Ў

**Ў, ў** (у нескладовае) — 22-я літара беларускага кірылічнага алфавіта, якой няма ў іншых кірылічных алфавітах славянскіх моў, хоць літара ёсць і ва ўкраінскай мовазнаўчай літаратуры, а таксама ўжываецца ў некалькіх мовах народнасцей былога СССР, для якіх савецкімі мовазнаўцамі ў 1920—1930-х гадах былі распрацаваны варыянты кірылічнай азбукі (узбекская, дунганская, асецінская, эскімоская мовы).

Гук **[ў]** — звонкі лабіявелярны паўгалосны ().

## Гісторыя 
Лічыцца, што падставай з’яўлення гуку [ў] на месцы этымалагічнага [в] (кроў, праўда) была наяўнасць у старабеларускіх дыялектах губна-губнога [w] супраць губна-зубнога [в] (або [v]) у рускіх і палякаў, а прычынаю — падзенне рэдукаваных [ъ], [ь]. Дакладна невядома, калі адбыўся дадзены пераход, але ўжо ў грамаце 1229 года пісалася: *оутвєрдять; уꙁдоумалъ; оу риꙁє; оу роусе; оустоко (усток); оу смольнєскь; оуꙁяти; наоуспять* і г.д.

Даўней [у] пісалася амаль так, як і прынята ў сучаснай беларускай мове — пасля зычных — «*у* складовае»: *«будучи дей у мене»* (Акты, 1600 г.), а пасля галосных «*в*» замест «*у* нескладовага»: *«добре в парсуну познавши»* (Акты, 1569 г.); *«злого вмыслу»* (Акты, 1569 г.).

»|злева]]

, «Немец» — гук [ў] пазначаны літарай *«ŭ»*]]
Графічна літара *«ў»* паходзіць ад зліцця іжыцы з брэвісам (Іереѵ̆ская власть, пучина Егеѵ̆ская і да т. п.), што выкарыстоўвалася ў некаторых старабеларускіх выданнях XVI — пачатку XVII стагоддзяў. Пазней гэты сімвал ужываўся ў , адкуль яе ў 1837 годзе запазычылі складальнікі зборкі ўкраінскай паэзіі «». У прадмове аўтары, між іншым, пісалі: «*…мы прынялі сербскае џ… і валоскае ў…*». У гэтай кнізе «*ў*» выкарыстоўвалі, у асноўным, на месцы этымалагічнага [л], там, дзе гэты гук ужо ператварыўся ў гук [ў] ва ўкраінскай мове.

Упершыню ў сучаснай беларускай мове асобная літара для гука *[w]* з’явілася ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў беларускай лацінцы ў розных варыянтах — «*ú*», «курсіўнае *u*», «*u* з гачакам» («*ǔ*»), «*w̆*», «*ŭ*». У вершаванай брашуры Яна Чачота «Da milych mužyczkoú», якая была выдадзена ў 1846 годзе, літара выглядала як *u* з рыскай — *ú*. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч выкарыстоўваў курсіўнае *u* (у адрозненне ад звыклага u для галоснага гука [u], напрыклад: jon umie*u*). Звычайная *u* на месцы нескладовай змешчаная ў публікацыях Кастуся Каліноўскага 1862—1863 гадоў. Сустракаюцца таксама варыянты «*u* з гачакам» («*ǔ*»). «*W* з брэвісам» («*w̆*») выкарыстоўваў Браніслаў Эпімах-Шыпіла (1889). У 1897 выдаецца першы том «Люду беларускага» этнографа Міхала Федароўскага; ва ўсім шматтомніку багата аўтэнтычных тэкстаў, запісаных Федароўскім беларускай лацінкай. У гэтых запісах у пазіцыі пасля галосных гук *[w] (у нескладовае)* перадаецца як «*u̯*» (напрыклад: *kazau̯; pierapau̯zła; jak u̯ziau̯ by u̯ ruku; uhledzieu̯*), у той час як «*ŭ*» выкарыстоўвалася для вельмі кароткага (і ў шпаркай мове выпадаючага) [у] (напрыклад, *pakazŭwaj; padwiazŭwaje; panakruczŭwała*, *dziakŭwać Bohu*).

Працяглы час лічылася, што сучасны выгляд — «*ŭ*» — літара набыла ў кракаўскім выданні «Dudka Białaruskaja» 1891 года Францішка Багушэвіча а яшчэ раней Габрыэль Асоўскі скарыстаўся ёю ў рэпліках беларускамоўнага персанажа ў рамане «Таямнічае даміно» (1845).

Калі расійскія ўлады спрабавалі прымусова перавесці літоўскую мову на кірылічную графіку, тыя літоўскія дзеячы, якія спачатку ўспрынялі гэта з некаторым энтузіязмам, спрабавалі прыстасаваць літару «*ў*» для перадачы некаторых фанетычных асаблівасцяў гэтай мовы. Як піша літоўскі гісторык Дарыюс Сталюнас, *на першым этапе кірылізацыі літоўскага пісьма (1864—1866), які гісторык літоўскай мовы Гедрусам Субачусам (Giedrius Subačius) назваў «энтузіястычным пачаткам», удзельнічалі не толькі рускія. Л. Івінскіс, С. Мікуцкі, студэнт Вышэйшай варшаўскай школы Томас Жылінскіс (Tomas Žilinskis) спрабавалі стварыць для літоўскай мовы новы алфавіт, які б максімальна перадаваў гукі літоўскай мовы, таму пра іх намаганні сапраўды можна казаць як пра імкненне да стварэння «літоўскай кірыліцы для літоўскага пісьменства». Імкнучыся да вызначанай мэты, яны не толькі ўвялі некалькі новых літар, нехарактэрных для рускага алфавіту: ô (для абазначэння дыфтонга [uo]) і ў (для абазначэння другой часткі дыфтонга [au]), апостраф (для абазначэння скарачэння і для размежавання прыстаўкі і наступнай першай літары кораня слова), але і адмовіліся ад некалькіх непатрэбных, з іх пункту гледжання, літар рускага алфавіту: ы, ф, ъ*.

Не пазней за 1870 год асобная літара для гука *[w]* трапіла ў беларускую кірыліцу. У 1870 годзе выкарыстоўваць камбінацыю «*у* з брэвісам» як адпаведнік лацінкавай «*ŭ*» для беларускай мовы прапанаваў расійскі даследчык фальклору Пётр Бяссонаў. Гэтыя пастановы ў 1933 годзе былі ўнесены ў новы правапіс.

Гістарычна больш ранні, лацінскі адпаведнік Ŭ (ŭ) дагэтуль ужываецца ў беларускай лацінцы. Такая графема ёсць і ў алфавіце штучнай мовы эсперанта. Магчыма, гэта тлумачыцца тым, што заснавальнік эсперанта Лазар (Людвіг) Заменгоф паходзіў з Беластоку (пазней жыў таксама ў Гродне), і галоўным штуршком для стварэння новай мовы было яго расчараванне напружаным характарам міжнацыянальных адносін у рэгіёне. Ён спадзяваўся, што эсперанта паслужыць перадусім паляпшэнню паразумення паміж палякамі, яўрэямі, рускімі, беларусамі, літоўцамі, немцамі і іншымі народамі беларуска-польска-літоўскага кантактнага рэгіёну, некалькі моў якога маюць гук, які абазначаецца такой графемай.

## Вымаўленне 
Літара «*ў*» уяўляе сабой звонкі лабіявеларны паўгалосны гук (). У адрозненне ад галоснага «*у*», ён з’яўляецца зычным. Вымаўляецца гэты гук прыблізна таксама, як англійскі [*w*] у [*now*].

## Ужыванне 
Літара «*ў*» пішацца пасля галосных пры чаргаванні: «*у*» з «*ў*», «*в*» з «*ў*» і «*л*» з «*ў*» — у беларускай мове (*умовы* — *ва ўмовах*, *карова* — *кароў*, *дала* — *даў*) ці ў параўнанні з рускай (рус. *клоун* — бел. *клоўн*, рус. *лавка* — бел. *лаўка*, рус. *волк* — бел. *воўк*).

#### Чаргаванне «*у*» з «*ў*» 
Чаргаванне адбываецца (за выключэннем *некаторых выпадкаў*):
* на пачатку слова, незалежна ад яго паходжання: ва *ў*ніверсітэце, сонца *ў*зімку, ледзьве *ў*чуў;
* у сярэдзіне слова, незалежна ад яго паходжання: кло*ў*н, ка*ў*чук, а*ў*дыякасета, па-*ў*дарнаму;
* пасля злучка ці двукосся: паўночна-*ў*сходні, пачуў «будзь ласкавы» *ў*першыню, па-*ў*краінску;
* у выпадках, калі прыназоўнік «*у*» ужываецца пасля галосных і вымаўляецца як [ў]: збегла *ў* край туманных сноў.

У вершаванай мове для захавання рытму часам дапускаюцца адступленні ад нормаў ужывання «*у*»/«*ў*»:

На шырокім, на далёкім
      Буйным полі
Вырастаюць згодна кветкі
      І гуголле.

Людзі рвуць і топчуць кветкі
      Без патолі,
А гуголь расце, не дбае,
      Ў поўнай волі.

Ой, ці ж вам не ўцяміць, людзі,
      Ўжо ніколі,
Што не кветкі трэба рваці,
      А гуголле?!

               Я.Купала (1921)

Чаргаванне не адбываецца:
* пасля знакаў прыпынку;
* на пачатку слова, пачынаючага сказ;
* у словах, у якіх на «*у*» падае націск, і вытворных ад іх: ля *у*рны, тры*у*мф, тры*у*мфальны;
* на пачатку ўласных імёнаў і назваў: кніга *У*ладзіміра, ва *У*збекістане;
* на канцы нязменных запазычаных слоў: но*у*-ха*у*, шо*у*, фра*у*;
* у запазычаных словах, якія канчаюцца на «*-ум*», «*-ус*», і вытворных ад іх: прэзіды*у*м, кансілі*у*м, со*у*с, стра*у*сіны.

#### Чаргаванне «*в*» з «*ў*» 
Чаргаванне адбываецца перад зычнымі і на канцы слоў у большасці славянскіх і неславянскіх слоў: ла*ў*ка, кро*ў*, ма*ў*р, А*ў*рора.

#### Чаргаванне «*л*» з «*ў*» 
Чаргаванне адбываецца перад зычнымі ў большасці славянскіх слоў і некаторых неславянскіх словах: во*ў*к, мо*ў*чкі, па*ў*метра; на канцы слоў — у формах мінулага часу: да*ў*.

## Распаўсюджанне ў іншых кірылічных алфавітах 
«*Ў*» прысутнічае таксама ў некаторых неславянскіх кірылічных алфавітах.
* У дунганскім алфавіце, уведзеным у 1953 годзе.
* У алфавіце эскімосаў.
* У ніўскім кірылічным алфавіце, уведзеным у канцы 1970-х гадоў.
* Ва ўзбекскай кірыліцы для пазначэння гуку . У лацінцы (цяпер афіцыйны алфавіт ва Узбекістане) ёй адпавядае літара «*o‘*». У Таджыкістане ў друкаваных выданнях на ўзбекскай мове часта замяняецца таджыкскай літарай ӯ (якая ў самой таджыкскай мове пазначае гук [ɵ]).
* У каракалпакскай кірыліцы для пазначэння гуку [w]. У лацінцы (цяпер афіцыйны алфавіт у Каракалпакстане) ёй адпавядае літара «*w*».
* У транскрыпцыі японскай мовы па сістэме Паліванава часам ужываецца для пазначэння рэдукаванага вымаўлення う ([ɯ]), прыклад: 馬 [ўма].
* У расійскіх падручніках арабскай мовы часам ужываецца для пазначэння гуку, які перадаецца літарай و.
* Да лацінізацыі 1923 года ўжывалася для запісу асецінскіх тэкстаў (так званая «шэгрэнаўская азбука») — у прыватнасці, у першай асецінскай газеце «Ирон газет» (1906).
* У 1961—1964 гадах (у Карачаева-Чаркесіі да 1970-х) выкарыстоўвалася ў карачаева-балкарскім кірылічным алфавіце.
* У 1989 годзе планавалася ўвесці літару «*ў*» у татарскі алфавіт.
* Літара Ў, ў была выкарыстана разам з іншымі як дапаможная ў дапаможніку па вывучэнні ісламу, выдадзеным у Стамбуле ў 2019 г. для туркаў-месхецінцаў.

## Помнік 
У верасні 2003 года, у час дзясятых святкаванняў «Дня беларускага пісьменства» полацкія гарадскія ўлады ўстанавілі ў найстарэйшым горадзе Беларусі помнік у гонар гэтай унікальнай літары. Ён зроблены ў выглядзе стэлы, на гранях якой размешчаны рэльефныя выявы літары. Помнік можа служыць сонечным гадзіннікам. Першапачатковая ідэя помніка належыць беларускаму каліграфу прафесару Паўлу Семчанку, які шмат гадоў вывучае мастацкія шрыфты. Літара «Ў» актыўна выкарыстоўваецца ў брэндынгу і інтэрнэт-маркетынгу, у прыватнасці, у даменных імёнах .БЕЛ як элемент культурнай ідэнтычнасці.

## Іншыя факты 
* У вершаванай мове для захавання рытму паэты часам дапускаюць адступленні ад нормаў ужывання «*ў*» (часцей гэта звязана з прыназоўнікам «у»).
* Цікавы факт: прыслоўі «па-узбекску», «па-удмурдску», паводле «Слоўніка беларускай мовы: Арфаграфія. Арфаэпія. Акцэнтуацыя. Словазмяненне» (пад рэд. М. В. Бірылы, Мінск, 1987), пішуцца з «*у* складовым» як словы з іншамоўным коранем, аднак у кнізе «Беларускі правапіс» (У. Куліковіч, Мінск, 1998) прыслоўе «па-ўзбекску» ілюструе напісанне «*ў*» пасля злучка.
* Гэтую літару можна пісаць праз наступныя камбінацыі клавіш: **Num Lock Alt+759** або **Num Lock Alt+0161**

## Табліца кодаў 
У HTML вялікая літара «*Ў*» запісваецца «*&amp;#1038;*»(«*&amp;#x40E;*»), маленькая «*ў*» — *«&amp;#1118;*»(«*&amp;#x45E;*»).

## Беларуская раскладка клавіятуры 
Стандартная раскладка беларускай клавіятуры мае наступны выгляд:
най клавіятуры.]]

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Пуцявінамі «Бусліка» / аўт.-склад. Т. М. Лапіцкая. — Мінск : Беларус. асац. «Конкурс», 2006. — 64 с.
* Куліковіч, У. І. Беларуская мова. Правілы арфаграфіі. Беларуска-рускі слоўнік / У. І. Куліковіч, Э. А. Ялоўская. — Мінск : Беларус. асац. «Конкурс», 2010. — 320 с.
* Мажлай, Г. М. Беларуская мова: дапаможнік для падрыхтоўкі да абавязковага цэнтралізаванага тэсціравання / Г. М. Малажай. — 5-е выд. — Мінск, Аверсэв, 2007. — 368 с.

Катэгорыя:Беларускі алфавіт
Катэгорыя:Літары кірыліцы