Карл Густаў Крэйц

**Карл Густаў Крэйц**, або **Кройц** (; , мястэчка Фалун — , Стакгольм) — шведскі барон, генерал ад кавалерыі, удзельнік Паўночнай вайны. Адзін з найдасведчанейшых камандзіраў шведскай кавалерыі, удзельнік шаснаццаці бітваў.

## Біяграфія 
### Маладыя гады 
Малодшы сын Лорэнца Крэйца (старэйшага) і Эльзы Дзюваль.

Двухгадовым залічаны лейтэнантам у Лейб-гвардзейскі кавалерыйскі полк. У 1674 годзе стаў студэнтам Упсальскага ўніверсітэта. У 1675 годзе ўступіў камер-пажом на прыдворную службу і разам з Карлам XI адправіўся ў ваенны паход вайны з Даніяй 1677—1679 гадоў. Падчас вайны служыў у Карэльскім кавалерыйскім палку ў Брандэнбургу, стаў капітан-лейтэнантам у 1677 годзе і ротмістрам у 1679 годзе, але пасля заканчэння вайны вярнуўся ў Лейб-гвардзейскі кавалерыйскі полк.

### Удзел у Паўночнай вайне (1700—1721) 
#### Першыя гады вайны 
На пачатку Паўночнай вайны Крэйц быў ротмістрам Седэрманландскай роты. У 1701 годзе ўдзельнічаў у пераходзе Заходняй Дзвіны і стаў маёрам. Пасля бою пад Лаўэнбургам ў 1703 годзе — падпалкоўнік Лейб-гвардзейскага кавалерыйскага палка, у 1704 годзе — палкоўнік і начальнік штаба гэтага палка.

«Шведскі біяграфічны слоўнік» кажа пра яго: «*Проста не хопіць часу пералічваць і апісваць усе яго геройскія ўчынкі… Ён праявіў храбрасць і ўпартасць у шматлікіх баях, магчыма, яму не заўсёды спадарожнічаў поспех, але ён заўсёды з гонарам выходзіў са складанага становішча*».

#### Дзеянні на тэрыторыі Беларусі 
##### Слонім і Ляхавічы 
5 красавіка 1706 шведскі кароль Карл ХІІ выслаў з Жалудка корпус кавалерыі ў 600 коней на чале з палкоўнікам Крэйцам у Слонім, каб ачысціць яго ад казакаў. Там Крэйц мусіў сабраць усе сілы раскіданыя на поўдзень ад Нёмана і пачаць аблогу Ляхавіцкага замка, дзе закрыліся казакі. У Слоніме ён не сустрэў супраціву, і, сабраўшы каля 1,5 тысяч кавалерыі, не лічачы дапаможных мясцовых і валашскіх аддзелаў, рушыў на Ляхавічы. Паблізу Ляхавічаў шведы разбілі атрад казакаў, якія ішлі на дапамогу замку, і ў сярэдзіне красавіка пачалі аблогу. Заблакаваўшы фартэцыю, Кройц распусціў атрады валахаў для рабавання ваколіц Ляхавічаў і Нясвіжа.

Тым часам на дапамогу Ляхавічам з Мінска ў канцы красавіка рушала расійскае войска на чале з Сямёнам Няплюевым, да якога далучыліся казакі са Слуцка. Іх агульная колькасць дасягала 5 тысяч. Крэйц, які трымаў у аблозе Ляхавічы, загадзя атрымаў інфармацыю пра набліжэнне праціўніка. Да гэтага часу да шведаў падыйшло падмацаванне з 400 драгунаў. Пакінуўшы невялікую частку войска на чале з Траўтфэтэрам для працягу аблогі, уначы 20 красавіка Крэйц выйшаў з лагера насустрач праціўніку ў кірунку Клецка. Палкоўнік Крэйц яшчэ нейкі час заставаўся ў Нясвіжы, выконваючы атрыманыя наказы, потым, разбурыўшы замак і адпусціўшы на волю ўвесь гарнізон з камендантам, рушыў на злучэнне з асноўнымі сіламі. Карл ХІІ дачакаўся атрада на чале з Крэйцам і 2 чэрвеня распачаў паход на Валынь.

Руйнаванне радзівілаўскіх маёнткаў атрадамі пад кіраўніцтвам Крэйца захавалася ў мясцовай гістарычнай памяці і забяспечыла яму месца ў беларускай літаратуры ХІХ стагоддзя. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч падкрэсліваў яго ўпартасць і жорсткасць:

Прагнасць Густава Крэйца ня ведае межаў,
Дзень і ноч б’е з гарматаў па мурох і па вежах.

У 1706 годзе атрымаў званне генерал-маёра ад кавалерыі.

### Палон пасля Палтаўскай бітвы 
Пасля капітуляцыі шведскай арміі пад Перавалочнай ў 1709 годзе паланёнага Крэйца павезлі ў Палтаву, а затым у Маскву, дзе ён прыняў удзел у трыумфальным шэсці, арганізаваным Пятром I. Пасля гэтага, разам са сваім сынам Лорэнцам (1690—1733), які таксама трапіў у палон да рускіх, знаходзіліся ў Табольску.

На працягу трынаццацігадовага палону рупліва працаваў над згуртаваннем палонных каралінаў. Пасля смерці першага міністра Карла XII графа Карла Піпера, які ўзначальваў саюз шведскіх ваеннапалонных у Расіі, Карл Крэйц заняў яго месца і спрабаваў пад уплывам піетызма распаўсюдзіць «сардэчнае хрысціянства» на іх і на навакольнае рускае насельніцтва. З двума найбольш значнымі прадстаўнікамі піетызма Ф. Спенерам і А. Франке ён актыўна ліставаўся.

### Астатнія гады 
Пасля падпісання Ніштатскага мірнага дагавора (1721) Крэйц вярнуўся ў Швецыю ў 1722 годзе. Перад гэтым, ён атрымаў у 1720 годзе званне генерал-лейтэнанта, і генерала кавалерыі 1722 годзе. У Швецыі прыняў пад сваё камандаванне новы Лейб-гвардыі кавалерыйскі полк, створаны назамен загінулага пад Палтавай, і займаў гэтую пасаду амаль да смерці.

## Сям’я і спадчына 
Двое яго братоў сталі губернатарамі — Лорэнц Крэйц (малодшы) і Юхан Крэйц. Юхан быў пачынальнікам графскай галіны роду Крэйцаў.

Карл Густаў Крэйц быў жанаты з Сафіяй Крысцінай Нат-о-Даг, дачкой дарадцы Дэпартамента дзяржаўных збораў Густава Персана. Праз гэты шлюб атрымаў маёнтак Тэкхамар паблізу Нючэпінга. Калі ў 1733 годзе памёр іх сын Лорэнц, маёнтак перайшоў яго сястры Беаце і яе мужу Фрэдэрыку Розенхану. Яны перанеслі рэшткі Карла Густава Крэйца і яго жонкі Сафіі з Рыдархольмскай царквы ў Стакгольме ў царкву Хусбю-Опунда ў Седэрманландзе.

Асабліва цікавыя для гісторыкаў лісты Карла Густава Крэйца да яго жонкі Сафіі, дзе апісаны ход баявых дзеянняў падчас «рускай кампаніі» Карла XII.

## Літаратура 
* Svenskt Biografiskt Lexikon, artikeln Carl Gustaf Creutz
* Nils Bohman, Torsten Dahl. Svenska män och kvinnor. Stockholm, Albert Bonniers förlag, 1942—1955
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Паўночнай вайны