Смальяны

**Смалья́ны** (, ) — аграгарадок у Аршанскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, на рацэ Дзярноўцы. Адміністрацыйны цэнтр Смальянскага сельсавета.

Знаходзяцца за 20 км на паўночны захад ад Оршы, за 6 км ад чыгуначнай станцыі Смальяны, за 200 м на поўдзень ад аўтамабільнай дарогі  (Орша — Лепель). Насельніцтва на 2009 год — 593 чалавекі.

## Гісторыя 
Упершыню згаданы як маёнтак Смальяны ў Аршанскім намесніцтве, уладанне князя Сямёна Іванавіча Бельскага, у прывілеі яму ад 25 жніўня 1484 года, з гэтага ж прывілея вынікае, што раней маёнтак быў дажывотным уладаннем яго маці княгіні Васілісы Бельскай з Гальшанскіх.

Пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў мястэчка ў складзе Аршанскага павета Віцебскага ваяводства.

У розныя часы Смальяны знаходзіліся ў валоданні князеў , Астрожскіх, Сангушкаў і іншых. Да 1626 года князь Сямён Сангушка-Ковельскі збудаваў тут мураваны замак Белы Ковель, які пацярпеў ад ваенных дзеянняў у часе войнаў 1654—1667 і 1700—1721 гадоў. Аднак заняпад замка пачаўся ў канцы XVIII стагоддзя, а ў сярэдзіне XIX стагоддзя пасля паўстання 1830—1831 гадоў новы гаспадар паселішча калежскі асэсар Васіль Сямёнаў прадаў збудаванні на цэглу.

Статус мястэчка Смальяны мелі з 1678 года. У 1680 годзе тут збудавалі мураваны касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ордэна дамініканцаў, а ў 1742 годзе — драўляную ратушу і важніцу.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Смальяны апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, дзе зрабіліся цэнтрам воласці Аршанскага павета. У 1792 годзе тут збудавалі драўляную Спаса-Праабражэнскую, а ў 1864 годзе — мураваную Аляксееўскую цэрквы.

У вайну 1812 года 13—14 лістапада пад Смальянамі адбылася  паміж расійскімі і французскімі войскамі. У 1877 годзе мястэчка наведаў мастак Напалеон Орда, які замаляваў магілу Тамаша Зана.

На 1880 год у Смальянах было 252 будынкі, 55 крам, 4 царквы, касцёл, 4 малітоўныя дамы, сінагога. У 1900 годзе адкрылася сельскагаспадарчая школа. У пачатку XX стагоддзя існавалі гарбарны і цагельны заводы, бальніца, аптэка, народная чытальня, пошта, вадасховішча з дамбай і шлюзамі, дзе гадавалі карпаў.

У 1895—1914 гадах дзейнічала Смальянская спіртаачышчальная фабрыка. Мела паравыя машыны. У 1895 годзе ён перапрацавана 31 тыс. пудоў жыта, 46 тыс. пудоў ячменю, 11 293 тыс. пудоў бульбы. У 1913 года працавала 55 рабочых, выраблена 3 млн градусаў спірту.

1 студзеня 1919 года паводле пастановы І з’езду КП(б) Беларусі Смальяны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня перададзены разам з іншымі этнічнымі беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У сакавіку 1924 года Смальяны вярнулі БССР, дзе яны былі вёскай і цэнтрам сельсавета Аршанскага раёна.

У час Вялікай Айчыннай вайны ў Смальянах існавала , вязні якога былі растраляны 5 кастрычніка 1942 года. Загінула 560—610 яўрэяў (паводле іншых звестак — 800). Выратаваўся толькі Каган Навум, які пасля ўступіў у партызанскі атрад.

Станам на 1999 год 537 гаспадарак. У наш час у Смальянах дзейнічае толькі драўляная праваслаўная Спаса-Праабражэнская царква 2-й паловы XVIII стагоддзя.

У 2011 годзе ў склад аграгарадка ўвайшла вёска Агранамічная.

Выява:Smalany. Смаляны (J. Pieška, XIX).jpg|Замак Белы Ковель. Ю. Пешкі, кан. XVIII ст.
Выява:Smalany, Napaleon Orda.jpg|Панарама. Н. Орда, 2-я пал. XIX ст.
Выява:Smalany, Tamaš Zan. Napaleon Orda.jpg|Магіла Т. Зана. Н. Орда, 2-я пал. XIX ст.

## Насельніцтва 
* 1880 год — 2315 чалавек, з іх 239 праваслаўных, 6 каталікоў, 1 евангеліст і 2069 іўдзеяў.
* 1999 год — 1522 чалавек, 537 двароў.
* 2001 год — 646 чалавек;
* 2009 год — 593 чалавек.

### Інфраструктура 
У Смальянах працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, дом культуры, бібліятэка, аддзяленне сувязі. Дзейнічае сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова — Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж.

## Славутасці 
* Смальянскі замак (1-я палова XVII ст.) — .
* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (2-я палова XVIII ст.) — .
* Спаса-Праабражэнская царква (2-я палова XVIII ст.) — .
* Свята-Аляксееўская царква (1864 г.) — .
* Магіла Тамаша Зана.
* Сядзібна-паркавы комплекс.
* Млын.

### Страчаная спадчына 
* Ратуша (XVIII ст.)

## Вядомыя асобы 
* Святаслаў Маркавіч Асіноўскі (нар. 1951) — беларускі пісьменнік і краязнавец.
* Анатоль Антонавіч Гіруцкі (нар. 1948) — беларускі мовазнаўца, пісьменнік.
* Аляксей Сцяпанавіч Крушынскі (1911—2006) — беларускі журналіст, першы галоўны рэдактар «Настаўніцкай газеты».
* Мікалай Паўлавіч Курчаў (1926—1985) — Заслужаны ўрач БССР.
* Міхаіл Дзям’янавіч Ціва (1939—1985) — беларускі вучоны. Кандыдат філасофскіх навук, член Саюза журналістаў.
* Яўгеній Ігнацьевіч Маруковіч (нар. 1946) — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі металаў.

## Галерэя 

Файл:Belarus-Smalyany-Bely Kovel Castle-2.jpg|Замак Белы Ковель
Файл:Внешний вид с лицевой стороны сегодня.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі
Файл:Church of the Transfiguration Smolyany Belorussia 2010.jpg|Спаса-Праабражэнская царква
Файл:Belarus-Smalyany-Church of Alex-1.jpg|Свята-Аляксееўская царква
Файл:Smolyany Orsha Church of Saint Alexey 05.jpg|Званіца царквы Святога Аляксея
Файл:Smolyany Orsha Church of Saint Alexey 02.jpg|Бакавы фасад царквы Святога Аляксея 
Файл:Smolyany Orsha Church of Saint Alexey 01.jpg|Царква Святога Аляксея, выгляд з апсіды

## Літаратура 
* 
* 
* Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
* Smolany (2) // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom X: Rukszenice — Sochaczew. — Warszawa, 1889. S. 893—894.

## Спасылкі 
* 
* 
* Падарожжа ў Смальяны 

Катэгорыя:Смальянскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна

Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства