Амерыканскія ваеннапалонныя падчас вайны ў В’етнаме

З 1964 па 1973 год падчас В’етнамскай вайны ад 800 да 3000 амерыканскіх вайскоўцаў трапілі ў варожы палон. Пераважная большасць ваеннапалонных былі афіцэрамі, большасць з якіх складалі лётчыкамі ваенна-марскога флоту, ваенна-паветраных сіл і марской пяхоты. Асноўная маса амерыканцаў ўтрымлівалася ў Паўночным В’етнаме, дзе для размяшчэння захопленных ваенных выкарыстоўваліся трынаццаць турмаў і лагераў, самай вядомай з якіх была турма, празваная «Ханой Хілтан». Значна меншы лік быў захоплены на поўдні байцамі НФВПВ (больш вядомы як В’етконг). Жменька амерыканскіх грамадзянскіх асоб таксама знаходзілася ў палоне падчас вайны.

Амерыканскія ваеннапалонныя ў Паўночным В’етнаме былі вызвалены ў пачатку 1973 года ў рамках аперацыі «Вяртанне дадому», якая стала вынікам чатырохгадовых перамоў і Парыжскага мірнага дагавора. Рэпатрыяцыя пачалася 12 лютага і працягваліся да канца сакавіка. Пасля аперацыі «Вяртанне дадому» ў ЗША па-ранейшаму  прыкладна 1350 чалавек лічыліся зніклымі без вестак, вакол чаго была пабудавана гіпотэза аб пакінутых амерыканскіх палонных.

## Паланенне 
Першы амерыканец узяты ў палон 26 сакавіка 1964 года недалёка ад Куангчы ў Паўднёвым В’етнаме, калі быў збіты самалёт-разведчык L-19/O-1 Bird Dog, якім кіравалі капітан Рычард Л. Уайтсайдс і капітан Флойд Джэймс Томпсан. Уайтсайдс загінуў, а Томпсан трапіў у палон, у канчатковым выніку правёўшы там дзевяць гадоў, што зрабіла яго паланенне самым доўгім у амерыканскай гісторыі. Ужо 5 жніўня гэтага ж года ўзяты ў палон лейтэнант авіяцыі ВМС Эверэт Альварэс, чый самалёт збілі пасля інцыдэнту ў Танкінскім заліве.

Амерыканскіх пілотаў працягвалі захопліваць да 1968 года, калі прэзідэнт Ліндан Джонсан абвясціў пра завяршэнне аперацыі «Грымоты» па нанясенні паветраных удараў па Паўночным В’етнаме. Авіятары зноў сталі трапляць у палон пры Рычардзе Ніксане, што ў 1969 годзе аднавіў бамбардзіроўкі. Значная колькасць амерыканцскіх лётчыкаў была захоплена падчас аперацыі «Паўабаронца» ў перыяд з мая па кастрычнік 1972 і аперацыі «Паўабаронца II» у снежні таго ж года. Пры гэтым у пілотаў, захопленных у гэты перыяд, быў самы кароткі тэрмін знаходжання ў палоне.

## Цяжар і катаванні 
В’етнамцы адмаўляліся прызнаваць амерыканцаў, якія трапілі ў палон, «ваеннапалоннымі», паколькі паміж ЗША і Паўночным В’етнамам фармальна не было стану вайны, і лічылі іх «ваеннымі злачынцамі». Пілоту ВМС ЗША Говарду Ратледжу пасля палону было заяўлена наступнае: «Ты не ваеннапалонны. Твой урад не аб’яўляў вайну в’етнамскаму народу... цябе не абараняе міжнароднае заканадаўства». Томас Мо, які быў на момант свайго палону 1-м лейтэнантам ВПС, пісаў: «Я выявіў, што цябе могуць падвергнуць катаванням за тое, што ты абвінаваціў іх у выкарыстанні катаванняў». Як паведамляе «Энцыклапедыя В’етнамскай вайны» пад рэдакцыяй ваеннага гісторыка Спенсера Такера, жорсткія і сістэматычныя катаванні, якім падвяргаліся амерыканскія пілоты, добра задакументаваны, хоць в’етнамскі бок да гэтага часу адмаўляе факт іх выкарыстання.
У тыя дні гэтым звычайна займаўся пераважна адзін і той жа чалавек. Я думаю, яны [в’етнамцы] зразумелі, што пры адсутнасці больш-менш кваліфікаванага спецыяліста па катаваннях давесці чалавека да смерці можна папросту. Той, пра якога я кажу, зарабіў сабе мянушку 'Прутапут' — у нас кожны ахоўнік у лагеры атрымліваў мянушку — таму што ён умеў з дапамогай металічных дубцоў і путаў загінаць чалавека ў выварочаныя паставы, каб выклікаць боль, але ён быў вельмі майстэрскі ў гэтай справе. Ён ведаў межы, да якіх можна было выгінаць рукі і ногі, не ламаючы іх, і ў гэтым... ва ўсім гэтым было нешта нерэальнае. Ён прыходзіў, не выказваючы ніякіх эмоцый. Катаванні былі яго працай. Ён быў прафесійны спецыяліст па катаваннях.  Я думаю, яны зразумелі, можа быць, з папярэдніх выпадкаў, калі празмерна гарачыя спецыялісты па катаваннях загубілі некалькі палонных, што ім трэба было завесці вось такога чалавека.

В’етнамцы катавалі палонных перш за ўсё для таго, каб зламаць іх волю, прымусіць здрадзіць сваіх таварышаў, усхваляць паблажлівасць сваіх турэмшчыкаў, падпісваць лісты з заклікам спыніць вайну і прызнавацца ў ваенных злачынствах. Леа Торснес, ганараваны за свой гераізм у В’етнаме Медалём пашаны, адзначаў: «Я і многія іншыя палонныя падвяргаліся жорсткім катаванням — некаторых катавалі да смерці. Некалькі напісалі кнігі. У кнізе Джона Макграта «Ваеннапалонны: шэсць гадоў у Ханоі» прысутнічаюць яркія замалёўкі катаванняў». Лётчык ВМС ЗША Джэрэмія Дэнтан у 1966 годзе знаходзіўся пад катаваннямі чатыры дні і тры ночы — такім чынам яго «рыхтавалі» да сустрэчы з японскім журналістам, вядомым сваёй сімпатыяй да Паўночнага В’етнама. Эверэту Альварэсу некалькі дзён не давалі спаць, затым скавалі рукі за спіной, парэзаўшы запясці да касцей, і білі да таго часу, пакуль ён не пагадзіўся напісаць ліст з прызнаннем таго, што здзяйсняў «ваенныя злачынствы» супраць в’етнамскага народа. Як адзначаецца ў даследаванні Ваенна-марскога медыцынскага даследчага цэнтра ў Сан-Дыега, для атрымання падобнага роду сведчанняў в’етнамцы адмаўлялі ў медыцынскай дапамогі цяжка параненым або траўмаваным палонным, і нават пагаршалі раненні і траўмы.

Таксама, катаванні ўжываліся і ў якасці пакарання за любыя парушэнні лагернага рэжыму (свіст, спевы, размовы).

Для катаванняў часта выкарыстоўваліся кайданы і вяроўкі. Катаванне з ужываннем вяровак было адной з самых балючых — палоннаму моцна звязвалі рукі за спіной (ля локцяў і на запясцях), пасля чаго заводзілі іх уверх і наперад. Такая методыка прыводзіла да рэшткавага паралічу і страты адчувальнасці рук на доўгі час (у некаторых выпадках — на многія гады пасля вызвалення з палону). Ужывалася таксама пазбаўленне сну, калі палоннага прывязвалі або прыкоўвалі да крэсла, прымушаючы сядзець у адным становішчы дні напралёт і пры гэтым не дазваляючы спаць. Томас Мо ўспамінаў, як аднойчы яго прымусілі сядзець на крэсле на працягу 10 сутак. 
Некаторыя формы катаванняў былі вельмі простымі. Палонных прымушалі праводзіць доўгі час у нязручным становішчы (напрыклад, гадзінамі стаяць на каленях на бетоннай падлозе). Часам пад калені падкладалі аловак. В’етнамцы заявілі іншым палонным, што ён памёр ад «незвычайнай хваробы». У сувязі з гэтым катаванням падвергліся таксама многія іншыя зняволеныя, якія не мелі да ўцёкаў ніякага дачынення.

Лейтэнант ВМС Джэймс Конел знаходзіўся ў адзіночным зняволенні ўвесь перыяд свайго знаходжання ў палоне. В’етнамскія турэмшчыкі катавалі яго, беспаспяхова спрабуючы прымусіць яго зрабіць прызнанне ў ваенных злачынствах. У выніку ў Конела былі сур’ёзна пашкоджаны нервовыя канчаткі на руках і запясцях. Лічачы, што ён сімулюе, в’етнамцы на працягу 120 дзён катавалі яго электрашокам, заганялі яму пад пазногці іголкі і калолі імі пальцы. Яны пагражалі адрэзаць яму рукі. У снежні 1969 года Конела адвялі на чарговы допыт, і ніхто з палонных яго больш не бачыў. У 1974 годзе Паўночны В’етнам перадаў амерыканскім прадстаўнікам яго астанкі.

Паводле даследавання Цэнтра вывучэння ваеннапалонных Роберта Мітчэла. Калі в’етнамцы запатрабавалі ў лётчыка марской пяхоты Орсана Суіндла назваць імёны камандзіра і пілотаў яго эскадрыллі, ён пад катаваннямі пералічыў членаў сваёй школьнай футбольнай каманды.

У 1999 годзе ў камітэце па замежных справах кангрэсу ЗША прайшлі слуханні, прысвечаныя меркаванага ўдзелу грамадзян Кубы ў катаваннях амерыканскіх вайскоўцаў у В’етнаме.

## Месцы ўтрымання 
З 13 турмаў, якія выкарыстоўваліся для ўтрымання ваеннапалонных, пяць размяшчаліся ў Ханоі, а астатнія — за межамі горада. Сярод іх:
* Alcatraz 
* Briarpatch
* Camp Faith
* Camp Hope
* Dirty Bird
* Dogpatch
* Farnsworth
* Hỏa Lò
* Mountain Camp
* Plantation
* Rockpile
* Skidrow
* Zoo

## Гіпотэза аб пакінутых палонных 
Яшчэ падчас самой В’етнамскай вайны недахоп крыніц інфармацыі ў Паўночным В’етнаме спрыяў адсутнасці ў ЗША даных аб дакладным ліку ваеннапалонных, якія знаходзіліся ў руках праціўніка. Нярэдка ўлады абапіраліся на звесткі з в’етнамскіх навінавых артыкулаў і радыёэфіраў, не заўсёды дакладных, а таксама на спісы імёнаў, перададзеныя невялікай колькасцю амерыканскіх ваеннапалонных, якія апынуліся на свабодзе да таго моманту. Дэпартамент абароны () вёў спісы забітых у баі і тых, чые цела не былі падабраны, ваеннапалонных, зніклых на поле бою. Лічбы адрозніваліся, але чакалася вяртанне пасля заканчэння баявых дзеянняў прыкладна 600 чалавек. Гэтай праблемай займаліся такія арганізацыі, як:
* National League of POW/MIA Families
* National Alliance of Families (заснаваны ў 1990)
Пытаннем таксама шмат займаўся амерыканскі палітык Рос Пера.

У сярэдзіне 1980-х гадоў амерыканцы і в’етнамцы сустракаліся і вялі сумесную работу па вяртанні астанкаў загінулых амерыканскіх вайскоўцаў, якія знаходзіліся ў В’етнаме. Аналагічныя мерапрыествы праводзіліся ў Лаосе, у Камбоджы ж гэтаму перашкаджалі палітычныя складанасці.

Аднак не ўсе ў ЗША былі задаволены прадпрымаемымі ўскладненнямі. Палкоўнік ВПС у адстаўцы Джэй Бейлі спрабаваў правесці ўласную аперацыю. Некалькі паездак у Паўднёва-Усходнюю Азію з мэтай усталяваць месцазнаходжанне ваеннапалонных распачаў Бо Грыц. Па некаторых звестках, амерыканскае спецпадраздзяленне «Дэльта» двойчы пачынала рыхтавацца да місіі па вызваленні ваеннапалонных, але абодва разы аперацыя адмянялася.

Ветэран В’етнама Боб Сміт, стаўшы парламентарыем, зрабіў праблему пакінутых ваеннапалонных адной з галоўных тэм сваёй дзейнасці. 14 паездак у ПУА для збору інфармацыі аб ваеннапалонных за свой кошт здзейсніў амерыканскі палітык Том Уолш.

У сваім інтэрв’ю 2002 года камбаджыйскі дзяржаўны дзеяч Пен Саван паведаміў, што чуў ад сваіх ахоўнікаў аб амерыканскіх ваеннапалонных, калі сам быў зняволеным. На яго думку, некаторых з іх адпраўлялі ў СССР.

Падчас прэзідэнцкай кампаніі Джона Кэры тэма паднімалася зноў. Кэры абвінавачвалі ў знішчэнні і замоўчванні доказаў, якія сведчылі пра існаванне пакінутых ваеннапалонных падчас яго знаходжання на чале камітэта Кэры, ён жа адмаўляў гэтыя абвінавачванні.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Coram, Robert. *American Patriot : The Life and Wars Of Colonel Bud Day*. Little, Brown and Company, ©2007. , 
* Denton, Jeremiah A; Brandt, Ed. *When Hell Was In Session*. Readers Digest Press, distributed by Crowell, 1976.  
* 
* McDaniel, Eugene B. *Scars and Stripes*. Harvest House Publishers, May 1980. 

Катэгорыя:Вайна ў В’етнаме
Катэгорыя:Ваеннапалонныя
Катэгорыя:Ваеннапалонныя В’етнамскай вайны