open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бярозаўка (горад)

**Бяро́заўка**.

25 снежня 1962 года перададзена ў Лідскі раён. У 1967 на шклозаводзе працавалі 1700 рабочых. 24 чэрвеня 1968 года пераўтворана ў гарадскі пасёлак.
 
У 1969 годзе ў Бярозаўцы 5,1 тыс. жыхароў. У 1982 годзе на базе школы майстроў адкрыта Нёманскае тэхнічнае вучылішча шкляной прамысловасці № 159 (з 1984 сярэдняе прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 116 шкляной прамысловасці).

З 1995 года Бярозаўка — горад. У 1996 годзе налічвала 11 тыс. жыхароў.

## Насельніцтва 

* **XX стагоддзе**: 1969 — 5,1 тыс. чал.; 1991 — 11,8 тыс. чал.; 1994 — 12,5 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2004 — 12,0 тыс. чал.; 2006 — 11,8 тыс. чал.; 2009 — 11,7 тыс. чал.; 2013 — 10,6 тыс. чал.; 2015 — 10 533 чал.. У 1992 годзе пабудаваны новы касцёл, які быў кансекраваны 18 жніўня 2001 года.

У 1994 годзе пабудавана царква Жыровіцкай Маці Божай.

## Культура 
Бярозаўскі музей шкла. Музей гісторыі Бярозаўкі, музей «Сялянская хатка» ў 3-й школе.

## Вядомыя асобы 
* Вітольд Ашурак (1970—2021) — беларускі грамадскі актывіст і палітычны зняволены.
* Зміцер Вайцюшкевіч (нар. 1971) — беларускі спявак і музыкант.
* Леанід Каравайка (нар. 1954) — беларускі дыпламат.
* Яраслаў Кардаш (нар. 1991) — беларускі барэц грэка-рымскага стылю.
* Чэслаў Міхневіч (нар. 1970) — польскі футбаліст і трэнер.
* Ала Смаляк (нар. 1973) — член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Гарады і вёскі Беларусі: энцыклапедыя. Т. 9. Гродзенская вобласць. Кн. 2 / рэдкал.: У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш.; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі; Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры; Выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі». — Мінск: БелЭн, 2016. — 848 с.: іл. ISBN 978-985-11-0908-7
* 

## Спасылкі 
*   Geschichte der Glaswerke Julius Stolle, Njoman, Weißrussland, 1883—1998 (pdf; 0,9 MB)
* Герасімовіч М. Ф. Шклозавод «Нёман». Кароткі агляд станаўлення і развіцця // на pawet.nete
* Сайт горада на праекце Regiony.BY
Іўе

**І́ўе**, звязаная з літоўскім *vyti* «звіваць, скручваць» і значыць «Звілістая (рака)».

## Гісторыя 
У трэцім томе «Жывапіснай Расіі» П. Сямёнаў сцвярджае, што першапачаткова Іўе называлася *Еўе* і было заснавана жонкай вялікага князя літоўскага Гедзіміна Евай.

Вядома з пачатку XV ст. як велікакняжацкі двор. З 1444 г. належала земскаму маршалку літоўскаму Пятру Мантыгердавічу, у XVI—XIX ст. Забярэзінскім, Кішкам, Глябовічам, Агінскім, Сапегам, Тызенгаўзам і інш. З 1561 г. мястэчка Ашмянскага павета, тут існавала арыянская школа. У 1585—1593 гг. рэктарам яе быў мысляр-гуманіст і педагог Ян Ліцыній Намыслоўскі. У 1561 г. у Іўі існавала 2-дзённая паншчына, а ў 1598 г. сяляне адпрацоўвалі 3 дні ў тыдзень з валокі. У 1598 г. у мястэчку пасяліліся татары. Каля 1600 пабудаваны касцёл і манастыр бернардзінцаў. З 1795 у складзе Расійскай імперыі, цэнтр воласці Ашмянскага павета. У сярэдзіне XIX ст. належала графам Замойскім. З 1921 г. у складзе Польшчы, мястэчка Валожынскага павета. З 1939 у БССР, з 1940 г. гарадскі пасёлак, цэнтр раёна. З 2000 г. — горад.

## Насельніцтва 

* **XIX стагоддзе**: 1897 год — 2828 чал.
* **XX стагоддзе**: 1971 год — 5000 чал.; 1995 год — 8,9 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2006 год — 8,6 тыс. чал.; 2015 год — 7801 чал.; 2016 год — 7712 чал.; 2017 год — 7630 чал.; 2018&nbsp;год — 7702 чал.; 2023&nbsp;год — 7243 чал.; 2025&nbsp;год — 6906 чал.

## Эканоміка 
Прадпрыемствы харчовай прамысловасці і сацыяльна-бытавога абслугоўвання. Гасцініца «Іўе».

## Славутасці 
* Іўеўскі Петра-Паўлаўскі касцёл і манастыр бернардзінцаў
* Іўеўская мячэць
* Іўеўская крыніца — помнік прыроды рэспубліканскага значэння
* Храм у гонар мучаніка немаўляці Гаўрыіла Беластоцкага (1995)
* Памятны знак «У гонар дружбы і згоды канфесій Іўеўшчыны»

Файл:Iǔje. Іўе (8.08.2010).jpg|Касцёл
Файл:Мячэт 1.jpg|Мячэць
Файл:Iǔje, miačet (8.08.2010).jpg|Мячэць
Файл:Iǔje, młyn (8.08.2010).jpg|Млын
Файл:Царква. Забудова Іўя.jpg|Царква
Файл:Забудова Іўя. Помнік.jpg|Памятны знак «У гонар дружбы і згоды канфесій Іўеўшчыны»

## Вядомыя асобы 
* Барыс Гендэлевіч Берман (1881 — пасля 1940) — адзін з пачынальнікаў фатаграфіі, грамадскі дзеяч.
* Хаім Ойзер Градзінскі (1863—1940) — яўрэйскі рэлігійна-грамадскі дзеяч.
* Валерый Іванавіч Гушча (нар. 1956) — беларускі хірург і палітык.
* Валерый Мікалаевіч Карашкоў (нар. 1953) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* Мікалай Іванавіч Пазняк (нар. 1945) — беларускі вучоны ў галіне афтальмалогіі. Доктар медыцынскіх навук (1990).
* Віталь Мікалаевіч Ракавец (нар. 1976) — беларускі ляснічы, дэпутат.
* Георгій Іванавіч Чарняўскі (1909—1985) — беларускі мастак.
* Шахно Эпштэйн (1881—1945) — яўрэйскі пісьменнік, грамадскі дзеяч, публіцыст і літаратуразнавец.
* Ядзвіга Браніславаўна Юферава (нар. 1949) — «Заслужаны работнік культуры», Ганаровы грамадзянін горада Іўе.

## Гл. таксама 
* Беларускае згуртаванне татараў-мусульман «Аль-Кітаб»

## Заўвагі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства
Масты

**Масты́** (1919—1921).

Паводле Рыжскага міру з 1921 года Масты ў складзе Польскай Рэспублікі, цэнтр гміны Гродзенскага павета.

З 1939 года ў БССР, з 1940 года рабочы пасёлак, цэнтр Мастоўскага раёна. З 1949 года гарадскі пасёлак, з 1955 года — горад.

## Насельніцтва 

* 1897 год — 2633 чал.;
* 1939 год — 4,7 тыс. чал.;
* 1970 год — 11,6 тыс. чал.;
* 1995 год — 19,2 тыс. чал.;
* 2004 год — 17,4 тыс. чал.;
* 2006 год — 16,8 тыс. чал.;
* 2016 год — 15 948 чал.;
* 2017 год — 15 883 чал.
* 2019 год — 15 770 чал.
* 2023 год — 14 683 чал.
* 2025 год — 14 239 чал.

## Эканоміка 
Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай (ААТ «Мастоўдрэў»), лёгкай і харчовай прамысловасці. Гасцініца «Масты». У ваколіцах горада зона адпачынку рэспубліканскага значэння «Масты».

## Славутасці 
* Касцёл Маці Божай Тройчы Цудоўнай.
* Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Гаротных Радасць».
* Свята-Ільінская царква (1910).
* Царква ў імя святой праведнай Сафіі Слуцкай.
* Мастоўскі дзяржаўны музей «Лес і чалавек».
* Помнік землякам.

## Старыя фотаздымкі 

Файл:Masty parom.jpg|Паром цераз Нёман, 1950-я гады.
Файл:Masty stary most.jpg|Стары мост цераз Нёман, 1950-я гады.
Файл:Masty, Kanapacki. Масты, Канапацкі (1920-39).jpg|Фабрыка Канапацкіх, да 1919 года.
Файл:Masty, Vakzalnaja. Масты, Вакзальная (1920-39).jpg|Чыгуначная станцыя, да 1919 года.

## Вядомыя асобы 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Масты: рэгіянальны партал  
* www.masty.org 
* г. Масты на Radzima.org
Кіраўск

**Кі́раўск**. 4 чэрвеня 2001 года Кіраўск аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання.

## Насельніцтва 

* **XX стагоддзе**: 1971 — 4,7 тыс. чал.; 1995 — 9,9 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2004 — 9,0 тыс. чал.; 2006 — 8,6 тыс. чал.; 2015 — 8752 чал..

## Эканоміка 
Прадпрыемствы харчовай (Кіраўскі камбінат хлебапрадуктаў), дрэваапрацоўчай прамысловасці. Льнозавод. Гасцініца «Сузор’е».

## Славутасці 
* Кіраўскі парк (пач. 20 ст.)
* Свята-Пакроўская царква (1995)

## Вядомыя асобы 
* Дзмітрый Мікалаевіч Гарэлік (нар. 1976) — беларускі дыпламат.
* Віктар Міхайлавіч Каранкевіч (нар. 1976) — беларускі дзяржаўны дзеяч
* Антон Міхайлавіч Каранкевіч (нар. 1983) — беларускі палітык.
* Веялета Лаўрушка (нар. 2000) — беларуская валейбалістка.

## Гл. таксама 
* Гарады Магілёўскай вобласці
* Гарады Беларусі

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Кіраўскага р-на. — Мн., 1997.
* 

## Спасылкі 
* 
* Надвор’е ў горадзе Кіраўск
Клічаў

**Клі́чаў**.

## Гісторыя 
Вядомы з 1592 года як вёска **Клі́чава** Віцебскага ваяводства ВКЛ. З 1793 года ў складзе Расійскай імперыі. У 1901 годзе заснаваны Клічаўскі шклозавод. З 1924 года мястэчка, цэнтр Клічаўскага раёна. З 1938 года гарадскі пасёлак. Акупіраваны немцамі 5 ліпеня 1941 года. Вызвалены партызанамі ў сакавіку 1942 года, створана Клічаўская партызанская зона. Побач з Клічавам быў першы ў Беларусі партызанскі аэрадром. З 1944 года Клічаў у Бабруйскай, з 1954 года ў Магілёўскай вобласці. У 1962—1965 гадах уваходзіў у Кіраўскі раён. З 2000 года горад.

## Насельніцтва 

* **XIX стагоддзе**: 1897 — 608 чал.
* **XX стагоддзе**: 1972 — 5,3 тыс. чал.; 1995 — 8,5 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2006 — 7,5 тыс. чал.; 2015 — 7407 чал.; 2016 — 7423 чал.; 2017 — 7457 чал.; 2025 — 7249 чал..

## Эканоміка 
Прадпрыемствы лясной, дрэваапрацоўчай, харчовай прамысловасці. Гасцініца «Ольса».

## Культура 
Клічаўскі краязнаўчы музей.

## Вядомыя асобы 
* Галіна Ануфрыеўна Васілеўская — беларуская пісьменніца
* Дзіна Сазанавец — беларуская штангістка
* Людміла Дарафееўна Вахоніна (нар. 1949) — беларускі архітэктар.

## Славутасці 
### Помнікі, скульптуры 
* Помнік Герою Савецкага Саюза П. І. Кавалёву

## Гл. таксама 
* Гарады Магілёўскай вобласці
* Гарады Беларусі

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Надвор’е ў горадзе Клічаў
Крычаў

**Кры́чаў**.

Файл:Kryčaŭ. Крычаў (M. Astankovič, 1890-99, 1905).jpg|Панарама
Файл:Kryčaŭ, Rynak, Biezzahannaha Začaćcia. Крычаў, Рынак, Беззаганнага Зачацьця (1901-18).jpg|Рынак. Касцёл
Файл:Kryčaŭ, Rynak, Biezzahannaha Začaćcia. Крычаў, Рынак, Беззаганнага Зачацьця (1913).jpg|Касцёл, 1913
Файл:Kryčaŭ, Rynak, Plabanija. Крычаў, Рынак, Плябанія (1913).jpg|Плябанія, 1913
Файл:Kryčaŭ, Šašejnaja, Paciomkin-Hałynski. Крычаў, Шашэйная, Пацёмкін-Галынскі (1901-18).jpg|Вуліца Шашэйная. Палац
Файл:Kryčaŭ. Крычаў (1901-18).jpg|Вучылішча
Файл:Kryčaŭ, Šašejnaja. Крычаў, Шашэйная (1.05.1937).jpg|Парад, 1937

## Насельніцтва 

ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:40000
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1779 from:0 till:2800
  bar:1880 from:0 till:4570
  bar:1897 from:0 till:6221
  bar:1926 from:0 till:5592
  bar:1939 from:0 till:16000
  bar:1959 from:0 till:19000
  bar:1972 from:0 till:26500
  bar:1991 from:0 till:32600
  bar:1997 from:0 till:31900
  bar:2004 from:0 till:28000
  bar:2010 from:0 till:27100
  bar:2017 from:0 till:26178
  bar:2025 from:0 till:22973
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:

* **XVIII стагоддзе**: 1779 год — 2,8 тыс. чал.
* Міхаіл Фёдаравіч Мельнікаў (1921—1993) — краязнавец, заснавальнік Крычаўскага краязнаўчага музея (у 1961—1982 гг. яго дырэктар), Заслужаны работнік культуры БССР
* Аксана Мянькова (нар. 1982) — беларуская лёгкаатлетка
* Мікалай Максімавіч Мяшкоў — міністр вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР (1968—1988)
* Уладзімір Лявонцьевіч Новак — беларускі мастак
* Барыс Токін (1900—1984) — біёлаг
* Анатоль Ігнатавіч Рыбчынскі (нар. 1936) — беларускі мастак.

## Гл. таксама 
* Гарады Магілёўскай вобласці
* Гарады Беларусі

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Мяцельскі А. Старадаўні Крычаў: Гіст.-археал. нарыс горада ад старажыт. часоў да канца XVIII ст. / Навук. рэд. П. Лысенка. — Мінск: Бел. навука, 2003. — 167 с.: іл. ISBN 985-08-0541-2.
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* м. Крычаў на Radzima.org
* 
* Падарунак iмператрыцы // Российская газета, 21 ноября 2013
* Надвор’е ў горадзе Крычаў
Клімавічы

**Клі́мавічы**.

## Эканоміка 
Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Гасцініца «Дружба».

## Культура і адукацыя 
Клімавіцкі краязнаўчы музей. Клімавіцкі дзяржаўны аграрны каледж. З 2001 года ў горадзе праводзяць Міжнародны фестываль дзіцячай творчасці «Залатая пчолка».

## Славутасці 
* Клімавіцкая Міхайлаўская царква
* Клімавіцкі сядзібны дом

## Вядомыя асобы 
* Данііл Сямёнавіч Воранаў (нар. 1925) — беларускі архітэктар.
* Ізраіль Львовіч Каганаў, вучоны ў галіне прамысловай электронікі. Доктар тэхнічных навук, прафесар.
* Пётр Рыгоравіч Кантаровіч (1905—1968) — матэматык, доктар матэматычных навук, прафесар
* Акцябр Паўлавіч Комаў (1923—1993) — вучоны ў галіне дэрматалогіі і венералогіі, доктар медыцынскіх навук, прафесар
* Мікалай Парфір’евіч Клаўс, дырыжор
* Леанід Леанідавіч Карніенка, беларускі лыжны гоншчык
* Валянціна Аўраамаўна Маслава, беларускі мовазнавец

## Гл. таксама 
* Гарады Магілёўскай вобласці
* Гарады Беларусі

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Надвор’е ў горадзе Клімавічы


Катэгорыя:Мястэчкі Мсціслаўскага ваяводства
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1581 годзе
Фаніпаль

**Фа́ніпаль** () — горад раённага падпарадкавання ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Насельніцтва — 15&nbsp;922 чалавек (2017).

## Геаграфія 
Размешчаны за 13 км на паўднёвы захад ад МКАД, на аўтамабільнай магістралі М1, чыгуначная станцыя Фаніпаль на лініі Мінск — Баранавічы. За 15 км на паўночны ўсход ад горада Дзяржынск, за 22 км ад Мінска.

Горад падзеляецца на 5 мікрараёнаў: Маладзёжны, Паўночны, Цэнтральны, Заводскі і Паўднёвы.

## Гісторыя 
Вядомы з пачатку XIX стагоддзя ў складзе Самахваліцкай воласці Мінскага павета, уласнасць Энельфельдтаў і Багдашэўскіх. Сучасная назва з канца XIX стагоддзя, паводле падання вёска атрымала цяперашнюю назву ад імёнаў дачок мясцовага пана Багдашэўскага — Фані і Полі.

У 1871 годзе пабудаваны чыгуначны прыпынак Чэчын, які пазней стаў чыгуначнай станцыяй Токараўская на чыгунцы Брэст-Масква. 9 жніўня 1876 года чыгуначная станцыя Токараўская перайменавана ў Фаніпаль.

З 20 жніўня 1924 года ў Самахвалавіцкім раёне БССР. З 27 ліпеня 1930 года ў Койданаўскім нацыянальным польскім раёне, з 29 чэрвеня 1932 і з 4 лютага 1939 года ў Дзяржынскім, з 31 ліпеня 1937 года ў Мінскім раёнах.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны з 28 чэрвеня 1941 да 6 ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі. У горадзе акупантамі створаны філіял Масюкоўшчынскага лагера смерці.

З 29 красавіка 1984 года гарадскі пасёлак, з 1999 — горад.

## Насельніцтва 

* **XX стагоддзе**: 1995 — 10,7 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2000 — 13,2 тыс. чал.; 2006 — 12,1 тыс. чал.; 2010 — 12,7 тыс. чал.; 2014 — 13&nbsp;826 чал.; 2015 — 14&nbsp;223 чал.; 2016 — 15&nbsp;198 чал.; 2017 — 15&nbsp;922 чал.

## Эканоміка 
Прадпрыемствы: рамонтна-механічныя, завод жалезабетонных маставых канструкцый, Мінская нафтабаза, база «Белаграсэрвіс», ААТ «Агракамбінат Дзяржынскі» (бройлерная птушкафабрыка), ЗАТ «Штадлер-Мінск» (выраб электрацягнікоў), ЗТАА «Унамедыкал» (медыцынскія інструменты), завод вымяральных прыбораў «Энергамера», ЗП «Эвіпак Індастрыз» (выраб стрэтч-плёнкі) і інш.

## Культура 
У горадзе чатыры дашкольныя ўстановы, якія наведваюць каля 500 дзяцей, Фаніпальская музычная школа — 218 навучэнцаў па спецыяльнасцях: фартэпіяна, баян, акардэон, цымбалы, скрыпка, віяланчэль, клас духавых інструментаў. У фаніпальскай гімназіі і сярэдняй школе больш за 2000 навучэнцаў у звычайных, профільных, гімназічных і ліцэйскіх класах. Ёсць гарадская бібліятэка — 2115 чытачоў, з іх 895 навучэнцы. Царква (2005).

## Славутасці 
* Спаса-Узнясенская царква,
* Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Фаніпаль OnLine — Інфармацыйны сайт горада
* Надвор’е ў горадзе Фаніпаль


Катэгорыя:Гарады-спадарожнікі Мінска
Беразіно

**Беразіно́** — горад у Беларусі, на рацэ Бярэзіна. Адміністрацыйны цэнтр Бярэзінскага раёна Мінскай вобласці. Месціцца за 101 км ад Мінска, на аўтамабільнай дарозе Мінск—Магілёў.

## Гісторыя 
Упершыню згадваецца ў 1501 годзе як мястэчка. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1560-х гадоў у Менскім павеце Вялікага княства Літоўскага, называлася **Ніжнім Беразіном**, належала Сапегам; з 1671 года ім валодалі Тышкевічы, Патоцкія. З 1668 года меў прывілей на штотыднёвы торг і штогадовы кірмаш. У Паўночную вайну (1700—1721) каля Беразіна 16—17 ліпеня 1708 года цераз раку Бярэзіна перапраўляўся са сваімі войскамі шведскі кароль Карл XII.

З 1793 года мястэчка Ігуменскага павета. У 1905 годзе адбыліся выступленні працоўных.

З 17 ліпеня 1924 — цэнтр раёна ў Барысаўскай акрузе, 9 чэрвеня 1927 — цэнтр раёна ў Менскай акрузе (да 23 ліпеня 1928), са студзеня 1938 — цэнтр раёна ў Магілёўскай вобласці. З 27 верасня 1938 года — гарадскі пасёлак, з 20 верасня 1944 — цэнтр раёна ў Мінскай вобласці.

З 25 снежня 1962 — раён скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў Чэрвеньскі раён, 6 студзеня 1965 — раён адноўлены. З 7 сакавіка 1968 Беразіно — горад раённага падпарадкавання.

### Гістарычная галерэя 

Выява:Catholic Church in Biarezań, Belarus.jpg|Касцёл, пачатак XX ст.
Выява:Patocki Manor in Biarezań, Belarus.jpg|Сядзіба Патоцкіх
Выява:Uniate Church in Biarezań.jpg|Грэка-каталіцкая царква
Выява:Biarezań, Kaścielny. Бярэзань, Касьцельны (1901-14).jpg|Касцельная плошча

## Насельніцтва 

* 2006 год — 12,9 тыс. чал.;
* 2007 год — 12,8 тыс. чал.;
* 2012 год — 12,0 тыс. чал.;
* 2016 год — 11832 чал.;
* 2017 год — 11698 чал.

## Эканоміка 
Прадпрыемствы харчовай, паліўнай, лёгкай прамысловасці. Гасцініца «Беразіно».

## Славутасці 
* Бярэзінскі сядзібны дом (19 ст.)
* Спаса-Праабражэнская царква (1950-я)
* Мікалаеўская царква
* Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1644—1914)
* Касцёл Маці Божай Міласэрнасці (пач. XXI ст.)

## Вядомыя асобы 
* Марыя Веньямінаўна Бярковіч (1910—1993) — мастак кіно і графік
* Аляксандр Парвус, дзеяч сацыял-дэмакратычнага руху, публіцыст
* Хана Ровіна, савецкая актрыса
* Яўген Сідаровіч, беларускі навуковец у галіне фізіялогіі, экалогіі
* Рыгор Старобінец, беларускі хімік
* Станіслаў Шостак, беларускі і польскі ваенны дзеяч
* Ізраіль Барысавіч Элентух (1913—?) — беларускі гісторык мастацтва і мастацтвазнавец, мастацкі крытык, педагог.
* Дзмітрый Леанідавіч Мірончык (1976) — беларускі дыпламат.
* Іван Раманавіч Пастарнацкі (1848—1887) — доктар, прафесар Варшаўскага ўніверсітэта.

## Гл. таксама 
* ФК Беразіно

## Зноскі 
## Літаратура 
* ;

## Спасылкі 
* 
* 
* 

* Надвор’е ў горадзе Беразіно


Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства
Чавусы

**Ча́вусы**.

Ад цюркскага *чаус* «ніжэйшы военачальнік, дробнапамесны дваранін» прапаноўваў выводзіць назву Чавусаў географ В. Жучкевіч, ён звяртаў увагу, што сярод паслоў крымскага хана ў Рэч Паспалітую (XVI в.) быў і мірза Чаус. Прапаноўвалі таксама выводзіць назву з цыганскай мовы, у якой «чавус» нібыта значыць «намёт», аднак, па-цыганску «намёт» (палатка, шацёр) — «цэра». Ёсць і балцкая версія.

## Гісторыя 
### Вялікае Княства Літоўскае 
]]
Першы згадка пра вёску *Чавусавічы*.

3 студзеня 2005 адбылося афіцыйнае зацверджанне герба Чавусаў.
* Археалагічныя помнікі: стаянка эпохі неаліту, 2 паселішчы, курганныя могільнікі.
* Гістарычная забудова (XIX — пачатак XX ст.; фрагменты).
* Брацкія магілы савецкіх вайскоўцаў.

### Страчаная спадчына 
* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (1653—1950-я г., мураваны).
* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1913—кан.1950-х—пач.1960-х г., мураваны).
* Чавуская ратуша (1780—1840 г., мураваная).
* Сінагога
* Царква Святога Георгія (кан. XIX ст.)
* Царква Святога Мікалая (кан. XIX ст.)

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Рыгоравіч Акенцьеў (нар. 1950) — беларускі архітэктар.
* Гершэль Даніловіч (1884, паводле іншых звестак, нарадзіўся ў Гомелі) — бацька Кірка Дугласа, дзед Майкла Дугласа.
* Любоў Васілеўна Ракава (нар. 1948) — беларускі этнограф.
* Канстанцін Густававіч Рэнард (1884—1961) — вучоны ў галіне селекцыі раслін і насенняводства.
* Берта Майсееўна Сосіна-Ізраіцель (1903—1982) — беларускі рэнтгенолаг.
* Раман Ігаравіч Ялётнаў (нар. 1993) — беларускі біятланіст.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* *Зубовіч Я.* Чавусы — горад Святога Марціна: (нарысы па гісторыі ад заснавання да 1917 г.). — Магілёў: Магілёўская абласная тыпаграфія, 2008. — 254, [1] с.: іл., факсім. ISBN 978-985-6848-34-9
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* м. Чавусы на Radzima.org
* 
* Чавусы — парафія Найсвяцейшай Дзевы Марыі Маці Касцёла на Catholic.by
* Здымкі на globustut.by
* Сайт горада Чавусы і Чавускага раёна — навіны, гісторыя, фотаальбом, Форум, Чат 
* Надвор’е ў горадзе Чавусы


Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1581 годзе
Валожын

**Вало́жын**, гімназія, 2 сярэднія школы. Акрамя таго працуюць 3 дзіцячыя сады, дзіцячая юнацкая спартыўная школа і музычная школа. У горадзе знаходзяцца бібліятэка, раённы цэнтр культуры, краязнаўчы музей, турыстычна-інфармацыйны цэнтр.

## Культура 
У 2000 і 2007 гадах горад быў месцам правядзення фестывалю «Адна зямля»

## Славутасці 
. 2024 год]]
* Палац Тышкевічаў
* Касцёл Святога Юзафа
* Спаса-Праабражэнская царква (1850)
* Царква Роўнаапостальных Канстанціна і Алены
* Валожынскі ешыбот (1803)
* Гарадская забудова (пач. 20 ст.)

## Вядомыя асобы 
* Дыяна Арбеніна (нар. 1974) — спявачка, паэт, музыкант. Вакалістка расійскай рок-групы «Ночные Снайперы».
* Юзаф Беркман (1838—1919) — беларускі мастак і публіцыст.
* Валянціна Гіруць-Русакевіч (1953—2021) — беларуская паэтка і журналіст. Член Саюза пісьменнікаў Беларусі
* Святлана Горваль (нар. 1986) — беларускі прадпрымальнік, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VII склікання.
* Таццяна Ліхачова (нар. 1952) — Заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь.
* Ізраіль Рагозін (1887—1971) — амерыканскі прадпрымальнік у тэкстыльнай прамысловасці і дабрачынец, бацька рэжысёра Лаянала Рагозіна.
* Ганна Рубацкая (1900—1993) — беларуская самадзейная паэтка, захавальніца беларускай народнай песеннай спадчыны.
* Хаім Салавейчык (1853—1918) — галоўны рабін Брэста, вядомы тлумачальнік Талмуда.
* Алег Таўгень (1962—2011) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук.
* Стары Улас (Уладзіслаў Сівы-Сівіцкі; 1865—1939) — беларускі паэт.
* Марыя Шакун (нар. 1937) — беларуская паэтка. Член Саюза пісьменнікаў Беларусі

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Гісторыя Валожына i Валожынскага раёна 
* Надвор’е ў горадзе Валожын


Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства
Крупкі

**Кру́пкі**.

На думку В. Жучкевіча, назва горада паходзіць ад назвы расліны *крупка*.

На думку А. Рогалева, назва горада Крупкі ўтворана ад геаграфічнага тэрміна *крупка* — «незамярзаючы кароткі прыток ракі».

На думку В. Лемцюговай, гідронім Крупка паходзіць ад слова *крупка* — «невялікая рэчка».

На думку В. Васільева, усходнеславянскія (у тым ліку беларускія) гідронімы Крупка, Крупец азначаюць «незамярзаючы невялікі прыток ракі», «калодзеж, крыніца». Гідранімічныя паралелі шырока прадстаўлены ўва ўсіх заходніх і паўднёвых славян.

На думку У. Тапарова, назвы з коранем *krup-*, у тым ліку Крупкі, звязаныя з прускім **crupeyle*, латышскім *krupis*, літоўскім (паўночна-жамайцкім) *krupis*  «жаба» (прычым балцкія і славянскія элементы не заўсёды можна аддзяліць адзін ад аднога). Назва, магчыма, характарызавала дно — няроўнае, «шурпатае», поўнае ямаў.

## Гісторыя 
З сярэдзіны XVI стагоддзя мястэчка ў Аршанскім павеце Віцебскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, належалі Сангушкам. Згадваецца ў інвентары 1653 года як мястэчка Крупка ці Сангушкаў, цэнтр аднайменнага маёнтка. З 1793 года ў складзе Расійскай імперыі, у Копыскім павеце, з 1862 года частка Сенненскага. З 31 ліпеня 1842 года ўласнасць Свяцкіх. З 1921 года ў Віцебскай губерні, з 1923 года ў Аршанскім павеце. У 1924 годзе Крупкі сталі цэнтрам Крупскага раёна. У 1926 годзе ў мястэчку пражывала 2097 жыхароў. Дзейнічалі посуда-ганчарны, лесапільны, запалкавы, маслабойны заводы, швейная арцель «Перамога».

У 1933 годзе заснаваныя дрэваапрацоўчая арцель «Ударнік», льнозавод, кавальская арцель «Чырвоны молат», пякарня, МТС, агульнаадукацыйная школа, ветэрынарны тэхнікум. 20 лютага 1938 года Крупкі ўвайшлі ў склад Мінскай вобласці, а 27 верасня гэтага ж года Крупкам прысвоены статус гарадскога пасёлка. У 1939 годзе ў Крупках пражывала 3455 жыхароў. 

З 1 ліпеня 1941 года па 30 чэрвеня 1944 года Крупкі былі акупаваны нацысцкімі захопнікамі. У гета ў горадзе Крупкі (ліпень — 18 верасня 1941) былі забітыя каля 2000 яўрэяў. 

З 1991 года — горад.

## Насельніцтва 

* 1897 год — 1523 чал.
* 1977 год — 5,5 тыс. чал.
* 1995 год — 9,1 тыс. чал.
* 2006 год — 8000 чал.
* 2009 год — 7880 чал.
* 2015 год — 8602 чал.
* 2016 год — 8630 чал.
* 2017 год — 8680 чал.

## Эканоміка 
Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай, харчовай, лёгкай прамысловасці. Гасцініца «Крупчанка».

## Культура 
* Крупскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей
* Мастацкая галерэя імя Барыса Аракчэева

## Славутасці 
* Помнік Алене Фёдараўне Колесавай
* Крупскі сядзібны дом
* Свята-Мікалаеўская царква (1998)
* Касцёл Святога Юзафа (пачатак XXI стагоддзя)
* Брацкая магіла (1942)
* Брацкая магіла (1941—1944)

## Вядомыя асобы 
## Заўвагі 
## Літаратура 
* *Волкаў М. А.* Маёнтак Сангушкаў-Крупка ў XVI—XVII стагоддзях // Гістарычна-археалагічны зборнік. 2020. Вып. 35. — С. 117—131.
* 
* ;

## Спасылкі 
* Крупкі на сайце Глобус Беларусі
* Крупкі на Radzima.org
* Надвор’е ў горадзе Крупкі


Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства
Смалявічы

**Смаляві́чы**.

У 2008 годзе ў склад горада ўвайшлі вёскі Крыніца, Рабы Слуп, Уборкі .

## Насельніцтва 

* **XIX стагоддзе**: 1897 — 3037 чал. (2757 жыхароў, 299 двароў).
* **XX стагоддзе**: 1939 — 6,8 тыс. чал.; 1970 — 9,6 тыс. чал.; 1995 — 14,3 тыс. чал.
* **XXI стагоддзе**: 2001 — 14,0 тыс.— чал.; 2006 — 14,2 тыс. чал.; 2007 — 14,2 тыс. чал.; 2014 — 15&nbsp;605 чал..

## Галерэя 

Файл:Smolevichi,Post-office.jpg|Будынак пошты
Файл:Smolevichi,Cinema.jpg|Стары выгляд кінатэатра Радзіма
Файл:Smolevichi. House of culture.jpg|Дом Культуры
Файл:Smolevichi. Department store.jpg|Універмаг
Файл:Smolevichi. Fire department.jpg|Пажарная станцыя
Файл:Smolevichi. Lake.jpg|Возера

## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Алейнік (нар. 1959) — скакун у ваду, прызёр Алімпійскіх гульняў.
* Уладзімір Данец (нар. 1945) — беларускі архітэктар.
* Віктар Зайцаў (нар. 1955) — беларускі архітэктар.
* Пятро Краўчанка (нар. 1950) — беларускі палітык, дыпламат і гісторык.
* Аляксандр Кулінковіч (1972—2018) — беларускі рок-музыкант, журналіст, паэт, заснавальнік і вакаліст гурта Neuro Dubel.
* Марына Лобач (нар. 1970) — беларуская гімнастка, алімпійская чэмпіёнка.
* Аляксандр Матусевіч (1937—1998) — вучоны ў галіне кампазіцыйных матэрыялаў і апрацоўкі металаў, доктар тэхнічных навук.
* Гаўрыіл Ціхаў (1875—1960) — астраном, член-карэспандэнт АН СССР, ганаровы акадэмік АН БССР.
* Міхась Юдэлевіч (1914—1941) — драматург і тэатральны крытык.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* ;
* 
* 

## Спасылкі 
* Надвор’е ў горадзе Смалявічы


Катэгорыя:Гарады-спадарожнікі Мінска
Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1448 годзе
Волга (радыёлакацыйная станцыя)

**70М6 «Волга»** — радыёлакацыйная станцыя дэцыметровага дыяпазону ў складзе расійскай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе. Размешчаная ў Беларусі на поўнач ад г. Ганцавічы. Пастаўленая на баявое дзяжурства 1 кастрычніка 2003 года. Станцыя дазваляе адсочваць пускі МБР на паўночна-заходнім ракетанебяспечным напрамку. Паводле дагавароў, падпісаных 6 студзеня 1995 года паміж Беларуссю і Расіяй, уся нерухомая маёмасць і заняты РЛС і яе інфраструктурай зямельны ўчастак перададзеныя расійскаму боку ў карыстанне на 25 гадоў (да 2020 года).

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Ганцавіцкага раёна
Катэгорыя:Узброеныя сілы Расіі
Катэгорыя:Інжынерныя збудаванні
Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой
Хрыбет Чэрскага

* Хрыбет Чэрскага — горная сістэма ў Паўночна-Усходняй Сібіры
* Хрыбет Чэрскага — горны хрыбет у Забайкаллі
Хрыбет Чэрскага (Забайкалле)

**Хрыбет Чэрскага** — горны хрыбет у Забайкаллі, у Чыцінскай вобласці Расіі. Вышыня да 1400—1500 м. Адкрыты ў 1895 годзе А. П. Герасімавым і названы ў гонар беларускага і расійскага географа Івана Чэрскага.

Хрыбет, працягласць якога складае каля 650 км, распасціраецца ў напрамку з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Пачынаецца ён у міжрэччыа Інгады і яе правага прытоку Ушумун, далей працягваецца на паўночны ўсход у міжрэчча Інгады і Алянгуя, а пасля перасячэння Інгоды ў горада Чыты займае міжрэчча Карэнгі і Нерчы аж да вытокаў ракі Дэлінгд — правага прытоку Віціма. Максімальная вышыня хрыбта назіраецца на горнай перамычцы з Ябланавым хрыбтом — гара Чынгікан вышынёй 1644 метраў. Па схілах растуць як хваёвыя так і лісцяныя лясы, у ярах з перавагай елі і піхты.

Катэгорыя:Горы Расіі
Катэгорыя:Сібір
Пабеда (гара)

**Пабеда** (; , )  — горная вяршыня ў складзе хрыбта Чэрскага ў Паўночна-Усходняй Сібіры, найвышэйшы пункт гэтай горнай сістэмы. Вышыня 3147 м.

Гара знаходзіцца прыкладна за 180 км на паўночны ўсход ад пасёлка Усць-Нера і амаль за 140 км на поўдзень ад Палярнага круга.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Горныя вяршыні Расіі
Катэгорыя:Геаграфія Якуціі
Пскоўская вобласць

**Пскоўская вобласць** () — суб’ект Расійскай Федэрацыі. Уваходзіць у склад Паўночна-Заходняй федэральнай акругі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Пскоў. Мяжуе з Эстоніяй, Латвіяй, Рэспублікай Беларусь, Ленінградскай, Наўгародскай, Цвярской і Смаленскай абласцямі. Плошча 55,3 тыс. км², насельніцтва 736,7 тыс. чал. (2005). Шчыльнасць насельніцтва: 13,3 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва: 67,0 % (2005). Нацыянальны склад: рускія 94,25 %; украінцы 1,64 %; беларусы 0,42 %; іншыя 3,69 %.

Вобласць падзяляецца на дзве гарадскія акругі (Пскоў і Вялікія Лукі) і 24 муніцыпальныя раёны.

## Гісторыя 
Утворана 23 жніўня 1944 года, а 2 кастрычніка 1957 года ў яе склад увайшла Вялікалукская вобласць РСФСР.

## Геаграфія 
* Бяжаніцкае ўзвышша
* Возера Шэвіна
* Рака Плюса
* Рака Сораць

## Вядомыя асобы 
* Канстанцін Міхайлавіч Белавусаў
* Алія Нурмухамбетаўна Малдагулава
* Леанід Паўлавіч Ціхмянаў — Герой Савецкага Саюза (1944).
* Ганна Аляксееўна Нікандрава — Герой Савецкага Саюза (1945).
* Барыс Аляксандравіч Міхайлаў — Герой Савецкага Саюза (1944).

## Гл. таксама 
* Замак Няшчорда
* Сету

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Пскоўскай вобласці 
* Навіны Пскоўскай вобласці — Пскоўскае агенцтва інфармацыі 
* Навіны Пскоўскай вобласці — Пскоўская стужка навін
* Бізнэс-навіны Пскоўскай вобласці — Цэнтр Дзелавой Інфармацыі
* Культура Пскоўскай зямлі
* Пскоўская вобласць. Даведнік адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення на 1.01.2005 г. — каталог
Гетман вялікі літоўскі

**Вялікі гетман літоўскі** — урад у Вялікім княстве Літоўскім, галоўны камандуючы войскамі краіны. Намеснікам і памочнікам вялікага гетмана быў польны гетман літоўскі.

### Вялікія гетманы 
## Гл. таксама 
* Вялікі гетман каронны

Катэгорыя:Гетманы вялікія літоўскія
Катэгорыя:Цэнтральныя ўрады Вялікага Княства Літоўскага
Чукоцкая аўтаномная акруга

**Чукоцкая аўтаномная акруга** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, які размешчаны на крайнім паўночным усходзе краіны. Мяжуе з Якуціяй, Магаданскай вобласцю і Камчацкім краем. Абмываецца водамі Усходне-Сібірскага, Чукоцкага і Берынгава мораў.

Насельніцтва 50,5 тыс. чал. (2006). Шчыльнасць насельніцтва: 0,07 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва: 66,3 %. Нацыянальны склад (2002): рускія — 51,9 %, украінцы — 9,2 %, народы Поўначы — 31,3 % (у тым ліку: чукчы — 23,5 %, эскімосы — 2,9 %, эвены — 2,6 %, чуванцы — 1,8 %), беларусы — 1,0 %, іншыя нацыянальнасці — 6,6 %.

У Чукоцкай аўтаномнай акрузе па дадзеных на 2017 год 20 % работнікаў зарабляюць больш за 100 тысяч расійскіх рублёў у месяц. Чукотка займае другое месца ў рэйтынгу ўзроўню заробкаў па рэгіёнах Расіі. У акрузе знаходзіцца адзіная ў азіяцкай частцы Расіі атамная электрастанцыя — Білібінская АЭС.

У склад акругі ўваходзяць астравы Урангеля, Аён, Калючын

## Гісторыя 
Чукоцкая аўтаномная акруга была створана 10 снежня 1930 года. З 1977 года ў складзе Магаданскай вобласці. Выйшла з яе складу ў 1991 годзе і ў цяперашні час з’яўляецца адзінай аўтаномнай акругай, якая не ўваходзіць у склад іншага суб’екта Расійскай Федэрацыі.
Тува

**Тува (Тыва)** — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на поўдні Усходняй Сібіры. Мяжуе з Манголіяй на ўсходзе і поўдні, з Краснаярскім краем на поўначы, Хакасіяй на паўночным захадзе, Бураціяй і Іркуцкай вобласцю на паўночным усходзе, з Рэспублікай Алтай на захадзе.

## Геаграфія 
Бай-Тайга, Кызыл-Тайга, Мангун-Тайга. Цаган-Шыбэту. Рака Вялікі Енісей.

## Гісторыя 
Да 1912 года Тува знаходзілася пад уладай манчжурскай дынастыі Цынь і называлася «Танну-Уранхай». Пасля Сінхайскай рэвалюцыі тувінскія наёны звярнуліся да расійскага цара з просьбай аб усталяванні расійскага пратэктарату, што і было зроблена ў 1914 годзе. Тувінскія землі пад назвай Уранхайскі край былі ўключаны ў склад Енісейскай губерні. У 1921 годзе абвешчана незалежная Народная Рэспубліка Танну-Тува (з 1926 года — Тувінская Народная Рэспубліка. У 1944 годзе ТНР увайшла ў склад СССР і РСФСР як аўтаномная ССР. У 1991 годзе была ператворана ў Рэспубліку Тува. З 1993 года афіцыйная назва Рэспубліка Тыва.

## Адміністрацыйны падзел 
Тува падзяляецца на 2 гарадскія акругі (гарады Кызыл і Ак-Давурак) і 17 кажуунаў.

* Авюрскі кажуун
* Бай-Тайгінскі кажуун
* Барун-Хемчыкскі кажуун
* Дзун-Хемчыкскі кажуун
* Каа-Хемскі кажуун
* Кызылскі кажуун (цэнтр — пгт Каа-Хем)
* Мангун-Тайгінскі кажуун
* Пій-Хемскі кажуун
* Сут-Хольскі кажуун
* Таджынскі кажуун
* Тандынскі кажуун
* Тэрэ-Хольскі кажуун
* Тэс-Хемскі кажуун
* Улуг-Хемскі кажуун
* Чаа-Хольскі кажуун
* Чэды-Хольскі кажуун
* Эрзінскі кажуун

Іншыя гарады — Туран, Чадан, Шаганар — уваходзяць у склад кажуунаў.

## Насельніцтва 
Колькасць насельніцтва складае 308,5 тыс. чел. (2006), шчыльнасць — 1,8 чел. / км². Удзельная вага гарадскога насельніцтва 51,5 %. Нацыянальны склад: тувінцы 77 %, рускія 20,2 %, іншыя 2,9 %

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Міхаіл Арцёмавіч Бухтуеў

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Тувінскі сайт навінаў
Від (князь літоўскі)

**Від «Воўк»**, або **Віт** у хрышчэнні **Раман** (? — да 1270) — легендарны вялікі князь літоўскі.

Заходнім крыніцам невядомы, успамінаецца толькі ў познім Васкрасенскім летапісам, паводле якога ён сын Давіла Расціславіча, брат Гердзеня і бацька Трайдзеня, але такую генеалогію лічаць няслушнай, а гістарычнасць Віда адмаўляюць. Некаторыя аўтары ўсё ж лічаць яго гістарычнай асобай, бо Сімеонаўскі летапіс пад 1266 годам паведамляе пра шлюб дачкі нейкага *Вітаўта* (якога яны атаясняюць з Відам) з кастрамскім князем Васілём Ярасалавічам. Гэтыя аўтары лічаць, што Від пад імем *Давыда II* успамінаецца познімі «Записками» расійскай імператрыцы Кацярыны II. Невядомы дакладна час смерці Шварна дае ім магчымасць знайсці «месца» для ўладарання Віда.

Васкрасенскі летапіс называе сынамі Віда, апроч Трайдзеня, яшчэ Даўмонта, Нарымунта, Гольшу і Гедруса, але з Галіцка-Валынскага летапісу вядома, што братамі Трайдзеня былі Борза, Лесій, Свелкеній і Сірпуцый. Таксама Васкрасенскі летапіс паведамляе пра далучэнне Відам зямель яцвягаў і *Дзярэўскай зямлі*, якую іншыя крыніцы не ведаюць.

Катэгорыя:Князі літоўскія
Сямён Сапега

**Сямён Сапега** (узг. 1440-я) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Пісар гаспадарскі за часам княжання Казіміра ў 1441—1449 гадах. Родапачынальнік магнацкага роду Сапегаў, ад яго сыноў Багдана і Івана (Івашкі) пайшлі дзве галіны роду — чарэйска-ружанская і кодзеньская.

## Біяграфія 
Паводле «Historia domus Sapiehianae» А. Міштальта, Сямён — нашчадак Сунігайлы, прапраўнука Гедзіміна, пры Гарадзельскай уніі ў 1413 годзе прыняў герб «Ліс», гэта аднак абвергнута яшчэ ў XIX ст., бо Сунігайла памёр бяздзетным.

Паводле А. Грыцкевіча, паходзіў з полацкіх баяраў, асноўныя маёнткі якіх былі на Смаленшчыне.

У шлюбе з Настассяй Паўшанкай меў чатырох сыноў, у тым ліку Багдана і Івашку, ад якіх пайшлі дзве галіны роду — чарэйска-ружанская і кодзеньская, а таксама дачку, жонку князя Алехны Глазыніна, акольнічага смаленскага.

## Літаратура 
* 
* 
*  — С. 222—228

Сямён
Катэгорыя:Пісары гаспадарскія
Ваяводы менскія

## Намеснікі 
* Іван Хадкевіч (зг. 1459)
* Іван Заслаўскі (1468-1473)
* Іван Красны, кн. Друцкі (1487—1489)
* Мікалай Іллініч (1494—1498)
* Багдан Заслаўскі (1498—1525)
* Ян Стэцкевіч Далобаўскі (1530-я)
* Васіль Тышкевіч (1544—1566)

## Ваяводы 
## Глядзі таксама 
* Кашталяны менскія
* Менскае ваяводства

## Літаратура 
* *Wolff J.* Senatorowie i dignitarze Wielkigo Księstwa Litewskiego, 1386—1795. — Kraków, 1885
Багдан Сямёнавіч Сапега

[thumb|Багдан Сямёнавіч Сапега (гравюра [Юліян Шубелер|Юліяна Шубелера, 1872 з партрэта XVI ст.)]]
**Багдан Сямёнавіч Сапега** (да 1450 — пасля 1512) — пісар гаспадарскі (1471—1488), акольнічы смаленскі (?), намеснік і дзяржаўца мцэнскі і любуцкі (1494—1500), намеснік высокадворскі (1503—1512), выконваў дыпламатычную службу.

## Біяграфія 
Старэйшы сын Сямёна Сапегі, заснавальнік чарэйска-ружанскай лініі Сапегаў.

Праз шлюб у 1475 годзе з княжной Фядорай з Бабіч-Друцкіх-Сакалінскіх атрымаў маёнткі Чарэю, Белую, Тухачова, Лемніцу, Сар’ю, Грэзань, а таксама права апекі над Чарэйскім манастыром з вёскай Клубынічы. Шлюб паспрыяў кар’еры, бо жонка па маці была ў сваяцтве з Альгердавічамі, а цешча — княгіня Марыя Друцкая-Сакалінская з Чарэйскіх, была пляменніцай ўплывовага смаленскага епіскапа Місаіла. Добра ўплывала на кар’еру Багдана дзейнасць роднага брата Івашкі (заснавальніка кодэньскай лініі Сапегаў), канцлера вялікай княгіні Алены Іванаўны, маршалка гаспадарскага, ваяводы віцебскага і падляшскага.

Таксама Багдан Сямёнавіч купіў шмат маёнткаў за ўласныя грошы, па абмене з братам Івашкам атрымаў Ельню — склаўшы гэтымі набыткамі ядро сапегаўскіх латыфундый. На дыпламатычнай службе быў у складзе пасольстваў у Маскву (1504, 1507), дзе ў 1507 годзе яго затрымалі і зняволілі (1507—1508) як закладніка за сям’ю Міхаіла Глінскага.

## Сям’я 
У шлюбе з княжной Фядорай Друцкай-Сакалінскай меў трох сыноў — Івана, Януша і Фёдара; і двух дачок — Багдану і Ганну.

## Літаратура 
* 
* 
* Сапегі  // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі, т. 6. — Мн., 2001, С. 222—228.
* *Насевіч В.* У складзе Вялікага княства Літоўскага // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Крупскага р-на. — Мн., 1999. С. 70-73.

Багдан Сямёнавіч
Катэгорыя:Пісары гаспадарскія
Катэгорыя:Нарадзіліся ў XV стагоддзі
Катэгорыя:Памерлі ў XVI стагоддзі
Мацей Догель

**Мацей Догель** (, в. Гембулы, Лідскі павет — ) — вялікалітоўскі гісторык-архівіст, прававед.

## Біяграфія 
Пасля заканчэння Шчучынскага піярскага калегіума ўступіў у ордэн піяраў і займаўся выкладчыцкай дзейнасцю. Маршалак надворны літоўскі уладальнік мястэчка Шчучын Ю. Сцыпіён дэль Кампа даручыў яму выхаванне свайго сына, разам з якім Догель выязджаў за мяжу, наведваў лекцыі ў Лейпцыгскім і Парыжскім універсітэтах, удасканальваў свае веды ў філасофіі, міжнародным праве і матэматыцы. З канца 1740-х гадоў рэктар піярскага калегіума ў Вільні, заснаваў школу з асобным інтэрнатам для шляхецкай моладзі — Віленскі піярскі «Калегіум Нобіліум». 

У апублікаваным «Паведамленні» пра адкрыццё гэтай школы падкрэсліваў вялікую ролю асветы ў справе маральнага ўдасканалення народа. Шмат падарожнічаў, у 1748 г. як пасол Рэчы Паспалітай меў магчымасць працаваць у архівах і бібліятэках Германіі, Францыі, Галандыі, дзе сабраў шмат гістарычных і дыпламатычных дакументаў. Выкарыстоўваў таксама рэдкія, малавядомыя або нават сакрэтныя афіцыйныя дакументы, што захоўваліся ў каралеўскім архіве Кракава і Нясвіжскім архіве. 

Асноўным навуковым і наватарскім на той час выданнем Догелем быў збор міжнародных трактатаў. З 8 запланаваных тамоў выйшлі толькі 3 пад назвай «Дыпламатычны кодэкс Польскага каралеўства і Вялікага княства Літоўскага» (Codex Diplomaticus Regni Poloniae et Magni ducatus Lithuaniae, in guo pacta, foedera tractatus pacis etc; Т. 1, 1758, т. 4, 1764, т. 5, 1759). Нявыдадзеныя матэрыялы (5 тамоў) у рукапісах паступілі ў Каралеўскую бібліятэку (Варшава), потым у Віленскі ўніверсітэт, адтуль у Пецярбургскую публічную бібліятэку. Выдаваў таксама збор дакументаў «Граніцы Польскага каралеўства і Вялікага княства Літоўскага» (1758 г.) па размежаванні дзяржаўнай граніцы ВКЛ з Польшчай у сярэдзіне XVI ст. Яго зборнікі матэрыялаў па гісторыі міжнародных адносін Польшчы, Літвы і Беларусі за XIII — XVIII стст. як гістарычныя крыніцы не страцілі свайго значэння.

## Літаратура 
* Encyklopedia katolicka. T. 4: Docent — Ezzo. ― Lublin, 1995
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 6. — Мн., 1998.
* Бирало, А.А, Философская и общественная мысль в Белоруссии и Литве в конце XVII — середине XVIII в. — Мн., 1971.
* Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя. Т. 1. — Мн., 2005.
* Куркоўскі Я. [Мацей Догель](http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/dogiel/01/Мацей_Догель_(1715_-_1760).html): [пятая кніга з серыі пра знакамітых лідзян] / Яраслаў Куркоўскі // «Наша слова» / Заснавальнік: ТБМ ім. Францішка Скарыны. — 2006. — 15 лют. (№ 7). — С. 11; 22 лют. (№ 8). — С. 11.

Катэгорыя:Навучэнцы Шчучынскай піярскай школы
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Ваяводы новагародскія

## Старосты або намеснікі 
* Пятрашка Мантыгердавіч (1430—1432)
* Івашка Гойцавіч (1433—1432)
* Пятрашка Мантыгердавіч (1445—1456)
* Алехна Давойнавіч (1459)
* Юшка Гойцавіч (1461)
* Марцін Гаштольд (1464—1471)
* Войцех Янавіч Манівід (1471—1475)
* Міхал Мантоўтавіч (1483—1484)
* Солтан Аляксандравіч (1486—1488)
* Мікалай Радзівілавіч (1488—1490)
* Юрый Пац (1492—1496)
* Ян Юр’евіч Забярэзінскі (1496—1498)
* Іван Багданавіч (Ян Літавор) Храптовіч (1498—1500)
* Сямён Юр’евіч Гальшанскі (1500—1502)
* Пётр Глябовіч (1502)
* Альбрэхт Гаштольд (1503—1506)

## Ваяводы
Рухавік знешняга згарання

**Рухавік знешняга згарання** — цеплавы рухавік, у якім крыніца цяпла або працэс згарання паліва адасоблены ад рабочага цела. Да гэтага класа адносяцца паравыя машыны, паравыя турбіны, рухавікі Стырлінга, газавыя турбіны знешняга згарання ды іншыя тыпы рухавікоў.

Рухавікі знешняга згарання больш эканамічны і экалагічны, у якасці паліва магуць выкарыстоўвацца рознае рэчыва або крыніцы цяпла. Але на транспарце яны не вытрымалі канкурэнцыі з боку рухавікоў унутранага згарання, бо іх цяжка ахалоджваць і рэгуляраваць іх магутнасць. Зараз вяртаецца цікаўнасць да іх. Асабліва эфектыўным было б іх ужыванне на водным транспарце. Ёсць праекты па стварэнні аўтамабіляў, якія працуюць на рухавіках знешняга згарання.

У наш час рухавікі знешняга згарання выкарыстоўваюцца ў выглядзе паравых турбін на цеплавых электрычных станцыях.

Катэгорыя:Рухавікі знешняга згарання
Дыяпазон (хвалі)

**Дыяпазон электрамагнітнага выпрамяне́ння**, **дыяпазон хваляў** — умоўны інтэрвал частот (і адпаведных ім даўжыняў хваляў) электрамагнітнага выпрамянення, які выдзяляецца паводле пэўных фізічных характарыстык выпрамянення.

## Гукавыя частоты 
У акустыцы і гукатэхніцы частоты 20—20000 Гц, якія супадаюць з слыхавым дыяпазонам чалавека, вядомыя як **гукавы́я частоты**. Частоты 20—200 кГц вызначаюцца як **ультрагук**, а ніжэй за 20 Гц як **інфрагук**.

## Радыёчастоты 
Частоты вышэй за  (даўжыня хвалі менш за , **вельмі нізкія частоты**, **мірыяметровыя хвалі** або **звышдоўгія хвалі**) і ніжэй за  (даўжыня хвалі больш за , **гіпервысокія частоты**, **дэцыміліметровыя хвалі** або **субміліметровыя хвалі**) складаюць дыяпазоны **радыёчастот** або **радыёдыяпазоны**, і ў міжнародным рэгламенце радыёсувязі займаюць дыяпазоны 4—12. Частоты ад  да  (рэгламентныя дыяпазоны 8—11) называюць **ультракароткімі хвалямі**.

Дыяпазоны радыёчастот дзеля розных сфер выкарыстання размяркоўваюцца згодна з міжнароднымі пагадненнямі.

## Аптычны дыяпазон 
У фізіцы выдзяляецца **аптычны дыяпазон**, з даўжынёй хвалі 1×10−3 — 1×10−9 м (1 мм — 2×10−3 мкм).

Часткай аптычнага з'яўляецца бачны чалавечым вокам **светлавы дыяпазон** або **бачны дыяпазон** (4—7×10−7 м або 400—750 нм або 4000—7500 ангстрэмаў). У сваю чаргу, у склад светлавога часам улучаюць таксама **інфрачырвоны дыяпазон** (больш за 750 нм) і **ультрафіялетавы дыяпазон** (менш за 400 нм).

Катэгорыя:Вагальныя з’явы
Катэгорыя:Радыётэхніка
Катэгорыя:Акустыка
Мінесота

**Штат Мінесота** () — штат на поўначы ЗША. На поўначы мяжуе з канадскімі правінцыямі: Манітоба і Антарыа. На ўсходзе штат мяжуе з Вісконсінам, на поўдні з Аявай, на захадзе з Паўночнай і з Паўднёвай Дакотай.

Буйнейшым горадам штата з'яўляецца Мінеапаліс, сталіца знаходзіцца ў горадзе Сент-Пол. Іншыя буйныя гарады: Блумінгтан, Дулут, Рочэстэр, Бруклін-Парк.

## Гісторыя 
Да сярэдзіны XIX ст. Мінесота была населена пераважна індзейскімі плямёнамі сіў і аджыбвэ. Назва штата паходзіць ад выразу дакота *Waåbdi Wakiya M ni Sota Makoce* ("зямля, дзе чыстыя воды адлюстоўваюць хмары"). У 1851 г. аджыбвэ і сіў заключылі шэраг дагавораў з ЗША, якія прадугледжвалі перадачу часткі зямель белым пасяленцам, наўзамен атрымалі 3 750 000 долараў. Пасля гэтага пачалася масавая міграцыя фермераў. 

11 мая 1858 года штат Мінесота ўвайшоў у склад ЗША і стаў 32 штатам. У тым жа годзе была прынята яго канстытуцыя. У 1862 г. адбылося паўстанне сіў. Пасля яго здушэння індзейскія тэрыторыі яшчэ больш скараціліся.

## Вядомыя асобы 
* Уолтэр Брунінг

Катэгорыя:Штаты ЗША
Унутранае Японскае мора

**Унутранае Японскае мора** ( — *Сэто-Найкай*) — мора ў складзе Ціхага акіяна сістэмы марскіх басейнаў і праліваў паміж астравамі Хонсю, Кюсю і Сікоку. Уключае ў сябе моры Харыма, Бінга, Хіуці, Іі, Суо.

Злучаецца з Ціхім акіянам на ўсходзе — пралівамі Кіі і Нарута, на паўднёвым захадзе — Хаясуі і Бунго; з Японскім морам — пралівам Сіманасэкі.

Даўжыня 445 км, шырыня да 55 км, пераважныя глыбіні 20-60 м (найбольшая 241 м). Сярэдняя тэмпература вады на паверхні ў лютым каля 16°С, у жніўні каля 27°С. Салёнасць 30-34 ‰. Дно высцілаюць глеістыя пяскі з украпваннем валуноў і галькі. У моры амаль 1000 астравоў і астраўкоў, найболей буйны востраў — Авадзі. Праз мора праходзяць важныя транспартныя шляхі Японіі. Берагі моцна парэзаныя.

Найбольш важны ўнутраны водны шлях Японіі. Галоўныя парты: Кобэ, Осака, Модзі, Сіманасэкі, Курэ (ваенна-марская база). Курорт у г. Бэпу. З даўніх часоў Унутранае мора і яго ўзбярэжжа гулялі важную транспартную ролю. Хуткі рост прамысловасці і насельніцтва зрабілі рэгіён Унутранага Японскага мора адным з найболей важных індустрыяльных раёнаў Японіі. Аднак з прычыны гэтага рэгіёну прыходзіцца сутыкацца з сур’ёзнымі экалагічнымі праблемамі. 16 марта 1934 г. утвораны нацыянальны парк «Сэто-Найкай».

Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна
Магаданская вобласць

**Магаданская вобласць** — суб’ект Расійскай Федэрацыі. Размешчаны на паўночным усходзе краіны.

Мяжуе з Чукоцкай аўтаномнай акругай, Камчацкім краем на поўначы, Якуціяй на захадзе і Хабараўскім краем на поўначы. З усхода абмываецца водамі Ахоцкага мора.

Вобласць была ўтворана 3 снежня 1953 года. Адміністрацыйны цэнтр — горад Магадан.

Колькасць насельніцтва — 171,6 тыс. чалавек (2006). Удзельная вага гарадскога насельніцтва — 93,9 %. Нацыянальны склад: рускія — 80,18 %, украінцы — 9,89 %, эвены — 1,38 %, беларусы — 1,19 %, татары — 1,1 %, каракі — 0,49 %, інгушы — 0,44 %, немцы — 0,43 %, ітэльмены — 0,35 %, асобы, якія не ўказалі сваю нацыянальнасць — 0,33 %.

У вобласці толькі два горада: Магадан і Сусуман. Вобласць падзяляецца на 8 раёнаў:
* Ольскі раён
* Амсукчанскі раён
* Паўночна-Эвенскі раён
* Сярэднеканскі раён
* Сусуманскі раён
* Цянькінскі раён
* Хасынскі раён
* Ягаднінскі раён (цэнтр Пасёлак Ягаднае)
## Геаграфія 
Берагавая лінія парэзана буйнымі залівамі — Анадырскім, Крыжа, Шэліхава, і губамі — Чаунскай, Калючынскай, Пенжынскай, Гіжыгінскай. Далёка на ўсход вылучаецца Чукоцкі паўвостраў. Большая частка вобласці гарыстая. Пераважаюць нагор’і і пласкагор’і, якія перамяжоўваюцца з шырокімі нізінамі. Паўднёвы захад вобласці займае Калымскае нагор’е з вышынямі ад 600 да 1713 м. На паўночным захадзе — хрыбты Чэргэ, Палярны і іншыя, якія адносяцца да горнага ланцуга Чэрскага, паднімаюцца да 2500 м. На паўночным усходзе — Чукоцкае нагор’е і Анадырскае пласкагор’е. Нізіны — Анадырская, Чаунская, Ванкарэмская, Гіжыгінская, Ямская і Тауйская.

Клімат вобласці рэзка кантынентальны, на ўзбярэжжах — халодны, марскі. Зіма доўжыцца 7-8 месяцаў. Мінімальныя тэмпературы ад −60 да −65 °C. Сярэдняя тэмпература студзеня ва ўнутраных частках вобласці −38 °C, на ўзбярэжжы Ахоцкага мора ад −19 да −23 °C, Паўночнага Ледавітага акіяна ад −24 да −28 °C. Лета кароткае і прахалоднае, частыя туманы. Сярэдняя тэмпература ліпеня на Ахоцкім узбярэжжы 11-12 °C, на Арктычным 3-6 °C, ва ўнутраных раёнах 14-16 °C. Ападкаў выпадае ў сярэднім 300—350 мм у год, на ўзбярэжжах Ахоцкага і Берынгава мораў 500—700 мм у год.

Тэрыторыя вобласці ляжыць у зоне распаўсюджвання шматгадовамерзлых парод (за выключэннем Ахоцкага ўзбярэжжа). Вегетацыйны перыяд 100—105 сут.

Рэкі належаць да басейнаў Паўночнага Ледавітага і Ціхага акіянаў, найбольш буйныя — Калыма, Анадыр, Каркадон, Хасын. Большасць рэк адносіцца да горных.

У тундры пераважаюць глеева-балотныя і тарфяніста-глеевыя глебы, у тайзе — разнавіднасці падзолісты тыпу, у горных раёнах — горна-тайговыя і горна-тундравыя глебы. Для сельскай гаспадаркі найбольш прыдатныя алювіяльныя глебы рачных далін.

## Ураджэнцы 
* Сяргей Ханжанкоў (1942, пас. Усць-Уціны — 2016) — савецкі палітвязень, актывіст.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі