Гертруда Польская

). ]]
**Гертруда**, таксама **Алена** (; 16 сакавіка каля 1025 — каля 1086 або 4 студзеня 1108) — польская прынцэса, жонка вялікага князя кіеўскага Ізяслава Яраславіча. Аўтарка малітваў на лацінскай мове, запісаных у яе кодэксе, — найстарэйшая з польскіх пісьменнікаў, вядомых імем.

## Біяграфія 
Дачка польскага караля Мешкі II і Рыксы Латарынгскай.

У 1034 годзе пасля смерці бацькі Гертруда была вывезена маці Рыксай з Польшчы ў Саксонію, адкуль вярнулася пасля таго, як трон заняў яе брат Казімір I. Атрымала выдатную адукацыю — спачатку ў Польшчы, затым, магчыма, у адным з кёльнскіх манастыроў.

У канцы 1030-х — пачатку 1040-х гадоў. Гертруда выдадзена замуж за Ізяслава Яраславіча, другога сына вялікага князя кіеўскага Яраслава Уладзіміравіча і Інгігерды. Шлюб павінен быў умацаваць польска-кіеўскі саюз — брат Гертруды Казімір I быў у шлюбе з цёткай Ізяслава, сястрой Яраслава — Марыяй-Дабранегай.

У 1054 годзе Ізяслаў стаў вялікім князем кіеўскім. У 1068 годзе, пасля паражэння на Альце ад полаўцаў, кіяўляне выгналі яго, і Гертруда разам з мужам бегла ў Польшчу. Менавіта ў той час яна пачала ствараць дзіўна ўпрыгожаны малітоўнік. Верагодна, тады ж, у 1068 годзе, у ім быў створаны раздзел, прысвечаны астралогіі, — самы стары астралагічны тэкст на тэрыторыі Польшчы.

Ізяслаў у Польшчы прасіў дапамогі ў пляменніка Гертруды Баляслава Смелага супраць Усяслава Полацкага, які заняў яго месца ў выніку кіеўскага паўстання. Баляслаў дапамог яму ў 1069 годзе зноў заняць кіеўскі прастол. Відавочна, з мужам у Кіеў вярнулася і Гертруда.

У 1073 годзе Ізяслаў быў выгнаны зноў — гэтым разам малодшымі братамі, разам з ім і дзецьмі адправілася ў выгнанне і Гертруда. Яны зноў беглі ў Польшчу, але гэтым разам Баляслаў заняў бок яго братоў Святаслава і Усевалада. Ён адабраў у Ізяслава і Гертруды частку каштоўнасцей і выправадзіў з краіны. Пасля гэтага сям’я адправілася ў Германію, дзе Ізяслаў спрабаваў схіліць на свой бок імператара Генрыха IV, перадаўшы яму велізарныя багацці. Імператар каштоўнасці ўзяў, але дапамагаць Ізяславу не стаў, таму што быў занадта заняты сваімі праблемамі.

У гэты перыяд, відавочна, паміж Ізяславам і Гертрудай часта адбываюцца спрэчкі. У адной са сваіх малітваў яна просіць Бога адвярнуць сэрца мужа, якога яна называе каралём, ад нянавісці, прыкрасці і гневу і пасяліць у ім пакорнасць, добрасардэчнасць і міралюбнасць, але пры гэтым таксама абараніць ад усіх небяспек і зрабіць шчаслівым шлях на радзіму. У іншай малітве Гертруда просіць Бога пачуць енк яе сэрца, пазбавіць ад пакут, прагнаць усе нягоды і адвесці зло, якое на яе абрынулася з-за грубасці мужа і яго нежадання размаўляць з ёю і выслухваць саветы, зрабіць яго літасцівым і добразычлівым да яе, але і ўціхамірыць яе ўласны шалёны нораў і ператварыць у рахманую, спакойную, звернутую да дабра жанчыну.

Пасля ўгаворванняў папы Грыгорыя VII Баляслаў, аднак, быў вымушаны памірыцца з княжацкай сям’ёй, таму што гэта стала адной з умоў для атрымання ім польскай кароны. 25 снежня 1076 года Гертруда з мужам прынялі ўдзел у каранацыі Баляслава ў Гнезне.

У 1077 годзе пасля смерці Святаслава Яраславіча Ізяслаў з сям’ёй пры падтрымцы Баляслава вярнуўся на Русь. Аднак ужо ў 1078 годзе Ізяслаў загінуў у бітве з чарговымі прэтэндэнтамі на вялікакняжацкі прастол. Пасля гібелі мужа Гертруда жыла пры двары свайго сына князя валынскага Яраполка Ізяславіча. У 1085 — пачатку 1086 года, у час вайны з Усеваладам Яраславічам і Расціславічамі, калі Яраполк з’ехаў у Польшчу па дапамогу, пакінуўшы Гертруду і жонку Кунігунду ў Луцку, Уладзімір Манамах узяў Луцк, захапіў у палон яго маці і жонку і адвёз у Кіеў. Пра лёс Гертруды пасля палону існуюць розныя версіі.

### Традыцыйная версія 
Рэканструкцыя жыцця Гертруды выкладзена ў артыкуле В. Л. Яніна і развіта А. Попэ. Паводле гэтай рэканструкцыі пасля смерці Яраполка Гертруда пераехала да свайго сына Святаполка. У 1093 годзе Святаполк стаў вялікім князем кіеўскім. У 1102 годзе, выпраўляючы сваю ўнучку Сбыславу Святаполкаўну ў Польшчу замуж за Баляслава Крывавустага, яна перадала псалтыр, які належаў ёй і вядомы як Кодэкс Гертруды (гл. ніжэй). Пад 1108 годам летапісец запісаў, што 4 студзеня памерла маці Святаполча, руская княгіня.

На Русі Гертруду называлі Алісавай. На сценах кіеўскага Сафійскага сабора ёсць графіта «Господи, помози рабе своеи Олисаве, Святоплъчи матери, русьскыи кънягыни…». Яго пакінуў адзін з унукаў Гертруды-Алісавы.

### «*unicus filius meus*» 
Грунтуючыся на звестках кодэкса Гертруды і з генеалагічных разваг Аляксандр Назарэнка выказаў думку, што Святаполк не мог быць сынам Гертруды — Яраполк быў яе адзіным сынам, прынамсі, так яго называла Гертруда ў сваіх малітвах (*unicus filius meus*). Назарэнка лічыць, што Гертруда не перажыла палону, памерла ў 1086 годзе ў манастыры, дзе знаходзілася разам з жонкай Яраполка Кунігундай.

Валянцін Янін, вывучаючы кодэкс, каб растлумачыць зварот *unicus filius meus*, выказаў здагадку, што Яраполк у час напісання малітваў перайшоў у каталіцтва, а Святаполк застаўся праваслаўным. Гэтую здагадку раскрытыкаваў Назарэнка (). Попэ, які прыняў крытыку Назарэнкі гэтага тэзіса, выказаў здагадку, што *unicus* тут азначае ўнікальны, самы лепшы, тлумачачы змест малітваў Гертруды выключна псіхалагічнымі момантамі.

### Алісава 
Слабым месцам версіі Назарэнкі з’яўляецца статус Алісавы — маці Святаполка. Дата смерці 4 студзеня 1108 года тычыцца менавіта яе, таму яна не можа быць першай жонкай Ізяслава, якая памерла да яго жаніцьбы з Гертрудай. У кожным разе, Святаполк нарадзіўся ў 1050 годзе, калі паводле летапісных звестак Ізяслаў быў з Гертрудай ужо жанаты. Гэта значыць, маці Святаполка павінна быць наложніцай Ізяслава. Але летапісец называе яе рускай княгіняй, і такое тытулаванне наложніцы не ў звычаі. Яна названа княгіняй і ў графіта.

 пастуліраваў наяўнасць у Ізяслава дзвюх жонак, мабыць мяркуючы, што развод Ізяслава адбыўся каля 1050 года. Версію з разводам раскрытыкаваў Попэ. Ніводная з дзвюх магчымасцей: Гертруда — першая жонка або Алісава — першая жонка, не стасуецца з крыніцамі. Сапраўды, сын Гертруды Яраполк Ізяславіч з яго прэтэнзіямі на вялікакняжацкі сталец павінен быць старэйшым за Святаполка, але Гертруда заставалася жонкай Ізяслава пасля 1050 года. Нават калі Святаполк старэйшы, то вяселле Ізяслава і Гертруды, хутчэй за ўсё, было да яго нараджэння.

## Кодэкс Гертруды 
Гертрудзе належаў багата ўпрыгожаны мініяцюрамі псалтыр — так званы Кодэкс Гертруды — унікальная кніга, створаная ў канцы X стагоддзя для архібіскупа Эгберта Трырскага, захавалася да нашых дзён і ў наш час захоўваецца ў музеі горада Чывідале (Італія). Напэўна, Гертруда яго атрымала ад сваёй маці Рыксы або ў час знаходжання ў Германіі.

### Малітвы Гертруды 
У 1070-1080-х гадах у выгнанні і на Русі Гертруда запісвала на палях і свабодных старонках кодэкса свае малітвы, у якіх яна просіць за мужа і сына. Усяго кодэкс змяшчае каля 90 малітваў, верагодна запісаных яе рукой. Апошнія малітвы запісаны, відаць, прыкладна ў 1085—1086 гадах, у час вайны Яраполка з Расціславічамі.

Малітвы выдаюць выключную набожнасць, выдатную адукацыю і выхаванне Гертруды.

Адна з першых малітваў запісана ў выгнанні і прысвечана Ізяславу. Княгіня просіць Бога пасяліць у пакорнасць, добрасардэчнасць і міралюбнасць, зрабіць Ізяслава моцным і стойкім і дапамагчы адолець усіх ворагаў, абараніць мужа ад усіх няшчасцяў і небяспек і зрабіць шчаслівым зваротны яго шлях на радзіму.

У адрозненне ад летапісу, у малітвах Гертруды яе сын Яраполк паўстае зусім не ідэальным чалавекам: Яраполк «апускаўся ў бездань п’янства і абжорства, быў вінаваты ў ганарыстасці, хвальбе, клятвапарушэнні, зласлоўі, сквапнасці, ганарыстасці, нецярплівасці, ілжывасці, крадзяжы, ілжэсведчанні і нават стаў для ўсіх пасмешышчам».

У некалькіх малітвах княгіня моліцца за Яраполка і перамогу яго войска. У адной з іх яна просіць Ісуса:

Згаданае паражэнне можна суаднесці з падзеямі 1085/6 года, калі Яраполк быў вымушаны бегчы ў Польшчу. 

У адной з апошніх малітваў Гертруда моліцца пра памілаванне душ памерлых «братоў і сясцёр нашай абшчыны». Відавочна, у пэўны момант яна апынулася ў манастыры.

### Каляндар 
У кодэксе знаходзіцца каляндар, якім карысталася Гертруда. Па ім можна ў прыватнасці высвятліць яе дзень нараджэння. У календары адзначана памяць Святой Гертруды Нівельскай, якая прыпадае на 17 сакавіка. Побач, 16 сакавіка, адзначана памяць мучаніка Кірыяка, якога Гертруда некалькі разоў згадвала ў малітвах. Лічыцца, што яго памяць прыпадае на дзень нараджэння Гертруды.

### Рускае імя 
Паводле зместу малітваў можна ўсталяваць імя, якое Гертруда атрымала на Русі. Яна часта звяртаецца да Святой Алены, называючы сябе яе рабыняй. У календары адзначаны дзень яе памяці прыняты ў хрысціянстве ўсходняга абраду, а не заходняга. У атрыманні новага імя не варта бачыць паўторнае хрышчэнне, якое тады, хутчэй за ўсё, не практыкавалася. А перайменаванне ў той час даволі часта суправаджала змяненне культурнага асяроддзя нават у рамках адной канфесіі.

### Мініяцюры візантыйскага стылю 
Пасля 1075 года у псалтыр было дададзена пяць мініяцюр візантыйскага стылю. На дзвюх з іх знаходзяцца выявы Гертруды і яе сям’і — сына Яраполка і яго жонкі Кунігунды. Іх з’яўленне звязваюць з падзеямі 1075 года, калі Ізяслаў, быўшы ў выгнанні і страціўшы надзею атрымаць дапамогу ад імператара Генрыха IV, звярнуўся да Папы Рымскага Грыгорыя VII. З дыпламатычнай місіяй адправіўся Яраполк, які на словах запэўніў Грыгорыя ў прыхільнасці бацькі да рымскага прастола. Папа адказаў пасланнем Ізяславу і Гертрудзе («Дзмітрыю, каралю рускаму, і каралеве, жонцы яго»), у якім ён перадаў Яраполку кіраванне рускай зямлёй як ленам Святога Пятра.

Мініяцюры сімвалічна адлюстроўваюць гэтыя падзеі. Першая з іх адлюстроўваецца Яраполка і Кунігунду ў час малітвы апосталу Пятру, маці ж Яраполка прыпадае да стопаў апостала. На другой жа Хрыстос пры ўдзеле Святога Пятра і Святой Ірыны карануе Яраполка-Пятра і Кунігунду-Ірыну.

### Варожбы 
Гертруда не чуралася варажбы. У кодэкс уключаны луннік (невялікі астралагічны даведнік з прадказаннямі па стане месяцавага дыска) і каляднік (варожбы па першым дні новага года). Гэта значыць, з псалтыром суседнічаюць варажбітныя тэксты, якія асуджаліся царквой. Зрэшты, і сам псалтыр мог выкарыстоўвацца для варажбы (пра гэта ёсць згадкі ў «Павучанні» Уладзіміра Манамаха).

## Веравызнанне 
Янін лічыў, што Гертруда некалькі разоў пераходзіла з каталіцтва ў праваслаўе і назад. Першы раз яна змяніла веравызнанне, калі апынулася на Русі ў пачатку 1040-х, атрымаўшы праваслаўнае імя Лізавета. Потым, у 1073—1077, быўшы ў выгнанні, яна разам з сынам Яраполкам (у якога, паводле меркавання Яніна, было праваслаўнае імя Гаўрыіл) перайшла ў каталіцтва (Яраполк атрымаў каталіцкае імя Пётр). Вярнуўшыся на Русь, Гертруда зноў стала праваслаўнай.

Такую здагадку раскрытыкаваў Назарэнка. Паводле яго меркавання, у гіпотэзе са шматразовым змяненнем веравызнання на XI стагоддзе праецыююцца рэаліі пазнейшых эпох. У тыя часы, напярэдадні расколу і адразу пасля яго, пры пераходзе з хрысціянскай царквы аднаго абраду ў іншую новае хрышчэнне не патрабавалася — дастаткова было абраду памазання. Рускія ж князі (нават самыя адукаваныя з іх) і іх асяроддзе мелі смутныя ўяўленні пра дагматычныя адрозненні паміж цэрквамі. Княжацкі двор тады жыў у атмасферы канфесійнай індыферэнтнасці. І ў асабістым побыце Гертруда захоўвала каталіцтва. Яе малітоўнік лацінскі не толькі паводле мовы, але і паводле прыналежнасці да каталіцкага абраду. Але ў каталіцкі малітоўнік уплецены элементы абраду праваслаўнага, напрыклад, у малітвах Гертруды ёсць пераклад на латынь праваслаўнага Трысвятога.

## Стасункі з Кіева-Пячэрскім манастыром 
У Гертруды склаліся добрыя адносіны з манахамі Кіева-Пячэрскага манастыра. Каля 1055 года, па рэкамендацыі Антонія Пячэрскага, у жаночы манастыр Святога Мікалая, заснавальніцай якога была Гертруда, была прынята маці Феадосія Пячэрскага. Калі ж Антоній, не спытаўшыся дазволу князя Ізяслава, прыняў у манастыр баярскага сына Варлаама і княжацкага ключніка Яфрэма, і Ізяслаў гатовы быў разагнаць печаран, «ляхавіца», як яна названая ў патэрыку, Гертруда здолела ўгаварыць князя прымірыцца з манахамі.

Паводле меркавання Попэ, манахі Кіева-Пячэрскага манастыра невідавочна падтрымлівалі прэтэнзіі сына Гертруды Яраполка на кіеўскае княжанне, што вынікае з запісанага ў манастыры летапіснага некралога Яраполку і глухіх дакораў Усеваладу ў летапісе пасля гібелі Ізяслава.

## Шлюб і дзеці 
У канцы 1030-х — пачатку 1040-х Гертруда выйшла замуж за Ізяслава Яраславіча.

Паводле традыцыйнай версіі Гертруда была маці ўсіх трох сыноў Ізяслава. Сыны:
* Мсціслаў (пам. 1069), князь наўгародскі
* Яраполк (пам. 1086), князь уладзімірскі і тураўскі
* Святаполк (1050—1113), вялікі князь кіеўскі
Парадак сыноў па старшынстве з’яўляецца дыскусійным. У большасці летапісаў іх старшынства не паказана, а з’яўляюцца яны на старонках летапісу амаль адначасова. Янін на падставе звестак Ніканаўскага летапіснага збору лічыў, што Яраполк быў старэйшым, Святаполк другім, а Мсціслаў малодшым. Такім чынам, паводле Яніна, Яраполк нарадзіўся да 1050 года, Святаполк у 1050 годзе, а Мсціслаў пазней. Іншыя даследчыкі больш асцярожныя ў выкарыстанні Ніканаўскага летапісу. Мсціслава звычайна лічаць старэйшым — ён раней за ўсіх атрымаў княжацкі сталец. Яраполк лічыцца другім, а Святаполк трэцім сынам Гертруды.

Паводле іншай традыцыі, якая ідзе ад [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|]], парадак наступны — Мсціслаў, Святаполк, Яраполк — у такім парадку сыны пералічаны ў некралогу Ізяславу Яраславічу, і ў такой жа паслядоўнасці яны з’яўляюцца на старонках летапісу. У. А. Кучкін, прааналізаваўшы месца з «Слова пра паход Ігараў…», прыйшоў да высновы, што пахаваннямі князя Ізяслава распараджаўся Святаполк (а не Яраполк) і палічыў гэта дадатковым аргументам на карысць таго, што Святаполк быў другім сынам, а Яраполк — трэцім.

Назарэнка ідзе за Кучкіным, але Святаполк у яго версіі — сын наложніцы.

## Продкі 
## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Kętrzyński S., *Gertruda (ok. 1025—1108), w. księżna kijowska*, [w:] Polski Słownik Biograficzny, T. 7, 1949—1958.

## Спасылкі 
* 
* Gertruda Mieszkówna 1025—1108 
* Карпов А. Ю. Гертруда 

Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Пясты
Катэгорыя:Жонкі рускіх князёў
Катэгорыя:Астролагі