open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Каралькі

**Каралькі** (*Regulus*) — род птушак з атрада вераб'інападобныя, адзіны ў сямействе каральковых (Regulidae).

## Знешні выгляд 
Каралькі маюць прамую, тонкую дзюбу, бакі якога ўвагнутыя, а ноздры прыхаваныя скураной лускавінкай, слаба выемчатым хвастом, цэўка, апранутая ў рагавыя халявы і друзлае густое апярэнне, на цемені адрозніваецца яркімі колерамі. 7 відаў, жывуць у Еўропе, Азіі і Паўн. Амерыцы. Жоўтагаловы К. (R. cristatus), даўжынёй 9,6 см; асноўны колер верхняга боку аліўкава-зялёны з аліўкава-бурым, верхняя частка галавы залаціста-жоўтая, падоўжаныя пёры ярка-аранжавыя, ніжні бок іржава-жаўтлява-белы, бакі руда-бурыя; самка адрозніваецца тым, што сярэдзіна цемечка не аранжавая, а жоўтая. Водзіцца ва ўсёй Еўропе да крайняй Поўначы і ўсёй Азіі; трымаецца пераважна ў іглічных, асабліва хваёвых лясах. Чырвонагаловы К. (R. ignicapillus) падобны да папярэдняга, але больш жоўтага колеру, шырокая пляма на цемені цёмна-аранжавая.

## Спіс відаў 
*  (Linnaeus, 1758)
*  Seebohm, 1883
*  (Temminck, 1820)
*  (Harcourt, 1851)
*  Ogilvie-Grant, 1906
*  Lichtenstein, 1823
*  (Linnaeus, 1766)

Катэгорыя:Каральковыя
Катэгорыя:Роды птушак
Чувашская мова

**Чувашская мова** (чуваш. Чӑваш чӗлхи) — нацыянальная мова чувашоў, дзяржаўная мова Чувашскай Рэспублікі, мова чувашскіх суполак, якія пражываюць за межамі Чувашскай Рэспублікі. У генеалагічнай класіфікацыі моў свету адносіцца да булгарской групы цюркскай моўнай сям’і (на думку шэрагу даследчыкаў, заходнехунскай галіны) і з’яўляецца адзінай жывой мовай гэтай групы.

Распаўсюджаны ў Чувашыі, Татарстане, Башкірыі, Самарскай, Ульянаўскай, Саратаўскай, Пензенскай абласцях, а таксама ў некаторых іншых абласцях, краях і рэспубліках Урала, Паволжа і Сібіры. У Чувашскай рэспубліцы з’яўляецца дзяржаўнай мовай (разам з рускай).

Колькасць носьбітаў — каля 1.150.000 чалавек (перапіс 2010 года); пры гэтым колькасць этнічных чувашоў па дадзеных перапісу 2002 года складала 1 млн. 637 тыс. чалавек; прыкладна 55 % з іх пражывае ў Чувашскай Рэспубліцы.

На чувашскай мове вядзецца выкладанне з 1-га па 5 клас у чувашская школах рэспублікі.

Чувашская мова вывучаецца як прадмет у школах Чувашскай Рэспублікі, вывучаецца як прадмет на працягу двух семестраў ў шэрагу ВНУ рэспублікі. У Чувашскай Рэспубліцы на чувашскай мове выходзяць рэгіянальныя радыё- і тэлепраграмы, выдаюцца перыядычныя выданні. Афіцыйнае справаводства ў рэспубліцы вядзецца на рускай мове.

## Гісторыя 
М. І. Ягораў вылучае 3 асноўныя кампаненты ў глотагенезе чувашскай мовы:
 Сучасная агульнанацыянальная чувашская мова склалася ў 15 ст. на базе дыялектаў сярэднебулгарскай мовы. Найважнейшую ролю ў глотагенезе выканалі 3 асноўныя кампаненты: 1) сярэднябулгарская мова-аснова (якая ўжо засвоіла значную колькасць сярэднекіпчацкіх запазычанняў, у тым ліку і лексіку мангольскага, пярсідскага, арабскага паходжання); 2) горнамарыйскі субстрат; 3) моцнае кантактнае ўздзеянне з боку казанска-татарскай і мішарскай моў, якое праяўляецца ў рознай ступені на ўсіх узроўнях чувашскай мовы.

## Спасылкі 
* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.
* Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»

* Мовы народаў Расіі ў Інтэрнэце — Чувашская мова
* Міжведамасная камісія па чувашскай мове
* Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии
* Пікет у абарону чувашскага мовы ў Чэбаксарах


Катэгорыя:Мовы Расіі
Чувашы

**Чувашы** (чуваш. чăвашсем) — цюркскі народ, асноўнае насельніцтва Чувашскай Рэспублікі (Расія). Колькасць каля 1,5 млн, з іх у Расіі 1 млн. 435 тыс.паводле вынікаў перапісу 2010 года. У Чувашыі пражывае прыкладна палова ўсіх чувашоў, якія жывуць у Расіі, астатнія жывуць практычна ва ўсіх рэгіёнах Расіі, а невялікая частка — па-за межамі Расійскай Федэрацыі, найбольшыя групы ў Казахстане, Узбекістане і на Украіне.

## Рассяленне 
* :  &nbsp;1&nbsp;435&nbsp;872 (пер. 2010), 1&nbsp;637&nbsp;094 (пер. 2002)
** : &nbsp;814&nbsp;750 (2010)
** Карагандзінская вобласць: 2 377 (2010)
** Кастанайская вобласць: 1 437 (2010) ці 14000
* : &nbsp;&nbsp;1&nbsp;277 (перапіс 2009) 
* : 848 (перапіс 1999) ці 3600 ці 1 000
* : 542 (перапіс 1989)
* : 534 (ацэнка 2011)
* : 489 (перапіс 1989)
* : 200 (перапіс 2000) ці 3 400

## Выбітныя чувашы 
* Генадзь Мікалаевіч Айгі

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* HLA genes in the Chuvashian population from European Russia: Admixture of central European and Mediterranean populations — генеалогія чувашоў
* Апавяданне пра чувашоў.
* Афіцыйны сайт нацыянальна-культурнай аўтаноміі чувашоў Краснаярскага края 


Катэгорыя:Цюркскія народы
Катэгорыя:Народы Расіі
Катэгорыя:Цюркі-хрысціяне
Катэгорыя:Чувашыя
Катэгорыя:Булгары
Катэгорыя:Народы Еўропы
Бурацкая мова

**Бурацкая мова** (*бурат-мангольская мова*, саманазва **буряад хэлэн**) — мова буратаў і некаторых іншых народаў мангольскай групы. Адна з дзвюх (разам з рускай мовай) дзяржаўных моў Рэспублікі Бурація.

## Аб назве 
Раней называлася бурат-мангольскай мовай. Пасля перайменавання Бурат-Мангольскай АССР (1923) ў Бурацію АССР (1956) мова атрымала назву бурацкая.

## Арэал і колькасць 
Распаўсюджаны ў Бураціі, у Агінскай Бурацкай акрузе, Акшынскім, Кырынскім, Карымскім, Алавянінскім і Шылкінскім раёнах Забайкальскага краю, а таксама ў Усць-Ардынскай Бурацкай акругі і некалькіх вёсках Ніжнеудзінскага, Зімінскага і Альхонскага раёнаў Іркуцкай вобласці.

Агульная колькасць носьбітаў бурацкай мовы — каля 283 тысяч чалавек (2010), у тым ліку ў Расіі — 218557 (2010, перапіс), у Кітаі каля 18000, у Манголіі 46000.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Мангольскія мовы
Эрзянская мова

**Эрзянская мова** (саманазва *эрзянь кель*) — адна з мардоўскіх моў фіна-вугорскай сям'і, мова эрзян, адна з трох дзяржаўных моў Рэспублікі Мардовія, разам з макшанскай і рускай.

## Колькасць носьбітаў 
Па прычыне, што пры перапісе насельніцтва многія жыхары Рэспублікі Мардовія пазначылі валоданне мардоўскай мовай, не падзяляючы яе на макшанскую і эрзянскую, дакладная колькасць носьбітаў эрзянскай мовы вызначыць складана. Па дадзеных рэсурсу Ethnologue носьбітамі гэтай мовы з'яўляюцца 517575 чалавек, у тым ліку ў Расіі 440000 чалавек.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы
Катэгорыя:Мовы Расіі

Катэгорыя:Эрзя
Абазінская мова

**Абазінская мова** — мова абазін, адносіцца да абхаза-абазінскай галіны абхазска-адыгскай групы моў Каўказа.

Абазінская мова першапачаткова была аўтахтоннай мовай на частцы тэрыторыі цяперашняй Абхазіі і частцы тэрыторыі цяперашняга Сочы, у нашы дні захавалася галоўным чынам у Карачаева-Чаркесіі, дзе з’яўляецца адной з 5 афіцыйных моў рэспублікі.

У Расіі колькасць носьбітаў, згодна з Усерасійскім перапісам насельніцтва (2010), складае 37831 чал., колькасць носьбітаў у Турцыі — каля 10000 чал. (1995).

Генетычная класіфікацыя моў таксама пацвярджае, што абазінская мова найбольш блізкая да абхазскай мовы.
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Абхаза-адыгскія мовы
Аварская мова

**Ава́рская мо́ва** (саманазва: *авар мацI*) — мова авара-андыйскай групы нахска-дагестанскай сям’і моў. У структурным дачыненні найбольш блізкая да андыйскіх моў. У аснове літаратурнай аварскай мовы ляжыць так званы болмацӀ («мова войска») — міждыялектная мова, што склалася на аснове паўночнай гаворкі.

Распаўсюджана сярод аварцаў, якія жывуць у Дагестане, на поўначы Азербайджана, паўночна-ўсходзе Грузіі і ў Турцыі. Колькасць носьбітаў аварскай мовы ў Расіі — 715 297 чалавек (2010). У гэтую колькасць уключаны многія носьбіты анда-цэзскіх моў, якія карыстаюцца аварскай мовай як другой. Прыкладная колькасць носьбітаў аварскай мовы як роднай — 703 тысячы чалавек (2010).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Нахска-дагестанскія мовы
Катэгорыя:Мовы Дагестана
Катэгорыя:Мовы Азербайджана
Хар Гобінд Карана

**Хар Гобінд Карана** (9 студзеня 1922, Райпур — 9 лістапада 2011, Конкард) — амерыканскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1968, сумесна з Робертам Холі і Маршала Нірэнбергам) «за расшыфроўку генетычнага кода і яго ролі ў сінтэзе бялкоў».

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сікхскай сям’і вясковага чыноўніка ў вёсцы Райпур у Пенджабе (Брытанская Індыя), зараз Пакістан. Быў названы ў гонар шостага гуру сікхаў Гуру Хар Гобінда. Да школы ён навучаўся дома. Карана атрымаў вышэйшую адукацыю ў пенджабскім універсітэце ў Лахоры, дзе ён стаў бакалаўрам у 1943 годзе, магістрам у 1945 годзе. У 1945—1948 гадах ён навучаўся ў Ліверпульскім універсітэце і атрымаў ступень доктара філасофіі. У 1948—1949 гадах ён праводзіў даследчую працу ў Цюрыху, а затым правёў 2 гады ў Кембрыджскім універсітэце. У 1952 годзе Карана адправіўся ва Універсітэт Брытанскай Калумбіі ў Ванкуверы, а ў 1960 годзе пераехаў ва Універсітэт Вісконсіна ў Мадысане. У 1970 годзе ён стаў выкладчыкам біялогіі і хіміі ў Масачусецкім тэхналагічным інстытуце, дзе і прапрацаваў да сыходу на пенсію ў 2007 годзе.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія Хара Караны на сайце Нобелеўскага камітэта.
* Нобелеўская лекцыя Хара Караны.

Катэгорыя:Вучоныя Кембрыджскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Генетыкі ЗША
Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук
Катэгорыя:Лаўрэаты міжнароднай прэміі Гайрднера
Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Індыі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пенджабе (Пакістан)
Агульская мова

**Агульская мова** (агульск. aгъул чIал) — мова агулаў. Належыць да лезгінскай групы нахска-дагестанскіх моў. Адрозніваюць дыялекты: тпігскі (уласна агульская), керанскі (рычынскі), кашанскі (кушанскі), буркіханскі (кекхюнскі) і фіцінскі (прадстаўлены ў адным ауле). Распаўсюджаны ў Агульскім і Курахскім раёнах Дагестана. Колькасць носьбітаў агульскай мовы — 29,3 тыс. чал. (2010). У 1990 годзе ў выніку сумеснай працы Ш. А. Мазанаева, Гасанавай С. Н. і Мазанаева І. А. створана пісьменнасць на аснове рускага алфавіту.

На агульскай мове выдаецца газета «Весткі Агула».

Катэгорыя:Мовы Дагестана
Катэгорыя:Мовы Азербайджана
Катэгорыя:Нахска-дагестанскія мовы
Чукоцкая мова

**Чукоцкая мова** або *луораветланская мова* — мова чукчаў, адна з моў чукоцкай-камчацкай сям’і. Чукоцкая мова распаўсюджана на тэрыторыі Чукоцкай аўтаномнай акругі, у паўночна-ўсходняй частцы Каракскай аўтаномнай акругі, а таксама ў Ніжне-Калымскім раёне Рэспублікі Саха (Якуція). Па дадзеных перапісу 1989 чукч налічваецца 15 тыс. чал., з іх 70% лічаць чукоцкую мову роднай.
 
У 1920-е чукоцкая мова была перайменавана ў луораветланскую, але гэты тэрмін не прыжыўся.

## Распаўсюджанасць 
Чукоцкая мова з’яўляецца мовай паўсядзённых зносін у большасці чукчаў - у сям’і і ў працэсе традыцыйнай гаспадарчай дзейнасці (аленегадоўля). На чукоцкай мове вядуцца радыё і тэлеперадачы, чытаюцца даклады. Мовай справаводства і адміністрацыйнай дзейнасці з’яўляецца руская мова, якая з’яўляецца таксама мовай міжнацыянальных зносін на тэрыторыях, дзе чукчы кантактуюць з каракамі, якутамі і г. д. Рускай мовай чукчы валодаюць (у рознай ступені) амаль усе.
 
На чукоцкай мове вядзецца навучанне ў пачатковай школе. У сярэдняй школе Чукоцкая мова выкладаецца як прадмет.

## Спасылкі 
* Мовы народаў Сібіры, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення: Чукоцкая мова 
* Чукоцкія казкі з англійскім падрадкоўнікам 

Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Чукоцка-камчацкія мовы
Гнеў Тытанаў

**«Гнеў Тытанаў»** () — фэнтэзійны фільм рэжысёра Джонатана Лібесмана, сіквел Бітвы Тытанаў. Сусветная прэм’ера адбылася 28 сакавіка 2012 года (у Беларусі — 29 сакавіка).

## Сюжэт 
Праз дзесяць гадоў пасля перамогі над Кракенам Персей вядзе сціплае жыццё вясковага рыбака і ў адзіночку выхоўвае сына Геліяса. А тым часам паміж багамі і тытанамі бушуе вайна за ўладу. Ізноў саслабленыя недахопам чалавечай веры, багі губляюць кантроль над палоннымі тытанамі і іх лютым правадыром (і бацькам Зеўса, Аіда і Пасейдона) Кронасам. Даўным-даўно трыумвірат зрынуў магутнага бацьку, кінуўшы яго гнісці ў змрочныя бездані Тартара.

Персей не ў сілах супрацьстаяць гуканню продкаў, бо Аід разам з сынам Зеўса Арэсам заключылі з Кронасам пагадненне і вырашылі дапамагчы яму зрынуць Зеўса. Моц тытанаў расце па меры таго, як Зеўс губляе боскую сілу, і на Зямлі разгортваецца пекла. З дапамогай царыцы Андрамеды, паўбоскага сына Пасейдона Агенора і зрынутага бога Гефеста, Персей адважна адпраўляецца ў падземны свет, каб выратаваць Зеўса, зрынуць тытанаў і абараніць чалавецтва.

## У ролях 
* Сэм Уорцінгтан — *Персей*
* Рэйф Файнс — *Аід*
* Ліям Нісан — *Зеўс*
* Дэні Х'юстан — *Пасейдон*
* Эдгар Рамірэс — *Арэс*
* Біл Наі — *Гефест*
* Тобі Кебел — *Агенор*
* Розамунд Пайк — *Андрамеда*

## Здымкі 
Здымкі фільма праходзілі ў Лондане, Паўднёвым Уэльсе і на Канарскім востраве Тэнэрыфэ.

## Цікавыя факты 
* На ролю Андрамеды разглядаліся Хэйлі Этвел, Джарджына Хэйг, Джанет Мантгомеры, Дамінік МакЭлігат, Клеманс Паэзі.''

## Спасылкі 
* 
* «Бітве Тытанаў» знімуць працяг

Катэгорыя:Фільмы ЗША 2012 года
Катэгорыя:Фільмы Іспаніі 2012 года
Катэгорыя:Фільмы-баевікі 2012 года
Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы 2012 года
Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША
Катэгорыя:Фільмы-баевікі Іспаніі
Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы ЗША
Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы Іспаніі
Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы ЗША
Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы Іспаніі
Катэгорыя:Экранізацыі сюжэтаў грэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Хаўер Наварэтэ
Катэгорыя:Warner Bros.
Катэгорыя:Legendary Pictures
Калмыцкая мова

**Калмыцкая мова** (саманазва **хальмг келн**) — нацыянальная мова калмыкаў, якія жывуць на поўдні еўрапейскай часткі Расіі (Рэспубліка Калмыкія. Таксама ёсць блізкароднасная мова айратаў Сіньцзяна і Манголіі айратаў Заходняга Кітая (Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён, Кукунор) і Заходняй Манголіі (Кабдоскі і Убсунурскі аймакі). (у Манголіі і Сіньцзяне пражываюць прыкладна па 170000 айратаў). Некаторыя даследчыкі аб’ядноўваюць іх у адну мову з правамі дыялектаў, аднак навукова-пацверджаных дадзеных няма. Нягледзячы на гэта варта адзначыць, што доўгі падзел айрацкіх груп і калмыкаў і выкарыстанне розных варыянтаў пісьменства моцна на мовы не паўплывала, гутарковая айрацкая і калмыцкая мовы практычна тоесныя.

Калмыцкая мова належыць да мангольскай сям’і алтайскай моўнай макрасям’і. Пэўны ўплыў на калмыцкую мову аказалі цюркскія, угорскія і тунгускія элементы, якія ўліліся ў склад калмыцкага этнасу.

На калмыцкай мове выдаецца газета «Хальмг үнн», перыядычна выходзіць часопіс «Теегин гёрл», «Байру», «Байрта».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Мангольскія мовы
Тувінская мова

**Тувінская мова** (саманазва — **тыва дыл**) — цюркская мова, мова тувінцаў.

Колькасць носьбітаў мовы — прыкладна 264 тыс. чал.

Код мовы тув, tyv (ISO 639).

## Асаблівасці 
Наяўнасць доўгіх галосных гукаў.

У лексіцы прасочваецца ўплыў мангольскай мовы.

## Ужыванне 
У Туве выкарыстоўваецца ў побыце і ў грамадскім жыцці. Выходзяць кнігі і газеты на тувінскай. Існуюць тэлевізійныя праграмы, старонкі ў інтэрнэце і музычныя калектывы, якія выкарыстоўваюць тувінскую мову.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Цюркскія мовы
Катэгорыя:Мовы Расіі
Хакаская мова

**Хакаская мова** — мова хакасаў. Распаўсюджана, галоўным чынам, на тэрыторыі Хакасіі і часткова ў Шарыпаўскім раёне Краснаярскага краю і Туве. Колькасць носьбітаў хакаскай мовы — 52 тыс. чал. (2002). Адносіцца да хакаска-алтайскай групы ўсходняй галіны цюркскіх моў. Дыялекты:

* сагайскі,
* качынскі,
* кызыльскі,
* шорскі.
 
Базай літаратурнай мовы з'яўляюцца сагайскі і качынскі дыялекты.

Фанетычныя рысы: 17 галосных, у тым ліку доўгія, 24 зычных. Мяккасць і цвёрдасць зычных у карэнных хакаскіх словах залежыць ад галоснага: галосным задняга рада адпавядаюць заўсёды цвёрдыя, галосным пярэдняга рада — мяккія. Мяккасць і цвёрдасць зычных не фанематычныя, таму на пісьме яны ніяк не адлюстроўваюцца.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Цюркскія мовы
Катэгорыя:Хакаская мова
Генадзь Мікалаевіч Айгі

**Генадзь Мікалаевіч Айгі** (; прозвішча пры нараджэнні **Лісін**, пазней змяніў прозвішча на радавое прозвішча Айгі; 21 жніўня 1934, Шаймурзіна, Батырэўскі раён, Чувашская АССР — 21 лютага 2006, Масква) — чувашскі паэт і перакладчык, па нацыянальнасці чуваш. Старэйшы брат чувашскай пісьменніцы Евы Лісінай, бацька кампазітара, скрыпача і музычнага дзеяча Аляксея Айгі, а таксама актрысы і віджэя Веранікі Айгі.

Адзін з лідараў савецкага авангарднага мастацтва 1960-1970-х гадоў. Унёс вялікі ўклад у папулярызацыю чувашскай паэзіі і чувашскай культуры ў свеце. Лаўрэат прэміі Андрэя Белага (1987), Пастэрнакаўскай прэміі (2000, першы лаўрэат), прэміі Французскай Акадэміі (1972), прэміі імя Петраркі (1993) і інш Камандор Ордэна літаратуры і мастацтва (1998).

## Пераклады на беларускую мову 
* ARCHE-пачатак № 10, 2009, «Паклон — спеву. 100 варыяцый на тэмы народных спеваў Паволжа». — С.34—55, пер. Дз. Дзмітрыеў, А. Арашонак.

## Спасылкі 
* Генадзь Айгі  на сайце «Вавілон»
* Генадзь Айгі  на сайце «Новая карта русской литературы»

Катэгорыя:Паэты Расіі
Катэгорыя:Чувашскамоўныя паэты
Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі
Катэгорыя:Шматмоўныя пісьменнікі
Каралінскія астравы

**Каралінскія астравы** (, ;  названы ад імя іспанскага караля Карла II) — архіпелаг у заходняй частцы Ціхага акіяна, у Мікранезіі. Пасля здабыцця незалежнасці ад ЗША на астравах архіпелага ўтварылася дзве дзяржавы: Федэратыўныя Штаты Мікранезіі і Палаў.

## Гісторыя 
Да моманту пачатку каланізацыі астравоў еўрапейцамі мясцовае насельніцтва знаходзілася на стадыі распаду першабытнаабшчыннага ладу. Грамадства дзяліліся на шэраг нераўнапраўных па свайму становішчу сацыяльных груп. На некаторых астраўных групах паўсталі буйныя тэрытарыяльныя аб'яднанні, хоць дзяржавы яшчэ створаны не былі.

Каралінскія астравы былі адкрытыя ў 1527 годзе іспанскім мараплаўцам Сааведра (па іншай версіі іх адкрыў разам з Маршалавымі ў 1526 Саласар).

## Геаграфія 
Архіпелаг складаецца з 936 асобных або сабраных у групы вулканічных астравоў і атолаў, размешчаных паміж 1-10 ° з. ш. і 131-163 ° у. д. Плошча сушы каля 1320 км². Буйныя групы і астравы: Палау (Бабелтуап, 391 км²), Яп (100 км²) - заходняя група; астравы Сенявіна (востраў Панпеі, 334 км²), Трук (100 км²), Кусаіе (110 км²) - усходняя група.

Усе буйныя астравы вулканічнага паходжання (вышыня да 791 м), акружаны каралавымі рыфамі. Астравы заходняй групы адносяцца да сістэмы астраўных дуг і адчуваюць павольны ўстойлівы ўздым; астравы ўсходняй групы сфарміраваны на акіянічным ложы. Радовішчы фасфатаў арганічнага паходжання. Клімат экватарыяльны і субэкватарыяльны. Ападкаў ад 2250 мм да 3000-4500 і 6000 мм (у гарах вострава Кусаіе) у год.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Астраўныя групы Аўстраліі і Акіяніі
Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта
Сцяна Аўрэліяна

thumb|Сцяна Аўрэліяна пазначана чорным.
**Сцяна Аўрэліяна** () — пабудавана вакол старажытнага Рыма пры імператары Аўрэліяне ў 271—275 гадах вакол больш старажытнай Сервіевай сцяны. Унутры сцяны знаходзяцца сем узгоркаў Рыма, Марсава поле і раён Трастэверэ на левым беразе Тыбра (агульная плошча — 13,7 км²).

Сцены таўшчынёй 3,4 м і перыметрам 19 км былі пабудаваны з бетону і абліцаваны цэглай як раз напярэдадні Вялікага перасялення народаў. Вежы размяшчаліся на адлегласці ста футаў адна ад адной; іх агульны лік даходзіў да 383. Вышыня сцяны пры Аўрэліяне не перавышала васьмі метраў; пры Ганорыі ў V стагоддзі яна была надбудавана ўдвая супраць ранейшага.

Гоцкі кароль Таціла паспеў разабраць трэцюю частку перыметра сцен, але нават у Сярэднявечча пакінутыя ўчасткі працягвалі лічыцца самавітым умацаваннем. У эпоху Рэнесансу яны былі абноўлены і адрэстаўраваны (у прыватнасці, браму Пія спраектаваў сам Мікеланджэла). У браме св. Себасцьяна (адкуль пачынаецца Апіева дарога) цяпер дзейнічае музей Аўрэліянавых сцен.

Image:Karte Rom unter Augustus MKL1888-Gates.JPG|Карта старажытнага Рыма; брама ў сценах пазначаны чырвоным
Image:Aurelian Wall - Sentry.JPG|Праход для варты
File:Piramide e Porta s Paolo 1100866.JPG|Брама Сан-Паола ў піраміды Цэстыя
Image:Porta Asinaria 2948.JPG|Porta Asinaria

## Гл. таксама 
* Брама Святога Пятра
* Тыбурцінская брама

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Славутасці Рыма
Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні
Катэгорыя:Крэпасці
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар людзей
Цахурская мова

**Цахурская мова** — адна з лезгінскіх моў нахска-дагестанскай моўнай сям’і. Распаўсюджана ў Рутульскім раёне Дагестана (13 паселішчаў) і паўночным Азербайджане (Закатальскі і Кахскі раёны). Колькасць носьбітаў цахурскай мовы ў Расіі 10596 чал. (2010).

Мова распадаецца на 3 дыялекты: цахурска-сувагільскі, гельмецка-курдульскі і сапучынскі (сабунджынскі).

Вядзецца выкладанне цахурскай мовы ў школах, выдаецца вучэбная літаратура. У Дагестане на цахурскай мове выдаецца газета «Нур».

Катэгорыя:Мовы Дагестана
Катэгорыя:Мовы Азербайджана
Катэгорыя:Нахска-дагестанскія мовы
Крыніца Ютурны

**Крыніца Ютурны** () — некалі крыніца і алтар, прысвечаныя Ютурне, на рымскім форуме, ля падножжа Палаціна ў Рыме.

Крыніца атрымала назву ад імя лацінскай німфы Ютурны, а вада лічылася гаючай. Па легендзе, Кастар і Полукс напаілі сваіх коней у гэтай крыніцы, калі прынеслі вестку пра перамогу над этрускамі ў 496 годзе да н.э. у Рым. Крыніца і храм Дыяскураў складалі адно цэлае. 11 студзеня святкавалася старажытнарымскае свята — ютурналіі ў гонар німфы.

## Літаратура 
* 
* Eva Margareta Steinby. *Lacus Iuturnae*. De Luca, 1989. ISBN 8878131938, ISBN 978-8878131934
* Eva Margareta Steinby. *Lacus Iuturnae* // *Lexicon Topographicum Urbis Romae*. Edizioni Quasar, 1993. B000TGC41S
* Scullard, H. H. *Festivals and Ceremonies of the Roman Republic*. Cornell University Press, 1981. ISBN 0-8014-1402-4

## Спасылкі 
* James Grout. *Lacus Juturnae* // *Encyclopædia Romana*

Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Рымскі форум
Імператарскі форум

**Імператарскія форумы** (*fori imperiali*) — ансамбль помнікаў архітэктуры ў Рыме. Іх будаўніцтва ішло прыкладна 150 гадоў (з 46 да н.э. па 113 н.э.) у перыяд ранняй Рымскай імперыі. Імператарскія форумы не з'яўляюцца часткай Рымскага форума ці старой Рэспубліканскай плошчы. Частка імператарскіх форумаў пахавана пад вуліцай Віа дэі Форы Імперыялі (*Via dei Fori Imperiali*).

* Форум Цэзара (), 46 да н.э.
* Форум Аўгуста (), 2 да н.э.
* Храм Міру () і Форум Веспасіяна (), 75
* Форум Нервы (), 98
* Форум Траяна (), 112—113

Выява:074TempioMarte.jpg|Форум Аўгуста
Выява:Rynki Trajana.JPG|Рынак Траяна
Выява:Tempio di Minerva detto Le colonnacce.jpg|Форум Нервы

Катэгорыя:Імператарскія форумы Рыма
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Сан-Нікалау

**Сан-Нікалау** (партуг. São Nicolau) — востраў у краіне Каба-Вердэ, уваходзіць у паўночную групу астравоў Барлавенту. Агульная плошча — 388 кв. км. Насельніцтва — 12864 чал.

## Прырода 
Востраў Сан-Нікалау мае вулканічнае паходжанне. Паўднёвая і ўсходняя часткі ўяўляюць сабою разбураную старажытную кальдэру. Заходняя частка вострава гарыстая. Найвышэйшы пункт — гара Монтэ-Горда (1340 м). Прыбярэжныя раёны пагорыстыя або раўнінныя, даволі засушлівыя. У гарах, дзякуючы дастатковай колькасці ападкаў і ўрадлівым глебам, магчыма земляробства, але і там здараюцца шматгадовыя засухі.

На пляжах можна ўбачыць марскіх чарапах.

## Гісторыя 
Сан-Нікалау быў адкрыты 6 снежня 1461 г. партугальскімі маракамі і названы ў гонар Святога Мікалая. Але яго каланізацыя адбылася толькі ў пачатку XVI ст. Астравіцяне займаліся пераважна жывёлагадоўляй і агародніцтвам. Насельніцтва моцна пакутавала ад нападаў піратаў. Для абароны вострава ў 1816 г. была пабудавана крэпасць.

У 1866—1931 гг. на Сан-Нікалау працавала адна з першых на Каба-Вердэ семінарый, дзе навучаліся таксама выхадцы з іншых астравоў.

У 1945—1949 гг. з-за засухі на востраве пачаўся голад. Многія сан-нікалауцы былі вымушаны пакінуць радзіму. Улады накіроўвалі пацярпелых на Сан-Тамэ, дзе яны былі вымушаны амаль бясплатна працаваць на плантацыях какава.

У другой палове XX ст. сярод астравіцян актыўна дзейнічалі прадстаўнікі руху за незалежнасць ад Партугаліі.

## Эканоміка 
Да нашых дзён галоўнымі заняткамі жыхароў Сан-Нікалау з’яўляюцца сельская гаспадарка (жывёлагадоўля, вырошчванне цукровага трыснягу, кукурузы і бананаў) і лоў рыбы. Працуюць марскі порт Тарафал, адкуль адыходзяць паромы на іншыя астравы, а таксама мясцовы аэрапорт у Прэгісіі.

## Галерэя 

Image:Sao-nicolau route.jpg|Ландшафт
Image:Flower (1).jpg|Кветка з Сан-Нікалау
Image:Pecheurs tarrafal.jpg|У порце
Image:L-410 TACV.jpg|Аэрапорт у Прэгісіі

## Спасылкі 
* www.caboverde.com
* Кірунак для турыстаў 
* Корпус міру запрашае на Каба-Вердэ

Катэгорыя:Астравы паводле алфавіта
Катэгорыя:Астравы Каба-Вердэ
Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна
Выдавецтва газеты «Гоман»

**Выдаўніцтва газеты «Гоман»** — беларуская выдавецкая суполка, якая дзейнічала ў Вільні ў 1916—1918 гг.

Некалькі беларускіх кніг выйшла ў 1916 г. пры садзейнічанні гэтай газеты. Сярод іх «Беларускі каляндар на 1917 год», падручнік арыфметыкі Г. Юрэвіча для пачатковай школы, якія прызначаліся для першых трох гадоў навучання.

У 1917 г. у друкарні Марціна Кухты ў серыі «Беларускія легенды» былі апублікаваны два творы беларускага пісьменніка Яна Баршчэўскага.

Зміцер Жылуновіч даў такую ацэнку дзейнасці выдавецтва:

## Літаратура 
* Бярозкіна Н. Гісторыя кнігадрукавання Беларусі (XVI пачатак — XX ст.). СПб, 2009, С. 136.

Катэгорыя:Беларуская літаратура XX стагоддзя
Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы
Катэгорыя:1916 год у Вільні
Катэгорыя:З’явіліся ў 1916 годзе
Катэгорыя:Арганізацыі Вільні
Карантэйн

**Карантэйн** (анг. Courantyne) — рака на поўначы Паўднёвай Амерыкі. Выток размяшчаецца ва ўсходняй частцы Гвіянскага нагор’я. Рака працякае па паўночнай частцы нагор’я, затым па Гвіянскай нізіне сярод вільготных экватарыяльных лясоў, утвараючы зялёныя тунэлі, у якіх палыя дрэвы часта загароджваюць рэчышча. Упадаючы ў Атлантычны акіян каля гарадоў Карывертон (Гаяна) і Ньіў-Нікеры(Сурынам), рака ўтварае эстуарый. Па рацэ паміж гарадамі наладжана паромная пераправа.

Даўжыня ракі складае 724 км. Падсілкоўваецца ў асноўным дажджамі, таму летам назіраюцца паводкі, а да канца кастрычніка рака моцна мялее. Плошча басейна ракі складае 56 тыс. км ², сярэдні расход вады — каля 1200 м ³/с.

У верхняй частцы працяг ракі ускладнены буйнымі парогамі і вадаспадамі, каля вялікіх парогаў рака разліваецца, утвараючы лабірынты астраўкоў, якія называюцца бістурыс. Да 70 км уверх ад вусця (да гаянскага пасёлка Арэалья) рака прыдатная для праходу невялікіх акіянскіх суднаў.

Па рацэ Карантэйн праходзіць дзяржаўная мяжа паміж Гаянай і Сурынамам.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах., Т.8. Мн., 1999, С.54

Карантэйн
Карантэйн
Карантэйн
Калона Аркадзія

**Калона Аркадзія** — рымская трыўмфальная калона.

Будаўніцтва гэтай калоны было пачата ў 401 годзе на  у Канстанцінопалі. Яна павінна была адзначыць трыўмф Аркадзія над паўсталымі готамі палкаводца Гайны, якіх перамаглі ў 400 годзе. Імператар памёр у 408 годзе, але мастацкае афармленне калоны было завершана толькі ў 421 годзе пры яго пераемніку Феадосіі II. Калона Аркадзія была пабудавана па матывах такіх трыўмфальных рымскіх калон, як калона Траяна, калона Марка Аўрэлія. Прыблізна ў XVI ці XVIII стагоддзі калона, саслабленая землетрасеннямі была дэмантавана па ўказе турэцкага ўрада. Застаўся толькі масіўны пастамент, выраблены з граніту.

## Літаратура 
* Brian Croke, 'Count Marcellinus and his Chronicle', 2001
* Robert Grigg, «S’ymphōnian Aeidō tēs Basileias': An Image of Imperial Harmony on the Base of the Column of Arcadius» *The Art Bulletin* **59**.4 (December 1977), pp. 469—482.
* Wolfgang Müller-Wiener, Bildlexikon zur Topographie Istanbuls, Deutsches Archäologisches Institut, Tübingen, 1977 (ISBN 3-8030-1022-5), 250—253.

Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Рымскія трыўмфальныя калоны
Катэгорыя:Калоны Турцыі
Галіна Сяргееўна Уланава

{{Тэатральны дзеяч
| Імя            = Галіна Уланава
| Арыгінал імя = 
| Выява           =
| Шырыня         = 250px
| Апісанне       = У балеце «Жызель» (1940-я)
| Дата нараджэння  = 8.1.1910 (26.12.1909)
| Месца нараджэння = , Расійская імперыя
| Дата смерці = 21.3.1998
| Месца смерці = , Расія
| Грамадзянства = →→
| Прафесія = , 
| Тэатр = , Вялікі тэатр
| Спектаклі = Жызель, Лебядзінае возера, Шчаўкунок і іншыя.
| Ролі =
| Амплуа = прыма-балерына
| Узнагароды =
{ style="background: transparent"
   
}
{ style="background: transparent"
 
-
 
-
 
}
{ style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
    
}
{ style="background: transparent"
 
}
}}
**Галіна Сяргееўна Уланава** (; 26 снежня 1909 (8 студзеня 1910 г), Санкт-Пецярбург, Расійская Імперыя — 21 сакавіка 1998, Масква, Расійская Федэрацыя) — найвялікшая савецкая балерына, балетмайстар і педагог. Народная артыстка СССР (1951). Двойчы Герой Сацыялістычнай Працы (1974; 1980). Лаўрэат чатырох Сталінскіх (1941; 1946; 1947; 1950) і Ленінскай прэмій (1957).

Вучаніца Агрыпіны Ваганавай. У 1928—1944 артыстка Марыінскага (Кіраўскага) тэатра ў Ленінградзе, з 1944 па 1960 — Вялікага тэатра ў Маскве. Знакамітыя ролі ў «Жызель» Адана, «Папялушка» і «Рамэа і Джульета» Пракоф’ева, «Чырвоны мак» Р.Гліэра.

Адзіная балерына, якой пры жыцці былі ўсталяваныя помнікі ў Санкт-Пецярбургу (1984, скульптар Міхаіл Анікушын) і Стакгольме (1984, скульптар Алена Янсан-Манізер). У Галандыі быў выведзены гатунак цюльпанаў «Уланава».

## Спасылкі 
* 
* Біяграфія на сайце Вялікага Тэатра 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залатая маска»
Катэгорыя:Народныя артысты Казахскай ССР
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Вучаніцы Агрыпіны Ваганавай
Катэгорыя:Двойчы Героі Сацыялістычнай Працы
Форум Нервы

**Форум Нервы** () — трэці з чатырох імператарскіх форумаў Рыма, таксама зваўся *Forum Transitorium*. Будаўніцтва гэтага форума было пачата пры імператары Веспасіяне ці Даміцыяне, аднак скончана толькі ў 98 годзе пры Нерве і названы ў яго гонар.
thumb|злева|Храм Мінервы на форуме

Форум размяшчаўся паміж Форумам Аўгуста і Храмам Міру імператара Веспасіяна, адсюль назва *Forum Transitorium*: форум — «праход» ці «пасаж» (120 на 45 метраў). Форум таксама злучаў Аргілет (*Argiletum*, вуліца ці жылы раён Старажытнага Рыма) і Рымскі Форум.

На форуме Нервы знаходзіўся невялікі храм, прысвечаны Мінерве, які быў разбураны ў 1606 годзе па загаду Папы Паўла V для будаўніцтва фантана *Acqua Paola* і капэлы Борджа ў Санта Марыя Маджорэ), а таксама калоннай залы. Да нашых дзён захаваліся толькі 2 гранітныя калоны (так званыя *Colonacce* — *Велізарныя калоны*), частка сцяны і рэльеф з выявай Мінервы. Вялікая частка гэтага форума таксама пахавана пад вуліцай Віа дэі Форы Імперыялі.

## Гл. таксама 
* Імператарскі форум

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Імператарскія форумы Рыма
Катэгорыя:Рымскі форум
Алігацукрыды

**Алігацукрыды** — хімічныя злучэнні, у якіх некалькі астаткаў малекул монацукрыдаў злучаныя паміж сабой кавалентнай сувяззю. Сярод іх самыя распаўсюджаныя дыцукрыды, якія ўтварыліся ў выніку спалучэння астаткаў двух малекул монацукрыдаў. Напрыклад бурачны (або трысняговы) цукар — цукроза — складаецца з астаткаў глюкозы і фруктозы, а саладовы — мальтоза — толькі з астаткаў глюкозы. Дыцукрыды маюць салодкі прысмак. Яны, як і монацукрыды, добра растваральныя ў вадзе.

## Літаратура 
* Хімічны слоўнік навучэнца. Мн., «Народная асвета», 2004, С.18
Аляксей Адамавіч Гусак

**Аляксей Адамавіч Гусак** (, вёска Іванкаўшчына, , Гомельская вобласць — ) — беларускі матэматык, прафесар, кандыдат фізіка-матэматычных навук, педагог. Брат фізіка Мікалая Гусака і літаратуразнаўца Сяргея Гусака.

## Біяграфія 
Скончыў фізіка-матэматычны факультэт Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, аспірантуру МДУ імя М. В. Ламаносава. З 1955 года працуе ў БДУ: асістэнт (1955—1957), старшы выкладчык (1957—1959), дацэнт (1959—1976), прафесар (з 1976 г.).

## Навуковыя працы 
Аўтар звыш 200 навуковых прац. Сярод іх 36 кніг (частка з іх перакладзена на венгерскую, іспанскую і французскую мову), у тым ліку манаграфія «Тэорыя набліжэння функцый. Гістарычны нарыс», падручнік «Вышэйшая матэматыка» ў 2-х тамах, «Даведнік па вышэйшай матэматыцы», «Аналітычная геаметрыя і лінейная алгебра: даведачны дапаможнік для рашэння задач», «Матэматычны аналіз і дыферэнцыяльныя ўраўненні: даведачны дапаможнік для рашэння задач», «Тэорыя імавернасцей: даведачны дапаможнік для рашэння задач», «Тэорыя функцый комплекснай зменнай і аперацыйнае злічэнне: даведачны дапаможнік для рашэння задач», «Даведнік па матэматыцы для школьнікаў», «Задачы і практыкаванні па вышэйшай матэматыцы», «Зборнік задач і практыкаванняў па дыферэнцыяльнай геаметрыі».

## Літаратура 
* *Гусак А. А., Гусак Г. М., Брычыкава А. А.* Даведнік па вышэйшай матэматыцы. — Мн.: «ТетраСистемс», 2007. — 576 с.

Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ
Катэгорыя:Дэканы механіка-матэматычнага факультэта БДУ
Аліфатычныя злучэнні

**Аліфацтычныя злучэнні** ў арганічнай хіміі — злучэнні, якія не змяшчаюць араматычных сувязяў. Аліфатычныя злучэнні могуць прадстаўляць сабой адкрытыя ланцугі (ацыклічныя злучэнні) або замкнёныя (аліцыклічныя або цыклааліфатычныя злучэнні). Часам да аліфатычных злучэнняў адносяць толькі ацыклічныя, а аліцыклічныя вылучаюць у асобны клас.

## Ацыклічныя злучэнні 
Ацыклічныя злучэнні — арганічныя злучэнні, у малекулах якіх адсутнічаюць цыклы і ўсе атамы вуглярода злучаныя паміж сабой у прамыя або разгалінаваныя (адкрытыя) ланцугі. Адрозніваюць дзве асноўныя групы ацыклічных злучэнняў — насычаныя(гранічныя) вуглевадароды, у якіх усе атамы вугляроду звязаныя паміж сабой толькі простымі сувязямі (напр., гамалагічны шэраг метана), і ненасычаныя вуглевадароды, у якіх паміж атамамі вугляроду маюцца, акрамя простых (адзінарных) сувязяў, таксама падвойныя, патройныя сувязі (напр., шэрагі этылена, ацэтылена).

Выява:Ethan Keilstrich.svg|Этан (структурная формула)
Выява:Isobutane 1.svg|ізабутан (структурная формула)
Выява:Acetylene-2D.svg|Ацэтылен (структурная формула)
Выява:Ethane-3D-vdW.png|Этан (трохмерная мадэль)
Выява:Isobutane3.png |ізабутан (трохмерная мадэль)
Выява:Acetylene-3D-vdW.png|Ацэтылен (трохмерная мадэль)

## Аліцыклічныя злучэнні 
Аліцыклічныя злучэнні — злучэнні, малекулы якіх утрымоўваюць адзін ці некалькі цыклаў, за выключэннем араматычных злучэнняў. Тыповымі прадстаўнікамі аліцыклічных злучэнняў з’яўляюцца цыклаалканы.

Выява:Cyclopropane-stereo.svg|Цыклапрапан (структурная формула)
Выява:Tetrahydrofuran.svg|Тэтрагідрафуран (структурная формула)
Выява:Piperidin.svg|Піперыдын (структурная формула)
Выява:Cyclopropane-3D-vdW.png|Цыклапрапан (трохмерная мадэль)
Выява:Tetrahydrofuran-3D-vdW.png|Тэтрагідрафуран (трохмерная мадэль)
Выява:Piperidine-3D-vdW.png|Піперыдын (трохмерная мадэль)

## Літаратура 
* Хімічны слоўнік навучэнца. Мн., «Народная асвета», 2004, С.18

Катэгорыя:Арганічныя рэчывы
Катэгорыя:Тэрміналогія IUPAC
Лана Дэль Рэй

**Элізабет Грант** (; нар. , Нью-Ёрк), больш вядомая як **Лана Дэль Рэй** () — амерыканская спявачка, аўтар-выканаўца. Яе псеўданім складацца з імя актрысы Ланы Цёрнер і назвы аўтамабіля Ford Del Rey.

Упершыню вядомасць прыйшла да Ланы Дэль Рэй летам 2011 года пасля выпуска відэакліпа «Video Games», які праглядзелі 600 тысяч разоў у Інтэрнэце на працягу трох тыдняў. Яе голас параўноўваюць з такімі вакалісткамі, як Нэнсі Сінатра, Амброзія Парслі і Чайна Форбс з Pink Martini. Сярод дэбютанатў 2011 года яе супастаўлялі з Ганнай Кальві.

24 кастрычніка 2011 года Лана Дэль Рэй атрымала ўзнагароду Q Awards у спецыяльнай катэгорыі «Будучая зорка». У 2012 годзе яна была ўзнагароджана прэміяй BRIT Awards у катэгорыі «Міжнародны прарыў».

4 снежня 2021 года атрымала ўзнагароду «Артыст дзесяцігоддзя» ад выдавецтва Variety.

## Дыскаграфія 
### Альбомы (LP) 
### Сінглы 
### Іншыя песні ў хіт-парадах 
### Відэакліпы 
* «Kill Kill» (2008)
* «Kinda Outta Luck»
* «You Can Be the Boss»
* «Diet Mtn. Dew»
* «Video Games» (2011)
* «Blue Jeans» (2011)
* «Born to Die» (2011)
* «Blue Jeans» (2012)

## Узнагароды і намінацыі 
## Спасылкі 
* 
* YouTube-канал спявачкі

Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы ЗША
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку
Этан

**Этан** () — арганічнае злучэнне, другі член гамалагічнага шэрагу алканаў. У прыродзе знаходзіцца ў складзе прыроднага газу, нафты і іншых вуглевадародаў. Наркотык, дзеянне якога паслабляецца нікчэмнай растваральнасцю ў вадзе і крыві. Клас небяспекі - чацвёрты.

## Уласцівасці 
### Фізічныя ўласцівасці 
Этан пры нармальных умовах — бясколерны газ, без паху. Малярная маса — 30,07. Тэмпература плаўлення −182,81 ° C, тэмпература кіпення −88,63 ° C.

### Хімічныя ўласцівасці 
Хімічная формула C2H6 (рацыянальная CН3СН3). Найбольш характэрныя рэакцыі замяшчэння вадароду галагенавымі, якія праходзяць па свабодна радыкальнаму механізму.
Тэрмічнае дегідраванне этану пры 550—650 °C прыводзіць да этэну, пры тэмпературах звыш 800 °C — да ацэтылену (утвараецца таксама бензол і сажа).
Прамое хлараванне пры 300—450 °C — да этылхларыду, нітраванне ў газавай фазе дае сумесь (3:1) нітраэтану і нітраметану.

Катэгорыя:Алканы
Прапан

**Прапан** — арганічнае рэчыва класа алканаў. Змяшчаецца ў прыродным газе, утвараецца пры крэкінгу нафтапрадуктаў, пры падзеле спадарожнага нафтавага газу, «тлустага» прыроднага газу, як пабочная прадукцыя пры розных хімічных рэакцыях. Як прадстаўнік вуглевадародных газаў пажара-і выбуханебяспечны, малатаксічны, не мае паху, валодае слабымі наркатычнымі ўласцівасцямі.

## Фізічныя ўласцівасці 
Бескаляровы газ без паху. Вельмі мала раствараецца ў вадзе. Пункт кіпення −42,1 °C. Пункт замярзання −188 °C. Утварае з паветрам выбухованебяспечныя сумесі пры канцэнтрацыі пароў ад 2,1 да 9,5 %. Тэмпература самазагарання прапана ў паветры пры ціску 0,1 Мпа (760 мм рт. сл.) складае 466 °С. Крытычная тэмпература прапана Ткр = .

## Прымяненне 
### Паліва 
Прапар ужываюць як паліва для газавых пліт у дамах, не падключаных да газаправода; як аўтамабільнае паліва.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Алканы
Катэгорыя:Нафтапрадукты
Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі
Катэгорыя:Холадагенты
Амёбазоі

**Амёбазоі** (*Amoebozoa*, ад  «змена») — прасцейшыя жывыя арганізмы.

## Апісанне 
У амёб няправільная, пастаянна зменлівая форма. Найбольш вядомы від — амёба звычайная (*Amoeba proteus*). Цела 15 мкм — 3 мм, пастаяннай формы не маюць. Перамяшчаюцца з дапамогай часовых вырастаў (псеўдаподыяў). Хуткасць руху 0,5—3 мкм/мін. Маюдь ядро, пульсуючую і стрававальную вакуолі.

Міксаміцэты (слізевікі) маюць вегетатыўнае цела ў выглядзе слізістай, без абалонкі шмат’ядзернай (ядры дыплоідныя) пратаплазмы — плазмодыя дыяметрам ад некалькіх міліметраў да 1 м. Здольнаыя да актыўных амёбападобных рухаў.

## Пашырэнне 
Амёбы трапляюцца ў прэсных, саленаватых, марскіх водах, часта ў прыбярэжным пяску, глебе; асобныя паразітуюць у кішэчніку жывёл і чалавека (напр., дызентэрыйная амёба), выклікаюць амёбіяз.

Слізевікі трапляюцца ў глебе, гнілых пнях, пад карой, апалым лісцем. На святло выпаўзаюць для ўтварэння на субстраце пладовых цел.

## Асаблівасці біялогіі 
Амёбы жывяцца бактэрыямі, водарасцямі, прасцейшымі. У слізевікоў пераважна сапратрофны тып жыўлення.

Амёбы размнажаюцца бясполым спосабам (дзяленнем). У неспрыяльных умовах акругляюцца, укрываюцца 2-слаёвай шчыпьнай абалонкай (інцыстуюцца).

*.]]
Для слізевікоў уласціва ўтварэнне пладовых цел (спарангіяў і эталіяў), у якіх фарміруюцца гаплоідныя споры (у вадзе прарастаюць у зааспоры, у вільготным асяроддзі — у міксамёбы). Пры іх капуліраванні парамі ўтвараюцца дыплоідныя міксамёбы, якія шматразова дзеляцца, растуць і фарміруюць плазмодый. Пры неспрыяльных умовах (сухасць субстрату, нізкая тэмпература, адсутнасць корму) плазмодый ператвараецца склероцый.

## Літаратура 
* Амёбы //  
* *Бельская С.'' Слізевікі // 

Катэгорыя:Пратысты
Карвет

thumb|Карвет *Comandante Foscari* ВМС Франціі
[thumb||[Францыя|Французскі паравы карвет *Dupleix* (1856—1887)]]

**Карвет** () — клас ваенных караблёў прызначаных для вартавой і канвойнай службы, супрацьлодкавай і супрацьпаветранай абароны ваенна-марскіх баз.

У эпоху паруснага флоту:

* Трохмачтавы ваенны карабель XVII—XIX ст. з прамым парусным узбраеннем, меў на ўзбраенні 18—30 гармат малога і сярэдняга калібру размешчаных толькі на верхняй палубе, выкарыстоўваўся для разведвальнай і пасыльнай службы. Водазмяшчэнне 460 тон і больш. У 40-х гг. XIX ст. з'явіліся колавыя, а ў канцы 60-х гг. — парусна-шрубавыя карветы.

У перыяд Другой сусветнай вайны і па цяперашні час:

* Эскортны карабель спецыяльнай пабудовы, які з'явіўся ў ВМС ЗША і Вялікабрытаніі ў перыяд Другой сусветнай вайны. Водазмяшчэнне 500—1600 тон, хуткасць 16—20 вузлоў (30—37 км/г). Узбраенне: артылерыйскія ўстаноўкі калібру 76—102 мм і зенітныя аўтаматы калібру 20—40 мм, бамбамёты і глыбінныя бомбы, абсталяваны радыёлакацыйнымі і гідраакустычнымі сродкамі паветранага і падводнага назірання. З развіццём ракетнай зброі абсталёўваюцца ракетнымі ўстаноўкамі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Карветы
Караняножкі

**Караняножкі** (*Rhizopoda*) — прасцейшыя жывыя арганізмы.

Цела складаецца з пратаплазмы, якая утварае часовыя вырасты рознай формы (ілжывыя ножкі). Многія караняножкі маюць ракавіну або шкілет.
 
Падзяляюцца на 2 тыпы (амёбы і фарамініферы). Пашыраны ўсюды ў марскіх і прэсных вадаёмах і глебе. Фарамініферы з'яўляюцца пародаўтваральнымі. У выкапнёвым стане сустракаюцца з дакембрыя.

Памеры ад некалькіх мікраметраў да 3 см. Цела складаецца з паверхневага гамагеннага слоя — эктаплазмы і ўнутранага зярністага — эндаплазмы з ядром, вакуолямі і іншымі ўключэннямі. Некаторыя караняножкі маюць унутраны шкілет або ракавіну. Перамяшчаюцца і захопліваюць ежу з дапамогай часовых вырастаў (псеўдаподый). Размнажэнне бясполае і палавое. Кормяцца бактэрыямі, прасцейшымі і водарасцямі.

Ёсць паразіты, узбуджальнікі інвазійных хвароб жывёл і чалавека.

## Гл. таксама 
* Ракавінныя амёбы

## Літаратура 
* Караняножкі // БЭ ў 18 т. Т. 8. Мн., 1999. С.55

Катэгорыя:Пратысты
Сажа

**Сажа**, таксама *Тэхнічны вуглярод* — аморфны вуглярод, прадукт няпоўнага згарання або тэрмічнага раскладання вуглевадародаў у некантраляваных умовах. У вялікіх колькасцях яе выкарыстоўваюць для прыгатавання чорнай фарбы ў паліграфічнай і лакафарбавай прамысловасці. У Францыі ў часы Карла II з выкарыстаннем сажы выраблялі ваксу.

Тэрмін «сажа» часам недакладна ўжываюць для наймення вугляроднага прадукта — тэхнічнага вугляроду, што вырабляецца ў прамысловых маштабах для напаўнення гум і іншых пластычных мас.

Газавая сажа — назва чорнай фарбы (асабліва мастацкай) з пігментам «сажа».

## Гл. таксама 
* Белая сажа
* Тэхнічны вуглярод
* Выхлапныя газы

## Літаратура 
* 
* Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн., «Народная асвета», 2004. — С. 206.

Катэгорыя:Пігменты
Катэгорыя:Аморфныя формы вугляроду
Прынтар

[міні|200пкс|Прынтар [Canon PIXUS 560i]]
**Прынтар** (ад  — друк) — вонкавая прылада камп’ютара, прызначаная для пераводу тэксту або графікі на фізічны носьбіт з электроннага выгляду.

Атрымалі распаўсюджванне шматфункцыянальныя прылады (ШФП), у якіх у адным прыборы аб’яднаны функцыі прынтара, сканера, капіравальнага апарата і тэлефакса. Такое аб’яднанне рацыянальна тэхнічна і зручна ў працы.

Шырокафарматныя прынтары часам памылкова завуць плотарамі.

Кожны прынтар складаецца з трох асноўных функцыянальных блокаў — пячатнай платы, блок пераносу выявы (картрыджа) і друкарскага блоку.

## Гл. таксама 
* 3D-прынтар

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прылады адлюстравання інфармацыі
Катэгорыя:Офісная тэхніка
Катэгорыя:Друкарства
Катэгорыя:Камп’ютарнае апаратнае забеспячэнне
Карбюратар

міні|200пкс|Схема карбюратара
міні|права|200пкс|Карбюратар Weber
**Карбюратар** — прылада ў сістэме сілкавання карбюратарных рухавікоў унутранага згарання, прызначаная для змешвання (карбюрацыі, фр. Carburation) бензіну і паветра, стварэння гаручай сумесі і рэгулявання яе расходу. У цяперашні час карбюратарныя сістэмы падачы паліва выцясняюцца інжэктарнымі.

## Будова 
Паплаўковы карбюратар складаецца з паплаўковай і змясіцельнай камер. Змясіцельная камера ўяўляе сабой трубу, якая ўверсе пераходзіць у паветраны фільтр, а ўнізе -- ва ўпускны трубаправод. Упускны трубаправод аддзяляецца ад карбюратара дросельнай заслонкай. Паветраны фільтр аддзяляецца ад карбюратара паветранай заслонкай. Унутры карбюратара ёсць механізмы:
* галоўная дазіравальная сістэма
* эканамайзер
* насос-паскарыцель
* сістэма халастога ходу

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах., Т.8. Мн., 1999, С.64

## Спасылкі 
* Карбюратары К-151 
* Саветы па рамонце і рэгулёўцы карбюратараў 

Катэгорыя:Бензінавыя рухавікі
Катэгорыя:Паліўная апаратура
Карапузікі

**Карапузікі** (*Histeridae*) — сямейства жукоў, якое ўключае больш за 3500 відаў.

## Апісанне 
Даўжыня ад 1 да 25 мм, але звычайна іх памеры не перавышаюць 10 мм. Цела моцна склерытызаванае, шчыльнае, пукатае, авальнае або амаль круглае, радзей цыліндрычнае або плоскае. Афарбоўка, чорная, бурая, часта з металічным бляскам. Вусікі каленчатыя, з доўгім асцюком, 6-7-сегментным жгутком і шчыльнай булавой. Галава цесна прылягае да пярэднегрудзей, звычайна можа ўцягвацца. Надкрылы ўкарочаныя, нярэдка з чырвонымі і жоўтымі плямкамі. Шчыток маленькіх памераў, часам нават незаўважны. Брушка з пяццю свабоднымі стэрнітамі. Тазікі расстаўленыя, асабліва шырока — заднія. Ногі капальныя, шчыльна прыціскаюцца да цела (так робяць пры небяспецы). Формула лапак 5-5-5 (за выключэннем рода *Acritus* і блізкіх родаў, у якіх заднія лапкі чатырох-сегментныя).

## Пашырэнне 
Пашыраны пераважна ў трапічных зонах. У беларускай фауне сустракаецца 61 від, 20 родаў.

## Асаблівасці біялогіі 
Жукі і лічынкі, як правіла драпежнікі, і кормяцца пераважна лічынкамі іншых насякомых.

Большасць карапузікаў жывуць у мерцвячыне, гноі, у загнілых раслінных рэштках, многія — у хадах насякомых пад карой і ў драўніне, некаторыя — у гнёздах птушак і сысуноў або ў мурашніках. Насякомыя з родаў ,  трапляюцца ў жылых памяшканнях, складах, знішчаюць лічынак шкоднікаў харчовых прадуктаў.

## Літаратура 

Катэгорыя:Сямействы насякомых
Кардыерыт

**Кардыеры́т**, дыхраіт, вадзяны сапфір, іяліт, іаліт — калекцыйны мінерал, алюмасілікат магнію і жалеза, (Mg,Fe)2Al4Si5O18.

Назву атрымаў у гонар французскага горнага інжынера і геолага П’ера Луі Антуана Кардзье (; 1777—1861), сінонімы паходзяць ад моцнага дыхраізму, падабенствам з сапфірам і фіялкавым колерам.

Крышталізуецца ў рамбічнай сінгоніі. Колер сінявата-шэры, фіялетавы, буры, часам бясколерны. Бляск тлусты. Цвёрдасць 7—7,5 па шкале Моаса. Шчыльнасць 2,58—2,66 г/см³.

## Паходжанне і радовішчы 
Паходжанне метамарфічнае, зрэдку — магматычнае.

## Выкарыстанне 
З’яўляецца сыравінай у вытворчасці керамічных вырабаў. Празрыстая і сіняя разнавіднасці — ювелірны матэрыял.

## Літаратура 
*  — С. 66—67.
*  — С. 493.

## Спасылкі 
* http://mineral.galleries.com/minerals/silicate/cordieri/cordieri.htm 

Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы магнію
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Мінералы жалеза