Аер звычайны

**Ае́р звыча́йны, Аiр, Аер** (*Acorus calamus*) — від прыбярэжных, водных і балотных шматгадовых траў з манатыпнага сямейства *Acoraceae*, тыпавы від роду Аер.

## Назва 
Навуковая назва віду літаральна значыць «аер трысняговы». Слова  перакладаецца як «чарот, трыснёг, сцябло», яно сугучна з  з такім жа сэнсам. Грэчаскае слова паходзіць ад  (р. скл. *k̂l̥hₓmós*)(у Пакорнага: ), якое ў іншых інда-еўрапейскіх мовах дала:  «сцябло, саломіна, салома»,  (з ),  (> ) і інш., з іншым пашырэннем кораня:  «сцябло, колас». Словы са значэннем «палачка для пісьма» ў многіх іншых мовах былі запазычаныя непасрэдна са (старажытна)грэчаскай, напр.   ці  (qálam). Спрадвечнае лацінскае слова для паняцця «чарот, трыснёг» *(h)arundo*.

Назвы на розных мовах:

* на беларускай: я́ер, ярай, касатар, ярай, яір, аэр, калмус, явер, авер, агір, арэй.
* на рускай: аир, аир болотный, гавиар, игир, ир, ирный корень, касатик, касатник, косатик, лепёха, лепёшник, пищалка, татарник, татарский сабельник, татарское зелье, явр.
* на украінскай: аїр.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Меркаваная радзіма гэтага віду — Індыя і Кітай, але ўжо ў старажытнасці з дапамогай чалавека расліна распаўсюдзілася ва ўсёй Азіі.

Сучасны арэал віду выразна дзеліцца на чатыры зоны:

* азіяцкая — Індыя і Паўднёва-Усходняя Азія;
* сібірская — Усурыйскі край, поўдзень Сібіры і Далёкі Усход;
* еўрапейская — Еўропа і еўрапейская частка Расіі;
* амерыканская — Бразілія, паўднёвая частка Канады і ЗША.

Зараз расліну культывуюць у Заходняй Еўропе, Кітаі, Індыі, М’янме, Інданэзіі, Бразіліі.

Карэнішча пляската-цыліндрычнае, губчатае, тоўстае, гарызантальнае, звілістае, паўзучае, дыяметрам да 3 см, даўжынёй да 1,5 м, звонку буравата- або зелянява-жоўтае, усярэдзіне белае, знізу пасаджана шматлікімі шнурападобнымі каранямі.

Формула кветкі: {{Nobr|\ast P_{3+3} \; A_6 \; G_{(\underline3)}}}.

Плады — шматнасенныя скурыстыя, сухія (сухаватыя) даўгаватыя ягады.

Цвіце ў маі — чэрвені:

*  — дыплоідныя расліны, распаўсюджаныя ў Паўночнай Амерыцы, Усходняй Еўропе і Азіі;
*  — тэтраплоідныя расліны, сустракаюцца ва Усходняй Азіі, Расіі, Казахстане, Усходняй Сібіры, на Далёкім Усходзе, у Кітаі, Японіі і на Тайвані;
*  — трыплоідныя стэрыльныя расліны, якія распаўсюдзіліся з Азіі і рассяліліся ў многіх раёнах Еўропы.

## Гісторыя 
Радзіма — Цэнтральная Азія.

На Блізкім Усходзе аерам пачалі гандляваць каля 4000 гадоў таму. З Усходу ў высушаным выглядзе ён трапіў у Старажытную Грэцыю і Рым.

Паводле адной з версій, у Еўропу аер завезлі арабскія і фінікійскія купцы. Распаўсюджанне аеру таксама звязвалі з тым, што ён расце па берагах вадаёмаў, прыдатных для піцця, таму качэўнікі і гандляры, фарсіруючы водныя перашкоды, раскідвалі яго карэнішчы.

Больш распаўсюджаная версія — што гэтая заслуга належыць татарам, якія нібыта вазілі з сабой карэнішчы аеру, адмыслова засяляючы ім вадаёмы, у якіх паілі сваіх коней. Лічылася, што аер расце толькі ў «здаровай» вадзе ці нават што карані аеру могуць чысціць вадаёмы і ваду, і з такіх вадаёмаў можна піць, не рызыкуючы захварэць. Палякі таму і называюць аер «татарак».

Паступова аер распаўсюджваўся з усходу на захад Еўропы. У XV — XVI стагоддзях аер яшчэ не рос у Заходняй Еўропе.

У Сярэднявеччы духмяны корань прывозілі праз Турцыю ў Еўропу толькі ў зацукраваным выглядзе як усходнія прысмакі з ВКЛ, Маскоўскай дзяржавы, Асманскай імперыі, і таямніцу гэтай «пахкай палачкі» туркі старанна хавалі.

Еўрапейскія энцыклапедыі XVI стагоддзя паведамлялі, што найбольш аеру паходзіць менавіта з Белай Русі. Нарыхтоўка карэння захоўвала на беларускіх землях сваё значэнне яшчэ ў XIX стагоддзі.

Усё ж у 1574 годзе аўстрыйскаму паслу ў Турцыі ўдалося даслаць , дырэктару Венскага батанічнага саду, пасылку з духмянымі карэнішчамі аеру, прыдатнымі для пасадкі. Аказалася, што для Усходняй Еўропы гэта зусім не экзатычная расліна, а звычайная, вядомая пад назвай «татарская трава» або «татарскае зелле». З XVI стагоддзя аер як лекавую расліну сталі разводзіць у Заходняй Еўропе. У Паўночнай Амерыцы расліна з’явілася ў 1783 годзе.

Асноўным кампанентам эфірнага алею з’яўляецца азарон, вытворнае фенілпрапану. Ён існуе ў выглядзе двух ізамераў: β-азарон (цыс) і α-азарон (транс), звычайна іх сумарная колькасць у эфірным алеі складае каля 10 %. Тым не менш эфірны алей асобных разнавіднасцяў аеру змяшчае да 75 % β-азарон. Алей, атрыманы з трыплоідных і асабліва тэтраплоідных раслін, утрымлівае да 90 % β-азарону. Эфірны алей дыплоіднай разнавіднасці  практычна пазбаўлены β-азарону.

Акрамя эфірнага алею, у карэнішчах аеру знойдзены спецыфічны для расліны горкі гліказід акарын, горыч акарэцін, а таксама гліказід люцэніён, алкалоід каламін, дубільныя рэчывы — катэхінавыя таніны, смолы, слізь, акоравая кіслата, аскарбінавая (да 150 мг%) і пальміцінавая кіслоты, крухмал (да 20 %), халін, вітаміны, ёд (1, 2-1,9 мг%). Носьбітам паху з’яўляецца азарынавы альдэгід.

### Фармакалагічныя ўласцівасці 
Рэчывы, якія змяшчаюцца ў карэнішчах расліны, галоўным чынам эфірны алей і горкі гліказід акарын, уздзейнічаючы на заканчэнні смакавых рэцэптараў, павышаюць апетыт, паляпшаюць страваванне, узмацняюць вылучэнне страўнікавага соку. Карэнішчы аеру аказваюць таксама супрацьзапаленчае, раназагойнае, болесуцішальнае, заспакаяльнае дзеянні. Аер танізуе сэрца, умацоўвае сасуды мозгу і тым самым паляпшае памяць, узмацняе зрок.

250px|thumb|Паштовая марка Беларусі

### У афіцыйнай медыцыне 
Карэнішчы — лекавая сыравіна, уключаная ў I—XI выданні расійскіх фармакапей. Уваходзіць у склад прэпаратаў вікаір, вікалін і ілімецін.

У кітайскай медыцыне — пры эпілепсіі, рэўматызме, як гарачкапаніжальнае і бактэрыцыднае пры халеры; для паляпшэння і абвастрэння слыху.

У індыйскай — як бактэрыцыдны сродак, які забівае сухотныя палачкі.

У тыбетскай — як эфектыўны сродак пры язвах у горле і гастраэнтэрытах.

У балгарскай народнай медыцыне — пры малакроўі, як сродак, што рэгулюе менструацыі, пры захворванні нырак, печані і жоўцевага пузыра, пры істэрыі і страўнікавых коліках.

У еўрапейскай народнай медыцыне дыяпазон прымянення прэпаратаў аеру звычайнага вельмі шырокі.

Расліна валодае інсектыцыдным дзеяннем, што дазваляе выкарыстоўваць яго для дэкарыравання штучных вадаёмаў.

#### Агратэхніка 
Расліна добра расце ў любых багністых месцах, у плыткай вадзе па краях сажалак, не патрабуючы якіх-небудзь асаблівых умоў. Размнажэнне — шляхам дзялення. Марозаўстойлівасць вельмі высокая. Часам трэба абмяжоўваць за моцнае распаўсюджванне расліны.

## Літаратура 
* 
* 
*  (У гэтым выданні род Аер аднесены да ароннікавых.)
* 
* 
* Морозюк С. С., Протопопова В. В. *Альбом з ботаніки*."Радянська школа", Київ, 1979 (IV кв.)
* Мамчур Ф. І. *Довідник з фіто-терапії*. «Здоров’я», Київ, 1986

## Спасылкі 
* Журнал «Провизор». Аир тростниковый (Аир обыкновенный)  
* 
*  

Катэгорыя:Аерныя
Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Спецыі
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Расліны на марках