Міхаіл Псел

**Міхаіл Псел**, свецкае імя **Канстанцін** (1018 — 1078/97) — візантыйскі дзяржаўны дзеяч і пісьменнік.

## Біяграфія 
Асноўная крыніца па жыцці Псела — яго ўласныя творы, дзе ёсць вялікія аўтабіяграфічныя ўрыўкі. Нарадзіўся, напэўна, у Канстанцінопалі, паходзіў са збяднелай арыстакратычнай сям’і з Нікамедыі, якая, паводле самога Псела, выводзіла сябе ад консулаў і патрыцыяў. Ахрышчаны пад імем Канстанцін, **Псел** (*Psellos* — заіка) — асабістая мянушка, напэўна, з-за дэфекту маўлення і, такім чынам, родавае прозвішча невядома. Пра бацькоў няма пэўных звестак.

Бацькі, быццам праз бачаныя сны, прызначылі сыну навуковую кар’еру. Вучыўся спачатку пад наглядам бацькі, потым граматыцы і піітыцы ў школе ў Канстанцінопалі. Ва ўзросце каля 10 гадоў адпраўлены па-за сталіцу, служыць сакратаром правінцыйнага суддзі, каб дапамагчы сям’і сабраць пасаг для сваёй сястры. Калі сястра памерла, Псел пакінуў службу сакратара і вярнуўся ў Канстанцінопаль працягваць адукацыю.

У 16 гадоў перайшоў да вышэйшай адукацыі, вывучаў рыторыку, філасофію і юрыспрудэнцыю. Падчас вучобы у Іаана Маўропа, пазнаёміўся з будучымі патрыярхамі Канстанцінам Ліхудам і Іаанам Ксіфілінам, а таксама з будучым імператарам Канстанцінам Дукам. У 1037 годзе паступіў на службу ў феме Месапатамія, праз сувязі атрымаў пасаду суддзі. Перад 1042 годам вярнуўся ў Канстанцінопаль, дзе пры імператары Міхаіле V Калафаце атрамаў пасаду асікрыта (малодшага чыноўніка імператарскай канцылярыі). Адсюль Псел пачаў імклівую прыдворную кар’еру. Гэтым часам дбайна займаўся навукамі, асабліва філасофіяй, вывучаў Арыстоцеля, Платона і Прокла.

У 1043 годзе напісаў панегірык імператару Канстанціну IX Манамаху і тым жа годам стаў адной з найбольш набліжаных да імператара асоб; прызначаны протасінкрытам, затым вестам і вестархам, то-бок дасягнуў 7-га чыну паводле візантыйскай табелі. Ва ўладарства (1042—1055) імператара Канстанціна IX напісаў яму яшчэ 4 панегірыкі, вельмі ліслівыя і не вартыя веры; узнагародай быў васілікат Мадыта (права збіраць падаткі з гэтага горада) і атрыманне ў харыстыкію (кіраванне) некалькіх манастыроў. Прызначаны іпатам філосафаў (ὕπατος τῶν φιλοσόφων / *hypatos tōn philosophōn*) — кіраўніком філасофскага факультэта Мангаўрскай вышэйшай школы. Пад канец валадарства Канстанціна IX становішча Псела з невядомых прычын пахіснулася, урэшце ён пастрыгся пад імем Міхаіл і ў 1054 годзе пайшоў у манастыр на малаазіяцкім Алімпе..

Дата смерці Псела пэўна невядома. Некаторыя навукоўцы датуюць яе 1078 годам, неўзабаве па звяржэнні Міхаіла Дукі, або каля 1076—1077 гадоў, са спасылкай на запісы тагачаснага візантыйскага гісторыка Іаана Занары. Іншыя прапануюць і пазнейшыя даты, у т.л. лічаць, што ў 1096 годзе Псел яшчэ жыў. Вядома, што епіскап охрыдскі Тэафілакт пісаў брату Псела, суцяшаючы: *«Твой брат не памёр, ён пайшоў да Бога, вызваліўся ад пакутлівага жыцця і хваробаў»*.

## Дзейнасць 
### Агульныя ацэнкі 
Аўтар вялізнай колькасці твораў рознага жанру і галін навукі — рытарычных, філасофскіх, гістарычных, палемічных, граматычных, прававых, агранамічных, медыцынскіх, матэматычных, музычных трактатаў. Служыў пры дзевяці імператарах, у т.л. імператарскім радцам, пры імператары Канстанціне IX Манамаху (1042—1055) быў імператарскім сакратаром, суддзём, іпатам філосафаў. Таму не меў устойлівых перакананняў, хітрасцю і ліслівасцю быў тыповы візантыйскі чыноўнік, не цураўся хабараў. Аднак, Псел — выбітная здольнасцямі і ведамі асоба. Працяглы час Псел быў выкладчыкам заснаванай ім жа ў Канстанцінопалі школе, дзе навучаў рыторыцы, філасофіі і гісторыі права; асаблівую ўвагу надаваў філасофіі Платона. Рытарычныя яго практыкаванні прадстаўлялі часта дзіўны выбар тэм, узору, напрыклад, пахвалы бласе, вошы або блашчыцу; відавочна, для Псела важным бачылася толькі ўменне прыгожа складаць фразы. Па творах Псела можна скласці ўяўленне пра візантыйскую адукаванасць XI ст. Вельмі важныя жывыя і цікавыя мемуары Псела (выдадзеныя Сафай ў 1874 г.) і шматлікія лісты яго да імператараў, патрыярхаў, розных высокапастаўленых асоб, манахаў і іншых. Першае выданне твораў Псела выйшла ў 1503 годзе.

### Гістарычныя працы 
Аўтар двух гістарычных твораў — «Кароткай гісторыі цароў старэйшага Рыму, а таксама малодшага за выняткам тых цароў, што не здзейснілі нічога вартага памяці, якая пачынаецца з Ромула» і «Хранаграфіі».

Найперш вядомы «Хранаграфіяй», якая ахоплівала падзеі 976—1078 гадоў -- час валадарства чатырнадцаці імператараў і імператрыц. У гістарычнай працы Псела, сярод іншага паведамляецца пра варага-рускі наёмны корпус у Візантыі, набегі качэўнікаў — печанегаў і полаўцаў. «Хранаграфія» — найважнейшая крыніца па гісторыі апошняга рускага паходу на Візантыю ў 1043 годзе.

### Багаслоўскія працы 
Найпадрабязнейшая на цяперашні час (2019) бібліяграфія багаслоўскіх твораў Псела, вылучаных ў вялізнай творчай спадчыны, змешчана ў кнізе архімандрыта Амвросія (Пагодзіна), апроч гэтага, указанні на некаторыя рэлігійна-філасофскія трактаты і агульны агляд твораў змешчаны у К. Крумбахера, у Ліксіконе багаслоўя і Царквы і Каталіцкай Энцыклапедыі. Да дагматычных твораў Псела залічаюць вершы «Пра догмат», а таксама пачатковыя раздзелы Διδασκαλία Παντοδάπη («Усебаковага вучэння»), дзе змешчана спавяданне веры, разглядаецца траісты догмат, тлумачыцца хрысціянская тэрміналогія. Адзіны літургічны твор Псела, прысвечаны цалкам тлучэнню еўхарыстычных абрадаў — вершаваная паэма «Пра літургічную ахвяру». Казанні Псела — «Слова на Дабравешчанне», на Усекнавенне галавы Іаана Хрысціцеля, на перанясенне мошчаў архідыякана Стэфана, пра цуды Архістратыга Міхаіла, на Вялікдзень і інш. Найважнейшае экзэгетычны твор — тлумачэнне на біблейскую кнігу «Песнь песняў». Трактаты па антрапалогіі найбольш шматлікія, гэта раздзелы «Усебаковага вучэння» — «Пра розум» (р. 20-26), «Пра душу» (р. 27-31), «Пра дабрадзейнасці» (р. 48-58), а таксама значная частка выдання трактатаў Псела «Philosophica Minora», дзе сярод іншых змешчаны трактат «Пра прадвызначэнне смерці», які абвяргае вучэнне пра безумоўнае прадвызначэнне Богам усіх падзей у жыцці чалавека. Трактаты па дэманалогіі ўяўляюць з сябе сінтэз антычных і святаайцоўскіх вучэнняў пра дэманаў. Гэта творы — «Пра дэманаў», «Пра дзеі дэманаў», «Некаторыя ўяўленні элінаў пра дэманаў», «Распалажэнне дэманаў у элінаў». Апроч пералічанага ў Псела ёсць цікавыя трактаты: «Пра багаслоўе і раздзяленне з вучэннем элінаў» — прысвечаны пошуку пунктаў судакранання антычнасці і хрысціянства, а таксама «Адмаўленне вучэння арыгеністаў пра аднаўленне целаў, і часткова яго абвяржэнне», дзе Псел выкрывае вучэнне пра ўсеагульнае аднаўленне, называючы яго «неразумным няслаўем».

У найболей аб’ёмным выданні багаслоўскіх твораў Псела «Michaelis Pselli theologica» апублікаваны трактаты, прысвечаныя тлумачэнню твораў свяціцеля Рыгора Багаслова, а таксама пэўных выслоўяў Святога Пісання. Выданне «Michaelis Pselli poemata» змяшчае вершаваныя творы — багаслужбовыя каноны (служба Сімеону Метафрасту і Касьме Маюмскаму), вершы пра стварэнне Адама, яго выгнанне і пра Антыхрыста (καί περί τοῦ Ἀντιχρίστου), літургічную паэму Псела, палемічныя творы — вершы супраць Латынян, пра Хрышчэнне, «да душы», — піітычны верш, які працягвае, напэўна, жанр «споведзі», заснаваны яшчэ блажэнным Аўгусцінам, а таксама кароткія вершы пра святы і розныя рэлігійныя тэмы.

Найбольш поўны на цяперашні час (2019) агляд біяграфіі і літаратурнай творчасці Псела даюць манаграфіі расійскіх навукоўцаў П. У. Безабразава і Я. М. Любарскага.

## Псеўда-Псел 
Раней лічылі, што быў яшчэ адзін візантыйскі пісьменнік з такім самым імем — **Міхаіл Псел Старэйшы** (цяпер называны **Псеўда-Псел**), якія жыў на востраве Андрас у IX ст., быў вучнем Фоція і настаўнікам імператара Льва VI Мудрага. Самога ж Міхаіла Псела некаторыя аўтары называлі «малодшым». Такая думка зацвярджалі запісам у сярэднявечнай хроніцы Σύνοψις Κεδρηνοῦ-Σκυλίτση, дзе імя згадваецца ў такім кантэксце. Цяпер трапленне імя Псела ў хроніку лічыцца памылкай недасведчанага перапісчыка пазнейшага часу і, такім чынам, «Міхаіла Псела Старэйшага» ніколі не было.

Паняцце «Псеўда-Псел» таксама ўжываецца сучаснай навукай для апісання аўтарства некалькіх больш позніх твораў, якія, як думаюць, памылкова або лжыва прыпісаны Пселу ў візантыйскі час.

## Бібліяграфія 
* Michael Psellos. Chronographie / E. Renauld. — P., 1926;
* Михаил Пселл. Хронография. Краткая история / Пер. Я. Н. Любарский, Д. А. Черноглазов, Д. Р. Абдрахманова. — М., 1978.

## Літаратура 
* *Любарский Я. Н.* Михаил Пселл. Личность и творчество. — М., 1978;
* ODB. Vol. III. — P. 1752—1753;
* *Бибиков М. В.* Byzantinorossica. — Т.1. — М., 2004. — С. 422—429.

Катэгорыя:Пісьменнікі Візантыі