Масква

**Масква́** () — сталіца Расіі, горад федэральнага значэння, адміністрацыйны цэнтр Цэнтральнай федэральнай акругі і Маскоўскай вобласці, у склад якой не ўваходзіць. Найбуйнейшы па колькасці насельніцтва горад Расіі і яе суб’ект — 13 274 285 чалавек (2025; 22-і сярод гарадоў свету па колькасці насельніцтва). Цэнтр Маскоўскай гарадской агламерацыі. Самы буйны горад Еўропы па плошчы і насельніцтву.

Археалагічныя дадзеныя сведчаць пра існаванне гарадскога паселішча ў раёне будучага Крамля з XI стагоддзя. Першая пісьмовая згадка пра Маскву адносіцца да 1147 года. Масква — гістарычная сталіца Вялікага княства Маскоўскага, Рускага царства, Расійскай імперыі (у 1728—1732 гадах), Савецкай Расіі і СССР. Горад-герой. У Маскве знаходзяцца федэральныя органы дзяржаўнай улады Расійскай Федэрацыі (за выключэннем Канстытуцыйнага суда), пасольствы замежных дзяржаў, штаб-кватэры большасці найбуйнейшых расійскіх камерцыйных арганізацый і грамадскіх аб’яднанняў.

Размешчана на рацэ Маскве ў цэнтры Усходне-Еўрапейскай раўніны, у міжрэччы Акі і Волгі. Як суб’ект федэрацыі, Масква мяжуе з Маскоўскай і Калужскай абласцямі. Масква ўключае 6 гарадскіх населеных пунктаў, у тым ліку 4 гарады і 2 пасёлкі гарадскога тыпу, а таксама вялікую колькасць сельскіх населеных пунктаў. Шэраг падмаскоўных гарадоў, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельскіх населеных пунктаў быў уключаны ў склад Масквы і страціў свой статус.

Масква — папулярны турыстычны цэнтр. Маскоўскі Крэмль, Красная плошча, Новадзявочы манастыр і Царква Узнясення ў Каломенскім уваходзяць у спіс аб’ектаў сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Найважнейшы транспартны вузел: горад абслугоўваюць 6 аэрапортаў, 10 чыгуначных вакзалаў, 3 рачныя порты (зносіны з морамі басейнаў Атлантычнага і Паўночнага Ледавітага акіянаў). З 1935 года ў Маскве працуе метрапалітэн. Масква — спартыўны цэнтр краіны. У 1980 годзе ў Маскве прайшлі XXII летнія Алімпійскія гульні, а ў 2018 годзе горад стаў адным з гаспадароў чэмпіянату свету па футболе.

## Назва 
Назва горада Масква паходзіць ад назвы ракі Масква, на берагах якіх паселішча паўстала. Гідронім Масква мае доўгую і багатую гісторыю вытлумачэння яго паходжання, ён вытлумачваўся са славянскага, фінскага, балцкага моўнага матэрыялу. На сёння пераважае балцкае вытлумачэнне, фінскія версіі прызнаныя ўзніклымі з павярхоўных сугуччаў. Гэта падмацоўваецца і балцкім гідранімічным фонам як на працягу цячэння ракі Масквы, так і на тэрыторыі горада Масква. Балцкія назвы ў рэк Лама, Руза, Мажая, Вярэя, Нара, Сярпея, ад якіх гарады Валакаламск, Руза, Мажайск, Вярэя, Нара-Фамінск, Серпухаў, якія дугой атачаюць Маскву з заходняга боку. У самой Маскве моцны балцкі гідранімічны фон у зоне радыусам 10-15 км ад старога горада, дзе фіксуюцца балцкія назвы (найперш гідронімы, а калі тапонімы, дык вытворныя ад гідронімаў) Яўза, Няглінная, Чармянка, Прэсня, Сетунь, Хімка, Чура, Варгуніха, Кудрына, Бубна, Чачора, Нагаціна, Чартанава.

Корань *Mask-* звязаны з літоўскім *maskėti* «спешна кудысьці бегаць», *maskatuoti* «гайдацца падвешаным; гайдаць, зрушваць; спешна ісці; балбатаць; гарэзнічаць», *maskatas* «лахманы» (кавалкі вопраткі, што развяваюцца на ветры). Назва канфігурацыйнага значэння, адлюстроўвае выгіны рачнога рэчышча: рака Масква звілістая і ў верхнім цячэнні, і ў сярэднім, і на тэрыторыі цяперашняй Масквы (11 вялікіх петляў на 20-кіламетровай прасторы па прамой). У маскоўскай назве корань *Mask-* пашыраны пашыральнікам *-(u)v-*, які таксама вядомы ў літоўскім словаўтварэнні.

## Геаграфія 
Горад размешчаны ў міжрэччы Волгі і Акі, на ўскраіне Мяшчорскай нізіны. Па тэрыторыі Масквы працякае каля 150 рэчак, большасць з якіх у падземных трубах; самая вялікая рака Масква з прытокамі Яўза і Сетунь. У межы Масквы ўключаны былыя гарады Бабушкін, Любліно, Кунцава, Пярова, Тушына і іншыя населеныя пункты. Падзяляецца на 10 адміністрацыйных акруг.

## Гісторыя 
У канцы І тыс. асновай насельніцтва Масквы былі вяцічы. У канцы XI ст. Масква — невялікі горад з умацаваным цэнтрам і рамесна-гандлёвым пасадам. Упершыню згадваецца ў Іпацьеўскім летапісе ў 1147 годзе як уладанне суздальскага князя Юрыя Далгарукага. На мяжы XII—XIII ст. значны горад Уладзіміра-Суздальскага княства. У 1237—1238 гадах разбурана мангола-татарамі. З канца XIII ст. цэнтр самастойнага княства; пачынальнікам дынастыі маскоўскіх князёў быў Даніл Аляксандравіч, сын Аляксандра Неўскага. З XIV ст. цэнтр Маскоўскага вялікага княства. Каля 1326 года пры Іване I з Уладзіміра ў Маскву перанесена рэзідэнцыя мітрапалітаў рускай праваслаўнай царквы. У 1368 і 1370 гадах войскі Дзмітрыя Іванавіча Данскога адбілі напады на Маскву вялікага князя ВКЛ Альгерда. У Маскве фарміравалася рускае войска, якое ўдзельнічала ў Кулікоўскай бітве 1380 года. У 1382 годзе горад абрабаваў і спаліў хан Тахтамыш. 

З канца XV ст. Масква — сталіца Расіі, у сувязі з чым у XV—XVI ст. павялічылася эканамічнае значэнне горада (вытворчасць зброі, тканін, скураных, ганчарных і ювелірных вырабаў), заснаваны Гарматны двор, Парахавы (канец XV ст.) і Манетны (1534) двары. У сакавіку 1564 Іван Фёдараў (Федаровіч) і Пётр Мсціславец выдалі ў Маскве першую друкаваную рускую кнігу («Апостал»). Горад моцна пацярпеў у часы апрычніны (1565—1572, 1575—1576), у 1571 спалены (акрамя Крамля) войскам крымскага хана Даўлет-Гірэя. У 1610 акупіраваны войскамі Рэчы Паспалітай, вызвалены народным апалчэннем пад кіраўніцтвам К. Мініна і Дз. Пажарскага. З XVII ст. Масква — усерасійскі цэнтр рамеснай вытворчасці і гандлю (у канцы 1630-х г. у горадзе было каля 2 тыс. рамеснікаў), узніклі парахавыя млыны, папяровыя мануфактуры, Гранатны двор і інш. У 1687 заснавана Славяна-грэка-лацінская акадэмія (з 1682 Маскоўская духоўная акадэмія). У 1682 і 1698 у Маскве адбыліся бунты стральцоў. З 1708 цэнтр Маскоўскай губерні, рэзідэнцыя генерал-губернатарства. Пасля пераносу ў 1712 сталіцы Расіі ў Пецярбург Масква засталася важнейшым эканамічным, гандлёвым і культурным цэнтрам краіны. У XVIII ст. развівалася тэкстыльная вытворчасць (палатняныя, шаўковыя мануфактуры, Суконны двор). Паводле перапісу 1701 ў Маскве 16 358 двароў. Пачалося брукаванне вуліц, у 1730 з’явілася вулічнае асвятленне, у 1781—1804 пабудаваны першы ў Расіі водаправод. У 1699 заснавана Бурмістрава палата (пазней Ратуша, з 1720 Магістрат), у 1785 — Гарадская дума. Заснаваны Артылерыйская (1707) і Інжынерная (1712) школы, у 1755 — Маскоўскі ўніверсітэт. У вайну 1812 Масква — цэнтр агульнарасійскага супраціўлення, на 2/3 спалена войскамі Напалеона I. У 1814 тут дзейнічала больш за 250 прадпрыемстваў. З 2-й пал. XIX ст. Масква — найбуйнейшы чыгуначны цэнтр краіны. У канцы 1840-х г. у горадзе з’явіўся першы грамадскі транспарт — «лінейкі», у 1899 — Маскоўскі трамвай.

У пач. XX ст. Масква — буйны сусветны крэдытна-фінансавы цэнтр. Адзін з цэнтраў рэвалюцыі 1905 — 07 і Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года. З 1918 года Масква — сталіца РСФСР, у 1922-91 гадах — СССР. У Вялікую Айчынную вайну адбылася Маскоўская бітва, масквічы сфарміравалі 16 дывізій народнага апалчэння; тут знаходзіліся Дзяржаўны камітэт абароны і Стаўка Вярхоўнага галоўнакамандавання. У 1980 ў Маскве прайшлі XXII Летнія Алімпійскія гульні.

З 1990 у Маскве абвешчаны дзяржаўны суверэнітэт Расійскай Федэрацыі. З 1992 Масква — сталіца Расійскай Федэрацыі, горад федэральнага значэння — суб’ект Расійскай Федэрацыі.

## Насельніцтва 
## Адміністрацыйны падзел 
* Горад Зеленаград.

## Гаспадарка 
Масква — адзін з найбуйнейшых у свеце індустрыяльных цэнтраў. У структуры прамысловай прадукцыі вылучаюцца электраэнергетыка, машынабудаванне, хімічная прамысловасць, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, харчовая і інш. Шмат прадпрыемстваў ваенна-прамысловага комплексу, вядучыя прадпрыемствы авіяцыйнай, ракетна-касмічнай, радыёэлектроннай, прыладабудаўнічай прамысловасці. Вядучае месца займаюць машынабудаванне і металаапрацоўка, найбольшыя прадпрыемствы: «ЗІЛ», «Маскоўскі падшыпнік», авіяцыйнае вытворчае аб’яднанне імя Дзяменцьева, вытворчае аб’яднанне «Энергія», завод імя Хрунічава і інш. Нафтаперапрацоўчы завод.

Масква — цэнтр кнігавыдавецтва і кнігадрукавання. Развіваецца кінапрамысловасць. Галоўны фінансавы і інвестыцыйны цэнтр краіны.

## Транспарт 
Вузел чыгунак, аўтамабільных, водных і паветраных шляхоў зносін, рачны порт. Ад Масквы адыходзяць 11 электрыфікаваных чыгуначных ліній, 13 шашэйных дарог, міжнародныя аэрапорты Дамадзедава, Шарамецьева, Унукава, 3 рачных порты (выхады да мораў Атлантычнага і Паўночна-Ледавітага акіянаў). 10 чыгуначных вакзалаў:
* Камсамольская плошча
** Ленінградскі
** Казанскі
** Яраслаўскі
* Кіеўскі
* Савелаўскі
* Рыжскі
* Павялецкі
* Курскі
* Беларускі
* Усходні вакзал
Дзейнічаюць Маскоўскі трамвай (з 1899 года) і Маскоўскі метрапалітэн (з 1935 года). З 1933 па 2020 год дзейнічаў Маскоўскі тралейбус.

## Навучальныя ўстановы 
* Вышэйшае тэатральнае вучылішча імя М. С. Шчэпкіна
* Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага
* Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева
* Маскоўскі дзяржаўны універсітэт імя М. В. Ламаносава
* Маскоўскі фізіка-тэхнічны інстытут (дзяржаўны універсітэт)
* Маскоўскі інжынерна-фізічны інстытут (дзяржаўны універсітэт)
* Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін (універсітэт)
* Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў
* Усерасійскі дзяржаўны інстытут кінематаграфіі імя С. А. Герасімава

## Тэатры 
* Вялікі тэатр
* Дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Яўгена Вахтангава
* Малы тэатр
* Маскоўскі акадэмічны тэатр імя Уладзіміра Маякоўскага
* Маскоўскі драматычны тэатр імя А. С. Пушкіна
* Маскоўскі драматычны тэатр імя М. М. Ярмолавай
* Маскоўскі Мастацкі тэатр
* Маскоўскі тэатр «Сучаснік»
* Маскоўскі тэатр аперэты
* Расійскі акадэмічны маладзёжны тэатр
* Тэатр на Таганцы
* Рамэн (тэатр)
* Тэатр сатыры (Масква)
* Тэатр імя Массавета
* Тэатр імя Станіслаўскага і Неміровіча-Данчанкі

## Музеі 
* Дзяржаўная Траццякоўская галерэя
* Дзяржаўны Дарвінаўскі музей
* Дзяржаўны музей выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна
* Дом-музей В. М. Васняцова
* Мемарыяльная кватэра Пушкіна на Арбаце
* Музей абароны Масквы
* Музей В. А. Трапініна і маскоўскіх мастакоў яго часу
* Музей вады (Масква)
* Музей гісторыі каньяка
* Музей Усходу
* Расійскі музей лесу

## Славутасці 
* Адраджэнне (помнік)
* Армянскія могілкі
* Благаславёная ў вяках дружба народаў Расіі і Арменіі
* Дарогу качанятам!
* Дзеці — ахвяры заган дарослых
* Дзеці міра
* Дом Мельнікава
* Маскоўскі крэмль
* Новадзявочы манастыр
* Песня (скульптура)
* Першы спадарожнік
* Помнік венгерска-савецкай дружбе
* Помнік героям фільма «Афіцэры»
* Помнік кінакамеры
* Помнік плаўленаму сырку «Дружба»
* Помнік Пятру I
* Помнік франтавому сабаку
* Помнік Шэрлаку Холмсу і доктару Ватсану
* Помнік Янку Купалу
* Працяты Пегас
* Хлеб (скульптурная кампазіцыя)
* Чорны кубаметр
* Маскоўскі планетарый
* Пекін (гасцініца, Масква)
* Храм Клімента Папы Рымскага (Масква)
* Малое Узнясенне

## Выдатныя асобы 
* Мітрапаліт Антоній (1924—1986) — епіскап Рускай Царквы; Мітрапаліт Мінскі і Беларускі
* Ян Арлазораў (1947—2009) — расійскі тэатральны і эстрадны акцёр
* Арыстарх Белапольскі (1854—1934) — рускі і савецкі астраном
* Барыс Беразоўскі (1946—2013) — расійскі прадпрымальнік і палітычны дзеяч
* Яўген Будзінас (1944—2007) — беларускі пісьменнік і журналіст
* Канстанцін Ваншэнкін (1925—2012) — савецкі і расійскі паэт, аўтар слоў да песні «Я люблю цябе, жыццё»
* Уладзімір Высоцкі (1938—1980) — акцёр, паэт, аўтар соцень песень
* Ягор Гайдар (1956—2009) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, эканаміст
* Іван Дыхавічны (1947—2009) — савецкі і расійскі кінарэжысёр і сцэнарыст
* Людміла Зыкіна (1929—2009) — руская народная і эстрадная спявачка
* Уладзімір Патанін (* 1961) — расійскі прадпрымальнік і палітычны дзеяч
* Таццяна Пельтцэр (1904—1992) — расійская актрыса
* Пётр I (1672—1725) — 9-ы Цар і Вялікі князь Усяя Русі (з 1682) і першы імператар (20 студзеня 1721) Расійскай імперыі
* Аляксандр Пушкін (1799—1837) — расійскі паэт, драматург і празаік; член Расійскай акадэміі
* Ірына Радніна (* 1949) — савецкая фігурыстка, трохразовая алімпійская чэмпіёнка, дзесяціразовая чэмпіёнка свету
* Аляксей Рыбнікаў (* 1945) — кампазітар, народны артыст Расіі
* Святлана Савіцкая (* 1948) — касманаўт
* Андрэй Сахараў (1921—1989) — савецкі фізік, праваабаронца і палітычны дзеяч
* Андрэй Сіняўскі (1925—1997) — рускі літаратуразнаўца, пісьменнік, літаратурны крытык
* Сяргей Салаўёў (1820—1879) — расійскі гісторык
* Яўген Святланаў (1928—2002) — савецкі расійскі дырыжор, кампазітар і піяніст
* Ігар Старыгін (1946—2009) — савецкі і рускі акцёр тэатру і кіно
* Аляксандр Сувораў (1730—1800) — расійскі палкаводзец
* Павел Траццякоў (1832—1898) — расійскі прадпрымальнік, мецэнат, заснавальнік Траццякоўскай галерэі
* Ірына Хакамада (* 1955) — расійскі палітык
* Пётр Чаадаеў (1794—1856) — рускі філосаф
* Аляксей Чарамухін (1895—1958) — расійскі навуковец
* Леў Яшын (1929—1990) — савецкі футбаліст, брамнік

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Надвор’е Масква


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў
Катэгорыя:Гарады-мільянеры Расіі