Рэвалюцыя 1905 г. у Царстве Польскім

Рэвалюцыя 1905—1907 гг. у Польшчы — частка Расійскай рэвалюцыі 1905 г., якая адбылася ў Царстве Польскім і працягвалася да 1907 г. Лічыцца адной з буйных хваляў забастовак і найшырэйшым эмансіпацыйным рухам, які калі-небудзь бачыла Польшча на той момант (да 1970-х — 1980-х гадоў). Адной з галоўных падзей таго перыяду стала паўстанне ў Лодзі ў чэрвені 1905 года. На працягу гэтага перыяду адбывалася шмат меншых выступленняў і ўзброеных сутычак паміж сялянамі і рабочымі з аднаго боку і ўрадам з другога. Дэманстранты патрабавалі як паляпшэння ўмоў жыцця рабочых, так і палітычных свабод, у прыватнасці, звязаных з павелічэннем аўтаноміі Польшчы. У 1905 годзе Польшча была на парозе новага паўстання, рэвалюцыі або грамадзянскай вайны. Некаторыя польскія гісторыкі нават лічаць падзеі таго перыяду чацвёртым польскім паўстаннем супраць Расійскай імперыі.

## Становішча 
Пагаршэнне эканамічных умоў (эканамічны спад 1901—1903 гг.) спрыяла палітычнай напружанасці ў Расійскай імперыі, у тым ліку ў Польшчы. Эканоміка Кароны Польскай моцна пацярпела ад руска-японскай вайны: да канца 1904 г. больш за 100 000 польскіх рабочых страцілі працу. Навіны і меркаванні аб расійскай рэвалюцыі 1905 года хутка распаўсюдзіліся з Санкт-Пецярбурга па ўсёй Расійскай імперыі і ў Польшчу, якая кантралявалася Расіяй. Гэтым скарысталіся фракцыі ў Расіі і Польшчы, якія жадалі радыкальных пераменаў.

Тым часам сутыкнуліся дзве фракцыі сярод польскіх палітычных лідараў. Польская сацыялістычная партыя (*Polska Partia Socjalistyczna, PPS*), лаяльная Юзафу Пілсудскаму, лічыла, што палякі павінны паказаць сваю рашучасць і аднавіць незалежнасць праз актыўныя, гвалтоўныя пратэсты супраць расейцаў. Гэта меркаванне не падзялялі ні Нацыянальна-дэмакратычная партыя Рамана Дмоўскага, ні «левае» (або «маладое») крыло ППС. Нацдэмы лічылі, што палякі павінны супрацоўнічаць з расійскімі ўладамі і павялічваць сваё прадстаўніцтва ў Думе У выніку паўстання ў Лодзі за некалькі дзён баёў у гарадах загінулі больш за дзве тысячы чалавек, у тым ліку больш за сотню мірных жыхароў. .

## Наступствы 
 Астравецкай рэспубліцы 1905—1906 гг.]]
У той час як большасць хваляванняў адбывалася ў 1905 годзе, да 1906—1907 гадоў у Польшчы працягвалі адбывацца хваляванні рабочых, дэманстрацыі і час ад часу ўзброеныя сутыкненні. Забастоўкі ў Лодзі працягваліся да сярэдзіны 1906 г., калі толькі вялікая расійская вайсковая прысутнасць і масавыя звальненні бастуючых рабочых з фабрык супакоілі горад. Фракцыя Пілсудскага была часова аслаблена, і ППС раскалолася, але да 1909 г. фракцыя Пілсудскага зноў аднавіла вядомасць на польскай падпольнай палітычнай сцэне. Пілсудскаму ў выніку ўдалося дабіцца незалежнасці Польшчы і стаць важнай палітычнай фігурай у міжваеннай Польшчы.

Іншым наступствам стала эвалюцыя польскіх палітычных партый і думкі. Сярод польскіх сялян узнялася нацыянальная свядомасць. Нягледзячы на няўдачу ў дасягненні найбольш радыкальных мэт рэвалюцыі, расійскі ўрад саступіў некаторым патрабаванням, як у сацыяльнай, так і ў палітычнай сферах, што змякчыла паражэнскія пачуцці сярод многіх палякаў, якія яшчэ памяталі поўную паразу папярэдніх паўстанняў; у прыватнасці, русіфікацыя была часткова адменена ў адукацыі ў Польшчы.

## Рэвалюцыя 1905 г. у польскіх карцінах 

Файл:Witold Wojtkiewicz manifestacja uliczna -1905-.jpg|Witold Wojtkiewicz. *Manifestacja uliczna* (Вулічная дэманстрацыя)
Файл:Stanisław Masłowski, Świt 1906 (Wiosna 1905).jpg|Stanisław Masłowski. *Wiosna roku 1905* (Вясна 1905 года). Казацкі патруль суправаджаў падлеткаў-паўстанцаў.
Файл:Skoczylas Street demonstration.jpg|Władysław Skoczylas. *Demonstracja uliczna w 1905* (Вулічная дэманстрацыя 1905 г.)

## Гл. таксама 
* Крывавая серада (Польшча)
* Варшавянка (1905)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Роберт Э. Блобаўм, *Rewolucja: Руская Польшча, 1904—1907*, Cornell University Press, 1995

:* Акадэмічныя рэцэнзіі: https://www.jstor.org/pss/2170269, https://www.jstor.org/pss/2500989, https://www.jstor.org/pss/131928

* Роберт Блобаўм, *Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў і крызіс польскага каталіцызму*, Славянскі агляд, вып. 47, No 4 (Зіма, 1988), с.&nbsp;667—686, JSTOR
* Рычард Д. Льюіс, *Рэвалюцыя ў сельскай мясцовасці : Расійская Польшча, 1905—1906*, Цэнтр расійскіх і ўсходнееўрапейскіх даследаванняў Пітсбургскага ўніверсітэта, 1986
* Мясо Я., *Барацьба за нацыянальную школу ў Каралеўстве Польскім у 1905—1907 гады (Стогоддзе школьнай забастоўкі)*, Rozprawy z Dziejow Oswiaty (Даследаванні па гісторыі адукацыі), год: 2005, том: 44, нумар:, старонкі: 75-103, http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/cgi-bin/getdoc.cgi?06PLAAAA01032370 
* Эндру Станіслаў Джон Памыкальскі, *Польскае паўстанне 1905 г. падчас Расійскай рэвалюцыі 1905 г.*, дысертацыя (магістратура) — Дзяржаўны ўніверсітэт Сан-Хасэ, 1982 г.
* Скот Уры, *Барыкады і сцягі: Рэвалюцыя 1905 года і трансфармацыя варшаўскага яўрэйства*, Stanford University Press, 2012. 
* , Stanisław Wiech (рэд.), *Rewolucja 1905—1907 w Królestwie Polskim iw* Rosji, KOBD, 2005
* Эндру Кір Уайз, *Аляксандр Ледніцкі : паляк сярод расейцаў, расеец сярод палякаў : Польска-расійскае прымірэнне ў рэвалюцыі 1905 года*, Columbia University Press, 2003

## Спасылкі 
*  Rewolucja 1905  website about the Revolution in the Kingdom of Poland

Катэгорыя:Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі
Катэгорыя:Паўстанні ў Польшчы
Катэгорыя:Царства Польскае
Катэгорыя:Канфлікты 1907 года
Катэгорыя:Канфлікты 1906 года
Катэгорыя:Канфлікты 1905 года