open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тоні Вітэн

**Тоні Вітэн** (, нар. , ) — галандскі спартсмен, вясляр, чэмпіён свету, чэмпіён (2020) і бронзавы прызёр (2016) Алімпійскіх гульняў, а таксама прызёр кубка свету.

## Біяграфія 
Тоні Вітэн нарадзіўся 17 сакавіка 1994 года ў горадзе Амстэрдам, Паўночная Галандыя. Прафесійную кар’еру весляра пачаў з 2004 года. Трэніруецца на базе вяслярнага клуба «RVWillem III» у Амстэрдаме. У гэты клуб яго прывяла маці, калі яму было дзесяць гадоў.

Першыя спаборніцтвы міжнароднага ўзроўню, на якіх Вітэн прыняў удзел быў — кубак свету па акадэмічным веславанні 2013 года сярод юніёраў у Лінцы (2013 UNDER 23 WORLD ROWING CHAMPIONSHIPS). У складзе васьмёркі з вынікам 06:00.670 яго каманда заняла 5 месца, дзе з зоны ўзнагароджання іх адціснулі сапернікі з Аўстраліі (05:56.350 — 4-е месца) і Італіі (05:56.150 — 3-е месца).

Першыя спаборніцтвы на якіх Вітэн выйграў свой першы медаль быў I этап кубка свету па акадэмічным веславанні 2014 года ў Сіднеі (2014 WORLD ROWING CUP I). У складзе васьмёркі галандскіх весляроў, з вынікам 05:37.760, яго каманда заняла другое месца, саступіўшы залаты медаль камандзе з Аўстраліі (05:35.580)[5].

Бронзавы медаль у яго актыве быў зароблены на чэмпіянаце свету па акадэмічным веславанні 2015 года, у французскім горадзе Эгбелет-ле-Лак. Вітэн у складзе галандскай васьмёркі заняў трэцяе месца з вынікам 05:38.090.

Першы алімпійскі медаль на рахунку Вітэна быў выйграны падчас Летніх Алімпійскіх гульняў 2016 у Рыа-дэ-Жанейра. Галандская васьмёрка весляроў з вынікам 05:31.590 саступілі першынство камандам з Германіі (05:30.960 — 2-е месца) і Вялікабрытаніі (05:29.630 — 1-е месца). Са старту галандскія спартсмены ішлі пятымі, палепшылі свой вынік на адну пазіцыю вышэй — пасля 1000 м. Пасля 1500 м, абагнаўшы сапернікаў з Новай Зеландыі яны ішлі трэцімі да канца дыстанцыі.
Адам Бялькевіч

**Адам Бяльке́віч** (, Вільня — ) — навуковец-медык. Прафесар Віленскага ўніверсітэта (1827).

## Біяграфія 
З роду Бялькевічаў, меў брата Антонія. У 1815—1820 гадах навучаўся ў Віленскім універсітэце, у 1822—1823 гадах кшталтаваў веды ў Санкт-Пецярбургу і Маскве. З 1837 лекар.

З 1825 выкладаў у Віленскім універсітэце, ад’юнкт анатоміі. Рыхтаваў прэпараты для ўніверсітэцкага анатамічнага тэатра. Праводзіў даследаванні ў галінах батанікі і арніталогіі.

Этнограф і гісторык А. Кіркор пісаў:

## Крыніцы 
Катэгорыя:Медыкі Беларусі
Касандра Багран

**Касандра Багран** (нар.  года, Ліўры-Гарган) — французская трыятланістка, нацыянальны чэмпіён сярод моладзі 2013 і 2014, чэмпіён Еўропы (2013) ў каманднай эстафеце сярод юнакоў і віцэ-чэмпіён свету сярод юніёраў (2014) і чэмпіён свету ў каманднай эстафеце з 2018 па 2020 год. На Алімпійскіх гульнях у Парыжы ў 2024 годзе яна выйграла золата ў індывідуальным трохбор’і.

З 2006 па 2011 год Касандра Багран прадстаўляла клуб «Livry-Gargan Athlétisme», трэнер — яе бацька Людовік Багран. У 2012 годзе Багран далучылася да «AS Monaco Athlétisme і Saint-Raphaël Triathlon», якую яна пакінула ў 2014 годзе, каб прадстаўляць «Poissy Triathlon» на прэстыжным французскім Гран-пры па трыятлоне. 28 верасня 2014 года Багран прыняла ўдзел у гранд-фінале «Club Championship Circuit» у Ніцы і выйграла як асабістыя, так і клубныя спаборніцтвы.
Піскун

**Піскун** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Алена Міхайлаўна Піскун (нар. 1978) — беларуская спартыўная гімнастка.
* Таццяна Іванаўна Піскун (нар. 1953) — беларускі спецыяліст у вобласці тэхналогіі вытворчасці прадукцыі грамадскага харчавання.
Паўль Бідэрман

**Паўль Бідэрман** (; нар.  г., ) — нямецкі плывец, двухразовы чэмпіён свету, шматразовы чэмпіён Еўропы ў доўгіх і кароткіх басейнах. Чатырохразовы рэкардсмен свету (двойчы ў 50-метровым басейне і двойчы на ​​кароткай вадзе).

## Спартыўная кар’ера 
Выйграў 200-метроўку вольным стылем на чэмпіянаце Еўропы 2008, фінішаваўшы першым з вынікам 1.46,59. Паказаўшы час 3.47,69 на 400-метроўцы вольным стылем і 1:46,37 (нацыянальны рэкорд) на дыстанцыі ўдвая карацейшай, Бідэрман змог адабрацца на Алімпійскія гульні 2008 у Пекіне, дзе стаў пятым (1.46,00) у фінале. і 17-м (3.48,03) на дыстанцыі 400 метраў, не трапіўшы ў фінал.

26 ліпеня 2009 года на чэмпіянаце свету ў Рыме выйграў фінал на 400-метровай дыстанцыі, паказаўшы час 3.40,07, што больш чым на 7 секунд вышэй за яго папярэдняе асабістае дасягненне і на адну сотую лепш за папярэдні сусветны рэкорд Яна Торпа, устаноўлены ў 2002 годзе.  Праз два дні, 28 ліпеня, ён выйграў з вынікам у 1.42,00 другі залаты медаль на двухсотметроўцы, перамогшы пры гэтым амерыканскага плыўца Майкла Фелпса і пабіўшы яго ж сусветны рэкорд. Падчас заплываў на Бідэрмане быў поліўрэтанавы камбінезон, які быў забаронены з 1 студзеня 2010 года. На тым жа першынстве свету нямецкай камандзе, у складзе якой плыў Бідэрман, дасталася срэбра ў камбінаванай эстафеце.

У 2009 годзе быў прызнаны лепшым плыўцом года ў Еўропе (першы немец, які выйграў гэтую ўзнагароду з 1986 года) і лепшым спартоўцам Германіі.

На чэмпіянаце свету на кароткай вадзе 2010 года выйграў заплыў на 400 метраў вольным стылем, перамогшы Усаму Мелулі, як і год таму. Будучы сусветным рэкардсменам на 200-метроўцы, фінішаваў толькі пятым, адстаўшы ад пераможцы Раяна Лохтэ больш чым на секунду.

На чэмпіянаце свету 2011 года заваяваў тры бронзавыя медалі (200 метраў вольным стылем, 400 метраў вольным стылем, змешаная эстафета 4х100).

З 2010 года сустракаецца з Брытай Штэфен.

Катэгорыя:Плыўцы Германіі
Бідэрман

**Бідэрман** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Жанэт Бідэрман — нямецкая актрыса
* Паўль Бідэрман — нямецкі плывец
Роберт Фінк

**Роберт Фінк** (; нар. , Кліруотэр, Фларыда) — амерыканскі плывец, двухразовы чэмпіён Алімпійскіх гульняў 2020 у Токіа ў заплывах на 800 метраў і 1500 метраў вольным стылем сярод мужчын, чэмпіён 2022 гады.

Фінк вядомы сваім сябрам па мянушцы Бобі. У цяперашні час ён выступае за каманду Універсітэта Фларыды ў Гейнсвіле, штат Фларыда.

## Біяграфія і спартовая кар’ера 
Нарадзіўся 6 лістапада 1999 года ў Фларыдзе, ЗША.

У 14 гадоў Фінк пабіў рэкорд чэмпіянату штата Фларыда ва ўзроставай групе (FLAGS) на 800 м вольным стылем з часам 8:25.20. Ён пабіў рэкорд спаборніцтваў на 1500 м вольным стылем, паказаўшы час 15:56,82. Фінк таксама выйграў чэмпіянат ЗША па плаванні сярод юніёраў на адкрытай вадзе, заняўшы першае месца сярод плыўцоў маладзейшых за 18 гадоў. Фінк фінішаваў сёмым у агульным заліку ў складзе як прафесійных плыўцоў на адкрытай вадзе, так і студэнцкіх плыўцоў.

Роберт Фінк у цяперашні час займаецца плаваннем ва Універсітэце Фларыды ў Гейнсвіле, штат Фларыда. Фінк дапамог мужчынскай камандзе Florida Gators па плаванні і скачках у ваду з Універсітэта Фларыды набраць шмат ачкоў на спаборніцтвах чэмпіянатаў канферэнцый 2019, 2020 і 2021 гадоў. Галоўны трэнер Фінк — Энтані Несці.

Катэгорыя:Плыўцы ЗША
Фінк

**Фінк** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Нік Фінк — амерыканскі плывец
* Роберт Фінк — амерыканскі плывец, алімпійскі чэмпіён
Тэтрамерасы

**Тэтрамеры** (*Tetrameres*) — род круглых чарвей сямейства .

## Апісанне 
Палавы дымарфізм. Самцы даўжынёй 3,2 — 3,9, шырынёй 0,09 — 0,11 мм, тонкія, бясколерныя, з 4 падоўжнымі паглыбленнямі і 4 радамі шыпікаў, самкі даўжынёй 2,4 — 4,1 мм, шырынёй 1,3 — 1,9 мм, мехападобныя, цёмна-чырвоныя. Яйцы авальныя з невялікімі крышачкамі на полюсах з лічынкай унутры.

## Некаторыя віды 
У складзе сямейства вылучаюць у тым ліку наступныя віды:

*  
*  
*  

## Жыццёвы цыкл 
Прамежкавыя гаспадары тэтрамераў — больш за 10 відаў водных беспазваночных (рачкі — гамарусы, дафніі, вадзяныя вослікі, лічынкі аўсянікаў і камароў-дзергуноў), рэзервуарныя гаспадары — многія віды карпавых рыб.

## Значэнне 
Прадстаўнікі роду паразітуюць у слізістай абалонцы і фундальных залозах страўніка свойскіх птушак (канчатковыя гаспадары), выклікаюць тэтрамерозы.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Рабдытыды
Шэйна Джэк

**Шэйна Джэк** (; нар.  года) — аўстралійская плыўчыха. Удзельнічала ў чэмпіянаце свету па водных відах спорту 2017 года, дзе заваявала два сярэбраныя і два бронзавыя медалі ў эстафеце.

З 2019 па 2021 год Джэк адбывала 24-месячную дыскваліфікацыю, пацверджаную Спартыўным арбітражным судом за парушэнне антыдопінгавых правілаў 26 чэрвеня 2019 года.

Катэгорыя:Плыўцы Аўстраліі
Кліруотэр (Фларыда)

**Кліруотэр** () — горад у Фларыдзе, ЗША. Уваходзіць у агламерацыю Сент-Пітэрсбург-Тампа-Кліруотэр. На захад ад Кліруотэра знаходзіцца Мексіканскі заліў, а на паўднёвы ўсход — заліў Тампа. Па дадзеных перапісу 2010 года, у горадзе пражывала 107685 чалавек. Кліруотэр — адміністрацыйны цэнтр акругі Пінелас.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Фларыды
Молі О’Калаган

**Молі Грэйс О’Калаган** (; нар. , Квінсленд) — аўстралійская плыўчыха, якая спецыялізуецца на плаванні вольным стылем. Чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка (2020, 2024), васьміразовая чэмпіёнка свету (2022, 2023), пяціразовая чэмпіёнка Гульняў Садружнасці (2022).

## Спартыўная кар’ера 
Прадстаўляла аўстралійскую зборную ў адборачных заплывах усіх трох жаночых эстафет на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 у Токіа, дзе заваявала два залатыя медалі і адзін бронзавы медаль. У эстафеце 4×100 м вольным стылем плыла на першым этапе ў адборачных заплывах і паказала час 53,08 секунды, што дазволіла камандзе Аўстраліі выйграць фінал і заваяваць залаты медаль.

На адборачных спаборніцтвах у эстафеце 4×200 м вольным стылем устанавіла юнацкі сусветны рэкорд 1:55,11 у сваім заплыве ў якасці стартавай плыўчыхі. Яе час дазволіў бы заняць пятае месца ў фінале ў індывідуальным заплыве на 200 м вольным стылем. Аднак, паколькі аўстралійскія трэнеры папярэдне вырашылі выкарыстаць у фінале чатырох свежых плыўцоў, О’Калаган была спрэчна не абраная для ўдзелу ў фінале, у якім Аўстралія заняла трэцяе месца.

У адным з заплываў у эстафеце 4×100 м змешаным стылем таксама паказала канкурэнтаздольны час; час яе заключнага этапу склала 52,35 секунды, што адрознівалася ад самага хуткага часу фіналу на 100 м вольным стылем на 0,24 секунды і належала Кейт Кэмпбел.

На чэмпіянаце свету 2022 года заваявала тры залатыя і тры сярэбраныя медалі. У тым жа годзе на Гульнях Садружнасці 2022 года заваявала 5 залатых медалёў і 3 сярэбраныя.

На чэмпіянаце свету 2023 года заваявала 5 залатых медалёў, а таксама 26 ліпеня 2023 года пабіла сусветны рэкорд, які належаў раней Федэрыку Пелегрыні і пратрымаўся 14 гадоў. У заплыве 200 метраў вольным стылем паказала вынік 1 хвіліна 52,85 секунды.
Ілья Харун

**Ілля Харун** (; нар.  года) — канадскі плывец, які спецыялізуецца ў плаванні вольным стылем і батэрфляем. Выйграў бронзу на дыстанцыі 200 м батэрфляем на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 года ў Парыжы, палепшыў пры гэтым свой нацыянальны рэкорд Канады.

Ён нарадзіўся ў Манрэалі ў 2005 годзе, бо яго ўкраінскія бацькі былі акрабатамі, якія выступалі там у Cirque du Soleil. У рэшце рэшт сям’я пераехала ў Лас-Вегас, дзе прадоўжыла сваю забаўляльную кар’еру ў Cirque du Soleil. Сям’я думала, што ён будзе мець права выступаць за зборную ЗША па плаванні, але паколькі ў яго быў толькі канадскі пашпарт, было вырашана, што ён будзе выступаць за краіну, дзе ён нарадзіўся.

Катэгорыя:Плыўцы Канады
Аўрыга (вознік)

**Аўрыга** () — у антычнасці вознік калясніц, які не сядзеў фурманам наперадзе, а стаяў ззаду гаспадара, на ніжняй прыступцы; назва паганятага калясніцы ў цырку на ўсенародных відовішчах. Спачатку аўрыгамі ў Рыме былі толькі рабы, адпушчанікі і замежнікі; пазней удзел у гонках калясніц прымалі знатныя людзі дзяржавы.

Аўрыгі адрозніваліся колерам адзення (белым, чырвоным, зялёным, сінім), падвязкамі на нагах і шлемамі. Гледачы па іх колерах утваралі партыі, якія нярэдка ад саперніцтва і спрэчак пераходзілі да бойкі. У такой бойцы пры Юстыніяне аднойчы загінула ў Канстанцінопалі да 40 тыс. чалавек. Атрымлівалі ўзнагароду ад суддзяў ці ад сваіх гаспадароў. Ім прысвячаліся надпісы, часам узводзіліся статуі.

Аўрыгі мелі сваю багіню-заступніцу Эпону.

]]
На старажытнарымскім барэльефе, які захоўваецца ў Ватыкане, адзін з іх прадстаўлены з пальмавай галіной у правай руцэ, у кароткім адзенні, перацягнутым на ўсю шырыню грудзі да пояса некалькімі паралельнымі рамянямі, каб лейцы, што перакідаюцца за спіну, пры нацягванні не рэзалі яму бакі і спіну. На выпадак небяспекі, калі аўрыга не мог утрымліваць усім цяжарам свайго цела разгарачаных коней, у яго меўся востры нож за поясам, якім ён мог пераразаць рамяні лейцаў.

## Гл. таксама 
* Дэльфійскі вознік
* Гонкі калясніц

## Літаратура 
* А. Плюшар. Энциклопедический лексикон, том 1. — Типография А. Плюшара; С.-П., 1835 — с. 84 (Аврига).
* Аврига // Энциклопедический словарь, составленный русскими учеными и литераторами. СПб., 1861.

Катэгорыя:Паганятыя
Катэгорыя:Гонкі калясніц
Катэгорыя:Пасады Рымскай імперыі
Лейцы (значэнні)

**Ле́йцы**

* Лейцы (адз. ляйчы́на і лейчына́) — вяроўкі, рамяні для кіравання коньмі ў запрэжцы.

## Населеныя пункты 
* Лейцы — вёска ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці.
Крыштаф Мілак

**Крыштаф Мілак** (венг. Kristóf Milák; нар. , ) — венгерскі плывец, алімпійскі чэмпіён 2020 года, трохразовы чэмпіён свету (2019 і 2022 гадоў), 8-кратны чэмпіён Еўропы (2018, 2021, 2022 і 2024) , дзеючы сусветны рэкардсмен на дыстанцыі 200 метраў батэрфляем. Акрамя батэрфляя таксама паспяхова выступае ў плаванні вольным стылем. Лепшы спартовец Венгрыі 2019 года.
Яўген Аніська

**Яўген (Аўген) Аніська** (, в. Шальціны каля Друі — , Польшча) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1910 годзе ў вёсцы Шалціны. Скончыў школу ў Мілашове. Вучыўся ў Друйскай гімназіі, скончыў Віленскі ўніверсітэт. Член Беларускага студэнцкага саюза. З чэрвеня 1932 па лістапад 1933 — сакратар БСС.

Быў рэдактарам і выдаўцом у Вільні часопіса «Золак» (1933—1936).

Працаваў настаўнікам гісторыі ў беларускай гімназіі ў Індры (Латвія)

Пасля вайны жыў у Польшчы, быў настаўнікам беларускай мовы ў пачатковай школе Ягуштове пад Бельскам. Быў старшынёй гуртка БГКТ у Ягуштове. Быў гурток пад наглядам Бельскага павятовага аддзела.

Памёр у 1996 годзе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Навучаў нацыянальнаму гонару. Успаміны Шведа пра Яўгена Аніську. Ніва 20-06-1999

Катэгорыя:выдаўцы Беларусі
Катэгорыя:педагогі Беларусі
Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы
Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі
Аброць

**Аброць**, **вуздэчка**, **вобраць** — частка вупражы ці коннай амуніцыі для верхавой язды. Надзяваецца каню на галаву; выкарыстоўваецца і пры вядзенні каня на повадзе. Вядома з глыбокай старажытнасці. У паўсядзённым ужытку сяляне часцей выкарыстоўвалі вяровачную аброць; для выязной вупражы і коннай амуніцыі яе рабілі са скуры, упрыгожвалі махрыстым налобнікам, кутасамі, ажурным перапляценнем, бліскучымі металічнымі накладкамі. Аброць мела жалезныя цуглі, шоры. Пры верхавой яздзе сродкам кіравання былі павады, пры запрэжцы ў воз — лейцы, якія мацавалі да аброці.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Конская вупраж
Анастасія Дзмітрыеўна Кірпічнікава

**Анастасія Дзмітрыеўна Кірпічнікава** (; нар.  г., Асбест, Свярдлоўская вобласць) — французская плыўчыха, якая раней выступала за Расію. Сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 2024, прызёр чэмпіянатаў Еўропы, прызёр чэмпіянату свету на кароткай вадзе, чэмпіёнка Еўропы на кароткай вадзе. Майстар спорту Расіі міжнароднага класа. Рэкардсменка Расіі ў плаванні на 800 і 1500 метраў вольным стылем на доўгай і кароткай вадзе. Рэкардсменка Францыі ў плаванні на 1500 метраў вольным стылем.
Трыятлон на летніх Алімпійскіх гульнях 2024

**Спаборніцтвы па трыятлоне на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 года** пройдуць 30, 31 ліпеня і 5 жніўня 2024 года на часовым спартыўным аб’екце Мосце Аляксандра ІІІ. Будуць разыграны 3 камплекты ўзнагарод — індывідуальныя ў мужчын і жанчын, а таксама сярод змешаных каманд.

Алімпійскі трыятлон уяўляе сабой спаборніцтвы ў трох відах спорту: плаванне на 1,5 км, велагонка на 40 км і забег на 10 км.

У змешаным камандным турніры будуць удзельнічаць каманды з чатырох чалавек (двое мужчын і дзве жанчыны). Кожны спартсмен пройдзе: 300 м (980 футаў) заплыў, 8 км (5,0 мілі) велагонку, і 2 км (1,2 мілі) забег у фармаце эстафеты.

## Медалі 
### Агульны залік 
(**Тлустым** вылучана самая вялікая колькасць медалёў у сваёй катэгорыі; краіна-арганізатар таксама выдзелена)

### Медалісты 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Трыятлон на летніх Алімпійскіх гульнях 2024
Флавій Скорп

**Флавій Скорп** (; каля 68 — каля 95)&nbsp;— адзін з найвыдатных старажытнарымскіх каляснічых ранняй Рымскай імперыі .

## Біяграфія 
Пра паходжанне вядома мала. Магчыма, нарадзіўся ў правінцыі Афрыка, або адтуль паходзілі ягоныя продкі. Верагодна, ён ці яго продкі былі вольнаадпушчанікамі ўплывовага роду Флавіяў, магчыма, сам Скорп быў былым рабом імператара Веспасіана .

У юнацтве пачаў выступаць у Калізеі. Да 27 гадоў ён атрымаў ужо 2048 перамог (саступаў толькі Пампею Мускулу), але ў грашовым плане саступаў больш паспяховаму каляснічаму Гаю Апулею Дыёклу, бо выйграваў у прамежкавых выступах, а ў фінале час ад часу саступаў сваім канкурэнтам. Адну са сваіх эпіграм Марцыял прысвяціў менавіта Скорпу. Верагодна, ён загінуў падчас чарговай гонкі.

## Крыніцы 
* McManus, Barbara F. (1999). Scorpus. vroma.org. Праверана 28 сакавіка 2013.
* Старажытныя рымскія гонкі на калясніцах 

Катэгорыя:Флавіі
Катэгорыя:Старажытнарымскія спартсмены
Катэгорыя:Гонкі калясніц у Старажытным Рыме
Гаўрыіл Аляксандравіч Ігнацьеў

**Гаўрыіл Аляксандравіч Ігнацьеў** (; 1768 — 24 сакавіка (5 красавіка паводле новага стылю) 1852) — расійскі ваенны дзеяч, генерал ад артылерыі. Бацька Руфа Ігнацьева.

## Біяграфія 
З дваран Ігнацьевых з Пецярбургскай губерні. У Артылерыйскі і інжынерны шляхецкі кадэцкі корпус паступіў 16 студзеня 1782. 3 верасня 1785 быў выпушчаны прапаршчыкам у Інжынерны корпус.

Удзельнічаў у вайне з туркамі ў 1789—1791 гадах і за адрозненне пры штурме Ізмаіла ў 1790 быў узведзены ў падпаручнікі. У 1793 быў у складзе расійскага пасольства ў Канстанцінопалі. Удзельнічаў у Італьянскім паходзе 1799 года. У палкоўнікі ўзведзены 11 кастрычніка 1799. З сакавіка 1800 да 15 ліпеня 1801 камандзір 8-га артылерыйскага палка. У 1805 удзельнік аўстра-расійска-французскай вайны, у 1806—1807 — руска-пруска-французскай вайны. У 1805 ваяваў з французамі пад Эмсам, Амштэтэнам, Крэмсам, Аўстэрліцам, у 1807 вызначыўся ў баі пры Астралэнцы, за што быў узнагароджаны Ордэнам святой Ганны 2-й ступені. 16 сакавіка 1808 яму быў прысвоены чын генерал-маёра. Камандаваў 10-й артылерыйскай і лёгкай брыгадай 10-я пяхотнай дывізіі.

У 16 мая 1810 прызначаны начальнікам прац па ўмацаванні Бабруйскай фартыфікацыі. У 1811 вызначыўся пры будаўніцтве, за што ўзнагароджаны Ордэнам святой Ганны 1-е ступені. У сакавіку 1812 прызначаны камандуючым усіх войскаў і каманд у крэпасці. 29 чэрвеня 1812 пры падыходзе напалеонаўскіх частак прыняў на сябе кіраўніцтва абаронай крэпасці, не маючы пісьмовага распараджэння, і толькі падчас вайны (напачатку ліпеня) быў зацверджаны ў гэтай пасадзе. Тады ж узначаліў паліцыю ў незанятых раёнах Мінскай губерні. За абарону фартыфікацыі быў узнагароджаны Ордэнам святога Уладзіміра 2-е ступені. Ад 13 снежня 1812 бабруйскі ваенны губернатар да 1816. Да 30 лістапада 1813 мінскі ваенны губернатар. Затым камандаваў артылерыяй 6-га і 2-га пяхотных карпусоў.

У генерал-лейтэнанты ўзведзены 20 верасня 1821. Дырэктарам Артылерыйскага дэпартамента Ваеннага міністэрства прызначаны 8 красавіка 1826. За паспяховую дзейнасць на гэтай пасадзе ён атрымаў 21 красавіка 1829 чын генерала ад артылерыі, 24 ліпеня 1833 быў прызначаны сябрам генерал-аўдытарыяту. Пахаваны на Смаленскіх праваслаўных могілках у Пецярбургу.

## Узнагароды 
* Ордэн Святога Аляксандра Неўскага з дыямантамі
* Ордэн Святога Уладзіміра I ступені
* Ордэн Святой Ганны I ступені з дыямантамі
* Ордэн Святога Георгія IV класы
* Крыж за Ізмаіл
* Знак адрознення «За L гадоў беззаганнай службы»

## Літаратура 
* Галина Чирук. Военный губернатор. // Коммерческий курьер, 24 декабря 2008;
* Андрэй Лукашэвіч // 

## Спасылкі 
* В. М. Безотосный. Біяграфія / «Словарь русских генералов, участников боевых действий против армии Наполеона Бонапарта в 1812-1815 гг.» // Российский архив. Т.VII — М.: студия «ТРИТЭ» Н. Михалкова, 1996, с.405.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVIII стагоддзі
Катэгорыя:Генералы Расійскай Імперыі
Гаўрыла
Катэгорыя:Памерлі 5 красавіка
Катэгорыя:Памерлі ў 1852 годзе
Ізабель Гозэ

**Ізабель Мары Гозэ** (, ) — нямецкая плыўчыха. Удзельнік Алімпійскіх гульняў 2020 года. Бронзавая прызёрка Летніх Алімпійскіх гульняў 2024 года. Пераможца чэмпіянату Еўропы па водных відах спорту 2018 года. Пераможца чэмпіянату Еўропы па плаванні на кароткай вадзе 2019 года.

Катэгорыя:Плыўчыхі Германіі
Лейцы

**Ле́йцы** (адз. ляйчы́на і лейчына́) — частка вупражы, прызначаная для кіравання цяглавай жывёлай. Рэгіянальная назва — *вожкі*. На верхавых конях для гэтага выкарыстоўваюцца повады.

Паводле спосабу вырабу бываюць вітыя (вяровачныя), плеценыя і суцэльныя, а паводле матэрыялу — пяньковыя, ільняныя, лыкавыя, скураныя і камбінаваныя (у апошніх канцы скураныя, а асноўная частка — з вяроўкі).

Даўжыня лейцаў залежала ад сістэмы запрэжкі і тыпаў экіпажаў (запрэжка аднаконная, шматконная, у рад, цугам і інш.). У рабочым стане лейцы мацуюць канцамі (звычайна карабінамі) да аброці.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Конская вупраж
Аглоблі

**Аглоблі** (ад , звязанага з **globa*&nbsp;— «жардзіна») — канструкцыйны элемент гужавых транспартных сродкаў або ворыўных прылад, які злучае іх з цяглавай сілай. Уяўляюць сабой пару жардзін (часцей бярозавых), прымацаваных канцамі да пярэдняй восі калёс ці да капылоў саней. Пры запрэжцы аглоблі замацоўваюцца з дугой гужамі ад хамута і рэгулююцца па яе шырыні атосамі.

У выязных экіпажах аглоблі часта мелі ў сярэдняй частцы авальны выгін, што стварала больш прасторы для запрэжанага каня.

У сохах падняпроўскага тыпу (Віцебская, Магілёўская вобласці) аглоблі (*вобжы*) былі больш кароткія і ўтваралі адзінае цэлае з асноўнай канструкцыяй. Ва Усходнім Палессі сустракалася пастроначная запрэжка з дадатковай аглобляй, што служыла сродкам тармажэння на спусках.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гужавы транспарт
Катэгорыя:Конская вупраж
Пань Чжанле

**Пань Чжанле** (нар. ) — кітайскі плывец вольным стылем, алімпійскі чэмпіён і рэкардсмен свету на дыстанцыі 100 метраў вольным стылем. У 2023 годзе Пань стаў першым плыўцом у гісторыі, якому ўдалося дасягнуць усіх трох дасягненняў: менш за 22 секунды на дыстанцыі 50 метраў вольным стылем, менш за 47 секунд на дыстанцыі 100 метраў вольным стылем і менш за 1:45 на дыстанцыі 200 метраў вольным стылем. На летніх Алімпійскіх гульнях 2024 года ён выйграў золата на дыстанцыі 100 метраў вольным стылем, пабіўшы пры гэтым свой сусветны рэкорд.

## Зноскі 
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па плаванні
Сезон 2023/2024 «Алімпіі Гродна»

У сезоне 2023/2024 жаночы баскетбольны клуб «Алімпія» з Гродна прымаў удзел:
* Чэмпіянат Беларусі 2023/2024 ( **3 месца**),
* Кубак Беларусі 2023 ( **3 месца**).

## Склад каманды 
*  Яўгенія Бярнацкая
*  Наталля Дашкевіч
*  Ірына Краўчанка
*  Карына Курстак
*  Ганна Лапо
*  Марыя Ляскоўская
*  Надзея Надзежка
*  Аляксандра Палубок
*  Ульяна Скіба
*  Анастасія Фяклістава
*  Лізавета Шышлюк
*  Ксенія Шэпель

## Трэнеры каманды 
*  Вікторыя Дацун (галоўны трэнер)
*  Віталь Маклакоў
*  Таццяна Чахоўская

## Гл. таксама 
* Сезон 2022/2023 «Алімпія Гродна»
* Сезон 2024/2025 «Алімпіі Гродна»

## Спасылкі 
* 2023-2024

2023-2024
Алімпія Гродна
Катэгорыя:2023 год у Гродне
Катэгорыя:2024 год у Гродне
Сезон 2023/2024 «Гарызонт Мінск»

У сезоне 2023/2024 жаночы баскетбольны клуб «Гарызонт» з Мінска прымаў удзел:
* Чэмпіянат Беларусі 2023/2024 ( **2 месца**),
* Кубак Беларусі 2023 ( **Уладальнік**).

## Склад каманды 
*  Аліса Баршчэўская
*  Анастасія Верамеенка
*  Вікторыя Гаспер
*  Ніколь Даф (прыйшла ў каманду і пакінула каманду падчас сезону)
*  Шай Даф (прыйшла ў каманду і пакінула каманду падчас сезону)
*  Міліца Дэўра (пакінула каманду падчас сезону)
*  Вольга Зюзькова
*  Алёна Карасевіч
*  Паліна Катлінская
*  Яна Лябедзіч
*  Валерыя Моціна
*  Ганна Нужная
*  Юлія Рыцікава
*  Ксенія Трафімава
*  Валерыя Якаўлева
*  Яна Яхнавец

## Трэнеры каманды 
*  Наталля Трафімава (галоўны трэнер)
*  Марына Крэс
*  Аляксей Пынцікаў
*  Віталь Радзюк

## Гл. таксама 
* Сезон 2022/2023 «Гарызонта» Мінск
* Сезон 2024/2025 «Гарызонта» Мінск

## Спасылкі 
* 2023-2024

2023-2024
Гарызонт Мінск
Катэгорыя:2023 год у Мінску
Катэгорыя:2024 год у Мінску
Сезон 2023/2024 ЖБК «Мінск»

**Сезон 2023/2024 жаночага баскетбольнага клуба «Мінск»** быў 18-м сезонам у гісторыі існавання клуба.

## Склад 
## Трэнеры 
*  Андрэй Ваўлеў (галоўны трэнер)
*  Сяргей Светнік
*  Таццяна Цырулёва

## Спасылкі 
* БК МИНСК
* BC Minsk Basketball Roster 2023-2024

2023/2024
Мінск
Катэгорыя:2023 год у Мінску
Катэгорыя:2024 год у Мінску
Сезон 2019/2020 «Імпульс-БДУІР»

У сезоне 2019/2020 баскетбольны клуб «Імпульс-БДУІР» з Мінска прымаў удзел:
* Чэмпіянат Беларусі 2019/2020 (**6 месца**).

## Склад каманды 
*  Вацлаў Бугаёў
*  Данііл Бугаёў
*  Сяргей Вабішчэвіч (прыйшоў у каманду падчас сезона)
*  Міхаіл Вайдо
*  Антон Вашкевіч (прыйшоў у каманду падчас сезона)
*  Максім Дабравольскі
*  Генадзь Захар
*  Аляксей Кавалеўскі
*  Максім Казлавец
*  Яраслаў Курапаў
*  Арсеній Лядоўскі
*  Мікіта Мацаль
*  Уладзіслаў Мікульскі
*  Дзяніс Сівацкі
*  Данііл Шышко

## Трэнеры каманды 
*  Фёдар Радэнка (галоўны трэнер)
*  Лідзія Мацаль

## Гл. таксама 
* Сезон 2018/2019 «Імпульс-БДУІР»
* Сезон 2020/2021 «Імпульс-БДУІР»

## Спасылкі 
* Профіль на сайце eurobasket.com

2019/2020
Імпульс-БДУІР
Катэгорыя:2019 год у Мінску
Катэгорыя:2020 год у Мінску
Сезон 2023/2024 «Вікторыі» Гродна

У сезоне 2023/2024 жаночы баскетбольны клуб «Вікторыя» з Гродна прымаў удзел у наступных турнірах:
* Чэмпіянат Беларусі 2023/2024 (**8 месца**).

## Склад каманды 
*  Дар’я Грыгуць
*  Ксенія Гуліда
*  Ксенія Калеснік
*  Аляксандра Каляда
*  Марыя Ляскоўская
*  Валерыя Ляхавец
*  Ульяна Палей
*  Варвара Плескачэўская
*  Аляксандра Палубок
*  Глафіра Рамашына
*  Лізавета Сабойда (пакінула каманду падчас сезону)
*  Кацярына Савіцкая (пакінула каманду падчас сезону)
*  Уладзіслава Скрабко
*  Анастасія Стасевіч
*  Марыя Таран
*  Васіліса Ткачэнка
*  Дар’я Трусь
*  Наталля Шахлевіч
*  Соф’я Шышкіна

## Трэнеры каманды 
*  Алена Скрабко (галоўны трэнер)
*  Наталля Васілеўка

## Гл. таксама 
* Сезон 2022/2023 «Вікторыі» Гродна
* Сезон 2024/2025 «Вікторыі» Гродна

## Спасылкі 
* 2023-2024

2023/2024
Вікторыя Гродна
Катэгорыя:2023 год у Гродне
Катэгорыя:2024 год у Гродне
Запрэжка

ў хамутова-аглабельна-дужнай запрэжцы]]

**Запрэжка** — спосаб злучэння рыштункам гужавога транспартнага сродку або земляробчай прылады з цяглавай сілай. Адпавядае сістэмам (тыпам) вупражы.

Паводле канструкцыйных асаблівасцей вылучаюць тыпы, або варыянты, запрэжкі: конную і валовую; адзінарную, парную і мнагаконную (многаваловую) у адзін рад і цугам; хамутова-аглабельную (хамутова-аглабельна-дужную), хамутова-пастронкавую, ярэмна-пастронкавую, якія ў сваю чаргу маюць прыватныя асаблівасці.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гужавы транспарт
Сезон 2023/2024 ЖБК «Гомельскія рысі»

У сезоне 2023/2024 жаночы баскетбольны клуб «Гомельскія рысі» з горада Гомель прымаў удзел:
* Чэмпіянат Беларусі 2023/2024 (**6 месца**),
* Кубак Беларусі 2023 (**4 месца**).

## Склад каманды 
*  Ганна Антошкава
*  Мар’яна Вялічка
*  Вікторыя Ганчарова
*  Дар’я Гарбузава
*  Таццяна Гарэлікава
*  Вольга Громік
*  Алена Дрэваль
*  Соф’я Каменева
*  Кацярына Капіца
*  Вольга Капылова
*  Сафія Капылова
*  Ілона Кацура
*  Анастасія Ламакіна
*  Лінь Лінь (прыйшла ў каманду падчас сезону)
*  Луань Луань (прыйшла ў каманду падчас сезону)
*  Арына Навіцкая
*  Яна Парашчанка
*  Дар’я Пілюк
*  Валерыя Пятрова
*  Варвара Салавей
*  Анастасія Чупахіна
*  Ксенія Шаламіцкая

## Трэнеры каманды 
*  Анатоль Рагазенка (галоўны трэнер)
*  Марына Мінкевіч
*  Сяргей Куляшоў
*  Алена Прус

## Гл. таксама 
* Сезон 2022/2023 ЖБК «Гомельскія рысі»
* Сезон 2024/2025 ЖБК «Гомельскія рысі»

## Спасылкі 
* 2023-2024

2023/2024
Гомельскія рысі
Катэгорыя:2023 год у Гомелі
Катэгорыя:2024 год у Гомелі
Гужы

]]
**Гужы́** — скураныя ці вяровачныя петлі, замацаваныя ў хамуце, якімі пры запрэжцы хамут злучаюць з дугой і аглоблямі.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Конская вупраж
Парусны спорт на летніх Алімпійскіх гульнях 2024

**Спаборніцтвы па парусным спорце на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 года** запланаваны на перыяд з 28 ліпеня па 8 жніўня ў Марселі. Колькасць яхтсменаў, якія спаборнічаюць у дзесяці розных дысцыплінах на гэтых Гульнях, была скарочана з 350 да 330, з роўным размеркаваннем паміж мужчынамі і жанчынамі. Акрамя таго, у праграму паруснага спорту на Парыж 2024 года ўносяцца некалькі істотных змен, каб умацаваць гендэрную роўнасць і вялізную разнастайнасць сярод краін у працэсе адбору.

Парусны спорт з’яўляецца алімпійскім відам спорту, пачынаючы з Алімпіяды 1896 года ў Афінах. За выключэннем 1904 года і, магчыма, адмененых летніх Алімпійскіх гульняў 1916 года, парусны спорт заўсёды быў уключаны ў алімпійскі расклад.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Парусны спорт на летніх Алімпійскіх гульнях 2024
Midi, Maxi & Efti

**Midi, Maxi & Efti** — шведская музычная група з афрыканскімі ўплывамі пачатку 1990-х. Двума іх самымі вялікімі хітамі былі «Bad Bad Boys» і «Ragga Steady».

Гурт складаўся з дзвюх сясцёр-блізнят **Цэдэй «Мідзі» Берхану** і **Селам «Максі» Берхану** і іх сябра **Фрэвейні «Эфты» Тэклехайманот**, усе яны нарадзіліся ў 1976 годзе. Мідзі і Максі былі бежанцамі з Эфіопіі і прыехалі ў Швецыю са сваімі бацькамі ў 1985 годзе. Эфті нарадзіўся ў лагеры для бежанцаў у Эрытрэі і таксама прыбыў у Швецыю ў 1985 годзе. Тры дзяўчыны пазнаёміліся ў прыгарадзе Стакгольма Акала.

Іх аднайменны альбом быў выпушчаны ў 1991 годзе і спарадзіў тры сінглы: «Bad Bad Boys» (№ 11 у Швецыі, № 98 у ЗША), «Ragga Steady» (№ 22 у Швецыі) і «Масенка» (№ 39 у SWE). Нягледзячы на тое, што дзяўчаты ўнеслі тэксты, большасць песень, натхнёных Афрыкай, насамрэч былі складзеныя і спрадзюсаваныя людзьмі, якія стаялі за Army of Lovers — Аляксандрам Бардам, Андэрсам Уолбэкам і Пэрам Адэбратам, якім дапамагалі E-type і Stakka Bo. Стылізацыяй займаліся Жан-П’ер Барда і Каміла Тулен.

У 1992 годзе альбом быў выдадзены ў ЗША лэйблам Columbia Records, а на «Ragga Steady» быў зняты кліп, рэжысёрам якога стаў Фрэнк Сакрамэнта . Гурт распаўся пасля некалькіх кароткіх гастроляў па ЗША, ПАР і Францыі.

Іх песні гучалі ў серыялах *Бівіс і Батхед* і ў фільмах «*За каханне ці грошы»* (з Майклам Дж. Фоксам у галоўнай ролі) і «*Неўтаймаванае сэрца*» . З тых часоў удзельнікі запісвалі песні паасобку, але нічога не было выдадзена.

«Bad Bad Boys» быў уключаны ў саўндтрэк бразільскай мыльнай оперы 1993 года *Mulheres de Areia*. У Канадзе комік і музыкант Франсуа Перус парадыраваў песню «Bad Bad Boys» у сваім альбоме *L’Album du peuple — том 2*, змяніўшы тэкст, каб усхваляць выбітны сезон Манрэальскай выставы 1992 года.

Катэгорыя:Поп-гурты Швецыі
Катрына Цецераўкова

**Катрына Цецераўкова** (; нар. ) — літоўская плыўчыха. Нацыянальная рэкардсменка на дыстанцыях 200 метраў брасам (доўгая і кароткая дыстанцыі) і 400 метраў комплексным плаваннем (доўгая і кароткая дыстанцыі).

Член «Sostinės sporto centras», яе трэніруе і трэніруе Міхаіл Раманоўскі. Удзельнічала ў заплыве на 100 метраў брасам сярод жанчын на чэмпіянаце свету па водных відах спорту 2019 года, які прайшоў у Кванджу, Паўднёвая Карэя. Прадстаўляе LA Current у Міжнароднай лізе плавання.

Катэгорыя:Плыўчыхі Літвы
Петра ван Ставерэн

**Петра ван Ставерэн** (, нар.  года, Кампен, Нідэрланды) — галандская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка 1984 года на дыстанцыі 100 метраў брасам, прызёр чэмпіянатаў свету і Еўропы ў камбінаванай эстафеце.

## Біяграфія 
Петра ван Ставерэн нарадзілася 2 чэрвеня 1966 года ў горадзе Кампене, правінцыя Аверэйсел. Прафесійную кар’еру плыўчыхі пачала ў 1981 годзе на спаборніцтвах летняй Універсіяды. Выступаючы на ​​рознага роду спаборніцтвах, ван Саверэн не дасягала важкіх вынікаў, займаючы месцы ніжэй прызавых. Поспехам завяршылася яе выступленне на чэмпіянаце Еўропы па водных відах спорту 1983 года ў Рыме. Гэтае спаборніцтва прынесла ёй срэбны медаль у камбінаваным плаванні 4×100 м. Наступным этапам яе кар’еры сталі спаборніцтвы на летніх Алімпійскіх гульнях 1984 года. У дысцыпліне 100 метраў брасам яна заняла першае месца. За ўсю наступную кар’еру яна больш не дасягала падобных вынікаў. Апошнім медалём у яе актыве стала бронза ў дысцыпліне камбінаванай эстафеце 4×100 м на чэмпіянаце свету па водных відах спорту 1986 года ў Мадрыдзе. Пасля гэтага ван Ставерэн не брала ўдзел у спаборніцтвах на міжнароднай арэне.

## Зноскі 
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па плаванні
Міхаіл Валянцінавіч Кавальчук

**Міхаіл Валянцінавіч Кавальчук** (нар. , ) — савецкі і расійскі фізік, спецыяліст у галіне рэнтгенаструктурнага аналізу. Доктар фізіка-матэматычных навук (1987), прафесар, член-карэспандэнт РАН (2000). Прэзідэнт Курчатаўскага інстытута з 7 снежня 2015 года. Замежны член НАН Беларусі (2021).

## Біяграфія 
Скончыў фізічны факультэт Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта (1970). Дырэктар Інстытута крышталяграфіі РАН у 1998—2013 гадах, дырэктар НДЦ «Курчатаўскі інстытут» у 2005—2015 гадах. Прэзідэнт Усерасійскага таварыства вынаходнікаў і рацыяналізатараў. Дэкан фізічнага факультэта СПбДУ з 2012. Быў нязменным вучоным сакратаром Савета пры Прэзідэнце РФ па навуцы, тэхналогіях і адукацыі ў 2001—2012 гадах, пасля яго пераўтварэнні ў Савет пры Прэзідэнце РФ па навуцы і адукацыі ў 2012 годзе — член прэзідыума.

## Навуковыя інтарэсы 
Галіна навуковых інтарэсаў: рэнтгенаструктурны аналіз (у прыватнасці, рэнтгенаўская і бялковая крышталаграфія); генетыка чалавека; рэнтгенаўскае і сінхратроннае выпраменьванне ў даследаванні матэрыялаў; фізіка кандэнсаванага стану; рэнтгенаўская фізіка і оптыка; фізіка працэсаў крышталізацыі; стаячыя рэнтгенаўскія хвалі; шматхвалевая дыфракцыя.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Замежныя члены НАНБ
Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Фізікі Расіі
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН
Андрэа Полак

**Андрэа Полак** (, у замужжы **Пінске**, ; ,  — , ) — нямецкая плыўчыха, трохразовая алімпійская чэмпіёнка, двухразовая чэмпіёнка Еўропы.

## Біяграфія 
Андрэа Полак нарадзілася ў 1961 годзе ў Шверыне. На летніх Алімпійскіх гульнях 1976 года 15-гадовая Полак перамагла на дыстанцыі 200 м батэрфляем, а таксама ў складзе зборнай ГДР у камбінаванай эстафеце 4×100 метраў. Яна таксама заваявала сярэбраныя медалі на дыстанцыі 100 м батэрфляем і ў эстафеце 4×100 метраў вольным стылем у складзе зборнай ГДР. Заваявала два залатыя медалі на Чэмпіянаце Еўропы па водных відах спорту 1977 года. На летніх Алімпійскіх гульнях 1980 гады ў Маскве каманда ГДР ізноў заняла першае месца ў камбінаванай эстафеце. Таксама Полак заняла другое месца на дыстанцыі 100 м батэрфляем, саступіўшы суайчынніцы Карэн Метчук.

За сваю спартыўную кар’еру Полак устанавіла 7 сусветных рэкордаў. Яна была адной з найбольш паспяховых плыўчых батэрфляем у ГДР. У 1987 годзе яна была ўключана ў Залу Славы сусветнага плавання. Пасля Поллак прызналася, што па ўказанні трэнераў прымала допінг.

Пасля завяршэння спартыўнай кар’еры Поллак на працягу амаль 40 гадоў працавала фізіятэрапеўтам у цэнтры алімпійскай падрыхтоўкі ў Берліне. Яна была замужам за веласіпедыстам Норбертам Пінске. Іх сын Міхаэль (нар. 1985) стаў дзюдаістам, браў удзел у летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года. Андрэа памерла ў 2019 годзе ў Берліне на 58-м годзе жыцця ад раку.

## Зноскі 
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па плаванні
Самер Сандэрс

**Самер Элізабет Сандэрс** (; нар. , Розвіл, Каліфорнія, ЗША) — амерыканская плыўчыха, двухразовая алімпійская чэмпіёнка 1992 года, чэмпіёнка свету 1991 года. Спецыялізавалася ў плаванні батэрфляем і комплексным плаванні.

## Біяграфія 
Нарадзілася 13 кастрычніка 1972 года ў Розвіле (штат Каліфорнія, ЗША) у сям’і Боба і Барбары Сандэрс. У Самер ёсць старэйшы брат — Трэвар Сандэрс. Самер пачала сваю кар’еру плыўчыхі ў 1988 годзе і да пачатку 1990-х гадоў яна заняла мноства прызавых месцаў у розных алімпіядах. Пасля сыходу са спорту стала спартовым каментатарам.

У 1997—2001 гадах Самер была замужам за плыўцом Макам Хендэрсанам (нар. 1969).

З 30 ліпеня 2005 года Самер замужам другі раз за прызёрам чэмпіянату свету па гарналыжным спорце Эрыкам Шлопі (нар. 1972). У гэтым шлюбе Сандэрс нарадзіла дваіх дзяцей — дачку Скай Бэлу Шлопі (нар. 21.04.2006) і сына Роберта Чарльза Спайдэра Шлопі (нар. 15.01.2008).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па плаванні
Шарлота Генсбур

**Шарлота Люсі Генсбур** (; нар. , ) — брытанска-французская актрыса, спявачка і аўтар песень. Дачка актрысы кіно Джэйн Біркін і паэта, спевака і кампазітара Сержа Генсбура. Акцёрскую кар’еру пачала ў 1984 годзе, сыграўшы невялікую ролю ў фільме «Словы і музыка». Уладальніца Прыза Канскага кінафестывалю за найлепшую жаночую ролю за фільм Ларса фон Трыера «» (2009) і дзвюх прэмій «Сезар» за ролі ў фільмах: «Дзёрзкая дзяўчынка» (1985) і «Калядны пірог» (1999).

Пасля свайго музычнага дэбюту з бацькам на песні «Lemon Incest» ва ўзросце 12 гадоў, яна выпусціла сумесна з бацькам альбом «Charlotte for Ever» ва ўзросце 15 гадоў. Прайшло больш за 20 гадоў, перш чым яна выпусціла першы са сваіх наступных чатырох альбомаў: «5:55», «IRM», «Stage Whisper» і «Rest».

## Дыскаграфія 
**Альбомы**

* *Charlotte for Ever* (1986)
* *5:55* (2006)
* *IRM* *(2009)*
* *Stage Whisper* (2011)
* *Rest* (2017)

**EPs**

* *Take 2* (2018)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Актрысы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Актрысы Францыі
Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя
Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Францыі
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Афіцэры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»
Катэгорыя:Уладальнікі прыза за найлепшую жаночую ролю Канскага кінафестывалю
Першы Балтыйскі канал

**«Першы Балтыйскі канал»** () — латвійскі тэлеканал, створаны на аснове найбуйнейшага расійскага «Першага канала» для вяшчання яго перадач у краінах Балтыі. У сапраўдным выглядзе існуе з 1 студзеня 2003 і ўваходзіць у Балтыйскі медыяхолдынг «Baltic Media Alliance».

## Гісторыя 
1 кастрычніка 2000 года (пасля змены лагатыпа на матчыным тэлеканале) была запушчана Балтыйская версія тэлеканала ОРТ «ОРТ-тым» (у прома-роліках фігураваў як тым-ТБ), да гэтага ў эфіры пад лагатыпам ОРТ пазначалася слова «БАЛТ» жоўтага колеру. Тэлеканал уяўляў сабой версію ОРТ з рэкламай, разлічанай на краіны Балтыі. Кантэнт ОРТ, які быў дазволены да паказу толькі на тэрыторыі Расеі, «тым» замяняў іншай расейскай прадукцыяй.

У 2003 годзе тэлеканал быў перазапушчаны ўжо як «Першы Балтыйскі канал».

З 26 мая 2014 года ў ранішнім эфіры «Першага Балтыйскага канала» транслюецца тэлеканал «Euronews».

19 сакавіка 2020 года «ПБК» спыніў вытворчасць уласных інфармацыйных праграм.

21 кастрычніка 2021 года NEPLP (Нацыянальная рада электронных СМІ) адклікаў ліцэнзію ў «ПБК» за тры істотныя парушэнні закона Аб электронных СМІ.

31 снежня 2021 года «ПБК» не паказаў навагоднія зварот прэзідэнтаў Латвіі, Літвы і Эстоніі. Канал не патлумачыў прычыну.
Таццяна Сміт

**Таццяна Сміт** (; у дзявоцтве — **Скунмакер** (), нар. , Яганэсбург) — паўднёваафрыканская плыўчыха, якая спецыялізуецца ў брасе. Двухразовая алімпійская чэмпіёнка, чэмпіёнка свету 2023 года, трохразовая чэмпіёнка Гульняў Садружнасці. Рэкардсменка свету ў плаванні брасам на 200 метраў з 30 ліпеня 2021 года.

На перанесеных з-за пандэміі каранавіруса з 2020 на 2021 год Летніх Алімпійскіх гульнях 27 ліпеня 2021 года стала другой у заплыве 100 метраў брасам. У фінале яна саступіла 17-гадовай амерыканцы Лідзіі Джэйкабі, але апярэдзіла іншую спартсменку з ЗША Лілі Кінг, былую да таго моманту алімпійскую чэмпіёнку. 30 ліпеня ў фінальным заплыве на 200 метраў яна стала алімпійскай чэмпіёнкай і ўстанавіла сусветны рэкорд, апярэдзіўшы двух амерыканскіх плыўчых Лілі Кінг і Энні Лейзар.

У лістападзе 2023 года выйшла замуж за Джоэла Сміта і пачала выступаць пад новым прозвішчам.

## Зноскі 
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па плаванні
Лёгкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2024

**Спаборніцтвы па лёгкай атлетыцы на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 года** праходзяць з 1 па 11 жніўня на арэне «Стад дэ Франс» у Парыжы. Да ўдзелу былі дапушчаны спартсмены, якія выканалі ва ўстаноўленыя тэрміны неабходныя кваліфікацыйныя патрабаванні і нарматывы. На працягу 11 дзён будуць разыграны 48 камплектаў медалёў (па 23 у жанчын і мужчын і 2 у змешаных эстафетах).

У спаборніцтвах будзе прадстаўлена аднолькавая колькасць медальных дысцыплін для мужчын і жанчын, упершыню ў гісторыі Алімпійскіх гульняў. Змешаная эстафета па марафонскай хадзьбе па марафонскай дыстанцыі будзе разыграна ўпершыню на гэтых Гульнях, замяніўшы мужчынскую хадзьбу на 50 кіламетраў у імкненні да гендэрнай роўнасці.

Яшчэ адной істотнай зменай у праграме лёгкай атлетыкі з’яўляецца фармат суцяшальнага раўнда ва ўсіх індывідуальных бегавых дысцыплінах ад 200 да 1500 м і бар’ерных дысцыплінах (110 м для мужчын, 100 м для жанчын і 400 м для абодвух), што з’яўляецца выдатнай магчымасцю для бегуноў атрымаць другі шанс на выхад у паўфінал. Гэты фармат заменіць ранейшую сістэму, у якой спартсмены прасоўваліся наперад па лепшым агульным часе (q), за выключэннем тых, хто кваліфікаваўся напрамую ў забегах першага круга (Q).

## Медалісты 

* **WR** рэкорд свету
* **OR** алімпійскі рэкорд
* **AR** рэкорд кантыненту
* **NR** нацыянальны рэкорд
* *Курсівам* выдзелены ўдзельнікі, якія выступалі за эстафетныя каманды толькі ў папярэдніх забегах.

### Мужчыны 
### Жанчыны 
### Змешаныя эстафеты 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Лёгкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2024
Лілі Кінг

**Лілія Каміль (Лілі) Кінг** (; нар. , Эвансвіл, Індыяна) — амерыканская плыўчыха, якая спецыялізуецца на брасе, двухразовая алімпійская чэмпіёнка (2016), двухразовы срэбны гульняў 2020 у Токіа, 11-кратная чэмпіёнка свету, 6-кратная чэмпіёнка свету на кароткай вадзе.

## Зноскі 
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па плаванні
Сідні Джылкрыст Томас

**Сідні Джылкрыст То́мас** (; ) — англійскі металург і вынаходнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Лондане. Вучыўся каледжы, але з-за цяжкага матэрыяльнага становішча быў вымушаны пакінуць вучобу. Працаваў памочнікам настаўніка, канторскім работнікам у судзе. Вечарамі вывучаў хімію і металургію ў Каралеўскай горнай школе. Займаўся вырашэннем праблемы перапрацоўкі фасфарыстага чыгуну ў канвертары і ў 1878 годзе пры ўдзеле стрыечнага брата П. Джылкрыста распрацаваў тамасаўскі працэс, на які ў 1877—1882 гадах атрымаў шэраг патэнтаў. Прадбачыў, што атрыманыя ў выніку распрацаванага ім працэсу шлакі з высокім утрыманнем фосфару магчыма выкарыстоўваць у якасці мінеральнага ўгнаення.

Памёр С. Д. Томас у Парыжы.

## Гл. таксама 
* Тамасаўская сталь

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* То́мас Сідні Джілкріст // Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1984. — Т. 11, кн. 1 : Стодола — Фітогеографія. — С. 295. — 606, [2] с., [22] арк. іл. : іл., портр., карти с.

Катэгорыя:Вынаходнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Металургі
Сяргей Львовіч Кандыбовіч

**Сяргей Львовіч Кандыбовіч** (, , БССР) — расійскі вучоны і грамадскі дзеяч. Заслужаны дзеяч навукі Расійскай Федэрацыі (2008), доктар псіхалагічных навук (2000), прафесар (2003), акадэмік Расійскай акадэміі адукацыі (2019; член-карэспандэнт — 2016), замежны член Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2021), лаўрэат пяці дзяржаўных прэмій Расійскай Федэрацыі, лаўрэат прэміі Саюзнай дзяржавы ў галіне літаратуры і мастацтва за 2021—2022 гады, старшыня Федэральнай нацыянальна-культурнай аўтаноміі Беларусаў Расіі, член прэзідыума Савета пры Прэзідэнце Расійскай Федэрацыі па міжнацыянальных адносінах.

Асноўная галіна навуковых інтарэсаў — ваенная псіхалогія, метадалогія псіхалогіі, псіхалогія міжнацыянальных адносін, тэарэтычныя і практычныя пытанні патрыятычнага выхавання моладзі.

З’яўляецца аўтарам больш за 100 навуковых і навукова-метадычных работ, у тым ліку манаграфій: «Праблемы айчыннай псіхалогіі» (2020), «Стратэгія і практыка дасягнення вышэйшай кваліфікацыі суб’ектам інавацыйнай працы» (2018), «Пётр Машэраў — эпоха і лёс» (2017) і іншых.

Падрыхтаваў 5 кандыдатаў псіхалагічных навук.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Замежныя члены НАНБ
Катэгорыя:Акадэмікі Расійскай акадэміі адукацыі
Сяргей Юр’евіч Глазьеў

**Сяргей Юр’евіч Глазьеў** (, Запарожжа, УССР) — расійскі эканаміст і палітык. Доктар эканамічных навук, прафесар, акадэмік Расійскай акадэміі навук (з 2008 года), дзеючы член калегіі (міністр) па інтэграцыі і макраэканоміцы Еўразійскай эканамічнай камісіі. Замежны член НАН Украіны (2009—2016) і НАН Беларусі (2021).

Былы міністр знешнеэканамічных сувязяў Расіі, Дэпутат Дзяржаўнай думы Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі I склікання, III склікання, IV склікання. Адзін з лідэраў выбарчага блока Родзіна (2003—2004). Кандыдат у прэзідэнты Расійскай Федэрацыі (2004). Былы намеснік генеральнага сакратара ЕўрАзЭС.

У 2012—2019 гадах — саветнік прэзідэнта Расійскай Федэрацыі па каардынацыі дзейнасці федэральных органаў выканаўчай улады, накіраванай на развіццё еўразійскай інтэграцыі ў рамках Мытнага саюза і Адзінай эканамічнай прасторы Расійскай Федэрацыі, Рэспублікі Беларусь і Рэспублікі Казахстан.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Замежныя члены НАНБ
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Запарожжы
Аніська

**Аніська** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Дамінік Аніська — беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч
* Яўген Аніська — беларускі грамадска-палітычны дзеяч
Anoa (БТР)

**Anoa** — бронетранспарцёр з колавай формулай 6x6, распрацаваны інданезійскай кампаніяй PT Pindad. 

## Гісторыя 
Распрацоўка Anoa пачалася ў 2003 годзе. Папярэднікам машыны стаў БТР APR-1V, прадстаўлены ў 2004 годзе. Бранявік выраблены на шасі грузавіка Isuzu. 

У 2006 годзе кампанія Pindad пачала распрацоўку бронетраспарцёра з колавай формулай 6х6. У пачатку 2007 года машына прайшла выпрабаванні. Афіцыйная прэзентацыя машыны прайшла на выставе Indo Defense & Aerospace 2008.

## Апісанне 
Пры распрацоўцы машыны выкарыстоўвалася манакокавая канструкцыя корпуса, якая складаецца з бранявой сталі. Браня выраблена фірмай PT Krakatau Steel і адпавядае стандартам STANAG 4569 (узровень 3), вытрымліваючы трапленне куль калібра 5,56 і 7,62&nbsp;мм.  

Спецыяльная для Anoa распрацавана асаблівая сістэма падвескі на тарсіённай балцы. Усталяваныя французскі шасціцыліндравы дызельны рухавік з турбанаддувам Renault MIDR 062045 і нямецкая аўтаматычная каробка перадач ZF S6HP502 (6 перадач пярэдняга ходу і адна задняга). 

Аконныя і аглядныя блокі куленепрабівальныя, пярэднія вокны дадаткова абаронены браняванымі аканіцамі. Дэсантнае аддзяленне разлічана на 5 чалавек. Дадатковае абсталяванне складаецца з радыёстанцыі VHF/FM, сістэмы ўнутранай сувязі экіпажа і прыёмаперадатчыка GPS. 

Базавае ўзбраенне прадстаўлена 12,7-мм буйнакаліберным кулямётам, 7,62-мм&nbsp;кулямётам агульнага прызначэння або 40-мм&nbsp;аўтаматычным гранатамётам.

## Аператары 
БТР стаіць на ўзбраенні Інданезіі, Бангладэш, Брунея, Ганы, Пакістана, Саудаўскай Аравіі, Усходняга Тымора.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* PINDAD Anoa 6x6

Катэгорыя:Бронетранспарцёры
Чы-Лі (група)

**«Чы-Лі»** (таксама стылізуецца як **CHI-LLI** або «**Чылі»**) — расійская музычная група, заснаваная ў 2002. Салісткай калектыву з’яўляецца Ірына Забіяка.

## Гісторыя групы 
Першапачаткова група назвалася «Скрим», а фронтмэнам з’яўляўся Сяргей Карпаў. Карпаў пачуў Забіяку, калі тая выступала ва ўніверсітэце, дзе вучылася, і запрасіўшы яе ў свой калектыў, дзе яна спярша гуляла другарадную ролю. У далейшым гурт быў перайменаваны ў «Рыа», а ў 2002 годзе музыкі запісалі свой першы альбом.

У 2005 годзе калектыў быў рэарганізаваны — Ірына Забіяка стала яго салісткай, а назвай групы стала яе дзіцячая мянушка «Чы-Лі». Па ўспамінах спявачкі, мянушку яна атрымала ў дзяцінстве, па сваіх расказах пра краіну Чылі — дзе, як яна думала, жыў і загінуў яе бацька.

Першае выступленне рэарганізаванай групы адбылося 10 чэрвеня 2006 года у клубе «Ленінград».

У гэтым жа годзе гуртом «Чы-Лі» быў запісаны альбом «Злачынства», які складаецца з 12 песень. А 18 верасня адбылася прэзентацыі альбома ў клуб «Офіс». Улетку ў эфір MTV Расія выходзіць кліп гурта на песню «Лета», які прынёс гурту папулярнасць.

Напрыканцы 2013 гурт скасоўвае кантракт з музычным лэйблам Velvet Music і змяняе стылізацыю назвы на «CHI-LLI», каб пазбегнуць у будучыні магчымых пазоваў з боку лэйбла.

У маі 2024 года група стала ўдзельніцай новага сезона шоу «ВІА Суперстар» на тэлеканале НТВ.

## Зноскі 
Катэгорыя:Поп-гурты Расіі
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2002 годзе