open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ФК Валенсія

**«Вале́нсія»** () — іспанскі футбольны клуб, які выступае ў Ла Лізе. Заснаваны ў 1919 годзе, базуецца ў аднайменным горадзе Валенсія. У цяперашні час хатняй арэнай з’яўляецца стадыён «Месталья», што быў пабудаваны ў 1923 годзе і ўмяшчае 55 000 гледачоў, але каманда плануе годзе перабрацца на новы стадыён на паўночна-заходзе горада «Новая Месталья» (кат. *Nou Mestalla*). Валенсія шэсць разоў станавілася чэмпіёнам краіны, а апошнім разам гэта адбылося ў 2004 годзе. У гістарычнай класіфікацыі Ла Лігі клуб займае трэцяе месца, адразу пасля «Рэала» (Мадрыд) і «Барселоны».

На пачатак сезона 2006/07 «Валенсія» ў спісе самых заможных клубаў свету займала 17-ы радок. У рэйтынгу найлепшых еўрапейскіх клубаў «Валенсія» рэгулярна знаходзіцца ў першай дзясятцы. З 2002 па 2008 гады клуб з’яўляўся членам арганізацыі еўрапейскіх футбольных клубаў G-14.

## Гісторыя 
Клуб быў заснаваны ў 1919 годзе дзвюма сябрамі Актавіа Аўгуста Мілега Дыясам і Гансала Медынэ Пернасам, прычым першы з іх стаў прэзідэнтам клуба дзякуючы падкінутай манеткі. Клуб згуляў свой першы матч на выездзе 21 мая 1919 года з «Хімнастыка» і атрымаў паражэнне з лікам 0:1.

«Валенсія» перамясцілася на пляцоўку «Месталья» (яшчэ не стадыён да таго часу, была пабудавана толькі адна трыбуна) у 1923 годзе, а да гэтага гуляла свае хатнія матчы на поле «Альгірас» з 7 снежня 1919 года. Першы матч на «Местальі» «Валенсія» згуляла ўнічыю 0:0 з камандай «Кастэльён Кастылія», а на наступны дзень перамагла ў гэтай жа каманды з лікам 1:0. «Валенсія» атрымала перамогу ў рэгіянальным чэмпіянаце ў 1923 годзе і ўпершыню ў сваёй гісторыі патрапіла ў Кубак Іспаніі. Першы кубак для валенсійцаў быў правальным: перамогшы ў хатнім матчы ў «Спортынга» з лікам 1:0, каманда саступіла ў адказнай сустрэчы 1:6. У выніку быў прызначаны трэці матч, які валенсійцы таксама прайгралі з лікам 0:2.

Грамадзянская вайна ў Іспаніі прыпыніла ўзыходжанне валенсійскай каманды, але ненадоўга: у 1940 годзе «Валенсію» узначаліў самы вядомы ў гісторыі клуба прэзідэнт — Луіс Касанова. У 1941 годзе каманда заняла ў першынстве Іспаніі 3 месца і стала ўладальнікам Кубак Іспаніі, абыграўшы ў фінале «Эспаньёл». У сезоне 1941/42 клуб упершыню выйграў нацыянальны іспанскі чэмпіянат. 1940-я гады сталі часам росквіту «Валенсіі»: каманда на роўных канкурыравала з тагачаснымі лідарамі іспанскага футбола: «Барселонай», мадрыдскім «Атлетыка» і «Севільяй», тройчы (у 1942, 1944 і 1947 гадах) стаўшы чэмпіёнам і двойчы перамогшы ў Кубку Іспаніі — у 1941 і 1949 гадах.

## Дасягненні 
### Іспанскія спаборніцтвы 
* **Чэмпіёны Іспаніі** (6):
** 1942, 1944, 1947, 1971, 2002, 2004
* **Уладальнік Кубка Іспаніі** (8):
** 1941, 1949, 1954, 1967, 1979, 1999, 2008, 2019
* **Уладальнік Суперкубка Іспаніі** (1):
** 1999

### Міжнародныя 
* **Уладальнік Кубка ўладальнікаў кубкаў УЕФА** (1):
** 1980
* **Уладальнік Кубка УЕФА** (1):
** 2004
* **Уладальнік Кубку кірмашоў** (2):
** 1962, 1963
* **Уладальнік Суперкубку УЕФА** (2):
** 1980, 2004

## Склад 
*Станам на люты 2024 года.*

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт клуба 
* Сайт заўзятараў
* Аб’яднаны сайт рускамоўных заўзятараў

Валенсія
Хілько

**Хілько** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Вольга Хілько — беларуская спартсменка
* Пётр Хілько — беларускі валейбаліст, трэнер
* Раіса Аляксееўна Хілько — украінская артыстка балета
* Юрый Іванавіч Хілько — беларускі мастак, педагог
Камар звычайны

**Камар звычайны**, **камар-піскун** (*Culex pipiens*) — насякомае падатрада даўгавусых атрада двухкрылых.

Даўжыня да 8 мм. Ногі доўгія, вусікі ў самцоў перыстыя, у самак э кароткімі рэдкімі валаскамі. Ротавыя органы колючыя.

Пашыраны ва ўсім свеце, за выкпючэннем пустынь. Жывуць каля вадаёмаў, у сырых мясцінах, балотах. Лічынкі і кукалкі развіваюцца ў стаячай вадзе.

Самкі кормяцца крывёю пазваночных жывёл і чалавека, самцы — сокам і нектарам раслін, лічынкі — водарасцямі і арганічнымі рэшткамі. Зімуюць самкі. 

Могуць пераносіць узбуджальнікаў хвароб жывёл і чалавека.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Камары
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Сінантропныя віды
Юрый Іванавіч Хілько

**Юрый Іванавіч Хілько** (нар.(, ) — беларускі мастак, педагог.

## Біяграфія 
З 1993 года выкладае ў Беларускай акадэміі мастацтваў. Загадчык кафедры графікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў, член Беларускага саюза мастакоў. Лаўрэат прэміі Міжнароднага фонду славянскага пісьменства імя Кірыла і Мяфодзія (1990). Працуе ў станковай і кніжнай графіцы. Стварыў ілюстрацыі да кніг Багдановіча, Лойкі, Гарэцкага. Работы Юрыя Хілько знаходзяцца ў зборах Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь, Музея сучаснага выяўленчага мастацтва, у графічных і мастацкіх цэнтрах Берліна, Швецыі, ЗША. Выкладае жывапіс, кампазіцыю, фармальную кампазіцыю, працу ў матэрыяле, прыкладную графіку.

## Прэміі і ўзнагароды 
Дзяржаўная стыпендыя імя Ф. Скарыны (1990); лаўрэат Міжнароднага фонду славянскага пісьменства імя Св. Кірылы і Мяфодзія (1990); дыплом конкурсу «Лепшае выданне года» (за афармленне кнігі М. Багдановіч «Вянок», 1995); дыплом Беларускага саюза мастакоў «За актыўную творчую дзейнасць» (1998); дыплом выстаўкі-конкурсу «Мастак і кніга» (за афармленне зборніка вершаў А. Бокач «Агледзіны», 1999); медаль Беларускага саюза мастакоў «За дасягненні ў выяўленчым Святочныя мерапрыемствы» (2002); дыплом Рэспубліканскага конкурсу кніжнага мастацтва (за афармленне кнігі Е. Сцяпанава «Мара», 2003); дыплом удзельніка міжнароднага пленэру «Белавежа-2009» (2009); Ганаровая грамата БДАМ (2010); Ганаровая грамата Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь (2010).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта
Каманішнік

**Камані́шнік** (*Succisa*) — род кветкавых раслін падсямейства  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна вышынёю 40—100 см. Сцябло прамастойнае з доўгімі міжвузеллямі. Лісце цэласнае, ланцэтнае, на сцябле супраціўнае, пры корані ў разетцы. Кветкі сіне-фіялетавыя, блакітна-бэзавыя, радзей белыя, у галоўчатых суквеццях. Плод — 4-гранны касматы арэх.

## Віды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Арэал 
Пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Афрыцы. На тэрыторыі Беларусі 1 від —  — трапляецца па ўсёй тэрыторыі на нізінных лугах, ускрайках балот, лясных палянах. Народныя назвы: *каманіца, каноплі лясныя, папы*.

## Значэнне 
Лекавая, дубільная, фарбавальная і меданосная расліна.

## Літаратура 
* Каманішнік // 
*  — С. 457.

## Спасылкі 
* 
* Succisa // The Plant List

Катэгорыя:Варсянкавыя
Уладзімір Дзмітрыевіч Шапо

**Уладзімір Дзмітрыевіч Шапо** (нар. , г. п. , цяпер Браслаўскі раён, Віцебская вобласць) — беларускі акварэліст, графік.

## Біяграфія 
Скончыў мастацка-графічны факультэт Віцебскага педагагічнага інстытута ў 1972 годзе.

Член Беларускага саюза мастакоў з 1990 года.

## Творчасць 
Творы вылучаюцца эмацыянальнасцю, асацыятыўнасцю вобразных канструкцый, манументальнасцю кампазіцыйнай пабудовы, экспрэсіўнасцю і падкрэсленай дэкаратыўнасцю: серыі «Запаляр’е» (1979—1984), «Паазер’е» (1980), «Казкі старога Браслава» (1984), «Храмы» (1993), «Рака часу» (1998), кампазіцыі «Піліп» (1980), «Возера Снуды. Гай» (1995). Аўтар афармленчых работ.

## Сям’я 
Мае сыноў Аляксандра, Паўла, Антона і дачку Ксенію, якія таксама выбралі творчыя прафесіі.

## Літаратура 
* 
* Шапо Уладзімір // Жывапіс, графіка, скульптура (Наваполацк, 1958—1998) [Выяўленчы матэрыял] : каталог / аўт. уступ. арт. В. Шушко.— Наваполацк : Беларус. саюз мастакоў, 1998. — С. 6.
* Шапо Уладзімір Дзмітрыевіч // Беларускі саюз мастакоў : 1938—1998 : энцыкл. даведнік / аўт.-склад. Б. А. Крэпак [і інш.]. — Мн. : ВТАА «Кавалер Паблішэрс», 1998. — С. 606. — На беларус. і англ. мовах.

Катэгорыя:Графікі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Laminariaceae

**Laminariaceae** — сямейства марскіх водарасцяў класа бурых водарасцяў.

## Роды 
Сямейства ўключае ў сябе 13 родаў, прыведзеных ніжэй у табліцы.

Катэгорыя:Бурыя водарасці
Манга

* Манга (Італія)
* Манга (мастацтва)
* Манга (спявак)
* Манга (род раслін)
Эўдыяліт

**Эўдыялі́т** — мінерал падкласа кальцавых сілікатаў, гідраксід натрыю, кальцыю, жалеза і цырконію. Магчымы прымешкі ітрыю і лантаноідаў.
Апісаны і названы ў 1818 годзе нямецкім хімікам і фармацэўтам Ф. Штромеерам (*Friedrich Stromeyer*).

Паўпразрысты мінерал малінавага, ружовага, карычнева-чырвонага, чырвонага, светла-жоўтага колеру. Крышталізуецца ў трыганальнай сінгоніі. Крохкі. Цвёрдасць 5—6 па шкале Моаса. Шчыльнасць 2740—3070 кг/м³. Лёгка раствараецца ў разбаўленых салянай, сернай, воцатнай і шчаўевай кіслотах. Утварае агрэгаты ў выглядзе крышталёў, няправільных зерняў і шчыльных зярністых мас.

## Радовішчы 
Эўдыяліт сустракаецца ў сіенітах і звязаных з імі пегматытах. Радовішчы на тэрыторыі Расіі (Кольскі паўвостраў, Тыва), Нарвегіі, Аўстраліі, Канадзе, Бразіліі, Кітаі, Лівіі, Кеніі, Чэхіі, у Грэнландыі і на востраве Мадагаскар і інш.

## Выкарыстанне 
Эўдыяліт выкарыстоўваецца ў чорнай металургіі ў якасці мадыфікатара сталі, у вытворчасці вогнетрывалай керамікі, у якасці іонаабменнага матэрыялу і інш. Таксама з’яўляецца патэнцыяльнай сыравінай на цырконій.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Описание минерала Эвдиалит // Каталог Минералов. RU
* Геологический словарь: в 2-х томах. / Под редакцией К. Н. Паффенгольца и др. — М.: Недра, 1978.
* Лопарская кровь // Каталог Минералов. RU
* Eudialyte mineral information and data // mindat.org
* 

Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы натрыю
Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Адкрыты чэмпіянат Брытаніі па снукеры 1999 (сезон 1999/2000)

**Адкрыты чэмпіянат Брытаніі 1999** () — прафесійны рэйтынгавы турнір па снукеры, які праходзіў з 8 па 19 верасня 1999 года на арэне ў Plymouth Pavilions, у Плімуце, Англія. Турнір стаў 21-м розыгрышам адкрытага чэмпіянату Брытаніі, які быў заснаваны ў 1980 годзе пад назвай залатога кубку Брытаніі і з 1985 года стаў рэйтынгавым спаборніцтвам. Прызавы фонд турніру склаў £400,000, з якіх £62,000 атрымаў пераможца.

Катэгорыя:Адкрыты чэмпіянат Брытаніі па снукеры
Катэгорыя:Верасень 1999 года
Хвойнік

**Эфе́дра, хвойнік** (*Ephedra*) — род голанасенных раслін манатыпнага сямейства .

## Апісанне 
Вечназялёныя галінастыя прамастойныя ці ліянападобныя кусты вышынёй да 8 м з членістымі прутападобнымі парасткамі і галінкамі, радзей невялікія дрэвы. Маладыя галіны прутападобныя, зялё­ныя, фотасінтэзуючыя. Лісце супраціўнае або ў кальчаках, рэдукаванае ў лускі, рана ападае. Стробілы раздзельнаполыя (амаль заўсёды рас­ліны аднадомныя), сабраныя па 3—4 у пазухах сцябловага лісця. Муж­чынскія (мік­растро­білы) складаюцца з восі і не­калькіх пар крыючых лісцеў, у па­зу­хах якіх размешчаны пыль­нікі (мік­расінан­гіі) на карот­кіх нож­ках. Жаночыя (ме­га­ст­ро­білы) складаюцца з аднаго се­мя­за­чат­ка, акружанага мя­сістым по­крывам, які пасля апладнення раз­рас­та­ецца і робіцца сакавітым. Плод — несапраўдная ягада аранжавага, чырвонага або жоўтага колеру.

## Пашырэнне 
Налічваецца каля 40 відаў, пашыраных у пустынных, паўпустынных, стэпавых раёнах і рэдкалессях Еўразіі (у т.л. Паўднёвая Еўропа і Міжземнамор'е, Каўказ, Цэнтральная і Паўднёвая Азія, Паўднёвая Сібір, Далёкі Усход), Амерыкі і Паўночнай Афрыкі. Растуць на ка­мяністых і стэпавы схілах, пяс­ках, у ка­мяністых стэпях. На тэрыторыі Беларусі інтрадукаваны від .

## Выкарыстанне 
Шэраг відаў утрымліваюць алкалоіды, якія ыкарыстоўваюцца ў медыцыне. З асобных відаў эфедры атрымліваюць эфедрын.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Хвойник // Справочник растений 
* Хвойник. Ядовитое растение // BioFile.ru 
* 

Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Хімічны патэнцыял

**Хімічны патэнцыял** — тэрмадынамічная функцыя стану, якая вызначае змену тэрмадынамічных патэнцыялаў пры змене колькасці часціц у сістэме. Вызначаецца як прырашчэнне адвольнага патэнцыялу тэрмадынамічнага пры павелічэнні на 1 моль колькасці рэчыва пэўнай кампаненты сістэмы пры пастаянных астатніх параметрах стану. Уведзены Дж. У.Гібсам у 1875 годзе пры разглядзе хімічнай раўнавагі ў шматкампанентных сістэмах (адсюль назва).

Дазваляе сфармуляваць умовы раўнавагі дынамічнай, адна з якіх — хімічны патэнцыял дадзенай кампаненты аднолькавы ў розных фазах і ў розных месцах адной фазы. Адсюль вынікае, што ў гетэрагенных сістэмах магчымы самаадвольны пераход толькі з фазы з большым хімічным патэнцыялам у фазу з меншым хімічным патэнцыялам. Калі ўмовы раўнавагі хімічнага патэнцыялу парушаюцца, у сістэме ўзнікае асматычны ціск. Як нарміровачная пастаянная хімічны патэнцыял уваходзіць у размеркаванні Больцмана, Бозэ—Эйнштэйна, Гібса, Фермі—Дзірака і іншых. Для выраджанага газу электронаў (фермі-газу) хімічны патэнцыял тоесна супадае з фермі энергіяй (у паўправадніках — з фермі ўзроўнем). Хімічны патэнцыял выкарыстоўваецца для апісання ўласцівасцей сістэм з пераменным лікам часціц, напрыклад, дзе адбываюцца хімічныя рэакцыі, фазавыя пераходы, іанізацыя, растварэнне.

## Літаратура 
*  С. 22.

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
Катэгорыя:Фізічная хімія
Анатоль Паўлавіч Хількевіч

**Анатоль Паўлавіч Хільке́віч** (, вёска Бярозаўка, , Мінская вобласць — ) — беларускі філосаф, палкоўнік КДБ. Доктар філасофскіх навук (1994), прафесар (1991). Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь (1996).

## Біяграфія 
Нарадзіўся 11 чэрвеня 1934 года ў вёсцы Бярозаўка Слуцкага раёна Мінскай вобласці БССР.

Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт ў 1957 годзе. З 1965 года працаваў у Нацыянальным інстытуце бяспекі (у 1976—1978 гадах — начальнік кафедры, у 1978—1991 гадах — намеснік начальніка інстытута). З 2000 года працаваў у Мінскім інстытуце кіравання.

Памёр 13 верасня 2005 года.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па тэорыі і метадалогіі пазнання, праблемах логікі, псіхалогіі, методыкі вывучэння і фарміравання асобы.

Сярод апублікаваных прац:
* Гносеологическая природа гипотезы. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. — 159 с.: черт.; 20 см;
* Проблема расширения традиционной силлогистики. — Мн.: Изд-во БГУ, 1981. — 190 с. : ил. ; 17 см. — Библиогр.: с. 185—187 (51 назв.). — Имен. указ.: с. 188—189;
* Логико-методологический анализ решения проблем в человеческой деятельности : автореферат дис. … доктора философских наук : 09.00.01. — Минск, 1993. — 56 с. : ил.;
* Решение проблем в науке, технике, практической деятельности : А. П. Хилькевич — Москва: Наука, 1999. — 202с. : ил. — ISBN 5-02-013243-8.;
* К вопросу о строгости традиционной силлогистики // Веснік Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Сер. 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. — 2005. — № 1. — С. 36—42.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Філосафы Беларусі
Катэгорыя:Філосафы СССР
Катэгорыя:Палкоўнікі Беларусі
Змазвальна-астуджальныя вадкасці

**Змазвальна-астуджальная вадкасць** (**ЗАВ**) — абагульненае найменне разнастайных вадкіх складаў, якія выкарыстоўваюцца галоўным чынам пры апрацоўцы металаў рэзаннем альбо ціскам. Найболей распаўсюджаныя ЗАВ — нафтавыя маслы (звычайна з процізноснымі і процізадзірнымі прысадкамі) і іх 3-10 % водныя эмульсіі. Часта ў дачыненні ЗАВ ужываюць больш карэктны тэхнічны тэрмін **вадкі змазвальна-астуджальны тэхналагічны сродак** (**ЗАТС**).

## Выкарыстанне ЗАВ 
У самым тэрміне закладзены асноўныя прызначэнні выкарыстання ЗАВ — астуджаць і змазваць. Сучасныя тэхналогіі апрацоўкі матэрыялаў, абсталяванне высокай магутнасці дазваляюць праводзіць інтэнсіўныя працэсы рэзання, выдушвання, пракаткі, штампоўкі, свідравання, шліфавання і іншыя. Высокая магутнасць, высокія статычныя і дынамічныя нагрузкі выклікаюць разаграванне дэфармаваных матэрыялаў, што можа прыводзіць да зніжэння якасці апрацоўкі, да псавання прылады і абсталявання. Выкарыстанне ЗАВ дазваляе змяншаць тэмпературу ў зоне апрацоўкі да прымальнай за кошт цеплаабмену і, досыць часта, за кошт параўтварэння. Наяўнасць у ЗАВ змазвальных уласцівасцяў змяншае трэнне ў зоне апрацоўкі, фрыкцыйны знос прылады, значна змяншае верагоднасць задзірку і пашкоджання паверхняў апрацоўваных дэталяў і прылады. У агульным выпадку выкарыстанне ЗАВ дазваляе павялічыць інтэнсіўнасць тэхналагічных працэсаў, прадукцыйнасць працы і абсталявання, павялічыць якасць прадукцыі. Сучасныя ЗАВ могуць уяўляць складаныя фізіка-хімічныя сістэмы, утрымоўваць дадаткі і прысадкі рознага прызначэння: антыкаразійныя, процізносныя, процізадзірныя, біяцыдныя і іншыя.

## Класіфікацыя ЗАВ 
Камерцыйныя прапановы ЗАВ шырокія і разнастайныя. Класіфікацыя будуецца галоўным чынам на фізіка-хімічным складзе:
* індустрыяльныя алеі і іншыя нафтавыя фракцыі з прысадкамі
* эмульсолы, якія ўтвараюць у вадзе грубадысперсныя эмульсіі нафтапрадуктаў з прысадкамі
* сінтэтычныя арганічныя злучэнні ці паўсінтэтычныя зумесі, што дазваляюць атрымліваць стабільныя мікраэмульсіі ці празрыстыя растворы.
* хуткавыпарвальныя нізкакіпучыя вадкія сумесі, галоўным чынам галагенвытворныя вуглевадародаў з дадаткамі.

Катэгорыя:Антыфрыкцыйныя матэрыялы
Хількевіч

**Хількевіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Анатоль Паўлавіч Хількевіч (1934—2005) — беларускі філосаф.
* Уладзімір Міхайлавіч Хількевіч (нар. 1987) — беларускі футбаліст.
Ёган Лукас фон Гільдэбрант

**Ёган Лукас фон Гільдэбрант** (, Генуя — ) — аўстрыйскі архітэктар; адзін з вядучых прадстаўнікоў аўстрыйскага барока.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Рыме ў К.Фантаны. Служыў інжынерам у арміі прынца Яўгена Савойскага (з 1701 года прыдворны інжынер). У манументальных пабудовах багатыя рытмічныя чляненні працяглых фасадаў і пышная арнаментыка спалучалася са строгай сіметрычнасцю планіроўкі: палацы Даўн-Кінскі (1713-16), Бельведэр Ніжні (1714-16) і Верхні (1721-22; усе ў Вене).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Архітэктары Аўстрыі
Хімус

**Хімус** — вадкае або паўвадкае змесціва тонкіх кішак пазваночных жывёл і чалавека. Складаецца з сумесі прадуктаў ператраўлення ежы ў страўніку, жоўці, сакрэтаў падстраўнікавай і кішэчных залоз, злушчанага эпітэлію і мікраарганізмаў, а таксама ферментаў панкрэатычнага соку і ўласна кішэчных. Склад хімусу залежыць ад характару харчавання і стану скараторнай дзейнасці стрававальнага апарату. Маторная дзейнасць кішэчніка садзейнічае перамешванню хімусу і яго перамяшчэнню. У чалавека за суткі з тонкіх кішак у тоўстую пераходзіць каля 400 г. хімусу.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Страваванне
Рыкарду Карвалью

**Рыкарду Алберту Сілвейра Карвалью** (; нар. , Амаранты, Партугалія) — партугальскі футбаліст, абаронца. Ігрок нацыянальнай зборнай Партугаліі (2003—2016).

## Кар’ера 
У 2004—2010 гадах — у складзе «Чэлсі».

Партугалія замяніла Італію ў якасці асноўнай замежнай сілы клуба з прыходам трэнера Жазэ Маўрынью. Цэнтральны абаронца быў проста неабходны, і новы трэнер узяў таго абаронцу, якому давяраў больш за ўсё. Рыкарду, які гуляў ключавую ролю ў «Порту» ў тыя два паспяховыя гады, калі каманда заваявала мноства ўзнагародаў і тытулаў, заняў месца Марселя Дэсаі. «Чэлсі» вельмі рады мець у сваіх шэрагах такога абаронцу, за якім палявалі шматлікія трэнеры футбольных клубаў, уключаючы «Рэал Мадрыд». Гэты цэнтральны абаронца вылучаецца не толькі актыўнай працай ног, але і выдатнай гульнёй галавой. Дзівосная гульня Рыкарду з’явілася ўпрыгожваннем Еўра-2004, дзе ён быў у складзе сімвалічнай зборнай, складзенай УЕФА.

Кар’ера Рыкарду пачалася ў «Леса». Перад тым, як патрапіць у «Порту», ён быў аддадзены ў арэнду ў «Віторыю Сетубал», а затым у «Алверку». Аднак, калі ветэран каманды «Порту» цэнтральны абаронца Жоржу Кошта быў на паўгода аддадзены ў «Чарльтан», Карвалью прадставіўся шанц давесці, што ён выдатны ігрок, дзверы да поспеху для Рыкарду расхінуліся, і да яго нетутэйша па-сучаснасці міжнароднае прызнанне. Ён стала гуляў у Лізе чэмпіёнаў за «Порту», а ў апошні сезон заняў месца Фернанда Коўту ў зборнай Партугаліі на Еўра-2004 пасля паражэння ў матчы з Грэцыяй.

28 мая 2013 года «Манака» пацвердзіў на сваім сайце, што яны склалі дагавор з Рыкарду. Пераход Карвалью быў дасягнуты на правах вольнага агента, бо пагадненне з мадрыдскім «Рэалам» сканчвалася 1 ліпеня 2013 года. Карвалью падпісаў гадавы кантракт з «Манака», з магчымасцю падоўжыць яго яшчэ на адзін год. У 2014 Карвалью вярнуўся ў зборную Партугаліі, якую пакінуў пасля 2011 года, і ў яе складзе стаў чэмпіёнам Еўропы 2016. У жніўні 2016 года «Манака» абвясціў аб раставанні з Карвалью.

У студзені 2017 года падпісаў кантракт з кітайскім клубам «Шанхай СІПГ». Пакінуў шанхайскую каманду восенню таго ж года, згуляўшы толькі ў чатырох матчах, і завяршыў кар’еру.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Партугаліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Партугаліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Шанхай СІПГ
Катэгорыя:Ігракі ФК Манака
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд
Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі
Катэгорыя:Ігракі ФК Порту
Катэгорыя:Ігракі ФК Алверка
Катэгорыя:Ігракі ФК Віторыя Сетубал
Катэгорыя:Ігракі ФК Леса
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Мігел Велозу

**Міге́л Луі́ш Пі́нту Вело́зу** (; нар. , , Партугалія) — партугальскі футбаліст, апорны паўабаронца італьянскага клуба «Піза». Ігрок нацыянальнай зборнай Партугаліі (2007—2015).

## Клубная кар’ера 
### «Спортынг» 
Велозу паспрабаваў пачаць сваю футбольную кар’еру ў «Бенфіцы», дзе яго бацька Антоніа Велозу быў капітанам і гуляў на пазіцыі абаронцы на працягу многіх гадоў, але не быў прыняты ў каманду з-за залішняй вагі. Пазней ён быў прыняты ў склад галоўных супернікаў «Бенфікі» — «Спортынг», дзе гуляў на працягу пяці гадоў, і ў сезоне 2004/05 яго ўзялі ў галоўную каманду. Сваю футбольную кар’еру Велозу пачынаў на пазіцыі цэнтральнага абаронцы.

Для атрымання вопыту і навыкаў у 2005 годзе Мігел быў адпраўлены ў арэнду ў «Алівайш і Маскавіды». У выніку добрай гульні, паказанай у клубе другога дывізіёна, Велозу вярнуўся назад у «Спортынг». Дэбют Велозу за «Спортынг» адбыўся ў матчы Лізе чэмпіёнаў супраць «Інтэра». «Спортынг» перамог з лікам 1:0, а Мігел быў прызнаны найлепшым іграком матча. Велозу стаў праходзіць у асноўны склад каманды, вытрымліваючы канкурэнцыю з больш дасведчанымі ігракамі, як Тонел, Андэрсан Полга, Куштодыу, Марка Канейра.

У студзені 2007 года Велозу падоўжыў кантракт са «Спортынгам» да 2013 года.

### «Джэноа» і «Дынама» 
30 ліпеня 2010 года Мігел перайшоў у італьянскі клуб «Джэноа».

4 ліпеня 2012 года Мігел перайшоў у склад украінскага клуба «Дынама», падпісаўшы з камандай чатырохгадовы кантракт. У ліпені 2016 года вярнуўся ў «Джэноа». Пакінуў генуэзскую каманду па заканчэнні сезона 2017/18, аднак у кастрычніку 2018 года падпісаў новы кантракт з клубам.

### «Элас Верона» 
У ліпені 2019 года ў якасці свабоднага агента далучыўся да клуба «Элас Верона». Пакінуў веронскі клуб па заканчэнні сезона 2022/23.

### «Піза» 
У жніўні 2023 года стаў іграком «Пізы».

## Міжнародная кар’ера 
Пасля добрага выступу Велозу на чэмпіянаце Еўропы сярод моладзевых каманд у 2007 годзе, трэнер зборнай Партугаліі Луіс Феліпэ Скалары выклікаў Мігела ў асноўную каманду. Дэбют Велозу за зборную Партугаліі адбыўся 13 кастрычніка 2007 года ў матчы супраць зборнай Азербайджана.

Першы гол за нацыянальную каманду Мігел забіў 14 кастрычніка 2008 года ў адборачным турніры да чэмпіянату свету 2010 года супраць зборнай Мальты.

## Дасягненні 
 **Спортынг**
* Уладальнік Кубка Партугаліі (2): 2007, 2008
* Уладальнік Суперкубка Партугаліі (2): 2007, 2008

 **Дынама Кіеў**
* Чэмпіён Украіны (2): 2015, 2016
* Уладальнік Кубка Украіны (2): 2014, 2015

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Партугаліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Партугаліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Спортынг Лісабон
Катэгорыя:Ігракі ФК Алівайш і Маскавіды
Катэгорыя:Ігракі ФК Джэноа
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Кіеў
Катэгорыя:Ігракі ФК Элас Верона
Катэгорыя:Ігракі ФК Піза
Фёдар Данілавіч Клімчук

**Фё́дар Дані́лавіч Клімчу́к** (, в. Сіманавічы, цяпер , Брэсцкая вобласць — , Мінск) — беларускі мовазнаўца-дыялектолаг, гісторык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 27 лютага 1935 года ў вёсцы Сіманавічы Драгічынскага павета Палескага ваяводства Польскай Рэспублікі (цяпер Драгічынскі раён Брэсцкай вобласці Беларусі) у сялянскай сям’і. З першага па трэці клас навучаўся ў Сіманавіцкай школе, чацвёрты клас наведваў у сяле Вулька Сіманавіцкая, з пятага па дзясяты клас навучаўся ў школах Драгічына. У 1952 годзе скончыў Драгічынскую сярэднюю школу № 2.

У тым жа годзе паступіў на гістарычны факультэт Пінскага дзяржаўнага настаўніцкага інстытута, які закончыў у 1954 годзе. Па заканчэнні інстытута працаваў настаўнікам у вёсцы Відзібор Столінскага раёна Брэсцкай вобласці. У 1955—1968 гадах працаваў настаўнікам у школах Драгічынскага раёна. На надмагільным помніку з тыльнага боку змешчана выява Клімчука маладым і ягоны верш, напісаны на родным дыялекце.

## Дзейнасць 
Працуючы ў школе, пачаў запісваць дыялекты і песні родных мясцін.

Аўтар больш як 200 навуковых прац. Асноўныя кірункі навуковае дзейнасці: дыялекталогія, лінгвагеаграфія, лексікаграфія, тапаніміка, глотагенез, этнагенез, міжмоўныя і міжэтнічныя кантакты, сацыялінгвістыка, фальклор, этнаграфія, этналінгвістыка.

Быў старшынёй грамадскага аб’яднання «Заходнепалескае навукова-краязнаўчае таварыства „Загароддзе“». Выдаў пераклад «Новага Запавету» на заходнепалескі дыялект.

## Прэміі і ўзнагароды 
У 2000 годзе ў складзе аўтарскага калектыву атрымаў Дзяржаўную прэмію Рэспублікі Беларусь у галіне гуманітарных і сацыяльных навук *за цыкл прац «Лексічны атлас беларускіх народных гаворак» у 5-ці тамах*.

## Бібліяграфія 
### Навуковыя працы 
* Клімчук Ф. Д. Да лінгвагеаграфіі Заходняга Палесся: Фанетыка 4-х палесскіх гаворак: Дыс.на атрыманне вучонай ступені канд. філ. навук. — Мінск: Б.в., 1973. — 193 с.: табл.
* Клімчук Ф. Д. Гаворкі Заходняга Палесся: Фанетычны нарыс / АН Беларус. ССР.Ін-т мовазнаўства імя Я.Коласа. — Мінск : Навука і тэхніка, 1983. — 128 с.
* Традыцыйнае вяселле вёскі Сіманавічы Драгічынскага раёна Брэсцкай вобласці. — Мінск : Мэджык, 2011. — 84 с. — ISBN 978-985-6473-39-8. 
** 

### Пераклады 
* Пераклады з твораў Л. М. Талстога на гаворкі Палесся / Грамадскае аб'яднанне "Заходнепалескае навукова-краязнаўчае таварыства "Загароддзе".  Мінск : Мэджык, 2011. — 310 с. — ISBN 978-985-6473-61-9.
* Пераклады на заходнепалескую гаворку: (вёска Сіманавічы Драгічынскага раёна Берасцейскай вобласці). — Мінск : Мэджык, 2012. —  182 с. — ISBN 978-985-6473-74-9.
* Новый Завіт: Новы Запавет Госпада нашага Ісуса Хрыста / пераклад на заходнепалескую гаворку Фёдара Клімчука. — Мінск : Медысонт, 2021. —  319 с. — ISBN 978-985-7261-64-2.

## Заўвагі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР
Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук
Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка
Катэгорыя:Памерлі ў Мінску
Карона Святога Эдуарда

**Карона Св. Эдуарда** — карона, якая выкарыстоўваецца пры каранацыі новага манарха Вялікабрытаніі. Была створана ў 1661 годзе для каранацыі караля Карла II. Як мяркуюць, для яе вырабу выкарыстоўвалі золата з вянка Святога Эдуарда Спаведніка, англійскага манарха, які кіраваў у XI стагоддзі.

Карона Святога Эдуарда адносіцца да так званых Каштоўнасцей Кароны — каралеўскіх рэгалій і ювелірных упрыгожванняў, якія належаць не асабіста манарху, а дзяржаве.

Форма кароны традыцыйная для каралеўскіх рэгалій Англіі: вянок, які ўяўляе сабой чаргаванне чатырох крыжоў і чатырох геральдычных лілей, вышэй крыжоў ідуць чатыры паўдугі, якія вянчае шар з крыжам. У цэнтры — аксамітавая шапка з гарнастаевай апухай. Карона выраблена з цвёрдага золата і ўпрыгожана 444 каштоўнымі камянямі. Першапачаткова камяні ўстаўляліся толькі для працэдуры каранацыі, пасля чаго карона дэмантавалася, і заставаўся каркас. Аднак у 1911 годзе каштоўныя камяні былі ўстаўлены на ўвесь час.

Вага кароны вялікая — 4 фунты 12 унцый (2,155 кг). З-за гэтага каралева Вікторыя і Эдуард VII адмовіліся быць каранаванымі каронай Св. Эдуарда і каранаваліся лягчэйшай каронай Брытанскай імперыі.

У наш час карона выстаўлена на ўсеагульны агляд у экспазіцыі Лонданскага Таўэра.
## Спасылкі 
Катэгорыя:Кароны
Катэгорыя:Каралеўскія рэгаліі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Гісторыя Вялікабрытаніі
Каранацыя брытанскіх манархаў

**Каранацыя брытанскіх манархаў** — цырымонія (абрад пасвячэння), пры якой манарх Вялікабрытаніі афіцыйна карануецца і надзяляецца рэгаліямі. Гэты абрад аналагічны каранацыі, якая раней мела месца і ў іншых еўрапейскіх манархіях, якія ў наш час адмовіліся ад каранацыі на карысць цырымоній інаўгурацыі ці інтранізацыі.
]]
Каранацыя звычайна адбываецца праз некалькі месяцаў пасля смерці папярэдняга манарха, бо лічыцца радаснай падзеяй, з прычыны чаго недарэчна праводзіць яе, пакуль працягваецца жалоба. Такая паўза таксама дае планіроўшчыкам дастаткова часу для завяршэння складаных механізмаў, неабходных пры падрыхтоўцы каранацыі. Напрыклад, Лізавета II была каранавана 2 чэрвеня 1953 года, хоць узышла на прастол 6 лютага 1952 года.

Цырымонія праводзіцца архібіскупам Кентэрберыйскім, вышэйшым святаром Цэрквы Англіі ў Вэстмінстэрскім абацтве. Іншыя святары і прадстаўнікі знаці (пэры Англіі) таксама ўдзельнічаюць у каранацыі; большасць удзельнікаў цырымоніі абавязаны насіць падчас яе цырыманіяльную форму ці адзенне. Каранацыю наведваюць многія іншыя ўрадавыя чыноўнікі і госці, у тым ліку прадстаўнікі замежных дзяржаў.

Ключавыя элементы каранацыі амаль не змяніліся за апошнія тысячу гадоў. Манарх на ёй «упершыню» прадстаўляецца народу і прымаецца ім. Ён ці яна пасля гэтага дае клятву абараняць закон і царкву. Пасля гэтага адбываецца памазанне манарха ялеем, увянчанне яго каронай Святога Эдуарда, і надзяленне яго рэгаліямі, пасля чаго адбываецца працэдура яго ці яе амажу. Калі манарха ўвенчваюць каронай, усе прысутныя пэры таксама надзяваюць свае кароны. Падчас каранацыі манарх сядзіць у крэсле караля Эдуарда, у якое да 1996 г. быў умантаваны Скунскі камень.

## Бібліяграфія 
* 

## Спасылкі 
* Coronation
* The Form and Order of Service that is to be performed and the Ceremonies that are to be observed in The Coronation of Her Majesty Queen Elizabeth II in the Abbey Church of St. Peter, Westminster, on Tuesday, the second day of June, 1953
Катэгорыя:Брытанская манархія
Катэгорыя:Каранацыя
ФК Порту

**«Порту»** () — партугальскі футбольны клуб з горада Порту. 30-разовы чэмпіён Партугаліі, 19-разовы ўладальнік Кубка Партугаліі і 23-разовы ўладальнік Суперкубка Партугаліі. Двухразовы ўладальнік Кубка чэмпіёнаў (1987, 2004), уладальнік Кубка УЕФА (2003), пераможца Лігі Еўропы (2011). Клуб быў заснаваны 28 верасня 1893 года, з’яўляецца прадстаўніком «вялікай тройкі» футбольных клубаў Партугаліі разам з «Бенфікай» і «Спортынгам». Прыхільнікаў «Порту» часцяком называюць «цмокамі».

«Порту» з’яўляецца другім самым паспяховым партугальскім футбольным клубам, маючы на сваім рахунку 67 нацыянальных тытулаў. Больш, паводле гэтага паказчыку, толькі ў «Бенфікі». Акрамя таго, клуб мае рэкордную серыю з пяці перамог запар у чэмпіянаце Партугаліі, якія клуб атрымліваў з 1995 па 1999 гады. «Порту» мае і значныя перамогі ў міжнародных спаборніцтвах. Гэтак клуб мае перамогі ў такіх турнірах, як Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў 1986/87, Міжкантынентальны кубак 1987, Суперкубак УЕФА 1987, стаўшы такім чынам адным з нешматлікіх клубаў у свеце, якія маюць перамогі трох асноўных міжнародных тытулаў адначасова і адзіным такім у Партугаліі, Кубак УЕФА 2003, Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2003/2004, Міжкантынентальны кубак 2004, Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011.

«Порту» быў адным з членаў-заснавальнікаў Прымейра-Лігі ў 1933 годзе, і, разам з «Бенфікай» і «Спортынгам», ён ніколі не вылятаў з першага дывізіёна партугальскага футбола. Таксама «Порту» быў адным з членаў-заснавальнікаў расфарміраванай G-14, а таксама з’яўляецца членам Еўрапейскай асацыяцыі клубаў.

## Стадыён 
Хатнія матчы клуб праводзіць на «Эштадыу ду Драган», які літаральна перакладаецца як стадыён цмокаў, у Порту. Стадыён быў пабудаваны ў 2003 годзе як замена старога клубнага стадыёна, «Эштадыу даш Анташ», і як месца для правядзення матчаў чэмпіянату Еўропы 2004. Стадыён мае ўмяшчальнасць у 50 399 заўзятараў, а ўсе месцы з’яўляюцца сядзячымі. Назва стадыёна паходзіць ад прысутнасці дракона на гербе горада Порту ў часы існавання манархіі.

Спланаваны стадыён быў архітэктарам Мануэлем Салгаду і пабудаваны забудоўшчыкам Grupo Amorim. Кошт аб’екта склаў амаль 98 млн еўра, з якіх амаль 18,5 млн было ўтрымана з падаткаплацельшчыкаў. Каб падтрымліваць выдаткі, кожная трыбуна атрымала адну ці дзве спонсарскія назвы. Гасцявы сектар на стадыёне размяшчаецца ў левым куце паўночнай трыбуны, у той час як прыхільнікі мясцовага клуба месцяцца на паўднёвай трыбуне.

У недалёкім мінулым было завершана будаўніцтва мульты-спартыўнай арэны каля стадыёна, для іншых кантраляваных клубам спартыўных каманд, як каманды па гандболе і баскетболе, якія з’яўляюцца рэгулярнымі прэтэндэнтамі на нацыянальныя тытулы, а таксама каманда па хакеі на роліках, якая з’яўляецца адной з найлепшых у гэтым відзе спорту ва ўсім свеце.

### Музей 
Футбольны клуб «Порту» мае больш чым 20 кубкаў і трафеяў у экспазіцыі свайго музея, які размяшчаецца ў межах стадыёна. Музей яшчэ не адчынены для публічнага прагляду, аднак у недалёкай будучыні плануецца яго адкрыццё.

## Склад 
*Станам на люты 2024 года.*

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Порту
Біяпалімеры

**Біяпаліме́ры** — прыродныя высокамалекулярныя злучэнні, якія з'яўляюцца структурнай асновай усіх жывых арганізмаў. Забяспечваюць іх нармальную жыццядзейнасць, выконваюць розныя біялагічныя функцыі.

Да асноўных біяпалімераў належаць бялкі, нуклеінавыя кіслоты, поліцукрыды.

Існуюць таксама *змешаныя біяпалімеры*:
* ліпапратэіды (комлексы бялкоў і ліпідаў),
* глікапратэіны (злучэнні, у якіх аліга- ці поліцукрыдныя ланцугі звязаны з пептыднымі),
* ліпаполіцукрыды.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Малекулярная біялогія
Катэгорыя:Біяхімія
Катэгорыя:Біямалекулы
Саксонія (правінцыя)

**Саксонія** () — пруская правінцыя ў цэнтральнай частцы Германіі. Была ўтворана ў 1815 годзе ў як герцагства. Займала тэрыторыю ў 25.529 кв.км з насельніцтвам — 3.618.700 чалавек (1939). Галоўны горад — Магдэбург (336.600 жыхароў).

Раён з развітай сельскай гаспадаркай, які вылучаўся ў Германіі вытворчасцю цукровага бурака і пшаніцы. Шырока развітая бурачнацукровая прамысловасць давала да Другой сусветнай вайны каля 1/3 выпрацоўкі цукру ў Германіі. Развіты таксама свінагадоўля і малочная гаспадарка. Багатыя радовішчы бурых вугляў, калійных соляў (Стасфурт) і каменнай солі, на базе якіх узнікла шырокая горназдабыўная і разнастайная апрацоўчая прамысловасць. Асабліва вылучаецца хімічная вытворчасць у раёне Мерзебурга, Леўна, Магдэбурга, Стасфурта, Хале (Гале), пераўтворанага германскім фашызмам у найбуйнейшую базу ваенна-хімічнай індустрыі. У перыяд другой сусветнай вайны толькі на заводах Лоўна было занята да 100 тыс. рабочых. У маі — чэрвені 1943 гэтыя гарады падвергліся разбурэнню ўзмоцненай бамбардзіроўкай англа-амерыканскай авіяцыі.

## Гісторыя 
Саксонія ахапіла тэрыторыю гарадоў Магдэбург, Гальберштат, Мюльгаўзен, Нордгаўзен і Эрфурт і частку саксонскай тэрыторыі, якая пасля паражэння Напалеона (Саксонія была яго саюзнікам) перайшла да Прусіі. Іншыя былыя саксонскія тэрыторыі былі ўключаны ў правінцыі Сілезія і Брандэнбург. Правінцыя Саксонія была адным з самых багатых рэгіёнаў Прусіі з высокаразвітай сельскай гаспадаркай і прамысловасцю.
Яна існавала да ліквідацыі Прусіі пасля Другой сусветнай вайны. На тэрыторыі правінцыі і зямлі Анхальт у 1946 годзе была створана федэральная зямля Германіі Саксонія-Анхальт.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Катэгорыя:Правінцыі Прусіі
Араматычныя злучэнні

[thumb|150px|[Бензол — адно з найбольш распаўсюджаных араматычных злучэнняў]]
**Араматычныя злучэнні** — цыклічныя арганічныя злучэнні, атамы якіх ствараюць адзіную спалучаную (араматычную) сістэму сувязяў. Назва ад прыемнага паху першых адкрытых такіх злучэнняў.

Асноўная крыніца араматычных злучэнняў — прадукты каксавання каменнага вугалю, перапрацоўкі нафты.

Араматычныя злучэнні — прадукты прамысловага арганічнага сінтэзу (палімеры, фарбавальнікі, лекавыя сродкі, выбуховыя рэчывы).

У вузкім сэнсе да араматычных злучэнняў адносяць толькі бензольныя злучэнні: араматычныя вуглевадароды (арэны), напрыклад, бензол, талуол, стырол, бі-, тры- і поліцыклічныя злучэнні, пабудаваныя з бензольных ядраў, напрыклад, нафталін, антрацэн, і іх вытворныя (галагензмяшчальныя аміны, нітразлучэнні, фенолы і іншыя).

Фізічныя і хімічныя ўласцівасці араматычных злучэнняў звязаны з існаваннем у іх замкнёнай электроннай абалонкі з π-электронаў. У параўнанні з ненасычанамі злучэннямі яны больш устойлівыя, удзельнічаюць пераважна ў рэакцыях замяшчэння і захоўваюць араматычную сістэму сувязяў.

У шырокім сэнсе да араматычных злучэнняў адносяць таксама гетэрацыклічныя электронныя аналагі бензолу (пірыдзін, пірол, фуран, тыяфен), небензоідныя злучэнні тыпу азуленаў, баразолу, ферацэну і інш.

## Літаратура 
*
ФК Спортынг Лісабон

**«Спортынг»** () — партугальскі футбольны клуб з горада Лісабон. 19-разовы чэмпіён Партугаліі, 17-разовы ўладальнік Кубка Партугаліі. Уладальнік Кубка кубкаў (1964).

Клуб быў заснаваны ў Лісабоне 1 ліпеня 1906 года, ён з’яўляецца клуб «Вялікай тройкі» () футбольных клубаў Партугаліі разам з «Бенфікай» і футбольным клубам «Порту». У спартыўным клубе «Спортынг», куды ўваходзяць не толькі футбольныя ігракі, але і спартсмены іншых відаў спорту, налічваецца звыш за 100 тысяч зарэгістраваных членаў. Спартсмены і заўзятары часцяком называюць сябе «ільвамі» (). На працягу першага стагоддзя існавання клуба, каманда і спартсмены заваявалі 3 спартыўныя алімпійскія залатыя медалі, а таксама шмат сярэбраных і бронзавых медалёў і тысячы нацыянальных і рэгіёнальных перамогаў. У перыяд стварэння клуба Жазэ Алваладэ жадаў зрабіць яго ў самы вялікі клуб Еўропы. На сёння колькасць прыхільнікаў клуба па ўсім свеце налічвае больш за тры мільёны.

«Спортынг» быў адным з членаў-заснавальнікаў Партугальскай лігі ў 1933 годзе, клуб ніколі не вылятаў з галоўнага дывізіёна партугальскага футбола, разам з іншымі грандамі партугальскага футболу «Порту» і «Бенфікай». «Спортынг» з’яўляецца трэцім самым паспяховым партугальскім футбольным клубам, маючы на сваім рахунку 44 тытулы.

## Гісторыя 
### Заснаванне 
Клуб паўстаў у 1906 годзе ў выніку расколу спартыўна-грамадскага таварыства, бо адны лічылі, што клуб павінен засяродзіць увагу на грамадскіх мерапрыемствах, а іншыя адчувалі, што ўсе сілы павінны быць накіраваны на спартыўныя аспекты клуба. Жуліу ды Араужу, які пасля стаў прэзідэнтам «Спортынга», адзначыў што рознагалоссі адбываліся не толькі ў дачыненні да размяшчэння клуба, бо ў клубе мелася некалькі штаб-кватэр, але таксама і ў дачыненні да мэтаў клуба — перавага сацыяльных або спартыўных аспектаў клуба.

Гэты перыяд нявызначанасці ў канчатковым выніку прывёў да расколу паміж дзвюма бакамі. Жазэ Гаваза быў адным з першых, хто адмовіўся ад арыгінальнага клуба і разам з дзвюма дзясяткамі іншымі членаў, заснаваў яшчэ адзін клуб на грошы свайго дзеда. Віскондзі дэ Алваладэ пагадзіўся на стварэнне новага клуба і даў яму значную суму грошай, а таксама пляцоўку там, дзе і па сёння размяшчаецца клуб, а таксама стаў старшынёй савета дырэктароў як «асацыяваны пратэктар» новага клуба.

## Склад 
*Станам на люты 2024 года.*

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Неафіцыйны сайт 

Спортынг Лісабон
Рэвельскае біскупства

**Рэвельскае біскупства** — дыяцэзія каталіцкай царквы, якая была створана ў Эстоніі каралём Даніі Вальдэмарам II у 1240 годзе.

## Гісторыя 
У 1216 годзе да Дацкага караля Вальдэмара II звярнуўся біскуп рыжскі з просьбай дапамагчы ў барацьбе з эстамі. Папа Рымскі Ганорый III у сваёй буле ад 9 кастрычніка 1217 года блаславіў паход супраць эстаў і дараваў каралю Даніі ўсе землі, якія той захопіць.
У 1219 годзе Вальдэмар II заваяваў Паўночную Эстонію, перамогшы эстаў у бітве пры Лінданісэ. Захопленыя ў эстаў землі датчане назвалі герцагства Эстляндыя, а сталіцай зрабілі Рэвель (цяпер — Талін), які да таго зваўся Лінданісэ. Назва Рэвель паходзіць ад назвы ранейшага мааканда (княства) Rävala, сталіцай якога ў старажытнасці быў гэты горад.
У 1240 годзе Вальдэмар II стварае біскупства ў Рэвелі, прычым пакідае за сабой і за сваімі пераемнікамі, каралямі Даніі права прызначаць біскупаў Рэвеля. Рашэнне аб прызначэнні на прастол у Рэвелі было ўнікальным і супярэчыла кананічнаму праву Каталіцкай Царквы таго часу. Біскупаў у тыя часы мог прызначаць толькі толькі Папа Рымскі, таму права прызначаць рэвельскага біскупа каралём Даніі неаднаразова аспрэчвалася Папам. Гэта права дацкіх каралёў на прызначэнне рэвельскіх біскупаў было нават запісана ў дагавор аб продажы Эстонскага герцагства Тэўтонскаму ордэну за 19.000 кёльнскіх марак у 1346 годзе.
Да 1374 года біскупства ўваходзіла ў Лундскае архібіскупства (Швецыя), якое пазней было ператворана ў Рыжскае архібіскупства.
4 снежня 1435 года біскупам было падпісана пагадненне, паводле якога Рэвельскае біскупства ўваходзіла ў Лівонскую канфедэрацыю (eiine fruntliche eyntracht).
Увосень 1559 года біскуп вострава Эзэля (сучасная назва — Саарэмаа) і Пільтэна, Ёхан фон Мюнхаўзен, звярнуўся за абаронай да Даніі. Паводле пагаднення з каралём Фрэдэрыкам II біскуп саступіў каралю востраў Эзэль і Пілтэн з правам на Рыгу і Рэвель за 30 000 талераў.
Рэвельскае біскупства спыніла сваё існаванне падчас пратэстанцкай Рэфармацыі ў Лівонскай канфедэрацыі калі ў 1561 годзе дзяржаўнай рэлігіяй стала лютэранства. У канцы XVI стагоддзя амаль уся Эстонія была заваявана шведамі, пасля чаго каталіцтва было цалкам забаронена, а афіцыйнай царквой стала лютэранская. У канцы XVIII стагоддзя тэрыторыі біскупства ўвайшлі ў склад Расійскай імперыі, на той момант у Эстоніі налічвалася каля 300 каталікоў, галоўным чынам сярод нямецкага дваранства.

## У наш час 
1 лістапада 1924 года Святы Прастол заснаваў апостальскую адміністратуру Эстоніі, вылучыўшы яе з Рыжскай архідыяцэзіі. Апостальская адміністратура Эстоніі знаходзіцца ў горадзе Талін (Рэвель) і распаўсюджвае сваю юрысдыкцыю на ўсю тэрыторыю Эстоніі.

Паводле даных на 2008 год у краіне налічвалася 5 745 каталікоў, 14 святароў, 4 манаха (адзін францысканец і тры дамініканцы, з іх 2 іераманахі), 20 манашак і 9 прыходаў.

## Гл. таксама 
* Рыжскія архібіскупы
* Рыжская архідыяцэзія
* Лівонскі ордэн
* Вальдэмар II
* Тэра Марыяна
* Лівонская канфедэрацыя
* Лівонская вайна

Катэгорыя:Рымска-каталіцкія дыяцэзіі Латвіі
Катэгорыя:Рымска-каталіцкія дыяцэзіі Эстоніі
Катэгорыя:Гісторыя Таліна
Катэгорыя:З’явіліся ў XIII стагоддзі
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Таліне
Бургас (правінцыя)

**Бу́ргас** () — правінцыя на поўначы Іспаніі ў складзе аўтаномнай супольнасці Кастылія і Леон. Адміністрацыйны цэнтр — Бургас.

## Спасылкі 
* Савет правінцыі  
* El portal de la provincia  
* Todoburgos.com El portal de Burgos 

Катэгорыя:Правінцыі Іспаніі
Авельянеда

**Авельянеда** () — іспанскае прозвішча, тапонім.

## Прозвішча 
* Марка Авельянеда, палітычны дзеяч Аргеніны
* Нікалас Авельянеда, прэзідэнт Аргенціны

## Тапонім 
* Горад Авельянеда, горад у Аргенціне
Кафедра Святога Пятра

**Кафедра Святога Пятра** — скульптурная кампазіцыя ў алтарнай прасторы сабора Святога Пятра ў Ватыкане, створаная Джавані Ларэнца Берніні. У каталіцкім багаслоўі тэрмін ужываецца як сінонім папскай улады. У гонар кафедры Святога Пятра адзначаецца аднайменнае каталіцкае свята 22 лютага.

## Кафедра Берніні 
Кафедра Святога Пятра знаходзіцца ў апсідзе сабора Святога Пятра і вянчае яе галоўны неф, завяршаючы перспектыву каласальнага будынка. Кафедра ўтрымлівае ў сабе старажытную хрысціянскую рэліквію — драўляны трон Св. апостала Пятра, які паводле царкоўнага падання належаў апосталу. Рэліквія была падорана Папе Яну VIII Карлам Лысым у 875 годзе.

Кафедра створана з пазалочанай бронзы Джавані Ларэнца Берніні ў 1657—1666 гадах і лічыцца адным з галоўным шэдэўраў майстра. Пасля стварэння кафедры Берніні драўляны трон знаходзіцца ўнутры яе і схаваны ад вачэй, аднак у 1867 годзе ў час святкавання 1800-годдзя пакутніцтва апосталаў Пятра і Паўла ён выстаўляўся для шанавання вернікамі.

Па сярэдневяковай традыцыі рэлікварый, які змяшчае святыню, павінен у той ці іншай ступені паўтараць яе форму. Таму цэнтральнай часткай кафедры служыць бронзавы трон з ажурнай спінкай, упрыгожанай барэльефам «Хрыстос уручае ключы апосталу Пятру». Трон акружаны фігурамі анёлаў і падтрымліваецца статуямі чатырох вялікіх Настаўнікаў Царквы, прычым двое заходніх настаўнікаў, Амвросій Медыяланскі і Аўрэлій Аўгусцін, знаходзяцца са знешняга боку і паказаны ў заходніх мітрах; а двое ўсходніх, Іаан Залатавуст і Афанасій Вялікі знаходзяцца з унутранага боку трона і паказаны з непакрытай галавой.

## Багаслоўскі тэрмін 
У каталіцкім багаслоўі тэрмін «кафедра Святога Пятра» мае важнае значэнне як сімвал папскай улады. Кафедра ў хрысціянстве з ранніх часоў служыла сімвалам улады біскупа, паколькі апостал Пётр лічыцца ў каталіцтве першым біскупам Рыма, рымская біскупская кафедра называецца «кафедрай Святога Пятра». У сувязі з гэтым у папскую тытулатуру ўваходзяць тытулы «Біскуп Рымскі» і «Пераемнік князя апосталаў».

## Свята 
У сучасным літургічным календары рымскага абраду 22 лютага адзначаецца свята кафедры апостала Пятра. Свята існуе ў Заходняй Царкве з IV стагоддзя. Аднак пазней на Захадзе адзначаліся два святы — дата 22 лютага замацавалася за святам «Кафедра Св. Пятра, Антыяхійская» (паводле царкоўнага падання апостал Пётр узначальваў царкву Антыёхіі перш чым стаў біскупам Рыма), а 18 студзеня адзначалася свята «Кафедра Св. Пятра, Рымская». Гэта практыка ўвайшла ў традыцыю мясцовых календароў з XI стагоддзя, пазней распаўсюдзілася на ўсю Заходнюю Царкву.

Пасля літургічнай рэформы Другога Ватыканскага сабору ў календары засталася толькі дата 22 лютага без удакладнення назвы кафедры. Евангельскае чытанне гэтага дня () апавядае пра спавяданне Пятром Ісуса Хрыстом, стварэнне Царквы на Пятру, як на камені, і ўручэнне яму ключоў Царства Нябеснага.

## Літаратура 
* «Chair of Peter» //Catholic Encyclopedia. 1913
* «Кафедра Святого Апостола Петра» //Католическая энциклопедия. Т.2. М.:2005. Ст. 945—947
## Спасылкі 
Катэгорыя:Хрысціянскія рэліквіі
Катэгорыя:Ватыкан
Катэгорыя:Каталіцкія святы
Лазоўскі

**Лазоўскі** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Анатоль Аляксандравіч Лазоўскі (нар. 1936) — беларускі вучоны-ветэрынар.
* 
* 
* Мікіта Андрэевіч Лазоўскі (нар. 1999) — беларускі футбаліст.
* Уладзімір Міхайлавіч Лазоўскі — беларускі мовазнавец.
* Юрый Віктаравіч Лазоўскі — беларускі артыст аперэты.

## Гл. таксама 
* Лазоўская
Доктар Касцёла

).]]
**Доктар Касцёла** () — ганаровае званне, з 1298 г. якое даецца Каталіцкай царквой заслужаным багасловам. Найглаўнейшым з іх («князем філосафаў») лічыцца Фама Аквінскі. У наш час агульная колькасць Дактароў Касцёла, якія ўшаноўваюцца на Захадзе, складае 36 чалавек, у тым ліку — чатыры жанчыны:

## Айцы царквы 
* Рымскія айцы царквы (прызнаны ў 1298 г.):
** Амвросій Медыяланскі,
** Еранім Стрыдонскі (345—420),
** Аўрэлій Аўгусцін Блажэнны (Doctor Gratiae)
** Рыгор Вялікі (папа ў 590—604);
* Грэчаскія айцы царквы (прызнаны ў 1568 г.):
** Афанасій Александрыйскі (296—373),
** Васіль Вялікі,
** Рыгор Багаслоў,
** Іаан Залатавуст.

## Іншыя Дактары Касцёла 
** Альберт Вялікі (Doctor Universalis)
** Альфонса Лігуоры (1696—1787),
** Ансельм Кентэрберыйскі (Doctor Magnificus)
** Антоній Падуанскі,
** Беда Вялебны,
** Бернар Клервоскі (Doctor Mellifluus)
** Банавентура (Doctor Seraphicus)
** Кірыл Александрыйскі (Doctor Incarnationis),
** Кірыл Іерусалімскі (315—386),
** Яфрэм Сірын,
** Францыск Сальскі,
** Іларый Піктавійскі,
** Ісідар Севільскі,
** Іаан Дамаскін,
** Іаан Крыжа,
** Лаўрэнцій Брындзізійскі,
** Леў Вялікі (папа ў 440—461),
** Пётр Канізій,
** Пётр Хрысолаг,
** Пётр Даміяні,
** Раберта Беларміна,
** Фама Аквінскі (Doctor Angelicus),
** Тэрэза Авільская,
** Кацярына Сіенская,
** Тэрэза з Лізье,
** Іаан Авільскі,
** Хільдэгарда Бінгенская,
** Грыгар Нарэкацы.
У 1970 годзе Папа Павел VI упершыню прысвоіў гэты тытул жанчынам — Кацярыне Сіенскай і Тэрэзе Авільскай. У 1997 г. Папа Ян Павел II абвясціў Доктарам Касцёла Тэрэзу з Лізье. У 2012 г. Папа Бенедыкт XVI на Сінодзе біскупаў, прысвечаным новай евангелізацыі, у Рыме перад пачаткам набажэнства абвясціў Дактарамі Касцёла Хільдэгарду Бінгенскую і Іаана Авільскага. У лютым 2015 года Папа Рымскі Францыск прысвоіў армянскаму сярэдневяковаму манаху, багаслову, паэту і філосафу Грыгару Нарэкацы званне «Дактары Касцёла».

## Спасылкі 
* Сайт пра Дактароў Касцёла (на англійскай)

Катэгорыя:Багасловы