open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чорны карлік

**Чорныя карлікі** — астылыя белыя карлікі, якія не выпраменьваюць (або выпраменьваюць слаба) у бачным дыяпазоне. Уяўляюць сабой канчатковую стадыю эвалюцыі белых карлікаў ў адсутнасці акрэцыі.
 
У цяперашні час у астранамічнай літаратуры тэрмін «чорны карлік», як правіла не выкарыстоўваецца, такія аб'екты называюцца белымі карлікамі (WD).
 
Масы чорных карлікаў, падобна масам белых карлікаў, абмяжоўваюцца зверху мяжой Чандрасекара, ніжняя мяжа масы вызначаецца хуткасцю эвалюцыі зорак галоўнай паслядоўнасці ў белыя карлікі і хуткасцю наступнага астывання.
 
Сучасныя мадэлі (2006 г.) астывання белых карлікаў прадказваюць, што белыя карлікі, утвораныя пры эвалюцыі першага пакалення зорак (узрост ~ 13 млрд. гадоў) павінны ў цяперашні час мець тэмпературы фотасферы ~ 3200 K і бляск у ~ 16 абсалютных зорных велічынь, г.зн. быць вельмі цьмянымі аб'ектамі і разглядаюцца ў якасці адных з кандыдатаў-кампанентаў схаванай масы, якая ўваходзіць у склад масіўных кампактных аб'ектаў галактычных гало (MACHO). Адным з прыкладаў такіх «астылых» аб'ектаў з'яўляецца белы карлік WD 0346 246 з тэмпературай паверхні 3900 K.
 
Чорныя карлікі, як і масіўныя карычневыя карлікі, знаходзяцца ў стане гідрастатычнай раўнавагі, якая падтрымоўваецца ціскам выраджанага электроннага газу іх нетраў.

## Гл. таксама 
* Карычневы карлік
* Белы карлік
* Утоеная маса
* Субкарычневы карлік

Катэгорыя:Зорная эвалюцыя
Катэгорыя:Класы зорак
Кучава-дажджавыя воблакі

**Кучава-дажджавыя воблакі** (*cumulonimbus, Cb*) — шчыльныя і магутныя воблакі белага колеру, з цёмнымі, зрэдку сіняватымі асновамі з моцным вертыкальным развіццём (да вышыні 14 км).

Ападкі з іх ліўневага характару, часам суправаджаюцца навальніцай, шквалам, градам. Развіваюцца з магутных кучавых воблакаў, адрозніваюцца ад іх верхняй часткай, якая складаецца з крышталёў лёду.

## Віды і разнавіднасці 
Кучава-дажджавыя воблакі падзяляюцца на наступныя віды і разнавіднасці:
* Кучава-дажджавыя лысыя (*Cumulonimbus calvus, Cb calv.*), іх вяршыні добра акрэслены і нагадваюць круглявыя беласнежныя купалы, злёгку валакністай структуры.
* Кучава-дажджавыя валасатыя (*Cumulonimbus capillatus, Cb cap.*), верхняя частка гэтых воблакаў мае добра выражаную кудлатую структуру, якая паступова распаўсюджваецца на небасхіле і пераўтвараецца ў перыстападобныя воблакі:
** валасатыя з навальнічным валам (*Cumulonimbus arcus, Cb arc.*), вярэдняя частка гэтых воблакаў нагадвае дугападобны воблачны вал, выклікаюць моцны шквалісты вецер і ліўневыя ападкі;
** з кувалдай (*Cumulonimbus incus, Сb inc.*), калі верхняя перыстападобная частка воблака расцякаецца ва ўсе бакі і нагадвае форму велізарнай кувалды.

## Зноскі 
Катэгорыя:Воблакі
Чырвоны карлік

200px|thumb|Чырвоны карлік ва ўяўленні мастака
**Чырвоны карлік** — паводле дыяграмы Герцшпрунга - Расэла, маленькая і адносна халодная зорка галоўнай паслядоўнасці, мае спектральны клас М або верхні К.

## Агульныя характарыстыкі 
center|frame|Спектр зоркі класа M6V
Чырвоныя карлікі даволі моцна адрозніваюцца ад іншых зорак. Дыяметр і маса чырвоных карлікаў не перавышае траціны сонечнай (ніжні мяжа масы - 0,0767 сонечнай, за гэтым ідуць карычневыя карлікі). Тэмпература паверхні чырвонага карліка дасягае 3500 К, што раўняецца тэмпературы спіралі лямпы напальвання, таму насуперак сваёй назве чырвоныя карлікі, аналагічна лямпам, выпускаюць святло не чырвонага, а хутчэй вохрыста-жаўтлявага адцення. Зоркі гэтага тыпу выпускаюць вельмі мала святла, часам у 10 000 разоў менш Сонца. З-за нізкай хуткасці згарання вадароду чырвоныя карлікі маюць вельмі вялікую працягласць жыцця - ад дзясяткаў мільярдаў да дзясяткаў трыльёнаў гадоў (чырвоны карлік з масай у 0,1 масы Сонца будзе гарэць 10 трлн. гадоў). У чырвоных карлікаў немагчымыя тэрмаядзерныя рэакцыі з удзелам гелію, таму яны не могуць ператварыцца ў чырвоныя гіганты. З часам яны паступова сціскаюцца і ўсё больш награваюцца, пакуль не выдаткуюць увесь запас вадароднага паліва, і паступова ператвараюцца ў блакітныя карлікі, а затым - у белыя карлікі з геліевым ядром. Але з моманту Вялікага выбуху прайшло яшчэ недастаткова часу, каб чырвоныя карлікі змаглі сысці з галоўнай паслядоўнасці.
 
Той факт, што чырвоныя карлікі застаюцца на галоўнай паслядоўнасці, у той час як іншыя зоркі сходзяць з яе, дазваляе вызначаць узрост зорных скопішчаў шляхам знаходжання масы, пры якой зоркі вымушаныя сысці з галоўнай паслядоўнасці. Акрамя таго, той факт, што на дадзены момант не знойдзена ніводнага чырвонага карліка па-за межамі галоўнай паслядоўнасці, сведчыць аб тым, што Сусвет мае канчатковы ўзрост.

## Гл. таксама 
* Чорны карлік
* Белы карлік
* Карычневы карлік
* Жоўты карлік
* Цёмная матэрыя
* Субкарычневы карлік
* Дыяграма Герцшпрунга — Расела

## Літаратура 
* Alpert, Mark (Nov. 2005). «Red Star Rising». *Scientific American*, p. 15.
* Neptune-Size Planet Orbiting Common Star Hints at Many More

Катэгорыя:Зорная эвалюцыя
Катэгорыя:Астрафізіка
Катэгорыя:Класы зорак
*
Напружанне

**Напружанне**:

* **Электрычнае напружанне** паміж пунктамі A і B — адносіны работы электрычнага поля пры пераносе выпрабавальнага зарада з пункта A у B да велічыні гэтага выпрабавальнага зарада.
** Намінальнае напружанне
** Сеткавае напружанне
** Крокавае напружанне
* **Механічнае напружанне** — мера ўнутраных сіл, якія ўзнікаюць у дэфармаваным целе пад уплывам знешніх уздзеянняў.
** Тэнзар напружанняў — найбольш агульны матэматычны выраз механічнага напружання.
** Напружанне зруху
** Датычнае напружанне
** Звычайнае напружанне
** Тэмпературнае напружанне
* **Псіхалагічнае напружанне** — стан у чаканні ўзнікнення негатыўных эмоцый, напрыклад, страху (*гл. таксама: Стрэс*).
КМАП

[thumb|Статычны КМАП-інвертар ([вентыль NOT).]]
**Камплементарны метал-аксід-паўправаднік** (скар. **КМАП**; ) — тэхналогія стварэння мікрасхем, якая ўжываецца ў вытворчасці мікрапрацэсараў, мікракантралёраў, статычнай памяці і іншых лічбавых электронных кампанентаў. Тэхналогія КМАП ужываецца таксама ў некаторых аналагавых схемах, як то лічбавых фотаматрыцах (КМАП-сэнсар), пераўтваральніках звестак і трансіверах. Патэнт на тэхналогію быў атрыманы Фрэнкам Уэнлесам () у 1967 годзе.

Дзвюма ключавымі асаблівасцямі прылад на КМАП з’яўляюцца ўстойлівасць да шуму і малы ўзровень спажывання энергіі ў статычным рэжыме (збольшага можна лічыць, што энергія спажываецца толькі ў часе пераключэння станаў). Адпаведна, прылады з КМАП выдзяляюць параўнальна меней пабочнага цяпло, як то прылады на транзістарна-транзістарнай логіцы або N-МАП, у якой напружанне трывае, нават калі стан не змяняецца.

У КМАП выкарыстоўваюцца палявыя транзістары з ізаляванай засаўкай з каналамі рознай праводнасці. Слова «камплементарны» ў назве тлумачыцца тым, што канструкцыя КМАП складаецца з двух камплементарных (т. б. якія дапаўняюць адзін аднаго) *p*- і *n*-канальных МАП-транзістараў, якія выконваюць лагічныя аперацыі; у гэтым палягае прычына іх лепшай прадукцыйнасці і меншага энергаспажывання, але таксама яны характарызуюцца больш складаным тэхналагічным працэсам і меншай шчыльнасцю ўпакоўкі.

«Метал-аксід-паўправаднік» — апісанне фізічнай структуры некаторых палявых транзістараў, у якіх металічная засаўка — электрод — размешчаная на акісленым дыэлектрыку, які ў сваю чаргу размешчаны на паўправадніковым матэрыяле. Раней у якасці апошняга выкарыстоўваліся двухмнагачленавыя паўправаднікі з алюмінію, але цяпер для гэтага служыць полікрысталічны крэмній.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лічбавыя інтэгральныя схемы
Катэгорыя:Тэхналогія паўправаднікоў
Касачы (карціна ван Гога)

**«Касачы»** () — карціна нідэрландскага жывапісца Вінцэнта ван Гога. «Касачы» былі напісаны мастаком у той час, калі ён жыў у лякарні Святога Паўла Маўзалійскага паблізу Сен-Рэмі-дэ-Праванс, за год да сваёй смерці ў 1890 годзе.
 
У карціне адсутнічае высокая напружанасць, якая праяўляецца ў яго наступных працах. Ён назваў карціну «громаадвод для маёй хваробы», бо ён адчуваў, што можа стрымліваць сваю хваробу, працягваючы пісаць. У карціне прасочваецца ўплыў японскіх гравюр укіе-э, як і ў іншых працах Ван Гога. Гэта падабенства выяўляецца ў падкрэсленні контураў аб'ектаў, незвычайных ракурсах, наяўнасці дэталёва прамаляваных фрагментаў і фрагментаў, залітых суцэльным колерам, які не адпаведае рэальнасці.

## Правенанс 
Першым уладальнікам палатна быў французскі мастацтвазнаўца і анархіст Актай Мірбо, які заплаціў за палатно 300 франкаў. У 1987 годзе «Касачы» сталі самай дарагой карцінай, усталяваўшы рэкорд, які пратрымаўся на працягу двух з паловай гадоў, у той час карціна была прададзеная за 53.900.000 долараў Алану Бонду, але ў яго не было дастаткова грошай, каб завяршыць здзелку. «Касачы» былі перапрададзены ў 1990 годзе музею Геці ў Лос-Анджэлесе.

## Зноскі
Катэгорыя:Карціны 1889 года
Катэгорыя:Карціны Вінцэнта Ван Гога
Сейбіт (карціна Ван Гога)

**«Сейбіт»** () — карціна нідэрландскага мастака Вінцэнта Ван Гога. Яна была напісана ў лістападзе 1888 года ў Арле.

## Гісторыя 
Ван Гог быў зачараваны тэмай сейбіта. Яшчэ ў 1880 годзе ён напісаў копію з «сейбіт» Жана-Франсуа Міле, творчасць якога служыла Ван Гогу прыкладам асвятлення сялянскай тэматыкі ў жывапісу. Пазней у Арлі Вінцэнт ван Гог стварыў свае ўласныя працы на гэтую тэму. Цікавая асаблівасць гэтай карціны складаецца ў тым, што сонца ўтварае німб вакол галавы сейбіта. У сваім лісце да сябра Эміля Бернара Ван Гог называе снапы і сейбіта знакамі бясконцасці жыцця, яны паказваюць паўтаральнасць працэсу росту, збору пладоў раслін і росквіту. Сейбіт, такім чынам, сімвалізуе жыццё. Пазней Ван Гог будзе працаваць над вобразам жняца, у якім ён бачыць знак смерці. Ён пісаў у сваіх лістах: «Сэнс у тым, што чалавек уяўляе сабой зерне, якое прыбірае жнец. Гэта значыць, ты бачыш, што гэта супрацьлегласць сейбіта, якога я паспрабаваў напісаць раней».

## Спасылкі 
* «Сейбіт» на сайце музея ван Гога 

Катэгорыя:Карціны 1888 года
Катэгорыя:Карціны са збораў Музея Вінцэнта ван Гога
Катэгорыя:Карціны Вінцэнта Ван Гога
Прыпавесць пра сляпых

**«Прыпавесць пра сляпых»** () — карціна Пітэра Брэйгеля Старэйшага. У ёй даецца аўтарская трактоўка евангельскага падання. Але, па сутнасці, мастак і тут увасабляе больш глыбокі сэнс — трагедыю слепаты, недалынабачнасці чалавецтва, якое не ведае свайго лёсу, сваёй будучыні. 

## Сюжэт 
На карціне намаляваны шасцёра сляпых, якія ланцужком рухаюцца наперад, трымаючыся адзін за аднаго. Сляпы павадыр спатыкаецца і разам з кіем падае ў яму. Наступны за ім сляпы падае на яго. Трэці, звязаны з другім кіем, рушыць услед за сваімі папярэднікамі. Пяты і шосты яшчэ ні пра што не здагадваюцца, але ім немінуча быць у яме следам за іх спадарожнікамі. У шасці фігурах прадстаўлены шэсць розных фаз падзення. Двое сляпых (другі і чацвёрты) не проста сляпыя - яны былі гвалтоўна аслепленыя.
 
Лічыцца, што сюжэт карціны заснаваны на біблейскай прыпавесці пра сляпых: «Калі сляпы вядзе сляпога, то яны разам упадуць у яму».

## Літаратура 
* *Лазука, Б.* Гісторыя сусветнага мастацтва. Ад старажытных часоў па XVI стагоддзе / Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2010. — ISBN 978-985-01-0894-4
* *Sudhoff, H.* Ikonographische Untersuchungen zur 'Blindenheilung' und zum 'Blindensturz'. Ein Beitrag zu Pieter Bruegels Neapler Gemälde von 1568. Bonn 1981.

Катэгорыя:Карціны Пітэра Брэйгеля Старэйшага
Катэгорыя:Карціны са збораў музея Кападымонтэ
Зыгмунт Вольскі

**Зыгмунт Вольскі** — першы адказны рэдактар «Наша Нівы» і ўласнік выдавецтва.

## Біяграфія 
Паводле успамінаў Антона Луцкевіча, Зыгмунт Вольскі быў лесніком, звольненым за каталіцкае веравызнанне. Апроч крыўды на ўладу, З. Вольскі хацеў пачаць даходнае прадпрыемства, гледзячы на вялікую папулярнасць закрытай уладамі «Нашае Долі», на яго меркаванне, гэткім прадпрыемствам магло быць выдаванне беларускай газеты. Гэтым імкненнем былі выкліканыя ідэйныя разыходжанні З. Вольскага (разам з Л. Кучэўскім) з астатнім складам першай рэдакцыі — Іванам і Антонам Луцкевічамі, ужо пры выпуску першага нумару «Нашай Нівы». Перадавіца першага нумару спачатку змяшчала надпіс *«мы будзем служыць усяму беларускаму працоўнаму народу»*, аднак па настаянні З. Вольскага слова «працоўнаму» было заменена на «скрыўджанаму». З. Вольскі матываваў гэта патрэбай паказаць уладам не класавыя, а агульнанацыянальныя пазіцыі газеты і такім чынам, забяспечыць яе існаванне, фармальна адмежаваўшыся ад «Нашае Долі». Спадзяванні З. Вольскага на даходы не апраўдаліся, неўзабаве ён пакінуў прадпрыемства.

## Літаратура 
* *Дубавец С.* Стагоддзе НН: нататкі з нагоды юбілею (эсэ) // Дзеяслоў. № 1 (26), 2007;
* *Дубавец С.* «Наша Ніва»: амэрыканская тэма // Радыё Свабода. 2006, 12 ліст.

Катэгорыя:Галоўныя рэдактары газеты «Наша Ніва»
Катэгорыя:Рэдактары Беларусі
Словаўтваральная мадэль

**Словаўтваральная мадэль** – канкрэтная схема пабудовы вытворнага слова з улікам яго фармальнага відазмянення.

Словаўтваральная мадэль улічвае канкрэтныя асаблівасці ўтварэння пэўнага слова ці групы слоў у межах аднаго словаўтваральнага тыпу. Гэтыя асаблівасці маюць пераважна марфаналагічны характар, значыць датычацца фармальнага (фанемнага) складу вытворных слоў, і толькі зрэдку закранаюць марфолага-структурны бок. Так у межах таго ці іншага словаўтваральнага тыпу пры ўтварэнні адных слоў адбываецца чаргаванне фанем на граніцы марфем, а ў другіх такога чаргавання няма, у адных выпадках выкарыстоўваюцца інтэрфіксы, а ў другіх не, адбываецца ўсячэнне ўтваральных асноў, або не адбываецца і г.д.

Вытворныя словы з такімі марфаналагічнымі адрозненнямі і складаюць унутры пэўнага словаўтваральнага тыпу асобныя словаўтваральныя мадэлі. Гэтыя мадэлі даюць магчымасць паўней выявіць асаблівасці словаўтварэння таго ці іншага лексіка-семантычнага разраду, устанавіць канкрэтную формулу пабудовы вытворных.

Такім чынам, словаўтваральны тып можа аб'ядноўваць словы, утвораныя паводле розных мадэляў.

У лінгвістычнай літаратуры паняцце словаўтваральнай мадэлі трактуецца неадназначна. Часта яго змешваюць з паняццем словаўтваральнага тыпу.

## Глядзі таксама
*Словаўтваральны тып

## Літаратура
*Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
*Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.

Катэгорыя:Словаўтварэнне
Рыцар, смерць і д’ябал

**«Рыцар, смерць і д’ябал»** () — адна з трох «майстэрскіх гравюр» нямецкага мастака Альбрэхта Дзюрэра; створана ў 1513 годзе.

## Апісанне 
На гравюры збройны хрысціянскі рыцар у цясніне, вакол яго Д'ябал са свіным лычом і Смерць вярхом на кані. Смерць трымае пясочны гадзіннік, каб нагадаць рыцару пра кароткасць жыцця і марнасць намаганняў. Д’ябал ідзе следам, гатовы скарыстаць кожную памылку. Але яздок рухаецца па цясніне, ігнаруючы ці не гледзячы на постаці каля сябе. Рыцар дэманструе абсалютную пагарду да небяспекі і сумневаў, што часта разглядалася як сімвал гонару і мужнасці.
 
Смерць, Д’ябал і пейзаж — усё намалявана ў змрочных тонах «Паўночнага Адраджэння». Абодва персанажы пагражаюць рыцару, які закаваны і абаронены ў кожным сэнсе ў браню сваёй веры. Гэта, як лічыць большасць гісторыкаў мастацтва, звязана з публікацыямі галандскага гуманіста і багаслова Эразма ў «Кіраўніцтве хрысціянскага салдата» («Enchiridion militis Christiani»). Гравюру таксама трэба разглядаць з улікам слоў псалма 22:4: «Нават калі іду далінай цемры — не пабаюся зла, бо Ты са мною; посах твой і апора Твая — яны супакояць мяне».

## Літаратура 
* *Bailey, Martin.* Dürer. — London: Phidon Press, 1995. ISBN 0-7148-3334-7

Катэгорыя:Паўночнае Адраджэнне
Катэгорыя:Карціны Альбрэхта Дзюрэра
Кучавыя воблакі

**Кучаваыя воблакі**, **клубаватыя воблакі** (*cumulus, Cu*) — шчыльныя, днём ярка-белыя воблакі са значным вертыкальным развіццём (да вышыні 5 км і больш).

Верхнія часткі падобныя да купалаў або вежаў з круглаватымі абрысамі. Узнікаюць найчасцей як воблакі канвекцыі ў халодных паветраных масах, а ў цёплы час года таксама ў мясцовых паветраных масах над паверхняю сушы, якая праграваецца ўвесь дзень. Могуць ператварацца ў кучава-дажджавыя воблакі.

## Віды 
Кучавыя воблакі маюць наступныя віды:
* Кучавыя плоскія (*Cumulus humilis, Cu hum.*) — маюць нязначную магутнасць (не больш 1 км) і таму здаюцца плоскімі. Звычайна паяўляюцца раніцай, павялічваюцца ў памерах днём, а вечарам паступова расплываюцца, ператвараючыся ў слаіста-кучавыя воблакі, а ноччу прападаюць зусім.
* Кучавыя сярэднія (*Cumulus mediocris, Cu med.*) — воблакі з больш значнай вертыкальнай магутнасцю (1-2 км), купалападобнымі вяршынямі.
* Кучавыя магутныя (*Cumulus congestus, Cu cong.*) — моцна развітыя па вертыкалі воблакі (больш 2 км). Іх вяршыні маюць бялюткі колер і моцна клубяцца; у аснове больш цёмныя.

## Зноскі 
Катэгорыя:Воблакі
Аўтапартрэт Дзюрэра (1500)

**«Аўтапартрэт»** (**«Аўтапартрэт ва ўзросце дваццаці васьмі гадоў»**, **«Аўтапартрэт у футры»**; ) Альбрэхта Дзюрэра, напісаны ў пачатку 1500 года — апошні з трох вялікіх аўтапартрэтаў Дзюрэра і самы вядомы з іх. Лічыцца самым асабістым, складаным і знакавым з усіх аўтапартрэтаў мастака.

## Кампазіцыя 
Аўтапартрэт звяртае на сябе ўвагу сваім падабенствам з прынятымі ў той час у мастацтве выявамі Хрыста — сіметрыя кампазіцыі, фарбы цёмных тонаў, паварот анфас і рука, паднятая да сярэдзіны грудзей, быццам у дабраслаўленні. Надпісы на чорным фоне па абодва бакі ад Дзюрэра падкрэсліваюць сімвалізм партрэта. Лёгкія тоны папярэдніх аўтапартрэтаў змяніліся прыцішанай гамай.

Уяўная сіметрыя карціны крыху парушаная: галава размешчана трохі правей ад цэнтра, пасмы валасоў падаюць набок, позірк скіраваны налева.

У канцы XV — пачатку XVI стагоддзяў выгляд строга ў фас быў выключэннем для свецкага партрэта (адзін з нешматлікіх прыкладаў выкарыстання такога ракурсу — серыя партрэтаў караля Генрыха VIII і яго жонак, выкананая Гансам Гольбейнам, якому, магчыма, было адмысловае ўказанне выкарыстоўваць менавіта гэтую позу). У Італіі профільныя малюнкі змяніліся малюнкамі ў тры чвэрці. У Паўночнай Еўропе паварот у тры чвэрці з’яўляецца ў партрэтах прыблізна з 1420 года, яго выкарыстоўваў Дзюрэр ў сваіх больш ранніх аўтапартрэтах. Мастакі позняга сярэднявечча і ранняга Адраджэння распрацоўвалі гэты больш цяжкі выгляд і ганарыліся уменнем адлюстроўваць мадэль у тры чвэрці. Для гледача пачатку XVI стагоддзя выгляд анфас быў звязаны не са свецкім партрэтам, а з рэлігійным і, перш за ўсё, — выявай Хрыста.

## Літаратура 
* Bartrum, Giulia. Albrecht Dürer and his Legacy. London: British Museum Press, 2002, ISBN 0-7141-2633-0
* Campbell, Lorne, Renaissance Portraits, European Portrait-Painting in the 14th, 15th and 16th Centuries. Yale, 1990. ISBN 0-300-04675-8
* Hutchison, Jane Campbell. Albrecht Dürer A Guide to Research. New York: Garland, 2000. ISBN 0-8153-2114-7
* Koerner, Joseph Leo. The moment of self-portraiture in German Renaissance art. University of Chicago Press, 1996. ISBN 0-226-44999-8
* Shiner, Larry. The Invention of Art: A Cultural History. Chicago: Chicago University Press, 2003. ISBN 0-226-75343-3

Катэгорыя:Карціны Альбрэхта Дзюрэра
Акватынта

**Акваты́нта** (&nbsp;— «вада» і &nbsp;— «чарніла»)&nbsp;— тэхнічная разнавіднасць гравюры, у якой металічная дошка пратраўліваецца праз прыліплы да яе асфальтавы або каніфольны пыл.

## Тэхніка 
У акватынце дасягаюцца маляўнічыя эфекты, блізкія да тонавага малюнка. Часта гэтая тэхніка выкарыстоўваецца ў спалучэнні са штрыхаваным афортам, што дазваляе ўзбагаціць яго танальнымі і фактурнымі адценнямі.

## Гісторыя 
У беларускім мастацтве акватынта выкарыстоўваецца з XVII стагоддзя. Да гэтай тэхнікі звярталіся, у прыватнасці, Лявонцій і Аляксандр Тарасевічы. У XIX стагоддзі акватынта была ў значнай ступені выцеснена літаграфіяй.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. Мінск: Беларусь, 2001. ISBN 985-01-0124-5

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гравюра
Катэгорыя:Эстамп
Жак Дэрыда

**Жак Дэрыда** (; , Алжыр — , Парыж, Францыя) — французскі філосаф. Буйнейшы прадстаўнік еўрапейскага постструктуралізму, заснавальнік дэканструкцыйнага руху.

Крытыкаваў метафізіку як аснову еўрапейскай культуры. Пераадоленне метафізікі Ж. Дэрыда звязваў з адшуканнем гістарычных вытокаў шляхам аналітычнага расчлянення (дэканструкцыі) фундаментальных паняццяў, якія складаюць аснову анталогіі. Увёў у навуковы ўжытак паняцце дэцэнтрацыя. Лічыў, што «няма нічога па-за тэкстам». Распрацаваная Ж. Дэрыда «граматалогія» (навука пра пісьмо) сцвярджае прымат пісьменнасці над словам (логасам), якое гучыць. Аўтар кнігі «Граматалогія» (1967) і інш.

## Беларускія пераклады 
* Акрамя імя: Эсэ / Жак Дэрыда. — Мн. : Бел. гуманітар. адукац.-культур. цэнтр, 1997. — 102, [1] с. — (Серыя «Універсітэцкая бібліятэка»).

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6

Катэгорыя:Філосафы Францыі
Аркатура

thumb|200px|Аркатура
**Аркату́ра** (ад ,  — *рад арак*) — рад дэкаратыўных, несапраўдных невялікіх арак, якія абапіраюцца на кансолі, кранштэйны ці калоны, у выглядзе глухога аркатурнага пояса. Аркатура — элемент дэкаратыўнай аздобы будынка. Выконвае ролю фрыза.

## Гл. таксама 
* Аркада, архітэктура
* Ордарная аркада

## Літаратура 
* Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. — Мінск: Беларусь, 2001. — ISBN 985-01-0124-5
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Віктар Якаўлевіч Галаўчынер

**Віктар Якаўлевіч Галаўчынер** (,  — , Вільня) — беларускі рэжысёр, акцёр, драматург. Народны артыст БССР (1944) і  (1959).

## Біяграфія 
Нарадзіўся  года ў Мінску ў сям'і настаўніка. У 1926 годзе скончыў Беларускую драматычную студыю пры  ў Маскве.

## Творчасць 
### Як драматург і крытык 
У 1925 г. апублікаваў першы твор — п'есу «Гаўрош» па матывах  В. Гюго. Аўтар п'ес «Велікадушнасць» (пастаўлена ў 1935), «Урок жыцця» («Жыццё вучыць», пастаўлена ў 1942), «Да вяршынь» (1946), «Прафесар гісторыі» (1948). Выступаў і як тэатральны крытык.

### Як рэжысёр 
Найбольш значныя пастаноўкі: «Выстрал»  (1930) у тэатры імя ЦС ПСБ; «Дон Жуан» («Севільскі свавольнік») Цірса дэ Маліна (1937) у Беларускім Тэатры працоўнай моладзі; «»  (1934), «Фальшывая манета» М. Горкага (1937), «»  (1941), «» Б. Шоў (1946) у Дзяржаўным яўрэйскім тэатры БССР; «» Лопэ дэ Вэга (1940) у БДТ-1; «» У. Шэкспіра (1947) у Дзяржаўным рускім тэатры БССР; «Хто смяецца апошнім» К. Крапівы (1954) у Ташкенцкім рускім тэатры.

Дакументы з асабістага архіва захоўваюцца ў Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва (фонд 72).

## Літаратура 
* Беларускія пісьменнікі: 1917—1990. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — ISBN 5-340-00709-X.
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР
Катэгорыя:Народныя артысты Літоўскай ССР
Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы
Катэгорыя:Постаці Дзяржаўнага яўрэйскага тэатра БССР
Атрый

**А́трый** (**атрыум**;  ад ater — чорны) — цэнтральнае памяшканне антычнага жылога дома з верхнім асвятленнем, звычайна з адтулінай у даху (камплювій), праз якую дажджавая вада трапляла ў размешчаны пад ім невялікі басейн (імплювій). Назва паходзіць ад курадымлівага ачага, які быў там першапачаткова размешчаны.

## Гл. таксама 
* Зімні сад
* Вестыбюль
* Перыстыль

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. Мінск: Беларусь, 2001. ISBN 985-01-0124-5
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Памяшканні
Балюстрада

thumb|220px|Балюстрада
**Балюстрада** ( з ) — невысокая агароджа балкона, галерэі, лесвіцы, парапетаў якая складаецца з рада фігурных слупкоў (балясін), аб'яднаных зверху гарызантальнай плітой, бэлькай, парэнчамі. Бывае скразная і «сляпая» (злучаная са сценкай). Балюстрады атрымалі пашырэнне ў беларускім дойлідстве ў будынках стыляў Рэнесансу, барока, класіцызму.

## Літаратура 
* Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. — Мінск: Беларусь, 2001. ISBN 985-01-0124-5
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Агароджы
Батыст

**Батыст** (; ад імя французскага ткача 13 стагоддзя Батыста Шамбрэ) — высакаякасная тонкая паўпразрыстая льняная або баваўняная тканіна; вырабляецца з тонкай кручанай пражы, якая звычайна падвяргаецца апрацоўцы канцэнтраваным растворам шчолачы для надання шаўкавістага бляску і мяккасці; выкарыстоўваецца для пашыву бялізны, сукенак, блузак.

## Літаратура 
* Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. — Мінск: Беларусь, 2001. — ISBN 985-01-0124-5

Катэгорыя:Льняныя тканіны
Катэгорыя:Эпанімы
Катэгорыя:Баваўняныя тканіны
Алена Сямёнаўна Васілевіч

**Алена Васілевіч** (, засценак Даманшчына, цяпер вёска Ліпнікі, Слуцкі раён, Мінская вобласць — , Мінск) — беларуская пісьменніца. Заслужаны работнік культуры Беларускай ССР (1978).

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сям’і ляснога аб’ездчыка. Засталася без бацькоў на восьмым годзе жыцця. Выхоўвалася ў сваякоў.

Скончыла літаратурны факультэт Рагачоўскага настаўніцкага інстытута ў 1941 годзе. У час Вялікай Айчыннай вайны працавала бібліятэкаркай у шпіталі, пісаркай страявой часці, начальніцай бібліятэкі. У 1946 г. скончыла філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.

## Творчасць 
Першы мастацкі твор (аповесць «У прасторах жыцця») надрукавала ў 1947 годзе (часопіс «Беларусь»). Выдадзены Выбраныя творы ў 3 тамах (1982—1983).

Аўтар кніг для дзяцей «Заўтра ў школу» (1956), «Сябры» (1958), «Калінавая рукавічка» (1963) і інш. Пераклала на беларускую мову аповесць М. Стэльмаха «Гусі-лебедзі ляцяць» (1975), раман Д. Дэфо «Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза» (1976), аповесць Г. Башырава «Зялёная мая калыска» (1981) і інш.

## Прэміі і ўзнагароды 
* Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР (1976) за тэтралогію «Пачакай, затрымайся…».

## Літаратура 
* *Шкра6а Р. В.* Літаратура і мова. — Мн., 1969. — С. 304—316.
* *Шупенька Г. С.* Цеплымя чалавечнасці. — Мн., 1977. — С. 91—125.
* *Сямёнава А.* Гарачы след таленту. — Мн., 1979. — С. 88—114.
* *Яфімава М.* Алена Васілевіч // Беларуская дзіцячая літаратура. — Мн., 1980.
* *Андраюк С. А.* Жыць чалавекам. — Мн., 1983. — С. 27—29, 197—205.
* Беларускія пісьменнікі: 1917—1990. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — ISBN 5-340-00709-X
* 

## Спасылкі 
* Алена Васілевіч адзначае дзень нараджэння 
* Алена Васілевіч: «Мне даўно не сніцца Слуцк» 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне
Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі СССР
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі СССР
Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі
Васіль Савіч Гарбацэвіч

**Васіль Савіч Гарбацэвіч** (, вёска Дукарка (цяпер ) Пухавіцкі раён, Мінская вобласць — , Дукора) — беларускі драматург, мемуарыст, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускай савецкай драматургіі. Заслужаны настаўнік БССР (1947).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. У 1913 г. скончыў Рагачоўскую настаўніцкую семінарыю. Працаваў настаўнікам Лютаўскай земскай школы пад Сянно (1913—1915). Скончыў Мінскі настаўніцкі інстытут (1918) і Беларускі дзяржаўны вышэйшы педагагічны інстытут (1933). Настаўнічаў у Дукорскай школе (1918—1924), выкладаў беларускую мову і літаратуру ў Магілёўскім педагагічным тэхнікуме (1924—1929).

Арганізатар і кіраўнік Магілёўскай філіі «Маладняка» (1925–1928).

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. У 1943 г. пад Каневам быў цяжка паранены. Настаўнічаў ў вёсцы Дукора на Міншчыне (1933—1941, 1945–1957).

Сябра СП СССР з 1981 г.

Памёр  года ў в. Дукора. Пахаваны на мясцовых могілках.

## Творчасць 
Друкаваўся з 1923 г.
Яго п'еса «Вяселле», напісаная на аснове беларускага вясельнага абраду, пастаўлена БДТ (1921). Іншыя п'есы: «Чырвоныя кветкі Беларусі» (пра подзвіг дукорскіх партызан у барацьбе супраць польскіх акупантаў) апублікавана і пастаўлена ў 1923, асобнае выданне ў 1959; «К бяздонню» (пастаўлена ў 1922), «Пад вішнёвымі садкамі» (апублікавана ў 1927), «Песні нашых дзён» (прысвечана калектывізацыі, 1930).

У 1983 г. выйшаў зборнік п'ес «Чырвоныя кветкі Беларусі». Аўтар успамінаў пра сустрэчы з М. Багдановічам у Яраслаўлі («Шлях паэта», 1975).

Для творчасці В. Гарбацэвіча характэрна адчуванне сучаснасці, насычанасць маляўнічымі фальклорнымі матывамі, яркая сцэнічнасць, глыбокае веданне народнай мовы.

## Узнагароды 
* ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга
* ордэн Айчыннай вайны I ступені

## Літаратура 
*  — С. 54.
*  — Т. 2. — С. 116.
* Беларускія пісьменнікі (1917—1990) : даведнік / складальнік А. К. Гардзіцкі. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. ISBN 5-340-00709-X. — С. 121.
* Завадская, І. Тэатр аднаго настаўніка / І. Завадская // Роднае слова. — 2003. — № 4. — С. 102.

## Спасылкі 
* Гарбацэвіч Васіль Савіч 

Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі
Катэгорыя:Мемуарысты СССР
Катэгорыя:Драматургі Беларусі
Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»
Катэгорыя:Магілёўская філія Маладняка
Мандала

thumb|300px|Мандала
**Мандала** ( — *кола, дыск*; ; ) — адзін з асноўных будысцкіх сакральных сімвалаў, які адлюстроўваў мадэль светабудовы, галоўныя элементы Космасу. Звычайна ўяўляла сабой кола, на якім былі выяўлены схема Сусвету і будысцкія святыя. Найчасцей падзяляецца на 12 сегментаў (нідан). Прынцып мандалы закладзены ў аснову многіх твораў старажытнаіндыйскага і старажытнакітайскага мастацтва; па сістэме мандалы распрацоўвалася схема храмавага комплексу, алтара, план горада і да т.п. У Японіі быў вядомы самабытны жывапісны тып - т.зв. «пейзажная мандала», якая апявала прыгажосць свяшчэнных месцаў Японіі - вадаспадаў, рэк, гор, азёраў. 

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6

Катэгорыя:Паняцці будызму
Катэгорыя:Аналітычная псіхалогія
Абстрактны экспрэсіянізм

thumb
**Абстра́ктны экспрэсіяні́зм** (англ. *abstract expressionism*) — плынь у абстрактным мастацтве, якая акцэнтуе ўвагу на працэсе жывапісу, уласцівасцяў працэсу малявання і ўзаемадзеянні мастака, фарбы і палатна.

Узнікла ў пачатку 1940-х г. пад непасрэдным уплывам эстэтыкі сюррэалізму і выпрацаваных ім прыёмаў псіхічнага аўтаматызму. Абстрактны экспрэсіянізм прадстаўлены творчасцю мастакоў «нью-ёркскай школы» — Джэксана Полака, Марка Ротка, Вілема дэ Кунінга, Ганса Гофмана, Франца Клайна і інш. Галоўная адметная рыса абстрактнага экспрэсіянізму — крайняя спантаннасць, імправізацыйнасць творчага акта. Прадстаўнікі абстрактнага экспрэсіянізму звычайна ў імклівым тэмпе наносілі на палатно буйныя энергічныя мазкі, нярэдка выкарыстоўвалі прыём дрыпінгу (распырскванне або выцісканне фарбы адразу на палатно), што адлюстроўвала іх псіхічны і эмацыянальны стан у канкрэтныя перыяды працы над сваім творам. Імпульсіўнасць, непасрэднасць абстрактнага экспрэсіянізму ўспрымаліся як выяўленне бязмежнай унутранай свабоды, пратэст супраць умоўных эстэтычных норм і сацыяльных абмежаванняў. Абстрактны экспрэсіянізм дамінаваў у мастацкім жыцці ЗША да пачатку 1960-х г., даў імпульс да развіцця розных форм акцыянізму.

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастацтва мадэрнізму
Зюндэрт

**Зюндэрт** — горад і муніцыпалітэт у правінцыі Паўночны Брабант, Нідэрланды.

Насельніцтва — 21.988 чалавек (2021).

## Гісторыя 
Узнік у Сярэднявеччы. Першы раз згадваецца ў дакументах у 1157 годзе.

## Вядомыя ўраджэнцы 
* Вінцэнт ван Гог (1853—1890) — нідэрландскі мастак.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Нідэрландаў
Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Паўночны Брабант
Ямато-э

[thumb|Ілюстрацыя да Гэндзі-манагатары, прыпісваюць [Тоса Міцуокі (1617—1691)]]
**Ямато-э** () — школа японскага жывапісу. Склалася ў 11-12 ст. пры імператарскай Акадэміі мастацтваў. Для твораў ямато-э уласцівы адлюстраванне сюжэтаў сярэднявечных японскіх дзённікаў, аповесцяў і раманаў. У ямато-э выразна спалучаліся розныя сілуэты, яркія каляровыя плямы, украпленні залатых і сярэбраных блёстак, каліграфія.

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6

Катэгорыя:Мастацтва Японіі
Арнат

ў Чарнаўчыцах, пашыты са слуцкага пояса (2-я пал. XVIII ст.).]]
**Арна́т** () — верхняе літургічнае адзенне рымска-каталіцкага і лютэранскага духавенства.

Складаецца з 2-х палотнішчаў (кожнае мае падзел на два «бакі» і «калону» — сярэднюю частку), закругленых унізе і замацаваных плечавымі швамі. Апранаецца паверх іншага адзення. Да эпохі барока арнаты мелі выгляд палярыны. Яе перад аздаблялі вертыкальна нашытым пасам, тыльны бок — нашытым крыжам. Барочны арнат меў фігурныя краі пярэдняга палотнішча, якое набыло абрыс віяланчэлі. У Беларусі захаваліся арнаты XVII—XIX ст., пашытыя з парчовых і шаўковых тканін, атласу, аксаміту, адпаведнага пэўнай літургіі колеру (зялёнага, фіялетавага, белага, чырвонага, сіняга) і аздобленыя аплікацыяй або гафтам, тасьмой і карункамі з залатымі ці сярэбранымі ніткамі, часта пераплеценымі жэмчугам і каштоўнымі камянямі.

Выяўлены арнаты, зробленыя са слуцкіх паясоў (у касцёлах вёсак Чарнаўчыцы Брэсцкага, Новая Мыш Баранавіцкага, г.п. Ружаны Пружанскага, г. Косава Івацэвіцкага раёнаў). Калекцыі арнатаў XVII—XVIII ст. зберагаюцца ў Нацыянальным гістарычным музеі Беларусі і Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі. Значная частка арнатаў XVII—XIX ст. — у Музеі старажытнабеларускай культуры ІМЭФ НАН Беларусі.

## Літаратура 
* Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. — Мн.: Беларусь, 2001. — ISBN 985-01-0124-5;
* *Завальнюк У. М.* Энцыклапедычны слоўнік рэлігійнай лексікі беларускай мовы / У. М. Завальнюк, М. Р. Прыгодзіч, В. К. Раманцэвіч. — Мн., Изд-во Гревцова, 2013. — 808 с. — ISBN 978-985-6954-73-6.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1996. ISBN 985-11-0036-6, С. 499.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Аблачэнне рымска-каталіцкага духавенства
Катэгорыя:Аблачэнне лютэранскага духавенства
Сібо

**Сібо** або **сібэ** (саманазва: ) — тунгуса-маньчжурскі народ, карэнныя насельнікі Паўночна-Усходняга Кітая. У XVIII ст. вылучылася група заходніх сібо, якія з'яўляліся цынскімі ваеннымі каланістамі. У наш час іх нашчадкі жывуць на мяжы з Казахстанам. Агульная колькасць (2010 г.) - 266 тыс. чал. (214 тыс. сібо і 52 тыс. заходніх сібо).

## Гісторыя
Сібо лічаць сябе нашчадкамі старажытнага народа сяньбі, які старажытныя кітайцы адносілі да сваякоў гунаў. Па мове і культуры сібо найбольш блізкія да маньчжураў, таму большасць даследчыкаў лічыць, што яны маюць адзінае паходжанне. Сібо ўзгадваюцца сярод народаў, што ў XII ст. плацілі даніну манголам, займаліся паляваннем і рыбалоўствам. Згодна адной з версій, ад наймення племені сібо паходзіць назва Сібіры.

У XVI ст. сібо трапілі ў залежнасць ад маньчжураў і былі вымушаны змяніць качавы лад жыцця на аселы. Пасля заснавання імперыі Цын маньчжуры выкарыстоўвалі іх ў якасці салдат. Было створана асобнае ганаровае ваеннае аб'яднанне сібо — *гуса*.

У канцы XVIII ст. некалькі соцень сібо былі пераселены ў нядаўна заваяваную ўйгурскую дзяржаву. Для пашырэння ворных земляў яны вырылі каля 200 км ірыгацыйных каналаў. Ваенныя каланісты несупынна падтрымлівалі цынскія ўлады ў барацьбе з мясцовым насельніцтвам. У 1884 г. было ўведзена цывільнае кіраўніцтва правінцыяй, аднак заходнія сібо захавалі аўтаномію. У 1954 г. быў арганізаваны Чапчальскі аўтаномны павет сібо.

## Асаблівасці культуры
Традыцыйная культура найлепш захавалася сярод заходніх сібо. Асноўным заняткам ў XVII - пачатку XX стст. стала земляробства, хаця ў паўночна-ўсходнім рэгіёне Кітая яшчэ доўгі час важную ролю мелі паляванне і рыбалоўства. Многія сібо рабілі ваенную кар'еру і ўдала прасоўваліся па службе. Сярод іх заўсёды было шмат пісьменных людзей.

Традыцыйныя паселішчы-*ніру*, распланаваныя па баках свету, захаваліся толькі ў заходніх сібо. Сярод усходніх сібо шмат гараджан. У мінулым асноўнай сацыяльнай адзінкай быў род, які падзяляўся на вялікія пашыраныя сем'і з некалькіх пакаленняў. У сучаснасці сем'і малыя нуклеарныя. Аднак захаваліся назвы родаў. Яны супадаюць з маньчжурскімі. Традыцыйная вопратка сіняга або зялёнага колеру. Дзяўчыны заплятаюць валасы ў адну касу, замужнія жанчыны - у дзве касы.

Большасць вернікаў-сібо да сярэдзіны XX ст. практыкавала шаманізм. Рытуалы мала адрозніваліся ад маньчжурскіх. У нашы дні захоўваюцца толькі асобныя абрады, звязаныя з шанаваннем продкаў.

## Мова
Мова сібо належыць да тунгуса-маньчжурскай групы моў, блізкая да маньчжурскай. Некаторыя лінгвісты нават лічаць яе дыялектам маньчжурскай мовы. Сібо карыстаюцца маньчжурскай пісьмовасцю.

На мове сібо ў Кітаі выдаюцца школьныя падручнікі, друкуецца газета.

## Літаратура
*Народы Восточной Азии. / Под ред. Н. Н. Чебоксарова, С. И. Брука, Р. Ф. Итса, Г. Г. Стратановича. — М.-Лг.: Наука, 1965. — С. 684 
*Barbara A. West, Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, p.&nbsp;894

## Спасылкі 
* The xibe ethnic minority
* Xibe Nationality

Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Кітая
Катэгорыя:Тунгуса-маньчжурскія народы
Хальказін

**Хальказі́н, халькацыт, медны блішчак** ( — медзь;) — мінерал, сульфід медзі СuS; адна з асноўных састаўных частак медных руд (змяшчае да 80 % медзі). 

Крохкі. Непразрысты. Утварае свінцова-шэрыя суцэльныя масы, зерні, налёты, скарынкі. Паходжанне яго гіпергеннае, радзей гідратэрмальнае. Утрыманне медзі (Сu) — 79,8 %, серы (S) — 20,2 %, прымешкі серабра, жалеза, кобальту, нікелю, мыш'яку, золата.
 
Крышталізуецца ў манакліннай сінганіі. Вядомы ў 2 паліморфных мадыфікацыях — рамбічнай і гексаганальнай. Колер свінцова-шэры да чорнага. Бляск металічны. Цвёрдасць — 2—3 па шкале Моаса; шчыльнасць — 5,5—5,8 г/см³. Раствараецца ў азотнай кіслаце.

Выкарыстоўваецца для выплаўлення медзі. У Беларусі трапляецца ў гнейсах і гранітоідах крышталічнага фундамента.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Хальказін у базе webmineral.com 
* ХАЛЬКОЦИТ  // Энцыклапедыя Кругасвет 
* КаталогМинералов.Ru 
* 
* 

Катэгорыя:Мінералы медзі
Катэгорыя:Сульфіды (мінералы)
Катэгорыя:Руды
Япі

**Япі** (, ад  — маладыя гарадскія прафесіяналы) — спачатку словам «япі» называлася толькі высокапрафесійная тэхнічная эліта, якая мела высокія заробкі. З 1980-х г. да ліку япі традыцыйна адносяць прадстаўнікоў моладзевага руху, якія вызначаюцца дзелавітасцю, імкненнем да матэрыяльнага поспеху, сацыяльным і палітычным кар'ерызмам, дастаткова высокім адукацыйным узроўнем. 

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6 

Катэгорыя:Сацыяльныя тыпы
Катэгорыя:Стэрэатыпы
Катэгорыя:Грамадства і субкультуры
Дрыяда (расліна)

**Дрыя́да**, **курапатчына трава** (*Dryas*) — род кветкавых раслін сямейства .

Вечназялёныя кусцікі са сцелістым сцяблом. Лісце простае, скурыстае, зверху зялёнае, бліскучае, знізу бела-лямцавае. Кветкі адзіночныя, буйныя, белыя, рэдка жоўтыя, на прамастойных кветаносах. Плод — шматарэшак. На каранях развіваедца эктатрофная мікарыза.

Адрозніваецца больш за 10 відаў. Пашыраны ў арктычных і субарктычных раёнах, таксама ў высакагор’ях на поўначы ўмеранага пояса. Расце дрыяда ў тундры, на гальцы і альпійскіх лугах. Найбольш вядомыя віды дрыяда васьміпялёсткавая і дрыяда кропкавая.

## Выкарыстанне 
Кармавыя (для аленяў), харчовыя (сурагат гарбаты), лекавыя (вяжучае) і дэкаратыўныя (выкарыстоўваюцца для стварэння альпінарыяў) расліны.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Ружавыя
Катэгорыя:Кусцікі
Юнона

**Юнона** — у старажытнарымскай міфалогіі багіня месяца, заступніца жанчын і мацярынства; ахоўніца шлюбу, замужніх жанчын і рожаніц; жонка і сястра вярхоўнага бога Юпітэра. Разам з Юпітэрам і Мінервай складала Капіталійскую трыяду. У яе гонар рымскія жанчыны 1 сакавіка адзначалі сямейнае свята — т.зв. «матраналіі».

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6

## Спасылкі 
Катэгорыя:Багіні ў рымскай міфалогіі
Катэгорыя:Багі кахання і шлюбу
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Мінерва

**Мінерва** (), адпавядае грэчаскай Афіне Паладзе — старажытнарымская багіня мудрасці. Асабліва шанавалі яе этрускі як багіню гор і адкрыццяў і вынаходніцтваў. І ў Рыме ў найстаражытныя часы Мінерва лічылася багіняй-маланканосіцай і ваяўнічай, на што паказваюць гладыятарскія гульні, якія абавязкова праводзіліся падчас галоўнага свята ў яе гонар - Квінкватрыі (Quinquatrus).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Багіні ў рымскай міфалогіі
Катэгорыя:Багі мудрасці і ведаў
Катэгорыя:Багі вайны
Катэгорыя:Афіна
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Янус

**Янус** — у старажытнарымскай міфалогіі спачатку творца ўсяго існага, Сусвету, пазней увасабленне ўсякага роду пачаткаў (у тым ліку і чалавечага жыцця), бог уваходаў і выхадаў, дзвярэй, а таксама дагавораў і саюзаў. Ён навучыў людзей земляробству, караблебудаванню; быў ахоўнікам мараходаў.

## Гл. таксама 
* Старажытнарымская рэлігія

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6

Катэгорыя:Багі ў рымскай міфалогіі
Катэгорыя:Багі паводле алфавіта
Катэгорыя:Багі часу і лёсу
Шансон

**Шансон** ( - песня), французская песня — народная, прафесійная паліфанічная 15-16 ст.; сучасная эстрадная (з рэпертуару шансанье - выканальнікаў жанравых песень, спевакоў, якія нярэдка выступалі таксама аўтарамі іх слоў і музыкі). Сярод вядомых майстроў шансона - Э.Піяф, І.Мантан, Ш.Азнавур, Д.Дасэн, М.Мацьё, П.Каас, Л.Фабіян, Г.Лемаршаль, ZAZ і інш. 

## Выбітныя выканаўцы 
* Іў Жамэ
* Ганна Марлі
* Жан Фера

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6 


Катэгорыя:Кабарэ
Іў Мантан

**Іў Мантан** ( , сапраўднае імя **Іва Ліві** (),  — ) — французскі -шансанье і .

Упершыню ён выйшаў на сцэну пад псеўданімам у сямнаццаць гадоў. У 1944 годзе падчас выступу Мантана ў Парыжы яго заўважае Эдзіт Піяф. На некаторы час Мантан, які быў маладзейшы Піяф на 6 гадоў, становіцца палюбоўнікам, а яна — настаўніцай. Таксама яна займаецца яго рэпертуарам і просіць сваіх суаўтараў напісаць яму некалькі песень. Яны разам выступаюць на эстрадзе да 1946 года, калі Піяф парывае з Мантанам.

## Эстрада 
У канцы 1940-х гадоў Мантан знаёміцца з музыкантамі, якія стануць яго вернымі сябрамі і суаўтарамі: піяністам Бобам Кастэла, гітарыстам Анры Крола і паэтам-выканаўцам Франсісам Лемаркам. Крола знаёміць Мантана з паэтам Жакам Прэверам. Вершы Прэвера стануць асновай рэпертуару Мантана на шмат гадоў і праславяць яго на ўвесь свет (Les Feuilles mortes, Barbara).
 
У маладосці Мантан культываваў вобраз «пралетара-спевака»: частыя героі яго песень — дальнабойшчык, салдат, сезонны рабочы, баксёр.
 
Апошняя серыя яго канцэртаў прайшла ў 1981 годзе ў прэстыжным парыжскім зале «Алімпія».

## Кінакар’ера 
У 1946 годзе Мантан сыграў галоўную мужчынскую ролю ў фільме «Брама ночы» Марселя Карнэ паводле сцэнарыя Жака Прэвера. Тым не менш, яго гульня не выклікала даверу публікі. Вобраз, створаны ў трылеры «Плата за страх», быў больш пераканаўчым. У 1960-1970-я гады пасталелы Мантан па-сапраўднаму раскрываецца як акцёр (фільмы Коста-Гаўраса і Клода Сатэ).
 
Мантан таксама здымаўся ў кіно ў Еўропе і Амерыцы: у прыватнасці, у фільме «Зоймемся каханнем», дзе яго партнёрам была Мэрылін Манро.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы
Ганна Марлі

**Ганна Марлі** (, , Петраград - , Палмер, Аляска) — французская спявачка і аўтар песень. Стала вядомая пасля напісання «Песні партызан», якая стала неафіцыйным гімнам Французскага Супраціву падчас Другой сусветнай вайны. «Песня партызан» дасягнула такой папулярнасці, што пасля заканчэння вайны яе прапаноўвалі зрабіць нацыянальным гімнам Францыі.

Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Францыі
Катэгорыя:Шансанье
Хранатоп

**Хранатоп** (ад  — час +  — месца; літар. «час-прастора») — адзінства прасторавых і часавых параметраў, накіраваных на выяўленне пэўнага (культурнага, мастацкага) сэнсу. Упершыню тэрмін «Хранатоп» быў уведзены расійскім псіхолагам А. Ухтомскім, пазней выкарыстоўваўся ў літаратуразнаўчых працах М.Бахціна. Хранатоп з'яўляецца антрапалагічным гарызонтам, духоўнай перспектывай, якія не дазваляюць чалавеку адчайвацца ў самых бязвыхадных і катастрафічных абставінах.

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6
* *Чуркин А А.* Тема и мотивы семьи в «Семейной хронике» С. Т. Аксакова // Русская литература. 2009. № 1. — С. 133—145.

Катэгорыя:Літаратуразнаўства
Катэгорыя:Час
Хэпенінг

**Хэпенінг** ( — літар. «тое, што адбываецца») — кірунак у авангардысцкім мастацтве 1960-1970-х г.; мастацтва своеасаблівых спектакляў, у якіх спалучаюцца элементы тэатра абсурду, музыкі, жывапісу. Аб'ядноўвае пластычныя мастацтвы, тэатр, музыку, пазамастацкія феномены. Выяўляецца ў спантанных, алагічных дзеяннях мастака або групы мастакоў, якія наладжваюцца ў прысутнасці і пры ўдзеле публікі. Звычайна накіраваны на ўцягненне гледачоў у імправізаванае дзейства, нярэдка звяртаецца да мінулага з мэтай змянення сучасных сацыяльных адносін і захавання адзінства і цэласнасці культуры. Хэпенінг накіраваны на зацвярджэнне тэзісу «кожны чалавек - мастак». Лозунг хэпенінгу - «мастацтва ёсць жыццё, жыццё ёсць мастацтва»; ліквідацыя мяжы паміж мастаком і гледачом парушае прывычную для эстэтыкі трыяду: мастак-твор-глядач. 

## Гл. таксама 
* Перформанс
* Флешмоб
* Сітуацыянізм

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6

Катэгорыя:Віды і жанры тэатра
Катэгорыя:Формы і сродкі сучаснага мастацтва
Іў Жамэ

**Іў Жамэ** (; нар.  года, Дыжон) — французскі шансанье. Створаны ім у 1998 годзе музычны калектыў першапачаткова з'яўляўся трыа і меў назву «De Verre en vers». Пад гэтай жа назвай выйшаў першы альбом артыста. Пазней склад гурта павялічыўся, а назва была заменена на «Jamait». Іў Жамэ аўтар музыкі і тэкстаў большасці выкананых ім песень, некаторыя з якіх маюць аўтабіяграфічны характар. Абавязковы атрыбут сцэнічнага вобраза артыста - кепка («таварыш ў кепцы»).

## Дыскаграфія 
**Студыйныя альбомы**

* De Verre en vers (2001)
* Le Coquelicot (2006)
* Je passais par hasard (2008)
* Saison 4 (2011)
* Amor Fati (2013)
* Je me souviens… (2015)
* Mon totem (2018)
* L’autre (2022)
* Maxime (et moi) (2025)

**Канцэртныя альбомы і зборнікі**

* En concert (2009)
* Je me souviens ... Le Concert (2017)
* Au tour de mon totem (2019)
* Parenthèse 2 (2021)

Катэгорыя:Кампазітары Францыі
Катэгорыя:Шансанье
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Францыі
Бульба ў кулінарыі

**Бульба** ў еўрапейскую кухню трапіла ў XVII стагоддзі. Шмат для папулярызацыі бульбы ў Еўропе зрабіў Антуан Агюст Парманцье. У XX стагоддзі бульбу ўжо выкарыстоўвалася ў кулінарыі паўсюль, дзякуючы высокаму ўтрыманню вугляводаў, бялкоў, вітаміну Ц , лёгкасці вырошчвання.
 
Бульба вараць як пачышчаным, так і неачышчаным («у мундзіры»), рыхтуюць на вуглях або на пару, тушаць, пякуць ў фрыцюры. Бульба выкарыстоўваецца як у простых, так і ў вытанчаных стравах. Бульба выкарыстоўваецца для прыгатавання супоў, асноўных страў, закусак, дыжэстываў і нават дэсертаў.
 
Традыцыйна ў кулінарыі выкарыстоўваюцца свежыя клубні, але ў апошні час назіраецца рост долі кансерваваных і (хімічна) апрацаваных прадуктаў у заходніх краінах.

## Беларускія стравы 
Дранікі, камы па-магілёўску, сачні па-магілёўску, сачні беларускія з тварагом, хрушчы бульбяныя, пончыкі бульбяныя, бульбяныя аладкі па-мінску, клёцкі бульбяныя з мясам, бульбяныя зразы, галкі бульбяныя (з грыбамі), піражкі бульбяныя з грыбамі, запяканка з бульбы і проса, запяканка з бульбы і яек, каша бульбяная з салам, бульба, запечаная ў фользе, смажанік, тушаная бульба з печанню (грыбамі, свінінай і чарнаслівам), бульба, фаршыраваная мясам (або селядцом), бульбяная бабка, капытка беларуская.

## Літаратура 
* Тамара і Уладзімір Рэўтовічы. Пакаштуйце — смачна. Мінск: Полымя, 1993.

Катэгорыя:Кулінарыя
Катэгорыя:Бульба
Фавізм

]]
**Фавізм** (ад  — драпежнік) — плынь у выяўленчым мастацтве. Узнік у пачатку 20 ст. Яго асноўныя прадстаўнікі — французскія жывапісцы А.Маціс, А.Дэрэн, М. дэ Вламінк, А.Маркэ, Ж.Руо і інш. Назва паходзіць ад таго, што асобныя крытыкі зневажальна называлі прадстаўнікоў гэтай плыні «драпежнікамі», «дзікунамі» з-за наяўнасці ў іх творах мноства надзвычай яркіх, чыстых колераў. Фавізм вызначаўся пошукам своеасаблівай прыгажосці і гармоніі, імкненнем даць гледачу радасць, задавальненне і мастацкую асалоду. Фавісты імкнуліся не «капіраваць», а наноў «вынаходзіць», «ствараць» рэчаіснасць на аснове ўнутраных жаданняў і ўяўленняў. Іх лідар А.Маціс не хацеў «нічога, акрамя колеру» і лічыў, што мастак павінен імкнуцца да выяўлення асабістага духу.

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6


Катэгорыя:Постімпрэсіянізм