Цыбуля-парэй

**Цыбуля-парэй** — гародніна, культывар ; двухгадовая травяністая расліна, від рода  падсямейства . Цыбулю-парэй можна разглядаць як , напрыклад, *A. ampeloprasum**.* Як ежа ўжываюцца зялёная, жоўтая і белая частка лістоў, а таксама карані.

## Назва 
Гістарычна для цыбулі-парэю выкарыстоўвалася шмат навуковых назваў, але цяпер усе яны разглядаюцца як сарты *A. ampeloprasum*.

У беларускую мову слова «парэй» прыйшло з нямецкага *Porree* (фр. *poireau*, іт. *porro*), якое ў сваю чаргу паходзіць ад лацінскага эпітэта *porrum*, бо доўгі час цыбуля-парэй пазначалася як  Sp. Pl.: 295 (1753), nom. rej.

У англійскай мове цыбуля-парэй называецца *leek*, назва паходзіць ад старажытнаанглійскага слова *lēac*, ад якога таксама паходзіць сучасная англійская назва часнаку. *Lēac* азначае «цыбуліна» на старажытнаанглійскай мове, якая роднасна мовам, што паходзяць ад старажытнаскандынаўскай мовы; дацкае *løg*, ісландскае *laukur*, нарвежскае *løk* і шведскае *lök*. У нямецкай мове *Lauch* выкарыстоўваецца для пазначэння цыбулі-парэю, але ў галандскай *look* выкарыстоўваецца для ўсяго роду цыбуля Allium.

## Распаўсюджанне і экалогія 
, пачатак VI стагоддзя.|240x240пкс]]

Радзіма — Пярэдняя Азія, адкуль цыбуля-парэй трапіла ў Міжземнамор’е, на тэрыторыі якіх і цяпер сустракаецца яе дзікарослая зыходная форма — . Культурны ж від, верагодна, развіўся з яе даўно, бо ў Старажытным Егіпце цыбуля-парэй ужо была адной з найважнейшых агародных раслін. Яна была вядома і ў антычныя часы ў Грэцыі і Рыме. У Сярэднія вякі яе вырошчвалі ўжо па ўсёй Еўропе. Малюнкі старых траўнікаў паказваюць, што ў раслін, якія вырошчваліся тады, цыбуліны былі выяўлены лепш, чым у сучасных формаў.

Вырошчваецца паўсюдна — у Еўропе, у межземнаморскіх краінах і ў Паўночнай Амерыцы, найбольшую яго колькасць пастаўляе Заходняя Еўропа, у першую чаргу Францыя. Некалькі лістоў часам звязваюць шпагатам і іншымі травамі, каб сфармаваць букет гарні.

Цыбулю-парэй звычайна наразаюць лустачкамі таўшчынёй 5-10 мм. Лустачкі маюць тэндэнцыю распадацца з-за пластовай структуры цыбулі-парэю. Розныя спосабы прыгатавання гародніны:

* Варка робіць яе мяккай і далікатнай на смак. Увесь вараны парэй, падаецца халодным з вінегрэтам, папулярны ў Францыі, дзе парэй атрымаў мянушку *asperges du pauvre*, «спаржа для беднякоў».
* Смажанне робіць яе больш храбусткай і захоўвае смак.
* У сырым выглядзе парэй можна выкарыстоўваць у салатах, асабліва добра, калі ён з’яўляецца асноўным інгрэдыентам.

Цыбуля-парэй з’яўляецца інгрэдыентам супаў  і , а таксама .

З-за яе сімволікі ва Уэльсе яна шырока выкарыстоўваецца ў кухні гэтай краіны. У іншых месцах Вялікабрытаніі цыбуля-парэй вярнулася ў моду толькі ў апошнія 50 гадоў, хоць і на працягу некалькіх стагоддзяў яе ігнаравалі.

Кефцікас дэ Праса, або піражкі з цыбуляй-парэем, з’яўляюцца адным з асноўных прадуктаў  і падаюцца на такія святы, як Рош Ха-Шана і Песах.

У турэцкай кухні цыбулю-парэй наразаюць тоўстымі лустачкамі, затым вараць, аддзяляюць ад лісця і, нарэшце, заліваюць начынкай, якая звычайна ўтрымлівае рыс, травы (звычайна пятрушку і кроп), цыбулю і чорны перац. Для сармы з аліўкавым алеем дадаюць парэчкі, кедравыя арэшкі і карыцу, а для сармы з мясам у начынку дадаюць мясны фарш. У Турцыі з цыбулі-парэю таксама гатуюць: zeytinyağlı pırasa (парэй з аліўкавым алеем), ekşili pırasa (кіслы парэй), etli pırasa (парэй з мясам), pırasa musakka (парэй musakka), pırasalı börek (börek з цыбулей-парэем) і pırasa köftesi (катлеты з цыбулі-парэю).

### Медыцынскае прымяненне 
Лекавае дзеянне парэю было вядома яшчэ ў далёкім мінулым. Яе рэкамендавалі ўжываць хворым падаграю, рэўматызмам, цынгой, пры мочакаменнай хваробе і атлусценні, псіхічным і фізічным ператамленні. Дзякуючы вялікай колькасці соляў калія парэй дэманструе яўнае мачагоннае дзеянне, карысны пры атлусценні, рэўматызме, падагры. У клінічных даследаваннях паказана, што парэй павышае сакраторную функцыю залоз стрававальнага тракта, паляпшае дзейнасць печані, павышае апетыт, мае антысклератычныя ўласцівасці. Сыры парэй супрацьпаказаны пры запаленчых захворваннях страўніка і дванаццаціперснай кішкі.

## Іншыя звесткі 
Цыбуля-парэй з’яўляецца адным з нацыянальных сімвалаў Уэльса. Паводле легенды, у VI стагоддзі біскуп і асветнік Давід Валійскі падчас бітвы супраць саксаў, якая адбывалася на цыбульным полі, заклікаў сваіх салдат прымацаваць да шлемаў цыбулю-парэй, каб адрозніць сваіх таварышаў ад ворагаў. Таму штогод 1 сакавіка жыхары Уэльса адзначаюць нацыянальнае свята — Дзень святога Давіда.

У Вялікабрытаніі існуе «Таварыства аматараў парэю», члены якога абмяркоўваюць тонкасці вырошчвання гэтай культуры і абменьваюцца рэцэптамі страў.

Цыбуля-парэй — сімвал вакалоіда (галасавой гераіні з серыі *Vocaloid2 Character Vocal Series*) Хацунэ Міку. Вобраз Хацунэ Міку стаў папулярным пасля таго, як быў выкарыстаны ў відэароліку фінскай песні *Ievan Polkka* (у роліку ў такт песні Міку махала цыбуляй-парэем).

У казцы Джані Радары «Прыгоды Чыпаліна» (1951) у агародніка Цыбулі Парэю () былі доўгія вусы, канцы якіх жонка агародніка прывязвала да цвікоў на балконе і вешала на іх бялізну.

Файл:Double Leek Flower Head 2400px.jpg|Два квітнеючых парасонікі цыбулі.
Файл:Single Leek Flower Head 2000px.jpg|Значна звялая кветкавая галоўка з адкрытымі кветкамі, а таксама з насеннымі скрыначкамі, якія развіваюцца.
Файл:Preiveld R01.jpg|Поле цыбулі-парэю ў Хутулсце, Бельгія.
Файл:Leeks and Thyme.jpg|Нацюрморт з цыбуляй-парэем і чаборам.
Файл:Leek.jpg|«Чаранок» і карані, якія можна есці.
Файл:LeeksSupermarket.jpg|Цыбуля-парэй прадаецца ў супермаркеце.
Файл:Leek seeds.png|Насенне цыбулі-парэю.

## Таксаномія 
Від **Цыбуля-парэй** уваходзіць у род  сямейства  атраду .

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* {{кніга
 |аўтар          = Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В.
 |частка         = {}
 |загаловак      = Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник
 |спасылка       = http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/dudchenko1989_pryanye_rast.djvu
 |адказны        = Отв. ред. К. М. Сытник
 |месца          = 
 |выдавецтва     = Наукова думка
 |год            = 1989
 |старонкі       = {}
 |старонак       = 304
 |isbn           = 5-12-000483-0
 |тыраж          = 100000
 |ref            = {}
 |мова           = ru
}}
* 

як  Sp. Pl.: 
як :

парэй
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Гародніна
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Спецыі