Шчытоўнік мужчынскі

**Папараць мужчынская**, **шчытоўнік мужчынскі** (*Dryópteris fílix-mas*) — адзін з самых распаўсюджаных відаў папарацей наогул і самы распаўсюджаны ва ўмеранай кліматычнай зоне зямнога шара.

## Таксанамічнае становішча 
Папараць мужчынская адносяць да роду  сямейства (ці, у некаторых аўтараў, падсямейства)  і з’яўляецца адным з самых шырока распаўсюджаных відаў гэтага роду як у прыродзе, так і ў штучным азеляненні.

## Назва 
Радавая назва* Dryopteris* літаральна перакладаецца як папараць дубовых лясоў (паходзіць ад слоў  — «дуб» и  — «крыло птушкі»; некаторыя еўрапейскія віды гэтага рода сапраўды сустракаюцца ў дубровах).

Відавы эпітэт — *filix-mas* — у літаральным перакладзе супадае з беларускай назвай «папараць мужчынская» (ад  — «папараць» и  — «мужская»). Гэтая назва мае старажытнае рытуальнае паходжанне (рымскае) і носіць параўнальны характар, паколькі разам з мужчынскай папараццю ў лясах сустракалася (і сустракаецца па гэты дзень) таксама і папараць жаночая, якая адрозніваецца значна больш далікатным, аслаблым і больш дробна перыстым лісцем, чым мужчынская.

Беларускія назвы — шчытоўнік мужчынскі, папараць мужчынская, папарці, папараць, папараць баравы, качадыжнік.

## Батанічнае апісанне 
 з кнігі Ф. О. Кёлера ''Köhler's Medizinal-Pflanzen*, 1887]]
У жыццёвым цыкле шчытоўніка дамінуе спарафіт. Ён мае карані, сцябло і лісты, якія называюцца ваі. Гэта адна з самых прыгожых і шырока вядомых лясных папарацей. Яна мае кароткае і тоўстае карэнішча характэрнага выгляду, якое коса падымаецца ўверх, пакрытае шырокімі мяккімі лускавінкамі (карычневымі або чорнымі) і рэшткамі ліставых хвосцікаў.

На вяршыні карэнішча размяшчаецца разетка буйных лісцяў з двойчы перыстымі пласцінкамі. Доўгія (ланцэтнай формы) прамостаячыя ваі сабраны ў лейкападобных пучках. стэрыльныя лісты больш дробныя, шырокія, мяккія і ажурныя, часам правісаюць або мякка сагнутыя пад сваім цяжарам уніз. фертыльныя лісты прамастаячыя, больш вузкія і грубыя. Ліставыя хвосцікі кароткія, тоўстыя, густа засаджаны кароткімі бурымі лускавінкамі. Калі павярнуць ліст ніжнім бокам да сябе, можна ўбачыць на сегментах ліставай пласцінкі ўдоўж жылкі па 5-8 сорусаў, прыкрытых зверху пупышкападобнымі покрывамі. Сорусы размешчаны ў два рады. Споры бачныя толькі пад магутным мікраскопам.

Лісце папараці мужчынскай вельмі дэкаратыўнае. Яно можа дасягаць даўжыні аднаго або нават паўтара метраў, аднак расце павольна, доўга не грубее і можа быць лёгка пашкоджана. З’яўляючыся ў выглядзе ліставых зародкаў у форме вузкага кольца вакол пункта росту на вяршыні карэнішча, ліст зімуе першы раз — і толькі на другое лета прымае характэрную для ўсіх папарацей смоўжападобна згорнутую форму. Маладыя лісты з’яўляюцца ў самым цэнтры разеткі і такім чынам максімальна абаронены ад знешніх уздзеянняў. Густое пакрыццё лускавінкамі і згорнутае становішча маладых лісцяў лепш за ўсё засцерагаюць далікатныя тканкі верхавіны ліста ад высыхання і механічных пашкоджанняў. У такім стане пучок маладых лісцяў праводзіць яшчэ адзін год. І толькі вясной трэцяга года маладыя лісты хутка разгортваюцца ў густую разетку і дасягаюць свайго поўнага развіцця. Такім чынам, у разгар перыяду вегетацыі на кожнай расліне адначасова можна знайсці ўсе тры формы лісця трохгадовага цыкла: падгадаваныя зародкі, двухгадовую смоўжападобна згорнутую форму і цалкам развітыя прамастаячыя спелыя ваі. Сфармаваныя лісты жывуць адзін сезон, выконваюць вегетатыўную функцыю, а таксама функцыю размнажэння — і той жа восенню марнеюць. Але да таго моманту ўжо выспяваюць і рассейваюцца споры, з якіх у спрыяльных умовах той жа ўвосень вырастае і сыходзіць пад снег на зімоўку гаметафіт (прымітыўны абодваполы зародак новай расліны) сэрцападобнай формы, багата пакрыты жалезістымі валасінкамі.

## Распаўсюджанне 
Папараць мужчынскую можна ў поўнай меры назваць касмапалітам сярод раслін. Яна асвоіла самыя шырокія тэрыторыі росту — яе можна сустрэць ад Грэнландыі і Скандынавіі — да Мексікі і Міжземнамор’я. На тэрыторыі Расіі яе арэал не менш шырокі: від можна знайсці ад Кольскага паўвострава на поўначы еўрапейскай часткі — да горна-лясных раёнаў Каўказа, Перадуралля, Урала і поўдня Сібіры. Сустракаецца папараць мужчынская таксама і ў Сярэдняй Азіі. У гарах яна пасяляецца ў букавых, яловых, піхтавых і ядлоўцавых лясах.

## У культуры 
Шырока распаўсюджанае паданне ці забабоны пра кветку (вогненную кветку) папараці, якую трэба знайсці ў ноч на Купалле, звязана як раз з папараццю мужчынскай. Хто ў гэтую ноч знаходзіў такую кветку, таму адкрываліся падземныя скарб, дар прадбачання. «Агністая» кветка нібыта магла зрабіць кожнага чалавека нябачным, даць уладу над цёмнымі сіламі, зрабіць яго казачна багатым або шчаслівым. Аднак, паданне замоўчвае, якімі чароўнымі ўласцівасцямі валодаюць споры або спарангіі гэтай папараці, бо знайсці іх не так цяжка, як кветку.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с.: іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* *Дзмітрыева С. А.* Шчытоўнік // 
* 
* Gardeners’ Encyclopedia of Plants & Flowers. — Dorling Kindersley Limited, London, 1995.
* Атлас лекарственных растений. — «Веда», изд. Словацкой Академии Наук, 1981.
* *Гладкова В.&nbsp;Н.* Подсемейство щитовниковые (Dryopteridoideae) // Жизнь растений: в 6 тт. Т. 4. Мхи. Плауны. Хвощи. Папоротники. Голосеменные растения. / под ред. И.&nbsp;В.&nbsp;Грушвицкого и С.&nbsp;Г.&nbsp;Жилина. — М.: Просвещение, 1978. — С. 227—229.
* *Смирнов А.* Мир растений — М.: Молодая гвардия, 1982.
* *Коновалова Т.&nbsp;Ю. и др.* Папоротники для сада. — М.: Кладезь, 2004.
* *Меньшикова З.&nbsp;А. и др.* Лекарственные растения в каждом доме. — М.: Адонис, 1993.

## Спасылкі 
* Энциклопедия растений Сибири…
* Щитовник мужской. Флора Мурманской области
* Красная книга Алтая. *Dryopteris filix-mas* 
* Красная книга Бурятии — Щитовник мужской 
* *Dryopteris filix-mas'' — описание таксона 

Катэгорыя:Шчытоўнікавыя
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Фарбавальныя расліны
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Расліны лясоў