open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ібн аль-Хайсам

**Абу Алі аль-Хасан ібн аль-Хасан ібн аль-Хайсам аль-Басры** (, Басра — , Каір) — вялікі арабскі вучоны-універсал. У сярэдневяковай Еўропе згадваўся пад лацінізаваным імем **Альгазен**.

## Біяграфія 
Дзякуючы сваім выдатным здольнасцям займаў у роднай Басры пасаду візіра, аднак любоў да навукі заахвоціла яго пакінуць гэту пасаду і заняцца толькі навукай. Калі да егіпецкага халіфа аль-Хакіма дайшлі чуткі пра тое, што Ібн аль-Хайсам склаў праект рэгулявання вод Ніла шляхам пабудовы плаціны ніжэй Асуана, ён запрасіў вучонага ў Егіпет. Аднак на месцы Ібн аль-Хайсам пераканаўся ў немагчымасці ажыццяўлення гэтага праекта пры тэхнічных сродках таго часу. Даведаўшыся пра гэта, халіф разгневаўся на вучонага, узяў яго пад дамашні арышт і канфіскаваў маёмасць. Каб захаваць жыццё Ібн аль-Хайсам быў вымушаны сімуляваць вар'яцтва да самай смерці аль-Хакіма. Пры яго пераемніку ён атрымаў свабоду і жыў у пашане ў Каіры да самай смерці.
 
У спісе ўрачоў, прыведзеным у сірыйца Ібн Абі Усайбі, згадваюцца 92 сачыненні Ібн аль-Хайсама, з іх 89 прысвечаны матэматыцы, астраноміі, оптыцы і механіцы. Ібн аль-Хайсам спалучаў у сваіх навуковых занятках эксперыменты са строгімі матэматычнымі доказамі. Нярэдка яго называюць «бацькам оптыкі».
 
У гонар вучонага названы кратар на Месяцы.

## Оптыка 
Ібн аль-Хайсаму належыць фундаментальная праца па оптыцы — «Кніга оптыкі» у 7 кнігах.
 
У галіне фізіялагічнай оптыкі ён дае апісанне будовы вока, паводле прац старажытнагрэчаскага вучонага Галена, і на доследнай аснове даказвае няслушнасць поглядаў Платона і Еўкліда пра святло як пра промні, якія выпускаюцца вокам і «абмацваюць» прадметы. Ібн аль-Хайсам прапанаваў уласную тэорыю, згодна з якой «натуральнае святло і каляровыя прамяні ўплываюць на вока», а «візуальны вобраз атрымліваецца пры дапамозе прамянёў, якія выпускаюць бачныя целы». Ён жа даў правільнае ўяўленне пра бінакулярны зрок. Нарэшце, ён выказаў меркаванне аб канечнасці скорасці святла.
 
Сярод эксперыментаў, праведзеных вучоным, вылучаюцца эксперыменты з камерай-абскурай, эксперыменты па праламленні святла і эксперыменты з рознымі відамі люстэркаў, якія развіваюць вучэнне Дыёкла.
 
У XII стагоддзі гэта сачыненне было перакладзена на лацінскую мову пад назвай «Скарб оптыкі» () і аказала вялікі ўплыў на развіццё оптыкі ў Еўропе. Першае буйное еўрапейскае сачыненне па оптыцы, «Перспектыва» Вітэла, уяўляе сабой у значнай ступені перапрацоўку трактата Ібн аль-Хайсама.
 
Ібн аль-Хайсам склаў таксама шэраг трактатаў аб запальным шкле і трактаты «Аб святле Месяца», «Аб гала і вясёлцы», «Аб уласцівасцях ценяў».

## Літаратура 
* Ібн аль-Хайсам // 
* Roshdi Rashed. A Polymath in the 10th century. *Science*, 297, 2002.

## Спасылкі 
* 
* Ibn al-Haitham on two Iraqi banknotes 
* The Miracle of Light — a UNESCO article on Ibn Haitham
* *A. I. Sabra*, «Ibn al-Haytham: Brief life of an Arab mathematician» 

Катэгорыя:Арабскія вучоныя
Катэгорыя:Арабскія астраномы
Катэгорыя:Астраномы XI стагоддзя
Катэгорыя:Арабскія матэматыкі
Катэгорыя:Механікі
Катэгорыя:Фізікі
Джордж Браўн

**Джордж Браўн**, або **Броўн** (*Brown*, у манастве Юзаф, , Санкт-Пецярбург — , Кракаў) — гісторык, бібліёграф і педагог.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 1 чэрвеня 1801 г. у Санкт-Пецярбургу ў сям’і англічаніна ды італьянкі. Вучыўся ў езуіцкіх калегіумах Пецярбурга і Полацка, вывучаў філасофію ў Полацкай езуіцкай акадэміі. У Таварыства Ісуса ўступіў 6 жніўня 1817 г. у Пушы.

Пасля выгнання езуітаў з Расійскай імперыі (1820) пэўны час знаходзіўся ў Ферары, а потым вярнуўся ва Ўсходнюю Еўропу — на Галічыну. Выкладаў філасофію Цярнопальскім езуіцкім калегіуме (1822—1824), тэалогію ў Старай Весі (1824—1826) і Тынцы (1826—1828). У 1828 г. у Перамышлі высвечаны на ксяндза. Прафесар гуманістыкі ў Цярнопалі (1828—1830 і 1832—1833), царкоўнай гісторыі ў Тынцы (1830—1831), філасофіі Цярнопалі (1833—1835). З 1838 па 1843 гг. — рэктар Цярнопальскага езуіцкага калегіума, потым прэфект штудый і прафесар багаслоўя ў Новым Сончы (1843—1844), прэфект гімназіі і ўсеагульнай гісторыі ў Цярнопалі (1844—1846). У 1846—1848 гг. — прэфект штудый, а потым — рэктар калегіума і шляхецкага канвікта, а таксама прафесар ўсеагульнай гісторыі ў Львове.

Пад час нядоўгай ліквідацыі Таварыства Ісуса ў Аўстрыйскай імперыі (1848—1852) Браўн заставаўся у Львове, працуючы над бібліяграфіяй езуітаў Польшчы, Літвы і Беларусі. У 1853 г. браў удзел у XXII Генеральнай кангрэгацыі Таварыства Ісуса ў Рыме, дзе меў магчымасць знайсці новыя матэрыялы да сваіх гістарычных даследаванняў. У 1854—1866 гг. — правінцыял Галіцкай правінцыі Таварыста Ісуса, а потым — настаяцель у Львове (1866—1870), пракуратар правінцыі і прэфект бібліятэкі ў Кракаве (1871—1879).

## Працы 
Вывучаў гісторыю ордэна езуітаў Польшчы, Літвы і Беларусі. Стварыў бібліяграфічны слоўнік на лацінскай мове «Бібліятэка пісьменнікаў польскай асістэнцыі Таварыства Ісуса» (1856). (У 1862 г. у Познані праца была апублікавана па-польску — «Biblioteka pisarzów assystencyi polskiéj Towarzystwa Jezusowego» . Перадаваў бельгійскаму езуіту Аўгустыну дэ Бакеру матэрыялы да агульнай бібліяграфіі ордэна («Bibliothèque de la Compagnie de Jésus», t. 1-7, 1853—1861). Напісаў на лацінскай мове гісторыю езуітаў на Беларусі (не апублікавана, рукапіс захоўваецца ў архіве езуітаў у Рыме). У 1861—1870 гадах супрацоўнічаў з часопісамі «Tygodnik katolicki» («Каталіцкі штотыднёвік»), у якім друкаваў артыкулы па гісторыі Беларусі.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4
* Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / oprac. L. Grzebień. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — 882 s.

Катэгорыя:Езуіты
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Іорыс Івенс

**Іорыс Івенс** (, , Наймеген — , Парыж) — галандскі рэжысёр дакументальнага кіно, камуніст па перакананнях.

## Творчасць 
З'яўляецца адным з найвялікшых мастакоў-дакументалістаў. Асноўныя матывы творчасці: чалавек за працай, чалавек, які змагаецца з прыродай і сацыяльным прыгнётам. Быў сведкам многіх паваротных падзей гісторыі. Цалкам не цікавячыся дэпрэсіўнымі аспектамі чалавечай дзейнасці, захапляўся барацьбой чалавецтва, яго будаўніцтвам і творчасцю. Прыхільнік напрамку «сінема верытэ», як адлюстравання сацыяльнай рэальнасці, прасоўваў ідэі Дзігі Вертова на Захадзе. 

## Узнагароды 
* Міжнародная прэмія Міру (1955).
* Міжнародная Ленінская прэмія (1968).

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі 
* European Foundation Joris Ivens
* Ian Mundell//senses of cinema

Катэгорыя:Кінарэжысёры Нідэрландаў
Катэгорыя:Кінадакументалісты
Ігнаценка

**Ігнаценка** — прозвішча.

## Выбітныя носьбіты 
* Аляксандр Пятровіч Ігнаценка (нар. 1932) — беларускі гісторык
* Васіль Іванавіч Ігнаценка (1961—1986) — ліквідатар аварыі на Чарнобыльскай АЭС. Герой Украіны.
* Дзмітрый Аляксандравіч Ігнаценка (нар. 1995) — беларускі футбаліст
* Дзмітрый Мікалаевіч Ігнаценка (нар. 1988) — беларускі футбаліст
* Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка (1919—2002) — беларускі гісторык
* Рыгор Канстанцінавіч Ігнаценка (нар. 1930) — беларускі пісьменнік
* Трафім Дзянісавіч Ігнаценка (1916—1984) — беларускі мастак-плакатыст
Івік

**Івік**, таксама **Ібік** — грэчаскі паэт 2-й паловы 6 стагоддзя да н.э.

## Біяграфія 
Родам з горада Рэджа-дзі-Калабрыя (Італія). Некаторы час жыў пры двары тырана Палікрата на востраве Самас. Стваральнік хвалебнай і любоўнай лірыкі (энкаміі), урачыстай і харавой песні, якая ўхваляла не багоў, а людзей (падзяляюць на 7 кніг, захаваліся фрагменты каля 100 вершаў). Паводле падання, забіты разбойнікамі, якіх знайшлі дзякуючы жоравам. Легенда выкарыстана Ф. Шылерам у баладзе «Івікавы жураўлі».

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. — ISBN 985-11-0279-2
* Schneidewin. Ibyci rell. 1833
* Wekker. Klein e Schriften. 1844
* Nageotte. Histoire de la poésie lyrique grecque. I—II, P., 1886—1889
* Romagnoli. Nel regno d’Orfeo. Studi sulla lirica e la musica greca. Bologna, 1921.

Катэгорыя:Паэты Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія паэты
Катэгорыя:Паэты VI стагоддзя да н.э.
Рыгор Канстанцінавіч Ігнаценка

**Рыгор Канстанцінавіч Ігнаценка** (нар. , Вусаўка, , Магілёўская вобласць — 2025) — беларускі пісьменнік.

## Біяграфія 
Выхоўваўся ў дзіцячым доме. У 1946—1948 гадах вучыўся ў рамесным вучылішчы № 10 горада Магілёва, потым, у 1948—1951 гадах працаваў слесарам. Вучыўся завочна ў Мінску на рэспубліканскіх курсах кіраўнікоў мастацкай самадзейнасці раённых дамоў культуры. У 1957—1988 гадах працаваў настаўнікам музыкі ў Паплаўскай сярэдняй школе. У 1980 годзе завочна закончыў Народны ўніверсітэт мастацтваў у Маскве.

## Творчасць 
Дэбютаваў у друку ў 1961 годзе. У 1964 годзе ў выдавецтве «Беларусь» выйшаў першы зборнік апавяданняў «Лясныя тынкоўшчыкі». Галоўная тэма творчасці пісьменніка — чалавек і прырода. Яго творы прысвечаны дзецям, напісаны лаканічна, паэтычна і займальна.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Ігнаценка Рыгор Канстанцінавіч / Беларускія пісьменнікі: біябібліягр. слоўнік: у 6 т. т. 6. — Мн., 1995. — С. 604.
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Маціяш Бернард Браўн

**Маціяш Бернард Браўн** (, , Эц, зямля Ціроль, Аўстрыя — , ) — чэшскі скульптар. Прадстаўнік барока.

## Біяграфія 
Вучыўся ў Італіі, зведаў уплыў Л.Берніні.

Працаваў у Зальцбургу, з 1710 года — у Празе.

Памёр ад сухотаў.

## Асноўныя работы 
* скульптурная група з св. Луітгардай на Карлавым мосце (1710)
* скульптурнае аздабленне касцёла св. Клемента (1715—1721) у Празе
* скульптурныя кампазіцыі касцёла і шпіталя, дэкаратыўныя статуі ў сядзібе Куке (каля Двур-Кралавэ, 1712—1719, 1726—1729)
* скульптуры партала замка ў Канапішце (1720-я гады)
* статуя імператара Карла VI у Ярамержы (пасля 1724 года)
* св. Войцех на галоўным алтары касцёла ў Бенешаве (Чэхія, каля 1730)

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4

Катэгорыя:Скульптары паводле алфавіта
Катэгорыя:Скульптары Чэхіі
Тэатр-студыя кінаакцёра

**Тэатр-студыя кінаакцёра Нацыянальнай кінастудыі «Беларусьфільм»** — тэатр горада Мінска.

## Гісторыя 
Тэатр быў створаны ў Мінску ў 1980 годзе з акцёрскага штату кінастудыі «Беларусьфільм». Адкрыццё тэатра адбылося 30 сакавіка 1982 года спектаклем «Усё яго жыццё» па матывах кінааповесці «Камуніст» Е.Габрыловіча. Тэатр узнік як эксперыментальная лабараторыя, ажыццяўляў пастаноўкі не толькі спектакляў, але і канцэртаў і іншых кінатэатральных відовішчаў.

Неўзабаве пасля прэм’еры першага спектакля заснавальнік і кіраўнік тэатра Валерый Анісенка быў нечакана адхілены ад сваёй пасады. Яго пераемнікам стаў Барыс Луцэнка. Найбольш удалыя спектаклі таго перыяду: «Глядзіце, хто прыйшоў» Уладзіміра Аро, «Шчасце маё, або Папяровы тэлефон» Аляксандра Чарвінскага (абедзве 1983), «Не баюся Вірджыніі Вульф» Эдварда Олбі (1985), «Гамлет» Уільяма Шэкспіра (1988) і «Генералы ў спадніцах» Жана Ануя (1990).

## Сучаснасць 
З 1991 года тэатр узначальвае кінарэжысёр Аляксандр Яфрэмаў. Эксперыментальная лабараторыя пераўтварылася ў паўнавартасны стацыянарны тэатр. Апошні часам акцэнт зроблены на забаўляльных спектаклях.
Калектыў неаднаразова прадстаўляў айчыннае тэатральнае мастацтва на гастролях у Расіі, Польшчы, Літве, Украіне, удзельнічаў у тэатральных фестывалях Беларусі.
У 2011 годзе пастановай Савета Міністраў № 1728 ад 23 снежня тэатру прысвоена званне заслужанага калектыву Беларусі,

## Мастацкія кіраўнікі, галоўныя рэжысёры 
* Валерый Анісенка (1980—1982)
* Барыс Луцэнка (1982—1991)
* Аляксандр Яфрэмаў (з 1991)

## Цікавыя факты 
Акцёр Павел Харланчук, які выканаў ролю Джорджа Пігдэна ў спектаклі «№ 13» перамог у намінацыі «Найлепшая мужчынская роля» на Першай Нацыянальнай тэатральнай прэміі (2011).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Сайт Тэатра-студыі кінаакцёра

Катэгорыя:Тэатры, заснаваныя ў 1980 годзе
Катэгорыя:1980 год у Мінску
Катэгорыя:Тэатры Мінска
Станіслаў Станіслававіч Давойна

**Станіслаў Давойна** (? — 1573) — дзяржаўны  і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Ваявода полацкі (з 1542)

## Біяграфія 
У маладосці служыў пры кіеўскім ваяводзе Андрэю Неміровічу, удзельнічаў у барацьбе з татарамі і маскоўскім войскам. У 1528 стаў каморнікам каралевы Боны, у 1530 — каралеўскім дваранінам. Ад Неміровіча атрымаў зямельныя ўладанні, пабагацеў і ў 1539 выстаўляў са сваіх зямель 96 узброеных коннікаў.

24 мая 1542 прызначаны на пасаду полацкага ваяводы. Старанна выконваў ваяводскія абавязкі, сачыў за абараназдольнасцю полацкіх умацаванняў, пабудаваў новы паркан за Вялікім і Запалоцкім пасадамі, павялічыў конную службу Полацкага замка, клапаціўся аб гаспадарчым развіцці Полацкай зямлі, спрыяў пераходу заслужаных людзей у шляхецкае саслоўе. У 1555 узначальваў пасольства ВКЛ у Маскву, якое падоўжыла перамір'е паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай яшчэ на 2 гады.

Падчас Інфлянцкай вайны у студзені 1563 65-тысячнае маскоўскае войска на чале з Іванам IV падышло да Полацка і аблажыла яго. Давойна кіраваў 2-тыднёвай абаронай горада. У абаронцаў былі занадта малыя сілы, а Давойна да таго ж зрабіў некалькі тактычных памылак, таму, не атрымаўшы ніякай дапамогі, мусіў здаць Полацк маскоўскаму цару.

У якасці палоннага разам з жонкай Петранеляй Радзівіл, уладыкам Арсеніем і шляхтай высланы ў Маскву, дзе жонка памерла. Вярнуўся ў ліпені 1567 дзякуючы намаганням вялікага князя Жыгімонта Аўгуста. Астатнія гады жыцця быў пасіўны, функцыі ваяводы выконваў намінальна. Удзельнічаў у працы Люблінскага сойма 1569.

## Сям'я 
Паходзіў з роду Давойнаў, сын мерацкага старосты Станіслава Давойны.

У 1552 Ганна Сапега, удава Яна Неміровіча, абвясціла аб тым, што ўсынаўляе Станіслава Давойну, што дазволіла апошняму атрымаць у спадчыну Лунінец.

Быў тройчы жанаты. Першая жонка Петранеля Радзівіл, дачка Яна Радзівіла, памерла ў маскоўскім палоне. У 1568 ажаніўся з Даротай, дачкой Вацлава Касцевіча і ўдавой Яраслава Галоўчынскага. Пасля яе смерці ажаніўся ў 1572 з Барбарай Саламярэцкай, удавой Канстанціна Хадкевіча. Дзяцей не пакінуў.

## Літаратура 
* 

Станіслаў Станіслававіч
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Ваяводы полацкія
Катэгорыя:Постаці Гонёндза
Катэгорыя:Войты полацкія
Мальхер Станіслававіч Шэмет

**Мальхер Шэмет**, **Мельхіёр Шэмет** (? — 1570) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Быў падстаростам жамойцкім, цівун рэтаўскі з 1548, бяржанскі ў 1550, староста дынабургскі ў 1560, кашталян жамойцкі з 1566.

## Сям’я 
Сын Станіслава Шэмета і Ганны Кезгайлы.

Быў жанаты з Альжбетай Глябовіч, дачкой віленскага ваяводы Яна Глябовіча. Меў сыноў Вацлава, кашталяна смаленскага, Мальхера, падкаморага віленскага і Яна, старосту батоцкага. Дачка Крысціна выйшла замуж за Войцеха Білевіча.

## Літаратура 
* 

Мальхер Станіслававіч
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны жамойцкія
Катэгорыя:Старосты дынабургскія
Катэгорыя:Цівуны бяржанскія
Катэгорыя:Цівуны рэтаўскія
Катэгорыя:Падстаросты жамойцкія
Ігуанадонты

**Ігуанадонты** (*Iguanodontia*) — сямейства вымерлых арнітаподных дыназаўраў, якія жылі на ўсіх кантынентах планеты каля 164-65,5 мільёнаў гадоў таму.

## Эвалюцыя 
Акамянеласці ігуанадонтаў вядомыя з юрскага перыяду, аднак на працягу мелавога перыяду дадзеная група траваедных зрабілася надзвычай паспяховай, рассяліўшыся па ўсім свеце. У цяперашні час складзены спіс таксонаў ігуанадонтаў, якія адносяцца да ранняга мелу з Азіі. Разнастайнасць і багацце гэтых формаў дае магчымасць выказаць здагадку, што раннія ігуанадонты ўпершыню з'явіўся ў Азіі, а затым перакінулася на іншыя часткі свету.
 
Нягледзячы на сваё шырокае распаўсюджванне, у Паўночнай Амерыцы рэшткі ігуанадонтаў гэтага перыяду сустракаюцца надзвычай рэдка. У асноўным яны сканцэнтраваныя ў фармацыі штата Юта, якая ахоплівае 40 млн.гадоў эвалюцыі (напрыклад *Hippodraco scutodens* і *Iguanacolossus fortis*).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дыназаўры
Мікалай Шэмет

**Мікалай Шэмет** (? — 2 студзеня 1736) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.

Стольнік смаленскі ў 1701—1709 гадах і аршанскі ў 1701 годзе, падкаморы аршанскі з 1713 года, кашталян полацкі з 1726 года.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Мікалай
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны полацкія
Катэгорыя:Падкаморыя аршанскія
Катэгорыя:Стольнікі аршанскія
Катэгорыя:Стольнікі смаленскія
Катэгорыя:Памерлі ва Ушацкім раёне
Мікалай Леапольдавіч Браўн

**Мікалай Леапольдавіч Браўн** (, с.Парахіна, Арсеньеўскі раён, Тульская вобласць — , ) — рускі паэт.

## Біяграфія 
Скончыў Ленінградскі педагагічны інстытут у 1929 годзе.

## Творчасць 
У зборніках «Даліны Радзімы маёй» (1947), «Жывапіс» (1963), «Вехі часу» (1971), «Да вяршыні веку» (1975) адлюстраваў жыццё Радзімы, яе гісторыю, прыгажосць роднай зямлі.

Пераклаў на рускую мову творы Я.Купалы, Я.Коласа, М.Багдановіча, Ф.Багушэвіча, П.Глебкі, А.Куляшова, М.Танка, П.Панчанкі, В.Таўлая і інш.

На беларускую мову творы Браўна пераклалі А. Бялевіч, А. Бачыла, С. Грахоўскі, А. Грачанікаў, А. Зарыцкі, М. Калачынскі, Ю. Свірка, М. Стральцоў.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4

## Спасылкі 
* Пісьменнікі Тульскай вобласці
* Энцыклапедыя "Слова о полку Игореве"

Катэгорыя:Паэты Расіі
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тульскай вобласці
Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову
Ідзанакі і Ідзанамі

**Ідзана́кі і Ідзана́мі** — у японскай міфалогіі і рэлігіі сінта вышэйшыя багі (муж і жонка), апошнія з 5 пакаленняў багоў, якія з’яўляліся на свет парамі; першыя багі, якія мелі антрапаморфнае аблічча і маглі нараджаць іншых багоў.

Ідзанакі і Ідзанамі стварылі сярэдні слуп Зямлі і Японскія астравы, нарадзілі многіх багоў і багінь, у тым ліку багіню Сонца Аматэрасу, бога ночы і Месяца Цукуёмі, бога ветру і вады Сусанаа.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Японскія божаствы
Катэгорыя:Сінтаізм
Катэгорыя:Багі-творцы
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Станіслаў Станіслававіч Шэмет

**Станіслаў Шэмет** (? — каля 1590) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Сын Станіслава Шэмета і Ганны Кезгайлы, брат жамойцкага кашталяна Мальхера.

Цівун паюрскі ў 1567, вялікі кухмістр літоўскі ў 1576—1589.

## Літаратура 
* 

Станіслаў Станіслававіч
Катэгорыя:Кухмістры вялікія літоўскія
Катэгорыя:Цівуны паюрскія
Ідзу-Банінскі жолаб

**Ідзу-Банінскі жолаб** — глыбакаводны жолаб у Ціхім акіяне, размешчаны ўздоўж усходняга падножжа хрыбта астравоў Нампо, які цягнецца ад вострава Хансю да Банінскіх астравоў. На поўначы злучаецца з Японскім жолабам, на поўдні аддзелены ад жолаба Волкан высокім вузкім грэбенем.
 
Даўжыня жолаба складае 1030 км. Вузкае, месцамі плоскае дно жолаба падзелена парогамі на некалькі замкнёных дэпрэсій з глыбінямі 7000-9000 м. Максімальная глыбіня жолаба - 9810 м.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Ціхі акіян
Катэгорыя:Акіянічныя ўпадзіны
Ліпа драбналістая

**Ліпа драбналістая**, **Ліпа сэрцападобная** (*Tilia cordata*) — лістападнае дрэва сямейства ліпавых.

## Назва 
Ліпа сэрцападобная, ліпа, ліпнік.

## Апісанне 
Дрэва вышынёй да 25—30 м з шарападобнай кронай, чорнай, патрэсканай карой. Лісце чаргаванае, чаранковае, сэрцападобнае, з пілаватым краем. Кветкі жаўтавата-белыя, духмяныя, сабраныя па 5—15 у паніклыя паўпарасонікі. Прыкветны ліст зрастаецца з агульным кветаносам сваёй жылкай у ніжняй яе частцы. Плод — шарападобны арэшак.

## Пашырэнне 
 Беларусі.]]
Расце ў зоне мяшаных і шыракалістых лясоў Еўропы, у Заходняй Сібіры да правабярэжжа Іртыша. Звычайна расце ўперамешку з іншымі пародамі, асабліва дубам.

Цвіце ў канцы чэрвеня — пачатку ліпеня, плады выспяваюць у жніўні — верасні.

## Значэнне і выкарыстанне 
Добры меданос. Адвар кветак ліпы выкарыстоўваюць як патагонны і жарапаніжальны сродак.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Беларуская ССР: Кароткая энцыкл. Т. 2. — Мн., 1979.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Ліпавыя
Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Расліны на марках
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1768 годзе
Ібагэ

**Ібагэ** () — горад у цэнтры Калумбіі. Заснаваны ў 1550 годзе. Цэнтр дэпартамента Таліма.

## Гісторыя 
Ібагэ быў заснаваны Антоніа Лопесам Галарсай 14 кастрычніка 1550 г. пад назвай Вілья-дэ-Сан-Баніфача-дэ-Ібагэ-дэль-Валье-дэ-лас-Лансас у тым месцы, якое ў цяперашні час з'яўляецца часткай мястэчка Кахамарка дэпартамента Таліма. Гэта мястэчка знаходзіцца за 42 км на захад ад сучаснага горада Ібагэ. З-за пастаянных набегаў індзейцаў піхаа, месцазнаходжанне горада было вырашана змяніць і горад быў нанова адбудаваны пачынаючы з 7 лютага 1551.
 
З красавіка па снежань 1854 года Ібагэ быў часовай сталіцай дзяржавы Рэспубліка Новая Гранада.
 
Пасля ўтварэння ў 1908 годзе дэпартамента Таліма горад Ібагэ стаў яго адміністрацыйным цэнтрам.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Калумбіі
Мікалай Весялоўскі

**Мікалай Весялоўскі** (? — ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

З шляхецкага роду Весялоўскіх герба «Агеньчык» зменены, сын Пятра, вялікага маршалка літоўскага.

Вялікі літоўскі кухмістр у 1611—1623, стольнік у 1623—1626, крайчы ў 1626—1630, падчашы ў 1630—1633, кашталян жамойцкі з 1633; староста дзісенскі з 1606 і ковенскі з 1621.

## Літаратура 
* 

Мікалай
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны жамойцкія
Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Крайчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Стольнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Кухмістры вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты ковенскія
Катэгорыя:Старосты дзісенскія
Юліян Бакшанскі

**Юліян Бакшанскі** (, маёнтак Тупальшчына Свянцянскага павета, цяпер Смаргонскі раён — , Свечкі, цяпер Маладзечанскі раён) — удзельнік вызваленчага руху і паўстання 1863—1864 гадоў у Беларусі і Літве. Пахаваны ў Плябані Маладзечанскага раёна,.

Паходзіў са шляхецкага роду Бакшанскіх. Бацька — Юзаф, паходзіў са Смаргоні, быў суддзёй, уладальнікам Тупальшчыны і кіраваў казённым маёнткам Смаргонь, які належаў графу Каралю Пшаздзецкаму, але канфіскаваны за ўдзел гаспадара ў паўстанні 1830—1831 гадоў і перайшла ва ўласнасць дзяржавы. Маці — Юстына з роду Невяровічаў. Вучыўся ў Віленскай гімназіі. У 1842 годзе за захоўванне забароненых кніг сасланы ў Разанскую губерню. Вярнуўшыся са ссылкі, у 1847 годзе зрабіў спробу падняць паўстанне смаргонскіх сялян. У сваім звароце да іх заклікаў аб’яднацца з гарадской беднатой і салдатамі і выступіць супраць памешчыкаў, чыноўнікаў і афіцэраў. Гэты план не здзейсніўся, Ю. Бакшанскі быў арыштаваны і асуджаны да 12 гадоў катаргі. У 1863 годзе арганізаваў і ўзначаліў атрад паўстанцаў і ў сутычцы з урадавымі войскамі на Віленшчыне загінуў.

Пасля паўстання на Маладзечаншчыне разгарнулася актыўная палітыка русіфікацыі краю. Менавіта на Маладзечаншчыне, у 1944 годзе, у 105-гадовым веку, памёр апошні ўдзельнік гэтага паўстання, Ігнат Абрамовіч, які пахаваны ў мястэчку Краснае пад Маладзечнам.

## Літаратура 
* *Смирнов А. Ф.* Революционные связи народов России и Польши. 30-60 годы XIX века. — М., 1962

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смаргонскім раёне
Катэгорыя:Памерлі ў Маладзечанскім раёне
Аляксандр Карпавіч Болбас

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя     = Аляксандр Карпавіч Болбас
 |арыгінал імя = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці    = 
 |месца смерці   =
 |партрэт        = 
 |подпіс        = 
 |мянушка       = 
 |псеўданім      = 
 |прыналежнасць = 
 |гады службы    = 1933—1958 (з перапынкам)
 |званне         = 
 |род войскаў      = бранетанкавыя войскі
 |камандаваў     = 
 |частка          = 
 |бітвы       = Савецка-фінская вайна,  Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды        = { style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
 
-
 
}
 |Commons        = 
 |сувязі          = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс        = 
}}
**Аляксандр Карпавіч Болбас** (, Слабодка, Бабруйскі раён, Магілёўская вобласць — ) — падпалкоўнік Савецкай Арміі, удзельнік савецка-фінскай і Вялікай Айчыннай войнаў, Герой Савецкага Саюза (1944). Атрымаў сярэднюю адукацыю. У 1929 годзе ўступіў у калгас. З 1930 года працаваў грузчыкам на станцыі Брожа Бабруйскага леспрамгаса. У верасні 1933 года быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію, праходзіў службу курсантам палкавой школы, пасля механікам-кіроўцам танка. У 1935 годзе быў дэмабілізаваны, паступіў у савпартшколу ў Мінску. Скончыўшы яе, быў накіраваны ў Бабруйск, быў старшынёй завадскога працоўнага камітэта чарапічнага завода. У 1937 годзе Болбас паступіў у Мінскі камуністычны інстытут журналістыкі ў Мінску.

Удзельнічаў у баях 1941 года ў Беларускай ССР, абароне Мінска, Бабруйска, Рагачова, Магілёва.

Удзельнічаў у вызваленні Кіева і Правабярэжнай Украіны, Эстонскай, Латвійскай і Літоўскай ССР. Удзельнічаў у баях на 1-м, 2-м, 3-м Прыбалтыйскім і 3-м Беларускім франтах. У студзені 1945 года ён быў накіраваны на вучобу ў маскоўскую акадэмію бранетанкавых войскаў, якую скончыў у 1947 годзе. Быў накіраваны ў Кіеўскую ваенную акругу, быў намеснікам камандзіра батальёна танкавага вучылішча ў Крывым Рогу, пасля там жа быў начальнікам Дома Афіцэраў, затым знаходзіўся на той жа пасадзе ў Чаркасах, быў таксама намеснікам камандзіра курсанцкага батальёна Кіеўскага танкасамаходнага вучылішча, намеснікам камандзіра танкавага палка па палітычнай частцы, намеснікам начальніка танкавага завода ў Харкаве. У 1958 годзе ў званні падпалкоўніка выйшаў у адстаўку. Працаваў начальнікам дрэваабдзелачнага камбіната АН УССР. У 1973 годзе выйшаў на пенсію, працаваў старэйшым інжынерам Інстытута электрадынамікі. Займаўся грамадскай дзейнасцю. Пражываў у Кіеве, памёр 7 чэрвеня 2008 года. Пахаваны на кіеўскіх могілках «Беркаўцы».

Быў таксама ўзнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны 1-й і 2-й ступеняў, двума ордэнамі Чырвонай Зоркі, а таксама шэрагам медалёў. Ганаровы грамадзянін горада Грабёнкі ў Палтаўскай вобласці.

## Літаратура 
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382

Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Сталінградскай бітвы
Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы
Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйскім раёне
Кладонія

**Кладонія** (*Cladonia*) — род лішайнікаў сямейства , шырока распаўсюджаных ва ўсіх раслінна-кліматычных зонах, ад палярных пустыняў да тропікаў.

## Біялагічнае апісанне 
Гэты род характарызуецца падзелам слаявіны на дзве часткі — першасную і другасную. Першасная слаявіна гарызантальная, складаецца з лускавінак рознай формы і велічыні (ад 1 да 30 мм), якія пакрываюць субстрат, якім можа быць глеба, кара, драўніна і г. д. Часам яны ўтвараюць шчыльнае покрыва ці па меры старэння лішайніку становяцца рэдкімі або зусім знікаюць.
 
З першаснай слаявіны вырастае другасная вертыкальная слаявіна — падэцыі. Яны бываюць вельмі разнастайнай формы — простыя палачкападобныя, простыя са аднастайнымі пашырэннямі, разрэджаныя або густа галінаваныя і г. д. Унутры яны маюць паражніну, а звонку пакрытыя каравым пластом з густа сплеценых гіфаў, часам каравы пласт адсутнічае. Сценкі падэцыяў утвораны асяродкам і ўтрымліваюць водарасцевы пласт.

Вышыня падэцыяў у большасці відаў 2-8 см, рэдка да 20 см. Падэцыі нярэдка пакрытыя лускавінкамі — філакладыямі, якія павялічваюць іх асіміляцыйную паверхню. На падэцыях (у канцах, па краях сцыф, рэдка на сценках) сустракаюцца пладовыя целы — апатэцыі. Яны без слаявіннага краю, афарбаваныя ў карычневы, светла-буры або чырвоны колер. У сумках па восем аднаклетачных (часам чатырохклетачных) бясколерных спор. Пікнідзіі размешчаныя на лускавінках першаснай слаявіны або на падэцыях. Фікабіёнт звычайна зялёная аднаклетачная водарасць — Trebouxia.

## Пашырэнне 
У свеце род налічвае каля 400 відаў, шырока распаўсюджаных у абодвух паўшар’ях. Лішайнікі растуць на глебе, радзей на кары дрэў, драўніне, імхах, раслінных рэштках, у хваёвых, яловых, радзей у мяшаных і ліставых лясах. У Беларусі сустракаецца каля 60 відаў.

## Некаторыя віды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 3. Водоросли и лишайники / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1981
* *Кабзар Н.* Кладзіна // 
* *Кабзар Н.* Кладонія // 
* *Кабзар Н.* Кладзіна // 
* *Кабзар Н.* Кладонія // 

## Спасылкі 
* 
* *Cladonia perforata* 
* The European Union Habitats Directive, 1992
*  
* *Кладония* ў Біялагічным энцыклапедычным слоўніку 


Катэгорыя:Роды грыбоў
Казанскі ўніверсітэт

**Казанскі (Прыволжскі) федэральны ўніверсітэт** (, ) — вышэйшая навучальная ўстанова Казані, адзін з дзевяці расійскіх федэральных універсітэтаў; найстарэйшы, пасля Маскоўскага, універсітэт Расіі, які існуе бесперапынна з моманту заснавання. Уключаны ў Дзяржаўны збор асабліва каштоўных аб'ектаў культурнай спадчыны народаў Расійскай Федэрацыі.

## Прафесарска-выкладчыцкі склад 
* Міхкель Веске
* Іван Андрэевіч Вятохін

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт універсітэта 
* Сайт дыстанцыйнай адукацыі ўніверсітэта 
* Ранейшы афіцыйны сайт універсітэта 
* 
* 

Катэгорыя:Універсітэты Расійскай імперыі

Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна
Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга
Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Леніна
Катэгорыя:Універсітэты Расіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1804 годзе
Катэгорыя:1804 год у Казані
Катэгорыя:Федэральныя ўніверсітэты Расіі
Апостраф

**Апостраф** — надрадковы значок у выглядзе коскі. Указвае на пропуск галосных пры скарачэнні слоў ( замест **do not**), аддзяляе артыклі і часціцы ў іншамоўных словах (). У беларускую графіку ўведзены ў 1920-я гг.

## Правілы напісання апострафа ў беларускай мове 
Апостраф пішацца пры асобным вымаўленні зычных з наступным галосным:
* пасля прыставак, якія заканчваюцца на зычную, перад **е**, **ё**, **ю**, **я** і націскным **і**: *ад’езд, аб’ём, аб’я́ва, аб’ядна́цца, пад’ё́мны, раз’ю́шыцца, між’я́русны, аб’і́нець, уз’ядна́нне, ад’юта́нт, ін’е́кцыя, кан’юнкту́ра*;
* у сярэдзіне слова пасля губных **б**, **в**, **м**, **п**, **ф**, заднеязычных **г**, **к**, **х**, зубных **д**, **т** і дрыжачага **р** перад літарамі **е**, **ё**, **і**, **ю**, **я**: *б’ецца, вераб’і, В’етнам, інтэрв’ю, сям’я, Дзям’ян, Камп’ен, куп’ё, куп’істы, п’юць, саф’ян, Пракоф’еў, Пракоф’евіч, Мантэг’ю, Лук’ян, Х’юстан, Аж’е, Ч’япа, Буш’е, Д’еп, бар’ер, надвор’е, Грыгор’еў, Юр’еў, Мар’іна Горка*;
* у складаных словах з першай часткай двух-, трох-, чатырох-, шмат- перад літарамі **е**, **ё**, **ю**, **я**: *двух’ярусны, трох’ярусны, шмат’ядзерны, шмат’ёмісты*.

Апостраф не пішацца:
* пасля ў (у нескладовага) перад літарамі е, ё, і, ю, я: *абаўецца, саўюць, салаўі*.

## Гл.таксама 
* Залаты апостраф

## Літаратура 
* *А. М. Булыка.* Апостраф. // 

Апостраф
Апостраф
Апостраф
Ігнітрон

, (2) Катод, (3) Падпальны электрод, (4) Ртуць, (5) Ізалятары, (6) Ахаладжальная вадкасць]]
**Ігнітрон** (ад  — агонь і электрон) — аднаанодная іонная прылада з ртутным катодам і кіраваным дугавым разрадам. Ужываецца як ртутны электрычны вентыль у магутных выпрамляльных прыладах, электрапрыводах, электразварачных прыладах, цягавых і выпрамляльных падстанцыях і г.д. з сярэдняй сілай току ў сотні ампер і выпрамленым напружаннем да 5 кВ.
 
Для ігнітрона ўласцівы нязначнае падзенне напружання (15—20 В) і высокі ККДз (98—99 %).

## Гісторыя стварэння 
Упершыню ртутны выпрамляльнік сканструяваны савецкім навукоўцам-вынаходнікам В. П. Валагдзіным (1881—1953). Працы па яго стварэнні былі пачаты яшчэ да Першай сусветнай вайны і завершаны паспяховымі выпрабаваннямі ў 1922 г. Першыя ігнітроны Валагдзіна мелі магутнасць да 10 кВт пры напружанні выпрамленага току больш за 3,5 кВ. Яны былі надзейныя ў працы і сталі шырока прымяняцца ва ўстаноўках на магутных радыётэлефонных і радыётэлеграфных станцыях, якія выпускала Ніжагародская радыёлабараторыя. Сканструяваныя В. П. Валагдзіным і яго супрацоўнікамі ртутныя выпрамляльнікі неўзабаве сталі адным з асноўных крыніц сілкавання савецкіх лямпавых радыёстанцый.

## Гл. таксама 
* Тыратрон
* Тырыстар

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Бензарь В. К.* Словарь-справочник по электротехнике, промышленной электронике и автоматике. — Мн.: Вышэйшая школа, 1985. — С. 54. — 176 с. — 20 000 экз.
* 

Катэгорыя:Сілавая электроніка
Катэгорыя:Электравакуумныя прыборы
Дужкі

{{Пунктуацыйныя знакі|[ ]|Квадратныя дужкі|variant1=( )|caption1=Круглыя дужкі|variant2={ }|caption2=Фігурныя дужкі|variant3=〈 〉|caption3=Вуглавыя дужкі}}

**Дужкі** — парныя знакі, якія выкарыстоўваюцца ў розных галінах.
 
Адрозніваюць:
* круглыя () дужкі;
* квадратныя [] дужкі;
* фігурныя {} дужкі;
* вуглавыя <> дужкі (або <> у ASCII-тэкстах).

## Правілы пастаноўкі дужак у беларускай мове 
У дужкі бяруцца ўстаўныя словы, спалучэнні слоў і сказы, якія аб’яднаны з асноўным сказам сэнсавай сувяззю і служаць у якасці заўваг, удакладненняў і пад.: *Узялі мы вуды, кацялок для юшкі, сачок (на ўсякі выпадак) і рушылі на рыбалку* (А. Якімовіч).

У дужкі бяруцца словы і спалучэнні слоў (разам з адпаведным знакам прыпынку), якія выражаюць рэакцыю, адносіны слухачоў да чыёй-небудзь прамовы, выказвання, рэплікі:
: А н і с і м. …Таму кожны павінен атрымаць сваю долю. (Воклічы: «Правільна!»)
: С а к р а т а р. Ці будуць пытанні да прысутных? (Галасы: «Хопіць!»)

У дужкі бярэцца прозвішча аўтара або прозвішча аўтара і крыніца (назва твора), з якой прыводзіцца цытата: *Каля пасады лесніковай цягнуўся гожаю падковай стары, высокі лес цяністы* (Я. Колас. «Новая зямля»).

Пасля цытаты, непасрэдна за якой у гэтым жа радку ў дужках змяшчаецца спасылка на аўтара або на аўтара і крыніцу (г. зн. перад адкрывальнай дужкай), захоўваецца адпаведны знак прыпынку — пытальнік, клічнік або шматкроп’е: *Прыгадаліся знаёмыя радкі: «Чым сустрэла мяне мая вуліца, як я выходзіў?»* (А. Куляшоў. «Сцяг брыгады»).

У дужкі бяруцца рэмаркі аўтара ў драматургічным творы:
: А л ь ж б е т а (убягае, трымаючы ў руцэ клінок з тварагом). Што гэта ў вас тут парабілася, мае міленькія?
: П а ў л і н к а. Кабыла дзядзькава ўцякла ці хто ўкраў. (Ідзе, садзіцца на ложак і шые) (Я. Купала).

Пасля ўстаўной канструкцыі (перад закрывальнай дужкай) ставіцца пытальнік, клічнік або шматкроп’е, якія патрабуюцца кантэкстам, а кропка не ставіцца: *І толькі школа (я адразу ўбачыў яе і беспамылкова пазнаў) стаяла за гародамі, бліжэй да лесу* (І. Шамякін).

## Гл. таксама 
* Двукоссі

Катэгорыя:Знакі прыпынку
Катэгорыя:Матэматычныя знакі
Катэгорыя:Друкарскія знакі
Радыёвяшчанне

**Радыёвяшчанне** («эфірнае радыёвяшчанне», кар. «эфір»), ад «*радыё*» + «*вяшчаць*» (*паведамляць*) — тэхналогія перадачы гукавой інфармацыі ў радыёэфіры, а таксама ў правадных сетках (правадное радыёвяшчанне) ці ў сетках з пакетнай камутацыяй (у камп'ютарных сетках — інтэрнэт-радыё). Першапачаткова тэрмін пайшоў ад фізічнага паняцця «эфір», з прычыны таго, што напачатку XX стагоддзя лічылася, што распаўсюджванне радыёхваль адбываецца ў такім эфіры, і ў далейшым распаўсюдзілася на ўсе спосабы шырокавяшчальнай трансляцыі.

Характарызуецца перадачай сігналу па прынцыпе «ад аднаго — да многіх», г.зн. больш за аднаго слухача, як правіла — па загадзя вядомым раскладзе.
У афіцыйнай дакументацыі таксама ўжываюць тэрмін *«радыёвяшчанне тэлебачання»*, што падразумявае перадачу аўдыёвізуальнай інфармацыі.

## Гл. таксама 
* Міжнароднае радыёвяшчанне
* Лічбавае радыё
* Фармат вяшчання
* Радыёсувязь
* Радыёвыпраменьванне
Эсэіст

**Эсэіст** — аўтар эсэ; пісьменнік, які піша эсэістычныя творы. 

У англійскай мове слова «эсэіст» () упершыню выкарыстоўваў англійскі паэт і драматург Бен Джонсан у 1609. 

У якасці эсэістаў выступалі, напрыклад, у XIX стагоддзі Т. Карлейль, В. Хэзліт, М. Арналд, Оскар Уайльд, Р. У. Эмерсан, Г. Д. Тора, Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ і шматлікія іншыя. 

Да вядомых эсэістаў XX стагоддзя можна аднесці Б. Шоу, Г. Уэлса, Г. К. Чэстэртана, Дж. Оруэла, Т. Мана, Р. Ралана, А. Маруа, Ж. П. Сартра, І. А. Бродскага, Ч. Мілаша.

## Гл. таксама 
* Эсэ
* Эсэістыка

Катэгорыя:Эсэ
Cladonia uncialis

**Cladonia uncialis** — від грыбоў сямейства Кладоніевыя.

## Батанічнае апісанне 
Слаявіна кусцістая. Першасная слаявіна хутка знікае. Падэцыі цыліндрычныя, зелянява-жаўтлявыя, 2-8 см вышыні, пакрытыя добра развітым каравым пластом, коратка вільчатаразгалінаваныя, у месцах галінавання ўздутыя. Канчатковыя галінкі прамыя, шылападобназавостраныя, утвараюць у праекцыі зорачку з адтулінай у паражніну падэцыя пасярэдзіне. Пладовыя цела (апатэцыі) размяшчаюцца на канцах галінак, адзіночныя або скучаныя па некалькі, жаўтлява-карычневыя. Споры падоўжанаавальныя да верацянопадобных, 10—15×3—3,5 мкм.

## Экалогія 
Расце на пясчанай глебе ў хваёвых лясах, на асветленых месцах, радзей па купінах на балотах.

У Беларусі сустракаецца па ўсёй тэрыторыі.

## Таксанамія 
У межах віда выдзяляюць наступныя формы і разнавіднасці:

* *Cladonia uncialis f. biuncialis* (Hoffm.) Schaer., (= *Cladonia uncialis subsp. biuncialis*).
* *Cladonia uncialis f. crispata* (Rabenh.) M. Choisy (1951).
* *Cladonia uncialis f. holacina* Ach.
* *Cladonia uncialis f. humilior* Fr. (1927).
* *Cladonia uncialis f. integerrima* Vain.
* *Cladonia uncialis f. leptostelis* (Wallr.) Rabenh.
* *Cladonia uncialis f. obtusata* (Ach.) Nyl.
* *Cladonia uncialis f. rubescens* Bilttner{?} & Schade (1967).
* *Cladonia uncialis f. spinosa* (H. Olivier) Harm.
* *Cladonia uncialis f. torulosa* (Rabenh.) M. Choisy (1951).
* *Cladonia uncialis f. turgescens* (Del.) Fr.
* *Cladonia uncialis f. uncialis* (L.) Weber ex F.H. Wigg. (1780).
* *Cladonia uncialis subsp. biuncialis* (Hoffm.) M. Choisy (1951).
* *Cladonia uncialis subsp. dicraea* (Ach.) D. Hawksw. (1973), (= *Cladonia uncialis subsp. biuncialis*).

* *Cladonia uncialis subsp. uncialis* (L.) Weber ex F.H. Wigg. (1780).
* *Cladonia uncialis var. dicraea* (Ach.) Kdrenlampi{?} & Perkonen{?} (1971).
* *Cladonia uncialis var. gracillima* Samp.
* *Cladonia uncialis var. obtusata* (Ach.) Vain.
* *Cladonia uncialis var. pseudo-oxyceras* Delise.
* *Cladonia uncialis var. pseudoparecha* (Delise) M. Choisy (1951), (= *Cladonia uncialis subsp. uncialis*).
* *Cladonia uncialis var. uncialis* (L.) Weber ex F.H. Wigg. (1780).

## Выкарыстанне 
Утрымлівае уснінавую і тамноліевую кіслоты.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Кладонія
Катод

[thumb|[Медзь|Медны катод гальванічнага элемента]]
**Катод** (ад  — ход уніз; вяртанне) — электрод прыбора, далучаны да адмоўнага полюсу крыніцы току.

## Катод у электрахіміі 
У электрахіміі катод — электрод, на якім адбываюцца рэакцыі аднаўлення. Напрыклад, пры электралітычным рафінаванні металаў (медзі, нікелю і інш.) на катодзе адкладваецца вычышчаны метал.

## Катод у вакуумных электронных прыборах 
У вакуумных электронных прыборах катод — электрод, які з'яўляецца крыніцай свабодных электронаў, звычайна з прычыны тэрмаэлектроннай эмісіі. У электронна-прамянёвых прыборах катод уваходзіць у склад электроннай гарматы.

## Гл. таксама 
* Анод
* Электроліз

Катэгорыя:электроды
Джозеф Леанард Голдстайн

**Джозеф Леанард Голдстайн** (; ) — амерыканскі генетык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1985 годзе разам з Майклам С.Браўнам за даследаванні спадчыннай гіперхалестэрэніміі і адкрыццё рэцэптара ліпапратэінаў нізкай шчыльнасці.

## Біяграфія 
Скончыў універсітэт Вашынгтона і Лі ў г.Лексінгтан (штат Вірджынія, 1962). Працаваў у Бостане, Сіэтле, з 1972 года ў паўднёва-заходняй медыцынскай школе Тэхаскага ўніверсітэта.

Аўтар навуковых прац па механізме транспарту ліпідаў і рэгуляцыі халестэрынавага абмену ў арганізме жывёл і чалавека, прафілактыцы і лячэнні атэрасклерозу.

Доктар медыцыны (1966), прафесар медыцыны і генетыкі (1977).

## Узнагароды 
Лаўрэат шматлікіх прэмій, у тым ліку:
* 1981 — Міжнародная прэмія Гайрднера
* 1984 — Прэмія Луізы Грос-Хорвіц
* 1985 — Прэмія Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні
* 1985 — Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне
* 1988 — Нацыянальны навуковы медаль ЗША

Большасць прэмій атрымаў разам з Майклам С.Браўнам.

## Навуковыя працы 
### Навуковыя публікацыі 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Эсэ 
З 2000 года Гольдстайн з’яўляецца аўтарам серыі эсэ, у якіх разглядае навуку як творчы пошук і даследуе сувязь паміж мастацтвам і навукай. Эсэ публікуюцца ў часопісе *Nature Medicine* і супадаюць з штогадовай аб’явай узнагароды Альберта Ласкера, дзе Гольдстайн з’яўляецца старшынёй журы.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мінск: БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 44. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0.

## Спасылкі 
* Біяграфія Джозефа Голдстайна на сайце Нобелеўскага камітэта 
* *Journal of Clinical Investigation* Інтэрв’ю  

Катэгорыя:Біяхімікі ЗША
Катэгорыя:Генетыкі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні
Анісся Давыдаўна Балоціна

**Анісся Давыдаўна Балоціна** (, , Магілёўская губерня, Расійская імперыя — , , Вялікабрытанія) — рэвалюцыянерка-народніца 1880-х гадоў.

## Біяграфія 
Падчас вучобы ў Маскоўскім вучылішчы жывапісу, скульптуры і дойлідства ўваходзіла ў гурток нарадавольцаў, удзельнічала ў выданні і распаўсюдзе нелегальнай літаратуры. Ваенна-судовай камісіяй прыгаворана да пазбаўлення ўсіх правоў і пажыццёвай катаргі. Пакаранне адбывала ў Вілюйскай катаржнай турме, у якой утрымліваліся асабліва небяспечныя палітычныя злачынцы, пасля — у турме на Кары. У верасні 1893 атрымала дазвол на вольнае пасяленне. З 1897 года пад наглядам паліцыі ў Шклове.

У 1898 годзе эмігравала. Жыла ў Антверпене (Каралеўства Бельгія , затым пераехала ў Лондан (Вялікабрытанія).

Катэгорыя:Нарадавольцы
Катэгорыя:Народнікі
Герб Сірыі

**Герб Сірыі** (араб. شعار سوريا) — дзяржаўны сімвал Сірыі.
 
Герб Сірыі ўяўляе сабой залатога "ястраба курайшытаў", які мае на грудзях шчыток, двойчы рассечаны на чырвоны, срэбраны і чорны колер з двума адна над адной зялёнымі пяціканцовымі зоркамі пасярэдзіне (колеры сцяга Сірыі). У лапах ястраб трымае зялёны скрутак, на якім напісана назва дзяржавы на арабскай мове: الجمهورية العربية السورية (аль-Джумхурыя аль-Арабія ас-Сурыя). На хвасце - два зялёныя пшанічныя каласы.

Сірыя
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Сірыі
Гімн Сірыі

**«Хумат ад-Дыяры»** («Абаронцы Радзімы»; араб.: حماة الديار) — нацыянальны гімн Сірыі. Аўтар слоў — Халіль Мардзі Бек (1895—1959), кампазітар — Мухамад Флейфіль (1899—1985). Гімн быў зацверджаны ў 1936 г., аднак, у перыяд існавання саюзнай дзяржавы паміж Сірыяй і Егіптам (ААР) ён часова не выкарыстоўваўся. Нацыянальны гімн ААР вырашана было скласці з гімнаў дзвюх краін. Пасля распаду федэрацыі ў 1961 годзе, нацыянальны гімн Сірыі быў цалкам адноўлены.

## Тэкст 
### Арабскі 
### Транскрыпцыя МФА 
: ḥuma: t ad-dija: ri ˁalajkum sala: m
: ˀabat ˀan taðilla n-nufu: su l-kira: m
: ˁari: nu l-ˁuru: bati bajtun ḥara: m
: wa ˁarʃu ʃ-ʃumu: si ḥiman la: juḍa: m
: rubu:ˁu ʃ-ʃaˀa: mi buru:ʤu l-ˁala:
: tuḥa: ki: s-sama:ˀa bi-ˁa: li: s-sana:
: fa-ˀarḍun zahat bi-ʃ-ʃumu: si l-wiḍa
: sama:ˀun li-ˁamruka ˀaw ka:-s-sama:
: rafi: fu l-ˀama: ni wa χafqu l-fuˀa: d
: ˁala: ˁalamin ḍamma ʃamla l-bila: d
: ˀama: fi: hi min kulli ˁajnin sawa: d
: wa min dami kulli ʃahi: din mida: d
: nufu: sun ˀuba: tun wa ma:ḍin maʤi: d
: wa ru: hu l-ˀaḍa:ḥi raqi: bun ˁati: d
: fa-minna: l-wali: du wa minna: r-raʃi: d
: fa-lim la: nasu: du wa lim la: naʃi: d

### Літаральны пераклад з арабскай мовы 
: Абаронцы радзімы, вітаем вас!
: Адмаўляюцца падапарадкоўвацца гордыя душы.
: Апірышча ўсяго арабскага, святы дом,
: трон зорак, непарушнае сховішча.
: Горы Сірыі, гэтыя высокія вежы,
: да неба падобныя бляскам асляпляльным сваім,
: зямлёй у квеценях і зіхоткімі свяціламі,
: неба — для твайго жыцця, што падобнае да неба.
: Ззянне надзеі і біенне сэрца -
: сцягу, што з’яднаў нашу дружную краіну,
: Ці не кожная зрэнка скіраваная на яго,
: і ці не ён афарбаваны крывёю кожнага пакутніка?
: Гордыя людзі слаўнай мінуўшчыны
: гэта душы ваяроў, якіх прынеслі ў ахвяру,
: з рода рода Валід, і з рода Рашыд,
: ці не перамаглі мы, ці не свабодныя?

Сірыя
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Сірыі
Катэгорыя:Песні 1936 года
Герб Іарданіі

**Герб Іарданіі** — адзін з дзяржаўных сімвалаў Іарданіі, уяўляе сабой бронзавы шчыт, на якім дамінуе лазоравы дыск. Над шчытом арол натуральнага колеру з распраўленымі ў бакі крыламі, які абапіраецца на дыск; за дыскам - скрыжаваныя сцягі арабскага паўстання, шаблі, дзіды, лукі і стрэлы; унізе шчыт апраўлены трыма залатымі пшанічнымі каласамі - справа і зялёнай пальмавай галінай - злева, перавітых стужкай ордэна адраджэння, да якой прымацаваны знак ордэна 1-й ступені, на залатой дэвізнай стужцы, у ніжняй частцы герба, надпіс чорнымі літарамі на арабскай мове: «Абдала II ібн Аль Хусейн Бін Аўн, Кароль Хашаміцкага Каралеўства Іарданія, Той, Хто шукае падтрымку і кіраўніцтва ад Бога»; герб накладзены на чырвоную падбітую срэбрам мантыю з залатой бахрамой, перавязаную залатымі шнурамі, з залатымі пэндзлямі, і увянчаную залатай іарданскай каралеўскай каронай.

Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Іарданіі
Іарданія
Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта
Астранцыя вялікая

**Астранцыя вялікая** (*Astrantia major*) — від кветкавых раслін роду  сямейства .

## Апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з кароткім карэнішчам і прамым сцяблом вышынёй 50—80 см. Прыкаранёвае лісце на доўгіх чаранках, глыбока раздзеленае на 3—7-ланцэтныя або адваротнаяйкападобныя, па краі буйназубчастыя долі. Сцябловае лісце больш дробнае, з больш вузкімі долямі, кароткачаранковае або амаль сядзячае. Кветкі дробныя, шматлікія, белыя або чырванаватыя, сабраны ў складаныя парасонікі дыяметрам 3—4,5 см (краявыя кветкі тычынкавыя, унутраныя — песцікавыя). Агульная абгортка зорчатая, з 10—20 белых або чырванаватых плевачных падоўжна-лінейных лісцікаў. Плод — рабрысты віслаплоднік з уздутымі лусачкамі.

## Пашырэнне 
Расліны паходзяць з Еўропы і Заходняй Азіі. На тэрыторыі Беларусі знаходзіцца ў асобных лакалітэтах за паўночна-ўсходняй мяжой арэала. Месцы росту: грабавыя дубравы і бярэзнікі, хмызняковыя зараснікі. Расце асобнымі экзэмплярамі і невялікімі групамі. Выкарыстоўваецца ў многіх краінах у якасці дэкаратыўных раслін у садах і на кветніках. Існуе мноства падвідаў і варыяцый гэтай расліны.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў чэрвені—жніўні, пладаносіць у жніўні—верасні. Зацвітае на другі год. Размнажаецца насеннем.

## Ахова 
Від уключаны ў Чырвоную кнігу Беларусі 1-га і 2-га выданняў (1981, 1993) і Чырвоную кнігу СССР (1984). Ахоўваецца ў Літве, Латвіі і Расійскай Федэрацыі.

## Літаратура 
* 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. — ISBN 5-85700-095-5
* 
* 

## Спасылкі 
* АСТРАНЦИЯ БОЛЬШАЯ 
* 
* Astrantia major // Encyclopedia of Life

Катэгорыя:Парасонавыя
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Флора Каўказа
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе