open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Мінск)

**Касцёл Узвіжання Святога Крыжа** — рымска-каталіцкі храм у Мінску, які размяшчаецца на Кальварыйскіх могілках, дзякуючы гэтаму таксама мае назву «кальварыйскі касцёл».

Адміністрацыйна адносіцца да кальварыйскага дэканату Мінска-Магілёўскай архіепархіі. Помнік архітэктуры ў неагатычным стылі, уключаны ў Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.

## Гісторыя 
Першы каталіцкі храм на месцы сучаснага касцёла быў пабудаваны ў сярэдзіне XVIII стагоддзя, калі Кальварыйскія могілкі размяшчаліся далёка за межамі Мінска. Касцёл быў «драўляны, на падмурку», меў дзве высокія трох'ярусныя вежы. На могілках кармелітскага ордэна, чый манастыр знаходзіўся ў Мінску, арганізавалі «кальварыю», гэта значыць Крыжовы шлях з капліцамі ў месцах стаяння.

У 1798 годзе пасля стварэння Мінскай епархіі, Кальварыйскі касцёл перайшоў да мінскіх францысканцаў, а могілкі сталі агульнагарадскімі каталіцкімі могілкамі.

У 1836 годзе струхлелы драўляны будынак раскідалі, а на яго месцы ў 1839—1841 гадах пачалі будоўлю мураванага храма ў неагатычным стылі. У 1842 годзе касцёл быў асвячоны.

У 1930-я гады касцёл застаўся адзіным дзеючым у Мінску, але нават у ім не было плябана. Аднак перад пачаткам Вялікай Айчыннай вайны зачынілі і яго. Набажэнствы аднавіліся у час нацысцкай акупацыі Мінска, але адразу па заканчэнні вайны будынак быў прыстасаваны пад майстэрні. У 1980 годзе касцёл вярнулі вернікам, тады ж адрамантавалі.

## Архітэктура 
thumb|250px
Касцёл Узвіжання Святога Крыжа аднанефны, з прамавугольнай апсідай, перакрыты цыліндрычным, з распалубкамі, скляпеннем, пад двухсхільным дахам. Дзве маленькія капліцы, прыбудаваныя да бакавых фасадаў, утвараюць нешта накшталт невялікага трансэпта. Галоўны ўваход мае выгляд спічастага партала, над ім знаходзіцца вежа-званіца.

У крыпце пад касцёлам пахаваны мастак Ян Дамель і біскуп Матэвуш Ліпскі.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Мінск
Катэгорыя:Касцёлы Мінска
Катэгорыя:Кальварыйскія могілкі
Катэгорыя:З’явіліся ў XVIII стагоддзі
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Мінску
Катэгорыя:1841 год у Мінску
Катэгорыя:Касцёлы Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі
Энталома

**Энтало́ма**, **Ружовапласціннік**, **Ружавянка** (*Entoloma*) — род базідыяльных грыбоў сямейства .

## Апісанне 
Шапка пукатая з бугарком, часам увагнутая. Можа быць гладкая або з лускавінкамі, сухая, слізкая або клейкая. Мякаць белая або бураватая, крохкая. Ножка суцэльная або полая, можа адсутнічаць. Пласцінкі прырослыя з гладкім або зубчастым краем. Споры круглаватыя, ружовая ў масе.

## Віды і экалогія 
Налічваецца каля 200 відаў, пашыраных паўсюдна. На тэрыторыі Беларусі больш за 10 відаў: у парках і лясах трапляюцца неядомыя і ядавітыя , , ; таксама ў парках і садах пашыраны ядомыя  і .

Сапратрофы. Растуць на глебе ў лясах, на лугах, пашах, тарфяных балотах, зрэдку на пнях і апалым лісці. Пладовыя целы з’яўляюцца ў канцы ліпеня — верасні, у некаторых відаў у красавіку—маі.

## Значэнне 
Ядомыя віды звычайна не спажываюцца.

## Літаратура 
* 
*  — С. 383.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Агарыкальныя
Катэгорыя:Роды грыбоў
Беларуская культурна-навуковая грамада

**Белару́ская культу́рна-навуко́вая грамада́** *ў Барысаве* — грамадская арганізацыя. Існавала ў 1922 годзе. Зарэгістравана ў Наркамаце асветы БССР 29 красавіка 1922 года. 

Мэты арганізацыі: вывучэнне і пашырэнне ведаў па гісторыі, краязнаўству і культуры Беларусі, чытанне лекцый, адкрыццё музеяў, лекцыйных курсаў і выставак, арганізацыя драматычных, музычных, літаратурных мерапрыемстваў, матэрыяльная ўзаемадапамога. Дэвіз грамады: «Сонца навукі прагляне ясна над нашай нівай». Кіруючы орган — выбарны прэзідыум (старшыня — А. Іваноў-Казельскі (псеўданім Сымон Музыка), сакратар — В. Гайдук). У сакавіку 1922 года налічвала 16 членаў, пераважна супрацоўнікаў школьных устаноў і вайскоўцаў. Актывістамі арганізацыі былі Н. Гаеўская, В. Дашук, А. Літэцкая, К. Ржэўскі, Л. Хацяновіч.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі
Катэгорыя:Арганізацыі Барысава
Катэгорыя:Гісторыя Барысава
Беларуская культурна-навуковая асацыяцыя

**Белару́ская культу́рна-навуко́вая асацыя́цыя** *пры Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі*. Існавала з 14 лістапада 1920 да вясны 1923 года ў Маскве. Заснавана студэнтамі-беларусамі.

Мэтамі асацыяцыі былі спрыянне культурна-гаспадарчаму адраджэнню Беларусі, вывучэнне розных галін гаспадаркі, арганізацыя навукова-даследчых экспедыцый па Беларусі, навуковая і культурная падрыхтоўка беларускіх студэнтаў для будучай працы ў БССР. У 1923 годзе аб’ядноўвала больш за 200 сяброў. Мела секцыі: жывёлагадоўлі, доследаў над раслінамі, пчалярства, лесазнаўства, меліярацыі, статыстыкі і дынамікі гаспадаркі Беларусі; існавалі агранамічны гурток, хор і драматычная студыя.

Сябры асацыяцыі ўдзельнічалі ў працы акадэмічнага гуртка па вывучэнні Смаленскай губерні. У зборы і апрацоўцы матэрыялаў па гаспадарцы Беларусі дапамагалі прафесары A. А. Калантар, М. Аганоўскі, а таксама Я. У. Самойлаў, А. Смоліч, А. Л. Бурбіс. Летам 1922 года сябры асацыяцыі ўдзельнічалі ў экспедыцыі Наркамзема Беларусі па вывучэнні вытворчых сіл Меншчыны і Мазыршчыны. Члены асацыяцыі былі прыхільнікамі канцэпцыі эканамічнага развіцця «Беларусь — Чырвоная Данія» і рабілі ўласныя спробы вырашыць праблемы інтэнсіфікацыі сельскай гаспадаркі.

Асацыяцыя выдала брашуры-справаздачы за 1921 і 1922 гады, навуковы зборнік-альманах з артыкуламі прафесараў В. Р. Вільямса, А. Д. Дубаха і іншых. Разам з Бюро беларускіх студэнцкіх арганізацый у Маскве выдала літаратурна-навуковы альманах «Маладая Беларусь» (1922). Рыхтаваўся да друку альбом «Нявывучаная Беларусь», спецыяльныя навуковыя зборнікі, часопіс «Беларускі гаспадар» (1923, са студэнтамі Горацкага сельскагаспадарчага інстытута). Праводзілася таксама культурніцкая дзейнасць, збор беларускага фальклору. З сябрамі асацыяцыі сустракаліся A. Р. Чарвякоў, паўнамоцны прадстаўнік БССР у РСФСР М. Мароз і іншыя.

З вясны 1922 года дзейнасць асацыяцыі выклікала крытыку і абвінавачанні ў «*навуковым ухілізме*», «*нацыянал-шавінізме*» і «*апалітычнасці*». З гэтай прычыны ў верасні 1922 года тагачасны старшыня асацыяцыі Гаўрыла Гарэцкі быў часова затрыманы органамі АДПУ. Вясною 1923 года ў Маскве пачалі стварацца альтэрнатыўныя беларускія пралетарскія зямляцтвы і асацыяцыя вымушана была спыніць сваё існаванне. З шэрагаў асацыяцыі выйшлі вядомыя вучоныя: геолаг Г. І. Гарэцкі, эканаміст С. А. Ждановіч, глебазнавец П. П. Рагавой і іншыя.

## Старшыні асацыяцыі 
* Гаўрыла Гарэцкі (1920 — лістапад 1922)
* Павел Жук (лістапад 1922 — вясна 1923)

## Літаратура 
* 
* *Васілеўскі, Ю. Р.* Беларуская культурна-навуковая асацыяцыя / Ю. Р. Васілеўскі //  — С. 376—377.

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Расіі
Катэгорыя:Масква
Тэрмінатар (астраномія)

**Тэрмінатар** ( - спыняць) - лінія раздзелу святла, якая аддзяляе асветленую (светлую) частку нябеснага цела ад неасветленай (цёмнай) часткі. Тэрмінатар заўсёды назіраецца ў выглядзе паловы эліпса, прымаючы ў канцы першай і пачатку апошняй чвэрцяў выгляд прамой лініі.

Тэрмінатар Месяца пасля маладзіка называецца ранішнім, а пасля поўні - вячэрнім. Пры назіранні Зямлі з космасу кажуць аб тэрмінатары Зямлі. Калі тэрмінатар перасякае геаграфічныя полюсы Зямлі, наступае раўнадзенства.

Знешні выгляд тэрмінатара можа даць інфармацыю аб паверхні цела, па якім ён праходзіць. Так, напрыклад, размытая лінія тэрмінатара кажа аб наяўнасці атмасферы.

Катэгорыя:Назіральная астраномія
Катэгорыя:Планеталогія
Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Сііса

**Сііса** (*Seeiso*) — дынастыя каралёў Лесота.

Заснавальнік дынастыі Машэшвэ І (уладарыў у 1822-1870 гады), аб'яднаў плямёны сота (сута) і прыняў тытул вярхоўнага правадыра Басуталэнда (старая назва Лесота). Вымушаны быў прызнаць пратэктарат з боку Вялікабрытаніі. Яго нашчадкі таксама насілі тытул вярхоўных правадыроў. Тытул караля прыняў Машэшвэ ІІ  у 1966 годзе ў сувязі з абвяшчэннем поўнай дзяржаўнай незалежнасці Лесота. У цяперашні час сталец Лесота займае Летсіе ІІІ, сын Машэшвэ ІІ. Нашчадак стальца — прынц Лератолі.

Катэгорыя:Дынастыі
Катэгорыя:Лесота
Беларуская моладзь (гурток)

**«Беларуская моладзь»** — гурток нацыянальна свядомай, пераважна студэнцкай моладзі ў Мінску. Існаваў з восені 1920 да лістапада 1922. Зарэгістраваны ў Наркамаце асветы БССР.

Месціўся ў памяшканні былога клуба «Беларуская хатка», тут пад эгідай гуртка працаваў «Клуб беларускай моладзі — Беларуская хатка». Задачы: пашыраць нацыянальную свядомасць сярод моладзі і грамадства, дапамагаць увядзенню беларускай мовы ў школах і грамадскіх установах, выхоўваць сяброў гуртка ў нацыянальным духу.

У клубе працавалі секцыі: тэатральная (кіраўнік А. Ляжневіч, Цэрах, У. Фальскі), літаратурная (кіраўнік Я. Колас), мастацкая (Юдовіч), музычная (Скальская), танцавальная (Ч. Родзевіч). 3 гуртком супрацоўнічалі Я. Купала, Я. Лёсік, Ц. Гартны, У. Тэраўскі. Сябры гуртка бралі ўдзел у агульна-гарадскіх нацыянальна-культурных мерапрыемствах, падтрымлівалі сувязі с арганізацыямі беларускай моладзі ў Віцебску, Горы-Горках, Магілёве, Слуцку, Маскве і інш. Планавалася выданне маладзёжнага часопіса і скліканне агульнабеларускага з’езда беспартыйнай моладзі.

Сябры гуртка і клуба праводзілі культурныя мерапрыемствы, заснавалі беларускі хор (кіраўнік Тэраўскі). 30 ліпеня 1921 на базе клуба створана культурна-асветная арганізацыя «Хата беларускага мастацтва», якая, аднак, самастойна не працавала. Дзейнасць гуртка і клуба рэзка крытыкавалася савецкімі партыйнымі і камсамольскімі органамі. Пасля рэквізіцыі ўладамі ў канцы 1922 памяшкання хаткі дзейнасць перанесена ў БДУ, гурток рэарганізаваны ва Усебеларускае студэнцкае аб’яднанне БДУ.

Пасля скасавання аб’яднання ў пачатку 1923 гурток аднавіў працу як Беларускі гурток вывучэння анархізму (зарэгістраваны ў БДУ), правёў некалькі сходаў і дыскусій. Вясной 1923 пасля ўмяшання ЦК КП(б)Б рэгістрацыя гуртка скасавана. Магчымасці стварэння легальнай арганізацыі беларускай моладзі былі вычарпаны. Сябры гурткоў уключыліся ў работу легальных студэнцкіх прафсаюзных і навуковых арганізацый.

Сябрамі гуртка былі паэты А. Александровіч і А. Дудар, драматург Я. Рамановіч, артыст Б. Платонаў, гісторыкі Т. Забела і Я. Кіпель, літаратуразнаўцы і крытыкі А. Адамовіч, П. Каравайчык, а таксама У. Сянько, А. Комар, Б. Бузаноўская, В. Шыкар, В. Даўгаленка, А. Вольскі, В. Дзятка, В. Камар, С. Грамыка, А. Гураў, сёстры Юцкевіч і Габрыновіч, Чайкоўская, Мунвіз, Аксельрод, Т. Апацёнак, Казакевіч, Юдовіч, М. Адзярыха, М. Пашковіч, Я. Пашковіч і інш.

## Літаратура 
* 
* *Кіпель, Я.* «Беларуская хатка» // Беларуская моладзь. — 1960. — № 5. — С.
* *Кіпель, Я.* Студэнцтва Беларускага дзяржаўнага універсітэта ў Менску (пачатак 20-х гадоў) // Беларуская моладзь. — 1961. — № 9.
* *Рамановіч, Я.* «Беларуская хатка» // Горад і годы. — Мн., 1967.

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі
Катэгорыя:Маладзёжныя арганізацыі Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Мінска
Катэгорыя:Арганізацыі Мінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе
Катэгорыя:1920 год у Мінску
Катэгорыя:Зніклі ў 1922 годзе
Уладзімір Шнэк

**Уладзімір Шнэк** (, Менск — , Мельбурн, Аўстралія; Псеўданімы: *Случанскі*) — беларускі пісьменнік, дзеяч беларускай дыяспары.

## Біяграфія 
Сын Сцяпана Шнэка, брат Алега Шнэка. Вучыўся ў Мінскай афіцэрскай школе Беларускай краёвай абароны. Летам 1944 года пакінуў Беларусь. Па капітуляцыі Германіі жыў у лагерах для перамешчаных асоб, займаўся скаўтынгам. У 1950 годзе выехаў у Аўстралію, жыў у Мельбурне.

Хутка па прыездзе ў Аўстралію далучыўся да беларускай грамады ў Мельбурне, стаў сябрам Аддзелу Беларускага Аб’яднання ў Вікторыі, узначаліў скаўцкі «Зьвяз імя Ўсяслава Чарадзея». Прыхільнік Беларускай цэнтральнай рады. З 1956 года старшыня аддзела Беларускага аб’яднання ў штаце Вікторыя. У 1958—1961 гг. завочна вучыўся ў Мастацкім Інстытуце ў Мельбурне, далучыўся да Згуртавання Мастакоў у Вікторыі. У 1969—1972 гг. вучыўся у Каралеўскім Інстытуце Тэхналогіі ў Мельбурне, дзе атрымаў дыплом механічнага чарцёжніка.

З 1982 года начальнік краёвага штаба БКА, палкоўнік у структуры гэтай арганізацыі. З 1986 года намеснік начальніка галоўнага штаба Беларускага вызвольнага фронта. Удзельнічаў у Канферэнцыях Сусветнай Антыкамуністычнай Лігі ў Тайбэі (1987, 1989), 10-м Пленуме БЦР (1988). Ад 1990 г. — сакратар управы БЦК ў Вікторыі. Быў удзельнікам Першага з’езда беларусаў свету.

Памёр 3 лютага 1995 года.

## Творчасць 
Выдаваў часопіс «На варце» як орган Краёвага Штабу БВФ і гумарыстычны дадатак да яго «Ёрш». У 1958 годзе выдаў гістарычны раман «Драбы», за свае грошы апублікаваў паэму Лявона Случаніна «Рагнеда». Падрыхтаваў і выдаў альбом «Беларуская Краёвая Абарона» (1984).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Творы У. Случанскага (Шнэка) на Беларускай Палічцы
* Біяграфія Уладзіміра Шнэка
* 

Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады
Катэгорыя:Беларусы ў Германіі
Катэгорыя:Беларусы ў Аўстраліі
Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны
Персідскія сады

[thumb|right|220 px|Сад палаца [Чэхель-сатун у Іране.]]
**Персідскія сады** — сады ў Іране і некаторых іншых краінах, якія зведалі яго культурны ўплыў (ад Андалусіі ў Іспаніі да заходняй часткі Індыі), пабудаваныя ў адпаведнасці з традыцыямі персідскага садова-паркавага мастацтва. Найбольш вядомым прыкладам увасаблення персідскай філасофіі саду з'яўляецца сад Тадж-Махала ў Індыі.

У 2011 годзе дзевяць захаваных персідскіх садоў на тэрыторыі Ірана (у гарадах Пасаргады, Ісфахан, Кашан, Шыраз, Махан, Езд, Абасабад, Акбарых, Пахлеванпур) былі ўключаны ў Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Глядзіце таксама 
* Сад Даўлетабад
* Сад Фін
* Сад Шахзадэ
* Сад Эрам
* Чэхель-сатун
* Хашт-Бехешт

Катэгорыя:Сусветная спадчына
Катэгорыя:Архітэктура Ірана
Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)

**Казло́ўшчынскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пастаўскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — вёска Казлоўшчына.

## Гісторыя 
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Дунілавіцкага раёна Вілейскай вобласці БССР. З 20 верасня 1944 года ў складзе Полацкай вобласці. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. 27 сакавіка 1959 года ў склад Ласіцкага сельсавета перададзены 6 населеных пунктаў (Лесуны, Ляхаўшчына, Маштаркі, Рудка, Рэчкаўшчына і Сарокі). З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці. 20 мая 1960 года ў склад Белькаўскага сельсавета перададзены 5 населеных пунктаў (Буда, Масты, Навінкі, Піскуны і Якімаўцы). З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе Пастаўскага раёна. 10 красавіка 1965 года ў склад сельсавета з Белькаўскага сельсавета вернута вёска Навінкі. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Казлоўшчынскага сельсавета 22 населеныя пункты. 7 жніўня 1979 года ў склад сельсавета з Белькаўскага сельсавета перададзены 6 населеных пунктаў (вёскі Буда, Залессе, Куніцкія, Масты, Піскуны і Якімаўцы). 25 сакавіка 2022 года скасавана вёска Масты.

## Склад 
Казлоўшчынскі сельсавет уключае 22 населеныя пункты:
* Асінагарадок — вёска.
* Буда — вёска.
* Верацеі — вёска.
* Вярцінскія — вёска.
* Губино — вёска.
* Заканоўшчына — вёска.
* Кавалі — вёска.
* Казлоўшчына — вёска.
* Куніцкія 1 — вёска.
* Ласіца — вёска.
* Ласькія — вёска.
* Лашукі — вёска.
* Луцк Казлоўскі — вёска.
* Навікі — вёска.
* Навінкі — вёска.
* Парыж — аграгарадок.
* Піскуны — вёска.
* Прусы — вёска.
* Рудае — вёска.
* Шчоткі — вёска.
* Якімаўцы — вёска.
* Яловікі — вёска.

Скасаваныя населеныя пункты на тэрыторыі сельсавета:
* Грынвальды
* Куніцкія 2
* Масты (у 2022 годзе)

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1175 чалавек, з іх 96,7 % — беларусы, 1,6 % — рускія, 0,9 % — палякі; паводле перапісу 2019 года — 832 чалавекі.

## Архіў 
Архіўныя дакументы Казлоўшчынскага сельсавета захоўваюцца ў Занальным дзяржаўным архіве горада Глыбокага.
Архіў, які ахоплівае 1948—2011 гг., складаецца з пратаколаў сельвыканкамаў, статыстычных справаздач, пратаколаў агульных сходаў грамадзян, бюджэтаў, гаспадарчых кніг, спісаў па розным катэгорыям насельніцтва і інш.
Памер архіва — 1200 старонак.
Шыфр архіва — BY ЗГАГлб ф. 1527.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Пастаўскі райвыканкам 


Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дунілавіцкага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Глыбоцкага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Спаса-Праабражэнская царква (манета)

thumb|200px|манета "Спаса–Праабражэнская царква", 20 рублёў, рэверс
thumb|200px|манета "Спаса–Праабражэнская царква", 20 рублёў, аверс
**Памятная манета «Спаса–Праабражэнская царква»** — беларуская юбілейная манета Нацыянальнага банка Беларусі, уведзеная ў абарачэнне 8 снежня 2003 года. Манета выбіта з серабра — наміналам 20 рублёў і медна-нікелевая — 1 рубель.

## Наміналы 
### Сярэбраная 
* проба серабра: 925
* намінал: 20 рублёў
* вага манеты: 33.63 г
* вага чыстага серабра: 31.1 г
* дыяметр: 38.61 мм
* якасць: «пруф»
* тыраж: 2000 асобнікаў
* кошт продажу ў НББ — 122 500 руб. без футляра

### Медна-нікелевая 
* намінал: 1 рубель
* вага манеты: 13.16 г
* дыяметр: 32 мм
* якасць: «пруф-лайк»
* тыраж: 2000 асобнікаў
* кошт продажу ў НББ — 6 080 руб. без футляра

## Апісанне 
манета мае выгляд круга, рант манеты мае рыфленне.
* **Аверс**: у коле, з геаметрычным арнаментам, — выява дзяржаўнага герба Беларусі, унізе змешчаны год чаканкі, для срэбра — чыстая вага каштоўнага металу і проба; па колу — надпісы: уверсе — «РЭСПУБЛІКА БЕЛАРУСЬ», унізе — «ДВАЦЦАЦЬ РУБЛЁЎ» на сярэбранай і «АД3ІН РУБЕЛЬ» — на медна-нікелевай.
* **Рэверс**: па цэнтру — выява Спаса-Праабражэнскай царквы; злева ўнізе выява ў выглядзе старажытнай пячаткі з датай: XII; уверсе — надпіс у тры радкі: «ПОМНІКІ АРХІТЭКТУРЫ БЕЛАРУСІ»; унізе надпіс: «СПАСА–ПРААБРАЖЭНСКАЯ ЦАРКВА».

## Дызайн 
* Святлана Заскевіч

## Манетны двор 
* АТ «Манетны двор Польшчы» (Варшава).

## Спасылкі 
* Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь 

Катэгорыя:Памятныя манеты Беларусі
Епархія

**Епа́рхія** (ад ) у хрысціянскай царкве — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на чале з епіскапам (архірэем). Першапачаткова епархія як вобласць, якая кіруецца  епіскапам, супадала з тэрыторыяй гарадской абшчыны, але пасля рэформаў Дыяклетыяна пашырылася да межаў грамадзянскай правінцыі.

У грэчаскіх цэрквах называецца тэрмінам *ἤ Επισκοπή*. У старажытнай царкве цяперашняй епархіі прынцыпова адпавядала адзінка, названая ў кананічных тэкстах *ἤ Παροικία*; тэрмін жа *ἤ ἐπαρχία* у дачыненні да царкоўнага падзелу адпавядаў цяперашняй мітрапаліцкай акрузе (мітраполіі).

У Рымска-каталіцкай царкве епархіі таксама завуцца **дыяцэзіямі** (), на чале якога стаіць архірэй (біскуп ці архібіскуп). Дыяцэзія, якую ўзначальвае архібіскуп, завецца архідыяцэзія.

## У сучаснай Рускай Праваслаўнай Царкве 
Статут Рускай Праваслаўнай Царквы 2000 года вызначае епархію як «мясцовую царкву, якая ўзначальваецца архірэем і аб'ядновае епархіяльныя ўстановы, благачынні, прыходы, манастыры, падвор'і, Духоўныя адукацыйныя ўстановы, брацтвы, сястрыцтвы, місіі» .

«Епархіяльны архірэй, па пераемству ўлады ад святых апосталаў, ёсць прадстаяцель мясцовай царквы — епархіі, кананічна кіраўнік яе пры саборным садзейнічанні кліру і парафіян» .

Межы епархіі вызначаюцца Свяшчэнным Сінодам і звычайна ўзгадняцца з адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзелам суб'ектаў Расійскай Федэрацыі.

З 1990-х епархіяльны падзел ва УПЦ і ў Беларускім Экзархаце значна адрозніваецца ад адміністрацыйнага абласнога падзелу: колькасць епархій і епархіяльных архірэяў пераўзыходзіць колькасць рэгіёнаў.

## Гл. таксама 
* Архіепархія (архідыяцэзія)
* Спіс епархій Рускай праваслаўнай царквы

## Літаратура 
* Епархія //  — С. 392.

Катэгорыя:Эклезіялогія
Ваколіца (тып паселішча)

**Вако́ліца** або **ако́ліца** — тып сельскага паселішча, абнесенага агароджаю і размешчанага непадалёк ад больш буйной вёскі. У ваколіцах звычайна сялілася шляхта (называлася ваколічная шляхта), чым падкрэслівалася саслоўнае адрозненне.

Ваколіцы ўзніклі разам з засценкамі ў выніку валочнай рэформы другой паловы XVI стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім. Пасля правядзення парцэляцыі вылучаных пад вёскі плошчаў асобныя зямельныя надзелы паміж межамі (сценкамі) палеткаў пачалі здаваць дробнай шляхце і служыламу люду. У Беларусі аколіцы захоўваліся да першай чвэрці XX стагоддзя. У 1923 годзе ў Беларускай ССР існавала 83 аколіцы, у 1938 годзе яны былі аднесены да разраду вёсак.

Агульнаславянскі тэрмін «ваколіца» пазначаў наваколле, акругу або агароджу вакол вёскі. 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты
Якобі

**Якобі** — прозвішча.

Вядомыя носьбіты:
* Барыс Сямёнавіч Якобі (1801—1874) — рускі фізік і электратэхнік
* Карл Густаў Якаб Якобі (1804—1851) — нямецкі матэматык
* Фрыдрых Генрых Якобі (1743—1819) — нямецкі філосаф і пісьменнік
Яложынскае

**Яло́жынскае** — возера ў Круглянскім раёне Магілёўскай вобласці ў басейне ракі Еленка, за 24 км у напрамку на захад ад горада Круглае.

Плошча паверхні возера 0,33 км², даўжыня 1,1 км, найбольшая шырыня 0,42 км, даўжыня берагавой лініі 2,52 км.
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй да 2 метраў. Берагі нізкія, забалочаныя. У паўночнай частцы з возера выцякае ручай.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, карась і іншыя рыбы.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Круглянскага раёна
Катэгорыя:Басейн Бабра
Касцюкі

Назву **Касцюкі́** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Касцюкі — вёска ў Бярозаўскім раёне 

* Віцебская вобласць:
** Касцюкі — вёска ў Докшыцкім раёне
** Касцюкі — вёска ў Шаркаўшчынскім раёне

* Гродзенская вобласць:
** Касцюкі — вёска ў Дзятлаўскім раёне
** Касцюкі — былая вёска ў Смаргонскім раёне

* Мінская вобласць:
** Касцюкі — вёска ў Барысаўскім раёне 
** Касцюкі — былы маёнтак, зараз частка вёскі Старына (Весялоўскі сельсавет, Барысаўскі раён)
** Касцюкі — вёска ў Валожынскім раёне
** Касцюкі — вёска ў Любанскім раёне 
** Касцюкі — вёска ва Уздзенскім раёне
### Расія 
* Касцюкі (Смаленская вобласць)

## Гл. таксама 
* Касцюковічы
* Касцюкоўка
* Касцюкоўшчына
* Касцюшкава
* Касцюшкавічы
* Касцюшкі
Касцюкоўка (значэнні)

Назву **Касцюко́ўка** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць:
** Касцюкоўка — былы рабочы пасёлак у Гомельскім раёне, зараз у межах Гомеля.
** Касцюкоўка — вёска ў Яромінскім сельсавеце Гомельскага раёна.
** Касцюкоўка — былая вёска ў Кармянскім раёне.

* Магілёўская вобласць:
** Касцюкоўка (нежыл.) — вёска ў Краснапольскім раёне.
** Касцюкоўка (нежыл.) — вёска ў Крычаўскім раёне.

### Расія 
* Амурская вобласць:
** Касцюкоўка — сяло ў Свабодненскім раёне.

* Смаленская вобласць:
** Касцюкоўка — вёска ў Шумяцкім раёне.

## Іншае 
* Касцюкоўка —  станцыя Гомельскага аддзялення Беларускай чыгункі.

## Гл. таксама 
* Касцюкі
* Касцюковічы
* Касцюкоўшчына
* Касцюшкава
* Касцюшкавічы
* Касцюшкі
Красная

Назву **Красная** маюць:

## Беларусь 
* Красная — рака ў Магілёўскай вобласці, прыток ракі Пціч, басейн Дняпра.
* Красная — вёска ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці.
* Красная — вёска ў Васілішкаўскім сельсавеце Шчучынскага раёна Гродзенскай вобласці.
* Красная — вёска ў Лядскім сельсавеце Шчучынскага раёна Гродзенскай вобласці.

## Украіна 
* Красная (прыток Северскага Данца)
Кашубінцы

Назву **Кашубінцы** маюць:

* Кашубінцы — вёска ў Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці
* Кашубінцы — пасёлак у Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці
Спіс краін і залежных тэрыторый паводле сумарнага каэфіцыента нараджальнасці

, з улікам сярэдніх паказчыкаў для жанчын усіх узростаў, даныя 2013 года.

]]
Ніжэй прадстаўлены **спісы краін і залежных тэрыторый паводле сумарнага каэфіцыента нараджальнасці** — сярэдняй колькасці дзяцей, народжаных жанчынай на працягу жыцця.

## Спісы 
|

|

|}

: Заўвага: адзіная прызнаная і незалежная дзяржава, не прадстаўленая ў спісах, — Ватыкан.

Катэгорыя:Нараджальнасць
Avenged Sevenfold (альбом)

**«Avenged Sevenfold»** — чацвёрты студыйны альбом гурта «Avenged Sevenfold», выдадзены ў 2007 годзе. 23 верасня 2008 атрымаў залаты статус RIAA.

## Спіс кампазіцый 
## Сінглы 
* «Critical Acclaim» (Выдадзены ў 2007)
* «Almost Easy» (Выдадзены ў 2007)
* «Afterlife» (Выдадзены ў 2008)
* «Dear God» (Выдадзены ў 2008)
* «Scream» (Выдадзены ў 2008)

## Выканаўцы 
* M. Shadows — вакал
* Synyster Gates — лідар-гітара
* Zacky Vengeance — рытм-гітара, бэк-вакал
* Johnny Christ — бас-гітара
* The Rev — ударныя, бэк-вакал, піяніна

Катэгорыя:Альбомы Avenged Sevenfold
Катэгорыя:Альбомы 2007 года
Кальварыя

**Кальварыя** ( — Галгофа) — святое месца ў каталікоў Беларусі, Літвы і Польшчы, якое размяшчалася на ўзгорках ці ў лесе на былых язычніцкіх капішчах. Шлях да кальварыі мог складацца з некалькіх дзясяткаў стаянак (на іхнім месцы стаяць капліцы, брамы, крыжы). Сюды прыходзілі набожныя, хворыя, калекі, старцы на пакаянне.

Звычайна размяшчаліся на пагорках, каб нагадваць сваім палажэннем Галгофскую гару ля Іерусаліма.

Першая кальварыя паўстала ля Кордавы ў Іспаніі ў 1405—1420 гадах з ініцыятывы дамініканца Альваруса. Пазней яны пачалі з'яўляцца на тэрыторыі Германіі і Італіі. Кальварыі ў 2-й палове 16 стагоддзя з'яўляліся апорнымі пунктамі каталіцызму.

Утрымоўвалі розную колькасць стадый, ад адзінак да некалькіх дзясяткаў. З развіццём набажэнства крыжовага шляху стадыі Мукаў Гасподніх, у колькасці 14, сталі таксама змяшчацца ўнутры каталіцкіх храмаў.

Маглі пад гэтай назвай знаходзіцца і могілкі.

## На Беларусі 
* Мядзельская Кальварыя — на ўскраіне Мядзела Мінскай вобласці, абапал аўтатрасы Мядзел — Паставы (праз Чарняты). Паўстала ў 1772 годзе. Складалася з 21 капліцы i 8 брамаў, размешчаных па палях, паблізу касцёла i ў рынку мястэчка. Захаваліся рэшткі 18-ці каменна-цагляных каплічак.
* Мінская кальварыя

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Святыя месцы
Катэгорыя:Каталіцтва
Катэгорыя:Культавая архітэктура
Мікуліна

Назву **Міку́ліна** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Мікуліна — вёска ў Глыбоцкім раёне
** Мікуліна — вёска ў Полацкім раёне
** Мікуліна — вёска ў Талачынскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Мікуліна — вёска ў Горацкім раёне
* Мінская вобласць:
** Мікуліна — вёска ў Вілейскім раёне
** Мікуліна — вёска ў Мінскім раёне

### Расія 
* Мікуліна — вёска ў Руднянскім раёне Смаленскай вобласці
Віктар Іванавіч Цярэшчанка

**Віктар Іванавіч Цярэшчанка** () — беларускі палітык, кандыдат эканамічных навук, кандыдат на пасаду прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на выбарах 2010 года.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 30 студзеня 1950 года ў вёсцы Дубраўка Краснапольскага раёна Магілёўскай вобласці ў сялянскай сям’і. Беларус.

У 1975 годзе скончыў эканамічны факультэт Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Навучаўся ў Міжнародным інстытуце менеджменту (Кіеў, Украіна), Дэлавэрскім універсітэце (ЗША). У 1990 годзе атрымаў навуковую ступень МВА — Master of Business Administration in International Business Activities. Працаваў слесарам, фрэзэроўшчыкам, інжынерам.

У 1992—2004 гадах — генеральны дырэктар СТАА «Міжнародны інстытут менеджменту «МІМ-Беларусь»».

У 1993—2004 гадах — старшыня Беларускага грамадскага аб’яднання «Народная дыпламатыя».

У 1994—2000 гадах — старшыня Беларускай народнай партыі.

На выбарах Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 1994 года была зарэгістравана ініцыятыўная група па зборы подпісаў за Цярэшчанку, аднак у Цэнтральную камісію Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў подпісы не былі здадзены і ён не быў вылучаны ў якасці кандыдата.

Са жніўня па верасень 1994 года — начальнік упраўлення па справах тэрыторый Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

Дэпутат Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання.

На выбарах Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 2001 года ізноў была зарэгістравана ініцыятыўная група па зборы подпісаў за Цярэшчанку, аднак колькасць зданых подпісаў была недастатковай і яму было адмоўлена ў рэгістрацыі кандыдатам.

У 2004—2005 гадах — кіраўнік прадстаўніцтва аўтаномнай некамерцыйнай міжнароднай арганізацыі «Выканкам Рады славянскіх народаў Беларусі, Расіі, Украіны» ў Рэспубліцы Беларусь.

На выбарах Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 2010 года ініцыятыўная група па зборы подпісаў за Цярэшчанку сабрала дастатковую колькасць подпісаў і ён быў зарэгістраваны кандыдатам, аднак на выбарах набраў толькі 1,19 % галасоў.

Працуе старшынёй Савета Асацыяцыі малога і сярэдняга прадпрымальніцтва.

Аўтар больш за 70 навуковых і іншых работ па праблеме развіцця Беларусі. Удзельнік ліквідацыі наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС.

Жанаты, мае трох дачок.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2010)
Катэгорыя:Кандыдаты эканамічных навук
Катэгорыя:Эканамісты Беларусі
Катэгорыя:Палітыкі Беларусі
Яршоўка

**Яршо́ўка, Ярцоўка, Яршуйка, Чарняўка** — рака ў Маладзечанскім і Валожынскім раёнах Мінскай вобласці, правы прыток ракі Іслач.

Даўжыня ракі 30 км, плошча вадазбору 225 км². Пачынаецца каля вёскі Шалыгі ў Маладзечанскім раёне, упадае ў Іслач за 3 км на паўночны захад ад Ракава. Даліна ракі трапецападобная, шырынёй 200—500 м. Пойма двухбаковая. Рэчышча на працягу 10 км ад вытоку каналізаванае, ніжэй па цячэнню ад вёскі Зарэчча звілістае. Асноўныя прытокі: Дараўлянка, Каскруўка, Запруддзе.

Уздоўж ракі населеныя пункты Зарэчча, Адамаўцы, Яршэвічы, Кісялі, Цішкаўшчына.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Іслачы
Катэгорыя:Рэкі Маладзечанскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Валожынскага раёна
Мультысусвет

**Мультысусвет** () — гіпатэтычнае мноства ўсіх магчымых рэальна існуючых паралельных сусветаў (уключаючы той, у якім мы знаходзімся). Уяўленні аб структуры такога мультысусвету, прыродзе кожнага сусвету, які ўваходзіць у яго склад, і адносінах паміж гэтымі сусветамі залежаць ад абранай гіпотэзы.

## У навуцы 
Розныя гіпотэзы аб існаванні мультысусвету выказваліся спецыялістамі па касмалогіі і астраноміі, фізікамі, філосафамі, фантастамі.

Тэрмін «мультысусвет» быў створаны ў 1895 годзе філосафам і псіхолагам Уільямам Джэймсам (William James) і папулярызаваны пісьменнікам-фантастам Майклам Муркакам. Часта выкарыстоўваюцца таксама такія тэрміны, як «альтэрнатыўныя сусветы», «альтэрнатыўныя рэальнасці», «паралельныя сусветы» або «паралельныя светы».

Магчымасць існавання мультысусвету спараджае розныя навуковыя, філасофскія і тэалагічныя пытанні. Дадзеная ідэя актыўна выкарыстоўваецца, напрыклад, у тэорыі струн. Здагадка аб існаванні мультысусвету выкарыстоўваецца таксама ў многасусветнай інтэрпрэтацыі квантавай механікі.

### Класіфікацыя Тэгмарка 
 выказаў здагадку, што любому матэматычна несупярэчліваму набору фізічных законаў адпавядае незалежны, але рэальна існуючы сусвет. Гэтая здагадка, хоць і не паддаецца эксперыментальнай праверцы, прывабна тым, што здымае пытанне, чаму назіраныя фізічныя законы і значэнні фундаментальных фізічных пастаянных менавіта такія.

Тэгмарк прапанаваў наступную класіфікацыю светаў, за межамі нашага:

* Узровень 1: светы за межамі нашага касмалагічнага гарызонту (пазаметагалактычныя аб’екты);
* Узровень 2: светы з іншымі фізічнымі канстантамі (напрыклад, сусветы на іншых бранах у M-тэорыі);
* Узровень 3: многасусветная інтэрпрэтацыя квантавай механікі (уключае сусветы, якія ўзнікаюць у рамках многасусветнай інтэрпрэтацыі квантавай механікі);
* Узровень 4: канечны ансамбль (уключае ўсе сусветы, якія рэалізуюць тыя ці іншыя матэматычныя структуры).

## У філасофіі і логіцы 
### Мадальны рэалізм 
Магчымыя светы — адзін са сродкаў інтэрпрэтацыі імавернасці, гіпатэтычных меркаванняў і т. п. У сувязі з гэтым, шэраг філосафаў, у прыватнасці , сцвярджае, што любы магчымы свет рэалізуецца, бо магчымасць і рэчаіснасць — дзве дадатковыя ўласцівасці аднаго і таго ж свету. Адпаведна, што з’яўляецца магчымасцю, а што рэчаіснасцю, залежыць ад свету, у якім знаходзіцца назіральнік (гэтая канцэпцыя называецца «мадальным рэалізмам»).

## Літаратура 
* Bernard Carr, ed. (2007) Universe or Multiverse? Cambridge Univ. Press.
* 
* 

## Спасылкі 
* Aurélien Barrau, Physics in the Multiverse. 
* How many universes are in the multiverse?
* Физики оценили число параллельных вселенных  // Мембрана.
* *Александр Виленкин*. Одна Вселенная или множество?
* Одинока ли наша Вселенная? 

Катэгорыя:Касмалогія
Катэгорыя:Філасофія навукі
Катэгорыя:Анталогія
Катэгорыя:Тэорыя струн
Ліхачы

Назву **Ліхачы́** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Ліхачы — вёска ў Пружанскім раёне

* Віцебская вобласць:
** Ліхачы — былая вёска ў Бешанковіцкім раёне

* Гродзенская вобласць:
** Ліхачы — вёска ў Гродзенскім раёне

* Мінская вобласць:
** Ліхачы — вёска ў Мінскім раёне
** Ліхачы — вёска ў Стаўбцоўскім раёне

## Гл. таксама 
* Ліхачова
* Ліхачоўшчына
Куявія

: *Гэта артыкул пра гістарычную вобласць Польшчы. Пра ўсходнеславянскае аб’яднанне IX стагоддзі гл. артыкул Куябія*
[right|thumb|200px|Куявія ў складзе [Польшча|Польшчы]]

**Куявія** () — гістарычная вобласць на поўначы Польшчы, у двурэчча рэк Вісла і Нотаць, на захад ад Мазовіі і поўнач ад Вялікай Польшчы.

## Гісторыя 
Куявія ўвайшла ў склад Польскай дзяржавы яшчэ ў 960-х гг. пры князі Мешка I. Пасля падзелу Польшчы паміж сынамі Баляслава III Крывавустага Куявія першапачаткова патрапіла ў склад Мазавецкага княства, а ў 1194 г. утварылася самастойнае **Куяўскае княства** на чале з князем Лешакам II Белым. У 1202—1234 г. Куявія зноў знаходзілася ў складзе Мазовіі, кіраўнік якой Конрад I у 1226 г. запрасіў у свае ўладанні Тэўтонскі ордэн. Рыцары ўмацаваліся на ўсходзе Куявіі, у Добжынскай зямлі. У другой палове XIII стагоддзя Куяўскае княства было падзелена на дзве дзяржавы — з цэнтрамі ў Інаўроцлаве і Брэсце Куяўскім адпаведна. Князю Уладзіславу Лакетку Куяўскаму атрымалася ў 1306 г. далучыць Малую Польшчу, а ў 1314 г. Вялікую Польшчу, адрадзіўшы такім чынам адзіную Польскую дзяржаву. У 1320 г. Уладзіслаў быў каранаваны як караль Польшчы.

У 1332 г. большая частка Куявіі была заваявана рыцарамі Тэўтонскага ордэна, аднак паступова польскія каралі выцеснілі адтуль немцаў і аднавілі ўладу над рэгіёнам. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай у 1772—1793 Куявія ўвайшла ў склад Прусіі. У перыяд напалеонаўскіх войн тэрыторыя ўваходзіла ў герцагства Варшаўскае (1807—1815 гг.), а пасля Венскага кангрэса (1814—1815 гг.) большая частка Куявіі (Быдгашч, Інаўроцлаў) была далучана да Прусіі (пазней — Германіі), а вобласць Улацлаўка на ўсходзе — да Расійскай імперыі. З 1918 г. Куявія — у складзе Польскай рэспублікі.

**Князі Куявіі**:
* Лешак II Белы (1194—1202)
* Конрад I (1202—1233)
* Казімір I (польск.) (1233—1267)
* Лешак III Чорны (1267—1288)
* Уладзіслаў I Лакеток (1267—1333)

## Геаграфія 
Куявія знаходзіцца на тэрыторыі прыбалтыйскіх нізін. Найбуйнейшыя рэкі — Вісла на ўсходзе і Ноцець на захадзе і поўдні.

Найбуйнейшыя гарады (даныя на 2004 г.):
* Быдгашч (370 тыс. чал.)
* Улацлавак (123 тыс. чал.)
* Інаўроцлаў (80 тыс. чал.)

У наш час Куявія ўваходзіць у склад тэрыторыі Куяўска-Паморскага ваяводства.

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы
Вацлаў III

**Вацлаў III Пржэмысловіч** (, , ), ( — , Оламаўц, Маравія) — кароль Венгрыі з 1301 па 6 снежня 1305 (каранацыя 27 жніўня 1301 у Секешфехервары, пад імем Ласла V), кароль Чэхіі з 21 чэрвеня 1305 (пад імем Вацлава III), князь Польшчы c 21 чэрвеня 1305 (пад імем Вацлава III).

Вацлаў III быў сынам Вацлава II, караля Чэхіі і Польшчы, і Юдзіты, дачкі імператара Рудольфа I Габсбурга, апошні з роду Пржэмысловічаў.

## Кароль Венгрыі 
У 1301 годзе яго бацька адмовіўся ад венгерскай кароны на яго карысць. 27 жніўня 1301 года Вацлаў быў каранаваны пад імем Ладзіслава V (ці па-венгерску Ласла). У той момант Венгрыя фактычна ўяўляла сабой некалькі княстваў, і каралём яго прызналі толькі кіраўнікі зямель, якія адпавядаюць сучасным Славакіі (Матуш Чак і Аба), Бургенланду і сталіцы Будзе.

У 1303 Аба і Чак вырашылі перайсці на бок Карла Роберта Анжуйскага. Вацлаў заклікаў на дапамогу свайго бацьку. Прыбыўшы з Прагі з вялікай арміяй бацька ўзяў цвёрды кантроль над Будай, але, ацаніўшы сітуацыю на месцы, ён забраў сына і карону і вярнуўся ў Чэхію.

Пасля смерці бацькі Вацлаў вырашыў адмовіўся ад венгерскай кароны на карысць Атона III, герцага Ніжняй Баварыі, (6 снежня 1305). У 1307 годзе Атон патрапіў у палон і ў 1308 годзе адрокся ад кароны на карысць Карла Роберта.

## Польшча 
У 1305 годзе Вацлаў III ажаніўся з дачкой тэшынскага князя Мешка I, Віёле Елізавеце з дынастыі Пястаў. 4 жніўня 1306 года забіты пры загадкавых акалічнасцях у Оламаўцы, падчас падрыхтоўкі да паходу ў Польшчу.

Катэгорыя:Каралі польскія
Катэгорыя:Каралі венгерскія
Катэгорыя:Каралі чэшскія
Катэгорыя:Пржэмысловічы
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIV стагоддзя
Заяц-русак

**Заяц-русак**, **Заяц-шарак** (*Lepus europaeus*) — млекакормячая жывёла сямейства зайцавых.

## Апісанне 
Даўжыня цела 50—70 см, хваста 7—11 см, ступні 11,5—15,0 см. Маса цела да 5-6,5 кг. Поўсць летам карычнявата-вохрыста-шэрая з цёмна-стракатым малюнкам, ніз цела чыста-белы. Вакол вачэй белае кольца, пад вачыма цёмная пляма. Кончыкі вушэй чорныя, хвост зверху чорны або чорна-буры, знізу белы. Бакі чырванавата-палевыя. Зімой поўсць гусцейшая, пераважна шэрых таноў, асабліва на задняй частцы тулава і баках.

## Пашырэнне 
]]
Пашыраны ў розных зонах Еўропы, у Паўночнай Афрыцы, Закаўказзі, Паўднёава-Заходняй Сібіры, Паўночным Казахстане; акліматызаваны ў шэрагу раёнаў Паўднёвай Сібіры, Паўночнай Амерыцы, Новай Зеландыі і Паўднёвай Аўстраліі. На Беларусі звычайны від. Колькасць залежыць ад наяўнасці корму, кліматычных і іншых фактараў. Характэрны для адкрытых ландшафтаў, жыве на палях, у ярах, на высечках, лясных палянах, узлесках.

## Асаблівасці біялогіі 
Пераважна начны звер. Актыўны ўвесь год. Корм раслінны: летам — травяністыя расліны, пераважна злакавыя і бабовыя, зімой дрэвавыя і кустовыя — кара і маладыя парасткі вярбы, асіны, яблынь, груш.

Размнажэнне на Беларусі з лютага да верасня, дае 2—4 прыплоды па 1—7 (найчасцей па 4) зайчанят. Цяжарнасць 42—45 сут. Працягласць жыцця да 10 гадоў.

## Гаспадарчае значэнне 
Аб'ект спартыўнага палявання і пушнога промыслу.

## Літаратура 
* 
* *Гричик В. В., Бурко Л. Д.* Животный мир Беларуси. Позвоночные: учеб. пособие. — Мн.: Изд. центр БГУ, 2013. — 399 с. ISBN 978-985-553-128-0 

Катэгорыя:Зайцавыя
Катэгорыя:Сысуны Еўразіі
Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Сысуны плейстацэну
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1778 годзе
Катэгорыя:Жывёлы на марках
Заяц-бяляк

**Заяц-бяляк** (*Lepus timidus*) — млекакормячае сямейства зайцавых.

## Апісанне 
Даўжыня цела 49—61 см, маса да 4 кг. Поўсць летам бурая з рыжавата-шэрым адценнем, зімой белая. Лінькі канчаюцца ў маі і снежні.

## Спосаб жыцця 
Адкрытых месцаў пазбягае, жыве ў мяшаных лясах, дзе пераважае елка, у маладых асінніках, ельніках, па зарослых далінах. На Беларусі пашыраны ў паўночных раёнах і вельмі рэдкі на Палессі.

Корміцца травяністымі раслінамі. зімой — карой і парасткамі дрэўных парод, ягаднікам, сенам і інш. Размнажэнне з лютага да верасня, дае 2—3 прыплоды па 1—8 зайчанят.

## Гібрыды 
Утварае помесі з русаком (нар. назвы заяц-лазовік, сінюга) з святлейшай, чым у зайца-русака, поўсцю. Трапляюцца зайцы-лазовікі пераважна ў нізінных участках яловых лясоў, у хмызняках на балотах.

## Значэнне 
Здаўна зайцы — важны аб’ект пушнога промыслу.

## Літаратура 
* *Малашэеіч Я.* Зайцы // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

Катэгорыя:Зайцавыя
Катэгорыя:Сысуны Еўразіі
Катэгорыя:Сысуны плейстацэну
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Заалагічны музей Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта

**Заалагічны музей Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта** — адзіны натуральна-гістарычны музей падобнага профілю ў Беларусі. Тут захаваліся дарэвалюцыйныя заалагічныя аб’екты, маюцца ўнікальныя экспанаты, сабраныя выпускнікамі біялагічнага факультэта і супрацоўнікамі музея ў розных экспедыцыях і паездках.

## Гісторыя 
Заалагічны музей біялагічнага факультэта БДУ быў створаны ў 1921 г. па ініцыятыве загадчыка кафедры заалогіі прафесара А. У. Фядзюшына.

## Калекцыя 
У цяперашні час калекцыйны фонд музея з’яўляецца самым буйным у рэспубліцы зборам заалагічных аб’ектаў (чучал, кладак птушак, прэпаратаў, астэалагічных і іншых матэрыялаў як хрыбетнікаў, так і беспазваночных жывёл), агульным лікам больш за 102 тыс. адзінак захоўвання. Навуковыя калекцыі музея захоўваюцца ў спецыяльных сучасных памяшканнях агульнай плошчай 980 м². У складзе заалагічных калекцый знаходзіцца 260 відаў, занесеных у Чырвоныя кнігі краін СНД і свету.

За апошняе дзесяцігоддзе экспазіцыйны фонд папоўніўся такімі рэдкімі відамі, як чырвоны воўк, , страусы, , шымпанзэ, а таксама шматлікімі трапічнымі насякомымі і шэрагам іншых экспанатаў, якія ў натуральна-гістарычных музеях Беларусі адсутнічаюць. Акрамя таго, музей мае значную колькасць выкапняў даўно зніклых жывёл, напрыклад, фрагменты шкілета выкапнёвага слана (адзінай знаходкі ў Беларусі), выяўленыя ў 2006 г. пры будаўніцтве Мінскага метрапалітэна. Таксама тут сканцэнтраваны серыі новых для навукі відаў, захоўваюцца ўнікальныя заалагічныя экспанаты XIX—XX ст., а таксама ўнікальныя альбіносы і храмісты з ненатуральнай афарбоўкай покрываў. Асноўны фонд музея штогод папаўняецца новымі паступленнямі, сярэднегадавы тэмп росту складае 1100 адзінак захоўвання.

## Папулярызатарская дзейнасць 
На працягу ўсяго перыяду існавання Заалагічны музей праводзіць вялікую працу па папулярызацыі ідэй аховы прыроды, функцыянуе як цэнтр асветы ў экалагічнай сферы. Музей карыстаецца папулярнасцю сярод насельніцтва — жыхароў горада і гасцей сталіцы. Штогод яго наведваюць каля 10 тыс. чалавек. Сярод наведвальнікаў не толькі навучэнцы і студэнты, але і навуковыя супрацоўнікі з шэрагу замежных краін.

## Спасылкі 
* Заалагічны музей БДУ. Агульная інфармацыя 
* Буклет пра заамузей 

Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе
Катэгорыя:1921 год у Мінску
Катэгорыя:Музеі БДУ
Катэгорыя:Прыродазнаўчыя музеі
Катэгорыя:Біялагічны факультэт БДУ
Нарачанская біялагічная станцыя імя Г. Г. Вінберга

**Нарачанская біялагічная станцыя імя Г. Г. Вінберга** — вучэбна-навуковы цэнтр біялагічнага факультэта БДУ.

## Гісторыя 
Нарачанская біялагічная станцыя (НБС) створана ў 1947 годзе па ініцыятыве прафесара Л. А. Зянкевіча. У 2002 годзе атрымала статус Вучэбна-навуковага цэнтра «Нарачанская біялагічная станцыя». У 2006 годзе біястанцыі прысвоена імя выдатнага гідрабіёлага Г. Г. Вінберга. Першым дырэктарам (з 1948 па 1960 год) была кандыдат біялагічных навук П. С. Невядомская, далей біястанцыяй кіравалі А. І. Сяргееў, І. А. Жук, Г. П. Шлешынскі, затым Л. П. Кашавар, А. Ф. Арлоўскі, з 2002 г. — доктар біялагічных навук Таццяна Васільеўна Жукава.

## Апісанне 
У 2002 г. уведзены ў строй новы шматпавярховы корпус, які ўключае 14 сучасных лабараторый, а таксама навучальныя класы, канферэнц-залу, бібліятэку і інтэрнат. Штат НБС налічвае 18 чалавек, якія забяспечваюць тэхнічнае абслугоўванне і аказваюць дапамогу ў правядзенні студэнцкіх практык і навуковых даследаванняў. На біястанцыі маюцца маторныя і вяслярныя лодкі, аўтамабіль, спецыяльнае гідрабіялагічнае абсталяванне для правядзення палявых работ і неабходныя прыборы для эксперыментальных даследаванняў.

## Дзейнасць 
У рамках навучальнага працэсу НБС забяспечвае правядзенне вучэбных і вытворчых практык, лабараторных заняткаў, арганізацыю выканання курсавых, дыпломных, магістарскіх работ, садзейнічае падрыхтоўцы кадраў вышэйшай кваліфікацыі (выкананне кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый).

На базе НБС выконваюцца даследаванні, накіраваныя на вывучэнне заканамернасцей функцыянавання водных і наземных экасістэм, механізмаў фарміравання якасці вод і прадуктыўнасці вадаёмаў у мэтах захавання іх прыродных асаблівасцяў і ўстойлівага выкарыстання рэсурсаў, правядзенне шматгадовых рэжымных назіранняў (экалагічнага маніторынгу) на азёрах Нарачанскай групы. Базавым падраздзяленнем, якое забяспечвае правядзенне навукова-даследчых работ НБС, з’яўляецца НДЛ гідраэкалогіі біялагічнага факультэта. Біястанцыя садзейнічае правядзенню даследаванняў кафедраў, навуковых падраздзяленняў БДУ і навуковага аддзела Нацыянальнага парка «Нарачанскі», прымае ўдзел у распрацоўцы і ўкараненні навукова абгрунтаваных рэкамендацый па захаванню прыроднага патэнцыялу Нарачанскага рэгіёну.

У рамках навукова-асветніцкай дзейнасці біястанцыя забяспечвае арганізацыю і правядзенне навуковых канферэнцый, нарад і семінараў, вядзе прапаганду экалагічных ведаў сярод мясцовага насельніцтва і адпачывальнікаў, аказвае навукова-метадычную дапамогу школам рэгіёну ў сферы экалагічнай адукацыі і аховы прыроды.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Учебно-научный центр «Нарочанская биологическая станция имени Г. Г. Винберга .» / А. П. Остапеня, Т. В. Жукова, Р. З. Ковалевская, Т. М. Михеева — Минск: БГУ, 2008. 47 с.

## Спасылкі 
* Учебно-научный центр «Нарочанская биологическая станция» имени Г. Г. Винберга 

Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт
Катэгорыя:З’явіліся ў 1947 годзе
Катэгорыя:Нарач (курортны пасёлак)
Катэгорыя:Мядзельскі раён
Катэгорыя:Біялагічны факультэт БДУ
Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі Беларусі
Краснае

Назву **Кра́снае** маюць:

## Азёры 
### Беларусь 
* Краснае — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Тураўлянка
* Краснае — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Ушача
* Краснае — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці

### Расія 
* Краснае  — возера ў Чукоцкай аўтаномнай акрузе, у басейне ракі Анадыр

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Краснае — вёска ў Іванаўскім раёне 
** Краснае — вёска ў Пружанскім раёне 

* Віцебская вобласць:
** Краснае — вёска ў Докшыцкім раёне  
** Краснае — вёска ў Мёрскім раёне 
** Краснае Сяло — вёска ў Сенненскім раёне 
** Краснае — вёска ва Ушацкім раёне 
** Краснае — вёска ў Шаркаўшчынскім раёне

* Гомельская вобласць:
** Краснае — вёска ў Брагінскім раёне
** Краснае — вёска ў Гомельскім раёне
** Краснае (нежыл.) — пасёлак у Чачэрскім раёне

* Гродзенская вобласць:
** Краснае — вёска ў Бераставіцкім раёне 
** Краснае — аграгарадок у Красненскім сельсавеце Карэліцкага раёна
** Краснае — вёска ў Цырынскім сельсавеце Карэліцкага раёна
** Краснае — вёска ў Смаргонскім раёне 
** Краснае — вёска ў Шчучынскім раёне 

* Магілёўская вобласць:
** Краснае — вёска ў Асіповіцкім раёне 
** Краснае — вёска ў Бабруйскім раёне 
** Краснае — вёска ў Бялыніцкім раёне 
** Краснае — вёска ў Глускім раёне 
** Краснае — вёска ў Мсціслаўскім раёне 
** Краснае — вёска ў Шклоўскім раёне 

* Мінская вобласць:
** Краснае — адна з былых назваў вёскі Засценак (Барысаўскі раён)   
** Краснае — маёнтак, потым вёска ў Барысаўскім раёне 
** Краснае — хутары, цяпер не існуюць; знаходзіліся ў кіламетры — двух на паўночны захад ад вёскі Краснае (Барысаўскі раён)
** Краснае — вёска ў Дзмітравіцкім сельсавеце Бярэзінскага раёна
** Краснае — пасёлак у Сялібскім сельсавеце Бярэзінскага раёна
** Краснае — вёска ў Дзяржынскім раёне 
** Краснае — вёска ў Лагойскім раёне 
** Краснае — вёска ў Маладзечанскім раёне 
** Краснае — вёска ў Мінскім раёне
** Краснае — вёска ў Слуцкім раёне 
** Краснае Сяло — вёска ў Слуцкім раёне  
** Краснае — вёска ва Уздзенскім раёне

### Малдова 
* Краснае — горад

### Польшча 
* Краснае — вёска ў Аўгустоўскім павеце Падляскага ваяводства
### Расія 
* Краснае (Клімаўскі раён)
* Краснае (Краснагорскі раён)

### Украіна 
* Краснае — пасёлак гарадскога тыпу ў Львоўскай вобласці

## Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі 
* Краснае — вясковая гміна ў Навагрудскім ваяводстве, Віленскай зямлі і Віленскім ваяводстве Польскай Рэспублікі. 

## Гл. таксама 
* Возера Красна
* Краснаўка
* Краснаўцы
* Красная
* Красны
* Краснік
* Краснікі
* Красніца
* Чырвонае
* Чырвонае Сяло