Танганьіка

**Танганьі́ка** — буйное возера ў Цэнтральнай Афрыцы. Другое па глыбіні (пасля возера Байкал) возера планеты, адно з самых старажытных па паходжанню. Берагі возера належаць чатыром краінам — Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга, Танзаніі, Замбіі і Бурундзі.

Даўжыня возера — каля 650 км, шырыня — 40—80 км. Плошча 34 тыс. км². Ляжыць на вышыні 773 метраў над узроўнем мора ў тэктанічнай упадзіне Усходне-Афрыканскай зоны разломаў. Прыбярэжныя ландшафты, як правіла, уяўляюць сабой велізарныя скалы і толькі з усходняга боку берагі спадзістыя. На заходнім узбярэжжы стромкія бакавыя сцены Усходне-Афрыканскай рыфтавай зоны, якія фарміруюць берагавую лінію, дасягаюць 2000 м у вышыню. Берагавая лінія спярэшчаная бухтамі і залівамі. Самы вялікі з іх — заліў Бертана. Сілкуецца возера ад некалькіх прытокаў. Адзіная рака, якая выцякае з возера, — Лукуга — пачынаецца ў сярэдняй частцы заходняга ўзбярэжжа і цячэ на захад, злучаючыся з ракой Конга, якая ўпадае ў Атлантыку.

У возеры водзяцца гіпапатамы, кракадзілы, шмат вадаплаўнай птушкі. Добра развітыя рыбалоўства і суднаходства.

Старажытнасць возера і доўгі перыяд ізаляцыі прывялі да развіцця вялікай колькасці эндэмічных арганізмаў, у тым ліку з сямейства Cichlidae (цыхлід). З больш чым 200 разнавіднасцяў рыб каля 170 — эндэмікі.

Танганьіка населеная прыкладна да глыбіні 200 м, ніжэй гэтай адзнакі назіраецца высокая канцэнтрацыя серавадароду і жыццё адсутнічае да самога дна. Гэты пласт возера з’яўляецца велізарным «магільнікам», які складаецца з арганічнага глею і асадкавых мінеральных злучэнняў.

Тэмпература вады Танганьікі строга адрозніваецца па пластах. У верхнім пласце тэмпература вагаецца ад 24 да 30 градусаў, з паніжэннем на вялікіх глыбінях. З-за рознай шчыльнасці вады і адсутнасці прыдоннага цячэння пласты не змешваюцца, і тэмпература на ніжніх гарызонтах дасягае ўсяго толькі 6-8 градусаў.

Вада Танганьікі вельмі празрыстая (да 30 м). У ёй у невялікіх канцэнтрацыях растворана мноства соляў, так што па сваім складзе яна нагадвае моцна разведзеную марскую. Калянасць вады (у асноўным абумоўленая солямі магнію) вагаецца ад 8 да 15 градусаў. Вада мае шчолачную рэакцыю, pН 8,0 — 9,5.

Возера адкрылі ў 1858 годзе англійскія вандроўнікі Рычард Фрэнсіс Бёртан і Дж. Спік.

## Паходжанне тапоніма 
Паводле распаўсюджанай гіпотэзы, назва возера «Танганьіка» паходзіць ад словазлучэння «Этанга янья», што ў перакладзе з мовы племені бемба, якое жыве ў паўднёвага ўзбярэжжа возера, азначае «водны рэзервуар, поўны рыбы».

## Паходжанне возера 
Возера з’яўляецца другім па велічыні ў свеце пасля Байкала па ўзросту на Зямлі. Яно утварылася 20 мільёнаў гадоў таму .

Прэснаводныя лініі ракападобных і бруханогіх малюскаў у возеры дэманструюць дзіўнае марфалагічнае падабенства з марскімі відамі і сямействамі, якія ў асноўным абмежаваныя марскім асяроддзем, але чамусьці сустракаюцца таксама ў возеры Танганьіка. З-за моцных марфалагічных сувязяў паміж фаўнай возера Танганьіка і марскімі арганізмамі навукоўцы першапачаткова лічылі, што некаторы час у сваёй гісторыі возера было непасрэдна звязана з акіянам. Далейшыя даследаванні геалогіі рэгіёну, аднак, адзначаюць, што Вялікія Афрыканскія азёры утварыліся ў рыфтавай даліне на кантыненце, і, такім чынам, яны ніколі не мелі непасрэднага кантакту з акіянам. Хоць гіпотэза аб прамой марской сувязі лічыцца несапраўднай, загадка «ўтварэння Танганьікі» засталася без адказу: як утварыўся такі спецыялізаваны і ўнікальны прэснаводны біятоп гэтага возера, і чаму яго ўзаемасувязь з морам не пацверджана геалагічна?

Аднак цяпер існуе добра пацверджаная гіпотэза аб тым, што на фарміраванне возера (асабліва часткі яго фаўны і флоры) паўплываў Сусветны акіян. Англійскі навуковец Джэс Мур адкрыў буйныя марскія адклады на афрыканскім кантыненце і выкарыстоўвае гэтыя факты як адзін з самых важкіх аргументаў для доказу гістарычнай сувязі возера Танганьіка з Сусветным акіянам. Апошнія геафізічныя даследаванні паказваюць, што буйныя марскія «ўварванні» ў Афрыку адбываліся некалькі разоў у розныя геалагічныя перыяды. У вапняковых адкладах басейна Конга было знойдзена мноства астанкаў марской рыбы, што пераканаўча даказвае маштабныя марскія ўварванні на афрыканскі кантынент у канцы юрскага перыяду (150 мільёнаў гадоў таму). Аналізы седыменталогіі у Цэнтральнай і Заходняй Афрыцы паказваюць, што павышэнне ўзроўню мора з-за змены клімату працягвала стымуляваць марскія ўварванні пасля юрскага перыяду, і гэта пацвярджаецца высновамі і даследаваннямі ў Лівіі і Заходняй Афрыцы ў позніх пластах мелавага перыяду і да эацэну. Улічваючы частату і маштаб марскіх уварванняў на афрыканскі кантынент за апошнія 150 мільёнаў гадоў, некалькі дзіўна, што так мала ўвагі было нададзена магчымасці таго, што марскія арганізмы заставаліся ў прэснай вадзе Танганьікі і пазней ператварыліся ў сённяшнюю водную біяразнастайнасць.

## Характарыстыкі 
У даўжыню возера працягнулася на 676 кіламетраў (самае доўгае ў свеце прэснаводнае возера) і мае ў сярэднім 50 кіламетраў у шырыню. Плошча возера складае 32900 км², а даўжыня берагавой лініі — 1828 кіламетраў. Сярэдняя глыбіня — 570 метраў, а максімальная — 1470 метраў. Аб’ём — 18900 км³. Возера размешчана ў рыфтавай западзіне Альбярцін, якая з’яўляецца заходняй галіной Усходне-Афрыканскай зоны разломаў. Танганьіка — найбуйнейшае і найстарэйшае возера рыфтавай даліны. Прыбярэжныя ландшафты, як правіла, уяўляюць сабою велізарныя скалы і толькі з усходняга боку берага спадзістыя. На заходнім узбярэжжы стромкія бакавыя сцены Усходне-Афрыканскай рыфтавай зоны, якія фармуюць берагавую лінію, дасягаюць 2000 м у вышыню. Берагавая лінія спярэшчаная бухтамі і залівамі. Самы вялікі з іх — заліў Бертона. Жывіцца возера ад некалькіх прытокаў, плошча басейна складае 231000 км². Найбуйнейшай упадаючай ракой з’яўляецца Рузізі, дэльта якой знаходзіцца ў паўночнай частцы возера. З усходняга боку ў возера ўпадае рака Малагарасі. Малагарасі па паходжанні больш старажытная, чым Танганьіка, і ў мінулым упадала непасрэдна ў раку Конга. Адзіная выцякаючая рака — Лукуга (Lukuga) — пачынаецца ў сярэдняй частцы заходняга ўзбярэжжа і цячэ на захад, злучаючыся з ракой Конга, якая, ў сваю чаргу, ўпадае ў Атлантыку.. Гадавы прыход вады ў возера складае 64,8 км³, з іх 40,9 км³ прыпадае на ападкі (63 %) і 23,9 км³ — на прытокі (37 %). Значную долю расходу вады складае выпарэнне — 61,2 км³ (94,4 %), аб’ём сцёку праз Лукугу ацэньваецца ў 3,6 км³ (5,6 %). Сярэдняя тэмпература паверхні 25&nbsp;°C, pH у сярэднім 8,4. Значная глыбіня возера і яго размяшчэнне ў трапічным поясе ствараюць умовы, пры якіх не адбываецца кругазвароту вады ў вадаёме, гэта значыць возера ўяўляе сабой мерыміктычны вадаём, у якім ніжні пласт вады не змешваецца з верхнімі пластамі. Па аб’ёме бескіслародных вод Танганьіка займае другое месца пасля Чорнага мора. Выказваюцца асцярогі, што любое павышэнне тэмпературы і выпарэння з-за кліматычных змяненняў можа пацягнуць надзвычай хуткае падзенне ўзроўню вады ў возеры.

Возера падзяляецца на тры аб’ёмных басейны: басейн Кігома ў паўночнай частцы з максімальнай глыбінёй 1310 метраў, басейн Кунгве ў сярэдзіне з максімальнай глыбінёй 885 метраў і басейн Кіпілі ў паўднёвай частцы з максімальнай глыбінёй 1410 метраў., бо уздоўж узбярэжжа возера знаходзіцца шмат чыстых пляжаў і прыгожых скалістых участкаў, астравоў і заліваў.

У 1995 годзе рыбнай лоўляй на возеры займалася каля 45 тысяч чалавек, колькасць рыбалоўчых судоў складала амаль 20 тысяч адзінак), нільскі акунь, тылапія.

## Даследаванні возера 
З 1992 года функцыянуе «Праект па даследаванні возера Танганьіка» (*The Lake Tanganyika Research Project, LTR*), створаны Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыяй ААН. З 1995 года пачынае дзейнічаць яшчэ адзін праект — «Праект біяразнастайнасці возера Танганьіка», які атрымлівае сродкі праз Глабальны экалагічны фонд Праграму развіцця ААН Праграмы развіцця ААН. Праект LTR займаецца рыбнымі запасамі Танганьікі, іх ацэнкай, даследаваннем, стварэннем эфектыўных мадэляў выкарыстання з мэтай забеспячэння дабрабыту насельніцтва і захаванасці саміх запасаў. Штаб-кватэра праекта размяшчаецца ў Бужумбура Бужумбуры, Бурундзі, і ўключае прадстаўнікоў Воднага Дэпартамента, нацыянальных даследчых інстытутаў ваУвіры, Дэмакратычная Рэспубліка Конга, Кігома, Танзанія, , Замбія.

Праектам у ліпені 1993 года была запушчана спецыяльная навукова-даследчая праграма па правядзенні гідрадынамічных, лімналагічных даследаванняў, даследаванняў рыбы і планктону, правядзення генетычных даследаванняў відаў рыб, збору статыстычных звестак. Навукова-даследчае судна праграмы, *Tanganyika Explorer*, праводзіла розныя віды даследаванняў непасрэдна на возеры.

## Літаратура 
* 
* A. Koenings, H.W. Dieckhoff: *Geheimnisse des Tanganjikasees*, ISBN 3-928457-10-1
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Food and Agriculture Organization of the United Nations 
* Index of Lake Tanganyika Cichlids 
* A Trans-Africa Inland Waterway System?
* Democratic Republic of Congo Waterways Assessment 

Катэгорыя:Азёры паводле алфавіта
Катэгорыя:Азёры Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
Катэгорыя:Азёры Танзаніі
Катэгорыя:Азёры Замбіі
Катэгорыя:Азёры Бурундзі
Катэгорыя:Памежныя азёры
Катэгорыя:Азёры Афрыкі
Катэгорыя:Басейн Конга
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы