open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Міхаіл Уладзіміравіч Барысаў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Міхаіл Уладзіміравіч Барысаў
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  = 16.04.1923
 |месца нараджэння = в. Нараўчызна, Гомельская губерня, РСФСР, СССР
 |дата смерці    = 16.04.2012
 |месца смерці   = в. Ялта, Украіна
 |партрэт        = 
 |подпіс        = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць =  → 
 |гады службы    = 1941—1960
 |званне         = падпалкоўнік
 |род войскаў      = ВПС ВМФ
 |камандаваў     = 
 |частка          = 
 |бітвы       = Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды        = { style="background:transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
 
-
  
-
 
}
 |Commons        = 
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс        = 
}}
**Міхаіл Уладзіміравіч Барысаў** (нар. 16 кастрычніка1923 — , Ялта) — савецкі лётчык, у гады Вялікай Айчыннай вайны — намеснік камандзіра авіяцыйнай эскадрыллі 51-га мінна-тарпеднага авіяцыйнага палка 8-й мінна-тарпеднай авіяцыйнай дывізіі ВПС Балтыйскага флоту. Герой Савецкага Саюза (1945), падпалкоўнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 16 красавіка баявых вылетаў, патапіў 10.

Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 6 сакавіка 1945 года.

У 1947 годзе скончыў Вышэйшыя афіцэрскія курсы ВПС ВМФ. З 1960 года падпалкоўнік Барысаў — у запасе. Жыў у Маскве.

З 1966 года жыў ва Украіне, у горадзе Ялце.

Памёр 16 красавіка 2012 года ў свой 89-гадовы дзень нараджэння ў Ялце.

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза
* Ордэн Леніна
* Чатыры ордэна Чырвонага Сцяга
* Ордэн Айчыннай вайны I ступені
* Два ордэна Чырвонай Зоркі
* Медалі, у тым ліку:
** Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
** Юбілейны медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
** Юбілейны медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
** Юбілейны медаль «Сорак гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»

## Літаратура 
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382

## Спасылкі 
* 
* Михаил Владимирович Борисов на официальном сайте Мозырского районного исполнительного комитета 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мазырскім раёне
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мазыра
Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Падпалкоўнікі СССР
Канстанцін Фёдаравіч Барысавец

**Канстанцін Фёдаравіч Барысавец** (, в. Знамя, Слуцкі раён) — беларускі савецкі вучоны ў галіне жывёлагадоўлі. Доктар эканамічных навук (1977). Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі БССР (1977).

## Біяграфія 
Скончыў ваенна-медыцынскае вучылішча ў 1942 годзе,  у 1953 годзе. Працаваў у Ямала-Ненецкай аўтаномнай акрузе.

### Бібліяграфія 
Асноўныя працы па пытаннях інтэнсіфікацыі і спецыялізацыі жывёлагадоўлі.

* Производство молока на промышленных комплексах. — Мн., 1975 (у сааўтарстве)
* Качество молока и эффективность его производства. — Мн., 1978 (у сааўтарстве)
* Интенсификация производства молока / К. Ф. Борисовец. Минск: Ураджай, 1983. — 111 с. 20 см.
* Выращивание нетелей в специализированных хозяйствах Белоруссии / К. Ф. Борисовец, В. К. Казакевич, А. А. Алешин. — Минск: Ураджай, 1981. — 62 с. 20 см.

## Узнагароды 
Канстанцін Фёдаравіч узнагароджаны ордэнамі Чырвонай Зоркі, Айчыннай вайны 2 ступені, «Знак Пашаны», медалём «За працоўную доблесць».

## Спасылкі 
* 
* Главное, ребята, сердцем не стареть…  
* Бібліяграфія рускамоўных кніг
* Бібліяграфія беларускамоўных кніг
* Борисовец Константин Федорович  // Праект «Память народа»
* Музейный комплекс"Дорога памяти"  

Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Постаці беларускай жывёлагадоўлі
Катэгорыя:Постаці савецкай жывёлагадоўлі
Катэгорыя:Эканамісты СССР
Катэгорыя:Афіцэры СССР
Генеральны Савет Андоры

**Генеральны Савет Андоры** (), таксама таксама называецца Генеральны Савет Далін () — аднапалатны парламент Андоры. 

## Склад і паўнамоцтвы 
Генеральны Савет складаецца з 28 членаў, якія выбіраюцца ўсенародна на 4 гады па прапарцыйнай сістэме. З іх 14 дэпутатаў абіраюцца ў адзінай акрузе, якая прадстаўляе ўсю дзяржаву, а астатнія 14 ад 7 абшчын Андоры. Да 1997 дэпутаты абіраліся па 2 ад кожнай абшчыны, пасля гэтага было вырашана размеркаваць колькасць дэпутатаў ад абшчын згодна з іх насельніцтву.

Генеральны Савет выбiрае са свайго складу старшыню — *Генеральнага сіндыка* (), і яго намесніка — *Субсіндыка* ().

Генеральны Савет са згоды князёў Андоры абірае кіраўніка ўрада і Выканаўчы Савет, які складаецца з прадстаўніка ў ім кіраўніка ўрада і 7 міністраў.

## Гісторыя 
Першы парламент — *Савет Зямлі* (), быў заснаваны ў Андоры ў 1419. Ён выбіраў сіндыкаў, якія ажыццяўлялі кіраўніцтва княствам. Хоць савет абіраўся насельніцтвам, неўзабаве яго абранне апынулася прэрагатывай найбольш знатных і багатых сем'яў, таму ў 1866 была праведзена рэформа, па якой быў заснаваны Генеральны Савет Далін, у які выбіралі першага сіндыка і субсіндыка, якія ажыццяўлялі выканаўчую уладу. З яго 24 дэпутатаў 20 абіраліся кіраўнікамі сем'яў на два гады. У 1933 пасля спроб Генеральнага Савета зрабіць Андору рэспублікай ён быў распушчаны князямі Андоры і зноў абраны па новай выбарчай сістэме, якая прадстаўляе выбарчае права ўсім мужчынам, якія дасягнулі 25 гадоў, і права балатавацца мужчынам, якія дасягнулі 30 гадоў. У 1970 права голасу атрымалі жанчыны, у 1971 мінімальны ўзрост выбаршчыкаў быў паніжаны да 21 года, а кандыдатаў да 25. У 1973 жанчыны атрымалі права балатавацца ў савет, і ў выніку рэформы 1978 былі замацаваны вынікамі рэферэндуму. У тым жа годзе з заснаваннем абшчыны Эскальдэс-Эндаргань колькасць дэпутатаў ўзрасла да 28.

У 1982 быў заснаваны Выканаўчы Савет, які складаўся з старшыні і 4 дарадцаў з міністэрскімі паўнамоцтвамі, а ў 1993 Канстытуцыя заснавала пасаду Кіраўніка ўрада і замест першага сіндыка пост Генеральнага сіндыка, які ажыццяўляе толькі абавязкі старшыні парламента. Таксама было заснавана фарміраванне ўрада і парламента па прапарцыйнай партыйнай сістэме, хоць першыя палітычныя партыі з'явіліся ў Андоры толькі ў 1976, а прызнаны афіцыйна толькі ў 1992.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Палітыка Андоры
Андора
Егіпецкая сістэма мер

**Егіпецкая сістэма мер** − сістэма адзінак вымярэння, якая выкарыстоўвалася ў Старажытным Егіпце. Уключала ў сябе адзінкі даўжыні, плошчы, аб'ёму, вагі і часу.

## Даўжыня
Адзінкі даўжыні ўзыходзяць, прынамсі, к часам ранняга дынастычнага перыяду.
Напрыклад, на Палермскім камені запісан узровень ракі Ніл. Так, падчас уладарання фараона Джэра вышыня Ніла складала 6 локцяў і 1 далонь. Прыблізна гэта раўняецца 320 см. Вядомы два прыклады мерак з грабніцы Мая, скарбніка фараона Тутанхамона, у Сакары. Яшчэ адна мерка была знойдзена ў грабніцы Ха (TT8) у Фівах. Гэтыя локці маюць даўжыню каля 52,5 см і падзелены на сем далоней, кожная далонь падзелена на чатыры пальцы, у сваю чаргу пальцы таксама падзелены на драбнейшыя адзінкі.

thumb|600px|center|Лакцявая мерка з Турынскага музея.

Вымярэнне большых адлегласцей, напрыклад, абмеры зямлі, старажытныя егіпцяне ажыццяўлялі з дапамогай вяроўкі. Выява ў грабніцы Менны ў Фівах паказвае землямераў, якія вымяраюць надзел вяроўкаю з вузламі, завязанымі праз аднолькавыя прамежкі. Падобныя выявы можна сустрэць у грабніцах Аменхатэпа-Сесі, Хаемхата, Джэсэркарэсенеба. Скруткі вяроўкі таксама можна ўбачыць на скульптурных выявах чыноўнікаў часоў Новага Царства, такіх як Сенмут, Аменемхет-Сурэр і Пенанхор.

## Плошча
Запісы плошчы надзелаў узыходзяць к ранняму дынастычнаму перыяду. У запісах аб дараванні зямлі на Палермскім камені надзелы вымяраюцца ў ха, сетат і інш. падобных адзінках. Наступныя прыклады адзінак плошчы прыведзены з матэматычнага папіруса. Так, напрыклад, ва ўмове некаторых задач з Маскоўскага матэматычнага папіруса дадзены плошча прамавугольнага надзелу (у сетатах) і адносіна даўжынь старон прамавугольніка, вылічыць патрабуецца даўжыню старон.

## Аб'ём, ёмістасць і вага
У многіх задачах з матэматычнага папіруса разглядаюцца пытанні пра аб'ём. Напрыклад, у задачы МПР 42 як частка задання вылічваецца аб'ём свірна, пры гэтым у якасці адзінак вымярэння выкарыстоўваюцца кубічныя локці, хары, хекаты і чацвярныя хекаты.

Увядзенне гадзін аднолькавай працягласці адбылося ў 127 г. да н.э. Дзяленне гадзіны на 60 хвілін увёў александрыйскі навуковец Клаўдзій Пталамей у другім стагоддзі н.э.

## Літаратура 
* 
* Corinna Rossi, Architecture and Mathematics in Ancient Egypt, Cambridge University Press, 2007

## Спасылкі 
* Егіпецкая абрадавая мерка з адзначанымі на ёй адзінкамі даўжыні 
* Локаць, падзелены на пальцы і ручыцы 
* Сучасная копія егіпецкай лінейкі  
* Вымярэнне даўжыні ў Старажытным Егіпце На Digitalegypt (University College London). 
* Ірацыянальныя лікі і піраміды  Артыкул Gay Robins і C.C.D.Shute 
* Уводзіны ў егіпецкую матэматыку  Старонка змяшчае здымкі лакцявой меркі Мая з Луўра і выявы землеўпарадкавання з грабніцы Менны. 

Катэгорыя:Старажытны Егіпет
Катэгорыя:Сістэмы мер
Іван Пятровіч Барычэўскі

**Іван Пятровіч Барычэўскі** (таксама **Тарнава-Барычэўскі**; , Мінская губерня — , ) — археолаг, гісторык і этнограф. Даследчык гісторыі Вялікага Княства Літоўскага.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і святара Мінскай епархіі. У 1829 г. скончыў Мінскую духоўную семінарыю, у 1833 г. — Кіеўскую духоўную акадэмію

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай духоўнай семінарыі
Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскай духоўнай акадэміі
Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Катэгорыя:Этнографы Расіі
Вера Іосіфаўна Баркоўская

**Вера Іосіфаўна Баркоўская** (, в. Курганы, Кіраўскі раён — 13 сакавіка 2017) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

З 1946 года ў калгасе «Радзіма» Кіраўскага раёна: палявод, звеннявая, брыгадзір, з 1974 звеннявая льнаводчага звяна. Званне Героя прысвоена за поспехі ў вытворчасці лёну.
Парламенцкая Скупшчына Босніі і Герцагавіны

**Парламенцкая Скупшчына Босніі і Герцагавіны** (, , ) — двухпалатны прадстаўнічы і заканадаўчы орган (парламент) Босніі і Герцагавіны.

## Склад 
* Ніжняя, Палата Прадстаўнікоў уключае 42 дэпутатаў, выбіраемых на 4 гады па прапарцыйнай сістэме. Усе тры абшчыны краіны - сербы, харваты і баснійцы - прадстаўлены ў Палаце прадстаўнікоў 14 дэпутатамі.
* Верхняя, Палата Народаў уключае 15 дэпутатаў, зацверджаных парламентамі аўтаномных рэспублік.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Боснія і Герцагавіна
Катэгорыя:Боснія і Герцагавіна
Арцём Іванавіч Барычэўскі

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Арцём Іванавіч Барычэўскі
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    = 
 |месца смерці   = 
 |партрэт        = 
 |подпіс        = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць =  
 |гады службы    = 
 |званне         = 
 |род войскаў      = 
 |камандаваў     = 
 |частка          = 
 |бітвы       = Першая сусветная вайна,  Грамадзянская вайна,  
* Аперацыя Баграціён
 |узнагароды        = 
{ style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"
 
}
 |Commons        = 
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс        = 
}}
**Арцём Іванавіч Барычэ́ўскі** ( — ) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, намеснік камандзіра батальёна 190-га стралковага палка 5-й стралковай Арлоўскай дывізіі 3-й арміі 2-га Беларускага фронту, капітан. Герой Савецкага Саюза (1945).

Вызначыўся 24 чэрвеня 1944 года пры прарыве варожай абароны на паўночны захад ад горада Рагачова Гродзенскай вобласці Беларусі. Група, захапіўшы цэнтр горада, ўтрымлівала яго да падыходу падмацавання, знішчыўшы 50 агнявых кропак, 8 супрацьтанкавых гармат, дзясяткі салдат і афіцэраў праціўніка.

Пасля вайны маёр А. І. Барычэўскі — у запасе. Жыў і працаваў у горадзе Зернаград Растоўскай вобласці.

Памёр 2 лістапада 1969 года, пахаваны ў Зернаградзе.

## Памяць 
* Імем Барычэўскага названая вуліца ў горадзе Зернаградзе.

## Узнагароды 
* Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 24 сакавіка 1945 года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецка-фашысцкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм, капітану Барычэўскаму Арцёму Іванавічу прысвоена званне Героя Савецкага саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка» (№ 5831).
* Узнагароджаны ордэнам Леніна, ордэнамі Айчыннай вайны 1-й і 2-й ступеняў, Чырвонай Зоркі і медалямі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Боричевский Артём Иванович
* В сердцах ровенчан — навечно 
* ГЕРОИ СОВЕТСКОГО СОЮЗА, ПРОЖИВАВШИЕ НА ДОНУ ДО ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ровенскай вобласці
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Маёры СССР
Парламент Іспаніі

**Генеральныя картэсы** () - прадстаўнічы орган і носьбіт заканадаўчай улады (парламент) Іспаніі.

## Склад 
Па Канстытуцыі парламент Іспаніі ўключае ў сябе дзве палаты:
* Кангрэс дэпутатаў () — 350 дэпутатаў.
* Сенат () — 256 дэпутатаў.

Дэпутаты парламента і сенатары абіраюцца тэрмінам на 4 гады - па мажарытарнай сістэме, а Кангрэс — па прапарцыйнай сістэме.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Іспанія
Катэгорыя:Палітыка Іспаніі
Парламент Казахстана

**Парламент Рэспублікі Казахстан** () - вышэйшы прадстаўнічы орган (парламент) Рэспублікі Казахстан, які ажыццяўляе заканадаўчыя функцыі.

## Склад і паўнамоцтвы 
Парламент складаецца з дзвюх палат:
* Сенат (47 месцаў). Сенат ўтвараюць дэпутаты, якія прадстаўляюць па два чалавекі ад кожнай вобласці, горада рэспубліканскага значэння і сталіцы Рэспублікі Казахстан, якія выбіраюцца ўскоснымі выбаршчыкамі. 15 дэпутатаў Сената прызначаюцца Прэзідэнтам Казахстана. Тэрмін дэпутацкіх паўнамоцтваў - 6 гадоў, пры гэтым палова абраных дэпутатаў Сената пераабіраецца кожныя 3 гады.
* Мажыліса (107 месцаў). 98 дэпутатаў абіраюцца па прапарцыйна-спісачнай сістэме з 7-працэнтным загараджальным бар'ерам па агульнанацыянальнай акрузе, 9 - абіраюцца Асамблеяй народа Казахстана. Тэрмін дэпутацкіх паўнамоцтваў - 5 гадоў.

## Гісторыя 
Казахстанскі парламент прыйшоў на змену аднапалатнаму Вярхоўнаму Савету Казахскай ССР, які ўпершыню быў сфармаваны на аснове Канстытуцыі Казахскай ССР 1937 а, а затым - на аснове Канстытуцыі Казахскай ССР 1978 і Канстытуцыі Рэспублікі Казахстан 1993. За час свайго існавання Вярхоўны Савет абіраўся 13 разоў.

У 1993 дэпутаты саветаў ўсіх узроўняў, аж да Вярхоўнага Савета, пачалі складаць з сябе паўнамоцтвы. Менш чым за паўтара месяца сістэма саветаў у рэспубліцы самаліквідавалася - больш за 25% дэпутатаў саветаў склалі свае паўнамоцтвы. У снежні 1993 на сесіі Вярхоўнага Савета было прынята рашэнне аб яго самароспуску і перадачы ўсіх паўнамоцтваў да новых выбараў прэзідэнта.

7 сакавіка 1994 адбыліся выбары ў новы парламент, які складаецца з 177 дэпутатаў. 11 сакавіка 1995 прэзідэнт Н. Назарбаеў падпісаў Указ «Аб мерах, якія вынікаюць з пастановы Канстытуцыйнага суда», на падставе гэтага ўказа Парламент быў абвешчаны распушчаным.

Па Канстытуцыі 1995, парламент Казахстана складаецца з дзвюх палат.

16 лістапада 2011 прэзідэнт Казахстана Нурсултан Назарбаеў падпісаў указ «Аб роспуску Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан 4-га склікання і прызначэнні пазачарговых выбараў дэпутатаў Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан», згодна з якім ніжняя палата парламента была распушчана.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Казахстан
Катэгорыя:Палітыка Казахстана
Фарталеза

**Фарталеза** () — горад на паўночным усходзе Бразіліі, на беразе Атлантычнага акіяна. Адміністрацыйны цэнтр штата Сеара. Важны гандлёва-прамысловы цэнтр. Транспартны вузел.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1609.

## Насельніцтва 
## Прамысловасць 
Алейная і цукровая прамысловасць, гарбарна-абутковая, тэкстыльная, бавоўнаачышчальная прамысловасць.

## Адукацыя, навука, культура 
Дзейнічаюць універсітэты, музеі, тэатры.

## Транспарт 
Міжнародны аэрапорт. Марскі порт.

## Вядомыя асобы 
* Ракел ды Кейрос (1910—2003) — бразільская пісьменніца, перакладчыца

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Бразіліі
Катэгорыя:Муніцыпалітэты штата Сеара
Леў Мікалаевіч Стахоўскі

**Леў Мікалаевіч Стахоўскі** (;  — , ) — украінскі ўрач, пісьменнік, грамадскі дзеяч.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і Міколы Стахоўскага (1879—1948), грамадска-палітычнага дзеяча і ўрача. Пасля заканчэння ўніверсітэта ў Празе працаваў урачом у Чэхаславакіі, а з 1947 года — у Венесуэле. Член Навуковага таварыства імя Шаўчэнкі і заснавальнік украінскага таварыства ў Каракасе. Публікаваў працы на медыцынскія тэмы і падарожныя артыкулы ў часопісе «Авадзень» (Буэнас-Айрэс).

## Спасылкі 
* Тагасветнае. Апавяданне

Катэгорыя:Медыкі Украіны
Ульф Старк

**Ульф Старк** (; , Стакгольм — , Стакгольм) — шведскі пісьменнік і сцэнарыст.

## Біяграфія 
Пісаць пачаў рана, у сярэдняй школе яго пісьменніцтву паспрыяў аднакласнік Петэр Курман.

У 1964 годзе выйшаў першы зборнік паэзіі, з таго часу кар’ера плённа развівалася. Першыя творы для дзяцей былі надрукаваны ў 1975 і 1976 гадах. У 1984 годзе ён вырашыў цалкам сябе прысвяціць дзіцячай літаратуры. Творы перакладзены на многія мовы.

Лаўрэат прэстыжных міжнародных прэмій. У 2000 годзе Міжнароднае журы прэміі Х. К. Андэрсена адзначыла яго заслугі асаблівым дыпломам.

## Беларускія пераклады 
У 2012 годзе па-беларуску выйшла кніга Ульфа Старка «Дыктатар», у перакладзе Насты Лабады і Вольгі Рызмаковай, з малюнкамі Лінды Бондэстам.

Кнігу Ульфа Старка і Лінды Бондэстам «Звяры, якіх ніхто не бачыў, апроч нас» на беларускую пераклала Алеся Башарымава.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Шведскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стакгольме
Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Швецыі
Катэгорыя:Сцэнарысты Швецыі
Рэкс Стаўт

**Рэкс Стаўт** (;  — ) — амерыканскі пісьменнік, аўтар дэтэктыўных раманаў, стваральнік цыклу раманаў пра Нэра Вулфа.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў горадзе Ноўблсвіл (штат Індыяна) у сям'і квакераў. Быў шостым з дзевяці дзяцей у сям'і. Хутка пасля яго нараджэння яго бацькі Джон Уолес Стаўт і Люсета Элізабэт Тодхантэр Стаўт пераехалі ў Канзас. Там будучы пісьменнік пайшоў у школу. У чатыры гады ён цалкам прачытаў Біблію, у трынаццаць зрабіўся чэмпіёнам штата па правапісе і арыфметыцы, а пасля распрацаваў унікальную праграму накаплення банкаўскіх зберажэнняў для школьнікаў, якую ўвялі ў 400 гарадах. Гэтая ідэя прынесла Стаўту 400 тысяч долараў. Пасля заканчэння школы Стаўт паступіў ва ўніверсітэт Канзаса, але хутка яго кінуў і пайшоў у ваенны флот.

У 1913 годзе Стаўт выпусціў свой першы раман «Яе забаронены рыцар» (Her Forbidden Knight), дэтэктыў. У 1914 годзе выдаў прыгодніцкі раман «Пад Андамі» (Under the Andes), у 1915 — яго працяг «Узнагарода для прынцаў» (A Prize for Princes), пасля чаго Стаўт 10 гадоў нічога не пісаў.

У 1916 годзе Стаўт ажаніўся з Фэй Кенэдзі, з якой разышоўся ў 1933 годзе і адразу ажаніўся з Полай Хофман. Яна нарадзіла яму дзвюх дачок. За гэты час Стаўт паспеў папрацаваць стайнікам, гідам-спецыялістам па індзейцах пуэбла ў Санта-Фэ, прадаўцом у кнігарні, менеджарам у гатэлі і гандляром цыгарамі ў Кліўлендзе.

У 1927 годзе Стаўт пераехаў у Парыж, дзе зноў заняўся літаратурай. У 1929 годзе ён выдаў псіхалагічны раман «Як Бог» (How Like a God), потым яшчэ тры творы ў гэтым жанры. Крытыкі пісалі пра раманы прыхільна, але сярод чытачоў яны папулярнасці не мелі. У 1930-х Стаўт вярнуўся ў ЗША. У 1934 годзе выйшаў яго першы раман пра Нэра Вулфа і яго памочніка Арчы Гудвіна (ад імя якога вядзецца аповед) «Fer-de-Lance». Усяго Стаўт напісаў пра гэтых герояў 32 раманы і 40 аповесцяў.

Кнігі Рэкса Стаўта перакладзеныя на 35 моў і выдадзеныя агульным накладам 70 млн асобнікаў. У дэтэктыўных раманах Стаўта адлюстраваныя норавы амерыканскага грамадства з 30-х да 70-х гадоў ХХ ст. і закранутыя грамадскія праблемы, такія як дыскрымінацыя, татальнае ўмяшанне ФБР у жыццё простых людзей. Нэра Вулф — адзін з самых знакамітых літаратурных дэтэктываў. Раман «Дзе Цэзар крывёю сцякаў» (Some Buried Caesar) увайшоў у спіс ста найлепшых дэтэктыўных раманаў ХХ стагоддзя паводле версіі Незалежнай асацыяцыі гандляроў дэтэктыўнай літаратуры.

## Спасылкі 
* Ўотсан быў жанчынай?
* Крылаты рэвальвер

Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Рошчына (Ленінградская вобласць)

**Рошчына** (да 1948 года **Райвала**, ) — пасёлак на Карэльскім перашыйку, размешчаны паблізу горада Зеленагорск.

Сучасную назву пасёлак атрымаў у 1948 годзе з-за высаджанага тут яшчэ ў XVIII стагоддзі карабельнага гаю. Адміністрацыйны цэнтр Рошчынскага гарадскога паселішча Выбаргскага раёна Ленінградскай вобласці. Чыгуначная станцыя Выбаргскага напрамку Кастрычніцкай чыгункі (60 км).
 
Насельніцтва — 13 449 жыхароў (14 кастрычніка 2010 года), найбуйнейшы паводле насельніцтва пасёлак у Ленінградскай вобласці.

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Ленінградскай вобласці
Марцін Святліцкі

**Марцін Святліцкі** (; , Люблін) — польскі паэт, празаік, журналіст, вакаліст гурта Świetliki.

## Біяграфія 
Вывучаў паланістыку ў Ягелонскім універсітэце. Лаўрэат шматлікіх літаратурных узнагародаў. Аўтар шаснаццаці паэтычных зборнікаў, сярод якіх «Схізма» (Schizma, 1994), «37 вершаў пра гарэлку і цыгарэты» (37 wierszy o wódce i papierosach, 1996), «Трэцяя палова» (Trzecia połowa, 1996), «49 вершаў пра гарэлку і цыгарэты» (49 wierszy o wódce i papierosach, 2004), «Невідавочна» (Nieoczywiste, 2007) і інш. Жыве ў Кракаве.

## Спасылкі 
* Канцэнтрацыйны садок. Вершы
Бярозка (род раслін)

**Бяро́зка** (*Convolvulus*) — род кветкавых раслін сямейства бярозкавых.

## Апісанне 
Шмат- і аднагадовыя травяністыя расліны з павойным галінастым або сцелістым ці прамастойным сцяблом, радзей паўкусты і кусты. Лісце суцэльнае, доўгачаранковае. Кветкі званочкавыя ці лейкападобныя, белыя або ружовыя, часам з палосамі і рознакаляровыя (у садовых форм), па 1—3 у пазухах лісця або сабраныя ў суквецці. Плод — каробачка.

## Арэал 
Налічваецца каля 250 відаў. Пашыраны пераважна ў Міжземнамор’і. На Беларусі трапляецца дзікарослая бярозка палявая, расце як пустазелле, а таксама ўздоўж дарог, на пустках і травяных схілах. Як дэкаратыўная расліна вырошчваецца .

## Значэнне 
Лекавыя, дэкаратыўныя, меданосныя, некаторыя — кармавыя і ядавітыя расліны.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Convolvulus // The Plant List

Катэгорыя:Бярозкавыя
Эдыт Сёдэргран

**Эдыт Сёдэргран** (; , Санкт-Пецярбург — ) — фінска-шведская паэтэса. Адна з першых пісьменнікаў мадэрнізму ў фінска-шведскай літаратуры. У 24 гады дэбютавала са зборнікам "Вершы". Памерла рана і не паспела перажыць поспех, які атрымала яе паэзія ў сусветным маштабе. Яна зрабіла вялікі ўплыў на паэзію, сёння лічыцца адной з галоўных асоб шведскага паэтычнага мадэрнізму.

## Біяграфія 
Нарадзілася Сёдэргран у буржуазнай сям'і. Бацькі, Матс і Гелена, родам былі з Фінляндыі. Эдыт расла адзіным дзіцем у сям'і; сын, што нарадзіўся за некалькі гадоў да яе, памёр немаўлём. Маці Эдыт была з заможнай сям'і.

У раннім узросце сям'я пераязджае ў Райволу (Карэльскі мыс), дзе дзядуля пісьменніцы набыў для іх маёнтак. У хуткім часе Матс атрымаў працу загадчыка на лесапільні. Праз тры гады прадпрыемства стала банкрутам, і сям'і не было чым вяртаць пазыкі. Праз некалькі месяцаў памёр бацька Гелены і пакінуў жонцы і дачцэ спадчыну.

Эдыт авалодала нямецкай, французскай, англійскай і рускай мовамі, але яе роднай шведскай у школе не вучылі.

У 1908 годзе Эдыт вырашыла зрабіць галоўнай мовай у сваіх творах шведскую. Праз колькі гадоў яна пачынае кантактаваць з фінска-шведскімі аўтарамі.

Ад лета 1920 да позняга лета 1922 Сёдэргран кідае паэзію; увосень і ўзімку яна піша апошнія свае вершы. Памерла ў сваім доме ў Райвале. З 1940 года гэтая тэрыторыя належыць Расіі. Магілу Эдыт цяпер не знайсці, але ў 1960 годзе ў Райвале ёй усталявалі помнік. У хуткім часе пасля вайны Райвалу перайменавалі ў Рошчына. Ад дому Эдыт застаўся толькі падмурак.

## Беларускія пераклады 
* Выбраная паэзія. Пераклалі са шведскай Алеся Башарымава, Наталля Паваляева, Ганна Янкута. Мн., 2019 (серыя "Паэты планеты").

## Спасылкі 
* Шведскі мадэрнізм ад Алесі Башарымавай
* Kuusankoski Біяграфія (англ.) 
* Кароткая біяграфія (англ.)
* Біяграфія (англ.) 

Катэгорыя:Вучні Петрышуле
Катэгорыя:Шведскамоўныя паэты
Катэгорыя:Шматмоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Перац

**Пе́рац** (*Piper*) — род кветкавых раслін сямейства перцавых.

## Арэал 
Налічваецца каля 700 (паводле іншых звестак каля 2000) відаў. Пашыраны ў тропіках абодвух паўшар’яў, пераважна ў Амерыцы і мусонных абласцях Усходняй Азіі.

## Значэнне і выкарыстанне 
У культуры 9 відаў. Найбольшае значэнне мае перац чорны — лазячая расліна, расце ў Індыі. Яго няспелыя высушаныя плады — прыправа (чорны перац). Лісце перцу бетэль выкарыстоўваюць для жавання. Некаторыя іншыя віды перцу ўжываюць як лекі, араматычныя прыправы, гатуюць рытуальныя напоі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Piper  // The Plant List
Марыу дэ Са-Карнейру

**Марыу дэ Са-Карнейру** (; , Лісабон — ) —
партугальскі паэт і празаік, адзін з заснавальнікаў новай, мадэрнісцкай, літаратуры ў Партугаліі, яскравы прадстаўнік пакалення «Арфея».

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў заможнай сям'і. Маці хлопчыка памерла, калі яму было 2 гады, і бацька аддаў сына на выхаванне дзядулю і бабулі ў маёнтак Вікторыя на ўскрайку Лісабона, дзе Марыю правёў большую частку свайго дзяцінства.

Першыя вершы пачынае пісаць у 12 гадоў, у 15 перакладае Віктора Гюго, у 16 — Гётэ і Шылера. Удзельнічае ў школьных літаратурных выданнях, піша п'есу «Сяброўства» разам са школьным сябрам, самазабойства якога правакуе ў Марыу першы глыбокі эмацыянальны крызіс.

У 1912 г. Марыу па просьбе бацькі паступае на юрыдычны факультэт Каімбрскага ўніверсітэта, дзе знаёміцца з будучым найлепшым сябрам і паплечнікам — паэтам Фернанду Песоа. Але, расчараваўшыся ў «горадзе студэнтаў», у тым жа годзе пераводзіцца ў Сарбонскі універсітэт і перад ад'ездам выдае свой першы зборнік апавяданняў «Пачатак», які крытычна ўспрымаецца ў літаратурных колах Партугаліі.

У Парыжы Карнейру канчаткова пакідае спробы заняцца вывучэннем юрыспрудэнцыі і з галавой кідаецца ў літаратурны і мастацкі вір апошніх дзён *belle époque*, захапляецца паэтыкай кубізму і футурызму, ідэяй яе ўвасаблення ў Партугаліі.

У 1913 г. па вяртанні ў Лісабон выдае зборнік вершаў «Рассейванне» (Dispersão) і кароткі раман «Прызнанне Лусіа» (A Confissão de Lúcio), разам з Песоа і іншымі аднадумцамі пачынае працу над часопісам авангарду «Арфей», два нумары якога выйшлі з друку ў 1915 годзе і адразу выклікалі скандал і абурэнне ў кансерватыўных інтэлектуальных колах Лісабона і сталіся рэвалюцыяй у партугальскай паэзіі. Выходзіць з друку зборнік кароткіх апавяданняў «Неба ў агні» (Céu em Fogo).

У тым жа годзе Марыу таемна вяртаецца ў Парыж, але, пазбаўлены фінансавай падтрымкі з боку бацькі, хутка даходзіць да паўгалоднага існавання. Стан яго псіхічнага здароўя пачынае рэзка пагаршацца, паэт перажывае глыбокую дэпрэсію. Вершы гэтага перыяду і лісты да Ф. Песоа поўныя змрочных выказванняў пра смерць і самазабойства. 26 красавіка 1916 г. у гатэлі «Ніца» у раёне Манмартр Карнейру заканчвае жыццё самагубствам, даслаўшы перад рашучым крокам свае неапублікаваныя вершы Фэрнанду Пэсоа, якія пабачаць свет у 1937 годзе пад назвай «Залатыя знакі» (Indícios de Oiro).

## Творы 
* «Пачатак» (Princípio), зборнік апавяданняў,1912;
* «Рассейванне» (Dispersão), вершы, 1914;
* «Прызнанне Лусіа» (A Confissão de Lúcio), кароткі раман, 1914;
* «Неба ў агні» (Céu em Fogo), кароткія апавяданні, 1915;
* «Залатыя знакі» (Indícios de Oiro), 1937;
* «Вершы» (Poesias), 1946;
* «Вершы юнацтва» (Poemas juvenis), 1903/1908, 1986;
* «Лісты да Фернанду Песоа» (Cartas a Fernando Pessoa), 1958/59.

## Беларускія пераклады 
На беларускую мову апавяданне Са-Карнэйру «Уладар сноў» пераклала Наталля Козінцава.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Уладар сноў. Апавяданне
* Біяграфія ў Encyclopædia  Britannica

Катэгорыя:Пісьменнікі Партугаліі
Катэгорыя:Паэты Партугаліі
Катэгорыя:Паэты-самазабойцы
Катэгорыя:Самазабойцы, якія прынялі яд
Перац струкавы

**Пе́рац струкавы**, або **капсікум**, або **Перац** (*Capsicum*) — род кветкавых раслін сямейства паслёнавых.

## Апісанне 
Шматгадовыя (у культуры — аднагадовыя) травы, кусты і паўкусты.  — аднагадовая самаапыляльная расліна, мае шэраг разнавіднасцей, якія падзяляюць на салодкія і вострыя (горкія). Культывуюць таксама найбольш востры перац каенскі.

## Арэал 
Адрозніваецца 20 (паводле іншых звестак каля 50) відаў. Пашыраны ў Цэнтральнай, Паўднёвай Амерыцы і на астравах Галапагас. Плады перцу агародніннага, ці папрыкі, выкарыстоўвалі ў Амерыцы ацтэкі; у Еўропу іх прывёз Хрыстафор Калумб. Культывуюць у краінах з трапічным, субтрапічным і ўмераным кліматам.

## Літаратура 
* Перац // БЭ ў 18 т. Т. 12. Мн., 2001.

Катэгорыя:Паслёнавыя (падсямейства)
Мацвей Смаршчок

**Мацвей Смаршчок** (псеўд. *Анатоль Бярозка* ; , в. Падлессе, цяпер Ляхавіцкі раён Брэсцкай вобл. — ) — беларускі паэт, культурны і грамадскі дзеяч. Заслужаны доктар медыцыны.

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў гімназію імя Тадэвуша Рэйтана і ліцэй у Баранавічах, у 1939 медыцынскі факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1929—39 публікаваў свае вершы ў віленскіх перыядычных выданнях (часопісы «Заранка», «Шлях моладзі», «Калоссе», газета «Крыніца»), Рэдагаваў часопісы «Шлях моладзі», «Калоссе», рукапісны гумарыстычны часопіс «3-за плоту» (выйшла 3 нумары). Пасля верасня 1939 пераехаў у Івацэвічы. Працаваў лекарам на Брэст-Літоўскай чыгунцы, у ІІ сусветную вайну — у Баранавіцкім шпіталі. У 1944 выехаў у Познань, дзе быў арыштаваны і адпраўлены ў канцэнтрацыйны лагер Нардгаўзен. Пасля вайны жыў у Германіі, потым — у ЗША.

Мацвей Смаршчок памёр 20 чэрвеня 2008 года ў Мантысэле (штат Мінесота, ЗША). Пахаваны на каталіцкіх могілках царквы Святога Генрыка ў Мантысэле беларускім грэка-каталіцкім святаром а. Ігарам Лабацэвічам.

## Творчасць 
Першая публікацыя А. Бярозкі за мяжой — верш «Ліст да маці (Пераклад з забытага)» (1955). Аўтар зборніка «Адзінаццаць вершаў» (1989; на беларускай і англійскай мовах). У вершах А. Бярозкі матывы і вобразы адраджэнскай беларускай паэзіі, імкненне эстэтызаваць, упрыгожыць, ускладніць фактуру верша тонкай лексічнай арнаментыкай.

## Сям’я 
У 1942 годзе ажаніўся з медсястрой Станіславай Кшывец, беларускай полькай. Жонка Станіслава малодшая за Мацвея Смаршчка на год, нарадзілася ў Мінску.

Меў дзвюх дачок: малодшая Мэры і Эмілія, якая нарадзілася яшчэ ў Баранавічах. Мэры — прафесар у каледжы ў Каліфорніі. Эмілія шмат гадоў працавала настаўніцай у Чыкага, а потым выйшла на пенсію і пераехала на Гаваі. Яе дачка, унучка Мацвея Смаршчка, таксама працуе ў адукацыі.

## Літаратура 
* Кіпель В. Беларусы ў ЗША. Мн., 1993. С. 301—304.
* Белы А. Бярозка // БЭ ў 18 т. Т. 3. Мн., 1996. С. 412.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ляхавіцкім раёне
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі
Сяргей Юр’евіч Давыдаў

**Сяргей Давыдаў** (нар. , ) — расійскі футбаліст, нападнік.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец футбольнай школы горада Вязьма. У 2000—2001 гадах выступаў у Беларусі за гродзенскі «Нёман-Белкард». За два гады выдатна праявіў сябе, забіўшы 43 галы. У 2001 годзе стаў найлепшым бамбардзірам Вышэйшай лігі.

Пазней выступаў за розныя клубы ніжэйшых расійскіх дывізіёнаў. З 2009 года — ігрок смаленскага «Дняпро». Пакінуў каманду ў 2016 годзе, некаторы час выступаў у міні-футболе, пасля чаго завяршыў кар’еру.

## Дасягненні 
*  Найлепшы бамбардзір чэмпіянату Беларусі: 2001

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Расіі
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Смаленск
Катэгорыя:Ігракі ФК Лада Тальяці
Катэгорыя:Ігракі ФК Волга Ульянаўск
Катэгорыя:Ігракі ФК Носта Наватроіцк
Катэгорыя:Ігракі ФК Чарнаморац Новарасійск
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна
Катэгорыя:Ігракі ФК Хімкі
Катэгорыя:Ігракі ў міні-футбол
Перац агароднінны

**Пе́рац агаро́днінны**, **Перац аднагадовы**, **папрыка** (*Capsicum annuum*) — аднагадовая кветкавая расліна сямейства паслёнавых. Культывуецца ў многіх рэгіёнах свету.

## Апісанне 
Лісце авальнае, ланцэтнае. Кветкі белыя, зеленаватыя. Плод — канічная несапраўдная ягада ад жоўтага да цёмна-чырвонага колеру. Мае вітамін C і алкалоід капсаіцын (выкарыстоўваецца ў медыцыне), які абумоўлівае горкі смак некаторых разнавіднасцей. Шэраг разнавіднасцей перцу агародніннага падзяляюць на салодкія і вострыя (горкія).

## Распаўсюджанне 
Плады перцу агародніннага, ці папрыкі, выкарыстоўвалі ў Амерыцы ацтэкі; у Еўропу іх прывёз Хрыстафор Калумб. Культывуюць у краінах з трапічным, субтрапічным і ўмераным кліматам. Найбольшыя зборы папрыкі маюць Кітай, Мексіка, Турцыя, Іспанія, ЗША, Нігерыя.

## Агратэхніка 
Аднагадовая самаапыляльная расліна.

## Літаратура 
* Перац // БЭ ў 18 т. Т. 12. Мн., 2001.

Катэгорыя:Паслёнавыя (падсямейства)
Каімбрскі ўніверсітэт

**Каімбрскі ўніверсітэт** () — найстарэйшы ўніверсітэт у Партугаліі і адзін з найстарэйшых у Еўропе, заснаваны ў 1290 годзе, размешчаны ў горадзе Каімбры.
 
Ва ўніверсітэце навучаецца каля 23 тысяч чалавек. 8 факультэтаў, 4 кампусы. Універсітэт мае адну з найстарэйшых і самых багатых у Еўропе акадэмічных бібліятэк. Каімбрскі ўніверсітэт таксама з'яўляецца адным з найбуйнейшых культурных цэнтраў краіны.
 
На афіцыйных і святочных мерапрыемствах студэнты і выкладчыкі апранаюць асаблівую ўніверсітэцкую форму (traje académico): чорныя плашчы, упрыгожаныя стужкамі. Колеры стужак азначаюць факультэт, а колькасць - год навучання. У сярэдзіне мая, пасля экзаменаў, студэнты Каімбры спальваюць свае стужачкі, адзначаючы свята.
 
Універсітэт уваходзіць у асацыяцыю універсітэтаў Еўропы Утрэхцкая сетка.

Coimbra-Universitaet-20-Campus-2011-gje.jpg
Coimbra-Universitaet-06-Juan III.-2011-gje.jpg
Coimbra-Universitaet-28-Capela de Sao Miguel-2011-gje.jpg
Coimbra-Universitaet-40-Innenhof-2011-gje.jpg
Coimbra-Universitaet-54-Innenhof-Studenten-2011-gje.jpg
Coimbra-Universitaet-60-Hoersaal-2011-gje.jpg
Coimbra-Universitaet-64-Pruefung-2011-gje.jpg
Coimbra-Universitaet-84-Mathematiker-2011-gje.jpg

## Спасылкі 
Катэгорыя:Універсітэты Партугаліі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1290 годзе
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Партугаліі

Катэгорыя:1290 год у Еўропе
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Партугаліі
Тон Тэлеген

**Тон Тэлеген** (; сапраўднае імя — **Антоніус Ота Германус**; ) — нідэрландскі паэт і празаік.

## Біяграфія 
Доктар паводле адукацыі, пасля заканчэння ўніверсітэта ў Утрэхце Тэлеген тры гады (1970—1973) працаваў па спецыяльнасці ў Кеніі, а потым пасяліўся ў Амстэрдаме. Да 1997 года сумяшчаў медыцынскую практыку і творчасць.

Першы зборнік паэзіі Тэлегена «Настрой біручыны» (De zin van een liguster) выйшаў у 1980 годзе (усяго на сённяшні момант пісьменнік выдаў 20 паэтычных кніг), першы зборнік казак — «Ні дня проста так: Сорак дзевяць казак пра вавёрку і іншых жывёл» (Not A Day Went By: forty-nine tales of the squirrel and other animals) — у 1984 годзе. Атрымаў шэраг літаратурных узнагарод, у тым ліку прэстыжнай прэміі Канстантэйна Хёйгенса за ўклад за развіццё нідэрландскамоўнай літаратуры (2007). На беларускую мову перакладзеныя дзве кнігі казак Тэлегена для дзяцей: «Ад усяго сэрца» (Met hart en ziel, пераклала Ганна Янкута, «Дзеяслоў» № 54, 2012) і «Марудна — з усіх ног» (пераклалі Кацярына Маціеўская і Ганна Янкута).

## Спасылкі 
* Амаль усе ўмеюць падаць

Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі
Катэгорыя:Выпускнікі Утрэхцкага ўніверсітэта
Сара Тысдэйл

**Сара Тысдэйл** (;  — ) — амерыканская паэтэса.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сям’і забяспечанага сярэдняга класу. Большую частку жыцця правяла ў Сент-Луісе, штат Місуры, і толькі апошнія гады жыла ў Нью-Ёрку. Ужо з дзяцінства ў яе было слабое здароўе, і толькі ў 9 гадоў яна змагла пайсці ў школу. У 1898 годзе яна паступіла ў Мэры-інстытут, але ўжо ў 1899 годзе перавялася ў Хосмер-хол, які і скончыла ў 1903 годзе.

Першы верш Тысдэйл быў надрукаваны ў мясцовай газеце *Reedy’s Mirror* у 1907 годзе, і ў тым жа годзе пабачыў свет яе першы зборнік вершаў «Санеты да Д’юз і іншыя вершы» (Sonnets to Duse and Other Poems). Другі зборнік, «Алена Траянская і іншыя вершы» (Helen of Troy and Other Poems) выйшаў у 1911 і быў добра прыняты крытыкай, што адзначыла лірычнае майстэрства аўтара і рамантычную тэматыку.

У 1913 годзе Тысдэйл закахалася ў паэта Нікаласа Вейчэла Ліндсэя (1879—1831). Ён штодня пісаў ёй лісты, але ў 1914 годзе паэтэса выйшла замуж за Эрнста Філсінгера, багатага экспарцёра, з якім, аднак, развялася ў 1929 годзе. Ліндсэй заставаўся яе сябрам да канца жыцця.

У 1915 годзе выйшаў трэці зборнік Тысдэйл, «Рэкі, што цякуць у мора» (Rivers to the Sea), а ў 1918 годзе яе зборнік «Любоўныя песні» (Love Songs) атрымаў тры прэміі: прэмію Паэтычнай суполкі Калумбійскага ўніверсітэта, Пулітцэраўскую прэмію за паэзію і штогадовую прэмію Амерыканскай паэтычнай суполкі.

У 1933 годзе Тысдэйл выдала апошні зборнік «Дзіўная перамога» (Strange Victory) і ў тым жа годзе скончыла жыццё самагубствам. Ліндсэй зрабіў тое самае на два гады раней. Пасля смерці Тысдэйл з’явілася легенда, што яе верш *I Shall Not Care* быў напісаны як развітальная запіска былому каханаму. Але насамрэч верш быў надрукаваны яшчэ ў 1915 годзе ў зборніку «Рэкі, што цякуць у мора».

Самы знакаміты верш Сары Тысдэйл — «І будзе пяшчотны дождж» (There Will Come Soft Rains), надрукаваны ў зборніку «Полымя і цень» (Flame and Shadow, 1920), — натхніў Рэя Брэдберы на аднайменнае апавяданне ў постакапаліптычным жанры, што ўвайшло ў зборнік «Марсіянскія хронікі». З гэтай нагоды аўтарства верша часам памылкова прыпісваецца Брэдберы.

## Пераклады на беларускую 
На беларускую мову творы Тысдэйл перакладалі Аляксей Арцёмаў, Андрэй Стэфановіч, Алена Пятровіч і Ганна Янкута.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Вершы ў беларускім перакладзе

Катэгорыя:Паэты ЗША
Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Лаўрэаты Пулітцэраўскай прэміі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сент-Луісе
Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку
Катэгорыя:Паэты-самазабойцы
Эстрагон

**Эстраго́н, палын эстрагонавы, тархун** (*Artemisia dracunculus*) — травяністая расліна сямейства астравых. Пашыраны ў Еўразіі, Паўночнай Амерыцы.

## Апісанне 
Шматгадовая карэнішчавая расліна з вострым і прыемным пахам з-за вялікай колькасці эфірнага алею. Сцёблы прамыя, вышынёй да 120 см. Лісце суцэльнае, лінейнае. Кветкавыя кошыкі светла-жоўтага колеру сабраныя ў мяцёлкавыя суквецці. Плод — сямянка. Маладыя парасткі і лісце мае ў сабе да 70 мг% аскарбінавай кіслаты, 6—8 мг% караціну, 170 мг% руціну, а таксама мінеральныя солі і фітанцыды.

## Выкарыстанне 
У ежу спажываюць лісце і маладыя парасткі, а расліны, якія зацвілі — для засольвання. У народнай медыцыне ўжываюць як мачагонны і проціглісны сродак, пры лячэнні вадзянкі і цынгі.

## Агратэхніка 
Эстрагон — вельмі холадаўстойлівая расліна. Добра захоўваецца пад невялікім снежным покрывам пры −30 °C. Адрастае, як толькі сыдзе снег і адтае верхні слой глебы. Маладыя парасткі дасягаюць агародніннай спеласці ў сярэдзіне вясны. На адным месцы можа расці 8—15 гадоў, але як агароднінную расліну яго трэба вырошчваць на адным месцы не больш як 4 гады. Расце на розных глебах, умерана ўгноеных. Размнажаецца пераважна дзяленнем карэнішча, каранёвымі атожылкамі або чаранкамі з 3—4-гадовых раслін. Пры размнажэнні дзяленнем карэнішча стары куст рана вясной выкопваюць і дзеляць так, каб кожная частка мела 1—2 пупышкі з карэнішчам. Чаранкі высаджваюць у канцы лета з адлегласцю паміж радамі 50—60 см і паміж раслінамі 25—30 см (з разліку 5—6 раслін на 1 м²).

Штогод, пачынаючы з другога года, пераважна вясной, расліны падкормліваюць мінеральнымі ўгнаеннямі. У першы год эстрагон зразаюць бліжэй да восені, каб маладыя расліны лепш раслі, у наступныя гады — ад 4 да 6 разоў за перыяд вегетацыі, пакідаючы ніжнюю частку расліны вышынёй 10 см. Парасткі зразаюць вясной, калі яны дасягнуць вышыні 20—25 см. Прадукцыя лепшай якасці атрымліваецца з верхніх галінак. Хваробы і шкоднікі вялікай страты не наносяць. Часам у канцы лета парасткам і лісцю эстрагону шкодзіць іржа.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара — Мн.: БелЭн, 1993.
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Палын
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Харчовыя расліны
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Універсаль

**Універсаль** (*Universal*, іншыя назвы — **мондалінгва, інверсаль**) — схематычная апастэрыёрная мова, распрацаваная ў 1923—1928 гадах Г. І. Мураўкіным (Берлін) і Л. І. Васілеўскім (Харкаў). Мова ўжывае слоўнік і граматыку эсперанта, але ў ёй значна павялічаны ўзровень апрыёрнасці на розных узроўнях моўнай структуры, у адрозненне ад іншых эсперантоідаў.

## Фанетыка, арфаграфія 
Падчас стварэння алфавіта быў узяты за аснову Міжнародны фанетычны алфавіт, да лацінскіх літар дабаўлены сімвалы ø, ə, ʒ, ŋ, ʃ. Ужываюцца таксама надрадковыя знакі — для даўгаты і назалізацыі галосных, палаталізацыі зычных. Афрыкаты пішуцца дыграфамі — ʦ, ʣ, ʧ, ʤ.
Націск звычайна ставіцца на галосным перад канчатковым зычным (як у іда), але можа зрушвацца, вызначаючыся падчас напісання. Падвойныя зычныя падзяляюцца галоснай ə, якая не ўплывае на месца націску.

## Словаўтварэнне 
У мове няма прынцыповага адрознення паміж словаўтварэннем і словазмяненнем. Тымі ж самымі сродкамі магчыма сфарміраваць і лексічныя, і граматычныя значэнні ад асноў, якія належаць розным марфалагічным катэгорыям.
Акрамя атрыманай у спадчыну ад эсперанта аглютынацыі, таксама ўжываюцца:
* уласцівы некаторым апрыёрным лінгвапраектам (напрыклад, сольрэсоль) спосаб утварэння антонімаў шляхам інверсіі асновы (*fino* — канец, *nifo* — пачатак; *bona* — добры, *noba* — благі; *produ* — ствараць, *dorpu* — спажываць) ці, для складаных слоў, аднаго з каранёў (*simpatu* — спачуваць, *mispatu* — адносіцца з непрыхільнасцю);
* складанне асноў, у якіх дапускаюцца скарачэнні (*dennedo* -> *dendo* — суткі, *evnedo* -> *evno* — вечар, *evdeno* -> *evdo* — раніца);
* поўная ці частковая рэдуплікацыя асноў для ўтварэння множнага ліку назоўнікаў (толькі ў тым выпадку, калі на гэта не паказвае кантэкст) і займеннікаў, перадачы насычанасці прызнака і шматлікасці дзеяння;
* мадыфікатарам e у якасці прэфікса і суфікса утвараюцца формы мінулага і будучага часу адпаведна для ўсіх частак мовы (*ebela* — які быў некалі прыгожым, *urbeo* — будучы горад);
* непрадуктыўная, маючая толькі мнеманічны сэнс, дэрывацыя пры дапамозе унутранай флексіі (*lina* — доўгі, *lana* — шырокі, *lona* — высокі; *valdo* — лес, *veldo* — савана, *vildo* — стэп).

## Марфалогія, сінтаксіс 
Прыметнікі не дапасуюцца да назоўнікаў паводле роду і ліку, але іх флексіі назалізуюцца ў вінавальным склоне, што з’яўляецца факультатыўным пры звычайным парадку слоў.
Прынцып функцыяналізму мовы універсаль вызначае падпарадкаванне марфалогіі сінтаксісу і граматыцы. Прынцып прагматызму і эканоміі дыктуе патрабаванне факультатыўнасці граматычных форм і пазбаўлення ад усялякай збыткоўнасці.

## Літаратура 
* *Васілеўскі Л. І.* Невядомая старонка ў гісторыі айчыннай інтэрлінгвістыкі — мова Universal (1925 г.) // Проблемы интерлингвистики. Типология и эволюция международных искусственных языков. — М.: Наука, 1976.

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:Эсперантоіды
Ежы Шаняўскі

**Ежы Шаняўcкі** (; , Загрынак,  — , ) — польскі драматург і фельетаніст, член Польскай акадэміі літаратуры. Вядомасць яму прынёс цыкл апавяданняў пра прафесара Тутку.

## Біяграфія 
Будучы пісьменнік нарадзіўся ў Загрынку (Мазавецкае ваяводства, Польшча) ў сям’і землеўласніка-інтэлігента. У доме Шаняўскіх бывалі многія пісьменнікі, у тым ліку Марыя Канапніцкая. Пасля заканчэння Варшаўскай гімназіі Ежы Шаняўскі вырашыў вывучаць прыродазнаўчыя навукі і выправіўся ў Лазану, каб паступіць у Сельскагаспадарчы інстытут. Праз некаторы час вярнуўся ў бацькоўскі маёнтак, дзе жыў адасоблена, пазбягаючы кантактаў з людзьмі.

Шаняўскі дэбютаваў на старонках «Варшаўскага кур’ера» ў 1912 годзе. Праз пяць гадоў яго п'еса «Мурын» (Murzyn, 1917) была пастаўленая на сцэне Польскага тэатра. Спектакль меў поспех і прынёс аўтару папулярнасць. У найбліжэйшыя гады Шаняўскі напісаў яшчэ шэраг п’ес — «Папяровы каханак» (Papierowy kochanek, 1920), «Ветрагон» (Lekkoduch, 1923), «Птах» (Ptak, 1923), а ў 1924 годзе напісаў свой адзіны раман — «Каханне і важныя рэчы» (Miłość i rzeczy poważne).

У час Другой сусветнай вайны Шаняўскі пераехаў у Варшаву і ўзяў удзел у руху Супраціву. У 1944 годзе быў арыштаваны, пасля вызвалення пераехаў у Кракаў, дзе напісаў п’есу «Два тэатры» (Dwa teatry, 1946), а таксама цыкл апавяданняў пра прафесара Тутку. Аднак пасля таго як Шаняўскі адмовіўся пісаць у рэчышчы сацыялістычнага рэалізму, які быў афіцыйна прызнаны асноўным мастацкім метадам у 1949 годзе, пісьменніку да 1955 года не дазвалялася друкавацца.

У 1950 годзе Шаняўскі вярнуўся ў бацькоўскі маёнтак і заняўся яго ўзнаўленнем. У пачатку адлігі, у 1955 годзе, Саюз польскіх пісьменнікаў арганізаваў маштабнае святкаванне юбілею Шаняўскага; у тым жа годзе пісьменнік атрымаў Камандорскі крыж Ордэна адраджэння Польшчы. Аднак асноўныя творы Шаняўскага на гэты момант ужо былі напісаныя, і новыя яго п’есы — «Лучнікі» (Łuczniczki, 1959), «Дзевяць гадоў» (Dziewięc lat, 1960) — хаця і мелі пэўны поспех, аднак былі значна слабейшыя за ранейшыя творы драматурга.

Памёр Ежы Шаняўскі 16 сакавіка 1970 года ў Варшаве. У 1977 годзе згарэў маёнтак пісьменніка ў Загрынку, падчас якога загінулі не толькі самі падпальнікі (два п’яныя мужчыны), але і архіў пісьменніка, у якім захоўвалася, згодна са згадкамі сучаснікаў, 77 драм, з якіх выдадзеныя былі толькі 30.

## Спасылкі 
* Мараход. П'еса
* *Monika Mokrzycka-Pokora* Jerzy Szaniawski

Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы
Сакі (пісьменнік)

'''Гектар Х'ю Манро** (, псеўд. **Сакі'*, *Saki''; , Ак'яб, Бірма, Брытанская Індыя — , Бамон-Амель, Францыя) — брытанскі пісьменнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся пісьменнік у Бірме (цяпер М’янма). Яго бацька служыў у паліцыі ў часы, калі Бірма была часткай Брытанскай імперыі. У 1872 годзе яго маці прыехала пагасціць да родных у Брытанію, дзе і памерла. Пасля гэтага бацька адправіў сваіх дзяцей, у тым ліку і двухгадовага Гектара, у Англію, дзе ў строгасці іх выхоўвалі бабуля і цёткі.

У 1893 годзе Сакі паступіў на службу ў Індыйскую імперыяльную паліцыю, а затым быў адпраўлены ў Бірму, як і бацька. Праз два гады праз праблемы са здароўем ён сышоў з арміі і вярнуўся ў Брытанію, распачаўшы кар'еру журналіста.

У 1900 годзе выйшла першая кніга Манро — гістарычнае даследаванне «The Rise of the Russian Empire», адзіная кніга, што выйшла пад яго сапраўдным іменем. У цэлым пры жыцці пісьменніка выйшла некалькі зборнікаў яго апавяданняў і два раманы.

З 1902 да 1908 г. Манро працаваў замежным карэспандэнтам *The Morning Post* на Балканах, у Расіі, Варшаве і Парыжы. Пасля ён кінуў гэтую працу і асеў у Лондане.

У пачатку Першай сусветнай вайны, хаця Сакі і было 43 гады, г.зн. яго ўзрост перавышаў афіцыйна дазволены для прызыву, ён пайшоў на службу звычайным салдатам. Некалькі разоў вяртаўся на поле бою, хаця і быў занадта хворы або паранены для таго, каб працягваць ваяваць. У лістападзе 1916 года на тэрыторыі Францыі яго застрэліў нямецкі снайпер. Па некаторых звестках, апошнімі словамі пісьменніка былі: «Выцягні з рота гэту чортаву цыгарэту!» Пасля яго смерці сястра Сакі Этэль знішчыла большасць яго дакументаў і апісала сваё асабістае бачанне іх агульнага дзяцінства.

## Творчасць 
Яго дасціпныя, а часам нават змрочныя якога апавяданні былі сатырай на норавы эдвардыянскай Англіі. Сакі лічыцца прызнаным майстрам апавядання нароўні з О. Генры і Дораці Паркер.

На яго творчасць зрабілі моцны ўплыў Оскар Уайльд, Льюіс Кэрал і Кіплінг, у той час як яго творы паўплывалі на А. А. Мілна, Ноэла Каўарда і П. Г. Вудхаўса.

## Спасылкі 
* Беларускія пераклады — prajdzisvet.org

Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Барыспіль

**Барыспіль** () — горад у Кіеўскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр Барыспільскага раёна. Насельніцтва 60 тыс. чал. (2024).

Знаходзіцца за 35 км ад Кіева. Непадалёк ад горада знаходзіцца аднайменны аэрапорт.

## Гісторыя 
Упершыню ўспамінаецца крыніцамі ў 1015 годзе. У 1596 годзе паселішча атрымала Магдэбургскае права. У ХІХ стагоддзі мястэчка Барыспіль было ў складзе Барыспільскай воласці Пераяслаўскага павета Палтаўскай губерні. Статус горада з 1956 года.

## Вядомыя асобы 
* Віталь Аляксеевіч Насенка (нар. 1931) — беларускі спецыяліст у галіне канструявання радыёэлектроннай апаратуры.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Барыспільскі гарадскі савет 

Катэгорыя:Гарады Кіеўскай вобласці