open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лявон Антонавіч Луцкевіч

**Лявон Антонавіч Луцкевіч** (; ) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, педагог, мемуарыст.

## Біяграфія 
 з сынамі Юркам і Лявонам, пачатак 1920-х гг.]]
Сын беларускага палітыка і грамадскага дзеяча Антона Луцкевіча (1884—1942) і Зоф’і з Абрамовічаў (—1929), брат Юркі Луцкевіча (1920—1992). Скончыў Віленскую беларускую гімназію. У верасні 1939 года, калі бальшавіцкія ўлады арыштавалі бацьку, Антона Луцкевіча, апеку над Лявонам і Юркам узяў беларускі архітэктар і нацыянальны дзеяч Клаўдзій Дуж-Душэўскі (1891—1959).

У Другую сусветную вайну падчас нямецкай акупацыі настаўнічаў у Радашковічах і Баранавічах, прымаў удзел у нацыянальным падполлі. Далучыўся да падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. У 1944 годзе ўступіў у Беларускую краёвую абарону. Далучыўся да беларускага дэсантнага батальёну Дальвіц.

Арыштаваны савецкай дзяржаўнай бяспекай у Польшчы ў канцы 1945 года. У 1946 годзе асуджаны ў Мінску на судовым працэсе над кіраўніцтвам Беларускай незалежніцкай партыі. Пасля вызвалення жыў у Вільні. У 1988 годзе стварыў віленскае беларускае культурнае таварыства. З канца 1980-х гадоў актыўна падтрымліваў беларускі адраджэнскі рух.

У 1993—1995 гадах рэгулярна пісаў пра гісторыю беларусаў Вільні для газетнай старонкі «Беларус Віленшчыны».

Памёр 28 ліпеня 1997 года ў Вільні, пахаваны на могілках Роса, побач сімвалічныя магілы бацькі і дзядзькі (Іван Луцкевіч).

## Сям’я 
Быў у шлюбе з педагогам і публіцысткай Галінай Войцік (1927—2007), якая пахавана побач на Росах.

## Бібліяграфія 
* 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Ёрш С.* Вяртанне БНП: Асобы і дакументы Беларускай Незалежніцкай Партыі. Мн.; Слонім, 1998; Антысавецкія рухі.

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі
Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі
Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны
Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі
Катэгорыя:Члены Паветрана-дэсантнага спецыяльнага батальёна «Дальвіц»
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Эфект Магнуса

**Эфе́кт Ма́гнуса** — фізічная з’ява, якая ўзнікае пры абцяканні струменем вадкасці або газу цела што верціцца. Утвараецца сіла, якая ўздзейнічае на цела і накіраваная перпендыкулярна напрамку струменя. Гэта з’яўляецца вынікам сумеснага ўздзеяння розных фізічных з’яў, такіх як эфект Бернулі і ўтварэння сумежнага пласта ў асяроддзі вакол абцякальнага аб’екта. Эфект упершыню апісаны нямецкім фізікам Генрыхам Магнусам у 1853 (1852)годзе. Велічыня ўзнікаючай сілы вызначаецца тэарэмай Жукоўскага.

Аб’ект, які верціцца стварае ў асяроддзі вакол сябе віхравы рух. З аднаго боку аб’екта напрамак віхуры супадае з напрамкам струменя, які абцякае аб’ект і, адпаведна, хуткасць руху асяроддзя з гэтага боку павялічваецца. З іншага боку аб’екта напрамак віхуры процілегла напрамку руху струменя і хуткасць руху асяроддзя памяншаецца. Такім чынам, узнікае рознасць ціскаў, якая спараджае папярочную сілу ад таго боку цела, якое верціцца, на якой напрамак вярчэння і напрамак струменя процілеглыя, да таго боку, на якой гэтыя напрамкі супадаюць.

Эфектам Магнуса тлумачыцца, напрыклад, крывалінейны палёт закручанага футбольнага мячыка. Эфект быў выкарыстаны ў 1922—1926 гадах нямецкім інжынерам А. Флетнерам пры будаўніцтве карабля з цыліндрычнымі ротарнымі вежамі замест ветразяў.

## Ураўнанне 
Наступнае ўраўненне апісвае неабходныя велічыні для падліку пад’ёмнай сілы, якая ствараецца кручэннем шара.
: {F}={1\over 2} { \rho} {V^2ACl}, дзе:

: *F* — пад’ёмная сіла
: *\rho* — шчыльнасць вадкасці або газу
: *V* — хуткасць шара
: *A* — папярочная плошча шара
: *Cl* = каэфіцыент пад’ёмнай сілы

Каэфіцыент пад’ёмнай сілы можа быць вызначаны з графікаў эксперыментальных дадзеных з выкарыстаннем ліка Рэйнальдса і каэфіцыента вярчэння ((вуглавая хуткасць*дыяметр)/(2*лінейная хуткасць)). Для каэфіцыентаў вярчэння ад 0,5 да 4,5 каэфіцыент пад’ёмнай сілы находзіцца ў дыяпазоне ад 0,2 да 0,6.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Аэрадынаміка
Катэгорыя:Гідрадынаміка
Архангельск

**Архангельск** — горад у Расіі на Паўночнай Дзвіне, за 40—45 км ад яе ўпадзення ў Белае мора, адміністрацыйны цэнтр Архангельскай вобласці, культурна-гістарычная сталіца Памор’я.  Клімат субарктычны, марскі, з працяглай зімой і кароткім летам. Сярэдняя тэмпература студзеня — −13°, ліпеня — +17°. 529 мм ападкаў у год.

## Гісторыя 
Забудоўваецца з 1584 г. Больш за стагоддзе быў адзіным марскім портам Расіі. З заснаваннем Санкт-Пецярбурга значэнне Архангельска зніжаецца. Канчаткова страціў значэнне як гандлёвы порт з 1916 г. — з пабудовай на беразе Кольскага заліва незамярзаючага порта Мурманск. З пачатку 1990-х ідзе дэкаланізацыя расійскай Поўначы, колькасць насельніцтва Архангельска пастаянна скарачаецца.

7 красавіка 2019 г. на Плошчы прафсаюзаў прайшоў несанкцыянаваны мітынг супраць будаўніцтва смеццевага палігона каля станцыі Шыес. Мітынгоўцы (каля 2—3 тыс. чал.) заклікалі губернатара вобласці Ігара Арлова, які падтрымлівае будаўніцтва, сысці ў адстаўку. Супрацоўнікі паліцыі спрабавалі разагнаць пратэстуючых, але не затрымлівалі іх.
## Насельніцтва 
## Адукацыя и культура 
* Паўночны (Арктычны) федэральны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава
* Паўночны дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт
* Архангельскі тэатр драмы імя М. В. Ламаносава
* Архангельскі абласны маладзёжны тэатр

## Эканоміка 
Прамысловасць: дрэваперапрацоўчая, лесахімічная, цэлюлозна-папяровая, рыбная.
## Памятныя мясціны 
* Саломбала

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Аляксандр Леапольдавіч Верашчагін (нар. 1949) — беларускі мастак.
* Вячаслаў Мікалаевіч Данілаў (1948—2017) — беларускі архітэктар.
* Міхаіл Навумавіч Калік — савецкі кінарэжысёр
* Барыс Андрэевіч Калавандзін (1938—1988) — вучоны ў галіне механікі і гідрадынамікі.
* Алена Іванаўна Малахавец
* Міхаіл Васілевіч Плятнёў — расійскі піяніст, кампазітар, дырыжор.
* Клара Уладзіміраўна Сакалова (нар. 1931) — беларускі архітэктар.
* Ірына Аляксандраўна Трусава (нар. 1957) — беларускі спецыяліст у галіне металургіі чорных, каляровых і рэдкіх металаў, прамысловай цеплаэнергетыкі. Доктар тэхнічных навук (2005), прафесар (2005).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада


Катэгорыя:Гарады Архангельскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1584 годзе
VI стагоддзе

**6 стагоддзе** пачалося 1 студзеня 501 года і скончылася 31 снежня 600 года.

## Падзеі 
### Еўропа 
* На землях Паўночнай Ірландыі і Заходняй Шатландыі ўтварылася каралеўства Дал Рыяда
* 532: У Канстанцінопалі адбылося паўстанне Ніка
* 547: Шэраг набегаў славян на Балканы
* У Шатландыі пабудаваны першы хрысціянскі храм
* 587: Вестгоцкае дваранства прыняло каталіцызм

### Азія 
* Падчас персідска-візантыйскай вайны падпісаны 50-гадовы мірны дагавор
* Дзяржава Сасанідаў дасягнула тэрытарыяльнага максімуму
* Будызм распаўсюдзіўся на тэрыторыі Японіі

### Афрыка 
* Войска Візантыі пад камандаваннем Велізарыя знішчыла Каралеўства Вандалаў

## Асобы 
* Мухамад, заснавальнік Ісламу
* Юстыніян, візантыйскі імператар
* Хлодвіг, франкскі кароль
* Велізарый, візантыйскі палкаводзец
* Рэкарэд, кароль вестготаў

## Гл. таксама 
* 5 стагоддзе
* 7 стагоддзе
VII стагоддзе

**VII стагоддзе** (сёмае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 601 года і скончылася 31 снежня 700 года.

## Падзеі 
### Еўропа 
* Засяленне славянамі Балкан
* Аварскі каганат спыніў сваё існаванне
* Грэкі вынайшлі так званы «грэчаскі агонь»
* Хрысціянізацыя лангабардаў
* 632: На Балканскім паўвостраве ўзнікла дзяржава — Вялікая Балгарыя

### Азія 
* Узнікненне і распаўсюджванне ісламу
* Пачатак экспансіі Тыбета
* 603—628: Вялікая вайна паміж Візантыяй і Персіяй
* Заваяванне Палесціны персамі

### Афрыка 
* Егіпет заваяваны арабамі

## Асобы 
* Кубрат, заснавальнік Вялікай Балгарыі
* Хлотар II, кароль франкаў
* Аспарух, заснавальнік Першага балгарскага царства
* Умар ібн Хатаб, другі ісламскі халіф
* Мухамад, заснавальнік ісламу
* Канстанцін IV, візантыйскі імператар

## Гл. таксама 
* VI стагоддзе
* VIII стагоддзе
VIII стагоддзе

**VIII стагоддзе** (восьмае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 701 года і скончылася 31 снежня 800 года.

## Падзеі 
### Еўропа 
* Узнікла Франкская дзяржава
* Перамога франкаў у Італіі — стварэнне Папскай вобласці
* 711: Знішчэнне Вестготскага Каралеўства і заваёўванне Пірэнейскага паўвострава арабамі
* 718: Пачатак Рэканкісты

### Азія 
* У Кітаі зроблены першы механічны гадзіннік
* Арабы пазналі паперу
## Асобы 
* Святы Баніфацый, хрысціянскі місіянер на германскіх землях
* Беда Вялебны, бацька англійскай гісторыі
* Карл Вялікі, заснавальнік Франкскай дзяржавы
* Карл Мартэл, маярдом франкаў
* Піпін Кароткі, франкскі кароль

## Гл. таксама 
* VII стагоддзе
* IX стагоддзе
IX стагоддзе

**IX стагоддзе** (дзявя́тае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 801 года і скончылася 31 снежня 900 года.

Ранняе Сярэднявечча ў Еўропе. Вікінгі засяляюць Фарэрскія астравы, Гардар Сваварсан адкрыў Ісландыю. Заснаваныя Полацк, Смаленск, Мурам, Растоў, Ужгарад.
X стагоддзе

**X стагоддзе** (дзяся́тае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 901 года і скончылася 31 снежня 1000 года.

## Падзеі 
### Еўропа 
* У Еўропе пабудаваны першы вятрак
* 962: Атон I каранаваны рымскім імператарам — пачатак існавання Свяшчэннай Рымскай імперыі
* 966: Хрысціянізацыя Польшчы
* 982: Грэнландыя атрымала імя
* 981: Пранікненне ў Ісландыю хрысціянскіх місіянераў
* 988: Кіеўская Русь прыняла хрысціянства па візантыйскаму ўзору
### Азія 
* 907: Упадак кітайскай кіруючай дынастыі Танг, Кітай апынуўся ў паўстагадовым эканамічным застоі
### Афрыка 
* Заснаваны горад Алжыр

### Падзеі ў беларускай гісторыі 
* 947 або 974: заснаваны Віцебск
* 980: Заснаваны Тураў 
* 986: Заснавана Заслаўе

## Асобы 
* Атон I, першы імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі
* Гуга Капет, французскі кароль, пачынальнік дынастыі Капетынгаў
* Уладзімір I Вялікі, вялікі князь Кіеўскай Русі
* Мешка I, князь палян

## Гл. таксама 
* IX стагоддзе
* XI стагоддзе
XI стагоддзе

**XI стагоддзе** (адзіна́ццатае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 1001 года і скончылася 31 снежня 1100 года.

## Помнікі XI ст. у Беларусі 
* Здудзіцкі каменны крыж (X — XI ст.)

## Падзеі 
### Еўропа 
* Пачатак нармандскага заваявання Англіі, Паўднёвай Італіі і Сіцыліі.
* 1054: Вялікая схізма абазначыла распад, да таго часу, адзінай хрысціянскай царквы на дзве часткі (: Каталіцтва, Праваслаўе).
* У Англіі адбыўся першы ў Еўропе перапіс насельніцтва.
* 1095: Папа Урбан ІІІ аб’яўляе першы крыжовы паход.
* 1099: Падчас першага крыжовага пахода, пасля доўгай аблогі, крыжакамі ўзяты Іерусалім.

### Азія 
* Пераслед хрысціян у Палесціне.
* Падчас крыжовага пахода, рыцары нанеслі сельджукам шэраг паражэнняў і ўтварылі Эдэскае графства, Антыёхскае княства і Іерусалімскае каралеўства.

### Афрыка 
* Дзяржава Аксум спыніла сваё існаванне.

## Асобы 
* Балдуін I, першы кароль Іерусалімскага Каралеўства.
* Вільгельм Заваёўнік, англійскі кароль.
* Урбан III, Папа Рымскі.

## Гл. таксама 
* X стагоддзе
* XII стагоддзе
XIV стагоддзе

**XIV стагоддзе** (чатырна́ццатае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 1301 года і скончылася 31 снежня 1400 года.

## Падзеі 
* 1312: Клімент V скасаваў ордэн Тампліераў.
* Створана Лаўрышаўскае евангелле.

## Археалагічныя артэфакты ў Беларусі 
* Пячатка з раскопак у Лаўрышаве (XIII—XIV ст.)
XV стагоддзе

**XV стагоддзе** (пятна́ццатае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 1401 года і скончылася 31 снежня 1500 года.

## Падзеі 
### Еўропа 
* Пачатак Вялікіх геаграфічных адкрыццяў (Далей: Адкрыццё Амерыкі Х. Калумбам, Падарожжа Васкі да Гама)
* Партугалія і Іспанія ператвараюцца ў імперыі
* 1453: Візантыйская імперыя спыніла сваё існаванне
* Жыццё і дзейнасць Яна Гуса (Далей: Гуманізм, Гусіты, Гусіцкія войны)
* 1453: Бітвай за Бардо, скончылася Стагадовая вайна
* У Свяшчэннай рымскай імперыі адкрыта кнігадрукаванне
* 1455-1485: Вайна пунсовай і белай ружы.
* 1492: Закончылася Рэканкіста

### Азія 
* Залатая Арда спыніла сваё існаванне

### Афрыка 
## Паўднёвая Амерыка 
* 1438: Пачатак існавання Імперыі Інкаў

## Асобы 
* Ян Гус, чэшскі нацыянальны герой
* Хрыстафор Калумб, іспанскі мараход
* Жана д'Арк, французская нацыянальная гераіня
* Тамерлан, выдатны палкаводзец
* Васка да Гама, партугальскі мараход
* Уладзіслаў Цепеш (Дракула), валашскі князь
* Генрых V, англійскі кароль
* Мікалай Кузанскі, нямецкі філосаф
* Канстанцін Драгаш, апошні візантыйскі імператар
* Леанарда да Вінчы
XVI стагоддзе

**XVI стагоддзе** (шасна́ццатае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 1501 года і скончылася 31 снежня 1600 года.

## Падзеі 
* 6 жніўня 1517 Францыск Скарына выдаў сваю 1-ю кнігу — Псалтыр
* Іспанская каланізацыя Амерыкі
* Італьянскія войны
* Непераможная армада
XVII стагоддзе

**XVII стагоддзе** (сямна́ццатае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 1601 года і скончылася 31 снежня 1700 года.

## Падзеі 
* 1618—1648 — Трыццацігадовая вайна
* 1641—1660 — Англійская рэвалюцыя
* 1683 — Бітва пад Венай
* 1692 — Судовы працэс над салемскімі ведзьмамі
XVIII стагоддзе

**XVIII стагоддзе** (васямна́ццатае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 1701 года і скончылася 31 снежня 1800 года.

## Вынаходніцтвы, адкрыцці 
* Пачатак Індустрыяльнай рэвалюцыі
* 1794 — заснаванне Адэсы
XIII стагоддзе

**XIII стагоддзе** (трына́ццатае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 1201 года і скончылася 31 снежня 1300 года.

## Падзеі 
### У гісторыі Беларусі 
* У Панямонні, на частцы зямель сучасных Беларусі і Літвы, утварылася Вялікае Княства Літоўскае.
* Паводле археалагічных дадзеных, утварылася паселішча, якое з XVI ст. вядомае як Шацілавічы (цяпер г. Светлагорск).

### Еўропа 
* Рыцарства розных краін Еўропы арганізавала чацвёрты, пяты, шосты і сёмы крыжовыя паходы.
* Узнікненне крыжацкіх дзяржаў.
* Утварэнне каталіцкіх ордэнаў: францысканцаў і дамініканцаў.
* Зацверджанне інквізіцыі рымскім папам Рыгорам IX.

### Азія 
* Дзейнасцю Чынгісхана ўзнікла Залатая Арда.

## Асобы 
### У гісторыі Беларусі 
* Войшалк
* Міндоўг

### У сусветнай гісторыі 
* Францыск Асізскі
* Фама Аквінскі
* Аляксандр Неўскі
* Марка Пола
* Хубілай
* Чынгісхан

## Гл. таксама 
* XII стагоддзе
* XIV стагоддзе
XII стагоддзе

**XII стагоддзе** (двана́ццатае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 1101 года і скончылася 31 снежня 1200 года.

## Падзеі 
### Беларусь 
[thumb|[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаская царква, г. Полацк. Фота 2006 г.]]
* 1044 — 1101 — княжэнне Усяслава Брачыславіча ў Полацкім княстве.
* 1101 — 1119 — княжэнне Глеба Усяславіча ў Менскім княстве.
* 1127 — паход кіеўскага князя Мсціслава на Полацкую зямлю.
* 1157 — 1162 — княжэнне ў Тураўскім княстве Юрыя Яраславіча.
* сяр. XII ст. — пабудавана Спаская царква Полацкага Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра (дойлід Іаан).

### Замежная Еўропа 
* Свяшчэнная Рымская імперыя дасягнула свайго тэрытарыяльнага піка
* Князі Кіеўскай Русі арганізавалі шэраг маштабных паходаў супраць полаўцаў
* Узмацненне Францы
* Адбыліся другі і трэці крыжовыя паходы
* Узнікненне Баснійскага княства
* 1185: Паўстанне балгараў супраць панавання Візантыі (: Балгарскае паўстанне, 1185)
* 1198: Зацверджанне папскай буллай Тэўтонскага ордэна і пачатак яго экспансіі ў Прыбалтыцы

### Азія 
* Узнікненне Аварскага ханства
* Сталіца Кітая перанесена ў Ханчжоу

## Асобы 
### Беларусь 
* Усяслаў Брачыславіч (~1029—1101) — князь полацкі.
* Міна Полацкі (?—1116), свяціцель — першы вядомы па пісьмовых крыніцах епіскап полацкі (з 1105). 
* Глеб Усяславіч (кан. 1040-х — 1119) — князь менскі.
* Юрый Яраславіч (1102 — пасля 1167) — князь тураўскі.
* Ефрасіння Полацкая (~1104—1167), прападобная — ігумення полацкага Спаскага манастыра, асветніца.
* Іаан — полацкі дойлід, кіраваў будаўніцтвам полацкай Спаскай царквы (сяр. XII ст.).
* Лазар Богша — полацкі майстар-ювелір, у 1161 г. стварыў крыж Ефрасінні Полацкай. 
* Кірыл Тураўскі (~1113—~1182), свяціцель — епіскап тураўскі, аўтар царкоўна-літаратурных твораў, асветнік.

### Іншыя краіны 
* Святаполк Ізяславіч, вялікі князь кіеўскі
* Генрых V, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі
* Іаан II Камнін, візантыйскі імператар
* Конрад III, германскі кароль і адзін з кіраўнікоў другога крыжовага пахода
* Саладзін, сірыйскі і егіпецкі султан, легендарны дзеяч супраціву трэцяму крыжоваму паходу
* Рычард Львінае Сэрца, легендарны англійскі кароль
* Генрых Плантагенет, англійскі кароль і заснавальнік дынастыі Плантагенетаў
* Фрыдрых Барбароса, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі

## Гл. таксама 
* XI стагоддзе
* XIII стагоддзе
XXI стагоддзе

**XXI стагоддзе** (дваццаць першае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 2001 года і скончыцца 31 снежня 2100 года.

## Асноўныя падзеі
### 2000-я 
* 1999—2009 — Другая чачэнская вайна
* 2001 — Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года
* 2008 — Вайна Расіі з Грузіяй за Паўднёвую Асецію

### 2010-я 
* 2011 — Новая Зеландыя правяла Кубак свету па рэгбі.
* 2012 — XXX Летнія Алімпійскія гульні ў Лондане.
* 2012 — Чэмпіянат Еўропы па футболе, ў Польшчы і ва Украіне.
* 2014 — XXII Зімовыя Алімпійскія гульні ў Сочы (Расія).
* 2014 — Расійская інтэрвенцыя ва Украіну, захоп Расіяй Крыма і ўсходняй частцы Данбаса.
* 2014 — Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай ў Мінску (Беларусь), на стадыёнах Мінск-Арэна і Чыжоўка-Арэна.
* 2016 — XXXI Летнія Алімпійскія гульні ў Рыа-дэ-Жанэйра (Бразілія).
* 2019 — скончыліся свабодныя IPv4-адрасы, паводле прадказання Джэфа Хастана з APNIC.

### 2020-я 
* 2020 — Пандэмія COVID-19.
* У 2029 годзе ў пятніцу, 13 красавіка астэроід 99942 Апофіс пройдзе на адлегласці каля 37 тыс. кіламетраў ад Зямлі.

### 2030-я 
* У 3 гадзіны 14 хвілін 8 секунд (UTC), 19 студзеня 2038 г. ўсе 32-бітныя камп’ютары, якія адлічваюць час у стандарце POSIX, пачнуць паказваць яго з адмоўным значэннем.

### 2040-я 
### 2050-я 
* У 2050 годзе насельніцтва Зямлі можа дасягнуць колькасці ў 9 мільярдаў чалавек.

### 2060-я 
* Ісаак Ньютан прадказаў, што канец свету, паводле яго інтэрпрэтацыі Бібліі, надыдзе не раней 2060 года.
* 28 ліпеня 2061 года — вяртанне каметы Галея.
* Пасля 27 студзеня 2060 года будзе надрукавана неапублікаванае апавяданне Дж. Д. Сэлінджэра The Ocean Full of Bowling Balls — роўна праз 50 гадоў пасля смерці аўтара.

### 2070-я 
### 2080-я 
### 2090-я
XX стагоддзе

**XX стагоддзе** (двацца́тае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 1901 года і скончылася 31 снежня 2000 года.

Асноўныя падзеі:
* Першая сусветная вайна
* Шэраг капіталістычных і сацыяльных рэвалюцый у Расіі і іншых краінах
* Стварэнне СССР, пабудова сацыялізма і спроба пабудовы камунізму
* Вялікая дэпрэсія
* Другая сусветная вайна
* Халакост (падчас Другой сусветнай вайны)
* Стварэнне Арганізацыі Аб’яднаных Нацый
* Пачатак атамнай эры: ядзерная зброя (атамная бомба), атамная энергія
* Развіццё транспарту: рэактыўная грамадзянская авіяцыя і масавая аўтамабілізацыя
* Дэкаланізацыя
* Выхад у космас, высадка на Месяц
* Халодная вайна
* Распад Савецкага Саюза
* Развіццё інфармацыйных і камунікацыйных тэхналогій: тэлефон, радыё, тэлебачанне, Інтэрнэт
* Утварэнне Еўрапейскага Саюза
Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін

**Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін (МДІМА)** () Міністэрства замежных спраў Расіі — вышэйшая навучальная ўстанова Расіі. Заснаваны ў 1943 годзе ў якасці факультэта Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1944 годзе рэарганізаваны ў самастойны інстытут. Зараз на дванаццаці факультэтах атрымліваюць адукацыю звыш 4500 студэнтаў, у тым ліку і студэнты з замежных краін. Асноўныя напрамкі — дыпламатыя, сусветная эканоміка, журналістыка, PR, міжнароднае права і інш.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка


Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Масквы
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Ізяслаў (князь полацкі)

**Ізяслаў** (1-я палова XIII ст. — пасля 1265) — князь полацкі (зг. 1265).

Упершыню згадваецца як полацкі князь разам, з іншым Ізяславам — віцебскім князем, у сваёй грамаце 1265 года ад імя Полацкага і Віцебскага княстваў рыжскаму біскупу пра вольны гандаль паміж Полацкам і Рыгай і захаванне міру паміж імі.
*Слов(о) Изяслав(а), княз(я) полочьког(о), к еп(иско)пу и к местерю и к всемь вельневицем и ратьманом, всем горожаном: Полотеск Видьбеск одно есть, а воли есми б(о)жии и в Молшелгове. А Изяслав со мною одн. На семь к мне целовати кр(е)ст в правду, любовь имети и мир, как было при первых княз(ья)х полочьскы полочаном видьбляном волное торгованье в Ризе, на Готьскомь бере(ге) и в Любьце. А рубежа не деяти. А кому с кым тяжа, суд дати без перевода. А суженого не посуживати. А где кому годно, ту тяжеться. Поручник(и), и должникы и холопы выдати. А што ся в рать деяло и в рубежех, про то вам не мьщати, ни нам вам мещати. Чего ся есме отступили в Ризе, к тому вам не приискывати ни людей, ни земли, ни воды, ни борти. На семь же целуйте ко мне кр(е)ст, по любьви в правду без всякого извета.*
Грамата сведчыць, што князь Ізяслаў дзейнічаў са згоды вялікага князя Войшалка (*Молшелгове* — памылка перапісчыка, у нямецкай копіі граматы імя Войшалка напісана слушна). Імаверна, Ізяслаў заняў полацкі сталец з дапамогай Войшалка, змяніўшы на ім стаўленіка Траняты. Хто быў гэтым стаўленікам, меркаванні даследчыкаў розныя, адны лічаць, што Гердзень, другія — што Канстанцін, таксама ёсць іншыя версіі.

Гердзень згадваецца тым самым часам, таксама ў сувязі з пагадненнем паміж Полацкам і Рыгай. Некаторыя даследчыкі лічаць, што ў Полацку адначасова магло быць некалькі князёў. Іншыя, што згадка ў грамаце двух Ізяславаў ёсць памылкай перапісчыка — абодва Ізяславы ў гэтай грамаце адна і тая асоба, гэта значыць віцебскі князь, а полацкім быў Гердзень. Але Ізяслаў згадвае ў сваёй грамаце заключанае Гердзенем пагадненне «ў Рызе», то-бок княжыў пасля гэтых падзей. Таксама адзначалася, што Гердзень названы ў сваёй грамаце проста князем, не князем полацкім, якім такім чынам мог і не быць.

Пра паходжанне і асобу Ізяслава ёсць некалькі версій. Паводле адной з іх, полацкі князь Ізяслаў тоесны новагародскаму князю Ізяславу, згаданаму разам з Міндоўгам у 1238 годзе, якога некаторыя даследчыкі атаясняюць са свіслацкім князем Ізяславам. Такім чынам, магчыма, полацкі князь Ізяслаў, новагародскі князь Ізяслаў і свіслацкі князь Ізяслаў — адна асоба. Паводле найбольш распаўсюджанай версіі, Ізяслаў паходзіў з роду віцебскіх князёў — Васількавічаў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Князі полацкія
Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі
Воін

**Воін** (да 1295 — 1333/) — князь полацкі (1320-я — 1333/1334).

## Хрысціянскае імя 
У ранняй беларускай гістарыяграфіі Воіна атаяснялі з менскім князем Васілём, таму сустракаюцца звесткі, што хрысціянскае імя Воіна было Васіль. Акалічнасці і час заняцця Воінам полацкага стальца невядомы. Упершыню, ужо як полацкі князь, згадваецца пад 1326 годам, калі разам з менскім князем Васілём і ржэўскім князем Фёдарам Святаславічам, ездзіў у Ноўгарад на чале гедзімінава пасольства для заключэння мірнага дагавора з Наўгародскай зямлёй і Лівонскім ордэнам. Болей у крыніцах не згадваецца. Імаверна, загінуў падчас паходаў лівонскіх рыцараў на Полацак у 1333 і 1334 гадах, бо пад 1338 годам полацкім князем крыніцы называюць ужо Нарымонта Гедзімінавіча.

Меў сына Любку, які ў 1342 годзе камандаваў атрадам у паходзе Альгерда на дапамогу Пскову і загінуў у баі з лівонскімі рыцарамі.

У час княжання Воіна адбывалася далейшае збліжэнне Полацка з іншымі беларускімі землямі (Менскай, Наваградскай, Тураўскай і Пінскай), чаму спрыяла барацьба супраць крыжакоў, якія часта нападалі на Полацк (1325, 1333, 1334).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Wolff J.* Rod Gedimina. — Krakow, 1886. — S. 6.
* 
*  — С. 347.
* *Беляев, И. Д.* История Полоцка или Северо-Западной Руси от древнейших времен до Люблинской унии / И. Д. Беляев. — Москва, 1872.
* *Данилевич, В. Е.* Очерк истории Полоцкой земли до конца XIV столетия / В. Е. Данилевич. — Киев, 1896.
* *Довнар-Запольский, М. В.* Очерк истории Кривичской и Дреговичской земель до конца XII столетия / М. В. Довнар-Запольский. — Киев, 1891.
* *Дук Д. У.* Полацк і палачане (IX—XVIII стст.) / Д. У. Дук. — Наваполацк : ПДУ, 2010.

Катэгорыя:Князі полацкія
Катэгорыя:Загінулі ў баі
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIV стагоддзя
Андрэй Альгердавіч

**Андрэ́й Альге́рдавіч**, у літаратуры часта **Андрэй Полацкі** (каля 1320 — ) — князь пскоўскі, князь полацкі (1348—1387), некаторы час тытулаваўся *вялікім князем полацкім* і вялікім князем рускім.

Старэйшы сын Альгерда з яго першай жонкі віцебскай княжной) года. У 1342 годзе прыняты пскавічамі на княжанне, але неўзабаве пакінуў Пскоў, напэўна, каб заняць полацкі сталец замест свайго дзядзькі Нарымонта-Глеба, а ў Пскове пакінуў намесніка Юрыя Вітаўтавіча, магчыма, свайго стрыечнага брата. Пасля гібелі Юрыя Вітаўтавіча ў баі з лівонскімі рыцарамі, пскавічы, незадаволеныя адсутнасцю Андрэя, абралі іншага князя.

Удзельнічаў у паходзе вялікага князя цвярскога Міхаіла на Маскву ў 1372 годзе. Вёў актыўную барацьбу з крыжакамі, у 1373 і 1375 гадах здзейсніў паспяховыя паходы на Дынабург.

Неўзабаве захоплены Ягайлам і зняволены ў адным з замкаў у Польшчы. Адтуль вызвалены на просьбу Вітаўта ў 1390 годзе. Стаў на бок Вітаўта ў барацьбе са Скіргайлам, а таксама чацвёртым сынам Альгерда і князем трубчэўскім **Вінгальтам**.

## Памяць 

Полоцк. Памятник Андрею Полоцкому..jpg|Помнік Андрэю Альгердавічу у Полацку.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Варонін В. А.* Старонка біяграфіі князя Андрэя Полацкага // Гістарычны альманах. — Т. 15. Гародня, 2009.
* *Ермаловіч М. І.* Андрэй Альгердавіч. // 
* *Stadnicki K.* Bracia Władysława-Jagiełły Olgierdowicza, króla Polski, wielkiego Xięcia Litwy. Jako dalszy ciąg «Synów Giedymina». Z tablicami genealogicznymi. Lwów, 1867. VIII, 416 s.

Катэгорыя:Князі полацкія
Катэгорыя:Князі пскоўскія
Катэгорыя:Гедзімінавічы
Бяроза (рака)

**Бяро́за** — рака ў Зэльвенскім і Слонімскім раёнах Гродзенскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Шчара (басейн Нёмана).

Даўжыня ракі 23 км. Плошча вадазбору 96 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 2,3 ‰. Пачынаецца каля вёскі Шулякі Зэльвенскага раёна, упадае ў Шчару на паўночны захад ад вёскі Барукі. Ад вусця да вёскі Куцэйкі 13 км рэчышча каналізаванае.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Шчары
Катэгорыя:Рэкі Зэльвенскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Слонімскага раёна
Жыгулянка

**Жыгуля́нка**, **Дарагабуж** (у ніжнім цячэнні), **Жыгулянскі канал** — рака ў Івацэвіцкім і Бярозаўскім раёнах Брэсцкай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Ясельда (басейн Прыпяці). Працякае праз возера Чорнае.

Даўжыня ракі 44 км. Плошча вадазбору 595 км². Выток знаходзіцца за 4 км у напрамку на паўднёвы захад ад вёскі Заполле. Рэчышча каналізаванае. На вадазборы ракі балоты Заялоўе і Стубла.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Брестской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 кв. км) Брестской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Прытокі Ясельды
Катэгорыя:Рэкі Івацэвіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Бярозаўскага раёна
Выганашчанскае

**Выганашча́нскае**, **Вы́ганаўскае возера** — возера ў Івацэвіцкім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. На водападзеле рэк Шчара і Ясельда, за 37 км на ўсход ад горада Івацэвічы, за 5,3 км у напрамку на поўнач ад вёскі Выганашчы, на тэрыторыі гідралагічнага заказніка Выганашчанскае.

## Апісанне 
Плошча паверхні 26 км². Найбольшая глыбіня 2,3 м, сярэдняя — 1,2 м. Даўжыня 7 км. Найбольшая шырыня 4,8 км. Даўжыня берагавой лініі 21 км. Аб’ём вады 32,1 млн м³. Плошча вадазбору 87,1 км².

Катлавіна рэшткавага тыпу, авальная, злёгку выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны спадзістыя, пясчаныя, пераважна забалочаныя. Берагавая лінія плаўная. Берагі нізкія, тарфяністыя, укрытыя хмызняком, на поўначы і поўдні сплавінныя. Дно плоскае, выслана карычневым грубадэтрытавым сапрапелем, у заходняй частцы шматлікія мелі.

Мінералізацыя вады да 124 мг/л, празрыстасць да 0,5 м. Эўтрофнае. 3 поўначы на поўдзень возера перасякае Агінскі канал.

## Флора і фаўна 
Вылучаецца відавым багаццем вышэйшых водных раслін і наяўнасцю прыбярэжнай разнатраўна-асакова-злакавай сплавіны шырынёй да 150 м. Мноства вадаплаўных птушак. Зарастае па ўсёй акваторыі трыснягом, чаротам, рагозам, разаком, эладэяй, урэчнікам. Водзяцца карась звычайны, лінь, язь, шчупак, плотка; акліматызаваны карась сярэбраны.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Обшая характеристика озёр Брестской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»
* Морфометрические параметры озёр Брестской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»

Катэгорыя:Азёры Івацэвіцкага раёна
Зыгмунт Серакоўскі

**Зыгмунт (Зігмунт, Сігізмунд) Ігнатавіч Серакоўскі** (, с. Лісавое, Валынь — , Вільня; Псеўданім: *Даленга*) — капітан расійскага Генштаба, супрацоўнік часопісаў «Колокол» і «Современник», адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў.

## Біяграфія 
thumb|злева|Зыгмунт Серакоўскі
Сын Ігната і Фартунаты.

Вучыўся ў Пецярбургскім універсітэце, але за ўдзел у падпольных патрыятычных гуртках быў высланы салдатам у Арэнбургскі корпус, дзе пасябраваў з Тарасам Шаўчэнкам. Вярнуўшыся па амністыі ў сталіцу імперыі, скончыў Акадэмію Генеральнага штаба. Зблізіўся з рускімі рэвалюцыянерамі М. Дабралюбавым, М. Чарнышэўскім. У 1857 стварыў у Санкт-Пецярбургу рэвалюцыйную суполку афіцэраў, сябрамі якой былі і браты Каліноўскія. Падчас замежных падарожжаў сустракаўся з А. Герцэнам, М. Агаровым, Дж. Гарыбальдзі.

З пачаткам паўстання пакінуў службу ў царскай арміі, і разгарнуў ваенныя дзеянні інсургентаў на Ковеншчыне. У канцы красавіка 1863 г. паўстанцы Серакоўскага былі разбітыя пад мястэчкам Біржы, сам ён быў паранены і захоплены ў палон. Павешаны на Лукішскай плошчы ў Вільні.

## Магіла 
Месца пахавання доўгі час заставалася невядомым. У 2017 годзе літоўскія археолагі пасля апоўзня на  ў Вільні знайшлі магілу мужчыны са звязанымі ззаду рукамі і з залатым пярсцёнкам на пальцы з выгравіраваным на ім надпісам па-польску «Zygmónt Apolonija 11 Sierpnia / 30 Lipca 1862 r.», які дазволіў індэнтыфікаваць яго як Зыгмунта Серакоўскага (Апалонія  — імя ягонай жонкі). Акрамя таго, вядома, што Серакоўскі быў паранены ў спіну, такое ж пашкоджанне мелася ў пахаванага мужчыны, дадатковы было праведзена параўнанне чэрапа з фотаздымкамі.

## Сям’я 
Жонка З. І. Серакоўскага — Апалонія з Далеўскіх, сястра Цітуса, Францішка і Канстанціна, таксама ўдзельнікаў Паўстання.

## Пахаванне 
У ліпені 2017 года падчас раскопак на гары Гедыміна ў Вільні былі знойдзеныя парэшткі 20 чалавек. На правай руцэ аднаго з пахаваных археолагі ўбачылі залаты пярсцёнах. На ўнутраным баку яго было напісана: «*Zygmunt Apolonija 11 Sierpnia / 30 Lipca 1862 r.*» Такім чынам, гэтыя парэшткі належаць верагодна Зыгмунту Серакоўскаму.

22 лістапада 2019 года парэшткі 20 паўстаўцаў, знойдзеныя ў 2017 годзе на гары Гедыміна, былі ўрачыста перапахаваны на могілках Роса ў адмыслова адрэстаўраванай капліцы. На перапахаванні прысутнічалі прэзідэнты Літвы і Польшчы, урадавыя дэлегацыі Беларусі і Украіны, тысячы беларусаў, літоўцаў і палякаў.

## Памяць 
У сакавіку 2024 г. да дня 160-й гадавіны пакараньня сьмерцю Кастуся Каліноўскага на тэрыторыі францішканскага кляштара адкрылі паўстанцам Кастусю Каліноўскаму, Зыгмунту Серакоўскаму і Цітусу Далеўскаму.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Павешаныя
Катэгорыя:Генералы паўстання 1863—1864 гадоў
Епіскапы полацкія

## Епіскапы полацкія 
* ?
* ?
* Міна (1105—1116)
* Ілія (1120—1128)
* Касьма Грэк (1143—1156)
* Дыянісій (1167—1183)
* Нікалай Грэк (1183—1218/1219)
* Каліст I
* Уладзімір (узг. 1218)
* Аляксій (узг. 1231)
* Сімяон I (?- пасля 1273)
* Якаў (да 1298 -- пасля 1305-1308)
* Грыгорый I (да 25.8.1331 -- пасля 1.11.1338, каля 1341)

## Архіепіскапы полацкія 
* Феадосій (да 1391/1392 — пасля 15.11.1415)
* Сімяон II (Стары, Наўгародзец) (каля 1440, але да 27.4.1446 — пасля 1452, але да 25.7.1458)

## Архіепіскапы полацкія і віцебскія 
* Каліст II (да 25.7.1458 — пасля 9.8.1459)
*  (да 4.5.1470 — пасля 21.8.1481)
* Іона (Глезна) (1481—1489?)
*  (1490—1508)
* Яўфімій (Акушка; Акушкавіч; Акушковіч-Боскі) (1508—1513/1514)
* Іосіф Русін (1513/1514—1522)
* Нафанаіл I (1522—1524)

## Архіепіскапы полацкія, віцебскія і мсціслаўскія 
* Місаіл (1534—1538?)
* Іаакім (1538—1540)
* Сімяон IV (1540—1544)
* Герман I (Літавор-Храбтовіч) (1553—1558)
* Герасім (Глеб) Корсак (1558—1562)
* Грыгорый III (Валовіч) (зг. 1562)
* Арсеній (Шышка) (1563)
* Варсанофій (Валах) (1563—1576), фактычна мсціслаўскі і магілёўскі
** Трыфан (Ступішын) (1563—1566), полацкі і велікалуцкі
** Афанасій (Палецкі) (1566—1572), полацкі і велікалуцкі
** Антоній (1572—1577), полацкі і велікалуцкі
* Феафан (Рыпінскі) (1576—1588), фактычна мсціслаўскі і магілёўскі
** Кіпрыян (1577—1579), полацкі і велікалуцкі
*  (1588—1592)
* Нафанаіл I (Сядліцкі-Бяліцкі) (1592—1595)
* Герман II (Грыгорый) Загорскі (1595—1596)
* Мялецій (Сматрыцкі) (1620—1623)

## Архіепіскапы полацкія (уніяцкія) 
## Епіскапы полацкія і віцебскія 
* Іаакім Дыяканаў (1654—1656)
* Каліст III (Дарафеевіч-Рытарайскі) (1656—1664?)

## Епіскапы полацкія і віленскія 
* Смарагд (Крыжаноўскі) (1833—1837)
* Ісідор (Нікольскі) (1837—1840)

## Епіскапы полацкія і віцебскія 
* Васіль (Лужынскі) (1840—1866)
* Сава (Ціхаміраў) (1866—1874)
* Віктарын (Любімаў) (1874—1882)
* Маркел (Папель) (1882—1889)
* Антанін (Дзяржавін) (1889—1893)
* Аляксандр (Заке-Закіс) (1893—1899)
* Ціхан (Ніканораў) (1899—1902)
* Серафім (Мешчаракоў) (1902—1911)
* Нікадзім (Бокаў) (1911—1913)
* Панцелеімон (Ражноўскі) (1913)
* Уладзімір (Пуцята) (1913—1914)
* Інакенцій (Ястрабаў) (1914—1915)
* Кірыён (Сагадзелі) (1915—1917)
* Інакенцій (Ястрабаў) (1917—1918)
* Панцялеймон (Ражноўскі) (1918)
* Інакенцій (Ястрабаў) (1918—1924)
* Нектарый (Трэзвінскі) (1924—1925)
* Аляксій (Буй) (1925—1926)
* Паўлін (Крошачкін) (1926—1927)
* Гаўрыла (Ваяводзін) (1927—1928)
* Мікалай (Пакроўскі) (1931—1932)
* Ціхан (Русінаў) (1933—1935)
* Феафан (Семяняка) (1935)
* Афанасій (Мартас) (1941—1944)
* Піцірым (Свірыдаў) (1949—1959)
* Дзімітрый (Драздоў) (1989—1992)

## Епіскапы полацкія і глыбоцкія 
* Глеб (Савін) (12 жніўня 1992 — 28 снежня 1996)
* *Філарэт (Вахрамееў)* (28 снежня 1996 — 17 ліпеня 1997), мітр. Мінскі
* Феадосій (Більчанка) (10 жніўня 1997 — 30 жніўня 2019)
* Ігнацій (Луковіч) (з 30 жніўня 2019 па гэты час)

## Літаратура 
* 

*
Катэгорыя:Спісы:Рэлігія
Катэгорыя:Спісы:Беларусь
Катэгорыя:Спісы асоб
Ляхавічы (значэнні)

Назву **Ля́хавічы** або **Ляхаві́чы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць:
** Ляхавічы — горад, цэнтр Ляхавіцкага раёна.
** Ляхавічы — вёска ў Драгічынскім раёне.
** Ляхавічы — вёска ў Іванаўскім раёне.

* Віцебская вобласць:
** Ляхавічы — вёска ў Лепельскім раёне.

* Гродзенская вобласць:
** Ляхавічы — вёска ў Зэльвенскім раёне.
** Ляхавічы 1 — вёска ў Навагрудскім раёне.
** Ляхавічы 2 — вёска ў Навагрудскім раёне.

* Гомельская вобласць:
** Ляхавічы — вёска ў Жыткавіцкім раёне.

* Мінская вобласць:
** Ляхавічы — вёска ў Мядзельскім раёне.
** Ляхавічы — вёска ў Дзяржынскім раёне.

### Расія 
* Смаленская вобласць:
** Ляхавічы — вёска ў Шумяцкім раёне.

## Гл. таксама 
* Ляхава
* Ляхаўка
* Ляхаўцы
* Ляхаўшчына
* Ляхі
Вайсрутэнізацыя

**Вайсрутэніза́цыя** () — умоўная і часткова прынятая ў гістарыяграфіі назва палітыкі, якая праводзілася ў Беларусі нямецкай акупацыйнай грамадзянскай адміністрацыяй Генеральнага камісарыяту «Беларусь» пад кіраўніцтвам В. Кубэ, а пазней Готберга, у час нямецкай акупацыі (1941—1944).

У самым пачатку дзейнасці як кіраўніка нямецкай грамадзянскай адміністрацыі Кубэ абвясціў намер дасягнуць паразумення з беларускім грамадствам, на аснове ўпарадкаванай гаспадарчай дзейнасці, культурных і палітычных саступак, здзейсніў шэраг мер у гэтым кірунку. Спрабаваў паказаць беларускаму народу станоўчую перспектыву нямецкай акупацыі. Нечакана для многіх, даў высокі прыярытэт развіццю слабога, як заўважалася, нацыянальнага пачуцця беларусаў, публічна акрэсліваў Беларусь як жыццёвую прастору беларускага народу. Шмат якія дзеянні ў падтрымку беларускага нацыянальнага руху з’яўляліся яго ўласнай ініцыятывай, або вынікамі яго доўгіх намаганняў. Дзеля атрымання лепшай палітычнай падтрымкі сваіх намаганняў у кіравальных колах Германіі выставіў ідэю аб нардычным паходжанні беларусаў (пач. 1943).

Між іншым, выдаў тымчасовую інструкцыю па абавязковай сямігадовай школьнай адукацыі (10.9.1941), зварот «Да жыхароў Беларусі!» (22.9.1941), спрыяў дзейнасці Беларускай народнай самапомачы (БНС), стварэнню Беларускай самааховы (БСА), адкрыццю медыцынскага інстытуту ў Магілёве (13.5.1943), дэкрэту аб прыватызацыі зямлі (3.6.1943), стварэнню Саюзу беларускай моладзі (СБМ) (22.6.1943), падтрымліваў захады па беларусізацыі царкоўнага жыцця.

## Гл. таксама 
* Паланізацыя
* Русіфікацыя

Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)
Катэгорыя:Беларусізацыя
Цеплавая машына

**Цеплавая машына** — тэрмін, якім у тэрмадынаміцы называецца перыядычна дзеючы цеплавы рухавік ці халадзільная машына (тэрмакампрэсар). Фактычна, гэта прыстасаванне, якое пераўтварае цеплавую энергію ў механічную (цеплавы рухавік) або механічную работу ў цяпло (халадзільная машына, цеплавая помпа).

Выбар прынцыпу дзеяння цеплавой машыны грунтуецца на патрабаванні бесперапыннасці працоўнага працэсу і неабмежаванасці яго ў часе. Гэта патрабаванне несумяшчальна з аднабакова накіраваным змяненнем стану тэрмадынамічнай сістэмы, пры якім манатонна змяняюцца яе параметры. Адзінай, практычна ажыццявімай формай змянення сістэмы, якая задавальняе гэтаму патрабаванню, з’яўляецца кругавы працэс або кругавы цыкл, што перыядычна паўтараецца. Для функцыянавання цеплавой машыны неабходныя наступныя складнікі: крыніца цяпла з больш высокім тэмпературным узроўнем (t_1), крыніца цяпла з больш нізкім тэмпературным узроўнем (t_2) і рабочае цела.

## Літаратура 
* 
*
Палессе (значэнні)

Назву **Палессе** маюць:

## Геаграфія 
* Палессе — гісторыка-этнаграфічны рэгіён Беларусі, Расіі і Украіны.
* Палессе — тып краявіду.
* Палеская нізіна
*: Беларускае Палессе
*:: Гомельскае Палессе
*:: Мазырскае Палессе
*:: Пінскае Палессе
*:: Прыпяцкае Палессе
*:: Брэсцкае Палессе
*: Украінскае Палессе
*:: Чарнігаўскае Палессе
*: Бранскае Палессе

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Палессе — хутар у Ахрэмавецкім сельсавеце Браслаўскага раёна.
** Палессе — хутар у Падсвільскім сельсавеце Глыбоцкага раёна.
** Палессе — вёска ў Лынтупскім сельсавеце Пастаўскага раёна.

* Гомельская вобласць:
** Палессе — вёска ў Бабуніцкім сельсавеце Петрыкаўскага раёна.
** Палессе — пасёлак у Баршчоўскім сельсавеце Рэчыцкага раёна.
** Палессе — вёска ў Палескім сельсавеце Светлагорскага раёна.
** Палессе — вёска ў Палескім сельсавеце Чачэрскага раёна.

* Мінская вобласць:
** Палессе — вёска ў Будслаўскім сельсавеце Мядзельскага раёна.

## Іншае 
* «Палессе» — тып пасажырскага судна.
* «Палессе» — трыкатажнае прадпрыемства Беларусі.
* Новае Палессе
* Старое Палессе
Бабск

**Бабск** () — вёска ў цэнтральнай Польшчы, ў гміне Бяла Раўска, Раўскага павета, Лодзьскага ваяводства. Бабск стаіць на рацэ.

Насельніцтва вёскі складае 690 жыхароў (2005).

## Спасылкі 
* Бабск  
* Карта
Фукідыд

**Фукідыд** (; ~460 да н.э. — пасля 404 да н.э.) — старажытнагрэчаскі гісторык. Паходзіў з фракійскага арыстакратычнага роду. Грамадзянін Афін. Прыхільнік Перыкла.

У 424 да н.э. з-за няўдалага камандавання ў Пелапанескай вайне (431 да н.э. — 404 да н.э.) быў асуджаны на выгнанне, дзе працаваў над стварэннем гісторыі вайны ў 8 кнігах, даведзенай да 411 да н.э.. Паводле самога Фукідыда, яго «Гісторыя» мае на мэце даць наступным пакаленням ключ для разумення будучых падзей, якія паўтараюць мінулае з-за нязменнасці быцця. Асноўнымі метадамі Фукідыда былі аб'ектыўнасць і крытычнае супастаўленне крыніц. Паводле Фукідыда, прычынай вайны было імкненне Афін і Спарты да гегемоніі ў Грэцыі. Ход вайны акрамя палітычных і эканамічных фактараў ускладнялі непадкантрольныя чалавеку абставіны, нерацыянальнасць масавай псіхалогіі і непрамое боскае ўмяшальніцтва. Тым не менш, Фукідыд прызнаваў здольнасць выдатных асоб (Перыкл, Брасід і іншых) уплываць на падзеі. Абгрунтаванасць канцэпцыі і аб'ектыўнасць дазваляюць лічыць Фукідыда адным з найвялікшых гісторыкаў антычнасці.

## Літаратура 
* Фукидид История — М.: 1999;
* Стратановский Г. А. Фукидид и его история (послесловие к пред. кн.);
* Лурье С. Я. Очерки по истории античной науки. Греция эпохи расцвета - М.; - Л.: 1947;
* Мищенко Ф. Г. Фукидид и его сочинения - М.: 1888.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Гісторыкі V стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Удзельнікі Пелапанескай вайны
Пабла Нэруда

**Па́бла Нэру́да** ( — паэтычны псеўданім; сапраўдныя імя і прозвішча **Рыка́рда Эльесе́р Нефталі́ Рэ́ес Басаа́льта** (;  — )) — чылійскі паэт, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры 1971 года. Адзін з выдатнейшых іспанамоўных паэтаў XX ст. За псеўданім узяў прозвішча чэшскага паэта Яна Неруды.

## Беларускія пераклады 
Паводле Беларускай энцыклапедыі, вершы Пабла Нэруды пераклалі многія беларускія паэты.
* Крыві бунтоўнай кроплі: Выбр. лірыка / П. Нэруда; Пер., уклад., заўв. і рэд. К. Шэрмана. — Мн.: Маст. літ., 1976.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Іспаніі
Катэгорыя:Паэты Чылі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Лаўрэаты Міжнароднай прэміі Міру
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Чылі
Катэгорыя:Камуністы Чылі
Катэгорыя:Дыпламаты Чылі
Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі
Катэгорыя:Памерлі ад раку прадсталёвай залозы
Катэгорыя:Іспанамоўныя паэты
Рускае таварыства

**Рускае таварыства Рэспублікі Беларусь** (па руску — *Русское общество Республики Беларусь*)  — рэспубліканскае грамадска-культурнае аб’ядненне. Заснавана 15 верасня 1994 года. Асноўны мэты і накірукі дзенасці: 
* садзейнічанне захаванню рускіх культурных каштоўнасцей і гістарычных традыцый;
* прапаганда рускай культуры,
* правядзенне святаў, фестываляў і інш. культурных мерапрыемстваў.

Арганізацыя мае аддзяленні ва ўсіх абласцях Беларусі. Агульная колькасць членаў - больш за 500 чалавек. Кіруючыя органы: Старшыня, Дума (12 чалавек), рэвізійная камісія. Старшынёй з'яўляецца С.М. Моладаў. Уваходзіць у Каардынацыйны савет Беларускага саюза грамадскіх аб'яднанняў расійскіх суайчыннікаў. З'яўляецца найбольш буйной арганізацыяй з уваходзячых у Савет.

Пад эгідай Рускага таварыства было перададзена ў дар бібліятэкам і аддзелам адукацыі больш за 90 тысяч тамоў выдадзенай у Расіі навукова-папулярная, метадычнай, мастацкай літаратуры. Таварыства арганізуе стажыроўку беларускіх настаўнікаў у Расіі, паездкі дзіцячых груп на адпачынак і экскурсіі па гісторыка-культурных месцах Расіі. Таксама ў бібліятэках, дамах культуры і г.д. арганізуюцца шматлікія лекцыі, выстаўкі, паэтычныя вечары, навукова-практычныя канферэнцыі на тэмы, звязаныя з Расіяй, рускай культурай і адукацыей.

Пры таварыстве дзейнічае Асацыяцыя настаўнікаў, клубы аматараў рускай паэзіі, дабрачынныя арганізацыі. Таварыства цесна супрацоўнічае з часопісам "Немига литературная". Пры ўдзеле Рускага таварыства выдадзены "Анталогія сучаснай рускай паэзіі Беларусі", кніга М. Ткачова "Міцкевіч і Пушкін", шэраг іншых літаратурных выданняў.

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі
Катэгорыя:Рускія аб’яднанні і рухі
Літаратурная мова

**Літаратурная мова**, **стандартная мова** — форма натуральнай мовы, якой уласцівы вызначальныя рысы наддыялектнасці, поліфункцыянальнасці, нарматыўнай апрацаванасці (арфаэпічнай, арфаграфічнай, лексічнай, граматычнай), наяўнасці пісьмовай (пісьмова-кніжнай) і вуснай (вусна-гутарковай) формаў рэалізацыі, максімальнай стылёвай дыферэнцыянаванасці.

У адрозненне ад дыялектаў, моўныя нормы літаратурнай мовы характарызуюцца большай абавязковасцю і асэнсаванасцю, а таксама кадыфікаванасцю.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Літаратура
Катэгорыя:Сацыялінгвістыка
Катэгорыя:Мовазнаўства
Дыялектная мова

**Дыялектная мова** — неўнармаваная, тэрытарыяльна абмежаваная, беспісьмовая форма натуральнай мовы, якая выкарыстоўваецца галоўным чынам у бытавых зносінах пэўных груп людзей.

Дыялектная мова існуе як сістэма мясцовых гаворак, якія паводле агульнасці рыс аб'ядноўваюцца ў больш вялікія адзінствы — **дыялекты**. Тэрытарыяльныя дыялекты — гістарычная катэгорыя, іх развіццё абумоўлена развіццём грамадства.

## Беларуская мова 
Сучасная беларуская мова выдзяляе два дыялекты, паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні, з пераходнай групай сярэднебеларускіх гаворак. Дадаткова існуе тэрытарыяльна адасобленая група брэсцка-пінскіх або заходнепалескіх гаворак.

Гістарычна, найбольш актыўнае складванне гаворак у дыялекты беларускай мовы адбывалася ў эпоху кансалідацыі беларускіх земляў у межах Тураўскага і Полацкага княстваў, сучасныя дыялекты фактычна адлюстроўваюць падзел мовы феадальнай пары. У наш час дыялекты — астаткавая, рэліктавая з'ява, новыя дыялекты не ўтвараюцца. Адначасна, дыялектныя межы разбураюцца, дыялекты страчваюць мясцовыя асаблівасці, іх роля ў працэсе зносін паніжаецца.

## Літаратура 
* 

*
Месенія

**Месенія** () — гістарычная вобласць у Старажытнай Грэцыі на паўднёвым захадзе паўвострава Пелапанес, вядомая сваёй гераічнай барацьбой за незалежнасць ад Спарты.

У крыта-мікенскія часы тэрыторыя Месеніі складала аснову магутнага царства са сталіцай у горадзе Пілас. Адным з яго цароў, паводле звестак Гамера, быў легендарны Нестар. У ХІІ ст. да н.э. і ІХ ст. да н.э. Месенія пацярпела ад нашэсцяў дарыйскіх плямёнаў, барацьба з якімі скончылася, аднак, паступовым змяшаннем і ўтварэннем адзінага этнасу. Паражэнні у І і ІІ Месенскіх войнах са Спартай у VIII ст. да н.э. — VII ст. да н.э. прывялі да страты Месеніяй незалежнасці, якая была адноўлена толькі ў 369 да н.э. пасля перамогі фіванскага палкаводца Эпамінонда над Спартай. Паводле задумы Эпамінонда, незалежная Месенія са сталіцай у нанова збудаваным г. Месена стала адной з супрацьваг спартанскаму ўплыву ў Пелапанесе. У III ст. да н.э. Месенія далучылася да Ахейскага саюза, у 146 да н.э. трапіла пад панаванне Рыма і была ўключана ў склад рымскай правінцыі Ахая.

## Літаратура 
* Блаватская Т. В. Ахейская Греция во втором тысячелетии до н. э., М., 1966;
* Колобова К. М. Древняя Спарта (X—VI вв. до н. э.), Л., 1957;
* Павсаний Описание Эллады, СПб., 1996, т. 1 — 2;
* Фукидид История, М., 1993.

Катэгорыя:Геаграфія Грэцыі
Катэгорыя:Геаграфія Старажытнай Грэцыі
Месенскія войны

**Месенскія войны** — войны ў Старажытнай Грэцыі за незалежнасць Месеніі ад Спарты.

І Месенская вайна (каля 735 да н.э. — 715 да н.э.) была распачата Спартай з мэтай заваявання Месеніі і скончылася паражэннем месенцаў. Большая частка тэрыторыі Месеніі была захоплена Спартай. Жорсткае спартанскае панаванне падштурхнула месенцаў да паўстання, вядомага як ІІ Месенская вайна (каля 660 да н.э.). Нягледзячы на мужную барацьбу месенцаў на чале з Арыстаменам, яны зноў былі разбітыя. Спарта захапіла рэшту Месеніі, а большасць месенцаў былі заняволеныя. Падчас новага паўстання, альбо ІІІ Месенскай вайны (каля 465 да н.э. — 455 да н.э.) месенцы на працягу 10 год ўпарта абараняліся на вяршыні гары Ітома. У выніку абаронцы здолелі на ганаровых умовах пакінуць Пелапанес і перасяліцца ў г. Наўпакт на беразе Карынфскай затокі.

## Літаратура 
* Колобова К. М. Древняя Спарта (X—VI вв. до н. э.), Л., 1957;
* Павсаний Описание Эллады, СПб., 1996, т. 1 — 2;
* Фукидид История, М., 1993.

Катэгорыя:Войны Старажытнай Грэцыі
Нестар

**Нестар** () — герой старажытнагрэчаскай міфалогіі, цар Піласа. Сын Нелея, унук Пасейдона. Паводле «Іліяды» Гамера Нестар — адзін з правадыроў грэчаскага войска ў Траянскай вайне, сярод якіх ён вылучаецца мудрасцю і красамоўствам. З-за старасці Нестар амаль не ўдзельнічае ў баях, але дапамагае грэкам разумнымі парадамі. У «Адысеі» Нестар расказвае сыну Адысея Тэлемаху аб вяртанні грэкаў з-пад Троі. У сусветнай літаратуры імя Нестара стала сімвалам мудрай старасці.

## Літаратура 
* Блаватская Т. В. Ахейская Греция во втором тысячелетии до н.э., М., 1966;
* Гомер Илиада, М., 1993;
* Его же Одиссея, М., 1993;
* Кун Н. А. Легенды и мифы древней Греции, Минск, 1989.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Нікіеў мір

**Нікіеў мір** (421 да н.э.) — мір паміж Афінскім марскім саюзам і Пелапанескім саюзам на чале са Спартай. Атрымаў назву паводле імя правадыра мірнай партыі ў Афінах Нікія. Нікіеў мір завяршыў першы этап Пелапанескай вайны — так званую Архідамаву вайну. Быў заключаны на 50 год на ўмовах абмену палонных і захопленых тэрыторый. Нікіеў мір не ліквідаваў асноўных прычын вайны і выклікаў незадаволенасць спартанскіх саюзнікаў і афінскай партыі вайны на чале з Алківіадам. У сувязі з гэтым пастаянна парушаўся. Поўнамаштабныя баявыя дзеянні аднавіліся ў 415 да н.э. з пачаткам афінскай экспедыцыі на Сіцылію.
## Літаратура 
* 
Катэгорыя:Старажытная Грэцыя
Катэгорыя:Мірныя дагаворы
Катэгорыя:Пелапанеская вайна