open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Усход (камбінат)

**Камбінат «Усход»** — буйное беларускае сельскагаспадарчае прадпрыемства, якое спецыялізуецца на вырошчванні гародніны, развядзенні буйной рагатай жывелы, вытворчасці малочных прадуктаў і рыбаводстве.

## Гісторыя 
КСУП «Камбінат «Усход» быў створаны ў 1985 годзе. Першым яго кіраўніком быў Данцэвіч В. Н.

У гэты перыяд было пабудавана 268 кватэр для работнікаў комплексу, грыбны і швейны цэхі, разбіты сад плошчай 10 га на карлікавых падвоях, створаны ягаднікі, уведзены ў эксплуатацыю 7 га абароненага грунта, возера для развядзення рыбы.

## Віды дзейнасці 
* Вырошчванне гародніны, насенння і расады;
* Развядзенне буйной рагатай жывелы;
* Раслінаводства ў спалучэнні з жывёлагадоўляй (змяшаная сельская гаспадарка);
* Рыбавоства.

## Прадукцыя і паслугі 
Пад гародніну на Гомельскім кабінаце «Усход» занята 272 гектараў, пад бульбу — 270.

У цэлым выручка прадпрыемства ад вытворчай дзейнасці за 2008 год склала 17 092 мільёна беларускіх рублеў.

У 2009 годзе прадпрыемства ўвяло ў эксплуатацыю комплекс па прадпродажнай падрыхтоўцы гародніны. Новае абсталяванне дазваляе ў аўтаматычным рэжыме мыць, сушыць, калібраваць, фасаваць і ўзважваць моркву, цыбулю, бульбу і буракі для пастаўкі ў рознічную сетку. Гародніну фасуюць у дробнаячэістыя паліэтыленавыя пакеты. Уся прадукцыя прадаецца пад брэндам «Восточные грядки».

Камбінат «Усход» першым у Беларусі зрабіў закладку вінаграда на плошчы ў 10 гектараў. Плануецца атрымаць першы ураджай у 2012 годзе.

## Апісанне прадпрыемства 
* **Назва** — Камунальнае сельскагаспадарчае ўнітарнае прадпрыемства «Камбінат «Усход»
* **Форма ўласнасці** — дзяржаўная
* **Прыналежнасць** — Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь
* **Размяшчэнне** — Гомельскі р-н, н.п. Урыцкае

## Спасылкі 
* Комитет по сельскому хозяйству и продовольствию Гомельского областного исполнительного комитета
* КСУП Комбинат «Восток» От картофеля до винограда

Катэгорыя:Кампаніі Беларусі
Вялікая Польшча

**Вялікая Польшча**, або **Велікапольшча** () — гістарычная вобласць на захадзе Польшчы ў басейне ракі Варта. Найменаванне «Вялікая Польшча» ўпершыню згадваецца ў 1257 годзе і, відаць, узнікла ў якасці процістаўлення гэтай тэрыторыі Малой Польшчы з цэнтрам у Кракаве.

## Гісторыя 
Вялікая Польшча гістарычна з'яўлялася ядром утварэння польскай дзяржавы. У другой палове X стагоддзя вялікапольскі князь Мешка I аб'яднаў пад сваёй уладай большую частку земляў, населеных палякамі, і заклаў такім чынам аснову Польскага каралеўства. У 1138 г., пасля падзелу Польшчы паміж сынамі Баляслава III Крывавустага, на гэтых землях узнікла Велікапольскае княства на чале з князем Мешкам III і яго нашчадкамі. Князь Велікапольскі Пшэмысл II у 1295 г. каранаваўся каралём Польшчы, аднак пасля яго смерці ў 1296 г. цэнтр барацьбы за аб'яднанне польскіх земляў перайшоў да Малой Польшчы і Куявіі. Велікапольскае княства было канчаткова далучана да Польскага каралеўства ў 1314 г.

У 1793 г. пасля Другога падзелу Рэчы Паспалітай Вялікая Польшча адышла да Прусіі. У 1807 г. гэта тэрыторыя ўвайшла ў склад герцагства Варшаўскага, створанага па ініцыятыве Напалеона I, а пасля Венскага кангрэса 1814—1815 гг. заходняя частка з Познанню была далучана да Прусіі, а ўсходняя з Калішам — да Расіі. Па ўмовах Версальскага мірнага дагавора 1919 Вялікая Польшча была вернута ў склад Польскай дзяржавы.

## Геаграфія 
thumb|Велікапольскае ваяводства (з 1999 года)
Тэрыторыя Вялікай Польшчы ўяўляе сабой частку Паўночна-Еўрапейскай раўніны. Найважнейшая рака рэгіёна — Варта. У паўночнай частцы Вялікай Польшчы размяшчаецца мноства невялікіх азёр.

Найбуйнейшыя гарады (даныя на 2004 г.):
* Познань (571 тыс. чал.)
* Каліш (110 тыс. чал.)
* Конін (80 тыс. чал.)
* Піла (75 тыс. чал.)
* Остраў-Велькапольскі (74 тыс. чал.)
* Гнезна (72 тыс. чал.)

У наш час тэрыторыя Вялікай Польшчы ўваходзіць у склад Велікапольскага ваяводства, а таксама часткова ў склад Любушскага, Куяўска-Паморскага і Лодзьскага ваяводстваў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы
Малая Польшча

**Малая Польшча** () — гістарычная вобласць на паўднёвым усходзе Польшчы. Сталіцай Малой Польшчы лічыцца Кракаў. У 877—999 уваходзіла ў склад Вялікай Маравіі.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы
Крапіўна

Назву **Крапіўна** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць
** Крапіўна — аграгарадок у Аршанскім раёне

* Гродзенская вобласць
** Крапіўна — вёска ў Смаргонскім раёне

* Мінская вобласць
** Крапіўна — вёска ў Мядзельскім раёне
** Крапіўна — двор у Мядзельскім раёне
### Расія 
* Крапіўна (Клімаўскі раён)

## Рэкі 
### Беларусь 
* Крапівенка (Крапіўна) — рака ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці, левы прыток Дняпра
* Крапіўна, Трасцянка — рака ў Хоцімскім і Касцюковіцкім раёнах Магілёўскай вобласці, левы прыток ракі Беседзь
Казахі

**Каза́хі** ( ; адз.  ) — этнас і нацыя, карэннае насельніцтва Казахстана. Этнічныя казахі шырока расселены ў краінах Цэнтральнай Азіі, Расіі, Кітаі, а таксама на захадзе Манголіі. Агульная колькасць (2020) — 25 000 тыс. чал.

У 2009 годзе ў Беларусі жыло 1355 чал., якія вызнавалі сваю этнічную тоеснасць як казахі. З іх 369 лічылі сваёй роднай мовай казахскую і 75 — беларускую.

## Зноскі 
## Спасылкі 

Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Казахстана
Катэгорыя:Народы Кітая
Катэгорыя:Народы Расіі
Катэгорыя:Цюркскія народы
Нацыя

**На́цыя** ( — племя, народ) — полісемантычнае паняцце, якое застасоўваецца для характарыстыкі вялікіх сацыякультурных супольнасцей індустрыяльнай эпохі. Існуе два асноўных значэнні тэрміна:
* Палітычная супольнасць грамадзян пэўнай дзяржавы — палітычная нацыя. Часта ўжываецца як сінонім тэрміна дзяржава, калі маецца на ўвазе яе насельніцтва, напрыклад для спасылання на «нацыянальныя» ўніверсітэты, банкі і іншыя ўстановы.
* Этнічная супольнасць (этнас) з адзінай мовай і самасвядомасцю (як асабістым пачуццем «нацыянальнай ідэнтычнасці» так і калектыўным усведамленнем сваёй еднасці і адменнасці ад іншых). У гэтым значэнні фактычна з’яўляецца сінонімам тэрміна народ.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нацыяналізм
Катэгорыя:Палітыка
Катэгорыя:Сацыялогія
Папуа — Новая Гвінея

**Па́пуа — Новая Гвіне́я** () — краіна ў Акіяніі, размешчаная на ўсходняй частцы вострава Новая Гвінея і на 2800 прылеглых астравах. Па зямлі мяжуе толькі з Інданезіяй, але ў бліжэйшым атачэнні знаходзяцца Аўстралія і Саламонавы астравы. Папуа — Новая Гвінея мае выхад як да Ціхага, так і да Індыйскага акіяна.

Насельніцтва (2000 г.) — 5 171 548 чал., у асноўным папуасы і меланезійцы.

Сталіца — горад Порт-Морсбі.

## Гісторыя 
Першыя людзі прыбылі на Новую Гвінею каля 60 тыс. гадоў таму. Яны рухаліся з боку Паўднёва-Усходняй Азіі. На востраве яны стварылі першабытную культуру, заснаваную на сельскай гаспадарцы.

Першыя еўрапейцы прыбылі на Новую Гвінею ў XVI стагоддзі, але да ХІХ стагоддзя яна заставалася амаль не даследаванай. Іспанцы далі востраву назву «Новая Гвінея», бо людзі на яе ўзбярэжжах нагадвалі сваім выглядам жыхароў афрыканскай Гвінеі.

Сучасная дзяржава, Папуа — Новая Гвінея, утварылася ў выніку злучэння дзвюх каланіяльных тэрыторый. *Папуа*, назва якой паходзіць з малайскай мовы і азначае «кучаравыя валасы», ахоплівае паўднёва-ўсходнюю частку вострава. Пачаткова Папуа была брытанскай калоніяй, але потым была перададзена пад аўстралійскі кантроль. *Зямля Кайзера Вільгельма*, якая знаходзіцца на паўночна-ўсходняй частцы вострава, — былы нямецкі пратэктарат. Пасля сканчэння Першай сусветнай вайны Германія была вымушана адмовіцца ад каланіяльных уладанняў, і нямецкая частка Новай Гвінеі перайшла пад мандат Аўстраліі. У 1949 годзе абедзве часткі былі аб’яднаныя ў Тэрыторыю Папуа і Новая Гвінея, якія потым пачалі называцца проста «Папуа — Новая Гвінея».

## Культура 
### Сусветная спадчына 
* Старажытнае земляробчае паселішча Кук


Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі
Голда Меір

**Голда Меір** (), дзявочае прозвішча — **Мабовіч**, прозвішча па мужу — **Меерсон**; , , Кіеўская губерня, Расійская імперыя — , , Ізраіль) — дзяржаўны дзеяч і дыпламат Ізраіля. Прэм’ер-міністр Ізраіля (1969—1974), міністр замежных спраў (1956—1966), міністр працы. Генеральны сакратар сацыял-дэмакратычнай партыі Ізраіля. З 1972 года віцэ-прэзідэнт, з 1976 года — ганаровы прэзідэнт Сацыялістычнага інтэрнацыяналу. Першы пасол Ізраіля ў СССР. Подпіс Голды Меір, сярод іншых, стаіць пад Дэкларацыяй Незалежнасці Ізраіля.

## Біяграфія 
Нарадзілася 3 мая 1898 года ў Кіеве ў сям’і цесляра Мойшы Іцхoка і Блюмы Мабовіч. У 1903 годзе Мабовічы, асцерагаючыся пагромаў, пераехалі з Кіева ў Пінск у дом бабулі і дзядулі Голды. У пошуках лепшага жыцця Мойша Іцхак Мабовіч эміграваў у Амерыку. Праз тры гады, ў 1906 годзе, жонка з трыма дачкамі выехала да яго.

Голда з дзевяці гадоў пачала працаваць у краме, якой валодала яе маці ў Мілуокі. Чатырнаццацігадовай дзяўчынай яна збегла з дома да старэйшай сястры Шаны ў Дэнвер, каб пазбавіцца прымусовага шлюбу з трыццацігадовым страхавым агентам і мець магчымасць атрымаць сярэднюю адукацыю. Брала актыўны ўдзел у сіянісцкай суполцы Дэнвера, стала шчырай прыхільніцай руху «Паалей Цыён» («Працоўныя Сіёну»). Там жа пазнаемілася з будучым мужам Морысам Меерсонам. Пазней пасварылася з сястрой і вярнулася ў Мілуокі, дзе скончыла ў 1916 годзе сярэднюю школу.

У 1921 годзе яна разам з мужам перабралася з Мілуокі ў Палесціну, у тады яшчэ маленькае мястэчка Тэль-Авіў, дзе ўладкавалася ў кібуц Мерхавія і змяніла прозвішча на Меір.

Памерла 8 снежня 1978 года ў Іерусаліме.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Палітыкі Ізраіля
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ізраіля
Катэгорыя:Міністры замежных спраў Ізраіля
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Ізраіля
Катэгорыя:Міністры працы Ізраіля
Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 1-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 2-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 3-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 4-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 5-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 6-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 7-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты кнэсета 8-га склікання
Томскі трамвай

**Томскі трамвай** — трамвайная сістэма, якая пачала працаваць у Томску 25 красавіка (па іншых дадзеных — 1 мая 1949 года. Першымі вагонамі былі КТМ/КТП-1. Працягласць ліній складае 45,7 км. У цяперашні час у горадзе дзейнічаюць 5 маршрутаў, на якіх працуе 30 вагонаў трамвая.

Эксплуатуе трамвай Томскае гарадское ўнітарнае муніцыпальнае прадпрыемства «трамвайны-парк». Усе вагоны абслугоўвае адзін парк.

Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Расіі
Катэгорыя:Томск
Яраслаўскі трамвай

thumb|Яраслаўскі трамвай
**Яраслаўскі трамвай** — адна з найстарэйшых трамвайных сістэм у Расіі, працуе ў горадзе Яраслаўль. Ідэя пабудовы гарадской рэйкавай дарогі для сувязі чыгуначнага вакзала і прыстаняў на Волзе выказвалася яшчэ з 1890-х гадоў. У першую чаргу дарога павінна была аблегчыць перавалку грузаў праз горад. У 1896 годзе было прынята рашэнне аб пуску электрычнага трамвая, а ў наступным годзе заключаны кантракт з бельгійскай «Кампаніяй цягі і электрычнасці». Збудаванне ліній пачалося летам 1899 і працягвалася да восені 1900 года. Урачыстае адкрыццё руху адбылося 17 (30) снежня 1900 года. На лініі выйшлі 19 вагонаў фірмы «Валькер». У 2014 годзе працавалі 4 гарадскія маршруты.

Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Расіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1900 годзе
Катэгорыя:1900 год у Яраслаўлі
Катэгорыя:Яраслаўль
Ліпецкі трамвай

**Ліпецкі трамвай** - сістэма гарадскога электрычнага трамвая ў горадзе Ліпецк. Адкрыты 7 лістапада 1947 г. у Ліпецку. Трамвайны рух эксплуатуецца муніцыпальным унітарным прадпрыемствам гарадскога электратранспарту (МУП ГЭТ).

У чэрвені 2006 года было 4 рэгулярныя маршруты. У горадзе працуе два трамвайных дэпо, у 2002 годзе яны былі юрыдычна аб'яднаны ў адзінае трамвайны дэпо. У горадзе эксплуатуюцца як вагоны расійскай вытворчасці КТМ-5 і КТМ-8, так і чэшскія Татра-Т6В5. Раней эксплуатаваліся вагоны Татр-Т4 і РВЗ-6.

Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Еўропы
Трамвай
Катэгорыя:З’явіліся ў 1947 годзе
Трамвай
Екацярынбургскі трамвай

**Екацярынбургскі трамвай** існуе з 1929 года. Адзін з відаў грамадскага транспарту ў горадзе Екацярынбургу (разам з тралейбусам, аўтобусам, метрапалітэнам, гарадской электрычкай, маршрутным таксі). Плануецца таксама новая сістэма - Екацярынбургскі хуткасны трамвай ў новым раёне Акадэмічны.

Сістэма трамвайнага руху ў Екацярынбургу мае 14 канцавых прыпынкаў, тры дэпо, развітую маршрутную сетку (29 маршрутаў). 456 пасажырскіх вагонаў.

Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Расіі
Катэгорыя:Екацярынбург
Анежскае возера

**Анежскае возера** (**Анега**, карэл. *Oniegu*, фін. *Ääninen, Äänisjärvi*) — возера на паўночным захадзе Еўрапейскай часткі Расійскай Федэрацыі, размешчана на тэрыторыі Карэліі, Ленінградскай і Валагодскай абласцей. Другое па велічыні возера ў Еўропе пасля Ладажскага. Адносіцца да басейна Балтыйскага мора Атлантычнага акіяна.

Плошча возера без астравоў складае ад 9,7 тыс. км²; аб'ём воднай масы — 285 км³; даўжыня з поўдня на поўнач — 245 км, найбольшая шырыня — 91,6 км. Сярэдняя глыбіня — 30 м, а максімальная — 127 м.

## Гл. таксама 
* Востраў Кіжы

Катэгорыя:Азёры Карэліі
Катэгорыя:Азёры Ленінградскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Валагодскай вобласці
Кіжы

**Кіжы** (карэльск. Kiži) — востраў на Анежскім возеры ў Карэліі, на якім размешчаны сусветна вядомы архітэктурны ансамбль Кіжскага пагоста, што складаецца з двух цэркваў і званіцы XVIII—XIX стагоддзяў, акружаных адзінай агароджай — рэканструкцыяй традыцыйных агароджай пагоста. 1 студзеня 1966 года на базе архітэктурнага ансамбля Кіжскага пагоста быў заснаваны Дзяржаўны гісторыка-архітэктурны музей «Кіжы». Куды акрамя існуючых на сваіх першапачатковых месцах пабудоў была перасунута вялікая колькасць бажніц, дамоў і гаспадарчых пабудоў з Заанежжа і іншых рэгіёнаў Карэліі. Паводле адной з легенд, Праабражэнская царква была пабудавана адной сякерай, якую потым майстар выкінуў у возера.

## Галерэя 

Image:ЦЕРКОВЬ ВОСКРЕШЕНИЯ ЛАЗАРЯ - Resurreccion de Lazaro.jpg|Царква Уваскрашэння Лазара, да XVI ст.
Image:Кижи (36).JPG|Ветраны млын з вострава Воўк
Image:Kizhi farmhouse 01.jpg|Сялянская хата Елізарава XIX ст.
Image:Амбар Судьина из д. Липовицы.JPG|Свіран 1930-х гг.
Image:Поклонный крест из деревни Чуйнаволок 4.JPG|Паклонны крыж 1763 г.
Image: Конструктивные приёмы зодчества в музее Кижи 03.JPG|Выстава "Канструкцыйныя метады дойлідства"

## Карта 

Выява:Kizhi be.png|Востраў Кіжы

## Спасылкі 
* Музей-запаведнік «Кіжы» (афіцыйны сайт)
* Фота і відэа галерэя Музея-запаведніка «Кіжы»
* Віртуальныя вандраванні Музея-запаведніка «Кіжы»
* Востраў Кіжы — фота і артыкулы 
* Кіжы — фотагалерэя
* Каталог помнікаў архітэктуры музея-запаведніка «Кіжы»
* Музейныя калекцыі Кіжы
* Іканастас Праабражэнскай царквы 
* «На вачах ва ўсяго свету» рэстаўрацыя помнікаў Кіжскага цвінтара 
* Кіжы — бясплатная 3D мадэль 
* Фотаальбом «Кіжы. Драўлянае дойлідства Русі.» 
* Фотаальбом «Кіжы. Жнівень 2010» 
* Чарцяжы Кіжскага пагоста 

Катэгорыя:Астравы паводле алфавіта
Катэгорыя:Астравы Карэліі
Кіжы
Кіжы
Кіжы
Кіжы
Кіжы
Кіжы
Кіжы
Катэгорыя:Астравы Анежскага азёры
Старая Ладага

**Старая Ладага** — сяло ў Расіі, у Волхаўскім раёне Ленінградскай вобласці, на р. Волхаў.

## Гісторыя 
Згадваецца ў рускіх летапісах і скандынаўскіх сагах. Да X ст. апорны пункт на шляху з варагагў у грэкі, у XI—XV стст. крэпасць і рамесна-гандлёвы цэнтр Наўгародскай феадальнай рэспублікі. У пачатку XII ст. у Ладаге пабудаваны каменныя сцены. З 1478 г. у складзе Вялікага княства Маскоўскага. Эканамічнае значэнне страціла пасля будаўніцтва паўночнага порта ў Архангельску, ваеннае захоўвала да XVII ст. У 1703 г. Пётр I перанёс горад у вусце Волхава (Новая Ладага). На месцы старажытнай Ладыгі захаваліся рэшткі землянога вала, каменнай крэпасці, тры царквы XII—XV стст. з фрагментамі фрэсак. Раскопкі вядуцца з 1880-х гг.

## Літаратура 
* Старая Ладога: Материалы археологических экспедиций. — Л., 1948.
* Орлов С. Н. Старая Ладога. — Л., 1949.
* Лазарев В. Н. Фрески Старой Ладоги. — М., 1960.

Катэгорыя:Гарады Русі
Катэгорыя:Населеныя пункты Ленінградскай вобласці
Адрыжынскі сельсавет

**Адры́жынскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці Беларусі. Цэнтр сельсавета — аграгарадок Адрыжын.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Іванаўскага раёна Пінскай вобласці. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Брэсцкай вобласці. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе Драгічынскага раёна. 7 лютага 1972 года скасавана вёска Сухі Бор (злілася з вёскай Падышча). На 1 студзеня 1974 года ў складзе Адрыжынскага сельсавета было 7 населеных пунктаў. 21 ліпеня 1980 года скасавана вёска Уласаўцы I (злілася з вёскай Адрыжын). 17 лютага 1986 года да сельсавета далучана частка скасаванага Залядынскага сельсавета (3 населеныя пункты: вёскі Залядынне, Карсынь і Страмец), тады ж у склад сельсавета з Гарбахскага сельсавета перададзена вёска Смольнікі.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1819 чалавек, з іх 97,6 % — беларусы, 1,8 % — украінцы, 0,5 % — рускія; паводле перапісу 2019 года — 1318 чалавек.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Былыя сельсаветы Драгічынскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Кармель

**Карме́ль**, альбо **Гара́ Карме́ль** (,  *Džabal al-Karmal*) — невялікі (39×8 км) горны хрыбет на паўночным 3захадзе Ізраіля.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Знаходкі неандэртальцаў
Катэгорыя:Горы Ізраіля
Катэгорыя:Хайфа
Аўстралійскія Альпы

**Аўстралійскія Альпы** — найвышэйшая горная сістэма ў Аўстраліі. Адна з частак Вялікага Водападзельнага хрыбта. Найвышэйшы пункт — гара Касцюшка, 2230 м, таксама з’яўляецца і найвышэйшым пунктам усяго мацерыка Аўстралія. На паўночна-заходнім схіле бярэ свой пачатак самая працяглая рака Аўстраліі Мурэй. Даўжыня каля 400 км. На тэрыторыі Альпаў створаны некалькі прыродаахоўных зон, у прыватнасці, нацыянальны парк Маунт-Бафала і Касцюшка.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт нацыянальнага парку «Аўстралійскія Альпы» 

Катэгорыя:Горныя сістэмы Аўстраліі
Катэгорыя:Горы Вікторыі
Катэгорыя:Горы Новага Паўднёвага Уэльса
Уліс (раман)

**Уліс** () — раман ірландскага пісьменніка Джэймса Джойса.
Аўтар пісаў яго цягам 1914—1921 гадоў, друкаваўся часткамі ў амерыканскім часопісе «The Little Review» з 1918 па 1920 год і быў выдадзены цалкам у Францыі 2 лютага 1922 года. На Бацькаўшчыне пісьменніка раман пабачыў свет у 1939 годзе.
Лічыцца адным з самых незвычайных твораў сусветнай літаратуры.
Досыць аб’ёмны раман апісвае адзін дзень (16 чэрвеня 1916 года) ў жыцці дублінскага яўрэя з 8-ай гадзіны раніцы да 2-ой ночы.

## Пераклад на беларускую мову 
Першую частку рамана пераклаў на беларускую мову Ян Максімюк. Кніга выйшла ў 1993 годзе ў Беластоку (ISBN 83-85918-01-9).

Катэгорыя:Літаратура Ірландыі
Катэгорыя:Раманы на англійскай мове
Катэгорыя:Мадэрнізм
Катэгорыя:Кнігі 1922 года
Жалобны какаду бурагаловы

**Бурагаловы жалобны какаду** (*Calyptorhynchus lathami*) — птушка сямейства какаду.

## Знешні выгляд 
Даўжыня цела 48 см, хваста 25 см; вага каля 600 г. Афарбоўка апярэння карычневая, чырвоная. Галава, ніжні бок цела і бакі карычневага колеру. Спіна і крылы цёмна-карычневыя. Па хваста зверху ідзе падоўжная паласа чырвонага колеру, чырвонае і падхвастоўе. Участкі вакол вачэй чорныя. Радужка карычневая. Лапы шэрыя. Дзюба цёмная. Самка драбнейшая, дзюба святлейшая, мае жоўтыя пёры на галаве і крылах і жоўтую паласу на хвасце.

## Распаўсюджанне 
Жыве на ўсходзе Аўстраліі.

## Лад жыцця 
Жыве ў адкрытых лясах і лясістай мясцовасці, казуарынавых і хвойных гаях. Сілкуюцца звычайна насеннем каўзарыны, эўкаліпта, насякомымі і лічынкамі, чарвякамі, садавіной.

## Размнажэнне 
Гняздуе ў дуплах.

## Класіфікацыя 
Мае 3 падвіды:
* *Calyptorhynchus lathami erebus* Schodde & I. J. Mason, 1993
* *Calyptorhynchus lathami halmaturinus* Mathews, 1912
* *Calyptorhynchus lathami lathami* (Temminck, 1807)

## Літаратура 
* Forshaw, Joseph M; William T. Cooper (2002). Australian Parrots (3rd ed.). Robina: Alexander Editions. ISBN 0-9581212-0-6.
* Flegg, Jim. Birds of Australia: Photographic Field Guide Sydney: Reed New Holland, 2002. (ISBN 1-876334-78-9)
* Garnett, S. (1993) Threatened and Extinct Birds Of Australia. RAOU. National Library, Canberra. ISSN 0812-8014
* Dieter Hoppe: Kakadus — Lebensweise, Haltung und Zucht, Eugen Ulmer Verlag, Stuttgart 1986, ISBN 3-8001-7155-4

Катэгорыя:Какаду
Ладажскае возера

**Ла́дажскае во́зера** (таксама **Ла́дага**; гістарычная назва — **Не́ва**) — возера ў Расіі (у Карэліі і Ленінградскай вобласці), найбуйнейшае прэснаводнае возера ў Еўропе. Адносіцца да басейна Балтыйскага мора Атлантычнага акіяна. 

Плошча возера без астравоў складае ад 17,6 тыс. км² (з астравамі 18,1 тыс. км²); аб'ём воднай масы — 908 км³; даўжыня з поўдня на поўнач 219 км, найбольшая шырыня — 138 км. Глыбіня змяняецца нераўнамерна: у паўночнай частцы яна вагаецца ад 70 да 230 м, у паўднёвай — ад 20 да 70 м.

Катлавіна тэктанічна-ледавіковага паходжання. Дно складанай будовы, у паўночнай і цэнтральнай частках выслана ілам. Паўночныя і паўночна-заходнія берагі высокія, скалістыя, глыбока парэзаны фіёрдападобнымі залівамі. Шматлікія лясістыя астравы ўтвараюць шхеры. Паўднёвыя берагі пераважна невысокія, спадзістыя, слабапарэзаныя, з берагавымі валамі і дзюнамі. У многіх месцах прыбярэжжа нагрувашчанне валуноў. На возеры каля 660 астравоў, з іх каля 500 у паўночна-заходняй яго частцы, каля 65 — у цэнтральнай, у т.л. Валаамскі архіпелаг і Заходні архіпелаг. 

Вадазборны басейн уключае каля 50 тыс. азёр (найбольшыя Анежскае возера, Ільмень, Сайма) і 3,5 тыс. рэк даўжынёю больш за 10 км; упадаюць 35 рэк, найбольшыя з іх Свір, Волхаў, Вуокса; выцякае рака Нява, якая звязвае возера з Фінскім залівам. 3 басейнам Волгі — звязана Волга-Балтыйскім водным шляхам, Вышневалоцкай і Ціхвінскай сістэмамі, з Белым морам — праз р. Свір, Анежскае возера і Беламорска-Балтыйскі канал.

Клімат умерана халодны. Сярэдняя тэмпература паветра ў лютым ад -8 да -10 °С, у ліпені 16—17 °С; тэмпература вады — на паверхні ў жніўні каля 16 °С (найбольшая 25 °С), у глыбінных пластах летам 4—4,5, зімой 2—2,5 °С. Ападкаў каля 550 мм за год. Возера халаднаводнае, з запаволенымі біялагічнымі працэсамі. Характэрны згонна-нагонныя з'явы, сейшы, штормы. Прыбярэжная частка замярзае ў лістападзе—снежані, цэнтральная частка — у снежані—сакавіку, крыгалом у цэнтральнай частцы ў 2-й палове сакавіка, у паўночнай частцы ў 1-й палове мая. Празрыстасць вады ў цэнтральнай частцы 4,5 м, каля берагоў 1—2,5 м, на захад ад вострава Валаам да 8—10 м. Вада прэсная, гідракарбанатна-кальцыевая, з мінералізацыяй 56 мг/л. 

Каля 58 відаў рыб, у т.л. прамыловыя: асетр, вугор, ласось, стронга, судак, лешч, акунь, корушка, плотка, шчупак. Трапляецца цюлень. 

Ажыццяўляюцца рыбалоўства, суднаходства, рэкрэацыя. Выкарыстоўваецца для водазабеспячэння. 

У 9—12 ст. праз возера праходзіў водны шлях «з варагаў у грэкі». 3 лістапада 1941 да студзеня 1944 па Ладажскім возеры праходзіла «Дарога жыцця» ў блакіраваны Ленінград. У сувязі з індустрыялізацыяй рэгіёна возера падпала пад значнае антрапагеннае ўздзеянне (забруджванне, эўтрафаванне). На берагах гарады Прыазерск, Петракрэпасць, Сортавала, Новая Ладага, Шлісельбург і інш.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Азёры Карэліі
Катэгорыя:Азёры Ленінградскай вобласці
Катэгорыя:Басейн Нявы
Пальміра (атол)

**Пальмі́ра** () — невялікі незаселены атол у паўночнай частцы Ціхага акіяна, на поўдзень ад Гаваяў. Належыць ЗША.

## Гісторыя 
Адкрыты 14 ліпеня 1798 г. амерыканскім капітанам Эдманам Фанінгам. У 1802 г. даследаваны камандай амерыканскага судна «Пальміра», ад якога і атрымаў сваю назву. У 1859 г. на востраве высадзіліся амерыканскія здабытчыкі гуана, якія абвясцілі яго тэрыторыяй ЗША. На Пальміру таксама прэтэндавалі Гавайскае каралеўства і Вялікабрытанія. Пасля далучэння Гаваяў да ЗША, у 1898 г. Пальміра таксама была афіцыйна абвешчана часткай ЗША.

У 1959 г. атол быў выведзены з-пад юрысдыкцыі штата Гаваі і доўгі час знаходзіўся ў карыстанні ваенна-марскіх сіл ЗША. На Пальміры быў пабудаваны аэрадром. Аднак у 2001 г. атол стаў запаведнікам.

## Прырода 
Складаецца з 50 каралавых астравоў агульнай плошчай 12 км². Даўжыня берагавой лініі налічвае 14,5 км. Большасць астравоў парослая пальмавымі дрэвамі. Сярэднегадавая колькасць ападкаў складае 4 500 мм штогод, сярэднегадавая тэмпература вагаецца вакол 30&nbsp;°C. Добра захавалася фаўна марскога рыфу.

## Галерэя 

Image:Flag of Palmyra Atoll (local).svg|Сцяг атола Пальміра
Image: PalmyraAirstrip.jpg|Аэрадром
Image:Red-footed booby.jpg|Птушкі атола
Image:Coral reef at palmyra.jpg|Каралавы рыф

## Спасылкі 
* Palmyra Atoll. A Center for Scientific Study 
* Palmyra Atoll National Wildlife Refuge 

Катэгорыя:Атолы
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Лайн
Катэгорыя:ЗША
Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Кінгмэн

**Рыф Кі́нгмэн** () — незаселены каралавы рыф у паўночнай частцы Ціхага акіяна. Плошча паверхні складае 1 км². Рыф знаходзіцца пад юрысдыкцыяй Злучаных Штатаў Амерыкі.

## Гісторыя 
Рыф быў адкрыты ў 1798 г. амерыканскім гандлёвым суднам. У 1853 г. атрымаў назву Кінгмэн у гонар амерыканскага капітана, які картаграфаваў яго. У 1922 г. быў далучаны да ЗША. Доўгі час знаходзіўся пад юрысдыкцыяй ваенна-марскога флота ЗША. Аднак 18 студзеня 2001 г. быў пераўтвораны ў запаведнік.

## Прырода 
Самая высокая кропка ўздымаецца на 1 м над узроўнем мора, пад час прыліваў рыф знаходзіцца пад вадой. Дзякуючы адсутнасці чалавечай дзейнасці ў навакольных водах добра захавалася эндэмічная марская фаўна.

Image:Kingman Reef Oct 2003.jpg|Паверхня
Image: Reef2299 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Падводныя каралы
Image:Reef2296 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Падводныя каралы
Image:Reef2321 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Вывучэнне падводнай фаўны

## Спасылкі 
* Kingman Reef National Wildlife Refuge 

К
К
К
К
Нью-Ёрк (штат)

**Нью-Ёрк** () — штат на паўночным усходзе ЗША, на Атлантычным узбярэжжы, каля мяжы з Канадай, найбуйнейшы ў групе Сярэдне-Атлантычных штатаў. У межах штата знаходзіцца найбуйнейшы горад, эканамічны і палітычны цэнтр краіны — Нью-Ёрк. У склад штата ўваходзіць таксама буйны востраў Лонг-Айленд.

## Вядомыя гарады 
* Нью-Ёрк
* Буфала
* Рочэстэр
* Ёнкерс
* Горад Монтак

## Вядомыя асобы 
* Айзек Зінгер
* Роберт Шэклі
* Роберт Язэп Тамушанскі
* Лора Брэніган
* Фелісіці Хафман
* Крыстафер Ламберт
* Р. Мара (1985-) — актрыса
* Гор Відал
Какаду галавокі

**Галавокі какаду**, таксама **Галавокая малая карэла** (*Cacatua sanguinea*, сін. *Kakatoe sanguinea*) — птушка сямейства какаду.

Катэгорыя:Какаду
Квакша сардзінская

**Квакша сардзінская (тырэнская)** (*Hyla sarda*) — невялікае земнаводнае сямейства .

Жыве на астравах Корсіка (да вышыні 1750 м над узроўнем мора), Сардзінія і дробных астравах ля берагоў Італіі. Сустракаецца ў лясах паблізу вадаёмаў, ля рэчышчаў, на забалочанай мясцовасці, трапляе ў населеныя пункты.

## Спасылкі 
* The IUCN Red List of Threatened Species 2020 

Катэгорыя:Квакшы
Катэгорыя:Жывёлы,  апісаныя ў 1853 годзе
Гаваі

**Гава́і** () — пяцідзесяты і найноўшы штат ЗША, далучаны 29 жніўня 1959 года. Гэта адзіны штат ЗША складзены выключна з астравоў, з агульнай плошчай 16,8 тыс км². 

Разнастайныя краявіды, цёплы трапічны клімат, мноства адкрытых пляжаў, маляўнічыя акіянскія віды і дзеючыя вулканы робяць астравы надзвычай прывабнымі для турыстаў, сёрфераў, біёлагаў і вулканолагаў. Дзякуючы месцазнаходжанню пасярод Ціхага акіяна, Гаваі развіваліся пад моцным уплывам шматлікіх культураў: палінезійскіх, азіяцкіх і паўночнаамерыканскай. 

## Геаграфія 
Гавайскі архіпелаг размешчаны на паўночнай мяжы Палінезіі і налічвае сотні астравоў, што распасціраюцца на 2400 кіламетраў да паўночнага захаду ад найвялікшага вострава Гава́і. Восем галоўных астравоў штату (ад паўночнага захаду) — Ні́іхаў, Каўа́і, Малака́і, Лана́і, Кахо́алавэ, Маўі, Аа́ху і Гаваі (які таксама называюць *Big Island* — Вялікі Востраў).

На востраве Гаваі знаходзяцца дзеючыя вулканы Маўна Лоа і Кілаўэа, спячы вулкан Маўна Кэа (найвышэйшая вяршыня астравоў вышынёй 4 205 м).

Сталіца і найбуйнейшы горад — Ганалулу. Іншыя буйныя гарады — Кайлуа, Вайпаху, Канэохэ. Эканамічна найболей развіты востраў Ааху.

## Дэмаграфія 
З насельніцтвам звыш 1,36 млн чалавек (паводле перапісу ў 2010 годзе) Гаваі з'яўляецца найбольш этнічна разнастайным штатам Амерыкі, дзе групы еўрапейскага паходжання складаюць меншасць (24,7%), са значнай доляй нашчадкаў імігрантаў з Азіі (38,7%) і міжрасавых шлюбаў (23,6%). Гавайцы і палінезійцы складаюць каля 10%. Насельніцтва Гаваяў сфармавалася пад уплывам некалькіх міграцыйных хваляў. З 1789 году мясцовыя плантатары пачалі завозіць працаўнікоў з Кітаю, яшчэ больш мігрантаў прыбыло з Японіі пачынаючы з 1838 году. У канцы 19 стагоддзя на астравы пачалі прыязджаць партугальцы, карэйцы, філіпінцы, пуэртарыканцы, самоанцы і мікранезійцы, фармуючы ўнікальную па сваёй разнароднасці культуру Гавайскіх астравоў.

Афіцыйныя мовы — англійская і гавайская; часткова (у побыце) захоўваюцца і родныя мовы. У шырокім ужытку сярод ураджэнцаў штату таксама гавайская піджын-мова, якая ўтварылася праз міжэтнічныя стасункі імігрантаў з розных краін пад асноўным уплывам англійскай, гавайскай, японскай і філіпінскай моў.

Афіцыйная мянушка — штат Алоха («штат гасціннасці»).

## Вядомыя асобы 
* Барак Абама
* Ніколь Кідман

Катэгорыя:Штаты ЗША
Хадльгрымюр П’етурсан

**Ха́дльгрымюр П’е́турсан** (; ) — ісландскі паэт і лютэранскі прапаведнік.

## Біяграфія 
Вырас у Хоўлары, духоўным цэнтры Ісландыі таго часу. Яго бацька быў пляменнікам Гудбрандура Торлаксана.

Адпраўлены працягваць адукацыю ў горад Глюкштат, у Шлезвіг-Гальштэйне, які ў XVII ст. належаў да Дацкай дзяржавы. Тут ён выпадкова пазнаёміўся з будучым ісландскім біскупам Скалхольта Брыньёльфурам Свэйнсанам. Апошні, праходзячы па вуліцы, пачуў праклёны на ісландскай мове ад стомленага цяжкай працай каваля П’етурсана, вырашыў пазнаёміцца з суайчыннікам, а пасля дапамог новаму сябру трапіць на навучанне ў школу святароў у Капенгагене. У 1636 годзе П’етурсан атрымаў заданне дапамагчы ў аднаўленні мовы і рэлігійных ведаў ісландцаў пасля нападу турэцкіх піратаў на Ісландыю ў 1627 годзе. На гэтых занятках паэт пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай Гудрыдур Сіманардотыр, удавой, старэйшай за яго на 16 гадоў.

Вядомы і паважаны прапаведнік, П’етурсан — аўтар знакамітых «Псалмоў пакут» — выдаванага твора ісландскай літаратуры, які вытрымаў 60 выданняў (першае ў 1659 годзе). Акрамя псалмоў пісаў таксама лірычныя вершы і рэлігійныя гімны. Памёр ад праказы.

У гонар паэта названая цэнтральная лютэранская царква Рэйк’явіка — Хальгрымскірк’я.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Паэты Ісландыі
Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Ісландыі
Катэгорыя:Памерлі ад праказы
Дадра і Нагархавелі

**Дадра і Нагархавелі** () — былая саюзная тэрыторыя Індыі. Плошча — каля 487 км². Насельніцтва — 220 тыс. чалавек (2001). Адміністрацыйны цэнтр — Сілваса. Дадра і Нагархавелі былі партугальскімі калоніямі з канца 18 стагоддзя. У 1954 атрымалі самакіраванне, у 1961 уключаны ў склад Індыі. З 2020 г. у складзе саюзнай тэрыторыі Дадра і Нагархавелі і Даман і Дыу.

## Геаграфія 
thumb|Размяшчэнне частак саюзнай тэрыторыі Дадра і НагархавеліРазмяшчаецца ў заходняй частцы краіны, прычым Нагархавелі ляжыць паміж Махараштрай і Гуджаратам, а Дадра ўяўляе сабой анклаў на тэрыторыі Гуджарата.

## Эканоміка 
ВУП саюзнай тэрыторыі — 218 млн дол. ЗША (2001). Прамысловасць — асноўны сектар эканомікі тэрыторыі, не ў апошнюю чаргу дзякуючы нізкім падаткам.

## Насельніцтва 
Насельніцтва саюзнай тэрыторыі размаўляе на індаарыйскіх мовах. Колькасць насельніцтва вырасла за апошняе паўстагоддзя ў пяць разоў.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Індыі
Даман і Дыу

**Даман і Дыу** (), былая саюзная тэрыторыя Індыі. Плошча — каля 112 км². Насельніцтва — 158 тыс. чалавек (2001). Адміністрацыйны цэнтр — Даман. Да 1961 Даман і Дыу былі партугальскімі калоніямі, суверэнітэт Індыі над тэрыторыяй Партугалія прызнала ў 1974. У 2020 г. у складзе саюзнай тэрыторыі Дадра і Нагархавелі і Даман і Дыу.

## Геаграфія 
[thumb|Касцёл Св. Паўла ў Дыу — ўзор каланіяльнай архітэктуры [барока]]Тэрыторыя складаецца з дзвюх частак: Даман - анклаў на тэрыторыі штата Гуджарат, Дыу - востраў у Аравійскім моры. 

## Эканоміка 
ВУП тэрыторыі — 156 млн. дол. ЗША (2004). 

## Насельніцтва 
Афіцыйнымі і асноўнымі размоўнымі мовамі насельніцтва тэрыторыі з'яўляюцца маратхі, гуджарацкая і англійская. Выкарыстанне партугальскай значна зменьшылася, яе не вывучаюць у абавязковым парадку ў школах.

## Карты 

Damanmap be.png|Даман
Diu map be.png|Дыу

## У Сеціве 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Індыі
Жалобныя какаду

**Жалобныя какаду**, альбо **Чорныя какаду**, альбо **Крумкачовыя какаду** (*Calyptorhynchus*) — род птушак сямейства какаду.

## Знешні выгляд 
Даволі буйных памераў птушка, прыкладна з шэрую варону. У гэтых папугаяў вельмі доўгія і вострыя крылы, ногі вельмі моцныя, хвост шырокі і доўгі. Дзюба вялікая і моцна скрыўленая. Апярэнне мяккае, на патыліцы маецца хахалок з доўгіх пёраў.

## Распаўсюджанне 
Жывуць у Аўстраліі і Тасманіі.

## Лад жыцця 
Засяляюць густыя трапічныя лясы. Спрытна, але павольна лазаюць па дрэвах, на зямлі вельмі непаваротлівыя і няўклюдныя.

## Размнажэнне 
Гняздуюцца ў дуплах дрэў, засцілаюць дно трэскамі.

## Утрыманне ў няволі 
У хатнім утрыманні сустракаюцца рэдка. Здольнасць да навучання «гутарковай мовы» развіваецца слаба. Утрымліваюць іх у асноўным за прыгожую афарбоўку апярэння.

## Класіфікацыя 
Род уключае ў сябе 5 відаў. Некаторыя сістэматыкі падзяляюць род на 2 падроды  і .
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Какаду
Пандышэры

**Пандышэры** (), **Пудучэры** (), саюзная тэрыторыя Індыі. Плошча — 493 км². Насельніцтва — 974 тыс. чалавек (2001). Назва паходзіць з тамільскай мовы і азначае «новая вёска».

## Геаграфія 
Тэрыторыя Пандышэры ўтворана чатырма невялікімі несумежнымі абласцямі — былымі французскімі калоніямі — Маэ на ўзбярэжжы Аравійскага мора і Пандышэры, Карыкал і Янаон — на ўзбярэжжы Бенгальскага заліва, якія да 1954 складалі Французскую Індыю.

## Эканоміка 
## Насельніцтва 
Асноўныя мовы тэрыторыі — тамільская, малаялам, тэлугу, французская.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Індыі
Тувалу

**Тува́лу** () — малая астраўная дзяржава на аднайменных астравах у Ціхім акіяне. Агульная плошча — 26 км². Насельніцтва — 10544 чал. (2011 г.). Сталіца — атол Фунафуці.

## Гісторыя 
Згодна паданням, астравы былі населены толькі ў II тыс. н. э. палінезійцамі з Самоа і Тонга. Аднак археалагічныя знаходкі, зробленыя ў адной з падводных пячор на востраве Нануманга ў 1986 г., сведчаць пра тое, што Тувалу была населены людзьмі ўжо некалькі тысяч гадоў таму.

Адкрыццё астравоў еўрапейскімі мараплаўцамі расцягнулася ад 1568 г. да 1827 г. У 1819 г. ім была дадзена агульная назва астравы Эліс. Аднак з-за таго, што тут не было каштоўных прыродных рэсурсаў, еўрапейская каланізацыя пачалася адносна поздна. У 1862 і 1865 гг. некалькі сот тубыльцаў стала ахвярай перуанскіх гандляроў рабамі. З 1862 г. сярод астравіцян пачалі сяліцца міссіянеры і прадстаўнікі гандлёвых кампаній.

У 1892 г. быў усталяваны брытанскі пратэктарат. У 1916 г. была створана калонія Астравы Гілберта і Эліс.

Пад час II Сусветнай вайны на астравах Тувалу базіраваліся амерыканскія ваенныя, якія вялі баявыя дзеянні з японцамі, што захапілі суседнія астравы Гілберта. Гэта паспрыяла далейшаму пранікненню еўрапейскай культуры ў асяроддзе астравіцян.

У 1974 г. мясцовае насельніцтва прагаласавала за аддзяленне ад астравоў Гілберта, дзе пазней была створана дзяржава Кірыбаці. У 1975 г. астравы і народ афіцыйна атрымалі назву Тувалу («дзевяць разам» — па колькасці адзіночных астравоў і атолаў). Была створана асобная калонія з шырокім правам на самакіраванне.

1 кастрычніка 1978 г. абвешчана незалежнасць Тувалу.

5 верасня 2000 г. Тувалу атрымала членства ААН.

## Геаграфія 
Складаецца з 3 асобных астравоў і 6 атолаў на поўдні Ціхага акіяна, якія маюць каралавае паходжанне. Найвышэйшая кропка дасягае ўсяго 4,6 м.

Атолы і некаторыя астравы маюць унутраныя лагуны. Калі плошча сушы ўсяго 26 км², то разам з лагунамі яны складаюць 494 км².

Клімат трапічны пасатны. Сярэдняя колькасць ападкаў — 3000 мм у год. Сярэднегадавая тэмпература вагаецца ад 26 да 32° C. Трапічныя цыклоны часцяком выклікаюць істотныя страты, у тым ліку чалавечыя ахвяры.

Флора і фаўна адносна бедныя.

## Насельніцтва 
Агульная колькасць — 10544 чал. (2011 г.). Усё насельніцтва складае адзіную нацыю тувалуанцаў (*Tuvaluans*). Аднак большасць жыхароў мае палінезійскае паходжанне і складае этнас — тувалу. Насельнікі атола Нуі — маюць мікранезійскае паходжанне і складаюць самастойную этнічную групу (каля 4 %). Усяго некалькі тувалуанцаў — выхадцы з краін Еўропы і Азіі.

Узроставая і полавая структура (2005 г.):

* 0-14 гадоў: 30,8 % (мужчыны 1823/жанчыны 1756)
* 15-64 гадоў: 64,2 % (мужчыны 3620/жанчыны 3847)
* 65 і болей гадоў: 5,1 % (мужчыны 229/жанчыны 361)

У сярэднім, на 1 жанчыну прыходзілася 0,95 мужчын. Сярэдняя працягласць жыцця — 68,01 гадоў, у тым ліку мужчын — 65,79 гадоў, жанчын — 70,33 гадоў (2005 г.).

## Спасылкі 
* Астравы Тувалу 
* Энцыклапедыя нацый
Чандыгарх

**Чандыгарх** (), саюзная тэрыторыя Індыі, якая служыць сталіцай двум індыйскім штатам — Пенджабу і Хар’яне. Плошча — каля 114 км². Насельніцтва — 900 тыс. чалавек (2001).

«Чандыгарх» літаральна азначае «Форт Чанды» і знамянуе даўнейшую наяўнасць тут старажытнага храма індуісцкай багіні Чанды. Сучасны Чандыгарх сусветна вядомы сваёй планіроўкай і архітэктурай, гэта першы ад пачатку спланаваны горад Індыі. Тут увасобілі свае праекты Ле Карбюзье, Мэцью Навіцкі, Альберт Майер і П’ер Жанерэ. Паводле даследаванняў Міністэрства гарадскога развіцця (2010), Чандыгарх — самы чысты горад краіны.

## Геаграфія 
Чандыгарх размяшчаецца ў паўночнай Індыі, ля падножжа Гімалаяў. Клімат субтрапічны, вільготны. Сезонны рытм: вельмі гарачае лета, мяккая зіма.

Большая частка Чандыгарха пакрытая баньянавымі і эўкаліптавымі плантацыямі, а таксама разнастайнымі фруктовымі дрэвамі. Алені, папугаі, паўліны насяляюць лясы ў наваколлі горада. Мноства пералётных птушак з Сібіры і Японіі гняздзяцца тут узімку.

## Эканоміка 
Чандыгарх займае першае месца сярод усіх штатаў і саюзных тэрыторый Індыі па ўзроўню даходаў на душу насельніцтва: 99 тыс. рупій у бягучых цэнах (2006—2007). Большасць працоўных месцаў прадастаўлена ўрадавымі ўстановамі. Горад мае развітую гандлёвую і фінансавую інфраструктуру. Апошнім часам імкліва развіваецца ІТ-індустрыя.

Добра развітая транспартная інфраструктура, у тым ліку сістэма грамадскага транспарту. Разам з тым, у Чандыгарху зарэгістраваная найбольшая колькасць машын на душу насельніцтва.

Існуюць планы будаўніцтва міжнароднага аэрапорта і метрапалітэна.

## Архітэктура 
Планіраванне горадабудаўніцтва разгортвалася ў два этапы: першапачаткова будаваўся горад на 150 тысяч жыхароў з наступным яго павелічэннем да 500 тысяч.

Будучы горад быў раздзелены Ле Карбюзье на сектары, кожны з якіх быў, тэарэтычна, самадастатковым раёнам у адносінах да пражывання, працы і адпачынку. Сектары былі злучаныя паміж сабой сеткай дарог, якая развівалася таксама згодна з адмысловым планам «7 узроўняў», у адпаведнасці з сямю тыпамі перамяшчэнняў. Вышэйшы ўзровень (т. зв. V1) займалі магістралі, якія злучаюць горад з іншымі гарадамі, ніжэйшы (V7) — вуліцы і праезды да асобных дамоў. Пазней быў дададзены ўзровень V8 — веласіпедныя і пешаходныя дарожкі.

У плане горад быў размечаны прамавугольнай сеткай з сектарамі 800 на 1200 м. У кожным сектары былі свае рынак, культавае збудаванне, школа і г.д. — усе ў 10-хвіліннай дасягальнасці. Горад цалкам быў акружаны зялёным поясам, што, па задуме архітэктараў, павінна было прадухіліць утварэнне прыгарадаў і распаўзанне горада ().

Чандыгарх мае два гарады-спадарожнікі — Панчкула і Мохалі, разам яны ўтвараюць т. зв. Чандыгарх трысіці.

## Насельніцтва 
Каля 1 млн жыхароў Чандыгарха прадстаўляюць сабой даволі тыповае насельніцтва гэтага рэгіёна Індыі: 80 % — індуісты, 16 % — сікхі, 4 % — мусульмане і каля 1 % — хрысціяне. Асноўныя мовы — хіндзі і пенджабская, даволі папулярная англійская.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Індыі
Архар

**Арха́р**, таксама **Го́рны бара́н**, **Аргалі** (*Ovis ammon*) — парнакапытнае млекакормячае сямейства пустарогіх.

Катэгорыя:Бараны
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Лакшадвіп

**Лакшадвіп** () - саюзная тэрыторыя Індыі, група астравоў за 200-300 км ад узбярэжжа штата Керала ў Лакадыўскім моры. Плошча — каля 32 км². Насельніцтва — 64429 чалавек (2011 г.). Адміністрацыйны цэнтр на Кавараці. 

Назва *Лакшадвіп* (*Lakshadweep*) паходзіць з санскрыцкага *Lakshadweepa*, што літаральна абазначае сто тысяч (लक्षं *laksha*) астравоў (द्वीप *dweepa*).

## Геаграфія 
Саюзная тэрыторыя Лакшадвіп размяшчаецца на архіпелагах Лакадыўскія астравы і Аміндыўскія астравы. Дзесяць астравоў маюць сталае насельніцтва.

## Гісторыя Лакшадвіп 
Упершыню ў еўрапейскіх крыніцах астравы на захад ад паўвострава Індастан узгадваліся ў 90 г. н. э., у індыйскіх крыніцах - пад 680 - 720 гг. н. э. Відавочна, выхадцы з Малабара здаўна здабывалі там чарапах. Археалагічныя знаходкі сведчаць пра тое, што першыя наведвальнікі і перасяленцы спавядалі будызм. Аднак у 661 г. араб Убайдула, пахаваны на востраве Андрат, распаўсюдзіў іслам. 

У XVI ст. астравіцяне пацярпелі ад партугальскага нашэсця. У XVII ст. Лакадыўскія астравы трапілі ў залежнасць ад раджаў Канура. Згодна легендзе, жыхары атола Мінікой пагадзіліся падпарадкоўвацца яму пасля таго, як пасля аднаго разбуральнага цыклона не атрымалі дапамогу ад султана Мальдываў. Аміндыўскія астравы ў 1787 г. былі далучаны да Майсурскага султаната. У 1854 г. тэрыторыя Лакшадвіп трапіла ў маёмасць Брытанскай Ост-Індскай кампаніі. У 1947 г. яна ўвайшла ў склад Індыі. У 1956 г. была сфарміравана саюзная тэрыторыя.

## Эканоміка 
ВУП тэрыторыі — 60 млн. дол. ЗША (2004). Вырошчванне какосаў і лоў рыбы складае аснову эканомікі. Развіваецца тэрмальная энергетыка.

Асноўны сродак транспарту для сувязі з мацерыком — марскія судны. Паветраныя перавозкі ажыццяўляюць дзяржаўная авіякампанія Indian Airlines і прыватная Kingfisher Airlines толькі з востравам Агаці.

## Насельніцтва 
Насельніцтва паўночных астравоў размаўляе на малаялам, паўднёвых — на варыянце дывехі (мовы Мальдыўскіх астравоў).

Згодна перапісу 2011 г., на астравах жыло 64429 чал., у тым ліку 33106 мужчын і 31323 жанчыны. Прычым, 14121 чал. разглядаліся як сельскія жыхары. 92,28% насельнікаў былі пісьменнымі. 

У прававых адносінах насельнікі Лакшадвіп прыраўноўваюцца да так званых афіцыйных плямён (*Scheduled Tribes*), якія маюць пэўную культурную аўтаномію і атрымоўваюць дапамогу ад цэнтральнага ўрада Індыі. Карэнныя жыхары самага паўднёвага атола Мінікой з'яўляюцца субэтнасам дывехі і размаўляюць на мове дывехі, блізкія па культуры да жыхароў суседніх Мальдываў. Астатнія лакшадвіпцы размаўляюць на мове малаялам і, хутчэй, з'яўляюцца субэтнічнай групай малаялі. Яны падзяляюцца на некалькі сацыяльна-родавых злучнасцяў, якія маюць карані ў старажытнай каставай сістэме. Вышэйшае становішча займае злучнасць *коя*, што ў мінулым прадстаўляла аснову землеўладальнікаў і традыцыйна не змешвалася з іншымі астравіцянамі. Ніжэй за іх стаяла злучнасць суднавадзіцеляў і гандляроў *мальмі*. Астатнія астравіцяне адносіцца да злучнасці простых *мелачэры*.

Большасць вернікаў спавядае іслам.

## У Сеціве 
* Афіцыйны сайт
* Гісторыя
* Беларускі турыст у Лакшадвіп

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Індыі
Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі
Конрад фон Фейхтванген

**Конрад фон Фейхтванген** (, каля 1230, Франконія — , ) — вялікі магістр Тэўтонскага ордэна 1291—1296 гадах. З яго імем звязаны перанос сталіцы ордэна з Палесціны ў Еўропу.

## Біяграфія 
Паходзіў з нямецкага рода. Аб часе ўступлення ў ордэн — не вядома. У 1279 г. на генеральным сходзе крыжакоў Тэўтонскага ордэна, атрымаў пасаду ландмайстра ў Прусіі, а таксама ландмайстра ў Лівоніі. Пасля прыбыў у Прусію, дзе прабыў да 1280 г. Затым адправіўся ў Германію, дзе прасіў звольніць яго з пасад, спасылаючыся на немагчымае адначасовае кіраванне дзвюма правінцыямі. Аднак быў пазбаўлены толькі ад улады ў Прусіі, застаючыся на чале лівонскай правінцыі, куды адправіўся тым жа годам. Пратрымаў функцыі кіраўніка да 1281 г., вярнуўся ў Германію. Патрапіў у блізкае акружэнне вялікага магістра Хартмана фон Гельдрунгена. У 1282 г. стаў комптурам правінцыі Франконія, а ў 1284 г. ландмайстрам Германіі. Гэта апошняя пасада, якую займаў да абрання вялікім магістрам.

Стаў трынаццатым вялікім магістрам, валадарыў у 1291—1297 гадах. У першым годзе яго панавання, мамлюкі занялі горад Акру, апошнюю крэпасць крыжакоў у Іерусалімскім каралеўстве. Між тым у горадзе знаходзілася галоўная рэзідэнцыя ордэну, Конрад фон Фейхтванген перанёс яе ў Венецыю. Апроч спробы затрымацца ў міжземнаморскім рэгіёне, аб чым сведчыць месца новай сталіцы, Конрад вялікую ўвагу надзяляў Прусіі і Лівоніі. Пад час вяртання з другога падарожжа ў Прусію, раптоўна памёр. Пахаваны ў Празе, дзе знаходзіўся ў час смерці.

## Літаратура 
* Maciej Dorna *Bracia zakonu krzyżackiego w Prusach w latach 1228—1309*, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2004, str. 259—262.
* *Бокман Х.* Немецкий орден: Двенадцать глав из его истории/Пер. с нем. В. И. Матузовой. — Москва: Ладомир, 2004. — 273 с. — ISBN 5-86218-450-3 

Катэгорыя:Вялікія магістры тэўтонскія
Катэгорыя:Рыцары Тэўтонскага ордэна
Вампіры (кажаны)

**Вампіравыя кажаны** (*Desmodontinae*) — падсямейства сысуноў сямейства лістаносых кажаноў, харчуюцца крывёй. Часам вылучаецца ў асобнае сямейства *Desmodontidae*. Падсямейства ўтрымоўвае ўсяго 3 віды:
* **Звычайны вампір, дэсмод** (*Desmodus rotundus*)
* **Белакрылы вампір** (*Diaemus youngi*)
* **Махнаногі вампір** (*Diphylla ecaudata*)

Катэгорыя:Рукакрылыя
Гусі

**Гусі** (*Anser*) — род вадаплаўных птушак сямейства качыных, атрада гусепадобных.

На Беларусі ў дзікім стане сустракаюцца 4 віды:

* 
* 
* 
*
Пчолы-зязюлі

'']]

**Пчолы-зязюлі** () — пчолы, якія выкарыстоўваюць клептапаразітызм для развіцця свайго патомства. Некалькі тысяч відаў з розных сямействаў пчол.

Катэгорыя:Пчолы
Уліс (значэнні)

**Уліс**:

* **Уліс** (Ulysses, Ulyxes) — лацінізаваная форма імя Адысей.
* **Уліс** () — раман Джэймса Джойса.
* **КА Уліс** — касмічны апарат
* **Уліс** — верш Альфрэда Тэнісана.
* **ULIS** — беларускі рок-гурт.
Ствол дрэва

]]
а]]
]]

**Ствол** — галоўнае шматгадовае адраўнелае сцябло дрэва. Захоўваецца на працягу ўсяго жыцця. Служыць у якасці апоры для кроны, выносячы лісце да святла, ажыццяўляе транспарт раствораў, запасае ваду (асабліва ў сукулентаў) і пажыўныя рэчывы. У сапраўдных дрэваў штогод нарастае ў таўшчыню за кошт дзялення камбію, у дрэвападобных раслін не мае другаснага патаўшчэння (пальмы) або патаўшчаецца за кошт адмысловай мерыстэмы (драцэна). Рост ствала ў вышыню адбываецца за кошт верхавінкавай мерыстэмы (*монападыяльна*; напрыклад у елкі) або за кошт мерыстэмаў бакавых восяў, якія паслядоўна змяняюць адна адну (*сімпадыяльна*; напрыклад у дуба).

Звычайна захоўвае больш-менш вертыкальны напрамак росту, але ў некаторых раслін палягае (сланцы) або ўецца (ліянападобныя дрэвы). У геміэпіфітных дрэваў несапраўдны ствол утвараецца з пераплеценых паветраных каранёў, якія спускаюцца да зямлі. Большасць прамастаячых дрэваў маюць ствол конусападобнай формы (дыяметр змяншаецца з вышынёй), аднак для некаторых раслін характэрны ўздуты (з-за моцнага развіцця водазапасальных тканак) бочкападобны або бутэлькападобны ствол.

## Літаратура 
* 
* *Жмылев П. Ю.* Биоморфология растений: иллюстрированный словарь. Учебное пособие / П. Ю. Жмылев, Ю. Е. Алексеев, Е. А. Карпухина, С. А. Баландин. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М., 2005.
* Лесная энциклопедия: В 2-х т. / Гл. ред. Воробьёв Г. И.; Ред.кол.: Анучин Н. А., Атрохин В. Г., Виноградов В. Н. и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1985.
* *Серебряков И. Г.* Экологическая морфология растений. Жизненные формы покрытосеменных и хвойных. — М.: Высшая школа, 1962.
* Энциклопедия лесного хозяйства: в 2 х томах. — М.: ВНИИЛМ, 2006.
{{commonscat}

Катэгорыя:Анатомія раслін
Мароні (рака)

**Мароні** (, ) — рака ў Паўднёвай Амерыцы.

Рака цячэ па тэрыторыі Сурынама і Французскай Гвіяны.

Катэгорыя:Рэкі Французскай Гвіяны
Катэгорыя:Рэкі Сурынама
Катэгорыя:Памежныя рэкі