open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Каперсы калючыя

**Каперсы, капары** — высушаныя, а затым марынаваныя ў аліве або салёныя пупышкі кветак, маладыя парасткі і зялёныя плады міжземнаморскай расліны *Capparis spinosa*.

## Батанічнае апісанне 
Каперсы калючыя (*Capparis spinosa*) — кусты вышынёй 120—150 см.

## Распаўсюджанне 
Каперсы дзіка растуць па ўсёй Паўднёвай Еўропе, найбольшыя сучасныя вытворцы — Іспанія і Італія.

## Спажыванне 
Ужываліся з антычных часоў як каштоўная гаркавата-кіслая прыправа да соусаў, сыроў, рыбы, мяса (біфштэксаў, эскалопаў), звараных укрутую яек, кампанент марынадаў (напрыклад, для селядцоў) і як запраўка ў салаты. Традыцыйная закуска — з каперсаў, брынзы і сардзін. Дзякуючы ўтрыманню гліказіда рутына (5 %) узбуджаюць апетыт. Каперсы з іх характэрнай цёмнааліўкавай фарбай ужываюцца і як дэкаратыўная аздоба стала.

З’явіліся ў Польшчы і Вялікім Княстве Літоўскім пад уплывам італьянскай кухні за часам Боны Сфорца ў XVI ст., пастаўляліся марынаваныя ў воцаце або кансерваваныя ў аліве. Каперсы спажывалі на закуску або прыпраўлялі мясныя стравы і соусы. Дзеля даражнечы «Літоўская гаспадыня» раіла ужываць імітацыю каперсаў — з насення настурак або пупышак чорнай бузіны (*Sambucus nigra*). Яшчэ адзін сурагат каперсаў — марынаваныя бутоны дзьмухаўца (*kaczeńca*).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Італьянская кухня
Катэгорыя:Каперсавыя
Карасі (род рыб)

**Карась** (*Carassius*) — род прэснаводных рыб сямейства карпавых.

## Апісанне 
Даўжыня да 50 см, маса да 5 кг. Луска буйная. Цела высокае, спіна цёмна-карычневая, бакі залацістыя. Палавая спеласць у 2-5 гадоў. Для карася сярэбранага ўласцівы гінагенез. Нераст парцыённы. Кормяцца бентасам, планктонам, воднай расліннасцю, дэтрытам. Зімуюць на дне вадаёмаў, у муле.

## Пашырэнне 
Выдзяляецца 2 віды: , і , які бывае 2 падвідаў.

Жывуць карасі ў азёрах, рэках, сажалках. Карась залаты пашыраны ў Еўразіі. Ад падвіда карася сярэбранага паходзіць акварыумная , што жыве ў Кітаі; падвід  пашыраны ад басейна Амура да Заходняй Еўропы. На Беларусь карась сярэбраны завезены ў 1948 годзе.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Карпавыя
Кныш

**Кныш** — невялікі круглы піражок з запечанымі ўнутры (або выкладзеным на паверхні, паміж прыўзнятымі краямі) тварагом або іншай начынкай: варэннем, або пасераванай цыбуляй са скваркамі.

Вельмі характэрнымі для XIX ст. былі кнышы з грачнёвай кашай і цыбуляй са скваркамі, якія падаваліся ў сярэднезаможных дамах як дадатак да мясных страў. На пачатку XX ст. слова спрабаваў зберагчы Вацлаў Ластоўскі, абараняючыся ад экспансіі рускай ватрушкі. Паводле яго, *«кнышы пякуцца з тварагом, макам, каноплямі і канфітурамі»*. Страва гэтая украінска-беларускага, не польскага паходжання; даўней палякі казалі *«Русь пячэ кнышы памерлым»* (існаваў звычай пячы кнышы на Дзяды); але як зазвычай, у нас не засталося ані слова, ані з’явы, то цяпер толькі дзякуючы пaлякам і захавалася нейкая памяць пра кнышы. Колішнія кнышы падобныя да ватрушак і нават берлінеры. Беларускае *кныш* (), хутчэй за ўсё, паходзіць ад  — галушка з мукі.

* Дзіцячая загадка: *«Поўна печ перапеч, а пасярэдзіне кныш»* (зоркі і Месяц)

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Выпечка
Катэгорыя:Украінская кухня
Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Руская кухня
Катэгорыя:Вулічная ежа
Крупеня

**Крупеня**, **крупнік**, **кулеш** — рэдкая страва з ячных або прасяных круп. Забельваюць малаком або вараць з мясам, бульбай. Часам вараць на сыроватцы, са свіной крыві і круп.

## Літаратура 
*

Катэгорыя:Стравы
Катэгорыя:Беларуская кухня
Канцэпты

**«Канцэ́пты»** (; ; сучаснае: **кулінарны канцэпт**) — іранічная зборная назва кулінарных выбрыкаў, папулярных у асяродку магнатэрыі Рэчы Паспалітай у XVIII ст., у эпоху позняга барока.

**Канцэпты** былі разлічаныя не так на задавальненне гастранамічных ды дыетычных прыхільнасцяў, як на вонкавы эфект, які мусіў сведчыць пра заможнасць, дасціпнасць і таварыскасць гаспадароў-замоўцаў «канцэпту», а таксама дэманстраваць тэхнічнае майстэрства кухара. Каплуноў, напрыклад, спрабавалі запячы жывымі, напаіўшы гарэлкай і ахалоджваючы мозг вільготнымі кампрэсамі, каб яны маглі квахтаць, калі ад іх адразалі запечаныя кавалкі. Дасціпным штукарствам лічылася прыгатаванне фаршыраванага каплуна ўнутры шклянай фляшы. У паштэты (пірагі) пад скарынку імкнуліся змясціць жывых птушак, а часам і слуг-карузлікаў. Вельмі папулярнай пацехай была апісаная Адамам Міцкевічам *«рыбіна, старанна з канца падсмажана, а далей запякана, а пры хвасце, як заліўная, згатавана»*. У апошнія гады Рэчы Паспалітай, пры Станіславе Аўгусце Панятоўскім, грамадская думка зрабілася менш прыхільнай да многіх марнатраўных а часам жорсткіх забаў, але ў некаторых заможных дамах яны пратрывалі яшчэ першую трэць XIX ст.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Нове про Канцепты 

Катэгорыя:Кулінарыя
Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Польская кухня
Крупнік

**Кру́пнік** — старадаўні алкагольны напой, блізкі да лікёру, са спірту (або акавіты), мёду і спецый (цынамон, ваніль, гваздзік, імбір і мускатны арэх).

Вядомы ў Польшчы і Вялікім Княстве Літоўскім з XVIII стагоддзя, быў у пэўным сэнсе канкурэнтам нямецкага пуншу. Традыцыйна крупнік падавалі гарачым у малых фарфоравых філіжанках, але ў менш фармальных умовах пілі і са шкляніц, або нават з драўляных ці цыновых лыжак. Існаваў рытуал «палення» крупніку — усе інгрэдыенты складваліся ў вялікую гліняную місу і падпальваліся; паступова палаючая сумесь набірала цёмнаянтарны колер і спецыфічны карэнны водар; па знаку гаспадыні ўсе сабраныя адначасова дзьмулі на полымя, каб яго згасіць. Майстэрства прыгатавання крупніку лічылася ў XIX стагоддзі неабходнай вартасцю гаспадыні шляхецкага дому, да некаторых майстрыняў госці з’язджаліся адмыслова дзеля гэтай нагоды з акругі радыусам 80 км. Асабліва славіліся крупнікі з Коўна. У Вялікім Княстве Літоўскім таксама былі папулярнымі фруктовыя крупнікі, у якія дадаваліся малінавы або вішнёвы сокі, журавіны і г.д. У наш час крупнік вырабляецца прамыслова ў Польшчы, Беларусі і Літве.

## Рэцэпт 
1 літр спірту 1 кг мёду і 1 л вады. Дадаткі -- 1 палачка цынамону, 1 мускатны арэх, 6 гваздзікоў, 2 корані імбіру, 1 стручок ванілі, кавалак апельсінавай скуркі. Можна таксама ўжываць сушаныя кветкі ружы, руты, ягады ядлоўцу і іншае.

Дадаткі зварыць з паловай вады (без апельсінавай скуркі, якую ўкінуць за хвіліну да канца варкі) ў высокім рондалі са шчыльным вечкам (найлепей у скараварцы), каля 10 хвілін. Мёд зварыць з рэштай вады і дадаць адвар са спецый. Змяшаць са спіртам, трымаючы далёка ад агню. Далей не варыць, толькі даліць гарачай вады да агульнага аб’ёму 1 л. Пакінуць на некалькі дзён адстаяцца. Чым болей вытрымліваецца крупнік (рэкамендуецца 3—6 месяцаў), тым больш празрыстым і прыемным на смак ён робіцца. Падаваць гарачым або халодным.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларуская кухня
Капытка

**Капыткі́**, **капы́тка** — страва накшталт клёцак з таркаванай бульбяной масы, якая раскатваецца і дзеліцца на кавалкі вагай каля 30 г.; кожны кавалак фармуецца ў кшталце ромбу або «кулі» з паглыбленнем, зробленым пальцам. Адвараную (часам папярэдне запечаную або падсмажаную) капытку падаюць з соусамі як гарнір да мясных страў, або як асноўную страву — з грыбным або таматным соусам, смятанай і інш. Капыткі вядомыя таксама ў польскай і літоўскай кухнях.

## Этымалогія 
Вельмі блізкая па сутнасці назва стравы польскай кухні *kopytka*, што з’яўляецца формай множнага ліку і азначае капыткі дробнай жывёліны, напрыклад, казы. У нашай мове польскай назве адпавядае форма множнага ліку *капыткі*. Аднак на цяперашні момант болей распаўсюджаны варыянт *капытка*, ці то па памылцы перакладання з польскае, ці то яшчэ чаму. Назвы ўсіх тыпалагічна падобных страў маюць форму множнага ліку — калдуны, клёцкі, лазанкі, дранікі і г.д.

## Рэцэпты прыгатавання 
Польскія капыткі звычайна проста вараць у падсоленай вадзе; беларускія і літоўскія спачатку запякаюць на блясе, а потым або тушаць у гаршчку са смятанай («суркоў»), або ізноў-такі, вараць у падсоленай вадзе.

### Капыткі беларускія 
1,2 кг бульбы, 0,5 шклянкі мукі, 1 сталовая лыжка здору, соль, сода.

Абабраную бульбу надраць на тарцы, адціснуць, дадаць муку, соль, соду, перамяшаць. Атрыманае цеста раскачаць, нарэзаць прамавугольнікамі 3 × 5 см і выпячы іх у духоўцы на блясе, змазанай тлушчам. Перад падачай на стол апусціць капыткі ў падсоленую ваду або мясны булён, варыць 10 хвілін.

Падаць са смятанай або цыбуляй, падсмажанай на сале.

### Капыткі літоўскія (*švilpikai*) 
thumb|right|250px|Капыткі ў грыбным соусе (švilpikai)

**Складнікі**:

Прыгатаваную ў лупінах начышчаную бульбу прапускаюць праз таркавальную машынку і дадаюць муку, яйкі, соль. З атрыманай масы робяць валікі 2 см у дыяметры, надаюць ім пляскатую форму, наразаюць наўкось цурачкі 7 см удоўжкі, кладуць іх на ліст, пасыпаны мукою, ды выпякаюць у духоўцы. Затым цурачкі кладуць у рондаль, заліваюць тлушчам ды смятанай, страсаюць і трохі вытрымліваюць пад крышкай. Перш чым падаць на стол, іх паліваюць соусам з сала, падсмажанага з цыбуляй ды смятанаю, альбо алеем ды смятанаю.

### Капыткі польскія (*kopytka*, *paluchy*) 
**Складнікі**:
* бульба ці тварог
* пшанічная мука
* яйкі
* соль
* прыправы

Працэс прыгатавання такі ж, як і беларускіх капыткоў. Нарэзаныя ромбікамі кавалкі вараць у падсоленай вадзе; гатовыя капыткі ўсплываюць на паверхню. Падаюць да сталу звычайна са смажанымі шкваркамі.

## У сучаснай кухні 
У цяперашні час страва беларусамі цалкам забытая. Гэта заўважна, калі параўнаць рэстаранныя меню ў Беларусі і ў Польшчы, дзе гэтая страва стала папулярным гарнірам да розных мясных і іншых страваў, у крамах прадаецца ў выглядзе замарожаных паўфабрыкатаў.

У суседняй Літве ў жывым побыце існуе адпаведнік капыткоў пад назвай *швільпікaй* (, «суркі́»).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Капыткі з грыбным соусам на Талерцы. Ру 

Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Польская кухня
Катэгорыя:Літоўская кухня
Катэгорыя:Стравы з бульбы
Курапатка белая

**Курапа́тка бе́лая**, **Пардва** (*Lagopus lagopus*) — птушка атраду курападобных, сямейства фазанавых.

## Апісанне 
Птушка сярэдняй велічыні, маса 650—750 г. Ярка выражаны сезонны і, у меншай ступені, полавы дымарфізм: у самца 4, а ў самкі 3 сезонныя ўбранні за год. Зімой абедзве птушкі маюць белае апярэнне. Вясной у самцоў тулава, крылы і хвост белыя, а галава, шыя і валляк — каштанава-рыжыя. Самка пасля зімы адразу прымае летняе ўбранне, якое, як і ў самца, летам мае рыжаватыя, жаўтаватыя і бураватыя таны, прычым афарбоўка самкі больш бледная. Восенню афарбоўка самца і самкі амаль аднолькавая — на фоне летняга ўбрання паяўляюцца ярка-рыжыя пёры.

## Пашырэнне 
Арэал віду цыркумпалярны. Уключае тундры Еўразіі і Паўночнай Амерыкі, прасціраецца на поўдзень у зону лясоў, лесастэпы, да гор Паўночнага Казахстана і Манголіі ў Азіі і да Канады ўключна ў Амерыцы.

У 18-19 стст. арэал уключаў лесастэпавыя раёны Украіны. Да 1930-х гг. паўднёвая мяжа пашырэння віду праходзіла ўжо па тэрыторыі Беларусі, пазней перамясцілася яшчэ далей на поўнач. Нешматлікія яе сустрэчы на Беларусі ў пачатку 1980-х гг. адносяцца да раёнаў мінулага пражывання. Месцы пражывання: вярховыя балоты з нізкарослай (3-4 м) сасной і рэдкім дамешкам бярозы.

## Асаблівасці біялогіі 
Шлюбныя гульні пачынаюцца пасля паяўлення праталін. Гнёзды робіць на мохавых купінах, часта схаваны пад галінкамі багуну або іншых балотных раслін. У кладцы 8-12 яек памерамі 42,7 x 30,8 мм, бледна-жоўтых з карычневымі і бураватымі плямінкамі і крапінкамі. Лётны маладняк — у сярэдзіне чэрвеня, дасягае вагі дарослых птушак у пачатку верасня. Зімой корміцца пупышкамі і парасткамі вярбы і бярозы, вясной, летам і восенню — лісцем падбелу, талакнянкі, багнаўкі і чарніц.

## У беларускай кухні 
Да сярэдзіны XIX ст. звычайная птушка, у Рэчы Паспалітай лічылася адмыслова беларускім далікатэсам. Лавілі пераважна «колам» (сілом).

Мяса вельмі смачнае, цёмнае, з характэрным смакам. Маладых птушак (маюць жоўтыя ножкі і чорную дзюбу) можна запякаць ужо на наступны дзень пасля здабычы, абгарнуўшы тонкімі скрылікамі сала. Старэйшых (маюць шэрыя ножкі і белую дзюбу) трэба абавязкова некалькі дзён вытрымліваць у пер’і. Іх лепей тушыць (асабліва ў капусце, а таксама ў смятане, віне, парэчкавым або апельсінавым соусе і г.д.). Абскубаных і вытрыбушаных курапатак трэба мыць старанна, але хутка, бо вада «вымывае» смак. Запякаць трэба на моцным агні, але не даўжэй за 30 — 40 хвілін. Паляпшае смак курапатак пучок мускатнага шалфею, які выдаляюць пасля запякання. Курапатак фаршыравалі свінінай, вантробамі, зялёным гарошкам. Адным з далікатэсаў шляхецкай кулінарыі лічыліся курапатка «ў снезе» (г. зн. запечаныя ў пенцы з яечных бялкоў).

## Ахова 
З 1925 здабыча віду на Беларусі забаронена паляўнічым заканадаўствам. Белая курапатка занесена ў Чырвоную кнігу Беларусі з 1981.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Артыкул з Чырвонай кнігі Беларусі (2-е выд) на slounik.org

Катэгорыя:Цецеруковыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Жывёлы на марках
-1

**Мінус адзін**, **−1** — цэлы лік, большы за (−2), але меншы за 0. Першы адмоўны цэлы лік.

## У матэматыцы 
Лік −1 мае шэраг уласцівасцей, падобных да ўласцівасцей ліку 1.
* Множанне на мінус адзін захоўвае модуль множніка, але мяняе знак:
:(-1) \cdot x = -x
* Паводле азначэння,
: x^{-1} = \frac{1}{x},
гэта значыць, узвядзенне ліку ў ступень −1 дае велічыню, адваротную да гэтага ліку. Такое азначэнне вельмі зручнае, бо захоўвае роўнасць
:x^a x^b = x^{a + b}
у выпадку, калі a або b адмоўныя.
* Мінус адзін можна таксама вызначыць як квадрат уяўнай адзінкі *i*.
* Мінус адзін ў цотнай ступені роўны 1, а ў няцотнай раўняецца -1.

Катэгорыя:Цэлыя лікі
Катэгорыя:Адмоўныя лікі
Палескі дзяржаўны ўніверсітэт

**Палескі дзяржаўны ўніверсітэт** — установа вышэйшай адукацыі ў Пінску.

## Гісторыя 
Універсітэт быў створаны 5 красавіка 2006 года Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 203 на базе Пінскага філіяла Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта і Пінскага дзяржаўнага вышэйшага банкаўскага каледжа Нацыянальнага банка Беларусі. З 2006 па 2013 год універсітэт падпарадкоўваўся Нацыянальнаму банку Рэспублікі Беларусь, Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 141 ад 2 красавіка 2013 года ўстанова адукацыі перададзена ў падпарадкаванне Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь.

## Рэктары 
* Канстанцін Канстанцінавіч Шабека (2006 ─ 2021)
*Валерый Іванавіч Дунай (з 2021)

## Факультэты 
* Факультэт эканомікі і фінансаў
* Інжынерны факультэт
* Біятэхналагічны факультэт
* Факультэт арганізацыі здаровага ладу жыцця
* Факультэт дадатковай адукацыі

Прафесарска-выкладчыцкі калектыў: 123 чалавекі, з іх 2 доктары навук, 27 кандыдаты навук (на 1.9.2006).

Колькасць студэнтаў: 4042, з іх на дзённай форме навучання — 1009, на завочнай — 3033 (на 1.9.2006).

## Вядомыя выпускнікі 
* Аляксандр Леанідавіч Зімоўскі (нар. 1961) — беларускі журналіст і грамадскі дзеяч

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Універсітэты Беларусі
Мюслі

right|thumb|200px
**Мю́слі** () — харчовы выраб з зерневых культур з дадаткамі іншых прадуктаў. Базавая версія ўяўляе сабой сумесь аўсяных шматкоў і садавіны. Карыстаецца папулярнасцю як здаровы сняданак. Мюслі вынайшаў у 1900 годзе швейцарскі ўрач Максіміліян Бірхер-Бенэр для пацыентаў свайго шпіталю. 

## Гл. таксама 
* Кукурузныя шматкі
* Аўсяныя шматкі

Катэгорыя:Харчовыя прадукты
Катэгорыя:Еўрапейская кухня
Катэгорыя:Вегетарыянская кухня
Кішка (страва)

**Кішка** — старадаўняя традыцыйная беларуская страва.

## Апісанне 
У адвараныя або сырыя крупы (як правіла грэчку, радзей ячныя або рысавыя) дадаюць тлушч, скваркі, прыправы і свежую свіную кроў, перамешваюць і кладуць (або наліваюць) у тоўстыя кішкі, пякуць на бляхах або абварваюць, а потым падпякаюць. Часам замест круп кладуць муку. Свежая кроў у хатніх умовах даступная толькі пад час забіцця свінні, таму гэта сезонная страва. Прамысловасць магла б рабіць яе цэлы год, але тая крывяная кілбаса, якая прадаецца ў крамах, мае мала агульнага са шматвекавой беларускай традыцыяй. Зусім не так у Польшчы, дзе традыцыйная крывяная кілбаса (там яе называюць кашанка) даступная ўсюды і заўсёды. Яна мае дыяметр каля 5 см і даўжыню з далонь, чорна-фіялетавага колеру.

## Гісторыя 
Паводле падання, страву прыдумаў кухмістр каралевы Альжбеты — Пятрашка Струміла, кішку ўпадабала каралева і прыдворныя, а Пятрашка атрымаў мянушку Кішка, якая перайшла ўжо як прозвішча яго нашчадкам — магнацкаму роду Кішак.

Літоўцы называюць яе *vėdarai*, што значыць «кішкі» — зрэшты, множны лік як варыянт назвы нярэдкі і ў Беларусі. Вядомы варыянт кішкі з грэцкімі крупамі, але без крыві — з варанай свінінай.

У XIX ст., калі распаўсюджанне бульбы стала пераваротам у харчаванні беларусаў, з’явіўся новы тып кішкі — кілбаса з таркаванай бульбы са свінымі скваркамі. Паступова словам кішка пачалі называць пераважна такі тып кілбасы, а традыцыйную з крыві і грэчкі — болей крывянка, хаця нельга сказаць, што такі падзел быў паслядоўны. Новы тып кішкі шырока распаўсюдзіўся ў Беларусі і Літве, ад нас трапіў і ў Польшчу — як тыповая «крэсовая» страва. У старажытным Супраслі, калісьці цытадэлі беларускай культуры, штогод у маі—чэрвені праводзіцца Чэмпіянат свету ў прыгатаванні бульбяной кішкі і бульбяной бабкі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларуская кухня
Лешч

**Лешч** (*Abramis brama*) — рыба сямейства карпавых атрада карпападобных.
 
## Апісанне 
Цела высокае, пляскатае з бакоў, вышыня яго ў 3 разы большая за таўшчыню.  Даўжыня да 39 (зрэдку да 50-75) см, маса да 1 (зрэдку да 5—6) кг. Бакі серабрыстыя з залацістым адлівам, спіна шаравата-зялёная. Спінны плаўнік высокі, кароткі, анальны доўгі, заходзіць на хваставое сцябло. Луска тоўстая, шчыльная. 

Моладзь ляшча (часта называюць «падлешчыкамі») мае серабрыстую афарбоўку.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў рэках, азёрах, вадасховішчах Еўропы, акліматызаваны ў векаторых азёрах Сібіры, Казахстана. На Беларусі водзіцца ва ўсіх рэках, вадасховішчах і ў большасці азёр. 

Паўпрахадная і жылая формы. Прыдонная рыба, жыве чародамі, пераважна ў месцах з павольнай плынню, ямамі, заглееным дном.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца ракападобнымі, малюскамі, раслінамі, лічынкі — зоапланктонам.

Полавая спеласць на 4—6-м годзе жыцця. Нерастуе з канца красавіка да пачатку чэрвеня ў прыбярэжнай зоне вадаёмаў, пры тэмпературы вады вышэй за 11 °С. Ікру адкладвае ў зарасніках падводных раслін. Плоднасць да 600 тыс. ікрынак.

## Промысел, кулінарнае значэнне 
Аб'ект промыслу. Рыбаловы-аматары ловяць ляшча на хлеб, гарох, кашы, цеста і іншыя прынады расліннага паходжання.

Мяса нятлустае, вельмі касцістае, смакам нагадвае карпа. Можна варыць, гатаваць у жэле, смажыць (сатэ, або паніраваць).

## Літаратура 
* *Жукаў Л.* Лешч // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5 т. Т. 3. — Мн.: БелСЭ, 1984.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Карпавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Яглі

**Яглі** (ад ) — старадаўняя назва гатунку круп і кашы з проса.

Крупы вырабляліся лушчэннем і растаўчэннем зерня. Ягляная каша высока цанілася як прысмак — з ёю варылі разнастайныя поліўкі на малаку, ужывалі як гарнір да тушанага мяса. У беларускім сялянскім асяроддзі ў XIX—XX стагоддзяў яглі часта былі вядомыя толькі па чутках, асабліва ў жартоўных дыялогах, якія дарослыя вялі з дзецьмі, накшталт:

: — На вячэру сёння яглі.
: — Якія яглі?
: — Што ня еўшы спаць ляглі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Польская кухня
Лазанкі

**Лаза́нкі** — даўняя мучная страва. Ужываюцца як дадатак да супоў (напрыклад, грыбнога), або для гатавання своеасаблівых запяканак.

## Апісанне 
Крута замешанае цеста з пшанічнай, жытняй або грэчняй мукі тонка раскатвалі, рэзалі на кавалкі (квадраты, трохвугольнікі), варылі, адцэджвалі, залівалі салам, алеем з цыбуляй ці смятанай, у пост — цёртым макам, тоўчаным семем, размятымі ягадамі. У больш дасканалых варыянтах адвараныя лазанкі тушылі ў пячным духу са смятанай, або запякалі з мясам, капустай і іншым, часам смажылі. Страва шырока вядома ў Браслаўскім, Мядзельскім, Ваўкавыскім раёнах, часткова на Магілёўшчыне, Цэнтральным і Усходнім Палессі. У некаторых раёнах заходняй і цэнтральнай частках Беларусі, на Магілёўшчыне лазанкі пяклі з пшанічнай мукі («праснаком») у форме «кантовых» кавалачкаў (іх называлі *ламанцамі*). Елі з цёртым макам, семем, звычайна на посную куццю.

## Гісторыя 
Назва стравы і тэхналогія прыгатавання пазычаныя з італьянскай кухні праз польскую. Італьянская лазанья () — страва з вельмі даўняй гісторыяй, найбольш старажытная форма пасты. Думаюць, што пачаткова ў Старажытнай Грэцыі *laganon* называлі пляскатую хлебную ляпёшку; рымляне, пераняўшы ад грэкаў, пачалі разразаць яе на тонкія скрылі, якія называлі *lagani*. У ранняе сярэднявечча страва трансфармавалася ў адмену мучных клёцак, якія дадаваліся ў гаршчок з тушанымі мясам або садавіной. У часы Марка Пола (XIII стагоддзе) лазанья ўжо ў асноўным была падобнай на сучасную: тонкія пляскатыя шырокія кавалкі цеста (звычайна прамавугольныя; пры масавай вытворчасці пераважна гафрыраваныя на ўзор шыферу) спачатку адварваюцца як локшына, а потым тушацца ў пячы ці духоўцы з разнастайнымі дадаткамі (садавіной, мясам, грыбамі і гэтак далей). Лазанья — адна з найбольш папулярных страў італьянскай кухні.

## Літаратура 
* 
* 
* Лазанкі // Газета «Звязда»

Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Украінская кухня
Катэгорыя:Польская кухня
Верхаводка

**Верхаводка**, або **укляя** (*Alburnus alburnus*) — рыба сямейства карпавых. Народныя назвы — *аклейка, сяляўка, себель*.

## Апісанне 
Даўжыня 9—10, часам да 20 см, маса 10—23, зрэдку да 60 г. Цела падоўжанае, сціснутае з бакоў, пакрытае тонкай бліскучай лускай, на брушку вольны ад лускі «кіль», спіна цёмная, шаравата-блакітная, шэра-зеленаватая, бакі і брушка серабрыста-белыя, бліскучыя. Плаўнікі шэрыя, жаўтаватыя кая асновы. Рот канцавы.

## Пашырэнне 
Жыве чародамі ў стаячых і павольных прэсных і слаба салёных водах. Звычайная і шматлікая ў Еўропе. Пашырана ад басейна Белага мора на поўначы да Каўказа на поўдні. На Беларусі ёсць у рэках, праточных азёрах, сажалках, поймавых вадаёмах з чыстай праточнай вадой і пясчаным дном. Шмат у азёрах Нарачанскай групы, у рэках басейнаў Дняпра, Нёмана, Заходняй Дзвіны.

## Асаблівасці біялогіі 
Пелагічная рыбка, трымаецца адкрытых глыбокіх мясцін з замаруджаным цячэннем, на мелях і хуткіх перакатах бывае рэдка. Вясной і летам, днём і на змярканні трымаецца вялікімі чародамі ля паверхні вады. Зімуе на глыбокіх ямах.

Корміцца планктонам, насякомымі, водарасцямі. Знішчае ікру і малявак рыб. Верхаводкай кормяцца драпежныя рыбы.

Полавая спеласць у два-тры гады. Нераст пачынаецца ўвесну пры тэмпературы вады каля 15 °C. Ікру адкаладвае да сярэдзіны лета, парцыённа (3—6 разоў па 0,7—3 тыс. ікрынак) на падводныя расліны, камяні, карані прыбярэжных раслін.

## Промысел, кулінарнае выкарыстанне 
Прамысловая рыба. Укляю можна вяліць, вэндзіць (прасаліўшы без спецыяў), асабліва смачная юшка. Ужываецца на кансервы (у сумесі з іншымі дробнымі рыбамі).

З лускі здабываюць гуанін на патрэбу біжутэрыйнай вытворчасці.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Карпавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Аруначал-Прадэш

**Аруначал-Прадэш** (), штат на паўночным усходзе Індыі. Гранічыць са штатамі Асам на поўдні і Нагаленд на паўднёвым усходзе, з М’янмай на ўсходзе, Бутанам на захадзе, Кітаем (Тыбет) на поўначы. Займае 14-е месца сярод штатаў па плошчы (83 743 км²) і 26-е па насельніцтву (1,09 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Ітанагар. Частка тэрыторыі штата — прадмет тэрытарыяльных спрэчак паміж Індыяй і Кітаем.

«*Аруначал-Прадэш*» азначае «*краіна ўсходу Сонца*» (*прадэш* — краіна, дзяржава, рэгіён) з-за свайго самага ўсходняга размяшчэння сярод іншых штатаў Індыі.

## Гісторыя 
Заселены тыбецкімі, а потым тайска-бірманскімі плямёнамі ў дагістарычны перыяд. Першае летапіснае ўпамінанне рэгіёна ў 16-м стагоддзі. Рэгіён знаходзіўся пад уплывам тыбецкага будызму і індуізму, таксама развіваліся невялікая мясцовая цывілізацыя.

Анексаваны брытанцамі ў 1858. У 1913—1914 гадах брытанская адміністрацыя прапанавала правесці мяжу паміж Брытанскай Індыяй і Тыбетам па паўночнай рэгіёна, каб населены веруючымі будыстамі раён Таванг адышоў да Індыі. Кітайскі бок фактычна пагадзіўся з прапанаваным падзелам толькі ў 1962, калі дабраахвотна пакінуў занятыя падчас вайны індыйскія тэрыторыі.

У 1987 на тэрыторыі рэгіёна створаны штат Аруначал-Прадэш. У цяперашні час на тэрыторыі штата дзейнічаюць паўстанцы з Нацыянальнага сацыялістычнага савета Нагаліма. Штат — адно з месцаў найбольшай канцэнтрацыі індыйскіх узброеных сіл і органаў бяспекі. Прысутнасць іназемцаў у рэгіёне строга рэгламентавана.

## Геаграфія 
right|thumb|250px|Горны ландшафт штата Аруначал-Прадэш
Большая частка тэрыторыі штата пакрытая Гімалаямі. Клімат залежыць ад вышыні: у прылеглых да Тыбета верхнегімалайскіх раёнах — тундра, у сярэднегімалайскіх — умераны, цёплы (выспяваюць яблыкі і апельсіны), у ніжнегімалайскіх, на ўзроўні мора — вільготны субтрапічны клімат з гарачым летам і цёплай зімой.

## Насельніцтва 
Большасць насельніцтва тыбецкага і тайска-бірманскага паходжання, каля 16 % насельніцтва — імігранты ў рэгіён з іншых штатаў (пераважна з Асама і Нагаленда), а таксама з Бангладэш. 63 % насельніцтва належыць да 19 асноўных плямёнаў, пераважна тыбета-бірманскага і тайска-бірманскага паходжання. Пісьменных — больш за 54 % (487 тыс. чал.). Веруючыя: 40 % — будысты, 25 % — індуісты, 20 % — анімісты.

## Эканоміка 
ВУП штата — 706 млн дол. (2004). Галоўныя сектары эканомікі — сельская гаспадарка (рыс, проса, кукуруза, трыснёг, імбір), лясная гаспадарка. Транспарт слаба развіты з-за складанага рэльефу мясцовасці; мясцовыя перавозкі наземным і паветраным транспартам, сувязь са знешнім светам праз штат Асам.

## Спасылкі 
* Урад штата 
* Навіны штата
Асам

**Асам** (), штат на ўсходзе Індыі. Гранічыць з Бутанам і Бангладэш; разам з шасцю іншымі штатамі паўночна-заходняй Індыі, звязанымі з асноўнай тэрыторыяй краіны вузкім калідорам у Заходняй Бенгаліі (Аруначал-Прадэш, Нагаленд, Маніпур, Мізарам, Мегхалая, Трыпура), утварае групу «Сямі сясцёр». Займае 16-е месца сярод штатаў па плошчы (78 438 км²) і 14-е па насельніцтву (26,6 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Дыспур.

Асам славуты сваім чаем, шоўкам, радовішчамі нафты, багатым раслінным і жывёльным светам.

Рэгіён заселены чалавекам з Каменнага веку. Апісанне тэрыторыі, на якой сёння размяшчаецца штат Асам, знаходзіцца ў Махабхараце. Асамскія землі на працягу шасці стагоддзяў уваходзілі ў склад заснаванага ў 6 стагоддзі Ахомскага царства (ад якога выводзіцца этымалогія назвы штата). Брытанская правінцыя з 1838 (у Асаме англічанамі вырошчваўся мак для опіумнага гандлю з Кітаем), штат Індыі з 1947. З 2006 урад штата пачаў працэс змены назвы штата на Асом.

## Геаграфія 
Акружаная Гімалаямі з поўначы, паўночнага ўсходу і ўсходу даліна Брахмапутры знаходзіцца ў зоне трапічнага вільготнага мусоннага клімату. Землі штата пакрытыя трапічнымі лясамі, па берагах рэк — паплавы і бамбукавыя гаі. У многіх частках багатых асамскіх экасістэм створаны нацыянальныя паркі і запаведнікі; рэзерваты Казіранга і Манас уключаны ў спіс Сусветнай спадчыны.

## Насельніцтва 
Пераважная большасць асамцаў належыць да аўстраазіяцкай, сіна-тыбецкай і індаеўрапейскай моўных сем’яў; высокі ўзровень білінгвізму. Дастаткова высокі (па індыйскіх мерках) узровень пісьменнасці — 63 % (2001): 71,3 % у мужчын, 54,6 % у жанчын.

Асноўная рэлігія — індуізм (65 %); распаўсюджаны таксама іслам (каля 30 %, большая доля толькі ў Джаму і Кашмір), хрысціянства (каля 4 %), анімізм, будызм, сікхізм.

Галоўныя туземныя і афіцыйныя мовы — асамская і бода; бенгальская мова мае афіцыйны статус у асобных раёнах штата.

## Эканоміка 
thumb|right|180px|Асамскі чай
ВУП штата — 13 млрд долл. (2004). Тэмпы эканамічнага росту невысокія, у 1980-я былі нават адмоўныя. Даход на душу насельніцтва амаль на 40 % ніжэйшы за сярэдні ўзровень па краіне.

Сельская гаспадарка займае 69 % працоўнай сілы і дае 1/3 даходу штата. Галоўная культура — чай. Вырошчваюцца рыс, рапс, гарчыца, бульба, бананы, цытрусавыя, гародніна, спецыі. Ураджайнасць невысокая: напрыклад, рысу — 15 ц/га, у параўнанні з сярэднім па Індыі — 19, Егіптам — 90, ЗША — 72, Кітаем — 61 ц/га (2001).

Перыферыйнае знаходжанне штата стрымлівае развіццё прамысловасці. Добра развіта здабыча нафты і прыроднага газу, у меншай ступені — хімічная і нафтахімічная прамысловасць.

## Вядомыя асобы 
* Джулі Крысці

## Спасылкі 
* Урад штата
Маскоўскі фізіка-тэхнічны інстытут

**Маскоўскі фізіка-тэхнічны інстытут (МФТІ)** () — дзяржаўны ўніверсітэт Расіі. Заснаваны ў 1946 годзе ў якасці факультэта Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1951 годзе рэарганізаваны ў самастойны інстытут.

За гады свайго існавання МФТІ падрыхтаваў больш за 26 тысяч спецыялістаў. Зараз на 10 факультэтах атрымліваюць адукацыю звыш 4500 студэнтаў і 600 аспірантаў, у тым ліку і студэнты з Украіны і Беларусі.

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка МФТІ 


Катэгорыя:Нацыянальныя даследчыя ўніверсітэты Расіі
Аб’яднаны прагрэсіўны альянс

**Аб’яднаны прагрэсіўны альянс** (АПА; ) — кааліцыя палітычных партый Індыі. Адна з трох нацыянальных кааліцый, на сёняшні дзень — самая моцная з іх: па выніках выбараў 2004 атрымала большасць у Народнай палаце (Lok Sabha) і сфарміравала ўрад Індыі. Канчаткова аформілася пасля таго, як высветлілася, што Нацыянальны дэмакратычны альянс (другая нацыянальная кааліцыя) пад кіраўніцтвам Бхаратыя джаната парты не здолее заручыцца парламенцкай большасцю для фарміравання ўрада.

Кааліцыя, якую першапачаткова меркавалася назваць Свецкім прагрэсіўным альянсам (*Secular Progressive Alliance*), стаіць на лева-цэнтрысцкіх пазіцыях. Дамініруе ў АПА Індыйскі нацыянальны кангрэс, старшыня ІНК Соня Гандзі ўзначальвае і ўсю кааліцыю. АПА карыстаецца знешняй падтрымкай трэцяй нацыянальнай кааліцыі — Левага фронта, які аб’ядноўвае камуністычныя і сацыялістычныя партыі Індыі, і некаторых больш дробных партый, якія зацікаўленыя ў свецкім характары індыйскай дзяржавы і яе ўрада.

Пасля выбараў-2004 акрамя ІНК (146 месцаў у парламенце, 24 міністэрскіх партфеляў) асноўнымі ўдзельнікамі АПА з’яўляюцца:
* Раштрыя джаната дал (Нацыянальная народная партыя) (23, 3);
* Дравіда мунетра кажагам (Федэрацыя дравідскага прагрэсу) (16, 2);
* Партыя нацыяналістычнага кангрэса (10, 1);
* Паталі макал катчы (6, 1);
* Джаркханд мукты морча (5, 0);
* Лок джаншакты парты (4, 1);
* Кангрэс Кералы (2, 0).
Усяго АПА меў 226 месцаў у Народнай палаце, а разам са знешняй падтрымкай — 300. Для падтрымкі ўрада неабходны кантроль не менш 272 дэпутацкіх месцаў.

Па выніках выбараў-2009 АПА атрымаў 262 месцы (у тым ліку ІНК — 206) і здолеў сфарміраваць урад парламенцкай большасці. Манмахан Сінгх застаўся прэм’ер-міністрам Індыі і, такім чынам, стаў другім (пасля Джавахарлала Нэру) прэм’ер-міністрам краіны, які захоўвае ўладу пасля поўнага пяцігадовага тэрміна знаходжання на пасадзе. Знешнюю падтрымку АПА аказваюць Самаджвадзі парты, Джаната дал (свецкая) і некаторыя іншыя драбнейшыя партыі.

## Спасылкі 
* Праграма кааліцыі

Катэгорыя:Палітычныя партыі Індыі
Біхар (штат)

**Біхар** (; хіндзі: बिहार ; урду: بہار; IPA: [bɪhaːr]) — штат на паўночным усходзе Індыі на высокаўрадлівай Інда-гангскай раўніне. Гранічыць з Непалам на поўначы, са штатамі Утар-Прадэш на захадзе, Джаркхандам на поўдні і Заходняй Бенгаліяй на ўсходзе. Займае дванаццатае месца сярод штатаў па плошчы (94 164 км²) і трэцяе па насельніцтву (82,8 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Патна, старажытная сталіца першых індыйскіх імперый Нандаў (4 ст. да н.э.) і Маур'яў (4—2 стст. да н.э.). У культурным плане Біхар з'яўляецца часткай бходжпуры-моўнага «хартленда» Індыі.

## Эканоміка 
Адзін з найменш развітых штатаў Індыі. Даход на душу насельніцтва складае 155 долл./год пры сярэднім па краіне 255 долл./год. Звыш 30% насельніцтва жыве па-за рысай беднасці (у сярэднім па Індыі 22%). З сектараў эканомікі лідзіруюць сельская гаспадарка і гандаль. Індустрыялізація ідзе слаба, пераважна ў харчовай прамысловасці. Здабыўная і перапрацоўчая прамысловасць былі сканцэнтраваныя галоўным чынам у паўднёвай частцы штата і апынуліся пасля 2000 у новаствораным штаце Джаркханд. Новы, зменшаны Біхар становіцца выразна аграрным і страчвае каля 40% свайго былога даходу. ВУП Біхара ў 2004 — 19 млрд. долл. у бягучых цэнах.

## Насельніцтва 
Афіцыйныя мовы — хіндзі і урду, таксама распаўсюджана санталі. Індуістаў — звыш 83 %, мусульман — каля 17 %, астатніх вернікаў — менш за 0,5 %. Вегетарыянства распаўсюджана сярод верхняга і сярэдняга класаў біхарцаў-індуістаў.

## Вядомыя асобы 
* Джордж Оруэл

## Буйныя гарады 
* Дарбханга, Аўрангабад.

## У Сеціве 
* Урад штата

Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Berkeley Software Distribution

**Berkeley Software Distribution** (скарочана **BSD**) — вытворная ад UNIX аперацыйная сістэма. Распаўсюджвалася Каліфарнійскім універсітэтам у Берклі пачынаючы з 1970-х.

Гістарычна BSD лічыцца адгалінаваннем UNIX («BSD UNIX»), бо яны супольна выкарыстоўвалі пачатковую кодавую базу і дызайн з арыгінальным UNIX кампаніі AT&T, і абагульнялі намаганні па распрацоўцы ў часы станаўлення UNIX.

У цяперашні час тэрмін «BSD» часта ўжываецца як агульная назва праектаў-паслядоўнікаў, такіх як, напрыклад, FreeBSD, NetBSD ці OpenBSD, якія разам складаюць асобную галіну Unix-падобных сістэм.

## Крыніцы 
*
Катэгорыя:Unix
Катэгорыя:Аперацыйныя сістэмы
Рцішчава

**Рцішчава** () — горад (з 1920 года) у Саратаўскай вобласці, адміністрацыйны цэнтр Рцішчаўскага раёна. Буйны чыгуначны вузел Паўднёва-Усходняй чыгункі. Знаходзіцца за 214 км ад Саратава.
## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Наталля Сяргееўна Гурына (нар. 1950) — батанік, правізар. Доктар біялагічных навук (1994).
* Аляксандр Мікалаевіч Семіханаў (1882—1956) — савецкі геолаг. Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР (1947).

## Спасылкі 
* История герба Ртищева
* Народная энциклопедия «Мой город». Ртищево
* Обзорная карта города Ртищево
* Сайт горада Рцiшчава
* Список улиц города Ртищево

Катэгорыя:Гарады Саратаўскай вобласці
Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў

**Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў** (, в. Сычык, Крычаўскі раён, Магілёўская акруга — , Мінск) — беларускі літаратуразнавец і крытык. Кандыдат філалагічных навук (1960). Пахаваны на Паўночных могілках Мінска (П-1, 135-/5/8).

## Навуковая дзейнасць 
Друкаваўся з 1957. Выступаў у друку па праблемах сучаснага літаратурнага працэсу, мастацкага майстэрства і стылю. Адзін з аўтараў «Гісторыі беларускай савецкай літаратуры» (т. 1-2, 1965-66).

## Бібліяграфія 
* «Шчодрае сэрца пісьменніка» (1963)
* «Паэзія Максіма Танка» (1964, 2003: 2-е выд.)
* «Уладзімір Дубоўка» (1965)
* «Максім Гарэцкі» (1968, 2003: 2-е выд.): першае, пасля часу замоўчвання, даследаванне творчасці Гарэцкага.
* «Шматграннасць» (1970)
* «Зброяй сатыры, зброяй праўды» (1971, 2004: 2-е выд.)
* «Вернасць прызванню: Творчая індывідуальнасць Івана Мележа» (1977)
* «Талент і праца» (1979)
* «Чалавечнасць» (1985)
* «Васіль Быкаў» (1987)
* «Арганічнасць таленту» (1989)
* «Спавядальнае слова» (2001)
* «Служэнне Беларусі» (2003)

Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Крытыкі Беларусі
Катэгорыя:Члены Беларускага ПЭН-цэнтра
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Хіп-хоп

**Хіп-хоп** () — маладзёжная субкультура, якая ўзнікла ў ЗША у канцы 1970-х гадоў сярод афраамерыканцаў. Да яе атрыбутыкі належаць уласны музычны стыль («хіп-хоп»), жаргон, мода, танцавальныя стылі (брэйк-данс і інш.), графічнае мастацтва (графіці) і інш. На пачатак 1990-х гадоў хіп-хоп стаў часткай маладзёжнай культуры у многіх краінах свету.

## У Беларусі 
Хіп-хоп у Беларусі прадстаўлены незалежным лэйблам «Ambasada Music Group» (або AMG, дзейнічае з 2006), вядомымі выканаўцам Кроў, гуртам «Чырвоным па Белым».

3 лістапада 2007 у клуб «Акварыюм» (Мінск) адбыўся першы фэст беларускай рэп- і хіп-хоп культуры.

## Гл. таксама 
* Dirty South
* Кранк
* Method Man

## Спасылкі 
*Школа хіп-хопа Flying Stars
* Хіп-хоп, рускі рэп, графіті. Форум, музыка.
* Стыль. Хіп-хоп. 
* Зараджэнне і развіццё хіп-хоп культуры

Катэгорыя:Субкультуры
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Конная шляхта

**Конная шляхта** — у попісах войска ВКЛ 16 ст. і іншых афіцыйных дакументах назва шляхты, якая выконвала ваенную павіннасць земскай службы на кані. Скаладала пераважную большасць войска ВКЛ і асобных магнатаў. Паводле попісу 1567-1568 шляхта, якая мела маёнкі да 20 дымоў, складала амаль 80% усёй шляхты. Яна падзялялался на розныя катэгорыі. Паводле сеймавай пастановы 1529 адна група коннай шляхты выставляла 1 каня ад 8 сялянскіх службаў, другая - ад 1-7 службаў (конь і ўзбраенне маглі быць горшыя), трэцяя ўвогуле не мела падданых сялян - служыла "сваімі галовамі”.

## Гл. таксама 
* Шляхта
* Ваколічная шляхта
* Панцырныя баяры
* Баяры
* Аднадворцы
* Выбранцы

Катэгорыя:Саслоўі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Шляхта
Рэвізская душа

**Рэві́зская душа́** — адзінка ўліку мужчынскага насельніцтва Расійскай імперыі ў 1718—1887 гадах (у Сібіры да 1899 года).

Паняцце ўзнікла пасля замены падворнага падаткаабкладання падушным падаткам. Падчас рэвізій складаліся так званыя рэвізскія сказкі на асоб, якія ўлічваліся рэвізіямі і такім чынам атрымалі назву рэвізскія душы. Кожная рэвізская душа лічылася наяўнай да наступнай рэвізіі нават у выпадку смерці чалавека (адсюль — «мёртвыя душы»).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Расіі
Катэгорыя:Падаткаабкладанне ў Расійскай імперыі
Рэестры

**Рэестры** () — спісы, вопісы, а таксама кнігі ў судах ВКЛ, куды рабілі запісы аб справах, што падлягалі судоваму разгляду. Галоўныя з рэестраў: **сумарныя**, у якія ў замкавых судах заносілі кароткі змест спраў па даўгавых абавязацельствах, аб выгнанні з маётка, беглых сялян, а ў земскіх судах - аб закладных здзелках ці вызваленні ад іх; **звычайныя**, у якія ў замкавых судах заносілі крымінальныя справы пра найбольш цяжкія злачынствы (разбоі, грабяжы і інш.), у земскіх судах усе грамадзянскія справы; **арыштаваных**, у якіх у замкавых судах вялі ўлік злачынцаў, затрыманых на месцы злачынства і аддадзеных пад суд; **тактавыя**, у якіх вялі запіс злачынстваў, зробленых у месцы ці паблізу ад таго месца, дзе засядаў суд; **скарбовыя**, у якія ў замкавых судах заносілі справы, звязаныя з ужываннем мер і вагаў і інш., што мелі дачыненне да дзяржаўнага скарбу. Рэестры замкавых і земскіх судоў звычайна называлі “*кнігі гродскія*”, “*кнігі земскія*”. У Трыбунале ВКЛ вяліся рэестры апіляцый на рашэнні ніжэйшых судзебных інстанцый, рэестры, дзе рабілі ўлік фактаў невыканання вызначэнняў Трыбунала, скарг на валакіту ў ніжэйшых судах.

Катэгорыя:Крыніцазнаўства
Рэгіментар

**Рэгіментар** — пасада ў Рэчы Паспалітай у 17-18 ст., часовы намеснік вялікага гетмана, які выконваў свае абавязкі ў час адсутнасці апошняга ў выпадку смерці, палону і г.д., камандаваў усім войскам Польшчы або ВКЛ — **генеральны рэгіментар**, або яго часткай, у баявых дзеяннях, або на зімовых кватэрах. Прызначаўся каралём або вялікім князем. У 16-18 ст. таксама пасада камандуючага ўзброеннымі сіламі шляхецкіх канфедэрацый.

Катэгорыя:Пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім
Кулінарыя

**Куліна́рыя** (ад  — кухня) — навука, якая вывучае і выпрацоўвае тэхналогіі, начынне і рэцэпты для гатавання ежы, а таксама галіна чалавецкай дзейнасці, што выкарыстоўвае на практыцы сукупнасць напрацаваных навукай ведаў. «Кулінарыяй» таксама называюць установы гандлю, што займаюцца продажам кулінарных паўфабрыкатаў або гатовай ежы — звычайна гэта асобныя крамы або спецыялізаваныя аддзелы пры іх ці ва ўстановах грамадскага харчавання (рэстараны, сталовыя, кавярні).

## Гл. таксама 
* Канцэпты
* Аперытыў

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0155-9 (т.9)


Катэгорыя:Хобі
Рэвізская сказка

**Рэвізская сказка** — пайменныя спісы насельніцтва рэвізуемага населенага пункта або маёнтка ў Расійскай імперыі XVIII—XIX стагоддзяў. Рэвізская сказка была першасным матэрыялам буйных рэвізій, нават агульнаімперскага маштабу. Змяшчала звесткі пра колькасць, геаграфічнае размяшчэнне, саслоўны і нацыянальны склад насельніцтва, а таксама ўзрост і сямейнае становішча. Асноўныя звесткі рэвізскіх сказак абагульняліся па паветах і губернях. Рэвізскія сказкі — каштоўныя гістарычныя крыніцы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Расіі
Конныя мяшчане

**Конныя мяшчане** — група ваенна–служылых мяшчан у ВКЛ у 16-17 ст. Нашчадкі былых баяр, якія перасяліліся ў горад, але захавалі свае маёнткі і абавязак выконваць ваенную земскую службу ў феадальным апалчэнні свайго павета.

У 16 ст., як асобная сацыяльная група існавалі віцебскія конныя мяшчане (каля 100 сем'яў). Яны падзяляліся на дзве групы: жыхары Віцебска, або яго прадмесця; жыхары віцебскага ваяводства што калісьці выселіліся з горада. У прывілеі Віцебску на магдэбургскае права (1597) жыхары Віцебска былі ўравнаваны ў правах з іншымі мяшчанамі. Віцебскія конныя мяшчане, якія жылі ў маёнтках і сёлах, атрымалі ад вялікага князя Жыгімонта III Вазы прывілей (24 сакавіка 1626), паводле якога захавалі свае маёнткі, але былі пераведзены пад юрысдыкцыю ваяводы з-пад юрыздыкцыі гродскага і земскага судоў Віцебскага павета. Гэта невялікая група займала прамежкавае становішча паміж сялянства і шляхтай, частка ўвайшла ў разрад дробнай шляхты. Аналагічная невялікая сацыяльная група была ў Слуцку ў 1-ай пал. 17 ст. паводле статута Слуцка, выдадзенага Крыштофам Радзівілам (5 мая 1621), усе купцы горада і багатыя мяшчане, што жылі ў дамах на Рыначнай плошчы, цэхмістры і сотнікі гарадскога апалчэння павінны былі складаць конны атрад апалчэння. Частка з іх таксама з'яўлялася нашчадкамі баяр, што пасяліліся ў горадзе. Гэта група знікла да сяр. 17 ст.

Катэгорыя:Саслоўі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Гісторыя Віцебска
Уладзімір Пятровіч Асмалоўскі

**Уладзімір Пятровіч Асмалоўскі** (, Кіравакан, Арменія) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1976).

Скончыў Магілёўскі педагагічны інстытут (1969). Працаваў завучам школы ў Магілёскім раёне, з 1974 супрацоўнік Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КПБ, з 1992 — Беларускага навукова-даследчага цэнтра дакументазнаўства і рэтраінфармацыі. Даследуе праблемы Кастрычніцкай рэвалюцыі, савецкага будаўніцтва ў 1921—1941, індустрыялізацыі БССР. Адзін з аўтараў калектыўнай манаграфіі «Бальшавікі Беларусі ў барацьбе за перамогу Кастрычніка» (1987).

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук
Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова
Рыгор Астаф’еў

**Рыгор Астаф’еў** — збройнік 17 стагоддзя, майстар-пішчальнік родам з Оршы.

Працаваў у Маскве, куды ў 1658 вывезены разам з быхаўскім збройнікам Васілём у якасці яго вучня. Жыў у Броннай слабадзе сярод рамеснікаў — пасяленцаў з ВКЛ. У 1677 ён з Амелькам Сяргеевым зрабіў 4 пішчалі, а ў 1678 — 10 .

## Крыніцы 
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Оршы
Катэгорыя:Асобы
Кулебяка

**Кулебяка**, **кулебяк** — пірог з начынкай, традыцыйная руская страва, якая атрымала шырокае распаўсюджанне ў свеце.

## Гісторыя 
Пачатковыя старарускія кулебякі гатаваліся з XVII ст., выключна з дражджавога цеста, з некалькімі праслойкамі фаршу — з капусты, грэчневай кашы, крутых яек, сушанай і варанай рыбы, грыбоў, цыбулі і інш. Мяркуюць, што назва паходзіць ад нямецкага *Kohlgebäck* — «запечаная (ў цесце) капуста». У XIX ст. французскія кулінары, якія працавалі ў Расіі, надалі кулебякам міжнародную вядомасць і адаптавалі іх рэцэптуру пад патрабаванні «высокай кулінарыі»: іх пачалі гатаваць з больш далікатнага «французскага» цеста, у якасці начынкі ўжываць дзічыну, шампіньёны, рыс, ласося і г.д. Мода на кулебякі пад французскім уплывам трапіла і на двары шляхты Польшчы, Беларусі, Літвы, дзе кухмістры мясцовых магнатаў стваралі свае арыгінальныя рэцэпты кулебякаў («а-ля Сапега», «а-ля Радзівіл» і г.д.)

## Прыгатаванне 
Традыцыйны кулебяк робіцца з дражджавога цеста, раскатанага ў прамавугольнік таўшчынёй 1 см; у цэнтр выкладаецца фарш, часта з некалькіх розных пластоў, загортваецца, старанна зляпляецца. Згорнуты кулебяк выкладаецца швом уніз на нашмараваную тлушчам бляху, пакідаецца на пэўны час, каб цеста «падышло». Перад запяканнем у духоўцы нашмароўваецца яйкам і наколваецца ў некалькіх месцах відэльцам. Кулебяк звычайна падаюць парэзанымі на кавалкі, палітыя таплёным маслам — як самастойную страву і як дадатак да булёнаў, супоў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларуская кухня
Катэгорыя:Руская кухня
Катэгорыя:Пірагі
Саланевіч

* Іван Лук’янавіч Саланевіч — рускі філосаф і публіцыст, аўтар кнігі «Народная манархія»
* Лук’ян Міхайлавіч Саланевіч — рускі гісторык і журналіст, бацька І. Л. Саланевіча
* Барыс Лук’янавіч Саланевіч — рускі пісьменнік і грамадскі дзеяч, брат І. Л. Саланевіча
Асочнікі

**Асочнікі** — сяляне-слугі ў Вялікага Княства Літоўскага XIV—XVIII стст., галоўным абавязкам якіх была ахова пушчаў вялікага князя ці буйных феадалаў, нагляд за звярынымі пераходамі і логавішчамі, падрыхтоўка палявання і ўдзел у ім, нарыхтоўка да панскага двара пэўнай колькасці дзічыны. Вядомыя з XIV ст., жылі звычайна каля пушчаў у асобных вёсках ці на хутарах, вызваляліся ад паншчыны і грашовых падаткаў, удзельнічалі ў ваенных паходах. Паводле «Уставы на валокі» (1557) за службу атрымлівалі дзве валокі зямлі, якія не абкладаліся падаткамі. З заняпадам паляўніцтва, масавай высечкай лесу, развіццем лясных промыслаў і фальваркавай гаспадаркі эканамічнае становішча асочнікаў пагоршала. Колькасць іх скарацілася, зямельныя надзелы зменшыліся спачатку да 1, а паводле «Ардынацыі каралеўскіх пушчаў у лясніцтвах былога ВКЛ» (1641) да 0,5 валокі. У XVIII стст. змяніліся абавязкі асочнікаў: іх паступова пераводзілі на чынш, за зямельны надзел яны павінны былі выплачваць дзякло, ахоўваць лясы, рамантаваць дарогі і масты ў пушчах, перавозіць пошту, вырабляць драўнінны вугаль, дзёгаць, паташ і інш.

Катэгорыя:Сялянства Вялікага Княства Літоўскага
Іаан (Снычоў)

**Іаан** (свецкае імя *Іван Мацвеевіч Снычоў*;  — ) — мітрапаліт Санкт-Пецярбургскі і Ладажскі, сталы член Святога Сінода, выбітны дзеяч Рускай Праваслаўнай Царквы, мысляр, багаслоў і гісторык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і селяніна, служыў у арміі. Вучань мітрапаліта Мануіла (Лемяшэўскага), аб якім напісаў кнігу. У 1946 годзе прыняў манаскі пострыг, у 1948 — пасвечаны ў свяшчэннікі. З 1969 па 1990 год — епіскап і архіепіскап Куйбышаўскі, з 1990 — мітрапаліт Ленінградскі, пасля пераіменавання горада — Санкт-Пецярбургскі і Ладажскі.

У пачатку 1990-х гадоў становіцца духоўным лідарам патрыятычнай і рускай нацыяналістычнай апазіцыі ў Расіі. Неаднаразова выступае з публіцыстычнымі артыкуламі ў газетах «Советская Россия», «Завтра», «Русский вестник» і інш. У 1994—1995 гадах пецярбургскае выдавецтва «Царское Дело» апублікавала галоўныя працы мітрапаліта Іаана на тэму лёсу Расіі і рускага народа, Праваслаўя, расійскай гісторыі: «Самадзяржаўе Духу (Нарысы рускай самасвядомасці)», «Голас вечнасці (Пропаведзі і павучанні)», «Пераадоленне смуты (Слова да Рускага народа)», «Стаянне ў веры (Нарысы царкоўнай смуты)», «Русь Саборная (Нарысы хрысціянскай дзяржаўнасці)».

Характарызуючы становішча Расіі пачаткі 1990-х гадоў, мітрапаліт Іаан пісаў:

Сёння мы маем магчымасць ацаніць першы плён такога рэфармавання. Адзіная дзяржава разбурана. Рускі народ раздзелены на часткі межамі наваз’яўленых «незалежных дзяржаў». Расія адкінутая ў сваім тэрытарыяльным развіцці на трыста пяцьдзясят гадоў назад. Грамадства апынулася цалкам безабаронным перад шквалам амаральнасці і цынізму, якія абваліліся на людзей са старонак «свабоднай» прэсы і экранаў тэлевізараў. Царква падвяргаецца шалёным атакам ерэтыкоў і сектантаў, якія панаехалі ў Расію са ўсяго света, каб «адукаваць» рускіх варвараў. Парастакі здаровай нацыянальна-рэлігійнай самасвядомасці пахаваныя пад грудай бруду «маскультуры» і фальшывых каштоўнасцяў «грамадствы спажывання». Краінай па-ранейшаму кіруюць багаборцы, касмапаліты і русаненавіснікі
: «Самадзяржаўе духу». Мітрапаліт Іаан. patriotica.ru 

Памёр, з’яўляючыся дзеючым мітрапалітам, у Санкт-Пецярбурге.

## Характарыстыка 

Без сумнення, уладар Іаан з’явіўся адным з найбуйных мысляроў і найвялікшым рэлігійна-маральным аўтарытэтам нашага часу. Яго даследавання, яго публіцыстыка — сведчанне новага ўзлёту і красавання рускай праваслаўнай багаслоўскай і гісторыка-філасофскай творчасці заўсёды бясстрашнага і выкананага прасвяднай глыбіні і праўды. Мітрапаліт стаў духоўным бацькам і даведнікам рускага народа. А калі ўспомніць, што менавіта лёс Расіі зараз, у чарговы раз стаў эпіцэнтрам сусветнай гісторыі, то значэнне дзейнасці ўладара ўзрастае да маштабаў агульначалавечых…
: «Сонца рускай духоўнасці». М. М. Любамудраў. patriotica.ru 

## Спасылкі 
* Працы мітрапаліта Іаана 
* Мітрапаліт Іяан. Творцы катаклізмаў
* Мітрапаліт Іяан. Самадзяржаўе духу 
* Памяці ўладара Іяана

Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Мітрапаліты Рускай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі