Спалета

**Спале́та** () — горад у Італіі ў правінцыі Перуджа, за 95 км на поўнач ад Рыма. Адзін з самых старажытных гарадоў Умбрыі. Размешчаны ў заходніх перадгор’ях Умбра-Маркскіх Апенін, на рацэ Мароджа. Вузел аўтамабільных дарог, чыгуначная станцыя. Найбліжэйшы міжнародны аэрапорт — у г. Перуджа (за 45 км на поўнач).

## Гісторыя 
Заснаваны ў 241 да н.э. як рымская калонія Спалецый () на месцы старажытнага паселішча умбраў. Калонія паспяхова супрацьстаяла нападу Ганібала. З IV стагоддзя нашай эры цэнтр біскупства. Знаходжанне на Фламініевай дарозе спрыяла росту значэння Спалета, асабліва у час Гоцкіх войнаў. У 545 годзе разбураны Тотылам, пасля горад аднавіў Нарсес.

Пасля заваявання лангабардамі з 570 года цэнтр герцагства Спалета. З 774 года пад намінальнай уладай караля франкаў. З XI стагоддзя герцагі спалецкія знаходзіліся ў васальнай залежнасці ад імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі. У 1155 годзе спалены Фрыдрыхам I Барбаросам. З XIII стагоддзя канчаткова ў складзе Папскай вобласці. Да 1354 года жыхары горада вагаліся паміж партыямі гвельфаў і гібелінаў.

Падчас напалеонаўскіх войнаў з 1809 года цэнтр Тразіменскага дэпартамента Французскай імперыі. Паводле рашэнняў Венскага кангрэса 1814—1815 гадоў вернуты ў склад папскіх уладанняў. 17 верасня 1860 года заняты п’емонцкімі войскамі, увайшоў у склад Сардзінскага каралеўства. З 1861 года ў Італьянскім каралеўстве.

## Славутасці 
Ад антычнасці дайшлі фрагменты гарадскіх умацаванняў (VI—I стст. да н.э.), мост  (I ст. н.э.),  (23 н.э.) на месцы форума, рымскі дом, фрагменты амфітэатра (абодва — I ст. н.э.) і інш. Раннехрысціянская  (IV—V стст., дапаўненні VIII ст.), уключана ў спіс Сусветнай спадчыны ў складзе .

Spoleto,_Ponte_sanguinario._pilastro.jpg|Мост  
Spoletoteatroromano.JPG|Рымскі амфітэатр
Spoleto_-_Basilica_di_San_Salvatore_02.jpg|
Spoleto_-_Arco_di_Druso.jpg|

Ад сярэдневяковай забудовы захаваліся гарадская сцяна (1297), акведук  (XIII—XIV стст.), Палацца Камунале (XIII ст., перабудавана ў XVIII ст.), крэпасць  (1359 — каля 1370, арх. М. Гатапонэ; перабудоўвалася ў пачатку XIX ст.), а таксама шматлікія пабудовы ў раманскім стылі:  (1067 — XVIII ст., мазаіка на фасадзе, 1207; порцік у стылі Адраджэння, XV ст., арх. А. Барочы, у інтэр’еры — роспісы Філіпа Ліпі, Пінтурык’я), цэрквы  (X—XI стст.),  (1079—1146),  (XII—XVII стст., на схіле ўзгорка Мантэлука),  (XII ст.), Сан-Паала (1234; у аснове — царква VI ст.) і інш. У стылі барока — свяцілішча Мадонна-дзі-Ларэта (1572—1662, арх. А. Ліпі).

Spoleto_(4).jpg|Крэпасць 
PonteDelleTorriSpoleto.jpg|Акведук 
168SpoletoSEufemia.JPG|
Spoleto DuomoSantaMariaDellAssunta.jpg|
Chiesa di San Pietro extra moenia (Spoleto), facciata 03.jpg|
07_San_Ponziano.JPG|
192SpoletoSGregorioMaggiore.JPG|

## Культура 
Сярод навуковых устаноў — Акадэмія Спалета (1477; сучасная назва з 1901), Італьянскі цэнтр даследаванняў Высокага Сярэднявечча (1952), Лабараторыя навук пра Зямлю (1987), Інстытут прафесійна-тэхнічнай адукацыі (1998), Гарадская бібліятэка «Джазуэ Кардучы» (1861), Аддзел дзяржаўных архіваў (1950).

Музеі: Пінакатэка (1867), археалагічны музей (1985), музей тэкстылю і касцюма (1988), мастацкі музей «Карандэнтэ» (2000; былая Гарадская галерэя сучаснага мастацтва), Нацыянальны музей герцагства Спалета (2007), былая чыгунка Сполета — Норча (2011), епархіяльны музей.

Штогадовыя міжнародныя: «Фестываль двух светаў» (мастацтваў; з 1958; з 2011 штаб-кватэра — у Доме-музеі Дж. К. Меноці), тыдзень танца (у Спалета з 2003) і фестываль мастацтваў «Маці Умбрыя» (у пасёлку Бацана).

## Эканоміка 
Аснова гарадской эканомікі — турыстычны бізнес, галоўным чынам культурна-пазнавальны і падзейны. У Спалета штогод праходзяць міжнародны гастранамічны фестываль «Еўрапейскія зоркі густу» (з 2004) і міжнародная выстаўка вінаў (з 2005). Прадпрыемствы лёгкай (выпуск тканін, у т.л. абівачная; вышытых вырабаў і інш.), харчовай (аліўкавы алей — кампаніі «Monini», «Costa D’Oro», «Coricelli» і інш.; віны і інш.) прамысловасці і машынабудавання (абсталяванне для водазаборных і газавых свідравін); размяшчаюцца ў індустрыяльных зонах «Santo Chiodo» (на захад ад Спалета), «Madonna di Lugo» і «San Giacomo» (абедзве — на паўночны ўсход ад Спалета). Вырошчванне дэкаратыўных садовых раслін і кветак.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Умбрыі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Перуджа