Забел Есаян

**Забел Есаян** (,  — ) — армянскі празаік, паэтэса і перакладчыца, прафесар літаратуры.

## Біяграфія 
Забел Есаян нарадзілася 4 лютага 1878 года. Яе дзявочае прозвішча Хаўханесян. Бацька Мкрціч Хаўханесян, родам з Сіладара, раёна Скутары, які жыў там у перыяд руска-турэцкай вайны. Дзяўчынка хадзіла ў пачатковую школу Святога Крыжа (Սուրբ Խաչ). У 1895 годзе яна пераехала ў Парыж, дзе вывучала літаратуру і філасофію ў Сарбоне. Натхнёная французскім рамантычным рухам XIX стагоддзя і адраджэннем армянскай літаратуры ў Заходнеармянскім дыялекце, яна стала займацца паэтычнай творчасцю. Яе першыя празаічныя вершы («Начная песня») з'явіліся ў часопісе *Tsaghik* (Кветка) у 1895 годзе. Яна публікавала кароткія апавяданні, літаратурныя эсэ, артыкулы і пераклады на французскай і армянскай мовах у мясцовых перыядычных выданнях *Меркюр дэ Франс*, *Маіс*, *Аніт* і *Арэвелян Мамул*.

Жывучы ў Парыжы, яна выйшла замуж за мастака Есаяна. У іх было двое дзяцей, Сафі і Грант.

Пасля младатурэцкай рэвалюцыі ў 1908 годзе Забел Есаян паехала ў Канстанцінопаль. У 1909 годзе яна адправілася ў Кілікію і апублікавала там серыю артыкулаў пра Кілікійскую разню. Трагічнаму лёсу армян у Кілікіі прысвечаны яе творы: *Сярод руін* (Աւերակներու մէջ, Канстанцінопаль, 1911), навелы *Праклён* (1911), апавяданні *Сафіе* (1911) і *Новая нявеста* (1911).

Есаян была адзінай жанчынай у спісе армян, якіх меліся заарыштаваць і дэпартаваць 24 красавіка 1915 года ў Асманскай імперыі младатурэцкім урадам. Але тады Забел патрапіла пазбегнуць арышту і ўцячы ў Балгарыю, а потым на Каўказ, дзе працавала з армянскімі бежанцамі, запісваючы іх расказы пра зверствы, якія мелі месца пры турэцкім Генацыдзе армян.

1918 год заспеў яе на Блізкім Усходзе ў арганізацыі перасялення бежанцаў і сірот. Да гэтага перыяду належаць яе навелы *Апошні Кубка* (Վերջին բաժակը) і *Мая душа ў выгнанні* (Հոգիս աքսորեալ, 1919).

Яе падтрымка Савецкай Арменіі была шчырая. У рамане *Адступальныя сілы* (Նահանջող ուժեր, 1923) яна апісвае жыццё простых людзей таго часу. У 1926 годзе яна пабывала ў Савецкай Арменіі і неўзабаве пасля гэтага апублікавала свае ўражанні ў газеце *"Праметэй вызвалены* (Պրոմէթէոս ազատագրուած, Марсель, 1928). У 1933 годзе яна вырашыла жыць у Савецкай Арменіі з сваімі дзецьмі. У 1934 годзе яна ўзяла ўдзел ў першым з'ездзе савецкіх пісьменнікаў СССР у Маскве.

Пераехаўшы жыць у Ерэван, Есаян выкладала ў Ерэванскім дзяржаўным універсітэце французскую і армянскую літаратуру і далей пісала. У гэты час выйшла яе навела *Агняная кашуля* (Կրակէ շապիկ, Ерэван, 1934) і аўтабіяграфічная кніга *Сады Сілідар* (Սիլիհտարի պարտէզները, Ерэван, 1935).

Падчас Сталінскага тэрору яна была абвінавачана ў «нацыяналізме» і ў 1937 годзе заарыштавана. У студзені 1939 года яе прысудзілі да расстрэлу, а 8 мая 1939 года прысуд быў заменены на дзесяць гадоў высылкі. Памерла пры невядомых абставінах у 1943 годзе (мяркуюць, што ўтапілася).

## Творы 
* Եսայան Զ., Կեղծ հանճարներ, Կ. Պոլիս, 1910
* Շնորհքով մարդիկ, Կ. Պոլիս, 1907
* Երբ ալյևս չեն սիրեր, Կ. Պոլիս, 1914
* Հոգիս աքսորիալ, Վիեննա, 1922
* Նահանջող ուժեր, Վիեննա, 1922
* Նահանջող ուժեր, Երևան, 1926
* Պրոմեթեոս ազատագրված, Մարսել, 1925
* Կրակե շապիկ, Երևան, 1934
* Սիլիհտարի պարտեզները, Երևան, 1935
* Երկեր, Երևան, 1959

## На французскай мове 
* L'agonie d'un peuple / auteur(s) : Hayg TOROYAN — [texte recueilli par] Zabel Essayan; témoignage traduit de l'arménien par Marc Nichanian. suivi de La voix et la plume / postface du traducteur. Editeur : Classiques Garnier. Année : 2013. ISBN 9782812408564
* Mon âme en exil / auteur(s) : Zabel ESSAYAN — Traduit de l'arménien par Anahide Drézian et Alice Der Vartanian, Postface de Krikor Beledian. Editeur : Parenthèses. Année : 2012. ISBN 9782863642665
* Dans les ruines — les massacres d'Adana, avril 1909 / auteur(s) : Zabel ESSAYAN — Editeur : Phébus. Année : 2011. ISBN 9782752905031
* Fragments d'Arménie / auteur(s) : Michael J. ARLEN — Jacques DEROGY — Zabel ESSAYAN — Hrant MATEVOSSIAN — RAFFI — Vahan TOTOVENTS — Kostan ZARIAN — textes choisis et présentés par Gérard Chaliand. Editeur : Presses de la Cité. Année : 2007. ISBN 9782258073883
* Les jardins de Silidhar : roman / auteur(s) : Zabel ESSAYAN — trad. de l'arménien par Pierre Ter-Sarkissian. Editeur : Albin Michel. Année : 1994. ISBN 9782226064165
* L'Univers lumineux de la littérature / auteur(s) : Zabel ESSAYAN — Editeur : Catholicossat arménien de Cilicie. Année : 1988

## Спасылкі 
* Iнтэрв'ю з амерыканскім перакладчыкам «Сады Сілідар»
* Есаян Забел
* Энцыклапедыя Арменіі. Zabel Yesayan

## Літаратура 
* Большая Советская Энциклопедия, т. 9. М., 1972.
* Звон колоколов. Страницы западноармянской прозы. Ер., 1989.
* История армянской советской литературы. М., 1966.
* Краткая Литературная Энциклопедия, т. 2. М., 1964.

Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя
Катэгорыя:Паэты XX стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі Арменіі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стамбуле