open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вікіпедыя на валапюк

**Вікіпедыя на валапюк** (Vükiped Volapükik) — раздзел Вікіпедыі на штучнай мове валапюк.

Раздзел Вікіпедыі на валапюк стаў другім з буйных (следам за Ламбардскай) з паказчыкам «глыбіні» (суб’ектыўны паказчык якасці зместу), блізкім да нуля. Прычына нізкага значэння гэтага паказчыка — пераважная большасць артыкулаў створана ботамі.

На    ў Вікіпедыі на мове валапюк налічваецца  .

## Гісторыя 
Хаця першыя 4 артыкулы з’явіліся ўжо ў лютым 2003 года, але толькі на ліпень вікістатыстыка паведамляе пра першага ўдзельніка. Другі з’явіўся ў студзені 2004 года. Да гэтага моманту колькасць артыкулаў узрасла з 8 да 14.

У кастрычніку 2006 года ў праекце зарэгістраваўся ўдзельнік Сержыа Мейра (бразілец), пад нікам Smeira, які пачаў актыўна выкарыстоўваць бота для павелічэння колькасці артыкулаў. Да таго моманту, як ён запусціў бота, у раздзеле было каля 760 артыкулаў.

23 жніўня 2007 года колькасць артыкулаў у раздзеле перавысіла 50 тысяч. 5 верасня таго ж года ў раздзеле колькасць артыкулаў склала больш за 90 тысяч, тым самым раздзел на валапюк стаў буйнейшым у Вікіпедыі на штучнай мове, абагнаўшы раздзел на эсперанта. 8 верасня 2007 года, дзякуючы новай заліўцы ботам, раздзел на мове валапюк стаў 15-м, які дасягнуў мяжы ў 100 тысяч артыкулаў.

У верасні 2007 года на Мета-вікі абмяркоўвалася магчымасць закрыцця раздзела, урэшце было вырашана яго захаваць. У снежні 2007 года пачалося новае абмеркаванне, гэтым разам прапановы выдаліць усе артыкулы, створаныя ботам. Але і гэтая прапанова таксама была адхілена.

Заснавальнік Вікіпедыі Джымі Уэйлс у снежні 2007 года папрасіў выключыць раздзел са спісу раздзелаў Вікіпедый, адсартаваных паводле памеру, а ў студзені 2008 года выказаўся ў падтрымку выдалення артыкулаў, створаных ботам.

У адказ на крытыку адміністратар smeira напісаў: «Я падумаў, што змагу зацікавіць каго-небудзь і, магчыма, прывабіць да вывучэння мовы, зрабіўшы нешта вар’яцкае, — напрыклад, забяспечыўшы неверагодна хуткі рост раздзела». Для дасягнення гэтай мэты ён выкарыстоўвае ботаў, ствараючы артыкулы-загатоўкі пра населеныя пункты розных краін (гэтая методыка выкарыстоўваецца шмат якімі іншымі раздзеламі Вікіпедыі: бяруцца звесткі з адпаведных артыкулаў «зыходнага» раздзела і дадаюцца ў перакладзены на «мэтавую» мову шаблон). Як адзначае Smeira, ён з’яўляецца адзіным аўтарам дадзенага раздзела, бо сярод усіх носьбітаў мовы палова валодае мовай на пачатковым узроўні, недастатковым для напісання артыкулаў, а большасць з астатніх не цікавіцца ні Вікіпедыяй, ні інтэрнэтам, ні камп’ютарамі наогул.

Станам на 1 верасня 2015 года колькасць правак у праекце стабільна расце толькі дзякуючы інтэрвікі-ботам. Колькасць правак у суткі (уключаючы ботаў) рэдка перавышае 15.

## Спасылкі 
* Of bots and conlangs: the Volapük Wikipedia
* Volapuko jam superas Esperanton en Vikipedio
* http://everythingscorner.blogspot.com/2007/10/wikipedia-in-volapk-exponential-growth.html
* https://millosh.wordpress.com/2008/01/01/resources-for-the-volapuk-case/
* http://www.aclweb.org/anthology/U/U09/U09-1004.pdf
* Benokömö! Ini Vükiped Volapükik!

Валапюк
Валапюк
Катэгорыя:Валапюк
Генры Джэймс

**Генры Джэймс** (; 15 красавіка 1843, Нью-Ёрк — 28 лютага 1916, Лондан) — амерыканскі , тэолаг і філосаф, які з трыццаці гадоў жыў у Еўропе, а за год да смерці прыняў брытанскае грамадзянства. Брат выбітнага псіхолага Уільяма Джэймса. Буйная постаць трансатлантычнай культуры мяжы XIX і XX стагоддзяў. За 51 год літаратурнай творчасці ён напісаў 20 раманаў, 112 апавяданняў і 12 п’ес. Чырвонай стужкай праз усю яго творчасць праходзіць тэма непасрэднасці і наіўнасці прадстаўнікоў Новага Света, якія вымушаныя прыстасоўвацца альбо кідаць выклік інтэлектуальнасці схільнага да заняпаду Старога Свету («Дэйзі Мілер», 1878; «Жаночы партрэт», 1881; «Паслы», 1903).

## Літаратура 
* Leon Edel, *Henry James, a Life* (1985).


Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Берлінская фондавая біржа

thumb|Берлінская біржа (1900 год)

**Берлінская фондавая біржа** (, ) — фондавая біржа ў Германіі. Размяшчаецца ў Берліне. Злілася з Брэменскай біржай, таму яе яшчэ завуць **Берлінска-Брэменская біржа**.

## Гл. таксама 
* Кампаніі, што маюць лістынг акцый на Берлінскай біржы

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт біржы

Катэгорыя:Фондавыя біржы
Катэгорыя:Еўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Заходнееўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Эканоміка Германіі
Катэгорыя:Кампаніі Берліна
Гамбургская фондавая біржа

thumb|Будынак біржы
**Гамбургская фондавая біржа** (Hamburger Börse) была заснавана ў 1558 годзе і з'яўляецца найстарэйшай з 8 фондавых біржаў у Германіі. Размяшчаецца ў Гамбурге.

У 1999 годзе злілася з Гановерскай фондавай біржай.

## Гл. таксама 
* Кампаніі, што маюць лістынг акцый на Гамбургскай біржы

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт біржы

Катэгорыя:Фондавыя біржы
Катэгорыя:Еўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Заходнееўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Эканоміка Германіі
Катэгорыя:Гамбург
Мюнхенская фондавая біржа

thumb|250px|Будынак Мюнхенскай біржы
**Мюнхенская фондавая біржа** () — біржа размешчаная ў Мюнхене, Германія. Была заснавана ў 1830 годзе. З 1935 года пасля аб’яднання з Аўгсбургскай біржай і да 2003 года насіла назву «Баварская Біржа» ().

На Мюнхенскай біржы гандлююць акцыямі, аблігацыямі і паямі інвестыцыйных фондаў. Мюнхенская біржа з’яўляецца роднай біржай () для такіх акцыянерных таварыстваў як BMW, Allianz, Munich Re і Siemens.

## Гл. таксама 
* Спіс фондавых біржаў
* Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Мюнхенскай біржы

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт біржы 

Катэгорыя:Фондавыя біржы
Катэгорыя:Еўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Заходнееўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Эканоміка Германіі
Катэгорыя:Мюнхен
Марыя-Тэрэза Савойская

**Марыя-Тэрэза Савойская** (, ) (31 студзеня 1756, Турын, Сардзінскае каралеўства — 2 чэрвеня  1805, Грац, Аўстрыйская імперыя) — прынцэса Сардзінская і П’емонцкая, жонка Шарля дэ Бурбона, графа дэ Артуа, самага малодшага ўнука караля Францыі Людовіка XV, які праз 19 гадоў пасля яе смерці стаў каралём Францыі Карлам X.

## Біяграфія 
Марыя Тэрэза Савойская была пятым дзіцем і трэцяй дачкой караля Сардзініі Віктара Амадэя III і яго жонкі каралевы Марыі Антоніі Бурбонскай, Інфанты Іспанскай. Яе бабуляй і дзядулем па бацькаўскай лініі былі кароль Сардзініі Карл Эмануіл III і яго жонка Паліксена Крысціна Гесэн-Ротэнбургская. Паліксена была дачкой Эрнста Леапольда, ландграфа Гесэн-Ротэнбургскага. Яе бабуляй і дзядулем па матчынай лініі былі кароль Іспаніі Філіп V і яго другая жонка Елізавета Фарнезэ.

16 лістапада 1773 Марыя-Тэрэза выйшла замуж за Шарля дэ Бурбона, графа дэ Артуа; яе сястра, Марыя-Жазэфіна, выйшла замуж за яго брата, Луі-Станісласа графа Праванскага, двума гадамі раней. Шарлю д’Артуа першапачаткова было прызначана жаніцца на прынцэсе Кандэ, і ён быў эмацыйна і духоўна бліжэй да сваёй іншай ятроўцы, Марыі Антуанэты Аўстрыйскай; яго шлюб з Марыяй-Тэрэзай не здолеў зацікавіць ні нявесту, ні жаніха. Яна была адной з найбольш нелюбімых і непапулярных фігур пры французскім двары ў той час, хоць яна пазбегла горшых нападак і паклёпу, накіраваных на Марыю Антуанэту. Граф і графіня д’Артуа пасля нараджэння дзяцей фактычна не жылі адзін з адным.

У Марыі Тэрэзы Савойскай і графа д’Артуа было чацвёра дзяцей, апошняя прамая лінія старэйшай галіны Бурбонаў:

* Луі-Антуан, герцаг Ангулемскі (1775—1844);
* Сафія (1776—1783);
* Шарль-Фердынанд, герцаг Берыйскі (1778—1820);
* Марыя-Тэрэза (1783);

Графіня дэ Артуа бегла з Францыі разам са сваім мужам у 1789, пасля пачатку Французскай Рэвалюцыі. Марыя-Тэрэза памерла ў выгнанні ў Грацы ў 1805. Паколькі яна памерла перш, чым яе муж стаў каралём Францыі пад імем Карл X, яна не стала каралевай і была пахавана пад імем графіні д’Артуа. Марыя-Тэрэза Савойская была пахавана ў Імператарскім маўзалеі побач з саборам Граца.

Катэгорыя:Бурбоны
Катэгорыя:Савойская дынастыя
Браціслаўская фондавая біржа

**Браціслаўская фондавая біржа** () — славацкая фондавая біржа. Размешчана ў сталіцы Славакіі — Браціславе. Была заснавана 15 сакавіка 1991 года ў адпаведнасці з указам Міністэрства фінансаў Славакіі ад 1990 года, і з'яўляецца арганізатарам публічнага гандлю каштоўных папер. Першы гандаль стаў праводзіцца з 6 красавіка 1993 года.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт біржы

Катэгорыя:Еўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Браціслава
Катэгорыя:1991 год у Браціславе
Варшаўская фондавая біржа

**Варшаўская фондавая біржа** — найбуйнейшая фондавая біржа ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе. Ажыццяўляе сваю дзейнасць у Варшаве, Польшча. Пачала сваю біржавую дзейнасць 16 красавіка 1991 года.

Асноўныя індэксы:
* WIG 20 — складаецца з 20 найбуйнейшых па капіталізацыі кампаній.
* WIG — складаецца з усе зарэгістраваныя на біржы кампаніі.

## Гл. таксама 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт біржы 

Катэгорыя:Фондавыя біржы
Катэгорыя:Еўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Усходнееўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Члены WFE
Катэгорыя:Члены FESE
Катэгорыя:Эканоміка Польшчы
Катэгорыя:Варшава
Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе
Катэгорыя:1991 год у Варшаве
Франкфурцкая фондавая біржа

**Франкфурцкая фондавая біржа** (, скар. *FWB*) — найбуйнейшая нямецкая і адна з найбуйнейшых сусветных біржаў. Аператарам пляцоўкі з'яўляецца Deutsche Boerse Group AG. Пачатковым пунктам існавання біржы лічыцца прыняцце гандлярамі ў 1585 годзе адзіных абменных курсаў валют у Франкфурце-на-Майне, які да таго моманту ўжо стаў буйным еўрапейскім гандлёвым цэнтрам. Лідзіруючую пазіцыю ў Германіі займае з 1949 года. Пад кантроль «Deutsche Boerse Group», створанай на яе аснове, была перададзена ў 1993 годзе.

Асноўны індэкс: DAX () — адлюстроўвае кошты на акцыі 30 найбуйнейшых нямецкіх кампаній, з'яўляецца барометрам стану нямецкай эканомікі.

## Галерэя 

Выява:Boerse-ffm001.jpg|Будынак Франкфурцкай фондавай біржы з вышыні птушынага палёту
Выява:Stock Exchange Frankfurt (1).jpg|Франкфурцкая біржа ўначы
Выява:Bull and bear.jpg|Мядзведзь і бык, сімвалы біржавога гандлю, перад будынкам біржы

## Гл. таксама 
* Кампаніі, што маюць лістынг акцый на Франкфурцкай біржы
* Спіс Еўрапейскіх фондавых біржаў

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт біржы

Катэгорыя:Фондавыя біржы
Катэгорыя:Еўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Заходнееўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Эканоміка Германіі
Катэгорыя:Франкфурт-на-Майне
Штутгарцкая фондавая біржа

**Штутгарцкая фондавая біржа** () — другая па памеры фондавая біржа ў Германіі пасля Франкфурцкай біржы. Размешчана ў Штутгарце.

## Гісторыя 
Гісторыя Штутгарцкай фондавай біржы бярэ пачатак ад ўтварэння 4 лютага 1860 года «Галіновага гандлёвага саюза», які аб'яднаў дзелавыя інтарэсы гандляроў тэкстылем. У наступным 11 лютага 1861 года быў створаны «Штутгарцкі гандлёвы саюз», які стаў папярэднікам фондавай біржы па гандлі каштоўнымі паперамі.

## Гл. таксама 
* Кампаніі, што маюць лістынг акцый на Штутгарцкай біржы

Катэгорыя:Фондавыя біржы
Катэгорыя:Еўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Заходнееўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Эканоміка Германіі
Катэгорыя:Штутгарт
Бухарэсцкая фондавая біржа

**Бухарэсцкая фондавая біржа** — фондавая біржа ў Бухарэсце, сталіцы Румыніі. 1 снежня 2005 года электронная гандлёвая пляцоўка, RASDAQ, злілася з **Бухарэсцкай біржай**. У наш час на біржы маюць лістынг акцыі прыкладна 160 кампаній. Капіталізацыя рынка акцый у 2006 годзе склала 28,5 млрд долараў ЗША.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт біржы

Катэгорыя:Фондавыя біржы
Катэгорыя:Еўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Усходнееўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Эканоміка Румыніі
Катэгорыя:Бухарэст
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Бухарэста
Італьянская фондавая біржа

**Італьянская фондавая біржа (Borsa Italiana S.p. A., ISE)** — найбуйнейшая італьянская біржа, размешчаная ў Мілане. Адкрыта ў 1998 годзе, уваходзіць у склад карпарацыі Borsa Italiana Group — сярод акцыянераў — замежныя кампаніі і найбуйнейшыя італьянскія банкі.

Асноўны індэкс: S&P/MIB — адлюстроўвае кошт акцый 40 найбуйнейшых кампаній, якія гандлююцца на біржы, спіс якіх увесь час пераглядаецца і капіталізацыя якіх складае 80 % усёй біржы.

Рэкорд біржы па дзённым абароце гандлю, устаноўлены 17 сакавіка 2000 года — 8,03 млрд еўра.

## Гл. таксама 
* Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Італьянскай біржы

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт біржы

Катэгорыя:Фондавыя біржы
Катэгорыя:Еўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Паўднёваеўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Эканоміка Мілана
Катэгорыя:1808 год у Італіі
Ірландская фондавая біржа

**Euronext Dublin** — адзіная фондавая пляцоўка Ірландыі — былая **Ірландская фондавая біржа**, якая ў 2018 годзе ўвайшла ў групу кампаній Euronext.

Цяпер гандлёвая пляцоўка прапануе шырокі выбар фінансавых інструментаў, якія гандлююцца на біржы, а таксама забяспечвае доступ да аперацый з валютамі.

Euronext Dublin вядзе разлік уласнага індэкса – ISEQ 20.

## Гісторыя 
Пачатак развіцця фондавага рынку Ірландыі адносяць да 1793, калі была запушчана Дублінская фондавая біржа. Працяглыя перапынкі ў яе рабоце ўзнікалі ў перыяды Першай і Другой сусветных войнаў.

Пасля далучэння ў 1971 годзе Коркскай гандлёвай пляцоўкі стала называцца Ірландскай фондавай біржай.

У 1973 годзе адбылося зліццё з фондавым рынкам Вялікабрытаніі, але ў 1995 годзе Ірландская біржа вярнула сваю незалежнасць і працягнула самастойнае развіццё.

У 2018 годзе Ірландская фондавая біржа становіцца часткай магутнага еўрапейскага кангламерату фінансавага свету Euronext і змяняе назву на Euronext Dublin.

## Спасылкі 
* Старонка біржы на сайце Euronext

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фондавыя біржы
Катэгорыя:Еўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Заходнееўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Члены WFE
Катэгорыя:Члены FESE
Катэгорыя:Эканоміка Ірландыі
Катэгорыя:Дублін
Будапешцкая фондавая біржа

**Будапешцкая фондавая біржа** () — фондавая біржа ў Венгрыі. Размяшчаецца ў Будапешце.

## Падзеі 
З лета 1932 года па восень 1933 года біржа была зачынена па прычыне эканамічнага крызісу.

## Крыніцы 
## Гл. таксама 
* Кампаніі, што маюць лістынг акцый на Будапешцкай біржы

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт біржы

Катэгорыя:З’явіліся ў 1864 годзе
Катэгорыя:1864 год у Будапешце
Катэгорыя:Фондавыя біржы
Катэгорыя:Еўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Усходнееўрапейскія фондавыя біржы
Катэгорыя:Члены WFE
Катэгорыя:Эканоміка Венгрыі
Катэгорыя:Эканоміка Будапешта
Злучаныя Штаты Афрыкі

thumb
**Злучаныя Шта́ты А́фрыкі** — аб'яднанне на базе афрыканскіх дзяржаў, стварэнне якога было прапанавана прэзідэнтам Ганы Квамэ Нкрумай і пазней падтрымана лідарам Лівіі Муамарам Кадафі.

Ідэя стварэння адзінай афрыканскай дзяржавы належыць першаму прэзідэнту Ганы Квамэ Нкрума. Пазней да гэтай ідэі вярнуўся Муамар Кадафі, заклікаючы да аб'яднання Афрыкі на самітах у Ламэ (Тога) у 2000 годзе , Конакры (Гвінея) у чэрвені 2007  і Адыс-Абебе (Эфіопія) у лютым 2009 .

Утварэнне Злучаных Штатаў Афрыкі падтрымліваецца некаторымі іншымі афрыканскімі палітыкамі, напрыклад, прэзідэнтам Сенегала Абдулаем Вадам. Стварэнню такой дзяржавы супрацьстаіць іншы блок на чале з ПАР.

Злучаныя Штаты Афрыкі, калі яны будуць створаны (і будуць складацца з усе дзяржавы Афрыкі), зоймуць 3-е месца ў свеце паводле насельніцтва (у 2009 яно складзе каля 992 мільёнаў чалавек) і першае — паводле тэрыторыі. Насельніцтва гэтай дзяржавы будзе гаварыць прыкладна на 2 000 мовах.

## Спасылкі 
* Злучаныя Штаты Афрыкі 
* Злучаныя Штаты Афрыкі: блог  

## Гл. таксама 
* Афрыканскі саюз
* Злучаныя Штаты Амерыкі

Катэгорыя:Панафрыканізм
Варнаўскі тунэль

**Варнаўскі тунэль** () — тунэль у горадзе Ростак.

Варнаўскі тунэль злучае заходні і ўсходні берагі ракі Варнаў. Збудаванне даўжынёй 790 м было адкрыта 12 верасня 2003 года міністрам транспарту Манфрэдам Штольпэ. Тунэль з’яўляецца пачаткам і адзіным платным участкам аўтабана A19. Пешаходам і веласіпедыстам уезд забаронены.

Тунэль — уласнасць *Warnowquerung GmbH & Co. KG* (50-гадовая канцэсія). Плата з мая па кастрычнік вышэйшая, чым у халодны перыяд.

Пры будаўніцтве была выкарыстана тэхналогія апускання гатовых секцый. Галоўная частка тунэля складаецца з 6 бетонных секцый, якія былі пабудаваны на беразе і пагружаны ў ваду. Кожная з такіх секцый мае даўжыню 120 м. Упершыню падобная тэхналогія была ўжыта пры будаўніцтве тунэля Дэтройт — Уінсар яшчэ ў 1930 годзе.

## Спасылкі 
* Сайт Варнаўскага тунэля
* Toll Roads News 

Катэгорыя:Ростак
Катэгорыя:Тунэлі Германіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 2003 годзе
Катэгорыя:Геаграфія Германіі
Варнаў

**Ва́рнаў** (, вымаўляецца Ва́рна) — рака ў Германіі, працякае па зямлі Мекленбург — Пярэдняя Памеранія. Упадае ў Балтыйскае мора ў Варнемюндэ.

Назва ракі мае славянскія вытокі (рака Вароны). У межах горада Ростака рака носіць назву Ніжняя Варнаў (Unterwarnow). Суднаходная да галоўнай прыстані Ростака, каля пяці кіламетраў ад вусця. У вусце ракі размяшчаецца важны пункт паромнага паведамлення ў Паўночнай Еўропе. Па берагах ракі апроч партовых збудаванняў размяшчаюцца прадпрыемствы суднабудаўнічай і суднарамонтнай прамысловасці, верфі і яхт-клубы. У Ростаке пад ракой пракладзены Варнаўскі тунэль.

## Рыба 
Дзякуючы параўнальна нядрэннай экалогіі, рака досыць багатая рыбай. У тым ліку — лешч, плотка, акунь, судак, язь, селядзец, а таксама нават стронга і рачны вугор. Рэчка ў ніжняй плыні — месца нерасту балтыйскага селядца і яе напасу непасрэдна перад нерастам. Судак, у тым ліку памерам дазволеным сучаснымі правіламі лоўлі — больш 45 см, — ловіцца на спінінг у межах Ростака.

Катэгорыя:Рэкі Мекленбурга-Пярэдняй Памераніі
Царнаў

**Царнаў** () — рака ў Германіі, працякае па зямлі Мекленбург — Пярэдняя Памеранія. Агульная даўжыня ракі 15 км. Вышыня вытока 36.1 м. Вышыня вусця 0,2 м.
 
Перапад вышыні 36 м.

Катэгорыя:Рэкі Мекленбурга-Пярэдняй Памераніі
Крахаль даўгадзюбы

**Даўгадзюбы крахаль**, даўганосы савук (*Mergus serrator*) — птушка з сямейства .

Качка сярэдніх памераў. Даўжыня цела 56—62 см, маса 1—1,3 кг. На патыліцы двайны чуб з падоўжаных пёраў. Дзюба вузкая з зубцамі па краі і з кручком на канцы. Палавы дымарфізм у афарбоўцы добра выяўлены. У самца галава чорная з металічным адлівам, валляк буры з чорнымі стракацінамі, спіна цёмная, бакі шэрыя. Самка шэрая, з карычневай галавой і шыяй.

Пашырэнне: Еўразія і Паўночная Амерыка. У час пралёту рэгулярна адзначаецца на буйных вадаёмах у розных частках Беларусі. Месцы пражывання: парослыя дрэвава-хмызняковай расліннасцю астравы і ўзбярэжжы буйных азёр з празрыстай вадой. Адзначаны таксама ў час харчавання на мелкаводных сажалках рыбагадавальніка.

Гняздо робіць ва ўтульных месцах — у нішах сярод камення, у густых зарасніках крапівы, пад кустамі вярбы або пад полагам лесу. Кладка з 8—11 яек памерамі 64 x 44,9 мм у першай палове чэрвеня. У выпадку гібелі першай кладкі бывае паўторная. Наседжванне 26—28 сутак. Корміцца, галоўным чынам, дробнай рыбай.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Качыныя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Птушкі на марках
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Белавокая чэрнець

**Белавокая чэрнець**, белавокі нырок (*Aythya nyroca*) — птушка з сямейства качыных.

Невялікая качка, памерамі крыху большая за чырка-свістунка, даўжыня цела 37 см, маса 500—700 г. Галава і шыя рыжавата-карычневыя. Знізу на шыі цёмнае кольца. Спіна цёмна-бурая. Шыя, грудзі (валляк) і бакі ржава-карычневыя. Брушка і ніжнія покрыўныя пёры белыя. Ногі шэрыя. Радужына вачэй белая. Самка адрозніваецца ад самца адсутнасцю цёмнага кольца на шыі, больш яркім карычневым апярэннем верху цела і паступовым пераходам у афарбоўцы ад грудзей да брушка. Радужына карычневая, у старых самак — белая.

Гняздуецца ў Азіі да азёр Зайсан і Байкал, даходзіць да Тыбета; з Паўночнага Каўказа і Прычарнамор'я — да Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропы. Звычайная на Балканах. Рэдкая ў Польшчы, Германіі, Італіі, Іспаніі, рэгулярна, але ў невялікай колькасці гняздуецца ў Францыі. Сустракаецца ў Паўночнай Афрыцы. Мяркуецца, што яна гняздуецца ў Бельгіі, дзе зрэдку з'яўляецца, і на Брытанскіх астравах. У Швейцарыі кожны год бывае на пралётах і зімоўцы, але не гняздуецца. У Еўразіі белавокая чэрнець пашырана ў стэпавай і пустыннай зонах. У Беларусі зрэдку гняздуецца пераважна ў паўднёвых раёнах.

Жыве на вадаёмах з багатай воднай расліннасцю і зараснікамі трыснягу. На буйных азёрах трымаецца толькі ў прыбярэжнай частцы, звычайна там, дзе іншыя нырцовыя качкі бываюць рэдка. Часцей пасяляецца на балотах, сажалках, невялікіх азёрах і рэчках. Гняздуецца на рыбагадоўчых сажалках. Займае як адкрытыя, так і лясныя вадаёмы. Птушка аддае перавагу адасобленаму спосабу жыцця.

Добра замаскіраваныя гнёзды размяшчае ў густой прыбярэжнай асацэ, на астраўках і сплавінах сярод зараснікаў трыснягу і чароту, блізка ад вады. Кладкі яек выяўляюцца ў першай палове траўня. У іх 6-12, часцей 8-10, бледных буравата-белых яек памерамі 52 x 38 мм. Наседжванне 26-28 сутак.

Від занесены ў Чырвоны спіс МСАП (LR/nt, версія 2.3, 1994).

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. — ISBN 5-85700-095-5.

Катэгорыя:Качыныя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1770 годзе
Катэгорыя:Птушкі на марках
Шверынская ратуша

**Шверынская ратуша** () — ратуша ў горадзе Шверын.

Будынак, размешчаны на Рыначнай плошчы ў Старым Шверыне, вядома з 1338 года. Мяркуецца, што першапачаткова гэта была гатычная пабудова з востраканцовым шпілем. Аднак, ратуша разам з суседнімі пабудовамі моцна была пашкоджана пажарамі 1531 і 1558 гг. У выніку, у 1567—1575 гг новы будынак быў збудаваны ў стылі Рэнесанс. Сучасны выгляд фасада ратушы прыняў у XIX стагоддзі па праекце Георга Адольфа Дэмлера.

З 1998 года Гарадскі савет і мэрыя пераехалі ў новы будынак. У 2000-2001 гг быў праведзены капітальны рамонт інтэр'ера. Сёння будынак з'яўляецца офісам кампаніі *Stadtmarketing Gesellschaft Schwerin GmbH*.

Катэгорыя:Ратушы Германіі
Катэгорыя:Славутасці Шверына
Катэгорыя:Збудаванні Германіі ў стылі гістарызму
Шверынскі замак

**Шверы́нскі замак** () — палац з тысячагадовай гісторыяй у горадзе Шверын у Германіі, зямля Мекленбург — Пярэдняя Памеранія. Размяшчаецца ў цэнтры горада на Палацавым востраве, які злучаны двума мастамі з горадам і палацавым садам. Працяглы час служыў рэзідэнцыяй мекленбургскіх герцагаў, а ў наш час у палацы засядае ландтаг Мекленбурга — Пярэдняй Памераніі.

Раней на месцы палаца на маленькім востраве ў Шверынскім возеры ў 965 годзе была пабудавана славянская крэпасць.
Сучасны палац, які эклектычна змяшаў некалькі архітэктурных стыляў, пабудаваны ў 1845-1857 гадах па заказе вялікага герцага Мекленбург-Шверынскага ў сярэдзіне XIX стагоддзі архітэктарам Георгам Адольфам Дэмлерам.

## Гл. таксама 
* Замкі Мекленбурга — Пярэдняй Памераніі

Image:Schwerin Castle Aerial View Island Luftbild Schweriner Schloss Insel See.jpg
Выява:Schwerin Schlossgarten 2009.jpg|Від на замак з паўднёвага боку. 2009 год
File:Schweriner Schloss 1.JPG|Замак у маі 2011 года
File:Замок в Шверине. Вид с юго-востока.jpg|Від з паўднёвага ўсходу
File:15-05-05-Schloß-Schwerin-RalfR-DSCF5191-2.jpg

Катэгорыя:Славутасці Шверына
Катэгорыя:Замкі Мекленбурга-Пярэдняй Памераніі
Катэгорыя:Збудаванні Германіі ў стылі гістарызму
Генрых III Мекленбургскі

**Генрых III Мекленбургскі** (; каля 1337 — 24 красавіка 1383, Шверын) — герцаг Мекленбурга з 1379 года.

## Біяграфія 
Генрых — першы сын герцага Мекленбурга Альбрэхта II і яго жонкі Яўфеміі, сястры караля Швецыі Магнуса. Першым шлюбам Генрых абручыўся з Інгеборгай Дацкай, дачкой караля Даніі Вальдэмара IV. У іх нарадзілася чацвёра дзяцей:

* Альбрэхт IV, суправіцель Мекленбурга ў 1383—1388 гадах
* Яўфеміі, замужам за Іаганам V Верле-Гюстраўскім
* Марыя, маці караля Даніі Эрыка VII, замужам за герцагам Варціславам VII Памеранскім
* Інгеборга, абатыса Рыбніцкага манастыра з 1398 года

26 лютага 1377 года герцаг жаніўся ў другі раз на Мехцільдзе Верле-Варэнскай, дачцэ Бернахрада II Верльскага. Гэты шлюб застаўся бяздзетным.

У выніку няшчаснага выпадку на турніры ў Вісмары Генрых III памёр 24 красавіка 1383 года ў Шверынскім замку і быў пахаваны ў царкве Даберанскага манастыра. Да 1384 года герцагства перайшло ў рукі брата Магнуса I Мекленбургскага і сына Альбрэхта IV.

## Спасылкі 
* Генеалагічнае дрэва Мекленбургскага дому 

Катэгорыя:Кіраўнікі Мекленбурга
Катэгорыя:Мекленбургскі дом
Георг Адольф Дэмлер

**Георг Адольф Дэмлер** (; ,  — , ) — нямецкі архітэктар і палітычны дзеяч.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1804 годзе ў Берліне. Вучыўся ў берлінскай Будаўнічай акадэміі ў Карла Фрыдрыха Шынкеля. У 1830 годзе, ва ўзросце 26 гадоў, быў прыняты на пасаду кіраўніка будаўніцтва Мекленбург-Шверынскага герцагства.

З 1830 па 1851 год стварыў цэлы шэраг будынкаў у Шверыне, у тым ліку арсенал, палац Вялікага герцага, манеж, тэатр.

Удзельнічаў у палітычным руху. Спачуваў працоўнаму класу, увёў арыгінальную сістэму аплаты, якая дазваляла размеркаваць увесь прыбытак ад будаўніцтва сярод рабочых. У 1851 годзе з-за сваёй палітычны дзейнасці быў звольнены са службы. Пасля шасці гадоў, праведзеных у паездках па Еўропе, вярнуўся ў Шверын і заняўся выключна палітыкай.

У 1859 годзе Дэмлер стаў адным з заснавальнікаў нацыянальнага таварыства, а пасля 1866 года далучыўся ў Штутгарце да нямецкай народнай партыі. Праз дзесяць гадоў перайшоў у стан сацыял-дэмакратаў. У 1877 годзе быў выбраны ў рэйхстаг, але ўжо праз год адмовіўся ад сваіх паўнамоцтваў.

Памёр у 1886 годзе ў Шверыне.

## Будынкі і збудаванні 
Будынкі і збудаванні Дэмлера сфармавалі выгляд горада Шверын.

Выява:Schwerin 2002 12.jpg| **Шверынскі замак**
Выява:Arsenal am Pfaffenteich065.JPG| **Арсенал**
Выява:Demmler house Schwerin.JPG| **Жылы дом Дэмлера**, Мекленбургштрасэ, 1
Выява:Rathaus Schwerin.jpg|Шверынская ратуша

Катэгорыя:Архітэктары Германіі
Катэгорыя:Шверын
Людовік III (кароль Францыі)

**Людовік III** (863 - 5 жніўня 882) — кароль Заходне-Франкскага каралеўства (Францыі) у 879 - 882 гадах, з дынастыі Каралінгаў. Старэйшы сын Людовіка Заікі і Ансгарды Бургундскай.

Катэгорыя:Каралінгі
Катэгорыя:Каралі французскія
Людовік IV (кароль Францыі)

**Людовік IV Заморскі** (, 10 верасня 920 або 921, Лан, Францыя — 10 верасня 954, Рэймс, Францыя) — кароль Францыі, кіраваў у 936—954 гадах, з дынастыі Каралінгаў. Сын Карла III Прастака і Агівы Уэсекскай, сястры Этэльстана, караля Англіі. Пасля таго, як Карл трапіў у палон да графа Герберту II дэ Вермандуа (923), жонка яго бегла з маленькім сынам да брата, у Англію. З прычыны, што Людовік жыў і выхоўваўся ў Англіі, яго празвалі заморскім.

Катэгорыя:Каралінгі
Катэгорыя:Каралі французскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя
Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з каня
Маргарыта I Дацкая

**Маргарыта Дацкая** (;  — ) — каралева Даніі з 10 жніўня 1387 па 24 студзеня 1396 года, рэгент Нарвегіі з 2 лютага 1388 па 6 верасня 1389 года і каралева Швецыі з 22 сакавіка 1389 па 23 чэрвеня 1396 года. Разумны і рашучы палітык і дзяржаўны дзеяч, дачка дацкага караля Вальдэмара IV Атэрдага, жонка нарвежскага караля Хокана VI. Яна мела велізарны аўтарытэт у краінах Скандынавіі.

## Біяграфія 
У 1376 годзе дамаглася абрання на дацкі прастол замест Альбрэхта IV Мекленбургскага свайго сына — непаўналетняга Олафа, які ў 1380 годзе пасля смерці Хокана VI атрымаў у спадчыну прастол Нарвегіі. Маргарыта кіравала Даніяй і Нарвегіяй ад імя Олафа ў якасці рэгенткі, а пасля яго смерці ў 1387 годзе стала каралевай гэтых дзяржаў. У 1389 годзе Маргарыту Дацкую прызналі сваёй каралевай і шведы. Яна ажыцявіла ідэю скандынаўскага яднання: дамаглася ў чэрвені 1397 года ўзвядзення на прастол Даніі, Швецыі і Нарвегіі ў якасці агульнаскандынаўскага караля свайго траюраднага пляменніка Эрыка Памеранскага.

Фактычна да канца свайго жыцця Маргарыта Дацкая кіравала краінамі Кальмарскай уніі.

thumb|left

Катэгорыя:Каралі нарвежскія
Катэгорыя:Каралі дацкія
Катэгорыя:Каралі шведскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIV стагоддзя
Катэгорыя:Кіруючыя каралевы
Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Рэгенткі
Катэгорыя:Эстрыдсены
Карл Эмануіл III

**Карл Эмануіл III** (;  — , Турын, Італія) — кароль Сардзінскага каралеўства і герцаг Савойскі (1730—1773). Сын Віктара Амадэя II, герцага Савойскага і Ганны Марыі Арлеанскай.

Уступіў на трон у 1730 годзе пасля адрачэння свайго бацькі.

Карл Эмануіл жаніўся 15 сакавіка 1722 года на Ганне Крысціне Луізе Пфальцкай (1704—1723). У іх нарадзіўся сын:
* Віктар Амадэй Тэадор (1723—1725).

Яго жонка памерла пры родах і ён жаніўся другі раз 23 ліпеня 1724 года на кузіне сваёй першай жонкі, Паліксеніі Крысціне Гесэ-Рэйнфельс-Ротэнбург (1706—1735), дачцэ Эрнэста Леапольда Гесэ-Рэйнфельс-Ротэнбург . У гэтым шлюбе нарадзіліся:

* Віктар Амадэй III (1726—1796),
* Элеанора (1728—1781),
* Марыя Луіза (1729—1767),
* Марыя Фелісіта (1730—1801),
* Эмануіл Філіберт (1731—1735),
* Карл (1733—1733).

Стаўшы ўдаўцом ён жаніўся ў трэці раз 1 красавіка 1737 на Елізавеце Тэрэзе Латарынгскай (1711—1741), дачцэ Леапольда I, герцага Латарынгіі. У іх нарадзіліся:

* Карл (1738—1745),
* Вікторыя (1740—1742),
* Бенуа (1741—1808), жаніўся на сваёй пляменніцы Марыі Ганне Савойскай (1757—1824).
Елізавета Тэрэза памерла неўзабаве пасля нараджэння трэцяга дзіцяці.

Катэгорыя:Савойская дынастыя
Катэгорыя:Каралі сардзінскія
Альбрэхт IV Мекленбургскі

**Альбрэхт IV Мекленбургскі** (; да 1363 — паміж 24 і 31 снежня 1388) — герцаг Мекленбургскі, у 1383—1388 гадах суправіцель Мекленбурга.

Альбрэхт IV — сын герцага Мекленбурга Генрыха III і Інгеборгі Дацкай. У 1371 або 1375 годзе яго дзед, кароль Вальдэмар IV Атэрдаг абвяшчаў яго сваім спадчыннікам на шведскім прастоле. Аднак гэта адбылося не зусім добраахвотна. Вальдэмар атрымаў за гэта абяцаныя Сконэ і ўсе астатнія заваяваныя бацькам Альбрэхта дацкія тэрыторыі. Супраць Альбрэхта выступіла вялікая частка дваранства, абвясціла пра яго звяржэнне і заклікала на дапамогу дачку Вальдэмара Маргарыту I. У 1376 годзе яна абвясціла каралём свайго сына Олафа II пад сваёй апекай. Альбрэхт адмовіўся ад дацкага трона і ў 1383 годзе пасля смерці свайго бацькі кіраваў у Мекленбургу разам са сваім дзядзькам Магнусам I і сваім братам Іаганам IV. Альбрэхт быў жанаты з Елізаветай Гальштэйнскай, дачкой Мікалая Гольштэйн-Рэндсбургскага, і памёр у канцы 1388 года.

## Спасылкі 
* Генеалагічнае дрэва Мекленбургскага дому 
* www.mittelalter-genealogie.de 

Катэгорыя:Мекленбургскі дом
Катэгорыя:Кіраўнікі Мекленбурга
Афонсу I Вялікі

**Афонсу I Партугальскі** (; 25 ліпеня 1109, Гімарайнш — 6 снежня 1185, Каімбра), вядомы таксама як **Афонсу Энрыкіш** (), **Афонсу Вялікі** (), **Афонсу Заваёўнік** () і **Афонсу Заснавальнік** () — першы кароль Партугаліі пасля абвяшчэння 26 ліпеня 1139 г. яе незалежнасці ад каралеўства Леон.

Катэгорыя:Графы партугальскія
Катэгорыя:Асобы на манетах
Катэгорыя:Бургундская дынастыя (Партугалія)
Катэгорыя:Каралі партугальскія
Ружа

**Ру́жа** (*Rosa*) — род кветкавых раслін сямейства ружавых. Мае мноства культурных форм. Дзікарослыя віды ў Беларусі называюць **шыпшынамі**.

## Этымалогія 
Назва роду паходзіць ад , што ў сваю чаргу ўтварылася ад  і . Шыпшына атрымала назву з-за вострых шыпоў, якія пакрываюць яе галіны.

## Батанічнае апісанне 
thumb|left|135px|Дыяграма кветкі роду Шыпшына

Лістападныя або вечназялёныя кусты, як правіла, вышынёй 1-5 метраў, часам павойныя, вышынёю 15—300 см (некаторыя віды ўтвараюць пляцістыя галіныы даўжынёю да 12 м).

Пабегі пакрытыя калючкамі.

Лісце чаргаванае, непарнаперыстае, з парнымі, прырослымі да чаранка прылістнікамі (рэдка простыя і без прылістнікаў, як у ), утрымлівае 5-7 лісточкаў.

Кветкі розных колераў, як правіла, бледна-ружовыя, простыя ці махровыя, 4-6 см (да 16 см) у дыяметры, адзіночныя або сабраныя ў парасонападобна-мяцёлчатыя суквецці. Цвіценне ў еўрапейскай частцы Расіі ў маі — чэрвені.

Плод несапраўдны (гіпантый), авальны або яйкападобна-шарападобны, пры выспяванні чырвонага, аранжавага, пурпурна-чырвонага колеру, са шматлікімі арэшкамі ўсярэдзіне. Афарбоўка гіпантыя абумоўлена высокім утрыманнем каратынаў. Плады выспяваюць у верасні-кастрычніку.

## Пашырэнне 
Адрозніваецца сотні відаў. Пашыраны ва ўмераным і субтрапічным паясах Паўночнага паўшар’я і ў гарах тропікаў. Старажытны цэнтр вырошчвання — Пярэдняя Азія, адкуль ружа трапіла ў антычную Грэцыю. У культуры больш за 30 тыс. сартоў (характэрна міжвідавая гібрыдызацыя). На Беларусі 9 дзікарослых відаў (шыпшын). Найбольш вядомыя: ружа Жэрара, ружа іржава-чырвоная, ружа майская, ці карычная, ружа мяккая, ружа сабачая, ружа скурысталістая, ружа Юндзіла. Трапляюцца ў падлеску разрэджаных лясоў, хмызняках, па берагах рэк, каля агароджаў. У Беларусі інтрадукаваны ружа калючая, ружа маршчыністая, ружа шматкветная, ружа шызая і інш.

Найбольшае распаўсюджванне і гаспадарчае значэнне мае .

### Віды 
Пералік відаў складзены на аснове дадзеных *GRIN*.

thumb|. Агульны выгляд расліны

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Выкарыстанне 
З шыпшыны варылі сочыва, кісялі, сушылі яе.

У народнай медыцыне плады шыпшыны выкарыстоўвалі пры прастудзе, малакроўі, рэўматызме, гіпертаніі, а таксама як супрацьзапаленчы, мачагонны і жаўцягонны сродак.

З пялёсткаў кветак некаторых відаў атрымліваюць ружавы алей.

## Шыпшына ў культуры 
У народнай культуры шыпшына сімвалізавала мужчынскае цела і маладосць і Ніна Аксёнчык.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 


Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Браганса (дынастыя)

thumb|300px|Герб дынастыі
**Дынастыя Браганса** — каралеўскі род, які кіраваў у Партугаліі ў 1640—1853 і Бразіліі ў 1822—1889. Бакавая галіна Авіскага дому і, такім чынам, Капетынгі.

## Каралі Партугаліі 
### Браганса 
* Жуан IV *Аднавіцель* (1604—1656) () — 1640—1656
* Афонсу VI (1643—1683) () — 1656—1683
* Педру II (1648—1706) () — рэгент 1667—1683, кароль 1683—1706
* Жуан V (1689—1750) () — 1706—1750
* Жазэ I (1714—1777) () — 1750—1777
* Марыя I *Набожная* ці ''Вар'ятка'' (1734—1816) () — 1777—1816, кіравала сумесна з кансортам Педру III (1717—1786)
* Жуан VI (1767—1826) () — рэгент 1799—1816, кароль 1816—1826
* Педру IV (1798—1834) () — 1826, таксама кароль Бразіліі як Педру I (1822—1831)
* Марыя II (1819—1853) () — 1826—1828
* Мігел (1802—1866) () — 1828—1834
* Марыя II (1819—1853) () — 1834—1854, кіравала сумесна з кансортам Фернанду II (1816—1885)
### Браганса-Кобург 
* Педру V (1837—1861) () — 1853—1861
* Луіш I (1838—1889) () — 1861—1889
* Карлуш I (1863—1908) () — 1889—1908
* Мануэл II (1889—1932) () — 1908—1910

#### Прэтэндэнты на трон 
* Мігел (II) (1853—1927) герцаг Браганса
* Дуартэ Нуна (1907—1976)
* Дуартэ Піу (*1945)

## Імператары Бразіліі 
### Браганса 
* Педру I
* Педру II

## Гл. таксама 
* Спіс кіраўнікоў Партугаліі
* Бразільская імператарская дынастыя

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Гісторыя Партугаліі
Катэгорыя:Гісторыя Бразіліі
Ягада

**Ягада** (*bаcca*) — цэнакарпны сакаўны шматнасенны плод раслін з тонкім скурыстым пазаплоднікам.

Ягада развіваецца як з верхняй завязі, так і з ніжняй; у апошнім выпадку яна нясе на сваёй верхавіне высмаглы калякветнік, напрыклад, у агрэста, парэчкі.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Плод
Афонсу III

**Афонсу III Булонскі** (; 5 мая 1210, Каімбра — 16 лютага 1279, Каімбра) — пяты кароль Партугаліі; сын Афонсу II і яго жонкі Уракі Кастыльскай. Афонсу прыняў кіраванне ў свайго брата, караля Саншу II у 1247 годзе.

## Шлюбы і нашчадкі Афонсу III 
* Першая жонка, Мацільда, графіня Булонская
** Раберта (1239)

* Другая жонка, прынцэса Беатрыс Кастыльская (1242—1303)
** Бранка, прынцэса Партугаліі (1259—1321), абатыса канвента Уэлгаш (*Huelgas*)
** Фернанду (1260—1262)
** Дыніш I, кароль Партугаліі (1261—1325)
** Афонсу, прынц Партугаліі (1263—1312), жаніўся на прынцэсе Віяланце Кастыльскай
** Марыя, прынцэса Партугаліі (1264—1284), манашка ў Канвенце Св. Іаана ў Каімбры.
** Санша (1264—1279)
** Канстанса (1266—1271)
** Вісентэ (1268—1271)
* Пабочныя дзеці (у ліку іншых)
** Марцін Шыкора (1250—1313)
** Урака Афонсу, манашка

Катэгорыя:Каралі партугальскія
Катэгорыя:Графы булонскія
Катэгорыя:Бургундская дынастыя (Партугалія)
Ятаган

thumb|100px|Ятаган
**Ятага́н** (тур. yatağan) — клінковая колюча-рэжучая і сякуча-рэжучая халодная зброя з доўгім адналязоўным клінком, які мае двайны выгін; нешта сярэдняе паміж шабляй і цесаком.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Халодная зброя паводле алфавіта
Катэгорыя:Клінковая зброя
Катэгорыя:Кідальная зброя
Аўтамабільная шына

**Аўтамабільная шына** (ад ; сінонімы: пакрышка, балон або гума) — адзін з найбольш важных элементаў кола (аўтамабіля, самалёта, веласіпеда і інш.), які ўяўляе сабой пругкую гума-метала-тканінную абалонку, усталяваную на вобад кола. Шына забяспечвае кантакт транспартнага сродку з дарожным палатном, прызначана для паглынання нязначных ваганняў, выкліканых недасканаласцю дарожнага пакрыцця, кампенсацыі хібнасці траекторый колаў, рэалізацыі і ўспрымання сіл, якія ўзнікаюць у пляме кантакту.

Катэгорыя:Будова аўтамабіля
Катэгорыя:Колы
Шыла

thumb

**Шыла**  — іголка з дзяржальняй. Выкарыстоўваецца, напрыклад, закройшчыкамі і майстрамі па абутку для праколвання шчыльных матэрыялаў, напрыклад, скуры. Знаходзіць прымяненне і ў іншых майстроў (сталяр, цясляр), у якасці канцылярскай, электрамантажнай прылады.

Шыла можа мець драўляную, пластмасавую ці металічную дзяржальню. У адрозненне ад швейнай іголкі, наканечнік шыла не мае адтуліны.

## Гл. таксама 
* Драпальнае шыла

Катэгорыя:Прылады
Рычард Брынслі Шэрыдан

**Рычард Брынслі Шэрыдан** (,  — ) — англа-ірландскі пісьменнік і палітык-ліберал.

## Біяграфічныя звесткі 
Вучыўся ў прывілеяванай школе Хараў, вывучаў права ў Лондане. У 1780—1812 гадах член парламента, адзін з лідараў радыкальнага крыла партыі вігаў, вядомы сваімі дэмакратычнымі поглядамі. 3 1774 годзе займаўся драматургіяй. У 1776—1809 гадах узначальваў тэатр «Друры-Лейн».

## Творчасць 
Стварыў «вясёлую камедыю», якая наблізіла англійскую драматургію да рэалістычнай. У ранніх творах завастраў увагу на маральньк праблемах свайго часу, высмейваў норавы вышэйшага свету (камедыя «Сапернікі», фарс «Дзень святога Патрыка, альбо Прадпрымальны лейтэнант», камічная баладная опера «Дуэнья», усе паст. 1775); у позніх — дэманстраваў канфлікт грошай і маралі, ствараў сацыяльныя камедыі («Паездка ў Скарбара», «Школа зласлоўя», абедзве паст. 1777; «Крытык», паст. 1779). Камедыі Р. Шэрыдана вызначаюцца дасціпнасцю, выразнасцю, парадаксальнымі сітуацыямі, кантрастам у дзеянні і характарах, двухпланавасцю кампазіцый.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Драматургі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Драматургі Ірландыі
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Жак-Рэнэ Эбер

**Жак-Рэнэ Эбер** (фр. Jacques-Réné Hébert,  — ) — дзеяч Вялікай французскай рэвалюцыі, вельмі левы сярод якабінцаў, «правадыр» эбертыстаў і абаронца санкюлотаў. Заснавальнік з'явы эбертызма.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах, Т.18, кн.1, Мн., 2004, С.37

Катэгорыя:Асобы
Ялуцзян

**Ялуцзя́н**, таксама **Ялу** (), або Амнакан () — рака, якая вызначае мяжу паміж Кітаем і КНДР — на правым беразе размяшчаецца кітайская правінцыя Ляанін, на левым — правінцыя КНДР Пхёнан-Пукто.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Жоўтае мора
Катэгорыя:Рэкі Кітая
Катэгорыя:Рэкі КНДР
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Карл Фрыдрых Шынкель

**Карл Фрыдрых Шынкель** (; , Брандэнбург — , ) — нямецкі архітэктар, мастак. Лічыцца лідарам «рамантычнага гістарызму» ў нямецкім дойлідстве.

Нарадзіўся ў Нойрупіне (Брандэнбург) у сям'і архідыякана лютэранскай царквы. Пасля скону бацькі пераехаў у Берлін (1795), дзе вучыўся архітэктуры пад кіраўніцтвам братоў Гілі, у толькі што заснаванай імі Акадэміі архітэктуры (з 1798 па 1800 г.), адначасова з гэтым працаваў мастаком на фарфоравай фабрыцы. З 1803 па 1805 г. наведаў Італію і Францыю, пазней, у 1826 годзе пабываў у Англіі.

## Творчасць 
Спачатку займаўся ў асноўным жывапісам, ствараў пейзажы, тэатральныя дэкарацыі, літаграфіі. Дойлідствам па-сапраўднаму пачаў займацца ў той час, калі ў 1810 годзе быў прызначаны асэсарам Прускай будаўнічай дэпутацыі.

## Вядомыя пабудовы 
* Новая гауптвахта, Стары музей, Драматычны тэатр, Вердэнская царква і інш. у Берліне
* Палац Шарлотэнбург у Патсдаме
* Капэла
* Мікалаеўская капліца ў парку Петрадварца

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Шинкель Карл Фридрих // Энцыклапедыя Кругасвет 

Катэгорыя:Мастакі Германіі
Катэгорыя:Архітэктары Германіі
Экспарт

Паняцце «**экспарт**» паходзіць ад , што ў літаральным сэнсе азначае вывозіць тавары і паслугі з порта краіны. Пакупніка такіх тавараў і паслуг прынята называць краінай «імпарцёрам», тады як вонкавага прадаўца краіны — «экспарцёрам». У цяперашні час імпарт любых тавараў або паслуг, ажыццёўлены законным спосабам з адной краіны ў іншую, з'яўляецца адным з самых распаўсюджаных відаў дзейнасці ў гандлёвай сферы. Менавіта таму, нараўне з экспартам, імпарт складае аснову міжнародных эканамічных адносін.

Катэгорыя:Міжнародны гандаль
Катэгорыя:Мытная справа
Зямля (карціна Фердынанда Рушчыца)

**«Зямля»** () — карціна мастака Фердынанда Рушчыца, скончаная 1898 годзе і ўпершыню выстаўленая на персанальнай выстаўцы Рушчыца ў 1899 годзе. Адзін з лепшых і найбольш вядомых твораў мастака. Карціна перадвызначыла кірунак нацыянальнага пейзажнага жывапісу ў XX стагоддзі і стала сімвалам Беларусі. Знаходзіцца ў фондах Нацыянальнага музея Варшавы.

## Гісторыя 
Карціна была створана Рушчыцам па вяртанні ў радавы маёнтак Багданава з доўгага падарожжа па Заходняй Еўропе з мэтай удасканалення свайго мастацтва. Была скончаная ўвосень 1898 года, а ў наступным годзе прадстаўлена на першай персанальнай выстаўцы ў Вільні. Увесну 1899 года «Зямля» ўпершыню выстаўлена ў Пецярбургскай акадэміі мастацтваў, дзе выклікала негатыўную рэакцыю, а ўзімку — у Варшаве, дзе яе адразу ж закупіла галерэя «Захэнта». Менавіта гэтая карціна прынесла мастаку шырокую вядомасць. Нягледзячы на гэта, упарты сейбіт застаецца непераможаным і, здаецца, здольны пераадолець сам час.

## Гл. таксама 
* Спіс карцін Фердынанда Рушчыца
* Ля касцёла

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Карціны 1898 года
Катэгорыя:Карціны са збораў Нацыянальнага музея ў Варшаве
Катэгорыя:Карціны Фердынанда Рушчыца
Эксперт

**Эксперт** (ад  — дасведчаны) — спецыяліст, які запрашаецца ці наймаецца за ўзнагароджанне, для выдачы кваліфікаванага заключэння або меркавання па пытанні, разглядаемага або вырашага іншымі людзьмі, менш кампетэнтнымі ў гэтай галіне.

## У юрыдычным значэнні 
Эксперт — асоба, якая валодае адмысловымі ведамі, прыцягваецца следчымі органамі, судом, арбітражным судом, трацейскім судом для правядзення экспертызы. Працэсуальным заканадаўствам вызначаны падставы і ўмовы экспертызы, правы і абавязкі эксперта.

Эксперт мае права:

* знаёміцца з матэрыяламі справы
* прысутнічаць з дазволу следчага (суда) пры вытворчасці следчых (судовых) дзеянняў
* задаваць дапытваных пытанні
* даваць заключэнні
Кампетэнцыя эксперта не распаўсюджваецца на юрыдычны бок крымінальнай ці грамадзянскай справы. Эксперт дае заключэнне ў пісьмовым выглядзе. За неабгрунтаваную адмову даць заключэнне або за дачу заведама фальшывага заключэння эксперт нясе крымінальную адказнасць.

Катэгорыя:Крыміналістыка
Катэгорыя:Кансалтынг
Катэгорыя:Працэсуальнае права
Нацыянальны музей у Варшаве

[thumb|[Святая Ганна, фрэска з Фараса|Св. Ганна — фрэска з копцкага храма ў Фарасе (Судан)]]
[thumb|Дзева Марыя з Немаўлём, Іаанам Хрысціцелем і анёлам — [Сандра Бацічэлі]]
thumb|Нацыянальны музей у Варшаве

**Нацыянальны музей у Варшаве** — музей мастацтва заснаваны ў 1862 годзе пад назвай «Музей вытанчаных мастацтваў».

Да 1916 года музей знаходзіўся ў адным будынку са Школай вытанчаных мастацтваў.
 
Калекцыя музея складалася з карцін з фонду школы і гравюр з Дзяржаўнай бібліятэкі. У 1916 годзе музей перайшоў ва ўласнасць горада Варшавы і атрымаў назву «Нацыянальнага музея».

Уласны будынак музея быў пабудавана ў 1927—1938 гадах па праекце архітэктараў Тадэвуша Талвінскага і Антона Дыгата, і размешчаны па адрасе: Іерусалімскія алеі, 3. У 1964—1972 гадах з паўднёвага боку прыбудавана новая частка будынка па праекце архітэктараў Караля Галаўскага і Стафана Казінскага.

У 1935 годзе дырэктарам музея стаў Станіслаў Лорэнц, і заставаўся на гэтым пасту 47 гадоў да 1982 года.

Падчас другой сусветнай вайны гітлераўскія акупанты вывезлі значную частку калекцыі. Падчас Варшаўскага паўстання 1944 года значная частка пакінутых экспанатаў была знішчана.

У 1961—1964 гадах археалагічныя раскопкі польскіх вучоных пад кіраваннем прафесара Казімежа Міхалоўскага ў Фарасе (паўночны Судан) прынеслі багатую калекцыю мастацтва старажытных хрысціян-коптаў.

Калекцыя музея ўяўляе сабою збор твораў мастацтва ад антычнасці да XX стагоддзя.
# Калекцыя антычнага мастацтва — у тым ліку старажытнаегіпецкае мастацтва
# Калекцыя раннехрысціянскага мастацтва — у тым ліку калекцыя з Фараса
# Калекцыя сярэднявечнага мастацтва
# Калекцыя мастацтва Усходу
# Калекцыя польскага жывапісу
# Калекцыя польскага сучаснага мастацтва — Кабінет мініяцюр
# Калекцыя польскага сучаснага мастацтва — калекцыя гравюр і малюнкаў
# Калекцыя замежнага сучаснага мастацтва — Галерэя еўрапейскага жывапісу
# Кабінет сучаснай замежнай графікі і малюнка
# Калекцыя сучаснага мастацтва — Галерэя польскага мастацтва XX стагоддзя
# Кабінет сучаснай замежнай графікі і малюнка
# Калекцыя дэкаратыўнага мастацтва — калекцыя польскага дэкаратыўнага мастацтва
# Калекцыя дэкаратыўнага мастацтва — калекцыя замежнага дэкаратыўнага мастацтва
# Калекцыя скульптуры
# Калекцыя манет і медаляў
# Калекцыя іканаграфіі і фатаграфіі
# Бібліятэка
* Аддзяленні
# Музей у Небораве і Аркадыі
# Музей плаката ў Вілянуве
# Музей скульптуры Ксаверыя Дунікоўскага ў палацы Крулікарня
# Музей інтэр’ераў у Отвацку Вялікім
# Музей Паліцыі ў Палацы Мастоўскіх

Катэгорыя:Мастацкія музеі Польшчы
Катэгорыя:Музеі Варшавы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1862 годзе
Катэгорыя:1862 год у Варшаве
Катэгорыя:З’явіліся ў 1938 годзе
Катэгорыя:1938 год у Варшаве

Катэгорыя:Нацыянальныя музеі Польшчы
Экстаз

, Ларэнца Берніні]]
**Экстаз** (ад  — ашаломленасць, захапленне) — станоўча афарбаваны афект. Вышэйшая ступень захаплення, натхнення, часам пераходзячая ў ашаломленасць.

## Гл. таксама 
* Шчасце

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах, Т.18, кн.1, Мн., 2004, С.78
* Spoerri Th. (Hrsg.) Beitrage zur Extase. Basel: Karger, 1968;
* Josuttis H, Leuner H. (Hrsg.) Religion und die Droge. Stuttgart: Kohlhammer, 1972.

Катэгорыя:Філасофская тэрміналогія
Катэгорыя:Афекты
Электарат

**Электара́т** (  — выбаршчык) — кола выбаршчыкаў, якія галасуюць за вызначаную партыю на парламенцкіх, прэзідэнцкіх або муніцыпальных выбарах. У шырэйшым значэнні ўжываецца як сінонім выбарчага корпуса краіны.

## Выбары 
Буйныя палітычныя партыі, якія даўно склаліся, як правіла, маюць значны сталы электарат, таму для вынікаў выбараў маюць вялікае значэнне **маргінальныя выбаршчыкі** — вагальныя, якія не прымыкаюць да сталага электарата выбаршчыкі.

## Гл. таксама 
* Выбары
* Галасаванне
* Палітыка

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах, Т.18, кн.1, Мн., 2004, С.83

Катэгорыя:Выбары
Кобрынскае гета

**Ко́брынскае ге́та** (; *Кобрынер гета*) — яўрэйскае гета ў Кобрыне, створанае нацыстамі ў перыяд акупацыі Беларусі.

## Прыход нацыстаў 
З пачаткам II сусветнай вайны ў Кобрын імкнуліся бежанцы з акупаванай Польшчы, і да ўварвання Германіі ў СССР яўрэі складалі каля 70% жыхароў 10–тысячнага горада. 23 чэрвеня 1941 нямецкія войскі акупавалі Кобрын, і неўзабаве тут быў створаны юдэнрат на чале з купцом Аняловічам, які пагадзіўся супрацоўнічаць з немцамі. Яўрэі Кобрына атрымалі загад насіць на спіне жоўтыя палоскі (пазней жоўтыя нашыўкі і палоскі з зоркамі Давіда).

У ліпені 1941 у ваколіцах вёскі Патрыкі было расстраляна ад 170 да 200 асоб, схопленых падчас аблаў на кобрынскіх вуліцах. У жнівеньскай лапанцы былі схоплены, а пазней расстраляныя каля вёскі Імянін яшчэ 180 хворых і непрыдатных да працы яўрэяў.

## Гета 
У жніўні 1941 нямецкія ўлады выдалі распараджэнне пра стварэнне двух прылеглых гета ў цэнтры горада. У гета «A», якое размяшчалася у квартале сучасных вуліц Суворава, Інтэрнацыянальнай, Кастрычніцкай, Першамайскай, былі размешчаны працаздольныя яўрэі, усе астатнія паселеныя ў гета «B» (раён плошчы Свабоды, вуліц Савецкай, Спартыўнай, Беларускай, 17 верасня). Сюды таксама былі звезеныя яўрэі з суседніх штэтлаў (напрыклад, з Гайнаўкі і Белавежы). Гета пастаўляла працоўную сілу для працоўных лагероў у Ходасах і Запрудах.

2 чэрвеня 1942 каля 1800 жыхароў гета «B» былі вывезены і забіты ў Броннай Гары, а само гета было ліквідавана.

14 кастрычніка 1942 4000 жыхароў гета «A» былі расстраляны ў Барысаўскім лесе.

Частка кобрынскіх яўрэяў, якія працавалі ў нямецкай гаспадарцы, улетку 1943 былі расстраляныя на падворку кобрынскай турмы.

## Крыніцы і заўвагі 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Jewish Virtual Library
* Мемуары жыхароў Кобрынскага гета

Гета
Катэгорыя:Гета ў Беларусі