Людвік Абрамовіч

**Людвік Караль Абрамовіч** () — польскі гісторык, грамадскі дзеяч, журналіст, выдавец.

## Біяграфія 
### Раннія гады 
Людвік Абрамовіч нарадзіўся 5 ліпеня 1879 г. у Маскве ў сям’і юрыста і быў трэцім сынам пасля старэйшых Мар’яна і Вітальда. Бацькі Ян і Марыя з Мрачкоўскіх падтрымлівалі сувязі са сваякамі з беларускіх губерняў. Пасля заканчэння гімназіі Людвік Абрамовіч паступіў у Маскоўскі ўніверсітэт, але не правучыўся там доўга і навучанне працягваў у Харкаўскім універсітэце, адкуль выехаў у Францыю. Там і распачалася яго публіцыстычная і грамадская дзейнасць.

Вядома, што на пачатку ХХ ст. перабраўся ў Галіцыю. Ён вучыўся на гістарычным факультэце Ягелонскага ўніверсітэта і адначасова працягваў дзейнасць публіцыста. У гэты час Абрамовіч далучыўся да польскага руху і падтрымліваў кантакты з польскімі вайсковымі арганізацыямі ў Галіцыі.

### Журналісцкая і палітычная дзейнасць у часы Расійскай імперыі 
У 1904 г. прыехаў у Вільню, далучыўся да «Клуба аўтанамістаў», у які ўвайшлі прадстаўнікі той часткі мясцовага польскага, літоўскага і беларускага грамадства, якіх яднала ідэя аўтаноміі земляў былога Вялікага Княства Літоўскага.

Якраз у Вільні адбылася сустрэча Людвіка Абрамовіча з будучым лідарам краёвай ідэі ў яе дэмакратычнай версіі Міхалам Піусам Ромерам. Ромер вырашыў распачаць уласны выдавецкі праект у выглядзе штодзённай газеты ліберальна-дэмакратычнага накірунку. Людвік Абрамовіч прапанаваў свае паслугі новастворанай рэдакцыі. 15 (28) лютага 1906 г. выйшаў з друку першы нумар «*Gazety Wileńskiej*». Гэта выданне стала трыбунай ліберальна-дэмакратычнага асяроддзя Беларусі і Літвы. Адным з вядучых публіцыстаў выдання стаў Людвік Абрамовіч. Ромэр пазней прыгадваў: «*Людвік аказаўся добрым журналістам, быў адным з лепшых у газеце. Асабліва добрымі былі яго фельетоны, якія пісаў пад псеўданімам Licza*». Галоўнай задачай газеты лічылася спрыянне сужыццю розных нацыянальна-культурных элементаў на падмурку супольнага краёвага грамадзянства. Людвік Абрамовіч стаў гарачым прыхільнікам краёвасці, актыўна ўдзельнічаў у дыскусіях, у якіх выпрацоўваліся асновы краёвай ідэі і абмяркоўваліся практычныя крокі па яе рэалізацыі. Аднак «*Gazeta Wileńska*» праіснавала толькі паўгода. Судовы пераслед і фінансавыя праблемы прыспешылі яе закрыццё ў ліпені 1906 г.

Улетку 1906 г., калі М. Ромэр і калегі спрабавалі адрадзіць газету, Людвік Абрамовіч падпісаў кантракт з рэдакцыяй найбольш папулярнай у краі польскай штодзённай газеты «*Kurier Litewski*». Рэдактар і вядомы паэт і публіцыст Чэслаў Янкоўскі запрасіў яго да супрацы. «*Kurier Litewski*» таксама прэзентаваў краёвую пазіцыю, але ў больш кансерватыўнай версіі. Л. Абрамовіч стаў адным з вядучых публіцыстаў газеты. Якраз яму было даручана асвятленне пасяджэнняў Дзяржаўнай Думы, дзе даволі актыўную ролю адыгрывалі прадстаўнікі «літоўскіх палякаў» дэпутаты-краёўцы з Беларусі і Літвы.

У першай палове 1911 г. пад уплывам актывізацыі велікарускіх шавіністаў пачалося збліжэнне віленскіх краёўцаў-кансерватараў з мясцовымі прыхільнікамі Партыі нацыянальных дэмакратаў. У чэрвені газета, якая ўжо выходзіла пад назвай «*Kurier Wileński*», аб’ядналася з эндэцкім выданнем «*Goniec Codzienny*». Абрамовіч не пагадзіўся з гэтым і пакінуў рэдакцыю.

У гэты час ён ізноў зблізіўся з М. Ромэрам. Не апошнюю ролю ўгэтым адыграла спадарожніца жыцця Л. Абрамовіча публіцыстка Алена Ромэр-Ахенькоўска, якая была стрыечнай сястрой Міхала Ромэра. Апошняга звязвалі з ёй не толькі крэўныя сувязі, але таксама блізкасць поглядаў

У лістападзе 1911 г. Людвік Абрамовіч разам з Міхалам Ромэрам заснавалі яшчэ адно выданне краёвага накірунку — штотыднёвы «*Przegląd Wileński*» (1911—1915). Рэдакцыю ўзначаліў Л. Абрамовіч. Ужо ў першым нумары рэдактар заявіў пра намер працягваць традыцыі «*Gazety Wileńskiej*». Ён абяцаў, што «*Przegląd Wileński*» «*будзе стаяць на пазіцыях краёвага грамадзянства і, адпаведна, прызнаваць літоўска-беларускія землі за адметны край, які мае агульныя інтарэсы і ўяўляе сабой адзіную тэрыторыю, дзе пражываюць некалькі народаў, раўнапраўных у вызначэнні ўласнага лёсу і лёсу краю*»².

Пачатак дзейнасці Абрамовіча як рэдактара быў даволі складаным. Гэтыя складанасці былі абумоўлены не толькі цэнзурнымі прэтэнзіямі і фінансавымі праблемамі, але таксама спрэчкамі і дыскусіямі ў асяроддзі віленскіх краёўцаў як пра сутнасць краёвай ідэі, так і пра метады яе рэалізацыі. Галоўным апанентам Л. Абрамовіча стаў М. Ромэр, якому пазіцыя былога калегі падавалася занадта кансерватыўнай. Ён пагадзіўся на яго рэдактарства толькі па прычыне адсутнасці іншых кандыдатур. «*Przegląd Wileński*» найбольш увагі надаваў нацыянальнай праблеме. Асабліва шмат месца на яго старонках займаў літоўскі рух і польска-літоўскі канфлікт. Абрамовіч, як зрэшты і Ромэр, быў упэўнены, што працэсы дэмакратызацыі паспрыяюць паразуменню палякаў і літоўцаў. Рэдакцыя надавала шмат увагі «габрэйскаму пытанню», пратэстуючы супраць антысемітызму ва ўсіх яго праявах. Вельмі зычліва рэдакцыя ставілася да беларускага руху, хоць яго праблематыка займала значна менш месца на старонках газеты.

У гэты час Л.Абрамовіч разумеў краёвае грамадства як свайго роду канфедэрацыю самастойных і роўных нацыянальных супольнасцей, кожная зякіх мела права на ўласнае нацыянальна-культурнае развіццё. Для яго краёвасць была метадам суіснавання розных нацый гістарычнай Літвы, прасякнутага міжнацыянальнай і міжканфесійнай талерантнасцю, а таксама сродкам захавання тэрытарыяльнага адзінства Беларуска-Літоўскага краю. У гэтым суіснаванні ён клапаціўся пра права польскай супольнасці развіваць уласную культуру. М. Ромэр у пазіцыі калегі ўбачыў прыхаваны польскі нацыяналізм і пакінуў рэдакцыю

Людвік Абрамовіч выступіў галоўным апанентам беларускіх краёўцаў. У шэрагу артыкулаў на старонках «*Przeglądu Wileńskiego*» ён рэзка крытыкаваў пазіцыю рэдакцыі «*Kuriera Krajowego*» і «*Вечерней газеты*» (выдаваных Антонам і Іванам Луцкевічамі) адносна супольнасці «літоўскіх палякаў» і адстойваў права апошніх на развіццё і пашырэнне польскай культуры. Л. Абрамовіч заяўляў, што краёвасць — гэта не падпарадкаванне польскасці літоўскаму і беларускаму руху, а іх роўнасць і гармонія. Але беларускія краёўцы зразумелі пазіцыю Л. Абрамовіча як імкненне працягваць палітыку паланізацыі. Градус дыскусіі часамі аказваўся вельмі высокім, загучалі ўзаемныя абвінавачанні ў нацыяналізме.

Л. Абрамовіч пакінуў «*Przegląd Wileński*» ў лютым 1914 г. Газета сціпла паведаміла пра яго пераход на «шырэйшую варшаўскую арэну». Сыход Абрамовіча з заснаванай ім газеты быў абумоўлены фінансавымі праблемамі, з якімі ўвесь час даводзілася змагацца. На пачатку 1914 г. ён перабраўся ў Варшаву, дзе працягваў публіцыстычную дзейнасць і актыўна супрацоўнічаў з коламі прыхільнікаў незалежнасці Польшчы.

У Варшаве ўзначаліў газету «*Strażnica*», але паспеў выпусціць толькі два нумары, якія цэнзура канфіскавала, пасля чаго газету забаранілі. У першым нумары быў апублікаваны артыкул Л. Абрамовіча, прысвечаны беларускаму руху, у якім таксама закраналася праблема генезы краёвай ідэі і яе важнасці для літоўскіх палякаў. Пасля закрыцця «*Strażnicy*» Абрамовіч не застаўся без працы. Напярэдадні «Вялікай вайны» ён падмяніў Вінцэнта Жымоўскага на пасадзе рэдактара варшаўскай газеты «Prawda».

Падчас вайны Абрамовіч актыўна працаваў у асяродку прыхільнікаў незалежнасці Польшчы. Ён дзейнічаў у канспіратыўнай арганізацыі «Саюз патрыётаў» (Zwizek Patriotów), быў адным са стваральнікаў Аб’яднання незалежніцкіх арганізацый (Zjednoczenie Organizacji Niepodległościowych), а таксама рэдактарам падпольнага двухтыднёвіка «*Wiadomości Wojenne*». Рэдактару давялося нават пераадольваць лінію фронту, каб наладзіць кантакты з Галоўным нацыянальным камітэтам (Naczelny Komitet Narodowy), які знаходзіўся ў Вене, атаксама са штабам Польскай вайсковай арганізацыі (Polska Organizacja Wojskowa) у Сасноўцы.

Абрамовіч быў адным з ініцыятараў заснавання ў Варшаве Кола Вялікага Княства Літоўскага, сябры якога разважалі пра будучыню Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага ў выпадку перамогі Германіі. Рэдактар заставаўся прынцыповым прыхільнікам непадзельнасці зямель Беларуска-Літоўскага краю. Адначасна ён працаваў у Лізе польскай дзяржаўнасці (Liga Państwowości Polskiej), якая ў пытаннях незалежнасці Польшчы арыентавалася на Аўстра-Венгрыю. Абрамовіч выконваў абавязкі сакратара Лігі і рэдагаваў адноўленую газету «*Strażnica*». Такім чынам, ён актыўна ўдзельнічаў у працэсе адраджэння польскай дзяржаўнасці. Пры гэтым, як адзначалася, ён быў прыхільнікам дзяржаўнасці гістарычнай Літвы, а яе адносіны з Польшчай бачыліся ў форме пэўнай федэрацыі. Не апошнюю ролю ў гэтым адыграў уплыў «*Przeglądu*» na нацыянальныя супольнасці рэгіёна. У прыватнасці, улады звярнулі ўвагу на супрацу рэдакцыі з дзеячамі Беларускай хрысціянскай дэмакратыі, органам якой была газета «*Беларуская крыніца*».

У кастрычніку 1938 г. з прычыны хваробы рэдактара «Przegląd Wileński» спыніў сваё існаванне. Яго закрыццё выклікала моцны розгалас. Шкадавалі нават тыя, хто змагаўся з ідэямі Л. Абрамовіча. Так, Станіслаў Мацкевіч параўнаў закрыццё «Przeglądu» зпахаваннем усіх «тутэйшых людзей»².

Людвіка Абрамовіча не стала ў сакавіку 1939 г.

М. Ромэр на старонках свайго дзённіка ў дзень смерці Абрамовіча запісаў: Гэта быў публіцыст незвычайнага таленту, ён меў выдатнае і вострае пяро. Да канца — usque ad ﬁnem — заставаўся верным г. зв. краёвасці, якая абапіралася на ідэю дзяржаўнасці Вялікай Літвы, што аб’яднала землі этнаграфічнай Літвы і Літоўскай Русі са сталіцай у Вільні. Меў мужнасць супрацьставіцца польскаму нацыяналізму і польскай дзяржаўнасці на гістарычных літоўскіх землях. Для яго гэта было тым больш складана, бо быў палякам. Але перш за ўсё быў віленчуком і сынам Літвы, а не ўласна Польшчы. Людвік Абрамовіч меў тэмперамент, і адзінота ўласнай ідэйнай пазіцыі і непапулярнасць прамоўленых палітычных меркаванняў яго не палохалі і не схілялі да адступлення, яны хутчэй дадавалі энергіі і ўзмацнялі супраціў. Ён ішоў па жыцці, не адрываючы вачэй ад зоркі сваёй ідэі.

## Даследчыцкая дзейнасць 
Менавіта Абрамовіч на пачатку ХХ ст. на старонках «*Gazety Wileńskiej*» нагадаў чытачам віленскага друку пра асобу Кастуся Каліноўскага. Падобна, што гэта была наогул першая публікацыя пра Каліноўскага ў легальным віленскім друку (1906). Артыкул быў прымеркаваны да 42-й гадавіны смерці К. Каліноўскага. Л. Абрамовіч убачыў у дзейнасці і поглядах Каліноўскага вытокі краёвай ідэі ў яе дэмакратычным варыянце.

З навуковых тэкстаў Людвіка Абрамовіча асобнай увагі заслугоўвае яго гісторыя кнігадруку ў Вільні: «*Cztery wieki drukarstwa w Wilnie. Zarys historyczny (1525—1925)*». Яна выйшла ў 1925 г. у друкарні «Lux», і мела характар юбілейнага выдання. Даследаванне Л. Абрамовіча ў пэўным сэнсе мела наватарскі характар, бо гэта была першая спроба навуковага нарыса гісторыі кнігадруку ў Вільні.

Пасля нацыяналізацыі Бібліятэкі імя Урублеўскіх у 1926 г. Абрамовіч стаў адным з кіраўнікоў Таварыства дапамогі бібліятэцы і ініцыяваў стварэнне ў яе будынку Віленскага музея іканаграфіі. Таксама ён перадаў у фонд бібліятэкі ўласныя зборы, якія складаліся з гістарычных дакументаў, матэрыялаў перыядычнага друку, рэдкіх выданняў віленскіх друкарань, а таксама незакончанага рукапісу даследавання бібліяграфіі Вялікага Княства Літоўскага. Важнай часткай калекцыі Л. Абрамовіча быў архіў «*Przeglądu Wileńskiego*».

## Беларускія пераклады 
* *Абрамовіч Л.* Два шляхі; Краёвая пазіцыя і нацыянальная ідэя; In Hoc Signo Vinces!; Трыццацігоддзе краёвай ідэалогіі // Краёвая ідэя: канец ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Анталогія. — Вільня : Палітычная сфера, 2014. — 602 с.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Мальдзіс, А.* Абрамовіч // БЭ : у 18 т. — Т. 1. — Мн., 1996.
* *Смалянчук А.* Апошні грамадзянін Вялікага Княства Літоўскага, або Уводзіны ў жыццяпіс рэдактара Людвіка Абрамовіча (1879—1939) // Homo Historicus 2022. Гадавiк антрапалагiчнай гiсторыi / пад. рэд. А. Ф. Смаленчука. — Мінск: Выдавец Зміцер Колас, 2022. — С. 143—177.
* *Смалянчук, А.* Краёвая ідэя і беларускі нацыянальны рух у Заходняй Беларусі ў 1920—1930-я гг. / А. Ф. Смалянчук // Homo Historicus 2012. Гадавiк антрапалагiчнай гiсторыi / пад. рэд. А. Ф. Смаленчука. — Вiльня: ЕГУ, 2012. — С. 380—405.
* *Смалянчук, А. Ф.* Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с.
* *Szpoper, D.* Gente Lithuana, Natione Lithuana. Myśl polityczna i działalność Konstancji Skirmuntt (1851—1934) / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 2009. — 487 s.
* *Szpoper, D.* Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s.
* Пра Людвіка Абрамовіча. Некралогі.

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі Літвы
Катэгорыя:Краёўцы