Зенды

**Зенды** — дынастыя, якая кіравала Іранам у 1753—1794 гадах. Заснавальнік — Махамед Карым-хан Зенд (першапачаткова зваўся *Махамедам Карым-бекам*, нар.1705, кіраваў з 1753), правадыр курдскага племя зендаў з групы файлі (з Лурыстана)  Ён прыйшоў да ўлады падчас міжусобіц, якія ўспыхнулі пасля смерці Надзір-шаха, і зрабіў сваёй сталіцай Шыраз. Захопам у 1763 годзе Азербайджана ён завяршыў аб'яднанне Ірана, акрамя Харасана, дзе кіраваў сляпы сын Надзір-шаха.

Махамед Карым-хан не прыняў шахскага тытула, а назваў сябе лакабам Вакіл од-Даўла («Упаўнаважаны дзяржавы») і кіраваў ад імя Сефевіда Ісмаіла III, якога трымаў у крэпасці ў ганаровым палоне. Гэта быў першы іранец, які стаў на чале Ірана пасля 700-гадовага кіравання чужакоў (цюркаў і манголаў), і ён праявіў сябе як адзін з лепшых кіраўнікоў у гісторыі краіны. Ён клапаціўся пра яе росквіт, адбудаваў Шыраз, узвёўшы між іншым раскошныя маўзалеі над грабніцамі вялікіх персідскіх паэтаў — Саадзі і Хафіза; быўшы сам непісьменным, быў заступнікам паэтаў і навукоўцаў; да таго ж адрозніваўся гуманным і вялікадушным характарам. Адзіны недахоп, які не маглі прабачыць яму персы, была прыхільнасць да віна, што прыпісвалі цесным зносінам з хрысціянамі — армянамі і грузінамі.

Махамед Карым-хан памёр у 80-гадовым узросце 13 сакавіка 1779 года, пасля чаго адразу пачаліся міжусобіцы сярод яго сваякоў. Яго сын Абу-л-Фатх-хан, які з усіх якасцей бацькі атрымаў у спадчыну толькі прыхільнасць да віна, быў зрынуты з прастола сваім дзядзькам Закі-ханам, затым адноўлены, затым ізноў зрынуты і аслеплены іншым дзядзькам, Махамедам Садык-ханам, які ў сваю чаргу быў зрынуты і пакараны смерцю Алі Мурад-шахам (1782), які паходзіў з іншай галіны Зендаў і перанёс сталіцу ў Ісфахан. Супраць апошняга адразу выступіў Ага-Мухамед-хан, глава цюркскага племя каджараў. Алі Мурад выступіў супраць каджараў, але напярэдадні бітвы атрымаў вестку пра мяцеж сына Махамеда Садык-хана Джафар-шаха, павярнуў для прыгнечання мецяжу і нечакана памёр (1785). Са свайго боку каджары рушылі на Ісфахан, узялі яго без бою і разрабавалі. Джафар-шах бег у Шыраз, дзе быў забіты ў выніку палацавай змовы (1789). Кіраўніком стаў яго сын Лотф Алі-шах. У 1791 г. у выніку здрады каджары завалодалі Шыразам, які таксама разрабавалі і разбурылі, апаганіўшы цела Махамеда Карым-хана; у 1794 г. яны ўзялі апошнюю апору Лотф Алі-шаха — Керман, перабіўшы і звярнуўшы ў рабства яго насельніцтва. Лотф Алі-шах паводле адной версіі быў проста забіты, а паводле іншай — яго асляпілі, адсеклі яму рукі і ногі, а затым яшчэ жывога адправілі ў новую сталіцу Каджараў Тэгеран, дзе і задушылі.

Іранская гістарыяграфія ацэньвае Зендаў вельмі высока. Сучасны іранскі гісторык Саід Нафісі піша пра іх: «З усіх іранскіх дынастый не было іншай такой людскай, справядлівай, літасцівай і добразычлівай дынастыі. Карым-хан — адзін з найбольш чалавекалюбных кіраўнікоў у гісторыі. Лотф Алі — адзін з дарагіх і блізкіх сэрцу шахідаў (*мучанікаў*) у гісторыі Ірана».

## Дынастыя Зендаў 
* Вакіл од-Даўла Махамед Карым-хан нар.1707, сын Махамед Інак-хана, вакіл ар-рая Ірана 1760—1779
** Абу-л-Фатх-хан нар.1755, сын Махамед Карым-хана, вакіл ар-рая Ірана 1779, 1779
** Махамед Алі-хан нар.1760, сын Махамед Карым-хана, вакіл ар-рая Ірана 1779
* Ітызад од-Даўла Махамед Садок-хан нар.1707, сын Махамед Інак-хана, беглербег Фарсу 1757—1775, вакіл ар-рая Ірана 1779—1782
** Джафар-шах, сын Махамед Садок-хана, беглербег Ісфахана 1780—1785, шаханшах Ірана 1785—1789
*** Лотф Алі-шах, сын Джафар-шаха, шаханшах Ірана 1789—1794
*** Хасроў-хан, сын Джафар-шаха, вакіл ар-рая Ірана 1791—1794
** Алі Мурад-шах, сын Аламурад Кайтус-хана, шаханшах Ірана 1782—1785

## Літаратура 
* Строева Л. В. Керим-хан Зенд и ханы. // Иран: история и современность. М., Наука, 1983.
* Ариф Алиев. Иран vs Ирак: история и современность. М., 2002.
* Кузнецов Н. А. Политическое и социально-экономическое положение Ирана в конце XVIII- первой половине ХIX века. // Очерки новой истории Ирана. М., Наука, 1978
* Кузнецов Н. А. Иран в первой половине XIX века. М., Наука, 1983
* http://www.iranchamber.com/history/zand/zand.php(http://www.iranchamber.com/history/zand/zand.php)
* http://www.iranologie.com/history/history13.html(http://www.iranologie.com/history/history13.html) 
* http://www.friesian.com/iran.htm#zand(http://www.friesian.com/iran.htm#zand)

Катэгорыя:Гісторыя Ірана
Катэгорыя:Дынастыі ісламскіх кіраўнікоў
Катэгорыя:Курды