўшы яе голае цела, лізаў ёй вусны і лашчыў грудзі. Няўцешная Гармонія звярнулася тады да багоў, каб і яе яны ператварылі ў змяю, што і было зроблена.

У старажытнарымскай міфалогіі Гармоніі адпавядае Канкордзія.

У гонар Гармоніі названы астэроід (40) Гармонія, адкрыты ў 1856 годзе. Назва была абрана ў адзначэнне заканчэння Крымскай вайны 1853—1856.

## Літаратура 
* 
* Мифы народов мира. Москва, 1991-92, том 1, с.266.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні
Катэгорыя:Міфы Беотыі
Атафу

**Атафу** () — адзін з трох атолаў Такелау.

## Геаграфія 
Плошча Атафу — 2,03 км².

## Гісторыя 
Атафу быў адкрыты Джонам Байранам 21 чэрвеня 1765. Тады на астравах ніхто не жыў.

## Насельніцтва 
У 2011 годзе на Атафу жылі 482 чалавекі. Адміністрацыйны цэнтр атола — Атафу, іншых населеных пунктаў няма.

Катэгорыя:Такелау
Чэрвеньскі раённы краязнаўчы музей

**Чэрвеньскі раённы краязнаўчы музей** — музей у г. Чэрвень. Працуе філіял Музей Станіслава Манюшкі. Размяшчаецца ў гістарычным доме Кудзіна, па адрасе плошча Свабоды, 8.

## Гісторыя 
Рашэнне аб адкрыцці музея прынята 27 лістапада 1991 г., першых наведвальнікаў музей прыняў 1 верасня 1992 г.
## Экспазіцыя і фонды 
На 1 студзеня 2012 г. музей налічваў 7740 прадметаў асноўнага фонду і 1131 навукова-дапаможнага. Экспазіцыя музея размешчана ў 3 залах: «Ігуменшчына старажытная», «Вялікая Айчынная вайна на Чэрвеньшчыне», «Культурныя набыткі Чэрвеньшчыны». У экспазіцыі комплекс матэрыялаў, прысвечаных знакамітым землякам: кампазітару Станіславу Манюшку, мастаку Хаіму Суціну. Працуе краязнаўчы клуб «Бонда». 

Катэгорыя:Музеі Чэрвеньскага раёна
Катэгорыя:Чэрвень (горад)
Катэгорыя:Краязнаўчыя музеі Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе
Катэгорыя:1991 год у Беларусі
Квантавы лік

**Квантавы лік** у квантавай механіцы — характарызуе колькаснае значэнне якой-небудзь квантованай зменнай мікраскапічнага аб'екта (элементарнай часціцы, ядра, атама і г. д.), характарызуе стан часціцы. Заданне квантавых лікаў цалкам характарызуе стан часціцы.

Некаторыя квантавыя лікі звязаныя з рухам у прасторы і характарызуюць выгляд хвалевай функцыі часціцы. Гэта, напрыклад, **радыяльны** (галоўны) (n_r), **арбітальны** (l), **магнітны** (m) і **спінавы** квантавыя лікі электрона ў атаме, якія вызначаюцца як лік вузлоў радыяльнай хвалевай функцыі, значэнне арбітальнага вуглавога моманту, яго праекцыя на зададзеную вось і спін часціцы, адпаведна.

Некаторыя іншыя квантавыя лікі ніяк не звязаныя з перамяшчэннем у звычайнай прасторы, а адлюстроўваюць «унутраны» стан часціцы. Да такіх квантавых лікаў адносяць спін і яго праекцыю. У ядзернай фізіцы ўводзіцца таксама ізаспін, а ў фізіцы элементарных часціц з'яўляецца колер, чароўнасць, хараство (ці прыгажосць) і сапраўднасць.

## Гл. таксама 
* Стан
* Атамная арбіталь

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Квантавыя лікі
Зімовы грыб

**Зімовы грыб, апенька зімовая** (*Flammulina velutipes*) — шапкавы базідыяльны грыб сямейства .

## Апісанне 
Шапка дыяметрам 2—10 см, акругла-пукатая, потым плоская, гладкая, слізістая, іржава-жоўтая або жоўта-карычневая. Мякаць вадзяністая, бепая або жаўтаватая. Пласцінкі амаль свабодныя, жаўтавата-палевыя. Ножка цыліндрычная, пругкая, шчыльная, валасіста-аксамітная, каля пласцінак светлая, каля асновы карычневая. Споры авальныя, гладкія, бясколерныя.

## Пашырэнне 
Пашыраны па ўсім зямным шары, асабліва ў паўднёвых краінах. На Беларусі расце групамі на лісцевых дрэвах, пнях і ламаччы ў верасні—кастрычніку.

## Выкарыстанне 
Ядомы грыб. Спажываецца свежы, марынаваны, солены.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Агарыкальныя
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Катэгорыя:Грыбы на марках
Вальдэс

**Вальдэс** () — паўвостраў на атлантычным узбярэжжы Аргенціны. Плошча — 3625 км². У 1999 годзе паўвостраў Вальдэс уключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА — найперш з-за сваёй непаўторнай і багатай фаўны.

Большая частка паўвострава незаселена. Ёсць некалькі салёных азёр, самае буйное з якіх ляжыць на 40 метраў ніжэй за ўзровень мора. Гэта самая нізкая адзнака на сушы для Паўднёвай Амерыкі.

На ўзбярэжжы паўвострава знаходзяцца калоніі марскіх млекакормячых, такіх як паўднёвы марскі слон (*Mirounga leonina*) і вушастыя цюлені. У заліве Нуэва, які аддзяляе паўвостраў ад мацерыковай Патагоніі водзяцца паўднёвыя кіты (*Eubalaena australis*), таксама заплываюць для размнажэння іншыя віды кітоў, бо вада ў заліве цяплейшая і спакайнейшая за адкрыты акіян. Каля ўзбярэжжа водзяцца касаткі. На сушы трапляюцца страусы нанду, гуанака, мара (вядомы як патагонскі заяц, або патагонская марская свінка).

## Спасылкі 
Вальдэс
Вальдэс
Вальдэс
Вальдэс
Вальдэс
Вастралодачнік валасісты

**Вастралодачнік валасісты**, **Вастралодка валасістая** (*Oxytropis pilosa*) — травяністая расліна сямейства бабовых.

## Апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна, густа пакрытая мяккімі валаскамі. Сцябло ўзыходнае, вышынёй да 40 см. Лісце няпарна-перыстае. Пазушныя кветаносы нясуць гронка-галоўчатыя суквецці, якія складаюцца з 10-20 кветак; пялёсткі светла-жоўтыя. Плод — прамастойны касматы струк.

## Арэал 
Еўрасібірскі лесастэпавы рэліктавы від з дыз’юнктыўным арэалам. Пашырэнне: Балканскі паўвостраў, Каўказ, Сярэдняя і Усходняя Еўропа, Малая Азія, Манголія, Сібір. Знаходзіцца ў Беларусі ў крайніх усходніх пунктах росту прыбалтыйскага фрагмента арэала, трапляецца ў сухіх хвойніках, на астэпаваных схілах адзіночнымі экземплярамі і невялікімі групамі.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў чэрвені-ліпені, пладаносіць у ліпені-жніўні. Размнажэнне насеннае.

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўная і кармавая расліна.

## Літаратура 
*  — С. 420.
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Матыльковыя
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Кармавыя расліны
Катэгорыя:Травы
B−L

У фізіцы элементарных часціц **B−L** (вымаўляецца «бэ мінус эл») − рознасць барыённага і лептоннага лікаў. Гэты квантавы лік глабальнай калібравальнай U(1) сіметрыі ў некаторых мадэлях ТВА, якая абазначаецца U(1)B−L. У адрозненне ад барыённага або лептоннага ліку паасобку, гэтая гіпатэтычная сіметрыя не парушаецца хіральнымі або гравітацыйнымі анамаліямі, таму гэтая сіметрыя часта ўводзіцца ў тэорыі. Калі ж B−L з’яўляецца лакальнай сіметрыяй, то яна павінна спантанна парушацца, каб нейтрына змаглі атрымаць ненулявую масу.

Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Тэарэтычная фізіка
Катэгорыя:Законы захавання
Гіперзарад

**Гіперзарад** (пазначаецца Y) часціцы — сума барыённага ліку B і водараў: дзіўнасці S, чароўнасці C, хараства B', сапраўднасці T, хоць сапраўднасць можна не ўлічваць з-за вельмі кароткага часу жыцця T-кварка (ён распадаецца на меней масіўныя кваркі да таго, як праходзіць дастатковы час, каб ён мог ўзаемадзейнічаць з навакольнымі кваркамі праз моцнае ўзаемадзеянне).

: (1) \qquad Y = B + S + C + B^\prime + T

Першапачаткова гіперзарад уключаў толькі адзін водар (дзіўнасць) у сваім вызначэнні. Не варта блытаць гіперзарад, звязаны з моцным узаемадзеяннем, са слабым гіперзарадам, які мае аналагічную ролю ў электраслабым узаемадзеянні.

## Электрычны зарад і гіперзарад 
Формула Гел-Мана — Нісідзімы звязвае гіперзарад з электрычным зарадам і ізаспінам:

: (2) \qquad Q = I_z + {1 \over 2} Y

дзе *Iz* — трэцяя кампанента ізаспіна, а *Q* — электрычны зарад. Гэты закон дазваляе нам выразіць гіперзарад праз ізаспін і электрычны зарад:

: (3) \qquad Y = 2(Q - I_z) 

Ізаспін стварае мультплеты часціц, чый сярэдні зарад звязаны з гіперзарадам:

: (4) \qquad Y = 2 \bar Q,

што лёгка выводзіцца з (3), бо гіперзарад аднолькавы для ўсіх членаў мультыплета, а сярэдняе значэнне *Iz* роўнае нулю.

## Практычнае старэнне ідэі 
Гіперзарад — канцэпцыя, распрацаваная ў 2-й палове XX стагоддзя, каб арганізаваць групы часціц у «заапарку элементарных часціц» і апісаць законы захавання, заснаваныя на трансфармацыях часціц. З развіццём квантавай мадэлі стала ясна, што гіперзарад Y з'яўляецца проста паўрознасцю паміж колькасцю u-кваркаў (n_u) і d-кваркаў (n_d):

: (5) \qquad Y = {1 \over 2} (n_u - n_d)

У сучасных апісаннях адроннага ўзаемадзеяння зручней і наглядней чарціць дыяграмы Фейнмана, якія прасочваюць праз спалучэнне асобных кваркаў ўзаемадзеянні барыёнаў і мезонаў, чым лічыць гіперзарады часціц. Слабы гіперзарад, аднак, усё яшчэ выкарыстоўваецца ў розных тэорыях электраслабага ўзаемадзеяння.

## Гл. таксама 
* Водар
* Барыённы лік
* Ізаспін
* Хараство
* Дзіўнасць
* Чароўнасць
* Сапраўднасць
* Слабы ізаспін
* Слабы гіперзарад
* Стандартная мадэль

Катэгорыя:Стандартная мадэль
Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Катэгорыя:Квантавыя лікі
Нацыянальны парк Лос-Гласьярэс

**Нацыянальны парк Лос-Гласьярэс** () — нацыянальны парк у Патагоніі (Паўднёвая Амерыка), на тэрыторыі аргенцінскай правінцыі Санта-Крус. Плошча 4459 км². У 1981 годзе ўнесены ў спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Заснаваны ў 1937 годзе, Лос-Гласьярэс — другі паводле велічыні нацыянальны парк Аргенціны. Назву атрымаў ад велізарнай ледзяной шапкі ў Андах, якая жывіць 47 вялікіх ледавікоў, з якіх толькі 13 спаўзаюць у бок Атлантычнага акіяна. Гэты ледзяны масіў найбуйнейшы пасля льдоў Антарктыды і Грэнландыі. У іншых частках свету абледзяненне пачынаецца прынамсі ад 2500 м над узроўнем мора, але ў парку Лос-Гласьярэс з-за памераў ледзяной шапкі ледавікі пачынаюцца з вышыні 1500 м і спаўзаюць да 200 м.

Тэрыторыю Лос-Гласьярэса, якая на 30 % пакрыта лёдам, можна падзяліць на дзве часткі, кожная з якіх адносіцца да свайго возера. Найбуйнейшае ў Аргенціне возера Архенціна (плошча 1466 км²) размешчана ў паўднёвай частцы парка, а возера В’едма (плошча 1100 км²) — у паўночнай. Абодва возеры жывяць раку Санта-Крус, якая цячэ да Атлантычнага акіяна. Паміж гэтымі дзвюма часткамі знаходзіцца закрытая для турыстаў Цэнтральная зона (Zona Centro), дзе азёр няма.

## Гл. таксама 
* Спіс нацыянальных паркаў Аргенціны

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт парку Лос-Гласьярэс , 
* Нацыянальны парк Лос-Гласьярэс у энцыклапедыі Брытаніка 
* Фаўна парку Лос-Гласьярэс 
* Фатаграфіі парку Лос-Гласьярэс

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Аргенціне
Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Аргенціны
Катэгорыя:Ледавікі
Катэгорыя:Санта-Крус (правінцыя)
Ананке (міфалогія)

**Ана́нке**, Ана́нка (, «непазбежнасць, лёс, патрэба, неабходнасць») — у старажытнагрэчаскай міфалогіі бажаство неабходнасці, непазбежнасці, персаніфікацыя  лёсу і перадвызначанасці. Шанавалася ў арфічных вераваннях. Ананке блізкая да Адрастэі і Дыке.

Паводле орфікаў, дачка Афрадыты Ураніі. Паводле орфікаў і Платона, маці мойраў (ад Зеўса). Паводле Плутарха, нарадзіла Адрастэю ад Зеўса. Яе храм у Карынфе.

Паводле Платона, паміж каленаў Ананке круціцца верацяно, вось якога — сусветная вось, мойры ж час ад часу дапамагаюць вярчэнню.

Уяўленне пра Ананке ясна адбілася ў «Праметэі» Эсхіла (ахвяра Ананке — Праметэй); сюды ж адносіцца: пераслед эрыніямі мацізабойцы Арэста ў трагедыі «Эўменіды», праклён сям'і Эдыпа і яго жудасныя мімавольныя злачынствы ў незахванай трагедыі Эсхіла, а асабліва ў трагедыях Сафокла «Эдып-цар» і «Эдып у Калоне».

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні
Катэгорыя:Багі лёсу і выпадку
Катэгорыя:Багіні часу і лёсу
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Кратас (міфалогія)

**Кратас** ( — «сіла, улада») — у старажытнагрэчаскай міфалогіі малодшы тытан, сын Паланта і Стыкс. Саюзнік Зеўса ў барацьбе з тытанамі. Дзеючая асоба трагедыі Эсхіла «Прыкаваны Праметэй», слуга Зеўса. У адным з міфаў прыкоўвае Праметэя да скалы пад кіраўніцтвам Гефеста.

Катэгорыя:Тытаны
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Эўномія (міфалогія)

**Эўномія** (, «дабразаконнасць») — у старажытнагрэчаскай міфалогіі ора, дачка Зеўса і Феміды, багіня дабразаконнасці і законапарадку. Спадарожніца Муз. Эўномія, разам з сёстрамі Дыке і Эйрэнай, лічыцца адной з Ор, багінь законапарадку, справядлівасці і міру, якія ахоўваюць вароты Алімпа.

У міфалогіі фігуравала яшчэ адна Эўномія, дачка Гермеса і Афрадыты, але не ясна, гэта адна і тая ж багіня, або дзве розныя.

Імем оры Эўноміі названы астэроід 15, адкрыты ў 1851 годзе.

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Слабы гіперзарад

**Слабы гіперзарад** — падвоеная рознасць паміж электрычным зарадам і слабым ізаспінам часціцы. Ён генеруе цэнтр электраслабай калібравальнай групы.

У суадносінах, якія фактычна з'яўляецца аналагам формулы Гела-Мана-Нісідзімы для электраслабага ўзаемадзеяння, мы маем

: \qquad Q = T_z + {Y_W \over 2}

дзе «Q» — электрычны зарад (у адзінках элементарнага зарада), *Tz* — трэцяя кампанента слабага ізаспіна, а *YW* і ёсць **слабы гіперзарад**. Адсюль можна вызначыць слабы гіперзарад праз электрычны зарад і слабы ізаспін часціцы:

: \qquad Y_W = 2(Q - T_z)

C улікам таго, што слабы ізаспін роўны  для ўсіх левых ферміёнаў, гэта значыць ферміёнаў з адмоўнай хіральнасцю, і 0 для ўсіх правых ферміёнаў — ферміёнаў з дадатнай хіральнасцю, усё дублеты слабага ізаспіна будуць мець сярэдні зарад

: \qquad \bar Q = {Y_W \over 2},

дзе

* *Y* = −1 для левых лептонаў (+1 для антылептонаў)
* *Y* = + для левых кваркаў (- для антыкваркаў)

## Гл. таксама 
* Слабы ізаспін
* Электрычны зарад

Катэгорыя: Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя: Ядзерная фізіка
Катэгорыя: Квантавыя лікі
Катэгорыя:Тэарэтычная фізіка
Слабы ізаспін

**Cлабы ізаспін** ў тэарэтычнай фізіцы адпавядае ідэі ізаспіна для моцнага ўзаемадзеяння, але прымененай для слабага ўзаемадзеяння. Звычайна абазначаецца T ці IW.

Лептоны не схільныя моцнаму ўзаемадзеянню, і таму не маюць вызначанага ізаспіна. Але ў той час, як ізаспін стварае адронныя мультыплеты часціц, якія не адметныя пры моцным узаемадзеянні, ўсе элементарныя ферміёны можна згрупаваць у мультыплеты, якія будуць весці сябе таксама пры слабым узаемадзеянні. Напрыклад, пры распадзе кваркаў кваркі тыпу "u" (u, c, t) заўсёды спараджаюць кваркі тыпу "d" (d, s, b) і наадварот. З іншага боку, кварк пры распадзе ніколі не ператвараецца ў кварк таго ж тыпу. Нешта падобнае адбываецца і з лептонамі, якіх можна падзяліць на дзве групы: зараджаныя лептоны і нейтрына.

Такім чынам, фундаментальныя ферміёны групуюцца ў пары часціц, якія аднолькава паводзяць сябе пры слабым узаемадзеянні і адрозніваюцца ад іншых пар сваімі масамі (гэта значыць належаць розным пакаленням матэрыі). Гэта значыць, што ўсе фундаментальныя ферміёны (і на самай справе, усё ферміёны) маюць слабы ізаспін T = .

Як і ў выпадку ізаспіна, члены адной пары адрозніваюцца адзін ад аднаго трэцяй кампанентай слабага ізаспіна (Tz). Ферміёны тыпу "u" (u, c, t кваркі і нейтрына) маюць Tz = +, а ферміёны тыпу "d" (d, s, b кварк і зараджаныя лептоны) маюць Tz = -.

Таксама існуе **закон захавання слабага ізаспіна**: пры любым слабым узаемадзеянні слабы ізаспін захоўваецца.

## Слабы ізаспін і W-базоны 
Са спінам звязана SU(2)-сіметрыя. Гэта мае на ўвазе, што W-базоны маюць T = 1 з трыма рознымі значэннямі Tz.

* Базон W+ (Tz = +1) рэгулюе пераходы {(Tz = +) → (Tz = -},
* Базон W-(Tz = -1) выпускае пры пераходах {(Tz = -) → (Tz = +)}.
* Калібравальны базон W0 (Tz = 0) рэгуляваў бы пераходы, у якіх не змяняецца ні Tz, ні зарад. (Аднак базон W0 змешваецца з электрамагнітным калібравальным базонам B, і замест W0 мы бачым базон Z, а замест B мы назіраем фатон).

## Гл. таксама 
* Слабы гіперзарад

Катэгорыя:Тэарэтычная фізіка
Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Катэгорыя:Квантавыя лікі
Нот (міфалогія)

]]
**Нот** () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі бог паўднёвага (гарачага) вятра, званы «хуткім», прыносіў туманы і дажджы. Сын бога зорнага неба Астрэя і багіні світанку Эас, брат Зефіра, Эўра, і Барэя.

Гесіёд зваў яго «жудасным», за яго высокую тэмпературу. Быў згаданы ў «Іліядзе» і «Адысеі». Ноту прысвечаны адзін з арфічных гімнаў. Нота прысылаў тытан Геліяс.

Нот звычайна малюецца ў выглядзе крылатага бажаства, як правіла, пад праліўным дажджом.

## Гл. таксама 
* Вятры ў старажытнагрэчаскай міфалогіі

## Літаратура 
* *Лисовый И. А., Ревяко К. А.* Античный мир в терминах, именах и названиях: Словарь-справочник по истории и культуре Древней Греции и Рима / Науч. ред. А. И. Немировский. — 3-е изд. — : Беларусь, 2001.
* Нот // Мифологический словарь / Под ред. Г. В. Щеглова и В. Арчера. — : ACT: Астрель: Транзиткнига, 2006.

## Спасылкі 
* Greek mythology: Notus 

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Катэгорыя:Багі неба і надвор’я
Трохзубка распасцёртая

**Зіглінгія ляжачая**, **Сіглінгія**, **Трохзубка** (*Danthonia decumbens*) — шматгадовая травяністая расліна сямейства злакавых (метлюжковых).

## Батанічнае апісанне 
Вышыня 15—30 см. Расліна з тоўстымі каранямі і кароткімі тонкімі парасткамі, утварае дзеравінкі. Лісце вузкалінейнае, зверху і па краі похваў з доўгімі валаскамі. Суквецце — рэдкая, вузкая мяцёлка з нешматлікімі каласкамі. Плод — зярняўка.

## Арэал 
Пашырана па ўсёй Беларусі на лясных палянах, лугах, у хмызняках. Цвіце ў чэрвені — ліпені.

## Значэнне і выкарыстанне 
Маладыя расліны добра есць жывёла.

## Літаратура 
* Зіглінія ляжачая // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

Катэгорыя:Метлюжковыя
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Кармавыя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1805 годзе
Эйрэна

**Эйрэ́на** ( «супакой, мірнае жыццё») — багіня міру ў старажытнагрэчаскай міфалогіі, адна з ор, дачка Зеўса і Феміды.

Асабліва распаўсюджана было яе шанаванне ў Афінах, дзе ёй спрадвеку прыносілася бяскроўная ахвяра ў свята Сінайкій, усталяванае, паводле падання, яшчэ Тэсеем у памяць злучэння дванаццаці абшчын Атыкі ў адну дзяржаву. Там жа ёй быў узведзены алтар пасля бітвы пры Еўрымедонце (465 да н.э.) і пасля міру са Спартай, заключанага ў 374 да н.э.. Медная статуя Эйрэны з немаўлём Плутасам (багаццем) на руках — твор Кефісадота — стаяла на рыначнай плошчы Афін. Яе выява знаходзілася ў афінскім Прытанеі.

Дзеючая асоба камедыі Арыстафана «Мір» (без слоў). Згадваецца ў Еўрыпіда.

У гонар багіні названы астэроід (14) Ірэна, адкрыты ў 1851 годзе

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні
Ясіён

**Ясіён**, **Іасіён** ()&nbsp;— сын Зеўса (або Корыфа) і плеяды Электры, унук Атланта, брат Дардана, каханы Дэметры.

Паводле адной з міфічных версій, Ясійн сышоўся з Дэметрай на тройчы ўзараным полі, ад гэтай сувязі нарадзіўся Плутас. Зеўс пасвяціў Ясіёна ў містэрыі Дэметры, якія ён распаўсюдзіў у многіх краінах. Іншая версія распавядае, што за гвалт над Дэметрай Зеўс забіў Ясіёна маланкай. Дэметру ахапіў такі сум, што багі дазволілі Ясіёну часова пакідаць Аід і вяртацца да Дэметры. Радасць і гора Дэметры сімвалізавалі змену пор года.

## Спасылкі 
* Ясіён на сайце «Theoi Project»

Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Міфы астравоў Эгейскага мора
Катэгорыя:Міфы Крыта
Кефісадот Старэйшы

**Кефісадот Старэйшы** () — старажытнагрэчаскі скульптар, які працаваў у Афінах у першай палове IV ст. да н.э. Верагодна, бацька Праксіцеля (і, такім чынам, дзед Кефісадота Малодшага).

Найбольш вядомы твор — медная статуя багіні міру Эйрэны, якая трымае на руках немаўля, бога дастатку Плутаса. Яна была ўсталявана на афінскай агоры каля 374 гады да н.э. па выпадку заключэння міру са Спартай; згадваецца ў «Апісанні Элады» Паўсанія (I 8.2; IX 16.2), дзе тлумачыцца яе сімвалічнае значэнне: мір — маці, карміцелька дастатку. Захавалася мармуровая рымская копія ўсёй статуі, размешчаная цяпер у мюнхенскай Гліптатэцы, а таксама копіі асобных частак, размешчаныя ў розных калекцыях.

Кефісадот вылепіў і іншую статую дарослага з дзіцем — Гермеса з немаўлём-Дыянісам; захаваліся яе выявы і фрагмент. Аналагічная скульптура была затым створана Праксіцелем.

Паўсаній згадвае таксама (VIII 30.5) пра мармуровыя статуі, вырабленыя Кефісадотам для храма Зеўса ў Мегалопалі.

## Спасылкі 
* 
* Кефисодот Старший — Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Классика. — СПб.: Азбука-классика, 2007.

Катэгорыя:Скульптары Старажытнай Грэцыі
Кефісадот Малодшы

[thumb|150px|Бюст [Менандра (рымская копія). Ватыкан.]]

**Кефісадот Малодшы** () — старажытнагрэчаскі скульптар.

## Біяграфія 
Працаваў у Афінах у канцы IV — пачатку III стст. да н.э. Належаў да дынастыі скульптараў: брат Тымарха; сын Праксіцеля; верагодна, унук Кефісадота Старэйшага.

Шмат працаваў у жанры партрэтнай скульптуры; стварыў партрэты аратара Лікурга Афінскага, камедыёграфа Менандра. Ляпіў таксама статуі багоў і багінь.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Скульптары Старажытнай Грэцыі
Мегалопаліс

**Мегало́паліс** ( — *Мегало́палі*, *Мегало́паль*) — горад у Грэцыі, у Аркадзіі, на Пелапанесе. Насельніцтва — каля 5 тыс. чал. (2001), разам з навакольнымі тэрыторыямі — 8,5 тыс.

Старажытнагрэчаскі горад Мегалопаль быў заснаваны ў 371 да н.э. пры актыўным удзеле Эпамінонда ў выніку зліцця больш за 35 паселішчаў Аркадзіі. Горад надоўга стаў праціўнікам Спарты і апорай антыспартанскіх сіл на Пелапанесе аж да рымскага заваявання Грэцыі. Вядомыя тыраны: Арыстадэм сын Артыла (кіраваў да 253 г. да н.э.), затым Лідыяд. Назва горада стала намінальнай і пераўтварылася ў тэрміны «мегаполіс» і «мегалаполіс».

## Вядомыя выхадцы 
* Палібій — старажытнагрэчаскі гісторык, дзяржаўны дзеяч і военачальнік.
* Леанідас Зервас — грэчаскі хімік.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада  

Катэгорыя:Гарады Грэцыі
Эўрынома

, Гіпадамія, Эрот, Ясо і Астэрыя на чырвонафігурнай вазе, каля 400 да н.э.]]
**Эўрыно́ма**, () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі акіяніда, дачка Акіяна і Тэфіды.

Жонка Афіёна, кіравала Алімпам (паводле Ферэкіда Сірскага). Дзерлася ўрукапашную з Рэяй, але пацярпела паражэнне і была скінута ў Тартар.

Маці харыт, народжаных ёю ад Зеўса (ці Акіяна). Маці Асопа ад Зеўса (па версіі). Разам з Фетыдай дапамагла Гефесту.

Яе храм знаходзіўся ў Аркадзіі, яе драўляная статуя аблытана залатымі ланцугамі, ніжняя частка цела як у рыбы. Служка багіні Гармоніі.

У гонар Эўрыномы названы астэроід (79) Эўрынома, адкрыты ў 1863 годзе.

Катэгорыя:Імёны грэчаскага паходжання
Катэгорыя:Акіяніды
Філіра

**Філіра** ( «ліпа») у грэчаскай міфалогіі — акіяніда. Дачка Акіяна, адна са старэйшых яго дочак.

Жонка Наўплія і каханая Кронаса, маці кентаўра Хірона. У Фракіі яна нарадзіла ад пераўтворанага ў каня Крону Хірона. Калі яна ўбачыла выгляд дзіцяці, то папрасіла Зеўса ператварыць яе ў ліпу. Або гэта было на востраве ў паўднёвага ўзбярэжжа Понта Еўксінскага, які стаў звацца Філірай.

Паводле іншай версіі, асцерагаючыся рэўнасці Рэі, Кронас ператварыў Філіру ў кабылу. Філіра дапамагала Хірону ў выхаванні Ахіла і Ясона. Паводле некаторых міфаў, яна таксама была заступніцай пісьменнасці і пахаў.

Дзеючая асоба камедыі Эфіпа «Філіра».

Катэгорыя:Акіяніды
Катэгорыя:Міфы Фесаліі
Ізатапічны спін

**Ізатапічны спін** (**ізаспін**) — адна з унутраных характарыстык (квантавы лік), якая вызначае колькасць зарадавых станаў адронаў. У прыватнасці, пратон і нейтрон (агульнае найменне гэтых элементарных часціц — нуклоны) адрозніваюцца значэннем праекцыі ізаспіна, тады як абсалютныя значэнні іх ізаспіна аднолькавыя. Апошняе выказвае ўласцівасць ізатапічнай інварыянтнасці моцнага ўзаемадзеяння.

З пункту гледжання моцнага ўзаемадзеяння, пратон і нейтрон з'яўляюцца аднолькавымі часціцамі, а многія іншыя ўласцівасці ў іх таксама блізкія. Таму была распрацавана мадэль, па якой любы нуклон валодае ізатапічным спінам, роўным , у якога ёсць дзве магчымыя «праекцыі» ў адмысловай ізатапічнай прасторы. Калі праекцыя ізатапічнага спіна Iz роўная +, то нуклон становіцца пратонам, а калі - — нейтронам. (Гэта пагадненне аб знаках прынята ў фізіцы элементарных часціц; ў ядзернай фізіцы для восі z ізатапічнай прасторы часам выбіраюць супрацьлеглы кірунак, каб праекцыя ізаспіна нейтрона была роўная + і сумарная праекцыя ізаспіна ў большасці ядраў была дадатнай).

Такія паводзіны ізатапічнага спіна выглядаюць натуральнымі з пункту гледжання квантавай механікі, паколькі ў ёй ужо ёсць квантавы лік з аналагічнымі ўласцівасцямі — спін. Па аналогіі з гэтай назвай і быў уведзены тэрмін «ізатапічны спін».

Паняцце ізатапічнага спіна было прапанавана ў 1936 Б. Касэнам і Э. Конданам. Ізаспін захоўваецца ва ўсіх працэсах, абумоўленых моцным узаемадзеяннем, аднак парушаецца ў слабым і электрамагнітным узаемадзеянні. Ізаспін I аднолькавы для ўсіх адронаў, якія ўтвараюць ізатапічны мультыплет, лік адронаў ў такім мультыплете роўны 2I+1. У кожнага адрона ў ізамультыплеце свая праекцыя ізаспіна Iz і свой электрычны зарад, але аднолькавыя ўсе астатнія квантавыя лікі (спін, цотнасць, барыённы лік, дзіўнасць і г. д.). Так, ізодублет нуклоназ (I = ) складаецца з двух членаў: пратона і нейтрона з Iz = ± . Ізатрыплет піёнаў \pi^+,\, \pi^0,\, \pi^- мае ізаспін 1 і праекцыі ізаспіна +1, 0, -1.

Захаванне ізаспіна ў моцных узаемадзеяннях дазваляе набліжана вылічаць сячэнні рэакцый і прадказваць структуру ядзерных узроўняў у выпадках, калі эфекты узаемадзеянняў, якія не захоўваюць ізаспін, малыя.

## Гл. таксама 
* Слабы ізаспін
* Законы захавання

Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Квантавыя лікі
Бія (міфалогія)

**Бія** (Біа,  «моц, гвалт») — у старажытнагрэчаскай міфалогіі багіня, персаніфікацыя гвалту. Дачка Паланта і Стыкс. Саюзніца Зеўса ў барацьбе з тытанамі. Яе храм у Карынфе. Дзеючая асоба трагедыі Эсхіла «Прыкаваны Праметэй». У рымскай міфалогіі адпавядае Маесце.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Каменка (возера, басейн Друйкі)

**Ка́менка** (або *Кішке́льскае*) — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, у басейне ракі Друйка, за 11 км у напрамку на паўночны захад ад горада Браслаў, рыкладна за 1 км на паўднёвы захад ад вёскі Баруны, за 5 км на паўночны захад ад возера Струста.

Плошча паверхні 0,18 км². Даўжыня возера 0,58 км, найбольшая шырыня 0,4 км. Даўжыня берагавой лініі 1,73 км.
Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй 2—3 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Пойма шырынёй да 250 метраў, забалочаная.

Праз возера працякае рака Акмяніца.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-35-6. Выданне 1984 года. Стан мясцовасці на 1983 год.

Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Друйкі
Эрэб

**Эрэ́б** (, «цемра»; → ) — у грэчаскай міфалогіі увасабленне вечнай цемры. Згадаюць у «Адысеі» (X 527) і ў «Касмагоніі» Алкмана.

Паводле Гесіёда, Эрэб нарадзіўся з Хааса, брат Ночы (Нюкты), якая нарадзіла ад яго Гемеру (дзень) і Эфіра (святло).

Паводле іншых аўтараў, ад яго Нюкта таксама нарадзіла Танатаса (Смерць), Гіпнаса (Сон), Немезіду (Адплату), Керу (Гвалтоўную смерць; часам пад імем Кер выступае некалькі багінь), Мома (бога зласлоўя), Эрыс (Разлад), Гераса (Старасць), Аніра (Прарочыя і хлуслівыя сны), а таксама Харона, перавозчыка памерлых у Аід.

У выкладзе Гігіна, Эрэб нарадзіўся ад Хааса і Імглы, ад Ночы і Эрабы нарадзіліся Лёс, Старасць, Смерць, Скон, Устрыманасць, Сон, Сны, Амур, Эпіфрон, … Парфірыён, Эпаф, Разлад, Бяда, Распушчанасць, Немесида, Евфросина, Сяброўства, Міласэрнасць, Стыкс, тры Паркі (Клато, Лахесіс, Атропас) і Гесперыды (Эгла, Гесперыя, Эрыка).

## Гл. таксама 
* Эрэбус (вулкан у Антарктыдзе).

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Пекла
Клімена

**Клімена** () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі імя некалькіх персанажаў:

* Клімена, акіяніда.
* **Клімена** — дачка Катрэя, маці Паламеда.
* Клімена, служанка — сястра Пірыфоя.
* Клімена, дачка Мінія — беатыйская царэўна, маці німфы-паляўнічыя Аталанты.

* (104) Клімена — астэроід, адкрыты ў 1868 годзе.
Эфір (міфалогія)

**Эфі́р** ( — горнае паветра) у старажытнагрэчаскай міфалогіі — верхні пласт паветра (неба), месцазнаходжанне багоў, а таксама яго увасабленне (персаніфікацыя) — бажаство **Эфір**.

Эфір як частка свету — верхні (горны), найбольш лёгкі (тонкі, разрэджаны), празрысты і прамяністы пласт паветра, верхні пласт неба, якім дыхаюць і жывуць багі. Эфір дасягае вяршыні Алімпа, дзе знаходзяцца алімпійскія багі.

Па найбольш папулярнай версіі, бог Эфір быў сынам Эрэба (падземнай Цемры) і Нюкты-Ночы, братам Гемеры (Дня).

Па версіі паэмы «Тытанамахія», Эфір і Гемера былі бацькамі Геі-Зямлі, Урана-Неба, Понта (Мора), Акіяна, Тартара. У выкладзе Гігіна, Эфір нарадзіўся ад Хаоса і Імглы. Па іншай версіі, Эфір — бацька Зеўса. Зываецца бацькам вятроў.

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Катэгорыя:Геаграфія грэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Клімена (акіяніда)

**Клімена** () — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі. Акіяніда, дачка Акіяна і Тэфіды, жонка Япета, маці Праметэя, Эпіметэя, Менетыя і Атланта.

Паводле іншых радаводаў, жонка Праметэя, маці Дэўкаліёна; па версіі, нарадзіла ад Зеўса Мнемасіну.
 
Тоесная з акіянідай жонка Геліяса (які атаясамляецца з Апалонам), маці Фаэтона і Астрыды, а таксама геліяд. У іншай групе крыніц маці Фаэтонаатаясамляецца з дачкой Мінія.

Клімена выратавала Персея (?). Згадана Вергіліем.

Магчыма ў гонар акіяніды Клімены названы астэроід (104) Клімена, які быў адкрыты 13 верасня 1868 года амерыканскім астраномам Дж. К. Уотсанам у Дэтройцкай абсерваторыі, ЗША і названы ў гонар аднаго з 10 персанажаў старажытнагрэчаскай міфалогіі з імем Клімена

Катэгорыя:Акіяніды
Сапраўднасць (квантавы лік)

**Cапраўднасць** (, ) — флейварны (водарны) квантавы лік, уласцівы T-кваркам. Звычайна пазначаецца T. Тэрмін выкарыстоўваецца рэдка, бо складаных часціц, якія змяшчаюць t-кварк, не выяўлена. У англамоўнай тэрміналогіі часцей выкарыстоўваецца тэрмін topness, чым truth, аднак агульнапрынятага беларускага эквівалента для topness няма.

Паводле пагаднення, T-кварк мае  = 1, а ў T-антыкварка  = -1. Cапраўднасць складаных часціц, якія змяшчаюць T-кварк, роўная розніцы колькасці T-кваркаў і T-антыкваркаў.

Cапраўднасць, як і ўсе іншыя водарныя квантавыя лікі, захоўваецца ў моцным і электрамагнітным узаемадзеяннях, але не захоўваецца пры слабым узаемадзеянні.

## Спасылкі 
* Фізічная энцыклапедыя, артыкул Кварки.
* 

## Гл. таксама 
* Хараство

Катэгорыя:Квантавая хромадынаміка
Катэгорыя:Квантавыя лікі
B-кварк

**B-кварк** (сінонімы: **ботам-кварк** (), **бьюці-кварк** (), цудоўны кварк, прыгожы кварк') — кварк з зарадам — ⅓ e, які належыць да трэцяга пакалення. Ён з’яўляецца больш лёгкім членам слабага кваркавага дублета трэцяга пакалення, у які ўваходзіць таксама значна больш цяжкі T-кварк. Мае масу 4,2-4,7 ГэВ (у залежнасці ад метаду вызначэння масы), амаль у 5 разоў цяжэй за нуклоны. Час жыцця B-кварка складае каля 10-12 с. Элементы матрыцы Кабібы — Кабаясі — Масукавы  і , якія злучаюць гэты кварк з U- і C- кваркам, малыя (у сувязі з тым, што распад B-кварка, як самага лёгкага кварка трэцяга пакалення, можа адбывацца толькі з зменай пакалення). Таму распад B-кварка лёгка ідэнтыфікуецца (яго вялікая маса таксама палягчае эксперыментальную ідэнтыфікацыю).

Быў адкрыты ў 1977 годзе ў лабараторыі Фермілаб калабарацыі Калумбія—Фермілабі—Стогн Брук.

Працэсы, якія адбываюцца з удзелам B-кварка, носяць жаргонную назву «B-фізіка». Паколькі распады B-кварка ў больш лёгкія водары моцна падаўлены, што і адбываюцца ў асноўным праз слабыя ўзаемадзеянні, у сістэмах, якія змяшчаюць гэтую часціцу, назіраюцца шматлікія цікавыя працэсы, у прыватнасці, парушэнне CP-цотнасц , асцыляцыі нейтральных B-мезонаў, працэсы з укладам пятлявых ( «пінгвінных» () і «скрыневых» () дыяграм. Шматлікія даследаванні ў галіне B-фізікі ў 2000-я гады выкананы ў эксперыментах BaBar (Стэнфардскі цэнтр лінейнага паскаральніка, ЗША) і Belle (KEK, Японія).

## Адроны, якія змяшчаюць *B*-кварк 
* Іпсілон-часціца (-мезон, ботамоній) змяшчае *B*-кварк і *B*-антыкварк.
* *B*±-, *B*0-мезоны змяшчаюць *B*-кварк і кварк (або антыкварк) першага пакалення (*u*- або *D*-кварк).
* B_s^0-мезоны змяшчаюць *B*-кварк і *S*-кварк.
* B_c^{\plusmn}-мезоны змяшчаюць *b*-кварк і *C*-кварк.
* Барыёны, якія змяшчаюць *B*-кварк і два больш лёгкія кваркі (\Lambda_b^0 і г. д.).

## Гл. таксама 
* T-кварк

## Спасылкі 
* Сводная таблица свойств кварков на сайте Particle Data Group.
* Полная таблица свойств *b*-кварка на сайте Particle Data Group.

Катэгорыя:Кваркі
Катэгорыя:Стандартная мадэль
Плутас

[thumb|200px| [Уільям Блэйк: Ілюстрацыя да «Боскай камедыі» Дантэ, Пекла, Песня VII, 1-15, Плутас, Дантэ і Вергілій.]]
**Плу́тас** ( — багацце, дастатак; шчасце, ) — сын Ясіёна і Дэметры, бог багацця. У старажытныя часы міфатворчасці атаясамляўся з Плутонам як уладальнікам падземных багаццяў.

Спачатку Плутас быў хтанічным бажаством, заступнікам ўраджаю хлябоў. Паводле Гесіёда, ён нарадзіўся на тройчы ўзараным поле на востраве Крыт. Пасля Плутас звязвалі з Эйрэнай — ўвасабленнем мірнага жыцця, якое параджае багацце, з багіняй лёсу Цюхэ, з Афінай Эрганай (Заступніцай рамёстваў) і г.д.. Паводле больш позняй версіі, за несправядлівае размеркаванне багацця Зеўс асляпіў Плутас, Асклепій вярнуў яму зрок. Пасля бог Плутас пераасэнсоўваецца як увасабленне багацця. У антычным мастацтве распаўсюджаны вобраз Плутаса ў выглядзе юнака, які трымае ў руках рог дастатку.

## Гл. таксама 
* Плутон
* Аід
* Плутакратыя

## Спасылкі 
* Ploutos or Plutus (англ.)

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі
Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта