Уладзімір Іванавіч Самойла

**Уладзі́мір Іва́навіч Само́йла** (, Мінск — ) — беларускі публіцыст, літаратурны крытык, філосаф.

## Біяграфічны нарыс 
Паводле даных польскай палітычнай паліцыі (1924), паходзіў з заможнай сям’і. Вывучаў старажытнарымскую літаратуру і філасофію. Вучыўся ў Маскоўскім універсітэце, скончыў Петраградскі ўніверсітэт (1916). Доўгі час быў актыўным у палітычным жыцці: належаў да расійскай партыі кадэтаў (заставаўся ў ёй да апошняга) і быў вялікім прыхільнікам яе лідара Паўла Мілюкова, партрэт якога нават вісеў у яго кватэры.

Удзельнічаў у беларускім літаратурна-грамадскім руху ў Мінску, адзін з заснавальнікаў кніжнага таварыства «Мінчук» (1906). З 1908 года супрацоўнічаў у мінскіх і віленскіх перыядычных выданнях («Минский курьер», «Наша ніва»). Пісаў пра асвету народных мас, неабходнасць беларускай школы. Адзін з першых высока ацаніў літаратурную творчасць Янкі Купалы. Аўтар артыкулаў, эсэ прысвечаных творчасці расійскіх і замежных пісьменнікаў. У пачатку 1910-х гадоў ад літаратурна-публіцыстычнай дзейнасці адышоў. Узначальваў хімічную лабараторыю ў Мінску, быў членам гарадской думы.

З 1918 года жыў у Вільні. Выкладаў лацінскую мову ў гімназіі Велера, але быў звольнены адтуль па абвінавачванні ў пляценні інтрыг. Быў сябрам Беларускага нацыянальнага камітэта. У 1920 годзе працаваў галоўным рэдактарам рускамоўнай газеты «Виленская речь» (бел. «Віленская мова»), якая субсідавалася Мейтыкам і Калтыновічам, але праз высокія выдаткі і нізкія даходы выданне было спынена прыкладна пасля сотні нумароў; таксама публікаваўся ў газеце «Виленские новости» (бел. «Віленскія навіны») ды інш. Выступіў з серыяй артыкулаў пра гаротнае становішча людзей на Віленшчыне, у якіх паказваў імперыялістычны характар палітыкі Польшчы; займаўся літаратуразнаўчай працай.

Падчас выбараў у польскі Сойм у 1922 годзе выконваў абавязкі сакратара Беларускага цэнтральнага выбарчага камітэта, адыгрываючы значную ролю ў беларускім руху. Цікава, што свае артыкулы Самойла часта пісаў па-руску, а потым іх перакладалі на беларускую мову іншыя дзеячы (напрыклад, Касцевіч або Сялешка). У 1923—1927 гадах адзін з вядучых публіцыстаў заходнебеларускага друку вызваленчага кірунку. У філасофскіх эсэ, нарысах сцвярджаў гістарычную заканамернасць нацыянальна-вызваленчага руху працоўных у Заходняй Беларусі і яго аб’ектыўную непераможнасць. Паводле ацэнак польскай палітычнай паліцыі (1924), Самойла адрозніваўся пыхай, а з’яўленне ў яго публіцыстыцы адкрыта камуністычных матываў у гэты час тлумачылася цяжкім матэрыяльным становішчам.

Пасля разгрому БСРГ ад актыўнага ўдзелу ў грамадска-палітычным жыцці адышоў. У 1928—1929 гадах выступіў у друку з рэцэнзіямі на выданні Інбелкульта і Беларускай Акадэміі Навук. У газетах «Kurier Wileński» i «Przegląd Wileński» апублікаваў артыкулы пра абрады, звычаі, нацыянальную ідэалогію беларусаў, нацыянальна-вызваленчы рух.

На пачатку 1930-х гадоў працаваў бібліятэкарам Беларускага музея імя І. Луцкевіча. Асноўныя публікацыі гэтага перыяду (пераважна ў часопісе «Калоссе») датычылі культуралагічнай тэматыкі, помнікаў старажытнай літаратуры, пытанняў гісторыі мастацтва, музыкі. Разглядаў творчасць асобных дзеячаў рускай і сусветнай культуры ў кантэксце з задачамі культурнага развіцця Беларусі.

Пасля ўваходу савецкіх войскаў у Вільню восенню 1939 года Самойла быў арыштаваны органамі НКУС у кастрычніку 1939 года ў ліку іншых ключавых беларускіх дзеячаў, яшчэ да афіцыйнай перадачы горада Літве. Вывезены органамі НКУС з Вільні, некаторы час знаходзіўся ў турме ў Беластоку. Паводле аднаго з вязняў, які сядзеў з ім у камеры беластоцкай турмы, *«Самойла, беларус, хварэў на страўнік. Быў змучаны частымі допытамі. Седзячы ў камеры, увесь час пісаў. Энкавэдысты вымагалі ад яго падрабязнага апісання беларускага руху»*. Этапаваны ў Мінск ці Вілейку, дзе быў расстраляны.

## Знаёмства з Янкам Купалам 
Летам У.&nbsp;Самойла прыязджаў у бацькоўскі фальварак Казіміраўка пад Мінскам. Непадалёк знаходзіўся хутар Мачаны, куды да сваякоў прыходзіў юны Іван Луцэвіч, сын беднага шляхціца-аднадворца. Падлетак марыў вучыцца ў Мінскім рэальным вучылішчы, а Уладзіміра Самойлу, бацька якога быў там дырэктарам, папрасілі падрыхтаваць будучага пісьменніка да паступлення.

Ідэя з вучылішчам здзейснілася, аднак маладыя людзі пачалі сябраваць. А галоўнае, Уладзімір Самойла разгледзеў ў маладзейшым сябру — розніца паміж імі была чатыры гады — вялікі паэтычны талент.

## Творчасць 
Уладзімір Самойла пакінуў вялікую спадчыну, якая не поўнасцю вядомая (асабліва гэта датычыцца публікацый у расійскай і нямецкай перыёдыцы). Першыя літаратуразнаўчыя артыкулы датуюцца 1908 годам.

Аўтар артыкулаў, прысвечаных творчасці прадстаўнікоў расійскага мадэрнізму Вячаслава Іванава, Д. Меражкоўскага, С. Гарадзецкага. Даў бліскучы аналіз мастацкім пошукам Г. Ібсена і М. Метэрлінка, сцэнічнай дзейнасці У. Меерхольда. У зборніку «Туманы» (Мінск, 1909) змясціў вялікі крытычны артыкул-нарыс *«Аляксандр Блок. Асноўныя матывы паэзіі»*; збіраў матэрыял для кнігі, прысвечанай яго творчасці.

У.&nbsp;Самойла быў ініцыятарам дыскусіі, распачатай на старонках газеты «Минский курьер» (1 красавіка 1908) у абарону беларускай мовы і культуры, выступіў у ёй з сур’ёзным абгрунтаваннем выкладання ў школах Беларусі на роднай мове, без якой лічыў немагчымым свабоднае выяўленне творчых сіл народа. У 1923—1927 гадах актыўна выступаў у жанры палітычнай публіцыстыкі ў выданнях Беларускага пасольскага клуба і Беларускай сялянска-работніцкай грамады, выкрываючы захопніцкія намеры польскага буржуазнага ўрада ў адносінах да нацыянальных меншасцяў (артыкулы *«Што такое „Wyzwolenie“»*; *«Які „Самаўрад“ гатуе Беларускаму народу Польская рэспубліка»* і інш.).

Займаўся гісторыяй беларускай культурнай спадчыны, рыхтаваў публікацыі па праблемах этнаграфіі, літаратуры, фалькларыстыкі, мастацтва (*«Вялікі скарб нашай старасветчыны»*, *«Над калыскай беларускай музыкі»* і інш.). У артыкулах і рэцэнзіях, прысвечаных заходнебеларускай літаратуры, даследаваў жанравую і ідэйную разнастайнасць творчасці асобных пісьменнікаў, выявіў непаўторнасць мастацкага аблічча беларускага паэта К. Сваяка. У публіцыстычна-філасофскіх нататках (*«Трыумфуе Беларусь»*, *«Гэтым пераможаш!»*) паказаў аб’ектыўную заканамернасць барацьбы працоўных Заходняй Беларусі за сваё нацыянальнае вызваленне.

Даследаваў расійскую літаратуру, напісаў параўнальна-аналітычны артыкул «Блок і Дастаеўскі». Творчыя партрэты М. Рэрыха, Ф. Шаляпіна, А. Грачанінава падаў на фоне праблем культурна-мастацкага жыцця Беларусі. У брашуры «Праф. М. Здзяхоўскі пра беларускую душу» сцвярджаў веліч і непераможнасць народнага генія, гістарычнай паўнацэннасці беларускай нацыі.

## Творы 
* Праф. Здзяхоўскі аб беларускай душы. Вільня, 1924;
* Які «Самаўрад» гатуе Беларускаму народу Польская рэспубліка? Вільня, 1924;
* Рэц.: Беларускі архіў. Т. 1 // Jahrbücher für Kultur und Geschichte der Slaven. Bd. 7, H. 2 (1931). S. 211—212.
* Ein Bericht über die zehnjährige Tätigkeit des ersten weissrussischen Staatstheaters // Jahrbücher für Kultur und Geschichte der Slaven. Bd. 7, H. 4 (1931). S. 396—398.
* Рэц.: Iljaševič M. Belorus a Belorusove // Ibid. S. 461—463.
* «Nowy» i «najnowszy» kurs polityki polskiej w sprawie biaіoruskiej. Wilno, 1932;
* Die Weissruthenische Akademie der Wissenschaften am Vorabend des zweiten Fünfjahresplanes // Jahrbücher für Kultur und Geschichte der Slaven. Bd. 10, H. 3/4 (1934). S. 463—476.
* Рэц.: Gadavik Belaruskaga Navukovaga T — va u Wilni // Jahrbücher für Kultur und Geschichte der Slaven. Bd. 11, H. 1 (1935). S. 161—167.
* У кн.: Александровіч С. Х., Александровіч В. С. Беларуская літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: Хрэстаматыя крытычных матэрыялаў. Мн., 1978.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Бас І.* Уладак з Казіміраўкі // Бас І. Падарожжа ў літаратурнае мінулае. — Мн., 1971;
* *Калинкович Н.* Как дань глубокого уважения… // Нёман. 1979, № 11;
* *Александровіч С. Х.* Уладзімір Самойла — даследчык паэзіі Янкі Купалы // Песні беларускай валадар. — Мн., 1981;
* *Конан У.* Прарок у сваёй Айчыне: Ул. Самойла, 1878—1941 // Вяртання маўклівая споведзь: постаці творцаў беларускай гісторыі ў кантэксце часу. — Мн., 1994;
* БП, т. 5;
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* САМОЙЛА Уладзімір Іванавіч
* *Васіль Дэ Эм (Васіль Дранько-Майсюк).* Крытык і філёзаф, ахвяра Сталіна. 20 фактаў пра Ўладзімера Самойлу // Радыё Свабода, 29 студзеня 2018

Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі
Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Філосафы Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску