Змрочнае сямігоддзе

**Змрочнае сямігоддзе** (1848—1855; ) — прынятая ў гістарыяграфіі (пераважна расійскай) назва перыяду найбольш рэпрэсіўнай палітыкі Мікалая I, накіраванай на абмежаванне грамадзянскіх і акадэмічных свабод і жорсткае падаўленне іншадумства ў Расійскай імперыі, ў якасці рэакцыі на рэвалюцыйныя падзеі ў Еўропе 1848 году («Вясну Народаў»). Літаратурны крытык П. В. Аненкаў лічыў, што разам са змрочным сямігоддзем «пачынаецца царства цемры ў Расіі».

Асцерагаючыся пранікнення «рэвалюцыйнай заразы», Мікалай I у 1848 годзе рэзка ўзмацніў жорсткасць унутранай палітыкі. Іншаземцам быў забаронены ўезд у Расію, а рускім падданым — выезд за мяжу, апроч выпадкаў выключнай дзяржаўнай важнасці. Тыя, хто ўжо знаходзіўся за мяжой, павінны былі вярнуцца пад пагрозай пазбаўлення падданства і канфіскацыі маёнткаў. У лютым 1848 года цар загадаў «скласці камітэт, каб разгледзець, ці правільна дзейнічае цэнзура і выдаюцца часопісы, ці выконваюць дадзеныя кожнаму праграмы». Для нагляду за друкам быў створаны камітэт на чале з вайсковым і дзяржаўным дзеячам Д. П. Бутурліным — «бутурлінскі камітэт», які правяраў выданні, якія ўжо прайшлі цэнзуру.

Новым пераследам падвергліся ўніверсітэты (існаваў нават праект іх поўнага закрыцця, але ад яго ўсё ж адмовіліся). У кожным з іх, за выключэннем Маскоўскага, магло вучыцца не больш за трыста студэнтаў. Плата за навучанне ўзрасла, нагляд за студэнтамі і прафесарамі ўзмацніўся. Нават выбітны імперскі дзяржаўнік, міністр народнай асветы, стваральнік ідэалагічнай трыяды «праваслаўе—самадзяржаўе—народнасць» С. С. Увараў падаўся цару занадта «ліберальным» і быў звольнены. Міністрам асветы стаў надзвычай рэакцыйны князь П. А. Шырынскі-Шыхматаў, які патрабаваў, каб «надалей усе палажэнні і навукі былі заснаваныя не на разумаваннях, а на рэлігійных ісцінах у сувязі з багаслоўем». Новы міністр распачаў шэраг выключных мерапрыемстваў: устанаўленне камплекта студэнтаў ва ўніверсітэтах; забарона паездак за мяжу з вучонай мэтай; распараджэнне дастаўляць у Публічную Бібліятэку літаграфаваныя лекцыі за подпісамі прафесараў; прыём ва ўніверсітэты асоб выключна дваранскага саслоўя; спыненне чытання філасофіі свецкімі прафесарамі; скасаванне выкладання логікі і псіхалогіі і замена яго багаслоўем, а выкладанне дзяржаўнага права — заняткамі па вайсковай падрыхтоўцы. У адносінах да сярэдніх і ніжэйшых навучальных устаноў галоўным клопатам міністра было выкананне «Найвышэйшай» (царскай) волі — зрабіць Закон Божы асновай усякага карыснага вучэння. Да канца эпохі Мікалая I, па словах гісторыка С. М. Салаўёва, «фрунтавікі (мянушка страявых афіцэраў) аселі на ўсіх урадавых месцах, і з імі запанавалі невуцтва, самавольства, рабаўніцтва, разнастайныя беспарадкі». Характэрна, аднак, што акурат у гэты час (1848 год) Вышэйшая сельскагаспадарчая школа ў Горках была ператворана ў Горы-Горацкі земляробчы інстытут, профіль якога не выклікаў боязі ўраду наконт магчымай нелаяльнасці студэнтаў і выкладчыкаў.

У жыцці Паўночна-Заходняга краю (Літвы і Беларусі), як ці не найменш лаяльнага да царызму рэгіёну імперыі, гэты перыяд праявіўся асабліва жорстка, склаўшы рэзкі кантраст з папярэднім 7-годдзем (1841—1848), у якім мясцовае польскамоўнае грамадства, здавалася, намацала межы дазволенага і ў які было створана найбольш знакавых твораў культуры за ўвесь час паміж паўстаннямі. Цікава, што менавіта ў 1848 годзе быў ліквідаваны Камітэт заходніх губерняў, паколькі цар палічыў, што задачы ўніфікацыі заканадаўства, сацыяльнай і культурнай палітыкі ў 9 далучаных у выніку Падзелаў Рэчы Паспалітай губернях цалкам выкананыя, і яны могуць кіравацца гэтаксама як звычайныя расійскія губернію Вяртанне ў 1848 годзе расійскай арміі фельдмаршала Паскевіча ў Расію выклікала распаўсюджанне эпідэміі халеры ў Літве і Беларусі, ахвярамі якой сталі дзясяткі тысяч чалавек, а эфектыўных захадаў па ахове здароўя насельніцтва дзяржава арганізаваць не змагла праз тэхнічную і арганізацыйную адсталасць. Вясной 1849 году быў раскрыты жандарамі Братні саюз літоўскай моладзі, большасць з яго прыкладна 200 сяброў панесла досыць жорсткія пакаранні. У 1851 годзе быў арыштаваны вядомы журналіст і выдавец Рамуальд Падбярэскі — і сасланы ў Архангельскую губерню, дзе звар’яцеў і памер. У тым жа годзе паэт Эдвард Жалігоўскі быў арыштаваны і сасланы ў Аланецкую губерню, а затым у Арэнбургскую, за сатырычную паэму "Іярдан". Цэнзары імкнуліся ўсяляк «падстрахавацца» і забаранялі нават самыя бяскрыўдныя выданні ды публічныя мерапрыемствы — напрыклад, камічная опера «Сялянка» В. Дуніна-Марцінкевіча і Ст. Манюшкі была забаронена пасля першага ж прадстаўлення ў Мінску (9 лютага 1852 году). Таму многія літаратурныя творы таго перыяду не маглі быць надрукаванымі, а іх аўтары нярэдка хаваліся за псеўданімамі, як напрыклад Адэля з Устроні, аўтарка алегарычнай паэмы "Мачыха" (1850) са схаваным анты-царскім пасылам.

Епіскап Іосіф Сямашка, які ў 1852 годзе атрымаў тытул мітрапаліта, узмацніў кантроль над паводзінамі былых уніятаў. У прыватнасці, была праведзеная канфіскацыя і знішчэнне ўніяцкіх (грэка-каталіцкіх) богаслужэбных кніг, якія і пасля 1839 году яшчэ заставаліся ва ўжытку ў некаторых прыходах (і ў многіх шараговых вернікаў — але канфіскаваць у іх было значна складаней, і гэты працэс расцягнуўся на дзесяцігоддзі). Іх канчаткова і паўсюдна замянілі маскоўскімі сінадальнымі выданнямі праваслаўнага абраду, выключаючы любую варыятыўнасць у богаслужэнні. У грамадстве назіралася апатыя, часовае падзенне цікавасці да грамадскага і культурнага жыцця, нават да айчыннай гісторыі. Напрыклад, самы папулярны віленскі часопіс 1840-х гадоў Athenaeum, дзе публікавалася шмат навінак краёвай літаратуры і артыкулаў на гістарычную тэматыку, у 1851 годзе спыніў існаванне праз крытычнае падзенне колькасці падпісчыкаў.

Як адзначаў адзін з сучаснікаў, у перыяд змрочнага сямігоддзя *давление сразу и внезапно усилилось настолько, что, очевидно, не могло продолжаться слишком долго; в беспросветном мраке чувствовалось приближение света, но, чтобы дождаться его, надо было пережить семь черных, тяжелых лет*. Заканамерным фіналам рэпрэсіўнай палітыкі стала ўзмацненне адсталасці Расіі і яе ганебнае паражэнне ў Крымскай вайне. У лютым 1855 года памёр Мікалай I, і яго смерць паклала канец «змрочнаму сямігоддзю». Адчуванне змен у расійскім грамадстве ўзнікла практычна адразу. Пачалася эпоха гэтак званых «Вялікіх рэформаў» Аляксандра ІІ. Аднак «адліга» ў «Паўночна-Заходнім краі» была непрацяглай, і ўжо з канца 1850-х гадоў пачынаецца чарговае ўзмацненне рэпрэсій. Гэта выклікала як узмацненне адкрытага супраціву, так і фармаванне канспіратыўных патрыятычных сетак, што ў выніку прывяло да выбуху паўстання 1863—1864 гадоў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Мікалай I
Катэгорыя:Рэпрэсіі ў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Цэнзура ў Расійскай імперыі
Катэгорыя:1848