Ятрышнік

**Ятрышнік**, **Зязюлька**, **Зязюлькі** (*Orchis*) — род кветкавых раслін сямейства архідных.

## Назва 
Навуковая назва паходзіць ад  (*яечка*) з-за пары клубняў, якія нагадваюць яечкі.

## Арэал 
Пашыраны ў Паўночным паўшар'і. Больш за 100 (паводле іншых звестак каля 60) відаў; на Беларусі 2 віды:  і . Віды ,  і , якія раней уваходзілі ў гэты пералік, цяпер адносяць да іншых родаў.

Трапляюцца ў вільготных лясах, на ўзлесках, палянах, вільготных лугах.

## Батанічнае апісанне 
Ятрышнікі — шматгадовыя клубневыя травяністыя расліны.

Сярэдняя вышыня звычайна аблісцелага простага сцябла 10—50 см.

На карані патаўшчэнне ў выглядзе двух суцэльных клубняў — салеп.

Лісце шырокаланцэтнае ці лінейна-шырокаланцэтнае, абхапляюць сцябло са звужэннем ў хвосцік. Лісце сцябловае ці ў прыкаранёвай разетцы.

Кветкі няправільныя, невялікія, ад лілова-ружовых да цёмна-вішнёвых, сабраны ў доўгае шматкветкавае коласападобнае суквецце даўжынёй 7—9, часам 15 см. Верхнія пялёсткі кветкі ўтвараюць шлем, а ніжнія — губу са шпорцам. Чырванаватыя плямкі на губе служаць арыенцірам для апыляючых насякомых. У чаканні апылення кветкі ятрышнікаў могуць не вянуць на працягу 7-10 дзён, але вянуць адразу пры трапленні пылка на лычык песціка. Цвіце з красавіка па жнівень.

Плод — каробачка.

У большасці відаў адзіны спосаб размнажэння — насенны. Некаторыя віды, напрыклад, , могуць размножвацца вегетатыўна, развіваючы замест аднаго два новых клубні.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Віды гэтага роду растуць у халодным, умераным і субтрапічным клімаце Паўночнага паўшар'я, звычайныя для Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропы, заходзяць таксама далёка ў Азію. Некаторыя віды сустракаюцца ў Паўночнай Амерыцы. У Расіі ятрышнікі займаюць прыкметнае месца сярод архідных, асабліва іх шмат у гарах Каўказа, а ва Украіне — у Крыме:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
** 
* 
* 
** 
** 
** 
* 

## Натуральныя гібрыды 
Паводле Каралеўскіх батанічных садоў у К'ю:

* *Orchis × algeriensis* B.Baumann & H.Baumann, 2005 — *O. patens* × *O. spitzelii*
* *Orchis × angusticruris* Franch. in V.Humnicki, 1876 — *O. purpurea* × *O. simia*
* *Orchis × aurunca* W.Rossi & Minut., 1985 — *O. pauciflora* × *O. provincialis*
* *Orchis × bergonii* Nanteuil, 1887 — *O. antropophora* × *O. simia*
* *Orchis × beyrichii* (Rchb.f.) A.Kern., 1865 — *O. militaris* × *O. simla*
* *Orchis × bispurium* (G.Keller) H.Kretzschmar, 2007 — *O. anthropophora* × *O. militaris* × *O. purpurea*
* *Orchis × bivonae* Tod., 1840 — *O. antropophora* × *O. italica*
* *Orchis × buelii* Wildh., 1970 — *O. provincialis* × *O. quadripunctata*
* *Orchis × calliantha* Renz & Taubenheim, 1983 — *O. punctulata* × *O. simia*
* *Orchis × celtiberica* Pau, 1921 — *O. italica* × *O. simia*
* *Orchis × chabalensis* B.Baumann & al., 2003 — *O. militaris* subsp. *stevenii* × *O. punctulata*
* *Orchis × clandestina* Hautz., 1978 — *O. patens* × *O. provincialis*
* *Orchis × colemanii* Cortesi, 1907 — *O. mascula* × *O. pauciflora*
* *Orchis × fitzii* Hautz., 1983 — *O. anatolica* × *O. mascula*
* *Orchis × hybrida* (Lindl.) Boenn. ex Rchb., 1830 — *O. militaris* × *O. purpurea*
* *Orchis × klopfensteiniae* P.Delforge, 1985 — *O. pallens* × *O. spitzelii*
* *Orchis × kretzschmariorum* B.Baumann & H.Baumann, 2006 — *O. anatolica* × *O. provincialis*
* *Orchis × ligustica* Ruppert, 1933 — *O. mascula* × *O. patens*
* *Orchis × loreziana* Brügger, 1874 — *O. mascula* × *O. pallens*
* *Orchis × lucensis* Antonetti & Bertolini, 2006 — *O. pauciflora* × *O. simia*
* *Orchis × macra* Lindl., 1835 — *O. antropophora* × *O. purpurea*
* *Orchis × palanchonii* G.Foelsche & W.Foelsche, 2005 — *O. olbiensis* × *O. pauciflora*
* *Orchis × penzigiana* A.Camus in E.G.Camus & A.A.Camus, 1928 — *O. mascula* × *O. provincialis*
* *Orchis × permixta* Soo, 1932 — *O. mascula* subsp. *speciosa* × *O. pallens* × *O. provincialis*
* *Orchis × petterssonii* G.Keller ex Pett., 1947 — *O. mascula* × *O. spitzelii*
* *Orchis × plessidiaca* Renz, 1928 — *O. pallens* × *O. provincialis*
* *Orchis × pseudoanatolica* H.Fleischm., 1914 — *O. pauciflora* × *O. quadripunctata*
* *Orchis × serraniana* P.Delforge, 1989 — *O. mascula* subsp. *laxifloriformis* × *O. olbiensis*
* *Orchis × sezikiana* B.Baumann & H.Baumann, 1991 — *O. anatolica* × *O. quadripunctata*
* *Orchis × spuria* Rchb.f., 1849 — *O. antropophora* × *O. militaris*
* *Orchis × subpatens* E.G.Camus in E.G.Camus & A.A.Camus, 1928 — *O. patens* × *O. provincialis*
* *Orchis × thriftiensis* Renz, 1932 — *O. anatolica* × *O. pauciflora*
* *Orchis × tochniana* Kreutz & Scraton, 2002 — *O. italica* × *O. punctulata*
* *Orchis × willingiorum* B.Baumann & H.Baumann, 2006 — *O. provincialis* × *O. spitzelii*
* *Orchis × wulffiana* Soo, 1932 — *O. punctulata* × *O. purpurea*

## Значэнне 
Лекавыя, дэкаратыўныя расліны. Клубні некаторых відаў ядомыя, з высушаных вырабляюць лекавы сродак — салеп.

## Літаратура 
*  — С. 472—473.
* 
* 

## Спасылкі 
*  
* *Ятрышник* в Биологическом энциклопедическом словаре 
* *Фотографии ятрышников*  на сайте The International Workshop on orchid populations, conservation and cultivation 
* Ятрышник в Энциклопедии декоративных садовых растений 


Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Афрыкі