Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы

**Паўно́чна-ўсхо́дні дыяле́кт белару́скай мо́вы** — адно з двух буйных этнагенетычных тэрытарыяльных аб’яднанняў блізкароднасных паміж сабою гаворак у складзе асноўнага масіву беларускай дыялектнай мовы.

## Гісторыя фарміравання 
Паўночна-ўсходні дыялект з’яўляецца спадкаемцам старажытнага ўсходнеславянскага племяннога дыялекту смаленска-полацкіх крывічоў і вынікам яго структурнага развіцця і змянення. Пры гэтым адбылася яго пэўная адаптацыя да мясцовых балцкіх дыялектных папярэднікаў пры іх асіміляцыі, а таксама і ўзаемадзеянне з гаворкамі паўднёва-заходняга беларускага дыялекту, якія фарміраваліся на аснове племяннога дыялекту старажытных дрыгавічоў і пашыраліся на поўнач. Племянному дыялекту смаленска-полацкіх крывічоў належыць значная роля ў фарміраванні асаблівасцей сучасных дыялектаў рускай нацыянальнай мовы, асабліва паўднёварускага.

## Зона распаўсюджвання 
Па сваіх асаблівасцях паўночна-ўсходні дыялект адрозніваецца шэрагам моўных рыс ад паўднёва-заходняга дыялекту і супрацьпастаўляецца яму тэрытарыяльна. Пашыраны на паўночным усходзе Беларусі, паўднёвая мяжа праходзіць прыблізна па лініі ад Свіры на паўночным захадзе да Бягомля і далей на паўднёвы ўсход да Бабруйска і Гомеля. Гаворкі мясцовых жыхароў на акрэсленай тэрыторыі адрозніваюцца ад іншых беларускіх гаворак шматлікімі асаблівасцямі на ўсіх узроўнях моўнай сістэмы.

## Класіфікацыя 
У межах паўночна-ўсходняга дыялекту большасць навукоўцаў вылучаюць 3 асобныя групы гаворак:
* усходнемагілёўскую;
* віцебскую;
* полацкую.

Яны адрозніваюцца паміж сабою некаторымі моўнымі рысамі фанетычнага, граматычнага і лексічнага характару.

## Асаблівасці 
### Фанетыка 
* Дысімілятыўнае аканне ў першым пераднаціскным складзе пасля цвёрдых зычных. Пры гэтым тыпе акання ў першым складзе перад націскам галосны гук [а] на месцы [а], [о], [э] вымаўляецца тады, калі ў наступным складзе пад націскам знаходзіцца любы галосны гук, акрамя [а]. Калі ж пад націскам [а], то ў першым складзе перад націскам на месцы [а], [о], [э] вымаўляецца не галосны [а], як у літаратурнай мове, а гукі [ы], [ъ]: [*вады́*], [*наγ’і́*], [*травы́*], [*ваду́*], [*наγу́*], [*траву́*], [*вадо́й*], [*наγо́й*], [*траво́й*], [*ваz’э́*], [*наз’э́*], [*трав’э́*], але [*въда́*] або [*выда́*], [*нъγа́*] або [*ныγа́*], [*тръва́*] або [*трыва́*].
* Дысімілятыўнае яканне ў першым пераднаціскным складзе, гэта значыць вымаўленне гука [і] у першым складзе перад націскам на месцы [а], [о|, [э], калі ў наступным складзе перад націскам выступае гук [а]. Калі ж пад націскам любы іншы галосны гук, акрамя [а], то ў першым складзе перад націскам пасля мяккіх зычных на месцы [а], [о], [э] вымаўляецца |а]: [*з’амл’і́*], [*в’асны́*], [*з’амл’о́й*], [*в’асно́й*], [*з’амл’у́*], [*в’асну́*], але [*з’імл’а́*], [*в’існа́*].
* Галосны гук [е] пад націскам у адпаведнасці з былым **ѣ**: [*л’эс*], [*л’э́та*], [*у⁀ваz’э́*].
* Галосны гук [о] пад націскам у закрытых складах: *год, кот, паро́г, сало́дкі, садо́ў*.
* Ужыванне ў розных лексіка-граматычных умовах як цвёрдага зычнага гука [р], так і мяккага [р’]: [*ры́ба*], [*рак*], [*рука́*], [*гр’і́ва*], [*пр’а́ма*], [*кр’ук*].
* Падаўжэнне зычных у адпаведнасці з ранейшым спалучэннем падобных непадоўжаных зычных з [й], гэта значыць наяўнасць у становішчы паміж галоснымі гукамі спалучэнняў аднолькавых мяккіх або цвёрдых зычных: [*суz’:а́*], [*в’ас’э́л’:э*], [*с’н’іда́н’:э*], [*кас’:о́*], [*збо́ж:а*], [*су́ч:а*], [*зац’і́ш:а*], у тым ліку і ў новай, запазычанай лексіцы: [*гр’іл’:а́ж*], [*зас’іда́н’:а*].
* Асіміляцыя зычных у спалучэнні [дн]: [*ан:а́*] — *анна́*, [*тру́н:а*] — *тру́нна*, [*хало́н:а*] — *хало́нна*, [*спан’:і́ца*] — *спанні́ца*.
* Захаванне элементаў цокання, гэта значыць ужыванне зычнага гука [ц] на месцы [ч]: [*дацка́*], [*п’э́цка*], [*ца́ста*], [*цо́рны*].
* Паслядоўнае вымаўленне зычнага гука [в] перад націскнымі галоснымі [у], [о] у пачатку слова або пасля галоснага ў сярэдзіне яго: *ву́ха, ву́ліца, во́ка, Во́рша*, [*паво́дл’а*], *паву́к*.

### Марфалогія 
#### Назоўнік 
* У назоўніках мужчынскага роду пад націскам канчатак *-ам* у давальным склоне (*дуба́м, брата́м, куста́м*) і *-ах* у месным склоне множнага ліку (*у дуба́х*, [*пъ⁀бръта́х*], *у куста́х*).
* У канструкцыях з вінавальным склонам, як і ў літаратурнай мове, формы неадушаўлёных назоўнікаў вінавальнага склону супадаюць з назоўным склонам: *знайшо́ў грыб, назу́біў серп*.
* Наяўнасць формы назоўнікаў жаночага роду ў творным склоне адзіночнага ліку з канчаткамі *-ой*, *-ай*: *гаро́й, сцяно́й, ха́тай, ва́тай*.
* Ужыванне назоўнікаў ніякага роду ў назоўным склоне множнага ліку з канчаткам *-ы*, (*-і*): *бало́ты, во́кны, палі́, дзе́ці*.
* Ужыванне назоўнікаў мужчынскага роду ў назоўным склоне множнага ліку з канчаткам *-ы*, (*-і*): *гады́, нажы́, стагі́*, [*къвал’і*].

#### Прыметнік і займеннік 
* Пераважнае пашырэнне канчаткаў *-ой (-ъй)* у прыметніках і займенніках у творным склоне адзіночнага ліку жаночага роду: *круто́й*, *той*, [*йой*], [*но́въй*], [*ус’а́къй*].
* Канчатак *-ым(-ім*) у месным склоне адзіночнага ліку мужчынскага роду ў прыметніках і займенніках: *на круты́м, у маі́м, у тым*.
* Наяўнасць у прыметніках мужчынскага роду ў назоўным склоне адзіночнага ліку канчаткаў *-ый* (*-ій*), *-эй* (*-ей*): *стары́й, злый, сі́ній, кре́пкій, сляпэ́й, таўстэ́й, глухе́й, плахе́й*.

#### Дзеяслоў 
* Супадзенне формаў дзеясловаў першага і другога спражэнняў у трэцяй асобе адзіночнага ліку і ўжыванне іх з фіналлю *-ць*: *ідзе́ць, бярэ́ць, пі́шыць, ка́жаць*.
* Наяўнасць ў першай асобе множнага ліку дзеясловаў загаднага ладу канчатка *-ом* (*-ём*): *нясём, дадзём, ядзём*.
* Адсутнасць [л’] пасля губнога зычнага асновы ў асабовых формах дзеясловаў цяперашняга часу першага спражэння: *сы́пеш, сы́пім, сы́пюць*.
* Дзеясловы другога спражэння ў трэцяй асобе множнага ліку не пад націскам маюць канчатак *-уць (-юць)*: *ка́жуць, рэ́жуць, хо́дзюць, во́зюць*.
* Дзеясловы з нерухомым націскам на канчатку ў форме другой асобы множнага ліку маюць канчатак *-о (-ё)*: *ідзіцё, глядзіцё*.
* Часціца *-ся* ў зваротных дзеясловах: *смія́ліся, купа́ліся*.
* Ужыванне скарочанага суфікса ў інфінітыўных формах дзеяслова: *несь, клась*, або *несць, класць*.

### Акцэнталогія 
У галіне акцэнталогіі гаворкам паўночна-ўсходняга дыялекту ўласціва перамяшчэнне націску да канца слова ў назоўніках (*аму́т, скірда́, зярно́*), прыметніках (*акуратны́, блізкі́, прасты́, сыты́, таўсты́*), прыслоўях (*вінно́, даясна́, навідку́, пешака́, ціхама́*) і да пачатку слова ў некаторых дзеясловах (*заро́біць, збе́руць, по́рацца, ро́біць, ле́чыць*).

### Лексіка 
У галіне лексікі — ужыванне спецыфічных слоў (*ву́тка* ‘качка’, *пу́ня* ‘будынак для захоўвання сена’, *ла́пік* ‘заплатка; невялічкі кавалак зямлі’, *дзірва́н, абло́га* ‘назвы ворнай зямлі, якая некалькі гадоў не апрацоўвалася’).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія