Сунь Ятсен

**Сунь Ятсен** (;  — ) — кітайскі рэвалюцыянер і палітычны дзеяч, адзін з найбольш шанаваных палітычных дзеячаў у Кітаі і Тайвані. Сунь адыграў важную ролю ў звяржэнні дынастыі Цын, апошняй імператарскай дынастыі Кітая. Сунь быў першым прэзідэнтам Кітайскай Рэспублікі, заснаванай у 1912 годзе, і пазней стаў адным з заснавальнікаў *кітайскай нацыянальнай народнай партыі* Гаміньдан, у якой быў першым кіраўніком. Сунь Ятсен з’яўляецца аб’яднальнай фігурай у пост-імперскім Кітаі і застаецца ўнікальным кітайскім палітыкам XX стагоддзя, які шырока шануецца ў народзе з абодвух бакоў Тайванскага праліва.

Хоць Сунь лічыцца адным з найвялікшых лідараў сучаснага Кітая, яго палітычнае жыццё праходзіла ў пастаяннай барацьбе, якая суправаджалася частымі высылкамі. Пасля перамогі рэвалюцыі ён хутка пазбавіўся ўлады, бо ваенныя кантралявалі большую частку краіны. Сунь Ятсен не дажыў да таго моманту, калі яго партыя ўмацавала сваю ўладу над краінай падчас Паўночнага паходу. Пры яго жыцці Гаміньдан утварыў далікатны саюз з камуністамі, які пазней быў парушаны. Галоўная спадчына Сунь Ятсена палягае ў распрацаванай ім палітычнай філасофіі, вядомай як Тры народныя прынцыпы: нацыяналізм, дэмакратыя і дабрабыт народа. У 1940 годзе Сунь Ятсен пасмяротна атрымаў тытул «айцец нацыі».

## Біяграфія 
Сунь Ятсен нарадзіўся 12 лістапада 1866 года ў вёсцы Цуйхэн павета Сяншань (цяпер Чжуншань, правінцыя Гуандун). Пры нараджэнні атрымаў імя Вэнь. У далейшым быў вядомы пад імёнамі Сунь Вэнь і Сунь Чжуншань, літаральна «сярэдзінная гара» — апошняе імя з’яўляецца аналагам яго японскага псеўданіма *Накаяма*. Яго роднай мовай быў чжуншаньскі варыянт кантонскага дыялекта кітайскай мовы.

Нарадзіўся ў беднай сялянскай сям’і, якая займалася фермерствам, з ранніх гадоў быў вымушаны дапамагаць сваім бацькам і пасвіць жывёлу. Ён быў трэцім сынам у сям’і. Грамаце навучыўся ў дзядзькі. У дзесяць гадоў пачынае вучыцца ў мясцовай школе, тады ж знаёміцца з Лу Хаадунам () (будучы кітайскі рэвалюцыянер, стваральнік эмблемы «Сіняе неба з белым сонцам»). Надзвычайная беднасць змушала кітайцаў пакідаць родныя краі, шукаць працу ў іншых гарадах і краінах. Старэйшы брат Сунь Ятсена, Сунь Мэй, з’ехаў на Гавайскія астравы, адно з папулярных месцаў эміграцыі. На Гаваях брат пасяліўся на востраве Маўі, дзе заняўся земляробствам і гандлем, у чым і атрымаў поспех. У дванаццаць гадоў Сунь Ятсена адпраўляюць да брата, і той пасылае хлопчыка ў місіянерскую школу () у Ганалулу.

Выкладанне ў школе вялося на англійскай мове. Сунь яе зусім не ведаў, аднак за кароткі тэрмін дабіўся такіх поспехаў у яе вывучэнні, што нават атрымаў узнагароду за выдатныя поспехі з рук гавайскага караля Калакауа I. У школе Сунь Ятсен вывучае, акрамя мовы, матэматыку, гісторыю Вялікабрытаніі, хрысціянства і іншыя прадметы. У 1881 годзе ён заканчвае школу з адзнакай. Ён меў намер працягнуць навучанне і паступае ў каледж Ааху (). Але брат усё больш асцерагаецца, што Сунь звернецца ў хрысціянства, і ў 1883 годзе адсылае малодшага брата назад на радзіму. Такім чынам, у 17 гадоў Сунь Ятсен, ужо не дзіця, а дарослы юнак, вяртаецца ў Кітай.

Яго дзівіць беднасць роднай вёскі. Зноў сустрэўшыся з сябрам дзяцінства Лу Хаадунам, Сунь разам з ім збягае ў Ганконг. Увосень 1883 года ён паступае ў місіянерскую школу (), а ў пачатку 1884 года ў «Кўінсі каледж» () (Цэнтральную дзяржаўную школу), дзе вучыцца да 1886 года. Ва ўзросце 21 года Сунь Ятсен паступае на навучанне ў Гуанчжоўскую медыцынскую школу, адкуль перайшоў у медыцынскі інстытут у Ганконгу. У ім ён заканчвае навучанне, атрымаўшы дыплом лепшага студэнта ў 1892 годзе.

Падчас вучобы ў інстытуце Сунь Ятсен знаёміцца з Ян Хаалінем (), Чэнем Шаабо () і Ю Ле (), і сябры арганізуюць групу «чатыры бандыты» (). Збіраючыся на кватэры пры крамцы бацькоў Ян Хааліня, яны абмяркоўваюць палітычнае становішча Кітая, разважаюць, як можна скінуць ненавісную шматлікім кітайцам кіруючую дынастыю Цын, заснаваную маньчжурамі. Сунь Ятсен апантаны асобай Хун Сюцюаня, лідара тайпінскага паўстання 1850—1864 гадоў, даведваецца пра таемнае таварыства «Неба і Зямля» (), мэтай якога было звяржэнне маньчжурскай дынастыі і рэстаўрацыя дынастыі Мін. «Неба і зямля» аб’ядноўвала людзей з самых розных слаёў грамадства і па сваёй сутнасці ўяўляла традыцыйную для Кітая форму таемных таварыстваў, распаўсюджаных сярод народа, — хуэйданаў. «Улады абапіраюцца на закон, а народ — на хуэйданы», абвяшчае кітайская прыказка. Таксама гарачай тэмай для абмеркаванняў становіцца франка-кітайская вайна 1884—1885 года. Маньчжурскі ўрад аддаў увесь В’етнам пад каланіяльны захоп Францыі і вывеў з яго тэрыторыі свае войскі, што выклікала абурэнне сярод кітайскага насельніцтва.

Спачатку Сунь Ятсен быў больш схільны лічыць, што змены ў краіне можна ажыццявіць з дапамогай ліберальных рэформаў, а не рэвалюцыі. Хэ Ці, заснавальнік медыцынскага інстытута, дзе вучыўся Сунь, Вань Тао (), вядомы пісьменнік, журналіст, грамадскі дзеяч, Чжэн Гуальін і іншыя прадстаўнікі інтэлігенцыі, з якімі ён быў знаёмы, актыўна прапагандавалі рэфарматарскі кірунак. Сунь Ятсен піша мемарандум, у якім выкладае сваё бачанне становішча Кітая і жаданых рэформаў. Мемарандум выказвае глыбокую заклапочанасць маладога чалавека цяперашнім становішчам сваёй радзімы. Жадаючы для краіны адраджэння і актыўнай міжнароднай ролі на роўных з вядучымі дзяржавамі, Сунь Ятсен робіць спробы вызначыць шляхі, якімі гэта можна дасягнуць. Параўноўваючы Кітай з Захадам, заклікаючы скарыстацца яго вопытам, ён адзначае, што сіла Захаду не толькі ў яго тэхнічнай і ваеннай моцы, але і ў больш свабодным становішчы членаў грамадства, якія могуць больш свабодна, чым у Кітаі, праяўляць свае здольнасці, накіроўваючы іх на карысць дзяржавы, і ў тым, што «зямля можа прыносіць найбольшую карысць, рэчы могуць знаходзіць вычарпальнае прымяненне, а тавары — бесперашкодна абарачацца. Гэтыя чатыры ўмовы — першапрычына багацця і магутнасці, аснова кіравання дзяржавай». Ён прапануе шэраг мер, якія могуць, на яго думку, змяніць сітуацыю да лепшага. Сярод іх: развіццё ў краіне транспарту, паляпшэнне адукацыі, дзяржаўныя датацыі ў сельскую гаспадарку, падтрымка айчыннага прамысловага комплексу і гандлёвай сферы. Параўноўваючы становішча Кітая з тым, як ідуць справы ў блізкага суседа — Японіі, Сунь Ятсен выказвае перакананасць, што рашучыя меры згодна з яго планам могуць змяніць сітуацыю ў краіне менш чым за дваццаць гадоў.

Свой мемарандум Сунь Ятсен прысвячае Лі Хунчжану, намесніку Чжылі. Аднак адрасат быў абраны вельмі няўдала. Адыёзны і карыслівы, Лу Хунчжан належаў, мабыць, якраз да тых прадстаўнікоў дзяржаўнага апарату імперыі, што ўвасаблялі ўсё тое горшае, супраць чаго выступаў Сунь Ятсен. Спроба сустрэцца з чыноўнікам канчаецца няўдачай, Сунь Ятсен сутыкаецца з прадажнасцю і адсталасцю бюракратыі, мемарандум застаецца без якога-небудзь адказу. Гэта выцвярэжвае маладога чалавека, ён разумее, што варта пераходзіць да больш радыкальных метадаў. «Абпаліўшыся на мірных сродках, мы ўпэўніліся ў нашых ідэях і патрабаваннях і паступова прыйшлі да пераканання, што для поспеху справы непазбежна звярнуцца да некаторай долі прымусовых», — пісаў ён ва ўспамінах пазней.

У 1894 годзе пачалася вайна з Японіяй, Кітай трывае паразу, сітуацыя ў краіне напальваецца. У жніўні Сунь Ятсен адпраўляецца да брата на Гаваі. Яго мэта — сабраць сродкі на рэвалюцыйную барацьбу. Пасля Гаваяў яго далейшая мэта — ЗША. У гэты ж час яго сябры і паплечнікі, тыя, што засталіся на радзіме, прыступаюць да падрыхтоўкі ўзброенага паўстання супраць кіруючай дынастыі.

Агітуючы сярод кітайскай дыяспары на астравах, Сунь Ятсен сутыкаецца з апалітычнасцю мас кітайскай эміграцыі. Аднак ён не здаецца. Ім створаны Саюз адраджэння Кітая — першая кітайская рэвалюцыйная арганізацыя. Першапачатковы яе склад уключаў толькі некалькі чалавек, у тым ліку старэйшага брата — Сунь Мэя. Устаноўчы сход арганізацыі адбыўся ў канцы лістапада 1894 года. Сунь Ятсен піша дэкларацыю Саюза, пад якой абавязаны былі распісвацца ўсе, хто ўступаў у гэтую таемную арганізацыю. Тон дэкларацыі ашаламляльна адрозніваецца ад створанага раней мемарандума. Ад аналізу і рэкамендацый Сунь перайшоў да прамога закліку. «Вярхі загразлі ў коснасці і няславе, выдаюць заганы за дабрачыннасці, поўныя фанабэрыі і задавацтва; нізы знаходзяцца ў цемры і невуцтве… Некалі велічнай Кітайскай дзяржаве няма годнага месца сярод суседніх дзяржаў, а культура і звычаі нашы набылі пагарду іншапляменцаў. Ці можа гэта не ўсяляць трывогу ў сэрца мужоў гонару?» — піша ён у дэкларацыі. У статуце Саюза адраджэння ён абвяшчае: «Гэты Саюз засноўваецца выключна з мэтай адрадзіць Кітай і падтрымаць яго дзяржаўны прэстыж… Цяпер, выконваючы волю народа, мы аб’яднаем кітайцаў у краіне і за мяжой і ствараем гэты Саюз, каб дапамагчы нашай святой радзіме».

Паразы кітайскай арміі ў вайне з Японіяй прыводзяць да антыўрадавых выступленняў. Сунь Ятсен вымушаны адмяніць ваяж у ЗША, каб тэрмінова вярнуцца на радзіму і ўзяць удзел у руху мас. У канцы снежня 1894 года ён ужо ў Ганконгу, дзе базуецца штаб-кватэра Саюза. Арганізуецца сувязь з іншымі падпольнымі арганізацыямі. Кіраўнікі Саюза распрацоўваюць пільны план паўстання, якое вырашана пачаць у Гуанчжоу 26 кастрычніка 1895 года (дата кітайскага свята — дзявяты дзень дзявятага месяца месяцавага календара). Планаваўся захоп крэпасці маньчжурскага намесніка, пераход арміі і народа на бок паўстанцаў і далейшае распаўсюджванне рэвалюцыі па ўсёй краіне. Аднак задумы падпольшчыкаў становяцца вядомыя ўраду. Пачынаюцца карныя аперацыі, у Гуанчжоу ўводзіцца стан аблогі. Улады арыштоўваюць больш за семдзесят членаў Саюза, у ліку якіх і даўні сябар дзяцінства Сунь Ятсена — Лі Хаадун, якога неўзабаве караюць смерцю. Ратуючыся ад пераследу, арганізатары паўстання Сунь Ятсен, Чжэн Шылян і Чэнь Шаабо пакідаюць Кітай і адпраўляюцца ў Японію.

Саюз адраджэння Кітая не быў, па сваёй сутнасці, рэвалюцыйнай арганізацыяй з прыцягненнем шырокіх мас насельніцтва. Нягледзячы на прадуманую арганізацыю дзеянняў па ажыццяўленню паўстання, у кіраўнікоў не было выразных уяўленняў аб тым, як жа павiнна адбыцца рэвалюцыя ў маштабе ўсёй краіны. Рабілася здагадка, што і армія, і насельніцтва стыхійна далучацца да паўстанцаў. Гэтыя здагадкі будаваліся не на пустым месцы: антыманьчжурскія настроі сапраўды былі вельмі моцныя. Аднак у асноўным Саюз складаўся з прадстаўнікоў толькі некалькіх слаёў грамадства. Сярод удзельнікаў былі прадстаўнікі інтэлігенцыі, памешчыкі і буржуазія, якія не былі задаволены цынскай манархіяй і жадалі, каб Кітай стаў на шлях капіталізму. Шлях да шырокіх рэвалюцыйных мас яшчэ толькі адкрываўся.

У Японіі Сунь Ятсен адразае сабе касу, як знак канчатковага ўступлення на шлях барацьбы з маньчжурамі (у часы дынастыі Цын кітайцы ў абавязковым парадку насілі косы, як было заведзена ў маньчжураў, і гэта з’яўлялася сімвалам пакоры кітайскага насельніцтва кіруючай уладзе). З Японіі ён адпраўляецца на Гаваі, потым у Сан-Францыска, адтуль праз Нью-Ёрк у Лондан. Усюды ён спрабуе весці прапаганду і збіраць сродкі для будучых паўстанняў, аднак не дасягае ніякіх поспехаў. Па прыбыцці ў Лондан яго арыштоўваюць прадстаўнікі цынскай місіі ў сталіцы каралеўства. Грамадскасць і прэса Англіі падымаюць шуміху вакол гэтай справы і абвінавачваюць маньчжурскіх дыпламатаў у самавольстве. Вялікабрытанія карыстаецца выпадкам прыструніць кітайскія ўлады і ў асобе лорда Солсберы патрабуе вызваліць кітайскага выгнанца, што і адбываецца. Выйшаўшы на волю, Сунь Ятсен здзяйсняе паездку па Еўропе, імкнучыся спасцігнуць дасягненні Захаду, якія ён лічыў неабходна патрэбнымі для Кітая, і адначасова займаючыся палітычнай і эканамічнай самаадукацыяй. Ён разумее, што ў Еўропе таксама не ўсё спакойна, што дэмакратычны рэжым зусім не з’яўляецца тым дасканалым сацыяльным інструментам, як ён выглядае ў тэорыі. Усведамленне недасканаласці дзяржаўнага ладу ў Еўропе прыводзіць Сунь Ятсена да таго, што праз некалькі гадоў будзе адчаканена ў знакамітых «трох народных прынцыпах». Ён усведамляе, што сітуацыю ў Кітаі можна змяніць кардынальна, вырашыўшы адразу тры пытанні: нацыянальнае, палітычнае і эканамічнае.

Паколькі вярнуцца ў Кітай было нельга, Сунь Ятсен пасля падарожжа па Еўропе пасяляецца ў Японіі. У гэты час Кітай становіцца аб’ектам пільнай цікавасці многіх краін. Вялікабрытанія, Расія, Германія, Японія і іншыя актыўныя гульцы на сусветнай арэне ўсведамлялі слабасць кітайскай улады і вялі палітычную барацьбу за права скарыстацца магчымасцю і прысвоіць частку багаццяў Кітая. Адным з кірункаў дзейнасці гэтых гульцоў становяцца апазіцыйныя афіцыйнай уладзе кітайскія рухі і рэвалюцыйныя арганізацыі. Апынуўшыся ў Японіі, Сунь Ятсен зацікаўлівае розных японскіх палітычных дзеячаў. Ён знаёміцца з Міядзакі Торадзо, Акумай, Міядзакі Ядзо, Інукаі Цуёсі і іншымі. Японія ў сваім заахвочванні дзейнасці Сунь Ятсена мела цалкам пэўныя мэты — атрымаць на чале Кітая ўрад, які б прыхільна ставіўся да свайго ўсходняга суседа. Сунь жа Ятсен быў апантаны адным — звяржэннем цынскай імперыі, таму любую дапамогу разглядаў як крок наперад на шляху да сваёй перамогі.

У 1899 годзе Сунь Ятсен стварае газету Саюза адраджэння Кітая — «Чжунго жыбаа» («Кітайская газета»). Рэдакцыя газеты становіцца і месцам, дзе пачынаецца планаванне новага паўстання. Аднак, як і папярэдняе, яно сканчаецца няўдачай яшчэ на ранняй стадыі, збольшага з-за нечаканай для Сунь Ятсена адмовы Японіі дапамагаць яму. Ён разумее, што замежныя дзяржавы заўсёды будуць кіравацца ўласнымі інтарэсамі, і спадзявацца на іх нельга. Тады ён спрабуе знайсці апору ў паназіяцкай ідэі, пачынае цікавіцца падзеямі, якія адбываюцца на палітычных франтах суседзяў Кітая. У гэты час ён знаёміцца з Марыяна Понсэ (), філіпінскім пісьменнікам, лекарам, актыўным удзельнікам нацыянальнага руху на Філіпінах, што прыводзіць да яго актыўнай дапамогі філіпінскаму народу ў яго вызваленчай барацьбе.

У 1905 годзе ў Токіа ўзначаліў аб’яднанне кітайскіх рэвалюцыйных арганізацый — «Тунмэнхой».

Пасля перамогі Учанскага паўстання ў кастрычніку 1911 года Сунь Ятсен вярнуўся ў Кітай 29 снежня і быў абраны часовым прэзідэнтам Кітайскай рэспублікі, але неўзабаве быў вымушаны пакінуць гэты пост на карысць камандуючага імператарскай арміі Юань Шыкая. У 1912 года стварыў партыю Гаміньдан. У 1913 года Сунь Ятсен абвясціў пачатак другой рэвалюцыі, але пацярпеў фіяска і збег у Японію.

У 1922 года адбываецца сутыкненне паміж ім і Чэнь Цзюнмінам. У 1923 года Сунь Ятсен аб’яўляе аб стварэнні кантонскага ўрада і, каб адбіць японскую агрэсію і аб’яднаць Кітай, ідзе на супрацоўніцтва з камуністамі, з надзеяй на ваенную і фінансавую падтрымку Камінтэрна. Лічыць найвышэйшай мэтай стварыць магутную дзяржаву, якая зможа заняць месца сярод звышдзяржаў, якое належыць ёй па праве.

У канцы 1924 года Сунь Ятсен адправіўся ў паездку па Паўночным Кітаі ў надзеі правесці перамовы з ваеннымі лідарамі правінцый, аднак у ходзе паездкі сур’ёзна захварэў.

Сунь Ятсен памёр ад раку печані 12 сакавіка 1925 года ў Пекіне. Згодна з яго перадсмяротным жаданнем, ён быў пахаваны на гары Цзыцзыньшань у Нанкіне, у маўзалеі на манер ленінскага. З цалкам відавочным сімвалізмам, маўзалей для бацькі-заснавальніка рэспублікі быў у сціслыя тэрміны збудаваны на паўднёвым схіле гэтай гары, у кіламетры на ўсход ад маўзалея Сяалінь заснавальніка Імперыі Мін Чжу Юаньчжана.

Пасмяротна ўрадам Кітая ў 1940 годзе яму быў прысвоены тытул «Айца нацыі».

## Палітычныя погляды 
У гісторыю сусветнай палітычнай думкі Сунь Ятсен увайшоў са сваім вучэннем аб трох народных прынцыпах і канстытуцыі пяці ўладаў. Ідэя аб трох народных прынцыпах заключалася ў нацыяналізме, народаўладдзі і народным дабрабыце. Ідэя жа аб пяці галінах улады заключалася ў неабходнасці ідэальнай дэмакратычнай дзяржавы, якая кіруецца наступнымі галінамі ўлады: заканадаўчай, судовай, выканаўчай, селектыўнай і кантрольнай.

Пад уплывам Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расіі Сунь Ятсен, перагледзеўшы свае погляды, развіў далей сваё вучэнне аб трох народных прынцыпах, дапоўніўшы яго трыма палітычнымі ўстаноўкамі: супрацоўніцтва з камуністамі, падтрымка рабочых і сялян у іх барацьбе за шырокую дэмакратызацыю ўсяго грамадскага жыцця Кітая, саюз з СССР. 11 сакавіка 1925 года, за дзень да смерці, у «Пасланні Савецкаму Саюзу» ён пісаў: «Надыдзе час, калі Савецкі Саюз, як лепшы сябар і саюзнік, будзе вітаць магутны і свабодны Кітай, калі ў вялікай бітве за свабоду прыгнечаных нацый свету абедзве краіны рука аб руку пойдуць наперад і даб’юцца перамогі».

Сунь Ятсена часцяком параўноўваюць з Канфуцыем і Мэн-цзы. Ёсць меркаванне, што яны верылі, што іх прызначэнне — выратаваць Кітай ад раз’яднанасці. Але пры гэтым ні Канфуцый, ні Мэн-цзы не змаглі прымяніць свае ідэі на практыцы. Сунь Ятсен жа, наадварот, увайшоў у гісторыю Кітая не як мысляр, а як выдатны палітычны дзеяч. Ён працаваў над тым, каб у Кітаі была праведзена эканамічная рэформа — пераразмеркаванне земляў пад лозунгамі «зямля — сялянам». Яшчэ Сунь Ятсен часцяком казаў, што трэба прыйсці да новай канцэпцыі, якая б аспрэчвала старую народную прымаўку: «Пазнаць проста, здзейсніць на практыцы складана». Ён ведаў, што толькі новыя адносіны да практыкі могуць рэвалюцыянізаваць Кітай, і ён заўсёды быў на шляху дасягнення практычнага выніку.

## Памяць 
* У яго гонар быў названы манітор РЧЧФ УС СССР.
* Вуліцы імя Сунь Ятсена знаходзяцца ў Астрахані, Уладзіміры, Уфе, Омску.
* У горадзе Нанкін (КНР) пабудаваны маўзалей.
* У горадзе Ганконг ёсць музей Сунь Ятсена.
* У Міхайлаўскім раёне Прыморскага краю маецца Сунятсенскае сельскае паселішча, дзейнічае сельскагаспадарчы вытворчы кааператыў імя Сунь Ятсена.
* У СССР, ЗША і Кітаі былі выпушчаныя паштовыя маркі, прысвечаныя Сунь Ятсену.

## Літаратура 
* 
* *Матвеева Г. С.* Отец республики: Повесть о Сунь Ят-сене. — М.: Политиздат, 1975. — (Пламенные революционеры) — 398 с, ил.
* И. Ермашев. Сунь Ят-сен. — М.: Молодая гвардия, 1964. — (Жизнь замечательных людей)
* Сунь Ят-сен. 1866—1966. К столетию со дня рождения. Сборник статей, воспоминаний и материалов. — М.: Гл. редакция восточной литературы, 1966.
* Сунь Ятсен. Избранные произведения. — М.: Наука, 1985.
* Тихвинский С. Л. Завещания китайского революционера: Сунь Ятсен: жизнь, борьба и эволюция политических взглядов. — М.: Политиздат, 1986. — 224 с.
* 
* Buck, Pearl S., *The Man Who Changed China: The Story of Sun Yat-sen* (1953)
* Chen, Stephen, and Robert Payne. *Sun Yat Sen A Portrait* (1946)
* Cheng, Chu-yuan ed. *Sun Yat-sen’s Doctrine In The Modern World* (1989)
* D’Elia, Paschal M. *Sun Yat-sen. His Life and Its Meaning, a Critical Biography* (1936)
* Du, Yue. «Sun Yat-sen as Guofu: Competition over Nationalist Party Orthodoxy in the Second Sino-Japanese War.» *Modern China* 45.2 (2019): 201—235.
* Jansen, Marius B. *The Japanese and Sun Yat-sen* (1967)
* Kayloe, Tjio. *The Unfinished Revolution: Sun Yat-Sen and the Struggle for Modern China* (2017)
* Khoo, Salma Nasution. *Sun Yat Sen in Penang* (Areca Books, 2008).
* 
* Linebarger, Paul M.A. *Political Doctrines Of Sun Yat-sen* (1937)
* Martin, Bernard. *Sun Yat-sen’s vision for China* (1966)
* Restarick, Henry B., *Sun Yat-sen, Liberator of China* (Yale UP, 1931)
* Schiffrin, Harold Z. «The Enigma of Sun Yat-sen» in Mary Wright, ed., *China in Revolution: The First Phase 1900—1913* (1968), pp 443—476.
* Schiffrin, Harold Z. *Sun Yat-sen: Reluctant Revolutionary* (1980).
* Schiffrin, Harold Z. *Sun Yat-sen and the origins of the Chinese revolution* (1968).
* Shen, Stephen and Robert Payne. *Sun Yat-Sen: A Portrait* (1946)
* Soong, Irma Tam. «Sun Yat-sen’s Christian Schooling in Hawai’i.» *The Hawaiian Journal of History,* vol. 31 (1997)  
* Wilbur, Clarence Martin. *Sun Yat-sen, frustrated patriot* (Columbia University Press, 1976)
* Yu, George T. The 1911 Revolution: Past, Present, and Future. *Asian Survey*, 31#10 (1991), pp.&nbsp;895-904.

## Спасылкі 
* Сунь Ятсен — энцыклапедыя «Вакол свету» 
* Сунь Ятсен Он-лайн энцыклапедыя Кругасвет 
* Sun Yat-sen in Hong Kong  University of Hong Kong Libraries, Digital Initiatives
* Contemporary views of Sun among overseas Chinese 
* Yokohama Overseas Chinese School established by Dr. Sun Yat-sen 
* Ежедневная газета «Советская Сибирь» № 209 13 сентября 1924 год. Новониколаевск (статья: Сун-Ят-Сен) 

Катэгорыя:Гаміньдан
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Кітая
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Палітыкі Кітая
Катэгорыя:Памерлі ў Пекіне