open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рыгор Аркадзевіч Ахраловіч

**Рыгор Аркадзевіч Ахраловіч** (нар. , Магілёў) — беларускі архівіст, настаўнік гісторыі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 8 лістапада 1925 года ў Магілёве.

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Са снежня 1942 года — курсант Тамбоўскага Чырвонасцяжнага пяхотнага вучылішча. З лютага 1945 года — малодшы лейтэнант, камандзір узвода 2-га Беларускага фронту, затым савецкіх войскаў у Германіі.

У 1948 годзе скончыў 10 класаў школы рабочай моладзі. Завочна вучыўся ў Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце, які скончыў у 1954 годзе, атрымаўшы спецыяльнасць настаўніка гісторыі.

Працоўную дзейнасць у архіўнай галіне пачаў 27 лістапада 1946 года. Працаваў архіварыусам, старшым архіварыусам аддзела агульных фондаў Цэнтральнага дзяржаўнага гістарычнага архіва БССР (цяпер Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі). З 26 студзеня 1950 года — начальнік аддзела сакрэтных фондаў ЦДГА БССР. На працягу чатырох месяцаў выконваў абавязкі начальніка архіва. З 6 кастрычніка 1952 года працаваў навуковым супрацоўнікам, затым старшым навуковым супрацоўнікам у навукова-даведачнай бібліятэцы архіва.

З 13 жніўня 1954 года перайшоў на педагагічную працу: настаўнік гісторыі Варацэвіцкай сярэдняй школы Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці. З ліпеня 1966 па 1969 год — дырэктар Брылеўскай васьмігадовай школы.

Старшы лейтэнант запасу (1969).

## Узнагароды 
* Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 8 лістапада
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1925 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве
Катэгорыя:Архівісты Беларусі
Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка
Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
Гомбак (рака)

**Гомбак** () — рака, якая працякае па штаце Селангор і горад Куала-Лумпур (Малайзія). Прыток ракі Кланг.

Катэгорыя:Рэкі Малайзіі
Альбіна Францаўна Аляксандрава

**Альбіна Францаўна Аляксандрава** (нар. , в. Суцін, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць) — беларускі архівіст, палеограф.

## Біяграфія 
Нарадзілася 2 студзеня 1941 года ў вёсцы Суцін Пухавіцкага раёна. Скончыла Жалудоцкую сярэднюю школу, у 1964 годзе — філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.

Працоўны шлях пачала настаўніцай. У 1975 годзе перайшла на архіўную працу: займала пасады малодшага, а затым старшага навуковага супрацоўніка ў гаспадарча-разліковым аддзеле Дзяржаўнага архіва Мінскай вобласці.

З ліпеня 1978 года працуе ў Цэнтральным дзяржаўным гістарычным архіве БССР (цяпер Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі). Працавала малодшым, старшым навуковым супрацоўнікам, галоўным палеографам у аддзелах інфармацыі, публікацыі і навуковага выкарыстання дакументаў, а таксама навукова-даведачнага апарата. Займалася арганізацыяй выкарыстання дакументаў, улікам і камплектаваннем бібліятэкі, перапрацоўкай і ўдасканальваннем вопісаў старажытных актаў, у тым ліку фонду князёў Радзівілаў.

З 1991 года ўзначальвала аддзел старажытных актаў НГАБ. У 2003 годзе перайшла на пасаду галоўнага палеографа.

## Навуковая дзейнасць 
Шмат увагі надае методыцы распрацоўкі і апісання актавых кніг судовых устаноў XVI—XVIII стагоддзяў, вывучэнню помнікаў сфрагістыкі, публікацыі і папулярызацыі архіўных дакументаў у сродках масавай інфармацыі.

Прымала ўдзел у падрыхтоўцы зборнікаў дакументаў гісторыка-дакументальнай серыі кніг «Памяць», навуковага выдання серыі «Беларусь у актавых кнігах XVI—XVIII стст.», працавала ў Навуковай радзе архіва і экспертна-метадычнай камісіі. З’яўляецца адным з аўтараў-складальнікаў даведніка «Фонды Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі» (2006), удзельнічала ў падрыхтоўцы навуковага зборніка «Тэстаменты другой паловы XVI ст. па матэрыялах актавых кніг НГАБ».

## Узнагароды 
* Нагрудны знак «Ганаровы архівіст Беларусі» (2007).

## Бібліяграфія 
* Пасёлак, дзе мы жывём (з гістарычнага мінулага Жалудка) // Савецкая вёска (г.п. Жалудок). 1981. 3 ліст.
* З успамінаў рэвалюцыянера (да 100‑годдзя І. Е. Любімава) // Ленінскі шлях (Лунінец). 1982. 15 мая.
* Брэгер Герман Максімавіч // Архівісты Беларусі: Біябібліягр. давед. Мн., 2006. С. 74‑75.
* Яцкевіч Зміцер Лявонцьевіч // Архівісты Беларусі: Біябібліягр. давед. Мн., 2006. С. 238‑239.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Архівісты Беларусі: біябібліягр. давед. / Склад. С. У. Жумар, М. Ф. Шумейка. — Мн.: БелНДІДАС, 2006. — С. 52-53. — 254 с. — ISBN 985-6733-12-X.

Катэгорыя:Нарадзіліся 2 студзеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1941 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пухавіцкім раёне
Катэгорыя:Архівісты Беларусі
Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ
Катэгорыя:Ганаровыя архівісты Беларусі
Катэгорыя:Палеографы Беларусі
Сянькевіч

**Сяньке́віч** — беларускае прозвішча.

## Вядомы носьбіты 
* Алена Уладзіміраўна Сянькевіч (нар. 1957) — беларускі мастацтвазнаўца, музеязнаўца.
* Алеся Ігараўна Сянькевіч (нар. 1980) — беларускі гісторык.
* Таццяна Васільеўна Сянькевіч (нар. 1960) — беларускі літаратуразнавец.
Наталля Аляксандраўна Бабіч

**Наталля Аляксандраўна Бабіч** (нар. ) — беларускі гісторык, архівіст.

## Біяграфія 
Нарадзілася 7 мая 1981 года. Скончыла сярэднюю школу горада Мінска ў 1998 годзе. У 2008 годзе скончыла гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.

У Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі працуе са жніўня 1998 года. Займала пасады архівіста 2-й катэгорыі аддзела інфармацыі, публікацыі і навуковага выкарыстання дакументаў, з чэрвеня 1999 года — архівіст І катэгорыі, у лістападзе 1999 — верасні 2001 года — вядучы архівіст. У верасні 2006 года вярнулася на працу ў архіў, займала пасаду вядучага архівіста аддзела інфармацыі, публікацыі і навуковага выкарыстання дакументаў. З лістапада 2006 года пераведзена на адпаведную пасаду ў аддзеле аўтаматызаваных архіўных тэхналогій, з лютага 2007 года — вядучы навуковы супрацоўнік. Выконвае абавязкі сакратара дырэкцыі.

## Навуковая дзейнасць 
Займалася забеспячэннем працы чытальнай залы, выкананнем біяграфічных і генеалагічных запытаў. Удзельнічае ў стварэнні навукова-даведачнага апарата да дакументаў архіва і ўкараненні аўтаматызаваных архіўных тэхналогій, займаецца ўвядзеннем інфармацыі ў базу дадзеных «Радавод» і іншыя, стварэннем лічбавых копій дакументаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 7 мая
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Архівісты Беларусі
Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ
Іаган Фішэр фон Вальдгейм

**Іаган Фішэр фон Вальдгейм** (, —) — расійскі прыродазнаўца нямецкага паходжання, аўтар навуковых прац па палеанталогіі, заалогі і энтамалогіі, член Пецярбургскай Акадэміі навук (з 1828 года). Бацька батаніка Аляксандра Рыгоравіча Фішэра фон Вальдгейма.

## Біяграфія 
У 1792—1794 гадах вывучаў медыцыну ў Лейпцыгскім універсітэце, які скончыў са ступенню бакалаўра медыцыны; затым працягваў адукацыю ва ўніверсітэтах Іены, Гале і Гётынгена, дзе абараніў дысертацыю «Пра дыханне жывёл» (1797) на ступень доктара медыцыны і адправіўся ў Парыж, дзе стаў вучнем і паслядоўнікам Жоржа Кюўе. У канцы 1799 года ён быў прызначаны прафесарам натуральнай гісторыі і бібліятэкарам універсітэта Майнца; праявіў сябе таксама як знаўца музейнай справы, склаўшы падрабязнае апісанне Парыжскага музея натуральнай гісторыі, што стала галоўным фактарам у запрашэнні яго ў Расію, прычым ён упадабаў Маскву месцу прафесара Іенскага ўніверсітэта, куды таксама запрашаўся. Ён быў запрошаны на пасаду дырэктара Музея натуральнай гісторыі з заняткам кафедры натуральнай гісторыі, якая ўтвараецца.

У верасні 1804 года Фішэр фон Вальдгейм прыступіў да чытання лекцый па заалогіі і мінералогіі на фізіка-матэматычным факультэце Маскоўскага ўніверсітэта, адкрыў курс публічных лекцый па натуральнай гісторыі на французскай мове.

Спрыяў развіццю прыродазнаўства ў Расійскай імперыі, асабліва ў галіне энтамалогіі і палеанталогіі. У сакавіку 1805 года Фішэр фон Вальдгейм выступіў ініцыятарам заснавання пры Маскоўскім універсітэце Маскоўскага таварыства выпрабавальнікаў прыроды (МТВП), стаў яго першым дырэктарам (у 1805), а затым — віцэ-прэзідэнтам (з 1822).

У 1813—1814 гадах у Маскве была надрукавана яго трохтомная «Заагнозія» (на латыні), якая стала першай у Расійскай імперыі класічнай сістэматычнай зводкай «лінееўскага» ўзору.

З 1817 года ён адначасова выкладаў у Маскоўскай медыка-хірургічнай акадэміі, дзе таксама арганізаваў музей, перададзены ў 1840-я гады ў маскоўскі ўніверсітэт. З 1819 года — акадэмік Медыка-хірургічнай акадэміі.

У 1828—1830 гадах займаў пасаду дэкана фізіка-матэматычнага факультэта.

У 1819—1835 гадах Г. І. Фішэр фон Вальдгейм быў дырэктарам Маскоўскага таварыства сельскай гаспадаркі. У 1819 годзе быў абраны правадзейным членам Пецярбургскай Акадэміі навук (з 1828 — ганаровы член); усяго ж складаўся ў 70 навуковых таварыствах, сярод якіх Каралеўскае эканамічнае таварыства ў Лейпцыгу (1807), Каралеўская акадэмія ў Мюнхене (1808), Амерыканская акадэмія навук (1816), Падуанская акадэмія (1820), Турынская акадэмія (1821), Азіяцкае таварыства ў Калькуце (1823).
Лэбм ун вісншафт

**לעבען און וויסענשאפט**, што значыць «Жыццё і навука», — грамадска-літаратурны і навукова-папулярны часопіс на яўрэйскай мове, які выдаваў Шмуіл Гурвіч (А. Літвін) у Вільні, выходзіў ад мая 1909 года да канца 1912 года раз на месяц.

Галоўная мэта часопіса — асвятляць найважнейшыя надзённыя пытанні яўрэйскага і чужога жыцця, абуджаць моладзь да актыўнай працы для асабістага прагрэсу і дабрабыту народа. Часопіс публікаваў, акрамя іншага, артыкулы пра гісторыю, даследаванні фальклору, літаратуразнаўчыя артыкулы пра вядомых пісьменнікаў, сярод якіх Дзік, Левінзон, Шомер, Лінецкі, Мапу, Дзікенс, Талстой, Някрасаў, змяшчаў пераклады з Бяліка, Байрана, Шэлі, Лангфела і інш.

У часопісе друкавалі свае творы Эйнхорн, Нігер, Найдус, Прылуцкі, Алмі, Мойша Авігал, Шлойма Бастомскі, Біньёмен Беластоцкі, Гірш Блаштэйн, Яфім Блюмштэйн, Мордка Вейнгер, Шыман Добін, Цодзік Даўгапольскі, Элі-Янкаў Голдшміт, Шмар'я Гарэлік, Габрыель Графштэйн, Ёйсіф Хэфтман, Фальк Гальперын, Юдл Ёфэ, Ёйсіф Камянецкі, Шлойма Лямперт, Мордка Орлін, Лейба Яхновіч, Людвік Заменгоф, Малка Хаймсон і іншыя

Выйшлі зборнікі выбранага «Штралэн» (1909), «Лэбм ун вісншафт» (1911).

## Заўвагі 
## Спасылкі 
* Часопіс у нацыянальнай бібліятэцы Ізраіля
* Нумары часопіса ў расійскай бібліятэцы НЭБ
Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1909 годзе
Катэгорыя:Друкаваныя выданні, закрытыя ў 1912 годзе
Катэгорыя:Часопісы Вільні
Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Катэгорыя:Часопісы на ідышы
Алена Уладзіміраўна Сянькевіч

**Алена Уладзіміраўна Сянькевіч** ( — , Мінск) — беларускі мастацтвазнаўца, музеязнаўца. Вядучы спецыяліст па мастацтве краін Усходу і дэкаратыўна-прыкладным мастацтве ў Беларусі.

Адначасова з працай вучылася на факультэце тэорыі і гісторыі мастацтваў Інстытута жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя І. Я. Рэпіна ў Ленінградзе, які скончыла ў 1982 годзе, атрымаўшы кваліфікацыю «мастацтвазнаўца». З канца 1970-х гадоў удзельнічала ў экспедыцыях па вывучэнні помнікаў народнага і царкоўнага мастацтва Беларусі.

З ліпеня 1983 года працавала старшым навуковым супрацоўнікам у філіяле «Музей беларускага народнага мастацтва» ў Раўбічах. У 2000 годзе перайшла на пасаду вядучага навуковага супрацоўніка навукова-даследчага аддзела замежнага мастацтва Нацыянальнага мастацкага музея, які ўзначальвала ў 2003—2010 гадах.

У 2020 годзе прайшла перападрыхтоўку ў Інстытуце павышэння кваліфікацыі Дзяржаўнага камітэта судовых экспертыз Рэспублікі Беларусь па спецыяльнасці «Судовая мастацтвазнаўчая экспертыза».

З 7 лютага 2022 года працавала ў аддзеле выяўленчага і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы НАН Беларусі, адначасова застаючыся супрацоўнікам Мастацкага музея.

Памерла 22 красавіка 2025 года.

## Навуковая і музейная дзейнасць 
Асноўны кірунак даследаванняў — мастацтва краін Усходу і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. Правяла значную працу па атрыбуцыі калекцыі мастацтва Усходу ў Нацыянальным мастацкім музеі. Падрыхтавала рукапісы навуковых каталогаў кітайскай керамікі, фарфору і народнай карціны.

З'яўлялася аўтарам канцэпцыі пастаяннай экспазіцыі залы мастацтва краін Усходу (2006). Прымала ўдзел у стварэнні экспазіцый Замкавага комплексу «Мір» (2010) і сядзібы ў Лошыцы (2015). Курыравала шэраг выставачных праектаў сумесна з пасольствамі Кітая, Японіі, Індыі і Карэі.

Уваходзіла ў склад экспертных саветаў і камісій Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, у тым ліку Камісіі па стварэнні Дзяржаўнага каталога Музейнага фонду Рэспублікі Беларусь.

## Узнагароды 
* Спецыяльная прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастацтва (2007).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 6 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1957 годзе
Катэгорыя:Памерлі 22 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 2025 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Мінску
Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Музейшчыкі Беларусі
Ясная Гара ў Чэнстахове

**Манастыр Ясная-Гара** () — кляштар паўлінаў у Чэнстахове, Польшча.

Манастыр належыць да паўлінскага манаскага ордэна. Манастыр Ясна Гура вядомы як месца, дзе захоўваецца абраз Маці Божай Чэнстахоўскай, які католікі шануюць як цудоўную рэліквію. Ясна Гура з’яўляецца галоўным месцам рэлігійных пілігрымак у Польшчы.

## Гісторыя 
Крыштаф Радзівіл Сіротка пасля паломніцтва ў Ерусалім да Гроба Гасподня перадаў кляштару паўлінаў на Яснай Гары ў Чанстахове рэчы, якія былі з ім у часы паломніцтва — ружанец з горнага крышталю з крыштальным крыжам, малой срэбнай умяшчальняй для рэліквій і дадатковым хрустальным рэлікварыем, а таксама драўляны паломніцкі кій.

## Крыніцы 
* Кэмпа Т. «Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка (1549—1616). Віленскі ваявода».

Катэгорыя:Чэнстахова
Свірж

**Свірж**:
* Свірж (Пэрэмышлянскі раён)
* Свірж (Шосткінскі раён)
Джахор

**Джахор** () — султанат у Малайзіі, штат Малайзіі, які ўваходзіць у федэрацыю, код JH, з адміністрацыйным цэнтрам Джахор-Бару. Міжнародны аэрапорт — Сенай. Джахор займае пятае месца па плошчы і другое месца па насельніцтве сярод штатаў Малайзіі. Размешчаны ў паўднёвай частцы паўвострава Малака. Вышэйшы пункт штата — гара Гунунг-Леданг (1276 м). Даўжыня берагавой лініі — каля 400 км. Клімат — экватарыяльны, мусонны. Выпадае ў сярэднім 1778 мм ападкаў у год, сярэднія тэмпературы: 26 — 28 °C.

Катэгорыя:Штаты Малайзіі
Малака (штат)

**Мала́ка** () (Код : MK) — адзін са штатаў Малайзіі на поўдні Малайскага паўвострава. Адміністрацыйны цэнтр — горад Малака. Размешчаны на беразе Малакскага праліва.

Хоць Малака была цэнтрам першага султанату ў Малайзіі, зараз там няма султана, і кіраванне ажыццяўляе губернатар.

Катэгорыя:Штаты Малайзіі
Трэнгану

**Трэнгану** () — султанат у складзе федэратыўнай дзяржавы Малайзія, адзін з адзінаццаці федэральных штатаў. Сталіца — Куала-Трэнгану. Плошча Трэнгану — 12 955 км². Насельніцтва — 1035977 чал. (2010). Шчыльнасць насельніцтва — 79,97 чал. /км² (2010). Трэнгану падзелены на 7 раёнаў. Кіраўнік штата — Султан Мізан Зайнал Абідзін.

## Геаграфія 
Трэнгану размешчаны на паўночным усходзе Малайскага паўвострава, каля мяжы з Тайландам (на поўначы). На паўднёвым захадзе Трэнгану мае адміністрацыйную мяжу з малайзійскім штатам Паханг, на поўначы і паўночным захадзе — са штатам Келантан. На ўсходзе ўзбярэжжа Трэнгану абмываецца водамі Сіямскага заліва (працягласць узбярэжжа — 225 км). У Сіямскім заліве — Перхентыйскія астравы і востраў Рэданг, цэнтры міжнароднага марскога турызму.

Катэгорыя:Штаты Малайзіі
Бандар-Лабуан

**Бандар-Лабуан** () — горад у Малайзіі, адміністрацыйны цэнтр федэральнай тэрыторыі Лабуан. У часы англійскага каланіяльнага панавання горад насіў назву **Вікторыя**, пад гэтай назвай ён згадваецца ў некаторых творах Эміліа Сальгары. У кастрычніку 1990 гады ў Лабуане быў заснаваны міжнародны афшорны фінансавы цэнтр. Порт.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Малайзіі
Універсітэт Малая

**Універсітэт Малая** () — найстарэйшы і найбольш прэстыжны ўніверсітэт Малайзіі. Уваходзіць у элітную групу 5 даследчых універсітэтаў Малайзіі.

## Гісторыя 
Створаны ў 1962 годзе на базе куала-лумпурскага аддзялення (з 1959 г.) сінгапурскага Універсітэта Малая, заснаванага ў 1949 годзе. У сваю чаргу, апошні быў утвораны ў выніку зліцця Медыцынскага каледжа імя караля Эдварда VII (заснаваны ў 1905 г.) і Каледжа Рафлза (заснаваны ў 1928 г.). Першым рэктарам універсітэта быў брытанскі прафесар Аляксандр Апенгейм (1903—1997), а першым прэзідэнтам — тагачасны прэм’ер-міністр Абдул Рахман.

## Структура ўніверсітэта 
У складзе ўніверсітэта 12 факультэтаў (гуманітарных і грамадскіх навук, эканамічны, педагагічны, інжынерны, юрыдычны, медыцынскі, стаматалагічны, вылічальнай тэхнікі і інфарматыкі, бізнесу і бухгалтарскай справы, прыродазнаўчых навук, моў і лінгвістыкі, архітэктуры), 2 акадэміі (ісламу, малайскіх даследаванняў).

Катэгорыя:Куала-Лумпур
Катэгорыя:Універсітэты Малайзіі
Перліс (штат)

**Перліс** () — адзін з 13 штатаў, самы маленькі ў Малайзіі. Дзяржаўны лад — раджанат (канстытуцыйная манархія). Кіраўнік дзяржавы носіць тытул раджа. Цяперашні кіраўнік дзяржавы — раджа Саед Сіраджудзін.

Плошча штата — 795 км². Насельніцтва — 204 450 чалавек (2000). Шчыльнасць насельніцтва — 257 чал./км². Малайцы складаюць большасць сярод жыхароў Перліса (78 %), кітайцаў — 17 %, каля 2 % індыйцаў. Гарадскіх жыхароў — 34,3 %. Галоўны горад штата — Кангар. Сярод іншых гарадоў можна назваць Паданг-Бесар і Куала-Перліс.

Асновай эканомікі штата Перліс з’яўляюцца сельская гаспадарка і рыбалоўства.

Катэгорыя:Штаты Малайзіі
Кангар

**Кангар** () — горад у Малайзіі, адміністрацыйны цэнтр штата Перліс. Размешчаны на крайнім паўночным захадзе паўвостраўнай часткі краіны, паблізу граніцы з Тайландам. Плошча горада — каля 2600 га.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Малайзіі
Пінанг

**Пінанг** () — штат у Малайзіі, размешчаны на паўночна-заходнім узбярэжжы Малакскага паўвострава, у Малакскім праліве. Штат складаецца з двух частак — востраў Пінанг і прыбярэжная мацерыковая паласа Себеранг-Перай, — злучаных Пінангскім мостам. Агульная плошча штата — 1031 км². Адміністрацыйны цэнтр — горад Джорджтаўн.

Востраў Пінанг знаходзіцца ў Андаманскім моры каля паўночна-заходняга ўзбярэжжа паўвострава Малака. Тэрыторыя вострава пакрыта ўзгоркамі, якія параслі расліннасцю. На поўначы захаваўся трапічны лес. Самы высокі пункт вострава — гара Пінанг.

Таксама ў штат уваходзіць шэраг невялікіх астравоў.

Катэгорыя:Штаты Малайзіі
Пінангскі мост

**Пінангскі мост** () — вантавы мост, які злучае горад Гелугор на востраве Пінанг з мацерыковай часткай штата Пінанг — Себеранг-Перай на Малакскім паўвостраве.

Будаўніцтва пачалося ў 1982 годзе, адкрыццё маста для грамадскага транспарту адбылося 14 верасня 1985 года. Выдаткі на будаўніцтва склалі 800000000 малайзійскіх рынгітаў (175 мільёнаў еўра), за выключэннем выдаткаў на куплю зямлі. Агульная даўжыня маста — 13,5 км, што робіць яго адным з самых доўгіх у свеце і самым доўгім мастом на тэрыторыі Паўднёва-Усходняй Азіі.

Катэгорыя:Масты Малайзіі
Катэгорыя:Вантавыя масты
Себеранг-Перай

**Себеранг-Перай** () — горад у штаце Пінанг Малайзіі. Размешчаны на паўвостраве Малака і аддзелены ад вострава Пінанг Пінангскім пралівам, ён мяжуе з Кедахам на поўначы і ўсходзе і Перакам на поўдні. Плошча — 748 км², насельніцтва — 946 092 чалавекі (2020), 3-і па велічыні горад Малайзіі.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Малайзіі
Порт-Дыксан

**Порт-Дыксан**  — курортны горад у акрузе Порт-Дыксан, Негеры-Сембілан, Малайзія. 2-гі па велічыні горад у штаце пасля Серэмбана, сталіцы штата.

Катэгорыя:Гарады Малайзіі
Негеры-Сембілан

**Негеры-Сембі́лан** () — штат у складзе Малайзіі, на заходнім беразе Малакскага паўвострава. Назва ў перакладзе з малайскай азначае «дзяржава дзевяці» (пры стварэнні Негеры-Сембілана ў яго склад увайшлі дзевяць дзяржаў). Цэнтр — Серэмбан. Гарады: Порт-Дыксан.

Катэгорыя:Штаты Малайзіі
Інцыдэнт з Boeing 737 у Ньяле (2025)

3 мая 2025 года на фоне грамадзянскай вайны ў Судане грузавы самалёт Boeing 737-290C Advanced кампаніі IBM Airlines быў знішчаны ў аэрапорце Ньяла ўрадавымі войскамі.

Самалёт вылецеў з аэрапорта Вау (Паўднёвы Судан) і, паводле заяў урадавых войск, перавозіў зброю для мяцежных Сіл аператыўнай падтрымкі (САП).

На борце самалёта знаходзілася ад 20 да 90 чалавек (усе загінулі). У тым ліку абодва пілоты і 18 грамадзян ААЭ, а таксама, паводле некаторых звестак, 70 грамадзян Судана, якіх перавозілі па медыцынскіх паказаннях.

Капітанам рэйса быў 52-гадовы кенійскі пілот Майкл Джордж Олуач Ньямодзі — брат адваката прэзідэнта Кеніі Уільяма Рута, Пола Ньямондзі. Другім пілотам быў паўднёвасуданскі лётчык Самсон Ахідэ — генеральн сакратар Асацыяцыі паўднёвасуданскіх пілотаў. Раней служыў у вайсковай авіяцыі.

Гэты інцыдэнт узмацніў падазрэнні, што Кенія падтрымлівае і забяспечвае суданскіх мяцежнікаў.

## Крыніцы
Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні 2025 года
катэгорыя:Май 2025 года
Катэгорыя:Падзеі 3 мая
Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане
Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў Судане
Тайпінг (Малайзія)

**Тайпінг** — горад у акрузе Ларут, Матанг і Селама, штат Перак, Малайзія. Размешчаны прыкладна за 48 км на паўночны захад ад Іпаха, сталіцы Перака, і за 78 км на паўднёвы ўсход ад Джорджтаўна, штат Пінанг. Насельніцтва — 245 182 чалавекі (2013), 2-гі па велічыні горад у Пераку пасля Іпаха.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Малайзіі
Перак

**Перак** () — султанат і адзін з 13 штатаў федэратыўнай дзяржавы Малайзія. Сталіца — горад Іпах. Плошча — 21 005 км². Насельніцтва — 2352743 чал. (2010). Шчыльнасць насельніцтва — 112,01 чал./км ² (2010). Доля гарадскога насельніцтва — 58,7 %. Форма праўлення — канстытуцыйная манархія, султанат. Кіраўнік штата (з 29 мая 2014 года) — Султан Назрын Шах. Рэзідэнцыя султана знаходзіцца ў горадзе Куала-Кангсар. Гарады: Тайпінг.

Катэгорыя:Штаты Малайзіі
Удэрна

**Удэрна** () — вёска ў воласці Элва павета Тартумаа Эстоніі, новае паселішча, якое ўзнікла на землях маёнтка Удэрна ў 1920-х гадах. Старая вёска Удэрна (дзе знаходзяцца чыгуначная станцыя Удэрна і былая школа Удэрна (1766—1973, пазней музей Удэрна ў школьным будынку), а таксама дзе з 1866 па 1939 год размяшчалася ўправа Удэрна) была перайменавана ў вёску Калмэ ў 1939 годзе.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Гумбальтаў пінгвін

**Гумбальтаў пінгвін** (*Spheniscus humboldti*) — нелятаючая птушка з роду акулярных пінгвінаў. Упершыню як «перуанскі пінгвін» згаданы канкістадорам Педра Пісара, які бачыў такога ў даліне Чынча.

## Апісанне 
Птушка мае чорныя спіну і галаву, на белым жываце — чорнае шырокае кольца. Па баках галавы праз лоб і горла праходзяць вузкія белыя кольцы, «акуляры». Дзюба чорная з чырвонай асновай, ногі чорныя. Калі корму дастаткова, бацькі выкормліваюць абодвух птушанят.

Птушаняты пакідаюць калонію ва ўзросце 14 тыдняў, але бацькі могуць іх карміць яшчэ некалькі тыдняў. Пасля завяршэння сезона размнажэння дарослыя птушкі праводзяць у моры некаторы час, назапашваючы тлушчавыя запасы перад лінькай апярэння. Лінька працягваецца 2-3 тыдні, на працягу якіх птушкі не сілкуюцца, знаходзячыся на беразе. На сушы ў дарослых пінгвінаў няма натуральных драпежнікаў, у моры на іх палююць марскія львы, марскія леапарды і касаткі. У калоніях яйкі і маленькіх птушанят выкрадаюць паморнікі, чайкі і каракары.

## Арэал 
Гумбальтаў пінгвін гняздзіцца на камяністых узбярэжжах Чылі і Перу ад 8° да 34° пд. ш., там дзе праходзіць халоднае Перуанскае цячэнне. Колькасць гумбальтава пінгвіна пастаянна памяншаецца. Сваю ролю ў скарачэнні папуляцыі гэтых птушак адыгралі змены ў сістэме акіянічных цячэнняў Ціхага акіяна.

Станам на 2020 год, іх сусветная папуляцыя налічвае 23,800 асобін, з якіх 10,200 гняздуецца ў Чылі, а 13,600 — у Перу (адным з цэнтраў гнездавання Гамбалтава пінгвіна з’яўляецца Маркона). Ацэнка тэндэнцыі ў змене колькасці пінгвінаў на дадзены момант ўскладняецца з-за ранніх буйных недаацэнак памераў папуляцый, аднак прынята лічыць, што на дадзены момант колькасць асобін у свеце скарачаецца.

Катэгорыя:Пінгвінападобныя
Катэгорыя:Птушкі Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Аляксандр Гумбальт
Алег Леанардавіч Ліхтаровіч

**Алег Леанардавіч Ліхтаровіч** (нар. каля 1955 — , Мінск) — беларускі фатограф, шматгадовы загадчык фотамайстэрні Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь.

## Біяграфія 
Нарадзіўся каля 1955 года.

Памёр 6 кастрычніка 2025 года.

## Творчая дзейнасць 
Займаўся прафесійнай здымкай для музейных навуковых і папулярных выданняў. Яго фатаграфіі ўвайшлі ў шматлікія каталогі і альбомы, сярод якіх:
* «Русская дореволюционная и советская живопись в собрании Национального художественного музея Республики Беларусь» (у 2 тамах);
* «Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь. Мастацтва XV — пачатку XX стагоддзя»;
* «Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь. Мастацтва 1920-1950-х гадоў».

Калегі адзначалі яго высокі прафесіяналізм і прынцыповы падыход да мастацкай здымкі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1955 годзе
Катэгорыя:Памерлі 6 кастрычніка
Катэгорыя:Памерлі ў 2025 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Мінску
Катэгорыя:Фатографы Беларусі
Алур-Сетар

**Алур-Сетар** () — горад у Малайзіі, сталіца штата Кедах і адміністрацыйны цэнтр акругі Ката-Сетар. Насельніцтва — каля 300 тыс. чал. Размешчаны ў паўночнай частцы Малайзіі, за 45 км на поўдзень ад мяжы з Тайландам. Алур-Сетар — адзін з найстарэйшых гарадоў рэгіёну, таксама з’яўляецца важным транспартным цэнтрам.

## Клімат 
Алур-Сетар размешчаны ў зоне трапічнага мусоннага клімату: працяглы сезон дажджоў і кароткі сухі сезон, які працягваецца толькі месяц — люты. Як і ў іншых рэгіёнах з падобным кліматам, ападкі назіраюцца тут і падчас сухога сезона. На працягу ўсяго года тэмпература даволі пастаянная, сярэдні максімум — 32 ºС і сярэдні мінімум — 23 ºС. Сярэдні ўзровень ападкаў — 2400 мм у год.
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Махатхір Махамад, малазійскі дзяржаўны дзеяч
* Абдул Рахман, 1-ы прэм'ер-міністр Малайзіі

Катэгорыя:Гарады Малайзіі
Хануман

**Хануман** — у індуісцкай міфалогіі боская малпа, сын бога ветру Ваю, альбо Маруты, і малпы Анджаны. Хануман валодае здольнасцю лётаць, змяняць сваё аблічча і памеры, валодае сілай, якая дазваляе яму адрываць узгоркі і горы. Паводле адной з легенд, адразу пасля нараджэння Хануман схапіў сонца, прыняўшы яго за штосьці смачнае. На абарону сонца выступіў Індра і ўдарыў Ханумана ў сківіцу. Па гэтай прычыне Хануман атрымаў імя, якое азначае «які мае (разбітую) сківіцу».
## Літаратура 
* Мифы народов мира. В 2 т. М, Т. 2.
Катэгорыя:Багі індуізму
Арабейка

**Арабейка** — прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Іван Сяргеевіч Арабейка — беларускі паэт
* Яна Іванаўна Арабейка — палітычная зняволеная
Харанека

**Харанека** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Наталля Міхневіч (Харанека) — беларуская лёгкаатлетка.
* Уладзімір Сямёнавіч Харанека — беларускі мастак-рэстаўратар.
Канкордзія

**Канкордзія**:
* (58) Канкордзія
* Канкордзія (багіня)
**Канкордыя**:
* Універсітэт «Канкордыя» — у Манрэалі, Канада
* Універсітэт «Канкордыя» — у Эдмантане, Канада
* Універсітэт Канкорд — у ЗША

## Глядзіце таксама 
* Конкард
Куантан

**Куантан** () — горад на ўсходзе паўвостраўнай часткі Малайзіі; сталіца штата Паханг. Размешчаны паблізу вусця ракі Куантан пры яе ўпадзенні ў Паўднёва-Кітайскае мора, прыкладна на паўдарогі паміж Сінгапурам і Кота-Бару.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Малайзіі
Калядны жук

Пад назвай **Калядны жук** () звычайна маюць на ўвазе аўстралійскі род жукоў **Anoplognathus**. Гэты род належыць да падсямейства Хрушчыкаў.

Сваю назву насякомыя атрымалі з-за часу паяўлення. Яны сустракаюцца ў вялікай колькасці ў гарадах і сельскай мясцовасці менавіта бліжэй да Калядаў. Калядныя жукі з’яўляюцца буйнымі прадстаўнікамі сямейства пласцініставусых. Іх памер складае 20-30 мм. Яны лятаюць шумна і нязграбна, чым нагадваюць еўрапейскіх хрушчоў.

Звычайна іх надкрылы маюць цёмна- або светла-карычневы колер. Сустракаюцца таксама зялёныя асобіны. Некаторыя віды вылучаюцца зялёна-жоўтым вясёлкавым адлівам (ірызацыяй).

## Апісанне і асаблівасці 
Род уключае 35 відаў. Некаторыя з іх спрычыніліся да ўсыхання эўкаліптаў. Пад назвай «каляднага жука» найбольш асацыюецца і сустракаецца менавіта від Anoplognathus pallidicollis.

Аднак існуе тэндэнцыя выкарыстоўваць гэту назву больш неадназначна. Так часам называюць іншых металічных жукоў, якія не ўваходзяць у «каляднае» сямейства. Прыкладам з’яўляецца род жукоў-рагачоў Lamprima.

Таксама «калядным жуком» могуць называць больш дробнага аргенцінскага газоннага жука (Cyclocephala signaticollis), які шырока распаўсюджаны ў снежні. Аўстралійскі музей пазначае гэты від як «самазванца».

## Віды 
Да гэтага роду належаць наступныя віды:

* *Anoplognathus abnormis*
* *Anoplognathus aeneus*
* *Anoplognathus aureus*
* *Anoplognathus blackdownensis*
* *Anoplognathus boisduvalii*
* *Anoplognathus brevicollis*
* *Anoplognathus brunnipennis*
* *Anoplognathus chloropyrus*
* *Anoplognathus concolor*
* *Anoplognathus daemeli*
* *Anoplognathus flavipennis*
* *Anoplognathus flindersensis*
* *Anoplognathus hirsutus*
* *Anoplognathus macalpinei*
* *Anoplognathus macleayi*
* *Anoplognathus montanus*
* *Anoplognathus multiseriatus*
* *Anoplognathus narmarus*
* *Anoplognathus nebulosus*
* *Anoplognathus olivieri*
* *Anoplognathus pallidicollis*
* *Anoplognathus parvulus*
* *Anoplognathus pindarus*
* *Anoplognathus porosus*
* *Anoplognathus prasinus*
* *Anoplognathus punctulatus*
* *Anoplognathus rhinastus*
* *Anoplognathus rothschildti*
* *Anoplognathus rubiginosus*
* *Anoplognathus rugosus*
* *Anoplognathus smaragdinus*
* *Anoplognathus suturalis*
* *Anoplognathus velutinus*
* *Anoplognathus viridiaeneus*
* *Anoplognathus viriditarsis*

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* *Anoplognathus*, ANIC Specimen Database. Australian National Insect Collection, CSIRO Entomology

Катэгорыя:Пласцініставусыя
Анатоль Васілевіч Таркуноў

**Анатоль Васілевіч Таркуноў Таркуноў** (нар. 26 жніўня 1950, Масква, РСФСР, СССР) — расійскі дыпламат, усходазнаўца, гісторык і палітолаг. Рэктар МДІМЗ (з 1992 года), прэзідэнт Эндаўмента МДІМЗ. Акадэмік РАН (з 2008 года), прафесар, доктар палітычных навук, кандыдат гістарычных навук, член Прэзідыума РАН (з 2022 года). Старшыня Савета дырэктараў АТ «Першы канал» (2011—2020). Сустаршыня расійска-французскага Трыянонскага дыялогу[3] (2017—2022). Старшыня Грамадскай палаты Маскоўскай вобласці (з 2017 года). Надзвычайны і паўнамоцны пасол. Заслужаны работнік дыпламатычнай службы Расійскай Федэрацыі (2020). Поўны кавалер ордэна «За заслугі перад Айчынай».
Барсукова (значэнні)

**Барсуко́ва** — жаночая форма прозвішча *Барсукоў*, таксама тапонім.

## Вядомыя носьбіткі 
*  — расійская кінарэжысёрка.
* Наталля Аляксандраўна Барсукова (нар. 1965) — беларускі гісторык, архівіст.
*  (нар. 1966) — расійскі сацыёлаг.
*  (нар. 1929) — савецкі і расійскі фізік.
*  (нар. 1978) — расійская гімнастка.

## Тапонімы 
* Барсукова — вёска ў Лунінецкім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі.
*  — вёска ў Курганскай вобласці Расіі.
Наталля Аляксандраўна Барсукова

**Наталля Аляксандраўна Барсукова** (нар. , в. Лысавічы, Мінскі раён) — беларускі гісторык, архівіст, палеограф.

## Біяграфія 
Нарадзілася 10 мая 1965 года ў вёсцы Лысавічы Мінскага раёна.

У 1989 годзе скончыла гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. І. Леніна. У 1989—1990 гадах працавала настаўніцай гісторыі ў Лядзінскай сярэдняй школе (Чэрвеньскі раён).

З верасня 1990 года працуе ў Цэнтральным дзяржаўным гістарычным архіве БССР (цяпер — Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі). Займала пасады палеографа, старшага палеографа, старшага навуковага супрацоўніка, вядучага навуковага супрацоўніка, галоўнага архівіста аддзела старажытных актаў.

Уваходзіць у склад Экспертна-метадычнай камісіі архіва, кіруе архіўнай практыкай студэнтаў.

## Навуковая дзейнасць 
Займаецца распрацоўкай актавых кніг Брэсцкага, Гродзенскага, Слонімскага земскіх судоў XVI—XVII стагоддзяў. Рыхтавала тэматычныя пералікі дакументаў па гісторыі населеных пунктаў Валыні, горада Мазыра (за перыяд 1576—1804 гадоў), Дубровенскага манастыра ў Аршанскім павеце і іншых.

Даследуе гісторыю Лядзінскага манастыра. Выконвае генеалагічныя запыты, у тым ліку па гісторыі шляхецкіх родаў Карафа-Корбутаў і Сацкевіч-Сцецкевічаў.

## Бібліяграфія 
* Тэстамент капітана каралеўскіх драбантаў Юрыя Караля Шэлпаха фон Штэтэнберга // Архіварыус: Зб. навук.-папул. паведамл. і арт. Вып. 1. — Мн., 2001. — С. 71–72.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 10 мая
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1965 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскім раёне
Катэгорыя:Архівісты Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Палеографы Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ
Барыс Васілевіч Дзмітрыеў

**Барыс Васілевіч Дзмітрыеў** (; , в. Пятрова, цяпер Калужская вобласць, Расія — , Калуга) — савецкі і расійскі мастак-жывапісец, рэстаўратар. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Першы паваенны рэстаўратар у  Дзяржаўным мастацкім музеі БССР.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 9 мая 1925 года ў сялянскай сям’і ў вёсцы Пятрова (недалёка ад Калугі). У 1929 годзе сям’я пераехала ў Калугу, дзе Барыс скончыў школу і перажыў нямецкую акупацыю:
* Партрэт Кацярыны II (невядомы мастак канца XVIII ст.)
* Жаночы партрэт (П. Рышэ, XIX ст.)
* Партрэт невядомай (П. Шындлер, 1885)
* Ікона «Хрыстос і самаранка» (невядомы рускі майстар XVIII ст.)
* Ікона «Уваскрасенне Хрыстова з дванадзясятымі святамі» (1-я чвэрць XIX ст.)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 9 мая
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1925 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калужскай вобласці
Катэгорыя:Памерлі 15 лютага
Катэгорыя:Памерлі ў 2002 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў Калузе
Катэгорыя:Мастакі Расіі
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Рэстаўратары Расіі
Катэгорыя:Рэстаўратары Беларусі
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Уладзімір Рыгоравіч Карэлін

**Уладзімір Рыгоравіч Карэлін** (нар. , Прыморскі край, Расія — ) — беларускі фізік, мастацтвазнаўца, музеязнаўца. Кандыдат фізіка-матэматычных навук (1976). Адзін з першых даследчыкаў старажытнабеларускага сакральнага мастацтва, распрацоўшчык электронных каталогаў музейных фондаў.

З 1998 па 2013 год працаваў у Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь на пасадзе старшага навуковага супрацоўніка: да 2006 года ў аддзеле старажытнабеларускага мастацтва, пасля — у навукова-фондавым аддзеле. Апошнія гады жыцця працаваў у аддзеле старажытнабеларускай культуры Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі.

Памёр 1 ліпеня 2023 года.

## Навуковая і музейная дзейнасць 
Уладзімір Карэлін быў адным з піянераў сістэматызацыі і лічбавізацыі звестак пра беларускае мастацтва.

З 1992 года прымаў удзел у 15 экспедыцыях па выратаванні помнікаў народнага мастацтва ў адселеных вёсках Чарнобыльскай зоны (Магілёўская і Гомельская вобласці).

Падчас працы ў Нацыянальным мастацкім музеі:
* Распрацаваў структуру базы даных для «Генеральнага каталога помнікаў мастацтва ў культавых установах Беларусі» і ўвёў у камп’ютар больш за 20 тысяч прадметаў.
* Увёў у музейную базу даных звыш 12 тысяч адзінак захоўвання фондаў НММ РБ.
* Праводзіў апісанне і фотафіксацыю помнікаў мастацтва ў храмах Гродзенскай і Мінскай абласцей.
* Разам з калегам М. П. Мельнікавым стварыў унікальны фотаархіў помнікаў беларускай культуры, сабраны на працягу дзесяцігоддзяў экспедыцыйнай дзейнасці.

Аўтар больш за 40 навуковых артыкулаў па праблемах іканаграфіі і царкоўнага жывапісу Беларусі. Рэгулярна выступаў з дакладамі на міжнародных і рэспубліканскіх канферэнцыях.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 5 верасня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1944 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Прыморскім краі
Катэгорыя:Памерлі 1 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 2023 годзе
Катэгорыя:Фізікі Беларусі
Катэгорыя:Кандыдаты фізіка-матэматычных навук
Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі фізічнага факультэта БДУ
Катэгорыя:Музейшчыкі Беларусі
Бравер

**Бравер** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
*  (1919—2020) — ізраільскі географ і картограф, лаўрэат Прэміі Ізраіля.
* Яўгенія Леанідаўна Бравер (нар. 1932) — беларускі гісторык, архівістка.
Бобер

**Бо́бер** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Ірына Міронаўна Бобер (нар. 1966) — беларускі гісторык, архівістка.
* Мірон Антонавіч Бобер (нар. 1937) — беларускі гісторык.
Юзэф Маршэўскі

**Юзэф Маршэўскі** (пол. *Józef Marszewski***,** нар. каля 1825 г. ў Вільні, пам. 1883 г. у Варшаве) —  віленскі мастак

## Біяграфія 
Ён вучыўся жывапісу ў Вінцэнта Дмахоўскага ў Вільні або ў Аляксандра Кокуляра ў Варшаве (ці ў іх абодвух). Пазней ён вучыўся ў Імператарскай акадэміі мастацтваў у Санкт-Пецярбургу ў Мацвея Вараб'ёва (1853–1856) і працягваў вучобу ў Парыжы і Дзюсельдорфе ў Андрэаса Ахенбаха.

З 1857 па 1872 год ён падарожнічаў па Еўропе, наведаў, сярод іншага, Францыю, Іспанію і Швейцарыю. Некалькі гадоў жыў у Італіі. З-за мяжы дасылаў карціны на выставы ў Кракаў, Львоў і Варшаву.

Пасля вяртання на радзіму ў 1872 годзе ён назаўсёды пасяліўся ў Варшаве, адкуль здзейсніў некалькі паездак у Літву, Украіну і Татры. У 1873 годзе, пасля таго як ён страціў свае ўкладанні ў банку, перажываў сур'ёзныя фінансавыя цяжкасці і ментальна захварэў.

## Творчасць 
Атмасферныя пейзажы Маршэўскага характарызаваліся прадуманымі кампазіцыямі, якія спалучалі рамантычныя матывы (руіны, прыдарожныя крыжы, святыні і поймы) з рэалістычна перададзенай тапаграфіяй. Сучасныя крытыкі падкрэслівалі яго здольнасць выкарыстоўваць гульню святла для фарміравання сваіх кампазіцый. Адным з найлепшых прыкладаў люміністычных схільнасцей мастака з'яўляецца *«Начны пейзаж з ветракамі»*, напісаны ў Дзюсельдорфе ў 1864 годзе.

Найбольш вядомыя з яго пейзажаў — гэта пейзажы з выявай Віліі і Нёмана, віды Вільні і накцюрны . Яго партрэты, рэлігійныя сцэны і батальная карціна *«Пераправа праз Бярэзіну»,* напісаная ў маладосці, не захаваліся.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Памерлі ў 1883 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1825 годзе
Катэгорыя:Мастакі Польшчы
Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні
Пётр Емяльянавіч Вашкевіч

**Пётр Емялья́навіч Вашке́віч** () — беларускі архівіст, ахвяра сталінскіх рэпрэсій.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1900 годзе ў вёсцы Гатава Мінскага павета.

У 1916—1918 гадах працаваў у гасцініцах г. Мінска, на будаванні дамоў на вёсках. На пачатку 1919 года ўступіў у партызанскі атрад пад камандаваннем В. Ф. Шаранговіча. У 1920 годзе за ўдзел у партызанскім руху арыштаваны польскімі ўладамі і асуджаны на чатыры гады зняволення. Пасля абмену ў 1921—1922 гадах служыў у Чырвонай Арміі.

У 1923—1926 гадах працаваў у сельскай кааперацыі. У 1926 годзе прыняты на працу ў Цэнтрархіў БССР. У 1927 годзе ўступіў ва УКП(б). З кастрычніка 1926 па красавік 1929 года — загадчык Аршанскага акруговага аддзялення Цэнтрархіва. Са снежня 1928 па красавік 1929 года вучыўся на чатырохмесячных архіўных курсах пры Цэнтральным архіўным упраўленні РСФСР.

У красавіку 1929 года прызначаны загадчыкам Магілёўскага гістарычнага архіва і сакрэтнага архіва ЦАУ БССР у Магілёве. З верасня 1929 года — загадчык Віцебскага гістарычнага архіва. У сакавіку 1931 года ўзначаліў Менскі гістарычны архіў, а ў маі 1936 года — Цэнтральны дзяржаўны архіў Кастрычніцкай рэвалюцыі БССР.

У лістападзе 1937 года зволены з пасады. Арыштаваны 16 лютага 1938 года. 20 верасня 1938 года прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. Расстраляны 11 лістапада 1938 года (паводле іншых звестак — у верасні 1938 года). Рэабілітаваны 4 лютага 1960 года.

## Сям’я 
У крыніцах сустракаецца таксама інфармацыя пра *Паўла Емяльянавіча Вашкевіча* (нар. 10 лютага 1888, в. Гатава), верагодна, брат Пятра Вашкевіча, правадніка спальнага вагона прамога паведамлення на станцыі Мінск, які быў арыштаваны 24 жніўня 1937 года і расстраляны 18 лістапада 1937 года.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1900 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе
Катэгорыя:Архівісты Беларусі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР
Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР
Паханг

**Паханг**  — федэральны штат (султанат) на ўсходзе Малакскага паўвострава ў Малайзіі, 3-ці па плошчы штат краіны, найбуйнейшы на паўвостраве. Адміністрацыйны цэнтр — горад Куантан. Іншыя гарады: Джэрангут. Гісторыя штата звязана з гісторыяй сярэднявечнай дзяржавы Паханг.

Размешчаны ў басейне ракі Паханг. Плошча штата — 35 965 км ².

На поўначы — пласкагор’я і горы, на поўдні — нізіны. На захадзе мяжа праходзіць па хрыбце Кербау. Прыбярэжная паласа на ўсходзе, якая абмываецца Паўднёва-Кітайскім морам, цягнецца на 208 км. Самы высокі пункт — г. Тахан (2187 м). Большая частка штата пакрыта джунглямі, насельніцтва засяроджана пераважна ў прыбярэжных раёнах.

Катэгорыя:Штаты Малайзіі
Паханг (рака)

**Паханг** () — самая доўгая рака ў паўвостраўнай частцы Малайзіі. Цячэ па тэрыторыі штата Паханг.

Выток ракі знаходзіцца ў гарах Тытывангса. Утвараецца пры зліцці рэк Джэлай (даўжыня — 156 км, плошча вадазбору — 7320 км² і Тэмбелінг (даўжыня — 153 км, плошча вадазбору 5050 км²) у гарах Тытывангса, цячэ спачатку ў паўднёва-ўсходнім напрамку, а затым упадае Паўднёва-Кітайскае мора. Даўжыня ракі — 459 км, па іншых дадзеных 435 км. Плошча вадазбору ракі — 29300 км².

Катэгорыя:Рэкі Малайзіі
Субантарктычны пінгвін

**Субантарктычны пінгвін**, таксама **Пінгвін Папуа** (*Pygoscelis papua*) — ​​від пінгвінаў з роду антарктычных пінгвінаў, роднасны пінгвіну Адэлі і антарктычным пінгвінам.

## Апісанне 
Пасля імператарскіх і каралеўскіх пінгвінаў, субантарктычны — самы буйны пінгвін. Самцы дасягаюць вагі 9 кг, а самкі — 7,5 кг, рост дарослых асобін — 75-90 см. У вадзе субантарктычныя пінгвіны дасягаюць хуткасці 36 км/г, што робіць іх найхутчэйшымі з усіх пінгвінаў. Глыбіня нарання можа дасягаць 200 метраў. Харчуюцца крылем, радзей — дробнай рыбай.

Верхняя (задняя) частка пінгвінаў — чорная, цёмна-шэрая, спераду белая. Дзюба — аранжава-чырвоная або чырвоная з чорным канцом, лапы — аранжавыя або цёмна-аранжавыя.

## Пашырэнне 
Гнездавая вобласць абмежавана Антарктыкай і субантарктычнымі астравамі (Фалклендскія, Паўднёвая Георгія, Кергелен, Херд, Паўднёвыя Аркнейскія, Прынца Эдуарда і Паўднёвыя Сандвічавы). Колькасць сусветнай папуляцыі — 320 тыс. пар. Гняздуецца калоніямі, якія налічваюць, як правіла, некалькі сотняў пар. Калоніі штогод перамяшчаюцца на некалькі метраў ад папярэдняга месца, але часам па незразумелых прычынах могуць перамясціцца на многія кіламетры.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пінгвінападобныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1781 годзе
Пінгвін Адэлі

**Пінгвін Адэлі** (*Pygoscelis adeliae*) — нелятаючая птушка з атрада пінгвінападобных. Адзін з самых распаўсюджаных відаў пінгвінаў.

## Назва 
Назва віду ўзыходзіць да імя () жонкі французскага мараплаўца і даследчыка Жуля Дзюмон-Дзюрвіля, экспедыцыя якога ў 1840 годзе адкрыла ў Антарктыдзе Зямлю Адэлі, дзе была знойдзена вялікая колькасць гэтых птушак. Натуралісты Жак Бернар Амброн і Анарэ Жакіно, знаходзячыся ў складзе экспедыцыі, вывучалі гэтых пінгвінаў і далі віду такую ​​назву.

## Апісанне 
Пінгвін Адэлі — птушка сярэдніх памераў. Вышыня тулава каля 70 см (можа дасягаць 80 см), маса каля 6 кг. Вакол вока — адметнае тонкае белае кольца. Галава, шыя, спіна і ласты (са спіннога боку) чорныя з адметным сіняватым адлівам, грудзі і чэрава белыя. Палавы дымарфізм не выяўлены, але самцы крыху буйнейшыя за самак.

Працягласць жыцця — у сярэднім 12 гадоў.

## Пашырэнне 
Пінгвін Адэлі гняздуецца на ўзбярэжжа Антарктыды і найблізкіх да мацерыка астравах — Паўднёвых Шэтландскіх, Паўднёвых Аркнейскіх і Паўднёвых Сандвічавых. На поўнач ад 60° пд. ш. прадстаўнікі віду сустракаюцца вельмі рэдка.

Колькасць папуляцыі — больш за 2,37 мільёна пар (4,74 мільёна асобін).

## Асаблівасці біялогіі 
Часцей за ўсё птушкі ўладкоўваюць свае гняздоўі на скалістым, вольным ад лёду беразе. Калонія складаецца з рознаўзроставых птушак, а яе аснову складаюць птушкі, ва ўзросце 4-5 гадоў, якія не першы раз гняздуюцца. З сакавіка па кастрычнік пінгвіны Адэлі вандруюць у акіяне, аддаляючыся ад месцаў гнездавання на 600—700 км. У моры птушкі жывуць групамі ад 5 да 10 асобін. У перыяд паміж восенню і вясной яны праводзяць большую частку часу, знаходзячыся на крыгах і аддаючы некалькі гадзін на пошукі ежы. Увесну яны больш ловяць рыбу, каб атрымаць запас тлушчу для міграцыі і размнажэння.

Пінгвін Адэлі — вельмі даверлівая птушка. Асноўнае харчаванне пінгвінаў Адэлі — крыль, у меншай ступені рыба, амфіподы і галаваногія малюскі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Пінгвінападобныя
Мамерт Гербурт

**Мамерт Гербурт** (*Mamert de Fulsztyn Herburt*;  — 18 лютага (2 сакавіка) 1873) — дзеяч каталіцкай царквы, гісторык. Доктар тэалогіі (1816).

У 1808—1812 вучыўся ў Віленскай духоўнай семінарыі, з 1812 — ксёндз, плябан у Клевані каля Роўна, з 1819 канонік луцкі, у 1821—1829 — рэктар Віленскай семінарыі. З 1829 года віленскі канонік, потым прэлат-схаластык, з 1863 — дэкан; жытомірскі прэлат-кусташ.

Да расійскіх улад займаў лаялісцкую пазіцыю. Актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці Віленскай археалагічнай камісіі, падараваў Віленскаму музею старажытнасцей шмат старажытных рэчаў. З 1838 года для Археаграфічнай камісіі рабіў выпіскі са старажытных дакументаў Віленскай капітулы і дыяцэзіі. Член Віленскага статыстычнага камітэту, у які ў 1849 годзе падаў для друку збор актаў Віленскага капітула 1501—1601 гадоў.

Вялікай шматгадовай працай па зборы рэгестаў касцельных актаў стварыў рукапісны «Sumariusz» у трох тамах (акты за XVI, XVII і XVIII стст.); захаваліся тамы 1 (акты 1501—1600 гадоў) і 2 (акты 1601—1679 гадоў). Склаў збор каралеўскіх і княжацкіх прывілеяў Віленскаму біскупству 1387—1690 гадоў; збор папскіх булаў, актаў Базельскага сабора, папскіх нунцыяў, каралеўскіх лістоў, біскупскіх тастаментаў XIV—XIX ст.; збор выпісак з актаў Віленскай кансісторыі 1650—1714 гадоў (у 2 тамах); збор выпісак з актаў Троцкага павятовага суда 1643—1650 гадоў; збор выпісак з актаў Віленскага суда лаўнікаў 1464—1689 гадоў; збор выпісак з актаў Ковенскага магістрата 1520—1562 гадоў; збор выпісак з актаў розных дыяцэзій, ваяводстваў, гарадоў (у тым ліку Пінска) XVII ст.; вопіс актаў Камянецкага капітула 1596—1644 гадоў; збор актаў кляштараў францысканцаў і аўгусцінцаў у Берасці 1404—1600 гадоў. Усе зборнікі гістарычных дакументаў Гербурта засталіся ненадрукванымі.

Выдаў некаторыя свае казанні, працы па тэалогіі, пераклад на польскую мову казання Рыгора Назіянзіна (1822), зборнік касцельных песень («Cantionaleecclesiasticum», Вільня, 1856; 5 выд. 1882).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Pawlikowska W.* Wileńska Kapituła Katedralna w zapisie źródłowym. Cz. 1 // Lituano-Slavica Posnaniensia. Studia historica. — Poznań, 2007. — T. 12.
Келантан

**Келантан** — султанат у Малайзіі; штат Малайзіі, які ўваходзіць у федэрацыю. Адміністрацыйны цэнтр штата — горад Кота-Бару, код — KN.

У 1820-я гады Келантан быў адной з найбольш густанаселеных і паспяховых дзяржаў на Малайскім паўвостраве, пазбягаў войн і спрэчак, якімі былі абцяжараны суседнія паўднёвыя і заходнія дзяржавы. Тайланд працягваў адыгрываць важную ролю ў кіраванні Келантанам на працягу ўсяго XIX стагоддзя. У адпаведнасці з Англа-Сіямскім пагадненнем 1909 года тайцы перадалі Вялікабрытаніі права на кіраванне султанатамі Келантан, Трэнгану, Кедах і Перліс. Келантан такім чынам стаў адной з тэрыторый Брытанскай імперыі.

Падчас Другой сусветнай вайны Келантан стаў першай тэрыторыяй Малайзіі, захопленай Японіяй падчас Малайскай аперацыі (8 снежня 1941 года). Келантан быў вернуты пад брытанскі кантроль толькі амаль праз 4 гады, у жніўні 1945 года. Келантан стаў часткай федэрацыі Малая 1 лютага 1948 года; разам з іншымі дзяржавамі Малайзіі дасягнуў незалежнасці 31 жніўня 1957 года. 16 верасня 1963 года Келантан стаў адным са складнікаў штатаў Малайзіі.

Катэгорыя:Штаты Малайзіі