Полацкая школа дойлідства

**Полацкая школа дойлідства** пачала фарміравацца на аснове і пад уплывам візантыйска-кіеўскіх традыцый. Але ўжо ў першай палове XII ст. мураванае будаўніцтва ў княстве пайшло па іншым, чым у Кіеве, шляху.

## Характарыстыка 
Развіццё Полацкай школы дойлідства не было адназначным. На раннім этапе выступала тэндэнцыя наследавання Кіеўскім узорам, як, напрыклад, у Вялікім саборы Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра, які шмат у чым нагадваў царкву Спаса ў Бераставе пад Кіевам.

## Полацк 
На сённяшні дзень вядома пра 13 помнікаў мураванага дойлідства XII ст. у Полацку, сярод якіх ёсць адна грамадзянская пабудова — княжацкі хорам, невялікі, квадратны ў плане мураваны будынак. Зберагліся толькі два стара-жытныя помнікі — Сафійскі сабор і Спаская царква Ефрасіннеўскага манастыра.

### Сафійскі сабор 
Першым мураваным храмам у Полацку быў Сафійскі сабор, паводле трэцяй, высунутай Л. В. Аляксеевым, — 1060—1066 гг. Саборы Сафіі прысвечаны «», такое імя апроч по­лацкай ва ўсім усходнехрысціянскім свеце насілі толькі святыні ў Канстанцінопалі, , , Кіеве, Ноўгарадзе. Фактам пабудовы Сафійскага сабора Полацк заяўляў аб сваім праве ўстаць нароўні з буйнейшымі цэнтрамі Усходняй Еўропы.

Даследчыкі сцвярджаюць, што будаўніцтва полацкай Сафіі было даручана візантыйскім дойлідам, паколькі менавіта візантыйскія арцелі будавалі кіеўскую  (1-я арцель) і чарнігаўскі  (2-я арцель), а затым (3-я арцель) Сафійскія саборы ў Кіеве і ў Ноўгарадзе. Аднак, мяркуецца, што Сафійскі сабор у Полацку будавала іншая, 4-я арцель, аб чым сведчаць адрозненні ў канструктыўнай пабудове полацкай Сафіі ад аналагічных пабудоў у Кіеве і Ноўгарадзе.

### Княжацкі храм 
Непадалёку ад Сафійскага сабора на тэрыторыі княжацкага двара выяўлены падмурак і сцены яшчэ аднаго храма. Мураваны шасціслуповы будынак памерам 24×16 м меў тры нефы, з якіх галоўны завяршаўся апсідай, а бакавыя — нішамі, утопленымі ў тоўшчу ўсходняй сцяны. Падкупальная прастора, як і ў іншых полацкіх храмах, верагодна, таксама была ссунута на захад, а да асноўнага аб'ёма з трох бакоў прымыкалі прытворы, паўднёвы і паўночны з якіх завяршаліся апсідамі. Выразны вежападобны сілуэт царкве надавалі выкарыстаныя закамарнае перакрыцце і какошнікі, складанага профілю лапаткі, манументальнае, накшталт партала, вырашэнне галоўнага ўвахода на заходнім фасадзе.

### Царква на рове 
Выяўленыя на ішым баку рова дзяцінца пры археалагічных раскопках М. К. Каргера (1962, 1967), а затым П. А. Рапапорта (1976 і 1977) рэшткі храма атрымалі ўмоўную назву «Царква на рове». Помнік быў зрыты ў наш час пры будаўніцтве школы № 8, захаваліся толькі падмуркавыя равы і частка падмуркаў апсіды. Даўжыня апсіды каля 7,5 м, шырыня — 7,1 м, шырыня сярэдняга нефа — 4,45 м. Рэшткаў мура не захавалася нідзе, аднак плінфы, якія знойдзены на месцы пабудовы, на пакатым баку маюць буйныя «княжацкія» знакі. Яны і знойдзены паблізу шыферны саркафаг сведчаць аб тым, што гэта была пахавальня кагосьці з нашчадкаў Усяслава Брачыславіча. Рапапорт, на падстваве знакаў на плінфе і па яе фармату, аднёс помнік да трэцяй — чацвёртай чвэрцях XII ст..

#### Бельчыцкі манастыр 
 (1866). Злева Барысаглебская, справа - Пятніцкая царква, на пярэднім плане бачны падмуркі Вялікага сабора]]
Пасля заканчэння будаўніцтва Сафійскага сабора ў сярэдзіне XI ст. гадах манументальнае будаўніцтва ўзнаўляецца на мяжы XI—XII стст. з будаўніцтвам Вялікага храма Бельчыцкага манастыра пад Полацкам. Іншыя схіляюцца да больш позняй даты — 20-я, а то і 30-я гады XII ст.

Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр быў заснаваны як рэзідэнцыя полацкіх князёў на левым беразе Заходняй Дзвіны пры ўпадзенні ў яе р. Бяльчанкі. У розныя часы XII ст. тут было ўзведзена некалькі храмаў. Але дакладна вядома пра чатыры: Вялікі сабор, Пятніцкую, Барысаглебскую цэрквы, храм-трыконх.

Сцены Вялікага сабора выкладзены таксама ў тэхніцы візантыйскай кладкі «са схаваным радам» з устаўкамі вялікіх апрацаваных камянёў. Але ў адрозненне ад Полацкай Сафіі Бельчыцкі храм упрыгожвалі знадворку і ўнутры плоскія лапаткі. Іх памеры і размяшчэнне адпавядалі ўнутранаму чляненню царквы шасцю крыжовымі ў плане слупамі. Новым у будынку было таксама месца размяшчэнне купала. Ён абапіраўся не на ўсходнія, а на заходнія пары слупоў і, такім чынам, быў крыху ссунуты ад цэнтра да ўвахода. Наяўнасць у Бельчыцкім саборы прытвораў, ніжэйшых за асноўны аб'ём, ссунутасць купала ў заходні бок надавалі яго знешняму выгляду выцягнутыя ўверх прапорцыі. Гэта адметнасць стане ў далейшым характэрнай рысай большасці храмаў Полацкага княства. Вялікі сабор у Бельчьшкім манастыры быў упрыгожаны фрэскавымі роспісамі, а яго падлога ў алтары выкладзена ўзорамі з паліваных керамічных плітак.

##### Пятніцкая царква 
thumb|Пятніцкая царква, 1890
Яшчэ адзін храм манастыра, Пятніцкая царква, пабудаваны ў XII ст., яе аўтарства звязваюць з імем полацкага дойліда Іаана. Царква была разбурана пасля 1920 г. Храм уяўляў сабой бесслуповы аднанефавы будынак невялікіх памераў з бакамі плана ў 5,1—5,8 м, мела адну прамавугольную ў плане апсіду, прытвор з захаду, а таксама склеп, які размяшчаўся пад усім будынкам, акрамя алтарнай часткі, і быў, верагодна, усыпальніцай князя Барыса Усяславіча. Аб характары перакрыццяў і завяршэння царквы існуе некалькі версій. Паводле першай, зыходзячы з планіроўкі і адсутнасці апсід, храм меў корабавыя скляпенні і быў бяскупальным, паводле іншай — яго вянчаў купал на барабане. Сістэма кладкі сцен царквы з чырвонай плінфы на ружовым растворы цамянкі засноўвалася на чаргаванні ўтопленых і выступаючых радоў, што было традыцыйным для культавых будынкаў Полацкага княства таго часу. Нават пры невялікіх знешніх памерах храм меў манументальны выгляд, ясна выказаную слуповасць сілуэта, якую яму надавалі ніжэйшыя за асноўны аб'ём, апсіда і прытвор, падкрэслівалі плоскія вонкавыя лапаткі, вертыкалі аконных праёмаў, размешчаных у два ярусы.

##### Барысаглебская царква 
Трэцім значным будынкам Бельчыцкага манастыра з'яўлялася Барысаглебская царква, узведзеная ў сярэдзіне XII ст. Архітэктарам Барысаглебскага храма, як і Пятніцкай царквы, лічыцца майстар Іаан. Такое меркаванне грунтуецца на тым, што ў названых будынках выкарыстаны шэраг прыёмаў, якія знайшлі потым найбольш поўнае і завершанае ўвасабленне ў Спаса-Праабражэнскім саборы, аўтарам якога, што пацверджана летапіснымі крыніцамі, ён быў. Аднакупальны храм меў тры паўкруглыя апсіды, яго ўнутраная прастора падзялялася на тры нефы шасцю слупамі, што ішлі ў два рады, прычым цэнтральны неф вылучаўся большымі памерамі за бакавыя. У заходняй частцы будынка слупы злучаліся прасценкамі з паўднёвай і паўночнай сценамі, утвараючы аб'ём прытвора з корабавымі скляпеннямі. На ім знаходзіліся хоры. Па бакавых фасадах ішлі плоскія пілястры, паміж якімі ў два рады размяшчаліся вокны — большыя па вышыні зверху і меншыя — знізу. Сцены царквы выкладзены з плінфы на вапнавай рошчыне з цамянкай у тэхніцы «са схаваным радам» — традыцыйны спосаб муроўкі полацкіх будынкаў. Але ў адрозненне ад іншых храмаў у гэтым маляўнічы выгляд быў узмоцнены дадатковай афарбоўкай радоў цэглы ў чырвоны колер і спецыяльнай апрацоўкай светлых палос кладкі, якая, за кошт выкарыстаных спецыяльных штампаў, імітавала мур з пясчаніку.

##### Храм-трыконх 
Чацвёртую з вядомых цэркваў Бельчыцкага манастыра, так званы храм-трыконх, падмуркі якога былі знойдзены падчас земляных работ у канцы XVIII ст.. Храм быў узведзены, верагодна, у першай палове ці сярэдзіне XII ст. Звестак пра яго захавалася вельмі мала, паколькі будынак быў разбураны яшчэ задоўга да адкрыцця, пра што сведчыць складзеныя ў той час невядомым аўтарам запіска і план. На іх падставе можна меркаваць, што храм быў чатырохслуповы, меў адну апсіду з усходу і па адной з паўночнага і паўднёвага бакоў, тры ўваходы і крыпту. Такім чынам, не толькі ўнутраны аб'ём царквы меў крыжападобнае чляненне, яно прачытвалася і ў знешніх формах. Аналагічны тып культавага будынка, вядомы як храм-, рэдкі для старажытнабеларускіх земляў і больш вядомы ў архітэктуры Балгарыі, Сербіі, Грэцыі (Афонскі манастыр), можа разглядацца і як архітэктурнае запазычанне, і як прыклад культурных, канфесійных сувязей Полацкага княства з іншымі праваслаўнымі краінамі Еўропы

#### Спаса-Праабражэнскі манастыр 
Другім значным комплексам Полацка быў Ефрасіннеўскі Спаса-Праабражэнскі манастыр, узведзены ў XII ст. за 2,5 км ад дзядзінца. У яго ансамбль уваходзіла два храмы — Спаса-Праабражэнскі сабор, будаўніцтва якога вялося ў 1152—1161 гг. і царква-пахавальня, сапраўдная назва якой невядома, а звесткі аб будаўніцтве даюць толькі матэрыялы археалагічных раскопак. Спаса-Праабражэнскую царкву ўзвёў дойлід Іаан.

##### Спаса-Праабражэнскі сабор 
thumb|Рэканструкцыя пачатковага выгляду Спаса-Праабражэнскай царквы
Увасабленнем новага тыпу храма на ўсходнеславянскіх тэрыторыях з'яўляецца сусветна вядомы Спаса-Праабражэнскі сабор — практычна адзіны будынак, які захаваўся ў амаль непашкоджаным стане. Царква ўяўляе сабой невялікі па памерах трохнефавы шасціслуповы аднаглавы храм. Даўжыня яго бакавых сцен складае 9,8 і 14,4 м. Галоўны неф завяршае паўкруглая апсіда, болыш вузкія бакавыя — дзве паўкруглыя нішы, схаваныя ў тоўшчы ўсходняй сцяны. На хоры, якія займаюць прастору не толькі над прытворам, але і над заходнімі вуглавымі часткамі будынка, вядуць дзве лесвіцы, што праходзяць у заходняй сцяне. Паабапал хораў узведзены дзве невялікія цэркаўкі, якія, як мяркуецца, былі малельнямі заснавальніцы храма Ефрасінні і яе сястры Еўдакіі.

Як і ў будынках Барысаглебскага манастыра, падкупальная прастора сабора ссунута ад цэнтра на захад, а яго сцены выкладзены з плінфы ў тэхніцы муроўкі «са схаваным радам». Праведзеныя ў другой палове XX ст. даследаванні храма дазволілі прыйсці да высновы, што ён меў не двухсхільны дах, які з'явіўся ў выніку перабудоў XIX ст., а пазакамарнае перакрыцце асноўнага аб'ёма і больш нізкага прытвора з захаду. Акрамя гэтага, архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя какошнікі, якія забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Такое канструкцыйнае і кампазіцыйнае вырашэнне надавала ўсяму будынку вежападобнасць, дынамічнае нарастанне мас.

##### Храм-пахавальня 
Падчас раскопак на тэрыторыі Спаса-Праабражэнскага манастыра былі выяўлены рэшткі храма-пахавальні. Храм уяўляў сабой шасціслуповы, трохнефны крыжова-купальны будынак з адной апсідай і хорамі на захадзе. Ён, верагодна, быў узведзены ў пачатку — першай палове XII ст. 3 паўднёвага, паўночнага і заходняга бакоў храм абкружала шырокая галерэя, аб'ёмы якой мелі выгляд прытвораў. Пад яе падлогай знойдзены старажытныя пахаванні ў цагляных скляпах, магчыма, полацкіх епіскапаў. Сцены будынка былі выкладзены з плінфы ў тэхніцы «са схаваным радам», у яго аздобе шырока выкарыстоўваліся роспісы, у пакрыцці падлогі — дэкаратыўныя керамічныя пліткі і мазаікі.

## Віцебск 
Іншым шляхам, чым у Полацку, пачало развівацца ў сярэдзіне ХІІ ст. манументальнае будаўніцтва ў Віцебску. У адзіным вядомым помніку гэтага часу — Дабравешчанскай царкве — выкарыстаная сістэма муроўкі з чаргаваннем радоў плінфы і каменных блокаў. Такая тэхніка будаўніцтва сустракалася ў Балгарыі і Грэцыі, адкуль, відаць, і былі запрошаныя майстры ў Віцебск. На жаль, разбурэнне помніка ў 1961 г. ускладніла яго далейшае даследаванне. Мяркуючы па характары плану, можна ўявіць, што дойліды хацелі ўзвесці кампактны цэнтрычны храм вежападобнай кампазіцыі, дзе выразна выявіліся полацкія традыцыі.

## Па-за межамі Полацкага княства 
Полацкія майстры будавалі таксама і далёка за межамі свайго княства: у Смаленску, Ноўгарадзе. У канцы XII ст. на аснове полацкіх дойлідскіх форм развіваецца Смаленская школа дойлідства, якая пашырае свой уплыў на Ноўгарад, Пскоў, Уладзіміра-Суздальскія землі, верагодна, на Чарнігаў. У пачатку XIII ст. многія старажытнарускія землі прымаюць тую новую схему крыжова-купальнага храма, якая ўпершыню была распрацавана полацкім дойлідам Іаанам. Арыгінальнае спалучэнне полацкіх і віцебскіх традыцый адбылося пры будаўніцтве Наваградскай Барысаглебскай царквы: віцебскія майстры ўзвялі храм, полацкія прыбудавалі да яго вонкавую галерэю.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
*  С. 461.
* Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. Т.1. IX—XIV стст./А. І. Лакотка [і інш.] Навук. рэд. А. І. Лакотка — Мн.: Бел.навука, 2005. — с.392.
* Лазука, Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва. У 2 т. Т.1. Першабытны лад — XVII ст./ Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2007. — с.252.
* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т.1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVІ ст./ Рэд.кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) і інш. — Мн.: Навука і тэхніка, 1987 — с. 304.
* Мураваная царкоўная архітэктура/Беларусы: У 8 т. Т.2.Дойлідства/ А. І. Лакотка; Інст-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: В. К. Бандарчык, М. Ф. Піліпенка, А. І. Лакотка: Мн.: Тэхналогія, 1997 — с.391.
* Кулагін А. М. Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік/ Маст. І. І. Бокі — Мн.: БелЭн, 2001. — с.328.
* Архітэктура Беларусі: Энцыкл.даведнік/ Бел. Энцыкл.; Рэдкал.: А. А. Воінаў і інш. — Мн.: БелЭн, 1993 — с.620.

Катэгорыя:Архітэктура Полацка
Катэгорыя:Архітэктура Беларусі
Катэгорыя:Полацкае княства