Саюз вызвалення Беларусі (справа)

**Справа «Саюза вызвалення Беларусі»** — сфальсіфікаваная палітычна-крымінальная справа, распачатая ДПУ БССР у 1930 годзе супраць дзеячаў беларускай навукі і культуры; частка рэпрэсій у БССР 1929—1931 гадоў.

## Гісторыя 
Пачалася 17 лютага 1930 года арыштам Пятра Ільючонка. Агулам па справе СВБ вясной—летам 1930 года арыштавалі **108** дзеячаў беларускай навукі і культуры. Спачатку ДПУ за кіраўніцтва СВБ называла Вацлава Ластоўскага, Аляксандра Цвікевіча і Аркадзя Смоліча, але іх уплыў у Беларусі быў невялікі. Пазней за кіраўніцтва СВБ у ДПУ называлі Аляксандра Адамовіча, Антона Баліцкага, Пятра Ільючонка і Дзмітрыя Прышчэпава, але іх справу разглядалі асобна. Абвінавачанні ў належнасці да СВБ выстаўляліся Янку Купалу, Якубу Коласу, Усеваладу Ігнатоўскаму, Івану Васілевічу і іншым.

Справу абвінавачаных-камуністаў вылучылі ў асобную. Калегіяй АДПУ ўсе арыштаваныя, апроч 18, былі асуджаны на розныя тэрміны зняволення або ссылкі. Усевалад Ігнатоўскі застрэліўся 4 лютага 1931 года. Названыя кіраўнікамі СВБ былі асуджаны на 10 гадоў лагераў кожны (рэабілітаваны ў чэрвені 1988 года), справа разглядалася асобна. Большасць астатніх абвінавачаных як члены СВБ — 77 чалавек, выслана на 5 гадоў ва ўнутраныя раёны СССР. Агулам па справе асуджана 86 чалавек. У 1937—1941 гады справа перагледжана, многіх з абвінавачаных як членаў СВБ расстралялі, іншыя зняволены ў лагеры. У 1937—1939 гадах ліквідаваны і многія следчыя ДПУ, што вялі справу «Саюза вызвалення Беларусі». Рэпрэсіі супраць абвінавачаных як членаў СВБ, што засталіся ў жывых на той час, таксама адбыліся ў 1949—1952 гадах.

Справа «Саюза вызвалення Беларусі» азначыла сабой першыя практычныя наступствы змянення балансу сіл у ВКП(б) і выніковага павароту палітычнага курсу ў СССР і БССР, якія адбыліся ў канцы 1920-х гадоў і былі скіраваныя, у тым ліку на згортванне тагачаснай нацыянальнай палітыкі («карэнізацыя»). Вастрыня крытыкі нацыянал-дэмакратызму ўзрасла яшчэ ў 1927 годзе; Камуністычная партыя Беларусі ў 1929 годзе сваёй устаноўкай прызнала нацыянал-дэмакратызм «галоўнай небяспекай на гэтым этапе развіцця», а ў маі 1930 года рэзалюцыяй свайго XIII з’езда назвала яго «галоўнай небяспекай для нацыянальнай палітыкі».. Прыкладна такога самага меркавання трымаліся і беларускія эмігранцкія гісторыкі, праўда з іншых матываў, бо асуджаныя па справе СВБ у асноўным былі іх палітычнымі праціўнікамі.

Таксама ёсць меркаванне, што СВБ існаваў і яго кіруючы цэнтр быў не ў інтэлігенцкім асяродку, а ў нацыянальных колах ураду БССР, што за савецкім часам зацямнялася па зразумелых прычынах.

Яшчэ ў 1957 годзе спецслужбы выказвалі такую версію: *«У 1926 годзе на тэрыторыі БССР нацыяналісты стварылі антысавецкую паўстанцкую арганізацыю з цэнтрам у Мінску, … якая атрымала назву „Саюз вызвалення Беларусі“ (СВБ). Яна мела філіялы ў Віцебску, Полацку і іншых гарадах Беларускай ССР. Для пашырэння антысавецкай дзейнасці „Саюза вызвалення Беларусі“ спецыяльная група на чале з актыўным нацыяналістам Улашчыкам вербавала ў падполле моладзь. Агентурнай распрацоўкай і следствам па справе „Саюза вызвалення Беларусі“ выяўлена, што праграма гэтага варожага падполля была накіравана на ліквідацыю заваяванняў Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі і аднаўлення ў рэспубліцы ўлады памешчыкаў і капіталістаў.»*.

У 1988 годзе КДБ БССР у адказ на зварот Інстытуту гісторыі партыі пры ЦК КПБ адказаў, што *«…руплівым вывучэннем архіўных матэрыялаў не выяўлена якіх-небудзь дакументальных матэрыялаў пра верагоднасць існавання „Саюза вызвалення Беларусі“»*.

## Пералік названых як удзельнікі СВБ 

* АДАМОВІЧ Антон
* АДАМОВІЧ Аляксандр
* АДЗІНЕЦ Аркадзь
* АДЗЯРЫХА Цімафей
* АДЗЯРЫХА Міхаіл
* АЗБУКІН Мікалай
* АНІХОЎСКІ Аляксандр
* АПАЦЁНАК Фёдар (Тодар)
* БАБАРЭКА Адам
* БАГДАНОВІЧ Генадзь
* БАЙКОЎ Мікола
* БАЛІЦКІ Антон
* БАНДАРЧЫК Хведар
* БІЛЬДЗЮКЕВІЧ Лявон
* БІНДЗЮК Павел
* БУЗУК Пётр
* БУРДЗЕЙКА Андрэй
* БЯЛЬКЕВІЧ Янка
* БЯДРЫЦКІ Яўген
* ВАЛЬКОВІЧ Аляксандр
* ВАСІЛЕВІЧ Язэп
* ВОЛЫ Валерыян
* ГАЛАВІНСКІ Аляксандр
* ГАЦЬКО Рыгор
* ГАРЭЦКІ Максім
* ГАРЭЦКІ Гаўрыла
* ГРАМЫКА Міхайла
* ГУРЛО Алесь
* ГУРСКІ Міхась
* ГУТКОЎСКІ Мікалай
* ДАШКЕВІЧ Леў
* ДАРАШЭВІЧ А.
* ДУБІНСКІ Сяргей
* ДУБОЎКА Уладзімір
* ДУДАР Алесь
* ДЫНЬКО Д.
* ДЫЛА Язэп
* ЖАЎРЫД Павел
* ЖДАНОВІЧ Фларыян
* ЖЫЛКА Уладзімір
* ЗАБЕЛА Фёдар (Тодар)
* ЗАЯЦ Лявон (Леанард)
* ЗЯНЮК Пётр
* ІГНАТОЎСКІ Усевалад
* ІЛЬЮЧОНАК Пётр
* ІМШЭНІК Хведар
* КАРАВАЙЧЫК Павел
* КАСПЯРОВІЧ Мікалай
* КАЦЯРЫНІЧ П.
* КІПЕЛЬ Яўхім
* КІСЛЯКОЎ Іван
* КОЛАС Якуб
* КРАСІНСКІ Мікалай
* КРАСКОЎСКІ Іван
* КРУТАЛЕВІЧ Аляксандр
* КУПАЛА Янка
* КУПЦЭВІЧ Фелікс
* КУРЫЛОВІЧ Л.
* ЛАСТОЎСКІ Вацлаў
* ЛЁСІК Язэп
* ЛІСТАПАД Юрый (Георгій)
* ЛЯЖНЕВІЧ Алесь
* МАМЧЫЦ Мікалай
* МІЦКЕВІЧ Адам
* МУРАШКА У.
* МЯДЗЁЛКА Паўліна
* МЯЛЕШКА Міхаіл
* МЯЛЕШКА Сяргей
* НЕКРАШЭВІЧ Сцяпан
* ПАШКОВІЧ Іван
* ПРАКУЛЕВІЧ Уладзімір
* ПРЫШЧЭПАЎ Дзмітрый
* ПУШЧА Язэп (І. П. Плашчынскі)
* ПЯЦЭВІЧ Р.
* РОДЗЕВІЧ Часлаў
* САВІЧ Ігнат
* САК Аляксандр
* САСІНОВІЧ І.
* СЕРАДА Янка
* СКАНДРАКОЎ Сяргей
* СМОЛІЧ Аркадзь
* СУШЫНСКІ Язэп
* ТРАМПОВІЧ Павел
* ТРАСЬКО І.
* ТРАФІМАЎ Яўсей
* УЛАШЧЫК Мікалай
* ХУРСІК Сымон
* ЦВІКЕВІЧ Аляксандр
* ЦВІКЕВІЧ Іван
* ЧАРЖЫНСКІ Уладзіслаў
* ЧАРНУШЭВІЧ Нічыпар
* ШАШАЛЕВІЧ Васіль
* ШЛЮБСКІ Аляксандр
* ШУКАЙЛА Паўлюк
* ШЧАКАЦІХІН Мікола
* ЭПІМАХ-ШЫПІЛА Браніслаў
* ЮРАШКЕВІЧ І.
* ЯНШЫН Мікалай
* ЯРАШЧУК Еўдакім

## Гл. таксама 
* Беларуская народная грамада (1933)
* Беларускі нацыянальны цэнтр (справа)
* Польская арганізацыя вайсковая (справа)

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Аркуш, А.* Рызыкоўная барацьба намэнклятуры // Наша Ніва, № 7;
* *Адамушка, У.* Палітычныя рэпрэсіі 20-50-х гадоў на Белару­сі. — Мн., 1994;
* *Васілеўская, Н. У.* Абвінавачваецца ў нацыянал-дэмакратызме: (Пра наркома асветы Беларусі А. В. Баліцкага) / Пад рэд. Палуяна У. А.; АН Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1995;
* *Иоффе, Э.* Раздел III. Григорий Рапопорт: «Изобретатель „СВБ“» / И палачи и жертвы. (Руководители карательных органов СССР и Беларуси) // Pепрессивная политика советской власти в Беларуси. Вып. I. — Минск, 2007.
* *Міхнюк, У.* Арыштаваць у высылцы: Дакументальны нарыс пра Алеся Дудара. — Мн., 1996.
* *Міхнюк, У.* Вязень сумлення // Полымя. — 1996. — № 2. — С.
* *Міхнюк, У.* Захоўваць вечна: справа № 20951-с // Маладосць. — 1992. — № 6. — С.
* *Міхнюк, У.* «Саюз вызвалення Беларусі» / Уладзімір Міхнюк // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 249—250. — ISBN 985-11-0214-8.
* *Міхнюк, У.* Справа Вацлава Ластоўскага // Маладосць. — 1993. — № 8—9. — С.
* *Сачанка, Б.* Баліць, крывавіць / З пісьменніцкіх дзённікаў // Віртуальны музей Барыса Сачанкі — Эл.рэсурс sachenko.iatp.by
* *Сідарэвіч, А.* Трыюмвіры, або Помнік камісарам // Наша Ніва, № 13.

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)
Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР
Саюз вызвалення Беларусі
Катэгорыя:1931 год у СССР