open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Роберт Хорвіц

**Роберт Хорвіц** (; ) — амерыканскі біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі ў галіне медыцыны і фізіялогіі 2002 года. Прафесар біялогіі ў Масачусецкім тэхналагічным інстытуце. Асноўны навуковы ўклад Хорвіца ўключае даследаванні чарвяка-нематоды *Caenorhabditis elegans*, у ходзе якіх былі адкрыты гены-рэгулятары апаптоза.

## Біяграфія 
Роберт Хорвіц нарадзіўся 8 мая 1947 года ў Чыкага, паходзіць з сям’і яўрэяў-эмігрантаў. Дзед па бацьку Самуіл Хорвіц (Саламон бен Міхаіл Гурэвіч) — выхадзец з забяспечанай яўрэйскай сям’і з вёскі Шчадрын (Жлобінскі раён). Бабуля па бацьку Цыля Хорвіц імігравала ў ЗША ў пачатку XIX-га стагоддзя з Ноўгарад-Северскага, пазбягаючы пераследаў расійскіх уладаў за рэвалюцыйную дзейнасць. Абодва бацькі маці Хорвіца таксама былі яўрэйскімі імігрантамі: Давід Савіт (Давід Савіцкі) быў родам з цяпер Украіна і іміграваў у ЗША ў 1904 годзе, Роўз Блайвайс Савіт іміграваў у 1902 з польскага горада Дэмбіца.

Хорвіц скончыў Гарвардскі ўніверсітэт у 1972 годзе і там жа абараніў дысертацыю доктара філасофіі ў 1974 годзе. З тых часоў працуе ў Масачусецкім тэхналагічным інстытуце.

## Спасылкі 
* Роберт Хорвіц, сайт даследчыка на HHMI  
* Аўтабіяграфія Роберта Хорвіца на сайце Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Біёлагі ЗША
Катэгорыя:Эмбрыёлагі ЗША
Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі
Леланд Хартвел

**Леланд (Лі) Хартвел** (; ) — амерыканскі навуковец, прэзідэнт і дырэктар Анкалагічнага даследчага цэнтра Фрэда Хатчынсана (Сіэтл). Узнагароджаны Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне 2001 года за адкрыццё генаў, якія ўдзельнічаюць у рэгуляцыі клеткавага цыклу, і ўклад у яго даследаванне.

## Біяграфія 
Хартвел скончыў Каліфарнійскі тэхналагічны інстытут у 1961 годзе. Спачатку ён абраў фізіку, але неўзабаве апынуўся настолькі захоплены адкрыццём структуры ДНК, што заняўся біялогіяй. Атрымаў ступень доктара філасофіі ў Масачусецкім тэхналагічным інстытуце. У 1965—1968 гадах працаваў у Каліфарнійскім універсітэце, пасля чаго пераехаў у Вашынгтонскі ўніверсітэт.

У 1970 і 1971 гадах у ходзе эксперыментаў на дражджах (Saccharomyces cerevisiae) Хартвел адкрыў гены дрожджаў, якія адказваюць за цыкл клеткавага дзялення. Мутацыі ў аналагічных генах ў чалавека могуць выклікаць анкалагічныя захворванні. У 1987 Хартвел стаў членам Нацыянальнай акадэміі навук. У 1996 годзе ён перайшоў у Анкалагічны даследчы цэнтр Фрэда Хатчынсана, у наступным годзе стаў яго прэзідэнтам і дырэктарам. У 1998 годзе атрымаў прэмію Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні.

У 2001 годзе Леланд Хартвел разам з Цімаці Хантам і Полам Нерсам атрымаў Нобелеўскую прэміі ў галіне медыцыны і фізіялогіі за «адкрыццё ключавых рэгулятараў клеткавага цыклу».

Катэгорыя:Біёлагі ЗША
Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі
Франсуаза Барэ-Сінусі

**Франсуаза Барэ-Сінусі** (; ) — французская вірусолаг, лаўрэатка Нобелеўскай прэміі ў галіне медыцыны і фізіялогіі 2008 года, якую яна падзяліла з Харальдам цур Хаўзенам і Люкам Мантанье. Пад кіраўніцтвам Люка Мантанье ўдзельнічала ў адкрыцці ў 1983 годзе рэтравіруса ВІЧ, які выклікае сіндром набытага імуннага дэфіцыту ў чалавека.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Вірусолагі Францыі
Катэгорыя:Жанчыны-вучоныя
Джон Салстан

**Джон Эдвард Салстан** (; , Кембрыдж — ) — брытанскі біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі ў галіне медыцыны і фізіялогіі 2002 года. Член Каралеўскага таварыства.

## Біяграфія 
Джон Салстан скончыў Кембрыджскі ўніверсітэт у 1963 годзе і там жа абараніў доктарскую дысертацыю па хіміі нуклеатыдаў ў 1966 годзе. У 1966—1969 гадах працаваў у Інстытуце Салка (Сан-Дыега), пасля чаго вярнуўся ў Вялікабрытанію, дзе пачаў працаваць пад кіраўніцтвам Сіднея Брэнера ў лабараторыі малекулярнай біялогіі (MRC, Кембрыдж). Граў ключавую ролю ў праектах геномаў *Caenorhabditis elegans* і чалавека. Быў дырэктарам Цэнтра Сангера (цяпер Інстытут Сангера) у 1992—2000 гадах.

Адзін з найбольш істотных укладаў Салстана — поўнае апісанне парадку дзялення эмбрыянальных клетак *C. elegans*. У яго лабараторыі быў прасочаны лёс абсалютна ўсіх клетак у працэсе развіцця гэтага чарвяка. Пасля завяршэння праекта «Геном чалавека» Салстан заняўся грамадскай дзейнасцю, у прыватнасці ён выступае супраць патэнтавання генетычнай інфармацыі чалавека.

У 2002 годзе Джон Салстан разам з Робертам Хорвіцам і Сіднеем Брэнерам атрымаў Нобелеўскую прэміі ў галіне медыцыны і фізіялогіі «За адкрыцці ў галіне генетычнага рэгулявання развіцця чалавечых органаў».

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія

Катэгорыя:Генетыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Выпускнікі Кембрыджскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі
Войдат

**Войдат** (XIV ст. — пасля 1401) — сын Кейстута. Верагоднымі крыніцамі ўпамінаецца толькі двойчы.

## Біяграфія 
Паводле хронікі Віганда з Марбурга, Войдат камандаваў залогай будаванага Ковенскага замка падчас трохтыднёвай аблогі крыжаносцамі ў красавіку 1362 года. Пасля ўпартай абароны, замак быў захоплены і зруйнаваны. Войдат з 36 воямі спрабаваў прабіцца, але трапіў у палон. Далейшы лёс Войдата невядомы.

Праз абмежаванасць крыніц, Войдата часам блытаюць з Вайдутам (*Waydutte*), сынам Бутаўта і ўнукам Кейстута. Блытаніны дадае «Хроніка Быхаўца», няпэўны летапіс XVI ст., які паведамляе пра смерць Войдата маладым.

## Літаратура 
* *Sužiedėlis S.* Vaidotas // Encyclopedia Lituanica. — Vol. VI. — Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius, 1970—1978. — P. 21.
* *Spečiūnas V.* Vaidotas // Lietuvos valdovai (XIII—XVIII a.): enciklopedinis žinynas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2004. — ISBN 5-420-01535-8. — P. 76.
* *Rowell S. C.* Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295—1345 // Cambridge Studies in Medieval Life and Thought: Fourth Series. — Cambridge University Press. xxxiii. 1994. — ISBN 978-0-521-45011-9.
* 

Катэгорыя:Гедзімінавічы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў XIV стагоддзі
Катэгорыя:Памерлі ў XV стагоддзі
Шэрыдан Ле Фаню

**Шэрыдан Ле Фаню** (; ,  — , ) — ірландскі пісьменнік, юрыст, журналіст, адзін з найлепшых аўтараў гатычнай прозы.

## Творчасць 
Аўтар містычных і прыгодніцкіх твораў. З 1845 па 1873 год апублікаваў 14 раманаў, з якіх найбольш вядомыя «Дзядзечка Сайлас» («Uncle Silas», 1864), «Хата ля цвінтара» («The House by the Churchyard», 1863) і зборнік з пяці навел — «Скрозь бляклае шкло» («In a Glass Darkly», 1872). 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Капеланы
Катэгорыя:Пісьменнікі Ірландыі
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі

Катэгорыя:Аўтары літаратуры жахаў
Эн Энрайт

**Эн Энрайт** (; ) — ірландская пісьменніца. Лаўрэат Букераўскай прэміі 2007 года за раман «Збор».

## Біяграфія 
Эн Энрайт нарадзілася ў Дубліне, вывучала літаратуру ва ўніверсітэце Усходняй Англіі. Выхоўвае сына і дачку.

## Творчасць 
Раман Энрайт «Збор» апавядае аб вялікай ірландскай сям'і, якая перажыла драму. Галоўная гераіня — ірландская жанчына.

## Уручэнне букера 
Рашэнне журы стала поўнай нечаканасцю для ўсіх. 45-гадовая жыхарка Дубліна ніколі не значылася ў ліку фаварытаў. Старшыня журы сэр Говард Дэвіс назваў кнігу «магутнай, нязручнай і часам злоснай». Сама пераможца ацаніла сваю працу сціпла: маўляў, гэта проста сямейная сага. «Самае галоўнае ў сям'і — гэта тое, што яна непазбежная, ад яе нікуды не дзенесся. Па сутнасці, усе сем'і аднолькавыя, паколькі сямейныя гісторыі паўтараюцца: у сем'ях ёсць п'яніцы, крыўднікі дзяцей і шмат чаго яшчэ», — сказала Энрайт на прэс-канферэнцыі.

## Творы 
* 1991 «Мініяцюрная нявінніца» (*The Portable Virgin*)
* 1995 «Парык майго таты знасіўся» (*The Wig My Father Wore*)
* 2000 «Што табе падабаецца?» (*What Are You Like?*)
* 2002 «Радасць Элізы Лінч» (*The Pleasure of Eliza Lynch*)
* 2004 «Пусканне бурбалак: нашмат затрымалася ў мацярынстве» (*Making Babies: Stumbling into Motherhood*)
* 2007 «Збор» (*The Gathering*)
* 2008 «Арышт карцін» (*Taking Pictures*) — кароткія аповеды
* 2009 «Учорашняя пагода» (*Yesterday’s Weather*)
* 2011 «Забыты вальс» (*The Forgotten Waltz*)

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Пісьменнікі Ірландыі
Катэгорыя:Эсэісты Ірландыі
Віктар Яўграфавіч Віхроў

**Віктар Яўграфавіч Віхро́ў** (, г. Сярдобск, Пензенская вобласць — ) — савецкі вучоны, спецыяліст па драўніназнаўству, доктар сельскагаспадарчых навук (1952), прафесар (1957), заслужаны дзеяч навукі БССР.

## Біяграфія 
В. Я. Віхроў ў 1933 годзе скончыў Архангельскі лесатэхнічны інстытут, затым застаўся працаваць у гэтым жа інстытуце, пазней працаваў у , .

У 1954 годзе быў абраны загадчыкам кафедры драўніназнаўства і абароны лесу Беларускага тэхналагічнага інстытута (з 1961 года — кафедра драўніназнаўства і лесаэксплуатацыі). На пасадзе загадчыка кафедры Віктар Яўграфавіч заставаўся да канца свайго жыцця. У 1961 годзе быў прызначаны рэктарам інстытута.

## Навуковая дзейнасць 
В. Я. Віхроў — адзін з першых савецкіх спецыялістаў па дэндрахраналогіі. Ён выявіў шэраг заканамернасцяў гадавога прыросту дрэў, што дазволіла ўдакладніць і спрасціць методыкі дэндрахараналагічнага, прапанаваў уласны арыгінальны метад.

У 1939 годзе В. Я. Віхроў апублікаваў «Альбом мікрафатаграфій драўніны іглічных і лісцяных парод СССР», які выйшаў пад рэдакцыяй В. П. Мальчэўскага, таксама ён напісаў больш за 150 работ па розных пытаннях драўніназнаўства: экалагічнай і тэхнічнай анатоміі, сістэматыцы драўніны, дэндрахраналогіі і дэндракліматалогіі, мадыфікацыі драўніны.

### Навуковыя працы 
* Строение и физик-механические свойства древесины дуба — М., 1954.
* Диагностические признаки древесины главнейших лесохозяйственных и лесопромышленных пород СССР. — М., 1959.
* Модифицированная древесина и перспективы её использования. — Мн., 1966. (у сааўтарстве)

## Літаратура 
* 
*  — С. 464.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Постаці Архангельска
Катэгорыя:Біёлагі СССР
Катэгорыя:Біёлагі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі БДТУ
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Беларускай ССР
Катэгорыя:Дэндролагі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пензенскай вобласці
Катэгорыя:Рэктары БДТУ
Катэгорыя:Члены КПСС
Яраслаў Юр’евіч

**Яраслаў Ю́р’евіч** (пасля 1144 — пасля 1184) — князь пінскі (зг. 1184) з дынастыі Ізяславічаў Тураўскіх.

## Біяграфія 
Сын тураўскага князя Юрыя Яраславіча і гарадзенскай княжны Ганны Усеваладкаўны.

Згадваецца пад 1184 годам як князь пінскі разам з братам дубровіцкім князем Глебам і стрыечным братам гарадзенскім князем Мсціславам Усеваладкавічам (Городеньскии Мьстиславъ . Ӕрославъ кн҃зь Пиньскии . с братомъ Глѣбомъ) сярод удзельнікаў вялікага паходу супраць полаўцаў за Дняпро. Аб’яднаныя дружыны разбілі войскі хана Канчака і ўзялі вялікі палон.

Пад 1190 годам паведамляецца пра шлюб Яраславава брата Яраполка ў Пінску. З гэтага некаторыя даследчыкі робяць выснову, што Яраслаў да 1190 года ўжо мог памерці, а пінскі сталец ужо займаў Яраслаў. Аднак не выключаны іншыя варыянты. Зімой 1190 года Пінск наведаў оўруцкі князь Рурык Расціславіч, паводле летапісу ён гасцяваў у «шурынаў» (братоў жонкі). Як шурыны ўжыты ў множным ліку, на думку Алега Рапава, князь Яраслаў быў яшчэ жывы, а Яраполк мог трымаць Пінск разам з ім або быць уладальнікам адной з пінскіх валасцей. Папярэдне Рурык збіраўся праз Пінск у паход супраць літоўцаў, але затрымаўся ў гасцях і потым веснавое надвор’е перашкодзіла яго намерам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ізяславічы Тураўскія
Катэгорыя:Князі пінскія
Уладзімір (князь пінскі)

**Уладзімір** (? — пасля 1229) — князь пінскі (зг. 1208, 1229).

Пінскі князь Уладзімір (Володимеръ Пиньски) згадваецца Галіцкага-Валынскім летапісам пад 1204 і 1229 гадамі паводле Іпацьеўскага спісу, паводле ўдакладнення Міхайлы Грушэўскага гэта 1208 год і сярэдзіна 1229 года адпаведна.

У 1208 годзе пінскі князь Уладзімір трапіў у палон, калі палякі занялі Уладзімір, каб пасадзіць на сталец белзскага князя Аляксандра Усеваладавіча, і разрабавалі горад. Такім чынам, магчыма, пінскі князь быў звязаны з выгнаным папярэднім уладзімірскім князем Святаславам Ігаравічам.

У падзеях 1226—1228 гадоў, паводле Іпацьеўскага спісу (1227 — пачатак 1229, паводле Грушэўскага), у якіх актыўны ўдзел бралі піняне і тураўцы, князь Уладзімір не згадваецца.

У другой палове 1229 года князі Даніла і Васілька пайшлі з войскамі ў Польшчу на дапамогу князю Конраду, а для абароны Уладзімірскай зямлі ад яцвягаў пакінулі ў Бярэсці пінскага князя Уладзіміра, берасцян і . Тым часам паўз Бярэсце з рабаўнічага паходу на Польшчу вярталіся літоўцы, мірныя з Данілам і Васількам яны спакойна ішлі праз іх зямлю, але пінскі князь Уладзімір, сказаўшы *«ёсць мірныя [ім], але мне ёсць не мірныя»*, выйшаў з берасцянамі супраць літоўцаў і ўсіх забіў.

Ёсць думка, што было два пінскія князі Уладзіміры, адзін выступае ў падзеях 1208 года, другі — у 1229 годзе.

Сынам Уладзіміра быў пінскі князь Юрый, а таксама імаверна пінскі князь Дзямід, названы братам Юрыя, і, магчыма, Фёдар таксама пінскі князь, згаданы з двума першымі і старэйшы за іх, але яго крыніцы яўна ні Уладзіміравічам, ні іх братам не называе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Князі пінскія
Катэгорыя:Ізяславічы Тураўскія
Гамбургскі ўніверсітэт

**Гамбургскі ўніверсітэт** () — адзін з найбуйнейшых акадэмічных цэнтраў Германіі.

## Гісторыя 
Датай стварэння Гамбургскага ўніверсітэта лічыцца 1 красавіка 1919 года. Перадумовай яго ўзнікнення з'явілася стварэнне ў 1613 годзе ў Гамбургу «Акадэмічнай гімназіі». На працягу двух семестраў гімназісты праслухоўвалі агульны курс лекцый, пасля чаго пераходзілі да спецыялізаваных курсаў, але з-за малой колькасці слухачоў гімназія была вымушана зачыніцца.

У 1895 годзе бізнэсмэн Эдмунд Сімерс ахвяраваў будынак для правядзення даследаванняў і лекцый. Сёння гэты будынак — галоўны корпус Гамбургскага ўніверсітэта. У XIX стагоддзі разам з Акадэмічнай гімназіяй паўстаў батанічны сад (1821), абсерваторыя (1833), хімічная лабараторыя (1878), фізічная лабараторыя (1885) і г. д. Корпус акадэміі пашыраўся, што прывяло ў 1907 годзе да стварэння «Гамбургскай навуковай арганізацыі», якая займалася падтрымкай навуковых экспедыцый і выдавецтвам публікацый, і Colonial Institute ў 1908 годзе.

У пачатку ХХ стагоддзя Вернер Меле распачаў спробу аб'яднаць гэтыя інстытуты ва ўніверсітэт, але гарадскі парламент адхіліў гэтую прапанову. І толькі пасля Першай Сусветнай вайны насельніцтва Гамбурга прагаласавала за адкрыццё «Гамбургскага ўніверсітэта» і прызначыла Вернера Меле рэктарам універсітэта .

На базе універсітэта было створана 4 факультэты: права, медыцына, філасофія і натуральныя навукі. Перадумовай стварэння медыцынскага факультэта было адкрыццё клінікі ў Эпендорфе, якая праславілася ў часы вялікай халеры ў XIX стагоддзі. Колькасць факультэтаў да 1954 павялічылася да шасці — падзяліўся сацыяльна-эканамічны факультэт і прававы факультэт, таксама адкрыўся новы евангелічны тэалагічны факультэт.

У 1919 годзе ва ўніверсітэце вучылася 1729 студэнтаў. У пачатку 1950-х гадоў колькасць студэнтаў павялічылася да 6000, у 1960-х гадах гэтая колькасць падвоілася, а ў 1970-я гады тут атрымлівалі вышэйшую адукацыю ўжо 19200 будучых спецыялістаў. У 2000-х гадах у Гамбургскім універсітэце вучыцца каля 39 000 студэнтаў.

## Вядомыя супрацоўнікі і студэнты 
* Ханс-Георг Вік, прэзідэнт Федэральнай разведвальнай службы ў 1985—1990 гадах
* Іаганес Ганс Даніэль Енсен, фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы ў 1963 годзе
* Харальд цур Хаўзен, нямецкі медык і навуковец, лаўрэат Нобелеўскай прэміі ў галіне медыцыны і фізіялогіі 2008 года

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Гамбургскага ўніверсітэта

Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта

Катэгорыя:Універсітэты Германіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1919 годзе
Зельман Ваксман

**Зельман Абрахам Ваксман** (, , Нава Прылука — , Вудс-Хол, Масачусетс, ЗША) — амерыканскі мікрабіёлаг і біяхімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1952 годзе за «адкрыццё стрэптаміцыну, першага антыбіётыка, эфектыўнага пры лячэнні сухотаў».

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў мястэчку Нова Прылука, што ў 15 км ад Вінніцы, у сям’і дробнага арандатара Якава Ваксмана і ўладальніцы прамтаварнага крамы Фрэйды Ваксман. Скончыў гімназію № 5 у Адэсе.

У 1910 годзе эмігруе ў ЗША. Нейкі час жыў у сясцёр на ферме ў штаце Нью-Джэрсі. Паступіў у сельскагаспадарчы каледж, у якім вывучаў мікрабіялогію глебы. Магістр прыродазнаўчых навук (1915).

У 1918 годзе атрымлівае ступень доктара, вывучаючы хімію ферментаў у Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі. Далейшая яго кар’ера звязана з Ратгерскім універсітэтам у штаце Нью-Джэрсі. У 1925 годзе прызначаны ад’юнкт-прафесарам, у 1931 годзе — прафесарам.

У 1932 годзе Амерыканская асацыяцыя па барацьбе з сухотамі звярнулася да Ваксмана з просьбай вывучыць працэс разбурэння палачкі сухотаў у глебе. Вучоны даў заключэнне, што за гэты працэс адказныя мікробы — антаганісты. У канцы 1930-х гадоў Зельман Ваксман распрацоўвае новую праграму, якая тычыцца выкарыстання вынікаў, атрыманых даследаванняў у галіне мікрабіялогіі для лячэння хвароб.

На працягу чатырох гадоў Ваксман і яго калегі даследавалі каля дзесяці тысяч розных мікраарганізмаў глебавага покрыва ў пошуках антыбіётыкаў, здольных уздзейнічаць на бактэрыі. У 1940 годзе навукоўцы вылучылі актынаміцын, які аказаўся даволі таксічным. Праз два гады яны адкрылі стрэптатрыцын — антыбіётык, які апынуўся эфектыўным у дачыненні да ўзбуджальнікаў туберкулёзу. У 1943 годзе быў адкрыты стрэптаміцын. Пасля некалькіх гадоў тэсціравання і дапрацоўкі, у 1946 годзе стрэптаміцын пачынае шырока выкарыстоўвацца для барацьбы з сухотамі. Стрэптаміцын аказаўся вельмі каштоўным, бо быў эфектыўны супраць бактэрый, устойлівых да сульфаніламідных прэпаратаў і пеніцыліну.

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнам Ганаровага легіёна (1950), ганаровы доктар універсітэтаў Льежа і Ратгера. Член Амерыканскай нацыянальнай акадэміі навук, Нацыянальнага даследчага грамадства амерыканскіх біёлагаў, Амерыканскага навуковага глебазнаўчага таварыства, Амерыканскага хімічнага таварыства і Таварыства эксперыментальнай біялогіі і медыцыны.

## Літаратура 
* Alan Symons. The jewish contribution to the 20-th century, Polo Publishing, London, 1997

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Мікрабіёлагі ЗША
Катэгорыя:Біяхімікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Левенгука
Алекторыя

**Алекторыя** (*Alectoria*) — род лішайнікаў сямейства пармеліевых.

## Апісанне 
Слаявіна ніткаватая, разгалінаваная, звісае, або ўзнімаецца над субстратам, белавата-зялёная, жаўтаватая ці шаравата-карычневая. Пладовыя целы бакавыя, па краі слаявіны. Сумкі палкападобныя з 2—4—8 спорамі.

## Экалогія 
На Беларусі найбольш пашыраныя  і . Растуць на кары дрэў у хвойных і мяшаных лясах. Спараносяць у вільготны перыяд зімой і летам.

## Значэнне 
Індыкатарныя расліны.

## Літаратура 
* Алекторыя // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

Катэгорыя:Пармеліевыя
Катэгорыя:Роды грыбоў
Анаптыхія

**Анапты́хія** (*Anaptychia*) — род лішайнікаў сямейства .

## Апісанне 
Слаявіна (талом) буйная, з павіслымі або адтапыранымі лопасцямі, утварае рыхлыя падушкі, ад дробных памераў 2-3 см да шырокіх распасцёртых падушак 20-30 см у дыяметры, без сарэдый і ізідый. Лопасці шырынёй 1⁠-⁠4 мм, маладыя — больш-менш пляскатыя і распасцёртыя, спелыя — выпуклыя, доўгія, павісальныя, моцна разгалінаваныя і пераблытаныя, па краі з доўгімі, да 6 мм, простымі або слаба разгалінаванымі фібрыламі (аднакаляровымі з таломам або часта больш цёмнымі), пры дапамозе якіх лішайнік прымацоўваецца да субстрату. Верхняя паверхня талома ад светла-шэрай да цёмна-шэра-бурай афарбоўкі, у зацяненні больш светлая, пры яркім асвятленні да цёмна-шэра-карычневай і чарнаватай. Паверхня талома і фібрылы варсістыя. Стрыжань рыхлы, белаваты. Ніжняя паверхня талома светлая, рызіны не развітыя.

Пладовыя целы (апатэцыі) сподкападобныя, па ўсёй слаявіне, сядзячыя або на кароткай ножцы, размяшчаюцца на паверхні лопасцей. Дыск карычневата-чорны, голы або з бялёса-блакітнаватым налётам, спачатку ўвагнуты, потым плоскі. Сумкі з 8 спорамі. Споры 2‑клетачныя, эліпсападобныя, карычневыя.

## Пашырэнне 
Насяляюць кару дрэў, камяні, глебу сярод імхоў і лішайнікаў, распаўсюджаны пераважна ў Паўночным паўшар’і ва ўсіх раслінна-кліматычных зонах. У свеце вядома каля 15 відаў. На тэрыторыі Беларусі найбольш пашыраныя , расце пераважна на кары лісцевых дрэў, таксама ў мяшаных і хвойных лясах, старых сядзібных парках; спараносіць увесь год.

Індыкатарныя расліны на забруджванне атмасфернага паветра.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  — С. 91.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Фісцыевыя
Мадонна (Мунк)

**Мадонна** () — карціна нарвежскага мастака-экспрэсіяніста Эдварда Мунка. Першы варыянт «Мадонны» быў намаляваны ў 1893—1894 гадах, у 1895 годзе была выканана літаграфія, усяго Мунк стварыў пяць варыянтаў карціны.

Мадонна намалявана маладой аголенай жанчынай з напаўзачыненымі ў экстазе вачамі і распушчанымі чорнымі валасамі. Ад кананічнай выявы Мадонны застаўся толькі німб вакол галавы. Літаграфія адрозніваецца ад варыянту алеем афармленнем у выглядзе рамы з малюнкамі сперматазоідаў і маленькай фігуркай эмбрыёна ў левым ніжнім куце.

Натуршчыцай для адной з версій карціны была Дагні Юль, жонка пісьменніка Станіслава Пшыбышэўскага і блізкая сяброўка Мунка.

Розныя версіі «Мадонны» ў наш час знаходзяцца ў музеі Мунка і Нацыянальным музеі мастацтва, архітэктуры і дызайну у Осла, а таксама ў Кунстхале у Гамбургу. Яшчэ дзве версіі прыналежаць прыватным калекцыянерам.

## Спасылкі 
* «Мадонна»  на сайце Універсітэта штата Каліфорнія

Катэгорыя:Карціны Эдварда Мунка
Залман Давыдавіч Віхнін

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Залман Давыдавіч Віхнін
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1939—1943
 |званне           = 
 |род войскаў      = Пяхота
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды       = {
 
}
{
 
}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
**Залман Давыдавіч Віхнін** (1909—1943), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, агітатар 288-га стралковага палка 181-й стралковай дывізіі 13-й арміі Цэнтральнага фронту, Герой Савецкага Саюза, капітан.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў чэрвені 1909 года ў вёсцы Шчадрын Жлобінскага раёна Гомельскай вобласці ў сям’і служачага. Яўрэй. Член ВКП(б)/КПСС з 1938 года. Скончыў няпоўную сярэднюю школу.

У 1939 годзе прызваны ў рады Чырвонай Арміі. Удзельнічаў у паходзе савецкіх войскаў у Заходнюю Беларусь у 1939 годзе. У баях Вялікай Айчыннай вайны з лютага 1943 года. Ваяваў на Цэнтральным фронце.

Пачаў баявы шлях ад Сталінграда. Пасля Сталінграда была Курская дуга, а затым, у верасні 1943 года, трэба было вызваляць абласны цэнтр на Украіне — Чарнігаў. Пасля вызвалення населеных пунктаў  і , размешчаных паблізу Чарнігава, полк, фарсіраваўшы Дзясну, павінен быў штурмам авалодаць паўднёва-заходняй бокам горада.

У той напружаны момант агітатар З. Д. Віхнін быў сярод байцоў падраздзяленняў днём і ноччу.

## Літаратура 
*  — С. 206.
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382

## Спасылкі 
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Харальд цур Хаўзен

**Харальд цур Хаўзен** (; ) — нямецкі медык і навуковец, лаўрэат Нобелеўскай прэміі ў галіне медыцыны і фізіялогіі 2008 года, якую ён падзяліў з Люкам Мантанье і Франсуазай Барэ-Сінусі. Цур Хаўзен адкрыў ролю папіломавірусаў у развіцці рака шыйкі маткі. У цяперашні час — ганаровы прафесар.

## Біяграфія 
Харальд цур Хаўзен нарадзіўся Гельзенкірхене, Германія, паступіў у гімназію ў Фехтэ і вывучаў медыцыну ва ўніверсітэтах Бона, Гамбурга і Дюсельдорфа і ў апошнім атрымаў ступень доктара медыцыны ў 1960 годзе, пасля чаго стаў фельчарам.

## Спасылкі 
* Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне атрымалі немец і двое французаў: за адкрыццё вірусаў, якія выклікаюць рак і ВІЧ
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Постаці нямецкай анкалогіі
Катэгорыя:Постаці нямецкай вірусалогіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Лаўрэаты міжнароднай прэміі Гайрднера
Артонія

**Артонія** (*Arthonia*) — род лішайнікаў сямейства артоніевых.

## Апісанне 
Слаявіна накшталт тонкай скарынкі, усярэдзіне субстрату або на яго паверхні. Пладовыя целы чорныя, бурыя, карычневыя, у выглядзе плям, няправільных зорачак, сядзячыя ці пагружаныя ў слаявіну. Сумкі 6-споравыя,грушападобныя, з патоўшчанай абалонкай. Споры падоўжана-авальныя да верацёнападобных, двух- або шматклетачныя, бясколерныя ці карычняватыя.

## Пашырэнне 
Насяляюць пераважна гладкую і маладую кару ліставых дрэў, радзей лісце вечназялёных раслін, драўніну і камяністы субстрат (валуны) як ва ўмераных, так і ў трапічных рэгіёнах абодвух паўшар’яў. Віды роду прадстаўлены як лішайнікамі, так і ліхенафільнымі грыбамі. У свеце вядома каля 160 відаў. На Беларусі найбольш пашыраныя  і . Растуць пераважна на кары лісцевых дрэў. Спараносяць у вільготны перыяд зімой і вясной.

Індыкатарныя расліны.

## Літаратура 
* Артонія // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.
* *Кабзар Н.* Артонія // 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Аскаміцэты
Катэгорыя:Роды грыбоў
Эндру Фаер

**Эндру Захары Фаер** (, ) — амерыканскі навуковец, малекулярны генетык. Прафесар Стэнфардскага ўніверсітэта. У 2006 годзе атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне разам з Крэйгам Мело за «адкрыццё РНК-інтэрферэнцыі — эфекту гашэння актыўнасці вызначаных генаў».

## Біяграфія 
Нарадзіўся 27 красавіка 1959 г у Пала-Альта (Каліфорнія). Адукацыю атрымаў у Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі (1978) і ў Масачусецкім тэхналагічным інстытуце (1983). З 1986 па 2003 год працаваў у аддзяленні эмбрыялогіі Інстытута Карнегі (Балтымор, Мэрыленд). З 1989 прафесар Універсітэта Джонса Хопкінса. З 2003 года прафесар паталогіі і генетыкі ў медыцынскай школе Стэнфардскага ўніверсітэта.

Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (з 2004) і Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук.

## Навуковыя працы 
* Andrew Fire, Siqun Xu, Mary K. Montgomery, Steven A. Kostas, Samuel E. Driver und Craig C. Mello: *Potent and specific genetic interference by double-stranded RNA in Caenorhabditis elegans*. In: *Nature.* Band 391, 1998, S. 806—811, PMID 9486653 PDF 
* *Nucleic acid structure and intracellular immunity: some recent ideas from the world of RNAi.* In: *Q Rev Biophys.* 2006, S. 1-7.
* A. Fire, R. Alcazar und F. Tan: *Unusual DNA structures associated with germline genetic activity in Caenorhabditis elegans.* Genetics 2006.
* D. Blanchard, H. Hutter, J. Fleenor und A. Fire: *A differential cytolocalization assay for analysis of macromolecular assemblies in the eukaryotic cytoplasm.* In: *Mol Cell Proteomics.* 2006.
* F. Moreno-Herrero, R. Seidel, S. M. Johnson, A. Fire und N. H. Dekker: *Structural analysis of hyperperiodic DNA from Caenorhabditis elegans.* in: *Nucleic Acids Res.* Band 34, Nr. 10, 2006, S. 3057-3066.
* M. L. Foehr, A. S. Lindy, R. C. Fairbank, N. M. Amin, M. Xu, J. Yanowitz, A. Z. Fire und J. Liu: *An antagonistic role for the C. elegans Schnurri homolog SMA-9 in modulating TGFbeta signaling during mesodermal patterning.* In: *Development.* Band 133, Nr. 15, 2006, S. 2887—2896.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі
Катэгорыя:Лаўрэаты міжнароднай прэміі Гайрднера
Рычард Эксел

**Рычард Эксел** (; ]) — амерыканскі нейрабіёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне за даследаванні ў галіне вывучэння «нюхальных рэцэптараў і арганізацыі сістэмы органаў нюху». Эксель адкрыў сямейства генаў, кадавальныя бялкі, якія ўлоўліваюць пахі. Вынікі яго даследаванняў дазволілі растлумачыць механізм работы органаў нюху.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Нейрабіёлагі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Ліхеналогія

**Ліхенало́гія** (ад  — *лішайнік*) — навука пра лішайнікі, раздзел батанікі.

## Гісторыя 
Пачаткам навукі прынята лічыць 1803 года, калі вучань Карла Лінея Эрык Ахарыус апублікаваў сваю працу «Methodus qua omnes detectos lichenes ad genera redigere tentavit» («Метады, з дапамогай якіх кожны зможа вызначаць лішайнікі»). Ён вылучыў іх у самастойную групу і стварыў сістэму, заснаваную на будове пладовых цел, у якую ўвайшлі 906 апісаных на той час відаў.

## Вядомыя ліхенолагі 
* Іосіф Баранецкі
* Ніна Васільеўна Горбач
* Усевалад Паўлавіч Савіч
* Міхаіл Пятровіч Тамін

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Міжнародная асацыяцыя ліхеналогіі

Катэгорыя:Раздзелы батанікі
Гіпагімнія

**Гіпагі́мнія** (*Hypogymnia*) — род ліставатых лішайнікаў сямейства пармеліевых.

## Апісанне 
Слаявіна (талом) ліставатая, шаравата-зеленаватая, белавата-шараватая, распасцёртая па субстраце, у цэнтры шчыльна прымацаваная да яго ўчасткамі ніжняй паверхні, часта ўздутая. Лопасці на канцах з масай сарэдый (спецыяльных утварэнняў для вегетатыўнага размнажэння) у выглядзе белых мучністых скопішчаў. Знізу талом цёмны, ад карычнявата-чорнага да чорнага, бліжэй да бакоў светла-карычневы, бэжавы, складкаваты або маршчыністы, без рызін. Стрыжань белы, з поласцю ўнутры, радзей кампактны. Пладовыя целы (апатэцыі) сядзячыя або на ножках. Сумкі (аскі) 8-споравыя. Споры аднаклетачныя, бясколерныя. Пікніды прадстаўлены ў выглядзе чорных кропак, апушчаных у талом.

Віды змяшчаюць лішайнікавыя кіслоты: атранарын і фізодавую кіслату.

## Пашырэнне 
Лішайникі насяляюць кару дрэў, драўніну, камяні, распаўсюджаны пераважна ў Паўночным паўшар’і ва ўсіх раслінна-кліматычных зонах. У свеце вядома каля 90 відаў. На Беларусі трапляюцца , ,  і . Пераважна аблігатныя эпіфіты. Растуць на ствалах і галінках дрэў і кустоў, зрэдку на апрацаванай драўніне, камяністым субстраце, грунтавых агаленнях і глебе.

## Выкарыстанне 
Сыравіна для антыбіятычных прэпаратаў. Індыкатары загазаванасці паветра.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Пармеліевыя
Катэгорыя:Роды грыбоў
Марыа Капекі

**Марыа Рэната Капекі** (; ) — амерыкана-італьянскі генетык, прафесар, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне 2007 года.

## Біяграфія 
Марыа Капекі нарадзіўся ў Вероне ў 1937 ад шлюбу бацькі-італьянца і маці-амерыканкі. Падчас Другой сусветнай вайны яго маці за прыналежнасць да антыфашысцкай групы была арыштавана і адпраўлена ў канцлагер Дахаў. Пасля заканчэння вайны Марыа Капекі з маці пераехаў у ЗША.

У 1961 годзе ён атрымаў ступень бакалаўра па хіміі і фізіцы ў каледжы Антыёх у штаце Агая. У 1967 годзе ў Гарвардзе яму была прысуджана ступень доктара біяфізікі. У 1969 годзе ён стаў дацэнтам на кафедры біяхіміі медыцынскай школы Гарварда. З 1973 года ён працуе ў універсітэце Юты, з 1988 года таксама працаваў у медыцынскім інстытуце Говарда Х’юза. Марыа Капекі з’яўляецца членам Нацыянальнай акадэміі навук ЗША.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Біяхімікі ЗША
Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Марцін Эванс

Сэр **Марцін Джон Эванс** (; ) — англійскі навуковец.

## Біяграфія 
Скончыў Кембрыджскі ўніверсітэт у 1963 годзе. Доктар філасофіі з 1969 года. У 1966—1978 гадах на даследчай і выкладчыцкай працы на кафедры анатоміі і эмбрыялогіі ва ўніверсітэцкім каледжы ў Лондане. У 1978—1999 гадах — працаваў на кафедры генетыкі Кембрыджскага ўніверсітэта. з 1999 года — прафесар генетыкі млекакормячых і дырэктар школы біялагічных навук Кардыфскага ўніверсітэта. Даследаванні Эванса прысвечаны пераважна вывучэнню уласцівасцяў эмбрыянальных ствалавых клетак.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Постаці брытанскай эмбрыялогіі
Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Вучоныя Кембрыджскага ўніверсітэта
Збаражскія

**Збаражскія** — княжацкі род герба «Карыбут».

Паходзілі ад князя Васіля Нясвіцкага, які ў сярэдзіне XV ст. валодаў Збаражам на Валыні (адсюль прозвішча). У 1463 яго сыны Васіль, Сямён і Солтан падзялілі бацькаву спадчыну. Васіль атрымаў Збараж і вакольныя сёлы, у 1474 ён загінуў у падпаленым крымскімі татарамі Збаражы. Ад яго сына Міхала пайшоў род Вішнявецкіх, ад сына Сямёна — далейшы род 3баражскіх, ад сына Фёдара — роды Парыцкіх і Варанецкіх. Вызнавалі праваслаўе, з кан. XVI ст. — каталіцтва.

Галоўная рэзідэнцыя — Збаражскі замак. Пасля смерці Юрыя, апошняга прадстаўніка роду, у 1636 значная частка маёмасці перайшла да князёў Вішнявецкіх.

## Найбольш вядомыя прадстаўнікі 
* Стэфан Збаражскі (1518—1585) — ваявода віцебскі і троцкі
* Януш Збаражскі (? — 1608) — ваявода брацлаўскі
* Крыштаф Збаражскі (1580—1626) — кашталян кракаўскі
* Юрый Збаражскі (1580—1631) — кашталян кракаўскі, староста пінскі.

## Галерэя 

Выява:Portrait of Polish nobleman Krzysztof Zbaraski.jpg|Крыштаф Збаражскі
Выява:Jerzy Zbaraski.jpg|Юрый Збаражскі
Выява:Jury Zbaraski. Юры Збараскі (XIX).jpg|Юрый Збаражскі (XVIII ст.)
Выява:Jury Zbaraski. Юры Збараскі (XVIII).jpg|Юрый Збаражскі (XIX ст.)

## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Буэлія

**Буэлія** (*Buellia*) — род лішайнікаў сямейства каліцыевых.

## Апісанне 
Талом накіпны, у выглядзе тонкай або тоўстай корачкі, гладкай або з гарбінкамі, парэпанай або арэаляванай (ад белага, светла-шэрага да цёмна-шэрага, карычняватага або бурага колеру). Часам слаявіна дрэнна развіта і незаўважна. Падслаявіна раз-пораз махрыстая, чорная, чарнавата-карычневая (можа адсутнічаць). Апатэцыі сядзячыя або апушчаныя ў талом, лецыдзеевага тыпу. Дыяметр апатэцыяў 0,2–1,5 мм. Дыск апатэцыю ад плоскага да пукатага, чорны або чорна-карычневы, голы або зрэдку з бялёсым, шызым налётам. Край аднаго колеру з дыскам. Уласны край апатэцыю (эксцыпул) звычайна развіты, нярэдка радыяльнай будовы, аднаго колеру з дыскам, раўнамерна афарбаваны, цёмна-карычневы, вугальна-чорны. Эпітэцый заўсёды афарбаваны, карычневы, аліўкавы або зялёны. Гіменій бясколерны або афарбаваны ў верхняй частцы ў зялёны колер, з кроплямі алею або без іх. Гіпатэцый бясколерны, светла- або цёмна-карычневы, цёмна-буры, цёмна-бура-чырвоны. Парафізы членістыя, звычайна злеплены, радзей размешчаны паасобку, тонкія. Сумкі булдавападобныя, Bасidia-тыпу, звычайна ўтрымліваюць па 8 спор, часам больш. Споры 2–4‑клетачныя, спелыя споры — карычневыя, эліпсоідныя.

## Пашырэнне 
У свеце вядома каля 100 відаў. Распаўсюджаны пераважна ў Паўночным паўшар’і, трапляюцца ў гарах, хвойных і мяшаных лясах, ва ўсіх раслінна-кліматычных зонах. Насяляюць у асноўным камяністыя субстраты, радзей кару дрэў і глебу, часам адзначаны на таломах і апатэцыях лішайнікаў, г. зн. віды гэтага роду адносяцца да ліхенафільных грыбоў.

На Беларусі ў хваёвых лясах сустракаюцца ,   і інш.

, якая расце на кары лісцевых дрэў, камяністых субстратах, споранасіць у вільготныя перыяды года, цяпер уключаецца ў род .

Індыкатарныя расліны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Буэлія // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Каліцыевыя
Катэгорыя:Роды грыбоў
Грэх

. Грахападзенне Адама і Евы. Роспіс Сіксцінская капэла Грэхападзенне Адама і Евы]]

**Грэх** — у аўраамічных рэлігіях з’яўляецца актам парушэння Божай волі. Грэх можа таксама разглядацца як усе, што парушае ідэальныя адносіны паміж чалавекам і Богам. Слова «*грэх*» вызначаецца як «*прамазаць*». Некаторыя правіны разглядаюцца як грахі, а некаторыя грахі лічацца больш цяжкімі, чым іншыя. У гэтым нюансе грахі разглядаюцца ў дыяпазоне ад нязначных памылак да смяротных злачынстваў.

Каталіцызм разглядае найменш цяжкія правіны як даравальныя грахі, якія з’яўляюцца часткай чалавечага жыцця, і калі грэшнік не паспеў раскаяцца і ён варты неба, то ён зможа ачысціца ад грахоў у Чыстцы. З іншага боку, грахі вялікага зла з’яўляюцца смяротнымі грахамі — якія прыносяць наступствы пекла, калі не адбылося акта здзейсненага раскаяння ці споведзі пра іх. Грахі бестурботнага жыцця лічацца разбуральнымі і могуць прывесці да Семі смяротных грахоў.

Іншая канцэпцыя звязвае грах са справамі, якія існуюць на зямлі, але не на нябёсах. Прадукты харчавання, напрыклад, неабходны для здароўя цела, але не для вечнага трансцэндэнтальнага жыцця, такім чынам, празмернае спажыванне ежы лічыцца грахом.

Грэх таксама трактуецца як непазбежны акт, які перадаецца з пакалення ў пакаленне ад агульнага продка Адама. Лічыцца, што падобна хваробе што грэх атруціў сэрца кожнага чалавека ў далейшым, і што кожны чалавек з’яўляецца абсалютна поўным граху і не можа інакш думаць і дзейнічаць, і можа толькі замаскіраваць прысутнасць граху.

Катэгорыя:Хрысціянства
Бацыдыя

**Бацы́дыя** (*Bacidia*) — род лішайнікаў сямейства рамалінавых.

## Апісанне 
Слаявіна ў выглядзе скарынкі, прымацаванай гіфамі да субстрату. Фотабіёнт — зялёныя водарасці, з акруглымі або шырока эліпсоіднымі клеткамі. Пладовыя целы сядзячыя ці пагружаныя ў слаявіну. Сумкі авальнападоўжаныя з 8 спорамі.

## Арэал і экалогія 
У свеце вядома каля 95 відаў, шырока распаўсюджаны па ўсім зямным шары. Прадстаўнікі роду насяляюць кару дрэў, імхі, раслінныя рэшткі, радзей камяні, шэраг відаў аддае перавагу вельмі кіслым субстратам. 

На Беларусі найбольш пашыраныя , , . Растуць на кары ліставых (ліпа, асіна, дуб, клён), радзей хвойных (елка) дрэў, на апрацаванай драўніне (квартальныя слупы, альтанкі і г. д.) у ліставых і мяшаных лясах, на антрапагенных тэрыторыях (гарадскія паркі, скверы), таксама ў старых сядзібных парках.

Індыкатарныя расліны.

## Літаратура 
* Бацыдыя // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Рамалінавыя
Катэгорыя:Роды грыбоў
Юрый Збаражскі

**Юрый Збаражскі** (каля 1573 — 1631) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай. Апошні прадстаўнік роду Збаражскіх.

## Біяграфія 
З княжацкага роду Збаражскіх герба «Карыбут», сын Януша і Ганны з Чацвярцінскіх. Меў брата Крыштафа.

Навучаўся ў Падуанскім ўніверсітэце, а таксама ў Нідэрландах, асабіста ўдзельнічаў у шведскай інтэрвенцыі Жыгімонта Вазы ў 1598 годзе. Потым займаў шэраг дзяржаўных урадаў.

Крайчы (1612—1619) і падчашы вялікі каронны (1619—1620), кашталян кракаўскі (з 1620); староста пінскі (з 1590), сокальскі (з 1607), жарнавецкі (з 1624) і вісліцкі (1628), дзяржаўца радагоскі (з 1603).

Фундаваў капліцу Збаражскіх пры Кракаўскім , а таксама  у Збаражы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Юрый
Катэгорыя:Памерлі ў 1631 годзе
Катэгорыя:Крайчыя вялікія каронныя
Катэгорыя:Падчашыі вялікія каронныя
Катэгорыя:Кашталяны кракаўскія
Катэгорыя:Старосты пінскія
Катэгорыя:Старосты сокальскія
Катэгорыя:Старосты жарнавецкія
Катэгорыя:Старосты вісліцкія
Катэгорыя:Дзяржаўцы радагоскія
Олівер Сміціс

**Олівер Сміціс** (;  — ) — англа-амерыканскі генетык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (2007) за адкрыццё прынцыпаў ўвядзення спецыфічных генных мадыфікацый ў мышэй з выкарыстаннем эмбрыянальных ствалавых клетак.

## Біяграфія 
Олівер Сміціс нарадзіўся ў Галіфаксе (Заходні Ёркшыр, Вялікабрытанія). У 1951 годзе яму была прысвоена ступень магістра, а пазней ступень доктара фізіялогіі. З 1953 па 1960 гады Сміціс працаваў у медыцынскай даследчай лабараторыі ў Таронцкага ўніверсітэта, а з 1960 да 1988 года ў лабараторыі ўніверсітэта Вісконсін-Мэдысан . З 1988 года ён пачаў працаваць прафесарам лабараторыі паталогіі і лабараторнай медыцыны ўніверсітэта Паўночнай Караліны. З дапамогай распрацаваных ім методык ён праводзіў генетычныя даследаванні мышэй.

Ён і Марыа Капекі, незалежна адзін ад другога, здзейснілі важныя адкрыцці ў галіне спецыфічных генных мадыфікацый ў мышэй з выкарыстаннем эмбрыянальных ствалавых клетак.

Катэгорыя:Генетыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Генетыкі ЗША
Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі
Дзмітрый Фёдаравіч Сангушка

**Дзмітрый Сангушка** ( — ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Трымаў Жытомірскае, Канеўскае і Чаркаскае староствы.

## Біяграфія 
З княжацкага роду Сангушкаў герба «Пагоня Літоўская», сын Фёдара, старосты брацлаўскага. Меў малодшага брата Рамана.

15 верасня 1553 ажаніўся з Гальшкаю Астрожскаю, супраць волі яе маці Беата з Касцялецкіх. Апошняя напісала скаргу вялікаму князю Жыгімонту Аўгусту, які пазбавіў Дзмітрыя пасад і пастанавіў з'явіцца яму ў каралеўскі суд. Маладыя выправіліся на ўцёкі ў Чэхію. За няяўлю на суд вялікі князь прусудзіў З. Сангушку да інфаміі — пазбаўлення гонару, выгнання з дзяржавы, канфіскацыі маёмасці і абавязання вярнуць Гальшку маці. Кожны ахвочы мог яго беспакарана забіць і атрымаць узнагароду. Неўзабаве гэта зрабіў Марцін Збароўскі, які жадаў выдаць Гальшку за аднаго са сваіх сыноў.

11 лютага 1554 З. Сангушку пахавалі ў Яромежы ў касцёле Святога Мікалая. На фундаванай сваякамі каменнай пліце змясцілі наступны надпіс:

Каля 1860 Сангушкі паставілі новую пліту, але ўжо без імя забойцы.

## Літаратура 
* 

Дзмітрый Фёдаравіч
Катэгорыя:Старосты жытомірскія
Катэгорыя:Старосты канеўскія
Катэгорыя:Старосты чаркаскія
Джордж Уіпл

**Джордж Хойт Уіпл** (; , Эшленд — ) — амерыканскі ўрач, вучоны ў галіне біямедыцынскіх даследаванняў, адміністратар і выкладчык медыцынскай школы. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1934 годзе (сумесна з Джорджам Майнатам і Уільямам Мёрфі) «за адкрыцці, звязаныя з ужываннем печані ў лячэнні перніцыёзнай анеміі».

## Спасылкі 
* Біяграфія Джорджа Уіпла на сайце Нобелеўскага камітэта.

Катэгорыя:Выпускнікі Ельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Медыкі ЗША
Яўстахій Эразм Сангушка

Князь **Яўстахій Эразм Сангушка** (25 ці 26 кастрычніка 1768 — ) — генерал, буйны военачальнік паўстання Тадэвуша Касцюшкі, удзельнік вайны 1812 года на баку Напалеона. Уратаваў Касцюшку жыццё ў бітве пад Шчакацінамі.

## Біяграфія 
Князь Яўстахій паходзіў з роду Сангушкаў, быў сынам апошняга валынскага ваяводы Гераніма Януша Сангушкі і Уршулі Цэцыліі з Патоцкіх (сястры Ігнацыя і Станіслава Косткаў). У дзяцінстве і раннім юнацтве выхоўваўся пры двары бабулі Барбары Сангушка. У 1798 годзе ён ажаніўся з Клемянцінай Чартарыйскай, меў з ёю сыноў Рамана і Уладзіслава і дачку Дароту.

У 1780—1786 гадах навучаўся ў ваеннай школе ў Страсбургу і служыў у французскай арміі ў Каралеўска-Алемандскім драгунскім палку. 3 лютага 1789 года ў званні капітана кавалерыі ён пачаў службу ў кароннай арміі ў 8-й нацыянальнай кавалерыйскай брыгадзе. 5 кастрычніка 1789 года атрымаў званне маёра, 28 красавіка 1792 года — віцэ-брыгадзіра, 29 ліпеня 1792 года — брыгадзіра. Дэпутат Чатырохгадовага сойма ад Люблінскага ваяводства з 1788 года. У красавіку 1790 года ўваходзіў у склад «дэпутацыі для складання службовых рэгламентаў».

Ваяваў і вызначыўся пад Зяленцамі (23 чэрвеня атрымаў ордэн Virtuti Militari) і атрымаў званне брыгадзіра (1 жніўня 1792 года). 25 ліпеня 1792 года ён прыняў камандаванне бацькоўскай брыгадай пасля С. Макраноўскага, а на наступны дзень (26 ліпеня) у апошняй сутычцы пад Маркушавам выратаваў Юзафа Панятоўскага. Пасля перамогі таргавічан перайшоў на рускую службу (каб выратаваць свае даброты і маёмасць).

Пасля выбуху паўстання 1794 года выйшаў у адстаўку і як прыватны добраахвотнік далучыўся да паўстання. Спачатку быў у званні генерал-маёра, потым — камандзіра дывізіі. Ён выратаваў жыццё Тадэвуша Касцюшкі пад Шчакацінамі. Удзельнічаў у абароне Варшавы, падчас якой быў паранены 26 жніўня 1794 года. У той жа дзень ад сухотаў памерла яго каханая Юлія Патоцкая, жонка Яна Патоцкага. У Яўстафія і Юліі быў раман, добра вядомы ў арыстакратычных колах.

У 1812 годзе быў брыгадным генералам штаба Напалеона Банапарта і тытулярным ад’ютантам імператара, віцэ-рэгіментарыем агульнай мабілізацыі Варшаўскага княства. Удзельнічаў у паходзе на Маскву. У 1813 годзе стаў генерал-маёрам, але адмовіўся ўдзельнічаць у апошнім паходзе Юзафа Панятоўскага і звольніўся з войска, што сустрэла рэзкае асуджэнне князя. Яго адмова была звязаная з рызыкай страціць свае радавыя маёнткі на Валыні, дзе ён канчаткова пасяліўся пасля напалеонаўскіх войнаў.

Узнагароджаны рыцарскім крыжам Virtuti Militari, рыцарскім крыжам Ордэна Ганаровага легіёна. Быў членам масонскай ложы «Аб’яднаныя браты» ў 1820 годзе.

Яўстах Эразм
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікага Сойма 1788—1792
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года
Катэгорыя:Генералы Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Люблінскім ваяводстве
Катэгорыя:Масоны
Даян Фосі

**Да́ян Фо́сі** (; , Сан-Францыска, Каліфорнія, ЗША — , Руанда) — вядомы этолаг, папулярызатар аховы прыроды.

## Біяграфія 
Атрымала медыцынскую адукацыю. Пазней атрымала ступень доктара заалогіі (1974) у Кембрыджскім універсітэце. У 1963 годзе, падчас турыстычнай паездцы па Афрыцы, пазнаёмілася з вядомым заолагам і палеантолагам Луісам Лікі, які пазней прапанаваў ёй займацца вывучэннем паводзін горных гарыл у трапічных лясах горнага масіву Вірунга на сумежжы ДРК, Руанды і Уганды. Д. Фосі вывучала гарыл цярпліва і тонка, часта рызыкуючы жыццём, гадамі чакала, пакуль гарылы прымуць яе ў зграю, у выніку яна перамагла — яе прынялі. Такім чынам, у адзіночку даследчыца жыла сярод гэтых вельмі моцных, самых буйных у свеце малп, вывучаючы іх звычкі, навыкі і, у пэўным сэнсе, культуру. Д. Фосі вывучала паводзіны горных гарыл на працягу 18 гадоў і лічыла чалавека галоўнай небяспекай для іх. Да 1980 года на Зямлі заставалася агулам толькі 250 горных гарыл, таму даследчыца вяла безупынную барацьбу з браканьерамі на тэрыторыі нацыянальнага парку «Вірунга». Была актыўнейшай прыхільніцай аховы прыроды.

У студзені 1970 года фатаграфія Д. Фосі з'явілася на вокладцы *National Geographic*, даследчыца стала вядомай. У 1980 годзе Д. Фосі названа вядучым спецыялістам свету па фізіялогіі і паводзінах горных гарыл. У 1981—1983 гадах чытала ўласны курс лекцый у Карнельскім універсітэце. Тым жа часам напісала кнігу «Гарылы ў смузе» (), якая стала бестселерам і дагэтуль з'яўляецца самай прадаваемай кнігай свету пра гарыл.

## Забойства 
Д. Фосі была засечана ўласным мачэтэ для рубкі трыснягу 26 снежня 1985 года ў сваім бунгала ў лагеры паблізу  у Руандзе. Забойства не раскрытае. Хутчэй за ўсё, даследчыцу забілі афрыканцы, нанятыя тымі, каму Д. Фосі замінала выкарыстоўваць гарыл у камерцыйных мэтах. Д. Фосі пахавалі побач з забітымі гарыламі на двары за бунгала. На надмагіллі высечана яе руандыйскае імя *Нуармачабеле* («Жанчына, якая жыве адна ў гарах») і эпітафія «Ніхто не любіў гарыл мацней. Спачывай з мірам, дарагая сяброўка, навечна абароненая ў гэтай святой зямлі, тваім доме, якому ты належыш».

## У масавай культуры 
* У 1975 годзе Д. Фосі стала гераіняй фільма «У пошуках гіганцкіх малп» знятага *National Geographic Society*.
* У 1983 годзе выйшла навукова-папулярная кніга Д. Фосі «Гарылы ў смузе» (). Пазней, у 1988 годзе, у асноўным па матывах кнігі, быў зняты аднайменны мастацкі фільм з Сігурні Уівер у галоўнай ролі.

## Гл. таксама 
* Джэйн Гудал

Катэгорыя:Заолагі ЗША
Катэгорыя:Постаці амерыканскай экалогіі
Катэгорыя:Прыматолагі
Катэгорыя:Нераскрытыя забойствы ў Руандзе
Катэгорыя:Пісьменнікі-анімалісты
Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя
Вальтэр Гес

**Вальтэр Рудольф Гес (Хес)** (; , , Швейцарыя — , , Швейцарыя) — швейцарскі фізіёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1949 годзе «за адкрыццё функцыянальнай арганізацыі прамежкавага мозгу як каардынатара актыўнасці ўнутраных органаў». Падзяліў прэмію з Эгашам Монішам, узнагароджаным «за адкрыццё тэрапеўтычнага ўздзеяння лейкатаміі пры некаторых псіхічных захворваннях».

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія Уолтэра Геса на сайце Нобелеўскага камітэта.
* Нобелеўская лекцыя Уолтэра Геса.

Катэгорыя:Памерлі ў Лакарна
Катэгорыя:Медыкі Швейцарыі
Катэгорыя:Постаці швейцарскай нейрабіялогіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Шарль Ніколь

**Шарль Жуль Анры Ніколь** (; , Руан — , Туніс) — французскі бактэрыёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1928 годзе за ўсталяванне таго факту, што пераносчыкам сыпнога тыфа з’яўляецца плацяная вош.

## Спасылкі 
* Біяграфія Шарля Нікаля на сайце Нобелеўскага камітэта.

Катэгорыя:Медыкі Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Паразітолагі