open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ары Варшэль

**Ары Варшэль** (іўр. אריה ורשל; ) — ізраільскі біяхімік і біяфізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі за 2013 сумесна з Майклам Левітам і Марцінам Карплюсам.
Майкл Левіт

**Майкл Левіт** (анг. Майкл Левіт; ) — біяфізік, прафесар у галіне структурнай біялогіі ў Стэнфардскім універсітэце з 1987 года, член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі за 2013 год сумесна з Марцінам Карплюсам і Ары Уоршэлам.

## Біяграфія 
Адукацыю Левіт атрымаў у лонданскім Кінгс-каледжы, скончыў яго ў 1967 годзе са ступенню бакалаўра навук. У 1972 годзе ў каледжы Гонвіл-энд-Кіз ён атрымаў ступень доктара філасофіі ў галіне вылічальнай біялогіі.

## Даследаванні 
Левіт стаў адным з першых, хто ўжыў метад класічнай малекулярнай дынамікі да малекул ДНК і бялкоў і распрацаваў першае праграмнае забеспячэнне для гэтых мэтаў. Таксама Левіт распрацаваў метады прадказання макрамалекулярных структур, прымаючы ўдзел у эксперыменце CASP. Ён быў навуковым кіраўніком у такіх навукоўцаў, як Марк Гершнейн і Рам Самудрала. Таксама Левіт працаваў у супрацоўніцтве з Сайрусам Чотыя.

Катэгорыя:Біяфізікі ЗША
Катэгорыя:Біяфізікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Біяфізікі Ізраіля
Катэгорыя:Выкладчыкі Стэнфарда
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Ізраіля
Катэгорыя:Біяінфарматыка
Катэгорыя:Выпускнікі Лонданскага ўніверсітэта
Касач бязлісты

**Касач бязлісты**, **Касач сіні** (*Iris aphylla*) — кветкавая травяністая расліна сямейства касачовых.

## Апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з моцным, ад асновы галінастым голым кветаносам вышынёй да 50 см і магутным кароткім паўзучым карэнішчам. Большая частка лісця ў прыкаранёвых веерападобных пучках, шырокае, лінейна-мечападобнае, серпападобна-выгнутае, па даўжыні роўнае кветаносу або некалькі даўжэйшае за яго. Лісце на кветаносе нешматлікае, да вяршыні паступова памяншаецца. Лісце абгорткі яйкападобнае або прадаўгаватае, уздутае, травяністае, зялёнае, нярэдка з пурпуровымі жылкамі. Кветкі буйныя, ярка-фіялетавыя, са слабым пахам, адзінкавыя, па 3-5 на кветаносе. Калякветнік з 6 лісцікаў, зрослых у ніжняй частцы ў трубку, якая ў 2 разы вышэй за завязь. Вонкавыя долі калякветніка з бародкай, утворанай шматлікімі жоўтымі валаскамі. Плод — прадаўгаватая трохгранная каробачка.

## Пашырэнне 
Еўрапейскі лесастэпавы рэліктавы від. Пашырэнне: Сярэдняя Еўропа, Балканскі паўвостраў, Малая Азія. У Беларусі знаходзіцца ў асобных лакалітэтах за паўночна-заходняй мяжой арэала. Месцы росту: астэпаваныя лугі, хмызнякі, узлескі і паляны.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў маі-чэрвені, пладаносіць у чэрвені. Размнажэнне насеннае і вегетатыўнае. Кветаносы паяўляюцца звычайна раней за лісце (адсюль відавая назва).

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўная расліна.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Касач
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Мітра

**Мі́тра**:

* **Мітра** — бажаство дагавора і сонца ў іранскай і ведыйскай міфалогіі.
* Мітра — галаўны ўбор, частка аблачэння хрысціянскіх біскупаў і архімандрытаў.
* Мітра — індыйскае прозвішча.
* Мітры — сямейства марскіх бруханогіх малюскаў з групы Caenogastropoda.
Леанід Парфілавіч Варганаў

**Леанід Парфілавіч Варганаў** (, п. Чырвоны Алёс, Добрушскі раён) — Герой Сацыялістычнай Працы (1976).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 4 красавіка 1939 года ў п. Чырвоны Алёс Добрушскага раёна Гомельскай вобласці.

З 1963 года — трактарыст калгаса «Чырвоны Кастрычнік» Добрушскага раёна. Званне Героя прысвоена за поспехі ў павелічэнні вытворчасці і продажу дзяржаве сельскагаспадарчых прадуктаў. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання з 1980 года.

## Узнагароды 
* Герой Сацыялістычнай Працы (1976),
* ордэн Леніна,
* ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга.

## Літаратура 
* Варганов Леонид Парфилович // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-и т. Т. 5. Биографический справочник / Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) [и др.]. — Мн.: Бел. Сов. Энциклопедия, 1981. — С. 102.
* *Ермаков, Н.* Верность земле / Н. Ермаков // Трудовая гвардия Гомельщины / Сост. А. И. Иванисов и др. — Мн.: Беларусь, 1986. — С. 20—23.
* *Ермаков, Н.* Криницы / Н. Ермаков // Сельская газета. — 1977. — 5 февраля.
* *Лоўгач, В.* Вернасць зямлі / В. Лоўгач // Гомельская праўда. — 1976. — 30 снежня.
* Ушанаваныя Радзімай: Варганаў Леанід Парфілавіч // Памяць: Добруш. р-н: Гіст.- дак. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. У 2-х кн. Кн. 2. / Уклад. П. П. Рабянок; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Маст. літ., 2001. — С. 369.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Добрушскім раёне
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання
Яўген Канстанцінавіч Успенскі

, А. М. Вазнясенскі, М. М. Нікольскі, У. І. Пічэта, У. М. Ігнатоўскі, Я. Ю. Лёсік, А. А. Міхайлоўскі; Сярэдні рад: І. М. Салаўёў, С. Я. Вальфсон, Я. І. Барычэўскі, А. А. Савіч, Д. А. Жарынаў, **Я. К. Успенскі**, І. Я. Герцык; Верхні рад: У. М. Перцаў, М. М. Шчакаціхін, В. В. Якунін, М. М. Піятуховіч.]]

**Яўген Канстанцінавіч Успенскі** () — беларускі фізік, грамадскі дзеяч і педагог.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 18 кастрычніка 1891 года ў Вільні ў сям’і службоўца.

Скончыў Віленскую гімназію (1910), фізіка-матэматычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта (1915). З беларускім нацыянальна-вызваленчым рухам пазнаёміўся ў студэнцкія гады (з 1911) у Віленскім зямляцтве пры Маскоўскім універсітэце. Пасля заканчэння ўніверсітэта працаваў у Бабруйску і Глуску: у гімназіях, школах, палітэхнікуме і педтэхнікуме, вёў фізіку і матэматыку. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі абраны ў бюро Настаўніцкага саюза.

Падчас нямецкай і польскай акупацыі ўваходзіў у Бабруйскую беларускую раду. Летам 1918 года быў ініцыятарам першых настаўніцкіх курсаў у Бабруйску. У час польскай акупацыі — адзін са стваральнікаў Беларускага нацыянальнага камітэта. У 1921 годзе ўуступіў ва УКП(б). Быў намеснікам, потым — загадчыкам Бабруйскай палітасветы. Працаваў разам з Алесем Адамовічам, прымаў удзел у правядзенні беларусізацыі. У верасні 1922 года па запрашэнні У. Ігнатоўскага пераехаў у Мінск. Прызначаны загадчыкам Галоўпалітасветы і Галоўпрафасветы пры Народным камісарыяце асветы БССР.

Са студзеня 1923 года — асістэнт, потым — дацэнт кафедры фізікі педагагічнага факультэта БДУ. З мая 1924 года — намеснік дэкана педагагічнага факультэта, загадчык фізіка-матэматычнага і прыродазнаўчага аддзяленняў. Увосень 1924 года арганізаваў таварыства «Прэч непісьменнасць». З 1929 года — дэкан фізіка-матэматычнага факультэта БДУ. У 1925—1936 гадах — прафесар БДУ. Першы ў Беларусі пачаў выкладаць фізіку на беларускай мове. Быў дэлегатам навуковых з’ездаў у Маскве, Ленінградзе, Берліне. У 1931—1936 гадах — супрацоўнік Фізіка-тэхнічнага інстытута БелАН. У кастрычніку 1935 года выключаны з УКП(б) за «прытупленне класавай пільнасці і адрыў ад партыйнага жыцця». З 1936 года — прафесар і загадчык кафедры фізікі Гомельскага педагагічнага інстытута. Асноўныя працы Успенскага прысвечаны квантавай тэорыі ядра атама, гісторыі і метадалогіі фізікі.

Арыштаваны 20 чэрвеня 1937 года ў Менску. Асуджаны пазасудовым органам НКУС БССР 28 кастрычніка 1937 года як «актыўны член контррэвалюцыйнай нацыянал-фашысцкай шпіёнска-тэрарыстычнай арганізацыі» да вышэйшай меры пакарання з канфіскацыяй маёмасці. Расстраляны 29 кастрычніка 1937 года ў Менску ў турме НКУС. Рэабілітаваны ваеннай калегіяй Вярхоўнага Суда СССР 25 ліпеня 1957 года. Асабовая справа Я. К. Успенскага № 10764-с захоўваецца ў архіве Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь.

## Літаратура
* 

Катэгорыя:Фізікі Беларусі
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Расстраляныя ў БССР
Катэгорыя:Дэканы БДУ
Васілевіч

**Васіле́віч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Алена Сямёнаўна Васілевіч (1922—2021) — беларуская пісьменніца.
* Андрэй Аляксеевіч Васілевіч (нар. 1996) — беларускі гандбаліст.
* 
* Ілья Сяргеевіч Васілевіч (нар. 2000) — беларускі футбаліст.
* Марыя Віктараўна Васілевіч (нар. 1997) — беларуская мадэль.
* Наталля Сцяпанаўна Васілевіч (нар. 1982) — беларуская праваабаронца, палітолаг і тэолаг.
* Нікола Васілевіч (нар. 1991) — сербскі футбаліст.
* Рафаіл Людвігавіч Васілевіч (1903—1962) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў гады Вялікай Айчыннай вайны.
* Рыгор Аляксеевіч Васілевіч (нар. 1955) — Старшыня Канстытуцыйнага Суда Беларусі (1997—2008), Генеральны пракурор Рэспублікі Беларусь (2008—2011).
* Сцяпан Іўсцінавіч Васілевіч (нар. 1922) — беларускі архітэктар.
* Уладзімір Аляксандравіч Васілевіч (нар. 1952) — беларускі фалькларыст, этнограф.
* Юлія Уладзіславаўна Васілевіч (нар. 2001) — беларуская баскетбалістка.
* Юрый Уладзіміравіч Васілевіч (нар. 1950) — беларускі спецыяліст у галіне механікі дэфармуемага цвёрдага цела, тэхнічнай акустыкі.
* Язэп Ігнатавіч Васілевіч (1870—1934) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, педагог, археолаг.
* Яфрэм Пятровіч Васілевіч (1901—1965) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

## Гл. таксама 
* Васілевічы
Кладофара эгаграпільная

**Кладофара эгаграпільная** (*Aegagropila linnaei*) — від зялёных водарасцей сямейства .

## Апісанне 
Каланіяльная цёмна-зялёная ніткаватая водарасць, свабодна плавае ці прымацаваная, мае выгляд дзярнінак, цвёрдых навобмацак. Плывучыя «дзярнінкі» пераважна шарападобныя, ад некалькіх да 21 см у дыяметры, больш шчыльныя звонку і рыхлыя ўнутры, складаюцца са шматлікіх радыяльна размешчаных таломаў. У прымацаваных форм «дзярнінкі» звычайна шчыльныя, падушкападобныя або ў выглядзе суцэльных «дываноў». Талом вельмі галінасты, кожная клетка можа даць да 4 галінак, рызоіды каралападобныя, ад якіх могуць узнікаць новыя парасткі. Абалонка ў клетак асноўнай восі тоўстая — да 20 мкм, у клетак канечных галінак — 2,5—8 мкм; гэта надае ўсёй расліне цвёрдасць.

## Пашырэнне 
Пашырэнне: Еўразія, Паўночная Амерыка (ЗША). Расце ў прэсных або (вельмі рэдка) у саланаватых азёрах. У Беларусі вядомае месца росту — возера Нарач.

## Асаблівасці біялогіі 
Рост клетак апікальны (верхавінкавы) і інтэркалярны (уставачны). Размнажэнне выключна вегетатыўнае фрагментацыяй талома, іншы раз апланаспорамі і зааспорамі.

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўная расліна для акварыумаў.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Кладофаравыя
Твікенем

**Твікенем**, **Твікенгем** () — заходняе прадмесце Лондана, якое знаходзіцца ў Лонданскім Бора Рычманд-апан-Тэмс, што месціцца за 16 км на паўднёвы захад ад Чарынг-Кроса ўверх па Тэмзе. З 1965 года ўваходзіць у склад Вялікага Лондана.

Катэгорыя:Раёны Лондана
Домна Іванаўна Варац

**Домна Іванаўна Варац** (, в. Княжаводцы, Мастоўскі раён — ) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

У 1948—1969 гадах цялятніца калгаса імя А. Міцкевіча Мастоўскага раёна. Званне Героя прысвоена за поспехі ў развіцці жывёлагадоўлі, павелічэнне вытворчасці і нарыхтовак сельскагаспадарчай прадукцыі.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мастоўскім раёне
Яфрэм Пятровіч Васілевіч

**Яфрэм Пятровіч Васілевіч** (, в. Барысавічы, Клімавіцкі раён — ) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Віцебскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
Член КПСС з 1929 года. Удзельнік баёў супраць банд Булак-Балаховіча ў 1920 годзе. З 1925 года на партыйнай, гаспадарчай рабоце, старшыня Расонскага райвыканкама.

З ліпеня 1941 года пакінуты ў тыле ворага, член Расонскага падпольнага РК КП(б)Б. З сакавіка 1942 года ў Паўночна-Заходняй аператыўнай групе ЦК КП(б)Б. З ліпеня 1942 — лістапад 1943 года камісар Расонскай партызанскай брыгады імя І. В. Сталіна, адначасова ў лістападзе 1942 — лістападзе 1943 года сакратар Расонскага падпольнага РК КП(б)Б.

У 1943—1958 гадах на партыйнай рабоце.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клімавіцкім раёне
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Палабы

[thumb|250px|Племя палабаў на карце размяшчэння [Палабскія славяне|палабскіх плямёнаў у VIII—X стст.]]

**Пала́бы** (*палабяне*) () — сярэдневяковае заходнеславянскае племя, якое ўваходзіла ў племянны саюз абадрытаў. Палабы засялялі землі па правым беразе ніжняй Лабы на паўночным ўсходзе ад Гамбурга, на поўдзень ад ракі Травэ. На захадзе ад іх знаходзіліся вобласці рассялення немцаў, на поўначы ад іх размяшчалася племя ваграў, на ўсходзе — плямёны бодрычаў і глінян (вышэй па цячэнні Эльбы), на паўднёвым усходзе за Эльбай — племя дравян.

Цэнтрам палабаў быў Рацісбург (па-славянску Ратыбор) — у наш час гэты горад з'яўляецца адным з раённых цэнтраў зямлі Шлезвіг-Гольштэйн. Галоўным язычніцкім бажаством палабаў была Жыва, або Сіва, месцамі адпраўлення язычніцкіх культаў у іх былі свяшчэнныя гаі.

У XII—XIII стст. палабы былі канчаткова заваяваны немцамі, прынялі хрысціянства, іх землі на захадзе (а таксама землі ваграў) увайшлі ў склад графства Гольштэйн, на ўсходзе — у склад герцагства Мекленбург. На працягу некалькіх стагоддзяў палабы былі цалкам асіміляваны немцамі.

## Гл. таксама 
* Заходнія славяне
* Палабскія славяне
* Абадрыты

## Крыніцы 
Катэгорыя:Абадрыты
Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Катэгорыя:Заходнеславянскія плямёны
Гвельфы і гібеліны

**Гвельфы** (, ) — палітычная плынь у Італіі XII–XVI стагоддзяў, прадстаўнікі якой выступалі за абмежаванне ўлады імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі ў Італіі і ўзмацненне ўплыву Папы Рымскага. Атрымалі назву ад Вельфаў, герцагаў Баварыі і Саксоніі — супернікаў германскай дынастыі Штаўфенаў. Варагавалі з гібелінамі.

**Гібелі́ны** (, ) — палітычная групоўка XII—XIII стагоддзяў, якая варагавала з гвельфамі. Назва «гібеліны» пайшла ад латынізаванай назвы аднаго з замкаў Штаўфенаў — Гаўбелінг  (Вайблінген). Гібеліны — прыхільнікі імператара. Барацьба паміж гібелінамі і гвельфамі адбывалася на фоне барацьбы паміж папствам і імперыяй за панаванне на Апенінскім паўвостраве.

## У культуры 
Барацьба гвельфаў і гібелінаў знайшла адлюстраванне ў паэме «Боская камедыя» (1307-1321) знакамітага фларэнційца Дантэ Аліг’еры, сучасніка і ўдзельніка падзей.

## Гл. таксама 
* Вельф IV — герцаг Баварыі, сын маркграфа Альберта Аца II д’Эстэ. Родапачынальнік другога дому Вельфаў.
* Фларэнційская рэспубліка
* Барацьба за інвестытуру
* Каралеўскі Гвельфскі Ордэн
* Моска дэі Ламберці — паводле падання звязаны з пачаткам падзелу фларэнційскай знаці на гібелінаў і гвельфаў.
* Крывавае вяселле Буандэльмонтэ — забойства Буандэльмонтэ дэ’Буандэльмонці на яго вяселлі паводле падання стала прычынай расколу Фларэнцыі на гібелінаў і гвельфаў.

## Спасылкі 
*
Хіджаз

**Хіджаз** ( *al-Ḥiǧāz*,  — бар’ер) — рэгіён у заходняй частцы сучаснай Саудаўскай Аравіі. Размешчаны ўздоўж Чырвонага мора ад Хакла ў заліве Акаба да Джызана. Гістарычнае месца ўзнікнення ісламу — тут знаходзяцца свяшчэнныя гарады мусульман Мекка і Медзіна. Адміністрацыйны цэнтр — Джыда. З арабскай «Хіджаз» перакладаецца як «бар’ер», у сэнсе размежавання Неджда на ўсходзе ад Тыхамы на захадзе.

Гістарычна частка Хіджаза была ў складзе рымскай правінцыі Аравія. У 1519—1916 гадах Хіджаз уваходзіў у склад правінцыі Егіпет Асманскай імперыі. У 1916 годзе Саід Хусейн бін Алі абвясціў незалежнасць Хіджаза. Але ў 1924 Хіджаз быў захоплены Недждам пад кіраўніцтвам Абдэль Азіз ібн Сауда, пры гэтым утворана Каралеўства Неджда і Хіджаза. У 1932 годзе ўвайшоў у склад Саудаўскай Аравіі.

Агульная плошча складае 300 тыс. км². Колькасць ападкаў 100—300 мм. Хіджаз размешчаны ўздоўж Вялікай рыфтавай даліны, у пустынным рэгіёне, вядомым цёмным, вулканічным пяском. У рэгіёне размешчаны горы Сарават, якія аддзяляюць Неджд ад Тыхама, найвышэйшы пункт якіх 2446 м.

## Гл. таксама 
* Хіджазская мова
* Хіджазская чыгунка
* Каралеўства Хіджаз

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Геаграфія Саудаўскай Аравіі
F4 (матэматыка)

У матэматыцы, **F4** — назва адной з пяці (кампактных або комплексных) адмысловых простых груп Лі, а таксама яе алгебры Лі \mathfrak{f}_4. **F**4 мае 4 ранг і размернасць 52. Група F4 адназвязная, а яе група знешніх аўтамарфізмаў трывіяльная. Найбольш простае дакладнае лінейнае прадстаўленне групы F4, а таксама яе алгебры Лі 26-мернае і непрыводнае.

Кампактная рэчаісная форма (комплекснай) групы F4 з’яўляецца групай ізаметрый 16-мернай рыманавай мнагастайнасці, вядомай як 'октаніённая праектыўная плоскасць', OP2. Гэта можа быць паказана з дапамогай агульнага прыёму, які выкарыстоўвае канструкцыю, вядомую як магічны квадрат, распрацаваную Г. Фрэйдэнталем і Ж. Тытсам.

Ёсць 3 рэчаісныя групы Лі з алгебрай \mathfrak{f}_4: кампактная, падзеленая і трэцяя.

Алгебра Лі F4 можа быць атрымана шляхам дадавання да 36-мернай алгебры Лі **so**(9) 16 генератараў, якія ператвараюцца як спінары, аналагічна таму, як гэта робіцца ў канструяванні E8. 

## Алгебра 
### Каранёвыя вектары F4 
:(\pm 1,\pm 1,0,0),

:(\pm 1,0,\pm 1,0),

:(\pm 1,0,0,\pm 1),

:(0,\pm 1,\pm 1,0),

:(0,\pm 1,0,\pm 1),

:(0,0,\pm 1,\pm 1),

:(\pm 1,0,0,0),

:(0,\pm 1,0,0),

:(0,0,\pm 1,0),

:(0,0,0,\pm 1),

:\left(\pm\frac{1}{2},\pm\frac{1}{2},\pm\frac{1}{2},\pm\frac{1}{2}\right),

і **простыя дадатныя каранёвыя вектары**
:(0,1,-1,0),

:(0,0,1,-1),

:(0,0,0,1),

:\left(\frac{1}{2},-\frac{1}{2},-\frac{1}{2},-\frac{1}{2}\right).

### Група Вейля/Група Каксетэра 
Для дадзенай групы гэта — група сіметрыі гіперактаэдра.

### Матрыца Картана 
:
\begin{pmatrix}
2&-1&0&0\\
-1&2&-2&0\\
0&-1&2&-1\\
0&0&-1&2
\end{pmatrix}

### Рашотка сіметрыі F4 
4-мерная аб'ёмнацэнтраваная кубічная рашотка мае F4 як кропкавую групу сіметрыі. Гэта аб’яднанне дзвюх гіперкубічных рашотак, кропкі кожнай з якіх ляжаць у цэнтрах гіперкубоў іншай, утварае кальцо, званае кальцом кватэрніёнаў Гурвіца. 24 кватэрніёны Гурвіца з нормай 1 утвараюць гіперактаэдр.

## Гл. таксама 
* G2
* E6
* E7
* E8

## Літаратура 
* John Baez, *The Octonions*, Section 4.2: F4, Bull. Amer. Math. Soc. **39** (2002), 145-205 . On-line HTML варыянт 

Катэгорыя:Групы Лі
Канстанцін IV

**Канстанцін IV** (652—685) — візантыйскі імператар з 668 па 685, старэйшы сын Канстанта II.

У гісторыі Канстанцін IV застаўся з мянушкай «Паганат» (Барадаты), хоць, як відаць, у рэчаіснасці гэта была мянушка яго бацькі, Канстанта II.

## Валадаранне 
Застаўся ў Канстанцінопалі пасля ад’езду бацькі ў Італію (дзе той быў забіты ў Сіракузах). Быў абвешчаны гараджанамі сталіцы імператарам. Сіракузяне абралі імператарам армяніна, які заклікаў сарацынаў на дапамогу. Але Канстанцін хутка здушыў мяцеж і пакараў яго правадыроў. Затым супраць Канстанціна выступілі яго браты Тыверый і Іраклій, якія мелі тытулы аўгустаў. Абапіраючыся на азіяцкія легіёны, яны запатрабавалі падзяліць з імі ўладу, спасылаючыся на прыклад Святой Троіцы. Але Канстанцін загадаў пакараць смерцю прадстаўнікоў легіёнаў, якія прынеслі яму гэта патрабаванне. Застрашыўшы мяцежнікаў, ён прывёў іх да падпарадкавання. Братам жа дараваў і вызваліў ад пакарання. Калі ж яны ў 682 годзе аднавілі свае замахі, ён загадаў адразаць ім насы (фізічная пачварнасць пазбаўляла правоў на прастол) і пазбавіць іх тытулаў аўгустаў.

[thumb|270px|left|Імператар Канстанцін IV даруе прывілеі равенскай царкве (мазаіка базілікі [Сант-Апалінарэ-ін-Класэ)]]
Вёў шматгадовую цяжкую вайну з Арабскім халіфатам. У 678 годзе арабы аблажылі Канстанцінопаль, і сталіцу выратаваў толькі грэчаскі агонь. Канстанцін заключыў мір з халіфам Муавіяй. Межы засталіся нязменнымі. У 680—681 гадах ваяваў з балгарамі хана Аспаруха, якія перайшлі Дунай пасля распаду Вялікай Балгарыі. Пацярпеў няўдачу і прызнаў стварэнне новай Балгарскай дзяржавы, якая займала некаторую частку фракійскіх земляў імперыі.

Склікаў 6-ы Сусветны сабор (III Канстанцінопальскі) у 680—681, які пацвердзіў асуджэнне монафелітызму (пасля арабскага нашэсця большасць монафелітаў засталася на акупаваных арабамі землях).

Імператар памёр у 33 года ад дызентэрыі, паспеўшы абвясціць свайго сына Юстыніяна II суправіцелем і пераемнікам.

## Сям’я 
Ад жонкі Анастасіі меў двух сыноў:
* Юстыніян II
* Іраклій

## Бібліяграфія 
* *The Oxford Dictionary of Byzantium*, Oxford University Press, 1991.

Катэгорыя:Дынастыя Іраклія
Катэгорыя:Візантыйскія імператары VII стагоддзя
Бітва пры Бадры

**Бітва пры Бадры** () — першая буйная бітва паміж мусульманамі і курайшытамі (да гэтай бітвы ў 623—624 адбылося некалькі дробных сутыкненняў паміж мусульманамі і мекканцамі), якая адбылася ў другім годзе па хіджры сямнаццатага чысла месяца Рамадан у пятніцу раніцай 17 сакавіка 624 гг. у Хіджазе (захад Аравійскага паўвострава). Буйная баявая перамога мусульман і фактычна паваротны пункт у іх барацьбе супраць курайшытаў. Узмацніла распаўсюджванне ісламу аж да буйнога паражэння мусульман у бітве пры Ухудзе (627). Мусульманская армія налічвала 300—317 чалавек, 82-86 мухаджыраў, 61 чалавек з племя Аус і 170 з племя Хазрадж.

Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы VII стагоддзя
Катэгорыя:Бітвы Мухамеда
Вардарская Македонія

)]]
**Вардарская Македонія** — тэрыторыя на поўначы вобласці Македонія, на 98 % супадае з межамі сучаснай рэспублікі Паўночнай Македоніі, 2 % увайшлі ў склад Сербіі. Плошча тэрыторыі складае 25713 км² Вардарская Македонія атрымала сваю назву па галоўнай рацэ — Вардары — і ўзнікла як тэрытарыяльнае набыццё Сербіі ў выніку Бухарэсцкага дагавора 1913 года.

## Гл. таксама 
* Эгейская Македонія
* Пірынская Македонія

Катэгорыя:Паўночная Македонія
Уладзімір Мікалаевіч Вараксін

**Уладзімір Мікалаевіч Вара́ксін** (,  — ) — беларускі савецкі архітэктар, педагог. Заслужаны будаўнік БССР (1967).

## Біяграфія 
Скончыў у 1927 годзе мастацка-прамысловы тэхнікум у Омску. У 1928—1932 гадах вучыўся ў Ленінградскай АМ, у 1932—1934 гадах у Ленінградскім інстытуце інжынераў камунальнага будаўніцтва. Працаваў у Белдзяржпраекце. З 1952 года выкладчык, у 1954—1971 гадах дацэнт кафедры архітэктуры Беларускага політэхнічнага інстытута, у 1971—1975 — загадчык кафедры Брэсцкага інжынерна-будаўнічага інстытута.

## Творчасць 
]]
Асноўныя працы да вайны: Палац піянераў і школьнікаў (1936, з А. П. Воінавым) у Мінску, будынак педтэхнікума ў Крычаве (1937, цяпер пачатковы блок СШ № 1 за палацам Пацёмкіна), будынак ЦК КПБ (1939—1947, з А. П. Воінавым) у Мінску, кінатэатр «Радзіма», комплекс будынкаў прамкамбіната (1939), жылы пасёлак аўтарамонтнага завода (1941) у Магілёве.

Пасля вайны спраектаваў будынкі Беларускага інстытута народнай гаспадаркі па вул. Свярдлова (1954), Белкамунбанка па вул. Леніна (1949), жылыя дамы па вул. К. Маркса (1950), Маскоўскай (1949), Захарава, А. Кашавога (1955) у Мінску, тыпавыя праекты будынкаў раённых камітэтаў КПБ для Гомельскай, Віцебскай і Мінскай вобласці (1952)

Дакументы творчай дзейнасці (фотаздымкі будынкаў, артыкулы), біяграфічныя дакументы, ліставанне і фотаздымкі захоўваюцца ў БДАНТД, куды перададзены сынам.

## Галерэя 

Восень у Магілёве. 2019 (66).jpg|Кінатэатр «Радзіма» ў Магілёве
4494_Рэзідэнцыя_прэзідэнта_Мінск_May_2019.jpg|Будынак ЦК КПБ
Вул. К. Маркса 16 -2.JPG|Дом па вуліцы Карла Маркса, 16 перабудаваны даваенны будынак, які першапачаткова быў выкананы ў стылі функцыяналізму
23 Maksima Bahdanoviča street (Minsk) 2.jpg|Дом па вуліцы Максіма Багдановіча, 23
Мінск. Цэнтр у лістападзе 2018 (10).jpg|Дом па вуліцы Валадарскага, 8
Мінск. Ад пл. Незалежнасці да Залатой Горкі (59).jpg|Дом па вуліцы Карла Маркса, 8
Мінск. Вуліца Карла Маркса (13).jpg|Дом па вуліцы Карла Маркса, 33

## Сям’я 
Мае сына Мікалая Вараксіна (нар. 1933), гісторыка.

## Узнагароды 
Узнагароджаны Ганаровымі граматамі Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР (1941, 1951, 1961), медалямі. 1—2-я прэміі за праекты жылых дамоў для калгаснікаў на адкрытым рэспубліканскім конкурсе (1936, 1945).

## Літаратура 
* 
* Архитектура во имя жизни : сборник биографических очерков и документов известных деятелей белорусской архитектуры / [сост. Г. И. Шостак]. ― Минск, 2007.
* 
* 

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі БНТУ
Катэгорыя:Архітэктары СССР
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Катэгорыя:Архітэктары Гомеля
Катэгорыя:Архітэктары Магілёва
Катэгорыя:Архітэктары Гродна
Катэгорыя:Заслужаныя будаўнікі Беларускай ССР
Катэгорыя:Выкладчыкі Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта
Штральзунд

**Штра́льзунд** () — прыморскі горад зямельнага падначалення на поўначы Германіі ў зямлі Мекленбург-Пярэдняя Памеранія.

Горад размешчаны на Балтыйскім моры на беразе праліва Штрэлазунд, за што атрымаў назву *«варот вострава Руген»*, з якім яго злучае Ругенскі мост. Разам з гістарычнай часткай Вісмара старая, ганзейская частка Штральзунда з 2002 года ўваходзіць у спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Насельніцтва складае 57 670 чалавек (на 31 снежня 2010 года). Займае плошчу 38,97 км². Афіцыйны код — *13 0 05 000*.

## Гісторыя 
На месцы Штральзунда, які атрымаў правы горада ў 1234 годзе, у канцы XII стагоддзя мелася пераправа на востраў Руген. У 1293 годзе Штральзунд стаў членам Ганзы. У XIII—XIV стст. нароўні з Вісмарам — найбольш паспяховы порт «вендскай» секцыі Ганзы. Штральзундскі мір 1370 года завяршыў супрацьстаянне гарадоў Ганзы з Даніяй.

Падчас Трыццацігадовай вайны Штральзунд без поспеху аблажыў (у 1628 годзе) Валенштэйн. Паводле Вестфальскага міру (1648) уключаны ў Шведскую Памеранію. Заставаўся ключавой крэпасцю шведскай кароны да 1807 года, калі яго акупавалі напалеонаўскія войскі. Рашэннем Венскага кангрэса (1815) перададзены Прусіі.

Гістарычны цэнтр Штральзунда пацярпеў ад бамбардзіровак саюзнікаў, але пасля Другой сусветнай вайны быў у значнай ступені адноўлены. Порт і суднаверфі былі пашыраны і мадэрнізаваны ўладамі ФРГ у 1990-я гады.

## Славутасці 
Гістарычны цэнтр Штральзунда ўтрымлівае некалькі прыкметных славутасцей цаглянай готыкі, якія нагадваюць пра часы росквіту Ганзейскага саюза:

* Штральзундская ратуша XIII стагоддзя
* Царква Дзевы Марыі
* Царква Святога Мікалая
* Царква Святога Якава
* Манастырская царква Св. Кацярыны

У горадзе маецца некалькі музеяў, прысвечаных мору:
* Акіянаграфічны музей (Meersmuseum) з 36 акварыумамі, у якіх прадстаўлены марская флора і фаўна з усяго свету;
* музей Natureum і прыродны парк Vorpommersche Boddenlandschaft на беразе мора ў некалькіх кіламетрах ад горада;
* марскі музей Nautineum і адкрыты ў ліпені 2008 года акварыум Ozeaneum, у якім прадстаўлена марское жыццё Паўночнага і Балтыйскага мораў.

## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Мекленбурга-Пярэдняй Памераніі
Катэгорыя:Ганза
Румелія

годзе]]
**Руме́лія** ( — краіна румаў, рамееў; , , , ) — гістарычная назва Балканаў. Этымалогія слова адбываецца ад арабскай назвы Візантыі — Рум (Рым), гэта значыць Усходняя Рымская імперыя.

Першапачаткова Румеліяй звалі еўрапейскія ўладанні Асманскай імперыі, якія ўключалі старажытную Фракію і частку Македоніі, у адрозненне ад азіяцкіх уладанняў — Анатоліі.

Намеснік і камандуючы войскамі Румеліі зваўся бейлербеем (беглербегам) і меў рэзідэнцыю ў Эдзірнэ, затым у Сафіі. У 1836 годзе рэзідэнцыя намесніка Румеліі была перанесена ў Манастыр (Біталу), сама ж вобласць была абмежавана заходне-македонскімі і албанскімі землямі. Назва правінцыі «Румелія» знікла пасля адміністрацыйных рэформаў 1864 г.

У 1878 годзе па рашэнні Берлінскага кангрэса была ўтворана аўтаномная правінцыя Усходняя Румелія ў складзе Асманскай імперыі. Гэтыя землі, паводле Сан-Стэфанскага дагавора, павінны былі ўвайсці ў склад Балгарыі, але Берлінскім кангрэсам з іх была ўтворана аўтаномная турэцкая правінцыя, якая, знаходзячыся пад непасрэднай ваеннай і палітычнай уладай султана, кіравалася генерал-губернатарам з хрысціян, прызначанага султанам са згоды дзяржаў. Пасля перавароту 1885 года яна фактычна перайшла пад кантроль княства Балгарыі, а ў 1908 годзе была ёю анексавана. Цяпер гэта паўднёва-ўсходнія вобласці Балгарыі (найбуйнейшы горад — Плоўдзіў).

У наш час Румеліяй часам завуць еўрапейскую частку Турцыі — Усходнюю Фракію.

Катэгорыя:Асманская імперыя
Катэгорыя:Балканы
Катэгорыя:Гісторыя Балгарыі
Катэгорыя:Гісторыя Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Гісторыя Албаніі
Катэгорыя:Асманская Грэцыя
E6 (матэматыка)

**E6** — назва некаторых груп Лі і таксама іх алгебры Лі \mathfrak{e}_6. **E6** — адна з пяці кампактных асаблівых простых груп Лі. E6 мае ранг 6 і размернасць 78.

## Схема Дынкіна 

### Корані E6 
:(1,&minus;1,0;0,0,0;0,0,0), (&minus;1,1,0;0,0,0;0,0,0),

:(&minus;1,0,1;0,0,0;0,0,0), (1,0,&minus;1;0,0,0;0,0,0),

:(0,1,&minus;1;0,0,0;0,0,0), (0,&minus;1,1;0,0,0;0,0,0),

:(0,0,0;1,&minus;1,0;0,0,0), (0,0,0;&minus;1,1,0;0,0,0),

:(0,0,0;&minus;1,0,1;0,0,0), (0,0,0;1,0,&minus;1;0,0,0),

:(0,0,0;0,1,&minus;1;0,0,0), (0,0,0;0,&minus;1,1;0,0,0),

:(0,0,0;0,0,0;1,&minus;1,0), (0,0,0;0,0,0;&minus;1,1,0),

:(0,0,0;0,0,0;&minus;1,0,1), (0,0,0;0,0,0;1,0,&minus;1),

:(0,0,0;0,0,0;0,1,&minus;1), (0,0,0;0,0,0;0,&minus;1,1),

## Матрыца Картана 
:
\begin{pmatrix}
2&-1&0&0&0&0\\
-1&2&-1&0&0&0\\
0&-1&2&-1&0&-1\\
0&0&-1&2&-1&0\\
0&0&0&-1&2&0\\
0&0&-1&0&0&2
\end{pmatrix}

Катэгорыя:Групы Лі
Сівілы

, 1497—1500]]
**Сіві́лы**, **Сібілы** (, адз. л. , ) — у антычнай культуры прарочыцы и прадракальніцы, якія прадказвалі будучыню, знаходзючыся ў экстазе.

Па антычнай легендзе, імя *«Сівіла»* першапачаткова было асабістым іменем траянскай паэтэсы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Антычнасць
Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў
Арцём Юр’евіч Татарэвіч

**Арцём Татарэвіч** (нар. ) — беларускі футбаліст, абаронца.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец пінскай СДЮШАР-3, з 2009 года выступаў за пінскую «Хвалю», дзе з цягам часу стаў асноўным абаронцам.

У жніўні 2013 года перайшоў у брэсцкае «Дынама». Дэбютаваў за асноўную каманду 21 верасня 2013 года ў матчы супраць «Нафтана». Пасля стаў трывала з’яўляцца ў аснове на пазіцыі левага абаронцы. У сезоне 2014 ужо стаў асноўным левым абаронцам клуба, правёў 28 матчаў у чэмпіянаце (з 32).

Па заканчэнні сезона 2014 быў прызваны на службу ва Узброеныя Сілы. 13 снежня 2014 года прыняў ваенную прысягу. У студзені 2015 года стала вядома, што з-за службы Арцём прапусціць сезон 2015. Тым не менш, у 2015 годзе двойчы згуляў за дынамаўцаў у Кубку Беларусі.

У чэрвені 2016 года пасля заканчэння службы вярнуўся ў брэсцкае «Дынама». У другой палове сезона 2016 выступаў за дубль брэстчан, у асноўнай камандзе не з’яўляўся на полі.

З лютага 2017 года трэніраваўся з «Хваляй» і ў выніку падпісаў кантракт з клубам. У складзе «Хвалі» зноў стаў асноўным абаронцам. У лютым 2018 года падоўжыў пагадненне на наступны сезон. У студзені 2019 года ў чарговы раз падоўжыў кантракт. У сезоне 2019, як і ў папярэдніх, заставаўся трывалым іграком асновы. У пачатку 2020 года пачаў рыхтавацца з «Хваляй» да сезона і ў лютым падпісаў новы кантракт. У 2020—2021 гадах стаў радзей з’яўляцца на полі.

У лютым 2022 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Хвалю». Хутка стаў трэніравацца з пінскім «Стэнлесам», у сакавіку афіцыйна папоўніў склад каманды, аднак неўзабаве пакінуў «Стэнлес», не згуляўшы за яго ў афіцыйных матчах, і перайшоў на адміністратарскую працу ў «Хвалі». З другой паловы 2022 года зноў стаў трапляць у заяўку «Хвалі» ў якасці іграка, а ў 2023 годзе восем разоў выхадзіў на поле ў Першай лізе і аднойчы ў Кубку Беларусі.

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Хваля Пінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст
Сцяг Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў

**Сцяг Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў** — быў зацверджаны ў 1959 і выкарыстоўваўся толькі разам са сцягам Каралеўства Нідэрланды. Страціў сілу ў 2010, калі Кюрасаа і Сінт-Мартэн атрымалі статус самакіравальных дзяржаў у складзе Каралеўства Нідэрландаў, а Банайрэ, Саба, Сінт-Эстаціус сталі асобымі суполкамі.

## Апісанне 
Сіняя паласа абазначае Карыбскае мора, а белыя зоркі на ёй — пяць астравоў, якія ўваходзяць у склад краіны. Верхнія зорачкі - гэта востраў Саба, Сінт-Мартэн і Сінт-Эстаціус, ніжнія — Кюрасаа і Банайрэ. Чырвоная паласа сімвалізуе адзінства ўсіх астравоў. Супадзенне колераў сцяга з колерамі сцяга Нідэрландаў прызвана падкрэсліць сувязь краіны з метраполіяй.

У 1959—1985 на сцягу была і шостая зорка, якая пазначал Арубу.

Нідэрландскія Антыльскія астравы
Катэгорыя:Нідэрландскія Антыльскія астравы
Катэгорыя:Сцягі Нідэрландаў
Чум

**Чум** (ад комі-зыр. *чом*) — разборнае жытло сібірскіх народаў. Звычайна ўяўляе сабою канічную канструкцыю з драўляных жэрдак, пакрытыю карой дрэў, скурамі жывёл, лямцам, тканінай і г. д. У цэнтры памяшчаецца агмень. Зверху робіцца адтуліна для дыму. 

Чумы найчасцей выкарыстоўваюцца як жытлы сезонных качэўнікаў. 

## Гл. таксама
*Шацёр
*Вігвам
*Юрта
*Будан
*Іглу
*Тыпі

## Спасылкі
*Устройство чума 

Катэгорыя:Жыллё
Катэгорыя:Народная архітэктура
Лукан

**Марк Аней Лукан** (;(, Кордава (Іспанія) — , Рым) — рымскі паэт, найбольш значны рымскі эпік пасля Вергілія.

## Біяграфія 
Родам з Іспаніі, пляменнік філосафа Сенекі, атрымаў адукацыю ў Рыме ў філосафа Карнута, часова карыстаўся прыхільнасцю Нерона, якая перайшла ў нянавісць, калі імператар заўважыў яго значны паэтычны талент; наступствам гэтага быў прысуд яго да пакарання смерцю, як удзельніка змовы Гая Пізона. Лукан парэзаў сабе вены.

## Тэксты і пераклады 
Тэксты:
* 
*  (лац.)
* фрагменты: *Baehrens A.* Fragmenta poetarum Romanorum. Leipzig, 1886. P. 365—368.

Пераклады:
* У серыі «Loeb classical library» паэма выдадзена пад № 220.
* У серыі «Collection Budé»: паэма  у 2 тамах.

Беларускія пераклады:

Катэгорыя:Лацінамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Паэты I стагоддзя
Катэгорыя:Паэты-самазабойцы
Катэгорыя:зарэзаліся
Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Патніца

**Патні́ца** — раздражненне скуры праз павышанае потааддзяленне і запаволенае выпарэнне поту. Праяўляецца праз сверб, пачырваненне і дробны сып. Найчасцей выклікаецца спякотным і вільготным надвор'ем.

## Папярэджанне 
Хваробу прадухіляе нашэнне вольнай вопраткі з бавоўны за выключэннем джынсаў, замена футболкі пры ўспаценні, пазбяганне набору залішняй вагі, змыванне мыла са скуры ў душы цалкам, апрананне пасля выцірання насуха і апрацоўка падпахавых ямак, пахвіннай вобласці і спіны талькам.

Катэгорыя:Захворванні паводле алфавіта
Катэгорыя:Захворванні скуры і яе прыдаткаў
EMedicine

**eMedicine** — адкрытая база даных медыцынскай інфармацыі. Заснавана ў 1996 двума дактарамі Scott Plantz і Richard Lavely. Складаецца з апісанняў прыкладна 6500 захворванняў, складзеных экспертнымі групамі.

## Структура 
У тэматычных раздзелах апісваецца каля 6500 захворванняў і паталагічных станаў, якія пакрываюць практычна ўсе вобласці клінічнай медыцыны. Публікуюцца матэрыялы па 59 медыцынскіх спецыяльнасцях. Усе публікацыі праходзяць 4 узроўні рэцэнзавання і дадатковы фармацэўтычны агляд.

Прыкладна 10000 урачоў, аўтараў і рэдактараў з усяго свету ўдзельнічаюць у складанні зместу базы. Усе артыкулы рэгулярна абнаўляюцца з выкарыстаннем спецыяльна распрацаванай для eMedicine сістэмы кіравання сайтам. Аўдыторыя eMedicine складаецца з чытачоў з прыблізна 120 краін свету.

Абнаўленні апублікаваных матэрыялаў адбываюцца рэгулярна па меры з’яўлення новых даных. У кожным раздзеле паказана дата апошняй мадыфікацыі артыкула.

## Карпаратыўная інфармацыя 
У студзені 2006 eMedicine была прададзена WebMD. Галаўны офіс eMedicine размешчаны ў Амасе, штат Небраска. Офіс карпарацыі размешчаны ў Нью-Ёрку.

## Спасылкі 
eMedicine

Катэгорыя:Медыцынскія базы даных
Катэгорыя:Базы даных у Інтэрнэце
Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 1996 годзе
Катэгорыя:Сайты паводле алфавіта
Караль Ельскі (скульптар)

**Ка́раль Е́льскі** (да 1749—1824/1825, Вільня) — вялікалітоўскі мастак і скульптар канца XVIII—XIX ст.

## Біяграфія 
Бацька мастакоў і скульптараў Яна і Казіміра Ельскіх.

## Творчасць 
Прадстаўнік класіцызму.

thumb|злева|Скульптуры на франтоне касцёла св. Станіслава і Уладзіслава ў Вільнюсе.
Аўтар аздобы стукавай лепкай палацу ў Заслаўі, скульптурных твораў у Кухцічах, Цэпры, для касцёла бернардынцаў у Троках, надмагілля з партрэтным медальёнам К. Спампапі ў базыльянскай царкве у в. Чапцы паблізу Нясвіжа. Таксама стварыў (1786—1792) скульптуры св. Казіміра (з паўднёвага боку), св. Алены (у цэнтры) і св. Станіслава (з паўночнага боку) для франтона кафедральнага сабора св. Станіслава і Уладзіслава ў Вільні. У 1950 годзе скульптуры былі зняты, а ў 1997 годзе адноўлены скульптарам С. Кузмам.

## Літаратура 
* Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — 156 с.

Караль (скульптар)
Катэгорыя:Скульптары Літвы
Катэгорыя:Скульптары паводле алфавіта
Сэідзі

**Сэідзі́ Сэіт-Назар-Хабіб-Хаджа-Аглы** (; , Лама, цяпер Карабекевюльскі этрап, у Лябапскім велаяце, Туркменія — 1836) — класік туркменскай літаратуры, паэт-ваяр.

## Біяграфія 
Паходзіў з роду Кара-Бекаул, племені эрсары. Бацька будучага паэта быў мулой. Навучаўся ў медрэсэ Шыргазы-хана ў Хіве, пазней у медрэсэ Бухары.

Палкаводзец. Сэідзі ўзначальваў барацьбу туркменскіх плямёнаў супраць уладароў Бухарскага ханства. У 1797 годзе кіраваў адным з туркменскіх атрадаў у бітвах проці войскаў бухарскага эміра Шахмурада. Пацярпеўшы паражэнне, Сэідзі ўцёк спярша ў Хіву. Пазней, па запрашэнні свайго сябра — паэта Зэлілі, перасяліўся ў Кара-Кала, размешчаны ў перадгор'ях Капетдага.

У бітве з персамі ў складзе атрада туркменскага племені гаклен (Кара-Калы) у 1836 г. Сэідзі быў узяты ў палон і забіты.

## Творчасць 
Свае вершы Сэідзі пісаў на чагатайскай мове. Зацікаўленасць вершамі ў Сэідзі адзначаюць з ранняга ўзросту. Быў паслядоўнікам класіка туркменскай літаратуры Махтумкулі.

Найбольш яскрава талент Сэідзі праявіўся пры стварэнні ім цыклу любоўных лірычных вершаў.

У творчай спадчыне паэта, што дайшла да нашых дзён, шмат павучальных, выкрывальных і героіка-патрыятычных вершаў.

Ліставанне паэтаў Сэідзі з яго сябрам, паэтам-ваяром Зэлілі, стала новай формай паэзіі — эпісталярнай.

Сэідзі быў вядомы не толькі як паэт, але і як бахшы, спявак-апавядальнік, выканаўца туркменскага фальклору.

## Памяць 
* Імем Сэідзі названы горад у Лябапскім велаяце (колішні Нефцезаводск, Чарджоўская вобласць), вуліцы ў шэрагу гарадоў.
* У горадзе Туркменабад усталяваны помнік паэту—ваяру Сэідзі.
* У гонар Сэідзі названы Туркменскі дзяржаўны педагагічны інстытут.

## Літаратура 
* Сеиди. Избранные произведения. Ашхабад, 1948
* Сеиди. «Сайланан эсерлер». Ашхабад, 1959
* Сеиди. Зелили. Сборник. Библиотека поэта. Большая серия. Советский писатель. Ленинградское отделение. 1984.
* Клычева М. М. Новаторский характер поэзии Сейитназара Сеиди // Наследие Восточного Туркменистана в системе средневековых культур: материалы международной научной конференции. 10-12 марта 2010 г. — Ашхабад, 2010.
* Кор-Оглы Х., Туркменская литература, М., 1972
* Каррыев М., Сейди, Ашхабад, 1962

Катэгорыя:Постаці Туркменістана
Нулявы год

**Нулявы год** не існуе згодна з грыгарыянскім і юліянскім календарамі, згодна з якімі 1 года нашае эры папярэднічаў 1 да н.э. Нулявы год існуе ў месячным календары і амаль ва ўсіх будысцкіх і індуісцкіх календарох. Згадванне нулявога года звязана з разлікам гадоў згодна з нумарамі цэлых лікаў на каардынатнай прамой, як гэта робіцца пры астранамічным запісу. Пры такім разліку, калі кожнаму года адпавядае цэлы лік, і, відавочна, гадам да нашай эры — адмоўныя цэлыя лікі, перад годам нумар 1 (першым) павінен ісці нулявы год. Аднак пры пераліку адзінак часу людзі часта выкарыстоўваюць шэраг натуральных лікаў, які пачынаецца са значэння 1, а не 0.

## Гл. таксама 
* 0-я

Катэгорыя:Храналогія
0
Алп-Арслан

**Алп-Арслан** (цюрк. смелы леў) таксама **Мухамед ібн Даўд** ці **Махамед бен Даўд** (, поўнае імя — *Зія ад-Дзін ва Адуд ад-Даўла ў Тадж ал-Міла Абу Шуджа Мухамад Алп Арслан ібн Даўд*,  — ) — султан дзяржавы Сельджукідаў з 1063. Пляменнік бяздзетнага заснавальніка султаната Тагрула.

У 1059 стаў намеснікам Харасана. У 1060-1061 гадах быў разбіты і ўзяты ў палон кіраўніком Грузіі. Дзякуючы таму, што яго сястра была жонкай армянскага цара, таму ўдалося дамагчыся вызвалення Алп-Арслана, накіраваўшы цару Грузіі багатыя дары. Пасля султан правёў шэраг заваявальных паходаў: у Грузію (1064), Арменію (1064), тэрыторыі сучаснага Азербайджана (1064), супраць Фацімідаў (у Сірыю і Палесціну), у Паўночны Іран і Сярэднюю Азію (1065).

Пад яго камандаваннем сельджукі пачалі націск на Візантыйскую імперыю.

thumb|left|190px|Алп Арслан зневажае Рамана IV Дыягена
19 жніўня 1071 пры Манцыкерце (раён возера Ван) атрымаў перамогу над візантыйскім імператарам Раманам IV Дыягенам і ўзяў яго ў палон, пасля чаго далучыў Анатолію да ўладанняў Сельджукскага султаната. Дзяржавай пры Алп-Арслане кіраваў везір Нізам аль-Мульк.

Алп-Арслан быў забіты падчас паходу супраць полаўцаў Мангышлака і на Бухару.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сельджукіды
Катэгорыя:Гісторыя Турцыі
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Военачальнікі
Катэгорыя:Военачальнікі Сярэдневякоўя
Энцы

**Э́нцы** (саманазва *эннэчэ*, літаральна «чалавек») — народ, карэнныя насельнікі Паўночнай Сібіры. Жывуць пераважна ў Краснаярскім крае Расіі каля ракі Енісей. Агульная колькасць у Расіі — 201 чалавек (2021).

## Паходжанне 
Энцы — самадыйцы, блізкія па паходжанню да ненцаў і нганасанаў. Лічыцца, што іх продкі трапілі з поўдню Сібіры на поўнач па рацэ Енісей, дзе асімілявалі мясцовае карэннае насельніцтва, што жыло тут з часоў неаліту. Часткова гэта падцвярджаецца тым, што назвы некаторых энецкіх родаў паўтараюць назвы родаў селькупаў і тафалараў. Сучасная адзіная назва ўзнікла толькі ў 1930-ыя гг. Раней звалі сябе па назвах родаў, а таксама *самату* (тундравыя роды), *пэ-бай* (лясныя роды). Рускім яны былі вядомы з канца XV ст. як *самоеды*, *молгонзеи*, *монгозеи*.

У XVII ст. пад ціскам суседзяў, ненцаў і селькупаў, адступілі на ўсходні бераг ракі Енісей. Нягледзячы на тое, што сутычкі з ненцамі працягваліся да сярэдзіны XIX ст., фарміраванню агульнай энецкай супольнасці садзейнічала тое, што некаторы час лясныя і тундравыя роды качавалі разам.

## Культура 
Галоўным заняткам доўгі час заставалася паляванне на дзікага аленя, футравых звяроў, птушак. Палявалі з лукам і стрэламі, ціскавымі пасткамі, ставілі сеткі на дзікую жывёлу паміж азёрамі, на рачных пераправах і г. д. З міграцыяй дзікіх аленяў былі звязаны сезонныя перасяленні паляўнічых разам з сем’ямі. На Енісеі лавілі рыбу. Паўнавартая аленегадоўля ўзнікла толькі ў савецкі час, калі энцы пад ціскам улад былі вымушаны перайсці да аселасці.

Традыцыйнае жытло — канічны чум. Акрамя наземных чумаў, выкарыстоўваліся зімовыя чумы з ўваходам з левага боку на нартах. Сучасныя энцы жывуць у сучасных паселішчах у зборных хацінах. Народная вопратка тундравых энцаў нагадвае нганасанскую, а лясных — ненецкую.

Да XIX ст. энецкія роды фактычна з’яўляліся пашыранымі экзагамнымі сем’ямі, у якіх адлік сваяцтва вёўся па мужчынскай лініі. У 1822 г. расійскія ўлады ператварылі роды ў адміністрацыйныя адзінкі, з якіх збіраўся ясак. Гэта садзейнічала пераўтварэнню родаў у суседскія абшчыны.

Энцы маюць багаты фальклор — міфалагічныя і гістарычныя паданні, казкі, песні. Развіты мастацкая аплікацыя, разьба па косці (у тым ліку мамантавай).

## Мова 
Энецкая мова належыць да самадыйскай групы. Падзяляецца на лясны і тундравы гаварковыя дыялекты.

## Рэлігія 
Традыцыйная рэлігія заснавана на веры ў адушаўлёнасць усіх прадметаў навакольнага свету, духаў-гаспадароў прыроды. У чумах захоўваліся антрапаморфныя выявы продкаў, якія быццам бы ахоўвалі род. Найвышэйшым бажаством лічылася Дзя-меню, маці Зямлі. Высока шанаваўся яе сын Дзюба-нга, які падараваў чалавеку аленяў. Былі распаўсюджаны розныя віды ахвярапрынашэнняў.

Афіцыйна праваслаўе прынялі толькі лясныя энцы. У наш час колькасць вернікаў, якія наведваюць царкву, нязначная.

## Спасылкі 
* Наследие финно-угорских народов 
* Энцы на indigenous.ru
* Ассоциация финно-угорских народов РФ 
* The Red Book of the Peoples of the Russian Empire

Катэгорыя:Народы Расіі
Катэгорыя:Народы Сібіры
Катэгорыя:Самадыйскія народы
Міланскі эдыкт

**Міланскі эдыкт** () — ліст імператараў Канстанціна і Ліцынія датаваны 313 годам, які абвясціў рэлігійную цярпімасць на тэрыторыі Рымскай імперыі. Міланскі эдыкт стаў важным крокам на шляху ператварэння хрысціянства ў афіцыйную рэлігію імперыі. Непасрэдны тэкст эдыкта да нас не дайшоў, аднак ён цытуецца Лактанцыем у яго працы «Пра смерць ганіцеляў».

## Храналогія 
Міланскі эдыкт быў накіраваны главам правінцыйных адміністрацый імперыі ад імя імператараў Канстанціна і Ліцынія ў 313 годзе. Еўсевій Кесарыйскі піша: «*…Канстанцін і з ім Ліцыній, які яшчэ не ўпаў у шаленства, якое авалодала ім пазней, шануючы Бога за таго, хто падараваў усё пасланае ім дабро, аднадушна выдалі закон, для хрысціян выключна цудоўны. Яны паслалі яго Максіміну, які яшчэ кіраваў на Усходзе і запабягаў перад імі*».

Гэты эдыкт быў працягам Нікамедыйскага эдыкта ад 311 года, выдадзенага імператарам Галерыем. Аднак, калі Нікамедыйскі эдыкт легалізаваў хрысціянства і дазваляў адпраўленне абрадаў пры ўмове, што хрысціяне будуць маліцца пра дабрабыт рэспублікі і імператара, Міланскі эдыкт пайшоў яшчэ далей.

## Утрыманне 
У адпаведнасці з гэтым эдыктам усё рэлігіі ўраўноўваліся ў правах, такім чынам, традыцыйнае рымскае язычніцтва страчвала ролю афіцыйнай рэлігіі. Эдыкт асабліва вылучае хрысціян і прадугледжвае вяртанне хрысціянам і хрысціянскім абшчынам усёй уласнасці, якая была ў іх аднята падчас ганенняў. Эдыкт таксама прадугледжвае кампенсацыю з казны тым, хто ўступіў ва ўладанне ўласнасцю, якая раней належала хрысціянам і быў вымушаны вярнуць гэту ўласнасць ранейшым уладальнікам.

Меркаванне шэрагу вучоных, што Міланскі эдыкт абвясціў хрысціянства адзінай рэлігіяй імперыі не знаходзіць, паводле пункта гледжання іншых даследчыкаў, пацверджання як у тэксце эдыкта, так і ў акалічнасцях яго складання. Прафесар В. В. Болатаў адзначае, што «*эдыкт даў свабоду ўсяму насельніцтву імперыі прытрымлівацца сваёй рэлігіі, пры гэтым не абмежаваў прывілеі язычнікаў і адкрыў магчымасць пераходу не толькі ў хрысціянства, але і ў іншыя, язычніцкія культы*».

## Спасылкі 
* Medieval Sourcebook: Galerius and Constantine: edicts of toleration. 

Катэгорыя:Гісторыя хрысціянства
Катэгорыя:Палітыка Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Рэлігія ў Старажытным Рыме
Катэгорыя:Заканадаўства пра рэлігію
Катэгорыя:Свабода сумлення
Катэгорыя:313
Катэгорыя:Рымскія законы
Р. К. Нараян

**Р. К. Нараян** (, поўн. тамільск. ராசிபுரம் கிருஷ்ணசுவாமி அய்யர் நாராயணசுவாமி;  — ) — індыйскі пісьменнік, адзін з самых значных англамоўных пісьменнікаў Індыі.

Р. К. Нараян дабіўся поспеху дзякуючы свайму сябру і настаўніку Грэму Грыну, які судзейнічаў выданню яго першых кніг. Дзеянне большасці твораў Р. К. Нараяна адбываецца ў выдуманым гарадку Малгудзі — упершыню гэты горад з’яўляецца ў рамане «Свамі і сябры» (*Swami and Friends*, 1935), і таму пісьменніка часта параўноўваюць з У. Фолкнерам.

Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Індыі