open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Грэка-Бактрыйскае царства

**Грэка-Бактрыйскае царства** — старажытная дзяржава на тэрыторыі Сярэдняй Азіі, Афганістана, Пакістана і паўночна-заходняй Індыі ў ІІІ — ІІ ст. да н.э.

Заснавана намеснікам (эпархам) Бактрыі Дыядотам каля 250 да н.э. ў вьніку адасаблення сярэднеазіяцкіх тэрыторый ад дзяржавы Селеўкідаў. Уключала Бактрыю, Согд, Маргіяну і інш. Каля 180 да н.э. пачало экспансію на п-аў Індастан, заваявала яго паўночна-заходнюю частку (тэрыторыя сучаснага Пакістана). У выніку ўнутраных міжусобіц, наступлення качэўнікаў каля 175 да н.э. распалася на ўласна Грэка-Бактрыйскае царства і Грэка-Індыйскае царства. Грэка-Бактрыйскае царства захапілі масагеты, і паміж 140 — 130 да н.э. яно перастала існаваць. На яго месцы ўзнікла Кушанскае царства.

Археалагічныя даследаванні сведчаць пра высокую культуру Грэка-Бактрыйскага царства, якая склалася ў выніку ўзаемаабагачэння мясцовых, усходніх эліністычных, індыйскіх і іранскіх элементаў.

## Літаратура 
* «The Shape of Ancient Thought. Comparative studies in Greek and Indian Philosophies» by Thomas McEvilley (Allworth Press and the School of Visual Arts, 2002) ISBN 1-58115-203-5
* «The Oxford Illustrated History of Greece and the Hellenistic World» by John Boardman, Jasper Griffin, Oswyn Murray (Oxford University Press) ISBN 0-19-285438-0
* «The Diffusion of Classical Art in Antiquity» by John Boardman (Princeton University Press, 1994) ISBN 0-691-03680-2
* «Records of the Great Historian. Han dynasty II», Sima Qian, trans. Burton Watson. Columbia University Press. 1993. ISBN 0-231-08167-7
* «Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques, Catalogue Raisonné», Osmund Bopearachchi, 1991, Bibliothèque Nationale de France, ISBN 2-7177-1825-7.
* «Buddhism in Central Asia» by B.N. Puri (Motilal Banarsidass Pub, January 1, 2000) ISBN 81-208-0372-8
* «The Greeks in Bactria and India», W.W. Tarn, Cambridge University Press.
* «De l’Indus à l’Oxus, Archéologie de l’Asie Centrale», Osmund Bopearachchi, Christine Sachs, ISBN 2-9516679-2-2

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бактрыя
Катэгорыя:Старажытная Індыя
Катэгорыя:Эліністычныя дзяржавы
Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана
Катэгорыя:Былыя краіны
Кушляны

**Кушля́ны** () — аграгарадок у Смаргонскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Сольскага сельсавета.

## Геаграфія 
За 20 км на захад ад Смаргоні, за 232 км ад Гродна, за 7 км ад чыгуначнай станцыі Солы.

## Назва 
Назва Кушляны антрапанімічнага (адыменнага) паходжання: ад антрапоніма *Kušlys*, які ад літоўскага *kušlys* «сляпец» (хто падслепаваты).

Ад асновы *Kušl-* магчыма паходзіць прозвішча Івана Кушлейкі (< *Kušleika*), дзяка Канцылярыі. Аснова таксама сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі.

Магчыма, гэта імя першага пасяленца на месцы Кушлян. Імя са значэннем "Сляпец" магло быць мянушкавага тыпу, але не выключана, што гэта было імя, нададзенае хлопчыку яшчэ ў маленстве.

Такім самым чынам ад імя-мянушкі тыпу *Smurgis* (літ. *smurgis* «смаркач») паходзіць назва Смаргоні паблізу ад Кушлян.

## Гісторыя 
У 1940—1954 і 1978—2008 гадах цэнтр Кушлянскага сельсавета. У 1954—1978 гадах вёска ўваходзіла ў склад Сольскага сельсавета.

У 1998 г. налічвалася 354 жыхароў, 134 двары. Базавая школа, Дом культуры, бібліятэка, аддзяленне сувязі.

## Славутасці 
* Сядзіба Ф. Багушэвіча, свіран (XIX ст.).
* Літаратурна-мемарыяльны музей Ф. Багушэвіча.

## Вядомыя асобы 
* Францішак Багушэвіч (1840—1900) — грамадскі дзеяч, адзін з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры
* Алесь Жамойцін (нар. 1955) — паэт, навуковец

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сольскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна
Вялікая цёмная пляма

**Вялікая цёмная пляма** (таксама вядомая як **GDS-89**) — цёмная пляма на Нептуне, падобнае да Вялікай чырвонай плямы Юпітэра. Пляма была выяўлена ў 1989 годзе з дапамогай касмічнага апарата «Вояджэр-2». І Вялікая цёмная пляма Нептуна, і Вялікая чырвоная пляма Юпітэра з’яўляюцца антыцыклонамі. Аднак, у параўнанні з плямай Юпітэра, якая назіраецца ўжо на працягу некалькіх стагоддзяў, тэрмін жыцця плямы Нептуна значна меншы. Зыходзячы з назіранняў «Вояджэр-2» і касмічнага тэлескопа «Хабл», пляма знікла да 1994 года.

## Характарыстыка 
Цёмная, эліпсападобная пляма (13000 × 6600 км) па памерах нагадвае Зямлю. Вакол плямы хуткасць ветра дасягае 2400 км/г, што з’яўляецца найбольшым паказчыкам ва ўсёй Сонечнай сістэме. Мяркуюць, што пляма ўяўляла сабою дзірку ў метанавых воблаках Нептуна. Вялікая цёмная пляма ўвесь час змяняла сваю форму і памер.

## Знікненне 
Пры спробе сфатаграфаваць пляму ў лістападзе 1994 года з дапамогай тэлескопа «Хабл» было выяўлена, што яна цалкам знікла. У наш час ужо на працягу некалькіх гадоў назіраецца новая пляма, якая атрымала назву «Паўночная вялікая цёмная пляма».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm 
* http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/neptune/atmosphere/N_clouds_GDS.html 
* http://apod.nasa.gov/apod/ap960508.html
* http://intranet.dalton.org/departments/science/Astro/planets/Neptune/the%20dark%20spot.htm 
* http://www.arcadiastreet.com/cgvistas/neptune_006.htm 
* http://adsabs.harvard.edu/abs/2000hst..prop.5096S

Катэгорыя:Нептун (планета)
Джон Куч Адамс

**Джон Куч Адамс** (; 5 чэрвеня 1819 — 21 студзеня 1892) — брытанскі матэматык і астраном.

Прэзідэнт Лонданскага астранамічнага таварыства, дырэктар Кембрыджскай астранаміснай абсерваторыі (з 1861). Член Лонданскага каралеўскага таварыства, замежны член-карэспандэнт Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук.

Працы па нябеснай механіцы (асноўная з іх — тэарэтычнае вызначэнне векавога паскарэння Месяца). На аснове матэматычнага аналізу няправільнасцяў у руху планеты Уран незалежна ад У. Левер’е ў 1845 адкрыў планету Нептун.

Прапанаваў рознасны метад лікавага інтэгравання звычайных дыферэнцыяльных ураўненняў першага парадку.

## Літаратура 
* Адамс //  С. 93.

## Гл. таксама 
* Метад Адамса
* Адкрыццё Нептуна

Катэгорыя:Астраномы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Астраномы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Узнагароджаныя залатым медалём Каралеўскага астранамічнага таварыства
Апалоны (астэроіды)

**Апало́ны** — група калязямных астэроідов, названая ў гонар першага адкрытага астэроіда гэта групы — (1862) Апалон. Да аб'ектаў гэтай групы адносяцца астэроіды, якія перасякаюць арбіту Землі (перыгелій менш 1,017 а.&nbsp;а.) і якія маюць вялікую паўвось не меней 1 а.&nbsp;а. Арбіты большасці з іх знаходзяцца паміж арбітамі Венеры і Юпітэра, аднак ёсць і выключэнні. Так, бліжэй усяго да Сонца прыбліжаецца  (0,071 а.&nbsp;а., у пяць разоў бліжэй, чым Меркурый), а найбольш аддаляецца ад Сонца  (35,2 а.&nbsp;а., далей за Нептун).

Апалоны маюць няправільную форму і адносна невялікія памеры, у параўнанні з прадстаўнікамі іншых груп. Найбольшы з іх — (1866) Сізіф, які мае дыяметр каля 8,2 км.

Астэроіды гэтай групы рэгулярна перасякаюць арбіту Землі, таму з'яўляюцца патэнцыйна небяспечнымі. У канцы 1960-х гадоў адносна блізка да Зямлі пралятаў астэроід Ікар. У 1970-х гадах вучоныя сталі актыўней шукаць апалоны. У прыватнасці, некаторыя новыя астэроіды адкрылі Элеанор Хелін і Юджын Шумейкер.

У 1998 годзе, сумеснымі намаганнямі ВПС ЗША, НАСА і Масачусецкага тэхналагічнага інстытута была заснавана праграма LINEAR, мэтай якой стаў пошук калязямных астэроідаў. Большасцю з іх з'яўляюцца апалоны. У 2006 годзе побач з Зямлёй, на адлегласці 432 тыс. км (гэта трохі больш адлегласці да Месяца), пралятаў адзін з апалонаў — , адкрыты падчас праграмы LINEAR.

Па стане на чэрвень 2010 вядома 3526 апалонаў.

## Некаторыя прадстаўнікі апалонаў 
Апалон быў адкрыты ў 1932 годзе, але страчаны і пераадкрыты ў 1973 годзе. Таму яго парадкавы нумар вышэй, чым у некаторых іншых прадстаўнікоў апалонаў, да прыкладу, (1566) Ікара.

## Гл. таксама 
* Атоны
* Амуры
* Астэроіды, якія збліжаюцца з Зямлёй

## Спасылкі 
* http://www.jpl.nasa.gov/releases/80s/release_1982_0990.html  
* NASA JPL Small-Body Database Browser 
* http://www.rol.ru/news/misc/spacenews/06/06/27_006.htm 

Катэгорыя:Сонечная сістэма
Катэгорыя:Класіфікацыі астэроідаў
Уільям Ласел

**Уільям Ласел** (англ.: William Lassell; 18 чэрвеня 1799 - 5 кастрычніка 1880) — брытанскі астраном.

## Біяграфія 
У 1846 годзе ён адкрыў Трытон, найбуйнейшы са спадарожнікаў Нептуна, усяго праз 17 дзён пасля адкрыцця Нептуна нямецкім астраномам Іаганам Готфрыдам Гале. У 1848 ён стаў незалежным сааўтарам адкрыцця Гіперыёна, спадарожніка Сатурна. У 1851 годзе ён адкрыў Арыэль і Умбрыэль, два новыя спадарожнікі Урана.

Катэгорыя:Астраномы Вялікабрытаніі
Іаган Готфрыд Гале

**Іаган Готфрыд Гале** (ням.: Johann Gottfried Galle; 9 чэрвеня 1812, Радыс — 10 ліпеня 1910, Патсдам) — нямецкі астраном. У 1835 пачаў працаваць памочнікам І. Ф. Энке ў Берлінскай абсерваторыі. З 1851 па 1897 быў дырэктарам абсерваторыі і прафесарам універсітэта ў Брэслаў (цяпер Вроцлаў).

## Біяграфія 
Скончыў Берлінскі ўніверсітэт, з 1835 пачаў працаваць памочнікам І. Ф. Энке ў Берлінскай абсерваторыі. З 1851 па 1897 быў дырэктарам абсерваторыі і прафесарам універсітэта ў Брэслау (цяпер Вроцлаў).

У 1872 г. упершыню прапанаваў вызначаць паралакс Сонца па назіраннях малых планет падчас іх супрацьстаянняў. У гэтым жа годзе пры назіранні малой планеты Фоксі (№ 25) вывеў паралакс Сонца 8,87″.

На працягу свайго жыцця ён вывучаў каметы, і ў 1894 (з дапамогай свайго сына Андрэаса Гале) ён выдаў табліцу-агляд з элементамі арбіт 178 камет. Сам ён выявіў тры каметы на працягу кароткага прамежку: з 2 снежня 1839 да 6 сакавіка 1840. У 1872 г. устанавіў тоеснасць метэорнага патока Андрамедыдаў з каметай Біелы, якая распалася. У 1843 г. выявіў унутранае кольца Сатурна.

23 верасня 1846 годзе атрымаў ліст ад У. Левер'е з просьбай правесці пошук заўранавай планеты па прадвылічаным ім каардынатам. У той жа вечар Гале адшукаў новую планету, якая атрымала пазней назва Нептун.

У яго гонар названы кратары на Месяцы і на Марсе, кольца Нептуна і астэроід № 2097 (Гале).

## Адкрыццё Нептуна 
Галоўнае дасягненне навуковай кар'еры Гале — адкрыццё планеты Нептун па разліках У. Левер'е.
Доктарская дысертацыя Гале, скончаная ў 1845, была скарочаным і крытычным абмеркаваннем назіранняў Урана Оле Ромерам у перыяд з 20 кастрычніка да 23 кастрычніка 1706. Прыблізна ў 1845 ён паслаў копію дысертацыі Урбену Левер'е, але атрымаў адказ годам пазней, 23 верасня 1846, у адказе Левер'е папытаў, каб ён (Гале) паглядзеў на вызначаную вобласць неба, каб знайсці прадказаную новую планету, якая растлумачыць адхіленні ў руху Урана. У тую ж самую ноч, пасля таго, як Энке даў яму дазвол (сам Энке не падтрымліваў Гале), аб'ект, які адпавядае апісанню, быў знойдзены, і за наступныя два вечары было пацверджана, што ён з'яўляецца новай планетай.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астраномы XX стагоддзя
Катэгорыя:Астраномы Германіі
Праходжанне Меркурыя па дыску Сонца

[right|thumb|300px|Праходжанне Меркурыя па дыску Сонца 8 лістапада 2006 года. Бачны [сонечныя плямы #921, 922, і 923]]
**Праходжанне Меркурыя па дыску Сонца** — астранамічны транзіт, пры якім Меркурый знаходзіцца дакладна паміж Сонцам і Зямлёй. Меркурый пры гэтым бачны з Зямлі як маленькая чорная кропка, якая перамяшчаецца дыску Сонца.

Праходжанне Меркурыя — даволі рэдкая астранамічная з'ява, аднак, яна здараецца нашмат часцей, чым праходжанне Венеры (паколькі Меркурый знаходзіцца бліжэй да Сонца і рухаецца хутчэй).

Першае назіранне праходжання Меркурыя па дыску Сонца адбылося 7 лістапада 1631 года.

Праходжанне Меркурыя можа адбыцца ў маі ці ў лістападзе. Апошнія праходжанні адбыліся 15 лістапада 1999 года, 7 мая 2003 года і 8 лістапада 2006 года. Наступныя праходжанні здарацца 9 мая 2016 года і 11 лістапада 2019 года.

Магчыма таксама адначасовае праходжанне па дыску Сонца і Венеры адначасова з Меркурыем, але такая падзея бывае выключна рэдка. Найбліжэйшы сумесны транзіт Венеры і Меркурыя будзе 26 ліпеня 69 163 года, наступны - у 224 508 годзе. Папярэдні адначасовы транзіт быў больш 350 тысяч гадоў назад, у 373 173 годзе да н.э. У 13 425 годзе н.э будзе транзіт Меркурыя і Венеры з розніцай у 16 гадзін.

Працягласць праходжання звычайна складае 5 гадзін.

Цяпер ёсць магчымасць назіраць не толькі праходжанні Меркурыя па дыску Сонца, але і на фоне хромасферы ці нават на фоне сонечнай кароны.

## Гл. таксама 
* Праходжанне Венеры па дыску Сонца

Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Катэгорыя:Меркурый
Планеты зямной групы

thumb|250px|Планеты зямной групы. Маштаб памераў планеты захаваны, адлегласцяў — не
**Плане́ты зямно́й гру́пы** — 4 планеты Сонечнай сістэмы: Меркурый, Венера, Зямля і Марс. Па будове і саставу да іх блізкія некаторыя каменныя астэроіды, напрыклад, Веста.

## Асноўныя характарыстыкі 
Планеты зямной групы маюць высокую шчыльнасць і складаюцца пераважна з сілікатаў і металічнага жалеза (у адрозненне ад газавых планет і каменна-ледзяных карлікавых планет, аб'ектаў пояса Койпера і аблокі Оарта). Найбольшая планета зямной групы — Зямля — больш чым ў 14 разоў саступае па масе найменш масіўнай газавай планеце — Урану, але пры гэтым прыкладна ў 400 разоў масіўней найбольшага вядомага аб'екта пояса Койпера.

Планеты зямной групы складаюцца галоўным чынам з кісларода, крэмнія, жалеза, магнію, алюмінія і іншых цяжкіх элементаў.

Усе планеты зямной групы маюць наступную будову:
* у цэнтры ядро з жалеза з прымешкай нікеля.
* мантыя, складаецца з сілікатаў.
* кара, якая ўтварылася ў выніку частковага плаўлення мантыі і якая таксама складаецца з сілікатных парод, але ўзбагачаная несумяшчальнымі элементамі. З планет зямной групы кары няма ў Меркурыя, што тлумачаць яе разбурэннем у выніку метэарытнай бамбардзіроўкі. Зямля адрозніваецца ад іншых планет зямной групы высокай ступенню хімічнай дыферэнцыяцыі рэчыва і шырокім распаўсюджаннем гранітаў у кары.

Дзве дальнія з планет зямной групы (Зямля і Марс) маюць спадарожнікі і (у адрозненне ад усіх планет-гігантаў) ніводная з іх не мае кольцаў.

## Экзапланеты зямнога тыпу 
thumb|Планета зямнога тыпу падчас фарміравання (малюнак мастака)
Лічыцца, што землепадобныя планеты найбольш спрыяльныя для ўзнікнення жыцця, таму іх пошук прыцягвае пільную ўвагу грамадскасці. Так у снежні 2005 года вучоныя з Інстытута касмічных навук (Пасадэна, Каліфорнія) паведамілі пра выяўленне падобнай на Сонца зоркі, вакол якой меркавана фармуюцца скалістыя планеты . У далейшым былі выяўлены планеты, якія толькі ў некалькі разоў масіўней Землі і, верагодна, павінны мець цвёрдую паверхню.

Прыкладам экзапланеты зямнога тыпу можа служыць звышзямля.
У наш час (на кастрычнік 2009 года) знойдзена 28 звышземляў.

## Гл. таксама 
* Планеты-гіганты
* Карлікавыя планеты
* Экзапланеты
* Звышзямля

## Спасылкі 
* Як раскласці планеты па палічках або Астраноміі патрабуюцца Лінеі

Катэгорыя:Планеты Сонечнай сістэмы
Хаўер Салана

**Хаўе́р Сала́на-дэ-Мадар’я́га** () (нарадзіўся 14 ліпеня 1942) — іспанскі палітык, фізік і дыпламат.

З 5 снежня 1995 да 6 кастрычніка 1999 — генеральны сакратар Арганізацыі Паўночнаатлантычнай дамовы.

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце Савета Еўрапейскага саюза 
* Біяграфія на сайце Заходнееўрапейскага саюза

Катэгорыя:Міністры замежных спраў Іспаніі
Катэгорыя:Міністры культуры Іспаніі
Катэгорыя:Міністры адукацыі Іспаніі
Катэгорыя:Генеральныя сакратары НАТА
Катэгорыя:Члены ІСРП
Катэгорыя:Лаўрэаты міжнароднай прэміі імя Карла Вялікага
Катэгорыя:Лаўрэаты праграмы Фулбрайта
Катэгорыя:Фізікі Іспаніі
Катэгорыя:Дыпламаты Іспаніі
Катэгорыя:Палітыкі Іспаніі
Гаўрыла Раманавіч Дзяржавін

**Гаўрыіл (Гаўры́ла) Рама́навіч Дзяржа́він** () — выдатны рускі паэт эпохі Асветніцтва, прадстаўнік класіцызма ў літаратуры, які значна яго рэфарміраваў. У розныя гады займаў вышэйшыя дзяржаўныя пасады: кіраўнік Аланецкага намесніцтва (1784—1785), губернатар Тамбоўскай губерні (1786—1788), кабінет-сакратар Кацярыны II (1791—1793), прэзідэнт Камерц-калегіі (з 1794), міністр юстыцыі (1802—1803). Член Расійскай акадэміі ад моманту яе заснавання.

Верш «Правіла жыць» перакладзены Васілём Зуёнкам.

## Ушанаванне памяці 
* Імя Г. Р. Дзяржавіна прысвоена Тамбоўскаму дзяржаўнаму ўніверсітэту.
* Вуліцы Дзяржавіна ёсць у Тамбове, Вялікім Ноўгарадзе, Петразаводску, Новасібірску.
* У 2003 годзе Тамбоўская абласная дума прысвоіла Дзяржавіну званне ганаровага грамадзяніна Тамбоўскай вобласці Расійскай Федэрацыі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Казані
Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Кушанскае царства

**Кушанская царства ** — старажытная дзяржава на тэрыторыі сучасных Узбекістана, Таджыкістана, Туркменіі, Афганістана, Пакістана і Паўночнай Індыі ў I — IV ст. н.э.

Узнікла на рубяжы нашай эры пасля разгрому Грэка-Бактрыйскага царства качэўнікамі, якія стварылі на яго тэрыторыі шэраг асобных княстваў. Адно з іх у Бактрыі на чале з племем або кланам кушанаў стала ядром Кушанскай дзяржавы. Значнага тэрытарыяльнага пашырэння дзяржава дасягнула пры правіцелях Кадфізе I і Кадфізе II (I ст. н.э.), найбольшага росквіту — пры правіцелях Канішку і Хувішку. Праз тэрыторыю Кушанскай дзяржавы праходзіў Вялікі шаўковы шлях, што спрыяла развіццю ганддю і рамяства. Значнае пашырэнне тут набылі будызм, зараастрызм, маніхейства і хрысціянства. Пры правіцелі Васудэве (сярэдзіна III ст.) пачаўся заняпад Кушанскай дзяржавы, якая ў IV ст. распалася на дробныя княствы.

## Спасылкі 
* The Kushan Empire
* Kushan Empire — New World Encyclopedia
* J. Harmatta, LANGUAGES AND LITERATURE IN THE KUSHAN EMPIRE
* J. Harmatta, B. N. Puri, L. Lelekov, S. Humayun and D. C. Sircar, RELIGIONS IN THE KUSHAN EMPIRE
* Maria Filomena Guerra, Guy Demortier, Maria Luisa Vitobello, Saidmurod Bobomulloev, Dominique Bagault, Thierry Borel and Ikhom Mirsaidov, Analytical study of the manufacturing techniques of Kushan gold jewellery (National Museum of Antiquities of Tajikistan)
* Frantz Grenet, The Nomadic Element in the Kushan Empire
* Adesh Katariya, FORMATION OF ANCIENT KUSHANA EMPIRE OF CENTRAL ASIA

Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Узбекістана
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Таджыкістана
Катэгорыя:Гісторыя Туркменістана
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Індыі
Катэгорыя:Былыя краіны
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Пакістана
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Афганістана
Урбэн Жан Жазеф Левер’е

'''Урбэн Жан Жазеф Лувер'е'* (фр. *Urbain Jean Joseph Le Verrier''; (, Сен-Ло — , Парыж) — французскі матэматык, які займаўся нябеснай механікай. Вялікую частку свайго жыцця прапрацаваў у Парыжскай абсерваторыі.

## Навукова-даследчая дзейнасць 
Скончыў Політэхнічную школу ў Парыжы (1833). 3 1854 дырэктар Парыжскай абсерваторыі.

Навуковыя працы па нябеснай механіцы і тэорыі руху вялікіх планет Сонечнай сістэмы. На аснове даследавання ўзбурэнняў Урана вызначыў (1846, незалежна ад Дж. К. Адамса) арбіту і становішча планеты, названай Нептунам (адкрыта ў 1846 нямецкім астраномам І. Г. Гале). Адкрыў векавы рух перыгелія Меркурыя, што знайшло тлумачэнне ў агульнай тэорыі адноснасці.

## Працы 
Найгалоўныя складанні Левер'е сабраны ў заснаваных ім «Annales de l’Observatoire de Paris», якіх ён паспеў выдаць 14 т. «Мемуараў» (1855—76), апроч «Назіранняў»; апошніх выдадзена 22 т. (1858—1867).

## Узнагароды 
Левер'е быў узнагароджаны Залатым Медалем Каралеўскага Астранамічнага Таварыства ў 1868 годзе і зноў у 1876 годзе.

## Памяць 
* У садзе парыжскай абсерваторыі пастаўлены помнік
* названы яго імем:
** Кратар на Месяцы
** Кратар на Марсе
** Кольца Нептуна
** Астэроід 1997 Левер'е

## Літаратура 
* Левер'е // 

Катэгорыя:Астраномы Францыі
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Астраномы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Кольцы Урана

300px|thumb|Схема спадарожнікаў і кольцаў Урана
**Кольцы Урана** - сістэма планетных кольцаў вакол Урана. Сярод іншых сістэм кольцаў яна займае прамежкавае становішча па складанасці будовы паміж больш развітой сістэмай кольцаў Сатурна і простымі сістэмамі кольцаў Юпітэра і Нептуна. Кольцы Урана былі адкрыты 10 сакавіка 1977 года Джэймсам Эліёт, Эдвардам Данхэм і Дугласам Минком. 

За 200 гадоў да гэтага Уільям Гершэль паведамляў аб назіраннях кольцаў Урана, аднак сучасныя астраномы сумняваюцца ў магчымасці такога адкрыцця, бо кольцы вельмі слабыя і цёмныя і не маглі быць выяўлены з дапамогай астранамічнага абсталявання таго часу. Два новыя кольцы сістэмы Урана былі знойдзеныя «Вояджэр-2» у 1986 годзе, яшчэ два знешнія кольцы былі выяўленыя тэлескопам «Хабл» у 2003-2005 гадах.

## Спіс кольцаў 
У табліцы прыведзены асноўныя характарыстыкі кальцавой сістэмы Урана.

Катэгорыя:Уран (планета)
Уран
Пак (спадарожнік Урана)

**Пак** () — унутраны спадарожнік планеты Уран.

Быў адкрыты 30 снежня 1985 годзе па здымках, зробленымі апаратам «Вояджэр-2», і атрымаў часовае абазначэнне **S/1985 U 1**. Названы ад імя эльфа з кельцкай міфалогіі і англійскага фальклору, які з’яўляецца персанажам у п’есе Шэкспіра «Сон у летнюю ноч». Таксама пазначаецца як **Уран XV**.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спадарожнікі Урана
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1985 годзе
Іаган Франц Энке

**Іаган Франц Энке** (;  — ) — нямецкі астраном.

Важнае значэнне мелі даследаванні Энке, прысвечаныя камеце, якая атрымала пасля яго імя. У 1819 г. усталяваў, што каметы, адкрытыя П’ерам Мешэнам (1786) і Ж. Понсам (1818), з'яўляюцца адной перыядычнай каметай, якая рухаецца па эліптычнай арбіце з перыядам звароту 3,3 года. Камета Энке — адна з самых цікавых камет, бо мае самы кароткі перыяд звароту і малую перыгелійную адлегласць.

Катэгорыя:Астраномы Германіі
Маарду

**Маарду** () — горад у павеце Хар'ю ў паўночна-цэнтральнай частцы Эстоніі на беразе заліва Мууга (часткі Фінскага заліва). Насельніцтва — 16,5 тыс. чалавек (2010).

## Геаграфія 
Мяжуе на захадзе са сталіцай Эстоніі Талінам, размешчаны ў цэнтры перасячэння марскіх, чыгуначных і шашэйных шляхоў, недалёка ад Талінскага аэрапорта імя Ленарта Мэры.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Эстоніі
Рэя (спадарожнік Сатурна)

**Рэя** — другі па велічыні спадарожнік Сатурна. 

## Гісторыя адкрыцця і назвы 
Рэя была адкрыта Джавані Даменіка Касіні ў 1672 годзе. Касіні назваў 4 адкрытыя ім спадарожніка Сатурна «зоркамі Людовіка» (лац. Sidera Lodoicea) у гонар караля Францыі Людовіка XIV. Астраномы доўгі час пазначалі Рэю як «Пяты спадарожнік Сатурна» (Saturn V). 

Сучасная назва спадарожніка прапанаваў Джон Гершэль (сын Уільяма Гершэля) у 1847. Ён высунуў ідэю назваць сем вядомых на той момант спадарожнікаў Сатурна па імёнах тытанаў — братоў і сясцёр Кронаса (аналага Сатурна ў грэчаскай міфалогіі).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1672 годзе
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, якія адкрыў Джавані Даменіка Касіні
Джон Гершэль

**Джон Фрэдэрык Уільям Гершэль** (англ.: John Frederick William Herschel; 7 сакавіка 1792 — 11 мая 1871) — англійскі астраном і фізік, сын Уільяма Гершэля.

## Працы Гершэля 
* Some Remarkable Applications of Cotes' Theorem, 1812
* Considerations of various Points of Analysis, 1814
* Results of Astronomical Observations Made During 1834—1838 at the Cape of Good Hope
* Preliminary Discourse on the Study of Natural Philosophy, 1830
* Outlines of Astronomy, 1849
* General Catalogue of Nebulae, 1864
* New General Catalogue of Nebulae and Clusters of Stars, 1888

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Астраномы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Ліепайскі трамвай

**Ліепайскі трамвай** () — від гарадскога грамадскага транспарту ў Ліепаі.

Ліепайскі трамвай функцыянуе з 1899 года і з'яўляецца найстарэйшым у краінах Балтыі. З 1972 года ў Ліепаі дзейнічае адзін трамвайны маршрут «Ліепайскі металург» — Цэнтральныя могілкі. Працягласць трамвайнай каляі складае 14,5 км. Асаблівасць ліепайскага трамвая — вузкая каляя (1000 мм). У адрозненне ад іншых трамвайных сістэм Латвіі, дзе ўжываюцца штангавыя токапрыёмнікі (Рыжскі трамвай, Даўгаўпілскі трамвай), у Ліепаі з 1961 года ўжываюць больш традыцыйныя пантографы.

Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Латвіі
Катэгорыя:Ліепая
Экліптыка

[thumb|300px|Плоскасць экліптыкі добра заўважная на гэтай выяве, атрыманай у [1994 годзе касмічным караблём месяцавай разведкі Клеменціна . Камера Клеменціны паказвае (справа налева) Месяц, асвечаны Зямлёй, блікі Сонца, што ўзыходзіць над цёмнай часткай паверхні Месяца, і планеты Сатурн, Марс і Меркурый (тры кропкі ў ніжнім левым вугле)]]
**Экліптыка** (ад , ад  — зацьменне) — вялікі круг нябеснай сферы, па якім адбываецца бачны гадавы рух Сонца. Сучаснае, больш дакладнае вызначэнне экліптыкі — перасек нябеснай сферы плоскасцю арбіты барыцэнтра сістэмы Зямля-Месяц.

З-за таго, што арбіта Месяца нахіленая адносна экліптыкі і з-за кручэння Зямлі вакол барыцэнтра сістэмы Месяц-Зямля, плюс да таго ж дзякуючы турбацыі арбіты Зямлі ад іншых планет, сапраўднае Сонца не заўсёды знаходзіцца сапраўды на экліптыцы, але можа адхіляцца на некалькі секунд дугі. Можна сказаць, што па экліптыцы праходзіць шлях «сярэдняга Сонца».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нябесная механіка
Катэгорыя:Сонечная сістэма
Нептун (міфалогія)

**Нептун** () — у старажытнарымскай міфалогіі бог мораў і патокаў. Адзін з самых старажытных рымскіх багоў. Пазней быў атаясамлены з грэчаскім богам Пасейдонам. Жонкай Нептуна лічылася багіня Салацыя (Фетыда, Амфітрыта).
[thumb|злева|[Аньёла Бранзіна, Нептун. ]]

З Нептунам звязана свята нептуналий, якое адзначалася 23 ліпеня. Свята спраўлялася з мэтай прадухілення засухі. Падчас гэтага свята будаваліся хаціны з лісця.

Марскі Нептун шанаваўся людзьмі, звязанымі з морам або якія адпраўляліся ў марское падарожжа.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рымская міфалогія
Катэгорыя:Марскія багі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
6Q0B44E

**6Q0B44E**, часам скарочана **B44E** — невялікі аб’ект, магчыма з’яўляецца касмічным смеццем, у наш час знаходзіцца на арбіце Зямлі па-за межамі арбіты Месяца.

6Q0B44E упершыню назіралі даследчыкі лабараторыі Catalina Sky Survey Арызонскага ўніверсітэта 28 жніўня 2006 года. Адкрыццё было пацверджана на наступны дзень, назіраннямі каліфарнійскіх астраномаў з абсерваторыі Table Mountain Observatory, у рамках праграмы Siding Spring Survey.

Аб’ект мае ўсяго некалькі метраў у папярочніку і быў часова класіфікаваны як штучны. B44E верціцца вакол Зямлі на адлегласці ад 585 000 км, да 983 000 км, што ў 2—3 раз далей, чым адлегласць да Месяца. Аб’ект абарачаецца вакол Зямлі за 80 дзён.

B44E быў заўважаны ў самы спрыяльны момант, калі яго яркасць дасягала 19-й зорнай велічыні. Калі аб’ект аддаляецца ад Зямлі, яго яркасць зніжаецца да 28-й зорнай велічыні.

Разлічаныя па выніках назіранняў эфемерыды паказваюць, што, верагодна, B44E увайшоў у сістэму Зямля-Месяц паміж 2001 і 2003 гадамі, хоць, магчыма, ён прыбыў у наваколлі Землі і дзесяць гадоў назад. Падабенства паміж B44E і J002E3, які ў наш час лічыцца часткай ракеты Апалон-12, прывялі некаторых астраномаў да здагадкі, што B44E можа быць іншай рэліквіяй засваення чалавекам касмічнай прасторы, якая вярнулася на арбіту Землі.

## Гл. таксама 
* Калязямны аб'ект

## Спасылкі 
* The Distant Artificial Satellites Observation Page, accessed 6 September 2006
* Discovery of 6Q0B44E , by Richard Kowalski 30 August 2006
* Выяўлена новая загадка эпохі «Апалонаў»

Катэгорыя:Калязямныя аб’екты
Катэгорыя:Касмічнае смецце
Эдмунд Галей

**Эдмунд (Эдманд) Галей** (, 29 кастрычніка (8 лістапада) 1656 — 14 (25) студзеня 1742) — англійскі Каралеўскі астраном, геафізік, матэматык, метэаролаг, фізік і дэмограф.

## Спасылкі 
* M. Hoskin, Stukeley's Cosmology and the Newtonian Origins of Olber's Paradox, J. Hist. Astr., V.16, p. 77, 1985.
* Edmund Halley and Stellar Proper Motions
* Edmond Halley in MacTutor Archiv 

Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Астраномы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Астраномы XVII стагоддзя
Катэгорыя:Астраномы XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Дэмографы
Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы
Плешчаніцкі раён

**Пле́шчаніцкі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў БССР у 1924—1962 г. Цэнтр — гарадскі пасёлак Плешчаніцы. 

## Гісторыя 
Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе Барысаўскай акругі БССР. Цэнтр — мястэчка Плешчаніцы. 20 жніўня 1924 года раён падзелены на 11 сельсаветаў:
* Акалоўскі
* Амнішаўскі
* Горнаўскі
* Завішынскі
* Запольскі
* Зарэцкі
* Ізбішчанскі
* Крайскі
* Плешчаніцкі
* Прусевіцкі
* Хатаевіцкі.
24 верасня 1926 года Акалоўскі і Амнішаўскі сельсаветы рэарганізаваны ў нацыянальныя польскія сельсаветы. З 9 чэрвеня 1927 года раён у складзе Мінскай акругі. 22 верасня 1927 года да раёна далучаны Ганцавіцкі і Каменскі сельсаветы скасаванага Зембінскага раёна. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 26 мая 1935 года Акалоўскі і Амнішаўскі нацыянальныя польскія сельсаветы рэарганізаваны ў беларускія сельсаветы. З 20 лютага 1938 года раён у складзе Мінскай вобласці. 27 верасня 1938 года Плешчаніцы атрымалі статус гарадскога пасёлка. У 1939 годзе Хатаевіцкі сельсавет перайменаваны ў Акцябрскі. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Амнішаўскі, Ганцавіцкі, Горнаўскі, Завішынскі, Запольскі сельсаветы, утвораны Задор’еўскі і Нястанавіцкі сельсаветы. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Лагойскага раёна.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* 
* 9.

Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе
Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе
Катэгорыя:Былыя раёны Беларусі
Катэгорыя:Плешчаніцы
Путнікаўская суконная мануфактура

**Путнікаўская суконная мануфактура** — мануфактура, якая дзейнічала ў 1781—1809 гг. у вёсцы Путнікі (цяпер вёска ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі).

Размяшчалася ў 2 мураваных будынках. Мела 12 станкоў. У 1797 г. працаваў 121 чалавек, нарыхтавана 2 тыс. пудоў воўны, выраблена сукнаў: белага 8 тыс. аршынаў, тонкага 1,8 тыс. аршынаў, простага 21 тыс. аршынаў, байкі 5 тыс. аршынаў.

## Літаратура 
*  — С. 131.

Катэгорыя:Шклоўскі раён
Катэгорыя:Мануфактуры Беларусі
Пціцкая лесапільная фабрыка

**Пціцкая лесапільная фабрыка** — колішняе прадпрыемства, якое дзейнічала ў 1895—1914 гг. на чыгуначнай станцыі Пціч Мазырскага павета (цяпер вёска і чыгуначная станцыя ў Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці). Мела паравыя рухавікі. У 1908—1913 гг. працавала 40 чал., у 1913 г. выраблена дошак на 80 тысяч руб.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Петрыкаўскі раён
Катэгорыя:З’явіліся ў 1895 годзе
Катэгорыя:1895 год у Беларусі
Катэгорыя:Зніклі ў 1914 годзе
Катэгорыя:Пціч (Петрыкаўскі раён)
Джэрард Петэр Койпер

**Джэрард Петэр Койпер** (7 снежня 1905 - 23 снежня 1973) — нідэрландскі і амерыканскі (з 1933 года) астраном. З 1935 па 1937 гады працаваў у Гарвардскай абсерваторыі. Адкрыў спадарожнікі Урана - Міранду (1948), Нептуна - Нерэіду (1949), вуглякіслы газ у атмасферы Марса, атмасферу ў спадарожніка Сатурна - Тытана. Вядомы таксама спробамі вызначыць дыяметр Плутона, параўноўваючы яго тэлескапічныя выявы з штучнымі дыскамі. Склаў некалькі дэталёвых атласаў фатаграфій Месяца. Выявіў шмат падвойных зорак і белых карлікаў.

## Спасылкі 
* Gerard Peter Kuiper: NASA KAO's Namesake 

Катэгорыя:Астраномы Нідэрландаў
Катэгорыя:Астраномы ЗША
Катэгорыя:Памерлі ў Мехіка
Раніца (газета, 1921)

**«Раніца»** (1921) — грамадска-палітычная і літаратурная газета. Выдавалася з 22 снежня 1921 да 16 лютага 1922 года ў Вільні на беларускай мове штодзённа. Рэдактар-выдавец Вячаслаў Адамовіч.

Надрукавала стэнаграму Беларускага з’езда, скліканага ў снежні 1921 года ў Вільні прыхільнікамі Польшчы. Насуперак рашэнню Беларускага нацыянальнага камітэта пра байкот беларусамі выбараў у Віленскі сейм агітавала насельніцтва за ўдзел у выбарах і выставіла спіс сваіх кандыдатаў у дэпутаты. Пасля выбараў інфармавала пра дыскусіі ў сейме пра будучы лёс Віленшчыны. Шмат увагі аддавала пытанням рээвакуацыі бежанцаў з Савецкай Расіі, якія пакінулі Заходнюю Беларусь у час 1-й сусветнай вайны. Публікавала дыскусійныя матэрыялы («Аб рэлігійнай уніі на Беларусі» М. Каляды, «Беларуская інтэлігенцыя і будаўніцтва Беларусі» пад крыптанімам «С-с» і інш.), агляды міжнароднага становішча, выказванні і інтэрв’ю членаў польскага ўрада, весткі з Савецкай Беларусі. Змясціла творы Я. Піліпава, В. Адамовіча (пад псеўданімам Дзяргач), А. Шуляка і інш. Закрыта пасля афіцыйнага далучэння Віленшчыны да Польшчы. Выйшлі 32 нумары.

## Літаратура 
* *Ліс, А.* «Раніца» / Арсень Ліс // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 97. — ISBN 985-11-0214-8.

Катэгорыя:Газеты Вільні на беларускай мове
Катэгорыя:1921 год у Вільні
Раніца (часопіс)

**«Раніца»** (1914) — часопіс беларускай студэнцкай моладзі дэмакратычнага кірунку. Выдадзены адзін нумар у чэрвені 1914 г. у Санкт-Пецярбургу.

На тытульным аркушы-падзагаловак: «Думкі беларускай студэнцкай моладзі». Часопіс ставіў задачу шляхам асветы, вывучэння духоўных і прадукцыйных сіл Беларусі павышаць грамадскую свядомасць, гуртаваць інтэлігенцыю для служэння народу. Увесь змест часопіса, за выключэннем «Казкі аб крыллях» Лаўрэна Будзіловіча, складаюць публіцыстычныя матэрыялы. Пафас публіцыстычных выступленняў (артыкулы К. Голскага і Л. Будзіловіча) — адлюстраванне гаротнага становішча працаўніка, вера ў лепшую будучыню і імкненне наблізіць яе змаганнем. У артыкуле Б.Тарашкевіча (Тараса Язычніка) і К.Душэўскага актуальныя праблемы вывучэння культуры беларускага народа — яго мовы, народнай творчасці, мастацтва. У артыкуле «Нашы шляхі» закранутае адвечнае пытанне пра няўважлівыя адносіны інтэлігенцыі да жыцця народа. У аснове алегарычнага апавядання «Казка аб крылах» Л. Будзіловіча — ідэя неабходнасці служэння інтэлігенцыі занядбанай роднай зямлі. Змешчаны агляд культурна-грамадскага руху студэнтаў-беларусаў у розных гарадах Расіі, рэкламы пецярбургскіх і віленскіх беларускіх выданняў.

«Раніца» імкнулася згрупаваць у розных гарадах, дзе вучыліся студэнты-беларусы, цэласныя студэнцкія арганізацыі. Аўтары невялікіх артыкулаў шукаюць адказу на надзённыя пытанні, даюць свой погляд на задачы і патрэбы беларускай інтэлігенцыі.

## Літаратура 
* Ліс, А. «Раніца» / Арсень Ліс // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 97. — ISBN 985-11-0214-8.
* Семашкевіч, Р. М. Беларускі літаратурна-грамадскі рух у Пецярбурзе (канец XIX — пачатку XX ст.). — Мн., 1971.

Катэгорыя:Часопісы Санкт-Пецярбурга на беларускай мове
Революционная ставка

**«Революционная ставка»** — бальшавіцкая газета, орган Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта пры Стаўцы Вярхоўнага галоўнакамандуючага. Выдавалася з 26 лістапада 1917 да канца лютага 1918 гг. у Магілёве на рускай мове штодзённа. З 19 снежня 1917 г. орган Цэнтральнага камітэта дзеючых армій і флоту (Цэкадарф). Сваёй мэтай абвяшчала «самае шырокае і падрабязнае асвятленне ўсіх бакоў салдацкага жыцця». Змяшчала дэкрэты і распараджэнні СНК, загады Вярхоўнага галоўнакамандуючага, ВРК пры Стаўцы. Значнае месца адводзіла пытанням вайны і міру, фарміравання новай рабоча-сялянскай арміі. З інтэрнацыяналісцкіх пазіцый асвятляла канфлікты Савецкай улады з беларускім рухам, украінскай Радай, польскім корпусам генерала Ю. Р. Доўбар-Мусніцкага. Друкавала паведамленні з замежнага жыцця, зводкі з франтоў, тэлеграмы тэлеграфных агенцтваў, справаздачы аб разнастайных з’ездах. Пэўнае месца адводзіла асвятленню грамадска-палітычнага жыцця Магілёва і губерні. Пасля эвакуацыі Стаўкі з Магілёва ў выніку наступлення германскіх войск выданне спынена.

Катэгорыя:Газеты Магілёва на рускай мове
Катэгорыя:1917 год у Магілёве
Катэгорыя:1918 год у Магілёве
Катэгорыя:Сацыялістычная прэса
Катэгорыя:Бальшавікі
Аляксандр Іосіфавіч Ротэнберг

**Аляксандр Іосіфавіч Ротэнберг** (, , Украіна — ) — дзяржаўны дзеяч БССР. Удзельнік рэвалюцый 1905—1907 гг. і 1917 г.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў яўрэйскай сям'і. У 1917—1918 гг. адзін з кіраўнікоў Маскоўскага Савета. З 1918 г. у органах дзяржбяспекі. У 1920—1921 гг. старшыня НК БССР. У 1923 г. звольнены ў адстаўку з пасады старшыні Дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення (ДПУ) Крыма. Да 1939 года знаходзіўся ў запасе УНКУС СССР па Маскоўскай вобласці. Пасля 1939 г. лёс невядомы.

Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы БССР
Ружанскі раён

**Ружа́нскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў БССР у 1940—1962 гадах. Цэнтр — гарадскі пасёлак Ружаны.

Утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Брэсцкай вобласці. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 13 сельсаветаў: Бярэзніцкі, Варанілавіцкі, Дабраселецкі, Зеляневіцкі, Кавальскі, Калазубскі, Лыскаўскі, Магілявецкі, Малочкаўскі, Манцякоўскі, Поланскі, Славаціцкі, Шчытнаўскі. 8 студзеня 1954 года раён перададзены ў склад Гродзенскай вобласці, 19 чэрвеня 1954 года зноў у Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Бярэзніцкі, Кавальскі, Малочкаўскі, Манцякоўскі, Поланскі і Шчытнаўскі сельсаветы, утвораны Кулянскі і Ружанскі сельсаветы, Зеляневіцкі сельсавет перайменаваны ў Зіновіцкі. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, большая частка яго тэрыторыі перададзена ў Пружанскі раён, Дабраселецкі і Славаціцкі сельсаветы — у Ваўкавыскі раён Гродзенскай вобласці.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Ружанскі раён // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 128. — ISBN 985-11-0214-8.
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.

Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе
Катэгорыя:Былыя раёны Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Зэльвенскага раёна
Катэгорыя:Гісторыя Пружанскага раёна
Карэн Георгіевіч Шахназараў

**Карэн Георгіевіч Шахназараў** (; ) — савецкі і расійскі , , , генеральны дырэктар кінаканцэрна «Масфільм», заслужаны дзеяч мастацтваў Расіі (1997). Народны артыст Расіі (2002).

## Узнагароды 
### За фільм «Мы з джаза» 
* Прэмія Ленінскага камсамола (1986)
* Спецыяльны прыз журы ў Грэноблі (Францыя, 1984 г.)
* Сярэбраны медаль міжнароднага кінафестывалю ў Лодзі (Польшча, 1984 г.)
* Дыплом міжнароднага кінафестывалю ў Лондане
* Дыплом міжнароднага кінафестывалю ў Чыкага
* Дыплом міжнароднага кінафестывалю ў Бялградзе

### За фільм «Кур'ер» 
* Дзяржаўная прэмія РСФСР імя братоў Васільевых (1988)
* Прыз міжнароднага кінафестывалю ў Маскве
* Прыз журы за лепшы фільм для юнацтва на фестывалі ў Тбілісі (Грузія, 1987 г.)

### За фільм «Горад Зеро» 
* Галоўны прыз міжнароднага кінафестывалю ў Чыкага (ЗША, 1989 г.)
* Срэбны прыз міжнароднага кінафестывалю ў Вальядалідзе (Іспанія, 1989 г.)
* Прыз Еўрапейскай Асацыяцыі навуковай фантастыкі за лепшы фільм (Сан-Марына, 1989 г.)

Катэгорыя:Кінапрадзюсары СССР
Афроім Майсеевіч Карпачоў

**Афроім (Яфрэм) Майсеевіч Карпачоў** (, , цяпер Бранская вобласць — ) — беларускі гісторык, архівіст. Доктар гістарычных навук (1970).

## Біяграфія 
Скончыў Варонежскі педагагічны інстытут (1937). У 1940—1941 дырэктар Цэнтральнага дзяржаўнага архіва Літоўскай ССР. З 1946 дырэктар Цэнтральнага дзяржаўнага архіва Кастрычніцкай рэвалюцыі Беларускай ССР. У 1953—1985 у Інстытуце гісторыі АН БССР.

Вывучаў сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх гарадоў XVII—XVIII стст. Адзін з аўтараў «Гісторыі Беларускай ССР» (т. 1, 1961, на рускай мове; т. 1, 1972), «Гісторыі Мінска» (1967).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Архівісты Беларусі
Катэгорыя:Архівісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Катэгорыя:Выпускнікі Варонежскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта
Раніца (газета, 1929)

**«Раніца»** — газета для дзяцей школьнага ўзросту і падлеткаў.

## Гісторыя 
Выдаецца з кастрычніка 1929 года ў Мінску штотыднёва на беларускай мове. Першапачаткова называлася «Піянер Беларусі», з 1993 года — сучасная назва. Асвятляе пытанні гісторыі Беларусі, адраджэння нацыянальнай культуры; патрыятычнага, працоўнага, фізічнага, эстэтычнага выхавання дзяцей і падлеткаў, расказвае пра дзейнасць дзіцячых згуртаванняў і арганізацый у школах і дзіцячых установах рэспублікі.

У 2010 годзе шэраг СМІ паведамляў пра закрыццё газеты «Раніца», аднак з кастрычніка 2010 года газета працягвала выходзіць штомесяц як дадатак да газеты . Са студзеня 2021 года выхад газеты «Раніца» быў спынены па ініцыятыве кіраўніцтва выдавецкага дома «Педагагічная прэса» (разам з газетай «Переходный возраст»).

## Спасылкі 
* Сайт газеты «Раніца» 

Катэгорыя:Газеты Беларусі
Катэгорыя:Газеты на беларускай мове
Катэгорыя:З’явіліся ў 1929 годзе
Катэгорыя:1929 год у Мінску
Быстрык (Магілёўскі раён)

**Бы́стрык** (, ) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Падгор’еўскага сельсавета. Размешчана за 15 км на паўднёвы ўсход ад Магілёва і чыгуначнай станцыі Лупалава на лініі Магілёў — Крычаў. Рэльеф раўнінны, на поўдзень мяжуе з лесам. Транспартныя сувязі па шашы Магілёў — Слаўгарад, якая праходзіць праз вёску.

## Гісторыя 
### Вялікае Княства Літоўскае 
Вядома ў Вялікім Княстве Літоўскім з пачатку XVII ст. У 1604 годзе сяло Быстрык-Будзішча ў Вяйнянскім войтаўстве Магілёўскага староства-эканоміі Аршанскага павета Віцебскага ваяводства, дзяржаўная ўласнасць. У 1635 годзе сяло Быстрык (яно ж Будзішча). У 1742 годзе дзейнічала царква.

### Пад уладай Расійскай імперыі 
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе апынулася ў складзе Расійскай імперыі. У 1785 годзе сяло Быстранка ў Чавускім павеце. У 1850 годзе ў складзе маёнтка Вейна, меўся шынок. Паводле перапісу 1897 года ў Галянёўскай воласці Чавускага павета Магілёўскай губерні, дзейнічаў заезны дом.

### Найноўшы час 
25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала яе разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. З 26 красавіка 1919 года ў Гомельскай губерні РСФСР.

У сакавіку 1924 года вёску вярнулі БССР. З 20 жніўня 1924 года ў Амхаўскім сельсавеце Лупалаўскага раёна Магілёўскай акругі (да 26 ліпеня 1930), з 2 сакавіка 1931 года Магілёўскага раёна, з 20 лютага 1938 года ў Магілёўскай вобласці. У 1918 годзе адкрыта школа, для якой у 1923 годзе пабудавана памяшканне. У 1925 годзе ў школе было 35 вучняў.

У 1929 годзе арганізаваны калгас «Воля», дзейнічала кузня.

У Вялікую Айчынную вайну з ліпеня 1941 года да 27 чэрвеня 1944 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. З 1954 года ў Нядашаўскім сельсавеце. У 1990 годзе у складзе саўгаса «Магілёўскі» (цэнтр — в. Амхавая 1), працаваў фельчарска-акушэрскі пункт.

## Планіроўка 
Планіровачна складаецца з просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і забудаванай двухбакова, шчыльна традыцыйнымі драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Насельніцтва 
* **XVII стагоддзе**:
** 1604 — 44 двары.
** 1635 — 42 двары.
* **XVIII стагоддзе**:
** 1785 — 18 двароў, 155 жыхароў.
* **XIX стагоддзе**:
** 1897 — 27 двароў, 218 жыхароў.
* **XX стагоддзе**:
** 1909 — 213 жыхароў.
** 1926 — 66 двароў, 342 жыхары.
** 1990 — 63 гаспадаркі, 138 жыхароў.
* **XXI стагоддзе**:
** 2007 — 38 гаспадарак, 56 жыхароў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Падгор’еўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёна
Альфа (літара)

**Α, α** (назва: альфа, грэч. Άλφα) — першая літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне **1**. Паходзіць ад фінікійскай літары - Алеф, якая ў перакладзе азначае «бык» і сваім напісаннем адлюстроўвае галаву быка. Ад літары «альфа» паходзіць лацінская літара A і кірылічная А.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Бэта (літара)

**Β, β** (назва: бэта, грэч. Βήτα) — 2-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 2. Паходзіць ад фінікійскай літары - бэт, што ў перакладзе азначае «дом». Ад літары «бэта» паходзяць лацінская літара B і кірылічныя Б і В.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Тау

**Тау**, **Τ, τ** (назва: тау, грэч. ταυ) — 19-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаcкага алфавітнага запісу лічбаў мае значэнне 300. Ад літары «тау» паходзяць лацінская літара T і кірылічная Т. З'яўляецца этымалагічным адпаведнікам гука «т» у беларускай мове.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Гама (літара)

**Γ, γ** (назва: гама, грэч. Γάμμα) — 3-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 3. Паходзіць ад фінікійскай літары — гімел. Ад літары «гама» паходзяць кірылічныя літары Г, Ґ і лацінскія C, G.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Дэльта (літара)

**Δ, δ** (назва: дэльта, грэч. Δέλτα) — 4-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 4. Паходзіць ад фінікійскай літары - далет, назва якой азначала «дзверы» або «уваход у палатку». Ад літары «дэльта» паходзяць лацінская літара D і кірылічная Д.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Э псілон

**Ε, ε** (назва: **Э псілон**, грэч. Έψιλον) — 5-я літара грэчэскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 5. Паходзіць ад фінікійскай літары — hé. Ад літары «Э псілон» паходзяць лацінская E і кірылічная Е.

Традыцыйны сродак транслітарацыі у старабеларускіх пісьмовых крыніцах — літара *Є є* (*Есть*), якая перадавала неётызаваны гук.

У позні перыяд развіцця старабеларускай мовы сродкам транслітарацыі «Э псілон» стала літара Э. Напрыклад, грэчаскае слова Ετυμολογία перадавалася, як *этѷмоло́гїа* у выданні «Грамматикі» М. Сматрыцкага 1648 г..
Дзэта

**Ζ, ζ** (назва: дзэта, грэч. Ζῆτα) — 6-я літара грэчаскага алфавіту. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 7. Паходзіць ад фінікійскай літары - заін. Ад літары «дзэта» паходзяць лацінская літара Z і кірылічная З.

Катэгорыя:Грэчаскія літары
Рудзенскі раён

**Ру́дзенскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў БССР у лютым — ліпені 1935 года і ў 1938—1960 гадах. Цэнтр — гарадскі пасёлак Рудзенск.

## Гісторыя 
Раён утвораны 12 лютага 1935 года ў складзе БССР. Цэнтр — вёска Рудзенск. У склад раёна ўключана 13 сельсаветаў Пухавіцкага раёна: Азярычынскі (Азярышчанскі), Гарэлецкі, Голацкі, Дрычынскі, Дудзіцкі, Дукорскі, Пудзецкаслабодскі, Пярэжырскі, Рудзенскі, Сяргеевіцкі, Узлянскі, Цітвянскі і Шацкі. 12 сакавіка 1935 года да раёна далучаны Карзуноўскі сельсавет Пухавіцкага раёна, Гарэлецкі і Пудзецкаслабодскі сельсаветы перададзены Пухавіцкаму раёну. 6 ліпеня 1935 года Рудзенскі раён перайменаваны ў Смілавіцкі раён.

11 лютага 1938 года Смілавіцкі раён перайменаваны ў Рудзенскі раён. З 20 лютага 1938 года раён у складзе Мінскай вобласці. 27 верасня 1938 года вёска Рудзенск набыла статус гарадскога пасёлка, Рудзенскі сельсавет скасаваны, мястэчка Смілавічы аднесена да катэгорыі паселішчаў сельскага тыпу, утвораны Смілавіцкі сельсавет. Пад час Другой сусветнай вайны з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года тэрыторыя раёна акупіравана нямецкімі войскамі. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Азярычынскі, Дудзіцкі і Карзуноўскі сельсаветы. 8 красавіка 1957 года Узлянскі сельсавет перайменаваны ў Навапольскі. 20 студзеня 1960 года раён скасаваны, Смілавіцкі сельсавет перададзены Чэрвеньскаму раёну, Навапольскі і Шацкі сельсаветы — Уздзенскаму раёну, гарадскі пасёлак Рудзенск, Голацкі, Дрычынскі, Дукорскі, Пярэжырскі, Сяргеевіцкі, Цітвянскі сельсаветы — Пухавіцкаму раёну.

## Старшыні раённага выканаўчага камітэта 
* Таццяна Іосіфаўна Жыгалка (1958—1960)

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* 

Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1935 годзе
Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1935 годзе
Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1938 годзе
Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1960 годзе
Катэгорыя:Былыя раёны Беларусі
Іота

**Ι, ι** (назва: іота, таксама ёта, грэч. Ιώτα) — 9-я літара грэчаскага алфавіта. У сістэме грэчаскага алфавітнага запісу лікаў мае лікавае значэнне 10. Паходзіць ад фінікійскай літары - ёд. Ад літары «іота» паходзяць лацінскія літары I і J і іх варыянты, кірылічныя І і (апасродкавана) Ї, J, а таксама многія іншыя (у асаблівасці пасродкам утварэння дыграфы і лігатуры).

Катэгорыя:Грэчаскія літары