Смаленск

**Смаленск** () — горад у Расіі, адміністрацыйны, прамысловы і культурны цэнтр Смаленскай вобласці і раёна, «Горад-Герой» (з 6 мая 1985 года), узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны I ступені і ордэнам Леніна. Сталіца Беларускай ССР (1—5 студзеня 1919) і цэнтр Беларускай ваеннай акругі (1918 — 16 верасня 1940).

Горад размешчаны за 419 км на паўднёвы захад ад Масквы ў верхнім цячэнні Дняпра. Ён займае выгаднае геаграфічнае становішча на шляху з Масквы ў Беларусь, Прыбалтыку і краіны Цэнтральнай і Заходняй Еўропы. Горад распасціраецца з захаду на ўсход на 25 км і з поўначы на поўдзень на 15 км. Яго тэрыторыя складае 166,35 км².

## Назва 
Найбольш верагодным лічаць паходжанне назвы Смаленска ад назвы рэчкі Смольня, што ўцякала ў Дняпро з усходу ад цэнтральнай для горада гары, якая цяпер называецца Саборная і з якой звязваецца самы ранні этап існавання Смаленска. Рэчка змялела і ад пачатку XVIII ст. яе пачалі называць Ягор’еўскім ручаём (бо цекла паўз Ягор’еўскую царкву, пабудаваную ў 1708 г.), а ў найранейшым гістарычным апісанні Смаленска, напісаным І. Шупінскім, фігуруе назва «Смольянка».

Паводле нямецкага славіста М. Фасмера, назва Смольні ад слова «смала», бо на месцы Смаленску нібыта смалілі (герметызавалі з дапамогай смалы) чаўны.

Ул. Тапароў корань «Смол-» у гідронімах тыпу Смолка (у басейнах Прыпяці, Дону) звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім **kimal*- «чмель» праз прамежкавую форму «Цмол-».

Утварэнне назваў з дапамогай утваральніка -*ск*- характэрнае для больш позняга перыяду ў этнасаўтварэнні на тэрыторыі сучаснай Беларусі, з якім звязана пранікненне славянскага этнічнага элементу. Да гэтай групы назваў адносяцца Віцебск, Полацк, Друцк і інш. (утвораныя ад балцкіх назваў рэк Віцьба, Палата, Друць). У папярэдні, балцкі перыяд назвы надрэчных паселішчаў утвараліся пераважна бяссуфіксным спосабам: Ліда, Орша, Дзісна, Карма і інш. (ад адпаведных рачных назваў).

## Гісторыя 
* 863: першы пісьмовы ўспамін пра Смаленск, горад ляжаў на важным гандлёвым шляху «З варагаў у грэкі»; паводле летапісу Нестара, у тыя часы ён быў сталіцай крывічоў, землі якіх займалі вярхоўі Дзвіны, Дняпра і Волгі.
* пачатак XI ст.: у Смаленску замацаваліся ўласныя князі. Сын полацкай князёўны Рагнеды і кіеўскага князя Уладзіміра, вялікі князь Яраслаў, дзелячы свае землі паміж нашчадкамі, аддаў Смаленскае княства Вячаславу. На той час княства ахоплівала значныя землі, у тым ліку частку Віцебшчыны, Пскоўшчыны, Масковіі і г. д. Але дынастыя гэтая была непастаянная — і на смаленскім стальцы змянілася шмат князёў.
* 1125: смаленскі сталец атрымаў сын кіеўскага князя Мсціслава — Расціслаў, пачынальнік дынастый князёў смаленскіх, яраслаўскіх, вяземскіх і інш.
* XIII ст.: меў трывалыя сувязі з Рыгай, пра што сведчаць гандлёвыя дагаворы з ёй і «нямецкім берагам».
* 1230: трапіў пад уплыў Полацкага княства. У горадзе працаваў асветнік Аўрамій Смаленскі.
* канец XIII ст.: пачатак цесных адносін паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Смаленшчынай. Падчас паходаў вялікага князя Альгерда на Маскву (1368, 1370) ён знаходзіў ваенную падтрымку ад смаленскага князя Святаслава. Яго сына Юрыя Святаславіча Вялікае Княства Літоўскае падтрымала ў 1386 годзе падчас барацьбы за смаленскі сталец.

* канец XIII&nbsp;— XV стст.: буйны цэнтр беларускага летапісання (Смаленскі летапіс, Смаленская хроніка, Беларуска-літоўскі летапіс, магчыма, Радзівілаўскі летапіс). Гэты перыяд звязаны з імем Аўрамкі.
* 1395: у Смаленску пачалі кіраваць намеснікі вялікага князя Вітаўта, але ў 1401 годзе горад выйшаў з-пад апекі Вялікага Княства Літоўскага.
* 24 чэрвеня 1404: вярнуўся ў склад Вялікага Княства Літоўскага; паводле некаторых звестак, Вітаўт даў гораду прывілей на магдэбургскае права (калі гэтая інфармацыя праўдзівая, то атрымліваецца, што Смаленск уваходзіць у першую пяцёрку беларускіх магдэбургскіх гарадоў).

]]

* 15 ліпеня 1410: смаленскія харугвы ўдзельнічалі ў Грунвальдскай бітве.
* 1449: вялікі князь Казімір заключыў дагавор з маскоўскім князем Васілём Цёмным, згодна з якім Маскоўскае княства адмаўлялася на вечныя часы ад Смаленска і Смаленскай зямлі.
* 1508: сталіца Смаленскага ваяводства.
* пачатак XVI ст.: нягледзячы на дагавор, вялікі князь маскоўскі Васіль III, бацька Івана Грознага, тройчы браў горад у аблогу, але быў двойчы адбіты войскамі Вялікага Княства Літоўскага пад кіраўніцтвам Юрыя Паца і Мікалая Салагуба. Толькі ў час трэцяй аблогі, пасля моцнай бамбардзіроўкі падбухтораныя Міхаілам Глінскім смаленцы паўсталі — і 1 жніўня 1514 года царскія войскі ўвайшлі ў горад. Масква паводле прашэння гараджан захавала за імі ранейшыя прывілеі.
* 1596—1602: маскавіты збудавалі вакол Смаленску вялікую крэпасць.

* 1600: у Смаленску было больш за 8 тыс. будынкаў.
* 16 верасня 1610: войскі Жыгімонта III Вазы акружылі Смаленск. Пасля 20 месяцаў аблогі 3 чэрвеня 1611 года горад вызвалілі і вярнулі да Вялікага Княства Літоўскага. Маскавіты безвынікова спрабавалі адбіць яго ў 1613—1615 гадах.
* 4 лістапада 1611: атрымаў магдэбургскае права; меў 2 двухтыднёвыя кірмашы, штонядзельныя таргі, склад тавараў, вагі гарадскія, лазню, гасціны двор з даходамі ад іх на карысць усяго горада, дазвол на стварэнне рамесных цэхаў і г. д., а таксама герб «у чырвоным полі постаць арханёла Міхала».

* 1620—1654: у горадзе дзейнічаў езуіцкі калегіум (у 1646 годзе — 700 вучняў).
* 1625: утварэнне Смаленскай грэка-каталіцкай архіепархіі, якая ахоплівала Смаленскае і Чарнігаўскае ваяводствы.

а]]

* 1632—1634: у час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1632—1634) вытрымаў вялікую маскоўскую аблогу. Маскоўскія войскі на чале з М. Шэінам спрабавалі ўзяць горада, але з’яўленне войска на чале з каралём і вялікім князем Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў Уладзіславам IV змяніла ход кампаніі — і 1 лютага маскоўцы капітулявалі.
* 1638: утварылася Смаленская каталіцкая дыяцэзія.
* 29 верасня 1654: у час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667) войскі цара Аляксея Міхайлавіча пасля двухмесячнай аблогі вымусілі абаронцаў Смаленску да капітуляцыі.
* 1708: цэнтр губерні, якая зрабілася часткай Рыжскай правінцыі (1719).

* 1764. Выдана інструкцыя Кацярыны ІІ па русіфікацыі Украіны, Смаленшчыны, тады населенай пераважна беларусамі, Прыбалтыкі і Фінляндыі.
* 1776—1796: цэнтр намесніцтва.
* 1812: у расійска-французскую вайну пэўны час Смаленск займалі войскі Напалеона.
* 1824: утварылася генерал-губернатарства Віцебскае, Магілеўскае і Смаленскае з цэнтрам у Віцебску, якое існавала да 1855 года; статус губернскага цэнтра Смаленск меў да пачатку 1920-х гадоў.
* 1860: паводле афіцыйнага перапісу, 68 % жыхароў Смаленскай губерні складалі беларусы.

* 1918: у складзе абвешчанай Беларускай Народнай Рэспублікі.
* 1 студзеня 1919: у Смаленску абвясцілі ўтварэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь, праз тыдзень сталіцу савецкай Беларусі перанеслі са Смаленска ў Мінск., у Смаленскім савеце, камендантам жыллёвага аддзела ў Смаленску (1918), паралельна, потым і стала супрацоўнічаў у газетах «Известия Смоленского Совета», «Западная коммуна», «Звезда» (з жніўня 1918). З восені 1917 да 21 студзеня 1919 года ў Смаленску жыў Янка Купала разам са сваёй жонкай на вуліцы Малой Багаслоўскай, 5 (сёння вуліца Пушкіна) і працаваў агентам забеспячэння. У 1922—1923 і 1925—1927 гадах дзейнічала беларуская секцыя пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы.

Паводле ўспамінаў А. Трусава, у 1990 годзе мясцовыя дэпутаты прыхільна паставіліся да магчымасці правядзення рэферэндуму па далучэнні Смаленска да Беларусі. У сярэдзіне 1990-х смаленская эліта выступіла з прапановай зрабіць у горадзе сталіцу Саюза Расіі і Беларусі на той падставе, што менавіта тут утварылася Беларуская ССР.

У 2012 годзе ў Смаленску жыве больш за 12000 беларусаў. 22 сакавіка 2013 года заснавана беларускае зямляцтва і суполка Таварыства беларускай мовы імя Ф.Скарыны.

## Вядомыя асобы 
* Міхаіл Васілевіч Анцаў (1865—1945) — беларускі кампазітар, харавы дырыжор, хормайстар і педагог.
* Нінэль Міронаўна Бабкова, беларускі вучоны
* Аляксандр Раманавіч Бяляеў, рускі пісьменнік-фантаст
* Барыс Львовіч Васільеў, рускі пісьменнік, драматург
* Барыс Якаўлевіч Вішкароў (1905—1974) — савецкі акцёр, рэжысёр, педагог, сцэнарыст.
* Віктар Аляксандравіч Гвоздзеў, дзяржаўны дзеяч БССР
* Міхаіл Глінка, рускі кампазітар
* Лідзія Аляксандраўна Дурнаво, мастацтвазнаўца
* Уладзімір Кармілкін (1934—2002) — беларускі журналіст
* Валерыя Іванаўна Круткене (нар. 1938) — беларускі архітэктар і педагог.
* Макар Цімафеевіч Кудрын (1914—1962) — заслужаны ўрача БССР.
* Уладзімір Уладзіміравіч Навумаў, беларускі дзяржаўны дзеяч
* Уладзімір Сяргеевіч Салдатаў, беларускі фізікахімік
* Галіна Аляксандраўна Трушнікава (нар. 1931) — беларускі архітэктар.
* Святлана Якаўлеўна Ульянава (1936—1984) — беларускі архітэктар.
* Эдуард Анатолевіч Хіль, савецкі і расійскі народны спявак
* Іван Макаравіч Хозераў, беларускі і рускі мастацтвазнавец, гісторык архітэктуры
* Таццяна Нілаўна Яблонская, украінскі жывапісец
* Валянціна Іванаўна Качан (нар. 1951) — беларускі палітык.
* Дзмітрый Іванавіч Мяцеліца (нар. 1938) — фізіка- і біяхімік. Доктар хімічных навук (1976), прафесар.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка Смаленскай вобласці 
* Артыкул на Radzima.org
* Смаленская крэпасць 
* Беларуская Смаленшчына 

Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці

Катэгорыя:Былыя сталіцы
Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры