Акруга Вільня (Армія Краёва)

**Акруга Вільня** — тэрытарыяльная адзінка Арміі Краёвай і яе папярэднікаў, кодавыя назвы: «245», «Мёд», «240», «Вяно», «Ягпды».  

Акруга была самастойнай адзінкай, непасрэдна падпарадкоўвалася Галоўнаму штабу ZWZ/AK, ахоплівала тэрыторыю былога Віленскага ваяводства ў межах 1939 года. У яе склад уваходзіла таксама Сярэднелітоўскі (Ковенскі) падраён. Камандзірам раёна быў падпалкоўнік Нікадзім Сулік (псеўд. «Ёдка»), а пасля арышту ў красавіку 1941 г. маёр/падпалкоўнік Аляксандр Кжыжаноўскі (псеўд. «Воўк»). Начальнікам Кедыўскага раёна быў ціхацемны паручнік Адам Борычка (псеўд. «Брона», «Тонько»), які пасля прыбыцця, з сярэдзіны жніўня 1943 г., перайшоў у лясныя падраздзяленні маёра Казіміра Радзікоўскага (псеўд. «Домбек»). У раёне дзейнічала больш за 30 дыверсійна-партызанскіх цэнтраў. З 1 жніўня 1943 года камандаванне акругі мела сувязь са штабам галоўнакамандуючага ў Лондане, дзякуючы працы ўласнай радыёстанцыі пад кодавай назвай «Ванда 19». 

Пасля аперацыі «Востра Брама» 17 ліпеня 1944 г. аддзелы НКУС пачалі раззбройванне жаўнераў Арміі Краёвай на Віленшчыне: Арыштавана 7924 чалавекі, у тым ліку брыг. Аляксандр Кшыжаноўскі («Воўк») і 650 афіцэраў і падафіцэраў, не менш за 60 былі забітыя, каля 6000 зняволеныя ў лагеры «Меднікі». Больш за год у раёне працягваліся баі супраць РСЧА.

Акруга Вільня Арміі Краёвай была ўзнаўлена ў пасляваеннай Польшчы як экстэрытарыяльная адзінка падпаручнікам Антоні Аляхновічам (псеўд.Пагарэцкі), якому падпарадкоўваліся 5-й і 6-й Віленскія брыгады Арміі Краёвай, рэканструяваных на Падляшшы і ў Борах Тухольскіх маёрам Зыгмунта Сендзялажа (псеўд. Лупашка). Абодва яны былі забітыя ў варшаўскай турме на вул. Ракавецкая.Акруга была ліквідавана ў 1948 годзе, але апошнія лясныя групы з 6-й Віленскай брыгады Арміі Краёвай ваявалі да 1952 года.

## Партызанскія фармаванні 
Першае пастаяннае партызанскае фармаванне ў акрузе было створана ў сакавіку 1943 года (камандаваў 2-й лейтэнант Антоні Буржынскі (псеўд. Кмічыч)) якое праз некалькі месяцаў атрымла статус брыгады (300 жаўнераў). 26 жніўня 1943 года брыгада была запрошана савецкім камандзірам брыгады ім. Варашылава на перамовы на базе на Нарачы. Савецкі бок арыштаваў, раззброіў жаўнераў польска брыгады, а затым забілі каля 80 партызан.

У верасні 1943 г. фармаванне было адноўлена капітанам Зыгмунтам Шэндзеларам (псеўд. Лупашка). Былі створаны і іншыя падраздзяленні: Cichociemny (лейт. Адам Борыцкі псеўд. Тонька), Н.Н. (паручнік Грацыян Фруг псеўд. Шчэрбец). У канцы 1943 г. адзінкі пачалі пераўтварацца ў партызанскія брыгады Арміі Краёвай: Падраздзяленне «Szczerbiec» у 3-ю брыгаду, падраздзяленне «Łupaszka» у 5-ю брыгаду, падраздзяленне «Tońka» стала адпраўным пунктам 6-й брыгады, падраздзяленне «Żuk» у 7-ю брыгаду, падраздзяленне «Nietoperz» стала ядром 13- й брыгады Брыгада. У раёне дзейнічала 16 партызанскіх брыгад і 10 меншых злучэнняў з агульнай колькасцю каля 10 тыс.

У красавіку 1944 г. быў створаны Штаб палявых злучэнняў, утвораны тры партызанскія групы з інспектаратамі: «А» (Вільня-Троцкі), «БК» (Браслаў-Паставы) і «Ф» (Ашмяна-Маладзечна). У першай палове 1944 г. Армія Краёва правяла каля ста некалькіх дзесяткаў значных баявых дзеянняў супраць нямецкага акупанта.

## Дзейнасць у 1939 г. 
Генерал Міхал Такаржэўскі-Карашэвіч, камандуючы Службай перамогі Польшчы, створанай у Варшаве 27 верасня 1939 г., накіраваў у Вільню трох эмісараў. Імі былі: палкоўнік Януш Галадык, падпалкоўнік Нікадэм Сулік «Ёдка» і маёр Аляксандр Кшыжаноўскі «Анджэй». Афіцэры прыбылі ў Вільню 8 снежня 1939 г. без палкоўніка Януша Галадыкі, які быў арыштаваны на літоўска-савецкай мяжы.

Праз кс. Казіміра Кухарскага, яны наладзілі сувязь са стыхійна ўзнікаючымі падпольнымі арганізацыямі. 28 снежня 1939 г. была створана акруга Вільня СЗП, якая ўвабрала ў сябе ўсе падпольныя арганізацыі Віленшчыны.

Ужо ў студзені 1940 г. СЗП была перайменавана ў Саюз узброенай барацьбы. Акруга Вільня ZWZ непасрэдна падпарадкоўвалася галоўнакамандуючаму ZWZ у Парыжы генералу Казіміру Саснкоўскаму. Сувязь падтрымлівалася праз каўнасскую базу, а потым і стакгольмскую базу «Ганна».

## Арганізацыя СЗП-СУБ на пачатку 1940 г. 
Камандуючы ваяводскім камандаваннем (з мая 1940 г.)

* Ваяводскі камандуючы (камандзір акругі) - падпалкоўнік Нікадэм Сулік
* намеснік (начальнік штаба) - падпалкоўнік Адам Абцітовіч
* Намеснік камандзіра па прапагандзе - маёр Уладзіслаў Каменскі
* Інтэндант - маёр Аляксандр Кшыжаноўскі
* Кіраўнік агульнай арганізацыі - кап. Антоні Аляхновіч
* Начальнік разведкі - падпалкоўнік Зыгмунт Цэтнароўскі
* Начальнік сувязі - паручнік Стэфан Чэрнік
* Старшыня фінансавага камітэта - кс. Казімір Кухарскі
* Камендант віленскага гарнізона «Двор».

: Кап. Аляксандр Васілеўскі
: Кап. Караль Зялінскі

* Камендант правінцыі «Поле»

: Маёр Юзэф Рочняк
: Кап. Чэслаў Дэбіцкі
:* Ад'ютант - паручнік Баляслаў Васілеўскі

У студзені 1943 г. быў скасаваны падзел акругі на «Двор» і «Поле». З гэтага часу акруга была падзелена на гарнізон горада Вільні і Інспектараты.

## Пад нямецкай акупацыяй 
У адпаведнасці з дэкрэтам Гітлера ад 17 ліпеня 1941 г. «Адміністраванне тэрыторый на Усходзе» Віленшчына і Літва былі вызначаны да Генеральнай акругі Літва. Былі створаны два гебітскамісарыяты: Вільня-Штадт пад кіраўніцтвам Крайсляйтэра НСДАП Ганса Хінгста і Вільня-Ланд пад кіраўніцтвам оберштурмфюрэра СС Хорста Вульфа. Побач з нямецкім гестапа, службамі бяспекі і паліцыяй былі створаны літоўскія аналагі, у тым ліку палітычная Саўгума.

Вільня-Штадт атрымала кодавую назву «Сядзіба», а Вільня-Ланд атрымала кодавую назву «Поле». Камендантам «Поля» быў паручнік Чэслаў Дэбіцкі «Чуды», і начальнік штаба Мечыслаў Патоцкі «Камень».14 лютага 1942 г. Саюз узброенай барацьбы быў перайменаваны ў Армію Крайовую. Увесну падпалкоўнік Любаслаў Кшэшоўскі «Людвік» і кап. Тэадор Цэтыс «Слаў», згодна з кіруючымі ўказаннямі Галоўнага штаба была рэарганізавана Віленская акруговая ўправа Арміі Краёвай.

### Камандаванне акругі Вільня Арміі Краёвай 
: Камендант - падпалкоўнік Аляксандр Кшыжаноўскі "Воўк"
: Начальнік штаба - падпалкоўнік Любаслаў Кшэшоўскі «Людвік»

* I аддзел агульнай арганізацыі — падпалкоўнік Юльян Кулікоўскі «Рынграф», «Вітольд», «Драгамірскі»
* Аддзел II
** Аперацыйны аддзел - Стэфан Ставей "Ота"
** Контрвыведка - суддзя Міраслаў Глэмбоцкі «Цэцылія»
* Аддзел III аператыўна-навучальна - Cichociemny маёр Тэадор Цэтыс "Sław"
* Інтэндант IV аддзела - маёр Казімір Гейльман «Томаш»
* V аддзел сувязі - капітан Стэфан Чэрнік «Орват»
* Філіял VI - Антоні Какацінскі "Юліян", "Тюліпан"
* Кедыва ячэйка - маёр Казімер Радзікоўскі «Домбек»
* Асаблівы ваенны суд - падпаручнік Станіслаў Ахоцкі «Аргус»
* Душпастырская служба – кс. падпалкоўнік Пётр Рынкевіч «Пётр», «Алекс»

### Інспектаратуры рэгіянальныя 
У чэрвені 1942 г. замест ранейшага падзелу на «Двор» і «Поле» былі ўведзены Інспектаратуры. Акруговыя інспектаратуры падзяляліся на акругі, якія па даваенным польскім адміністрацыйным падзеле супадалі з паветамі.

* Інспектарат A — маёр Антоні Аляхновіч
** Паўночная падінспекцыя - кап. Эмануіл Пратэш «Эмка»
** Паўднёвая субінспекцыя - кап. Ежы Бранікоўскі «Кабан»
** Віленскі гарнізон
* Інспектарат B — маёр Мечыслаў Патоцкі
** Свянцянскі раён
** Браслаўскі раён
* Інспектарат C — маёр Стэфан Свяхоўскі
** Пастаўскі раён
** Дзісненскі раён
** Інспекцыя «БК» . - маёр Мечыслаў Патоцкі
* Інспектарат E - Станіслаў Май
** Ковенскі раён - Мечыслаў Туркевіч «Шафёр»
** Кейданскі раён -хар. Францішак Мадонскі «Воблачна»
** Шаўлянская вобласць - Тэадор Нагурскі «Міхаіл»
* Інспектарат F — маёр Чэслаў Дэбіцкі
** Ашмянская раён "Асець" - 2-й лейтэнант. Тадэвуш Чэрнік "Cis"
** Маладзечанскі раён "Малако" - паруч. Уладзіслаў Бурак «Гаеўскі»
** Вілейскі раён

### Падрыхтоўка да навальніцы 
У красавіку 1944 г. на аснове арганізацыйнага распараджэння Акруговага штаба на базе інспектаратур былі створаны штабы партызанскіх атрадаў. 6 чэрвеня было створана Камандаванне партызанскімі злучэннямі акругі.

**Кіраўніцтва**

* Камандзір - падпалкоўнік Аляксандр Кшыжаноўскі "Воўк"
* Начальнік штаба - Cichociemny маёр Тэадор Цэтыс "Слаў"
* Начальнік аддзела I - кап. Збігнеў Бродзікоўскі «Раранча»
* Загадчык аддзялення II - пар. Юзэф Цецерскі "Рокіта"
* Начальнік III дывізіі - падпалкоўнік Зыгмунт Блюмскі «Стрычанскі»
* Начальнік IV аддзела - маёр Казімір Радзікоўскі "Робур"
* Начальнік аддзялення V - кап. Стэфан Чэмік "Орват"
* Загадчык аддзела VI - пар. Антоні Снарскі "Сольны"
* Начальнік інжынераў - кап. Міхал Краявежыц "Kowal"
* Начальнік санітарнай службы — лейтэнант Міхал Райхер «Сосна»

**Партызанскія атрады:**

* Злучэнне 1 Віленскай акругі Арміі Краёвай
** 2-я Віленская брыгада Арміі Краёвай
** 3-я Віленская брыгада Арміі Краёвай
** 5-я Віленская брыгада Арміі Краёвай
** 7-я Віленская брыгада Арміі Краёвай
* Злучэнне 2 Віленскай акругі Арміі Краёвай
** 1 Віленская брыгада Арміі Краёвай
** 4-я Віленская брыгада Арміі Краёвай «Нароч»
** 23-я Браслаўская брыгада Арміі Краёвай
** 24-я брыгада Арміі Краёвай «Дрысьвяты»
** 36-я брыгада Арміі Краёвай «Жэймяна»
** Віленская брыгада Арміі Краёвай «Газдава»
** Аддзел разведкі - пар. Барыс Штарк "Пташнік"
* Злучэнне 3 Віленскай акругі Арміі Краёвай
** 8-я Ашмянская брыгада Арміі Краёвай
** 9-я Ашмянская брыгада Арміі Краёвай
** 10-я Ашмянская брыгада Арміі Краёвай
** 12-я Ашмянская брыгада Арміі Краёвай
** 13-я Маладзекаўская брыгада Арміі Краёвай

## Асноўныя баявыя дзеянні партызанскіх атрадаў 
* Адбор быў зроблены на падставе: Я. Адамска, Л. Свярда, С. Матушэвіч Месцы баёў і магілы жаўнераў у Віленскай акрузе Арміі Краёвай*.*

## Ушанаванне памяці 
1 жніўня 1980 года на Кафедральным саборы ў Вроцлаве была адкрыта дошка ў памяць жаўнераў Львоўскай вобласці і акругі Вільня АК.

## Галерэя 

Файл:Nikodem sulik.jpg|Нікадзім Сулік-Сарноўскі
Файл:Aleksander Krzyzanowski.jpg|Аляксандр Кшыжаноўскі
Файл:Al Krzyżanowski.jpg|Памятная пліта Аляксандра Кшыжаноўскага
Файл:Gracjan Fróg (Szczerbiec).jpg|Грацыян Фруг

## Заўвагі 

## Зноскі 

## Бібліяграфія 
* Віктар Снасцін: Інспекцыя "Ф" : (матэрыялы гісторыі) Віленскай акругі Краёвай Арміі . Быдгашч : Таварыства аматараў Вільні і Віленскага краю, 1997. ISBN 83-905279-8-7 .
* *Арганізацыйная структура Арміі Краёвай*, Марэк Ней-Крвавіч у: Гаворачы ўзрост No 9/1986.
* Павел Ракіцкі: Армія Краёвая на Віленшчыне 1943–1945 гг . Варшава : Калярнасць і зброя; Expadon Publishing SP. z o. o., 2007. ISBN 978-83-60786-01-7 .
* Лангін Тамашэўскі: Віленская хроніка 1939-1941 гг : з гісторыі Польскай падпольнай дзяржавы . Варшава : мост, 1990 год.
* Лангін Тамашэўскі: Віленская хроніка 1941–1945 гг : з гісторыі Польскай падпольнай дзяржавы . Варшава : мост, 1992. ISBN 83-85521-09-7 .
* Раман Кораб-Жэбрык : Армія Краёвай Віленская аперацыя . Варшава : Дзяржаўныя навуковыя выдавецтвы, 1985. ISBN 83-01-04946-4 .
* Зыгмунт Грунт-Меер: Партызанская брыгада «Кміціч». : Віленская вобласць 1943 . Быдгашч : Таварыства закаханых Вільні і Віленшчыны. Аддзяленне, 1997. ISBN 83-905279-9-5 .
* Яраслаў Ваўканоўскі, Рыгор Лукомскі: Віленская акруга Саюза ўзброенай барацьбы Арміі Краёвай у 1939–1945 гг . Варшава : Ад'ютар, 1996. ISBN 83-86100-18-4 .

## Спасылкі 
* Лагры для Арміі Краёвай у Вільні і Навагрудку (копія з Інтэрнэт-архіва) - *кніга*
* Акруговае прадстаўніцтва ўрада Рэспублікі Польшча ў Вільні (копія з Інтэрнэт-архіва) - *артыкул*
* Вільня і Навагрудскі акругі Арміі Краёвай 1944–48 (копія з Інтэрнэт-архіва) - *артыкул*

Катэгорыя:Армія Краёва
Катэгорыя:Віленскае ваяводства (1926—1939)
Катэгорыя:Віцебская вобласць