open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яраслаўская мячэць

**Яраслаўская пятніцкая мячэць** знаходзіцца ў Яраслаўлі на , 20.

## Гісторыя 
Ініцыятыва стварэння мячэці ў Яраслаўлі належыць жыхарам горада, якія ахвяравалі грошы на яе будаўніцтва. У красавіку 1907 года быў атрыманы дазвол на стварэнне будынка. Вясной 1910 года адбылося адкрыццё залы для супольных малітваў. Першым імамам быў Махмуд Юсупаў.

У лютым 1917 года колькасць супольнасці вернікаў склала 2,3 тыс. чалавек. Яраслаўская мячэць стала значным цэнтрам культуры і адукацыі. Пры мячэці дзейнічалі бібліятэка, рэлігійная школа, друкарня.

У 1931 годзе дзяржаўная ўлада спыніла дзейнасць адзінай мячэці ў горадзе. У 1931—1992 гадах у Яраслаўлі не існавала гарадской мячэці, а рэлігійнае жыцце захоўвалася па прыватных кватэрах і дамах. На працягу перыяду бяздзейнасці будынак пазбавіўся вежы, у ім знаходзілася школа для дзяцей з парушэннем слыху.

У 1992 годзе будынак мячэці вярнуўся да супольнасці вернікаў.

У 1931—1992 гадах было здзейснена аднаўленне будынка.

## Адукацыя 
Пры мячэці дзейнічае медрэсэ, у якім адбываюцца бясплатныя заняткі арабскай мовы і рэлігійных навук.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт мячеці  

Катэгорыя:Адукацыя ў Яраслаўлі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Яраслаўля
Катэгорыя:З’явіліся ў 1910 годзе
Катэгорыя:1910 год у Яраслаўлі
Катэгорыя:Зніклі ў 1931 годзе
Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе
Катэгорыя:1992 год у Яраслаўлі
Катэгорыя:Мячэці Расіі
Малочнае

**Мало́чнае**, **Мало́тнева** — возера ў Беларусі, у Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці, за 30 км на паўночны ўсход ад горада Гродна, каля аграгарадка Парэчча, у басейне ракі Пыранка (выцякае з возера).

Плошча паверхні 0,78 км². Даўжыня 2,35 км, найбольшая шырыня 0,44 км. Найбольшая глыбіня 3,3 м, сярэдняя — 1,64 м. Даўжыня берагавой лініі 4,81 км. Аб’ём вады ў возеры 1,28 млн м³.

Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход.
Схілы катлавіны вышынёй 4—5 м, пад лесам, участкамі на паўночным захадзе і паўднёвым захадзе разараныя. Берагі высокія, на захадзе і ўсходзе абразійныя. Дно сапрапелістае.

У возера ўпадае ручай і выцякае рака Пыранка.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Гродзенскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Гродзенскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Гродзенскага раёна
Катэгорыя:Басейн Котры
Урбан Рэгіус

**Урбан Хенрык Рэгіус **або **Урбан Рыгер** (; май , Лангенарген — , Цэле) — пратэстанцкі рэфарматар, які быў актыўны як у Паўночнай і Паўднёвай Германіі ў мэтах заахвочвання лютэранскага адзінства ў Свяшчэннай Рымскай імперыі.

## Біяграфія 
Сын Конрада Рыгера, святара, атрымаў адукацыю ў Ліндау і вучыўся ў Фрайбургу, Інгальштаце, Цюбінгене і Базелі, у Іагана Эка. У 1519 годзе ён быў пасвечаны ў сан святара ў Канстанцы і ў 1520 годзе стаў прапаведнікам у Аўгсбургу.

## Працы (выбранае) 
* *Nova doctrina*, 1526
* *Die new leer sambt jrer Verlegung*, 1527
* *Seelenarznei*, 1529
* *Formulae quadam*, 1535
* *Dialogus von der schönen Predigt*, 1536

## Літаратура 
* Dietmar Lamprecht: *Urbanus Rhegius: der vergessene Reformator der Lüneburger Heide; eine Erinnerung.* Missionsbuchhandlung, Hermannsburg 1980. ISBN 3-87546-024-3
* Prof. Eduard Hindelang (Hrsg.), Walter König: *Der Reformator Urbanus Rhegius — Chronik einer Familie zwischen Langenargen und Finkenwerder*. ISBN 3-00-019682-X
* Sebastian Ruf: *Doctor Jacob Strauß und Doctor Urban Regius*, in: Archiv für Geschichte und Alterthumskunde Tirols 2 (1865) 67-81
* David Schönherr: *Franz Schweygers Chronik der Stadt Hall 1303—1572* (Tirolische Geschichtsquellen 1) Innsbruck 1867, 21 und 80-82
* Maximilian Liebmann: *Urbanus Rhegius und die Anfänge der Reformation : Beiträge zu seinem Leben, seiner Lehre und seinem Wirken bis zum Augsburger Reichstag von 1530 ; mit einer Bibliographie seiner Schriften.* Aschendorff´, Münster 1980
* Hellmut Zschoch: *Reformatorische Existenz und konfessionelle Identität. Urbanus Rhegius als evangelischer Theologe in den Jahren 1520 bis 1530* (Beiträge zur historischen Theologie 88) Tübingen 1995
* Heinz Moser, *Waldaufstiftung Hall in Tirol. Urkunden aus den Jahren 1490—1856* (Tiroler Geschichtsquellen 44) Innsbruck 2000, 42-46
* Romedio Schmitz-Esser, *Von entlaufenen Nonnen und charismatischen Predigern. Die Lehren Luthers und ihr Niederschlag in Hall in Tirol*, in: Tiroler Heimatblätter 82/1 (2007) 12-18.
* Julius August Wagenmann: Rhegius, Urbanus. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Bd. 28, S. 374—378.http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Rhegius%2C_Urbanus

## Спасылкі 
* http://luther.hki.uni-koeln.de/luther/pages/sucheDrucke.html 
* http://www.gbv.de (Online-Ressourcen wählen)
* http://www.philological.bham.ac.uk/bibliography/r.html Nachweis lateinischer Schriften
* http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/adam/adam4/s100.html Lateinische Kurzbiographie

Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі
Катэгорыя:Лютэранскія тэолагі
2-я армія

Назву **Другая армія** або **2-я армія** мелі:

* 2-я Чырванасцяжная армія — вайсковае аб’яднанне ва ўзброеных сілах СССР падчас Вялікай Айчыннай вайны
* 2-я армія (Аўстра-Венгрыя) — вайсковае аб’яднанне ў сухапутных сілах Аўстра-Венгрыі падчас Першай сусветнай вайны
* 2-я армія (Германская імперыя) — вайсковае аб’яднанне ў Германскай імперскай арміі падчас Першай сусветнай вайны
* 2-я армія (Германія) — вайсковае аб’яднанне ў Трэцім рэйху падчас Другой сусветнай вайны
* 2-я армія (Расійская імперыя) — вайсковае аб’яднанне ў Рускай імператарскай арміі падчас Першай сусветнай вайны
* 2-я армія (Францыя) — вайсковае аб’яднанне ва ўзброеных сілах Францыі
2-я армія (Расійская імперыя)

**2-я а́рмія** (2*А*) — агульнавайсковае аператыўнае аб'яднанне злучэнняў, часцей і ўстаноў Варшаўскай ваеннай акругі, Рускай Імператарскай арміі падчас Першай сусветнай вайны.

## Склад 
### Па стану на ліпень 1914 года 
Палявое ўпраўленне створана ў ліпені 1914 года пры штабе Варшаўскай ваеннай акругі.

На пачатак вайны ў склад арміі ўваходзілі:
* Палявое ўпраўленне (Штаб 2*А*).
** Упраўленне інспектара артылерыі 2*А*.
** Рухомы артылерыйскі запас 2*А*.
** Упраўленне начальніка інжынераў 2*А*.
** Агульны суд карпусоў 2*А*.
** 2-і армейскі авіяцыйны атрад Рускага Імператарскага Ваенна-паветранага Флоту.
* I армейскі корпус
* VI армейскі корпус
* XIII армейскі корпус
* XV армейскі корпус
* XXIII армейскі корпус

### Па стану на канец вайны 
На канец 1917 года штаб арміі знаходзіўся ў Слуцку і армія мела ў сваім складзе:

* Грэнадзёрскі корпус
* IX армейскі корпус
* L армейскі корпус
* ІІІ Сібірскі армейскі корпус.

Армія была ліквідавана ў пачатку 1918 года.

## Баявыя дзеянні 
### 2-я армія ў баях ва Усходняй Прусіі ў 1914—1915 гадах 
Камандуючы 2-й арміяй генерал Самсонаў загадам ад 16 жніўня змяніў загаданае штабам фронту напрамак наступлення, паслаўшы галоўныя сілы замест паўночнага у паўночна-заходнім напрамку з мэтай больш глыбокага ахопу германскіх дывізій і для перахопу шляхоў на Віслу. У выніку быў істотна павялічаны разрыў з 1-й арміяй. 2-я армія перайшла мяжу 20 жніўня, маючы супраць сябе 20-ы корпус генерала Шольца (3,5 дывізіі).

З 26 жніўня армія ўдзельнічала ў Бітве пад Таненбергам, якая скончылася поўным паражэннем і разгромам. Страты 2-й арміі склалі 6 тыс. забітымі, паранена каля 20 тысяч (амаль усе трапілі ў палон), палонных — 30 тысяч (разам з якія трапілі ў палон параненымі — 50 тыс.), захоплена 230 гармат. Былі забітыя 10 генералаў (у тым ліку і камандуючы, які застрэліўся), 13 узятыя ў палон. Агульныя страты 2-й арміі забітымі, параненымі і палоннымі — 56 тысяч чалавек.

## У складзе 
* Паўночна-Заходняга фронту (ліпень 1914 — жнівень 1915)
* Заходняга фронту (жнівень 1915 — пачатак 1918)

## Камандуючыя 
* 19.07.1914-17.08.1914 — генерал ад кавалерыі Аляксандр Васілевіч Самсонаў
* 23.08.1914-05.12.1914 — генерал ад кавалерыі Сяргей Міхайлавіч Шэйдэман
* 05.12.1914-08.04.1917 — генерал ад інфантэрыі Уладзімір Васілевіч Смірноў
* 08.04.1917-12.07.1917 — генерал-лейтэнант Антоній Андрэевіч Весялоўскі
* 12.07.1917-07.08.1917 — генерал ад інфантэрыі Мікалай Аляксандравіч Данілаў
* 07.08.1917-22.08.1917 — генерал-лейтэнант Пётр Дзмітрыевіч Шрэйдэр (Цялежнікаў)
* 22.08.1917-20.11.1917 — генерал ад інфантэрыі Мікалай Аляксандравіч Данілаў
* 20.11.1917-24.12.1917 — генерал-лейтэнант Аляксей Канстанцінавіч Баёў
* 24.12.1917 — паручык А. Кісялёў

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Арміі Расіі ў часы Першай сусветнай вайны
Дзень святой Люсіі

**Дзень святой Люсіі** — свята, якое адзначаецца 13 снежня ў каталіцкіх і пратэстанцкіх краінах.

## Гісторыя 
Лічыцца, што назва свята звязана з пакутніцай з Сіракузаў — святой Люсіяй, аслепленай і забітай за веру ў Хрыста. Аднак, існуе легенда, што нейкая Люсія жыла ў Сярэднявеччы і была жонкай шведскага рыбака. Аднойчы яе муж адправіўся ў мора, але разгулялася бура. Нячыстая сіла, якая гуляла па Зямлі ў гэтую ноч, пагасіла маяк, і тады Люсія выйшла на высокую скалу з ліхтаром, каб асвятляць любімаму дарогу да прычала. Чэрці раззлаваліся, напалі на дзяўчыну і адрэзалі ёй галаву. Але нават пасля смерці яе прывід стаяў на скале з ліхтаром.

## У Паўночнай Еўропе 
У дзень святой Люсіі ў Стакгольме і Хельсінкі праходзяць цырымоніі выбараў і каранацыі Люсіі, якую ўпрыгожваюць ў белую сукенку і апранаюць вянок з запаленых свечак, пасля чаго пачынаецца ўрачыстае карнавальнае шэсце дзяцей. Шведская каранацыя праходзіць у нацыянальным музеі Скансэн, а фінская — у галоўным саборы Хельсінкі. Убранне «каралевы свята» сімвалічнае: белая сукенка азначае нявіннасць і чысціню, чырвоны пояс, якім яна падпяразана — пакутніцкую смерць, вянок — німб, сімвал святасці, а падпаленыя свечкі — святло. У кожнай школе таксама выбіраюць сваю Люсію і ладзяць святы са спевамі традыцыйных гімнаў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Святы Швецыі
Катэгорыя:Святы Фінляндыі
4-я армія (Расійская імперыя)

**4-я а́рмія** (4*А*) — агульнавайсковае аператыўнае аб'яднанне злучэнняў, часцей і ўстаноў Казанскай ваеннай акругі Рускай Імператарскай арміі падчас Першай сусветнай вайны.

## Склад 
### Па стану на жнівень 1914 года 
Палявое ўпраўленне створана 2 жніўня 1914 года пры штабе Казанскай ваеннай акругі.

На пачатак вайны ў склад арміі ўваходзілі:
* Палявое ўпраўленне (Штаб 4*А*).
* Грэнадзёрскі корпус
* XIV армейскі корпус
* XVI армейскі корпус
* III Каўказскі армейскі корпус

### Па стану на канец вайны 
На канец 1917 года штаб арміі знаходзіўся ў Бакэу і армія мела ў сваім складзе:

* VIII армейскі корпус
* XXIV армейскі корпус
* XXX армейскі корпус
* XXXVI армейскі корпус.

Армія была ліквідавана ў пачатку 1918 года.

## У складзе 
* Паўднёва-Заходняга фронту (жнівень 1914 — чэрвень 1915)
* Паўночна-Заходняга фронту (чэрвень 1915 — жнівень 1915)
* Заходняга фронту (жнівень 1915 — кастрычнік 1916)
* Румынскага фронту (снежань 1916 — пачатак 1918)

## Камандуючыя 
* 19.07.1914—22.08.1914 — генерал ад інфантэрыі барон Антон Ягоравіч Зальца
* 22.08.1914—20.08.1915 — генерал ад інфантэрыі Аляксей Ермалаевіч Эверт
* 30.08.1915—21.11.1917 — генерал ад інфантэрыі Аляксандр Францавіч Рагоза
* 21.11.1917—01.12.1917 — ЧВА прапаршчык Пратапопаў
* 01.12.1917— 13.12.1917 — прапаршчык І. С. Кундурушкін

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Арміі Расіі ў часы Першай сусветнай вайны
4-я армія

Назву *Чацвёртая армія* мелі:
* воінскае аб’яднанне сухапутных сіл Аўстра-Венгрыі падчас Першай сусветнай вайны
* воінскае аб’яднанне Германскай імперскай арміі падчас Першай сусветнай вайны
* воінскае аб’яднанне Трэцяга рэйху падчас Другой сусветнай вайны
* воінскае аб’яднанне Рускай імператарскай арміі падчас Першай сусветнай вайны
* воінскае аб’яднанне Рабоча-сялянскай Чырвонай арміі падчас Другой сусветнай вайны
* воінскае аб’яднанне ў складзе ўзброеных сіл Францыі
## Гл. таксама 
* 4-я ўдарная армія
Нацыянальныя ўзброеныя сілы Латвійскай Рэспублікі

**Нацыяна́льныя ўзбро́еныя сі́лы Ла́твіі** () — сукупнасць войскаў Латвійскай Рэспублікі, прызначаных для абароны свабоды, незалежнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці дзяржавы.

## Гісторыя
### 1919—1940 
У перыяд да 1940 года ўзброеныя сілы Латвіі (*Latvijas Bruņotie spēki*) складаліся з чатырох сухапутных дывізій чатырохпалковага складу: па 3 пяхотных і 1 артылерыйскі полк — (Курземская, Відземская, Латгальская, Зямгальская) (13-ы Тукумскі пяхотны полк праіснаваў з 1920 па 1922 год і быў расфармаваны).

### 1940—1991 
Пасля ўваходжання Латвіі ў склад СССР, часці латвійскай арміі былі перафарміраваны ў 24-ы Латышскі стралковы корпус РСЧА, які знаходзіўся ў аператыўным падпарадкаванні 27-й арміі. Па стане на 22 чэрвеня 1941 года, у складзе РСЧА меліся наступныя латвійскія часці:
* 24-ы Латышскі стралковы корпус: 
** 181-я стралковая дывізія;
** 183-я стралковая дывізія;
** 111-ы асобны зенітны артылерыйскі дывізіён;
* Рыжскае пяхотнае вучылішча (2 батальёна курсантаў)

Катэгорыя:Узброеныя сілы Латвіі
1-я армія (Расійская імперыя)

**1-я а́рмія** (1*А*) — агульнавайсковае аператыўнае аб’яднанне злучэнняў, часцей і ўстаноў Віленскай ваеннай акругі Рускай Імператарскай арміі падчас Першай сусветнай вайны.

## Склад 
Палявое ўпраўленне створана ў ліпені 1914 года пры штабе Віленскай ваеннай акругі. Ліквідавана ў пачатку 1918 года.

На пачатак вайны ў склад арміі ўваходзілі:
* Палявое ўпраўленне (Штаб 1*А*).
** Упраўленне інспектара артылерыі 1*А*.
** Рухомы артылерыйскі запас 1*А*.
** Упраўленне начальніка інжынераў 1*А*.
** Агульны суд карпусоў 1*А*.
** 1-й армейскі авіяцыйны атрад Рускага Імператарскага Ваенна-паветранага Флоту.
* III армейскі корпус — увайшоў у склад арміі з пачатку мабілізацыі.
* IV армейскі корпус
* XX армейскі корпус

## Баявыя дзеянні 
### 1-я армія ў баях ва Усходняй Прусіі ў 1914—1915 гадах 
У мэтах выканання дырэктывы 17 жніўня 1914 года армія пад камандаваннем генерала П. К. фон Рэненкампфа перайшла мяжу з  Усходняй Прусіяй і накіравалася на паўночны захад.

На канец 1917 года штаб арміі размяшчаўся ў Альт-Шваненбург (цяпер Гулбене) і армія мела ў сваім складзе:
* II армейскі корпус
* XXI армейскі корпус
* XXVIII армейскі корпус
* ІІІ кавалерыйскі корпус

## У складзе 
* Паўночна-Заходняга фронту (ліпень 1914 — жнівень 1915)
* Заходняга фронту (жнівень 1915 — красавік 1916)
* Паўночнага фронту (красавік 1916 — ліпень 1917)
* Паўднёва-Заходняга фронту (ліпень — верасень 1917)
* Паўночнага фронту (верасень 1917 — пачатак 1918)

## Камандуючыя 
* 19.07.1914—18.11.1914 — генерал ад кавалерыі Павел Карлавіч Рэненкампф
* 05.12.1914—02.04.1917 — генерал ад кавалерыі Аляксандр Іванавіч Літвінаў
* 12.04.1917—24.04.1917 — генерал-лейтэнант Ілля Зурабавіч Адзішэлідзе
* 22.04.1917—30.07.1917 — генерал-лейтэнант Міхаіл Аляксеевіч Сакоўнін
* 31.07.1917—09.09.1917 — генерал-лейтэнант Глеб Міхайлавіч Ваноўскі
* 09.09.1917—02.1918 — генерал-лейтэнант Уладзімір Уладзіміравіч фон Нотбек

## Літаратура 
* 
* *Гурко В.* Война и революция в России. Мемуары командующего Западным фронтом. 1914—1917. — М.: Центрполиграф, 2007. — 399 с. — (Свидетели эпохи). — ISBN 978-5-9524-2972-7.

Катэгорыя:Арміі Расіі ў часы Першай сусветнай вайны
Шыпарэзны станок

**Шыпарэ́зны станок**, або **пальцарэзны станок** —  для ўтварэння  і вушак сталярных злучэнняў. Найбольш пашыраныя віды шыпарэзнах станкоў — рамныя, якія выкарыстоўваюцца для утварэння тыповых элементаў (шчоткі і заплечыкі шыпоў, вушкі) у брусках, што злучаюцца ў рамкі; скрыначныя шыпарэзны станкі — для ўтварэння шыпоў прамых і тыпу «ластаўчын хвост» у дошчачках, якія злучаецца ў вушакі. Рэзальны інструмент шыпарэзнага станка — фрэзы і дыскавыя пілы.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дрэваапрацоўка
Антвозера

**Антво́зера** — возера ў Беларусі, у Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці, за 23 км на паўночны ўсход ад горада Гродна, на поўдзень ад вёскі Новая Руда, у басейне ракі Пыранка.

Плошча паверхні возера 0,55 км². Даўжыня 1,65 км, найбольшая шырыня 0,46 км. Найбольшая глыбіня 2,5 м, сярэдняя — 1,42 м. Даўжыня берагавой лініі 3,52 км. Аб’ём вады ў возеры 0,78 млн м³.

Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй 5—12 м, парослыя лесам. Берагавая лінія звілістая. Берагі зліваюцца са схіламі катлавіны. Праз возера цячэ рака Сламянка, якая злучае яго з возерам Зацкава.

## Літаратура 
* 
*  — С. 97.

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Гродзенскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  
* Морфаметрычныя параметры азёр Гродзенскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Гродзенскага раёна
Шыракарот усходні

**Шыракарот усходні** (*Eurystomus orientalis*) — птушка сямейства .

## Апісанне 
Даўжыня цела каля 30 см. Галава і спіна чарнаватыя з зялёным адценнем на галаве. На крылах бледна-блакітнае «люстэрка». Бруха цёмна-блакітнае з зеленаватым адценнем і фіялетава-сіняй плямай на горле і валляку. Хвост чорны з цёмна-сіняй асновай. Дзюба чырвоная з чорным канцом. Ногі чырванаватыя. Нясе 4—6 яец. Корміцца насякомымі, малюскамі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1766 годзе
Катэгорыя:Сівагракавыя
Катэгорыя:Птушкі Азіі
Катэгорыя:Птушкі Аўстраліі
Шырыня спектральнай лініі

**Шырыня спектральнай лініі** — мера немонахраматычнасці спектральнай лініі. Вызначаюць як адлегласць паміж пунктамі контура спектральнай лініі, інтэнсіўнасць у якіх роўная палавіне найбольшага яе значэння (часам называюць ). Без уліку эфекту Доплера роўная суме шырынь узроўняў энергій, паміж якімі адбываецца квантавы пераход. Спектральныя лініі з малой шырынёй рэалізуюцца пры ядзерным пераходах у крышталях (гл. эфект Мёсбаўэра), а таксама квантавымі генератарамі (лазерамі, мазерамі).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Спектраскапія
Шэвалежэры

**Шэвалежэ́ры** (, ад  — конь і  — лёгкі, жвавы) — від лёгкай кавалерыі ў арміях еўрапейскіх краін у канцы XV—XIX стст. для разведкі, пошукаў, рэйдаў у тыл праціўніка і інш. Першыя падраздзяленні з'явіліся ў Францыі ў 1498 годзе, потым у Аўстрыі і германскіх дзяржавах. Ў XVI—XVII  стст. ствараліся палкі шэвалежэраў, якія захаваліся ў Баварыі і Італіі да канца XIX ст. 

Лёгкую нерэгулярную кавалерыю на ўзор шэвалежэраў арганізаваў у пачатку XVII ст. адзін з военачальнікаў Вялікага Княства Літоўскага А. Ю. Лісоўскі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Кавалерыя
Пётр Мацвеевіч Красавіцкі

**Пётр Мацвеевіч Красаві́цкі** () — беларускі краязнавец, урач, педагог, садавод-аматар. Доктар медыцыны (1909). Член Віцебскай вучонай архіўнай камісіі (1909—1918).

## Біяграфія 
Скончыў духоўную семінарыю і ў 1902 годзе медыцынскі факультэт Юр’еўскага ўніверсітэта. Удзельнік руска-японскай вайны. У 1906—1914 гадах у Віцебску займаўся прыватнай медыцынскай практыкай, у 1911—1912 гадах адначасова выкладаў у настаўніцкім інстытуце.

Падчас Першай сусветнай вайны працаваў у санітарным упраўленні арміі. У 1906 годзе набыў хутар Саломінка каля Бешанковічаў, дзе ў вёсцы Дабрыгоры заклаў парк і сад плошчай каля 10 гектараў і жыў там у 1924—1931 гадах. Парк, у якім расце каля 30 відаў і формаў драўняных раслін, часткова захаваўся да цяперашняга часу.

У 1919—1924 гадах працаваў у Віцебскім губернскім статыстычным бюро, Віцебскім практычным інстытуце народнай адукацыі. З’яўляўся членам камісіі па ахове помнікаў даўніны і мастацтва. Біёграф героя Айчыннай вайны 1812 года .

Аўтар даследаванняў аб культавых помніках Віцебшчыны.

## Бібліяграфія 
* Изменения почек при стафилококковой инфекции : диссертация на степень доктора медицины / П. М. Красавицкий. — Санкт-Петербург, 1909.
* Памятники церковной старины Полоцко-Витебского края и их охранение. — Витебск, 1911.
* Генерал-майор Я. П. Кульнев и бой под Клястицами. — Витебск, 1912.
* Сад Саломінка // Віцебшчына. — Витебск, 1925. — Том 1.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Красовицкий, Пётр Матвеевич 
* Фота магілы П. М. Красавіцкага

Катэгорыя:Выпускнікі Тартускага ўніверсітэта
Катэгорыя:Медыкі Беларусі
Катэгорыя:Постаці беларускага садаводства
Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі
Шыраканосыя малпы

**Шыраканосыя малпы**, або **амерыканскія малпы**, **малпы Новага Свету** (*Platyrrhini*) — парватрад (*parvus* — ) прыматаў. Разам з вузканосымі малпамі (малпамі Старога Свету) уваходзяць у інфраатрад малпападобныя, а з даўгапятамі ўтвараюць падатрад суханосых прыматаў.

Шыраканосыя малпы — адзіныя за выключэннем чалавека прыматы, якія жывуць на амерыканскім кантыненце. Іх арэал распасціраецца ад паўднёвай Мексікі да паўночнай Аргенціны. На астравах Карыбскага мора раней існавалі некалькі цяпер вымерлых відаў, якія адносіліся да групы антыльскіх малпаў (*Xenotrochini*).

Даўжыня цела 15—91 см. Найменшым прадстаўніком гэтага інфраатрада з'яўляецца карлікавая ігрунка, якая важыць усяго 100 г, а найбольшымі з'яўляюцца равуны і некаторыя віды павукападобных малпаў, чыя вага перавышае 10 кг. Хвост доўгі, звычайна даўжэйшы за цела, у некаторых хапальны. Маюць шырокую насавую перагародку, ноздры павернуты ў бакі. Нараджаюць 1—3 дзіцянят. Кормяцца пераважна пладамі, праросткамі і лісцем, насякомымі, таксама яйцамі птушак, дробнымі жывёламі. Жывуць да 25 гадоў. Усе малпы Новага Свету жывуць на дрэвах і, за выключэннем начных малпаў, актыўныя днём.

Найстаражытнейшыя выкапнёвыя знаходкі шыраканосых малпаў адносяцца да эпохі алігацэну. З двух іншых інфраатрадаў суханосых малпаў больш цеснае сваяцтва звязвае іх з малпамі Старога Свету, чым з даўгапятамі. Верагодна, што продкі гэтага таксона перабраліся праз Атлантычны акіян на плаваючым бярвенні ў эпоху, калі адлегласць паміж кантынентамі была яшчэ не такой вялікай.

## Класіфікацыя 
Малпы Новага Свету складаюцца з пяці сямействаў:

* ігрунковыя (*Callitrichidae*)
* учэпістахвостыя (*Cebidae*)
* начныя малпы (*Aotidae*)
* павукападобныя малпы (*Atelidae*)
* сакавыя (*Pitheciidae*)

Прыналежнасць вымерлых антыльскіх малпаў яшчэ не высветлена да канца, аднак часцей за ўсё іх прылічваюць да сямейства сакавых малпаў.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі
Леў Міхайлавіч Эльстон

**Леў Міхайлавіч Эльсто́н** (, г. Мікалаеў, Херсонская губерня, Расійская імперыя, цяпер Украіна — ) — беларускі рэжысёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў Карэліі (1946).

## Біяграфія 
Скончыў у 1921 годзе драматычную студыю ў Адэсе пад кіраўніцтвам М. І. Сабальшчыкова-Самарына.

З 1924 года арганізатар і кіраўнік Уральскага рабочага рэалістычнага тэатра ў Свярдлоўску. Узначальваў тэатры ў Тамбове (1937—1944), Сімферопалі (1944—1949), Кіраве (1949—1953), Арле (1958—1962). З 1958 года галоўны рэжысёр, у 1962—1964 гадах рэжысёр Гомельскага абласнога драматычнага тэатра.

## Творчасць 
Сярод лепшых пастановак у Гомельскім тэатры: «Порт-Артур» паводле А. Сцяпанава (1958), «Зімовая казка» (1958) і «Рамэа і Джульета» (1962) У. Шэкспіра, «Сабака на сене» Лопэ дэ Вэгі (1959), «Імем рэвалюцыі» М. Шатрова, «Угрум-рака» паводле В. Шышкова (абедзве 1960), «Лявоніха на арбіце» А. Макаёнка, «Акіян» А. Штэйна, «Крэдыт у Нібелунгаў» Ф. Куна (усе 1961), «Інтэрвенцыя» Л. Славіна (1963), «Сакрэты фірмы „Клеменс і сын“» М. Вірты (1964).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* з Тэатральнай энцыклапедыі 

Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Карэльскай АССР
Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Расіі
Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі
Катэгорыя:Постаці  Гомельскага абласнога драматычнага тэатра
Алена Георгіеўна Эльяшэвіч

**Алена Георгіеўна Эльяшэ́віч** (нар. , г. Пінск, Пінскі павет, Палескае ваяводства, Польская Рэспубліка, цяпер Брэсцкая вобласць, Беларусь) — беларускі вучоны ў галіне фармацэўтычных навук. Доктар фармацэўтычных навук, прафесар (1990).

## Біяграфія 
Скончыла ў 1959 годзе Днепрапятроўскі медыцынскі інстытут. З 1977 года ў Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукацыі. З 1987 года ў Віцебскім медыцынскім універсітэце, загадчык кафедры. З 1996 года ў Мінскім тэхналагічным універсітэце. З 1997 года ў Беларускім медыцынскім універсітэце, адначасова з 2001 года член экспертнай камісіі Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Беларусі.

Навуковыя працы па фармацыі і гісторыі медыцыны.

## Творы 
* Фармацевту о деонтологии. Мн., 1982;
* Наставничество в аптечных учреждениях. Мн., 1985;
* Деонтология в работе провизора-инспектора. Мн., 1986.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дактары фармацэўтычных навук
Катэгорыя:Постаці беларускай фармацэўтыкі
Катэгорыя:Выпускнікі Днепрапятроўскай медыцынскай акадэміі
Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі БДТУ
Катэгорыя:Выкладчыкі БДМУ
Канстанцін Антонавіч Змігродскі

**Канстанцін Антонавіч Змігродскі** ( — ) — мастак, скульптар, медальер, яркі прадстаўнік сімвалізму ў беларускай пластыцы.

## Біяграфія 
Адзін з заснавальнікаў Віцебскай вучонай архіўнай камісіі, захавальнік яе музея. З 1927 года жыў у Польшчы.

## Творчасць 
Да твораў Змігродскага належаць «Думка», «Мара», «Крыўда», «Абуджэнне» (пачатак XX стагоддзя).

## Бібліяграфія 
* Польский военный флот : доклад К. А. Змигродского, читанный в заседании комиссии 23 января 1911 г. — Витебск, [1911]. (БА3498)
* Каталог монет и медалей музея Витебской ученой архивной комиссии / К. А. Змигродский. — Витебск, 1911. (Ба1277) (Форма фамилии: Змигродзкий.)

## Літаратура 
* 
* *Шишанов, В. А.*  Константин Змигродский — художник, краевед и музейный деятель  // Актуальные проблемы источниковедения: материалы V Международной научно-практической конференции к 110-летию Витебской ученой архивной комиссии, Витебск, 25-26 апреля 2019 г. / — Витебск: ВГУ имени П. М. Машерова, 2019. — С. 375—379.

Катэгорыя:Скульптары Беларусі
Катэгорыя:Скульптары Расійскай імперыі
Катэгорыя:Медальеры Беларусі
Катэгорыя:Медальеры Расійскай імперыі
Катэгорыя:Мастакі Беларусі
Катэгорыя:Мастакі Расійскай імперыі
Васіль Сяргеевіч Арсеньеў

**Васіль Сяргеевіч Арсеньеў** (вядомыя псеўданімы: *А.; А-в, В.; А-ев, В.; Ар-в, В.; Арс., Вас.; Архипов, В.; В.; В. А.; Член кружка*; , , Балгарыя — , , Францыя) — беларускі і рускі юрыст, гісторык і спецыяліст па генеалогіі, архівіст, дзяржаўны служачы.

## Біяграфія 
Быў сынам  і пляменнікам  Аружэйнай палаты Маскоўскага крамля.

## Навуковая дзейнасць 
Апублікаваў архіўныя матэрыялы пра знаходжанне ў Віцебску пісьменніка , пра генерала І. Міхельсона; біяграфіі удзельнікаў  (Віцебская вобласць) у 1812 годзе і інш. Склаў пакаленны роспіс «Род дваран Арсеньевых, 1389—1901».

## Літаратура 
* Словарь псевдонимов русских писателей, ученых и общественных деятелей. Т. 4 / И. Ф. Масанов. — Москва, 1960.
* Личный состав Витебской ученой архивной комиссии к 31 мая 1910 года / В. С. Арсеньев. ― Витебск, 1910.
* *Падліпскі, А. М., Шумейка, М. Ф.* Арсеньеў Васіль Сяргеевіч / А. М. Падліпскі, М. Ф. Шумейка // Архівісты Беларусі: біябліяграфічны даведнік / Камісія па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь, БелНДІДАС; склад.: С. У. Жумар, М. Ф. Шумейка; навук. рэд.: У. І. Адамушко, В. У. Бірукова. — Мн.: БелНДІДАС, 2006. — 253 с. — ISBN 985-6733-12-X.
* 

Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Катэгорыя:Архівісты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Архівісты Беларусі
Катэгорыя:Генеалогі Расійскай імперыі
Бібліятэчная справа

**Бібліятэчная справа** — галіна інфармацыйнай, культурнай, адукацыйнай дзейнасці грамадства, якая ўключае стварэнне і развіццё сеткі бібліятэк, фарміраванне і апрацоўку бібліятэчных фондаў, арганізацыю бібліятэчнага, інфармацыйнага і даведачна-бібліяграфічнага абслугоўвання карыстальнікаў бібліятэк, падрыхтоўку бібліятэчных кадраў, навуковае і метадычнае забеспячэнне развіцця бібліятэк.

## Гл. таксама 
* Бібліятэказнаўства
Помнік Сяргею Іванавічу Вавілаву (Мінск)

**Помнік Сяргею Іванавічу Вавілаву** — помнік у Мінску, размешчаны па вул. Валгаградскай, на тэрыторыі Мінскага механічнага завода імя С. І. Вавілава. Пастаўлены ў 1978 годзе на ўшанаванне памяці савецкага фізіка Сяргея Іванавіча Вавілава. Аўтарамі помніка з'яўляюцца скульптар У. Булыга і архітэктар Ю. Казакоў. Выкананы з бронзы і бетону, вышыня бюста складае 0,6 м, стэлы 4 м.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Помнікі Мінска
Катэгорыя:Першамайскі раён (Мінск)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1978 годзе
Катэгорыя:1978 год у Мінску
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Юрыя Казакова
Катэгорыя:Валгаградская вуліца (Мінск)
Катэгорыя:Творы Уладзіміра Булыгі
Барыс Якаўлевіч Эльберт

**Барыс Якаўлевіч Э́льберт** (**Бер Янкель Мееравіч**; , г. Дубна, цяпер Ровенская вобласць, Украіна — ) — беларускі вучоны ў галіне мікрабіялогіі. Доктар медыцынскіх навук (1939), прафесар (1949). Заслужаны дзеяч навук Кіргізскай ССР (1942).

## Біяграфія 
Скончыў у 1917 годзе Кіеўскі ўніверсітэт. У 1919—1923 гадах працаваў у Кіеве. З 1923 года дырэктар Беларускага санітарна-бактэрыялагічнага НДІ, у 1925—1931 і 1962—1963 гадах загадчык кафедры Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, у 1948—1962 гадах — Мінскага медыцынскага інстытута.

Працы па даследаванні склеромы, туберкулёзу, тулярэміі. Дзяржаўная прэмія СССР 1946 года.

## Творы 
* Микробиология склеромы. М., 1954;
* Микробы и вирусы. Мн., 1960;
* Основы вирусологии. Мн., 1965.

## Літаратура 
* 
* Эльберт Барыс Якаўлевіч //  — С. 779.
* Организаторы здравоохранения Республики Беларусь. — Минск, 2002.
* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 7. — Минск, 2008.
* Белорусская ССР : краткая энциклопедия. В 5 т. Т. 5. — Минск, 1982.

Катэгорыя:Мікрабіёлагі Беларусі
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Кіргізскай ССР
Катэгорыя:Мікрабіёлагі СССР
Катэгорыя:Мікрабіёлагі Расіі
Фукуда

**Фукуда** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Масахіро Фукуда — былы японскі футбаліст.
* Ясуа Фукуда — 91-ы прэм'ер-міністр Японіі (2007-2008).
Мемарыяльны знак падпольшчыкам (Мінск)

**Мемарыяльны знак падпольшчыкам** — мемарыяльны знак у Мінску, размешчаны каля Музычнай школы № 8 па праспекце Машэрава.

На гэтым месцы ў Вялікую Айчынную вайну знаходзіўся дом (былая вул. Камароўская, 55), у якім размяшчалася канспіратыўная кватэра Мінскага камуністычнага падполля. Гаспадаром кватэры быў камуніст I. X. Казлоў. Тут па-майстарску рабілі пашпарты, пропускі, пасведчанні і іншыя дакументы для ўдзельнікаў падполля, савецкіх ваеннапалонных, якія ўцякалі з лагераў, разведчыкаў, адбываліся сустрэчы сувязных. 26 верасня 1942 г. I. X. Казлоў арыштаваны і ў канцы снежня 1942 г. закатаваны гітлераўцамі.

У 1984 г. на месцы дома, дзе жыў падпольшчык І. X. Казлоў, устаноўлены мемарыяльны знак (архіт. А. Лабачэўскі) — камень-валун з надпісам-інфармацыяй.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Помнікі Мінска
Катэгорыя:Праспект Машэрава (Мінск)
Катэгорыя:Помнікі Вялікай Айчыннай вайны ў Беларусі
Катэгорыя:1984 год у Мінску
Будынак Белдзіправадгаса

**Будынак Белдзіправадгаса** — будынак у Мінску, размешчаны па адрасе праспект Машэрава, 25. Пабудаваны ў 1978 г. са зборнага жалезабетону (архітэктары Б. Ларчанка, І. Васілевіч).

## Архітэктура 
Плошча перад будынкамі вымашчана гранітнымі плітамі, добраўпарадкавана фантанамі, газонамі, кветнікамі.

Аб'ёмна-прасторавую кампазіцыю будынка складаюць вышынны дванаццаціпавярховы і выцягнуты па фронце шасціпавярховы карпусы, аб'яднаныя нізкай галерэяй-пераходам. У цэнтры галоўнага паўночнага фасада выступае пластычны аб'ём канферэнц-залы, пераабсталяванай у наш час пад глядзельную залу Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі.

Вышынны корпус, дзе размяшчаўся Сельгастэхпраект, мае дынамічную вертыкальную кампазіцыю з 2 ссунутых адносна адзін аднаго прамавугольных у плане аб'ёмаў, аб'яднаных паміж сабой лесвічнай клеткай і ліфтавай групай. Усходні і заходні фасады маюць плоскаснае вырашэнне з рытмам міжпаверхавых гарызантальных панэлей. У апрацоўцы будынка выкарыстаны гранітная абліцоўка, дэкаратыўная тынкоўка. Памяшканні паверхаў будынка аб'яднаны вакол ліфтавага хола з выхадам на 2 лоджыі і міжпаверхавую лесвіцу. Галоўны вестыбюль мае каланаду і 2 трохмаршавыя лесвіцы для сувязі з фае канферэнц-залы. У апрацоўцы інтэр'ера выкарыстаны паркет, керамічная плітка, шпон, шклаблокі.

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска
Катэгорыя:Праспект Машэрава (Мінск)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1978 годзе
Катэгорыя:1978 год у Мінску
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Барыса Ларчанкі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Івана Васілевіча
Эфект Рамзаўэра

**Эфе́кт Рамза́ўэра** (вядомы таксама як **эфект Рамзаўэра — Таўнсенда**) — з’ява анамальна слабага рассеяння павольных электронаў атамамі нейтральных газаў. Упершыню назіраўся ў 1921 г. нямецкім фізікам  пры вывучэнні рассеяння электронаў у аргоне, а пазней эфект назіраўся і ў іншых рэчывах.

Эфект не можа быць апісаны з пункту гледжання класічнай механікі, таму яго адкрыццё адыграла важную ролю пры станаўленні квантавай механікі.

Калі электрон пралятае на некаторай адлегласці ад атама, то кулонаўскія сілы адхіляюць яго ад першапачатковага напрамку, пры гэтым з памяншэннем скорасці (энергіі) электрона адхіленне будзе ўзрастаць, бо павольныя электроны даўжэй знаходзяцца паблізу атама, што прыводзіць да больш эфектыўнага іх узаемадзеяння.

Пры праходжанні пучка электронаў праз газ пучок будзе рассейвацца, прычым для большасці атамаў і малекул эфектыўнае сячэнне рассеяння (адносіна патоку рассеяных часціц да шчыльнасці патоку падаючых), як і павінна быць па класічных уяўленнях, манатонна меншае з павелічэннем энергіі электронаў у пучку.

Аднак для некаторых інертных газаў (напрыклад, для крыптону) на гэты плаўны ход накладваецца рэзкі правал. Пры некаторай крытычнай энергіі рассейванне практычна знікае, таму электроны праходзяць праз газ амаль бесперашкодна. У гэтым і заключаецца эфект Рамзаўэра які рэзка супярэчыць класічнай тэорыі рассейвання. Для тлумачэння дадзенага эфекту спатрэбілася прыцягненне квантавай тэорыі.

## Гісторыя адкрыцця 
Эфект адкрыты К. Рамзаўэрам у 1921 годзе ў выніку вывучэння рассеяння электронаў у газападобным аргон. Ім даследавалася залежнасць сячэння пругкага рассеяння электрона ў залежнасці ад яго энергіі. Пры памяншэнні энергіі ў адпаведнасці з класічнай механікай сячэнне павінна ўзрастаць, аднак, у праведзеным эксперыменце пры энергіях электронаў меншых 16 эВ назіралася памяншэнне сячэння практычна да нуля з мінімумам, дасягаемым пры энергіі каля 1 эВ.

Незалежна гэты ж эфект у той жа час назіраў .

Пазней аналагічныя назіранні былі зробленыя і для некаторых іншых цяжкіх газаў. Эфект таксама быў ускосна пацверджан у доследах па вымярэнні рухомасці электронаў у нейтральных газах.

## Тлумачэнне эфекту 
### Якаснае тлумачэнне 
Эфект, выяўлены Рамзаўэрам, не мог быць растлумачаны ў рамках класічнай фізікі і атрымаў сваё тлумачэнне толькі ў квантавай механіцы пасля ўвядзення гіпотэзы дэ Бройля. У адпаведнасці з гэтай гіпотэзай электрон валодае хвалевымі ўласцівасцямі. У гэтым выпадку эфект Рамзаўэра аналагічны эфекту  ў оптыцы. Ролю «экрана» для электрона іграе атам. Калі даўжыня хвалі дэ Бройля электрона параўнальная з памерам атама, то ў выніку дыфракцыі электрона за атамам ўзнікае максімум электроннай хвалі — электрон «абгінае» атам без рассеяння на ім.

Просты тэарэтычны падлік, прапанаваны , замяняе атам на .

Больш складаныя падлікі ўключаюць рэлятывізм электрона, электрон-электроннае ўзаемадзеянне і спін-палярызацыйныя эфекты.

## Зноскі 
Катэгорыя:Квантавая фізіка
Вопыт Франка — Герца

**Вопыт Франка — Герца** —**  **вопыт, які з'явіўся эксперыментальным доказам дыскрэтнасці ўнутранай энергіі атама. Пастаўлены ў 1913 Дж. Франкам і Г. Герцам.

На малюнку прыведзена схема вопыту. Да катода *K* і сетцы *C*1 электравакуўмнай трубкі, напоўненай парамі Hg (ртуць), прыкладваецца рознасць патэнцыялаў *V*,  якая паскарае электроны, і здымаецца вольт-ампернай характарыстыка. Да сетцы *C*2 і анода *А* прыкладваецца запавольваюшчая рознасць патэнцыялаў. Паскораныя ў вобласці I электроны адчуваюць сутыкнення з атамамі Hg ў галіне II. Калі энергія электронаў пасля сутыкнення дастатковая для пераадолення запавольваюшчага патэнцыялу ў галіне III, то яны патрапяць на анод. Такім чынам, паказанні гальванометра Г залежаць ад страты электронамі энергіі пры ўдары.

У вопыце назіраўся манатонны рост току *I* пры павелічэнні паскараючай напругі аж да 4,9 В, гэта значыць што электроны з энергіяй *Е*  4,9 В, аказалася ў адпаведнасці са другім пастулатам Бора
:  E_1 - E_0 = \frac {h c} {\lambda} ,
дзе *E*0 і *E*1 — энергіі асноўнага і узбуджанга узроўняў энергіі. У вопыце Франка — Герца *E*0 — *E*1 = 4,9 эВ.

Артур Комптон, паўтарыўшы (1922—1923) вопыт Франка — Герца, выявіў, што пры *V* > 4,9 В пары Hg пачынаюць выпускаць святло з частатой
: ν = Δ*E/h*,
дзе Δ*E* = 4,9 эВ (*h* — пастаянная Планка). Такім чынам, узбуджаныя электронным ударам атамы Hg выпускаюць Фатон з энергіяй 4,9 эВ і вяртаюцца ў асноўны стан.

У 1925 г. Густаў Герц і Джэймс Франк былі ўзнагароджаны Нобелеўскай прэміяй за адкрыццё законаў сутыкнення электрона з атамам.

## Спасылкі 
* Сучасны спіс  літаратуры па эксперыменту Франка-Герца.
Катэгорыя:Квантавая механіка
In taberna

**«In taberna»** () — адна з самых знакамітых сярэднявечных застольных песняў на лацінскай мове, была напісана каля 1160 года. 196 песня ў кодэксе Carmina Burana, найвялікшым зборніку паэзіі вагантаў. Паколькі паэзія вагантаў збольшага ананімная, дакладна вызначыць аўтарства In Taberna не прадстаўляецца магчымым.
Тэкст песні распавядае пра няўстрымнае вяселле ў карчме, гульнях і п’янстве. Апавяданне вядзецца ад асобы распаведніка і скаладаецца з некалькіх частак: уступ, затым апісваецца гульня ў косткі, далей кажуцца чатырнаццаць тостаў, у тым ліку за зняволеных, хрысціян, блудніц, лясных разбойнікаў і папу рымскага. Далей ідзе пералічэнне 26 розных саслоўяў, прафесій, узростаў, характараў людзей, якіх можна сустрэць у карчме. У канцы кажуць пра заняпад п’яніц, але выснова следуе такая, што менавіта праз сваё «змірэнне» яны будуць прылічаны да праведнікаў.
Балада мае шэраг варыянтаў мелодый, якія слаба адрозніваюцца паміж сабой і перакладзена на некалькі моваў, у тым ліку беларуская, украінская, нямецкая, англійская, руская і г.д.

## Тэкст песні 
## Выканаўцы 
У розны час песню выконвалі і перапрацоўвалі наступныя выканаўцы:
* Corvus Corax
* Djembe
* Wolfmare
* Drolls
* Saltatio Mortis
* Stille Volk
* Arte Factum
* Lisa Hammer
* Anima Immortalis
* Krless
* Наследие Вагантов
* Cum Fragore
* In Extremo
* Стары Ольса
* Вжик
* Сергей Русских
* Bakchus
* Dolum Dreame
* Zoltan Arany
* Gilead
* Flos Florum,
а таксама шэраг іншых.

## Гл. таксама 
* Гер Манеліг

Катэгорыя:Песні
3-я армія

Назву *Трэцяя армія* мелі:
* воінскае аб’яднанне сухапутных сіл Аўстра-Венгрыі падчас Першай сусветнай вайны
* воінскае аб’яднанне Германскай імперскай арміі падчас Першай сусветнай вайны
* воінскае аб’яднанне Трэцяга рэйху падчас Другой сусветнай вайны
* воінскае аб’яднанне Рускай імператарскай арміі падчас Першай сусветнай вайны
* воінскае аб’яднанне Рабоча-сялянскай Чырвонай арміі падчас Другой сусветнай вайны
* воінскае аб’яднанне ў складзе ўзброеных сіл Францыі
Віцебская вуліца (Мінск)

**Вуліца Ві́цебская** (раней **Нямі́га-Ра́каўская вуліца**, **Нямі́гскі завулак**) — вуліца ў Ракаўскім прадмесці, у Цэнтральным раёне Мінска.

## Размяшчэнне 
Вуліца Віцебская знаходзіцца паміж вуліцамі Ракаўскай і Раманаўская Слабада. Арыентавана з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Пачынаецца ад скрыжавання з вуліцай Ракаўскай. Даўжыня вуліцы складае каля 170 м.

## Гісторыя 
Гістарычна называлася Няміга-Ракаўскай вуліцай. Гэтая назва сустракаецца ад канца XVIII стагоддзя і паказвае геаграфічную лакалізацыю — паміж вуліцай Ракаўскай і вуліцай Нямігай. Таксама часта называлася Нямігскім завулкам.

## Забудова 
Захаваліся мураваныя будынкі № 10, 11, 21 і 21А, узведзеныя ў 19 ст., архітэктура якіх мае эклектычны характар. — 

### Няцотны бок 
* № 11 — складаецца з двух будынкаў, якія шчыльна прылягаюць адзін да аднаго. Першы ўяўляе сабой двухпавярховы атынкаваны чатырохвугольны ў плане будынак накрыты двухсхільным дахам, пад якім на галоўным фасадзе праходзіць карніз з сухарыкамі. Сцены прарэзаны лучковымі вокнамі без ліштваў. На другім паверсе размешчаны 2 балконы.

: Другі ўяўляе сабой двухпавярховы нізкі атынкаваны прамавугольны ў плане будынак накрыты двухсхільньм дахам. Сцены расчлянёны лучковымі вокнамі без ліштваў. — 

* № 21 — двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак накрыты чатырохсхільным вальмавым дахам. Фасад рытмічна расчлянёны прамавугольнымі шырокімі вокнамі без ліштваў, аздоблены падаконнымі амаль квадратнымі плоскімі нішамі і сандрыкамі ў выглядзе фрагментаў пластычнага фрыза. — 

* № 21а — двухпавярховы будынак накрыты чатырохсхільным двухсхільным дахам — 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Катэгорыя:Ракаўскае прадмесце
Станіслаў Тупік

**Станіслаў Тупік** (, ;  — ) — літоўскі педагог і пісьменнік. Доктар багаслоўя, прафесар Віленскага ўніверсітэта.

## Біяграфія 
9 жніўня 1628 г. уступіў у Вільні ў Таварыства Ісуса. У 1646—1647 навучальным годзе Станіслаў Тупік чытаў семінарыстам-езуітам логіку, а ў 1648—1649 навучальным годзе навучаў маладых езуітаў метафізіцы ў Пінскім езуіцкім калегіуме. У 1645—1650 гг. з перапынкамі выкладаў курс філасофіі ў Віленскім універсітэце, а ў 1669—1672 гг. рэктар Віленскага ўніверсітэта. Спеведнік віленскага біскупа (1674—1679) і суперыёр езуіцкай рэзідэнцыі ў Навагрудку (1679—1682).
* Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / oprac. L. Grzebień. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — 882 s.

Катэгорыя:Езуіты Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Пінскага езуіцкага калегіума
Катэгорыя:Рэктары Віленскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Педагогі Літвы
Першы мінскі тралейбус

**Першы мінскі тралейбус** — помнік гісторыі ў Мінску.

## Гісторыя 
Першы тралейбус у Мінску пушчаны 2 кастрычніка 1952 г. на лініі Вакзал — Круглая плошча (цяпер пл. Перамогі). На маршруце было 5 тралейбусаў МТБ-82  ў г. Энгельс. Першым выйшаў на лінію тралейбус з заводскім № 49. Гэта машына прайшла 1 083 520 км, на ёй перавезена 2 мільёны пасажыраў.

У 1972 г. з нагоды 20-годдзя пачатку тралейбуснага руху ў горадзе машына пастаўлена на пастамент на тэрыторыі тралейбуснага дэпо № 1.

Тэрыторыя тралейбуснага дэпо № 1 была аддадзена пад інвестыцыйны праект, які ў выніку заглух, а першы мінскі тралейбус быў перамешчаны ў тралейбуснае дэпо № 2 па вул. Ванеева. Побач з ім знаходзяцца мадэлі ЗіУ-5 і ЗіУ-9.

Зрэдку першы мінскі тралейбус выводзяць на лінію ў гонар Дня горада.

Катэгорыя:Транспарт Мінска
Катэгорыя:Тралейбусныя сістэмы Беларусі
Катэгорыя:Вуліца Ванеева (Мінск)
Катэгорыя:Помнікі Мінска
Катэгорыя:1972 год у Мінску
Клод Сікар

**Клод Сікар** (; 1677—1726) — французскі місіянер-езуіт, падарожнік і даследчык Егіпта. Першаадкрывальнік старажытнаегіпецкіх Фіваў, Абідаса і Ідфу, складальнік першай вядомай карты Егіпта.

## Біяграфія 
Сікар нарадзіўся ў Абані. Вучыўся ў Марселі. У 1692 годзе стаў паслушнікам у езуітаў у Авіньёне. Затым ён выкладаў у Ліёнскім каледжы.

У 1706 годзе адправіўся ў місію на Усход. Раз'язджаючы па Сірыі, ён вывучыў арабскую мову. У 1711 годзе быў прызначаны настаяцелем езуіцкай рэзідэнцыі ў Алепа, а ў 1712 годзе — настаяцелем езуіцкай місіі ў Каіры.

Падарожнічаючы па ўсім Егіпце, ён імкнуўся знайсці і апісаць старажытныя месцы, звязаныя з біблейскай гісторыяй. Ён першым з еўрапейцаў наведаў Абідас і Ідфу. Усталяваў месцазнаходжанне Фіваў, старажытнай сталіцы Верхняга Егіпта. Склаў апісанне руін Антыноі. У лістападзе 1714 года выканаў копіі памежных стэл са скал, якія атачалі Ахетатон, сталіцу фараона Эхнатона. Склаў першую вядомую карту Егіпта.

Клод Сікар стаў ахвярай эпідэміі чумы ў 1726 годзе. Смерць напаткала яго ў разгары працы над працамі, якія ён не скончыў.

## Літаратура 
* Матэрыялы датычна яго жыцця і падарожжаў былі апублікаваныя ў «Павучальных і цікавых лістах Таварыства Ісуса» (*Lettres édifiantes et curieuses de la Société de Jésus*) — том II, 1717; том V, 1725; том VI, 1727; тым VII, 1729.

Катэгорыя:Антраполагі Францыі
Катэгорыя:Падарожнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Памерлі ад чумы
Біясфера (Манрэаль)

**Біясфера** (, *Biosphère*) — музей у Манрэалі, Квебек, Канада, які належыць Дэпартаменту навакольнага асяроддзя Канады і прысвечаны навакольнаму асяроддзю і водным рэсурсам. Размешчаны ў парку Жан-Драпо на востраве Святой Алены пасярод ракі Святога Лаўрэнція.

Музей размешчаны ў будынку былога амерыканскага павільёна на сусветнай выстаўцы Экспа-67, быў створаны амерыканскім інжынерам і архітэктарам Рычардам Бакмінстэрам Фулерам і ўяўляе сабой адзін з самых вядомых геадэзічных купалоў, якія прынеслі Фулеру сусветную славу.

## Будынак 
Знешні будынак манрэальскай Біясферы быў пабудаваныў 1967 годзе па праекце Рычарда Бакмінстэра Фулера і ўяўляе сабой геадэзічны купал 76 метраў дыяметрам і 62 метра вышынёй, пабудаваны са сталёвых стрыжняў. Пабудова была створана як павільён ЗША на сусветнай выстаўцы 1967 года і была пазней перададзена ва ўласнасць горада Манрэаля. Згодна з арыгінальным праектам канструкцыя была пакрыта звонку празрыстай акрылавай плёнкай, якая была знішчана ў час пажару 1976 года і якую было вырашана не аднаўляць.

Малюнак канструкцыі Біясферы нярэдка выкарыстоўваецца для ілюстрацыі будовы малекул фулерэнаў, алатропных мадыфікацый вугляроду, якія атрымалі сваю назву менавіта ў гонар Рычарда Бакминстера Фуллер, чыёй «візітнай карткай» былі канструкцыі падобнай формы.

## Музей 
У 1990 годзе Дэпартамент навакольнага асяроддзя Канады заключыў пагадненне з мэрыяй Манрэаля, згодна з якім гэтая дзяржаўная арганізацыя атрымала права на выкарыстанне канструкцыі Біясферы для стварэння музея, прысвечанага перш за ўсё экасістэме ракі Святога Лаўрэнція. На працягу наступных гадоў ўнутры купалу былі ўзведзены музейныя памяшканні і 5 чэрвеня 1995 года быў афіцыйна адкрыты музей Біясфера, які стаў першым у краіне музеем, прысвечаным воднай экасістэме.

Галоўнай мэтай функцыянавання музея вызначана папулярызацыя ідэй эканомнага выкарыстання водных рэсурсаў, барацьбы з кліматычнымі зменамі і забеспячэння ўзнаўлення прыродных рэсурсаў.

Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе
Катэгорыя:Прыродазнаўчыя музеі
Сібірскі гасцінец

**Сібірскі гасцінец** — старадаўні сухапутны маршрут з еўрапейскай часткі Расіі праз Сібір да межаў Кітая. Заканчваўся адгалінаваннямі на Нерчынск і Кяхту. Агульная працягласць шляху з Масквы да Пекіна складала, па адным падліках, 8332 вёрсты, па іншых — 8839 вёрст.

Катэгорыя:Гандлёвыя шляхі
Пакланенне мудрацоў (Віталі)

**Пакланенне мудрацоў** — гарэльеф на паўднёвым франтоне Ісакіеўскага сабора ў Санкт-Пецярбургу, створаны скульптарам Іванам Віталі ў 1839-1844 гадах.

## Апісанне 
У цэнтры паказаная Марыя з немаўляткам, якая сядзіць на троне. Яе атачаюць мудрацы, якія прыйшлі на пакланенне, сярод іх вылучаюцца постаці месапатамскага і эфіопскага цароў. Справа ад Марыі схіліўшы галаву стаіць Іосіф. У левай частцы намаляваны стары з дзіцем, у руках дзіцяці — невялікі куфэрак з данінай. У постацях старога з дзіцем, месапатамскага і эфіопскага цароў, раба-эфіопа бачныя індывідуальныя асаблівасці; захавалася пасведчанне аб тым, што іх ляпілі з натуршчыкаў. Галаву цара эфіопскага і яго слугі-арабчонка Віталі ствараў з натуршчыкаў-абісінцаў, якія былі на службе пры імператарскім Двары.

Надпіс па фрызе — «Храм мой храм молитвы наречётся».

## Вытворчасць 
Адлітыя гарэльефы франтонаў былі з бронзы на ліцейным заводзе  ў 1842—1844 гадах. Групы з трох і нават чатырох фігур ствараліся адной адліўкай:

## Крыніцы 
Катэгорыя:Скульптуры Расіі
Катэгорыя:Рэльефы
Катэгорыя:Скульптуры Віталі
Катэгорыя:Ісакіеўскі сабор