Ніжагародскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт

**Ніжагародскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя Р. Я. Аляксеева**, **НДТУ** () — тэхнічная вышэйшая навучальная ўстанова Ніжняга Ноўгарада. У 2007 годзе ўніверсітэту было прысвоена імя Р. Я. Аляксеева. У красавіку 2017 года стаў адным з рэгіянальных апорных універсітэтаў.

## Гісторыя 
У 1896—1900 гадах у афіцыйныя інстанцыі Расійскай імперыі паступілі хадайніцтвы гандлёва-прамысловай грамадскасці пра адкрыццё політэхнічных ВНУ ў шэрагу буйных гарадоў Расіі, у тым ліку і ў Ніжнім Ноўгарадзе. Адгукаючыся на гэтыя просьбы, урад адкрыў тры новыя політэхнічны інстытуты: у Пецярбургу, Кіеве і Варшаве.

### Варшаўскі політэхнічны інстытут імператара Мікалая II (1915—1917) 
У ліпені 1915 года Варшаўскі політэхнічны інстытут Імператара Мікалая II быў спешна эвакуяваны ў Маскву. Удалося вывезці значную частку бібліятэкі, станцыю супраціўлення матэрыялаў, хімічныя лабараторыі і г.д. У Маскве Варшаўскі політэхнічны інстытут размяшчаўся часова, да пераводу яго ў іншы горад Расіі. За права прыняць інстытут змагаліся Тыфліс, Саратаў, Адэса, Кацярынаслаў, Арэнбург, Омск, Кацярынадар.

**У канцы верасня 1915 года Ніжні Ноўгарад** таксама заявіў пра свае магчымасці і жаданні прыняць Варшаўскі політэхнічны інстытут. Міністэрства гандлю і прамысловасці Расіі дало згоду на адкрыццё ў Ніжнім Ноўгарадзе політэхнічнага інстытута пры ўмове, што горад збярэ адну траціну ўсёй патрэбнай на абсталяванне сумы — 2 млн рублёў. Нарада прадстаўнікоў прамысловасці і гандлю Ніжняга Ноўгарада пастанавіла шляхам новых збораў павялічыць на 1 млн рублёў адпушчаную ім жа на прыладу мясцовага політэхнічнага інстытута суму ў 700 тыс. рублёў. На гэтыя мэты ўладальнік млыноў М. Я. Башкіраў ахвяраваў 500 тыс. рублёў, М. А. Дзегцяроў і гарадскі галава Д. У. Сіроткін па 100 тысяч, Д. М. Бурмістраў — 50 тысяч. Акрамя таго, горад асігнаваў са свайго бюджэту 500 тысяч, былі ўклады ад земства, дваранства, некаторых прыватных асоб. Такім чынам, Варшаўскі політэхнічны размяшчаўся ў Ніжнім Ноўгарадзе ў асноўным на сродкі ніжагародцаў.

6 ліпеня 1916 года Міністэрства гандлю і прамысловасці прыняло рашэнне пра перавод Варшаўскага політэхнічнага інстытута ў Ніжні Ноўгарад. Так інстытут пачаў новае жыццё ў горадзе на Волзе. З Варшавы былі эвакуіраваны 53 з 66 выкладчыкаў і супрацоўнікаў інстытута.

### Ніжагародскі політэхнічны інстытут (1917—1918) 
14 сакавіка 1917 года Ніжагародскі выканаўчы грамадскі камітэт Часовага ўрада вынес пастанову пра перайменаванне Варшаўскага політэхнічнага ў Ніжагародскі політэхнічны інстытут.

У сакавіку 1917 года ў сувязі з ліквідацыяй усіх урадавых устаноў, былога Царства Польскага, Савет Варшаўскага політэхнічнага інстытута звярнуўся з хадайніцтвам да Часовага ўрада пра перайменаванне інстытута ў Ніжагародскі політэхнічны інстытут.

20 чэрвеня 1917 года Часовы ўрад прыняў пастанову «Аб заснаванні Ніжагародскага політэхнічнага інстытута». У пастанове гаварылася: "Заснаваць з 1 кастрычніка 1917 года ў Н. Ноўгарадзе політэхнічны інстытут у складзе чатырох аддзяленняў: хімічнага, механічнага, інжынерна-будаўнічага і горнага.

Пасля лютаўскай рэвалюцыі 1917 года аддзяленні былі перайменаваны ў факультэты, кіраўнік ВНУ стаў называцца рэктарам, лабаранты сталі асістэнтамі. 22 сакавіка 1917 года на агульным зборы прафесараў, выкладчыкаў і лабарантаў у прысутнасці прадстаўнікоў ад студэнцтва (з дарадчым голасам) часовым дырэктарам інстытута быў абраны князь А. М. Кугушаў.

28 сакавіка 1918 года для большай дэмакратызацыі вышэйшай школы было вырашана стварыць у Ніжнім Ноўгарадзе ўніверсітэт, а Ніжагародскі політэхнічны інстытут, Народны ўніверсітэт і Вышэйшыя сельскагаспадарчыя курсы зачыніць і ўсю іх маёмасць перадаць універсітэту. 22 мая 1918 года Дзяржаўная камісія па асвеце прыняла пастанову пра заснаванне Ніжагародскага ўніверсітэта, а 25 чэрвеня 1918 года СНК РСФСР прыняў дэкрэт «Аб скасаванні Ніжагародскага політэхнічнага інстытута» за подпісам У. І. Леніна.

### Ніжагародскі дзяржаўны ўніверсітэт (1918—1930) 
У Ніжагародскі ўніверсітэт увайшлі механічны, хімічны і інжынерна-будаўнічы факультэты былога політэхнічнага інстытута. На іх перайшла асноўная частка студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ. Універсітэту была перададзена і яго матэрыяльная база. 2 ліпеня Калегія НДУ прыняла рашэнне пра прыцягненні выкладчыкаў былога Ніжагародскага політэхнічнага інстытута да працы ва ўніверсітэце. У выніку асноўная маса выкладчыкаў Ніжагародскага політэхнічнага інстытута ў ліпені прыняла рашэнне пра пераход ва ўніверсітэт.

Калі ў 1919/1920 навучальным годзе ў складзе ўніверсітэта было 14 факультэтаў, то ў 1921/22 навучальным годзе ў выніку скарачэння засталося ўсяго чатыры (механічны, хімічны, агранамічны і медыцынскі).

У 1922 годзе паўстала пытанне пра ліквідацыю НДУ з-за адсутнасці сродкаў на яго ўтрыманне. Але мясцовым уладам пры падтрымцы ніжагародскай грамадскасці ўдалося абараніць універсітэт. Хімічны факультэт з’яўляўся галоўным цэнтрам гарбарнай прамысловасці ў Расіі, накіроўваў дзейнасць кіслотных і нафтавых заводаў, арганізацыю вытворчасці цэлюлозы. Механічны факультэт грунтаваўся на заводах «Чырвонае Сармова», «Рухавік рэвалюцыі», «Чырвоная Этна» і інш. Завод «Чырвонае Сармова» падтрымаў фінансаванне ВНУ.

З 1922 па 1925 год НДУ знаходзіўся на мясцовым бюджэце, прычым 25 % выдаткаў на ягонае ўтрыманне пакрывалася платай за навучанне. Да 1925 года на механічным факультэце было пяць спецыяльнасцяў: сельскагаспадарчае машынабудаванне, цеплатэхніка, механічная тэхналогія кудзелістых рэчываў (прадзенне і ткацтва), электратэхніка, суднабудаванне. У 1926 годзе адкрыты новыя спецыяльнасці: апрацоўка металаў рэзаннем, апрацоўка металаў ціскам, ліцейная справа. На механічным факультэце напрыканцы 20-х гадоў студэнты навучаліся па сямі спецыяльнасцях.

Паступова ўзрастала колькасць спецыяльнасцей і на хімічным факультэце. У 1925 годзе было тры спецыяльнасці: тэхналогія скуры, тэхналогія тлушчаў і алеяў, электрахімія і электраметалургія (апошняя ў тым жа годзе зачынілася ў сувязі са смерцю прафесара П. М. Аваева). У 1927/28 навучальным годзе была адноўлена спецыяльнасць «Тэхналогія сілікатаў», на наступны год адкрыта лесахімічная спецыяльнасць (сухая перагонка дрэва) і спецыяльнасць «Асноўная хімічная прамысловасць».

За 1918—1925 гады ўніверсітэт падрыхтаваў 29 інжынераў-механікаў і 30 інжынераў-хімікаў.

### Механіка-машынабудаўнічы і хіміка-тэхналагічны інстытуты (1930—1934) 
1 мая 1930 года механічны і хімічны факультэты Ніжагародскага дзяржаўнага ўніверсітэта (НДУ) былі пераўтвораны ў самастойныя інстытуты — механіка-машынабудаўнічы (НММІ) і хіміка-тэхналагічны (НХТІ). Нараўне з названымі тэхнічнымі ВНУ былі таксама створаны будаўнічы, педагагічны, сельскагаспадарчы і медыцынскі інстытуты.

У механіка-машынабудаўнічым інстытуце было створана чатыры аддзяленні: тэхнічнае (6 спецыяльнасцей), канструктарскае (4 спецыяльнасці), механічнае (4 спецыяльнасці) і суднабудаўнічае (2 спецыяльнасці).

Хіміка-тэхналагічны інстытут меў пяць аддзяленняў: асноўнай хімічнай прамысловасці, тэхналогіі тлушчаў і алеяў, лесахімічнае, тэхналогіі сілікатаў і тэхналогіі жывёльнага покрыва. Падрыхтоўка інжынераў на гэтых аддзяленнях ішла па пятнаццаці спецыяльнасцях.

У 1931 годзе было створана вячэрняе аддзяленне і Дзяржынскі вячэрні факультэт НХТІ, у 1932 годзе — тры вячэрнія факультэты НММІ: Сармаўскі, Аўтазаводскі і Канавінскі. Аднак з-за адсутнасці неабходных памяшканняў, абсталявання і недахопу выкладчыкаў Канавінскае аддзяленне НММІ і Дзяржынскі факультэт НХТІ неўзабаве спынілі сваё існаванне.

Механіка-машынабудаўнічы і хіміка-тэхналагічны інстытуты існавалі з 1930 па 1934 год.

### Горкаўскі індустрыйны інстытут імя А. А. Жданава (1934—1950) 
У 1933—1934 гадах у сістэме ВНУ Народнага камісарыята цяжкай прамысловасці на базе 34-х ВНУ было створана адзінаццаць індустрыяльных інстытутаў, якія з’яўляюцца па сваім характары політэхнічнымі. Адным з іх стаў Горкаўскі індустрыяльны інстытут (ГІІ), створаны ў 1934 годзе на аснове аб’яднання ніжагародскіх механіка-машынабудаўнічага і хіміка-тэхналагічнага інстытутаў. Першым дырэктарам Горкаўскага індустрыяльнага інстытута стаў Пётр Андрэевіч Цюркін, які да гэтага ўзначальваў механіка-машынабудаўнічы інстытут.

У 1935—1937 гады дырэктарам інстытута быў Іван Мікалаевіч Крукаў (1896—1938), інжынер-хімік.

З 1937 па 1941 гады інстытут узначальваў Андрэй Якаўлевіч Сінецкі, пасля — намеснік міністра вышэйшай адукацыі СССР, дырэктар Маскоўскага аўтамеханічнага інстытута.

Першапачаткова ГІІ меў чатыры факультэты: агульнатэхнічны, механіка-тэхналагічны, транспартна-машынабудаўнічы і хімічны. Агульнатэхнічны факультэт у ГІІ, як і ў шэрагу іншых ВНУ (Маскоўскім механіка-машынабудаўнічым, Ленінградскім індустрыяльным і іншых), быў створаны ў 1934 годзе для эксперыменту. Яго дэканам стаў Б. Г. Раждзественскі.

Механіка-тэхналагічны факультэт, утвораны на базе механіка-машынабудаўнічага інстытута, меў наступныя спецыяльнасці: механазборачную вытворчасць, апрацоўка металаў ціскам і ліцейную вытворчасць. Дэканам факультэта быў І. Ф. Чорба.

На транспартна-машынабудаўнічым факультэце ішла падрыхтоўка спецыялістаў па паравозабудаванні, суднабудаванні і па механічным абсталяванні судоў. Факультэт узначальваў С. А. Карпаў.

Хімічны факультэт, створаны на аснове хіміка-тэхналагічнага інстытута, першапачаткова рыхтаваў інжынераў па васьмі спецыяльнасцях, а з 1936 года — па трох: тэхналогія неарганічных рэчываў, тэхналогія сілікатаў і тэхналогія тлушчаў. Дэканам факультэта быў М. К. Панамароў.

Напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны ГІІ стаў адной з найбуйнейшых навучальных і навуковых устаноў краіны. У перадваенныя гады склалася структура інстытута: 6 факультэтаў (механіка-тэхналагічны, аўтамеханічны, караблебудаўнічы, хімічны, спецыяльны і кавальска-прэсавага машынабудавання), на якіх працавала больш за 30 кафедр. Дэканамі факультэтаў былі П. І. Мацвееў, Н. А. Сямёнаў, А. Ф. Коцін, М. Г. Іваноў, І. В. Ціпашоў, І. В. Клімаў. За гэты перыяд на ўсіх факультэтах ГІІ было падрыхтавана 2285 інжынераў.

На пачатку 1941 года ў інстытуце быў арганізаваны першы ў краіне факультэт кавальска-прэсавага машынабудавання на чале з дацэнтам, кандыдатам тэхнічных навук І. В. Клімавым, пасля прафесарам, заслужаным дзеячам навукі і тэхнікі. Новы факультэт, акрамя асноўнай кафедры «Машыны і тэхналогія апрацоўкі металаў ціскам», уключаў у сябе кафедру металазнаўства з металаграфічнай лабараторыяй і кафедру ліцейнай справы, утвораную ўжо ў перыяд Вялікай Айчыннай вайны. Усяго з ГІІ на фронт пайшло 744 чалавекі: 599 студэнтаў, 138 выкладчыкаў, 107 супрацоўнікаў. Назад вярнулася ўсяго 254 чалавекі. Усе яны былі ўзнагароджаны баявымі ордэнамі ці медалямі.

### Горкаўскі політэхнічны інстытут імя А. А. Жданава (1950—1989) 
У 1950 годзе інстытут быў перайменаваны ў Горкаўскі політэхнічны інстытут.

### Ніжагародскі політэхнічны інстытут (1990—1992) 
У 1990 годзе ў сувязі з вяртаннем гораду яго гістарычнага імя інстытут быў пераназваны ў Ніжагародскі політэхнічны інстытут.

### Ніжагародскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт (1992—2007) 
### Ніжагародскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя Р. Я. Аляксеева (з 2007) 
У 2007 годзе паміж рэктаратам ВНУ і Федэральным агенцтвам па атамнай энергіі дасягнута дамоўленасць пра тое, што тэхуніверсітэт стане базавай ВНУ па падрыхтоўцы спецыялістаў па распрацоўцы і эксплуатацыі плывучых АЭС. Гэты падыход прадугледжвае ўзаемадзеянне з расійскімі ВНУ, якія ўваходзяць у склад кансорцыума «Расійскі інавацыйны ядзерны універсітэт».

У інстытуце працуе член-карэспандэнт РАН В. В. Кандрацьеў, да 2016 года прапрацаваў акадэмік Ф. М. Міцянкоў.

## Універсітэцкі кампус 
### Карпусы 
На вуліцы Мініна знаходзіцца пяць карпусоў. Рэктарат ВНУ знаходзіцца ў 1-м корпусе, галоўнае аддзяленне НТБ НДТУ — у 2-м корпусе, які сумешчаны з 4-м корпусам агульным будынкам. 3-ці корпус размешчаны ў гістарычным будынку — да 1918 года тут знаходзіўся Марыінскі інстытут высакародных дзяўчат. Да яго абапал прымыкаюць 4-ы і 5-ы карпусы.

6-ы корпус знаходзіцца ля ўезду ў горад у мікрараёне Верхнія Пячоры. Па плошчы ён самы вялікі; у ім размешчаны інфармацыйна-вылічальны цэнтр, дзе праводзяцца заняткі па праграмаванні, камп’ютарнай графіцы і распрацоўцы сайтаў. З-за фінансавых цяжкасцей у 1990-я гады, ён часткова недабудаваны.
Файл:Main_Entrance_of_State_Polytechnic_University.jpg|alt=Первый корпус Объект культурного наследия народов РФ регионального значения. Рег. № 521410327270005 (ЕГРОКН). Объект № 5201276000 (БД Викигида)| Першы корпус Аб'ект культурнай спадчыны народаў РФ рэгіянальнага значэння. Рэг. № 521410327270005 ( ЕГРОКН ). Аб'ект № 5201276000 (БД Вікігіда)
Файл:NNTU_-_Second_block.jpg|alt=Второй корпус| Другі корпус
Файл:Nizhny_Novgorod._Third_Block_of_Polytechic_University_in_autumn.jpg|alt=Третий корпус. Бывший Мариинский женский институт Объект культурного наследия народов РФ регионального значения. Рег. № 521510292860005 (ЕГРОКН). Объект № 5200578000 (БД Викигида)| Трэці корпус. Былы Марыінскі жаночы інстытут Аб'ект культурнай спадчыны народаў РФ рэгіянальнага значэння. Рэг. № 521510292860005 ( ЕГРОКН ). Аб'ект № 5200578000 (БД Вікігіда)
Файл:NNTU_-_Fourth_block.jpg|alt=Четвёртый корпус| Чацвёрты корпус
Файл:NNTU_-_Fifth_block.jpg|alt=Пятый корпус| Пяты корпус
Файл:Sixth_block_of_Nizhny_Novgorod_State_Technical_University_(2).jpg|alt=Шестой корпус| Шосты корпус

### Інтэрнаты 
НДТУ мае шэсць інтэрнатаў. Чатыры з іх размяшчаюцца ў наваколлі плошчы Лядава. У першым інтэрнаце знаходзіцца «Прафілакторый НДТУ», паліклініка і дырэкцыя студгарадка. У другім — філіял НТБ і актавая зала. У трэцім размяшчаюцца студэнцкая трэнажорная зала і сталовая; на тэрыторыі студгарадка таксама знаходзіцца стадыён. У чацвёртым інтэрнаце пражываюць замежныя студэнты.

Пяты і шосты інтэрнаты размяшчаюцца на тэрыторыі 6-га корпуса; у пятым інтэрнаце знаходзіцца лабараторыя крыягеннай нанаэлектронікі.

## Структура 
### Дзённае навучанне 
* Інстытут транспартных сістэм (ІТС)
* Інстытут фізіка-хімічных тэхналогій і матэрыялазнаўства (ІФГТіМ)
* Інстытут электраэнергетыкі (ІНЭЛ)
* Інстытут ядзернай энергетыкі і тэхнічнай фізікі (ІЯЭіТФ)
* Інстытут радыёэлектронікі і інфармацыйных тэхналогій (ІРЫТ)
* Інстытут прамысловых тэхналогій і машынабудавання (ІПГМ)
* Інстытут эканомікі і кіравання (ІНЭУ)
* Аўтазаводская вышэйшая школа кіравання і тэхналогій (АВШ)

## Інстытуты 
* Арзамаскі політэхнічны інстытут (філіял НДТУ)
* Дзяржынскі політэхнічны інстытут (філіял НДТУ)
* Інстытут радыёэлектронікі і інфармацыйных тэхналогій (ІРЫТ)
* Інстытут транспартных сістэм (ІТС)
* Інстытут электраэнергетыкі (ІНЭЛ — былы ФАЭ)
* Інстытут фізіка-хімічных тэхналогій і матэрыялазнаўства (ІФГЦіМ)
* Інстытут эканомікі і кіравання (ІНЭУ — былы ФЭМІ і ФКТ)
* Інстытут прамысловых тэхналогій машынабудавання (ІПГМ)
* Інстытут ядзернай энергетыкі і тэхнічнай фізікі ім. Ф. М. Міцянкова (ІЯЭіТФ — былы ФТФ)
* Інстытут перападрыхтоўкі спецыялістаў (ІПС)

## Філіялы 
### Дзённае навучанне 
* Дзяржынскі політэхнічны інстытут (філіял НДТУ)
* Арзамаскі політэхнічны інстытут (філіял НДТУ)

### Вячэрняе навучанне 
* Арзамаскі політэхнічны інстытут (філіял НДТУ)
* Дзяржынскі політэхнічны інстытут (філіял НДТУ)

### Завочнае навучанне 
* Арзамаскі політэхнічны інстытут (філіял НДТУ)
* Дзяржынскі політэхнічны інстытут (філіял НДТУ)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Арзамаскі політэхнічны інстытут (філіял НДТУ)
* Афіцыйны сайт Дзяржынскага політэхнічнага інстытута (філіял НДТУ)
* Спіс рэалізуемых праграм у НДТУ
* Ніжагародскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт ім. Р. Я. Аляксеева. 1917—2017: юбілейнае выданне

Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі