Неакласічная эканоміка

**Неакласічная эканоміка** () — гэта дамінуючы напрамак у эканамічнай навуцы, які ўзнік у другой палове XIX стагоддзя і атрымаў шырокае распаўсюджанне ў XX стагоддзі. Асноўнымі асаблівасцямі неакласічнага падыходу з'яўляюцца рацыянальны выбар эканамічных суб'ектаў, аналіз маргінальных велічынь (гранічных выгод і выдаткаў) і вера ў эфектыўнасць рынкавых механізмаў.

## Асноўныя прынцыпы 
Неакласічная эканоміка грунтуецца на некалькіх базавых дапушчэннях:

* Эканамічныя агенты (спажыўцы і вытворцы) дзейнічаюць рацыянальна.
* Людзі імкнуцца максімізаваць карысць, а фірмы — прыбытак.
* Рашэнні прымаюцца на падставе гранічных аналізаў (маржыналізм).
* Цэны вызначаюцца механізмам попыту і прапановы, які вядзе да рынкавай раўнавагі.
* Рынкі звычайна эфектыўныя і самарэгуляваныя.

## Прыклады неакласічных мадэляў 
У межах неакласічнай эканамічнай тэорыі было распрацавана мноства мадэляў, якія шырока выкарыстоўваюцца ў мікра- і макраэканамічным аналізе:

**Мадэль ідэальнага рынку** — апісвае ўзаемадзеянне попыту і прапановы пры поўнай канкурэнцыі, дзе ўсе ўдзельнікі маюць дасканалую інфармацыю, а тавары з'яўляюцца аднастайнымі.

**Мадэль паводзін спажыўца** — аналізуе, як спажывец размяркоўвае свае даходы паміж рознымі таварамі, зыходзячы з імкнення максімізаваць карысць пры бюджэтных абмежаваннях.

**Мадэль фірмы ў кароткатэрміновым і доўгатэрміновым перыядах** — тлумачыць, як фірмы прымаюць рашэнні пра аб'ёмы вытворчасці і цэны, каб максімізаваць прыбытак у залежнасці ад структуры рынку.

**Мадэль агульнай раўнавагі (Вальраса)** — паказвае, як раўнавага можа быць дасягнутая адначасова на ўсіх рынках у эканоміцы, пры ўмове рацыянальных агентаў і поўнай канкурэнцыі.

**Неакласічная мадэль росту (мадэль Солаў)** — тлумачыць доўгатэрміновы эканамічны рост праз назапашванне капіталу, рост насельніцтва і тэхналагічны прагрэс.

**Мадэль рацыянальных чаканняў** — выкарыстоўваецца для аналізу таго, як эканамічныя агенты фармуюць чаканні адносна будучых падзей на аснове наяўнай інфармацыі, і як гэта ўплывае на макраэканамічную палітыку.

## Гісторыя і фарміраванне 
Неакласічны напрамак сфармаваўся ў выніку «маржынальнай рэвалюцыі» ў эканамічнай думцы, якую ў другой палове XIX ст. правялі незалежна адзін ад аднаго тры вучоныя:

* Уільям Стэнлі Джэвонс (Вялікабрытанія)
* Карл Менгер (Аўстрыя)
* Леан Вальрас (Францыя/Швейцарыя)

Гэтыя эканамісты ўвялі ў эканамічны аналіз паняцце гранічнай карыснасці, якое змяніла класічныя падыходы да тлумачэння цэнаўтварэння.

## Уплыў і развіццё 
Неакласічная эканоміка стала асновай для далейшага развіцця эканамічнай навукі. Яна паўплывала на:

* стварэнне неакласічнага сінтэзу, які аб'яднаў ідэі Джона Мейнарда Кейнса і неакласікаў;
* развіццё новых класічных мадэляў, у тым ліку тэорыі рацыянальных чаканняў;
* сучасную мікраэканоміку і многія макраэканамічныя мадэлі.

## Роля ў сучаснай эканоміцы і ўплыў на палітыку 
Неакласічныя мадэлі працягваюць займаць цэнтральнае месца ў эканамічнай навуцы і ў практыцы прыняцця рашэнняў. Яны выкарыстоўваюцца для аналізу паводзін рынкаў, ацэнкі эфектыўнасці дзяржаўнага рэгулявання і прагназавання эканамічных наступстваў розных палітычных рашэнняў.

У сферы **манетарнай палітыкі** цэнтральныя банкі часта абапіраюцца на неакласічныя мадэлі для ацэнкі ўплыву працэнтных ставак на інфляцыю і занятасць. Напрыклад, мадэль раўнавагі на рынку грошай выкарыстоўваецца ў рамках мадэлі IS-LM і яе пазнейшых варыяцый.

У галіне **падаткаабкладання і дзяржаўных выдаткаў** неакласічныя падыходы дапамагаюць аналізаваць эфекты розных відаў падаткаў на матывацыю да працы, інвестыцыйную актыўнасць і спажывецкі попыт.

**Міжнародная гандлёвая палітыка** таксама часта аналізуецца з дапамогай неакласічных мадэляў, такіх як мадэль параўнальных пераваг Рыкарда і мадэль Хекшэра — Оліна, якія тлумачаць гандаль паміж краінамі на аснове адрозненняў у рэсурсах і прадуктыўнасці.

У **праектаванні пенсійных і сацыяльных сістэм** неакласічныя мадэлі выкарыстоўваюцца для ацэнкі доўгатэрміновых наступстваў старэння насельніцтва, назапашвання багацця і паводзін хатніх гаспадарак.

Нягледзячы на крытыку з боку паводзінскай эканомікі і іншых альтэрнатыўных школ, неакласічныя мадэлі застаюцца адной з асноў, на якой будуецца сучасная эканамічная адукацыя, даследаванні і палітычнае планаванне.
## Крытыка 
Неакласічная эканоміка з'яўляецца адной з найболей уплывовых парадыгмаў у эканамічнай навуцы, але яна неаднаразова падвяргалася крытыцы з розных бакоў:

**Гіпотэза аб рацыянальнасці**. Крытыкі, асабліва з боку паводзінскай эканомікі, сцвярджаюць, што мадэль "рацыянальнага агента" не адлюстроўвае рэальныя паводзіны людзей, якія часта дзейнічаюць ірацыянальна, з улікам эмоцый, абмежаванай інфармацыі, звычак ці сацыяльнага ціску.

**Гіпотэза аб поўнай інфармацыі**. Неакласічныя мадэлі звычайна мяркуюць, што ўсе эканамічныя агенты валодаюць поўнай і дакладнай інфармацыяй, што рэдка сустракаецца ў рэальным жыцці.

**Ігнараванне інстытутаў і гісторыі**. Неакласічная эканоміка мае тэндэнцыю недаацэньваць уплыў сацыяльных інстытутаў, культуры, гістарычных умоў і няроўнасці на эканамічныя паводзіны і вынікі.

**Прыярытэт эфектыўнасці перад справядлівасцю**. Частая крытыка палягае ў тым, што неакласічныя мадэлі часта канцэнтруюцца на максімізацыі эфектыўнасці і даходу, недаацэньваючы пытанні размеркавання даходаў, сацыяльнай справядлівасці і дабрабыту.

**Абмежаванасць у тлумачэнні крызісаў**. Многія крытыкі сцвярджаюць, што неакласічная эканоміка недастаткова добра тлумачыць эканамічныя крызісы, уключаючы фінансавы крызіс 2008 года, бо мадэлі часта заснаваныя на раўнавазе і не разглядаюць магчымасць сістэмных няўдач.

**Матэматызацыя без рэалістычнасці**. Частка эканамістаў лічыць, што празмерная матэматызацыя мадэляў прывяла да адарвання эканамічнай тэорыі ад рэальнасці.

У адказ на гэтую крытыку з'явіліся альтэрнатыўныя падыходы – паводзінская эканоміка, інстытуцыйная эканоміка, посткейнсіянства, эвалюцыйная эканоміка і іншыя школы думкі, якія імкнуцца больш поўна ўлічваць рэальныя паводзіны людзей і складанасць эканамічнага жыцця.

## Гл. таксама 
* Класічная эканоміка
* Кейнсіянства
* Маржыналізм
* Мікраэканоміка
* Макраэканоміка

## Літаратура 
* Блауг М. Экономическая мысль в ретроспективе. — М.: Дело, 2004.
* Хейне П. Экономический образ мышления. — М.: ИД «Вильямс», 2001.
* Samuelson P., Nordhaus W. Economics. — McGraw-Hill, 2005.

## Спасылкі 
* Neoclassical Economics // Stanford Encyclopedia of Philosophy
* Neoclassical economics // Britannica

Катэгорыя:Эканамічныя вучэнні, кірункі і школы
Катэгорыя:Эканоміка