open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ёван Стэрыя Попавіч

**Ёван Стэрыя Попавіч** (; ,  — , ) — сербскі паэт, празаік, драматург і перакладчык. Лічыцца заснавальнікам сербскай драмы. Першы і адзін з найвыбітнейшых сербскіх камедыяграфаў.

Сын грэка і сербкі. Пасля заканчэння юрыдычнага факультэта працаваў адвакатам, настаўнікам у ліцэі ў горадзе Крагуевац, быў загадчыкам аддзялення міністэрства асветы ў Бялградзе і арганізатарам сербскага тэатральнага і навуковага жыцця, складаў падручнікі.

## Літаратурная дзейнасць 
Літаратурную дзейнасць пачаў з слабых вершаў, прысвечаных грэчаскім героям. Да паэзіі зноў вярнуўся пры канцы жыцця. Ад паэтычнай творчасці перайшоў да гістарычных раманаў і драматургіі, але найбольшага поспеху дасягнуў як камедыяграф. У маладосці падпаў пад уплыў заснавальніка сербскага рамана Мілавана Відакавіча і напісаў раманы «*Boj na Kosovu*» i «*Zoraida*». Таксама, як і Відакавіч, намагаўся перанесці сюжэты з замежнай літаратуры на сербскае гістарычнае тло. У адным са сваіх пазнейшых сатырычных твораў («*Roman bez romana*») кпіў з літаратурных опусаў такога кшталту, крытыкуючы творчасць Відакавіча і яго эпігонаў.

Але перш за ўсё Стэрыя — драматург. Аўтары, якія пісалі драматургічныя творы да яго, не мелі літаратурнага поспеху. Стэрыя — першы пісьменнік, які сур’ёзна займаецца гэтым родам літаратуры, прысвячае сябе тэатру. Піша гістарычныя драмы і камедыі з сучаснага жыцця, якія мелі значна большую папулярнасць. У сваіх камедыях высьмейвае мяшчанства, эгаізм, пыхлівасць і іншыя заганы. Упершыню ўвёў у сербскую літаратуру вобраз простага малога чалавека. Меў выдатнае пачуццё кампазіцыі.

У некаторых гістарычных творах сама гісторыя з’яўляецца адно тлом, на якім адбываецца дзеянне.

Тэатр Ё. С. Попавіч успрымаў як сродак маральнага выхавання і асветы. Пры канцы жыцця выдаў зборнік вершаў.

Перакладаў з грэчаскай і французскай моў.

## Творы 
### Драматургія 
* «Лажа и паралажа»
* «Тврдица»
* «Покондирена тиква»
* «Женидба и удадба»
* «Превара за превару»
* «Волшебни магарац»
* «Смрт Стефана Дечанског»
* «Невидимост или Светислав и Милена»
* «Наход Симеон или несретно супружество»
* «Аjдуци»
* «Скендербег»

### Проза 
* «Боj на Косову»

Катэгорыя:Пісьменнікі Сербіі
Катэгорыя:Паэты Сербіі
Катэгорыя:Сербскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Перакладчыкі Сербіі
Катэгорыя:Драматургі Сербіі
Себасцьян Брант

**Себасцьян Брант** (; ,  — , ) — нямецкі сатырык XV стагоддзя, аўтар сатырычнага твора «Карабель дурняў», пісьменнік, юрыст, «доктар абодвух праў».

## Біяграфія 
Вывучаў юрыспрудэнцыю і класічную літаратуру ў Базелі, у 1484 годзе атрымаў права выкладання, а ў 1489 годзе — званне доктара абодвух праў.

Імператар Максіміліян дараваў яму тытул пфальцграфа і званне саветніка.

## Творчасць 
Аўтар сатырычна-дыдактычнай паэмы «Карабель дурняў» (1494), у вобразах якой персаніфікаваў разнастайныя праяўленні чалавечага глупства. Выступаючы ў ролі аднаго з герояў паэмы, Брант не толькі выкрываў заганы, уласцівыя як чалавечаму роду ўвогуле, так і яго сучаснікам, але і заклікаў да пераадолення чалавечага глупства з дапамогаю розуму. Паэма напісана жывой народнай мовай. Яе праілюстраваў А. Дзюрэр.

Брант апублікаваў таксама шэраг юрыдычных, тэалагічных і літаратурных тэкстаў, у т.л. творы Ф. Петраркі і інш.

У традыцыях «літаратуры пра дурняў», ля вытокаў якой стаіць Брант, тварылі Эразм Ратэрдамскі, , Г. Сакс і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сатырыкі Германіі
Катэгорыя:Лацінамоўныя паэты
Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Нямецкія гуманісты
Міларад Павіч

**Міларад Павіч** (; ,  — , Бялград) — знакаміты сербскі празаік, паэт, гісторык літаратуры, перакладчык. Член Сербскай акадэміі навук і мастацтва з 1991 года.

Нарадзіўся ў пісьменніцкай сям'і. Жыў у Бялградзе, быў жанаты з пісьменніцай Ясмінай Міхайлавіч. Творы Павіча актыўна перакладаюцца на шматлікія мовы. Быў намінаваны на Нобелеўскую прэмію ў галіне літаратуры. Выкладаў ва ўніверсітэтах у Бялградзе, Парыжы, Вене, Фрайбургу, Рэгенсбургу і іншых.

Пахаваны на Новых могілках у Бялградзе.

## Бібліяграфія 
* «*Палимпсести песме*», 1967 («Палімпсесты верша»)
* «*Гвоздена завеса*», 1973 («Жалезная завеса»)
* «*Коњи светога Марка*», 1976 («Коні святога Марка»)
* «*Руски хрт*», 1979 («Рускі хорт»)
* «*Душе се купају последњи пут*», 1982 («Душы купаюцца апошні раз»)
* «*Хазарски речник*», 1984 («Хазарскі слоўнік»)
* «*Предео сликан чајем*», 1988 («Краявід, намаляваны чаем»)
* «*Изврнута рукавица*», 1989 («Вывернутая пальчатка»)
* «*Унутрашња страна ветра*», 1991 («Унутраны бок ветру»)
* «*Последња љубав у Цариграду*», 1994 («Апошняе каханне ў Канстанцінопалі»)
* «*Шешир од рибље коже*», 1996 («Капялюш з рыбінай скуры»)
* «*Стаклени пуж*», 1998 («Шкляны смоўж»)
* «*Кутија за писање*», 1999 («Скрынка для пісьма»)

## Беларускія пераклады 
Творы Павіча на беларускую мову пераклалі Лявон Баршчэўскі, Аксана Пісецкая, Сяргей Шупа.

## Спасылкі 
* Старонка Міларада Павіча
* Артыкул Міларада Павіча «Пачатак і канец раману»  ў часопісе ARCHE
* Фрагмtнты з «Хазарскага слоўніка»

Катэгорыя:Сербскамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Сербскамоўныя паэты
Катэгорыя:Пісьменнікі Сербіі
Катэгорыя:Паэты Сербіі
Катэгорыя:Драматургі Сербіі
Катэгорыя:Пісьменнікі Югаславіі
Катэгорыя:Паэты Югаславіі
Катэгорыя:Драматургі Югаславіі
Катэгорыя:Акадэмікі Сербскай акадэміі навук і мастацтваў
Катэгорыя:Перакладчыкі Сербіі
Катэгорыя:Перакладчыкі на сербскую мову
Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда
Катэгорыя:Выпускнікі Бялградскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі часопіса НІН
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бялградзе
Катэгорыя:Памерлі ў Бялградзе
Катэгорыя:Пахаваныя на Новых могілках (Бялград)
Дасітэй Абрадавіч

**Дасітэй (Дзімітрые) Абра́давіч** (), да манаства Дзмітрый (каля 1739 або 17 лютага 1742 — 28 сакавіка (7 красавіка) 1811) — выбітны сербскі асветнік, літаратар і рэфарматар перыяду нацыянальнага адраджэння. Пачынальнік сербскай літаратуры на народнай мове. Першы міністр асветы Сербіі (1811).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і рамесніка ў 1742 годзе ў сяле Чакава ў Банаце на тэрыторыі Аўстрыйскай манархіі (цяпер Румынія, жудзец Тыміш).

Падчас вучобы ў асноўнай школе, зацікавіўся пытаннямі рэлігіі, і пасля смерці бацькі сышоў на Фрушку-Гору ў Манастыр Хопава, але калі Дасітэй бліжэй пазнаёміўся з манаскім жыццём і манаскім братэрствам, то зразумеў, што ён і яго ідэі не адпавядае ім. Пасля трох гадоў манаскага жыцця пакінуў манастыр і пачаў падарожнічаць па Еўропе.

Дасітэй Абрадавіч аб'ездзіў амаль усё Балканы і Малую Азію, а затым наведаў Італію, Германію, Францыю, Англію, Аўстрыю і Расію. У 1787 годзе быў на Беларусі ў Шклове. Тры гады ён правёў у Смірне, дзе навучаўся ў адной з грэчаскіх багаслоўскіх школ, у якой, а таксама і на Корфу, добра вывучыў грэчаскую мову, літаратуру і філасофію. У 1787 годзе, з-за пачатку руска-турэцкай вайны, гэту школу прыйшлося пакінуць. Затым ён жыў у Далмацыі, дзе выкладаў у адной са школ Кніна, а пасля — у Задары і Трыесце. З Трыеста Дасітэй Абрадавіч пераехаў у Вену, дзе правёў шэсць гадоў і вывучаў нямецкую мову і культуру. Як настаўнік мовы выязджаў з Вены ў Карлаўцы і Малдову. У Гале, а таксама пазней у Лейпцыгу, вывучаў філасофію. У 1783 годзе выдае сваю першую працу **«Жыццё і прыгоды»** (*Живот и прикљученија*).

Пачатак Першага сербскага паўстання ён сустрэў у Трыесце. Абрадавіч першым арганізуе збор ахвяраванняў для паўстанцаў, а затым выконвае розныя канфідэнцыйныя місіі паміж паўстанцамі і Расіяй і, нарэшце, пераязджае ў Сербію. Як самы асвечаны серб свайго часу становіцца першым сербскім міністрам адукацыі, арганізуе школы, становіцца асабістым сакратаром і саветнікам Карагеоргія.

У 1808 арганізаваў т. зв. Вялікую школу ў Бялградзе (пазней універсітэт). У 1810 годзе заснаваў першую ў Сербіі духоўную семінарыю.

Сканаў 1811 годзе ў Бялградзе, дзе і быў пахаваны перад Саборнай царквой. Яго цела двойчы было патурбавана: у 1837 годзе з-за будаўніцтвы новай Саборнай царквы замест старой, якая была знесена, і ў 1897 годзе, калі яго магілу паставілі побач з магілай Вука Караджыча, цела якога ў гэты год было перанесена з Вены.

## Творчасць 
У філасофскіх і павучальных творах «Пісьмо да Харалампія» (1782), «Парады цвярозага розуму» (1784), «Байкі» (1788), «Збор розных павучальных рэчаў…» (1793), аўтабіяграфічным рамане «Жыццё і прыгоды Дзімітрыя Абрадавіча…» (ч. 1—2, 1783—1788) выкрываў абскурантызм, змагаўся за рацыяналізм мыслення і гуманізм, адстойваў неабходнасць усеагульнай адукацыі, заклікаў паўднёвых славян да адзінства.

## Літаратура 
* Абрадавіч Дасітэй. 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Пісьменнікі Сербіі
Катэгорыя:Сербскае нацыянальнае адраджэнне
Катэгорыя:Постаці Асветніцтва
Бора Чосіч

**Бора Чосіч** (па-сербску *Бора Ђосић/Bora Ćosić*; , ) — сербскі і харвацкі празаік, эсэіст, публіцыст.

## Біяграфія 
Бора Чосіч нарадзіўся ў Харватыі, аднак, калі яму было 5 год, сям'я пісьменніка пераехала ў Бялград, дзе ён пражыў больш за паўстагоддзя, да пачатку грамадзянскай вайны, калі эміграваў у Германію. Вывучаў філасофію ў Бялградскім універсітэце, працаваў у рэдакцыях розных часопісаў і на кінастудыі. Як пісьменнік дэбютаваў у сярэдзіне 50-ых гадоў. Аўтар больш за 30 кніг.

Жыве ў Берліне.

## Творчасць 
Найважнейшы твор пісьменніка — апублікаваная ў 1969 годзе аповесць «Роля маёй сям'і ў сусветнай рэвалюцыі» («Uloga moje porodice u svetskoj revoluciji»). Гумарыстычная аповесць-хроніка, у якой у асаблівым аўтарскім стылі распавядаецца гісторыя тыповай сербскай сям'і падчас Другой сусветнай вайны. Была экранізавана.

Урывак з «Ролі маёй сям'і ў сусветнай рэвалюцыі»:

*Мама звычайна спявала песні, прасуючы бялізну, нягледзячы на зубны боль. Вечарам мы гулялі ў незвычайную гульню «Ня зліся, чалавеча!». Потым мяне павялі да лекара, лекар спытаў: «Ён ва сне дрыгаецца?» Мама адказала: «Дрыгаецца!» Лекар нешта пісаў, пасля сказаў: «Гэта псіхічная траўма ў выніку заўчаснага няўмеранага ўдзелу ў напружанай гульні!» Потым сказаў мне: «Глядзі на аблокі і ні пра што не думай!» Я адказаў: «Добра!» Мама купіла мне кубікі; я сказаў: «Гэта лухта!» Я хацеў чытаць кнігу «Незвычайныя прыгоды Карыка і Валі», рускага паходжання. Мама сказала: «Гэта цябе пагубіць!» Я сказаў: «Ну і няхай!»*

## Творы 
* «Vidljivi i nevidljivi čovek», 1962
* «Sodoma i Gomora», 1963
* «Uloga moje porodice u svetskoj revoluciji», 1969
* «Poslovi/sumnje/snovi Miroslava Krleže», 1983
* «Doktor Krleža», 1988
* «Dnevnik apatrida», 1993
* «Dobra vladavina i psihopatologija njenog svakodnjevlja», 1995
* «Carinska deklaracija», 2000

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Пісьменнікі Харватыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Сербіі
Клара Цэткін

**Клара Жазэфіна Цэткін** (, пры нараджэнні **Айснер** (); ) — нямецкая палітык, дзяячка нямецкага і міжнароднага камуністычнага руху, адна з заснавальніц Камуністычнай партыі Германіі, актывістка барацьбы за правы жанчын.

Клара Цэткін адыграла важную ролю ў заснаванні Другога інтэрнацыяналу і падрыхтавала для яго Устаноўчага кангрэса прамову пра ролю жанчын у рэвалюцыйнай барацьбе.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Германіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Германіі
Катэгорыя:Члены Незалежнай сацыял-дэмакратычнай партыі Германіі
Катэгорыя:Члены Сацыял-дэмакратычнай партыі Германіі
Катэгорыя:Імігрыравалі ў Францыю з Германіі
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Суфражысткі
Катэгорыя:Антываенныя актывісты
Катэгорыя:Памерлі ў Маскоўскай вобласці
Паваа Паўлічыч

**Па́ваа Па́ўлічыч** (; , ) — харвацкі пісьменнік і літаратуразнаўца.

Паваа Паўлічыч скончыў філасофскі факультэт Заграбскага ўніверсітэта (спецыяльнасць параўнальнае літаратуразнаўства — італьяністыка), дзе з 1970 года выкладае. Аўтар шэрагу прац па гісторыі харвацкай літаратуры.

Яго празаічныя творы можна ахарактарызаваць як постмадэрністычныя. Сюжэт большасці яго раманаў — дэтэктыўны. Літаратурную дзейнасць пачаў з апавяданняў у 1972 годзе.

## Бібліяграфія 
* *Trojica u Trnju*
* *Magda i Trešnjevački fantom*
* *Plava ruža*
* *Diksilend*
* *Kruh i mast*
* *Koraljna vrata*
* *Studije o Osmanu*
* *Umjetni Orao*
* *Večernji akt*
* *Stroj za maglu*
* *San koji se ponavlja*
* *Rasprave o hrvatskoj baroknoj književnosti*
* *Književna genologija*
* *Stih u drami, drama u stihu*
* *Sedam interpretacija*
* *Poetika manirizma*
* *Stih i značenje*
* *Barokni stih u Dubrovniku*
* *Lađa od vode*
* *Vilinski vatrogasci*
* *Dobri duh Zagreba*
* *Slobodni pad*
* *Trg slobode*
* *Rakova djeca*
* *Zaborav*
* *Pasijans*

Катэгорыя:Перакладчыкі Харватыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Харватыі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Харватыі
Катэгорыя:Выпускнікі Заграбскага ўніверсітэта
Іван Буніч Вучыч

**Іван Буніч Вучыч** (; ,  — , ) — харвацкі барочны паэт. Нарадзіўся і выхоўваўся ў Дуброўніку, працаваў адвакатам, суддзёй, дыпламатам. Пяць разоў абіраўся князем Дуброўніцкай рэспублікі.

Аўтар рэлігійнай паэмы «*Mandaljena pokornica*», апублікаванай у Італіі ў 1630 годзе. Таксама напісаў зборнік паэтычных твораў «*Plandovanja*», у які ўвайшлі мілосныя, духоўныя вершы і інш. Крыніцы творчасці Буніча разнастайныя, у прыватнасці ён абапіраўся на біблейскія, анакрэонтаўскія, петраркаўскія і постпетраркаўскія традыцыі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Паэты Харватыі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Дуброўніцкая рэспубліка
Катэгорыя:Пісьменнікі барока
Цін Уевіч

**Цін (Аўгусцін) Уевіч** (;  — ) — адзін з найвыбітнейшых харвацкіх паэтаў XX стагоддзя, у творчасці якога адзначаюцца рысы сімвалізму, сюррэалізму і пазнейшых неамадэрнісцкіх плыняў. Яго паэзія высока ацэньваецца таксама ў Сербіі і Босніі і Герцагавіне.

Нарадзіўся ў Вргорацы непадалёк ад Макарскай. Перад Першай сусветнай вайной уваходзіў у лік бунтоўнай інтэлектуальнай моладзі. Рана пачынае друкавацца. У пачатку вайны эмігруе ў Парыж. Найбольш плённы перыяд творчасці Ціна Уевіча прыпадае на час паміж сусветным войнамі (Бялград, Сараева, Спліт, Заграб). З 1940 года жыў толькі ў Заграбе. Вучань Антуна Густава Маташа. Быў вядомы таксама як крытык, эсэіст, фельетаніст, паліглот.

## Бібліяграфія 
* *Lelek sebra* (1920)
* *Kolajna* (1926)
* *Dva glavna bogumila* (1931)
* *Nedjelja maloljetnih* (1931)
* *Auto na korzu* (1931)
* *Ojađeno zvono* (1936)
* *Ljudi za vratima gostionice* (1938)
* *Skalpel kaosa* (1938)
* *Žedan kamen na studencu* (1954)

## Беларускія пераклады 
* Выбраная паэзія / пераклад Л. Баршчэўскага і С. Шупы. — Мінск : Зміцер Колас, 2020. — 87 с. — (Паэты планеты).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Харвацкамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Харватыі
Катэгорыя:Паэты Югаславіі
Катэгорыя:Перакладчыкі Харватыі
Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на харвацкую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на харвацкую мову
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Мірагай
Матэя Матэўскі

**Матэя Матэўскі** (па-македонску *Матеjа Матевски*; , ) — македонскі , , тэатразнавец і , акадэмік Македонскай акадэміі навук і мастацтваў.

Скончыў філасофскі факультэт універсітэта ў Скоп’е, працаваў рэдактарам на радыё, з 1967 года быў дырэктарам радыё і тэлевізіі ў Скоп'е.

## Творчасць 
Сваім першым паэтычным зборнікам «Дажджы» Матэя Матэўскі запачаткаваў новую эпоху ў македонскай лірыцы, якая да гэтага часу намагалася вызваліцца ад правінцыйнай закамплексаванасці, фальклорнага эпігонства і вычарпанага набору паэтычных сродкаў.

Галоўным чынам у зборніку «Ліпа» адчуваецца ўплыў Ф. Г. Лоркі, творы якога Матэўскі перакладаў. Адным з асноўных сімвалаў у творчасці Матэўскага з'яўляецца вада як стыхія жыцця, трава як стыхія непаддайнасці і дрэва, камень і корань як сімвалы трывалай лучнасці з роднай зямлёй. Адной з асноўных тэмаў яго творчасці з'яўляецца тэма вяртання ў свет дзяцінства, на радзіму, да прыроды. У вершах пераплятаецца рэфлексыйнасць з медытатыўнасцю, сюррэалістычныя метады і рамантыка.

Матэя Матэўскі займаецца таксама тэатральнай крытыкай.

### Бібліяграфія 
* *Дождови* (1956, «Дажджы»)
* *Рамноденица* (1963, «Раўнадзенства»)
* *Перуника* (1976, «Касач»)
* *Круг* (1977, «Кола»)
* *Липа* (1980, «Ліпа»)
* *Раѓање на трагедиjата* (1985, «Нараджэнне трагедыі»)
* *Внатрешен предел* (2000, «Унутраны краявід»)

Катэгорыя:Постаці паўночнамакедонскага тэатразнаўства
Катэгорыя:Акадэмікі Македонскай акадэміі навук і мастацтваў
Венка Андонаўскі

**Венка Андонаўскі** (па-македонску *Венко Андоновски*; , ) — адзін з найвыбітных македонскіх пісьменнікаў пачатку 21 стагоддзя. Празаік, драматург, паэт, эсэіст, літаратурны крытык і гісторык літаратуры.

Скончыў філалагічны факультэт універсітэта ў Скоп’е, выкладае на гэтым факультэце. Член македонскага ПЭН-цэнтра. Член Саюза пісьменнікаў Македоніі з 1990 года. Атрымаў шэраг літаратурных прэмій.

## Некаторыя творы 
* *Нежното срце на варварот* (1986)
* *Адска машина* (1993)
* *Азбука за непослушните* (1994)
* *Бунт во домот за старци* (1994)
* *Словенскиот ковчег* (1998)
* *Папокот на светот* (2000)
* *Кандид во земјата на чудата* (2000)
* *Црни куклички* (2001)
* *Вештица*(2006)

Катэгорыя:Пісьменнікі Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Паэты Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Эсэісты Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры
Робін Уорэн

**Джон Робін Уорэн** AC (, ) — аўстралійскі патолаг і навуковец, лаўрэат Нобелеўскай прэміі ў галіне медыцыны і фізіялогіі 2005 года. У 1979 пераадкрыў бактэрыю *Helicobacter pylori*. Кампаньён ордэна Аўстраліі з 2007 года.

## Біяграфія 
Робін Уорэн нарадзіўся 11 чэрвеня 1937 года ў Адэлаідзе. Атрымаў ступень бакалаўра ва Універсітэце Адэлаіды. У 1967 годзе пачаў даследчую кар’еру ў Каралеўскім каледжы паталогіі Аўстраліі і стаў старэйшым патолагам Каралеўскага шпіталя Перт, дзе прайшла асноўная частка яго навуковай кар’еры. Разам з Бары Маршалам паказаў, што язва страўніка ў большасці выпадкаў выклікаецца бактэрыяй *Helicobacter pylori*.

## Узнагароды 
У 2005 годзе Робін Уорэн і яго калега Бары Маршал атрымалі Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне «За працы па вывучэнні ўплыву бактэрыі Helicobacter pylori на ўзнікненне гастрыту і язвы страўніка і дванаццаціперснай кішкі».

2007 — кавалер ордэна Аўстраліі вышэйшай ступені.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі
Катэгорыя:Медыкі Аўстраліі
Катэгорыя:Постаці аўстралійскай мікрабіялогіі
Крстэ Петкаў Місіркаў

**Крстэ Петкаў Місіркаў** (; 1874—1926) — македонскі філолаг, фалькларыст, публіцыст, гісторык, палітык, дыпламат і перакладчык, адна з найвыбітных асоб македонскага нацыянальнага адраджэння. Быў тыповым прадстаўніком македонскага сепаратызму.

Вучыўся ў Шабацы (Сербія), потым жыў у Сафіі (Балгарыя). Вышэйшую адукацыю атрымаў у Расійскай імперыі, скончыў гістарычна-філалагічны факультэт у Петраградзе. Пасля вяртання з Расіі з 1879 года працуе настаўнікам у Бітале, пазней зноў за мяжой — у Адэсе і Кішынёве. У гэты перыяд умацаваўся ў сваіх поглядах на македонскую культурную і нацыянальную самабытнасць. Да інтэлектуальнага сталення К. П. Місіркава спрычыніліся таксама гады навучання ў грэчаскіх школах, у Сербіі, Балгарыі, Расіі, дзякуючы якім ён мог убачыць балканскія моўныя і сацыякультурныя пытанні ў розных кантэкстах. Падчас навучання ў Расіі заснаваў студэнцкую суполку «Вардар», якая пазней ператварылася ў навуковую і літаратурную Асацыяцыю Святога Клімента і праіснавала з 1902 да 1905 года. За сваё жыццё К. П. Місіркаў напісаў больш за шэсцьдзясят прац, якія маюць вялізнае значэнне ў фарміраванні македонскай літаратурнай мовы. На базе трох рэфератаў, якія былі падрыхтаваныя для паседжанняў суполкі Святога Клімента, узнік яго найбуйнейшы твор «За македонцките работи» («Аб македонскім пытанні»). У пяці раздзелах кнігі К. П. Місіркаў разважае пра гісторыю мовы македонскіх славян, даводзіць іх права на самастойную літаратурную мову, канцэпцыю якой выкладае ў пятым раздзеле. Такім чынам, К. П. Місіркаў быў першым, хто навукова падыйшоў да вызначэння спецыфічнасці македонскага моўнага пытання.

К. П. Місіркаў падтрымліваў ідэю рэвалюцыйнай барацьбы за аўтаномную Македонію і ўхваляў шлях агульнамакедонскага паўстання. Кніга «Аб македонскім пытанні» была выдадзеная ў 1903 годзе ў Сафіі, аднак неўзабаве амаль увесь тыраж быў ліквідаваны балгарскімі ўладамі.

## Спасылкі 
* Крстэ Місіркаў  — біяграфія  

Катэгорыя:Філолагі Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Фалькларысты Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Постаці паўночнамакедонскай гістарыяграфіі
Катэгорыя:Палітыкі Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Дыпламаты Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Публіцысты Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Перакладчыкі Паўночнай Македоніі
Адэлаідскі ўніверсітэт

**Адэлаідскі ўніверсітэт** () — аўстралійская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Адэлаіда у штаце Паўднёвая Аўстралія.

## Агульная характарыстыка 
Заснаваны ў 1874 годзе, гэта трэці па велічыні універсітэт у Аўстраліі. Галоўны кампус універсітэта размешчаны ў цэнтры горада Адэлаіда, побач з Мастацкай галерэяй Паўднёвай Аўстраліі, Музеем Паўднёвай Аўстраліі і Дзяржаўнай бібліятэкай Паўднёвай Аўстраліі. Універсітэт мае чатыры кампусы, тры ў Паўднёвай Аўстраліі і адзін у Мельбурне, штат Вікторыя. Універсітэт звязаны з 5 лаўрэатамі Нобелеўскай прэміі (з якіх 3 з'яўляюцца выпускнікамі ўніверсітэта), якія складаюць адну траціну ад агульнай колькасці лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі з Аўстраліі. 

## Структура 
* Факультэт мастацтваў, бізнесу, права і эканомікі
# Школа бізнесу  
# Школа права  
# Школа эканомікі і дзяржаўнай палітыкі  
# Школа адукацыі  
# Школа гуманітарных навук  
# Школа сацыяльных навук  
# Кансерваторыя 

* Факультэт здароўя і медыцынскіх навук
# Школа стаматалогіі
# Школа медыцыны
# Школа медсястрынства
# Сельская клінічная школа
# Школа сумежных медыцынскіх навук і практыкі
# Школа біямедыцыны
# Школа псіхалогіі
# Школа грамадскага здароўя
# Інстытут імунагенамікі

* Факультэт прыродазнаўчых навук, інжынерыі і тэхналогій
# Школа сельскай гаспадаркі, харчавання і вінаробства
# Школа архітэктуры і будаўніцтва
# Школа біялагічных навук
# Школа хімічнай інжынерыі
# Школа камп'ютарных і матэматычных навук
# Школа электратэхнікі і машынабудавання
# Школа фізікі, хіміі і навук аб Зямлі
# Школа заатэхнікі і ветэрынарыі
# Цэнтр адукацыі і інавацый

## Вядомыя выпускнікі 
* Уільям Лорэнс Брэг, фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы 1915
* Хоўард Уолтэр Флоры, фармаколог, Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне 1945
* Робін Уорэн, патолаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне 2005

## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты Аўстраліі
Катэгорыя:Адэлаіда
Тасманскі ўніверсітэт

**Тасманскі ўніверсітэт** () — аўстралійская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Хобарт у штаце Тасманія на аднайменным востраве.

## Агульная характарыстыка 
Першапачаткова быў створаны як каледж па ўзоры Оксфардскага і Кембрыджскага каледжаў у 1846 годзе, што робіць яго старэйшай вышэйшай навучальнай установай у Аўстраліі. Рэарганізаваны ва ўніверсітэт у 1890 годзе, што робіць яго чацвёртым старэйшым універсітэтам Аўстраліі.

## Структура 
* Каледж мастацтваў, права і адукацыі
* Каледж бізнесу і эканомікі
* Каледж здароўя і медыцыны
* Каледж прыродазнаўчых навук і інжынерыі

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты Аўстраліі
Катэгорыя:Тасманія
Беларуская гандлёвая палата ў Кіеве

**Беларуская гандлёвая палата** ў Кіеве — нацыянальная грамадска-эканамічная арганізацыя на Украіне.

Існавала ў красавіку 1918 — лютым 1919 ў Кіеве. Адразу пасля заснавання наладзіла кантакты з Народным сакратарыятам БНР у Мінску і атрымала статус установы БНР. Народны сакратарыят зацвердзіў статут і штат палаты: М. Доўнар-Запольскі (старшыня), Р. Базарэвіч, Т. Бурчак. Адыгрывала ролю пасрэдніка ў беларуска-ўкраінскім гандлі, абараняла інтарэсы беларускіх гандляроў і вытворцаў на Украіне, прадастаўляла зацікаўленым асобам неабходную інфармацыю. Атрымлівала даручэнні на закупку тавараў на Украіне і продаж беларускіх тавараў, вывучала магчымасці развіцця гандлю з Аўстра-Венгрыяй, Румыніяй, Донам, Кубанню і іншымі паўднёвымі рэгіёнамі Расіі. Падрыхтавала праект генеральнага дагавора аб гандлі з Украінскай Народнай Рэспублікай (заключаны не быў). Палата супрацоўнічала з консульствам БНР у Кіеве, беларускімі арганізацыямі на Украіне.

## Літаратура 
* Ціхаміраў А. Беларуская гандлёвая палата // ЭГБ у 6 т. Т. 6. Кн. ІІ. Мн., 2003.

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Украіны
Катэгорыя:Беларусы ў Кіеве
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1918 годзе
Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1919 годзе
Катэгорыя:1918 год ва Украіне
Беларуская грамада ў Празе

**Беларуская грамада ў Празе** — беларуская грамадская арганізацыя, каардынацыйны орган беларускіх палітычных і грамадскіх арганізцый у Чэхаславакіі ў 1920—25.

## Гісторыя 
Створана ў снежні 1920 ў Празе па ініцыятыве консула БНР М. Вяршыніна (нязменны старшыня). У кіраўніцтва арганізацыі ўваходзілі Я. Станкевіч (віцэ-старшыня), І. Дварчанін, І. Ермачэнка, М. Каберац, С. Бусел, К. Буська і інш. Грамада арганізоўвала лекцыі, рэфераты і іншыя культурныя мерапрыемствы; 30 снежня 1924 правяла юбілейную вечарыну, прысвечаную 40-м угодкам з дня смерці В. Дуніна-Марцінкевіча. Пры ёй дзейнічала студэнцкая секцыя (больш за 100 студэнтаў-беларусаў вышэйшых школ, старшыня Я. Станкевіч). У 1923 з-за палітычных рознагалоссяў са студэнцкай секцыі вылучьшася група прагрэсіўнага студэнцтва на чале з М. Каберацам.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Чэхіі
Катэгорыя:Арганізацыі Прагі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе
Катэгорыя:1920 год у Празе
Катэгорыя:Зніклі ў 1925 годзе
Артур Фадэн

**Артур Фадэн** (-) — аўстралійскі палітык, трынаццаты прэм'ер-міністр Аўстраліі.

## Біяграфія 
З 1932 па 1935 Артур Фадэн знаходзіўся ў парламенце штата Квінсленд.

З 1936 па 1958 год Фадэн быў членам федэральнага парламента ад аграрнай партыі. Ён прадстаўляў паслядоўна акругі Дарлінг-Даунс (1936—1949) і Мак-Ферсан (1949—1958).У 1940 Тадэй быў другім чалавекам у партыі. Гэты час, пачатак Другой сусветнай вайны, характарызуецца палітычнай нестабільнасцю ў Аўстраліі. Калі ў кастрычніку 1940 аграрная партыя не змагла выбраць свайго лідара (асноўнымі кандыдатамі былі Эрл Пейдж і Джон Мак-Івен), Фадэн заняў пасаду выконваючага абавязкі лідара. 21 сакавіка 1941 г. ён стаў дзеючым лідарам партыі, застаючыся на сваёй пасадзе 17 гадоў.

У 1940 Фадэн займаў паслядоўна шэраг міністарскіх пастоў ва ўрадзе Роберта Мензіса. Ён быў міністрам-памочнікам скарбніка, міністрам харчавання і развіцця, міністрам грамадзянскай авіяцыі, скарбнікам. У студзені 1941 Фадэн стаў намеснікам прэм’ер-міністра, а 28 жніўня таго ж года — прэм’ер-міністрам Аўстраліі, пасля таго як Мензіс сышоў у адстаўку. Фадэн заставаўся прэм’ер-міністрам толькі два месяцы. У кастрычніку 1941 года ён страціў падтрымку двух незалежных дэпутатаў, пасля чаго да ўлады прыйшла ліберальная партыя на чале з Джонам Кёрцінам.

У 1949 годзе Роберт Мензіс вярнуўся да ўлады, а Фадэн зноў стаў намеснікам прэм’ер-міністра і скарбнікам. Ён заставаўся скарбнікам з 1949 па 1958 год. Гэты перыяд характарызуецца бурным ростам эканомікі, павелічэннем колькасці насельніцтва краіны, індустрыяльным развіццём.

## Спасылкі 
* Артур Уільям Фадэн на сайце Аўстралійскага біяграфічнага слоўніка
* Прэм’ер-міністры Аўстраліі: Артур Уільям Фадэн на сайце Нацыянальнага архіва Аўстраліі 
* Артур Уільям Фадэн на сайце Нацыянальнага музея Аўстраліі 

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Аўстраліі
Фрэнк Форд

**Фрэнсіс Майкл Форд** (;  — ) — аўстралійскі палітычны дзеяч, 15-ы прэм’ер-міністр Аўстраліі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Мітчэле, Квінсленд, у сям’і жывёлавода. Форд атрымаў адукацыю ў каталіцкай школе Сент-Мэры Каледж Тувумба і стаў настаўнікам. Пасяліўшыся ў Рокхэмптане, ён уступіў у лейбарысцкую партыю і ў групу адукацыі рабочых.
У 1917 годзе быў абраны ў Заканадаўчы сход Квінсленда ад лейбарысцкай партыі па акрузе Рокхэмптан. У 1922 годзе пакінуў гэты пост і быў абраны ў Палату прадстаўнікоў Аўстраліі ад акругі Капрыкорнія.

Неўзабаве Форд зрабіў кар’еру ў лейбарысцкай партыі. Пасля перамогі лейбарыстаў на выбарах 1929 года Форд стаў намеснікам міністра гандлю і мытняў ва ўрадзе Джэймса Скаліна. Будучы адным з найстарэйшых членаў парламента ад лейбарыстаў ён пацярпеў паразу на выбарах 1931 і ў 1932 г. стаў намеснікам лідара апазіцыі. Ён застаецца адзіным намеснікам лідара ЛПА з Квінсленда. Пасля адстаўкі Скаліна ў 1935 годзе, Форд вылучаўся на пасаду партыйнага лідара, але прайграў адзін голас Джону Кёрціну, у асноўным з-за таго што ён падтрымліваў эканамічную палітыку Скаліна.

Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Аўстраліі
Катэгорыя:Члены Аўстралійскай лейбарысцкай партыі
Іван Мікалаевіч Лушчыцкі

**Іван Мікалаевіч Лушчы́цкі** (, вёска Агароднікі, Капыльскі раён, Мінская вобласць — ) — беларускі філосаф. Член-карэспандэнт АН БССР (1969), доктар філасофскіх навук (1952), прафесар (1953). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1971).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (1930). У 1934—1940 гадах навуковы супрацоўнік, вучоны сакратар Інстытута філасофіі і права АН БССР. У 1941 дабравольцам сышоў на фронт, удзельнік Сталінградскай бітвы і аперацыі "Баграціён". У 1946—1947 гадах вучоны сакратар Прэзідыума АН БССР, з 1947 года намеснік дырэктара, дырэктар Інстытута філасофіі і права АН БССР, адначасова загадчык кафедры Мінскага педагагічнага інстытута. У 1951—1953 гадах загадчык сектара АН БССР, з 1953 года прафесар, загадчык кафедры Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.

## Навуковая дзейнасць 
Працы па гісторыі філасофскай і сацыялагічнай думкі Беларусі другой паловы ХІХ стагоддзе. Прааналізаваў філасофскія і грамадска-палітычныя погляды К. Каліноўскага, Ф. Багушэвіча, А. Гурыновіча і іншых прадстаўнікоў беларускай культуры, раскрыў ўплыў ідэй А. І. Герцэна, М. Г. Чарнышэўскага на фарміраванне рэвалюцыйна-дэмакратычных поглядаў К. Каліноўскага, на развіццё грамадска-палітычнай думкі беларускага народа. Даследаваў прагрэсіўныя грамадскія ідэі ў вуснай народнай творчасці таго перыяду.

## Асноўныя працы 
* Передовая общественно-политическая и философская мысль в Белоруссии во второй половине 19 века : автореф. дис…. д-ра филос. наук / АН СССР, Ин-т философии. — М., 1951.
* Нарысы па гісторыі грамадска-палітычнай і філасофскай думкі ў Беларусі ў другой палавіне XIX ст. — Мн., 1958.
* Крестьянское движение в Белоруссии после отмены крепостного права (1861—1862 годы) : документы и материалы / Ин-т истории АН БССР, Архивное упр. БССР, Центр. гос. ист. архив БССР, Гос. архив Минской обл. — Мн., 1959.
* Некоторые вопросы мировоззрения народа в белорусском дореволюционном фольклоре. — Мн., 1962 (ред.).
* Основы марксистско-ленинской этики : краткий курс лекций: [для вузов]. — Мн., 1965 (ред.).
* Основы научного атеизма: [учеб. пособие для вузов]. — Мн., 1967 (ред.).
* Ленинское атеистическое наследие и современность : [сборник статей] / Белорус. гос. ун-т им. В. И. Ленина. — Мн., 1971 (ред.).
* Производственная деятельность женщин и семья : [материалы симпозиума, 21-24 июня 1969 г.]. — Мн., 1972 (ред.).
* Общественная мысль в период восстания 1863 г. Кастусь Калиновский // Очерки истории философской и социологической мысли Белоруссии (до 1917 г.). — Мн., 1973.
* Основы марксистско-ленинской этики : [для вузов]. — Мн., 1974 (ред.).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Член-карэспандэнт ЛУШЧЫЦКІ Іван Мікалаевіч
* Іван Мікалаевіч Лушчыцкі ў базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне
Катэгорыя:Філосафы СССР
Катэгорыя:Філосафы Беларусі
Катэгорыя:Галоўныя вучоныя сакратары НАНБ
Маруна трохкветкавая

**Павіліца (маруна) трохкветкавая** (*Galium triflorum*) — кветкавая травяністая расліна сямейства марэнавых.

## Апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з тонкім паўзучым карэнішчам і слабым распасцёртым чатырохгранным сцяблом вышынёй 25-60 см. Лісце буйное, лінейна-ланцэтнае, на верхавінцы каротказавостранае даўжынёй 4-6 і шырынёй да 1 см. Ніжняе і верхняе лісце па 4 у кальчаках, сярэдняе — па 6. Прыкветкавае лісце шылавата-ланцэтнае. Белаватыя кветкі сабраны па 2-3 на доўгіх голых кветаножках у пазушных паўпарасоніках. Плады з двайным ці адным мерыкарпіем, усаджаны доўгімі, белымі, бліскучымі кручкавата-загнутымі валаскамі

## Пашырэнне 
Паўднёва-барэальны галарктычны від. Арэал ахоплівае Скандынавію, Японію, Кітай, Паўночную Амерыку. Пашырана на паўночным усходзе, у цэнтры Еўрапейскай часткі, Прыбалтыцы, Заходняй і Усходняй Сібіры, на Далёкім Усходзе. У Беларусі дакладна вядомыя адзінакавыя месцазнаходжанні паблізу паўднёвай мяжы арэала. Месцы росту: яловыя і ялова-шыракалістыя лясы.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў чэрвені-жніўні. Размнажаецца насеннем і вегетатыўна.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5.

Катэгорыя:Маруна
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1803 годзе
Васіль Фёдаравіч Якуша

**Васіль Фёдаравіч Якуша** () — беларускі спартсмен, двухразовы прызёр Алімпійскіх гульняў у акадэмічным веславанні, Заслужаны майстар спорту СССР (1984).

Скончыў школу трэнераў пры ваенным інстытуце фізкультуры (1984, Ленінград). На Алімпіядзе 1980 года ў Маскве выйграў сярэбраны медаль у адзіночцы. Праз 8 гадоў, на Алімпіядзе 1988 года ў Сеуле, разам з Аляксандрам Марчанка выйграў бронзу ў парнай двойцы. На Гульнях у Маскве прадстаўляў Азербайджан, з 1984 года выступаў за Беларусь.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Васіль Якуша  — алімпійская статыстыка на сайце Sports-Reference.com

Катэгорыя:Весляры (акадэмічнае веславанне) СССР
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Катэгорыя:Весляры (акадэмічнае веславанне) на летніх Алімпійскіх гульнях 1980 года
Катэгорыя:Весляры (акадэмічнае веславанне) на летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года
Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года
Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1988 года
Ял

**Ял** — адносна кароткая і шырокая вёслава-ветразевая суднавая шлюпка з транцавай (плоскай) кармой. Мае ад 2 да 8 вёслаў (па іх колькасці называецца двойкай, чацвёркай і г.д.). Усе ялы, акрамя двойкі, аснашчаны ветразямі. Выкарыстоўваюць для сувязі карабля (судна) з берагам, работ каля борта, перавозкі лёгкіх грузаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лодкі
Яламіца (рака)

**Я́ламіца** ()— рака ў Румыніі, левы прыток ракі Дунай.

Даўжыня ракі 414 км, плошча вадазборнага басейна 8,9 тыс. км². Пачынаецца ў Паўднёвых Карпатах, цячэ па Ніжнедунайскай раўніне. Асноўны прыток — рака Прахава (левы). Веснавое разводдзе, асобныя летнія дажджавыя паводкі. Сярэдні расход вады каля 70 м³/с. Выкарыстоўваецца на арашэнне.

На Яламіцы — гарады Тыргавіштэ, Слабазія.

## Літаратура 
* 
* Я́ломица // 

Катэгорыя:Рэкі Румыніі
Катэгорыя:Прытокі Дуная
Australopithecus anamensis

**Australopithecus anamensis** — выкапнёвы від роду аўстралапітэкаў, які жыў ва Усходняй Афрыцы каля 4 мільёнаў гадоў таму. Гэта найбольш старажытны з відаў аўстралапітэкаў, вядомых навуцы.

## Гісторыя вывучэння 
Выкапнёвыя парэшткі прадстаўнікоў гэтага віду былі знойдзены яшчэ ў 1965 годзе ў месцазнаходжанні Канапоі на паўднёвым узбярэжжы возера Рудольф (цяпер возера Туркана) у Кеніі, дзе экспедыцыя з Гарвардскага універсітэта пад кіраўніцтвам Браяна Патэрсана выявіла фрагмент плечавай косткі.

У 1994 годзе новая група даслечыкаў пад кіраўніцтвам М. Лікі аднавіла пошукі ў Канапоі, а таксама ў месцазнаходжанні Алія Бі на ўсходнім беразе возера Туркана. У ходзе раскопак былі выяўленыя фрагменты костак больш чым 20 асобін. Геалагічны ўзрост знаходак вызначаўся як інтэрвал ад 3,9 да 4,2 мільёнаў гадоў. На аснове знойдзеных матэрыялаў ў 1995 годзе быў апісаны новы від аўстралапітэкаў Australopithecus anamensis ( Leakey, Feibel, McDougal et Walker, 1995).

У наступныя гады ў тым жа месцазнаходжанні былі знойдзены новыя астанкі прадстаўнікоў гэтага віду.

Магчыма, да дадзенага віда адносяцца і зубы, знойдзеныя ў 1989 годзе ў месцазнаходжанні Фіджыж (Fejej) у паўднёвай Эфіопіі на паўночным беразе возера Туркана ў адкладах узростам 4-4,2 мільёна гадоў, а таксама фрагмент верхняй сківіцы невыразнага геалагічнага ўзросту з ракі Гарус у Танзаніі , знойдзены ў 1939 годзе.

## Літаратура 
* Вишняцкий Л. Б. Введение в преисторию. Проблемы антропогенеза и становления культуры. Курс лекций. — 2-е изд. — Кишинёв: Высшая Антропологическая школа, 2005. — 396 с.
* Вишняцкий Л. Б. История одной случайности. — Фрязино: Век 2, 2005. — 240 с. — 2500 экз.
* Дробышевский С. В. Предшественники. Предки? Австралопитеки. «Ранние Homo». — 3-е изд. — ЛКИ, 2012. — 208 с.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Антрапагенез
Катэгорыя:Аўстралапітэкі
Australopithecus bahrelghazali

**Australopithecus bahrelghazali** — як мяркуецца, самастойны від аўстралапітэка, сямейства гамінід, які жыў каля 3,5-3,0 мільёнаў гадоў таму.

## Знаходка 
Гэта самая заходняя знаходка аўстралапітэка. Выяўленая ў 1995 годзе французскім палеантолагам Мішэлем Брунэ на тэрыторыі старажытнага рачнога рэчышча Бахр-эль-Газаль ў Чадзе. Яна ўяўляе сабой верхнюю сківіцу з сямю зубамі. Паколькі раней астанкі аўстралапітэкаў выяўляліся толькі ва Усходняй і Паўднёвай Афрыцы, дадзеная знаходка стала сведчаннем даволі шырокага распаўсюджвання роду.

## Сумневы ў відавым статусе 
Многія антраполагі мяркуюць, што аўстралапітэк Бахр-эль-газальскі не з’яўляецца самастойным відам. Яны адносяць яго да *Australopithecus afarensis* з-за падабенства знойдзенага матэрыялу. Але ёсць і адрозненні: малыя карэнныя зубы ў *A. bahrelghazali* маюць па тры кораня, а у *A. afarensis* — два ці адзін.

## Спасылкі 
* Аб месцазнаходжанні Бахр-эль-Газаль

Катэгорыя:Антрапагенез
Катэгорыя:Аўстралапітэкі
Катэгорыя:Сысуны пліяцэну
Australopithecus sediba

**Australopithecus sediba** — від аўстралапітэкаў, вядомы па рэштках, узрост якіх ацэньваецца ў 1,78-1,95 млн гадоў (плейстацэн).

Два няпоўныя шкілеты гэтага віду былі знойдзены пры раскопках у пячоры Малапа (Malapa) на тэрыторыі аб’екта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, вядомага як «Калыска чалавецтва», у Паўднёвай Афрыцы. Першы шкілет — падлетка мужчынскага полу (галатып), другі — дарослай асобіны жаночага полу. На сённяшні дзень знойдзена больш за 130 фрагментаў гэтых шкілетаў. Пасля адкрыцця значна больш прагрэсіўнага віда *Homo gautengensis*, які жыў у Паўднёвай Афрыцы адначасова з *А. sediba*, прэтэндэнтам на ролю прамога продка ранніх Homo стаў, на думку Дарэна Курно, А. garhi, які быў знойдзены ў Эфіопіі і датуецца узростам каля 2,5 млн гадоў таму.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Australopithecus sediba
* Новый анализ скелета Australopithecus sediba на портале Антропогенез.ру
* 
* Гоминиды в шкафу — Газета. Ru (9.04.2010)
* Australopithecus sediba назван кандидатом на роль непосредственного предка Homo — Компьюлента (19.04.2011) 
* Австралопитек седиба оказался более умелым, чем «человек умелый» — Газета. Ru (9.09.2011)
* Австралопитеки седиба питались корой, листьями и фруктами — РИА Новости (27.06.2012)

*
Катэгорыя:Дагістарычная Афрыка
Катэгорыя:Сысуны плейстацэну
†
Kenyanthropus

**Kenyanthropus** — старажытны род гамінід, які жыў у пліяцэне каля 3,2-3,5 млн гадоў таму.

## Адкрыццё 
Астанкі кеніантрапа былі выяўленыя групай Міў Лікі на беразе возера Туркана (былое Рудольф) у 1999 годзе. На думку першаадкрывальнікаў, не аўстралапітэк, а менавіта кеніантрап, з’яўляецца прамым продкам чалавека. У перакладзе з латыні *Kenyanthropus platyops* азначае «пласкатвары кенійскі чалавек». Акрамя віда *K. platyops*, Лікі адносіць да роду *Kenyanthropus* яшчэ і від *Homo rudolfensis*. Іншыя ж антраполагі класіфікуюць кеніантрапа як асобны від аўстралапітэкаў — *Australopithecus platyops* або інтэрпрэтуюць яго ў якасці аднаго з індывідаў аўстралапітэка афарскага.

## Спасылкі 
* Происхождение человека (Плосколицый, оррорин и другие кадаббы: наше фамильное древо снова ветвится) 
* Вокруг Света / Издания / Журнал  / Архив номеров / / 2003 / Май / Наследники по прямой 
* Kenyanthropus.com
* BBC Science article about importance of Kenyanthropus Platyops
* A picture of Kenyathropus-Platyops at the American Museum of Natural History 
* О Кениантропе на портале Антропогенез.ру

Катэгорыя:Продкі чалавека
†
Катэгорыя:Вымерлыя прыматы
Катэгорыя:Сысуны пліяцэну
Дэфекталогія

**Дэфекталогія** — навука пра заканамернасці псіхічнага развіцця, выхавання і навучання дзяцей, якія патрабуюць асаблівай увагі: глухіх, сляпых, са слабым зрокам ці слыхам, разумова адсталых, з затрымкай псіхічнага развіцця, цяжкімі парушэннямі маўлення, вынікамі дзіцячага цэрэбральнага паралічу, комплекснымі парушэннямі (слепаглухіх, глухіх з разумовай адсталасцю, сляпых з затрымкай псіхічнага развіцця іншымі камбінацыямі).

Як самастойная галіна навукі склалася ў пачатку 19 стагоддзя. Сучасная дэфекталогія апіраецца на дасягненні педагогікі, псіхалогіі, медыцыны, тэхнікі. Вызначае структуру і сістэму метадаў і методык дыягностыкі і дыферэнцыяльнай дыягностыкі стану своеасаблівага псіхічнага развіцця дзяцей з парушэннямі ў сістэме аналізатараў ЦНС, маўленчай дзейнасці; распрацоўвае метады, абгрунтоўвае змест, метады і сродкі карэкцыйна накіраванага навучання і выхавання; даследуе праблемы абілітацыі (стварэнне механізмаў кампенсацыі ў дзяцей з прыроджанымі дэфектамі), сацыяльнай адаптацыі, прафесійнай арыентацыі.

У Беларусі праблемы дэфекталогіі распрацоўваюцца на кафедрах дэфекталагічнага факультэта Беларускага педагагічнага ўніверсітэта, у сектарах аддзялення Нацыянальнага інстытута адукацыі. Спецыялістаў для спецыяльных дзіцячых устаноў рыхтуе Беларускі педагагічны ўніверсітэт і педвучылішча № 2 у Мінску.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6)
Дэфекацыя

**Дэфекацыя** — выдаленне незасвоеных рэшткаў ежы са стрававальнага тракту; у млекакормячых жывёл і чалавека — апаражненне тоўстых кішак ад калавых мас. Пры дэфекацыі рэфлекторна расслабляюцца сфінктары, якія закрываюць прамую кішку, і кал выкідваецца перыстальтычнымі рухамі тоўстай і прамой кішак. Цэнтр рэфлексу дэфекацыі знаходзіцца ў паяснічнай частцы спіннога мозга. Адвольны ўплыў, што стымулюе ці затрымлівае дэфекацыю, ідзе ад кары галаўнога мозга.

## Гл. таксама 
* Туалет
* Мочаспусканне
* Панос
* Запор
* Судна
* Сядзенне на кукішках

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6)

## Спасылкі 
Катэгорыя:выдзяленне
Катэгорыя:Страваванне
Homo sapiens idaltu

**Homo sapiens idaltu** — адзін з самых старажытных прадстаўнікоў людзей сучаснага віда, знойдзены ў радовішчы Херта фармацыі Боўры (:en:Bouri Formation) на тэрыторыі Эфіопіі. «Ідалту» на афарскай мове азначае «старэйшы, найстарэйшы». Прыблізны ўзрост знаходкі — ад 154 да 160 тыс. гадоў. Адкрыццё было зроблена ў 1997 годзе групай палеантолагаў з Каліфарнійскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам Ціма Уайта і апублікавана ў 2003 годзе. Вядома тры чалавечых чэрапа. Лепей за ўсё захаваны чэрап дарослага мужчыны (BOV-VP-16/1) мае аб'ём мозгу ў 1450 м².

Мяркуецца, што гэты падвід, які валодаў шэрагам архаічных краніалагічных прыкмет, мог быць непасрэдным продкам сучаснага падвіда *Homo sapiens sapiens*.

## Спасылкі 
* Первые шаги
* Homo sapiens на 65000 лет старше, чем считалось ранее, установили учёные
* В Эфиопии найдены самые древние черепа прямых предков Homo Sapiens
* Всё о местонахождении Херто, где найдены останки Homo sapiens idaltu

Катэгорыя:Гісторыя Эфіопіі
Катэгорыя:Раннія папуляцыі Homo sapiens
Катэгорыя:Палеаліт Афрыкі
Павойнік прамы

**Павойнік прамы**, **Жыгунец** (*Clematis recta*) — від кветкавых раслін роду  сямейства .

## Распаўсюджванне і экалогія 
У прыродзе арэал віду ахоплівае мацерыковую частку Еўропы — Паўднёвую, Цэнтральную Еўропу, поўдзень лясной, лесастэпавай і стэпавай зон Усходняй Еўропы, Перадкаўказзе і Усходняе Закаўказзе.

Натуралізаваўся паўсюдна.

У Беларусі трапляецца толькі ва ўсходняй частцы. Адзначаны ўздоўж Дняпра ад Оршы да Лоева, на Мазырскай і Юравіцкай градах.

Месцы росту: парослыя хмызняком схілы рачных далін і яроў, узлескі светлых лясоў, драбналессе, сухія лугі ў далінах рэк.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая карэнішчавая расліна з прамым травяністым сцяблом вышынёй да 1,5 м, якое пакрыта тонкімі баразёнкамі, у верхняй частцы коратка апушанае, больш густа ў вузлах.

Лісце супраціўнае, блакітна- ці шыза-зялёнае, пёрыстае, з баразёнчатымі голымі або слаба апушанымі хвосцікамі; лісточкі у ліку 2—4 пар, больш менш адагнутыя, каротка-чарашковыя, яйкападобныя, буйныя, даўжынёй да 9 см, на вяршыні завостраныя, ля аснавання клінавата звужаныя або злёгку сэрцападобныя, па краі звычайна суцэльныя, знізу з выразнымі выступаючымі жылкамі, зверху голыя, больш цёмныя.

Кветкі шматлікія, дыяметрам да 2 см, белыя або жоўтыя, у складана шчыткападобных суквеццях. Чашалісцікі ў ліку 4, малочна-белыя, дробныя, даўжынёй 8—15 мм, вузка-яйкападобныя або даўгавата зваротна-клінаватыя, знізу з вузкай каротка-пухнатай аблямоўкай, зверху голыя. Пылавікі голыя.

Плод — шматарэшак. Плодзікі амаль голыя, сціснутыя, з кароткімі і пёрыста-апушанымі слупкамі.

## Асаблівасці біялогіі 
Расце асобнымі экземплярамі і невялікімі групамі, часам утварае папуляцыі з вялікай колькасцю раслін. Цвіце ў чэрвені—ліпені, пладаносіць у жніўні-верасні; размнажаецца вегетатыўна і насеннем.

## Таксанамія 
Від **Павойнік прамы** ўваходзіць у род  трыбы  падсямейства  сямейства  парадку .

### Сінаніміка 
Паводле The Plant List на 2013 год, у сінаніміку віду ўваходзяць:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Выкарыстанне 
Лекавая, дэкаратыўная і меданосная расліна.

## Літаратура 
* 
* 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5
* *Дорофеев А. М., Сюборова С. Ф.* Они не должы исчезнуть: Книга для учащихся — Мн.: Народная асвета, 1987. — С. 139—140. — 200 с.: ил. — 89 000 экз. 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Павойнік
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Флора Еўропы
Катэгорыя:Флора Каўказа
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Анастасія Анатолеўна Гулак

**Анастасія Анатолеўна Гулак** (нар. , , Беларусь) — беларускі фалькларыст, педагог. Кандыдат філалагічных навук (2011).

## Біяграфія 
Скончыла Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (1989) па спецыяльнасці «беларуская і руская мовы і літаратура», аспірантуру Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі (2002) па спецыяльнасці «фалькларыстыка».

У 2011 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю «Міфалагічны кірунак у беларускай фалькларыстыцы другой палавіны XIX ст.».

Выкладае беларускі фальклор, гісторыю беларускай фалькларыстыкі і інш. у Беларускім дзяржаўным універсітэце культуры і мастацтваў.

Аўтар шматлікіх тэкстаў песень беларускіх рок-гуртоў. Значную частку творчасці складаюць песні, напісаныя спецыяльна для гурта «Крама»:
* «Падае дождж» (муз. І. Варашкевіча, альбом «Хавайся ў бульбу», 2001)
* «Ведай, гэта наш блюз» (муз. І. Варашкевіча, альбом «Хавайся ў бульбу», 2001)
* «Той час» (муз. І. Варашкевіча, альбом «Хавайся ў бульбу», 2001)
* «Хавайся ў бульбу» (муз. І. Варашкевіча, альбом «Хавайся ў бульбу», 2001)
* «Сябра мой Вярэніч Лёнік» (муз. І. Варашкевіча, альбом «Хавайся ў бульбу», 2001)
* «Mein Vaterland, auf Wiedersehen» (муз. І. Варашкевіча, альбом «Усё жыцьцё — дзіўны сон», 2007)
* «Лёс арла» (муз. І. Варашкевіча, альбом «Усё жыцьцё — дзіўны сон», 2007)
* «Усё жыцьцё — дзіўны сон» (муз. І. Варашкевіча, альбом «Усё жыцьцё — дзіўны сон», 2007)
і інш.

## Навуковыя працы 
* *Гулак А. А.* Міфалагічны кірунак у беларускай фалькларыстыцы другой палавіны XIX ст. : дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук : спецыяльнасць 10.01.09 Фалькларыстыка / Гулак Анастасія Анатольеўна; навуковы кіраўнік Казакова І. В.; Дзяржаўная навуковая ўстанова «Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы Нацыянальнай акадэміі Беларусі»
* *Гулак А. А.* Пётр Аляксеевіч Бяссонаў: славяназнаўца і фалькларыст / А. А. Гулак. — Мінск : Зорны верасень : Паркус плюс, 2008. — 108 с.

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі
Кэрал Грэйдэр

**Кэрал Грэйдэр** (, ) — амерыканская вучоная, малекулярная біёлаг, лаўрэатка Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне за 2009 год сумесна з Элізабет Блэкбёрн і Джэкам Шостакам з фармулёўкай «за адкрыццё механізмаў абароны храмасом целамерамі і фермента целамеразы».

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Генетыкі ЗША