open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аэрадынамічная сіла

і вагі: 1 - цяга; 2 - лабавы супраціў; 3 - пад'ёмная сіла; 4 - вага
]]
**Аэрадынамічная сіла Rа**– гэта сіла, з якой сустрэчны рухомы паветраны паток дзейнічае на паверхню цвёрдага цела.

**Цэнтр ціску** – пункт прыкладання гэтай сілы.

Сіла ўздзеяння паветранага патоку на цвёрдае цела залежыць ад многіх параметраў, галоўнымі з якіх з'яўляюцца форма і арыентацыя цела ў патоку, лінейныя памеры цела і інтэнсіўнасць паветранага патоку, вызначальная яго шчыльнасцю і хуткасцю.

Аэрадынамічная сіла ўзнікае праз:
* сілу, якая дзейнічае па нармалі да цела і якая ствараецца з-за ціску паветра на паверхню цела, 
* сілу трэння, звязаную з вязкасцю газавага асяроддзя.
Акрамя гэтых дзвюх сіл, існуе таксама паняцце **аэрадынамічнага моманту**, значэнне якога залежыць ад пункту, абранага для разліку.

Сіла, ствараемая вінтом і рэактыўным рухавіком, называецца цягай і яна таксама з'яўляецца аэрадынамічнай сілай (паколькі яна таксама ўплывае на навакольнае паветра). R лятальнага апарата з рухавіком звычайна складаецца з трох вектараў: цяга, пад'ёмная сіла і супраціў.

Чацвёртая сіла, якая дзейнічае на планёр або самалёт з маторам падчас палёту - гэта яго вага. Вага цела не ёсць аэрадынамічнай сілай.

## Формула 
**Поўная аэрадынамічная сіла** прама прапарцыйная кінетычнай энергіі патоку, які абцякае цела і трансфармуецца ў энергію трэння ў памежным слою і ў патэнцыйную энергію ціску. У інжынерных аэрадынамічных разліках поўная аэрадынамічная сіла запісваецца формулай:

R_a = C_R {\rho\ V^2 \over 2} S

дзе

R_a - поўная аэрадынамічная сіла, Н.

C_R - бязмерны каэфіцыент поўнай аэрадынамічнай сілы, вызначальны доследным шляхам у працэсе аэрадынамічных эксперыментаў або тэарэтычнымі разлікамі

{\rho\ V^2 \over 2} - дынамічны напор, у Па.

\rho  - шчыльнасць паветра.

V - хуткасць цела адносна паветра ("паветраная хуткасць" цела).

S - эфектыўная плошча паверхні цела.

Пры ўзаемадзеянні цвёрдага цела з паветраным патокам не важна, рухаецца цела ў нерухомым паветры або нерухомае цела абцякае рухомы паветраны паток. Сілы ўзаемадзеяння, якія пры гэтым узнікаюць, будуць аднолькавыя. Гэта сцвярджэнне абгрунтавана на прынцыпе адноснасці руху, сфармуляванаму Галілеа Галілеем (1564-1642). 

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Клуб "Первый шаг".Основы аэродинамики и теории полета. 
* Формула аэродинамической силы 

Катэгорыя:Аэрадынаміка
Вярхоўны кіраўнік

**Вярхоўны кіраўнік** — часовая пасада кіраўніка Расійскай дзяржавы, заснаваная ў выніку дзяржаўнага перавароту 18 лістапада 1918 года і прызнаная ўсімі лідарамі Белага руху. Адзіным чалавекам, які займаў гэту пасаду, быў адмірал А. В. Калчак.

Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Расіі
Катэгорыя:Белы рух
Стрэлападобнасць

**Стрэлападобнасць крыла** — вугал адхілення крыла ад нармалі да вертыкальнай восі самалёта ў гарызантальнай праекцыі. Пры гэтым станоўчым лічыцца напрамак да хваста. Існуе стрэлападобнасць па пярэдняй абзе крыла (як правіла выкарыстоўваецца ў звышгукавой аэрадынаміцы), па задняй абзе і па лініі чвэрці хорд. Апошняя з'яўляецца найбольш важкай з пункту гледжання ўстойлівасці і кіравальнасці лятальнага апарата (далей ЛА).

Асноўнай вартасцю прамога (або з малой стрэлападобнасцю) крыла з'яўляецца яго высокі каэфіцыент пад'ёмнай сілы. Недахопам, які прадвызначае непрыдатнасць такога крыла пры дагукавой і звышгукавой хуткасцях палёту, з'яўляецца рэзкае павелічэнне каэфіцыента лабавога супраціву пры перавышэнні крытычнага значэння ліку Маха. Таму прамое крыло не можа прымяняцца на самалётах з высокімі хуткасцямі палёту. У той жа час стрэлападобнае крыло валодае шэрагам недахопаў, у ліку якіх паніжаная апорная (пад'ёмная) здольнасць і пагаршэнне ўстойлівасці і кіравальнасці лятальнага апарата.

### Прыклады рознанакіраванай стрэлападобнасці крыла 
Прыклады ЛА з адваротнай стрэлападобнасцю крыла:
* Junkers Ju 287 (прататып бамбавіка Другой сусветнай вайны)
* Grumman X-29 (эксперыментальны самалёт) ХФБ 320 (цывільная машына)
* Шлейхер ASK 13 (планёр)
* Шлейхер K 7 (планёр)
* Су-47 (эксперыментальны самалёт)
* FTAG Esslingen E11 (двухмесны планёр)

## Гл. таксама 
* Крыло адваротнай стрэлападобнасці
* Крыло змяняльнай стрэлападобнасці

## Спасылкі 
* Swept Wings and Effective Dihedral  (англ.)

Катэгорыя:Канструкцыя лятальных апаратаў
Катэгорыя:Аэрадынаміка
Ганаровыя званні Азербайджана

**Ганаровыя званні Азербайджана** — дзяржаўныя ўзнагароды Рэспублікі Азербайджан. 

Паводле прынятага 22 мая 1998 года закона «Аб ганаровых званнях Рэспублікі Азербайджан» за вядомыя дасягненні і выключныя заслугі ў развіцці навукі, адукацыі, культуры, літаратуры, журналістыкі, аховы здароўя, фізічнай культуры і спорту, эканомікі вызначаны наступныя ганаровыя званні Рэспублікі Азербайджан:
* Народны пісьменнік Азербайджана;
* Народны паэт Азербайджана;
* Народны артыст Азербайджана;
* Народны мастак Азербайджана;
* Заслужаны дзеяч навукі Азербайджана;
* Заслужаны дзеяч мастацтваў Азербайджана;
* Заслужаны артыст Азербайджана;
* Заслужаны мастак Азербайджана;
* Заслужаны работнік культуры Азербайджана;
* Заслужаны настаўнік Азербайджана;
* Заслужаны ўрач Азербайджана;
* Заслужаны архітэктар Азербайджана;
* Заслужаны дзяржаўны служачы Азербайджана;
* Заслужаны дзеяч фізічнай культуры і спорту Азербайджана;
* Заслужаны журналіст Азербайджана;
* Заслужаны інжынер Азербайджана;
* Заслужаны юрыст Азербайджана;
* Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі Азербайджана;
* Заслужаны пілот Азербайджана.

## Спасылкі 
* Узнагароды, медалі, значкі і ганаровыя званні Рэспублікі Азербайджан Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Азербайджанскай Рэспублікі 
* Azərbaycan Respublikasının ordenləri, medalları, döş nişanlari və fəxri adları Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Азербайджанскай Рэспублікі
Рафал Слізень

**Рафал Ратша Слізень** (, м. Бартнікі Навагрудскага павета Гродзенскай губерні, цяпер Баранавіцкі раён — ) — беларускі скульптар, жывапісец, медальер, архітэктар.

## Біяграфія 
 і Анэля Слізні, памятны медальён да Залатога вяселля бацькоў.]]
Нарадзіўся ў шляхецкай сям’і Яна і Анелі Слізняў. Пачатковую адукацыю атрымаў у базыльянскай школе ў мястэчку Вольна (Навагрудскі павет), потым у езуіцкай школе ў Полацку. У 1820 паступіў на факультэт права Віленскага ўніверсітэта, адначасова наведваў Віленскую мастацкую школу, вучыўся ў Я. Рустэма і К. Ельскага. Пасля сканчэння ўніверсітэта ў 1826—1829 гадах працаваў у Міністэрстве замежных спраў у Пецярбургу. Пасля 1830 вярнуўся на радзіму, ў свой маёнтак Вольна, дзе сабраў багатую мастацкую калекцыю.

## Творчасць 
У Вольне дзе стварыў некалькі дзесяткаў жывапісных і скульптурных партрэтаў сваіх родных, знаёмых, суседзяў, якія вызначаюцца тонкасцю і глыбінёй індывідуальных характарыстык (партрэты Марылі, Францішкі і Міхаіла Верашчакаў). Выканаў 57 медальёнаў, у т.л. сваіх бацькоў Яна і Анелі Слізняў, прысвечаныя іх залатому вяселлю, а таксама Уладзіслава, Люцыяна, Браніслава Слізняў, барэльефы і медальёны Т. Зана, Я. Чачота, А. Э. Адынца, А. Міцкевіча, М. Ромера, К. і Я. Тышкевічаў, А. Храптовіча, Г. Ржавускага і інш., у пластычнай трактоўцы якіх адчуваецца смелае выкарыстанне традыцый класіцызму і рамантызму. Стварыў бюсты А. Міцкевіча, Я. Астроўскага і М. Антакольскага.

Паводле яго праектаў пабудавана некалькі палацаў і гаспадарчых пабудоў.

## Сям’я 
Рафал быў у шлюбе з Камілай з багатага роду Тышкевічаў, яны мелі чатырох сыноў і двух дачок. Маёнтак Вольна перайшоў па спадчыне малодшаму сыну Генрыху, які ажаніўся з Нінай Маўросавай, дачкой асабістага ад’ютанта генерала Мураўёва, гарачай прыхільніцай і патрыёткай нацыянальнага адраджэння.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Рафал Слізень

Катэгорыя:Скульптары Беларусі
Катэгорыя:Скульптары Расіі
Катэгорыя:Медальеры Беларусі
Катэгорыя:Скульптары XIX стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя
Катэгорыя:Слізні
Грузінскае пісьмо

**Грузі́нскае пісьмо́** - алфавітнае пісьмо, якое выкарыстоўваецца некаторымі картвельскімі мовамі, у першую чаргу грузінскай, а таксама спарадычна мегрэльскай, сванскай і іншымі. Чытаецца злева направа. Сучасны грузінскі алфавіт складаецца з 33 літар; вялікія літары ў алфавіце адсутнічаюць, аднак у загалоўках і ў некаторых іншых выпадках усё слова можа быць напісана без верхніх і ніжніх вынасаў, як бы між двух паралельных ліній (гл. Ілюстрацыю) - такое напісанне служыць аналагам вялікіх літар у іншых алфавітах.

Грузінскае пісьмо мае нацыянальны статус культурнай спадчыны ў Грузіі і ў цяперашні час намінаваны на ўключэнне ў спіс .

## Гл. таксама 
* Старажытнагрузінская мова
Эль-Халанія

**Эль-Халанія** () — найбуйнейшы востраў архіпелага Курыя-Мурыя ў Аравійскім моры каля ўзбярэжжа Амана. Плошча сушы - 56 км². Насельніцтва (2014 г.) - каля 150 чал.

## Геаграфія і прырода 
Большую частку паверхні займаюць горы. Найвышэйшы пік дасягае 495 м. Клімат трапічны спякотны. Улетку мусонныя дажджы прыносяць вільгаць, дзякуючы чаму ў гарах сустракаюцца расліны, характэрныя для саванны. На ўзбярэжжы значна больш суха. Фаўна Эль-Халаніі славіцца птушкамі і чарапахамі. 

## Гісторыя 
У старажытнасці востраў Эль-Халанія быў населены семіцкім народам *джыбалі*, які актыўна займаўся мараходствам. У пачатку XIX ст. мясцовае насельніцтва амаль знікла з-за пірацтва. У 1856 г. султан Маската перадаў востраў і ўвесь архіпелаг Курыя-Мурыя ў карыстанне Вялікабрытаніі. У 1967 г. вернуты Аману. 

## Спасылкі 
* Isole Al Hillaniyat 
* Miranda Morris, The pre-literate, non-Arabic languages of Oman and Yemen 
* NATURAL WONDERS OF OMAN 

Катэгорыя:Астравы Амана
Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна
Гімн Тайланда

**Нацыянальная песня Тайланда** (, *Пхленг Чат Тхай*) — дзяржаўны гімн Тайланда, зацверджаны ў цяперашняй версіі 10 снежня 1939 года.

Музыка гімна была складзеная рускім кампазітарам Пятром Шчуроўскім у 1902 годзе, першапачаткова выкарыстоўваючы словы Кхуна Вічыматры, і была ўпершыню выкананая па радыё ў ліпені таго ж года.

Пасля змены назвы краіны на Тайланд у 1939 годзе па даручэнні Прэм'ер-міністра краіны Пібунсанграма Луанг Саранупраран напісаў новыя вершы да гімна, якія выкарыстоўваюцца і цяпер.

## Тайскі тэкст гімна і лацінская транскрыпцыя 
## Спасылкі 
* Гімн Тайланда

Тайланд
Катэгорыя:Тайланд
Bakuman

**Bakuman** () — манга ад стваральнікаў «Сшытка смерці» Цугумі Обы і Такэсі Абаты. Першы выпуск Bakuman быў апублікаваны ў часопісе «Weekly Shonen Jump» 11 жніўня 2008. З 2 кастрычніка 2010 г. па 30 сакавіка 2013 г. выйшлі тры сезоны анімэ-адаптацыі сюжэту. У красавіку 2012 года манга была афіцыйна завершана.

## Сюжэт 
Машыра Марытака па прапанове свайго аднакласніка Акіта Такагі вырашае стаць мангакай. З адабрэння сваякоў у якасці майстэрні яны пачынаюць выкарыстоўваць кватэру памерлага мангакі, дзядзькі Марытакі Масіра Набухіра, які быў закаханы ў маму аднакласніцы Марытакі і Такагі, у якую закаханы Морытака. Даведаўшыся, што Адзука, любімая Марытакі, хоча стаць сэйю і агучваць ролі ў анімэ, Марытака выпадкова прапануе ёй ажаніцца пасля таго, як Адзука стане сэйю і агучыць галоўную ролю ў анімэ Марытакі. Адзука згаджаецца. Марытака прымае прапанову Такагі стаць яго напарнікам і маляваць мангу.

## Спасылкі 
*Bakuman  на сайце Seasonvar

Катэгорыя:Манга 2008 года
Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)

**Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі** — драўляны разны алтар капліцы Св. Барбары касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Будславе, створаны ў 1649 г. Адзін з найцікавейшых помнікаў ранняга барока на Беларусі, хоць ягоныя архітэктурныя канструкцыі выкананыя яшчэ ў традыцыях рэнесансу.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Алтары
Катэгорыя:Алтары Беларусі
Катэгорыя:Барочнае мастацтва Беларусі
Катэгорыя:Будслаў
Катэгорыя:З’явіліся ў 1649 годзе
Катэгорыя:1649 год у Еўропе
Бальшавік (значэнні)

Назву **Бальшаві́к** маюць:

* Бальшавік — востраў у архіпелагу Паўночная Зямля

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гомельская вобласць:
** Бальшавік — рабочы пасёлак у Гомельскім раёне
* Мінская вобласць:
** Бальшавік — аграгарадок у Мінскім раёне
### Расія 
* Бальшавік (Бранскі раён)
* Бальшавік (Магаданская вобласць)
Чаркасы (значэнні)

Назву **Чаркасы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Чарка́сы — вёска ў Бешанковіцкім раёне
** Чарка́сы — вёска ў Докшыцкім раёне
** Чаркасы́ — вёска ў Лёзненскім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Чаркасы́ — вёска ў Ашмянскім раёне
* Мінская вобласць:
** Чарка́сы — аграгарадок у Дзяржынскім раёне
** Чарка́сы — былы пасёлак у Фаніпальскім сельсавеце Дзяржынскага раёна

### Украіна 
* **Чаркасы** — горад, адміністрацыйны цэнтр Чаркаскай вобласці.
Заходнія могілкі (Мінск)

**Заходнія могілкі** — адны з адкрытых (дзеючых) могілак Мінска, якія знаходзяцца па-за межамі горада, на паўднёвым захадзе ад вёскі Дубянцы Мінскага раёна. Год адкрыцця: 2003. Агульная плошча: 49,665 га. Маюць сваю аўтастаянку, калумбарый і гаспадарчы двор.

## Магілы вядомых асоб 
* Валянціна Валянцінаўна Аколава (1954—2013) — беларуская паэтэса, перакладчыца.
* Уладзіслаў Ігаравіч Ахроменка (1965—2018) — беларускі пісьменнік, празаік, драматург і кінасцэнарыст.
* Пётр Іванавіч Брыгадзін (1949—2021) — беларускі гісторык, міністр адукацыі Рэспублікі Беларусь (2001—2003).
* Мікалай Фёдаравіч Віняцкі (1939—2013) — беларускі вучоны-геадэзіст, паэт.
* Анатоль Ільіч Вярцінскі (1931—2022) — паэт, драматург, публіцыст, крытык, перакладчык.
* Уладзімір Максімавіч Дамашэвіч (1928—2014) — беларускі празаік, нарысіст.
* Эдуард Станіслававіч Дубянецкі (1966—2020) — беларускі гісторык, культуролаг, паэт, эсэіст, крытык.
* Станіслаў Фёдаравіч Дубянецкі (1940—2022) — беларускі філосаф, палітолаг, публіцыст.
* Людміла Забалоцкая (1949—2021) — беларуская паэтэса і перакладчыца.
* Вольга Лапіцкая (1918—2011) — беларуская паэтка.
* Леанід Уладзіміравіч Маракоў (1958—2016) — беларускі журналіст, пісьменнік, гісторык, даследчык рэпрэсій савецкіх уладаў на Беларусі.
* Валянцін Мікалаевіч Русак (1936—2022) — беларускі матэматык.
* Зміцер Саўка (1965—2016) — беларускі мовазнавец.
* Генадзь Старыкаў (1953—2015) — беларускі гітарыст.
* Зміцер Сідаровіч (1965—2014) — беларускі музыкант, бард, дудар.
* Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі (1986—2020) — загінулы ўдзельнік пратэстаў пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года.
* Вадзім Фёдаравіч Шаршоў (1942—2018) — журналіст, паэт, аўтар песень.
* Васіль Цімафеевіч Якавенка (1936—2018) — беларускі празаік, публіцыст, грамадскі дзеяч.

## Спасылкі 
* План-схема Заходніх могілак // Сайт «Мои корни»
* Заходнія могілкі на Map.by 

Катэгорыя:Могілкі Мінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 2003 годзе
Катэгорыя:2003 год у Мінску
Катэгорыя:Дубянцы
Катэгорыя:Культавыя збудаванні Мінскага раёна
Катэгорыя:Пахаваныя на Заходніх могілках Мінска
Купарвасы

**Купарва́сы** — тэхнічная назва крышталегідратаў сульфатаў некаторых цяжкіх металаў.

Найбольш пашыраныя:
* жалезны купарвас —  (гл. злучэнні жалеза),
* медны купарвас —  (гл. злучэнні медзі),
* нікелевы купарвас — ,
* цынкавы купарвас — .

## Літаратура 
* Купарвасы //  С. 35.

Катэгорыя:Сульфаты
Зямля Георга

**Зямля Георга** — востраў у складзе расійскага архіпелага Зямля Франца-Іосіфа.

Плошча вострава больш за 2700 км². Вышыні да 416 м. На большай частцы тэрыторыі ледавіковае покрыва. Незаселены.

Востраў адкрыты ў 1880 годзе англійскай экспедыцыяй Бенжаміна Лі Сміта. Названы ў гонар прынца Уэльскага Георга.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Катэгорыя:Астравы архіпелага Зямля Франца-Іосіфа
Масюкоўшчына (могілкі)

**Могілкі Масюкоўшчына** — адны з абмежавана-дзеючых могілак Мінска. Заснаваны ў 1885 г. Плошча: 2,5 га. Знаходжанне: Фрунзенскі раён Мінска, паміж вул. Масюкоўшчына і чыгуначнай лініяй Мінск-Пасажырскі — Маладзечна, паміж прыпыначнымі пунктамі Лебядзіны і Масюкоўшчына. Паводле звестак СМІ перапоўнены, але не маюць санітарных праблем. Пахавана больш за 2 тыс. чал. Пытанні аб магчымасці пахавання на гэтых могілках вырашае адміністрацыя Кальвайскіх могілак.

Недалёк ад могілак падчас Вялікай Айчыннай вайны знаходзіўся канцлагер для савецкіх ваеннапалонных, але ахвяры гэтага лагера былі пахаваны ў іншым месцы.

## Спасылкі 
* Спецкомбинат просит навести порядок // Dig-Gaja, LJ
* Могілкі Масюкоўшчына. Час спыніўся ля чыгункі // Блог Андрэя Берастоўскага
* Могілкі Масюкоўшчына  // Минск старый и новый

Катэгорыя: Могілкі Мінска
Катэгорыя:Масюкоўшчына (вёска)
Катэгорыя:1885 год у Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1885 годзе
Чарнігаўскія могілкі

**Чарнігаўскія могілкі** — абмежавана дзеючыя могілкі на вул. Чарнігаўскай ў Мінску паміж мікрараёнам Мінск-Мір і бальніцай хуткай дапамогі. Год заснавання нявызначаны. Плошча: 0,6347 га. Адны з самых маленькіх могілак Мінска. З 1933 г. адносяцца да абмежавана дзеючых. Дазваляецца падпахаванне да сваякоў, на канец лістапада 2018 г. апошняе пахаванне датуецца 26.09.2018. Даглядаюцца адміністрацыяй Козыраўскіх могілак.

## Цікавыя факты 
* На могілках ёсць брацкая магіла 15 вайскоўцаў РСЧА, якія загінулі ў ліпені 1944 г. Апазнаны імены толькі чатырох чалавек. Магіла даглядаецца дзяржавай, як гістарычная каштоўнасць і знаходзіцца пад шэфствам МУС. Таксама ёсць некалькі пахаванняў часоў ВАВ і пасляваеннага крызісу.
* На могілках ёсць як мінімум адна эпітафія на польскай мове і адна на беларускай тарашкевіцай.
* На могілках на адным участку вельмі старое дрэва ўрасло ў агароджу.
* Пэўны час на Чарнігаўскіх могілках былі дазволены камерцыйныя пахаванні.
* На могілках ёсць помнікі дарэвалюцыйнай эпохі, напрыклад 1889 г. і 1904 г.
* Самыя распаўсюджаныя прозвішчы пахаваных: Асадоўскія і Капусцік.

## Спасылкі 
* Могілкі на фотаграфіях // Библиотека Минчанина
* Схема Чарнігаўскіх могілак  // Сайт «Ритуальные услуги»
* Чарнігаўскія могілкі на Чарнігаўскай вуліцы // Блог Андрэя Берастоўскага
* Чарнігаўскія могілкі  // Минск старый и новый

Катэгорыя:Могілкі Мінска
Малы Трасцянец (могілкі)

**Могілкі Малы Трасцянец** — абмежавана дзеючыя (з 1990 года) могілкі на тэрыторыі Мінска ў прыватным сектары недалёк ад вуліцы Сяліцкага паміж алеяй смерці Трасцянецкага мемарыяла і Ельніцкай вуліцай. Год заснавання невядомы, плошча: 1,8285 га, знаходзіцца пад наглядам адміністрацыі Чыжоўскіх могілак. Падчас Вялікай Айчыннай вайны недалёк ад могілак знаходзіўся нацысцкі лагер смерці. Побач з могілкамі, але па-за межамі іх тэрыторыі знаходзіцца царква св. Міколы.

## Цікавыя факты 
* 19 красавіка 2015 г. на тэрыторыі некропаля былі знойдзены 8 снарадаў часоў ВАВ і знішчаны сапёрамі на спецыяльным палігоне.
* Распаўсюджаныя прозвішчы: Корзун, Ляшкевіч і Дамашэвіч.
* Ёсць пахаванні пачатку ХХ ст. з эпітафіямі дарэвалюцыйным рускім правапісам.
* Ёсць як мінімум адна магіла з эпітафіяй на беларускай мове.

## Спасылкі 
* Схема могілак 
* Могілкі ў Шабанах і на паўднёвы ўсход ад Мінска // Блог Андрэя Берастоўскага (фотаграфіі могілак, 2021 г.)

Катэгорыя:Могілкі Мінска
Катэгорыя:Малы Трасцянец
Парадак рэакцыі

**Пара́дак рэа́кцыі** па дадзеным рэчыве — паказчык ступені пры канцэнтрацыі гэтага рэчыва ў кінетычным ураўненні рэакцыі (ураўненне, якое звязвае скорасць рэакцыі з канцэнтрацыяй рэчываў, што узаемадзейнічаюць).

Паводле закону дзейных мас, скорасць  простай (аднастадыйнай) рэакцыі тыпу
: n_A A + n_B B \to pC + qD
роўная:
: v = k\, C_A^{n_A}\, C_B^{n_B},
дзе  і  — канцэнтрацыі рэчываў  і ,  — канстанта скорасці рэакцыі,  і  — асобныя парадкі рэакцыі (па рэчывах  і  адпаведна).

Для простай гамагеннай рэакцыі асобныя парадкі рэакцыі адпавядаюць стэхіяметрычным каэфіцыентам рэчыва ва ўраўненні хімічнай рэакцыі.

Агульны (сумарны) парадак рэакцыі роўны суме парадкаў рэакцыі па ўсіх рэчывах, канцэнтрацыі якіх уваходзяць у кінетычнае ўраўненне: для простых рэакцый парадак рэакцыі — цэлы лік (1,2 ці 3), для складаных (напрыклад, паралельных, паслядоўных) рэакцый звычайна не супадае з сумай стэхіяметрычных каэфіцыентаў (можа быць дробным і нават адмоўным лікам).

Парадак рэакцыі залежыць ад механізму рэакцыі і ўмоў, у якіх яна адбываецца (можа змяняцца пры змене тэмпературы і ціску), і вызначаецца эксперыментальна.

## Гл. таксама 
* Хімічная кінетыка

## Літаратура 
* Парадак рэакцыі //  С. 82.

Катэгорыя:Хімічная кінетыка
Катэгорыя:Хімічныя рэакцыі
Ураўненне часу

**Ураўне́нне ча́су** — рознасць паміж сярэднім і сапраўдным сонечным часам. Роўная рознасці прамых узыходжанняў сапраўднага і т.зв. сярэдняга Сонца.

Ураўненне часу абумоўлена тым, што сапраўдны сонечны час нераўнамерны з прычыны нераўнамернасці руху Зямлі па арбіце і нахілу экліптыкі да экватара.
На працягу года мяняецца ад +14 мін 22 с да −16 мін 24 с.

Пры дапамозе ўраўнення часу вызначаюць сярэдні мясцовы час. Значэнні ўраўнення часу на кожны дзень даюцца ў астранамічных штогодніках і календарах.

## Літаратура 
* Ураўненне часу //  С. 250.

Катэгорыя:Час у астраноміі
Закон дзейных мас

**Зако́н дзе́йных мас** вызначае суадносіны паміж канцэнтрацыямі прадуктаў рэакцыі і зыходных рэчываў у стане хімічнай раўнавагі; адзін з асноўных законаў фізічнай хіміі.

Адкрыты ў 1864—67 гг. нарвежскімі вучонымі К. Гульдбергам і П.Вааге, якія назвалі «дзейнай масай» рэчыва яго колькасць у адзінцы аб'ёму (канцэнтрацыю), адсюль назва.

Паводле закону дзейных мас пры нязменнай тэмпературы скорасць элементарнай гамагеннай рэакцыі прама прапарцыянальная здабытку канцэнтрацыі рэагуючых рэчываў у ступенях, роўных стэхіяметрычным каэфіцыентам гэтых рэчываў ва ўраўненні хімічнай рэакцыі.

Напрыклад, для элементарнай хімічнай рэакцыі віду:
: ~\nu_1\mathrm{A}_1+\nu_2\mathrm{A}_2+\nu_3\mathrm{A}_3\to \mathrm{B} 
закон дзейных мас можна запісаць у выглядзе:
: v = k C_{A_1}^{\nu_1} C_{A_2}^{\nu_2} C_{A_3}^{\nu_3},
дзе v — скорасць хімічнай рэакцыі, k — канстанта скорасці рэакцыі.

Законам дзейных мас карыстаюцца пры разліках у хімічнай кінетыцы і тэрмадынаміцы.

## Літаратура 
* Дзейных мас закон //  С. 103.

Катэгорыя:Фізічная хімія
Катэгорыя:Хімічная кінетыка
Катэгорыя:Хімічная тэрмадынаміка
Катэгорыя:Хімічныя законы і ўраўненні
Вольга Фёдараўна Бергольц

**Вольга Фёдараўна Бергольц** (3 (16) мая 1910, Санкт-Пецярбург — , Ленінград) — руская паэтэса, празаік.

## Біяграфія 
З 1918 па 1920 год разам з сям’ёй жыла ў г. Угліч у былых келлях Богаяўленскага манастыра. Расла і вучылася ў працоўнай школе, якую скончыла ў 1926 годзе.

У 1925 годзе прыйшла ў літаратурнае аб’яднанне рабочай моладзі — «Змена», дзе сустрэла паэта Барыса Карнілава — першага мужа, за якога выйшла замуж у 1928 годзе. 13 кастрычніка таго ж года нарадзіла дачку Ірыну, якая памерла 14 сакавіка 1936 года ва ўзросце сямі гадоў.

З 1930 года працавала ў дзіцячай літаратуры, друкавалася ў часопісе «Чиж», выдала сваю першую кнігу — «Зима-лето-попугай».

Скончыўшы ў 1930 годзе Ленінградскі ўніверсітэт, пераязджае ў Казахстан, працуе карэспандэнтам газеты «Савецкі стэп», пра што расказала ў кнізе «Глубинка» (1932). Вярнуўшыся ў Ленінград, працавала рэдактарам у газеце завода «Электросила» (1931—1934). У 1933—1935 гадах выходзяць кнігі: нарысы «Годы штурма», зборнік апавяданняў «Ночь в Новом свете», першая «дарослая паэтычная кніга» — зборнік «Стихи», з якіх пачынаецца паэтычная вядомасць Бергольц.

У 1932 годзе ў Бергольц нарадзілася другая дачка — Мая, якая памерла праз год.

У 1934 годзе прынята ў Саюз Савецкіх пісьменнікаў, адкуль была выключана 16 мая 1937 года, але была адноўлена ў ліпені 1938 года. Зноў была выключана пасля арышту, 5 студзеня 1939 года.

13 снежня 1938 года была арыштавана па абвінавачванні «ў сувязі з ворагамі народа» і як удзельніца контррэвалюцыйнай змовы супраць Варашылава і Жданава, у зняволенні пасля катаванняў нарадзіла мёртвае дзіця. 3 ліпеня 1939 года была вызвалена і цалкам рэабілітавана.
У 1960 выходзіць кніга «Дневные звёзды».

Апошняя надрукаваная кніга — зборнік вершаў «Память», які выйшаў ў 1972 годзе ў Маскве.

Памерла Вольга Бергольц ў Ленінградзе 13 лістапада 1975 года. Пахавана на Літаратарскіх мастках Волкаўскіх могілак. Помнік на магіле паэтэсы з’явіўся толькі ў 2005 годзе.

Дзённікі, якія паэтэса вяла шмат гадоў, пры яе жыцці не былі апублікаваныя. Пасля смерці Вольгі Бергольц яе архіў быў канфіскаваны ўладамі і змешчаны ў спецсховішчы. Фрагменты дзённікаў і некаторыя вершы з’явіліся ў 1980 годзе ў ізраільскім часопісе «Час і мы».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Блакада Ленінграда
Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Пісьменніцы СССР
Катэгорыя:Драматургі СССР
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Санкт-Пецярбурга
Барыс Берман

**Бары́с Бе́рман**:
* Барыс Гендэлевіч Берман (1881—пасля 1940) — фатограф, грамадскі дзеяч
* Барыс Давыдавіч Берман (1901—1939) — народны камісар унутраных спраў БССР
Берман

**Берман** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* 
* Іван Андрэевіч Берман, праваслаўны святар, этнограф
Бернулі

**Бернулі** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Данііл Бернулі, швейцарскі фізік і матэматык
* Іаган Бернулі, швейцарскі матэматык і механік
* Якаб Бернулі, швейцарскі матэматык

## Сям'я
Бернулі, сям'я навукоўцаў з Швейцарыі
Чарлстан (Заходняя Віргінія)

**Ча́рлстан** () — горад у ЗША, сталіца штата Заходняя Віргінія, адміністрацыйны цэнтр акругі Канава і самы населены горад штата.

## Насельніцтва 
* 1980 год — 64 тыс. чал.
У 2010 годзе насельніцтва горада складала 51,4 тыс. чалавек, разам з прыгарадамі — 304,2 тыс.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сталіцы штатаў ЗША
Катэгорыя:Гарады Заходняй Віргініі
Равяка

**Равяка** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Васіль Апанасавіч Равяка (1948—2024) — беларускі сельскагаспадарчы дзеяч, Герой Беларусі.
* Казімір Адамавіч Равяка (1937—2013) — беларускі гісторык.
* Нэлі Валянцінаўна Равяка (нар. 1942) — беларускі архітэктар.
* Руслан Яўгенавіч Равяка (нар. 1975) — беларускі журналіст, перакладчык, вікіпедыст.
* Таццяна Равяка (нар. 1968) — беларуская праваабаронца.
Вышыня палёту

Вышыня палёту — адлегласць па вертыкалі ад пэўнага ўзроўню адліку да паветранага судна (летака). Вызначаецца вышынямерамі розных канструкцый. 
## Класіфікацыя вышынь палёту 
У залежнасці ад узроўню пачатку адліку адрозніваюць вышыні:
* сапраўдную (ад узроўню пункту, які знаходзіцца непасрэдна пад летаком), 
* адносную (ад якога-небудзь умоўнага ўзроўню - ўзроўню парога ВПП, ўзроўню аэрадрома, найвышэйшага пункту рэльефу і г. д.), 
* абсалютную (ад узроўню мора).
Акрамя гэтага могуць быць —  мінімальна дапушчальная вышыня палёту, якая выключае сутыкненне лятака ад сутыкнення з зямной (воднай) паверхняй або перашкодамі на ёй. Разлічваецца па спецыяльных формулах. 

**Нбп** разлічваецца для:
* кола палётаў над аэрадромам,
* палёту ў раёне аэрадрома,
* палёту ніжэй за ніжні (бяспечны) эшалон,
* ніжняга (бяспечнага) эшалона палёту,
Ад вышыні палёту варта адрозніваць эшалон, займаемы лятаком. Эшалоны адлічваюцца па нязменнаму стандартнаму атмасферным ціску.

## Зноскі 

Катэгорыя:Авіяцыйныя тэрміны
Экраналёт

**Экраналёт** — лятальны апарат, гэтак жа, як і экранаплан, які выкарыстоўвае для палёту экранны эфект, але які мае магчымасць адарвацца ад «экрана» і ляцець на большых ад экранаплана вышынях аналагічна самалёту.

Адметнай асаблівасцю экраналёта павінна з'яўляцца яго здольнасць лятаць на розных вышынях (ад некалькі метраў да некалькі тысяч метраў) пры аднолькавай нагрузцы і пры далёкасці блізу тысячы кіламетраў. Але самі распрацоўшчыкі экранапланаў часам называюць «класічныя» экранапланы экраналётамі.

Патрабаванні да экраналёта для розных рэжымаў палёту прама процілеглыя: для экранаплана трэба шырокае крыло асаблівага профілю і плоскі шырокі корпус, для самалёта вузкае крыло і вузкі корпус, таму самі распрацоўшчыкі апаратаў пішуць: «Рэч у тым, што зрабіць машыну, лятаючую не горш за добры самалёт ды яшчэ якая ўмее лятаць на экране, нікому яшчэ не ўдавалася.»

Першы праект экраналёта, «С-90», быў створаны ў ОКБ Сухога к 2000 году. Згодна з праектам, апарат уяўляе сабой гібрыдны транспартны сродак з двума рухачамі: паветраная падушка і паветраны вінт. Праектам прадугледжаны тры рэжыму руху: лунанне на паветранай падушцы, палёт на нізкай вышыні (у якім і павінен выяўляцца эфект «экрана»), палёт на вышынях да 4000 м. Дзеючы ўзор так і не быў прадстаўлены публіцы.

Другая з вядомых распрацовак экраналёта ўяўляе сабой малы лятальны апарат паўтандэмнай схемы. Экраналёт «Касатка-5» абсталяваны адзіным рухачом - паветраным вінтом і вельмі падобны на гідрасамалёт. Экранны эфект узнікае толькі пры вельмі нізкай вышыні палёту: 0,5 метра, гэта абмяжоўвае хваляванне вады для экраннага палёту: усяго 0.4 метра.

Трэцяя распрацоўка, таксама не даведзеная да працоўнага ўзору — серыя апаратаў «ЭКИП». Гэта дыскападобныя лятальныя апараты з  корпусам-носьбітам (корпус-крыло) і двума рухачамі: пасадачны рухач тыпу «паветраная падушка» і маршавыя паветраныя вінты. Дакладна кажучы, «ЭКИП» не з'яўляецца паўнавартасным экраналётам, паколькі палёт на нізкай вышыні праводзіцца з выкарыстаннем пасадачнага рухача (як і ў «С-90»).

## Зноскі 

## Спасылкі 
* Экранолёт «С-90»  (проект)
* Экранопланы.  На грани двух стихий — сайт посвящённый экранопланам 
* Экранолёт «Касатка-5»  (опытный образец)
* Экраноплан «Иволга» 
* Экраноплан «Иволга-2»
* Экраноплан «Шмель» 
* Экраноплан «Аквалёт» 
* Статья об испытаниях
Катэгорыя:Транспартныя сродкі
Хімічная раўнавага

**Хімі́чная раўнава́га** — тэрмадынамічная раўнавага ў сістэме, у якой адбываюцца толькі абарачальныя рэакцыі.

Макраскапічныя параметры стану сістэмы (тэмпература, ціск, канцэнтрацыя рэчываў) пры хімічнай раўнавазе не залежаць ад часу.

Хімічная раўнавага ўстанаўліваецца, калі скорасці прамой і адваротнай рэакцый становяцца роўнымі (гл. закон дзейных мас).

Умова раўнавагі любой хімічнай рэакцыі паказваецца суадносінамі
: \sum_i \nu_i \mu_i = 0
(дзе  — хімічны патэнцыял рэчываў, якія ўдзельнічаюць у рэакцыі,
 — стэхіяметрычныя каэфіцыенты — дадатныя для зыходных рэчываў і адмоўныя для прадуктаў)
і выводзіцца з любой умовы тэрмадынамічнай раўнавагі.

Суадносіны паміж канцэнтрацыямі рэчываў у сістэме пры хімічнай раўнавазе вызначаюцца канстантай раўнавагі, якая залежыць ад прыроды рэагуючых рэчываў і ад тэмпературы.
Якасная залежнасць хімічнай раўнавагі ад знешніх умоў апісваецца прынцыпам Ле Шатэлье — Браўна.

## Гл. таксама 
* Хімічная тэрмадынаміка

## Літаратура 
* Раўнавага хімічная //  С. 376.

Катэгорыя:Фізічная хімія
Катэгорыя:Хімічная кінетыка
Аперацыя «Ы» і іншыя прыгоды Шурыка

**Апера́цыя «Ы» і і́ншыя прыго́ды Шу́рыка** () — савецкі камедыйны мастацкі фільм 1965 года рэжысёра Леаніда Гайдая. Складаецца з трох частак: «Напарнік», «Насланнё» і «Аперацыя „Ы“». Карціна была лідарам кінапракату ў СССР у 1965 годзе. Яе паглядзелі 69,6 мільёна гледачоў.

У 1965 годзе на фестывалі кароткаметражных фільмаў у Кракаве навеле «Насланнё» быў прысуджаны галоўны прыз «Срэбны цмок Вавеля».

## Сюжэт 
### Напарнік 
Стары хуліган і п’яніца Федзя атрымлівае пятнаццаць сутак адміністрацыйнага арышту за бойку ў аўтобусе. Федзю адпраўляюць працаваць на будаўніцтва жылога дома. На той жа будоўлі падзарабляе студэнт Шурык — галоўны пацярпелы ў тым жа здарэнні. Прараб, які не ведае пра гэта, прызначае Федзю да яго напарнікам. Федзя пачынае помсціць Шурыку за сваю знявагу, але кволы студэнт дае яму нечакана цвёрды і рашучы адпор. Пачынаецца бойка з выкарыстаннем усяго, што трапляе пад руку, ад дошкі да бульдозера.

У фінале бітвы Шурык праводзіць з Федзям «тлумачальную работу» — лупцуе яго віцінай, прамаўляючы фразу, якая зрабілася крылатай: «Трэба, Федзя… Трэба!». На наступны дзень Федзя гатовы адправіцца на любую іншую працу, але на яго прызначаны персанальны нарад на ўсё 15 сутак — ізноў да Шурыка. Ледзь убачыўшы Шурыка, Федзя губляе прытомнасць.

### Насланнё 
У політэхнічным інстытуце ідзе экзаменацыйная сесія. У апошнія гадзіны перад экзаменам Шурык ліхаманкава чытае канспект лекцый у руках незнаёмай студэнткі, «на аўтапілоце» ідучы за ёй усюды, нават ёй да хаты. Звярнуць увагу адзін на аднаго і наогул на штосьці вакол у маладых людзей няма часу.

Пасля экзаменаў Шурыка знаёмяць з Лідай — той самай студэнткай, і паміж імі тут жа ўзнікае сімпатыя. Апынуўшыся ў гасцях у Ліды, Шурык раптам разумее, што многае яму тут, у чужой кватэры, знаёма. Ліда і Шурык праводзяць навуковы эксперымент на прадмет выяўлення ў Шурыка парапсіхалагічных здольнасцей. Эксперымент заканчваецца далікатным пацалункам.

### Аперацыя «Ы» 
Загадчык гандлёвай базай, які часта крадзе, наймае трох жулікаў — Баязліўца, Байбуса і Відалага, каб тыя інсцэніравалі крадзеж з узломам і тым самым выратавалі яго ад рэвізіі. Старанна арганізаваная і адрэпетаваная аперацыя зрываецца праз неспадзяваную выпадковасць: у фатальную ноч на ахову сацыялістычнай уласнасці заступае не бабуля, а яе кватарант — Шурык.

## У галоўных ролях 
* Аляксандр Дзям’яненка — *Шурык*
* Аляксей Смірноў — *Федзя*
* Наталля Селязнёва — *Ліда*
* Георгій Віцын — *Баязлівец*
* Яўгеній Маргуноў — *Відалы*
* Юрый Нікулін — *Байбус*

## Помнiк 

Файл:Шурик и Лида (2).jpg

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фільмы 1965 года
Катэгорыя:Кінакамедыі СССР
Катэгорыя:Фільмы студыі «Масфільм»
Катэгорыя:Фільмы СССР 1965 года
Леніна (Добрушскі раён)

**Ле́ніна** (, ) — аграгарадок у Добрушскім раёне Гомельскай вобласці. Цэнтр Ленінскага сельсавета.

## Транспартная сетка 
Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога ''''''.

У 1 км на поўдзень ад аграгарадка знаходзіцца чыгуначная станцыя Кругавец.

## Славутасці 
* Свята-Мікалаеўская царква (1800 г., мураваная) — .
* Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку (1-е тысячагоддзе да н.э. — 1-е тысячагоддзе н.э.), 4 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, на левым беразе р.Харашанка, урочышча Гарадок — 
* Брацкая магіла (1943) — 

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Мікалаевіч Макарэвіч (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Добрушскага раёна
Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі
Ганна Саксонская (1437—1512)

**Ганна Саксонская** (; 7 сакавіка 1437, Майсен — 31 кастрычніка 1512, Нойштат-ан-дэр-Айш) — прынцэса Саксонская, у замужжы курфюрсціна Брандэнбургская.

## Біяграфія 
Ганна — дачка курфюрста Фрыдрыха II і яго жонкі Маргарыты, дачкі герцага Аўстрыйскага Эрнста Жалезнага.

12 лістапада 1458 года ў Ансбаху Ганна выйшла замуж за будучага курфюрста Брандэнбурга Альбрэхта Ахіла. У мэтах далейшага ўмацавання сувязяў паміж Ветынамі і Гогенцолернамі ў шлюбным дагаворы прадугледжвалася жаніцьба брата Ганны Альбрэхта з дачкой Альбрэхта Ахіла ад першага шлюбу Урсулай, але пазней і Альбрэхт, і Урсула пабраліся шлюбам з дзецьмі караля Багеміі Іржы з Подзебрадаў.

Ганна стала мачахай чатыром дзецям Альбрэхта Ахіла ад першага шлюбу з Маргарытай Бадэнскай. У 1470 годзе Альбрэхт Ахіл, які кіраваў у франконскіх уладаннях Гогенцолернаў, узышоў на брандэнбургскі прастол. У 1473 годзе Ганна пагадзілася з дынастычным законам, якія прадугледжваў непадзельнасць Брандэнбургскай маркі, але дазваляў падзяліць франконскія ўладанні паміж некалькімі сынамі. Гэта азначала, што курфюрстам Брандэнбурга стаў Іаган Цыцэрон, старэйшы сын Альбрэхта ад першага шлюбу, а два сыны Ганны атрымалі ў спадчыну франконскія ўладанні.

Пасля смерці Альбрэхта Ахіла Ана пражывала ў Нойштаце-на-Айшы, дзе трымала пышны двор. Ганна пахавана ў Хайльсбранскім манастыры.

## Нашчадкі 
* Фрыдрых II (1460—1536), маркграф Брандэнбург-Ансбахскі і Брандэнбург-Байрэйцкі, жанаты з прынцэсай Сафіяй Польскай (1464—1512)
* Амалія (1461—1481), замужам за пфальцграфам Каспарам Цвайбрукенскім (1458—1527)
* Ганна (1462)
* Барбара (1464—1515), замужам за герцагам Генрыхам XI Глагоўскім і Кросенскім (каля 1430—1476), затым за каралём Багеміі Уласла II (1456—1516)
* Альбрэхт (1466)
* Сібіла (1467—1524), замужам за герцагам Юліх-Бергскім Вільгельмам (1455—1511)
* Зігмунд (1468—1495), маркграф Брандэнбург-Кульмбахскі
* Альбрэхт (1470)
* Даратэя (1471—1520), абатыса Бамбергскага манастыра
* Георг (1472—1476)
* Лізавета (1474—1507), замужам за графам Германам VIII Генеберг-Ашахскім (1470—1535)
* Магдалена (1476—1480)
* Анастасія (1478—1534), замужам за графам Вільгельмам VII Генеберг-Шлейзінгенскім (1478—1559)

## Літаратура 
* Friedrich Albert von Langenn: Herzog Albrecht der Beherzte, Stammvater des königlichen Hauses Sachsen, S. 37 f.
* Ernst Daniel Martin Kirchner: Die Churfürstinnen und Königinnen auf dem Throne der Hohenzollern …, Volume 1, 134 ff.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прынцэсы Саксоніі
Катэгорыя:Ветыны
Катэгорыя:Курфюрсціны брандэнбургскія
Старк

**Старк** — шматзначны тэрмін.

## Прозвішча 
* Георгій Карлавіч Старк, расійскі контр-адмірал
* Ульф Старк, шведскі пісьменнік і сцэнарыст

## Персанажы 
* Кейтылін Старк, персанаж рамана амерыканскага пісьменніка-фантаста Джорджа Марціна «Песня Лёду і Агню»
* Роб Старк, персанаж з цыклу «Песня Лёду і Агню»
* Эдард Старк, персанаж рамана амерыканскага пісьменніка-фантаста Джорджа Марціна «Гульня прастолаў»
## Тапонім 
* Старк (акруга, Ілінойс)
Барбара Брандэнбургская

**Барбара Брандэнбургская** (; ,  — , ) — каралева Чэхіі і Венгрыі.

Барбара была дачкой брандэнбургскага курфюрста Альбрэхта III ад другога шлюбу з Ганнай Саксонскай. 11 кастрычніка 1472 года ва ўзросце 8 гадоў Барбара была выдадзена замуж у Берліне за Генрыха XI Глагоўскага, які быў старэйшы за яе на 30 гадоў. Праз чатыры гады Генрых сканаў, дзяцей у пары не было.

У тым жа годзе Барбара выйшла замуж у другі раз, за чэшскага караля Уладзіслава II. Вяселле па даверанасці адбылося ў Франкфурце, Уладзіслаў разлічваў пасродкам гэтага шлюбу атрымаць Глагоўскае княства. Аднак гэтага не атрымалася, і Уладзіслаў, страціўшы цікавасць да шлюбу, стаў будаваць новыя планы па жаніцьбе.

25 красавіка 1492 года Барбара вызваліла Уладзіслава ад усіх абавязацельстваў шлюбу і напісала ў Рым з просьбай пра развод. Уладзіслаў, які лічыў сябе свабодным, ажаніўся з Беатрысай Арагонскай (удавой венгерскага караля Мацьяша Хуньядзі), а Барбара хацела выйсці замуж за нейкага Конрада фон Хейдэка. Аднак браты Барбары, не жадаючы дапусціць гэтага шлюбу, пасадзілі яе ў Пласенбург, дзе яна і правяла шмат гадоў у няволі.

У 1493 годзе Рымскі Папа прызначыў камісію для расследавання акалічнасцей другой жаніцьбы Уладзіслава. 7 красавіка 1500 года Папа Аляксандр VI абвясціў шлюб Уладзіслава і Беатрысы незаконным.

Пахавана ў Хайльсбранскім манастыры пад Ансбахам.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гогенцолерны
Катэгорыя:Мужы і жонкі кіраўнікоў Чэхіі
Катэгорыя:Каралевы венгерскія
Лінейныя караблі тыпу «Дзюнкерк»

**Лінейныя караблі тыпу «Дзюнкерк»** — тып лінкараў французскага флоту часоў Другой сусветнай вайны. Пабудавана два караблі: «Дзюнкерк» () і «Страсбур» ().

Караблі гэтага тыпу, пабудаваныя ў 1930-х гадах, сталі першымі хуткаходнымі лінкарамі. «Дзюнкерк», спраектаваны для барацьбы з нямецкімі «кішэннымі лінкарамі» тыпу «Дойчланд», будаваўся ва ўмовах абмежаванняў Вашынгтонскага пагаднення і жорсткай эканоміі сродкаў. У сувязі з гэтым стандартнае водазмяшчэнне «Дзюнкерка» склала 26 500 т, што менш за ліміт у 35 000 доўгіх тон, усталяванага Вашынгтонскім дагаворам. Асаблівасцю «Дзюнкерка» было арыгінальнае размяшчэнне артылерыі галоўнага калібра — восем 330-мм гармат былі размешчаны ў дзвюх чатырохгарматных вежах, устаноўленых у насавым ускрайку.

Пасля зробленай Італіяй заявы аб будаўніцтве лінкараў тыпу «Літорыа» са стандартным водазмяшчэннем 35 000 т, парламент Францыі вылучыў сродкі на будаўніцтва другога лінкара — «Страсбура». Браніраванне «Страсбура» было ўзмоцнена для супрацьстаяння больш магутным гарматам новых італьянскіх лінкараў.

З пачаткам Другой сусветнай вайны «Дзюнкерк» і «Страсбур» разам з караблямі Брытанскага Каралеўскага флоту ахоўвалі марскія шляхі ў Атлантыку ад нямецкіх рэйдараў. Пасля капітуляцыі Францыі лінкары знаходзіліся ў Мерс-эль-Кебіры. Брытанцы асцерагаліся, што новыя французскія караблі могуць патрапіць у рукі нацысцкай Германіі ці Італіі, што змяніла б баланс сіл на Міжземным моры. Да Мерс-эль-Кебіра была выслана моцная брытанская эскадра з ультыматумам. Спроба прымусіць французаў перайсці порты, якія кантраляваліся саюзнікамі, ці затапіць караблі была няўдалай, і брытанцы адкрылі агонь па караблях Французскага флоту, якія стаялі ў порце. «Страсбур» прарваў блакаду і перайшоў у Тулон. «Дзюнкерк» не змог прарвацца, быў пашкоджаны артылерыйскім агнём і сеў на грунт, але пасля рамонту таксама быў пераведзены ў Тулон. Там у лістападзе 1942 года абодва лінкары і былі затоплены французскімі экіпажамі каб пазбегнуць захопу немцамі.

Спецыялістамі лінкары тыпу «Дзюнкерк» ацэньваюцца вельмі неадназначна. Гэтыя караблі добра глядзеліся на фоне лінкараў часоў Першай сусветнай вайны, але пры параўнанні з пазнейшымі хуткаходнымі лінкарамі, такімі як «Літорыа», «Бісмарк» і «Аёва», лінкары тыпу «Дзюнкерк» валодалі занадта малым калібрам гармат і слабым браніраваннем. Некаторыя спецыялісты адзначаюць, што, дзякуючы высокай хуткасці і параўнальна магутнаму ўзбраенню, паводле канцэпцыі іх хутчэй можна аднесці да лінейных крэйсераў.

## Заўвагі 
## Літаратура 
**На рускай мове**
* 
* 
* 
* 
**На англійскай мове**
* 
* 
* *Campbell, John*. Naval Weapons of World War Two. — London: Conway Maritime Press, 2002. — 403 p. — ISBN 0-87021-459-4.
* *Jordan, John. Dumas, Robert*. French Battleships 1922-1956. — Barnsley, Yorkshire: Seaforth Publishing, 2009. — 224 p. — ISBN 978-1848320345.

**На французскай мове**
* 


Катэгорыя:Ваенныя караблі Францыі
Катэгорыя:Лінкары
Кучкуноўскі валун

**Кучкуноўскі валун**, або **Вялікі камень кучкуноўскі** — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння на Беларусі з 1988 года. Размешчаны за 1 км на поўнач ад вёскі Кучкуны Валожынскага раёна Мінскай вобласці.

Валун чырвона-бурага граніту рапаківі кіроўнага тыпу з авоідамі палявога шпату ад 8 да 12 см у папярочніку. Даўжыня валуна складае 2,8 м, шырыня 2,5 м, вышыня 0,95 м, у абводзе 7,7 м, аб’ём 3,5 м³, маса каля 9,4 т. Прынесены ледавіком больш за 150 тыс. г. назад з Выбаргскага масіву на тэрыторыі Ленінградскай вобласці Расіі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалагічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Мінскай вобласці
Катэгорыя:Геалогія Валожынскага раёна
Катэгорыя:Кучкуны (Валожынскі раён)
Катэгорыя:Славутасці Валожынскага раёна
Бітва пры Мюльгаўзене (1914)

**Бітва пры Мюльгаўзене** (7 — 10 жніўня 1914 года) — адна з першых бітваў Першай сусветнай вайны. Завяршылася перамогай германскага войска і адыходам французскіх войскаў, з'яўлялася часткай Пагранічнай бітвы 1914 года.

## Бітва 
Згодна французскаму плану ведання вайны супраць Германіі («план № 17») перад французскім войскам стаяла заданне захапіць Эльзас і Латарынгію, згубленыя пасля франка-прускай вайны.

Французскае камандаванне надавала галоўную ўвагу менавіта захопу Эльзаса і Латарынгіі, таму менавіта тут разгарнула наступальныя дзеянні. Першыя баі паміж французскімі і германскімі войскамі пачаліся ў 5 гадзін раніцы 7 жніўня.
Пасля выточных баёў французам атрымалася захапіць Мюльгаўзен. Захоп горада французскімі войскамі быў успрынята ў Францыі як свята.
Аднак 9 жніўня з Страсбура прыбылі германскія рэзервы, і немцы пачалі цясніць французскія войскі.

У канчатковым выніку французскія войскі змушаны былі адступіць і пакінуць раней захопленыя пазіцыі. Насельніцтва горада, якое раней з радасцю сустрэла французаў, падпала з боку немцаў пад рэпрэсіі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Жнівень 1914 года
Катэгорыя:Канфлікты 1914 года
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Францыя ў Першай сусветнай вайне
Латарынгская аперацыя

**Латары́нгская апера́цыя** (14 жніўня 1914 — 25 жніўня 1914) — бітва на Заходнім фронце Першай сусветнай вайны. Завяршылася перамогай германскага войска і адыходам французскіх войскаў, з’яўлялася часткай Пагранічнай бітвы 1914 года.

## Ход падзей 
Наступленне французаў сіламі 1-ай і 2-ой армій пачалося 14 жніўня ў агульным кірунку на Сарбур () у Латарынгіі. Германскія войскі тут мелі пяць карпусоў і тры кавалерыйскія дывізіі 6-ай германскай арміі. Адранку 15 жніўня і на правым флангу 1-а войска французы распачалі новае наступленне буйнейшымі сіламі, утварыўшы для гэтага адмысловую Эльзаскую армію.

Паколькі да гэтага часу ўжо даканцова стала ясна намер германскага камандавання наступаць праз Бельгію, мэтай новай аперацыі французаў у Верхнім Эльзасе было прыкуць да гэтага раёна як мага большую колькасць германскіх войскаў і не дазволіць перакідаць іх на ўзмацненне паўночнага германскага крыла.

2-я французская армія і часткі 1-ай арміі, павольна наступаючы, з нязначнымі баямі да 18 жніўня — 20 жніўня занялі Сарбур, Шато-Сален і іншыя паселішчы. Да 19 жніўня на правым флангу Эльзаскай арміі французам таксама зноў удалося заняць раён Мюльгаўзена (цяпер Мюлуз), бо вялікая частка германскіх сіл да гэтага часу была перасунута з Мюльгаўзена да поўначы.

Аднак да 25 жніўня войскам 6-ай і 7-ай германскіх арміі, удалося цалкам адкінуць французаў да іх пачатковых пазіцый.

Хоць тактычна Латарынгская аперацыя скончылася поўнай перамогай германскіх войскаў, у стратэгічным плане яе вынікі былі неадназначнымі. Немцы адкінулі 1-ую і 2-ую французскія арміі на захад, чым дапамаглі французам кансалідаваць фронт сваіх армій на заходнім тэатры ваенных дзеянняў.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Бітвы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Жнівень 1914 года
Катэгорыя:Канфлікты 1914 года
Катэгорыя:Францыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Ардэнская аперацыя (1914)

**Ардэ́нская аперацыя** 21 — 23 жніўня 1914 года — бітва на Заходнім фронце Першай сусветнай вайны. Завяршылася перамогай германскага войска і адыходам французскіх войскаў, з’яўлялася часткай Пагранічнай бітвы 1914 года.

## Ход падзей 
З пачаткам Пагранічнай бітвы, супраціўныя войскі рухаліся насустрач адзін аднаму. У выніку гэтага з 21 жніўня завязаліся бязлітасныя сустрэчныя баі.

У Ардэнах баявыя дзеянні адбываліся паміж 3-й і 4-й французскімі арміямі і 4-й і 5-й германскімі арміямі. Найболей бязлітасныя бітвы завярнуліся ў двух аператыўных раёнах: у Лонгві і на рацэ Семуа. Баі ў Лонгві завязаліся з 22 жніўня, у гэтых баях 3-я французская армія было пабіта 5-ай германскай і з 25 жніўня пачала адыход на лінію Манмедзі і паўднёвей. З прычыны стомленасці і засмучэння войскаў абодвух бакоў баі з 26 жніўня прыпыніліся. На рацэ Семуа баі паміж 4-й французскай і 4-й германскай арміямі таксама пачаліся з 22 жніўня, нягледзячы на перавагу, 4-я французская армія панесла цяжкія страты ў людзях і матэрыяльнай частцы і адышла ў пачатковае становішча за раку Семуа, а 24 жніўня на раку Маас.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Бітвы Францыі
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Жнівень 1914 года
Катэгорыя:Канфлікты 1914 года
Катэгорыя:Францыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Вялікі камень Літоўскі са знакамі

**Вялікі камень літоўскі са знакамі** — геалагічны помнік прыроды на Беларусі з 1997 года, валун, размешчаны на ўсходняй ускраіне вёскі Літоўка Навагрудскага раёна Гродзенскай вобласці.

Валун ружавага-шэрага дробназярністага граніту з крышталямі біятыту і ксеналітаў цёмна-шэрага гнейсу. Захавалася 1/3 валуна даўжынёй 2,7 м, шырынёй 2,4 м, вышынёй 1,6 м, у абводзе 7,2 м, аб’ём 5,5 м³, маса каля 14,6 тон. Прынесены ледавіком каля 220—150 тыс. гадоў таму са Скандынавіі.

На паверхні каменя ёсць паглыбленне даўжынёй 29 см, шырынёй 14 см, глыбінёй да 2 см, якое лічылі следам казачнай «істоты». Амаль на вяршыні знаходзіцца паўсферычная выемка ў папярочніку 4 см, глыбінёй 1,5 см з прышліфаванымі сценкамі, якая высечана чалавекам 2—2,5 тыс. гадоў назад. Валун меў культавае значэнне.

18 студзеня 2008 года валун абвешчаны геалагічным помнікам прыроды рэспубліканскага значэння. Плошча помніка прыроды — 6,48 м², плошча ахоўнай зоны — 66,6 м².

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Валун «Большой камень» литовский на сайте Министерства природных ресурсов и окружающей среды Республики Беларусь

Катэгорыя:Геалагічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Гродзенскай вобласці
Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Літоўка (Навагрудскі раён)
Катэгорыя:Геалогія Навагрудскага раёна
Катэгорыя:Славутасці Навагрудскага раёна
Катэгорыя:Культавыя камяні
Літоўская цяжказапражная парода

**Літоўская цяжказапражная парода** — парода коней, выведзена ў Літве на аснове жмудскага каня, палепшанага ардэнскай пародай. Зацверджана ў 1963 годзе. На Беларусі гадуюць на прадпрыемстве «Абухава» Гродзенскага раёна.

Вышыня ў карку да 158 см, даўжыня тулава да 164 см, абхват грудзей да 199 см. Маса жарабцоў да 700 кг, кабыл да 650 кг. Масць пераважна рыжая, трапляецца гнядая і інш. Галава вялікая, шыя кароткая, мускулістая, грудзі шырокія, крыж шырокі, звіслы, раздвоены. Касцяк моцны, ногі сярэдняй даўжыні, дужыя. Коні спакойныя, добрых паводзін, непатрабавальныя да ўмоў утрымання, з высокай працаздольнасцю.

## Літаратура 
* Літоўская цяжказапражная парода. 

Катэгорыя:Пароды коней
Катэгорыя:Фаўна Літвы