Палёт над гняздом зязюлі (фільм)

**«Палёт над гняздом зязюлі»**, **«Пралята́ючы па-над гняздо́м зязю́лі»** () — мастацкі фільм-драма кінарэжысёра Мілаша Формана, экранізацыя аднайменнага рамана Кена Кізі.

Прэм’ера фільма адбылася 19 лістапада 1975 года на кінафестывалі ў Чыкага. Ён стаў другім фільмам у гісторыі сусветнага кінематографа, які атрымаў «Оскар» у пяці самых прэстыжных намінацыях, што раней атрымалася толькі ў карціны «Гэта здарылася аднойчы ноччу» (1934). Такую ж «Вялікую пяцёрку» яму ўдалося атрымаць у пяці намінацыях на «Залаты глобус» — адзіны раз у гісторыі кіно.

Фільм, які распавядае пра драму ў псіхіятрычнай клініцы, здымаўся амаль цалкам у аддзяленні для душэўнахворых шпіталя штата Арэгон. Гледачы вельмі цёпла ўспрынялі карціну. Фільм сабраў больш за $100 млн у пракаце ў ЗША. Крытыка высока адзначыла рэжысуру і акцёрскую ігру, прызнаўшы «Пралятаючы па-над гняздом зязюлі» адною з найважнейшых падзей «новай хвалі» амерыканскага кінематографа 1970-х гадоў.

## Сюжэт 
Дзеянне адбываецца ў 1963 годзе. Злачынца Рэндла Патрыка Мак-Мёрфі (Джэк Нікалсан) пераводзяць з турмы ў псіхіятрычную клініку для агляду.

Патрапіўшы ў аддзяленне, Рэндл Мак-Мёрфі адразу сутыкаецца з жорсткім распарадкам, устаноўленым старэйшай медсястрой Мілдрэд Рэтчэд (Луіза Флетчэр). Гэтыя строгасці, а таксама ўмяшанне ў асабістае жыццё хворых падчас сеансаў групавой тэрапіі выклікаюць пратэст у новага пацыента. Мак-Мёрфі не разумее, чаму мужчыны, хай нават і не зусім здаровыя, трываюць такое стаўленне з боку персаналу. Мак-Мёрфі ідзе ў заклад на тое, што ён зможа пераспаць з медсястрой на працягу тыдня. Рэндл спрачаецца з медперсаналам, арганізуе ў аддзяленні куток азартных гульняў, праводзіць галасаванне, каб атрымаць дазвол хворым няўрочна паглядзець Сусветную серыю па тэлевізары. Пасля няўдалага галасавання ён збліжаецца з хранічным хворым па мянушцы Правадыр — буйным індзейцам, якога ўсе лічаць глуханямым. Нарэшце, Мак-Мёрфі ажыццяўляе самавольную адлучку з лякарні, адправіўшыся з групай пацыентаў на рыбалку.

У ходзе кансіліуму ўрачы схіляюцца да таго, што Мак-Мёрфі сімулянт і яго неабходна адправіць назад у турму адбываць тэрмін. Аднак сястра Рэтчэд настойвае на тым, каб пакінуць яго ў аддзяленні. Затрыманы для прымусовага лячэння, Мак-Мёрфі нечакана для сябе даведваецца, што большасць пацыентаў у аддзяленні знаходзяцца добраахвотна, і яго спробы замахнуцца на ўладу медсястры цалкам бессэнсоўныя. Разумеючы, што яго могуць пакінуць у шпіталі на нявызначана доўгі тэрмін, Рэндл вырашае бегчы.

Падчас чарговага сеанса сацыяльнай тэрапіі хворы Чэсвік губляе кантроль над сабой, пачынае ашалела скандаліць з-за цыгарэт. Мак-Мёрфі і Правадыр спрабуюць абараніць яго перад санітарамі, але паўсталых хворых скручваюць і пазбаўляюць магчымасці рухацца. Затым усіх траіх адпраўляюць на сеансы электрашокавай тэрапіі. Перад працэдурай Рэндл даведваецца, што Правадыр размаўляе і чуе, але лічыць за лепшае захоўваць гэта ў тайне. Прыйшоўшы ў сябе і вярнуўшыся назад у аддзяленне, Мак-Мёрфі вырашае, што далей цягнуць нельга, і прапануе Правадыру ўцячы разам. Падкупіўшы ахоўніка, Рэндл запрашае ў аддзяленне сваіх знаёмых дзяўчат і арганізоўвае развітальную вечарыну. Калі Мак-Мёрфі ўжо збіраецца пакінуць бальніцу, Білі Бібіт намякае яму, што хацеў бы пераспаць з адной з дзяўчат. Маладыя людзі адасабляюцца. Не ўтрымаўшыся пасля выпітага спіртнога і бурнай ночы, Рэндл, як і ўсё ў аддзяленні, засынае.

Назаўтра медсястра Рэтчэд выяўляе пагром у аддзяленні, прыкметы спробы ўцёкаў і Білі Бібіта, страціўшага цнатлівасць. Рэтчэд пагражае Бібіту тым, што раскажа пра такія недастойныя паводзіны яго маці, чыёю блізкаю сяброўкай яна з'яўляецца, чым прыводзіць яго ў шокавы стан і змушае выдаць завадатара начной вечарыны. Бібіта ў мітусні пакідаюць ненадоўга аднаго, і ён забівае сябе, перарэзаўшы сабе сонную артэрыю. У лютасці ад таго, што Рэтчэд давяла да самагубства слабага і хворага Бібіта, Мак-Мёрфі накідваецца на медсястру і з сілай пачынае яе душыць, але яго ў апошні момант абясшкоджвае санітар, і Рэтчэд выжывае, атрымаўшы сур'ёзную траўму шыі.

Жыццё ў бальніцы працягваецца. Праз некаторы час Рэндл зноў з'яўляецца ў аддзяленні — Правадыр бачыць, як яго вядуць пад рукі санітары. Правадыр радуецца вяртанню свайго адзінага сябра і кажа яму, што адчувае сябе «вялікім, як гара» і гатовы здзейсніць уцёкі, але заўважае, што Мак-Мёрфі не рэагуе на гэтыя словы. Прыгледзеўшыся, ён выяўляе шнары з левага і правага бакоў ілба і разумее, што той перанёс лабатамію і зараз гэта ўжо не Мак-Мёрфі — сімулянт, а сапраўды хворы чалавек. Правадыр кажа яму, што не жадае сыходзіць без Мак-Мёрфі, але і не хоча пакідаць яго ў такім стане. Правадыр прамаўляе: «Пайшлі», — і душыць Мак-Мёрфі падушкай. Затым, выбіўшы краты на вокнах цяжкай мармуровай калонкай, выдранай з душавой, выбіраецца на свабоду і ўцякае.

## У ролях 
* Джэк Нікалсан — *Рэндл Патрык Мак-Мёрфі*.
* Луіза Флетчэр — *сястра Мілдрэд Рэтчэд*.
* Вільям Рэдфілд — *Дэйл Хардзінг*.
* Уіл Сэмпсан — *«Правадыр» Бромдэн*.
* Брэд Дурыф — *Білі Бібіт*.
* Сідні Лэсік — *Чарлі Чэсвік*.
* Дэні Дэ Віта — *Марціні*.
* Крыстафер Лойд — *Макс Тэйбер*.
* Дын Р. Брукс — *доктар Джон Співі*.
* Уільям Дуэл — *Джым Сіфелт*.
* Вінцэнт Ск'явэлі — *Фрэдрыксэн*.
* Дэлас В. Сміт — *Скэнлан*.
* Майкл Берымэн — *Эліс*.
* Нейтан Джордж — *санітар Вашынгтон*.
* Мімі Саркісян — *сястра Пілбоу*.
* Скэтмэн Крозерс — *Цёркл*.
* Іосіп Элік — *Банчыні*.

## Стварэнне 
### Перадгісторыя 
Пачатак 1970-х — час «новай галівудскай хвалі». Тэмы і настроі, якім яшчэ нядаўна не было месца на экранах (секс, гвалт, лаянка, хіпі), паступова становяцца мэйнстрымам. Такія карціны, як «МЭШ», «Выкрут-22» прыўносяць новыя павевы ў інтэлектуальнае кіно Галівуду. Тады ж на экранах з'яўляюцца карціны, якія пераадолелі мяжу выручкі ў $ 100 млн у амерыканскім пракаце: «Сківіцы» і «Экзарцыст» — першыя ластаўкі эпохі блакбастараў.
220px|thumb|right|Бо Голдмэн і Майкл Дуглас падчас працы над фільмам.
Раман Кена Кізі «Палёт над гняздом зязюлі» быў апублікаваны ў 1962 годзе і стаў бестселерам у ЗША. Кніга хутка стала класікай пакалення бітнікаў і ўжо да 1975 г. была перавыдадзена ў ЗША больш за дваццаць разоў. Тады ж, у 1962-м, Кірк Дуглас за $ 47000 набыў правы на кіна- і тэатральную пастаноўку. Сцэнічную версію рамана напісаў Дэйл Васерман, і ў 1963 г. Кірк Дуглас ажыццявіў інсцэніроўку ў тэатры «Cort» на Брадвеі. Ён сам і выконваў у ёй галоўную ролю Мак-Мёрфі . Атрымаўшы даволі халодныя водгукі тэатральнай крытыкі, п'еса пратрымалася на сцэне ўсяго некалькі месяцаў. Праз год Дуглас па заданні дзярждэпартамента апынуўся ў Чэхаславакіі, дзе пазнаёміўся з маладым і перспектыўным рэжысёрам Мілашам Форманам. Яны пагутарылі, і Дуглас ужо тады выявіў гатоўнасць абмеркаваць пачатак здымак. Ён выслаў раман Кена Кізі па пошце, але Форман кнігу так і не атрымаў — яе канфіскавалі на мытні.

Кірк Дуглас сам хацеў спрадзюсіраваць фільм па матывах спектакля і сыграць у ім, але розныя абставіны заміналі яго планам. Перашкаджаў судовы працэс з Дэйлам Васерманам, які нечакана прад'явіў правы на экранізацыю сваёй адаптаванай версіі кнігі. Галоўная праблема была, аднак, у тым, што сцэнарый фільма пра псіхічнахворых не выклікаў цікавасці ў кінакампаній. Тэма лічылася калі не правальнай, то, ва ўсякім разе, камерцыйна бесперспектыўнай. Сцэнарый быў занадта наватарскім для таго часу. «Я прынёс ім сапраўдную класіку, а яны нават не зразумелі гэтага», — каменціраваў Кірк Дуглас свае шматлікія спробы зацікавіць кінакампаніі.

Цікавасць да сцэнарыя праяўлялі Джон Касаветыс і Пітэр Фонда, але па розных прычынах да здымак справа не дайшла. У пачатку 1970-х да пастаноўкі рыхтаваўся Рычард Раш, якога кніга вельмі ўразіла. Ён таксама прапанаваў Джэку Нікалсану, свайму старому знаёмаму па малабюджэтных ранніх работах, галоўную ролю ў будучай карціне. Раш бачыў сцэнарый больш блізкім да кнігі, дзе апавяданне вядзецца і ад асобы Правадыра. Раш пасля двух гадоў беспаспяховых спроб быў вымушаны развітацца з надзеяй паставіць карціну па той жа прычыне — ён не знайшоў фінансавай падтрымкі для праекта.

У 1971 г. Кірк, канчаткова расчараваўшыся, ужо сабраўся прадаць правы на экранізацыю, калі яго сын Майкл угаварыў бацьку аддаць іх яму. Майкл вырашыў паспрабаваць зрушыць праект з мёртвага пункта, хоць вопыту прадзюсіравання ў яго не было. Падчас здымак серыяла «Вуліцы Сан-Францыска» Майкл пазнаёміўся з Саўлам Зейнцам — прадстаўніком невялікай незалежнай прадзюсерскай кампаніі Fantasy Films. Зейнц некалькімі гадамі раней таксама цікавіўся магчымасцю экранізацыі рамана Кена Кізі, і яны вырашылі сумесна пачаць працу над фільмам. Нікалсан ўжо быў добра вядомы ў прафесійным асяроддзі дзякуючы такім працам, як «Бестурботны яздок» і «Пяць лёгкіх п'ес». Аднак гэта былі, хутчэй, артхаўсныя карціны, не настолькі добра знаёмыя шырокай аўдыторыі. Нікалсан тады меў імідж сапсаванага маладога інтэлектуала, адмоўнага персанажа — зусім не бунтара Мак-Мёрфі. Пасля працы ў «Апошнім строі» Майкл Дуглас канчаткова пераканаўся ў тым, што Джэк Нікалсан падыходзіць на гэтую ролю. Акцёр быў вельмі запатрабаваны, прыйшлося чакаць, калі ён скончыць здымкі. У Нікалсана былі прывабныя прапановы на наступныя карціны ад Хэла Эшбі і Бернарда Берталучы, але ён абраў працу з Форманам. Імя Луізы Флетчэр было вядома толькі спецыялістам дзякуючы некалькім яе работам на тэлебачанні ў 1950-я гады, пасля якіх яна больш за дзесяць гадоў практычна не здымалася. Мілаш Форман заўважыў 40-гадовую актрысу, якая выконвала невялікую ролю ў фільме Роберта Олтмэна «Злодзеі як мы». Форман, пагутарыўшы з Луізай, вырашыў, што менавіта яна здольная рэалізаваць яго ідэю. Паводле задумкі, галоўная гераіня мусіць спачатку спадабацца гледачам, але развіццё сюжэта павінна паказаць, з якім увасобленым злом ім трэба будзе сутыкнуцца.

Асобнай задачай стаў пошук акцёра на другарадную, але вельмі важную ролю Правадыра. Як успамінаў Форман, само па сабе гэта было вельмі нялёгка, бо карэнныя жыхары Амерыкі па прыродзе не вельмі буйныя. Паводле задумы рэжысёра, Правадыр ў фільме, у адрозненні ад кнігі, больш не быў галоўным героем, але патрэбен быў менавіта велізарны «як дрэва» індзеец. Пасля доўгіх пошукаў практычна выпадкова знайшлі ўраджэнца племя крыкі Уіла Сэмпсана — лесніка з Вашынгтона ростам 6 футаў 8 цаляў (203 см).

Дэні Дэ Віта, Дэлас Сміт і Мімі Саркісян ігралі ролі пацыентаў і персаналу яшчэ ў брадвейскай пастаноўцы і выканалі іх у фільме паўторна. Для Вільяма Рэдфілда, які меў вялікі вопыт працы на тэлебачанні, наадварот, здымкі ў фільме сталі апошнімі ў жыцці. Усяго праз некалькі месяцаў пасля выхаду карціны на экраны ён памёр ад лейкеміі. Дуглас звярнуўся да Лоўрэнса Хабена, затым — да Бо Голдмэна — тады малавядомага пісьменніка, які толькі пачынаў свой творчы шлях. Праца над сцэнарыем заняла каля васьмі тыдняў. Кен Кізі пасля саслужыў нядобрую службу стваральнікам карціны, вельмі негатыўна адгукнуўшыся пра сцэнарый фільма і ўвогуле не ухваліўшы яго. Калі здымкі ўжо пачаліся, у адным з інтэрв'ю яго спыталі, ці будзе ён удзельнічаць у працэсе. Кізі адказаў: «Вы пытаецеся, ці стане будучая маці сама сабе рабіць аборт?». Здымкі прайшлі дастаткова гладка, за выключэннем невялікага непрыемнага інцыдэнту. Адзін з хворых не звярнуў увагу на экран, які засланяў адчыненае акно, куды ўваходзіў электрычны кабель, выпаў з трэцяга паверха і зламаў плячо.

## Ацэнка і ўспрыманне 
### Крытыка 
Карціна была станоўча ўспрынята большасцю крытыкаў і яе стварэнне было прызнана значнай падзеяй у сусветным і амерыканскім кінематографе.

Вінцэнт Кэнбі (New York Times) напісаў, што карціна не дае ні на каліва ўсумніцца ў бездакорным гусце рэжысёра. Сяргей Кудраўцаў прывёў работу Формана ў якасці рэдкага прыкладу таго, як фільм атрымаў высокія ацэнкі і з боку масавай аўдыторыі, і, адначасова, ад самых патрабавальных спецыялістаў. Роджэр Эберт паставіў ёй тры зоркі з чатырох па сваёй шкале, застаўшыся не зусім задаволеным некаторымі сцэнамі. Паездку на рыбалку ён знайшоў занадта надуманай і сімвалічнай, якая выдае задуму рэжысёра не замыкаць усю інтрыгу між чатырох сцен. Самагубства Білі Бібіта таксама выпадае з агульнага настрою і рытму. «Фільм настолькі добры, што хочацца яму дараваць, калі нешта не так», — напісаў аглядальнік Chicago Sun.

Жанравая прыналежнасць карціны спрэчная: у ёй можна назіраць вельмі свабоднае змешванне многіх стыляў. Кэнбі назваў жанр карціны чыстай камедыяй. 
). Ва ўлюбёнай тэме Формана — контркультуры, сутыкненні індывіда і сістэмы, супрацьпастаўленні знешняй і ўнутранай свабоды — ён знаходзіць новы падыход. Здавалася б, у псіхіятрычнай клініцы ізгой грамадства можа знайсці супакой і прытулак, але, на жаль, нават тут яго няўхільна наганяе «калектыўнае вар'яцтва».

Вінцэнт Кэнбі, зрэшты, прапаноўваў гледачу празмерна не факусіраваць увагу на ідэалагічных клішэ і кан'юнктурных спасылках на амерыканскую гісторыю 1960-х, сцвярджаючы, што ў фільма ёсць і іншыя, не настолькі відавочныя і імгненныя перавагі. Фільм прапаведуе не класічны для амерыканскага грамадства поспех, а, хутчэй, спробу поспеху. Па меркаванні крытыка Метца, тут можна назіраць адмаўленне ад мінулых традыцый і своеасаблівую «квазісям'ю». Задзірлівая сексуальнасць «альфа-самца» Мак-Мёрфі, лідара ў групе хворых, супрацьпастаўлена пазбаўленай эмоцый бясполай істоце ў белым халаце — медсястры. Сцэны на адкрытым паветры — рыбалка і баскетбольны матч — візуальна эфектна супрацьпастаўленыя падзеям у сценах аддзялення. У выніку, сцэны сацыяльнай тэрапіі ствараюць для гледача высокі эфект прысутнасці.

Дастойным завяршэннем карціны становіцца фінальная сцэна. Нягледзячы на тое, што канцоўка, на першы погляд, глыбока трагічная, у гледачоў застаецца ўражанне ачышчэння і вызвалення. Правадыр, да якога вярнуліся сілы, які пазбавіўся сваіх дэманаў, адпраўляецца з стэрыльнай чысціні аддзялення назад на сваю радзіму разам з сябрам. Гэта пацвердзіў і Чак Паланік, сказаўшы:

Пасля пісьменнік прызнаваўся, што ніколі не глядзеў фільм і сваё меркаванне пра яго склаў выключна на тым, што чуў ад знаёмых. Да канца жыцця Кізі пагарджаў экранізацыяй свайго твора і ніколі больш не меў зносін з членамі здымачнай групы.

### Акцёрская ігра 
) і Білі Бібіт (Брэд Дурыф). Ігра гэтых акцёраў была асабліва адзначана крытыкамі.]]
Карціна — у першую чаргу бенефіс акцёраў і іх ігра — заслужана атрымала найвышэйшыя адзнакі крытыкаў. Перш за ўсё, варта адзначыць выканальніцкае майстэрства акцёраў, якія адыгралі галоўныя ролі. Вінцэнт Кэнбі назваў ігру Джэка Нікалсана «бліскучай», адзначыўшы, што акцёр пры гэтым зусім не цягне на сябе коўдру, даючы калегам па сцэне магчымасць праявіць сябе. Олівер Паркер адазваўся пра персанажа Нікалсана як пра аднаго з лепшых «рэальных» герояў за ўсю гісторыю кінематографа, параўнаўшы яго з Марлонам Брандо з «Трамвая «Жаданне».

Адкрыццём для кінааглядальнікаў стала праца Луізы Флетчэр, якая ўдыхнула ў персанажа кнігі Кена Кізі новае жыццё. Галоўнымі канкурэнтамі лічыліся «Бары Ліндан» і «Сабачы поўдзень», але падчас 48-й цырымоніі ўручэння залатых статуэтак фільм Формана другі раз у гісторыі заваяваў пяцёрку найбольш значных «Оскараў». На цырымонію ўручэння «Оскара» адпусцілі сыноў Формана, якіх ён не бачыў з часу ад'езду з Чэхаславакіі.

Практычна для ўсёй каманды, якая працавала над фільмам, ён стаў найважнейшым дасягненнем у кар'еры. Джэк Нікалсан пасля чатырох намінацый, нарэшце, атрымаў свой першы «Оскар». Для многіх вядучых акцёраў Галівуда — Дэні Дэ Віта, Вінцэнта Ск'явэлі, Брэда Дурыфа, Крыстафера Лойда — карціна стала дэбютнай. Для Луізы Флетчэр гэтая роля засталася фактычна адзінай зорнай на творчым шляху, і гэта была яе адзіная намінацыя на «Оскар». Праца Формана шматразова цытавалася і ўзгадвалася, даследчык Ціна Батлер нават напісала, што ў кожным фільме пра псіхічнахворых ёсць свая сястра Рэтчэд і свой Мак-Мёрфі.
) на працэдуру электрашокавай тэрапіі. Сцэна здымалася ў рэальным аддзяленні, і за ёй назіраюць пацыенты шпіталя.]]
Пол Мазурскі ў цэлым шэрагу сваіх карцін зняў сапраўдных урачоў-псіхіятраў. Шмат агульнага ў «Пралятаючы па-над гняздом зязюлі» з фільмам «Чыстае вар'яцтва» (1966 г.), у якім свабодалюбнаму галоўнаму герою — паэту і дон-жуану — прапісваюць лабатамію, нібыта з лепшых памкненняў.

Цэлы шэраг падобных карцін выпрацаваў устойлівы стэрэатып у свядомасці гледача пра псіхіятрычную лякарню як пра дом смутку і пра хворых — сацыяльна небяспечных стварэнняў, якія маюць патрэбу ў прымусовым утрыманні пад вартай. Карціна Формана заняла асаблівае месца, бо трапіла ў шырокі пракат і яе ўбачылі мільёны гледачоў. Нават нягледзячы на ладную долю гумару ў выяўленні тэмы і цалкам выдуманы сюжэт, яна падверглася масавай крытыцы.

Карціна ўспрымалася многімі спецыялістамі ў сферы псіхіятрыі рэзка адмоўна. Калега Дына Брукса па Арэгонскім шпіталі — доктар Ёнас Робічэр — выказаўся пра тое, што спецыялісту прыходзіцца разглядаць фільм як нападкі на дзяржаўную сістэму лячэння псіхічнахворых. Доктар Брукс, аднак, палемізуючы з калегамі, казаў пра тое, што фільм — перш за ўсё выдумка і не варта яго ўспрымаць настолькі сур'ёзна.

## Адрозненні паміж фільмам і кнігай 
Фільм Мілаша Формана кардынальна адрозніваецца ад рамана Кена Кізі. Канфлікт паміж стваральнікамі карціны і аўтарам рамана, які скончыўся ўзаемнымі нападкамі і судовым працэсам, ініцыяваным Кізі, прыцягнуў увагу крытыкаў і журналістаў. Неадназначнае рэжысёрскае тлумачэнне ідэй пісьменніка атрымала падрабязнае асвятленне. Прычыны былі не толькі ў тым, што сцэнарый вымушана купіраваны ў параўнанні з кнігай у сувязі з неабходнасцю змясціць сюжэт у абмежаваны кінематаграфічны фармат. Кінематаграфічная трактоўка ключавых эпізодаў апавядання моцна адрозніваецца ад кніжнай. Паказальна, што ў рамане рыбалка — старанна спланаваная і дазволеная адміністрацыяй падзея: Мак-Мёрфі давялося прайсці па бюракратычных інстанцыях шпіталя. У фільме рыбалка — самавольная адлучка пацыентаў і выглядае як спантаннае рашэнне. У аснове кнігі — супрацьстаянне мужчынскага і жаночага пачатку. Медсястра Рэтчэд у ёй выступае як вялікае пустое спараджэнне сістэмы (*Камбіната*, як яе называў Правадыр) з гіпертрафіраванымі жаночымі палавымі прыкметамі.

## Лічбавыя выданні і саўндтрэк 
* DVD-дыск выдання Warner Brothers (2002 г.) - 2 дыскі 
* Anamorphic widescreen 1,85:1 
* Dolby Digital 5.1 (англійская дарожка)

Першае выданне фільма на лазерным дыску, выпушчанае ў 1997 г., было раскрытыкавана за нізкую якасць карцінкі. Тады ж, у 1997 годзе, кампанія Warner Brothers выпусціла DVD-дыск, які змяшчае сам фільм, аднак без дадатковых матэрыялаў з лазернага дыска. Двухдыскавае выданне з дадатковымі матэрыяламі працягласцю 87 хвілін выйшла ў 2002 годзе. Яно ўключала ў сябе дакументальны фільм «Completely Cuckoo» і падборку васьмі сцэн, якія не ўвайшлі ў канчатковую рэдакцыю, агульнай працягласцю 13 хвілін.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Погляд псіхіятра Аляксандра Даналіна на фільм «Пралятаючы па-над гняздом зязюлі» (рус).

Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША
Катэгорыя:Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)
Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове
Катэгорыя:Фільмы Мілаша Формана
Катэгорыя:Нацыянальны рэестр фільмаў
Катэгорыя:Экранізацыі раманаў
Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма
Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях лаўрэатаў прэміі «Оскар» за «Найлепшы адаптаваны сцэнарый»
Катэгорыя:Фільмы, знятыя лаўрэатамі прэміі «Оскар» за «Найлепшую рэжысуру»
Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Оскар» за «Найлепшы фільм»