Мітра (бажаство)

цара Шапура II і Ахура-Мазды]]

**Мітра** (,  — «сяброўства, дамова, згода») — бажаство індаіранскага паходжання, злучанае з дружалюбнасцю, дамовай, згодай і сонечным святлом.

Як боскасць Мітра згадваецца ў трох аспектах:
* **Мітра** індаарыяў, як ведыйскае бажаство;
* **Мітра** старажытных іранцаў, як бажаство зараастрызму;
* **Мітра** эліністычнага перыяду, як галоўнак бажаство мітраізму.

## Мітра ў антычных аўтараў 
Вялікую дыскусію выклікала згадванне Герадотвм Мітры як жаночага бажаства, якое не мела выразнага тлумачэння. Ён піша: «…*ад асірыйцаў і арабаў персы навучыліся шанаваць Уранію (асірыйцы завуць Афрадыту Мілітай, арабы — Алілат, а персы — Мітра)*». Страбон выпраўляе яго даныя, паказваючы, што персы завуць Мітрай Геліяса, то бок сонца. Міліта — гэта Мулісу, жонка Ашура.

Усе гіпотэзы, улучаючы дасціпныя тлумачэнні абмовак перакладніка Герадота, дэ Ёнг характарызуе як сумнеўныя. Меркавалася таксама, што Герадот выходзіў з атаяснення з планетай Венера. Найчасцей лічаць, што з Афрадытай павінна атаясамляцца Анахіта.

## Мітраізм 
У апошнія стагоддзі да н.э. паўстала асаблівая рэлігія з культам Мітры — мітраізм, што атрымала шыранне ў эліністычным свеце, з I стагоддзя н.э. — у Рыме, з II стагоддзя — па ўсёй Рымскай імперыі; асаблівай папулярнасцю карысталася ў памежных правінцыях, дзе стаялі рымскія легіёны, салдаты якіх былі галоўнымі прыхільнікамі культу Мітры, што лічыўся богам, які прыносіць перамогу; захаваліся рэшткі шматлікіх свяцілішчаў-мітрэўмаў паблізу рымскіх лагерных стаянак. Значную ролю ў шыранні мітраізму згулялі сацыяльныя нізы, якіх ён прыцягваў тым, што абвяшчаў роўнасць сярод прысвечаных у яго і абяцаў шчаслівае жыццё пасля смерці.

У мітрэўмах здзяйсняліся асаблівыя містэрыі Мітры, даступныя толькі прысвечаным мужчынам; яны складаліся з ахвяраванняў, культавых трапез іпр. Звесткі пра містэрыі даюць уяўленне пра іх агульны характар, прытым ужо старажытныя апалагеты хрысціянства адзначалі агульныя рысы паміж імі і хрысціянствам, аднак гэта падабенства да гэтага дня застаецца прадметам спрэчак.

Як піша Плутарх, шыранне таемстваў Мітры па Міжземнамор’і злучана з актыўнасцю кілікійскіх піратаў у 60-я гады да н.э., якія здзяйснялі іх спачатку ў лікійскім горадзе Алімп.

У містэрыях і надпісах Мітра асацыюецца з арфічным бажаством Фанетам. Мірча Эліядэ лічыць, што легендарныя дэталі біяграфіі Мітрыдата VI Еўпатара (а збольшага таксама Кіра Вялікага) адлюстроўваюць уяўленні мітраізму.

Падчас містэрый гаворыцца, што Мітра нарадзіўся ад каменя, а месца здзяйснення містэрый завуць пячорай. Юстын Філосаф паказвае, што д'ябал паведаміў жрацам Мітры гэта назва, бо Хрыстос нарадзіўся ў пячоры. Згодна Стацыя, Апалона ахеменійцы завуць Тытанам, а ў пячоры Пярсея яго клічуць Мітрай, які хіліць рогі.

З канца II ст. рымскія імператары (асабліва Аўрэліян і Дыяклетыян) заступаліся за культ Мітры. У II—IV стст. мітраізм быў адным з галоўных сапернікаў хрысціянства.

Юліян кажа пра шанаванне Мітры і спраўленне гульняў у гонар Сонца раз у 4 гады. У 303 годзе чараўнік Феатокл, схаваўшыся ў пячоры, зрабіў Галерыю прадраканне, узбуджаючы да пераследу хрысціян.

Згодна гістарыёграфам Аўгустаў, імператар Комад запляміў святадзействы Мітры забойствам чалавека, хоць звычайна страшнае ў іх толькі гаворыцца ці малюецца.

Пячору Мітры, якую Канстанцый II перадаў александрыйскай царкве, у 362 годзе Георгій Александрыйскі загадаў ачысціць, і там знайшлося мноства чэрапаў (па цверджанні хрысціянаў, чалавечых), якія па ўказанні Георгія Александрыйскага насілі па горадзе як довад магчымых чалавечых ахвяраванняў і варожб па вантробах. Тады ў горадзе адбыліся хваляванні, і Георгій і некаторыя іншыя хрысціяне былі забіты паганцамі.

## Літаратура 
* 
* H. Oldenberg, «Die Religion des Veda» (Берлин, 1894, с. 185 и сл.);
* Hillebrandt:
** «Varuna und Mitra»;
** «Vedische Mythologie» (I, 53 5).
* Жан Батыст Лажар:
** «Nouvelles observations sur le grand bas-relief mithriaque de la collection Borghesè» (1828);
** «Mémoires sur les deux bas-reliefs mithriaques, qui ont été découverts en Transylvanie» (1830);
** «Recherches sur le culte public et les mystères de Mithra en Orient et en Occident» (1847).
* http://cyberleninka.ru/article/n/problema-genezisa-iranskogo-mitraizma

## Спасылкі 
* Митра (в ведийской мифологии) // Мифологический словарь
* Митра, Мифра (в древнеиранской мифологии) // Мифологический словарь
* *Иванов П. В.* Сотериологические аспекты митраизма
* *Амфитеатров А. В.* «Рождество „Непобедимого Солнца“»

Катэгорыя:Індуісцкая міфалогія
Катэгорыя:Старажытнагрэчаская міфалогія
Катэгорыя:Армянская міфалогія
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта