Аперацыя «Немезіс»

**Аперацыя «Немезіс»** () — акцыя адплаты партыі «Дашнакцуцюн» па забойстве лідараў Асманскай імперыі, якія мелі дачыненне да арганізацыі генацыду армян, а таксама лідараў Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі, датычных, па сцвярджэннях арганізатараў, да разні армян ў Баку ў 1918 годзе. Назва атрымала па імі грэчаскай багіні помсты Немезіда. Некаторымі аўтарамі разглядаецца як тэрарыстычная аперацыя. Французскі эксперт  лічыць гэтыя падзеі рэдкім выпадкам, калі тэрарыстычным шляхам спрабавалі аднавіць справядлівасць і адпомсціць за вынішчэнне народа.

Рашэнне аб правядзенні аперацыі было прынята ў кастрычніку 1919 года на IX з'ездзе партыі «Дашнакцуцюн», які адбыўся ў Ерэване, па ініцыятыве Шаана Наталі. Быў складзены спіс з 650 асоб, якія мелі дачыненне да генацыду, з якіх адабралі 41, вінаватых у арганізацыі і здзяйсненні масавых забойстваў. Для кіраўніцтва аперацыяй быў арганізаваны Адказны орган (кіраўнік — пасол Рэспублікі Арменіі ў ЗША Армен Гаро) і Асаблівы фонд (кіраўнік — Шаан Сатчаклян). Аператыўнае кіраўніцтва і матэрыяльнае забеспячэнне аперацыі ажыццяўлялі Шаан Наталі і Грыгор Мерджанам. У зборы інфармацыі ключавую ролю адыграў Грач Папазян, які пад выглядам турэцкага студэнта пракраўся ў эмігранцкія кругі младатурак. Забойства ажыццяўляліся наступным чынам: спачатку арганізоўвалася група ў 3-5 чалавек для сачэння, затым адзін, часам (у выпадку, калі турак суправаджаўся целаахоўнікамі) — 2-3 чалавекі ажыццяўлялі забойства. Асноўнымі арганізацыйнымі цэнтрамі аперацыі былі рэдакцыі газет «Чакатамарт» (Канстанцінопаль) і «Дрошак» (Бостан). Арганізатары аперацыі падкрэслівалі, што яны толькі выконваюць прысуды канстанцінопальскага суда, які ў 1919 годзе завочна прысудзіў да смерці арганізатараў генацыду армян. Па словах Аршавіра Шыракяна

## Асноўныя акты, учыненыя ў ходзе аперацыі 
* 19 чэрвеня 1920 года ў Тыфлісе забіты былы прэм'ер-міністр Азербайджана Фаталі хан Хойскі, як вінаваты, на думку кіраўнікоў аперацыі, у разні армян ў Баку ў верасні 1918 года. Адначасова быў паранены былы міністр юстыцыі Азербайджана Халіл-бек Хасмамедаў. Забойства ажыццявіў Арам Ерканян, другім удзельнікам аперацыі быў Місак Кіракасян (паранены ў ходзе акцыі).
* 19 ліпеня 1920 года ў Тыфлісе забіты намеснік старшыні Нацыянальнага парламента Азербайджана Гасан-бек Агаеў.
* 5 снежня 1921 года ў Рыме падчас коннай прагулкі забіты былы вялікі візір (прэм'ер-міністр) у першым кабінеце младатурак Саід Халіма-паша. Меркаваны выканаўца - Аршавір Шыракян - не быў злоўлены і паспяхова вярнуўся ў Канстанцінопаль. Іншыя ўдзельнікі гэтай аперацыі — былы пасол Арменіі ў Рыме Мікаэл Вартанян і агент «М». Іншыя ўдзельнікі аперацыі — Ерванд Фундукян і Аруцюн Аруцюнянц. Выканаўцы — Петрас Тэр-Пагасян і Арташэс Геваргян, у арганізацыі замаху прымалі ўдзел таксама Зарэ Мелік-Шахназаран і Сцяпан Цагікян.

## Удзельнікі аперацыі 

 
Файл:Pastermajian-Karekin.JPG|Армен Гаро/Гарэгін Пастэрмаджан(1872—1923) 

## Забойствы армян, якія абвінавачваліся ў здрадзе 
У 1920 годзе ў Канстанцінопалі былі забітыя таксама некалькі армян, вядомых як памагатыя турак:
* Мкрціч Аруцюнян, па словах А. Шыракяна, «садыст і член палітычнага аддзялення турэцкай тайнай паліцыі»; забіты Сагамонам Тэйлеранам;
* Ваге Іхсан (Есаян), у красавіку 1915 года дапамагаў складаць спісы бачных армян для дэпартацыі; забіты Аршавірам Шыракянам;
* Амаяк Арамянц, былы член партыі «Гнчак», які ў 1914 годзе выдаў змову на жыццё Талаата і затым супрацоўнічаў з турэцкай паліцыяй; забіты Аршакам Езданянам.

## Замахі, якія не адбыліся 
На першых месцах у спісах аперацыі стаялі таксама былы ваенны міністр Турцыі Энвер-паша і былы генеральны сакратар камітэта «Яднанне і прагрэс» доктар Назім. Яны высочваліся армянамі, але забойства іх у рамках аперацыі «Немезіс» не адбылася: Энвер-паша перабраўся ў Савецкую Расію, затым перайшоў на бок басмачоў у Сярэдняй Азіі і быў забіты ў баі 4 жніўня 1922 года недалёка ад Бухары Якавам Мелькумавым (Мелкумян Акоп Аршакавіч). Назім вярнуўся ў Турцыю, дзе неўзабаве быў пакараны Кемалем Атацюркам за арганізацыю замаху на яго.

## Забітыя ў ходзе аперацыі 

  
File:Mehmed Talat Pasha.jpg|Талаат-паша (1874—1921). Mіністр ўнутраных спраў Асманскай імперыі, адзін з галоўных арганізатараў масавай дэпартацыі і генацыду армян, злачынец № 1 у спісах аперацыі «Немезіс»

 
Файл:Fatali Khan Khoyski 2.jpg|Фаталі-хан Хойскі (1875—1920). Першы прэм'ер-міністр Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі  
Файл:Hasan bay Agayev.jpg|Гасан-бек Агаеў (1875—1920). Намеснік старшыні парламента Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі
Файл:Behbud xan Cavanşir.jpg|Бехбуд хан Джаваншыр (1877—1921). Міністр унутраных спраў Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі

## Спасылкі 
* Operation Nemesis

Катэгорыя:Гісторыя Асманскай імперыі