Карная псіхіятрыя

**Карная псіхіятрыя**, **выкарыстанне псіхіятрыі ў палітычных мэтах** — злоўжыванне псіхіятрычным дыягназам, лячэннем і ўтрыманнем у ізаляцыі ў мэтах абмежавання фундаментальных правоў чалавека для пэўных асоб ці груп у грамадстве.

У кнізе «Психиатрия. Национальное руководство» (пад рэдакцыяй Таццяны Дзмітрыевай, Валерыя Краснова ды інш., 2011) адзначаецца:

Тэрмін «*карная псіхіятрыя*» быў распаўсюджаны ў асяроддзі праваабаронцаў.

Як адзначае псіхіятр, прэзідэнт Асацыяцыі псіхіятраў Украіны, былы дысідэнт і палітвязень Сямён Глузман, **злоўжываннем псіхіятрыяй**, у тым ліку і **ў палітычных мэтах**, з’яўляецца, у прыватнасці, наўмысная экскульпацыя грамадзян, якія па сваім псіхічным стане не маюць патрэбы ані ў псіхіятрычных мерах абмежавання, ані ў псіхіятрычным лячэнні.

Юрый Савенка мяркуе, што *«карная псіхіятрыя — гэта не нейкі асобы прадмет, не нейкая асобая псіхіятрыя, а з’ява, якая ўзнікае ў таталітарных краінах з многімі дастасоўнымі навукамі, якія ў многіх выпадках вымушаны абслугоўваць злачынны рэжым»*.

Расійскі праваабаронца Аляксандр Падрабінек у кнізе «Карная медыцына» піша, што *«…карная медыцына — прылада барацьбы з іншадумцамі, якіх немагчыма рэпрэсаваць на падставе закона за тое, што яны мысляць іначай, чым гэта прадпісана»*.

Выкарыстанне псіхіятрыі ў палітычных мэтах было распаўсюджана з ХІХ стагоддзя ў розных краінах з рознымі палітычнымі рэжымамі, аднак у некаторых краінах яно набывала сапраўды вялікія памеры.

### ЗША 
У XIX стагоддзі некаторыя амерыканскія псіхіятры імкнуліся дыягнаставаць у чарнаскурых рабоў так званую «драпетаманію» — нібыта існае псіхічнае захворванне, якое схіляла рабоў да ўцёкаў, і «Dysaethesia Aethiopica» — «захворванне», якое схіляла да таго, каб ламаць, знішчаць плён сваёй працы, адмаўляцца працаваць, і да непаслухмянасці, дзёрзкасці. Менавіта сацыяльна-палітычныя абставіны, пры якіх адна сацыяльная група дамінавала над іншай, абумоўлівалі такую сітуацыю, пры якой актывісты падпарадкаванай групы лічыліся «хворымі» і «тымі, хто патрабуе лячэння».

Паводле меркавання амерыканскага ўрача Сэмюэла Картрайта, прычынай уцёкаў рабоў з’яўлялася «такая самая хвароба розума, як і пры любых іншых відах псіхічных парушэнняў». Для Картрайта і для іншых абаронцаў рабства любы чарнаскуры раб, які спрабаваў уцячы, з’яўляўся «вар’ятам». У якасці «лячэбных мер» ён прапаноўваў лупцаванне, а таксама працягненне чарнаскурых да цяжкай працы.

У ХХ стагоддзі ў ЗША былі выпадкі змяшчэння палітычных іншадумцаў на прымусовае лячэнне. Напрыклад, у 1927 годзе Аўрора Д’Анжэла была накіравана ў псіхіятрычную бальніцу на экспертызу пасля таго, як яна прыняла удзел у мітынгу ў падтрымку Сака і Ванцэці.

Кленан Вашынгтон Кінг, пастар і выкладчык (пазней — кандыдат на пасаду прэзідэнта ЗША), які марна спрабаваў паступіць у прызначаны выключна для белых універсітэт у Місісіпі і пераадолець тым самым расавы бар’ер, 5 чэрвеня 1958 года быў накіраваны ў псіхіятрычную ўстанову паліцэйскімі пад маркай яго патэнцыйнай небяспечнасці. Пасля побыту ў псіхіятрычнай клініцы камісія, якая складалася з 27 урачоў, прызнала яго псіхічна здаровым.

У 2000-я гады адзначалася выкарыстанне псіхіятрычных сродкаў пры допытах у ваенных амерыканскіх турмах, якое парушала прынцыпы медыцынскай этыкі.

У 2006 годзе была апублікавана кніга канадскага псіхіятра Колина&nbsp;А.&nbsp;Роса пад назвай «Дактары ЦРУ: Парушэнні правоў чалавека амерыканскімі псіхіятрамі». У кнізе прадстаўлены доказы (заснаваныя на 15&nbsp;000 старонак дакументаў, атрыманых ад ЦРУ дзякуючы Закону аб свабодзе інфармацыі) таго, што цягам апошніх 65 год да выхаду кнігі мелі месца шырока распаўсюджаныя парушэнні правоў чалавека з боку амерыканскіх псіхіятраў.

У 2010 годзе выйшла кніга псіхіятра Джонатана Мецла «Пратэст як псіхоз: як шызафрэнія стала хваробай чорных». У кнізе сцвярджаецца, што тэндэнцыя звязваць расавую прыналежнасць і вар’яцтва захавалася з часоў дыягназа «драпетаманія» да ХХ стагоддзя. У другой палове ХХ стагоддзя ў папулярнай культуры, сродках масавай інфармацыі і ў навуковых часопісах афраамерыканцы сталі асацыявацца з праблемай шызафрэніі і з уяўленнем аб агрэсіі, абумоўленай вар’яцтвам.

Дж. Мецл адзначыў таксама, што тэрмін «пратэст як псіхоз» быў выкарыстаны ў псіхіятрычнай літаратуры ў 1960-я гады для пазначэння афраамерыканцаў, якія прымалі ўдзел у руху за грамадзянскія правы, як вар’ятаў. Гэта быў спосаб паталагізаваць грамадзянскі пратэст. З падачы ФБР многія прадстаўнікі грамадскага руху, у прыватнасці Малкальм Ікс і Роберт Уільямс, атрымалі дыягназ «шызафрэнія».

### Германія 
Злоўжыванні псіхіятрыяй у палітычных мэтах былі складовай часткай злачынстваў, якія здзяйсняліся пры нацыянал-сацыялісцкім рэжыме ў Германіі ў дачыненні як да псіхічнахворых, так і да здаровых. Да палітычных злоўжыванняў псіхіятрыяй адносяць масавую стэрылізацыю (якой падвергліся 300&nbsp;000 чалавек) і масавыя забойствы пацыентаў у нацысцкай Германіі. Забойствы пацыентаў псіхіятрычных бальніц праводзіліся таксама і на акупаваных нацысцкай Германіяй тэрыторыях, у тым ліку ў Беларусі.

Праграма эўтаназіі «Т-4», створаная ў нацысцкай Германіі на аснове еўгенікі 1920-х гадоў, прадугледжвала «ачышчэнне» «арийской расы» ад так званых «непаўнавартасных элементаў», перадусім пацыентаў псіхіятрычных клінік. Колькасць забітых на момант фармальнага закрыцця аперацыі (1941 год) склала 70 тысяч чалавек. Нават пасля фармальнага заканчэння праграмы, з 1942 па 1945 год масавыя забойствы працягвалі здзяйсняцца: так, тысячы пацыентаў памерлі ў выніку ўвядзення скопаламіна; каля мільёна чалавек загінула ад голада Праз увод тэрміна «замаскаваная прыдуркаватасць» нацысцкія псіхіятры пашырылі рамкі генетычных тэорый аб прыдуркаватасці, што дазволіла апраўдаць знішчэнне псіхічна здаровых людзей па палітычных матывах: камуністаў, пацыфістаў і дэмакратаў — як і ў выпадках з псіхічна хворымі, іх доляй станавіліся стэрылізацыя і смерць. Пераследам падвяргаліся і прадстаўнікі розных канфесій і этнічных груп, а таксама «асацыяльныя элементы» — «дармаеды», правапарушальнікі, алкаголікі, бадзягі, жабракі ды інш.

Ад самага пачатку расавая прыналежнасць была адным з крытэраў адбору ахвяр. Сістэматычнае забойства яўрэйскіх пацыентаў у газавых камерах Праграмы забіцця «Т-4», якое ажыццяўлялася з лета 1940 года, з’явілася першым актам генацыду еўрапейскіх яўрэяў. Пасля жніўня 1941 году апошнія з яўрэйскіх пацыентаў, якія знаходзіліся на той момант у клініцы Бенторф-Сайн пад г. Нойвид, былі накіраваны на ўсход у лагеры смерці.

### СССР 
Сістэматычныя злоўжыванні псіхіятрыяй у палітычных мэтах мелі месца ў СССР. У першыя гады існавання савецкай дзяржавы выпадкі выкарыстання псіхіятрыі ў палітычных мэтах былі адзінкавымі, нашмат больш часты характар яны набылі ў 1930—50-я гады, аднак толькі ў 1960-х гадах псіхіятрыя стала адным з галоўных інструментаў рэпрэсій у Савецкім Саюзе. Многія выпадкі шпіталізацыі палітычных зняволеных былі добра задакументаваныя. У прыватнасці, такога рода рэпрэсіям падвяргаліся актывісты-праваабаронцы, прадстаўнікі нацыянальных рухаў, грамадзяне, якія імкнуліся да эміграцыі з СССР, рэлігійныя іншадумцы, і асобы, якія адстойвалі іх самі-адны У псіхіятрычныя бальніцы нярэдка накіроўвалі і асоб, якія звярталіся са скаргамі на бюракратызм і тыя ці іншыя злоўжыванні мясцовых уладаў у вышэйшыя органы дзяржаўнай улады: Цэнтральны Камітэт КПСС, Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР, Савет Міністраў СССР (у тым ліку іншадумцаў і многіх вернікаў), каб забяспечыць грамадскі парадак пад час святаў, і псіхіятрычныя бальніцы станавіліся часовымі турмамі для «сацыяльна небяспечных» людзей. Сходная сітуацыя мела месца пад час партыйных з’ездаў.

Да ліку найбольш вядомых ахвяр выкарыстання псіхіятрыі ў палітычных мэтах адносяцца, у прыватнасці, Наталля Гарбанеўская, Пятро Грыгарэнка, Валерыя Навадворская, Жарэс Мядзведзеў, Леанід Плюшч, Уладзімір Барысаў, Вячаслаў Ігруноў, Аляксандр Ясенін-Вольпін]], Уладзімір Гершуні, Валерый Тарсіс, Міхась Кукабака.

Тыя з савецкіх грамадзян, хто прайшоў праз заключэнне і ў лагерах, і ў спецыяльных псіхіятрычных бальніцах, нязменна ацэньвалі свой досвед перабывання ў псіхбальніцах як значна больш прыніжальны для чалавечай годнасці і як больш цяжкае перажыванне (перабыванне ў спецпсіхбальніцах нярэдка бывала вельмі доўгім). Да палітзняволеных псіхіятрычных бальніц прымяняліся такія меры, як ін’екцыі сульфазіна ў якасці пакарання; інсулінакаматозная тэрапія. Многія ахвяры злоўжыванняў псіхіятрыяй у СССР знаходзіліся не ў спецыяльных, а ў агульных псіхіятрычных бальніцах, дзе рэжым утрымання быў у цэлым нашмат менш жорсткім. Перад VII кангрэсам Сусветнай псіхіятрычнай асацыяцыі (СПА) ў Вене, які адбыўся ў 1983 годзе, шэраг нацыянальных псіхіятрычных асацыяцый — сяброў СПА прынялі рашэнне дамагацца выключэння Усесаюзнага навуковага таварыства неўрапатолагаў і псіхіятраў з СПА па прычыне палітычных злоўжыванняў псіхіятрыяй у СССР. У 1983 годзе, напярэдадні VII кангрэса, Усесаюзнае навуковае таварыства неўрапатолагаў і псіхіятраў добраахвотна выйшла з Сусветнай псіхіятрычнай асацыяцыі, каб не згубіць сваю рэпутацыю канчаткова.

### БССР 
Некаторыя з ахвяр карнай псіхіятрыі ў БССР:

Зміцер Жылуновіч;

Кім Хадзееў;

Анатоль Сідарэвіч;

Міхась Кукабака;

Лідзія Валенда;

Іван Карэйша;

Вячаслаў Зайцаў;

Іван Мірончык;

Міхаіл Наскавец.

### Рэспубліка Беларусь 
Крысціна Шацікава, стрыечная сястра забітага аператара Дзмітрыя Завадскага, актыўна ўдзельнічала ў моладзевым апазіцыйным руху, з’яўлялася нефармальнай лідаркай. 23 сакавіка 2007 года К. Шацікава была выклікана на допыт у КДБ як сведка. Там ёй настойліва параілі не прымаць удзелу ў пратэстных акцыях і не ездзіць на Дзень Волі ў Мінск, на што яна адказала адмовай. Пасля выхаду з будынка КДБ Шацікаву схапілі людзі ў штацкім, якія гвалтам пасадзілі яе ў легкавік і даставілі ў Магілёўскую абласную псіхіятрычную бальніцу. К. Шацікава была стацыяніравана, і ёй прызначылі «лячэнне»: рабілі ўнутрымышачныя ін’екцыі сібазону. Калі ў бальніцу прыйшла яе маці, жаданне Крысціны падысці да вакна і паказацца маці было расцэнена як парушэнне рэжыма — за гэта яна была на цэлы дзень фіксіравана на вязках да ложку і атрымала дадатковыя ін’екцыі. 26 сакавіка, пасля камісійнага агляду, К. Шацікаву выпісалі з бальніцы. Спробы прайсці дзесьці ў Беларусі незалежны псіхіятрычны агляд не мелі поспеху; спецыялісты Незалежнай псіхіятрычнай асацыяцыі ў Маскве, якія абследавалі Крысціну, прыйшлі да высновы, што яна псіхічна здаровая і што шпіталізацыя ў псіхіятрычны стацыянар была неабгрунтаванай. 21 верасня 2012 года Крысціна Шацікава памерла пасля цяжкай хваробы (раку). Вядома, што адной з прычын раку з’яўляецца стрэс, і пераслед з боку псіхіятраў (роўна як і міліцыі, і КДБ) быў адной з крыніц стрэсу для Крысціны Шацікавай.

Ігар Пастноў, урач-псіхіятр з Віцебску, быў зволены з працы за публічную крытыку мясцовых уладаў і стана аховы здароўя. Не раз выступаў з відэазваротамі, размешчанымі ў Інтэрнэце. 16 жніўня 2013 года Пастнова гвалтам змясцілі ў 2-е закрытае аддзяленне Віцебскага абласнога клінічнага цэнтра псіхіятрыі і наркалогіі, дзе яму былі прызначаны псіхатропныя прэпараты. Міжнародная праваабарончая арганізацыя Amnesty International прызнала Ігара Пастнова вязнем сумлення. 20 верасня Пастнова перавялі ў дзённы стацыянар, у пачатку кастрычніка выпісалі.

Іншыя людзі, якія былі за апошнія гады накіраваныя ў Беларусі на прымусовае лячэнне і пры тым не мелі прыкмет псіхіятрычных захворванняў:

Аляксандр Круты, бацька пацярпелай ад выбуху ў метро ;

Віталь Калгін, мастак ;

Андрэй Кашэўскі ;

Аляксандр Лапіцкі ;

Славамір Адамовіч, паэт .

Катэгорыя:Правы чалавека
Катэгорыя:Псіхіятрыя