Цюльпан

**Цюльпа́н ** (*Túlipa*) — род шматгадовых цыбульных раслін сямейства лілейныя. Назва паходзіць ад персідскага слова *toliban* («цюрбан»), і дадзена кветцы за падабенства яе бутонаў да ўсходняга галаўнога ўбору.

## Батанічнае апісанне 
### Марфалагічныя асаблівасці 
Цюльпан — травяністы цыбульны мнагалетнік. Вышыня раслін вагаецца ў залежнасці ад віду і сорту ад 10-20 да 65-100 см.
;Корань расліны: Складаецца з прыдаткавых каранёў, размешчаных на падковападобнай ніжняй частцы донцы. У маладых цыбулін (да першага красавання) фармуюцца сталоны — полыя структуры, на дне якіх размешчана даччыная цыбуліна. Звычайна сталоны растуць вертыкальна ўніз, радзей у бок.

;Сцябло: Прадстаўлена трыма формамі: донца, сталон і генератыўныя пабегі, якія нясуць кветкі і лісце. Сцябло прамастаячае, цыліндрычнае, вышынёй ад 5-20 да 85-100 см.
;Лісце: Падоўжана-ланцэтнае, зялёнае ці шызаватае, з гладкімі ці хвалістымі краямі і лёгкім васкавым налётам. Жылкаванне дугавое. Размешчана чаргова і ахоплівае сцябло. Ніжні ліст самы буйны, верхні, так званы сцяг-ліст — самы маленькі. У цюльпанаў , ,  і іх садовых формаў верхні бок лісця ўпрыгожана фіялетава-бурымі, пурпурными плямамі ці рыскамі, палосамі, што надае раслінам адмысловую дэкаратыўнасць. У сталай квітнеючай расліны часцей за ўсё 2-4(5) ліста, якія размешчаны ў ніжняй частцы сцябла. У маладых раслін (да першага красавання) адзіны ліст развіваецца да канца вегетацыі. Зародкі лісця закладваюцца ў цыбуліне, якая замяшчае сталую расліну ў перыяд вегетацыі, а рост працягваецца ў наступным сезоне.
; Кветка: Звычайна адна, але ёсць і шматкветкавыя віды (, ) і гатункі ад іх, на кветканосе якіх 3-5 кветак і больш. Кветка правільная, абодваполая, калякветнік з шасці вольных лісточкаў, тычачак шэсць, з падоўжанымі пылавікамі; песцік з верхняй трохгняздовай завяззю, кароткім слупком і трохлопасцевым рыльцам. Формула кветкі цюльпана: {{Nobr|\ast P_{3+3}\; A_{3+3}\; G_{(\underline3)}}}. Кветкі ландшафтных цюльпанаў часцей чырвоныя, жоўтыя, радзей белыя. Афарбоўка гатункавых цюльпанаў самая разнастайная: ад чыста-белай, жоўтай, чырвонай, пурпурной, фіялетавай і амаль чорнай да спалучэння дзвюх, трох ці некалькіх кветак. Часта аснаванне пялёсткаў афарбавана ў іншы колер, які адрозніваецца ад асноўнага, што ўтворае так званае «дно» кветкі. Форма кветкі таксама шматстайная: бакалападобная, чашападобная, авальная, ліліяпадобная, махрыстая (півонепадобная), махрыстая, зорчатая, папугайная. Кветкі буйныя, даўжынёй да 12 см, дыяметрам ад 3 да 10 см, а ў поўным расчыненні ў ландшатных цюльпанаў да 20 см. Кветкі цюльпанаў шырока раскрываюцца на сонца і закрываюцца ўначы і ў пахмурнае надвор’е.
; Плод: Шматнасенная каробачка трохкантовай формы. Насенне плоскае, трохкутнае, карычнявата-жоўтае, размешчана гарызантальна ў два шэрагу ў кожным гняздзе каробачкі.

### Біялагічныя асаблівасці 
Па рытме сезоннага развіцця цюльпаны ставяцца да вясновых эфемероідаў. Іх рост і развіццё працягваюцца 80-120 дзён: з пачатку красавіка і да канца чэрвеня, калі засыхае наземная частка.

Вегетацыя цюльпанаў пачынаецца з адрастаннем лісця ў красавіку, адразу пасля раставання снега. Красаванне настае ў сярэднім праз 20-30 дзён пасля пачатку вегетацыі. Цюльпаны, з’яўляючыся тыповымі эфемероідамі, вельмі адчувальныя да тэмпературы, менш да вільгаці і амаль непераборлівыя да іншых фактараў, якія ўплываюць на рост і развіццё раслін.

Працягласць красавання залежыць ад тэмпературы паветра. У большасці раслін яна складае 12-14 дзён. У перыяд красавання пры працяглым уздзеянні тэмпературы звыш 25 °C у цюльпанаў назіраецца рэзкае скарачэнне вегетацыі, ідзе адміранне кветаноснага пабега . Пры звычайных тэмпературных умовах ад канца красавання да канчатка вегетацыі праходзіць 4-5 тыдняў.

Сцябло, кветка, лісце і карані — аднагадовыя, гэта значыць жывуць адну вегетацыю. Цыбуліна, у адрозненне ад іх, — 2,5 гады, на працягу гэтага часу фармуецца яе змена — даччыная цыбуліна, а таксама некалькі драбнейшых цыбулінак — дзетак.

Размнажаецца цюльпан, акрамя насення, яшчэ цыбулінкамі — дзеткамі, якія развіваюцца пры аснаванні сцеблаў у зямлі.

## Паходжанне і распаўсюджанне 
[thumb|right|Цюльпаны ў батанічным парку, [Горад Перт|Перт, Аўстралія]]
thumb|right|Фэст цюльпанаў у Канадзе
thumb|right|Ліліяпадобныя цюльпаны
thumb|right|Ружовыя цюльпаны
thumb|right|Цыбуліны цюльпана гатунку 'Burgundy Lace'

Філагенетычныя даследаванні канца XX — пачала XXI стагоддзі паказалі, што ў прыродзе налічваецца да 110 відаў цюльпанаў. Радзіма большасці з іх — Сярэдняя Азія, яе засушлівыя і горныя раёны: стэпы, пясчаныя і камяністыя пустыні. Дзікарослыя цюльпаны сустракаюцца ў прыродзе ва Усходняй Еўропе і Казахстане (паўднёвыя рэгіёны). Значная колькасць відаў расце на тэрыторыі Ірана, Турцыі, на поўначы Індыі.

Род падпадзяляецца на два падроды, *Tulipa* і *Eriostemones* (па L. W. D. van Raamsdonk).

Вядома даволі вялікая колькасць разнавіднасцяў, формаў і гібрыдаў. Большасць разводных у культуры цюльпанаў ставіцца да віду , які сустракаецца ў дзікім выглядзе на ўсходзе Расіі, на Алтаі, у Арменіі; у культуры сустракаюцца разнавіднасці гэтага віду з кветкамі простымі і махрыстымі, разнастайных колераў, аднакаляровых і пярэстых. У культуры сустракаюцца і іншыя віды:  са шматлікімі разнавіднасцямі ('Duc van Thol', 'Rex rubrorum' і іншыя), , ,  і інш.
У еўрапейскай часткі Расіі дзіка растуць наступныя віды:
* , з жоўтымі кветкамі, лісткі калякветніка завостраныя, ніткі тычачак пры падставе шарсцістыя, роўныя пылавіку;
* , кветка меней буйная, жаўтлявая, ніткі тычачак у 2-4 разы даўжэй пылавікоў; больш паўднёвая форма;
* , на поўдні Расіі, з 2—5 дробнымі зелянявымі кветкамі;
* , які расце на ўсходзе і поўдні Расіі, кветкі жоўтыя ці ярка-чырвоныя, лісткі калякветніка даўгаватыя, тупыя, тычачкі з голымі ніткамі, роўнавялікімі пылавіку; лістоў тры—пяць.

## Выкарыстанне ў дэкаратыўным садоўніцтве 
Шматлікія віды цюльпанаў разводзяцца як упадабаныя дэкаратыўныя расліны, асабліва ў модзе яны былі ў XVII стагоддзі, калі каштавалі даволі дорага.

## Гісторыя культуры 
### Азіяцкая радзіма 
Першыя звесткі пра цюльпаны мы сустракаем у Персіі.

У культуры разводзяцца шматлікія віды і гібрыды.

## Гісторыя вывучэння 
Вывучаць дзікарослыя цюльпаны ў месцах іх натуральнага вырастання пачалі ў XV стагоддзі. У Грэцыі, Італіі і на поўдні Францыі выяўлены  і . Ад іх адбыліся арыгінальныя ліліяпадобныя цюльпаны. У 1571 годзе першае апісанне садовых цюльпанаў зрабіў швейцарскі батанік К. Геснер. Пазней, у 1773 годзе, садовыя цюльпаны ў яго гонар былі аб’яднаны К. Лінеям пад зборнай назвай .

Шырокія ўводзіны дзікіх выглядаў у культуру пачалося ўслед за адкрыццём і вывучэннем іх у прыродзе напачатку XVIII стагоддзі. Вялікая заслуга ў гэтым рускіх навукоўцаў А. І. Ввядзенскага, В. І. Таліева, З. П. Бочанцевой, З. М. Сілінай і інш. Аднак сапраўдная селекцыйная праца з цюльпанамі пачалася толькі ў канцы XIX стагоддзя. Велізарная роля ў гэтым належыць дырэктару Пецярбургскага батанічнага саду Э. А. Регелю (1815—1892). Са сваіх паездак па Цэнтральнай Азіі ён прывёз у Пецярбург шмат відаў і апісаў іх у кнізе «Флора садоў». Дзякуючы яму выгляды сярэднеазіяцкіх цюльпанаў упершыню патрапілі ў Галандыю, Англію, Францыю, Германію і Амерыку, дзе звярнулі на сябе ўвагу селекцыянераў, стаўшы прабацькамі большасці сучасных гатункаў.

### Агратэхніка 
C 1972 па цяперашні час селекцыяй цюльпанаў займаюцца ў ВНІІ кветкаводства і субтрапічных культур (Сочы).

### Хваробы і шкоднікі 
#### Грыбковыя хваробы 
*  (узбуджальнік — ).
*  (узбуджальнік — ).
*  (узбуджальнік — ).

#### Вірусныя хваробы 
*  (узбуджальнік — ).
*  (узбуджальнік — ).

#### Неінфекцыйныя хваробы 
* «Завыпнякоўванне»
* Ссіненне цыбулін
* Гамоз, ці камедзецёк
* Пухліны на цыбулінах

#### Шкоднікі цюльпанаў 
* Тля
* Мядзведка
* Смаўжы, слімакі
* Мышападобныя грызуны

## Некаторыя віды 
## Легенды 
Існуе легенда пра цюльпаны, паводле якой у бутоне жоўтага цюльпана закладзена шчасце. Да шчасця ніхто не мог дабрацца з-за таго, што бутон не раскрываўся. Калі маленькі хлопчык, які гуляе з мамай, упершыню ўбачыў выдатны жоўты бутон і са шчаслівай усмешкай пабег да яго — цюльпан раскрыўся. З тых часоў лічыцца, што падораныя цюльпаны прыносяць шчасце ці, прынамсі, добры настрой. Каб паменшыць раздражненне, да цыбулін дадавалі, калі было, трохі морквы ці цукровага бурака. У 100 грамах цыбулін цюльпанаў — гэта каля 148 калорый — утрымоўваецца 3 грама бялку, 0,2 грама тлушчу і 32 грама вугляводаў. Так не вельмі такім чынам смачныя цыбуліны цюльпанаў выратавалі шматлікіх галандцаў ад голаду.
* У гады Афганскай вайны (1979—1989) чорным цюльпанам звалі самалёт-катафалк, а чырвоным цюльпанам — пакутлівае пакаранне смерцю.
* У 1998 у Башкірыі была пабудавана мячэць, у назве якой скарыстана імя цюльпан
* У 2005 ў Кіргізіі адбылася рэвалюцыя, якая атрымала імя Цюльпанавай
* У 1990-е гады ў СССР была папулярная песня з аднайменнага альбома Наташы Каралёвай «Жоўтыя цюльпаны» .
* У 1952 годзе рэжысёрам Крысціян-Жакам быў зняты фільм пад назвай Фанфан-цюльпан, а ў 2003 Жэрарам Краўчыкам яго рэмейк з аднайменнай назвай.

## Літаратура 
* *Лисянский Б. Г., Ладыгина Г. Б.* Цюльпаны. — М.: Астрель; АСТ, 2002. — 152 з ISBN 5-17-014176-9 (АСТ) ISBN 5-271-04222-7 (Астрель)
* *Лях. В.* Глебы і ўгнаенні для цюльпанаў. // Кветкаводства. — верасень/кастрычнік 2007, № 5, — з. 22-23.

## Спасылкі 
*  
* Самы вялікі ў свеце парк Цюльпанаў Keukenhof, Галандыя 
* *Цюльпан* eFloras: Ornamental Plants From Russia And Adjacent States Of The Former Soviet Union 

*
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны