open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Людміла Іванаўна Трапашка

**Людміла Іванаўна Трапа́шка** ( — .

## Біяграфія 
Нарадзілася ў вёсцы Капусціна (Валожынскі раён Мінскай вобласці Беларусі). У 1972 годзе скончыла Ленінградскі сельскагаспадарчы інстытут па спецыяльнасці «Вучоны-аграном па ахове раслін». З 1972 года працавала ў Навукова-даследчым інстытуце аховы раслін (сучасны Інстытут аховы раслін НАН Беларусі), дзе ў 1999—2021 гадах займала пасаду загадчыка лабараторыі энтамалогіі.

## Навуковая і грамадская дзейнасць 
Л. І. Трапашка аўтар навуковых прац па праблемах прагназавання феналогіі развіцця збожжавых культур, разліку эколага-эканамічных парогаў шкоднасці асноўных фітафагаў. Займалася даследаваннямі па біялагічным абгрунтаванні сістэмы абароны насенных пасеваў шматгадовых злакавых траў на меліяраваных глебах Беларускага Палесся. Прапанавала канцэпцыю, методыку і інтэгральныя паказчыкі экалагічнай бяспекі тэхналогій аховы раслін. Пад яе кіраўніцтвам выконваліся сумесныя фундаментальныя даследаванні з Каліфарнійскім універсітэтам у Дэйвісе, Інстытутам кукурузы Сербіі і Чарнагорыі, Літоўскім інстытутам земляробства, Польскім інстытутам біялогіі і аховы навакольнага асяроддзя.

Займала пасады старшыні камісій па абароне дысертацый пры Інстытуце мікрабіялогіі НАН Беларусі, віцэ-старшыні Энтамалагічнага таварыства Беларусі, была членам экспертнага савета Беларускага рэспубліканскага фонду фундаментальных даследаванняў у галіне аграрных навук, галоўным рэдактарам зборніка навуковых прац «Охрана растений», членам рэдакцыйнай калегіі часопіса «Земледелие и охрана растений».

Л. І. Трапашка з’яўляецца аўтарам 152 навуковых прац, у тым ліку 2 манаграфій. 21 праца на замежных мовах апублікавана за мяжой у рэфератыўных часопісах.

Сярод апублікаванага:
* Защита сельскохозяйственных растений при интенсивной технологии возделывания — Мн.: Ураджай, 1989. — 238, [2] c.;
* Краткосрочный прогноз фенологии растений, численности и вредоносности фитофагов на яровых зерновых культурах — Мн., 1999;
* *Трепашко Л. И., Быковская А. В.* Защита кукурузы от стеблевого мотылька при изменении вредоносности и расширении его ареала на территории Беларуси // Земледелие и защита растений, № 3, 2019;
* Справочник вредителей запасов / Институт защиты растений, Лаборатория энтомологии; [под ред. Е. В. Бречко, Л. И. Трепашко] — Минск : Журнал «Белорусское сельское хозяйство», 2021. — 37 с. — цв. ил.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
*  — С. 261—262.

## Спасылкі 
* Трепашко Людмила Ивановна (04.02.1946 — 15.09.2021)  // Інстытут аховы раслін НАН Беларусі
* Памяти Людмилы Ивановны Трепашко // Вестник защиты растений, 2021, 104(3), с. 171—172.
* Светлой памяти Трепашко Людмилы Ивановны // Земледелие и растениеводство. 2021;(5):52.
* Трепашко Людмила Ивановна // База патентов Беларуси

Катэгорыя:Аграномы СССР
Катэгорыя:Аграномы Беларусі
Катэгорыя:Энтамолагі СССР
Катэгорыя:Энтамолагі Беларусі
Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі
Рыбак (балада)

**Рыбак** () — балада Ёгана Вольфганга Гётэ, напісаная ў першыя месяцы 1778 года. Упершыню апублікаваная ў зборніку песень на музыку З.фон Зэкендорфа (Веймар, 1779). На беларускую мову існуе пераклад Лявона Баршчэўскага і Сцяпана Ліхадзіеўскага.
## Крыніцы
Тэд Ласа

**«Тэд Ласа»** () — амерыканскі спартыўны камедыйна-драматычны тэлесерыял, заснаваны на персанажы з такім жа імем, якога Джэйсан Судэйкіс упершыню сыграў у серыі рэкламных ролікаў NBC Sports, прысвечаных Англійскай Прэм’ер-лізе.

Прэм’ера трох эпізодаў першага сезона серыяла адбылася на Apple TV+ 14 жніўня 2020 года, наступныя эпізоды выходзілі кожны тыдзень.

Серыял атрымаў усеагульнае прызнанне крытыкаў, у прыватнасці за акцёрскую гульню, сцэнарый, натхняльны тон і закранутыя тэмы. Сярод іншых узнагарод, ён быў намінаваны на 20 прайм-таймавых прэмій «Эмі», стаўшы самай намінаванай новай камедыяй у гісторыі прэміі. Судэйкіс, Ханна Уэдынгхэм і Брэт Голдсцін атрымалі ўзнагароды за свае ролі, а серыял атрымаў прэмію «Эмі» 2021 года за найлепшы камедыйны серыял. Судэйкіс таксама атрымаў прэмію «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю ў мюзікле або камедыі і прэмію Гільдыі кінаакцёраў за найлепшую мужчынскую ролю ў камедыйным серыяле. У наступным годзе серыял зноў атрымаў усе тры ўзнагароды.

## Сюжэт 
Трэнер зборнай каледжа Канзаса па амерыканскім футболе Тэд Ласа — непапраўны аптыміст, усеагульны ўлюбёнец і зорка YouTube. Новая ўладальніца англійскага футбольнага клуба «Рычманд» вырашае выкарыстоўваць яго ў сваіх хітрых планах і прапануе Тэду пасаду трэнера, разлічваючы, што той разваліць клуб. Нічога не разумеючы ў гэтым відзе спорту, Тэд прыступае да сваіх новых абавязкаў з усім уласцівым яму энтузіязмам.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове
Катэгорыя:Тэлесерыялы 2020 года
Катэгорыя:Тэлесерыялы Warner Bros. Television
Навуказнаўства

**Навуказнаўства** — комплекс навуковых дысцыплін, якія даследуюць і абагульняюць заканамернасці функцыянавання навукі як сістэмы ведаў і сацыяльнага інстытута, ажыццяўляюць сістэмны аналіз арганізацыйна-эканамічных і сацыяльна-кіраўніцкіх умоў павышэння эфектыўнасці працэсаў навуковай дзейнасці. Узнікла ў 1930-я гг., у самастойную галіну ведаў аформілася ў пачатку 1960-х гг. Уключае розныя галіны ведаў: логіку навукі, сацыялогію навукі, эканоміку і метадалогію навукі, псіхалогію навуковай творчасці, тэорыю арганізацыі навукі, навукова-тэхнічнае прагназаванне і інш. Прадметам іх даследавання з’яўляюцца сацыяльна-палітычныя, эканамічныя, псіхалагічныя, прававыя і інш. аспекты навукова-даследніцкай дзейнасці, структура навуковых устаноў і іх сувязь з размеркаваннем навуковых кадраў, сістэма камунікацый паміж вучонымі і інш. У навуказнаўстве выкарыстоўваюцца ідэі і метады інфарматыкі, сістэмных даследаванняў іншых галін ведаў, навукаметрыя і інш.

## Некаторыя з навуказнаўцаў 
* Томас Сэмюэл Кун
* Генадзь Міхайлавіч Даброў
* Вячаслаў Сямёнавіч Сцёпін
* Генадзь Аляксандравіч Несвятайлаў
* Антон Антонавіч Сланімскі
* Вячаслаў Канстанцінавіч Шчэрбін

## Некаторыя з навуказнаўчых арганізацый 
* Інстытут гісторыі прыродазнаўства і тэхнікі імя С. І. Вавілава РАН
* Інстытут даследаванняў навукова-тэхнічнага патэнцыялу і гісторыі навукі імя Г. М. Даброва НАН Украіны
* Інстытут сацыялогіі НАН Беларусі

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Навуказнаўства
Фрыдэрыка Брыён

**Фрыдэрыка Брыён** (; ) — дачка эльзаскага святара, вядомая дзякуючы кароткаму яркаму раману з маладым Гётэ.

## Біяграфія 
Малады паэт, які вучыўся ў Страсбуры, пазнаёміўся з Фрыдэрыкай увосень 1770 года падчас адной з вандровак па ваколицах горада. Фрыдэрыка зрабіла на Гётэ вялікае ўражанне. У наступныя месяцы Гётэ неаднаразова бываў у вёсачцы Зезенгейм, дзе пражывала сям’я Брыёнаў. Маладыя людзі гулялі, каталіся на лодцы і сустракаліся з сябрамі Фрыдэрыкі. На працягу года Гётэ часта бываў у Зезенгейме. Бязмернае шчасце Гётэ знайшло свой выраз у шматлікіх вершах і песнях, якія ён пасылаў каханай з «размаляванымі стужкамі». «Зезенгеймскія песні», чатырнаццаць захаваных вершаў, сярод якіх «Спатканне і ростань», «Майская песня», «Ружа край дубровы», заклалі асновы «Буры і націску» і забяспечылі Гётэ славу лірычнага аўтара.

У апошні раз Гётэ ўбачыўся з Фрыдэрыкай 7 жніўня 1771 года перад ад’ездам у Франкфурт. З Франкфурта Гётэ адправіў Фрыдэрыцы пісьмо, якім паставіў кропку ў іх адносінах. Летам 1772 года да пакутуючай ад любові да Гётэ Фрыдэрыкі пасватаўся паэт Якаб Ленц, але атрымаў адмову. Фрыдэрыка так ніколі і не выйшла замуж. Гісторыя кахання Гётэ і Фрыдэрыкі Брыён паслужыла аснова аперэты Франца Легара «Фрыдэрыка» 1928 года.

Яе пляменнікам быў французскі мастак Гюстаў Брыён.

## Крыніцы 
## Спасылкі
Румынія (значэнні)

* Румынія — сучасная дзяржава ў Еўропе
* Каралеўства Румынія — гістарычная дзяржава ў 1881—1947 гадах
* Сацыялістычная Рэспубліка Румынія — сацыялістычная дзяржава ў 1947—1989 гадах
Крысціяна Вульпіус

**Іагана Крысціяна Сафія Вульпіус** (; у замужжы *Крысціяна фон Гётэ*; ; ,  — , ) — жонка Ёгана Вольфганга Гётэ з 1806 года.

## Біяграфія 
Па бацькоўскай лініі з сям’і акадэмікаў, па матчынай лініі — з рамеснікаў, Крысціяна Вульпіус нарадзілася ў сям’і веймарскага архіварыуса Іагана Фрыдрыха Вульпіуса (1725—1786), які не давучыўся на юрыста, і яго жонкі Крысціяны Маргарыты Вульпіус(. Сям’я адчувала фінансавыя цяжкасці, але тым не менш кіраўнік сям’і рабіў усё, каб даць старэйшаму сыну Крысціяну Аўгусту Вульпіусу добрую адукацыю. Крысціяна працавала мадысткай на маленькай капялюшнай мануфактуры ў Веймары.

Гётэ пазнаёміўся з Крысціянай у парку, калі яна звярнулася да яго з просьбай за брата. Гётэ неаднаразова дапамагаў Крысціяну Вульпіусу, які дабіўся некаторай пісьменніцкай славы ў Германіі за свае раманы. Паміж Крысціянай і Гётэ хутка ўспыхнулі любоўныя адносіны. Ужо праз год у іх нарадзілася першае дзіця, сын Аўгуст. Чацвёра дзяцей, якія нарадзіліся пасля Аўгуста, не выжылі.

Крысціяна пераехала ў дом Гётэ. Аднак веймарскі двор і грамадства неўхваляльна паставіліся да гэтай сувязі. Гётэ і Крысціяна Вульпіус ажаніліся толькі ў 1806 годзе, пасля ўступлення французскіх войскаў у Веймар. 14 кастрычніка 1806 года Крысціяна мужна абараняла дом ад марадзёрствуючых французскіх салдат, пакуль Гётэ не атрымаў афіцыйнай абароны ад французскага каменданта. Праз некалькі дзён, 19 кастрычніка 1806 года Гётэ і Вульпіус абвянчаліся ў Якабскірхэ.

Каб зламаць непрыманне Крысціяны веймарскім грамадствам, Гётэ папрасіў удаву Іагану Шапенгаўэр, маці філосафа Артура Шапенгаўэра запрасіць Гётэ з жонкай на чаяванне. Удава пагадзілася, заўважыўшы, што калі Гётэ лічыць яе годнай стаць яго жонкай, то ніхто не мае права адмовіць ёй у кубку гарбаты.

З лістоў Крысціяны да мужа бачныя недахопы яе адукацыі, але ад прыроды ёй было дадзена ўменне разбірацца ў людзях. Жыццялюбная, практычная і энергічная жанчына выдатна спраўлялася з вялікай гаспадаркай. Яна займалася пытаннямі спадчыны пасля смерці маці Гётэ Катарыны Элізабет у Франкфурце. Крысціяна вельмі любіла тэатр і наведвала спектаклі не толькі ў Веймары, але і ў іншых гарадах, напрыклад у Бад-Лаўхштэце, дзе сям’я праводзіла летнія месяцы.

У 1815 годзе Крысціяна перажыла апаплексічны ўдар. Праз год у яе адмовілі ныркі, і яна памерла ў пакутах 6 чэрвеня 1816 года.
## Крыніцы
Аўгуст фон Гётэ

**Юліус Аўгуст Вальтэр фон Гётэ** (; ,  — 28 кастрычніка 1830 або 27 кастрычніка 1830, ) — сын Ёгана Вольфганга Гётэ, веймарскі чыноўнік.

Адзіны з пецярых дзяцей Ёгана Вольфганга Гётэ і Крысціяны Вульпіус дасягнуў сталага ўзросту. Вучыўся ў Гейдэльбергскім універсітэце. У 27 гадоў ажаніўся з Атыліяй Вільгельмінай Эрнесцінай Генрыетай фон Пагвіш. У шлюбе нарадзілася трое дзяцей: Вальтэр Вольфганг, Вольфганг Максіміліян і Альма.

Памёр падчас паездкі па Італіі і быў пахаваны ў Рыме на некаталіцкіх могілках недалёка ад піраміды Цэстыя. На яго магіле высечаны надпіс без указання імя Аўгуст: «Гётэ, сын, памёр раней за бацьку ў 40 гадоў».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Karl von Holtei: Goethe und sein Sohn: Weimarer Erlebnisse in den Jahren 1827—1831. Nachwort von Robert Walter. Vera-Verlag, Hamburg 1924
* Karsten Hein: Ottilie von Goethe (1796—1872). Biographie und literarische Beziehungen der Schwiegertochter Goethes (= Europäische Hochschulschriften. Reihe 1: Deutsche Sprache und Literatur, Band 1782). Peter Lang, Frankfurt am Main u. a. 2001, ISBN 3-631-37438-0 (Dissertation Universität Düsseldorf 2000, 398 Seiten).
* Wilhelm Bode: Goethes Sohn. Hrsg. von Gabriele Radecke. 2. Auflage. Aufbau, Berlin 2002, ISBN 978-3-7466-1829-6.
Боснія і Герцагавіна (значэнні)

* Боснія і Герцагавіна — сучасная дзяржава ў Еўропе на Балканскім паўвостраве
** Рэспубліка Боснія і Герцагавіна — дзяржава папярэднік сучаснай Босніі і Герцагавіны
** Федэрацыя Босніі і Герцагавіны — складовая частка сучаснай Босніі і Герцагавіны
** Герцагавіна-Нярэтванскі кантон — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Босніі і Герцагавіны
* Сацыялістычная Рэспубліка Боснія і Герцагавіна — саюзная рэспубліка сацыялістычнай Югаславіі
*  — край Каралеўства Югаславія ў 1918—1923 гадах.
* Кандамініўм Боснія і Герцагавіна — вобласць Аўстра-Венгрыі.
Гётэ (значэнні)

**Гётэ** — нямецкае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аўгуст фон Гётэ — нямецкі дзяржаўны дзеяч.
* Вальтэр Вольфганг фон Гётэ — нямецкі кампазітар, камергер.
* Ёган Вольфганг фон Гётэ — класік нямецкай літаратуры, навуковец.
* Эрык Густаў Гётэ — шведскі скульптар.
Вальтэр Вольфганг фон Гётэ

**Вальтэр Вольфганг фон Гётэ** (; ,  — , , Каралеўства Саксонія) — нямецкі кампазітар і камергер. Унук і апошні нашчадак Ёгана Вольфганга Гётэ.

## Біяграфія 
Вальтэр фон Гётэ быў першым дзіцем у сям'і сына паэта Аўгуста фон Гётэ і яго жонкі Атыліі. Слабое здароўем дзіця не наведвала школы. Урокі ігры на фартэпіяна музычна адоранаму хлопчыку даваў Фелікс Мендэльсон Бартольдзі. Аднак ні ў песенным, ні ў оперным жанры Вальтару Вольфгангу фон Гётэ не ўдалося дасягнуць асаблівых поспехаў. 

Вальтэр фон Гётэ пражываў у мансардзе дома свайго дзеда ў Веймары і ўсяляк пярэчыў яго перадачы ў рукі дзяржавы. У 1859 годзе атрымаў дваранскае званне фрайхера.

Вальтэр Вольфганг фон Гётэ памёр 15 красавіка 1885 года падчас паездкі ў Лейпцыгу. У сваім завяшчанні ад 24 верасня 1883 года ён перадаў спадчыну свайго дзеда, у прыватнасці, дом Гётэ ў Веймары, яго бібліятэку і шырокія калекцыі дзяржаве Саксен-Веймар-Эйзенаху, што дазволіла стварыць Нацыянальны музей І. В. Гётэ ў Веймары.

Апошні з роду Гётэ, як і яго брат і сястра, не пакінулі патомства. На яго магіле высечаны надпіс: "З ім памёр род Гётэ".

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Goethe, Walther Wolfgang von // Metzler Goethe Lexikon / Herausgegeben von Benedikt Jeßing, Bernd Lutz und Inge Wild. — 2., verbesserte Auflage. — Stuttgart / Weimar: Verlag J. B. Metzler, 2004. — S. 163. — 553 S. — ISBN 978-3-476-02016-1.
Генадзь Аляксандравіч Несвятайлаў

**Генадзь Аляксандравіч Несвятайлаў** (, , РСФСР — ) — беларускі сацыёлаг; заснавальнік беларускай школы навуказнаўства. Доктар сацыялагічных навук (1990), кандыдат тэхнічных навук (1970).

## Біяграфія 
Скончыў Мікалаеўскі караблебудаўнічы інстытут (1962). З 1966 у Інстытуце цепла- і масаабмену, Інстытуце фізікі, Інстытуце эканомікі, з 1990 у Інстытуце сацыялогіі (загадчык аддзела) НАН Беларусі.

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па праблемах сацыялогіі навукі і адукацыі, трансфармацыі акадэмічнай навукі, інтэлектуальнай міграцыі. Распрацаваў комплексную праграму даследаванняў па сацыяльных праблемах навукова-тэхнічнай палітыкі, каардынатар шэрагу міжнародных даследчых праектаў.

## Асноўныя працы 
* Теория и практика электрогидравлического эффекта. Мн., 1966 (у сааўт.)
* Электровзрыв и его применение при геологоразведочных работах. М., 1972. (у сааўт.)
* Наука и ее эффективность. Мн., 1979
* Интенсификация академической науки (в условнях союзных республик). Мн., 1986
* Научный потенциал республики. Мн., 1991 (у сааўт.)
* Nesvetailov G. A., Artjuchin M. I., Wetochin S. S. Transformation der Wissenschaft in der Republik Weißrußland // Transformation mittelund osteuropascher Wissenschaftssysteme. Oplanden, 1995. S. 302—381
* Несветайлов Г. А., Артюхин М. И., Шарый И. Н. Беларусь (Институт технического профиля) // Академ. ин-ты в условиях трансформации. Результаты сравнит. исслед. по 12 странам Центральной и Восточной Европы / под ред. Л. Миндели, А. Надирашвили. М., 1997. С. 175—196.
* Несветайлов Г. А., Артюхин М. И. Внешняя интеллектуальная миграция в Беларуси // Социология. 1998. № 2. С. 30-35.
* Nesvetailov G. A. Human Resources and Renewal of the Science and Technology System // Transforming Science and Technology Systems: the Endless Transition? / ed. by W. Meske, J. Mosoni-Fried, H. Etzkowitz, G. Nesvetailov. Amsterdam, 1998. P. 40-48
* Nesvetailov G. A. Compromised Futures: The Consequences of an Aging Research Staff // East Europ. Acad. in Transition / ed. by R. Mayntz, U. Schimank, P. Weingrt. Dordrech, 1998. P. 93-106
* Nesvetailov G. A. Survival of Science and Technology in Belarus // Reconstruction or Destruction? Science and Technology at Stake in Transition Econimies / ed. by C. Brundenius, B. Goransson, P. Reddy. Hyderabad, 1999. P. 70-93

## Літаратура 
* 
* Щербин В. К. Основатель системного науковедения в Беларуси (к 75-летию со дня рождения Г. А. Несветайлова) // Социология. — 2014. — № 1. — С. 141—144

Катэгорыя:Навуказнаўства
Катэгорыя:Сацыёлагі Беларусі
Паўлоўская

**Паўлоўская** — шматзначны тэрмін.

## Вядомыя асобы 
* Ганна Генрыхаўна Паўлоўская — беларускі філолаг
* Лізавета Іванаўна Паўлоўская — збіральніца беларускага фальклору

## Гл. таксама 
* Ірына Яўгенаўна Быхоўская-Паўлоўская (1910—?) — заолаг-паразітолаг, доктар біялагічных навук.
* Паўлаўская
* Паўлоўскі
Ёган Якаб Бодмер

**Ёган Якоб Бодмер** (, , Грэйфензее, каля Цюрыха — , ) — швейцарскі пісьменнік, філолаг, літаратурны крытык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Грэйфензее каля горада Цюрыха, у сям’і пастара, вывучаў спачатку багаслоўе, але затым прысвяціў сябе літаратуры і гісторыі.

У 1725 годзе ён атрымаў месца прафесара гісторыі і палітыкі ў цюрыхскай гімназіі, у 1737 годзе зрабіўся сябрам Вялікай рады і прымаў актыўны ўдзел ва ўсіх грамадскіх справах, але пасля смерці жонкі і дзяцей адправіўся ў свой маёнтак.

Перакладчык Гамера і Мільтана, прапагандыст англійскай літаратуры, выдавец твораў мінезінгераў і часткі «Песні пра Нібелунгаў». Змагаўся з панаваўшым у нямецкамоўнай літаратуры класіцызмам. Аказаў уплыў на фармаванне швейцарскага мастака Ёгана Генрыха Фюслі.
## Крыніцы
Ёган Петэр Экерман

**Ёган Петэр Экерман** (; , Вінзен, Ніжняя Саксонія — , ) — нямецкі пісьменнік, літаратуразнавец і паэт. Вядомы сваімі даследаваннямі творчасці Ёгана Вольфганга Гётэ, сябрам і сакратаром якога ён быў.

## Біяграфія 
Пасля службы добраахвотнікам на вайне супраць Напалеона I (1813—1814) атрымаў пасаду сакратара ў ваенным дэпартаменце ў Гановеры. У 1817 годзе наведваў гімназію ў Гановеры, затым у 1821—1822 гадах вучыўся ў Гётынгенскім універсітэце.

З Гётэ Экерман пазнаёміўся ў 1823 годзе, паслаўшы яму свой рукапіс "Beiträge zur Poesie mit besonderer Hinweisung auf Goethe". Пераехаўшы неўзабаве ў Веймар па запрашэнні Гётэ, Экерман зарабляў на жыццё прыватнай выкладчыцкай дзейнасцю, навучаючы сына вялікага герцага Саксен-Веймар-Эйзенахскага. У 1830 годзе ён наведаў Італію разам з сынам Гётэ Аўгустам. У 1838 годзе атрымаў пасаду саветніка вялікага герцага і бібліятэкара вялікай герцагіні.

Экерман унёс значны ўклад у даследаванне творчасці вялікага паэта. Галоўная яго праца - "Гутаркі з Гётэ ў апошнія гады яго жыцця, 1823-32".
## Крыніцы
Кігн

**Кігн** — шматзначны тэрмін.

## Вядомыя асобы 
* Аляксей Людвігавіч Кігн — дзяржаўны службовец.
* Уладзімір Людвігавіч Кігн — пісьменнік, дзяржаўны, грамадскі і культурны дзеяч.
Марыяна фон Вілемер

**Марыяна фон Вілемер** (, пры нараджэнні Марыяна Пірнгрубер або Марыяна Юнг; , , эрцгерцагства Аўстрыя над Энсам — , ) — аўстрыйская актрыса і танцорка, паэтэса. Ва ўзросце 14 гадоў пераехала ў Франкфурт-на-Майне і выйшла замуж за банкіра Ёгана Якаба фон Вілемера.

Ёган Вольфганг Гётэ ўвекавечыў трэцюю жонку свайго сябра Марыяну фон Вілемер у «Кнізе Зулейкі» ў «Заходне-ўсходнім дыване». Сярод шматлікіх муз паэта Марыяна фон Вілемер аказалася яго адзіным сааўтарам: як стала вядома пазней, у «Дыван» увайшлі і некаторыя вершы Марыяны.
## Крыніцы
Ёган Генрых Фюслі

**Ёган Генрых Фюслі**, таксама **Генры Фузелі** (, Johann Heinrich Fusely, ,  — , ) — швейцарскі і англійскі малявальшчык і жывапісец, гісторык. Адзін з галоўных наватараў жывапісу мяжы XVIII—XIX стагоддзяў, а яго творчасць, нараўне з творчасцю Уільяма Блэйка, — ранняй праявай рамантызму ў англійскім мастацтве.
## Крыніцы
Ёган Генрых Фос

**Ёган Генрых Фос** (; , Зомерсдорф, Мекленбург — , ) — нямецкі паэт і перакладчык, філолаг-класік.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Гётынгенскім універсітэце ў 1772—1776 гадах. У 1782 годзе стаў дырэктарам школы ў Эйціне. З 1805 года прафесар Гейдэльбергскага ўніверсітэта.

Заснавальнік гётынгенскай групы паэтаў «Саюз гаю» («Гётынгенскі гай», 1772) — аднаго з адгалінаванняў перадрамантычнага руху «Буры і націску». Велізарны поспех на мяжы XVIII і XIX стагоддзяў мелі яго сельскія ідыліі — адна з першых спроб прымірыць класіцызм з рамантызмам. Асабліва славілася ідылія «Луіза» (1784, нов. рэд. 1795), дзе абмалёўваецца ва ўсіх бытавых падрабязнасцях пастарскае асяроддзе.

Фос шмат перакладаў класічных паэтаў Старажытнай Грэцыі і Рыма. Яго пераклады на нямецкую мову гамераўскіх «Адысеі» (1781) і «Іліяды» (1793) мелі вялікае культурнае значэнне для Германіі і Еўропы XVIII стагоддзя.
## Крыніцы
Уільям Купер

**Уільям Купер** (Вільям Купер, ; 20 лістапада, па іншых звестках 26 лістапада 1731 — ) — англійскі паэт.

## Біяграфія 
Выхоўваўся ў Вестмінстэрскай школе: вёў адасобленае жыццё, якое наклала пячатку меланхоліі на яго характар. Няўдалае каханне зрабіла Купера яшчэ больш панурым, і ён нават рабіў замах на самагубства. Пераклаў «Генрыяду» Вальтэра, затым пісаў лірычныя вершы і рэлігійныя гімны. У 1774 годзе выйшаў першы зборнік, які не меў поспеху. У 1785 годзе выйшла другая яго кніга: «The Task», якая адлюстроўвае больш светлы настрой, якім Купер быў абавязаны знаёмству з таленавітай лэдзі Остэн.

Гэтым зборнікам і наступнымі творамі Купер стварыў сабе выбітнае літаратурнае становішча. Яго ціхая шчырая паэзія, любоў да прыроды, мастацкае адлюстраванне яе і імкненне да натуральнасці былі пачаткам рэакцыі супраць рытарычнай паэзіі Аляксандра Поўпа і зрабілі Купера, разам з Уордсвартам, адным з рухавікоў ангельскага «адраджэння паэзіі» пачатку XIX стагоддзі. У канцы жыцця Купер пакутваў на душэўнае засмучэнне. Пасмяротны збор твораў Купера выйшаў у 1803 (з біяграфіяй Гэйлея).

Купер карыстаўся містычнымі працамі мадам Гюён, быў пад уплывам квіетызму.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Паэты Вялікабрытаніі
Шарлота Буф

**Шарлота Сафія Генрыета Буф** (, у замужжы *Кестнер*; , Дом Лоты,  — , ) — прататып вобраза Лоты ў рамане «Пакуты маладога Вертэра» Ёгана Вольфганга Гётэ; цётка Ёгана Генрыха Буфа.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў Вецлары, у сям’і чыноўніка нямецкага ордэнскага двара Генрыха Адама Буфа (1711—1795) і яго жонкі Магдалены Эрнесціны Буф, народжанай Фейлер (1731—1771), яна была другой з 6 братоў і сясцёр быў Вільгельм Карл Людвіг Буф (1769—1841), які пасля стаў бацькам хіміка, фізіка і педагога Генрыха Буфа (1805—1878). Гётэ пазнаёміўся з Шарлотай на танцавальным вечары, зладжаным у Вецлары 9 чэрвеня 1772 года стрыечнай бабуляй Гётэ. Лота скарыла Гётэ сваёй знешнасцю і шчырасцю. Як апісваецца ў «Пакутах маладога Вертэра», яны пратанцавалі ўвесь вечар.

У 1773 годзе Шарлота выйшла замуж за юрыста Ёгана Крысціяна Кестнера (1741—1800) і пераехала ў Гановер. У яе нарадзілася восем сыноў і чатыры дачкі. Шарлота Буф падтрымлівала перапіску з Гётэ, у тым ліку прасіла ў яго падтрымкі для свайго сына, дыпламата Аўгуста Кестнера.

У 1816 годзе Шарлота Кестнер на некалькі тыдняў прыязджала ў Веймар, дзе жыла яе малодшая сястра, і сустрэлася з Гётэ. Аднак сустрэча аказалася адзінай і прахалоднай. Гэты эпізод апісаны ў рамане Томаса Мана «Лота ў Веймары», паводле якога ў 1974 годзе быў зняты аднайменны мастацкі фільм з удзелам Лілі Палмер.

Шарлота Буф была пахаваная на Гановерскіх садовых могілках.

## Крыніцы
Лілі Шонеман

**Ганна Элізабет Шонеман** (, у замужжы *фон Цюркгайм*; , Афенбах — , Краўтэргерсгайм) — нявеста Ёгана Вольфганга Гётэ.

## Біяграфія 
Дачка багатага франкфурцкага банкіра. Яе маці паходзіла з дваранскай сям’і гугенотаў д’Арвіль, якія валодалі тытунёвай фабрыкай у Афенбаху, правінцыйнай ідыліі ў прыгарадзе Франкфурта. Любоўную гісторыю падрабязна апісаў Гётэ ў 17-м томе аўтабіяграфіі «Паэзія і праўда». Пазнаёміўся з музычна адоранай шаснаццацігадовай дзяўчынай на хатнім канцэрце ў доме Шонеманаў у Франкфурце-на-Майне. Іх заручыны адбыліся вясной 1775 года. Пачуццю закаханых Гётэ прысвяціў верш «Парк Лілі».

Праз паўгода заручыны былі скасаваныя, бо абодва бацькоўскія дамы адмоўна паставіліся да гэтай сувязі, і сам Гётэ неўзабаве пачаў успрымаць Лілі ў якасці перашкоды сваім жыццёвым планам. Але ён так і не змог забыць яе на працягу свайго жыцця. У 80 гадоў Гётэ прызнаваўся свайму паверанаму Фрыдрыху Сорэ, што Лілі была першай, а, магчыма, і апошняй, каго ён глыбока і шчыра кахаў.

Праз тры гады пасля разрыву з Гётэ Ганна Элізабет Шонеман выйшла замуж за барона Бернхарда фон Цюркгайма, банкіра, а пазней і бургамістра Страсбурга, прэзідэнта мясцовай кансісторыі. Падчас Французскай рэвалюцыі сям’я была вымушана ўцякаць ад рэжыму якабінцаў. Перапрануўшыся ў сялянскую вопратку, Лілі з дзецьмі дабралася да германскай мяжы. На эміграцыі яна некаторы час пражывала ў Эрлангене, а пасля вярнулася ў Страсбург.
## Крыніцы
Аннета (зборнік)

**«Аннета»** () — зборнік з 19 твораў (15 вершаў і 4 празаічных твораў), якія Ёган Вольфганг Гётэ напісаў шаснаццацігадовым студэнтам у Лейпцыгу. Названы ў гонар дзяўчыны Анны Катарыны Шонкопф.

Зборнік «Аннета» у 1767 годзе падчас вучобы ў Лейпцыгу. Цёзка была яго дзяўчына Ганна Катарына Шонкопф. Яго сябар Эрнст Вольфганг Берыш упрыгожыў зборнік віньеткай.

Тэксты напісаны ў стылі ракако, асноўнае тэма — каханне. У 1768 годзе Гётэ і Шонкопф разышліся. Пасля хваробы Гётэ вярнуўся ў Франкфурт.

## Літаратура 
* Bernhard Ludwig Suphan: Das Buch Annette. In: Deutsche Rundschau. 1895, S. 139—144
Вераніка Трапачынская-Агарак

**Вераніка Трапачы́нская-Ага́рак** (; ) — польская пісьменніца, публіцыст.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў Львове. Скончыла двухгадовае прафесійнае вучылішча і дзяржаўныя педагагічныя курсы, у 1930-я гады працавала настаўніцай у Баранавіцкім павеце, займалася грамадскай дзейнасцю. У 1938 годзе пераехала ў Варшаву. У час Другой сусветнай вайны была актывісткай падпольнага Народнага саюза жанчын.

## Творчасць 
Аўтар аўтабіяграфічнага рамана «Лясныя Долы» (, 1954), гістарычнага рамана «Салдаты Касцюшкі» (, 1951—1955), «Будзе справядлівасць» (, 1953), «Дом пад крыжам» (, 1957) і іншых твораў.

### Пераклады твораў 
* Лясныя долы: Раман / В. Трапачынская-Агарак; Пер. з пол. М. Лужанін — Мн. : Дзярж. выд-ва БССР, 1958. — 419, [1] с.
* Лесные Долы. Роман / Пер. с польск. З. Маталовой. — Москва : Молодая гвардия, 1959. — 363 с., илл.
* Лесные Долы : Роман / Пер. с польского З. Шаталовой ; Ил.: С. Шильников. — Москва : Мол. гвардия, 1959. — 365 с. : ил.; 23 см.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Tropaczyńska-Ogarkowa Weronika // Encyklopedia PWN (online), Wydawnictwo Naukowe PWN
* Ludowy Związek Kobiet na linii frontu

Катэгорыя:Пісьменніцы Польшчы
Катэгорыя:Паэтэсы Польшчы
Катэгорыя:Публіцысты Польшчы
Катэгорыя:Публіцысты XX стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Паэты XX стагоддзя
Уладзімір Аляксандравіч Кавальчук

**Уладзімір Аляксандравіч Кавальчук** (нар. , Роўна, Украіна) — украінскі валейбаліст.

## Біяграфія 
З 2003 па 2008 гады выступаў за харкаўскі клуб «Юракадэмія», пасля чаго выступаў за «Азот» з Чаркасаў. З 2011 па 2013 гады гуляў за Крымсоду. Далей выступаў за «Лакаматыў» (2013—2017). Летам 2017 года расійскі клуб «Дагестан» з Махачкалы ўзначаліў украінец Юры Філіпаў, які запрасіў яго ў каманду. Далей выступаў за «Будаўнік» з Мінска і чэшскую «Дуклу». З 2021 года гуляе за румынскі клуб «Залэу».

## Спасылкі 
* Volodymyr Kovalchuk 
* Ковальчук Владимир
* Ковальчук покинул «Строитель»

Катэгорыя:Валейбалісты Украіны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Украіны па валейболе
Катэгорыя:Выпускнікі Камянец-Падольскага нацыянальны ўніверсітэт
Катэгорыя:Ігракі «Дагестана» Махачкала (валейбол)
Катэгорыя:Ігракі «Дуклы» Ліберац
Спіс памерлых у 1991 годзе

У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у 1991 годзе.

## Студзень 
]]
* 5 студзеня: Вячаслаў Васільевіч Грыднёў (92) — савецкі разведчык, генерал-маёр КДБ СССР.
* 7 студзеня: Кандрат Крапіва (94) — беларускі пісьменнік, паэт, сатырык, драматург, Народны пісьменнік Беларусі (1956).

## Люты 
* 9 лютага: Аркадзь Бейнусавіч Мігдал (79) — савецкі фізік-тэарэтык, акадэмік АН СССР (1966).

## Сакавік 
* 2 сакавіка: Серж Генсбур (62) — французскі паэт, кампазітар, аўтар і выканаўца песень, акцёр, кінарэжысёр і кінасцэнарыст.

## Красавік 
* 23 красавіка: Дзмітрый Касмовіч (81) — палітычны і грамадcкі дзеяч беларускай эміграцыі.

## Май 
* 21 мая: Раджыў Гандзі (46) — Прэм’ер-міністр Індыі (1984—1989).

## Чэрвень 
* 15 чэрвеня: Артур Льюіс (76) — англійскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1979).

## Ліпень 
* 7 ліпеня: Міхаіл Міхайлавіч Рудкоўскі (55) — беларускі паэт і перакладчык.
* 12 ліпеня: Аляксандр Фаміч Коршунаў (67) — беларускі літаратуразнавец.
* 25 ліпеня: Рыгор Восіпавіч Няхай (76) — беларускі пісьменнік.

## Жнівень 
* 22 жніўня: Барыс Карлавіч Пуга (54) — савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч, Міністр унутраных спраў СССР (1990—1991).

## Верасень 
* 30 верасня: Эльза Маазік (83) — эстонская оперная спявачка (сапрана), Народная артыстка Эстонскай ССР (1952).

## Кастрычнік 
* 8 кастрычніка: Зоська Верас (99) — беларуская пісьменніца і грамадскі дзеяч.
* 9 кастрычніка: Іван Фролавіч Клімаў (88) — беларускі савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч.

## Лістапад 
* 18 лістапада: Густаў Гусак (78) — Прэзідэнт Чэхаславакіі (1975—1989).

## Снежань 
* 1 снежня: Пётр Іванавіч Пачанчук (37) — беларускі спартсмен, сярэбраны прызёр ХХII Алімпійскіх гульняў (1980).

## Крыніцы 

1991
Анна Катарына Шонкопф

**Анна Катарына Шонкопф** (; , , курфюрства Саксонія — , Лейпцыг) — дачка ліцейшчыка і вінагандляра Крысціяна Готлі (1716—1791) і яго жонкі Катарыны Сібілы (народжанай Хаўк; 1714—1790). Малады Ёган Вольфганг фон Гётэ, які вучыўся ў Лейпцыгу з 1765 па 1768 год, закахаўся ў яе ў 1766 годзе.

Анна Катарына была ва ўяўленні Гётэ дасканалай, чароўнай і элегантнай істотай. Ёй падабаліся любоўныя вершы, якія Гётэ прысвяціў ёй і якія ён апублікаваў у зборніку з 19 анакрэантычных вершаў «Аннета» (1767) - першыя значныя творы ў творчасці Гётэ.

Гётэ пазнаёміў сваю каханую з юрыстам, які пасля стаў віцэ-бургамістрам Лейпцыга, Хрысціянам Карлам Канэ, які ў выніку стаў жаніхом Анны Катарыны. Да 1770 года Гётэ працягваў падтрымліваць дружалюбныя адносіны з Аннай Катарынай, перапісваючыся з ёй. У тым жа годзе яна выйшла замуж за Канэ. У 1776 годзе, калі ён пераехаў у Веймар, Гётэ гасцяваў у Анны Катарыны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Schönkopf, Anna Katharina // Metzler Goethe Lexikon / Herausgegeben von Benedikt Jeßing, Bernd Lutz und Inge Wild. — 2., verbesserte Auflage. — Stuttgart / Weimar: Verlag J. B. Metzler, 2004. — S. 388—389. — 553 S. — ISBN 978-3-476-02016-1.
Цыбульны пірог

**Цыбульны пірог** (*цвібэлькухэн*, ) — адкрыты пірог, страва нямецкай кухні. У залежнасці ад рэгіёна яго гатуюць з дражджавога або пясочнага цеста на блясе або ў круглай форме для выпечкі. Для начыння ў цыбульным пірагу выкарыстоўваецца цыбуля рэпчатая, абсмажаная ў тлушчы, вяршкі, звараныя ўкрутую яйкі і свіное сала, парэзанае кубікамі. У якасці заправы дадаюць кмен.

Цыбульны пірог з’яўляецца традыцыйнай стравай у вінаробных рэгіёнах Германіі — Бадэне, на Рэйне і Мозелі, у Пфальцы і Франконіі, дзе ён падаецца восенню на свяце новага віна. У Гесэне цыбульны пірог падаюць да яблычнага віна. У цюрынгенскім Веймары, знакамітым у тым ліку і восеньскім цыбульным кірмашом, гатуюць фірмовы цыбульны пірог на дражджавым цесце са смятанна-яечнай залівай. Цыбульны пірог вядомы і ў базельскай кухні ў карнавальны час, але гатуецца без дадання шпіка. Цыбульны пірог з’яўляецца таксама традыцыйнай стравай на бернскім цыбульным фестывалі «Цыбелемерыт», які праходзіць штогод у чацвёрты панядзелак лістапада. На думку гастракрытыка Вальфрама Зібека, цвібэлькухэн — гэта нямецкі адказ на французскі кіш. Фірмовы эльзаскі кіш гатуюць таксама з рэпчатай цыбулі, як цвібэлькухэн, хоць у астатняй Францыі аддаюць перавагу больш вытанчанай цыбулі-парэй.

## Літаратура 
* Маркина Л. Г., Муравлёва Е. Н., Муравлёва Н. В. ZWIEBELKUCHEN ЛУКОВЫЙ ПИРОГ // Культура Германии: лингвострановедческий словарь: свыше 5000 единиц / под общ. ред. проф. Н. В. Муравлёвой. — М.: АСТ, 2006. — С. 1095. — 1181 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-038383-5.
* Wolfram Siebeck. Zwiebelkuchen mit grünem Pfeffer // Die Deutschen und ihre Küche. — Rowohlt Taschenbuch Verlag, 2008. — 256 S. — ISBN 978-3-499-62290-8.

Катэгорыя:Нямецкая кухня
Веймарскі цыбульны рынак

**Веймарскі цыбульны рынак** () — традыцыйны кірмаш у Веймары па продажы рэпчатай цыбулі, духмяных зёлак і іншай сельскагаспадарчай прадукцыі. У пісьмовых крыніцах традыцыя фіксуецца з 1653 года. Веймарскі цыбульны рынак праводзіцца штогод на працягу трох дзён кастрычніка, у 2023 годзе цыбульны рынак у Веймары прайшоў у 370-ы раз. Найбуйнейшае і самае старажытнае восеньскае народнае свята ў Цюрынгіі.

На Веймарскім цыбульным рынку рэпчатая цыбуля прадаецца ў мастацкім афармленні: плеценых косах, букетах, ляльках і іншых кампазіцыях. Наведвальнікам цыбульнага рынку прапануюць цыбульныя пірагі. З 1990 года ў межах цыбульнага фестывалю ў Веймары праводзіцца гарадскі забег на 10 км, у якім у апошнія гады бяруць удзел дзве тысячы спартсменаў. Ёсць спецыяльная дзіцячая праграма. З мясцовых прыгажунь штогод абіраюць каралеву цыбульнага рынку і карануюць яе за тыдзень да пачатку святочных мерапрыемстваў.

У 17 стагоддзі для сялян з навакольных вёсак цыбульны рынак у Веймары быў адной з галоўных крыніц даходу ў годзе. Па сведчанні Карла Фрыдрыха Цэльтэра, сям'я Гётэ закупляла цыбулю на Веймарскім цыбульным рынку на ўвесь год. Гётэ прымацоўваў цыбульныя косы да свайго пісьмовага стала, упрыгожваў імі хату і нахвальваў лячэбныя ўласцівасці рэпчатай цыбулі. У часы ГДР цыбульны кірмаш у Веймары збіраў 120 тыс. наведвальнікаў з усіх канцоў краіны, у 1970 годзе на цыбульным рынку ў Веймары было прададзена 32 тыс. цыбульных кос, вага якіх склала 100 тон. У апошнія гады на цыбульным рынку працуюць да 600 прылаўкаў.

## Літаратура 
* Маркина Л. Г., Муравлёва Е. Н., Муравлёва Н. В. WEIMARER ZWIEBELMARKT ВЕЙМАРСКИЙ ЛУКОВЫЙ РЫНОК // Культура Германии: лингвострановедческий словарь: свыше 5000 единиц / под общ. ред. проф. Н. В. Муравлёвой. — М.: АСТ, 2006. — С. 1050—1051. — 1181 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-038383-5.

Катэгорыя:Рынкі Германіі
Воарбахі

**Воарбахі** () — вёска ў Эстоніі, у воласці Тырва павета Валгамаа. Да 21 кастрычніка 2017 года вёска ўваходзіла ў склад воласці Пыдрала.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Еці

**Е́ці** () — вёска ў воласці Тырва павета Валгамаа, Эстонія. Размешчана за 11 кіламетраў на поўдзень ад валаснога цэнтра — горада Тырва — і за 15 кіламетраў на паўночны захад ад павятовага цэнтра — горада Валга. Вышыня над узроўнем мора - 78 метраў. На тэрыторыі вёскі размешчана трэцяе ў Эстоніі па глыбіні возера Удсу.
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Йыгевестэ

**Йыгевестэ** () — вёска ў воласці Тырва павета Валгамаа, Эстонія. Да адміністрацыйнай рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіла ў склад воласці Хелмэ (скасавана).  Размешчана за 4 км на ўсход ад валаснога цэнтра — горада Тырва, і за 24 км на поўнач ад павятовага цэнтра — горада Валга. Вышыня над узроўнем мора - 45 метраў.

Клімат умераны.  Паштовы індэкс - 68616.

## Насельніцтва 
## Памятныя мясціны 
* Маўзалей Барклая дэ Толі
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Калмэ (Тырва)

**Калмэ** () — вёска ў Эстоніі, у воласці Тырва павета Валгамаа.  
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Эрні Хійр

**Эрні Хійр** (; 16 сакавіка / 29 сакавіка 1900, Кар’ятнурмэ, воласць Хелмэ — , ) — эстонскі паэт і перакладчык.

## Біяграфія 
Наведваў сярэднюю школу ў Тарту з 1911 па 1918 год і музычную школу Аўгуста Ніландэра з 1920 па 1921 год. Пасля ён быў запрошаным студэнтам на філасофскім факультэце Тартускага ўніверсітэта ў 1921/1922 навучальным годзе. Пачаў усё больш актыўна займацца літаратурай і ў 1927 годзе стаў членам Саюза пісьменнікаў Эстоніі.

Пасля камуністычнага захопу ўлады ў Эстоніі прымаў актыўны ўдзел у грамадскіх пераўтварэннях. З ліпеня 1940 года быў рэдактарам газеты «Postimees]]». Калі ў 1941 г. пачалася нямецка-савецкая вайна, ён выехаў у Савецкі Саюз і жыў у Ленінградзе і Чалябінску, дзе знаходзіліся найбуйнейшыя ў савецкай глыбінцы суполкі эстонцаў-выгнанцаў. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны ён ненадоўга зноў працаваў журналістам, а затым быў сакратаром Тартускага аддзялення Саюза пісьменнікаў Эстоніі з 1945 па 1960 год. З 1962 года жыў у Таліне.

Эрні Хійр быў цесцем эстонскага палітыка Рыйва Сініярва і, адпаведна, дзедам эстонскага пісьменніка Карла Марціна Сініярва.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Паэты Эстоніі
Карл Марцін Сініярв

**Карл Марцін Сініярв** (; нар., ) — эстонскі журналіст, паэт і тэлевядучы.

## Біяграфія 
Унук Эрні Хійра. У 1977—1988 гадах хадзіў у Талінскую школу № 2. У 1988—1991 гадах вучыўся на філалагічным факультэце Тартускага ўніверсітэта. У 1988 годзе падчас вучобы працаваў у кампаніі «Urania», а ў 1989 годзе быў супрацоўнікам культурнага часопіса «Kultuur ja Elu».

Ён пачаў публікавацца ўжо ва ўзросце 17 гадоў. У 1989 годзе выйшла яго першая паэтычная кніга ў складзе зборніка, куды ўвайшлі яшчэ тры паэтычныя кнігі такіх аўтараў як Тыну Трубецкі, Рынга Рынгвеэ і Мярта Вяльятагі. Да 2011 года Сініярв выдаў 8 паэтычных кніг і кулінарную кнігу. Яго ранняя паэзія — этнафутурызм — спалучэнне архаічнага зместу і футурыстычнай формы. У яго творчасці таксама прасочваўся ўплыў авангарднай паэзіі пачатку XX стагоддзі. Ён часта эксперыментаваў з мовай і гульнёй слоў, пісаў любоўныя вершы, поўныя самаіроніі. У яго позніх зборніках вершаў пачалі пераважаць асабістыя і надзённыя тэмы. Вершы Карла Марціна Сініярва перакладзены на англійскую, фінскую, нямецкую, венгерскую, літоўскую, румынскую і шведскую мовы.

Сініярв з’яўляецца аўтарам шматлікіх артыкулаў у розных выданнях. Ён таксама быў вядучым культурных шоу «OP!» і «Jüri Üdi klubi» на эстонскім дзяржаўным тэлеканале Eesti Televisioon на працягу ўжо больш за 10 гадоў.

З красавіка 2007 года да красавіка 2016 года Сініярв з’яўляўся старшынёй Саюза пісьменнікаў Эстоніі.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Паэты Эстоніі
Рыйва Сініярв

**Рыйва Сініярв** (; нар. , ) — эстонскі дыпламат, палітык, хімік і эканаміст.

Скончыў хімічны факультэт Тартускага ўніверсітэта і да 1977 года працаваў інжынерам-хімікам у Талінскім політэхнічным інстытуце. З 1969 па 1973 гады ён таксама быў навуковым супрацоўнікам Інстытута хіміі Акадэміі навук Эстонскай ССР. З 1980 па 1988 Сініярв працаваў у Інстытуце хімічнай і біялагічнай фізікі. З 1988 па 1992 год быў дырэктарам кампаніі Kemotex Bio AS. У 1992-93 гадах — дэпутат Рыйгікогу. У 1993-95 гадах — Пасол Эстоніі ў Вялікабрытаніі.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Эстоніі
Сініярв

**Сініярв** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Карл Марцін Сініярв — эстонскі журналіст, паэт
* Рыйва Сініярв — эстонскі дзяржаўны дзеяч
Вопыт аб метамарфозе раслін

**Вопыт аб метамарфозе раслін** () — батанічная праца Ёгана Вольфганга фон Гётэ ў 1790 годзе. Дзякуючы сваім публікацыям Гётэ лічыцца адным з заснавальнікаў параўнальнай марфалогіі. Праз 27 гадоў Гётэ апублікаваў працу другі раз як артыкул у серыі па марфалогіі пад назвай: «Метамарфозы раслін».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Літаратура XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Літаратура на нямецкай мове
Катэгорыя:Марфалогія раслін
Катэгорыя:Кнігі па біялогіі
Вучэнне пра колер

**«Вучэнне пра колер»** () — кніга паэта Ёгана Вольфганга фон Гётэ, якая адлюстоўвае яго погляды на прыроду колеру і пытанні, звязаныя з успрыманнем колеру.

Апублікавана ў 1810 годзе. Тэкст змяшчае апісанні такіх паняццяў як «каляровы цень», «праламленне» і «храматычная аберацыя». Кніга была напісана Гётэ ў сувязі з яго цікавасцю да жывапісу і аказала ўплыў на пазнейшае мастацтва (Уільям Цёрнер, прэрафаэліты, Васіль Кандзінскі). Таксама ў 1810 годзе было апублікавана сачыненне мастака Філіпа Ота Рунгэ «Колеравая сфера» (Farben-Kugel). Паэта і жывапісца ў тыя гады звязвала перапіска і асабістыя сустрэчы.
## Крыніцы
Іван Мікалаевіч Антонаў

**Іван Мікалаевіч  Антонаў** (6 кастрычніка 1913, Царыцын — , в. Быкі, Гарадоцкі раён, Віцебская вобласць, БССР) — камандзір танкавай роты 326-га танкавага батальёна 117-й танкавай брыгады (1-ы танкавы корпус, гвардзейскае войска, 1-ы Прыбалтыйскі фронт), капітан, Герой Савецкага Саюза.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў рускай працоўнай сям'і. Атрымаў няскончаную сярэднюю адукацыю, працаваў электраманцёрам. У 1937 годзе прызваны ў Чырвоную Армію. Член ВКП(б) з 1938 года. У 1939 годзе скончыў курсы малодшых лейтэнантаў.

На фронце з першага дня вайны.

Вызначыўся падчас Гарадоцкай аперацыі. 16 снежня 1943 года танкавая рота 326-га танкавага батальёна 117-й танкавай брыгады пад камандаваннем капітана І. М. Антонава ўдзельнічала ў прарыве абароны праціўніка ў раёне вёскі Мехавое, Дражакі (Гарадоцкі раён, Віцебская вобласць). Акружаная ў раёне станцыі Бычыха група танкаў, самаходных артылерыйскіх установак і каля батальёна салдат саперніка рабіла спробу прарыву ў напрамку вёскі Быкі. І. М. Антонаў размясціў свае танкі ў засадзе і знішчаў суперніка агнём, не даючы яму магчымасці выйсці з акружэння. А сам уварваўся на ўскраіну вёскі, рухаючыся на вялікай хуткасці па дварах і агародах, агнём і гусеніцамі прыняўся знішчаць агнявыя пункты суперніка. Калі яго танк быў падбіты, І. Антонаў зняў з яго кулямёт і заняў абарону, прыкрываючы экіпаж. Танкі роты І. М. Антонава каля гадзіны стрымлівалі націск ворага. У гэтым баі І. М. Антонаў загінуў.

Дзеянні танкістаў у раёне вёскі Быкі адцягнулі на сябе сілы суперніка, пазбавілі яго магчымасці атакаваць савецкія часткі на станцыі Бычыха, і спрыялі паспяховаму завяршэнню бою па раздзяленні гарадоцкай групоўкі суперніка і акружэнню яе паўночнай часткі.

Пахаваны на вайсковых могілках у цэнтры вёскі Мехавое (Гарадоцкі раён Віцебскай вобласці). Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 24 красавіка 1944 года.

## Памяць 
* Помнік у вёсцы Быкі Гарадоцкага раёна Віцебскай вобласці (Беларусь).
* Імем Антонава названая вуліца ў Валгаградзе. 
* Устаноўлена мемарыяльная дошка на доме, дзе жыў Антонаў (Валгаград). 
* 14 снежня 2021 года ўстанове адукацыі Бычыхінская сярэдняя школа прысвоена імя Героя Савецкага Саюза Івана Мікалаевіча Антонава (аг. Бычыха, Гарадоцкі раён, Віцебская вобласць, Беларусь).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.

Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза
Эпісталярная літаратура

**Эпісталярная літаратура** (ад  — пасланне, пісьмо) — 1) перапіска прыватных ці афіцыйных асоб, задуманая напачатку або пазней асэнсаваная як мастацкая ці публіцыстычная проза. Развілася з бытавой перапіскі, калі форма пісем ператварылася ў прыём мастацкага апавядання, карэспандэнты — у персанажаў, а змест падпарадкаваны асноўным законам мастацкай умоўнасці. Губляючы двухбаковы характар, яна ператвараецца ў цыкл пісьмаў да сапраўднага або ўмоўнага адрасата і дапамагае больш дакладна выявіць ідэйна-палітычныя, эстэтычныя погляды дзеячаў літаратуры і мастацтва, якія вялі перапіску, гісторыю стварэння літаратурнага твора, вызначыць сувязі паміж майстрамі культуры і г.д. 2) Мастацка-публіцыстычны твор у форме пасланняў, лістоў. Адзін з найбольш яскравых узораў гэтага тыпу эпісталярнай літаратуры ў беларускай старажытнай літаратуры — «Ліст да Абуховіча» (1665). Вялікай публіцыстычнай сілай вызначаюцца «Лісты з-пад шыбеніцы» (1864) Кастуся Каліноўскага. У канцы XIX стагоддзя гэту форму выкарыстоўвалі невядомыя аўтары, якія пісалі пад псеўданімамі Даніла Баравік («Пісьмы пра Беларусь»), Шчыры Беларус («Пасланне да землякоў-беларусаў»). Ананімна надрукавана пасланне «Да беларускай моладзі». Эпісталярным жанрам карысталіся Цётка (апавяданне «Навагодні ліст»), Максім Гарэцкі (апавяданне ў лістах «У чым яго крыўда?»), элементы эпісталярнай літаратуры ёсць у яго аповесці «Меланхолія», рамане «Камароўская хроніка», у творах Якуба Коласа «На прасторах жыцця»), Міхася Зарэцкага (зборнік апавяданняў «42 дакументы і Двое Жвіроўскіх»). У беларускай літаратуры канца XX стагоддзя да эпісталярнага жанру звярталіся Леанід Левановіч (аповесць «Якар надзеі»), П. Кавалёў (кніга аповесцей і апавяданняў «Пакінь нас, трывога»); яго элементы сустракаюцца ў творах Уладзіміра Караткевіча, Васіля Быкава, Івана Шамякіна, Яўгеніі Янішчыц і інш.

## Літаратура 
* 
Катэгорыя:Літаратурныя жанры
Англет

**Англет** або **Ангелу** (, ) — горад на паўднёвым захадзе Францыі ў дэпартаменце Атлантычныя Пірэнеі рэгіёну Новая Аквітанія. Знаходзіцца часткова ў двух кантонах — Англет і Баёна-1.

Знаходзіцца на беразе Біскайскага заліва, на поўнач ад Біярыца, разам з якім, а таксама з Баёнай утварае супольную агламерацыю. Асноўная частка насельніцтва — баскі.

На поўнач ад Англета знаходзіцца вусце ракі Адур, паўднёвая мяжа Сярэбранага берага з пясчанымі пляжамі. Ваколіцы Англета пакрыты хваёвымі лясамі, частка з іх знаходзяцца ў гарадской мяжы. На назахад уздоўж узбярэжжа Біскайскага заліва размешчаны Бераг Баскаў.

Муніцыпалітэт размешчаны на адлегласці каля 670 км на паўднёвы захад ад Парыжа, 170 км на паўднёвы захад ад Бардо.
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Новай Аквітаніі
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Атлантычныя Пірэнеі
Зімовыя Алімпійскія гульні 2030

**Зімовыя Алімпійскія гульні 2030** (, афіцыйная назва: **XXVI Зімовыя Алімпійскія гульні**) — міжнароднае спартыўнае мерапрыемства, якое плануецца правесці з 8 лютага па 24 лютага  ў . Цырымонія закрыцця павінна прайсці ў Ніцы.

Сталіца гульняў была абвешчана 24 ліпеня 2024 года на 142-й сесіі МАК у Парыжы (Францыя). Месцам правядзення XXVI Зімовых Алімпійскіх гульняў былі зацверджаны .
## Зноскі
## Літаратура
## Спасылкі
*
Елаўфэйс

**«Елаўфэйс»** (, літаральна **«Жаўтатварая»**) — раман , напісаны ў 2023 годзе. Кніга ўяўляе сабой метапрозу аб сацыяльных медыя, у прыватнасці аб Твітэры, і высмейвае расавую разнастайнасць у выдавецкім бізнесе.

У 2023 годзе Libro.fm назваў *«Елаўфэйс»* адной з 10 найлепшых аўдыёкніг года, а *Time* уключыў яе ў спіс «100 кніг, якія трэба прачытаць у 2023 годзе». Таксама раман стаў найлепшай кнігай 2023 года па версіі Amazon.

На беларускай мове раман выйшаў у сакавіку 2025 года ў перакладзе Насты Карнацкай.

## Сюжэт 
Джун Хэйвард () — маладая няўдачлівая раманістка, якая губляецца на фоне былой аднакласніцы і сваёй знаёмай Афіны Лю (), амерыканскай пісьменніцы кітайскага паходжання, любіміцы выдаўцоў. Джун аказваецца адзінай сведкай смерці Афіны і вырашае пазіцыянаваць сябе як найлепшую сяброўку аўтара і пачынае рэдагаваць і перапісваць апошні неапублікаваны рукапіс Афіны, раман пра кітайскіх працоўных падчас Першай сусветнай вайны. Паступова Джун настолькі ўжываецца ў ролю аўтара, змяняе усё больш і больш чарнавік, што вырашае апублікаваць раман як уласную працу.

Выдаўцы з захапленнем прымаюць рукапіс і прапануюць Джун вялікі аванс. Каб пазбегнуць выкрыцця, яна публікуе кнігу пад псеўданімам з кітайскім гучаннем Джуніпер Сонг () і робіць фатаграфіі, на якіх незразумела яе расавая прыналежнасць. Але, нягледзячы на ​​ўсе хітрыкі, вакол поспеху рамана разгараюцца спрэчкі, і Джун даводзіцца адбівацца ў Твітэры ад абвінавачванняў у культурнай апрапрыяцыі і плагіяце.

## Крытыка 
### Узнагароды 
## Зноскі 
Катэгорыя:Раманы на англійскай мове
Катэгорыя:Кнігі 2023 года
Катэгорыя:Сатырычныя раманы
Гнезненская архідыяцэзія

** Гнезненская архідыяцэзія ** (, ) — дыяцэзія Рымска-Каталіцкай царквы з цэнтрам у горадзе Гнезна (Польшча), першая царкоўная мітраполія на тэрыторыі Польшчы. 

## Гісторыя 
Гнезненская мітраполія была заснавана ў 1000 годзе па ініцыятыве князя Баляслава I Храбрага. Ён загадаў перанесці мошчы місіянера і мучаніка Адальберта (Войцэха) Пражскага у Гнезненскі сабор, які неўзабаве стаў галоўным месцам паломніцтваў. Тут Баляслаў сустрэўся з імператарам Атонам III на Гнезненскім кангрэсе, дзе князь атрымаў правы інвестытуры і стварыў Гнезненскую архідыяцэзію, якая замяніла старую Познанскую дыяцэзію. Царкоўная правінцыя Гнезна тады ўключала суфраганныя дыяцэзіі ў Кракаве, Вроцлаве і Калабжэгу (скасавана ў 1015 годзе), а прыкладна з 1075 года таксама Познані.

Становішча арцыбіскупаў і іх суфраганаў было пацверджана ў Гнезненскай буле 1136 года, выдадзенай Папам Інакенціем II. Гнезненскія мітрапаліты мелі права каранаваць польскіх каралёў і ў 1412 годзе атрымалі статус прымаса Польшчы. З 1572 года яны выконвалі абавязкі рэгентаў Рэчы Паспалітай у часы безкаралеўя.

Калі 16 ліпеня 1821 года Уроцлаўская епархія была пераведзена Папам Піем VII пад прамое падпарадкаванне Святога Прастолу, Гнезна было далучана ў межах асабістай уніі з Познаньскай архідыяцэзіяй. Познаньска-гнезненская унія была зноў скасавана з 12 лістапада 1948 года, калі была ўсталявана персанальная унія паміж Варшаўскай і Гнезненскай архідыяцэзіямі. Апостальскай канстытуцыяй ад 25 сакавіка 1992 года Папа Ян Павел ІІ зноў падзяліў Гнезненскую і Варшаўскую архідыяцэзіі.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Рэлігія ў Польшчы
Катэгорыя:1000 год у Польшчы