Паўднёвы полюс

[250px|thumb|right|1. Паўднёвы полюс2. [Паўднёвы магнітны полюс (2007)3. Паўднёвы геамагнітны полюс4. Паўднёвы полюс недаступнасці.]]
[250px|thumb|right|Станцыя [Амундсен-Скот, антарктычная станцыя|Амундсен-Скот з вышыні птушынага палёту]]

**Паўднё́вы по́люс** — кропка перасячэння восі кручэння Зямлі з яе паверхняй у Паўднёвым паўшар’і. Знаходзіцца ў межах Палярнага плато Антарктыды на вышыні . Паўднёвы полюс нельга блытаць з Паўднёвым магнітным полюсам.

Паўднёвы полюс дыяметральна процілеглы Паўночнаму полюсу, размешчанаму ў Севернам Ледавітым акіяне. Любы іншы пункт паверхні Зямлі знаходзіцца заўсёды ў паўночным кірунку ў адносінах да Паўднёвага полюса.

Таўшчыня лёду ў раёне Паўднёвага полюса — . Сярэднегадовая тэмпература паветра складае  (максімальная , мінімальная ).

14 снежня 1911 Паўднёвага полюса дасягнула нарвежская экспедыцыя пад кіраўніцтвам Руаля Амундсена, спадарожнікамі якога былі Олафа Б’ёланда, Сверэ Хаселя, Хельмера Хансена і Оскара Вістынга, 17 студзеня 1912 года — англійская экспедыцыя Роберта Скота. У 1929 годзе амерыканец Р. Бэрд першым праляцеў на самалёце над Паўднёвым полюсам.

Паблізу ад геаграфічнага Паўднёвага полюса знаходзіцца так званы цырыманіяльны Паўднёвы полюс — адмысловая вобласць, адведзеная для фотаздымак станцыяй Амундсен — Скот. Ён уяўляе сабою люстраную металічную сферу на падстаўцы, акружаную з усіх бакоў сцягамі краін Дагавора аб Антарктыцы.

## Гісторыя адкрыцця і дасягнення 
### Адкрыццё 
.]]
31 сакавіка 1819 года Крузенштэрн скіраваў ліст марскому міністру дэ Траверсэ пра патрэбу даследавання палярных вод. У лісце Крузенштэрн прапанаваў падрыхтаваць дзве экспедыцыі — да Паўночнага і да Паўднёвага полюса. У кожную экспедыцыю планавалася ўключыць па два судны. Асаблівую ўвагу ён надаваў экспедыцыі да Паўднёвага полюса, якая праходзіла ў 1819—1821 гадах. Яе вынікам стала адкрыццё Антарктыды, аднак уяўленні пра абрысы і геалогію паўднёвага мацерыка былі вельмі туманнымі да канца XIX стагоддзя.

У 1839—1843 гадах Джэймс Кларк Рос на караблях  і «Тэрор» распачаў маштабнае для свайго часу даследаванне Антарктыкі, адкрыўшы мора і найбольшы шэльфавы ледавік, названыя ў яго гонар. У 1841 годзе Джэймс Рос адкрыў антарктычныя вулканы Эрэбус і Тэрор, названыя ў гонар яго караблёў. У 1842 годзе першым з людзей Рос перасек адзнаку 78° паўднёвай шыраты. Аднак новых паўднёвапалярных экспедыцый Брытанія не распачынала на працягу 60 гадоў.

### Заваяванне полюса 
У 1897 годзе нарвежскі палярны даследнік Фрыцьёф Нансен абвясціў свой план дасягнення Паўднёвага полюса на сабачых запрэжках, але рэалізаваны ён не быў.

Нарвежскі даследнік Карстэн Борхгрэвінк у 1899—1900 гадах правёў першую зімоўку на зямлі Антарктыды — на мысе Адэр. Пасля яе сканчэння экспедыцыйнае судна «Паўднёвы Крыж» пайшло на поўдзень, пакуль не дасягнула Вялікага ледзянога бар’ера, выяўленага Джэймсам Росам падчас экспедыцыі 1839—1843 гадоў. Борхгревинку атрымалася знайсці бухту з выйсцем на ўнутраную частку бар’ера, пазней яна будзе названа Кітовай. Высадзіўшыся 16 лютага, Борхгрэвінк, Уільям Колбек і каюр-саам Пёр Савіа на нартах, запрэжаных сабакамі, усталі на бар’ер і прайшлі 10 міль (16 км) углыб ледавіка, дасягнуўшы 78° 50' пд. ш. — першы паўднёвапалярны рэкорд у гісторыі даследаванняў.

Наступным этапам заваявання крайняга Поўдня планеты стала Брытанская антарктычная экспедыцыя (1901—1904), арганізацыяй якой яшчэ з 1893 года займаўся Клемент Маркхэм. Начальнік экспедыцыі — Роберт Скот. У экспедыцыі таксама бралі ўдзел будучыя вялікія даследчыкі Антарктыкі — Эрнэст Генры Шэклтан, Эдвард Адрыян Уілсан. Клімат на Паўднёвым полюсе ў цэлым значна халадней клімату Паўночнага полюса, галоўным чынам дзякуючы таму факту, што Паўднёвы полюс знаходзіцца на ўзвышэнні і аддалены ад марскога ўзбярэжжа, тым часам як Паўночны полюс — на узроўні мора і з усіх бакоў аточаны акіянам, які выступае ў якасці цеплавога рэзервуара.

У сярэдзіне лета (дакладней, пад канец снежня) сонца дасягае максімальнай вышыні ў 23,5°, тэмпература ў студзені дасягае −25,9&nbsp;°C. Узімку сярэдняя тэмпература вагаецца на адзнацы −58&nbsp;°C. Самая высокая тэмпература (-12,3&nbsp;°C) была зафіксавана на станцыі Амундсен-Скот 25 снежня 2011, а самая нізкая — 23 чэрвеня 1982 года (−82,8&nbsp;°C) (самая нізкая тэмпература на Зямлі была зафіксавана 21 ліпеня 1983 на станцыі «Усход»: −89,2&nbsp;°C).

## Дзень і ноч 
Без уліку рэфракцыі палярны дзень доўжыцца 179 сутак з 23 верасня па 20—21 сакавіка.

## Астранамічныя асаблівасці 
* Максімальная вышыня Сонца над гарызонтам на Паўднёвым полюсе не перавышае скланенні Сонца ў дзень летняга сонцастаяння: ≈23°26′, што ледзь больш чвэрці зеніту. Гэта адносна няшмат, прыкладна на такой вышыні Сонца знаходзіцца на шыраце Масквы апоўдні 21 лютага ці 21 кастрычніка.
* Бачны рух Месяцы па небасхіле на полюсе напамінае такое для Сонца з той розніцай, што поўны цыкл займае не год, а трапічны месяц (прыблізна 27,32 сутак). Месяц выходзіць з-пад гарызонту, цягам тыдня па пакатай спіральнай траекторыі падымаецца да найвышэйшана пункту, цягам наступнага тыдня апускаецца, а потым амаль два тыдні знаходзіцца пад гарызонтам. Найвялікая магчымая вышыня Месяцы над гарызонтам на полюсе роўная 28°43'.
* Нябесны экватар на Паўднёвым полюсе супадае з лініяй гарызонту. Усе зоркі да поўдня ад нябеснага экватара не заходзяць, а ўсе паўночныя — не ўзыходзяць, бо няма змен вышыні зорак над гарызонтам. У надзіры знаходзіцца Палярная зорка (а дакладней — Паўночны полюс свету), у зеніце — Паўднёвы полюс свету. Вышыня зорак над гарызонтам сталая і роўная іх скланенню (калі грэбаваць рэфракцыяй).

## Гл. таксама 
* Паўночны полюс
* Палярны круг
* Паўднёвы магнітны полюс
* Мірны, антарктычная станцыя
* Усход, антарктычная станцыя
* Антарктыка

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Открытие Южного полюса (Амундсен — Скотт) статья Зиновия Каневского, «Аванта+, География», Москва, 1994 год
* С. Курий — Как собаки полюса открывали  — статья с сайта журнала «Время Z»
* Фотопанорамы 360° на Южном полюсе  — для просмотра щелкуть по изображениям
* Текущая погода на Южном полюсе  — метеоданные каждые 6 часов 
* Веб-камера — Южный полюс онлайн

Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Катэгорыя:Антарктыда
Катэгорыя:Полюсы
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы