Параўнанне эсперанта і іда

**Параўнанне эсперанта і іда**. У гэтым артыкуле робіцца спроба прадэманстраваць галоўныя адрозненні паміж эсперанта і іда, дзвюма штучнымі мовамі з блізкай гісторыяй, але з рознымі шляхамі.
Іда ўзнікла ў пачатку 20 стагоддзя, пасля расколу паміж тымі, хто лічыў, што эсперанта мае істотныя недахопы, якія замінаюць зрабіць з яе міжнародную дапаможную мову, і іншымі, хто лічыў, што эсперанта дастаткова добрая такая, якая яна ёсць, і што бясконцыя змены мовы толькі абяссіляць яе.
Мовы з'яўляюцца блізкімі і зразумелымі, што магчыма выкарыстоўваць пры перакладзе. Напрыклад, калі ў якім-небудзь літаратурным творы ёсць дыялог на двух дыялектах адной мовы, то перакладаць розныя дыялекты магчыма пры дапамозе эсперанта і іда. Таксама, як дыялекты служаць крыніцай новых словаў для літаратурных моў, так і іда дало шмат неалагізмаў у эсперанта.
## Моўнае параўнанне 
Эсперанта грунтуецца на асновах эсперанта Л. Л. Заменгофа, граматыку іда тлумачыць *Kompleta Gramatiko Detaloza di la Lingvo Internaciona Ido* Луі дэ Бафрона.
### Марфалогія 
Марфалогія - адно з найбольшых адрозненняў паміж дзвюма мовамі. Абедзве мовы маюць агульныя граматычныя правілы, што тычацца назоўнікаў (якія маюць канчатак -о), прыметнікаў (маючых канчатак -а), прыслоўяў (з канчаткам -е) і шмат якіх іншых з'яў. Але адносіны паміж назоўнікамі, прыметнікамі і прыслоўямі перажылі ў іда шматлікія змены, якія базуюцца на прынцыпе **зваротнасці**.
У абедзвюх мовах можна бачыць суадноснасць паміж словамі multa (шматлікі) і multo (шмат), створанымі пры дапамозе змены канчатка прыметніка -а на канчатак назоўніка -о і наадварот.
Крыху большыя адрозненні - адсутнасць дапасавання прыметнікаў і змена ў множным ліку аглютынатыўнага -j на сінтэтычныя канчаткі -о і -і. Так, эсперанцкія "belaj hundoj" (прыгожыя сабакі) становяцца ў іда "bela hundi". Таксама іда выключае канчатак вінавальнага склона -n, так, эсперантамоўная фраза "mi amas la belajn hundojn" (я люблю прыгожых сабак) у іда становіцца *me amas la bela hundi*.
Найбольшыя адрозненні выяўляюцца ў паходжанні словаў. Напрыклад, з назоўніка "krono" (карона) шляхам замены назоўнікавага канчатка -о на канчатак дзеяслова -і ствараюць дзеяслоў "kroni" (каранаваць). Але калі пачаць з дзеяслова kroni і змяніць канчатак дзеяслова -і на -о, каб атрымаць назоўнік, то ў выніку атрымаецца не слова "каранацыя", але арыгінальнае слова "карона". Гэта здараецца таму, што корань *kron-* з'яўляецца па сутнасці назоўнікам. Пры дапамозе назоўнікавага канчатка *-о* проста вызначаюць тую ж самую якасць, але дзеяслоўны канчатак *-і* значыць рабіць дзею пры дапамозе якасці. Каб рабіць імя для дзеі якасці, трэба ўжыць суфікс *-ado*, які ўтрымлівае дзеяслоўную ідэю. Такім чынам, трэба ў кожным выпадку памятаць, да якой часціны мовы адносіцца кожны эсперанцкі корань. 
Іда уводзіць некалькі суфіксаў, спрабуючы вытлумачыць марфалогію нейкага слова, таму каранёвая частка мовы не вучыцца на памяць. У гэтым выпадку да слова *kroni* (каранаваць, агульнае як у эсперанта, так і ў іда) у іда дадаецца суфікс -izar- (пакрываць нечым), каб стварыць дзеяслоў *kronizar* - каранаваць (у эсперанта магчыма стварыць дзеяслоў шляхам замены канчатка на -і). Ад гэтага дзеяслова ў іда магчыма адняць дзеяслоўны канчатак *-ar* і замяніць яго канчаткам назоўніка -о, стварыўшы слова *kronizo* (каранацыя).
Але гэта вырашае праблему толькі часткова, і трэба ведаць часціны мовы ў іда для іншых паходжанняў і каранеў.
### Словы 
Хаця эсперанта і іда маюць вялікую колькасць падобных словаў, існуюць істотныя адрозненні. Іда ўжывае 26 літар лацінскага алфавіта увогуле без дыякрытычных знакаў. Эсперанта не ўжывае літары q, w, x, y і дабаўляе ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ. Акрамя гэтых невялікіх адрозненняў, іда - гэта спроба выпраўлення недахопаў эсперанта (з пункту гледжання аўтараў іда).
#### Міжнароднасць 
Стваральнікі іда лічылі, што большая частка слоўніка эсперанта не з'яўляецца міжнароднай ці зменена без неабходнасці. Значыць, іда з'яўляецца спробай выправіць гэты недахоп "больш міжнароднымі" ці "больш правільнымі" каранямі. Гэта можа ўваходзіць ў супярэчнасць з прастатой стварэння эсперанцкіх словаў. Вось табліца прыкладаў: па-першае, з эсперанта і іда, і потым прыклады з англійскай, французскай, іспанскай, партугальскай, і італьянскай моў для параўнання.
Заўвага 1: Гэта табліца ўвогуле не з'яўляецца пераканаўчай! 4 мовы належаць да раманскай групы, а Заменгоф аддаваў перавагу лацінскім караням.
Заўвага 1а: Мовы з'яўляюцца індаеўрапейскімі, але сярод іх адсутнічаюць славянскія мовы.

#### Афіксы 
У іда лічыцца, што прыстаўка mal- ужываецца занадта часта і таксама можа не падыходзіць таму, што мае негатыўны сэнс у розных мовах. Прапануецца прыстаўка *des-* ("mal") як альтэрнатыва ў асобных выпадках. У іда таксама ўжываюцца прэфіксы для стварэння антонімаў.
#### Карэлятывы 
У іда не ўжываецца рэгулярны табель карэлятываў, як у эсперанта, але ўжываюцца карані лацінскага паходжання. Так, замест эсперанцкага слова "kio" (што) ужываецца слова quo, замест эсперанцкага "tie" (там) - слова ibe і г. д.
## Асабістыя імёны 
Эсперанта па магчымасці не эсперантызуе імёны і геаграфічныя назвы, згодна са шматлікімі фактарамі. Большая частка еўрапейскіх імёнаў мае эквіваленты, як і большасць гарадоў і ўсе нацыі. У іда большасць асабістых імёнаў разглядаюцца як іншамоўныя словы і не перакладаюцца.

Катэгорыя:Эсперанта