open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гіпація Александрыйская

**Гіпація Александрыйская**, таксама **Іпація Александрыйская** (; 370(?) — ) — жанчына-вучоны грэчаскага паходжання, філосаф, матэматык, астраном, астролаг. Выкладала ў Александрыі; схаларх Александрыйскай школы неаплатанізму.

## Біяграфія 
Адукацыю Гіпація атрымала пад кіраўніцтвам свайго бацькі, Тэона Александрыйскага, які належаў да ліку вучоных Александрыйскай школы.

Каля 400 года Гіпація была запрошаная чытаць лекцыі ў Александрыйскай школе, дзе заняла адну з вядучых кафедраў — кафедру філасофіі. Выкладала філасофію Платона і Арыстоцеля; таксама выкладала матэматыку, займалася вылічэннем астранамічных табліц. Напісала каментары да сачыненняў Апалонія Пергскага і Дыяфанта Александрыйскага, якія да нас не дайшлі.

## Смерць 
Гіпація прымала ўдзел у Александрыйскай гарадской палітыцы, маючы ўплыў на кіраўніка горада, прэфекта Орэста. Гэта акалічнасць выклікала пастаянныя спрэчкі з біскупам Кірылам (пасля кананізаваным), таму хрысціянская абшчына лічыла Гіпацію адной з арганізатараў смуты. У 415 годзе група егіпецкіх хрысціян, прыхільнікаў епіскапа Кірылы, напала на Гіпацію і забіла яе.

Хрысціянскі гісторык Сакрат Схаластык віну ў смерці Гіпаціі ўскладае на «нейкага Пятра»:

## Навуковы ўклад 
Гіпація, як лічыцца, вынайшла або ўдасканаліла некаторыя навуковыя прылады: дыстылятар (прыбор для атрымання дыстыляванай вады), арэометра (прыбор для вымярэння шчыльнасці вадкасці), астралябію (інструмент для астранамічных вымярэнняў, удасканаліўшы астралабон Клаўдзія Пталамея) і планісферу (плоскую рухомую карту неба).

Многія работы, якія прыпісваюцца Гіпаціі, як лічыцца, напісаныя ў супрацоўніцтве з яе бацькам Тэонам. Найбольш вядомыя працы:

* каментар да 13-й кнігі «Арыфметыкі» Діяфанта;
* рэдакцыя трэцяй кнігі каментарыяў Тэона да «Альмагесту» Пталамея;
* рэдакцыя каментарыяў Тэона да «Пачаткаў» Эўкліда;
* каментары да «Конікаў» Апалонія Пергскага;
* «Астранамічны канон».

Катэгорыя:Астраномы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Неаплатонікі
Катэгорыя:Матэматыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Астраномы V стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі V стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы V стагоддзя
Катэгорыя:Жанчыны-філосафы
Катэгорыя:Жанчыны-астраномы
Катэгорыя:Ахвяры забойстваў
Катэгорыя:Жанчыны-матэматыкі
Лукрэцыя Борджыя

**Лукрэцыя Борджыя**, таксама **Лукрэцыя Борджа** (, ) (, Рым — , Ферара) — пазашлюбная дачка папы рымскага Аляксандра VI (свецкае імя: Радрыга Борджыя) і яго палюбоўніцы Ваноцы дэ Катанеі, герцагіні Пезара, княгіні Салерна, герцагіні Ферары, Мадэны і Рэджыа. Яе браты Чэзарэ Борджыя, Джавані Борджыя, і Джофрэ Борджыя.

## Вобраз у гісторыі 
Сям’я Борджыя зрабілася ўвасабленнем бязлітаснай беспрынцыповай палітыкі і сексуальнай беспрынцыповасці, характэрных для папства эпохі Адраджэння. Лукрэцыя была ахарактарызаваная як фатальная жанчына ў шматлікіх творах мастацтва, раманах і фільмах.

У г. Мельбурне, (National Gallery of Victoria Art School) захоўваецца партрэт маладой жанчыны, працы мастака Доса Досі. Даказана, што дадзеная карціна з’яўляецца прыжыццёвым партрэтным малюнкам Лукрэцыі Борджыя. Тым не менш, маюцца сумненні. Некаторыя іншыя карціны, такія як партрэт выкананы Барталамеа Венецыяна ў цяперашні час не прызнаныя афіцыйным і сапраўдным малюнкам Лукрэцыі.

На большасці партрэтах яна паказваецца як маладая дзяўчына са светлымі валасамі, што спадаюць на грудзі, з прыгожым колерам твару, вачамі светла-карычневага колеру, поўнымі, высокімі грудзьмі — увасабленнем прыроднай прыгажосці і вытанчанасці. Такія знешнія дадзеныя высока цаніліся ў Італіі ў перыяд Адраджэння.

На дадзены момант няма дакладных крыніц, якія пацвярджаюць удзел Лукрэцыі у злачынствах Аляксандра VI і Чэзарэ Борджыя.

Брат і бацька маніпулявалі Лукрэцый, выдаючы яе замуж за прадстаўнікоў найбольш уплывовых арытсакратаў Еўропы эпохі Адраджэння. Гэтыя шлюбы былі палітычнымі амбіцыямі сям’і Борджыя. Лукрэцыя тройчы была замужам: Джавані Сфорца (герцаг Пезара), Альфонса Арагонскі (Герцаг Бішэлье) і Альфонса д’Эстэ (прынц Ферарскі). Лічыцца, што найбольш шчаслівы шлюб Лукрэцыі быў з Альфонса Арагонскім, незаконнанароджаным сынам караля Неапаля. Лічыцца, што Альфонса быў забіты па загаду Чэзарэ, пасля таго, як перастаў быць карысны сямейству Борджыя.

## Спасылкі 
* *Лукрэцыя Борджыя* на IMDb

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XVI стагоддзя
Катэгорыя:Жанчыны Рэнесансу
Катэгорыя:Памерлі пры родах
Катэгорыя:Герцагіні
Катэгорыя:Борджыя
Катэгорыя:Пазашлюбнае нашчадства кіраўнікоў Італіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў правінцыі Рым
Ганс Хрысціян Эрстэд

**Ганс Хрысціян Эрстэд**, таксама** Ханс Крысціян Эрстэд** (, 14 жніўня 1777 — 9 сакавіка 1851) — дацкі навуковец, фізік, даследчык з’яў электрамагнетызму.

## Раннія гады 
Нарадзіўся 14 жніўня 1777 г. у маленькім гарадку Рудкёбінге, размешчаным на дацкім востраве Лангелан. Яго бацька быў аптэкарам, грошай у сям’і не было. Пачатковую адукацыю браты Ханс Крысціян і Андэрс атрымлівалі дзе прыйдзецца: гарадскі цырульнік вучыў іх нямецкай, яго жонка — дацкай; пастар маленькай царквы навучыў іх правілам граматыкі, пазнаёміў з гісторыяй і літаратурай; каморнік навучыў складанню і адніманню, а прыезджы студэнт упершыню распавёў ім аб уласцівасцях мінералаў.

З 12 гадоў Ханс дапамагае свайму бацьку ў аптэцы. Тут ён пачынае цікавіцца натуральнымі навукамі і вырашае паступаць ва ўніверсітэт.

## Вучоба ў Капенгагенскім універсітэце 
, *Der Geist in der Natur*, 1854]]
Універсітэт у сталіцы Даніі Капенгагене быў заснаваны яшчэ ў 1478 г., але агульнаадукацыйная культура яго была яшчэ вельмі нізкая. Дастаткова сказаць, што з пачатку XVIII стагоддзя кафедра фізікі ў ім была ліквідаваная з той мэтай, каб узмацніць курс багаслоўя.

У 1794 г. (17 гадоў) Эрстэд у якасці абітурыента выязджае ў Капенгаген і цэлы год рыхтуецца да іспытаў, якія затым паспяхова вытрымлівае. Яго брат рушыў услед за ім у Капенгаген і вывучаў там юрыспрудэнцыю. Падчас вучобы Эрстэд займаецца практычна ўсімі магчымымі дысцыплінамі. Залатая медаль універсітэта была прысуджана яму за эсэ «Межы паэзіі і прозы».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізікі Даніі
Катэгорыя:Памерлі ў Капенгагене
Катэгорыя:Вучоныя, у гонар якіх названы фізічныя адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Дактары філасофіі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Морава (верхні прыток Дуная)

**Мо́рава** (, ) — рака ў Цэнтральнай Еўропе, левы прыток Дуная. Цячэ па тэрыторыі Чэшскай Рэспублікі, Славакіі і Аўстрыі.

Даўжыня 353 км. Вадазбор 26 658 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 120 м³/с.

Бярэ пачатак ва Усходніх Судэтах. Суднаходства пачынаецца ў 130 км ад вусця (тэрыторыя Чэшскай Рэспублікі).

Назва, відавочна, мае кельцкае паходжанне. Упершыню ўзгадваецца ў працы Плінія Старэйшага пад назвай *Манус* (). Ад наймення ракі паходзіць назва вобласці Маравія.

## Спасылкі 
* Řeka Morava, od pramene k soutoku
* Morava — řeka nabízející pravou vodáckou romantiku
* Kilometráž Moravy včetně Mlýnského náhonu — úvodní informace 

Катэгорыя:Рэкі Аўстрыі
Катэгорыя:Рэкі Славакіі
Катэгорыя:Рэкі Чэхіі
Орава (рака)

**Орава** () — рака ў Заходняй Славакіі. Выцякае з гор Ораўска-Магура. Упадае ў Ваг. На рацэ знаходзіцца горад Долны Кубін.

Плошча басейна складае 1 992 км². Даўжыня 60,9 км. Галоўныя прытокі — рэкі Б'ела Орава і Оравіца

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Славакіі
Лабарац

**Ла́барац** () — рака ва Усходняй Славакіі. Выцякае з гор Нізке Бескіды. Упадае ў Латарыцу. Галоўныя прытокі Удава, Уж і Ціраха. На рацэ размешчаны гарады Медзілабарце ды Гуменне.

Згодна з паданнем, рака названая ў гонар князя Лабарца, старая назва ракі была Свіржава.

Каля горада Міхайлаўцы на рэчцы знаходзіцца вадасховішча Зямплінская Шырава.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Славакіі
Уж (прыток Лабараца)

**Уж** (, ) — рака ва Украіне і Славакіі, левы прыток Лабарца (басейн Дуная).

## Агульнае 
Даўжыня 127 км, з якіх 107 км працякае ў межах Украіны. Бярэ пачатак з крыніцы на паўднёва-заходніх схілах Вадападзельнага хрыбта ў Карпатах, ніжэй перацінае Паланінскі хрыбет. Праходзіць праз украіна-славацкую граніцу каля славацкай вёскі Загар, цячэ па Усходне-Славацкай нізіне і ўпадае ў Лабарац. Даліна ў вярхоўі цяснінападобныя, далей — V-падобная, ніжэй за Ужгарад невыразна выяўленая. Шырыня ў вярхоўі каля 15 м, затым узрастае да 100—300 м, у нізоўі дасягае 2—2,5 км. Абалона перарывістая, часта асіметрычная; шырыня 100—150 м, у Закарпацці — да 1 км. Рэчышча звілістае, у верхнім і сярэднім цячэнні парожыстае, маюцца вадаспады, шмат астравоў. Шырыня ракі пераважна 15—30 м, каля Ужгарада — да 135 м. Ухіл ракі 7,2 м/км.

Асноўныя прытокі: Ровін (справа), Уг, Люта, Тур’я (злева).

Жыўленне мяшанае. Рака мае паводкавы рэжым. Лядовы рэжым няўстойлівы, бываюць заторы.

## На рацэ 
На рацэ стаіць Ужгарад — адміністрацыйны цэнтр Закарпацкай вобласці Украіны. Створана 2 ГЭС.

## Літаратура 
* *Кирилюк М. І.* Географічна енциклопедія України: [у 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. — Т. 3. — К., 1993. — ISBN 5-88500-015-8 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Басейн Дуная
Катэгорыя:Рэкі Закарпацкай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Славакіі
Ваг

**Ваг** (, , , ) — самая доўгая рака Славакіі. Левы прыток Дуная. Пачынаецца каля вёскі Кралёва-Легата, дзе зліваюцца Чорны Ваг і Белы Ваг. Рака цячэ па поўначы і захадзе Славакіі і ўпадае ў Дунай недалёка ад Комарна. Галоўныя прытокі — Нітра, Малы Дунай, Кісуца, Тур’ец, Орава, Рэвуца, Райчанка.

Працякае праз гарады і мястэчкі: Ліптаўскі Градак, Ліптаўскі Мікулаш, Ружамберак, Вруткі, Жыліна, Бытча, Поваска-Бістрыца, Пухаў, Ілава, Дубніца-над-Вагам, Немшава, Трэнчын, Нове Месца над Вагам, П’ешцяны, Глогавец, Серэдзь, Шаля, Коларава і Комарна.

Даўжыня ракі — 433 км, плошча водазбору — 19 600 км². Сярэднегадавы расход вады — 152 м³/сек.

На рацэ пабудавана сістэма з 20 гідраэлектрастанцый — Важскі каскад. Воды ракі выкарыстоўваюцца для арашэння і водазабеспячэння. Рака з’яўляецца суднаходнай ад вусця ракі Серэдзь.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Славакіі
Катэгорыя:Прытокі Дуная
Інтэрпал

**Інтэрпал** (Interpol — скарочаная назва (з 1956 года) **Міжнароднай арганізацыі крымінальнай паліцыі** (, · ) — міжнародная арганізацыя, асноўнай задачай якой з’яўляецца аб’яднанне намаганняў нацыянальных праваахоўных органаў краін- удзельніц у галіне барацьбы з агульнакрымінальнай злачыннасцю.

Інтэрпол не ажыццяўляе ніякіх умяшальніцтваў у дзейнасць палітычнага, ваеннага, рэлігійнага і расавага характару (артыкул 3 Статута).

## Кіраванне 
* *Сход*. Склікаецца штогод. Складаецца з прадстаўнікоў урадаў. Простай большасцю галасоў ухваляе кірункі дзейнасці і выдаткі. Абірае Камітэт са свайго складу, генеральнага сакратара і Камісію. Прымае новых членаў і змяняе Статут 2/3 галасоў.
* *Камітэт*. Складаецца з абранага на 4 гады старшыні і абраных на 3 гады 3-х намеснікаў і 9 прадстаўнікоў. Назірае за выкананнем Сакратарыятам пастановаў Сходу. Прызначае дарадцаў.
* *Сакратарыят*. Узначальваецца абраным на 5 год генеральным сакратаром. Выконвае пастановы Сходу і Камітэта. Падтрымлівае зносіны з урадамі і міжнароднымі арганізацыямі.
* *Аддзелы*. Прызначаюцца ўрадамі адпаведных краін. Вядуць міжсобку і з Сакратарыятам звесткаабмен аб вышуку злачынцаў.
* *Камісія*. Збіраецца тройчы на год пры зачыненых дзвярах. Складаецца з 5 асоб, абраных на 3 гады: паліцыянта, апрацоўніка лічбавых звестак і 3-ох ахоўнікаў даных. Збірае звесткі аб асобах для выдачы ўрадам-удзельнікам.

## Удзельнікі 
міні|left|Сядзіба МАКП у Ліёне
У якасці дзяржаў-заснавальніц у *Міжнароднай камісіі крымінальнай паліцыі* спачатку бралі ўдзел Аўстрыя, Бельгія, Венгрыя, Грэцыя, Злучаныя Штаты Амерыкі, Італія, Кітай, Нідэрланды, Германія, Польшча, Румынія, Францыя, Швейцарыя, Швецыя, Егіпет і Югаславія. Колькасць удзельнікаў паступова павялічвалася і ў кастрычніку 2008 года дасягнула 186 дзяржаў. Да таго ж, Нідэрланды мелі дадатковых прадстаўнікоў ад 4 сваіх калоній — Аруба, Кюрасаа, Нідэрландскія Антыльскія астравы і Святы Марцін.

Урад Беларусі бярэ ўдзел у МАКП з 29 верасня 1993 г. Урады ўсіх сумежных з Беларуссю краін таксама з’яўляюцца ўдзельнікамі арганізацыі. Урад Польшчы — ад яе заснавання, Расіі — з 27 верасня 1990 г., Літвы — з 4 лістапада 1991 г., Латвіі і Украіны — з 4 лістапада 1992 года.

## Гісторыя 
[міні|Рональд Ноўбл, 7-ы генеральны сакратар ([2007 г.)]]
Міжнародную камісію крымінальнай паліцыі заснавалі 7 верасня 1923 г. на міжнародным з’ездзе ў Вене (Аўстрыя). У 1927 г. стварылі аддзелы ў дзяржавах-удзельніцах. У 1942 г. сядзібу камісіі перанеслі ў Берлін (Германія). У 1945 — у Сен-Клу (павет Вярхоўі Сены, вобласць Іль-дэ-Франс, Францыя), з 1989 г. у Ліёне. У 1982 г. для збору і выдачы звестак аб асобах заснавалі Камісію.

Генеральныя сакратары:
# Оскар Дрэслер (1923—1946)
# Луі Дзюклу (1946—1951)
# Марсель Сіко (1951—1963)
# Жан Непот (1963—1978)
# Андрэ Босар (1978—1985)
# Рэйманд Кендал (1985—2000)
# Рональд Ноўбл (з 2000 года).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1923 годзе
Гервартаў

**Гервартаў** () — вёска ў Прэшаўскім краі на паўночным усходзе Славакіі. Тэрыторыя вёскі мае плошчу 9,872 км². Першыя згадкі пра паселішча датуюцца 1406 годам. У 1500 годзе ў вёсцы была збудаваная драўляная каталіцкая царква.

У 2008 годзе вёска разам з іншымі драўлянымі цэрквамі славацкіх Карпатаў была ўключаная ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Насельніцтва 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Славакіі
Гронсек

**Гронсек** () — вёска ў Банскабістрыцкім краі Славакіі.

У гістарычных крыніцах вёска ўпершыню згадваецца ў 1500 годзе. На працягу сваёй гісторыі вёска шмат разоў змяняла сваё імя (1500 Zyklafalu, 1506 Czwiklafalwa, 1514 Galoyczfalwa, 1515 Galowycz, 1522 Czwyklina, 1558 Czwyklina alias Galfalwa, 1565 Garanzk). Яна належала раёну Зволен. Ад XV да XVII стст. мястэчка пераходзіла ва ўладанне прадстаўнікам розных дваранскіх родаў.

Артыкулярная драўляная царква 1726 года з’яўляецца адным з пяці падобных архітэктурных збудаванняў на тэрыторыі Славакіі. Разам з навакольнай барочнай званіцай царква ў 2008 годзе была ўнесена ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Насельніцтва 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі
Бодружал

**Бо́дружал** (; русінск.: *Бодруджал*) — вёска ў Прэшаўскім краі Славакіі. Знаходзіцца ў гістарычным рэгіёне Шарыш на колішнім гандлёвым шляху з Венгрыі ў Польшчу. Першыя згадкі пра вёску датуюцца 1600 годам.

У вёсцы знаходзіцца царква Святога Мікалая, збудаваная ў 1658 годзе паводле лямкоўскага паўночна-заходняга тыпу. Яна складаецца з прэсбітэрыя, нефа і бабінца. Гэтая патроенасць выяўляецца і ў цыбулепадобных вежах царквы. Царква рамантавалася і рэканструявалася некалькі разоў. На паўночным муры царкоўнага нефа захаваліся размалёўкі, якія ілюструюць Укрыжаванне і апошні Суд. Паміж прэсбітэрыем і нефам размяшчаецца іканастас 1794 года. У прэсбітэрыі знаходзіцца галоўны алтар з іконай Укрыжавання, побач з якім месціцца больш сціплы алтар 1706 года з іконай Ecce Homo.

Разам з іншымі драўлянымі цэрквамі славацкіх Карпатаў у 2008 годзе была ўключана ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Насельніцтва 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1600 годзе
Гомбасецкая пячора

**Гомбасецкая пячора** () — сталактытавая пячора ў Славакіі.

Пячора размешчана ва ўсходняй частцы краіны. Гамбасецкая пячора была выяўлена 21 лістапада 1951 года спелеолагамі-аматарамі. Адкрыта для наведвання турыстаў з 1955 года. У цяпершані час маршрут для наведвальнікаў складае 530 м у даўжыню і займае каля 30 хвілін. Агульная даўжыня пячоры —  м.

З 1995 года Гомбасецкая пячора ўвайшла ў спіс Сусветнай спадчыны ў якасці часткі пячораў Агтэлецкага і Славацкага карстаў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пячоры Славакіі
Лешціны

**Лешціны** () — вёска ў Жылінскім краі на поўначы Славакіі.

Тэрыторыя вёскі была заселена людзьмі са старажытных часоў. Падчас будаўніцтва АЗС былі выяўленыя сляды паселішча перыяду лужыцкай культуры і карычневая ігла перыяду ранняга бронзавага веку. Першыя згадкі пра вёску датуюцца 1361 годам. Пазней, у 1548 годзе, перайшла ва ўладанне сям’і Змешкалаў.

У вёсцы знаходзіцца драўляная царква, збудаваная ў 1686 годзе, якая ў 2008 годзе разам з іншымі драўлянымі цэрквамі славацкіх Карпатаў была ўнесена ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Насельніцтва 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Славакіі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Славакіі
Міхалоў (Брагінскі раён)

**Міхало́ў** — былая.

У 2005 годзе вёска выключана з даных ўліку населеных пунктаў.

Драўляныя дамы сядзібнага тыпу размяшчаліся ўздоўж прасёлкавай дарогі.

## Насельніцтва 
* 1908 год — 17 двароў, 129 жыхароў. Побач быў фальварак, 1 двор, 10 жыхароў.
* 1930 год — 20 двароў.
* 1959 год — 138 жыхароў (паводле перапісу).
* 1999 год — 3 гаспадаркі, 5 жыхароў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0.

## Спасылкі
Індыйская рупія

**Індыйская рупія** — грашовая адзінка Індыі. Складаецца з 100 пайс.

Да 1916 года 1 рупія = 16 англійскіх пенсаў (г.зн. залатое ўтрыманне раўнялася 0,48816 г чыстага золата).

Да ўвядзення 1 красавіка 1957 дзесятковай сістэмы 1 рупія = 16 ана = 64 пайса = 192 пая.

Эмітэнт — Рэзервовы банк Індыі.
Банкноты наміналам — ад 1 да 1000.
Асноўныя колеры: аліўкавы, охра.

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Азіяцкія валюты
Катэгорыя:Эканоміка Індыі
Рысарджымента

**Рысарджымента** ( — адраджэнне, абнаўленне) — гістарыяграфічны тэрмін, які пазначае перыяд барацьбы за палітычнае аб’яднанне Італіі.

## Тэрмін 
Спачатку слова ўжывалася па аналогіі з *Il Rinascimento* (эпоха Адраджэння) і ўжывалася выключна ў культурна-літаратурным кантэксце. І толькі пры Віторыа Альф’еры (1749—1803) яго значэнне пачало паступова пашырацца ў бок меркаванага аб’яднання Італіі ў палітычным, культурным і нацыянальным плане.

## Храналогія 
* 1820 — пачатак паўстання ў Неапалітанскім каралеўстве, пазней задушанага аўстрыйскай інтэрвенцыяй.
* 1821 — хваляванні распаўсюджваюцца на П’емонт па ініцыятыве сакрэтнага таварыства, кіруемага Сантароза і Канфаланьеры; паўстанне таксама было задушана аўстрыйцамі.
* 1831 — аўстрыйцы душаць яшчэ адно паўстанне — у герцагстве Пармскім. Джузэпэ Мадзіні засноўвае ў Марселі «Маладую Італію», патрыятычны рух, які змагаўся за аб’яднанне Італіі і ўключэнне яе ў еўрапейскі кантэкст.
* 1833 — няўдалая спроба «Маладой Італіі» падняць паўстанне ў Генуі.
* 1848—1849 — «Пяць дзён Мілана» і першая вайна з Аўстрыяй за незалежнасць, якая завяршылася няўдала (перамір’е ў Віньяле і міланскі мірны дагавор), аднак адыграла важную ролю ў развіцці і распаўсюджванні патрыятычных настрояў.
* Чэрвень—ліпень 1857 — экспедыцыя Пізакане: няўдалая спроба падняць паўстанне ў Неапалітанскім каралеўстве.
* 1859—1860 — другая вайна за незалежнасць, у выніку якой адбываецца аб’яднанне Сардзінскага каралеўства з Ламбардыяй, Тасканай, Раманьяй, Пармай і Модэнай, у якіх прайшло ўсенароднае галасаванне. Высадка Джузэпэ Гарыбальдзі ў Сіцыліі і аб’яднанне з Сардзініяй Каралеўства абедзвюх Сіцылій.
* 17 сакавіка 1861 года — новы парламент абвяшчае Італьянскае каралеўства на чале з Віктарам Эмануілам II.
* Жнівень 1862 г. — першы паход Гарыбальдзі на Рым.
* 1866 — трэцяя вайна за незалежнасць у саюзе з Прусіяй (гл. Аўстра-пруская вайна), падчас якой да Італіі была далучаная вобласць венетаў з Венецыяй.
* Чэрвень 1867 г. — другі паход Гарыбальдзі на Рым.
* Верасень 1870 — італьянскія войскі ўступаюць у Рым, з якога выведзены французскі гарнізон (гл. Франка-пруская вайна).
* Чэрвень 1871 г. — італьянская сталіца была перанесена ў Рым.

## Бібліяграфія 
* Giuseppe Berti. Russia e stati italiani nel Risorgimento. Torino, 1957. 
* Indro Montanelli. L’Italia del Risorgimento. Milano, 1972. 
* Franco Valsecchi. L’Italia del Risorgimento e l’Europa delle nazionalità. Roma, 1978. 
* Walter Maturi. Interpetazioni del Risorgimento. Torino, 1962. 
* Luigi Tomaz, *In Adriatico nel secondo millennio*, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve, 2010. 

## Спасылкі 
* F. Tarozzi, Risorgimento 
* Kампанія Solferino e San Martino
* Бібліятэка дакументаў, якія маюць дачыненне да Рысарджымента 


Катэгорыя:Італьянцы
Млынок (Брагінскі раён)

**Млыно́к** — былы пасёлак у Брагінскім раёна Гомельскай вобласці Беларусі. Падпарадкоўваўся Брагінскаму райсавету.

Пасля катастрофы на Чарнобыльскай АЭС і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселены ў чыстыя месцы. У 2005 годзе пасёлак быў выключаны са звестак па ўліку населеных пунктаў.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 9 км на поўнач ад Брагіна, 37 км ад чыгуначнай станцыі Хойнікі (на галінцы Васілевічы — Хойнікі ад лініі Калінкавічы — Гомель), 120 км ад Гомеля.

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Брагін — Хойнікі.

Планіроўка складаецца з кароткай просталінейнай вуліцы мерыдыянальнай арыентацыі. Забудова драўлянымі хатамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснаваны напачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1932 годзе арганізаваны калгас. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса «Шлях да камунізму» (цэнтр — вёска Сабалі).

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — жыхароў няма.

### Дынаміка 
* 1959 год — 80 жыхароў (паводле перапісу).
* 1980-е — жыхары пераселены.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі
Доміца

**До́міца** () — найбуйнейшая пячора Славацкага карста ў паўднёвай Славакіі. Частка пячорнай сістэмы Барадла-Доміца (працягласць ходаў 23,9 км, глыбіня — 116 м), размешчанай на мяжы з Венгрыяй. Працягласць славацкай часткі 5,3 км, з якіх  м абсталяваныя для наведванняў турыстамі.

У 1995 годзе Доміца была ўключана ў спіс Сусветнай спадчыны ў якасці часткі пячораў Агтэлекскага і Славацкага карстаў.

## У Сеціве 
Катэгорыя:Пячоры Славакіі
Катэгорыя:Геаграфія Славакіі
Новая Грэбля

**Но́вая Грэ́бля** (, ) — вёска ў Брагінскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Чамярыскага сельсавета.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 14 км на паўднёвы ўсход ад Брагіна, 43 км ад чыгуначнай станцыі Хойнікі (на галінцы Васілевічы — Хойнікі ад лініі Калінкавічы — Гомель), 133 км ад Гомеля.

### Гідраграфія 
На поўдні і захадзе пойма ракі Брагінка.

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Камарын — Хойнікі. Планіроўка складаецца з кароткай просталінейнай вуліцы, блізкай да мерыдыянальнай арыентацыі. Забудова драўлянымі хатамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Вядомая з XIX стагоддзя як вёска ў Савіцкай воласці Рэчыцкага павета Мінскай губерні.

У 1931 годзе арганізаваны калгас "Новая Грэбля", працавала гамарня. Падчас Вялікай Айчыннай вайны на франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 90 мясцовых жыхароў, у памяць пра якія ў 1967 годзе збудаваны абеліск. У 1959 годзе ў складзе калгасу імя В. І. Чапаева (цэнтр - вёска Старыя Хракавічы).

Да 26 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад Чамярыскага сельсавета, да 1 снежня 2009 года — у склад Хракавіцкага сельсавета, пасля — зноў у складзе Чамярыскага сельсавета.

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 15 гаспадарак, 44 жыхара.

### Дынаміка 
* 1897 год — 13 двароў, 97 жыхароў (паводле перапісу).
* 1908 год — 17 двароў, 128 жыхароў.
* 1930 год — 24 двары, 143 жыхара.
* 1959 год — 194 жыхара (паводле перапісу).
* 2004 год — 15 гаспадарак, 44 жыхара.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. - Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чамярыскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Брагінскага раёна
Фінансы

**Фінансы** (ад сярэднявечна-лацінскага *financia* - наяўнасць, даход) — эканамічная катэгорыя, якая адлюстроўвае эканамічныя адносіны ў працэсе стварэння і размеркавання фондаў грашовых сродкаў. Паняцце *фінансы* можа ўключаць адзін з наступных сэнсаў:
* вывучэнне грошай і іншых падобных актываў
* кіраванне гэтымі актывамі і рызыкамі
* непасрэдна самі грашовыя рэсурсы

## Дзяржаўныя фінансы
Дзяржаўныя фінансы ўключаюць фінансавыя стасункі па фармаванню і выкарыстанню агульнадзяржаўных, адміністрацыйна-кіраўнічых адзінак, дзяржаўных прадпрыемстваў. Да дзяржаўных фінансаў адносяцца:
* дзяржаўны бюджэт
* дзяржаўны пенсійны фонд
* іншыя пазабюджэтныя фонды

Большая частка дзяржаўных фінансаў фармуецца за конт падаткаў. Праз дзяржаўныя фінансы пераразмяркоўваецца значная частка нацыянальнага даходу. Дзяржаўныя фінансы рэгулююцца заканадаўствам аб бюджэце, што прымаецца штогод, а таксама іншым заканадаўствам.

## Карпарацыйныя фінансы
Карпарацыйныя фінансы абазначаюць сукупнасць фінансавых аперацый, якія ажыццяўляюцца прадпрыемствамі, па прыцягненню фінансавых рэсурсаў і іх эфектыўнаму выкарыстанню, уключаючы метады фінансавання, інвестыцыйных праектаў, кіравання ліквіднасцю, абароны ад рызыкаў і інш.
Рожак

**Рожак** () — прыродны запаведнік ва ўсходняй Славакіі, які складаецца з першабытных букавых лясоў. Запаведнік ахоўваецца славацкім нацыянальным паркам Поланіны.

28 лютага 2007 года запаведнік Рожак увайшоў у спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА пад назвай «Некранутыя букавыя лясы Карпатаў».

Катэгорыя:Прырода Славакіі
Катэгорыя:Запаведнікі
Рупія

**Рупія** (з санскрыту — чаканенае срэбра) — індыйская гістарычная сярэбраная манета, уведзеная ў абарачэнне ў XV , а таксама грашовая адзінка шэрагу краін Паўднёвай Азіі.

Сучасны сімвал індыйскай рупіі — , пакістанскай рупіі — **Rp**, іншых рупій —**Rs**.

## З'яўленне рупіі 
Упершыню выпушчаная пры індыйскім валадары Шэр-шаху (1539–1545). Атрымала распаўсюджванне пры Акбары (1556–1605). Чаканілася з срэбра 970-й пробы, агульная вага манеты — 11,534 г.

## Рупіі незалежных дзяржаў 
* Інданезійская рупія
* Індыйская рупія
* Маўрыкійская рупія
* Пакістанская рупія
* Сейшэльская рупія

: Германская Усходнеафрыканская рупія

Катэгорыя:Нумізматыка
Царыца Саўская

**Царыца Саўская** (, *Малка́т Шва́*, , *Маліка́т Са́ба*), X стагоддзе да н. э. — легендарная кіраўніца Аравійскага царства Саба (Шэба), чый візіт у Іерусалім да ізраільскага цара Саламона апісаны ў Бібліі.

Імя гэтай кіраўніцы ў Бібліі не згадваецца. У больш позніх арабскіх тэкстах яна завецца *Балкіс* (Білкіс, еўрапеізір. — *Балкіда*), а ў эфіёпскіх легендах — *Македа*. У масавай англамоўнай культуры назва яе краіны, Шэба, часам памылкова прымаецца за асабістае імя.

Хоць гістарычнае існаванне царыцы не даказана, яе вобраз аказаў значны ўплыў на фальклор і літаратуру многіх народаў Еўропы, Паўночнай Афрыкі і Блізкага Усходу.

Катэгорыя:Цары
Стэйн Рокан

**Стэйн Рокан** (, 4 ліпеня 1921, Ваган (Нарвегія) — , Берген) — нарвежскі палітолаг і сацыёлаг. Прафесар параўнальнай паліталогіі Універсітэта Бергена.

## Біяграфія 
Стэйн Рокан атрымаў вышэйшую філасофскае адукацыю. У 1940-я і 1950-я гады супрацоўнічаў у якасці асістэнта з Арнэ Нэс. Пазней яго ў большай ступені пачало цікавіць вывучэнне палітыкі, у асаблівасці даследаванні палітычных партый у еўрапейскіх нацыянальных дзяржавах. Менавіта тады наступіў перыяд іх сумеснай працы з Сеймурам Марцінам Ліпсетам. «Ліпсет і Рокан» зрабілія вечнымі суаўтарамі ў вачах студэнтаў, якія вывучаюць палітычную сацыялогію.

Рокан таксама вядомы як піянер па выкарыстанні камп’ютарных тэхналогій у сацыяльных навуках. Акрамя таго, ён з’яўляецца вядомым аўтарам па тэматыках, звязаных з сацыяльнымі расколамі, параўнальнай гісторыяй, партыйнымі сістэмамі і Каталонскага нацыяналізму, а таксама многіх іншых.

Рокан стваральнік серыі абстрактных мадэляў суверэнных дзяржаў і нацыянальных фармацый у Еўропе. Ён таксама быў прэзідэнтам Міжнароднай асацыяцыі палітычнай навукі з 1970 па 1973 гг., Прэзідэнтам Сусветнага Савета па грамадскіх навуках пры ЮНЕСКА (International Social Science Council) у 1973—1977 гг., віцэ-прэзідэнтам Міжнароднай сацыялагічнай асацыяцыі з 1966—1970 гг., Сузаснавальнікам і кіраўніком Еўрапейскага кансорцыума палітычных даследаванняў у 1970—1976 гг. Апошняя арганізацыя заснавала прэмію імя Стэйна Рокана. Акрамя таго, імем Рокана называюць прэміі ручаюцца Міжнародным Саветам па сацыяльных навуках пры ЮНЕСКА і Універсітэтам Бергена.

## Бібліяграфія 
* Party Systems and Voter Alignments. Co-edited with Seymour Martin Lipset (Free Press, 1967)
* Building States and Nations. Co-edited with Shmuel Eisenstadt (Sage, 1973)
* Economy, Territory, Identity: Politics of West European Peripheries. Co-authored with Derek W. Urwin (Sage, 1983).

Катэгорыя:Палітолагі
Катэгорыя:Сацыёлагі
Нежыхаў

**Не́жыхаў** (, ) — былая вёска ў Брагінскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіла ў склад Хракавіцкага сельсавета.

Пасля катастрофы на Чарнобыльскай АЭС і радыяцыйнага забруджвання жыхары (44 сем'і) пераселены ў 1986 годзе ў чыстыя месцы. Ліквідавана 20 жніўня 2008 года.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 39 км на паўднёвы захад ад Брагіна, 67 км ад чыгуначнай станцыі Хойнікі (на галінцы Васілевічы — Хойнікі ад лініі Калінкавічы — Гомель), 158 км ад Гомеля.

Размешчаны на тэрыторыі Палескага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка.

### Гідраграфія 
Вакол меліярацыйныя каналы.

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Камарын — Брагін.

Планіроўка складаецца з кароткай просталінейнай шыротнай вуліцы, якая на захадзе далучаецца да кароткай мерыдыянальнай вуліцы. Забудова драўлянымі хатамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Па пісьмовых крыніцах вядомая з XVIII стагоддзя як вёска ў Рэчыцкім павеце Мінскага ваяводства ВКЛ. Па інвентары 1784 г. 7 дымоў, 20 валоў, 14 кароў. Пасля 2-га раздзела Рэчы Паспалітай (1793 год) у складзе Расійскай імперыі.

З 8 снежня 1926 года па 30 снежня 1927 года цэнтр Нежыхаўскага сельсавета Брагінскага раёна Рэчыцкай, з 9 чэрвеня 1927 года Гомельскай акруг.

У 1929 годзе арганізаваны калгас. У Падчас Вялікай Айчыннай вайны у Слабадскіх лясах, што недалёка, месцаваўся Брагінскі падпольны райкам КП(б)Б і штаб партызанскай атрада імя Г. І. Катоўскага. У маі 1943 года фашысты цалкам спалілі вёску і забілі 30 жыхароў. У 1959 годзе ўваходзіла ў саўгас «Слабадскі» (цэнтр — вёска Выграбная Слабада).

Да 16 ліпеня 1954 года вёска ўваходзіла ў склад Выграбна-Слабадскога сельсавета, да 12 лістапада 1966 года — у склад Савіцкага сельсавета, да 8 студзеня 1987 года — у склад Слабадскога сельсавета, пасля — у складзе Хракавіцкага сельсавета (да 26 сакавіка 1987 года — Савіцкі сельсавет).

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2010 год — жыхароў няма.

### Дынаміка 
* 1850 год — 16 двароў.
* 1897 год — 33 двары, 227 жыхароў (паводле перапісу).
* 1908 год — 47 двароў, 322 жыхара.
* 1940 год — 60 двароў, 240 жыхароў.
* 1959 год — 232 жыхара (паводле перапісу).
* 1986 год — жыхары (44 сем'і) пераселены.

## Вядомыя выхадцы 
* Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка (1936—2025) — заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь, доктар гістарычных навук, прафесар, член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Рэспублікі Беларусь, дырэктар (1994—2004) Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы Нацыянальнай акадэміі навук Рэспублікі Беларусь.
* С. П. Давыдзенка — беларускі пісьменнік.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. — 632с.: іл. — Тыраж 4000 экз. — ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0
*
Новы Паўднёвы Уэльс

**Новы Паўднёвы Уэльс**, () — штат на паўднёвым усходзе Аўстраліі, самая старая і шматнаселенная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка краіны. Насельніцтва — 8,3 млн чалавек (сакавік 2024). Сталіца і найбуйнейшы горад — Сідней. Іншыя буйныя гарады — Ньюкасл, Уоланганг, Вага-Вага, Олбуры, Тамуорт.

Дэвіз: «Orta Recens Quam Pura Nites». Афіцыйныя мянушкі — «Першы штат», «Штат-прэм’ер».

## Прырода 
* Нацыянальны парк Пікапен

## Вядомыя ўраджэнцы 
* Мэры Гілмар, аўстралійская пісьменніца
* Артур Філіп

## Крыніцы
Раскол хрысціянскай царквы 1054 года

**Раскол хрысціянскай царквы 1054 года** або **Вялікая схізма** — гэта распад да таго часу адзінай хрысціянскай царквы на дзве часткі. Адбылася, як лічыцца, у 1054 г, калі папскія легаты адлучылі ад царквы канстанцінопальскага патрыярха, а патрыярх — легатаў. Але фактычна канчаткова Царква падзялілася ў 1204 г. пасля варварскага захопу Канстанцінопаля крыжакамі.

## Галоўныя разыходжанні 
Галоўнымі разыходжаннямі паміж цэрквамі былі змаганне за зверхнасць паміж патрыярхам і папам і некаторыя рознасці ў догмах, найперш, у т. зв «філіекве» (*filioque*). Захад сцвярджаў, што Святы Дух ідзе таксама і ад сына, а Усход адмаўляў гэта.

## Пераадоленне Схізмы 
У наш час паміж Рымам і Праваслаўем ідзе праца па пераадоленні Схізмы. Апроч гэтага, былі спробы і раней.

## Гл. таксама 
* Фларэнційская унія
* Берасцейская унія

Катэгорыя:1054
Катэгорыя:Гісторыя хрысціянства
Катэгорыя:Царкоўныя расколы
Роза Паркс

**Роза Лі Паркс** (, Таскігі, штат Алабама — , ) — амерыканскі грамадскі дзеяч, пачынальніца руху за правы афраамерыканскіх грамадзян ЗША. Стала сімвалам барацьбы з расавай сегрэгацыяй.

## Біяграфія 
Роза (Мак-Колі) Паркс нарадзілася 4 лютага 1913 года ў горадзе Таскігі, штат Алабама ў метадысцкай мурынскай сям'і. Вырасла на ферме, і вывучылася на швачку. У 1932 годзе яна выйшла замуж за *Рэйманда Паркса*, актыўнага праваабаронцу.

Роза Паркс увайшла ў гісторыю, дзякуючы здарэнню 1 снежня 1955 года, калі падчас паездкі ў аўтобусе ў горадзе Мантгомеры, штат Алабама, яна адмовілася саступіць месца беламу мужчыну па патрабаванні кіроўцы *Джэймса Блэйка*. Пасля гэтага выпадку Роза Паркс была арыштавана за парушэнне правіл карыстання грамадскага транспарту. Гэта справа дайшла да *Вышэйшага Суда ЗША*, дзе было прызнана, што расавая сегрэгацыя з'яўляецца неканстытуцыйнай. Пасля гэтага здарэння Марцін Лютэр Кінг арганізаваў байкот грамадскіх аўтобусаў у Мантгомеры і дабіўся скасавання расавых правіл. Пасля гэтага, Марцін Лютэр Кінг атрымаў сваю папулярнасць. Нягледзячы на рашэнне суда, Роза Паркс усё ж такі пацярпела ад гэтага здарэння — яна страціла працу швачкі ў мясцовай краме.

У 1960-х Роза Раркс пераехала ў Дэтройт, дзе працавала ў штабе дэмакратычнага кангрэсмена ад штату Мічыган, *Джона Корніерса*. Пасля выхаду на пенсію Паркс засталася ў Дэтройце і напісала аўтабіяграфію.

Роза Паркс стала сімвалам барацьбы за правы чалавека і супраць расавай дыскрымінацыі ў ЗША. У 1999 годзе Роза Паркс была ўзнагароджаная *Залатым Медалём Кангрэсу ЗША*, а ў лістападзе 2001 года ў Мантгомеры была адчынена бібліятэка і музей яе імя.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Актывісты руху за правы афраамерыканцаў
Катэгорыя:Праваабаронцы ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса
Сельджукіды

[thumb|300px|[Султанат Сельджукаў (1100 год)]]

**Сельджукіды**, **Сельджукі** (, , ,  Saljuqiyân,  Saljuq, as-Salājiqa) — галіна агузаў, з племя кынык, якія, падобна туркменам, асманам, гагаузам і азербайджанцам належаць да заходніх цюркаў. Імя атрымалі ад галоўнага правадыра сваёй арды, Сельджука, які пасяліўся, паводле падання, у 955 годзе ў Джэндзе на Сыр-Дар'і, яго ўнукамі былі заваёўнікі Тагрул-бек і Чагры-бек.

## Галерэя 

Image:Borj-toghrul.jpg
Image:Male royal figure, 12-13th century, from Iran.jpg
Image:Ewer from Herat, Khorasan, dated 1180-1210 CE.jpg
Image:Shatranj.jpg

## Гл. таксама 
* Дзяржава Буідаў

Катэгорыя:Цюркскія народы
Катэгорыя:Гісторыя Ірака
Катэгорыя:Гісторыя Турцыі
Катэгорыя:Гісторыя Ірана
Катэгорыя:Гісторыя Туркменістана
Катэгорыя:Сярэдневяковы Азербайджан
Катэгорыя:Гісторыя Сірыі
Катэгорыя:Гісторыя Афганістана
Катэгорыя:Візантыя
Катэгорыя:Гісторыя ісламу
Пальчыкавыя гульні

**Пальчыкавыя гульні** — гэта агульнапрынятая назва заняткаў на развіццё дробнай маторыкі ў дзяцей.

## Апісанне 
Як правіла, пальчыкавыя гульні суправаджаюцца рыфмаванымі гісторыямі ці казкамі, каб занятак быў цікавы для дзіцяці.

Адной з самых вядомых забавак для пальчыкавай гульні з'яўляецца «Сарока».

*Сарока, сарока,
Кашку варыла
Дзетак карміла,
Усім дала, а гэтаму — не дала,
Ён ваду не насіў,
Печку не тапіў,
Кашку не варыў -
Няма яму нічога.*

Рухі ў пальчыкавых гульнях моцна вар'іруюцца ў залежнасці ад узросту дзіцяці. Калі ў 6-7 месяцаў большасць дзеянняў вырабляе дарослы, пагладжваючы далоні і пальцы маляняці, то к тром гадам дзіця цалкам здольны паказваць пальцамі складаныя жэсты, самастойна распавядаючы пры гэтым тэкст гісторыі.

## Значэнне 
Сувязь пальцавай маторыкі і маўленчай функцыі была пацверджана даследчыкамі Інстытута фізіялогіі дзяцей і падлеткаў. У ліку даследнікаў можна назваць А. В. Антакову-Фаміну, М. І. Каольцову, Е. І. Ісеніну.

Пальчыкавыя гульні развіваюць дробную маторыку, а яе развіццё стымулюе развіццё некаторых зон галаўнога мозгу, у прыватнасці маўленчых цэнтраў. Развіццё дробнай маторыки рыхтуе рукі дзіцяці да разнастайных дзеянняў у будучыні: малявання, пісьма, розным маніпуляцыям з прадметамі і т. д.

Заняткі пальчыкавымі гульнямі спрыяюць пашырэнню слоўнікавага запасу, а калі верш не прамаўляць, а напяваць — то і музычнага слыху.

Гарманізацыя рухаў цела, дробнай маторыкі рук і органаў гаворкі спрыяе фармаванню правільнага вымаўлення, дапамагае пазбавіцца ад манатоннасці гаворкі, нармалізаваць яе тэмп, вучыць выкананню маўленчых паўзаў, змяншае псіхічную напругу.

Таксама заняткі пальчыкавымі гульнямі дапамагаюць дасягнуць цеснага кантакту, у тым ліку і тактыльнага, паміж дарослым і дзіцем, што дадатна адбіваецца на далейшых адносінах паміж імі і, нарэшце, такія заняткі, як правіла, вельмі падабаюцца малянятам.

## Літаратура 
* Бейліна А., Бейлін В., Сілюк В. Пальчыкавыя гульні // Пралеска. 1994. № 7.
* Антакова-Фомина Л. В. «Стимуляция развития речи у детей раннего возраста путём тренировки движений пальцев рук» (Тезисы докладов 24-го Всесоюзного совещания по проблемам ВНД), М., 1974
* Кольцова М. М. «Двигательная активность и развитие функций мозга ребенка», М.,1973
* Савина Л. П. «Пальчиковая гимнастика для развития речи дошкольников», Москва, Издательство «Родничок», 1999

Катэгорыя:Гульні
Вікторыя (штат)

**Вікторыя** () — штат на паўднёвым усходзе Аўстраліі, самы маленькі па тэрыторыі штат у кантынентальнай частцы краіны. Насельніцтва — 6,8 млн чалавек (сакавік 2024).

Сталіца і найбуйнейшы горад — Мельбурн.

Афіцыйная мянушка — «Садовы штат». Дэвіз — «Мір і росквіт».

## Крыніцы 
## Спасылкі
Заходняя Аўстралія

**Заходняя Аўстралія** () — найбуйнейшы з штатаў Аўстраліі, які займае траціну тэрыторыі кантынента. Насельніцтва — 2 млн чалавек (4-е месца сярод штатаў краіны; даныя 2005 г.). Сталіца і найбуйнейшы горад — Перт. Галоўны марскі порт Фрымантл. Іншыя горада — Мандур, Банберы, Калгурлі, Олбані. Заходняя Аўстралія другая ў свеце па велічыні адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка пасля Рэспублікі Саха.

Дэвіз: «Cygnis Insignis» («Нясушчы знак лебедзя»). Афіцыйная мянушка — «Штат дзікай кветкі».

## Гл. таксама 
* Рака Ашбертан
* Барау (востраў)
* Круглы дом
* Н’юнгар
* Пустыня Гібсана
* Хатман-Абральёс
* Аддзел Задзіночання беларускіх ветэранаў у Заходняй Аўстраліі

З
Вікторыя (багіня)

right|thumb|300px|Вікторыя на манеце часоў Канстанціна ІІ
**Вікторыя** () — у рымскай міфалогіі Вікторыя - багіня перамогі. Гэта вельмі даўняе, чыста рымскае бажаство, культ якога існаваў задоўга да з'яўлення рамана-грэчаскага пантэона і ідэнтыфікацыі Вікторыі з грэчаскай багіняй перамогі Нікай.

## Літаратура 
* Joël Schmidt (2004). *«Roman Mythology»*, ст. 64. Kent: Grange Books. ISBN 1-84013-689-8

Катэгорыя:Рымская міфалогія
Васіль Іванавіч Алешка

**Васіль Іванавіч Алешка** (, 31 студзеня (12 лютага) 1889, Сумы – не раней за 1942 г., там жа) — украінскі паэт, празаік, драматург.
Сын дробнага рамесніка. Пасля заканчэння Сумскага агранамічнага вучылішча (1907) працаваў аграномам на Кацярынаслаўшчыне. З 1922 г. — загадчык аддзела сумскай газеты «Плуг і молат» (). 
Дэбютаваў як паэт у 1907 г. вершам «Па вясне» () ў часопісе «Родны край» (). Друкаваўся ў часопісах «Літаратурна-навуковы веснік» (), «Родны край» і інш. Належаў да Саюзу сялянскіх пісьменнікаў «Плуг» (1927).
## Выданні твораў 
### Зборнікі вершаў 
* Поезії. Книжка перша. — Харків: Рух, 1920. — 96 с.
* Громодар. — Харків: Всеукрлітком, 1920. — С. 32.
* Степи цвітуть. Вибрані поезії. 1907–1927. — Одеса, 1928.
### Паэмы 
* Димарі в квітниках. — Харків: «Цех Каменярів», 1920.
### Зборнікі гумарэсак 
(пад псеўданімам Іван Підкова):
* Божественні реп’яхи. Побутові гуморески. — Суми, 1925. — 64 с.
* Терниця. Побутові гуморески сільські.— Суми, 1925. — 64 с.
* Кислиці (гуморески). — Харків, 1927. — 32 с.
### Апавяданні 
* Хліб. — Харків, 1930.
* Моторний. — Харків, 1931.
### Зборнікі нарысаў 
* У боях за бавовник. — Харків, 1934.
### П'есы 
* Пожар. — Київ—Харків, 1935.

## Літаратура 
* *Олександр Білецький*. Василь Алешко // *Олександр Іванович Білецький*. Літературно-критичні статті. — Київ, 1990.
* *Олександр Білецький*. Переднє слово // *Василь Алешко*. Степи цвітуть: Вибрані поезії. 1907–1927. — Харків, 1928.
* *Олександр Білецький*. Ювилей В. І. Алешка // Плужанин. — 1928. — № 2.
* [*Майк Йогансен*]. З минулого. (Поезія В. Алешка) // Жовтень: Збірник присвячений роковинам Великої пролєтарської революції. — Харків, 1921.
* *Григорій Костюк*. Василь Іванович Алешко: (З нагоди 20-річчя літературно-газетярської роботи) // Життя й революція. — 1928. — Кн. 2.
* *А. Лейтес, Микола Яшек* Десять років української літератури (1917—1927). Том І. Біо-бфбліографічний. — ДВУ, 1928. — С.2—4.
* Письменник-газетяр Василь Іванович Алешко: З нагоди 20-річчя літературно-газетярської праці // Червона преса. — 1926. — № 10.
* *Микола Родько*. Доробок громодара // Вітчизна. — 1969. — № 3.
* *Юрій Смолич*. Двадцять років пізніше // *Юрій Смолич*. Розповідь про неспокій триває. Дещо з двадцятих, тридцятих років і дотепер в українському літературному побуті. Частина друга. — Київ, 1969.

Катэгорыя:Украінамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Украіны
Катэгорыя:Драматургі Украіны
Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны
Катэгорыя:Украінамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Памерлі ў Сумах
Мыла

**Мыла** — растваральная ў вадзе мыйныя маса (кавалак або густая вадкасць), якая атрымліваецца злучэннем тлушчаў і шчолачы, якое выкарыстоўваецца альбо як касметычны сродак — для ачышчэння і догляду скуры (туалетнае мыла); альбо як сродак бытавой хіміі — мыйнага сродку (мыла гаспадарчае).

У апошнія гады мыла як касметычны прадукт масавага выкарыстання ўсё больш і больш выкарыстоўваецца ў вадкім выглядзе. Цвёрдае мыла часта выкарыстоўваецца ў выглядзе аўтарскіх вырабаў.

## Гл. таксама 
* Гаспадарчае мыла
* Мыльны пузыр
* Туалетнае мыла

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бытавая хімія
Катэгорыя:Прадметы побыту
Катэгорыя:Мыццё
*
Катэгорыя:Сродкі гігіены
Квінсленд

**Квінсленд** () — штат на паўночным усходзе мацерыковай часткі Аўстраліі. Насельніцтва 5,5 млн чалавек (сакавік 2024), 3-е месца сярод штатаў краіны.

Сталіца і найбуйнейшы горад — Брысбен.

Дэвіз:*Audax at Fidelis*(«Смелы, але верны»). Афіцыйныя мянушкі — «Штат сонечнага ззяння» і «Разумны штат» (*Sunshine State*,*Smart State*).

## Гл. таксама 
* Дажджавыя лясы ўсходняга ўзбярэжжа Аўстраліі
* Уітсандзі
* Востраў Фрэйзер

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Штаты Аўстраліі
Вытворчасць

**Вытворчасць** —

* 1. Гэта адзін з магчымых відаў дзейнасці арганізацыі або фізічнай асобы, накіраваны на стварэнне канчатковага прадукту або паслугі.
* 2. Структураваная камбінацыя фактараў вытворчасці з мэтай дасягнення канчатковага прадукту або паслугі.
* 3. У эканамічным сэнсе працэс стварэння розных відаў эканамічнага прадукту. Паняцце вытворчасці характарызуе спецыфічна чалавечы тып абмену рэчывамі з прыродай, або больш дакладна — працэс актыўнага пераўтварэння людзьмі прыроды з мэтай стварэння неабходных матэрыяльных умоў для свайго існавання.
* 4. Вытворчае прадпрыемства таксама называюць вытворчасцю

*
Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны
Паўночная тэрыторыя

**Паўночная тэрыторыя** () — суб’ект федэрацыі ў складзе Аўстраліі, на поўначы мацерыковай частцы краіны. Сталіца і найбуйнейшы горад — Дарвін.


Катэгорыя:Тэрыторыі Аўстраліі
Алесь Бачыла

**Алесь Бачы́ла**, поўнае імя **Аляксандр Мікалаевіч** () — беларускі , , .

## Біяграфія 
, 2025 г.]]
Нарадзіўся 2 сакавіка 1918 года ў вёсцы Лешніца ў сялянскай сям’і. Выкладаў беларускую мову і літаратуру ў Каралішчавіцкай і Сінілаўскай школах на Меншчыне.

Завочна скончыў у 1939 годзе Менскі настаўніцкі інстытут. Восенню 1939 прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1945. Удзельнічаў у паходзе ў Іран, у баях на Крымскім, Паўночна-Каўказскім (Чарнаморская група войск), Варонежскім, 2-м Беларускім і 1-м Прыбалтыйскім франтах.

Пасля вайны працаваў у «Настаўніцкай газеце», потым у газеце «Літаратура і мастацтва» — загадчыкам аддзела, адказным сакратаром (1946—1951), намеснікам галоўнага рэдактара (1952-57). У 1951-52 г. — уласны карэспандэнт «Литературной газеты», рэдактар Дзяржаўнага выдавецтва БССР. З 1952 года намеснікам галоўнага рэдактара газеты «Літаратура і мастацтва».

## Творчасць 
Дэбютаваў у друку ў 1934 года. Аўтар зборнікаў паэзіі «Шляхі» (1947), «Зоры вясеннія» (1954), «Юнацтва» (1959), «Дарыце цюльпаны» (1966), «Тры багіні» (1973), «Белы бярэзнік» (1976), «Гараць лісты кляновыя» (1981) і інш., паэмы «Асенняя аповесць» (1965), «Паэмы тугі» (апубл. 1987) пра калектывізацыю, раскулачвання, адвучвання селяніна быць гаспадаром на зямлі.

Сюжэтнасць верша, напеўнасць радка далі магчымасць многія яго вершы пакласці на музыку («Радзіма мая дарагая», музыка У. Алоўнікава, і інш.). Аўтар лібрэта опер «Яснае світанне» (1958, муз. А. Туранкова), «Калючая ружа» (1960), «Калі ападае лісце» (1968), «Зорка Венера» (1970) і аперэты «Паўлінка» (1973, усе на муз. Ю. Семянякі).

Аўтар кнігі пра М. Багдановіча «Дарогамі Максіма» (1971; 2-е выд., 1983). Пісаў сатырычныя творы (зборнік «Кавалер Мікіта», 1967) і творы для дзяцей (зб. «Мне купілі самакат», 1981).

На беларускую мову перакладаў творы рускіх, украінскіх, латышскіх паэтаў, «Залаты ключык, або Прыгоды Бураціна» А. Талстога, «Тараса Бульбу» М. Гогаля (з М. Паслядовічам), «Брэсцкую крэпасць»  (з. А. Бажко) і інш.

## Узнагароды 
Заслужаны дзеяч культуры БССР (1967).

## Бібліяграфія 
* 3бор твораў. Т. 1—3. Мн., 1986—87;
* Выбранае. Т. 1—2. Мн., 1978;
* Крыло неспакою: Пошук, роздум, палеміка, успаміны. Мн., 1985.

## Літаратура 
* 
* 
* Беларуская ССР: кароткая энцыклапедыя. У 5 т. Т. 5. — Мінск, 1981.
* Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 2. — Мінск, 1996.
* Беларусь: энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995.
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. У 5 т. Т. 1. — Мінск, 1984.
* С. Грахоўскі. У бядзе не пакідай. 1986 г. www.grahouski.org.

Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Аўстралійская сталічная тэрыторыя

thumb|Карта
thumb|Сталічная тэрыторыя і Джэрвіс-Бэй
**Аўстралійская сталічная тэрыторыя**, **АСТ** (, ACT) — тэрыторыя ў складзе Аўстралійскага саюза, якая ўключае горад Канбера, а таксама невялікую сельскагаспадарчую зону і Нацыянальны парк Намаджы. Насельніцтва 339900 чалавек (7-е месца, дадзеныя 2007 г.). Вёскі і супольнасці, размешчаныя ў АСТ, уключаюць Уільямсдайл (), Топ Наас (па-англійску: Top Naas), Урыара (па-англійску Uriarra), Тарва (па-англійску Tharwa), Оакс Эстейт (па-англійску Oaks Estate), Пірсэс Крык (па-англійску Pierces Creek) і Хол ().

## Гісторыя 
Праект новай сталічнай тэрыторыі з’явіўся ў канцы XIX стагоддзя, падчас утварэння Аўстралійскага Саюза. У 1901 годзе была падпісана аўстралійская канстытуцыя, паводле якой Новы Паўднёвы Уэльс павінен быў перадаць невялікі ўчастак зямлі на поўдні штата новаму федэральнаму ўраду. Месца для будучай сталіцы было абрана як нейтральнае становішча паміж двума найбуйнейшымі гарадамі Аўстраліі — Сіднеем і Мельбурнам, якія прэтэндавалі на званне сталіцы. Тэрыторыя была перададзена дзяржаве ў 1911, і ў 1913 годзе пачалося будаўніцтва Канберы.

Федэральны ўрад афіцыйна пераехаў з Мельбурна ў Канберу толькі 9 мая 1927 года, калі завяршылася будаўніцтва будынка парламента. Першыя часы частка аддзелаў і дэпартаментаў працягвалі заставацца ў Мельбурне, але пазней паступова былі перамешчаны ў новую сталіцу.

Тэрыторыя першапачаткова была вядома як *Тэрыторыя федэральнай сталіцы (ТФС)*, у 1938 годзе была афіцыйна пераназвана ў *Аўстралійскую сталічную тэрыторыю*.

## Геаграфія 
thumb
ТФС з’яўляецца анклавам на тэрыторыі Новага Паўднёвага Уэльса. Плошча — 2,358 км² (8-е, гэта значыць апошняе месца сярод штатаў і мацерыковых тэрыторый краіны).

## Спасылкі 
* Урад АСТ 
* Canberra Deep Space Communications Complex
* Інфармацыя пра Аўстралію (рус.)

Катэгорыя:Тэрыторыі Аўстраліі