Аванес Тадэвосавіч Туманян

**Аванес Тадэвосавіч Туманян** (; , сяло Дсех, Арменія — 23 сакавіка 1923, Масква, РСФСР) — армянскі паэт і пісьменнік, грамадскі дзеяч. Нацыянальны паэт Арменіі.

## Біяграфія 
Аванес Туманян нарадзіўся ў сям’і святара. Згодна радавому паданню, род Туманянаў паходзіць ад галіны армянскага княскага (нахарарскага) роду Маміканянаў, які кіраваў у сярэднія вякі ў сяле Дсех (Лары).

У 1878—1883 годах атрымаў пачатковую адукацыю ў школе Джэлалаглы, а потым перавёўся ў школу Нерсісян у Тыфлісе (Тбілісі), аднак па прычыне матэрыяльных цяжкасцей быў змушаны ў 1887 годзе пакінуць яе і паступіць на працу ў Тыфліскі армянскі народны суд, а пазней — у Армянскі выдавецкі саюз.

Пісаць пачаў з сярэдзіны 1880-х гадоў, супрацоўнічаў у армянскіх газетах і часопісах.

Атрымаў шырокую слыннасць пасля выхаду складанкі «Вершы» (на арм., 2 т., 1890—1892). У многіх сваіх творах Туманян звяртаецца да нялёгкага лёсу армянскага сялянства, да розных бакоў традыцыйнага парадку яго жыцця, пра гэта расказваюць яго паэмы: «Маро» (1887 г., апублікавана ў 1892 г.), «Сако з Лары» (1889 г., апублікавана ў 1890 г.), паэма «Ануш» (1890 г., апублікавана ў 1892 г., А. Тыгранянам да яе напісана опера).

У 1899 годзе ў Тыфлісе стварыў літаратурны кружок «Вернатун», членам якога былі бачныя армянскія паэты, пісьменнікі, мастакі і кампазітары.

Быў вядомы таксама як грамадскі дзеяч, двойчы быў арыштаваны царскім урадам. У 1912—1921 гадах быў старшынём Каўказскага саюза армянскіх пісьменнікаў, у гады генацыду армян дапамагаў уцекачам з Заходняй Арменіі (завошта быў узнагароджаны народным званнем «Паэт усіх армян»), выступаў за перамір’е ў армяна-грузінскай вайне 1918 года. Пасля саветызацыі Арменіі ўзначальваў Камітэт дапамогі Арменіі.

Быў у сяброўскіх адносінах са многімі армянскімі, грузінскімі, рускімі паэтамі і пісьменнікамі свайго часу, перакладаў з некалькіх моў (Байран, Гётэ, Пушкін).

Памёр у маскоўскай гарадской лякарні ад раку. Пахаваны ў Тбілісі ў Пантэоне Хаджыванка.

### Асабістае жыццё 
У 1888 годзе жаніўся з Вольнай Мачкальян (сканала на 100-м годзе жыцця ў Ерэване). Меў моцную і вялікую сям’ю, 10 дзяцей — 4 сыны і 6 дачок, некаторыя з якіх пасля сталі вядомымі грамадскімі дзеячамі.

Адзін з сыноў Туманяна — Артавазд (1894—1918) загінуў у 1918 годзе падчас наступу турэцкіх войскаў на Каўказскім фронце.

Трое іншых сыноў — Мушэг (1889—1938), Алік (1896—1937) і Арэг (1900—1938) былі рэпрэсаваны і расстраляныя ў эпоху сталінізму.

Вядомымі туманянаведамі былі Седа і Ануш Туманян. Дачка Туманяна Тамара была архітэктарам, заслужаным дзеячам культуры Армянскай ССР.

## Памяць 
.]]
* У Арменіі імем Туманяна названы горад, вуліцы, школы, яму ўсталяваны помнікі.
* З 1953 годзе ў Ерэване дзеійнічае дом-музей паэта. Пазней адкрыўся дом-музей і ў сяле Дсех.
* Туманяну прысвечаны верш В. Я. Брусава «Ды будзе справядліва адплата…» (1916).
* Туманян намаляваны на сучаснай купюры 5000 драм.
* У 1969 годзе была выпушчана паштовая марка СССР, прысвечаная Туманяну.
* У 2000 годзе была выпушчана паштовая марка Арменіі, прысвечаная Туманяну.
* У 2011 годзе была выпушчана паштовая марка Арменіі, прысвечаная Туманяну.
* У 2011 годзе была выпушчана паштовая марка Расіі, прысвечаная Туманяну.
* Амаль ва ўсіх гарадах Арменіі ёсць школа імя Аванеса Туманяна. Імем паэта названа таксама школа № 3 у горадзе Сцепанаван. У Сцепанаване вучыўся і сам паэт.
* Імем Туманяна названа плошча ў Маскве.
* У Тбілісі і Кіеве, Данецку ёсць вуліцы Туманяна.
* Імя прысвоена Ерэванскаму дзяржаўнаму тэатру лялек.

Файл:Tumanyan coin.jpg|Памятная манета, прысвечаная Туманяну.
Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3787 stamp (Hovhannes Tumanyan).jpg|Паштовая марка СССР 1969 года.
File:Tumanyan russian stamp.jpg|Паштовая марка Расіі [[2011] год]а.
Файл:Stamp of Armenia b2.jpg|Адонц, Абегян, Туманян, Ачаран, Эмін, Лалаян, Варужан, Севак, Сараян

File:Tumanyan Opera statue.jpg|У Ерэване, перад будынкам Тэатра оперы і балета.
File:Tumanyan statue in Dsegh, Armenia.jpg|У сяле Дсех.
File:Tumanyan's monument.jpg|У сяле Дсех, перад домам-музеем пісьменніка.
File:Tumanyan Yerevan house-museum statue.jpg|У Ерэване, на будынку музея пісьменніка
File:The tombstone of Hovhannes Tumanyan in Khojivank.JPG|Магіла ў Хаджыванку.

## Бібліяграфія 
* 
* Избранное. Стихи и проза, Перевод с армянского «Заря Востока», Тбилиси, 1937, 187 стр.
* Избранные произведения, М., Гослитиздат. 1937, 255 стр.
* Избранное, Под редакцией С. Шервинского, Армгиз, Ереван, 1941, 359 стр. (В конце книги имеется указатель «Ованес Туманян в русских переводах».)
* Избранное, Перевод с армянского под редакцией С. Шервинского, рисунки В. Бехтеева, Детиздат, М.—Л., 1945, 110 стр.
* Избранные произведения. Перевод с армянского, составление и редакция С. Хитаровой, М., Гослитиздат, 1946, 414 стр.
* Избранные сочинения. Под редакцией Мариэтты Шагинян. Армгиз. Ереван — Москва. 1950, 541 стр.
* Легенды и сказки: Пер. с арм. /Ованес Туманян; Ил. Е. Садовниковой. Москва: 2005.

## Беларускія пераклады 
На беларускую мову творы пераклалі Мікола Аўрамчык, Пятрусь Броўка, Рыгор Барадулін, Сцяпан Гаўрусёў, Алесь Звонак, Міхась Калачынскі, Еўдакія Лось, Янка Сіпакоў.
* Казкі і легенды: Для малод.узросту / Маст. В.Варанецкі. — Мн. : Дзяржвыд БССР. Рэд. дзіцячай і юн. літ., 1958. — 48с.
* Лірыка: пераклады з армянскай мовы / Аванес Туманян. — Мінск : Беларусь, 1969. — 117, [1] с.

## Спасылкі 
* Сайт Музея Туманяна
* Биография писателя на сайте Armenianhouse.org
* К 135-летию со дня рождения Ольги Туманян 
* Сказки О. Туманяна в интернете, на русском языке
* Произведения О. Туманяна на русском, армянском, а также английском языках, сайт Armenianhouse.org
* Полное собрание сочинений Ованеса Туманяна на армянском языке 
* Все Сказки О. Туманяна на русском языке 
* Ованес Туманян

Катэгорыя:Казачнікі
Катэгорыя:Пісьменнікі Арменіі