open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Беларусы Эстоніі

ў Таліне]]
**Беларусы Эстоніі** — беларуская дыяспара Эстоніі.

На 2014 год сваю дзейнасць ажыццяўлялі наступныя беларускія арганізацыі:
* Беларускае таварыства культуры «Лёс» (у Таліне), пры якім працуе фальклорны ансамбль;
* Беларускае культурнае таварыства «Ялінка» ў Маарду, пры якім існуе вакальная група;
* Беларускае культурнае таварыства «Сябры» (створаны ансамбль беларускай песні) — у Нарве;
* Беларуска-эстонскае культурна-асветніцкае таварыства «Спадчына» — у Нарве;
* Беларускае культурнае таварыства «Лад» у Пярну (існуе газета «Панарама», а таксама яе блог у інтэрнэце, дзе публікуюцца тэксты);
* аб’яднанне беларусаў «Крыніца» у Сілламяэ, дзе працуе фальклорны ансамбль.

У горадзе Йыхві працягвае існаваць БЭЗ.
6 студзеня 2014 г. у Інстытуце культуры Беларусі адбылася сустрэча з намеснікам старшыні аб’яднання беларусаў «Сябры» (горад Нарва).

У Эстоніі жыве беларускі пісьменнік Уладзімір Дзехцярук, аўтар кнігі вершаў і апавяданняў «Сярод белых эстонскіх начэй». У Таліне працуе Нядзельная школа імя У.Караткевіча.

На Радыё-4 нерэгулярна выходзіць радыёперадача (падкаст) на беларускай мове «Бацькаўшчына». Першы выпуск быў у 2011 годзе, апошнія вясной 2024 года, вядучая Яраслава Рахманава.

У 2020 годзе новая хваля беларусаў у Эстоніі заснавала арганізацыю «Беларускі Дом» (з цэнтрам у Таліне і філіялам у Тарту), дзейнасць якой накіравана на дапамогу пацярпелым ад рэпрэсій з боку ўладаў Рэспублікі Беларусь, садзейнічанне ў працаўладкаванні і атрыманні адукацыі ў Эстоніі, інфармаванне эстонскага грамадства аб актуальных падзеях палітычнага, эканамічнага і сацыяльнага становішча Беларусі, прасоўванне беларускай культуры і мовы.

## Гісторыя 
У 1898—1899 гадах у Тартускім універсітэце вучыўся дзеяч рэвалюцыйнага руху Пётр Карповіч, адзін з кіраўнікоў баявой арганізацыі эсэраў, а ў 1911-м установу закончыў гісторык і грамадскі дзеяч Усевалад Ігнатоўскі. У Эстоніі жыў нашанівец Аляхновіч-Чэркас. У 1917 годзе ў Таліне ў сям’і беларусаў нарадзіўся паэт Пімен Панчанка. А ў другой палове 1940-х гадоў на эстонскім сланцахімічным камбінаце працаваў пісьменнік Ян Скрыган (вызвалены пасля першага зняволення, ён не мог жыць у Беларусі). У 1998-м у горадзе Ківіылі яму ўсталяваны помнік.

Паводле дадзеных перапісу 1989 года, колькасць нашых суайчыннікаў у рэспубліцы дасягала 28 тысяч. У тым жа годзе ў горадзе Йыхві пачало дзейнічаць «Беларуска-эстонскае згуртаванне», якое імкнулася кансалідаваць беларусаў. Пачатак 1990-х гадоў становіцца пікам актыўнасці дыяспары. У 1993-м пачаў выдавацца беларускі гістарычны часопіс «Грунвальд». У 1994-м у Таліне заснаваны Беларускі культурны цэнтр «Бацькаўшчына». Падобныя суполкі ўзніклі і ў іншых гарадах Эстоніі.

## Літаратура 
* Eesti Rahvastiku Lillepärjas

## Спасылкі 
* Сайт «Беларускага Дому» ў Эстоніі 
* БЕЛАРУСКАЯ ЭСТОНІЯ 

Эстонія
Катэгорыя:Народы Эстоніі
Клімат Азербайджана

[thumb|400px|Тыпы [клімату Азербайджана: 1 — Клімат паўпустынь і сухіх стэпаў з умеранай зімой і сухім гарачым летам 2 — Клімат полупустынь і сухіх стэпаў з халоднай зімой і сухім гарачым летам 3 — Умерана цёплы клімат з умеранай зімой 4 — Умерана цёплы клімат з сухім летам 5 — Умерана цёплы клімат з раўнамерным размеркаваннем ападкаў 6 — Халодны клімат з сухім летам 7 — Халодны клімат з сухой зімой 8 — Халодны клімат з вялікай колькасцю ападкаў 9 — Горны клімат тундраў]]
[thumb|400px|Сярэднегадавая колькасць [Ападкі|ападкаў у Азербайджане (мм)]]
**Клімат Азербайджана** пераходны ад умеранага да субтрапічнага. На клімат Азербайджана асноўны ўплыў аказваюць геаграфічнае становішча, рэльеф і Каспійскае мора. У межах краіны вылучаюцца некалькі тыпаў клімату, ад сухога і вільготнага субтрапічнага (Ленкарань) да горнага тундравага (высакагор'е Вялікага Каўказа).

## Кліматычныя паясы 
Па класіфікацыі кліматаў Кёпена, у Азербайджане назіраюцца 9 з 11 тыпаў клімату. Большая частка Азербайджана знаходзіцца ў субтрапічным поясе. Тут ёсць паўпустыні, клімат сухіх стэпаў, субтрапічны, сярэдні і халодны клімат. Сухі субтрапічны клімат характэрны для Апшэрона і Кура-Араксінскай нізіны. Вільготны субтрапічны клімат назіраецца толькі на поўдні Талышскіх гор. Умераны клімат, які назіраецца пераважна на пакрытых лясамі ўзвышшах Вялікага і Малога Каўказа, дзеліцца на сухі, умерана-цёплы сухі, умерана-цёплы вільготны і халодны. Халодны клімат назіраецца на высокіх горных хрыбтах, вяршынях Вялікага і Малога Каўказа, паясах альпійскіх і субальпійскіх лугоў.

## Тэмпературны рэжым 
Сярэднегадавыя тэмпературы змяняюцца ад 15 °С на нізінах да 0 °С у гарах. Сярэднія тэмпературы — ад +26 °С на раўнінах (максімум +32-35 ° C, але часам даходзіць і да +40 °C) да +5 °С у высакагор'ях, а среднеянварской адпаведна ад +3 °C да −10 °C. 

На тэрыторыі рэспублікі абсалютны максімум тэмпературы паветра (+46 ° С) і мінімум (-33 ° С) назіраецца ў далінах Араза ў Нахчыванскай АР, які адрозніваецца рэзкім кантынентальным кліматам. 

## Ападкі 
Лета сухое. Ападкі размяркоўваюцца нераўнамерна: 200—300 мм у год на раўнінах (у раёне Баку менш за 200 мм), 300—900 мм у перадгор’ях, 900—1400 мм у высакагор’ях Вялікага Каўказа, да 1700 мм у межах Ленкаранскай нізіны. Найбуйнейшыя ападкі выпадаюць на поўдні Ленкаранскай нізіны і схілах Талышскіх гор 1200—1700 мм. У Ленкарані максімум ападкаў прыходзіцца на зімовы перыяд, у гарах і перадгор’ях — на красавік — верасень.

## Клімат гарадоў 
## Гл. таксама 
* Геаграфія Азербайджана

## Літаратура 
* Горны энцыклапедычны слоўнік: у 3 т. / Пад рэд. ''В. С. Бялецкага '. — Данецк: Усходні выдавецкі дом, 2001—2004. ISBN 966-7804-19-4 

## Спасылкі 
* Азербайджан . Энцыклапедыя Кругасвет 
* Тыпы клімату. Дзяржаўны камітэт па зямлі і картаграфіі Азербайджанскай Рэспублікі 
* Клімат Азербайджана (карты ў Агракліматычных атласе) 
* Міністэрства экалогіі і прыродных рэсурсаў Азербайджана 

Азербайджан
Катэгорыя:Геаграфія Азербайджана
Твін Пікс

**«Твін Пікс»** () — амерыканскі драматычны тэлесерыял, створаны рэжысёрам Дэвідам Лінчам і сцэнарыстам Маркам Фростам. Дзея серыяла адбываецца ў выдуманым мястэчку Твін Пікс на паўночным захадзе штата Вашынгтон побач канадскай мяжы. Сам Лінч зняў шэсць серый, а рэшту здымалі запрошаныя рэжысёры. Супрадзюсарам фільма выступіла кампанія Аарона Спелінга, дыстрыбуцыяй займалася кампанія Worldvision Enterprises. Серыял складаецца з 30 серый, падзеленых на два сезоны, уключаючы пілотную серыю — 7 серый першага сезона і 22 серыі другога. У 1992 годзе быў зняты прыквел «Твін Пікс: Агонь, ідзі са мной», які ў амерыканскім пракаце абярнуўся камерцыйным правалам. У 2007 годзе часопіс «Time» уключыў серыял у лік найлепшых ТВ-шоу ўсіх часоў. 21 мая 2017 года пачаўся паказ трэцяга сезона з 18 серый, здымкі якога пачалася ўвосень 2015 года і скончылася ў красавіку 2016 года. Усе серыі новага сезона зняў Дэвід Лінч. Сезон пазіцыянавалі не як серыял, а як падзелены на васямнаццаць частак фільм.

## Сюжэт 
Асноўная сюжэтная лінія серыяла ў першых 16 серыях — гісторыя расследавання спецыяльным агентам ФБР Дэйлам Куперам жахлівага забойства старшакласніцы Лоры Палмер у мястэчку Твін Пікс, што ў штаце Вашынгтон.

Перад гледачамі серыяла адкрываецца жыццё невялікага правінцыйнага мястэчка, населенага дружнымі, наіўнымі і трохі эксцэнтрычнымі людзьмі.

Гісторыя пачынаецца з навіны пра знойдзенае цела Лоры Палмер, абверчанае ў поліэтылен і вынесенае хвалямі на бераг возера. У ходзе расследавання пад падазрэнне Купера, шэрыфа Трумана і яго памочнікаў трапляюць розныя жыхары Твін Пікс. З часам глядач адкрывае для сябе цёмны і страшны бок жыцця насельнікаў, на першы погляд, ціхага мястэчка.

Дзея першых двух сезонаў адбываецца ў 1989 годзе, дзе кожная серыя, за рэдкім выключэннем, – гэта адзін дзень з жыцця мястэчка.

Прыблізны час дзеі трэцяга сезона — праз 25 гадоў пасля забойства Лоры Палмер, але ёсць і флэшбэкі (1945 і 1956 гады). У адрозненне ад папярэдніх сезонаў, дзе падзеі разгортваліся ў Твін Пікс, геаграфія падзей трэцяга істотна пашырылася. Сезон збудаваны на ўяўленнях пра ірэальнасць свету і глядач вымушаны самастойна вызначаць сэнс убачанага на экране.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове
Катэгорыя:Драматычныя тэлесерыялы ЗША
Катэгорыя:Тэлесерыялы 1990 года
Драгіша Цветкавіч

**Драгіша Цветкавіч** (; , Ніш, Каралеўства Сербія — , Парыж) — юрыст, дзяржаўны дзеяч Каралеўства Югаславія.

Тройчы абіраўся мэрам Ніша. У 1928 годзе займаў пасаду міністра веравызнанняў Каралеўства Югаславія. З 1929 па 1934 знаходзіўся ў апазіцыі да дыктатарскага рэжыму караля Аляксандра I Карагеоргіевіча. У 1935 годзе абраны ў Народная скупшчына, заняў пасаду міністра сацыяльнай палітыкі і аховы здароўя ва ўрадзе Мілана.

З 5 лютага 1939 па 27 сакавіка 1941 гг. — прэм'ер-міністр Каралеўства Югаславія.

26 жніўня 1939 года ўрад Драгіша Цветкавіча заключыў пагадненне з кіраўніцтвам Харвацкай сялянскай партыі Уладкі Мачака аб прадастаўленні Харватыі аўтаноміі (так званае «пагадненне Цветкавіча — Мачака»). Паводле гэтага пагаднення была створана аўтаномная «Харвацкая банавіна» (яе тэрыторыя ўключала сучасную Харватыю і частку Босніі і Герцагавіны), а У. Мачак атрымаў пасаду першага віцэ-прэм’ера ў кабінеце Цветкавіча.

Кабінет Цветкавіча праводзіў палітыку прыгнечання рэвалюцыйнага і камуністычнага руху.

25 сакавіка 1941 года падчас сустрэчы з І. Рыбентропам (Германія), Г. Чыяна (Італія) і Х. Осімай (Японія) Драгіша Цветкавіч, прадстаўляючы сваю краіну, падпісаў Венскі пратакол аб далучэнні Каралеўства Югаславія да Берлінскага пакта 1940 года. Пры гэтым югаславы паставілі (а Гітлер прыняў) тры ўмовы: адсутнасць войскаў Восі і ваеннага транзіту праз тэрыторыю Югаславіі; гарантыя тэрытарыяльнай цэласнасці; неўдзел Югаславіі ў ваенных акцыях краін Восі.

27 сакавіка 1941 года ўрад Драгіша Цветкавіча быў зрынуты ў выніку дзяржаўнага перавароту, здзейсненага афіцэрамі югаслаўскай арміі на чале з генералам Душанам Сімавічам. Сімавіч узначаліў новы ўрад.

У 1943 годзе Драгіша Цветкавіч эміграваў за мяжу. Памёр у Парыжы.

Катэгорыя:Палітыкі Югаславіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Югаславіі
Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нішы
Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Тэрпеноіды

**Тэрпеноіды** — кіслародзмяшчальныя арганічныя злучэнні (як правіла, прыроднага паходжання), вугляродны шкілет якіх утвораны з ізапрэнавых звёнаў. Тэрпеноіды з’яўляюцца вытворнымі , у некаторых выпадках іх вугляродны шкілет можа ўтварыцца з поліізапрэнавых структур шляхам перамяшчэння або страты вугляроднага фрагмента, звычайна метыльнай групы.

Асаблівасці будовы малекул тэрпеноідаў прыводзяць да прыкметнага іх адрознення ад іншых арганічных злучэнняў падвышанай , схільнасцю да ізамерацыі, цыклізации і полімерызацыі.  і трансфармацыя нярэдка праходзіць у мяккіх умовах, пад дзеяннем святла, кіслароду паветра, пароў вады і т. п. З-за лёгкай перагрупоўкі вугляроднага шкілета тэрпеноідаў рускі навуковец  назваў іх «хімічнымі хамелеонамі».

Тэрпеноіды з’яўляюцца актыўнымі ўдзельнікамі абменных працэсаў, якія праходзяць у раслінах. Некаторыя тэрпеноіды рэгулююць актыўнасць генаў раслін, удзельнічаюць у фотахімічных рэакцыях. Вугляродныя ланцугі шэрагу тэрпеноідаў з’яўляюцца ключавымі прамежкавымі прадуктамі ў біясінтэзе стэроідных гармонаў, халестэрыну, ферментаў, вітамінаў Д, Е, К, жоўцевых кіслот.

Раслінныя тэрпеноіды маюць шырокі спектр біялагічнага дзеяння і таму ўяўляюць цікавасць для пошуку новых лекавых прэпаратаў.

Катэгорыя:Тэрпены і тэрпеноіды
Хідэкі Сіракава

**Хідэкі Сіракава (Шыракава)** () — японскі хімік.

## Біяграфія 
Скончыў Такійскі тэхналагічны інстытут (1966), дзе і працаваў. З 1976 года ў Пенсільванскім універсітэце, з 1979 года ў Цукубскім універсітэце (з 1982 года прафесар). Навуковыя працы па хіміі і фізіцы палімераў. Распрацаваў працэс полімерызацыі ацэтылену, які дазваляе сінтэзаваць плёнкі поліацэтылену з кантралюемым узаемазамяшчэннем яго цыс- трансізамерных форм (1971-74). У выніку мадыфікацыі поліацэтылену галагенамі адкрыў новы тып матэрыялаў — электраправодныя палімеры з высокай удзельнай праводнасцю (1977; з А.Хігерам і А.Мак-Дыярмідам).

Нобелеўская прэмія па хіміі (2000).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія на сайце Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Японіі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Культуры
Катэгорыя:Хімікі Японіі
Цукубскі ўніверсітэт

**Цукубскі ўніверсітэт** (; ) — вышэйшая навучальная ўстанова ў Японіі. Знаходзіцца ў прэфектуры Ібаракі, горад Цукуба. Адкрыты ў 1973 годзе.

## Факультэты 
* Гуманітарна-культуралагічны факультэт
* Сацыялагічны факультэт
* Чалавеказнаўчы факультэты
* Біялагічна-экалагічны факультэт
* Тэхнічны факультэт
* Інфармацыйны факультэт
* Медыцынскі факультэт
* Факультэт фізічнай культуры
* Факультэт мастацтваў

## Вядомыя выкладчыкі і выпускнікі 
* Хідэкі Сіракава (нар. 1936) — хімік, прафесар універсітэта з 1982 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Універсітэты Японіі
Аддзел фізіялогіі і сістэматыкі ніжэйшых раслін АН БССР

**Аддзел фізіялогіі і сістэматыкі ніжэйшых раслін АН БССР** быў створаны ў 1958 годзе з аднайменнага аддзела (існаваў з 1953) Інстытута біялогіі АН БССР. Заснавальнікам і кіраўніком аддзела амаль на працягу ўсяго перыяду існавання быў акадэмік Васіль Феафілавіч Купрэвіч.
## Напрамкі даследаванняў 
* *Фларыстычныя даследаванні іржаўных, дрэваразбуральных, ядавітых і ядомых грыбоў* з мэтай вывучэння відавога складу і распаўсюджання па тэрыторыі Беларусі.
* *Даследаванні відавога складу і біямасы фітапланктону вадасховішчаў і рыбаводных сажалак Беларусі.* Мелі вялікае значэнне для характарыстыкі гаспадарчай каштоўнасці вадаёмаў рэспублікі і распрацоўкі комплексных мерапрыемстваў па павышэнні іх прадукцыйнасці.
* *Глебавая энзімалогія*. Парачак новаму навуковаму кірунку быў пакладзены В.Ф. Купрэвічам.
* Даследаванні уздзеяння грыбной і віруснай інфекцыі на фізіялагічныя працэсы раслін.
* *Вывучэнне газавага абмену раслін*. Паказана, што змены у энергіі дыхання пры аблігатным паразітызме звязаны з парушэннямі на заключным этапе біялагічнага акіслення, у працэсе якога сінтэзуюцца макраэргічныя сувязі. У выніку хвароба вядзе да непрадукцыйных затрат арганічнага рэчыва і зніжэння ўстойлівасці да знешніх неспрыяльных умоў. Даследаванні далі магчымасць глыбей раскрыць механізм парушэння нармальнага ходу метабалізму ў раслінах пры паражэнні і механізм адказу расліны на укараненне паразіту., што з'яўляецца асновай для рапрацоўкі мерапрыемстваў па барацьбе з інфекцыяй. 

## Асноўныя публікацыі 
* В.Ф. Купревич. Болезни клевера и люцерны. 1954.
* З.Я. Серова. Сравнительные исследования газового обмена у растений, подвергшихся инфекции. 1963.
* Э.П. Комарова. Определитель трутовых грибов СССР. 1964.
* В.Ф. Купревич, Т.А. Щербакова. Почвенная энзимология. 1966.
* Съедобные и ядовитые грибы. Определитель. 1967.

## Рэарганізацыя 
У 1972 Аддзел у складзе трох лабараторый цалкам увайшоў у склад Інстытута эксперыментальнай батанікі АН БССР.

## Літаратура 
* В.Ф. Купревич. Академия наук Белорусской ССР. - 3-е изд., доп. - Мн.: Наука и техника, 1968. - С.87-88.

## Спасылкі 
* Институт экспериментальной ботаники имени В.Ф. Купревича НАН Беларуси - История

Катэгорыя:Інстытуты Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Катэгорыя:Арганізацыі Мінска
Катэгорыя:Біялогія ў Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1958 годзе
Катэгорыя:1958 год у Мінску
Катэгорыя:Зніклі ў 1972 годзе
Канстанцінас Шырвідас

**Канстанцінас Шырвідас** (1579? — ) — літоўскі пісьменнік і лексікограф; адзін з заснавальнікаў літоўскай пісьменнасці. Скончыў Віленскую акадэмію, прафесар тэалогіі ў ёй. Аўтар першай арыгінальнай кнігі на літоўскай мове— зборнік рэлігійных пропаведзяў з паралельнымі перакладамі на польскую мову «Пункты пропаведзяў» (частка 1-2, 1629-44). Складальнік польска-лаціна-літоўскага «Слоўніка трох моў» (каля 1620).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Dictionarium trium linguarum
* Sirvydas, Konstantinas 
* Szyrwid Konstanty

Катэгорыя:Вучоныя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Мовазнаўцы Літвы
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Катэгорыя:Езуіты Літвы
Маці Божая Лагішынская

**Маці Божая Лагішынская — Каралева Палесся** — каталіцкая цудатворная ікона. Знаходзіцца ў галоўным алтары Петрапаўлаўскага касцёла ў г. п. Лагішын Пінскага раёна Брэсцкай вобласці.

## Гісторыя 
У красавіку 1706 года, пакінуўшы Гродна, шведскі кароль Карл XII са сваім войскам праз Пружаны, Бярозу, Хомск ішоў да Пінска. Рускія праз Жалудок ішлі на Мінск. Адзін з вайсковых аддзелаў у Мерчыцы павярнуў на Лагішын, адпачыць і папоўніць правіянт. Афіцэр аддзела, Галабурда, які вёз с сабой абраз, затрымаўся на пастой у сакратара горада Малішэўскага. Ён загарнуў абраз у палатно і паставіў каля дзвярэй у сенях. Калі паступіў загад выступаць у паход, абраз застаўся за расчыненымі дзвярыма. Малішэўскія занеслі яго ў святыню, дзе абраз у хуткім часе праславіўся шматлікімі цудамі.

Вялікім цудам стала выратаванне драўлянага храма ад пажару, падчас якога згарэлі ўсе суседнія дамы. У 1866 годзе, пасля здушэння паўстання 1863—1864 гадоў, касцёл разам з абразам быў перададзены царскімі ўладамі праваслаўнай царкве.

У 1913 годзе быў пабудаваны новы мураваны касцёл, але абраз не быў вернуты каталікам. І толькі ў 1938 годзе некалькі юнакоў-каталікоў таемна вынеслі абраз Маці Божай з царквы і перанеслі яго ў касцёл. Тры разы праваслаўныя судзіліся з каталікамі, але суд застаўся на баку апошніх. Увосень 1939 года абраз адправілі ў Варшаву на рэстраўрацыю, пасля якой брэсцкі біскуп Казімір Букраба сам прывёз яго і ўласнаручна змясціў у галоўны алтар новага касцёла. У 1944 годзе, пасля вызвалення Чырвонай Арміяй мястэчка ад нацыстаў, праваслаўныя ізноў запатрабавалі вярнуць абраз у царкву, але не знайшлі падтрымкі ў ваеннага камісара.

### Каранацыя 
Дзякуючы намаганням архібіскупа мінска-магілёўскага кардынала Казіміра Свёнтака, абраз быў адноўлены і 1 студзеня 1997 г. зноў урачыста перададзены Петрапаўлаўскаму касцёлу. А 10 мая, у дзень парафіяльнага свята, якое штогод адзначаецца ў Лагішыне, адбылася вялікая ўрачыстасць, прысвечаная яго каранацыі папскімі каронамі, у якой удзельнічала некалькі тысяч вернікаў. У ёй удзельнічаў кардынал Казімір Свёнтак, нунцый архібіскуп Дамінік Грушаўскі,   з Элка (Польшча), генерал айцоў-хрыстусоўцаў, правінцыяльны дырэктар айцоў-арыяністаў кс. Тадэвуш Шэшка, прэфект клерыкаў Гродзенскай духоўнай семінарыі кс. Раман Катлімоўскі, шматлікія святары з усіх дыяцэзій Беларусі.

## Спасылкі 
* 
* Королева Полесья // «Краязнаўчая газета», 2008 год

Катэгорыя:Абразы Беларусі
Катэгорыя:Іканаграфія Багародзіцы
Катэгорыя:Славутасці Лагішына
Катэгорыя:Цудатворныя абразы Багародзіцы
Цэдрэла

**Цэдрэла** (*Cedrela*) — род вечназялёных або лістападных дрэў сямейства меліевых.

## Батанічнае апісанне 
Лісце чаргавальнае, перыстае. Кветкі дробныя, у буйных суквеццях. Плод — шматнасенная каробачка. Насенне крылатыя. У родзе 7 відаў, у трапічных раёнах Амерыкі — ад Мексікі і Вест-Індыі да Аргенціны.  — высокае лістападнае дрэва з зеленавата-жоўтымі кветкамі ў пірамідальных мяцёлках даўжынёй да 30 см, дае мяккую і трывалую пахкую драўніну (называюць чырвоным дрэвам), якая выкарыстоўваецца для ўнутранага аздаблення суднаў, у вытворчасці мэблі, цыгарных скрынь. Драўніна ўтрымоўвае эфірныя алеі, якія адпужваюць тэрмітаў і насякомых.

Катэгорыя:Меліевыя
Цэзальпінія

**Цэзальпінія** (*Caesalpinia*) — род раслін сямейства цэзальпініевых. 

Дрэвы або хмызнякі, часам ліяны, з двойчы перыстым лісцем. Кветкі пяцічленныя, у гронках або мяцёлках. Плод - пляскаты скурысты боб. Больш за 100 відаў, у тропіках і субтропіках абодвух паўшар'яў. З раслін многіх відаў атрымліваюць фарбавальныя рэчывы.

Катэгорыя:Бабовыя
Андрэа Чэзальпіна

**Андрэа Чэзальпіна** (, Арэца — , Рым) — італьянскі медык, прыродазнавец і філосаф. Прафесар універсітэтаў у Пізе (1555) і Рыме (1592). Папярэднік У. Гарвея ў вывучэнні кровазвароту; першым апісаў вялікі круг кровазвароту. Заклаў асновы марфалогіі раслін, прапанаваў (1583) першую сістэму расліннага царства, заснаваную пераважна на будове насення, кветак і пладоў (выдлучыў 2 класы дрэў і кустоў, 12 класаў паўхмызнякоў і траў, 1 клас безнасенных раслін), якія аказалі вялікі ўплыў на развіццё батанікі.

Катэгорыя:Медыкі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Батанікі Італіі
Катэгорыя:Батанікі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы Італіі
Катэгорыя:Філосафы XVI стагоддзя
Катэгорыя:Вучоныя Эпохі Адраджэння
Іаган Каспар Цэйс

**Іаган Каспар Цэйс** (, Фогтэндорф — , там жа) — нямецкі філолаг і гісторык.

## Біяграфія 
Вучыўся ва ўніверсітэце ў Мюнхене. Раннія працы прысвечаны гістарычнай германістыцы. Даследаваў моўныя ўзаемаадносіны германскіх плямёнаў і кельтаў. Адзін з заснавальнікаў кельталогіі. Асноўныя працы прысвечаны вывучэнню помнікаў кельцкіх моў, даследаванню іх моўных асаблівасцей і храналогіі. Цэйс сістэматызаваў усе назапашаныя звесткі пра кельцкія мовы, у прыватнасці абапіраючыся на працы Ф. Бопа і А. Піктэ, якія ўсталявалі індаеўрапейскі характар кельцкіх моў. Склаў першую параўнальна-гістарычную граматыку гэтых моў.

Катэгорыя:Філолагі Германіі
Катэгорыя:Постаці кельталогіі
Катэгорыя:Вучоныя XIX стагоддзя
Цэйс

**Цэйс** — нямецкае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Карл Фрыдрых Цэйс, нямецкі інжынер і вытворца оптыкі
* Іаган Каспар Цэйс, нямецкі філолаг, адзін з заснавальнікаў кельталогіі

## Гл.таксама 
* Carl Zeiss, нямецкая аптычная кампанія
Карла Цэкі

**Карла Цэкі** (; , Рым — , Зальцбург) — італьянскі піяніст і дырыжор.

Вучыўся ў Рыме, затым у Берліне ў Феруча Бузоні і Артура Шнабеля. Гастраляваў у Еўропе з 1922 года. У рэпертуары Цэкі былі творы Шумана і Ліста, а таксама ранняя італьянская музыка. Пасля аўтамабільнай аварыі 1939 года пакінуў сольную кар'еру, але працягваў выступаць як піяніст ў складзе розных камерных ансамбляў, у тым ліку ў даволі складаных партыях, — асабліва вядомы дуэт Цэкі з віяланчэлістам Энрыка Майнардзі. У 1964—1976 гадах узначальваў Венскі камерны аркестр. Выкладаў у рымскай музычнай акадэміі Санта-Чэчылія і ў зальцбургскім Моцартэуме, у 1945—1947 гадах кіраўнік камісар Кансерваторыі імя Расіні ў Пезара.

## Літаратура 
* Carlo Zecchi: la linea della musica / A cura di Daniele Lombardi. — Firenze: Nardini, 2005. ISBN 88-404-2702-3

## Спасылкі 
* Старонка на сайце «Кантаты Баха» (у тым ліку фатаграфіі)

Катэгорыя:Піяністы Італіі
Катэгорыя:Дырыжоры Італіі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Італіі
Цэлена

**Цэлена** (**16 Цяля**, **16 Tau**, ) — зорка, якая належыць да скопішча Плеяд, знаходзіцца ў сузор’і Цяля.

## Фізічныя характарыстыкі 
Зорка знаходзіцца ад Зямлі на адлегласці прыблізна ў 332 светлавых года. Бела-блакітны субгігант спектральнага класа B з бачнай зорнай велічынёй 5,45 m. Яркасць зоркі ў 240 разоў больш чым у Сонца, а радыус — у 3 разы. Маса складае прыкладна 1,7 сонечнай.

Цэлена — адна з самых слабых зорак Плеяд, якія маюць уласную назву. Яна на восьмым месцы па бляску ў гэтым скопішчы, убачыць яе можна толькі пры добрым зроку і чыстым небе. Цэлена — падвойная зорка, другі кампанент размешчаны на адлегласці ў 0,0062 вуглавых секунд ад галоўнага кампанента. Ён у шэсць разоў слабейшы за галоўную зорку, і мае белы колер; яго спектральны клас — A3.

## Спасылкі 
* Simbad
* Celaeno 

Катэгорыя:Плеяды, зорнае скопішча
Катэгорыя:Аб'екты Флемстыда
Карл Цэлер

**Карл Цэлер** (; , Санкт-Петэр-ін-дэр-Ау, Ніжняя Аўстрыя — , Бадэн) — аўстрыйскі . Прадстаўнік венскай класічнай аперэты. Вучань З. Зехтэра. Аўтар папулярных аперэт «Прадавец птушак» (паст. 1891), «Рудакоп» (паст. 1894) і інш. Аперэты Цэлера адрозніваюцца меладычнай музыкай. Шырока выкарыстаў музычны фальклор, у тым ліку цірольскі, працягнуў традыцыі аўстрыйскага зінгшпіля.

## Спасылкі 
* Аўстрыйскі сайт, прысвечаны Карлу Цэлеру
Цэлер

**Цэлер** () — нямецкае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Вольфганг Цэлер, нямецкі кампазітар
* Карл Цэлер, аўстрыйскі кампазітар, класік венскай аперэты
* Катрын Цэлер, нямецкая лыжніца, прызёрка алімпійскіх гульняў і чэмпіянату свету
* Эдуард Готлаб Цэлер, нямецкі тэолаг, філосаф
Эдуард Готлаб Цэлер

**Эдуард Готлаб Цэлер**(; , Клейнботвар — , Штутгарт) — нямецкі тэолаг, філосаф і гісторык філасофіі XIX стагоддзя.

Эдуард Цэлер нарадзіўся ў сям'і чыноўніка. З 1831 ён вывучаў тэалогію і філасофію ў Цюбінгенскай багаслоўскай семінарыі. За працу пра «Законы» Платона ён атрымлівае навуковую ступень у 1836 годзе. У 1840 годзе становіцца дацэнтам. З 1862 — прафесар філасофіі ў Гайдэльбергу; ў 1872—1894 гадах — у Берліне.

Будучы прадстаўніком Цюбінгенскай школы, выкарыстоўваў метад гістарычна-крытычнага антыказнаўства. Аўтар класічнай працы «Філасофія грэкаў у яе гістарычным развіцці» («Die Philosophie der Griechen in ihrer geschichtlichen Entwicklung», Tl. 1-3, Tübingen, 1844—1852).

## Літаратура 
* Margret Lemberg (ed.): Heinrich von Sybel und Eduard Zeller Briefwechsel (1849—1895). Elwert, Marburgo, 2004. 445pp. ISBN 3-7708-1261-1

## Спасылкі 
Катэгорыя:Філосафы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Марбурга
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Штутгарта
Катэгорыя:Рэктары Берлінскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Берлінскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Бернскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Гайдэльбергскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Марбургскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Аўстрыйскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Прускай акадэміі навук
Іаганес Барбарус

**Іаганес Барбарус** (; сапр. імя **Іаганес Варэс**, ; , Хеймталі, паблізу Вільяндзі — , Талін) — эстонскі паэт і пісьменнік, палітычны дзеяч, Прэм’ер-міністр Эстоніі (1940), Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета Эстонскай ССР (1940—1946).

## Біяграфія 
Іаганес Варэс скончыў гімназію ў Пернове, у 1910—1914 гадах вучыўся ў Кіеўскім універсітэце на медыцынскім факультэце. У час Першай сусветнай вайны, у 1915—1918 гадах служыў ваенным урачом. Удзельнік баёў у Эстоніі падчас Вызваленчай вайны 1918—1920 гадоў на баку Часовага ўрада, які ўзначальваў К. Пятс, быў узнагароджаны эстонскім ордэнам Крыж Свабоды, які адмовіўся прыняць.

У 1920-1930-х гадах працаваў урачом у Пярну. Па сваіх палітычных перакананнях — радыкал-сацыяліст. У канцы 1910-х — пачатку 1920-х гадоў пачалася яго літаратурная дзейнасць, паэт пісаў пад псеўданімам Барбарус і ўступіў у літаратурную групу Сіўру.

З 21 чэрвеня па 25 жніўня 1940 года Барбарус кіраваў эстонскім урадам, а з уваходжаннем Эстонскай ССР у склад СССР 25 жніўня 1940 года і да смерці займаў пасаду старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета Эстонскай ССР. З верасня 1940 года Барбарус — член ЦК Кампартыі Эстоніі. У 1941—1944 гадах, падчас нямецкай акупацыі ЭССР, знаходзіўся ў эвакуацыі, пасля выгнання нямецкіх войскаў вярнуўся на радзіму.

29 лістапада 1946 года ў 11.40 раніцы быў знойдзены мёртвым у сваёй рэзідэнцыі ў палацы Кадрыёрг на падлозе ў ванным пакоі, застрэліўся з пісталета.

## Выбраныя паэтычныя зборнікі 
* «Фата Маргана» (1918)
* «Трыкутнік» (1921)
* «Кульмінацыя» (1934)
* «На франтавых дарогах» (1944)
* «Крок за крокам да Перамогі» (1945)

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Эстоніі
Катэгорыя:Паэты Эстоніі
Катэгорыя:Палітыкі СССР
Катэгорыя:Палітыкі-самазабойцы
Катэгорыя:Паэты-самазабойцы
Катэгорыя:Медыкі Эстоніі
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання
Катэгорыя:Медыкі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР ад акруг Эстоніі
Катэгорыя:Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета Эстонскай ССР
Цэлафан

**Цэлафан** (ад цэлюлоза і  - светлы) — празрысты плёначны матэрыял, які атрымліваюць з віскозы. Цэлафан выкарыстоўваюць пераважна як ўпаковачны матэрыял, штучную абалонку ў вытворчасці каўбасных вырабаў і інш.

## Літаратура 
* Hans-Josef Endres, Andrea Siebert-Raths: Technische Biopolymere. Hanser-Verlag, München 2009; S. 140. ISBN 978-3-446-41683-3.

Катэгорыя:Пластмасы
Катэгорыя:Палімеры
Катэгорыя:Упаковачныя матэрыялы
Катэгорыя:Цэлюлоза
Цэлабіёза

**Цэлабіёза** — 4-(β-глюказіда)-глюкоза, дыцукрыд, які складаецца з двух астаткаў глюкозы, злучаных β-глюказіднай сувяззю; асноўная структурная адзінка цэлюлозы.

Белае крышталічнае рэчыва, добра растваральнае ў вадзе і ў 45-48°спірце. Дрэнна растваральныя ў 96° спірце і эфірах. Малекулярная маса — 342,30 г/моль. Тэмпература плаўлення — 225 ° C. Аптычна актыўная, мутаратуе ў растворы.

Для целабіёзы характэрныя рэакцыі з удзелам альдэгіднай (паўацэтальнай) групы і гідраксільных груп, можа ўтвараць гліказіды са спіртамі, амінамі, іншымі монацукрыдамі. Пры кіслотным гідролізе або пад дзеяннем фермента β-глюказідазы расшчапляецца з утварэннем 2 малекул глюкозы:

 \mathrm{C_{12}H_{22}O_{11} + H_2O \rightarrow  2C_6H_{12}O_6} .

Катэгорыя:Дыцукрыды
Катэгорыя:Цыталогія
Катрын Цэлер

**Катрын Цэлер** (; , , Баварыя, ФРГ) — нямецкая лыжніца, прызёрка алімпійскіх гульняў і чэмпіянату свету. Усе свае медалі заваявала ў складзе эстафеты.

У кубку свету Катрын Цэлер дэбютавала ў 1999 годзе, у лістападзе 2006 года ўпершыню патрапіла на подыум на этапе Кубка Свету ў складзе эстафеты. Усяго на сённяшні момант мае 5 трапленняў на подыум на этапах Кубка Свету ў эстафеце, і аднойчы трапіла ў тройку ў асабістых спаборніцтвах.

На Алімпіядзе-2010 у Ванкуверы, заваявала срэбра ў эстафеце, у індывідуальных гонках паказала наступныя вынікі: спрынт - 14 месца, дуатлон 7,5 7,5 км - 24 месца, мас-старт 30 км - 20 месца.

На чэмпіянатах свету, за сваю кар'еру заваявала адну сярэбраную ў эстафеце. Усяго на сённяшні дзень прымала ўдзел у двух чэмпіянатах свету. У пачатку 2000-х гадоў на працягу некалькіх гадоў выпрабоўвала сур'ёзныя праблемы са спіной, гэта прымусіла яе прапусціць некалькі сезонаў, канчаткова загаіць траўму ёй удалося толькі ў 2005 годзе.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Лыжніцы Германіі
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры зімовых Алімпійскіх гульняў 2010 года
Катэгорыя:Лыжнікі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па бегу на ролікавых лыжах
Цэлозія

**Цэло́зія** (*Celosia*) — род кветкавых  раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовыя і шматгадовыя травяністыя расліны вышынёй да 60 см. Сцябло прамастойнае, галінастае. Лісце чаргавальнае, простае, лінейнае і яйкападобнай формы. Кветкі шматлікія, дробныя, у каласападобных або мяцёлкападобных суквеццях, двухполыя, бліскучыя, белыя, жоўтыя, ружовыя або чырвоныя. Плод — каробачка.

## Распаўсюджанне 
Род налічвае каля 60 відаў (51 від), у субтрапічнай і трапічнай абласцях Афрыкі і Амерыкі, часткова ў Азіі. Найбольш вядомая .

Дэкаратыўныя расліны. Некаторыя віды спажываюць у ежу.

## Літаратура 
*  — С. 162.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Аксамітнікавыя
Катэгорыя:Флора Амерыкі
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Завішына

Назву **Заві́шына** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Мінская вобласць
** Завішына — вёска ў Лагойскім раёне
** Завішына — вёска ва Уздзенскім раёне
Цэльзіян

**Цэльзіян** — мінерал, барыевы палявы шпат. BaAl2Si2O8. Названы ў гонар шведскага вучонага Андэрса Цэльсія. Прымешкі К, Са і Sr. Крышталізуецца цэльзіян у монакліннай сістэме; структура і формы вылучэння — як і ў іншых К-Na палявых шпатаў. Шчыльнасць 3300-3400 кг/м³; цвёрдасць па мінералагічнай шкале 6-6,5. Цэльзіян бясколерны. Рэдкі. Сустракаецца звычайна ў кантактава-метасаматычных радовішчах, узбагачаных марганцавымі пародамі. Вядомы ва Украіне, Швецыі, Японіі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мінералы барыю
Катэгорыя:Мінералы алюмінію
Катэгорыя:Манаклінныя мінералы
Катэгорыя:Мінералы паводле алфавіта
Генадзь Сямёнавіч Марцуль

**Генадзь Сямёнавіч Марцуль** (нар. , в. Лоўчыцы, Навагрудскі раён Гродзенскай вобл.) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1969), прафесар (1997).

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Мінскі педагагічны інстытут (1965). 3 1968 працуе на кафедры гуманітарных дысцыплін Мінскага радыётэхнічнага інстытута (з 1993 Беларускі ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі).

## Навукова-даследчыцкая дзейнасць 
Асноўныя кірункі даследаванняў — патрыятычнае і інтэрнацыянальнае выхаванне моладзі, нацыянальна-дзяржаўнае будаўніцтва ў Беларусі, вопыт вырашэння нацыянальнага пытання ў СССР і краінах сацыялістычнай арыентацыі. Аўтар вучэбных дапаможнікаў для ВНУ «Беларусазнаўства» (1996), «Гісторыя Беларусі: Насельніцтва, фарміраванне і вызначэнне этнічных і дзяржаўна-адміністрацыйных межаў. Беларускае замежжа» (2-е выд. 1997, з М. Сташкевічам).

## Выбраная бібліяграфія 
* Гісторыя Беларусі Ч. 1—2. 2 выд. — Мн., 2000 (у сааўтарстве)
* Гісторыя Беларусі. Канец XVIII ст. — 2002 г. 2 выд. Мн., 2002 (у сааўтарстве).
* Гісторыя Беларусі: Насельніцтва, фарміраванне і вызначэнне этнічных і дзяржаўна-адміністрацыйных межаў. Беларускае замежжа. 2-е выд. — Мн., 1997 (разам з М. С. Сташкевічам).

## Літаратура 
* Марцуль // ЭГБ ў 6 т. Т. 6. Кн. ІІ. Мн., 2003.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім раёне
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Пётр Уладзіміравіч Карповіч

**Пётр Уладзіміравіч Карповіч** (, Гомель – ) – рэвалюцыянер.

Закончыў Слуцкую гімназію, падчас вучобы пазнаёміўся з А. Абуховічам. Быў актыўным удзельнікам Гомельскай сацыял-дэмакратычнай групы. Паступіў у Маскоўскі ўніверсітэт, потым – у Тартускі, Берлінскі. Быў адлічаны за ўдзел у студэнцкім руху, распаўсюджанне марксісцкай літаратуры. У Берліне ён зблізіўся з эсэрамі. У 1901 годзе ў знак пратэсту супраць палітычных рэпрэсій студэнцтва смяротна параніў расійскага міністра асветы Мікалая Паўлавіча Багалепава. Карповіча прыгаварылі да 20 гадоў катаргі. Ён уцёк з Сібіры за мяжу і рыхтаваў забойства Мікалая ІІ, але справа правалілася. У 1917 годзе на параходзе з Англіі вяртаўся ў Расію. У Паўночным моры судна тарпедавала германская лодка. Пётр Карповіч загінуў. У памяць пра яго ў Гомелі названа вуліца.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Выпускнікі Слуцкай гімназіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расійскай імперыі
Амега-гіперон

[thumb|200px|Трэкі часціц у [Пузырковая камера|пузырковай камеры, якія сведчаць пра адкрыццё амега-гіперона]]
**Амега-гіперон** (амега-мінус-часціца) — элементарная часціца Ω−, якая ўяўляе сабой барыён з дзіўнасцю -3 і ізатапічным спінам 0.. Ω-гіперон складаецца з трох s-кваркаў. Таксама Ω-гіперонамі прынята называць аналагічныя часціцы, у якіх замест аднаго, двух або ўсіх трох s-кваркаў знаходзяцца c-, b- ці t-кваркі. У асноўным стане мае спін 3/2, але пры наяўнасці арбітальнага моманту іх спін можа быць большым. Існаванне амега-гіперона было прадказана М. Гел-Манам у 1962 годзе ў рамках кваркавай мадэлі. Эксперыментальна адкрыты на паскаральніку ў Брукхейвенскай нацыянальнай лабараторыі ў 1964 годзе.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Элементарныя часціцы
Марха

**Марха** () — рака ў Азіяцкай частцы Расіі, у Рэспубліцы Саха (Якуція), левы прыток ракі Вілюй (басейн Лены).

Даўжыня ракі 1181 км, плошча вадазбору 99 тыс. км². Пачынаецца ва ўсходняй частцы Вілюйскага плато, цячэ па Сярэднесібірскім пласкагор’і і Цэнтральнаякуцкай раўніне. Упадае ў Вілюй у раёне сяла Марха. Высокае веснавое разводдзе і летне-асеннія паводкі. Сярэдні расход вады ў ніжнім цячэнні (за 160 км ад вусця) складае 360 м³/с. Сярэдні аб’ём сцёку 12,309.

Асноўныя прытокі: Маркока (справа), Хання (злева). Сярод прытокаў: Дабаан, Чукука, Улахан-Тааннаах, Далдын, Лахаалаах, Чалбык, Бэс-Айалаах, Кюгюннюю, Сарык-Дэндэ, Мархара, Курунг-Юрэх, Даныра, Алын-Дабаан, Курунг-Юрэх, Накын, Бэс-Юрэх, Мастаах, Кырангда, Маар-Юрэх, Тарын-Юрэх, Таланда і інш.

## Літаратура 
* Марха // 
* 

## Спасылкі 
* Река Марха // Государственный водный реестр РФ
* *Иванов В. В.* Марха // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»

Катэгорыя:Рэкі Якуціі
Катэгорыя:Басейн Лены
Карл Фрыдрых Цэльтэр

**Карл Фрыдрых Цэльтэр** (; , Берлін — , Берлін) — нямецкі кампазітар, педагог і дырыжор.

Вучань капельмайстра і кампазітара К. Ф. К. Фаша. З 1800 года ўзначальваў заснаваную яго настаўнікам Пеўчую акадэмію ў Берліне, ў 1807 годзе заснаваў у Берліне Школу аркестравай гульні, у 1809 годзе — першае ў Германіі аматарскае мужчынскае харавое таварыства «Лідэртафэль», у 1822 годзе — каралеўскі інстытут царкоўнай музыкі. Выкладаў у Берлінскім універсітэце.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Кампазітары Германіі
Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Германіі
Катэгорыя:Музычныя педагогі Германіі
Катэгорыя:Ёган Вольфганг Гётэ
Цэментацыя сталі

**Цэментацыя сталі** — разнавіднасць хіміка-тэрмічнай апрацоўкі, яўляе сабой дыфузійнае насычэнне паверхневага пласта вырабаў з нізгавугляродзістай сталі (0,1-0,2 % С) вугляродам пры нагрэве ў адпаведным асяроддзі. Мэта цэментацыі — павышэнне цвёрдасці і зносаўстойлівасці паверхні, што дасягаецца узбагачэннем павярхоўнага пласта вугляродам (да 0,8-1,2 %) і наступнай загартоўкай з нізкім адпускам (пры гэтым сярэдзіна выраба, не насычаная вугляродам, захоўвае высокую глейкасць). Глыбіня цэментаванага пласта 0,5-1,5 мм (радзей больш); канцэнтрацыя вугляроду ў пласце змяншаецца ад паверхні да сярэдзіны выраба. Цэментацыя і наступная тэрмічная апрацоўка павышаюць мяжу трываласці металу і паніжаюць адчувальнасць яго да канцэнтратара напружання. Адрозніваюць цэментацыю цвёрдымі вугляродаўтрымальнымі сумесямі (карбюрызатарамі) і газавую цэментацыю.

Катэгорыя:Дыфузійнае насычэнне паверхні металу 
Катэгорыя:Металургія
Катэгорыя:Матэрыялазнаўства
Катэгорыя:Электрахімія
Катэгорыя:Тэхналогіі машынабудавання
Кантрольны нумар Бібліятэкі Кангрэса

**Library of Congress Control Number (LCCN)** (першапачаткова — Library of Congress Catalog Card Number; дапускаецца — Library of Congress) — кантрольны нумар Бібліятэкі Кангрэса ЗША, серыйная сістэма лікавай каталагізацыі запісаў у Бібліятэцы Кангрэса ЗША, ідэнтыфікатар базы даных і індыкатар запісу ў амерыканскай нацыянальнай бібліяграфіі.

Гэту сістэму запісу не варта блытаць з унутранай сістэмай класіфікацыі Бібліятэкі Кангрэса ЗША.

## Гісторыя ўжывання 
Кантрольная бібліяграфічная нумарацыя ў бібліятэцы ўведзена з 1898 года, першапачаткова абрэвіятура LCCN пазначала нумар карткі ў Бібліятэцы Кангрэса ЗША. У наш час гэты тэрмін выкарыстоўваецца як код у картатэцы Бібліятэкі Кангрэса, нароўні з іншымі кодамі.

Кантрольны нумар з’яўляецца ўнікальным для кожнага асобнага выдання. Выкарыстоўваецца бібліятэкамі свету для каталагізацыі ўсіх выдадзеных амерыканскіх кніг. Кантрольны нумар запісваецца ў выглядзе двухзначнай (для 1898—2000 гадоў) або чатырохзначнай (пачынаючы з 2001 года) лічбы года выдання з шасцізначным унікальным лічбавым ідэнтыфікатарам, часткова аддзеленым злучком. Нулі на пачатку ідэнтыфікатара могуць апускацца. Нумары выданняў 1898, 1899, 1900, 1998, 1999, 2000 гадоў адрозніваюць толькі па памеры (у старых яны карацейшыя).

Бібліятэкары ўсяго свету выкарыстоўваюць гэты ідэнтыфікатар пры каталагізацыі большасці кніг, якія вядомыя ў ЗША. Гэта дапамагае зрабіць іх даступнымі ў Інтэрнэце і праз іншыя сродкі масавай інфармацыі.

## LCCN у сістэме бібліякадыфікацыі 
## Спасылкі 
* Structure of the LC Control Number 

Катэгорыя:Бібліятэчная каталагізацыя і класіфікацыя
Катэгорыя:Класіфікатары
Катэгорыя:Сістэмы класіфікацыі
Катэгорыя:Бібліятэка Кангрэса
Цэмеская бухта

**Цэмеская бухта**, *Новарасійская бухта* — бухта Чорнага мора ў паўночнай частцы Каўказскага ўзбярэжжа.

Утворана Суджукскай касой і мысам Даоб. Даўжыня 15 км, шырыня каля ўваходу 9 км, у сярэдняй частцы 4,6 км. Глыбіня 21—27 м. Берагі на паўднёвым захадзе нізінныя, на паўночным усходзе — узгорыстыя. Упадае рака Цэмес. Восенню і зімой вялікую небяспеку для суднаходства ўяўляе вецер ураганнай сілы. У Цэмескай бухце — горад Новарасійск.

Катэгорыя:Залівы Чорнага мора
Катэгорыя:Новарасійск
Катэгорыя:Залівы Краснадарскага края
Электронны каталог

**Электронны каталог** (*e-catalog*) — інфармацыйная сістэма, якая змяшчае звесткі пра прадукты і паслугі для кліентаў ці дзелавых партнёраў. Дапушчае абмен дадатковай інфармацыяй паміж вытворцамі і пакупнікамі. Дазваляе скарачаць выдаткі на пакупкі і пастаўкі ў арганізацыях. Электронны каталог, як правіла, з'яўляецца складовай часткай электроннай гандлёвай сістэмы.

Распаўсюджаным відам электронных каталогаў з'яўляецца электронны бібліятэчны каталог.

Катэгорыя:Бізнес
Катэгорыя:Базы даных
Аўл Карнелій Цэльс

**Аўл Карнелій Цэльс** (, каля 25 да н.э. — каля 50 н.э.) — рымскі філосаф і ўрач.

## Біяграфія 
Пакінуў пасля сябе каля 20 кніг па філасофіі, рыторыцы, праву, сельскай гаспадарцы, вайсковай справе і медыцыне. У працах па медыцыне сабраў самыя праўдзівыя (на той час) веды па гігіене, тэрапіі, хірургіі і паталогіі. Заклаў аснову медыцынскай тэрміналогіі. Увёў у хірургію лігатуру для перавязкі крывяносных сасудаў. У псіхіятрыі вядомы як аўтар тэрміна «дэлірый». Валодаючы шырокай эрудыцыяй, набытай старанным вывучэннем грэчаскіх крыніц, Цэльс склаў шырокую энцыклапедыю («Artes»), якая ахоплівала філасофію, рыторыку, юрыспрудэнцыю, сельскую гаспадарку, ваеннае мастацтва і медыцыну. Захаваўся толькі аддзел аб медыцыне ў выглядзе трактата ў 8 кнігах («De medicina»). Гэта адзінае медыцынскае сачыненне, якое дайшло да нас ад лепшых часоў рымскай літаратуры.

## Спасылкі 
* Лацінскі тэкст на «Perseus»
* Лацінскі тэкст і англ. пераклад 

Катэгорыя:Філосафы Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Гісторыя медыцыны
Катэгорыя:Постаці навукі I стагоддзя
Катэгорыя:Энцыклапедысты
Катэгорыя:Карнеліі
Карпо

**Карпо** ( «багатая на плады») — багіня пор года ў грэчаскай міфалогіі. Адна з Ор у Афінах. Дачка Зеўса і Феміды. Лічылася спадарожніцай Афрадыты.

У мастацтве малявалася ў выглядзе маладой цудоўнай дзяўчыны (часам разам з Фало), упрыгожанай рознымі пладамі адпаведнай пары года.

30 сакавіка 2005 года імя багіні атрымаў натуральны спадарожнік Юпітэра.

Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні
Катэгорыя:Багі каляндарных сезонаў
Алена (спадарожнік)

**Але́на** () — натуральны спадарожнік Сатурна. Быў адкрыты 1 сакавіка 1980 з дапамогай Абсерваторыі Пік-дзю-Мідзі французскімі астраномамі П'ерам Лаке і Жанам Лекашо. Першапачаткова спадарожнік зваўся **S/1980 S 6**. У 1988 спадарожніку прысвоена імя Алена. Таксама выкарыстоўваецца імя **Saturn XII**.

Спадарожнік з'яўляецца суарбітальным Дыёне і размяшчаецца ў пункце Лагранжа L4 сістэмы Сатурн-Дыёна, таму ў сваім руху спадарожнік апярэджвае Дыёну. З-за гэтага Алену завуць часам як **Дыёна B**.

[left|thumb|Здымак Алены, атрыманы [Вояджэр-2|Вояджэрам-2]]

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* The Planetary Society: Helene

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1980 годзе
Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Траянскія спадарожнікі
Карповіч

**Карповіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Алег Іванавіч Карповіч — беларускі мастак-карыкатурыст.
* Алесь Карповіч (1901—1986) — заходнебеларускі грамадскі дзеяч, рэдактар і выдавец.
* Артур Барысавіч Карповіч — беларускі дзяржаўны дзеяч. Міністр гандлю (з 2025).
* Вікенцій Паўлавіч Карповіч (1914—1996) — Герой Савецкага Саюза.
* Ганна Іванаўна Карповіч (1938—1981) — Герой Сацыялістычнай Працы.
* Ігнат Карповіч (нар. 1976) — польскі пісьменнік беларускага паходжання.
* Лявонцій Карповіч (1580—1620) — вялікалітоўскі праваслаўны рэлігійны дзеяч.
* Максім Пятровіч Карповіч (нар. 1986) — беларускі футбаліст.
* 
* Міхал Францішак Карповіч (1744—1803) — палітычны і царкоўны дзеяч, багаслоў-асветнік, удзельнік паўстання 1794 года.
* Наталля Аляксандраўна Карповіч (нар. 1967) — намеснік Старшыні Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь. Доктар юрыдычных навук, дацэнт.
* Пётр Уладзіміравіч Карповіч (1874—1917) — рэвалюцыянер.
* Святаслаў Яўгенавіч Карповіч (нар. 1949) — беларускі вучоны ў галіне дакладнай механікі
* Сцяпан Фёдаравіч Карповіч (нар. 1955) — беларускі архітэктар.
* Сяргей Аляксандравіч Карповіч (нар. 1994) — беларускі футбаліст.
* Таісія Андрэеўна Карповіч — беларускі гісторык мастацтваў, мастацтвазнаўца.
*
Цэнтральны ваенна-марскі музей

**Цэнтральны ваенна-марскі музей** — адзін з найстарэйшых музеяў Расіі, знаходзіцца ў Санкт-Пецярбургу.

## Гісторыя 
Пачаткам яго стварэння ў 1709 годзе паслужыла Мадэль-камера, у якой па ўказе Пятра I збіраліся і захоўваліся мадэлі і чарцяжы караблёў. У 1805 годзе Мадэль-камера была ператворана ў Марскі музей, які першапачаткова размяшчаўся ў будынку Адміралцейства. У збіранні фондаў музея вялікую ролю адыгралі рускія мараплаўцы І. Ф. Крузенштэрн, Ю. Ф. Лісянскі, М. П. Лазараў, Ф. П. Літке і інш. У 1939 годзе музей з Адміралцейства быў пераведзены ў будынак былой фондавай біржы.

## Экспазіцыя 
Экспазіцыя адлюстроўвае гісторыю расійскага ВМФ. Вялікую каштоўнасць мае лепшая ў свеце калекцыя арыгіналаў і мадэляў караблебудавання. Яна ўключае адно з самых старажытных у свеце суднаў — дубовы човен, які праляжаў каля 3 тыс. гадоў у грунце р . Паўднёвы Буг, боцік Пятра I, мадэлі першых галер рускага рэгулярнага ваеннага флоту, караблёў паруснага і браняноснага паравога флота, мадэлі караблёў сучаснага ВМФ. У экспазіцыі паказана жыццё і баявая вучоба ваенных маракоў, далёкія паходы, вучэнні і манеўры баявых караблёў. Фонды музея налічваюць 664500 найменняў, у тым ліку 1700 мадэляў караблёў, 7100 узораў зброі і баявой тэхнікі, звыш 1400 твораў выяўленчага мастацтва.

Катэгорыя:Музеі Санкт-Пецярбурга
Газавыя планеты

thumb|300px|Газавыя гіганты ў параўнанні з Сонцам 
thumb|right|300px|Газавы гігант ва ўяўленні мастака

**Газавыя планеты** — планеты, якія маюць значную долю газу ў сваім складзе (у асноўным вадароду і гелію). У Сонечнай сістэме гэта Юпітэр, Сатурн, Уран і Нептун. Самай вялікай вядомай газавай планетай з'яўляецца TrES-4b. Згодна з гіпотэзай аб паходжанні Сонечнай сістэмы, планеты-гіганты ўтварыліся пазней, чым планеты зямной групы, калі тэмпература калясонечнай імглістасці звалілася настолькі, што сталі крышталізавацца розныя газы. Да гэтага часу большая частка тугаплаўкіх рэчываў (вокіслы, сілікаты, металы) ужо выпалі з газавай фазы, і з іх утварыліся ўнутраныя планеты (ад Меркурыя да Марса).

Перыяд вярчэння газавых планет вакол сваёй восі досыць невялікі — 9—17 гадзін.

Гіпотэзы аб унутраным будынку газавых планет мяркуюць наяўнасць некалькіх пластоў. На пэўнай глыбіні ціск у атмасферах газавых планет дасягае высокіх значэнняў, дастатковых для пераходу вадароду ў вадкі стан. Калі планета досыць вялікая, то яшчэ ніжэй можа размяшчацца пласт металёвага вадароду (які нагадвае вадкі металь, дзе пратоны і электроныіснуюць паасобна), электратоку У якім спараджаюць магутнае магнітнае поле планеты. Мяркуецца, што газавыя планеты маюць таксама адносна нявялікае каменнае або металёвае ядро. 

Як паказалі вымярэнні апарата «Галілеа», ціск і тэмпература хутка растуць ужо ў верхніх пластах газавых планет. На глыбіні 130 км у атмасферы Юпітэра тэмпература склала каля 420 Кельвін (145 градусаў Цэльсія), ціск — 24 атмасферы. Усе газавыя планеты Сонечнай сістэмы выпраменьваюць больш цяпла, чым атрымліваюць ад Сонца. Верагодна, прычына складаецца ў іх паступовым сціску, але некаторыя вучоныя лічаць, што ў нетрах гіганцкіх планет ідуць рэакцыі тэрмаядзернага сінтэзу. 

У атмасферы газавых планет дзьмуць магутныя вятры з хуткасцямі да тысяч кіламетраў у гадзіну. Маюцца пастаянныя атмасферныя ўтварэнні, якія ўяўляюць сабой гіганцкія віхры. Напрыклад, Вялікую чырвоную пляму (памерам у некалькі разоў большая за Зямлю) на Юпітэры назіраюць ужо больш за 300 гадоў. Маецца Вялікая цёмная пляма на Нептуне, больш дробныя плямы на Сатурне.

Для ўсіх газавых планет Сонечнай сістэмы адносіны сумарнай масы іх спадарожнікаў да масы планеты складаюць каля 0,01%. Для тлумачэння гэтага факту распрацаваны мадэлі фармавання спадарожнікаў з газа-пылавых дыскаў з вялікай колькасцю газу (пры гэтым дзейнічае механізм, які абмяжоўвае рост спадарожнікаў).

Газавымі могуць з'яўляцца толькі буйныя планеты, так як невялікія нябесныя целы не здольны ўтрымаць такі лёгкі газ, як вадарод. 

Большасць выяўленых экзапланет такія вялікія, што бясспрэчна з'яўляюцца газавымі. На адной з іх (абарачаецца вельмі блізка ад зоркі) атрымалася выявіць разагрэтую атмасферу.

## Гл. таксама 
* Планеты-гіганты
* Планеты зямной групы
* Карлікавыя планеты
* Экзапланеты