open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кгалема Матлантэ

**Кгалема Петрус Матлантэ** (афрыкаанс: Kgalema Petrus Motlanthe, нар. 19 ліпеня 1949, Яганэсбург, ПАР) — дзеючы віцэ-прэзідэнт Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі і віцэ-прэзідэнт АНК.

## Біяграфія 
1977—1987 — адбываў 10-гадовае зняволенне на востраве-турме Робен.

1992—1997 — генеральны сакратар Нацыянальнага саюза гарнякоў.

1997—2007 — генеральны сакратар АНК.

З 2007 года — віцэ-прэзідэнт АНК.

З 20 мая 2008 гады — дэпутат Парламента ПАР і Міністр ПАР без партфеля.

З 25 верасня 2008 года па 9 мая 2009 года — Прэзідэнт ПАР.

9 мая 2009 года прэзідэнтам ПАР стаў Джэйкаб Зума, Матлантэ стаў віцэ-прэзідэнтам.

## Сям’я 
Жанаты, мае траіх дзяцей.

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце прэзідэнта ПАР  
* Біяграфія на сайце sahistory.org.za 

Катэгорыя:Прэзідэнты ПАР
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры ПАР
Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты ПАР
Катэгорыя:Палітыкі ПАР
Карэйскі паўвостраў

**Карэйскі паўвостраў** — паўвостраў ва ўсходняй частцы Азіі паміж Японскім морам на ўсходзе, Карэйскім пралівам і пралівам Чэджу на поўдні і Жоўтым морам на захадзе.

Плошча каля 150 тыс. км², даўжыня прыблізна 600 км. Рэльеф пераважна горны. Найвышэйшы пункт — гара Пэктусан на мяжы КНДР і Кітая, вышыня 2744 м.

Берагі Японскага мора пераважна гарыстыя і просталінейныя, узбярэжжа Карэйскага праліва і Жоўтага мора ў асноўным раўніннае, мае шмат бухтаў і заліваў, побач знаходзяцца Карэйскі архіпелаг і востраў Чэджуда.

## Гл. таксама 
* Дэмілітарызаваная зона, Карэя

## Спасылкі 
* Тры мора ў жыцці карэйцаў 

Катэгорыя:Геаграфія Карэі
Катэгорыя:Паўвостравы Азіі
Дзмітрый Сяргеевіч Леанардаў

**Дзмітрый Сяргеевіч Леана́рдаў** (; 21 кастрычніка , с. Узунава Вянёўскага павета Тульскай губерні — ) — гісторык і педагог.

Скончыў Вянёўскае духоўнае вучылішча, Тульскую духоўную семінарыю, у 1896 годзе Кіеўскую духоўную акадэмію. Служыў інспектарам народных вучылішч па Віцебскім павеце. Віцебскай губерні. Працаваў выкладчыкам у Полацкім духоўным вучылішчы, з 1910 года у Віцебскім настаўніцкім інстытуце. Быў прызначаны дырэктарам Ніжагародскага настаўніцкага інстытута. У час паездкі ў Ніжні Ноўгарад у 1915 годзе захварэў на сыпны тыф і неўзабаве памёр.

Пахаваны 5 студзеня 1916 года ў сяле Узунава Вянёўскага павета.

Аўтар прац рэлігійна-гістарычнай тэматыкі. Сапраўдны член Віцебскай вучонай архіўнай камісіі.

## Бібліяграфія 
* Полоцкий князь Всеслав и его время. — Полоцко-Витеб. старина, издав. Витеб. Учен. архивной комис., 1912, вып. 2, с. 121—216; 1916, вып. 3, с. 85—180;
* Вербальные теории богодухновенности среди западных богословов в XVII веке. Харьков, 1900;
* Теория богодухновенности в александрийской школе. Теория Оригена. — Харьков, 1906;
* Учение о богодухновенности Священного Писания апологетов II века. — Харьков, 1898;
* Учение о богодухновенности Священного Писания мужей апостольских. — Харьков, 1898;
* Учение свт. Иоанна Златоуста о богодухновенности Библии. — Харьков, 1912;
* Теории вдохновения и происхождения Священного Писания на Западе в XVIII—XIX веках. — Харьков, 1903.

## Літаратура 
* 
* 
* Тульские епархиальные ведомости. 1916, № 9—10. — С. 136—138; (падрабязны некралог Леанардава Д. С.)
* Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. Т. 5. Биографический справочник. / Ред. колл.: П. У. Бровка и др. — Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1981. — Т. 5. — 740 с. — 50 000 экз.

## Спасылкі 
* Дзмітрый Сяргеевіч Леанардаў  // Полацкі краязнаўчы музей

Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Жоўтае мора

**Жоўтае мора** (ад  — Xуанхай;  — Хванхэ) — паўзамкнутае ускраіннае мора Ціхага акіяна ля ўсходняга ўзбярэжжа Азіі на захад ад Карэйскага паўвострава.

У Карэі таксама выкарыстоўваюцца назвы: **Заходняе мора** ( — Сахэ) — у Паўднёвай; **Заходне-Карэйскае мора** ( — Часансахэ) — у Паўночнай.

Плошча 417 тыс. км². Найбольшая глыбіня 106 м, сярэдняя 40 м. Буйнейшыя залівы: Бахайвань, Ляадунскі і Заходне-Карэйскі. У мора ўпадаюць рэкі Хуанхэ, Хайхэ, Ляахэ, Ялуцзян. Клімат умераны, мусонны. Сярэдняя тэмпература вады на паверхні: ніжэй 0 на ПнЗ і 6—8 °C (люты) на поўдні; ад 24 на поўначы да 28 °C на поўдні (жнівень). Паўночна-заходняя частка мора з лістапада да сакавіка замярзае. Салёнасць ад 30 ‰ і менш на паўночным захадзе да 33—34 ‰ на паўднёвым усходзе. Прылівы паўсутачныя, каля берагоў Карэі да 9 м, у іншых раёнах да 3—4 м. У моры водзяцца селядзец, марскі лешч, траска, вугор, мідыі, вустрыцы.

Найбольшыя парты ў Кітаі — Цяньцзінь, Інкоу, Цындаа, Далянь, Люйшунь, у Карэі — Інчхон.

Назва дадзена ад колера вады, які выклікаюць наносы кітайскіх рэк і ў меншай ступені пыльныя буры. Увесну жоўтыя пыльныя буры бываюць настолькі моцныя, што судам даводзіцца спыняць рух.

## Літаратура 
* Жоўтае мора // БЭ ў 18 т. Т. 6. Мн., 1998.

Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна


Катэгорыя:Спрэчкі наконт геаграфічных назваў
Наота Кан

**Наота Кан** (нар. , Убэ, Ямагуты) — японскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Прэм’ер-міністр Японіі (з 2010).

## Біяграфія 
Наота Кан нарадзіўся ў горадзе Убэ прэфектуры Ямагуты. Скончыў Такійскі тэхналагічны ўніверсітэт. У 1974 годзе адкрыў прыватнае патэнтнае бюро. З таго ж часу актыўна ўключыўся ў грамадскае жыццё краіны, прымаў удзел у экалагічным руху. У 1980 годзе ўпершыню быў абраны дэпутатам ніжняй палаты японскага парламента як прадстаўнік невялікай Сацыял-дэмакратычнай федэрацыі. З тых часоў нязменна пераабіраўся ў парламент на ўсіх наступных выбарах.

У 1996 годзе ўпершыню увайшоў у склад японскага ўрада. У кааліцыі левацэнтрысцкай ўрадзе Тамііці Мураямы Наота Кан заняў пасаду міністра аховы здароўя. Аднак, ужо пасля усеагульных парламенцкіх выбараў у лістападзе таго ж года ўрад Мураямы вымушаны быў выйсці ў адстаўку.

Наступным прэм’ер-міністрам стаў Ёсіхіка Нода.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Жан-Клод Юнкер

**Жан-Клод Юнкер** (; ) — люксембуржскі палітычны дзеяч. Прэм’ер-міністр Люксембурга (1995—2013). Лідар Хрысціянскай сацыяльнай народнай партыі. Лічыцца адным з архітэктараў Маастрыхцкага дагавора. У 2004 годзе разглядаўся як верагодны кандыдат на пасаду старшыні Камісіі ЕС. З 1 лістапада 2014 года — старшыня Еўракамісіі.

Катэгорыя:Старшыні Еўрапейскай камісіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Люксембурга
Катэгорыя:Лаўрэаты міжнароднай прэміі імя Карла Вялікага
Голдаўка

**Го́лдаўка, Галдаўлянка** — рака ў Беларусі, у Лідскім і Шчучынскім раёнах Гродзенскай вобласці, левы прыток ракі Лебяда (басейн Нёмана).

Даўжыня ракі 15 км, у тым ліку 1 км на тэрыторыі Шчучынскага раёна. Плошча вадазбору 82 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1 м/км.

Пачынаецца ў напрамку на паўночны ўсход ад вёскі Клюкавічы, цячэ па Лідскай раўніне. Упадае ў Лебяду каля вёскі Навасады. На ўсім працягу каналізаваная, прымае сцёк з сеткі меліярацыйных каналаў.

## Літаратура 
* 
*  — С. 96.

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Гродненской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Лідскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Шчучынскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Лебяды
Амар аль-Башыр

**Амар Хасан Ахмед аль-Башыр** (; ) — суданскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Судана (1993—2019).

## Біяграфія 
Ветэран араба-ізраільскай вайны 1973 года.

Прыйшоў да ўлады ў выніку вайсковага перавароту ў 1989 годзе. За гады праўлення аль-Башыра Судан падвергнуўся ісламізацыі дзяржапарату і ператварыўся ў краіну-ізгоя, бо некаторы час хавала Усаму бін Ладэна (1991—1996) і была абвінавачаная ў этнічных чыстках у правінцыі Дарфур.

Амар аль-Башыр рэгулярна фігураваў у спісах самых жорсткіх дыктатараў свету. 21 ліпеня 2008 Міжнародны крымінальны суд выдаў ордар на арышт яго па абвінавачванні ў генацыдзе ў сувязі з канфліктам у Дарфуры ахвярамі якога сталі сотні тысяч чалавек.
Такім чынам аль-Башыр стаў першым дзеючым кіраўніком дзяржавы, супраць якога было вылучана абвінавачанне органам міжнароднай юстыцыі.

У 2011 годзе Паўднёвы Судан абвясціў незалежнасць ад Судана.

З снежня 2018 года ў Судане пачаліся пратэсты супраць рэзкага павышэння цэнаў на хлеб, але неўзабаве пратэстны рух накіраваўся супраць аўтарытарнага кіраўніка краіны. У лютым 2019 г. аль-Башыр абвесціў у краіне надзвычайнае становішча, абмежаваў свабоду сходаў, распусціў Кабмін і ўвёў у краіне рэжым надзвычайнага становішча на год. 6 красавіка тысячы актывістаў выйшлі на вуліцы сталіцы Судана Хартума з патрабаваннямі адстаўкі прэзідэнта. Пратэстоўцаў адагналі ад прэзідэнцкага палаца пры дапамозе слёзацечнага газу.

11 красавіка 2019 года армія Судана здзейсніла ў краіне пераварот. Вайскоўцы вырашылі зняць з усіх пасадаў Амара аль-Башыра, што кіраваў краінай 25 гадоў, і разагнаць урад.

Як заявілі часовыя ваенныя ўлады краіны, аль-Башыр не будзе выдадзены Міжнароднаму крымінальнаму суду ў Гаазе, але паўстане перад судом на радзіме.

Катэгорыя:Прэзідэнты Судана
Катэгорыя:Фельдмаршалы і маршалы
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Ваенныя злачынцы
Сланечнікавы алей

thumb|250px|Бутэлька з алеям
**Сланечнікавы алей** — тлусты раслінны алей, які атрымліваецца з насення сланечніка.

Уяўляе сабой вадкасць залаціста-жоўтага колеру. Паўвысыхальны алей. Шчыльнасць 924 кг/м³ (пры тэмпературы 15 °C), тэмпература застывання ад -16 да -19 °C. 

Алей сланечнікавы сыры нерафінаваны бывае наступных тыпаў:
* Прэсавы (т. зв. халоднага адціскання);
* Экстракцыйны.

## Склад 
Складанне тлустых кіслот у сланечнікавым алеі (у %): сцеарынавая 1,6—4,6, пальміцінавая 3,5—6,4, мірысцінавая да 0,1, арахінавая 0,7—0,9, алеінавая 24—40, лінолевая 46—62, ліналенавая да 1. Сярэдняя малекулярная маса тлустых кіслот 275—286. Складанне фосфаразмяшчаючых рэчываў, такаферолу, воскаў, вільгаці, лятучых рэчываў, не тлушчавых прымешак, велічыня каляровага ліку, празрыстасці, перакіснага ліку, тэмпературы ўспышкі, а таксама гатунак — залежаць ад спосабу адціску, экстракцыі і наступнай апрацоўкі масла, змяняючыся ў шырокіх межах.

Сланечнікавы алей не можа ўтрымліваць халестэрын, так як ён мае расліннае паходжанне. Тым не менш, многія вытворцы ў рэкламных мэтах спецыяльна падкрэсліваюць яго адсутнасць.

## Ужыванне 
Сланечнікавы алей — адзін з найважнейшых раслінных алеяў, які мае вялікае народна-гаспадарчае значэнне. У кулінарыі ўжываецца для смажання і для запраўкі салаты. З яго вырабляюць маргарын і кулінарныя тлушчы (шляхам гідрыравання). Сланечнікавы алей ужываецца пры вырабе кансерваў, а таксама ў мылаварнай і лакафарбавай прамысловасці. Сланечнікавы алей уваходзіць у склад розных мазяў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Алеі
Катэгорыя:Харчовыя алеі
Акіхіта

**Акіхіта** (; нар. , Токіа) — 125-ы імператар Японіі ў 1989—2019 гадах. Дэвіз праўлення — Хэйсэй («Усталяванне міра»). 30 красавіка 2019 дабраахвотна пакінуў прастол і пайшоў на спачынак, перадаўшы трон свайму старэйшаму сыну, наследнаму прынцу Нарухіта. Стаў першым імператарам за апошнія 200 гадоў (пасля імператара Какаку), які адрокся ад прастола.

## Біяграфія 
Акіхіта, прынц Цугуномія, нарадзіўся 23 снежня 1933 г. у 06.39 (JST) у Токіа.

Акіхіта — старэйшы сын і пятае дзіця Імператара Сёва (Хірахіта) і імператрыцы Нагака. Прынц Акіхіта вучыўся ў школе пэраў Гакусюін з 1940 па 1952 г. Нараўне з традыцыйным японскім настаўнікам імператарскай сям’і С. Каідзумі ў прынца была таксама амерыканская выхавальніца — Элізабэт Грэй Вінінг, вядомы аўтар дзіцячых кніг, якая дапамагала прынцу ў вывучэнні англійскай мовы і заходняй культуры.

Імператар Акіхіта заняў трон пасля смерці свайго бацькі, імператара Хірахіта, у 1989 годзе.

У жніўні 2016 года ў звароце да нацыі ён сказаў, што пачынае адчуваць абмежаванні, якія накладае на яго ўзрост, і што гэта прывяло яго да разважанняў аб ролі і абавязках імператара. 9 чэрвеня 2017 верхняя палата парламента Японіі ўхваліла спецыяльны законапраект аб адрачэнні ад пасады 83-гадовага імператара.

У 2018 годзе Акіхіта выказаў глыбокае раскаянне з нагоды дзеянняў сваёй краіны ў часы Другой сусветнай вайны.

Імператар Акіхіта афіцыйна сышоў у адстаўку ў поўнач 30 красавіка 2019 года. На наступны дзень прайшоў рытуал па ўступленні на трон яго старэйшага сына Нарухіта.

Катэгорыя:Імператары Японіі
Карэйцы

**Карэйцы** () — асноўнае насельніцтва Карэйскага паўвострава. Размаўляюць на карэйскай мове. Існуе меркаванне, што насельніцтва Карэі — адно з найбольш аднастайных з этнічнага і моўнага пункту гледжання. Агульная колькасць карэйцаў у свеце — больш за 82,5 мільёны чалавек, з іх асноўная частка пражывае ў Рэспубліцы Карэя і КНДР. Найбольшыя карэйскія дыяспары існуюць у ЗША (больш за 2,6 млн чал., асноўныя гарады — Нью-Ёрк, Лос-Анжэлес, Чыкага, Х’юстан), Кітаі (амаль 2,5 млн чал., значная частка пражывае ў паўночных раёнах краіны), Японіі (амаль 1 млн чал., 40 % усіх жыхароў Японіі, што не належаць да тытульнай нацыі паводле паходжання).

Паводле антрапалагічнага тыпу належаць да ўсходнеазіяцкай галіны мангалоіднай расы. Шмат якія з пытанняў этнагенезу карэйцаў на сённяшні дзень застаюцца невысветленымі. Відавочна, у іх фарміраванні прымалі ўдзел этнічныя групы рознага паходжання, прычым вядучая роля належала групам, што гаварылі на протаалтайскай мове.

Сярод карэйцаў назіраецца нетыповая для іншых народаў аднастайнасць прозвішчаў — ва ўсёй папуляцыі ў актыўным ужытку прыблізна 250 прозвішчаў, этымалагічна звязаных з нацыянальнай гісторыяй і геаграфіяй. Большасць носьбітаў аднаго і таго ж прозвішча не з’яўляюцца крэўнымі сваякамі, але могуць належаць да аднаго і таго ж клану, ля вытокаў якога — агульны продак. Карэйскае імя звычайна двухскладовае, прозвішча — аднаскладовае. Жанчына, выходзячы замуж, пакідае сабе дзявочае прозвішча.

Асноўныя рэлігіі — вучэнне Канфуцыя, будызм, хрысціянства, шаманізм. Раней на Карэйскім паўвостраве панаваў будызм, але ў XIV стагоддзі ён страціў значэнне афіцыйнай рэлігіі. Вялікая колькасць карэйцаў, якія жывуць у КНДР, прытрымліваюцца атэістычных поглядаў.

Катэгорыя:Карэя
Катэгорыя:Народы Кітая
Катэгорыя:Народы КНДР
Катэгорыя:Народы Паўднёвай Карэі
Тругвэ Лі

**Тругвэ Хальвдан Лі** ( ; , Осла, Нарвегія, Шведска-нарвежская унія — , Гейла, Нарвегія) — нарвежскі палітычны дзеяч, у 1946—1952 — 1-ы абраны Генеральны сакратар ААН.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Осла. Вучыўся ва Універсітэце Осла, дзе ў 1919 годзе атрымаў дыплом юрыста. У 1911 годзе ўступіў у маладзёжную арганізацыю Нарвежскай рабочай партыі. З 1919 па 1922 год быў памочнікам сакратара Працоўнай партыі, з 1922 па 1935 год — юрысконсультам Нарвежскай федэрацыі прафсаюзаў, а ў 1926 годзе стаў нацыянальным выканаўчым сакратаром Рабочай партыі.

Ва ўрадзе Працоўнай партыі з 1935 па 1939 год займаў пасаду міністра юстыцыі, затым, з ліпеня па верасень 1939 года, пасаду міністра гандлю і прамысловасці. Лі, у свой час падтрымаў Кастрычніцкую рэвалюцыю і асабіста гутарыў з Леніным, выступіў за прадастаўленне Льву Троцкаму палітычнага прытулку ў Нарвегіі (1935). У перыяд нацысцкай акупацыі Нарвегіі (1940—45) міністр замежных спраў нарвежскага ўрада ў эміграцыі (Лондан). Першы генеральны сакратар ААН (1946—53); падтрымаў узброенае ўмяшанне ЗША і іншых краін пад эгідай ААН у Карэйскую вайну 1950—53 на баку Паўднёвай Карэі. У 1955—65 на адміністрацыйных, урадавых і дыпламатычных пасадах у Нарвегіі.
У Тан

**Маха Тхрай Сітху У Тхант**, або **У Тан** (, Пандана, Бірма — , Нью-Ёрк, ЗША) — бірманскі дыпламат і трэці Генеральны сакратар Арганізацыі Аб'яднаных Нацый з 1962 года па 1971 год. Ён быў абраны на гэты пост пасля гібелі папярэдняга Генеральнага сакратара Дага Хамаршэльда у авіякатастрофе, у верасні 1961 года.

## Біяграфія 
У Тан атрымаў адукацыю ў Нацыянальнай сярэдняй школе ў Пандана і ў Рангунскім універсітэце. Да пачатку сваёй дыпламатычнай кар'еры У Тан працаваў у сферы адукацыі і інфармацыі. Ён быў старэйшым выкладчыкам у Нацыянальнай сярэдняй школе ў Пандані, у якой ён да гэтага вучыўся, а ў 1931 годзе стаў яе дырэктарам, заняўшы першае месца на конкурсе выкладчыкаў англійскай і роднай моў у сярэдняй школе.

Да Другой Сусветнай вайны ён быў членам бірманскага камітэта па падручніках і Савета па пытаннях нацыянальнай адукацыі, а таксама членам Выканаўчага камітэта Асацыяцыі дырэктараў школ. Акрамя таго, ён актыўна працаваў у якасці пазаштатнага журналіста.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў М’янме
Ніжняя Аўстрыя

**Ніжняя Аўстрыя** (ням. Niederösterreich) — федэральная зямля на паўночным усходзе Аўстрыі. Сталіца і найбуйнейшы горад — Санкт-Пёльтэн. Насельніцтва 1.546.000 чалавек (2-е месца сярод зямель; даныя 2001 г.).

Сталіцай Ніжняй Аўстрыі з'яўляецца горад Санкт-Пёльтэн, насельніцтва якога складае 50 тыс. чалавек. Санкт-Пёльтэн знаходзіцца ў 60 км на захад ад Вены ў раёне Мостфіртэль. Горад размешчаны на рацэ Трайзен, паміж Дунаем і перадгор'ямі Альпаў. Гэта адзін з самых старажытных гарадоў Аўстрыі, некалі ён нават быў сталіцай краіны. З 1986 года — самы малады адміністрацыйны цэнтр Аўстрыі. Іншымі буйнымі гарадамі Ніжняй Аўстрыі з'яўляюцца горада Вінер Нойштат (39 тыс. чалавек), Крэмс (23,5 тыс. чалавек) і Вайдхофен-на-Ібсе (11,5 тыс. чалавек), якія маюць асаблівы рэгіянальны статус.

## Вядомыя асобы 
* Франц Антуан, старэйшы
* Курт Вальдхайм
* Міхаэль Хайніш

## Гл. таксама 
* Венскі басейн
* Цвентэндорфская атамная электрастанцыя
Жыронда

**Жыронда** (, ) — дэпартамент на паўднёвым захадзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Аквітанія. Адміністрацыйны цэнтр — Бардо. Плошча — 10 тыс. км². Насельніцтва — 1,39 млн чалавек (2006).

Жыронда знаходзіцца на ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна, у раёне вусця Гароны. З паўднёвага ўсходу на паўночны захад дэпартамент перасякаюць рэкі Гарона і Дардонь.

Дэпартамент быў створаны падчас Вялікай французскай рэвалюцыі 4 сакавіка 1790 года на месцы былых правінцый Гіень і Гасконь.

## Вядомыя асобы 
* Фрыдрых Вільгельм Ёзэф фон Шэлінг
* Шарль Луі дэ Мантэск’ё

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Курт Вальдхайм

**Курт Ёзэф Вальдхайм** (; 21 снежня 1918, Санкт-Андрэ-Вердэрн, Германская Аўстрыя — 14 чэрвеня 2007, Вена, Аўстрыя) — аўстрыйскі дыпламат і палітык, 4-ы Генеральны сакратар ААН (1972—1981), Прэзідэнт Аўстрыі (1986—1992). Доктар юрыдычных навук (1944).

## Біяграфія 
Курт Вальдхайм нарадзіўся ў пасёлку Санкт-Андрэ-Вердерн, Ніжняя Аўстрыя. Яго бацька, чэх па паходжанні, насіў прозвішча Вацлавік (Waclavik), але ў год нараджэння Курта, пасля распаду Аўстра-Венгерскай імперыі, змяніў яе на нямецкую.

Пасля заканчэння школы служыў у аўстрыйскай арміі ў 1936—1937 гадах. Пасля аншлюсу Аўстрыі ў 1938 годзе ўступіў у шэрагі Нацыянал-сацыялістычнай студэнцкай лігі Германіі (NSDStB). Праз некаторы час пайшоў добраахвотнікам у СА.

Падчас Другой сусветнай вайны служыў у вермахце, ваяваў на ўсходнім фронце. У 1941 годзе быў паранены. У сваёй аўтабіяграфіі, якая выйшла ў 1985 годзе, сцвярджаў, што пасля ранення быў вызвалены ад службы на фронце і пакінуты час вайны прысвяціў вучобе ў Венскім універсітэце. Аднак пазней знайшліся дакументы і сведчанні, якія даказваюць, што яго ваенная служба працягвалася да 1945 года. У 1945 годзе ён сапраўды атрымаў ступень доктара юрыспрудэнцыі ў Венскім універсітэце. У 1944 годзе ажаніўся.

Пасля заканчэння вайны Курт Вальдхайм паступіў на дыпламатычную службу: працаваў назіральнікам і прадстаўніком Аўстрыі ў ААН, паслом у Канадзе, міністрам замежных спраў Аўстрыі.

## Гл. таксама 
* Стакгольмская канферэнцыя ААН

## Спасылкі 
Катэгорыя:Генеральныя сакратары ААН
Катэгорыя:Паслы Аўстрыі ў Канадзе
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Аўстрыі
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Аўстрыі
Катэгорыя:Пастаянныя прадстаўнікі Аўстрыі пры ААН
Катэгорыя:Прэзідэнты Аўстрыі
Катэгорыя:Члены Аўстрыйскай народнай партыі
Катэгорыя:Персоны нон грата
Кесадылья

й]]

**Кесадылья** (, літар. *сырная тартылья*) — страва мексіканскай кухні. Кесадылья ўяўляе сабой дзве аладкі тартыльі з начынкаю, у якую абавязкова ўваходзіць сыр, падсмажаны на патэльні або ў фрыцюры. За кошт падсмажвання сыр у начынцы плавіцца і тым самым змацоўвае абедзве тартыльі. Таксама замест двух аладак можна скласці адну тартылью напалову.

У якасці начынкі можна выкарыстоўваць розныя віды мяса (у першую чаргу, курынае), гародніну, грыбы, абавязкова сыр. Гатовую кесадылью звычайна разразаюць на чвэртачкі і падаюць з вострым соусам (часцей за ўсё, сальсай) і крэм-фреш або смятанай. Таксама часта падаюць лёгкі агароднінную салату.

Галоўнае адрозненне ад падобных страў — бурыта, чымічанга, энчылада, такас — заключаецца ў тым, што тартыльі складаюць напалову, а не заварочваюць ў яе начынку.

Катэгорыя:Мексіканская кухня
Катэгорыя:Лацінаамерыканская цывілізацыя
Катэгорыя:Вулічная ежа
Верхняя Гарона

**Гарона Верхняя** () — дэпартамент на паўднёвым захадзе Францыі, адзін з дэпартаментаў рэгіёна Поўдзень-Пірэнеі. Парадкавы нумар — 31. Адміністрацыйны цэнтр — Тулуза. Насельніцтва — 1,046 млн чалавек (17-е месца сярод дэпартаментаў, даныя 1999 г.).

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі — 6309 км². Праз дэпартамент працякае рака Гарона. Паўднёвыя вобласці знаходзяцца ў горнай сістэме Пірэнеяў. Найвышэйшы пункт — гара Пердыгер (3222 м).

Дэпартамент уключае 3 акругі, 53 кантоны і 588 камун.

## Гісторыя 
Верхняя Гарона — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку 1790 г. Паўстала на тэрыторыі былой правінцыі Лангедок. Назва паходзіць ад ракі Гарона.

## Спасылкі 
* Conseil General website 
* Prefecture website  
* http://www.cdt-haute-garonne.fr/  
* http://www.toulouse.fr/

Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі
Сечна

**Се́чна, Сешня** — рака ў Беларусі, у Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці, правы прыток ракі Заходняя Дзвіна.

Даўжыня ракі 21 км. Плошча вадазбору 166 км². Выцякае з возера Дабееўскае за 0,5 км ад вёскі Ільінцы. Упадае ў Заходнюю Дзвіну каля вёскі Ерашова. Рэчышча на працягу 7 км ад вытоку каналізаванае. У раку ўпадаюць ручаі і меліярацыйныя каналы. Асноўны прыток — ручай Звездзік (леваруч).

У басейне Сечны азёры Каланец, Клімаўскае. Уздоўж ракі населеныя пункты Вялікія Ляжні, Мяхі, Жалудова, Мішкавічы, Абалонне, Ярашова.

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-35-36. Выданне 1991 года. Стан мясцовасці на 1987 год.
* Ліст карты N-35-35. Выданне 1991 года. Стан мясцовасці на 1987 год.

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Витебской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны
Катэгорыя:Рэкі Шумілінскага раёна
Бутрас Бутрас-Галі

**Бутрас Бутрас-Галі** (, ; , Каір, Каралеўства Егіпет — ) — палітычны і дзяржаўны дзеяч Егіпта, дыпламат, 6-ы Генеральны сакратар ААН (з 1992 па 1996 год).

## Біяграфічныя звесткі 
Паходзіць з егіпецкіх хрысціян-коптаў. Таксама мае армянскія карані (нарадзіўся ў копта-армянскай сям’і).

Вывучаў паліталогію, эканоміку і права ў Каірскім універсітэце і ў Парыжскім універсітэце. Прафесар міжнароднага права Каірскага ўніверсітэта (1949—79). Дырэктар цэнтра даследаванняў Гаагскай акадэміі міжнароднага права (1967—69). У 1977—1991 гадах міністр замежных спраў Егіпта. Удзельнічаў у падпісанні Кэмп-Дэвідскіх пагадненняў (1978), пасяджэннях Генеральнай Асамблеі ААН (1979, 1982 і 1990). Член парламента Егіпта з 1987. 3 1991 віцэ-прэм’ер.

З 1992 года — Генеральны сакратар ААН. У 1996 годзе балатаваўся на другі тэрмін, але ЗША наклалі на яго кандыдатуру вета, і новым генеральным сакратаром Арганізацыі Аб’яднаных Нацый быў абраны Кофі Анан.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Бутрас Бутрас-Галі — шосты Генеральны сакратар ААН

Катэгорыя:Палітыкі Егіпта
Катэгорыя:Генеральныя сакратары ААН
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Егіпта
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Катэгорыя:Ганаровыя дактары Бакінскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Ганаровыя дактары Хайфскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Ганаровыя дактары МДІМА
Катэгорыя:Выпускнікі Каірскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Камісіі міжнароднага права
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Замежныя члены НАНБ
Сальса (соус)

[thumb|240px|Розныя віды сальсы і чыпсы [начас]]
**Сальса** () — тыповы мексіканскі соус. Часцей за ўсё сальса вырабляецца з дробна нарэзаных таматаў або таматыльі (адзін з відаў фізалісу) і/або чылі, пепяроні, цыбулі, часнаку з даданнем чорнага перцу. Таксама магчыма прыгатаванне сальсы з іншых, часта нязвыклых для нашага рэгіёну, прадуктаў (напрыклад, спалучэнне цыбулі і фейхаа).

Сальсу часта падаюць у якасці дыпу да тартыльі або такі, але звычайна соус варыцца пры даданні ў іншыя стравы. Выключэнне складае тыповы соус сальса «піка дэ гальа» (*pico de gallo*), чые інгрэдыенты змешваюцца і падаюцца выключна ў сырым выглядзе.
thumb|240px|Два віда сальсы: salsa verde і salsa roja
[thumb|240px|[Pico de gallo]]

Катэгорыя:Мексіканская кухня
Катэгорыя:Стравы з таматаў
Чымічанга

**Чыміча́нга** &nbsp;()&nbsp; — страва мексіканскай кухні. Чымічанга нагадвае бурыта, але падсмажанае на патэльні або ў фрыцюры. В адрозненні ад кесадыльі пры прыгатаванні чымічангі выкарыстоўваецца адна аладка тартылья, а не дзве.

Катэгорыя:Мексіканская кухня
Катэгорыя:Вулічная ежа
The Clash

**The Clash** — брытанскі панк-рок гурт, заснаваны ў 1976 годзе і дзейнічаў 10 гадоў. Творчасць гурта лічыцца пераломнай у гісторыі панк-рока.

## Гісторыя групы 
У канцы 1970-х гадоў гурт The Clash канкураваў з шэрагам прадстаўнікоў гаражнага рока і ў прыватнасці з гуртам The Sex Pistols. Аднак, калі Sex Pistols увасаблялі чысты нігілізм і музычны анархізм, The Clash як музычна, так і ідэйна імкнуліся да больш сур’ёзнага зместу. У прыватнасці музыкі спрабавалі казаць пра «грамадскую справядлівасць» i шмат тэкстаў іх песень асвятлялі праблемы беспрацоўя, галечы і сацыяльных канфліктаў. Музычны матэрыял па параўнанні з іншымі калектывамі панк-рока вылучаўся прафесійным гучаннем.

Як тэксты, так і музычны матэрыял члены гурта выносілі з розных крыніц, што і вызначала арыгінальнасць іх кампазіцый. З аднаго боку адчувальны ўплыў на іх аказалі піянеры панкавай музыкі, з другога — рэгі, гэты ўплыў адчуваецца ў самых вядомых альбомах The Clash: «London Calling» i «Combat Rock», на пласцінцы «Sandinista» адчуваецца таксама ўплыў дабу. Пазней лідар гурта Джо Страмер звярнуў увагу на фанк.

Што тычыцца тэкстаў, то акрамя праблем сацыяльнага характару, музыканты The Clash спявалі пра іншае, пра пачуцці (*Train in Vain*), бізнес (*Koka Kola*), п’яніц (''Jimmy Jazz, Wrong ' em Boyo*), вайну ў Іспаніі (*Spanish Bombs*), галечу краін трэцяга свету (*Ghetto Defendant*) і іншае.

Самыя вядомы кампазіцыі гурта — *Should I Stay or Should I Go*, *The Guns of Brixton*, *London Calling, Rock the Casbah, Complete Control, Clash City Rockers, Safe European Home, Career Opportunities, White Riot, Stay Free, I’m So Bored With the USA, London’s Burning, The Magnificent Seven, The Call Up, Police on My Back*, кавер рэгі-стандарта *Police & Thieves*. Хітовым лічаць іх дэбютны альбом а таксама *** The Clash***.

У 2003 гурт The Clash занесены ў Залу славы рок-н-рола.

## Дыскаграфія 
* *The Clash (UK Version)* (1977)
* *Give 'Em Enough Rope* (1978)
* *The Clash (US Version)* (1979)
* *London Calling* (1979)
* *Sandinista!* (1980)
* *Combat Rock* (1982)
* *Cut The Crap* (1985)
* *Super Black Market Clash* (1994)
* *From Here To Eternity: Live'' (1999)

## Спасылкі 
* www.TheClashOnline.com 
* Польская старонка The Clash 

Катэгорыя:Музычныя калектывы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1976 годзе
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія зніклі ў 1985 годзе
Бурыта

**Бурыта** (памяншальнае ад  — асёл; «вослік») — мексіканская страва, мяккі пшанічны праснак (тартылья), у які загорнута разнастайная начынка, напрыклад фарш, фасоля, рыс, таматы, авакада або сыр. Часам туды дадаюць салату і смятану або таматны соус.

У адрозненне ад фахіта, бурыта падаюць ужо гатовым, з начынкай унутры, тым часам як для фахіта начынку падаюць асобна ад тартыльі, і кожны самастойна выбірае, што менавіта загарнуць у тартылью.

Смажаныя бурытас называюцца чымічанга, і, у адрозненне ад энчылады, робяць з пшанічнай мукі.

Катэгорыя:Мексіканская кухня
Катэгорыя:Фастфуд
Катэгорыя:Вулічная ежа
Энчылада

**Энчылада** () — традыцыйная страва мексіканскай кухні. Энчылада ўяўляе сабой тонкую аладку (тартыльі) з кукурузнай мукі, у якую загорнута начынне. Начынка часцей за ўсё мясная (звычайна з курынага мяса), але можа складацца і з яек або гародніны. Згорнутыя энчылады абсмажваюцца на патэльні або запякаецца пад соусам (і часам сырам) у духавое печы. Традыцыйна энчыладу паліваюць падліўкай Моле з чылі і какава.

Катэгорыя:Мексіканская кухня
Катэгорыя:Вулічная ежа
Фахіта

thumb|Інгрэдыенты фахіта: тартыльі, смятана, цёрты сыр, піка дэ гальа, востры соус, мяса. 
**Фахіта** (), мн. л. **фахітас** (*fajitas*) — страва мексіканскай кухні, якая прадстаўляе сабой загорнутае ў тартыльі (мяккую пшанічную аладку) смажанае на грылі і нарэзанае палоскамі мяса з гароднінай. Часцей за ўсё выкарыстоўваецца ялавічына, але таксама свініна, кураціна, часам морапрадукты. Да мяса часта дадаецца смятана, гуакамоле, сальса, піка-дэ-гальа, сыр і таматы. 

Страва паходзіць з рэгіёну на Тэхасска-Мексіканскай мяжы ў Рыа-Грандэ, дзе раней жылі каўбоі. Яны атрымлівалі рэшткі мяса пасля забівання жывёлы. Назва паходзіць ад , гэта значыць «палоска», што паказвае на спосаб нарэзкі мяса для фахіты.

Катэгорыя:Мексіканская кухня
Гуакамоле

**Гуакамоле** (**guacamole**, *гуакамоуле* , *гуакамоул*, *гвакамоле*, *гвакамоуле*, *вакамоле*) — закуска з пюрыраванай мякаці авакада. Мае кансістэнцыю густога соуса (пасты). Страва мексіканскай кухні.

## Паходжанне 
Гісторыя гуакамоле сыходзіць у часы ацтэкаў.

Слова *«гуакамоле»* (*guacamole*) — з мексіканскай іспанскай мовы, паходзіць ад слова з мовы ацтэкаў (*науатль*) *Ahuacamolli* (*Ahuacatl* = «авакада» *molli* = «соус»).

## Прыгатаванне 
Існуе мноства рэцэптаў гуакамоле, якія адрозніваюцца рознымі дадаткамі, заправамі, а таксама ступенню драбнення кампанентаў.

У тых мясцовасцях, дзе авакада дарагія, у якасці напаўняльніка часам дадаюць іншыя прадукты (напрыклад, маянэз); аднак такія версіі гуакамоле менш якасныя, бо ў іх смак авакада перабіваецца смакам напаўняльніка.

### Склад 
Акрамя авакада, асноўныя кампаненты гуакамоле — сок лайма ці лімона і соль.

Часта па жаданні таксама дадаюцца памідоры, розныя перцы (у тым ліку перац чылі), зялёная або іншая цыбуля, кінза і іншая зеляніна, часнок і іншыя прыправы.

### Асноўны рэцэпт 
Мякаць свежых авакада (лупіна і костка не выкарыстоўваюцца) пюруецца з даданнем соку лімона ці лайма, і солі на смак. Цытрынавы сок з'яўляецца антыаксідантам, гэта значыць прадухіляе акісленне авакада і афарбоўванне гуакамоле ў неапетытны карычняваты колер.

Затым дадаюцца астатнія інгрэдыенты, звычайна дробна насечаныя.

Для пюравання і здрабнення могуць выкарыстоўвацца як проста відэлец і нож, так і блэндар. Некаторыя аддаюць перавагу гуакамоле з дробнымі кавалачкамі зыходных прадуктаў і пюруюць авакада відэльцам, дадаючы дробна нарэзаную зеляніну і гародніну. Іншыя ж аддаюць перавагу пюрэ і выкарыстоўваюць блэндар.

## Ужыванне 
Традыцыйна гуакамоле ядуць з кукурузнымі чыпсамі (*tortilla chips*). Гэтак жа гуакамоле ядуць з любымі чыпсамі, хлебам і да т. п. ці падаюць як соус (падліўкай) да розных страў, асабліва да страў мексіканскай кухні.

Гуакамоле распаўсюджана ў Мексіцы, ЗША, іншых краінах свету. Таксама папулярна сярод вегетарыянцаў.

Катэгорыя:Мексіканская кухня
Катэгорыя:Соусы
Катэгорыя:Стравы з агародніны
Піка-дэ-галья

**Піка-дэ-галья** ( — «дзюба пеўня») свежы соус з раздробненых памідораў, лука і чылі.

У гэтым соусе з фаміліі сальса могуць прысутнічаць і іншыя інгрыдыенты, напрыклад лайм, лімоны, авакада, агурок і радыска.

У некаторых рэгіёнах Мексікі пад *Pico de gallo* разумеюць агароднінную салату з сокам лайму і салёнага парашка з чылі, у той час як пад сальсай там разумеюць «Salsa picada» або «Salsa Mexicana», таму што яна ўтрымлівае колеры сцяга Мексікі — чырвоны (памідоры), белы (лук) і зялёны (перац).

Катэгорыя:Мексіканская кухня
Чарыза

**Чарыза**, таксама **чарыса** (, , , ) — пікантная свіная каўбаса родам з Іспаніі і Партугаліі. Чарыза таксама папулярная ў краінах Лацінскай Амерыкі.

Асноўнай прыправай, што выкарыстоўваецца пры прыгатаванні чарыза, з’яўляецца папрыка, якая надае каўбасе тыповы смак і чырванаваты колер. У лацінаамерыканскіх краінах замест папрыкі часта выкарыстоўваюць востры перац чылі. Фарш для мяса звычайна сякуць буйнымі кавалкамі, аднак у некаторых рэгіёнах яго дробна перамолваюць.

Часцей за ўсё чарыза паступае ў продаж у сыравяленым або сыравэнджаным выглядзе. Яе ядуць як звычайную каўбасу на бутэрбродах і ў тапас, таксама чарыза смажаць (у тым ліку барбекю) або дадаюць у поліўкі або рагу.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Мексіканская кухня
Катэгорыя:Каўбасы
Лявон Тэр-Петрасян

**Ляво́н Ако́павіч Тэр-Петрася́н** (, , Алепа) — армянскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэзідэнт-заснавальнік Рэспублікі Арменія з 1991 да 1998 г. Кандыдат на прэзідэнцкіх выбарах 2008 года.

Катэгорыя:Палітыкі Арменіі
Серж Саргсян

**Серж Азатавіч Саргсян** (, , , Нагорна-Карабахская аўтаномная вобласць, Азербайджанская ССР, СССР) — армянскі палітычны, дзяржаўны і ваенны дзеяч. Прэзідэнт Арменіі з 2008 да 2018 гг.

## Біяграфія 
Бацька Сержа Саргсяна, Азат Саргсян, нарадзіўся ў сяле Тэг Зангезурскага раёна Арменіі. У 1937 годзе, у сувязі з рэпрэсіямі бацькі, сям’я Саргсянам перасяляецца ў горад Сцепанакерт.

* 1971—1979 — Ерэванскі дзяржаўны універсітэт. Філолаг.
* 1972—1974 — служыў ва ўзброеных сілах СССР.
* 1975—1979 — Ерэванскі электратэхнічны завод — слесар.
* 1979—1988 — Степанакерцкі гаркам ЛКСМ — загадчык аддзела, другі сакратар, першы сакратар, загадчык аддзела прапаганды і агітацыі степанакерцкага гаркама кампартыі, памочнік першага сакратара абкама НК.
* 1989—1993 — кіраваў камітэтам сіл самаабароны НКР.
* 1990—1993 — дэпутат Вярхоўнага савета Армянскай ССР.
* 1993—1995 — быў міністрам абароны Рэспублікі Арменія.
* 1995—1996 — начальнік упраўлення дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Арменія, затым міністр нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Арменія.
* 1996—1999 — міністр унутраных спраў і нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Арменія.
* 1999—2000 — кіраўнік адміністрацыі прэзідэнта Арменіі.
* 1999—2007 — сакратар савета нацыянальнай бяспекі пры прэзідэнце Рэспублікі Арменія.
* 2000—2007 — міністр абароны Рэспублікі Арменія.
* З лістапада 2007 — абраны старшынёй РПА. З’яўляецца старшынёй савета Ерэванскага дзяржаўнага ўніверсітэта і прэзідэнтам федэрацыі шахмат Рэспублікі Арменія.
* 2007—2008 — быў прэм’ер-міністрам Рэспублікі Арменія. Член РПА (з 2006).
* 19 лютага 2008 быў абраны Прэзідэнтам Арменіі.
* 17 красавіка 2018, нягледзячы на пратэсты апазіцыі, Серж Саргсян на спецыяльным пасяджэнні Нацыянальнага сходу Армені абраны прэм’ер-міністрам краіны.
* 23 красавіка 2018 — падаў у адстаўку з пасады прэм’ер-міністра Арменіі на фоне масавых антыўрадавых акцый.

## Сям’я 
Ажаніўся у 1983 годзе. Жонка&nbsp;— Рыта Саргсян, нарадзілася ў Сцепанакерце ў сям’і ваеннага. Па спецыяльнасці&nbsp;— настаўніца музыкі.

Мае дзвюх дачок: Ануш і Сатэнік, і адну унучку&nbsp;— Марыям.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Палітыкі Арменіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Арменіі
Чырвоны перац

thumb|Перац чылі

**Перац чырвоны востры** (**перац чылі, горкі перац**) — высушаны плод пэўных сартоў трапічнага паўкусціка  ці , вострая прыправа, якая мае пякучы смак.

Назва перцу ў беларускай мове сугучна з назвай краіны Чылі, аднак паходзіць ад «*chilli*» з ацтэкскіх моў науатль (сучасная Мексіка) і перакладаецца як «*чырвоны*».

## Гісторыя 
Ацтэкскім богам гэтай расліны быў Каушалотль або Чантыка.

## Батанічнае апісанне 
Расліна вышынёй да 60 см з галінастымі сцебламі, эліптычнымі лісцем, буйнымі белымі ці шэраватымі з фіялетавымі плямамі кветкамі. Яго плады ўяўляюць сабой ягады з маласочным каляплоднікам ад шаравіднай да хобатавіднай формы, ад жоўтага і чырвонага да чорна-аліўкавага колеру. Радзіма гэтай расліны — трапічная Амерыка. Як сведчаць знаходкі ў перуанскіх пахаваннях, яго культывавалі тут яшчэ задоўга да прыбыцця еўрапейцаў у Амерыку. Іспанцы і партугальцы, якія падчас сваіх мараплаванняў адкрылі гэтыя спецыі для еўрапейцаў, назвалі яго «індыянскім». У цяперашні час востры перац вырошчваюць у большасці краін, размешчаных у тропіках, але больш за ўсё — у Індыі і Тайландзе.

## Уласцівасці і прымяненне 
[thumb|Гандаль чырвоным перцам ў разважванне на вуліцах [Ухань]]
Чырвоны перац валодае моцным рэзкім водарам і густам ад рэзкай да вострага і нават вельмі пякучага (абумоўлены зместам фенольнага злучэння капсаіцыну, якога няма ў салодкім балгарскім перцы). Некаторыя разнавіднасці вострага чырвонага перцу настолькі пякучым, што аднаго дотыку да іх дастаткова, каб выклікаць раздражненне скуры.

Плод чырвонага перцу сушаць цэлымі або размолотым; пры сушцы струкі набываюць больш густыя адценні, ад цёмна- да аранжава-чырвонага. Звычайна перац сушаць на сонцы, ад чаго плод зморшчваецца; затым іх вызваляюць ад кубачка і мелюць. Так атрымліваюць, напрыклад, каенскі перац, званы па імя горада Каен у Гвіане (Паўднёвая Амерыка).

Чырвоным (каенскім) перцам кормяць краснафактарных канарак для паляпшэння афарбоўкі.

Можна струкі перцу падвесіць у сухім месцы і захоўваць падсушаны ўсю зіму. Перац ужываюць свежым ў струках (галоўным чынам у агароднінных стравах і салёныя) або сухім выглядзе (як у струках, так і молатым). Молаты перац дадаюць у соусы, у запраўку для салат, у кефіры, сыраваткі, мацоні, ім пасыпаюць розныя стравы, яго дадаюць у булён, тушанае мяса, марынады. Цэлы перац кладуць у боршч і, супы (падчас варэння, а не ў гатовае страва).

Чырвоны перац вельмі часта выкарыстоўваюць у наборах вострых прыпраў, у спалучэнні з часнаком, каляндрай, базілікам, чаберам, парашком лаўровага ліста і інш.

Перац чылі з’яўляецца найбольш папулярнай прыправай мексіканскай кухні.

### Касметыка з чырвоным перцам 
Чырвоны перац зараз можна сустрэць не толькі ў харчовых прадуктах, але і ў сродках асабістай гігіены. Напрыклад, у складзе зубной пасты, ён дапаможа вылечыць дзясны ад крывацечнасці, паскорыць іх рэгенерацыю, умацаваць.

## Вырошчванне 
Чырвоны перац можна вырошчваць і ў хатніх умовах у кветкавых чыгунах. Неабходная ўмова — рэгулярны паліў з перыядычнай падкормкай кветкавай сумессю.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Прыправы
Бамір Топі

**Ба́мір Міртэза Топі** ( ; , Тырана, Албанія) — прэзідэнт Албаніі з 24 ліпеня 2007, змяніў на гэтай пасадзе Альфрэда Маісіу.

Біёлаг-ветэрынар па прафесіі. Член Дэмакратычнай партыі Албаніі, яе віцэ-старшыня, у парламенце з 1996, міністр сельскай гаспадаркі ў 1996—1997. Абраны кіраўніком дзяржавы з чацвёртага разу пасля палітычнага крызісу. Пасля абрання пакінуў партыю.

## Ранняе жыццё і грамадская дзейнасць 
Топі нарадзіўся ў Тыране 24 красавіка 1957, вучыўся ў Сельскагаспадарчым універсітэце Тыраны па спецыяльнасці ветэрынар. Таксама ён атрымаў навуковае званне доктара філасофіі. З 1984 па 1995 ён займаўся навуковай працай у Інстытуце ветэрынарных навуковых даследаванняў. У перыяд 1987—1990 гадоў ён праходзіў аспірантуру ў Італіі, у галіне малекулярнай біялогіі. Пасля свайго вяртання з Італіі, Топі быў прызначаны кіраўніком аддзела па бяспекі харчовых прадуктаў і ветэрынарыі ў Інстытуце ветэрынарных навуковых даследаванняў і прабыў у займаемай пасадзе да канца 1995.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прэзідэнты Албаніі
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XXI стагоддзя
Катэгорыя:Палітыкі Албаніі
Чылі кон карнэ

thumb|200px|Чылі кон карне з фасоляй і таматамі
**Чылі кон карнэ** (), таксама вядома проста як **чылі** — страва мексіканскай і тэхаскай кухняў. Назва ўзята з іспанскай мовы і азначае літаральна «чылі з мясам».

Асноўнымі кампанентамі з'яўляюцца востры перац і здрабнення мяса, усе астатнія інгрэдыенты дадаюць у залежнасці ад рэгіёна або асабістых смакавых пераваг. Мяса можа быць парэзаныя кубікамі або ў выглядзе фарша, таксама можна выкарыстоўваць розныя гатункі мяса (традыцыйна — ялавічына) або іх спалучэнне. Найбольш частымі дадатковымі інгрэдыентамі з'яўляюцца рэпчаты лук, часнок, таматы, салодкі перац і фасоля, хоць па нагоды апошняй вядуцца спрэчкі, бо тэхаская разнавіднасць стравы рыхтуецца без фасолі. Часам незадоўга да канца варкі ў чылі кон карне кладуць крыху цукру, мёду або шакаладу/какавы. У якасці прыпраў часцей за ўсё выкарыстоўваюць арэгана, зіру і чорны перац, радзей каляндр і лаўровы ліст.

Існуюць таксама вегетарыянскія рэцэпты стравы, іх называюць*chili sin carne* ці *chili non carne* (літар. *чылі без мяса*). Пры гэтым мяса замяняюць на соевае мяса, тофу, фасолю. Часам выкарыстоўваюць баклажаны, гарбузы або цукіні.

Гатовую страва падаюць з белым рысам, чыпсамі начас або тартыльямі, ці проста ў якасці поліўкі. Гатовую страву часам сервіруюць цёртым сырам, зелянінаю або смятанай.

## У Сеціве 
Катэгорыя:Мексіканская кухня
Усходні экспрэс

**Усходні экспрэс** () — пасажырскі цягнік класа «люкс» прыватнай кампаніі Orient-Express Hotels, курсіруе паміж Парыжам і Стамбулам з 1883 года.

Ідэя «Усходняга экспрэса" належыць бельгійцу Жоржу Нагельмакерсу. У 1889 годзе цягнік пераадольваў шлях ад Парыжа да Стамбула, які перавышае 3000 км, за 67 гадзін. Пазней «Усходнім экспрэсам» сталі зваць еўрапейскія цягнікі-люкс, адно-двухмесныя купэ якіх аздоблены ў стылі ар-дэко. У кожным купэ ёсць ракавіна з гарачай і халоднай вадой. Папулярнасцю карыстаўся маршрут Лондан—Венецыя, Парыж—Вена і нават Масква—Пекін. У розны час ва «Усходнім экспрэсе» падарожнічалі Франц-Іосіф, Елізавета II, Шарль дэ Голь, Агата Крысці і іншыя знакамітасці.

Цягнік апісаны ў творах Агаты Крысці.

Катэгорыя:Чыгуначны транспарт у Еўропе
Нам Оў

**Нам Оў** () — рака ў Лаосе, левы прыток ракі Меконг. 

Даўжыня каля 448 км. Вытокі — у паўночнай частцы Лаоса, у правінцыі Пхангсалі. Жыўленне пераважна дажджавое. Разводдзе летне-восеньскае. Упадае ў Меконг. Вада з ракі выкарыстоўваюцца на арашэнне. Рака з’яўляецца важнай транспартнай артэрыяй у паўночнай частцы Лаоса.

Катэгорыя:Рэкі Лаоса
Катэгорыя:Прытокі Меконга
Ма

**Ма** — рака ў Лаосе і В’етнаме.

Даўжыня каля 512 км, плошча басейна 28 400км². Вытокі — у паўночнай частцы Лаоса.

Сілкаванне пераважна дажджавое. Разводдзе летне-восеньскае. Сярэдні гадавы выдатак вады 52 м³/с.

Упадае ў заліў Бакбо, Паўднёва-Кітайскае мора. Воды выкарыстоўваюцца для арашэння.

Катэгорыя:Рэкі В’етнама
Катэгорыя:Рэкі Лаоса
Паўднёва-Кітайскае мора

**Паўднёва-Кітайскае мора** (, , , , ) — паўзамкнутае мора ля берагоў Паўднёва-Усходняй Азіі, паміж паўвостравам Індакітай, астравамі Калімантан, Палаван, Лусон і Тайвань. Уваходзіць у склад марскіх басейнаў Аўстралія-Азіяцкага Міжземнага мора, паміж Ціхім і Індыйскім акіянамі.

Плошча — 3.537.289 км², максімальная глыбіня — 5560 м, Тэмпература вады на паверхні ў лютым ад 20° С на поўначы да 27 °C на поўдні, у жніўні дасягае 28-29 °C па ўсёй плошчы. Салёнасць вады — 32-34 ‰. Улетку і ўвосень частыя тайфуны. Прылівы няправільныя, сутачныя і паўсуткавыя, да 4 м.

У 2018 годзе адкрыўся музей Паўднёва-Кітайскага мора ў кітайскай астраўной правінцыі Хайнань.

## Гл. таксама 
* Лісын
* Парасельскія астравы

Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна
Поўдзень ЗША

**Поўдзень ЗША**, таксама **паўднёвыя штаты ЗША** (, ), нефармальныя назвы — **Дзіксі**, **Дзіксілэнд** () — буйны эканоміка-геаграфічны і гісторыка-культурны рэгіён ЗША, размешчаны на паўднёвым усходзе краіны.

## Гісторыя 
Поўдзень як рэгіён дакладна не супадае з геаграфічным поўднем ЗША, але звычайна вызначаецца як такі, які ўключае штаты, што змагаліся за Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі ў Грамадзянскай вайне.

У другой палове XX стагоддзя ў выніку барацьбы афраамерыканскага насельніцтва за свае правы, жыццёвы ўклад Поўдня зведаў істотныя змены. Змянілася і дэмаграфічная сітуацыя, бо ў выніку масавай міграцыі «белых» на Поўдзень, афраамерыканцы ператварыліся ў меншасць. Тым не менш, іх адсотак у большасці паўднёвых штатаў вышэй сярэдняга па краіне, дасягаючы піка ў штаце Місісіпі (38 % паводле ацэнак на 2007 год). Унутры гэтага буйнога рэгіёну цяпер вылучаюцца некалькі субрэгіёнаў, даволі адметных адзін ад аднаго па дэмаграфіі, культуры, а таксама тэмпах эканамічнага і сацыяльнага развіцця.

## Геаграфія 
Традыцыйна тэрыторыя ЗША умоўна дзеліцца на тры буйных рэгіёны: прамыслова развітая, пераважна «белая» Поўнач, былы рабаўласніцкі Поўдзень са значной афраамерыканскай меншасцю і каланізаваны Захад, дзе прыкметна прысутнасць лацінаамерыканскага элемента.

У шырокім сэнсе Поўдзень ўключае наступныя штаты: Аклахома, Алабама, Арканзас, Віргінія, Джорджыя, Дэлавэр, Заходняя Віргінія, Кентукі, Луізіяна, Місісіпі, Мэрыленд, Паўднёвая Караліна, Паўночная Караліна, Тэнэсі, Тэхас, Фларыда.

Унутры Поўдня вылучаюцца наступныя субрэгіёне:
* Верхні Поўдзень: штаты Тэнесі, Кентукі, Арканзас, паўднёвыя раёны штатаў Агая, Місуры, Індыяна і інш.
* Глыбокі Поўдзень: штаты Луізіяна, Місісіпі, Алабама — найбольш кансерватыўная частка амерыканскага Поўдня і найбольш палярызаваная па расавай прыкмеце (найбольш яркая фактычная сегрэгацыя).
* Моцны Поўдзень: штаты, палітычныя прыхільнасці насельніцтва якіх традыцыйна палярызаваныя па расавай прыкмеце. Больш за 90 % белых галасуюць за рэспубліканцаў, а больш за 90 % афраамерыканцаў за дэмакратаў. Да сярэдзіны XX стагоддзя — наадварот.
* Стары Поўдзень: паўднёвыя штаты, якія ўзніклі яшчэ ў часы брытанскай каланізацыі: Джорджыя, Паўночная Караліна, Віргінія, Мэрыленд, Дэлавэр, Паўднёвая Караліна.
* Новы Поўдзень: паўднёвыя штаты, якія здолелі прайсці паспяховую мадэрнізацыю эканамічнага і сацыяльнага жыцця ў другой палове XX стагоддзя і адысці ад традыцыйнай паўднёвай сістэмы: Фларыда, Віргінія, агламерацыя Атланта ў Джорджыі, якая існуе як бы ў адрыве ад правінцыйных раёнаў штата.
* Буферны Поўдзень: буферныя штаты паміж Поўначчу і Поўднем: Мэрыленд, Дэлавэр.
* Нетрадыцыйны Поўдзень: Заходняя Віргінія — горны штат з традыцыйна нізкім узроўнем жыцця.

## Заўвагі 

Катэгорыя:Рэгіёны ЗША
Рыгор Якаўлевіч Перэльман

**Рыгор Якаўлевіч Перэльман** (н. , Ленінград, СССР) — выдатны расійскі матэматык, першым даказаў гіпотэзу Пуанкарэ.

## Біяграфія 
Рыгор Перэльман нарадзіўся 13 чэрвеня 1966 года ў Ленінградзе ў яўрэйскай сям’і. Яго бацька быў інжынерам-электрыкам, у 1993 годзе перасяліўся ў Ізраіль. Маці засталася ў Санкт-Пецярбургу, працавала настаўнікам матэматыкі ў ПТВ. Менавіта маці, якая грала на скрыпцы, прышчапіла будучаму матэматыку любоў да класічнай музыкі.

У цяперашні час больш не цікавіцца матэматыкай, беспрацоўны, жыве ў адной кватэры разам з маці.

## Навуковы ўклад 
У 2002 годзе Перэльман упершыню апублікаваў сваю наватарскую працу, прысвечаную рашэнню аднаго з прыватных выпадкаў гіпотэзы геаметрызацыі Уільяма Тэрстана, з якой выцякае справядлівасць вядомай гіпотэзы Пуанкарэ, сфармуляванай французскім матэматыкам, фізікам і філосафам Анры Пуанкарэ ў 1904 годзе. Апісаны навукоўцам метад вывучэння патоку Рычы атрымаў назву тэорыі Гамільтана-Перэльмана.

Катэгорыя:Матэматыкі Расіі
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Таполагі
Катэгорыя:Геометры
Легата

thumb|87px|Знак легата пад нотамі.
**Легата** ( — «звязаны») у музыцы — прыём гульні на музычным інструменце, звязнае выкананне гукаў, пры якім мае месца плаўны пераход аднаго гуку ў іншы, паўза паміж гукамі адсутнічае.

У нотазапісу легата пазначаецца дугападобнай лініяй — лігай, якая аб'ядноўвае ноты, якія выконваюцца легата. Таксама можа пазначацца словам *legato* каля адпаведнай групы нот.

## Легата і скрыпка 
Легата на скрыпцы — выкананне групы нот адным рухам смыка без адрыву ад струны. Прычым не маюць значэння ні певучесть фразы, ні працягласць нот, з якіх яна складаецца, ні дынаміка. Сутнасць прыёму менавіта ў бесперапыннасці вядзення смычка ў адзін з бакоў па струне. Нават дзве хуткіх ноты, згуляных на адзін кароткі рух смычка, лічацца выкананымі прыёмам легата.

Існуе некалькі спосабаў артыкуляцыі, заснаваных на прыёме *legato*:
* *Son file* — павольны рух смычка, але з ціскам на яго,
* *Portato* — паслабленне, альбо ціску смыка, альбо яго хуткасці перад кожным новым гукам
і г.д.

## Легата і гітара 
У гітарнай тэрміналогіі легата называюць таксама прыём выканання нот левай рукой, без удзелу правай. На гітары прыём легата бывае трох відаў:
* **Узыходзячае легата** ( — «удараць») выконваецца наступным чынам: пасля таго як левая рука будзе пастаўлена на неабходны лад, палец правай рукі зачапляе струну і здабывае першы гук; затым палец левай рукі апускаецца на адпаведны лад, здабываючы такім чынам другі гук.
* **Сыходнае легата** ( — «здымаць») патрабуе, каб пальцы левай рукі былі загадзя размешчаны на патрэбных ладах. Пасля вымання высокага гуку палец левай рукі, прыціскаюць струну, замест таго каб, як звычайна, сысці са струны, павінен з сілай адцягнуць яе да сябе, прымушаючы гучаць наступны гук.
* **Змяшанае легата** (*hammer-on*/*pull-off*) уключае ўзыходзячае і сыходзячае легата, якія ідуць бесперапынна адно за адным.

У тэхніцы гульні на гітары легата з'яўляецца адным з асноўных рысак, дзякуючы якому палягчаецца рух пальцаў правай рукі (для праварукіх гітарыстаў), а фразіроўка набывае выразнасць. Практыкаванні на легата рэкамендуюцца для развіцця сілы і самастойнасці пальцаў левай рукі.

## Глядзіце таксама 
*Стаката

Катэгорыя:Музычная тэрміналогія