open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аўтаномная акруга (Расія)

**Аўтаномная акруга** — тып суб’екта Расійскай Федэрацыі, які ўяўляе сабой нацыянальна-тэрытарыяльнае ўтварэнне, якое можа ўваходзіць у склад іншых суб’ектаў федэрацыі. Аўтаномныя акругі размешчаныя на поўначы і паўночным усходзе Расійскай Федэрацыі, маюць вялікія тэрыторыі, яны малалікія па колькасці насельніцтва, але некаторыя з іх, валодаючы значнымі прыроднымі рэсурсамі, хутка развіваюцца ў эканамічным плане.

Статус аўтаномнай акругі вызначаецца Канстытуцыяй РФ і статутам аўтаномнай акругі, які прымаецца яго прадстаўнічым органам. Акрамя таго, па паданні заканадаўчых і выканаўчых органаў аўтаномнай акругі можа быць прыняты федэральны закон аб кожнай аўтаномнай акрузе (артыкул 66, частка 3).

Цяпер у склад РФ уваходзяць 4 аўтаномныя акругі:
# Ненецкая (уваходзіць у склад Архангельскай вобласці)
# Ханты-Мансійская (уваходзіць у склад Цюменскай вобласці)
# Чукоцкая
# Ямала-Ненецкая (уваходзіць у склад Цюменскай вобласці)


Катэгорыя:Спісы суб’ектаў Расійскай Федэрацыі
Шылы

Назву **Шы́лы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Шылы — вёска ў Віцебскім раёне
** Шылы — вёска ў Полацкім раёне
** Шылы — вёска ў Сенненскім раёне
* Мінская вобласць:
** Шылы — былая вёска ў Лагойскім раёне
### Расія 
* Шылы (Рослаўльскі раён)
* Шылы (Смаленскі раён)
Аляксей Аляксандравіч Шахматаў

**Аляксей Аляксандравіч Шахматаў** () — расійскі філолаг і гісторык, заснавальнік гістарычнага вывучэння рускай мовы, старажытнарускага летапісання і літаратуры.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў дваранскай сям’і, у 1883 годзе паступіў на гісторыка-філалагічны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта. У 1884 годзе ў *«Даследаваннях па рускай мове»* апублікаваны першы яго артыкул *«Даследаванні аб мове наўгародскіх грамат XIII і XIV стст»*. Вучань П. Ф. Фартунатава. Упершыню заўважаны ў сур’ёзных навуковых колах пасля выступлення падчас абароны А. І. Сабалеўскім яго доктарскай дысертацыі — аб сістэме фанем праславянскай мовы. Шахматаў выступіў з пераканаўчай крытыкай некаторых важных палажэнняў дакладу, чым выклікаў моцную непрыязнасць ужо вядомага ў тую пару навуковымі працамі Сабалеўскага. Напружаныя адносіны навукоўцаў захоўваліся да канца жыцця Шахматава.

У 1884 годзе высунуў сваю працу *«Даследаванні ў галіне рускай фанетыкі»* на атрыманне ступені магістра, аднак яму была прысуджаная вышэйшая ступень доктара рускай мовы і славеснасці. У 1887 годзе абараніў дысертацыю на тэму *«Пра даўгату і націск у агульнаславянскай мове»*, пасля заканчэння ўніверсітэта застаўся пры ім і да 1890 года стаў прыват-дацэнтам. Першыя навуковыя распрацоўкі — у галіне дыялекталогіі. Здзейсніў дзве экспедыцыі ў сярэдзіне 1880-х гадоў — у Архангельскую і Аланецкую губерні.

Пасля смерці Я. К. Грота ўзяў на сябе складанне першага нарматыўнага слоўніка рускай мовы. З 1894 года ад’юнкт Пецярбургскай АН, з 1898 — член Упраўлення Акадэміі навук, самы малады за ўсю гісторыю яе існавання (34 гады), з 1899 — сапраўдны член АН. З 1910 прафесар Пецярбургскага ўніверсітэта. З 1906 — член Дзяржаўнага савета і Дзяржаўнай Думы ад акадэмічнай курыі. Удзельнічаў у падрыхтоўцы рэформы рускай арфаграфіі, ажыццёўленай у 1917—1918.

Член Сербскай Акадэміі навук (1904), доктар філасофіі Пражскага ўніверсітэта (1909), доктар філасофіі Берлінскага ўніверсітэта (1910), член-карэспандэнт Кракаўскай Акадэміі навук (1910) і інш.

Шахматаў прасачыў гісторыю старажытнарускага летапісання XI—XVI стст., упершыню ўжыў для іх вывучэння параўнальна-гістарычны метад, дзякуючы чаму ўсталяваў час стварэння, крыніцы і ўкладанне кожнага з аўтараў найстарэйшых летапісных збораў, склад тэксту «Аповесці мінулых гадоў». Пасля прац Шахматава даследаванні па гісторыі старажытнай Русі абапіраліся на яго высновы. Навуковец заклаў асновы тэксталогіі як навукі. Выводзіў усходнеславянскія мовы ад «агульнастаражытнарускай» мовы, дэзынтэграцыя якой, паводле яго меркавання, пачалася ўжо ў VII ст., але была затрыманая інтэграцыйнымі працэсамі, звязанымі з дзяржаўным адзінствам у межах Кіеўскай Русі.

## Гл. таксама 
* Олаф Брок

Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі
Катэгорыя:Дактары філасофіі
Франц Аляксеевіч Рубо

**Франц Аляксеевіч** **Рубо** ( — ) — расійскі мастак-панараміст, аўтар палотнаў «Абарона Севастопаля», «Барадзінская бітва», «Штурм аула Ахульга».

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Адэсе ў сям'і французскага камерсанта, які ўгрунтаваўся ў Расіі. Вучыўся ў Адэскай малявальнай школе (1865—1877), а ў 1878—1883 — у мюнхенскай Акадэміі мастацтваў. Спецыялізаваўся ў батальным жывапісе, адначасова (як і шматлікія баталісты таго часу) звярнуўшыся да мастацтва шырокаахопных панарам, якія даюць, дзякуючы спалучэнню карціны з трохмерным макетам, ілюзію гістарычнай падзеі, якая праходзіць на вачах у гледача.
thumb|злева|Франц Аляксеевіч Рубо

Пасля вяртання ў Расію атрымаў ад тыфліскага музея «Храм Славы» замову на серыю карцін з гісторыі каўказскіх войнаў. Апроч гэтых карцін (напісаных у 1885—1895) маштабным вынікам яго каўказскіх эцюдаў з'явілася панарама **Штурм аўла Ахульга** (1890), упершыню паказаная на мастацка-прамысловай выставе ў Ніжнім Ноўгарадзе (1896 — захаваліся толькі асобныя яе фрагменты, размешчаныя цяпер у краязнаўчым музеі Махачкалы). У 1902—1904 пад яго пачаткам у прадмесце Мюнхена групай нямецкіх мастакоў была створаная панарама **Абарона Севастопаля**, адкрытая ў 1905 у Севастопалі ў збудаваным для яе будынку. Іншы вядомай яго панарамай стала **Барадзінская бітва**. Праца над ёй ішла ў тых жа ўмовах, пры ўдзеле І. Г. Мясаедава і кансультанта Б. М. Калюбакіна (была адкрыта ў 1912 у адмысловым павільёне на Чыстых прудах у Маскве; пасля працяглай рэстаўрацыі яе ўзнавілі ў 1962 у новым будынку на Кутузаўскім праспекце). Сярод характэрных батальных палотнаў Рубо — **Атака Навачаркаскага палка ў баю на рацэ Шаху** (1907) і **Барадзінскі бой** (1913; абедзве — у Артылерыйскім гістарычным музеі, Пецярбург).

З 1903 — прафесар-кіраўнік батальнай майстэрні пецярбургскай Акадэміі мастацтваў (сярод яго вучняў быў М. Б. Грэкаў). У 1912 канчаткова з'ехаў ў Германію. Не маючы ў апошнія гады значных замоў, жыл амаль у поўным забыцці.

## Спасылкі 
* Панарама «Барадзінская бітва» 
* Галерэя Ф. А. Рубо в музее-панораме «Барадзінская бітва»  

Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ Германіі
Катэгорыя:Мастакі-баталісты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Мастакі Расіі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Правадзейныя члены Імператарскай Акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Адэская школа
Катэгорыя:Мастакі Расіі
Электрычны дыполь

**Электры́чны дыпо́ль** – сістэма з двух аднолькавых па велічыні і супрацьлеглых па знаку пунктавых электрычных зарадаў, якія называюць палюсамі дыполя.

Электрычны дыполь у цэлым з'яўляецца электранейтральным (сума велічынь яго зарадаў роўная да нуля), але, паколькі зарады знаходзяцца на адлегласці адзін ад аднаго, дыполь удзейнічае ў электрычным узаемадзеянні. Таму дыполь выкарыстоўваецца ў якасці найпрасцейшай мадэлі электранейтральных цел, у прыватнасці, атамаў дыэлектрыка, які знаходзіцца ў знешнім электрычным полі.

Найважнейшай характарыстыкай электрычнага дыполя з'яўляецца дыпольны момант – здабытак велічыні зараду яго полюса на адлегласць між імі:

\vec p = q \vec l

Вектар дыпольнага моманту накіраваны ад яго адмоўнага полюса да дадатнага.

Катэгорыя:Электрастатыка
Аслік

**Аслі́к**, **Асліўка**, **Ослік** — рака ў Круглянскім і Бялыніцкім раёнах Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Друць (басейн Дняпра).

Даўжыня 66 км. Плошча вадазбору 413 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2,6 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,7 ‰. **Асноўныя прытокі**: Чарнаўка, Смародзіна, Крупка (справа), Рутка, Цемрынка (злева).
 
Пачынаецца за 2,5 км на паўднёвы захад ад вёскі Саннікі Круглянскага раёна, упадае ў Друць каля вёскі Асавец Бялыніцкага раёна. Паўночная частка вадазбору на Аршанска-Магілёўскай, паўднёвая — на Цэнтральнабярэзінскай раўніне. Даліна трапецападобная, у вярхоўі невыразная, шырынёй 500—800 м. Рэчышча звілістае, шырынёй 10—20 м, ад вытоку на працягу 8 км каналізаванае. Берагі нізкія і забалочаныя.

, Аслік, Вабіч, Грэза|502x502пкс]]

## Краявіды 

Oslivka 1.jpg| Мост праз Аслік побач з Эсьмонамі
Oslivka 2.jpg|
Oslivka 3.jpg|
Oslivka 5.jpg|
Oslivka 9.jpg| Аслік узімку паміж Хватаўкай і Смагілаўкай

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Круглянскі раён // Магілёўская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна
* Фотоэнциклопедия Беларуси

Катэгорыя:Прытокі Друці
Катэгорыя:Рэкі Круглянскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Бялыніцкага раёна
Ом (адзінка вымярэння)

**Ом** (пазначэнне: **Ом**, **Ω**) — адзінка вымярэння электрычнага супраціўлення ў СІ. Ом роўны электрычнаму супраціўленню правадніка, паміж канцамі якога ўзнікае напружанне 1 вольт пры сіле пастаяннага току 1 ампер.

Хоць у Юнікодзе і прысутнічае значок ома (&#x2126;, Ohm sign, `U+2126`), але яго *кананічным раскладаннем* з’яўляецца загалоўная грэчаская літара амега (&Omega;, `U+03A9`), г.&nbsp;з. гэтыя два знака павінны быць неадметныя з пункту гледжання карыстальніка. Рэкамендуецца для пазначэння ома выкарыстаць амегу.

Пры вылічэннях, асабліва рукапісных, варта зважаць на магчымую блытаніну паміж Омам і 0&nbsp;м (так, 1&nbsp;Ом і 10&nbsp;м (метраў) — цалкам розныя велічыні) і паміж 0 і Ω.

Адзінка названая ў гонар нямецкага навукоўца Георга Сімона Ома.

## Кратныя і дзельныя адзінкі 
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі ўтвораць з дапамогай стандартных прыставак СІ.

## Спасылкі 
* ДАСТ 8.417-2002. АДЗІНКІ ВЕЛІЧЫНЬ. Уведзены ў дзеянне з 1 верасня 2003 г. 

Катэгорыя:Электрычнасць
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння
Катэгорыя:СІ
Англійская Прэм’ер-ліга

**Англійская Прэм’ер-ліга** (англ. The **FA Premier League**, да 1992 года — **Першы дывізіён**) — спаборніцтва для наймацнейшых футбольных клубаў Англіі (гл. Сістэма футбольных ліг Англіі), якое мае статут першараднага футбольнага спаборніцтва Англіі. Англійская Прэм’ер-ліга з’яўляецца найбольш папулярнай спартыўнай лігай у міры, займае першую пазіцыю па сумарным бюджэце (на 2008 год — 2,3 млрд еўра), аднак у сезоне 2007/08 саступіла званне найбольш прыбытковай футбольнай лігі нямецкай Бундэслізе.

Англійская Прэм’ер-ліга была сфарміравана ў 1992 годзе з вышэйшага дывізіёна Футбольнай лігі Англіі. За 28 прайшоўшых сезонаў тытул чэмпіёна Прэм’ер-лігі заваёўвалі толькі 7 клубаў: «Арсенал», «Блэкберн», «Лестэр Сіці», «Ліверпул», «Манчэстэр Сіці», «Манчэстэр Юнайтэд» і «Чэлсі». З іх найбольш паспяховы клуб «Манчэстэр Юнайтэд», які заваёўваў тытул чэмпіёна 13 разоў. У цяперашні час чэмпіёнам з’яўляецца клуб «Манчэстэр Сіці», які заваяваў тытул у сезоне 2023/24.

## Каманды-ўдзельнікі 
З моманту заснавання Прэм’ер-лігі ў ёй выступаў 51 розны клуб. З 22 клубаў-заснавальнікаў Прэм’ер-лігі толькі 6 гулялі ў ёй на працягу ўсіх без выключэння сезонаў і працягваюць выступаць па гэты дзень. Гэта «Арсенал», «Ліверпул», «Манчэстэр Юнайтэд», «Тотэнхэм Хотспур», «Чэлсі» і «Эвертан».

### Каманды-удзельнікі Прэм’ер-лігі ў сезоне 2023/24 
Наступныя 20 клубаў прымаюць удзел у Прэм’ер-лізе сезона 2023/24.

a = Клубы-заснавальнікі Прэм’ер-лігі
b = Ніколі не пакідалі Прэм’ер-лігу

## Прызёры Прэм’ер-лігі 
## Тытулы па клубах 
Чэмпіёнамі Прэм’ер-лігі станавіліся 7 клубаў.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт англійскай Прэм’ер-лігі
* Premiership.Ru  — навіны англійскага футбола

Катэгорыя:Футбол у Англіі
Катэгорыя:Чэмпіянат Англіі па футболе
Англія
Даўжанка (рака)

**Даўжанка** — рака ў Бялыніцкім і Клічаўскім раёнах Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Друць (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 37 км, з іх 5 км у Бялыніцкім раёне. Плошча вадазбору 272 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,3 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 1 ‰.

**Асноўныя прытокі**: Рудка (справа), Гудка (злева).

Выток за 1,5 км на ўсход ад вёскі Стадолішча Бялыніцкага раёна, вусце прыкладна за 0,2 км ад паўночна-ўсходняй ускраіны вёскі Даўжанка Клічаўскага раёна. Цячэ па паўднёва-ўсходняй ускраіне Цэнтральнабярэзінскай раўніны, у тым ліку па тэрыторыі гідралагічнага заказніка «Астравы Дулебы». Даліна невыразная, у ніжнім цячэнні трапецападобная, мелкаўрэзаная, шырынёй 1 км. Да вёскі Доўгае Клічаўскага раёна схілы параслі мяшаным забалочаным лесам, ніжэй адкрытыя. Пойма двухбаковая, лугавая, у верхняй частцы забалочаная. Рэчышча ў вытоку на працягу 5 км каналізаванае, ніжэй звілістае. На вадазборы пераважае лес. У басейне ракі возера Стаячае.

Каля ракі населеныя пункты Дубно, Доўгае, Закупленне, Даўжанка і інш.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Рэкі Бялыніцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Клічаўскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Друці
Малыш

**Малы́ш** — рака ў Бялыніцкім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Друць (басейн Дняпра).

Даўжыня 29 км. Плошча вадазбору 234 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1 ‰. **Асноўныя прытокі**: Ліпаўка (злева).

Пачынаецца на ўсходняй ускраіне вёскі Падкражнік, вусце за 0,5 км на поўдзень ад вёскі Вугольшчына. Цячэ ў межах Цэнтральнабярэзінскай раўніны. Рэчышча каналізаванае на працягу 2,4 км (ад вёскі Макаўка ўніз па цячэнні).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Бялыніцкага раёна
Катэгорыя:Прытокі Друці
Секунд-паручнік

**Секунд-паручнік** — вайсковае званне ў артылерыі арміі Вялікага княства Літоўскага ў канцы XVIII ст., якое адпавядала званню «падпаручнік» у кавалерыі і пяхоце, а таксама обер-афіцэрскі чын у рускай арміі, які быў ўведзены ў Расіі Пятром I у 1703 годзе XIII класа ў пяхоце і заменены Табелем аб рангах на падпаручніка.

## Літаратура 
* *Чаропка Станіслаў.* Станаўленне сістэмы знакаў адрознення ў арміі ВКЛ // Актуальные проблемы в изучении и преподавании общественно-гуманитарных дисциплин: сб. статей. — Витебск, 2012.

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Дабрыца (прыток Друці)

**Дабры́ца** — рака ў Кіраўскім раёне Магілёўскай вобласці і Рагачоўскім раёне Гомельская вобласць Беларусі, правы прыток ракі Друць (басейн Дняпра).

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 35 км, з іх 12 км у Кіраўскім раёне. Вадазбор плошчай 250 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 1,2 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,6 ‰. Прымае сцёк з меліярацыйных каналаў.

Пачынаецца меліярацыйнай канавай за 1,6 км на паўночны ўсход ад вёскі Старое Заліцвінне Кіраўскага раёна. Вусце прыкладна за 2 км на поўнач ад вёскі Хамічы Рагачоўскага раёна. Цячэ ў межах Цэнтральнабярэзінскай раўніны. Даліна трапецападобная. Пойма асушаная, яе шырыня 0,3—1 км.

Шырыня ракі ў межань 3—7 м. Рэчышча было каналізавана ў 1964—1967 гады і 1970 одзе на ўсім працягу; у 2005 годзе праведзена паўторнае рэгуляванне (1 км на паўночны захад ад вёскі Талочкаў Рагачоўскага раёна да 1 км на паўночны ўсход ад яе ж), за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Старое Заліцвінне. Прымае сцёк з меліярацыйных каналаў.

У басейне ракі возера Святое.

На перыяд вясновага разводдзя прыпадае каля 50 % гадавога сцёку.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-108. Выданне 1981 года.

## Спасылкі 
* 
* Общая характеристика речной сети Могёлевской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 км²) Могилёвской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Общая характеристика речной сети Гомельской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 км²) Гомельской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Прытокі Друці
Катэгорыя:Рэкі Кіраўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Рагачоўскага раёна
Генерал ад кавалерыі

**Генерал ад кавалерыі** — воінскае званне і чын у Расійскай Імперыі ў 1796—1917 гадах. Вышэйшы генеральскі чын у кавалерыі, як родзе войскаў, прадугледжаны «Табелем аб рангах» 1722 года, але да канца XVIII ст. замяняўся агульным чынам генерал-аншэфа. Уведзены імператарам Паўлам I 29 лістапада 1796 года. Адпавядаў II класу «Табеля аб рангах» з зваротам «Ваша высокаправасхадзіцельства». Генерал ад кавалерыі па пасадзе мог быць генерал-інспектарам кавалерыі, камандуючым войскамі вайсковай акругі, кіраваць буйнымі воінскімі злучэннямі (корпусам, войскам, фронтам).

Чын скасаваны 16 (29) снежня 1917 г. дэкрэтам СНК «Аб раўнанні ўсіх вайсковаслужбаўцаў у правах».

## Вядомыя генералы ад кавалерыі 
* Фёдар Фёдаравіч Трэпаў

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Генерал-аншэф

**Генерал-аншэф** — генеральскае воінскае званне і чын у расійскай імператарскай арміі XVIII стагоддзя. Паводле Воінскага статуту 1716 года — галоўнакамандуючы, роўны фельдмаршалу, які ўзначальваў «кансілію» генералаў; з 1740-х гадоў — поўны генерал, які стаяў рангам ніжэй фельдмаршала. Званне адпавядала II класу Табелі аб рангах. У 1796—1797 гадах заменена генеральскімі чынамі па родах войскаў: генерал ад інфантэрыі, кавалерыі, артылерыі, інжынер-генерал.

## Гл. таксама 
* Генерал-фельдмаршал-лейтэнант

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Катэгорыя:воінскія званні
Секунд-ротмістр

**Секунд-ротмістр**, у 1730—1797 гг. вайсковы чын XVIII класа ў Табелі аб рангах кавалерыйскіх частках гвардыі, адпавядаў капітан-паручыку гвардыі.

## Гл. таксама 
* Ротмістр
* Секунд-паручык

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Інжынер-генерал

**Інжынер-генерал** — вышэйшы ваенна-тэхнічны чын і воінскае званне Расійскай Імперыі з 1796 па 1917 год. Поўны генерал, які служыў па інжынернай частцы.

У канцы XVIII ст. такія асобы, якія мелі чын генерала ад інфантэрыі, атрымалі яшчэ адну назву інжынер-генерал (генерал ад інжынераў), якое з пачатку XIX ст. стала выкарыстоўвацца для пазначэння спецыяльнага чыну. Інжынер-генерал мог быць генерал-інспектарам па інжынернай частцы, інспектарам усяго Інжынернага дэпартамента, таварышам генерал-інспектара па інжынернай частцы, дырэктарам Інжынернага дэпартамента, камандуючым вайсковым атрадам, палявым інспектарам інжынернай частцы пры Штабе Вярхоўнага галоўнакамандуючага, начальнікам інжынераў фронту, членам Інжынернага камітэта Ваеннага міністэрства, прафесарам Мікалаеўскай інжынернай акадэміі. Уведзены Паўлам I 29 лістапада 1796 г. Чыну інжынер-генерала, які адносіўся да II класу «Табелі аб рангах» 1722 г., з канца XVIII ст. адпавядала формула звароту «Ваша высокаправавсхадзіцельства».

Чын скасаваны 16 (29) снежня 1917 г. дэкрэтам СНК «Аб ураўнаванні ўсіх ваеннаслужачых у правах».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Генерал-фельдцэйхмайстар

**Генерал-фельдцэйхмайстар**, (, ) — воінскае званне, чын і тытул галоўнага начальніка артылерыі ў Расійскай імперыі і шэрагу еўрапейскіх краін (ад  — артылерыя).

Да Пятра Вялікага пасада начальніка артылерыі не была сталая; у ваенны час прызначаўся ў арміі адмысловы ваявода ад нарада. У 1699 годзе Пётр I прызначыў імерэцінскага царэвіча Аляксандра Арчыловіча суддзёй Пушкарскага прыказа (які кіраваў тады артылерыяй) з тытулам генерал-фельдцэйхмайстар. Пасля ўступлення на прастол імператара Паўла генерал-фельдцэйхмайстар быў заменены інспектарам усёй артылерыі. У 1798 годзе, у дзень нараджэння вялікага князя Міхаіла Паўлавіча, ён быў прызначаны генерал-фельдцэйхмайстарам, але ў кіраваць артылерыяй пачаў у 1819 годзе. Пасля смерці яго прызначаны (1852) вялікі князь Мікалай Мікалаевіч, які ўступіў на пасаду ў 1859 годзе.

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Обер-афіцэр

**Обер-афіцэр**, (ад ) — найменне ніжэйшай катэгорыі афіцэрскіх чыноў у рускай арміі і на флоце да 1917 года, якія адпавядалі IX—XIV класам «Табелі аб рангах», ад прапаршчыка/карнета да капітана/ротмістра ўключна. Обер-афіцэры па сваіх пасадах прадстаўлялі камандны склад роты. Нямецкая назва (літаральна «старшыя афіцэры») ідзе з XVII стагоддзя, калі обер-афіцэры як старшыя палявыя камандзіры супрацьпастаўляліся унтэр-афіцэрам як малодшым палявым камандзірам; апошнія жа тады таксама прылічаліся да афіцэрскага складу. Да обер-афіцэраў належала звяртацца: «Ваша благароддзе».

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Пасады
Штабс-ротмістр

**Штабс-ротмістр** — обер-афіцэрскі чын у кавалерыі рускай арміі у 1797—1884 гадах X класа і ў 1884—1917 гг. IX класа ў Табелі аб рангах, таксама чын у жандармерыі і памежнай варце (1884—1917) у Расійскай імперыі, таксама ў кавалерыі некаторых замежных войскаў. Адпавядаў чыну штабс-капітана ў пяхоце, і пад'есаула ў казачых войсках.

У арміі Вялікага Княства Літоўскага ў XVIII ст. штабс-ротмістр — афіцэрская пасада толькі ў падраздзяленнях Пярэдняй варты. У пяхоце і артылерыі арміі ВКЛ штабс-ротмістру адпавядала званне «штабс-капітан».

## Літаратура 
* *Чаропка Станіслаў* Станаўленне сістэмы знакаў адрознення ў арміі ВКЛ // Актуальные проблемы в изучении и преподавании общественно-гуманитарных дисциплин: сб. статей. — Витебск, 2012.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Воінскія званні
Сандэрленд (значэнні)

* Горад Сандэрленд — горад на паўночным усходзе Англіі
* ФК Сандэрленд — футбольны клуб
Ротмістр

, 1886.]]
**Ротмістр**  (, ад  — кавалерыйскі атрад і  — начальнік) — вайсковая пасада, а затым званне ў арміі Вялікага княства Літоўскага, а таксама старшы обер-афіцэрскі чын у кавалерыі расійскай арміі ў 1801—1884 гадах IX класа, а затым VIII класа ў Табелі аб рангах, які адпавядаў чыну капітана.

У арміі Вялікакага княства Літоўскага ротмістры першапачаткова адыгрывалі функцыю камандзіраў кавалерыйскіх харугваў. Са стварэннем рэгулярнай арміі ВКЛ званне «ротмістр» было захавана толькі ў кавалерыі, а у пяхоце, артылерыі і інжынерных войсках яму адпавядала званне «капітан».

З увядзеннем знакаў адрознення ў арміі ВКЛ у канцы XVIII ст. ратмістр меў чатыры зорачкі на пагоне. У літоўскай арміі 1812 г. знакам адрознення ротмістра быў «чысты» эпалет без махры.

Ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь адпавядае званню «капітан». Да сённяшняга дня званне «ратмістр» існуе ў арміях Швецыі і Нарвегіі.

## Літаратура 
* 
* *Чаропка Станіслаў.* Станаўленне сістэмы знакаў адрознення ў арміі ВКЛ // Актуальные проблемы в изучении и преподавании общественно-гуманитарных дисциплин: сб. статей. — Витебск, 2012.

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Прэстан

**Прэ́стан** () — горад у Англіі, адміністрацыйны цэнтр графства Ланкашыр.

## Насельніцтва 
Насельніцтва — 131,3 тыс. жыхароў (2005).

## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Англіі
Манчэстэр

**Ма́нчэстэр** () — горад на паўночным захадзе Англіі. Нараўне з Лідсам, Шэфілдам, Ліверпулем і Лонданам Манчэстэр быў адным з цэнтраў Прамысловай рэвалюцыі. У цяперашні час Манчэстэр — буйны культурны, прамысловы, фінансавы, камерцыйны і транспартны цэнтр краіны.

## Геаграфічнае становішча 
Размешчаны ў заходняга схілу Пенінскіх гор, на рацэ Эруэл.

## Насельніцтва 
## Гісторыя 
Упершыню Манчэстэр згадваецца ў X стагоддзі. Селішча паўстала на месцы кельцкага паселішча Мансеніён і рымскага ўмацаванага лагера Манкуніум, які быў заснаваны ў 79 годзе. У Сярэднякоўі — гандлёвае і саматужнае мястэчка. З сярэдзіны XVIII стагоддзя пачаўся хуткі рост горада ў сувязі з прамысловым пераваротам. У XIX стагоддзі горад стаў лідарам у свеце сярод цэнтраў баваўнянай прамысловасці. У 1830—1840-х гадах у Манчэстэры зарадзілася фрытрэдэрства (гэтак жа вядома як «манчэстэрства»).

## Спорт 
* Манчэстэр Юнайтэд
* Манчэстэр Сіці

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Фрэнсіс Эліза Бёрнет (1849—1924) — англійская пісьменніца і драматург.

У горадзе жыў і пахаваны грамадскі дзеяч беларускай дыяспары Пётра Шыркоўскі (1925—2004).

## Славутасці 
* Царква абраза Маці Божай Жыровіцкай
* Царква Св. Мікалая Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы
* Паўднёвыя могілкі. Найбуйнейшыя муніцыпальныя могілкі ў Вялікабрытаніі і другія па велічыні ў Еўропе. Месца пахавання дзеячаў беларускай дыяспары.

## Гл. таксама 
* Hurts

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Англіі
Крывая (прыток Друці)

**Крыва́я**, **Хвашчоўка** — рака ў Талачынскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Друць (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 46 км. Плошча вадазбору 242 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,8 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,8 ‰.

Пачынаецца на паўночнай ускраіне вёскі Раманаўка Талачынскага раёна, вусце на ўскраіне вёскі Казаброддзе Круглянскага раёна Магілёўскай вобласці. Цячэ па Аршанскім узвышшы. Даліна на вялікім працягу добра распрацаваная, трапецападобная, шырынёй 0,6—1 км, у вярхоўі невыразная. Пойма вузкая, лугавая, шырынёй 0,2—0,5 км, чаргуецца па берагах, месцамі адсутнічае. Рэчышча каналізаванае на працягу 2,5 км уніз па цячэнні ад моста на аўтадарозе Мінск — Масква каля пасёлка Забалацце, на астатнім працягу звілістае. Шырыня ракі ў межань 5—8 м, у ніжнім цячэнні да 10 м. Берагі стромкія, месцамі абрывістыя, вышынёй 0,5—1 м. Рака прымае сцёк з сеткі меліярацыйных каналаў. Асноўны прыток — Ржаўка.

## Літаратура 
 на рацэ Крывой ля вёскі Каменнае Крывое]]
* 
*  — С. 38.
*  — С. 85.
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Талачынскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Друці
Балонаўка (рака)

**Бало́наўка** — рака ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, колішні прыток ракі Друць (басейн Дняпра), цяпер упадае з усходу ў Чыгірынскае вадасховішча.

Даўжыня ракі 24 км. Плошча вадазбору 113 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,2 ‰. Пачынаецца за 2,2 км у напрамку на поўнач ад вёскі Кучын, вусце прыкладна за 0,7 км у напрамку на захад ад вёскі Балонаўка. Ад вытоку на 10,8 км рэчышча Балонаўкі каналізаванае.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Быхаўскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Друці
Няропля (рака)

**Няро́пля** — рака ў Бялыніцкім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Друць (басейн Дняпра).

## Назва 
Назва Няропля балцкага паходжання, складаецца з дзвюх асноў.

Корань *Ner-* у літоўскіх рачных назвах тыпу *Neris, Nereta, Nerotis*, у балцкіх гідронімах на ўсходзе Нярус(с)а (прыток Дзясны), Нерата (возера ля дзвінскай ракі Таропы), Нераста (рака на Павоччы).

Варыянт гэтага кораня *Nar-* у назвах тыпу Нарач, Нароўля, літоўскіх гідронімах *Narantis, Narasa, Narutis, Nar-akys, Nar-upis*.

Звязана з літоўскім *nerti* «ныраць», *naras* «нырок (у ваду)». Далей да індаеўрапейскага *ner-* «ныраць, пагружацца; нара, логвішча».

Другая аснова ў назве Няропля звязаная з літоўскім *upė*, прускім *api* «рака», якія ў гідронімах Каспля, Вопь, Упа.

Значэнне назвы Няропля (< *Ner-upė*) можна перадаць як «Глыбокая рака».

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 30 (25) км. Плошча вадазбору 200 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,6 м/км. Пачынаецца за 1 км на поўдзень ад вёскі Ількавічы, вусце за 3 км на паўночны ўсход ад вёскі Каліноўка. Рэчышча, за выключэннем 2 км у вярхоўі, каналізаванае. Цячэ праз возера Няропля. Вадазбор на поўначы Цэнтральнабярэзінскай раўніны. Асноўны прыток — Запакулка (злева).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-72. Выданне 1981 года.
* Ліст карты N-35-84. Выданне 1982 года. Стан мясцовасці на 1989 год.

Катэгорыя:Рэкі Бялыніцкага раёна
Катэгорыя:Прытокі Друці
Харлем

**Харлем** () — горад на захадзе Нідэрландаў, сталіца правінцыі Паўночная Галандыя і частка канурбацыі Ранстад. Порт на рацэ Спарне. Насельніцтва 147 тыс. чалавек (2005)

## Геаграфія 
Плошча тэрыторыі 32 км² (з іх 2,6 км² прыходзіцца на ваду).

## Гісторыя 
thumb|left|Карта горада 1550 г.
Найстарэйшыя дакументальныя сведчанні аб паселішчах на месцы цяперашняга Харлема датуюцца VIII ст.

23 лістапада 1245 г. граф Виллем II дараваў Харлему статут горада.

## Рознае 
Футбольны клуб «Харлем» выступае ў першым дывізіёне чэмпіянату Галандыі. За яго выступаў, у прыватнасці, адзін з найболей знакамітых галандскіх футбалістаў Руд Гуліт.

## Вядомыя асобы 
* Ян Мандэйн — нідэрландскі мастак
* Гары Муліш (1927—2010) — нідэрландскі пісьменнік
* Томас Херэманс (1641—1694) — галандскі мастак

## Гл. таксама 
* Мясныя рады

## Кнігапіс 
* Ach lieve tijd: 750 jaar Haarlem, de Haarlemmers en hun rijke verleden, F.W.J.Koorn (red), Vrieseborch, Zwolle 1984 (ISBN 90-6630-035-3)
* Deugd boven geweld: een geschiedenis van Haarlem, 1245—1995, G.F. van der Ree-Scholtens (red), Uitgeverij Verloren, Hilversum 1995 (ISBN 9066505040)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Map of Haarlem and surroundings
* Haarlem Shuffle: English language resources for Haarlem, the Netherlands

Катэгорыя:Гарады Нідэрландаў
Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Паўночная Галандыя
Грэза

**Грэза** — рака ў Магілёўскім і Быхаўскім раёнах Магілёўскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Друць (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 51 км. Вадазбор 458 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2,5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,7 ‰.

**Асноўныя прытокі**: Езва (злева). Рака выкарыстоўваецца як водапрыёмнік меліярацыйных каналаў.

Пачынаецца каля паўднёва-ўсходняй ускраіны вёскі Загрэззе Магілёўскага раёна, цячэ па Цэнтральнабярэзінскай раўніне, вусце на паўднёвай ускраіне вёскі Вязьма Быхаўскага раёна. Даліна трапецападобная, шырынёй 1—1,5 км. Пойма двухбаковая, часткова парэзаная старымі рэчышчамі і канавамі, шырынёй 0,4—0,5 км. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. Шырыня ракі ў межань ў верхнім цячэнні 4—6 м, ніжэй — каля 10 м. Берагі ўмерана стромкія, адкрытыя, пад лугамі.

У пойме ракі вадасховішча Студзёнкаўскае.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-36-73. Выданне 1979 г.
* Ліст карты N-36-85. Выданне 1978 г.
* Ліст карты N-35-96. Выданне 1981 г.

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Прытокі Друці
Катэгорыя:Рэкі Быхаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Магілёўскага раёна
Мідэлбург

**Мідэлбург** () — горад у паўднёва-заходняй частцы Нідэрландаў на востраве Валхерэн, сталіца правінцыі Зеландыя, былы горад-крэпасць, размешчаны на «Канале скрозь Валхерэн». 

З 2004 года ў горадзе працуе філіял Утрэхцкага ўніверсітэта. У Мідэлбургу нарадзіўся Якаб Рогевен, які адкрыў востраў Пасхі.
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Балтазар ван дэр Аст, мастак
* Барэнд Карнеліс Кукук, мастак

Катэгорыя:Гарады Нідэрландаў
Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Зеландыя
Зеландыя

Пад назвай **«Зеландыя»** вядомыя:
* Зеландыя () — самы буйны востраў у Балтыйскім моры і самы вялікі востраў Даніі.
* Зеландыя () — рэгіён Даніі.
* Зеландыя () — правінцыя Нідэрландаў.
* Новая Зеландыя () — архіпелаг і дзяржава.
Неймеген

**Не́ймеген** (, перш **Німвеген** () — горад у Нідэрландах, у правінцыі Гелдэрланд, на рацэ Вааль (адзін з рукавоў у дэльце Рэйна). Насельніцтва — 159,6 тыс. жыхароў (2006).

## Гістарычная даведка 
Найстаражытны горад у Нідэрландах, у рымскія часы вядомы як Noviomagus. «Залатое стагоддзе» Неймеген — эпоха Каралінгаў, калі тут пражывалі імператары гэтай дынастыі. У Сярэднія вякі Неймеген — вольны горад, член Ганзейскага саюза. З пачаткам Нідэрландскай рэвалюцыі выступіў супраць іспанскага валадарства на баку Утрэхцкай лігі. Падчас войн Людовіка XIV быў узяты французамі (у 1672 г.), тут былі падпісаныя гістарычныя мірныя дамовы 1678-79 гг.

Заставаўся галоўным горадам Гельдэрланда да акупацыі французамі ў 1794 г., калі сталіца была перанесеная ў Арнем. Да 1878 г. горад быў умацаваны і разглядаўся як ключавая памежная крэпасць. Падчас Другой сусветнай вайны Неймеген падвергнуўся разбурэнню ў сувязі з высаджваннем у горадзе амерыканскага дэсанта.

## Насельніцтва 
## Культура 
У Неймегене дзейнічаюць універсітэт з медыцынскім каледжам (1923), гарадскі музей і музей Сакалінага падворка (1999, збор антычных старажытнасцяў), тэатр, канцэртная зала.

Найболей старажытныя будынкі ў Неймегене — 16-гранны баптыстэрый (асвячоны ў 799 г.) і разваліны царквы XII стагоддзя. Гэтыя руіны замка Карла Вялікага можна бачыць у парку, званым Сакаліны падворак (*Valkhof*). Імператарская рэзідэнцыя была разбураная вікінгамі, адноўленая Фрыдрыхам Барбаросай у 1155 і канчаткова знішчаная французскімі рэвалюцыянерамі ў 1796 г.

Найзначнейшыя будынкі ў цэнтры горада — Вялікая царква (*Grote Kerk*) св. Стэфана і рэнесансная ратуша (1554) — былі адноўленыя пасля Другой сусветнай вайны. Іншыя характэрныя будынкі: лацінская школа (1544-45), хата мер і ваг (1612), сучасная царква ў імя мясцовага выхадца — св. Пятра Канізія (1960).

## Гарады-пабрацімы 

Image:Nijmegen (2).JPG
Image:Benedenstad_1.jpg
Image:Sint Stevenstoren Nijmegen.JPG
Image:View on the waal janvangoyen.jpg

## Вядомыя асобы 
* Іорыс Івенс
* Жан Малуэль

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Нідэрландаў
Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Гелдэрланд
Насельніцтва Нідэрландаў

**Насельніцтва Нідэрландаў** па адзнацы на ліпень 2005 складала каля 16.299.000 чалавек. Паводле перапісу, праведзенага у 2002, на той момант у Нідэрландах пражывала 16.150.511 чалавек. У спісе краін па колькасці жыхароў Нідэрланды займаюць 59 месца.

Пры плошчы тэрыторыі ў 41.526 км² Нідэрланды маюць шчыльнасць насельніцтва 395 чалавек на адзін квадратны кіламетр (або 484 чалавека на адзін квадратны кіламетр, калі ўлічыць, што 18,4 % тэрыторыі каралеўства займае вада). Такім чынам, Нідэрланды з'яўляюцца 15-й па шчыльнасці насельніцтва дзяржавай у свеце і самай густанаселенай краінай Еўропы. Шмат у чым дзякуючы гэтаму Нідэрланды з'яўляюцца адной з краін з найболей развітой транспартнай і інфармацыйнай інфраструктурай. Інтэрнэтам абхопленыя 66,2 % насельніцтва краіны — 7-ы паказчык у міры.

## Спасылкі 
* CIA World Factbook data 
* CBS (Нідэрландскае Бюро перапісаў насельніцтва)
Мэр

**Мэр** (, , гэта значыць старшына) — кіраўнік адміністрацыі, кіраўнік выканаўчай улады населенага пункта, часцей за ўсё горада.

Назва пасады паходзіць ад лацінскага слова «*maior*», якое азначае «вялікі».

Гістарычна існуюць таксама іншыя найменні кіраўніка гарадской улады:
* **бургамістр** (; тэрмін выкарыстоўваецца ў краінах з германскай прававой традыцыяй, выкарыстоўваўся таксама ў дарэвалюцыйнай Расіі, а таксама на акупаваных тэрыторыях СССР у гады Вялікай Айчыннай вайны і інш.);  пасада «бурмістр» была актуальнай для заходніх абласцей Беларусі (і заходніх абласцей Украіны) да 1939 г.
* **алькальд** (у іспанамоўных краінах),
* **кмет** (у Балгарыі),
* **прыматар** у Славакіі і ў буйных гарадах Чэхіі,
* **стараста** — невялікія гарады Чэхіі,
* **прэзідэнт горада** у Польшчы,
* **бурмістр** у Польшчы,
* **прымар** у Румыніі і Малдавіі,
* **гарадскі галава** ва Украіне,
* **кіраўнік гарадской адміністрацыі**
* **начальнік гарадской управы**,
* **кіраўнік мясцовага самакіравання**,
* **кіраўнік гарадской акругі**,
* **кіраўнік муніцыпальнага ўтварэння** і іншыя.

Катэгорыя:Пасады
Арлянка (прыток Друці)

**Арля́нка** — рака ў Магілёўскім раёне Беларусі, левы прыток ракі Друць (басейн Дняпра).

Даўжыня ракі 24 км. Плошча вадазбору 106 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,1 ‰. Пачынаецца каля вёскі Бярозаўка, вусце за 1,5 км на паўднёвы захад ад вёскі Малое Запаточча. Вадазбор на Цэнтральнабярэзінскай раўніне. Ад вёскі Стары Сінін да 1,3 км ад вусця рэчышча каналізаванае (17,4 км).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Магілёўскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Друці
Апелдорн

**Апелдорн** () — горад у цэнтральных Нідэрландах, за 90 км на ўсход ад Амстэрдама. Рэгіянальны цэнтр муніцыпалітэта Апелдорн у правінцыі Гелдэрланд.

## Тэрыторыя 
Плошча муніцыпалітэта — 341,13 км², у тым ліку плошча воднай паверхні — 1,17 км².

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Петрус Іозеф Дэ Ёнг (1915—2016) — нідэрландскі палітычны і дзяржаўны дзеяч.

Катэгорыя:Гарады Нідэрландаў
Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Гелдэрланд
Ягуар

**Ягуа́р** (*Panthera onca*) — трэці паводле памераў у свеце і самы вялікі ў Амерыцы прадстаўнік сямейства .

Даўжыня цела без хваста 1,1—1,9 м, хвост 45—75 см, маса 36—113 кг, часам больш за 120 кг. Самка на 20 % меншая і лягчэйшая.

Арэал ягуара ахоплівае тэрыторыю ад Цэнтральнай Амерыкі да поўначы Аргенціны. Асноўныя месцы распаўсюджання — трапічныя лясы і рэдкалессі.

Спосаб жыцця ягуараў адзіночны. Плошча тэрыторыі аднаго ягуара займае ад 25 (у самак) да 100 км². Самыя актыўныя часы палявання наступаюць пасля заходу сонца і на досвітку.

Асноўная яго здабыча — капібары і капытныя: алені мазама, пекары, тапіры, нападае таксама на птушак, малпаў, лісіц, змей, грызуноў; часта нападае на хатнюю жывёлу. Ягуар добра плавае, можа паляваць у вадзе. Аднак яго любімы метад палявання — засада ў высокай траве ці на дрэве.

Самка нараджае 2—4 кацянят. У няволі ягуар дажывае да 22—25 гадоў.

Катэгорыя:Каціныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Прэм’ер-маёр

'''Прэм'ер-маёр''' — штаб-афіцэрскі чын у рускай імператарскай арміі XVIII стагоддзя. Адносіўся да VIII класу «Табелі аб рангах». Па статуце 1716 года маёры падзяляліся на прэм'ер-маёраў і секунд-маёраў. Прэм'ер-маёр ведаў у палку страявой і інспектарскай часткамі. Камандаваў 1-м батальёнам, а ў адсутнасць камандзіра палка — палком.
Падзел на прэм'ер- і секунд-маёраў было скасавана ў 1797 годзе.

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Штаб-афіцэры

**Штаб-афіцэры**, (ад ) — найменне катэгорыі старшых афіцэрскіх чыноў у руская арміі і на флоце да 1917 года, якія адпавядалі VI—VIII класам «Табелі аб рангах», т.е. маёру, падпалкоўніку і палкоўніку. Афіцэры ў гэтых чынах складалі ў XVIII стагоддзі штаб палка, што вызначыла іх агульную назву. Штаб-афіцэры мелі права на зварот «ваша высокаблагароддзе».

Заўвагі:

# артылерыйскія чыны мелі старшынства ў адзін клас у параўнанні з агульнаармейскімі ў 1722—1798 і ў 1811—1884 гадах; у 1724—1798 і ў 1811—1884 такую жа перавагу мелі чыны інжынерных войскаў; у гэтых родах войскаў не было падзелу маёрскага чыну на «прэм'ер-маёра» і «секунд-маёра»;
# чын капітана (ротмістра), які лічыўся з 1884 года ў VIII класе, хоць і тытулаваўся з тых часоў «ваша высокаблагароддзе», але працягваў лічыцца обер-афіцэрскім;
# афіцэры гвардыі да капітана (ротмістра) уключна, якія мелі старшынства супраць армейскіх на адзін або два класа, і прылічаныя да адпаведных класаў Табелі, тым не менш штаб-афіцэрамі не з'яўляліся, штаб-афіцэрскімі ў гвардыі лічыліся званні афіцэраў пачынаючы з маёра (з 1798 года толькі палкоўнікі).

### У Сеціве 
* Табель о рангах. // Российское законодательство X—XX вв. В 9 т. Т.4. М., 1986.
* *Шепелёв Л. Е.* Титулы, мундиры и ордена Российской империи. М., 2005.

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Заўрад-прапаршчык

**Заўрад-прапаршчык**, з 1907 па 1917 гады ў рускай арміі вышэйшае воінскае званне для унтэр-афіцэраў. Знакамі адрознення для заўрад-прапаршчыкаў былі ўсталяваныя пагоны падпрапаршчыка з вялікай (больш за афіцэрскую) зорачкай у верхняй траціне пагона на лініі сіметрыі. Званне прысвойвалася найбольш дасведчаным звыштэрміновікам унтэр-афіцэрам, з пачаткам Першай Сусветнай вайны яго сталі прысвойваць падпрапаршчыкам у парадку заахвочвання, часта непасрэдна перад прысваеннем першага обер-афіцэрскага звання (прапаршчыка або карнета).

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Генерал-фельдмаршал-лейтэнант

**Генерал-фельдмаршал-лейтэнант** — воінскае званне ў расійскай арміі пры Пятры I. З'яўляўся намеснікам генерал-фельдмаршала і стаяў вышэй за генерал-аншэфа. Званне было прысвоена толькі двум нанятым на рускую службу замежнікам Георгу Бенедыкту Агільві (1702, з 1706 на саксонскай службе) і Генрыху Гольцу (1707, у 1711 звольнены са службы).

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Воінскія званні
Фрызы

thumb|Рассяленне фрызаў
**Фрызы** (саманазва *Friezen*) — еўрапейскі народ. Кампактна насяляе правінцыі Фрысландыя і Гронінген у Нідэрландах, а таксама ўзбярэжныя часткі зямель Шлезвіг-Гольштэйн і Ніжняя Саксонія ў Германіі. Жывуць таксама ў Даніі, Вялікабрытаніі, ЗША, Канадзе і г. д. Агульная колькасць (2022 г.) — каля 540 000 чал.

## Гісторыя 
Германскае племя фрызаў узгадвалася рымлянамі з кан. I ст. да н. э. У VII ст. н. э. узнікла дзяржава Вялікая Фрызія, якую акрамя саміх фрызаў насялялі юты і саксы. У 734 г. яна была захоплена франкамі і вымушана прыняць хрысціянства. Пасля смерці Карла Вялікага Фрызія трапіла ў залежнасць ад графаў Галандыі, але захоўвала адносную самастойнасць да войн 1272—1422 гг., у выніку якіх была падзелена на Заходнюю Фрызію ў складзе Галандыі і Ўсходнюю і Паўночную Фрызіі, якія напераменку кантраляваліся нямецкімі гаспадарамі і Даніяй. Канчаткова Ўсходняя і Паўночная Фрызіі ўвайшлі ў склад Германіі толькі ў XIX ст.

З 1970-ых гг. назіраецца працэс адраджэння фрызскай культуры, што асабліва бачна на прыкладзе Фрысландыі.

## Асаблівасці традыцыйнай культуры 
Галоўныя заняткі — сельская гаспадарка, мараходны і рыбалоўны промыслы. Распаўсюджаныя рамёствы — вытворчасць керамікі, разьба па дрэву, гафт.

Сем’і малыя, нуклеарныя. У сельскай мясцовасці здаўна распаўсюджаны хутарскія гаспадаркі. Аднак нават у гарадах захоўваецца абшчынная еднасць і суседская ўзаемадапамога. Добрыя адносіны да суседзяў часта значаць больш, чым сваяцкія сувязі. Жыхары Нідэрландскай Фрызіі да нашых дзён карыстаюцца традыцыйнымі драўлянымі ботамі. Іх робяць з таполі, абцягваюць скурай і фарбуюць у чорны колер. Узімку карыстаюцца самаробнымі канькамі, якія ўяўляюць сабою дошчачку з лёзамі з металічнага дроту.

Фрызы маюць багаты фальклор — гістарычныя паданні, казкі, легенды, многія з якіх існуюць з дахрысціянскіх часоў. Мясцовыя народныя віды спорту — скачкі з шастом праз канавы *fierljeppen*, конныя спаборніцтвы *ringrijden*, грэбля, катанне на каньках і інш.

## Мова 
Фрызская мова падзяляецца на заходні, паўночны і сатэрландскі дыялекты (часам вызначаюцца як асобныя мовы). Ёй карыстаюцца каля 500 тыс. чал. З’яўляецца афіцыйнай ў правінцыях Фрысландыя і Гронінген у Нідэрландах, а таксама ў адміністрацыйных акругах са шчыльным фрызскім насельніцтвам у Германіі.

## Рэлігія 
Большасць вернікаў — пратэстанты (рэфарматы і лютэране), меншасць — каталікі, якія фарміруюць Фрызскую Царкву (мае прадстаўніцтва ў Рыме).

## Вядомыя фрызы 
* Вілем Барэнц
* Мата Хары
* Тэадор Момзен
* Джэйн Фонда, амерыканская актрыса, мае продкаў сярод фрызаў

## Гл. таксама 
* Германцы

## Спасылкі 
* Фрызы на everyculture.com
* Традыцыі і фальклор фрызаў 

Катэгорыя:Народы Еўропы
Катэгорыя:Народы Нідэрландаў
Катэгорыя:Народы Германіі
Катэгорыя:Германцы
Катэгорыя:Фрызія
Генерал-фельдмаршал

**Генерал-фельдмаршал**, вышэйшае воінскае званне ў сухапутных войсках нямецкай, аўстрыйскай і рускай арміяў. Упершыню ўведзена ў Германіі ў XVI стагоддзі. У Расіі ўведзена ў 1699 годзе Пятром I. Ва Францыі і некаторых іншых дзяржавах яму адпавядала воінскае званне маршала (маршала-генерала).

## Гл. таксама 
* Генерал-фельдмаршал, Расія
* Генерал-фельдмаршал, Германія
* Генерал-фельдмаршал, Аўстрыя

Катэгорыя:Воінскія званні
Калежскі рэгістратар

**Калежскі рэгістратар** — ніжэйшы грамадзянскі чын XIV класа ў Табелі аб рангах у Расіі XVIII-ХIХ стагоддзяў, а таксама службовец, які валодаў такім чынам. Да 1845 даваў асабістае дваранства, затым толькі ганаровае грамадзянства.

Катэгорыя:Грамадзянскія чыны
Катэгорыя:Табель аб рангах
Катэгорыя:Пасады Расійскай імперыі
Сенацкі рэгістратар

**Сенацкі рэгістратар** — у Расійскай імперыі грамадзянскі чын ХIII класа ў Табелі аб рангах. Уведзены ў 1764 годзе і скасаваны ў 1834 годзе. Асобы, яго якія мелі, займалі пасады дробных службоўцаў.

Катэгорыя:Грамадзянскія чыны
Катэгорыя:Табель аб рангах
Карабельны сакратар

**Карабельны сакратар** — першапачаткова ваенна-марскі, затым грамадзянскі чын XI класа ў «Табелі аб рангах». Да канца XVIII ст. перастаў прысвойвацца і быў скасаваны ў 1834 годзе.

Катэгорыя:Грамадзянскія чыны
Катэгорыя:Табель аб рангах
Катэгорыя:Пасады Расійскай імперыі
Сінодскі рэгістратар

**Сінодскі рэгістратар** — у Расійская імперыі грамадзянскі чын ХIII класа ў Табелі аб рангах (да 1811 года); дробны службоўца ў органах царкоўнага кіравання.

Катэгорыя:Грамадзянскія чыны
Катэгорыя:Праваслаўная царква ў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Табель аб рангах
Калежскі сакратар

**Калежскі сакратар** — грамадзянскі чын Расійскай імперыі X класа ў Табелі аб рангах. Асобы, якія яго мелі, займалі ніжэйшыя кіруючыя пасады.

Катэгорыя:Грамадзянскія чыны
Катэгорыя:Табель аб рангах
Катэгорыя:Пасады Расійскай імперыі
Губернскі сакратар

**Губернскі сакратар** — пасада ва ўстановах мясцовага кіравання Расійскай імперыі (1708—1917), а таксама грамадзянскі чын XII класа ў «Табелі аб рангах» (1722—1917).

Прызначаўся на пасаду губернатарам. Ад кандыдатаў на пасаду губернскага сакратара не патрабавалася дваранства. Функцыі: арганізацыя справаводства губернскай канцылярыі, з 1775 года кіраваў выканаўчым органам губернскага кіравання — яго канцылярыяй. Па Установе губернскага кіравання ад 2 студзеня 1845 года ўзначальваў канцылярыю прысутнасці. Меў двух памочнікаў, з якіх 1-ы кіраваў рэвізійным сталом, а 2-і з'яўляўся і перакладчыкам.

Кандыдат на прысваенне чыну Губернскага сакратара неабавязкова быў дваранінам. Правіламі аб парадку вытворчасці ў чыны па грамадзянскай службе ад 25 чэрвеня 1834 года было ўсталявана, што чын Губернскага сакратара дае яго ўладальніку права на асабістае ганаровае грамадзянства. Закон ад 9 снежня 1856 года «Аб тэрмінах вытворчасці ў чыны па службе грамадзянскай» усталяваў, што для атрымання чыну Губернскага сакратара прытрымлівалася не менш за 3 гады праслужыць у ніжэйшым чыне — калежскім рэгістратарам; столькі жа гадоў службы патрабавалася і для вытворчасці ў вышэйшы чын. Пры атрыманні чыну за адрозненне тэрмін мог скарачацца напалову. За бездакорную службу Губернскі сакратар мог атрымаць ордэн Станіслава 3-й ступені.

Катэгорыя:Табель аб рангах
Катэгорыя:Грамадзянскія чыны
Катэгорыя:Пасады Расійскай імперыі
Тытулярны саветнік

**Тытуля́рны саве́тнік** — грамадзянскі чын IX класа ў Табелі аб рангах Расійскай імперыі. Тытулаваўся «ваша благароддзе».

Адпаведны вайсковаму чыну капітана пяхоты, штабс-капітана арміі, штабс-ротмістра кавалерыі, казацкага пад'есаула і лейтэнанту ваеннага флоту Расійскай імперыі. З 1845 г. даваў асабістае дваранства.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Грамадзянскія чыны
Катэгорыя:Табель аб рангах
Катэгорыя:Пасады Расійскай імперыі
Калежскі асэсар

**Калежскі асэсар** (от  — засядацель) — грамадзянскі чын VIII класа ў Табелі аб рангах. Да 1845 года даваў спадчыннае дваранства, затым — толькі асабістае. Па статусе быў ніжэй за надворнага саветніка і вышэй за тытулярнага саветніка, тытулаваўся «ваша высокаблагароддзе».

Назва чыну паходзіць ад пасады асэсара (засядацеля) у пятроўскіх калегіях, акрамя калегій асесары былі ў Сенаце, Сінодзе, надворных і губернскіх судах, а таксама губернскіх упраўленнях, дзе гэтая пасада захоўвалася даўжэй усяго — да другой паловы XIX ст. З 1809 года чын аўтаматычна прысвойваўся асобам, якія скончылі універсітэты па разрадзе сапраўднага студэнта або кандыдата. Адначасова з гэтым да 1834 года іншыя асобы, якія прэтэндавалі на прысваенне гэтага чыну, павінны былі здаваць кваліфікацыйны экзамен.

Катэгорыя:Грамадзянскія чыны
Катэгорыя:Пасады Расійскай імперыі
Катэгорыя:Табель аб рангах
Столаначальнік

**Столаначальнік** — у Расійскай імперыі ў 1811—1917 гадах службовая асоба, якая ўзначальвала так званы стол — ніжэйшую структурную частку цэнтральных і мясцовых дзяржаўных устаноў. Звычайна былі служачымі VII класу.

Катэгорыя:Грамадзянскія чыны
Катэгорыя:Пасады Расійскай імперыі
Надворны суд

**Надворны суд** — судовая ўстанова для «ніжэйшых саслоўяў» у Расійскай імперыі. Надворныя суды Санкт-Пецярбурга і Масквы спецыялізавалася на крымінальных і грамадзянскіх справах разначынцаў, не якія мелі нерухомасці у сталічных губерніях, і іншагародніх. Надворныя суды функцыянавалі з перапынкамі ў перыяд з 1719 і па 1866 гады. Склад суду прызначаўся імператарам Расіі. Старшыня надворнага суду меў чын надворнага саветніка.

Катэгорыя:Судовая сістэма
Катэгорыя:Гісторыя права Расіі
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гістарычныя судовыя органы
Катэгорыя:Гісторыя Фінляндыі
Катэгорыя:Прыбалтыйскі край Расійскай імперыі
Камер-юнкер

**Камер-юнкер** (ад ) — у адпаведнасці з табелем аб рангах у царскай Расіі — малодшае прыдворнае званне (ніжэй камергера). Першапачаткова адносілася да IX класа, з 1737 — да VI класа, з 1742 — V класа. Пасля 1809 года — малодшае прыдворнае званне; з 1836 года — для асоб, якія мелі чын IV—IX класаў, а з 1850 года — V—VIII класаў. На пачатак 1915 года ў Расіі налічвалася 394 камер-юнкера. Званне камер-юнкера было прысвоена А. С. Пушкіну.

Катэгорыя:Табель аб рангах
Катэгорыя:Пасады
Катэгорыя:Прыдворныя чыны
Калежскі саветнік

**Калежскі саветнік** — грамадзянскі чын VI класа ў Табелі аб рангах (Расійская імперыя). Па статуце быў ніжэй за стацкага саветніка і вышэй за надворнага саветніка, тытулаваўся «ваша высокаблагароддзе». Быў роўны па прававым становішчы ваеннаму саветніку. Па гэтым чыне да 1845 года надавалася спадчыннае дваранства. З 1803 года ўзводзіць у гэты чын мелі права дзяржаўныя службоўцы па статусе не ніжэй за міністра і яму роўныя. Назва чыну паходзіць ад пасады саветніка ў пятроўскай калегіі, гэта значыць службовай асобы, якая з'яўляецца абавязковым членам калегіі. У гэты чын аўтаматычна ўзводзіліся павятовыя правадыры дваранства (незалежна ад чыну, які быў раней або звання ніжэйшых класаў) у тым выпадку, калі яны абіраліся на пасаду паўторна.

Калежскія саветнікі маглі займаць сярэднія кіруючыя пасады: начальнік аддзялення, справавод у цэнтральных установах і інш.

Катэгорыя:Грамадзянскія чыны
Катэгорыя:Табель аб рангах
Катэгорыя:Пасады Расійскай імперыі