Купідон

**Купідон** (лат. Cupīdō [kˈˈpiːdoː] «гарачае жаданне») — у рымскай міфалогіі бог жадання, эратычнай любові, цягі і прыхільнасці. Яго часта малююць сынам багіні кахання Венеры і бога вайны Марс. Ён таксама вядомы як **Амур** («Каханне»). Яго грэчаскі аналаг — Эрас. Хоць у класічным грэцкім мастацтве Эраса звычайна малююць стройным крылатым юнаком, у эліністычны перыяд яго ўсё часцей малявалі круглатварым хлопчыкам. За гэты час да яго атрыбутаў дадаліся лук і стрэлы, якія прадстаўляюць яго крыніцу сілы: чалавек ці нават бажаство, пранізлівае стралой Купідона, напаўняецца нястрымным жаданнем. У міфах Купідон — другарадны персанаж, які ў асноўным служыць для прывядзення сюжэту ў рух. Ён з’яўляецца галоўным героем толькі ў казцы пра Амуры і Псіхею, калі, паранены уласнай зброяй, адчувае любоўнае выпрабаванне. Хоць іншыя гісторыі пра яго не распавядаюцца, яго традыцыя багатая паэтычнымі тэмамі і візуальнымі сцэнарамі, такімі як «Любоў перамагае ўсё» і адказнае пакаранне або катаванне Купідона.

У мастацтве Купідон часта з’яўляецца як Амур або ''* і ў больш позняй тэрміналогіі мастацтвазнаўства як эквівалент грэчаскіх Эратаў. Купідоны — часты матыў як рымскага мастацтва, так і больш позняга заходняга мастацтва класічнай традыцыі. У XV стагоддзі іканаграфія Купідона пачынае станавіцца неадрознай ад Пута.

Купідон працягваў заставацца папулярнай фігурай у Сярэднія вякі, калі пад хрысціянскім уплывам ён часта меў дваістую прыроду як нябесную і зямную любоў. У эпоху Адраджэння аднавілася цікавасць да класічнай філасофіі, што надзяліла яго складанымі алегарычнымі сэнсамі. У сучаснай папулярнай культуры Купідона малюець з нацягнутай цецівой лука, каб выклікаць рамантычнае каханне, часта як сімвал Дня Святога Валянціна. Сілы Купідона падобныя з сіламі Камадзевы, індуісцкі бог чалавечай любові.

## Этымалогія 
Слова *Cupīdō* («гарачае жаданне») з’яўляецца вытворным ад лацінскага *cupiō*, *cupĕre* («жадаць»), якое само па сабе паходзіць ад прота-італійскага **kup-i-*, што можа адлюстроўваць **kup-ei-* («жадаць»; умбрыйскія *cupras*, Паўднёва-Пічэнскія *kuprí*). У выніку походзіць ад праіндаеўрапейскай дзеяслоўнай асновы **kup-(e)i-* («трапятаць, жадаць»; стараірландскае *accobor* ’жаданне’, санскрыцкае *prá-kupita* — ’дрыжаць, дрыжаць’, рускае *кіпець*).

## Паходжанне і нараджэнне 
, Музей Бадэ, Берлін.]]
Рымляне пераасэнсавалі міфы і канцэпцыі, якія адносяцца да грэцкага Эраса для Купідона, у сваёй уласнай літаратуры і мастацтве, а міфаграфы сярэднявечча і эпохі Адраджэння свабодна аб’ядноўваюць іх. У грэцкай традыцыі ў Эраса была падвойная, супярэчлівая генеалогія. Ён быў сярод першых багоў, якія ўзніклі бясполым шляхам; пасля яго пакалення бажаствоў былі народжаныя праз саюзы мужчын і жанчын. У «Тэагонія» Гесіёда Эраса старэй толькі Хаос і Гея (Зямля). Да існавання гендэрнай дыхатаміі Эрас аддзяляў сутнасці ад таго, што яны ўтрымлівалі ў сабе.

У той жа час Эрат, які адлюстроўваўся хлопчыкам або стройным юнаком, лічыўся дзіцем чароўнай пары, асоба якой вар’іравалася ў залежнасці ад крыніцы. Уплывовы міфограф эпохі Адраджэння Натале Конці пачаў свой раздзел пра Амура/Эраса, заявіўшы, што самі грэкі не былі ўпэўненыя ў яго паходжанні: ад Неба і Зямлі, Арэса і Афрадыты, Ночы і Эфіра, або Разлада і Зефіра. Ён адзначае, што грэцкі пісьменнік-падарожнік Паўсаній супярэчыць сам сабе, кажучы ў адным месцы, што Эрас вітаў Афрадыту ў свеце, а ў іншым, што Эрас быў сынам Афрадыты і малодшым з багоў.

У лацінскай літаратуры Купідон звычайна разглядаецца як сын Венеры без спасылкі на бацьку. Сенека кажа, што ім быў Вулкан, муж Венеры. Цыцэрон, аднак, кажа, што было тры Купідона, роўна як і тры Венеры: першы Амур быў сынам Меркурыя і Дыяны, другі Меркурыя і другі Венеры, а трэці Марса і трэцяй Венеры. Гэты апошні Купідон быў эквівалентам Антэраса, «Контр-Любові», аднаго з Эратаў, багоў, якія ўвасабляюць аспекты кахання. Шматлікія купідоны ў мастацтве, з’яўляюцца дэкаратыўнай праявай гэтых разрасталых запалаў і жаданняў. У эпоху англійскага Адраджэння Крыстафер Марла пісаў пра «дзесяці тысячах купідонаў»; у вясельнай масцы Бэна Джонсана *Hymenaei* «тысячы рознакаляровых закаханых  скачуць па вясельным пакоі».

У больш позняй класічнай традыцыі Купідон часцей за ўсё разглядаецца як сын Венеры і Марса, любоўная сувязь якіх уяўляе сабой алегорыю Кахання і Вайны. Дваістасць першапачатковага і сексуальна зачатага Эраса змяшчала ў сябе філасофскія канцэпцыі нябеснай і зямной любові нават у хрысціянскую эпоху.

## Атрыбуты і тэмы 
.]]
]]
Крылатасць Купідона тлумачыцца тым, што закаханыя нясталыя і схільныя перадумаць, а дзіцячы выгляд — таму што каханне ірацыянальна. Яго сімвалы — страла і факел, «таму што каханне раніць і запальвае сэрца». Гэтыя атрыбуты і іх інтэрпрэтацыя былі ўсталяваныя ў позняй антычнасці, як рэзюмаваў Ісідар Севільскі (пам. 636 г. н. э.) у яго *Etymologiae*. Амур таксама часам малюецца з завязанымі вачыма і апісваецца як сляпы — паколькі выгляд каханага можа быць прымушэннем да кахання, — зашоранай і свавольнай. Як пісаў Шэкспір ў «*Сне ў летнюю ноч*» (1590-я):
]]

У *«Алегорыі вясны»* Батычэлі (1482 год), таксама вядомай пад італьянскай назвай *«La Primavera»*, Купідон намаляваны з завязанымі вачыма і ён страляе з лука, размешчаным над цэнтральнай фігурай Венеры.

У прыватнасці, у старажытнарымскім мастацтве амуры таксама могуць быць акружаны садавіной, жывёламі, атрыбутамі пор года або бога віна Дыяніса, якія сімвалізуюць здольнасць зямлі да ўзнаўлення.

Маючы ўсе гэтыя рысы, Купідон звязваецца з індуісцкім богам Камай.

### Стрэлы Купідона 
Купідон мае два выгляду стрэл, адзін з вострым залатым наканечнікам, а іншы з тупым свінцовым наканечнікам. Чалавек, паранены залатой стралой, адчувае нястрымнае жаданне, а паравнены свінцовай адчувае агіду і жадае толькі бегчы. Выкарыстанне гэтых стрэл апісана лацінскім паэтам Авідзіем у першай кнізе яго *«Метамарфоза»*. Калі Апалон кпіць з Купідона як над маленькім Лучнікам, Купідон страляе ў яго залатой стралой, але паражае аб’ект свайго жадання, німфу Дафну, свінцом. Патрапіўшы ў пастку непажаданых заляцанняў Апалона, Дафна моліцца свайму бацьку, рачному богу Пенею, які ператварае яе ў лаўр, дрэва, прысвечанае Апалону. Гэта першая з некалькіх няўдалых або трагічных любоўных інтрыг Апалона. Гэтая тэма некалькі адлюстравана ў гісторыі Рэха і Нарцыса, паколькі багіня Юнона навязвае каханне німфы Рэха Нарцысу, праклятага багіняй Немязідай, каб ён быў закаханы ў сябе і не рэагаваў на яе каханне.

Варыянт легенды можна знайсці ў *The Kingis Quair*, паэме XV-га стагоддзя, прыпісанай Якаву I, у якой у Купідона ёсць тры стралы: залатая для лёгкага «паражэння», якое лёгка вылечыць; больш прывабнае срэбра; і сталь для любоўнай раны, якая ніколі не гоіцца.

### Купідон і пчолы 
.]]
У гісторыі пра Купідона, выкрадальніка мёду, дзіця-бог быў уджалены пчоламі, калі выкраў мёд з іх вулля. Ён плача і бяжыць да сваёй маці Венеры, скардзячыся, што такая маленькае істота не павінна прычыняць такія балючыя раны. Венера смяецца і паказвае на паэтычную справядлівасць: ён таксама малы, але ўсё ж дастаўляе джала кахання.

Гісторыя пра Эраса ўпершыню была расказана ў *«Ідыліях*» Феакрыта (3 стагоддзе да н.э.). У эпоху Адраджэння яго шмат разоў апісвалі як у мастацтве, так і ў паэзіі. Тэма завяршыла паэтычны цыкл *Амарэці* (1595 года) Эдмунда Спенсера і паслужыла прадметам прынамсі для дваццаці твораў Лукаса Кранаха Старэйшага і яго майстэрні. Нямецкі паэт і класік Карл Філіп Конц (1762—1827) назваў гэтую легенду *злараднасцю'' («атрыманнем задавальнення ад чужога болю») у аднайменным вершы. У версіі Готхальда Эфраіма Лесінга, пісьменнік нямецкай асветы, інцыдэнт падахвочвае Купідона ператварыцца ў пчалу:Праз гэта джала Амур стаў мудрэй. Нястомны падманшчык прыдумаў яшчэ адзін баявы план: ён стаіўся пад гваздзікамі і ружамі калі дзяўчына прыйшла іх збіраць, ён вылецеў як пчала і ўкусіў яе.Вобраз Амура ў выглядзе пчалы з’яўляецца часткай складанай традыцыі паэтычных вобразаў, у якую ўваходзяць кветка юнацтва, джала любові як дэфларацыю і мёд як сакрэт кахання.

### Купідон і дэльфіны 
Як у старажытным, так і ў больш познім мастацтве Купідон часта малюецца верхам на дэльфіне. На старажытнарымскіх саркафагах малюнак можа паказваць падарожжа душы, першапачаткова звязанае з культам Дыяніса. Мазаіка з познерымскай Брытаніі выяўляе працэсію, якая выходзіць з рота марскога бога Нептуна, спачатку дэльфінаў, а затым марскіх птушак, узыходзячую да Купідона. Адна з інтэрпрэтацый гэтай алегорыі складаецца ў тым, што Нептун ўяўляе сабой паходжанне душы з матэрыі, з якой было створана жыццё, а Купідон перамагае як жаданы лёс душы.

У іншых кантэкстах Купідон з дэльфінам паўтараецца як гуллівы матыў, напрыклад, у садовай скульптуры ў Пампеях, на якой намаляваны дэльфін, які ратуе ад Купідона васьмінога, ці Купідон, які трымае дэльфіна. Дэльфіна, часта мудрагеліста прапрацаванага, канструявалі як носік фантана. На фантане сучаснай эпохі ў Палацца Векк’ё, Фларэнцыя, Італія, Купідон, мабыць, душыць дэльфіна.

У старажытнасці дэльфінаў часта малявалі прыязнымі да людзей, а сам дэльфін мог ўвасабляць прыхільнасць. Пліній запісвае аповяд пра дэльфіна ў Паццуолі, які кожны дзень нёс хлопчыка на спіне праз возера ў школу; калі хлопчык памёр, дэльфін аплакваў сябе да смерці.

У эратычных сцэнах з міфалогіі Купідон верхам на дэльфіне можа перадаваць, як хутка рухаецца каханне, або абнадзейваючай прысутнасцю для дзікай скачкі кахання. Купідон верхам на дэльфіне можа прысутнічаць у сцэнах, якія паказваюць вяселле Нептуна і Амфітрыты (Трыумф Нептуна).

### Дэман распусты 
Каб адаптаваць міфы пад хрысціянскі светапогляд, сярэднявечныя міфографы інтэрпрэтавалі іх з іншага пункту гледжання. Купідон разглядаецца як «дэман распусты». Наватар Тэадульф Арлеанскі, які пісаў у часы праўлення Карла Вялікага, пераасэнсаваў Купідона як спакуслівую, зламысную постаць, якая эксплуатуе жаданне ўцягнуць людзей у алегарычны падземны свет заганы. Для Тэадульфа калчан Купідона сімвалізаваў яго разбэшчаны розум, хітрасць лука, атручаныя стрэлы і падпалены запал паходні. Дарэчы было адлюстраваць яго аголеным, каб не хаваць свайго падману і зла. Гэтая трактоўка ў значнай ступені вынікала за яго прывязвання да юрлівасці, але пазней знікла, паколькі многія хрысціяне ўспрынялі Купідона як сімвал любові.

## Гл. таксама 
* Дафна
* Пута, часта атаясамліваецца з херувімам

## Літаратура 
* 
* Fabio Silva Vallejo, Mitos y leyendas del mundo (Spanish), 2004 Panamericana Editorial. ISBN 9789583015762

## Спасылкі 
* Іканаграфічная база даных Інстытута Варбурга (каля 2400 малюнкаў Купідона). 

Катэгорыя:Багі ў рымскай міфалогіі
Катэгорыя:Выдуманыя лучнікі
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі