Баі на Халхін-Голе

**Баі на Халхін-Голе** ( або  — «Халхін-Гольская вайна»,  *Номон-хан дзікэн*) — неабвешчаны лакальны ўзброены канфлікт, які доўжыўся з вясны па восень 1939 года каля ракі Халхін-Гол на тэрыторыі Манголіі (прыкладна 900 км на ўсход ад Улан-Батара) недалёка ад мяжы з Маньчжоу-го паміж СССР, МНР з аднаго боку і Японскай імперыяй і Маньчжоу-го з іншага. Заключная бітва адбылася ў канцы жніўня і завяршылася поўным разгромам 23-й пяхотнай дывізіі 6-й асобнай арміі Японіі. Перамір’е паміж СССР і Японіяй было заключана 16 верасня 1939 года.

У савецкай гістарыяграфіі гэтыя падзеі, як правіла, называюцца «ваенным канфліктам». Японскія гісторыкі лічаць, што гэта была сапраўдная лакальная вайна, прычым некаторыя аўтары называюць яе «*Другой руска-японскай вайной*» — па аналогіі з вайной 1904—1905 гг.

У японскай гістарыяграфіі тэрмін «*Халхін-Гол*» ужываецца толькі як назва ракі, а сам ваенны канфлікт называецца «*інцыдэнтам каля Намон-Хана*», па назве невялікага пасёлка ў гэтым раёне маньчжура-мангольскай граніцы.

## Перадгісторыя канфлікту 
У 1932 годзе завяршылася акупацыя Маньчжурыі японскімі войскамі. На акупаванай тэрыторыі была створана марыянетачная дзяржава Маньчжоу-го, якую планавалася выкарыстоўваць як плацдарм для далейшай агрэсіі супраць Кітая, Манголіі і СССР.

Паводле меркавання савецкага боку, пачатак канфлікту паклалі патрабаванні японскага боку аб прызнанні ракі Халхін-Гол граніцай паміж Маньчжоу-го і Манголіяй, хоць мяжа праходзіла за 20-25 км на ўсход ад яе. Асноўнай прычынай такога патрабавання было жаданне забяспечыць бяспеку чыгункі *Халун-Аршан — Ганьчжур*, якая будавалася японцамі ў гэтым раёне ў абыход Вялікага Хінгана, да граніцы СССР у раёне Іркуцка і возера Байкал, з-за таго, што месцамі ад дарогі да мяжы было ўсяго два-тры кіламетры. Паводле слоў савецкага гісторыка М. Новікава, для абгрунтавання сваіх прэтэнзій японскімі картографамі былі сфабрыкаваны падробленыя карты з мяжой па Халхін-Голе і «*выдадзены спецыяльны загад аб знішчэнні шэрагу аўтарытэтных даведкавых японскіх выданняў, на картах якіх прыводзілася правільная мяжа ў раёне ракі Халхін-Гол*», але расійскі гісторык К. Я. Чарэўка адзначае, што адміністрацыйная мяжа па рэчышчы Халхін-Гола была пазначана на карце, выдадзенай на аснове расійскіх тапаграфічных здымак 1906 г. і на фізічнай карце Знешняй Манголіі Генштаба Кітайскай рэспублікі 1918 года.

У 1935 годзе пачаліся сутыкненні на мангола-маньчжурскай мяжы. Улетку таго ж года пачаліся перамовы паміж прадстаўнікамі Манголіі і Маньчжоу-го аб дэмаркацыі мяжы. Да восені перамовы зайшлі ў тупік.

12 сакавіка 1936 года паміж СССР і МНР быў падпісаны «Пратакол пра ўзаемадапамогу». З 1937 года ў адпаведнасці з гэтым пратаколам на тэрыторыі Манголіі былі разгорнуты часці Чырвонай Арміі ў выглядзе 57-га асаблівага корпуса, якім паслядоўна камандавалі камдывы І. С. Конеў і М. У. Фякленка. Да мая 1939 года колькасць корпуса склала 5544 чал., у тым ліку 523 камандзіры і 996 малодшых камандзіраў.

Улетку 1938 года паміж савецкімі і японскімі войскамі каля возера Хасан адбыўся двухтыднёвы канфлікт, які скончыўся перамогай СССР.

У 1939 годзе пасля змены ў студзені японскага ўрада напружанасць на граніцы ўзмацнілася. Стаў высоўвацца лозунг пашырэння японскай імперыі «аж да Байкала». Пачасціліся напады японскіх войскаў на мангольскіх пагранічнікаў. У той жа час Японія вінаваціла Манголію ў наўмысным парушэнні граніц Маньчжурыі.

## Ваенныя дзеянні 
### Прыгранічныя правакацыі 
16 студзеня 1939 года ў раёне вышыні Намон-Хан-Бурд-Або група з 5 японскіх салдат з адлегласці каля 500 метраў абстраляла нарад з чатырох пагранічнікаў МНР.

17 студзеня на вышыні Намон-Хан-Бурд-Або 13 японскіх салдат напалі на нарад з трох пагранічнікаў МНР, захапіўшы ў палон начальніка заставы і параніўшы яшчэ аднаго салдата. 29 і 30 студзеня японскімі і баргутскімі кавалерыстамі былі прадпрыняты новыя спробы захапіць у палон вартаўнічыя нарады пагранічнікаў МНР. А ў лютым і сакавіку японцамі і баргутамі было здзейснена каля 30 нападаў на пагранічнікаў МНР.

### Май 
Уначы 8 мая група японцаў колькасцю да ўзвода з ручным кулямётам паспрабавала скрытна заняць выспу пасярэдзіне рэкі Халхін-Гол, якая належала МНР, але пасля кароткай перастрэлкі з пагранічнікамі МНР адступіла, страціўшы 3 салдат забітымі і аднаго палонным (Такадзакі Ітыра з разведатрада 23-й пяхотнай дывізіі).

11 мая атрад японскай кавалерыі (да 300 чалавек з некалькімі кулямётамі) прасунуўся на 15 км углыб тэрыторыі МНР і атакаваў мангольскую памежную заставу на вышыні Намон-Хан-Бурд-Або. З падыходам да мяжы падмацавання японцы былі адціснуты на зыходную мяжу. Гэта падзея ўмоўна лічыцца пачаткам поўнамаштабнага ўзброенага канфлікту.

14 мая разведатрад 23-й японскай пяхотнай дывізіі (300 вершнікаў пры падтрымцы звяна з пяці лёгкіх пікіруючых бамбардзіроўшчыкаў) атакаваў 7-ю памежную заставу МНР і заняў вышыню Дунгур-Або. 15 мая да занятай вышыні японцамі былі перакінуты да 30 грузавікоў з дзвюма ротамі пяхоты, 7 бронемашын і 1 танк.

Раніцай 17 мая камандзір 57-га адмысловага стралковага корпуса камдыў М. У. Фякленка паслаў да Халхін-Гола групу савецкіх войскаў у складзе трох мотастралковых рот, сапёрнай роты і артылерыйскай батарэі РСЧА. Адначасова туды ж быў накіраваны дывізіён бронемашын МНР. 22 мая савецкія войскі перайшлі Халхін-Гол і адкінулі японцаў да мяжы.

У перыяд з 22 па 28 мая ў раёне канфлікту канцэнтруюцца значныя сілы. У складзе савецка-мангольскіх войскаў было 668 штыкоў, 260 шабель, 58 кулямётаў, 20 гармат і 39 бронемашын. Японскія сілы пад камандаваннем палкоўніка Ямагата складалі 1680 штыкоў, 900 шабель, 75 кулямётаў, 18 гармат, 6-8 бронемашын і 1 танк.

28 мая японскія войскі, якія мелі колькасную перавагу, перайшлі ў наступ, ставячы сваёй мэтай акружыць праціўніка і адрэзаць яго ад пераправы на заходні бераг Халхін-Гола. Савецка-мангольскія войскі адступілі, але план акружэння сарваўся дзякуючы дзеянням батарэі пад камандаваннем старшага лейтэнанта Ю. Б. Вахціна.

На наступны дзень савецка-мангольскія войскі правялі контрнаступленне, адціснуўшы японцаў на зыходныя пазіцыі.

### Чэрвень 
Хоць на зямлі ў чэрвені не адбылося ніводнага сутыкнення, у небе з 22 мая разгарнулася паветраная вайна. Першыя сутыкненні паказалі перавагу японскіх авіятараў. Так, за два дні баёў савецкі знішчальны полк страціў 15 знішчальнікаў, у той час як японскі бок — усяго адну машыну.

Савецкае камандаванне прыняло радыкальныя меры. 29 мая з Масквы ў раён баявых дзеянняў выляцела група лётчыкаў-асаў на чале з намеснікам начальніка ВПС РСЧА Я. У. Смушкевічам. 17 з іх былі героямі Савецкага Саюза, многія мелі баявы вопыт вайны ў Іспаніі і Кітаі. Яны прыступілі да навучання пілотаў, рэарганізавалі і ўмацавалі сістэму паветранага назірання, абвесткі і сувязі.

Для ўмацавання проціпаветранай абароны ў Забайкальскую ваенную акругу былі накіраваны два дывізіёны 191-га зенітна-артылерыйскага палка.

]]
]]
У пачатку чэрвеня Фякленка быў адкліканы ў Маскву, а на яго месца па прапанове начальніка аператыўнага аддзялення Генеральнага штаба М. В. Захарава быў прызначаны Г. К. Жукаў. Начальнікам штаба корпуса стаў камбрыг М. А. Багданаў, які прыбыў разам з Жукавым. Неўзабаве пасля прыбыцця ў чэрвені ў раён ваеннага канфлікту начальнікам штаба савецкага камандавання быў прапанаваны новы план баявых дзеянняў: вядзенне актыўнай абароны на плацдарме за Халхін-Голам і падрыхтоўка моцнага контрудару па супрацьстаячай групоўцы японскай Квантунскай арміі. Наркамат абароны і Генеральны штаб РСЧА пагадзіўся з прапановамі Багданава. Да раёна баявых дзеянняў сталі сцягвацца неабходныя сілы: войскі падвозіліся па Транссібірскай чыгуначнай магістралі да Улан-Удэ, а далей па тэрыторыі Манголіі яны ішлі паходным парадкам на 1300—1400 км і насуперак меркаванню камандарма Штэрна. Варта адзначыць, што пасля Штэрн прызнаў, што ў той сітуацыі прынятае рашэнне апынулася адзіна магчымым. Аднак гэты ўчынак Жукава меў і іншыя наступствы. Па лініі асобага аддзела корпуса ў Маскву было перададзена данясенне, якое лягло на стол І. В. Сталіну, пра тое, што камдыў Жукаў «наўмысна» кінуў у бой танкавую брыгаду без разведкі і пяхотнага суправаджэння. З Масквы была выслана следчая камісія на чале з намеснікам наркама абароны, камандармам 1-га рангу Р. І. Куліком. Аднак пасля канфліктаў камандуючага 1-й армейскай групы Жукава з Куліком, які стаў умешвацца ў аператыўнае кіраванне войскамі, наркам абароны СССР у тэлеграме ад 15 ліпеня абвясціў Куліку вымову і адклікаў у Маскву. Пасля гэтага на Халхін-Гол быў з Масквы накіраваны начальнік Галоўнага палітычнага ўпраўлення РСЧА камісар 1-га рангу Мехліс з даручэннем ад Л. П. Берыі «праверыць» Жукава на схілах гары Баян-Цаган загінула больш за 10 тысяч японскіх салдат і афіцэраў, хоць паводле ацэнак саміх японцаў іх агульныя страты за ўвесь перыяд баявых дзеянняў склалі 8632 чал. забітымі. Японскім бокам былі страчаны амаль усе танкі і большая частка артылерыі. Гэтыя падзеі сталі вядомыя як «Баян-Цаганскае пабоішча».

Вынікам гэтых баёў, як пазней Жукаў адзначаў у сваіх мемуарах, стала тое, што японскія войскі «больш не рызыкнулі перапраўляцца на заходні бераг ракі Халхін-Гол». Усе далейшыя падзеі адбываліся на ўсходнім беразе ракі.

Аднак японскія войскі працягвалі заставацца на тэрыторыі Манголіі, і ваеннае кіраўніцтва Японіі планавала новыя наступальныя аперацыі. Такім чынам, ачаг канфлікту ў раёне Халхін-Гала захоўваўся. Становішча дыктавала неабходнасць аднавіць дзяржаўную граніцу Манголіі і кардынальна вырашыць гэты памежны канфлікт. Таму Жукаў стаў планаваць наступальную аперацыю з мэтай поўнага разгрому ўсёй японскай групоўкі, якая знаходзілася на тэрыторыі Манголіі.

## Спасылкі 
* Бои на Халхин-Голе.  Фотодокументы из российских архивов.
* Воздушная война на Халхин-Голе 
* Советская авиация в боях на реке Халхин-Гол
* Монголия празднует 70-летие победы на Халхин-Голе
* Халхин-Гол. Подкаст передачи «Цена победы» на «Эхо Москвы».

Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Канфлікты 1939 года
Катэгорыя:Май 1939 года
Катэгорыя:Чэрвень 1939 года
Катэгорыя:Ліпень 1939 года
Катэгорыя:Жнівень 1939 года
Катэгорыя:Верасень 1939 года
Катэгорыя:Бітвы СССР
Катэгорыя:Бітвы Японіі
Катэгорыя:Памежныя канфлікты