Беларускае генерал-губернатарства

**Беларускае генерал-губернатарства** (1772—1796), **Беларускае ваеннае губернатарства** (1801—1823), **Віцебскае генерал-губернатарства** (1823—1856) — шэраг генерал-губернатарстваў у Расійскай імперыі, якія па сутнасці тэрытарыяльна з’яўляліся пераемнікамі адзін аднаго. Першае генерал-губернатарства было створана з усходніх зямель Вялікага Княства Літоўскага, атрыманых Расійскай імперыяй ў выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай.

## Беларускае генерал-губернатарства (1772—1796) 
**Беларускае генерал-губернатарства** — генерал-губернатарства ў Расійскай імперыі ў 1772—1796 з цэнтрам у Магілёве.

Землі, якія атрымала Расійская імперыя ў 1772 у выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай, увайшлі ў склад Пскоўскай (Пскоўская, Вялікалуцкая, Дзвінская і Полацкая правінцыі) і Магілёўскай губерняў (Магілёўская, Аршанская, Рагачоўская і Віцебская правінцыі). Цэнтрамі губерняў сталі адпаведна Апочка і Магілёў. З-за таго, што Апочка быў маленькім горадам, губернскім цэнтрам неўзабаве стаў Полацк, куды было пераведзена губернскае праўленне (апарат кіравання).

Паводле ўказу Кацярыны II ад 28 мая 1772 генерал-аншэф граф Захар Рыгоравіч Чарнышоў (1722—1784) быў прызначаны генерал-губернатарам Пскоўскай і Магілёўскай губерняў. Ва ўказе назва генерал-губернатарства (гэтак жа як і месца галоўнай рэзідэнцыі) не ўказвалася, але ў далейшых указах імператрыцы Захар Чарнышоў менаваўся як «беларускі генерал-губернатар», а яго падначаленая тэрыторыя як «Беларускае генерал-губернатарства». Сваёй рэзідэнцыяй Чарнышоў выбраў Магілёў, дзе ў сваім палацы паставіў нават прататып царскага трона, на які, праўда, не садзіўся, а пры дзвярах сваёй канцылярыі — швейцараў, прыбраных у мундзіры сіняга колеру, з меднымі булавамі і ў малінавых перавязях.

Выданне «Устанаўлення кіравання губерняў Усерасійскай імперыі» (1775) прывяло да чарговых адміністрацыйных пераўтварэнняў. Паўстала таксама пытанне аб мэтазгоднасці далейшага аб’яднання ў складзе Пскоўскай губерні далучаных зямель Вялікага Княства Літоўскага разам з велікарускімі землямі, на якія не распаўсюджваліся выключэнні з г.зв. «польскіх праў». Сваім указам ад 24 жніўня 1776 Сенат Расійскай імперыі зацвердзіў праект Чарнышова аб стварэнні дзвюх губерняў яго генерал-губернатарства: была створана Магілёўская губерня (з былым тэрытарыяльным складам) і Полацкая губерня (замест Пскоўскай), ад якой аднялі Пскоўскі і Вялікалуцкі паветы. У 1778 адбылася чарговая адміністрацыйная рэформа: 28 мая 1778 Полацкая губерня была пераўтворана ў Полацкае намесніцтва (1778—1796), а 4 чэрвеня 1778 Магілёўская губерня — у Магілёўскае намесніцтва (1778—1796).

Паводле ўказу расійскай імператрыцы Кацярыны II ад 4 лютага 1782 генерал-фельдмаршал Захар Чарнышоў быў прызначаны на пасаду галоўнакамандуючага (губернатара) у Маскве.

Новым «беларускім генерал-губернатарам» стаў Пётр Багданавіч Пасек (1736—1804), які з лютага 1782 менаваўся «выконваючым абавязкі беларускага генерал-губернатара», а са жніўня 1782 ужо «беларускім генерал-губернатарам». Дакладная дата заняцця пасады невядомая, бо ўказ аб прызначэнні Пасека на пасаду генерал-губернатара (дзесьці летам 1782) не быў уключаны ў Поўны збор законаў Расійскай імперыі.

Беларускае генерал-губернатарства неафіцыйна (а часта і ў афіцыйных дакументах) называлася як «беларускія губерні», «беларускія правінцыі», «Беларускі край», «Беларусія» ці «Белая Расія».

З пачаткам царавання расійскага імператара (1796—1801) Паўла I многія пасады генерал-губернатараў (намеснікаў) былі скасаваны, у прыватнасці — пасада беларускага генерал-губернатара, а тэрыторыя Полацкага (правобраз Віцебскай губерні) і Магілёўскага намесніцтваў у 1796 была аб’яднана ў адну Беларускую губерню (1796—1801) з цэнтрам у Віцебску, якая не ўваходзіла ў склад якога-небудзь генерал-губернатарства.

## Беларускае ваеннае губернатарства (1801—1823) 
, пазней — віцебскага генерал-губернатара, а пасля — віцебскага губернатара. Фотапаштоўка пачатку XX ст.]]
**Беларускае ваеннае губернатарства** — ваеннае губернатарства ў 1801—1823 з цэнтрам у Віцебску. Створана згодна з указам расійскага імператара (1801—1825) Аляксандра I ад 9 (21) верасня 1801, якім Беларуская губерня (1796—1801) падзялялася на дзве — Беларуска-Магілёўскую і Беларуска-Віцебскую губерні і якім гэтыя новаствораныя губерні сталі ўваходзіць у склад новастворанага Беларускага ваеннага губернатарства. У склад Беларускага ваеннага губернатарства ўваходзілі толькі Беларуска-Віцебская і Беларуска-Магілёўская губерні, узначальвалася ваенным губернатарам, менаваным поўнасцю «беларускім ваенным губернатарам, кіруючым і грамадзянскай часткай» ці скарочана «беларускім ваенным губернатарам».

Беларускае ваеннае губернатарства неафіцыйна (а часта і ў афіцыйных дакументах) называлася як «беларускія губерні», «беларускія правінцыі», «Беларускі край», «Беларусія» ці «Белая Расія».

Паводле ўказа Сената Расійскай імперыі ад 7 жніўня 1823 Беларускае ваеннае губернатарства было рэарганізавана ў Віцебскае, Магілёўскае, Смаленскае і Калужскае генерал-губернатарства.

File:Viciebsk, Rynak. Віцебск, Рынак (J. Pieška, XIX).jpg|Цэнтральная частка Віцебска ў пачатку XIX ст. Акварэль Юзафа Пешкі
File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 1. Tom 28 nr 21400 p0455.jpg|Указ 15 ліпеня 1801 г. *Аб недапушчэнні ніякіх спакус, супраціўных годнасці пануючай веры, і аб перадачы вінаватых суду пры самым пачатку якіх-небудзь прэтэнзій ад мясцовага каталіцкага святарства да ўніятаў*. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы, Т. 28, №21400.
File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 1. Tom 28 nr 21629 p0840.jpg|Указ 21 лютага 1805 г. *Аб дабаўленні ў ніжнія земскія суды беларускіх губерняў па два дваранскіх засядацеля*. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы, Т. 28, №21629.
File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 1. Tom 32 nr 25172 p0385.jpg|Указ 1 ліпеня 1812 г. *Аб наборы ў абедзвюх беларускіх губернях, у Падольскай, Валынскай, Ліфлянцкай і Эстляндскай з 500 душ па пяць рэкрутаў і аб зборы з сібірскіх губерняў замест рэкрут грашыма за кожнага па 20 000 рублёў*. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы, Т. 32, №25172.
File:Document of Vitebsk gouverner office - of Justyna Pavelskaja case - 1813 AD.JPG|Зварот Беларуска-Віцебскага губернскага праўлення да беларуска-віцебскага губернатара (1813—1818) Пятра Пятровіча Тармасава па справе Юсціны Павельскай, 6 верасня 1813 г.
File:Polotsk district podkomory Jan Bielikowicz certificate to Franc Ignatouski - 1813 AD.JPG|Пасведчанне полацкага павятовага падкаморага Яна Беліковіча шляхціцу Полацкага павета Беларуска-Віцебскай губерні Францу Шыманавічу Ігнатоўскаму, 3 верасня 1813 г.

## Віцебскае генерал-губернатарства (1823—1856) 
, пазней — віцебскага генерал-губернатара, а пасля — віцебскага губернатара. Фотапаштоўка пачатку XX ст.]]
**Віцебскае генерал-губернатарства** — умоўная назва генерал-губернатарства ў 1823—1856 з цэнтрам у Віцебску. Афіцыйная назва генерал-губернатарства залежала ад спіса губерняў, якія падпарадкоўваліся ў той ці іншы час генерал-губернатару, а часам у справаводстве ўжывалася і скарочаная форма генерал-губернатарства па назве яго цэнтра — «Віцебскае генерал-губернатарства».

Генерал-губернатарства было створана паводле ўказа Сената Расійскай імперыі ад 7 жніўня 1823, які рэарганізаваў Беларускае ваеннае губернатарства ў новае генерал-губернатарства (з цэнтрам у Віцебску), у склад якога на пачатку ўключаюцца чатыры губерні — Беларуска-Віцебская, Беларуска-Магілёўская, Смаленская і Калужская. Афіцыйна яно называлася ў 1823—1831 як «Віцебскае, Магілёўскае, Смаленскае і Калужскае генерал-губернатарства», а кіраўнік як «віцебскі, магілёўскі, смаленскі і калужскі генерал-губернатар».

У сувязі з паўстаннем 1830—1831 гадоў, якое пачало ахопліваць і Мінскую губерню, расійскай уладай было вырашана (указам Сената ад 8 студзеня 1831) Калужскую губерню вылучыць са складу Віцебскага генерал-губернатарства, а Мінскую губерню, што яшчэ з 1 снежня 1830 знаходзілася на ваенным становішчы, уключыць у яго склад. Генерал-губернатарства пачало афіцыйна менавацца як «Віцебскае, Магілёўскае, Смаленскае і Мінскае генерал-губернатарства», а яго кіраўнік як «віцебскі, магілёўскі, смаленскі і мінскі генерал-губернатар».

13 красавіка 1831 паводле ўказу Сената Мінская губерня была вылучана са складу Віцебскага генерал-губернатарства і стала падпарадкоўвацца Галоўнакамандуючаму Рэзервовай арміяй, таму генерал-губернатарства з цэнтраму Віцебску ў 1831—1856 пачало афіцыйна менавацца як «Віцебскае, Магілёўскае і Смаленскае генерал-губернатарства», а кіраўнік як «віцебскі, магілёўскі і смаленскі генерал-губернатар».

Сваім указам ад 18 ліпеня 1840 расійскі імператар Мікалай I перайменаваў Літоўска-Віленскую і Літоўска-Гродзенскую губерні ў адпаведна Віленскую і Гродзенскую губерні, а Беларуска-Віцебскую і Беларуска-Магілёўскую губерні — у Віцебскую і Магілёўскую губерні: імператарам загадвалася пісаць губерні (Літоўска-Віленскую, Літоўска-Гродзенскую, Беларуска-Віцебскую і Беларуска-Віцебскую) проста — па назве губернскага цэнтру («Віленская губерня», «Гродзенская губерня», «Віцебская губерня», «Магілёўская губерня»), без азначэнняў «Літоўская» ці «Беларуская» і без менавання іх сукупна як адпаведна «літоўскія губерні» і «беларускія губерні» ва ўрадавым справаводстве.

У рамках створанага ў 1823 «Віцебскага генерал-губернатарства» (1823—1856), якое ахоплівала Беларуска-Віцебскую, Беларуска-Магілёўскую, Смаленскую і Калужскую губерні, у паўсядзённай мове чыноўнікаў правінцыі і сталіцы Магілёўская і Віцебская губерні афіцыйна-бюракратычна і неафіцыйна сукупна называліся (нават пасля 18 ліпеня 1840) як «беларускія губерні», што не распаўсюджвалася на Смаленскую і Калужскую губерні, а само Віцебскае генерал-губернатарства называлася «беларускім». Акрамя таго, у справаводстве Сената Расійскай імперыі назва «беларускія губерні» у адносінах да Віцебскай і Магілёўскай ужывалася, нягледзячы на загад Мікалая I ад 18 ліпеня 1840, на працягу ўсяго стагоддзя да 1890-х гг.

Пасада віцебскага, магілёўскага і смаленскага генерал-губернатара была скасавана паводле ўказа Сената ад 17 (29) лютага 1856 г.

File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 2. Tom 5. Otdelenie 1 nr3800.jpg|Указ 15 ліпеня 1830 г. *Аб колькасці і парадку выдавання кватэрных грошай воінскім чынам у горадзе Смаленску*. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі, Т. 5, аддз. 1, №3800.
File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 2. Tom 5. Otdelenie 1 nr 3813.jpg|Указ 22 ліпеня 1830 г. *Аб дазволе, на якіх умовах беларускія яўрэі могуць дапускацца да шашэйных работ*. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі, Т. 5, аддз. 1, №3813.
File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 2. Tom 6. Otdelenie 1 nr 4350.jpg|Указ 14 лютага 1831 г. *Аб забароне грамадзянскім губернатарам павялічваць пакаранні, вызначаныя ваеннымі судамі для непаслушных сялян*. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі, Т. 6, аддз. 1, №4350.
File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 2. Tom 7. Otdelenie 1 nr 5124 р 52.jpg|Указ 30 студзеня 1832 г. *Аб прадастаўленні ў беларускіх губернях дваранству выбара земскіх спраўнікаў*. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі, Т. 7, №5124.
File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 2. Tom 7. nr 5438.jpg|Указ 17 чэрвеня 1832 г. *Аб наданні ільготы ў выплаце гільдзейскіх павіннасцей тым, якія на працягу 5 год пачнуць засноўваць у Беларускім краі значную фабрыку*. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі, Т. 7, №5438.
File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 2. Tom 21. Otdelenie 1 nr 19609.jpg|Указ 12 студзеня 1846 г. *Аб прызначэнні да Віцебскага, Магілёўскага і Смаленскага генерал-губернатара яшчэ чатырох чыноўнікаў асобых даручэнняў*. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі, Т. 21, аддз. 1, №19609.
File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 2. Tom 28. Otdelenie 1 nr 27111.jpg|Указ 24 сакавіка 1853 г. *Аб парадку выкарыстання рэшткавых сум па канцылярыі Віцебскага, Магілёўскага і Смаленскага генерал-губернатара*. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі, Т. 28, аддз. 1, №27111.
File:Belorussian governorates 1830 Marshal of nobility document.JPG|Дакумент канцылярыі беларуска-віцебскага губернскага маршалка, дзе ўпамінаюцца «дзве беларускія губерні» Віцебскага, Магілёўскага, Смаленскага і Калужскага генерал-губернатарства, пад якімі разумеліся Беларуска-Віцебская і Беларуска-Магілёўская губерні, 1830 г. 
File:Belorussian governorates 1829 Vitebsk nobility document.JPG|Зварот дваран Беларуска-Віцебскай губерні да міністра ўнутраных спраў Расійскай імперыі, 1829 г. *(запіс па-польску ў журнале дваранскага сходу губерні)*

## Спіс генерал-губернатараў, ваенных губернатараў 
### Беларускія генерал-губернатары (1772—1796) 
* 28.05.1772—04.02.1782 — граф Захар Рыгоравіч Чарнышоў (1722—1784), генерал-аншэф (з 1762), генерал-фельдмаршал (з 1773)
* 1782—1796 —  (1736—1804), генерал-аншэф (з 1782),

### Беларускія ваенныя губернатары (1801—1823) 
* 1801—1803 —  (1753—1840), генерал ад інфантэрыі
* 1803—1806 —  (1740—1807), генерал ад кавалерыі
* 1806—1811 — вакансія
* 1811—1822 — герцаг  (1771—1833), генерал ад кавалерыі

### Віцебскія генерал-губернатары (1823—1856) 
* 1823—10.05.1836 — князь  (1777—1837), генерал-лейтэнант, генерал ад інфантэрыі
* 10.05.1836—1845 —  (1788—1860), генерал-ад'ютант, генерал-лейтэнант
* 1845—29.05.1853 — князь  (1792—1863), генерал-лейтэнант
* 25.07.1853—1855 —  (1797—1879), генерал-ад’ютант, генерал ад інфантэрыі
* 1855—17.02.1856 — князь  (1802—1883), генерал-лейтэнант

## Гл. таксама 
* Літоўскае генерал-губернатарства (1794—1801)
* Літоўскае ваеннае губернатарства (1801—1830)
* Віленскае часовае ваеннае губернатарства (1830—1832)
* Віленскае ваеннае генерал-губернатарства (1832—1864)
* Віленскае генерал-губернатарства (1864—1912)
* Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства (і яго пераемнікі Мінскае, Валынскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства; Мінскае, Валынскае і Падольскае ваеннае губернатарства) (1793—1801) — з цэнтрам у Нясвіжы (да 1796), Камянцы-Падольскім (з 1796)
* Кіеўскае ваеннае губернатарства (1801—1832)
* Мінскае ваеннае губернатарства (1812—1815)
* Мінскае часовае ваеннае губернатарства (1830—1832, 1861—1862, 1863—1864)
* Дынабургскае часовае ваеннае губернатарства (1830—1832)
* Беластоцкае часовае генерал-губернатарства (1905—1907)
* Паўночна-Заходні край
* Паўднёва-Заходні край
* Заходні край

## Літаратура 
* *Анішчанка, Я. К.* Беларусь у часы Кацярыны ІІ (1772—1796) / Я. К. Анішчанка; пад рэд. У. А. Сосна. — Мінск : Веды, 1998. — 220 с.
* *Анішчанка, Я. К.* Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Хурсік, 2003. — 470 с.
* *Большакова, О. В.* Российская империя: система управления. Современная зарубежная историография: аналитический обзор / О. В. Большакова ; Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. отеч. и зарубеж. истории; Отв. ред. В. М. Шевырин. — М., 2003. — 92 с. http://www.inion.ru/files/File/2003_Bolshakova_ros_imper.pdf
* Витебская губерния: государственные, религиозные и общественные учреждения (1802—1917) / Т. Е. Леонтьева [и др.]; сост. Т. Е. Леонтьева, Д. Л. Яцкевич; редкол.: А. К. Голубович (гл. ред.) [и др.]. — Минск : БелНИИДАД, 2009. — 524 с.
* *Долбилов, М. Д.* Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — 1000 с.
* *Зайончковский, П. А.* Правительственный аппарат самодержавной России в XIX в. / П. А. Зайончковский. — М. : Мысль, 1978. — 288 с.
* *Латышонак, А.* Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — Вільня-Беласток : Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 368 с.
* *Лысенко, Л. М.* Губернаторы и генерал-губернаторы Российской империи (XVIII — начало XX века) / Л. М. Лысенко. — М. : МПГУ, 2001. — 2-е изд. — 358 с.
* *Цьвікевіч, А.* «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў ХІХ і пачатку ХХ в. / А. Цьвікевіч. — 2-е выд. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 352 с.

## Спасылкі 
* Кіраўнікі Беларускага генерал-губернатарства (ваеннага губернатарства) і Віцебскага генерал-губернатарства
* Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое  // Руниверс
* Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Второе  // Руниверс

Катэгорыя:Генерал-губернатарствы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)
Катэгорыя:Гісторыя Магілёва
Катэгорыя:Гісторыя Віцебска