open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кнуд IV Святы

**Кнуд IV Святы** (; ? — ) — кароль Даніі. Адзін з сыноў караля Свена II Эстрыдсена. Святы заступнік Даніі.

Атрымаў у спадчыну ўладу пасля смерці свайго брата Харальда. Імкнуўся да ўмацавання каралеўскай улады з апорай на царкву. Быўшы нашчадкам Кнуда Вялікага прэтэндаваў таксама і на англійскі трон. Паход у Англію, падрыхтаваны ім у 1085 годзе, не адбыўся ў сувязі з канфліктам са Свяшчэннай Рымскай імперыяй на поўдні, а ўжо ў наступным годзе з-за цяжкіх падаткаў, звязаных з падрыхтоўкай паходу, на поўначы Ютландыі ўспыхнула паўстанне.

Кнуд быў вымушаны бегчы, спачатку ў Вібарг, затым у Одэнсэ, дзе ён разам з адным са сваіх братоў Бенідыктам і 17 спадарожнікамі быў забіты ў драўлянай царкве Святога Албана.
[thumb|Сабор Св. Кнуда ў [Одэнсэ.]]

Неўраджай на працягу некалькіх гадоў у Даніі падчас наступнага валадарання быў успрыняты як Божая кара за забойства ў царкве. Затым з’явіліся чуткі пра цуды на яго магіле. Усё гэта спрыяла яго хуткай кананізацыі ў 1101 годзе. У 1300 годзе рэшткі Кнуда і яго брата былі перанесены ў сабор Св. Кнуда, які будаваўся ў той час і дзе яны і знаходзяцца па цяперашні час.

Кнуд быў жанаты на Адэлаідзе (Адэлі), дачцэ фландрскага графа Роберта I. Пасля забойства мужа Адэлаіда разам з іх сынам Карлам была вымушана бегчы ў Фландрыю. Карл пасля таксама стаў графам.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Царква св. Пугі ў Одэнсэ  

Катэгорыя:Каралі дацкія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Катэгорыя:Эстрыдсены
Арыябарзан (сатрап)

**Арыябарзан** (; ? — 362 да н.э.) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Персідскай імперыі. З роду Фарнакідаў, адгалінавання каралеўскага роду Ахеменідаў, сын сатрапа Фрыгіі Фарнабаза II.

У 407 да н.э. быў пасланы бацькам суправадзіць афінскіх пасланцаў са сталіцы Фрыгіі Дасцыліума да марскога ўзбярэжжа, адкуль яны маглі дабрацца да Афінаў. Магчыма, тады пазнаёміўся са спартанцам Анталькідам.

У 387 да н.э. змяніў бацьку на пасадзе сатрапа Фрыгіі. Новы сатрап меў прыязныя стасункі як з Афінамі, так і са Спартай. Калі Арыябарзан па невядомай прычыне паўстаў супраць Артаксеркса II, яго падтрымалі абодва полісы. Да таго ж на яго баку былі сатрапы: Маўсол з Карыі, Аронт з Арменіі, Аўтафрадат з Лідыі, Датам з Кападокіі, а таксама фараон Егіпту Тэас. Спартанскі цар ж Агесілай II прыбыў з войскам наёмнікаў. Пэўны час быў абложаны персамі ў Асасе, але вялікая колькасць саюзнікаў і раздзеленасць ворагаў дапамаглі яму выйсці з аблогі.

Дапамог афінцам атрымаць назад горад Сестас, які ім калісьці належаў. За гэта афіняне надалі яму грамадзянства полісу. Узімку 363 да н.э./362 да н.э. паўстанцы былі разгромлены, а Арыябарзан быў выдадзены персам сваім сынам Мітрадатам і раскрыжаваны. На пасадзе сатрапа Фрыгіі яго змяніў зводны брат Артабаз II.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Ariobarzanes 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў V стагоддзі да н.э.
Катэгорыя:Фарнакіды
Катэгорыя:Сатрапы фрыгійскія
Катэгорыя:Раскрыжаваныя
Кежмарак

**Ке́жмарак** (, , ) — горад ва ўсходняй Славакіі на рацэ Попрад паміж Высокімі Татрамі і Левачскімі Врхамі. Цэнтр Спішскай вобласці Прэшаўскага края.

## Гісторыя 
Кежмарак утварыўся ў XIII ст. аб’яднаннем трох блізкіх паселішчаў — славацкіх рыбакоў, нямецкіх каланістаў і каралеўскіх мытных вартавых. Упершыню згадваецца ў 1251 годзе ў лісце караля Белы IV як «Villa (Saxonum apud Ecclesiam) Sancte Elisabeth». Гарадскія правы Кежмарак атрымаў у 1269 годзе разам з правам на ўласны сырны рынак (па-нямецку «Käsemarkt» — «сырны рынак»).

У Кежмарку вясной 1410 года, падчас Вялікай вайны, адбываліся перамовы вялікага князя літоўскага Вітаўта з венгерскім каралём Жыгімонтам. 6 красавіка 1410 года ў Кежмарку быў здзейснены замах на Вітаўта, падпалена частка горада, дзе ён размясціўся і ў пажары атрад наёмнікаў напаў на двор князя, але ахова здолела адбіцца.

25 красавіка 1433 года горад моцна пацярпеў ад нападу гусітаў. Пасля 1440 года ў Кежмарку засядаў граф Спіша. У XV стагоддзі (потым яшчэ раз у 1655 годзе) стаў вольным каралеўскім горадам. У пачатку XVI стагоддзя горад аднагалосна прыняў лютэранства. У сярэднявеччы Кежмарак быў багатым гандлёвым і рамесным горадам.

Кежмарк быў крэпасцю роду Цёкалі (Thököly).

У 1918 годзе група кежмарскіх славакаў абвясціла незалежную Славацкую рэспубліку.

Да Другой сусветнай вайны ў Кежмарку пражывала вялікая колькасць этнічных немцаў (глядзіце карпацкія немцы). Таксама была вялікая яўрэйская абшчына. Падчас вайны пад пратэкцыяй першай Славацкай рэспублікі каля 3000 яўрэяў былі дэпартаваныя ў нямецкія лагеры смерці. Усе немцы пакінулі горад у 1944 годзе пры набліжэнні Чырвонай арміі.

У 1950 годзе Кежмарак быў абвешчаны архітэктурным запаведнікам.

## Насельніцтва 
Паводле перапісу 2001 года ў горадзе налічваліся 17 383 жыхары. 95,21 % з іх славакі, 1,59 % цыганы, 0,83 % чэхі і 0,43 % немцы. Па веравызнанні 77,50 % рымска-каталікі, 10,98 % без рэлігійнай прыналежнасці, 4,83 % лютэране і 2,63 % грэка-каталікі ==

## Вядомыя асобы 
* Мілан Лах (нар. 1973) — славацкі рэлігійны ўніяцкі дзеяч
* Войцех Аляксандр, рэнтгенолаг
* Любаш Бартэчка, хакеіст
* Карл Сованка, мастак і скульптар
* Радаслаў Сухі, хакеіст
* Імрэ Цёкалі, прынц Трансільваніі
* Юрай Герц, кінарэжысёр

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада
* Замак Кежмарак 

Катэгорыя:Гарады Славакіі
Арсіт Фрыгійскі

**Арсіт Фрыгійскі** (па-старажытнаперсідску: *Artavazdâ*, , ? — 334 да н.э.) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Персідскай імперыі.

Каля 350 да н.э. прызначаны сатрапам Фрыгіі. Невядомая яго сувязь з родам Фарнакідаў, які ад 477 да н.э. кіраваў Фрыгіяй. Магчыма, быў сынам Арыябарзана, хоць крыніцы гэта не пацвярджаюць. Каля 340 да н.э., каб абараніць ад македонцаў Перынт у Фракіі, запрасіў да сябе на службу грэчаскіх наймітаў на чале з афінянам Апаладорам. На пачатку абарона прыносіла плён, але пасля ініцыятыва перайшла да македонцаў.

Згодна з Арыянам Нікамедыйскім, з пачаткам у 334 да н.э. паходу Аляксандра Македонскага на Персію, кіраўнік грэчаскіх наймітаў на персідскай службе Мемнан прапанаваў Арсіту выкарыстаць тактыку выпаленай зямлі супраць чужынцаў. Але той адмовіўся руйнаваць землі сваіх падуладных. У выніку адбылася бітва пры Граніку, у якой Арсіт камандаваў пафлагонскай кавалерыяй. У бітве персідскае войска было разбіта ўшчэнт, шмат камандзіраў загінулі на полі бітвы, Арсіт жа здолеў уцячы ў Фрыгію, дзе, паводле Арыяна, скончыў жыццё самагубствам, бо быў абвінавачаны ў паразе.

Вядомы адзіны яго сын — Мітрапаст, які быў разбіты македонскім адміралам Неархам у Персідскім заліве.

Катэгорыя:Фарнакіды
Катэгорыя:Сатрапы фрыгійскія
Катэгорыя:Самазабойцы
Алег Гаўрылавіч Мінкін

**Алег Гаўрылавіч Мінкін** (31 сакавіка 1952, в. Чарняўка Хоцімскі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі пісьменнік, перакладчык.

## Біяграфія 
Навучаўся ў Хоцімскай 8-гадовай школе-інтэрнаце. Скончыў Бабруйскую школу-інтэрнат № 1 у 1969 годзе. Паступіў у Маскоўскі энергетычны інстытут, праз два гады перавёўся ў Маскоўскі інстытут інжынераў сельскагаспадарчай вытворчасці, які скончыў у 1975 годзе. Працаваў майстрам на будаўніцтве электрападстанцыі ў Бураціі (г. Улан-Удэ), інжынерам-электрыкам на нафтаперапомпавых станцыях нафтаправоду «Дружба» (г. Наваполацк), інжынерам-наладчыкам у сістэме «Галоўтранснафта» (г. Гомель), інжынерам тэхнагляду на нафтаправодах поўначы Цюменскай вобласці (г. Наябрск). Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў з 1988 года. Жыве ў Вільнюсе. Выдаваў газету «Рунь». З 1991 года сябра Саюза пісьменнікаў Літвы.

## Творчасць 
Дэбютаваў у 1980 годзе з вершамі ў газетах «Гомельская праўда», «Літаратура і мастацтва»). Аўтар зборнікаў паэзіі «Сурма» (1985), «Расколіна», прозы «Праўдзівая гісторыя Краіны Хлудаў» (1994), а таксама дзіцячых кніг. Пераклаў вершы Цыпрыяна Норвіда, Баляслава Лесьмяна, Леапольда Стафа, Міколы Зэрава, Паўла Грабоўскага.

## Узнагароды 
* 2007 — літаратурная прэмія Таварыства вольных літаратараў «Гліняны Вялес» за кнігу вершаў «Пенаты».
* 2018 — прэмія імя Міхася Стральцова за сукупнасць паэтычнай творчасці.

## Бібліяграфія 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Нацыянальны паэтычны партал
* Алег Мінкін. Сурма (зборнік вершаў) (аўдыё)
* 

Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Пісьменнікі Літвы
Катэгорыя:Перакладчыкі Літвы
Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты Беларусі
Краўчанка

**Кра́ўчанка** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Алег Іванавіч Краўчанка — беларускі дыпламат.
* 
* Андрэй Сяргеевіч Краўчанка — беларускі лёгкаатлет.
* Вадзім Міхайлавіч Краўчанка (нар. 1947) — беларускі гаспадарчы дзеяч.
* Віктар Іванавіч Краўчанка (нар. 1952) — беларускі спецыяліст у галіне рэсурсазберагальных тэхналогій, кампазіцыйных матэрыялаў і трыбалогіі.
* Віталь Васілевіч Краўчанка (нар. 1984) — беларускі тэатральны акцёр і рэжысёр.
* Іван Сяргеевіч Краўчанка (1902—1979) — беларускі гісторык
* Ігар Іванавіч Краўчанка (нар. 1970) — беларускі палітык.
* Леанід Іванавіч Краўчанка (нар. 1929) — беларускі эканаміст.
* 
* Пятро Кузьміч Краўчанка — беларускі палітык, дыпламат.
* Сяргей Краўчанка — беларускі музыкант, стваральнік гурта ULIS.
* Сяргей Усеваладавіч Краўчанка — беларускі акцёр.
* Таццяна Аляксандраўна Краўчанка (нар. 1946) — беларускі палітык.
* Уладзімір Акімавіч Краўчанка — беларускі ўрач-стаматолаг-артапед.
* Уладзімір Мікалаевіч Краўчанка — беларускі баскетбаліст.
* Усевалад Ігнатавіч Краўчанка — беларускі пісьменнік.
Мікола Папека

**Міко́ла (Мікала́й Мікала́евіч) Папе́ка** (нар. 28 снежня 1961, в. Турная, Івацэвіцкі раён, Брэсцкая вобласць) — беларускі паэт, пчаляр.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 28 снежня 1961 года ў вёсцы Турная Івацэвіцкага раёна Брэсцкай вобласці. Скончыў Аляхновіцкую сярэднюю школу (1979), Смілавіцкі саўгас-тэхнікум (1981, па прафесіі тэхніка-пчаляра), Украінскую сельскагаспадарчую акадэмію ў Кіеве (1981—1986, па спецыяльнасці заатэхніка-пчаляра).

З 1986 года жыве ў вёсцы Лінава Пружанскага раёна. Працаваў пчаляром у лясніцтве, цяпер — на ўласнай гаспадарцы.

Заснавальнік штогадовай літаратурнай «Мядовай прэміі», пераможца якой штогод атрымоўвае пуд мёду. Член Беларускага ПЭН-цэнтра, Саюза беларускіх пісьменнікаў.

Сябра Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Грамада).

30 лістапада 2020 года затрыманы па крымінальнай справе за ўдзел у пратэстах супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў. 8 чэрвеня 2021 года асуджаны на 2 гады «хіміі» за ўдзел у карагодзе на праезнай частцы ў Брэсце 13 верасня 2020 года. З 13 верасня 2021 года адбываў пакаранне ў папраўчай установе адкрытага тыпу № 21 у Мазыры. 16 верасня 2021 года сумеснай заявай пяццю арганізацый, сярод якіх Праваабарончы цэнтр «Вясна», Беларускі ПЭН-цэнтр, быў прызнаны палітычным зняволеным. У пачатку красавіка Міколу Папеку ўзмацнілі пакаранне і перавялі яго ў калонію на 8,5 месяцаў. 17 снежня 2022 года выйшаў на волю з магілёўскай калёніі № 15.

## Сям’я 
Жанаты, з жонкай Святланай (працуе настаўніцай) маюць двух сыноў.

## Творчасць 
Вершы пачаў складаць у школьным узросце, аднак усе яны былі страчаныя падчас навучання ў тэхнікуме. Друкаваўся ў часопісе «Крыніца», штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва», абласной і раённай перыёдыцы.

У 1999 годзе ў серыі «Брэсцкае вогнішча» выйшаў яго першы зборнік вершаў «Чарнавікі…» з прадмовай Міколы Купрэева. За выхад кнігі аўтар выказаў падзяку сваім «двукрылым фундатарам» — пчолам. У 2000 годзе за гэты зборнік Мікола ўзнагароджаны прэміяй «Гліняны Вялес-99».

## Бібліяграфія 
* 
* Іван Юльянавіч Здановіч. Рупліўцы беларускага нацыянальнага адраджэння з Пружаншчыны: Грамадска-літаратурны даведнік. — Пружаны: 2003. — 144 с.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Камунікат.орг
* Мікола Купрэеў — пра Міколу Папеку 
* Старонка Міколы Папекі на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»

Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івацэвіцкім раёне
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Гліняны вялес»
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі
Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»
Катэгорыя:Члены Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Грамада)
Яўлампій Мікалаевіч Бяспоясаў

**Яўлампій Мікалаевіч Бяспоясаў** (, в. Анфімаўская, Краснаборскі раён, Архангельская вобласць — ) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Магілёўскай і Пінскай абласцей у гады Вялікай Айчыннай вайны.

З 1930 г. у Чырвонай Арміі. У партызанах з лістапада 1941 года: камандзір групы, атрада, начальнік штаба атрада, камандзір 1-й Клічаўскай партызанскай брыгады, у жніўні 1943 — ліпені 1944 г. 208-га партызанскага палка імя І. В. Сталіна. У 1950 г. на адміністрацыйна-гаспадарчай працы ў Мінскай вобласці.

Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны
Тамерлан і іншыя вершы

**«Тамерлан і іншыя вершы»** () — першы паэтычны зборнік амерыканскага паэта і пісьменніка Эдгара Алана По, апублікаваны ў ліпені 1827 года. Мяркуецца, што дагэтуль захавалася толькі 12 асобнікаў арыгінальнага выдання.

По пакінуў сваю прыёмную сям’ю і пераехаў у Бостан у 1827 годзе, каб уладкавацца на працу. Пасля некаторых няўдачных спроб ён запісваецца ў шэрагі войска Злучаных Штатаў і бярэ з сабой некалькі рукапісаў сваіх вершаў, якія неўзабаве аддае ў друк тыпографу пад імем Кальвін Ф. С. Томас. 40-старонкавы зборнік быў названы «Тамерлан і іншыя вершы» не змяшчаў імені По. У свет выйшлі толькі 50 асобнікаў, якія не паспелі атрымаць якой-небудзь значнай літаратурнай крытыкі. Вершы, якія складалі гэты зборнік былі напісаныя пад значным уплывам творчасці Джорджа Байрана. Як і ў іншых будучых паэмах По, у «Тамерлане і іншых паэмах» выкарыстоўваюцца тэмы кахання, смерці і гонару.

## Спасылкі 
* List of known extant copies of *Tamerlane and Other Poems*, Edgar Allan Poe Society online 

Катэгорыя:Паэзія Эдгара Алана По
Катэгорыя:З’явіліся ў 1827 годзе
Трэці пачатак тэрмадынамікі

**Трэці пачатак тэрмадынамікі, трэці закон тэрмадынамікі, тэарэма Нэрнста** — сцвярджае, што энтрапія сістэмы пры набліжэнні да абсалютнага нуля тэмпературы імкнецца да нуля:
: \lim_{T\to 0}S = 0.

## Гісторыя 
Першы і другі пачаткі тэрмадынамікі не дазваляюць вызначыць значэнне энтрапіі пры звышнізкіх значэннях тэмпературы. На падставе абагульнення эксперыментальных даследаванняў уласцівасцей розных рэчываў быў устаноўлены закон, які ліквідаваў гэты недахоп. Сфармуляваў яго ў 1906 годзе В. Нэрнст (1864—1941), гэты закон мае назву трэцяга пачатка тэрмадынамікі, ці тэарэмы Нэрнста. Тэарэму у сучасны выгляд прывёў 1911 годзе М. Планк (1858—1947).

## Прымяненне 
Тэарэму можна выкарыстоўваць для вызначэння дакладнай велічыні энтрапіі.
:  S = k_B \ln\Omega,
дзе:
*  S  — энтрапія сістэмы [Дж/К],
*  k_B  — сталая Больцмана,
*  \Omega  — колькасць мікрастанаў сістэмы.

У класічнай тэрмадынаміцы тэарэма Нэрнста мае абмежаваны ўжытак, бо, у асноўным, пры разліках разглядаецца толькі адноснае змяненне энтрапіі.

## Вынікі 
### Недасягальнасць абсалютнага нуля тэмпературы 
Недасягальнасць абсалютнага нуля тэмпературы (**-273,15 °C 0**) можна растлумачыць:

1) У межах класічнай тэрмадынамікі:

Пры абсалютным нулі тэмпературы энтрапія сістэмы будзе роўная нулю:
:  S = k_B\ln (1)\ = 0 

Між іншым, гэта азначае магчымасць стварэння вечнага рухавіка другога роду з каэфіцыентам карыснага дзеяння ў 100 адсоткаў:
: \eta = 1- \frac{T_2}{T_1} = 1,
што супярэчыць другому закону тэрмадынамікі.

2) Можна сфармуляваць прычыну недасягальнасці абсалютнага нуля тэмпературы некалькі іначай:

Калі сістэма ахалоджваецца метадам паўтарэння цыкла адыябатчнага пашырэння (памяншаецца тэмпература) і ізатэрмічнага сціскання (памяншаецца энтрапія), то пры набліжэнні значэння  T да нуля энтрапія прымае значэнне нуля і больш не змяняецца.

Гэта значыць, што пры канечнай колькасці паўтарэння цыклаў можна толькі асімптатычна (чым бліжэй да бесканечнасці, тым дакладней) прыбліжацца да стану з  T = 0 .

Часта трэці пачатак тэрмадынамікі таксама мае фармулёўку, якая вынікае з гэтых двух пунктаў:

: «*Абсалютны нуль тэмпературы недасягальны*»

### Паводзіны іншых фізічных велічынь 
Пры T\to 0 будуць таксама імкнуцца да нуля такія велічыні, як:
* \beta  — каэфіціэнт цеплавога пашырэння [K −1],
*  c_P   — ізабарная цеплаёмістасць [Дж/(кг·К)],
*  c_V  — ізахорная цеплаёмістасць [Дж/(кг·К)].

## Гл. таксама 
* Абсалютны нуль тэмпературы
* Энтрапія

## Літаратура 
* *Базаров И. П.* Термодинамика — Москва: Высшая школа, 1991. — 376 с.
* *Жилко В. В., Лавриненко А. В., Маркович Л. Г.* Физика — Минск: Народная асвета, 2002. — 382 с.
* 

## Спасылкі 
* Трэці пачатак тэрмадынамікі, Вялікая Савецкая Энцыклапедыя 

Катэгорыя:Тэрмадынаміка
П’яны карабель

**«П’яны карабель»** () — сторадковая вершаваная паэма Арцюра Рэмбо, напісаная ім у сямнаццацігадовым узросце ўлетку 1871 года ў Шэрлевілі. У верасні 1871 года Рэмбо ўключыў гэту паэму ў ліст да Поля Верлена, з якім пазней сустрэўся ў Парыжы.

Паэма складаецца з 25 александрыйскіх катрэнаў з рытмічнай схемай a/b/a/b/:

На беларускую мову верш пераклалі Рыгор Барадулін, Андрэй Хадановіч і іншыя.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* «Le Bateau ivre» па-французску
* Аўдыё-версія па-французску
* «П’яны карабель» на ПрайдзіСвеце ў перакладзе Андрэя Хадановіча

Катэгорыя:Творы 1871 года
Катэгорыя:Паэмы
Катэгорыя:Творы на французскай мове
Крумкач (верш)

**«Крумкач»** () — адзін з найбольш вядомых вершаў амерыканскага паэта і пісьменніка Эдгара Алана По, апублікаваны ў 1845 годзе.

Твор вылучаецца музыкальнасцю, стылізаванасцю мовы, звышнатуральнай атмасферай і апісвае таямнічы візіт гаворачага крумкача да апантанага закаханага і давядзення таго пакрысе да вар’яцтва. Закаханага найчасцей атаясняюць са студэнтам, які цярпіць ад страты сваёй каханай Лінор. Седзячы на бюсце Палады, крумкач распальвае яго душэўныя пакуты, паўтараючы слова «Nevermore». У паэме выкарыстаны шэраг фальклорных і класічных адсылак.

По сцвярджаў, што верш напісаны «з дакладнасцю і жорсткай паслядоўнасцю, з якімі рашаюць матэматычныя задачы», з імкненнем напісаць верш, які задаволіў адначасова і літаратуразнаўчыя, і папулярныя густы, як ён адзначаў у сваім эсэ «Філасофія творчасці». Да стварэння верша Эдгара По натхніў гаворачы крумкач з навелы Чарльза Дзікенса «Барнабі Радж». Складаны рытм і вершаваны памер По пазычыў з верша Элізабет Барэт «Заляцанне да Лэдзі Геральдзіны». Аўтар таксама выкарыстоўвае ўнутраную рыфму і алітарацыю.

«Крумкач» апублікаваны 29 студзеня 1845 года ў газеце «New York Evening Mirror». Публікацыя верша зрабіла По вельмі папулярным на ўсё жыццё, хоць і не прынесла значнай фінансавай выгады. «Крумкач» — адзін з найвядомейшых вершаў.

## Беларускія пераклады 
Пераклады на беларускую рабілі Алег Мінкін, Андрэй Хадановіч (не выдадзены) і Міхась Южык (не выдадзены).

## Гл. таксама 
* Улялюм

## Спасылкі 
Катэгорыя:Паэзія Эдгара Алана По
Катэгорыя:З’явіліся ў 1845 годзе
Катэгорыя:З'явіліся 29 снежня
Багі Грэцыі (верш)

**Багі́ Грэ́цыі** (ням. *Die Götter Griechenlandes*) — верш Фрыдрыха Шылера, апублікаваны ў 1785 годзе ў часопісе  «Нямецкі Меркурый». Гэтым вершам Шылер паклаў пачатак шматлікім элегіям, характэрным для еўрапейскай лірыкі паслярэвалюцыйнага перыяду.

Для Шылера старажытнагрэчаскі свет з'яўляўся ідэалам шчаслівага грамадства, у якім існавала гармонія паміж індывідуумам і калектывам, чалавекам і прыродай, у якім яшчэ не існавала прыгнятаючага чалавечую асобу падзялення працы. Праз увесь верш ідзе скразная думка, якая пазней атрымае глыбокае развіццё ў эстэтычных артыкулах Шылера 90-х гадоў, аб варожасці мастацтву новага буржуазнага грамадства. 

Катэгорыя:Вершы Фрыдрыха Шылера
Мастакі (верш)

**Мастакі** — верш Фрыдрыха Шылера, пачаты ўвосені 1788 года і апублікаваны ў лютым 1789 годзе ў часопісе Хрыстофа Марціна Віланда «Нямецкі Меркурый».

## Погляды 
У сваім творы Фрыдрых Шылер апісвае мастацтва як пачуццёвы сродак дасягнення звышпачуццёвае мэты, якое неабходна для ўзвышэння чалавека над яго эгаістычнай, чуллівай прыродай. Чалавек не здольны зразумець ісціну ва ўсёй яе глыбіні і боскасці, пакуль яна не з’явіцца перад ім у вобразе прыгажосці. Пакуль не было мастацтва, грамадства было варварскім і нявольным, але пасля з’яўлення мастакоў, якія з дапамогай прыгажосці пазнаёмілі чалавека з ісцінай і маральнай дабрадзейнасцю, эра варварства саступіла месца эры гармоніі і гуманнасці.

## Спасылкі 
* «Мастакі» ў перакладзе В. Сёмухі

Катэгорыя:Вершы Фрыдрыха Шылера
Катэгорыя:Творы 1789 года
Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта
Пра грацыю і годнасць

thumb|205px|Фрыдрых Шылер на выяве Герхарда фон Кюгельгена
**Пра гра́цыю і го́днасць** () — філасофскі ліст Фрыдрыха Шылера, апублікаваны ў сярэдзіне чэрвеня 1793 году ў часопісе «Новая талія». У гэтым творы Шылер упершыню рознабакова прааналізаваў філасофію Імануіла Канта.

## Погляды 
Паэт выступаў супраць суровага і адарванага кантаўскага аскетызму ў вобласці маралі. Ён разглядаў патрабаванні Канта аб падаўленні ўсіх пачуццёвых імкненняў дзеля абстрактнага маральнага абавязку ў якасці пурытанскай варожасці зямным уцехам жыцця.

У супрацвагу гэтаму Шылер абараняў пачуццёвую прыроду чалавека і імкнуўся абгрунтаваць ідэал вольнага, гарманічнага развіцця чалавечай асобы. Гэты ідэал ён характарызаваў пры дапамозе паняццяў «грацыі» і «прыгожай душы», супрацьпастаўляючы іх выключна фізічнае прыгажосці, з аднаго боку, і ідэі абстрактнага аскетычнага абавязка, з іншага. 

Па Шылеру, гармонію паміж «грацыяй» і «годнасцю» павінна аднавіць «прыгожая душа», якая апрыёрна надзелена маральнымі якасцямі.

Катэгорыя:Творы Фрыдрыха Шылера
Пра наіўную і сентыментальную паэзію

**Пра наіўную і сентыментальную паэзію** () — тэарэтычны артыкул Фрыдрыха Шылера па эстэтыцы, у якім у сістэматычнай форме разгледжана пытанне аб істотных прыкметах мастацтва новага часу, зроблена спроба абгрунтаваць сувязь эстэтычных праблем з развіццём грамадства і спецыфічнымі асаблівасцямі культуры на розных этапах яе развіцця. У гэтым артыкуле Шылер распрацоўвае ідэю гістарычнага развіцця мастацтва і абгрунтоўвае сваё вучэнне пра «сентыментальную паэзію» як пра спецыфічную форму паэзіі буржуазнага грамадства, у адрозненне ад «наіўнай», антычнай паэзіі.

## Погляды 
Шылер даследуе асаблівасці антычнага і сучаснага мастацтва і прыходзіць да высновы, што першае было наіўным, а другое — сентыментальным. Агульнай уласцівасцю наіўных паэтаў Шылер лічыць аб’ектыўны характар іх творчасці, тое, што яны не выпінаюць сваю асобу, а хаваюцца за сваімі творамі і адасоблена ставяцца да падзей, якія апісваюцца. Акрамя антычных паэтаў, аўтар прылічае да наіўных і тых паэтаў новага часу, якія падыходзяць да наіўных па духу (напрыклад, Уільям Шэкспір). Наадварот, навейшыя паэты ўкладваюць у свае творы сваё сэрца, сваю асобу, сваё стаўленне да падзей, якія апісваюць. Таму характэрнай рысай наіўнага паэта неабходна лічыць аб’ектыўнасць і неперадузятасць, новага ж паэта — суб’ектыўнасць і чуллівасць (сентыментальнасць). Апошні раздзел артыкула прысвечаны характарыстыцы двух тыпаў мастакоў — рэаліста і ідэаліста.

Артыкул «Пра наіўную і сентыментальную паэзію» быў апошняй сістэматычнай працай Шылера па пытаннях эстэтыкі.

Катэгорыя:Творы Фрыдрыха Шылера
Да восені

**«Да восені»** () — верш англійскага паэта-рамантыка Джона Кітса, напісаны 19 верасня 1819 і апублікаваны ў яго паэтычным зборніку разам з паэмамі «Ламія» і «Пярэдадзень Святой Агнэсы» ў 1820 годзе. «Да восені» з’яўляецца апошнім творам цыкла, вядомага пад назвай «оды 1819» Кітса. Нягледзячы на тое, што паэт на працягу 1819 года не меў шмат часу, каб прысвяціць сябе паэзіі, ён спрычыніўся напісаць «Да восені» пасля натхняльнага восеньскага вячэрняга шпацыру каля Уінчэстэра. Гэты твор канчаткова аформіў адыход Кітса ад паэтычнай кар’еры. Жывучы ў нястачы, паэт быў вымушаны зарабляць грошы і ўжо не быў здольны прысвяціць сябе паэтычнаму мастацтву.

## Спасылкі 
* Audio: Listen to Robert Pinsky read «To Autumn»  by John Keats (via poemsoutloud.net )
* «У гонар восені»  у перакладзе Рыгора Барадуліна
* «Ода восені»  у перакладзе Алены Таболіч
* «Ода да восені»  на Прайдзісвеце ў перакладзе Ганны Янкуты

Катэгорыя:Паэзія Джона Кітса
Катэгорыя:З’явіліся ў 1819 годзе
Катэгорыя:Літаратура Вялікабрытаніі
Оды Джона Кітса 1819 года

У 1819 годзе Джон Кітс цягам кароткага часу склаў шэсць од, якія сталі найвядомейшымі яго творамі. Першыя пяць вершаў былі напісаны цягам вясны — «Ода грэчаскай вазе», «Ода бяздзейнасці», «Ода салаўю», «Ода Псіхеі», і толькі «Да восені» была складзена восенню. Літаратурныя крытыкі станоўча адрэагавалі на вершы Джона Кітса, вылучыўшы «Оду грэчаскай вазе», «Оду салаўю» і «Да восені» як лепшыя ў гэтым цыкле. У цэлым гэтыя оды Кітса з’яўляюцца літаратурнай спробай аўтара стварыць новы жанр лірычнага верша, якая неўзабаве паўплывала на наступныя пакаленні.

Катэгорыя:З’явіліся ў 1819 годзе
Катэгорыя:Літаратура Вялікабрытаніі
Нямецкамоўныя краіны

Нямецкая мова належыць да заходнегерманскай падгрупы германскіх моў і з’яўляецца афіцыйнай дзяржаўнай мовай такіх дзяржаў, як Федэратыўная Рэспубліка Германія (каля 76-77 млн тых, хто размаўляе на ёй), Аўстрыя (7,5 млн чалавек), Ліхтэнштэйн, а таксама адной з афіцыйных моў Швейцарыі (4,6 млн тых, хто размаўляе на ёй, або 72,4 % насельніцтва), Люксембурга і Бельгіі. Значныя групы нямецкамоўнага насельніцтва пражываюць таксама ў Францыі, Італіі, ЗША, Канадзе, Бразіліі, Аргенціне, Расіі, Казахстане, Польшчы і Румыніі, аднак апошнія не адносяцца да групы нямецкамоўных краін.

## Дыялекты 
Літаратурная нямецкая мова (Hochdeutsch) з’яўляецца агульнапрынятай у сферы адукацыі, у справаводстве, афіцыйных установах і г.д. Існуе шмат рэгіянальных дыялектаў нямецкай мовы, напрыклад, нямецка-плацкі (ніжненямецкі), на якім гавораць на поўначы краіны (ён збольшага падобны да галандскай і бліжэйшы да англійскай, чым да літаратурнай нямецкай), швабскі на паўднёвым захадзе, баварскі на поўдні і саксонскі на паўднёвым усходзе. У Аўстрыі і Швейцарыі выкарыстоўваюцца свае нацыянальныя варыянты літаратурнай нямецкай мовы (адпаведна, аўстрыйскі і швейцарскі, якія нельга блытаць з аўстра-баварскім або швейцарскім дыялектамі), які адрозніваюцца некаторымі асаблівасцямі фанетыкі, марфалогіі і лексікі.

## D-A-CH 
Тры найбуйнейшыя нямецкамоўныя краіны могуць пазначацца абрэвіятурай **DACH** (*дах*) ад *D* (Германія, *Deutschland*), *A* (Аўстрыя () і *CH* (Швейцарыя, ). Абрэвіятура выкарыстоўваецца пераважна для найменняў мерапрыемстваў, канферэнцый, напрыклад, «DACH Meteorologentagung»  або для агульных праектаў гэтых трох краін. Маюцца таксама аднайменныя электронныя карты для навігатараў.

## Гл. таксама 
* Распаўсюджанне нямецкай мовы ў свеце
* Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі

*
Мікола Канстанцінавіч Багадзяж

**Мікола Канстанцінавіч Багадзяж** (, вёска Траянаўка, , Мінскай вобласці — ) — беларускі гісторык і журналіст. Член Саюза пісьменнікаў Беларусі, Саюза пісьменнікаў Саюзнай дзяржавы, Беларускага саюза журналістаў, сябар Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў).

Займаецца даследаваннем і прапагандай гісторыі Беларусі. Аўтар кнігі «Сыны зямлі беларускай» (2002).

Сумесна з І. Масляніцынай (жонкай) напісаў кнігі «Слава і няслаўе» (1995), «Радзівілы — нясвіжскія каралі» (1997), «Радзівілы ў эпоху інтрыг і авантур» (2003) і інш. Шэраг артыкулаў прысвяціў радаводу Чапскіх, былых уладальнікаў Станькава (зараз у Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці), запісаў пра іх легенды і паданні.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Багадзяж Мікалай Канстанцінавіч  // Нацыянальная літаратурная прэмія
* Мікола Багадзяж // Дзяржынская раённая ЦБС 

Катэгорыя:Педагогі СССР
Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Ірына Аляксандраўна Масляніцына

**Іры́на Алякса́ндраўна Масляні́цына** (нар. , , Смаленскай вобласці, РСФСР, СССР) — беларуская журналістка, пісьменніца.

## Біяграфія 
З 1975 года жыве ў Беларусі. Скончыла факультэт журналістыкі БДУ (1988). Працавала ў газеце «Зара камунізму» (Пружаны, Брэсцкая вобласць). Потым вярнулася ў Мінск. Працавала на беларускім тэлебачанні, загадчыкам аддзела інфармацыі ў газеце «Літаратура і мастацтва» (2010—2012). З 2012 года ў часопісе «Алеся».

## Творчасць 
Цікавілася жыццяпісамі графаў Чапскіх, значных землеўладальнікаў Койданаўшчыны, вядомых грамадскіх і дзяржаўных дзеячаў XIX—XX стст. Аўтар шэрагу кніг у суаўтарстве з Міколам Багадзяжам.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Ірына Масляніцына на Палічцы

Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»
Адплата кахання

**«Адплата кахання»** — паэма Янкі Купалы, напісаная ў 1905—1907 гг. і ўпершыню апублікаваная ў зборніку «Жалейка» ў 1908 годзе. Паэма мае падзагаловак «З праўдзівага здарэння».

Блізкая да ранніх паэм Янкі Купалы («Зімою», «Нікому», «Калека»), паэма мае ў сваёй аснове мясцовыя паданні з часоў прыгону. Сюжэт паэмы пабудаваны на трагічным здарэнні, што адбылося ў панскім маёнтку на Лагойшчыне. У творы паказаная характэрная для старажытных часоў гісторыя няроўнага кахання з трагічным зыходам. Янка Лявончык з беднай сялянскай сям'і, яго абраная Зося — з панскага роду. Перашкодай іх каханню становіцца брат закаханай пан Лаўчынскі. Не здолеўшы разлучыць закаханых, Лаўчынскі забівае і спальвае хлопца-парабка за тое, што ён наважыўся пакахаць яго сястру, багатую шляхцянку. Адна трагедыя цягне за сабой другую — Зося канчае жыццё самагубствам, а яе брат-забойца вар'яцее. Гэта адплата абразе кахання і плата за каханне ў свеце, дзе пануюць саслоўныя перагародкі.

Каштоўнасць паэмы не толькі ў яе сацыяльнай накіраванасці, але і ў высокім узроўні эстэтычнага асэнсавання жыццёвай драмы Янкі і Зосі, вобразы якіх увасабляюць рамантычную чысціню і прыгажосць кахання. Побач з рамантычнай паэтызацыяй здаровых маральных асноў народнага жыцця ў паэме выкарыстана шмат сродкаў рэалістычнай дэталізацыі, асабліва ў адлюстраванні сацыяльных кантрастаў вёскі.

Сваёй паэмай Янка Купала далей развіў жанр апавядання-быліцы, спавядальнай паэмы, да якой сярод іншых звярталіся В. Дунін-Марцінкевіч і Ф. Багушэвіч.

## Літаратура 
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Адплата кахання» / Аўтар — М. М. Арочка. — C. 30.

## Спасылкі 
* Петрушкевіч Ала. Біблейскія матывы ў ранніх паэмах Янкі Купалы/ Беларуская інтэрнэт-бібліятэка kamunikat.org

Катэгорыя:Паэмы Янкі Купалы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1907 годзе
Катэгорыя:Творы 1908 года
Жалейка (зборнік)

**«Жалейка»** — першы зборнік Янкі Купалы, выдадзены ў пачатку 1908 года ў Санкт-Пецярбургу выдавецкай суполкай «Загляне сонцэ і ў нашэ ваконцэ» тыражом 4300 асобнікаў, дзе апублікаваны 95 лірычных вершаў 1905—1907 гадоў і паэма «Адплата кахання».

У зборніку ўпершыню публікуецца праграмны верш паэта «А хто там ідзе?», які заняў асаблівае месца ў творчасці Купалы, на працяглы час стаў неафіцыйным беларускім гімнам і станам на 2011 год перакладзены на 82 мовы, станам на 2024 год — 101 мову. Зборнік двойчы канфіскоўвалі расійскія імперскія ўлады. Публікацыя «Жалейкі» адыграла надзвычайную ролю ў станаўленні беларускай літаратуры і творчага крэда яе аўтара.

## Крытычныя водгукі 
Зборнік быў з энтузіязмам успрыняты беларускім культурным асяродкам

Тагачасны аналітык беларускай літаратуры Максім Багдановіч у сваім літаратуразнаўчым артыкуле «Глыбы і слаі» быў больш стрыманым у ацэнках ранняй купалаўскай паэзіі:

Як і ў 1909 годзе, найбольш увагі звяртае на сябе Я. Купала; звяртае не толькі велічынёй сваёй здольнасці, але гібкасцю яе, здатнасцю да ўсестаронняга развіцця  Каб даць паняцце аб усёй моцы жыццёвых сокаў яго таленту, мы на мінуту вернемся аж да першых крокаў яго пісьменніцкай працы.
Пачаў ён з шурпатых вершаў, амаль не зусім зліваўшыхся з тагачасным слоем беларускай паэзіі; напісаныя пад Бурачка, залішне расцягненыя, слаба апрацаваныя з боку формы і мовы, яны ўвесь час перапявалі некалькі адных і тых жа тэм.

## Цікавыя факты 
* Першапачаткова псеўданімам Івана Луцэвіча, пад якім павінен быў выйсці яго першы зборнік, мусіў быць «Янук Купала», але рэдактар зборніка Браніслаў Эпімах-Шыпіла падчас публікацыі памылкова напісаў яго як «Янка Купала». З таго часу Іван Дамінікавіч Луцэвіч пачаў карыстацца псеўданімам менавіта ў такой форме.

## Гл. таксама 
* Супрацоўніцтва Браніслава Эпімах-Шыпілы з Янкам Купалам

## Літаратура 
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Жалейка» / Аўтар — А.Лойка. — C. 214—215.
* *Таццяна Вабішчэвіч* Апазіцыя «сваё—чужое» ў ранняй лірыцы Янкі Купалы: нацыятворчы аспект // Літературознавчі обріï. — Випуск 16. — С. 106—111.

## Спасылкі 
* 
* Янка Купала. «Жалейка»  на сайце Родныя Вобразы
* Зборнік вершаў «Жалейка» на сайце Архівы Беларусі

Катэгорыя:Паэзія Янкі Купалы
Катэгорыя:Паэтычныя зборнікі Янкі Купалы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1908 годзе
Катэгорыя:Кнігі 1908 года
Гусляр (зборнік)

**«Гусляр»** (у арыгінале «Гусьляр», лацін.: *Huślar*) — другі зборнік вершаў Янкі Купалы. Выдадзены Антонам Грыневічам лацінкай у кастрычніку 1910 года ў Санкт-Пецярбургу ў друкарні К. Пянткоўскага. Рукапіс быў пасланы аўтарам выдаўцу яшчэ ў верасні—кастрычніку 1908 года..

## Адметнасць і значэнне зборніку 
У ідэйна-творчай эвалюцыі паэта зборнік займае пераходнае месца паміж вобразамі і матывамі рэвалюцыйнай мэтанакіраванасці, ўласцівымі зборніку «Жалейка», і пазнейшымі настроямі пэўнае разгубленасці, грамадзянскага суму перыяду пасля паражэння рэвалюцыі 1905—1907 гг. у Расіі.

У зборніку пашыраюцца матывы агульначалавечага гучання, ўпершыню ў творчасці Янкі Купалы з'яўляюцца рэфлексійныя, чыста пейзажныя, па-філасофску заглыбленыя вершы. Словы «дух», «душа» сустракаюцца ледзь не ў кожным вершы зборніку.

Асаблівую ролю ў зборніку адыгрывае канструкцыйны вобраз легендарнага гусляра з гуслямі-самаграямі. Гэты вобраз кампазіцыйна аб'ядноўвае ўсе вершы зборніку ў адно цэлае.
 
Зборнік «Гусляр» распачынаў філасофскі струмень у беларускай нацыянальнай лірыцы. Агульнафіласофскія, агульначалавечага дыяпазону вершы «Гусляра» сцвярджалі наватарскі характар зборніку, як яшчэ адну значную ступень у развіцці не толькі Купалы-лірыка, але і ўсёй беларускае літаратуры.

## Крытычныя водгукі 
Беларускі пісьменнік і крытык Альгерд Бульба ў сваёй рэцэнзыі на зборнік, надрукаванай у газеце «Наша Ніва» 21 кастрычніка 1910 года, адзначае ў творах паэта вялікае багацце фантазіі, форм, настрояў, здольнасць гарманічна зліць у адным вершы думку і пачуццё, здабыць «тон родны», «асобны беларускі матыў» з любой праявы сучаснага жыцця, з успамінаў і фактаў гісторыі. А. Бульба выказаў глыбока аптымістычную веру ў вялікую будучыню Купалы як нацыянальнага паэта:

## Выданні 
* Huślar: [zbornik wieršaŭ] / Janka Kupała. - Pieciarburh : wydannie A. Hryniewiča, 1910. - 76, [3] с.
* Huślar / Janka Kupała. - [Факсімільнае выданне]. - Мінск : В. В. Карыбут-Дашкевич, 2008. - 76, [3] c. - ISBN 978-985-90157-1-7. 

## Літаратура 
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Гусляр» / Аўтар — А.Лойка. — C. 177—178; Артыкул «Бульба Альгерд» / Аўтар — І. Саламевіч. — C. 96—97.
* Бульба Альгерд. Янка Купала «Гусьляр» / Газэта «Наша Ніва». — 21 кастрычніка 1910 году.
* Піятуховіч Міхаіл. Ля вытокаў лірыкі Янкі Купалы. / Працы БДУ. — Мн., 1927. — № 16.
* Шарахоўскі Янка. Пясняр народных дум. — Мн., 1970. — С. 77—84.
* Лойка Алег. Беларуская паэзія пачатку ХХ стагоддзя. — Мн., 1972. — С. 21—33.
* Навуменка Іван. Янка Купала. — 2-е выд. — Мн., 1980. — С. 7, 12, 17—18, 20, 24, 43.
* Лойка Алег. Гісторыя беларускай літаратуры. Дакастрычніцкі перыяд. Ч.2. — Мн., 1980. — С. 103, 108—111, 113.
* Бярозкін Рыгор. Свет Купалы; Звенні. — Мн., 1981. — С. 69—81.

## Спасылкі 
* Янка Купала. «Гусляр»  на сайце Родныя Вобразы 
* Зборнік вершаў «Гусляр» на сайце Архівы Беларусі 

Катэгорыя:Паэзія Янкі Купалы
Катэгорыя:Паэтычныя зборнікі Янкі Купалы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1910 годзе
Катэгорыя:Кнігі 1910 года
Ад сэрца (зборнік)

«**Ад сэрца**» — зборнік вершаў Янкі Купалы, выдадзены ў 1940 годзе ў Мінску Беларускім дзяржаўным выдавецтвам пры СНК БССР. Тыраж зборніка склаў 5 тысяч асобнікаў. Савецкі ўрад у сакавіку 1941 года прысудзіў Я. Купалу за гэты зборнік Дзяржаўную прэмію СССР першай ступені.

## Апісанне 
У зборнік увайшлі вершы, напісаныя ў 1937—1939 гады і паэма «Тарасова доля». З пазнейшых вершаў у зборнік увайшлі вершы «Крым» (1923) і «Улетку» (1926).

Творы зборніка згрупаваны ў чатыры раздзелы: «Аб Сталіне-сейбіту», «Чырвонай арміі паходы», «Святочныя вершы», «На заходнебеларускія матывы».

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Ад сэрца (зборнік вершаў)» / Аўтары — А.Дз.Атаева, В.Л.Бечык. — C.28.
* Юрэвіч Ул.. Янка Купала: Нарыс жыцця і творчасці. — Мн., 1983.
* Лойка А.. Як агонь, як вада... — Мн., 1984.

Катэгорыя:Паэзія Янкі Купалы
Катэгорыя:Паэтычныя зборнікі Янкі Купалы
Катэгорыя:Кнігі 1940 года
Калека (паэма)

**«Калека»** — паэма Янкі Купалы, напісаная ў 1907 годзе і ўпершыню апублікаваная ў 1926 годзе..
Сваю паэму Я.Купала вызначыў як гутарку, хоць у адрозненне ад традыцыйнага жанру гутарак споведзь жабрака-калекі цалкам вытрымана ў апавядальна-маналагічным плане. Яна нідзе не перапыняецца дыялогам, пытаннямі, удзелам у гаворцы іншых персанажаў. Толькі ў апошняй частцы чытач даведваецца, што дзеянне адбываецца ў карчме.

Структура паэмы вызначаецца кампазіцыйнай зладжанасцю і стройнай арганізацыяй: яна складаецца з 12 частак, у кожнай з каторых па 4 страфы. Апошняя страфа кожнай часткі мае анафарычны варыянт звароту да слухачоў, што надае жывую непасрэднасць твору і падкрэслівае яго спавядальны лад. Апошняя частка твора, напісаная ад імя аўтара, не проста падводзіць вынік жыццёвага лёсу героя ў яго апошнім трагічным зломе, але сведчыць аб кроўнай блізкасці паэта да чалавека з гушчы народа.

## Літаратура 
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Калека» / Аўтар — М.М.Арочка. — C. 275.

## Спасылкі 
* Петрушкевіч Ала. Біблейскія матывы ў ранніх паэмах Янкі Купалы/ Беларуская інтэрнэт-бібліятэка kamunikat.org

Катэгорыя:Паэмы Янкі Купалы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1907 годзе
Гайдукі

**Гайдук, гайдукі** — прыгонныя сяляне ў Рэчы Паспалітай у XVIII стагоддзі, што знаходзіліся на службе пры панах у якасці ахоўнікаў. У некаторых месцах гайдукі складалі войска, тады іх называлі «сердзюкамі» альбо «серадзюкамі». Назва «сердзюк» пайшла, мабыць, ад назвы адмысловага пакрою верхняй адзежы, якая на старабеларускай мове звалася «серак». Слова «гайдук» запазычана з венгерскай мовы. Імёны колішніх гайдукоў захаваліся ў назвах вёсак і прозвішчаў іх жыхароў.

Катэгорыя:Пяхота
Нікому

**«Нікому»** — паэма Янкі Купалы, напісаная ў 1906 годзе і ўпершыню апублікаваная ў 1926 годзе..

У аснове паэмы — пачутае Купалам зімой 1906 года падчас працы на бровары ў вёсцы Яхімоўшчына ад селяніна В. Л. Парфёна апавяданне пра жорсткасць былога мясцовага пана, які загубіў жыццё маладога хлопца і дзяўчыны.

Паэт ад імя старога селяніна распавядае пра трагічны выпадак. Пакахаліся вясковы хлопец Тамаш з дзяўчынай Аленай. Пайшлі ў двор да пана прасіць дазволу згуляць вяселле. Дазвол быў дадзены, але «Аленку-красуню пан на воку меў». Далейшае дзеянне быццам бы палярызуецца паказам дзвюх процілеглых карцін: вяселля ў вёсцы і панскага гульбішча ў двары. П’янаму панскаму зброду захацелася глуму, здзеку і ўцехі. Дзесяць гайдукоў кінуліся выконваць загад пана: забраць з вяселля маладую «на гулі» ў панскі двор. На шляху гвалтаўнікоў стаў Тамаш. У парыве адчаю і безвыходнасці Тамаш сякерай забівае сваю каханую: лепш няхай прыме смерць, чым будзе над ёй глуміцца «распасвены звер».

Структурна твор арганізаваны складана: кожная з 14 частак паэмы складаецца з 5 строф, у якіх эмацыянальна—зрокава ўзнаўляецца асобная сцэнка-карціна. Тым самым Я.Купала пазбягае манатоннасці, традыцыйнай расцягнутасці. Апавядальнасць набывае напружаны вонкавы і ўнутраны драматызм.

## Літаратура 
* Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Нікому» / Аўтар — М. М. Арочка. — C. 439—440.

## Спасылкі 
* *Петрушкевіч Ала* Біблейскія матывы ў ранніх паэмах Янкі Купалы/ Беларуская інтэрнэт-бібліятэка kamunikat.org

Катэгорыя:Паэмы Янкі Купалы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1906 годзе
Рымскія элегіі

**Рымскія элегіі** () — паэтычны цыкл Ёгана Вольфганга Гётэ, які складаецца з 24 вершаў. Гётэ пісаў Рымскія элегіі з 1788 па 1790 гады пасля свайго вяртання з Італіі, і ў 1795 годзе апублікаваў 20 вершаў з цыкла ў штомесячным часопісе Фрыдрыха Шылера «Оры». Поўны збор «Рымскіх элегіяў» упершыню выйшаў у 1914 годзе без скарачэнняў у веймарскім выданні твораў Гётэ.

Арыгінальная назва цыкла — *Erotica Romana*. У першым выданні яна была зменена на *Элегіі* і, нарэшце, у 1806 годзе цыкл быў найменаваны «Рымскімі элегіямі».

На беларускую мову «Рымскія элегіі» пераклаў Васіль Сёмуха.

## Спасылкі 
* Konventionelle Fassung im Projekt Gutenberg
* Гётэ Ёган Вольфганг. Рымскія элегіі на Kamunikat.org

Катэгорыя:Паэзія Ёгана Вольфганга Гётэ
Катэгорыя:Літаратура веймарскага класіцызму
Артабаз II

**Артабаз II** (па-эламску: *Irdumasda*, па-старажытнаперсідску: *Artavazdâ*, , каля 389 да н.э. — 325 да н.э.) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Персідскае імперыі. З роду Фарнакідаў, адгалінавання каралеўскага роду Ахеменідаў, сын сатрапа Фрыгіі Фарнабаза II, зводны брат сатрапа Арыябарзана.

У 362 да н.э. змяніў свайго брата, які быў раскрыжаваны за кіраўніцтва антыперсідскім паўстаннем, на пасадзе сатрапа Фрыгіі. Каля 358 да н.э. Артабаз далучыўся да іншых сатрапаў, якія паднялі паўстанне супраць караля Артаксеркса III з дапамогай афінян. У 355 да н.э. разам з афінскімі наймітамі Харэса разбіў персаў у бітве, якая ў Грэцыі атрымала назву «другога Марафону».

Аднак у самы крытычны момант, Афіны пад націскам Персіі адмовілі паўстанцам у дапамозе. Артабаз II спрабаваў наняць 5000 наймітаў Тэбанса, але мяцеж праваліўся яшчэ да прыбыцця грэкаў. У 352 да н.э. Артабаз быў вымушаны збегчы ў Македонію, дзе быў прыняты царом Філіпам II. Тут ён пазнаёміўся з сынам Філіпа Аляксандрам, будучым Аляксандрам Македонскім, і Арыстоцелем.

Артабаз II меў вельмі шчыльныя сувязі са сваімі военачальнікамі братамі з Родасу ментарам і Мемнанам. Артабаз ажаніўся з іхнай сястрой, а ментар ажаніўся з дачкой Артабаза Барсінай. Мемнан суправаджаў Артабаза ў ягом македонскім выгнанні. ментар здолеў дамагчыся прабачэння для Артабаза, удзельнічаючы ў войнах з Егіптам. У 342 да н.э. Артабаз з Мемнанам вярнуўся ў Персію і распавёў каралю пра планы Філіпа II па захопе Персіі.

Пра жыццё Артабаза ў наступныя 12 гадоў нічога невядома. Блізкія стасункі Артабаза і Дарыя III ў 330 да н.э. могуць сведчыць пра падтрымку Артабазам Дарыя ў 339 да н.э. — 336 да н.э. у вайне за сталец Персіі. Магчыма, адказваў таксама за сувязі з грэчаскімі наймітамі. У 331 да н.э. Артабаз удзельнічаў у бітве пры Гаўгамелах, дзе персідскае войска была разгромлена Аляксандрам Вялікім.

Пасля захопу ўлады Бесам у 330 да н.э., застаўся верным Дарыю. Будучы аточаным македонцамі, быў вымушаны скласці зброю і перайсці на бок македонцаў. Пры двары ён сустрэў сваю дачку Барсыну, якая ўжо была жонкай Аляксандра Македонскага. Стаў вельмі ўплывовым дарадчыкам Аляксандра і быў прызначаны ім сатрапам Бактрыі. Спрыяў пераходу персаў на службу да македонцаў, у 329 да н.э. задушыў паўстанне Сатыбарзана ў Арыі, абараніў Бактру ад нападу скітаў. У 328 да н.э. разам з Гефестыёнам ваяваў у Сагдыяне. У 327 да н.э. добраахвотна пакінуў службу сатрапам Бактрыі, быў прызначаны кіраўніком фартэфікацыі ў Сагдыяне.

Меў, прынамсі, чатырох сыноў: Фарнабаза, Арсама, Кофена, Арыябарзана — і тры дачкі: Барсіну (спачатку жонка ментара, пасля Мемнана, а затым Аляксандра Македонскага), Артоніс (жонка македонскга военачальніка Эўмена), Артакаму (жонку македонскага военачальніка Пталемея).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Artabazus (2) 

Катэгорыя:Сатрапы фрыгійскія
Катэгорыя:Фарнакіды
Катэгорыя:Сатрапы персідскія
Тоні Скот

**Энтані Дэвід Скот** (; 21 чэрвеня 1944, Норт-Шылдс — 19 жніўня 2012, Лос-Анджэлес), больш вядомы як **Тоні Скот** () — англа-амерыканскі рэжысёр і прадзюсар. Малодшы брат рэжысёра і прадзюсара Рыдлі Скота.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Рэжысёры ЗША
Катэгорыя:Прадзюсары ЗША
Катэгорыя:Самазабойцы, якія кінуліся з вышыні
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»
Тайн і Уір

**Тайн і Уір** () — цырыманіяльнае метрапольнае графства на поўначы Англіі. Уваходзіць у склад рэгіёна Паўночна-Усходняя Англія. Найбуйнейшы горад — Ньюкасл. Насельніцтва 1,086 млн чалавек (12-е месца сярод цырыманіяльных графстваў; даныя 2004 г.).

## Геаграфія 
Агульная плошча тэрыторыі 540 км² (44-е месца). Графства размешчана ў зоне эстуарыяў рэк Тайн і Уір, якія далі яму назву.

## Адміністрацыйны падзел 
У складзе графства вылучана 5 адміністрацыйных раёнаў і акруг.

## Спасылкі 
* Tyne and Wear Passenger Transport Authority 
* Tyne and Wear Fire and Rescue Service
* Tyne and Wear Museums


Катэгорыя:Графствы Англіі
Уір

**Уір** () — рака ў Паўночна-Усходняй Англіі. Бярэ пачатак у Пенінскіх гарах, працякае па тэрыторыі графства Дарэм і ўпадае ў Паўночнае мора ля горада Сандэрленд (графства Тайн і Уір). Раней вусце ракі знаходзілася паўднёвей, у наваколлях Хартлпула, але пасля апошняга ледніковага перыяду зрушылася на поўнач.

Бліжэй да вусця на рацэ стаіць горад Дарэм, дзе над ракой узвышаюцца знакамітыя дарэмскія замак і сабор. Кожнае лета на рацэ праводзяцца Дарэмская рэгата.

## Спасылкі 
* River Wear — Britannica Online Encyclopedia
* Durham Regatta

Катэгорыя:Рэкі Англіі
Катэгорыя:Таямніц і Уір
Варлен Леанідавіч Бечык

**Варлен Леанідавіч Бечык** (, в. Астрашыцкі Гарадок, Мінскі раён — , Мінск) — беларускі савецкі крытык і літаратуразнавец. Кандыдат філалагічных навук (1974). Сын літаратуразнаўца Ларысы Кароткай.

## Біяграфія 
Нарадзіўся  года ў вёсцы Астрашыцкі Гарадок Мінскага раёна.

Пасля заканчэння філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта ў 1960 годзе выкладаў беларускую і рускую мову і літаратуру ў Пліскай сярэдняй школе Смалявіцкага раёна.

У 1962—1966 гадах гг. аспірант кафедры беларускай літаратуры БДУ. З 1966 па 1971 гг. літсупрацоўнік рэдакцыі газеты «Літаратура і мастацтва» і часопіса «Нёман». З 1972 г. навуковы супрацоўнік Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы АН БССР. З 1981 г. намеснік галоўнага рэдактара выдавецтва «Мастацкая літаратура». Кандыдат філалагічных навук.

Памёр  года ў Мінску. Пахаваны ў вёсцы Прылукі Мінскага раёна.

Член Саюза пісьменнікаў Беларусі з 1971 года.

## Творчасць 
Друкуецца з 1959 года. Даследуе беларускую паэзію: праблемы яе грамадзянскасці і мастацкасці, пытанні майстэрства, асаблівасці творчых індывідуальнасцяў майстроў паэтычнага слова (артыкулы пра Я. Купалу, А. Куляшова, У. Хадыку, А. Дудара, П. Броўку, П. Панчанку, А. Пысіна , А. Вярцінскага, Р. Барадуліна і інш: зборнік літаратурна-крытычных артыкулаў «Свет жывы і блізкі», 1974; манаграфія «Беларуская савецкая лірыка», 1979, сумесна з М. Ярашам). Аналізуе і празаічныя творы беларускай літаратуры (артыкулы пра В. Быкава, І. Пташнікава, Я. Сіпакова, І. Хадановіча і іншых).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Крытыкі Беларусі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Марокі

**Мыс Марокі** (мыс Тарыфа) — самая паўднёвая кропка кантынентальнай Еўропы. Размешчаны на ўскраіне горада Тарыфа ў іспанскай правінцыі Кадыс. Тэхнічна знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы былога вострава Лас-Паломас, злучанага з мацерыком дамбай. Паўднёвы ўскраек мыса знаходзіцца амаль на 36-м градусе паўночнай шыраты.
[thumb|left|[Гібралтарскі праліў, здымак NASA. Справа бачны востраў Лас-Паламас з мысам Марокі]]

Мыс знаходзіцца ў самым вузкім месцы Гібралтарскага праліва, падзяляе Атлантычны акіян і Міжземнае мора. Адлегласць да афрыканскага берага складае 14 км.

Востраў Лас-Паломас цалкам заняты ваеннай часткай, доступ цывільных наведвальнікаў на мыс Марокі забаронены. На мысе знаходзіцца маяк, пабудаваны ў 1826 годзе.

У 710 годзе арабскі военачальнік Тарыф (адкуль і паходзіць назва горада і адна з назваў мыса) высадзіўся тут з войскам у 500 чалавек і заняўся рабункам насельніцтва, вярнуўшыся затым з багатай здабычай, у асноўным, жанчынамі ў Паўночную Афрыку. Набег Тарыфа стаў адной з прычын высадкі ў наступным годзе Тарыка ібн Зіяда і наступнай арабскай заваёвы Андалусіі.

Катэгорыя:Геаграфія Андалусіі
Катэгорыя:Берагі Іспаніі
Катэгорыя:Берагі Міжземнага мора
Катэгорыя:Мысы Атлантычнага акіяна