open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аляксандр Іванавіч Пакрышкін

{{Ваенны дзеяч
|імя = Аляксандр Іванавіч Пакрышкін
|дата нараджэння = 
|дата смерці = 
|месца нараджэння = 
|месца смерці =
|выява = Alexander Pokryshkin 4.jpg
|шырыня = 200px
|апісанне выявы =
|мянушка =
|прыналежнасць = 
|гады службы = 1932—1981
|званне = 
|род войскаў = 25px ВПС РСЧА → ВПС СССР
|камандаваў =
|частка = *55 зап* (*16 Гв. зап*), *9 Гв. зад*, *2ВА*
|бітвы = Вялікая Айчынная вайна
|узнагароды =
{ style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
 
-

-

-
       
-
      
-
       
-
       
-
       
-
       
}
**Замежныя ўзнагароды:**
{

}
{

-
 
}
|сувязі =
|у адстаўцы = член Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР
|вікісховішча = Alexander Pokryshkin
}}

**Аляксандр Іванавіч Пакрышкін** () (6(19) сакавіка 1913 — ) — савецкі легендарны лётчык-ас, другі па выніковасці пілот-знішчальнік сярод лётчыкаў краін антыгітлераўскай кааліцыі ў Другой сусветнай вайне. Першы тройчы Герой Савецкага Саюза. Маршал авіяцыі (1972).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Фатаграфіі А. І. Пакрышкіна на сайце «Полки и самолеты».

Катэгорыя:Тройчы Героі Савецкага Саюза
Катэгорыя:Выпускнікі Качынскага лётнага вучылішча
Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Планерысты
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Камандзіры дывізій у Вялікай Айчыннай вайне
Катэгорыя:Удзельнікі Парада Перамогі
Катэгорыя:Члены КПСС
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Бэлць
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Новасібірска
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Марыупаля
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Краснадара
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ржэва
Катэгорыя:Мемуарысты Расіі
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 9-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання
Вета

**Ве́та** (от  — забараняю) — права, якое азначае паўнамоцтва асобы ці групы асоб у аднабаковым парадку заблакаваць прыняцце аднаго ці іншага рашэння.

Вета можа быць абсалютным (напрыклад, як у Савеце Бяспекі ААН, дзе заўсёдныя члены могуць заблакаваць кожнае рашэнне, прынятае Саветам, альбо абмежаваным (напрыклад, як у заканадаўчай сістэме ЗША, дзе Палата прадстаўнікоў ЗША і Сенат ЗША двума трацінамі галасоў могуць пераадолець вета Прэзідэнта).

## Спасылкі 
* 
* Вето  // *Иванец Г. И., Калинский И. В., Червонюк В. И.* Конституционное право России: энциклопедический словарь / Под общей ред. В. И. Червонюка. — М.: Юрид. лит., 2002. — 432 с. 
* Вето  // Элементарные начала общей теории права: учеб. пособие для вузов / под общей ред. д-ра юрид. наук, проф. В. И. Червонюка. — Право и закон, М.: КолосС, 2003. — 544 с. 

Катэгорыя:Міжнароднае права
Катэгорыя:Канстытуцыйнае права
Тарбалы

**Тарбалы** () — горад у Турцыі, цэнтр аднайменнага раёна ў правінцыі Ізмір у Эгейскім рэгіёне. 110 тыс. жыхароў (2008). Рэшткі старажытнага іанійскага горада.

Катэгорыя:Гарады Турцыі
Сіліўры

**Сіліўры** () — горад у Турцыі, у еўрапейскай частцы правінцыі Стамбул. 112 тыс. жыхароў (2008) (разам з прыгарадамі). За 9 км ад горада размешчаны буйнейшы ў Еўропе турэмны комплекс.
thumb|250px|thumb|left|

## Спасылкі 
* Партал Сіліўры 

Катэгорыя:Гарады Турцыі
Галоўная старонка

Вітаем у Вікіпедыі,
			свабоднай энцыклапедыі,правіць якую можа кожны і кожная.
		
		
&nbsp;[[]] года
**[[Адмысловае:Statistics|]]**  на беларускай мове**Парталы**
		
		
Зборы асноўных правіл Вікіпедыі &bull; Як шукаць інфармацыю &bull; Як пісаць артыкулы &bull; Як ілюстраваць артыкулы
		
	

	
		

			
				Артыкул дня
				
				Артыкулы дняВыдатныя артыкулыДобрыя артыкулыВыдатныя спісы
			

			
				Ці ведаеце вы, што…
				
				ПадрыхтоўкаПраглядАрхіў
			

			
				Выява дня
				
				Выявы дня
			
		

		

			
				Актуальныя падзеі
				
				Іншыя актуальныя падзеіПадрыхтоўкаПраглядАрхіў
			

			
				Дзень у гісторыі
				
				Іншыя падзеіПрагляд
			

			
				Вікістужка
				
				Больш пра ВікіжыццёПраглядАрхіў
			
		
	

	
		
			Тэмы
			
		
		
			Вікіпраекты
			
		
	

Катэгорыя:Беларуская Вікіпедыя

__NOTOC____NOEDITSECTION__
Метадон

**Метадо́н** (*6-(дыметыламіно)-4,4-дыфеніл-3-гептанон*) — сінтэтычны лекавы прэпарат з групы апіёідаў, выкарыстоўваецца як анальгетык, а таксама пры лячэнні наркатычнай залежнасці. Хімічная формула: C21H27NO.

Сінонімы: амідон (amidone), анадон (anadon), фенадон (phenadone), далафін (dolophine), фізептон (physeptone), гептадон (heptadone).

## Спасылкі 
* [Прыкладны пералік СААЗ(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%90%D0%90%D0%97) Асноўных лекавых сродкаў 14th edition (March 2005)] 
* [Прыкладны пералік СААЗ(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%90%D0%90%D0%97) Асноўных лекавых сродкаў 15th edition (March 2007)]

Катэгорыя:Апіёіды
Анальгетыкі

**Анальге́тыкі** — лекавыя рэчывы прыроднага, паўсінтэтычнага і сінтэтычнага паходжання, выкарыстоўваемыя для здымання адчування болю.

Катэгорыя:Лекавыя сродкі
Ганарэя

**Ганарэ́я** (ад ) — запаленне слізістай абалонкі, якое выклікае грамадмоўны дыплакок — ганакок . Узбуджальнік быў адкрыты ў 1879 годзе Альбертам Нейсерам. Адносіцца да венерычных захворванняў.

## Праява хваробы 
Захворванне праяўляецца праз 3-7 сутак пасля заражэння; працякае або востра, або хранічна. Вострая ганарэя характарызуецца вылучэннем спачатку слізі, а потым гною, адчуваннем казытання, палення і болі ў канале, частымі пазывамі да мачавыпускання, вельмі хваравітага. Прыблізна ў паловы заражаных людзей не назіраецца ніякіх сімптомаў, асабліва ў пачатку захворвання.

Катэгорыя:Захворванні, якія перадаюцца палавым шляхам
Катэгорыя:Інфекцыйныя захворванні
Катэгорыя:Інфекцыі выкліканыя граматрыцатэльнымі кокамі
Крыж

[thumb|Выявы крыжоў. Ілюстрацыя з кнігі Lexikon der gesamten Technik ([1904) von Otto Lueger]]

**Крыж** —

# фігура, якая складаецца з дзвюх перакрыжуемых лініяў альбо прамавугольнікаў. Вугал паміж імі найчасцей складае 90°. Хаця бы адна з ліній, якая складае крыж, мусіць падзяляць напалам. Лініі звычайна размяшчаюцца вертыкальна альбо гарызантальна. Адзн з самых старажытных сімвалаў чалавецтва, выкарыстоўваецца ў мностве рэлігіяў, але найчасцей яго атаясняюць з хрысціянствам. Ужываецца ў геральдычных выявах, у тым ліу ва ўзнагародах.
# паняцце у хрысціянстве, сукупнасць жыццёвых турбот і пакут, якія вынікаюць з непазбежнай барацьбы са спакусамі, і якія хрысціянін абавязаны вытрымліваць, не парушаючы патрабаванні рэлігіі і свайго сумлення. Бярэ пачатак з евангельскага тэксту (Мацв., 16:24).
# сузор'е паўднёвага паўшар'я ()

## Крыжы 
* Анх
* Кельцкі крыж
* Крыж Завішы
* Швейцарскі крыж
* Чакана
## Спасылкі 
Катэгорыя:Геаметрыя
Катэгорыя:Сімвалы
Катэгорыя:Хрысціянства
Клецкая бітва

**Клецкая бітва** (5 жніўня 1506) — бітва паміж войскам ВКЛ на чале з Міхаілам Глінскім і войскам крымскіх татар, якое вялі сыны Менглі-Гірэя — Бэці і Бурнаш.

## Перадгісторыя 
На тэрыторыю ВКЛ татары ў колькасці 12 тыс. (па іншых звестках 6 тыс.) уварваліся ў ліпні, дайшлі да Слуцка і Клецка, адтуль распускалі загоны на Навагрудак і Ліду. Кароль і вял. кн. Аляксандр пра татарскі наезд даведаўся ў Лідзе, куды прыехаў з жонкай Аленай Іванаўнай, дваром і скарбам. Хворы Аляксандр загадаў адвезці яго назад у Вільню, а камандаванне войскамі даручыў гетману С. Кішку і маршалку дворнаму М. Глінскаму.

З княскіх і панскіх почтаў і наёмнай конніцы было сабрана 6—7 тыс. войска. Войска некалькі дзён стаяла каля Навагрудка, а 4 жніўня, калі была атрымана інфармацыя, што галоўны татарскі кош (лагер) знаходзіцца пад Клецкам, рушыла туды. Па дарозе захварэў Кішка і камандаванне пераняў Глінскі.

## Ход і вынікі бітвы 
Раніцай 5 жніўня конніца падышла да Клецка і спынілася перад р. Лань. На супрацьлеглым беразе стаялі падрыхтаваныя да бою татары. Некалькі гадзін ішла перастрэлка. За гэты час войска ВКЛ падрыхтавала 2 гаці, па якіх коннікі пачалі пераправу. Па правай гаці пераправа ішла хутчэй, татары атакавалі правае крыло, нанеслі вялікія страты. Глінскі прыспешыў рух левага крыла і імклівым ударам конніцы разрэзаў татарскае войска на дзве часткі. Правае крыло таксама перайшло ў наступленне. Частка татараў трапіла ў абцугі, іншыя пачалі ўцякаць. Харугвы Глінскага пайшлі ў пагоню, бралі палонных каля Слуцка, Петрыкава, на ўкраінскіх шляхах. Было вызвалена каля 40 тыс. нявольнікаў, якіх татары збіраліся весці ў Крым, узята 30 тыс. коней.

Нягледзячы на згадкі ў хроніках, выкарыстанне ручніц у бітве пад Клецкам не было масавым і фіксуецца толькі ў асобных прадстаўнікоў камандавання. Поспех выкарыстання артылерыі ў палявых бітвах пачатку XVI ст. забяспечваўся мабільнасцю гуфніц на колах, што дазваляла ім падтрымліваць хуткі тэмп руху кавалерыі.

Хан Менглі-Гірэй пад уражаннем ад вынікаў бітвы стаў на пэўны час саюзнікам ВКЛ.

## Ушанаванне памяці 
На месцы бітвы пастаўлены помнік (1996).

## Літаратура 
* *Варонін В. А.* Два лісты пра бітву пад Клецкам у 1506 г. // Бел. гіст. агляд. 1995. Т. 2, сш. 2.
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Міхась Чарняўскі «Бітва пад Клецкам»

Катэгорыя:Бітвы Крымскага ханства
Катэгорыя:Бітвы ў Беларусі
Катэгорыя:1506
Катэгорыя:Падзеі 5 жніўня
Катэгорыя:Гісторыя Клецка
Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага XVI стагоддзя
Скандынаўскі паўвостраў

**Скандынаўскі паўвостраў** — паўвостраў, размешчаны ў паўночна-заходняй частцы Еўропы, амываецца Балтыйскім, Паўночным, Нарвежскім і Баранцавым морамі. Прасціраецца з поўначы на поўдзень на 1900 км. Шырыня паўвострава дасягае 800 км, плошча складае каля 800 тыс. км² (самы вялікі паўвостраў Еўропы). На паўвостраве размяшчаюцца Нарвегія, Швецыя і паўночна-заходняя частка Фінляндыі. 

## Прырода 
Заходнія і паўночныя берагі высокія, стромкія, фіёрдавага тыпу, усходнія і паўднёвыя — нізкія, пераважна скалістыя, шхернага тыпу, на асобных участках плоскія, пясчаныя; моцна парэзаныя. Уздоўж узбярэжжаў — шматлікія астравы і скалы.

Заходнюю і цэнтральную часткі паўвострава займаюць Скандынаўскія горы (г. Гальхёпіген, 2469 м), усходнія схілы якіх пераходзяць у плато Норланд вышынёю 400—700 м. Уздоўж Балтыйскага мора размешчана Сярэдняшведская нізіна з вялікімі азёрамі, марэннымі і озавымі падняццямі; на поўдні — купалападобнае ўзвышша Смоланд (выш. да 377 м), прыморскія нізіны.

У геалагічных адносінах Скандынаўскі паўвостраў належыць да Балтыйскага шчыта і зоны каледонскай складкавасці. У плейстацэне гэты рэгіён быў цэнтрам зледзянення Еўропы. Захаваліся шматлікія марэнныя грады, друмліны, озы і іншыя формы ледавіковага рэльефу, у высакагор'ях — ледавікі. Карысныя выкапні: жалезныя, малібдэнавыя, тытанавыя, медныя, уранавыя, марганцавыя руды, поліметалы.

Клімат Скандынавіі пераважна ўмераны, на поўначы — субарктычны; на яго ўздзейнічае Паўночна-Атлантычнае цёплае цячэнне. На захадзе клімат умераны марскі з мяккай зімой (сярэдняя тэмпература студзеня ад -4°С да 2°С на поўдні) і халаднаватым летам (ад 10°С на поўначы да 14°С на поўдні), вялікай вільготнасцю (1000—3000 мм за год). На ўсходзе клімат пераходны да кантынентальнага. Зіма марозная (-15°С на поўначы, -5°С на поўдні), лета ўмерана цёплае (да 17°С у ліпені на поўдні). Ападкаў ад 400 да 800 мм за год.

Рачная сетка паўвострава густая. Рэкі кароткія, з парогамі і вадаспадамі, багатыя гідраэнергетычнымі рэсурсамі; найбольш буйныя — Глома, Торніяёкі, Далельвен, Онгерманельвен, Кларэльвен. Шматлікія азёры тэктанічнага, ледавіковага і змешанага паходжання: Венерн, Ветэрн, Меларэн, Ельмарэн.

У раслінным покрыве пераважаюць хваёвыя лясы. На крайняй поўначы — зона тундраў; поўдзень паўвострава — у зоне мяшаных лясоў (пераважае бук). На заходнім узбярэжжы і схілах верасоўнікі і тарфянікі. У гарах вышынная пояснасць: хваёвыя лясы падымаюцца да 400 м на поўначы і 900 м на поўдні, ад 900 да 1100 м — пояс бярозавага крывалесся, вышэй — горная тундра. Жывёльны свет прадстаўлены тундравымі і ляснымі формамі. На ўзбярэжжах — птушыныя базары, прыбярэжныя воды багатыя рыбай.

## Насельніцтва 
Буйныя гарады: Стакгольм, Гётэбарг (Швецыя), Осла (Нарвегія).

## Літаратура 
* 
* Chabot G. [e-. a.], L’Europe du Nord et du Nord — Quest, t. 1, P., 1958.

## Гл. таксама 
* Скандынавія

Катэгорыя:Скандынавія
Катэгорыя:Паўвостравы Еўропы
Кантрацэпцыя

**Кантрацэ́пцыя** (ад новалац. *contraceptio* — літаральна — *супрацьзачацце*) — перасцярога цяжарнасці механічнымі (прэзерватывы, шыечныя каўпачкі і інш.), хімічнымі (напр.,  шарыкі ў похву, граміцыдынавая паста) і інш. супрацьзачатачнымі сродкамі і іншымі шляхамі. Некаторыя метады (у прыватнасці прэзерватыў) дапамагюць істотна знізіць верагоднасць захворвання на ВІЧ і іншымі венерычнымі захворваннямі.
Рэ (нота)

**Рэ** () (у музычнай тэорыі) — мнеманічнае пазначэнне другой ступені гукараду. Аналагічна пазначэнню «D».

Частата гуку у першай актаве — 293,7 Герц.

## Нотныя пазначэнні 
Катэгорыя:Музычная тэрміналогія
Снайфельснес

**Снайфельснес** (ісл. *Snæfellsnes*) — паўвостраў у Ісландыі.

## Геаграфія 
Паўвостраў Снайфельснес знаходзіцца ў заходняй частцы Ісландыі, на тэрыторыі рэгіёна Вестурланд. Назву сваю атрымаў ад гары-вулкана, што знаходзіцца на яго заходняй ускраіне — Снайфедльсёкюдль. Ландшафт паўвострава надзвычай прыгожы і адлюстроўвае ўсё багацце прыроды вострава. 

Выява:Kalfárvellir-Snæfellsnes-Iceland-20030528.jpg|
Выява:Iceland Snaefellsnes.jpg|
Выява:Breidafjoerdur_06.jpg|
Выява:Snæfellsjökull-kfk-2.jpg|
Выява:Snæfellsjökull iceland.jpg|
Выява:Zuidkust Snæfellsnes.jpg|

Катэгорыя:Геаграфія Ісландыі
Леанід Ігнатавіч Бяда

**Леанід Ігнатавіч Бяда** () (16 жніўня 1920; сяло Навапакроўка цяпер Узынкольскага раёна Кустанайскай вобласці, Казахстан — 26 снежня 1976; Мінск, Беларусь) — двойчы Герой Савецкага Саюза (26 кастрычніка 1944, 29 ліпеня 1945), заслужаны ваенны лётчык СССР (17 жніўня 1971), генерал-лейтэнант авіяцыі (1972).

З 1972 камандуючы 26-й паветранай арміяй (Беларуская ваенная акруга). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 5-га і 9-га скліканняў. Член ЦК КПБ з 1976.

Загінуў у аўтамабільнай катастрофе 26 снежня 1976 года разам са старшынёй Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларусі Ф. А. Сурганавым..

Іменем Л. І. Бяды названы вуліцы ў Мінску, Лідзе, Кустанаі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 5-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання
Катэгорыя:Члены ЦК КПБ
Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ліды
Прэзерватыў

**Прэзерваты́ў** (, ад познелат. *praeservo*, *preservativus* — засцерагаю, ахопліваю), таксама **кандом** () — сродак кантрацэпцыі бар’ернага тыпу. 

Прэзерватыў — адзіны сродак кантрацэпцыі, які папярэджвае кантакт паміж слізістымі партнёраў, што апроч папярэджання незапланаванай цяжарнасці, таксама бароніць карыстальнікаў ад захворванняў, што перадаюцца палавым шляхам (ЗППШ).

Мужчынскі прэзерватыў надзяваюць на эрагаваны пеніс, жаночы -- устаўляюць у похву. Сучасныя прэзерватывы найчасцей вырабляюць з латэксу, але выкарыстоўваюць і іншыя матэрыялы, прыклад, поліўрэтан.

Апроч выкарыстання падчас палавога акту, у прэзерватываў ёсць і іншыя медыцынскія ўжыванні, напрыклад, іх надзяваюць на датчыкі апаратаў ультрагукавой дыягностыкі пры ўвядзенні тых рэктальна (у прамую кішку) і вагінальна (у похву) для выключэння пераносу інфекцый ад аднаго пацыента да іншага, а ўралагічныя прэзерватывы (урапрэзерватывы) з адводнай трубачкай на канцы могуць выкарыстоўваць для збору мачы ў мочапрымальнік.

## Гл. таксама 
* Жаночы прэзерватыў
* Латэксная сурвэтка
* Дыяфрагма

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бяспечны секс
Катэгорыя:СНІД
Катэгорыя:Цяжарнасць
Катэгорыя:Кантрацэпцыя
Зімовыя Алімпійскія гульні 1998

**Зімовыя Алімпійскія гульні 1998** афіцыйна вядомыя як Гульні XVIII Алімпіяды (англ.: 1998 Winter Olympics), міжнароднае спартыўнае мерапрыемства, якое адбылося ў японскім горадзе Нагана 7—22 лютага 1998.

## Краіны-ўдельніцы 
Спіс краін-удзельніц, у дужках колькасць спартсменаў.

* {3)
* {2)
* {7)
* {23)
* {96)
* {4)
* {59)
* {1)
* {1)
* {8)
* {1)
* {19)
* {144)
* {3)
* {55)
* {6)
* {1)
* {60)
* {12)
* {20)
* {85)
* {106)
* {4)
* {125)

* {34)
* {13)
* {17)
* {7)
* {1)
* {1)
* {6)
* {3)
* {112)
* {6)
* {156)
* {60)
* {1)
* {8)
* {37)
* {1)
* {29)
* {8)
* {7)
* {1)
* {3)
* {2)
* {4)
* {3)

* {22)
* {8)
* {76)
* {39)
* {2)
* {6)
* {16)
* {122)
* {37)
* {34)
* {2)
* {12)
* {99)
* {69)
* {7)
* {2)
* {1)
* {56)
* {186)
* {1)
* {4)
* {1)
* {7)
* {2)

## Спаборніцтвы 
## Медальны залік 
Беларусь заняла 20-е месца з 2 бронзавымі медалямі, якія зарабілі Дзмітрый Дашчынскі і Аляксей Айдараў.


Катэгорыя:Люты 1998 года
Сінапсіды

**Сінапсіды** (*Synapsida*) — клада амніёт, якая ўключае млекакормячых і ўсіх вымерлых жывёл, больш блізкіх да млекакормячых, чым да заўрапсіды (паўзунам, уключаючы птушак).

## Апісанне 
Напачатку XX ст. сінапсіды лічыліся адным з падкласаў класа паўзуноў, млекакормячых пры гэтым да сінапсідаў не адносілі. Аднак па меры развіцця філагенетыкі паўзуны былі прызнаны парафілетычнай групай, у корані была перагледжана іх класіфікацыя. Новая класіфікацыя на аснове кладыстыкі з'явілася ў канцы 1980-х гг. Тады ж сінапсіды былі перавызначаны як сысуны і іх вымерлыя сваякі.

Характэрнымі для сінапсід былі адтуліны ў шчочных костках (бакавая яма з двух бакоў чэрапа), служылі для выйсця сківічных цягліц і якія дазвалялі больш эфектыўна кусаць.

## Літаратура 
* Benton, M. J. (2004), *Vertebrate Paleontology*, 3rd ed. Blackwell Science Ltd
* Carroll, R. L. (1988), *Vertebrate Paleontology and Evolution*, WH Freeman & Co.
* Colbert, E. H., (1969), *Evolution of the Vertebrates*, John Wiley & Sons Inc (2nd ed.)
* Laurin, M. and Reisz, R. R., (1997), Tree of Life — Synapsida 

## Спасылкі 
* Synapsida — Pelycosauria 
* Transitional Vertebrate Fossils 

Катэгорыя:Сінапсіды
Катэгорыя:Класіфікацыя жывёл
Катэгорыя:Пазваночныя
Чатырохногія

**Чатырохногія** (*Tetrapoda*) — надклас хрыбетных жывёл, які аб'ядноўвае ўсіх хрыбетнікаў, за выключэннем рыб.

Чатырохногія маюць чатыры канечнасці ці паходзяць ад жывёл з чатырма канечнасцямі (напрыклад змеі). Асноўнымі класамі з'яўляюцца рэптыліі, птушкі, земнаводныя і сысуны.

Продкамі чатырохногіх з'яўляюцца рыбы, якія ў ходзе эвалюцыі выйшлі з вады. Адбылося гэта прыкладна 350 млн г. да н. э.

## Гл. таксама 
* Сеймурыя

Катэгорыя:Хордавыя
Алігатары

**Алігатары** (*Alligator*) — род кракадзілаў сямейства , які ўключае ўсяго два віды: амерыканскі, ці місісіпскі алігатар (*Alligator mississippiensis*) і .

Назва «алігатар» — англіцызаваная форма іспанскага «el lagarto» (яшчарка), так першыя іспанскія пасяленцы ў Фларыдзе называлі гэтую жывёлу.

## Апісанне 
Ад іншых прадстаўнікоў атрада кракадзілаў алігатары адрозніваюцца больш шырокай пысай, а іхнія вочы размешчаныя больш дарсальна (у верхней частцы тулава). Афарбоўка абодвух вядомых відаў цёмная, часта амаль чорная, але залежыць ад колера навакольнай вады — пры наяўнасці водарасцей яна можа быць больш зялёнай.

## Гл. таксама 
* Кайманы
* Чорны кайман

## Спасылкі 
Катэгорыя:Алігатаравыя
Thricops semicinereus

**Thricops semicinereus** — адзін з відаў мух, які шырока распаўсюджаны на Палеарктыцы.

## Спасылкі 
* Thricops semicinereus Wiedemann, 1817

Катэгорыя:Сапраўдныя мухі
Еўрапейскі цэнтральны банк

**Еўрапейскі цэнтральны банк** (**ЕЦБ**) — агульная валютная ўстанова краін-удзельніц Еўрапейскага валютнага саюза, якая ўтварае разам з нацыянальнымі цэнтральнымі банкамі дзяржаў Еўрапейскага саюза Еўрапейскую сістэму цэнтральных банкаў (ЕСЦБ). ЕЦБ з’яўляецца наднацыянальнай установай, якая была заснавана ў 1998 годзе ў рамках Еўрапейскага эканамічнага і валютнага саюза. Банк месціцца ў Еўратаўэр (Eurotower) у Франкфурце-на-Майне. Дзейнасць ЕЦБ рэгулюецца Маастрыхцкай дамовай, а таксама адмысловымі пратаколамі.

Галоўныя задачы ЕЦБ:
* Вызначэнне і правядзенне грашовай палітыкі;
* Правядзенне валютных аперацый;
* Кіраванне агульнымі валютнымі рэзервамі;
* Забеспячэнне эканомікі грошамі, і, асабліва, бесперашкоднасць плацяжоў.

Прэзідэнтам ЕЦБ з’яўляецца з 2011 Марыа Драгі.

## Гл. таксама 
* Цэнтральныя банкі і валюты Еўропы

## Спасылкі 
* Сайт ЕЦБ
* Статут ЕЦБ

Катэгорыя:Міжнародныя фінансавыя арганізацыі
Катэгорыя:Цэнтральныя банкі
Катэгорыя:Франкфурт-на-Майне
Катэгорыя:Інстытуты Еўрапейскага саюза
Катэгорыя:Эканоміка Еўрасаюза
Варан камодскі

**Камодскі варан** або **камодскі цмок** (*Varanus komodoensis*) — гіганцкі варан, найбуйнейшы прадстаўнік не толькі варанаў, але і ўсіх сучасных яшчарак. Жыве варан на астравах Камода, Рынча, Гілі-Матанг і Флорэс, дзе знаходзіцца пад аховай. Раней таксама насяляў востраў Падар.

## Паходжанне 
Вучоныя ўстанавілі, што камодскі цмок родам з Аўстраліі. Для гэтага яны правялі аналіз скамянелых рэштак аўстралійскіх яшчараў узростам ад 300 тысяч гадоў да 4 мільёнаў гадоў. Сярод іх было выяўлена некалькі, якія нагадваюць сучасных камодскіх цмокаў. Па словах даследчыкаў, параўнанне рэштак з цяпер існымі асобінамі сведчыць пра «ідэальнае падабенства». Адгэтуль даследчыкі зрабілі выснову, што камодскі цмок, верагодна, развіўся ў Аўстраліі, пасля чаго перасяліўся на найбліжэйшыя астравы прыкладна 900 тысяч гадоў таму.

## Апісанне 
Самыя буйныя асобіны дасягаюць даўжыні 4,5 метра і важаць да 150 кг. Звычайная даўжыня цела з хвастом каля 3 метраў, а вага каля 70 кілаграм. Чэрап варана звычайна каля 21 см даўжынёй. Зубы ў жывёл загнутыя назад, дзякуючы ім варан лёгка адкусвае цэлыя кавалкі з цела здабычы. Ежу не жуе, будова сківіц і глоткі дазваляе глытаць адразу вялікія кавалкі.

Выкопвае норы глыбінёй да 5 метраў. Добра плавае. Сілкуецца дзікімі свіннямі, козамі, аленямі, малпамі, сабакамі, а таксама падлай. Палюе з засады, кідаючыся на ахвяру з невялікай адлегласці. Паваліўшы здабычу, успорвае ёй жывот і першым чынам выядае вантробы.

Лічыцца, што ў сліне гэтай жывёлы ўтрымоўваецца шмат бактэрый, таму яго ўкусы лёгка выклікаюць заражэнне, нярэдка смяротнае. Аднак нядаўнія даследаванні аўстралійскіх вучоных выявілі, што камодскія вараны маюць яд, даволі падобны да змяінага, які вызывае згусанне крыві і змяншае ціск, з прычыны чаго ахвяра хутка слабее. Вядомыя выпадкі нападу на людзей.

У маі самка адкладае ў нару да 25 яйкаў, кожнае важыць каля 200 грам. Інкубацыйны перыяд — 8-8,5 месяцаў, дзіцяняты даўжынёй да 30 сантыметраў. Працягласць жыцця варанаў звычайна не перавышае 50 гадоў.

## Ахова 
Для аховы камодскага варана створаны Нацыянальны парк Камода.

## Спасылкі 
* *Varanus komodoensis*
* *Varanus komodoensis*
* *Varanus komodoensis* 

Катэгорыя:Вараны
Мікола Купава

**Мікола (Мікалай Мікалаевіч) Купава** (нар. , ) — сучасны беларускі мастак. Працуе ў галіне кніжнай і станковай графікі, акварэлі, жывапісу.

## Біяграфія 
У 1963—1968 гг. вучыўся ў Мінскім мастацкім вучылішчы, дзе яго настаўнікам быў, паміж іншага, Алег Луцэвіч. У 1976 г. скончыў навучанне на аддзяленні графікі Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута, дзе настаўнікамі былі прафесар Павел Любамудраў, дацэнт Васіль Шаранговіч.

З 1972 г. пачынае выставачную дзейнасць, з 1978 г. член Беларускага саюза мастакоў. У 1976—1978 гг. працаваў выкладчыкам у Мінскім мастацкім вучылішчы імя Глебава. У 1982—1984 гг. быў мастацкім рэдактарам часопіса «Маладосць». Удзельнічаў у маладзёжным грамадскім аб’яднанні «Беларуская Майстроўня» (1979—1984).

У 1990—1996 гг. — намеснік дырэктара Мінскага мастацкага вучылішча імя Глебава пры Беларускай акадэміі мастацтваў, у 1998—2004 гг. — старшыня суполкі «Пагоня».

У 1991 годзе Мікола Купава разам з мастакамі Яўгенам Куліком, Уладзімірам Крукоўскім, Лявонам Бартлавым і Львом Талбузіным стварыў эталон дзяржаўнага герба «Пагоня» і сцяга Рэспублікі Беларусь.

У 2002—2006 гг. — выкладчык малюнка і акварэлі на Архітэктурным факультэце БНТУ.

, Мікола Купава, Ганна Грыневіч, Рыгор Сітніца, Аляксей Марачкін.]]
Творы мастака захоўваюцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, дзяржаўных літаратурных музэях Максіма Багдановіча, Янкі Купалы, Якуба Коласа і іншых установах.

## Літаратура 
* *Дубавец, С.* Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с.

## Спасылкі 
* Персанальны сайт мастака Міколы Купавы
* *Orshatut.by*. Дапамажы роднаму гораду стаць прыгажэйшым!
* 

Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава
Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў
Катэгорыя:Мастакі СССР
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Члены Беларускай спеўна-драматычнай майстроўні
Катэгорыя:Экслібрысісты Беларусі
Драпежныя

**Драпежныя** (*Carnivora*) — атрад плацэнтарных сысуноў, які ўключае больш за 260 відаў. Амаль усе жывёлы ядуць мяса, як асноўны корм, хоць некаторыя, амаль выключна траваедныя (хоць і могуць часам спажываць рыбу, яйкі і насякомых). Прадстаўнікі атрада драпежных маюць характэрную форму чэрапа і драпежныя зубы.

Драпежныя жывёлы прысутнічаюць на ўсіх кантынентах. Частка з іх прыстасавалася да воднага асяроддзя і каланізавала большасць марскіх і некаторых прэснаводных вадаёмаў. Віды тут дасягаюць ад некалькі сотняў грамаў да некалькі тон, у выпадку наземнай формы да 700 кг. Драпежныя сілкуюцца амаль выключна жывёльнай ежай, для некаторых відаў мяса з'яўляецца толькі часткай рацыёну. Існуюць таксама шматлікія дробныя насякомаедныя віды, драпежныя вады галоўным чынам сілкуюцца рыбай, малюскамі і ракападобнымі.

## Класіфікацыя 
Драпежныя падзяляюцца на два падатрады:

* Коткападобныя (*Feliformia*) (напрыклад, мангусты, дзікі кот Жафруа, залатая котка, кот-рыбак, манул, гепард, сервал, чаротавы кот, кот калімантанскі, сурыкат, цыветы)
* Сабакападобныя (*Caniformia*) (напрыклад, медаед, вялікая панда)

## Галерэя 

Выява:Cave_hyena.JPG|Пячорная гіена (рэканструкцыя)
Выява:Crocuta-hejda.jpg|Плямістая гіена
Выява:Ilder.jpg|Тхор лясны
Выява:Hydrurga leptonyx.JPG|Леапард марскі
Выява:Gato andino.jpg|Андская котка
Выява:Felis margarita.jpg|Барханны кот
Выява:Himalayan Bear 01.JPG|Белагруды мядзведзь
Выява:Proteles cristatus1.jpg|Воўк земляны
Выява:Fuchsmanguste 2.jpg|Жоўты мангуст

## Гл. таксама 
* Драпежныя жывёлы
* Драпежныя птушкі
* Вушастыя цюлені
* Скунсы

## Спасылкі 
* *Соколов И. И.* Хищные // Вялікая савецкая энцыклапедыя 


Катэгорыя:Атрады сысуноў
Була

[thumb|300px|Була папы Урбана VIII, [1637]]

**Була** (ад  — «пячатка», літар. — «пузырок») — асноўны сярэдневяковы папскі дакумент са свінцовай (пры асаблівых выпадках — залатой) пячаткай, пасля XV стагоддзя выдаваўся радзей.

## Гісторыя 
**Була** (ад лац. bulla шарык) — у сярэднявеччы віслая металічная (са свінцу, серабра, золата) пячатка, якая змацоўвала папскі, імператарскі, каралеўскі, княжацкі дакумент. Назва паходзіць ад металічных шарыкаў, праз якія працягваўся шнурок і на якіх адціскаўся адбітак спецыяльнымі шчыпцамі — булаторыямі. У Рыме булы з'явіліся ў канцы 4 ст. Пазней буламі называлі і капсулы, у якіх прывешваліся пячаткі. Таксама буламі назваліся і дакументы да якіх прывешвалі такія пячаткі. У пазнейшыя часы булай сталі называць толькі важныя ўказы і ўрачыстыя пасланні Пап.

З канца 10 ст. вядомы на Русі. Свінцовыя булы і тыпалагічна блізкія да іх пломбы 12 ст. знойдзены ў Брэсце, Ваўкавыску, Віцебску, Гродне, Мінску, Тураве і інш. Пячаткі тыпу булы полацкага князя Ізяслава Уладзіміравіча і Ефрасінні Полацкай выяўлены ў Ноўгарадзе.

## Папская була 
Як і энцыкліка, называецца па першых двух словах лацінскага тэксту, прадубляваных у загалоўку. На пячаці, якая прымацоўвалася да булы чырвонай і жоўтай шаўковай ніткай, ставілася лацінская манаграма «SPSP» ў гонар святых Пятра і Паўла з імем Папы на абароце. З канца XVIII ст. пячаць была заменена адпаведнай чырвонай пячаткай непасрэдна на дакуменце, хоць, напрыклад, на буле Іаана XXIII пры скліканні Другога Ватыканскага сабора пячаць была традыцыйнай свінцовай. У сучаснай буле, якая замацоўваецца металічнай пячаццю толькі пры асаблівых выпадках, пасля імені Папы стаіць традыцыйны надпіс «episcopus, servus servorum Dei» («біскуп, раб рабоў Божых»). Булы падпісваюцца членам Рымскай курыі, звычайна дзяржаўным сакратаром Ватыкана, але на асаблівых булах стаяць асабістыя подпісы пап.

## Асноўныя булы 
* «Omne datum optimum», 1139;
* «Milites Templi», 1144;
* «Militia Dei», 1145;
* «Clericis laicos», 1296;
* «Unam sanctam», 1302;
* Ad decorem militantis Ecclesiae, 1475;
* «Summis desiderantes», 1484;
* «Exsurge Domine», 1520;
* «Regimini militantis», 1540;
* «Inter gravissimas», 1582;
* «Unigenitus», 1713;
* «Sollicitudo omnium ecclesiarum», 1814;
* «Quanta cura», 1864;
* «Munificentissimus Deus», 1950;

## Асаблівыя булы 
Пры непасрэдным удзеле айца Дыега дэ Торэс Больо, заснавальніка індзейскай місіі езуітаў у Парагваі, у 1603 г. была выдадзена першая і адзіная ў гісторыі каталіцкай царквы папская була не на латыні, а на мове Кечуа. Яна была адрасавана брацтву Імя Ісусава ў горадзе Куска, Перу, і інкскай шляхце папам Кліментам VIII.

## Гл. таксама 
* Ad extirpanda
* Inter caetera

## Літаратура 
* 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Катэгорыя:Каталіцтва
Катэгорыя:Гісторыя папства
Катэгорыя:Папскія дакументы
Авероэс

**Абу-ль-Валід Мухамад ібн Ахмад ібн Рушд**, латынізавана (з яўрэйскае) — **Аверо́эс** (араб. *Ibn Rushd*) (1126, Кордава — , Маракеш) — арабскі філосаф і лекар, прадстаўнік арабскага арыстацелізму.

У гісторыі філасофіі А. застаецца як перакладчык і праніклівы каментатар твораў Арыстоцеля. Працы А. адыгралі важкую ролю ў азнаямленні Заходняй Еўропы з ідэямі Арыстоцеля. Большая частка працаў А. захавалася ў лацінскіх перакладах.

Іншыя творы: філасофскі трактат "Абвяржэнне абвяржэння" (Tahafut al-Tahafut), медыцынскі трактат Кітаб аль-каллійат (латынізавана"Colliget").

філасофскія погляды А. вызначаліся схільнасцю да рацыяналізму. Прапанаваны ім падзел на рэлігію рацыянальную (для абраных) і алегарычна-вобразную (для паспалітага люду) стаўся крыніцаю тэорыі дваістай ісціны. Адмаўляў бяссмерце душы. Грамадскія ідэалы А. грунтаваліся на платонавай "Дзяржаве".

## Літаратура 
* Heinrich Ritter, Geschichte der Philosophie, Bd. 1—12, Hamburg, 1829—1853.
* Fausto Lasinio, Studii sopra Averroe, I—V, Firenze, 1872—1874.
* Kogan, Barry S. (1985). Averroes and the Metaphysics of Causation. SUNY Press. ISBN 0-88706-063-3.
* Leaman, Olivier (1998). Averroes and his philosophy. Routledge. ISBN 0-7007-0675-5.
* Baffioni, Carmela (2004). Averroes and the Aristotelian Heritage. Guida Editori. ISBN 88-7188-862-6.

Катэгорыя:Арабскія астраномы
Катэгорыя:Філосафы сярэднявечнага Усходу
Катэгорыя:Арабскія філосафы
Катэгорыя:Філосафы XII стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы Іспаніі
Катэгорыя:Постаці арабскай медыцыны
Катэгорыя:Астраномы сярэдневяковага Усходу
Катэгорыя:Астраномы XII стагоддзя
Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Зімовыя Алімпійскія гульні 2002

**Зімовыя Алімпійскія гульні 2002**, афіцыйна вядомыя як Гульні XIX Алімпіяды (англ.: 2002 Winter Olympics), міжнароднае спартыўнае мерапрыемства, якое адбылося ў амерыканскім горадзе Солт-Лэйк-Сіці 8—22 лютага 2002.

## Спаборніцтвы 
Гульні азначычілся беспрэцэдэнтным фактам уручэння другой пары залатых медалёў канадскім фігурыстам (якім спачатку прысудзілі другое месца) пад ціскам паўночнаамерыканскай грамадскасці. Гульні былі таксама азмрочаны шэрагам скандалаў, звязаных з выкарыстаннем допінгу.

Беларускім аматарам спорту гульні ў Солт-Лэйк-Сіці запомніліся паспяховым выступленнем хакейнай каманды Беларусі (перамога над Швецыяй у чвэрцьфінале і чацвёртым месцам на турніры).

## Медальны залік 

Катэгорыя:Люты 2002 года
Маладосць (часопіс)

**«Маладо́сць»** () — беларускі штомесячны літаратурна-мастацкі і грамадска-палітычны ілюстраваны часопіс. Арыентаваны ў асноўным на дарослую моладзь. Сярод літаратурна-мастацкіх і грамадска-палітычных часопісаў, якія выдаюцца ў Рэспубліцы Беларусь для розных узроставых груп чытачоў, стаіць паміж часопісамі «Бярозка» (для дзяцей сярэдняга і старэйшага школьнага ўзросту) і «Полымя».

Распаўсюджваецца праз падпіску поштай і продаж у «Белсаюздруку». Падпісныя індэксы на «Белпошце»: індывідуальны — 74957, індывідуальны льготны для настаўнікаў — 00592, ведамасны — 749572, ведамасны льготны для ўстаноў Міністэрства культуры і Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь — 00731.

## Гісторыя 
Выдаваўся з 1953 года як орган цэнтральнага камітэта Ленінскага камсамола Беларусі і Саюза пісьменнікаў БССР і з’яўляўся адзіным у рэспубліцы штомесячным часопісам для моладзі.

З 1988 да пачатку 2000-х і пэўны час пасля 2013 года выдавалася "Бібліятэка часопіса «Маладосць» (12 кніг у год), дзе былі надрукаваныя першыя кнігі шэрагу беларускіх пісьменнікаў.

У 2002—2012 гадах часопіс уваходзіў у склад рэдакцыйна-выдавецкай установы «Літаратура і мастацтва». Затым да 2021 года ў складзе выдавецкага дома «Звязда». З 2021 года часопіс увайшоў у склад выдавецтва «Мастацкая літаратура».

## Змест публікацый 
Друкуе творы беларускіх пісьменнікаў (раманы, аповесці, апавяданні, паэмы, вершы), публіцыстычныя і літаратуразнаўчыя артыкулы, рэцэнзіі, матэрыялы на навуковыя і грамадска-палітычныя тэмы. Існуюць сталыя рубрыкі «Паэзія», «Проза», «Пераклады», «Крытыка». З’явіліся новыя часткі: «Вяртанне», «Cathedra», «Гістфакт». У 1970—1980-я гады ў «Маладосці» былі каляровыя ўкладкі, прысвечаныя беларускаму жывапісу.

## Галоўныя рэдактары 
* Аляксей Кулакоўскі (1953—1958)
* Пімен Панчанка (1958—1966)
* Алесь Асіпенка (1966—1972)
* Генадзь Бураўкін (1972—1978)
* Васіль Зуёнак (1978—1982)
* Анатоль Грачанікаў (1982—1991)
* Генрых Далідовіч (1991—2002)
* Раіса Баравікова (2002—2011)
* Таццяна Сівец (2011)
* Святлана Воцінава (2012—2021)
* Вольга Рацэвіч (з 2021)

## Аўтары 
У часопісе ў розны час публікаваліся Якуб Колас, Пятрусь Броўка, Аркадзь Куляшоў, Янка Маўр, Іван Мележ, Іван Шамякін, Васіль Быкаў, Уладзімір Караткевіч, Максім Лужанін, Іван Чыгрынаў, Алесь Адамовіч, Янка Брыль, Васіль Вітка.

Працавалі ў часопісу Янка Брыль, Уладзімір Дамашэвіч, Янка Сіпакоў, Леанід Дайнека, Вячаслаў Адамчык, Мікола Гіль, Міхась Стральцоў, Мікола Аўрамчык, Алесь Жук, Казімір Камейша, Уладзімір Саламаха, Віктар Гардзей і Алесь Бадак.

З сучасных — Раіса Баравікова, Алег Грушэцкі, Алесь Карлюкевіч, Рагнед Малахоўскі, Алесь Марціновіч, Дзяніс Марціновіч, Алена Масла, Людміла Рублеўская, Віктар Шніп і шэраг іншых.

## Гл. таксама 
* «Вясёлка»
* «Бярозка»
* «Полымя»

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Маладосць  // kamunikat.org.

Катэгорыя:Часопісы Беларусі на беларускай мове
Катэгорыя:Літаратурныя часопісы Беларусі
Венгерская мова

**Венге́рская мо́ва** (*magyar nyelv*) — мова фіна-ўгорскай сям’і, разам з мансійскай і хантыйскай мовамі складае яе ўгорскую (венгерскую) групу. У Еўропе аддалена роднаснымі мовамі ёсць фінская і эстонская. Характарызуецца ўнікальнай фанетыкай галосных.

Акрамя Венгрыі распаўсюджана ў Закарпацкай вобласці Украіны, у месцах кампактнага пражывання венгерскай меншасці ў Сербіі (Ваяводзіна), Румыніі (Трансільванія), Славакіі, Харватыі, Славеніі. Агульная колькасць носьбітаў — каля 14 млн чалавек.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Угорскія мовы
*
Катэгорыя:Мовы Аўстрыі
Катэгорыя:Мовы Румыніі
Катэгорыя:Мовы Сербіі
Катэгорыя:Мовы Славакіі
Катэгорыя:Мовы Славеніі
Катэгорыя:Мовы Украіны
Катэгорыя:Мовы Харватыі
Катэгорыя:Венгры
Навум Саламонавіч Перкін

**Навум Саламонавіч Перкін** (, , цяпер Жыткавіцкі раён, Гомельская вобласць — ) — беларускі літаратуразнавец.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і саматужніка. У 1928 г. паступіў у Гомельскі педагагічны тэхнікум, у 1929—1931 г. настаўнічаў у пачатковых школах на Гомельшчыне. Скончыў літаратурны факультэт Мінскага педагагічнага інстытута (1936) і аспірантуру пры гэтым інстытуце (1941). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны — з 1941 г. на фронце, з 1942 г. у партызанах на Браншчыне, з 1944 г. зноў на фронце. Быў двойчы паранены. З 1946 г. — навуковы супрацоўнік, у 1963—1976 — загадчык сектара ўзаемасувязей літаратур Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы АН БССР. Доктар філалагічных навук, прафесар. Член Саюза пісьменнікаў СССР (з 1954).

## Навуковая дзейнасць 
Дэбютаваў у друку з літаратурна-крытычнымі артыкуламі і рэцэнзіямі ў 1946 г. Пісаў на рускай і беларускай мовах. Аўтар прац «Аркадзь Куляшоў: Паэтычная творчасць» (1951), «Творчасць Петруся Броўкі» (1952), «Шляхі развіцця беларускай савецкай літаратуры 20-30-х гадоў: Праблемы сацыялістычнага рэалізму» (1960), «В семье братских литератур» (1967), «Нацыянальнае і інтэрнацыянальнае ў літаратуры» (1971), «Человек в советском романе» (1975), брашуры «Пятро Глебка» (1955), зборніка літаратурна-крытычных артыкулаў «Абсягі думкі» (1979). Апублікаваны аўтабіяграфічныя мастацкія творы «Мальчик из местечка» (1981) і «Я стал партизаном» (1982).

Адзін з аўтараў «Гісторыі беларускай савецкай літаратуры» (1964), «Истории советской многонациональной литературы» (1970—1971), сааўтар дакладаў да III Міжнароднага з'езда славістаў «Асноўныя асаблівасці развіцця сучаснай беларускай літаратуры» (з В. Івашыным, 1958) і да V — «Беларускапольскія ўзаемасувязі ў XIX ст.» (з А. Лойкам, 1969), а таксама падручніка «Беларуская савецкая літаратура» для 9-10 класаў (з Ю. Пшырковым, 1959—1973).

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі і медалямі. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа (1980) за ўдзел у 2-томным даследаванні «История белорусской дооктябрьской литературы» і «История белорусской советской литературы».

## Літаратура 
* ;
* .

Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Дактары філалагічных навук
Катэгорыя:Філолагі Беларусі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Фаст-фуд

**Фаст-фуд** ( — хуткая ежа) — харчовы прадукт з кароткім часам прыгатавання і спажывання; ежа, якую кліент атрымлівае адразу ж пасля замовы, часцей за ўсё прыгатаваная канвеерным спосабам з разагрэтых або гатовых кампанентаў і якая прадаецца ў пакаванні, звычайна не патрабуе выкарыстання сталовых прыбораў для ўжывання.

Традыцыйна да фаст-фуда адносяць: гамбургеры, чызбургеры, сэндвічы, хот-догі, бульба фры, смажаныя ў фрыцюры часткі кураня, цыбульныя кольцы, піцу, азіяцкую локшыну ў скрыначках, усходнія донеры, шаўрму, стравы мексіканскай кухні (такія, як бурыта і така), кактэйлі, газаваныя напоі з высокім утрыманнем цукру або цукразаменніка, мяккае марожанае з салодкімі напаўняльнікамі, а таксама розныя пончыкі і піражкі.

Выява:Hamburger sandwich.jpg|Гамбургер
Выява:Pommes-1.jpg|Бульба фры
Выява:Hotdog too.jpg|Хот-дог
Выява:Sandwich.jpg|Сэндвіч

## Крыніцы 
## Спасылкі 

Катэгорыя:Культура харчавання
Катэгорыя:Грамадскае харчаванне
Юльян Урсын Нямцэвіч

**Юльян Урсын Нямцэ́віч** (, вёска Скокі, Берасцейскі павет, цяпер  — , ) — польскі пісьменнік, палітычны дзеяч, гісторык.

## Біяграфія 
Юльян Урсын Нямцэвіч нарадзіўся 16 лютага 1758 года ў сям’і Марцэлія Нямцэвіча і Ядвігі з Сухадольскіх у старым драўляным маёнтку за два кіламетры на поўнач ад Скокаў.

Вучыўся ў Брэсцкім езуіцкім калегіуме, у 1770—1777 гадах у Рыцарскай школе (Кадэцкім корпусе) у Варшаве.

Абраны паслом на Чатырохгадовы сойм 1788—1792, удзельнічаў у распрацоўцы Канстытуцыі 3 мая 1791. З 1791 года член Адукацыйнай камісіі. Пасля перамогі прарасійскай Таргавіцкай канфедэрацыі эміграваў, жыў у Саксоніі, Аўстрыі, Італіі.

Падчас паўстання 1794 года ад’ютант і сакратар Т. Касцюшкі. Паранены ў Мацяёвіцкай бітве, трапіў у палон; зняволены ў Петрапаўлаўскай крэпасці ў Пецярбургу.

Пасля амністыі ў 1796 годзе разам з Касцюшкам выехаў у ЗША.

Вярнуўся ў Варшаву ў 1807 годзе, заняў пасаду сакратара Сената Варшаўскага княства. З 1813 года сакратар Сената Каралеўства (Царства) Польскага. У сваім маёнтку Урсынаў пад Варшавай сабраў вялікую бібліятэку. У 1809, 1816 і 1819 зрабіў некалькі падарожжаў па Беларусі з мэтай апісання помнікаў. У 1820 годзе ў Віцебску ставілася камедыя Ю. Нямцэвіча «Пан Навіна». З 1827 года старшыня Таварыства сяброў навук у Варшаве.

Падчас паўстання 1830—1831 гадоў увайшоў у склад Часовага ўрада, абраны сенатарам-кашталянам. Пасля задушэння паўстання маёмасць Ю. Нямцэвіча канфіскавана, у тым ліку і бібліятэка, якую прадалі на аўкцыёне. Ю. Нямцэвіч эміграваў у Парыж. У 1838 годзе заснаваў у Парыжы Польскую бібліятэку.

Адзін з найвыдатнейшых польскіх пісьменнікаў эпохі Асветніцтва. Ініцыятар і рэдактар выдання «Збор гістарычных мемуараў пра старажытную Польшчу» (т. 1—7, 1822—1836).

Памёр 21 мая 1841 года.

## Бібліяграфія 
* Dzieіa poetyckie wierszem i prozа. T. 1-12. Lipsk, 1838-43.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
** Рапановіч. Слоўнік геаграфічных назваў.
** Dihm J. Niemcewicz jako polityk i publicysta w czasie Sejmu Czteroletniego. Krakyw, 1928;
** Dihm J. Niemcewicz jako historyk // Sprawozdania Polskiej Akademii Nauk. 1961. Z. 1;
** Przemski L. Opowieњж o starym ursynie. Warszawa, 1966;
** Грицкевич В. П. Путешествия наших земляков. Мн., 1968;
** ЭГБ, т. 5;
** АЗБ

## Спасылкі 
* Юльян Урсын Нямцэвіч на ПрайдзіСвеце

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года
Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі
Юльян
Катэгорыя:Члены Згуртавання прыхільнікаў Канстытуцыі
Напалм

**Напа́лм** ( — скарачэнне ад  — нафтэнавая кіслата і  — пальмітынавая кіслата) — загушчаны бензін, ужываецца як запальная і агнямётная сумесь.

Напалм лёгка ўзгараецца, гарыць павольна (тэмпература полымя 900—1100 °C), добра прыліпае да аб'ектаў, у тым ліку  вертыкальных паверхняў.

## Гісторыя 
Падчас Другой сусветнай вайны ў агнямётах ужываўся бензін, які мае невялікую глейкасць і таму згарае хутка. Патрабавалася рэчыва з павольным гарэннем, але высокай яго тэмпературай. Даваенныя распрацоўкі такога рэчыва патрабавалі дэфіцытнага каўчуку. Але ў 1942 годзе даследчыкамі з Гарвардскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам доктара Луіса Фізэра была знойдзена сумесь, якая не патрабавала каўчуку — напалм.

Упершыню напалм быў ужыты 17 ліпеня 1944 года пры налёце знішчальнікаў-бамбардзіроўшчыкаў Lockheed P-38 Lightning ВПС ЗША на склад нямецкага паліва ў Кутансе, Францыя.

## Забарона на выкарыстанне 
У 1980 годзе ААН была прынятая «Канвенцыя аб забароне ці абмежаванні выкарыстання пэўных відаў звычайнай зброі» і разам з ёй Пратакол III «Пратакол аб забароне ці абмежаванні выкарыстання запальнай зброі».

Станам на 2005 год Канвенцыю падпісалі 99 краін.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Запальная зброя
Бод

**Бод** () у сувязі і электроніцы — адзінка вымярэння знакавай хуткасці, колькасць змен інфармацыйнага параметра апорнага перыядычнага сігналу ў секунду.

Хібна лічаць, што бод — гэтая колькасць біт, перададзеная ў секунду. У рэчаіснасці жа гэта дакладна толькі для двайковага кадавання, якое выкарыстоўваецца не заўсёды. Напрыклад, у сучасных мадэмах выкарыстоўваецца квадратурная амплітудная мадуляцыя (КАМ), і адной зменай узроўню сігналу можа кадавацца некалькі (да 16) біт інфармацыі. Напрыклад, пры знакавай хуткасці 2400 бод хуткасць перадачы можа складаць 9600 біт/c дзякуючы таму, што ў кожным часавым інтэрвале перадаецца 4 біта.

Акрамя гэтага, бодамі выяўляюць *поўную* ёмістасць канала, уключаючы службовыя знакі (біты), калі яны ёсць. Эфектыўная жа хуткасць канала выяўляецца іншымі адзінкамі, напрыклад бітамі ў секунду (біт/c, bps).

## Вытворныя адзінкі 
З дапамогай прыставак сістэмы СІ можна ўтвараць вытворныя, буйнейшыя адзінкі, напрыклад кілабод (кбод) роўны 1000 бод.

Катэгорыя:Сувязь
Дзеяслоў (значэнні)

Назву **Дзеяслоў** маюць:
*Дзеяслоў — часціна мовы
*Дзеяслоў (часопіс) — беларускі літаратурны часопіс
Такійская фондавая біржа

**Такійская фондавая біржа** () была заснавана ў 1878 годзе. Такійская біржа з’яўляецца беспрыбытковай членскай арганізацыяй, якая з’яўляецца юрыдычнай асобай і валодае шырокімі правамі ў галіне самакіравання.

Біржа ўваходзіць у Федэрацыю фондавых біржаў Азіі і Акіяніі.

## Члены біржы 
Членамі біржы з’яўляюцца:
* рэгулярныя члены (кампаніі па каштоўных паперах, якія могуць весці аперацыі, як за свой кошт, так і ў інтарэсах кліента);
* сайторы члены (кампаніі па каштоўных паперах, якія з’яўляюцца пасрэднікамі паміж рэгулярнымі членамі біржы);
* спецыяльныя члены (кампаніі, якія злучаюць біржавыя рынкі, якія выконваюць на Такійскай фондавай біржы тыя загады, якія не могуць быць выкананы на рэгіянальных біржах) і іншыя члены;
* небанкаўскія кампаніі па каштоўных паперах (знаходзяцца ў асацыяванай сувязі з банкамі).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фондавыя біржы
Катэгорыя:Токіа
Катэгорыя:Эканоміка Японіі
Фарэрская мова

**Фарэ́рская мова** (*føroyskt mál* ) — паўночнагерманская мова, распаўсюджана на Фарэрскіх астравах, якія ўваходзяць у склад Даніі. На саміх Фарэрах пражывае 49 000 чалавек (перапіс 2009 года), для 98 % з якіх фарэрская з'яўляецца роднай мовай. Мае значную дыялектычную дыферэнцыяцыю (6 дыялектычных зон). Фанетычна блізкая да заходненарвежскіх дыялектаў, лексічна — да дацкай мовы. Фарэрскай мове ўласціва пэўная архаічнасць граматычнага ладу (багатая сістэма формаўтварэння імя і дзеяслова). Да пачатку 19 стагоддзя была беспісьмовай (функцыі пісьмовай выконвала дацкая мова). Да канца 18 стагоддзя адносяцца першыя запісы фарэрскіх народных балад, якія ствараліся ў 14-17 стагоддзях. У 1846 годзе В. У. Хамерсхаімб распрацаваў пісьменнасць для фарэрскай мовы на лацінскай аснове. З 1906 года выкладаецца ў школах.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Скандынаўскія мовы
Катэгорыя:Фарэрскія астравы
Катэгорыя:Мовы Даніі
Уругвай (рака)

**Уругвай** — рака ў Паўднёвай Амерыцы.

Даўжыня 2200 км, плошча басейну 307 тыс. км². Упадае ў затоку Ла-Плата. Сярэдні расход вады 5500 м³/с. Суднаходная для марскіх суднаў ад горада Пайсанду.

Катэгорыя:Рэкі Бразіліі
Катэгорыя:Рэкі Аргенціны
Катэгорыя:Рэкі Уругвая
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Басейн Ла-Платы
Шынгу

**Шынгу** () — рака ў Бразіліі, правы прыток Амазонкі.

Даўжыня 1980 км, плошча вадазбору 513 тыс. км². Сярэдні расход вады каля 16 тыс. м³/с. Суднаходная на 190 км ад вусця (да парогаў). Выток ракі пад назвай Кулуэні знаходзіцца на пласкагор’і Манту-Гросу. Перасякае паўночную частку Бразільскага пласкагор’я магутным патокам з вадаспадамі і парогамі. пасля парога Кашуэйра-Грандзі рака выходзіць на Амазонскую нізіну. У вусці ўтварае эстуарый шырынёй 8—12 км і даўжынёй каля 160 км.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Бразіліі
Апурэ

**Апурэ** () — рака ў Венесуэле, левы прыток Арынока.

Даўжыня ракі 1580 км, плошча вадазборнага басейна 147 тыс. км². Сярэдні расход вады каля 2000 м³/с. Суднаходная на 600 км ад вусця, у перыяд дажджоў — на ўсім працягу. Пачынаецца з Кардыльеры-ды-Мерыды, цячэ з захаду на ўсход па раўнінах Льянас-Арынока, упадае ў Арынока некалькі рукавамі. Бурныя паводкі.

На Апурэ гарады Брусуаль, Сан-Фернанда-да-Апурэ.

## Літаратура 
* 
* Апуре // 
* Апуре // 

Катэгорыя:Рэкі Венесуэлы
Катэгорыя:Прытокі Арынока
Мадэйра (рака)

thumb|Басейн Амазонкі
**Мадэйра** () — рака ў Балівіі і Бразіліі, правы прыток Амазонкі.

Даўжыня ракі разам з Мамарэ 3230 км, плошча вадазбору 1391 тыс. км². Сярэдні расход вады 30,5 тыс. м³/с (21,8 тыс. м³/с). Вытокі Мадэйры — рэкі Мамарэ і Бені ў Андах. Рака ў верхнім цячэнні агінае Бразільскае пласкагор’е, утвараючы парогі і вадаспады. Ад горада Ворту-Велью пераважна цячэ па Амазонскай нізіне. асноўныя прытокі: Абакашыс, Жыпарана, Абуна

Рэгулярнае суднаходства ад вусця да горада Порту-Велью (1060 км).

Каля ракі гарады Порту-Велью, Умайта, Манікарэ.

## Літаратура 
*  — С. 494.

## Спасылкі 
* International Rivers

Катэгорыя:Рэкі Балівіі
Катэгорыя:Рэкі Бразіліі
Катэгорыя:Прытокі Амазонкі
Парог ракі

**Паро́г** — кароткі мелкаводны камяністы або скалісты ўчастак ракі з адносна вялікім падзеннем узроўню вады і падвышанай хуткасцю цячэння. 
]]
Парогі ўтвараюцца звычайна ў месцах выхаду на паверхню цяжка размывальных горных парод. Парогі перашкаджаюць суднаходству.

## Літаратура 
* *Галай І., Сідор С.* Геаграфічны слоўнік школьніка / Пад рэд. В. А. Жучкевіча. — Мн.: Народная асветв, 1986. — С. 195. — 303 с, іл.

Катэгорыя:Рака