Сыма Цянь

**Сыма Цянь** (; нарадзіўся ў 145 ці каля 135 г. да н.э., памёр каля 90 н. да н.э.) — патомны гістарыёграф дынастыі Хань, пісьменнік, астраном. Вядомы як стваральнік «Шы-цзі» — грандыёзнай працы, якая апісвае гісторыю Кітая ад міфічных родапачынальнікаў і да сучасных Сыма Цяню часоў. Дзякуючы гэтай працы набыў рэпутацыю бацькі кітайскай гістарыяграфіі, часам яго называюць кітайскім Герадотам.

Сваю працу над «Шы-цзі» працягнуў пасля смерці свайго бацькі, Сыма Тана, унёсак якога ў стварэнні твора цалкам не вызначаны. Твор быў атрыманы Сыма Цянем у спадчыну ад яго бацькі ў 110 годзе да н.э. Абвінавачаны ў дзяржаўнай здрадзе, Сыма Цянь у 99 годзе да н.э. быў вымушаны пакінуць імператарскі двор, але ён не пакончыў жыццё самагубствам, паводле старажытнага звычая, таму што хацеў працягнуць працу па творам.

Пасля кастрацыі, Сымы стаў першым еўнухам у кітайскай гісторыі, служачы пры гэтым імператарскім сакратаром. З тых часоў было прынята пры двары мець еўнухаў.

## Біяграфія 
Існуюць розныя версіі адносна таго, які год лічыць датай нараджэння Сыма Цяня. Сам гістарыёграф не абазначаў канкрэтнай даты ў сваіх творах, кажучы толькі аб прыкладным перыядзе і аб месцы нараджэння. У сваю чаргу, наяўныя ўскосныя дадзеныя на гэты конт даволі супярэчлівыя і няпэўнымі, што таксама ўскладняе датыроўку. У творы «Бо-у джы», да прыкладу, паказваецца, што Сыма Цянь быў прыняты на пасаду «на трэцім годзе ў шостым месяцы ў дзень і-маа», што адпавядае 107 года да н.э., ва ўзросце 28 гадоў — гэта значыць нарадзіўся ён у 135 годзе да н.э. З іншага боку, адзін з ранніх каментатарыяў «Шы-Цзі» Чжан Шоу-цзе пісаў, што ў 103 годзе да н.э. Сыме Цяню было ўжо 42 года (што, у сваю чаргу, дае 145 год да н. Э.). Навуковыя дыскусіі засяроджваюцца галоўным чынам на гэтых двух датах, хоць вылучаліся і іншыя версіі. У кожнай з кропак гледжання ёсць свае аргументы: да прыкладу, на карысць 135 года кажа адзін з лістоў гістарыёграфа, напісанае, паводле ацэнак спецыялістаў, у 93 ці 91 годзе да н.э. і якое абвяшчае, што Сыма Цянь на той момант праслужыў пры двары больш за 20 гадоў (а вядома, што на службу туды ён паступіў праз некаторы час пасля дваццацігоддзя). Што тычыцца 145 года да н.э., то, напрыклад, Чэн Цзінь-цзаа прыводзіць у доказ словы гісторыка, увязвае яго дзяцінства з момантам перасялення яго бацькі ў сталіцу — 140 годам.

Бацька Сыма Цяня, Сыма Тан, быў гістарыёграфам пры імператары У (Хань У-дзі): у яго абавязкі ўваходзіла загадванне імператарскай бібліятэкай і назірання за календаром. Пад уплывам бацькі Сыман Цянь ужо да дзесяці гадоў вывучыў старажытныя сачыненні. Яго настаўнікамі былі вядомыя канфуцыянцы Кун Аньго (孔安國 / 孔安国) і Дун Чжуншу (董仲舒). У 20 гадоў пры бацькоўскай падтрымцы ён адправіўся ў падарожжа па валадарстваў Хань з мэтай збору мясцовых гістарычных сведчанняў, паданняў і легенд. Яго падарожжа, якое стала магчымым дзякуючы палітычнай стабільнасці імперыі Хань, ахапіла тэрыторыю сучасных правінцый Шаньдун, Юньнань, Хэбэй, Цзянсу, Цзянсі і Хунань.

Па вяртанні ён быў прызначаны ў якасці суправаджальніка пры імператарскіх інспекцыйных экспедыцыях. У 110 да н.э., ва ўзросце 35 гадоў, Сыма Цянь быў пасланы ў ваенную экспедыцыю супраць заходніх «варвараў», аднак вестка аб смяротнай хваробы бацькі прымусіла яго вярнуцца ў сталіцу. Сыма Тан завяшчаў сыну завяршыць яго гістарычныя даследаванні. Сыман Цянь узяўся за гэту працу ў 109 да н.э. У 105 да н.э. ён быў абраны адным з навукоўцаў, закліканых правесці рэформу календара. Як чыноўнік вышэйшага рангу ён таксама выконваў функцыі дарадцы пры імператару.

У 99 да н.э. Сыма Цянь апынуўся замяшаны ў справе Лі Ліна (李陵) і Лі Гуанле (李廣利), двух палкаводцаў, якія абвінавачваліся ў правале кампаніі супраць хунну. У якасці абвінаваўцы выступіў сам імператар, а Сыман Цянь, адзіны ва ўсім чыноўніцкім корпусе, адважыўся падаць голас у абарону абвінавачаных. Імператар прысудзіў Сыма да смяротнага пакарання. У якасці альтэрнатывы, паводле законаў таго часу, прысуджаны прапаноўваліся водкуп або кастрацыя. За адсутнасцю грошай, мучась ганьбай і звязаны абавязкам перад бацькам, Сыман Цянь выбірае апошняе.

Аб апошніх гадах жыцця навукоўца вядома мала, дакладная дата смерці Сыма Цяня таксама дакладна не ўстаноўлена. Некаторыя даследчыкі меркавалі, што ён нават не паспеў завяршыць працу над «Гістарычнымі цыдулкамі», аднак вывучэнне аўтабіяграфіі гісторыка пасля абвергла гэту версію.

## Спадчына 
Наватарства гістарыяграфічнай падыходу Сыма Цяня заключаецца ў тым, што ён выходзіць за межы «прыдворнай» гісторыі дынастычнага характару. Гэтая форма была закладзена яшчэ да яго і, натуральна, працягвала існаваць. Афіцыйная гісторыя дынастыі Хань, Ханьшу (漢書), была напісана Бань Гу (班固) у I ст. н.э.: яна аформлена па дынастычным прынцыпе і пераследуе больш вузкія задачы.

Раннія летапісы даханьскага перыяду характарызуюцца імкненнем іх аўтараў толькі зафіксаваць падзеі, не даючы ім якой-небудзь інтэрпрэтацыі. Пытанне аб гістарычных залежнасці і заканамернасцях тады яшчэ не было пастаўлена. Збольшага гэта было звязана з тым, што правядзенне такога аналізу становіцца магчымым толькі па меры назапашвання пэўнага аб'ёму звестак. Сыма Цянь апынуўся першым у Кітаі і адным з першых (разам з Палібіем) у свеце, хто зрабіў спробу сістэматызаваць гістарычныя дадзеныя, абагульніць іх і зрабіць пэўныя высновы. Варта, зрэшты, заўважыць, што хоць працы Палібія і Сыма Цяня падобныя, ёсць і рысы, якія істотна адрозніваюць іх адзін ад аднаго.

Калі гістарычная праца Палібія засяроджана на абагульненні невялікага па працягласці перыяду ў існаванні некалькіх краін, то ў даследаванні Сыма Цяня разгледжана ўся гісторыя Кітая ад міфічных часоў і да II стагоддзя да н.э., што ў суме складае не менш за дзве тысячы гадоў. У кнізе прыдворнага гістарыёграфа налічваецца 130 кіраўнікоў і больш за 500 тысяч іерогліфаў — надзвычай аб'ёмная праца, якая не мела аналагаў і прэцэдэнтаў у сучаснай яму навуцы. Развіццё кітайскай гістарыяграфіі фактычна ўступіла ў новую фазу са з'яўленнем «Гістарычных запісак»; узрасла цікавасць да гістарычнай навуцы, яе пазіцыі ўмацаваліся.

Сыма Цянь імкнуўся зразумець логіку ўздыму і падзенні дынастый і растлумачыць прынцып быцця Паднябеснай. З пункту гледжання кампазіцыі гэта складанае сачыненне, матэрыял адных частак (бень Цзі, шы цзя) размеркаваны з улікам храналагічнай паслядоўнасці, іншых (Чжы) — мяркуе тэматычную разбіўку: раздзелы па музыцы, цырымоніям, календароў, вераванняў, эканоміцы, а таксама падрабязныя біяграфіі (ле Чжуань). Сярод такіх, напрыклад, першая вядомая біяграфія Лаа-цзы, легендарнага аўтара Даа Дэ Цзін, а таксама біяграфіі палкаводцаў і дзяржаўных дзеячаў Старажытнага Кітая, такіх як Лі сы, У Цы, У Цзы-Сюй і інш.. «Шы Цзі» былі прыватным гістарычным даследаваннем (а не афіцыйнай хронікай) і гэта дазволіла аўтару выкарыстоўваць больш лёгкую форму і маляўнічую мову, якая застаўлася для нашчадкаў найвышэйшым узорам мастацкага слова.

У сувязі са значнай колькасцю найпозніх інтэрпаляцыі, рэдактарскіх правак, дапаўненняў і змяненняў, а таксама фактараў, якія адносяцца ўласна да асобы гістарыёграфа, даволі істотнай праблемай з пункту гледжання сучасных даследчыкаў з'яўляецца задача ўстанаўлення сапраўднасці тэксту «Шы Цзі». Навукоўцы звяртаюць увагу, да прыкладу, на храналагічныя рамкі апавядання (практычна ўсе запісы, якія выходзяць за межы 104 года да н.э., падвяргаюцца сумневу ў аўтарстве), а таксама на правіла табуіраванасці, якому ішоў Сыма Цянь: гістарыёграф усяляк пазбягаў ужывання не толькі іерогліфаў, якія адпавядалі імёнам імператараў (што было абавязковым), але і імя свайго бацькі; адпаведна, тыя раздзелы, дзе сустракаецца знак «тань», неабходна лічыць не належаць Сыма Цяню.

Праблема аўтарства выяўляецца таксама ў яшчэ адной неадназначнасці: перад навукоўцамі стаіць пытанне аб тым, у якой меры Сыма Цянь выкарыстаў у «Гістарычных запісках» вынікі працы свайго бацькі. Вядома, што гістарыёграф абяцаў Сыма Таню «падрабязна выказаць весткі аб мінуўшчыне, сістэматызаваныя вамі» — з чаго вынікае, што на момант смерці Сыма Тань ужо паспеў сабраць, апрацаваць і выкласці пэўны аб'ём інфармацыі. Ад рашэння дадзенай праблемы залежыць у тым ліку адзнака Сыма Цяня як гісторыка; у сувязі з гэтым навукоўцамі выпрацавана пэўная сукупнасць крытэраў, накіраваных на вызначэнне аўтарства.

Некаторыя каментатары, напрыклад — Пэй Інь, лічылі, што ідэнтыфікатарам можа служыць нестандартны тэрмін «тайшыгун» («прыдворны гістарыёграф»), які выкарыстоўваецца Сыма Цянем замест звычайнага «тайшылін»: была вылучана гіпотэза, якая абвяшчае, што сын выкарыстаў гэту асаблівую форму ў знак павагі да бацькі, а, такім чынам, усюды, дзе апавяданне пачынаецца з безасабовага «Прыдворны гістарыёграф сказаў» або падобнага яму выразы, тэкст належыць Сыма Таню. Гэтая версія была прынятая і заходнімі спецыялістамі; аднак даследчыкі звярнулі ўвагу на той факт, што ў сваёй аўтабіяграфіі Сыма Цянь выкарыстоўвае гэты ж тэрмін у дачыненні да сябе самога, кажучы пра справу Лі Ліна — з чаго вынікае, што такім чынам праводзіць размежаванне немагчыма.

У дадзеным аспекце некаторую гарантыю дакладнасці забяспечвае храналагічны крытэрый: у асобных раздзелах тыя факты і падзеі, якія адбыліся яшчэ да нараджэння Сыма Цяня, выкладаюцца з пазіцыі відавочцы, з чаго відавочным чынам вынікае, што сам гістарыёграф напісаць пра іх не мог. У агульным жа выпадку даследчыкі абапіраюцца на адначасовае прымяненне некалькіх прыватных крытэрыяў вызначэння аўтарства, а не на адзін агульны і ўніверсальны.

Акрамя «Шы Цзі» вядомыя таксама 8 од (твораў у жанры «фу») Сыма Цяня, запісаных у «Ханьшу». Найбольш вядомая сярод іх — «Аб Няшчасці Журботнага навукоўца».

У гонар Сыман Цяня названы астэроід 12620 Сымацянь.

## Рэформа календара 
Як і яго бацька, Сыма Цянь працаваў астролагам пры двары імператара. Астралогію і астраномію ў той час не падзялялі. У абавязкі прыдворнага астролага ўваходзіла вымярэнне плыні часу, і прадказанні аб паспяховасці той ці іншай дзейнасці кіраўніка, у залежнасці ад руху нябесных цел, тлумачэнні незвычайных з'яў у небе (такіх як сонечнае зацьменне), а таксама ў прыродзе (напрыклад, землетрасення). Гэтая дзейнасць грунтавалася на тэорыі «нябеснага мандата».

У 105 годзе да н.э. Сыма Цянь быў абраны для правядзення буйной рэформы календара. Разам з Тан Ду (唐 都), Дэн Пінам (邓 平) і Ло Ся-хунам (落下 闳) Сыма Цянь распрацаваў новы поўны каляндар, названы Тайчу (太初 历) ад эпохі праўлення імператара У. Новая сістэма адліку часу ўступіла ў сілу ў 104-101 гады да н.э.

Год Тайчу складаў 365,25 дзён (а дакладней 365\begin{matrix} \frac{385}{1539} \end{matrix} дзён) і быў падзелены на 12 месяцавых месяцаў, кожны з якіх доўжыўся па 29,52 дзён (29\begin{matrix} \frac{43}{81} \end{matrix}). Новы каляндар, заснаваны на месячным календары Цынь (Чжуаньсюйлі 颛 顼 历), стаў сапраўднай рэвалюцыяй у кітайскай сістэме вымярэння плыні часу. Лічыцца, што гэта быў самы дакладны каляндар старажытнага Кітая, складзены на аснове дбайных астранамічных назіранняў.

## Прынцыпы вучэння Сыма Цяня 
Асноўнымі прынцыпамі, якія вызначаюць структуру круга гістарычнай жыццядзейнасці народа, Сыма Цянь называе адкрытасць (чжун), павага (цзін) і культурнасць (вэнь).

Першы з прынцыпаў — гэта, кажучы сучаснай мовай, прынцып цэнтрызму. Пісьмовы знак, з дапамогай якога фіксуецца слова «чжун», з'яўляецца спалучэннем сімвалаў «сярэдзіна» і «сэрца», азначаючы нешта такое, што ідзе з самага сэрца — шчырасць сэрца, адкрытасць, праўдзівасць і іншыя тэрміны з гэтага сінанімічных шэрагу. Прычым тлумачыцца «чжун» не проста як адно з многіх уласцівасцей чалавека, а як адна з нямногіх каштоўных, атрыбутыўна характарыстык «жэнь» (чалавечнасці), таго, што, уласна, і складае чалавечае ў чалавеку, робіць яго чалавекам. Менавіта адкрытасць як атрыбутыўна, глыбінная характарыстыка прыроды чалавека і складае, паводле Сыма Цяня, адзін з трох краевугольных прынцыпаў палітычнай улады.

Другі з гэтых прынцыпаў — «цзін» — пашана, пачцівасць, павага. Сыходзячы каранямі ў культ продкаў, шанаванне багоў (бацькоў і прадстаўнікоў старэйшага пакалення ў цэлым), па меры фарміравання дзяржаўнасці «цзін», паступова набывае ўсё большае значэнне ў якасці палітычнага прынцыпу — павагі кіраўніка. Вядома, кіраўніка годнага, мудрага і справядлівага, такога, што выконвае законы і кіруецца імі, адначасова з іх дапамогай накіроўваючы жыццядзейнасць грамадзян сваёй дзяржавы ў стваральнае рэчышча.

Нарэшце, трэці з асноўных прынцыпаў, якімі, паводле Сыма Цяня, вызначаецца круг гістарычнай жыцця народа, — гэта прынцып культуры, цывілізаванасці — «вэнь». Падобна шчыры і манеры гаварыць, культурнасць, культурны пачатак таксама трактуецца ім не як адно з многіх уласцівасцей чалавека, а як непасрэдны выраз чалавечнасці ў чалавеку, такога, што ўласціва толькі яму. Але калі павагу або любоў да іншага — характарыстыка векавечнай прыроды чалавека, то «вэнь» — нешта набытае, характарыстыка чалавека як выключна грамадскай істоты. Пры гэтым культурны пачатак, «вэнь», адрозніваецца ад грамадскіх законаў. Культура — гэта тое, што пашырае кругагляд чалавека, напаўняе яго новым зместам, які з часам становіцца ўсё больш багатым, законы жа, насупраць, з'яўляюцца рэгулятарамі культурнай дзейнасці, правіламі, з дапамогай якіх, уласна, і накіроўваецца дзейнасць чалавека.

Такім чынам, «чжун» (адкрытасць), «цзін» (пашана) і «вэнь» (культурнасць) з'яўляюцца, як лічыў Сыма Цянь, трыма кітамі, на якіх грунтуецца жыццядзейнасць народа на працягу ўсяго цыкла яго гістарычнага існавання. Працягу жа працэсаў, якія ўтвараюць гэты цыкл, абумоўліваецца непазбежнай зменай асноў гістарычнай жыццядзейнасці народа. Непазбежнай ж гэта змена становіцца пастолькі, паколькі ўлада, заснаваная на адным з прынцыпаў, у рэшце рэшт абавязкова перараджаецца ў выніку трансфармацыі згодна з адпаведным ёй прынцыпе. Так, адкрытасць, шчырасць — «чжун», гіпертрафіруючыся, як прынцып палітычнай улады і становячыся самамэтай, непазбежна выраджаецца ў тое, што Сыма Цянь пазначыў як дзікунства — «э». Адпаведна і ўлада, якая імкнецца кіраваць, абапіраючыся толькі на адкрытасць, хоча яна таго ці не, прыходзіць да таго стану рэчаў, якое выракае людзей на дзікунства, і ў канчатковым выніку — на дэградацыю грамадскага ладу, што востра ставіць неабходнасць пераходу да іншага ладу, заснаванага на прынцыпе павагі.

Аднак свае «падводныя камяні», мае і прынцып манеры гаварыць «цзін». Вырастаючы з аднаго з найлепшых інстынктаў чалавечай прыроды — інстынкту шанавання (перш за ўсё бацькоў), пачцівасці, у працэсе фарміравання арганічнага грамадства, пачынае ў сваёй эвалюцыі пераарыентавацца на закон, улада, кіраўніка. І ў гэтым павінна быць разумная мера. Калі пачцівасць «цзін» трансфармуецца ў забабоны, абагаўленне таго, хто падобнага не варта, іншымі (больш сучаснымі) словамі, у з'яўлення культу асобы, то гэта абумоўлівае наступ сацыяльнага хаосу і ў далейшым прыводзіць да надзённасці пераходу да наступнага ўзроўню сацыяльнага ладу, які зыходзіць з прынцыпу «вэнь» - культурнага пачатку, цывілізаванасці.

Але і прынцып «вэнь» амбівалентны па сваёй сутнасці. Безагляднае прытрымліванне яму і яго прасоўванне як адзіна правільнага і ўніверсальна дзеючага, выклікае панаванне ў грамадстве ўжо не сапраўднай культуры, а яе сурагату — фармальнай, нежыццёвай, можна сказаць схаластычнай «псеўдаасвечанасці». У адносінах жа паміж людзьмі перабольшанне рэальнай ролі культурнага пачатку прыводзіць да парушэння добрасуседскіх, натуральных сувязей, прыглушаецца, а то і наогул элімініруе ў іх прастату, шчырасць, натуральнасць, сардэчнасць. Гіпертрафіруючыся, культурнасць абгортваецца фальшам, ганебны, сурагатнай. Але каб выбрацца з гэтага, здавалася б, тупіка, каб выратаваць чалавека і грамадства ад гэтай несапраўднае, няма, на думку Сыман Цяня, нічога лепшага, чым вярнуцца да шчыры. Цыкл замыкаецца.

## Творы 
* *Сыма Цянь*. Избранное. Пер. В. А. Панасюка, предисл. и комм. В. И. Думана. М.: Гослитиздат, 1956. 360 стр. 90000 экз.
* *Сыма Цянь*. Исторические записки. В 9 т. М.: Наука (Главная редакция восточной литературы)-Восточная литература, 1972—2010. (Серия «Памятники письменности Востока». Вып. XXXII, 1-9). ISBN 5-02-018264-8
* Т. I. Раздел «Основные записи» (Бэнь цзы), гл. 1-4. / Пер. и комм. Р. В. Вяткина и В. С. Таскина под общ. ред. Р. В. Вяткина, вступ. ст. М. В. Крюкова. 1972. 440 стр. 4700 экз.
** 2-е изд., испр. 2001. 416 стр. 1000 экз.
* Т. II. Раздел «Основные записи» (Бэнь цзы), гл. 5-12. / Пер. и комм. Р. В. Вяткина и В. С. Таскина под общ. ред. Р. В. Вяткина. 1975. 580 стр. 5000 экз.
** 2-е изд., испр. и доп. под ред. А. Р. Вяткина. 2003. 568 с. 1000 экз. ISBN 5-02-018285-0
* Т. III. Раздел «Хронологические таблицы» (Бяо), гл. 13-22. / Пер., предисл. и комм. Р. В. Вяткина. 1984. 944 стр. 5000 экз.
* Т. IV. Раздел «Трактаты» (Шу), гл. 23-30. / Пер., вступ. ст., комм. и прил. Р. В. Вяткина. 1986. 456 стр. 5000 экз.
* Т. V. Раздел «История наследственных княжеских домов» (Ши цзя), гл. 31-40. / Пер., вступ. ст. и комм. Р. В. Вяткина. 1987. 368 стр. 5000 экз.
* Т. VI. Раздел «История наследственных княжеских домов» (Ши цзя), гл. 41-60. / Пер., предисл. и комм. Р. В. Вяткина. 1992. 484 стр. 2200 экз.
* Т. VII. Раздел «Жизнеописания» (Ле чжуань), гл. 61-85. / Пер. и предисл. Р. В. Вяткина, комм. Р. В. Вяткина и А. Р. Вяткина. Отв. ред. А. М. Карапетьянц. 1996. 464 стр. 3000 экз. ISBN 5-02-017826-8
* Т. VIII. Раздел «Жизнеописания» (Ле чжуань), гл. 86-110. / Пер. Р. В. Вяткина и А. М. Карапетьянца, вступ. ст. Р. В. Вяткина, комм. Р. В. Вяткина, А. Р. Вяткина и А. М. Карапетьянца. Отв. ред. А. М. Карапетьянц. 2002. 512 стр. 1500 экз. ISBN 5-02-018253-2
* Т. IX. Раздел «Жизнеописания» (Ле чжуань), гл. 111—130. / Пер. и комм. Р. В. Вяткина, А. Р. Вяткина, А. М. Карапетьянца, М. Ю. Ульянова при участии С. Р. Кучеры, В. В. Башкеева, С. В. Дмитриева, М. С. Королькова, М. С. Целуйко. Отв. ред. и автор вступ. ст. А. Р. Вяткин. 2010. 624 стр. 1200 экз. ISBN 978-5-02-036460-8

## Літаратура 
* 
* 
* *Крюков М. В.* Некоторые вопросы перевода и популяризации «Исторических записок» Сыма Цяня // Советское востоковедение, 1957, № 3. С. 106—112.
* *Конрад Н. И* Полибий и Сыма Цянь // Вестник древней истории. 1965, № 4. С. 3—25.
* *Рубин В. А.* Как Сыма Цянь изображал период Чунь-цю // Народы Азии и Африки, 1966, № 2. С. 76—86.
* *Кроль Ю. Л.* Интерпретация рассуждения Сыма о «шести школах» как политического трактата // Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. Тезисы докладов IV годичной научной сессии ЛО ИНА. — Л., 1968. — С. 53—55.
*  (в пер.)
* *Кроль Ю. Л.* Рассуждение Сыма Цяня о «шести школах» // Китай: история, культура и историография. — М.: Наука, 1977. — С. 131—157.
* *Нейман В. Б.* Новая трактовка астрономических данных Сыма Цяня // Двадцать первая научная конференция «Общество и государство в Китае» Ч. I. — М., 1990. — С. 48—50.
* *Померанцева Л. Е.* Апология Сыма Цяня (письмо Сыма Цяню к Жэнь Аню) // Проблемы восточной филологии. — М., 1979.
* *Померанцева Л. Е.* Диалогическая природа «Жизнеописаний» Сыма Цяня // Теоретические проблемы литератур Дальнего Востока. Ч. 2. — М., 1980.
* *Вяткин Р. В.* Художественные аспекты «Исторических записок» Сыма Цяня // XVI Научная конференция «Общество и государство в Китае». Ч. I. — М., 1985. — С. 182—187.
* *Померанцева Л. Е.* Человек и мир в «Хуайнань-цзы» и в «Жизнеописаниях» Сыма Цяня // XVI Научная конференция «Общество и государство в Китае». Ч. I. — М., 1985. — С. 180—182.
* *Никитина Т. Н.* Некоторые особенности языка Сыма Цяня: Синтаксические конструкции // Востоковедение. 11: Филологические исследования / Отв. ред. Ю. М. Осипов, Б. В. Касевич. — Л., 1985. — С. 42—52.
* *Никитина Т. Н.* Особенности языка Сыма Цяня: Новые служебные слова. Сдвиги в значении и употреблении некоторых знаменательных слов //Востоковедение. 12. Филологические исследования. Отв. ред. А. А. Долинина, В. А. Гузев. — Л., 1986. — С. 59—69.
* *Вяткин Р. В.* О названии труда Сыма Цяня // Восемнадцатая научная конференция «Общество и государство в Китае»: Ч. I. — М., 1987. — С. 73—77.
* *Померанцева Л. Е.* Трагическая личность в литературе древнего Китая // Теоретические проблемы литератур Дальнего Востока. Ч. 2. — М., 1988.
* *Вяткин Р. В.* О культовом ансамбле Сыма Цяня в Шэньси и о потомках историка // 25-я Научная конференция «Общество и государство в Китае». Ч. I. — М., 1994. — С. 41—45.
* *Кроль Ю. Л.* Представление Сыма Цяня о «тайном благодеянии»(инь дэ) // Общество и государство в Китае: XXXIX научная конференция / Институт востоковедения РАН. — М., 2009. — С. 226—236. — ISBN 978-5-02-036391-5 (в обл.)

## Спасылкі 
* Сыма Цянь
* Сыма Цянь і яго «Шы-цзі»
* Значнасць «Шы-цзі» для літаратуры 
* *Конрад Н. И.* Полибий и Сыма Цянь. // *Запад и Восток*. — М.: Главная редакция восточной литературы, 1972. — С. 47-76.
* Сыма Цянь. Исторические записки в формате pdf

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Гісторыкі Кітая
Катэгорыя:Астраномы Кітая
Катэгорыя:Астролагі