open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Навагрудскі заказнік

**Навагрудскі** — рэспубліканскі ландшафтны заказнік, створаны ў Навагрудскім раёне Гродзенскай вобласці ў 1994 г. Мэтай заснавання стала зберажэнне ў натуральным стане прыроднага комплексу з участкамі дубовых і яловых лясоў, рэдкіх відаў жывёл і раслін. Ахоўная тэрыторыя плошчай 1,8 тыс. га размешчана на Навагрудскім узвышшы ў басейне Нёмана.

У покрыве пераважаюць мнагаярусныя ялова-грабавыя дубровы з дамешкам ясеня, вяза і клёна, складаныя шыракаліста-яловыя фітацэнозы і зеленамошныя хвойнікі з елкаю і дубам. Лугі займаюць невялікія ўчасткі па ўзлеску, далінах рэчак і ручаёў. У флоры зарэгістравана 558 відаў вышэйшых сасудзістых раслін. Шмат лекавых, харчовых і дэкаратыўных: цыбуля агародная, валяр’ян лекавы, святаяннік прадзіраўлены, шыпшына, парэчка, маліна, ажына і інш. У Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь занесены баранец звычайны, чына горная, тлушчанка звычайная, каменяломнік зярністы, пярэсна еўрапейская, пальчатакарэннік майскі, тайнік яйцападобны, пылкагалоўнік даўгалісты.

Жывёльны свет прадстаўлены 146 відамі наземных пазваночных жывёл, сярод якіх ахоўнымі з’яўляюцца барсук, арэшнікавая соня, пустальга звычайная, чорны бусел, беласпінны дзяцел.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Беларусь у асобах і падзеях
* Новогрудский заказник

Катэгорыя:Геаграфія Навагрудскага раёна
Катэгорыя:Ландшафтныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1994 годзе
Катэгорыя:1994 год у Беларусі
Марсіянскі Экспрэс (мультфільм)

***Марсіянскі Экспрэс*** — французскі анімацыйны навукова-фантастычны трылер 2023 года рэжысёра *Жэрэмі Перэна*, першы поўнаметражны фільм Перэна. Прэм’ера мультфільма адбылася на Канскім кінафестывалі 5 мая 2023 года, а ў кінатэатрах Францыі ён выйшаў 22 лістапада.

Мультфільм даступны на беларускай мове праз сэрвіс VOKA.

## Сюжэт 
Дзеянне адбываецца ў 23 стагоддзі на Марсе. Алін Рубі і яе партнёр-андроід Карлас Рывера — прыватныя дэтэктывы, якім даручана раскрыць справу пра знікненне двух студэнтаў элітнага ўніверсітэта.

## Уплывы і натхненне 
*«Марсіянскі экспрэс»* — першы мастацкі фільм Жэрэмі Перэна, французскага аніматара, вядомага па анімацыйным серыяле 2016 года «Апошні чалавек». Перэн сказаў, што яго натхнілі жорсткія дэтэктывы ў стылі нуар, такія, як *Кітайскі квартал*, *The Long Goodbye*, *Kiss Me Deadly* і *Point Blank*. Паколькі галоўнымі героямі гэтых фільмаў былі мужчыны, ён хацеў убачыць розніцу, калі ў галоўнай ролі была б жанчына. Яго бюджэт склаў 9 мільёнаў еўра.

## Рэліз 
Прэм’ера фільма адбылася ў секцыі Cinéma de la Plage на 76-м Канскім кінафестывалі 23 мая 2023 года. Ён таксама трапіў у конкурсную праграму Міжнароднага фестывалю анімацыйных фільмаў у Ансі. Фільм быў выпушчаны ў кінатэатрах Францыі 22 лістапада 2023 года кампаніяй Gebeka Films. GKIDS набыла паўночнаамерыканскія правы на фільм і выпусціла яго 3 мая 2024 года як з арыгінальнай французскай мовай, так і з англійскім дубляжам.

Фільм быў выпушчаны кампаніяй GKIDS у Паўночнай Амерыцы ў лічбавым фармаце і на Blu-ray 18 чэрвеня 2024 года.

## Прыём 
### Ацэнкі крытыкаў 
На агрэгатары водгукаў Rotten Tomatoes 100 % з 27 водгукаў крытыкаў станоўчыя, з сярэднім рэйтынгам 7,7/10.

Рафаэль Матамайор з кінаблога */Film* ацаніў фільм на 8 з 10 балаў, напісаўшы, што ён «працуе, таму што нават яго самая дзіўная і складаная навукова-фантастычная канцэпцыя заснавана на чалавечай драме».

Вендзі Ідэ з *Screen Daily* ацаніла фільм як «яркую і своечасовую анімацыю».

Туссен Эган з *Polygon* назваў фільм «лепшым анімацыйным фільмам года, які вы, верагодна, яшчэ не бачылі і пра які не чулі».

### Узнагароды 
## Зноскі 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Фільмы пра Марс
Катэгорыя:Мультфільмы 2023 года
Катэгорыя:Фільмы 2023 года
Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы Францыі
Катэгорыя:Мультфільмы Францыі
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі
Катэгорыя:Фільмы-тэхнатрылеры
Катэгорыя:Фільмы на французскай мове
Помнік Вінцасу Кудзірку

**По́мнік Ві́нцасу Кудзі́рку** () — помнік у цэнтры Вільні, прысвечаны літоўскаму паэту, празаіку, публіцысту, ідэолагу літоўскага нацыянальнага адраджэння і аўтару дзяржаўнага гімна Літвы Вінцасу Кудзірку. Узведзены ў 2009 годзе на плошчы Вінцаса Кудзіркі. Аўтарамі кампазіцыі з’яўляюцца скульптар Арунас Сакалаўскас і архітэктар Рычардас Крыштапавічус.

## Гісторыя 
У савецкі час на месцы цяперашняй плошчы Вінцаса Кудзіркі размяшчаўся помнік савецкаму генералу Івану Чарняхоўскаму, які быў дэмантаваны ў 1993 годзе і перавезены ў Варонеж. У 2007 годзе плошча Самакіравання, на якой таксама знаходзіцца будынак Урада Літвы, была перайменавана ў гонар Вінцаса Кудзіркі.

6 ліпеня 2007 года быў урачыста закладзены краевугольны камень будучага манумента. У 2008 годзе, з нагоды 150-годдзя з дня нараджэння В.&nbsp;Кудзіркі, на плошчы была пабудавана стылізаваная званіца «Нацыянальнай песні». Аднак поўнае адкрыццё помніка было адкладзена з-за затрымак у працэсе вытворчасці самой скульптуры.

## Апісанне 
Манументальная кампазіцыя складаецца з некалькіх элементаў. На пастаменце з чырвонага граніту дыяметрам 12 метраў узвышаецца стылізаваная званіца вышынёй амаль 13 метраў, увянчаная гістарычным сімвалам — Калюмнамі. Перад званіцай размешчана вылітая з бронзы скульптура Вінцаса Кудзіркі вышынёй 3,7 метра. На адной са шкляных панэлей званіцы выгравіраваны словы гімна Літвы (*«Нацыянальная песня»*), якія ў цёмны час сутак падсвятляюцца знізу зялёным лазерам. Вакол часткі кампазіцыі прадугледжаны водны элемент у выглядзе ручая. Па факце псавання маёмасці паліцыя пачала дасудовае расследаванне. Прэм’ер-міністр Літвы Інга Ругінене звязала гэты інцыдэнт з дзейнасцю варожых сіл і наўмыснымі правакацыямі на фоне існуючай геапалітычнай напружанасці.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Помнікі пісьменнікам
Катэгорыя:З’явіліся ў 2009 годзе
Катэгорыя:Помнікі Вільні
Катэгорыя:2009 год у Вільні
Катэгорыя:Праспект Гедзіміна (Вільня)
Турнедальцы

**Турнеда́льцы** (, ) — фінамоўная этнічная група, якая традыцыйна пражывае ў даліне ракі Турнеэльвен — Турнедален — на поўначы Швецыі. З 2000 года прызнаны афіцыйнай нацыянальнай меншасцю ў Швецыі.

## Гісторыя 
Тарнедальцы з'яўляюцца нашчадкамі фінскіх перасяленцаў, якія засялілі гэтыя землі яшчэ ў Сярэднявеччы. Пасля заключэння Фрыдрыхсгамскага мірнага дагавора (1809), які падзяліў даліну паміж Швецыяй і Фінляндскім княствам у складзе Расійскай імперыі, адзіная этнічная група апынулася ў розных краінах. На шведскім баку паступова сфарміравалася асобная ідэнтычнасць, заснаваная на мясцовым дыялекце.

## Мова 
Традыцыйнай мовай з'яўляецца меянкіелі — фіна-ўгорская мова, якая развілася на аснове паўночных фінскіх дыялектаў. У Швецыі яна мае статус афіцыйнай мовы меншасці. Сучасныя турнедальцы пераважна двухмоўныя і валодаюць таксама шведскай.

27 лютага ў Швецыі святкуецца Дзень меянкіелі.

## Статус 
У 2000 годзе ўрад Швецыі прызнаў турнедальцаў адной з пяці афіцыйных нацыянальных меншасцей краіны, што гарантуе падтрымку іх культуры і мовы на дзяржаўным узроўні.

## Заўвагі 
## Літаратура 
* *Winsa, B.* (2005). Language Planning in Sweden. In: Journal of Multilingual and Multicultural Development.
Катэгорыя:Народы Швецыі Катэгорыя:Фіна-ўгорскія народы
Катэгорыя:Нацыянальныя меншасці
Дыякрытычныя знакі

**Дыякрыты́чныя зна́кі, дыякры́тыкі** (&nbsp;— «адрознівальны, адметны») — разнастайныя дадатковыя знакі, што выкарыстоўваюцца ў літарных (у тым ліку літарных кансанантных) і складовых сістэмах пісьма для змянення або ўдакладнення значэння асноўных знакаў. Дыякрытыкі выкарыстоўваюцца ў выпадку, калі літар алфавіта не хапае для перадачы гукаў маўлення або для сэнсаадрознення.

Значную сэнсаадрознівальную функцыю дыякрытычныя знакі выконваюць у чэшскай, славацкай, румынскай, французскай, партугальскай, польскай, літоўскай, турэцкай, в’етнамскай мовах. Шырокае ўжыванне ў мовах, якія выкарыстоўваюць лацінскі алфавіт, звязана з тым, што ў класічнай лацінскай мове не было шыпячых гукаў, насавых галосных, палаталізаваных (памякчаных) зычных.

У славянскай графіцы з’явіліся пад уплывам старажытнагрэчаскага пісьма. Самыя характэрныя дыякрытычныя знакі старабеларускага пісьменства — камора (̑), паерык (ⸯ), цітла (҃).

## Класіфікацыя 
Дыякрытычныя знакі можна класіфікаваць рознымі спосабамі:
# Паводле пазіцыі: надрадковыя, падрадковыя, унутрырадковыя.
# Па спосабе адлюстравання: свабодна далучальныя да асноўнага знака і тыя, што змяняюць асноўны знак.
# Па значэнні:
#* фанетычныя:
#** знакі, што надаюць літарам новае значэнне (польскія ż, ć, ś; чэшскія ž, č, š);
#** знакі, што абазначаюць варыянты гукаў (французскія è, é, ê; польскія ą, ę, ó);
#** знакі, якія паказваюць, што літару трэба чытаць ізалявана (французскае ï);
#** прасадычныя знакі:
#*** паказваюць на працягласць ці кароткасць гука;
#*** паказваюць націск і яго тыпы;
#*** паказваюць тоны (в’етнамскія à, ả, ã, á, ạ);
#* арфаграфічныя;
#* іерагліфічныя.
# Па статусе: абавязковыя, факультатыўныя.

## Дыякрытыка ў беларускім пісьме 
У беларускай пісьменнасці выкарыстоўваюцца надрадковыя знакі націску, двукроп’е над літарай «ё», знак кароткасці над «й» і «ў», а таксама розныя знакі фанетычнай транскрыпцыі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дыякрытычныя знакі
Катэгорыя:Пісьменнасць
Катэгорыя:Тыпаграфіка
Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)

**Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране** — ваенная аперацыя ЗША і Ізраіля супраць Ірана, якая пачалася 28 лютага 2026 года.

## Перадумовы 
Амерыкана-іранскія адносіны і ізраільска-іранскія адносіны доўгі час заставаліся напружанымі.

Сярод прычын узброенага канфлікту называюцца нявырашаныя супярэчнасці паміж бакамі. Іран не згаджаўся згарнуць узбагачэнне ўрану, гэта магло прывесці да стварэння ядзернай зброі, пры тым, што ўлады Ірана заяўлялі пра развіццё мірнай ядзернай праграмы. Ракетная праграма Ірана выклікала асцярогі ЗША і Ізраіля па пытаннях гіпергукавых, балістычных тэхналогій. Іран падтрымліваў сваіх проксі, у т. л. Хезбалу, хусітаў, іракскую шыіцкую міліцыю.

Ірана-ізраільскі канфлікт разгортваецца з 2024 года на фоне вайны ў Газе.

Удары былі нанесеныя падчас працяглых ірана-амерыканскіх перамоў.

## Ход падзей 
28 лютага 2026 года ізраільскія ВПС, у рамках аперацыі «Ільвіны рык», нанеслі ўдары па Іране пры падтрымцы ЗША. У паведамленні прэс-службы ізраільскага Міністэрства замежных спраў было сказана, што Дзяржава Ізраіль нанесла прэвентыўны ўдар для прадухілення пагрозы.

Прэзідэнт ЗША Дональд Трамп назваў мэтамі пачатай аперацыі абарону «амерыканскага народа і ліквідацыю пагроз з боку рэжыму Ірана», ён заявіў пра недапушчэнне атрымання Іранам ядзернай зброі. Амерыканская аперацыя атрымала назву «Эпічная лютасць».

Пад удары трапілі буйнейшыя іранскія гарады, у тым ліку Тэгеран. У выніку авіяўдару па яго рэзідэнцыі быў забіты духоўны лідар і фактычны правіцель Ірана Алі Хаменеі. У выніку ўдараў ЗША і Ізраіля таксама загінулі галоўнакамандуючы Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі Махамад Пакпур, начальнік Генеральнага штаба УС Ірана Абдольрахім Мусаві. Агенцтва IRNA паведаміла аб гібелі сакратара Савета па абароне Ірана Алі Шамхані і кіраўніка Мінабароны Азіза Насірзадэ.

У Іране паведамлена аб гібелі не менш за 787 чалавек (у тым ліку 180 — пры ўдары па школе ў Мінабе).

Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі заявіў аб маштабнай аперацыі ў адказ. Паведамлялася аб атаках па Ізраілі, а таксама па ваенных базах ЗША ў Бахрэйне, Іарданіі, Катары, Кувейце, ААЭ і Саудаўскай Аравіі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Канфлікты 2026 года
Катэгорыя:Ірана-ізраільскі канфлікт
Катэгорыя:Падзеі 28 лютага
Катэгорыя:Люты 2026 года
Катэгорыя:2026 год у Іране
Вуліца Латочак

**Вуліца Лато́чак**, або **вуліца Латака** ()&nbsp;— невялікая вуліца ў цэнтральнай частцы Вільні, у Старым горадзе. Злучае вуліцы Рускую і Бакшту.

## Этымалогія 
Беларуская назва вуліцы ўтворана ад старабеларускага слова «латок» («латока»), якое азначала адкрытую рыну ці карыта для сцёку вады, або ўвогуле ўпадзіну, яміну, лагчыну. Літоўская назва ўтворана ад слова *latakas* (рына, рура, канал, роў з вадой), якое паходзіць ад беларускага. Такі тапонім тлумачыцца тым, што вуліца ўяўляе сабой фактычна крывое і даволі стромкае рэчышча, па якім дажджавыя або крынічныя воды сцякалі з узвышша Бакшты двума рукавамі-карытамі ўніз да ракі Вільні. 

## Гісторыя 
Вуліца (ці завулак) Латочак згадваецца ў гістарычных дакументах з глыбокай даўніны. Паводле актаў 1629 года, тут *на Лоточку* размяшчаліся дамы розных жыхароў, у тым ліку пана Марціна Махневіча ў доме яго цешчы пані Янавай Бурбінай, а таксама пана Яна Каменскага. У пазнейшых дакументах XVII стагоддзя сустракаюцца згадкі *na Łotoczku v domu* (1629); *obadwa Łotoczki* (1671); *podle Zboru na Łotoczku* (1675), *na Łotoczkowej ulicy* (1686, 1696), *na Łotoczku* (1742). 

У XIX стагоддзі ў перыяд Расійскай імперыі завулак Латочак некаторы час называўся Пятніцкім (), паколькі ён выходзіў непасрэдна да Пятніцкай царквы. Аднак пазней гістарычная назва вярнулася і ў адаптаваным літоўскім выглядзе захоўваецца да нашых дзён.

## Агульныя звесткі 
Даўжыня вуліцы складае каля 120 метраў, яна адносіцца да катэгорыі дапаможных вуліц (D2). Вуліца мае брукаваную праезную частку. На вуліцы размешчана ўсяго 7 будынкаў, нумарацыя якіх пачынаецца ад Рускай вуліцы.

## Забудова 
У будынку пад нумарам № 3 дзейнічае Віленскі цэнтр графічнага мастацтва () і галерэя «Kairė – Dešinė» (бел.: «Лева – Права»). Таксама ў гэтым доме знаходзяцца рэдакцыя часопіса «Kultūros barai» і антыкварыят. Па адрасе вуліца Латочак, 2 размешчаны інтэрнат Віленскай мастацкай акадэміі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Вільні
Катэгорыя:Стары горад (Вільня)
Царква Святога Іллі Прарока (Вільня)

**Царква́ Свято́га Іллі́** (**Ільі́нская царква**) — страчаны праваслаўны храм у Вільні, які размяшчаўся ў Рускім горадзе (). З’яўлялася адной з дванаццаці цэркваў, якія існавалі ў гэтым квартале ў XIV—XVI стагоддзях.

## Лакалізацыя 
Дакладнае месцазнаходжанне царквы з'яўляецца прадметам дыскусій даследчыкаў, аднак большасць крыніц лакалізуе яе ў раёне сучасных вуліц Бакшты і Латочка.

На схематычным плане царкоўных уладанняў 1672 года царква Святога Іллі (*Св. Илья Пророк*) пазначана ў цэнтры заходняй часткі Рускага горада (сучасны 41-ы квартал Старога горада), вельмі блізка да вуліцы Бакшта. Гісторыкі XIX стагоддзя Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Крачкоўскі і П.&nbsp;М.&nbsp;Бацюшкоў вызначалі яе месцазнаходжанне на рагу сучасных вуліц Бакшты і Латочка, насупраць былой царквы Святога Мікалая. У пачатку XX стагоддзя даследчыкі адзначалі, што царкоўны пагост займаў усё 114-е домаўладанне ў паўночна-заходнім куце квартала.

Літоўскі археолаг Рыціс Янайціс, абапіраючыся на рэканструкцыю першаснага рэльефу Вільні, удакладніў магчымае месцазнаходжанне храма. Усходняя частка квартала з'яўляецца самым высокім месцам, у той час як ніжэй знаходзілася невялікая лагчына. Янайціс мяркуе, што царква наўрад ці магла быць пабудавана ў нізіне, таму найбольш верагодным месцам з'яўляецца ўзвышша на поўнач ад гэтай лагчыны (тэрыторыя сучаснага дома № 3 па вуліцы Латочак).

## Гісторыя і археалогія 
Час заснавання царквы дакладна невядомы, але яна адносіцца да ліку найстарэйшых храмаў Рускага канца і, верагодна, была пабудавана ў XIV стагоддзі.

Археалагічныя даследаванні на месцы меркаванага знаходжання царквы насілі фрагментарны характар. У 1982 годзе падчас нагляду за геалагічнымі шурфамі ў будынку па адрасе вуліца Латочак, 3 (даследаванні праводзіў А.&nbsp;Грышын) быў выяўлены трохметровы змешаны культурны пласт са знаходкамі XVII—XVIII стагоддзяў. Аднак ніякіх падмуркаў ці слядоў старажытнай царквы падчас гэтых работ выяўлена не было.

Адсутнасць выяўленых мураваных падмуркаў можа сведчыць пра тое, што царква была драўлянай, альбо яе рэшткі былі цалкам знішчаны падчас пазнейшых перабудоў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Вільні
Катэгорыя:Колішнія будынкі і збудаванні
Катэгорыя:Рускі горад (Вільня)
Юлія Аляксееўна Апанасовіч

**Юлія Аляксееўна Апанасовіч** (; нар. 10 лістапада 1996, Гомель) — беларускі баксёр. Прызёр чэмпіянатаў Еўропы 2016 і 2019 гадоў. Майстар спорту міжнароднага класа Рэспублікі Беларусь. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь.

## Біяграфія 
Скончыла факультэт фізічнай культуры ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце імя Францыска Скарыны.

## Кар’ера 
На Еўрапейскім чэмпіянаце 2016 года, у вагавой катэгорыі да 57 кг, яна здолела дайсці да паўфіналу і заваяваць бронзавы медаль. 

На 10-м Чэмпіянаце свету па боксе сярод жанчын у Індыі, у паядынку другога раўнда яна саступіла мараканскай спартсменцы Зохрэ Эз-Захрауі, і пакінула турнір. 

У 2019 годзе Юлія прыняла ўдзел у чэмпіянаце Еўропы па боксе, які адбыўся ў Іспаніі. Яна дабралася да паўфіналу, у якім саступіла сваёй суперніцы з Расіі Карыне Тазабекавай і заваявала бронзавы медаль чэмпіянату. 

На 11-м Чэмпіянаце свету па боксе сярод жанчын ва Улан-Удэ, у паядынку другога раўнда яна саступіла нямецкай спартсменцы Урсуле Готлоб, і зноў пакінула турнір. 

У сакавіку 2023 года Юлія Апанасовіч стала бронзавай медалісткай XIII Чэмпіянату свету па боксе ў Індыі.

## Узнагароды і званні 
* Лаўрэат прэміі Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта за высокія спартыўныя дасягненні ў 2023 годзе.
* Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2026).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Спартсменкі Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь
Віктар Мікалаевіч Мяснікоў

**Віктар Мікалаевіч Мяснікоў** (нар. 3 верасня 1948, Чыстапаль) — савецкі спартсмен, чэмпіён СССР у бегу з бар'ерамі, майстар спорту СССР міжнароднага класа. Заслужаны трэнер СССР. Заслужаны трэнер БССР. Трэнер нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь па лёгкай атлетыцы ўстановы «Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па лёгкай атлетыцы».

## Біяграфія 
Нарадзіўся 3 верасня 1948 года у горадзе Чыстапаль, Рэспублікі Татарстан. Выхаванец спартыўнага таварыства мінскага «Дынама». У 1972 годзе ўдзельнік летніх Алімпійскіх гульняў у Мюнхене, у 1976 годзе — фіналіст (8-е месца) Алімпійскіх гульняў у Манрэалі. Пасля завяршэння спартыўнай кар'еры стаў трэнерам.

У цяперашні час працуе трэнерам у Рэспубліканскім цэнтры алімпійскай падрыхтоўкі па лёгкай атлетыцы горада Мінск.

## Спартыўная кар'ера 
* Чэмпіён Еўропы 1976 (у памяшканні) у бегу на 60 м з бар'ерамі, сярэбраны прызёр чэмпіянату Еўропы (у памяшканні) 1977.
* Чэмпіён СССР у бегу на 110 м з бар'ерамі 1972, 1974, 1976, 1977.
* Чэмпіён СССР (у памяшканні) 1975, 1976 у бегу на 110 м з бар'ерамі.
* Рэкардсмен СССР у бегу на 110 м з/б: 13,50 з — 24.06.1976, 13,47 з — 7.7.1978 г., 13,41 з — 24.05.1980.

## Узнагароды 
* Медаль «За працоўныя заслугі» (2026).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Беларуская ССР : кароткая энцыклапедыя : у 5 т. – Мінск, 1981. – Т. 5. – С. 439.
* Белорусская ССР : краткая энциклопедия : в 5 т. – Минск, 1982. – Т. 5. – С. 445.
* Лёгкая атлетика. Справочник / Составитель *Р. В. Орлов*. — М.: «Физкультура и спорт», 1983. — 392 с.
* Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. – Мінск, 2000. – Т. 11. – С. 78.
* Спортивная энциклопедия Беларуси. – Минск, 2005. – С. 294.

## Спасылкі 
* Мяснікоў Віктар Мікалаевіч.

Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры СССР
Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры БССР
Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Чэмпіёны СССР па лёгкай атлетыцы
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За працоўныя заслугі»
Алірэза Арафі

Аятала **Алірэза Арафі** (, ) — іранскі рэлігійны і палітычны дзеяч, член Савета экспертаў (з 2022). Часова выконваючы абавязкі Вышэйшага кіраўніка Ірана (з 1 сакавіка 2026).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1959 годзе ў Мейбодзе (Іран).

У 1970 годзе пераехаў у Кум, дзе атрымаў пачатковую адукацыю, пасля чаго пачаў наведваць падрыхтоўчыя рэлігійныя курсы, вывучаў арабскую і англійскую мовы.

Пасля заканчэння навучання пачаў актыўную рэлігійную дзейнасць. Праз некаторы час узначаліў Міжнародны ўніверсітэт імя аль-Мустафы ў Куме, а таксама рэгулярна кіраваў пятніцкімі паўдзённымі малітвамі ў горадзе.

У сакавіку 2022 года быў абраны ў Савет экспертаў Ірана ад астану Тэгеран, дзе ўвайшоў у склад Савета вартавых канстытуцыі.

1 сакавіка 2026 года абвешчаны часова выконваючым абавязкі Вышэйшага кіраўніка Ірана.

## Крыніцы 
## Спасылкі
Спаская вуліца (Вільня)

**Спа́ская ву́ліца**, або **вуліца Ішганітоё** ()&nbsp;— невялікая вуліца ў цэнтральнай частцы Вільні, у Старым горадзе. Звязвае вуліцу Бакшта з вуліцай Майроніса і Зарэчнай вуліцай у Зарэччы.

## Гісторыя і этымалогія 
Гістарычна ў старажытных актах вуліца згадвалася проста як вуліца *«ад Савіч да Спаскіх варот»* () або *«Другі Латочак»* (). 

Найбольш вядомая гістарычная назва&nbsp;— Спаская&nbsp;— сустракаецца ў дакументах ужо з 1536 года. Яна паходзіць ад Спаскай брамы гарадскога мура, якая знаходзілася непадалёк і была зруйнаваная расійскімі ўладамі ў 1801 годзе, а таксама ад праваслаўнай царквы Святога Спаса. Сама Спаская царква, якая дала імя вуліцы, размяшчалася побач з Прачысценскім саборам, бліжэй да ракі Вільні. Пасля моцнага пажару 1610 года гэты храм быў значна пашкоджаны, а грунты, якія належалі царкве, паводле дакументаў таго часу, «засталіся ў пустэчы» (). Сучасная літоўская назва з’яўляецца дакладным перакладам гістарычнага наймення (ад &nbsp;— Збавіцель, Спас). 

У пазнейшыя часы, у прыватнасці з XIX стагоддзя, вуліца таксама насіла назву *Міласэрная*, або *Сясцёр Міласэрнасці* (, ). Гэта было звязана з дзейнасцю каталіцкіх сясцёр міласэрнасці, якія апекаваліся шпіталем Савіч, размешчаным па суседстве на вуліцы Бакшта. У розныя перыяды Спаская вуліца была вядомая і пад іншымі назвамі: *Зарэчная вуліца* () і *завулак Бакшта* ().

## Агульныя звесткі 
Даўжыня вуліцы складае ўсяго каля 120 метраў, яна адносіцца да катэгорыі дапаможных вуліц (D). На вуліцы знаходзяцца толькі два дамы, і абодва маюць цотную нумарацыю (№ 2 і № 4).

## Забудова 
Кутні будынак пад нумарам № 2 (які таксама мае адрас вуліца Бакшта, 4) з’яўляецца месцам размяшчэння Расійскага культурнага цэнтра, мастацкай галерэі і рэдакцыі польскамоўнага часопіса «Znad Wilii» («Знад Віліі»). У суседнім будынку № 4 працуе экспертная група Службы інспектара па журналісцкай этыцы (), а таксама размяшчаецца студыя анімацыйных фільмаў Аляксандраса Янаўскаса.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Вільні
Катэгорыя:Стары горад (Вільня)
Спаская царква (Вільня)

**Спа́ская царква́** (**царква́ Свято́га Спа́са**; ) — страчаны праваслаўны (пазней уніяцкі) храм у Вільні, які існаваў у Рускім горадзе (*Civitas Rutenica*). З’яўлялася адным з важных элементаў усходнехрысціянскай тапаграфіі старажытнай Вільні.

## Лакалізацыя 
Царква Святога Спаса размяшчалася ў цэнтры Вільні, у так званым Рускім горадзе, які ахопліваў усходнюю частку сучаснага Старога горада. Яна стаяла на левым беразе ракі Вільні, непадалёк ад Прачысценскага сабора (цяпер — вуліца Майроніса) і Зарэчнага моста. 

Ад царквы атрымала сваю назву суседняя Спаская брама гарадскога мура, якая таксама згадваецца ў дакументах як брама «каля святога Спаса» (*подле святого Спаса*). Побач з храмам праходзіла вуліца, якая пазней атрымала назву Спаская (гістарычна — *«ад Савіч да Спаскіх варот»*). Таксама да царкоўных уладанняў і пагоста шчыльна прымыкаў Спаскі шпіталь і дамы, якія належалі мітрапаліту.

## Гісторыя 
Дакладны час пабудовы Спаскай царквы невядомы. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што ў XIV—XV стагоддзях у квартале *Civitas Rutenica* існавала ўжо каля 12 праваслаўных цэркваў, многія з якіх першапачаткова будаваліся з дрэва на невялікіх узвышшах. 

Упершыню ў пісьмовых крыніцах храм згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага Аляксандра ад верасня 1503 года ў сувязі з будаўніцтвам гарадскога мура і брамы. Царква ўваходзіла ў юрысдыкцыю кіеўскага праваслаўнага мітрапаліта. У рэестры васкавой даніны 1580 года храм згадваецца сярод іншых віленскіх цэркваў: на яго патрэбы выдзялялася «свечка да святога Спаса з двух камянёў і чатырох васкоў».

У 1609 годзе, пасля прыняцця Берасцейскай уніі, Спаская царква сярод іншых віленскіх храмаў была перададзена каралём уніяцкаму мітрапаліту Іпацію Пацею. 

Храм моцна пацярпеў падчас катастрафічнага пажару 1610 года, які знішчыў значную частку Вільні. Паводле актаў агляду віленскіх цэркваў 1619 года, царкоўныя грунты засталіся «ў пустэчы» (*грунты церковные впустѣ зостали*). З-за таго, што храм не аднаўляўся, архімандрыт Траецкага манастыра (і будучы мітрапаліт) Іосіф Руцкі дазволіў у 1612 годзе віленскаму мешчаніну Валянціну Урбановічу пабудаваць на царкоўнай зямлі прыватны дом з умовай аплаты чыншу на карысць мітраполіі.
, 1892 год]]
У пазнейшых дакументах XVII стагоддзя (напрыклад, у 1671 годзе) царква ўжо не згадваецца як дзеючая, а тэрыторыя былога царкоўнага пагоста (могілак) паступова забудоўвалася прыватнымі дамамі і перайшла да іншых уласнікаў. Да нашага часу ні саміх будынкаў, ні дакладных выяў Спаскай царквы не захавалася.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Вільні
Катэгорыя:Рускі горад (Вільня)
Катэгорыя:Зніклі ў 1610-я гады
Антон Рудак

**Антон Рудак** () — беларускі паэт, гісторык і краязнавец, журналіст.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 9 жніўня 1989 года ў Мінску. Скончыў Нацыянальны дзяржаўны гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа, гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Архівазнаўства». Таксама навучаўся ў Школе маладога пісьменніка.

Станам на люты 2014 года працаваў вэб-рэдактарам. Прынамсі з 2022 года супрацоўнік газеты «Культура», аглядальнік.

## Прафесійная дзейнасць 
Як гісторык даследуе мінулае Мінска. У абшары інтарэсаў часы нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў Беларусі і Мінска ў прыватнасці.

У маі 2021 года ў Літаратурным музеі Максіма Багдановіча выступіў з лекцыяй «З гісторыі мінскага падполля» пра ўдзельнікаў савецкага і польскага (СУБ-АК, «Вахляж») рухаў супраціву ў акупаваным Мінску.

Як краязнавец цікавіцца фотадакументамі і малавядомымі старымі будынкамі. Праводзіць тэматычныя лекцыі і экскурсіі ў Мінску, у тым ліку прысвечаныя постаці Уладзіміра Караткевіча.

## Творчасць 
Стварае паэзію, прозу і перакладае. Вершы публікаваліся ў «Нашай Ніве» і «Дзеяслове».

У 2014 годзе быў першым беларускім літаратарам у праграме «Рэзідэнцыя маладога літаратара ў Вільні».

У 2014 годзе ў серыі «Пункт адліку» Бібліятэкі Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка» выйшаў дэбютны паэтычны зборнік «Верхні горад», куды ўвайшлі вершы напісаныя ў 2009—2014 гадах. Рэдактарам быў Андрэй Хадановіч, вокладку аформіла Ксенія Шталянкова, прэзентацыя адбылася 3 лістапада 2014 года ў мінскай кнігарні «ЛогвінаЎ».

Таксама займаецца мастацкім перакладам з польскай мовы.

## Прызнанне 
* Пераможца літаратурнага конкурсу «Экслібрыс» імя Ларысы Геніюш у намінацыі «Паэзія» (2012).
* Фіналіст літаратурнай прэміі «Дэбют» імя Максіма Багдановіча за 2014 год з кнігай паэзіі «Верхні горад».
* Лаўрэат прэміі «Кніга году» (2014) за кнігу паэзіі «Верхні горад».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Краязнаўцы Мінска
Ч

**Ч, ч** — літара ўсіх славянскіх кірылічных алфавітаў (24-я ў балгарскім, 25-я ў рускім, 26-я ў беларускім, 28-я ў сербскім і ўкраінскім, 29-я ў македонскім). Выкарыстоўваецца таксама ў кірылічных пісьменнасцях неславянскіх моў.

## Гісторыя 
Паходзіць з кірыліцкай  («чэрв»). У старабеларускую графіку перайшла са старажытнарускага пісьменства. Абазначала зычны гук [ч] (*бочка*, *чаша*). Наяўнасць у старабеларускім пісьменстве паралельных варыянтаў тыпу *личыти* — *личити*, *чудо* — *чюдо* тлумачыцца традыцыйным характарам тагачаснага пісьма і не сведчыць аб мяккасці [ч]. Мела таксама лічбавае значэнне «дзевяноста». У рукапісах XIV—XVII стагоддзяў у сувязі з функцыянаваннем розных пісьмовых школ і выкарыстаннем розных тыпаў пісьма (устаў, паўустаў, скорапіс) ужывалася ў некалькіх варыянтах, якія памагаюць вызначаць час і месца напісання помнікаў. У XVI стагоддзі, акрамя рукапіснай, набыла друкаваную форму. Пачынаючы з Ф. Скарыны, стала адрознівацца як вялікая і малая, хоць ужыванне вялікай літары ва ўласных імёнах, геаграфічных назвах і ў пачатку сказаў не было яшчэ паслядоўным.

## Беларуская мова 
У сучаснай беларускай мове абазначае шумны глухі зацвярдзелы злітны пярэднеязычны зычны гук [ч] (*чаромха*, *чысты*, *чытач*). Бывае вялікая і малая, мае рукапісную і друкаваную форму. Ужываецца ў афіцыйных абрэвіятурах (*ЧФ*, *ЧТЗ*), як умоўнае скарачэнне слова *частка* (*т. 5, ч. 1*). Пры класіфікацыйным падзеле мае значэнне *дваццаць чацвёрты* (*група «Ч»*), пры лічбавай нумарацыі — дадатковае значэнне для размежавання прадметаў пад адным нумарам (*квадрат № 6ч*).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
 
Катэгорыя:Літары кірыліцы
Катэгорыя:Балгарскі алфавіт
Катэгорыя:Беларускі алфавіт
Катэгорыя:Македонскі алфавіт
Катэгорыя:Рускі алфавіт
Катэгорыя:Украінскі алфавіт
Катэгорыя:Стараславянскі алфавіт
Літуанізм

**Літуанізм** (фр. *lituanisme*) - слова ці выраз, запазычаныя пэўнай мовай з літоўскай мовы (або, у выпадку беларускай мовы (або простай мовы), часам і рэлікт літоўскай мовы, які захаваўся ў гутарцы пэўнай мясцовасці пры пераходзе балцкага насельніцтва на славянскія мовы). З самых даўніх часоў, на пачатковым этапе свайго фармавання, будучая беларуская мова (а таксама гутаркавая простая мова) актыўна засвойвала літоўскую лексіку, а таксама некаторыя фразеалагізмы і граматычныя канструкцыі - хаця гэты працэс быў узаемным. Па гэтым паказчыку беларуская мова далёка апярэджвае ўсе іншыя славянскія мовы (і, мабыць, усе іншыя мовы таксама). Асабліва шмат літуанізмаў ў гаворках паўночна-заходняй часткі Беларусі, на тэрыторыі колішняй Усходняй Літвы. Тут яны фактычна з'яўляюцца не столькі запазычаннямі з літоўскай, колькі яе рэліктамі. Частка літуанізмаў (дзёгаць, янтар) у беларускай мове агульныя з рускай і ўкраінскай мовамі, і паходзяць з часоў Кіеўскай Русі, калі запазычанні з літоўскай рабіліся здабыткам усёй усходнеславянскай культурнай прасторы.

Большасць літуанізмаў у беларускай мове датычаць гаспадарчай сферы і прыроднага свету. У XIX стагоддзі, асабліва ў перыяд паміж паўстаннем 1830-1831 гадоў і паўстаннем 1863-1864 гадоў, патрыятычна настроеныя творцы-літвіны актыўна замацоўвалі некаторыя літуанізмы ў мясцовым варыянце польскай мовы, як гістарычныя сімвалы, маркёры "літвінскай" ідэнтычнасці, што ўплывала ў далейшым і на слоўнікавы склад беларускай мовы. Да найбольш знакавых гістарычных літуанізмаў беларускай мовы можна аднесці, напрыклад:

* Дойлід
* Кумпяк
* Пуня
* Ройст
* Свіран
* Сялява
## Літаратура 
* Лаучюте, Юрате Алоизовна. Словарь балтизмов в славянских языках / Ю. А. Лаучюте ; АН СССР, Институт языкознания. Ленинград : Наука, Ленингр. отд-ние, 1982.
* Чекман, Валерий Николаевич. Граматические литуанизмы в польских периферийных говорах белорусско-литовского пограничья // Studia nad polszczyzną kresową. Prace językoznawcze / Polska Akademia Nauk. Komitet Językoznawstwa. Warsaw : Semper, 1984, T. 3.  S. 7-21  ISBN 8304010208
* Вадим Веренич. О некоторых литуанизмах в польских и белорусских говорах // Baltisica III (I). Priedas 1989. p. 196-206.
* Юрась Бабіч. Была адліга. Ля пуні звінелі бомы: Літуанізмы ў сучаснай беларускай мове // catholicnews.by
* Rutkowska: Lituanizmy przenikają do polszczyzny ogólnej // Zw.lt
Пфляўмбаўм (выдавецтва)

**Выдавецтва «Пфляўмбаўм»**  — беларускае выдавецтва, заснаванае Святланай Алексіевіч у 2019 годзе. Выдавецтва выпускае мастацкія і нон-фікшн кнігі для дарослых, створаныя выключна жанчынамі. Названае ў гонар паэтэсы Яўгеніі Пфляўмбаум. Галоўнай рэдактаркай выдавецтва з'яўляецца Алена Казлова.

## Гісторыя 
Ідэя выдавецтва, якое падтрымоўвала б менавіта пісьменніц, была прапанаваная Святланай Алексіевіч у 2019 годзе. Галоўнай рэдактаркай выдавецтва стала Алена Казлова. Яна выбрала назву выдавецтва ў гонар Яўгеніі Пфляўмбаум, у тым ліку каб вярнуць памяць аб ёй, а таксама і аб іншых забытых пісьменніцах.

Спробы пачаць паўнавартасную працу ў Беларусі засталіся без вынікаў: юрыдычная асоба была створана, аднак Міністэрства інфармацыі адмаўляла ў рэгістрацыі выдавецтва па фармальных прычынах. Пасля пратэстаў 2020-га года выдавецтва пераехала ў Вільню.

Сярод кніг, выпушчаных выдавецтвам, «Па што ідзеш, воўча?» Евы Вежнавец (першае месца ў прэміі імя Ежы Гедройця за 2021 год), «Райцэнтр» Тані Скарынкінай (другое месца ў прэміі імя Ежы Гедройця за 2021 год), «Перемена месцаў» Югасі Каляды (другое месца ў прэміі імя Ежы Гедройця за 2025 год), успаміны Бэлы Шагал «Запаленыя свечкі». Выдавецтва імкнецца выдаваць кнігі не толькі з высокім мастацкім узроўнем, але і з сацыяльнай значнасцю. У інтерв'ю Deutsche Welle Алена Казлова падкрэслівала:

Мы хочам выдаваць кнігі, якія робяць свет лепшым, падымаюць важныя пытанні, што тычацца гуманістычных каштоўнасцей, і правакуюць грамадскія дыскусіі

Так, выдавецтва выпусціла пераклад кнігі Надаль Саадаві «Жанчына на нулявым пункце» пра жанчыну, асуджаную да смяротнага пакарання, і графічны раман «Персеполіс» іранскай пісьменніцы Маржан Сатрапі, які расказвае пра яе юнацтва ў Іране падчас Ісламскай рэвалюцыі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі
Катэгорыя:Беларуская літаратура XXI стагоддзя
Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы
Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы ў замежжы
Гнілая Прыпяць

**Гніла́я Пры́пяць** — рака ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. Левы прыток ракі Стыр.

Даўжыня ракі — 11 км. Плошча вадазбору — 97,5 км². Пачынаецца з Прастыра за 4 км на поўнач ад вёскі Парэ, цячэ па балоце Прастыр. Упадае ў Стыр за 5 км на поўнач ад вёскі Ласіцк.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Басейн Стыра
Катэгорыя:Рэкі Пінскага раёна
Просць

**Просць** — ручай у Пінскім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. Правы прыток ракі Прыпяць.

Даўжыня ручая — 3,5 км. Пачынаецца на заходняй ускраіне вёскі Горнава, упадае ў Прыпяць за 3,2 км на поўнач ад вёскі Горнава. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. У верхнім цячэнні ўтворана вадасховішча Горнава.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Басейн Прыпяці
Катэгорыя:Прытокі Прыпяці
Катэгорыя:Рэкі Пінскага раёна
Lifecell

**lifecell** (раней **DCC**, потым **life:)**) — гэта украінская тэлекамунікацыйная кампанія з штаб-кватэрай у Кіеве . Гэта трэці па велічыні ўкраінскі аператар мабільнай сувязі (пасля «Кіяўстар» і «Vodafone Украіна »), які пакрывае 98,82% населенай тэрыторыі Украіны. KKR з'яўляецца матчынай кампаніяй Lifecell. Мабільныя кады Lifecell: +38063, +38093 і +38073. 

На канец трэцяга квартала 2014 года ўкраінскі GSM аператар life:) абслугоўвае 13,6 мільёнаў абанентаў перадаплаты, кантрактнай і карпаратыўнай падпіскі. Кампанія прадастаўляе магчымасць роўмінгу ў 184 краінах, праз больш чым 456 роўмінгавых партнёраў.  Аператар быў першым мабільным сеткавым аператарам ва Украіне, які запусціў тэхналогію EDGE, якая забяспечвае высокую хуткасць перадачы дадзеных. Цяпер тэхналогія ўключана ў 100% сетцы life:).

На сённяшні дзень у 103 гарадах Украіны працуюць шэсць цэнтраў абслугоўвання кліентаў і 193 эксклюзіўныя крамы lifecell. Акрамя таго, абаненты life:) могуць заказаць паслугі life:) праз 153 брэндавыя пункты прадажы і 49 487 пунктаў прадажаў GSM і не-GSM па ўсёй Украіне.
Чырвоны верас (2026)

**3-я цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас»** за дасягненні ў галіне беларускага кіно за 2023—2024 гады адбылася 28 лютага 2026 года ў кінатэатры «Luna» ў Варшаве.

Кароткі спіс намінантаў быў абвешчаны ў студзені 2026 года. Пераможцаў вызначала журы з 20 кінакрытыкаў, кінажурналістаў і кінадаследчыкаў.

Вядучымі цырымоніі сталі актрыса Крысціна Дробыш і акцёр Павел Гарадніцкі.

Лідарам па колькасці намінацый стаў серыял «Працэсы» (6 намінацый), які ў выніку атрымаў 4 узнагароды. Фільм «Пад шэрым небам» атрымаў 3 узнагароды, у тым ліку за «Найлепшы ігравы поўнаметражны фільм», пры 5 намінацыях. Дакументальная стужка «Радзіма» атрымала 3 узнагароды пры 5 намінацыях.

## Спіс намінантаў і лаўрэатаў 
### Фільмы з некалькімі намінацыямі і ўзнагародамі 
### Асноўныя катэгорыі 
## Спецыяльныя ўзнагароды 
## Журы 
У склад журы ўвайшлі 20 экспертаў, сярод якіх:
* Наталля Вавілонская — журналістка, менеджарка культурніцкіх праектаў.
* Максім Жбанкоў — культуролаг, кінааналітык, медыяэксперт.
* Вольга Ісакава — прафесарка Цэнтральна-Вашынгтонскага ўніверсітэта.
* Ірэна Кацяловіч — кінакрытык, журналістка, сузаснавальніца прэміі.
* Саша Разор — выкладчыца Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Санта-Барбары.
* Ульяна Рубанава — кінакрытык, журналістка.
* Ігар Сукманаў — кіназнаўца, фестывальны арганізатар.
* Тарас Тарналіцкі — кінакрытык, журналіст, сузаснавальніца прэміі.
* Альміра Усманава — прафесарка Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта.
* Ганна Яфрэменка — журналістка, кінакрытык.
* і 10 ананімных экспертаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Чырвоны верас
Катэгорыя:2026 год у Варшаве
Катэгорыя:Кінапрэміі 2026 года
Катэгорыя:Люты 2026 года
Сацыялект

Сацыялект (англ.: *sociolect*, ад лац.: *societas* — грамадства, і дыялект), ""сацыяльны дыялект — комплекс устойлівых групавых маўленчых (у першую чаргу лексічных і стылістычных) асаблівасцяў, характэрных для якой-небудзь сацыяльнай групы (тыпу) — прафесійнай, узроставай, канфесійнай, класавай, адукацыйнай, расавай, палавой, субкультуры і гэтак далей. Гэтым сацыялект адрозніваецца ад дыялекту, на якім размаўляюць прадстаўнікі пэўнай геаграфічнай вобласці, і ідыялекту — мовы, уласцівай канкрэтнаму індывіду.

## Літаратура 
Лукашанец, А. Г. Беларускія сацыялекты XIX стагоддзя: Вопыт тыпалагічнага апiсання / А. Г. Лукашанец. - Мінск: Мінскі дзяржаўны лiнгвiстычны універсітэт, 1999. — 207 с.

## Зноскі
Азіз Насірзадэ

**Азіз Насірзадэ** (; ) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч. Міністр абароны і падтрымкі Узброеных сіл Ісламскай Рэспублікі Іран з 21 жніўня 2024 года, загінуў у выніку амерыкана-ізраільскіх удараў па Іране.

## Крыніцы
Чырвоны верас (2021)

**1-я цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас»** за дасягненні ў галіне кінематографа за 2019 і 2020 гады адбылася 10 мая 2022 года ў анлайн-фармаце. Пераможцы былі абвешчаны на афіцыйным сайце і ў сацыяльных сетках прэміі.

У конкурсе ўдзельнічалі 88 фільмаў (ігравыя, дакументальныя і анімацыйныя), створаныя беларускімі аўтарамі цягам двух гадоў. Такі храналагічны перыяд быў абраны, каб падтрымаць фільмы, якія не атрымалі належнай увагі з-за пандэміі COVID-19 і палітычнага крызісу ў Беларусі.

Лідарам па колькасці ўзнагарод стаў дакументальны фільм «Чыстае мастацтва» рэжысёра Максіма Шведа, які перамог у 3 намінацыях: «Найлепшы дакументальны поўнаметражны фільм», «Найлепшы рэжысёр» і «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка» (узнагарода сімвалічна прысуджана мінскім ЖЭЗам). Фільм «Возера радасці» атрымаў 2 узнагароды.

## Пераможцы 
### Асноўныя катэгорыі 
## Журы 
У склад журы першай прэміі ўвайшлі арганізатары, а таксама запрошаныя эксперты (кінакрытыкі, журналісты, даследчыкі кіно). Сярод членаў журы былі:
* Дар’я Амяльковіч — кінакрытык, арганізатар прэміі.
* Максім Карпіцкі — кінакрытык, арганізатар прэміі.
* Ірэна Кацяловіч — кінакрытык, арганізатар прэміі.
* Тарас Тарналіцкі — кінакрытык, арганізатар прэміі.
* Ульяна Будзік — кінакрытык.
* Ірына Дзям’янава — кіназнаўца.
* Максім Жбанкоў — культуролаг, кінааналітык.
* Антон Каляга — кінаблогер.
* Юрый Кастузік — кінакрытык.
* Ліна Мядзведзева — арт-менеджарка.
* Ігар Сукманаў — кіназнаўца.
* Вольга Раманава — культуролаг.
* Андрэй Расінскі — кінакрытык.
* Галіна Шур — кіназнаўца.
* Некаторыя члены журы пажадалі застацца ананімнымі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Чырвоны верас
Катэгорыя:Кінапрэміі 2022 года
Катэгорыя:Май 2022 года
Максім Швед

**Максі́м Швед** (нар. , г. Мінск) — беларускі кінарэжысёр-дакументаліст, сцэнарыст і прадзюсар.

## Біяграфія 
Максім Швед нарадзіўся 10 снежня 1979 года ў Мінску. Ён скончыў юрыдычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пасля чаго на працягу некаторага часу займаўся прадпрымальніцкай дзейнасцю. У 33 гады Максім вырашыў карэнным чынам змяніць прафесію і пачаў вывучаць кінамастацтва. У 2013 годзе ён скончыў Вышэйшую школу рэжысёраў і сцэнарыстаў у Санкт-Пецярбургу, а ў 2016 годзе стаў выпускніком праграмы дакументалістыкі ў Кінашколе Анджэя Вайды ў Варшаве.

Улетку 2020 года падчас прэзідэнцкай выбарчай кампаніі ў Беларусі рэжысёр працаваў над стварэннем дакументальнай стужкі «Маршрут перабудаваны», якая апавядала пра сталічных таксістаў і размовы з іх пасажырамі аб палітычнай сітуацыі. 10 жніўня 2020 года Максім Швед быў затрыманы сілавікамі падчас масавых пратэстаў у Мінску, пасля чаго пяць дзён правёў у зняволенні ў жодзінскай турме.

У 2024 годзе рэжысёр прадставіў новы дакументальны праект «Артэфакты. Музей Вольнай Беларусі», створаны спецыяльна для выдання «Reform.news». Цыкл складаецца з кароткаметражных фільмаў, прысвечаных экспанатам музея і сімвалам пратэстаў 2020 года. Сярод іншага праект уключае гісторыі мастачкі Руфіны Базловай і былога палітвязня журналіста Аляксандра Івуліна. Пасля публікацыі гэтага праекта рэжысёр паведаміў у сваіх сацыяльных сетках, што з-за маральнага выгарання ў яго не засталося сіл на далейшую працу ў дакументальным кіно.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кінарэжысёры Беларусі
Катэгорыя:Рэжысёры-дакументалісты Беларусі
Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі
Катэгорыя:Кінапрадзюсары Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі БДУ
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1979 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 10 снежня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску
Чэрмен

**Чэрмен** — сяло ў Прыгарадным раёне Рэспублікі Паўночная Асеція — Аланія. Размешчана за 12 км на поўнач ад Уладзікаўказа, на правым беразе ракі Камбілееўка. Уздоўж паўночнай ускраіны вёскі праходзіць федэральная аўтатраса «Каўказ» і размешчаны федэральны кантрольна-прапускны пост «Чэрмен».

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Паўночнай Асеціі
Свішчова (курганны могільнік)

**Свішчова** — курганны могільнік дрыгавічоў XI—XII ст. каля в. Свішчова (Камянецкі раён).

Захавалася 20 насыпаў вышынёй 0,2—1,6 м, дыяметрам 4—8 м, іх аснова абкладзена камянямі. Даследаваны 23 курганы. У некаторых насыпах шчыльная вымастка з камянёў. Пахавальны абрад — трупапалажэнне. Пахаванні пераважна адзіночныя, ёсць парныя. Знойдзены ганчарныя гаршкі, металічныя часткі драўлянага посуду, нажы, падкова, цуглі, прасліца з ружовага сланцу, тачыльныя брускі, металічныя пярсцёнкі, спражкі, шкляныя залачоныя пацеркі і бронзавыя, упрыгожаныя зерню (дрыгавіцкага тыпу), скроневыя кольцы з такіх пацерак, паўтаразваротныя і з S-падобным завітком і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* heritage.gov.by

Катэгорыя:Дрыгавічы
Катэгорыя:Курганныя могільнікі Камянецкага раёна
Катэгорыя:Свішчова (Камянецкі раён)
Джэйсан Мамоа

**Джозеф Джэйсан Намакеаха Мамоа** (; нар. , Ганалулу, Гаваі) — амерыканскі акцёр, рэжысёр, сцэнарыст і прадзюсер гавайскага паходжання.

## Біяграфія 
У 1998 годзе Мамоа быў заўважаны дызайнерам Эрыкам Чандлерам і Такэа Кабаясі, якія спрыялі яго мадэльнай кар’еры. У 19 гадоў ён таксама працаваў няпоўны працоўны дзень у краме для сёрфінгістаў, пасля чаго атрымаў ролю Джэйсана Ёана ў 10—11 сезонах (1999—2001) у драматычным серыяле «Ратавальнікі Малібу».

У 2004 годзе выйшаў фільм з яго ўдзелам «Вакацыі сям’і Джонсанаў». З 2005 года здымаўся ў тэлесерыяле «Зорная брама: Атлантыда» ў ролі Ронана Дэкса. У 2007 годзе сыграў галоўную ролю ў фільме Джордана Алана «Канал», а ў 2010 годзе ўвайшоў у акцёрскі склад серыяла «Гульня пасадаў», які стартаваў тады. У 2011 годзе адыграў галоўную ролю ў чарговай экранізацыі «Конана-варвара». У 2016—2017 гадах зняўся ў галоўнай ролі — трапера Дэклана Харпа — у канадскім гісторыка-прыгодніцкім серыяле «Мяжа», прысвечаным саперніцтву брытанскай Кампаніі Гудзонава заліва з французскімі і амерыканскімі гандлярамі шкур у канцы XVIII стагоддзя.

У ліпені 2018 года Мамоа атрымаў ролю ў постапакаліптычным драматычным серыяле «Бачыць». У лютым 2019 года ён атрымаў ролю Дункана Айдаха ў фільме Дэні Вільнёва «Дзюна». У лютым 2020 года Мамоа з’явіўся ў рэкламным роліку Rocket Mortgage для Super Bowl LIV. Ён таксама з’явіўся ў цізеры «Scary Little Green Men» Озі Осбарна з яго альбома «Ordinary Man».
Найлепшы ігравы поўнаметражны фільм (Чырвоны верас)

**Прэмія «Чырвоны верас» за найлепшы ігравы поўнаметражны фільм** — адна з галоўных узнагарод Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас», якая ўручаецца за выдатныя дасягненні ў галіне беларускага мастацкага поўнаметражнага кіно. Намінацыя існуе з моманту заснавання прэміі ў 2021 годзе (першае ўручэнне адбылося ў 2022 годзе).

Пераможцаў вызначае журы, якое складаецца з беларускіх і замежных кінакрытыкаў, кіназнаўцаў і кінажурналістаў.

## Пераможцы і намінанты 
У табліцы ніжэй прыведзены спіс пераможцаў і намінантаў па гадах цырымоній. Пераможцы вылучаны **паўтлустым шрыфтам** і асобным колерам.

### 2020-я 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Ігравы поўнаметражны фільм
Марстан-Грын

**Марстан-Грын** () — вёска ў Англіі ў абшчыне Бікенхіл і Марстан-Грын метрапалітэнскага раёна Саліхал цырыманіяльнага і метрапалітэнскага графства Уэст-Мідлендс.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Вялікабрытаніі
Ordinary Man

**Ordinary Man** (стылізавана як: **ØRD†NARY MAN**) — дванаццаты студыйны альбом брытанскага хэві-метал-спевака Озі Осбарна, выпушчаны 21 лютага 2020 года на Epic і спрадзюсаваны Эндру Уотам і Луі Белам. Гэта самы доўгі перапынак паміж альбомамі Осбарна, які ахоплівае амаль дзесяць гадоў з часоў Scream. Першы сінгл з альбома «Under the Graveyard» быў выдадзены 8 лістапада 2019 года. Другі сінгл «Straight to Hell» выйшаў 22 лістапада 2019. Трэці сінгл — загалоўны трэк з удзелам Элтана Джона — быў выдадзены 10 студзеня 2020 года. Выпуск чацвёртага сумеснага з Post Malone сінгла «It’s a Raid» адбыўся 20 лютага 2020 года за дзень да выхаду альбома.

Альбом атрымаў у асноўным станоўчыя водгукі; многія палічылі яго лепшым альбомам Осбарна за многія гады і добразычліва параўноўвалі яго як з раннімі сольнымі працамі, так і з Black Sabbath.

26 лютага 2020 года Осбарн абвясціў, што пачаў працу над наступным альбомам Эндру Уотам. Наступны альбом быў анансаваны пад назвай Patient Number 9 і быў выдадзены 9 верасня 2022 года. Перазапісаная версія японскага бонус-трэка «Darkside Blues» пазней з’явілася ў якасці заключнага трэка альбома.
Тоні Аёмі

**Фрэнк Энтані Аёмі** (; нар. , ) — англійскі гітарыст, аўтар песень і прадзюсар. Найбольш вядомы як заснавальнік, кампазітар і нязменны ўдзельнік гурта Black Sabbath.

У падлеткавым узросце Аёмі страціў кончыкі безіменнага і сярэдняга пальцаў правай рукі з-за няшчаснага выпадку на заводзе па вытворчасці ліставога металу, што паўплывала на яго асаблівы стыль гульні. Аёмі ненадоўга пакідаў Black Sabbath (на той момант выступаў пад назвай Earth) для ўдзелу ў гурце Jethro Tull. У 2000 годзе выпусціў свой першы сольны альбом. Пасля выпуску ў 2005 годзе са сваім сябрам Гленам Х’юзам альбома «Fused» далучыўся да гурта Heaven & Hell, з якім выступаў да смерці Роні Джэймса Дзіа ў 2010 годзе.

Аёмі — бацька стылю цяжкі метал і адзін з найвялікшых і самых уплывовых рок-гітарыстаў усіх часоў. Пладавіты стваральнік рыфаў, ён заняў 86-е месца ў спісе «100 найвялікшых гітарыстаў усіх часоў» па версіі часопіса Rolling Stone (у версіі 2003 года), 25-е месца — у спісе 2011 года і 13-е месца — у спісе "250 жа часопіса Rolling Stone. Разам з астатнімі членамі гурта аказаў вызначальны ўплыў на развіццё цяжкага року і металу як стылю.

За дабрачынную дзейнасць узнагароджаны Ордэнам Пашаны (Арменія).
Гізер Батлер

**Тэрэнс Майкл Джозеф Батлер** (; нар. , ), больш вядомы па мянушцы **Гізер Батлер** (Geezer — «дзівак») — брытанскі рок-музыкант, бас-гітарыст і аўтар тэкстаў песень гурта Black Sabbath; таксама ўдзельнік групы Heaven & Hell і сольнай каманды Озі Осбарна, лідар сольнага праекта GZR. Заняў 21-е месца ў спісе 50 найвялікшых басістаў усіх часоў па версіі рэдакцыі Rolling Stone.