Гайнаўка

**Га́йнаўка** () — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Гайнаўскага павета Падляскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама ёсць сядзібай вясковай гміны Гайнаўка.

Размешчаны на паўднёвы ўсход ад Беластока, каля заходняй ускраіны Белавежскай пушчы, на тэрыторыі Усходняй Беласточчыны.

## Гісторыя 
### Рэч Паспалітая 
У 1589 годзе тэрыторыя ўвайшла ў склад сталовых уладанняў караля Рэчы Паспалітай. У 1639 годзе Соймавая ардынацыя пастанавіла заснаваць каралеўскія вартоўні дзеля аховы пушчы. У 1670 годзе ва ўрочышчы Скарбаслаўка паўстала варта, дзе цяпер знаходзіцца раён Гайнаўкі Пляцоўка. У 1679 годзе ў варце неслі службу 7 егераў і 2 асочнікі, якія таксама пільнавалі Каралеўскі тракт да каралеўскага двара ў Белавежы. У XVIII стагоддзі ва ўрочышчы Скарбаслаўка служыў каралеўскі вартаўнік іменем Гейна або Гайна — імаверна, немец з паходжання.

### Расійская імперыя 
У 1795 годзе пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай і да падпісання Тыльзіцкага дагавора 1807 года па тэрыторыі сучаснага горада праходзіла граніца паміж прускім і расійскім падзеламі. У XIX стагоддзі каля сядзібы вартаўніка паўстала вёска. 23 мая ў 1831 годзе каля Гайнаўшчыны паўстанцкі аддзел генерала Дэзідэрыя Хлапоўскага атрымаў перамогу ў бітве з расійскімі войскамі. У 1846 годзе было ўтворана Гайнаўскае лясніцтва. У 1863 годзе ў ваколіцах адбываліся бітвы Студзеньскага паўстання. У 1888 годзе Белавежская пушча ўвайшла ў склад царскіх уладанняў. У 1894 годзе да Гайнаўкі была пракладзеная чыгунка з Бельску Падляскага, якую ў 1897 годзе працягнулі да палаца ў Белавежы. У 1900 годзе пачалося будаўніцтва шашы Бельск Падляскі — Белавежа. У 1909 годзе пачалося будаўніцтва чыгуначнай лініі на адцінку Седльцы — Ваўкавыск, а Гайнаўка налічвала 600 жыхароў. У 1915 годзе адбылося адступленне расійскага войска і эвакуацыя часткі насельніцтва, а гайнаўская варта была спаленая. У 1915—1918 гадах немцы займаліся вывазам драўніны; былі збудаваныя два тартакі, пякарня, пральня, лазня, казіно, кінатэатр, фабрыка сухой дыстыляцыі драўніны, дэпо і сеткі вузкакалейных чыгунак.

### Міжваенная Польшча 
У лютым 1919 года Гайнаўка ўвайшла ў склад Польшчы, тады яе насельніцтва складала 118 жыхароў. Падчас польска-савецкай вайны 27 жніўня ў 1920 годзе ля дарогі да Белавежы адбылася сутычка разведаддзела 1-й беларуска-літоўскай дывізіі генерала Яна Жандкоўскага з савецкім бронецягніком 48-й стралковай дывізіі. 3 мая ў 1923 годзе адбылося заснаванне каталіцкай парафіі і прыстасаванне нямецкага кінатэатра пад капліцу. У 1924 годзе англійская фірма «The Century European Timber Corporation» набыла тартакі і лясныя чыгункі, пасля чаго ў Гайнаўку адбыўся вялікі наплыў рабочых. 24 сакавіка ў 1924 годзе першы страйк на тэрыторыі хімічнай фабрыкі распачаў хвалю выступаў рабочых, якая трывала з перапынкамі да верасня 1939 года. У 1925 годзе з’явілася першая праваслаўная капліца; у Гайнаўцы тады налічвалася каля 4000 жыхароў, 70 % з якіх складалі палякі, а астатнія — беларусы, яўрэі, рускія і немцы. У 1929 годзе польскія ўлады касавалі дагавор з англійскай «Цэнтурай» па прычыне рабаўніцкай эксплуатацыі пушчы. У 1930 годзе чатыры гайнаўскія фабрыкі забяспечвалі працай амаль 2000 супрацоўнікаў. З 3 лютага па 2 красавіка ў 1932 годзе праходзіла забастоўка рабочых лесапільных заводаў мястэчка. У 1934 годзе вёска стала сядзібай гміны ў складзе Бельскага павета. 9 сакавіка ў 1936 годзе капліца была спаленая бальшавікамі, пасля чаго пачалося будаўніцтва новай. У 1939 годзе ў Гайнаўцы налічвалася 17 тысяч жыхароў, дзейнічалі Дзяржаўная школа драўнянай прамысловасці, 3 сярэднія школы, гімнастычнае таварыства «Сокал», атэль, два кінатэатры, аптэка, бібліятэка і тэатральная суполка. 17 верасня ў 1939 годзе адбыліся бітвы з немцамі падчас абарончай вайны і бамбарзіроўка чыгуначнага вакзала пілотамі люфтвафэ, а праз некалькі дзён Гайнаўка была перададзеная СССР. 27 верасня ў 1939 годзе аддзелы 10-й арміі бальшавікоў захапілі склады ўзбраення ў раёне Гайнаўкі і ўзялі ў палон 125 польскіх салдат. З кастрычніка 1939 года па чэрвень 1941 года горад знаходзіўся пад савецкай акупацыяй. 10 лютага ў 1940 годзе адбылася дэпартацыя ў Сібір 462 жыхароў Гайнаўкі. 25 чэрвеня ў 1941 годзе Гайнаўка была занятая нямецкімі войскамі, і адразу былі спалены сінагога, кінатэатр «LUX», рэстарацыя і атэль Гурскага. У верасні 1941 года адбылося перасяленне яўрэяў у пружанскае гета. 17 верасня ў 1943 годзе адбыўся расстрэл 104 жыхароў Гайнаўкі. У ліпені ў 1944 годзе немцы знішчылі чыгуначны вакзал і воданапорныя вежы, а 18 ліпеня ў 1944 годзе Чырвоная армія заняла горад.

### Польская Народная Рэспубліка 
У 1944 годзе ў Гайнаўцы засталося 8 тысяч жыхароў. У красавіку і маі ў 1945 годзе ў ваколіцах дзейнічаў аддзел 5-й Віленскай брыгады Арміі Краёвай пад камандаваннем маёра Зыгмунта Шэндэляжа «Лупашкі». 20 красавіка ў 1945 годзе салдаты Грамадзянскай Арміі Краёвай раззброілі пастарунак камуністычнай міліцыі. 15 мая ў 1945 годзе патруль АК раззброіў пастарунак чыгуначнай аховы. 28 студзеня ў 1946 годзе 3-я Віленская брыгада Нацыянальнага ваеннага задзіночання захапіла горад і раззброіла пастарункі міліцыі і Чырвонай арміі. 23 чэрвеня ў 1946 годзе была ўведзена ў эксплуатацыю чыгунка да Белавежы. У 1948 годзе пачалося будаўніцтва каталіцкага касцёла, якое было скончана толькі ў 1965 годзе. У 1951 годзе горад атрымаў афіцыйны статус горада. У 1954 годзе Гайнаўка стала цэнтрам павета, але ў 1975 годзе яна страціла гэты статус. У 1979 годзе была запушчаная першая аўтобусная лінія. У 1981 годзе пачалося будаўніцтва праваслаўнай Троіцкай царквы. 3 снежня ў 1984 годзе адкрылася чыгуначнае злучэнне да Белавежы. У верасні ў 1985 годзе быў адкрыты помнік Баляславу Бервячонку. 9 верасня ў 1986 годзе быў уведзены ў эксплуатацыю новы чыгуначны вакзал. У 1989 годзе былі распушчаныя камітэты Польскай аб’яднанай рабочай партыі і Аб’яднанай народнай партыі.

### Сучасная Польшча 
У 1993 годзе адбылася ліквідацыя чыгуначнага злучэння са станцыямі Белавежа-Палац і Бельск Падляскі. У 1995 годзе пачалося будаўніцтва яшчэ двух праваслаўных храмаў: Нараджэння святога Яна Хрысціцеля і святога Дзмітрыя Салунскага. 1 студзеня ў 1999 годзе Гайнаўка зноў стала цэнтрам павета. У 2000 годзе пачалося будаўніцтва касцёла святых Кірыла і Мяфодзія, які быў адкрыты ў 2008 годзе. У 2003 годзе пачалося будаўніцтва касцёла і кляштара Аб’яднання сёстраў-кларысак, які адкрылі ў жніўні ў 2010 годзе. У 2004 годзе былі ліквідаваныя пасажырскія цягнікі на чыгунцы да Цісаўкі. 21 чэрвеня ў 2007 годзе гарадскі савет ухваліў увядзенне беларускай мовы ў якасці дапаможнай. 18 жніўня ў 2012 годзе адбыўся візіт патрыярха Кірыла ў Сабор Святой Тройцы.

## Гаспадарка 
Гайнаўка — значны прамысловы цэнтр, вузел чыгунак і аўтамабільных дарог.

Шмат фірм, вялікіх і дробных, займаецца тут дрэваапрацоўкай. Сярод іх: буйнейшае прамысловае прадпрыемства Гайнаўкі — дрэваапрацоўчы камбінат «Furnel», мэблевая фабрыка «Nikom» і інш. Гэтыя прадпрыемствы вырабляюць піламатэрыялы, разнастайную мэблю, летнія домікі, будаўнічыя дэталі, дравесны вугаль, тару, а таксама драўляную галантарэю. Шмат што з гэтай прадукцыі служыць прадметам экспарту. Прадпрыемствы машынабудавання выраблюць машыны і абсталяванне для лясной і дрэваапрацоўчай прамысловасці, абагравальнае абсталяванне, трактары. Прадпрыемства будаўнічай керамікі «Lewkowo» з’яўляецца буйнейшым вытворцам керамікі на Падляшшы. Гайнаўскі павет добра вядомы экалагічна чыстымі харчовымі прадуктамі: малочнымі, мяснымі, кандытарскімі.

Дзякуючы прыгранічнаму становішчу Гайнаўскага павета і наяўнасці чыгуначных шляхоў, што вядуць у Беларусь, у павеце працуюць гандлёвыя фірмы, якія займаюцца імпартам удабрэнняў, дрэва, прыроднага газу.

Размяшчэнне Гайнаўкі ля самай мяжы Белавежскай пушчы спрыяла таму, што ў 2001 тут адкрыўся філіял Беластоцкага палітэхнічнага інстытута, дзе рыхтуюць спецыялістаў у галіне аховы прыроды і гаспадарчай дзейнасці на ахоўваемых прыродных тэрыторях.

## Насельніцтва 
## Беларусы ў Гайнаўцы 
Паводле вынікаў перапісу насельніцтва 2002 года ў Гайнаўцы самая вялікая ўдзельная вага беларусаў сярод усіх гарадоў Польшчы.

У шэрагу школ і гімназій Гайнаўкі сотні дзяцей як дадатковы прадмет вывучаюць беларускую мову (Комплекс школ з дадатковым навучаннем беларускай мовы ў Гайнаўцы). Акрамя таго, у Гайнаўцы дзейнічаюць гімназія і ліцэй з дадатковым навучаннем беларускай мовы, дзе гэты прадмет з’яўляецца абавязковым.

Гайнаўка — адзін з найбольш значных цэнтраў беларускай культуры ў Польшчы. У 1990 годзе была адкрыта першая экспазіцыя Гайнаўскага музея помнікаў беларускай культуры. Цяпер музей мае 3 будынкі, 6 экспазіцыйных залаў, кіназалу, бібліятэку, гатэль. У музейнай экспазіцыі прадстаўлены сельскагаспадарчыя прылады працы, творы народнага мастацтва і культурныя здабыткі беларусаў у Польшчы.

Царква Святой Тройцы — месца правядзення штогадовага міжканфесійнага фестывалю царкоўнай музыкі, лаўрэатамі якога шматразова станавіліся калектывы з Беларусі.

27 чэрвеня 2007 года Рада горада Гайнаўка прыняла закон аб выкарыстанні беларускай мовы як дапаможнай у мясцовай адміністрацыі.

## Помнікі 
 ў Гайнаўцы]]
* Фабрычныя будынкі пач. ХХ ст.
* Касцёл Узнясення Святога Крыжа (ХХ ст.) са знакамітым арганам з ХІХ ст.
* Царква Святой Тройцы (1981—1983) — адзін з найцікавейшых паводле архітэктурнага вырашэння храмаў. Лічыцца самым вялікім праваслаўным храмам на тэрыторыі Польшчы (адначасова можа змясціць 5000 вернікаў).

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Міхал Андрасюк
* Катажына Бонда (нар. 1977) — польская пісьменніца беларускага паходжання
* Наталля Герасімюк
* Міра Лукша

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка