open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Другі Нікейскі сабор

**Другі Нікейскі Сабор** (таксама вядомы як **Сёмы Сусветны Сабор**) быў скліканы ў 787 годзе ў горадзе Нікеі пры імператрыцы Ірыне (удаве імператара Льва Хазара) і складаўся з 367 епіскапаў, якія прадстаўлялі галоўным чынам усходнюю частку царквы, і легатаў Папы Рымскага.
 XVII стагоддзя, Новадзявочы манастыр)]]

Сабор быў скліканы супраць іканаборства, якое ўзнікла за 60 гадоў да Сабору, пры візантыйскім імператары Льве Ісаўры, які, жадаючы ліквідаваць перашкоды да мірнага суседства з мусульманамі, лічыў неабходным скасаваць шанаванне абразоў. Гэта плынь працягвала існаваць і пры сыне яго Канстанціне Капраніме і ўнуку Льве Хазары.

У Праваслаўнай царкве памяць святых айцоў Сёмага Сусветнага сабору здзяйсняецца ў нядзелю, якая прыпадае на канец 1-й дэкады ці пачатак 2-й дэкады кастрычніка (па юліянскаму календару).

## Наступствы 
Сабор не змог спыніць рух іканаборцаў. Гэта было зроблена толькі на Канстанцінопальскім саборы 843 года пры імператрыцы Феадоры. У адзначэнне канчатковай перамогі над іканаборцамі і ўсімі ерэтыкамі было ўсталявана свята Урачыстасці Праваслаўя, якое і дагэтуль святкуецца ў Праваслаўнай Царкве ў першую нядзелю Вялікага посту.

## Літаратура 
* Concilium Universale Nicaenum Secundum. Concilium actiones I—III, ed. Erich Lambertz (Acta Conciliorum Oecumenicorum, ser. 2, vol. 3). Berlin, New York 2008. ISBN 978-3-11-0190002-1 
* Gibbon, Edward. *The Decline and Fall of the Roman Empire*. New York: Random House Inc., 1995. ISBN 0-679-60148-1 
* Ostrogorsky, George. *History of the Byzantine State*. New Brunswick: Rutgers University Press, 1969. ISBN 0-8135-0599-2 

Катэгорыя:Сусветныя саборы
Катэгорыя:Іканаборства
Пацеркі Бейлі

**Пацеркі Бейлі** — аптычны эфект, які ўзнікае ў пачатку ці ў канцы максімальнай фазы поўнага сонечнага зацьмення непасрэдна пасля другога ці непасрэдна перад трэцім дотыкамі. Пацеркі Бейлі — гэта паслядоўнасць яркіх плям уздоўж месяцавага лімба, якія ўзнікаюць, калі сонечны дыск амаль цалкам схаваны месяцавым, але ўсё ж прагледжваецца паміж месяцавымі гарамі ці паглыбленнямі ў цэнтрах месяцавых кратэраў, якія апынуліся на той момант на краі месяцавага дыска. Выглядаюць як пункты асляпляльна-лалава-чырвонага колеру. Добра бачныя толькі ў бінокль ці тэлескоп. З’ява атрымала назву ў гонар англійскага астранома Фрэнсіса Бейлі, упершыню апісаў яе ў 1836 годзе.

Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Катэгорыя:Сонечныя зацьменні
Ісаўрыйская дынастыя

[thumb|380px|[Візантыйская імперыя, Франкская дзяржава і Арабскі халіфат каля 800 года.]]
**Ісаўры́йская дына́стыя** (; дакладней — Сіры́йская) — дынастыя візантыйскіх імператараў, якія кіравалі ў 717—802 гадах.

Назва дынастыі — «Ісаўрыйская» — умоўная і звязана з мянушкай яе заснавальніка Льва III («Ісаўр»), хоць у рэчаіснасці яго род паходзіў не з Ісаўрыі, а з Сірыі.

Пры Ісаўрыйскай дынастыі, якая зацвердзілася пасля перыяду смут, становішча Візантыі ўмацавалася. Сфармавалася фемная сістэма правінцыйнага кіравання, заснаваная на падатковых павіннасцях і вайсковай службе свабоднага сялянства. Галоўным чынам было завершана падначаленне славянскіх пасяленцаў у Македоніі, Грэцыі і на Пелапанесе.

Імператары Ісаўрыйскай дынастыі (за выключэннем Ірыны) паспяхова ваявалі з арабамі і балгарамі. Умацоўваючы адзінства шматплемянной імперыі, падчас барацьбы з іконашанаваннем імперская ўлада канфіскоўвала багацці царквы і манастыроў.

## Кіраўнікі 
Прадстаўнікі Ісаўрыйскай дынастыі на візантыйскім троне:
* Леў III Ісаўр (кіраваў у 717—741);
* Канстанцін V (741—775), сын Льва III;
* *Артавазд* (узурпатар: 742—743), муж Ганны, дачкі Льва III;
* Леў IV Хазар (775—780), сын Канстанціна V;
* Канстанцін VI Сляпы (780—797), сын Льва IV;
* Ірына (797—802), удава Льва IV, маці Канстанціна VI.

## Спасылкі 
*
Галубіца

**Галубі́ца** (, ) — вёска ў Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці. Цэнтр Галубіцкага сельсавета.

Знаходзіцца за 15 кіламетраў на захад ад г.Петрыкаў, 205 кіламетраў ад Гомеля, 27 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Муляраўка.

## Насельніцтва 
* 639 жыхароў, 277 двароў (1996)

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа
* Дом культуры і бібліятэка
* Аддзяленне сувязі

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мінск: БелЭн, 1997. — Т. 4. — 478 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Галубіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Петрыкаўскага раёна
Катэгорыя:Кеневічы
Анастасій II

**Анаста́сій II** (? — 718) — візантыйскі імператар (713—715), да станаўлення імператарам — Арцемій, граматык і першы сакратар імператара Філіпіка.

Аднавіў праваслаўе. Палепшыў адносіны з папскім прастолам. Далейшым рэформам перашкодзіла распачатае арабскае ўварванне. Атрымаўшы вестку пра выхад арабскага флоту з Александрыі, Анастасій вырашыў перахапіць іх на паўдарозе. Візантыйскі флот быў сабраны ў Родаса. Ён павінен быў раптоўна напасці на арабаў, якія займаліся нарыхтоўкай у Фінікіі дрэў для новых суднаў. Аднак у флоце раптам успыхнуў мяцеж. Мяцежнікі засеклі мячамі камандуючага флотам — генеральнага лагафета Іаана, і абвясцілі пра адмову ад прысягі імператару. Новым імператарам быў абвешчаны Феадосій, зборшчык дзяржаўных падаткаў у феме Апсікія, адкуль былі родам кіраўнікі мецяжу. Рушыўшы на сталіцу, мяцежнікі аблажылі яе. Пасля 6-месячнай абароны горад быў узяты. Даму багатых гараджан разрабаваны. Анастасій склаў з сябе сан і пастрыгся ў манахі. Пасля ён падняў паўстанне супраць Льва III.

## Літаратура 
* *Кулаковский Ю. А.* История Византии

Катэгорыя:Візантыйскія імператары VIII стагоддзя
Змрочныя прамяні

**Змрочныя прамяні** — назва прамянёў сонечнага святла, якія праходзяць праз прамежкі ў аблоках або праз іншыя аб’екты і фармуюць бачныя «светлавыя слупы» ці «хвалі». Змрочныя прамяні з’яўляюцца бачнымі дзякуючы таму, што вобласць прасторы з асветленых Сонцам паветрам выразна аддзелена ад зацененай прасторы. Змрочныя прамяні па сваёй прыродзе і візуальна вельмі падобныя да процізмрочных прамянёў (), але ў адрозненне ад іх бачныя з боку Сонца і візуальна «выходзяць» з адной кропкі.

## Апісанне 
Сонечныя прамяні распаўсюджваюцца па прамых лініях, аднак з-за праекцыі гэтых ліній на зямную сферу яны выглядаюць як выгнутыя дугі. Такім чынам, просталінейныя змрочныя прамяні, якія зыходзяць ад Сонца, могуць паўторна сыходзіцца ў процісонечнам пункце () і ўтвараць процізмрочныя прамяні. Такім чынам, змрочныя і процізмрочныя прамяні маюць адну і тую ж прыроду ўзнікнення. Яны бачныя дзякуючы розным хімічным злучэнням, прысутным у атмасферы. Дзякуючы дыфракцыі, адбітку і рассейванню гэтыя хімічныя злучэнні робяць змрочныя і процізмрочныя прамяні бачнымі чалавечаму воку.

Змрочныя прамяні звычайна маюць чырвонае або жоўтае адценне, паколькі хімічныя рэчывы ў атмасферы рассейваюць караткахвалевыя прамяні (сіні і зялёны колер) нашмат лепш, чым даўгахвалевыя (чырвоны і жоўты колер).

Найбольш часта змрочныя прамяні ўзнікаюць пры частковым скрыжаванні сонечных прамянёў некаторых перашкод, такіх як аблокі, горныя вяршыні або лістота дрэў. Ёсць тры першасныя формы змрочныя прамянёў:

* Прамяні святла, якія пранікаюць праз адтуліны (прасветы) у нізкіх аблоках. Таксама вядомыя як «Лесвіца Якава».
* Пучкі святла (), якія адхіляюцца ззаду аблокаў.
* Бледныя, ружаватыя або чырванаватыя прамяні, якія зыходзяць з пункту ніжэй гарызонту. Яны часта памылкова прымаюцца за светлавыя (сонечныя) слупы ().

У некаторых выпадках прамяні другой і трэцяй формы могуць сысціся ў адну кропку і стварыць процізмрочныя прамяні.

Змрочныя прамяні таксама часам могуць быць бачнымі з-пад вады, асабліва ў арктычных абласцях, дзякуючы ледзяным таросам і расколінам у лёдзе.

## Галерэя 

Файл:Crepuscular ray sunset from telstra tower edit.jpg|Змрочныя прамяні на Telstra Tower, Канбера
Файл:Crepuscular_rays_in_ggp_2.jpg|Лясныя змрочныя прамяні ў Golden Gate Park
Файл:Crepuscular rays and Dead trees at Mammoth Hot Springs.jpg|Змрочныя прамяні ў Елаўстонскім нацыянальным парку
Файл:Lunar Crepuscular Rays 2.jpg|Месяцавыя змрочныя прамяні
Файл:Crepuscular rays with reflection in GGP.jpg|Змрочныя прамяні і іх адлюстраванне на возеры Мэлард ў парку Залатыя вароты ў Сан-Францыска
Файл:Back-scattering crepuscular rays panorama 1.jpg|Змрочныя прамяні ў тумане

## Гл. таксама 
* Процізмрочныя прамяні
* Сонечны слуп

## Спасылкі 
* http://www.atoptics.co.uk/(http://www.atoptics.co.uk/) Sunrays — змрочныя прамяні, тлумачэнні і малюнкі
* Дэталёвае тлумачэнне ўтварэння змрочных прамянёў 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Катэгорыя:Атмасферныя аптычныя з’явы
Філіпік (імператар візантыйскі)

**Філіпік Вардан** (; ; ) — візантыйскі імператар у 711—713 гадах.

## Біяграфія 
Філіпік быў сынам патрыцыя Нікефора, армяніна паводле паходжання, які пражываў у адной з калоній у Пергаме. Перакананы манафеліт, ён падняў бунт супраць Юстыніяна II, але гэта прывяло да выгнання па загадзе імператара ў Херсанес Таўрычаскі. Тут Вардан прымае імя Філіпіка і паспяхова падбухторвае жыхароў да паўстання з дапамогай хазар. Мяцежнікі захапілі Канстанцінопаль і Юстыніян II бег і неўзабаве быў забіты. Філіпік стаў імператарам.

Філіпік адразу ж пасля прыходу да ўлады абвясціў пра адмену пастаноў Шостага Сусветнага сабору. Манафеліцтва стала афіцыйнай верай імперыі (пад ціскам імператара патрыярх Іаан VI у 712 годзе замацаваў гэта на памесным саборы. У адказ Рымская царква адмовілася прызнаць новага імператара і яго патрыярха. Гэта выклікала шырокую незадаволенасць. Да таго ж, імператар не спраўляўся з кіраваннем. Арабы з усходу, балгары з паўночнага захаду здзяйснялі набегі на імперыю, рабуючы і ўводзячы нявольнікаў. Імператар жа бесперапынна баляваў. Яму ставілі ў віну апрача іншага блуд з манашкамі. Пасля аднаго з баляў змоўшчыкі захапілі соннага і паўп'янага імператара і неадкладна яго асляпілі. Імператарам стаў протаасікрыт Арцемій, які прыняў імя Анастасій.

## Літаратура 
* *Кулаковский Ю.А.* История византийской империи.

Катэгорыя:Візантыйскія імператары VIII стагоддзя
Катэгорыя:Сілком аслепленыя
Сулейман ібн Абд аль-Малік

**Сулейман ібн Абд аль-Малік** (674—717) () амеядскі халіф у 715—717 гадах. Сын Абд аль-Маліка, малодшы брат свайго папярэдніка, Валіда I. Заснавальнік горада Рамла.

Палітычную кар’еру пачаў у часы кіравання свайго брата Валіда I намеснікам Палесціны. Падтрымліваў племянную групоўку «Іаманітаў». Быў прыведзены да ўлады праціўнікамі групоўкі памерлага (714) военачальніка ал-Хаджаджа, у выніку чаго пасля прыходу Сулеймана да ўлады падвергліся рэпрэсіям і былі пакараны смерцю шматлікія прыхільнікі гэтай групоўкі, уключаючы такіх знакамітых вайскаводаў Халіфата, як Кутэйба ібн Муслім і Мухамад ібн Касім.

## Літаратура 
* 
* Беляев Е. А. Арабы, ислам и Арабский Халифат в раннем средневековье. М., 1965.

Катэгорыя:Амеяды
Катэгорыя:Заснавальнікі гарадоў
Папялістае святло Месяца

[thumb|справа|Маршрут [фатонаў пры папялістым святле: Сонца->Зямля->Месяц->Зямля]]
**Папялістае святло Месяца** — з'ява, калі мы бачым Месяц цалкам, хоць Сонцам асветлена толькі яго частка. Пры гэтым неасветленая прамым сонечным святлом частка паверхні Месяца мае характэрны папялісты колер.

Назіраецца незадоўга да і неўзабаве пасля маладзіка (у пачатку першай чвэрці і ў канцы апошняй чвэрці фаз Месяца).

Свячэнне неасветленай прамым сонечным святлом паверхні Месяца ўтвараецца сонечным святлом, рассеяным Зямлёй, а затым другі раз адлюстраваным Месяцам на Зямлю. Такім чынам, маршрут фатонаў папялістага святла Месяца такі: Сонца->Зямля->Месяц->вока назіральніка на Зямлі.

[165px|thumb|злева|Серп Месяца з папялістым святлом, намаляваны [Леанарда да Вінчы ў Лестэрскім кодэксе]]

thumb|справа|Яркі серп — частка, наўпрост асветленая Сонцам. Астатняя частка Месяца асветленая святлом, адлюстраваным ад Зямлі

thumb|справа|Папялстае святло Месяца

Прычына гэтай з'явы добра вядомая з часоў Леанарда да Вінчы і Местліна , настаўніка Кеплера, якія ўпершыню далі правільнае тлумачэнне папялістага святла. Тлумачэнне Местліна было апублікавана ў 1604 годзе ў сачыненні Кеплера «Astronomiae pars optica», тлумачэнне ж Леанарда да Вінчы, дадзенае на сто гадоў раней, было знойдзена ў яго рукапісах.

Упершыню інструментальныя параўнання яркасці папялістага святла і сярпа Месяца былі зроблены ў 1850 годзе французскімі астраномамі Араго і Лаж'е.

Фатаграфічныя даследаванні папялістага святла Месяца ў Пулкаўскай абсерваторыі, праведзеныя Г. А. Ціхавым, прывялі яго да высновы, што Зямля з Месяца мусіць выглядаць як дыск блакітнага колеру, што і пацвердзілася ў 1969 годзе. Г. Ціхаў лічыў важным весці сістэматычныя назіранні папялістага святла. Назірання за папялістым святлом Месяца дазваляюць рабіць выснову пра змену клімата Зямлі. Інтэнсіўнасць папялістага колеру ў пэўнай ступені залежыць ад колькасці воблачнасці на асветленым у дадзены момант баку Зямлі.

Катэгорыя:Месяц
Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Фарны касцёл

[thumb|250px|[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга, Навагрудак|Фарны касцёл Перамянення Божага ў Навагрудку]]
**Фарны касцёл**, **фара** (ад нямецкага *Pfarrei* — парафія, прыход) — найменне, якое некалі давалася значным касцёлам.

Найчасцей фараю зваўся найстарэйшы касцёл горада альбо галоўны касцёл у гарадскім дэканаце. У кафедральных гарадах фарным мог звацца другі па значнасці касцёл пасля кафедры.

У наш час найменне фарнага працягваюць па традыцыі насіць касцёлы, якія атрымалі яго ў мінулыя стагоддзі. У прыватнасці, працягваюць называць фарным гарадзенскі касцёл Св. Францішка Ксаверыя, які зараз з’яўляецца кафедрай Гродзенскай дыяцэзіі.

## Фарныя касцёлы ў Беларусі 
Фарнымі называюць шэраг касцёлаў, захаваных і знішчаных, у беларускіх гарадах і мястэчках.

### Захаваныя 
* Гродна: Касцёл Св. Францішка Ксаверыя — пачаў звацца Фарным у канцы 18 стагоддзя, калі ў яго былі перанесеныя набажэнствы з пашкоджанай пажарам Фары Вітаўта.
* Магілёў: Касцёл Св. Казіміра (захаваўся часткова, ўжываецца як склад).
* Мір: Касцёл Св. Мікалая.
* Ліда: Касцёл Узвіжання Святога Крыжа.
* Наваградак: Касцёл Перамянення Божага.
* Нясвіж: Касцёл Божага Цела.

Выява:Касьцёл (былы кляштар езуітаў).JPG|Гродна, касцёл Святога Францішка Ксаверыя
Выява:Parish Catholic Church in Mаhiloŭ.jpg|Магілёў, касцёл Святога Казіміра
Выява:Catholic Church in Mir, Belarus.jpg|Мір, касцёл Святога Мікалая
Выява:Нясвіж Касцёл Божага Цела.JPG|Нясвіж, касцёл Божага Цела

### Знішчаныя 
* Брэст: Касцёл Святога Крыжа (Фара Вітаўта).
* Віцебск: Касцёл Найсвяцейшай Тройцы
* Гродна: Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Фара Вітаўта).
* Клецк: Касцёл Найсвяцейшай Тройцы.
* Мазыр: Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі.
* Мінск: Касцёл Найсвяцейшай Тройцы.
* Слуцк: Фарны касцёл.

Выява:Viciebsk, Nižni Zamak, Fara. Віцебск, Ніжні Замак, Фара (J. Pieška, 1800).jpg|Віцебск, касцёл Найсвяцейшай Тройцы
Выява:Horadnia, Stary Rynak, Fara Vitaŭta. Горадня, Стары Рынак, Фара Вітаўта (H. Žyŭna, 1935).jpg|Гродна, касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі
Выява:Church of Holy Trinity Klecak.jpg|Клецк, касцёл Найсвяцейшай Тройцы
Выява:Parish Catholic Church in Mazyr.jpg|Мазыр, касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі

Катэгорыя:Храмы
Гёрліц

**Гёрліц** — горад у Саксоніі. Размешчаны на левым беразе р. Нейсэ, у маляўнічых прадгор’ях Лаўзіцкіх гор. Транспартны вузел. Машынабудаванне (у т. л. вытворчасць вагонаў), электратэхнічная, оптыка-механічная, тэкстыльная, дрэваапрацоўчая і харчовая прамысловасць. У наваколлях здабыча бурага вугалю. Згадваецца з канца 11 ст. Архітэктурныя помнікі Царква 15 ст., Ратуша 16 ст.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Георг Цур (1930—2019) — арцыбіскуп, былы нунцый у Расіі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Саксоніі
Катэгорыя:Населеныя пункты, падзеленыя дзяржаўнай мяжой
Леў III Ісаўр

**Леў III Ісаўр** — візантыйскі імператар (717, Германікія — 741), заснавальнік Ісаўрыйскай дынастыі. Пры яго кіраванні Візантыйская імперыя ўступіла ў перыяд іканаборства.

## Біяграфія 
### Прыход да ўлады 
Род яго ісаўрыйскага ці армянскага паходжання паходзіў, верагодна, з малаазіяцкай вобласці Ісаўрыі, а сам ён нарадзіўся ў Германікіі (горад у Малой Азіі).

Анастасій II (713—716) даў яму тытул патрыцыя і прызначыў яго кіраўніком вобласці ў Малой Азіі. Калі войскамі быў абвешчаны імператарам Феадосій III, Леў Ісаўр адмовіўся прызнаць яго і падняў паўстанне. Феадосій адрокся ад прастола, атрымаўшы абяцанне, што застанецца цэлы. У сакавіку 717 года прастол перайшоў да Льва Ісаўра, які энергічна прыняўся за абарону дзяржавы ад арабаў, якія ўжо даўно захапілі Сірыю і запаўнялі Малую Азію.

### Вайна з арабамі 
Маслама, брат арабскага халіфа Сулеймана, якому Леў абяцаў па ўзыходжанні на прастол плаціць даніну, пераправіўся праз Гелеспонт і рушыў з войскам на Канстанцінопаль, каб пакараць Льва за невыкананне абяцання. У той жа час з Егіпта і Сірыі прыплыў велічэзны арабскі флот і пачалася аблога Канстанцінопаля, якая доўжылася цэлы год (да жніўня 718) і скончылася няўдачай для арабаў, дзякуючы так званаму «грэчаскаму агню» і дапамогі балгарскага хана Тэрвела, які разграміў сухапутныя войскі непрыяцеля.

Але барацьба з арабамі працягвалася ўсё валадаранне і арабскія войскі часта нападалі на азіяцкія ўладанні Візантыі. Льву атрымалася перамагчы адну з гэтых арабскіх армій, у 739 годзе бітве ля Акраніёна, і гэта бітва была апошняй з Амеядамі на тэрыторыі Візантыйскай імперыі, з прычыны таго, што Амеяды займаліся ўнутранымі праблемамі, пачынаючы з паўстання бербераў у 740 годзе і сканчаючы бітвай пры Забе і падзеннем Амеядскога халіфата ў 750 годзе.

### Унутраная палітыка 
Леў Ісаўр паспяхова здушыў і дзве спробы паўстанняў — кіраўніка Сіцыліі, Сергія, і экс—імператара Анастасія II, які ў 719 годзе рушыў з балгарскім войскам да Канстанцінопаля. Горад не прыняў Анастасія, а балгары выдалі яго Льву, з якім затым захоўвалі міралюбныя адносіны на працягу ўсяго яго валадарання.

Пры кіраванні Льва Ісаўра істотна змяніўся дзяржаўны лад імперыі, пры ім істотна развілося візантыйскае права. З’явіўся першы сапраўды візантыйскі заканадаўчы дакумент, які разам з тым захоўваў элементы рымскага права, што атрымаў назву «Эклога»

Леў Ісаўр лічыў, што пакланенне свяшчэнным абразам гэта пакланенне ідалам, менавіта ў эпоху яго кіравання пачаўся перыяд іканаборства, у часы якога была знішчана велізарная колькасць фрэсак і мазаік.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Леў III Ісаўр на сайце 

Катэгорыя:Візантыйскія імператары VIII стагоддзя
Катэгорыя:Ісаўрыйская дынастыя
Катэгорыя:Іканаборцы
Эфект Ажэ

**Эфект Ажэ** — з’ява, пры якой адбываецца запаўненне электронам вакансіі, утворанай на адной з унутраных электронных абалонак атама (вакансія ўзнікае шляхам «выбівання» іншага электрона рэнтгенаўскім выпраменьваннем, электронным ударам, у выніку ўнутранай канверсіі або электроннага захопу). Эфект Ажэ быў адкрыты ў 1925 годзе на аснове аналізу эксперыментаў у камеры Вільсана.

Пры «выбіванні» выпраменьваннем на ўнутранай электроннай абалонцы ўтвараецца вакансія. Такі стан няўстойлівы і электронная падсістэма імкнецца мінімізаваць энергію за кошт запаўнення вакансіі электронам з аднаго з вышэйшых узроўняў энергіі атама. Энергія, якая выдзяляецца пры пераходзе на ніжэйшы ўзровень, можа быць выпраменена ў выглядзе кванта характарыстычнага рэнтгенаўскага выпраменьвання, альбо перададзена трэцяму электрону, які вымушана пакідае атам. Першы працэс больш імаверны пры энергіі сувязі электрона, якая перавышае 1 кэВ, другі — для лёгкіх атамаў і энергіі сувязі электрона, якая не перавышае 1 кэВ.

Другі працэс называюць па імені яго адкрывальніка П’ера Ажэ — «**эфектам Ажэ**», а электрон, які вызваляецца пры гэтым, якому быў перададзены лішак энергіі, — **Ажэ-электрон**. Энергія Ажэ-электрона не залежыць ад энергіі ўзбуджальнага выпраменьвання, а вызначаецца структурай энергетычных узроўняў атама.

## Пераход Костэра — Кроніга 
Асаблівы выпадак Ажэ-эфекту, у якім вакансія запаўняецца электронам знешняга падузроўня той жа абалонкі, носіць назву пераходу Костэра — Кроніга. У выпадку, калі і эмітуемы электрон належыць да той жа абалонкі, эфект называюць суперпераходам Костэра — Кроніга. Эфект Костэра — Кроніга быў названы ў гонар нідэрландскіх фізікаў Дзірка Костэра і Ральфа Кроніга, якія адкрылі яго.

## Гл. таксама 
* Электронны захоп

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Атамная фізіка
Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Катэгорыя:Радыяхімія
Хілсбара

**Хілсбара** (, *Hillsborough*) — англамоўны тапонім.
* Хілсбара — горад у Арэгоне (ЗША).
* Хілсбара — акруга ў Фларыдзе (ЗША).
* Хілсбара — акруга ў Нью-Гэмпшыры (ЗША).
* Хілсбара — стадыён у Вялікабрытаніі.
* Хілсбара (Тэхас)
** Трагедыя на Хілсбара

## Гл. таксама 
* Хілсбара-Біч — невялікі горад у Фларыдзе.
* Хілсбара-Ранчэс — статыстычна адасобленая мясцовасць у Фларыдзе.
* Хілсбара-Пайнс — статыстычна адасобленая мясцовасць у Фларыдзе.
Хум

**Хум** (, , ) — горад-крэпасць у Харватыі, у цэнтральнай частцы паўвострава Істрыя, у абшчыне Бузет.

Насельніцтва 17 чалавек (2001 год).

Горад размешчаны на вышыні 349 м, на вяршыні ўзгорка, у пяці кіламетрах ад Роча і ў 9 км на паўднёвы ўсход ад Бузета. З Рочам горад злучаны «Алеяй глаголіцы»; помнікі ў алеі нагадваюць пра значэнне Роча, як цэнтра глагалічнага пісьма.

## Гісторыя 
Легенда кажа, што горад Хум быў пабудаваны волатамі ў даліне ракі Мірна з каменя.

У дакументах упершыню згадваецца пачынаючы з 1102 года, калі яго звалі Холм (Cholm), назва якога паходзіць ад італьянскага «поўны» (colmo). Узнік на рэштках рымскага паселішча. У XI стагоддзі атрымаў статус горада. 

У свае лепшыя часы горад налічваў да 300 жыхароў.

## Славутасці 
Хум набыў сваю сучасную форму ў XI стагоддзі. З таго часу практычна нічога не было пабудавана па-за сценамі крэпасці, гэта значыць горад амаль не развіваўся з ранняга сярэднявечча. З'яўляецца вядомым турыстычным цэнтрам.

* **Храм Узнясення Марыі** (пабудаваны ў 1802 годзе);
* **Храм Св. Ераніма** з класічным фасадам (пабудова XII стагоддзя), упрыгожаны фрэскамі, надпісамі і графіці візантыйскай эпохі, у тым ліку выкананымі на глаголіцы;
* **Гарадскія сцены**, у межах якіх знаходзяцца дзве невялікія вулачкі.

Таксама ў горадзе ёсць крама, каноба і могілкі. Размешчаны ў горадзе рэстаран Humska Konoba прапануе сваім наведвальнікам хатні каньяк Biska.

## Традыцыі 
Дагэтуль у горадзе захавана традыцыя выбараў гарадскога прэфекта, якія праходзяць у сярэдзіне чэрвеня. У гэты дзень мужчынскае насельніцтва горада робіць свой выбар нанясеннем рэзак на спецыяльнае жазло. Жартам выбары завуць «выбарамі дурня на год», з прычыны таго, што большую частку насельніцтва складаюць пажылыя людзі з уласцівымі ім праблемамі, а прэфекту прыйдзецца іх вырашаць.

## Цікавыя факты 
Горад занесены ў Кнігу рэкордаў Гінэса  як самы маленькі горад у свеце.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада 

Катэгорыя:Гарады Харватыі
Катэгорыя:Славутасці Істрыі
Германіт

**Германіт** (ад хімічнага элемента германій) — мінерал з групы складаных сульфідаў. Cu26Fe4Ge4S32. Утрыманне Ge вагаецца ад 7 да 10%. Выяўляюцца нязначныя прымешкі Zn, Pb, Ga і As. Большасцю даследчыкаў адносіцца да кубічнай (або псеўдакубічнай) сістэмы. Крышталі невядомыя. Знаходзіцца звычайна ў выглядзе асобных зярнят, вылучэнняў, суцэльных мас у цеснай асацыяцыі з пірытам, бляклымі меднымі рудамі, сфалерытам, галенітам. Колер карычнева-ружовы з фіялетавым адценнем; непразрысты, бляск металічны. Цвёрдасць па мінералагічнай шкале 4,0; шчыльнасць 4400-4600 кг/м³. Знойдзены ў гідратэрмальных радовішчах медна-поліметалічнага тыпу. Важная руда для атрымання германію. Адзінае вядомае прамысловае радовішча - Цумеб у Намібіі (Паўднёва-Заходняя Афрыка).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сульфіды (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы германію
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Катэгорыя:Мінералы медзі
Шлюз

]]
**Суднаходны шлюз** — гідратэхнічнае збудаванне на  і водных шляхах для забеспячэння пераходу суднаў з аднаго воднага басейна (б’ефа) у іншы з рознымі ўзроўнямі вады ў іх. З двух бакоў абмежаваны засаўкамі, паміж якімі размяшчаецца сумежная камера, якая дазваляе вар’іраваць узровень вады ў яе межах.

Вынаходнікам шлюза сучаснага тыпу быў кітайскі дзяржаўны дзеяч па кіраванні водным транспартам, інжынер Цяа Вэйюэ, які ў часы дынастыі Сун (канец X ст.) працаваў на Вялікім канале Кітая.

У адрозненне ад суднападымальнікаў, пры выкарыстанні шлюзавых сістэм патрабуецца вялікая колькасць вады, што прыводзіць да зніжэння іх прапускной здольнасці і ў тым ліку да меншай хуткасці пропуску суднаў. Перавагай з’яўляецца іх прасцейшае і таннейшае ў абслугоўванні тэхнічнае абсталяванне ў параўнанні з суднападымальнікамі.

## Гл. таксама 
* Суднападымальнік
* Волак

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Каналы
Катэгорыя:Гідратэхнічныя збудаванні
Макс Герман

**Макс Герман** (; , Берлін — , канцлагер Тэрэзін) — нямецкі гісторык літаратуры і тэатра. Заснавальнік нямецкага навуковага тэатразнаўства.

У 1891 г. пачаў выкладчыцкую працу ў Берлінскім універсітэце (курс гісторыі літаратуры). З 1901 г. займаўся гісторыяй і тэорыяй тэатра. Аўтар «Даследавання па гісторыі нямецкага тэатра сярэдніх вякоў і Адраджэння» (1914). Выкарыстоўваючы шырокі дакументальны матэрыял, Герман імкнуўся ўзнавіць спектаклі мінулых эпох. У 1923 годзе па ініцыятыве Германа пры Берлінскім універсітэце створаны Тэатразнаўчы інстытут. Пасля нацысцкага перавароту ў Германіі быў адхілены ад пасады прафесара, заключаны ў канцлагер і загінуў.

## Літаратура 
* Corssen, S. (1998). *Max Herrmann und die Anfänge der Theaterwissenschaft*. Tübingen: Niemeyer. ISBN 3-484-66024-4.
* Satori-Neumann, B. T. (1935).* Die theatergeschichtlichen und dramaturgischen Schriften aus der Berliner theaterwissenschaftlichen Schule Max Herrmanns (1898—1933). Eine Bibliographie*. Berlin: self-published.

Катэгорыя:Постаці нямецкага тэатразнаўства
Катэгорыя:Памерлі ў канцлагеры Тэрэзін
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне
Катэгорыя:Выкладчыкі Берлінскага ўніверсітэта
Спантаннае парушэнне электраслабай сіметрыі

**Спантаннае парушэнне электраслабай сіметрыі** — з'ява ў тэорыі электраслабага ўзаемадзеяння, якая заключаецца ў тым, што калібравальныя W± і Z-базоны, адказныя за слабае ўзаемадзеянне, становяцца масіўнымі, у той час як фатон застаецца бязмасавым.

Пасля пабудовы першага варыянта тэорыі адзінага электраслабага ўзаемадзеяння аказалася, што ў гэтай тэорыі як фатон, так і новыя калібравальныя W± і Z-базоны павінны быць бязмасавыми, што адпавядае выпадку непарушанай электраслабай сіметрыі. Аднак, у нашым свеце мы не назіраем ніякіх іншых бязмасавых базонаў, акрамя фатона і глюона. Такім чынам, калі электраслабая сіметрыя і рэалізуецца ў нашым свеце, то яна павінна быць парушаная.

У прынцыпе, масу можна было б увесці ў тэорыю «рукамі», гэта значыць дадаўшы ў лагранжыян электраслабай тэорыі складнік, які надае масу гэтым базонам. Гэта — так званае яўнае, ці прымусовае, парушэнне сіметрыі. Аднак у такой тэорыі з'яўляюцца квадратычныя ультрафіялетавыя разбежнасці. Пазбегнуць гэтага можна, калі ўвесці масу "мяккім" чынам, гэта значыць мадыфікаваўшы лагранжыян так, што маса базонаў узнікае як дынамічны эфект. Сіметрыя пры гэтым парушаецца не адкрыта, а спантанна, калі тэмпература ніжэйшая за пэўнае значэнне, а пры вышэшых шчыльнасцях энергіі яна зноў аднаўляецца.

Найбольш элегантным спосабам правесці спантаннае парушэнне сіметрыі з'яўляецца хігсаўскі механізм, прапанаваны ў 1965 годзе Пітэрам Хігсам. У гэтым варыянце спантаннае парушэнне электраслабай сіметрыі ажыццяўляецца праз увядзенне новага скалярнага поля, якое і надае масы калібравальным базонам пры ўзаемадзеянні з імі. Аднак у апошні час распрацоўваюцца і варыянты спантанага парушэння сіметрыі без увядзення хігсаўскіх палёў.

Нобелеўская прэмія па фізіцы 2008 (1/2 прэміі) была прысуджана амерыканскаму фізіку Ёіціра Намбу «За адкрыццё механізма спантанага парушэння сіметрыі ў фізіцы элементарных часціц».

## Гл. таксама 
* Сіметрыя
* Спантаннае парушэнне сіметрыі

## Літаратура 
* Л. Б. Окунь, *Лептоны и кварки*, Главная редакция физико-математической литературы изд-ва «Наука», 1981 г., 304 стр.

Катэгорыя:Стандартная мадэль
Катэгорыя:Спантаннае парушэнне сіметрыі
Герастрат

**Герастрат** () — малады жыхар Эфеса, які спаліў храм Артэміды ў сваім родным горадзе 21 ліпеня 356 года да н. э. для таго каб, як ён прызнаўся падчас катаванняў, яго імя памяталі нашчадкі. Пакараннем стала пакаранне смерцю і як вышэйшая мера пакарання — загад аб яго поўным забыцці.

Але старажытнагрэчаскі гісторык Феапомп, які распавёў пра злачынства Герастрата, захаваў для нашчадкаў і яго імя. Пазней працы Феапомпа, якія захаваліся ва ўрыўках, сталі асновай для працы пазнейшых гісторыкаў (Страбона, Аўла Гелія, Валерыя Максіма), таксама апавядалі аб падпале храма Артэміды і адпаведна аб самім злачынцу.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Постаці IV стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Постаці Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Вандалы
Катэгорыя:Метафары
Катэгорыя:Катаванні
Пабудова

**Пабудова:**
* Пабудова — працэс будаўніцтва.
* Пабудова — вынік будаўніцтва. Да пабудоў адносяцца будынкі і збудаванні. Пабудова — адрасны аб'ект.
** Будынак
** Збудаванне
Герантакратыя

**Герантакратыя** (ад  (geron), родны склон ) — *стары* і  (kratos) — *улада, дзяржава, магутнасць*) — прынцып кіравання, пры якім улада належыць найстарэйшым. Паняцце ўведзена ў пачатку XX стагоддзя этнографам У. Рыверсам. Паводле яго тэорыі, герантакратыя была ўласціва першабытным грамадствам Аўстраліі і некаторым народам Акіяніі і Каўказа. Аднак, па сучасных уяўленнях, асаблівае становішча старэйшын у першабытным грамадстве было толькі адным з элементаў арганізацыі вярхоўнай улады плямёнаў.

## Гісторыя тэрміну 
Герантакратыя паходзіць са Старажытнай Грэцыі. Платон пісаў, што маладыя людзі павінны падпарадкоўвацца старэйшым. У Старажытнай Спарце кіравала Герусія — савет, які складаўся з дэпутатаў старэйшых за 60 гадоў, яны займалі гэтыя месца да смерці.

Па тэорыі этнографа У. Рыверса, герантакратыя была уласціва абарыгенам Аўстраліі і некаторым народам Акеаніі і Каўказа. Аднак, згодна з сучаснымі ўяўленнямі, асаблівае становішча старэйшын у першабытным грамадстве з'яўляецца толькі адным з элементаў арганізацыі вярхоўнай улады плямёнаў.

## Геранкратыя ў Савецкім Саюзе 
У Савецкім Саюзе герантакратыя вядома з 1970-х гадах; Леанід Брэжнеў, яе галоўны прадстаўнік, у 1975 годзе перанёс сардэчны прыступ, пасля якога ў яго развіўся генералізаваны артэрыясклероз, ён паступова слабеў і меў праблемы з маўленнем. Брэжнеў кіраваў да смерці. На працягу апошніх двух гадоў жыцця ён быў па сутнасці намінальнай фігурай. Аднак усе змянілася ў 1985 годзе, калі да ўлады прыйшло маладзейшае і амбіцыйнае кіраўніцтва на чале з Міхаілам Гарбачовым.

У 1980 годзе сярэднестатыстычнаму члену Палітбюро — звычайна, чалавеку, які перажыў Вялікі тэрор і прыйшоў да ўлады ў 1930-я і 1940-я гады — было 70 гадоў. Так, тагачаснаму міністру замежных спраў Андрэю Грамыка, міністру абароны Дзмітрыю Усцінаву і прэм’ер-міністру Мікалаю Ціханаву было каля сямідзесяці гадоў. Юрый Андропаў, 68-гадовы пераемнік Брэжнева, быў сур’ёзна хворы, калі заняў пасаду, і пасля яго смерці праз пятнаццаць месяцаў яго змяніў Канстанцін Чарненка, якому было 72 гады, які праслужыў трынаццаць месяцаў да смерці. Чарненка стаў трэцім савецкім лідарам, які памёр менш чым за тры гады пасля заняцця пасады, і, атрымаўшы паведамленне сярод ночы пра яго смерць, прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган, які быў на сем месяцаў старэйшы за Чарненку і крыху больш чым за тры гады старэйшы за Андропава заўважыў: «Як я змагу дабрацца да рускіх, калі яны працягваюць паміраць ад мяне?» 

## Гл. таксама 
* Геронт
* Герусія — савет з 30 геронтаў, якія кіравалі Спартай
* Эпоха застою ў СССР
* Герантафобія
* Геранталогія
* Педакратыя

## Крыніцы 
Катэгорыя:Формы дзяржавы
Катэгорыя:Паліталогія
Катэгорыя:Ідэалагічныя клішэ
Оскар Гертвіг

**Оскар Гертвіг** (, Фрыдберг — , Берлін) — нямецкі біёлаг. Заснавальнік і дырэктар анатамічнага інстытута Берлінскага ўніверсітэта (1888—1921).

Асноўныя працы ў галіне марфалогіі бесхрыбтовых, цыталогіі і эмбрыялогіі. Даследаваў развіццё палавых клетак (устанавіў адзіную схему паспявання яек і зародкаў) і з'яву апладнення. сумесна з братам Рыхардам Гертвігам вывучыў паходжанне і лёс сярэдняга зародкавага лістка ў эмбрыянальным развіцці і вылучыў тэорыю паходжання цэлома — другаснай поласці цела. Гертвіг — адзін з піянераў прымянення эксперыментальнага метаду ў эмбрыялогіі. У пытаннях, якія тычацца тэорыі эвалюцыі, выступаў супраць некаторых палажэнняў Ч. Дарвіна.

## Літаратура 
* Georg Uschmann: Hertwig, Oscar Wilhelm August. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 8, Duncker & Humblot, Berlin 1969, ISBN 3-428-00189-3, S. 706 f.

Катэгорыя:Біёлагі Германіі
Лазы (Брэсцкі раён)

**Лазы́** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Мухавецкага сельсавета.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мухавецкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Пуцеправод

**Пуцеправод** — адзін з відаў маставых збудаванняў, які прапускае адну дарогу над іншай дарогай у месцы іх перасячэння, што забяспечвае рух па ёй на розных узроўнях і дае магчымасць з’езду на іншую дарогу. Пуцеправоды з’яўляюцца незаменнай часткай транспартных развязак.

## Гл. таксама 
* Эстакада
* Мост
* Акведук
* Віядук
* Трубаправод

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дарожныя збудаванні
Катэгорыя:Тыпы мастоў
Рыхард Гертвіг

**Рыхард Гертвіг** (, Фрыдберг — , ) — нямецкі біёлаг. Прафесар Мюнхенскага ўніверсітэта (1885—1924). Першыя працы Гертвіг выконваў сумесна з братам Оскарам Гертвігам. Пазней, вывучыўшы дзяленне прасцейшых, сфармуляваў заканамернасці аб’ёмных суадносін ядра і пратаплазмы, парушэнне якіх, як лічыў Гертвіг, прыводзіць да клетачнага дзялення. Гертвіг — аўтар манаграфій, прысвечаных прамянёвікам, сонечнікам і інфузорыям, а таксама падручніка па заалогіі і эмбрыялогіі.

## Літаратура 
* Karl von Frisch: Hertwig, Richard. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 8, Duncker & Humblot, Berlin 1969, ISBN 3-428-00189-3, S. 707 f.

Катэгорыя:Біёлагі Германіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Мюнхенскага ўніверсітэта
Цясніна

[thumb|right|Стрміны, [Малыя Карпаты ]]

**Цясні́на** — глыбокая горная даліна са стромымі непраходнымі схіламі. Як правіла, у цяснінах захоўваецца пагроза сходу лавін, ледавікоў і селевых патокаў. Цясніны ўтвараюцца, калі рака як бы прамывае шчыліну ў горным масіве. У адрозненне ад каньёна ў цясніне дно не цалкам занята ракой (іншую частку дна часта займае лес), таму цясніны нярэдка выконваюць функцыю натуральнага праходу ў горах.

На рэльефах з пакатымі схіламі, аналагам цясніны з'яўляецца лог паміж сопкамі ці горамі, горнымі хрыбтамі.

## Гл. таксама 
* Каньён

## Спасылкі 
*
Альберт Віюк-Каяловіч

**Альберт (Войцех) Каяловіч (Віюк-Каяловіч)** (, Ковенскі павет — ) — вялікалітоўскі пісьменнік, палеміст, гісторык. Доктар тэалогіі (1645).

## Біяграфія 
У 1627 уступіў у ордэн езуітаў. У 1628—1632 вучыўся ў Віленскім і Нясвіжскім калегіумах, а ў 1634—1638 — на тэалагічным факультэце ў Віленскай акадэміі, дзе ў 1645 атрымаў ступень доктара тэалогіі і да 1658 выкладаў тут схаластычную тэалогію. У 1654—1655 рэктар акадэміі, у 1662—1666 прэпазыт (настаяцель) дома манахаў у Вільні.

Палемічныя творы А. Каяловіча накіраваныя супраць кальвіністаў. Ён аўтар багаслоўскіх трактатаў, біяграфіяў езуітаў, твораў па гісторыі. Галоўныя з іх: «Гісторыя Літвы», першая частка якой выдадзена ў Гданьску ў 1650, другая — у Антверпене ў 1669 на лацінскай мове; «Летапіс Радзівілаў», выйшаў у Вільні ў 1653 на лацінскай мове. У працах А. Каяловіча шмат звестак пра Мінск.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Brown, J. Biblioteka pisarzów assystencyi polskiej Towarzystwa Jezusowego / J. Brown; przeł. W. Kiejnowskiego. — Poznań : w komisie i czcionkami L. Merzbacha, 1862. — 501 s.

Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Рэктары Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Езуіты
Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага
Герон Александрыйскі

**Герон Александрыйскі** () (гады нараджэння і смерці невядомыя, верагодна, 1 ст.) — старажытнагрэчаскі навуковец, які працаваў у Александрыі. Аўтар прац, у якіх сістэматычна выклаў асноўныя дасягненні антычнага свету ў галіне прыкладной механікі, У "Пнеўматыцы" Герон апісаў розныя механізмы, якія прыводзіліся ў рух нагрэтым або сціснутым паветрам або парай: т. зв. эаліпіл, г. зн. шар, які верціцца пад дзеяннем пара, аўтамат для адчынення дзвярэй, пажарны насос, розныя сіфоны, механічны тэатр марыянетак і г.д. У "Механіцы" Герон апісаў 5 найпростых машын: рычаг, варот, клін, шруба і блок. Герону быў вядомы і паралелаграм сіл. Выкарыстоўваючы зубчастую перадачу, Герон пабудаваў прыбор для вымярэння працягласці дарог. Механізмы і аўтаматы Герона не знайшлі шырокага практычнага прымянення. Яны выкарыстоўваліся пераважна ў канструкцыях механічных цацак, Выключэнне складаюць толькі гідраўлічныя машыны Герона, пры дапамозе якіх былі ўдасканалены антычныя вадачэрпалкі. Выкладанне асноў антычнай артылерыі Герон даў у трактаце "Аб вырабе кідальных машын", матэматычныя працы Герона з'яўляюцца энцыклапедыяй антычнай прыкладной матэматыкі. У "Метрыцы" дадзены правілы і формулы для дакладнага і набліжанага разліку розных геаметрычных фігур, напрыклад, формула Герона для вызначэння плошчы трохвугольніка па трох баках, правілы колькаснага рашэння квадратных раўнанняў і набліжанага здабывання квадратных і кубічных каранёў.

## Літаратура 
* *Bruins E. M.* The icosahedron from Heron to Pappus. *Janus*, 46, 1957, p.&nbsp;173–183.
* *Curchin L., Herz-Fishler R.* Hero of Alexandria’s numerical treatment of division in extreme and mean ratio and its applications. *Phoenix*, 35, 1981, p.&nbsp;129–133.
* *Drachmann A. G.* Ktesibios, Philon, and Heron, a study in ancient pneumatics. Copenhagen: Munksgaard, 1948.
* *Drachmann A. G.* Heron and Ptolemaios. *Centaurus*, 1, 1950, p.&nbsp;117–131.
* *Drachmann A. G.* Fragments from Archimedes in Heron’s Mechanics. *Centaurus*, 8, 1963, p.&nbsp;91–146.
* *Keyser P.* A new look at Heron’s «steam engine». *Archive for History of Exact Sciences*, 44, 1992, p.&nbsp;107–124.
* *Smyly J. G.* Square roots in Heron of Alexandria. *Hermathena*, 63, 1944, p.&nbsp;18–26.

## Спасылкі 
* Рэканструкцыя формул Герона

Катэгорыя:Механікі
Катэгорыя:Матэматыкі Старажытнай Грэцыі
Фрыдрых Герштэкер

**Фрыдрых Герштэкер** (,  — , ) — нямецкі пісьменнік і падарожнік. Аўтар падарожных нарысаў: «Падарожжы і паляванне ў Злучаных Штатах Паўночнай Амерыкі» (т. 1-2, 1844), «Падарожжы вакол свету» (т. 1-6, 1847—1848), «Карціны Місісіпі» (т. 1 — 3, 1847-48), «Падарожжы» (т. 1-5, 1853—1854). Яго раманы «Разбойнікі Місісіпі» (т. 1-3, 1848), «У Амерыку!» (1855), «Золата» (т. 1-3, 1858), «Калонія» (т. 1-3, 1864), «Маці» (т. 1-3, 1867), а таксама «Каліфарнійскія нарысы» (1856) насычаны багатым этнаграфічным матэрыялам.

## Літаратура 
* Fritz Lenz: Gerstäcker, Friedrich Wilhelm Christian. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 6, Duncker & Humblot, Berlin 1964, ISBN 3-428-00187-7, S. 323 f

Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Падарожнікі Германіі
Катэгорыя:Аўтары прыгодніцкай літаратуры
Архідыяцэзія Парыжа

**Архідыяцэзія Парыжа** — (, ) — адна з 23 архідыяцэзій Каталіцкай царквы ў Францыі. Тэрыторыя архідыяцэзіі распаўсюджваецца на сталіцу Францыі, Парыж. У Парыжскую мітраполію ўваходзяць дяцэзіі Крэтэя, Эўры-Карбей-Эсона, Мо, Нантэра, Пантуаза, Сен-Дэні, Версаля. Кафедральны сабор — Сабор Парыжскай Божай Маці. 

## Гісторыя 
Хрысціянская традыцыя ўзводзіць заснаванне дяцэзіі  ў Лютэцыі да сярэдзіны III стагоддзя і злучае яе з пропаведдзю хрысціянства святым Дзіянісіем Парыжскім, які і лічыцца першым біскупам Парыжа. Да 1622 года дыяцэзія Парыжа ўваходзіла ў мітраполію Санса. У якасці ўмоўнай даты заснавання дыяцэзіі прыняты 250 год. У часы, Гондзікафедру манапалізаваў род Гондзі, 20 кастрычніка 1622 года, дыяцэзія атрымала статус архідыяцэзіі.

## Сучасны стан 
У адміністрацыйным плане архідыяцэзіі Парыжа падпарадкаваны 7 дыяцэзій: Крэтэя, Эўры-Карбей-Эсона, Мо, Нантэра, Пантуаза, Сен-Дэні і Версаля. У наш час архідыяцэзію ўзначальвае кардынал Андрэ Вен-Труа, які быў абраны на гэту пасаду 11 лютага 2005 года пасля адстаўкі кардынала Жана Мары Люсціжэ; акрамя таго ў архідыяцэзіі пяць дапаможных біскупаў.

Паводле статыстыкі на 2004 год у Парыжскай архідыяцэзіі 116 прыходаў, 1296 святароў, 1252 манаха (у тым ліку 730 іераманахаў), 2500 манашак і 94 пастаянных дыякана. Колькасць каталікоў — 1 548 996 чалавек (каля 70 % агульнага насельніцтва дыяцэзіі).

Кафедральны сабор архідыяцэзіі — Сабор Парыжскай Божай Маці. Яшчэ 4 храма архідыяцэзіі носяць ганаровы статус «малых базілік»:

* Базіліка Нотр-Дам-дэ-Віктуар (Notre-Dame des Victoires)
* Базіліка Маці Божай Нястомнай Дапамогі (Basilique Notre-Dame du Perpétuel Secours)
* Базіліка Святога Сэрца (Сакре-Кёр, Basilique Sacré-Cœur)
* Базіліка Святой Клацільды (Basilique Sainte-Clotilde)

## Крыніца 
* Annuario Pontificio, Libreria Editrice Vaticana, Città del Vaticano, 2003, ISBN 88-209-7422-3

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт архідыяцэзіі 
* Архідыяцэзія на сайце catholic-hierarchy.org
* Архідыяцэзія на сайце gcatholic.com
* «Paris» //Catholic Encyclopedia 

Парыж
Катэгорыя:Рэлігія ў Парыжы
Фрыдберг

**Фрыдберг**:

## Тапонім 
* Фрыдберг — горад у Германіі, у зямлі Баварыя.
* Фрыдберг — горад у Аўстрыі, у федэральнай зямлі Штырыя.
* Фрыдберг — горад у Германіі, у зямлі Гесэн.

## Асобы 
* Джэйсан Фрыдберг — амерыканскі сцэнарыст і рэжысёр
* Пінхас Шаевіч Фрыдберг (нар. 1938) — радыёфізік. Доктар фізіка-матэматычных навук (1974), прафесар (1980).

## Гл. таксама 
* Айхах-Фрыдберг () — раён у Германіі.
Фрыдберг (Гесэн)

**Фрыдберг** () — горад у Германіі, у зямлі Гесэн. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Дармштат. Уваходзіць у склад раёна Ветэрау. Насельніцтва складае 27&nbsp;962 чалавека (на 31 снежня 2010 года). Займае плошчу 50,17 км². Афіцыйны код 06 4 40 008.

Горад падраздзяляецца на 6 гарадскіх раёнаў.

## Спасылкі 
* www.friedberg-hessen.de Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гарады Гесэна
Рыгор Віктаравіч Гершуні

{{Вучоны 
 |Імя                  = Рыгор Віктаравіч Гершуні
 |Арыгінал імя       = 
 |Выява                 =
 |Шырыня               = 
 |Апісанне выявы              = 
 |Месца нараджэння       = , Расійская імперыя
 |Месца смерці         = , Расійская Федэрацыя
 |Навуковая сфера        = фізіялогія
 |Месца працы         = Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава Інстытут фізіялогіі імя І. П. Паўлава Акадэміі Навук СССР Інстытут эвалюцыйнай фізіялогіі і біяхіміі імя І. М. Сечанава
 |Навуковая ступень       = доктар біялагічных навук, доктар медыцынскіх навук
 |Навуковае званне        = прафесар, член-карэспандэнт АН СССР і РАН
 |Альма-матэр          = 1-й Ленінградскі медыцынскі інстытут
 |Навуковы кіраўнік = Л. А. Арбелі
 |Знакамітыя вучні   = 
 |Вядомы як         =  вучоны-фізіёлаг, спецыяліст па біяакустыцы і фізіялогіі слыху і часова-прасторавай арганізацыі слыхавой сістэмы
 |Узнагароды і прэміі     = 
{ style="background: transparent"
 
}
прэмія Прэзідыума АН СССР, прэмія імя І. П. Паўлава Акадэміі навук СССР
 |Роспіс              = 
 |Шырыня роспісу       = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніца             = 
}}

**Рыгор Віктаравіч Гершуні** (нар. 21.7 (3.8).1905, Мінск — ) — савецкі фізіёлаг жывёл і чалавека, член-карэспандэнт АН СССР (1964).

## Біяграфія 
Сын доктара *Віктара Осіпавіча Гершуні*. Скончыў 1-ы Ленінградскі медыцынскі інстытут (1927); з 1925 - на кафедры фізіялогіі гэтага інстытута. У 1931-36 працаваў у Ваенна-медыцынскай акадэміі імя С. М. Кірава пад кіраўніцтвам Л. А. Арбелі. З 1936 у інстытуце фізіялогіі імя І. П. Паўлава АН СССР, з 1951 кіраўнік лабараторыі фізіялогіі слыху. Асноўныя работы па адаптавальным уплыве сімпатычнай нервовай сістэмы на нервова-мышачную функцыю (1927-32) і па фізіялогіі органаў пачуццяў, пераважна органаў слыху (з 1932). Адкрыў метад колькаснай ацэнкі дзейнасці органаў слыху (аб'ектыўная аудыяметрыя). Вылучыў уяўленне аб апрацоўцы слыхавой інфармацыі ў нервовай сістэме. Прапанаваў метады дыягностыкі паражэнняў слыхавых цэнтраў.

Прэмія імя І. П. Паўлава АН СССР (1949). Узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга.

Катэгорыя:Фізіёлагі СССР
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН
Катэгорыя:Дактары біялагічных навук
Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук
Катэгорыя:Выпускнікі СПбДМУ
Катэгорыя:Пахаваныя на Камароўскіх могілках
Гесперыды

. У садзе Гесперыд. 1892]]
**Гесперыды** — у старажытнагрэчаскай міфалогіі дочкі Атланта, якія жылі ў казачным садзе, дзе расла яблыня, якая прыносіла залатыя плады (падарунак багіні Геі Зеўсу і Геры ў дзень іх вяселля). Выкраданне яблыкаў з саду гесперыд, якія ахоўваў стогаловы цмок, - адзін з подзвігаў Геракла.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Німфы
Катэгорыя:Міфы пра Геракла
Катэгорыя:Заходняе Міжземнамор’е ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Прадметы ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Саламон Геснер

**Саламон Геснер** (, , Цюрых — , там жа) — швейцарскі паэт, мастак і графік. Адзін з найбуйнейшых майстроў еўрапейскага Ракако. Пісаў на нямецкай мове.

Аўтар знакамітых у свой час ідылій («Idyllen», 1756—1772), якія зрабілі Геснер адным з самых вядомых еўрапейскіх пісьменнікаў XVIII стагоддзя. У сваіх «Ідыліях» Геснер выступае ў якасці тонкага мініяцюрыста, пазбягае залішняй вычварнасці. Геснер быў таксама выбітным мастаком, гравёрам, з поспехам ілюстраваў уласныя літаратурныя творы.

Катэгорыя:Выкладчыкі Гале-Вітэнбергскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Паэты Швейцарыі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты
Катэгорыя:Сентыменталізм
Катэгорыя:Мастакі Швейцарыі
Катэгорыя:Графікі Швейцарыі
Конрад Геснер

**Конрад Геснер** (, таксама *Konrad Gessner, Konrad Geßner, Conrad Gessner, Conrad Geßner, Conrad von Gesner, Conradus Gesnerus*; , Цюрых — , там жа) — швейцарскі прыродазнавец, філолаг і бібліёграф.

## Біяграфія 
З 1537 прафесар у Лазане, з 1541 урач у Цюрыху, дзе памёр ад чумы.

Аўтар «Гісторыі жывёл» (т. 1-5, 1551—1587) — першай заалагічнай энцыклапедыі таго часу. Зыходзячы ў асноўным з класіфікацыі Арыстоцеля, Геснер падрабязна апісаў жывёл у такім парадку: чацвераногія жывародныя і яйцакладныя, птушкі, рыбы і водныя жывёлы, змеі і насякомыя. У кожным томе матэрыял размешчаны ў алфавітным парадку назваў жывёл; некаторыя роднасныя формы групуюцца вакол адной тыпавой жывёлы. Праца Геснера адыграла вялікую ролю ў распаўсюдзе і сістэматызацыі заалагічных ведаў. На працягу больш за 100 гадоў яна неаднаразова перавыдавалася і перакладалася. Геснер збіраў і вывучаў таксама расліны. Выдаў сачыненні па філалогіі. Аўтар першага універсальнай бібліяграфічнай працы «Усеагульная бібліятэка» (1545-55).

## Літаратура 
* Matthias Freudenberg: Ges(s)ner, Konrad. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 15, Bautz, Herzberg 1999, ISBN 3-88309-077-8, Sp. 635—650.

## Спасылкі 
* Геснерыя
* Historiae Animalium
* Біяграфія ў Historischen Lexikon der Schweiz

Катэгорыя:Батанікі Швейцарыі
Катэгорыя:Заолагі Швейцарыі
Катэгорыя:Філолагі Швейцарыі
Катэгорыя:Мовазнаўцы Швейцарыі
Катэгорыя:Бібліёграфы Швейцарыі
Катэгорыя:Альпіністы Швейцарыі
Катэгорыя:Філолагі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Біёлагі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Памерлі ад чумы
Салавей

Назву **Салавей** маюць:
* Салаўі (*Luscinia*) — род птушак з атрада вераб’інападобных.

## Прозвішча 
* Алесь Салавей (1922—1978) — беларускі паэт.
* Андрэй Віктаравіч Салавей (нар. 1994) — беларускі футбаліст.
* Арцём Віктаравіч Салавей (нар. 1990) — беларускі футбаліст.
* Генадзь Міхайлавіч Салавей (нар. 1963) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* Іван Аляксандравіч Салавей (1918—1988) — беларускі мастак.
* Іван Мікалаевіч Салавей (1916—1987) — вучоны ў галіне глебазнаўства.
* Ларыса Фёдараўна Салавей (нар. 1934) — беларускі мастацтвазнаўца.
* Леў Антонавіч Салавей (1925—1988) — беларускі перакладчык і крытык.
* Лія Мацееўна Салавей (нар. 1934) — беларуская фалькларыстка.
* Мікіта Уладзіміравіч Салавей — беларускі ўрач-інфекцыяніст.
* Раман Якаўлевіч Салавей (1887—1943) — беларускі настаўнік, фатограф, палітычны дзеяч.
* Язэп Салавей (?—1926) — беларускі нацыянальны дзеяч, журналіст.

## Балет 
* Салавей — першы беларускі балет.
*«Салавей» — беларускі фільм па аповесці Змітрака Бядулі
Максімільян Абрэмбскі

**Максімільян Абрэмбскі** ( — , ) — шляхціч, гродзенскі чыноўнік, дабрачынец, публіцыст.

## Біяграфія 
Сын удзельніка паўстання 1863 года Людаміра Абрэмбскага. Пасля ссылкі бацькі карміў сям'ю, працаваў перапісчыкам папер. З 1874 г. памочнік рэвізора Гродзенскай кантрольнай палаты. Пісаў карэспандэнцыі ў газету «Край» пад псеўданімамі *Ілот* і *Форвард*.

Прататып героя аповесці Э. Ажэшка «З. Лавіч і яго калегі». Ажаніўся з Марыяй Сямашка, лекаркай Э. Ажэшкі (1889). Пастаянна пасылаўся па службе ў іншыя гарады (Саратаў, Перм, Вільню). Быў сябрам Э. Ажэшка, пабудаваў дом у Гродне (цяпер па вул. Ажэшка № 19). Памёр і пахаваны ў Гродне.

## Літаратура 
* *Rozmus J., Gordziejw J.* Cmentarz Farny w Grodnie. — Kraków, 1999. — S. 105.

Катэгорыя:Публіцысты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Прататыпы літаратурных персанажаў