Аляксандра Карпаўна Дзямідчык

**Аляксандра Карпаўна Дзямідчык** (; ) — беларуская партызанка-разведчыца з савецкага партызанскага злучэння Сідара Каўпака, школьная настаўніца хіміі, дырэктар сярэдняй школы г. Нароўлі.

## Біяграфія 
Нарадзілася 28 верасня 1911 года ў вёсцы Забашавічы Барысаўскага павета Мінскай губерні (Расійская імперыя) у сялянскай сям’і. Бацька быў раскулачаны савецкай уладай і высланы з Беларусі ў адміністрацыйным парадку.

Напярэдадні Другой сусветнай вайны працавала школьнай настаўніцай у вёсцы Махаеды Нараўлянскага раёна Палескай вобласці БССР.

З пачаткам вайны яе муж у 1941 г. быў мабілізаваны ў Чырвоную Армію, а Аляксандра Дзямідчык стала савецкай падпольшчыцай. У красавіку 1942 г. Аляксандра Дзямідчык у Нароўлі сядзела ў адзіночнай камеры, куды была кінута нямецкай паліцыяй.

Калі ўзнікла небяспека арышту падпольшчыцы (бо ў мясцовай нямецкай паліцыі на яе была заведзена крымінальная справа) і калі ў сакавіку 1943 г. у Нараўлянскім раёне з’явіліся партызаны Сідара Каўпака, яна добраахотна пайшла ў савецкае сумское партызанскае злучэнне Сідара Арцёмавіча Каўпака і па ўласнай ініцыятыве была залічана ў разведвальную роту партызанскага злучэння. Сваю адзіную дачку Аляксандра Дзямідчык перадала на апеку яе бабулі. Неўзабаве, па заданні партызан-каўпакоўцаў Аляксандра Дзямідчык пайшла ў Хойнікі, за 30 км, дзе стаяла частка славакаў-фашыстаў на чале з афіцэрам Іозефам Гусарам, якія былі накіраваны ў Беларусь для барацьбы супраць мясцовых савецкіх партызан. Савецкая разведка напярэдадні высветліла, што камандзір палка Іозеф Гусар недалюблівае фашысцкія парадкі, таму партызаны і вырашылі накіраваць у Хойнікі свайго агітатара. Рызыкуючы сваім жыццём, Аляксандра Дзямідчык паспяхова правяла з камандзірам славацкага палка Іозефам Гусарам прапагандысцкую размову. І хоць перайсці на бок савецкіх партызан Гусар не адважыўся, бо фашысты заўсёды па-зверску знішчалі сям’і перабежчыкаў, але дапамагчы савецкім партызанам згадзіўся. Ён распавёў аб размяшчэнні немцаў, іх колькасці і ўзбраенні. Нават паабяцаў, што яго салдаты пры прарыве савецкіх патрызан з акружэння (з «мокрага мяшка» — міжрэчча Прыпяці і Дняпра каля Брагіна і Хойнік) будуць страляць у паветра.

У час вайны стала добрай патрызанскай разведчыцай, медыцынскай сястрой, сувязной і парторгам разведроты партызан, выконвала адказныя баявыя заданні. Удзельнічала ў 40 баях, разам з партызанскім злучэннем Сідара Каўпака прайшла ўвесь шлях баявых рэйдаў каўпакоўцаў да Карпат. Яе здольнасць пераконваць і знаходзіць агульную мову з людзьмі выратавала жыццё не аднаму дзясятку партызан. Апошняя яе партызанская пасада — намеснік начальніка галоўнай разведкі па палітчастцы сумскога партызанскага злучэння (перайменаванага ў снежні 1943 г. у 1-й украінскую партызанскую дывізію імя двойчы героя Савецкага Саюза С. А. Каўпака). 12 лістапада 1944 г. дэмабілізавалася з партызанскай дывізіі і асела ў Нароўлі.

У Нароўлі з 1945 па 1947 г. працавала ў сярэдняй школе дырэктарам, у 1947—1950 гг. — настаўніцай хіміі ў той жа школе, у 1950—1966 гг. — зноў дырэктарам там жа (цяпер гэта гімназія горада Нароўлі). Аляксандра Дзямідчык пасля вайны скончыла педінстытут. У сваіх мемуарных нататках літаратар Давід Рыгоравіч Сімановіч (1932—2014) упамінае, што Аляксандра Дзямідчык у 1947 г. была яго класным кіраўніком і любіла разказваць нараўлянскім школьнікам пра партызан-каўпакоўцаў. Унесла значны ўклад у развіццё народнай адукацыі Нараўлянскага раёна. Выгадавала трох дачок, якія таксама сталі хімікамі. Была ініцыятарам паваенных партызанскіх сустрэч у Нароўлі.

Пасля Другой сусветнай вайны Аляксандры Дзямідчык давялося яшчэ раз сустрэцца са славакам Іозефам Гусарам, палкоўнікам у адстаўцы. У чарговую гадавіну перамогі ў Другой сусветнай вайне з СССР у Чэхаславакію быў адпраўлены савецкі «цягнік сяброўства», у склад дэлегацыі якога была запрошана і Аляксандра Дзямідчык. Падчас параду ў Браціславе Аляксандра Дзямідчык на трыбуне спытала ў міністра абароны Чэхаславакіі пра Іозефа Гусара, які зрабіў добрую справу для савецкіх партызан у 1943 г., дапамогшы каўпакоўцам вырвацца з «мокрага мяшка». Чэхаславацкія ўлады хутка знайшлі Гусара і арганізавалі яго сустрэчу з Аляксандрай Дзямідчык у гасцініцы, дзе адпачывала ветэранка.

Жыла ў Нароўлі па вуліцы Камуністычнай, дом 21. Памерла ў Нароўлі, пахавана на другіх нараўлянскіх могілках у 3 км ад горада.

### Узнагароды 
Узнагароджана 14 медалямі (у тым ліку, юбілейнымі), 5 ордэнамі (з якіх 4 — баявыя), дзвюма ганаровымі граматамі Міністэрства асветы БССР:
* ордэн Чырвонай Зоркі,
* ордэн Знак Пашаны,
* ордэн «Крыж Грунвальда» 2-й ступені Польскай Народнай Рэспублікі,
* чэхаславацкі ордэн,
* ордэн Айчыннай вайны II ступені — атрымала 6 красавіка 1985 г. 
* медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені,
* медаль «За працоўнае адрозненне»,
* медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»,
* юбілейныя медалі.

Аляксандра Дзямідчык таксама была прадстаўлена да звання Героя Савецкага Саюза, але звання не атрымала, бо савецкія ўлады не хацелі даваць такое званне дачцы раскулачанага і высланага з Беларусі селяніна. Тым не менш, Аляксандра Дзямідчык засталася ў доўгай і светлай памяці народаў СССР.

### Ушанаванне памяці 
Аб легендарнай беларускай партызанцы пісалася ў многіх савецкіх мастацкіх і мемуарных кнігах і апавяданнях: Сідар Арцёмавіч Каўпак у сваёй кнізе «Ад Пуціўля да Карпат» (1945), Пётр Пятровіч Вяршыгара ў сваёй кнізе «Людзі з чыстым сумленнем» (1946), Іван Іванавіч Беражны ў сваёй кнізе «Запіскі разведчыка» (1962), Сямён Ілліч Стральцоў у сваёй кнізе «Белыя прывіды» (1975) і інш.

Опера «Арлінае племя Каўпака» прысвечана Аляксандры Карпаўне Дзямідчык, а паэма «Аляксандра Дзямідчык» пакладзена на музыку.

У вядомай савецкай гістарычнай кінатрылогіі «Дума пра Каўпака» Аляксандру Карпаўну Дзямідчык (у фільме «Тоня») гуляе Наталля Фёдараўна Гвоздікава. А ваенны эпізод біяграфіі Аляксандры Дзямідчык з Іозефам Гусарам (у фільме латышскі акцёр Олгертс Шалконіс (1931—2018)) адлюстраваны ў другім фільме кінатрылогіі — «Буран».

У Нароўлі імя і фатаграфія Аляксандры Дзямідчык былі размешчаны на пастаменце з таблічкай у Алеі Славы Нараўлянскага раёна (адкрытай 6 лістапада 2010 г.).

## Крыніцы 

## Літаратура 
* *Бережной, И. И.* Записки разведчика / И. И. Бережной. — Горький: Горьковское книжное издательство, 1962. — 508 с.
* *Брайко, П. Е.* Внимание, Ковпак! / П. Е. Брайко, О. С. Калиненко. — М.: Изд-во ДОСААФ, 1975. — 2-е изд. — 482 с.
* *Кухараў, С.* Сцішанае поле: апавяданні, нарысы, эсэ, літ. партрэты / С. Кухараў. — Мінск : Маст.літ., 1986. — 319 с.
* Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с.
* *Симанович, Д. Г.* Витебский вокзал, или Вечерние прогулки через годы / Д. Г. Симанович. — Минск : Асобны, 2006. — 423 с.

Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Нароўлі