Гален

**Гален** ( ці **Claudius Galenus**, ; 129—199 ці 217) — рымскі ўрач і філосаф грэчаскага паходжання. Гален зрабіў каштоўны ўклад у разуменне шматлікіх навуковых дысцыплін, такіх як анатомія, фізіялогія, паталогія, фармакалогія і неўралогія, а таксама філасофія і логіка.

Распаўсюджанае напісанне імені як **Клаўдый Гален** () з’яўляецца толькі ў эпоху Адраджэння і не зафіксавана ў рукапісах; лічыцца, што гэта памылковая расшыфроўка скарачэння **Cl.** (Clarissimus).

Сын багатага архітэктара, Гален атрымаў выдатную адукацыю, шмат падарожнічаў, сабраўшы вялікую колькасць медыцынскай інфармацыі. Пасяліўшыся ў Рыме, лячыў знатных асоб, стаўшы з цягам часу асабістым урачом некалькіх Рымскіх імператараў.

Яго тэорыі дамінавалі ў еўрапейскай медыцыне на працягу 1300 гадоў. Яго анатоміяй, заснаванай на дыссекцыі малпаў і свіней, карысталіся да з’яўлення ў 1543 годзе працы «Аб будоўлі чалавечага цела» Андрэаса Везалія, яго тэорыя кровазвароту праіснавала да 1628 года, калі Уільям Гарвей апублікаваў сваю працу «Анатамічнае даследаванне аб руху сэрца і крыві ў жывёл», у якім даў апісанне ролі сэрца ў кровазвароце. Студэнты медыкі вывучалі Галена да 19 стагоддзя ўключна. Яго тэорыя аб тым, што мозг кантралюе рухі пры дапамозе нервовай сістэмы з’яўляецца актуальнай і сёння.

## Біяграфія 
### Раннія гады 
Імя Галена , *Galēnos* паходзіць ад прыметніка «γαληνός», «спакойны».

Гален апісвае сваё юнацтва ў сачыненні «Аб прыхільнасцях розуму». Ён нарадзіўся ў верасні 129 года, і прыцягваў як філосафаў-стоікаў, так і платонікаў. Гален быў прадстаўлены пергамскім філосафам ва ўзросце 14 гадоў. Яго заняткі філасофіяй уключалі ўсе існаваўшыя на той час філасофскія сістэмы, уключаючы філасофію Арыстоцеля і эпікурэізм. Яго бацька хацеў, каб Гален стаў стаў філосафам ці палітыкам, і стараўся навучаць яго ў пытаннях літаратуры і філасофіі. Гален сцвярджае, што прыкладна ў 145 годзе яго бацька ўбачыў сон, у якім Асклепій загадаў Нікану паслаць сына вывучаць медыцыну. Бацька не пашкадаваў грошай, і ў 16 гадоў Гален пачаў вывучаць медыцыну ў Асклепіёне, дзе правучыўся чатыры гады. Асклепіён быў адначасова і храмам, і бальніцай, у якой любы жадаючы мог прыйсці шукаць дапамогі свяшчэннаслужыцеляў. Сюды прыязджалі рымляне ў пошуках лячэння. Храм быў таксама прытулкам вядомых людзей, такіх як гісторык Клаўдзій Харакс, прамоўца Элій Арысцід, сафіст Палемон, консул Руфін Куспій.

У 148 годзе, калі Галену было 19 гадоў, бацька памер, пакінуўшы яму сваю маёмасць. Гален паслухаўся парады Гіпакрата і накіраваўся вучыцца, наведаўшы Смірну, Карынф, Крыт, Кілікію, Кіпр і, нарэшце, Вялікую медыцынскую школу ў Александрыі, тым самым вывучыўшы розныя медыцынскія традыцыі. У 157 годзе, у 28 гадоў Гален вярнуўся ў Пергам і стаў урачом гладыятараў першасвяшчэнніка Азіі, аднаго з самых уплывовых і багатых людзей у Азіі. Гален сцвярджае, што першасвяшчэннік абраў яго пасля таго, як ён выцягнуў вантробы малпы і прапанаваў іншым урачам вярнуць яе ў нармальны стан. Пасля таго, як яны адмовіліся, Гален зрабіў гэта сам, заслужыўшы давер першасвяшчэнніка. За чатыры гады знаходжання на гэтай пасадзе, Гален упэўніўся ўнеабходнасці дыеты, заняткаў спортам, гігіены і прафілактыкі, вывучыў анатомію, лячэнне пераломаў і цяжкіх траўм, называючы траўмы «вокнамі цела». За час яго працы толькі пяцёра гладыятараў памерлі, у параўнанні з 60 пры яго папярэдніку, што гаворыць аб вялікай увазе, якую Гален надаваў іх траўмам. У той жа час ён працягваў вывучаць тэарэтычную медыцыну і філасофію.

### Сталыя гады 
Гален прыехаў у Рым у 162 годзе і стаў практыкуючым урачом. Яго раздражняльнасць стала падставай канфлікту з іншымі ўрачамі, і ён адчуў пагрозу. Яго талент прывёў да таго, што менш здольныя і таленавітыя ўрачы настроіліся супраць яго. Яны зладзілі змову, і ён, баючыся быць выгнаным ці атручаным, сам пакінуў горад.

З 161 года Рым быў уцягнуты ў вайну. Марк Аўрэлій і Луцый Вер на поўначы ваявалі з маркаманамі. Восенню 169 года, калі рымскія войскі вярталіся ў Аквілею, пачалася страшэнная эпідэмія, і Гален быў выкліканы назад у Рым. Яму было загадана суправаджаць Марка Аўрэлія і Луцыя Вера ў Германіі. Наступнай вясной Марк Аўрэлій адпусціў Галена, пасля паведамлення аб тым, што Асклепій супраць гэтага прадпрыемства. Ён быў прысланы ў якасці ўрача да імператарскага наследніка Комада. Менавіта тут, пры двары, Гален шмат пісаў на медыцынскую тэматыку. Па іроніі лёсу, Луцый Вер памёр у 169 годзе, а Марк Аўрэлій у 180-ым, абодва сталі ахвярамі эпідэміі.

Гален быў асабістым урачом Комада амаль усё жыццё імператара. Паводле слоў Дыёна Касія, прыкладна ў 189 годзе у час праўлення Комада, адбылася найбуйнейшая эпідэмія з вядомых яму, па 2000 чалавек гінула ў Рыме штодзень. Хучэй за ўсё гэта была тая ж хвароба, што адбылася ў Рыме пры праўленні Марка Аўрэлія, што *«Пра тэрыяк да Пізона»* з’яўляецца аўтэнтычным, і арабскія крыніцы называюць дакладную дату, тады як у *Судзе* недакладна праінтэрпрэтавана інфармацыя аб 70 гадах лячэння як аб 70 гадах жыцця.

## Дасягненні 
* Апісаў каля 300 мышцаў чалавека.
* Даказаў, што не сэрца, а галаўны і спінны мозг з’яўляюцца «цэнтрам руху, адчування і душэўнай дзейнасці».
* Зрабіў вывад, што «без нерва няма ніводнай часткі цела, ні аднаго руху, званага адвольным, ніводнага пачуцця».
* Перарэзаўшы спінны мозг упоперак, Гален паказаў знікненне адчувальнасці ўсіх частак цела, якія ляжаць ніжэй за месца разрэза.
* Даказаў, што па артэрыях рухаецца кроў, а не «пнеўма», як лічылася раней.

Стварыў каля 400 твораў па філасофіі, медыцыне, фармакалогіі, з якіх да нашага часу захавалася каля сотні. Сабраў і класіфікаваў звесткі па медыцыне, фармацыі, анатоміі, фізіялогіі, і фармакалогіі, назапашаныя антычнай навукай.

Апісаў чатырохбугровае цела сярэдняга мозгу, сем пар чэрапна-мазгавых нерваў, блукаючы нерв; праводзячы вопыты па перарэзцы спіннога мозгу свіней прадэманстраваў функцыянальнае адрозненне паміж пярэднімі (рухацельнымі) і заднімі (адчувальнымі) карэньчыкамі спіннога мозгу.

На аснове назіранняў адсутнасці крыві ў левых аддзелах сэрца забітых жывёл і гладыятараў стварыў першую ў гісторыі фізіялогіі тэорыю кровазвароту (згодна з ёй лічылася, у прыватнасці, што артэрыяльная і вянозная кроў — вадкасці розныя, і калі першая «разносіць рух, цяпло і жыццё», то другая заклікана «сілкаваць органы»), якая праіснавала да адкрыццяў Андрэаса Везалія і Уільяма Гарвея. Не ведаючы аб існаванні малога круга кровазвароту, выказаў меркаванне, што паміж жалудачкамі сэрца ёсць злучаючая іх адтуліна (падставай для такога вываду, верагодна, магло паслужыць анатаміраванне трупаў неданошаных немаўлят, у якіх такая адтуліна сапраўды існуе).

Гален сістэматызаваў уяўленні антычнай медыцыны ў выглядзе адзінага вучэння, якое з’яўлялася тэарэтычнай асновай медыцыны аж да канца сярэднявечча. Ён зрабіў уклад у развіццё бібліяграфіі ў Старажытным Рыме. Гален з’яўляецца аўтарам двух бібліяграфічных указальнікаў — «Аб парадку ўласных кніг» і «Аб уласных кнігах». Першая з іх з’яўляецца свайго роду ўводзінамі да збора яго кніг з рэкамендацыямі аб тым, у якой паслядоўнасці іх трэба чытаць. Ва ўступе да другога указальніка сказана аб мэце твора: дапамагчы чытачу адрозніць сапраўдныя творы Галена ад тых, якія яму прыпісваюцца. У раздзелах прынятая сістэматычная групіроўка твораў: працы па анатоміі, тэрапіі, прагнозу хваробы, каментарыі да твораў Гіпакрата, працы, накіраваныя супраць асобных медыцынскіх школ, творы па філасофіі, па граматыцы і рыторыцы.

Палажыў пачатак фармакалогіі. Да гэтага часу «галенавымі прэпаратамі» называюць настойкі і мазі, прыгатаваныя пэўным чынам.

Лячэнне паводле Галена — правільная дыета і лекавыя сродкі. Насуперак Гіпакрату Гален сцвярджаў, што ў лекавых сродках расліннага і жывёльнага паходжання маюцца карысныя і баластныя рэчывы, гэта значыць, увёў паняцце аб дзеючых рэчывах. Гален лячыў выняткамі з раслін, шырока выкарыстоўваў сіропы, віны, сумесь воцату і мёду і інш.

У творах Гален згадваў 304 расліны, 80 жывёл і 60 мінералаў.

## Цытаты 
* «Выходзьце з-за стала злёгку галоднымі, і вы будзеце заўсёды здаровыя».
* «Хто хоча сузіраць стварэнні прыроды, не павінен давяраць творам па анатоміі, але павінен спадзявацца на свае вочы, займаючыся анатаміраваннем з любові да навукі».
* «Добры лекар павінен быць філосафам».
* «Мне часта прыходзілася вадзіць рукой хірургаў, мала дасведчаных ў анатоміі, і тым выратаваць іх ад публічнай ганьбы».
* «Без нерва няма ніводнай часткі цела, ні аднаго руху, званага адвольным, ніводнага пачуцця».
* «Тысячы і тысячы разоў я вяртаў здароўе сваім хворым з дапамогай фізічных практыкаванняў».

## Спадчына 
### Позняя антычнасць 
Яшчэ пры жыцці Гален лічыўся легендарным урачом і філосафам, імператар Марк Аўрэлій апісваў яго як «Primus sane medicorum esse, philosophorum autem solum» (першы сярод урачэй і ўнікальны сярод філосафаў). Грэчаскія аўтары, такія як Феадот Гарбар, Афіней і Аляксандр Афрадысійскі падтрымлівалі гэтае меркаванне.

Тым не менш, уся важнасць яго укладу ў навуку не была ацэнена сучаснікамі. Хунайн пераклаў 129 твораў Галена. Адзін з арабскіх перакладаў, *Кітаб іла Аглуган фі Шыфа аль Амраз*, які захоўваецца ў Акадэміі ібн Сіны, лічыцца самым выдатным з перакладаў Галена. Частка Александрыйскага зборніка твораў Галена, манускрыпт 10 стагоддзя, складаецца з дзвюх частак, якія ўключаюць ў сябе падрабязную інфармацыю аб разнастайных тыпах ліхаманкі і розных запаленчых працэсах. Больш таго, ён утрымлівае больш за 150 рэцэптаў лекаў як расліннага, так і жывёльнага паходжання. Кніга дае выдатнае ўяўленне аб грэчаскай і рымскай медыцыне і з’яўляецца крыніцай інфармацыі аб антычных леках.

Арабскія крыніцы, такія як творы Разэса, працягваюць служыць крыніцай звестак аб страчаных творах Галена. У працах Разэса, а таксама Ібн Зухра і Ібн ан-Нафіса творы Галена не прымаюцца як ісціна ў апошняй інстанцыі, а служаць асновай для далейшых даследаванняў.

### Знаёмства Захаду з творамі Галена 
Пачынаючы з XI стагоддзя ў Еўропе з’явіліся пераклады арабскіх медыцынскіх трактатаў на латынь. Адным з перакладчыкаў Галена з арабскай мовы на лацінскую быў звязаны з Салернскай урачэбнай школай Канстанцін Афрыканскі. У XII ст. Бургундзій Пізанскі пераклаў ΠΕΡΙ ΚΡΑСΕΩΝ Галена на латынь (*De complexionibus*) непасрэдна з грэчаскай мовы. У XIII ст. Галена пачалі вывучаць студэнты ўніверсітэтаў Неапаля і Манпелье. З гэтага часу Гален лічыўся бясспрэчным аўтарытэтам, яго нават называлі «Медыцынскім Папай Сярэднявечча». Тым не менш, уплыў Галена ў Еўропе, як і ў арабскім свеце, быў настолькі моцным, што пры выяўленні неадпаведнасцей з анатоміяй Галена пры анатаміраваннях урачы часта стараліся тлумачыць іх у межах Галенаўскага вучэння. Напрыклад, Мандзіна де Луцы, які апісаў сістэму кровазвароту, сцвярджаў, што ў левым жалудачку павінна быць паветра. Асобныя вучоныя тлумачылі адрозненні тым, што з часоў Галена чалавечая анатомія змянілася.

### Рэнэсанс 
### Сучасныя даследаванні 
## Літаратура 
: *Падрабязную бібліяграфію гл. :en:Galenic corpus*
*  С. 457.

Катэгорыя:Медыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Постаці старажытнарымскай медыцыны
Катэгорыя:Постаці навукі II стагоддзя
Катэгорыя:Анатамы Італіі
Катэгорыя:Хірургі
Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы