open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Васіль Аляксеевіч Васільеў

**Васіль Аляксеевіч Васільеў** (, г. п. , Гусь-Хрустальны раён, Уладзімірская вобласць — ?) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Пінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
З 1931 года ў Чырвонай Арміі. У 1941 удзельнік абароны Беластока, Ваўкавыска, Слоніма. З сакавіка 1942 года камандзір партызанскай групы, атрада, у красавіку 1943 — ліпені 1944 — партызанскай брыгады імя У. І. Леніна.

У 1944-68 на партыйнай, савецкай і гаспадарчай рабоце ў Пінску.

Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Нарадзіліся ва Уладзімірскай вобласці
Гэрднер

**Гэ́рднер** () — бяссцёкавае плыткае салёнае возера ў Паўднёвай Аўстраліі, на поўнач ад заліва Спенсер.

Размешчана на паўпустыннай раўніне з дзюнным рэльефам з чырвоных пяскоў, на вышыні каля 100 м. Плошча каля 4,7 тыс. км². У засушлівы час года — плоская ўпадзіна, пакрытая глеем і саляной скарынкай.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Lake Gairdner Management Plan 

Катэгорыя:Азёры Паўднёвай Аўстраліі
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Экалагічная ніша

**Экалагічная ніша** — месца, якое займае від у біяцэнозе і якое ўключае комплекс яго біяцэнатычных сувязей і патрабаванняў да фактараў асяроддзя. Тэрмін уведзены ў 1914 Дж. Грынелам і ў 1927 Чарльзам Элтанам. У цяперашні час вызначэнне Грынела прынята называць прасторавай нішай (па сэнсу тэрмін бліжэй да паняцця *месцапражыванне*), а вызначэнне Элтана называюць трафічнай нішай (экалагічная ніша прадстаўляе сабой суму фактараў існавання пэўнага віду, асноўным з якіх з’яўляецца яго месца ў харчовым ланцужку). У цяперашні час дамінуе мадэль гіпераб’ёму Дж. Э. Хатчынсана. Мадэль прадстаўлена як n-мерны куб, на восях якога адкладзеныя экалагічныя фактары. Па кожным фактары від мае дыяпазон, у якім ён можа існаваць (экалагічная валентнасць). Калі правесці праекцыі ад крайніх кропак дыяпазонаў кожнай восі фактараў, мы атрымаем n-мерную фігуру, дзе n — колькасць значных для віду экалагічных фактараў. Мадэль у асноўным абстрактная, але дазваляе атрымаць добрае ўяўленне аб экалагічнай нішы. Па Хатчынсану, экалагічная ніша можа быць:

* **фундаментальнай** — вызначаецца спалучэннем умоў і рэсурсаў, якія дазваляюць віду падтрымліваць жыццяздольную папуляцыю;
* **рэалізаванай** — уласцівасці якой абумоўлены канкуруючымі відамі.

Дапушчэнні мадэлі:

* рэакцыя на адзін фактар не залежыць ад уздзеяння іншага фактару;
* фактары не залежаць адзін ад аднаго;
* прастора ўнутры нішы аднастайная з аднолькавай ступенню спрыяльнасці.

Гэта адрозненне падкрэслівае, што міжвідавая канкурэнцыя прыводзіць да зніжэння пладавітасці і жыццяздольнасці і што ў фундаментальнай экалагічнай нішы можа быць такая частка, займаючы якую, від у выніку міжвідавай канкурэнцыі не ў стане больш жыць і паспяхова размнажацца. Гэтая частка фундаментальнай нішы віду адсутнічае ў яго рэалізаванай нішы. Такім чынам, рэалізаваная ніша заўсёды ўваходзіць у склад фундаментальнай або роўная ёй.

Катэгорыя:Экалогія
Рыгор Арцёмавіч Васільеў

**Рыгор Арцёмавіч Васільеў** (, г. Жлобін — ) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Забайкаллі.

## Біяграфія 
Вёў рэвалюцыйную прапаганду сярод салдат у Верхнеудзінску, адзін са стваральнікаў рэвалюцыйнага ваеннага саюза. Двойчы арыштаваны ў 1906 і 1907 гадах, на 3 гады заключаны ў акатуйскую турму. З 1911 года ў ссылцы ў Якуцку. Пасля лютаўскай рэвалюцыі 1917 года на гаспадарчай рабоце ў Гомелі.

Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі
Генрых Хюбшман

**Генрых Хюбшман** (, Эрфурт — , ) — нямецкі філолаг. Прадстаўнік індаеўрапейскай кампаратывістыкі младаграматычнага напрамку. Прафесар Страсбургскага ўніверсітэта. Найбольш вядомы як арменіст і іраніст. Першым устанавіў на аснове гука-адпаведнікаў асаблівае месца армянскай мовы, якая адносілася да яго да іранскай групы, а таксама прыналежнасць да іранскай групы афганскай мовы, якую да яго прылічвалі да індыйскіх або да прамежкавых моў.

## Навуковыя працы 
* Zur Casuslehre, Münch., 1875;
* Über die Stellung des Armenischen im Kreise der indogermanischen Sprachen, «Zeitschrift fur vergleichende Sprachforschung der indogermanischen Sprachen», 1877, Bd 23;
* Iranische Studien, 1879, Bd 24;
* Das indogermanische Vokalsystem, Stras., 1885;
* Etymologie und Lautlehre der ossetischen Sprache, Stras., 1887;
* Armenische Grammatik, 2 Aufl., Lpz., 1966;
* Persische Studien, Stras., 1895.

Катэгорыя:Армяністы
Катэгорыя:Філолагі Германіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Страсбурскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Іраністы Германіі
Ёхан Аўгуст Гуга Гюльдэн

**Ёхан Аўгуст Гуга Гюльдэн** (, Хельсінкі — , Стакгольм) — фінска-шведскі астраном.

## Біяграфія 
Ёхан Аўгуст Хуга Гюльдэн нарадзіўся ў Хельсінкі ў сям'і Нільса Абрахама Гюльдэна, прафесара класічнай філасофіі Хельсінкскага ўніверсітэта. Навучаўся ў гэтым універсітэце і атрымаў там ступень магістра філасофіі (1860). Вядомы сваімі працамі ў галіне нябеснай механікі. У 1862—1865 гадах працаваў у Пулкаўскай абсерваторыі. У 1871 годзе стаў дырэктарам Стакгольмскай абсерваторыі. Імем Гюлдэна названы кратар на Месяцы і малая планета (806 Gyldenia), адкрытая М. Вольфам 18 красавіка 1915 года ў Гайдэльбергу.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астраномы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Астраномы Швецыі
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Постаці фінскай астраноміі
Дацкая Вест-Індыя

**Дацкая Вест-Індыя** () — былая калонія Даніі на Карыбах, у якую ўваходзілі астравы Санта-Крус, Сент-Джон, Сент-Томас, а таксама некаторыя суседнія невялікіх астраўкоў. Сучасная тэрыторыя Амерыканскія Віргінскія астравы.

## Гісторыя 
У 1666 годзе экспедыцыя, падрыхтаваная капенгагенскімі купцамі, высадзілася на незаселеным у той час востраве Сент-Томас, а ў 1672 годзе Дацкая Вест-Індская кампанія заснавала тут калонію. Востраў Сент-Джон быў захоплены датчанамі ў 1684 годзе і каланізаваны ў 1718 годзе. У 1733 годзе кампанія набыла ў Французскай Вест-Індскай кампаніі востраў Санта-Крус. У 1754 годзе астравы былі прададзены Дацкаму каралеўству, стаўшы калоніяй Даніі.

Падчас Напалеонаўскіх войн астравы былі акупаваны Вялікабрытаніяй спачатку з сакавіка 1801 па 27 сакавіка 1802 года, затым са снежня 1807 да 20 лістапада 1815 года, калі яны былі вернутыя Даніі.

Да 1904 года ў Дацкай Вест-Індыі не было ўласнай валюты, у якасці плацежных сродкаў выкарыстоўваліся іспанскі долар і долар ЗША. У 1904-м Дацкі Вест-Індыйскі Нацыянальны банк увёў у абарот нацыянальную валюту — вест-індскі далер, які эмітаваўся у адпаведнасці з нормамі Лацінскага валютнага саюза.

Пасля пачатку Першай сусветнай вайны, калі ўзнікла рэальная пагроза акупацыі астравоў нямецкімі войскамі і ўсталявання тым самым кантролю над усходнім уваходам у Панамскі канал, 17 студзеня 1917 года Данія прадала свае ўладанні ў складзе Віргінскіх астравоў Злучаным Штатам Амерыкі за 25 мільёнаў долараў. 31 сакавіка таго ж года ўсе фармальнасці былі завершаны, тэрыторыя стала амерыканскай.

Да 1954 года Амерыканскімі Віргінскімі астравамі кіравала Міністэрства ўнутраных спраў ЗША. Губернатар і парламент абіраліся мясцовымі жыхарамі. У 1927 годзе віргінцы атрымалі грамадзянства ЗША. З 1973 года жыхары астравоў маюць прадстаўніка ў Кангрэсе ЗША (без права голасу), але не ўдзельнічаюць у прэзідэнцкіх выбарах. На астравах дзейнічаюць практычна тыя ж федэральныя законы, што і на тэрыторыі ЗША.

Катэгорыя:Былыя калоніі Даніі
Катэгорыя:Гісторыя Даніі
Катэгорыя:Гісторыя ЗША
Катэгорыя:Гісторыя Вест-Індыі
Катэгорыя:Амерыканскія Віргінскія астравы
Званочак персікалісты

**Званочак персікалісты** (*Campanula persicifolia*) — кветкавая расліна сямейства званочкавых.

## Батанічнае апісанне 
thumb|left|Званочак персікалісты.

Званочак персікалісты — травяністая шматгадовая расліна, дасягае ў вышыню 40-100 і нават 160 см. Змяшчае млечны сок.

## Пашырэнне 
Распаўсюджаны ва Усходняй Еўропе. Значная частка арэалу знаходзіцца ў Еўрапейскай часткі Расіі.

## Батанічнае апісанне 
Званочак персікалісты — травяністая шматгадовая расліна, дасягае ў вышыню 40-100 і нават 160 см. Змяшчае млечны сок.

Корань верацянопадобны, касы, кудзелісты. Сцябло прамое, простае, рэдка галінастае, голае, злёгку рабрыстае.

Сцябловыя лісты — чарговыя, вузкія, лінейныя або ланцэтныя, цёмна-зялёнага колеру, бліскучыя, па краях гародчатыя (верхнія — амаль цэльнакрайнія, менш ніжніх).

Кветкі — блакітнага, сіне-фіялетавага або светла-ліловага колеру (рэдка белага), размешчаны на кароткіх Кветаножках, сабраны ў аднабокі верхавінны пэндзаль з 3-8 кветак. Вяночак шыроказваночкавы, буйны, да 3,5 см даўжынёй і ў дыяметры, падзелены на долі не больш чым на 1/3. Чашачка ўдвая карацей вяночка, зваротнаканічная, бароздавая, з доўгімі завостранымі цэльнакрайнімі зубцамі. Цвіце ў чэрвені-ліпені.

Плод — шматнасенная каробачка з 10 жылкамі, адкрываецца дзірачкамі ў верхавіны. Плоданасіць у жніўні-верасні.

Прымеркаваны да светлых лясоў, узлескаў, сустракаецца ў зарасніках хмызнякоў, па ярам.

## Значэнне і ўжыванне 
thumb|left|Званочак персікалісты ф. 'Белая' (f. 'Alba')

Дэкаратыўная расліна, даўно уведзеная ў культуру.

## Сарты і разнавіднасці, якія вырошчваюцца ў культуры 
* '**Alba**'. Вышыня раслін каля 90 см. Кветкі белыя. Рэкамендуемая шчыльнасць пасадкі 7-9 шт. на м².
* '**Caerulea**'. Вышыня раслін каля 90 см. Кветкі сінія. Рэкамендуемая шчыльнасць пасадкі 7-9 шт. на м².
* '**Coerulea**'. Вышыня раслін каля 90 см. Кветкі сінія. Рэкамендуемая шчыльнасць пасадкі 7-9 шт. на м².
* '**Moerheimii**'. Вышыня раслін каля 90 см. Кветкі белыя, паўмахровыя. Рэкамендуемая шчыльнасць пасадкі 7-9 шт. на м².
* '''*Campanula persicifolia* subsp. *sessiliflora***. Вышыня раслін каля 80 см. Кветкі сіне-фіялетавыя. Рэкамендуемая шчыльнасць пасадкі 3-5 шт. на м². Па іншых дадзеных, вышыня раслін каля 90 см. Лісце і кветкі больш буйныя, чым у намінальнай формы.
* ***Campanula persicifolia* var. *planiflora***. Вышыня раслін каля 20 см. Рэкамендуемая шчыльнасць пасадкі 25 шт. на м². Кветкі сінія.
* ***Campanula persicifolia* var. *planiflora* f. *alba*'*. Вышыня раслін каля 20 см. Кветкі белыя. Рэкамендуемая шчыльнасць пасадкі 25 шт. на м².

## Літаратура 
* 
* *В. И. Чопик, Л. Г. Дудченко, А. Н. Краснова* Дикорастущие полезные растения Украины. Справочник. — Киев, Наукова думка, 1983.

## Спасылкі 
* 
* *Campanula persicifolia'' L. (Колокольчик персиколистный) // ИАС «ООПТ России»  

Катэгорыя:Званочак
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Клумбавыя расліны
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Паўпрамы здабытак

**Паўпрамы здабытак** — канструкцыя ў тэорыі груп, якая дазваляе будаваць новую групу па дзвюх групах H і N, і дзеянні \phi групы H на групе N аўтамарфізмамі.

Паўпрамы здабытак груп N і H над \phi звычайна абазначаецца N\rtimes_\phi H.

## Канструкцыя 
Няхай зададзена дзеянне групы H на прасторы групы N з захаваннем яе групавой структуры. Гэта азначае, што зададзены гомамарфізм \phi: H \rightarrow \mbox{Aut}(N) групы H у групу аўтамарфізмаў групы N. Аўтаморфізм групы N., які адпавядае элементу h з H пры гомамарфізме \phi. пазначым \phi_{h}. У якасці групы G — паўпрамога здабытку груп H і N над гомамарфізмам \phi — бярэцца мноства N\times H з бінарнай аперацыяй *, што дзейнічае па правілу:

: (n_1, h_1) * (n_2, h_2) = (n_1\phi_{h_1}(n_2), h_1h_2) для любых n_1,n_2 \in N, h_1,h_2 \in H.

## Уласцівасці 
# Групы H і N натуральна ўкладзеныя ў G, прычым N — нармальная падгрупа ў G.
# Кожны элемент g\in G адназначна раскладаем у здабытак g=nh, дзе h і n — элементы груп H і N адпаведна. (Гэта ўласцівасць апраўдвае назву групы G як паўпрамога здабытку груп H м N.)
# Зададзенае дзеянне \phi групы H на групе N супадае з дзеяннем H на N спалучэннямі (у групе G).

Усякая група са ўласцівасцямі 1-3 ізаморфная групе G (уласцівасць універсальнасці паўпрамога здабытку груп).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Тэорыя груп
Родная прырода

«**Родная прырода**» — грамадска-палітычны, навукова-папулярны ілюстраваны часопіс. Выдаецца з 1972 года ў Мінску на беларускай і рускай мовах раз у месяц. Да 1977 года інфармацыйна-метадычны бюлетэнь. Асвятляе пытанні аховы прыроды, узаемаадносін чалавека і навакольнага асяроддзя, інфармуе насельніцтва аб выкананні дзяржаўных экалагічных праграм, мае трывалыя традыцыі экалагічнага выхавання і адукацыі чытачоў. Друкуе матэрыялы пра маляўнічыя куткі Беларусі, раскрывае многія сакрэты прыроды, змяшчае вершы, навелы, апавяданні на прыродную тэматыку.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Катэгорыя:Часопісы на рускай мове
Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Гхагхра

**Гхагхра** (, , ) — рака ў Індыі, Непале і Кітаі, левы, найбольш мнагаводны прыток Ганга.

Даўжыня ракі 950 км. Бярэ пачатак на поўдні Тыбецкага нагор’я, у глыбока урэзанай даліне перасякае Гімалаі (пад назвай Карналі), ніжняе цячэнне — на Інда-Гангскай раўніне. Жыўленне змяшанае, снегава-ледніковае і дажджавое. Вяснова-летнія паводкі. Здараюцца катастрафічныя паводкі. Суднаходная ад горада Аёдх’я. Выкарыстоўваецца для арашэння. На Гхагхра — горад Файзабад (у ніжнім цячэнні).

Сярод прытокаў — рака Рапты (злева).

Катэгорыя:Рэкі Кітая
Катэгорыя:Рэкі Непала
Катэгорыя:Рэкі Індыі
Катэгорыя:Прытокі Ганга
Рожава

Назву **Ро́жава** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць
** Рожава — вёска ў Браслаўскім раёне
* Магілёўская вобласць
** Рожава — вёска ў Мсціслаўскім раёне

## Азёры 
* Рожава — возера ў Браслаўскім раёне, у басейне ракі Друйка
Гямыш

**Гямы́ш** (), **Гамшаса́р** (; «гара буйвала») — самая высокая вяршыня Малога Каўказа, на хрыбце Мураўдаг у Азербайджане.

## Геаграфія 
Вышыня вяршыні складае 3724 м.

Складзена вывергнутымі пародамі. На паўночным схіле вяршыні захаваліся рэшткі марэн, якія сведчаць аб слядах старажытнага зледзянення.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Горныя вяршыні Азербайджана
Фактаргрупа

**Фактаргрупа** — канструкцыя, якая дае новую групу (фактаргрупу) па групе і яе нармальнай падгрупе.

Фактаргрупа групы G па нармальнай падгрупе H звычайна абазначаецца G/H.

## Вызначэнне 
Няхай G — група, і H — яе нармальная падгрупа. Тады на класах сумежнасці H у G
: aH=\{\,ah\mid\,h\in H\}

можна ўвесці множанне:

: (aH)(bH)=abH

Лёгка праверыць, што гэтае памнажэнне не залежыць ад выбару элементаў у класах сумежнасці, гэта значыць калі aH=a'H і bH=b'H, то abH=a'b'H. Гэтае множанне вызначае структуру групы на мностве класаў сумежнасці, а атрыманая група G/H называецца фактаргрупай G па H.

## Уласцівасці 
* Тэарэма аб гомамарфізме: Для любога гомамарфізма \varphi:G\to K
:: G / \mathrm{Ker}\, \varphi \cong \varphi (G),
: г. зн. фактаргрупа G па ядру \mathrm{Ker}\, \varphi ізаморфна яе вобразу \varphi (G) у K.
* Адлюстраванне a \mapsto aH задае натуральны гомамарфізм G \to G/H.
* Парадак G/H роўны індэксу падгрупы [G:H]. У выпадку канечнай групы G ён роўны |G|/|H|.
* Калі G абелева, нільпатэнтная, вырашальная, цыклічная або канечнаспароджаная, то і G/H будзе мець тыя жа ўласцівасці.
* G/G ізаморфная трывіяльнай групе (\{e\}), G/{e} ізаморфная G.

## Прыклады 
* Няхай G = \mathbb{Z}, H = 2\mathbb{Z}, тады G/H ізаморфная \mathbb{Z}_2.
* Няхай G = \mathbf{UT}_n (група нявыраджаных верхнетрохвугольных матрыц), H = \mathbf{SUT}_n (група верхніх унітрохвугольных матрыц), тады G/H ізоморфна групе дыяганальных матрыц.

## Літаратура 
* *Винберг Э. Б.* Курс алгебры. — : «Факториал Пресс», 2002. — ISBN 5-88688-060-7.

Катэгорыя:Тэорыя груп
Гу Яньу

**Гу Яньу** ( — ) — кітайскі навуковец, філосаф і гісторык.

## Біяграфія 
Браў удзел у барацьбе супраць маньчжурскіх заваёўнікаў на баку дынастыі Мін. Стваральнік крытычнага метаду вывучэння кітайскіх гістарычных крыніц і асабліва класічных канфуцыянскіх помнікаў. Гу Яньу падкрэсліваў, што асновай ведаў з'яўляецца вывучэнне канкрэтных з'яў і рэчаў.

Катэгорыя:Вучоныя Кітая
Катэгорыя:Філосафы Кітая
Катэгорыя:Гісторыкі Кітая
Кольнік чорны

**Кольнік чорны** (*Phyteuma nigrum*) — кветкавая травяністая расліна сямейства званочкавых.

## Апісанне 
Шматгадовая расліна з простым голым сцяблом вышынёй 40-75 см і тоўстым мясістым карэнішчам. Лісце прыкаранёвае і ніжняе сцябловае чаранковае або акругла-яйкападобнае, голае; верхняе — сядзячае, лінейна-ланцэтнае, падоўжанае да верхавінкі. Кветкі сабраны ў галоўчатае або яйкападобнае суквецце, якое моцна расце ўгору пасля цвіцення. Вяночак цёмна-фіялетавы. Плод — 2-3-гнёздавая адваротнаканічная ці амаль шарападобная каробачка.

## Пашырэнне 
Рэліктавы сярэднееўрапейскі горны від. На Беларусі, на значным аддаленні ад усходняй мяжы арэала, вядома адна папуляцыя з некалькіх асобін.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў чэрвені. У культуры скрыжоўваецца з кольнікам каласістым. Размнажаецца насеннем. Зацвітае на другі год.

## Таксанамія 
## Выкарыстанне 
Дэкаратыўная расліна.

## Літаратура 
* 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Званочкавыя
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1793 годзе
Джэлам

**Джэ́лам** — рака ў Індыі і Пакістане , прыток ракі Чынаб (басейн Інда). 

Даўжыня ракі 774 (810) км, плошча басейна 55,3 тыс. км². Вытокі на схілах хрыбта Пір-Панджал (Цэнтральныя Гімалаі). У вярхоўях перасякае Кашмірскую даліну, працякае праз возера Вулар. Мае спакойнае цячэнне. Суднаходная. Ніжэй глыбокай цяснінай прарываецца праз перадавы хрыбет Гімалаяў і выходзіць на Інда-Гангскую раўніну, дзе зноў становіцца суднаходнай. Сярэдні расход вады 895 м³/сек, падчас летніх мусонаў - звыш 20 тыс. м³/сек. Жывіць шырокую сетку арашальных каналаў. На Джэламе гарады Срынагары, Джэлам, Бхера, Хушаб.

## Літаратура 
* 
*  — С. 97.

Катэгорыя:Рэкі Джаму і Кашміра
Катэгорыя:Рэкі Пенджаба
Катэгорыя:Рэкі Пакістана
Катэгорыя:Басейн Інда
Сяргей Піліпавіч Васільеў

**Сяргей Піліпавіч Васільеў** (, г. Вязьма — ) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Баранавіцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
Працаваў на чыгунцы, у Наркамаце земляробства РСФСР. З 1932 года ў Чырвонай Арміі. Удзельнік вызвалення Заходняй Беларусі ў 1939, у пачатку Вялікай Айчыннай вайны — абароны Ліды. У партызанах са жніўня 1942 года камандзір партызанскай брыгады імя С. М. Кірава.

У 1944—1961 гадах на савецкай і гаспадарчай рабоце. Ганаровы грамадзянін горада Ліда.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вязьме
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Постаці Ліды
Міхаіл Пятровіч Драгаманаў

**Міхаіл Пятровіч Драгаманаў** (; , Гадзяч — , горад Сафія) — украінскі публіцыст, гісторык, філосаф, эканаміст, літаратуразнавец, фалькларыст, грамадскі дзеяч, прадстаўнік вядомага роду ўкраінскіх грамадскіх і культурных дзеячаў Драгаманавых. Адзін з арганізатараў «Старой грамады» ў Кіеве.

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Кіеўскі ўніверсітэт (1863), дзе пасля і працаваў. Дацэнт Кіеўскага ўніверсітэта (1864-75). Пасля звальнення за палітычную нядобранадзейнасць эміграваў у Жэневу, дзе ўзначальваў суполку ўкраінскай палітычнай эміграцыі (1876-89). Прафесар Вышэйшай школы ў Сафіі (цяпер — Сафійскі ўніверсітэт) (1889—1895). Брат пісьменніцы Алены Пчолкі, дзядзька Лесі Украінкі і Аксаны Драгаманавай. Яго сын — Драгаманаў Святазар Міхайлавіч.

## Грамадская дзейнасць, светапогляд 
У Жэневе з М. Паўлыкам і С. Падалінскім выдаваў часопіс «Громада», забароненыя ў Расіі творы Т. Шаўчэнкі, П. Мірнага і інш. Прапаведаваў культурна-нацыянальную аўтаномію Украіны. У 1881 выдаў на беларускай мове агітацыйную брашуру С. Падалінскага «Пра багацтва ды беднасць». Працы М. Драгаманава па гісторыі Украіны: «Урывак з гісторыі ўкраінафільства» (1876), «Матэрыялы для маларускай гісторыі ў італьянскіх архівах» (1877), «Погляд на ўкраінскую гісторыю» (1895) і інш. Як эканаміст быў на пазіцыях утапічнага сацыялізму. Прадстаўнік культурна-гістарычнай школы і параўнальна-гістарычнага метаду ў літаратуразнаўстве («Літаратура расійская, велікаруская, украінская і галіцкая», 1873—74, «Шаўчэнка, украінафілы і сацыялізм», 1879, і інш.). Апублікаваў зборнікі ўкраінскага фальклору «Гістарычныя песні маларускага народа» (т. 1—2, 1874—75, з В. Антановічам), «Палітычныя песні ўкраінскага народа 18—19 ст» (1883—85) і інш. Прызнаваў права Беларусі на самастойнае развіццё, асуджаў польскую і рускую палітыку дэнацыяналізацыі беларусаў («Вопыт украінскай палітыка-сацыяльнай праграмы», 1884, «Велікарускі інтэрнацыянал і польска-ўкраінскае пытанне», 1907). М. Паўлык і І. Франко пад уплывам М. Драгаманава ў 1885 скпалі праект украінска-польска-літоўска-беларускага брацтва". У 1886 перапісваўся з беларускім пісьменнікам В. Савіч-Заблоцкім.

## Бібліяграфія 
* Літературно-публіцистичні праці. Т. 1—2. Київ, 1970.

## Літаратура 
* *Заславський Д., Романченко I.* Михайло Драгоманов. — Київ, 1964.
* *Злупко С.* М. П. Драгаманаў пра Беларусь і беларусаў // Матэрыялы першай навук. канф. па вывучэнню беларуска-ўкраінскіх літаратурных і фальклорных сувязей. Гомель, 1969.
* Беларуская літаратура XIX ст.: Хрэстаматыя. — Мн., 1988. — С. 312—319, 470—471.
* *Чабаненка В.* Драгаманаў // БЭ ў 18 т. Т. 6. — Мн., 1998.

Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Кіеўскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Гісторыкі Украіны
Катэгорыя:Філосафы Украіны
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Украіны
Васільева

**Васільева** — форма жаночага роду ад прозвішча Васільеў, тапонім.

## Прозвішча 
* Аксана Глебаўна Васільева — беларуская гісторык моды.
* Аліна Віктараўна Васільева (нар. 1985) — беларуская футбалістка. Выступала за зборную Беларусі.
* Антаніна Іванаўна Васільева — савецкая ўкраінская артыстка балета, педагог.
* Вера Кузьмінічна Васільева (1925—2023) — савецкая і расійская актрыса, народная артыстка СССР (1986).
* Галіна Сцяпанаўна Васільева — беларуская мастачка.
* Ганна Юр’еўна Васільева — беларуская спартсменка.
* Зінаіда Анатолеўна Васільева — беларуская балерына і педагог.
* Настасся Якаўлеўна Васільева — беларуская этнограф і фалькларыст.
* Наталля Васільева (нар. 1997) — беларуская футбалістка.
* Таццяна Рыгораўна Васільева — расійская актрыса.

## Тапонім 
### Смаленская вобласць 
* Васільева (Кардымаўскі раён) 
* Васільева (Манастыршчынскі раён)
* Васільева (Мурыгінскае сельскае паселішча)
* Васільева (Прудкоўскае сельскае паселішча)
### Татарсан 
* Васільева (Зеленадольскі раён)
Настасся Якаўлеўна Васільева

**Настасся Якаўлеўна Васільева** — беларускі этнограф і фалькларыстка 2-й паловы 19 стагоддзя.

## Біяграфія 
У 1874—1880 гг. жыла на Палессі, пэўны час працавала валасным пісарам у вёсцы Грабаў Петрыкаўскага раёна. 3 1880 г. у Бабруйску. Працавала настаўнікам у Пінску і іншых месцах Беларускага Палесся, «Вытрымкі з жыцця беларускай жанчыны» (1880) — у «Віленскім весніку».

Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі
Катэгорыя:Этнографы Беларусі
Лопух дуброўны

**Лопух дуброўны**, **Лопух лясны** (*Arctium nemorosum*) — кветкавая расліна роду  сямейства .

## Апісанне 
Двухгадовая травяністая расліна з моцным прамастойным галінастым сцяблом вышынёй да 2 м і магутным верацёнападобным коранем. Ніжнія галіны звычайна дугападобна адагнутыя ўніз. Лісце буйное, сэрца-, яйкападобнае, тонкае, па краі расстаўлена-выемчаста-зубчастае, з доўгімі пустымі чаранкамі; зверху зялёнае, знізу слаба лямцавае, шэра-зялёнае з дробнымі рассеянымі жаўтаватымі залозкамі. Агульнае суквецце гронкападобнае; верхавінкавыя кошыкі адзіночныя або сабраны ў клубочкі па 2—6. Абгорткі большай часткай голыя, радзей злёгку павуціністыя, іх лісцікі шылападобныя, заканчваюцца кручочкамі. Кветкі трубчастыя з пурпурова-чырвоным вяночкам. Плод — падоўжная рабрыстая сямянка з ападаючым чубком.

## Пашырэнне 
Пашырэнне: Сярэдняя і Атлантычная Еўропа, поўдзень Скандынаўскага паўвострава, Крым, Каўказ. На тэрыторыі Беларусі вядомы ў Белавежскай пушчы і яшчэ некалькіх ізаляваных лакалітэтах за паўночна-ўсходняй мяжой арэала. Месцы росту: шыракалістыя і хвойна-шыракалістыя лясы на багатай гумусам глебе. Расце невялікімі групамі і адзінкавымі экземплярамі.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў чэрвені—жніўні, пладаносіць у жніўні—верасні. Размнажэнне насеннае.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. — ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Астравыя
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1833 годзе
Джэмаль Гюрсель

**Джэмаль Гюрсель** (; , Эрзурум — , Анкара) — турэцкі ваенны і грамадскі дзеяч, прэзідэнт Турэцкай рэспублікі.

Джэмаль Гюрсель быў арганізатарам перавароту 27 мая 1960 года, пасля поспеху якога заняў пасады кіраўніка дзяржавы ў якасці старшыні Камітэта нацыянальнага адзінства і камандуючага ўзброенымі сіламі. Прыйшоўшы да ўлады ён заявіў, што ва ўнутранай і знешняй палітыцы Турцыя будзе прытрымлівацца прынцыпаў Кемаля Атацюрка і пацвердзіў вернасць абавязацельствам па блоках НАТА і СЕНТА. Гюрсель таксама абвясціў аб намеры правесці новыя усеагульныя выбары і прыняць новую канстытуцыю краіны. 28 мая 1960 года ён узначаліў новы ўрад краіны.

Памёр на пасадзе прэзідэнта ў 1966 годзе.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Прэзідэнты Турцыі
Катэгорыя:Военачальнікі Турцыі
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Асманская імперыя)
Болныра

**Бо́лныра, Бо́лнара** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Сосніца, за 38 км у напрамку на паўночны ўсход ад Полацка.

Плошча паверхні возера 2,7 км². Даўжыня 2,1 км, найбольшая шырыня 1,7 км, даўжыня берагавой лініі 5,6 км. Найбольшая глыбіня 4 м, сярэдняя 2,1 м. Аб'ём вады ў возеры 5,7 млн. м³. Плошча вадазбору 64,6 км².Катлавіна возера круглаватай формы з невыразнымі схіламі. Берагавая лінія слабазвілістая, берагі нізкія і забалочаныя. Дно плоскае, выслана ілам. Вакол возера забалочаная мясцовасць шырынёй да 3 км. Расліннасць распаўсюджваецца да адлегласці 150 м ад берага возера.
Праз возера працякае рака Дражбітка. На паўночным захадзе выцякае канал у возера Жэльцы. Таксама існуе сцёк па канале ў раку Свіна.

У возеры водзяцца лешч, шчупак звычайны, акунь, гусцяра, плотка, лінь і іншыя рыбы.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Васілька

* Васілька Валадаравіч
* Васілька Святаславіч
* Васілька Слонімскі
Гара Аскрыйская

**Гара Аскрыйская** () — патухлы вулкан на Марсе, размешчаны ў правінцыі Фарсіда, побач з марсіянскія экватарам. Самы паўночны з трох вулканаў гэтай вобласці. Да поўдня ад яго знаходзіцца гара Паўліна, яшчэ больш на поўдзень — гара Арсія. Найвышэйшая гара ў Сонечнай сістэме, Алімп, знаходзіцца на паўночны захад.

Гара Аскрыйская лічыцца адным з самых высокіх вулканаў на Марсе. Яго вяршыня знаходзіцца на вышыні каля 18 км над сярэднім узроўнем паверхні Марса, атмасферны ціск на такой вышыні складае менш за 0.8 мбар (80 Па). Вулкан мае 460 км у дыяметры, ён быў сфармаваны адносна нядаўнімі вывяржэннямі вадкай лавы.

## Гл. таксама 
* Гара Алімп
* Гара Арсія
* Гара Паўліна

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Пра вулканізм на Марсе  
* Популярная статья о вулканизме планет  

Катэгорыя:Вулканы Марса
Катэгорыя:Пазаземныя вулканы
Зінаіда Анатолеўна Васільева

**Зінаіда Анатолеўна Васільева** (; , Пецярбург — ) — беларуская балерына і педагог. Народная артыстка БССР (1940).

## Біяграфія 
Скончыла Ленінградскае харэаграфічнае вучылішча ў 1933 годзе. У 1933—1937 гадах салістка тэатраў імя Кірава і Малога опернага ў Ленінградзе, Вялікага тэатра СССР, пасля 1950 года — балетмайстар-рэпетытар у тэатрах оперы і балета Адэсы, Новасібірска. У 1937—1949 гадах салістка Дзяржаўнага тэатра оперы і балета БССР. У 1962—1965 гадах выкладала класічны танец у балетнай школе ў Каіры.

## Творчасць 
З аднолькавай мастацкай пераканаўчасцю выконвала лірыка-драматычныя і камедыйныя ролі, аказала вялікі ўплыў на развіццё класічнага танца ў беларускім балеце. Стварыла на беларускай сцэне вобразы Ванды («Салавей» М. Крошнера), Адэты—Адыліі («Лебядзінае возера» П. Чайкоўскага), Марыі («» Б. Асафьева), Каламбіны («Арлекінада» Р. Дрыга), Лізы («» П. Л. Гертэля; у 1944 годзе паставіла гэты балет).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Балет. Энциклопедия / Главный редактор Ю. Н. Григорович. — М.: Большая Советская энциклопедия, 1981.

## Спасылкі 
* 
* Зинаилда Васильева // Кино-Театр. РУ 

Катэгорыя:Педагогі СССР
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Артысты балета Беларусі
Катэгорыя:Артысты балета Расіі
Катэгорыя:Артысты балета СССР
Катэгорыя:Балетная трупа Міхайлаўскага тэатра
Катэгорыя:Артысты балета XX стагоддзя
Саборная плошча (Магілёў)

**Саборная плошча** — колішніі асамбль ў Магілёве, які існаваў на месцы сучаснай плошчы перад гасцініцай «Дняпро» у кан. XVIII — пач. XIX ст.

Створана па праекце М. Львова і В. Стасава ў форме эліпса. У цэнтры плошчы знаходзіўся Іосіфаўскі сабор, па баках ад яго – аднапавярховыя флігелі з вежамі – ратондамі, злучаныя з саборам цаглянай сцяной з металічнай ажурнай рашоткай. У 1780 насупраць сабора была пабудавана трыўмфальная арка ў гонар сустрэчы ў Магілёве расійскай імператрыцы Кацярыны II з аўстрыйскім імператарам Іосіфам II невялікімі флігелямі (звязаны з аркай падобнай агароджай).

У 1820-30-я гг. па праекце Стасава быў узведзены будынак манежа, за ім разбіты сквер. Плошча была галоўным кампазіцыйным ядром горада.

У 1938 г. Іосіфаўскі сабор быў узарваны, цяпер на яго месцы пазней пабудавана гасцініца «Дняпро». Ад саборнай плошчы перад царквой захавалася толькі трыўмфальная арка, якая пасля Вялікай Айчыннай вайны была перароблена пад арку ў гонар ваенных часцей, якія вызвалялі Магілёў у 1944 г.

## Літаратура 
* Республика Беларусь : энциклопедия : [в 6 т.] / редколлегия: Г.П.Пашков (главный редактор) [и др.]. — Т. 5.

Катэгорыя:Плошчы Магілёва

Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Магілёве
Гара Арсія

**Гара Арсія** ()
 — патухлы шчытападобны вулкан на Марсе, размешчаны ў раёне правінцыі Фарсіда. Самы паўднёвы з трох вулканаў гэтай вобласці. Найвышэйшая гара ў Сонечнай сістэме, Алімп, знаходзіцца на паўночны захад. Вулкан названы па легендарнаму рымскаму лесу Арсія Сільва.

Дыяметр Арсіі складае каля 435 км, яе вышыня амаль 19 км (вулкан Алімп вышэй на 2 км), што больш чым на 9 км вышэй навакольнага плато. Кальдэра вулкана мае амаль 110 км у шырыню.Атмасферны ціск у вяршыні апускаецца ніжэй за 107 Паскаляў.Пасля Алімпу гэта другі вулкан планеты па вышыні.

Кожны год у пачатку паўднёвай марсіянскай зімы на Арсіі назіраецца цікавая пагодны з’ява. У гэты час сонечныя прамяні награваюць схілы вулкана, паветра падымаецца, несучы з сабой невялікую колькасць пылу. У выніку паветра сыходзіць у кальдэры вулкана, і дробныя ападкі, садзьмуць са схілаў вулкана, ўтвараюць воблака пылу, дастаткова шчыльнае для назіранняў з арбіты. Штогод гэта з’ява назіраецца толькі на працягу кароткага прамежку часу. Пылавое воблака над Арсіяй можа захвалююцца на 15-30 км.

Кальдэра Арсіі была сфарміравана пасля таго, як гара калапсавала ў выніку вывяржэння магмы. На схілах вулкана маюцца і іншыя геалагічныя ўтварэнні.

## Магчымыя пячоры 
У 2007 на схілах Арсіі пры дапамозе спадарожнікавай здымкі было адзначана сем гіпатэтычных уваходаў у пячору. Яны атрымалі неафіцыйныя назвы Дэна, Хлоэ, Вэндзі, Эні, Эбі, Нікі і Джын. Яны нагадваюць «люкі», утвораныя абвальваннем зводу пячоры.

* Дэна ()
* Хлоэ ()
* Вэндзі ()
* Эні ()
* Эбі і Нікі ()
* Джын ()

Перапад дзённых і начных тэмператур у гэтых круглявых аб’ектах складае толькі трэць ад перападу, назіранага на навакольнага мясцовасці. Хоць гэта значэнне больш адрозніваецца, чым для буйных пячор на Зямлі, гэта толькі пацвярджае наяўнасць глыбокіх западзін. Тым не менш, з-за экстрэмальных вышынь гэтыя аб’екты наўрад ці могуць служыць прытулкам для якіх-небудзь формаў марсіянскага жыцця.

На больш новай фатаграфіі аднаго з аб’ектаў відаць, як сонца асвятляе бакавую сценку, што прадугледжвае наяўнасць толькі вертыкальнай ямы, а не ўваход ў больш шырокае падземнае памяшканне. Тым не менш, цемната аб’екта кажа пра тое, што яго глыбіня павінна быць не менш за 78 метраў.

## Гл. таксама 
* Гара Алімп
* Гара Аскрыйская

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Пра вулканізм на Марсе  
* Популярная статья о вулканизме планет  

Катэгорыя:Вулканы Марса
Катэгорыя:Пазаземныя вулканы
Андраш Золтан

**Андраш Золтан** (; нар. г., горад ) — венгерскі беларусіст. Старшыня Венгерскай асацыяцыі беларусістаў, член Венгерскага лінгвістычнага таварыства. Удзельнічаў у рабоце Міжнародных з'ездаў славістаў у Кіеве (1983), Сафіі (1988), Браціславе (1993), Кракаве (1998), выступаў з дакладамі на Міжнародных кангрэсах беларусістаў і ўкраіністаў, Гарэцкіх чытаннях, розных навуковых канферэнцыях (Мінск, Гродна, Вільнюс, Масква і інш.).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і лютэранскага пастара і настаўніцы. Пасля заканчэння аддзялення рускай і польскай філалогіі Будапешцкага ўніверсітэта з 1974 г. працаваў на кафедры рускай мовы — асістэнтам, ад'юнктам, дацэнтам. У 1991 г. узначаліў наваствораную кафедру ўсходнеславянскай і балтыйскай філалогіі, на якой пасля прыезду ў Будапешт у 1994 годзе дацэнта Брэсцкага дзяржаўнага універсітэта Мікалая Аляхновіча пачалі актыўна распрацоўвацца і асобныя праблемы беларускага мовазнаўства. З 2003 г. загадвае кафедрай украінскай філалогіі і застаецца ў складзе кафедры ўсходнеславянскай і балтыйскай філалогіі.

## Узнагароды 
* Медаль Францыска Скарыны (2010) за значны асабісты ўклад у папулярызацыю беларускай мовы і культуры ў Венгерскай Рэспубліцы, умацаванне беларуска-венгерскага супрацоўніцтва ў гуманітарнай сферы, плённую дзейнасць па ўзаемаўзбагачэнню нацыянальных культур.

Катэгорыя:Беларусісты
Катэгорыя:Выпускнікі Будапешцкага ўніверсітэта
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Францыска Скарыны
Асколкі

**Аско́лкі** (, ) — група малых бязлюдных астравоў і скал вулканічнага паходжання ў Малой градзе Курыльскіх астравоў. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Сахалінскай вобласці Расіі. На астравы таксама прэтэндуе Японія. Плошча — 1,5 км².

Астравы Асколкі — частка ахоўнай зоны Курыльскага запаведніка, у сувязі з чым у акваторыі астравоў абмежавана гаспадарчая дзейнасць.

## Спасылкі 
* Курыльскі запаведнік

Асколкі
Асколкі
Асколкі
Асколкі
Экзерцыргаўз (Магілёў)

**Экзерцыргаўз** (таксама **манеж**) — колішняе збудаванне на Саборнай плошчы ў Магілёве. 

Быў узведзены каля Іосіфаўскага сабора па праекце архітэктара В. Стасава ў 1815-1823 гг. падчас кватаравання ў Магілёве 1-й арміі. Пры яго будаўніцтве былі выкарыстаны металічныя арачныя фермы. Уяўляў сабой крытае прамавугольнае двухпавярховае збудаванне даўжынёй 100 м, якое было прызначана для ваенных практыкаванняў у халоднае і даждлівае надвор'е. У 1870 годзе будынак згарэў і больш ужо не аднаўляўся.

Катэгорыя:З’явіліся ў 1823 годзе
Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Магілёва
Катэгорыя:Зніклі ў 1870 годзе
Катэгорыя:Саборная плошча (Магілёў)
Катэгорыя:Згарэлыя будынкі і збудаванні
Зенкенбергскі прыродазнаўчы музей

**Зенкенбергскі прыродазнаўчы музей** () — музей натуральнай гісторыі ў Франкфурце-на-Майне. Гэта найбуйнейшы (побач з Берлінскім музеем натуральнай гісторыі) музей натуральнай гісторыі ў Германіі з мноствам цікавых экспанатаў з вобласці біялогіі і геалогіі.

У музеі знаходзіцца адна з найбуйнейшых выстаў дыназаўраў у Еўропе. Адной з галоўных каштоўнасцяў з’яўляецца арыгінал скамянелага дыназаўра з захаваўшайся лускаватай скурай. Таксама музей презентуе буйнейшую ў свеце пастаянную калекцыю птушак (1000 экзэмпляраў). У 2010 годзе музей меў амаль 517.000 наведвалінікаў.
 
Будынак Зенкенбергскага музея быў узведзены ў 1904—1907 гадах па праекту архітэктара Людвіга Нэера (*Ludwig Neher*). Перад будынкам знаходзяцца две вялікія копіі дыназаўраў, зробленых згодна з апошнімі навуковымі высновамі і ў арыгінальным памеры.

18 відаў дыназаўраў прадстаўляюць найбольш поўную выстаўку дыназаўраў у Германіі. Самы вялікі шкілет належыць 18-метроваму дыпладоку з кар’еру *Bone Cabin Quarry* ў штаце Ваёмінг (ЗША). Сабраны з арыгінальных дэталяў за выключэннем чэрапа шкілет заўрапода, падараваны Амерыканскім музеем натуральнай гісторыі (*American Museum of Natural History*) з нагоды адкрыцця, быў першым дыназаўрам, прадстаўленым ў музеі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* 360°-фатаграфіі залаў Зенкенбергскага музея

Катэгорыя:Музеі
Катэгорыя:Музеі Франкфурта-на-Майне
Буёўскае

**Буёўскае** — возера ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Мошна, за 2 км у напрамку на захад ад гарадскога пасёлка Лёзна.

Плошча паверхні Буёўскага возера 0,72 км². Даўжыня 2,65 км, найбольшая шырыня 0,38 км, даўжыня берагавой лініі 5,84 км. Найбольшая глыбіня 13 м, сярэдняя 6,2 м. Плошча вадазбору 9,4 км². Аб'ём вады ў возеры 4,46 млн м³.
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход, лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй да 3 м, на поўначы возера да 10 м. Берагі вышынёй да 0,6 м, пясчаныя. Заходнія і ўсходнія берагі сплавінныя. Берагавая лінія слабазвілістая. Дно возера карытападобнай формы. Зона мелкаводдзя вузкая і пясчаная. Астатняя частка дна возера выслана крэменязёмістым сапрапелем.
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Расліннасць распаўсюджваецца да глыбіні 2,2 м і да адлегласці 5—20 (на поўначы да 50) метраў. З Буёўскага возера выцякае ручай у раку Мошна.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, акунь, лінь, плотка, гусцяра, краснапёрка і іншыя рыбы.

Уздоўж паўднёвага берага возера пралягае аўтамабільная дарога .

## Літаратура 
* 
* 
* *Рачэўскі А. М.* Буёўскае возера // 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Лёзненскага раёна
Вялікі Сырт (Марс)

**Вялікі Сырт** (, плато Вялікі Сырт — вобласць на Марсе з нізкім альбеда, мае цёмны колер. Раней меркавалася, што Вялікі Сырт прадстаўляе сабой раўніну. У цяперашні час ўстаноўлена, што гэтая вобласць прастаўляе сабой нізкі шчытавы вулкан. Цёмны колер рэгіёну абумоўлены разлівамі базальтавых парод і малой колькасцю марсіянскага пылу.

Вялікі Сырт знаходзіцца амаль на экватары, яго каардынаты — . Памер гэтай галіны 1500 км з поўначы на ​​поўдзень, 1000 км з захаду на ўсход. Большая частка схілаў мае ўхіл менш за 1°. У цэнтральнай частцы Вялікага Сырта знаходзіцца западзіна памерамі 350x150 км, выцягнутая з поўначы на поўдзень. Яна ўтворана вулканічнымі кратарамі Нільская патэра і патэра Мероэ глыбінёй да 2 км.

У той перыяд, калі давалася назва, было прынята лічыць цёмныя вобласці на дыску Марса «марамі», таму цёмная вобласць Вялікага Сырта атрымала найменне зямнога заліва.

Назва «Вялікі Сырт» паходзіць ад рымскай назвы заліва Сідра () у Міжземным моры, каля берагоў Лівіі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Вулканы Марса
Узнясенне Ісуса Хрыста

[|thumb|200px|Узнясенне Ісуса Хрыста працы [Доса Досі]]

'*Узнясенне (*Ушэсце*) Ісуса Хрыста*' з'яўляецца хрысціянскім вучэннем ў Новым Запавеце, калі ўваскрослы Ісус быў узяты на неба ў Сваім ўваскрослым целе у прысутнасці адзінаццаці Сваіх апосталаў, што адбылося праз 40 дзён пасля Уваскрэсення. У біблійным апавяданні анёл кажа вучням, што другое прышэсце Хрыста адбудзецца ў тым жа парадку, як і Яго Узнясенне. 

Евангеллі ўключаць у сябе два кароткія апісанні Узнясення Хрыста: ў Евангеллі ад Лукі 24:50-53 і Марка 16:19. Больш падрабязная справаздача пра цялеснае Ушзнясенне Ісуса на аблоках прыводзіцца ў кнізе Дзеянняў Апосталаў (1:9-11).

Узнясенне Ісуса вызнаецца Нікейскім і Апостальскім сімвалах веры. Ушэсце азначае чалавечую прыроду Ісуса, якая ўзносіцца на неба. Свята Узнясення, якое адзначаецца заўсёды ў чацвер на 40-ы дзень Вялікадня, з'яўляецца адным з галоўных святаў хрысціянскага года. Гэтае свята шырока пачынаецца святкавацца па меншай меры да пазней за 4-е стагоддзя. Узнясенне з'яўляецца адным з пяці асноўных падзей у Евангельскіх апавяданнях пра жыццё Ісуса разам Хрышчэннем, Праабражэннем, Укрыжаваннем і Уваскрасеннем. 

Да 6-га стагоддзя  былі створана іканаграфія Узнясення ў хрысціянскім мастацтве, а да 9-га стагоддзя сцэны Узнясення былі намаляваныя на купалах цэркваў. Многія сцэны складаліся з двух частак: верхняй (Нябеснай) частка і ніжняй (зямной). Узыходзячага Ісуса часта паказваюць добраслаўляючым правай рукой накіраваннай на вернікаў і паказваючы, што Ён дабраслаўляе ўсю Царкву.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дзеянні святых апосталаў
Катэгорыя:Хрысціянскія святы
Катэгорыя:Цуды ў хрысціянстве
Катэгорыя:Чацвер
Катэгорыя:Ісус Хрыстос
Атмасфера Марса

**Атмасфера Марса** — газавая абалонка навакол планеты Марс. Істотна адрозніваецца ад зямной атмасферы як па хімічным складзе, так і па фізічных параметрах. Ціск ля паверхні складае 0,7-1,155 кПа ( ад зямнога, або роўны зямным на вышыні звыш трыццаці кіламетраў). Прыкладная таўшчыня атмасферы — 110 км. Марс мае вельмі слабое магнітнае поле (у параўнанні з зямным), і ў выніку сонечны вецер паступова «здзімае» атмасферу ў космас.

## Хімічны склад 
 ]]

Атмасфера складаецца з вуглякіслага газу (95 %) з прымешкамі азоту, аргону, кіслароду і іншых газаў. Ёсць, у прыватнасці, і прымешка вадзянога пару. Акрамя таго, выяўленыя сляды метану, які інтэрпрэтуюцца як прыкмета наяўнасці жыцця на планеце (так як дзеючых вулканаў там не выяўлена). Варта адзначыць, што, нягледзячы на моцную разрэджанасць марсіянскай атмасферы, канцэнтрацыя вуглякіслага газу ў ёй прыкладна ў 23 разы больш, чым у зямной. Яе склад і ціск робяць немагчымым дыханне жывых арганізмаў.

Даследаванні, праведзеныя ў 2013 годзе з дапамогай інструмента *Mars Climate Sounder*, усталяванага на апараце MRO, паказалі, што ў марсіянскай атмасферы больш вадзянога пару, чым меркавалася раней, і больш, чым у верхніх слаях атмасферы Зямлі. Ён знаходзіцца ў водна-ледзяных аблоках, размешчаных на вышыні ад 10 да 30 кіламетраў, якія засяроджаныя у асноўным на экватары і назіраюцца практычна на працягу ўсяго года. Яны складаюцца з часцінак лёду і вадзянога пару.

4 мільярды гадоў таму атмасфера Марса ўтрымлівала колькасць кіслароду, якая супастаўная з яго доляй на юнай Зямлі.

## Тэмпературныя ваганні 
Паколькі атмасфера Марса моцна разрэджаная, яна дрэнна згладжвае сутачныя ваганні тэмпературы паверхні. Тэмпература на экватары вагаецца ад +30° C днём да -80° C ноччу. На полюсах тэмпература можа падаць да -143 °C.

Першыя вымярэнні тэмпературы Марса з дапамогай тэрмометра, змешчанага ў фокусе тэлескопа-рэфлектара, праводзіліся яшчэ ў пачатку 1920-х гадоў. Вымярэнні В. Лампланда ў 1922 г. далі сярэднюю тэмпературу паверхні Марса 245 K (-28 °C), Э. Пэці і С. Нікальсан ў 1924 г. атрымалі 260 K (-13 °C). Больш нізкае значэнне атрымалі ў 1960 г. У. Сінтан і Дж. Стронг: 230 K (-43 °C).

## Гадавы цыкл 
Маса атмасферы на працягу года моцна змяняецца з-за кандэнсацыі ў палярных шапках вялікіх аб'ёмаў вуглякіслага газу ў зімовы час і выпарэння — у летні.

## Структура атмасферы 

ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:10 right:10 bottom:40 top:5
AlignBars = early

Period = from:0 till:200
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:50 start:0
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:0

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

 text:Ніжняя&nbsp;атмасфера from:0 till:45
 text:Сярэдняя&nbsp;атмасфера from:45 till:110
 text:Тэрмасфера from:110 till:200

## Зноскі
Катэгорыя:Атмасфера
Катэгорыя:Абалонкі Марса
Свалява

**Свалява** () — горад у Закарпацкай вобласці Украіны. Насельніцтва 16 800 чал. (1 студзеня 2024). 

## Гісторыя 
* 12 ст.: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах.

## Насельніцтва 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Закарпацкай вобласці
Катэгорыя:Курорты Украіны
Васількоў

**Васількоў** — тапонім і прозвішча.

## Тапонім 
* Васылькіў ці Васількоў — горад у Кіеўскай вобласці Украіны

## Прозвішча 
* Іосіф Георгіевіч Васількоў (1879—1942) — беларускі батанік
* Мікалай Карнілавіч Васількоў (1902—1973) — савецкі ваенны, генерал-лейтэнант артылерыі 

## Гл. таксама 
* Васількова
Піратэхніка

**Піратэ́хніка** ( — агонь, жар;  ад  — мастацтва, майстэрства, уменне) — галіна тэхнікі, звязаная з тэхналогіямі падрыхтоўкі гаручых саставаў і спальвання іх для атрымання пэўнага сігналу ці эфекту; падрадзяляецца на ваенную (такія як сігнальныя ракетніцы, святлошумавыя спецсродкі, дымавыя шашкі), спецыялізаваную (кіназдымачныя спецэфекты, грамадзянскія сігнальныя сродкі, піраболты, чыгуначныя петарды) і забаўляльную (галоўным чынам феерверкавыя вырабы — петарды, бенгальскія свечкі, хлопаўкі, ракеты, фантаны, салюты). Да піратэхнікі таксама адносяцца такія вырабы як запалкі і спецыяльныя пірапатроны для падушак бяспекі.

## Састаў піратэхнічных сумесяў 
Зыходныя кампаненты: акісляльнік, гаручае рэчыва, цэментатары і флегматызатары.

Акісляльнікі — рэчывы, якія могуць аддаваць кісларод пры павышанай тэмпературы: хлараты, перхлараты, нітраты, сульфаты, перманганаты, храматы, перакісы і вокіслы металаў.

Гаручыя рэчывы — рэчывы, якія здольныя пры пэўных умовах акісляцца кіслародам паветра, ці кіслародам, аддадзеным акісляльнікам.
Неарганічныя — металічныя стружкі(Al, Mg, Zr, Si, Fe, Sb, Zn, і сплавы Al-Mg, Al-Si і г.д.), сера, вугаль, фосфар, сярністы фосфар, сульфіды.
Арганічныя — драўняныя стружкі, смолы (ідытол, бакеліт, шэлак, каніфоль, гуміарабік, салі каніфолі), алеі (пакост, рыцына), вуглевадароды (нафталін, антрацэн, вазелін, парафін, горны воск ці азакерыт, нафта, газа), вугляводы (вінаградны, трысняговы цукар, крухмал, дэкстрын, цэлюлоза).

Для стварэння розных колераў свячэння піраэлементаў ужываюцца солі розных металаў (барыю — зялёны, стронцыю — чырвоны, натрыю — жоўты, медзі — сіні, кальцыю — аранжавы). Асноўным разрыўным складнікам з'яўляецца порах. Карпусы вырабаў вырабляюцца з лёгкіх матэрыялаў, якія не даюць небяспечных асколкаў — кардона, пластыка.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарэнне
Катэгорыя:Выбуховыя рэчывы
Катэгорыя:Піратэхніка
Катэгорыя:Спецэфекты
Іаланда дэ Куртэнэ

**Іаланда дэ Куртэнэ** (1197—1233, Эстэргам) — кансорт-каралева Венгрыі, другая жонка караля Андраша II. Іаланда была дачкой графа П’ера II дэ Куртэнэ і яго другой жонкі, Іаланды дэ Эно, сястры Балдуіна I Фландрскага і Генрыха I Фландрскага, імператараў Лацінскай імперыі.

## Біяграфія 
Яе шлюб з каралём Андрашам II адбыўся ў лютым 1215 года ў Секешфехервары. Вянчаў іх архібіскуп Ян Эстэргам. Тым не менш, біскуп Роберт Веспрэм накіраваў скаргу Папе Інакенцію III, таму што шлюб каралёў у Венгрыі традыцыйна быў прывілеем яго архідыяцэзіі. Папа паслаў легата ў Венгрыю для таго, каб расследаваць скаргу і пацвердзіў прывілеі Архідыяцэзіі Веспрэма. Пасля смерці свайго дзядзькі 11 ліпеня 1216 года, яе муж плануе дамагчыся імператарскай кароны, але бароны Лацінскай імперыі абвясцілі імператарам яе бацьку. Іаланда падтрымлівала добрыя адносіны з дзецьмі мужа ад першага шлюбу. Памерла раней за мужа. Яна была пахавана ў цыстэрцыянскім абацтве Ігрыш.

## Сям’я і дзеці 
Шлюб у лютым 1215 года з каралём Венгрыі Андрашам II.
* Іаланда Венгерская, жонка караля Арагона Хаймэ I Заваёўніка.

Катэгорыя:Дом Куртэнэ
Катэгорыя:Каралевы венгерскія
Гара Паўліна

**Гара Паўліна** ()
 — патухлы вулкан на Марсе, размешчаны ў правінцыі Фарсіда, побач з марсіянскім экватарам. На поўнач ад яго знаходзіцца гара Аскрыйская, а на поўдзень — гара Арсія. Найвышэйшая гара ў Сонечнай сістэме, Алімп, знаходзіцца на паўночным захадзе. Навуковая назва Pavonis Mons перакладаецца як Гара Паўліна.

Гара Паўліна узвышаецца над сярэдняй паверхняй Марса на 14 км, на вяршыні атмасферны ціск складае каля 130 Па (1,3 мБар). Для параўнання, найвышэйшая гара на Зямлі Эверэст мае вышыню 8,848 км над узроўнем мора. На больш полагам ўсходнім схіле маецца ланцуг эліптычных або авальных паглыбленняў, выбудаваных ўніз ад цэнтра неглыбокай западзіны. Усе яны сфарміраваліся ў выніку калапсу, звязанага з тэктанічнымі парушэннямі — абрыў на кожнай з бакоў западзіны з'яўляецца парушэннем суцэльнасці горных парод (звычайна такія аб'екты існуюць там, дзе маецца зрух пароды пад дзеяннем магмы або тэктанічных сіл).

## Гл. таксама 
* Алімп
* Гара Аскрыйская
* Гара Арсія

## Спасылкі 
* Пра вулканізм на Марсе  
* Популярная статья о вулканизме планет  

Катэгорыя:Вулканы Марса
Катэгорыя:Пазаземныя вулканы