open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маскоўскі раён (Мінск)

**Маскоўскі раён** — адміністрацыйны раён Мінска. Размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы горада. Створаны ў 1977 годзе ў выніку кампаніі па разбуйненню раёнаў горада. Плошча: 2,4 тыс. га. Насельніцтва: 270 тыс. чалавек, шчыльнасць: 9,008 тыс. чал./км², што ў 1,3 разы вышэй сярэднягарадского паказчыка. Нацыянальны склад: беларусаў — 82 %, рускіх — 14 %, украінцаў — 2 %. На тэрыторыі раёна размешчаны Дом Урада, Мінгарвыканкам, ГУУС Мінгарвыканкама, восем міністэрстваў, пасольствы.

## Эканоміка 
45 прамысловых прадпрыемстваў з агульнай колькасцю працаўнікоў 16,5 тыс. чалавек. Найбольш буйныя з іх ААТ «Белмедпрэпараты», ААТ «Галантэя», заводы «Альмагор» і «Калібр», Мінскі камбінат сілікатных вырабаў, СП «Ле-Гранд», СП «Беліта», ТАА «Сівельга».

## Культурны ўплыў 
На тэрыторыі раёна знаходзяцца вядучыя ўстановы адукацыі Беларусі: Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка, Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт. Тут размешчаны Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр, Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага, Рэспубліканскі палац культуры «Юнацтва», Міжнародны адукацыйны цэнтр.

У Маскоўскім раёне размяшчаюцца Рэспубліканскі эндакрыналагічны цэнтр, Беларускі навукова-практычны цэнтр «Кардыялогія», Рэспубліканская клінічная бальніца паталогіі слыху, голасу і мовы, 4-я і 9-я гарадскія клінічныя бальніцы.

## Славутасці 
* Плошча Незалежнасці
* Касцёл Святога Сымона і Святой Алены
* Дом урада
* Мемарыял «Памяць»
* Парк імя Міхаіла Паўлава
* Курганы ў жылым раёне Паўднёвы Захад

## Галерэя 

Image:Miensk - Plac Niezaležnaści.jpg|Плошча Незалежнасці
Image:Мінск. Чырвоны касцёл.jpg|Касцёл Святога Сымона і Святой Алены
Image:House of Representatives of Belarus.jpg|Дом урада
Image:Парк імя Міхаіла Паўлава.jpg|Мост праз р. Лошыца у парку імя Міхаіла Паўлава
Image:Курганны могільнік на Паўднёвым Захадзе (Менск) 002.jpg|Курган у жылым раёне Паўднёвы Захад

## Крыніцы 
Катэгорыя:Раёны Мінска
Катэгорыя:Аб’екты ў Мінску, названыя ў гонар Масквы
Марка Матэрацы

{{Футбаліст
|імя                          = Марка Матэрацы
|выява                        = 
|апісанне выявы               = 
|мянушка                      = 
|дата нараджэння              = 
|месца нараджэння             = 
|дата смерці                  = 
|месца смерці                 = 
|грамадзянства                = 
|рост                         = 
|вага                         = 
|пазіцыя                      = абаронца
|цяперашні клуб               = 
|нумар                        = 
|пасада                       = 
|моладзевыя клубы             = 
|клубы                        = 
|нацыянальная зборная         = 
|трэнерскія клубы             = 
|медалі                       =
 
  

{ style="background:transparent"

}
}}

**Марка Матэрацы** (; нар. ) — італьянскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 2006 у складзе зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Чэнаі
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Перуджа
Катэгорыя:Ігракі ФК Эвертан
Катэгорыя:Ігракі ФК Карпі
Катэгорыя:Ігракі ФК Трапані
Катэгорыя:Ігракі ФК Марсала
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Чэнаі
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2006
Матэргорн

**Матэргорн**, таксама **Матэрхорн** (, , ) — гара ў горнай сістэме Альпаў. Вышыня 4477 м.

## Узыходжанне на Матэргорн 
З 1857 года было зроблена некалькі беспаспяховых узыходжанняў на Матэргорн, у асноўным з італьянскага боку.
 
Першае паспяховае ўзыходжанне на Матэргорн было здзейснена 14 ліпеня 1865 г. з боку Цэрмата групай англічаніна Эдуарда Уімпэра па яе грэбені Хёрнлі. Пры спуску 4 чалавекі загінулі ў выніку абрыву вяроўкі.
 
Трыма днямі пазней 17 ліпеня 1865 г. група пад кіраўніцтвам Жана-Антуана Карэля, гіда з Броя-Чэрвініі, паднялася на вяршыню з італьянскага боку — першапраходжанне па яе грэбені Ліён.
 
У 1871 годзе на вяршыню Матэргорн паднялася першая жанчына — Люсі Уолкер.
 
Найбольш цяжкая Паўночная сцяна Матэргорн была пройдзеная 1 жніўня 1931 г. Францам і Тоні Шмід.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Катэгорыя:Горныя вяршыні Еўропы
Катэгорыя:Альпы
Катэгорыя:Горы Італіі
Катэгорыя:Горы Швейцарыі
Маскарадны неўскі кот

**Маскарадная неўская котка** — парода напаўдаўгапоўсных котак, атрыманая ўпершыню ў СССР ў выніку скрыжавання сіямскай пароды з сібірскай.

## Вонкавы выгляд 
Маскарадная неўская котка выглядае як сібірская котка белага колеру з плямамі ў характэрных месцах (гэтыя месцы супадаюць з аналагічнымі ў сіямскіх котак).

### Цела 
Цела сярэдняй даўжыні, моцнае, мускулістае, спіна крыху вышэй за карак, з бочкападобным, цвёрдым жыватом, што стварае адчуванне значнай вагі, сапраўды прыходзіць з узростам. Ногі сярэдняй даўжыні. Заднія крыху даўжэйшыя за пярэднія, з масіўным касцяком. Лапы вялікія і круглявыя, з абавязковым пушком паміж пальцаў. Хвост шырокі ў аснове, крыху звужаецца да прытуплення кончыка. Касцяк дужы. Мускулатура самавітая, магутная. Шыя аб'ёмная. 

## Нораў 
У залежнасці ад настрою, яна, як і сібірская котка, можа лашчыцца да гаспадара, а можа паводзіць сябе незалежна і не падыходзіць да яго.

Катэгорыя:Пароды катоў
Лотар Матэус

**Лотар Герберт Матэус** (; нар. ) — нямецкі футбаліст, абаронца і паўабаронца. Чэмпіён свету 1990 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Нью-Ёрк Рэд Булз
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Барусія Мёнхенгладбах
Катэгорыя:Ігракі ФК Герцагенаўрах
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Балгарыі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Макабі Нетанія
Катэгорыя:Трэнеры ФК Рэд Бул Зальцбург
Катэгорыя:Трэнеры ФК Атлетыку Паранаэнсі
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Венгрыі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Партызан Бялград
Катэгорыя:Трэнеры ФК Рапід Вена
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1990
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Катэгорыя:Уладальнікі «Залатога мяча»
Катэгорыя:ФІФА 100
Матэрыяльны пункт

**Матэрыя́льны пункт** — цела, якое пры вырашэнні пэўнай фізічнай задачы ўмоўна прымаецца за пункт. Гэта азначае, што геаметрычныя памеры цела прымаюцца роўнымі да нуля.

Матэрыяльны пункт – найпрасцейшая з механічных сістэм, якая можа рухацца толькі паступальна і не можа вярцецца або дэфармавацца.

Прадстаўленне цела ў якасці матэрыяльнага пункта дапушчальна, калі выконваюцца наступныя ўмовы:

* цела мае невялікія памеры (у маштабе дадзенай задачы)
* цела рухаецца паступальна або яго вярчальны рух у дадзенай задачы можна не ўлічваць

Дапушчальнасць або недапушчальнасць прыняцця цела за матэрыяльны пункт вызначаецца ўмовамі канкрэтнай задачы. Так, напрыклад, Зямлю можна лічыць матэрыяльным пунктам пры разглядзе яе руху вакол Сонца і нельга — калі разглядаецца яе рух вакол сваёй восі.

У вызначэнне матэрыяльнай кропкі мы ўключылі ўмову, што яна павінна быць макраскапічным целам. Гэта зроблена для таго, каб да яе руху можна было ўжываць класічную механіку. Аднак у шэрагу выпадкаў і рух мікрачасцін можа разглядацца на аснове класічнай механікі. Сюды адносяцца, напрыклад, рух электронаў, пратонаў або іёнаў у паскаральніках і электронна-іённых прыборах. У гэтых выпадках мікрачасціны можна разглядаць як матэрыяльныя кропкі класічнай механікі.

Механіка адной матэрыяльнай кропкі або, карацей, механіка кропкі ў класічнай фізіцы з'яўляецца асновай для вывучэння механікі наогул. З класічнай пункту гледжання адвольнае макраскапічнай цела або сістэму тэл можна разумова разбіць на малыя макраскапічныя часткі, якія ўзаемадзейнічаюць паміж сабой. Кожную з такіх частак можна прыняць за матэрыяльную кропку.

Тым самым вывучэнне руху адвольнай сістэмы тэл зводзіцца да вывучэння сістэмы ўзаемадзейнічаюць матэрыяльных кропак. Натуральна таму пачаць вывучэнне класічнай механікі з механікі адной матэрыяльнай кропкі, а затым перайсці да вывучэння сістэмы матэрыяльных кропак.

Абярэм якую-небудзь адвольную сістэму адліку і будзем адносіць да яе рух матэрыяльнай кропкі. Рух пункту будзе апісана цалкам, калі будзе вядома яе становішча ў любы момант часу адносна абранай сістэмы адліку. Становішча кропкі мы дамовімся характарызаваць яе прастакутнымі каардынатамі х, у, г, якія з'яўляюцца праекцыямі яе радиуса- вектара г на каардынатныя восі. Поўнае апісанне руху зводзіцца таму да знаходжання трох каардынатаў х, у, г як функцый часу t:

x = x(t) ,   y = y(t) ,   z = z(t) ,

або да знаходжання адной вектарнай функцыі

r = r(t).

Аднак для фармулёўкі асноўных законаў механікі, з дапамогай якіх тэарэтычна могуць быць знойдзеныя якія разглядаюцца функцыі, істотныя два новых паняцці - паняцце скорасці і асабліва паняцце паскарэння.
## Гл. таксама 
* Геадэзічны пункт

## Крыніцы 
Катэгорыя:Класічная механіка
Катэгорыя:Ідэалізацыі ў фізіцы
Мауна-Кеа

**Мауна-Кеа** () — гара, патухлы вулкан шчытавога тыпу на Гавайскіх астравах.

Вышыня вулкана 4205 м. Складзены з алівіна-базальтавых і андэзітавых лаў. Кратар не захаваўся. Вулкан мае плоскую вяршыню, амаль увесь час укрытую снегам. На схілах растуць трапічныя лясы і хмызнякі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Mauna Kea // Global Volcanism Program
* Active Volcanoes of Hawaii // Hawaiian Volcano Observatory (HVO)

Катэгорыя:Вулканы Акіяніі
Катэгорыя:Гавайскія астравы
Катэгорыя:Шчытавыя вулканы
Катэгорыя:Горныя вяршыні-чатырохтысячнікі
Катэгорыя:Патухлыя вулканы
Маўру Сілва

**Ма́ўру да Сі́лва Го́міс** (; , Сан-Бернарду-ду-Кампу) — футбаліст зборнай каманды Бразіліі. Паўабаронца. Чэмпіён свету 1994.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
* 
* Профіль на brasilnacopa
* Артыкул на miltonneves.com.br

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Гуарані Кампінас
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэд Бул Брагантына
Катэгорыя:Ігракі ФК Дэпартыва Ла-Карунья
Паверхня Махаровічыча

**Паверхня (слой, мяжа) Махаровічыча** (ад прозвішча адкрывальніка ) — паверхня падзелу паміж зямной карой і мантыяй Зямлі. Размяшчаецца на глыбіні 40—45 км пад раўніннымі часткамі мацярыкоў (у Беларусі на глыбіні 36—42 км), 70—75 км пад горнымі хрыбтамі і 5—10 км пад морамі і акіянамі. Вызначаецца паводле скачка хуткасці падоўжных сейсмічных хваль з 6,7—7,6 да 7,9—8,2 км/с.

Катэгорыя:Геалогія
Катэгорыя:Літасфера
Мацуката Масаёсі

**Мацуката Масаёсі** (''松方 正義, Matsukata Masayoshi,  — ) — 4-ы, 6-ы прэм'ер-міністр Японіі (*1891 — 1892*), (*1896-1898*). Беспартыйны.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Жазэ Алтафіні

**Жазэ́ Жу́ан Алтафіні** (; ) — бразільскі футбаліст, нападнік.

Чэмпіён свету 1958 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі. Выступаў за зборныя Бразіліі і Італіі. На клубным узроўні гуляў за «Палмейрас», «Мілан», «Ювентус» і «Напалі». Займае 3 месца па колькасці галоў у італьянскай Серыі A.

У Бразіліі гуляў пад псеўданімам **Мацола** (італ. Mazzola), узяты ў гонар італьянскага нападніка 1940-х гадоў Валенціна Мацолы, які разбіўся разам са сваёй камандай «Тарына» ў авіякатастрофе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

## Спасылкі 
* Профіль на figc.it 
* Матчы Алтафіні ў Еўракубках
* Профіль на Brazilian Players and Coaches in Italy
* Профіль на myjuve.it

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Мендрызіа
Катэгорыя:Ігракі ФК К’яса
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Напалі
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас
Катэгорыя:Ігракі ФК XV лістапада Пірасікаба
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Джузэпэ Меаца

**Джузэпэ Меаца** (;  — ) — італьянскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1934 і 1938 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі. Забіў за «Інтэр» 243 галы ў 365 гульнях нацыянальнага чэмпіянату. Да гэтага часу Меаца з'яўляецца другім бамбардзірам у гісторыі зборнай Італіі з 33 галамі, саступаючы па гэтым паказчыку толькі Луіджы Рыве.

Імем Джузэпэ Меацы названы стадыён у Мілане, таксама вядомы як «Сан-Сіра». Гэта абумоўлена тым фактам, што Джузэпэ правёў 14 сезонаў за міланскі «Інтэр» і 2 сезоны ў складзе «Мілана».

## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: "Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Ігракі ФК Аталанта
Катэгорыя:Ігракі ФК Варэзэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Інтэрнацыянале Мілан
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Про Патрыя
Катэгорыя:Трэнеры ФК Бешыкташ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Аталанта
Катэгорыя:Двухразовыя чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1934
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1938
Машына Цьюрынга

**Машына Цьюрынга** — мадэль матэматычнай машыны, створаная для вызначэння паняцця алгарытму.
## Гісторыя стварэння 
Машына створана Аланам Цьюрынгам у 1936 годзе.

## Апісанне машыны 
### Інтуітыўнае 
Машына складаецца з наступных частак:
* *Бясконцая стужка*, падзеленая на ячэйкі. Кожная ячэйка ўтрымлівае пэўнае значэнне ці сімвал, які абазначае, што яна з’яўляецца пустой.
* *Галоўка* — паказвае на пэўную ячэйку, з якой вядзецца праца ў дадзены момант. Галоўка можа змяняць значэнне ячэйкі і перамяшчацца ўправа ці ўлева.
* *Рэгістр стану* — захоўвае інфармацыю пра стан машыны. Стан вызначае наступны крок і можа змяняцца падчас працы.
* *Табліца дзеянняў* — апісанне магчымых дзеянняў у залежнасці ад стану машыны і значэння ячэйкі, на якую паказвае галоўка.

### Фармалізаванае 
Машыну можна апісаць наступным чынам:

M=(Q, \Gamma, \Sigma, s, b, F, \delta)\,

дзе:

Q\,  азначае канечнае мноства станаў.

\Gamma\, — канечны алфавіт стужкі.

\Sigma \subset \Gamma — канечны пачатковы алфавіт.

s \in Q — пачатковы стан машыны.

b = \Gamma \backslash \Sigma — сімвал, які абазначае пустую ячэйку.

F \subseteq Q — мноства канечных станаў (станаў, пры якіх машына скончвае працу).

\delta : Q \times \Gamma \to Q \times \Gamma \times \{L, N, R\}

## Разнавіднасці 
Дэтэрмінаванай машынай Цьюрынга называецца машына, у якой для кожнай \delta апісанае толькі адно дзеянне. У іншым выпадку машына называецца недэтэрмінаванай.

### Шматстужкавая машына Цьюрынга 
Шматстужкавая машына Цьюрынга адрозніваецца тым, што складаецца з некалькіх стужак і, адпаведна, з некалькіх галовак. У такім разе апісанне функцыі выглядае наступным чынам:

\delta: Q \times \Gamma^k \rightarrow Q \times (\Gamma \times \{K,D,S\})^k

Звярніце увагу, што стан апісваецца для ўсёй машыны, а не для кожнай галоўкі асобна.

У шматстужкавай машыне першая стужка звычайна называецца стужкай увядзення, апошняя — вывядзення, а сярэднія — працоўнымі.

Катэгорыя:Тэорыя алгарытмаў
Катэгорыя:Тэорыя складанасці вылічэнняў
Катэгорыя:Інфармацыйныя машыны
Катэгорыя:Фармальныя метады
Паўль Мебус

**Паўль Мебус** (;  — ) — нямецкі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1954 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Кёльн
Катэгорыя:Ігракі ФК Бенрат
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1954
Сесар Луіс Меноці

**Сесар Луіс Меноці** (;  — ) — аргенцінскі футбольны трэнер, які прывёў зборную Аргенціны да перамогі ў чэмпіянаце свету 1978.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Расарыа Сентраль
Катэгорыя:Ігракі ФК Расінг Авельянеда
Катэгорыя:Ігракі ФК Бока Хуніярс
Катэгорыя:Ігракі ФК Нью-Ёрк Джэнералс
Катэгорыя:Ігракі ФК Сантус
Катэгорыя:Ігракі ФК Жувентус Сан-Паўлу
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны
Катэгорыя:Трэнеры ФК Ньюэлс Олд Бойз
Катэгорыя:Трэнеры ФК Уракан Буэнас-Айрэс
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Трэнеры маладзёжнай зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Барселона
Катэгорыя:Трэнеры ФК Бока Хуніярс
Катэгорыя:Трэнеры ФК Атлетыка Мадрыд
Катэгорыя:Трэнеры ФК Рывер Плэйт
Катэгорыя:Трэнеры ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Мексікі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Індэпенд’ентэ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сампдорыя
Катэгорыя:Трэнеры ФК Расарыа Сентраль
Катэгорыя:Трэнеры ФК Пуэбла
Катэгорыя:Трэнеры ФК Тэкас
Катэгорыя:Трэнеры-пераможцы чэмпіянатаў свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1978
Меконг

**Меконг** — рака ў Азіі, у Кітаі, М’янме, Лаосе, Тайландзе, Камбоджы, В’етнаме (часткова ўтварае мяжу Лаоса з М’янмай і Тайландам), самая вялікая на паўвостраве Індакітай.

Даўжыня каля 4500 км, плошча вадазборнага басейна 810 тыс. км².

Пачынаецца (пад назвай Дза-Чу) на Тыбецкім нагор’і (каля хрыбта Тангла, на вышыні больш за 3000 м). Цячэ ў глыбокіх цяснінах Сіна-Тыбецкіх гор, цераз Юньнань-Гуйчжоўскае нагор’е (дзе называецца Ланьцанцзян), у заходніх адгор’ях гор Чыангшон, па Камбаджыйскай раўніне (пры выхадзе на раўніну вадаспад Кхон). Упадае ў Паўднёва-Кітайскае мора. Ніжэй горада Пнампень пачынаецца дэльта ракі (плошча каля 70 тыс. км²), дзе вылучаюцца два галоўныя рукавы. Дэльта забалочаная, месцамі пакрытая мангравымі зараснікамі.

Галоўныя прытокі: Мун, Танлесап (справа), У, Кадынг, Сан, Нам Оў (злева).

Жыўленне ў верхнім цячэнні снегавое і ледавіковае, у ніжнім — дажджавое. Летне-асенняе разводдзе з пад’ёмам узроўню да 10—15 м. Сярэдні гадавы расход вады каля горада Пнампень 13,2 тыс. м³/с (у разводдзе да 30 тыс. м³/с, у межань да 1,5 тыс. м³/с). Замярзае ў верхнім цячэнні на 1—2 месяцы. Натуральны рэгулятар сцёку Меконга ў ніжнім цячэнні — возера Танлесап, якое злучана з Меконгам аднайменным прытокам. У вільготны сезон (чэрвень—лістапад) возера папаўняецца водамі Меконга, у сухі (лістапад—чэрвень) — узровень вады ў Меконгу ніжэйшы, чым у возеры, і адбываецца скід азёрнай вады ў рэчышча ракі. Цвёрды сцёк каля 1,5 км³ за год, што абумоўлівае рост дэльты на 80—100 м штогод.

Выкарыстоўваецца для арашэння (пераважна рысавых палёў). ГЭС Нам Нгум (Лаос) на рацэ Нгум (левы прыток Меконга). Рэкі і азёры басейна Меконга багатыя рыбай, шмат вадаплаўных птушак, ёсць кракадзілы. Суднаходства на 700 км ад вусця, у разводдзе на 1600 км (да горада В’енцьян). Марскія судны падымаюцца на 350 км (да горада Пнампень). На Меконгу — гарады Луангпрабанг, В’енцьян, Саванакхет (Лаос), Пнампень (Камбоджа).

## Літаратура 
* 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Індакітай
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі В’етнама
Катэгорыя:Рэкі Камбоджы
Катэгорыя:Рэкі Кітая
Катэгорыя:Рэкі Лаоса
Катэгорыя:Рэкі М’янмы
Катэгорыя:Рэкі Тайланда
Мерсія

**Мерсія**, адно з сямі англасаксонскіх каралеўстваў у перыяд Гептархіі. Заснавана англамі ў 6 стагоддзі на тэрыторыях паўночней Тэмзы. Пачынаючы з другой паловы 6 стагоддзя і да першай паловы 7 стагоддзя тэрыторыі каралеўства паступова пашыраліся на поўнач і на ўсход.

Катэгорыя:Англасаксонскія каралеўствы
Месяц (каляндарны)

**Месяц** (каляндарны) — адна з 12 няроўных частак, на якія падзяляецца каляндарны год у сонечным календары.

***Сінадычны** (29,5306 сут.), перыяд змены месяцавых фаз.
***Сідэрычны**, або **зорны** (27,3217 сут.), перыяд вяртання Месяца на такое самае месца сярод зорак.
***Трапічны** (27,3216 сут.), перыяд вяртання Месяца да такой самай даўгаты.
***Анамалістычны** (27,5546 сут.), прамежак часу, за які Месяц паслядоўна праходзіць праз перыгей.
***Драканічны** (27,2122 сут.), прамежак часу, за які Месяц праходзіць праз такі самы вузел сваёй арбіты.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Каляндар
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу
Катэгорыя:Час у астраноміі
Механічны рух

**Механі́чны рух** — найпрасцейшая форма руху матэрыі, якая палягае ў змяненні становішча цела ў прасторы з цягам часу; прадмет вывучэння механікі.

Найважнейшай уласцівасцю механічнага руху з'яўляецца яго адноснасць. Гэта значыць, што рух як змяненне палажэння цела можа быць зафіксаваны толькі адносна іншых цел, у той ці іншай сістэме адліку. З пераходам ад аднае сістэмы адліку да іншай характарыстыкі руху могуць змяняцца.

У агульным выпадку рух цела ўяўляе сабой рэзультат складання трох рухаў: дэфармацыі, вярчэння і паступальнага руху. Змяненне формы і (або) аб'ёму цела называецца дэфармацыяй цела. Змяненне арыентацыі цела ў прасторы называецца паваротам, а рух, які пры гэтым адбываецца, — вярчальным рухам цела.

Калі рух адбываецца без дэфармацыі і павароту цела, то яго называюць паступальным. Паступальны рух можа быць як прамалінейным, так і крывалінейным. Траекторыі пунктаў цела, якое рухаецца паступальна, аднолькавыя паміж сабой — кожны пункт паўтарае рух любога іншага пункта цела з некаторым пастаянным зрушэннем.

У многіх задачах дэфармацыю цела можна не прымаць да ўвагі. У такіх выпадках можна выкарыстаць мадэль абсалютна цвёрдага цела — уяўнага цела, адлегласць паміж любымі пунктамі якога не змяняецца. Паколькі абсалютна цвёрдае цела не дэфармуецца, яго рух зводзіцца да паступальнага перамяшчэння і вярчэння. Апісаць такі рух таксама не проста, але шмат лягчэй, чым рух цел, якія дэфармуюцца. Не трэба сачыць за кожным пунктам цела. Дастаткова ведаць, як рухаецца адзін з іх і як адбываецца вярчальны рух цела.

Калі дэфармацыі і вярчэнне цела можна не прымаць у разлік, то дастаткова разгледзець толькі паступальны рух
цела. Паколькі пры паступальным руху ўсе пункты цела рухаюцца аднолькава, то вывучэнне яго руху зводзіцца да вывучэння руху аднаго пункта. У такіх выпадках шырока выкарыстоўваюць мадэль матэрыяльнага пункта. Найпрасцейшым відам механічнага руху з'яўляецца рух матэрыяльнага пункта. Рух матэрыяльнага пункта цалкам вызначаны, калі задана яго траекторыя і вядома, у якім пункце траекторыі ён знаходзіцца ў кожны момант часу.

Законы руху матэрыяльных пунктаў служаць падставай для вывучэння руху макраскапічных цел. Рух любой складанай сістэмы можна разглядаць як вынік руху ўсіх матэрыяльных пунктаў, што яе складаюць.

Навука, якая вывучае заканамернасці механічнага руху і прычыны, якія яго выклікаюць, называецца механікай.
Кінематыка апісвае, як рухаюцца целы, а дынаміка выяўляе прычыны руху і тлумачыць, чаму целы рухаюцца менавіта так, а не інакш.

## Літаратура 
* *Ісачанкава, Л. А. і інш.* Фізіка: вучэб. дапам. для 9-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. А. Ісачанкава, Г. У. Пальчык, А. А. Сакольскі; пад рэд. А. А. Сакольскага; пер. з рус. мовы Н. Г. Ляўчук. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 213 с. : іл. — ISBN 978-985-03-1373-7.
Модуль адлегласці

**Модуль адлегласці** — рознасць бачнай і абсалютнай зорных велічынь (заўсёды ў адной фатаметрычнай сістэме).

*m* - *M* = 5 × (lg r - 1)

Тут *m* — бачная зорная велічыня, *M* — абсалютная зорная велічыня, r — сапраўдная адлегласць у парсеках.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння ў астраноміі
Моль

**Моль** — адзінка вымярэння колькасці рэчыва, адна з асноўных адзінак Міжнароднай сісэмы адзінак (СІ). Уведзена XIV Генеральнай канференцыяй па мерах і вагах у 1971 годзе.

Адзін моль любога рэчыва ўтрымлівае такую ж колькасць структурных адзінак (іонаў, малекул, атамаў), што і 0,012 кг вугляроду-12. Колькасць структурных адзінак у 1 молі адпавядае ліку Авагадра.

## Кратныя і дробныя адзінкі 
Десятковыя кратныя і дробныя адзінкі утвараюцца з дапамогай стандартных прыставак СІ.

*Заўвага*: адзінка вымярэння *ёктамоль* можа выкарыстоўвацца толькі фармальна, бо такая малая колькасць рэчыва павінна вымярацца асобнымі часціцамі (1 ім роўны 0,602 часціцы).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Колькасць рэчыва
Катэгорыя:СІ
Момант сілы

{{Фізічная велічыня
| Назва    = Момант сілы
| Сімвал      = \vec{M}=\left[\vec{r}\times\vec{F}\right]
| Размернасць = L2MT−2
| СІ          = Ньютан-метр
| СГС         =
| Заўвагі  = псеўдавектар
}}
frame|right|Момант сілы, прыкладзены да гаечнага ключа. Накіраваны *ад* гледача

**Мо́мант сі́лы** — вектарная велічыня, якая характарызуе вярчальнае дзеянне сілы.

Колькасна момант сілы вызначаецца як здабытак яе велічыні на плячо:
: M = F l = F r \sin \alpha,
дзе \alpha — вугал між вектарам сілы і вектарам \mathbf r, накіраваным ад восі вярчэння да пункта прыкладання сілы.

У вектарнай форме
: \mathbf M = \mathbf r \times \mathbf F.

Вектар моманту сілы накіраваны ўздоўж восі вярчэння і, такім чынам, калінеарны вектарам вуглавой скорасці і вуглавога паскарэння.

Паняцце моманту сілы для вярчальнага руху падобна да паняцця сілы для паступальнага руху — гэта мера ўздзеяння на цела, што прыводзіць да змены скорасці руху.

Асноўны закон дынамікі для матэрыяльнага пункта выглядае так:
: m \mathbf a = \mathbf F.

Калі дамножыць (вектарна) абедзве часткі роўнасці на \mathbf r, атрымаецца
: m \mathbf r \times \mathbf a = \mathbf r \times \mathbf F.

У правай частцы мы маем момант сілы.
Здабытак \mathbf r \times \mathbf a колькасна роўны r a_{\tau} = \varepsilon r^2, дзе a_{\tau} і \varepsilon — адпаведна тангенцыяльнае і вуглавое паскарэнні пункта. Па напрамку гэты здабытак супадае з вектарам вуглавога паскарэння. Таму апошнюю роўнасць можна перапісаць так:
: m r^2 \mathbf{\varepsilon} = \mathbf M.

Здабытак m r^2 уяўляе сабой момант інерцыі  матэрыяльнага пункта. Такім чынам, для вярчальнага руху асноўны закон дынамікі мае такі выгляд:
: J \mathbf{\varepsilon}= \mathbf M.

Чым большы момант сілы прыкладзены да цела, тым хутчэй яно будзе змяняць скорасць свайго вярчэння.

## Спасылкі 
* Момент силы // Физическая энциклопедия.

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Сіла
Луіс Монці

**Луіс Феліпэ Монці** (;  — ) — аргенцінскі і італьянскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1934 у складзе зборнай Італіі, срэбраны прызёр чэмпіянату свету 1930, срэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 1928 у складзе зборнай Аргенціны, чэмпіён Паўднёвай Амерыкі 1927. Адзіны футбаліст у гісторыі, які гуляў у двух фіналах чэмпіянатаў свету за дзве розныя зборныя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Спартыва Палерма
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Ларэнса
Катэгорыя:Ігракі ФК Палерма Буэнас-Айрэс
Катэгорыя:Ігракі ФК Альвеар
Катэгорыя:Ігракі ФК Бока Хуніярс
Катэгорыя:Ігракі ФК Уракан Буэнас-Айрэс
Катэгорыя:Ігракі ФК Генераль Мітрэ
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны
Катэгорыя:Трэнеры ФК Піза
Катэгорыя:Трэнеры ФК Уракан Буэнас-Айрэс
Катэгорыя:Трэнеры ФК Віджэвана
Катэгорыя:Трэнеры ФК Аталанта
Катэгорыя:Трэнеры ФК Фасанезэ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Варэзэ
Катэгорыя:Трэнеры ФК Ювентус
Катэгорыя:Трэнеры ФК Трыесціна
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1934
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Рубен Моран

**Рубен Моран** (;  — ) — уругвайскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1950 у складзе нацыянальнай зборнай Уругвая.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Дэфенсар Спортынг
Катэгорыя:Ігракі ФК Сера
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1950
Макс Морлак

**Максіміліян Вільгельм (Макс) Морлак** (; ,  — ) — нямецкі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1954 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Дасягненні 
* Чэмпіён Германіі: 1948, 1961
* Чэмпіён свету: 1954
* Футбаліст года ў Германіі: 1961

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Нюрнберг
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1954
Муласен

**Муласен** — гара ў горнай сістэме Сьера-Невада на Пірэнейскім паўвостраве. Вышыня 3478 м.

Складзена з крышталічных сланцаў. На паўночным схіле невялікі лавінны ледавік, самы паўднёвы ў Еўропе.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Маршрут на Муласен 

Катэгорыя:Горныя вяршыні Іспаніі
Катэгорыя:Горныя вяршыні-трохтысячнікі
Бобі Мур

**Роберт Фрэдэрык (Бобі) Мур** (;  — ) — англійскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1966 у складзе нацыянальнай зборнай Англіі.

## Дасягненні 
thumb|злева|Помнік Бобі Муру перад стадыёнам Уэмблі

### Камандныя 
* Чэмпіён свету 1966
* 3-і прызёр чэмпіянату Еўропы 1968
* Пераможца Кубка кубкаў: 1965
* Пераможца Кубка Англіі 1964

### Асабістыя 
* 2-і футбаліст Еўропы 1970
* Найлепшы футбаліст Англіі 1964
* Найлепшы спартсмен Англіі 1966
* Займае 17-е месца ў гісторыі сусветнага футбола XX стагоддзя
* Узнагароджаны Ордэнам Брытанскай Імперыі
* Уключаны ў Залу славы англійскага футбола: 2002
* Віцэ-чэмпіён юнацкага чэмпіянату Еўропы 1958
* У першай зборнай Англіі (1962—1973) правёў 108 матчаў (Другі вынік у Англіі для палявога гульца, больш толькі ў Бекхэма) і забіў 2 галы.
* Самы малады капітан у гісторыі зборнай Англіі.
* Усяго быў капітанам у 91 матчы (сусветны рэкорд).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Англіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Міт’юлан
Катэгорыя:Ігракі ФК Сіэтл Саўндэрс
Катэгорыя:Ігракі ФК Фулхэм
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Антоніа Тандэр
Катэгорыя:Ігракі ФК Вест Хэм Юнайтэд
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Англіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Саўтэнд Юнайтэд
Катэгорыя:Трэнеры ФК Істэрн
Катэгорыя:Трэнеры ФК Оксфард Сіці
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1966
Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола
Мурэй

**Мурэ́й** () — самая працяглая рака ў Аўстраліі.

Даўжыня ракі 2570 (2530) км (ад вусця ракі Дарлінг — 3750 км). Плошча вадазбору 1 061 469 км². Плошча дэльты 100 тыс. км². Плошча вадазбору 1057 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 330 м³/с. Сярэдні шматгадовы сцёк 10,5 км³/год. Бярэ пачатак у Аўстралійскіх Альпах. Упадае ў заліў-лагуну (возера) Алегзандрына, аддзеленую ад Індыйскага акіяна штучным барам. Рака паўнаводная ў летні перыяд, узімку мялее. Вада з ракі выкарыстоўваецца на арашэнне. Суднаходная ад горада Олберы.

На рацэ і яе прытоках вадасховішчы і ГЭС.

## Прытокі 
* Дарлінг
* Марамбіджы

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Муррей // 
* 

## Спасылкі 
* Murray River // Encyclopaedia Britannica


Катэгорыя:Рэкі Вікторыі
Катэгорыя:Рэкі Новага Паўднёвага Уэльса
Катэгорыя:Рэкі Паўднёвай Аўстраліі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Індыйскі акіян
Мухавец

**Мухаве́ц**, **Бе́лы Мухаве́ц** — рака ў Брэсцкай вобласці, правы прыток Буга. Даўжыня 112,6 км. Вадазбор 6600 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 ‰. 

## Агульнае 
Пачынаецца ў сутоках рэк Муха і Вец у горадзе Пружаны, вусце ў межах горада Брэста. Цячэ па Прыбужскай раўніне (вярхоўе) і Брэсцкім Палессі. Уваходзіць у Дняпроўска-Бугскі водны шлях. Суднаходства ад горада Кобрын (за 64 км ад вусця) да Брэсцкага рачнога порта, ніжэй якога размешчана глухая грэбля, працягласць навігацыйнага перыяду 230—240 сутак.

Сярэднегадавы расход вады каля Брэста 34,9 м³/с, найбольшы 269 м³/с (1979), найменшы 3,4 м³/с (1971—1972). Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў сярэдзіне сакавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 1,5—2,4 м, найбольшая 2—3,8 м (1951, 1958). Замярзае ў сярэдзіне снежня, лёд трымаецца да 2-й паловы сакавіка.

Даліна ў верхнім цячэнні невыразная, шырыня яе ў сярэднім цячэнні 400—600 м, ніжэй 1,5—2 км. Схілы ўмерана стромкія, вышынёй 4—8 м (у ніжнім цячэнні 3—6 м), адкрытыя, месцамі разараныя або пад лесам. Пойма двухбаковая, нізкая, парэзаная старыцамі і меліярацыйнымі каналамі, месцамі забалочаная. Да вёскі Шэбрын Брэсцкага раёна шырыня яе 200—400 м, ніжэй 1—1,5 км; у разводдзе і пры паводках затапляецца на глыбіню 0,2—0,8 м у вярхоўі і да 1—2 м у ніжнім цячэнні.

Рэчышча каналізаванае на ўсім працягу. У верхнім цячэнні рака называецца канал Мухавец. Ад Кобрына да Брэста рака зарэгуляваная; шырыня ў межань у верхнім цячэнні 4—8 м, ніжэй упадзення Дняпроўска-Бугскага канала 20—35 м, у вусці 60—70 м. Берагі вышынёй 0,5—2 м, абрывістыя, ніжэй упадзення Рыты разбураюцца, на суднаходным участку абвалаваныя.

У басейне ракі азёры Арэхава, Церабовічы (Валынская вобласць), Ажыннік (Брэсцкая вобласць) і інш.

### Асноўныя прытокі 
**Справа**: Дахлоўка, Мінянка, Лепясоўка, Шэўня, Палахва, Жабінка. 

**Злева**: Шопск, Студзянка (Пудрычыца), Дняпроўска-Бугскі канал, Кобрынка, Трасцяніца, Асіпоўка, Рыта, Каменка.

## На рацэ 
**Гарады**: Брэст (порт), Пружаны, Жабінка, Кобрын. 

**Помнікі гісторыі**: Брэсцкая крэпасць.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Анатоль Гладышчук, Муха + Вец
* А. Гладышчук, Мой родны кут  (*дакументацыя веласіпеднай экспедыцыі ад вусця да вытокаў ракі Мухавец*)

Катэгорыя:Прытокі Буга
Катэгорыя:Рэкі Пружанскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Кобрынскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Жабінкаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Брэсцкага раёна
Мова

, «Сцяна кахання», 2012]]
**Мо́ва** — сродак абмену інфармацыяй у працэсе зносін паміж людзьмі; сістэма знакаў, якія з’яўляюцца абазначэннямі элементаў інфармацыі, што замацоўваюць вынікі пазнання. Мова — натуральная знакавая сістэма, галоўны сродак камунікацыі і мыслення ў чалавечай супольнасці. Пры разглядзе мыслення як аўтакамунікацыі (зносін індывіда з ім самім) мова вызначаецца як сродак камунікацыі ў найшырэйшым сацыяльным сэнсе.

Мова служыць сродкам чалавечых зносін, мыслення, развіцця культуры і здольная выявіць усю сукупнасць ведаў, вераванняў і ўяўленняў чалавека аб свеце і аб сабе самім. Узнікае і існуе ў грамадстве для забеспячэння патрэб сувязі паміж яго членамі. Як феномен духоўнай культуры, мова ў сваім гістарычным развіцці і функцыянаванні абумоўлена ўсёй сукупнасцю працэсаў матэрыяльнай і духоўнай вытворчасці, грамадскіх адносін людзей. Мовы няма без грамадства, і грамадства няма без мовы.

Асноўныя функцыі мовы: камунікатыўная (абмен інфармацыяй), кагнітыўная (пазнанне); рэгулятыўная (уздзеянне адрасанта на іншых людзей); намінатыўная (абазначэнне), эматыўная (выражэнне эмоцый); метамоўная (тлумачэнне незразумелых слоў і выказванняў); магічная (зварот адрасанта да вышэйшых сіл, напр., у малітвах) і інш. **Камунікацыйная функцыя** робіць магчымымі калектыўную працу і афармленне калектыўнага досведу, абмен інфармацыяй між людзьмі ў грамадстве. **Намінацыйная функцыя** стварае магчымасць афармлення паняццяў праз моўныя адзінкі, атрымання інфармацыі праз навакольную рэчаіснасць.

Структурна мова з’яўляецца сістэмай моўных адзінак і правіл іх спалучэння. Таксама адрозніваюць моўныя элементы, якія маюць уласнае значэнне (лексемы і марфемы), і элементы, якія такога значэння не маюць (фанемы). Заканамернасці паходжання і існавання моўнай сістэмы наогул і асобных этнічных моўных сістэм вывучаюцца мовазнаўствам.

Формы мовы — дыялект (як разнавіднасць мовы, сродак зносін людзей, звязаных цеснай тэрытарыяльнай, сацыяльнай ці прафесійнай агульнасцю) і літаратурная мова, якая з’яўляецца паказчыкам развіцця і багацця культуры таго ці іншага этнасу.

## Гл. таксама 
* Класіфікацыя моў
* Літаратурная мова
* Мовазнаўства
* Штучная мова
* Гаваркія жывёлы
* Закон Ціпфа

## Літаратура 
* *Мартынаў В.* Мова // БелСЭ. У 12 т. Т. 7. — Мн: БелЭн, 1973. — с. 283.
* *Мартынаў В.* Мова // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва. У 5 т. Т. 3. — Мн: БелЭн, 1986. — с. 655.
* Мова // Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6
* *Рагаўцоў В.* Мовы свету: Энцыклапедычны даведнік — Магілёў: УА «МДУ імя А.Куляшова», 2009. — 290 с. ISBN 978-985-480-506-1

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Джэймс Мэдысан

**Джэймс Мэдысан** (;  — ) — 4-ы прэзідэнт ЗША, удзельнік Вайны за Незалежнасць 1775—1783 гадоў, адзін з аўтараў Канстытуцыі ЗША.
 
## Біяграфія 
Удзельнічаў з Джэем і Гамільтанам у выданні «Федэраліста» («The Federalist Papers») і разам з імі абараняў моцны федэральны ўрад, аднак затым перайшоў на бок процілеглага, рэспубліканскай партыі, быў дзяржаўным сакратаром ЗША пры Джэфэрсане, і ад рэспубліканскай партыі абіраўся прэзідэнтам у 1808 і 1812.

З’яўляючыся прэзідэнтам, ён забараніў падтрымліваць якія-небудзь адносіны з Англіяй і Францыяй да адмены пастаноў, якія заміналі гандлю з імі нейтральнымі дзяржавамі. Калі французскі ўрад адмяніла свае абмежавальныя распараджэнні, Мэдысан даў дазвол на гандаль з Францыяй, але пакінуў у сіле забарону ў адносінах да Англіі. Гэта стала прычынай вайны з Англіяй у 1812 годзе. Мір з Англіяй быў заключаны 24 снежня 1814 года ў Генце, на ўмовах вяртання да *status quo ante*.

Апошнія гады свайго прэзідэнцтва Мэдысан прысвяціў ўздыму дабрабыту ЗША. Партрэт Мэдысана змяшчаўся на купюрах у 5000 долараў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Бацькі-заснавальнікі ЗША
Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША
Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША
Катэгорыя:Постаці англіканства
Матэматычная лінгвістыка

**Матэматычная лінгвістыка** — матэматычная дысцыпліна, прадметам якой з'яўляецца распрацоўка і вывучэнне паняццяў, якія ствараюць аснову фармальнага апарата апісання структуры натуральных моваў, у т. л. метамовы лінгвістыкі.

Дысцыпліна шырока карыстаецца матэм. метадамі тэорыі алгарытмаў, тэорыі аўтаматаў, алгебры, лінгвістычнымі канцэпцыямі структурнай лінгвістыкі. Метады дысцыпліны выкарыстоўваюцца ў тэорыі праграмавання дзеля апісання моваў праграмавання і транслятараў (гл. таксама: Бескантэкстныя граматыкі).

Дысцыпліна з'явілася каля 1950-х гг. з унутраных патрэб тэарэтычнай лінгвістыкі і задач аўтаматычнай перапрацоўкі моўнай інфармацыі. Паступова ператвараецца з чыста прыкладной дысцыпліны ў тэарэтычную, структурна прыналежную да матэматычнай логікі.

Інфармацыйныя тэхналогіі ў лінгвістыцы можна вызначыць, як сукупнасць законаў, метадаў і сродкаў атрымання, захавання, распаўсюджвання, перапрацоўкі інфармацыі пра мову і законах яе функцыянавання пры дапамозе камп'ютэраў.

## Задачы матэматычнай лінгвістыкі 
У задачы выкарыстання IT у лінгвістыцы ўваходзіць, напрыклад, распрацоўка:

* сістэм аўтаматычнага перакладу;
* сістэм разпазнавання і сінтэзу маўлення;
* сістэм аналізу і сінтэзу пісьмовых тэкстаў, іх апрацоўкі (аўтаматычнага анаціравання і рэферыравання;
* інфармацыйна-пошукавых сістэм;
* электронных сродкаў навучання мове.

## Гл. таксама 
* Сітуацыйная семантыка

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Gabriel Altmann: *Mathematische Linguistik*. In: Walter A. Koch (Hrsg.): *Perspektiven der Linguistik I* (= *Kröners Taschenausgabe.* Band 446). Kröner, Stuttgart 1973, ISBN 3-520-44601-4, p.&nbsp;208—232.
* *Зубов А. В.*  Информационные технологии в лингвистике: учеб. пособие для студ. лингв. фак-тов высш. учеб. заведений / А. В. Зубов, И. И. Зубова. — М.: Академия, 2004. — 208 с.

Катэгорыя:Прыкладная матэматыка
Катэгорыя:Прыкладная лінгвістыка
Джон Мэйджар

**Джон Мэйджар** (; нар. ) — 75-ы, 76-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі ў 1990-97. Належаў да Кансерватыўнай партыі.

Скончыў Інстытут банкіраў. У 1965—79 банкаўскі служачы. 3 1979 дэпутат палаты абшчын парламента ад Кансерватыўнай партыі. 3 1986 дзяржаўны міністр сацыяльнага забеспячэння, з 1987 генеральны сакратар міністэрства фінансаў, з ліпеня 1989 міністр замежных спраў, з кастрычніка 1989 міністр фінансаў. У 1990—97 прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі і лідар Кансерватыўнай партыі. Працягваў у асноўным палітычны курс Маргарэт Тэтчэр, але з іншым вырашэннем сацыяльна-эканамічных пытанняў (прыватызацыя дзяржаўных прадпрыемстваў, павышэнне падаткаў і інш.). Дамогся ратыфікацыі ў Вялікабрытаніі Маастрыхцкага дагавора.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.11, Мн., 2000, С.57

Катэгорыя:Міністры замежных спраў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Канцлеры казначэйства Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Андрэас Мёлер

**Андрэас Мёлер** (; нар. ) — нямецкі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1990 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Айнтрахт Франкфурт
Катэгорыя:Ігракі ФК Шальке 04
Катэгорыя:Ігракі ФК Барусія Дортмунд
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Вікторыя Ашафенбург
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1990
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе
Оскар Амар Мігес

**Оскар Амар Мігес** (;  — ) — уругвайскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1950 у складзе нацыянальнай зборнай Уругвая.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Уругвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Уругвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Калон Мантэвідэа
Катэгорыя:Ігракі ФК Рампла Хуніярс
Катэгорыя:Ігракі ФК Спортынг Крыстал
Катэгорыя:Ігракі ФК Пеньяроль
Катэгорыя:Ігракі ФК Суд Амерыка
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1950
Міжнародны астранамічны саюз

**Міжнародны астранамічны саюз** (IAU, International Astronomical Union) — міжнародная арганізацыя, якая аб’ядноўвае прафесійных астраномаў з усяго свету. Заснавана ў 1919. Задачамі арганізацыі з’яўляюцца папулярызацыя і падтрымка астранамічнай навукі ва ўсіх яе аспектах праз міжнароднае супрацоўніцтва. Апроч гэтага, Саюз з’яўляецца міжнародна прызнанай арганізацыяй, якая надае азначэнні нябесным целам і дэталям іх паверхняў. Станам на май 2023 г. у Саюзе 85 краін-членаў і 12 131 індывідуальны член з гэтых і іншых краін. Саюз падтрымлівае сяброўскія зносіны з астранамічнымі арганізацыямі аматараў.

## Гл. таксама 
* XXVI Генеральная асамблея Міжнароднага астранамічнага саюза

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Астранамічныя інстытуты і ўстановы
Катэгорыя:Міжнародныя навуковыя арганізацыі
Мэйн-кун

**Мэйн-кун** або **амерыканская янотавая котка** — парода даўгапоўсных кошак, выведзеная ў XIX ст. у ЗША. Паводле легенды, першы мэйн-кун нарадзіўся ад міжвідавога скрыжавання ката і янота. Сапраўдныя продкі мэйн-кунаў дагэтуль не знойдзены. Стандарт пароды прыняты ў 1983 годзе.

## Вонкавы выгляд 
Мэйн-куны — найбуйнейшыя коткі. Самцы важаць, напрыклад, ад 7 да 15 кг. Поўсць у іх доўгая і мяккая. Калі надыходзіць лета, мэйн-куны скідваюць даволі вялікія шматы поўсці. Галава ў мэйн-кунаў выцягнутая, але даволі малая проці тулава, вакол галавы даўжэйшая за целавую поўсць утварае каўнер. Для мэйн-кунаў характэрная палідактылія.

## Колеры поўсці 
Мэйн-куны могуць мець любы колер, які ёсць у іншых катоў. Колеры, якія паказваюць на скрыжаванне, такія як шакаладны, лавандавы, сіямскі пойнтавы ўзор або «цікіраваны» ўзор, не прымаюцца некаторымі стандартамі пароды. Гэта не ўніверсальна; цікіраваны ўзор, напрыклад, прыняты TICA і CFA. Найбольш распаўсюджаны ўзор, які назіраецца ў пародзе, — карычневы табі. Усе колеры вачэй прымаюцца стандартамі пароды, за выключэннем блакітных або разнаколерных, г. зн. гетэрахроміі ірыдыю (два вока розных колераў) у катоў з колерам поўсці, адрозным ад белага.

## Здароўе 
Кошкі гэтай пароды вылучаюцца трывалым здароўем. Але, як і ў усіх пародзістых катоў, сярод кунаў могуць сустракацца некаторыя спадчынныя захворванні. Даныя страхавання дамашніх жывёл, атрыманыя даследчыкамі ў Швецыі ў 2003—2006 гадах, паказваюць, што сярэдняя працягласць жыцця мэйн-кунаў больш за 12,5 гадоў. 74 % дажылі да 10 гадоў і болей, а 54 % дажылі да 12,5 гадоў і болей. Даследаванне, праведзенае ў Вялікабрытаніі, паказала, што сярэдняя працягласць жыцця складае 9,71 года ў параўнанні з 11,74 гадамі для кошак агулам.

## Сэрца 
Гіпертрафічная кардыяміяпатыя (ГКМП) назіраецца ў папуляцыях мэйн-кунаў. Мутацыя ў гене MYBPC3, знойдзеная ў мэйн-кунаў, была звязана з ГКМП. З усіх мэйн-кунаў, пратэставаных на мутацыю MyBPC у ветэрынарнай кардыягенетычнай лабараторыі ў каледжы ветэрынарнай медыцыны ў Універсітэце штата Вашынгтон, прыкладна ў траціны вынікі аказаліся станоўчымі.

## Шкілет, суставы і мускулы 
Дысплазія тазасцегнавога сустава — гэта анамалія тазасцегнавога сустава, якая можа выклікаць кульгавасць і артрыт. Часцей за ўсё на дысплазію тазасцегнавога сустава цярпяць самцы буйных парод з вялікай косткай, такіх як персы і мэйн-куны. Адносна меншыя памеры і вага кошак часта прычыняюцца да меней выразных сімптомаў.

## Іншае 
Мэйн-куны таксама, відавочна, схільныя да развіцця энтрапіёну, галоўным чынам на бакавой паверхні павек, што можа прывесці да раздражнення рагавіцы і ўтварэння язваў, і можа патрабаваць хірургічнага ўмяшання.

## Нораў 
Мэйн-куны — паважлівыя і ціхія.

## Догляд 
Мэйн-куны патрабуюць няспыннага догляду іх поўсці.

## Крыніцы
Мюлер (футбаліст)

**Луі́с Анто́ніу Карэ́а да Ко́ста** (; нар. , Кампу-Гранды), больш вядомы як **Мю́лер** () — бразільскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1994 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі. Па колькасці галоў за «Сан-Паўлу» (158 мячоў), займае 7-е месца ў гісторыі клуба.

## Кар’ера 
Мюлер пачаў сваю кар’еру ў клубе «Сан-Паўлу» ў 1984 годзе і выступаў за гэты клуб да 1987 года, выйграўшы два чэмпіянаты Сан-Паўлу і чэмпіянат Бразіліі, а таксама стаў іграком нацыянальнай зборнай, у складзе якой паехаў на чэмпіянат свету, дзе на турніры заваяваў месца ў стартавым складзе каманды.
 
У 1988 годзе Мюлер перабраўся ў Італію, дзе пачаў выступаць за «Тарына», нягледзячы на тое, што бразілец забіваў у камандзе-аўтсайдары ў кожнай трэцяй гульні, гэта не выратавала турынскі клуб ад вылету ў Серыю B, аднак Мюлер дапамог клубу выйграць 2 Кубкі Італіі, што было несумнеўным поспехам клуба.
 
Адразу пасля гэтага Мюлер пакінуў Еўропу і вярнуўся ў «Сан-Паўлу», выйграўшы з камандай яшчэ два чэмпіянаты штата і першынство Бразіліі. Але найбольшых поспехаў клуб дамогся на міжнароднай арэне, выйграўшы два Кубкі Лібертадорэс і два Міжкантынентальныя кубкі, у другім з якіх гол Мюлера прынёс перамогу «Сан-Паўлу» ў матчы з «Міланам» 3:2, пасля чаго Мюлер быў прызнаны найлепшым іграком матча.
 
У 1995 годзе Мюлер з’ехаў на заробкі ў Японію, выступаючы за клуб «Касіва Рэйсал». Вярнуўшыся ў Бразілію праз год, Мюлер перайшоў у «Палмейрас», выйграўшы з камандай свой апошні тытул чэмпіёна штата. У 1996 годзе «Палмейрас» устанавіў рэкорд па колькасці галоў у чэмпіянаце, 100 мячоў, частка з якіх прыйшлася на долю Мюлера.
 
Следам за «Палмейрасам», Мюлер гуляў за «Сан-Паўлу», ужо не паказваючы свайго былога ўзроўню гульні, і італьянскую «Перуджу», за якую правёў толькі 6 матчаў. У 1997 годзе Мюлер перайшоў у «Сантус», дзе гуляў два гады, але ніякіх тытулаў не дамогся. Пасля гэтага, Мюлер перайшоў у «Крузейру», выйграўшы з клубам некалькі трафеяў.
 
Пазней Мюлер гуляў за «Карынтыянс», «Сан-Каэтану», «Тупі», «Партугезу Дэспортус» і «Іпатынгу».
 
Скончыўшы кар’еру іграка, Мюлер стаў тэлекаментатарам, працуючы на тэлеканале TV Bandeirantes, у тым ліку і на матчах чэмпіянату свету 2006 года. А адразу пасля турніру, Мюлер заняў пасаду выканаўчага дырэктара клуба «Санту-Андрэ», падпісаўшы кантракт на 5 гадоў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Фернандопаліс
Катэгорыя:Ігракі ФК Іпатынга
Катэгорыя:Ігракі ФК Партугеза Дэспортус
Катэгорыя:Ігракі ФК Тупі
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Каэтану
Катэгорыя:Ігракі ФК Крузейру
Катэгорыя:Ігракі ФК Карынтыянс
Катэгорыя:Ігракі ФК Сантус
Катэгорыя:Ігракі ФК Перуджа
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Паўлу
Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас
Катэгорыя:Ігракі ФК Касіва Рэйсал
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарына
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Бразіліі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Грэміу Марынга
Катэгорыя:Трэнеры ФК Імбітуба
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сіноп
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе