Саламея Нерыс

**Саламея Нерыс** (, сапраўднае прозвішча — Бачынскайте, у замужжы — Бучэне, , Кіршай, Расійская імперыя — , Масква, СССР) — літоўская паэтэса. Народная паэтэса Літоўскай ССР (1954 — пасмяротна). Лаўрэат Дзяржаўнай літаратурнай прэміі Літвы (1938), а таксама Сталінскай прэміі першай ступені (1947 — пасмяротна).

## Біяграфія 
Нарадзілася  1904 года ў вёсцы Кіршэй (цяпер Марыямпальскі павет Літвы) у сям’і заможных сялян. Самая старэйшая з дзяцей, мела братоў Броніуса, Віктара і сястру Ануту.

Бацька Саламеі — Сымон Бачынскас, быў адукаваным чалавекам, прыхільнік сацыялістычных ідэй. Маці — Уршулі Бачынскене-Жэмайтіце, як і ўсе яе сваякі, адрознівалася пабожнасцю, яе брат вывучыўся на святара.

Саломея вучылася ў сярэдняй школе ў Альвіце, з 1918 года — у маріямпольскай гімназіі, з 1919 года — у гімназіі ў Вілкавішкісе. У гэтай навучальнай установе дзейнічала літоўская каталіцкая моладзевая арганізацыя, да якой далучылася Саламея Нерыс. Часта наведвала школьныя вечарыны, на якіх чытала ўрыўкі лірычнай прозы і вершы. 1924 г. паступіла ў  Літоўскі універсітэт на факультэт тэалогіі і філасофіі. Вывучала літоўскую літаратуру, нямецкую мову і літаратуру, педагогіку і псіхалогію. У 1928 г. скончыла універсітэт. Выкладала нямецкую мову ў гімназіі ў горадзе Лаздіяй. У 1929 годзе, вучачыся ў Вене, Нерыс закахалася ў Броніуса Зубрыцкаса — літоўца, студэнта-медыка, прыхільніка сацыялістычнай ідэалогіі, і з тых часоў стала раздяляць ягоныя погляды. З 1931 года жыла ў Каўнасе, давала ўрокі, рабіла пераклады і рэдагавала выдання літоўскіх казак. Там яна сышлася з так званымі трэцефронтаўцамі — пісьменнікамі левай і пракамуністычнай арыентацыі, у прыватнасці з Казісам Борутою і Антанасом Венцловою.

У 1928 годзе, яна звязалася з падпольнай ячэйкай літоўскага камсамола ў каўнаскім універсітэце, у 1931 годзе стала сувязной Камінтэрна (псеўданім «Вірвіча», літ. — Virvyčia), у 1934—1936 гадах забяспечвала кантакт з падпольнай камуністычнай газетай «Жямайтійос тэза», а ў 1936—1937 гг. — з кіраўнікамі камуністычных партый Літвы і Польшчы ў Парыжы.У 1934—1936 гг. Саламея Нерыс выкладала ў жаночай гімназіі ў Панявежысе. У 1936 годзе выйшла замуж за архітэктара і скульптара Бернардаса Бучаса і ў 1937 г. жыла ў Парыжы. Вярнуўшыся на радзіму, працавала ў каўнаскай гімназіі. Нарадзіла сына Саўлюса (1937—2007). У 1940 годзе разам з іншымі дэпутатамі Народнага сейма — пісьменнікамі Л. Гірою, Ю. Палецкісом, П. Цвіркаю — належала да так званай паўнамоцнай дэлегацыі, якая падала прашэнне Вярхоўнаму Савету СССР аб прыняцці Літвы ў склад Савецкага Саюза. У 1941 годзе стала дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР. Напісала паэму, ў якой ўслаўляла І. Сталіна, і вершы, апявала камуністычную партыю і савецкую ўладу, у прыватнасці паэме «Шлях бальшавіка» і «Чацвёра» — пра чатырох літоўскіх камуністаў, расстраляных у 1926 годзе.

Падчас Другой сусветнай вайны Саламея Нерыс і яе сын знаходзіліся ў эвакуацыі ў Маскве, Пензе і Уфе. У 1944 годзе паэтка вярнулася ў Літву, а 7 ліпеня 1945 года памёрла ў маскоўскай лякарні ад рака печані. 9 ліпеня яе пахавалі каля Каўнаскага гістарычнага музея, а ў 1992 годзе перапахавалі на Петрашунайскіх могілках у гэтым жа горадзе. У Каўнасе, у доме, дзе паэтка жыла ў 1938—1941 гадах, у 1962 годзе адкрылі мемарыяльны музей Саламеі Нерыс (філіял Музей літоўскай літаратуры імя Майроніса).

## Творчасць 
У 1921 годзе адбыўся дэбют паэтэсы. Яна падпісвала вершы як Людзіте і Юрайте, а з 1923-га ўжывала псеўданім Саламея Нерыс, які паходзіць ад назвы літоўскай і беларускай ракі Нерыс (іншыя назвы — Нярыс, Вілія). З ёй звязана непрыемная гісторыя. Пасля, у 1940 г., Саламея атрымала лісты ад сваіх вучняў, у якім яны назвалі яе здрадніцай радзімы і папрасілі не ўжываць гэтага псеўданіма. Тады паэтка дадала дыякрытычны значок над «е», і, такім чынам, слова «Нерыс» страціла прамую сувязь з назвай ракі.

У 1927 годзе выйшаў у свет першы зборнік вершаў «Anksti rytą» («Рана раніцай»). Другі зборнік «Pėdos smėly» («Сляды на пяску», 1931) стаў сведчаннем глыбокага духоўнага крызісу. У гэтым жа годзе Саламея Нерыс пачала друкавацца ў пракамуністычнай літаратурнай газеце «Trečias frontas» («Трэці фронт»). Там жа апублікавана абяцанне паэткі працаваць дзеля камуністычнай будучыні. Гэты артыкул напісалі галоўны рэдактар газеты Костас Корсакас і крытык Валдзіс Драздаускас. Саму Нерыс больш цікавіла паэзія, чым палітычныя дэкларацыі.

Зборнік «Per lūžtantį ledą» («Па ламкай крызісе», 1935) прасякнута сацыяльнымі матывамі. Лепшую, як лічылі чытачы, крытыкі і гісторыкі літаратуры, кнігу «Diemedžiu žydėsiu» («Палыном зацвіту», 1938) адзначаны Дзяржаўнай літаратурнай прэміяй Літвы. Саламея Нерыс напісала паэмы-казкі для дзяцей «Сіротка», «Эгле, каралева вужоў» (1940). Да савецкага перыяду адносяцца зборнікі «Оспівуй, сэрца, жыццё!» (1943) і «Салавей не можа не спяваць» (1945). Паэтка перастварыла на літоўскай мове сачыненні такіх рускіх пісьменнікаў, як Аляксандр Пушкін, Іван Тургенеў, Максім Горкі, Уладзімір Караленка, Самуіл Маршак і Ганна Ахматава. Асобныя паэтычныя творы Саламеі Нерыс на ўкраінскую мову пераклалі Павел Тычына, Леанід Першамайскі, Валянцін Бычко, Мікалай Цярэшчанка, Ігар Муратаў і іншыя. Выдадзены наступныя яе творы: «Вершы» (Кіеў, 1950), «Магутныя імёны» (Кіеў, 1952) і «Салавей не можа не спяваць» (у кнізе «Сузор’е», в. 22, Кіеў, 1985).

## Бібліяграфія 
* *Anksti rytą*.&nbsp;— Kaunas, 1927.&nbsp;— 77p. «Рано-вранці»
* *Pėdos smėly*.&nbsp;— Kaunas: Sakalas, 1931.&nbsp;— 61p. «Сляды на пяску»
* *Per lūžtantį ledą*.&nbsp;— Kaunas: Sakalas, 1931.&nbsp;— 48p. «Па ломкаму лёду»
* *Mūsų pasakos* / sp. paruošė S. Nėris.&nbsp;— Kaunas: Spindulys, 1934.&nbsp;— 160p. «Нашы казкі»
* *Per lūžtantį ledą*.&nbsp;— [Kaunas]: Sakalas, 1935.&nbsp;— 48p. «Па ломкаму лёду»
* *Diemedžiu žydėsiu*.&nbsp;— Kaunas: Sakalas, 1938.&nbsp;— 69p. «Палынам зацвяту»
* *Eglė žalčių karalienė*.&nbsp;— Kaunas: Valst. l-kla, 1940.&nbsp;— 107p. «Эгле, каралева вужоў»
* *Poema apie Staliną*.&nbsp;— Kaunas: Spaudos fondas,1940.&nbsp;— 16p. «Паэма пра Сталіна»
* *Rinktinė*.&nbsp;— Kaunas: Valst. l-kla, 1941.&nbsp;— 192p. «Выбранае»
* *Dainuok, širdie gyvenimą*: eilėraščiai ir poemos.&nbsp;— Kaunas: Valst. l-kla, 1943.&nbsp;— 39p. «Апей, сэрце, жыцьця!»
* *Lakštingala negali nečiulbėti*.&nbsp;— Kaunas: Valst. grož. lit. l-kla, 1945.&nbsp;— 109p. «Салавей ня можа не спяваці»
* *Eglė žalčių karalienė.*&nbsp;— [Kaunas]: Valst. grož. lit. l-kla, 1946.&nbsp;— 96p. «Эгле, каралева вужоў»
* *Poezija*: [2t.].&nbsp;— Kaunas: Valst. grož. lit. l-kla, 1946. «Паэзія»
* *Našlaitė*.&nbsp;— Kaunas: Valst. grož. lit. l-kla, 1947.&nbsp;— 48p. «Сіротка»
* *Žalčio pasaka*.&nbsp;— Chicago, 1947.&nbsp;— 112p. «Казка пра вужоў»
* *Мой край*.&nbsp;— Каунас, 1947. «Мой край»
* *Rinktinė*.&nbsp;— Vilnius: Valst. grož. lit. l-kla, 1950.&nbsp;— 276p. «Выбранае»
* *Избранное*.&nbsp;— Вильнюс, 1950. «Выбранае»
* *Eilėraščiai*.&nbsp;— Vilnius: Valst. grož. lit. l-kla, 1951.&nbsp;— 84p. «Вершы»
* *Poema apie Staliną*.&nbsp;— Vilnius: Valst. grož. lit. l-kla, 1951.&nbsp;— 36p. «Паэма про Сталіна»
* *Pavasario daina*.&nbsp;— Vilnius: Valst. grož. lit. l-kla, 1953.&nbsp;— 38p. «Вясеньняя песня»
* *Стихотворения и поэмы*.&nbsp;— Москва, 1953. «Вершы і паемы»
* *Poezija*.&nbsp;— Vilnius: Valst. grož. lit. l-kla, 1954.&nbsp;— 500p. «Паэзія»
* *Baltais takeliais bėga saulytė*.&nbsp;— Vilnius: Valst. grož. lit. l-kla, 1956.&nbsp;— 164p.
* *Raštai*: trys tomai.&nbsp;— [Vilnius]: Valst. grož. lit. l-kla, 1957. «Творы»
* *Rinktinė*.&nbsp;— Kaunas: Valstybinė pedagoginės literatūros leidykla, 1958.&nbsp;— 112p.&nbsp;— (Mokinio biblioteka). «Выбранае»
* *Širdis mana&nbsp;— audrų daina*.&nbsp;— Vilnius: Valst. grož. lit. l-kla, 1959.&nbsp;— 474p.
* *Eglė žalčių karalienė*: poema pasaka.&nbsp;— Vilnius: Valst. grož. lit. l-kla, 1961.&nbsp;— 51p. «Эгле, каралева вужоў»
* *Pavasaris per kalnus eina*: eilėraščiai.&nbsp;— Vilnius: Valstybinė grožinės literatūros leidykla, 1961.&nbsp;— 511p.
* *Стихи*.&nbsp;— Москва, 1961. «Вершы»
* *Biała ścieżka*.&nbsp;— Warszawa: Państ. inst. wydawniczy, 1963.&nbsp;— 34p. «Бела сцёжка»
* *Kur baltas miestas*: rinktinė.&nbsp;— Vilnius: Vaga, 1964.&nbsp;— 143p. «Дзе белы горад»
* *Rinktinė*.&nbsp;— Kaunas: Šviesa, 1965.&nbsp;— 90p.&nbsp;— (Mokinio biblioteka). «Выбранае»
* *Laumės dovanos.*&nbsp;— Vilnius: Vaga, 1966.&nbsp;— 25 p. «Падарункі фей»
* *Poezija*: 2t.&nbsp;— Vilnius: Vaga, 1966. «Паэзія»
* *Keturi*: poem.&nbsp;— Vilnius: Vaga, 1967. «Чатыра»
* *У родника*.&nbsp;— Вильнюс: Вага, 1967. «Пры крыніцы»
* *Лирика*.&nbsp;— Москва: Художественная литература, 1971.&nbsp;— 230p. «Лірыка»
* *Poezija*.&nbsp;— Vilnius: Vaga, 1972.&nbsp;— 2 vol. «Паэзія»
* *Negesk žiburėli*.&nbsp;— Vilnius: Vaga, 1973.&nbsp;— 151p.
* *Egle&nbsp;— zalkšu karaliene*: poēma, латиською перекл. Daina Avotiņa.&nbsp;— Rīga: Liesma, 1974.&nbsp;— 58p. «Эгле, каралева вужоў»
* *Širdis mana&nbsp;— audrų daina*.&nbsp;— Vilnius: Vaga, 1974.&nbsp;— 477p.
* *Сквозь бурю*.&nbsp;— Вильнюс, 1974. «Праз буру»
* *Kaip žydėjimas vyšnios*: poezijos rinktinė.&nbsp;— Vilnius: Vaga, 1978.&nbsp;— 469p. «Як вішнёвы цвет»
* *Poezija*: rinktinė.&nbsp;— Vilnius: Vaga, 1979.&nbsp;— 827p. «Паэзія»
* *Ветер новых дней*: стихотворения.&nbsp;— Москва: Художественная литература, 1979.&nbsp;— 334p. «Вецер новых днёў»
* *Mama! Kur tu?*: poem.&nbsp;— Vilnius: Vaga, 1980.&nbsp;— 38p. «Мама! Дзе ты?»
* *Nemunėliai plauks*.&nbsp;— Vilnius: Vaga, 1980.&nbsp;— 201p. «Нёманськае вятрыла»
* *Negesk, žiburėli*: eilėraščiai ir poemos.&nbsp;— Vilnius: Vaga, 1983.&nbsp;— 103p.
* *Nedziesti, gaismehlit*.&nbsp;— Riga: Liesma, 1984.&nbsp;— 129p.&nbsp;— латиський переклад
* *Raštai*: 3 volumes&nbsp;— Vilnius: Vaga, 1984. «Творы»
* *Blue sister, river Vilija* = *Сестра голубая&nbsp;— Вилия*.&nbsp;— Moscow: Raduga, 1987.&nbsp;— 261p.&nbsp;— англійською та російською. «Сёстра блакітна&nbsp;— Вілія»
* *Соловей не петь не может*: стихи.&nbsp;— Вильнюс: Вага, 1988.&nbsp;— 160 с.&nbsp;— (Литовская поэзия)
* *Эгле, королева ужей*: російською перекл. M. Петров.&nbsp;— Вильнюс: Витурис, 1989.&nbsp;— 62p. «Эгле, каралева вужоў»
* *Wiersze wybrane*, польською перекл. M. Stempkowska.&nbsp;— Kaunas: Šviesa, 1989.&nbsp;— 221p. «Выбраны вершы»
* *Prie didelio kelio*: eilėraščiai.&nbsp;— Vilnius: Lietuvos rašytojų s-gos l-kla, 1994.&nbsp;— 96p.
* *Tik ateini ir nueini*: rinktinė.&nbsp;— Vilnius: Alma littera, 1995.&nbsp;— 220p.
* *Eglė žalčių karalienė*.&nbsp;— Vilnius: Lietus, 1998.&nbsp;— 126p. «Эгле, каралева вужоў»

## Крытыка 
* Korsakas K. Literatūra ir kritika. Vilnius, 1949.
* Kubilins V. Salomėjos Nėries lyrika. Vilnius, 1968.
* Sauka D. Salomėjos Nėries kūriba. 1924—1940. Vilnius, 1957.
* Venclova A. Salomėja Nėris. 1904—1945. // Nėris S. Poezija. T. 1. Kaunas: Valstybinė * grožinės literatūros leidykla, 1946.
* Viktorija Daujotytė. Salomėja Nėris: Fragmento poetika. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 2005. ISBN 9986-39-345-0.
* Aleksandras Žalys. Salomėja Nėris — mūsų dvasios poetė. Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla, 2005. ISBN 9955-18-015-3.
* Зялінскі. К. Саламея Нерыс і літоўская літаратура. // Літаратура народаў СССР. М., 1957.
* Роставайте Г Паэтка літоўскага народа Саламея Нерыс. М., 1955.

## Узнагароды 
* Дзяржаўная літаратурная прэмія Літвы (1938)
* Сталінская прэмія першай ступені (1947 г., пасмяротна) — за зборнік вершаў «Мой край» (1946)
* Ордэн Айчыннай вайны I ступені
* народны паэт Літоўскай ССР (1954, пасмяротна)

## Ушанаванне памяці 
* У Пензе, на доме № 7, што на вуліцы Карла Маркса, дзе Саламея Нерыс жыла ў 1941—1942 гадах, ўсталявалі мемарыяльную дошку.
* У Каўнасе, у доме, дзе паэтка жыла ў 1938—1941 гадах, з 1962 года дзейнічае мемарыяльны музей Саламеі Нерыс (філіял Музей літоўскай літаратуры імя Майрониса).
* Імем паэткі названая вуліца ў Маскве, Каўнасе, Клайпедзе і Вільні.
* У 1946 годзе імем Саламеі Нерыс названа школу (цяпер гімназія) у Вільні. 1974 года каля гімназіі пастаўлены помнік паэтцы.
* Імем Саламеі Нерыс названы грузавы цеплаход.
* У 1954 годзе выпушчана паштовая марка СССР, прысвечаная Саламеі Нерыс.

## Спасылкі 
* Кароткая біяграфія і спіс апублікаваных твораў
* Lithuanian Classic Literature Anthology: Salomėja Nėris
* Salomėja Nėris  (літ.)
* Biography of Salomeja Neris 
* Salomėja Nėris  (фр.)
* Poems by Neris Salomėja 

Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Вітаўта Вялікага
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання
Катэгорыя:Лаўрэаты Сталінскай прэміі
Катэгорыя:Перакладчыкі Літвы
Катэгорыя:Пісьменнікі Літвы
Катэгорыя:Паэты Літвы
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Памерлі ад раку печані
Катэгорыя:Пахаваныя на Пятрашунскіх могілках