УНА-УНСО

**УНА-УНСО** (*«Украінская нацыянальная асамблея — Украінская народная самаабарона*», укр.: *«Українська національна асамблея — Українська народна самооборона*»), таксама вядома беларускамоўная абрэвіятура **УНА-УНСА** — украінская палітычная партыя і грамадскі рух нацыяналістычнай накіраванасці. Яго гісторыя пачынаецца са жніўня 1991 года, калі ён склаўся з палітычнага крыла (УНА) і парамілітарнага крыла (УНСО). Зарэгістравана пад цяперашняй назвай Міністэрствам юстыцыі Украіны 20 жніўня 2015 года.

Па словах  і Антона Шэхаўцова, УНА-УНСО была створана ў 1991 годзе як «фармаванне, укамплектаванае членамі УНА, якія служылі ў савецкіх узброеных сілах… каб супрацьстаяць ДКНС». Эксперт па міжнароднай бяспецы Эндру МакГрэгар назваў УНА-УНСО «уплывовым, але маргінальным рухам», які моцна паўплываў на  дзякуючы сваёй прыкметнасці і ваяўнічасці, хаця яго колькасць усё яшчэ была невялікай. Хаця УНА была палітычным крылом арганізацыі, 22 мая 2014 года аб’ядналася з «Правым сектарам»; УНА-УНСО працягвае дзейнічаць самастойна.

УНСО прымала ўдзел у шматлікіх міжнародных канфліктах, адпраўляючы добраахвотнікаў для падтрымкі розных ваюючых бакоў. УНСО удзельнічаў у тым ліку ў Першай нагорна-карабахская вайне, вайне ў Прыднястроўі, , першай чачэнскай вайне, югаслаўскіх войнах і расійска-ўкраінскай вайне.

## Гісторыя 
### Раннія гады 
УНА была створана 30 чэрвеня 1990 года ў Львове як Украінская міжпартыйная асамблея (УМА), якую ўзначаліў неадназначны палітык і пісьменнік-нацыяналіст Дзмітрый Карчынскі. 3-4 лістапада 1990 г. у Кіеве адбыўся з’езд Украінскага Нацыянальнага Аб’яднання (УНС). 11 студзеня 1991 г. атрады УНС на чале з  ахоўвалі  падчас студзеньскіх падзей у Літве. 30 чэрвеня 1991 года каля 200 членаў УНС правялі ў Львове факельны парад у памяць аб  ў 1941 годзе.

У першыя дні жнівеньскага путчу 1991 года атрад УНС на чале з ветэранам вайны ў В’етнаме Валерыем Бабровічам выехаў у Маскву; пазней атрад заклаў аснову для батальёна «Арго». 19 жніўня 1991 г. падчас барацьбы з ДКНС УНС стварыў у Кіеве атрад Украінскай народнай самаабароны (УНСО). Атрады былі сфармаваныя вакол невялікай групы этнічных украінцаў, ветэранаў вайны ў Афганістане. У снежні 1990 года першым кіраўніком УНС быў абраны , сын Рамана Шухевіча. У сувязі з абвяшчэннем незалежнасці Украіны 8 верасня 1991 года шостая сесія УМА была перайменавана ў Нацыянальны сход Украіны; яна стала называцца УНА-УНСО, з-за цеснай сувязі УНСО з УНА.

З моманту здабыцця незалежнасці ў 1991 годзе ва Украіне існавалі сепаратысцкія рухі, накіраваныя на ўз’яднанне часткі Украіны з Расіяй і іншымі суседнімі краінамі. УНА-УНСО перашкодзіла народнаму дэпутату Вярхоўнага Савету СССР Ганчарову ў справе аднаўлення Данецка-Крыварожскай савецкай рэспублікі і Данецкай нацыянальнай гвардыі на Данбасе. У Кіеве скасавалі Айчынны форум (рус.: *«Отечественный форум»*). У лістападзе 1991 г. УНСО правяло мітынг, і з-за бойкі з удзелам байцоў УНСО ўрад правёў першыя масавыя арышты актывістаў УНСО. У Адэсе УНСО спыніла ініцыятыву стварэння Наварасійскай рэспублікі, паўплываўшы на сепаратысцкія рухі на Букавіне і Закарпацці. 7 чэрвеня 1992 года група УНСО з Львова разагнала румынскі кангрэс у Чарнаўцах, які выступаў за аб’яднанне паўночнай Букавіны і Румыніі. У пачатку 1993 года УНСО налічвала каля 4000 членаў.
».]]
Рух УНА-УНСО ўдзельнічаў ў кампаніі пратэсту «» 2000-01. На  Андрэй Шкіль выйграў выбарчую акругу ў Львоўскай вобласці і атрымаў месца ў Вярхоўнай Радзе, сама партыя набрала 0,04 % галасоў і стаў памочнікам Юліі Цімашэнкі.

2002 апынуўся годам расколаў. 30 чэрвеня 2002 года ў партыі адбыўся раскол — прыхільнікі Андрэя Шкіля правялі з’езд і абралі яго старшынёй УНА-УНСО. Скарыстаўшыся зняволеннем Мікалая Карпюка, група ўнсоўцаў абрала сваім старшынёй партыйнага фунцыянера . Былы дэпутат ад УНА-УНСО  гэтак жа арганізаваў сваю ўласную партыю, якую назваў «Украінская нацыянальная асамблея — Украінская нацыянальная салідарная арганізацыя».

Падчас Аранжавай рэвалюцыі члены УНА-УНСО падтрымлівалі Віктара Юшчанку і былі супраць яго прарасійскіх апанентаў, забяспечваючы бяспеку прыхільнікаў Юшчанкі і аранжавых лідараў, такіх як Юлія Цімашэнка, на Майдане Незалежнасці ў Кіеве.

У 2005 годзе  зноў стаў лідарам партыі. На  яна не атрымала прадстаўніцтва ў парламенце з 0,06 працэнта галасоў і не ўдзельнічала ў .. Паводле справаздачы Следчага камітэта Расіі за жнівень 2009 года, 200 членаў УНА-УНСО і вайскоўцаў Сухапутных войскаў Украіны аказвалі дапамогу Грузіі падчас баёў. Украіна абвінавачанне не прызнавала. Намесьнік кіраўніка УНА-УНСО  заявіў, што «на жаль», ніводзін з сябраў арганізацыі не браў удзелу ў грузінскім канфлікце.

УНА-УНСО ўдзельнічала ва , атрымаўшы 0,08 працэнта галасоў выбаршчыкаў і не выйграўшы ні ў адной з пяці выбарчых акруг, у якіх яны вылучалі кандыдатаў. Такім чынам, партыя не змагла атрымаць прадстаўніцтва ў парламенце.

У сакавіку 2014 года Расія распачала крымінальную справу супраць партыі і некаторых яе членаў, у тым ліку лідара партыі Алега Цягнібока са Свабоды, за «арганізацыю ўзброенай банды», якая нібыта ваявала з расійскай 76-й гвардзейскай дэсантна-штурмавой дывізіяй падчас першай чачэнскай вайны.

УНА-УНСО браў удзел у Еўрамайдане на баку пратэстоўцаў. Падчас пратэстаў загінула тры сябры УНА-УНСО, у тым ліку беларус Міхаіл Жызнеўскі. Палітычнае крыло арганізацыі «Украінская нацыянальная асамблея» аб’ядналася з «Правым сектарам» 22 траўня 2014 года.

24 сакавіка 2014 года пад Роўна быў забіты пры нявызначаных абставінах відны дзяяч УНА-УНСО  («*Сашко Білий*»).

7 красавіка 2015 года УНА-УНСО вырашыла ўзнавіць самастойную палітычную дзейнасць і выбрала старшынёй Канстанціна Фуштэя. Аднак 2 ліпеня 2015 года ў рэгістрацыі партыі УНА-УНСО была адмоўлена; па словах кіраўніка партыі, афіцыйнай матывацыяй адмовы было тое, што прадстаўнікі УНА-УНСО «ваявалі на баку фашыстаў у 1942 годзе». Аднак пазней, 20 красавіка 2015 года партыя ўсё ж была зарэгістравана і абвясціла аб намеры ўдзельнічаць у восеньскіх мясцовых выбарах.

У 2019 годзе на выбарах у другім туры партыя Фуштэя падтрымала Пятра Парашэнку.

## Кіраўніцтва 
#### Лідары арганізацыі па гадах 
* 1990—1994 
* 1994—1999 
* 2002-? 
* 2005-? 
* 2015—2016 
* 2016-? 

*  — старшыня партыі, член кіраўніцтва партыі,
*  — намеснік старшыні Партыі, член кіраўніцтва партыі,
* Ярослав Алегавіч Лагнюк — член Праўлення партыі,
* Наталля Андрэеўна Чангулі — член Праўлення партыі,
* Сяргей Віктаравіч Чумак — член Праўлення партыі.

Новыя добраахвотнікі праходзяць вучэбна-патрыятычную і вайсковую падрыхтоўку ў вучэбным цэнтры УНСО ў Вінніцы і пасля адпраўляюцца на ўсход.

УНА-УНСО праводзіць дабрачынныя акцыі, маршы пратэсту, супрацоўнічае з валанцёрамі, дабрачыннымі арганізацыямі, навучальнымі ўстановамі, іншымі грамадскімі арганізацыямі і правымі палітычнымі партыямі, будуе сетку аддзяленняў.

## Міжнародныя канфлікты 
* Падзеі ў Вільні (1991) — на баку  Літвы.
* Жнівеньскі путч ў Маскве (лета 1991) — на баку  Расіі.
* Прыднястроўскі канфлікт ў Малдове (вясна-лета 1992 г.) — на баку  Прыднястроўя.
*  (1992—1993) — на баку  Грузіі.
* Першая карабахская вайна (1988—1994) — на баку  Азербайджана.
* Вайна за незалежнасць Харватыі (1991—1995) — на баку  Харватыі.
* Баснійская вайна (1992—1995) — на баку  Босніі.
* Першая чачэнская вайна ў Расіі (1995—1996) — на баку  Ічкерыі.
* Вайна ў Косава (1998—1999) — на баку  Саюзнай Рэспублікі Югаславія.
* Вайна ў Паўднёвай Асетыі (2008) — на баку  Грузіі (па заявах Следчага камітэту пры пракуратуры Расійскай Федэрацыі).
* Расійска-ўкраінская вайна (2014—цяпер) — на баку  Украіны.

### Прыднястроўе 
Падчас вайны ў Прыднястроўі члены УНА-УНСО ваявалі разам з прыднястроўскімі сепаратыстамі супраць урадавых войскаў Малдовы, абараняючы вялікую этнічную ўкраінскую меншасць у Прыднястроўі. Падраздзяленне УНА-УНСО «Арго» далучылася да грузінскага боку каб супрацьстаяць абхазскім сілам, якія падтрымліваліся Расіяй, а некаторыя добраахвотнікі далучыліся да Сухумскага батальёна марской пяхоты Грузіі. Атрад CPT «Ustym» прадухіліў дэсантны штурм расійскіх войскаў пад Сухумі, патапіўшы расійскі вайсковы катэр. Сямёра сяброў УНСО загінулі пад Сухумі, 30 чальцоў атрымалі ордэн Вахтанга Гаргасалі.

Галоўныя бітвы з удзелам сяброў УНСО:
* Налёт на Сухумі (чэрвень 1993 г.)
* Засада вёскі Старушкіна (15 ліпеня 1993 г.)
* Штурм вёскі Шромы (17 ліпеня 1993 г.)
* Абарона Хомі (4 кастрычніка 1993 г.)
* Абарона Самтрэдыі (17 кастрычніка 1993 г.)

### Расійска-ўкраінская вайна 
У 2014 годзе УНСО таксама ваявалі у расійска-ўкраінскай вайне ў складзе  і  54-га Асобнага развед-батальёна «УНСО», а таксама чальцы УНА-УНСО склалі касцяк 131 Асобнага развед-батальёна «УНСО» УСУ. УНА-УНСО была перадана ваеная база ў Гушчынцах, дзе створаны і функцыянуе Вучэбны Цэнтр імя Яўгена Канавальца, дзе праходзяць навучанне рэзервовыя батальёны тэрытарыяльнай абароны, якія камплектуюцца ваенкаматамі з розных мясцовасцяў Украіны.

Яе сябры таксама ваююць ў 2022 годзе падчас расійскага ўварвання ва Украіну.

## Сувязі з Беларуссю 
### 1996 год 
Чальцы УНА-УНСО удзельнічалі ў Мінскай вясне. У прыватнасці, яны бралі ўдзел у супрацьстаянні з беларускай міліцыяй падчас Чарнобыльскага шляху 1996 года ў Мінску. Па розных сведчаннях украінскія актывісты ўдзельнічалі ў бойках з міліцыяй. Ёсць версія аб тым, што менавіта іх удзел справакаваў перакрыццё праспекту Скарыны міліцэйскімі аўтамабілямі.

Д. Карчынскі ў сваёй кнізе «Вайна ў натоўпе» не адмаўляе гэтага і сцвярджае, што адной з мэтаў УНА-УНСО ў Беларусі былі правакацыі грамадскіх хваляванняў і гвалтоўных пратэстаў. Пра тыя падзеі ён пісаў наступнае:

### 2014 год 
, сцягі УНСО і беларускі Бел-чырвона-белы сцяг.]]
Да аб’яднання з «Правым сектрам» у рух уваходзілі таксама і грамадзяне Беларусі. Адным з іх быў журналіст і член УНА-УНСО Міхаіл Жызнеўскі («Локі»). Ён быў адным з першых загінулых на Еўрамайдане ў Кіеве. Гэта адбылося падчас сутыкненняў пратэстоўцаў з міліцыяй на вуліцы Грушэўскага. У 2017 годзе Міхаіл Жызнеўскі быў пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам «Залатая Зорка» і атрымаў званне Герой Украіны.

## Ідэалогія і імідж 
 Украінскай нацыянальнай асамблеі — Украінскай народнай самаабароны 1994 г. прадугледжвала Кіеў як цэнтар новага, панславянскага, усходняга вайсковага блоку.

Ідэолагі руху прапагандуюць гістарычную нянавісць да некаторых народаў (напр. палякаў і рускіх).

### Мэты і праграма 
Асноўнымі мэтамі партыі, згодна са Статутам, з’яўляюцца:

* развіццё незалежнай, сувярэннай, прававой, сацыяльнай і дэмакратычнай дзяржавы;
* удзел у фармаванні ворганаў дзяржаўнай улады, мясцовага і рэгіянальнага самакіравання, прадстаўніцтва ў іх складзе шляхам удзелу ў выбарах і іншых палітычных дзейнасцях;
*  дзяржавы па прынцыпе справядлівасці, празрыстасці і безкарупцыйнасці, а таксама спрыянне фармаванню і выражэнню палітычнай волі грамадзян, забеспячэнне правоў чалавека

Праграма партыі пабудавана на прынцыпах і правілах .

## Выбары 
### Парламентарыі УНА-УНСО 
* 
* 

## Гл. таксама 
* Правы сектар
* Еўрамайдан
* Расійска-ўкраінская вайна
* Белы легіён

## Крыніцы 
Катэгорыя:Палітычныя партыі, заснаваныя ў 1990 годзе
Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Украіны