open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Малое Пішчанскае возера

**Малое Пішчанскае** () — возера карставага паходжання ў Валынскай вобласці Украіны. Знаходзіцца на поўнач ад вёскі Пішчы, пратокай злучаецца з Вялікім Пішчанскім возерам.

Катлавіна круглявай формы. Даўжыня 0,65 км, сярэдняя шырыня 0,59 км, плошча 0,17 км². Берагі нізкія, пясчаныя, параслі чаротам. Жывіцца атмасфернымі і падземнымі водамі. Дно пясчанае, у цэнтральнай частцы заглеенае, на мелкаводдзі возера забалочваецца. Сярод воднай расліннасці плывунец малы, асака.

Водзяцца лешч, акунь, шчупак. Вадаплаўныя птушкі, гняздуюць лебедзі.

## Літаратура 
* *Мольчак Я. О.* Мале Піщанське озеро // Географічна енциклопедія України: В 3-х т. / Ред-кол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та інш. — Київ: Українська радянська енціклопедія ім. М. П. Бажана, 1990. — Том 2: З—О. — С. 318. — 480 с.: іл.— (В опр.) — ISBN 5-88500-015-8, ISBN 5-88500-012-8 (т. 2).

Катэгорыя:Азёры Валынскай вобласці
Засада ў Ніембе

**Засада ў Ніембе** — сутыкненне паміж ірландскімі міратворцамі і апалчэннем луба на ўсходзе Катангі, якое адбылося 8 лістапада 1960 года.

## Перадгісторыя 
Пасля здабыцця Бельгійскім Конга незалежнасці ў 1960 годзе, у Катанзе, паўднёвай, багатай карыснымі выкапнямі правінцыі краіны, успыхнула ўзброенае паўстанне.

У «гарачую кропку» былі ўведзены міратворчыя сілы ААН. У складзе кантынента знаходзіліся і ірландскія вайскоўцы.

Народ луба не падтрымаў аддзяленне Катангі, таму стаў адным з асноўных ахвяр сепаратыстаў, асабліва белых наймітаў. Гэта прымусіла прадстаўнікоў народнасці падазрона і варожа ставіцца да любых еўрапейскіх войск.

У Ніембе, горадзе на ўсходзе Катангі, у выніку нападаў паўстанцаў многія навакольныя вёскі былі пакінуты сваімі жыхарамі. Сюды накіраваліся ірландскія войскі, каб засцерагчы раён і заахвоціць насельніцтва вярнуцца).

Ірландцы пакінулі аўтамабілі, адступілі за дрэвы па абодва бакі дарогі і адкрылі агонь па нападніках з пісталетаў-кулямётаў «Карл Густаў», вінтовак Лі-Энфілда і ручнога кулямёта «Брэн». Луба рушылі на іх, у выніку чаго міратворцы былі адрэзаны ад сваіх машын. Нягледзячы на цяжкія страты, апалчэнцы адолелі ірландскіх салдат, і пачалася жорсткая рукапашная сутычка, падчас якой большая частка замежнікаў была забіта.

## Гл. таксама 
* Аблога Жадавіля

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Кангалезскі крызіс
Катэгорыя:Падзеі 8 лістапада
Катэгорыя:Бітвы Ірландыі
Катэгорыя:Лістапад 1960 года
Катэгорыя:Канфлікты 1960 года
Сасе (радовішча)

**Сасе** — радовішча медзі на поўдні правінцыі Катанга (Дэмакратычная Рэспубліка Конга). Распрацоўваецца кампаніяй Tiger Resources.

Радовішча знаходзіцца ў межах канцэсіі Лупота, прыкладна ў 10 км на поўдзень ад рудніка Кіпой і на поўнач ад старога рудніка Лупота на канцэсійных тэрыторыі Калумінес. Канцэсія займае плошчу 140 квадратных кіламетраў.

Мінералізацыя на ўчастку Сасе была паказана на распасціранні даўжынёй 700 метраў і шырынёй да 300 метраў.

У 2008 годзе кампанія Tiger Resources паведаміла, што ў ходзе разведачнага бурэння былі выяўлены руды са значным утрыманнем медзі. У лютым 2011 года яна ж заявіла, што плануе пабудаваць завод па экстракцыі растваральнікам, які будзе перапрацоўваць медную руду з руднікоў Кіпой і Лупота.

## Заўвагі 
Катэгорыя:Геаграфія Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
Катэгорыя:Радовішчы карысных выкапняў
Місурыйскі паўднёвы дзяржаўны ўніверсітэт

**Місурыйскі паўднёвы дзяржаўны ўніверсітэт** () — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў горадзе Джоплін у штаце Місуры, ЗША.

## Гісторыя 
Вучэльня была заснавана ў 1937 годзе як Джоплінскі малодшы каледж. На момант стварэння ў ім было 114 навучэнцаў і ўсяго 9 выкладчыкаў. У 1964 годзе быў схвалены выпуск аблігацый, каб пачаць будаўніцтва новага кампуса, дзе ў цяперашні час размешчаны ўніверсітэт. Новы кампус адкрыўся восенню 1967 года, у ім навучалася 2399 студэнтаў і працавала 95 выкладчыкаў. У 1977 годзе вучэльня была перайменавана ў Місурыйскі паўднёвы дзяржаўны каледж і афіцыйна стала чатырохгадовай установай адукацыі. У 2003 годзе заканадаўчы сход штата Місуры санкцыянаваў перайменаванне каледжа ў Місурыйскі паўднёвы дзяржаўны ўніверсітэт у Джопліне. У 2005 годзе ўніверсітэт выключыў назву горада са свайго афіцыйнага наймення. У 1967 годзе ва ўніверсітэцкім кампусе было шэсць будынкаў. У 1973 годзе быў пабудаваны будынак цэнтра выканальніцкіх мастацтваў, у 1992 годзе адкрыўся будынак камунікацый і сацыяльных навук. Затым універсітэт завяршыў будаўніцтва будынка навук аб здароўі, закладзены ў маі 2008 года і пабудаваны на грошы штата Місуры.

## Структура 
* Каледж мастацтваў і навук
* Каледж бізнесу, камунікацый і тэхналогій
* Каледж здароўя, навук пра жыццё і адукацыі

## Гл. таксама 
* Спіс універсітэтаў штата Місуры

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Місуры
Мінесоцкі ўніверсітэт

**Мінесоцкі ўніверсітэт** (), афіцыйна **Мінесоцкі ўніверсітэт двух гарадоў** () — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, кампусы якой месцяцца ў гарадах Мінеапаліс і Сент-Пол у штаце Мінесота, ЗША.

## Гісторыя 
Універсітэт мае кампусы ў Мінеапалісе і Фелкан-Хайтс, прыгарадзе Сент-Пола, прыблізна за 5 км адзін ад аднаго. Ён з'яўляецца галоўнай установай, а таксама старэйшай і буйнейшай у сістэме Мінесоцкага ўніверсітэта. Таксама ўніверсітэт займае 9-е месца па колькасці студэнтаў у Злучаных Штатах. Сёння вучэльня класіфікуецца як доктарскі ўніверсітэт з вельмі высокай даследчай актыўнасцю. Мінесоцкі ўніверсітэт з'яўляецца членам Асацыяцыі амерыканскіх універсітэтаў і займае 20-е месца ў ЗША па даследчай дзейнасці з выдаткамі на даследаванні і распрацоўкі ў 1,04 мільярда долараў у 2020 годзе.

## Структура 
* Цэнтр сумежных праграм у сферы здароўя
* Каледж біялагічных навук
* Каледж бесперапынных і прафесійных студый
* Школа стаматалогіі
* Каледж дызайну
* Каледж адукацыі і развіцця чалавека
* Каледж харчавання, сельскай гаспадаркі і прыродных рэсурсаў
* Школа магістратуры
* Школа права
* Каледж вольных мастацтваў
* Школа менеджменту
* Школа медыцыны
* Школа медсястрынства
* Каледж фармацыі
* Школа грамадскіх спраў
* Школа грамадскага здароўя
* Каледж навукі і інжынерыі
* Каледж ветэрынарнай медыцыны

## Гл. таксама 
* Спіс універсітэтаў штата Мінесота

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Мінесоты
Катэгорыя:Сент-Пол
Катэгорыя:Мінеапаліс
Цецераў

**Цецераў** () — рака ва Украіне, правы прыток Дняпра, упадае ў Кіеўскае вадасховішча. Даўжыня 385 км. На рацэ горад Жытомір.

Пачынаецца ў Жытомірскай вобласці з крыніц паблізу сяла Носіўкі. Да Радамышля цячэ ў вузкай даліне з крутымі або ўмерана крутымі схіламі, месцамі — у скалістай цясніне. Ніжэй даліна расшыраецца да 5 км, пойма забалочаная, шырынёй да 2 км. Рэчышча слабазвілістае, да Радамышля парожыстае, ніжэй падзяляецца на рукавы і пратокі, мае астравы, старыцы, шырыня да 120 м.

Асноўныя прытокі: Гнылоп’яць, Гуйва, Здвыж (справа), Ірша (злева). Для рэгулявання сцёку і гаспадарчых патрэб на Цецераве створаны шэраг вадасховішчаў і сажалак.

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Яковенко Ю. П.* Тетерів // Географічна енциклопедія України: [в 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. Т. 3. — К.: Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1993.

Катэгорыя:Прытокі Дняпра
Катэгорыя:Рэкі Жытомірскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Кіеўскай вобласці
Місурыйскі паўднёва-ўсходні дзяржаўны ўніверсітэт

**Місурыйскі паўднёва-ўсходні дзяржаўны ўніверсітэт** () — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў горадзе Кейп-Джырарда ў штаце Місуры, ЗША.

## Агульная характарыстыка 
Вучэльня прапануе больш за 175 праграм бакалаўрыяту і 75 магістратуры. Першапачаткова заснаваны ў 1873 годзе як звычайная школа (фактычна настаўніцкі каледж), універсітэт мае традыцыі ў педагагічнай адукацыі. Гэта адзіная чатырохгадовая вышэйшая навучальная ўстанова на паўднёвым усходзе штата Місуры.

## Структура 
* Каледж мастацтваў і медыяў
* Каледж бізнесу і вылічальнай тэхнікі
* Каледж адукацыі, здароўя і чалавеказнаўства
* Каледж сацыяльна-гуманітарных навук
* Каледж прыродазнаўчых навук, тэхналогій, інжынерыі і матэматыкі

## Гл. таксама 
* Спіс універсітэтаў штата Місуры

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Місуры
Народна-вызваленчая армія Бамара

**Народна-вызваленчая армія Бамара** () — этнічная ўзброеная арганізацыя ў М’янме. Заснаваны група з 17 чалавек, у т.л. Маўнг Саўнг Кха, вядомым бірманскім паэтам і праваабаронцам, які ўдзельнічаў у пратэстах 2021—2022 гадоў у М’янме.

## Мэты 
Па словах Санг КхА, мэты Народна-вызваленча арміі Бамара ўключаюць «[спыненне] дамінавання бамарскіх будыстаў над іншымі этнічнымі групамі, «умацаванне адзінства розных этнічных груп М’янмы ў рамках федэральнага дэмакратычнага саюза», «забеспячэнне таго, каб у выпадку вызвалення Аун Сан Су Чжы з-пад хатняга арышту не было зроблена ніякіх палітычных кампрамісаў на падставе дзяржаўнай стабільнасці», і прызнанне «штата Бамара або складовай адзінкі на аснове ідэнтычнасці Бамара ў будучым федэральным саюзе».

## Сімволіка 
Лагатып Народна-вызваленчай арміі Бамара складаецца з дзевяці паўлінавых пёраў, размешчаных па крузе, — сімвала апошніх каралёў М’янмы.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Арганізацыі М’янмы
Катэгорыя:Ваенізаваныя арганізацыі
Гаэтан Какуджы

**Гаэтан Какуджы** (; 3 кастрычніка 1942 — 21 ліпеня 2009) — кангалезскі журналіст, актывіст і палітык. Стрыечны брат Ларана Кабілы. 

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Анкора, правінцыя Катанга. Вучыўся ў Лувенскім універсітэце, дзе атрымаў ступень у галіне палітычных, эканамічных і сацыяльных навук. Працаваў журналістам у брусельскай газеце *La Cité*.

У 1970-х і 1980-х гадах жыў у Льежы і прадстаўляў кангалезскую апазіцыйную Партыю народнай рэвалюцыі ў Бельгіі. Прызначаны намеснікам генеральнага сакратара і членам ЦК партыі. Адказваў за знешнюю палітыку і міжнародныя адносіны. Пазней з’яўляўся першым намеснікам генеральнага сакратара Альянсу дэмакратычных сіл вызвалення Конга.

Пасля прыходу Кабіла да ўлады ў 1997 годзе, прызначаны губернатарам правінцыі Катанга. У студзені 1998 года заняў пасаду міністра ўнутраных спраў. Знаходзіўся на пасадзе да красавіка 2001 года.

Пасля забойства Кабілы 16 студзеня 2001 года ўвайшоў у склад надзвычайнага камітэта, які прызначыў новым кіраўніком дзяржавы Жазефа Кабілу.

У кастрычніку 2003 года абраны ў Сенат.

Памёр у бальніцы Сен-Люк у Бруселі 21 ліпеня 2009 года пасля тыднёвай шпіталізацыі.

## Заўвагі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў
Катэгорыя:Палітыкі Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
Катэгорыя:Журналісты XX стагоддзя
Рохліц

**Рохліц** () — горад у федэральнай зямлі Саксонія. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Хемніц. Уваходзіць у склад раёна Сярэдняя Саксонія. Разам з абшчынамі Кёнігсфельд (Саксонія), Зееліц і Цэтліц утварае адміністрацыйную супольнасць Рохліц. Насельніцтва — 5622 чалавекі (на 31 снежня 2021 года). Плошча — 23,76 км². Афіцыйны код — 14 1 82 350.

Горад падзяляецца на 6 гарадскіх раёнаў.

## Геаграфія 
Рохліц размешчаны ў даліне ракі Цвікауэр-Мульдэ ля падножжа Рохліцкай гары, складзенай з так званага рохліцкага парфіру — адной з разнавіднасцяў рыялітавага туфу, які выходзіць тут на паверхню.

Бліжэйшымі буйнымі гарадамі з’яўляюцца размешчаны прыкладна за 25 км Хемніц, а таксама Цвікау і Лейпцыг, за 45 км ад Рохліца.

Катэгорыя:Гарады Саксоніі
Жан Анры Жом Сент-Ілер

**Жан Анры Жом Сент-Ілер** (; 29 кастрычніка 1772, Грас — 1845) — французскі мастак, які працаваў у жанры батанічнай ілюстрацыі; батанік.

Сент-Ілер увёў у культуру ў Францыі расліну , з якой выраблялі каштоўную блакітную фарбу.

## Расліны, апісаныя Сент-Ілерам 
Жом Сэнт-Ілер — аўтар некалькіх таксонаў ў рангу сямейства:

* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* Williams, R L."Gerard and Jaume: Two neglected figures in the history of Jussiaean Classification. Parts one and two." // Taxon 37/1: 2-34

## Спасылкі 
* Robert Erickson. Jean Henri Jaume Saint-Hilaire 1772—1845
* Малюнкі Сент-Ілера на Вікісховішчы
* Saint-Hilaire, Jean Henri Jaume. Кароткая інфармацыя на сайце IPNI

Катэгорыя:Батанікі Францыі
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Ута Баленштэцкая

**Ута Баленштэцкая** (таксама **Ута Наўмбургская**; , верагодна 1000 — 23 кастрычніка, каля 1046) — маркграфіня, жонка Экехарда II, маркграфа Мейсена, Саксонскай Усходняй маркі і графа Хутыцы.

## Сям’я 
Бацькі Уты (Оды) — Адальберт, маркграф Баленштэта, і Гіда, дачка графа Ода I Лужыцкага. У яе былі тры браты: Эзіка Баленштэцкі — граф, заснавальнік роду Асканіяў, Дзітрых — настаяцель царквы ў Баленштэце, Лудольф — манах манастыра Корвэй, і сястра Хацеха — настаяцельніца абацтва Гернродэ.

## У архітэктуры 
У гістарычным цэнтры нямецкага гарадка Наўмбург (зямля Саксонія-Анхальт) знаходзіцца Наўмбургскі сабор. У заходняй частцы сабора на вышыні прыкладна трох метраў высяцца фігуры маркграфа Экехарда II і яго жонкі Уты — гэта адзіная скульптурная выява, якая дайшла да нас. Яе твар выпраменьвае чысціню і сілу.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Нямецкія прынцэсы
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XI стагоддзя
Катэгорыя:Асканіі
Міхась Южык

**Міхась Южык**, сапр.: **Міхаіл Юр’евіч Сотнікаў** (нар. , Мінск) — беларускі пісьменнік, паэт і публіцыст.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 4 сакавіка 1969 года ў Мінску з 2005 па 2015 гады. У 2015 годзе выключаны з саюза за крытыку кіраўніцтва Саюза пісьменнікаў Беларусі. Пісьменнік Анатоль Матвіенка так характарызаваў М. Южыка: «чалавек няпростага лёсу, умее быць аб’ектыўным і да сябе, і да іншых». Член суполкі беларускіх літаратараў «Літаратурнае прадмесце».

## Творчасць 
Піша прозу і вершы. Перакладае з англійскай на беларускую мову. Вядзе літаратурны блог.

Друкаваўся ў часопісах «Полымя», «Маладосць», «Крыніца», «Бярозка», «Родная прырода», газеце «Літаратура і мастацтва». Аўтар кніг прозы «Мёртвае дрэва» (2001), «Перакулены час» (2002), «Марыянеткі і лялькаводы» (2008), кніг паэзіі «АнтыРЫФМАР» (2009), «Сузор’е вокнаў» (2012).

Адчужаны ад усіх герой фантастычнай аповесці «Горад, які яны засялілі» (2007) жыве ў варожай прасторы. Як паказвае літаратуразнаўца Ігар Запрудскі, гэты герой падобны да аналагаў, створаных французскімі экзістэнцыялістамі.

Выдаў кнігу філасофскіх разважанняў «Човен на Млечным Шляху» (2010). Філолаг Марыя Верціхоўская ўспрымае кнігу як прапанаванае чытачу люстэрка: «Глянеш у яго — і выразна ўбачыш прыгажосць, разумнасць свету і мярзоту чалавека».

## Бібліяграфія 
### Кнігі 
# «Мёртвае дрэва» (2001), проза, аповесці, апавяданні;
# «Перакулены час» (2002), проза, раман;
# «Марыянеткі і лялькаводы» (2008), проза, раман;
# «АнтыРЫФМАР» (2009), паэзія;
# «Човен на Млечным Шляху» (2010), філасофія;
# «Сузор’е вокнаў» (2012), паэзія.

### Асноўныя публікацыі 
# «Матылькі над багнай», аповесць («Маладосць», № 6, 2006);
# «Горад, які яны засялілі», аповесць («Маладосць», № 10, 2007);
# «Лесвіца», раман («Полымя», № 8,9,10, 2007);
# «І падаў снег на зямлю», аповесць («Маладосць», № 7, 2009);
# «Леапард на балконе», раман («Полымя», № 11,12, 2010);
# «Каця», аповесць (калектыўны зборнік «Самая чароўная кветка», 2010, «Мастацкая літаратура»);
# «Хто там за дзвярыма», аповесць («Маладосць», № 4, 2012);
# «Калыханка», аповесць («Полымя», № 12, 2012);
# «Людная вуліца», аповесць («Дзеяслоў», № 3, 2014).

## Ацэнкі 
На думку літаратурнага крытыка Валянціны Локун, Міхась Южык творыць на стыку рэалістычнага сацыяльна-псіхалагічнага пісьма і фантастыка-містычнага, з выкарыстаннем постмадэрнісцкай парадыгмы, імкнучыся перш за ўсё вызначыць духоўную сутнасць сучаснага чалавека.

## Зноскі 
Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Наўмбургскі сабор

**Наўмбургскі сабор святых апосталаў Пятра і Паўла** (ням.: Naumburger Dom) — былы кафедральны сабор біскупства Наўмбург (скасавана ў 1562 годзе), размешчаны ў нямецкім горадзе Наўмбургу на поўдні федэральнай зямлі Саксонія-Ангальт і з’яўляецца галоўнай славутасцю прыроднага парку. З 2018 года ўваходзіць у Спіс сусветнай спадчыны чалавецтва.

Уяўляе сабой збудаванне пераходнага стылю ад раманскага да гатычнага. Мае незвычайны план: трохнефная базіліка з двума трансептамі, двума алтарамі (заходнім і ўсходнім), двума хорамі і чатырма вежамі. Усходняя частка сабора пабудавана ў пачатку XIII стагоддзя. Заходняя завершана стагоддзем пазней. Сабор у Наўмбургу знакаміты першым чынам працай так званай наўмбургскай арцелі скульптараў (імя кіроўнага майстра застаецца невядомым). Арцель майстроў з Наўмбурга працягнула дасягненні майстроў Бамберга, але надала познераманскай скульптуры новыя, больш вольныя рысы. Працы гэтай арцелі прыпісваюць скульптурныя ансамблі ў Майнцы, самім Наўмбургу і ў Майсене.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Саборы Германіі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Германіі
Катэгорыя:Гатычныя саборы
Катэгорыя:Збудаванні Германіі ў гатычным стылі
Катэгорыя:Збудаванні Германіі ў раманскім стылі
Катэгорыя:Пратэстанцкія храмы
Катэгорыя:Наўмбург (Заале)
Лін Персан

**Лін Персан** (; нар. , , Вермланд) — шведская біятланістка, алімпійская чэмпіёнка 2022 года ў жаночай эстафеце, удзельніца Кубка свету па біятлоне ў складзе зборнай Швецыі. Сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 2018 года, чэмпіянату свету 2019 года і юніёрскага чэмпіянату свету 2012 года ў жаночай эстафеце.

Катэгорыя:Біятланісткі Швецыі
Артур Кронквіст

**Артур Джон Кро́нквіст** (, 1919—1992) — амерыканскі батанік, распрацоўшчык таксанамічнай сістэмы класіфікацыі кветкавых раслін, вядомай як Сістэма Кронквіста, якую ён выклаў у працах:

* *Адзіная сістэма класіфікацыі кветкавых раслін* (*An Integrated System of Classification of Flowing Plants*), 1981;
* *Эвалюцыя і класіфікацыя кветкавых раслін* (*The Evolution and Classification of Flowing Plants*), першае выданне — 1968, другое — 1988.

## Ушанаванне 
У гонар Кронквіста названы роды раслін  і 

## Літаратура 
* Barkley Theodore M. In Memoriam: Arthur Cronquist: An Appreciation //Bulletin of the Torrey Botanical Club.- 1992.- vol. 119.- P. 458—463.

Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя
Катэгорыя:Батанікі ЗША
Турсбю

**Турсбю** (швед. Torsby) — горад у Швецыі, у лене Вермланд, цэнтр аднайменнай камуны. Насельніцтва — 4012 чалавек (2005).

Ураджэнцамі Турсбю з’яўляюцца футбольны трэнер Свен-Ёран Эрыксан, футбаліст Маркус Берг, футбалістка Юлія Карлернес і біятланістка Лін Персан.

Турсбю — адзін з цэнтраў лыжных відаў спорту і база падрыхтоўкі шведскіх лыжнікаў і біятланістаў. У 2006 годзе ў Турсбю быў пабудаваны самы доўгі ў Еўропе лыжны тунэль працягласцю 1287 метраў з чатырма лыжнямі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Швецыі
Катэгорыя:Вермланд (лен)
Вікторыя Чміліце-Нільсен

**Вікторыя Чміліце-Нільсен** (; нар. , ) — літоўскі палітык, дэпутатка Сейма Літвы з 21 красавіка 2015 года, старшыня сейма з 13 лістапада 2020 года.

## Біяграфічныя звесткі 
У 2000 годзе скончыла гімназію ў Шаўляі. Вывучала англійскую філалогію ў Шаўляйскім ўніверсітэце, у 2002—2007 гадах навучалася ў Латвійскім універсітэце ў Рызе. У 2001—2008 гадах яе мужам быў латвійскі гросмайстар Аляксей Шыраў. У 2013 годзе яна выйшла замуж другі раз, за дацкага гросмайстра Петэра Гейне Нільсена.

## Палітычная дзейнасць 
У 2012 годзе занялася палітычнай дзейнасцю. Балатавалася ад Руху лібералаў на выбарах у Сейм Літоўскай Рэспублікі, заняўшы 12 месца сярод кандыдатаў ад партыі ў нацыянальным спісе. Яна атрымала свой мандат у якасці дэпутата ў красавіку 2015. Змяніла ў парламенце Рэмігіюса Шымашуса, абранага бурмістрам Вільні. У 2016 і 2020 гадах яна паспяхова балатавалася на парламенцкіх выбарах. У верасні 2019 года стала старшынёй Ліберальнага руху Літоўскай Рэспублікі. 9 лістапада 2020 года ад лібералаў падпісала кааліцыйнае пагадненне з Саюзам Айчыны і Партыяй свабоды. 13 лістапада на першым пасяджэнні сейма новага склікання была абраная яго старшынёй.

## Спартыўная кар’ера 
Навучылася гуляць у шахматы ў 6 гадоў. У 1993 годзе выйграла тытул чэмпіёнкі Еўропы сярод юніёраў да 10 гадоў, а ў 1995 годзе — чэмпіянат свету і чэмпіянат Еўропы (у катэгорыі да 12 гадоў). У 2000 годзе яна ўпершыню выйграла чэмпіянат Літвы сярод дарослых. У тым жа годзе дасягнула значных поспехаў, выйграўшы мужчынскі адкрыты чэмпіянат краіны па шахматам. У 2000—2006 гадах тройчы ўдзельнічала ў чэмпіянатах свету па шахматам. Першы раз яна прабілася ў лік шаснаццаць наймацнейшых удзельнікаў, другі раз у васьмёрку мацнейшых, а ў 2006 годзе — у паўфінал чэмпіянату свету. У 2001 годзе яна трыумфавала ў адной з груп фестывалю Corus у Вейк-ан-Зее, а ў 2003 годзе заваявала сярэбраны медаль на чэмпіянаце Еўропы. У 2007 годзе яна выйграла чэмпіянат Еўропы па хуткіх шахматах сярод жанчын і заваявала бронзавы медаль у бліцы, а ў 2008 годзе выйграла сярэбраны медаль на асабістым чэмпіянаце Еўропы. У 2010 годзе ў трэці раз у кар’еры заваявала сярэбраны медаль чэмпіянату Еўропы. У тым жа годзе яна першай у гісторыі Літвы атрымала званне гросмайстра. У 2011 годзе ў Тбілісі заваявала тытул чэмпіёнкі Еўропы. У сярэдзіне 1990-х гадоў увайшла ў асноўны склад нацыянальнай зборнай Літвы. У перыяд з 1996 па 2012 год 7 разоў удзельнічала ў шахматных алімпіядах, двойчы заваёўваючы залатыя медалі па асабістых выніках (2000, 2004). На Алімпійскім турніры 2010 года выступала за мужчынскую зборную. Таксама была чатырохразовай удзельніцай (1997, 1999, 2007, 2013) камандных чэмпіянатаў Еўропы, а таксама ўдзельнічала ў камандным чэмпіянаце Еўропы ў складзе мужчынскай зборнай (2009). Самага высокага рэйтынгу ў сваёй кар’еры яна дасягнула 1 красавіка 2015 года: з вынікам 2534 ачкі заняла 7-е месца ў сусветным спісе ФІДЭ і адначасова 1-е месца сярод літоўскіх шахматыстак.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Палітыкі Літвы
Катэгорыя:Члены Сейма Літвы
Катэгорыя:Старшыні Сейма Літвы
Катэгорыя:Шахматысткі Літвы
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Шаўляя
Інгрыд Ландмарк Тандрэвольд

**Інгрыд Ландмарк Тандревольд** (нарв. Ingrid Landmark Tandrevold; нар. , Берум, Акерсхус) — нарвежская біятланістка, чатырохразовая чэмпіёнка свету ў эстафеце, шматразовы прызёр чэмпіянатаў свету ў асабістых гонках, уладальніца малога Кубка Свету сезона 2020/2021 па праграме мас-стартаў. Чатырохразовы прызёр чэмпіянатаў Еўропы, чэмпіёнка Нарвегіі, двухразовая Чэмпіёнка свету сярод юніёраў.

Катэгорыя:Біятланісткі Нарвегіі
Герман Кругер

**Герман Кругер** (; 11 лютага 1818, Гамбург — 28 лютага 1864, Сан-Фернанда) — нямецкі фармацэўт і батанік.

## Біяграфія 
Атрымаў фармацэўтычную адукацыю ў Люнебургу і Гамбургу, перш чым пераехаць у якасці фармацэўта ў Трынідад у 1841 годзе. З 1857 года і да самай смерці ён служыў урадавым батанікам і дырэктарам батанічнага саду ў Порт-оф-Спейн . Ён збіраў батанічныя ўзоры ў Трынідадзе, Ямайцы, Кубе і Венесуэле.

Кругер лічыўся важнай крыніцай інфармацыі для Чарльза Дарвіна па аспектах біялогіі кветак. У 1863 годзе Дарвін пісаў Кругеру адносна архідэй, таксама пытаючыся пра апладненне некаторых відаў з сямейства .

Ён пакінуў свой гербарый у батанічным садзе ў Трынідадзе, а таксама адправіў некаторыя ўзоры ў Берлін і ў сады Кью. Таксоны са спецыфічнымі эпітэтамі *cruegeri*, *cruegeriana* і *cruegerianum* ушаноўваюць яго імя. Ён з’яўляецца таксанамічным аўтарытэтам роду кветкавых раслін  (сямейства ) .

## Апублікаваныя працы 
* «Outline of the Flora of Trinidad» (1858).
* «A Few Notes on the Fecondation of Orchids and Their Morphology» (with Charles Darwin, 1864).

Катэгорыя:Фармацэўты Германіі
Катэгорыя:Батанікі Германіі
Катэгорыя:Постаці Трынідада і Табага
Катэгорыя:Памерлі ў 1864 годзе
Катока

**Катока** (саманазва *Kotoko*) — група малых этнасаў у Заходняй Афрыцы. Жывуць у Чадзе, Камеруне, на ўсходзе Нігерыі. Агульная колькасць (2023 г.) — 134 800 чалавек. 

Катока лічаць сябе нашчадкамі носьбітаў старажытнай культуры Су. У жалезным веку яны заснавалі каля 20 гарадоў-дзяржаў на рацэ Лагонэ, развівалі складаную аграрна-пастаральную гаспадарку, рыбалоўства, рамяство і гандаль. Аднак у XVI ст. паўночныя раёны рассялення продкаў катока былі заваяваны мусульманскай дзяржавай Борну. Паўднёвыя гарады былі аб'яднаны дзяржавай Катока, дзе кіравалі валадары, залежныя ад Борну. Да пачатку XIX ст. большасць мясцовага насельніцтва прыняла іслам. У канцы XIX ст. дзяржава Катока ўвайшла ў склад каланіяльных валоданняў Францыі. 

Сучасныя катока ўяўляюць сабою 5 моўных і рэгіянальных груп, якія размаўляюць на розных чадскіх мовах, але аб'яднаны агульнай тоеснасцю паходжання з супольнай дзяржавы, а таксама дастаткова высокім сацыяльным статусам. У гады французскага кіравання катока набылі правы на прыватную маёмасць на населеную імі зямлю, што дазволіла ім у далейшым браць даніну з прадстаўнікоў іншых этнічных груп. 

З другой паловы XX ст. назіраецца канфлікт паміж катока і арабамі-шоа. 

 

## Спасылкі 
* Chad: Kotoko ethnic group; relationship with and treatment by the Deby and Habre governments; relationship with and attitude towards the Mouvement pour la Démocratie et le Développement (MDD)
* A political history of the Kotoko city states (ca. 1000-1900)
* Kotoko — World history
* Saïbou Issa Arithmétique ethnique et compétition politique entre Kotoko et Arabes Choa dans le contexte de l'ouverture démocratique au Cameroun
* Fongnzossie Fedoung, Evariste, Tize Zra, Christine Fernande Nyangono Biyegue, Achille Nouga Bissoue, Suzanne Baraye, and Nole Tsabang. 2018. "Herbal Cosmetics Knowledge of Arab-Choa and Kotoko Ethnic Groups in the Semi-Arid Areas of Far North Cameroon: Ethnobotanical Assessment and Phytochemical Review" Cosmetics 5, no. 2:31

Катэгорыя:Народы Нігерыі
Катэгорыя:Народы Камеруна
Катэгорыя:Народы Чада
Джон Томас Хаўэл

**Джон Томас Хаўэл** (, 6 лістапада 1903 — 7 мая 1994) — амерыканскі (каліфарнійскі). Джон Томас Хаўэл сышоў са сваёй пасады ў Акадэміі ў 1969 годзе з калекцыяй раслін з больш чым 54000 асобнікаў.

Хаўэл апісаў мноства мясцовых раслін Каліфорніі і апублікаваў больш за 500 навуковых прац у шматлікіх батанічных часопісах. Акрамя таго, Джон Томас Хаўэл быў адным з заснавальнікаў батанічнага часопіса «*Leaflets of Western Botany*», які выдаваўся на працягу 37 гадоў.

Джон Томас Хаўэл памёр 7 мая 1994 года.

## Навуковая дзейнасць 
Джон Томас Хауэлл спецыялізаваўся на насенных раслінах.

## Некаторыя публікацыі 
* 1931. *The genus Pogogyne*. Proc. Cal. Acad. Sci. 4ª ser. 20 (3): 105—128.
* 1931. *A Great Basin species of Physocarpus*. Proc. Cal. Acad. Sci.
* 1942. *A key to the indigenous and naturalized trees of Marin County, California*. Ed. Wasmann Biological Society, San Francisco, Calif. 17—24.
* 1944. *A revision of Phacelia section Miltitzia*. Proc.Cal.Acad.Sci. xxv (15): 357—376.
* 1929. *A Systematic Study of the Genus Lessingia Cham*. Ed. University of California Publications in Botany. 44 pp.
* 1949. *Marin Flora: Manual of the Flowering Plants and Ferns of Marin County, California*. Ed. Univ. of California Press, Berkeley. vii + 322 pp.&nbsp;ISBN 0-520-00578-3.
* Howitt, BF; JT Howell. 1964. *The Vascular Plants of Monterey County, California*. Ed. University of San Francisco.
* Howell, JT; DM Porter. 1968. *The plant genus Polygala in the Galápagos Islands*. 586 pp.

## Ушанаванне 
Род расліна  сямейства  быў названы ў яго гонар.

## Літаратура 
* Placer County Flora Introduction

## Спасылкі 
* Taxonomic Eriogonoideae (Polygonaceae) of North America north of Mexico 
* Johanneshowellia (Polygonaceae: Eriogonoideae), a new genus from the Intermountain West

Катэгорыя:Батанікі ЗША
Свен-Ёран Эрыксан

**Свен-Ёран Эрыксан** (; ) — шведскі футбольны трэнер, вядомы па сваёй працы са шведскім «Гётэбаргам», партугальскай «Бенфікай», шэрагам італьянскіх клубаў, а таксама са зборнай Англіі (2001—2006). Першы замежны трэнер у гісторыі зборнай Англіі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Швецыі
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Швецыі
Катэгорыя:Трэнеры ФК Дэгерфарс
Катэгорыя:Трэнеры ФК Гётэбарг
Катэгорыя:Трэнеры ФК Бенфіка Лісабон
Катэгорыя:Трэнеры ФК Рома
Катэгорыя:Трэнеры ФК Фіярэнціна
Катэгорыя:Трэнеры ФК Сампдорыя
Катэгорыя:Трэнеры ФК Лацыа
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Англіі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Манчэстэр Сіці
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Мексікі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Кот-д’Івуара па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Лестэр Сіці
Катэгорыя:Трэнеры ФК Гуанчжоу Сіці
Катэгорыя:Трэнеры ФК Шанхай Порт
Катэгорыя:Трэнеры ФК Шэньчжэнь
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Філіпінаў па футболе
Францыска Пройс

**Францыска Пройс** (; нар. , Васербург-ам-Ін, Баварыя) — нямецкая біятланістка, чэмпіёнка свету 2015 года ў жаночай эстафеце, двухразовая віцэ-чэмпіёнка свету. Уладальніца малога Крыштальнага глобуса па праграме мас-стартаў у сезоне 2014/15.

Катэгорыя:Біятланісткі Германіі
Cololabis

**Cololabis** — род ціхаакіянскіх пелагічных рыб сямейства . Род уключае два віды, з якіх адзін —  — шырока выкарыстоўваецца ў харчовых мэтах і мае важнае эканамічнае значэнне як прамысловая рыба.

Навуковая назва роду паходзіць ад грэчаскага слова *kolos*, якое азначае «кароткі», і лацінскага *labia* — «вусны».

Прадстаўнікі роду маюць вельмі падоўжанае цела з серабрыстай афарбоўкай.

## Віды 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Сарганападобныя
Васербург-ам-Ін

**Васербург-ам-Ін** () — горад у Верхняй Баварыі на рацэ Ін (адсюль назва). Размешчаны за 55 км на ўсход ад Мюнхена. Уваходзіць у склад раёна Розенгайм. Заснаваны ў 1137 годзе графам Энгельбертам, калі ён перанёс сваю рэзідэнцыю з Лімбурга ў свой замак «Васербург» (Замак на вадзе).

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Ота Гейгенбергер, нямецкі мастак
* Францыска Пройс, нямецкая біятланістка
* Мак Цымерман, нямецкі мастак

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Баварыі
Дзарыгту-хан

**Дзарыгту-хан** (**Есудэр**, 1358—1391) — вялікі хан  (1388—1391). Паводле Саган-Сэцэна, Дзарыгту-хан быў пераемнікам Усхал-хана, другога сына апошняга імператара дынастыі Юань Тагон-Тэмура. З’яўляўся нашчадкам Арыг-бугі.

## Біяграфія 
У 1388 годзе Есудэр разбіў у баі мангольскага хана Усхал-хана, які загінуў разам са сваім старэйшым сынам. Пры падтрымцы айрацкіх тайшаў Есудэр заняў ханскі прастол пад імем Дзарыгту-хана. У 1391 годзе ў Манголію ўварвалася велізарная кітайская армія, якая захапіла мноства палонных і велізарную колькасць рагатай жывёлы.

## Літаратура 
* *Покотилов Д.* История восточных монголов в период династии Мин 1368—1634
* Сайт «Восточная литература». Монгольские источники о Даян-хане
* Сайт «Удел Могултая» 

Катэгорыя:Постаці Мангольскай імперыі
Катэгорыя:Кіраўнікі Паўночнай Юань
Нагачу

**Нагачу**, **Нахачу** (; каля 1320—1388) — лідар , военачальнік дынастыі  у Ляадуне і Маньчжурыі.

## Біяграфія 
Нагачу захаваў вернасць дынастыі  і кантраляваў правінцыю Ляаян. У сярэдзіне 1380-х гадоў Нагачу падпарадкаваў сваёй уладзе мангольскія плямёны на шырокай тэрыторыі на поўнач ад Кітая, уключаючы сучасныя правінцыі Жэхэ і Ляанін. Нагачу ўмацаваўся на паўночным усходзе Кітая і меў дастаткова вялікія сілы, каб пагражаць уварваннем у створаную Мінскую імперыю у мэтах аднаўлення ўлады мангольскай дынастыі Юань у Кітаі.

У 1387 годзе мінскі імператар Чжу Юаньчжан арганізаваў вялікі ваенны паход супраць Нагачу ў Ляадун. 200-тысячнай кітайскай арміяй камандаваў генерал . У яго падначаленні знаходзіліся генерал  і , якія камандавалі асобнымі войскамі, а таксама прынц Чжу Дзі, камандуючы гвардыяй. Нагачу быў акружаны і вымушаны быў капітуляваць перад пераўзыходнымі сіламі кітайскай арміі. Нагачу і тысячы яго афіцэраў і сваякоў былі адпраўленыя ў ссылку ў Нанкін, першую сталіцу дынастыі Мін. Імператар дараваў Нагачу тытул маркіза і жалаванне ў 2000 пікулаў зерня, маёнтак у Цзянсу і асабняк у Нанкіне. Нагачу памёр блізу Учана 31 жніўня 1388 года, верагодна, ад празмернага ўжывання алкаголю, і быў пахаваны за межамі Нанкіна.

Катэгорыя:Постаці эпохі Юань
Катэгорыя:Постаці Мангольскай імперыі
Дзмітрый Уладзіміравіч Підручны

**Дзмітрый Уладзіміравіч Підручны** (; нар. , Острыў, Цярнопальская вобласць) — украінскі біятланіст, чэмпіён свету 2019 года ў гонцы пераследу (першы чэмпіён свету ў гісторыі ўкраінскага мужчынскага біятлона), чэмпіён Еўропы 2018 года ў змешанай эстафеце, пераможца Універсіяды 2013 года ў мас-старце, прызёр этапаў Кубка свету. Удзельнік Алімпійскіх гульняў 2014, 2018 і 2022 гадоў.

У канцы лютага 2022 года, неўзабаве пасля выступу на Алімпійскіх гульнях у Пекіне, падчас вайны з Расіяй уступіў у Нацыянальную гвардыю Украіны.

Катэгорыя:Біятланісты Украіны
Каледж Святой Марыі (C.S.Sp.)

**Каледж Святой Марыі (Congregatio Sancti Spiritus)** — добраахвотная пачатковая і сярэдняя школа для хлопчыкаў, пад кіраўніцтвам Кангрэгацыі Святога Духа ў Ратмайнс, Дублін (Ірландыя). Школа была заснавана ў 1890 годзе, закрыта ў 1916 годзе, а затым зноў адкрыта ў 1926 годзе. У перыяд з 1917 па 1926 гады царква Святой Марыі дзейнічала як Дом філасофіі для спірытанцаў, перш чым яна пераехала ў Блэкрок.

## Вядомыя выпускнікі 
* Том О’Хігінс — старшыня Вярхоўнага суда Ірландыі (1974—1985).
* Джоні Сэкстан — ірландскі прафесійны гулец у рэгбі. Капітан нацыянальнай зборнай Ірландыі па рэгбі (2019—2023).
* Пітэр Чэрлтан — суддзя Вярхоўнага суда Ірландыі.

## Вядомыя настаўнікі 
* Эйман дэ Валера — некаторы час выкладаў у царкве Святой Марыі ў 1915 годзе ў якасці прафесара матэматыкі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Ірландыі
Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1890 годзе
Катэгорыя:1890 год у Ірландыі
Катэгорыя:Дублін
Метрапалітарны дзяржаўны ўніверсітэт

**Метрапалітарны дзяржаўны ўніверсітэт** () — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, які месціцца ў агламерацыі (метрапалітарнай вобласці) Мінеапаліс-Сент-Пол у штаце Мінесота, ЗША.

## Гісторыя 
Установа была заснавана ў 1971 годзе як Мінесоцкі метрапалітарны дзяржаўны каледж. Сёння ўніверсітэт прапануе 62 праграмы бакалаўрыяту і 25 праграм магістратуры. Па дадзеных 2016–2017 навучальнага года, 45% студэнтаў універсітэта складалі так званыя "каляровыя" студэнты (афраамерыканцы, індзейцы, азіяты і інш.), 4% былі студэнтаў паходзілі з-за межаў штата і 2% былі замежнымі грамадзянамі.

## Структура 
* Каледж грамадскіх студый і грамадскіх спраў
* Каледж індывідуальнага навучання
* Каледж вольных мастацтваў
* Каледж менеджменту
* Каледж медсястрынства і навук пра здароўе
* Каледж прыродазнаўчых навук
* Школа гарадской адукацыі

## Гл. таксама 
* Спіс універсітэтаў штата Мінесота

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Мінесоты
Катэгорыя:Мінеапаліс
Катэгорыя:Сент-Пол
Усхал-хан

**Усхал-хан**, **Тагус-Тэмур** (1342—1388) — вялікі хан  (1378—1388), другі сын мангольскага хана Тагон-Тэмура.

## Біяграфія 
У 1378 годзе пасля смерці свайго старэйшага брата  Тагус-Тэмур заняў мангольскі ханскі прастол пад імем Усхал-хана. Працягваў весці ваенныя дзеянні супраць кітайскай імперыі, дамагаючыся аднаўлення дынастыі Юань. Усхал-хан сабраў буйныя ваенныя сілы ў Інчане і Каракаруме, адкуль манголы сталі здзяйсняць новыя напады на бліжэйшыя кітайскія правінцыі.

У 1380 годзе мінскі імператар Чжу Юаньчжан арганізаваў чарговы вялікі ваенны паход у Манголію. Увесну 1380 года кітайская армія пад правадырствам Муіна перасекла стэпы і ўзяла Каракарум. У бітве пад сценамі сталіцы манголы пацярпелі поўнае паражэнне. У палон былі ўзятыя тры мангольскія военачальнікі. Каракарум быў цалкам разбураны і назаўсёды пакінуты манголамі. Адсюль кітайцы рушылі і далей, прайшоўшы ўсю Манголію з поўдня на поўнач, аж да паўночных схілаў сучаснага Ябланавага хрыбта. Мангольскія атрады здзяйснялі набегі на памежныя кітайскія гарады і раёны, рабуючы і забіваючы мясцовае насельніцтва. У 1381 годзе кітайскі імператар арганізаваў новы карны паход у Манголію. У 1381—1382 гадах кітайцы знішчылі апошнія атрады прыхільнікаў Юань у даўно адрэзанай і ізаляванай правінцыі Юньнань. Вайна на поўначы працягвалася з пераменным поспехам, пакуль у 1387 годзе кітайскія войскі не заваявалі Ляадун. У Паўднёва-Усходняй Манголіі і Паўднёвай Маньчжурыі ўмацаваўся мангольскі военачальнік Нагачу. Адтуль мангольскія атрады здзяйснялі сістэматычныя набегі на Ляадун. Чжу Юаньчжан арганізаваў вялікі ваенны паход супраць Нахачу. Кітайскія военачальнікі заснавалі чатыры новыя крэпасці і змаглі пераканаць мангольскага военачальніка Нагачу добраахвотна здацца. Пасля яго палону вялікая частка яго арміі (200 тысяч чалавек) здалася кітайскім военачальнікам. Увесну 1388 года 150-тысячная кітайская армія пад камандаваннем военачальніка Лань Юя ўварвалася ўглыб Манголіі. Самаго мангольскага хана Тагус-Тэмура раптоўна дагналі і разграмілі кітайцы ў бітве пры Буйр-Нууры. Падчас уцёкаў у Каракарум вялікі мангольскі хан Усхал-хан разам са сваім старэйшым сынам былі забітыя ў баі на рацэ Тол Дзарыгту-ханам з роду Арыг-бугі, які заключыў саюз з айратамі. Другі сын Тагус-Тэмура, яго жонкі і дочкі былі ўзятыя ў палон кітайцамі. У палон было ўзята каля сямідзесяці тысяч манголаў і незлічоная колькасць свойскай жывёлы.

## Літаратура 
* *Далай Чулууны*. Монголия в XIII—XIV веках
* *Покотилов Д.* История восточных монголов в период династии Мин 1368—1634
* Сайт «Восточная литература». Монгольские источники о Даян-хане
* Сайт «Удел Могултая» 

Катэгорыя:Манархі, якія загінулі ў баі
Катэгорыя:Постаці Мангольскай імперыі
Катэгорыя:Кіраўнікі Паўночнай Юань
Бітва пры Буйр-Нууры

**Бітва пры Буйр-Нууры** — бітва паміж імперыяй Мін і  на возеры , якая прайшла ў 1388 годзе. Армія Імперыі Мін, узначаленая генералам , які вёў ваенную кампанію супраць Усхал-хана, напаткала і разграміла мангольскую арду на возеры Буйр-Нуур, узяўшы ў палон вялікую колькасць людзей.

## Перадгісторыя 
Паспяховы  імперыі Мін супраць мангольскага камандзіра Нагачу і яго уранхайскай арды, якая прайшла ў 1387 годзе і скончылася капітуляцыяй Нагачу, натхніла імператара Хун’у. У снежні 1387 года ён загадаў генералу Лань Юю ўзначаліць войска ў ваеннай кампаніі супраць Усхал-хана, вялікага хана Мангольскай імперыі. Лань Юй устаў на чале арміі, якая складаецца з 150 000 салдат.

## Бітва 
Лань Юй і яго армія маршыравалі ўздоўж Вялікай Кітайскай сцяны, пакуль генерал не атрымаў паведамленні ад разведчыкаў, што Усхал-хан са сваёй арміяй размясціўся каля возера . Затым Армія імперыі Мін прасунулася на поўнач і перасекла пустыню Гобі, у канчатковым рахунку дасягнуўшы возера. Пасля армія імперыі Мін выявіла, што Мангольская Арда размясцілася на поўнач ад Буйр-Нуура, і напала на манголаў пад покрывам цемры і пясчанай буры.

## Наступствы 
Імператар Хун’у выдаў пракламацыю, якая ўсхваляла генерала Лань Юя і параўноўвала яго з вядомым генералам  з імперыі Хань. Лань Юй ў канчатковым выніку атрымаў тытул гуна правінцыі Лян з дараваннем 3000 шы за свае ваенныя поспехі. На думку Дрэер, імперыя мін захапіла 3000 прадстаўнікоў шляхты, 70 000 звычайных людзей, мноства свойскіх жывёл, наследнага прынца манголаў і яго малодшага брата, Аднак Усхал-хан збег. На думку Тсая, імперыя Мін захапіла другога сына хана, сотні тысяч манголаў з іх свойскай жывёлай, аднак сам хан і яго наследны прынц збеглі.

Пасля ўцёкаў ад войска імперыі Мін, Усхал-хан у канчатковым выніку прыбыў да ракі Туул, дзе быў забіты мангольскім правадыром Дзарыгту-ханам.

## Літаратура 
* Dardess, John (2012), Ming China 1368—1644 A Concise History of A Resilient Empire, Roman & Littlefield Publishers, Inc. 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Дынастыя Мін
Катэгорыя:Бітвы Мангольскай імперыі
Катэгорыя:Бітвы Кітая
Катэгорыя:1388
Катэгорыя:Паўночная Юань
Катэгорыя:Бітвы XIV стагоддзя
Гарадская агламерацыя

**Гарадская агламерацыя** (ад  — «назапашванне») — марфалагічная адзінка, якая стварае цэласную сукупнасць са узаемазвязаных адзінак населеных пунктаў, створанаю ў выніку канцэнтрацыі жылой, адміністрацыйнай і гаспадарча-прамысловай забудовы. 

## Агульная характарыстыка 
Ва ўрбаністыцы гэта тэрыторыя з інтэнсіўнай забудовай, якая таксама характарызуецца высокай колькасцю людзей, якія перыядычна (напрыклад, на працягу дня) або пастаянна знаходзяцца на гэтай тэрыторыі. Агламерацыі характарызуюцца вялікімі патокамі людзей і тавараў і значнай колькасцю паслуг. 

Агламерацыі звычайна ўтвараюцца населенымі пунктамі асобных адміністрацыйных адзінак.

У больш гутарковай мове агламерацыя - гэта група суседніх гарадоў, мястэчак і прылеглых вёсак, якія ўтвараюць агульны ўрбаністычны "арганізм" праз інтэграцыю або дапаўненне розных формаў інфраструктуры гэтых населеных пунктаў і ўзаемнае выкарыстанне патэнцыялу, якімі валодаюць гэтыя населеныя пункты.

Прасторавая і дэмаграфічная інтэграцыя агламерацыі не з'яўляецца дастатковай умовай для пераўтварэння яе ў метрапалітарную вобласць. Асноўнай асаблівасцю агламерацыі з'яўляецца сувязь паміж урбанізаванымі раёнамі, а метрапалітарнай вобласці - функцыянальная інтэграцыя і знешнія метрапалітарныя (сталічныя/адміністрацыйныя) функцыі.

## Тыпалогія гарадскіх агламерацый 
Паводле характару цэнтра вылучаюцца:
* **монацэнтрычная агламерацыя** (уласна агламерацыя ў вузкім сэнсе) — з адным дамінуючым гарадскім цэнтрам;
* **поліцэнтрычная агламерацыя** (канурбацыя ў шырокім сэнсе) — з двума ці больш гарадскімі цэнтрамі з аднолькавым патэнцыялам:
# *біцэнтрычная агламерацыя* — з двума гарадскімі цэнтрамі з падобным патэнцыялам,
# *канурбацыя* (канурбацыя ў вузкім сэнсе) – з трыма або больш гарадскімі цэнтрамі з падобным патэнцыялам,
* **метраполія** (метрапалітарная вобласць) - функцыянальна цэласная гарадская сістэма шматлікіх паселішчаў і высокаўрбанізаваных тэрыторый, галоўнай асаблівасцю якой з'яўляецца наяўнасць ядра з функцыямі адміністрацыйнага цэнтра, а таксама функцыянальна-эканамічных сувязей;
* **мегаполіс** – шырокі поліцэнтрычны комплекс узаемазвязаных гарадскіх агламерацый без дамінуючага цэнтра.

## Буйнейшыя агламерацыі свету 
## Гл. таксама 
* Агламерацыя
* Урбанізацыя
* Гарадское планаванне
* Горадабудаўніцтва
* Горад

## Спасылкі 
Катэгорыя:Горад
Катэгорыя:Насельніцтва
Катэгорыя:Урбаністыка
Рахматула Набіль

**Рахматула Набіль** () (, Джагату, правінцыя Вардак, Каралеўства Афганістан) — афганскі палітычны і ваенны дзеяч, генерал-маёр. Двойчы дырэктар Упраўлення нацыянальнай бяспекі Афганістана (2010–2012, 2013–2015).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў раёне Джагату правінцыі Вардак. Па адукацыі Рахматула Набіль інжынер-будаўнік і свабодна размаўляе на дары, пушту і англійскай мовах.

Да 2002 года ён працаваў у некалькіх падраздзяленнях Упраўлення Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў.

З 2002 года Рахматула Набіль выконваў шэраг важных дзяржаўных функцый. Ён прыйшоў ва ўрад Афганістана ў якасці намесніка дарадцы па нацыянальнай бяспецы. Затым ён заклаў аснову Службы аховы прэзідэнта і ўзначаліў яе (2005—2010).

З 5 ліпеня 2010 года па 29 жніўня 2012 года — дырэктар галоўнага упраўлення нацыянальнай бяспекі Афганістана. Мэтай Рахматула Набіля на пасадзе дырэктара было правядзення рэформы, каб павысіць эфектыўнасць і аператыўныя магчымасці Упраўлення. У жніўні 2012 года ён быў прызначаны намеснікам дарадцы па нацыянальнай бяспецы, а затым у верасні 2013 года зноў далучыўся да Упраўлення нацбяспекі у якасці выконваючага абавязкі дырэктара, пасля таго як дырэктар Асадула Халід з'ехаў у ЗША для лячэння пасля пагаршэння стану здароўя ў выніку тэракту талібаў. Пакінуў пасаду дырэктара ў снежні 2015 года. Незадоўга да адстаўкі рэзка крытыкаваў палітычны курс кіраўніцтва краіны, у т.л. прэзідэнта Ашрафа Гані.

У 2019 годзе Набіль выставіў сваю кандыдатуру на прэзідэнцкіх выбарах. Атрымаў 1,86% ад агульнай колькасці галасоў. Набіль публічна байкатаваў выбары і аспрэчваў канчатковы вынік.

Падчас наступлення талібаў у 2021 годзе ўцёк з краіны.

16 студзеня 2023 года Рахматула Набіль заснаваў партыю ў выгнанні пад назвай *«Партыя нацыянальнай свабоды Афганістана»*.

## Узнагароды 
* медаль Газі Аюб Хана (вышэйшая ваенная ўзнагарода);
* медаль Газі Вазіра Махамада Акбар Хана

## Крыніцы 
Катэгорыя:Палітыкі Афганістана
Катэгорыя:Міністры Афганістана
Па што ідзеш, воўча?

**«Па што ідзеш, воўча?»** — аповесць Евы Вежнавец. Кніга выдадзена ў 2020 годзе, выдавецтва «Пфляўмбаўм». За кнігу «Па што ідзеш, воўча?» Ева Вежнавец уганаравана літаратурнай прэміяй імя Ежы Гедройца.

## Сюжэт 
У аповесці «Па што ідзеш, воўча?» пераплятаюцца два сюжэты. Першы распавядае гісторыю Рыны, алкагалічкі сярэдняга ўзросту, якая доўгі час жыла за мяжой, дзе даглядала старога. Другі сюжэт — гісторыя Дарошкі, бабулі Рыны. Смерць бабулі прымушае Рыну вярнуцца ў забытую Богам беларускую глуш. Падзеі аповесці разгортваюцца на Любаншчыне. Рына мусіць пахаваць бабулю, адкапаць каханка і аднавіць крыніцы.

## Гісторыя стварэння 
Па словах аўтаркі, твор прысвечаны ў першую чаргу беларускім бабулям.

*«Пачуццю рэчаіснасці і беларускасці я навучылася ад яе. І калі я пачула, што ЮНІСЕФ прапанаваў бабак лічыць перадачай вуснай спадчыны і чалавечнасці, перадачай традыцыі, я зразумела, што павінна напісаць пра беларускіх бабак. Таму што яна была не адна, я такіх бабак сустракала вельмі многа. Дзяды паміраюць рана, і дзяды не цікавяцца такімі дробнымі рэчамі, якімі цікавяцца бабулі. Гэта, хутчэй за ўсё, не кніга, а адкрытая, жывая гаворка»*.

## Пераклады 
У 2022 годзе раман «Па што ідзеш, воўча?» перакладзены на нямецкую мову.

У 2023 годзе кніга выйшла ў перакладзе на чэшскую мову, у чэшскім выдавецтве Паўла Мерварта, пераклад зроблены пісьменнікам і перакладчыкам Максам Шчурам. Пераклад трапіў у трыццатку найлепшых кніг за 2023 год па версіі чэшскага літаратурнага часопіса Iliteratura.cz.

У 2023 годзе на шведскую мову «Па што ідзеш, воўча?» пераклалі Крысціна Бандурына і Мікаэль Нюдаль, ён стаў адным з пяці намінантаў на літаратурную прэмію Kulturhuset Stadsteatern.

У 2024 годзе кніга перакладзена на нарвежскую мову і перададзена ў друк.

Малгажата Бухалік працуе над перакладам кнігі на польскую мову.

## Агучванне кнігі 
У ліпені 2023 года кніга «Па што ідзеш, воўча?» агучана, аўдыёбук запісаны на Еўрарадыё, чытала твор Алена Зуй-Вайцяхоўская.

## Узнагароды і адзнакі 
* 2021 год — літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца, за найлепшую кнігу, выдадзеную ў 2020 годзе.
* 2023 год — кніга трапіла ў Топ найлепшых твораў году па версіі чэшскага партала Iliteratura.cz.

Катэгорыя:Літаратурныя творы Беларусі
Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове
Катэгорыя:Кнігі 2020 года
Сліжоўскі сельсавет

**Сліжо́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Шклоўскага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Сліжы.

Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Акунёўскі сельсавет** у складзе Шклоўскага раёна Магілёўскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Акунёўка. У 1925 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Сліжы, сельсавет перайменаваны ў Сліжоўскі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Шклоўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Гарадзішчанскага сельсавета.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Шклоўскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе
Каменналаўскі сельсавет

**Каменнала́ўскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Шклоўскага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Цэнтр — вёска Каменныя Лавы.

## Гісторыя 
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Шклоўскага раёна Магілёўскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Шклоўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці. 11 сакавіка 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных Высокаўскага і Старавадвянскага сельсаветаў, у склад Рыжкавіцкага сельсавета перададзены 3 населеныя пункты (Ганцавічы, Лопавічы і Папоўцы). У сакавіку 1977 года скасавана вёска Васілеўка.

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1606 чалавек, з іх 93,7 % — беларусы, 4,8 % — рускія, 0,8 % — украінцы; паводле перапісу 2019 года — 1210 чалавек.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе