Дагавор аб звычайных узброеных сілах у Еўропе

**Дагавор аб звычайных узброеных сілах у Еўропе** (**ДЗУСЕ**) быў падпісаны 19 лістапада 1990 года ў Парыжы паўнамоцнымі прадстаўнікамі шаснаццаці дзяржаў-удзельніц НАТА (Бельгія, Вялікабрытанія, Германія, Грэцыя, Данія, Ісландыя, Іспанія, Італія, Канада, Люксембург, Нідэрланды, Нарвегія, Партугалія, ЗША, Турцыя і Францыя) і шасці дзяржаў-удзельніц АВД (Балгарыя, Венгрыя, Польшча, Румынія, СССР і Чэхаславакія) і ўвайшоў у сілу 9 лістапада 1992 года.

У 1999 годзе на саміце АБСЕ ў Стамбуле быў падпісаны абноўлены (адаптаваны) варыянт ДЗУСЕ з улікам новых умоў (роспуск АВД і пашырэнне НАТА). На аснове адаптаванага ДЗУСЕ меркавалася ажыццявіць пераход ад блёкавай структуры Дагавора да нацыянальным і тэрытарыяльным узроўнях узбраенняў і тэхнікі для кожнай дзяржавы-ўдзельніцы. Пагадненне аб адаптацыі ДЗУСЕ не было ратыфікавана ні адной з краін НАТА і так і не ўвайшло ў сілу.

## Абмежаванні 
 калібра 100 мм і вышэй, Польшча абсталявала свае войскі мінамётамі калібра 98 мм.]]
У аснове ДЗУСЕ ляжала сістэма колькасных абмежаванняў на пяць асноўных катэгорый звычайных узбраенняў і тэхнікі ў звычайных узброеных сілах дзяржаў-удзельніц у раёне прымянення дагавора — баявыя танкі, баявыя браняваныя машыны, артылерыя, ударныя верталёты і баявыя самалёты.
* Украіна — 4 080 танкаў, 5 050 ББМ, 4 040 артылерыйскіх сістэм, 1 090 баявых самалётаў, 330 ударных верталётаў.

Пагадненне было ратыфікавана Расіяй у 1992 годзе, але не ўвайшло ў сілу. Хоць Азербайджан і Грузія так і не ратыфікавалі гэта пагадненне, яго ўдзельнікі на працягу многіх гадоў у цэлым прытрымліваліся яго палажэнняў. Латвія, Літва і Эстонія адмовіліся далучацца да ДЗУСЕ.

### Флангавы дакумент 
Дадатак да выніковага дакумента першай канферэнцыі па разглядзе дзеяння ДЗУСЕ (Вена, 15-31 мая 1996 года), падпісаны па ініцыятыве Расіі, увайшоў у сілу 15 мая 1997 года. Дакумент уяўляла сабой прамежкавае кампраміснае рашэнне праблемы флангавых абмежаванняў ДЗУСЕ, якая ўзнікла пасля распаду СССР. Па дамове Расіі дазвалялася мець у Ленінградскай і Паўночна-Каўказскай ваенных акругах у агульнай складанасці да 700 танкаў, 580 бронемашын і 1 280 артсістэм, а з пачаткам вайны ў Чачні гэтыя абмежаванні былі парушаныя. У адпаведнасці з дадаткам, межы флангавых зон пасля неаднаразовых патрабаванняў Расіі былі перагледжаны, і з іх былі выключаныя Пскоўская, Валгаградская, Астраханская вобласці, усходняя частка Растоўскай вобласці і калідор на поўдні Краснадарскага краю.

### Пагадненне аб адаптацыі ДЗУСЕ 
Пагадненне аб адаптацыі ДЗУСЕ, падпісанае 19 лістапада 1999 года на стакгольмьскім саміце АБСЕ, было распрацавана для ўрэгулявання ваеннага дысбалансу, звязанага з маштабнымі ваенна-палітычнымі зменамі — пашырэннем НАТА і ўступленнем у яго шэрагу былых краін АВД і постсавецкіх дзяржаў.

Гэтым пагадненнем замест занальна-групавой сістэмы квот (па прыкмеце членства ў ваенна-палітычных саюзах часоў «Халоднай вайны») уводзіліся нацыянальныя і тэрытарыяльныя ліміты для кожнай дзяржавы-ўдзельніцы (апошнія меркавалі магчымасць размяшчэння на тэрыторыі дзяржаў баявой тэхнікі іншых краін, але не вышэй абумоўленага ўзроўню). Меркавалася, што рэжым адаптаванага ДЗУСЕ будзе спрыяць умацаванню бяспекі кожнай дзяржавы-ўдзельніцы незалежна ад яе прыналежнасці да ваенна-палітычных саюзаў.

28 мая Расія афіцыйна звярнулася да краіны-дэпазітарыю ДЗУСЕ — Нідэрландам — з запытам аб скліканні надзвычайнай канферэнцыі дзяржаў-удзельніц ДЗУСЕ, якая і адбылася 12-15 чэрвеня ў Вене.

На канферэнцыі расійскія прадстаўнікі паказалі на ўмовы, якія, на іх думку, здольныя «аднавіць жыццяздольнасць рэжыму ДЗУСЕ». Сярод іх:
# далучэнне да ДЗУСЕ Латвіі, Літвы і Эстоніі;
# паніжэнне сумарнага ўзроўню колькасці ўзбраенняў і тэхнікі краін НАТА для кампенсацыі патэнцыялу, набытага ў выніку пашырэння блока;
# адмена флангавых абмежаванняў для тэрыторыі Расіі;
# уступленне ў сілу або, па крайняй меры, пачатак часовага прымянення пагаднення аб адаптацыі ДЗУСЕ не пазней за 1 ліпеня 2008 года.

У суправаджальнай даведкі МЗС адзначалася, што рашэнне расійскага кіраўніцтва было выклікана «выключнымі абставінамі, якія ўплываюць на бяспеку Расійскай Федэрацыі»:
* ухіленне Балгарыі, Венгрыі, Польшчы, Румыніі, Славакіі і Чэхіі ад афармлення змен у складзе груп дзяржаў-удзельніц ДЗУСЕ у сувязі з іх далучэннем да НАТА;
* перавышэнне дзяржавамі-удзельніцамі ДЗУСЕ, якія далучыліся да НАТА, «групавых» абмежаванняў ДЗУСЕ ў выніку пашырэння НАТА;
* негатыўнае ўздзеянне планаванага размяшчэння звычайных узбраенняў ЗША на тэрыторыі Балгарыі і Румыніі на захаванне «групавых» абмежаванняў ДЗУСЕ;
* невыкананне шэрагам дзяржаў-удзельніц ДЗУСЕ прынятага ў Стамбуле палітычнага абавязацельствы аб паскоранай ратыфікацыі пагаднення аб адаптацыі;
* невыкананне Венгрыяй, Польшчай, Славакіяй і Чэхіяй прынятых у Стамбуле абавязацельстваў па карэкціроўцы тэрытарыяльных гранічных узроўняў;
* негатыўнае ўздзеянне няўдзелу Латвіі, Літвы і Эстоніі ў ДЗУСЕ (якое прывяло да з’яўлення тэрыторыі «свабоднай» ад абмежаванняў на размяшчэнне звычайных узбраенняў, у тым ліку і ўзбраенняў іншых краін) на выкананне Раіяй сваіх уласных абавязацельстваў па дамове на паўночным захадзе Расійскай Федэрацыі.

Абвяшчэнне мараторыя азначала спыненне ўзаемнага ваеннага інспектавання і прадастаўлення партнёрам па дамове інфармацыі аб перамяшчэнні воінскіх часцей і баявой тэхнікі ў еўрапейскай частцы краіны, а таксама адмова Расіі лічыць сябе звязанай колькаснымі абмежаваннямі. Ужо ў чэрвені прадстаўнікам УС Венгрыі і Балгарыі было адмоўлена ў інспекцыі расійскіх воінскіх часцей, а сама Расія адмовілася ад удзелу ў сумесных вучэннях ЗША, Румыніі і Балгарыі.

У снежні 2007 года аднабаковы расійскі мараторый на выкананне ДЗУСЕ ўвайшоў у сілу. У той жа час расійскі бок з улікам зваротаў шэрагу дзяржаў-удзельніц ДЗУСЕ прыняў рашэнне ў парадку выключэння працягнуць удзел у працы сумеснай кансультатыўнай групы па ДЗУСЕ, разлічваючы, што гэтая пляцоўка будзе задзейнічана для распрацоўкі новага рэжыму кантролю над звычайнымі ўзбраеннямі. 10 сакавіка 2015 года Расійская Федэрацыя абвясціла аб прыпыненні свайго ўдзелу ў пасяджэннях Сумеснай кансультатыўнай групы (СКГ) па Дагаворы аб звычайных узброеных сілах у Еўропе, прызнаўшы працяг удзелу ў пасяджэннях СКГ бессэнсоўным з палітычнага і практычнага пунктаў гледжання. Такім чынам, як заявілі ў МЗС РФ, абвешчанае Расіяй у 2007 годзе прыпыненне дзеяння ДЗУСЕ стала поўным.

29 мая 2023 года Расійская Федэрацыя канчаткова дэнансавала Дагавор аб звычайных узброеных сілах у Еўропе.

7 лістапада 2023 года краіны-удзельнікі НАТА асудзілі рашэнне Расіі выйсці з Дагавора і яе вайну супраць Украіны, і таксама прыпынілі свой удзел у Дагаворы.

У красавіку 2024 года ў Беларусі падрыхтаваны адпаведны праект закона пра прыпыненне ўдзелу рэспублікі ў гэтым Дагаворы.

## Гл. таксама 
* Дагавор аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці
* Дагавор па адкрытым небе

## Спасылкі 
* Полный текст Договора
* Текст Соглашения об адаптации ДОВСЕ
* Указ «О приостановлении Российской Федерацией действия Договора об обычных вооруженных силах в Европе и связанных с ним международных договоров»
* Справка к Указу «О приостановлении Российской Федерацией действия Договора об обычных вооруженных силах в Европе и связанных с ним международных договоров»
* ДОВСЕ: вместо камня — песок 
* Горбачев одобрил выход РФ из ДОВСЕ, rosbalt.ru, 15 июля 2007
* Уберут ли США ядерные бомбы из Европы?, rosbalt.ru, 9 ноября 2007
* Австрийский политолог: позиция России вполне понятна

Катэгорыя:Дагаворы аб абмежаванні ўзбраенняў
Катэгорыя:НАТА