open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Езуіцкі квартал і місіі Кордавы

**Езуіцкі квартал і місіі Кордавы** () — помнік Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, які складаецца з дзвюх складовых частак:
* некалькі былых рэдукцый, пабудаваных езуіцкімі місіянерамі ў наваколлях аргенцінскага горада Кордава; Сярод іх: Кароя (), Хесус-Марыя (), Санта-Каталіна (), Альта-Грасія (), Кандэларыя () і Сан-Ігнасіа ().
* Езуіцкі квартал Кордавы, дзе размешчаны Нацыянальны ўніверсітэт (адзін з найстарэйшых у Паўднёвай Амерыцы), школа «Monserrat», царква і жылыя дамы.

Ансамбль рэдукцый (місій і фермаў) у наваколлях горада узвздзіўся езуітамі пачынаючы з сярэдзіны XVII стагоддзя. У 1767 годзе Карл III падпісаў указ аб выгнанні езуітаў з іспанскіх уладанняў і канфіскацыі іх уласнасці. У наступным годзе ўніверсітэт і школа перайшлі ў распараджэнне дзяржавы. Місіямі, аднак, да 1853 года кіравалі францысканцы, калі езуітам было дазволена вярнуцца ў Амерыку.

Кожная місія мае сваю царкву і комплекс будынкаў, вакол якіх вырасталі пасёлкі, такія як Альта-Грасія, найбліжэйшая да горада Кордава. Місія Сан-Ігнасіа не захавалася. Езуіцкі квартал і місіі часта наведваюцца турыстамі, якія вандруюць па маршруце «Дарога езуіцкіх місій» ().

Як унікальнае сведчанне асветніцкай дзейнасці езуітаў на тэрыторыі Лацінскай Амерыкі ў XVII—XVIII стст. езуіцкі квартал і місіі былі занесены ў 2000 годзе ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Спасылкі 
* Езуіцкі квартал і місіі Кордавы — Аргенцінскі офіс турызму  
* Езуіцкі квартал і місіі Кордавы на сайце сусветнай спадчыны ЮНЕСКА  
* Інфармацыя пра квартал і кожнай місіі  
* Езуіцкія місіі 
* Выява місій  — Урад правінцыі Кордава 
* Езуіцкія ўстановы Аргенціны  

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Аргенціне
Катэгорыя:Архітэктура Аргенціны
Катэгорыя:Ордэн езуітаў
Катэгорыя:Кордава (Аргенціна)
Катэгорыя:Каталіцкія місіі
Сухая вуліца (Мінск)

**Сухая вуліца** — вуліца ў Маскоўскім раёне Мінска.

Грамадскі транспарт па вуліцы не ходзіць.

## Размяшчэнне 
Вуліца праходзіць у Маскоўскім раёне Мінска ад вуліцы Калектарнай да Юбілейнай плошчы. Перасякае вуліцу Караля.

Побач з вуліцай месціцца станцыі метрапалітэна Фрунзенская і Юбілейная плошча.

## Медыцынскія ўстановы 
На вуліцы размешчаны наступныя медыцынскія ўстановы:

* Рэспубліканская клінічная стаматалагічная паліклініка
* Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр оталарынгалогіі. Пабудаваны ў 1982 годзе як сурдалагічны дыспансер па праекце архітэктара В. Масальскай.

* 1-я цэнтральная раённая клінічная паліклініка Цэнтральнага раёна г. Мінска

## Крыніцы 
Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Катэгорыя:Маскоўскі раён (Мінск)
Ураўненне Пуасона

**Ураўне́нне Пуасо́на** — дыферэнцыяльнае ўраўненне віду
: \Delta u = f,
дзе  — аператар Лапласа, адно з асноўных ураўненняў тэорыі патэнцыялу.

Вывучалася С. Д. Пуасонам (1812).

У трохмернай прасторы ўраўненню Пуасона задавальняе патэнцыял , створаны зарадам са шчыльнасцю
: p(x,y,z) = \frac{f}{4\pi}.
Пры гэтым функцыя размеркавання  павінна задавальняць пэўныя патрабаванні, напрыклад, умову непарыўнасці частковых вытворных.

Калі , то ўраўненне Пуасона пераўтвараецца ва ўраўненне Лапласа.

## Літаратура 
* Пуасона ўраўненне //  С. 115.

Катэгорыя:Тэорыя патэнцыялу
Катэгорыя:Дыферэнцыяльныя ўраўненні ў частковых вытворных
Катэгорыя:Электрастатыка
Катэгорыя:Фізічныя законы і ўраўненні
Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Гандурасе

У **спісе аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Гандурасе** значацца 2 найменні (на 2012 год), што складае  ад агульнай колькасці ( на  год). 1 аб’ект уключаны ў спіс па культурных крытэрыях, 1 аб’ект — па прыродных.

Першы аб’ект на тэрыторыі Гандураса быў занесены ў спіс у 1980 годзе на 4-й сесіі Камітэта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. На 2010 г. кандыдатаў на ўключэнне ў спіс Сусветнай спадчыны не маецца.

## Спіс 
Аб’екты размешчаны ў парадку іх дадання ў спіс Сусветнай спадчыны.

### Геаграфічнае размяшчэнне аб’ектаў 

## Спасылкі 
* Honduras — UNESCO World Heritage Centre 

*
Гандурас
Катэгорыя:Спісы:Гандурас
Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА на Дамініцы

У '''спісе аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА на Дамініцы''' значыцца 1 найменне (на 2012 год), што складае  ад агульнай колькасці ( на  год). Аб'ект уключаны ў спіс па прыродных крытэрыях.

Аб'ект на тэрыторыі Дамінікі быў занесены ў спіс у 1997 годзе на 21-й сесіі Камітэта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. На 2010 г. кандыдатаў на ўключэнне ў спіс Сусветнай спадчыны не маецца.

## Спіс 

### Геаграфічнае размяшчэнне аб'екта 

## Спасылкі 
* Dominica — UNESCO World Heritage Centre 

*
Гаіці
Сініцын

**Сініцын** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Анатоль Канстанцінавіч Сініцын (1948—2018) — беларускі матэматык, цепла- і радыёфізік.
* Леанід Георгіевіч Сініцын — беларускі палітык.
* Максім Валер’евіч Сініцын — беларускі пяціборац.
* Мікалай Васілевіч Сініцын — расійскі і беларускі савецкі вучоны ў галіне лугаводства.
* Уладзімір Барысавіч Сініцын — спартыўны каментатар.
## Гл.таксама 
* Сініцына
Ігуасу

**Ігуасу** (, ):
* Вадаспады Ігуасу
* Нацыянальны парк Ігуасу, Аргенціна
* Рака Ігуасу
Каэфіцыент Пуасона

**Каэфіцые́нт Пуасо́на** — адна з фізічных характарыстык матэрыялу пругкага цела, роўная адносінам абсалютных значэнняў адноснай папярочнай дэфармацыі элемента цела да яго адноснай падоўжанай дэфармацыі.

Каэфіцыент быў уведзены С. Д. Пуасонам. Разам з адным з модуляў пругкасці вызначае пругкія ўласцівасці ізатропнага цела.

## Літаратура 
* Пуасона каэфіцыент //  С. 114.

Катэгорыя:Тэорыя пругкасці
Катэгорыя:Матэрыялазнаўства
Катэгорыя:Безразмерныя параметры
Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА на Кубе

У спісе аб'ектаў **Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА** ў **Рэспубліцы Куба** значыцца 9 найменняў (на 2012 год), што складае  ад агульнай колькасці ( на  год). Два з гэтых аб'ектаў уключаны ў спіс па прыродных крытэрыях, прычым адзін з іх прызнаны прыродным феноменам выключнай прыгажосці і эстэтычнай важнасці (крытэрый vii).

## Спіс 
У гэтай табліцы аб'екты размешчаны ў храналагічным парадку іх дадання ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Геаграфічнае размяшчэнне аб'ектаў 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт ЮНЕСКА. Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны на Кубе
* Каталог спасылак па Сусветнай спадчыне на Кубе

*
Куба
Вялікая блакітная дзіра

[thumb|200px|Вялікая блакітная дзіра ў [Белізе]]

**Вялікая блакітная дзіра** () — буйная блакітная дзіра, размешчаная ў цэнтры Лайтхаус-Рыфа, атола ў складзе Белізскага бар’ернага рыфа. Дзіра ўяўляе сабой круглую карставую варонку дыяметрам 305 метраў, якая мае глыбіню 120 метраў.

Гэта геалагічнае ўтварэнне першапачаткова з’яўлялася сістэмай вапняковых пячор, якія сфарміраваліся падчас апошняга ледавіковага перыяду. Узровень мора тады быў значна ніжэйшым, але калі акіян падняўся і скляпенне затопленай пячоры абвалілася, утварылася карставая варонка — даволі распаўсюджаная форма рэльефу ўздоўж узбярэжжа Беліза.

[thumb|left|150px|Спадарожнікавы здымак [Лайтхаус-Рыфа, Вялікая блакітная дзіра размешчана прама па цэнтры]]
Блакітная дзіра стала вядомая дзякуючы французскаму даследчыку Жак-Іву Кусто, які ўключыў яе ў спіс 10 найлепшых месцаў у свеце для нырання. У 1972 годзе на сваім судне Каліпса ён вымераў глыбіню дзіры і пацвердзіў тэорыю яе ўтварэння. Спусціўшыся на аднамесных субмарынах у дзіру, удзельнікі экспедыцыі выявілі масіўныя сталактыты, некаторыя з якіх размяшчаліся пад вуглом 10—13° да вертыкалі, што паказвала на геалагічны зрух і нахіл плато, якое ляжыць ніжэй.

Падчас прыліваў на месцы вялікай сіняй дзіры ўтвараюцца сапраўдныя віры, якія ўцягваюць у сябе ўсё, што плавае на паверхні: водарасці, дошкі, лодкі. Нярэдка ў гэтых вірах гінуць людзі. З наступам адліву дзіра пачынае вывяргаць з сябе магутныя фантаны вады, часам разам з рознага роду смеццем.

Нягледзячы на цяжкадаступнасць месца (адлегласць ад горада Беліз складае каля 96 км), Вялікая блакітная дзіра з’яўляецца папулярным месцам апусканняў для рэкрэацыйнага дайвінга. Нырцы могуць сустрэць некалькі цікавых відаў рыб, уключаючы гіганцкага групера, акул-нянек і некалькі відаў рыфавых акул, напрыклад карыбскую рыфавую акулу.

Аналіз суадносін тытану і алюмінію ў асадкавых пародах у суседніх з карставым правалам лагунах паказаў, што часы паміж 800 і 900 гадамі і паміж 1000 і 1100 гадамі былі на Юкатане вельмі засушлівымі перыядамі, што прывяло да заняпаду старажытнай цывілізацыі мая.

## Спасылкі 
* USGS: The Great Blue Hole of Belize 

Катэгорыя:Геаграфія Беліза
Катэгорыя:Пячоры Беліза
Катэгорыя:Падводныя пячоры
Катэгорыя:Марскія пячоры
Катэгорыя:Месцы для дайвінга
Катэгорыя:Славутасці Беліза
Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА на Антыгуа і Барбудзе

У '''спісе аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА на Антыгуа і Барбудзе''' няма найменняў (на 2014 год), аднак 1 аб'ект знаходзіцца сярод кандыдатаў на ўключэнне ў спіс Сусветнай спадчыны па культурных крытэрыях..

Антыгуа і Барбуда ратыфікавала Канвенцыю аб ахове сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны 1 лістапада 1983 года.

## Папярэдні спіс 

### Геаграфічнае размяшчэнне аб'ектаў 

## Спасылкі 
* Antigua and Barbuda — UNESCO World Heritage Centre 

Антыгуа і Барбуда
Катэгорыя:Спісы:Антыгуа і Барбуда
Белізскі Бар’ерны рыф

**Белізскі Бар’ерны рыф** — ланцуг каралавых рыфаў даўжынёй 280 км, які пралягае ўздоўж узбярэжжа Беліза на адлегласці 13 — 24 км ад яго. З’яўляецца часткай Месаамерыканскага Бар’ернага рыфа, які працягнуўся на 900 км ад паўночнага ўскрайка Юкатана да берагоў Гватэмалы. Гэта рыфавая сістэма — найбуйнейшы бар'ерны рыф у Атлантычным акіяне і другі па велічыні ў свеце пасля аўстралійскага Вялікага Бар’ернага рыфа.

## Турызм 
Белізскі Бар’ерны рыф з’яўляецца галоўнай турыстычнай славутасцю Беліза, яго наведваюць да 130 тыс. турыстаў у год. Рыф таксама важны з рыбапрамысловага пункта гледжання. Марское дно паміж рыфам і мацерыком пясчанае, месцамі сустракаюцца астраўкі, якія пазарасталі мангравымі зараснікамі. Ва ўсходняй частцы, дзе глыбіня мора рэзка павялічваецца, размешчаны тры асобных атолы — Тэрнеф, Гловерс-Рыф і Лайтхаус-Рыф.

Тэмпература вады ў раёне рыфа слаба вагаецца на працягу года — 23—25 °C узімку, і 25—28 °C улетку. На астравах размяшчаюцца марскія курорты з дайвінг-цэнтрамі. У цэнтры Лайтхаус-Рыфа знаходзіцца знакамітая Вялікая блакітная дзіра — затопленая морам вялікая карставая варонка.

## Біялагічная разнастайнасць 
Экасістэмы прыбярэжнай зоны Беліза з 1996 года ўваходзяць у спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА як адны з найбольш багатых экасістэм у свеце. На сямі ўчастках аб’екта прадстаўлены працэс эвалюцыйнага развіцця рыфаў. Таксама каля рыфа сустракаюцца рэдкія віды марскіх жывёл, такія як марскія чарапахі, ламанцін і амерыканскі вастрарылы кракадзіл. Акрамя таго, рыф насяляюць:
* 70 відаў цвёрдых каралаў,
* 36 відаў мяккіх каралаў,
* 500 відаў рыб,
* сотні відаў беспазваночных.
Пры гэтым, паводле ацэнак навукоўцаў, адкрыта ўсяго 10 % відавой разнастайнасці рыфа.

## Абарона навакольнага асяроддзя 
[thumb|right|Від з паўвострава [Амбергрыс-Кае.]]
Рэзерваты Бар’ернага Рыфа Беліза ўключаюць сем марскіх запаведнікаў, 450 рыфаў і тры атолы. Сумарная плошча ахоўных тэрыторый дасягае 960 км². У іх уваходзяць:
* Марскі запаведнік Гловерс-Рыф
* Вялікая блакітная дзіра
* Прыродны помнік Халф-Мун-Кі
* Марскі запаведнік Хол-Чан

Нягледзячы на ахоўныя мерапрыемствы, экасістэма рыфа ўвесь час знаходзіцца пад пагрозай забруджвання і разбурэння з-за некантралюемага турызму, суднаходства і рыбалоўства. Ураганы, глабальнае пацяпленне і выкліканае гэтым павышэнне тэмпературы вады таксама нясуць у сабе пагрозы, напрыклад, — абескаляроўванне каралаў. Паводле меркавання навукоўцаў, з 1998 года было пашкоджана звыш 40 % белізскіх рыфаў.

## Спасылкі 
* UNESCO: Рэзерваты Бар’ернага Рыфа Беліза 
* UNEP-WCMC Belize Barrier Reef Reserve System 

Катэгорыя:Геаграфія Беліза
Катэгорыя:Каралавыя рыфы
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Белізе
Катэгорыя:Месцы для дайвінга
Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Гаіці

У '''спісе аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Гаіці''' значыцца 1 найменне (на 2012 год), што складае  ад агульнай колькасці ( на  год). Аб'ект уключаны ў спіс па культурных крытэрыях.

Акрамя гэтага, станам на 2010 год, 1 аб'ект на тэрыторыі дзяржавы знаходзяцца сярод кандыдатаў на ўключэнне ў спіс Сусветнай спадчыны. Аб'ект на тэрыторыі Гаіці быў занесены ў спіс у 1982 годзе на 6-й сесіі Камітэта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Спіс 

### Геаграфічнае размяшчэнне аб'екта 

## Папярэдні спіс 

### Геаграфічнае размяшчэнне аб'екта 

## Спасылкі 
* Haiti — UNESCO World Heritage Centre 

*
Г
Катэгорыя:Спісы:Гаіці
Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА на Трынідадзе і Табага

У '''спісе аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА на Трынідадзе і Табага''' няма найменняў, аднак станам на 2014 год 3 аб'екты на тэрыторыі дзяржавы знаходзяцца сярод кандыдатаў на ўключэнне ў спіс Сусветнай спадчыны, у тым ліку 1 — па культурных, 1 — па прыродных і 1 — па змяшаных крытэрыях.

Рэспубліка Трынідад і Табага ратыфікавала Канвенцыю аб ахове сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны 16 лютага 2005 года.

## Папярэдні спіс 
У табліцы аб'екты размешчаны ў парадку іх дадання ў папярэдні спіс.

### Геаграфічнае размяшчэнне аб'ектаў 

## Спасылкі 
* Trinidad and Tobago — UNESCO World Heritage Centre 

Трынідад і Табага
Катэгорыя:Трынідад і Табага
Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА на Барбадасе

У '''спісе аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА на Барбадасе''' значыцца 1 найменне па культурных крытэрыях (на 2014 год), што складае  ад агульнай колькасці ( на  год).

Акрамя гэтага, станам на 2014 год, 2 аб'екты на тэрыторыі дзяржавы знаходзяцца сярод кандыдатаў на ўключэнне ў спіс Сусветнай спадчыны, у тым ліку 1 — па культурных, 1 — па прыродных крытэрыях.

Барбадас ратыфікаваў Канвенцыю аб ахове сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны 9 красавіка 2002 года. Першы аб'ект на тэрыторыі Барбадаса быў занесены ў спіс у 2011 годзе на 35-й сесіі Камітэта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Спіс 

### Геаграфічнае размяшчэнне аб'ектаў 

## Папярэдні спіс 
Аб'екты размешчаны ў парадку іх дадання ў папярэдні спіс. Калі аб'екты дададзены адначасова, гэта значыць на адной сесіі Камітэта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, то аб'екты размяшчаюцца па нумарах.

### Геаграфічнае размяшчэнне аб'ектаў 

## Спасылкі 
* Barbados — UNESCO World Heritage Centre 

Барбадас
Катэгорыя:Спісы:Барбадас
Модулі пругкасці

**Мо́дулі пру́гкасці** — велічыні, якія характарызуюць пругкія ўласцівасці (пругкасць) цвёрдых цел.

Вызначаюць каэфіцыент залежнасці паміж дэфармацыяй і прыкладзенымі механічнымі напружаннямі. Пры малых дэфармацыях, калі справядлівы закон Гука, гэтая залежнасць лінейная, а модулі пругкасці з'яўляюцца каэфіцыентамі прапарцыянальнасці.

Пры расцяжэнні-сцісканні нармальнаму напружанню адпавядае модуль падоўжанай пругкасці  (модуль Юнга), роўны адносінам нармальнага напружання  да адноснага падаўжэння :
: E = \frac{\sigma}{\varepsilon}.

Напружанаму стану чыстага зруху адпавядае модуль зруху , роўны адносінам датычнага напружання  да вугла зруху :
: G = \frac{\tau}{\gamma};
вызначае здольнасць матэрыялу супраціўляцца зменам формы пры захаванні аб'ёму.

Модуль аб'ёмнага сціскання (аб'ёмны модуль пругкасці) — адносіны ўсебаковага нармальнага напружання  да адноснага аб'ёмнага сціскання :
: k = \frac{\sigma}{\Delta};
характарызуе здольнасць матэрыялу супраціўляцца зменам яго аб'ёму, які не суправаджаецца зменамі формы.

Пругкія ўласцівасці цвёрдых цел характарызуе і каэфіцыент Пуасона , роўны адносінам адноснага папярочнага сціскання сячэння  (пры аднабаковым расцяжэнні) да адноснага падоўжнага падаўжэння :
: \gamma = \frac{\varepsilon'}{\varepsilon}.

Для аднароднага ізатропнага цела модулі пругкасці аднолькавыя па ўсіх напрамках, для анізатропнага — пастаянныя , ,  маюць розныя значэнні ў розных напрамках.

Значэнні модуляў пругкасці залежаць ад хімічнага саставу матэрыялаў, іх апрацоўкі, тэмпературы. Модулі пругкасці выкарыстоўваюцца пры разліках на трываласць, жорсткасць, устойлівасць і інш.

## Літаратура 
* Модулі пругкасці //  С. 511.
* Фридман Я. Б. Механические свойства металлов. Ч. 1—2. 3 изд. М., 1974.

Катэгорыя:Тэорыя пругкасці
Катэгорыя:Матэрыялазнаўства
Фландрская бітва

**Фла́ндрская бі́тва** (18 кастрычніка 1914 — 22 лістапада 1914) — бітва паміж германскімі і саюзнымі войскамі падчас Першай сусветнай вайны. Характарызуецца як апошняя манеўраная аперацыя на Заходнім фронце. Скончылася безвынікова для абодвух бакоў.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Бітвы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Канфлікты 1914 года
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Францыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Кастрычнік 1914 года
Катэгорыя:Лістапад 1914 года
Тэрмадынамічная імавернасць

**Тэрмадынамі́чная імаве́рнасць**, ці **статысты́чная вага́** — колькасць спосабаў, пры дапамозе якіх можа быць рэалізаваны пэўны стан фізічнай сістэмы.

У адрозненне ад матэматычнай імавернасці  (якая можа прынімаць толькі значэнні ), тэрмадынамічная імавернасць .

У тэрмадынаміцы стан сістэмы вызначаецца значэннямі шчыльнасці, ціску, тэмпрературы і іншых вымерных велічынь, т.зв. параметраў стану, якія характарызуюць сістэму ў цэлым (макрастан). Канкрэтны макрастан сістэмы можа рэалізавацца мноствам спосабаў (мікрастанаў), якія адрозніваюцца класічным ці квантавым размеркаваннем часціц сістэмы па каардынатах, імпульсах і энергіях.

Сувязь паміж тэрмадынамічнай імавернасцю і энтрапіяй выражаецца прынцыпам Больцмана.

Тэрмадынамічная імавернасць выкарыстоўваецца ў статыстычнай фізіцы для вызначэння характарыстык сістэмы, якая знаходзіцца ў тэрмадынамічнай раўнавазе.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Статыстычная фізіка
Катэгорыя:Безразмерныя параметры
Турэцкае ўварванне на Кіпр

**Турэцкае ўварванне на Кіпр** — уварванне турэцкіх узброеных сіл на тэрыторыю паўночнага Кіпра, пачатае ў ноч з 20 на 21 ліпеня 1974 года. Уварванне адбылося ў апошнія дні праўлення ў Грэцыі рэжыму «чорных палкоўнікаў».

## Гісторыя 
Яшчэ ў 1964 і 1967 гадах назіраліся ўспышкі міжэтнічнай варожасці паміж туркамі і грэкамі, і абстаноўка на востраве заставалася досыць напружанай.

У ліпені 1974 года пры падтрымцы грэчаскай хунты Прэзідэнт Кіпра арцыбіскуп Макарыас быў адхілены ад улады, а кантроль над востравам перайшоў да групы радыкалаў, якую ўзначальваў Нікас Сампсан, прадстаўнік грэчаскай падпольнай арганізацыі EOKA-B, якая выступала за далучэнне Кіпра да Грэцыі. 20 ліпеня 1974 года Турцыя адправіла на востраў сваё войска (10 тыс. салдат).

У выніку ваенных дзеянняў паміж кіпрскімі войскамі і узброенымі сіламі Турэцкай Рэспублікі востраў Кіпр апынуўся падзеленым на поўнач, які кантралявалі туркі-кіпрыёты (на самай справе — Турцыя), і поўдзень, які кантралявалі грэкі-кіпрыёты.

## Наступствы ўварвання 
Высадка на востраў Кіпр турэцкай арміі і этнічная чыстка, праведзеная турэцкімі войскамі, прывялі да дэ-факта падзелу вострава на дзве часткі, населеныя туркамі і грэкамі адпаведна, і, ўжо ў другую чаргу, да рэстаўрацыі ўрада Макарыаса. Хоць падставай для інтэрвенцыі туркі назвалі адхіленне ад улады Преэзідэнта Макарыаса, аднак пасля яго вяртання да ўлады яны перасталі прызнаваць яго Прэзідэнтам Кіпра.

Катэгорыя:Гісторыя Кіпра
Катэгорыя:Войны XX стагоддзя
Консул-суфект

**Ко́нсул-суфе́кт** () — асобая разнавіднасць старажытнарымскай магістратуры консула. У часы Рэспублікі суфект выбіраўся цэнтурыятнай каміцыяй у выпадку, калі адзін з консулаў паміраў падчас кансулату (не рэдкасць для тых часоў, калі консулы бывалі ў авангардзе бітвы) ці быў зняты з пасады. У гэтым выпадку іншы консул неадкладна прызначаў выбары консула-суфекта. Суфект выконваў абавязкі консула (і карыстаўся ўсімі яго правамі) да заканчэння тэрміна гэтага кансулату. У час грамадзянскіх войнаў 40-х гадоў і ў часы існавання Другога трыўмвірату стала практыкавацца абранне суфектаў пасля датэрміновага складання паўнамоцтваў консуламі, а ў I—II стст. н.э. прызначэнне суфектаў стала нормай.

Калі Актавіян Аўгуст заснаваў прынцыпат, ён змяніў палітычны характар консульства, пазбавіўшы яго большай часткі ваенных паўнамоцтваў, хоць захавалася старшынства ў Сенаце папераменна абодвух консулаў. Узроставы цэнз для заняцця пасады консула таксама быў зніжаны. Хоць гэта пасада ўсё яшчэ была вялікім гонарам — консул фактычна быў канстытуцыйным главой дзяржавы — і служыў неабходнай перадумовай для наступнага заняцця іншых пасад (напрыклад, консульскага намесніцтва), многія консулы складалі паўнамоцтвы да заканчэння года, каб дазволіць іншым людзям скончыць тэрмін кансулату ў якасці суфектаў. Часта консул-суфект, у сваю чаргу, сыходзіў у адстаўку, і прызначаўся іншы суфект. (Гэта практыка дасягнула свайго піка пры Комадзе, калі на працягу 190 года пасаду консула займалі дваццаць пяць чалавек). У выніку каля паловы тых, хто пабываў на пасадзе прэтара, маглі дасягнуць і консульства. Магістратам, якія займалі пасаду консула на 1 студзеня (так званыя ардынарныя консулы *consules ordinarii*, адз. лік: *consul ordinarius*), выпадаў гонар звязаць свае імёны з гэтым годам.

Для перыяду I—II стагоддзяў імёны суфектаў фіксуюцца ў крыніцах, пачынаючы з III стагоддзя сустракаюцца ўсё радзей, з IV стагоддзя іх вядома вельмі мала. Пры гэтым заняцце ардынарнага кансулату пасля таго, як чалавек ужо быў суфектам, лічылася другім консульствам, і так і пазначалася ў крыніцах (консул у 2-і раз, у 3-і раз і да т.п.).

Да IV стагоддзя консулы прапаноўваліся імператарам і выбіраліся сенатам. Калі імператар хацеў аказаць гонар пэўнаму сенатару, ён мог падзяліць з ім кансулат; напрыклад, Траян быў ардынарным консулам у студзені і лютым 100 года разам з Секстам Юліем Францінам. Імператары часта станавіліся ардынарнымі консуламі, але не консуламі-суфектамі (Светоній паведамляе, што адзіным выключэннем быў Клаўдзій у трэцяе консульства). Канстанцін I (ці, магчыма, Канстанцый II) перадаў права вылучэння консулаў-суфектаў, якое было прэрагатывай імператара, у рукі сената, далучыўшы да іншых, ніжэйшых магістратур (квестара і прэтара), якія таксама выбіраліся сенатам . Пасля падзелу імперыі ў 395 годзе, у Канстанцінопалі ніякіх пасад консулаў-суфектаў, відаць, ніколі не стваралася, хоць заходняя імперыя працягвала прызначэнні на гэту пасаду, якая ўсё больш страчвала свой уплыў.

## Гл. таксама 
* Спіс магістратаў-эпанімаў Рымскай рэспублікі
* Спіс консулаў Рымскай імперыі

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Магістратуры Старажытнага Рыма
Другая бітва пры Артуа

**Друга́я бі́тва пры Артуа́** (9 мая 1915 — 18 чэрвеня 1915) — няўдалае сумеснае наступленне войскаў Антанты на пазіцыі германскай арміі ў Артуа, падчас Першай сусветнай вайны.

## Падрыхтоўка 
У адказ на германскае наступленне ў раёне Іпра, саюзнікі падрыхтавалі сумеснае наступленне ў Артуа. Задачай быў прарыў пазіцыйнага фронту, каб вайна зноў набыла характар манеўранай. Англійская армія павінна была наступаць на Неў-Шапель, французская — на Арас, каб выйсці да Дуэ і захапіць панавальныя вышыні на захад ад горада. Таксама прадугледжваліся дапаможныя ўдары асобных частак англійскай, французскай, а таксама бельгійскай армій.

Аперацыя была забяспечана сіламі і сродкамі, французская армія наступала на фронце ў 20 км, і павінна была прарваць ўчастак у 10 км, брытанская армія наступала на фронце ў 10 км, і атакавала фронт у 6 км. Саюзнікі мелі двухразовую перавагу над германскай арміяй на ўчастку прарыву.

## Ход падзей 
З 9 мая пачалася артылерыйская падрыхтоўка, якая апынулася вельмі паспяховай, амаль на ўсім участку прарыву акопы першай пазіцыі былі параўнаныя з зямлёй, кулямёты большай часткай знішчаныя, а ўкрыцці і сховішчы разбураныя. Атакуючыя паглыбіліся на 2-4 км у абарону германцаў, найбольш паспяхова дзейнічала дывізія генерала Петэна.

Высокі тэмп атакі вымусіў французскае камандаванне адвесці частку сіл назад, таму што надыходзячыя часткі адарваліся ад тылоў на вялікую адлегласць (да 12 км.). З 11 мая, германскае камандаванне падцягнулі на ўчастак прарыву рэзервы, да 15 мая колькасць германскіх дывізій узрасла да 20. Новыя атакі французскай арміі ўжо не прынеслі значных вынікаў.

Наступленне англійскай арміі ў раёне Неў-Шапель правалілася, заняўшы толькі першую лінію акопаў і прасунуўшыся ўсяго толькі на 600 м, англійскія войскі спыніліся. Да 25 мая генерал Фрэнч аддаў загад спыніць атакі.

Французская армія з 16 чэрвеня па 18 чэрвеня, правяла яшчэ адно наступленне, аднак, нягледзячы на вялікія страты, дамагчыся істотных вынікаў французскай арміі не ўдалося. У выніку другой аперацыі ў Артуа, якая доўжылася з перапынкамі на працягу 6 тыдняў, французы занялі тэрыторыю ў 7 км па фронце і 3-4 км у глыбіню, а англічане — 6 км па фронце і 900 м у глыбіню. У ходзе бітвы саюзнікі выдаткавалі велізарную колькасць артылерыйскіх снарадаў (больш за 2&nbsp;100&nbsp;000). Аднак задача прарыву не была выкананая. Саюзным войскам таксама не ўдалося адцягнуць нямецкія войскі з Усходняга фронту на Заходні.

Гэтае няўдалае наступленне яшчэ раз паказала бесперспектыўнасць аператыўнага прарыву абмежаванымі сіламі і ў адной кропцы фронту.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Бітвы ў Францыі
Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Францыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Канфлікты 1915 года
Катэгорыя:Май 1915 года
Катэгорыя:Чэрвень 1915 года
Алея шахідаў

**Алея шахідаў** (; да 1990 г. — **Парк Кірава** / **Нагорны парк**, ) — брацкая магіла ў Баку, дзе пахаваныя «шахіды» — у асноўным ахвяры «Чорнага студзеня» (126 чалавек) і азербайджанцы, якія загінулі ў Карабахскай вайне. На Алеі існуе таксама безназоўная магіла, у якой пахаваныя неапазнаныя целы забітых. 

## Гісторыя 
На месцы Алеі Шахідаў раней размяшчаліся мусульманскія могілкі, дзе былі пахаваныя целы ахвяр сакавіцкіх падзей 1918 года ў Баку. Пасля ўсталявання савецкай улады ў 1920 годзе могілкі былі знішчаны, пахаваныя целы вывезены, а на гэтым месцы быў разбіты парк імя Сяргея Кірава.

### Падзеі 1990 года 
У студзені 1990 года ў Нагорны парк былі перанесены з плошчы «Азадлыг» () целы людзей, якія загінулі ў ходзе трагічных падзей у ноч з 19 на 20 студзеня 1990 года. 20-21 студзеня на алеі былі выкапаны больш за 120 магіл. Пахаванне працягваліся некалькі гадзін. 22 студзеня былі пахаваныя яшчэ 50 чалавек. Трое з іх былі ахвярамі сакавіцкай разні 1918 года, целы якіх былі выяўленыя ў парку пры капанні магіл. На ўсіх трох магілах напісана *«Шахіда 1918 года»*. На магілах і месцах смерцяў былі расстаўленыя кветкі, у асноўным чырвоныя гваздзікі, што ператварыліся ў Азербайджане ў жалобныя кветкі.

## Памяць 
[thumb|170px|Прэзідэнт Расіі [Уладзімір Пуцін ускладае вянок да мемарыяльнага комплексу «Алея шахідаў»]]

17 студзеня 2000 года прэзідэнт Азербайджанскай Рэспублікі Гейдар Аліеў выдаў указ «Аб прысваенні ганаровага звання *„Шахід 20 студзеня“*», у якім прыведзены поўны спіс загінулых і зніклых без вестак.

Алея шахідаў — адно з месцаў у Баку, якія, як правіла, наведваюць ганаровыя госці.

## Гл. таксама 
* Чорны студзень

## Спасылкі 
* 20 студзеня — Дзень усенароднага смутку  
* Баку ў 1990-м 
* Студзеньская трагедыя  
* Ахвяры трагедыі  

 

Катэгорыя:З’явіліся ў 1990 годзе
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Баку
Катэгорыя:Брацкія магілы
Катэгорыя:Могілкі Баку
Катэгорыя:Помнікі архітэктуры Азербайджана
Мікалай Сяргеевіч Калядка

**Мікалай Сяргеевіч Каля́дка** (нар. , Любань, Мінская вобласць) — беларускі дырыжор. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі (1994).

## Біяграфія 
Скончыў Маскоўскі музычна-педагагічны інстытут імя Гнесіных (1975), Літоўскую кансерваторыю (Вільнюс, 1985, клас Ю. Домаркаса). З 1979 года — дырыжор Нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы і балета Беларусі.

## Творчасць 
Творчасці М. Калядкі ўласцівы тонкае адчуванне музычных стыляў, рамантычная ўзнёсласць, эмацыянальнасць. Пад яго музычным кіраўніцтвам пастаўлены балеты «Дон Кіхот» Л. Мінкуса (1979, 1989), «Па-дэ-катр» Ц. Пуні (1981), оперы «Яўген Анегін» П. Чайкоўскага (1986), «Баль-маскарад» Дж. Вердзі (1988), «Медыум» Дж. К. Меноці (1989), «Князь Наваградскі» А. Бандарэнкі (1992), «Воўк і сямёра казлянят» А. Уладзігерава (1984). Дырыжыраваў таксама шматлікімі іншымі операмі. 

## Узнагароды 
* Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1979),
* Медаль Францыска Скарыны (2013).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дырыжоры Беларусі
Іван Цярэнцьевіч Бурсаў

**Іван Цярэнцьевіч Бу́рсаў** () — беларускі і расійскі , .

## Біяграфія 
Нарадзіўся 19 снежня 1927 года ў Клімавічах. Працаваць пачаў у 1945 годзе счэпшчыкам вагонаў на Чалябінскім металургічным заводзе. У 1953—1957 гадах працаваў на Мінскім трактарным заводзе. У 1962 годзе скончыў Літаратурны інстытут у Маскве. У 1962—1964 гадах працаваў рэдактарам аддзела прозы часопіса «Нёман». З 1965 года жыў у Маскве, працаваў у выдавецтве «Молодая гвардия».

Член Саюза пісьменнікаў СССР і Беларусі з 1964 года.

## Творчасць 
У друку выступаў з 1953 года. Пісаў на рускай мове. У Маскве выдаў зборнікі вершаў «Близкие звезды» (1960), «Лобжанка-речка» (1967), «Горсть» (1970), «Праздник света» (1976), «Грамота лет» (1977), «Песочные часы» (1981), «Круг» (вершы, паэма, 1986); у Мінску выдаў «Косая сажень» (1964), «Среда» (1972), «Грамота лет» (1977), «Помня о любви» (1980), «Уста» (вершы, паэмы, 1984), «Колесо обозрения» (вершы, паэмы, 1988), «Шаги: антология белорусской поэзии» (2011). Для дзяцей выйшлі кніжкі прозы, вершаў і казак «Едет лес» (Минск, 1961), «Как Дед Мороз для зайчат построил мост» (Минск, 1963), «Как звери к зиме готовятся» (Минск, 1966), «Матрешкины сказки» (Минск, 1968), «Сказки с присказками» (Минск, 1968), «Веселые небылички» (Минск, 1970), «Ванька-Встанька» (1973), «Страна Голубого Солнца» (Минск, 1973), «Вы слыхали?» (Минск, 1975), «Сказки, полные чудес» (Минск, 1979), «Девяносто пять ежей» (Минск, 1982), «Слон купіў веласіпед» (Мінск, 1984), «Сорок сорок» (Минск, 1988), «Тры вязкі па тры казкі» (Мінск, 1999), «Лягушка с котомкой» (Минск, 1999), «Купальский клад» (Минск, 2012).

Перакладаў з беларускай і ўкраінскай моў на рускую. У яго перакладах асобнымі выданнямі выйшлі зборнікі паэзіі Р. Барадуліна, Г. Бураўкіна, У. Караткевіча, В. Зуёнка, А. Астрэйкі, Е. Лось, К. Цвіркі, Д. Бічэль-Загнетавай і інш.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Бурсаў //
Кура (пабудова)

**Кура** () - адзін з відаў традыцыйных пабудоў у Японіі для захоўвання матэрыяльных рэчаў. Аналагам у беларускай традыцыйнай архітэктуры з'яўляецца камора. Кура звыйчайна будуецца з драўніны, камня, гліны. 

## Гісторыя 
## Літаратура 
## Спасылкі 
Катэгорыя: Архітэктура Японіі
Амфітэатр (Трыр)

**Амфітэа́тр** () — антычны амфітэатр, найстарэйшая старажытнарымская пабудова ў Трыры, узведзеная ў 100 годзе нашай эры ў эпоху росквіту Рымскай імперыі. Амфітэатр размешчаны каля Імператарскіх тэрмаў, за 1,4 км на паўднёвы ўсход ад Галоўнай рыначнай плошчы.

## Гісторыя 
Амфітэатр, узведзены ў 100 годзе нашай эры, быў часткай рымскай гарадской сцяны і служыў усходняй брамай Трыра. Пры гэтым ён пабудаваны не на насыпе, як гэта было прынята ў рымлян, а на натуральным схіле . Каля паўночнага і паўднёвага ўваходаў былі пабудаваны паўкруглыя вежы.

Трырскі амфітэатр збудаваны па вобразу і падабенству рымскага Калізея і разлічаны на 20 тысяч гледачоў. Даўжыня амфітэатра складае 70 метраў, шырыня 49 метраў, што супастаўна з памерамі, напрыклад, амфітэатра ў Вероне. Глядзельная зала складалася з 26 радощ, падзеленых на тры ярусы.

Пад арэнай амфітэатра знаходзяцца сутарэнні са службовымі памяшканнямі, абсталяванымі шматлікімі грузавымі платформамі і складанымі пад'ёмнікамі, неабходнымі для эфектнага з'яўлення на арэне гладыятараў і дзікіх жывёл. Да арэны была падведзена вада, каб астуджаць яе ў спякоту.

Да V стагоддзя на арэне амфітэатра праходзілі баі гладыятараў, праводзіліся пакаранні смерцю і абвяшчаліся важныя дзяржаўныя ўказы. Апагеем сезона ў антычнасці былі штогадовыя «Франкскія гульні» («Ludi francisci»).

Пазней амфітэатр быў часткова разбураны. У Сярэднявеччы ён служыў каменяломняй — наземная частка амфітэатра была практычна разабрана для будаўнічых патрэб.

### Сучаснасць 
У нашы дні амфітэатр служыць сцэнай для правядзення канцэртаў, мюзіклаў і іншых культурных мерапрыемстваў. Штогод у жніўні на арэне амфітэатра праходзіць самы вялікі ў Германіі фестываль гістарычнай рэканструкцыі гладыятарскіх баёў «Хлеба і гледзішчаў», на які з'язджаецца мноства гледачоў з усяго свету.

У 1986 годзе амфітэатр, разам з іншымі збудаваннямі рымскага перыяду, Кафедральным саборам Трыра і царквой Маці Божай, быў уключаны ў спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Спасылкі 
* Амфитеатр (Amphitheater)

Катэгорыя:Амфітэатры
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:З'явіліся ў 100 годзе
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Трыра
Катэгорыя:Славутасці Трыра
Франкентурм (Трыр)

**Франкентурм** () — сярэдневяковая абарончая і жылая вежа, размешчана ў цэнтры горада Трыр, за 150 метраў на захад ад Галоўнай рыначнай плошчы.

## Гісторыя 
Вежа пабудавана ў XI стагоддзі традыцыйным для старажытных рымлян спосабам — рады бутавага каменя чаргуюцца ў ёй з цаглянымі радамі.

Сваю назву вежа атрымала ў XIV стагоддзі па імі аднаго з жыхароў — Франка фон Зенгайма. Першапачаткова вежа была пяціпавярховай, аднак у 1308 годзе яна была разабрана да вышыні ў 3,5 паверха і над ёй быў ўзведзены аднасхільны дах.

Уваход у вежу быў размешчаны высока над зямлёй, і патрапіць у яе можна было толькі па драўлянай лесвіцы, якая ў выпадку неабходнасці падымалася ўверх.

У сярэдневяковым Трыры, меркавана, было сем ці восем падобных абарончых жылых веж. Але да нашых дзён, апроч Франкентурм, дашлі толькі Іерусалімская вежа і Дом трох вешчуноў.

Доўгі час у вежы Франкентурм жылі чыноўнікі, якія былі на службе ў архібіскупа.

У нашы дні вежа, рэканструяваная ў 2007 годзе, выкарыстоўваецца для правядзення гарадскіх свят, а таксама здаецца ў арэнду для правядзення розных мерапрыемстваў — канферэнцый, выставак, банкетаў.

## Спасылкі 
* Вежа Франкентурм (Frankenturm) 

Катэгорыя:Вежы Германіі
Катэгорыя:З’явіліся ў XI стагоддзі
Катэгорыя:Жылыя будынкі Германіі
Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Германіі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Трыра
Катэгорыя:Славутасці Трыра
Катэгорыя:Збудаванні Германіі ў раманскім стылі
Драйкёнігенгаўз (Трыр)

**Драйкёнігенгаўз**, або **Дом трох вешчуноў (каралёў)** () — раннегатычны жылы дом, размешчаны непадалёк ад Порта Нігра, за 200 метраў на паўночны ўсход ад Галоўнай рыначнай плошчы.

## Гісторыя 
Дом быў пабудаваны ў 1230 годзе на аснове раманскай жылой вежы. Першапачаткова Дом трох вешчуноў называўся «Ля маленькай калоны». Яго цяперашняя назва паходзіць ад карціны з выявай Свята трох вешчуноў (Богаяўлення), якая, паводле падання, вісела калісьці ў гэтым доме.

Галоўны ўваход у будынак быў размешчаны на другім паверсе, да яго вяла драўляная лесвіца, якая ў выпадку небяспекі магла падымацца ўверх. Сучасныя ўваходы ў будынак з'явіліся пазней.

Роспісы паўцыркульных вокнаў на верхніх паверхах дома адноўлены ў адпаведнасці з арыгіналам.

У XIX стагоддзі Дом трох вешчуноў быў цалкам перабудаваны, таму складана судзіць пра яго першапачатковае архітэктурнае аблічча. У 1938 і 1973 гадах праводзілася рэстаўрацыя будынка.

## Гл. таксама 
* Франкентурм

## Спасылкі 
* Дом трех волхвов

Катэгорыя:Вежы Германіі
Катэгорыя:З’явіліся ў XIII стагоддзі
Катэгорыя:Жылыя будынкі Германіі
Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Германіі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Трыра
Катэгорыя:Славутасці Трыра
Катэгорыя:Збудаванні Германіі ў раманскім стылі
Катэгорыя:Збудаванні Германіі ў гатычным стылі
Катэгорыя:1230 год у Еўропе
Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Германіі
Уданшань

**Уданшань** (), **гара Удан** — невялікі горны хрыбет у правінцыі Хубэй, які знаходзіцца недалёка ад прамысловага горада Шыянь і каля 120 км ад горада Сянфань.

Горы Уданшань знакамітыя сваімі даоскімі манастырамі і храмамі, тут быў даоскі ўніверсітэт, у якім даследавалася медыцына, фармакалогія, сістэмы харчавання, медытацыя і баявыя мастацтвы.

## Геаграфія 
На кітайскіх картах назва «Уданшань» () адносіцца як да ўсяго горнага хрыбта (які цягнецца з усходу на захад уздоўж паўднёвага берага ракі Ханьшуй, перасякаючы некалькі раёнаў Шыяня), так і да невялікай групы вяршынь гэтага хрыбта ў межах гарадскога павета Даньцзянкоу, Шыянь. Апошняя група гор вядома як асяродак даасізму.

Па сучасных картах найвышэйшыя пікі гор Удан дасягаюць каля 1612 метраў,
які з'яўляецца галоўнай горнай сістэмай заходняй Хубэй, Шэньсі, Чунцына і Сычуані.

## Гісторыя 
Вякамі горы Удан былі вядомы як важны асяродак даасізму, славуты сваімі даоскімі варыянтамі баявых мастацтваў .
 
Першае месца пакланення — Храм Пяці Драконаў — было пабудавана па распараджэнні імператара Тай-цзуна з дынастыі Тан. Пазней дабавіліся збудаванні дынастый Сун і Юань. Найбуйнейшы комплекс на гары быў пабудаваны пры дынастыі Мін (14—17 стст.), калі імператар Юнлэ распачаў тут вялікае будаўніцтва каб заручыцца падтрымкай бажаства Сюань У і даосцаў. Агонь прарваўся ў зал, ператварыўшы ў попел тры пакоі агульнай плошчай 200 м². Пазалочаная статуя , якая звычайна размяшчалася ў Ючжэньгуне, была перанесена ў іншы будынак якраз перад пажарам і дзякуючы гэтаму пазбегла знішчэння ў агні.

## Архітэктура 
Архітэктура комплексу спалучае ў сабе найлепшыя дасягненні кітайскай традыцыйнай архітэктуры за апошнія паўтары тысячы гадоў.

Найбольш знамянальныя збудаванні:
* *Забаронены горад*, пабудаваны на самай вяршыні гары Цяньчжу (калона, якая падпірае Неба). Горад будуецца ў той жа час, што і Забаронены горад у Пекіне, ён акружаны тоўстай каменнай сцяной і мае чатыры ўваходы. За сцяной — некалькі храмаў і на самай вяршыні — Залаты павільён.
* Храм Наньян
* Храм Пурпурных Аблокаў
* Храм Сына Неба

## У масавай культуры 
Па легендах, гара Уданшань — месца ўзнікнення баявых мастацтваў, і ў прыватнасці тайцзіцюаня, хоць крытычныя даследаванні ставяць гэта пад сумненне.

З манастыром звязана хваля папулярнай культуры — фільмаў жанру ушу і літаратуры аб баявых мастацтвах. Па папулярнасці ў масавай культуры Уданшань стаіць на другім месцы пасля Шааліня.

## Галерэя 

File:Wudangshan pic 11.jpg|
File:武当山紫霄宫.JPG|Уваход у манастыр Пурпурных Аблокаў
File:琼台中观.JPG|
File:Wudangshan pic 8.jpg|

## Гл. таксама 
* 
* 
* 
* 

## Зноскі 
## Літаратура 
* Pierre-Henry de Bruyn, *Le Wudang Shan : Histoire des récits fondateurs*, Paris, Les Indes savantes, 2010, 444 pp.

## Спасылкі 
* Wudang Mountain Academy
* UNESCO World Heritage Sites descriptions
* International Wudang Federation (including training in Wudangshan) 
* Wudang Global Federation 

Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая
Катэгорыя:Свяшчэнныя горы
Катэгорыя:Даоскія храмы і манастыры Кітая
Катэгорыя:Хубэй
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Кітаі
Рымскі мост (Трыр)

**Рымскі мост** (), таксама **Стары мозельскі мост** () — найстарэйшы захаваны мост Заходняй Рымскай імперыі, пабудаваны цераз раку Мозель у Трыры. Размешчаны за 1,5 км на паўднёвы захад ад Галоўнай рыначнай плошчы. Яго даўжыня складае каля 200 метраў.

## Гісторыя 
У 16 годзе да нашай эры быў пабудаваны першы мост на дубовых апорах. У 71 годзе нашай эры мост быў перабудаваны, дубовыя апоры былі заменены каменнымі. Трэці раз мост быў рэканструяваны паміж 144 і 152 гадамі.

Звонку Рымскі мост абліцаваны плітамі вышынёй ад 35 да 95 сантыметраў і шырынёй да 3 метраў з базальтавай лавы, здабытай з кратара патухлага вулкана, злучанымі паміж сабой жалезнымі клямкамі. Першапачаткова праезная частка моста была зроблена з дрэва, якое пазней замянілі каменнымі плітамі.

У 1689 годзе мост быў узарваны французскімі войскамі. У 1716—1718 гадах скляпенні моста быў абноўлены прыдворным цясляром Іаганам Георгам Юдасам, у гэты ж час на пятай калоне ў цэнтры моста было пастаўленна распяцце і статуя Святога Мікалая.

### Сучаснасць 
Сучасны мост ляжыць на рымскіх апорах. У кірунку ўверх па цячэнні апоры завостраны, каб пра іх разбіваўся лёд падчас паводкі. У нашы дні Рымскі мост — па-ранейшаму ажыўленая аўтамабільная дарога.

У 1986 годзе Рымскі мост, разам з іншымі збудаваннямі рымскага перыяду, Кафедральным саборам Трыра і царквой Маці Божай, быў уключаны ў спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Спасылкі 
* Римский мост (Römerbrücke)

Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:З'явіліся ў 71 годзе
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Трыра
Катэгорыя:Славутасці Трыра
Катэгорыя:Масты паводле алфавіта
Катэгорыя:Масты Германіі
Базіліка Канстанціна (Трыр)

**Базіліка Канстанціна** () — старажытнарымская тронная зала, найбуйнейшы асобны будынак, які дайшоў да нашых дзён з антычнасці. Базіліка размешчана ў Старым горадзе, за 500 метраў на поўдзень ад Галоўнай рыначнай плошчы.

## Гісторыя 
Базіліка пабудавана ў першым дзесяцігоддзі IV стагоддзя нашай эры пры імператары Канстанціне. У эпоху антычнасці базіліка не выкарыстоўвалася для рэлігійных мэт — на працягу ста гадоў яна служыла троннай залай імператара.

Базіліка ўяўляе сабой прамавугольны ў плане будынак з чырвонага каменя, шырынёй 27,2 метраў, вышынёй 33 метра і даўжынёй 67 метраў, завершаны з усходняга боку паўкруглай апсідай. У сценах прарэзаны два рады паўцыркульных вокнаў вышынёй 7 метраў, шырынёй — да 3,5 метраў, якія ўжо ў антычны час былі зашклёныя. Сцены на падмурку з бетону шырынёй 4 метра і глыбінёй ад 4 да 6 метраў. Скляпенні базілікі ўпрыгожвае кесонная столь.

У эпоху імператара Канстанціна ўнутраная прастора базілікі была аздоблена мармурам, ва ўпрыгожаных залатой мазаікай нішах былі пастаўлены мармуровыя статуі. З асаблівай раскошай была аформлена апсіда, у якой размяшчаўся імператарскі трон. Велізарны памер залы падкрэслены з дапамогай аптычнага прыёму — вокны апсіды і бакавых сцен становяцца вужэйшымі да сярэдзіны, што зрокава павялічвае ўнутраную прастору базілікі. Падлога і сцены будынка да васьмімятровай вышыні ацяпляліся.

Аднак усе дасягненні антычнай цывілізацыі былі разбураны ў V стагоддзі франкамі, пасля чаго базіліка доўгі час стаяла без даху. У эпоху Меравінгаў базіліка была рэзідэнцыяй каралеўскіх гаўграфаў. З 1198 года ў базіліцы размяшчалася рэзідэнцыя архібіскупа Трыра. Апсіда тым часам была перабудавана ў жылую вежу, на сценах былі надбудаваны шэрагі зубцоў. Базіліка служыла архібіскупам крэпасцю для абароны ад знешніх ворагаў.

У 1615—1647 гадах побач з базілікай быў пабудаваны Палац курфюрстаў. Пры гэтым базіліка страціла ўсходнюю і паўднёвую сцены і была ўключана ў будынак палаца. У 1810 годзе французскія войскі выкарыстоўвалі базіліку як лазарэт і казармы.

Толькі пры каралі Фрыдрыху Вільгельме IV (1795—1861) базіліка Канстанціна была адноўлена ў першапачатковым выглядзе. З 1856 года базіліка выкарыстоўваецца як пратэстанцкая царква і з'яўляецца ўласнасцю зямлі Рэйнланд-Пфальц.

У канцы XIX стагоддзя скульптарам Густавам Каўпертам было створана пяць мармуровых скульптур для базілікі, якія адлюстроўваюць Ісуса Хрыста і чатырох евангелістаў. Да нашых дзён захаваліся толькі галовы статуй.

У 1944 годзе базіліка моцна пацярпела ад запальных бомбаў, але да 1956 годзе была адноўлена і зноў адкрылася як дзеючы пратэстанцкі храм.

У 1986 годзе базіліка Канстанціна, разам з іншымі збудаваннямі рымскага перыяду, Кафедральным саборам Трыра і царквой Маці Божай, была ўключана ў спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Спасылкі 
* Базилика Константина (Konstantinbasilika)

Катэгорыя:Базілікі
Катэгорыя:Храмы Трыра
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Трыра
Прэзідыят

**Прэзідыят** (познелац. *Praesidiatus*, ад *praeses* — заступнік, абаронца) — буйная адзінка адміністрацыйнага дзялення і земскага ўпарадкавання ў Задзвінскай Лівоніі ў 1582-98. Лівонскай канстытуцыяй 1582 правінцыя была падзелена на тры прэзідыяты. На чале прызідыята стаяў назначаны каралём Рэчы Паспалітай пажыццёвы прэзідэнт, які быў надзелены ваеннай і судова-паліцэйскай уладай. Адначасова прэзідыят быў тэрытарыяльнай адзінкай шляхецкага самакіравання і земскага суда. У 1598 прызідыяты былі рэарганізаваны ў ваяводствы.

## Спасылкі 
* Савецкая гістарычная энцыклапедыя

Катэгорыя:Рэч Паспалітая
Бітва пры Вімі

**Бі́тва пры Вімі́** (9 красавіка 1917 — 12 красавіка 1917) — бітва паміж канадскімі і германскімі войскамі ў раёне хрыбта Вімі падчас Першай сусветнай вайны. Канадскім войскам удалося захапіць раён Вімі.

Увесну 1917 года, на Заходнім фронце пачалося агульнае наступленне войскаў Антанты. У красавіку падчас наступлення Нівеля, адбылася бітва пры Арасе. 9 красавіка ў наступ перайшлі брытанскія войскі, ім удалося захапіць першую абарончую лінію і уклініцца ў германскую абарону на 20-ці кіламетровым участку. Але развіць далейшы поспех яны не змаглі. Парушылася ўзаемадзеянне пяхоты з артылерыяй.

Аднак канадскім дывізіям спрыяў поспех. Умела узаемадзейнічаючы з артылерыяй канадцы да 12 красавіка поўнасцю захапілі раён Вімі. Пад Вімі брытанцы таксама выкарыстоўвалі танкі, аднак тыя завязлі ў вязкім грунце каля хрыбтоў Вімі. Але варта адзначыць частковы поспех трох англійскіх танкаў, якія без артылерыйскай падтрымкі 11 красавіка захапілі вёску Маншы.

У 1936 годзе ў раёне Вімі быў адкрыты мемарыял у памяць аб загінуўшых канадскіх салдатах падчас бітвы пад Вімі Рыжэм.

## Літаратура 
* *Alexander Turner*. Vimy Ridge 1917: Byng's Canadians Triumph at Arras. — 1. — Oxford, UK: Osprey Publishing, 2005. — 96 p. — ISBN 1-841-76871-5.
* *Gerald Nicholson*. Official History of the Canadian Army in the First World War: Canadian Expeditionary Force, 1914-1919. — 2. — Ottawa: Roger Duhamel, Queen's Printer and Controller of Stationery, 1962. — 676 p.

Катэгорыя:Бітвы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Бітвы Канады
Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Канфлікты 1917 года
Катэгорыя:Красавік 1917 года
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Канада ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне
Бітва пры Арасе (1917)

**Бі́тва пры Ара́се** (9 красавіка 1917 — 16 мая 1917) — наступленне брытанскай арміі, падчас Першай сусветнай вайны у французскага горада Арас. У бітве ўдзельнічалі англійскія, канадскія і аўстралійскія войскі, наступленне каля Араса, гэта серыя некалькіх кароткачасовых аперацый, якія праходзілі з пачатку красавіка да сярэдзіны мая.

Брытанская армія прасунулася ўглыб германскай абароны нясучы вялікія страты, аднак рашучага поспеху наступаўшым дасягнуць не ўдалося.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Бітвы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Бітвы Канады
Катэгорыя:Бітвы Аўстраліі
Катэгорыя:Бітвы Новай Зеландыі
Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Канфлікты 1917 года
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Канада ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Аўстралія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Новая Зеландыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Красавік 1917 года
Катэгорыя:Май 1917 года