Прыцэл

а.]]

**Прыцэл** — прыстасаванне, ужыванае для навядзення зброі на мэту (мішэнь, жывую сілу, умацаванні, узбраенне, ваенную тэхніку і г.д.) і яе паражэння.

У агнястрэльнай стралковай (ды іншай зброі), у залежнасці ад умоў выкарыстання, выкарыстоўваюцца розныя прыцэльныя прыстасаванні: простыя прыцэлы (з «мушкай» і цэлікам), аптычныя прыцэлы з групамі лінз і прыцэлы на аснове лазернай падсветкі цэлі. Самымі распаўсюджанымі з'яўляюцца ўсталяваная на канцы ствала "**мушка**" (часамі з агароджай у выглядзе кола) і **цэлік**. Працэс прывядзення "прыцэла" да рабочага становішча для канкрэтнага стралка называецца "прыстрэлкай", аднак прыстрэлка магчыма толькі ў выпадку рэгулюемых прыцэльных прыстасаванняў.

## Класіфікацыя 
У розных дзяржавах маецца розная класіфікацыя прыцэлаў, і яны класіфікуюцца па наступных параметрах:

; па тыпе навядзення
:

; па месцы размешчання
:

* Пісталетны прыцэл
* Вінтовачны прыцэл
* Кулямётны прыцэл
* Гарматны прыцэл
* Артылерыйскі прыцэл
* Авіяцыйны прыцэл
* Танкавы прыцэл 
* Нашлёмны прыцэл (нашлёмны мэтапаказальнік)
* і гэтак далей.

; гарматныя
:

* высоўны прыцэл
* прыстаўны прыцэл

**Кальцавы** — c гэтым прыцэлам стралок непасрэдна глядзіць праз апертуру на мушку, сумяшчаючы яе з мэтай і інстынктыўна выраўніваючы лінію прыцэльвання адносна светлай плямы, праецыруемай з дапамогай апертуры на вока. Гэты тып  прыцэлу шмат у чым пераважвае адкрыты: вышэй хуткасць прыцэльвання за кошт спрашчэння працэдуры сумяшчэння мушкі з цэлікам (вока інтуітыўна знаходзіць пазіцыю, у якой пянёк мушкі сумяшчаецца з сярэдзінай кальца), вялікая прыцэльная лінія забяспечвае вышэйшую дакладнасць (цэлік адкрытага прыцэла павінен знаходзіцца ад вока стралка на істотнай адлегласці, інакш падчас прыцэльвання ён расплывацца, што прымушае зрушваць яго наперад, ахвяруючы даўжынёй прыцэльнай лініі, — кольца ж, наадварот, павінна быць размешчана ў непасрэднай блізкасцi ад вока, таму у зброі з кальцавым прыцэлам і атрымліваецца даўжэйшая прыцэльная лінія), зручнейшы ў навядзенні пры недахопе асвятлення; недахопы гэтага прыцэла палягаюць ў тым, што цэлік часткова перакрывае зрокавае поле, час пераводу прыцэла з адной мэты на іншую часта вышэйшы, акрамя таго, дадзены тып прыцэла схільны засмечвацца. Часам дадзены тып прыцэла называюць «дыяптрычным», — насамрэч такое азначэнне памылковае па прычыне цалкам інакшага аптычнага прынцыпу, выкарыстанага ў сапраўдных дыяптрычных прыцэлах.

**Ghost Ring** — разнавіднасць кальцавога прыцэла для выкарыстання ў гладкаствольнай зброі, характарызуецца вельмі вялікай апертурай і тонкім вобадам цэліка. Забяспечвае найхутчэйшае навядзенне за кошт некаторай страты дакладнасці, што не з'яўляецца крытычным момантам у дадзеным тыпе зброі.

**Дыяптрычны** — асаблівая разнавіднасць апертурного прыцэла. У  гэтым варыянце цэлік цалкам перекрывае агляд воку спераду, а сама апертура вельмі малого дыяметра (з чалавечую зрэнку) працуе як камера-абскура, праецыруючы выяву на зрэнку стралка з большай кантраснасцю. Гэты тып прыцэла дае найвышэйшую дакладнасць з усіх магчымых механічных прыцэльных прыстасаванняў, расплатай за гэтае служыць вялікі час прыцэльвання і цяжкасці з навядзеннем ва ўмовах змяркання й ночы, менавіта па гэтых прычынах гэты від прыцэла стаіць практычна толькі на вінтоўках для мэтавай страляніны на вялікія адлегласці, а таксама патрабуе асабліва правільнага спосабу прыцэльвання.

## Аптычны прыцэл 
Аптычны прыцэл — аптычны прыбор, прызначаны для дакладнай наводкі зброі на мэту. Можа быць таксама выкарыстаны для назірання за мясцовасцю і для вызначэння адлегласцей да прадметаў (у выпадку, калі вядомыя іх памеры). Становіць сабой зрокавую трубу з размешчанай ў поле зроку прыцэльнай маркай.

## Каліматарны прыцэл 
**Каліматарныя прыцэлы** — сістэмы, выкарыстоўваючыя каліматар для пабудовы выявы прыцэльнай меткі, спраецыраванай у бясконцасць. Выпраменьванне ад крыніцы святла ў прыцэле адбіваецца лінзай каліматара ў вока наглядальніка паралельнай плынню святла. У выніку зрэнка наглядальніка не обавязаная знаходзіцца на аптычнай восі прыцэла, дастаткова, каб яна знаходзілася у межах праекцыі лінзы прыцэла ўздоўж гэтай восі. Пры папярочных перамяшчэннях вока прыцэльная метка з пункту гледжання назіральніка перасоўваецца па лінзе прыцэла, застаючыся на кропцы прыцэльвання незалежна ад палажэння вока наглядальніка адносна прыцэла. Пры выхадзе зрэнкі наглядальніка за межы праекцыі лінзы прыцэльная метка «хаваецца» за яе краем.

Каліматарны прыцэл забяспечвае высокую хуткасць прыцэльвання — прыкладна ў 2—3 разы вышэй, чым традыцыйныя адкрытыя прыцэлы, бо падчас прыцэльвання трэба сумяшчаць усяго дзве кропкі — святлівую метку, якую бачна цераз акуляр, і саму мэту, пры гэтым вока акамадуецца на адлегласць да мэты (у механічных прыцэлах — звычайна на мушку, а цэлік і мэта бачныя не ў фокусе).

Каліматарныя прыцэлы падзяляюцца на адкрытыя і закрытыя. Першапачаткова закрытымі называлі прыцэлы, якія не мелі празрыстай лінзы, а толькі праецырвалі ў вока стралка прыцэльную метку. Мэта ў акуляры не выяўлялася, прыцэльванне ажыццяўлалася бінакулярна падчас назірання адным вокам прыцэльнай меткі, а іншым — мэты, але ў мозгу стралка адбывалася характэрнае для бінакулярнага зроку сумяшчэнне выяў ад абаіх вачэй. У сучаснасці такія прыцэлы практычна выйшлі з ужытку. Іншы, прайшоўшы выпрабаванне часам тып прыцэлаў мае паўпразрыстую лінзу, скрозь якую стралок назірае мэту; пры гэтым лінза адбівае у бок вока выяву прыцэльнай меткі. Па ужыванай да сярэдзіны XX веку класіфікацыі ўсе такія прыцэлы лічыліся адкрытымі.

Па ўмоўным раздзяленні, што склалася напрыканцы XX ст., каліматары, у якіх крыніца асвятлення, што фармуе метку, схаваная ў герметычным (звычайна цыліндрычным) корпусе, сталі адносіцьда закрытага тыпу. Адкрыты каліматарны прыцэл, наадварот, мае адкрыта умантаваную ў фундамент прыцэла крыніцу святла і толькі адну, пярэднюю, лінзу ў аправе. Адкрытыя каліматарныя прыцэлы даюць стралку лепшы агляд, менш закрываючы корпусам поле зроку навокал мэты. Але, у адрозненне ад закрытых, адкрытыя каліматары менш ўстойлівыя да ўмоў надвор'я: ападкі,  што трапляюць на ўнутраную паверхню лінзы, могуць значна сказіць прыцэльную марку, а бруд — забіць акно фармуючай марку крыніцы святла ў фундаменце прыцэла.

Часта каліматар усталёўваецца на зброю ў пары з магніфікатарам — аптычным прыборам, аналагічным аптычнаму прыцэлу з невялікім павелічэннем, але без прыцэльнай сеткі, замест якой используется метка каліматара. Каліматар і магніфікатар размяшчаюць на адной восі. Звычайна на ваеннай зброі з каліматарам захоўваюцца і традыцыйныя механічныя прыцэльныя прыстасаванні, да таго ж мушку і апертурны цэлік выконваюць складнымі, гэтак, што ў паднятым стане лінія прыцэльвання механічнага прыцэльнага прыстасавання супадае з лініяй каліматарнага прыцэла — гэта называется *co-witness* і забяспечвае магчымасць выкарыстання механічнага прыцэла пры выхадзе каліматара з ладу. У іншым выпадку каліматар проста ўсталёўваецца гэтак, што ён не закрывае механічныя прыцэльныя прыстасаванні — звычайна гэтак робяць на зброі з адкрытым прыцэлам.

З часоў Першай сусветнай вайны і да сучаснасці каліматарныя прыцэлы — асноўныя прыцэлы паветранай страляніны для знішчальнікаў, штурмавікоў і бамбардыроўшчыкаў з нерухома усталяванай зброяй і ў паўаўтаматычных прыцэлах рухавых стралковых установак штурмавікоў і бамбардзіроўшчыкаў.

Больш складаны варыянт каліматарнага прыцэла — ІЛШ (індыкатар на лабавым шкле), ужываны ў авіяцыі. Ён здатны выяўляць як палётную, так і тактычную інфармацыю. Прыцэльныя маркі для страляніны з розных відаў зброі будуюцца з улікам неабходных паправак і апярэджання, на аснове разлікаў бартавой ЭВМ па дадзеных бартавых аглядна-прыцэльных сістэм, улічваючы балістыку боепрыпасаў, адлегласць да мэты і ўзаемнае перамяшчэнне стралка і мішэні.

## Галаграфічны прыцэл 
Галаграфічны прыцэл (каліматар) адносіцца да прыцэлаў адкрытага тыпу, таму стралку не даводзіцца падчас прыцэльвання заплюшчваць другое вока. Вялікае поле агляду дазваляе стралку карыстацца перыферычным зрокам і вокамгненна рэагаваць на пагрозу, што раптам з'явілася. Галаграма фарміруе  выяву прыцэльнай маркі і выконвае функцыі асферычнага адбівальніка, як лінза ў звычайным  каліматарным прыцэле. Галаграфічны асферычны адбівальнік забяспечвае істотна меншыя, чым звычайная сферычная тонкая лінза, паралактычныя памылкі, дазваляе зрабіць прыцэл вельмі кампактным. Звычайна ГП шмат даражэйшы за сваіх каліматарных адпаведнікаў, бо галаграма робіцца у выніку дарагога і складанага тэхналагічнага працэсу. Пры непрытрымліванні тэхнічных патрабаванняў галаграма можа скажаць і раскладаць у спектр яркія аб'екты, што назіраюцца цераз яе. Трэба адзначыць, што хуткасць прыцэльвання з галаграфічным прыцэлам значна вышэйшая, чымсці з закрытым каліматарным ці аптычным прыцэламі, таму яго часта ўжываюць для страляніны па рухомых мішэнях.

## Лазерны мэтапаказальнік 
Лазерны паказальнік (ЛМП) стварае лазерны прамень невялікай магутнасці, кіраваны ў бок непрыяцеля і ствараючы светлавую метку ў кропцы меркаванага пападання. Такі метад прыцэльвання дазваляе пазіраць толькі непасрэдна на мэту, а таксама весці агонь з любого палажэння. Тым самым час прыцэльвання скарачаецца да мінімуму, аднак светлавая метка выдае факт прыцэльвання і, часткова, месцазнаходжанне стралка (насамрэч, як правіла, метка сучаснага лазернага прыцэла не бачная простым вокам, а толькі цераз спецыяльную лёгкую оптыку, усталяваную на зброі; лазерныя прыцэлы з меткай у бачным дыяпазоне выкарыстоўваюцца у асноўным у кіно, а таксама некаторымі паліцэйскімі падраздзяленнямі для бліжняга бою).

Падчас дзеянняў у складзе групы можна пераблытаць меткі ад ЛМП, ўсталяваных на зброі розных байцоў. Подобных памылак можна пазбегнуць, ужываючы ЛМП з плямамі розных колераў, але толькі пры дзеяннях у складзе малых груп. Ужываюцца ЛЦУ з промнямі чырвонага, сіняга і зялёнага колераў. Аднак промні розных колераў па-рознаму «паводзяцца» падчас розных умовах надвор'я. Лазерны мэтапаказальнік можа выпраменьваць у бачным дыяпазоне ці ў нябачным простаму воку тнфрачырвоным для выкарыстання з прыладай начнога зроку.

Падчас выкарыстання ЛМП неабходна ўлічваць, што снарад, у адрозненне ад лазернага промня, рушыць не па просталінейнай траекторыі. Чым большая адлегласць да мэты, тым далей снарад адхіляецца ад просталінейнай траекторыі.

Паколькі вось ствала не супадае з воссю лазернага выпраменьвальніка, падсвечваемая кропка на мэце не супадае з кропкай меркаванага пападання нават пры ўмове прамалінейнага руху снарада.

### Дальнамеры 
Лазерны дальнамер — прылада, якая складаецца з імпульснага лазера і дэтэктара выпраменьвання. Вымяраючы час, якое затрачвае прамень на шлях да адбівальніка і адваротна і ведаючы значэнне скорасці святла, можна разлічыць адлегласць між лазерам і адбіваючым аб'ектам. Лазерны дальнамер — найпрасцейшы варыянт лідара. Велічыню адлегласці да мэты можна выкаростоўваць для навядзення зброі, напрыклад танкавай гарматы.

## Аптычныя і оптыка-электронныя прыцэлы і прыцэльныя комплексы 
Сістэмы такога тыпа дастаткова дарагія, таму ўжываюцца рэдка, у асноўным у штурмавых комплексах.

Оптыка-электронныя прыцэлы шмат у чым падобныя да галаграфічных прыцэлаў. Стралок пазірае на мэту цераз шкло з меткай, якая уключаецца у выніку подсветки выпраменьваннем, параметры якога адпавядаюць ужытым пры стварэнні малюнка. Арыентуючыся на вобласць, што свеціцца, стралок можа прыцэльвацца і весці агонь з павышанай дакладнасцю, не марнуючы лішні час на навядзенне.

Зручнасць выкарыстання подобных прылад заключаецца ў адсутнасці неабходнасці папярэдней пробнай страляніны. Кропка фіксацыі на мэце стабільная, што дазваляе мяняць лінзу на іншую, лепш прыдатную пад бягучую сітуацыю. Мяняць яе даводзіцца для змянення формы прыцэльнай маркі.

Прыцэл улучае жорстка прымацаваны да зброі корпус, аптычную сістэму з жорстка прымацаваным да корпуса аб'ектывам, прыцэльную сетку, каардынатна-адчувальны прыёмник аптычнага выпраменьвання, відэакантрольную прыладу й акуляр. У факальнай плоскасці аб'ектыва размешчана прыцэльная сетка, жорстка прымацаваная да корпуса. Аптычная сістэма змяшчае размешчаную між факальнай плоскасцю аб'ектыва і каардынатна-адчувальным прыёмником аптычнага выпраменьвання двухкампанентную сістэму пераносу выявы. Першы кампанент жорстка замацаваны на корпусе, а другі кампанент сістэмы пераносу выявы, каардынатна-адчувальны прыёмник аптычнага выпраменьвання, відэакантрольная  прылада і акуляр  з агульным каэфіцыентам павелічэння, роўным адзінцы, жорстка прымацаваныя адзін да аднаго і ўсталяваныя ў корпусе оптыка-электроннага прыцэла з магчымасцю абароны ад ударных нагрузак пры аддачы.

## Фотагалерэя 

Файл:USMC_checking_rifle.JPEG|Адкрыты прыцэл M70 Zastava c сектарным прыцэлам.
Файл:RK_62_MILES_2002.JPG|Valmet Rk 62 з кальцавым прыцэлам.
Файл:Estonian Soldier DM-SD-02-00619.jpg|Кальцавы прыцэл. Цэлік перакідной, L-вобразны.
Файл:Thompson lyman sight.jpg|Камбінаваны цэлік — фіксавальны з V-вобразнай прораззю і адкідны ўверх рэгулюймы цэлік.
Файл:M14JonProneH.jpeg|Регулируемый кальцавы цэлік вінтоўкі M14 на задняй часці ствольнай каробкі і мушка ў намушніку на ствале каля дула
Файл:76.2 mm divisional gun M1902-30 sh3.jpg|Прыцэл 76-мм дывізіённай пушкі ўзору 1902/30 гадоў. Прыцэльныя прыстасаванні прылады складаюцца з нармалізаванага  прыцэла і панарамы сістэмы Герца
Файл:Bundesarchiv Bild 101I-554-0865-08A, Nordafrika, Tunesien, Richten einer Kanone.jpg|Прыцэл цяжкай пушкі-гаўбіцы 17&nbsp;cm K.Mrs.Laf

* Принцип действия и виды коллиматорных прицелов
* «Аптычныя прыцэлы — уступ» — сціслая гісторыя, прынцып работы, тыпы і рэкамендацыі па выбару аптычных прыцэлаў
* Каліматарны прыцэл адкрытага тыпу
* Курс лекцый «Бартавыя Інфармацыйныя Сістэмы»: Глава 6 «ІНДЫКАЦЫЯ НА ЛАБАВЫМ ШКЛЕ»
* «Экран в полнеба»  артыкул часопіса «Популярная Механика»
* Кудряшов А. «Оптический прицел на гладкоствольным ружье».
* Прицельные приспособления.

Катэгорыя:Прынцыпы працы агнястрэльнай зброі