open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гаральд I (кароль Англіі)

**Гаральд I Заечая Лапа** (; каля 1015 — ) — кароль Англіі, які ўладарыў у 1035—1040. Сваю мянушку атрымаў за хуткасць і паляўнічыя ўменні.

## Біяграфія 
Гаральд быў незаконнанароджаным сынам караля Англіі, Даніі і Нарвегіі Кнуда Вялікага і Эльфгіфу Нортхэмптанскай.

Пасля смерці Кнуда Вялікага ў 1035 годзе прастол павінен быў атрымаць у спадчыну адзіны законы сын Кнуда Хардэкнуд, які кіраваў Даніяй пад канец жыцця свайго бацькі. Аднак пагроза з боку караля Нарвегіі Магнуса I не дала магчымасці Хардэкнуду прыехаць у Англію на каранаванне. Гэтым скарысталася частка англійскіх магнатаў на чале з эрлам Леафрыкам і Эльфгіфу Нортхэмптанскай, якія далі параду абраць рэгентам краіны Гаральда. На сходзе ў Оксфардзе у пачатку 1036 года прыхільнікі Гаральда і Хардэкнуда прыйшлі да кампрамісу: Гаральд станавіўся рэгентам Англіі, а каралева-маці Эма Нармандская захоўвала свой двор, гвардыю і кантроль над каралеўскай казной. Тым не менш Гаральд напаў на рэзідэнцыю Эмы ў Вінчэстэры і захапіў казну. К канцу 1037 года ўсе магнаты Англіі прызналі Гаральда сваім каралём, а Эма збегла з краіны.

Паводле меркавання некаторых гісторыкаў, улада ў краіне ў той час практычна знаходзілася ў руках маці Гаральда Эльфгіфу. У 1036 годзе ў Англію прыбыў Альфрэд Этэлінг, малодшы сын караля Этэльрэда II, які меў правы на англійскі трон. Асцерагаючыся, што яго прысутнасць на астравах справакуе звяржэнне Гаральда, прыхільнікі апошняга на чале з эрлам Годвінам арыштавалі Альфрэда. Пасля гэтага яго асляпілі і скора Альфрэд памёр. Смерць Этэлінга абурыла не толькі Хардэкнуда, які прыходзіўся кроўным братам нябожчыка, але і герцага Нармандыі, пад аховай якога пражываў Альфрэд.

Пазіцыі Гаральда ў Англіі былі дастаткова трывалымі, невядома аб якіх-небудзь апазіцыйных каралю партыях англа-дацкай арыстакратыі. Аднак Хардэкнуд падрыхтаваў атаку на астравы. Дамовіўшыся з Нарвегіяй аб міры ў 1039 годзе, Хардэкнуд сабраў вялікі флот і адплыў на адваяванне Англіі. Аднак вайны атрымалася пазбегнуць, бо 17 сакавіка 1040 года Гаральд I нечакана памёр. Хардэкнуд высадзіўся ў Уэсексе і у скорым часе быў аб’яўлены каралём Англіі. Цела Гаральда было вынята з магілы ў Вэстмінстэрскім абацтве і было кінута ў балота ля берагоў Тэмзы.

## Літаратура 
* Англасаксонская хроніка
* Stenton, F. Anglo-Saxon England. Oxford, 1973.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралі англійскія
Катэгорыя:Англасаксонскі перыяд
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Катэгорыя:Пазашлюбныя нашчадкі манархаў Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Пазашлюбнае нашчадства манархаў Даніі
Катэгорыя:Кнютлінгі
Дэпартацыя

**Дэпарта́цыя** — выгнанне асобы або групы асоб з мясціны або краіны. Можа таксама звацца высылкай, выгнаннем або катаргай.

**Дэпартацыя** — адміністрацыйнае выправаджэнне за межы Рэспублікі Беларусь — ужываецца ў дачыненні да замежнага грамадзяніна і асобы без грамадзянства.
 Артыкул 6.11 Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях.

## Ваенная акупацыя 
49-ы артыкул 4-й Жэнеўскай канвенцыі забараняе дэпартацыю людзей на або з тэрыторыі, якая знаходзіцца пад акупацыяй:

## Знешняя дэпартацыя 
[thumb|250px|Дэпартацыя немцаў з [Судэцкая вобласць|Судэтаў пасля II сусветнай вайны]]
Кожная краіна пакідае за сабой магчымасць дэпартацыі іншаземцаў, нават доўгачасовых рэзідэнтаў. Тыя замежнікі, што ўчынілі сур'ёзныя правапарушэнні, нелегальна трапілі на тэрыторыю краіны, пратэрмінавалі сваю візу ці іншым чынам страцілі свой легальны статус, могуць быць дэпартаваны.

Ужо ў натуральным праве XVIII стагоддзя існавала пагадненне, што высяленне нацыі з тэрыторыі, якую тая насяляе, недапушчальна.

Дэпартацыя часта павінна быць зацверджаная судом або службовымі асобамі, што адрознівае яе ад адміністрацыйнай высылкі, калі асобе адмаўляецца ва ўездзе ў краіну.

## Унутраная дэпартацыя 
[thumb|250px|[Бісбійская дэпартацыя|Дэпартацыя шахцёраў і іншых стачачнікаў з Лоўэла 12 ліпеня 1917 года]]
Дэпартацыя ў межах дзяржавы ў дачыненні да этнасаў таксама мае азначэнне перасяленне народаў. Тлумачэннем унутранай дэпартацыі народнасці, напрыклад, можа быць пагроза іх дапамогі ворагу падчас вайны або паўстання.

Напрыклад, падчас II сусветнай вайны паволжскія немцы, чачэнцы і крымскія татары былі дэпартаваны Сталінам ў Савецкім Саюзе (глядзіце Дэпартацыя народаў у СССР).

## Дэпартацыі і халакост 
[thumb|250px|Дэпартацыя падчас [Паўстанне ў Варшаўскім гета|паўстання ў Варшаўскім гета]]
Нацысцкая паліцыя дэпартавала яўрэяў і цыганаў у лагеры смерці або канцэнтрацыйныя лагеры (глядзіце Endlösung). Таму эўфемізм «дэпартацыя» ў дачыненні да Халакоста азначае хутчэй «адасланне на смерць».

## Глядзіце таксама 
* Этнічныя чысткі
* Вымушаная міграцыя
* Выгнанні немцаў
* Дэпартацыя народаў у СССР
* Перасяленне народаў

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Дэпартацыі яўрэяў фашыстамі

Катэгорыя:Пакаранні
Дыяспара

**Дыя́спара** (, «рассейванне») — частка народа (этнаса), якая пражывае па-за краінай свайго паходжання, утварае згуртаваныя і ўстойлівыя этнічныя групы ў краіне пражывання, і мае сацыяльныя інстытуты для падтрымання і развіцця сваёй ідэнтычнасці і супольнасці.

Адносіны з дыяспарай усведамляюцца як важны кірунак знешняй палітыкі шматлікімі краінамі.
Для некаторых краін (Ізраіль, Арменія, Індыя) дыяспара, якая аказвае палітычную і эканамічную падтрымку гістарычнай радзіме, гуляе асабліва важную ролю.

Дыяспара можа гуляць таксама прыкметную ролю ў захаванні нацыянальнай культуры і фарміраванні нацыянальнай самасвядомасці.

## Найбуйнейшыя дыяспары 
* Кітайская дыяспара — звыш 35 млн чалавек
* Руская дыяспара — больш 25 млн чалавек 
* Польская дыяспара — больш 20 млн чалавек
* Украінская дыяспара — каля 12 млн чалавек 
* Армянская дыяспара — каля 10 млн чалавек 
* Адыгская дыяспара — больш 9 млн чалавек
* Індыйская дыяспара — больш 9 млн чалавек
* Яўрэйская дыяспара — каля 8 млн чалавек
* Цыганская дыяспара — каля 8 млн чалавек
* Грэчаская дыяспара — каля 8 млн чалавек
* Карэйская дыяспара — каля 7,5 млн чалавек
* В'етнамская дыяспара — больш 3,5 млн чалавек
* Нямецкая дыяспара — каля 3,5 млн чалавек
* Латышская дыяспара
* Грузінская дыяспара
* Беларуская дыяспара
* Інгушская дыяспара
* Чачэнская дыяспара
* Татарская дыяспара

*
*
Каралеўства Польскае

**Каралеўства Польскае** — гэту назву насілі некалькі польскіх дзяржаў:

* Каралеўства Польскае (1025—1569):
** Каралеўства Польскае, 1025—1385 — назва польскай дзяржавы на чале з дынастыяй Пястаў.
** Польскае Каралеўства, 1385—1569 ці Каралеўства Ягелонаў — перыяд польскай дзяржавы пад кіраўніцтвам дынастыі Ягелонаў.
** Польскае Каралеўства, 1569—1793 — польская дзяржава ў складзе Рэчы Паспалітай
* Каралеўства Польскае, 1916—1918 (рэгенцкае), саюзная Германіі і Аўстра-Венгрыі дзяржава, утвораная падчас Першай сусветнай вайны на захопленых тэрыторыях Расійскай імперыі.

## Гл. таксама 
* Карона Каралеўства Польскага
* Герцагства Варшаўскае (1807—1813)
* Царства Польскае (1815—1831) (), аўтаномная польская дзяржава персанальнай уніі з Расійскай імперыяй.
* Польшча
* Гісторыя Польшчы

Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Катэгорыя:Рэч Паспалітая
Амбуаз

thumb|300px|Набярэжная Луары ў Амбуазе
**Амбуаз** () — горад на Луары ў сэрцы Францыі (дэпартамент Эндр і Луара), акружаны рэнесанснымі замкамі, сярод якіх найбольш знакамітыя каралеўскі замак Амбуаз і сядзіба Шэнансо. Насельніцтва 12,7 тыс. жыхароў (2006).

Горад з'яўляецца ў хроніках пад 504 годам, калі на «Залатым возеры» пасярод Луары праходзілі перамовы каралёў Хлодвіга I і Аларыха II. Анжуйскі граф Фульк Нера ў XI стагоддзі адабраў ключавы брод праз Луару ў графаў Блуа і ўмацаваў яго ўзвядзеннем высокага данжона, які з гадамі эвалюцыянаваў у Амбуазскі палац.

У XV стагоддзі Амбуаз перайшоў з рук феадальнага сямейства Амбуазаў у каралеўскую казну. Кароль Карл VIII, быўшы выхадцам Амбуаза, прыцягнуў да будаўніцтва новага замка італьянскіх дойлідаў, да якіх у 1515 годзе дадаўся Леанарда да Вінчы, які тутака ж быў і пахаваны (гл. Кло-Люсэ).

У гісторыі Рэлігійных войн з Амбуазскай рэзідэнцыяй звязаны дзве падзеі — Амбуазская змова гугенотаў супраць Гізаў (1560) і Амбуазскі эдыкт аб свабодзе веравызнання (1563). Пры Бурбонах замак запусцеў і руйнаваўся. Каб прадухіліць яго канчатковы знос, Нацыянальная асамблея ў 1872 годзе вярнула яго Арлеанскай дынастыі.

Апроч каралеўскага палаца-замка, у Амбуазе і яго наваколлях добра вядомы дом-музей Леанарда да Вінчы ў Клу, сяміярусная пагада герцага Шуазеля — прыклад захаплення «кітайшчынай», ратуша XVI стагоддзя і познегатычная брама з карыльёнам. У мэрыі г. Амбуаз захоўваюцца пісталеты, адным з якіх падчас дуэлі быў смяротна паранены А.С. Пушкін.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гарады рэгіёна Цэнтр — Даліна Луары
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Эндр і Луара
Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут

**Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут** (скар. **ВМАТЭІН**; рус.: **ВХУТЕИН**) — назва дзвюх навучальных устаноў у Ленінградзе (заснаваны ў 1922 г. на базе Акадэміі мастацтваў) і Маскве (заснавана ў 1926 на базе Вышэйшых мастацка-тэхнічных майстэрняў), якія існавалі да 1930 года.

У 1930 маскоўскі ВМАТЭІН быў зачынены, а замест яго былі ўтвораны Маскоўскі архітэктурны інстытут, Маскоўскі дзяржаўны акадэмічны мастацкі інстытут (якому пазней было прысвоена імя В. І. Сурыкава) і Маскоўскі паліграфічны інстытут (цяпер — Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт друку).

На базе ленінградскага ВМАТЭІНа-ЛВМТІ ў 1930 г. быў арганізаваны Інстытут пралетарскіх выяўленчых мастацтваў (ІНПВМ), у 1932 годзе ператвораны ў Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры.

## Вядомыя выпускнікі 
* Іван Ахрэмчык (1930)
* Раман Семашкевіч (1930)
* Міхась Філіповіч (1930)

## Гл. таксама 
* Імператарская Акадэмія мастацтваў
* Акадэмія мастацтваў СССР
* Расійская акадэмія мастацтваў
* Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя І. Е. Рэпіна
* Маскоўскі дзяржаўны акадэмічны мастацкі інстытут імя В. І. Сурыкава

Катэгорыя:Мастацкія вышэйшыя навучальныя ўстановы Масквы
Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы СССР
Катэгорыя:Навуковыя і адукацыйныя арганізацыі рускага авангарда
Гамаранізм

**Гамарані́зм** (Homaranismo) — рэлігійна-філасофскае вучэнне для ўсяго чалавецтва, створанае Л. Л. Заменгофам і заснаванае на прынцыпах экуменізму, пацыфізму, гуманізму.
Гамаранізм развіўся са створанага раней Заменгофам гілелізму, які тычыўся толькі яўрэйскага народа. Важным прапаведнікам ідэй гамаранізму стала дачка Заменгофа Лідзія.

Катэгорыя:Эсперанта
Дызайн

[thumb|300px|right|Замалёўка разгоннага рухавіка паравога [лакаматыўа. Дызайнер вырашае задачу ўніфікацыі навуковых і інжынерных вынікаў (гл. прамысловы дызайн)]]
**Дызайн** ( задума, план, намер, мэта і ад  адмяраць, вызначаць) — творчая дзейнасць, мэтай якой з'яўляецца вызначэнне фармальных якасцяў прамысловых вырабаў. 
Гэтыя якасці ўключаюць і знешнія рысы вырабу, але галоўным чынам тыя структурныя і функцыянальныя ўзаемасувязі, якія ператвараюць выраб у адзінае цэлае як з пункту гледжання спажыўца, так і з пункту гледжання вытворцы. Дызайн імкнецца ахапіць усе аспекты навакольнага асяроддзя, якое абумоўлена прамысловай вытворчасцю.

Чалавека, які займаецца мастацка-тэхнічнай дзейнасцю у рамках якой-небудзь з галін дызайну, таксама завуць '**дызайнерам**' (у тым ліку архітэктара, праектыроўшчыка, ілюстратара, дызайнера плакатнай і іншай рэкламнай графікі, вэб-дызайнера).

## Гл. таксама 
* Дызайн-мысленне

## Літаратура 
* Beck, K., Beedle, M., van Bennekum, A., Cockburn, A., Cunningham, W., Fowler, M., Grenning, J., Highsmith, J., Hunt, A., Jeffries, R., Kern, J., Marick, B., Martin, R.C., Mellor, S., Schwaber, K., Sutherland, J., and Thomas, D. Manifesto for agile software development , 2001.
* Bourque, P., and Dupuis, R. (eds.) Guide to the software engineering body of knowledge (SWEBOK). IEEE Computer Society Press, 2004 ISBN 0-7695-2330-7.
* Brooks, F.P. The design of design: Essays from a computer scientist, Addison-Wesley Professional, 2010 ISBN 0-201-36298-8.
* Cross, N., Dorst, K., and Roozenburg, N. Research in design thinking, Delft University Press, Delft, 1992 ISBN 90-6275-796-0.
* 
* Dorst, K., and Dijkhuis, J. "Comparing paradigms for describing design activity," Design Studies (16:2) 1995, pp 261–274.
* 
* 
* Newell, A., and Simon, H. Human problem solving, Prentice-Hall, Inc., 1972.
* Pahl, G., and Beitz, W. Engineering design: A systematic approach, Springer-Verlag, London, 1996 ISBN 3-540-19917-9.
* Pahl, G., Beitz, W., Feldhusen, J., and Grote, K.-H. Engineering design: A systematic approach, (3rd ed.), Springer-Verlag, 2007 ISBN 1-84628-318-3.
* Pirkl, James J. Transgenerational Design: Products for an Aging Population, Van Nostrand Reinhold, New York, NY, USA, 1994 ISBN 0-442-01065-6.
* Ralph, P. "Comparing two software design process theories,"  International Conference on Design Science Research in Information Systems and Technology (DESRIST 2010), Springer, St. Gallen, Switzerland, 2010, pp.&nbsp;139–153.
* Royce, W.W. "Managing the development of large software systems: Concepts and techniques," Proceedings of Wescon, 1970.
* Schön, D.A. The reflective practitioner: How professionals think in action, Basic Books, USA, 1983.
* Simon, H.A. The sciences of the artificial, MIT Press, Cambridge, MA, USA, 1996 ISBN 0-262-69191-4.
* 

## Спасылкі
Белае (возера, басейн Обалі)

**Бе́лае, Белае Сурміно** — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Обаль за 40 км на поўнач ад горада Гарадок.

Плошча паверхні возера 2,4 км², даўжыня 2,8 км. Глыбіня возера дасягае 7,9 (8,9) м, сярэдняя 4,3 м. Катлавіна выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад Схілы катлавіны вышынёй 2—5 метраў, спадзістыя. Берагі нізкія, месцамі забалочаныя. Дно пясчана-глеістае і выслана сапрапелем.  Возера эўтрофнае, зарастаючае, слабапраточнае. Злучана пратокай з возерам Чорнае.

На паўднёва-ўсходнім беразе возера вёска Сурміно. Возера ўваходзіць у склад біялагічнага заказніка *«Сурміно»*.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Белае возера 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна
Крысціян VIII

**Крысціян VIII** (; , Капенгаген — , Капенгаген) —кароль Нарвегіі з 19 мая па 10 кастрычніка 1814 года, кароль Даніі з 1839 года.

Унук Фрыдэрыка V, сын яго малодшага сына прынца Фрыдэрыка (1753—1805), які ў 1770—1780-я гады быў рэгентам Даніі. Бацька яго прыпадаў стрыечным братам Івану VI. Быўшы з 1813 года штатгальтарам Нарвегіі ў рамках дацка-нарвежскай уніі, Крысціян адмовіўся прызнаць умовы аднаго з Кільскіх мірных дагавораў 1814 аб пераходзе Нарвегіі ад Даніі да Швецыі.

19 мая 1814 года выбраны каралём Нарвегіі, але не быў прызнаны вялікімі дзяржавамі і 10 кастрычніка 1814 года адмовіўся ад кароны, пасля чаго ўсталявалася шведска-нарвежская унія.

У 1815—1818 гадах — губернатар дацкага вострава Фюн.

У 1818—1831 гадах не ўдзельнічаў у дзяржаўных справах.

У 1831—1839 гадах — член Тайнага савета.

Атрымыў у спадчыну дацкі прастол пасля смерці свайго стрыечнага брата Фрыдэрыка VI. Быў апошнім прадстаўніком дацкага абсалютызму. Праводзіў палітыку прыгнечання сялянскага і ліберальна-дэмакратычнага руху ў Даніі і нацыянальна-вызваленчага руху ў Шлезвігу і Гольштэйне. У студзені 1848 года пад ціскам масавых хваляванняў вымушаны быў абяцаць канстытуцыю (была ўведзена 5 чэрвеня 1849 года, ужо пасля яго смерці).

Пераемнікам Крысціяна стаў яго бяздзетны сын Фрэдэрык VII, але спадчыннікам другой чаргі яшчэ ў 1847 годзе быў вызначаны прадстаўнік аддаленай галіны Ольдэнбургаў Крысціян Глюксбургскі, пасля кароль Крысціян IX, родапачынальнік дацкай, нарвежскай і грэчаскай дынастый.

Катэгорыя:Каралі дацкія
Катэгорыя:Каралі нарвежскія
Катэгорыя:Ольдэнбургская дынастыя
Катэгорыя:Асобы на манетах
Фрэдэрык VI

**Фрэдэрык VI** (; , Капенгаген — , Капенгаген) — прынц-рэгент Даніі і Нарвегіі ў 1784—1808 гадах, кароль Даніі і Нарвегіі ў 1808—1814 гадах, кароль Даніі з 1814 года, з дынастыі Ольдэнбургаў. Сын Крысціяна VII і Караліны-Мацільды, па маці пляменнік брытанскага караля Георга III. Прадстаўнік т. з. адукаванага абсалютызму.

## Біяграфія 
Па дасягненні 16-гадовага ўзросту прызначаны рэгентам пры псіхічнахворым бацьку. Фрэдэрык правёў шэраг рэформ у Даніі: у 1788—1800 гадах адмяніў крапасное права, нармаваў паншчыну (захоўвалася да 1848 года), пазбавіў памешчыкаў права прызначаць суддзяў, адмяніў рабства ў вест-індскіх калоніях (у 1792 годзе). У саюзе з Расіяй вёў у 1788—1790 гадах безвыніковую вайну супраць Швецыі.

Пасля бамбардзіроўкі Капенгагена англічанамі Фрыдэрык на баку Францыі ўдзельнічаў у напалеонаўскіх войнах, якія скончыліся для Даніі ваеннай паразай, поўным спусташэннем (у 1813 годзе было абвешчана дзяржаўнае банкруцтва) і стратай Нарвегіі (скасаванне Дацка-нарвежскай уніі), вострава Гельгаланд і іншых тэрыторый. Пад ціскам апазіцыі ў першай палове 1830-х гадоў пагадзіўся на скліканне правінцыйных саслоўных сходаў з дарадчымі функцыямі.

Катэгорыя:Каралі дацкія
Катэгорыя:Каралі нарвежскія
Катэгорыя:Ольдэнбургская дынастыя
Фрыдрых VI

**Фрыдрых VI** можа адносіцца да:

* Фрыдрых VI (1167—1191) — герцаг Швабіі
* Фрыдрых VI (1371—1440) — бургграф Нюрнберга
* Фрыдрых VI (1617—1677) — маркграф Бадэн-Дурлаха
* Фрэдэрык VI (1768—1839) — кароль Даніі і Нарвегіі
* Фрыдрых VI (1769—1829) — ландграф Гесэн-Гомбурга
Залессе (Смаргонскі раён)

**Залессе** — аграгарадок у Беларусі, цэнтр сельсавета Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці. Насельніцтва 1030 чал. (2004). Знаходзіцца за 12 км на паўднёвы ўсход ад Смаргоні, за 90 км на паўночны захад ад Мінску. Чыгуначная станцыя на лініі Маладзечна — Вільня.

Залессе — колішняя сядзіба княжацкага роду Агінскіх, да нашага часу тут захаваўся палац, дзе ў 1802—1822 гадах жыў Міхал Клеафас Агінскі.

## Гісторыя 
Першыя згадкі пра фальварак Дзербы (ранейшая назва Залесся) датуюцца XVI ст. У 1690 фальварак згадваецца сярод паселішчаў Смаргонскай парафіі Ашмянскага павета Віленскага ваяводства. З XVIII ст. мясцінай валодалі прадстаўнікі княжацкага роду Агінскіх, за якімі яна змяніла назву з Дзербаў на Залессе.

У выніку Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) мясцовасць апынулася ў складзе Расійскай імперыі, у Беніцкай воласці Ашмянскага павета. У 1880-я пад назвай Залессе існавалі фальварак і вёска, у якіх было 4 двары, 50 жыхароў, царква, капліца, млын. У пач. XX ст. чыгуначная станцыя, 190 жыхароў.

Згодна з Рыжскай мірнай дамовай (1921) Залессе апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Беніцкай гміне Маладзечанскага павета Віленскага ваяводства. Станам на 1931 год у фальварку Залессе было 24 жыхары і 2 двары, на чыгуначнай станцыі 138 жыхароў і 18 двароў, у вёсцы 134 жыхары і 21 двор.

У 1939 Залессе ўвайшоло ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 зрабілася цэнтрам сельсавета Смаргонскага раёна. Станам на 1993 год тут было 1100 жыхароў і 403 двары, на 2004 год — 1030 жыхароў і 411 двароў.

## Сядзіба Агінскіх 
У вёсцы захавалася сядзіба Агінскіх. Ансамбль былога палаца Агінскіх цяпер уключае ўласна палац, капліцу, афіцыну, парк і гаспадарчыя пабудовы.

Выява:Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залесьсе) 002.JPG|Палац, двор
Выява:Сядзіба Агінскіх у Залессі 01.jpg|Капліца
Выява:Zalieśsie Ahinskija manor 207.JPG|Альтанка Амеліі ў парку
Выява:Камень памяці роду Агінскіх.JPG|Камень памяці роду Агінскіх

## Вядомыя асобы 
* Амелія Залуская з Агінскіх (1805—1858) — кампазітарка, паэтэса, мастачка
* Арсень Ліс (1934—2018) — беларускі фалькларыст і літаратар, пахаваны ў вёсцы 
* Дар’я Ліс (нар. 1981) — беларуская паэтэса і празаік, журналістка, фрылансер.

## Літаратура 
* 
* 
* «Я раптам бачу, што многія салдаты ляжаць мёртвыя. Іх — большасць…»

## Спасылкі 
Катэгорыя:Залескі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна
Катэгорыя:Агінскія
Карл XIII

**Карл XIII** (; , , Швецыя — , Стакгольм) — кароль Швецыі з 5 чэрвеня 1809 года, з 4 лістапада 1814 года таксама і кароль Нарвегіі (як **Карл II**, гл. шведска-нарвежская унія) з Гольштэйн-Готарпскай дынастыі.

Другі сын караля Адольфа Фрэдрыка, з 1772 года насіў тытул герцага Сёдэрманландскага.

Падчас руска-шведскай вайны 1788—1790 у чыне адмірала камандаваў шведскім флотам у Эландскай бітве 1789 года і (разам з братам, Густавам III) у Выбаргскай бітве 1790 года.

Захапляўся акультызмам. Пасля забойства брата 10 мая (дэ-факта з 13 сакавіка) 1792 года стаў рэгентам Швецыі (1792—1796) пры непаўналетнім пляменніку Густаве IV Адольфе і вёў даволі актыўную палітыку, у прыватнасці, прыязджаў у Пецярбург для перамоў аб шлюбе пляменніка з адной з унучак Кацярыны II.

Пасля звяржэння Густава IV у 1809 годзе абвешчаны каралём Швецыі, але да таго часу ўжо запаў у прыдуркаватасць і рэальнага ўплыву на палітыку не аказваў. Фактычна ўлада была ў руках арыстакратыі, а пасля абрання спадчыннікам бяздзетнага караля ў 1810 годзе напалеонаўскага маршала Жана Бернадота, князя Пантэкорва — у гэтага апошняга з яго найбліжэйшых паплечнікаў. 6 чэрвеня 1809 года прынята канстытуцыя Швецыі («Форма кіравання»), якая дзейнічала да 1974, а таксама дзеючы дагэтуль (з папраўкай 1980 года) закон аб пераходзе ў спадчыну прастола. Пасля скону Карла XIII Бернадот уступіў на прастол як Карл XIV Юхан, заснаваўшы новую дынастыю.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Адміралы Швецыі
Катэгорыя:Рэгенты Швецыі
Катэгорыя:Каралі шведскія
Катэгорыя:Каралі нарвежскія
Катэгорыя:Гольштэйн-Готарпская дынастыя
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага
Сатурн (кінапрэмія)

**«Сатурн»** () — амерыканская прэмія, якая ўручаецца Акадэміяй навуковай фантастыкі, фэнтэзі і фільмаў жахаў (). Уручаецца з 1972 года па выніках галасавання членаў Акадэміі. Заснавальнік прэміі — доктар Дональд А. Рыд (1935—2001). Спачатку звалася «Залаты скрутак» . Нароўні з прэміямі кінафестывалю фантастычнага кіно Fantasporto, МКФ у Жэрармеры і у Аварыазе, прэмія «Сатурн» карыстаецца папулярнасцю сярод прыхільнікаў фантастыкі ў кіно. З 1991 года прэмія ўручаецца і за тэлевізійныя серыялы, а з 2000 гадоў яшчэ і за DVD рэлізы.

## Намінацыі 
### Кінастужка 
* Найлепшы навукова-фантастычны фільм ()
* Найлепшы фільм-фэнтэзі ()
* Найлепшы фільм жахаў ()
* Найлепшы прыгодніцкі фільм, баявік ці трылер ()
* Найлепшы анімацыйны фільм ()
* Найлепшы фільм на замежнай мове ()
* Найлепшы кінаакцёр ()
* Найлепшая кінаактрыса ()
* Найлепшы кінаакцёр другога плана ()
* Найлепшая кінаактрыса другога плана ()
* Найлепшы малады акцёр ці актрыса ()
* Найлепшая рэжысура ()
* Найлепшы сцэнарый ()
* Найлепшая музыка ()
* Найлепшыя касцюмы ()
* Найлепшы грым ()
* Найлепшыя спецэфекты ()

### Тэлебачанне 
* Найлепшы тэлесерыял, зроблены для тэлетрансляцыі ()
* Найлепшы тэлесерыял, зроблены для кабельнага тэлебачання ()
* Найлепшая тэлепастаноўка ()
* Найлепшы тэлеакцёр ()
* Найлепшая тэлеактрыса ()
* Найлепшы тэлеакцёр другога плана ()
* Найлепшая тэлеактрыса другога плана ()
* Найлепшая гасцявая роля ў тэлесерыяле ()

### Хатняе відэа 
* Найлепшае DVD-выданне фільма ()
* Найлепшае спецыяльнае DVD-выданне ()
* Найлепшае DVD-выданне класічнага фільма ()
* Найлепшы DVD-зборнік ()
* Найлепшае DVD-выданне тэлесерыяла ()
* Найлепшае DVD-выданне класічнага тэлесерыяла ()

### Адмысловыя ўзнагароды 
* За Уклад у Кіно
* За Візіянерства
* За Дасягненні ў Кар’еры

## Гл. таксама 
* Fantasporto

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт прэміі «Сатурн»
* 


Катэгорыя:Кінапрэміі ЗША
Катэгорыя:Тэлевізійныя прэміі ЗША
Верына (возера)

**Ве́рына** — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Обаль каля вёсак Верына і Кісялі.

Плошча паверхні возера 0,47 км², даўжыня 2,48 км, найбольшая шырыня 0,27 км. Найбольшая глыбіня дасягае 23,9 м, сярэдняя 6,3 м. Катлавіна Верына лагчыннага тыпу серпавіднай формы і выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй 5—7 метраў, на поўначы і поўдні да 13—15 метраў. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі возера зліваюцца са схіламі катлавіны. Дно да глыбіні 3 м на поўначы і да 6—8 м на поўдні складзена з пяскоў, глыбей — глей і крэменязёмісты сапрапель.Возера эўтрофнае і слабапраточнае. Упадае ручай і выцякае ручай у раку Обаль. Зарастае слаба. Прыбярэжная расліннасць займае вузкую паласу і распаўсюджана да глыбіні 2,5—3 м.

У возеры водзяцца лешч, шчупак, акунь, плотка, мянтуз, лінь і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Верына 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна
Оскар II

{{Дзяржаўны дзеяч
| беларускае імя = Оскар II
| арыгінальнае імя      = Oscar II
| сцяг = Swedish norwegian union flag.svg
| тытул           = кароль Шведаў, Готаў і Вендаў
| партрэт           = Oscar II of Sweden & Throne c 1900.jpg
| шырыня партрэта = 300px
| каранацыя         = 12 мая 1873
| каранацыя_2       = 18 ліпеня 1873 
| перыядпачатак = 19 жніўня 1872 
|перыядканец = 8 снежня 1907
| папярэднік     = Карл XV 
| пераемнік       = Густаў V
|сцяг_2 = Royal Standard of Norway (1844-1905).svg
|тытул_2 = кароль Нарвегіі
| перыядпачатак_2 = 19 жніўня 1872 
|перыядканец_2 = 7 чэрвеня 1905
|адрачэнне_2 = 26 кастрычніка 1905
|парадак_2 = 52
|парадак = 20
| папярэднік_2     = Карл IV 
| пераемнік_2       = Хокан VII
| узнагароды ={

-

-

-

}
|Commons = Oscar II of Sweden}}

left|200px|thumb|Оскар II на марцы Швецыі 1885 года
**Оскар II** (,  — ) — кароль Швецыі ў 1872—1907 гадах з дынастыі Бернадотаў, сын Оскара I і Жазэфіны Лейхтэнбергскай. Уступіў на прастол пасля брата Карла XV, які не пакінуў сыноў. У апошнія гады па стане здароўя фактычна ўлада знаходзілася ў руках кронпрынца, будучага караля Густава V. Меў чын германскага грос-адмірала (13 ліпеня 1905).

Апошні шведскі кароль Нарвегіі (1872—1905); у 1905 асабістая унія Швецыі і Нарвегіі скасавана, і нарвежцы абралі на прастол прынца Карла Дацкага, які прыняў імя Хокан VII. Хокан VII прыпадаў траюрадным пляменнікам Оскару (сын дачкі Карла XV).

## Сям’я 
З 1857 года Оскар быў жанаты з Сафіяй Насау-Вайльбург (1836—1913), ад якой у яго было чацвёра сыноў:
* Густаў V (1858—1950), кароль Швецыі
* Оскар (1859—1953), герцаг Готландскі, Граф Бернадот Візбаргскі
* Карл (1861—1951), герцаг Вестэргётландскі
* Яўгеній (1865—1947), герцаг Нерке, быў адным з самых вядомых шведскіх мастакоў.

## Літаратура 
* Elgklou, Lars: Bernadotte-suvun tarina. Suom. Suom. Salmenoja, Margit. Salmenoja, Margit. Hämeenlinna: Arvi A. Hämeenlinna: Arvi A. Karisto Oy, 1981. ISBN 951-23-1749-4. Karisto Oy, 1981. ISBN 951-23-1749-4.

Катэгорыя:Каралі шведскія
Катэгорыя:Каралі нарвежскія
Катэгорыя:Бернадоты
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Нарвежскага льва
Катэгорыя:Кавалеры Вышэйшага ордэна Святога Дабравешчання
Катэгорыя:Асобы на манетах
Катэгорыя:Асобы на марках
Слушкі

**Слушкі**, ***Служкі*** — шляхецкі род гербу «Астоя» ў Вялікім Княстве Літоўскім.

## Паходжанне 
Пачынальнік роду — Ян (Іван), які жыў у XV ст. Падчас узяцця князем Свідрыгайлам Кіева (каля 1401—1404) яго бацькі, імаверна, загінулі, а самога Яна вывезлі ў Каралеўства Польскае, дзе ахрысцілі паводле каталіцкага абраду. Ягоным апекуном быў польскі ўраднік Я. Шчакацінскі. Магчыма, праз выкананне службы атрымаў мянушку Служка, якая зрабілася прозвішчам. Каля 1429 ён атрымаў пасаду бургграфа Ольштына, а ў 1436 — польскую набілітацыю ад Уладзіслава III з гербам «Волга» (у далейшым прадстаўнікі роду карысталіся гербам «Астоя»). Памёр па 1472, меў 2 дочак і, імаверна, сына Амяльяна, які вярнуў спадчынныя маёнткі на Літве, у тым ліку Новы Двор каля Менска. Амяльян меў сыноў Рыгора і Івана. Рыгор (? — па 1517) быў дваранінам гаспадарскім, намеснікам цырынскім. Імаверна, гэта ён згадваецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага (1528) як Слушка Амельяновіч, які выстаўляў 14 коннікаў з двара гаспадарскага Менскага. Ад яго пайшоў далейшы род Слушкаў, ад Івана Амельяновіча — род Цяпінскіх.

## Найбольш вядомыя прадстаўнікі 
* Крыштаф Слушка (?— 1620) — ваявода вендэнскі
* Аляксандр Слушка (каля 1580—1647) — ваявода троцкі
* Юзаф Багуслаў Слушка (1652—1701) — кашталян віленскі, гетман польны літоўскі
* Дамінік Міхал Слушка (1655—1713) — ваявода полацкі

## Галерэя 

Выява:Alaksandar Słuška. Аляксандар Слушка.jpg|Аляксандр Слушка
Выява:Juzef Bahusłaŭ Słuška. Юзэф Багуслаў Слушка.jpg|Юзаф Багуслаў Слушка
Выява:Tereza Gasieŭskaja. Тэрэза Гасеўская (1695).jpg|Тэрэза Слушка (з Гасеўскіх)
Выява:Teresa Korwin Gosiewska.jpg|Тэрэза Слушка (1695)

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі
Гілелізм

**Гілелі́зм** — дактрына, натхнёная равінам Гілелем, сучаснікам Ісуса Хрыста. Л. Л. Заменгоф прыняў яе ў рамках сваіх ідэй, выказаных у артыкуле «Гілелізм — прапанова па вырашэнню яўрэйскага пытання», выдадзеным у 1901 годзе.

Адмовіўшыся ад сіянісцкага вырашэння ўжо ў 1886, Заменгоф, аднак, застаўся верным свайму народу, лёс якога ва Усходняй Еўропе быў вельмі цяжкім.

У 1901 годзе пад псеўданімам *Unuel* («Адзін з народа»), узятым ад равіна Акад-Хама, да духоўнага сіянізму якога Заменгоф далучыўся (адмовіўшыся ад палітычнага і нават узброенага сіянізму Тэадора Герцля), Заменгоф выдаў свае тэзісы аб усталяванні новай, нейтральнай агульначалавечай рэлігіі, усталяванай таксама на новай, нейтральнай агульначалавечай мове. Калі сіянізм імкнуўся, каб аб яўрэях гаварылі з такой самай павагай, як аб французах, немцах, рускіх і г. д., то Заменгоф імкнуўся, каб наогул забыліся аб існаванні яўрэяў, французаў, немцаў, рускіх і г. д.

Сваю прапанову, напісаную па руску, ён разаслаў яўрэйскім інтэлектуалам (ашкеназам, валодаючым рускай мовай), з якіх шмат хто былі эсперантыстамі. Яўрэі і талстоўцы складалі значную частку эсперантыстаў у тагачаснай Расійскай імперыі.

Сустрэўшы супраціўленне, Заменгоф на некаторы час адмовіўся ад распаўсюджвання свайго праекта, які праз некалькі гадоў адрадзіўся пад назвай гамаранізму. У адным са сваіх пісем Заменгоф тлумачыць, што «сотня людзей, якія вывучылі мову спадчынна, з’яўляецца больш важнай, чым мільёны тых, хто вывучыў яе згодна з модай» і што «мова самага маленькага народа мае больш жыццяздольнасці, чым мова без народа». Гэта пісьмо разглядаюць як першы зародак раўмізму.

Катэгорыя:эсперанта
Катэгорыя:Палітычныя тэорыі
Безнацыяналізм

**Безнацыяналізм** () — культурная дактрына, галоўнымі мэтамі якой, згодна з маніфестам безнацыяналістаў, з’яўляюцца:
# Знішчэнне ўсіх нацый, разглядаемых як незалежныя суверэнныя саюзы.
# Адзіная сістэма сусветнай гаспадаркі і рацыянальнае ўжыванне ўсёй энергіі і рэсурсаў на карысць усіх людзей нашай планеты.
# Уніфікацыя ўсіх сістэм мер і ваг.
# Выкарыстанне безнацыянальнай мовы (эсперанта) з мэтай яе пераўтварэння ў адзіную мову культуры.

Зароджаны ў рамках Сусветнай Безнацыянальнай Асацыяцыі (), безнацыяналізм не прызнаецца як афіцыйная ідэалогія SAT. Стваральнік і асноўны прапагандыст безнацыяналізма — стваральнік SAT Эжэн Ланці.

## Гл. таксама 
* Касмапалітызм

Катэгорыя:Эсперанта
Катэгорыя:Палітычныя тэорыі
Набілітацыя

**Набіліта́цыя** (ад  — знаць) — узвядзенне або далучэнне да прывілеяванага стану. Наданне шляхецтва асобе простага стану.

У Заходняй Еўропе вядома з 13 ст., у ВКЛ — з часоў Вялікага князя Вітаўта (1392—1430). Вядомы акт набілітацыі ў 1436 годзе польскім Каралём Уладзіславам III ліцвіна Івана Слушкі з наданнем яму герба «Волга» (у далейшым род Слушкаў карыстаўся гербам «Астоя»).

З пачатку 16 ст. набілітацыі ў ВКЛ сталі звычайнаю з’яваю. У Статут ВКЛ 1566 быў унесены спецыяльны артыкул «О простых людех, кгдыж повышеня чести и станов за годностями заслугами могут меть». Пасля Люблінскай уніі 1569 на Сойме 1578 прынятая канстытуцыя, каб кароль плебеяў не ўзводзіў у шляхецтва, толькі па прадстаўленні Рады ВКЛ ці ў войску за мужнасць. Гэта паўплывала на фармулёўку артыкула ў Статуце ВКЛ 1588 «О непривлащенье вольностей шляхетских людем простого стану». Паводле яго набілітацыя праводзілася толькі «за явными значными и рицерскими послугами, мужством, оказаным против неприятелем нашим».

На Сойме 1601 зацверджанае палажэнне, паводле якога набілітацыя праводзілася Каралём толькі па прадстаўленні Сенату і Пасольскай ізбы, а ў войску — гетманам. Каб не было таемных набілітацый, сапраўднымі лічыліся толькі тыя, што адзначаныя ў спецыяльных соймавых канстытуцыях. На Каранацыйным Сойме 1633 забароненыя прыватныя адопцыі (прыём у геральдычны род прадстаўнікоў іншых станаў). Паводле канстытуцыі 1643 набілітаваныя сем’і на працягу трох пакаленняў не мелі права займаць дзяржаўныя пасады і спраўляць пасольствы.

Значнае пашырэнне атрымала практыка набілітацыі ў час панавання Караля і Вялікага Князя Станіслава Аўгуста (1764—1795), калі было набілітавана ў 2 разы больш асоб, чым яго папярэднікамі з 1601.

## Літаратура 
* Albom armorum nobilium Regni Poloniae XV—XVIII saec. Herby nobilitacji i indygenatów XV—XVIII w. Wstęp, oprac. i edyc. B. Trelińska. Lublin, 2001.

## Спасылкі 
* Арыгінальны артыкул у «Шляхецкай энцыклапедыі»

Катэгорыя:Права Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Шляхта
Катэгорыя:Арыстакратыя
Новы Двор

Назву **Новы Двор** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць
** Новы Двор — вёска ў Маларыцкім раёне
** Новы Двор — аграгарадок у Пінскім раёне
* Віцебская вобласць
** Новы Двор — вёска ў Браслаўскім раёне
** Новы Двор — вёска ў Верхнядзвінскім раёне
** Новы Двор — хутар у Мёрскім раёне
** Новы Двор — былая вёска ў Пастаўскім раёне
* Гродзенская вобласць
** Новы Двор — аграгарадок у Свіслацкім раёне
** Новы Двор — аграгарадок у Шчучынскім раёне
* Мінская вобласць
** Новы Двор — вёска ў Валожынскім раёне.
** Новы Двор — аграгарадок у Навадворскім сельсавеце Мінскага раёна
** Новы Двор — вёска ў Шаршунскім сельсавеце Мінскага раёна
** Новы Двор — вёска ў Шчомысліцкім сельсавеце Мінскага раёна
** Новы Двор — вёска ў Слуцкім раёне
Ангольская катлавіна

**Ангольская катлавіна** — падводная катлавіна на ўсходзе паўднёвай часткі Атлантычнага акіяна, паміж мацерыковым схілам Афрыкі, Паўднёва-Атлантычным хрыбтом і яго адгор'ем — Кітовым хрыбтом.

Катлавіна з'яўляецца мезазойскім прагінам акіянічнага ложа. Глыбіні ў ёй змяняюцца ад 4000 да 6000 м; максімальная глыбіня дасягае 6050 м. Асадкавыя пароды дна — глабігерынавы глей і чырвоная гліна.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Падводныя катлавіны Атлантычнага акіяна
Афрыканска-Антарктычны хрыбет

**Афрыканска-Антарктычны хрыбет** — падводны хрыбет у Індыйскім акіяне, размешчаны паміж 0—35° у.д. Працяг Паўднёва-Атлантычнага хрыбта.

Хрыбет уяўляе сабою меза-кайназойскае скляпеннае ўзняцце акіянічнага ложа. Мае працягласць 3000 км з захаду на ўсход, дзе пераходзіць у вулканічнае плато Кразэ. Максімальная шырыня — 450 км. Глыбіні 3000—4000 м, на асобных вяршынях меншаюць да 315 м на ўсходзе і 413 м на захадзе. Хрыбет складзены пераважна з дыятомавых глеяў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Акіянічныя хрыбты
Катэгорыя:Індыйскі акіян
Паўднёва-Атлантычны хрыбет

**Паўднёва-Атлантычны хрыбет** — састаўная частка падводнага Сярэдзінна-Атлантычнага хрыбта Атлантычнага акіяна, размешчаная на поўдзень ад разлома Чэйн (каля экватара).

Хрыбет цягнецца ў мерыдыянальным кірунку на 10,5 тыс. км, у раёне вострава Бувэ адхіляецца ў шыротным кірунку, пераходзячы ў Афрыканска-Антарктычны хрыбет. Моцна рассечаны. Глыбіня над хрыбтом вагаецца ад 1800 да 3400 м (у паўднёвай частцы). На схілах хрыбта размешчаны шэраг падводных вулканаў. Некаторыя вяршыні ўтвараюць вулканічныя астравы (востраў Узнясення, востраў Святой Алены, Трыстан-да-Кунья, Бувэ).

## Гл. таксама 
* Сярэдзінна-Атлантычны хрыбет
* Паўночна-Атлантычны хрыбет

## Літаратура 
* 
* Иллюстрированный энциклопедический словарь. / В. И. Бородулин и др .- М.: Аутопан, 1998.

## Спасылкі 
* Южно-Атлантический хребет // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru 

Катэгорыя:Акіянічныя хрыбты
Катэгорыя:Атлантычны акіян
Цюрыхскае возера

right|thumb|карта возера

**Цю́рыхскае во́зера** (, ) — возера ў Швейцарыі, знаходзіцца на вышыні 409 метраў над узроўнем мора паміж кантонамі Санкт-Гален, Швіц і Цюрых; плошча 88 км², найбольшая даўжыня 40 км, шырыня ад 1 да 4 км, мае серпападобную форму; на ўсходнім канцы прымае ў сябе раку Лінт, якая цячэ з Гларнскіх Альпаў, з возера выцякае рака Лімат.

Каса ля Гурдэна, якая злучаецца чыгуначнай дамбай з мысам у Раперсвіль, дзеліць возера на дзве няроўныя часткі: меншую — Верхняе возера (Obersee), паміж кантонамі Швіц і Санкт-Гален, і большую частку — Ніжняе возера (Untersee), якая ляжыць у межах кантона Цюрых. Ніжняе — галоўная частка Цюрыхскага возера — адрозніваецца большай глыбінёй (143 м), чым Верхняе, неглыбокае і парослае чаротам.

Па абодвух берагах праходзіць чыгунка. На возеры два вострава: Уфенау і Люцэлау. У 1854 годзе на Цюрыхскім возеры пры Мейлене адкрыты былі першыя ў Швейцарыі палевыя пабудовы.

## Суднаходства 
Рэгулярныя пасажырскія перавозкі па возеры ажыццяўляе параходства '*Zürichsee Schifffahrtsgesellschaft*. Флот гэтага параходства складаецца з сямнаццаці суднаў, сярод якіх — два старадаўнія колавыя параходы: *Stadt Zürich* (1909 года пабудовы) і *Stadt Rapperswil* (1914 года пабудовы).

Таксама на возеры адкрыта аўтамабільная паромная пераправа, паміж Хоргенам і Майленам. Аператар пераправы — кампанія *Zürichsee-Fähre Horgen-Meilen AG*. На пераправе выкарыстоўваецца пяць паромаў, якія ходзяць з інтэрвалам у 10 хвілін.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт параходства Zürichsee Schifffahrtsgesellschaft
* Афіцыйны сайт паромнай пераправы ürichsee-Fähre Horgen-Meilen AG
* 

Катэгорыя:Азёры Швейцарыі
Катэгорыя:Санкт-Гален (кантон)
Катэгорыя:Цюрых (кантон)
Катэгорыя:Швіц (кантон)
Кома (камета)

[thumb|right|[Камета Ікея — Чжана (сакавік 2002)]]
thumb|right|Здымак каметы C/2001 Q4 (NEAT)
**Кома** (з , ад  — валасы) — воблака з пылу і газу, якое атачае ядро каметы. Разам «кома» і «ядро» ўтвараюць «галаву» каметы. З набліжэннем каметы да Сонца «галава» павялічваецца, і часам з’яўляецца «хвост».

Кома каметы мае амаль шаравую форму і звычайна цягнецца ад 100 тыс. да 1,4 млн км ад ядра (па апошніх даных вывучэнні каметы Холмса). Ціск святла можа дэфармаваць каму, выцягнуўшы яе ў антысонечным кірунку.
Вацлаў Пянткоўскі

**Вацлаў Янавіч Пянткоўскі** (, мястэчка Ясяноўка, Беластоцкі павет, Гродзенская губерня  — ) — беларускі каталіцкі святар, арганізатар нелегальнай духоўнай семінарыі.

## Біяграфія 
З польскай сялянскай сям’і. Вучыўся ў Беластоцкай гімназіі, потым працаваў настаўнікам у школе ў в. Мілавіды. З 1925 года працаваў і прыватна вучыўся ў Варшаве. У 1926 годзе паступіў у Пінскую духоўную семінарыю. У 1928 накіраваны ў Папскі Латэранскі ўніверсітэт у Рым. Прыняў сакрамэнт святарства 27 верасня 1931 года ў Пінску. Вярнуўся ў Рым для працягу вучобы і ў 1932 годзе атрымаў ступень доктара тэалогіі. Выконваў абавязкі віцэ-рэктара Пінскай семінарыі. З верасня 1934 года в. а. пробашча парафіі Найсвяцейшай Тройцы ў в. Стараельня. Потым рэктар касцёла Перамянення Пана ў Навагрудку, капелан сясцёр назарэтанак, прэфект Навагрудскай гімназіі.

## Літаратура 
* 
* Глябовіч А. Касьцёл у няволі // Спадчына. 1994, № 1—2.
* Канфесіі на Беларусі [канец XVIII—XX ст.]. Мн., 1998.
* Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956-1991. Пэрсанажы і кантэкст. Мн.: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. ISBN 985-6374-08-1
* Spis kościołów i duchowieństwa diecezji pińskiej;
* Толочко М. Цветы на могилу священника // Советская Белоруссия. 1992. 11 лют.;
* Hlebowicz, Katolicyzm w państwie sowieckim 1944—1992;
* Глябовіч А. Касьцёл у няволі // Спадчына. 1994. № 1—2;
* Канфесіі на Беларусі [канец XVIII—XX ст.]. Мн., 1998;
* Peszkowski, Zdrojewski, Katoliccy duchowni w golgocie Wschodu;
* Dzwonkowski, Leksykon duchowieństwa polskiego represjowanego w ZSRS;
* Ярмусик, Католический Костел в Беларуси в 1945—1990.

## Спасылкі 
* Кс. Вацлаў Пянткоўскі – партрэт легендарнага святара

Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя
Сухі лёд

ў звычайных умовах]]

**Сухі́ лёд** — цвёрды двухвокіс вугляроду (CO2), які пры звычайных умовах (атмасферным ціску і пакаёвай тэмпературы) пераходзіць у парападобны стан, абыходзячы вадкую фазу.

Па вонкавым выглядзе нагадвае лёд (адсюль назва). Тэмпература сублімацыі пры звычайным ціску — мінус 78,5˚ С. Тэхнічны «сухі лёд» мае шчыльнасць каля 1560 кг/м³, пры ўзгонцы паглынае каля 590 кДж/кг (140 ккал/кг) цеплыні. Выкарыстоўваецца для астуджэння харчовых прадуктаў (напрыклад, марожанага) пры іх транспартаванні і захоўванні, у навукова-даследчых працах для атрымання нізкіх тэмператур, пры выпрабаваннях і зборцы некаторых агрэгатаў у машынабудаванні і г. д.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Вопыты з сухім лёдам 
* Блог пра сухі лёд
* Эксперыменты з сухім лёдам
* Dry ice and metal coin

Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні
Катэгорыя:Цвёрдае цела
Катэгорыя:Холадагенты
Касмічны пыл

**Касмі́чны пыл** утвараецца ў космасе часціцамі памерам ад некалькіх малекул да 0,1 мм.

Касмічны пыл можна таксама адрозніваць па яго астранамічнаму становішчу, напрыклад: міжгалактычны пыл, міжзоркавы пыл, каляпланетны пыл, пылавыя аблокі вакол зорак і асноўныя кампаненты міжпланетнага пылу ў нашым задыякальным пылавым комплексе (назіраным у бачным святле як задыякальнае святло): каметны пыл, астэроідны пыл і некаторыя меней значныя дадаткі: пыл Пояса Койпера, міжзоркавы пыл, які праходзіць праз Сонечную сістэму, і бета-метэароіды.

## Гл. таксама 
* Метэароід

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты
Катэгорыя:Галактычная астраномія
Катэгорыя:Астрахімія
Ядро каметы

[right|thumb|250px|Ядро [камета Тэмпеля 1|каметы Тэмпеля 1]]
**Ядро** — цвёрдая частка каметы, якая мае параўнальна невялікі памер. Вакол ядра актыўнай каметы (пры яго набліжэнні да Сонца) утвараецца кома.

Ядры камет складаюцца з лёду з даданнем касмічнага пылу і замарожаных лятучых злучэнняў: монааксіду і дыяксіду вугляроду, метанк, аміякк.
Ядро мае даволі нізкае альбеда, каля 4 %.

## Гл. таксама 
* Кентаўры

## Спасылкі 
* Nucleus of Halley’s Comet (15×8×8&nbsp;km)
* Nucleus of Comet Wild 2 (5.5×4.0×3.3&nbsp;km)
* *Л. В. Ксанфомалити.* Разрушение ядер комет // *УФН.* — 2012. — Т. 182. — С. 147—156.

Катэгорыя:Каметы
Мастак

[міні|праворуч|300пкс|Мастак і мадэль, [Дзюрэр]]

**Маста́к**, **маля́р**&nbsp;— творчы работнік у галіне выяўленчага мастацтва, жывапісец, графік, скульптар, майстар.

У пераносным сэнсе **мастак**&nbsp;— любы дзеяч мастацтваў (паэт, празаік, кампазітар, і г.д.), які таленавіта выкарыстоўвае ў сваёй творчасці мастацкія сродкі.

* **Графіка:** *Мастак-графік, мастак-ілюстратар*
** Мастак-графік (станковая графіка)
** Мастак-графік (мастацтва кнігі)
** Мастак-графік (мастацтва графікі і плаката)
** Мастак-графік (афармленне друкаванай прадукцыі)
** Мастак-карыкатурыст (афармленне СМІ, кніг)
** Мастак-геральдыст (мастацтва герба)

* **Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва**
** Мастак-майстар
** Мастак-мініяцюрыста (мастацкія лакі)
** Мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (мастацкі метал)
** Мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (мастацкая кераміка)
** Мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (мастацкае шкло)

* **Мікрамініяцюра**
** Мастак-мікрамініяцюрыст

* **Жывапіс**: *Мастак-жывапісец - чалавек, які стварае творы мастацтва з дапамогай фарбаў*
** Мастак-жывапісец (станковы жывапіс)
** Мастак-жывапісец (манументальны жывапіс)
** Мастак жывапісец (тэатральна-дэкарацыйны жывапіс)
** Мастак-жывапісец (царкоўна-гістарычны жывапіс)

* **Кінематограф**
**Мастак кіно і тэлебачання (Мастак-пастаноўшчык)
** Мастак камбінаваных здымак
** Мастак кіно і тэлебачання па касцюму (Мастак па касцюму)
** Мастак кіно і тэлебачання грыму (Мастак па грыму)

* **Мастак-мультыплікатар**
** Мастак анімацыі і камп'ютарнай графікі
** Мастак мультыплікацыйнага фільма

* **Графіці**
** Райтар

* **Фотамастацтва**
** Фотамастак

* '''Мастацтва інтэр'еру'*: *Мастак-праектыроўшчык''
** Мастак-праектыроўшчык (мастацкае праектаванне інтэр'еру)
** Мастак праектыроўшчык (мастацкае праектаванне мэблі)
** Мастак-праектыроўшчык (мастацкі тэкстыль)

* **Сцэнаграфія**: *Мастак-пастаноўшчык*
** Мастак-пастаноўшчык тэатра
** Мастак-пастаноўшчык тэатра лялек
** Мастак па сцэнічным касцюме

* **Тэхналогія мастацкага афармлення спектакля**: *Мастак-тэхнолаг*
** Мастак-тэхнолаг сцэны
** Мастак-тэхнолаг тэатра лялек
** Мастак-тэхнолаг па сцэнічным касцюме

* **Рэстаўрацыя, кансервацыя і захаванне твораў мастацтва**: *Мастак-рэстаўратар*
** Мастак-рэстаўратар (станковы алейны жывапіс)
** Мастак-рэстаўратар (тэмперы жывапіс)
** Мастак-рэстаўратар (манументальна-дэкаратыўная жывапіс)

* **Мастацкае праектаванне**
** Мастак-стыліст
** Мастак-тэхнолаг
** Мастак-мадэльер

## Гл. таксама 
* Дзеяч мастацтваў
* Артыст
* Мецэнат
* Рамяство

Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва
Катэгорыя:Прафесіі
Уладзімір Якаўлевіч Цэслер

**Уладзімір Цэслер** (нар. ) — беларускі мастак, дызайнер.
[міні|*Адкрыццё арт-праекта «Разумны металл» у галерэі «Лабірынт» [Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі 22.10.2014*]]

## Біяграфія 
Скончыў аддзяленне дызайну факультэта дызайну і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута (1979).

Жыў і працаваў у Мінску. Пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года ўвайшоў у склад Каардынацыйнай рады па забеспячэнні трансферу ўлады, пасля чаго быў вымушаны з’ехаць з Беларусі. Па словах Яўгена Ліпковіча, «была настойлівая рэкамендацыя ад улад яму зваліць, калі не хоча, каб яго закаталі ў асфальт, як усіх астатніх». Спачатку прыехаў у Кіеў, пасля выляцеў на Кіпр.

## Творчасць 
З 1979 года працаваў сумесна з Сяргеем Войчанкам. Міжнародную вядомасць творчы тандэм набыў у першую чаргу ў галіне плакату — больш за 30 узнагарод міжнародных конкурсаў і біенале.

### Значныя працы 
Шырока вядомы «Праект стагоддзя. 12 з XX» У. Цэслера і С. Войчанкі, у якім дванаццаць самых значных мастакоў XX ст. былі выяўленыя ў выглядзе стылізаваных яек. Праект экспанаваўся ў ГМІІ імя Пушкіна ў Маскве (1999—2000), у Музеі Людвіга пры Дзяржаўным расійскім музеі ў Санкт-Пецярбургу (2000), на Венецыянскай біенале (2005).

Пасля смерці С. Войчанкі У. Цэслер працягвае працаваць у той жа парадаксальнай і вострай манеры, якая разам з ідэальным тэхнічным выкананнем, стала візіткай іх творчага дуэту. Адна з адметных прац гэтага перыяду — серыя оп-арт-абъектаў «Вектарныя тэхналогіі» (2007).

Кірункі творчасці — плакат, графіка, жывапіс, скульптура, аб’ект, мастацкія акцыі, прамысловы дызайн, афармленне кніг, рэклама.

### Галерэя 

Выява:2003. Stamp of Belarus 0504.jpg
Выява:2003. Stamp of Belarus 0505.jpg

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка Цэслера і Войчанкі 
* Двенадцать из ХХ (Яйца Цеслера)  // diary.ru
* Владимир Цеслер: 400 тысяч долларов за яйца? Я попросил больше! // Еўрапейскае радыё для Беларусі
* [Адам Глобус(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%93%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81) «Словы пра мастака Валодзю Цэслера»] / Газета «Звязда», 28 лістапада 2014 г.

Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Дызайнеры Беларусі
Катэгорыя:Члены Беларускага саюза дызайнераў
Майкл Дэл

**Майкл Сол Дэл** ( у Х’юстане) — заснавальнік і кіраўнік кампаніі Dell. Пачынаў сваю фірму з «гаражных» умоў, калі ствараў самаробныя мадыфікацыі IBM PC. У 2006 годзе заняў 12 радок у спісе 100 найбагацейшых людзей свету.

## Біяграфія 
Дэл вырас у сям’і зубнога тэхніка яўрэйскага паходжання. Ён вучыўся ў школе «Memorial High School» у Хьюстане (штат Тэхас). Ужо ва ўзросце дванаццаці гадоў Майкл пачаў праяўляць прыкметы кемлівасці. На вакацыях ён падзарабляў на пошце, яго мэта была ў тым, каб пераканаць жыхароў пачаць выпісваць газету. За кожнага новага падпісанта яму выплачвалі працэнты. Хлопчык заўважыў, што лягчэй за ўсё пераканаць тых жыхароў, якія толькі нядаўна заехалі на гэтае месца. Дэл пачаў плаціць сваім сябрам па два долара штодзень, каб яны знаходзілі яму навасельцаў. Так дванаццацігадовы Майкл Дэл зарабіў $2000. Упершыню хлопец сутыкнуўся з камп’ютарм Apple II у 15 гадоў.

Скончыўшы школу, ён паступіў у Тэхасскі ўніверсітэт (што ў горадзе Осціне) і збіраўся ў будучыні стаць урачом. Падчас вучобы ён заснаваў кампанію па продажы камп’ютараў *PC’s Limited*. Кампанія ў скорым часе стала прыносіць прыбытак, таму ў 19 гадоў Дэл сышоў з універсітэта і пачаў аддаваць увесь свой час на бізнес. У 1987 *PC’s Limited* была пераназвана ў Dell Computer Corporation. Нягледзячы на шматлікія праблемы, якія праследвалі кампанію (уключаючы праблемы з пажаранебяспекай лэптопаў у 1993, часовую саступку значнай долі рынку кампаніі Gateway у сярэдзіне 1990-х гадоў і іншыя), кампанія змагла не толькі выжыць, але і стаць самым прыбытковым вытворцам персанальных камп’ютараў у свеце. У 2004 годзе продажы кампаніі складалі больш за $49 млрд, а прыбытак — каля $3 млрд. У 2003 годзе кампанія змяніла імя на *Dell, Inc.*, таму што спектар тавараў, вырабляемых кампаніей, значна пашырыўся.

4 красавіка 2004 года Майкл Дэл сышоў з паста галоўнага кіруючага.

У 2005 годзе ў апублікаваным часопісам Форбс спісе самых заможных людзей Дэл быў на 4-м месцы ў ЗША і на 18-м месцы ў свеце. Яго багацце ацэньвалася прыблізна ў $18 млрд. Майкл Дэл жыве ў Малібу, штат Каліфорнія. Яго дом знаходзіцца на 15-м месцы ў спісе самых вялікіх дамоў свету (кошт каля $18,7 млн).

Катэгорыя:Прадпрымальнікі ЗША