open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Турлаі

**Турлаі** — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці, у складзе Барздоўскага сельсавета.

Размешчана за 17 км на паўднёвы ўсход ад Оршы. Побач з вёскай праходзіць аўтадарога Крычаў — Орша — Лепель (Р15) і чыгунка Крычаў — Орша-Цэнтральная.

## Гісторыя 
Паводле фундуша ад 30 чэрвеня 1592 года граф на Шклове і Мышы Аляксандр Іванавіч Хадкевіч запісаў на ўтрыманне плябана толькі што збудаванага ў Шклове касцёла 3 вёскі: Лешчу, Магераўку і Турлаі, якія ад 1623 года перайшлі ва ўласнасць Шклоўскага дамініканскага кляштара.

У 1879 годзе ў вёсцы было 52 двары і 258 жыхароў, існавалі дрэваапрацоўчыя і лубяныя промыслы. У ХІХ —  пачатку ХХ стагоддзя Турляі ўваходзілі ў склад Маслакоўскай воласці Горацкага павета. У 1910 годзе налічвалася 90 двароў і 506 жыхароў, за вёскай былі замацаваны 503 дзесяціны зямлі. У 1929 годзе створаны калгас «Перамога». У 1939 годзе ў вёску сселены хутар Турлаі. Па стане на 1 студзеня 1998 года — 45 двароў і 91 жыхар.

Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна
Катэгорыя:Барздоўскі сельсавет
Бенедыкт Спіноза

**Бенедыкт Спіноза** (народж. Барух Спіноза, ; ; , Амстэрдам — , Гаага) — нідэрландскі філосаф. Адзін з галоўных прадстаўнікоў філасофіі Новага часу, рацыяналіст.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Філосафы
Катэгорыя:Постаці Нідэрландаў
Ікар

thumb|Ікар і Дэдал
**Ікар** () — персанаж старажытнагрэчаскай міфалоііі. 

Паводле міфа, яго бацька Дэдал па загадзе крыцкага цара Мінаса пабудаваў лабірынт для Мінатаўра і дапамог Арыядне вызвалідь з лабірынта Тэсея, за што разам з Ікарам быў зняволены. Дэдал і Ікар зрабілі з пер'я і воску крылы, бацька даляцеў да Сіцыліі, а сын занадта наблізіўся да сонца, воск на крылах растапіўся, Ікар зваліўся ў мора і загінуў.

Вобраз Ікара, чалавека, які ўзляцеў да сонца, часта выкарыстоўваецца ў літаратуры, выяўленчым мастацтве, музыцы.

. Размешчана ў мінскім кінатэатры «Перамога».]]

Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Міфы Крыта
Франсуа Труфо

**Франсуа Ралан Труфо** (; , Парыж — , Нёі-сюр-Сен) — французскі рэжысёр, кінаакцёр, сцэнарыст, адзін з заснавальнікаў французскай новай хвалі. Удзельнічаў у якасці сцэнарыста, акцёра, рэжысёра і прадзюсара ў больш чым трыццаці фільмах.

## Фільмаграфія 
### Рэжысёр 
* (1954) «Візіт» (кароткаметражны)
* (1959) «Чатырыста ўдараў»
* (1973) «Амерыканская ноч»
* (1980) «Апошняе метро»
* (1981) «Суседка»

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Памерлі ад раку мозгу
Чурылава (Аршанскі раён)

**Чуры́лава** (, ) — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Барздоўскага сельсавета.

Размешчана за 14 км на паўднёвы ўсход ад Оршы. Побач вёсцы праходзіць аўтадарога Крычаў — Орша — Лепель (Р15) і чыгунка Крычаў — Орша.

## Гісторыя 
Перад вайной у вёсцы жыло 240 чалавек у 60 дварах.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў кастрычніку 1943 года гітлераўцамі было спалена 60 дамоў, забіта 30 чалавек.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Анатоль Данілавіч Салянікаў, Герой Савецкага Саюза

Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна
Катэгорыя:Барздоўскі сельсавет
Лабірынт

**Лабірынт** () — якая-небудзь структура, якая складаецца з заблытаных шляхоў. Пад лабірынтам ў старажытных грэкаў і рымлян мелася на ўвазе больш ці менш шырокая прастора, якая складаецца з шматлікіх залаў, камер, двароў і пераходаў, размешчаных па складаным і заблытаным плане, з мэтай заблытаць і не даць выхаду недасведчанаму ў плане лабірынта чалавеку. У вузкім сэнсе слова лабірынт можа прадстаўляць тупіковую сітуацыю або заблытаную справу, з якой вельмі складана знайсці выйсце.

*
Жан-Поль Рапно

**Жан-Поль Рапно** (фр. Jean-Paul Rappeneau) (нар. 8 красавіка 1932, Осер, Францыя) — французскі кінарэжысёр і сцэнарыст.

Пачынаў як асістэнт рэжысёра на здымках фільмаў Луі Маля «Зазі ў метро» і «Прыватнае жыццё», да апошняга з якіх быў таксама суаўтарам сцэнарыя.

У 1964 годзе выступіў суаўтарам сцэнарыя і асістэнтам рэжысёра Філіпа дэ Брока на здымках фільма «Чалавек з Рыа» з Жанам-Полем Бельмандо у галоўнай ролі. Яго ж Рапно здыме ў адным з сваіх першых фільмаў — «Паўторны шлюб» (1971).

У 1973 ён зноў супрацоўнічае з дэ Брока і Бельмандо, прыняўшы ўдзел у напісанні сцэнарыя да камедыі «Цудоўны».

У 1990 годзе выходзіць самы паспяховы на сённяшні дзень фільм Раппно — экранізацыя п’есы «Сірано дэ Бержерак» Эдмона Растана, з Жэрарам Дэпардзье і Венсанам Перэсам у галоўных ролях.

У 2003 рэжысёр зноў здымае Дэпардзье ў сваім фільме — на гэты раз у «Bon Voyage».

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі
Кнос

. Фрагмент забудовы. XVI ст. да н. э.]]
**Кнос** () — старажытны горад на в-ве Крыт, адзін з найважнейшых цэнтраў эгейскай культуры.

Паселішча на месцы Кноса існавала з часоў неаліту; яно павялічылася ў раннемінойскі перыяд (каля 3000 — 2000 да н.э.), каля 2200 ці 2000 да н.э. Кнос стаў сталіцай магутнага царства. Найвышэйшы ўздым яго прыпадае на познамінойскі перыяд (каля 1600 — каля 1470 да н.э.), калі яго цары сталі вярхоўнымі правіцелямі магутнай дзяржавы са значнай цэнтралізацыяй кіраўніцтва і гаспадарчага жыцця.

## Кноскі палац 
 у «марскім стылі». XVI — пач. XV ст. да н.э.]]
Пры археалагічных даследаваннях выяўлены жылыя пабудовы, палацы, прылады вытворчасці, зброя, побытавыя рэчы, т.зв. архіў Кноскага палаца (таблічкі са складовым пісьмом).

## Іншыя археалагічныя аб'екты 
У Кносе пры археалагічных раскопках выяўлены таксама Малы палац, Царская віла, т.зв. караван-сарай, рэшткі каменных жылых дамоў 1-й пал. ІІ тыс. да н.э. На ўскраіне горада — манументальныя грабніцы (у т.л. т.зв. Храмавая грабніца, каля 1700—1450 да н.э.) і могілкі.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.364

Катэгорыя:Гарады Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Славутасці Крыта
Калікст I

**Калікст I** () (? — 14 кастрычніка 222) — біскуп рымскі (217 — 14 кастрычніка 222).

## Біяграфія 
Амаль усе звесткі аб ім паведамляе яго супернік Іпаліт у сваіх «Philosophumena», і таму яны не асабліва надзейныя. Будучы рабом хрысціянскага чыноўніка Каргофора, Калікст за страту давераных яму грошай быў пакараны, а пазней быў сасланы на руднікі ў Сардзінію з-за сутыкненняў з яўрэямі.

Вернуты адтуль па хадайніцтве палюбоўніцы імператара Камода, Марцыі, ён пры Папе Сефірыні стаў святаром, а пасля смерці Папы абраны рымскім біскупам, хоць іншая частка духавенства абрала Іпаліта.

Дэкрэты, якія прыпісваюцца Каліксту, несумненна, падробленыя; яго пакутніцкая смерць падвяргаецца сумневу. Пазней Калікст быў кананізаваны, хоць Іпаліт абвінавачваў яго ў ерасі тэапасхітаў, або патрыпасіян.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Мацьё Амальрык

**Мацьё Амальрык** (; ) — французскі ,  і . Двойчы лаўрэат прэміі «Сезар» за лепшую мужчынскую ролю (2004, 2007).

## Выбраная фільмаграфія 
* 2007 — Скафандр і матылёк / Le scaphandre et le papillon
* 2007 — Мішу з д'Абера / Michou d’Auber
* 2008 — Сямейная таямніца / Un secret
* 2008 — Калядная казка / Un conte de Noël
* 2008 — На вайне / De la guerre
* 2008 — Квант суцяшэння / Quantum of Solace
* 2008 — Вораг дзяржавы № 1: Легенда / L’Ennemi public n ° 1
* 2009 — Асобы / Visages
* 2009 — Аднойчы ў Версалі / Bancs publics (Versailles rive droite)
* 2009 — Апошнія дні свету / Les derniers jours du monde
* 2009 — Пустазеллі / Les Herbes folles
* 2010 — Незвычайныя прыгоды Адэль / Les aventures extraordinaires Adele Blanc-Sec

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* Рэцэнзія на фільм Мацьё Амальрыка *«Стадыён Уімблдан»* на Cinticle
Урбан I

**Урбан I** () (? — 25 мая 230) — біскуп Рыма з 222 па 25 мая 230. Нарадзіўся, памёр і пахаваны ў Рыме. Браў удзел у дыскусіі пра вучэньне св. Іпаліта. Па легендзе, малітвай руйнаваў ідалаў. Звярнуў у хрысціянства мноства людзей. Дзень памяці ў каталікоў — 25 мая, у праваслаўных — 25 лютага (12 лютага па старым стылі).

Катэгорыя:Папы Рымскія
Барздоўка

**Барздоўка** — аграгарадок у Аршанскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі. З’яўляецца цэнтрам Барздоўскага сельсавета.

## Геаграфія 
Аграгарадок знаходзіцца за 16 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада Орша, за 98 км ад Віцебска, каля правага берага ракі Крапівенка. Побач праходзіць аўтадарога  Крычаў—Орша—Лепель і чыгунка Крычаў—Орша.

## Гісторыя 
У 1663 г. згадваецца ў складзе Аршанскага павету ВКЛ.

## Насельніцтва 
* 1995 год — 300 жыхароў, 117 двароў.

## Гл. таксама 
* Барздоўскі сельсавет

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-36-50. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1981 г.

Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна
Катэгорыя:Барздоўскі сельсавет
Стэфан I (Папа Рымскі)

**Стэфан I** (; пам. 2 жніўня 257) — біскуп Рыма з 12 мая 254 па 2 жніўня 257. Пакараны па загаду імператара Валяр’яна. Шануецца як свяшчэннамучанік ў Праваслаўнай (памяць 15 (2) жніўня) і Каталіцкай (памяць — 2 жніўня) цэрквах.

Стэфан вядомы сваім дыспутам з карфагенскім біскупам Кіпрыянам па пытанні аб дапушчальнасці хрышчэння ерэтыкоў. Як вынікае з захаваных пасланняў Кіпрыяна да папы, афрыканскія біскупы пагражалі Рыму расколам царквы. Падаплёкай спрэчкі было пытанне аб вяршэнстве над іспанскімі біскупамі, на якое прэтэндавалі як Рым, так і Карфаген.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Фелікс I (Папа Рымскі)

**Фелікс I** () (? — 30 снежня 274) — біскуп Рыма з 5 студзеня 269 па 30 снежня 274. Карэнны рымлянін. Шмат палемізаваў з Паўлам Самасатскім, перапісваўся з біскупам Александрыйскім Максімам. Да Феліксу па рэлігійных пытаннях звяртаўся нават імператар Аўрэліян.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Сікст II

**Сікст II** () (? — 6 жніўня 258) — біскуп Рыма з 30 жніўня 257 па 6 жніўня 258. Па легендзе, быў грэкам з Афін і ў яго было 6 пальцаў, перад выбраннем жыў у Іспаніі. Стаўшы папам, аднавіў зносіны з Карфагенскі царквой. Пакараны пры імператары Валяр’яне праз адсячэнне галавы. Шануецца як каталікамі, так і праваслаўнымі.
thumb|left|300px|Пакутніцтва Папы Сікста

Катэгорыя:Папы Рымскія
Маркавічы (Аршанскі раён)

**Маркавічы** — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці, у складзе Барздоўскага сельсавета.

Размешчана за 18 км на паўднёвы ўсход ад Оршы. Побач вёсцы праходзіць аўтадарога Крычаў — Орша — Лепель (Р15) і чыгунка Крычаў - Орша.

Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна
Катэгорыя:Барздоўскі сельсавет
Джодзі Уільямс

**Джодзі Уі́льямс** (; ) — амерыканская грамадская дзяячка і выкладчык; заснавальнік Міжнароднага руху за забарону супрацьпяхотных мін, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру 1997 года.

## Біяграфія 
У 1972 годзе атрымала ступень бакалаўра мастацтваў у Універсітэце Вермонта, у 1974 — ступень магістра ў галіне выкладання іспанскай мовы і англійскай ў якасці другой мовы (анг.: English as a Second Language) у вермантскай Школе міжнароднага навучання. У 1984 годзе Школай міжнародных даследаванняў Універсітэта Джонса Хопкінса ёй была прысвоена ступень магістра мастацтваў у галіне міжнародных адносін.

Пасля працы выкладчыкам у Мексіцы, Вялікабрытаніі і Вашынгтоне пачала весці гуманітарную дзейнасць у краінах, якія развіваюцца. 3 1984 адна з каардынатараў Адукацыйнага праекта ў Нікарагуа і Гандурасе. У 1986 заняла пасаду намесніка дырэктара лос-анджэлескай дабрачыннай арганізацыі па аказанні медыцынскай дапамогі ў Сальвадоры.

У 1992 ўзначаліла Міжнародны рух за забарону супрацьпяхотных мін (*International Campaign to Ban Landmines*), каардынатар Сусветнай кампаніі за забарону супрацьпяхотных мін. У межах апошняй кампаніі наведала шмат краін, дзе сустракалася з прадстаўнікамі ўрадаў і грамадскасці, арганізоўвала лекцыі і семінары (на пач. 1990-х г. у раёнах узброеных канфліктаў засталося больш за 110 млн неабясшкоджаных мін). Вынікам яе намаганняў у 1997 годзе была падпісана Канвенцыя аб забароне вытворчасці і выкарыстання супрацьпяхотных мін (аднак некаторыя краіны, у прыватнасці ЗША, Расія і Кітай, адмовіліся ад падпісання пагаднення). За дзейнасць, накіраваную на забарону і ліквідацыю супрацьпехотных мін, Уільямс і ўзначальвае ёю рух сталі лаўрэатамі Нобелеўскай прэміі міру (1997).

У 2003 годзе Уільямс выступіла заўзятым праціўнікам амерыканскай ваеннай кампаніі ў Іраку, за што нават была падвергнутая арышту.

## Дачыненні з Беларуссю 
19 жніўня 2025 года падпісала зварот дваццаці двух нобелеўскіх лаўрэатаў да прэзідэнта ЗША Дональда Трампа з просьбай дамагчыся вызвалення каля 1300 беларускіх палітвязняў.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці ЗША
Катэгорыя:Пацыфісты
Печышча

Назву **Пе́чышча** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць
** Печышча — вёска ў Аршанскім раёне
* Мінская вобласць
** Печышча — вёска ў Чэрвеньскім раёне
Рамала

**Рамала** або **Рамалах** — палесцінскі горад у цэнтральнай частцы Заходняга Берага Ракі Іардан, які прымыкае да Эль-Бірэ. Размешчана ў 13 км на поўнач ад Іерусаліма. У цяперашні час служыць адміністрацыйнай сталіцай Палесцінскай Аўтаноміі.

Насельніцтва 27460 чал. (2007). Прыкладна палову насельніцтва складаюць арабы-хрысціяне, а другую палову — арабы-мусульмане.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Палесцінскай аўтаноміі
Юлій I

**Юлій I** () (? — 12 красавіка 352) — біскуп Рыма з 6 лютага 337 па 12 красавіка 352.

## Біяграфія 
Юлій, карэнны рымлянін, быў праціўнікам арыянства, прымаў выгнанага з Александрыі Афанасія Вялікага, пасылаў сваіх прадстаўнікоў на Сардыкійскі сабор. Памяць яго святкуецца рымакаталікамі ў дзень скону, 12 красавіка.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Інакенцій I (Папа Рымскі)

**Інакенцій I** () (? — 12 ліпеня 417) — біскуп рымскі з 21 снежня 401 па 12 ліпеня 417.

## Біяграфія 
Падчас узяцця Рыма Аларыхам з'ехаў з імператарам ў Равену. Прымаў некаторы ўдзел у канфлікце Яна Златавуста з Феафілам Александрыйскім і спрэчках пра пелагіянства. Перапісваўся з Еранімам Блажэнным і Янам, біскупам Іерусалімскім.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Дэвід Трымбл

**Уільям Дэвід Трымбл, барон Трымбл** (, ) — паўночнаірландскі брытанскі палітык, лідар Ольстэрскай юніёнісцкай партыі з 1995 па 2005. Першы міністр Паўночнай Ірландыі з 1 ліпеня 1998 да 1 ліпеня 2001 года, а таксама з 1 лістапада 2001 да 14 кастрычніка 2002. У 1998 годзе сумесна з Джонам Х’юмам стаў лаўрэатам Нобелеўскай прэміі міру (1998) за дзейнасць па пошуку мірнага вырашэння канфлікту ў Паўночнай Ірландыі. З 2006 года з’яўляўся пажыццёвым пэрам і членам Палаты лордаў. У 2007 годзе, пакінуўшы партыю юніёністаў, уступіў у Кансерватыўную партыю.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі Вялікабрытаніі
Сільвестр I

**Сільвестр I** (;? — ) — біскуп Рыма з 31 студзеня 314 па 31 снежня 335. Хрысціянскі святы, ушанаваны ў ліку свяціцеляў. Адносіцца да адных з першых прапаведнікаў святых, а не мучанікаў. Памяць у Праваслаўнай царкве здзяйсняецца 2 студзеня (па юліянскім календары), у Каталіцкай царкве — 31 снежня.

Пра яго жыццё і дзеянні вядома вельмі мала. Нарадзіўся ў Рыме ў хрысціянскай сям'і. Пры Дыяклетыяне ў 284 годзе Сільвестр прыняў сан святара, а падчас ганенняў на хрысціян трапіў пад рэпрэсіі за пахаванне забітых.

Яго пантыфікат (епіскап Рыма з 314 года) прыпадае на час праўлення імператара Канстанціна (менавіта імператару належала рэлігійна-палітычная перспектыва: у 313 годзе ён прызнаў хрысціянскую царкву).

## Легенда 
Легенда (магчыма IV стагоддзя) звязвае дзейнасць Сільвестра са зваротам Канстанціна ў хрысціянства: Канстанцін будучы паганцам праводзіў у Рыме ганенні на хрысціян і ў якасці пакарання захварэў свавольствам. Імператар знаходзіць Сільвестра на гары *Soracte*, Сільвестр хрысціць яго і хворы вылечваецца. У якасці падзякі імператар уводзіць прывілеі для хрысціян, будуе царквы, аб'яўляе рымскага біскупа кіраўніком духавенства, а затым перадае Сільвестру і яго пераемнікам уладу над заходняй паловай Рымскай імперыі (Канстанцінаў дар). Легенда атрымала распаўсюджанне у лацінскай, грэчаскай і ўсходніх выкладах.

Сільвестр быў пахаваны побач з мучанікамі ў катакомбах Прысцылы (назва з VI стагоддзя), яго рэшткі былі перанесеныя пры Паўле I 762 ў Сан-Сільвестр-ін-Капітэ

У выяўленчым мастацтве Сільвестр намаляваны з кнігай і тыярай, якія яму перадае Канстанцін, а таксама ў сцэнах хрышчэння Канстанціна, на крыжы ў гонар Алены, маці Канстанціна. Найбольш вядомы цыкл фрэсак XIII стагоддзя, прысвечаны Сільвестру I і гісторыі «Канстанцінава дару», знаходзіцца ў капэле Сан-Сільвестр рымскага манастыра Санці-Куатра-Каранаці.

## Спасылкі 
* Сільвестр I у Каталіцкай Энцыклапедыі

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя IV стагоддзя
Катэгорыя:Кананізаваныя Папы Рымскія
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы IV стагоддзя
Артур Джон Эванс

**Артур Джон Э́ванс** (; , Нэш-Мілз, , Вялікабрытанія — , Юлберы, ) — англійскі археолаг.

Скончыў Оксфардскі ўніверсітэт і Гётынгенскі ўніверсітэт. У 1884—1908 гг. у музеі Ашмала ў Оксфардзе. З 1909 г. прафесар Оксфардскага ўніверсітэта, у 1916—1919 гг. прэзідэнт Брытанскай акадэміі.

У 1893—1930 гг. (з перапынкамі) вёў раскопкі на востраве Крыт, дзе выявіў рэшткі Кноскага палаца. Знойдзеныя рэчы дазволілі даследаваць невядомую раней культуру, якую Эванс назваў Мінойскай (ад імя легендарнага цара Мінаса, гл. Крыта-мікенская культура). У сваёй працы «Палац Мінаса ў Кносе» (т. 1-5, 1921-36) сістэматызаваў знойдзеныя помнікі старажытна-крыцкай культуры і зрабіў яе храналагічную перыядызацыю, якая прызнана і ў сучаснай гістарычнай навуцы; рэканструяваў дзяржаўны лад крыцкага грамадства.

## Літаратура 
* Sylvia L. Horwitz: Knossos. Sir Arthur Evans auf den Spuren des Königs Minos, Lübbe Verlag, Bergisch-Gladbach 1983. ISBN 3-7857-0342-2
* Joseph A. MacGillivray: Minotaur. Sir Arthur Evans and the Archaeology of the Minoan Myth, Hill&Wang, New York 2000. ISBN 0-8090-3035-7
* 

Катэгорыя:Археолагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Рыцары-бакалаўры
Баніфацый I

**Баніфацый I** (); (? — 4 верасня 422) — Папа Рымскі з 28 снежня 418 па 4 верасня 422 года. Рымлянін. Абраны большасцю духавенства і народа. У базыліцы Св. Марцэла адваротная партыя на чале з прэфектам Рыма Аўрэліям Аніцыям Сімахам (прыхільнік старадаўняй рымскай рэлігіі) вылучылі ў Папы архідыякана Еўлалія. Еўлалій заняў Латэран, а Баніфацый — базіліку Св. Паўла за варотамі. Аніцый Сімах загадаў зачыніць усе вароты Рыма і не ўпускаць Баніфацыя. Прыхільнікі Баніфацыя напісалі скаргу імператару Ганорыю. Абодва кандыдаты былі выкліканыя ў роўны, а затым адправіліся на сабор у Спалета. Ім было забаронена да канчатковага рашэння наведваць Рым, Але Еўлалій падчас Вялікадня адслужыў малебен у Латэране і гэта мела вырашальнае значэнне. Ён быў выгнаны імператарам Ганорыям у Кампанію, а Баніфацый заняў трон Св. Пятра.

Баніфацый змагаўся з пелагіянствам, ладзіў царкоўныя справы ў спрэчных паміж Рымам і Канстанцінопалем епархіях, дамогся пашырэння правоў папы.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Дыянісій (Папа Рымскі)

**Дыянісій** (); (? — 26 снежня 268) — біскуп Рыма з 22 ліпеня 259 па 26 снежня 268. Нарадзіўся ў Вялікай Грэцыі. Будучы папам, перапісваўся з Дыянісіям Александрыйскім, дапамагаў абшчынам на ўсходзе імперыі матэрыяльна. Выкрываў савеліян. Карыстаўся аўтарытэтам і пасля смерці: згадваецца ў працах Васіля Вялікага, асабліва шануецца ордэнам кармелітаў.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Марцэл I

**Марцэл**,*Маркел*(;? — 16 студзеня 309) — біскуп рымскі з 27 мая 308 па 16 студзеня 309 года. Выкрываў імператара Галерыя за жорсткае стаўленне да хрысціян, быў збіты і зроблены скотнікам. Будучы таемна вызвалены, заняўся пошукам мошчаў. Пры Максенцыі быў зноў схоплены і адпраўлены на жывёльны двор, дзе і памёр.

З імем Папы Марцэла звязаны імёны шэрагу хрысціянскіх святых, якія пацярпелі ў Рыме ў той час: дыяканаў Кірыяка і Сісінія, мучаніка Сатурніна і іншых.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя IV стагоддзя
Катэгорыя:Кананізаваныя Папы Рымскія
Катэгорыя:Епіскапы IV стагоддзя
Джон Х’юм

**Джон Х’юм** (; , , Паўночная Ірландыя, Вялікабрытанія — , Дэры, Паўночная Ірландыя, Вялікабрытанія) — былы паўночнаірландскі палітык, адзін з заснавальнікаў Сацыял-дэмакратычнай і лейбарысцкай партыі, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1998) разам з Дэвідам Трымблам «за намаганні па пошуку мірнага рашэння канфлікту ў Паўночнай Ірландыі».

## Біяграфія 
Х’юм нарадзіўся ў 1937 годзе ў горадзе Дэры (Паўночная Ірландыя). Навучаўся ў Каледжы Святога Калумба і Каледжы Святога Патрыка, а затым — у ірландскай нацыянальным універсітэце. Атрымаў ступень магістра мастацтваў. У 1969 ён быў абраны ў Парламент Паўночнай Ірландыі, а ў наступным годзе са сваімі партнёрамі заснаваў Сацыял-дэмакратычную і Лейбарысцкую партыю (СДЛП). У 1979 годзе стаў прадстаўніком Паўночнай Ірландыі ў Еўрапейскім парламенце; у той жа год ён узначаліў СДЛП.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Палітыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Кааператары
Маладняк

* Літаратурнае аб’яднанне Маладняк
* Маладняк, часопіс
Гідразін

**Гідразі́н** (дыамід) H2N—NH2 — бясколерная, моцна гіграскапічная вадкасць з непрыемным пахам.

Малекула N2H4 складаецца з дзвюх групаў NH2, павернутых адна адносна аднае, што абумоўлівае палярнасць малекулы гідразіну, μ = 0,62 · 10−29 Кл · м. Змешваецца ў любых суадносінах з вадой, вадкім аміякам, этанолам; у непалярных растваральніках раствараецца дрэнна. Па ўстойлівасці гідразін значна саступае аміяку, бо сувязь N—N не вельмі трывалая.

## Хімічныя ўласцівасці 
Падобна аміяку гідразін праяўляе асноўныя ўласцівасці. Аднак з-за ўзаемнага адштурхвання свабодных электронных пар суседніх атамаў азоту гідразін з’яўляецца слабейшай асновай за аміяк:

N2H4 + H2O  N2H5^+ + OH-

N2H5^+ + H2O  N2H6^2+ + OH-

## Атрыманне 
Па метадзе Рашыга яго атрымліваюць акісленнем аміяку гіпахларытам натрыю. Працэс працякае праз стадыю ўтварэння хлораміну:

NH3 + NaOCl -> NH2Cl + NaOH

NH2Cl + NH3 + NaOH -> N2H4 + NaCl + H2O

У адну рэакцыю:

2NH3 + NaOCl -> N2H4 + NaCl + H2O

Іоны некаторых цяжкіх металаў, прыкладам Cu2+, нават пры канцэнтрацыі каля 10−5 моль/л каталізуюць раскладанне гідразіну па рэакцыі:

N2H4 + 2NH2Cl -> 2NH4Cl + N2 ^

Для іх звязвання ў рэакцыйную сумесь дадаюць жэлацін. Часта аміяк замяняюць мачавінай:

(NH2)2CO + NaOCl + 2NaOH -> N2H4 + NaCl + Na2CO3 + H2O

Метад Баера. Ён адрозніваецца ад метаду Рашыга тым, што ўводзяць ацэтон, які злучае гідразін у арганічнае вытворнае (гідразон), тым самым выводзячы яго з рэакцыі. Выкарыстанне ацэтону дазваляе замяніць гіпахларыт на пераксід вадароду:

2NH3 + H2O2 -> N2H4 + 2H2O

## Таксічнасць 
Гідразін і яго вытворныя — надзвычай таксічныя злучэнні для розных відаў жывёл і раслінных арганізмаў. Разбаўленыя растворы сульфату гідразіна згубна дзейнічаюць на насенне, марскія водарасці, аднаклетачныя і прасцейшыя арганізмы. У млекакормячых гідразін выклікае сутаргі. У жывёльны арганізм гідразін і яго вытворныя могуць пранікаць любымі шляхамі: пры ўдыханні пароў прадукту, праз скуру, праз стрававальны тракт.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Злучэнні азоту
Катэгорыя:Злучэнні вадароду
Катэгорыя:Аміны
Катэгорыя:Ракетнае паліва
Спазма

**Спа́зма**, ці **Спазм** (, ад  — выцягваць) — міжвольнае скарачэнне (сутарга) мышцы ці групы мышц, звычайна суправаджаецца рэзкім болем.

Адрозніваюць спазмы поперачнапаласатых (шкілетных) мышц (напрыклад, пры некаторых паралічах) і гладкіх мышц — сасудзістай сценкі (напрыклад, пры стэнакардыі), бронхаў (гл. Бранхіяльная астма), стрававода (балючыя спазмы стрававода, кардыяспазма), страўніка (пілараспазма), кішэчніка і інш. Спазмы шкілетных мышц абцяжарваюць рухі. Спазмы гладкіх мышц парушаюць розныя функцыі органаў.

## Лячэнне 
Лячэнне заснавана на карэкцыі асноўнага захворвання ў спалучэнні з супрацьсутаргавымі прэпаратамі (фенабарбітал, гексамідзін, дыфенін); важныя абсалютная ўстрыманне ад алкаголю, захаванне рэжыму сну.

Цягліцавыя спазмы, канвульсіўныя паторгванні, ікаўка, нервовы цік — гэтыя праявы выкліканыя дэфіцытам магнію. Магній блакуе залішні прыток кальцыю ў клеткі, дзякуючы чаму перашкаджае залішняга напружанню шкілетных мышц і гладкай мускулатуры, і спрыяе іх натуральнаму паслабленню.

## Гл. таксама 
* Неўралогія
* Ангіялогія
* Сіндром Крампі

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Фізіялогія
Катэгорыя:Сімптомы захворванняў чалавека
Шанана Гужмау

**Кай Рала Шана Гужмау** (, нар. 20 чэрвеня 1946, імя ад нараджэння — **Жазэ Алешандре Гужмау**, ) — дзяржаўны дзеяч Усходняга Тымора, адзін з архітэктараў незалежнасці краіны, лаўрэат Сіднейскай прэміі міру (2000). Прэм’ер-міністр Усходняга Тымора з 1 ліпеня 2023 года.

## Кар’ера 
З 1971 года — рух за незалежнасць Усходняга Тымора (РФНУТ).

У 2002—2007 года — першы прэзідэнт незалежнага Усходняга Тымора.

З 8 жніўня 2007 да 16 лютага 2015 года — прэм’ер-міністр Усходняга Тымора, з 1 ліпеня 2023 года зноў заняў гэту пасаду.

Катэгорыя:Прэзідэнты Усходняга Тымора
Джозеф Ротблат

Сэр **Джозеф Ротблат** (Sir Rotblat, Joseph) (,  — , ) — брытанскі фізік і радыёбіялогія, грамадскі дзеяч, член Лонданскага каралеўскага таварыства (1995), лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1995), адзін з заснавальнікаў і кіраўнікоў Пагуошскага руху вучоных, ганаровы прафесар Маскоўскага дзяржаўнага універсітэта імя М. В. Ламаносава, замежны член Нацыянальнай акадэміі навук Украіны, ганаровы і замежны член шэрагу акадэмій навук і навуковых таварыстваў.

## Літаратура 
* Joseph Rotblat: Visionary for Peace / Eds.: R. Braun, D. Krieger, H. Kroto, R. Hinde, S. Milne. Weinheim: Willey-VCH, 2007.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Вучоныя Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Ганаровыя прафесары МДУ
Пагуошскі рух навукоўцаў

**Пагуошскі рух навукоўцаў** () — рух вучоных, якія выступаюць за мір, раззбраенне і міжнародную бяспеку, за прадухіленне сусветнай тэрмаядзернай вайны і навуковае супрацоўніцтва. Пагуошскі рух зарадзіўся ў 1955 годзе, калі 11 сусветна вядомых навукоўцаў, у тым ліку і А. Эйнштэйн, Ф. Жаліё-Кюры, Б. Расэл, М. Борн, П. У. Брыджмэн, Л. Інфельд, Л. Полінг, Дж. Ротблат, выступілі з маніфестам, у якім заклікалі склікаць канферэнцыю супраць выкарыстання ядзернай энергіі ў ваенных мэтах.

У 1987 годзе створаны Міжнародны студэнцкі і маладзёжны Пагуошскі рух.

Для распаўсюджвання ідэй удзельнікаў Пагуошскага руху выпускаюцца перыядычныя выданні: «Proceedings of the Pugwash Conferences on Science and World Affairs» (штогод з 1957), «Pugwash Newsletter» (штоквартальна з 1963), «Pugwash Occasional Papers» (штоквартальна з 2000), спецыяльныя манаграфіі і даклады.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі
Георгій Навіцыян

**Георгій Навіцыян** — беларускі гісторык.

Магістр міжнародных адносін Цэнтральнаеўрапейскага ўніверсітэта ў Будапешце (1998).

Аўтар манаграфіі па беларускай ваеннай гісторыі, артыкулаў у выданнях Выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя». Друкаваўся ў часопісах «ARCHE» і «Спадчына». Кірункі навуковых зацікаўленняў: сучасныя міжнародныя адносіны, раннесярэднявечная гісторыя Беларусі, антычная цывілізацыя.

## Бібліяграфія 
* Георгій Навіцыян. Паўсталы з вайны: першае ўзвышэнне Менска  // Спадчына № 6/2003.
* Перадумовы ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага ў святле ўзаемадзеяння Рыма і варвараў у I—VI стст.  // ARCHE, № 4 (38). — Мн., 2005.
* Князь, які «прішелъ и-заморья»: гіпотэза паходжаньня Рагвалода  // ARCHE, № 9 (49). — 2006

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Труна

**Труна** (дамавіна, саркафаг) — даўгаватая скрыня, у якой звычайна хаваюць у зямлі мёртвыя целы.

## Апісанне 
Труна часцей за ўсё мае спецыфічную форму, накрыўку, абабітая матэрыялам звонку (часцей за ўсё чырвоным альбо чорным, магчымыя і іншыя колеры) і ўнутры (часцей за ўсё белым). Можа быць упрыгожаная аборамі.

Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі
Карлуш Белу

**Карлуш Феліпэ Шыменеш Белу** (парт.: Carlos Filipe Ximenes Belo, ) — біскуп рымска-каталіцкай царквы, які сумесна з Жазэ Рамушам-Орта атрымаў Нобелеўскую прэмію міру (1996) "за іх намаганні па справядлівым і мірным вырашэнні канфлікту ў Усходнім Тыморы ". З’яўляецца членам манаскай кангрэгацыі салезіянцы Дона Боска і партугальскага Ордэна Свабоды.

## Міратворчая дзейнасць 
У ліпені 1981 года Белу вяртаецца ў Усходні Тымор. Ён паступае настаўнікам у Салезіянскі каледж, дзе па заканчэнні 20 месяцаў становіцца дырэктарам. З 1983 года становіцца кіраўніком царквы Усходняга Тымору з прамым падначаленнем ў Папы рымскага. Таксама Ватыкан прызначыў яго нунцыем у Джакарце. Ужо праз пяць месяцаў пасля ўступлення ў пасаду ён выступіў з пропаведдзю, у якой выказаў пратэст супраць забойстваў і арыштаў, якія адбываліся тады ў Інданезіі. Паколькі царква валодала выключным правам сувязі са знешнім светам, Белу скарыстаўся гэтай магчымасцю, каб наладжваць замежныя кантакты насуперак інданезійскай апазіцыі.

У 1988 годзе Белу становіцца біскупам. У лютым 1989 года ён пасылае пісьмовыя звароты на адрас прэзідэнта Партугаліі, Папы рымскага і генеральнага сакратара ААН. Ён просіць склікаць рэферэндум у рамках ААН па пытанні будучага статусу Усходняга Тымору і аказання міжнароднай дапамогі народу. Намаганні біскупа Бэлу па дасягненні свету сталі прызнаныя сусветнай грамадскасцю пасля яго ўзнагароджання Нобелеўскай прэміяй міру ў снежні 1996 года.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці Усходняга Тымора
Жазэ Рамуш-Орта

**Жазэ Мануэл Рамуш-Орта** (парт.: José Manuel Ramos-Horta, ) — дзейсны прэзідэнт Усходняга Тымору. Адзін з заснавальнікаў РФНУТ.

З пачатку 1970-х у руху за незалежнасць Усходняга Тымору. Займаў пасаду «міністра замежных спраў у выгнанні» (1975, 2000—2002).

У 1996 разам з біскупам Карлушам Белу атрымаў Нобелеўскую прэмію міру.

Пасля набыцця Усходнім Тыморам незалежнасці ў 2002 стаў міністрам замежных спраў новай дзяржавы, а ў 2006—2007 — прэм'ер-міністр Усходняга Тымору.

З 20 мая 2007 — другі прэзідэнт пасля абвяшчэння незалежнасці краіны.

10 лютага 2008 быў цяжка паранены ў жывот з прычыны замаху арганізаванага экстрэмісцкай арганізацыяй баевікоў Усходняга Тымору. Пры замаху лідар баевікоў, Алфрэду Рэйнаду, загінуў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Прэзідэнты Усходняга Тымора
Катэгорыя:Прэм'ер-міністры Усходняга Тымора
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Усходняга Тымора
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Персоны нон грата
Катэгорыя:Хрысціянскія сацыялісты
Саркафаг

а Мернептаха]]
**Саркафа́г** ( — літаральна *пажыральнік мяса*) — архітэктурна і па-мастацку аформленая труна з дрэва, каменю, металу і інш. Вядомы ў Старажытным Егіпце, Грэцыі і Рыме.

## Знакамітыя саркафагі старажытнасці 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Старажытны Егіпет
Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі
Джулі Крысці

**Джулі Крысці** (; нар. ) — брытанская актрыса, адна з самых яркіх заходніх кінаактрыс 1960-х гадоў, лаўрэат шэрагу прэстыжных кінапрэмій, уключаючы «Оскар» і «BAFTA».

## Фільмаграфія (выбраная) 
* 1983 — Вяртанне салдата / The Return Of The Soldier — Кітым Балдры
* 1986 — Улада / Power — Элен Фрыман
* 1990 — Дурні ўдачы (Зменлівасці лёсу) / Fools of fortune
* 1996 — Сэрца дракона / Dragon heart
* 1996 — Гамлет / Hamlet
* 1997 — Захад сонца / Afterglow
* 2001 — Бельфегор — здань Луўра / Belphegor: le fantome du Louvre
* 2008 — Нью-Ёрк, я люблю цябе / — Ізабэль

## Зноскі 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Постаці Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта
Катэгорыя:Актрысы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Акцёры вестэрнаў
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Незалежны дух»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Пітэр Зееман

**Пітэр Зееман** (нідэрл. Pieter Zeeman; , Зонемар, Нідэрланды — , Амстэрдам) — нідэрландскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1902), разам з Хендрыкам Лорэнцам, «за выдатныя заслугі ў даследаваннях уплыву магнетызму на радыяцыйныя з'явы ».

## Дзейнасць 
У 1896 г., па просьбе Лорэнца, даследуе ўздзеянне магнітнага поля на спектральныя лініі крыніцы выпраменьвання і адкрывае эфект, вядомы цяпер пад назвай эфекту Зеемана. Адкрыццё эфекту пацвердзіла вернасць тэорыі электра-магнітнага выпраменьвання Лорэнца.

У 1900 г. Зеемана прызначылі прафесарам фізікі ў Амстэрдамскім універсітэце. У 1908 г. ён становіцца дырэктарам інстытута фізікі гэтага ўніверсітэта.

У 1921 г. атрымаў медаль імя Генры Драпера. Адзін з кратараў на Месяцы названы ў яго гонар кратарам Зеемана.

## Гл. таксама 
* Эфект Зеемана

## Спасылкі 
* 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Фатаграфія і кароткая інфармацыя  

Катэгорыя:Фізікі Нідэрландаў
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Генры Дрэйпера
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Катэгорыя:Выкладчыкі Амстэрдамскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Постаці Нідэрландаў
П’ер Кюры

**П’ер Кюры** (; 1859—1906) — французскі навуковец-фізік, адзін з першых даследчыкаў радыёактыўнасці, член Французскай Акадэміі навук, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1903). Аўтар закона Кюры.

## Навуковая дзейнасць 
П’ер Кюры сфармуляваў шэраг ідэй сіметрыі. Ён сцвярджаў, што нельга разглядаць сіметрыю якога-небудзь цела, не ўлічваючы сіметрыю навакольнага асяроддзя.

## Навуковыя дасягненні 
* Адкрыццё п’езаэлектрычнага эфекту
* Адкрыццё палонія
* Адкрыццё радыя

Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Постаці радыебіялогіі
Катэгорыя:Фізікі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Загінулі ў транспартных здарэннях
Катэгорыя:Пахаваныя ў парыжскім Пантэоне
Катэгорыя:Крышталёграфы
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Дэві
Катэгорыя:Ахвяры няшчаснага выпадку
Катэгорыя:Асобы на марках
Амстэрдамскі ўніверсітэт

**Амстэрдамскі ўніверсітэт** (нідэрл. Universiteit van Amsterdam, UvA) з'яўляецца адным з найбуйнейшых у Еўропе (бюджэт 487 млн. еўра, 25 тысяч студэнтаў, 5 тысяч супрацоўнікаў).

Маецца сем факультэтаў:
* гуманітарны
* грамадскіх навук і навук аб паводзінах
* эканамічны
* прававы
* натуральных навук і інфарматыкі
* медыцынскі
* стаматалагічны

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Універсітэты Нідэрландаў
Катэгорыя:Амстэрдам
Катэгорыя:1632 год у Еўропе
Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Нідэрландах
Абухава (Аршанскі раён)

**Абу́хава** — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Высокаўскага сельсавета.

Да 16 верасня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Шапкаўскага сельсавета, да 1972 года — у склад Высокаўскага сельсавета, да 21 верасня 1987 года — у склад Межаўскага сельсавета.

Размешчана за 8 км на поўнач ад Оршы. Побач вёсцы праходзіць аўтадарога Корк — Омск (у межах Беларусі — магістраль M1).

## Гісторыя 
У 1676 годзе згадваецца як вёска ў Аршанскім павеце Вялікага Княства Літоўскага.

Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна
Вусы (Аршанскі раён)

**Вусы** — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці, у складзе Высокаўскага сельсавета.

Размешчана за 14 км на поўнач ад Оршы. Побач з вёскай праходзіць рэспубліканская аўтадарога Віцебск — Орша .

На паўднёвы ўсход ад вёсцы працякае рака Аршыца.

Катэгорыя:Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна
Антуан Анры Бекерэль

**Антуан Анры Бекерэль** (;  — ) — французскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы і адзін з першаадкрывальнікаў радыёактыўнасці.

## Апошнія дні і след у гісторыі 
У 1908 годзе — годзе яго смерці — ён быў абраны пастаянным членам Французскай акадэміі навук. Памёр ва ўзросце 55 гадоў у Ле-Круазік (Брэтань).

У яго гонар названыя:
* Адзінка радыеактыўнасці ў сістэме адзінак СІ — бекерэль (Bq).
* Кратар на Месяцы.
* Кратар на Марсе.

Яго імя ўнесена ў спіс найвялікшых вучоных Францыі, змешчаны на першым паверсе Эйфелевай вежы.

Катэгорыя:Выпускнікі ліцэя Людовіка Вялікага
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі Францыі
Катэгорыя:Выпускнікі Політэхнічнай школы
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Постаці радыебіялогіі
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы
Медына (значэнні)

Назву **Медына** маюць:

* Медына — свяшчэнны горад у Саудаўскай Аравіі
* Медына — назва квартала ў арабскіх краінах
* Медына (акруга, Тэхас)
Грышаны (Аршанскі раён)

**Грышаны́** (, ) — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Высокаўскага сельсавета.

Размешчана за 14 км на поўнач ад Оршы, на левым беразе ракі Аршыца. Праз вёску праходзіць рэспубліканская аўтадарога Віцебск — Орша , а побач — аўтамагістраль Санкт-Пецярбург — Адэса (у межах Беларусі — магістраль ).

## Славутасці 
* Сядзіба Макрыцкіх
* Будынак былой паштовай станцыі (канец ХІХ – пачатак ХХ стагоддзя) - 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна
Малія

**Малія** () — рэшткі горада эпохі бронзы на паўночна-ўсходнім узбярэжжы в-ва Крыт (Грэцыя), каля аднайменнага паселішча; адзін з цэнтраў эгейскай культуры.

Даследаваны: палац, пабудаваны мінойцамі каля 1900 да н.э., жылыя кварталы горада, некропаль. Сярод знаходак бронзавы меч з дзяржаннем са слановай косці, абкладзеным золатам і завершаны галоўкай з крышталю; кінжал з залатым дзяржаннем; каменная сякера з разным верхнім рабром з выяваю гатовага да скачка леапарда на прывязі, залаты кулон.

Пасля землетрасення 1750 да н.э. горад быў перабудаваны і існаваў прыблізна да 1450 да н.э.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Мінойская цывілізацыя
Катэгорыя:Гарады Крыта
Катэгорыя:Славутасці Крыта
Катэгорыя:Населеныя пункты Грэцыі
Гульельма Марконі

{{Персона
 |імя                  = Гульельма Марконі
 |арыгінал імя       = 
 |выява          = Guglielmo Marconi.jpg
 |шырыня               = 
 |апісанне выявы = 
 |імя пры нараджэнні     = 
 |род дзейнасці     = 
 |дата нараджэння        = 25.4.1874
 |месца нараджэння       = , Італія
 |грамадзянства          = 
 |падданства           = 
 |дата смерці          = 20.7.1937
 |месца смерці         = , Італія
 |бацька                 = 
 |маці                 = 
 |муж               = 
 |жонка              = 
 |дзеці                 = 
 |узнагароды і прэміі     = { style="background: transparent"
 
-

-

}
 Нобелеўская прэмія па фізіцы 1909
 |сайт                 = 
 |вікісховішча            = 
}}
**Гульельма Марконі** (італ. Guglielmo Marchese Marconi; 25 красавіка 1874, Балоння - 20 ліпеня 1937, Рым) — маркіз, італьянскі радыётэхнік і прадпрымальнік, адзін з вынаходнікаў радыё; лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1909).

## Дзейнасць 
У 1905 г. запатэнтаваў накіраваную сувязь.

У 1919 г. паўнамоцны прадстаўнік Італіі на Парыжскай мірнай канферэнцыі. Ад імя Італіі падпісаў мірныя дагаворы з Аўстрыяй і Балгарыяй.

У 1932 г. усталяваў першую радыётэлефонную мікрахвалевую сувязь. У 1934 г. ён прадэманстраваў магчымасць прымянення мікрахвалевай тэлеграфіі для патрэб навігацыі ў адкрытым моры.

Катэгорыя:Інжынеры Італіі
Катэгорыя:Вынаходнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Вынаходнікі Італіі
Катэгорыя:Прадпрымальнікі Італіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Вынаходнікі радыё
Катэгорыя:Радыётэхнікі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём пашаны IEEE
Катэгорыя:Члены Нацыянальнай фашысцкай партыі
Катэгорыя:Члены Нацыянальнай залы славы вынаходнікаў
Баварскі Лес

**Баварскі Лес** (; ) — складкава-глыбавы крышталічны хрыбет на паўднёвым усходзе Германіі.

Даўжыня каля 90 км, вышыня да 1121 м (г. Эйнёдрыгель). Паверхня згладжаная, з асобнымі завостранымі вяршынямі. Паўночна-ўсходнія схілы адносна пакатыя, паўднёва-заходнія стромка спадаюць да даліны р. Дунай. Да вышыні 800 м укрыты ялова-букавымі, вышэй — ялова-піхтавымі лясамі.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Лясы
Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта
Катэгорыя:Горы Германіі
Катэгорыя:Геаграфія Баварыі
Бавары

**Бавары** — германскае племя.

Упершыню ўпамінаецца ў пач. VI ст. Магчыма, паходзіць ад маркаманаў. У сярэдзіне VI ст. бавары занялі частку тэрыторыі былых рымскіх правінцый Норык і Рэцыя (засялілі землі сучасных Верхняй Аўстрыі, Зальцбурга, Верхняй і Ніжняй Баварыі, часткова Ціроля). 3 VI ст. вядома племянное герцагства (гл. Гісторыя Баварыі). На тэрыторыі іх рассялення ў VII—VIII ст. дзейнічала звычаёвае права — Баварская праўда (гл. Варварскія праўды). Разам з іншымі германскімі плямёнамі бавары заклалі аснову нямецкага і аўстрыйскага народаў.

Катэгорыя:Германскія плямёны
Катэгорыя:Зніклыя народы
Шварцвальд

**Шварцвальд** ( — «чорны лес») — горны масіў у зямлі Бадэн-Вюртэмберг на паўднёвым захадзе Германіі.

## Геаграфія 
Распасціраецца з поўначы на поўдзень уздоўж Рэйна. Даўжыня каля 160 км, шырыня 35-60 км. Вышыня да 1493 м (г. Фельдберг). Складзены пераважна з гнейсаў, гранітаў і пясчанікаў. Вяршыні пакатыя, схілы абрываюцца да Верхнярэйнскай нізіны. Шыракалістыя і хвойныя лясы, лугі. Шмат маляўнічых горных азёр. Радовішчы руд урану. Каля падножжаў часта сустракаюцца мінеральныя крыніцы, што абумовіла наяўнасць курортаў, такіх як Бадэн-Бадэн або Бадэнвейлер. Ля Шварцвальда бярэ выток другая па велічыні рака Еўропы — Дунай.

Рэзерваты — Фельдберг, Шліфкопф і інш.

## Гісторыя 
Рымляне, якія валодалі гэтай мясцовасцю да IV стагоддзя н.э., называлі Шварцвальд *Marciana Silva*, што азначала «памежны лес». Мяжа тут праходзіла паміж рымлянамі і германскім племем маркаманаў. Пазней Шварцвальд заваявалі свевы, продкі сучасных швабаў і алеманаў. Археалагічныя раскопкі сведчаць аб тым, што ў паўднёвым Шварцвальдзе з часоў рымлян да позняга Сярэднявечча вялася інтэнсіўная здабыча срэбра і свінца. Пасля эпідэміі чумы у 1516 годзе і сялянскіх паўстанняў у 1525 годзе Шварцвальд значна спусцеў. Новы ўздым пачаўся ў XVII стагоддзі, калі аднавіліся промыслы і ўзрасло насельніцтва.

## Культура 
thumb|left|250px|Традыцыйны дом у Шварцвальдзе

Для жыхароў Шварцвальда характэрныя самабытныя традыцыйныя ўборы, асаблівая мясцовая архітэктура і кухня. Шварцвальдскі рэгіён вядомы вытворчасцю гадзіннікаў, перш за ўсё насценных. Шварцвальд таксама лічыцца радзімай знакамітага вішнёвага торта са ўзбітымі вяршкамі — шварцвальдскага вішнёвага торта і папулярнай у Еўропе шварцвальдскай вяндліны.

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Геаграфія Бадэн-Вюртэмберга
Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта
Рэгенсбург

**Рэ́генсбург** () — горад на поўдні Германіі, у зямлі Баварыя, на рацэ Дунай пры ўпадзенні ракі Рэген. Насельніцтва ў 2007 годзе складала каля 131 тыс. жыхароў.

## Гісторыя 
Горад узнік з рымскага ваеннага ўмацавання.

## Насельніцтва 
* 2000 год — каля 125 тыс. чал.
* 2007 год — каля 135 тыс. чал.

## Гаспадарка 
Прамысловасць: машынабудаванне, тэкстыльная, харчасмакавая, паліграфічная, будаўнічых матэрыялаў. Пачатковы пункт суднаходства на рацэ Дунай, вузел чыгунак і аўтамабільных дарогдарог.

## Навука і культура 
Універсітэт. Гарадскі музей, мастацкая галерэя, палацавы музей Турн і Таксіс.

## Славутасці 
Архітэктурныя помнікі VIII—XVII стагоддзяў: раманскія цэрквы Эмерамскірхе (8—13 ст.), Якабскірхе (1150—1200) і Старая капэла (1002), гатычныя сабор Санкт-Петэр (каля 1250—1525) і Старая ратуша (1356), рэнесансавыя і барочныя цэрквы і інш.

## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Альбрэхт Альтдорфер (1480—1538) — мастак
* Павел Свірыд (1888—1948) — беларускі грамадскі дзеяч, юрыст. Памёр у Рэгенсбургу.
* Георг Фрыдрых Цыбланд (1800—1873) — архітэктар

## Гарады-пабрацімы 
*  Абердын (), Шатландыя (з 1955)
*  Брыксен (), Італія (з 1969)
*  Адэса, Украіна (з 1990)
*  Пльзень (), Чэхія (з 1993)
*  Тэмпэ (), Арызона, ЗША (з 1981)
*  Клермон-Феран (), Францыя (з 1969)

## Гл. таксама 
* Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)
* Біскупства Рэгенсбург
* Архібіскупства Рэгенсбург

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
### Планы горада 
* http://stadtplan.regensburg.de  — планы горада, сучасныя і XIX стагоддзя
* http://www.museen.regensburg.de/museen/lageplan_museen.html  — план цэнтра горада ў фармаце pdf.

### Даведнікі 
* Славутасці Рэгенсбурга   на афіцыйным сайце горада http://www.regensburg.de
* Славутасці Рэгенсбурга: Альтштат з усходу на захад і з захаду на ўсход 
* Шпацыр па Рэгенсбургу на рускай мове
* Экскурсія па Валхале — 9 км ад Рэгенсбурга — на рускай мове
* Жыхары Рэгенсбурга вырашылі забараніць будаўніцтва сонечнай электра-станцыі


Катэгорыя:Гарады Баварыі
Катэгорыя:Былыя сталіцы
Катэгорыя:Беларускія лагеры для перамешчаных асоб
Высокае (аграгарадок, Аршанскі раён)

**Высо́кае** (, ) — аграгарадок у Аршанскім раёне Віцебскай вобласці, за 10 км на поўнач ад Оршы, каля ракі Аршыца. Уваходзіць у склад Высокаўскага сельсавета.

## Гісторыя вёскі 
У 1645 годзе згадваецца як маёнтак у Аршанскім павеце Вялікага Княства Літоўскага. У XIX — пач. XX стст. цэнтр воласці Аршанскага павета. Побач знаходзіўся фальварак Высокае, які належаў Ронікерам. Дзейнічалі папяровая фабрыка, цукровы, медзеплавільны, вапнавы, шкляны, вінакурны і сіропны заводы, млын, карчма, існавалі бальніцы, хлебазапасны магазін, праваслаўная царква. У 1867 г. адкрыта земскае народнае вучылішча. У 1883 г. у ім вучыліся 40 хлопчыкаў і 2 дзяўчынкі. У пачатку XX ст. тут пабудавана панская сядзіба. У цэнтры сядзібы быў размешчаны аднапавярховы драўляны жылы дом з двухпавярховай драўлянай прыбудовай. Паблізу дома знаходзіліся два аднапавярховыя флігелі: адзін мураваны, другі драўляны. Вакол дома і флігеляў быў разбіты пейзажны парк з сажалкай. Яго заснавальнік Макшыцкі прывёз з розных краін і пасадзіў тут шмат дрэваў і кустоў. Да нашага часу захавалася каля 150 іх відаў.

У 1910 г. налічвалася 92 двары, 623 жыхары. Сялу належала 20 дзесяцін лесу, 813 дзесяцін зямлі. Пасля рэвалюцыі адкрыты саўгас «Высокае», адкрыты народны дом, хата-чытальня, бібліятэка, земскае вучылішча, якое пазней ператворана ў працоўную школу першай ступені. У 1923 г. там вучылася каля 80 дзяцей.

У 1928 г. у былой панскай сядзібе адбыўся першы з’езд Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі. Падчас Другой сусветнай вайны ў наваколлі дзейнічала партызанская брыгада «Граза», у Высокім — падпольная група (кіраўнік — Пахомчык П. А.).

На 1 студзеня 1970 г. у Высокім налічвалася 220 двароў, 1190 жыхароў.

## Гаспадарка 
У вёсцы размешчаны механічныя майстэрні, сярэдняя школа, яслі-сад, сельскае прафтэхвучылішча, сталовая, ветэрынарны пункт, аддзяленне сувязі, ашчадная каса, комплексны прыёмны пункт бытавога абслугоўвання.

## Транспарт 
Праз вёску праходзяць рэспубліканская аўтадарога Віцебск—Орша  і аўтамагістраль Санкт-Пецярбург—Адэса  (у межах Беларусі — магістраль ). На поўдзень ад Высокага праходзіць аўтамагістраль Корк—Омск  (у межах Беларусі — магістраль ).

## Славутасці 
* Ільінская царква (1913—1917) — .
* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну (1941—1944) — .

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Высокое. Усадебно-парковый ансамбль Макшицких 
* Сайт Дзяржаўнай ўстановы адукацыі «Высокаўская сярэдняя школа Аршанскага раёна» 

Катэгорыя:Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна