open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Планкаўскае супраціўленне

**Планкаўскае супраціўленне** () - адзінка вымярэння электрычнага супраціўлення, якая пазначаецца ZP ў адной з сістэм натуральных адзінак вымярэння, вядомай як планкаўскія адзінкі. Планкаўскае супраціўленне прама звязана з хвалевым супраціўленнем вакууму, Z0, і адрозніваецца ў значэнні ад Z0 толькі на 4π. Калі планкаўскі зарад быў замест пэўнай нармалізацыі электрычнай пастаяннай, ε0, лепш, чым канстанта Кулона, 1/(4πε0), тады планкаўскае супраціўленне было б ідэнтычнае для характарызавання хвалевага супраціўлення вакууму.

: Z_\text{P} = \frac{V_\text{P}}{I_\text{P}} = \frac{1}{4 \pi \epsilon_0 c} = \frac{\mu_0 c}{4 \pi} = \frac{Z_0}{4 \pi} =  29.9792458 Ом

дзе:

* V_\text{P} — планкаўскае напружанне
* I_\text{P} — планкаўскі ток
* c — хуткасць святла у вакууме
* \epsilon_0 — магнітная пастаянная
* \mu_0 — электрычная пастаянная
* Z_0 — хвалевае супраціўленне вакууму

## Гл. таксама 
* Планкаўскія адзінкі

Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Жакерыя

[right|thumb|250px|Сяляне забіваюць [рыцара]]

**Жакерыя** () — найбуйнейшае ў гісторыі Францыі сялянскае паўстанне, што пачалося вясной 1358 года ў Паўночнай Францыі.

Повадам да паўстання стала ўзмацненне феадальнага прыгнёту і ўвядзенне новых падаткаў на патрэбы Стагадовай вайны. На настрой сялян паўплывала і эпідэмія чумы, якая зрабіла цяжэйшым іх жыццё.

Асноўнай сілай паўстання былі сяляне, вясковыя святары, гандляры. Яны знайшлі падтрымку ў гарадах Мандзідзье, Бавэ, Сандзіс, Краван, Мо. Кіраўнік Парыжскага паўстання Эцьен Марсель абяцаў кінуць на дапамогу паўстанцам некалькі сваіх загонаў. Агульная колькасць удзельнікаў паўстання дасягала каля 100 000 чалавек

Ніякай праграмы дзеянняў паўстанне не мела. Сяляне стыхійна разбуралі замкі, забівалі феадалаў, зніштажалі спісы падаткаў і павіннасцей.

8 ліпеня 1358 года паўстанцкія войскі, якія ўзначаліў селянін *Гільём Каль*, сустрэліся з арміяй наварскага караля Карла Злога. Убачыўшы колькасную перавагу паўстанцаў, ён прапанаваў Калю мірныя перамовы. Той згадзіўся, але быў схоплены і закатаваны. Сяляне, застаўшыся без свайго правадыра, разгубіліся і былі разбіты.

Падзеі Жакерыі асвятляе першая кніга *"Хронікі"* Жана Фруасара.

## Літаратура 
* *В.А.Федосик, Е.Д.Смирнова, Л.П.Сушкевич.* Средние века. Культура, искусство, история. Иллюстрированная энциклопедия. Москва, Эксмо. 2008. - ст. 116

Катэгорыя:Гісторыя Францыі
Катэгорыя:Паўстанні
Катэгорыя:Стагадовая вайна
Катэгорыя:XIV стагоддзе
Тэадорых

* Тэадорых Вялікі — кароль остготаў.
* Тэадорых, майстар з Прагі
Рудзіца (возера)

**Ру́дзіца** — возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Галбіца, за 39 км у напрамку на ўсход ад горада Паставы.

Плошча паверхні возера 0,22 км², даўжыня 0,77 км, найбольшая шырыня 0,38 км. Даўжыня берагавой лініі 2,2 км. Плошча вадазбору 3,75 км².
Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу. Схілы катлавіны дасягаюць вышыні 8 м. Паўднёвыя і ўсходнія схілы стромкія. Берагі высокія, у асобных месцах зліваюцца са схіламі катлавіны.
Злучана ручаямі з азёрамі Паскрынне 1-е і Паскрынне 2-е. Выцякае рака Чэртка. Каля возера вёскі Рэдзькаўшчына, Ляхаўшчына.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Рудзіца 
* *Иванов-Смоленский В. Г.* Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 4.
* Ліст карты N-35-31. выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1983 г. 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна
Планкаўская плошча

**Планкаўская плошча** — адзінка вымярэння плошчы. Плошча агароджаная квадратам з даўжынёй боку роўнай планкаўскай даўжыні. Ужываецца ў ядзернай фізіцы і квантавай тэорыі поля.

## Гл. таксама 
* Планкаўскія адзінкі

Катэгорыя:Плошча
Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Катэгорыя:Квантавая тэорыя поля
Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі
Рудзея

**Рудзея** — тапонім:

* Рудзея — рака ў Магілёўскім і Чавускім раёнах, правы прыток ракі Раста
* Рудзея — рака ў Чавускім і Слаўгарадскім раёнах Магілёўскай вобласці, левы прыток ракі Раста
* Рудзея — вадасховішча ў Чавускім раёне Магілёўскай вобласці
* Рудзея — вёска і чыгуначная станцыя ў Чавускім раёне Магілёўскай вобласці
Шліфаванне

**Шліфаванне** ( — тачыць, паліраваць, шліфаваць) у тэхніцы — апрацоўка матэрыялаў абразіўным інструментам. Робіцца на шліфавальных станках, часам уручную пры дапамозе электраінструментаў.

Шліфаваннем апрацоўваюць цыліндрычныя, канічныя і фасонныя вонкавыя і ўнутраныя паверхні, вырабы з загартаваных легіраваных сталей і сплаваў, з керамікі, шкла, каменю, драўніны, бетону. У метала- і каменеапрацоўцы для шліфавання карыстаюцца кругамі, брускамі, сегментамі і інш., у дрэваапрацоўцы — шліфавальнымі стужкамі на папяровай, тканкавай або сінтэтычнай аснове. Цяжкаапрацоўвальныя дэталі шліфуюць электралітычным спосабам. Шліфаваннем атрымоўваюць высокадакладныя дэталі (6-9-га квалітэту) і гладкія паверхні (8-12-га класа шурпатасці).

Навуковыя даследаванні ў Беларусі ў галіне шліфавання вядуцца з 1950-х гг. на Мінскім падшыпнікавым заводзе, у Фізіка-тэхнічным інстытуце НАН РБ, Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце.

У крупяной вытворчасці шліфаванне — выдаленне зародка і вонкавых частак ядра, наданне драблёным зерням пэўнай формы і аднароднасці. Паляпшае смакавыя якасці круп, але зніжае колькасць вітамінаў і мінеральных рэчываў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Абразіўная апрацоўка
Катэгорыя:Рэзныя інструменты
Елізавета (герцагіня Брабанцкая)

**Елізавета Тэрэза Марыя Алена Бельгійская, герцагіня Брабанцкая** (25 кастрычніка 2001, Андэрлехт) — прынцэса Бельгійская, старэйшая дачка караля Бельгіі Філіпа I і яго жонкі каралевы Мацільды, унучка Альберта II. Першая ў чарзе атрымання ў спадчыну трона Бельгіі.

## Біяграфія 
Прынцэса Елізавета нарадзілася ў 9:58 вечары 25 кастрычніка 2001 года. Яе маці было зроблена кесарава сячэнне. Пры нараджэнні яна важыла 2,9 кілаграмаў і была ростам 49,5 см.

Хрышчэнне прынцэсы прайшло 9 снежня 2001 года ў капліцы замка Кіргнон кардыналам Годфрыдам Данеелсам, архібіскупам Мехелена-Бруселя. Хроснымі прынцэсы сталі яе стрыечны брат *прынц Амедэа Бельгійскі* і графіня *Элен д’Удэкем д’Акоз*, яе цётка з боку маці.

Ёй былі даныя чатыры імя:
* **Елізавета** — у гонар яе прапрабабуля каралевы Елізаветы Баварскай.
* **Тэрэза** — каталіцкае імя, дадзенае ў гонар Святога Тэрэзы.
* **Марыя** — каралеўская традыцыя даваць прынцэсам імя Марыі ў гонар Дзевы Марыі.
* **Алена** — дадзена ў гонар яе цёткі і хроснай Элен д`Удэкем д`Акоз.

Апроч яе, у сям’і караля нарадзіліся двое сыноў: прынцы Габрыэль і Эмануэль, а таксама сястра прынцэса Элеанора.

За дзесяць гадоў да нараджэння Елізаветы, у Бельгіі быў уведзены новы закон атрымання ў спадчыну прастола, які прымае пазіцыю першародства. Такім чынам, прынцэса Елізавета, нягледзячы на нараджэнне двух малодшых братоў, стаіць першая ў лініі атрымання ў спадчыну прастола Бельгіі. Калі яна ўзыдзе на прастол, дык стане першай бельгійскай каралевай.

Бацька Елізаветы адбываецца з Саксен-Кобург-Гоцкай дынастыі. Гэта дынастыя звязала сябе роднаснай сувяззю з такімі еўрапейскімі дамамі, як Арлеанскі, баварскімі Вітэльсбахамі, шведскімі Бернадотамі, аўстрыйскімі Габсбургамі. Яе маці каралева Мацільда, народжаная *Мацільда Марыя Крысціна Гмслен д’Удэкем д’Акоз*, дачка графа *Патрыка Анры д’Удэкем д’Акоз* і польскай дваранкі графіні *Ганны Камароўскай*. Праз сваю бабулю Ганну прынцэса звязана сваяцтвам з найвядомымі польскім і вялікалітоўскімі сем’ямі, такімі як Радзівілы, Чартарыйскія, Замойскія, Тышкевічы, каралеўскай дынастыяй Ягелонаў і шматлікімі расійскімі дваранскімі родамі.

Адным з першых публічных выступленняў Елізаветы стала святкаванне дня Бельгіі ў 2006 годзе. У 2007 годзе яна суправаджала бацьку на адкрыцці Музея Навук. Імя прынцэсы носіць бельгійская арктычная станцыя .

## Спасылкі 
* Сайт Бельгійскага каралеўскага дому

Катэгорыя:Прынцэсы Бельгіі
Катэгорыя:Члены каралеўскага дому Бельгіі
Шліфавальны станок

**Шліфавальны станок** — станок для апрацоўкі вырабаў абразіўным інструментам (шліфаваннем).

## Металарэзны шліфавальны станок 
Выкарыстоўваюць для надання дэталям дакладных памераў і правільнай геаметрычнай формы, змяншэння шурпатасці паверхняў, пры фінішных метадах апрацоўкі, заточванні рэжучых інструментаў, абразанні загатовак і для абдзіркі загатовак, атрыманых коўкай, ліццём, штампоўкай.

Падзяляюцца на кругла-, унутры-, плоска-, бесцэнтрава-шліфавальныя; заточныя, паліравальныя, даводасныя і іншыя; прызначаныя для шліфавання пэўных дэталей (зубчастых колаў, каленчатых валоў, турбінных лапатак і да т.п.).

Вярчэнне шліфавальнага круга — ад індывідуальнага рухавіка праз раменную перадачу, дэталей — ад асобнага прывода з бесступенчатым рэгуляваннем. Прывод зваротна паступальных перамяшчэнняў сталоў і бабак гідраўлічны, падачы на глыбіню — механічны або гідраўлічны.

На Беларусі металарэзныя шліфавальныя станкі выпускаюць Аршанскі станкабудаўнічы завод "Чырвоны барэц", віцебскія заводы ААТ "Вістан", ААТ "Візас", Гомельскі станкабудаўнічы завод.

## Дрэваапрацоўчыя шліфавальныя станкі 
Падзяляюцца на стужачныя, цыліндравыя (барабанныя), дыскавыя, бабінныя, шчотачныя і камбінаваныя.

Дэталі пры апрацоўцы прыціскаюцца да рабочага органа (або наадварот). У некаторых выкарыстоўваецца механічная перадача загатовак. Усе станкі маюць пылапрыёмнікі. 

## Шліфавальныя станкі ў каменаапрацоўцы 
У каменаапрацоўцы пашыраны так званыя рукаўныя шліфавальныя станкі, у якіх лёгка мяняецца становішча інструмента пры апрацоўцы, і настольныя шліфавальныя станкі. Пры масавай апрацоўцы абліцовачных вырабаў выкарыстоўваюць аўтаматызаваныя шліфавальныя станкі партальнага, кансольнага ці маставога тыпу.

## Гл. таксама 
* Шліфавальная машына
 
## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Станкі
Катэгорыя:Абразіўная апрацоўка
Мікалай Іванавіч Шляга

**Мікалай Іванавіч Шляга** (, вёска Перадрэйка, , Гомельская вобласць — , ) — дзеяч беларускай дыяспары ў Расіі, генерал-палкоўнік (1990).

## Біяграфія 
Скончыўшы ваенна-аўтамабільнае вучылішча ў горадзе Калінкавічы (Гомельская вобласць, Беларусь), Мікалай Шляга  выкладаў у аўташколе 50-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. У Групе Савецкіх войскаў у ГДР служыў памочнікам начальніка палітаддзела. Па вяртанні з Германіі памочнік начальніка палітычнага аддзела 28-й арміі, зампаліт 293-га Гвардзейскага мотастралковага палка, намеснік, а затым начальнік палітаддзела 28-й гвардзейскай танкавай дывізіі.
З 1976 г. працаваў у Маскве, у ЦК КПСС, на пасады інструктара аддзела адміністрацыйных органаў, загадчыка сектара Узброеных Сіл СССР. Праз 8 гадоў па ўласнай просьбе Мікалай Іванавіч быў камандзіраваны на практычную работу ў войска.  У 1987 г. яго адклікалі назад у Маскву, у ЦК КПСС. Але неўзабаве, па просьбе Міністэрства абароны,  Шляга  быў накіраваны ў войскі начальнікам Галоўнага палітычнага ўпраўлення Савецкай Арміі і Ваенна-Марскога Флоту ў званні генерал-палкоўніка. За бездакорную службу ўзнагароджаны чатырма ордэнамі і больш чым 20 медалямі.

У 1991 г. пасля дэпалітызацыя Узброеных сіл па ўласным жаданні пайшоў у запас. Кіраваў акцыянерным таварыствам па падрыхтоўцы кіруючых кадраў, працаваў намеснікам генеральнага дырэктара Цэнтра навучальных інфармацыйных тэхналогій Расіі, намеснікам генеральнага дырэктара ААТ «Межолимпинвест». Вольны час аддаваў грамадскай рабоце, звязанай з беларускім зямляцтвам. У 1998 г. быў абраны старшынёй савета Рэгіянальнай нацыянальна-культурнай аўтаноміі «Беларусы Масквы».

Памёр М. І. Шляга 25 чэрвеня 2004 г. пахаваны на Траекураўскіх могілках у Маскве.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17)

## Спасылкі 
* Шляга Николай Иванович (01.05.1935—25.06.2004) // Сайт Федэральнай нацыянальна-культурнай аўтаноміі (ФНКА) «Беларусы Расіі» 

Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР
Катэгорыя:Беларусы ў Маскве
Катэгорыя:Члены КПСС
Шлях (газета)

**Шлях** — заходнебеларуская газета рэвалюцыйна-дэмакратычнага кірунку. Выдавалася з 11 снежня 1932 да 12 студзеня 1933 года ў Вільні на беларускай мове.

Асвятляла надзённыя пытанні палітычнага і сацыяльнага жыцця Польшчы, адстойвала рэвалюцыйны кірунак вызваленчага руху ў Заходняй Беларусі. Шмат увагі надавала стану сельскай гаспадаркі і прамысловасці. Друкавала звесткі пра палітычнае і культурнае жыццё ў БССР. Інфармавала грамадскасць аб ходзе суда на Браніславам Тарашкевічам і кіраўнікамі Таварыства беларускай школы. Асобнымі публікацыямі (пад крыптанімам "К.Р.") адзначыла 50-гадовыя юбілеі Янкі Купалы і Якуба Коласа. Выйшлі 4 нумары, з іх трэці канфіскавалі польскія ўлады.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17)

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Газеты Вільні на беларускай мове
Катэгорыя:З’явіліся ў 1932 годзе
Катэгорыя:1932 год у Вільні
Інгрыя (значэнні)

***Інгрыя** — гістарычная вобласць на паўднёвым захадзе Расіі. Іншыя назвы: **Інгерманландыя**, **Іжорская зямля**.
***Інгрыя** —  камуна ў Італіі, размешчана ў рэгіёне П’емонт.
Інгерманландыя

**Інгерманла́ндыя**, таксама **І́нгрыя**, **Іжо́рская зямля** (; , ) — гістарычная вобласць на паўночным захадзе Расіі вакол ракі Нява. Прыкладна супадае з межамі сучаснай Ленінградскай вобласці.

Назва Інгерманландыі паходзіць ад племені іжора, якое насяляла гэту зямлю ў сярэднявеччы. У пісьмовых крыніцах узгадваецца з XII ст. У XIII - XVI ст. на тэрыторыю Інгерманландыі прэтэндавалі Швецыя, Наўгародская дзяржава, а потым Вялікае Княства Маскоўскае. У 1581 г. фактычна была далучана да Швецыі, і шведскі кароль прыняў тытул Вялікага Герцага Інгерманландыі. У 1617 г. пераход Іжорскай зямлі да Швецыі быў замацаваны дагаворам з Расіяй. Падчас Вялікай Паўночнай вайны Інгерманландыя ўвайшла ў склад Расійскай імперыі. 

## Спасылкі
*inkeri.com 
*А. В. Нестеров, Ингерманландия - Вехи истории или зигзаги судьбы? 

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Еўропы
Вуглавая частата

**Вуглавая частата** (сінонімы: радыяльная частата, цыклічная частата, кругавая частата) — скалярная фізічная велічыня, мера частаты вярчальнага ці вагальнага руху. У выпадку вярчальнага руху, вуглавая частата роўная модулю вектара вуглавой скорасці. У сістэмах СІ і СГС вуглавая частата выражаецца ў радыянах у секунду, яе размернасць адваротная размернасці часу (радыяны безразмерныя). Вуглавая частата з'яўляецца вытворнай па часе ад фазы вагання:

: \omega = \partial\varphi/\partial t.\,

Іншае распаўсюджанае абазначэнне \omega = \dot \varphi.

Вуглавая частата ў радыянах у секунду выражаецца праз частату  (якая выражаецца ў абаротах у секунду ці ваганнях у секунду) як

: \omega = {2\pi f}.\,

У выпадку выкарыстання ў якасці адзінкі вуглавой частаты градусаў у секунду сувязь са звычайнай частатой будзе наступнай:

: \omega = {360^\circ f}.\,

Лікава цыклічная частата роўная колькасці цыклаў (ваганняў, абаротаў) за 2 секунд.
Увядзенне цыклічнай частаты (у яе асноўнай размернасці — радыянах у секунду) дазваляе спрасціць многія формулы ў тэарэтычнай фізіцы і электроніцы. Так, рэзанансная цыклічная частата вагальнага -контуру роўная ~~\omega_{LC} = 1/\sqrt{LC}, тады як звычайная рэзанансная частата ~~f_{LC} = 1/(2\pi\sqrt{LC}). У той жа час шэраг іншых формул ускладняецца. Вырашальным меркаваннем на карысць цыклічнай частаты стала тое, што множнікі 2 і 1/(2), якія з'яўляюцца ў многіх формулах пры выкарыстанні радыянаў для вымярэння вуглоў і фаз, знікаюць пры ўвядзенні цыклічнай частаты.

## Гл. таксама 
* Частата
* Вуглавая скорасць
* Фаза ваганняў

Катэгорыя:Метралогія
Катэгорыя:Радыётэхнічныя велічыні і параметры
Катэгорыя:Тэорыя ваганняў
Катэгорыя:Тэорыя хваль
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Кінематыка
Катэгорыя:Вуглы
Эфект Шапіра

**Эфект Шапіра** (таксама вядомы як **гравітацыйная затрымка сігналу**) — адзін з эфектаў агульнай тэорыі адноснасці, абумоўлены .
З-за гэтага эфекту ў полі прыцягнення электрамагнітныя сігналы ідуць даўжэй, чым пры адсутнасці гэтага поля.

## Гісторыя адкрыцця 
Упершыню эфект быў адзначаны ў 1964 годзе амерыканскім астрафізікам Ірвінам Шапіра. Шапіра прапанаваў эксперымент, у ходзе якога радыёхвалі адбіваліся ад паверхні Венеры і Меркурыя і вярталіся на Зямлю. Вылічэнні Шапіра прадказвалі, што пры некаторым размяшчэнні Зямлі, Сонца і Венеры чаканы час затрымкі сігналу ў выніку ўзаемадзеяння гравітацыйнага поля Сонца будзе больш за 200 мікрасекунд.

Першыя эксперыментальныя дадзеныя, атрыманыя ў 1966—1967 гадах у абсерваторыі MIT, супалі з прадказаннямі Шапіра. З тых часоў папраўкі былі пацверджаныя больш дакладнымі эксперыментамі як у Сонечнай сістэме, так і ў кампактных сістэмах падвойных зорак.

## Вылічэнне затрымкі 
### Вылічэнне затрымкі часу для святла ў полі кропкавай масы 
Для сігналу, які вандруе вакол кропкавай масы, затрымка можа быць вылічана па наступнай формуле:

: \Delta t=-\frac{2GM}{c^3}\log(1-\mathbf{R}\cdot\mathbf{x}).

Тут \mathbf{R} — гэта адзінкавы вектар, накіраваны ад назіральніка да крыніцы, а \mathbf{x} — адзінкавы вектар, накіраваны ад назіральніка да гравітуючай кропкі масы *M*.

Формула можа быць перапісана ў іншым выглядзе:

: \Delta x= -R_s \log(1-\mathbf{R}\cdot\mathbf{x}),

дзе  — гэта эфектыўнае павелічэнне шляху святла, а R_s = \frac{2GM}{c^2} — радыус Шварцшыльда.

## Спасылкі 
* Обнаружена нейтронная звезда очень большой массы  (иллюстрация эффекта Шапиро)

Катэгорыя:Рэлятывісцкія і гравітацыйныя з’явы
Эфект Томсана

**Эфект Томсана** — адна з тэрмаэлектрычных з’яў, якая заключаецца ў тым, што ў аднародным нераўнамерна нагрэтым правадніку з пастаянным токам, дадаткова да цеплыні, якая выдзяляецца ў адпаведнасці з законам Джоўля — Ленца, у аб’ёме правадніка будзе выдзяляцца ці паглынацца дадатковая цеплыня Томсана ў залежнасці ад кірунку току.

Колькасць цеплыні Томсана прапарцыянальная сіле току, часу і перападу тэмператур, залежыць ад кірунку току.

Эфект адкрыты В. Томсанам у 1856.

## Фізіка з’явы 
Тлумачэнне эфекту ў першым прыбліжэнні заключаецца ў наступным. Ва ўмовах, калі ўздоўж правадніка, па якім працякае ток, існуе градыент тэмпературы, прычым напрамак току адпавядае руху электронаў ад гарачага канца да халоднага, пры пераходзе з больш гарачага сячэння ў больш халоднае, электроны перадаюць лішнюю энергію навакольным атамам (выдзяляецца цеплыня), а пры зваротным кірунку току, праходзячы з больш халоднага ўчастка ў больш гарачы, папаўняюць сваю энергію за кошт навакольных атамаў (цеплыня паглынаецца).

У паўправадніках важным з’яўляецца тое, што канцэнтрацыя носьбітаў у іх моцна залежыць ад тэмпературы. Калі паўправаднік нагрэць нераўнамерна, то канцэнтрацыя носьбітаў зарада ў ім будзе больш там, дзе вышэй тэмпература, таму градыент тэмпературы прыводзіць да градыента канцэнтрацыі, ад чаго ўзнікае дыфузійны паток носьбітаў зарада. Гэта прыводзіць да парушэння электранейтральнасці. Падзел зарадаў спараджае электрычнае поле, якое перашкаджае падзелу. Такім чынам, калі ў паўправадніку маецца градыент тэмпературы, то ў ім маецца аб’ёмнае электрычнае поле E'.

Дапусцім цяпер, што праз такі ўзор прапускаецца электрычны ток пад дзеяннем знешняга электрычнага поля E. Калі ток ідзе супраць ўнутранага поля E', то знешняе поле павінна здзяйсняць дадатковую работу пры перамяшчэнні зарадаў адносна поля E', што прывядзе да выдзялення цяпла, дадатковага да ленц-джоўлевых страт. Калі ток (або знешняе поле E) накіраваны па E', то E' само здзяйсняе работу па перамяшчэнні зарадаў для стварэння току. У гэтым выпадку знешняя крыніца траціць энергію для падтрымання току меншую, чым калі ўнутранага поля E' няма. Работа поля E' можа здзяйсняцца толькі за кошт цеплавой энергіі самога правадніка, таму ён астуджаецца. З’ява выдзялення або паглынання цяпла ў правадніку, абумоўленае градыентам тэмпературы, пры праходжанні току носіць назву эфекту Томсана. Такім чынам, рэчыва награваецца, калі палі E і E' процілегла накіраваныя, і астуджаецца, калі іх напрамкі супадаюць.

У агульным выпадку, колькасць цяпла, якое выдзяляецца ў аб’ёме dV, вызначаецца суадносінамі:

: dQ^T = -\tau\,(\nabla T \cdot \mathbf{j})\,dt\,dV,

дзе \tau — каэфіцыент Томсана.

## Гл. таксама 
* Эфект Зеебека
* Тэрмаэлектрычныя з’явы

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Тэрмадынамічныя з’явы
Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Эфект Комптана

**Эфект Комптана** (*Комптан-эфект, комптанаўскае рассейванне*) — няпругкае рассейванне фатонаў на свабодных электронах. Эфект суправаджаецца змяненнем частаты фатонаў, частка энергіі якіх пасля рассейвання перадаецца электронам. Знойдзены амерыканскім фізікам Артурам Комптанам ў 1923 годзе ў эксперыментах з рэнтгенаўскім выпраменьваннем. У 1927 Комптан атрымаў за гэта адкрыццё Нобелеўскую прэмію па фізіцы.

200px|thumb|злева|Выява да эфекта Комптана

Пры рассеянні фатона на электроны, якія спачываюць, частоты фатона \ \nu и \ \nu' (да і пасля рассейвання адпаведна) звязаныя суадносінамі:
: \nu'=\nu\;{1\over {1 + {h\nu\over {m_ec^2}}(1-\cos\Theta)}},

дзе \ \Theta — вугал рассейвання (вугал паміж напрамкамі распаўсюджвання фатона да і пасля рассейвання).

Перайшоўшы да даўжыні хваль:

: \ \lambda'-\lambda=\lambda_k(1-\cos\Theta),

дзе \lambda_k={h\over {m_ec}} — комптанаўская даўжыня хвалі электрона, роўная \lambda_k=2,4263 \cdot 10^{-12} м.

Памяншэнне энергіі фатона ў выніку комптанаўскага рассейвання называецца **комптанаўскім зрухам**. Тлумачэнне эфекту Комптана ў рамках класічнай электрадынамікі немагчыма, бо рассейванне электрамагнітнай хвалі на зарадзе (томсанаўскае рассейванне) не мяняе яе частаты.

Эфект Комптана з’яўляецца адным з доказаў справядлівасці карпускулярна-хвалевага дуалізму мікрачасціц і пацвярджае існаванне фатонаў.

## Зваротны эфект Комптана 
Эфектам, адваротным эфекту Комптана, з’яўляецца павелічэнне частаты святла, якое перажывае рассейванне на рэлятывісцкіх электронах, якія маюць энергію вышэй, чым энергія фатонаў. Гэта значыць, у працэсе такога ўзаемадзеяння адбываецца перадача энергіі ад электрона фатону.

Энергія рассеяных фатонаў вызначаецца выразам :

: \varepsilon_1 = \frac{4}{3}\varepsilon_0\frac{K}{m_e c^2}
дзе \varepsilon_1 и \varepsilon_0 энергія рассейванага і падальнага фатонаў адпаведна, *K* — кінетычная энергія электрона.

Зваротны эфект Комптана адказны за рэнтгенаўскае выпраменьванне галактычных крыніц, рэнтгенаўскі складнік рэліктавага фонавага выпраменьвання (эфект Сюняева — Зяльдовіча), трансфармацыю плазменных хваль у высокачастотныя электрамагнітныя хвалі .

## Гл. таксама 
* Томсанаўскае рассейванне

## Спасылкі 
* Демонстрация эффекта Комптона на модели экспериментальной установки 

Катэгорыя:Квантавыя з’явы
Катэгорыя:Атамная фізіка
Катэгорыя:Электрамагнітныя з’явы
Катэгорыя:Рассейванне святла
Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Поле Хігса

**Поле Хігса** або **хігсаўскае поле** — поле, названае ў гонар англійскага фізіка Пітэра Хігса, якое забяспечвае спантаннае парушэнне сіметрыі электраслабых узаемадзеянняў дзякуючы парушэнню сіметрыі вакууму. Квант гэтага поля — хігсаўская часціца (хігсаўскі базон).

Хігсаўскае поле з'яўляецца неад'емнай часткай Стандартнай мадэлі (тэорыі Вайнберга — Салама), якая аб'яднала слабае і электрамагнітнае ўзаемадзеянні. З дапамогай гэтага поля тлумачыцца наяўнасць масы часціц-пераносчыкаў слабага ўзаемадзеяння (W- і Z-базоны) і адсутнасць масы ў часціцы-пераносчыка электрамагнітнага ўзаемадзеяння (фатон).

## Базон Хігса 
Прадказаныя Стандартнай мадэллю W- і Z-базоны валодаюць параметрамі, якія супадаюць з атрыманымі эксперыментальна з вельмі высокай дакладнасцю. Але пра масу хігсаўскага базона гэтая мадэль нічога не кажа, і для адказу на пытанне аб масе хігсаўскай часціцы і звязаных з ёю параметрах хігсаўскага поля неабходныя эксперыментальныя даследаванні.

Са з'яўленнем паскаральнікаў новага пакалення, асабліва Вялікага адроннага калайдэра, які ў верасні 2008 года быў уведзены ў строй у ЦЕРНе (Швейцарыя), навукоўцы спадзяюцца выявіць хігсаўскі базон і вывучыць ўзаемадзеяння розных часціц з полем Хігса.

4 ліпеня 2012 года, на навуковым семінары ЦЕРНАа, які праходзіў у рамках навуковай канферэнцыі ICHEP 2012 у Мельбурне, былі выкладзены папярэднія вынікі эксперыментаў ATLAS і CMS па пошуку базона Хігса на LHC за першую палову 2012 года. Абодва дэтэктары назіралі новую часціцу з масай каля 125—126 ГэВ з узроўнем статыстычнай значнасці 5 сігма. Мяркуецца, што дадзеная часціца — базон, пры гэтым яна — самы цяжкі з калі-небудзь выяўленых базонаў. На семінар былі запрошаны фізікі Франсуа Энглер, , Пітэр Хігс і , якія з'яўляюцца аднымі з «аўтараў» механізму Хігса .

14 сакавіка 2013 года фізікі ЦЕРНа пацвердзілі, што знойдзеная паўгода назад часціца сапраўды з'яўляецца базонам Хігса.

## Гл. таксама 
* Базон Хігса
* ЦЕРН

## Спасылкі 
* Хиггсовский механизм нарушения электрослабой симметрии // Элементы.ру
* «Без бозона Хиггса все частицы не имели бы массы». Інтэрв'ю з фізікам Валерыем Рубаковым. 

Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Тэарэтычная фізіка
Катэгорыя:Квантавая тэорыя поля
Катэгорыя:Гіпатэтычныя аб’екты
Парагвайскі гуарані

**Парагвайскі гуарані** — грашовая адзінка Парагвая з 1944 года. Замяніла ранейшую грашовую адзінку — парагвайскае песа у суадносінах 100 песа = 1 гуарані.

Эмітэнт — Цэнтральны банк Парагвая.

У абарачэнні знаходзяцца манеты наміналам у 1, 5, 10, 50, 100, 500 і 1000 гуарані і банкноты наміналам у 1000 (з 6 студзеня 2011 года іх выпуск спынены), 2000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000 і 100 000 гуарані.

Асноўныя колеры банкнот — карычневы, фіялетавы, аліўкавы, бежавы.

Фармальна гуарані складаецца з 100 сентыма, але ў сувязі з інфляцыяй сентыма больш не выкарыстоўваюцца. Манеты наміналам у 1, 5 і 10 гуарані з’яўляюцца рэдкімі з-за сваёй малой вартасці.

Гуарані
Катэгорыя:Эканоміка Парагвая
Катэгорыя:Паўднёваамерыканскія валюты
Гуарані (мова)

**Гуарані** (Avañe'ẽ, Guaraní) — індзейская мова, распаўсюджана ў шэрагу краін Паўднёвай Амерыкі, адна з дзвюх дзяржаўных моў Парагвая. Адносіцца да гуаранійскай групы з галіны тупі-гуарані, якая належыць да сям'і моў тупі.

## Пісьменнасць 
Пісьменнасць заснавана на лацінцы (з выкарыстаннем літар K, J і Y, але без W) з дадаткам двух знакаў з дыякрытыкай і шасці дыграфаў. Для абазначэння націску над адпаведнай галоснай ставіцца значок акут ( ́ ).

## Фаналагічныя звесткі 
Галосныя a, e, i, o, u прыблізна адпавядаюць аналагічным гукам у іспанскай мове. Ва ўсіх галосных ёсць назалізаваныя пары.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гуаранійскія мовы
Катэгорыя:Мовы Парагвая
Гімн Парагвая

**Paraguayos, República o Muerte (Парагвайцы, рэспубліка або смерць!)** — дзяржаўны гімн Парагвая. Аўтар вершаў - Франсіска Акунья дэ Фігероа. Афіцыйнай датай завяршэння напісання гімна лічыцца 20 мая 1846 года.

## Тэкст гімна (на іспанскай мове) 
: Paraguayos, ¡República o Muerte!
: nuestro brío nos dio libertad;
: ni opresores, ni siervos alientan
: donde reina unión e igualdad.

: A los pueblos de América, infausto
: tres centurias un cetro oprimió,
: mas un día soberbia surgiendo,
: «¡Basta!» —dijo, y el cetro rompió.
: Nuestros padres, lidiando grandiosos,
: ilustraron su gloria marcial;
: y trozada la augusta diadema,
: enalzaron el gorro triunfal.

: Nueva Roma, la Patria ostentará
: dos caudillos de nombre y valer,
: que rivales —cual Rómulo y Remo—
: dividieron gobierno y poder.
: Largos años —cual Febo entre nubes—
: viose oculta la perla del Sud.
: Hoy un héroe grandioso aparece
: realzando su gloria y virtud…

: Con aplauso la Europa y el Mundo
: la saludan, y aclaman también;
: de heroísmo: baluarte invencible,
: de riquezas: magnífico Edén.
: Cuando entorno rugió la Discordia
: que otros Pueblos fatal devoró,
: paraguayos, el suelo sagrado
: con sus alas un ángel cubrió.

: ¡Oh! cuán pura, de lauro ceñida,
: dulce Patria te ostentas así
: En tu enseña se ven los colores
: del zafiro, diamante y rubí.
: En tu escudo que el sol ilumina,
: bajo el gorro se mira el león.
: Doble imagen de fuertes y libres,
: y de glorias, recuerdo y blasón.

: De la tumba del vil feudalismo
: se alza libre la Patria deidad;
: opresores, ¡doblad rodilla!,
: compatriotas, ¡el Himno entonad!
: Suene el grito: «¡República o muerte!»,
: nuestros pechos lo exhalen con fe,
: y sus ecos repitan los montes
: cual gigantes poniéndose en pie.

: Libertad y justicia defiende
: nuestra Patria; tiranos, ¡oíd!
: de sus fueros la carta sagrada
: su heroísmo sustenta en la lid.
: Contra el mundo, si el mundo se opone,
: Si intentare su prenda insultar,
: batallando vengar la sabremos
: o abrazo con ella expirar.

: Alza, oh Pueblo, tu espada esplendente
: que fulmina destellos de Dios,
: no hay más medio que libre o esclavo
: y un abismo divide a los dos.
: En las auras el Himno resuene,
: repitiendo con eco triunfal:
: ¡a los libres perínclita gloria!,
: ¡a la Patria laurel inmortal!
## Спасылкі 
* MP3 file

Парагвай
Катэгорыя:Песні 1846 года
Парагвай (значэнні)

**Парагвай**:

* Парагвай, дзяржава ў Паўднёвай Амерыцы.
* Парагвай, рака, правы прыток Параны.
Герб Парагвая

**Герб Парагвая** — адзін з дзяржаўных сімвалаў Парагвая. Яго першы варыянт датуецца 1820 годам, калі краінай кіраваў дыктатар Франсія. Герб мае круглявую форму, белы задні фон і чорны контур. Уздоўж яго цягнецца больш тоўстая чырвоная паласа, якая змяшчае жоўты надпіс República del Paraguay. У цэнтры — жоўтая пяціканцовая зорка на круглым блакітным фоне, апраўленая з левага боку зялёнай пальмавай галінкай, а з правага — зялёнай аліўкавай галінкай.

## Гл. таксама 
Сцяг Парагвая

Парагвай
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Парагвая
Гуарані

**Гуарані**:

* Гуарані, адна з груп галіны тупі-гуарані моўнай сям'і тупі ў Паўднёвай Амерыцы.
* Гуарані, група індзейскіх народаў
* Парагвайскі гуарані, грашовая адзінка Парагвая

## Футбольныя клубы 
* «Гуарані Асунсьён» - футбольны клуб з Асунсьёна, Парагвай 
* «Гуарані Бажэ» - футбольны клуб з Бажэ, Бразілія 
* «Гуарані Жуазейру-ду-Норты» - футбольны клуб з Жуазейру-ду-Норты, Бразілія
* «Гуарані Кампінас» - футбольны клуб з Кампінаса, Бразілія.
Пастаянная Дзірака

**Пастаянная Дзірака** — назва, якая часам выкарыстоўваецца для **прыведзенай пастаяннай Планка**, каэфіцыента, які звязвае вуглавую частату \omega = 2\pi\nu (дзе *ν* — частата) фатона (ці іншага кванта) з яго энергіяй:
:E=\hbar\omega.
Пастаянную Дзірака вызначаюць наступным чынам:
: \hbar := \frac{h}{2\pi}=1{,}054\,571\,628(53)\times 10^{-34}&nbsp;Дж·c = 6{,}582\,118\,99(16) \cdot 10^{-16}\, эВ·с.
Тут h — (непрыведзеная) пастаянная Планка.

Сэнс увядзення прыведзенай канстанты Планка і шырокага яе выкарыстання ў тым, што ў важных формулах пры тэарэтычных разліках пры яе выкарыстанні знікае грувасткі множнік ці дзельнік 2*π*. У першую чаргу маецца на ўвазе сувязь дзеяння і фазы:
:S = \hbar \varphi,
а таксама імпульсу з хвалевым вектарам:
: \mathbf p = \hbar \mathbf k
і энергіі з цыклічнай частатой:
:E=\hbar \omega.
Цыклічная (вуглавая) частата ў тэарэтычных разліках ужываецца часцей, чым звычайная частата, якая адрозніваецца ад яе множнікам 2*π*. Як вынік, з выкарыстаннем такой формы канстанты Планка многія формулы запісваюцца трохі прасцей. У тэарэтычнай фізіцы часта выкарыстоўваюцца сістэмы адзінак, у якіх пастаянная Дзірака безразмерная і роўная адзінцы (\hbar=1), што дазваляе яшчэ больш спрасціць формулы, дзякуючы таму, што велічыні ў парах "энергія і цыклічная частата", "фаза і дзеянне", "імпульс і хвалевы вектар" становяцца раўназначнымі і ўзаемазамяняльнымі.

Абазначаецца маленькай перакрэсленай лацінскай літарай &#x0127;, у формулах называецца «h з рыскай» (англ. «h-bar») або «h перакрэсленае». Ва Унікодзе гэты сімвал займае пазіцыю U+0127; таксама маецца асобны сімвал «Planck constant over two pi» (U+210F, \hbar).

Катэгорыя:Квантавая механіка
Дзірака
Арлёнак (веласіпед)

**«Арлёнак»** (), **«Арляня»** (Ereliukas) — савецкі масавы і культавы двухколавы суцэльнарамны падлеткавы веласіпед, прызначаны для дзяцей 7—14 гадоў. 

## Гісторыя 
З'явіўся напачатку 1950-х гадоў у Мінску. У 1949-1951 гады ММВЗ асвоіў выпуск і падлеткавых мадэляў «Арлёнак» і «Ластаўка».

«Арлёнак» мадэль В-72 быў своеасаблівым пераходным тыпам ад двухколавага веласіпеда для дзяцей малодшага школьнага ўзросту «Ветрык» да дарожных веласіпедаў для дарослыз. Так, рама позняй мадыфікацыі «Арлёнка» з'яўляецца амаль дакладна паменшанай рамай мадэлі В-110 (напр. «Украіна»), у той час як рамы ранніх выпускаў (да пачатку 1980-х) мелі характэрную здвоеную верхнюю трубу рамы, якая пераходзіла ў верхнія часткі пёраў задняй вілкі. Ён быў шырока распаўсюджаны сярод дзяцей сярэдняга школьнага ўзросту, як сімвал пачатку прылучэння да «дарослых» веласіпедаў (у параўнанні напрыклад са складанымі веласіпедамі «Кама» і г.д.).

Быўшы таго ж класа, што і «Школьнік» (праўда, прыкметна больш апошняга па памерах), «Арлёнак» тым не менш катыраваўся нашмат вышэй сваіх канкурэнтаў. Тлумачылася гэта тым, што на «Арлёнаку» ўжывалася надзейная ўтулка задняга кола «Тарпеда», такая ж як на "дарослых" дарожных веласіпедах. На «Школьніку» ж, ужывалася ўтулка заводу ГАЗ, якая хутка выходзілая з ладу.

## Мадэлі 
Выпускаліся дзве мадэлі:
* «Эрэлюкас» (, ) для хлопчыкаў (з верхняй трубой)
* «Крэгждутэ» (, ) для дзяўчынак (жаночая рама).
Выпускаўся з 1951г. Шаўляйскім веласіпедна-маторным заводам (ШВМЗ) «Vairas» у г. Шаўляі Літоўскай ССР.

## Спасылкі 
Гісторыя маркі Мінск

Катэгорыя:Веласіпед
Катэгорыя:Шаўляй
Катэгорыя:Літоўская ССР
Гвіда Гвініцэлі

**Гвіда Гвініцэлі** (; каля 1230-1276) — найбуйнейшы з паэтаў Італіі да Дантэ і непасрэдны настаўнік Дантэ ў лірыцы.

## Біяграфія 
Паходзіў з Балонні са старажытнай знакамітай сям'і. Памёр у выгнанні. Да нас дайшла толькі нязначная колькасць твораў Гвініцэлі (канцон і санетаў), але гэтыя творы лічацца першымі ўзорамі арыгінальнай італьянскай паэзіі. Да Гвініцэлі італьянская паэзія, «сіцылійская школа», наследвала творы правансальскіх трубадураў; Гвініцэлі спалучыў у сваёй творчасці, з аднаго боку, філасофскія і спірытуалістычныя элементы (канцоны), успрынятыя Дантэ ад Гвініцэлі, а з другога - паэтычны рэалізм (некаторыя санеты Гвініцэлі - рэальныя малюнкі, незвычайныя для яго папярэднікаў). Школа Гвініцэлі, так званая «Балонская», з'яўлялася першым носьбітам «dolce stil novo» - «салодкага новага стылю».

## Бібліяграфія 
* Salvadori Giulio. Guido Guinizelli. 1893.
* Vossler Karl. Guido Guinizelli. 1904.

Катэгорыя:Італьянскамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Італіі
Катэгорыя:Паэты XIII стагоддзя
Франчэска Гвічардзіні

**Франчэска Гвічардзіні** (; ,  — , Арчэтры) — італьянскі гісторык, філосаф-гуманіст, палітычны дзеяч.

## Біяграфія 
У 1511—1514 гг. пасол Фларэнцыі ў Іспаніі, у 1516—1534 гг. намеснік папы ў Мадэне, Раманье, Балонні. У «Гісторыі Італіі» (напісанай у 1537—1540 гг.) даў гісторыю не асобных італьянскіх дзяржаў, а ўсёй краіны як адзінага цэлага, выступаў за нацыянальнае і дзяржаўнае аб'яднанне Італіі. Асноўным рухавіком гісторыі лічыў эгаістычныя памкненні людзей.

Выступаў за ўсеагульнае развіццё чалавека, які знаходзіцца, на яго думку, ва ўмовах пастаяннай цыклічнай змены грамадства. Гвічардзіні быў праціўнікам астралогіі, у сваіх творах крытыкаваў крывадушнасць манаства, папства, царквы, прапаноўваў праект замены рэлігіі ўзаемаадносінамі добрасуседскай выгады («Нататкі палітычныя і грамадзянскія», напісаныя ў 1525—1529 гг., апублікаваныя ў 1576 годзе).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыкі Італіі
Катэгорыя:Гісторыя Фларэнцыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Адраджэння
Ірвін Шапіра

**І́рвін Шапі́ра** (, нар. 1929, Нью-Ёрк) — амерыканскі фізік, які працаваў у вобласці радыё- і радарнай тэхнікі ў дадатку да астраметрыі, астрафізікі і праверкі тэорый гравітацыі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Нью-Ёрку, ЗША. Атрымаў дыплом бакалаўра па матэматыцы ў Карнельскім універсітэце і дыплом магістра ў Гарвардзе. Атрымаў дыплом доктара філасофіі па фізіцы там жа ў 1955 годзе. З 1954 года працаваў у лабараторыі Лінкальна Масачусецкага тэхналагічнага інстытута (МТІ). У 1967 годзе атрымаў пасаду прафесара ў МТІ. У 1982 годзе атрымаў пасаду прафесара ў Гарвардзе. У 1997 годзе быў абраны першым універсітэцкім прафесарам імя Цімкена ().

## Членства ў акадэміях 
* Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук
* Нацыянальная акадэмія навук ЗША

## Узнагароды 
* 1975 — Медаль Майкельсана, Інстытут Франкліна
* 1979 — Прэмія Беджаміна Аптарпа Гулда, Нацыянальная акадэмія навук ЗША
* 1982 — Прэмія Дэні Хайнемана ў вобласці астрафізікі, Амерыканскае астранамічнае таварыства
* 1988 — Прэмія Дзірка Брувера, Амерыканскае астранамічнае таварыства
* 1991 — Медаль Чарльза А. Уітэна, Амерыканскі геафізічны саюз
* 1993 — Медаль Уільяма Боўі, Амерыканскі геафізічны саюз
* 1994 — Медаль Альберта Эйнштэйна

## Названы ў яго гонар 
* Эфект Шапіра

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Астрафізікі ЗША
Катэгорыя:Астраномы ЗША
Катэгорыя:Выкладчыкі Гарвардскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Дэні Хайнемана ў вобласці астрафізікі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Альберта Эйнштэйна
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалем Майкельсана
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Беджаміна Аптарпа Гулда
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Дзірка Брувера
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалем Чарльза А. Уітэна
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалем Уільяма Боўі
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Фердынанд фон Гебра

**Фердынанд фон Гебра (Хебра)** (; , Брно — , Вена) — аўстрыйскі навуковец-медык, адзін з заснавальнікаў венскай дэрматалагічнай школы.

З 1869 года ардынарны прафесар дэрматалогіі Венскага ўніверсітэта. Упершыню даў навуковую класіфікацыю скурных хвароб, падзяліўшы іх, у залежнасці ад патолагаанатамічнага субстрата, на 12 груп. Апісаў шэраг захворванняў скуры, названых яго імем (прурыга Гебра, паліморфная экссудатыўная эрытэма Гебра, абрамленая экзэма Гебра). Распрацаваў некалькі новых метадаў лячэння скурных хвароб. Актыўна выступаў супраць прыхільнікаў гумаральнай паталогіі.

Катэгорыя:Дэрматолагі Аўстрыі
Гегамскі хрыбет

**Гегамскі хрыбет** — платопадобны водападзел басейнаў возера Севан — з усходу, прытокаў ракі Аракс і Раздан, Азат і Ведзі — з паўднёвага захаду і Арпа — з поўдня. Сярэдняя вышыня Гегамскага горнага масіва — каля 2500 м. Хрыбет мае вулканічнае паходжанне, уключае вялікую колькасць патухлых вулканаў. Даўжыня хрыбта — 70 км, шырыня — 48 км. Назва Гегамскага хрыбта звязана з імем праўнука Айка Наапета — Гегама.

Катэгорыя:Горныя хрыбты Арменіі
Гегард

**Гегард** (, [geghárd], літаральна - «дзіда»), таксама ўжываецца старая назва Айрыванк («пячорны манастыр») — манастырскі комплекс, унікальнае архітэктурнае збудаванне ў Катайкскай вобласці, Арменія. Размешчаны ў цясніне горнай ракі Гохт (правы прыток ракі Азат), прыкладна ў 40 км на паўднёвы ўсход ад Ерэвана. Занесены ЮНЕСКА ў спіс аб'ектаў Сусветнай культурнай спадчыны.

Больш поўная назва - Гегардаванк (арм. Գեղարդավանք, [geghárdavánkh]), літаральна - «Манастыр дзіды». Назва манастырскага комплексу паходзіць ад дзіды Лонгіна, якой пракалолі цела Ісуса Хрыста на Крыжы, і, як сцвярджаецца, прывезенага ў Арменію апосталам Фадзеем у ліку многіх іншых рэліквій. Зараз дзіда выстаўлена ў музеі Эчміядзіна.

## Галерэя 

Geghard Monastery, Ayrivank, Armenia.jpg|
Geghard-Kathogike-04-Gavit-2019-gje.jpg|
Geghard-Gavit-12-Suedwand-Adler und Loewe-2019-gje.jpg|
Geghard-Kathogike-36-Altar-2019-gje.jpg|
Geghard Monastery, Gavit, Columns, Armenia.jpg|
Geghard-Proshian-08-Kapelle-2019-gje.jpg|

Катэгорыя:Манастыры Арменіі
Катэгорыя:Армянскія манастыры
Катэгорыя:Пячорныя манастыры
Катэгорыя:Храмы Катайкскай вобласці
Тэрмаэлектрычныя з’явы

'''Тэрмаэлектрычныя з'явы''' — сукупнасць фізічных з'яў, абумоўленых узаемасувяззю паміж цеплавымі і электрычнымі працэсамі ў металах і паўправадніках.

Да тэрмаэлектрычных з'яў адносяцца:
* Эфект Зеебека
* Эфект Пельцье
* Эфект Томсана

У некаторай ступені ўсе гэтыя эфекты аднолькавыя, паколькі прычына ўсіх тэрмаэлектрычных з'яў — парушэнне цеплавой раўнавагі ў патоку носьбітаў (гэта значыць адрозненне сярэдняй энергіі электронаў у патоку ад энергіі Фермі).

Абсалютныя значэнні ўсіх тэрмаэлектрычных каэфіцыентаў растуць з памяншэннем канцэнтрацыі носьбітаў; таму ў паўправадніках яны ў дзясяткі і сотні разоў большыя, чым у металах і сплавах.

## Гл. таксама 
* Тэрмаэлектрычнасць

## Літаратура 
* *Сивухин Д. В.* Общий курс физики. — Изд. 4-е, стереотипное. — М.: Физматлит; Изд-во МФТИ, 2004. — Т. III. Электричество. — 656 с. — 5000 экз. — ISBN 5-9221-0227-3; ISBN 5-89155-086-5.


Катэгорыя:Фізічныя эфекты і з’явы
Электрычная пастаянная

**Электрычная пастаянная** (раней таксама насіла назву **дыэлектрычнай пастаяннай**) — фізічная канстанта, скалярная велічыня,
* якая вызначае напружанасць электрычнага поля ў вакууме;
* якая ўваходзіць у выразы некаторых законаў электрамагнетызму, у тым ліку закона Кулона, пры запісе іх у форме, якая адпавядае Міжнароднай сістэме адзінак (СІ).

Часам, выкарыстоўваючы састарэлую тэрміналогію,  завуць дыэлектрычнай пранікальнасцю вакууму. Вымяраецца ў фарадах, падзеленых на метр. Электрычная пастаянная роўная:

\varepsilon_0 \, \overset{\underset{\mathrm{def}}{}}{=} \frac{1}{\mu_0 c^2}  \equiv \frac{1}{4 \pi\times\ 299792458^2 \times \ 10^{-7}}  Ф/м  \approx 8,854187817\times 10^{-12}  Ф/м,

где \mu_0 — магнітная пастаянная.

У матэрыяльных ураўненнях, у вакууме, праз дыэлектрычную пастаянную звязаны вектар электрычнай індукцыі **D** і напружанасці электрычнага поля **E**:
: \mathbf{D} = \varepsilon_0 \ \mathbf{E}.

Праз электрычную пастаянную ажыццяўляецца сувязь паміж адноснай і абсалютнай дыэлектрычнай пранікальнасцю. Яна таксама ўваходзіць у запіс закона Кулона:

: \mathbf{F}_{12}=\frac{q_1 q_2}{4\pi\varepsilon_0 r_{12}^2} \frac{\mathbf{r}_{12}}{r_{12}}

## Гл. таксама 
* Магнітная пастаянная
* Хуткасць святла

Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Электрычнасць
Карл Гегенбаўр

**Карл Гегенбаўр** (; , Вюрцбург — , Гайдэльберг) — нямецкі вучоны, класік , перакананы прыхільнік тэорыі эвалюцыі Чарльза Дарвіна.

## Біяграфія 
Карл Гегенбаўр нарадзіўся ў баварскім горадзе Вюрцбургу. З 1845 вывучаў медыцыну, надаючы асаблівую ўвагу анатоміі, пад кіраўніцтвам  і Вірхава ў Вюрцбургскім універсітэце. Быў асістэнтам, а затым прафесарам у Вюрцбургу і Енскім універсітэце. Працаваў таксама ў Гайдэльбергскім універсітэце, дзе яму асісціраваў Георг Ругэ. Пры ўніверсітэце Гайдэльберга ён выконваў абавязкі дырэктара анатамічнага інстытута да сваёй адстаўкі ў 1901 годзе.

Карл Гегенбаўр належыць да ліку найбольш выдатных даследчыкаў у галіне параўнальнай анатоміі. Вельмі істотнае значэнне мелі яго даследаванні па пазваночнай тэорыі чэрапа, якімі ён разам з Томасам Генры Хакслі расхістаў устояную у той час пазваночную тэорыю чэрапа  і Гётэ і ўсталяваў асновы для сучаснай пастаноўкі гэтага пытання і тэорыю канечнасцей, так званую тэорыю архіптэрыгія, якая хоць і не можа лічыцца прынятай у цяперашні час, але мела вялікае значэнне ў гісторыі распрацоўкі пытання аб паходжанні канечнасцей у пазваночных жывёл.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Анатамы Германіі
Катэгорыя:Педагогі Германіі
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Выкладчыкі Енскага ўніверсітэта
Хартмут Міхель

**Хартмут Міхель** (; ) — нямецкі біяхімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі 1988 года.

## Біяграфія і навуковая праца 
Хартмут Міхель нарадзіўся ў Людвігсбургу ў 1948 годзе, у 1974 годзе скончыў Цюбінгенскі ўніверсітэт, дзе ў апошні год працаваў у лабараторыі, якая даследавала АТФазную актыўнасць у галабактэрыях. Пасля гэтага працаваў у вобласці рэнтгенаструктурнага аналізу мембранных бялкоў. У 1982—1985 гадах Міхель разам з Робертам Хуберам і Іаганам Дайзенхофером змог атрымаць дакладную структуру бактэрыяльнага рэакцыйнага фотасінтэтычнага цэнтра, за што ў 1988 годзе ўсе трое атрымалі атрымалі Нобелеўскую прэмію па хіміі.

## Асноўныя публікацыі 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія Хартмута Міхеля на сайце Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Выпускнікі Цюбінгенскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Біяхімікі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Макса Дэльбрука
Катэгорыя:Замежныя члены Кітайскай акадэміі навук
Вюрцбургскі ўніверсітэт

**Вюрцбургскі ўніверсітэт Юліуса і Максіміліяна** () — адзін з найстарэйшых універсітэтаў Германіі, знаходзіцца ў Вюрцбургу, Баварыя.

## Гісторыя 
Упершыню заснаваны 10 снежня 1402 г. арцыбіскупам Іаганам Эглафштайнскім, але неўзабаве пасля яго смерці навучальны працэс быў спынены. Прычынамі заняпаду ўніверсітэта былі недастатковае фінансаванне і забойствам канцлера ўніверсітэта яго камердынерам. Паўторна заснаваны ў 1582 князем-біскупам Юліусам Эхтэрам Меспельбрунскім (1545-1617). Пячатка з'явілася толькі на наступны год, таму на малюнку бачны 1583 год. З медыцынскім факультэтам быў злучаны Юліанскі шпіталь.

Універсітэт носіць два імені — заснавальніка, князя-біскупа Юліуса, і курфюрста (пасля караля) Баварыі Максіміліяна I, пры якім універсітэт быў секулярызаваны.

У канцы XIX стагоддзя ў бібліятэцы ўніверсітэта да 10 000 тамоў. Студэнтаў (1889) — 1588 чал.

## Нобелеўскія лаўрэаты 
### За адкрыцці, зробленыя ва ўніверсітэце 
* 1901 Вільгельм Рэнтген (фізіка)
* 1902 Эміль Фішэр (хімія)
* 1907 Эдуард Бухнер (хімія)
* 1919 Іаганес Штарк (фізіка)
* 1922 Вільгельм Він (фізіка)
* 1935 Ханс Шпеман (медыцына)
* 1985 Клаус фон Клітцынг (фізіка)
* 1988 Хартмут Міхель (хімія)

### Лаўрэаты, звязаныя з універсітэтам 
* 1903 Свантэ Арэніус (хімія)
* 1909 Фердынанд Браўн (фізіка)
* 1914 Макс фон Лаўэ (фізіка)
* 1920 Вальтэр Нернст (хімія)
* 1930 Карл Ландштэйнер (медыцына)

## Гл. таксама 
* Абсерваторыя Вюрцбургскага ўніверсітэта

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Універсітэты Германіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1402 годзе
Ѣ

**Ѣ**, **ѣ** (**яць**) — літара гістарычнай кірыліцы і глаголіцы, цяпер ужываецца толькі ў царкоўнаславянскай мове.

У стараславянскай мове пазначала нейкі доўгі галосны, як мяркуецца, [æ:] ці дыфтонг [ie:]. Цікава, што ў глаголіцы няма асобнай літары, адпаведнай ётаванаму А (Ꙗ), так што кірылічныя напісанні *ꙗзва*, *ꙗрость*, *ꙗсли* перадаюцца там з пачатковай літарай яць. Гэтак жа тлумачыцца і назва літары: мяркуюць, што стараслав. *ѣть* — гэта скажонае *ѣдь* «ежа».

У Расіі «яць» заставаўся ва ўжытку да рэформы рускай арфаграфіі 1918 года, хаця ўжо ў канцы XIX стагоддзя ў пераважнай большасці рускіх гаворак яго вымаўленне практычна не адрознівалася ад вымаўлення галоснай *е* (хоць, у адрозненне ад апошняй, гістарычны «яць» у рускай мове пад націскам, як правіла, не пераходзіць у *е* і не чаргуецца з нулём гука).

Літара яць ужывалася ў старабеларускай мове. У сучаснай беларускай мове ніколі не ўжывалася.

У кірыліцы «яць» звычайна лічыцца 32-й літарай (займае месца ў алфавіце пасля літары Ь), у глаголіцы 33-й па парадку, лікавага значэння не мае.

У невялікай колькасці самых старажытных кірылічных помнікаў сустракаецца таксама адмысловая літара «ётаваны яць».

Катэгорыя:Літары кірыліцы
Гедэнбергіт

{{Мінерал
 |Назва    =
 |Выява = Mineral Hedemberguita GDFL041.jpg
 |Подпіс     = 
 |Формула     = CaFeSi2O6
 |Колер        = ад цёмна-зялёнага да чорна-зялёнага і амаль чорнага
 |Колер рысы  = светла-шэры з зялёным адценнем
 |Бляск       = шкляны
 |Празрыстасць= 
 |Спайнасць   = добрая па {110}
 |Сінгонія    = манаклінная (прызматычная)
 |Цвёрдасць   = 5,5-6
 |Залом       = 
 |Прымешка     = 
 |Шчыльнасць   = 3,5-3,6
 |Паказчык пераламлення =
}}
**Гедэнбергіт** — мінерал з групы піраксенаў. Названы ад імя шведскага мінеролага XIX стагоддзя Людвіга Гедэнберга. (CaFeSi2O6). Крышталі Гедэнбергіта ўяўляюць сабой падоўжаныя прызмы. Колер ад цёмна-зялёнага да чорна-зялёнага і амаль чорнага, ад непразрыстага да празрыстага ў аскепках. Колер рысы светла-шэры з зялёным адценнем. Бляск шкляны. Цвёрдасць 5,5-6. Шчыльнасць 3,5-3,6. 

Сустракаецца ў асацыяцыі з магнетытам і гранатам, часам з галенітам, сфалерытам, халькапірытам. У магматычных працэсах вылучаецца пры крышталізацыі нізкаплаўкіх кіслых парод. Знаходзіцца ў метамарфічных вапняках, пераважна ў скарнах.

Катэгорыя:Піраксены
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Катэгорыя:Мінералы кальцыю
Гедыз

**Гедыз** — рака на захадзе Турцыі. Даўжыня 341 км. Плошча басейна 17,5 тыс. км². Пачынаецца ў заходняй частцы Анаталійскага пласкагор'я, у раёне г. Мурат, на значным працягу цячэ па міжгорным прагіне на поўнач ад хрыбта Баздаглар, упадае ў Ізмірскі заліў Эгейскага мора. Жыўленне дажджавое, у верхнім цячэнні таксама снегавое. Найбольшая воднасць зімой і восенню; летам моцна мялее.

Катэгорыя:Рэкі Турцыі
Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Эгейскае мора