Архітэктура Беларусі

. Касцёл святога Андрэя, 1775.]]

## Агульная характарыстыка 
]]

Працяглы перыяд адсутнасці ўласнай дзяржаўнасці і затрымка кансерватыўных, феадальных па форме палітычных установак істотна запаволілі рух культуры Беларусі і фарміраванне беларускай нацыі. Землі Беларусі стагоддзямі былі ўключаныя ў іншыя дзяржаўна-нацыянальныя ўтварэнні, што значна паўплывала на архітэктурную сітуацыю ў краіне. Ужо ў пачатку XIV стагоддзя землі Беларусі ўваходзяць у склад Вялікага Княства Літоўскага, затым у склад Рэчы Паспалітай.

З канца **XVIII стагоддзя** частка зямель Беларусі падпарадкавана Расійскай імперыі.
 
Адзначана два магутныя ўздзеянні на мастацкую сітуацыю ў краіне:

* Старажытнарускі ўплыў (11-13 ст.)
*  (з 14 ст. да 19).

Недальнабачнае рашэнне Сталіна аддаць частку зямель Беларусі з горадам Вільня ў склад Літвы пазбавіла краіну значнай долі архітэктурнага здабытку Беларусі готыкі і рэнесансу, якія былі агульным культурным здабыткам літоўскага і беларускага народаў. Да таго ж гэта пазбавіла Беларусь старажытнай гістарычнай сталіцы.

## Зараджэнне дойлідства 
Непоўнасць звестак аб найбольш старажытным перыядзе ў архітэктуры Беларусі абумоўлена адсутнасцю пісьмовых крыніц і недаўгавечнасцю матэрыялаў, які выкарыстоўваліся ў той час. Тым не менш у самых агульных рысах можна прасачыць ход развіцця дойлідства тых часоў.

Характар жылых пабудоў таксама залежаў ад прыродных умоў і мясцовых відаў будаўнічых матэрыялаў. У паўднёвых раёнах, дзе было мала будаўнічага лесу, шырока выкарыстоўвалася гліна пры стварэнні зямлянак і паўзямлянак. У паўночных раёнах наадварот вызначальную ролю адыграла дрэва. У цэнтральнай частцы сустракаюцца жылыя пабудовы абодвух тыпаў.

Пазней жыллё паўзямляначнага тыпу змяняецца надземнымі . Характэрны прыклад падобнага будаўніцтва — Чаплінскае гарадзішча зарубінецкай культуры (Лоеўскі раён), якое складалася з 25-30 жылых збудаванняў надземнага тыпу памерамі 16-25 кв. м, згрупаваных у цэнтральнай і заходняй частцы, і гаспадарчых пабудоў, што размяшчаліся на паўднёвых і ўсходніх ускраінах гарадзішча. Тэрыторыя гарадзішча 75×65 м была абнесена астраколам з масіўнага бярвення. Слупы былі пастаўлены на адлегласці 1-2 м адзін ад аднаго і мелі пазы, праз якія прапускаліся гарызантальныя . Такая канструкцыя выкарыстоўвалася і пазней, сплеценыя з прутоў сцены паміж слупамі абмазваліся глінай, як гэта было зроблена ў Гарошкаўскім гарадзішчы (Рэчыцкі раён). Для абагрэву жытла адным з кутоў ці каля сцяны, альбо пасярэдзіне жылля размяшчаліся агнішчы, якія ўяўлялі сабой участак падлогі дыяметрам каля 0,5 м, агароджаны невысокай каменнай або глінянай сцяной. У цёплую пару года агонь разводзілі пад адкрытым небам ў ачагах, якія былі выбрукаваны камянямі ці чарапкамі, абмазаны глінай і размяшчаліся непасрэдна каля самога жылля. Цэнтральнае месца ў горадзе займаў дзяцінец (крэмль), вакол якога размяшчаліся рамесна-гандлёвы рад — гэты прыём быў традыцыйным для старажытнарускага горадабудаўніцтва.

Для мураванай культавай архітэктуры гэтага перыяду характэрна муроўка сцен са схавным радам, які замазваўся шырокай белай паласой раствору так, каб фасадныя сцены атрымлівалі паласатую двухколерную расфарбоўку. Падобная муроўка таксама сустракаецца і пазней, у перыяд феадальнай раздробленасці. Унутраная прастора храмаў аздаблялаецца фрэскамі.

Выява:Połacak. Полацак (I. Trutnev, 1866).jpg|Бельчыцкі манастыр, І. Трутнеў, 1866. Злева Барысаглебская царква, справа Пятніцкая царква, на пярэднім плане руіны Вялікага сабора
Выява:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|Рэканструкцыя пачатковага выгляду Спаса-Еўфрасіннеўскай царквы
Выява:Viciebsk, carkva. Віцебск, царква (1664).jpg|Дабравешчанская царква ў Віцебску, з «Чарцяжа горада Віцебска», 1664

### Гродзенская школа дойлідства 
 — адзіны захаваны помнік чорнарускага дойлідства.]]

Акрамя Полацкай вылучалася вылучаецца Гродзенская школа дойлідства, што склалася ў XII ст. ў межах Гарадзенскага княства. Пабудовы Гродзенская школа адрозніваліся выкарыстоўваннем у роўнаслаёвай муроўцы з плінфы ўставак з абчасаных, паліраваных валуноў, геаметрычных кампазіцый з каляровых паліваных кафляў, наборнай маёлікавай падлогі з плітак разнастайных форм. Для аб’ёмна-прасторавых кампазіцый характэрна адносна невялікая круглая і гранёная форма ўнутраных слупоў. Каб садзейнічаць акустыцы, у верхнія часткі сцен умуроўвалася вялікая кольскасць галаснікоў — керамічных сасудаў, які ўмуроўваліся ў сцены будынка з мэтай паляпшэння акустычных якасцей. Структурна яна была працягам полацкага дойлідства, але ў адносінах да паліхромнага дэкору адрозніваецца большай своеасаблівасцю і можа быць параўнана хіба што з помнікамі еўрапейскай раманікі. У будаўніча-тэхнічных адносінах Гродзенская школа бліжэй усяго да помнікаў Кіева і Валыні, дзе таксама выкарыстоўвалася тэхніка роўнаслаёвай муроўкі.

Яскравы узор Гродзенскай школы дойлідства — Барысаглебская царква (Каложская), у ёй адзінай, нягледзячы на значныя страты, захаваліся архітэктурна-будаўнічыя канструкцыі да ўзроўню скляпенняў. Таксама да гэтай школы ў Гродна належаць Ніжняя царква на плошчы Старога замка, Прачысценская царква, княжацкі палац на дзядзінцы, царква ў Ваўкавыску на замчышчы (сяр. XII ст.), храмамі ў Навагрудку, Мінску і інш. Асаблівасці архітэктуры гэтага часу вызначаліся сацыяльна-эканамічнымі, палітычнымі і культурна-рэлігійнымі ўмовамі, у якіх знаходзілася Беларусь у складзе Вялікага Княства Літоўскага. Пашырэнне і развіццё новых традыцый працягвалася на тэрыторыі Беларусі і Украіны, а таксама яны інтэнсіўна пранікалі на землі, заселеныя балтамі, дзе бурна развіваліся гарады і ўзнік феномен новай гарадской культуры. На праваслаўных і язычніцкіх землях княства апрача храмаў ўзнікаюць шматлікія манастыры і каталіцкія кляштары. Найважнейшым і найбольш даступным матэрыялам для будаўніцтва заставалася дрэва. З яго ўзводзіліся не толькі жылыя збудаванні, але і замкі, палацы, храмы, кляштары. Нароўні з гэтым развівалася і каменнае дойлідства. Для Лідскага замка, узведзенага ў 1320-я гады на насыпе, акружаным багністымі берагамі рэк Лідзеі і Каменкі, характэрна дыяганальнае размяшчэнне веж і высокія сцены, які ўтваралі трохі скошаны чатырохвугольны двор. Крэўскі замак, узведзены ў 1330-я на штучным поплаве ў даліне ракі Краўлянкі, паўтараў канструкцыйнае вырашэнне Лідскага, але адрозніваўся тым, што адна з веж выступала за перыметр сцяны, што надавала ўмацаванню больш фартыфікацыйных магчымасцей, 1756—1779 гг.) і Барунах (1747—1754 гг.), Свята-Пакроўскай царкве і манастыры базыльян у Талачыне (1769—1779 гг.), Богаяўленская і Крыжаўзвіжанская цэрквы ў Жыровічах (1769 г.), Васкрасенская царква ў Віцебску (1772 г.) і іншыя.
 ў Валавелі ўяўляе сабой узор беларускага барока XVII—XVIII стст., здымак пач. XX ст.]]

На галоўным фасадзе драўлянага беларускага храма звычайна ставілі дзве вежы, накшталт мураваных барочных базілік. Найбольш пашыранымі былі вежы квадратнай формы (чацверыкі), накрытыя невысокімі, у параўнанні з расійскімі, шатрамі, якія зваліся «каўпакамі». Іх вышыня была звычайна роўнай палове дыяганалі асновы, што рабіла іх візуальна статычнымі. Памер і размяшчэнне сінагог, якія былі цэнтрамі рэлігійнага і грамадскага жыцца яўрэйскіх абшчын, былі рознымі. У каралеўскіх гарадах, напрыклад, Гродна, каталіцкае духавенства дзеля зніжэння «канкурэнцыі» паміж храмамі розных канфесій прадпісвала ўзвядзенне сінагог не вельмі высокімі і без веж. У малых гарадых падобных забаронаў звычайна не трымаліся, таму там сінагогі маглі ўзвышацца над звычайнай жылой забудовай нароўні з хрысціянскімі храмамі ці ратушай.

## Архітэктура другой паловы XVIII — сярэдзіны XIX ст 
Гэты перыяд адметны з’яўленнем на Беларусі стылю класіцызму, які ўзнік і развіваўся пад уплывам ідэй Асветніцтва, а з XIX ст. — і пад уплывам рамантызму. Ён пашыраны практычна ва ўсіх сферах архітэктуры і горадабудаўніцтва і характарызуецца выкарыстаннем дасягненняў антычнай класікі Грэцыі і Рыма. Асноўны ўклад у архітэктуру класіцызму зрабілі дойліды-прафесіяналы, выпускнікі вышэйшых навуч. устаноў мастацтваў Вільні, Варшавы, Полацка, Пецярбурга, Рыма, Парыжа. Заказчыкамі былі пераважна імператарскія і каралеўскія двары, а таксама дзяржава, дваранства і шляхта. Вылучаюць некалькі кірункаў класіцызму: барочны, строгі стыль, паладыянства, ампір, рацыянальны і неарэнесансавы. Асобныя элементы гэтага стылю выявіліся ўжо ў познабарочным дойлідстве пачатку XVIII ст. пад уплывам ідэалогіі асветнага сарматызму, калі ў архітэктуру палацаў Радзівілаў у Нясвіжы і Сапегаў у Высокім уключаліся антычныя порцікі як знак рымскага паходжання іх уладальнікаў.

Станаўленне класіцызму адносіцца да 1760—1790-х гг., калі яго стылістыка развівалася ад барочнага класіцызму да строгага стылю. На беларускіх землях, што уваходзілі ў склад Рэчы Паспалітай, пабудовы барочнага класіцызму звязаны з заказамі каралеўскага двара і магнатаў, уплывам Берліна і Варшавы, дзейнасцю архітэктараў Дж. Сакі, Я. С. Бекера і К. Шыльдгаўза. Да іх належаць комплексы мануфактур у Ласосне (каля Гродна), каралеўскія палацы ў Станіславове, Аўгустове і Панямуні (у наваколлі Гродна); перабудова А. Сапегам свайго палаца, будаўніцтва уніяцкай царквы, манастыра і карчмы ў Ружанах; «Акадэмія» ў Дзярэчыне, палац І. Храптовіча і касцёл у Шчорсах, палац Валовічаў у Свяцку, ратуша ў Віцебску (1775).

Horadnia, Stanisłavova. Горадня, Станіславова (N. Orda, 1860-77).jpg|Станіславова. Н. Орда
Horadnia, Aŭgustovak. Горадня, Аўгустовак (N. Orda, 27.07.1861-77).jpg|Аўгустова. Н. Орда
Horadnia, Nioman-Paniamuń. Горадня, Нёман-Панямунь (N. Orda, 1861-77).jpg|Панямунь. Н. Орда
Dziarečyn, Sapieha. Дзярэчын, Сапега (N. Orda, 21.05.1877) (2).jpg|«Акадэмія» ў Дзярэчыне. Н. Орда
RuzhanyPrajekt03.jpg|Праект галоўнага фасада Ружанскага палаца Сапегаў
Ružany, Karčma. Ружаны, Карчма (J. Becker, 1762-88).jpg|Праект галоўнага фасада ўніяцкай царквы ў Ружанах
Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (4).jpg|Шчорсаўскі палац. 1894
Ščorsy. Шчорсы (1900).jpg|Касцёл у Шчорсах у пач. 20 ст.
Swiack_1933.jpg|Свяцкі палац. 1933
Віцебск. 32.JPG|Віцебская ратуша ў наш час. Трэці паверх надбудаваны пазней

З 1780-х г. пад уплывам віленскай архітэктуры дзякуючы творчасці К. Спампані і Я. Падчашынскага з’яўляюцца пабудовы строгага стылю: сядзібныя дамы ў Сёмкаве, Беніцы, Кухцічах, Радзівілімонтах, Гародні, касцёл у Жырмунах.

Bienica, Kocieł. Беніца, Коцел (N. Orda, 1875-77).jpg|Сядзібна-паркавы комплекс Коцелаў у Беніцы. Н. Орда
Kuchcičy, Zaviša. Кухцічы, Завіша (N. Orda, 1864-76) (2).jpg|Сядзібна-паркавы комплекс Завішаў у Кухцічах. Н. Орда
Radzivilimonty, Radzivił. Радзівілімонты, Радзівіл (1900).jpg|Палац Радзівілаў у Радзівілімонтах, малюнак пач. XX ст.
Жырмуны. Касцёл Адшукання Святога Крыжа (05).jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Жырмунах

 на палатне М. Залескага (XIX стагоддзе)]]

На ўсходніх землях Беларусі, што уваходзілі ў склад Расійскай імперыі, асновай развіцця класіцызму стала перабудова беларускіх гарадоў паводле планаў, зацверджаных у Пецярбургу ў 1778 годзе. Гарады набывалі пераважна прамавугольную сетку кварталаў, прамыя вуліцы, плошчы набылі выразныя геаметрычныя абрысы. Многія павятовыя гарады (Клімавічы, Беліца, Бабінавічы, Гарадок, Веліж і інш.) ствараліся з выкарыстаннем «ідэальных» сіметрычных планіровачных схем прамавугольнага ці квадратнага абрысу. У іх цэнтр, частцы паводле праектаў архітэктараў І. Зігфрыдана і І. Зэйдэля ў стылі барочнага класіцызму узводзілі будынкі новай адміністрацыі — губернскія і павятовыя дзяржаўныя ўстановы, дамы губернатараў і віцэ-губернатараў, урачэбных упраў, судоў.

Пабудовы строгага стылю ствараліся з 1780-х гг. па указах Кацярыны II (Іосіфаўскі сабор і будынак семінарыі ў Магілёве, арх. М. Львоў; корпус келляў і царквы Богаяўленскага манастыра ў Полацку, арх. Дж. Кварэнгі) і для расійскіх вяльмож (касцёл і З царквы ў Чачэрску, царква ў Прапойску, палацы П. А. Румянцава ў Гомелі, Р. А. Пацёмкіна ў Крычаве, абодва арх. І. Староў) у іх новых беларускіх маёнтках.

Mahiloŭ, Saborny. Магілёў, Саборны (1901-18).jpg|Іосіфаўскі сабор у Магілёве
Полоцк. Музей книгопечатания..jpg|Богаяўленскі манастыр у Полацку
Church of the Transfiguration, Čačersk 6087.Jpg|Спаса-Праабражэнская царква ў Чачэрску
Крычаў. Палац Пацёмкіна і Галынскіх узімку (01).jpg|Палац Пацёмкіна ў Крычаве

Перыяд вышэйшага ўзроўню класіцызму ахоплівае 1800—1820-я гг., характарызуецца пранікненнем стылю ва ўсё сферы дойлідства і стылістычным развіццём ад строгага стылю да ампіру. Гарады цэнтральных і заходніх зямель Беларусі набылі рэгулярную планіроўку, у большай ступені падпарадкоўваліся умовам мясцовасці (планы Мінска, Слуцка, Барысава, Пінска, Навагрудка і інш.). У цэнтры ставілі будынак ратушы (Мінск, Гродна, Гомель). Паводле праекта К. Падчашынскага ўзведзены гімназія ў Свіслачы, павятовае вучылішча ў Брэсце. Архітэктар ваеннага ведамства А. Штаўберт стварыў ансамбль Бабруйскай крэпасці. Строгі стыль у палацава-сядзібнай архітэктуры характарызаваўся простымі прамавугольнымі абрысамі планаў будынкаў з порцікамі дарычнага ордэра на галодным фасадзе (палацы І. Тышкевіча ў Валожыне, І. Грабніцкага ў г.п. Обаль Шумілінскага, М. К. Агінскага ў в. Залессе Смаргонскага раёнаў).

Homielskaja ratuša. Гомельская ратуша (XIX).jpg|Гомельская ратуша
Валожын, палац Тышкевічаў, foto 2 (cropped).JPG|Палац Тышкевічаў у Валожыне
Obal,_Hrabnicki._Обаль,_Грабніцкі_(1890).jpg|Обальскі сядзіба-паркавы комплекс
Сядзіба Агінскіх у Залессі 037.jpg|Сядзіба Агінскіх у Залессі

Культавае будаўніцтва арыентавалася пераважна на паўтор аб’ёмнай кампазіцыі знакамітых помнікаў мінулага (Пантэона ў Рыме, Парфенона ў Афінах і інш.). Развіццё строгага стылю звязана з творчасцю дойлідаў віленскай школы (касцёлы ў г. Свіслач, 1802, арх. М. Шульц; Валожыне, 1816, арх. А. Касакоўскі; капліца ў Залессі, арх. М. Шульц), а таксама пецярбургскай і маскоўскай школ — ампір (праект царквы ў Мсціславе, 1811, арх. В. Стасаў; цэрквы ў Бабруйскай крэпасці, 1823, арх. А. Штаўберт; Троіцкая ў Гомелі, 1824).

Файл:Kaścioł, Vałožyn1.JPG|Касцёл Святога Іосіфа ў Валожыне
Файл:Zalieśsie Ahinskija manor 202.JPG|Капліца ў Залессі. Аб'ём злева прыбудаваны пазней
Файл:Бобруйск. Проект церкви. Фасад, разрез. Архитектор А. Штауберт. 1823 г. РГВИА.jpg|Праект Аляксандра-Неўскага сабора ў Бабруйску. 1823
Файл:Homiel, Prabojnaja, Trajeckaja. Гомель, Прабойная, Траецкая (1911).jpg|Троіцкая царква ў Гомелі. 1911

Перыяд згасання стылю прыпадае на 1830—1850-я гг. і адметны пашырэннем т.зв. узорных праектаў у сферы дзяржаўнага будаўніцтва і яго поўнай рэгламентацыяй, развіццём стылістыкі ад ампіру да рацыянальнага кірунку. Практычна ўсё праекты ў сферы дзяржаўнага будаўніцтва разглядаліся, карэкціраваліся ці выконваліся ў Камісіі праектаў і каштарысаў у Пецярбургу. У забудову гарадоў уключалі буйныя комплексы адміністрацыйных, лячэбных і гандлёвых будынкаў. Асноўная ўвага звярталася на функцыянальнае уладкаванне і тэхнічныя пытанні, а не на дэкарыравана фасадаў (губернскія дзяржаўныя ўстановы ў Мінску, 1839—1840-я гг., арх. К. Хршчановіч; бальніца, 1848, арх. У. Морган, і шпіталь, 1849, арх. Бернштэйн, у Магілёве; гасціны двор у Полацку, 1836). У сувязі з развіццём дарожнага будаўніцтва паводле «узорных праектаў» 1831 і 1843 узводзіліся паштовыя станцыі па дарогах Пецярбург—Кіеў, Масква—Варшава, Магілёў—Бабруйск.

Piszczalauski_castle_(Miensk,_Bielarus)_bXX_01.jpg|Пішчалаўскі замак у Мінску
Zalieśsie Ahinskija manor 202.JPG|Капліца ў Залессі. Аб'ём злева прыбудаваны пазней

У кампазіцыі праваслаўных храмаў выкарыстоўвалася пераважна выпрацаваная ў рускім дойлідстве XVII ст. схема з паслядоўным размяшчэннем на падоўжнай восі званіцы, трапезнай, асноўнага аб’ёму і апсіды (цэрквы ў Мазалаве каля Віцебска, 1827, і Рэчыцы, 1835, арх. А. Мельнікаў; Горках, 1839, арх. А. Порта). Уніяцкія і каталіцкія храмы перабудоўваліся ў праваслаўныя; у іх ліквідаваліся высокія вежы на фасадзе, франтоны, з’яўляліся купалы, у інтэр'ерах — іканастасы. Для перабудовы выбіраўся рацыянальны варыянт класіцызму (Успенскі сабор у Жыровіцах, касцёл кляштара бернардзінцаў у Мазыры, Васкрасенская уніяцкая царква ў Віцебску).

Жыровічы, Усьпенскі сабор і манастырскі корпус 2.jpg|Успенскі сабор у Жыровіцах
Свята-Міхайлаўскі кафедральны сабор.jpg|Свята-Міхайлаўскі кафедральны сабор у Мазыры пасля перабудовы
Віцебск. 33.JPG|Адноўленая ў першапачатковым барочным абліччы Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску
Viciebsk, Rynkavaja. Віцебск, Рынкавая (1841).jpg|Праект прабудовы Свята-Васкрасенскай (Рынкавай) царквы ў Віцебску

У будаўніцтве палацаў і сядзіб развівалася шырокая тыпалогія будынкаў ад раскошных палацавых комплексаў да невялікіх дамоў з порцікам на фасадзе і разнастайная стылістыка — строгі стыль, ампір, паладыянства, рацыянальны кірунак, пошукі мясцовага каларыту і неарэнесанс. Іх стваральнікі — дойліды віленскай і варшаўскай архітэктурных школ А. Ідзкоўскі, А. Галонскі, К. Падчашынскі, Ф. Яшчалд і інш. Ампірная стылістыка ужывалася для дэманстрацыі амбіцый і багацця родавага дваранства (палацы Булгакаў у в. Жылічы Кіраўскага раёна, Паскевічаў у Гомелі, Абуховічаў у Сваятычах). Уплыў неарэнесансу выяўляецца ў стварэнні новага тыпу палацаў-віл (П. Янчына ў в. Вістычы Брэсцкага раёна, 1840, арх. Ф. Яшчалд; В. Пуслоўскага ў Альбярціне пад Слонімам, 1833). Рацыянальны кірунак развіваўся пад уплывам берлінскай школы і творчасці К. Падчашынскага, ён выяўляўся ў адмаўленні ад порцікаў і каланад, выкарыстанні плоскіх элементаў дэкарыроўкі фасадаў, аконных праёмаў з паўцыркульным завяршэннем ( ў Вялікіх Салечніках (Шальчынінкаі), сядзібны дом Тарасевіча ў в. Гнезна Ваўкавыскага раёна, 1840-я гг., арх. А. Градзецкі).

Dobasna, Bułhak. Добасна, Булгак (N. Orda, 1864-76) (3).jpg|Палацава-паркавы комплекс Булгакаў у Жылічах
Svajatyčy, Čapski. Сваятычы, Чапскі (A. Visłocki, 1923).jpg|Палац Абуховічаў у Сваятычах
Vistyčy, Jahmin. Вістычы, Ягмін (J. Kłos, 1930).jpg|Сядзіба Янчына ў Вістычах
Słonim, Albertyn-Pusłoŭski. Слонім, Альбэртын-Пуслоўскі (1919-39).jpg|Палацава-паркавы ансамбль Пуслоўскіх у Альбярціне
Salcininku_dvaras2015.JPG|Палацава-паркавы ансамбль Вагнераў у Вялікіх Салечніках
Гнезна._Сядзіба.jpg|Сядзібны дом Тарасевіча ў Гнезне

## Архітэктура другой паловы XIX — пачатку XX ст 
Новыя архітэктурна-мастацкія погляды, што ахапілі Заходнюю Еўропу, на Беларусі набылі сваю спецыфіку. Пераход ад класіцызму да новых кірункаў у архітэктуры быў працяглы і складаны. Для 1860—1890-х гг. характэрна эклектыка з шырокім выкарыстаннем гістарызму — перайманнем гістарычных стыляў мінулага (арх. І. Бельтрашы, А. Рандзівід, М. Чаховіч, К. Хршчановіч і інш.). Гатычныя формы, а часам і канструкцыі ўвасобіліся ў праектах загарадных сядзіб, культавых пабудоў: палац у Косаве (арх. Ф. Яшчалд, У. Марконі), касцёлы Троіцкі Залатагорскі (св. Роха) у Мінску, у вёсках Раўбічы Мінскага, Сар’я Верхнядзвінскага раёнаў і інш.

Kosaŭskі palac, 2016 2.jpg|Косаўскі палац
Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-1.jpg|Залатагорскі касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Мінску
Фото путешествия по Беларуси 050.jpg|Касцёл Святога Мацвея Апостала ў Раўбічах
Kaścioł - Sarja - 06.jpg|Сар'янскі храм

Эклектыка найбольшае развіццё атрымала ў малых гарадах і перыферыйных раёнах сярэдніх і буйных гарадоў. Яе прадстаўнікі арыентаваліся пераважна на старажытна-рускую архітэктуру (магілёўскія архітэктары У. Мільяноўскі, І. Вотчын, П. Камбураў, М. Міроненка, В. Сазонаў і гомельскі архітэктар Я. Торлін). Стылізатарства на тэмы рускага класіцызму характэрна для творчасці віцебскіх архітэктараў А. Палонскага, А. Ракава, А. Кляменцьева.

З сярэдзіны XIX ст. пашырыўся т.зв. руска-візантыйскі стыль, які быў сацыяльным заказам расійскіх улад, асвячоны аўтарытэтам праваслаўнай царквы. Сярод яго ўзораў: цэрквы Казанскай Божай Маці (чыгуначная) у Мінску, Аляксандра Неўскага ў Гродне, Мікалаеўская ў Петрыкаве, Ільінская ў Бешанковічах, Крыжаўзвіжанскі сабор у Полацку, царква ў в. Мількаўшчына Гродзенскага раёна. Стыль найбольш выявіўся ў работах архітэктараў Д. Грыма, У. Коршыкава, М. Прозарава.

Miensk, Karaleŭski, Čyhunačnaja. Менск, Каралеўскі, Чыгуначная (1918).jpg|Царква Казанскай Божай Маці (чыгуначная) у Мінску
Belarus-Beshankovichy-Church of Prophet Elijah-5.jpg|Свята-Ільінская царква ў Бешанковічах
Полацк. Крыжаўзвіжанская царква.jpg|Крыжаўзвіжанскі сабор у Полацку

На мяжы XIX і XX ст. развіваліся неаготыка, неакласіцызм, неарускі стыль і інш.

## Гл. таксама 
* Народнае дойлідства Беларусі
* Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага
* Помнікі архітэктуры Беларусі

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Комеч А. И. «Древнерусское зодчество конца 10-начала 12 вв.», М, «Наука», 1987
* Краткая художественная энциклопедия. Искусство стран и народов мира, т 1, М, 1962
* История Искусства народов СССР, т 4, Искусство концв 17-18 вв., М, 1976
* *Лакотка, А. І.* Народнае дойлідства / А. І. Лакотка. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 200 с.
* 

## Спасылкі 
* Ольга Брянцева. Основные этапы развития жилища в Республике Беларусь (20—80-е г.)