open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Татарск

**Татарск** () — горад (з 1925) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Татарскага раёна Новасібірскай вобласці. Заснаваны ў 1790 годзе. За 457 км на захад ад Новасібірска, недалёка ад мяжы з Омскай вобласцю. Чыгуначны вузел (станцыя «Татарская») на Транссібірскай магістралі.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Прыдпрыемствы чыгуначнага транспарту, машынабудаванне, лёгкая і харчовая прамысловасць.

## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Мікалаевіч Савічаў (нар. 1936) — генерал-лейтэнант міліцыі (1993), кандыдат юрыдычных навук, дацэнт.

Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці
Тагучын

**Тагучын** () — горад (з 1945 (1943) года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Тагучынскага раёна Новасібірскай вобласці. Насельніцтва 21,8 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1867 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Іня (прыток Обі), за 125 км ад Новасібірска. Чыгуначная станцыя на лініі Новасібірск — Навакузнецк.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Іванавіч Грачышнікаў (нар. 1938) — беларускі архітэктар.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці
Чарапанава

**Чарапанава** () — горад (з 1925) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Чарапанаўскага раёна Новасібірскай вобласці. Заснаваны ў 1912 годзе. За 109 км ад Новасібірска, чыгуначная станцыя на лініі Новасібірск — Барнаул.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Вытворчасць паравых катлоў, будаўнічых матэрыялаў, лёгкая і харчовая прамысловасць.

## Вядомыя асобы 
* Сяргей Іванавіч Ковыраў (нар. 1958) — беларускі архітэктар.

Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці
Чулым

* Чулым — рака ў Краснаярскім краі і Томскай вобласці, прыток ракі Об.
* Чулым — рака ў Новасібірскай вобласці, упадае ў возера Малыя Чаны.
* Чулым — горад у Новасібірскай вобласці.
Чулым (горад)

**Чулым** () — горад (з 1947) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Чарапанаўскага раёна Новасібірскай вобласці. Заснаваны ў 1762 годзе. Горад размешчаны на правым беразе ракі Чулым (упадае ў возера Малыя Чаны), за 131 км ад Новасібірска. Чыгуначная станцыя Чулымская на лініі Барабінск — Новасібірск.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Прадпрыемства чыгуначнага транспарту, харчовая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1762 годзе
Назарава

**Назарава** — жаночая форма прозвішча Назараў, тапонім.

## Прозвішча 
* Вольга Віктараўна Назарава — беларуская біятланістка
* Ганна Піліпаўна Назарава — беларускі гаспадарчы дзеяч, Герой Сацыялістычнай Працы
* Маргарыта Пятроўна Назарава — савецкая актрыса цырка і кіно

## Тапонім 
* Горад Назарава — горад у Краснаярскім краі Расійскай Федэрацыі
Чулым (прыток Обі)

**Чулы́м** () — рака ў Азіяцкай частцы Расіі, у Сібіры, у Рэспубліцы Хакасія, Краснаярскім краі і Томскай вобласці, правы прыток ракі Об (басейн Карскага мора).

Даўжыня ракі 1799 км, плошча вадазборнага басейна 134 тыс. км². Сярэдні расход вады у ніжнім цячэнні складае 785 м³/c, сярэдні шматгадовы сцёк 24,775. У ніжнім цячэнні шырыня поймы ракі дасягае 10 км, рэчышча — да 1200 м. У жыўленні ракі пераважае снегавое. Замярзае Чулым у пачатку лістапада, вызваляецца ад лёду ў канцы красавіка — пачатку мая. Рака суднаходная на адлегласці 897 км ад вусця.

Прытокі: Танга, Кузурба (Кашурыха), Кызынджуль, Тумна (Малая Тумна), Жура, Балахта (Балахта 1-я), Сыр, Кызылка (Кізілка), Бярозавая (Бярозаўка), Агата, Барсук, Таможанка, Амала (Баброўка), Балахтон (Балахтонка), Чымжуль, Барабанаўка, Ададым, Ельнік, Туцюл, Ітака, Біцятка, Мазулька, Салыр, Салырка, Улуй, Вялікі Улуй, Кумырка, Ішымка, Камчала, Тунуй, Хазін, Аіндат, Чулка, Жужуй, Чыкча-Юс, Арбатур, Ашурга, Муны, Туйла, Арбагач, Кія, Яя, Алтарык, Тазырбак, Захаркіна, Анга, Сайга, Лай, Юрмет, Хар, Пуданга і іншыя рэкі і ручаі.

Гарады на рацэ: Назарава, Ачынск, Асіна.

У сярэднім і ніжнім цячэнні пражывае невялікі цюркскі этнас чулымцы.

## Літаратура 
* 
* Чулым // 
* Чулым // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.

## Спасылкі 
* 
* *Завадский А. С., Рулёва С. Н.* Чулым // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»

Катэгорыя:Рэкі Хакасіі
Катэгорыя:Рэкі Краснаярскага края
Катэгорыя:Рэкі Томскай вобласці
Катэгорыя:Прытокі Обі
Віцебскі летапіс

**Віцебскі летапіс** — помнік гарадскога летапісання з ліку беларуска-літоўскіх летапісаў.

Твор быў складзены на польскай мове ў 1768 жыхаром Віцебска Стэфанам Гаўрылавічам Аверкам на аснове летапісу Міхала Пaнцырнага (звесткі за перыяд 896—1709), кароткіх гістарычных запісаў Яна Чарноўскага (за перыяд 1601—1633) і Гаўрылы Аверкі (за перыяд 1733—1757), а таксама аўтарскіх матэрыялаў.

Твор носіць кампіляцыйны характар, і складаецца пераважна з кароткіх сціслых паведамленняў, месцамі размешчаных нелагічна. Звесткі аб гістарычных падзеях запазычаны з польскіх хронік. Мэтай аўтара была рэгістрацыя фактаў і падзеяў, але ў межах гісторыі Віцебска ў дзейнасці каралёў Рэчы Паспалітай і ў войнах. Таму летапіс фіксуе амаль усе падрабязнасці: пастаўкі харчавання, пастой войскаў, удзел гараджан у бітвах. Таксама адзначаны выпадкі пажараў і эпідэміяў.

Найбольшую каштоўнасць уяўляе арыгінальная інфармацыя па беларускай гісторыі, асабліва тая, якая датычыцца ваенна-палітычных падзеяў канца 17 — пач. 18 ст. У канцы летапісу знаходзяцца спісы членаў віцебскага магістрата 1579 года, віцебскіх ваявод за 1516-1753 гады і іншыя гісторыка-дакументальныя матэрыялы.

Упершыню Віцебскі летапіс апублікаваны А. Сапуновым у зборніку дакументаў «Віцебская даўніна» ў 1883 годзе ў перакладзе на рускую мову.

## Літаратура 
*  С.54,55.

Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы
Катэгорыя:Гісторыя Віцебска
Магілёўская хроніка

**Магілёўская хроніка** — летапіс з ліку беларуска-літоўскіх летапісаў, адзін з гарадскіх летапісаў ВКЛ.

Твор быў складзены ў Магілёве на працягу 17—19 ст. купецкім старастам і лаўнікам Трафімам Раманавічам Суртам (першы летапіс напісаў у 1693 годзе, дапоўніў яго да 1701 года, звесткі за 1526—1701 гады) і рэгентам канцылярыі Юрыем Трубніцкім (звесткі за 1701—1746 гады), прадоўжаны яго сынам Аляксандрам (да 1788 года) і ўнукам Міхаілам (да 1856 года).

Твор апісвае падзеі гісторыі Магілёва, найперш дзеі і праблемы яго гараджанаў у сувязі са знешнімі падзеямі. Ёсць запісы аб Паўночнай вайне (1700—1721), аб асобах Пятра I, Карла XII, А. Меншыкава, І. Мазепы і інш. Улучаныя літаратурныя творы 1-й пал. 18 ст.(вершаваны пасквіль на кардынала М. Радзяёўскага і караля Аўгуста Моцнага, алегарычная сатыра «*Карнавал іншаземцаў у Польшчы*» і інш.).

Магілёўская хроніка напісана на польскай і рускай мовах. Найбольшую навуковую і гістарычна-літаратурную каштоўнасць мае частка, напісаная першымі двума храністамі (звесткі за 1526—1746 гады), якая захавалася ў рукапісе, датаваным 1747 годам (лісты запісаў за 1705 і 1710—1744 гады страчаны).

Крыніцамі твору былі запісы і ўспаміны сучаснікаў, матэрыялы магілёўскага архіва, хронікі Гваньіні і Стрыйкоўскага, Кіеўскі сінопсіс, асабістыя назіранні аўтараў.

Запісы хронікі адлюстроўваюць высокі ўзровень развіцця беларускага горада ва ўмовах гарадскога самакіравання, цяжкае становішча горада і яго жыхароў у перыяд Паўночнай вайны 1700-21 гадоў. Апісанне многіх падзей мае сацыяльны падтэкст, прасякнута крытычным стаўленнем да феадалаў і гарадской буржуазіі, спагадай да простага чалавека, нянавісцю да іншаземных захопнікаў (асабліва ў хроніцы Юрыя Трубніцкага). Аўтары, у значнай ступені паланізаваныя беларускія мяшчане, не страцілі сувязі з народнымі традыцыямі і беларускай культурнай спадчынай.

Па жанру Магілёўская хроніка — летапіс, які пераходзіць у некаторых месцах у дзённік горада. Складзена з кароткіх штогадовых запісаў і разгорнутых апісанняў значных гістарычных падзей і асобных момантаў жыцця герояў. У ёй шмат бытавых замалёвак, апісанняў анамальных з'яў, таямнічых чутак, учынкаў магіляўчан.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы
Катэгорыя:Гісторыя Магілёва
Філон Кміта-Чарнабыльскі

**Філон Сямёнавіч Кміта-Чарнабыльскі** (каля  — да ) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч.

## Біяграфія 
З заможнага шляхецкага роду Кмітаў, аселага ў Кіеўскім ваяводстве. Атрымаў добрую адукацыю. У 1562 годзе прызначаны камендантам замка Асцёр на Чарнігаўшчыне. Падчас Лівонскай вайны (1558—1583) камандаваў войскамі на ўсходняй мяжы ВКЛ. У 1566 годзе за ваенныя заслугі атрымаў ад Жыгімонта Аўгуста навечна Чарнабыльскую воласць і Аршанскае староства. Ваявода смаленскі з 1579 года, намінальна, але з месца ў сенаце Рэчы Паспалітай. Каля 1580 года атрымаў урад вялікалуцкага намесніка, але ў паходзе на Вялікія Лукі (1580) быў разбіты. У 1580—1581 годзе вёў ваенныя дзеянні на паграніччы з Маскоўскай дзяржавай, рабіў рэйды ў глыб маскоўскай тэрыторыі.

Збераглося 30 лістоў-данясенняў Ф. Кміты-Чарнабыльскага за 1573—1574 гады, дасланых з Оршы ў Вільню, гістарычных дакументаў эпохі, помнікаў старабеларускай літаратуры. Галоўная тэма белетрызаваных лістоў — падзеі на ўсходняй мяжы, а таксама аналіз становішча ў Маскоўскай дзяржаве. Пра апошняе, як вынікае з лістоў, аўтар даведваўся праз сваіх агентаў-«шпегаў» у суседняй краіне. Ф. Кміта-Чарнобыльскі акумуляваў звесткі, апрацоўваў іх, а затым дасылаў сінтэзаваныя даклады Панам Радзе Вялікага Княства Літоўскага і найбольш уплывовым дзяржаўным асобам. Вылучаюцца лісты да троцкага кашталяна А. Валовіча, у якіх выяўленая асоба аўтара, яго індывідуальны стыль, жыццё і побыт служылай шляхты.

Філон Кміта валодаў значнымі маёнткамі ў Кіеўскай зямлі, у 1566 годзе атрымаў «на вечнасць» Чарнобыль з воласцю і ў дадатак Вяледніцкую воласць, некалькі вёсак, паводле памераў маёмасці Кміта займаў трэцюю пазіцыю сярод мясцовых землеўладальнікаў (1581). Сядзіба Ф. Кміты знаходзілася ў Чарнобылі, на што ўказвае прыдомак да прозвішча — Кміта-Чарнабыльскі. Лічыў сябе літвінам.

Памёр у 1587 годзе, пакінуў непаўнагадовых сыноў — Іерамію і Лазара, толькі Лазар дажыў да паўналецця, але памёр малады і без нашчадкаў у 1595 годзе. Землі Ф. Кміты ўрэшце перайшлі да яго дачок — Сафіі і Багданы. Соф’я, жонка Лукаша Сапегі, і Багдана, жонка Юрыя Друцкага-Горскага, падзялілі бацькаву спадчыну — першая атрымала Чарнобыльскую воласць, другая Вяледніцкую воласць з некалькімі меншымі маёнткамі (Замысловічы, Ракітнае, Антонаў, Макалевічы, Вепрын, пераназваны пазней у Лукашаў).

## Бібліяграфія 
Лісты Ф. Кміты-Чарнабыльскага ўпершыню апублікаваны ў 1844 годзе, а найбольш поўна з навуковымі каментарыямі ў 1975 годзе.

## Літаратура 
*  — С. 55—56.
* Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мн.: Кнігазбор, 2010. — («Беларускі кнігазбор»). — С. 219—232. ISBN 985-6824-43-5
* *Чамярыцкі В.* Кміта-Чарнабыльскі // БЭ ў 18 т. Т. 8. — Мн.: БелЭн, 1999. — С. 358.

Катэгорыя:Старосты аршанскія
Катэгорыя:Ваяводы смаленскія
Катэгорыя:Старосты чарнобыльскія
Махараштра

**Махараштра** () — штат на паўднёвым захадзе Індыі. Гранічыць са штатамі Гуджарат на паўночным захадзе, Мадх’я-Прадэш на поўначы, Чхатысгарх на ўсходзе, Андхра-Прадэш на паўднёвым усходзе, Карнатака на поўдні, Гоа на паўднёвым захадзе і з саюзнай тэрыторыяй Дадра і Нагархавелі на паўночным захадзе. На захадзе абмываецца Аравійскім морам. Займае трэцяе месца сярод штатаў па плошчы (307 713 км²) і другое па насельніцтву (97 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Мумбаі.

## Геаграфія 
right|145px|thumb|Махараштра належыць да трапічнай зоны
Махараштра размяшчаецца на паўночна-заходняй частцы Дэканскага плато і Заходніх Гатаў (Сах’ядры), а таксама ўключае ў сябе Конканскі бераг, вузкую нізіну ўздоўж узбярэжжа Аравійскага мора.

Клімат спякотны, мусонны, вільготны на ўзбярэжжы і больш засушлівы ва ўнутраных раёнах.

На плато Дэкан — урадлівыя чорныя базальтавыя глебы, багатыя на гумус — рэгуры. Глебы надзвычай прыдатныя для вырошчвання бавоўны, з-за чаго маюць назву баваўнянага чарназёму.

## Гісторыя 
right|145px|thumb|Бамбейскі вярхоўны суд — узор каланіяльнай архітэктуры Мумбаі
Першыя ўпамінанні Махараштры як тэрыторыі заселенай маратхамі адносяцца да пачатку н.э. Уваходзіла ў склад магутных дзяржаў: Сатаваханаў, Вакатакаў, Чалук’яў, Раштракутаў, Бахмані, Ахмаднагара. У 17 стагоддзі ўзнікла маратхская дзяржава, якая ў 18 стагоддзі распалася на Маратхскія княствы. З 19 стагоддзя — пад уладай англічан (Англа-маратхскія войны 1777—1818). Адзін з галоўных цэнтраў нацыянальна-вызваленчага руху. У 1950-х — у складзе штата Бамбей, з 1960 — асобны штат.

## Эканоміка 
Махараштра — найбольш індустрыяльна развіты штат Індыі: 13 % індыйскай прамысловай вытворчасці. Асноўныя галіны прамысловасці штата — хімічная, электратэхнічнае машынабудаванне, нафтахімічная, лёгкая прамысловасць.

У Мумбаі размяшчаюцца штаб-кватэры амаль усіх асноўных банкаў, страхавых кампаній і іншых фінансавых устаноў Індыі, а таксама буйнейшая ў краіне і старэйшая ў Азіі Бамбейская фондавая біржа.
right|145px|thumb|Бізнес-цэнтр у Мумбаі
Махараштра займае другое месца сярод штатаў па экспарту праграмнага забеспячэння (20 % індыйскага экспарту праграмнага забеспячэння).

Мумбай таксама з’яўляецца цэнтрам індыйскай кіна- і тэлеіндустрыі (Балівуд).

ВУП штата — 106 млрд долараў ЗША (2004).

У в. Хубавалі (талука Мульшы, акруга Пуна) дзейнічае каледж міжнароднай супольнасці «Махіндра».

## Насельніцтва 
2/3 ад амаль стомільённага насельніцтва штата — маратхамоўныя. 42 % — пражывае ў гарадах (найвышэйшы ўзровень урбанізацыі ў краіне).

Індуістаў — 80 %, мусульман — 10 %, будыстаў — 6 %, джайністаў і хрысціян — па 1 %.

## Буйныя гарады 
Нагпур, Калхапур.

## Спасылкі 
* Урад штата

Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Індыі
Метан

алкіны|right|thumb|3D мадэль малекулы метану
**Метан**, або **балотны газ**, або **тэтрагідрыд вугляроду** (CH4) — самы просты прадстаўнік вуглевадародаў. Даўжыня сувязі C-H 1,09 нм.

У нармальных умовах метан — газ без паху і колеру. тэмпература плаўлення −182.5 градусаў Цэльсія, тэмпература кіпення — 161.5 градусаў Цэльсія.

Метан тэрмічна найбольш стабільны сярод вуглевадародаў. У вадзе раствараецца слаба. З кіслародам і паветрам утварае гаручыя і выбуховыя сумесі ў шырокім дыяпазоне канцэнтрацыяў. З вадой пры нізкіх тэмпературах і падвышаным ціску ўтварае газавыя гідраты.

Метан — галоўная складовая частка прыроднага газу, спадарожнага газу, рудніковага газу. На Зямлі метан утвараецца шляхам анаэробнага раскладання цэлюлозы. Метан з’яўляецца кампанентам атмасферы Юпітэра, Сатурна (і ягонага спадарожніка Тытана), Урана, Нептуна.

У прамысловасці метан атрымліваюць з прыроднага газу, спадарожных нафтавых газаў, крэкінгам нафтапрадуктаў і каксаваннем каменнага вугалю. Метан у атмасферы шахтаў пры здабычы каменнага вугалю утварае пагрозу выбуху.

Ужываюць для атрымання метанолу, фармальдэгіду, нітраметану, сажы, ацэтылену, вадароду, сінільнай кіслаты (узаемадзеяннем з аміякам), вадзянога газу і інш., а таксама як паліва.

Метан у атмасферы Зямлі адыгрывае ролю парніковага газу, і баланс утрымання Метан у атмасферы, гідрасферы і літасферы Зямлі мае істотны ўплыў на клімат.

Катэгорыя:Алканы
Катэгорыя:Газы
Катэгорыя:Паліва
Раствор

**Раствор** — гамагенная сумесь з двух і больш кампанентаў.

Складаецца з растваральніку, растворанага рэчыва і прадуктаў іх узаемадзеяння. Адрозніваюць вадкія растворы (напрыклад, марская вада), цвёрдыя (напрыклад, сплавы медзі з золатам), газавыя (напрыклад, паветра). Па наяўнасці электралітычнай дысацыяцыі адрозніваюць два класы раствораў: электраліты і неэлектраліты. Састаў раствораў апісваецца канцэнтрацыямі кампанентаў.

Растваральнасць рэчыва ў растваральніку можа быць абмежаванай, у гэтым выпадку ўтвараецца насычаны раствор і лішак рэчыва аддзяляецца ў сваю фазу. Аднак некаторыя рэчывы раствараюцца ў любых суадносінах. У гэтым выпадку найбольш распаўсюджаны кампанент раствора звычайна называюць растваральнікам, а іншыя рэчывы — растворанымі рэчывамі.

## Гл. таксама 
* Эмульсія
* Суспензія
* Гель
* Золь
* Нанадысперсія
* Эўтэктыка
* Цвёрды раствор
* Электралітычная дысацыяцыя
* Канцэнтраваны раствор
* Разведзены раствор
* Насычаны раствор
* Ненасычаны раствор
* Перанасычаны раствор
* Растваральнасць
* Аб’ёмная доля

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Цепламасаабмен
Катэгорыя:Гідраты
Сплаў

**Сплаў** — цела, утворанае ў выніку зацвердзявання расплаву сумесі некалькіх рэчываў, якія завуцца кампанентамі. Уласцівасці сплаву залежаць ад яго складу і будовы. Будова можа вызначацца як уласцівасцямі кампанентаў сплаваў, гэтак і працэсам яго атрымання і цеплавой апрацоўкі.

Металічныя сплавы могуць складацца толькі з металаў (напрыклад, латунь), або з металаў з невялікім утрыманнем неметалаў (напрыклад чыгун і сталь). Неметалічныя сплавы складаюцца з неметалічных рэчываў (напрыклад, граніт, базальт, шкло). Вядомыя сплавы соляў і арганічных злучэнняў.

Сплавы шырока ўжываюцца ў розных галінах тэхнікі і побыце (гл. амальгама, латунь, бронза).

## Гл. таксама 
* Звышструктура

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Катэгорыя:Металазнаўства
Катэгорыя:Сплавы
Мана-

**мана...** або **мо́на...** (, адзіны)  – частка слова са значэннем “адзін”. Ужываецца для пазначэння наяўнасці ў пайменаваным аб’екце толькі аднаго элементу.

Напрыклад: манаплан, манархія, монатэізм.

Катэгорыя:Прыстаўкі
Нана-

«Нана-»

# ( — дзевятая) — частка слова са значэннем «дзевяць». Ужываецца для пазначэння наяўнасці ў пайменаваным аб'екце дзевяці аднародных элементаў, напрыклад, аднолькавых атамаў ці атамных груповак у малекуле і да.т.п. Напрыклад, нанан — вуглевадарод C9H20.
# ( — карузлік), прыстаўка для ўтварэння найменняў вытворных дольных адзінак, роўных адной мільярднай долі першапачатковай. Пазначэнні: бел. н, міжнароднае n. Напрыклад: 1 нм (нанаметр) = 10-9 м.
# Прыстаўка для ўтварэння словаў, якія пазначаюць з'явы з характэрным памерам парадку 1 нм. Напрыклад, нанатэхналогія.

Катэгорыя:Прыстаўкі
Латунь

**Лату́нь** (стараням. Latun) — сплаў медзі і цынку (да 50 %) з магчымымі дамешкамі невялікай колькасці легіравальных элементаў.

Латунь вядомая са старажытных часоў. Належыць да групы медных сплаваў. Шчыльнасць 8300—8800 кг/м³; трываласць (σв) да 600 Мн/м²; высокая электра- і цеплаправоднасць.

Латунь з утрыманнем цынку да 10 % называюць тампакамі, ад 10 да 20 % — паўтампакамі. Гэтыя латуні валодаюць высокай пластычнасцю і ўстойлівасцю да карозіі, выкарыстоўваюцца для вырабу радыятарных труб і пад. Латунь з утрыманнем каля 30 % цынку называюць «патроннай», яна добра апрацоўваецца штампоўкай, прасаваннем, валачэннем.

У шматкампанентныя латуні з мэтай паляпшэння механічных і антыкаразійных уласцівасцей дадаюць алюміній, волава, жалеза, марганец, нікель, крэмній, свінец і інш. элементы (разам да 10 %). Выкарыстоўваюць для розных мэт у машынабудаванні і ў мастацкіх вырабах.

## Гл. таксама 
* Латуніраванне
* Бронза
* Манетны сплаў

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Сплавы
Трыбаэлектрычнасць

**Трыбаэлектрычнасць** (ад  — трэнне) — узнікненне электрычных зарадаў пры трэнні.

Вядома з старажытнасці, напрыклад, электрызацыя бурштыну. Пры трэнні між сабой дыэлектрыкаў дадатна электрызуецца той з іх, у якога большая дыэлектрычная пранікальнасць. Металы пры трэнні аб дыэлектрык электрызуюцца адмоўна.

З'ява трыбаэлектрычнасці можа выклікаць непажаданае памнажэнне статычных зарадаў, якое ліквідуецца выкарыстаннем зазямлення або разраднікаў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Электрычнасць
Антыёх I Сатэр

**Антыёх I Сатэр** (324 — 261 да н.э.) — цар сірыйскі (281—261 да н.э.); сын Селеўка I і Апамы.

Прыдомак Сатэр (Выратавальнік) атрымаў за перамогу над кельтамі-галатамі (276 да н.э.). Антыёх пасяліў іх у Галатыі, аднак хваляванні працягваліся, і ў час чарговай спробы іх падпарадкавання Антыёх загінуў у баі.

Верагодныя выявы — на манетах.

## Гл. таксама 
* Дыядохі

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі III стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Цары сірыйскія
Катэгорыя:Селеўкіды
Катэгорыя:Антыяхія
Антыёх II Тэас

**Антыёх II Тэас** (, 287—246 да н.э.) — цар Дзяржавы Селеўкідаў (Сірыйскага царства) з 261 па 246 гады да н.э.

Сын Антыёха I і Стратонікі.

Быў жанаты з Беранікай, дачкой Пталамея II, быў у саюзе з Егіптам. Паспяхова ўдзельнічаў у Другой Сірыйскай вайне (260—255 да н.э.). Быў ушанаваны як Тэас (бог) жыхарамі Мілета (259 да н.э.), якіх вызваліў ад тыраніі.

Верагодныя выявы — на манетах.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Цары сірыйскія
Катэгорыя:Селеўкіды
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі III стагоддзя да н.э.
Трэк-бэк

**Трэк-бэк** (['trækbæk]) — сеціўная тэхналогія арганізацыі аднарангавай сувязі і апавяшчэння між сеціўнымі пляцоўкамі (веб-сайтамі). Адна з адменаў лінк-бэкаў (: рэф-бэк, пінг-бэк).

Узаемна ўзгодненае выкарыстанне такой тэхналогіі ў Сеціве як аўтарам апублікаванага тэксту, так і тым, хто спасылаецца на гэты тэкст, дазваляе аўтару ведаць, адкуль у Сеціве (адрасы—URL-і) спасылаюцца на гэты тэкст.

Тэхналогія была распрацаваная кампаніяй «Сікс-Апарт» (2002), і ўпершыню была ўвасобленая ў іх праграмным пакеце для блогінгу «Му́вабл-Тайп» («Moveable Type»), і сучасна выкарыстоўваецца пераважна ў гэтым і іншых пакетах для блогінгу.

## Спасылкі 
* Адкрытыя матэрыялы кампаніі «Сікс-Апарт». — На афіцыйнай пляцоўцы кампаніі

Катэгорыя:Блогі
Дэка-

**Дэка-** ():

1) Частка слова са значэннем «дзесяць». Ужываецца для пазначэння наяўнасці ў пайменаваным аб'екце дзесяцёх аднародных элементаў (напрыклад, аднолькавых атамаў ці атамных груповак у малекуле, элементаў у геаметрычнай фігуры і да т.п.; наогул, для азначэння аб'екта, які складзены з дзесяці частак.

: дэкамерон, дэкалог, дэкада.

2) Прыстаўка для ўтварэння найменняў вытворных адзінак, роўных дзесяці першапачатковым. Пазначэнні: бел. *да*, міжнароднае *da*. Напрыклад, *дэкалітр (дал)*.

Катэгорыя:Прыстаўкі
Антыёх III Вялікі

**Антыёх III Вялікі** (241—187 да н.э.): цар сірыйскі (223—187 да н.э.); сын Селеўка II і Лаодыкі.

Прыдомак «Вялікі» атрымаў за паход на ўсход, слядамі Аляксандра Македонскага, у выніку чаго дадаў да сваёй дзяржавы Арменію, Бактрыю, Парфію.

Спроба заваяваць Грэцыю выклікала канфлікт з Рымам, якога Антыёх, відавочна, не здолеў прадбачыць, а ў выніку прывяла да паразы ад Сцыпіёна  (190 да н.э.) і заключэння  (188 да н.э.) згодна з якім Антыёх мусіў саступіць частку тэрыторыі.

Верагодныя выявы — на манетах рознага часу праўлення; таксама — мармуровая галава, што захоўваецца ў Луўры (была знойдзеная ў Італіі Напалеонам III; з'яўляе Антыёха на вяршыні магутнасці).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Селеўкіды
Катэгорыя:Цары сірыйскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі III стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Ворагі Старажытнага Рыма
Антыёх Гіеракс

**Антыёх Гіеракс** (,  — ) — цар сірыйскі (246—227 да н.э.); сын Антыёха I і першай яго жонкі Лаадзікі I. Мянушка Антыёха перакладаецца як «каршун».

Спачатку кіраваў супольна з Селеўкам II, потым быў таму праціўнікам. Быў пераможаны Аталам II (229 да н.э.), загінуў у баі супраць кельтаў-галатаў.

Верагодныя выявы — на манетах.

## Літаратура 
* *«Antiochus Hierax.» Encyclopædia Britannica from Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite (2007)*

## Спасылкі 
* Mahlon H. Smith

Катэгорыя:Селеўкіды
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі III стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Цары сірыйскія
Мазер

**Мазер** ( — скарачэнне ад  «узмацненне мікрахваляў з дапамогай індуцыраванага выпрамяне́ння») — агульная назва квантавых узмацняльнікаў і квантавых генератараў сантыметровага дыяпазону радыёхваляў.

Ужываецца ў радыёсувязі, радыёастраноміі, радыёлакацыі і інш.

Таксама: сінонім малекулярных генератараў.

## Літаратура 
*  С.534.
* . С.415.

Катэгорыя:Лазеры
Катэгорыя:Электрамагнітная зброя
Гекта-

«Гекта-» — () -

# Частка слова са значэннем «сто». Глядзі, напрыклад, гектограф.
# Прыстаўка для ўтварэння найменняў вытворных адзінак, роўных ста першапачатковым. Пазначэнні: бел. г, міжнароднае h. напрыклад: гектар.

Катэгорыя:Марфемы
Алейск

**Алейск** () — горад (з 1939) у Расіі, у складзе Алейскага раёна Алтайскага края. Заснаваны ў 1913 годзе.

Горад размешчаны на ўсходняй ускраіне Прыобскага плато, на рацэ Алей (левы прыток ракі Об), за 125 км на паўднёвы захад ад Барнаула. Клімат кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −17,6&nbsp;°C, ліпеня +20,3&nbsp;°C. Гадавая сума ападкаў — 444 мм.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Алейск, размешчаны сярод буйных сельскагаспадарчых раёнаў, з’яўляецца цэнтрам перапрацоўчай прамысловасці. У горадзе дзейнічае поўны цыкл перапрацоўкі ўсёй сельгаспрадукцыі, вырабленай у краі. Буйнейшым прадпрыемствам горада з’яўляецца ААТ «Алейскзернопродукт», якое займаецца мукамольна-крупяной вытворчасцю, выпрацоўкай алею і камбікармоў. Таксама ёсць вытворчасць мясной і малочнай прадукцыі, цукровага пяску.

## Вядомыя ўраджэнцы 
* Іна Антонаўна Каламіец (1921—2005) — украінскі скульптар.

Катэгорыя:Гарады Алтайскага края
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1913 годзе
Атал I Сатэр

**Атал I Сатэр** (, Áttalos Sōtḗr) (269 да н.э. — ~197 да н.э.) — цар пергамскі (241—197 да н.э.), сын Атала (пляменнік Філатэра).

Быў паспяховым военачальнікам і прадбачлівым палітыкам. Атрымаў свой прыдомак Сатэр («Выратавальнік») за тое, што цалкам разбіў кельтаў-галатаў, якія пагражалі яго дзяржаве (у Палібія: «*за выдатныя дзеі ў барацьбе за свабоду Грэцыі*»). Утрымліваў добрыя адносіны з Рымам. Выдзяляўся сярод тагачасных грэчаскіх валадароў, а ў ацэнцы Т. Момзена быў «*Ларэнцам Медычы антычнасці*».

Верагоднай выявай, *магчыма*, з’яўляецца мармуровая галава, знойдзеная ў Пергаме; манеты Атала могуць з’яўляць заснавальніка дынастыі Філатэра.

## Гл. таксама 
* Пергамскі алтар
* Паміраючы гал

Катэгорыя:Цары пергамскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі III стагоддзя да н.э.
Атал II Філадэльф

[thumb|[Стоя Атала ў Афінах]]
**Атал II Філадэльф** (, Áttalos Philádelphos;  — ) — цар пергамскі (159—139 да н.э.), сын Атала I.

Быў паспяховым военачальнікам і дыпламатам, лаяльным да Еўмена II, свайго брата-манарха.

Пасля пагалоскі пра забойства Еўмена II (172 да н.э.) Атал II ажаніўся з удавой таго. Сын Атала II і Стратонікі, 12-гадовы Атал III, быў прызнаны Еўменам II як законны сын, а паводле думкі Страбона, і як законны спадкаемца.

Верагоднай выявай, *відаць*, з’яўляецца частка мармуровай галавы, знойдзеная ў Афінах, у руінах стоі з відам на агору. Пергаме; раней гэтую галаву лічылі партрэтам паэта; манеты Атала II з’яўляюць заснавальніка дынастыі Філатэра.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Цары пергамскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі II стагоддзя да н.э.
Атал III

**Атал III Філаметар Эвергет** (, Áttalos Philomḗtōr Euergétēs) ( — ): цар пергамскі (138—133 да н.э.), сын Атала II і Стратонікі. Быў, у 12 гадоў, прызнаны Еўменам II як законны сын, але, на думку Страбона, і пасля паўналетнасці Атала III кіраваў яго бацька Атал II.

Антычныя аўтары называлі Атала III «паўвар'ятам» і «дзіваком». Ён мала клапаціўся аб дзяржаве, а пераважна займаўся вывучэннем батанікі і пісаў кнігі на тэму садаводства. Пліній называў Атала III адным са знаўцаў сельскай гаспадаркі і медыцыны. Нарэшце, Атал III запісаў сваю дзяржаву Рыму, магчыма, каб пазбегнуць разбурэнняў і праліцця крыві.

Верагоднай выявай, *відаць*, з'яўляецца герма, якая захоўваецца ў Осла, і з'яўляе маладога чалавека ў лаўровым вянку з павязкай.

## Літаратура 
* Hansen, Esther V. (1971). *The Attalids of Pergamon*. Ithaca, New York: Cornell University Press; London: Cornell University Press Ltd. ISBN 0-8014-0615-3.
* Kosmetatou, Elizabeth (2003) "The Attalids of Pergamon, " in Andrew Erskine, ed., *A Companion to the Hellenistic World*. Oxford: Blackwell: pp.&nbsp;159-174. ISBN 1-4051-3278-7. text
* Christian Settipani, Les Ancêtres de Charlemagne (France: Éditions Christian, 1989).
* Simon Hornblower and Tony Spawforth, Who's Who (Classical World), pg. 61.

Катэгорыя:Цары пергамскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі II стагоддзя да н.э.
Ахей (цар Малой Азіі)

**Ахей** (канец 3 ст. да н.э.) — цар Малой Азіі (220—214 да н.э.).

Быў дальнім сваяком Антыёха Вялікага, паспяхова ваяваў на яго карысць. Потым збунтаваўся і абвясціў сябе царом, робячы сваёй рэзідэнцыяй Сарды; выставіў свае прэтэнзіі на трон Сірыі. На думку Палібія, быў «самым моцным і страшным з цароў і валадароў Малой Азіі». Выданы Антыёху і пакараны смерцю. Яго партрэты былі знішчаны, манеты выняты з абароту. Да нашага часу дайшлі толькі 3 манеты яго выпуску, якія і з'яўляюцца адзінымі наогул вядомымі выявамі Ахея.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі III стагоддзя да н.э.
Ахала

**Кай Сервілій Ахала** () — старажытнарымскі грамадзянін. Пра яго мала што вядома, апроч таго, што ён забіў Спурыя Мелія, якога вінавацілі ў імкненні да тыраніі, і што Марк Юній Брут, забойца Цэзара, жадаў быць «другім Ахалам» і трымаў дома яго партрэт. Магчыма, што за сваю рэпутацыю «забойцы тырана» Ахала быў удастоены статуі аўтарства кагосьці з акружэння скульптара Мірана (выканана кал 440 да н.э., галава захоўваецца ў Эрмітажы і лічыцца верагоднай выявай Ахалы).

Катэгорыя:Постаці Старажытнага Рыма
Арыярат V

**Арыярат V Філапатар Праведны** (, Ariaráthēs Eusebḗs Philopátōr) — цар кападакійскі ( — ), сын Арыярата IV.

Быў умелым палітыкам, дамогся добрага стаўлення Рыма. Шанаваў навуку і філасофію, паставіў, разам з Аталам II, статую свайму настаўніку Карнеаду ў Афінах.

Верагоднымі выявамі з’яўляюцца дзве мармуровыя галавы. З віду быў падобны на сучаснага яму ўзурпатара Араферна.

Катэгорыя:Цары кападакійскія
Арыярат VII Філаметар

**Арыярат VII Філаметар** ( / *Ariaráthēs Philomḗtōr*; канец 2 ст. да н.э.) — цар кападакійскі (116—101 да н.э.), сын Арыярата VI і Лаадыкі.

Быў глыбока адданы сваёй маці, дачцэ Мітрыдата V Пантыйскага (адсюль прыдомак). Быў забіты.

Вядомыя выявы на манетах.

## Літаратура 
* Hazel, John; *Who’s Who in the Greek World*, «Ariarathes VII», (1999)
* Head, Barclay; *Historia Numorum*, «Cappadocia», (1911)

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Цары кападакійскія
Арыярат III

**Арыярат III** (, Ariaráthēs) (3 ст. да н.э.) — кіраўнік Кападокіі, сын Арыярамна, унук Арыярата II. Сябраваў з Антыёхам II. Вядомыя выявы на манетах.

Быў жанаты з Стратаніцай, дачкой Антыёха II, уладара Сірыі, і яго жонкі Лаадыкі. Фактычна ўзыйшоў на прастол яшчэ пры жыцці свайго бацькі, каля 250 года да н.э. першым з кіраўнікоў Кападокіі прыняў тытул басілеуса. Вядома, што ён выступаў на баку Антыёха Гіеракса ў вайне супраць Селеўка II Калініка. Арыярат III таксама пашырыў сваю дзяржаву, далучыўшы да Кападокіі Катаонію. Быў бацькам Арыярата IV.

Катэгорыя:Цары кападакійскія
Арыябарзан I Філарамей

**Арыябарзан I Філарамей** () (1 ст. да н.э.) — цар кападакійскі (96—63 да н.э.).

Быў выбраны на царства кападакійцамі з дазволу Рыма, пасля таго, як згасла дынастыя Арыяратаў. Узяў бок Рыма ў Мітрыдатавай вайне. Адрокся ад стальца на карысць сына Арыябарзана II.

Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі I стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Цары кападакійскія
Арыярат IX

**Арыярат IX Філапатар Праведны** (~108—88 да н.э.(86?)) — цар кападакійскі (100—88 да н.э.(86?)), сын Мітрыдата VI.

Пасля забойства Арыярата VII і выгнання Арыярата VIII, пантыйскі цар Мітрыдат VI зрабіў царом Кападокіі свайго 8-гадовага сына, Арыярата IX. Той загінуў у Паўночнай Грэцыі ў пачатку Першай мітрыдатавай вайны з Рымам.

Выявай яго можа лічыцца мармуровая галава, знойдзеная ў Афінах на акропалі.

Катэгорыя:Цары кападакійскія
Галі (Абхазія)

**Галі** (), **Гал** () — горад у Абхазіі, за 77 км на паўднёвы ўсход ад Сухумі, на мяжы з Грузіяй, цэнтр Галскага раёна. Насельніцтва — 7,2 тыс.чал.(2003), больш за 95 % — мегрэлы.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Абхазіі
Гудаута

**Гудаута** () — курортны горад у Абхазіі, за 37 км на паўднёвы захад ад Сухума, за 43 км ад Гагры, цэнтр Гудауцкага раёна. Насельніцтва — 7,7 тыс.чал.(2003), больш 95 % — мегрэлы.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Сяргей Міронавіч Шамба

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Абхазіі
Гульрыпш

**Гульрыпш** (), **Гулрыпш** () — пасёлак гарадскога тыпу ў Абхазіі, за 12 км на паўднёвы ўсход ад Сухума. Цэнтр Гульрыпшскага раёна. Развіты турызм. Плануецца будаўніцтва курортна-аздараўленчага спартова-лячэбнага комплексу. Праваслаўная царква.

Катэгорыя:Населеныя пункты Абхазіі
Гал

* Трэбаніян Гал, рымскі імператар
* Горад Гал, горад у Абхазіі
Піцунда

**Піцунда** — курортны горад у Абхазіі на ўзбярэжжы Чорнага мора. Насельніцтва — 11 тыс.чал.(1991).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Абхазіі
Ткварчэлі

**Ткварчэ́лі**, таксама **Ткварчал** (, ) — горад у Абхазіі, цэнтр Ткварчэльскага раёна.

Чыгуначная станцыя, вузел аўтамабільных дарог. Бальнеалагічны курорт.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Абхазіі
Валынь

**Валы́нь** () — гістарычная вобласць на паўночным захадзе Украіны. Ахоплівае тэрыторыю сучасных Валынскай і Ровенскай абласцей, заходнія раёны Жытомірскай, а таксама асобныя паўночныя раёны Цярнопальскай і Хмяльніцкай абласцей. Займае каля 70 тыс. км². На поўдні мяжуе з Галічынай і Падоллем, на поўначы — з Палессем. Заходнюю мяжу Валыні стварае Заходні Буг, усходнюю — рака Уж.

Файл:Monastery in Pochaiv, Ternopil region, Ukraine.jpg|Успенскі сабор, Пачаіў.
Файл:Museum of Folk Architecture and Ethnography in Pyrohiv - old wooden building - 2397.jpg|Музей народнай архітэктуры і быту Украіны, замкнуты двор з сяла Салаўі, Валынская вобласць.

## Вядомыя асобы 
* Леся Украінка

## Гл. таксама 
* Валынскае княства
* Валынскае ваяводства
* Валынская губерня
* Валынская вобласць

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Украіны
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы
Мотабол

**Мотабол** — адзін з відаў мотаспорту — гульня з мячом на матацыклах.

Пляцоўка для гульні мае даўжыню 90—120 м, шырыню 45—75 м. Час гульні — 80 хв. (4 перыяды па 20 мін., перапынкі па 10 хв.). Разметка падобная на футбольную, але няма цэнтральнага кругу, а брамная пляцоўка мае форму паўкола. Пакрыццё поля звычайна не грунтавае, а гаравае ці асфальтавае; асфальт прыцярушваюць пяском дзеля лепшага счаплення шынаў матацыкла.

Гуляюць мячом, памеры якога значна больш футбольнага. У кожнай камандзе 5 чалавек — брамнік і 4 палявых гульцы на матацыклах.

Мэта гульні — забіць як мага больш галоў у браму (вароты) праціўніка.

Матабольны матацыкл мае рабочы аб'ём цыліндраў да 175 см³, і мала адрозніваецца ад звычайнай кросавай машыны. Мены датычаць толькі органаў кіравання, бо адна нага матабаліста занятая мячом, і ўсталявання на пярэдняе кола матацыкла дугаў для вядзення мяча.

## Гісторыя 
Лічыцца, што першымі гуляць з мячом на матацыклах пачалі ў Францыі ў 1920-я гг. Гульня зрабілася такой папулярнай, што мотабольныя каманды з'явіліся ў Англіі, Германіі, Бельгіі, Італіі. Пачалі праводзіцца чэмпіянаты гэтых краін, а ў 1933 годзе адбылася першая міжнародная гульня. Першая мотабольная гульня ў СССР адбылася ў 1937 г., і правялі яе студэнты маскоўскага інстытута фізкультуры.

Новы мотабольны бум пачаўся ў Еўропе, з пачатку 1960-х гг. Пачаў праводзіцца кубак Еўропы. Вельмі папулярным мотабол быў у СССР, дзе існавалі сотні каманд. Матчы праходзілі на цэнтральных стадыёнах — у Лужніках і на «Дынама», трансляваліся па тэлебачанні; каментатарам некаторых быў Вадзім Сіняўскі, а суддзёй некаторых — Юрый Гагарын. Праводзіліся чэмпіянаты СССР (з 1965), чэмпіянаты БССР (з 1966).

Катэгорыя:Мотаспорт
Гагра

**Гагра** () — курортны горад у Рэспубліцы Абхазія, на беразе Чорнага мора. Насельніцтва — 10,7 тыс.чал. (2003). Адміністрацыйны цэнтр Гаграўскага раёна.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Гл. таксама 
* Рака Рэпруа

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Официальный сайт города Гагра 
* Вебкамера горада Гагра 

Катэгорыя:Гарады Абхазіі
Арабскія лічбы

**Ара́бскія лічбы** — набор з дзесяці лічбаў, які паўсюдна ўжываецца для запісу лікаў у дзесятковай сістэме злічэння.

Назвы лічбаў супадаюць з назвамі лікаў, што яны абазначаюць. У гутарковай лексіцы ў якасці назваў лічбаў могуць ужывацца назоўнікі з суфіксам *-ка*, утвораныя ад адпаведных лічэбнікаў: «адзінка», «двойка» і г.д.

нуль
0

адзін
1

два
2

тры
3

чатыры
4

пяць
5

шэсць
6

сем
7

восем
8

дзевяць
9

Катэгорыя:Лічбы
Бійск

**Бійск** () — горад (з 1782 года) у Расіі, у складзе Бійскага раёна Алтайскага края. Насельніцтва 224,5 тыс. чал. (2006).

## Геаграфія 
Размешчаны ў паўднёва-усходняй частцы Алтайскага края на рацэ Бія, недалёка ад яе зліцця з ракой Катунь, на паўднёва-заходнім схіле Бійска-Чумышскага ўзвышша. Большай часткай ляжыць на вузкай лугавой правай тэрасе Біі і схіле нагорнага лёсавага плато. Частка горада размешчана на левым нізінным беразе, прымыкаючы да хваёвых бароў.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1709 годзе. Навукаград (з 2005 года).

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Юрый Панцеляймонавіч Зуеў — беларускі мастак.
* Мікалай Пятровіч Красільнікаў (1901—1944) — Герой Савецкага Саюза.
* Валерый Мікалаевіч Лектараў (нар. 1947) — беларускі палітык.
* Вячаслаў Генадзевіч Паўлавец (нар. 1959) — беларускі мастак-акварэліст, ілюстратар, кніжны дызайнер.
* Улада Чарняўская (нар. 1966) — беларуская бадмінтаністка і трэнер.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Алтайскага края
Катэгорыя:Навукаграды
Гарняк

* Гарняк, горад у Алтайскім краі (Расія)

## Гл. таксама 
* Гірнык - тапонім ва Украіне
Зарынск

**Зарынск** () — горад (з 1979) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Зарынскага раёна Алтайскага края. Заснаваны ў 1748 годзе. Горад размешчаны на поўначы Бійска-Чумышскага ўзвышша на рацэ Чумыш (прыток Обі), за 100 км на ўсход ад Барнаула. Чыгуначная станцыя на лініі Барнаул — Навакузнецк.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Алтайскага края
Слаўгарад (значэнні)

**Слаўгарад**:

## Беларусь 
* Слаўгарад — горад у Магілёўскай вобласці Беларусі

## Расія 
* Слаўгарад — горад у Алтайскім краі Расіі

## Украіна 
* Слаўгарад — пасёлак гарадскога тыпу ў Днепрапятроўскай вобласці Украіны
Слаўгарад (Алтайскі край)

**Слаўгарад** () — горад (з 1914) у Расіі, краявога падпарадкавання ў складзе Алтайскага края. Насельніцтва 35,8 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1910 годзе. Горад размешчаны паміж азёрамі Сякачы і Вялікае Яравое, у поўначна-заходняй частцы Алтайскага края, у цэнтры Кулундынскага стэпу, за 394 км ад Барнаула, за 20 км ад мяжы з Казахстанам.
## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Святлана Філіпаўна Адамовіч (нар. 1948) — беларускі гісторык, мастацтвазнаўца, архівіст.
* Уладзімір Іванавіч Хаціненка, кінарэжысёр

Катэгорыя:Гарады Алтайскага края
Людвік Тадэвуш Замбжыцкі

**Людвік Тадэвуш Замбжыцкі** (1803, Браслаўскі павет — ) — адзін з кіраўнікоў паўстання 1830-31.

## Біяграфія 
Стрыечны брат па маці мастака В. Ваньковіча. Са студз. 1831 у складзе Віленскага цэнтральнага паўстанцкага камітэта, камандаваў атрадам, паранены ў баі каля Аўсянікаў. Уступіў у корпус ген. Г. Дэмбінскага. Адзначаны залатым крыжам «Віртуці Мілітары». 9 жніўня 1831 абраны паслом на Варшаўскі сейм ад Браслаўскага пав. Адзін з заснавальнікаў Камітэта рускіх зямель. У ліст. 1831 эмігрыраваў у Францыю, дзе стаў адным з заснавальнікаў Таварыства літоўскіх і рускіх зямель, Літоўскага ваеннага камітэта; член Польскага нацыянальнага камітэта. Вучыўся ў школе ген. штаба.

Пахаваны на парыжскіх могілках Манмартр.

Катэгорыя:Кавалеры ордэна Virtuti Militari
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў
Абсцэс

**Абсцэс**, гнойнае запаленне тканак з іх расплаўленнем і ўтварэннем гнойнай паражніны, можа развіцца ў падскурнай клятчатцы, мышцах, касцях, а таксама ў органах або паміж імі. Лячэнне ў асноўным хірургічнае.

## Гл. таксама 
* Флегмона

## Спасылкі 
* Статья «Абсцэс» из Медицинской энциклопедии методов лечения 
* Раздел «Лячэнне абсцэса» из Энциклопедии современной медицины 

Катэгорыя:Запаленне
Катэгорыя:Хірургічныя хваробы
Ачамчыра

**Ачамчыра** () — горад у Абхазіі, Грузія, цэнтр Ачамчырскага раёна, на ўзбярэжжы Чорнага мора. Насельніцтва — 4,7 тыс.чал.(2003).

Ачамчыра размешчана на вышыні 5 метраў над узроўнем мора. Адлегласць да Сухума — 57 км. Клімат — субтрапічны. Сярэдняя тэмпература — 13,6 °C, тэмпература студзеня — 4,5 °C, ліпеня — 23 °C. Сярэдняя колькасць ападкаў — 1300 мм.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Ігар Васільевіч Ляшэнка (нар. 1974) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* Аляксей Іларыёнавіч Хачава (1927—2012) — урач-інфекцыяніст. Доктар медыцынскіх навук (1971), прафесар (1972).

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Абхазіі
Гарняк (Алтайскі край)

**Гарняк** () — горад (з 1969) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Локцеўскага раёна Алтайскага края. Заснаваны ў 1942 годзе. Горад размешчаны на паўднёвым захадзе Алтайскага края на рацэ Залатуха (прыток Алея), за 360 км ад Барнаула недалёка ад мяжы з Казахстанам. Праз горад праходзіць чыгуначная лінія Локаць — Усць-Каменагорск — Рыдэр.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Аснова эканомікі горада — здабыча і ўзбагачэнне поліметалічных руд. Найбуйнае прадпрыемства горада — Алтайскі горна-абагачальны камбінат, які займаецца здабычай і ўзбагачэннем руды, вытворчасцю медзі, цынку, свінцу, олава, алюмінія. У горадзе знаходзяцца Алтайскае шахтабудаўнічае ўпраўленне, Невераўская драбнільна-сартавальная фабрыка, заводы вапнавы, хлебны і малочны, швейная фабрыка.

Катэгорыя:Гарады Алтайскага края
Разрад

**Разра́д** — пазіцыя лічбы ў ліку, запісаным у пазіцыйнай сістэме злічэння.

Разрады нумаруюцца справа налева, ад 1 і далей, напрыклад:

4
8
3
9
7
1

№ разрада:
6
5
4
3
2
1

Разрады з меншымі нумарамі называюць малодшымі, а разрады з большымі нумарамі — старэйшымі.

Кожны разрад мае сваю вагу. Малодшыя разрады маюць меншую вагу, чым старэйшыя. Вага разрада роўная ліку, які мае лічбу 1 у гэтым разрадзе і нуль — ва ўсіх іншых. Напрыклад, (у дзесятковай сістэме) вага трэцяга раздада роўная 100, чацвёртага — 1000 і г.д. У адпаведнасці з гэтым разрады маюць назвы «разрад сотняў», «разрад тысяч» і г.д.:

№ разрада
назва разрада
вага разрада

1
адзінкі
1

2
дзесяткі
10

3
сотні
100

4
тысячы
1 000

5
дзесяткі тысяч
10 000

6
сотні тысяч
100 000

7
мільёны
1 000 000

8
дзесяткі мільёнаў
10 000 000 і г.д.

Колькасць разрадаў у ліку называюць **разраднасцю** гэтага ліка. Напрыклад, лік 438 з’яўляецца трохразрадным (або трохзначным), а лік 65001 — пяціразрадным (пяцізначным).

З сутнасці пазіцыйнай сістэмы злічэння вынікае, што значэнне ліка, запісанага ў пазіцыйнай сістэме, не зменіцца, калі дапісаць да яго злева любую колькасць нулей. Напрыклад, 12 = 012 = 0012 = 00012 і г.д. Звычайна ўжываюць найбольш кароткі варыянт запісу (у гэтым прыкладзе — першы з прыведзеных). Такім чынам, для n-значнага ліка больш правільна будзе сказаць не так, што ён не мае разрадаў ад n+1 і вышэй, а што ён мае ў іх нулі, якія пры запісе апускаюцца.

Пры запісе і чытанні лікаў разрады групуюцца ў класы па 3 разрады. Паняцце класаў не мае вялікага матэматычнага значэння, але дазваляе больш зручна запісваць і называць лікі.

Катэгорыя:арыфметыка
Вал (механічная дэталь)

**Вал** у машынабудаванні — асноўная дэталь машыны ці механізма для перадачы вярчальных намаганняў. Размяшчаецца на дзвюх і болей апорах.

Паводле прызначэння і ўмоў работы адрозніваюцца валы: **карэнныя** (якія бываюць **прамыя**, **крывашыпныя** і **каленчатыя**), якія перадаюць і ўспрымаюць работу рухавіка; **перадатачныя** (якія адначасова і **вядзёныя**, і **вядучыя**); **трансмісійныя** (перадаюць вярчальныя намаганні ад рухавіка рабочым органам машыны); **контрпрыводныя** (мяняюць колькасць абаротаў вядзёных валоў).

Паводле канструкцыі адрозніваюцца **гладкія**, дзе ўвесь вал мае сячэнне аднолькавай формы і памераў; **фасонныя** (у т.л. **размеркавальныя**, **карданныя** і інш.), дзе вал мае рознае папярочнае сячэнне; **фланцавыя** (: фланец); **гнуткія**, якія перадаюць вярчальнае намаганне пад рознымі вугламі. Таксама адрозніваюцца **суцэльныя** і **пустацелыя** (**аблегчаныя**).

## Гл. таксама 
* Шнэк

## Літаратура 
*  С.563

Катэгорыя:Дэталі машын і механізмаў
Тэктанічны вал

**Тэктанічны вал** — выцягнутая пакатая антыклінальная складка ў асадкавых пародах платформавага чахла. Даўжыня да некалькіх соцень кіламетраў, шырыня некалькі дзясяткаў кіламетраў. Утвараюцца пераважна над разрыўнымі парушэннямі крышталічнага фундаменту ў выніку дыферэнцыраваных рухаў яго асобных блокаў і дэфармацыі больш пластычных пародаў асадкавага чахла.

Прыклады: Рэчыцкі вал і іншыя тэктанічныя валы ў Прыпяцкай упадзіне, Дона-Мядзведзіцкі вал на поўдні, Вяцкі і  валы на ўсходзе Усходне-Еўрапейскай платформы.

## Літаратура 
*  С.564.

Катэгорыя:Тэктоніка
Катэгорыя:Структурная геалогія
Раман Фёдаравіч Унгерн фон Штэрнберг

**Раман Фёдаравіч Унгерн фон Штэрнбрег** (, ; , Грац — , Нованікалаеўск) — удзельнік Белага руху, дыктатар Манголіі.

## Біяграфія 
З 1908 служыў у Забайкальскім казачым войску (харунжы). У 1913 выйшаў у адстаўку і выехаў у Манголію, затым вярнуўся да сям'і ў Рэвель (цяпер Талін, Эстонія). З пачаткам Першай сусветнай вайны служыў у 2-й арміі генерала ад кавалерыі А. В. Самсонава, быў паранены, але палону пазбег. Пасля даслужыўся да есаула, камандзіра сотні. У жніўні 1917 Унгерн разам з есаулам Р. М. Сямёнавым быў накіраваны ў Забайкалле з мэтай фарміравання добраахвотніцкіх часцей.

У Грамадзянскай вайне прымаў удзел на баку Белага руху, камандуючы Інародчаскай коннай дывізіяй (пазней — Туземны конны корпус, Азіяцкая конная дывізія) у войсках атамана Сямёнава ў Забайкалле. Генерал-маёр (кастрычнік 1918), генерал-лейтэнант (не раней 1920, рэальнасць узвядзення ў гэты чын сумнеўная). Узнагароджаны Георгіеўскім крыжам Спецыяльнага Маньчжурскага атрада.

У 1920 Азіяцкая конная дывізія генерал-лейтэнанта Унгерна выступіла ў бок сталіцы Знешняй Манголіі Ургі (цяпер — Улан-Батар), заняты кітайскімі рэспубліканскімі войскамі. У руках у кітайцаў на становішчы заложніка знаходзіўся духоўны і свецкі кіраўнік Знешняй Манголіі — Богда-гэгэн. Унгерн накіраваў на яго выратаванне атрад спецыяльнага прызначэння, які і выкраў палоннага з горада, занятага дзесяцітысячным войскам праціўніка. Пасля гэтага быў ажыццёўлены штурм, які скончыўся вызваленнем Ургі ў лютым 1921.

Багдо-гэген прысвоіў Унгерну тытулы *цын-вана* (сіяцельнага князя) і хана (звычайна даступны толькі чынгізідам па крыві), са званнем «Адрадзіўшы дзяржаву вялікі батор, камандуючы». Пасля гэтага Унгерн засяродзіў у сваіх руках фактычна ўсю поўнасць улады ў Манголіі і праявіў сябе як жорсткі дэспатычны ўладар, пачаўшы сваё кіраванне з разні, накіраванай супраць кітайскага і яўрэйскага насельніцтва мангольскай сталіцы, а таксама асоб, западозраных у «левых» настроях. 21 мая 1921 генерал-лейтэнант Унгерн выдаў загад № 15 «рускім атрадам на тэрыторыі Савецкай Сібіры», якім абвясціў аб пачатку паходу на савецкую тэрыторыю.

Нягледзячы на тое, што часцям Азіяцкай дывізіі ўдалося аблажыць Кяхту, а заходней — нават прадзерціся ўглыб Забайкалля, паход мая — чэрвеня 1921 скончыўся поўнай катастрофай. У жніўні 1921 Унгерн быў арыштаваны раней саюзным яму мангольскім атрадам і выдадзены бальшавікам.

15 верасня 1921 на паказальным працэсе ў Нованікалаеўску быў прызнаны вінаватым у барацьбе супраць савецкай улады, жорскасцях, тэроры і супрацоўніцтве з Японіяй і прысуджаны да смяротнага пакарання. У той жа дзень расстраляны.

## Літаратура 
* Унгерн фон Штэрнберг Раман Фёдаравіч //  С. 233.

Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Гісторыя Манголіі
Фёдар Аляксандравіч Абрамаў

**Фёдар Аляксандравіч Абрамаў** ( — ) — рускі пісьменнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў в. Веркала Архангельскай вобласці. Падчас Вялікай Айчыннай вайны афіцэр ваеннай выведкі. Скончыў Ленінградскі ўніверсітэт. У пачатку 1950-х прымаў удзел у барацьбе супраць касмапалітызму. У сваіх раманах: «Прясліны» (трылогія, 1958-73), «Хата» (1978); аповесцях і аповядах: «Пелагея» (1969), «Драўляныя коні» (1970) і інш. — раскрываў цяжкі лёс сялянства на Рускай Поўначы ў гады савецкай улады, паказваў духоўна-маральную перавагу сялян над шматлікімі гарадскімі жыхарамі.

Кандыдат філалагічных навук, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1975). Працаваў загадчыкам кафедры савецкай літаратуры ЛДУ.

## Літаратура 
* Святая Русь: Энциклопедический словарь русской цивилизации / сост. О. А. Платонов. М, 2000. — 1040 с.

Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі
Катэгорыя:Пісьменнікі СССР
Якаў Паўлавіч Зайцаў

{{Ваенны дзеяч
|імя = Якаў Паўлавіч Зайцаў
|арыгінал імя = 
|дата нараджэння  =
|месца нараджэння =  
|дата смерці = 
|месца смерці =  
|выява = 
|подпіс =
|мянушка =
|прыналежнасць = 
|гады службы = 1938—1945
|званне = 
|род войскаў = пяхота
|пасада =
|частка =
|бітвы = Вялікая Айчынная вайна
|узнагароды = { style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
   
}
|сувязі = 
|у адстаўцы =
}}

**Якаў Паўлавіч Зайцаў** (6 (19) студзеня 1918, с Нікольскае Паўлаўскага пав. Варонежскай губерні, цяпер Ліпецкая вобласць — ) — Герой Сав. Саюза (1944), удзельнік баёў у Беларусі ў Вял. Айч. вайну.

На фронце з 1942. Вызначыўся 22 лютага — 24 лютага 1944 ў Гомельскай вобл. На чале ўзвода процітанкавых ружжаў фарсіраваў Дняпро і першы ўварваўся ў г. Рагачоў.

Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ліпецкай вобласці
Катэгорыя:Малодшыя лейтэнанты СССР