Зміцер Жылуновіч

**Зміцер Хведаравіч Жылуновіч** або **Змітро Жылуновіч**, вядомы пад псеўданімам **Цішка Гартны** (; , мястэчка Капыль, Слуцкі павет, Мінская губерня — , Магілёў, псіхіятрычная лячэбніца) — беларускі пісьменнік, паэт і перакладчык, грамадскі і дзяржаўны дзеяч. Акадэмік АН БССР (1928).

## Біяграфія 
Паходзіць з сялян. У 1905 годзе скончыў двухкласную школу ў Капылі. Працаваў рамеснікам-гарбаром у Капылі, Літве, Украіне.

Удзельнік рэвалюцыі 1905—1907, з 1906 член Капыльскай арганізацыі РСДРП. У гэтым жа годзе разам з часткай іншых творцаў пытае дазволу на стварэнне беларускай літаратурнай арганізацыі «Вір». Статут «Віру» зацверджаны не быў.

У 1925 зноў ездзіў да Берліну з мэтай удзелу ў Другой Усебеларускай канферэнцыі. У 1927 годзе разам з Купалам, Чаротам і Зарэцкім наведаў Польшчу і Чэхію, выступіў перад беларусамі Варшавы.

Ініцыятар стварэння літаратурнай арганізацыі «Полымя». Член ЦВК БССР у 1920—1931. Акадэмік БелАН з 1928. Удзельнік Саюза пісьменнікаў СССР з 1934. У 1934—1936 працаваў у Інстытуце гісторыі БелАН.

Выключаны з ВКП(б) 16.1.1931 з фармулёўкай «*за сувязь з  нацдэмаўскімі і фашысцкімі элементамі*». Арыштаваны 15.11.1936, пераведзены (7.4.1937) у Магілёўскую псіхіятрычную лячэбніцу, дзе і памёр (па афіцыйнай версіі ад гангрэны лёгкіх; па іншых звестках — скончыў жыццё самагубствам).

Пахаваны на ўскраіне Пячэрскага парку ў Магілёве. На выяўленым месцы пахавання 11.4.1989 устаноўлены помнік. На магіле жонкі Надзеі Жылуновіч на Усходніх могілках Мінска змешчаны надпіс-кенатаф.

Рэабілітаваны ў грамадзянска-прававых адносінах 15.10.1955. Цалкам (палітычна) рэабілітаваны 10.9.1987.

## Сям’я 
Жонка — Жылуновіч Надзея Сцяпанаўна (народжаная ў верасні 1894 года ў Ленінградзе ў сям’і рабочага). 8.10.1938 асобай нарадай пры НКВД асуджана як «член сям’і здрадніка радзімы» і «саўдзел у антысавецкай дзейнасці» да 5 гадоў ссылкі і этапавана ў Баровічы Ленінградскай вобласці. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітавана 17.6.1966 Вярхоўным судом БССР.

Дачка Галіна нарадзілася 21.2.1917 года ў Ленінградзе. Член ВЛКСМ, паступіла ў Мін­скі медыцынскі інстытут. 25.8.1937 у Мінску арыштавана, 8.10.1938 асобай нарадай пры НКВД разам з маці асу­джана за «неданясенне» да 5 гадоў ссылкі і этапавана ў Баровічы Ленінградскай вобласці. Пасля вызвалення жыла ў Беларусі. Рэабілітавана 17.6.1966 Вярхоўным судом БССР. Беларускі мовазнавец (беларуская, руская мовы), кандыдат філалагічных навук, складальнік зборніка ўспамінаў пра Цішку Гартнага.

## Творчасць 
Друкавацца пачаў з 1908 — верш «Бяздольны» ў газеце «Наша ніва». Выступаў як паэт, празаік, драматург, публіцыст, даследчык гісторыі беларускай літаратуры, крытык.

У 1912 газета «Правда» змяшчае некалькі вершаў і нарыс, прысвечаны працаўнікам. Першая кніга «Pieśni» (*Песні*) выйшла ў 1913. У рамане «Перагуды» (1935) паказаў вёску ў перыяд калектывізацыі. У зборніку «Узгоркі і нізіны» (1928) — даследаванні творчасці Я. Купалы, Я. Коласа, М. Чарота, А. Гурло.

Ц. Гартны пераклаў на беларускую мову першую кнігу рамана А. Фадзеева «Апошні з удэге» (Мн.. 1932), пачаў перакладаць «Мёртвыя душы» М. Гогаля.

#### Крытыка і прызнанне 
 ў Капылі]]
 ў Капыльскім раённым краязнаўчым музеі]]
Вось як адзначыў творчасць Цішкі Гартнага Янка Купала:

Цішка Гартны мог стаць першым Народным паэтам Беларусі — у 1923 пленум ЦК КП(б)Б пастанавіў надаць яму такое званне. З невядомых прычын пастанова не была зведзена ў жыццё.

Яго імем названы вуліцы ў Мінску, Капылі. З 1989 па 2004 г. у беларускай сталіцы былі 2 вуліцы ў яго гонар: Жылуновіча і Цішкі Гартнага.

## Бібліяграфія 
##### Прыжыццёвыя кнігі 
* *Песьні* (1913)
* *Хвалі жыцьця* (1918) — п’есы
* *Песьні працы і змаганьня* (1922)
* *Сокі цаліны* (1922)
* *Трэскі на хвалях* (1924) — апавяданні
* *Сацыялістка* (1924) — п’есы
* *Урачыстасьць* (1925)
* *Дзьве сілы* (1927) — п’есы
* *Прысады* (1927) — п’есы, апавяданні
* *Узгоркі і нізіны* (1928) — зборнік літаратурна-крытычных артыкулаў
* *На новым месцы* (1930) — зборнік аповесцяў
* *Гаспадар* (1930)
* *Зялёны шум* (1931)
* *Гоман зарніц* (1932)
* *Наступ на горны* (1932) — вершы, апавяданні
* Збор твораў у 4 тамах (1929—1932)

##### Пасмяротныя выданні 
* Вершы. Мн., 1967;
* Зб. тв: У 4 т. Мн., 1987—1989. т. 1-3;
* Насустрач сонцу: Выбр. апавяданні. Мн., 1978.
* Выбраныя творы / уклад. прадм. і камент. Серафіма Андраюка. — Мінск: Беларус. навука, 2012. — 604 с. (Беларускі кнігазбор, том 60). ISBN 978-985-08-1411-1.

Цішка Гартны (1923).pdf|«Цішка Гартны». 1923
Сцэнічныя творы (1923—1924). Кніжка 2.pdf|page=3|«Сцэнічныя творы». 1923—1924
Трэскі на хвалях (1924).pdf|page=5|«Трэскі на хвалях». 1924
Урачыстасьць (1925).pdf|«Урачыстасьць». 1924
Выбраныя апавяданьні (Гартны, 1926).pdf|page=5|«Выбраныя апавяданьні». 1926
Прысады (1927).pdf|«Прысады». 1927. Вокладка — Васіль Літко
Прысады (1928).pdf|«Прысады». 1928 Вокладка — Васіль Літко
Збор твораў (Гартны, 1929—1932). Том 1.pdf|«Збор твораў». Том 1. 1929—1932
Гаспадар (1930).pdf|page=5|«Гаспадар». 1930
Прысады (1930).pdf|page=5|«Прысады». 1930
На новым месцы (1930).pdf|«На новым месцы». 1930
Соцыялістычныя высоты (1930).pdf|«Соцыялістычныя высоты». 1930
Цішка Гартны. Гоман зарніц. 1932.jpg|«Гоман зарніц». 1932
Наступ на горны (1932).pdf|«Наступ на горны». 1932

## Літаратура 
* 
* 
** Клачко А. М. Цішка Гартны: (Крытычна-біяграфічны нарыс). Мн., 1961;
** Ялугін Э. Без эпітафіі: Дакументальная аповесць. Мн., 1989;
** Успаміны пра Цішку Гартнага : зборнік / складальнікі : Г. Д. Жылуновіч, С. Х. Александровіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1984. — 173 с.
** ЭГБ, т. 3;
** Возвращенные имена.
** *Мяснікоў, А. Ф.* Сто асоб беларускай гісторыі. — Мінск: «Літаратура і мастацтва», 2009. — 344 с. — ISBN 978-985-6720-61-4

## Спасылкі 
* ЖЫЛУНОВІЧ Зміцер Хведаравіч
* Апавяданні Цішкі Гартнага на bellib.by
* Найлепшы верш Цішкі Гартнага?  (артыкул Ю. Пацюпы)
* Зміцер Жылуновіч у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Палітыкі Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Члены ЦВК БССР
Катэгорыя:Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі
Катэгорыя:Кіраўнікі ўрада БССР

Катэгорыя:Члены Цэнтральнага бюро КП(б)Б
Катэгорыя:Драматургі Беларусі
Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук Беларускай ССР