open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бальдасарэ Кастыльёнэ

**Бальдасарэ Кастыльёнэ** (, ) — італьянскі пісьменнік эпохі Адраджэння.

Аўтар трактата «Пра прыдворнага», аднаго з самых знакамітых твораў Рэнесансу. Кніга, напісаная ў надзвычай папулярным тады жанры дыялогу, расказвае пра гутаркі, што вяліся пры ўрбінскім двары ў сакавіку 1507 года. Яна аб’ядноўвае ў сабе рысы мемуараў і маральнага трактату.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пісьменнікі Італіі
Ёган Крыстаф Готшэд

**Ёган Крыштаф Готшэд** (; ) — нямецкі пісьменнік, культурны дзеяч, крытык, тэарэтык ранняга Асветніцтва.

Адзін з пачынальнікаў нямецкага асветніцкага класіцызму. Мастацкае светабачанне Готшэда мела вузкарацыяналістычны характар: у літаратуры найбольшае значэнне ён надаваў павучальнасці, змагаўся з традыцыямі барока.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Рэферэндум аб членстве Малдовы ў Еўрапейскім саюзе

**Рэферэндум аб змяненні Канстытуцыі Рэспублікі Малдова** адбыўся 20 кастрычніка 2024 года адначасова з першым турам прэзідэнцкіх выбараў. На рэферэндум было вынесена пытанне аб тым, ці трэба ўносіць папраўкі ў Канстытуцыю Малдовы, каб уключыць у яе жаданне грамадзян Малдовы аб членстве ў Еўрапейскім саюзе і не дапусціць, как будучыя ўрады адводзілі краіну ад праеўрапейскага курса.

Яўка выбаршчыкаў перавысіла 33,33 %, неабходныя для прызнання рэферэндуму праведзеным, і склала 50,69 %. Большасць прагаласавала за ўступленне ў ЕС. З’явіліся абвінавачанні ва ўмяшанні з боку Расіі, у тым ліку ў подкупе выбаршчыкаў, якія галасавалі «супраць».

## Кантэкст 
Рэспубліка Малдова падала заяўку на ўступленне ў ЕС 3 сакавіка 2022 года.

17 чэрвеня 2022 года Еўрапейская камісія афіцыйна рэкамендавала Еўрапейскаму савету надаць Рэспубліцы Малдова еўрапейскую перспектыву і статус кандыдата на ўступленне ў Еўрапейскі саюз, з шэрагам умоў адносна пачатку перамоваў аб уступленні.

14 снежня 2023 года Еўрапейскі савет прыняў рашэнне пачаць перамовы аб уступленні Рэспублікі Малдова ў Еўрапейскі Саюз.

Прэзідэнт Санду аб’явіла аб сваім намеры дабівацца перавыбрання ў 2023 годзе. Яна таксама аб’явіла аб запуску анлайн-платформы, накіраванай на прасоўванне рэферэндуму і прапаганду пераваг членства ў ЕС для краіны.

У сакавіку 2024 года Санду выказала спадзяванне, што рэферэндум супадзе з прэзідэнцкімі выбарамі, запланаванымі на восень. Яна сказала: «Важна правесці рэферэндум зараз, таму што гэта гістарычная падзея, якой чакалі тры дзесяцігоддзі. Дзяржавы-члены Еўрапейскага саюза адкрыты як ніколі, у нас ёсць неабходная палітычная воля для гэтага кроку, і нашы грамадзяне жадаюць быць часткай ЕС».

18 красавіка 2024 года парламент ініцыяваў рэспубліканскі канстытуцыйны рэферэндум па пытанні ўнясення паправак у Канстытуцыю і 16 мая прызначыў яго правядзенне на 20 кастрычніка 2024 года.

## Тэкст паправак 
Прапануецца дапоўніць прэамбулу Канстытуцыі Рэспублікі Малдова словамі.

## Вынікі 
## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Падзеі 20 кастрычніка
Катэгорыя:2024 год у Малдове
Сара Кейн

**Сара Кейн** (; ) — англійскі драматург.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў 1971 годзе.

Асноўная тэматыка яе твораў — любоў, смерць, сэкс, гвалт і вар’яцтва. Яе першая п’еса «Падарваныя» (Blasted, 1995) з апісаннем анальнага згвалтавання, канібалізму і іншых праяваў чалавечай жорсткасці зрабілася найвялікшым тэатральным скандалам з часоў сцэны забівання дзіцяці камянямі ў п’есе Эдварда Бонда. Тэатральныя крытыкі накінуліся на маладога драматурга, назваўшы яе п’есу «агіднай», а прагляд пастаноўкі — «акунаннем галавы ў памыйнае вядро». Але «Падарваныя» атрымалі добрыя водгукі ад англійскіх драматургаў Марціна Крымпа, Гаральда Пінтэра (у далейшым яе сябра) і Кэрыл Чэрчыль.

20 лютага 1999 году Сара Кейн павесілася ў псіхіятрычнай клініцы, пакутуючы на маніякальна-дэпрэсіўны сіндром.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Драматургі Вялікабрытаніі
П’ер дэ Марыво

**П’ер дэ Марыво** (; ) — французскі драматург і празаік.

Напісаў вялізную колькасць п’ес і некалькі раманаў. Яго імя дало назву панятку марывадажа, то бок вытанчанага і нават вычварнага галантнага стылю. Тэатр Марыво — гэта пераход ад італьянскай камедыі масак з яе традыцыйнымі персанажамі да больш сучаснага і літаратурнага тэатру. Шматлікія даследчыкі бачаць у Марыво майстра маскі і алегорыі. Драматург памёр амаль забытым, але цікавасць да яго адрадзілася ў ХХ стагоддзі. Цяпер яго п’есы актыўна ставяць у тэатрах, паводле іх таксама здымаюць кіно.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Драматургі Францыі
Алмейда Гарэт

**Жуан Батыста да Сілва Лейтан ды Алмейда Гарэт** (; ) — партугальскі пісьменнік.

Лічыцца пачынальнікам рамантызму ў Партугаліі. Пісаў як лірычную паэзію, так і паэмы, п’есы. Некаторыя яго празаічныя п’есы называюць найлепшымі ў партугальскай літаратуры, напрыклад, «Брат Луіш ды Соўза» (*Frei Luís de Sousa*, 1844).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пісьменнікі Партугаліі
Ёзаф Каэтан Тыл

**Ёзаф Каэтан Тыл** (; ) — чэшскі драматург і паэт, аўтар тэксту нацыянальнага гімна Чэхіі «Дзе Радзіма мая» (*Kde domov můj*).

Арганізатарскую і драматычную дзейнасць па стварэнні чэшскага нацыянальнага тэатру Ёзаф Каэтан Тыл разглядаў як мэту свайго жыцця. Яго п’есы дагэтуль ідуць на сцэне чэшскіх тэатраў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Драматургі Чэхіі
Катэгорыя:Паэты Чэхіі
Двурэчча (Пухавіцкі раён)

**Двурэ́чча** — колішні маёнтак у Ігуменскім павеце, пазней пасёлак у Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці, каля ракі Пціч. Месціўся пры дарозе паміж Шалягамі і Варонічамі.

## Гісторыя 
Маёнтак вядомы прынамсі з сярэдзіны XIX стагоддзя, у 1850 годзе ўласнасць Атаназія (Афанасія) Ануфрава Шышкі, у Ігуменскім павеце Мінскай губерні. Напісанне іншымі мовамі — , , , . Пасля 1861 года ў Цітвянскай воласці Ігуменскага павета. У 1876 годзе ўласнікам быў дваранін рыма-каталіцкага веравызнання Людвіг Атаназевіч (Афанасевіч) Шышка, права валодання перайшло ў спадчыну, было 374 дзесяціны зямлі, гаспадаркай займаўся арандатар.
 «Слепаўрон»|250x250пкс]]
У 1889 годзе ўласнасць двараніна рыма-каталіцкага веравызнання Льва Казімірава Дрыжынскага (памылкова таксама Дружынскі), было 387 дзесяцін. Леў Казіміраў Дрыжынскі быў сынам Антаніны Атаназеўны з Шышкаў і Казіміра-Юзафа Янавіча Дрыжынскага (1813— да 1852; службоўца Мінскага межавога апеляцыйнага суда на 1832 год). Клеменс-Леан-Ян Дрыжынскі (нар. 1843) быў вайскоўцам, на 1876 год штабс-капітанам 48-га Адэскага пяхотнага палка, камандзірам 1-й роты, жонка Караліна Невядомская.

У 1913 годзе ўласнасць Уладзіміра Дрыжынскага (нар. 1874), было 344 дзесяціны. У маёнтку была вінакурня ўласнасці Уладзіміра Дрыжынскага, арандатар У. Доўнар.

З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Савецкай Беларусі, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У час польска-савецкай вайны ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй Польшчы (Мінская акруга ГУУЗ).

З 31 ліпеня 1920 года ў Беларускай ССР. Маёмасць нацыяналізаваная, створаны пасёлак Ульянава. У 1926 годзе было 8 двароў, у 1939 годзе 9 двароў.

У Другую сусветную вайну з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй Германіі.

У наш час не існуе.

## Насельніцтва 
* 1908 год — 1 двор, 6 жыхароў
* 1917 год — 1 двор, 21 жыхар, усе палякі

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Пітная вада

]]

**Пітна́я вада** — гэта вада, бяспечная для піцця і гатавання ежы.

Прэсная вада — нават вадаправодная — не заўсёды з’яўляецца бяспечнай для піцця, яна можа пераносіць хваробы і шкодныя элементы (бактэрыі, вірусы, пестыцыды, цяжкія металы і г.д.). Прэсную ваду звычайна атрымліваюць, выкарыстоўваючы падземныя воды (крыніцы, гіпарэйныя зоны, ваданосныя пласты), збор дажджавой вады, паверхневыя воды (з рэк, ручаёў, ледавікоў) або праз апрасненне марской вады. Каб вада стала пітной, яна павінна прайсці ачыстку і адпавядаць стандартам якасці пітной вады.

Рэкамендаваная сутачная колькасць пітной вады залежыць ад фізічнай актыўнасці чалавека, яго узросту, стану здароўя і ўмоў навакольнага асяроддзя. Еўрапейскае агенцтва па бяспецы харчовых прадуктаў рэкамендуе 2,0 літра вады ў дзень для жанчын і 2,5 літра у дзень для мужчын.  У гарачым клімаце чалавеку можа спатрэбіцца нават да 16 літраў пітной вады у дзень. Выкарыстанне небяспечнай вады з’яўляецца адной з асноўных прычын смерці і хвароб ва ўсім свеце. У 2010 годзе тагачасны генеральны сакратар ААН Пан Гі Мун заявіў, што ад небяспечнай вады памірае больш людзей, чым ад вайны. Найбольш адсутнасць бяспечнай вады закранае краіны ў стадыі развіцця.

Станам на 2021 год найлепшую якасць пітной вады ў свеце мела Фінляндыя па меркаванні ЮНІСЕФ і ЮНЕСКА.

## Якасць пітной вады 
Якасць пітной вады вымяраецца па параметрах, якія падзяляюцца на тры катэгорыі: мікрабіялагічныя, хімічныя і фізічныя.

Сярод мікрабіялагічных параметраў — адсутнасць патагенных відаў бактэрый (напрыклад, кішэчнай палачкі *E.coli* ці халернай бактэрыі *Vibrio cholerae*), вірусаў і найпрасцейшых паразітаў. Мікрабіялагічныя забруджванні выклікаюць найбольшую заклапочанасць з-за непасрэднай рызыкі для здароўя.

Фізічныя і хімічныя параметры прызначаны для ацэнкі каламутнасці вады і яе забруджанасці цяжкімі металамі, арганічнымі і сінтэтычнымі злучэннямі, пестыцыдамі. Рызыка для здароўя ад хімічных забруджвальнікаў звычайна адкладзеная, хранічная, аднак некаторыя рэчывы, такія як нітраты і мыш’як, могуць аказваць неадкладны ўплыў. Фізічныя параметры ўплываюць на смак вады.

## Гл. таксама 
* Кіпячэнне

## Крыніцы 
Катэгорыя:Вада
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі
Бет Мідлер

**Бет Мі́длер** (; нар. 1 снежня 1945, Ганалулу) — амерыканская актрыса і спявачка, вядомая таксама сярод фанатаў як Боская Міс М (). Уладальніца статуэтак «Грэмі», «Эмі» і «Тоні», двухразовая намінантка на прэмію «Оскар». На думку «Бі-бі-сі», з’яўляецца адной з самых паспяховых артыстак усіх часоў.
I’m a Loser

«**I’m a Loser**» () — песня гурта «The Beatles», якая ўвайшла ў чацвёрты брытанскі альбом гурта *Beatles For Sale* і ў амерыканскі альбом ''Beatles '65''. Песня была напісана Джонам Ленанам, аўтарства прыпісана Ленану і Мак-Картні. Да таго, як Ленан напісаў кампазіцыю «I Feel Fine», песню «I’m a Loser» намерваліся выпусціць у выглядзе сінгла.

Паводле музычнага крытыка Рычы Антэрбергера, нягледзячы на тое, што тэкст песні апавядае пра адмову ў рамантычных стасунках, дадзеная песня з'яўляецца адной з першых кампазіцый «The Beatles», якая «выходзіць за межы юнацкага кахання», уключна з «няшчырым шчаслівым тварам у той час, калі руйнуецца ўвесь твой свет».

## Песня 
У 1980 годзе Ленан заявіў, што гэтая песня была «мною [Ленанам] у маім перыядзе Дылана», і дадаў: «Частка мяне мяркуе, што я — няўдачнік, а частка мяне мяркуе, што я — госпад усемагутны». Антэрбергер у дачыненні да песні адзначыў, што яна «адметная, бо з'яўляецца, верагодна, першай песняй «The Beatles», якая непасрэдна адлюстроўвае ўплыў Боба Дылана, патроху падштурхоўваючы фолк і рок усё бліжэй адзін да аднаго — да фолк-рокавага выбуху наступнага года».

У сваёй вакальнай партыі Ленан выконвае даволі нізкую для яго рэгістра ноту соль вялікай актавы (большую частку песень «The Beatles» ён выконваў у тэнаровым рэгістры). Тым не менш, гэта не адзіная песня, дзе ён браў гэтую ноту — у яго выкананні яна гучыць таксама ў кампазіцыях «Happiness Is a Warm Gun» і «Love Me Do».

## Запіс і выпуск песні 
Песня была запісана 14 жніўня 1964 года на студыі «Эбі-Роўд». Таго ж дня гурт запісаў песню «Leave My Kitten Alone» (што не ўвайшла ні ў якія афіцыйныя альбомы гурта і была выпушчана толькі на кампіляцыйным альбоме *Anthology 1*) і зрабіла спробу запісаць песню «Mr. Moonlight» (да запісу якой у выніку вярнуліся 18 кастрычніка). Усяго было запісана восем дубляў без накладанняў.

Нягледзячы на тое, што афіцыйна песня была выпушчана толькі ў пачатку снежня, яе першая публічная прэзентацыя адбылася на радыё BBC 17 жінўня разам з трыма іншымі песнямі з альбома *Beatles For Sale*, а таксама з сінглам «I Feel Fine» / «She’s a Woman»:'*
* Джон Ленан — асноўны вакал, губны гармонік, рытм-гітара
* Пол Мак-Картні — падгалоскі, бас-гітара
* Джордж Харысан — сола-гітара
* Рынга Стар — ударныя, бубен

## Цікавы факт 
На першых вокладках альбома *Beatles For Sale'' песня была памылкова абазначана як «I’m A Losser».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 
* 
* Відэа з гучаннем студыйнай версіі песні 
* Відэазапіс жывога выканання песні ў Парыжы ў 1965 годзе 

Катэгорыя:The Beatles
Тудэрна

**Тудэрна** () — вёска ў павеце Вырумаа на паўднёвым усходзе Эстоніі. Знхаодзіцца на левым беразе ракі Піўза паміж вёскамі Соэна і Піўза.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Лепассаарэ

**Лепассаарэ** () — вёска на паўднёвым усходзе Эстоніі. Уваходзіць у склад воласці Выру (павет Вырумаа) (да 2017 года — воласць Орава, павет Пылвамаа). Размешчана за 18 кіламетраў на ўсход ад горада Выру.

У вёсцы дзейнічаюць пачатковая школа і аптэка. Ёсць чыгуначная станцыя.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Хузары

**Хузары** () — вёска ў воласці Выру павета Вырумаа (Эстонія). Да 2017 года ўваходзіла ў склад воласці Ласва.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Аннэ

**Аннэ** () — вёска на паўднёвым усходзе Эстоніі. Уваходзіць у склад воласці Антсла (павет Вырумаа). 

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Заходняе Дзягуніна

**Заходняе Дзягуніна** () — раён у Маскве і аднайменнае ўнутрыгарадское муніцыпальнае ўтварэнне. Размешчаны ў Паўночнай адміністрацыйнай акрузе. Мяжа раёна Заходняе Дзягуніна праходзіць па восі Малога кальца МЧ, далей па восі Акцябрскай чыгункі, гарадской мяжы Масквы (вонкавай мяжы паласы адводу Маскоўскай кальцавой аўтамабільнай дарогі, уключаючы ўсе транспартныя развязкі вуліц і дарог), восям Бусінаўскай праезду, вуліцы Іжорскай, Каровінскай і Дзімітраўскай шашы да Малога кальца МЧ.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Раёны Масквы
Усходняе Дзягуніна

**Усходняе Дзягу́ніна** () — раён і адпаведнае яму аднайменнае ўнутрыгарадское муніцыпальнае ўтварэнне ў Маскве. Раён размешчаны ў Паўночнай адміністрацыйнай акрузе. Тэрыторыя раёна амаль цалкам складаецца з заходняй часткі прыстанцыйнага пасёлка Бяскуднікава, утворанага ў 1938 годзе, усходняя частка якога ўваходзіць у склад Алтуф’еўскага раёна. Заходняя і ўсходняя часткі былога пасёлка Бяскуднікава падзелены чыгуначнымі пуцямі Савёлаўскага напрамку МЧ.

Усходняе Дзягуніна не мае ніякага дачынення да старажытнага сяла Дзягуніна, якое ўваходзіць у склад раёна Заходняе Дзягуніна.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Раёны Масквы
Кілтсі (станцыя)

**Кілтсі** () —  чыгуначная станцыя ў пасёлку Кілтсі ў воласці Вяйке-Маар'я павета Ляэнэ-Вірумаа (Эстонія), на лініі Тапа — Тарту. Знаходзіцца за 24,2 км ад Тапа, 88,3 км ад Тарту і за 101,8 км ад Таліна.
## Крыніцы
Вягева

**Вягева** () — вёска ў воласці Йыгева павета Йыгевамаа. Чыгуначная станцыя.

У вёсцы да 2019 года працавала бібліятэка.

## Гісторыя 
Упершыню вёска згадваецца ў 1558 годзе ў хроніцы Іаганеса Рэнера («Гісторыя Лівоніі 1556—1561»). У 1876 годзе ў Вягеве каля маёнтка Вягева была пабудавана чыгунка. Будынак станцыі Вягева IV класа быў пабудаваны па тыпавым праекце разам з чыгункай Тапа-Тарту. У 1910 годзе ў Вягеве была завершана будаўніцтва рэзідэнцыі чыгуначнікаў. У XIX стагоддзі ў вёсцы было пабудавана пошта. Пазней, у 1930-х гадах, у вёсцы былі пабудаваны малочная ферма, лесапільня і шэраг жылых будынкаў.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Роберт Эрскін Чайлдэрс

**Роберт Эрскін Чайлдэрс** (, , Мейфэр, Вялікі Лондан — , , Ірландская Рэспубліка) — брытанскі пісьменнік, адзін з першых аўтараў, адзін з першых аўтараў. нацыянальна-вызваленчай барацьбы супраць брытанскага валадарства, а затым і грамадзянскай вайны, як прыхільнік поўнай незалежнасці Ірландыі. Аўтар кнігі 1903 года «Загадка пяскоў» (англ.: The Riddle of the Sands).

Катэгорыя:Пісьменнікі Ірландыі
Чайлдэрс

**Чайлдэрс** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Роберт Эрскін Чайлдэрс — ірландскі піьсменнік
* Эрскін Гамільтан Чайлдэрс — чацвёрты прэзідэнт Ірландыі
Отса

**Отса** () — вёска ў павеце Вырумаа на паўднёвым усходзе Эстоніі. 
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Ваэкюла

**Ваэкюла** () — вёска ў воласці Ракверэ павета Ляэнэ-Вірумаа (Эстонія). Да рэформы мясцовага самакіравання ў Эстоніі ў 2017 годзе вёска ўваходзіла ў склад воласці Сымеру.

З 1959 па 1977 год у вёсцы працавала школа-інтэрнат.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Матэюс Густайціс

**Матэюс Густайціс** (; ) — літоўскі паэт, перакладчык, пачынальнік літоўскага сімвалізму, першы перакладчык Шарля Бадлера на літоўскую мову, першы літоўскі літаратар, які атрымаў навуковую ступень доктара навук за дысертацыю па філалогіі.

Узбагаціў літоўскую паэтычную мову словамі абстрактнага характару — з прычыны іх адсутнасці ў жывой гутарцы ствараў іх сам (не заўжды ўдала). Пераклаў на літоўскую «Энеіду» Вергілія, творы Авідзія, Гарацыя, Цыцэрона, Дэмасфена, Петраркі, літоўскіх лацінамоўных паэтаў, «Дзяды» А. Міцкевіча, творы Ю. Славацкага, У. Сыракомлі, А. Франса і іншых.

## Ушанаванне памяці 
* У Лаздзеі (Літва) імем М. Густайціса названа гімназія.
* У 2021 годзе ў Лаздзеі адкрыты мемарыяльны дом-музей Матэюса Густайціса.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Перакладчыкі на літоўскую мову
Яўген Іванавіч Замяцін

**Яўген Іванавіч Замяцін** (; ) — расійскі пісьменнік.

## Біяграфія 
Скончыў Пецярбургскі політэхнічны інстытут (1908). У гратэскна-сатырычнай аповесці «Павятовае» (1913) паказаў непрыгляднае правінцыяльнае жыццё Расіі. За антываенную накіраванасць аповесці «На кулічках» (1914) прыцягваўся да суда. Галоўны твор — раман-антыўтопія «Мы» (1920), апублікаваны на англійскай (1924) і французскай (1929) мовах, на рускай мове — у 1988 годзе. У фантастычна-алегарычных казках-прытчах «Пячора» (1920), «Мамай» (1921), п’есе «Агні святога Дамініка» (1923), гістарычнай трагедыі «Атыла» (1928) праводзіў думку пра рэальную магчымасць дэградацыі чалавецтва да пячорнага стану.

У 1931 годзе эмігрыраваў, з 1932 жыў у Парыжы. Аўтар публіцыстычнага даследавання «Масква—Пецярбург» (1933), рамана «Біч Божы» (1938, незакончаны), кнігі артыкулаў і успамінаў пра сучаснікаў «Твары» (1955).

## Выбраная бібліяграфія 
* Собр. соч.: В 5 т. Т. 1—4. — Мюнхен, 1970—88.
* Избр. произв. Т. 1—2. — М., 1990.
* Бич Божий: Избр. — Мн., 1997.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Мюрыэл Спарк

**Мюрыэл Спарк** (; ) — шатландская пісьменніца.

Найбольш вядомы яе раман — «Міс Джын Броўдзі ў росквіце гадоў» (, 1961). У 1966—1968 гадах па ім была пастаўленая ў далейшым вядомая п’еса, затым — знакаміты фільм (1969) і нарэшце — шасцісерыйны тэлефільм, які таксама меў міжнародны поспех у 1978—1979 гадах. У 1993 годзе Спарк была ўганараваная ордэнам Брытанскай імперыі. На беларускую мову апавяданні Мюрыэл Спарк «Жонка ўладальніка ламбарда» і «Надзвычай добры гадзіннік» пераклаў Аляксандр Дземчанка («Далягляды», 1979).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Шатландыі
Эміль Літрэ

**Эміль Літрэ** (, ) — французскі лексікограф і філосаф, найперш вядомы як складальнік слоўніка французскай мовы, агульнавядомага як «Літрэ» (*Le Littré*).

Працу над слоўнікам ён працягваў каля 30 гадоў. Акрамя таго, Эміль Літрэ пераклаў на французскую ўсе творы Гіпакрата, творы Плінія, Давіда Штрауса, Ёгана Петэра Мюлера.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Мовазнаўцы Францыі
Замяцін

**Замяцін** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Мікалай Мітрафанавіч Замяцін — беларускі жывёлавод
* Яўген Іванавіч Замяцін — рускі пісьменнік
Марыя Эджварт

**Марыя Эджварт** (, ) — англійская (ірландская) пісьменніца, эсэістка, публіцыстка.

Яе раман «Замак Рэкрэнт» (*Castle Rackrent*, 1800) стаў першым у Еўропе гістарычным і першым у Вялікабрытаніі рэгіянальным раманам, атрымаў высокую ацэнку Вальтэра Скота, з якім пісьменніца вяла шматгадовае ліставанне. Таксама пісала раманы пра жыццё сучаснага ёй англійскага грамадства і маралістычныя гісторыі для дзяцей.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Інгер Крыстэнсен

**Інгер Крыстэнсен** (, ) — дацкая паэтка, раманістка і эсэістка. Лічыцца найбуйнейшым прадстаўніком дацкай эксперыментальнай паэзіі свайго пакалення. Уладальніца шматлікіх міжнародных літаратурных узнагарод, намінантка на Нобелеўскую прэмію па літаратуры.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пісьменнікі Даніі
Альфрэд Маргул-Шпэрбер

**Альфрэд Маргул-Шпэрбер** (, ) — найбуйнейшы нямецкамоўны паэт Румыніі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў мястэчку Старажынец на Букавіне. Рэдактар часопіса *Czernowitzer Morgenblatt*. У 1940 годзе, пасля далучэння Паўночнай Букавіны да СССР, бяжыць у Бухарэст. Ад дэпартацыі яго ратуюць сябры, а аўстрыйскі паэт і сябра Нацысцкай партыі Ёзэф Вайнхебер заяўляе, што «лепш за ўсіх па-нямецку цяпер піша ўсходнееўрапейскі габрэй Маргул-Шпэрбер». Пасля самагубства Вайнхебера ў красавіку 1945 Маргул-Шпэрбер піша верш, прысвечаны яго памяці, пад назвай «Зорка ў віне» (*Stern in Wein*). Памёр у Бухарэсце.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Румыніі
Беніта Перэс-Гальдос

**Беніта Перэс-Гальдос** (; ) — іспанскі пісьменнік. Член Каралеўскай акадэміі (з 1897).

## Біяграфія 
Вучыўся ў Мадрыдскім універсітэце. Аўтар 80 раманаў, 25 драм, шматлікіх апавяданняў. Вяршыня яго творчасці — эпапея «Нацыянальныя эпізоды» (т. 1—46, 1873—1912), у якой адлюстравана гісторыя Іспаніі ад Трафальгарскай бітвы (1805) да паражэння рэвалюцыі 1863—73. Аўтар цыкла «Сучасныя іспанскія раманы» (т. 1—25, 1881—1915). Паклаў пачатак іспанскай сацыяльна-рэалістычнай драмы («Электра», 1901; «Дзед», 1904). Яго творы адметныя дынамізмам і публіцыстычнай завостранасцю.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі Іспаніі
Альфрэд Дзёблін

**Альфрэд Дзёблін** (; ) — нямецкі пісьменнік-мадэрніст, знакавая постаць экспрэсіянізму 1910-х — 1920-х гадоў.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1878 годзе ў Штэтыне. Вучыўся ў Берліне і Фрайбургу, паводле прафесіі — доктар-неўрапатолаг.

Дэбютаваў у літаратуры зборнікам «Забойства дзьмухаўца» (*Die Ermordung einer Butterblume*, 1913). Шырокую вядомасць Дзёбліну прынёс раман «Тры скачкі Ван-Луня» (Die drei Sprüngedes Wan-Lung, 1915), за які ён атрымаў прэмію ТэадораФантанэ. Аднак самы знакаміты ягоны раман — «Берлін, Александэрпляц» (*Berlin Alexanderplatz*, 1929), урбаністычны, вострасацыяльны твор, напісаны пад уплывам ідэй футурызму ў выразна экспрэсіянісцкай манеры.

У 1933 годзе эміграваў у Швейцарыю, затым у Францыю, а ў 1940 пераехаў у ЗША, дзе супрацоўнічаў з Галівудам. У 1945 годзе вярнуўся ў Германію, жыў у Майнцы і Бадэн-Бадэне, выказваўся ў падтрымку ГДР. Пісаў раманы, у тым ліку гістарычныя, апавяданні, эсэ, п’есы, сцэнары. У 1953 годзе пераехаў у Францыю. Памёр у Эмендынгене ў 1956 годзе.

## Ушанаванне памяці 
У 1978 годзе Гюнтэрам Грасам была заснаваная прэмія імя Альфрэда Дзёбліна. У 1979 годзе Райнер Вернер Фасбіндэр зняў паводле рамана «Берлін, Александэрпляц» мастацкі фільм.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Мантэг’ю Родс Джэймс

**Мантэг’ю Родс Джэймс** (; ) — англійскі пісьменнік і навуковец (тэкстолаг і бібліёграф-медыевіст). Адзін з класікаў жанру *ghost story* — гісторыі пра прывідаў, хаця развіў ён гэты жанр па-свойму, і даследчыкі кажуць пра асобны жанр «джэймсіянскай» навэлы або «антыкварнага» дэтэктыву.

## Біяграфія 
З маленства М. Р. Джэймс цікавіўся старажытнымі кнігамі. Захаваўся аповед пра тое, як шасцігадовы Джэймс, захварэўшы, запатрабаваў нідэрландскую Біблію XVII стагоддзя і толькі атрымаўшы кнігу пайшоў на папраўку. Захапленне біблійнымі штудыямі захавалася і ў школьныя гады. Пры гэтым яго цікавілі як гістарычныя і іншыя «вучоныя» звесткі, так і жахлівыя, містычныя падрабязнасці.

Бліскуча скончыўшы Ітанскі каледж, Джэймс стаў стыпендыятам Каралеўскага каледжа ў Кембрыджы, пасля заканчэння якога ўладкаваўся ў аддзел археалогіі Фіцвільямскага музея. Абараніў дысертацыю «Адкрыццё Святога Пятра» (*Apocalypse of St. Peter*), чытаў лекцыі па тэалогіі ў Каралеўскім каледжы, а з 1889 году стаў яго дэканам. У 1905 годзе абраны яго рэктарам, а з 1913 па 1915 год быў віцэ-канцлерам універсітэта. З цягам часу навуковыя інтарэсы М. Р. Джэймса сканцэнтраваліся на палеаграфіі. Яму належыць шэраг навуковых прац у гэтай галіне.

Пад улывам класіка гатычнай прозы Шэрыдана Ле Фаню пачынае пісаць уласныя навэлы, якія спачатку не прызначаліся для публікацыі. З 1893 года чыталў іх у кембрыджскім «Таварыстве балбатуноў», куды М. Р. Джэймс уваходзіў са студэнцкіх гадоў.

Часопісныя публікацыі гэтых аповедаў з’яўляліся з 1895 года. Выдаць першую кнігу апавяданняў М. Р. Джэймса (свае гісторыі ён падпісваў выключна з ініцыяламі) прымусілі абставіны. Блізкі сябра пісьменніка Джэймс Макбрайд праілюстраваў некалькі ягоных навэл, але неўзабаве памёр. Такім чынам, кнігу «Гісторыі антыкварыя аб прывідах» (*Ghost Stories of an Antiquary*, 1904) М. Р. Джэймс выдаў у памяць пра сябра. У 1911 годзе выходзяць «Новыя гісторыі аб прывідах» (*More Ghost Stories*), у 1919 — «Худы прывід і іншыя гісторыі» (A Thin Ghost and Others), у 1925 — «Папярэджанне цікаўным» (A Warning to the Curious and Other Ghost Stories). У 1931 годзе пад адной вокладкай выйшлі апавяданні з гэтых зборнікаў і некалькі новых, склаўшы кнігу «Збор гісторый аб прывідах» (*The Collected Ghost Stories*).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* prajdzisvet.org

Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
С. С. Ван Дайн

**С. С. Ван Дайн** (, сапр. **Уілард Хантынгтан Райт**, ; ) — амерыканскі пісьменнік і мастацкі крытык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1888 годзе ў Шарлатсвілі, штат Вірджынія. У 21 год пачаў прафесійную кар’еру як літаратурны рэдактар Los Angeles Times. Яго раннія літаратурныя творы (1910—1919) былі напісаныя ў рэчышчы натуралізму: раман *The Man of Promise* і некаторыя апавяданні. У 1915 годзе выдаў свае каментары да ўсіх кніг Фрыдрыха Ніцшэ пад назвай «Так сказаў Ніцшэ» (*What Nietzsche Taught*).

У 1923 годзе Ван Дайн спыніў кар’еру журналіста і крытыка праз хваробу, якая афіцыйна была звязаная з яго стомленасцю ад працы, а напраўду — з таемнай наркатычнай залежнасцю. Доктар прапісваў яму ляжачы рэжым больш за два гады. Расчараванне і сум прывялі пісьменніка да збору і вывучэння тысячаў кніг дэтэктыўнага і крымінальнага жанру. Вынікам гэтага даследавання стала яго ранняе эсэ па гісторыі, традыцыях і законах дэтэктыўнай літаратуры. У 1926 выйшаў яго першы дэтэктыўны раман *The Benson Murder Case*. Апроч яго Ван Дайн напісаў яшчэ 11 раманаў, першыя з якіх былі пра дэтэктыва-аматара, прадстаўніка найвышэйшага класу і эстэта Філа Ванса і прынеслі аўтару не толькі папулярнасць, але і багацце. Аднак цікавасць да яго пазнейшых кніг спала — густы чытацкай публікі змяніліся.

У пачатку 1930-х Ван Дайн напісаў некалькі апавяданняў для экранізацыі кінакампаніяй «Уорнэр Бразэрс», аднак у друкаваным выглядзе яны не з’яўляліся і, наколькі вядома, ніводзін з кінасцэнароў не захаваўся.

Памёр у 1939 годзе ў Нью-Ёрку.

## Беларускія пераклады 
* На сайце ПрайдзіСвет
## Крыніцы 
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША
Rock and Roll Music

**«Rock and Roll Music»**, таксама **«Rock ’n’ Roll Music»** — песня амерыканскага музыканта Чака Беры, запісаная ім у 1957 годзе. Тэкст песні ўяўляе сабой своеасаблівую оду рок-н-ролу і параўнанне яго з іншымі жанрамі.

## Арыгінальная версія Чака Беры 
Упершыню песня была выпушчана на сінгле ў верасні 1957 года і заняла 8-е месца ў агульным амерыканскім хіт-парадзе. Канцэртная прэм'ера песні адбылася 16 снежня 1957 года ў «Шоў Гая Мітчэла» на тэлеканале ABC. У 1967 годзе Беры перазапісаў песню для альбома *Chuck Berry’s Golden Hits*.

## Іншыя версіі 
Папулярнасцю таксама карысталася некалькі позніх кавер-версій.

Версія «The Beatles» увайшла ў альбомы *Beatles For Sale* (1964) і *Beatles ’65*, а пазней паслужыла назвай для зборніка рок-н-ролаў гурта *Rock ’n’ Roll Music*, які выйшаў у 1976 годзе. Гурт запісаў сваю версію толькі за адну спробу 18 кастрычніка 1964 года дзякуючы таму, што гэтая песня вельмі доўгі час знаходзілася ў іх «жывым» канцэртным рэпертуары.

The Beach Boys у 1976 годзе запісалі сваю версію для альбома *15 Big Ones*; песня стала першым сінглам з альбома і заняла 5-е месца ў амерыканскім хіт-парадзе. А па выніках года яна заняла 62-е месца ў спісе ста найпапулярнейшых поп-сінглаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Рок-н-рол
Катэгорыя:The Beatles
Baby’s in Black

«**Baby’s in Black**» () — песня гурта «The Beatles», якая была напісана сумесна Джонам Ленанам і Полам Мак-Картні і ўвайшла ў альбомы *Beatles For Sale* і ''Beatles '65*.

## Песня 
Песня была напісана сумесна Ленанам і Мак-Картні ўлетку 1964 года падчас канцэртнага тура гурта па Аўстраліі і Новай Зеландыі. Паводле музычнага крытыка Рычы Антэрбергера, песня ўяўляе сабой «любоўную элегію, прысвечаную расчараванай дзяўчыне; элегію больш панурую, чым любая іншая з папярэдніх песень "The Beatles"».

Згодна з многімі крытыкамі і спецыялістамі па гісторыі «The Beatles», у песні спяваецца пра Астрыд Кірхгер (сябра і фатографа гурта) і пра Сцюарта Саткліфа (Астрыд была яго нявестай і была надзвычай прыгнечана яго смерцю), аднак ніякіх афіцыйных пацверджанняў гэтай версіі не было.

О, дарагая, што я магу зрабіць.
Дзетка ў жалобе, а я сумую,
Скажы мне, о, што я магу зрабіць.

Яна думае пра яго,
І таму яна апранута ў чорнае.
І нягледзячы на тое, што ён ніколі не вернецца,
Яна апранута ў чорнае.

Нягледзячы на даволі песімістычны тэкст, песня напісана ў мажоры і лёгкім вальсавым рытме (у трохдольным памеры 6/8).

## Запіс песні 
Песня была запісана 11 жніўня 1964 года на студыі «Эбі-Роўд». Песня стала першай, запісанай для альбома *Beatles For Sale*.

Усяго было запісана 14 дубляў:*'
* Джон Ленан — асноўны вакал, рытм-гітара
* Пол Мак-Картні — вакал, бас-гітара
* Джордж Харысан — сола-гітара
* Рынга Стар — ударныя, бубен

## Лёс песні 
Гурт выконваў гэтую песню на многіх сваіх канцэртах з канца 1964 года да самага апошняга тура ў 1966 годзе (пры гэтым звычайна песня ішла пасля Rock and Roll Music і Long Tall Sally). Паводле Мак-Картні, «мы звычайна ўстаўлялі яе туды і думалі: „Ну, няхай яны толкам і не разумеюць, што з гэтым рабіць, але гэта рэальна крута“».

Улетку 1965 года кампазіцыя ўвайшла ў міні-альбом гурта *Beatles For Sale (No. 2)*. У 1996 годзе жывое выкананне песні было выпушчана на баку «Б» сінгла «Real Love», другога сінгла, апублікаванага ў межах праекта *The Beatles Anthology*.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 
* 
* Відэа з гучаннем студыйнай версіі песні 
* Відэазапіс жывога выканання песні ў Мюнхене 24 чэрвеня 1966 года 

Катэгорыя:The Beatles
Гульня года

**«Гульня года»** () — штогадовая прэстыжная нямецкая прэмія ў галіне настольных гульняў. Прэмія заснавана ў 1978 годзе асацыяцыяй вядучых гульнявых крытыкаў Германіі. Прэмія дала штуршок да развіцця і паляпшэння якасці настольных гульняў нямецкага стылю. Намінацыя на прэмію «Гульня года» можа падняць продажы гульні з узроўню 500-3000 экземпляраў да прыкладна 10 тысяч. Пераможца прэміі можа павялічыць продажы да 300-500 тысяч экземпляраў. Абвяшчэнне пераможцаў адбываецца ў чэрвені на прэс-канферэнцыі ў Берліне.

## Пераможцы 
* 1979 — Заяц і чарапаха
* 1980 — Румікуб
* 1981 — Фокус
* 1982 — Зачараваны лес
* 1983 — Скотланд-Ярд
* 1984 — Чыгункавыя супернікі
* 1985 — Дэтэктыў-кансультант
* 1986 — Хаймліх і Ка.
* 1987 — На дарозе
* 1988 — Барбароса
* 1989 — Міжнародная кавярня
* 1990 — Noblesse oblige
* 1991 — Абы-як
* 1992 — Шырыня пакрышкі
* 1993 — Перуда
* 1994 — Манхэтэн
* 1995 — Пасяленцы Катана
* 1996 — Эль Грандэ
* 1997 — Каралева Місісіпі
* 1998 — Эльфійская зямля
* 1999 — Тыкаль
* 2000 — Вежы
* 2001 — Каркасон
* 2002 — Віла Палеці
* 2003 — Альгамбра
* 2004 — Білет на цягнік
* 2005 — Ніягара
* 2006 — Турн і Таксіс
* 2007 — Зааларэта
* 2008 — Кельтыс
* 2009 — Дамініён
* 2010 — Дыксіт
* 2011 — Квіркл
* 2012 — Будаўнік каралеўства
* 2013 — Ханабі
* 2014 — Па вярблюдах
* 2015 — Кольт-экспрэс
* 2016 — Кодавыя назвы
* 2017 — Каралеўскае даміно
* 2018 — Азул
* 2019 — Адным словам
* 2020 — Карцінкі
* 2021 — МікраМакра: Горад злачынстваў
* 2022 — Каскадыя
* 2023 — Дорфрамантык
* 2024 — Пілоты
* 2025 — Гэта бомба!

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Spiel des Jahres Афіцыйны сайт
* Агляд прэміі на tesera.ru

Катэгорыя:Прэміі Германіі
Катэгорыя:Прэміі па настольных гульнях
Катэгорыя:З’явіліся ў 1978 годзе
Каталіз

**Каталіз** ( ад  — «разбурэнне») — змяненне скорасці хімічнай рэакцыі ці яе ўзбуджэнне пад уздзеяннем рэчываў (каталізатараў), якія прымаюць удзел у рэакцыі, але не ўваходзяць у склад яе прадуктаў. У залежнасці ад таго, паскараецца ці запавольваецца рэакцыя адрозніваюць каталіз *дадатны* і *адмоўны*. Звычайна тэрмін «каталіз» адносяць да працэсу паскарэння рэакцыі. Рэчывы, што запавольваюць хімічную рэакцыю, называюць *хімічнымі інгібітарамі*. Паскарэнне рэакцыі пад уздзеяннем прадукту рэакцыі ці аднаго з прамежкавых рэчываў называюць *аўтакаталізатары*.

Адрозніваюць *гамагенны каталіз* (рэагуючыя рэчывы і каталізатар знаходзяцца ў адной фазе) і *гетэрагенны каталіз* (кантактавы) (рэагуючыя рэчывы і каталізатар знаходзяцца ў розных фазах і маюць мяжу падзелу). Пры гамагенным каталізе каталізатар рэгенеруецца ў канцы рэакцыі, а скорасць гамагенна-каталітычнай рэакцыі звычайна прапарцыянальная канцэнтрацыі каталізатара. Гетэрагенна-каталітычныя рэакцыі адбываюцца ў некалькі стадый: дыфузія кампанентаў да паверхні каталізатара, адсорбцыя і хімічныя пераўтварэнні на паверхні, дэсорбцыя і адваротная дыфузія прадуктаў рэакцыі, кожная з якіх можа лімітаваць скорасць каталітычнага працэсу. Паводле механізму каталітычныя працэсы падзяляюцца на элеткронныя (радыкальныя), абумоўленыя пераносам электронаў (акісляльна-аднаўляльныя рэакцыі; напрыклад, гідрагенезацыя) і іонныя (кіслотна-асноўныя; напрыклад, крэкінг). Выкарыстоўваюць у хімічнай прамысловасці (адносная доля каталітычных працэсаў складае 80-90 %). Адыгрывае выключную ролю ў жывых арганізмах (біякаталіз).

## Літаратура 
* 
Катэгорыя:Каталіз
Айлі Вінт

**Айлі Вінт** (, да 1967 года — **Сарв**; нар. , ) — эстонская мастачка і графік.

Скончыла Сярэднюю школу № 1 у Ракверэ ў 1958 годзе, вучылася ў ЕРКІ з 1962 па 1967 год, скончыла па спецыяльнасці графіка.

З 1967 па 1968 год працавала мастацкім рэдактарам у выдавецтве «Eesti Raamat», з 1968 па 1970 год мастаком па рэкламе ў мастацкім калектыве «Ars», а з 1992 года выкладала ў Эстонскай акадэміі мастацтваў. Сябра Саюза мастакоў з 1970 года.

Уваходзіла ў групу ANK '64.

## Узнагароды 
* Прэмія Конрада Мяэ 1994 г.
* 2002 Ордэн «За заслугі перад Белай Зоркай» IV ступені
* Прыз Крысціяна Раўа 2015 (сумесна з Тоамасам Вінтам, маляўнічую і асабістую творчасць)

Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белай зоркі 4 класа
Louis Vuitton

**Louis Vuitton** — французскі дом моды, спецыялізуецца на вытворчасці чамаданаў і сумак, моднай вопраткі, парфумерыі і аксесуараў маркі люкс. З’яўляецца часткай міжнароднага холдынгу LVMH.

## Заснавальнік кампаніі 
Луі Вюітон нарадзіўся ў 1821 годзе ў рэгіёне Франш-Контэ (цяпер — Бургундыя — Франш-Кантэ). Яшчэ ў дзяцінстве навучыўся карыстацца інструментамі свайго бацькі-сталяра. У 14 гадоў Луі вырашыў паспрабаваць шчасця ў Парыжы, куды адправіўся пешшу; прайшоў 400 кіламетраў. У 1837 годзе паступіў вучнем да майстра па вырабе куфраў і стаў рабіць дарожныя куфры. Чамаданаў у сучасным разуменні тады яшчэ не існавала, такім чынам, Луі, прыдумаўшы іх, здзейсніў прарыў у гэтай справе, які супаў з развіццём чыгуначнага транспарту і круізных лайнераў, калі людзі сталі больш актыўна перамяшчацца. Прапанаваныя майстрам плоскія валізкі (яны атрымалі назву Trianon, па назве спецыяльных непрамакальных тканін, якімі былі абцягнуты) вырабілі сапраўдны фурор: іх можна было ставіць адзін на другі і лёгка адчыняць збоку.

Луі Вюітон таксама вынайшаў круглую сумку для шафёра (яе размяшчалі ў адтуліне запаснога кола), нетанучы чамадан на паветранай падушцы і кофр-сакрэтар, які можна было выкарыстоўваць як пісьмовы стол.

Яго слава як майстра па вырабе валізак расла, чаму нямала спрыяла імператрыца Яўгенія, жонка Напалеона III.

У 1854 годзе Вюітон заснаваў уласны гандлёвы дом. Сляды яго да гэтага часу можна ўбачыць на франтоне крамы ў Парыжы на Елісейскіх Палях, дзе значыцца: «Louis Vuitton, выраб чамаданаў, парыжскі гандлёвы дом, заснаваны ў 1854 годзе».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Кампаніі Францыі
Christian Dior

**Christian Dior SE** — французская кампанія, заснаваная дызайнерам Крысціянам Дыёрам і прадпрымальнікам Марселем Бусакам, як атэлье высокай моды, у 1946 годзе.

У 1984 годзе была куплена прадпрымальнікам Бернарам Арно. Сучасная кампанія Christian Dior SE па сутнасці з’яўляецца намінальнай, праз якую група сям’і Арно ажыццяўляе кантроль над сваёй доляй у кампаніі LVMH — найбуйнейшым у свеце вытворцам прадметаў раскошы. LVMH, сярод іншых актываў, валодае домам высокай моды Christian Dior.

## Гісторыя 
Французскі дом моды Christian Dior быў заснаваны ў 1946 годзе мадэльерам Крысціянам Дыёрам і тэкстыльным фабрыкантам Марселем Бусаком («Каралём бавоўны», у той час самым багатым чалавекам у Францыі). Атэлье высокай моды было адкрыта ў Парыжы, у асабняку на Авеню Мантэнь. У лютым 1947 года Дыёр прадставіў першую калекцыю жаночага адзення, празваная амерыканскімі журналістамі New Look, якая зрабіла пераварот у свеце пасляваеннай моды. У 1948 годзе таксама пры фінансавай падтрымцы Марселя Бусака была заснавана парфумерная кампанія Christian Dior Perfumes Ltd. Яшчэ больш пра Крысціяна Дыёра даведаліся ў 1950 годзе, калі ён стаў эксклюзіўным дызайнерам для актрысы Марлен Дзітрых у фільме Альфрэда Хічкака. Ён пачаў апранаць многіх знакамітасцей таго часу на свецкія выхады. У 1949 годзе быў адкрыты філіял у Нью-Ёрку, у гэтым годзе на Dior прыйшлося 5 % французскага экспарту, у тым ліку тры чвэрці экспарту моднай прадукцыі. У 1952 годзе з’явіўся філіял у Лондане, а ў 1953 годзе — у Мексіцы, Кубе, Канадзе і Італіі. Папулярнасць мадэляў Дыёра прывяла да з’яўлення вялікай колькасці падробак пад іх, на што кампанія адказала выпускам патанненых версій мадэляў высокай моды параўнальна вялікімі партыямі, такая практыка атрымала назву прэт-а-партэ. Таксама пачынаючы з 1950-х гадоў кампанія пачала ліцэнзаваць права выкарыстоўваць гандлёвую марку Dior іншым прадпрыемствам.

У сярэдзіне 1950-х гадоў у Christian Dior было 8 даччыных кампаній і 16 філіялаў, у ёй працавала 1700 чалавек.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Кампаніі Францыі
Hermès

**Hermès** — французскі дом моды, заснаваны ў 1837 годзе як майстэрня па вырабе экіпіроўкі для экіпажаў і верхавой язды. Працягваючы спецыялізавацца на вырабе скураных вырабаў, Hermès паступова змяніў асартымент, пачаўшы выпускаць парфумерыю, гатовае адзенне і розныя аксэсуары. Прыкладна з 1950-х гадоў лагатыпам кампаніі з’яўляецца выява запрэжанага экіпажа.

Катэгорыя:Кампаніі Францыі
Chanel

**Chanel** — французская кампанія па вытворчасці адзення, парфумерыі і касметыкі, ювелірных вырабаў і гадзіннікаў. Заснавана мадэльерам Како Шанэль у Парыжы ў пачатку XX стагоддзя, з 2018 года грунтуецца ў Лондане.

На 2025 год дом Chanel належыў Алену Вертхаймеру і Жэрару Вертхаймеру, унукам П’ера Вертхаймера, які быў дзелавым партнёрам Како Шанэль. Тварам брэнда былі такія знакамітасці, як Інэс Дэ ля Фрэсанж, Катрын Дэнёў, Кароль Буке, Ванэса Парады, Ніколь Кідман, Джэкі Кенэдзі, Ганна Муглаліс, Одры Тоту, Кіра Найтлі, Крыстэн Сцюарт, Фарэл Уільямс, Кім Джэні, Кара Дэлевін, Мэры Дэп, G-Dragon.

Брэнд Chanel вядомы духамі Chanel No. 5 і сваімі класічнымі касцюмамі. Како Шанэль была адным з тых дызайнераў, якая зрабіла рэвалюцыю ў модзе — як у свецкай, так і ў паўсядзённай. Яна замяніла сілуэты, заснаваныя на выкарыстанні гарсэта і ліфа, на адзенне, якое было функцыянальным і ў той жа час падкрэслівала жаночую постаць.

Шанэль выкарыстоўвала колеры, традыцыйныя для мужчынскага касцюма ў Еўропе, такія як шэры і цёмна-сіні. Прыкладам з’яўляецца ваўняны гарнітур ад Шанэль — спадніца да каленаў і жакет, аздоблены чорнай аблямоўкай і залатымі гузікамі. Дадатковымі аксэсуарамі былі двухколерныя туфлі-лодачкі і ўпрыгожванні, звычайна каралі з жэмчугу і скураная сумачка.

Катэгорыя:Кампаніі Францыі
Lanvin

**Lanvin** ― французскі модны дом, заснаваны Жаннай Ланвен у 1889 годзе. Трэці найстарэйшы французскі модны дом, які ўсё яшчэ працуе. У 1990 годзе ён быў набыты Orcofi Group, а затым прададзены L’Oréal у 1996 годзе. У 2001 годзе тайваньскі медыямагнат, Шоу-Лан Вон, зноў зрабіў Lanvin прыватнай кампаніяй. 14 сакавіка 2016 года Бушру Джарар прызначылі крэатыўным дырэктарам жаночай калекцыі, змяніўшы Альбера Эльбаза, які пераўтварыў кампанію за папярэднія чатырнаццаць гадоў. Пра сыход Бушры было абвешчана 6 ліпеня 2017 года. Яе змяніў на пасадзе мастацкага кіраўніка Аліўе Лапідус, які пакінуў кампанію 22 сакавіка 2018 года. Мужчынскія калекцыі ўзначальвае Лукас Асэндрайвер з 2005 года. Бруна Сіялелі з'яўляецца галоўным дызайнерам як мужчынскай, так і жаночай калекцый з 2019 года.
Катэгорыя:Кампаніі Францыі
L’Oréal

**L’Oréal** — французская кампанія па вытворчасці парфумерыі і касметыкі. Штаб-кватэра знаходзіцца ў камуне Клішы-ла-Гарэн у прыгарадзе Парыжа. Заснавана ў 1909 годзе французскім хімікам Эжэнам Шюле.

L’Oréal вырабляе мноства папулярных марак касметыкі, духоў і сродкаў па догляду за скурай і валасамі (у тым ліку L’Oréal Paris, Garnier, Maybelline New York, Cacharel, Giorgio Armani Parfums and Cosmetics, Lancôme, Vichy, La-Roche-Posay і іншыя). Сярод брэндаў прысутнічаюць як прадстаўнікі касметыкі люкс (Cacharel, Urban Decay), так і аптэчныя маркі (Vichy, La Roche Posay). Таксама кампанія прадстаўлена на рынку брэндамі прафесійнай касметыкі па догляду за целам і валасамі. На верасень 2010 года ў кампаніі было 38 заводаў.

Катэгорыя:Кампаніі Францыі
Мішэль Дэварэ

**Мішэль Анры Дэварэ** ( ; ) — французскі Фізік, прафесар прыкладной фізікі ў Ельскім універсітэце. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2025).

## Кар’ера 
Нарадзіўся ў Парыжы. Скончыў Télécom Paris у 1975 годзе. Атрымаў ступень кандыдата навук ва Універсітэце Парыж-Поўдзень у 1982 годзе, працаваў у групе малекулярнай квантавай фізікі ў Парыжы. Пасля абароны кандыдацкай дысертацыі працаваў у лабараторыі Джона Кларка над макраскапічным тунэльным эфектам.

Яго даследаванні прысвечаны фізіцы цвёрдага цела і фізіцы кандэнсаванага стану.

У 2013 годзе атрымаў прэмію Джона Бэла.

Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы 2025 года «за адкрыццё макраскапічнага квантавамеханічнага тунэлявання і квантавання энергіі ў электрычным ланцугу».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў
Катэгорыя:Выкладчыкі Ельскага ўніверсітэта
Calvin Klein

**Calvin Klein, Inc.** — амерыканскі дом моды, заснаваны ў 1968 годзе ў Нью-Ёрку мадэльерам Кельвінам Кляйнам і яго сябрам дзяцінства Бары Шварцам. Выпускае джынсы, ніжнюю бялізну, адзенне ў стылі унісекс і аксэсуары.

Матчынай кампаніяй з'яўляецца PVH Corp., якая валодае Calvin Klein з 2003 года. Агульны аб'ём продажаў прадукцыі пад брэндам Calvin Klein у 2023 годзе склаў каля 9 млрд долараў.

Катэгорыя:Кампаніі ЗША
Паперна

**Паперна** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Абрамавіч Паперна — беларускі медык-акушэр
* Аўрам Якаў Паперна — яўрэйскі крытык і паэт
Джэймс

**Джэймс**:
## Прозвішча 
* Леброн Джэймс, амерыканскі баскетбаліст
* Мантэг’ю Родс Джэймс, англійскі пісьменнік

## Тапонім 
* Джэймс (востраў, Гамбія)
* Джэймс (заліў)
* Джэймс (прыток Місуры)
Hugo Boss

**HUGO BOSS** — нямецкая кампанія-вытворца моднай вопраткі. Штаб-кватэра — у горадзе Мецынген (зямля Бадэн-Вюртэмберг, Германія).

## Гісторыя 
У 1923 годзе Хуга Фердынанд Бос (Hugo Ferdinand Boss) заснаваў у Мецынгене невялікую швейную фабрыку па вытворчасці рабочага і спартыўнага адзення.

У 1930 годзе прадпрыемства апынулася на мяжы банкруцтва. У 1931 годзе Хуга Бос уступіў у НСДАП і атрымаў партыйную замову на вытворчасць уніформы СА, СС і гітлерюгенда, дызайн якой быў распрацаваны Карлам Дзібічам. У 1934 годзе Бос купіў ткацкую фабрыку і перанёс на яе тэрыторыю свае швейныя майстэрні. У 1937 годзе ў Хуга Боса працавалі амаль сто чалавек. З пачаткам Другой сусветнай вайны яго фабрыка была аб’яўлена важным ваенным прадпрыемствам і атрымала заказ на выраб уніформы для вермахта. У перыяд з 1940 па 1945 год на фабрыцы задзейнічалі 140 прымусовых рабочых — пераважна з Польшчы і Украіны, а таксама 40 французскіх ваеннапалонных.

Пасля заканчэння вайны Бос пераключыўся на шыццё ўніформы для чыгуначнікаў і паштальёнаў.

Пасля смерці Хуга Боса ў 1948 годзе фірму ўзначаліў яго зяць Ойген Холі. У 1953 годзе Hugo Boss выпусціла першы мужчынскі гарнітур. У 1967 годзе кампанія перайшла ў рукі дзяцей Ойгена Холі — Увэ і Ёнена. У 1975 годзе фірма прыцягнула да супрацоўніцтва аўстрыйскага мадэльера Вернера Бальдэсарыні. У 1985 годзе кампанія выйшла на біржу. У 1991 годзе кантрольны пакет акцый набыў італьянскі канцэрн Marzotto, і ў 1993 годзе браты Холі пакінулі бізнэс. У 2002 годзе Marzotto уключыў прыналежныя яму модныя брэнды, уключаючы Hugo Boss, у кангламерат Valentino Fashion Group, які ў 2007 годзе быў прададзены канцэрну Permira. У 2012 годзе кангламерат быў расфармаваны пры перапродажы брэнда Valentino катарскаму інвестыцыйнаму фонду Mayhoola.

У 2000 годзе пад ціскам грамадскасці кампанія ўступіла ў фонд «Памяць, адказнасць, будучыня», створаны буйнымі нямецкімі фірмамі для выплаты кампенсацый былым паднявольным рабочым.

Катэгорыя:Кампаніі Германіі
Prada

**Prada** — італьянская публічная кампанія, якая спецыялізуецца на вытворчасці адзення, абутку і аксесуараў, якой належаць аднайменныя дом моды і гандлёвая марка. Штаб-кватэра размешчана ў Мілане. Сям’і Прада належыць 80 % акцый кампаніі.

## Гісторыя 
Кампанію заснавалі ў 1913 годзе Марыа Прада з братам Марціна. Яны адкрылі ў Галерэі Віктара Эмануіла II у Мілане краму па гандлі імпартаванымі з Англіі чамаданамі, торбамі і іншымі вырабамі са скуры, а таксама таварамі са срэбра, крышталя і панцыра чарапахі. У 1919 годзе Prada стала афіцыйным пастаўшчыком каралеўскай сям’і Італіі, дзякуючы чаму герб Савойскага дома стаў часткай лагатыпа кампаніі. У 1958 годзе кіраўніцтва кампаніяй узяла на сябе дачку Марыа Прада — Луіза.

У 1975 годзе ўнучка Марыа Прада, Міўча Прада, пачала супрацоўніцтва з вытворцам вырабаў са скуры Патрыцыа Бертэлі. Праз 2 гады ён заснаваў кампанію IPI, якая атрымала ліцэнзію на вытворчасць і продаж тавараў пад брэндам Prada. У 1978 годзе Міўча Прада стала кіраўніком сямейнай кампаніі. У 1979 годзе пад гэтым брэндам пачалася вытворчасць жаночага абутку, у 1988 годзе — жаночага адзення. У 1983 годзе была адкрыта другая крама ў Мілане, за ім рушылі ўслед гандлёвыя кропкі ў Мадрыдзе, Нью-Ёрку, Парыжы, Лондане і Токіа. З 1984 года кампанія пачала прасоўваць на рынак сумкі з нейлону. Пазней з гэтага ж матэрыялу з’явіліся і лініі адзення.

У 1992 годзе быў запушчаны брэнд Miu Miu (мянушка Міўчы Прада). У 1994 годзе пачалася вытворчасць мужчынскага адзення. У пачатку 1990-х кампанія выйшла на рынкі Кітая і Японіі. У 1996 годзе на Манхэтэне была адкрыта самая буйная крама кампаніі. У 1997 годзе была створана ветразная каманда «The Prada Challenge», а таксама была запушчана лінія спартыўнага адзення Linea Rossa.

У 1999 годзе быў набыты брытанскі вытворца абутку Church’s, заснаваны ў 1873 годзе. У канцы 1990-х гадоў былі набытыя долі ў кампаніях Gucci і Fendi, але неўзабаве яны былі прададзены французскаму кангламерату LVMH.

У 2001 годзе быў паглынуты італьянскі вытворца абутку «Car Shoe», які працаваў з 1963 года.

У 2003 годзе Luxottica набыла ліцэнзію на выпуск аакуляраў пад брэндамі Prada і Miu Miu.

У 2007 годзе Prada у партнёрстве з LG Electronics выпусціла мабільны тэлефон LG Prada KE850. Другая мадэль (KF900) была выпушчана ў 2008 годзе, трэцяя (P940) — у 2011 годзе.

У 2011 годзе Prada правяла IPO на Ганконгскай фондавай біржы.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Кампаніі Італіі
Віру-Кабала

**Віру-Кабала** () — вёска ў воласці Віні павета Ляэнэ-Вірумаа.

З 1992 па 2017 год (да адміністрацыйнай рэформы мясцовых органаў улады Эстоніі) вёска знаходзілася ў воласці Рагаверэ.

Цераз вёску праходзіць чыгуначная лінія Талін-Нарва — чыгуначная станцыя Кабала. Будынак станцыі Кабала быў завершаны разам з чыгункай у 1870 годзе і захаваўся ў аўтэнтычным выглядзе, але не выкарыстоўваецца і разбураецца.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі