Аперацыя «Зорачка»

**Аперацыя «Зорачка»** (лістапад 1943 — 11 красавіка 1944) — аперацыя савецкіх партызан Полацка-Лепельскага партызанскага злучэння па вызваленні і вывазе ў партызанскую зону 200 выхаванцаў Полацкага дзіцячага дома № 1, якіх германская акупацыйная адміністрацыя трымала ў вёсцы Бельчыца каля паўднёвых ваколіц Полацка, і пазнейшай іх эвакуацыі франтавой авіяцыяй у савецкі тыл.

З канца сакавіка 1944 года да аперацыі падключаны 105-ы гвардзейскі асобны авіяцыйны полк 3-й паветранай арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту, які здзейсніў вываз дзяцей на «Вялікую зямлю» (у савецкі тыл).

Аперацыя «Зорачка» — адзіны выпадак у гісторыі партызанскага руху Вялікай Айчыннай, калі вызвалілі і эвакуіравалі за лінію фронту адначасова значную колькасць дзяцей. Выхавальнікі чулі, што немцы могуць вывезці дзяцей у Германію для «анямечвання» або зрабіць іх донарамі крыві для сваіх параненых. Хворыя дзеці маглі быць знішчаны.

Партызанскае камандаванне вырашыла вызваліць дзяцей. Ініцыятарам была брыгада імя Чапаева, непасрэдны ўдзел у аперацыі браў атрад імя Шчорса з яе складу.

## Правядзенне 
Аперацыя «Зорачка», складалася з двух этапаў:
* першы этап (лістапад 1943 года — 18 лютага 1944 года) — правядзенне разведкі, падрыхтоўка атрада да аперацыі і ўласна вызваленне з нямецкага палону з дастаўкай у партызанскую зону выхаванцаў Полацкага дзіцячага дома партызанскім атрадам імя Шчорса;
* другі этап (канец сакавіка — 11 красавіка 1944 года) — правядзенне эвакуацыі вызваленых дзяцей самалётамі з Полацка-Лепельскай партызанскай зоны праз лінію фронта ў савецкі тыл.

### Першы этап 
Камандаванне даручыла атраду імя Шчорса падтрымліваць сувязь з выхавацелямі дзіцячага дома і весці разведку ў гарнізонах, размешчаных вакол Полацка. Першы этап аперацыі «Зорачка» пачаўся позняй восенню 1943 года. Атраду трэба было ўдакладніць колькасць нямецкага гарнізона і месца размяшчэння яго падраздзяленняў, вызначыць узбраенне, размяшчэнне пастоў, час іх змены і іншыя неабходныя для правядзення аперацыі звесткі. Разведка вялася працягам каля двух месяцаў — партызаны падтрымлівалі сувязь з дзіцячым домам, здабытыя разведвальныя даныя паведамляліся камандаванню. У прыватнасці было вызначана, што ў Бельчыцы размяшчаўся ўзмоцнены гарнізон у складзе трох батальёнаў. Нямецкія сілы мелі на ўзбраенні 12 гармат, 17 мінамётаў, кулямёты і разнастайнае стралковае ўзбраенне. Партызаны дакладна ведалі размяшчэнне пастоў і кулямётных гнёздаў праціўніка

У прызначаны час партызаны ўбачылі дзяцей, хворых і малых неслі на руках выхавальнікі і старэйшыя выхаванцы. Многія малыя ішлі самі, правальваючыся ў снег. Партызаны ў маскіровачных белых халатах рушылі насустрач дзецям, падхоплівалі іх на рукі і па глыбокім снезе праз адкрытае поле выносілі ў лес да саней. Калі ўспыхвалі асвятляльныя ракеты рух заміраў. Партызаны зрабілі па некалькі ходак, пераносячы малых і хворых ад вёскі ўглыб лесу да саней. Асноўную частку дзяцей перанеслі партызаны, частку выхавальнікі, а старэйшыя дзеці самі прайшлі небяспечную прастору.

Уся аперацыя праведзена партызанамі, як і планавалася, незаўважна і хутка, без сутыкнення з нямецкім гарнізонам. Дзяцей пасадзілі на сані, накрылі коўдрамі, і санны абоз ноччу 19 лютага даставіў іх у кантраляваную партызанамі Полацка-Лепельскую зону, у месца дыслакацыі атрада імя Шчорса. Дзяцей размясцілі па дамах у вёсцы Емяльянікі.

### Другі этап 
Увесну 1944 года нямецкае камандаванне намеціла правесці карную аперацыю пад кодавай назвай «Вясновае свята» () супраць партызанскіх атрадаў Полацка-Лепельскай партызанскай зоны, каб цалкам іх знішчыць. Для аперацыі да партызанскай зоны сцягваліся дадатковыя сілы, у прыватнасці, часці знятыя з фронту. Знаходжанне дзяцей на партызанскіх тэрыторыях стала небяспечным, кожны дзень маглі пачацца баі з нямецкімі часцямі, якія акружылі Полацка-Лепельскую партызанскую зону. Каб выратаваць дзяцей, трэба было пераправіць за лінію фронту ў савецкі тыл. Штабам Полацка-Лепельскага партызанскага злучэння было вырашана ажыццявіць эвакуацыю самалётамі ў канцы сакавіка — пачатку красавіка 1944 года па дамоўленасці з камандаваннем 1-м Прыбалтыйскім фронтам. Так пачаўся другі этап аперацыі «Зорачка». Камандуючы 1-м Прыбалтыйскім фронтам І. Х. Баграмян, у зоне адказнасці якога знаходзіўся раён Полацка, распарадзіўся сіламі 3-й паветранай арміі вывезці дзяцей. У ходзе гэтага шматдзённага этапу аперацыі эвакуіравана больш за 200 чалавек, дзяцей з большай часткай выхавальнікаў і некалькі дзясяткаў параненых партызан. Эвакуацыю ажыццявілі лётчыкі 105-га гвардзейскага асобнага авіяпалка ГВФ (авіяцыйны полк грамадзянскага паветранага флоту СССР са складу 3-й паветранай арміі). У канцы сакавіка на партызанскі аэрадром, арганізаваны на лёдзе возера Вечалле побач Кавалеўшчыны ў паўднёва-ўсходніх ваколіцах Ушач (месца дыслакацыі штаба Полацка-Лепельскай партызанскай зоны), па некалькі разоў за дзень прыляталі за дзецьмі і параненымі партызанамі з-за лініі фронту лётчыкі Дзмітрый Кузняцоў на самалёце По-2, Мікалай Жукаў і Аляксандр Мамкін на больш ёмістых, спецыяльна падрыхтаваных для грузавых аперацый самалётах Р-5 і іншыя лётчыкі. Пад крыламі самалётаў прымайстравалі спецыяльныя капсулы-калыскі, куды маглі змясціцца дадаткова некалькіх чалавек. Лётчыкі выляталі без штурманаў — таксама дадатковае месца для пасажыраў.

Апошніх дзесяць дзяцей, а таксама двух параненых партызан і выхавальніцу, забіраў гвардыі лейтэнант А. П. Мамкін у ноч з 10 на 11 красавіка 1944 года. Паблізу лініі фронту яго самалёт быў падбіты нямецкім начным перахватчыкам, але Мамкін здолеў пераляцець лінію фронту і пасадзіць падпалены самалёт у тыле савецкіх войск на замерзлае возера Болныра на паўночным усходзе Полацкага раёна Віцебскай вобласці каля Трудоў. Праз шэсць дзён, ад цяжкіх апёкаў і ран, у шпіталі гвардыі лейтэнант Мамкін памёр. Аднак усе 13 чалавек, каго ён эвакуіраваў у апошнім палёце, засталіся жывыя.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Беларусь падчас Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:1944 год у Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Полацкага раёна
Катэгорыя:Ушачы
Катэгорыя:Гісторыя Ушацкага раёна