open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гордзіян

thumb|Рэшткі Гордзіяна

**Го́рдзіян**, таксама **Го́рдзій** (, ) — археалагічны помнік на захадзе цэнтральнай Турцыі на тэрыторыі населенага пункта Ясыхуюк (). У мінулым — галоўны горад Старажытнай Фрыгіі.

Даследаванні паказалі, што Гордзіян быў пабудаваны на месцы старога паселішча ў VIII ст. да н. э. ст. да н. э. Сама назва значыла "горад". Ён месціўся ў рачной даліне, прыдатнай для земляробства. Быў добра ўмацаваны. Найважнейшую частку складала цагляная цытадэль, пашыраная і дадаткова ўмацаваная ў VII ст. да н. э. Унутры яе знаходзіўся валадарскі палац, на поўдзень і на супрацьлеглым баку ракі — жытлы простых гараджан. Каля 620 да н. э. цытадэль была разбурана кімерыйцамі. Горад быў часткова ўзноўлены і праіснаваў прыкладна да VI ст. н. э. 

У антычным Гордзіяне знаходзіўся знакаміты Гордзіеў вузел. Згодна паданню, той, хто змог бы развязаць яго, стаў бы валадаром сусвету. Аднак на працягу доўгага часу гэтага ніхто не здолеў зрабіць. У 334 г. да н. э. Аляксандр Македонскі папросту рассек яго мячом. 

У наваколлях захавалася каля 80 курганоў — фрыгійскіх магільняў, якія ўзводзілі на працягу ўсяго 1 тысячагоддзя да н. э. Да нашага часу з іх даследавана прыкладна палова. У адным з курганоў знойдзены алфавітны надпіс VIII ст. да н. э., найстаражытнейшы за межамі Фінікіі. 

Археалагічныя раскопкі праводзяцца з 1900 г.

## Спасылкі 
* livius.org 
* The Archaeology of Phrygian Gordion, Royal City of Midas. / Ed. by C. Brian Rose, 2012
* Gordion Research Bibliography
* The Phrygian language

Катэгорыя:Жалезны век
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Турцыі
Катэгорыя:Фрыгія
Улдыс Бэрзыньш

**Улдыс Бэрзыньш** (нар. ) — латышскі паэт, перакладчык, лінгвіст.

## Біяграфія 
Скончыў Ленінградскі ўніверсітэт (1971). Вывучаў мовы і майстэрства перакладу, а таксама пытанні інтэрпрэтацыі кананічных рэлігійных тэкстаў.

## Творчасць 
Аўтар 11 кніг вершаў. Перакладае на латышскую мову паэзію ХХ ст. з турэцкай, азербайджанскай, польскай, рускай і іншых моў. Пераклаў кнігі Старога Запавету (Кніга Іова, Кніга Эклезіяста, Псалтыр), Каран, часткі старажытнаісландскай «Старэйшай Эды», «Гулістан» Саадзі, агузскі эпас «Кніга майго дзеда Каркуда».

## Прызнанне 
* Ганаровы акадэмік Латвійскай АН
* Кавалер ордэна Трох зорак
* Прыз Спідолы
* Прыз Аляксандра Чакса
* Прыз Балтыйскай Асамблеі
і іншае.

## Беларускія пераклады 
* *Бэрзыньш У.* Салаўі крычаць, я па-латышску… : паэзія / Перакл. А. Гуцаў, А. Разанаў. — Мн.: Кнігазбор, 2013. — 123 с. ISBN 978-985-7057-39-9 (кніга выбранай паэзіі).

## Літаратура 
* *Берзиньш У.* Падежи и песни: стихи // «Дружба Народов» 2012, № 4.

Катэгорыя:Выпускнікі Латвійскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Паліглоты
Катэгорыя:Паэты Латвіі
Катэгорыя:Перакладчыкі Латвіі
Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі
Катэгорыя:Перакладчыкі Карана
Катэгорыя:Перакладчыкі з азербайджанскай мовы
S/2007 S 2

**S/2007 S 2** — нерэгулярны спадарожнік планеты Сатурн са зваротным арбітальным абарачэннем.

## Гісторыя адкрыцця 
S/2007 S 2 быў адкрыты ў серыі назіранняў, пачынаючы з 18 студзеня 2007 года. Паведамленне пра адкрыццё зроблена 11 мая 2007 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2007 годзе
S/2003 J 18

**S/2003 J 18** — натуральны спадарожнік Юпітэра.

## Адкрыццё 
Быў знойдзены 6 лютага 2003 г. групай астраномаў з Гавайскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам Брэта Глэдмана. Спадарожнік не атрымаў пакуль афіцыйную назву.

## Арбіта 
S/2003 J 18 здзяйсняе поўны абарот вакол Юпітэра на адлегласці ў сярэднім 20.426.000 км за 596,58 дзён. Арбіта мае эксцэнтрысітэт 0,060. Нахіл рэтраграднай арбіты да лакальнай плоскасці Лапласа 145,9 °. Належыць да групы Ананке.

## Фізічныя характарыстыкі 
Дыяметр S/2003 J 18 складае каля 2 км. Шчыльнасць ацэньваецца 2,6 г/см³, бо спадарожнік складаецца, верагодна, з пераважна сілікатных парод. Вельмі цёмная паверхня мае альбеда 0,04. Зорная велічыня +23,4 m.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Юпітэра
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2003 годзе
Скол (спадарожнік)

**Скол** — нерэгулярны спадарожнік Сатурна, вядомы таксама як **Сатурн XLVII**.

## Адкрыццё 
Быў выяўлены на фотаздымках ў перыяд з 5 студзеня па 30 красавіка 2006 Скотам Шэпардам, Дэвідам Джуітам, Джэні Кліна, Браянам Марсдэнам, апублікавана 26 чэрвеня 2006 г.. Першапачаткова прысвоена часовае абазначэнне **S/2006 S 8**. У красавіку 2007 года афіцыйна прысвоена імя гіганцкага ваўка са скандынаўскай міфалогіі.

## Арбіта 
Скол здзяйсняе поўны абарот вакол Сатурна на адлегласці ў сярэднім 17.665.000 км за 878 дзён. Арбіта мае эксцэнтрысітэт 0,464, пры гэтым нахіл арбіты да экліптыкі складае 161,2 °.

## Фізічныя характарыстыкі 
Дыяметр Скола складае каля 6 км.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2006 годзе
Гіракін (спадарожнік)

**Гіракін** () — нерэгулярны спадарожнік планеты Сатурн са зваротным арбітальным абарачэннем. Названая імем Гіракін, волаткі з германа-скандынаўскай міфалогіі. Таксама пазначаецца як **Сатурн XLIV**.

## Гісторыя адкрыцця 
Гіракін была адкрыта ў серыі назіранняў, пачынаючы з 12 снежня 2004 года. Паведамленне пра адкрыццё зроблена 30 чэрвеня 2006 г.. Спадарожнік атрымаў часовае абазначэнне **S/2004 S 19**.

Уласная назва была прысвоена 5 красавіка 2007 года. 31 ліпеня 2007 назва была выпраўлена.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2006 годзе
Мундыльфары (спадарожнік)

**Мундыльфары** (ст.-сканд. Mundilfäri) — нерэгулярны спадарожнік планеты Сатурн са зваротным арбітальным абарачэннем. Названы імем Мундыльфары, волата з германа-скандынаўскай міфалогіі. Таксама пазначаецца як **Сатурн XXV**.

## Гісторыя адкрыцця 
Мундыльфары быў адкрыты групай навукоўцаў пад кіраўніцтвам Брэта Глэдмана у серыі назіранняў, пачынаючы з 23 верасня 2000 года. Паведамленне пра адкрыццё зроблена 7 снежня 2000 года. Спадарожнік атрымаў часовае абазначэнне **S/2000 S 9**. З снежня 2000 года па красавік 2001 года была праведзена дадатковая серыя назіранняў.

Уласная назва была прысвоена 8 жніўня 2003 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2000 годзе
Слуцкі Гасцінец (станцыя метро)

**Слуцкі Гасцінец** () — станцыя Зеленалужскай лініі Мінскага метрапалітэна, якая размешчана на скрыжаванні вуліц Кіжаватава і Каржанеўскага. Канцавая станцыя Зеленалужскай лініі. Адкрыта 30 снежня 2024 года. «Слуцкі гасцінец», як і ўсе астатнія станцыі Зеленалужскай лініі, абсталяваны платформеннымі рассоўнымі дзвярыма.

## Гісторыя 
Назва станцыі ад Слуцкай шашы побач.

Паводле першапачатковых планаў, першая чарга павінна была складацца з сямі станцый: «Слуцкі гасцінец», «Немаршанскі сад», «Аэрадромная», «Кавальская Слабада», «Вакзальная», «Плошча Францішка Багушэвіча» і «Юбілейная плошча». Яны павінны былі быць пабудаваны да 2017 года. Але затым было абвешчана, што да 2017 будуць пабудаваны толькі 4 станцыі: «Кавальская Слабада», «Вакзальная», «Плошча Францішка Багушэвіча» і «Юбілейная плошча». Станцыі «Аэрадромная», «Немаршанскі сад» і «Слуцкі Гасцінец», а таксама дэпо планавалася пабудаваць у рамках другой чаргі пасля 2022 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Зеленалужская лінія метро
Акацыя

**Акацыя** (*Acacia*) — род раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Пераважна вечназялёныя дрэвы, кусты, зрэдку травы. Кветкі жоўтыя або белыя, дробныя. Плод — боб.

## Арэал 
Адрозніваецца 750—800 відаў, пераважна ў тропіках і субтропіках абодвух паўшар’яў. Большасць расце ў Аўстраліі (выява акацыі — нацыянальная эмблема), дзе яны, як і ў Афрыцы, істотны элемент саванны.

## Выкарыстанне 
3 шэрагу відаў атрымліваюць дубільныя рэчывы і гуміарабік. Акацыя серабрыстая вырошчваецца як дэкаратыўная расліна (г. зв. мімоза).

## Гл. таксама 
* Acacia ferruginea

## Літаратура 
* Акацыя // БЭ ў 18 т. Т. 1. Мн., 1996.

Катэгорыя:Бабовыя
Скады (спадарожнік)

**Скады** () — дваццаць сёмы па аддаленасці ад планеты спадарожнік Сатурна. Адкрыты 23 верасня 2000 года астраномамі Брэтам Глэдманам, Джонам Кавеларсам і іншымі.

Названы ў гонар Скады, волаткі са скандынаўскай міфалогіі, заступніцы палявання.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2000 годзе
Ярнсакса (спадарожнік)

**Ярнсакса** () — нерэгулярны спадарожнік планеты Сатурн са зваротным арбітальным абарачэннем. Названая імем Ярнсаксы, волаткі з германа-скандынаўскай міфалогіі. Таксама пазначаецца як **Сатурн L**.

## Гісторыя адкрыцця 
Ярнсакса была адкрыта ў серыі назіранняў, пачынаючы з 5 студзеня 2006 года. Дадатковая серыя назіранняў была праведзена 16 студзеня — 20 лютага 2007 года. Паведамленне пра адкрыццё зроблена 30 чэрвеня 2006 года. Спадарожнік атрымаў часовае абазначэнне **S/2006 S 6**.

Уласная назва была прысвоена 20 верасня 2007 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2006 годзе
Куруцы

thumb|Батальная сцэна з удзелам куруцаў. Аўтар невядомы
thumb|Куруцкі кавалерыст
**Куруцы** (, , ад лац. слова «crux» — «крыж») — тэрмін, які выкарыстоўваўся для пазначэння ўдзельнікаў антыгабсбургскіх паўстанняў у Венгрыі ў перыяд з 1671 па 1711 гады, найперш падчас паўстання Цёкёлі (1672) і паўстання Ракацы (1703—1711). Збольшага куруцамі былі этнічныя венгры, дакладней мадзьяры і секеі, але ўдзельнічалі таксама славакі і русіны.

### Гл. таксама 
* Лябанцы

Катэгорыя:Каралеўства Венгрыя
Катэгорыя:Паўстанні ў Венгрыі
Сілдэнафіл

**Сілдэнафіл цытрат**, прадаецца як **Віягра**, **Revatio** і пад іншымі гандлёвымі назвамі, з'яўляецца прэпаратам для лячэння эрэктыльнай дысфункцыі і лёгачнай артэрыяльнай гіпертэнзіі (ЛАГ). Першапачаткова быў распрацаваны брытанскімі навукоўцамі, а затым выведзены на рынак амерыканскай фармацэўтычнай кампаніяй *Pfizer*. Дзейнічае шляхам інгібіравання цГМФ-спецыфічнай фосфадыэстэразы тыпу 5, ферменту, які спрыяе дэградацыі цГМФ, які рэгулюе крывацёк у палавым члене . З 1998 года, пасля таго як сілдэнафіл з'явіўся на рынку, ён стаў галоўным сродкам лячэння эрэктыльнай дысфункцыі.

Асноўныя канкурэнты сілдэнафілу на рынку — тадалафіл (Cialis) і вардэнафіл (Levitra).

Катэгорыя:Лекавыя сродкі паводле алфавіта
Сігішаара

**Сігішаа́ра** () — горад у Румыніі, у жудзецы Мурэш. Стаіць на ўзгорку над ракой Тырнава-Марэ () у Трансільваніі, у 175 км на паўночны захад ад Бухарэста. Насельніцтва — 32570 жыхароў (2007). Гістарычны цэнтр горада з 1999 года з'яўляецца помнікам Сусветнай спадчыны

## Гісторыя 
thumb|left|200px|Гадзіннікавая вежа
Сігішаара вядомая ў гісторыі пад нямецкім імем **Шэсбург** (*Schäßburg*) і венгерскім — **Шэгешвар** (*Segesvár*). Горад заснавалі ў XIII стагоддзі нямецкія каланісты з Саксоніі і даліны Мозеля. Яны ўзвялі на ўзгорку сярэднявечную крэпасць, некалькі цэркваў і знакамітую Гадзіннікавую вежу вышынёй у 64 метра.

У XIV стагоддзі Шэсбург стаў вольным горадам, а да XVI стагоддзя — адным з вядучых гандлёва-рамесных цэнтраў Усходняй Еўропы з 15 рамеснымі цэхамі. У XV стагоддзі ў горадзе чаканіў манету выгнаны з Валахіі гаспадар Улад Дракула. У 1631 годзе тут быў абраны на венгерскі прастол трансільванскі князь Юрый I Ракацы.

Ніжняя частка горада была разбурана землетрасеннем 1668 года і пажарам 1676 года, але на працягу наступнага стагоддзя была адбудавана нанова.

У 1849 годзе руская армія нанесла пад Шэгешварам разгромнае паражэнне венгерскім паўстанцам. Сярод загінулых у баі апынуліся генерал-маёр Р. Я. Скарацін і выбітны паэт Шандар Петэфі. У XIX стагоддзі памяць абодвух была ўшанавана помнікамі.

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Мурэш (жудзец)
Катэгорыя:Гарады Румыніі
Катэгорыя:Сусветная спадчына паводле алфавіта
Ілона Зрыні

**Ілона Зрыні**, **Алена Зрынская** (, ; , Озаль, Харватыя — , Нікамедыя, Асманская імперыя) — фактычная кіраўніца венгерскага вызваленчага руху ў 1685—1703 гадах, маці Ферэнца II Ракацы і жонка Імрэ Цёкёлі (Імрэ Тэкея). Графіня. Кіравала абаронай Мукачаўскага замка ад аўстрыйскіх войскаў.

## Літаратура 
* Clayton, Ellen Creathorne/Needham, *Female Warriors: Memorials of Female Valour and Heroism, from the Mythological Ages to the Present Era*, 2 vols (London: Tinsley, 1879), I, 218–220
* Ogden, Alan: The Discontented: Betrayal, Love and War in Habsburg Hungary (Orchid Press 2005)
* *Köpeczi* Béla – R. *Várkonyi* Ágnes: II. Rákóczi Ferenc. 3. javított kiadás Bp., 2004. Osiris Kiadó. (ISBN 963-389-508-1)
* Gyöngyösi István: Thököly Imre és Zrínyi Ilona házassága + Palinódia (Kesergõ nimfa) (Balassi Kiadó Kft., 2000)
* Szentmihályiné Szabó Mária: Zrínyi Ilona (Kriterion Könyvkiadó, 1994)
* Passuth László: Sasnak körme között (Athenaeum 2000 Kiadó)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Шляхта Венгрыі
Катэгорыя:Кіраўнікі Трансільваніі
Катэгорыя:Кіраўнікі Венгрыі
Рыгор Яфімавіч Глюкман

**Рыгор Яфімавіч Глюкман** (, Віцебск — , Лос-Анджэлес) — амерыканскі жывапісец і графік.

## Біяграфія 
У 19 гадоў ён паступіў у Першыя Дзяржаўныя свабодныя мастацкія майстэрні, якія сталі пазней МВЖСД (Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства), але ў 1920 годзе з’ехаў у Берлін. У 1922 годзе ўступіў у мастацкую суполку «Верацяно». У 1924 ён паехаў у Італію, дзе на працягу 9 месяцаў у Фларэнцыі напісаў шмат карцін. Затым пасяліўся ў Парыжы. У 1920-х працаваў у асноўным у галіне кніжнай графікі. Ілюстраваў і афармляў кнігі для парыжскага выдавецтва «La Pleiade». У кастрычніку 1924 у Глюкмана адбылася першая персанальная выстава ў Галерэі *Druet* у Парыжы. З 1925 года Глюкман паказваў свае працы ў Парыжскім салоне — Салоне Цюільры, Восеньскім Салоне, Салоне незалежных мастакоў і на выставах Нацыянальнага таварыства прыгожых мастацтваў. У 1930-х звярнуўся да станковага жывапісу. Асноўнымі тэмамі Глюкмана былі парыжскія вулічныя сцэны, запоўненыя людзьмі, пачуццёвыя аголеныя постаці стылю «ню» і парыжскае начное жыццё. Ён пісаў партрэты, сцэны з гарадскога жыцця і пейзажы. Менавіта ў Парыжы ў 1930-я гады і адбыўся пік яго кар’еры.

У Парыжы пазнаёміўся і пасябраваў з сусветна вядомым скрыпачом Яшам Хейфецам, які пасля сабраў найбольшую калекцыю карцін Глюкмана.

У пачатку Другой Сусветнай вайны пераехаў у ЗША, жыў у Лос-Анджэлесе і Нью-Ёрку. У 1940—1957 рэгулярна ладзіў персанальныя выставы. У 1945 ўдастоены прыза Уатсона Ф. Блеера ў Мастацкім інстытуце Чыкага. Рэтраспектыўныя выстаўкі твораў мастака адбыліся ў 1955 ў галерэі «Дрэн-Давід» ў Парыжы і ў 1967—1968 — у Нью-Ёрку.

У 2013 годзе, упершыню ў Беларусі, у рамках выстаўкі твораў мастакоў Парыжскай школы жывапісу дэманстраваўся твор Рыгора Глюкмана «Аголеная», здабыты Белгазпрамбанкам на аўкцыёне «Крысціс» у Лондане. У карпаратыўнай калекцыі Белгазпрамбанка ў Мінску захоўваецца тры яго карціны.

Катэгорыя:Мастакі ЗША
Катэгорыя:Парыжская школа
Пінхус Крэмень

**Пінхус Крэмень** (; , , каля Ліды, Расійская імперыя — , Серэ, дэпартамент Усходнія Пірэнеі, Францыя) — французскі мастак Парыжскай школы. Акрамя жывапісу, займаўся таксама скульптурай і графікай.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і, бацька — рамеснік. У 1909—1910 вучыўся ў мастацкай школе Вільні, дзе пазнаёміўся з Суціным і Кікоіным.

У 1912 пасяліўся ў Парыжы, у інтэрнацыянальным інтэрнаце мастакоў «Вулей» (). Пазнаёміўся з Шагалам, Лежэ, Цадкіным, Мадыльяні, Дэрэнам. У 1914 выставіў тры скульптурныя працы ў Салоне незалежных.

У Першую сусветную вайну жыў у Парыжы. У гэты перыяд яго карцінамі пачалі цікавіцца парыжскія калекцыянеры (Поль Гіём, Леапольд Збароўскі). У 1918 пасяліўся ў Серэ, прыязджаў у Парыж, у 1920-я гады шмат падарожнічаў (Корсіка, Швецыя).

Другую сусветную вайну правёў на поўдні Францыі, у дэпартаменце Карэз, быў наёмным работнікам у вёсцы. У 1945 пасяліўся ў Серэ.

Пахаваны ў Парыжы на могілках Манпарнас.

Дзевяць яго жывапісных твораў захоўваюцца ў карпаратыўнай калекцыі Белгазпрамбанка ў Мінску.

## Літаратура 
* George W. Kremegne. Paris: Triangle, 1930
* Diehl G. Kremegne ou l’expressionnisme sublimé. Paris: Navarin editeur, 1990
* Kremegne. Chartres: Musée des Beaux-Arts de Chartres, 1996

Катэгорыя:Мастакі Францыі
Катэгорыя:Парыжская школа
Катэгорыя:Імігравалі ў Францыю з Беларусі
Спіс краін паводле спажывання кавы на душу насельніцтва

Спіс краін паводле спажывання кавы на душу насельніцтва ў 2008 годзе (апошнія даступныя даныя). У выпадку адсутнасці даных за 2008 год, выкарыстоўваюцца больш раннія даныя. Вага ўказана ў GBE (, 1.19 кг GBE = 1 кг смажаных кававых бабоў).

Катэгорыя:Культура спажывання кавы
Катэгорыя:Спісы ежы і напояў
Кава
Яша Хейфец

**Яша Хейфец** (поўнае імя Іосіф Рувімавіч Хейфец, 20 студзеня (2 лютага) , Вільня — , Лос-Анджэлес) — амерыканскі  і  яўрэйскага паходжання. Лічыцца адным з найвялікшых скрыпачоў XX стагоддзя.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 2 лютага 1901 года ў Вільні ў сям’і выкладчыка музыкі Рувіна Эліевіча Хейфеца і Хаі Ізраілеўны Шарфштэйн. Пачаў вучыцца гульні на скрыпцы ў трохгадовым узросце і неўзабаве праславіўся вундэркіндам. Першым выкладчыкам быў вядомы віленскі педагог Эліяс (Ілля Давідавіч) Малкін (1866—1953). У шасцігадовым узросце ўпершыню прыняў удзел у публічным канцэрце, дзе выканаў Канцэрт Фелікса Мендэльсона-Бартольдзі.

У 1910 годзе пачаў вучыцца ў Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі. У 1913 наведаў падчас гастроляў па Еўропе Швецыю і Германію, дзе пазнаёміўся з Фрыцам Крайслерам.

У 1917 годзе ўпершыню наведаў ЗША, дзе выступіў 17 кастрычніка ў Карнегі-холе. Хейфец застаўся ў ЗША і ў 1925 годзе атрымаў амерыканскае грамадзянства. 7 лістапада 1917 года ўпершыню вырабіў запіс сваёй гульні ў камерцыйных мэтах. Падчас Другой сусветнай вайны часта выступаў перад салдатамі на фронце, каб падняць іх баявы дух.

## Спасылкі 
* 
* Біяграфічныя звесткі 
* 
* Біяграфія  

Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты ЗША
Катэгорыя:Музычныя педагогі ЗША
Восіп Любіч

**Восіп Любіч** (,  — , ) — французскі мастак, прадстаўнік Парыжскай школы.

## Біяграфія 
Скончыў гімназію ў Гродне, паступіў у Адэскае мастацкае вучылішча. У 1920 годзе выехаў у Берлін. У 1923 Любіч атрымліваў заказ на афармленне парыжскага кабарэ на Манмартры і пасяліўся ў Парыжы, у квартале Манпарнас. Вывучаў працы Рэмбранта, Гойі і Дэга. Мастак працаваў алеем і гуашшу, займаўся гравюрай. Творы экспанаваліся ў Нацыянальным музеі Бецалель ў Іерусаліме, у Мілане, Турыне (1953) і Нью-Ёрку. Удзельнічаў у групавых і персанальных выставах, у тым ліку выставах «Рускія мастакі Парыжскай школы» ў Музеі Сен-Дэні і ў Доме французскай думкі ў Парыжы, у галерэі «Motte».

Творы Восіпа Любіча захоўваюцца ў музеях Лондана, Цюрыха, Нью-Ёрка і Тэль-Авіва. Гравюры знаходзяцца ў калекцыі Нацыянальнай бібліятэкі ў Парыжы.

14 яго твораў захоўваюцца ў карпаратыўнай калекцыі Белгазпрамбанка ў Мінску.

Катэгорыя:Імігравалі ў Францыю з Беларусі
Катэгорыя:Парыжская школа
Янар Даг

[thumb| Прыродны вечны агонь Янар Даг, [Азербайджан.]]

thumb|Янар Даг

**Янар Даг** (, падпаленая гара) — прыродны вечны агонь, які гарыць з самых старажытных часоў на схіле пагорка ў Азербайджане.

Метровае полымя прыкладна дзесяць метраў у шырыню ідзе ўверх з грэбеня Янар Даг — вапняковага пагорка, размешчанага недалёка ад Баку на Каспійскім моры Апшэронскім паўвостраве. Сёння ёсць невялікая колькасць такіх прыродных крыніц спальвання газу ў свеце, большасць з іх у Азербайджане. Прыродны вечны агонь Янар Дага абумоўлены уцечкай гаручага прыроднага газу з буйнога радовішча пад Апшэронскім паўвостравам. Відавочна узгаранне гэтага агню адбылося ў старажытнасці. Пра яго паведамляе яшчэ Марка Пола.

Гэтыя пажары найбольш ярка відаць у прыцемках. Падобныя агні з'яўляюцца аб'ектам пакланення прыхільнікаў зараастрызму.

## Спасылкі 
* Афіцыйны вэб-сайт Янар Даг — Міністэрства культуры і турызму Азербайджана 

Катэгорыя:Ахоўныя прыродныя тэрыторыі Азербайджана
Катэгорыя:Геаграфія Азербайджана
Катэгорыя:Культавыя збудаванні Азербайджана
Арам Ільіч Хачатуран

{{Музыкант
 |Імя              = Арам Хачатуран
 |Арыгінал імя   = Արամ Խաչատրյան
 |Выява      = Aram Khachaturian, Pic, 17.jpg
 |Шырыня           = 200
 |Апісанне выявы = 
 |Фон              = non_performing_personnel
 |Дата нараджэння    = 
 |Месца нараджэння   = 
 |Дата смерці      = 
 |Месца смерці     =
 |Краіна           =   
 |Прафесіі        = 
 |Інструменты      = фартэпіяна, скрыпка
 |Жанры            = Акадэмічная музыка, балет, канцэртная музыка, сімфанічная музыка, камерная музыка
 |Узнагароды          = { style="background: transparent"
{

}
{ style="background: transparent"
      
-
       
-
     
}
{ style="background: transparent"
   
}
{ style="background: transparent"
           
}
 |Сайт             = Віртуальны музей Хачатурана
 |Вікісховішча        = 
}}
**Арам Ільіч Хачатуран** (, 24 мая (6 чэрвеня) , с. Каджоры каля горада Тыфліс (цяпер Тбілісі) — , , СССР) — армянскі , , , , музычна-грамадскі дзеяч. Народны артыст СССР (1954). Герой Сацыялістычнай Працы (1973). Лаўрэат чатырох Сталінскіх (1941, 1943, 1946, 1950), Ленінскай (1959) і Дзяржаўнай прэмій СССР (1971). Аўтар музыкі Дзяржаўнага гімна Армянскай ССР (1944 г.). Акадэмік АН Армянскай ССР (1963). Адзін з найбуйнейшых дзеячаў музыкі XX стагоддзя. Брат Сурэна Хачатурана.

## Спасылкі 
* 
* Віртуальны музей Хачатурана   

Катэгорыя:Лаўрэаты Ленінскай прэміі
Катэгорыя:Акадэмікі АН Армянскай ССР
Катэгорыя:Народныя артысты Армянскай ССР
Катэгорыя:Народныя артысты Грузінскай ССР
Катэгорыя:Народныя артысты Азербайджанскай ССР
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Армянскай ССР
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Узбекскай ССР
Катэгорыя:Кінакампазітары Расіі
Катэгорыя:Кінакампазітары Арменіі
Катэгорыя:Балетныя кампазітары
Катэгорыя:Выпускнікі музычнага вучылішча імя Гнесіных
Катэгорыя:Выкладчыкі Маскоўскай кансерваторыі
Катэгорыя:Выкладчыкі Расійскай акадэміі музыкі імя Гнесіных
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі Армянскай ССР
Катэгорыя:Члены Саюза кампазітараў СССР
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Расіі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Арменіі
Катэгорыя:Дактары мастацтвазнаўства
Катэгорыя:Кампазітары — аўтары гімнаў
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гюмры
Скрыпліца

**Скрыплі́ца:**

* Скрыпліца — аграгарадок у Кіраўскім раёне Магілёўскай вобласці
* Скрыпліца — вадасховішча ў Кіраўскім раёне Магілёўскай вобласці каля вёскі Скрыпліца
Скрыпліца (вадасховішча)

**Скрыплі́ца** — вадасховішча ў Кіраўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, за 10 км на паўночны ўсход ад горада Кіраўск каля аграгарадка Скрыпліца.

Вадасховішча створана ў 1981 годзе ў мэтах назапашвання сцёку ракі Добасна, абваднення сельгасугоддзяў, добраўпарадкавання прылеглай тэрыторыі і рыбагадоўлі. Плошча паверхні 0,73 км². Даўжыня 1,15 (1) км, найбольшая шырыня 1 км. Найбольшая глыбіня 5 м, сярэдняя 1,9 м. Аб’ём вады ў вадасховішчы 1,39 млн м³. Ваганні ўзроўню вады на працягу года 1,5 м. Даўжыня берагавой лініі 4 км. Даўжыня агараджальнай дамбы 1,1 км.

Вадасховішча наліўное, злучана каналам з ракой Добасна.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Водохранилища — Могилёвская область. Общая характеристика водохранилищ // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Водохранилища — Могилёвская область. Морфометрические показатели и характерные уровни водохранилищ // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Вадасховішчы Кіраўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Добасны
Паўстанне Цёкёлі

**Паўста́нне Цёкёлі** — адно з венгерскіх паўстанняў куруцаў, якое мела месца ў 1678—1686 гадах падчас змагання венграў з дамінаваннем Габсбургаў.

## Ход паўстання 
Агульныя хваляванні сялян прывялі ў 1678 годзе да выбуху антыімператарскага паўстання, на чале якога стаў Эмерык Цёкёлі, малады венгерскі шляхціц з Кежмарка. У жніўні 1678 паўстанцы занялі ўсходнюю Славакію, перайшлі ў шахцёрскі рэгіён і ў Верхнюю Нітру, пасля чаго была абвешчана незалежна ад Сяміграддзя дзяржава са сталіцай у Кошыцах.

Пад ціскам поспехаў куруцкага паўстання імператар Леапольд I склікаў у Шопране сойм (1681), на якім змяніў венгерскую канстытуцыю, атрымаўшы яшчэ большую ўладу. Пастановы сойму датычна веравызнання не задаволілі Эмерыка Цёкёлі, які зноў распачаў узброенае змаганне. У 1682 князь абвясціў сябе каралём «Верхняй Венгрыі» і прызнаў вяршэнства Турцыі, з якой склаў саюз супраць імперыі.

Падчас выправы асманаў на Вену Цёкёлі пашырыў свае ўладанні на ўсходзе амаль на ўсю тэрыторыю сучаснай Славакіі, аднак параза туркаў пад Венай у 1683 азначала хуткі канец яго ўлады. У 1685 годзе ў выніку здрады туркі арыштавалі Імрэ Цёкёлі, з-за чаго на бок імператара перайшлі 17 000 куруцаў. Пасля вызвалення князь Цёкёлі не быў здольны пачаць новае змаганне, і ўвесь край занялі Габсбургі.

## Літаратура 
* Zygmunt Ryniewicz: Leksykon bitew świata, Wyd. Almapress. Warszawa 2004.
* Zbigniew Wójcik, *Historia powszechna XVI—XVII wieku*, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968, str. 460

## Гл. таксама 
* Куруцы

Цёкёлі
Катэгорыя:1678
Хвар

**Хвар** можа значыць:
* **Хвар** — востраў у Адрыятычным моры.
* **Хвар** — горад на поўдні Харватыі, адміністрацыйны цэнтр вострава Хвар.
Секеі

thumb|400px|Венгерская меншасць у Румыніі пазначана зялёным колерам.
**Секеі** (адз. л. «секей» ад венгерск. этноніма Székely (ˈseːkɛj секэй) таксама **Szekler** літар. людзі; таксама , , ) — адна з найбольш вядомых этнічных груп, якія складаюць венгерскую нацыянальную меншасць на тэрыторыі сучаснай рэспублікі Румынія. прадстаўнікі іншай венгерскай абшчыны ў Румыніі — чангошы, якія пражываюць у румынскай правінцыі Малдова, нешматлікія і менш вядомыя за межамі краіны.

## Спасылкі 
* Партал зямлі Секеі 
* Нацыянальны савет Секеі 

Катэгорыя:Фіна-ўгорскія народы
Катэгорыя:Народы Венгрыі
Катэгорыя:Народы Румыніі
Катэгорыя:Народы Сербіі
Катэгорыя:Венгры
Катэгорыя:Ваяводзіна
Катэгорыя:Трансільванія
Катэгорыя:Нацыянальныя меншасці
Пэт Ніксан

**Тэльма Кэтрын Раян «Пэт» Ніксан** (; ,  — , Нью-Джэрсі) — першая лэдзі ЗША з 20 студзеня 1969 г па 9 жніўня 1974 года, бо ў гэтыя ж гады яе муж Рычард Ніксан быў 37-м Прэзідэнтам Злучаных Штатаў Амерыкі ад Рэспубліканскай партыі.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў Невадзе. Вырасла ў Лос-Анджэлесе, Каліфорнія. У 1929 годзе Пэт скончыла сярэднюю школу, а затым вучылася ў Фулертанскім каледжы. Па заканчэнні каледжа праходзіла навучанне ва Універсітэце Паўднёвай Каліфорніі. Для аплаты адукацыі яна працавала на некалькіх працоўных месцах, у тым ліку ў аптэцы, машыністкай і рэнтгенолагам. У 1940 годзе яна выйшла замуж за юрыста Рычарда Ніксана, у іх нарадзіліся дзве дачкі. Пэт сумесна з мужам удзельнічала ў яго паспяховай кампаніі на выбарах у кангрэс у 1946 і 1948 гадах. Пазней яна стала «Другой лэдзі Злучаных Штатаў», калі яе муж быў абраны віцэ-прэзідэнтам пры Дуайце Эйзенхаўэры. У гэтай якасці Пэт правяла са сваім мужам шмат місій добрай волі, якія атрымалі спрыяльнае асвятленне ў сродках масавай інфармацыі. Яна дапамагала мужу ў яго няўдалай прэзідэнцкай кампаніі 1960 года, а затым у яго паспяховай кампаніі 1968 года.

Катэгорыя:Рычард Ніксан
Мідас

**Мідас** (, ?—691 г. да н.э.) — валадар Старажытнай Фрыгіі, герой старажытнагрэчаскай міфалогіі.

## Гістарычная асоба
Мідас валадарыў у Фрыгіі ў другой палове VIII - пачатку VII ст. да н. э. Яго імя сустракаецца ў фрыгійскіх надпісах VII ст. У асірыйскіх крыніцах VIII - VII стст. ён вядомы як **Міта**. Каля Гордзіяна знаходзіцца курган Мідаса, у якім археолагі знайшлі каштоўныя прадметы мінуўшчыны. Герадот паведамляў, што Мідас быў першым малаазіяцкім кіраўніком, які прынёс дары храму Апалона ў Дэльфах. 

Паводле гістарычных запісаў, у 691 г. да н.э. Мідас прайграў бітву кімерыйцам і скончыў жыццё самагубствам.

## Міфічная асоба
Старажытнагрэчаскія міфы адносяць кіраванне Мідаса да розных перыядаў. Яго лічылі паслядоўнікам Арфея, прыпісвалі яму вялікія багацці. Згодна аднаму казанню, Мідас добра прыняў Сілена, аднаго з суправаджальнікаў Дыяніса, за што ў знагароду атрымаў магчымасць загадаць любое жаданне. Мідас папытаў, каб усё, да чаго ён дакранецца ператваралася ў золата. Але, калі жаданне было выканана, ён хутка зразумеў, што можа памерці ад голаду, бо нават ежа ў яго руках рабілася залатой. Мідас узмаліўся аб літасці і быў пазбаўлены свайго дару.

Згодна другому казанню, Мідас быў суддзём на музычным змаганні паміж Апалонам і Панам і прысудзіў перамогу Пану. За гэта Апалон зрабіў вушы фрыгійскага валадара як у асла. Мідас схаваў іх пад капялюшам, але пра тое даведаўся цырульнік. Мідас загадаў пакараць цырульніка смерцю. Аднак на месцы забойства вырас трыснёг, які шэптам паведаміў пра асліныя вушы ўсяму свету.

## Спасылкі
*Phrygia, Gordion, and King Midas in the Late Eighth Century B.C.
*Мидас: Греческая мифология 

Катэгорыя: Фрыгія
Катэгорыя:Гісторыя Турцыі
Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Малая Азія ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
S/2004 S 12

**S/2004 S 12** — нерэгулярны спадарожнік планеты Сатурн са зваротным арбітальным абарачэннем.

## Гісторыя адкрыцця 
S/2004 S 12 быў адкрыты ў серыі назіранняў, пачынаючы з 12 снежня 2004 года. Паведамленне пра адкрыццё зроблена 4 мая 2005 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2004 годзе
Хаці (спадарожнік)

**Хаці** — нерэгулярны спадарожнік Сатурна, вядомы таксама як **Сатурн XLIII**.

## Адкрыццё 
Быў выяўлены на фотаздымках ў перыяд з 12 снежня 2004 па 11 сакавіка 2005 г. Скотам Шэпардам, Дэвідам Джуітам, Джэні Кліна, Браянам Марсдэнам, апублікаваны 3 мая 2005 года. Першапачаткова прысвоена часовае абазначэнне **S/2004 S 14**. У красавіку 2007 года афіцыйна прысвоена імя гіганцкага ваўка са скандынаўскай міфалогіі.

## Арбіта 
Хаці здзяйсняе поўны абарот вакол Сатурна на адлегласці ў сярэднім 19 856 000 км за 1038,7 дзён. Арбіта мае эксцэнтрысітэт 0,372, пры гэтым нахіл арбіты да экліптыкі складае 165,8 °.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2004 годзе
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Трум (спадарожнік)

**Трум** або **Трым** (анг. Thrymr) — пяцьдзесят першы па аддаленасці ад планеты спадарожнік Сатурна. Адкрыты 23 верасня 2000 года астраномамі Брэтам Глэдманам, Джонам Кавелаарсам і іншымі.

Названы ў гонар Трыма, ётуна са скандынаўскай міфалогіі, караля Ётунхейма, які скраў молат у Тора.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2000 годзе
Траянскія спадарожнікі

thumb|300px|right|Траянскія спадарожнікі знаходзяцца каля кропак L4 і L5
**Траянскія спадарожнікі** — натуральныя спадарожнікі планеты, якія знаходзяцца каля двух траянскіх кропак Лагранжа L4 і L5 больш буйной месяца планеты. Кропкі размешчаны так, што адзін з траянскіх спадарожнікаў абганяе буйны спадарожнік на 60 °, а другі, адпаведна, адстае ад яго на 60 °. Становішча спадарожнікаў у кропках Лагранжа L4 і L5 устойлівае, пры слабых абурэннях спадарожнікі будуць спрабаваць вярнуцца да гэтай кропкі. З буйным месяцам спадарожнікі знаходзяцца ў арбітальным рэзанансе 1:1. Па прычыне, што яны знаходзяцца з ім на адной і той жа арбіце, яны таксама з'яўляюцца суарбітальнымі. Усе траянскія спадарожнікі, вядомыя сёння, знаходзяцца ў сістэме Сатурна.

Траянскія спадарожнікі называюцца па аналогіі з траянскімі астэроідамі, якія знаходзяцца ў кропках Лангранжа планет (і называюцца па імёнах герояў Траянскай вайны). Траянскія спадарожнікі абарачаюцца вакол планеты, у адрозненне ад траянскіх астэроідаў, якія абарачаюцца вакол сонца.

## Сатурн 
thumb|left|300px|Параўнальныя памеры Тэфіі (1060 км, у цэнтры) і траянскіх спадарожнікаў Тэлеста (24 км) і Каліпса (19 км). Адлегласць паміж спадарожнікамі не ў маштабе.
На сённяшні дзень вядомыя толькі 4 траянскія спадарожнікі, усе яны знаходзяцца ў сістэме Сатурна.

Адзін з найбуйнейшых месяцаў Сатурна, Тэфія (1060 км) суправаджаецца двума траянскімі спадарожнікамі - Тэлеста (24 км) і Каліпса (19 км). Суадносіны масы Тэфіі да масы Тэлеса і Каліпса прыблізна 170000: 2: 1.

Іншы буйны спадарожнік Дыёна (1118 км), суарбітальны з траянскімі спадарожнікамі Аленай (32 км) і Полідэўкам (4 км). Алену часам нават называюць «Дыёна B».

Катэгорыя:Нябесная механіка
Сурт (спадарожнік)

**Сурт** (анг. Surtur) — нерэгулярны спадарожнік планеты Сатурн са зваротным арбітальным абарачэннем. Названы імем Сурта, уладара вогненных волатаў у германа-скандынаўскай міфалогіі. Таксама пазначаецца як **Сатурн XLVIII**.

## Гісторыя адкрыцця 
Сурт быў адкрыты ў серыі назіранняў, пачынаючы з 5 студзеня 2006 года. Паведамленне пра адкрыццё зроблена 30 чэрвеня 2006 года. Спадарожнік атрымаў часовае абазначэнне **S/2006 S 7**. Уласная назва была прысвоена 5 красавіка 2007 г.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2006 годзе
Першая лэдзі

[thumb|300px|right|[Бэла Качаран, Лора Буш, Людміла Пуціна і Зорка Пырванава — першыя лэдзі Арменіі, ЗША, Расіі і Балгарыі ў 2003 годзе]]
**Першая лэдзі** () — жонка выбарнага кіраўніка дзяржавы.

Першапачаткова тэрмін *First Lady* выкарыстоўваўся для абазначэння жонкі прэзідэнта ЗША, аднак у далейшым перайшоў і ў іншыя мовы і зараз выкарыстоўваецца для абазначэння жонкі кіраўніка любой дзяржавы з рэспубліканскай формай праўлення. У парламенцкіх рэспубліках і з канстытуцыйнай манархіяй тэрмін звычайна ўжываецца да жонкі прэм'ер-міністра дзяржавы. У некаторых краінах тэрмiн перакладаюць на дзяржаўную мову, так, напрыклад, у Лацінскай Амерыцы кажуць аб *Primera Dama*, у Францыі - *Première Dame*.

У ЗША тэрмін быў упершыню выкарыстаны ў 1849 годзе, калі прэзідэнт Закары Тэйлар назваў так жонку 4-га прэзідэнта Джэймса Мэдзісана, Долі Мэдзісан, у сваім панегірыку на яе дзяржаўным пахаванні. Аднак першай жанчынай, якую пачалі называць «першай лэдзі», стала Хэрыет Лэйн - пляменніца 15-га прэзідэнта ЗША, Джэймса Б'юкенена (Б'юкенен быў адзіным халастым прэзідэнтам ЗША, і ролю гаспадыні ў Белым доме грала пляменніца кіраўніка дзяржавы). Але ўсеагульнае прызнанне гэтае паняцце атрымала толькі ў 1877 годзе. Тады Мэры Эймс ў сваім газетным рэпартажы аб інаўгурацыі прэзідэнта Рутэрфорд Хейза, выкарыстоўвала тэрмін «першая лэдзі» для абазначэння яго жонкі Люсі Уэб Хейз, вельмі папулярнай у ЗША жанчыны.

Першыя лэдзі звычайна падтрымліваюць дыпламатычныя адносіны з жонкамі і сем'ямі кіраўнікоў іншых дзяржаў, у час афіцыйных візітаў кіраўніка дзяржавы часта ўладкоўваюць так званыя «жаночыя праграмы». Некаторыя першыя лэдзі актыўна ўмешваюцца ў палітычныя справы краіны, найбольш вядомыя прыклады - Элеанора Рузвельт і Эва Перон. Хілары Клінтан вылучыла сваю кандыдатуру на пасаду прэзідэнта ад Дэмакратычнай партыі падчас выбараў 2008 года, аднак прайграла на праймерыз іншаму кандыдату ад дэмакратаў Бараку Абаме. Дзве першыя лэдзі Аргенціны - Ісабель Марцінес дэ Перон і Крысціна Фернандэс дэ Кіршнер змянілі на пасадзе прэзідэнта Аргенціны сваіх мужоў (Хуана Перона і Нестара Кіршнера). Пры гэтым Ісабель Перон стала першай жанчынай-прэзідэнтам у свеце.

## Гл. таксама 
* Спіс першых лэдзі ЗША

## Спасылкі 
* Першыя лэдзі Амерыкі

Катэгорыя:Палітыка
Катэгорыя:Жаночыя заняткі
*
Логі (спадарожнік)

**Логі** — нерэгулярны спадарожнік Сатурна, вядомы таксама як **Сатурн XLVI**.

## Адкрыццё 
Быў выяўлены на фотаздымках ў перыяд з 5 студзеня па 30 красавіка 2006 года Скотам Шэпардам, Дэвідам Джуітам, Джэнам Кліна, Браянам Марсдэнам, апублікаваны 26 чэрвеня 2006 г.. Першапачаткова прысвоена часовае абазначэнне **S/2006 S 5**. У красавіку 2007 года афіцыйна прысвоена імя вогненнага гіганта са скандынаўскай міфалогіі.

## Арбіта 
Логі здзяйсняе поўны абарот вакол Сатурна на адлегласці ў сярэднім 23 065 000 км за 1312 дзён. Арбіта мае эксцэнтрысітэт 0,187, пры гэтым нахіл арбіты да экліптыкі складае 167,9 °.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2006 годзе
Людміла Аляксандраўна Пуціна

**Людміла Аляксандраўна Пуціна** (у дзявоцтве: **Шкрэбнева**;  г, Калінінград) — жонка Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Уладзіміра Уладзіміравіча Пуціна.

З’яўляецца ініцыятарам стварэння Цэнтра развіцця рускай мовы (цяпер Цэнтр міжасобасных камунікацый). Валодае нямецкай, іспанскай, французскай, партугальскай мовамi. Цікавіцца тэатральным мастацтвам, музыкай. Захапляецца тэнісам, гарналыжным спортам. Часам выступае з публічнымі заявамі па пытаннях рускай мовы і адукацыі.

## Біяграфія 
Нарадзілася 6 студзеня 1958 г. у Калінінградзе ў сям’і Аляксандра Аўрамавіча і Кацярыны Ціханаўны Шкрэбневых (1926). Яе бацька паходзіў з вёскі Шнякі (Гарцаўскае сельскае паселішча) Старадубскага раёна Бранскай вобласці.

У 1975 годзе скончыла калінінградскую сярэднюю школу № 8. Працавала паштальёнам, затым — вучнем токара-ревальвершчыка на Калінінградскім заводзе «Гандальмаш», дзе атрымала 2-і такарны разрад. Была санітаркай ў гарадской бальніцы, кіраўніком драмгуртка ў Доме піянераў, акампаніятарам, сцюардэсай на ўнутраных лініях у Калінінградскім авіяатрадзе. У 1986 годзе скончыла Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт па спецыяльнасці філолаг-раманіст. Чатыры гады, у 1986—1990 гадах, жыла і працавала з мужам у ГДР. У 1990—1994 гадах выкладала нямецкую мову на кафедры ўдасканалення настаўнікаў Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Калінінграда
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Расіі
Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін
Катэгорыя:Мужы і жонкі Прэзідэнтаў Расійскай Федэрацыі
Эрыпа (спадарожнік)

**Эрыпа** () (S/2000 S10) — 28-ы нерэгулярны спадарожнік Сатурна, кручэнне супадае з кірункам кручэння планеты. Быў адкрыты Брэтам Глэдманам, Джонам Кавелаарсам і іншымі астраномамі ў 2000 годзе, якія далі спадарожніку часовую назву **S/2000 S 10**. Ён быў названы Эрыпа ў жніўні 2003 года ў гонар Эрыпэ, волата кельцкай міфалогіі. Назва была зменена ў канцы 2007 года з давальнага склону згодна з дзеючымі правіламі пераўтварэння для лацінскай мовы.

У дыяметры Эрыпа складае каля 10 кіламетраў і звяртаецца вакол Сатурна ў сярэднім на адлегласці ў 17.342.000 км за 871 дзень.

Эрыпа адносіцца да гальскай групы нерэгулярных спадарожнікаў, якія круцяцца па звычайнай арбіце, і якія маюць светла-чырвоны колер. Мяркуюць, што Эрыпа паходзіць ад разарванага нябеснага цела, ад якога паходзіць уся гэтая група спадарожнікаў, ці ён з'яўляецца адарваным фрагментам спадарожніка Альбіёрыкса.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2000 годзе
Альбіёрыкс (спадарожнік)

**Альбіёрыкс** () — трыццаты па аддаленасці ад планеты натуральны спадарожнік Сатурна. Быў адкрыты 12 снежня 2000 г. М. Холманам і Т. Спарам і атрымаў часовае абазначэнне **S/2000 S 11**. Яго таксама пазначаюць **Сатурн XXVI**. Назва спадарожніка паходзіць ад аднаго з імёнаў бога ў кельцкай міфалогіі, больш вядомага як Тэўтат.

Альбіёрыкс мае дыяметр каля 32 кіламетраў і круціцца на адлегласці каля 16 401,6 тыс. кіламетраў ад Сатурна. Ён мае перыяд звароту 784,226 дзён, нахіл арбіты 38 ° да плоскасці экліптыкі (33,08 ° да экватара Сатурна), эксцэнтрысітэт арбіты - 0,521.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2000 годзе
Камета Шумейкераў — Леві 9

**Камета Шумейкераў — Леві 9 (D/1993 F2)** — кароткаперыядычная камета, якая стала першым (і да ліпеня 2009 г адзіным) нябесным целам, падзенне якога на Юпітэр (ліпень 1994 г.) было зафіксавана астраномамі. Гэты выпадак стаў першым з назіраных сутыкненняў двух нябесных цел Сонечнай сістэмы.

## Адкрыццё 
Камета была адкрыта 24 сакавіка 1993 года ў абсерваторыі Маўнт Паламар мужам і жонкай Юджынам і Кэралін Шумейкерамі і Дэвідам Леві. Яна ўжо ў момант адкрыцця ўяўляла сабой ланцужок фрагментаў. Разлікі паказалі, што да свайго адкрыцця, 7 ліпеня 1992 г., камета прайшла ў 15 000 км ад хмарнага покрыва Юпітэра, і прыліўныя сілы струшчылі яе на 21 асобны фрагмент, памерамі да 2 км у папярочніку, якія расцягнуліся ланцужком на 200 тыс. км.

## Параметры перад сутыкненнем 
У пачатку 1994 камета мела наступныя параметры арбіты: пэрыгелій 5,381 а. е.; эксцэнтрысітэт 0,216; нахіл арбіты да экліптыкі 6 ° 00 '; аргумент перыцэнтра 354 ° 53'; даўгата ўзыходзячага вузла 220 ° 32 '; сярэдняя анамалія 242,7 °; Сідэрычны перыяд 18,0 гадоў. Абсалютная зорная велічыня каметы 6m.

## Падзенне на Юпітэр 
thumb|250px|left|Паўднёвае паўшар'е Юпітэра з мноствам плямаў — сляды падзення
thumb|250px|left|Паверхня Юпітэра пасля падзення
[thumb|225px|Ланцуг кратараў на паверхні [Ганімед, спадарожнік|Ганімеда (на здымку) сведчыць, што ў большасці выпадкаў непасрэдна перад падзеннем на планету альбо яе спадарожнік камета разрываецца сілай прыцягнення гэтай планеты на часткі.]]
Пры чарговым збліжэнні з планетай ў ліпені 1994 года ўсе фрагменты каметы ўрэзаліся ў атмасферу Юпітэра з хуткасцю 64 км/с, выклікаўшы магутныя абурэнні хмарнага покрыва (назіралася 21 сутыкненне, бо некаторыя фрагменты да падзення распаліся). Падзенне фрагментаў адбывалася з 16 па 22 ліпеня. Падзенне каметы было прадказана і назіралася як з Зямлі, так і з космасу. Кропкі падзення фрагментаў знаходзіліся ў паўднёвым паўшар'і Юпітэра, на процілеглым па адносінах да Зямлі паўшар'і, таму моманты падзення візуальна назіраліся толькі апаратам «Галілеа», які знаходзіўся на адлегласці 1,6 а.а. ад Юпітэра. Аднак абурэнні ў атмасферы Юпітэра, якія ўзніклі пасля падзення, назіраліся з Зямлі пасля павароту Юпітэра вакол сваёй восі.

Першы фрагмент A увайшоў у атмасферу Юпітэра ў 20:16 UTC 16 ліпеня. Пры гэтым узнікла ўспышка з тэмпературай 24000 К, воблака газаў паднялося на вышыню да 3000 км, у выніку яго магчыма было назіраць з Зямлі.

Найбольш буйны фрагмент G сутыкнуўся з атмасферай 18 ліпеня ў 07:34 UTC. У выніку праз некалькі гадзін у атмасферы ўзнікла цёмная пляма дыяметрам 12 000 км (амаль дыяметр Зямлі), ацэначнае энергавылучэнне складала 6.000.000 мегатон у трацілавым эквіваленце (у 750 разоў большы за ўвесь ядзерны патэнцыял, назапашаны на Зямлі).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каметы
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1993 годзе
Катэгорыя:Нябесныя целы, якія сутыкнуліся з Юпітэрам
Катэгорыя:Ліпень 1994 года
Юджын Шумейкер

**Юджын Шумейкер** (, поўнае імя: Eugene Merle Shoemaker; , Лос-Анджэлес, штат Каліфорнія — , Аліс-Спрынгс, Аўстралія) — вядомы амерыканскі вучоны геолаг, планетолаг. Заснавальнік новага кірунку — астрагеалогіі. Праславіўся на ўвесь свет як адзін з першаадкрывальнікаў каметы Шумейкераў-Леві 9, якая ўрэзалася ў Юпітэр.

Першы чалавек, рэшткі якога былі пахаваныя на Месяцы. Прах Юджына Шумейкера адправілі на борце апарата Lunar Prospector. Кратар на паўднёвым полюсе спадарожніка, куды трапіў апарат, атрымаў назву «кратар Шумейкер». Узнагароджаны Медалём Джэймса Крэйга Уотсана (1998).

## Спасылкі 
* *Deadly Impact: Deadly Impact* National Geographic videos
* USGS page about Gene Shoemaker
* NASA page about Gene Shoemaker 
* Genealogy info

Катэгорыя:Астраномы XX стагоддзя
Катэгорыя:Астраномы ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Кэралін Шумейкер

**Кэралін Джын Спелман Шумейкер** (, ) — амерыканскі астраном і адзін з першаадкрывальнікаў каметы Шумейкераў - Леві 9. Удава Юджына Шумейкера.

Шумейкер - рэкардсмен па колькасці камет, адкрытых адным чалавекам. Яе астранамічная кар'ера пачалася ў 1980, з пошуку астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Зямлі і камет у абсерваторыі Паламар.

Да 2002 Шумейкер адкрыла 32 каметы і больш за 800 астэроідаў. Узнагароджана медалём Джэймса Крэйга Уотсана (1998).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астраномы ЗША
Катэгорыя:Жанчыны-астраномы
Катэгорыя:Астраномы XX стагоддзя
Катэгорыя:Першаадкрывальнікі астэроідаў
Катэгорыя:Першаадкрывальнікі камет
Бефінд (спадарожнік)

**Бефінд** (ірл. Bebhionn) — нерэгулярны спадарожнік планеты Сатурн з прамым арбітальным абарачэннем. Названы імем волаткі з кельцкай міфалогіі. Таксама пазначаецца як **Сатурн XXXVII**. Належыць да Гальскай групы.

## Гісторыя адкрыцця 
Бефінд была адкрыта ў серыі назіранняў, пачынаючы з 12 снежня 2004 года. Паведамленне пра адкрыццё зроблена 4 мая 2005 года. Спадарожнік атрымаў часовае абазначэнне **S/2004 S 11**. Уласная назва была прысвоена 5 красавіка 2007 г.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2005 годзе
Шумейкер (значэнні)

**Шумейкер** (, ) — англійскае прозвішча.

Вядомыя носьбіты:
* Кэралін Шумейкер (нар. 1929) — амерыканскі астраном.
* Пітэр Шумейкер (нар. 1946) — амерыканскі ваенны дзеяч.
* Юджын Шумейкер (1928-1997) — амерыканскі навуковы геолаг, планетолаг.
Трыхлорэтылен

**Трыхлорэтыле́н, трыхлорэтэн**, ClCH=CCl2 — арганічнае рэчыва, хлорвытворнае этылену.

Бясколерная вадкасць са сладкаватым пахам. Малекулярная маса 131,39. Тэмпература плаўлення −73 °C. Тэмпература кіпення 86,7 °C, шчыльнасць 1464,2 кг/м³ (пры тэмпературы 20 °C). Мала раствараецца ў вадзе, змешваецца з арганічнымі растваральнікамі. На святле паступова акісляецца з утварэннем фасгену і галагенаўтрымліваючых кіслот і набывае ружовую афарбоўку.

Трыхлорэтылен атрымліваюць хлараваннем сумесі хлорэтанаў і хлорэтыленаў пры тэмпературы 400—500 °C у кіпячым слоі каталізатара.

## Выкарыстанне 
Трыхлорэтылен выкарыстоўваеццадля абястлушчвання металаў, хімічнай чысткі тэкстылю. Раней выкарыстоўваўся ў вытворчасці монахлорвоцатнай кіслаты.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Артыкул на сайце ХиМиК.ру 
* 

Катэгорыя:Наркозныя сродкі
Катэгорыя:Лекавыя сродкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Прадукцыя асноўнага арганічнага сінтэзу
Катэгорыя:Галагенаваныя растваральнікі
Катэгорыя:Арганічныя рэчывы
Фёдараў

**Фёдараў** — прозвішча, утворанае ад імя Фёдар.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксей Фёдаравіч Фёдараў (1901—1989) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на Украіне падчас Вялікай Айчыннай вайны. Двойчы Герой Савецкага Саюза.
* Андрэй Андрэевіч Фёдараў (нар. 1949) — беларускі палітолаг.
* Васіль Фёдаравіч Фёдараў (1892—1971) — рэжысёр, Народны артыст БССР (1955). Заслужаны дзеяч мастацтва Туркменістана (1939).
* Іван Фёдараў — пачынальнік друкарскай справы ў Маскоўскай дзяржаве.
* **Іван Міхайлавіч Фёдараў** — сапраўднае прозвішча **Янкі Маўра**.
* Ілья Мікітавіч Фёдараў — архітэктар, мастак.
* Мікалай Ільіч Фёдараў (1925—2009) — вучоны ў галіне лясной фітапаталогіі і мікалогіі.
* Мікалай Пятровіч Фёдараў (1915—1944) — удзельнік партызанскага руху ў Мінскай вобласці. Герой Савецкага Саюза.
* Мікалай Фёдаравіч Фёдараў (1829—1903) — рускі філосаф, адзін з заснавальнікаў рускага касмізму.
* Мірон Янавіч Фёдараў (нар. 1985) — расійскі рэп-выканаўца.
* Святаслаў Мікалаевіч Фёдараў — савецкі і расійскі ўрач-афтальмолаг.
* Уладзімір Паўлавіч Фёдараў (1912 — ?) — беларускі і расійскі архітэктар.
* Уладзімір Рыгоравіч Фёдараў (1874—1966) — расійскі і савецкі канструктар зброі.
* Фёдар Іванавіч Фёдараў (1911—1994) — фізік-тэарэтык, Герой Сацыялістычнай працы.
* Яўген Аляксандравіч Фёдараў (1897—1961) — пісьменнік.
* Яўген Канстанцінавіч Фёдараў (1910—1981) — геафізік. Акадэмік АН СССР. Герой Савецкага Саюза (1938).
* Яўген Пятровіч Фёдараў (1911—1993) — ваенны лётчык, двойчы Герой Савецкага Саюза.
* Яўграф Сцяпанавіч Фёдараў (1853—1919) — расійскі геолаг, мінеролаг, петрограф. Адзін з заснавальнікаў структурнай крышталяграфіі.

## Гл. таксама 
* Фёдарава

Катэгорыя:Рускія прозвішчы