Шахматы ў Беларусі

**Шахматы** ў Беларусі.
[thumb|250px|[Спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву № 11 (Мінск)|Спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву № 11 па шахматах і шашках у Ракаўскім прадмесці]]

## Гістарычныя сведчанні 
### Сярэднявечча 
Як сведчаць археалагічныя раскопкі, шахматы прыйшлі на Беларусь ужо ў XI стагоддзі. Датаваныя гэтым часам шахматныя фігуры былі знойдзены на тэрыторыі Мінскага Замчышча, а таксама ў Брэсце, Віцебску і Полацку. Цяпер яны захоўваюцца ў музеі старажытнай беларускай культуры Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі. У XI — XIII стагоддзях беларускія землі паводле распаўсюджанасці дадзенай гульні займалі пераважнае месца ва Усходняй Еўропе. З дваццаці ўсходнеславянскіх гарадоў часоў Полацкага і Тураўскага княстваў, у якіх знойдзена хаця б адна шахматная фігурка, пятнаццаць (Брэст, Ваўкавыск, Віцебск, Гродна, Друцк, Копысь, Лукомль, Мінск, Мсціслаў, Наваградак, Полацк, Рагачоў, Слонім, Тураў і горад на рацэ Менка) знаходзяцца ў межах сучаснай Беларусі.

Першыя шахматы на Беларусі мелі абстрактную форму, вобразна не звязаную з лексічным значэннем назвы. Прыкладна ў ХІ—XII назіраецца адыход ад усходняга канона. Фігурка ставіцца на точаную, амаль як у сучасных шахматах, круглую аснову з кароткай шыйкай, падзеленай кругавым борцікам на два ярусы. Шахматныя фігуры страчваюць падабенства са сваімі ўсходнімі папярэднікамі і набываюць ускладненую форму.

Параўнанне знойдзеных на Беларусі абстрактных шахмат з іх аналагамі з Кіева, Вялікага Ноўгарада і Сандаміра (Польшча) паказвае, што ўсе яны выкананыя ў адным традыцыйным стылі. Дакладнае тэхнічнае-кампазіцыйнае падабенства дазволіла польскім навукоўцам Е. і Г. Гансоўскім зрабіць выснову, што ў Польшчу шахматы трапілі з «суседняй Русі», г. зн. з Беларусі.

Цікава, што ў Кормчай кнізе (1262), якая з’яўлялася зборам рэлігійных кананічных правіл і норм, шахматы параўноўваліся з п’янствам, гуляць у іх забаранялася пад страхам адлучэння ад царквы. Аднак гэта не перашкодзіла павелічэнню попыту на шахматы, пра што сведчыць узнікненне новай рамесніцкай спецыяльнасці — «шахматнікаў».

У пазнейшы час шахматы не страцілі сваёй папулярнасці: так, у адпаведнасці з археалагічнымі даследваннямі ў Троцкім замку, атачэнне князёў Вялікага Княства Літоўскага вельмі захаплялася шахматамі. Не абміналі ўвагай шахматную гульню і славутыя літоўскія (беларускія) шляхецкія роды: вядома, што ў шахматы гуляла Барбара Радзівіл, а канцлер ВКЛ Леў Сапега меў уласны набор фігурак, якія былі зроблены са слановай косці. На Беларусі існавалі дзве традыцыі вырабу шахматных фігурак — стылізаваныя шахматы і шахматы-выявы як творы мастацтва. Матэрыяламі для вырабу шахмат з’яўляліся косці, рогі, дрэва і камень. У розных мясцінах шахматныя фігуркі мелі розную форму. Да прыкладу, віцебская ладдзя нагадвала трызубец, гродзенская — баявы карабель з вёсламі, ваўкавыскія пешкі ўяўлялі з сябе барабаншчыкаў, а лукомльскі ферзь — военачальніка. Цікава, што сярод асабістых рэчаў Кастуся Каліноўскага, канфіскаваных расійскімі ўладамі, згадваецца і скрынка з шахматамі. На пачатку XX ст. папулярнасць шахмат на Беларусі значна ўзрастае. Так, у 1902 годзе ствараецца шахматны гурток у Мінску (у 1903 годзе быў надрукаваны яго статут), а ўжо ў 1904 годзе гурток праводзіў шахматны турнір, пераможца якога мусіў атрымаць жэтон з надпісам «Найлепшы шахматыст Мінска». У 1902 г. з’явіўся і першы шахматны аддзел у друкаваным выданні на тэрыторыі сучаснай Беларусі (у газеце «Мінскі лісток»; праіснаваў каля 8 месяцаў да 1903 г.). Значнай падзеяй у спартыўным жыцці Віцебска было стварэнне гуртка аматараў шахматнай гульні ў 1901 годзе. Першымі значнымі мерапрыемствамі віцебскіх шахматыстаў былі ўдзел у сеансе адначасовай гульні супраць майстра Я. Зноска-Бароўскага (Віцебск, 11 студзеня 1913 года), матч па перапісцы з шахматыстамі Цвяры, які доўжыўся ў 1913—1915 гг. і завяршыўся ўнічыю (1:1).

### Наш час 
[thumb|250px|[Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па шахматах і шашках у Мінску]]
У цяперашні час папулярнасць шахмат у Беларусі некалькі знізілася: спыніла існаванне тэлевізійная перадача «Пра шахматы і шахматыстаў» на БТ, закрыліся спецыялізаваны бюлетэнь «Шахматы, шашки в БССР» і часопіс «Шахматы», эмігрыравалі з Беларусі заслужаныя трэнеры Міхаіл Шарашэўскі, Аба Шагаловіч, Альберт Капенгут і Тамара Галавей, а таксама гросмайстры Барыс Гельфанд, Ілья Смірын, Яўген Агрэст. У рамках «аптымізацыі» структур міністэрства спорту і турызму на пачатку 2010-х гадоў закрыта частка аддзяленняў шахмат у беларускіх ДЮСШ (напрыклад, у Бабруйску, Клімавічах).

Беларусь, па стане на 2015 год, займала 22-е месца ў рэйтынгу Міжнароднай федэрацыі шахмат. У краіне налічвалася 17 гросмайстраў і каля 30 майстроў. У беларускіх ДЮСШ працуе шэраг аддзяленняў шахмат, спецыялізаваная шахматна-шашачная школа (СДЮШАР-11 у Мінску). Каардынуе шахматнае жыццё ў краіне ГА «Беларуская федэрацыя шахмат». Сярод яе дасягненняў — удзел у арганізацыі штогадовых чэмпіянатаў краіны, а таксама буйных міжнародных турніраў, напрыклад, Мемарыяла Бранштэйна (Мінск, люты 2014), чэмпіянатаў Еўропы па бліцы і хуткіх шахматах (Мінск, снежань 2015).

## Дэбюты, звязаныя з Беларуссю 
* Дэбют Верасава
* Дэбют Сакольскага

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка Міжнароднай шахматнай федэрацыі
* Беларуская федэрацыя шахмат
* Часопіс «Шахматы ў Беларусі» 
* База дадзеных шахмат
* Гісторыя беларуска-ліцвінскіх шахмат
* Мінулае і будучыня айчынных шахмат