open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вечназялёныя расліны

[right|300px|thumb|Парастак [Піхта белая|піхты белай паказвае лісце трох гадоў запар]]
**Вечназялёныя расліны** — расліны, лісце якіх захоўваецца на працягу ўсяго года, і кожны ліст захоўваецца на расліне больш за 12 месяцаў. У супрацьлегласць вечназялёным, існуюць лістападныя расліны, лісце якіх ападае ў пэўны час года ў сувязі з халодным альбо засушлівым кліматам; і паўлістападныя расліны, лісце якіх ападае ў сувязі з неспрыяльнымі ўмовамі надвор'я.

Захаванне лісця на вечназялёных раслінах моцна вагаецца: у адных раслін яно ападае крыху больш чым праз год і адразу замяняецца новым; у іншых яно трымаецца шмат гадоў. Рэкорд захавання аднаго і таго ж лісця належыць хвоі асцюкаватай, або даўгавечнай (Pinus longaeva) — яе хваінкі трымаюцца да 45 гадоў. Аднак, толькі ў нешматлікіх відаў лісце не ападае больш за 5 гадоў.

Яшчэ адным асаблівым відам раслін з'яўляецца вельвічыя дзіўная (Welwitschia mirabilis) — афрыканская голанасенная расліна, у якой толькі два ліста, якія растуць пастаянна на працягу ўсяго жыцця расліны, але пры гэтым паступова сціраюцца на канцах, у выніку чаго адна ліставая тканка захоўваецца на працягу 20—40 гадоў.

## Спасылкі 
* Aerts, R. (1995). The advantages of being evergreen. *Trends in Ecology & Evolution* 10 (10): 402—407.
* Ewers, F. W. & Schmid, R. (1981). Longevity of needle fascicles of *Pinus longaeva* (Bristlecone Pine) and other North American pines. *Oecologia* 51: 107—115.
* Matyssek, R. (1986) Carbon, water and nitrogen relations in evergreen and deciduous conifers. *Tree Physiology* 2: 177—187.
* Sobrado, M. A. (1991) Cost-Benefit Relationships in Deciduous and Evergreen Leaves of Tropical Dry Forest Species. *Functional Ecology* 5 (5): 608—616.

Катэгорыя:Фізіялогія раслін
Дэкаратыўныя расліны

]]
**Дэкаратыўныя расліны** — расліны, звычайна і большай часткай гадуюцца для афармлення садоў, паркаў, сквераў і іншых участкаў гарадскіх і сельскіх тэрыторый, прызначаных для адпачынку, альбо службовых, вытворчых і жылых памяшканняў (у апошнім выпадку яны часта называюцца яшчэ і пакаёвымі раслінамі). Дзейнасць па вырошчванні дэкаратыўных раслін называецца **дэкаратыўным садоўніцтвам**.

Разнавіднасцю дэкаратыўных раслін з’яўляюцца акварыумныя расліны. Апісаннем мадэлявання экасістэмы ў замкнёных штучных вадаёмах, у тым ліку дэкаратыўных акварыумах, займаецца акварыумістыка.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* EDGEWOOD, The Lonsdale Garden  — шырокая фотабібліятэка дэкаратыўных садовых раслін.


Катэгорыя:Кветкаводства
Удод

**Удод** (*Upupa epops*) — невялікага памеру птушка з пер’ем стракатай афарбоўкі і вялікай вузкай (4—5 см) дзюбай. Прадстаўнік сямейства , атраду .

## Апісанне 
Даўжыня цела — 25—29 см, размах крылаў — да 48 см. На галаве — характэрны нараст у выглядзе доўгіх пёраў — чуб. Звычайна пёры чубу шчыльна прыціснутыя адно да аднаго, але часам птушка раскрывае іх, нібы веер. Пер’е на крылах і хвасце — чорнае і белае, утварае выразна акрэсленыя палосы. Афарбоўка пер’я галавы, шыі і грудной часткі — ружаватая, вохрыстая ці нават рудавата-карычневая (у залежнасці ад месца пражывання і падвіду). Чуб аранжава-рудога колеру, пёры ў чубе маюць чорнае наверша. Крылы афарбаваныя чорнымі і жаўтаватымі барвамі, таксама ў выглядзе палос. Хвост сярэдняй даўжыні, чорны з шырокаю белаю паласою пасярэдзіне.

## Арэал 
thumb|left|У Партугаліі.
Удод шырока распаўсюджана ў цэнтральных і паўднёвых раёнах Еўропы, у Сярэдняй Азіі, Індыі, Кітаі, а таксама амаль на ўсім Афрыканскім кантыненце. У Афрыцы удоды жывуць на працягу ўсяго года, а ў Еўропе і Азіі бываюць у час гнездавання і вывядзення птушанят. Улюбёныя месцы пражывання — адкрытая мясцовасць з невялікаю колькасцю дрэваў ці рэдкім кустоўем, лугі, паша. Удод шмат часу праводзіць на зямлі, палюючы.

## Асаблівасці біялогіі 
Удод — птушка не палахлівая, але вельмі асцярожная. Птушаняты удода маюць адмысловую абарону ад магчымых ворагаў: у небяспечнай сітуацыі яны апырскваюць іх струменем смуроднай вадкасці. Тое ж уласціва і дарослым птушкам.

Манагам. Гняздо удод ладзіць у дупле (таксама ў гнездавых скрынках), пад пнямі або ў пакінутых пабудовах, у земляных норах, шчылінах скал, камяністых восыпах. Высцілка адсутнічае, або скупая з сухой травы і лісця, ігліцы і валосся. Пад час выкормлівання паблізу гнязда адчуваецца непрыемны пах абароннай вадкасці птушанят.

Яйкі (звычайна 5—8) моцна падоўжаныя з тупым вузейшым канцом, шэрыя, светла-жоўта-шэрыя, светла-аліўкавыя з шэрым адценнем, часам карычнева-шэрыя, карычневыя або цёмна-блакітна-зялёныя, без плям і мазкоў.

## Ахова 
Колькасць удодаў у свеце апошнім часам змяншаецца. У Міжнароднай Чырвонай кнізе удоду нададзены статус таксона мінімальнай рызыкі (катэгорыя LC).

## У міфалогіі 
Паводле беларускага міфа, удод быў некалі царом птушак. Але яму захацелася стаць птушыным богам. За такое зухвальства Бог пакараў яго, сказаўшы: «Не быць табе богам, быць табе смярдзючым удодам». Ад колішняга царскага ўбору застаўся ў удода толькі чуб — напамінак пра карону.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. — ISBN 83-01-13187-X
* 

Катэгорыя:Птушкі-насарогі (атрад)
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Гамета

**Гаметы** (ад  — жонка,  — муж) — рэпрадуктыўныя клеткі жывёл і раслін, якія маюць гаплоідны (адзінарны) набор храмасом, які фарміруецца ў працэсе гаметагенезу, і ўдзельнічаюць у гаметным, у прыватнасці, палавым размнажэнні. Пры зліцці двух гамет у палавым працэсе ўтвараецца зігота, якая развіваецца ў асобіну (або групу асобін) са спадчыннымі прыкметамі абодвух бацькоўскіх арганізмаў, што спрадукавалі гаметы.

Гаметы забяспечваюць перадачу спадчыннай інфармацыі ад бацькоў патомкам. Ва ўсіх шматклетачных арганізмаў спелыя гаметы (сперматазоіды і яйцакяеткі) развіваюцца ў палавых залозах — ганадах (мужчынсіх — семянніках і жаночых — яечніках). Адрозніваюцца паміж сабой марфалагічнай будовай і паходжаннем. Гаметы аднолькавай велічыні называюцца ізагаметамі, неаднолькавай — анізагаметамі, больш вялікія — макрагаметамі, дробныя — мікрагаметамі.

Часам магчыма развіццё арганізма з неаплодненай гаметы — партэнагенез.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Эмбрыялогія
Катэгорыя:Клеткі эўкарыёт
Гетэрацыклічныя злучэнні

**Гетэрацыклічныя злучэнні** (гетэрацыклы) — арганічныя злучэнні, якія змяшчаюць цыклы, у склад якіх нароўні з вугляродам ўваходзяць і атамы іншых элементаў. Могуць разглядацца як карбацыклічныя злучэнні з гетэразамяшчальнікамі (гетэраатамамі) у цыкле. Найбольш разнастайнымі і добра вывучанымі з’яўляюцца араматычныя азотазмяшчальныя гетэрацыклічныя злучэнні. Гранічныя выпадкі гетэрацыклічных злучэнняў — злучэнні, якія не змяшчаюць атамаў вугляроду ў цыкле, напрыклад, пентазол.
Азірын

**Азірын** — гетэрацыклічнае злучэнне, трохчленны цыкл з адной падвойнай сувяззю і адным атамам азоту. У незамешчаным выглядзе не атрыманы.

## Атрыманне вытворных 
* Выява:Azirine_derivative_synthesis.png

Катэгорыя:Азоцістыя гетэрацыклы
Катэгорыя:Азотазмяшчальныя арганічныя злучэнні
Тарпан

**Тарпа́н** (*Equus ferus ferus*) — дзікі конь.

## Апісанне 
Вылучаюць два падвіды: тарпан стэпавы і тарпан лясны. Вышыня ў карку стэпавага тарпана да 137 см, лясны быў драбнейшы. Склад цела дужы, масць шэрая. Уздоўж спіны чорная паласа, грыва і хвост чорныя.

## Паходжанне 
Тарпанаў працяглы час разглядалі або як прамых нашчадкаў дзікіх коней плейстацэнавай эпохі ў Еўропе або як непасрэдных продкаў сучасных свойскіх коней. Даследаванне генетыкаў, апублікаванае ў 2021 годзе, выявіла, што тарпаны былі вынікам змяшання еўрапейскіх дзікіх коней са свойскімі коньмі Ямнай культуры.

## Гісторыя 
Былі пашыраны ў Еўропе і заходнім Казахстане. Тарпан стэпавы вынішчаны ў XVIII—XIX ст. Тарпан лясны — на пачатку XIX ст. 

У 1930-я гады ў Германіі і Польшчы працавалі над узнаўленнем тарпана ляснога. Пасля вайны тарпанападобныя коні трапілі ў Германію, затым вярнуліся ў Польшчу. У 1962 і 1968 гадах з Польшчы на Беларусь завезена пяць асобін у Белавежскую пушчу. З'явіліся папуляцыі ў Нідэрландах, Румыніі, Латвіі. Дзікіх коней з Нідэрландаў у 2019 годзе завезлі ў Налібоцкую пушчу, дзе атрымаўся статак са 151 галоў, які затым павялічыўся.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Коні
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1785 годзе
Павел Нарушэвіч

**Павел Нарушэвіч** (? — ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. З роду Нарушэвічаў, сын Войткі Нарушэвіча.

Лацінскі пісар канцылярыі ВКЛ у 1516—1524 і з 1532, дзяржаўца відзенскі і ашмянскі, пасля жыжмарскі, у 1532—1544 — скірстымонскі, з 1536 — расейнскі. Пасол у Маскву ў 1532.

Меў сыноў Станіслава і Мікалая Яна.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Павел
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты ашмянскія
Катэгорыя:Дзяржаўцы відзенскія
Катэгорыя:Старосты жыжморскія
Катэгорыя:Старосты скірстымонскія
Катэгорыя:Старосты расейнскія
Мірт

**Мірт** (*Myrtus*) — род паўднёвых вечназялёных драўляных раслін з белымі пухнатымі кветкамі, якія змяшчаюць эфірны алей. Таксама міртам раней называлі вянок з кветак і лісця такога дрэва або яго галіна — сімвал цішыні, міру і асалоды.

## Характарыстыка 
Мірт — духмянае вечназялёнае дрэва або куст. У яго цёмна-зялёнае, быццам бы паліраванае лісце, прыгожыя кветкі.

У лісці мірта ўтрымліваецца эфірны алей, які выкарыстоўваюць для прыгатавання пахошчаў. Мірт быў знакам славы і дабрадзействаў. Міртавыя вянок з ружамі ў старажытнасці быў вясельным упрыгожваннем.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Міртавыя
Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Нарушэвічы

**Нарушэвічы** — шляхецкі род гербу «Вадвіч».

## Гісторыя 
Пачынальнік роду літоўскі баярын Мантыгерд (Мантыгірд), намеснік полацкі (1396), адначасова і родапачынальнік Мантыгірдавічаў. Мантыгерд меў сына Пятрашку, маршалка земскага літоўскага. Сын Пятрашкі Наруш даў імя роду, а ад унука Пятрашкі — Войткі Нарушэвіча, пайшлі галіны роду.

## Радавод 
* Мантыгерд
** Пётр Мантыгірдавіч
*** Наруш
**** Войтка Нарушэвіч
***** Павел (?—1544), пісар Жыгімонта Старога
****** Станіслаў(?—1589), кашталян смаленскі
****** Мікалай Ян Нарушэвіч (? — 16 красавіка 1575), вялікі падскарбі літоўскі
******* Мікалай (каля 1560 — лістапад 1603), кашталян жамойцкі
******* Ян (? — каля 1613), лоўчы ВКЛ
******** Аляксандр(? — каля 1653), кашталян жамойцкі
******* Крыштаф (каля 1570—1630), вялікі падскарбі літоўскі
******** Станіслаў (? — 27 мая 1650)
******** Ян (?—1663), падскарбі надворны літоўскі
******** Аляксандр Крыштаф (? — 21 чэрвеня 1668)

## Вядомыя прадстаўнікі 
* Адам Нарушэвіч — рымска-каталіцкі дзеяч, філолаг, гісторык, перакладчык, паэт і пісьменнік

## Літаратура 
*
Псідыум

**Псідыум** або **Гуава** (*Psidium*) — род кветкавых раслін сямейства , які ўключае ў сябе каля 100 відаў.

## Арэал 
Арэал гуавы — тропікі. Радзіма роду — Амерыка, ад трапічных раёнаў Мексікі да паўночнай часткі Паўднёвай Амерыкі. Аднак, некаторыя віды былі інтрадуцыраваны ў Афрыку, Індыю, Паўднёва-Усходнюю Азію і Акіянію

## Апісанне 
Віды псідыума — невялікія вечназялёныя ці паўлістападныя дрэвы або кусты, звычайна вышынёй да 3—4 м, але некаторыя могуць перавышаць 10 м.

Катэгорыя:Міртавыя
Аляксандр Крыштоф Нарушэвіч

**Аляксандр Крыштоф Нарушэвіч** (? — 21 чэрвеня 1668) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. Вялікі пісар літоўскі (1654—1658), падканцлер літоўскі (1658—1668).

## Біяграфія 
З 1631 вучыўся ва ўніверсітэце ў Інгальштаце, з 1632 — у Падуі, у 1633 — у Балонні.

Цесна звязаны з дваром караля Яна Казіміра. У 1651—1653 у складзе дэлегацыі на мірных перагаворах са Швецыяй. Староста лідскі (з 1646), любашанскі, мядзельскі, пянянскі, шарашоўскі. Пасол на соймы 1647, 1648, 1654, 1655 гадоў. У 1654 годзе стаў вялікім пісарам літоўскім, а ў 1658 перайшоў на ўрад падканцлера. У 1656 годзе быў адміністратарам скарбу Вялікага княства Літоўскага.

Удзельнічаў у мірных перамовах з Масквой у 1659—1663 гадах.

## Сям’я 
Паходзіў з роду Нарушэвічаў герба «Вадвіч». Сын Крыштофа, вялікага падскарбія літоўскага, і яго жонкі Альжбеты Шымковіч, брат Станіслава і Яна.

Ажаніўся з Тэадорай, дачкой вялікага гетмана Паўла Яна Сапегі.

Пакінуў дачок:
* Марыяну Тэклю, якая выйшла спачатку за абознага вялікага літоўскага Ежы Караля Хадкевіча, а потым за жамойцкага старосту Пятра Міхала Паца;
* Кацярыну, якая была замужам за абозным літоўскім Янам Казімірам Валовічам.

## Літаратура 
* 

Аляксандр Крыштоф
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Падканцлеры літоўскія
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты лідскія
Катэгорыя:Старосты любашанскія
Катэгорыя:Старосты мядзельскія
Катэгорыя:Старосты пянянскія
Катэгорыя:Старосты шарашоўскія
Катэгорыя:Старосты рэжыцкія
Станіслаў Паўлавіч Нарушэвіч

**Станіслаў Нарушэвіч** (? — 1589) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
Спраўца Гарадзенскага староства ў 1563, цівун віленскі з 1564, кашталян мсціслаўскі з 1580 (?), смаленскі з 1588, дзяржаўца рэжыцкі і люцынскі.

Кальвініст, падтрымліваў групоўку Радзівілаў. Падпісаў акт Люблінскай уніі 1569.

Валодаў мястэчкамі Круглае ў Аршанскім, Відзы ў Браслаўскім паветах, маёнткамі ў Берасцейскім і Падляшскім ваяводствах.

## Сям’я 
Паходзіў з роду Нарушэвічаў герба «Вадвіч», сын Паўла, брат Мікалая Яна.

Быў двойчы жанаты: першы раз з князёўнай Марынай Палубінскай, а другі раз з Камаеўскай. Ад другога шлюбу пакінуў дачок Барбару (каля 1580—1627), якая выйшла за віленскага ваяводу Януша Тышкевіча, і Крысціну, якая была замужам за ваяводам менскім Янам Пацам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Станіслаў Паўлавіч
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны смаленскія
Катэгорыя:Кашталяны мсціслаўскія
Катэгорыя:Цівуны віленскія
Катэгорыя:Старосты рэжыцкія
Катэгорыя:Старосты люцынскія
Катэгорыя:Дзераўнічыя віленскія
Зарэчча (Бярозаўскі сельсавет)

**Зарэ́чча** (, ) — вёска ў Бярозаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Бярозаўскага сельсавета. Размешчана за 5 км ад Бярозы, за 11 км ад чыгуначнай станцыі Бяроза-Картузская, на аўтадарозе Кобрын—Бяроза—Баранавічы.

## Гісторыя 
За 1 км на паўночны ўсход і на захад ад вёскі знаходзяцца 2 стаянкі, выяўленыя ў 1965 і 1968, адносяцца да мезаліту і нёманскай культуры неаліту. Гэта сведчыць об засяленні тутэйшых мясцін у глыбокай старажытнасці.

У гістарычных дакументах вёска вядома з XIX ст. Паводле перапісу 1897 года ў Бярозаўскай воласці Пружанскага павета Гродзенскай губерні, дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 1905 годзе існавала дарожная будка. З 1915 года акупіравана германскімі войскамі, з пачатку 1919 да ліпеня 1920 года і з жніўня 1920 года — войскамі Польшчы. У ліпені—жніўні 1920 устаноўлена савецкая ўлада.

З 1921 года ў складзе Бяроза-Картузскай гміны Палескага ваяводства Польшчы пад назвай Зажэчча. З 1932 года ў Сялецкай гміне. У кастрычніка 1924 года ў ёй створаны Зарэчанскі падрайкам КПЗБ.

З 1939 года ў БССР, з 1940 года вёска Сакалоўскага сельсавета.

У 1941—1944 гг. акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. На фронце загінулі 20 воінаў-землякоў. З 1960 года ў складзе Самойлавіцкага сельсавета (14 красавіка 1964 перайменаваны ў Бярозаўскі). Паводле перапісу 1970 года дзейнічала ферма.

## Планіроўка 
Планіровачна складаецца з няшчыльна забудаванай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад, якая выходзіць да аўтадарогі Кобрын—Баранавічы, да яе прымыкае ў паўночнай частцы другая вуліца, арыентаваная з паўднёвага ўсходу на поўнач, з больш рэдкай забудовай.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**:
** 1897 — 490 жыхароў, 64 двары.
* **XX стагоддзе**:
** 1905 — 542 жыхары.
** 1940 — 113 двароў, 606 жыхароў.
** 1959 — 139 гаспадарак, 568 жыхароў.
** 1970 — 540 жыхароў, ферма.
* **XXI стагоддзе**:
** 2005 — 141 двор, 317 жыхароў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бярозаўскі сельсавет (Бярозаўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Бярозаўскага раёна
Станіслаў Нарушэвіч (сын Крыштафа)

**Станіслаў Нарушэвіч** (? — 27 мая 1650) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
У 1622 вучыўся ва ўніверсітэце Інгальштата (Германія). Служыў пры двары Жыгімонта III.

Староста лідскі ў 1629—1646, навадворскі з 1630. Вялікі пісар літоўскі з 1630, адначасова рэферэндар вялікі літоўскі ў 1642—1650. Пасол на соймы 1632 (удзельнічаў у элекцыі Уладзіслава IV), 1633, 1637, 1648, 1649. Быў даверанай асобай Сапегаў на каралеўскім двары.

## Сям'я 
Паходзіў з роду Нарушэвічаў герба «Вадвіч». Сын Крыштафа, падскарбія ВКЛ, і яго жонкі Альжбеты Шымковіч, брат Яна і Аляксандра Крыштафа.

Ажаніўся з Ганнай (каля 1615 — 1668), дачкой аршанскага старосты Аляксандра Сапегі.

Пакінуў дачок Канстанцыю, якая была замужам за Уладзіславам Карэнгам, і Яну Тэадору, якая выйшла спачатку за смаленскага кашталяна Яна Ісайкоўскага, а потым за польнага гетмана літоўскага Яна Агінскага.

Яна Тэадора атрымала значныя маёнткі (Круглае, Бешанковічы і іншыя) пасля сваёй маці (тая стала адной са спадкаемніц памерлага ў 1656 свайго родзіча Казіміра Льва Сапегі) і ўнесла іх у род Агінскіх.

## Літаратура 
* 

Станіслаў, сын Крыштафа
Катэгорыя:Рэферэндары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты лідскія
Катэгорыя:Старосты навадворскія
Крыштоф Нарушэвіч

**Крыштоф Нарушэвіч** (каля 1570 — 1630) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Надворны (1615—1618) і вялікі (1618—1630) падскарбі літоўскі.

## Біяграфія 
Вучыўся за мяжой, падарожнічаў па Германіі і Італіі. У 1611 перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва. Лоўчы вялікі літоўскі ў 1613—1624, падскарбі надворны літоўскі з 1615, падскарбі вялікі літоўскі з 1618, адначасова вялікі пісар літоўскі, стараста ушпальскі і навадворскі.

Валодаў Ганусішкамі ў Троцкім павеце, Мажэйкавам і Лебядой у Лідскі павеце.

## Сям'я 
Паходзіў з роду Нарушэвічаў герба «Вадвіч». Сын Мікалая Яна, падскарбія літоўскага, і яго жонкі Барбары Кунцэвіч, брат Мікалая і Яна. Ажаніўся з Альжбетай Шымковіч. Пакінуў сыноў:
* Станіслава (каля 1590 — 1650), рэферэндара літоўскага;
* Яна (? — 1663), надворнага падскарбія літоўскага;
* Казіміра;
* Аляксандра Крыштофа (? — 1668), падканцлера літоўскага.

## Літаратура 
* 

Крыштоф
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Падскарбіі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Падскарбіі надворныя літоўскія
Катэгорыя:Лоўчыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты ўшпольскія
Катэгорыя:Старосты навадворскія
Ян Нарушэвіч (сын Крыштафа)

**Ян Нарушэвіч** (? — 1663) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

## Біяграфія 
Паходзіў з роду Нарушэвічаў герба «Вадвіч», сын Крыштафа, падскарбія літоўскага, і Альжбеты Шымковіч. Меў братоў Станіслава і Аляксандра Крыштафа.

Вучыўся ў Інгальштаце, Падуі і Балонні.

Цівун вяшнянскі з 1638, чашнік вялікі літоўскі ў 1661, падскарбі надворны літоўскі з 1661.

## Літаратура 
* 

Ян (сын Крыштафа)
Катэгорыя:Падскарбіі надворныя літоўскія
Катэгорыя:Чашнікі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Цівуны вяшнянскія
Ніва (Буда-Кашалёўскі раён)

**Ні́ва** (, ) — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Камунараўскага сельсавета.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 25 км ад Буда-Кашалёва, 26 км ад Гомеля, 3 км ад чыгуначнай станцыі Уза (на лініі Жлобін — Гомель).

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай дарозе, а затым па шашы Доўск — Гомель. Планіроўка складаецца з кароткай дугападобнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход і забудаванай двухбакова, драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснаваны напачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1926 годзе хутар, у Івольскім сельсавеце Уваравіцкага раёна Гомельскай акругі. У 1929 годзе жыхары мястэчка ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ў складзе міжгаспадарчага прадпрыемства «Асобіна» (цэнтр — пасёлак Камунар).

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 5 гаспадарак, 11 жыхароў.

### Дынаміка 
* 1926 год — 1 двор, 8 жыхароў.
* 1959 год — 118 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 5 гаспадарак, 11 жыхароў.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. — 632с.: іл. — Тыраж 4000 экз. — ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Камунараўскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)
Мікалай Валяр’янавіч Гогель

**Мікалай Валяр’янавіч Гогель** ( — ) — член Асобай следчай камісіі па палітычных справах Расійскай імперыі над удзельнікамі паўстання 1863—1864 года ў Польшчы, Літве і Беларусі.

Сын магілёўскага губернскага пачтмайстара Валяр’яна Фёдаравіча, унук генерал-лейтэнанта . Вучыўся ў Першым Маскоўскім кадэцкім корпусе, пасля заканчэння якога ў 1855 годзе ў чыне паручніка накіраваўся на Крым, дзе ўдзельнічаў у ар’ергарднай справе Еўпаторскага атрада з туркамі пры Саках, у баі пры Чорнай рацэ, у справе левага авангарда Еўпаторскага атрада ля вёскі Чэбатарэй і двойчы ў баях за тую ж вёску. У Севастопальскім гарнізоне прабыў толькі 3 дні. З пачатку 1860-х гадоў служыў на тэрыторыі Беларусі. Удзельнічаў у пяці баях з паўстанцамі Гродзенскай губерні, з лістапада 1863 года ў складзе Віленскай камісіі, Артылерыст, да моманту выхаду ў адстаўку ў 1869 годзе даслужыўся да чына падпалкоўніка.

Л. Ф. Панцялееў, удзельнік рэвалюцыйнай арганізацыі «Зямля і воля», у адносінах да яго пісаў: *«Кожны раз, калі ўспамінаецца чаму-небудзь яго прозвішча, я адчуваю гаркату няздзейсненай помсты»*.

Аўтар кнігі пра паўстанне 1863—1864 гадоў «Иосафат Огрызко и санкт-петербургский революционный жонд в деле последнего мятежа» (Вільня, 1866), эпіграфам да якой сталі словы «Як воўка ні кармі, усё роўна ў лес глядзіць», маючы на ўвазе польскі народ. Генадзь Кісялёў адзначаў, што гэтая кніга, нягледзячы на сваю мэту паклёпу на паўстанцаў, рабіла расійскаму ўраду мядзведжую справу, у сувязі з чым па загадзе віленскага генерал-губернатара графа Баранава амаль увесь тыраж другога выдання кнігі (павялічанай у параўнанні з першым амаль удвая) быў знішчаны.

## Літаратура 
* Иосафат Огрызко и петербургский революционный ржонд в деле последнего мятежа / Гогель Николай Валерианович. — Вильна, 1866.
* *Кісялёў, Г.* Сейбіты вечнага. — Мінск, 2009.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3. — Мінск, 1996.

Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі
Новае Жыццё (Буда-Кашалёўскі раён)

**Но́вае Жыццё** (, ) — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Губіцкага сельсавета.

На захадзе мяжуе з лесам.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 19 км на захад ад Буда-Кашалёва, 67 км ад Гомеля, 11 км ад чыгуначнай станцыі Забаб'е (на лініі Жлобін — Гомель).

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Жлобін — Гомель. Планіроўка складаецца з кароткай просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход і забудаванай драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснаваны напачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1925 годзе ў Губіцкім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Бабруйскай акругі. У 1930 годзе ў пасёлак перасяліліся жыхары пасёлка Дубенск. У 1931 годзе жыхары пасёлка ўступілі ў калгас. Падчас Вялікай Айчыннай вайны акупанты спалілі 8 двароў. На фронце загінулі 10 жыхароў пасёлка. У 1959 годзе ў складзе калгаса імя Ф. Энгельса (цэнтр — вёска Губічы).

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 5 гаспадарак, 6 жыхароў.

### Дынаміка 
* 1925 год — 28 двароў.
* 1940 год — 43 двары, 240 жыхароў.
* 1959 год — 141 жыхар (паводле перапісу).
* 2004 год — 5 гаспадарак, 6 жыхароў.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Губіцкі сельсавет
Бярдыш

]]
**Бярды́ш** () — старадаўняя халодная зброя ў выглядзе насаджанай на драўлянае дрэўка сякеры з выцягнутым лязом у форме паўмесяца.

Вядомы ў краінах Еўропы ў XV — пачатку XVII стагоддзяў, на Русі ў XVI—XVII стагоддзях. Бярдыш выкарыстоўваўся пешымі воінамі, пераважна стральцамі. Таксама з’яўляўся асноўнай зброяй гараджан, сялян-паўстанцаў, гарадской варты і брамнікаў.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Баявыя сякеры
Новае Забалоцце

**Но́вае Забало́цце** — былы пасёлак у Забалоцкім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.

У сувязі з радыяцыйным забруджваннем пасля Чарнобыльскай катастрофы жыхары (5 сем’яў) пераселены ў чыстыя месцы.

## Размяшчэнне 
За 24 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), за 50 км ад Гомеля.

## Транспартная сетка 
Побач аўтамабільная дарога Чачэрск — Буда-Кашалёва і шаша Доўск — Гомель. Уздоўж кароткай шыротнай вуліцы драўляныя хаты сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1920-х гадах на былых памешчыцкіх землях перасяленцамі пераважна з вёскі Забалоцце, уваходзіў у склад Забалоцкага сельсавета. У 1929 годзе жыхары вёскі ўступілі ў калгас. З 16 ліпеня 1954 года пасёлак у складзе Рагінскага сельсавета. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса «Іскра» (цэнтр — вёска Забалоцце). З 1964 года пасёлак у складзе Халоцкага сельсавета, з 18 студзеня 1965 года — у складзе Забалоцкага сельсавета.

Скасаваны ў 1996 годзе.

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2010 год — жыхароў няма.

### Дынаміка 
* 1959 год — 68 жыхароў (паводле перапісу).
* 1990-я — жыхары (5 сем’яў) пераселены.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0
Новая Буда (Буда-Кашалёўскі раён)

**Но́вая Бу́да** (, ) — былы пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіў у склад Марозавіцкага сельсавета.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
За 6 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 45 км ад Гомеля.

### Гідраграфія 
На поўначы і ўсходзе рака Уза (прыток ракі Сож).

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Буда-Кашалёва — Гомель. Планіроўка складаецца з кароткай мерыдыянальнай вуліцы, да якой з захаду далучаецца завулак. Забудова драўляная сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснаваны ў другой палове XIX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. З 1884 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 1930 годзе жыхары пасёлка ўступілі ў калгас. На франтах Вялікай Айчыннай вайны загінулі 14 жыхароў. Да 16 ліпеня 1954 года пасёлак знаходзіўся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Буда-Кашалёўскага пассавета. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Марозавічы» (цэнтр — вёска Марозавічы).

Скасаваны ў 2020 годзе.

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 5 гаспадарак, 5 жыхароў.

### Дынаміка 
* 1959 год — 94 жыхара (паводле перапісу).
* 2004 год — 5 гаспадарак, 5 жыхароў.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі
Нільс Стэнсен

** Нільс Стэнсен** (таксама званы **Мікалай Стэнан** ці **Нікалас Стэна**; , , , ; ,  — , ) — дацкі анатам, геолаг, крэацыяніст.

З ранняй маладосці заняўся медыцынай і звярнуў на сябе ўвагу Бартоліна. Атрымаўшы ў 1663 доктарскую ступень, ён прадпрымае замежнае вандраванне з навуковай мэтай і наведвае Нідэрланды, Германію і Парыж. Тым часам ён яшчэ быў цалкам паглынуты навуковай працай. Яму належыць адкрыццё пратокі калявушнай сліннай залозы, якая носіць назву стэнанаў. Потым Стэнсен наведвае Аўстрыю, Венгрыю, доўга жыве ў Падуі, дзе пачынае цікавіцца рэлігійнымі пытаннямі. Неўзабаве ён атрымлівае званне першага ўрача тасканскага вялікага герцага Фердынанда II і Козіма III даручае яму выхаванне свайго сына. У 1669 годзе ён пераходзіць у каталіцтва і праз два гады пасля гэтага атрымлівае запрашэнне заняць кафедру анатоміі ў Капенгагене. Аднак прапаганда каталіцкіх ідэй выклікала незадавальненне супраць яго ў яго айчыне, і ён быў вымушаны выдаліцца ў Італію, дзе ўступіў у манаскі ордэн і атрымаў прызначэнне біскупам у Грэцыю. Навуковыя заняткі былі канчаткова ім пакінуты. Адной з галоўных заслуг Стэнсена з'яўляецца грунтоўнае высвятленне ролі мускулаў. Ён паказаў, што гэта не просты матэрыял для запаўнення прасторы паміж органамі, не датыкальныя органы, як яшчэ шматлікія думалі ў канцы XVII стагоддзя, а неабходныя органы руху. Ён паказаў, што мускулы скарачаюцца самі сабой.

## Бібліяграфія 
* «Observationes anatomiсае» (1662)
* «Observationum anatomicarum de musculis et glandulis specimen» (1664)
* «Elementorum myologiae specimen seu musculorum d escriptio geometrica» (1667)
* «De solido intra solidum naturaliter contento dissertationis prodromus» (1669)
* «Discour sur l’anatomie du cerveou» (1669).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Астраномы Даніі
Катэгорыя:Каталіцкія біскупы
Катэгорыя:Каталіцкія багасловы
Новая Гута (Буда-Кашалёўскі раён)

**Но́вая Гу́та** — былы пасёлак у Шырокаўскім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.

## Геаграфія 
За 19 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель). Транспартныя сувязі па прасёлкавай дарозе, а затым па шашы Доўск — Гомель.

На поўдні меліярацыйны канал.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1920-х гадах перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1929 годзе жыхары пасёлка ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Камінтэрн» (цэнтр — вёска Шырокае).

У сувязі з радыяцыйным забруджваннем пасля Чарнобыльскай катастрофы жыхары (10 сем’яў) пераселены ў чыстыя месцы.

Планіроўка складалася з кароткай просталінейнай шыротнай вуліцы, забудаванай драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Насельніцтва 
* 1959 год — 59 жыхароў (паводле перапісу).
* 1990-я — жыхары (5 сем’яў) пераселены.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Новая Ліпа

**Новая Ліпа** — былы пасёлак у Акцябрскім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.

У сувязі з радыяцыйным забруджваннем пасля Чарнобыльскай катастрофы жыхары (30 сем'яў) пераселены ў чыстыя месцы.

На захадзе мяжуе з лесам.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
За 20 км на ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 27 км ад Гомеля.

### Гідраграфія 
На ўсходзе меліярацыйны канал.

## Транспартная сетка 
Побач шаша Доўск — Гомель. Планіроўка складаецца з просталінейнай мерыдыянальнай вуліцы, забудаванай драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснаваны напачатку XX стагоддзя перасяленцамі з вёскі Ліпа. У 1926 годзе ў Ліпскім сельсавеце Уваравіцкага раёна Гомельскай акругі. У 1930 годзе жыхары пасёлка ўступілі ў калгас. Падчас Вялікай Айчыннай вайны загінулі 17 жыхароў. У 1959 годзе. У складзе саўгаса «Краснаакцябрскі» (цэнтр — вёска Акцябр). Да 1966 года пасёлак уваходзіў у склад Ліпскага сельсавета.

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2010 год — жыхароў няма.

### Дынаміка 
* 1925 год — 17 двароў 96 жыхароў.
* 1959 год — 147 жыхароў (паводле перапісу).
* 1990-я — жыхары (30 сем'яў) пераселены.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0
Новы Любавін

**Но́вы Любаві́н** (, ) — вёска ў Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Ліпініцкага сельсавета.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 15 км на паўночны захад ад Буда-Кашалёва, 63 км ад Гомеля, 8 км ад чыгуначнай станцыі Салтанаўка (на лініі Жлобін — Гомель).

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Жлобін — Гомель. Будынкі драўляныя сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснавана напачатку XX стагоддзя перасяленцамі з вёскі Любавін. У 1925 годзе ў Любавінскім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Бабруйскай акругі. У 1930 годзе жыхары вёскі ўступілі ў калгас, працавала кузня. На франтах Вялікай Айчыннай вайны загінулі 9 жыхароў. У 1959 годзе ў складзе калгаса імя В. І. Леніна (цэнтр — вёска Буда-Люшаўская).

Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Будалюшаўскага сельсавета.

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 2 гаспадаркі, 2 жыхара.

### Дынаміка 
* 1925 год — 5 двароў.
* 1959 год — 103 жыхара (паводле перапісу).
* 2004 год — 2 гаспадаркі, 2 жыхара.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Новы Свет (Марозавіцкі сельсавет)

**Но́вы Свет** (, ) — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Марозавіцкага сельсавета.

За 12 км на поўдзень ад Буда-Кашелёва і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 35 км ад Гомеля. Побач аўтадарога Жлобін — Гомель.

Планіроўка складаецца з просталінейнай вуліцы, блізкай да мерыдыянальнай арыентацыі і забудаванай двухбакова драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

Паблізу ёсць паклады гліны.

## Гісторыя 
Заснаваны напачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1926 годзе ў Глазаўскім сельсавеце Уваравіцкага раёна Гомельскай акругі. У 1929 годзе арганізаваны калгас. Падчас Вялікай Айчыннай вайны загінулі 7 жыхароў вёскі. У 1959 годзе ў складзе калгаса «Новае жыццё» (цэнтр — вёска Глазаўка).

Да 1 снежня 2009 года пасёлак уваходзіў у склад Глазаўскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 1926 год — 45 двароў 244 жыхара.
* 1959 год — 236 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 34 гаспадаркі, 49 жыхароў.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Марозавіцкі сельсавет
Новы Свет (Шырокаўскі сельсавет)

**Но́вы Свет** — былы пасёлак у Шырокаўскам сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.

За 20 км на ўсход ад Буда-Кашалёва і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 30 км ад Гомеля. Транспартныя сувязі па прасёлкавай дарозе, затым па шашы Доўск — Гомель. 

На поўначы межаваў з лесам. На поўдні меліярацыйны канал.

## Гісторыя 
Заснаваны напачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1926 годзе ў Ліпскім сельсавеце Уваравіцкага раёна Гомельскай акругі. У 1929 годзе жыхары пасёлка ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Камінтэрн» (цэнтр — вёска Шырокае).

У сувязі з радыяцыйным забруджваннем пасля Чарнобыльскай катастрофы жыхары (14 сем'яў) пераселены ў чыстыя месцы.

Планіроўка складалася з двух кароткіх, паралельных паміж сабой вуліц, арыентаваных з паўднёвага захаду на паўночны ўсход і забудаваных драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Насельніцтва 
* 1926 год — 14 двароў 63 жыхара.
* 1959 год — 78 жыхароў (паводле перапісу).
* 1990-я — жыхары (14 сем'яў) пераселены.
* 2010 год — жыхароў няма.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0
Новы Пуць (Буда-Кашалёўскі раён)

**Но́вы Пуць** (, ) — былы пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіў у склад Ліпініцкага сельсавета.

Ліквідаваны ў 2008 годзе.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 12 км на поўнач ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 60 км ад Гомеля.

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Чачэрск — Буда-Кашалёва. Будынкі драўляныя сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснаваны напачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1925 годзе ў Ліпініцкім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Бабруйскай акругі. У 1930 годзе жыхары пасёлка ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ў складзе калгаса «Світанак» (цэнтр — вёска Ліпінічы).

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 1 гаспадарка, 1 жыхар.

### Дынаміка 
* 1925 год — 14 двароў.
* 1959 год — 46 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 1 гаспадарка, 1 жыхар.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі
Python

**Python**:
* Python — мова праграмавання.
* Пітон () — род змей з сямейства пітонаў. Названы ў гонар пачвары са старажытнагрэчаскай міфалогіі.
* Піфон () — міфічная пачвара, забітая Апалонам.
Пабядзіцель (Буда-Кашалёўскі раён)

**Пабядзі́цель** (, ) — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Марозавіцкага сельсавета.

На поўначы мяжуе з лесам.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 3 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 46 км ад Гомеля.

### Гідраграфія 
На поўдні і захадзе меліярацыйныя каналы.

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Буда-Кашалёва — Гомель. Планіроўка складаецца з кароткай просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і забудаванай двухбакова драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснаваны напачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1930 годзе жыхары пасёлка ўступілі ў калгас. Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў баях за вёску ў 1943 годзе загінулі і памерлі ад ран 49 савецкіх салдатаў і 30 партызан (пахаваны ў брацкай магіле на могілках). Да 16 ліпеня 1954 года пасёлак знаходзіўся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Буда-Кашалёўскага пассавета. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Марозавічы» (цэнтр — вёска Марозавічы).

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 14 гаспадарак, 19 жыхароў.

### Дынаміка 
* 1959 год — 62 жыхара (паводле перапісу).
* 2004 год — 14 гаспадарак, 19 жыхароў.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Марозавіцкі сельсавет
Тайпаны

**Тайпаны** (*Oxyuranus*) — род вельмі ядавітых змей сямейства аспідаў. Буйныя аўстралійскія змеі, укус якіх лічыцца самым небяспечным сярод сучасных змей — да выпрацоўкі сывароткі да яго (у 1955 г.) ад укусу тайпана паміралі больш чым у 90 % выпадкаў. Усяго 2 віды: уласна **тайпан** і **жорсткая змяя**.

Катэгорыя:Аспіды
Марскія змеі

**Марскія змеі** (*Hydrophiinae*) — падсямейства змей (Serpentes), бліжэйшыя сваякі аспідаў (аўстралійскія бурыя (Pseudonaja) і чорныя (Pseudechis) змеі). Іх спосаб жыцця моцна адрозніваецца ад наземных змей.

У цяперашні час вядома каля 56 відаў марскіх змей. Трапляюцца ў трапічных водах Ціхага і Індыйскага акіянаў. На сушу выходзяць толькі для размнажэння. Ядавітыя.

## Літаратура 
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Мн., 1996. ISBN 985-11-0067-6 
* Марскія змеі // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 134
Перамога (Крыўскі сельсавет)

**Перамо́га** (, ) — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Крыўскага сельсавета.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 20 км на поўдзень ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 25 км ад Гомеля.

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Жлобін — Гомель. Планіроўка складаецца з кароткай просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і забудаванай драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснаваны на пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1930-х гадах жыхары пасёлка ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ў складзе калгаса «Чырвоны шлях» (цэнтр — вёска Бацунь).

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 11 гаспадарак, 16 жыхароў.

### Дынаміка 
* 1959 год — 134 жыхары (паводле перапісу).
* 2004 год — 11 гаспадарак, 16 жыхароў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Крыўскі сельсавет
Падсямёнаўка

**Падсямёнаўка** (, ) — пасёлак у Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Камунараўскага сельсавета.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
У 19 км на паўднёвы ўсход ад Буда-Кашалёва, 6 км ад чыгуначнай станцыі Уза (на лініі Жлобін — Гомель), 21 км ад Гомеля.

## Транспартная сетка 
Побач шаша Доўск — Гомель. Планіроўка складаецца з кароткай амаль просталінейнай, блізкай да шыротнай арыентацыі вуліцы. Забудова драўляная сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснавана ў XIX стагоддзі перасяленцамі пераважна з вёскі Сямёнаўка (цяпер вёска Калініна). У 1926 годзе ў Асобінскім сельсавеце Уваравіцкага раёна Гомельскай акругі. У 1929 годзе арганізаваны калгас. На франтах Вялікай Айчыннай вайны загінулі 19 жыхароў вёскі. У 1959 годзе ў складзе міжгаспадарчага прадпрыемства «Асобіна» (цэнтр — пасёлак Камунар). Да 17 лістапада 1980 года пасёлак уваходзіў у склад Калінінскага сельсавета.

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 33 гаспадаркі, 53 жыхара.

### Дынаміка 
* 1925 год — 24 двары.
* 1959 год — 198 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 33 гаспадаркі, 53 жыхара.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. — 632с.: іл. — Тыраж 4000 экз. — ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Камунараўскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)
Дронты

**Дронты** (*Raphidae*) — вымерлае сямейства нелятаючых птушак атрада голубападобных (*Columbiformes*). Жылі на Маскарэнскіх астравах, размешчаных у Індыйскім акіяне.

Да канца XVIII стагоддзя ўсе тры віды дронтаў былі цалкам вынішчаны чалавекам і завезенымі ім жывёламі.

Сямейства дронтаў ўключала 3 віды:
* **Маўрыкійскі дронт**, або **Дадо** (*Raphus cucullatus*) жыў на востраве Маўрыкій; апошняе згадванне аб ім адносіцца да 1681; маецца малюнак мастака Р. Саверэя 1628.
* **Белы**, або **бурбонскі дронт** (*Threskiornis solitarius*, *Raphus solitarius*) жыў на оcтрове Рэюньён, вымер каля 1750.
* **Дронт-пустэльнік** (*Pezophaps solitaria*) жыў на востраве Радрыгес, вымер пасля 1761, магчыма, дажыў да пачатку XIX ст.

Катэгорыя:Вымерлыя жывёлы
Катэгорыя:Сямействы птушак
Катэгорыя:Нядаўна вымерлыя віды
Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры
Катэгорыя:Голубападобныя
Маскарэнскія астравы

**Маскарэнскія астравы** (англ.: Mascarene Islands, фр. Mascareignes, парт. Ilhas Mascarenhas) — архіпелаг у Індыйскім акіяне, размешчаны ў 650 км на ўсход ад Мадагаскара, уключае астравы Рэюньён (Réunion), Маўрыкій (Mauritius) і Радрыгес (Rodrigues). Часам да Маскарэнскіх астравоў адносяць таксама групу астравоў Каргадас-Карахас (Cargados Carajos), размешчаную на поўнач.

Маскарэнскія австравы маюць вулканічнае паходжанне, акружаныя каралавымі рыфамі. Уяўляюць сабой асобны экарэгіён з унікальнай флорай і фаўнай.

## Гл. таксама 
* востраў Рэюньён
* востраў Маўрыкій
* востраў Радрыгес
* астравы Каргадас-Карахас
* астравы Агалега
* востраў Трамлен
Чафарынас

**Астравы Чафарынас** () — група невялікіх астравоў, якія належаць Іспаніі, размешчаная ў Міжземным моры ў 3,5 км ад узбярэжжа Марока непадалёк ад мяжы Марока з Алжырам, у 48 км на ўсход ад Мелільі, іспанскага эксклава на мараканскім беразе. Астравы і навакольнае іх мора маюць статус нацыянальнага запаведніка. На астравах размешчаны невялікі іспанскі гарнізон і маяк.

## Гл. таксама 
* Іспанскія тэрыторыі ў Афрыцы

Катэгорыя:Астравы Іспаніі
Катэгорыя:Астравы Міжземнага мора
Катэгорыя:Астравы Афрыкі
Катэгорыя:Суверэнныя тэрыторыі Іспаніі
Пеньён-дэ-Алусемас

**Пеньён-дэ-Алусемас** – адна з іспанскіх тэрыторый, якая знаходзіцца ў Паўночнай Афрыцы. Уваходзіць у склад Іспаніі, але не адносіцца ні да адной адміністрацыйнай адзінкі, а кіруецца непасрэдна міністэрствам абароны. Пеньён належыць Іспаніі з 1559 года.

Пеньён – гэта група з трох астравоў, самы вялікі з якіх *Пеньён дэ Алусемас* (скала шырынёй 50 м, даўжынёй 70 м, вышынёй да 27 м). Астатнія два вострава невялікія і плоскія вышынёй да 11 метраў. Агульная плошча астравоў складае 0,15 км².

Астравы знаходзяцца каля ўзбярэжжа Марока (*Ісла дэ Ціера* знаходзіцца ў 300 метрах ад узбярэжжа), каля горада Аль-Хусайма, у 155 км на паўночны ўсход ад Сеўты і на 100 км на захад ад Мелільі.

У наш час насельніцтва астравоў складаецца з ваеннага гарнізона колькасцю 60 салдат, якія размешчаны ў старым форце.

## Спасылкі 
* Descripción del Peñón de Alhucemas en la Comandancia General de Melilla 
* Islas y Peñones en el Norte de África, en la web de Ingenieros Militares de España.

Катэгорыя:Астравы Іспаніі
Катэгорыя:Астравы Міжземнага мора
Катэгорыя:Астравы Афрыкі
Катэгорыя:Суверэнныя тэрыторыі Іспаніі
Сунічнае дрэва

**Суні́чнае дрэва, сунічнік** (*Arbutus*) — род кветкавых раслін сямейства верасовых.

## Апісанне 
Вечназялёныя кусты і невялікія (5—6 м) дрэвы. Лісце буйное, скурыстае, простае, суцэльнае. Кветкі дробныя, белыя або ружаватыя, у верхавінкавых мяцёлках. Плод — ягадападобная шматнасенная касцянка, нагадвае плод суніц (адсюль назва).

## Пашырэнне 
Існуе больш за 20 відаў. Пашыраны ў Паўночнай Амерыцы, Міжземнамор’і, Крыме і Заходнім Каўказе. Тыповы элемент флоры маквісу. Культывуюць сунічнае дрэва чырвонае, або сунічнік драбнаплодны, і буйнаплодны.

Харчовыя, меданосныя, дэкаратыўныя расліны. Плады выкарыстоўваюцца на варэнне і віно, драўніна — на дробныя вырабы, лісце — для дублення скуры.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Земляничное дерево 
* 

Катэгорыя:Верасовыя
Джон Гарысан

**Джон Гарысан** (Харысан; англ. John Harrison; 24 сакавіка 1693 - 24 сакавіка 1776) — англійскі вынаходнік, гадзіншчык-самавук. Вынайшаў марскі хранометр, які дазволіў вырашыць праблему дакладнага вызначэння даўгаты падчас працяглых марскіх падарожжаў. Праблема лічылася гэтак няпростай і надзённай, што Парламент Вялікабрытаніі прызначыў ўзнагароду за яе рашэнне ў памеры 20 000 фунтаў стэрлінгаў (што супастаўна з 4,72 мільёнамі долараў).

## Спасылкі 
* Джон Гарысан і праблема даўгаты на сайце Нацыянальнага Марскога Музея
* Хранометры Гарысана

Катэгорыя:Вынаходнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Вынаходнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Самавукі
Гларыёса

**Астравы Гларыёса** () — атол на захадзе Індыйскага акіяна, у склад якога ўваходзіць 5 малых астравоў. Належыць да Французскіх Паўднёвых і Антарктычных тэрыторый. Агульная плошча сушы — 5 км². На атоле працуе метэаралагічная станцыя. Яе персанал — адзінае насельніцтва Гларыёса.

## Геаграфія 
Астравы знаходзяцца ў Індыйскім акіяне на паўночным захадзе ад Мадагаскара. 

Архіпелаг уключае два астравы: Grande Glorieuse і Île du Lys.

## Спасылкі 
* About.com.: Geogrephy 

Катэгорыя:Астравы Францыі
Катэгорыя:Астравы Афрыкі
Катэгорыя:Французскія Паўднёвыя і Антарктычныя тэрыторыі
Гларыёса
Гларыёса
Смітсанаўскі Нацыянальны заалагічны парк

**Смітсанаўскі Нацыянальны заалагічны парк** () размяшчаецца на 163 акрах зямлі на тэрыторыі Рок Крык парку (Rock Creek National Park) у Вашынгтоне, Акруга Калумбія. Паколькі Нацыянальны заалагічны парк з’яўляецца часткай Смітсанаўскага інстытута, уваход у яго, як і ва ўсё Смітсанаўскія музеі Вашынгтона, бясплатны.

## Жывёлы 
У заапарку ўтрымліваецца больш 400 відаў жывёл, найбольш папулярнымі з якіх з’яўляюцца панды, іншыя мядзведзі, тыгры, львы, жырафы і малпы. Акрамя гэтага ёсць птушкі, рыбы, рэптыліі, амфібіі. Некаторыя жывёлы, якія ўтрымліваюцца ў заапарку, у прыродзе знаходзяцца пад пагрозай знішчэння. У заапарка вялікая тэрыторыя, таму мае сэнс спачатку ўзяць карту і распланаваць візіт, разлічваючы на некалькі гадзін знаходжання.

## Адрас 
Нацыянальны заалагічны парк размяшчаецца па адрасе: 3001 Connecticut Ave., NW, Washington, DC 20008.

Найбліжэйшыя станцыі метро: Woodley Park/ Zoo /Adams Morgan і Cleveland Park.

Гадзіны працы: улетку — з 6 раніцы да 8 вечара, узімку — з 6 раніцы да 6 вечара.

Паркоўка аўтамабіляў каштуе $4 за першую гадзіну, $12 за час да трох гадзін і $16, калі ваш візіт перавысіў тры гадзіны.

## Спасылкі 
* 
* Афіцыйны сайт Смітсанаўскага Нацыянальнага заапарка
* Вашынгтонскі заапарк уладкаваў дзень адкрытых дзвярэй

Катэгорыя:Заапаркі ЗША
Катэгорыя:З’явіліся ў 1889 годзе
Катэгорыя:Славутасці Вашынгтона
Катэгорыя:Вашынгтон