open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карл I

**Карл I**:

* Карл I Вялікі (742 ці 747 (748) — 814) — кароль франкаў.
* Карл I (953 — каля 993) — герцаг Ніжняй Латарынгіі, адзін з апошніх прадстаўнікоў дынастыі Каралінгаў, сын караля Францыі Людовіка IV Заморскага.
* Карл I Анжуйскі (1227—1285) — кароль Сіцылійскага і Неапалітанскага каралеўства.
* Карл (Карлас) I (1500—1558) — кароль Іспаніі (Арагона і Кастыліі, 1516—1556), германскі кароль (1519—1531), імператар «Свяшчэннай Рымскай імперыі» (1530—1556) пад імем Карл&nbsp;V.
* Карл I Сцюарт (1600—1649) — кароль Англіі і Шатландыі.
* Карл I (1887—1922) — імператар Аўстрыі, кароль Венгрыі (пад імем Карл&nbsp;IV) і кароль Чэхіі (пад імем Карл III).
* Карл I Роберт (1288—1342) — кароль Венгрыі.
* Карл I (1823—1891) — кароль Вюртэмберга.
* Карл (Караль) I (1839—1914) — кароль Румыніі.
* Карл I (герцаг Савойскі) (1468—1490) — намінальны кароль Іерусаліма, Кіпра і Арменіі (1485—1490).
* Карл I, князь Ліхтэнштэйн (1569—1627) — заснавальнік княжацкай фаміліі і першы князь Ліхтэнштэйна.
* Карл I Браўншвайг-Вольфенбютэльскі (1713—1780) — герцаг Браўншвайг-Вольфенбютэля
* Карл I (1716—1788) — герцаг Пармы.
* Карлуш I — кароль Партугаліі
Андрэй Сяргеевіч Шамрук

**Андрэй Шамрук** (нар. ) — беларускі футбаліст, абаронца мазырскай «Славіі».

## Клубная кар’ера 
Гуляў за дубль брэсцкага «Дынама», а ў другой палове 2012 года стаў трапляць у асноўны склад. У сезоне 2013 таксама прыцягваўся да асноўнага складу. Звычайна выхадзіў на замену, часам з’яўляўся ў стартавым складзе. Гуляў на пазіцыі флангавага атакуючага паўабаронцы. 25 жніўня 2013 года ў кубкавым матчы супраць гродзенскага «Нёмана» атрымаў траўму і больш да канца сезона на полі не з’яўляўся.

У сезоне 2014 амаль не гуляў з-за траўмы. У сезоне 2015 вярнуўся на поле, чаргаваў выхады ў стартавым складзе і з замены. У жніўні 2015 года быў аддадзены ў арэнду ў «Баранавічы». Па заканчэнні сезона ў снежні 2015 года з-за даўгоў «Дынама» перад футбалістам БФФ надаў Шамруку статус свабоднага агента.

У лютым 2016 года прыбыў на прагляд у клуб «Смалявічы-СТІ», з якім у сакавіку падпісаў кантракт. У сезоне 2017 замацаваўся ў аснове смалявічцаў і дапамог камандзе выйсці ў Вышэйшую лігу.

У студзені 2018 года стаў іграком «Мінска». Пачынаў сезон 2018 у стартавым складзе, аднак у красавіку атрымаў траўму, аднавіўся ад яе ў жніўні, з кастрычніка зноў стаў з’яўляцца на полі ў асноўнай камандзе. У студзені 2019 года падоўжыў кантракт са сталічным клубам. У другой палове 2019 года стаў часцей выхадзіць у стартавым складзе, а ў 2020 годзе з’яўляўся на полі нерэгулярна.

У студзені 2021 года перайшоў у «Віцебск», дзе трывала замацаваўся ў стартавым складзе. У студзені 2022 года стала вядома, што абаронца пакідае віцебскі клуб. Хутка пачаў трэніравацца з брэсцкім «Дынама» і ў лютым афіцыйна папоўніў склад клуба. Замацаваўся ў стартавым складзе брэсцкай каманды. У студзені 2023 года падоўжыў кантракт з дынамаўцамі. У ліпені 2023 года па пагадненні бакоў пакінуў брэсцкі клуб і неўзабаве далучыўся да мазырскай «Славіі».

## Міжнародная кар’ера 
У жніўні 2013 года выступаў за моладзевую зборную Беларусі на міжнародным турніры ў Іспаніі.

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст
Катэгорыя:Ігракі ФК Баранавічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Смалявічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Віцебск
Катэгорыя:Ігракі ФК Славія Мазыр
Уладзіслаў Іванавіч Сіліч

**Уладзіслаў Іванавіч Сіліч** ( — ) — беларускі шахматыст, першы ў Беларусі майстар спорту СССР па шахматах (1929). Шматразовы чэмпіён Віцебска. Пераможца 3-х чэмпіянатаў БССР (1928, 1934, 1937). Удзельнік 6-га чэмпіянату СССР (Адэса, 1929), а таксама апошняга даваеннага паўфіналу чэмпіянату СССР (Растоў-на-Доне, чэрвень 1941; не завершаны). Чэмпіён ЦК прафсаюза дзяржустаноў (1938). Загінуў у барацьбе супраць гітлераўскіх захопнікаў.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1904 годзе на станцыі Тапу недалёка ад Таліна ў сям'і юрыста (паводле іншых звестак — у вёсцы Ведк Метсіўскага павета Эстоніі). Бацька — Іван Мікалаевіч, беларус родам з сучаснага Мсціслаўскага раёна Магілёўскай вобласці. Маці — Яўгенія Савінаўна, таксама беларуска. Пасля сям'я пераехала ў Віцебск. Шахматную тэорыю асвойваў самастойна, выпісваў кнігі і перыёдыку. Неўзабаве стаў адным з лепшых шахматыстаў Віцебска і Беларусі. У 1927 годзе ў складзе каманды Беларусі перамог у камандным першынстве СССР. У 1928 годзе ў Мінску праходзіў IV Усебеларускі з'езд шахматыстаў і шашыстаў з прыстойным складам удзельнікаў: чэмпіён СССР Пётр Раманоўскі, чэмпіён БССР Канстанцін Выгадчыкаў і іншыя. Сіліч падзяліў у турніры 1-3-е месцы. У 1929 г. пасля ўдалага выступлення ў чэмпіянаце СССР (адборачная група) яму было прысвоена званне майстра спорту па шахматах. У 1935 г. Сіліч быў пераведзены ў першую катэгорыю. У 1939 г. ён вярнуў сабе званне майстра, паспяхова выступіўшы ва Усесаюзным турніры кандыдатаў у майстры (Растоў-на-Доне). У 1930-я гг. Сіліч працаваў бухгалтарам Віцебскага абласнога спарткамітэта. Актыўна гуляў у шахматы па перапісцы; разам з масквічом А. Чысцяковым выйграў Першы ўсесаюзны турнір па перапісцы майстроў і першакатэгорнікаў (люты 1935 — снежань 1936) — фактычна, першы завочны чэмпіянат СССР па шахматах. У другім такім турніры, завершаным у 1940 г., Сіліч заняў 3-е месца з вынікам 8 з 12.

Удзельнічаў у аб'яднанні Беларусі ўвосень 1939 г. Зноў быў прызваны ў Чырвоную Армію 4 студзеня 1942 г. Данілаўскім райваенкаматам Пензенскай вобласці РСФСР. Першы медаль атрымаў у час аперацыі «Баграціён» — «За адвагу», 24 чэрвеня 1944 г. За ўдзел у баях за Столін у якасці старшага радыста батарэі быў прадстаўлены да ордэна «Чырвоная зорка», аднак 15 ліпеня 1944 г. выйшаў загад па 397-й дывізіі аб узнагароджанні Сіліча медалём «За баявыя заслугі». 30 верасня 1944 г. малодшы сяржант Сіліч быў забіты на тэрыторыі Латвіі. Пахаваны ля вёскі Гудрэны, недалёка ад горада Сігулды.

## Літаратура 
* 
* *Рубінчык, Вольф*. З гісторыі Беларусі шахматнай. — Мінск: Шах-плюс, 2012. — С. 24—34.
* *Рубінчык, Вольф.* Нарысы шахматнай мінуўшчыны і будучыні. — Мінск: Шах-плюс, 2014. — С. 71—72.

## Спасылкі 
* 
* Асабістая картка Уладзіслава Сіліча на сайце 365chess.com
* 

Катэгорыя:Шахматысты СССР
Ізабела Арагонская (каралева Францыі)

**Ізабела Арагонская** (, ), (1247 — 28 студзеня 1271) — інфанта Арагона, дачка караля Арагона Хаймэ I Заваёўніка і Іаланды Венгерскай, жонка караля Францыі Філіпа III Адважнага.

## Паходжанне 
Ізабела была чацвёртай дачкой караля Арагона Хаймэ I Заваёўніка і яго другой жонкі Іаланды Венгерскай. Па бацькаўскай лініі была ўнучкай Педра II Каталіка, першага васала Папы Рымскага сярод арагонскіх каралёў і ўдзельніка альбігойскага крыжовага паходу, а таксама Марыі дэ Манпелье. Па матчынай лініі паходзіла з венгерскай дынастыі Арпадаў і прыпадала ўнучкай каралю Венгрыі Андрашу II, які распачаў Пяты крыжовы паход, і Іаландзе дэ Куртэнэ, прынцэсе Лацінскай імперыі.

## Шлюб і дзеці 
thumb|left|200px|Пасмяротнае надмагілле Ізабелы Арагонскай.
28 мая 1262 года юная Ізабела выйшла замуж за спадчынніка французскага прастола Філіпа. Шлюб адбыўся ў Кафедральным саборы Клермона.

Ізабела нарадзіла жонку чацвярых сыноў:
* Луі (1264—1276)
* Філіпа IV Прыгожага (1268—1314)
* Роберта (1269—1276)
* Карла Валуа, (1270—1325)

У 1270 годзе суправаджала мужа ў Восьмым крыжовым паходзе ў Туніс. Напачатку студзеня, на зваротным шляху, быў зроблены прыпынак у Казенцы. Быўшы на шостым месяцы цяжарнасці, Ізабела звалілася з каня. Гэта выклікала заўчасныя роды. Пяты сын нарадзіўся мёртвым. Праз сямнаццаць дзён пасля гэтага Ізабела сканала. Філіп перавёз рэшткі жонкі і дзіцяці ў Парыж, дзе яны былі з ушанаваннямі пахаваны ў Абацтве Сен-Дэні.

## Литература 
* Christian Bouyer: *Dictionnaire des Reines de France.* Librairie Académique Perrin, Paris 1992, ISBN 2-262-00789-6.

Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XIII стагоддзя
Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Удзельнікі Восьмага крыжовага паходу
Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з каня
Храм Венеры-Прамаці

**Храм Венеры Прамаці** — храм, які некалі знаходзіўся на форуме Цэзара ў Рыме.

Фасад храма быў упрыгожаны 8 калонамі, да нашых дзён захаваліся толькі тры калоны і подыум. Храм быў збудаваны Юліем Цэзарам у 46 годзе да н.э. у знак удзячнасці Венеры (), таксама багіні хатняга ачага і мацярынства, за тое, што яна прывяла Цэзара да перамогі ў Фарсале над Пампеям.

У храме знаходзіліся статуі Цэзара, Клеапатры і Венеры, якая лічылася маці Энея і прамаці роду Юліяў. Пазней храм быў перабудаваны Даміцыянам і адноўлены Траянам у 113 годзе.

## Гл. таксама 
* Храм Венеры і Ромы

## Літаратура 
*

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Імператарскія форумы Рыма
Рынак Траяна

**Рынак Траяна** — руіны гандлёвых будынкаў на форуме Траяна ў Рыме.

Пяціпавярховы гандлёвы комплекс быў пабудаваны ў 100—112 гадах Апаладорам Дамаскім у выглядзе тэрас на схіле ўзгорка. У ім знаходзіліся каля 150 крам, карчмы, закусачныя, а таксама пункты бясплатнай раздачы прадуктаў насельніцтву. Кожная крама мела выхад (*vitrina*) на вуліцу. У крамах прадаваліся спецыі, садавіна, віно, аліўкавы алей, рыба, шоўк і іншыя тавары з Усходу. Пасярод рынка размяшчалася *Via Biberatica* — вуліца, названая так ад вялікай колькасці харчэўняў на ёй.

Рынак Траяна цікавы сваёй архітэктурнай канструкцыяй з ужываннем бетону і цэглы: аснову сцяны складала сумесь з бетону з камянямі, што дазволіла павялічыць вышыню збудавання да пяці паверхаў; сцены былі абліцаваны цэглай. Рынак быў аддзелены ад рымскага форума супрацьпажарнай сцяной.

У Сярэднявеччы комплекс быў дабудаваны асобнымі збудаваннямі, напрыклад *Torre delle Milizie* (1200 год), і жылымі будынкамі, якія былі знесены ў 1924 годзе. Інтэнсіўныя раскопкі рынка вяліся ў 1930-33 гадах.

## Гл. таксама 
* Імператарскія форумы

## Літаратура 
* 
* Maria Paola Del Moro, Marina Milella, Lucrezia Ungaro, Massimo Vitti, *Il Museo dei Fori Imperiali nei Mercati di Traiano*, Milano, Mondadori Electa, 2007.
* Sovraintendenza Comunale ai Musei Gallerie Monumenti e Scavi, *Gli anni del Governatorato (1926—1944)*, Collana *Quaderni dei monumenti*, Roma, Edizioni Kappa, 1995. ISBN 88-7890-181-4:
: Valter Vannelli, *Le case dei Mercati Traianei tra la piazza del Foro, via Alessandrina e via di Campo Carleo: premesse su via dei Fori Imperiali*, pp. 25-38.
: Lucrezia Ungaro, *Scoprimento dell’emiciclo del Foro di Traiano (1926—1934)*, pp. 39-46.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Імператарскія форумы Рыма
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Рынкі
Храм Венеры і Ромы

**Храм багінь Венеры і Ромы** (, таксама зваўся *templum urbis Romae*, *templum urbis*) — некалі найбуйнейшае рэлігійнае збудаванне старажытнага Рыма.

Збудаванне займала ўсю тэрыторыю ад базілікі Максенцыя і да даліны Калізея, і было збудавана на пастаменце даўжынёй у 145 м і шырынёй у 100 м. Храм быў пабудаваны пры імператары Адрыяне ў 135 годзе н.э., на тым месцы, дзе калісьці размяшчаўся порцік Залатога дому Нерона. Цэла, якая выходзіла да форума, была прысвечана багіні горада Рыма — Роме, іншая прысвечана багіні Венеры.

Пасля пажару Максенцый перабудаваў інтэр'ер у 307 годзе н.э.: дзве апсіды былі высечаны ў задняй частцы цэлы, дзе размясцілі статуі багінь, бакавыя сцены з парфіравымі калонамі апраўлялі нішы для статуй. Падлога была выкладзены геаметрычнай мазаікай з каляровага мармуру. Усходняя цэла захавалася да нашых дзён лепш за ўсё, бо яна доўгі час з'яўлялася часткай царквы Санта-Франчэска-Рамана.

## Гл. таксама 
* Храм Венеры-Прамаці

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Andrea Barattolo, *Sulla decorazione delle celle del tempio di Venere e Roma all’epoca di Adriano*, in *Bullettino della Commissione Archeologica Comunale di Roma*, 84, 1974-75, pp.&nbsp;133–148.
* Andrea Barattolo, *Nuove ricerche sull’architettura del tempio di Venere e Roma in età adrianea*, in *Römische Mitteilungen*, 80, 1973, pp.&nbsp;243–269.
* Andrea Barattolo, ''Il tempio di Venere e Roma un tempio "greco" nell'urbe*, in *Römische Mitteilungen*, 85, 1978, p.&nbsp;397 s.
* Ferdinando Castagnoli, *Il Tempio di Roma nel Medioevo*, in *Archivio della Società Romana di Storia Patria*, 70, 1947, pp.&nbsp;163–169.
* Alessandro Cassatella e Stefania Panella, *Restituzione dell'impianto adrianeo del Tempio di Venere e Roma*, in *Archeologia Laziale*, Consiglio Nazionale delle Ricerche, 1990, pp.&nbsp;52–54. 
* Vincent Laloux, *Restauration du temple de Vénus et Rome*, in *Mélanges de l’Ecole Française de Rome - Archéologie*, 1882, pp.&nbsp;362–370.
* Sandro Lorenzatti, *Vicende del tempio di Venere e Roma nel Medioevo e nel Rinascimento*, in *Rivista dell’Istituto Nazionale di Archeologia e storia dell’Arte*, 13, 1990, pp.&nbsp;119–138. 
* Giuseppe Lugli, *Il restauro del tempio di Venere e Roma*, in *Pan*, 5, 7, 1935, pp.&nbsp;364–375. 
* Antonio Muñoz, *Il tempio di Venere e Roma*, in *Capitolium*, 13, 1935, pp.&nbsp;215–234.
* Filippo Coarelli, *Guida archeologica di Roma'', Arnoldo Mondadori Editore, Verona 1984.

Катэгорыя:Славутасці Рыма
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Сілумін

[thumb|200px|right|[Фазавая дыяграма сістэмы Al-Si]]
**Сілумін** — сплаў алюмінію з крэмніем. Хімічны склад - 4-22% Si, аснова - Al, нязначная колькасць прымешак Fe, Cu, Mn, Ca, Ti, Zn, і некаторых іншых. Сплаў Al-Si (сілуміну) мае найлепшыя ліцейныя ўласцівасці. У падвойных сплавах Al-Si эўтэктыка складаецца з цвёрдага раствора і крышталёў практычна чыстага крэмнію. У легіраваным сілуміне акрамя двайной эўтэктыкі маюцца патройныя і больш складаныя эўтэктыкі. У падвойных сілумінах з павелічэннем утрымання крэмнію да эўтэктычнага складу зніжаецца пластычнасць і павышаецца трываласць.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Сплавы алюмінію
Дзяніс Сяргеевіч Лебедзеў

**Дзяніс Лебедзеў** (нар. , Бабруйск) — беларускі футбаліст, брамнік.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец бабруйскай ДЮСШ-5, выступаў за дубль бабруйскай «Белшыны». У апошнім матчы сезона 2011 выйшаў на поле ў дадатковы час (пасля 90-й хвіліны), замяніўшы Руслана Капанцова. У снежні 2011 года падпісаў трохгадовы кантракт з клубам.

У пачатку 2013 года перайшоў у светлагорскі «Хімік», дзе стаў другім брамнікам. У сакавіку 2015 года стаў іграком «Бярозы-2010».

У студзені 2016 года вярнуўся ў «Белшыну» з арэнды і далучыўся да асноўнага складу каманды. Аднак, не здолеў замацавацца ў складзе і зноў быў аддадзены ў арэнду «Хіміку», дзе на гэты раз стаў асноўным брамнікам.

У студзені 2020 года па справе аб дагаварных матчах быў дыскваліфікаваны АБФФ на тры гады. У ліпені 2020 года па выніках крымінальнай справы быў прысуджаны да 2 гадоў абмежавання волі.

## Міжнародная кар’ера 
У 2010 годзе згуляў за юніёрскую зборную Беларусі ў адборачным матчы чэмпіянату Еўропы супраць Чэхіі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына
Катэгорыя:Ігракі ФК Хімік Светлагорск
Катэгорыя:Ігракі ФК Бяроза-2010
Сілістра

**Сілі́стра**, таксама **Сілістрыя** ( , гістарычна  ) — партовы горад на паўночным усходзе Балгарыі. Адміністрацыйны цэнтр аднайменнай абшчыны. Насельніцтва горада — каля 40 тысяч жыхароў. Размешчаны на Дунаі на мяжы з Румыніяй і з’яўляецца апошнім балгарскім населеным пунктам на Дунаі.

## Геаграфія 
Насельніцтва горада — каля 40 тысяч жыхароў. Размешчаны на Дунаі прама на мяжы з Румыніяй і з’яўляецца апошнім балгарскім населеным пунктам на Дунаі.

## Гісторыя 
міні|left|200px
Сілістра была заснавана рымлянамі пад назвай Дурастар () у 29 годзе на месцы ранейшага паселішча фракійцаў. Самымі раннімі вядомымі святымі Балгарыі з’яўляецца рымскія салдаты, які былі пакараны тут смерцю падчас пераследу Дыяклетыяна. Дурастар стаў важным ваенным цэнтрам рымскай правінцыі Мёзія і ператварыўся ў горад за часам Марка Аўрэлія. Горад стаў цэнтрам хрысціянскага епіскапату і цэнтрам хрысціянства ў рэгіёне. У 454 годзе ў горадзе нарадзіўся знакаміты палкаводзец Флавій Аэцый.

Пра падзеле Рымскай імперыі на Заходнюю і Усходнюю імперыі, горад апынуўся ў складзе апошняй. Прыблізна ў канцы VII стагоддзя горад быў уключаны ў склад Першага Балгарскага царства, а гарадскі епіскап Драстар быў абвешчаны першым патрыярхам Балгарыі. У 895 годзе падчас балгарска-венгерскай вайны 894—896 гадоў, венгры, саюзнікі Візантыі, аблажылі балгарскае войска, ачоленае асабіста Сімяонам I у гарадской крэпасці, але гэты напад быў адбіты. У наступным годзе венгры былі рашуча разбітыя ў бітве на Паўднёвым Бугу.

У 969 годзе была ўзята кіеўскім князем Святаславам Ігаравічам.

Была неаднаразова ўзята рускай арміяй падчас Руска-турэцкіх войн. Былы асманскі вілает Сілістра ахопліваў увесь паўночны ўсход і ўсход сённяшняй Балгарыі, а таксама часці Дабруджы і Буджака.

## Насельніцтва 
## Славутасці 
Да славутасцяў Сілістры адносіцца прыродны запаведнік Срэбырна (уваходзіць у спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА), які знаходзіцца блізка ад гарада, а таксама захаваная старажытная рымская сцяна.

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Статыстыка насельніцтва 
* Партал Сілістра 

Катэгорыя:Гарады Сілістранскай вобласці
Калос Нерона

«Скульптар у антычным Рыме» (1877) ілюструе працу над калосам Нерона]]
thumb|250px|Размяшчэнне статуі (пазначана чырвоным пунктам) на карце Рыма.

**Калос Нерона** — велічэзная бронзавая статуя, якую імператар Нерон устанавіў у вестыбюлі Залатога дому Нерона, яго палацавай рэзідэнцыі ў Палаціне. Статуя была спраектавана грэчаскім архітэктарам Зенадорам і дасягала 100—120 рымскіх футаў (37 м.) у вышыню (у залежнасці ад месца адкуль глядзець). Аднак, Пліній Старэйшы мяркуе, што статуя была зроблена з мармуру.

Пасля кіравання Нерона, імператар Веспасіян пераназваў яе ў статую бога сонца Геліяса (), з-за сваёй непрыязнасці да Нерона. Імператар Адрыян заклаў каменны падмурак каля Калізея і перамясціў на яе статую. Комад рэканструяваў статую ў сваю ўласную, але пасля яго смерці яна была адноўлена.

Абліцаваныя цэглай рэшткі каменнага пастамента, першапачаткова абліцаванага мармурам, прыбралі ў 1936 годзе. Шматлікія эксперты перакананы, што назва Калізея пайшла менавіта ад гэтай статуі.

## Спасылкі 
* Marianne Bergmann: *Der Koloß Neros, die Domus Aurea und der Mentalitätswandel im Rom der frühen Kaiserzeit*. Zabern, Mainz 1994. (Trierer Winckelmannsprogramme, 13) ISBN 3-8053-1781-6

Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Скульптура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Бронзавыя скульптуры
Арка Януса

**Арка Януса** (, ) — антычны будынак у Рыме.

У антычным Рыме 16-мятровы будынак размяшчаўся ў паўночным канцы Бычынага форума ў раёне Велабр. Спачатку меркавалася, што арка была пабудавана ў IV стагоддзі ў гонар імператара Канстанціна. Магчыма, што арка стаяла на скрыжаванні дарог.

Арка была ўпрыгожана споліямі, у 12 нішах стаялі статуі. У Сярэднявеччы арка з’яўлялася часткай крэпасці сям’і Франджыпані (). У 1830 годзе крэпасць была разбурана і арка прыняла ранейшы выгляд.

## Літаратура 
* Ranuccio Bianchi Bandinelli e Mario Torelli, *L’arte dell’antichità classica, Etruria-Roma*, Utet, Torino 1976.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Славутасці Рыма
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Бычыны форум
Вулканал

**Вулканал**, *Volcanal* — алтар бога агню Вулкана ў Старажытным Рыме на форуме.

Вулканал лічыўся адным з найстарэйшых свяшчэнных збудаванняў горада, па меркаванні Плінія, яго заснаваў сам Ромул, а алтар узвёў Ціт Тацый. Свяцілішча размяшчалася на некалькіх узроўнях ад падножжа Капітолія да плошчы форума і было месцам сходаў. Храм Вулкана з III стагоддзя да н.э., як бажаства, звязанага з агнём і пажарамі, знаходзіўся па-за межамі памерыя, на Марсавым полі.

## Літаратура 
*Filippo Coarelli, Guida archeologica di Roma, Verona, Arnoldo Mondadori Editore, 1984.

Катэгорыя:Рымскі форум
Людка Сільнова

**Людка Сільнова**, поўнае імя **Людміла Данілаўна Сільнова** (нар. , ) — беларуская паэтэса.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў Маладзечне. Скончыла філалагічны факультэт БДУ ў 1979 годзе. Працавала на Маладзечанскай фабрыцы мастацкіх вырабаў, БДУ, ва ўстановах асветы Уздзенскага раёна і Мінска, з 1986 года ў Нацыянальнай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь. Вершы паэтэсы перакладзены на польскую, украінскую, славацкую мовы.

## Творы 
* 1993 «Ластаўка ляціць…» — зборнік паэзіі
* 1994 «Рысасловы» — зборнік паэзіі
* 1997 «Агністыя дзьмухаўцы» — візуальная проза
* 2001 «Зеленавокія воі і іх прыгажуні» — вершы з прысвячэннем
* 2007 «Крышталёвы сад» — кніга крытыкі
* 2007 «Зачараваная краіна» — зборнік паэзіі

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Вершы Людмілы Сільновай// Часопіс «Наша Вера», нумар 4(22)/2002
* Месяц на востраве Патас — Нізка вершаў // «ARCHE», нумар 6-2003
* Людка Сільнова на Дзеяслове // Часопіс «Дзеяслоў», студзень 2007

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Гліняны вялес»
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі
Форум Траяна

**Форум Траяна** () — храналагічна апошні з імператарскіх форумаў Рыма, сканструяваны архітэктарам Апаладорам з Дамаска.

## Гісторыя 
Форум быў пабудаваны па загаду імператара Траяна і быў упрыгожаны трафеямі, прывезенымі пасля заваявання Дакіі ў 106 годзе. Паводле рымскага альманаха Fasti Ostiensi, форум быў адкрыты ў 112 годзе, калона Траяна ў 113 годзе.

Для пабудовы такога велізарнага збудавання была неабходнай праца вялікай колькасці людзей: працоўныя зрылі схілы Квірынала і Капіталійскага ўзгорка, якія зачынялі даліну, занятую імператарскімі форумамі ў кірунку Марсавага поля. Магчыма, што земляныя працы былі пачаты яшчэ пры імператары Даміцыяне, але архітэктурны праект цалкам і цалкам належаў Апаладору з Дамаска, які таксама суправаджаў імператара Траяна ў дакійскай кампаніі.

Падчас будаўніцтва форума ў Рыме былі збудаваны рынак Траяна, Форум Цэзара (дзе была пабудавана Базіліка аргентарыяў), а таксама адрэстаўраваны Храм Венеры-Прамаці.

## Будынак 
Форум уяўляў сабой шматлікія крытыя каланады памерам 200 на 120 метраў з экседрамі (паўкруглымі глыбокімі нішамі з месцамі для сядзення ўздоўж сцен) з двух бакоў. Галоўны ўваход на форум на паўднёвым баку, трыўмфальная арка ўвянчана калясніцай, запрэжанай шасцёркай коней. Базіліка Ульпія знаходзіцца на паўночным канцы каланады, выбрукаванай белым мармурам і ўпрыгожанай вялікай коннай статуяй Траяна.

На поўнач ад базілікі размяшчалася меншая каланада і храм, прысвечаны боскаму Траяну. Строга на поўначы ад базілікі Ульпія размяшчаліся дзве бібліятэкі, адна з лацінскімі дакументамі, іншая з грэчаскімі. Паміж дзвюма бібліятэкамі стаяла 38-метровая калона Траяна.

У сярэдзіне IV стагоддзя імператар Канстанцый II падчас наведвання Рыма быў захоплены коннай статуяй Траяна і навакольнымі будынкамі. Візіт імператара і будынкі форума былі апісаны старажытнарымскім гісторыкам Аміянам Марцэлінам.

Да нашага часу захаваліся толькі часткі рынкаў і калона Траяна.

## Бібліяграфія 
* James Packer. ''Trajan's Forum: A Study of the Monuments*. University of California Press, 1997.
* James Packer. *Il Foro di Traiano a Roma: breve studio dei monumenti''. Edizioni Quasar, 2001.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Імператарскія форумы Рыма
Сіліцыды

**Сіліцы́ды** — злучэнні крэмнію з металамі; .

Паводле тыпу хімічнай сувязі адрозніваюць іонна-кавалентныя (сіліцыды шчолачных і шчолачназямельных металаў і сіліцыд магнію) і металападобныя (сіліцыды пераходных металаў).

## Уласцівасці 
Крышталічныя рэчывы звычайна серабрыста-белага або шэрага колеру з металічным бляскам. Сіліцыды шчолачных і шчолачназямельных металаў раскладаюцца вадой, узаемадзейнічаюць з растворамі шчолачаў і кіслотамі, пры награванні ў паветры загараюцца. Сіліцыды пераходных металаў тугаплаўкія, стойкія да акіслення, не раствараюцца ў кіслотах, раскладаюцца растворамі шчолачаў.

## Атрыманне 
Утвараюцца пры высокіх тэмпературах. Сіліцыды атрымоўваюць сінтэзам з элементаў альбо аднаўленнем аксідаў металаў крэмніем:

2МеО + 2Si = Me2Si + SiO2

Альбо ўзаемадзеяннем крэмнію з гідрыдамі металаў

2CaH2 + Si = Ca2Si + H2↑

А таксама ўзамемадзеяннем лішку метала на аксід крэмнію (IV)

SiO2 + 4Mg = Mg2Si + 2MgO

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сіліцыды
Катэгорыя:Злучэнні крэмнію
Ніна Фёдараўна Сіляева

**Ніна Фёдараўна Сіляева** (, Мінск) — беларускі вучоны ў галіне паталагічнай анатоміі. Кандыдат медыцынскіх навук (1967). Дацэнт (1984). Доктар медыцынскіх навук (*Патамарфалогія органа зроку ў перынатальным перыядзе*, 1990). Прафесар (1993).

## Біяграфія 
Скончыла Мінскі медыцынскі інстытут (1961). Урач-фтызіятр Рэспубліканскага туберкулёзнага санаторыя «Наваельня» (1961—1962). Аспірантка кафедры паталагічнай анатоміі Мінскага медыцынскага інстытута (1962—1965). Загадчыца Патолагаанатамічным аддзялення 1-й клінічнай бальніцы г. Гродна, урач-патолагаанатам Гродзенскай абласной клінічнай бальніцы, асістэнт кафедры гісталогіі і эмбрыялогіі, нармальнай анатоміі, судовай медыцыны, старшы навуковы супрацоўнік ЦНДЛ ГрДМІ (1977—1984). Дацэнт кафедры паталагічнай анатоміі Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага інстытута (1984—1991). Загадчыца той жа кафедры (1991—2000). Прафесар кафедры паталагічнай анатоміі ГрДМУ.

## Сям’я 
* муж Юрый Рыгоравіч Бойка (1925—2004) — урач-паталагаанатам, доктар медыцынскіх навук

## Навуковая дзейнасць 
Аўтар больш за 170 навуковых прац. Асноўныя напрамкі даследаванняў прысвечаны вывучэнню патамарфалогіі энцэфалітаў і энцэфалапатый пладоў і нованароджаных, патамарфалогіі органа зроку ў перынатальным перыядзе, клініка-анатамічнага аналізу урачэбных памылак.

## Літаратура 
* 
* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 6. — Минск, 2008

## Спасылкі 
* 
* *Басинский В. А., Штабинская Т. Т., Зубрицкий М. Г.* Нина Фёдоровна Силяева — педагог, ученый и клинический патолог (к 80-летию со дня рождения) // Журнал Гродненского государственного медицинского университета, Том 16, № 6, 2018 

Катэгорыя:Медыкі Беларусі
Катэгорыя:Анатамы СССР
Катэгорыя:Анатамы Беларусі
Катэгорыя:Фтызіятры Беларусі
Базіліка Порцыя

**Базіліка Порцыя** () — першая базіліка ў Рыме, якая некалі знаходзілася на форуме.

Базіліку пабудаваў цэнзар Марк Порцый Катон Старэйшы на дзяржаўныя грошы ў 184 годзе да н.э. Будынак знаходзіўся заходней курыі на ўчастку, набытым Катонам і забудаваным крамамі і дзвюма прыватнымі дамамі. Базіліка згарэла ў 52 годзе да н.э. разам з курыяй і была, магчыма, цалкам знішчана, бо пазней пра яе нічога не згадваецца.

## Літаратура 
* Filippo Coarelli, Guida archeologica di Roma, Verona, Arnoldo Mondadori Editore, 1984.

Катэгорыя:Рымскі форум
Базіліка Ульпія

**Базіліка Ульпія** была грамадскім будынкам у Старажытным Рыме, размешчаным у форуме Траяна. Яна была названа ў гонар імператара Траяна, чыё поўнае імя было Марк Ульпій Траян.

thumb|злева|Рэканструкцыя базілікі

Яна стала найважнейшай базілікай пасля двух старажытных, базілікі Эмілія і базілікі Юліі. З яе будаўніцтвам большая частка палітычнага жыцця перамясцілася з Рымскага форума на форум Траяна. Так працягвалася да будаўніцтва базілікі Максенцыя і Канстанціна.

У адрозненне ад пазнейшых хрысціянскіх базілік, яна не мела рэлігійных функцый; яна была створана для здзяйснення правасуддзя, гандлю і наведвання імператарам. Таксама яна была найбуйнейшай у Рыме, памерам 117 на 55 метраў.

Базіліка Ульпія складалася з вялікага цэнтральнага нефа з чатырма праходамі, падзеленымі шэрагамі калон і апсідамі ў канцах. Калоны і сцены былі з дарагога мармуру; дах, які ўзвышаўся на 50 метраў, была пакрыты пазалочанай бронзавай чарапіцай.

Многія калоны ўсё яшчэ стаяць на сваім месцы, хоць большасць упала. Частка падмурка базілікі знаходзіцца зараз пад вуліцай Віа дэі Форы Імперыялі — шашой, пабудаванай пры Беніта Мусаліні. Увесь будынак быў упрыгожана трафеямі Дакійскай войны, якая праводзілася Траянам.

Пазней яна выкарыстоўвалася Канстанцінам як архітэктурны ўзор для планіроўкі новых хрысціянскіх цэркваў.

## Літаратура 
* Carla Maria Amici, Foro di Traiano: Basilica Ulpia e Biblioteche, Spoleto 1982.
* Roberto Meneghini, Luigi Messa, Lucrezia Ungaro, Il Foro di Traiano, Roma 1990.
* James E. Packer, The Forum of Trajan in Rome, Los Angeles & London 2001.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Імператарскія форумы Рыма
Сімэіз

**Сімэіз** ці **Сімяіз** (, ) — пасёлак гарадскога тыпу на Паўднёвым беразе Крыма, за 18 км на захад ад Ялты, цэнтр Сімэізскага пасялковага савета. Размешчаны на ўзбярэжжы Чорнага мора, ля падножжа гары Котка. Назва пасёлка мае грэчаскае паходжанне (грэч. σημαια — сцяг,-εις — суфікс множнага ліку ў дыялекце крымскіх грэкаў).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма
Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету
Ізабела Арагонская

**Ізабела Арагонская:**

* *Ізабела Арагонская (1247–1271)*, каралева Францыі, жонка караля Філіпа III
* *Ізабела Арагонская (1305–1330)*, каралева Германіі, жонка Фрыдрыха III
* *Ізабела Арагонская (1380—1424)*, дачка Педра IV Цырымоннага, караля Арагона, жонка графа Ургела
* *Ізабела Арагонская (1409—1443)*, дачка папярэдняй, жонка Педру, герцага Каімбры
* *Святая Ізабела Партугальская*, інфанта Арагона, каралева Партугаліі
* *Ізабела Арагонская, герцагіня Міланская*, жонка Джан Галеаца Сфорца
* *Ізабела I Каталіцкая*, каралева Кастыліі, жонка караля Арагона Фернанда II
* *Ізабела Астурыйская (1470–1498)*, дачка папярэдняй, жонка караля Партугаліі Мануіла I
* *Ізабела Клара Яўгеній*, дачка Філіпа II
* *Ізабела II,* каралева Іспаніі
* *Ізабела Астурыйская (1851–1931)*, дачка папярэдняй
Сцяпан Міхайлавіч Бекарэвіч

{{Навуковец
 |Дата нараджэння      = 3.12.1835
 |Месца нараджэння     = 
 |Дата смерці          = 7.10.1913
 |Месца смерці         =
 |Навуковая сфера      = краязнаўства, этнаграфія
 |Месца працы          = Нежкаўская царква
 |Навуковая ступень    = 
 |Навуковае званне     = 
 |Альма-матэр          = Магілёўская духоўная семінарыя
 |Навуковы кіраўнік    = 
 |Знакамітыя вучні     = 
 |Вядомы як            = Святар РПЦ
 |Вядомая як           = 
 |Узнагароды і прэміі  = { style="background: transparent"
   
}
 |Роспіс               = 
 |Шырыня роспісу       = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніцы             = 
}}
**Сцяпан Міхайлавіч Бекарэвіч** ( — ) — беларускі краязнавец і этнограф сярэдзіны 19 стагоддзя. Святар Нежкаўскай царквы Магілёўскага павета. У газеце «Магілёўскія губернскія ведамасці» надрукаваў артыкулы «Сельскія нарысы. Сяло Нежкава» (1864, № 31, 33, 45), «Вясельны абрад ў сялян у парафіі в. Нежкава Магілёўскай губерні» (1865, № 13), «Погляд на ўласнасць» (1867, № 29) і іншыя.

## Біяграфія 
Сын святара.

* У 1857 годзе скончыў поўны курс Магілёўскай духоўнай семінарыі.
* З 1862 г. — святар Крукаўскай Пакроўскай царквы 2-й акругі Магілёўскага павета.
* У 1864—1866 гг. — настаўнік закона сельскай Нежкаўскай школы.
* З 1879 г. — настаўнік закона Нежкаўскага народнага вучылішча.
* З 1883 г. — законатлумач ў Крукоўскай Царкоўна-прыходскай школе. Протаіерэй, настаяцель Крукаўскай царквы магілёўскага павета (ст. Нежкава).
* У 1898 годзе 6 мая да дня нараджэння імператара быў узнагароджаны ордэнам Св. Ганны 3-й ступені.
* У 1900 г. 1908 г. г., 1909 г. — член эмерытальнай касы духавенства Магілёўскай епархіі.
* У 1909 г — член Таварыства ўзаемадапамогі выкладчыкаў ў царкоўных школах Магілёўскай епархіі.
* У 1910 г. быў узнагароджаны ордэнам Св. Ганны 2-й ступені.

Член Магілёўскага царкоўнага Богаяўленскага Братэрства.
Сапраўдны член Праваслаўнага місіянерскага грамадства па Магілёўскай камітэту.
Сапраўдны член Таварыства дапамогі тым якія жывуць у нястачы выхаванцам Магілёўскай духоўнай семінарыі.

21 мая 1909 года адзначаў 50-гадовы юбілей святарства.

## Літаратура 
#  Могилёвские епархиальные ведомости 1888 г., 1898 г., 1901 г., 1902 г., 1904 г., 1905 г., 1907 г., 1908, 1909 г. № 12 стр. 464—465., 1910 г., 1911 г., 1913 г., 1914 г. № 1, стр. 7
#  Памятная книжка Могилевской губернии на 1909 г.
# НГАБ Ф. 2301 оп. 1 ед. 680.
# НГАБ Ф. 2301 оп. 1 ед 1229, 221

## Спасылкі 
*  ВИШОВСКАЯ ПЕТРОПАВЛОВСКАЯ ЦЕРКОВЬ ВО ИМЯ СВЯТЫХ АПОСТОЛОВ ПЕТРА И ПАВЛА

Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Этнографы Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскай духоўнай семінарыі
Катэгорыя:Святары Рускай праваслаўнай царквы
Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі
Раман Рыгоравіч Бекер

**Раман Рыгоравіч Бекер** — беларускі і рускі танцоўшчык 2-й паловы 18 — пачатку 19 стагоддзяў.

## Біяграфія 
Нарадзіўся на Шклоўшчыне. З 1780-х гадоў прыгонны артыст балета Шклоўскага тэатра Зорыча, у 1800-12 у балетнай трупе Пецярбургскага імператарскага тэатра (фігурант, пантамімны танцоўшчык).

Падчас Айчыннай вайны 1812 года у Пецярбургскім апалчэнні, вызначыўся ў баях, у тым ліку на тэрыторыі Беларусі (пад Полацкам, Барысавам, Смалянамі і інш.). За адвагу быў узнагароджаны Георгіеўскі крыжам, атрымаў чын прапаршчыка. Пасля расфармавання апалчэння ў 1814 годзе прасіў дазволу вярнуцца на пецярбургскую сцэну, аднак не атрымаў яго. Апошнія гады жыцця правёў у Харкаве.

Катэгорыя:Акцёры Беларусі
Катэгорыя:Артысты балета Беларусі
Залаты апостраф

** «Залаты апостраф»** — літаратурная прэмія, заснаваная ў 2004 годзе рэдакцыяй часопіса «Дзеяслоў». Пераможцамі становяцца творцы, што друкаваліся на старонках выдання. Прэмія можа ўручацца пісьменніку толькі адзін раз.

## Пералік лаўрэатаў 
### 2003 
* Васіль Быкаў (проза)
* Алесь Бадак (паэзія)
* Глеб Лабадзенка (дэбют)

### 2004 
* Людміла Рублеўская (проза)
* Алесь Пісьмянкоў (паэзія)
* Усевалад Сцебурака (дэбют)

### 2005 
* Леанід Дранько-Майсюк (проза)
* Віктар Слінко (паэзія)
* Ганна Аўчыннікава (дэбют)

### 2006 
* Вольга Іпатава (проза)
* Рыгор Сітніца (паэзія)
* Лізавета-Дамініка Панамарова (дэбют)

### 2007 
* Андрэй Хадановіч (паэзія)
* Кастусь Тарасаў (проза)
* Ірына Бельская (дэбют)

### 2008 
* Уладзімір Някляеў (проза)
* Валянціна Аксак (паэзія)
* Віталь Рыжкоў (паэзія)
* Сяржук Сыс (найлепшую публікацыю паводле інтэрнэт-галасавання)

### 2009 
* Валерыя Кустава (паэзія)
* Міхась Андрасюк (проза)
* Віталь Быль (дэбют)
* Віктар Казько (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру)

### 2010 
* Вінцэсь Мудроў (проза)
* Вольга Гапеева (паэзія)
* Франак Вячорка (дэбют)
* Анастасія Кухарэнка (дэбют)
* Анатоль Вярцінскі (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру)

### 2011 
* Ігар Бабкоў (проза)
* Віктар Жыбуль (паэзія)
* Алесь Плотка (дэбют)
* Кастусь Цвірка (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру)

### 2012 
* Алесь Паплаўскі (проза)
* Алесь Разанаў (паэзія)
* Марына Яўсейчык (дэбют)
* Анатоль Кудравец (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру)

### 2013 
* Віктар Казько (проза)
* Леанід Галубовіч (паэзія)
* Алесь Бяляцкі (нон-фікшн)
* Генадзь Бураўкін (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру

### 2014 
* Сяргей Дубавец (проза)
* Людка Сільнова (паэзія)
* Мікіта Найдзёнаў (дэбют)
* Ніл Гілевіч (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру

### 2015 
* Уладзімір Арлоў (проза)
* Віталь Рыжкоў (паэзія)
* Валерыя Данілевіч (дэбют)
* Уладзімір Някляеў (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру)

### 2016 
* Валерый Гапееў (проза)
* Міхась Скобла (паэзія)
* Крысціна Бандурына (дэбют)

### 2017 
* Андрэй Федарэнка (проза)
* Анатоль Брусевіч (паэзія)
* Марына Булатоўская (дэбют)
* Алесь Разанаў (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру)

### 2018 
* Уладзімір Сцяпан (проза)
* Васіль Зуёнак (паэзія)
* Марыя Бадзей (дэбют)

### 2019 
* Алена Брава (проза)
* Вольга Гронская (паэзія)
* Кацярына Янчэўская (дэбют)

### 2020 
* Сяргей Рублеўскі (проза)
* Міхал Бараноўскі (паэзія)
* Кася Іофе (дэбют)

### 2021 
* Людміла Хейдарава (проза)
* Аксана Данільчык (паэзія)
* Дзяніс Мацеша (дэбют)

### 2022 
* Віктар Казько (проза)
* Усевалад Сцебурака (паэзія)
* Ксенія Фёдарава (дэбют)

### 2023 
* Змітрок Кузменка (проза)
* Алесь Дуброўскі (паэзія)
* Дар’я Мацеша (дэбют)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* «Залаты апостраф — 2008» 
* Названы лауреаты премии «Залаты апостраф» за 2010 год
Антыёх VI Дыяніс Эпіфан

**Антыёх VI Дыяніс Эпіфан** (каля 148 да н.э. — 138 да н.э.) — малалетні кіраўнік дзяржавы Селеўкідаў. Сын Аляксандра I Баласа і Клеапатры Тэі.

Фактычна Антыёх не кіраваў. У 145 годзе да н.э. абвешчаны Дыядотам Трыфанам царом у процівагу Дэметрыю II Нікатару. У 142 годзе да н.э. Дыядот Трыфан зрынуў Антыёха і стаў аднаасобна кіраваць краінай, у 138 годзе да н.э. абвешчана, што Антыёх хворы і патрабуецца хірургічная аперацыя, якая, меркавана, была скарыстана для ўтойвання яго забойства Дыядотам Трыфанам.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Селеўкіды
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі II стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Памерлі ў 138 годзе да н.э.
Катэгорыя:Манархі, зрынутыя ў дзяцінстве
Катэгорыя:Манархі, якія памерлі ў дзяцінстве‏
Катэгорыя:Забітыя дзеці
Катэгорыя:Забітыя манархі
Антыёх XI Філадэльф

**Антыёх XI Філадэльф** (**Антыёх XI Епіфан**) — цар Сірыі з роду Селеўкідаў, які кіраваў у 95 годзе да н.э.—92 годзе да н.э. Другі сын Антыёха VIII Грыпа.

## Кіраванне 
Прыняў дыядэму ў 95 годзе да н.э. разам са сваім братам (магчыма, блізнём) Філіпам I Філадэльфам пасля перамогі Антыёха X Эўсебеса над старэйшым братам Антыёха Селеўкам VI Эпіфанам і смерці апошняга. Антыёх XI імкнуўся адпомсціць за смерць свайго брата

Ён пайшоў вайной на Антыёха X Набожнага, але быў пераможаны праз 2 годы і загінуў разам са сваім войскам.

## Літаратура 
* Энциклопедия. Все монархи мира.

Катэгорыя:Селеўкіды
Катэгорыя:Памерлі ў 92 годзе да н.э.
Катэгорыя:Цары сірыйскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі I стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Манархі, якія загінулі ў баі
Катэгорыя:Блізняты паводле алфавіта
Фізічнае цела

**Фізічнае цела** або проста **цела** — прадмет вывучэння фізікі. Цела — гэта пэўная сутнасць, якую можна разглядаць як адзінае цэлае і характарызаваць пэўнымі фізічнымі велічынямі. Напрыклад, у класічнай механіцы цела характарызуецца масай, становішчам у прасторы, памерамі і арыентацыяй, на яго дзейнічаюць сілы, яно можа мець хуткасць або паскарэнне. У тэрмадынаміцы цела характарызуецца аб'ёмам, тэмпературай і г.д. У электрастатыцы цела характарызуюцца зарадамі і патэнцыяламі.

Слова *цела* часта ўжываецца разам з дадатковымі вызначальнікамі, напрыклад: **механічнае цела**, абсалютна цвёрдае цела, абсалютна чорнае цела і г.д..

## Гл. таксама 
* З’ява

Катэгорыя:Класічная механіка
Канчатковая перамога

**Канчатковая перамога** () — ідэя аб тым, што калі-небудзь усе людзі (ці большасць з іх) ва ўсім свеце будуць ужываць эсперанта як другую мову. Такія дасягненні эсперанта-руху, як Рэзалюцыі ЮНЕСКА аб эсперанта ці Пражскі маніфест, лічацца прыкметамі ўвасаблення гэтай ідэі. Раўмісты, каб падкрэсліць ідэалагічнасць тэрміна, стварылі вытворнае ад яго слова «фінвенкізм» ().

З-за таго, што выраз «Канчатковая перамога» мае ваеннае адценне, асобныя эсперантысты ўжываюць альтэрнатыўны выраз «Канчатковы поспех» ().

## Шляхі дасягнення 
Існуюць два шляхі да «Канчатковай перамогі»: «ці працяглай працай асобных людзей, гэта значыць, народнымі масамі, ці дэкрэтам улад». Першы шлях прынята называць «дэсубізм» (, ад *de sub* — знізу), другі — «дэсупрызм» (, ад *de supre* — зверху).

Дэсупрызм хаця і супрацьпастаўлены дэсубізму, але толькі іх узаемадапаўненне спрыяе найбольшаму распаўсюджанню эсперанта. Яскравы таму прыклад — нямецкі горад Херцберг. У 1960 годзе ў ім зарадзіўся эсперанта-рух, актыўнасць якога прывяла да таго, што ў 2006 годзе, згодна з рашэннем гарадскіх дэпутатаў, горад атрымаў статус «эсперанта-горад».

### Дэсубізм 
Менавіта дэсубізм, згодна з думкай Заменгофа, — найбольш верагодны шлях, бо, па яго словах, «улады прыходзяць на дапамогу са сваім адабрэннем толькі тады, калі ўсё ўжо поўнасцю гатова».

Тое ж самае паказвае практыка эсперанта-руху: стварэнне на месцах эсперанта-клубаў па ўсім свеце больш, чым што іншае, павялічыла колькасць эсперантыстаў. Таксама да дэсубізму магчыма аднесці рэгулярныя эсперанта-сустрэчы, курсы эсперанта, падарожжы праз Pasporta Servo і іншыя эсперанта-мерапрыемствы.

Важнай перавагай дэсубізму з’яўляецца натуральнае распаўсюджванне эсперанта.

### Дэсупрызм 
Прыклады дэсупрызму радзей сустракаюцца на практыцы:
* Рух еўрапейскіх эсперантыстаў за ўжыванне эсперанта ў якасці адзінай афіцыйнай мовы Еўрапейскага Саюза. Гэта ідэя параджае шмат дыскусій, асабліва актуальных у выніку таго, што ў ЕС 23 афіцыйныя мовы.
* Урады некаторых краін (напрыклад, Украіны) заканадаўча рэкамендуюць вывучаць эсперанта як факультатыў у навучальных установах.

Галоўная перавага дэсупрызму — быстрае распаўсюджванне эсперанта паўсюль, дзе дзейнічае моц закона. Да недахопаў адносіцца навязванне абавязку вывучаць мову.

## Раўмізм 
Ідэалогія, супрацьлеглая фінвенкізму, — раўмізм (). Ён разглядае «Канчатковую перамогу» як утопію. Раўмісты канцэнтруюць увагу не на будучыні эсперанта, а на яго сучаснасці. Не так прынцыпова ўсімі сродкамі распаўсюджваць эсперанта па ўсім свеце, як культываваць ужо існуючы эсперанта-рух. Для раўмістаў эсперанта-рух — гэта «самастойна выбраная дыяспарная моўная меншасць».

Катэгорыя:Культура эсперанта
Катэгорыя:Ідэалагічныя клішэ
Эсперанція

**Эспера́нція** ці **Эсперанці́да** (па эсперанта: *Esperantio*, *Esperantujo* ці *Esperanto-lando*) - нефармальная назва для супольнасці людзей, што гавораць на эсперанта, і іх культуры.

## Гісторыя 
.]]

Хаця некалькі дзяржаўных утварэнняў у розны час абвяшчалі аб жаданні ўжываць эсперанта ў якасці дзяржаўнай мовы (Морэснэт і Рэспубліка Вострава Ружы) гэтыя тэрыторыі не называлі Эсперантыяй.

Слова Esperantio ужывае ў сваіх дакументах міжнародная арганізацыя Esperanta Civito, якая абвяшчае сябе "суб'ектам міжнароднага права" і мае асобныя атрыбуты дзяржаўнасці (канстытуцыя, партыі, парламент). Пік дзейнасці Esperanta Civito прыйшоўся на 2001-2003 гады. У 2007 годзе група пісьменнікаў і паэтаў абвясціла аб стварэнні *Рэспублікі Эсперанта* - пародыі на Esperanta Civito.

## Бібліяграфія 
* Н. Л. Гудсков. Страна Эсперантия: карманная энциклопедия. Москва, АСТ, 2006. ISBN 5-17-038545-5

Катэгорыя:эсперанта
Катэгорыя:культура эсперанта
Акведук Траяна

thumb|Акведук Траяна адзначаны чырвонай лініяй

**Акведук Траяна** — антычны вадаправод, пабудаваны ў Рыме.

Акведук быў адкрыты 24 чэрвеня 109 года пры імператары Траяне і названы ў гонар яго. Новы акведук браў ваду з крыніц каля возера Брачана, на паўночны ўсход ад Рыма. Працягласць вадаправода складала 57 кіламетраў. У 537 годзе пры аблозе Рыма готамі акведук быў часткова разбураны, але праз некалькі гадоў дзякуючы палкаводцу візантыйскаму Велізарыю ён быў адноўлены. Новыя ўмяшанні ў будынак акведука адбываліся на працягу кіравання Папы Ганорыя I у VII стагоддзі. Пасля нападаў на Рым лангабардаў акведук прыйшлося зноў аднаўляць. Пры Папе Паўле V уздоўж акведука Траяна быў пабудаваны новы акведук.

## Літаратура 
* Romolo Augusto Staccioli, Acquedotti, fontane e terme di Roma antica, Roma, Newton & Compton, 2005.
* Samuel Ball Platner, Thomas Ashby: A Topographical Dictionary of Ancient Rome. Oxford University Press, London 1929, S. 28 (Online).
* Filippo Coarelli: Rom. Ein archäologischer Führer. Zabern, Mainz 2000, S. 40-41, ISBN 3-8053-2685-8.
* Lawrence Richardson Jr.: A New Topographical Dictionary of Ancient Rome. Johns Hopkins University Press, Baltimore 1992, S. 18-19 (Aqua Traiana).

## Спасылкі 
*
Сімпатыя

**Сімпа́тыя** ( — «спачуванне, прыхільнасць») — пачуццё ўстойлівай эмацыйнай прыхільнасці чалавека да іншых людзей. Процілегласць антыпатыі.

Сімпатыя, як правіла, узнікае на аснове агульных поглядаў, інтарэсаў і каштоўнасцяў, а таксама з прычыны выбарчай станоўчай рэакцыі на від, паводзіны і рысы характару іншага чалавека. Сімпатыя аднаго чалавека да іншага праяўляецца як інстынктыўная схільнасць, пачуццё ўнутранага сваяцтва паміж імі. Выяўляецца ў павышанай цікавасці да чалавека, добразычлівасці, аказання ўвагі і дапамогі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пачуцці
Іосіф Бенцыянавіч Сіманоўскі

**Іосіф Бенцыянавіч Сіманоўскі** або **Язэп Сіманоўскі** (,  — ) — беларускі бібліёграф, бібліятэказнавец, перакладчык, першы дырэктар Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і рамесніка. У 1914 г. скончыў Бернскі ўніверсітэт у Швейцарыі. Працаваў у Маскве ў энцыклапедыі Граната, практыкаваў у гарадской бібліятэцы імя А. С. Пушкіна. З 1917 г. зноў у Бабруйску, працаваў намеснікам гарадскога Савета, старшынёй культурнай секцыі, быў членам рэдакцыі мясцовай газеты, з ліпеня 1918 г. — загадчыкам гарадской бібліятэкі.

У 1921 г. узначальваў бібліятэку Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта ў Менску і Кніжную палату, клапаціўся аб росце кніжных фондаў, выкарыстоўваў магчымасці атрымання дарэвалюцыйных выданняў. На гэтым пасту працаваў амаль 40 гадоў. Выступаў ініцыятарам стварэння ў 1926—1933 гг. філіялаў бібліятэк у Віцебску, Магілёве, Гомелі, якія ў 1938 г. былі рэарганізаваны ў абласныя.

У 1941 г. эвакуіраваўся ў Сталінград, затым у Саратаў, працаваў у навуковых бібліятэках. У жніўні 1942 г. адазваны ў Маскву для выкладання ў Маскоўскім дзяржаўным бібліятэчным інстытуце. Адначасова, з красавіка 1943 г., пачаў работу па аднаўленні Дзяржаўнай бібліятэкі БССР. Як яе першы дырэктар, удзельнічаў у рабоце шматлікіх усесаюзных, рэспубліканскіх нарад, з’ездаў, канферэнцый, на якіх выступаў з дакладамі ў пытаннях бібліятэказнаўства.

У 1944—1945 гг. прымаў актыўны ўдзел у арганізацыі бібліятэчнага факультэта пры Мінскім педінстытуце імя А. М. Горкага, дзе шмат гадоў выкладаў бібліятэказнаўства і да 1951 г. быў загадчыкам кафедры.

Распрацаваў пытанне аб ролі навуковых бібліятэк як цэнтраў бібліяграфічнай работы. Унёс значны ўклад у развіццё бягучай i рэтраспектыўнай бібліяграфіі, падрыхтоўку паказальнікаў бібліяграфічных дапаможнікаў. Быў ініцыятарам выдання бюлетэня «Новыя кнігі Беларусі». Вядомы яго заслугі і ў развіцці МБА, стварэнні цэнтралізаванай сістэмы кнігазабеспячэння навуковых бібліятэк, даследаванні гісторыі бібліятэчнай справы ў рэспубліцы. На беларускую мову перакладаў творы Г. Гейнэ, А. Міцкевіча.

## Узнагароды 
Заслужаны дзеяч культуры БССР (1957).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Бібліёграфы Беларусі
Сімпатрыя

**Сімпатры́я** або **сімпатрычнасць** (ад грэч. Sýn — разам і patris — радзіма) — спосаб відаўтварэння, пры якім ўзнікненне новых відаў адбываецца ў папуляцыях з перакрыжаванымі альбо супадаючымі арэаламі. Папуляцыі, якія жывуць на адной і той жа тэрыторыі, завуць сімпатрычнымі. Не скрыжаваныя паміж сабой віды, якія суіснуюць у межах адной і той жа вобласці, з’яўляюцца сімпатрычнымі. Гэтым тэрмінам прынята пазначаць 2 розныя сітуацыі: у першай сітуацыі папуляцыі суіснуюць генетычна, але не экалагічна, а ў другой — суіснуюць як генетычна, так і экалагічна. Першая сітуацыя завецца сумежнай сімпатрыяй, другая — біятычнай сімпатрыяй.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Экалогія
Катэгорыя:Эвалюцыйная біялогія
Пражскі маніфест (эсперанта)

**Пражскі маніфест, эсперанта** ( па эсп. - **Manifesto de Prago** гэта дэкларацыя руха за міжнародную мову эсперанта, прадстаўленая падчас LXXXI Сусветнага Кангрэса эсперанцістаў у 1996 годзе у Празе.

## Уводзіны 
У пачатку Пражскага маніфестападпісаўшыя яго:
* *звяртаюцца* да ўсіх урадаў, міжнародных арганізацый, усіх людзей добрай волі;
* *абвяшчаюць*  аб сааёй рашымасці і далей дзейнічаць у адпаведнасці з выкладенымі ніжэй мэтамі;
* *прапануюць* кожнай араганізацыі і кожнаму чалавеку далучыцца да сваёй дзейнасці.

Далей яны ўказваюць на не страчаную больш за стагоддзе існавання мовы актуальнасць і значэнне эсперанта для сучаснага грамадства

## Склад маніфеста 
Маніфест утрымлівае семь прынцыпаў руха эсперантыстаў, якія лічацца «асновапалагаючымі для справядлівага і эфектыўнага наладжвання міжнародных моўных зносін». Яны спрыяюць вырашэнню сучасных моўных праблем, звяртаючы асблівую ўвагу на моўную дэмакратыю і захаванне моўнай разнастайнасці.

## Гл. таксама 
* Педагагічная каштоўнасць эсперанта

## Спасылкі 
* Пражскі маніфест на сайце сусветнай асацыяцыі эсперанта 
* Пражскі маніфест 

Катэгорыя:Гісторыя эсперанта
Катэгорыя:Маніфесты
Катэгорыя:1996 год у Празе