open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гіпербала (рыторыка)

**Гіпербала** ( — празмернасць) — троп, рэзкае перабольшанне якіх-небудзь уласцівасцей чалавека, прадмета ці з'явы з мэтай звярнуць на гэтыя ўласцівасці асаблівую ўвагу. У гіпербале, якую нельга разумець літаральна, выяўляюцца эмацыянальныя (станоўчыя або адмоўныя) адносіны пісьменніка да таго, што адлюстроўваецца. Гіпербала надзвычай характэрная для народнай творчасці, асабліва для легендаў і казак, дзе яна выступае не толькі як троп, стылістычны прыём, але і як адзін з асноўных сродкаў стварэння характару.

## Глядзі таксама 
* Літота

## Літаратура 
* Рагойша, В. П. Паэтычны слоўнік / В. П. Рагойша. — 3-е выд., дап. і дапр. — Мінск, 2004.
* Рагойша, В. П. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах / В. П. Рагойша. — Мінск, 2001.

Катэгорыя:Тропы
Вульгарызм

**Вульгары́зм** ( — простанародны) — грубае, лаянкавае слова ці выраз, якія ўжываюцца ў паэзіі для сацыяльна-палітычнай або маральнай характарыстыкі пэўнай асобы. Вульгарызмы знаходзяцца за межамі літаратурнай лексікі, таму карыстацца імі трэба надзвычай асцярожна.
Часам паэт звяртаецца нават да нецэнзурнага слова, якое на пісьме замяняецца шматкроп’ем, але даволі лёгка ўгадваецца чытачамі:

: Выграбаем конскія яблыкі з дому
: Шуфлямі і качэргамі…
: Сацыялізм — ня догма.
: Сацыялізм — энэргія!
: Плюс (!)
: электрыфікацыя ўсёй дзяржавы,
: Каб зводдаль было відно:
: Хто служыць і робіць
: дзяржаўную справу,
: А хто вырабляе…

: (У. Някляеў. «Наскрозь»)

## Гл. таксама 
* Абсцэнная лексіка
* Вульгарнасць

## Літаратура 
* Рагойша, В. П. Паэтычны слоўнік / В. П. Рагойша. — 3-е выд., дап. і дапр. — Мінск, 2004.
* Рагойша, В. П. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах / В. П. Рагойша. — Мінск, 2001.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Стылістыка
Катэгорыя:Сацыялінгвістыка
Парэчкі чырвоныя

**Парэ́чкі чырвоныя** (*Ribes rubrum*) — маленькі лістападны хмызняк, від раслін роду  сямейства .

## Арэал 
Натуральная вобласць распаўсюду знаходзіцца ў лясной зоне па ўсёй Еўразіі, дзе расце ў дзікім выглядзе. У Беларусі расце па ўсёй тэрыторыі.

Сустракаецца на лясных ўзлесках, аддае перавагу берагам рэк або ручаёў, утварае зараснікі.

## Апісанне 
Лістападныя зімаўстойлівыя кусты вышынёю 0,7—1,5 метра.

### У народнай медыцыне 
 Беларусі, 2004]]
Свежыя ягады і прадукты іх перапрацоўкі паляпшаюць апетыт, павышаюць засваяльнасць бялкоў жывёльнага паходжання, садзейнічаюць узмацненню перыстальтыкі кішэчніка. Сок валодае асвяжальнай і агульнаўмацавальнай уласцівасцю, у гарачае надвор’е наталяе смагу, рэкамендуецца хворым, якія знаходзяцца ў ліхаманкавым стане. У народнай медыцыне яго ўжываюць як патагонны сродак і лічаць карысным пры мочакаменнай хваробе — садзейнічае вывядзенню солей мачавой кіслаты.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.

## Спасылкі 
* 
* Смородина красная
* AgroAtlas: *Ribes rubrum* — Смородина красная 
* *Ribes rubrum* L. (Смородина красная) // ИАС «ООПТ России»  

Катэгорыя:Парэчкі
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Ягады
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Расліны на марках
Паэтычная вольнасць

**Паэты́чная во́льнасць** () — наўмыснае або міжвольнае адступленне ад агульнапрынятых моўных нормаў у вершаваных творах дзеля захавання ў іх метрычнага малюнка ці рыфмы. Гэта могуць быць неўласцівыя для літаратурнай мовы словы, націскі, слоўныя скарачэнні і г. д. Так, у вершы Я. Купалы «Беларускім партызанам» сустракаецца слова «гітлерцы» замест «гітлераўцы»: *«Рэжце гітлерцаў паганых»*.

Злоўжываць паэтычнай вольнасцю нельга. Разам з тым яе трэба адрозніваць ад звычайнай моўнай неахайнасці аўтара.

## Літаратура 
* Рагойша, В. П. Паэтычны слоўнік / В. П. Рагойша. — 3-е выд., дап. і дапр. — Мінск, 2004.
* Рагойша, В. П. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах / В. П. Рагойша. — Мінск, 2001.

Катэгорыя:Паэзія
Моўная норма

**Мо́ўная но́рма** — сукупнасць агульнаўжываных моўных сродкаў, абумоўленая гістарычна, а таксама правілы іх адбору і выкарыстання, якія прызнаюцца грамадствам найбольш прыдатнымі ў канкрэтны гістарычны перыяд. Норма з’яўляецца адной з істотных уласцівасцей мовы, якія забяспечваюць яе функцыянаванне і гістарычную пераемнасць за кошт уласцівай ёй устойлівасці, якая, у сваю чаргу, не выключае магчымай варыянтнасці моўных сродкаў і заўважнай гістарычнай зменлівасці, паколькі норма прызначаная, з аднаго боку, захоўваць маўленчыя традыцыі, а з іншага — задавальняць актуальным і зменлівым патрэбам грамадства. Прыватным выпадкам моўнай нормы з’яўляецца літаратурная норма.

Моўная норма фіксуецца ў нарматыўных слоўніках і граматыках. Значную ролю ў распаўсюджанні і захаванні нормаў граюць мастацкая літаратура, тэатр, школьная адукацыя і СМІ.

Моўныя нормы адлюстроўваюць самыя характэрныя рысы нашай мовы, абавязковыя для ўсіх, хто карыстаецца ёю. Дзякуючы нормам дасягаецца адзінства мовы, разуменне паміж людзьмі ў працэсе моўных зносін.

## Тыпы моўных нормаў 
* **Лексічныя нормы.** Яны патрабуюць ужываць словы, засведчаныя слоўнікамі; абмяжоўваць выкарыстанне без стылістычных мэтаў вузкарэгіянальных дыялектызмаў; выключаць са сферы літаратурнага ўжывання вульгарныя і жаргонныя словы.
* **Граматычныя нормы.** Яны вызначаюць ужыванне формы слова і спалучэння словаў у словазлучэннях і сказах.
* **Арфаграфічныя нормы.** Яны акрэсліваюць правілы перадачы на пісьме вуснай мовы.
* **Арфаэпічныя нормы.** Яны патрабуюць аднастайнага вымаўлення гукаў і іх спалучэнняў у словах.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Стандарты
Катэгорыя:Сацыялінгвістыка
Саламірскае

**Саламі́рскае** — возера ў Беларусі, у Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Крашанка, за 20 км на поўдзень ад горада Полацк, каля вёскі Саламір’е.

Плошча паверхні возера 0,4 км². Даўжыня 1,4 км, найбольшая шырыня 0,44 км. Даўжыня берагавой лініі 4,01 км. Найбольшая глыбіня 2,9 м, сярэдняя 1,7 м. Аб’ём вады 0,68 млн м³. Плошча вадазбору 5,5 км².
Катлавіна возера рэшткавага тыпу. Схілы катлавіны спадзістыя вышынёй 3—6 метраў. Вакол возера забалочаная пойма шырынёй 10—300 м. Берагавая лінія звілістая, утварае 3 залівы. Берагі нізкія і забалочаныя, на паўночным захадзе, поўначы і ўсходзе — сплавінныя. Дно возера плоскае, у прыбярэжнай зоне да глыбіні 1—1,5 м пясчанае. На большых глыбінях дно выслана сапрапелем.
Возера эўтрофнае. Расліннасць пашырана да глыбіні 2 м. Прыбярэжная расліннасць займае палосу шырынёй 30—75 м. У Саламірскае ўпадае ручай з возера Ляшчынава, выцякае ручай у возера Зыкоўскае.

У возеры водзяцца лешч, шчупак звычайны, акунь, плотка, краснапёрка, лінь і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Катэгорыя:Басейн Ушачы
Націск

**На́ціск** — больш гучнае і працяжнае вымаўленне аднаго са складоў.

## Націск у беларускай мове
У беларускай мове націск дынамічны, або сілавы, бо пры вымаўленні націскных складоў органы моўнага апарату знаходзяцца ў больш напружаным стане, чым пры вымаўленні ненаціскных складоў.

У беларускай мове націск разнамесны, г. зн. можа падаць на любы склад.

Пры змене формаў слова націск можа не змяняць свайго месца, заставацца нерухомым (*ха́та, ха́це, ха́тамі*) або пераходзіць на іншыя склады (*зямля́ — зе́млі, бу́сел — буслы́*).

Націск дапамагае адрозніваць значэнні словаў: *ка́са — каса́, лю́бы — любы́*).

Націск маюць толькі самастойныя часціны мовы. Службовыя словы, як правіла, націску не маюць і ў якасці ненаціскных складоў прымыкаюць да самастойных словаў.

Складаныя словы могуць мець адзін націск або два — асноўны і пабочны: *шыро́казахва́тны, сво́еасаблі́вы*. Пабочны маюць словы з іншамоўнымі прыстаўкамі: *а́нтыдэмакраты́чны, у́льтрафіяле́тавы*.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фанетыка
Бульба (дэсерт)

**«Бульба»** — пірожнае з таўкнянага сухога пячэння. Прадстаўляе сабой аднастайную масу, якой нададзена круглая форма. У масавай вытворчасці часта сустракаецца ў выглядзе бульбіны. 
 
Для прыгатавання гэтага тыпу пірожнага выкарыстоўваюць сухары альбо пячэнне. Таўкуць да аднастайнай масы. Далей змешваюць з цукрам; яйкам або сметанковым маслам (для загусцення); какава, ваніллю, лікёрам; надаць форму і, без запякання, астуджаюць да зацвярдзення.
 
Масуа дапаўняюць вараным згушчаным малаком, арэхамі ці зярняткамі сланечніка.

Катэгорыя:Дэсерты
Катэгорыя:Пірожныя
Маакія

**Маа́кія** (*Maackia*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Лістападныя дрэвы вышынёй да 20 м. Лісце чаргаванае няпарнаперыстае, даўжынёй да 30 см. Кветкі шматлікія, з пяццю пялёсткамі, у густых гронках, часам разгаліноўваюцца каля асновы. Плод — струк.

Адрозніваецца 6 відаў. Пашыраны ва Усходняй Азіі.

Драўніна ўстойлівая да гніення, ідзе на выраб фанеры, паркету, гнутай мэблі. Дэкаратыўныя расліны, вырошчваюцца для замацавання схілаў і яроў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* *Maackia* Rupr. // The World Flora Online 

Катэгорыя:Матыльковыя
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Флора Азіі
Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей
Вясельны торт

**Вясельны торт** — адна з вясельных традыцый, найважнейшы элемент урачыстага меню. Звычайна торт пякуць ў некалькі паверхаў, пакрываюць цукровай глазурай, памаднай масай або марцыпанамі. Часта вясельны торт завяршаюць фігуркамі маладых.
 
Па традыцыі маладыя разам разразаюць вясельны торт — чыя рука знаходзіцца вышэй, вызначаецца, хто будзе галоўным у новай сям'і. Першы кавалак вясельнага торта, як правіла, прадаецца на аўкцыёне. Дадзеная традыцыя сімвалізуе салодкае жыццё маладых. І з гэтай хвіліны прынята больш не крычаць «горка», усё горкае застаецца ў мінулым.

Катэгорыя:Тарты
Вяселле

**Вяселле** — комплекс абрадаў і звычаяў, якія суправаджаюць заключэнне шлюбу і з’яўляюцца своеасаблівым актам зацвярджэння новай сям’і. Вяселле як абрадавае афармленне шлюбу ўзнікла ў перыяд патрыярхату з усталяваннем манагаміі. Для кожнага народа на пэўнай ступені яго развіцця характэрны традыцыйны ўстойлівы комплекс вясельных абрадаў, які спалучаецца з усімі відамі народнага мастацтва (тэатралізаваныя дзеянні, музыка, спевы, танцы і г.д.). Асноўны момант вясельнай абраднасці ўсіх народаў свету — пераезд нявесты з дому бацькоў у дом жаніха.
 
У вернікаў вяселле суправаджаецца рэлігійнымі абрадамі (вянчанне ў хрысціянстве, ніках ў ісламе і інш.).

## Гл. таксама 
* Суборная субота

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Сям’я
Катэгорыя:Звычаі
Катэгорыя:Культурныя мерапрыемствы
Розенфельд

**Розенфельд** — яўрэйскае прозвішча.

## Выбітныя носьбіты 
* Бэла Розенфельд — жонка і муза Марка Шагала
* Усер Давідавіч Розенфельд — беларускі філосаф, культуролаг
Песня пра Нібелунгаў

**«Песня пра Нібелунгаў»** — нямецкі гераічны эпас. Створаны ў канцы 12 стагоддзя і ўключаў 39 песень. Асноўны сюжэт — вандраванні і звышнатуральныя подзвігі сына караля, выдатнага рыцара Зігфрыда. Пасля яго забойства ўдава Крымхільда сурова помсціць сваім ворагам. Паэма вызначаецца падрабязным апісаннем шматлікіх пабоішчаў, розных прыгод, загавораў, канфліктных сітуацый, рыцарскіх турніраў, святаў і да т.п. Паводле матываў гэтага эпасу нямецкі кампазітар Рыхард Вагнер стварыў музыкальна-драматычную тэтралогію «Кальцо Нібелунгаў».

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6

## Спасылкі 
Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта
Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Катэгорыя:Аб’екты рэестра Памяць свету
Песня пра Раланда

**«Песня пра Раланда»** () — адзін з найбольш вядомых эпічных літаратурных твораў эпохі Сярэднявечча. Напісана невядомым аўтарам ці некалькімі аўтарамі на старафранцузскай мове і мела (у розных рукапісах) ад 4000 да 6000 вершаў. Фарміравалася на працягу 9—11 стагоддзяў у рэчышчы вуснай паэтычнай традыцыі. Галоўным героем «Песні пра Раланда» быў пляменнік караля Карла Вялікага граф Раланд, які мужна змагаўся з арабамі на поўначы Іспаніі. Адзін з асноўных матываў паэмы — васальная вернасць Раланда свайму каралю і адначасова адданасць сваёй Радзіме — «мілай Францыі», «салодкай Францыі».

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6
* Lejeune R. et Stiennon J., La légende du Roland dans l'art du Moyen âge, t. 1-2, Brux., 1967.
* Adriana Kremenjas-Danicic (Ed.): Orlandovi europski putovi / Roland's European Paths / Rolands europäische Wege / Les Sentiers européens de Roland / I sentieri europei di Orlando. Europski dom Dubrovnik, Dubrovnik, 2006 (ISBN 953-95338-0-5).

## Сеціва 
* Пераклад на беларускую мову, зроблены Змітром Коласам 

Катэгорыя:Сярэдневяковая літаратура ў Францыі
Катэгорыя:Chansons de geste
Катэгорыя:Эпічныя паэмы
Паток свядомасці

**«Паток свядомасці»** — кірунак у літаратуры пераважна мадэрнісцкага зместу XX стагоддзя, у якім непасрэдна апісваюцца душэўнае жыццё, асацыяцыі, перажыванні чалавека. Тэрмін «паток свядомасці» ўвёў амерыканскі філосаф У. Джэймс, які лічыў, што свядомасць — гэта паток, рака, у якой думкі, адчуванні, спантанныя асацыяцыі пастаянна перабіваюць адна адну і вычварна, «нелагічна» пераплятаюцца. Класічныя творы «патоку свядомасці» (раманы М. Пруста, Дж. Джойса, В. Вульф) вызначаюцца надзвычайнай увагай да суб’ектыўных перажыванняў герояў, парушэннем традыцыйнай апавядальнай структуры, змяшчэннем часавых планаў, незвычайнымі эксперыментамі і інш. Літаратура «патоку свядомасці» паўплывала на многіх вядомых пісьменнікаў XX стагоддзя (Э. Хэмінгуэй, У. Фолкнер, О. Хакслі, Г. Грас, Г. Грын, Н. Сарот і інш.).

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6

Катэгорыя:Літаратурныя прыёмы
Усер Давідавіч Розенфельд

**Усер Давідавіч Розенфельд** (нар. , г. Адэса, Украіна — ) — беларускі філосаф і культуролаг. Доктар філасофскіх навук (1988), прафесар (1990).

## Біяграфія 
Скончыў у 1955 годзе Адэскі педагагічны інстытут. З 1965 у Гродзенскім універсітэце (з 1990 загадчык кафедры культуралогіі). Кіраўнік Цэнтра этнаканфесійных і сацыякультурных даследаванняў.

## Навуковая дзейнасць 
Вывучаў праблемы гісторыі філасофіі і культуралагічнай думкі, тэорыі і гісторыі культуры, этнасацыяльныя, канфесіянальныя і сацыякультурныя заканамернасці развіцця грамадства, спецыфіку этнаканфесійнай і нацыянальнай самасвядомасці народаў Заходняй Беларусі. Сярод асноўных прац — «Гісторыя сусветнай культуры: У 4 ч. Ч. 1-2» (1996—1998; у сааўт.); «Беларусы і палякі: Дыялог народаў і культур. Х-ХХ ст.» (2000; у сааўт.); «Этнасацыяльныя і канфесіянальныя праблемы ў сучасным грамадстве» (2000; у сааўт.) і інш.

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік / Уклад.: Э. Дубянецкі. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6
* 

Катэгорыя:Філосафы Беларусі
Катэгорыя:Культуролагі Беларусі
Катэгорыя:Дактары філасофскіх навук
Оп-арт

Віктора Вазарэлі.]]
**Оп-арт** (, скарот ад  — аптычнае мастацтва) — мадэрнісцкі кірунак у еўрапейскім і амерыканскім выяўленчым мастацтве (жывапісе і графіцы) 1940-1990-х гадоў. Выкарыстоўвае аптычны эфект, які ствараецца ўзорамі (пераважна чорна-белымі) на тканінах, пасудзінах і інш., радзей — на карцінах. Узнік у 1940-я гады, канчаткова аформіўся да сярэдзіны 1960-х гадоў (найперш у ЗША і Францыі). Рытмічныя камбінацыі аднародных геаметрычных фігур, ліній і колеру ствараюць ілюзію руху. Разнастайныя дэкаратыўныя элементы выкарыстоўваюцца таксама ў прыкладным мастацтве, прамысловай графіцы, плакаце і інш.

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. — Мн: БелЭн, 2003. — ISBN 985-11-0277-6
* *Barret C.* Op art. — New York, 1970
* *John Lancaster.* Introducing Op Art. — London: BT Batsford Ltd, 1973
* *Frank Popper*, Origins and Development of Kinetic Art, New York Graphic Society/Studio Vista, 1968
* *Frank Popper*, From Technological to Virtual Art, Leonardo Books, MIT Press, 2007

## Спасылкі 
Катэгорыя:Плыні і кірункі ў сучасным мастацтве
Катэгорыя:Мастацтва мадэрнізму
Пядзенік зімовы

**Зімовы пядзенік** (*Operophtera brumata*) — матыль сямейства .

## Апісанне 
Самец матылька мае размах крылаў да 30 мм, пярэднія крылы жаўтавата-шэрага колеру з цёмнымі хвалістымі папярочнымі лініямі. Заднія крылы светлыя і без палос. Вусікі кароткія, ніткападобныя. Самка буравата-шэрага колеру, з недаразвітымі пакарочанымі крыламі, на якіх адна-дзве папярочныя палосы. Даўжыня цела каля 1 см.

Вусень мае бледна-ружовую афарбоўку з цёмнай падоўжнай палоскай пасярэдзіне спінной часткі цела і трыма белымі палоскамі з кожнага боку. Даўжыня 2—2,5 см. Вусені адраджаюцца ў канцы красавіка, у чэрвені яны спускаюцца на павуцінні з дрэва і закопваюцца ў верхні слой глебы, дзе і акукліваюцца. Матылькі выходзяць з кукалак у верасні—кастрычніку.

Шкодзіць яблыні, грушы, а таксама іншым пладовым і дзікім лісцевым дрэвам. Выгрызае пупышкі, што распускаюцца, маладыя лісцікі, бутоны, кветкі. Дарослыя вусені моцна аб’ядаюць лісце.

## Меры барацьбы 
У пачатку восені да вылету матылькоў перакопка прыствольных кругоў, каб знішчыць кукалак; у гэты ж перыяд наклейка на ствалы лоўчых паясоў з невысыхальным клеем, якія ў канцы кастрычніка — пачатку лістапада здымаюць і спальваюць разам з матылькамі, што прыклеіліся; у пачатку агалення бутонаў апрацоўка біялагічнымі прэпаратамі ці хімікатамі.

## Літаратура 
* Хваробы і шкоднікі пладовых і ягадных культур // Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.

Катэгорыя:Пядзенікі
Катэгорыя:Насякомыя Еўропы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Пакаленне

, яго маці, бабуля і прабабуля.]]
**Пакаленне** — узроставая група людзей, фармаванне характару якіх адбываецца пад уплывам пэўных гістарычных падзей, эканамічных і культурных абставін. Гэта абумоўлівае падабенства і агульнасць некаторых індывідуальных характарыстык у выніку падобнага для прадстаўнікоў названых узроставых груп сацыяльнага вопыту.

## Назвы пакаленняў 
Пакаленням людзей, якія нарадзіліся пачынаючы з XX ст. даюць назвы. Амерыканскія дэмографы вылучаюць некалькі традыцыйных найменняў розных пакаленняў.

### Заходнія пакаленні 
* Страчанае пакаленне (1883—1910);
* Вялікае пакаленне (1911—1945);
* Пакаленне бэбі-бум (1946—1956);
* Разбітае пакаленне (1956—1964);
* Пакаленне X (1965—1979);
* Пакаленне Y (1980—1994);
* Пакаленне Z (Глабальнае пакаленне; 1995—2012);
* Пакаленне Alpha (з 2013).

### Савецкія пакаленні 
* Піянеры (1911—1926);
* Шасцідзясятнікі (1927—1945);
* Пасляваеннае пакаленне (1946—1963);
* Новае пакаленне (1964—1975);
* Пакаленне перабудовы (1976—1981);
* Дзеці Перабудовы (1985—1991).

## Гл. таксама 
* Пакаленне 1898
* Пакаленне Калумбаў

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. — ISBN 985-11-0277-6

Катэгорыя:Генетыка
Катэгорыя:Дэмаграфічная тэорыя
Катэгорыя:Генеалагічная тэрміналогія
Нацыянальны характар

**Нацыянальны характар** — сукупнасць асноўных адносна ўстойлівых псіхалагічных якасцей, якія сфармаваліся ў нацыі ў канкрэтных гістарычных, сацыяльна-культурных і прыродных умовах яе развіцця. Асаблівасці нацыянальнага характару прама ці ўскосна адлюстроўваюцца ў найбольш распаўсюджаных рысах паводзін, эмоцый і пачуццяў пераважнай часткі людзей пэўнай нацыянальнай прыналежнасці. Існуюць стэрэатыпныя ўяўленні наконт асаблівасцей нацыянальнага характару розных народаў свету (нямецкая пунктуальнасць, англійскі традыцыяналізм, яўрэйская практычнасць, ісанская гордасць, італьянская тэмпераментнасць, японская працавітасць, шведская стрыманасць і інш.), але нацыянальны характар асобных народаў адрозніваюцца не столькі пэўнымі псіхалагічнымі якасцямі, колькі іх сукупнасцю, ступенню ўласцівасці асобных рыс прадстаўнікам розных нацыянальных супольнасцей. Першапачаткова паняцце нацыянальнага характару выкарыстоўвалася падарожнікамі, географамі, этнографамі для апісання асаблівасцей паводзінаў, ладу жыцця, звычаяў, абрадаў, традыцый розных народаў свету. Кожны нацыянальны характар уяўляе сабой складаную сукупнасць разнастайных (нярэдка супрацьлеглых) псіхалагічных рыс і якасцей, якія можна з пэўнай доляй умоўнасці назваць «станоўчымі» і «адмоўнымі». 

## Нацыянальны характар беларускага народа 
Як сведчаць шматлікія гістарычныя факты, падзеі духоўна-культурнага жыцця беларусаў, іх багатая фальклорная спадчына, многія літаратурныя творы, да станоўчых рысаў беларускага нацыянальнага характару можна аднесці талерантнасць (цярпімасць), памяркоўнасць, лагоднасць, добразычлівасць, гасціннасць, вынослівасць, працавітасць і інш., а да адмоўных — адпаведна кансерватыўнасць, канформнасць (канфармізм), некаторыя апатычнасць, нерашучасць, недаверлівасць і г.д. У цэлым у сучаснай гуманітарнай навуцы няма адзінства пры вызначэнні сутнасці і адметных рыс розных нацыянальнага характару, многія праблемы ў гэтай галіне з'яўляюцца пакуль маладаследаванымі, дыскусійнымі.

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6

Катэгорыя:Этнапсіхалогія
Неапазітывізм

**Неапазітывізм** — адзін з асноўных кірункаў філасофіі 20 стагоддзя; форма пазітывізму. Сярод яго вядучых прадстаўнікоў — аўстрыйскія філосафы Людвіг Вітгенштэйн (1889—1951), Рудольф Карнап (1891—1970), а таксама Ф. Франк, О. Нейрат, Б. Расэл. Галоўная задачы неапазітывізму — распрацоўка метадаў лагічнага ці лінгвістычнага аналізу ведаў (найперш філасофскай, навуковай, штодзённай мовы). Неапазітывізм арыентаваўся пераважна на матэматычную логіку, якая разглядалася як «ісціннае мысленне», а таксама на «вопытныя навукі», што паддаюцца верыфікацыі (праверцы). Неапазітывізм імкнуўся адасобіцца ад праблем сацыяльнага жыцця, ад грамадскіх навук, якія лічацца «несапраўднымі», бо не паддаюцца вопытнай праверцы. Неапазітывізм адыграў значную ролю ў развіцці сучаснай логікі, семіётыкі, філасофіі навукі.

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6

Катэгорыя:Кірункі сучаснай філасофіі
Катэгорыя:Пазітывізм
Неафрэйдызм

**Неафрэйдызм** — кірунак у замежнай (пераважна амерыканскай) філасофіі і псіхалогіі, які ў канцы 1930-х г. вылучыўся з артадаксальнага фрэйдызму. Сфармаваўся ў працэсе спалучэння псіхааналізу з амерыканскімі сацыялагічнымі і этналагічнымі канцэпцыямі (напр., школай культурнай антрапалогіі). Яго асноўныя прадстаўнікі - К. Хорні, Г. Саліван, Э. Фром і інш. Зыходным палажэннем неафрэйдызму быў прынцып сацыяльнага (Э.Фром) або культурнага (А. Кардынер) дэтэрмінізму, які, у адрозненне ад біялагізму З. Фрэйда, сыходзіў з вырашальнай ролі асяроддзя ў фармаванні асобы. Найбольшая ўвага ў неафрэйдізме звяртаецца не на ўнутрыпсіхічныя працэсы, а на міжасабовыя адносіны; адхіляецца вучэнне аб сублімацыі, а роля неўсвядомленага адмаўляецца ці разглядаецца як звязуючае звяно паміж сацыяльнымі і псіхічнымі структурамі («сацыяльнае неўсвядомленае» Э. Фрома). У працах М. Мід, А. Кардынера неафрэйдызм аб'ядноўваецца з культурантрапалогіяй, што нярэдка прыводзіць да ідэй рэлятывізму культурнага, псіхалагічнай несувымернасці асобных культур.

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6

Катэгорыя:Глыбінная псіхалогія
Шарль Эрміт

**Шарль Эрмі́т** (; , Дзьёз, Францыя — , ) — французскі матэматык, прызнаны лідар матэматыкаў Францыі ў другой палове XIX стагоддзя. Член Парыжскай акадэміі навук з 1856 года. Член Лонданскага Каралеўскага таварыства (1873), замежны ганаровы член Пецярбургскай Акадэміі навук (1895). Узнагароджаны ордэнам Ганаровага легіёна (1892).
 
Наведваў каледж Генрыха IV, з 1841 г. вучыўся ў ліцэі Людовіка Вялікага. З 1842 па 1845 г. вучыўся ў парыжскай Політэхнічнай школе. Абараніўшы дысертацыю, становіцца (1869) прафесарам Політэхнічнай школы, дзе выкладаў да 1876 года. У 1869-1897 гадах — прафесар Парыжскага факультэта навук, выкладаў таксама ў Нармальнай школе.
 
Асноўныя работы прысвечаны тэорыі лікаў, тэорыі квадратычных форм, тэорыі інварыянтаў, артаганальных мнагачленаў, эліптычных функцый і алгебры. Даследаваў клас артаганальных мнагачленаў (мнагачлен Эрміта). Зрабіў уклад у тэорыю алгебраічных формаў і іх інварыянтаў, у тым ліку ў тэорыю прадстаўлення цэлых лікаў алгебраічнымі формамі і іншыя прыкладанні да тэорыі лікаў. У ходзе гэтых работ адкрыў асаблівыя білінейныя формы (форма Эрміта). Эрміт паказаў, што лік e (аснова натуральнага лагарыфма) з'яўляецца трансцэндэнтным (1873).

Вядома праца Эрміта «Аб рашэнні ўраўнення пятай ступені» (Sur la rsolution de l`quatia du cinquime degr, 1858).

Найбольш вядомы яго вучань Анры Пуанкарэ.

## Літаратура 
* "Œuvres de Charles Hermite", reissued by Cambridge University Press, 2009; ISBN 978-1-108-00328-5.
* 

## Спасылкі 
* Эрмит, Шарль // Энцыклапедыя Кругасвет 
* Эрмит Шарль 

Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Матэматыкі ў тэорыі лікаў
Суніцы садовыя

**Суні́цы садовыя**, або **Суніцы ананасныя** (*Fragaria × ananassa*) — расліна з роду суніц, шырока распаўсюджана ў культуры.

## Назва 
Суніцы ананасныя, клубніка, трускаўка, клубніца.

## Значэнне і выкарыстанне 
Плады суніц вызначаюцца прыемным смакам і пахам, прывабным знешнім выглядам, з’яўляюцца каштоўным прадуктам дыетычнага харчавання. Суніцы — добрая крыніца аскарбінавай кіслаты, па колькасці вітаміну В (фоліевая кіслата) і вітаміну Е (токаферац) яны пераўзыходзяць іншыя плады і ягады.

3 ягад гатуюць варэнне, джэм, сокі, жэле, мармелад, сіропы, розныя напіткі, кандытарскія вырабы і інш. Плады суніц валодаюць лячэбна-прафілактычнымі ўласцівасцямі: рэгулююць халестэрынавы абмен і працэсы кроваўтварэння ў арганізме, папярэджваюць атлусценне печані, падтрымліваюць у нармальным стане эластычнасць капіляраў, павышаюць рэактыўнасць арганізма, узмацняючы яго супраціўляльнасць хваробам.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара — Мн.: БелЭн, 1993.
* *Шырко Т. С., Радзюк А. Ф., Максіменка М. Р.* Якасць пладоў садовых суніц у залежнасці ад сорту і ўмоў надвор’я

Катэгорыя:Суніцы
Катэгорыя:Ягады
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1785 годзе
Цыкорыя звычайная

**Цыкорыя звычайная** (*Cichorium intybus*) — від шматгадовых травяністых раслін з роду  сямейства .

## Назва 
Цыкорыя звычайная, мачаўнік, падрожнік, мацаўнік, падарожнік, цыкор’я, цыкора.

## Апісанне 
Мнагалетнік (у культуры двухлетнік) вышынёй 30—100 см, з тоўстым верацёнападобным коранем і прутападобнымі галінкамі. Прыкаранёвае лісце доўгаэліпсападобнае, выемчата-перыстараздзельнае, у разетцы. Кветкавыя кошыкі блакітныя, іншы раз ружовыя.

## Пашырэнне 
Святлалюбная расліна. Сустракаецца ва ўмераным і трапічным клімаце Еўразіі, ад Скандынавіі да Міжземнамор’я і ад Брытанскіх астравоў да Усходняй Сібіры і Індыі на поўдні, расце на Поўначы Афрыкі. Як заноснае сустракаецца ў Паўднёвай Афрыцы, Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы, Аўстраліі і Новай Зеландыі.
 
Звычайна расце на лугах, лясных палянах, травяністых схілах, часта як пустазельная расліна на пустках, палях, каля дарог, паблізу жылля. У гарах падымаецца да сярэдняга горнага пояса. Добра расце на супясчаных камяністых і сугліністых глебах.

Размнажаецца насеннем і каранёвымі чаранкамі.

## Выкарыстанне 
Ёсць каранёвыя і лісцевыя формы: каранёвыя — сыравіна для сурагату кавы, лісцевыя (напрыклад вітлуф) выкарыстоўваюцца як салатная расліна.

Файл:Radice di Soncino Cuneo.JPG|Сабраныя карані
Файл:Melta mixture.jpg|Высушаны і размолаты корань
Файл:Cup of melta.jpg|Напой

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Астравыя
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Харчовыя расліны
Цыклопы (атрад)

**Цыклопы** (*Cyclopoida*) — падатрад (па іншай сістэме атрад) беспазваночных атраду весланогіх рачкоў класа максілаподаў. 

## Апісанне 
Даўжыня 1-8 мм. Маюць адно няпарнае лобнае вока (адсюль назва ад імя аднавокіх гігантаў з грэчаскай міфалогіі). Перамяшчаюцца скачкамі. У самак 2 яйцавыя мяшкі.

Некаторыя марскія цыклопы свецяцца.

## Распаўсюджанне 
Больш за 250 відаў. Пашыраны ўсюды, пераважна ў прэсных водах, нямногія — планктонныя. На Беларусі каля 20 відаў.

## Асаблівасці біялогіі 
Самкі цыклопаў выношваюць аплодненыя яйцы ў яйцавых мяшках на брушку.

Большасць драпежнікі, ёсць і раслінаедныя. Цыклопамі кормяцца рыбы. Многія з іх паразіты рыб і беспазваночных, некаторыя прамежкавыя гаспадары паразітычных чарвей.

## Літаратура 
* 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд., дап. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 222 с.: іл. ISBN 978-985-03-1367-6

Катэгорыя:Весланогія ракападобныя
Цыкламен

**Цыкламен**, таксама **Альпійская фіялка**, або **Драква** (*Cyclamen*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Апісанне 
''. ]]
Шматгадовыя травы з клубнепадобным карэнішчам дыяметрам да 10 см, ад якога адыходзяць пакарочаныя парасткі з разеткай лісця і кветаносамі. Лісце простае, суцэльнае, з гладкім краем, на доўгіх чаранках, нырка- або яйкападобнае. Кветкі адзіночныя, паніклыя, ружовыя, цёмна-чырвоныя або белыя, з пяццю пялёсткамі. Плод — каробачка.

Дэкаратыўныя расліны. Усе віды ядавітыя.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Каля 20 відаў. Пашыраны ў Міжземнамор’і і Заходняй Азіі. Трапляюцца ў горных, пераважна букавых і дубовых лясах, сярод хмызняку. На тэрыторыі Беларусі ў аранжарэях вырошчваюць сарты цыкламену веснавога, еўрапейскага,  і іншых.

## Літаратура 
* 
*  — С. 281.

## Спасылкі 
* 
* Cyclamen // The Plant List

Катэгорыя:Першакветныя
Катэгорыя:Ядавітыя расліны
Цусімскае цячэнне

thumb|Цусімскае цячэнне пазначана лічбай 4
**Цусімскае цячэнне** — цёплае паверхневае цячэнне Японскага мора, заходняя галіна цячэння Курасіа. Накіравана з поўдня на поўнач уздоўж заходніх берагоў Японіі. Уплывае на павышэнне тэмпературы вады ва ўсходняй частцы Японскага мора на 5-6°С зімой, на 1-3°С летам. Хуткасць да 1 км/гадз.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы - Шчытні / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 2003. - 512 с.: іл.

Катэгорыя:Цячэнні Японскага мора
Катэгорыя:Цячэнні Ціхага акіяна
Міхаіл Іванавіч Пастухоў

**Міхаіл Іванавіч Пастухоў** (нар.  г. Сураж, Бранская вобласць) — беларускі юрыст. Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь (1994).

## Біяграфія 
У 1980 скончыў з адзнакай юрыдычны факультэт Беларускага дзяржаўнага універсітэта. У 1983 абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме: «Крымінальна-прававыя аспекты апраўдання падсудных»; ў 1993 абараніў доктарскую дысертацыю па тэме: «Рэабілітацыя невінаватых у крымінальным працэсе. Асновы прававога інстытута». Удзельнічаў у распрацоўцы Канцэпцыі судова-прававой рэформы 1992 года, праекта Крымінальна-працэсуальнага кодэкса (1992—1994), Канстытуцыі 1994 года, Закона аб Канстытуцыйным судзе. Працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у Інстытуце філасофіі і права Акадэміі навук БССР (1983—1985); выкладчыкам, намеснікам начальніка навукова-даследчага аддзела ў Інстытуце нацыянальнай бяспекі Беларусі (1985—1994). З красавіка 1994 года суддзя Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Беларусь.

23 студзеня 1997 вызвалены ад пасады ўказам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «у сувязі з заканчэннем тэрміну паўнамоцтваў суддзі». З лютага 1997 па цяперашні час — прафесар права недзяржаўнага інстытута кіравання і прадпрымальніцтва; са жніўня 1997 года — кіраўнік Цэнтра прававой абароны СМІ пры Беларускай асацыяцыі журналістаў. У час грамадска-палітычнага крызісу восенню 1996 года застаўся верны прысязе суддзі Канстытуцыйнага суда, што і прынесла яму вядомасць у Беларусі і за яе межамі.

Спрабаваў дабіцца аднаўлення на пасадзе суддзі Канстытуцыйнага суда, лічачы незаконным загад па яго вызваленні з пасады. Прайшоўшы ўсе інстанцыі, звярнуўся ў Камітэт па правах чалавека ААН. 5 жніўня 2002 года Камітэт прызнаў факт парушэння беларускімі ўладамі Міжнароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах. Аднак яго рашэнне не было выкананае.

## Узнагароды 
Удастоены міжнароднай прэміі «За развіццё дэмакратыі і грамадзянскай супольнасці» (1998). Узнагароджаны медалём 100 гадоў БНР Рады Беларускай Народнай Рэспублікі.

## Літаратура 
* Кто есть кто в Беларуси. Москва: Книжный дом «Университет», 1999. ISBN 5-8013-0068-6

Катэгорыя:Правазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Юрысты Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Суражы (Бранская вобласць)
Катэгорыя:Суддзі Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі
Цусіма

**Цусіма** () — група астравоў у Японскім моры. Належыць Японіі (адносіцца да прэфектуры Нагасакі, да 1872 года быў самастойнай адміністрацыйнай адзінкай — правінцыяй Цусіма). Размешчаны ў Карэйскім праліве паміж Карэяй і паўднёвым японскім востравам Кюсю. Агульная плошча — 696,3 км². Насельніцтва — 34,4 тыс. жыхароў (2010).

## Гісторыя 
У 1949 годзе, праз год пасля абвяшчэння Рэспублікі Карэя, прэзідэнт Лі Сын Ман высунуў тэрытарыяльныя прэтэнзіі да акупаванай амерыканскімі войскамі Японіі на Цусіму і заявіў пра гістарычную прыналежнасці вострава да старажытнай карэйскай дзяржавы Сіла. Адпаведны законапраект быў разгледжаны ў паўднёвакарэйскай Нацыянальнай Асамблеі 22 сакавіка 1949 года, але быў адкладзены на стадыі парламенцкага камітэта. У канцы 1949 года Лі Сын Ман адмовіўся ад гэтай ідэі, бо прызнаў, што працяг спору прывядзе да канфлікту з іншымі дзяржавамі. Дзяржаўны дэпартамент ЗША, падводзячы вынікі справы, заявіў, што сіласкі кантроль над востравам скончыўся ў 500 годзе, а ў 17 ст. Цусіма была канчаткова мірна і добраахвотна ўключана ў склад японскай метраполіі, што не выклікала ніякіх пратэстаў у тагачаснага кіраўніцтва Карэі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астравы Японіі
Рабер Сюркуф

**Рабе́р Шарль Сюрку́ф** (; 12 снежня 1773 — 8 ліпеня 1827 гг.) — французскі карсар брэтонскага паходжання, «кароль карсараў» часоў Напалеонаўскіх войнаў, кавалер Ордэна Ганаровага легіёна.

Нарадзіўся ў Сен-Мало ў сям'і гандляра. У 1789 г. у якасці матроса трапіў на судне гандляроў рабамі ў Індыйскі акіян. Згодна апавяданням самога Р. Ш. Сюркуфа, пасля караблекрушэння адыграў галоўную ролю ва ўзнаўленні судна і выратаванні часткі або самога капітана, або яго сваячкі, за што атрымаў ў наступным плаванні пасаду намесніка капітана. У 1794 г. прымаў удзел у вайне з брытанскім флотам каля Маўрыкія.

У 1795 г. быў арыштаваны французскімі каланіяльнымі ўладамі за нелегальны гандаль рабамі і кантрабанду. Замест жорсткага пакарання, атрымаў прапанову заняцца капёрскай справай. Р. Ш. Сюркуфу быў прадстаўлены невялікі карабель «Эмілія» з 30 чалавекамі каманды. Арганізацыя капёрскай справы ажыццяўлялася на прыватныя ўкладанні і патрабавала атрымання прыбытку. 29 студзеня 1796 г. каманда «Эміліі», якая не мела нават гармат, захапіла тры брытанскія караблі, у тым ліку добра ўзброены брыг «Трытон». Гэты выпадак праславіў імя Р. Ш. Сюркуфа.

У 1803—1807 гг. перарваў кар'еру пірата, але вярнуўся да яе па запыту Напалеона. У 1807 — 1809 гг. узначальваў пірацкія рэйды на караблі Брытанскай Ост-Індскай кампаніі, атрымаў некалькі бліскучых перамог у баях з брытанскімі ваеннымі караблямі. Пасля вяртання ў Сен-Мало быў узнагароджаны тытулам барона.

У 1812 г. узначаліў капёрскі рэйд на прыватным караблі «Рэнар», але ў першым жа баі яго карабель загінуў разам з караблём праціўніка. У 1813 г. пакінуў кар'еру марака і пірата. Да канца жыцця займаўся зямельнымі і фінансавымі спекуляцыямі.

## Спасылкі 
* Robert Surcouf Age Of Sail
* Biographie de Robert SURCOUF
* ROBERT SURCOUF SHIPS 

Катэгорыя:Мараплаўцы Францыі
Мадэра

**Мадэра**, або **Мадэйра** — моцнае віно, спачатку выраблялася на востраве Мадэйра ( — лес, драўніна). Віно гэтага тыпу можа быць як сухім, так і дэсертным. Аб’яднальнай прыкметай служыць вытрымка вінаматэрыялу ў працэсе падрыхтоўкі віна пры досыць высокай тэмпературы (60-80 °C) на працягу значнага часу. У выніку ў віне адбываецца цукараамінная рэакцыя (меланаідынутварэнне, рэакцыя Маяра), якая абумоўлівае бурштынавую афарбоўку віна і карамельна-арэхавыя адценні смаку і водара.

Катэгорыя:Віны
Катэгорыя:Міжземнаморская кухня
Анку

**Анку**, або **Ангау** () — увасабленне смерці ў кельцкай і нарманскай міфалогіі. 

## Паходжанне
Вобраз Анку часцяком сустракаецца ў казках і паданнях брэтонцаў, валійцаў і корнуальцаў, а таксама ў суседняй Нармандыі. Верагодна, трапіў у сярэднявечны фальклор з міфалогіі старажытных брытаў.  

## Вобраз
Анку не з'яўляецца самой смерцю або богам смерці, а толькі яе ўвасабленнем. Вобраз Анку адлюстраваны ў архітэктуры. Знешне выглядае як шкілет, апрануты ў доўгі чорны плашч і капялюш з шырокімі палямі. У руках трымае касу з вілкамі з процілеглага боку. Найчасцей Анку перамяшчаецца на возе ў суправаджэнні двух служак. У сучасных апавяданнях можа сядзець у аўтамабілі. 

Паводле легенды, Анку быў жорсткім і самалюбным панам, які аднойчы памылкова выклікаў на спаборніцтва саму смерць, за што быў ёю пакараны. Выпадковая сустрэча з Анку лічыцца прыкметай няшчасця. Тыя, хто вырашаюць пакпіць з яго, паміраюць пры загадкавых абставінах.

## Спасылкі 
* Ankoú: The Breton personification of death 

Катэгорыя:Кельцкая міфалогія
Катэгорыя:Багі смерці і замагільнага свету
Бружмель

**Бружмель** (*Lonicera*) — род кветкавых раслін сямейства . Налічваецца больш за 200 відаў.

## Апісанне 
Лістападныя і вечназялёныя прамастойныя, сцелістыя, іншы раз павойныя куставыя расліны, рэдка невялікія дрэвы і ліяны. Лісце простае, судэльнае або лопасцевае, супраціўнае, на чаранках, сядзячае або зрослае асновамі, суцэльнакрайняе. Кветкі няправільныя, рознага колеру, размешчаны парамі (дыхазіі) на кароткіх пазушных кветаносах, радзей у складаных паўпарасоніках, што ўтвараюць несапраўдныя кальчакі, галоўчатыя або коласападобныя суквецці. Вяночак трубчаста-лейкападобны, часта двухгубы. Плады — сакаўныя, свабодныя або зрослыя парамі ягады (у некаторых відаў ядомыя).

## Распаўсюджанне 
Пашыраны пераважна ва ўмераных абласцях Паўночнага паўшар’я, у Паўднёвым паўшар’і — у Андах. На тэрыторыі Беларусі  трапляецца як падлесак у хвойных і мяшаных лясах; больш за 60 відаў інтрадукаваны для зялёнага будаўніцтва (найбольш вядомыя , , , , , , , .

## Віды 
Паводле базы даных *The Plant List*, род уключае 103 віда. Некаторыя з іх:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  [syn. ]
* 
* 
* 
*  [syn. ]
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Паводле базы даных *The Plant List*, на кастрычнік 2016 г., статус відаў , ,  и  не вызначаны.

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўныя, тэхнічныя, лекавыя (ірвотны і слабільны сродак), меданосныя расліны.

Для развядзення ў культуры найбольш цікавыя віды з ядомымі пладамі — , , .

## Літаратура 
* Бружмель // 
* Бружмель //  — С. 330.
Актынідыя

**Актынідыя** (*Actinidia*) — род павойных кустовых раслін сямейства актынідыевых.

Адрозніваецца каля 40 відаў. Пашырана ў Паўднёва-Усходняй Азіі, на Далёкім Усходзе. Гаспадарчае значэнне маюць тры віды актынідыі: ,  і .

На Беларусі інтрадукаваныя ,  і іншыя.

Ліяны культурных раслін маюць даўжыню 3-7 метраў.

## Літаратура 
* Актынідыя // 

Катэгорыя:Актынідыевыя
Актынідыя каламікта

**Актынідыя каламікта, амурскі аргрэст** (*Actinídia kolomíkta*) — від павойных кустовых раслін сямейства актынідыевых.

## Батанічнае апісанне 
Актынідыя каламікта — дравяністая ліяна. Ствалы даўжынёй да 15 метраў. Плоданасіць з 9 гадоў, плады спеюць у канцы жніўня — сярэдзіне верасня нераўнамерна, пры паспяванні лёгка абсыпаюцца. Плады ядомыя, арганічныя кіслоты (0,78—2,48 %). Лісце ўтрымлівае да 0,1 % аскарбінавай кіслаты.

### У кулінарыі 
Адсутнасць у спелых пладах вострараздражняльных рэчываў, добрае спалучэнне вітаміну С і Р-актыўных рэчываў робяць ягады актынідыі каштоўнымі для спажывання ў свежым выглядзе і для перапрацоўкі. 3 пладоў гатуюць павідла, джэм, варэнне, начынкі для цукерак, пірагоў і іншых кандытарскіх вырабаў, натуральныя сокі і віны, салодкія і вострыя марынады. Вяленыя плады актынідыі становяцца больш салодкімі, валодаюць прыемным пахам і па сваіх уласцівасцях нагадваюць сушаны безнасенны вінаград — кішміш.

### У медыцыне 
Лекавыя ўласцівасці пладоў актынідыі абумоўлены комплексным уздзеяннем на арганізм чалавека вітамінаў, якія ў іх удала спалучаюцца. Ужываюць як вітамінавы сродак для прафілактыкі і лячэння авітамінозаў.

Плады актынідыі каламікта валодаюць выключна высокай супрацьцынготнай актыўнасцю. Па ўтрыманні аскарбінавай кіслаты яны набліжаюцца да пладоў шыпшыны і пераўзыходзяць у гэтым дачыненні да апельсінаў, лімонаў і чорных парэчак.

У народнай медыцыне Далёкага Усходу плады выкарыстоўваюць у якасці прафілактычнага і лячэбнага сродку пры цынзе, а таксама пры розных крывацёках, туберкулёзе, зубным карыесе, коклюшы.

## Агратэхніка 
На ўчастку пад гэту культуру адводзяць добра асветленае месца з урадлівай і дрэнажаванай глебай. Вясной па схеме 3—4x2—3 м выкопваюць пасадачныя ямы. Пасадку 2—3-гадовых саджанцаў робяць да пачатку руху соку ў раслінах. На ўчастку высаджваюць жаночыя і мужчынскія расліны актынідыі ў суадносінах 10—15 да 1.

Актынідыю вырошчваюць у выглядзе куста або на шпалеры. У актынідыі каламікты і вытворных ад яе сартоў плады выспяваюць неадначасова, а спелыя ягады асыпаюцца. Таму іх збіраюць за 1—3 заходы праз 3—10 дзён пасля з'яўлення першых спелых пладоў. Тарай для здымання служаць малааб'ёмныя (на 2—3 кг) кошыкі або іншы посуд. Сабраныя плады сартуюць: спелыя адразу перапрацоўваюць, недаспелыя змяшчаюць на даспяванне, раскладваючы іх у адзін слой у чыстым, халаднаватым і сухім памяшканні, куды не трапляюць сонечныя прамяні і дзе няма пахучых рэчываў.

Вегетуе расліна каля 150 дзён. У першыя тры гады расце хутка. Добра размнажаецца вегетатыўна. Пры спрыяльных умовах жыве да 80-100 гадоў.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
* *Петухов А. В., Кордюков А. В., Баранчук-Червонный Л. Н*. Атлас сосудистых растений окрестностей Южно-Сахалинска. — 2-е изд., испр. и доп. — Южно-Сахалинск: Эйкон, 2010. — 220 с. — ISBN 978-5-904209-05-6

## Спасылкі 
* Актынідыя на сайце «Энциклопедия декоративных садовых растений»

Катэгорыя:Актынідыевыя
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Ліяны
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Харчовыя расліны
Катэгорыя:Флора Далёкага Усходу
Катэгорыя:Пладовыя кусты
Катэгорыя:Ягадныя культуры
Хрышчэнне

**Хрышчэнне**, таксама **Вадохрышча** ( — «пагружэнне ў ваду») — адзін з найважнейшых хрысціянскіх сакраментаў. Прызнаецца усімі хрысціянскімі плынямі, хоць і не ў аднолькавым сэнсе.
 
Паводле словаў Ісуса Хрыста, хрышчэнне - неабходная ўмова для нараджэння звыш, каб увайсці ў Царства Божае (Ин.3 :3-5).
 
Па вучэнні сучасных артадаксальных цэркваў, з дапамогай хрышчэння чалавек робіцца членам Царквы. Толькі пасля хрышчэння чалавек атрымлівае доступ да ўсіх царкоўных таямніц, перш за ўсё, да Прычашчэння, у якім, паводле вучэння царквы, адбываецца злучэнне чалавека з Богам. Сакрамэнт складаецца альбо ў трохразовым пагружэнні чалавека ў ваду, альбо ў абліванні чалавека з малітвамі святара.

Катэгорыя:Хрысціянскія таінствы
Катэгорыя:Рэлігійны зварот
Катэгорыя:Ініцыяцыя
Якаб Аман

**Якаб Аман** (, ;  (?), Эрленбах — пасля 1730) — ідэолаг менаніцкага руху з Эльзаса, прапаведаваў у другой палове XVII стагоддзя, прыхільнік анабаптызму. Прыхільнік вучэння Мена Сіманса. Настойваў на літаральным выкананні асноватворных менаніцкіх канонаў, зацверджаных Дордрэхцкай канферэнцыяй 1632.
 
Ад імя Амана названа адгалінаванне Амішы.

## Літаратура 
* Steven M. Nolt, A History of the Amish, rev. ed. (Intercourse, PA: Good Books, 2003)

Катэгорыя:Менаніты
Катэгорыя:Пацыфісты
Францыск

Імя **Францыск** маюць: 
* Францыск I, кароль Францыі
* Францыск II, кароль Францыі
* Францыск Асізскі, заснавальнік Ордэна Францысканцаў
* Францыск, Папа Рымскі, свецкае імя Хорхе Марыа Берголіа 
* Францыск Скарына, беларускі і ўсходне-славянскі першадрукар, асветнік-гуманіст, пісьменнік
Камерленга

[right|thumb|250px|Папскі [ганфалон (амбреліна), папскі крыж, ключы Св. Пятра і галера (капялюш з пэндзлямі) кардынала — знакі адрознення, змяшчаныя за асабістым гербам кардынала-камерленга]]
**Камерленга**, або **камерарый** Рымска-каталіцкай царквы (, ) — адна з вышэйшых прыдворных пасад пры Святым Прастоле. Пасада камерленга мае свецкія адміністрацыйныя функцыі. Камерленга ўзначальвае Апостальскую Палату (Camera Apostolica). Генеральны Адміністратар Папскага Двара і суперінтэндант уласнасці і даходаў Папскай Прастола. Пост камерленга займае заўсёды толькі кардынал. Тытул з'явіўся прыкладна ў XI стагоддзі.

Катэгорыя:Каталіцтва
Катэгорыя:Рымская курыя
*
Леапольда Марэчаль

**Леапольда Марэча́ль** (; , Буэнас-Айрэс — , Буэнас-Айрэс) — аргенцінскі пісьменнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў франка-іспанскай сям’і эмігрантаў. Нягледзячы на фінансавыя праблемы сям’і, скончыў сярэднюю школу, атрымаў педагагічную адукацыю і працаваў настаўнікам, спачатку малодшых, а затым старшых класаў. Адначасова, цягам 1920-х гадоў, якое групавалася вакол літаратурных часопісаў «Proa» і «Martín Fierro». Дэбютаваў вершамі ў 1922 годзе. У 1926 годзе быў у творчым падарожжы ў Еўропу. У 1929 годзе Л. Марэчаль быў адзначаны адмысловай прэміяй «Premio Municipal de Poesía» горада Буэнас-Айрэс.

У 1929 годзе Л. Марэчаль другі раз паехаў у Еўропу і, пасяліўшыся ў Парыжы, паволі перайшоў на прозу, пачаў пісаць свой першы раман. У 1934 годзе вярнуўся ў Аргенціну, ажаніўся з М. С. Барыейра, з якою нажыў дзвюх дачок. Пасля цяжкай хваробы яго жонка памерла ў 1947 годзе. У 1948 годзе ўрэшце выйшаў і быў высока ацэнены літаратурнымі крытыкамі першы раман пісьменніка.

## Творчасць 
Дэбютаваў паэтычным зборнікам «Арляняты» (1922). Раннія вершы, якія выйшлі ў зборніках «Дні нібы стрэлы» («Días como flechas», 1926), «Оды мужчыну і жанчыне» («Odas para el hombre y la mujer», 1929), вылучаюцца ўскладненасцю метафар. Любоўная лірыка і цыкл рэлігійных вершаў увайшлі ў зборнікі «Лабірынт кахання» («Laberinto de amor», 1936) і «Санеты для Сафіі» («Sonetos a Sophía», 1940). Аўтар паэтычных зборнікаў «Кентаўр» (1940; 1-я прэмія Нацыянальнай камісіі па культуры), «Вандроўкі вясны» (1945), кнігі ўспамінаў у вершах «Пяць паэм поўдня» («Cinco poemas australes», 1937), філасофскіх раманаў «Адан Буэнас-Айрэс» («Adán Buenos-ayres», 1948) і «Банкет Севера Арканхела» («El banquete de Severo Arcángelo», 1965), драмы «Антыгона Велес» (1965), зборніка навел «Дзённік плавання» («Cuaderno de navegación», 1966).

Нягледзячы на спрыяльную крытыку, ні першы раман, ні іншыя творы Л. Марэчаля не атрымалі належнай увагі чытачоў. У літаратурнай супольнасці Лацінскай Амерыкі высока цанілі і паважалі пісьменніка, адзначаючы яго талент шмат якімі прэстыжнымі прэміямі. Аднак, шырокім колам чытачоў творы Л. Марэчаля будуць прызнаны толькі праз шмат гадоў па яго смерці.

## Бібліяграфія 
* Heptamerón, B. Aires, [1966];
* Historia de la calle Corrientes, B. Aires, 1968;
* Antología poética, [B. Aires, 1969];
* Megafón o la guerra, B. Aires, 1970.

## Літаратура 
* *Gordon A.* Marechal, Leopoldo // Encyclopedia of World Literature in the 20th Century / Revised Edition, ed. Leonard S. Klein. — New York: Frederick Ungar Publishing Co., 1983.
* *Лукин Б. В.* Маречаль // Краткая литературная энциклопедия. — М.: Сов. энцикл., 1962—1978. — Т. 9: Аббасзадэ — Яхутль. — 1978. — Стб. 512.
** Palabras con Leopoldo Marechal, reportaje y antología. — B. Aires, 1968. (бібл.).

## Спасылкі 
* Фонд Леапольда Марэчаля  

Катэгорыя:Іспанамоўныя паэты
Катэгорыя:Іспанамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Аргенціны
Катэгорыя:Паэты Аргенціны
Маскарпонэ

**Маскарпонэ** () — італьянскі вяршковы сыр. Паходзіць з рэгіёну Ламбардыя. Лічыцца, што ўпершыню яго пачалі рабіць у вобласці паміж мястэчкамі Лодзі і Абіятэграса да паўднёвым захадзе ад Мілана ў канцы XVI — пачатку XVII стагоддзяў. Часта выкарыстоўваецца ў прыгатаванні тварожнікаў і іншых дэсертаў.

Пры вытворчасці маскарпонэ вяршкі тлустасцю 25 % падаграваюць на вадзяной лазні да 75-90 ° C і пры мяшанні дадаюць вінную кіслату (традыцыйны спосаб), лімонны сок або белы вінны воцат, каб пачаўся працэс каагуляцыі (згортвання) малочнага бялку. Пасля непрацяглага нагрэву для завяршэння каагуляцыі прадукт астуджаюць і падвяргаюць для выдалення сыроваткі самапрэсаванню ў палатняных мяшках, падвешаных у прахалодным месцы. З прычыны непрымянення для згортвання малочнакіслых культур (заквасак) і ферментаў назва «сыр» можа быць выкарыстана ў адносінах да яго з вялікай доляй умоўнасці.

Маскарпонэ ўтрымоўвае ў сухім астатку каля 75 % тлушчу, мае крэмпадобную кансістэнцыю, таму ідэальна падыходзіць для дэсертаў. Найбольш вядомы дэсерт, падрыхтаваны на аснове маскарпонэ, — тырамісу. Часам сыр выкарыстоўваецца замест масла для бутэрбродаў.

## Спасылкі 
* Маскарпонэ на сайце cheese.com
* Тэхналогія падрыхтоўкі сыру маскарпонэ 
Катэгорыя:Італьянскія сыры