Пагадненне Сікорскага — Майскага

**Пагадненне аб аднаўленні дыпламатычных адносін паміж СССР і ўрадам Польскай Рэспублікі ў выгнанні** (больш вядомы як «дагавор (пагадненне) Майскага — Сікорскага» ці «Сікорскага — Майскага») — двухбаковы дагавор, падпісаны 30 ліпеня 1941 года прэм'ер-міністрам польскага ўрада ў выгнанні генералам Уладзіславам Сікорскім і паслом СССР у Вялікабрытаніі І. М. Майскім у будынку МЗС Вялікабрытаніі ў прысутнасці брытанскага міністра замежных спраў Э. Ідэна і прэм'ер-міністра У. Чэрчыля.

Аднаўляючы спыненыя 17 верасня ў аднабаковым парадку дыпламатычныя адносіны, Савецкі ўрад прызнаваў, што савецка-германскія дагаворы 1939 года страцілі моц у частцы тэрытарыяльных змен у Польшчы. СССР пагадзіўся на фарміраванне на савецкай тэрыторыі польскай арміі пад польскім камандаваннем, у аператыўным плане падпарадкаванай савецкаму Вярхоўнаму Камандаванню. У дадатку да пагаднення адзначалася, што Савецкі Урад дае амністыю ўсім польскім ваеннапалонным і польскім грамадзянам, якія знаяходзяцца ў зняволенні на савецкай тэрыторыі. Польскаму ўраду не ўдалося дамагчыся анулявання савецка-літоўскага пагаднення аб перадачы Вільні. Асноўнымі вынікамі гэтага пагаднення стала: фарміраванне Арміі Андэрса і вызваленне звыш 400 тысяч польскіх грамадзян, што знаходзіліся ў СССР, з месцаў ссылкі, дэпартацыі і зняволення.

25 красавіка 1943 года СССР ізноў разарваў дыпламатычныя адносіны з польскім урадам у Лондане, абвінаваціўшы яго ў супрацоўніцтве з немцамі, пасля таго як польскі ўрад пагадзіўся на расследаванне Міжнароднага Чырвонага Крыжа на акупаванай немцамі тэрыторыі ў дачыненні да пахаванняў у Катынскім лесе.

## Перадгісторыя 
23 жніўня 1939 года быў падпісаны Дагавор аб ненападзе паміж Германіяй і Савецкім Саюзам (таксама вядомы як пакт Молатава — Рыбентропа) і Сакрэтны дадатковы пратакол да яго з апісаннем «граніцы сфер інтарэсаў» бакоў «у выпадку тэрытарыяльна-палітычнай перабудовы» Прыбалтыкі і Польшчы. Пасля пачатку Другой сусветнай вайны ў Еўропе 1 верасня 1939 года польская армія апынулася няздольнай супрацьстаяць агрэсіі Германіі. Англія і Францыя, якія заключылі з Польшчай саюзніцкія дагаворы, фактычна кінулі яе на волю лёсу.

У Польшчы нарастала дэзарганізацыя. 1 верасня Варшаву пакінуў прэзідэнт І. Масціцкі, 4 верасня пачалася эвакуацыя ўрадавых устаноў. 5 верасня з Варшавы выехаў урад, а ў ноч на 7 верасня — і галоўнакамандуючы Э. Рыдз-Сміглы. Стаўка была перанесена ў Брэст, з 10 верасня — ва Уладзімір-Валынскі, з 13 верасня — у Млынаў (каля Дубна), а 15 верасня — у Каламыю. З 14 верасня там ужо знаходзіўся Масціцкі. 9—11 верасня польскае кіраўніцтва вяло перамовы з Францыяй аб прадастаўленні прытулку для ўрада. 16 верасня пачаліся польска-румынскія перамовы аб транзіце польскага кіраўніцтва ў Францыю, і 17 верасня ўрад перайшоў на тэрыторыю Румыніі, дзе быў інтэрнаваны.

17 верасня 1939 года паслу Польшчы ў СССР была ўручана нота, у якой гаварылася, што «Польская дзяржава і яе ўрад фактычна перасталі існаваць», а падраздзяленні Кіеўскай і Беларускай ваенных акруг перайшлі савецка-польскую граніцу для «ўзяцця пад кантроль тэрыторый Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі».

28 верасня 1939 года паміж СССР і Германіяй быў заключаны «Германа-Савецкі Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй», які ўсталяваў граніцы паміж узаемнымі дзяржаўнымі інтарэсамі бакоў на тэрыторыі былой Польскай дзяржавы.
Створаны ў Францыі ў кастрычніку 1939 года Урад Польшчы ў выгнанні прытрымліваўся тэзісу аб стане вайны з СССР.

## Падпісанне 
Пасля нападу Германіі на СССР, 23 чэрвеня 1941 года кіраўнік польскага ўрада ў выгнанні Уладзіслаў Сікорскі выступіў па радыё са зваротам да народа акупаванай Польшчы. У прамове прагучалі словы, якія можна было расцаніць як прапанову аб супрацоўніцтве з СССР.

3 ліпеня народны камісарыят замежных спраў (НКЗС) накіраваў паслу СССР у Лондане І. М. Майскаму тэлеграму, у якой Савецкі ўрад выражаў сваю згоду пачаць перамовы аб заключэнні з польскім урадам у Лондане пагаднення аб узаемадапамозе. У тэлеграме адзначалася, што СССР выступае за стварэнне незалежнай польскай дзяржавы ў граніцах нацыянальнай Польшчы, уключаючы некаторыя гарады і вобласці, якія нядаўна адышлі да СССР, прычым пытанне аб характары дзяржаўнага рэжыму Польшчы Савецкі ўрад лічыць унутранай справай саміх палякаў.

Перамовы адбываліся з 5 па 30 ліпеня 1941 года ў Лондане пры пасродніцтве Э.-Р. Ідэна, а ў Маскве — у час гутарак наркама замежных спраў СССР Молатава з паслом Вялікабрытаніі Стафардам Крыпсам. Польскі бок перш за ўсё высунуў праблему граніц, якія, паводле яе меркавання, мусілі адпавядаць граніцам на 31 жніўня 1939 года. Савецкі ж бок прапанаваў адкласці разгляд пытання аб савецка-польскай граніцы да заканчэння вайны, і пакуль засяродзіцца на стварэнні польскіх узброеных сіл на тэрыторыі СССР. Англійскі ўрад аказаў ціск на кабінет Сікорскага, паколькі не хаваў намераў наладзіць, прынамсі ў той перыяд, супрацоўніцтва са СССР у вайне супраць Германіі. 15 ліпеня ў час сустрэчы ў МЗС міністр замежных спраў Англіі Э. Ідэн прама заявіў Сікорскаму і А. Залескаму, які суправаджаў яго: «Хочаце, спадары, ці не хочаце, а дагавор з Савецкім Саюзам мусіць быць падпісаны». У той жа час у складзе саміх польскіх перагаворшчыкаў выявіліся праціўнікі падпісання пагаднення без прызнання СССР тэрытарыяльных патрабаванняў. Рознагалоссі прывялі да адстаўкі ў знак пратэсту супраць падпісання дагавора з СССР трох міністраў і да канфлікту Сікорскага з прэзідэнтам Польшчы ў выгнанні Рачкевічам. Нарэшце, 21 ліпеня Сікорскі інфармаваў Ідэна, што пасля працяглай і надзвычай цяжкай дыскусіі (на пасяджэнні кабінета міністраў) яго падыход па дагаворы з Саветамі атрымаў падтрымку. У той жа час прэзідэнт урада ў выгнанні Рачкевіч прыстрашыў адмовай ратыфікаваць пагадненне, калі яно будзе падпісана. Сікорскі, паставіўшы Рачкевіча ў вядомасць, што на падставе пагаднення ад 30 студзеня 1939 года ён валодае паўнамоцтвамі для падпісання без згоды прэзідэнта, ад імя ўрада падпісаў пагадненне з СССР.

Падпісанне адбылося 30 ліпеня 1941 года ў будынку МЗС Вялікабрытаніі ў прысутнасці брытанскага міністра замежных спраў Э. Ідэна і Чэрчыля. З боку СССР пагадненне было падпісана паслом СССР у Лондане Вялікабрытаніі І. М. Майскім.

## Тэкст пагаднення 
# Урад СССР прызнае, што савецка-германскія дагаворы 1939 года наконт тэрытарыяльных змен у Польшчы страцілымі моц. Польскі ўрад заяўляе, што Польшча не звязана ніякім пагадненнем з якім-небудзь трэцім бокам, накіраваным супраць Савецкага Саюза.
# Дыпламатычныя зносіны будуць адноўлены паміж абодвума Урадамі па падпісанні дадзенага Пагаднення і будзе здзейснены неадкладны абмен пасламі.
# Абодва ўрады ўзаемна абавязваюцца аказваць адзін аднаму ўсякага роду дапамогу і падтрымку ў дадзенай вайне супраць гітлераўскай Германіі.
# Урад СССР выражае сваю згоду на стварэнне на тэрыторыі СССР польскай арміі пад камандаваннем, прызначаным Польскім Урадам са згоды Савецкага ўрада. Польская армія на тэрыторыі СССР будзе дзейнічаць у аператыўным плане пад кіраўніцтвам Вярхоўнага камандавання СССР, у складзе якога будзе знаходзіцца прадстаўнік польскай арміі. Усе дэталі наконт арганізацыі камандавання і выкарыстання гэтай сілы будуць вырашаны наступным пагадненнем.
# Дадзенае пагадненне набывае моц неадкладна з моманту яго падпісання і ратыфікацыі не падлягае. Дадзенае пагадненне складзена ў 2-х асобніках, кожны з іх на польскай і рускай мовах, прычым абодва тэксты маюць аднолькавы моц.
Да пагаднення прыкладаўся Пратакол наступнага зместу:
* Савецкі Урад дае амністыю ўсім польскім грамадзянам, якія знаходзяцца цяпер у зняволенні на савецкай тэрыторыі ці ў якасці ваеннапалонных ці на іншых дастатковых падставах, з часу аднаўлення дыпламатычных зносін.

## Вынікі пагаднення 
12 жніўня 1941 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР выдаў указ аб амністыі, змест якога быў аналагічны пратаколу, прыкладзенаму да пагаднення ад 30 ліпеня. У гэты ж дзень Саўнаркам і ЦК УКП(б) прынялі пастанову аб парадку вызвалення і накіравання польскіх грамадзян, якія амністуюцца паводле Указу Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР». Яна прадпісвала вызваліць: а) усіх ваеннапалонных і інтэрнаваных ваеннаслужачых польскай арміі; б) асуджаных да зняволення ў турмы і выпраўленча-працоўныя лагеры, а тых, хто знаходзіцца пад следствам; в) накіраваных у спецпасёлкі з заходніх раёнаў УССР і БССР асаднікаў, леснікоў, членаў сем'яў раней рэпрэсаваных соб і спецпасяленцаў іншых катэгорый. Вызваленым польскім грамадзянам дазвалялася свабоднае пражыванне на тэрыторыі СССР за выключэннем прыгранічных раёнаў, рэжымных гарадоў I і II катэгорыі, забароненых зон, мясцовасцей, абвешчаных на ваенным становішчы. Пастанова абавязвала мясцовыя савецкія і партыйныя органы аказваць садзейнічанне вызваленым, у першую чаргу жанчынам з дзецьмі, у іх уладкаванні на працу і прадастаўленні ім жылплошчы. Усталёўваліся і пункты фарміравання польскіх вайсковых часцей першай чаргі.

У тых абласцях, дзе мелася вялікая колькасць польскіх грамадзян, сталі адкрывацца прадстаўніцтвы польскага пасольства, арганізоўвацца склады адзення і харчу, які паступаў з ЗША і Англіі. На вузлавых станцыях была створана польская інфармацыйная служба, якая накіроўвала мужчын прызыўнога ўзросту і добраахвотнікаў у месцы фарміравання вайсковых часцей, падавала людзям дапамогу. Пасольства выдавала польскія пашпарты, арганізоўвала культурныя і рэлігійныя мерапрыемствы. На аснове апытанняў усіх тых, хто вызваляўся, была складзена картатэка польскіх грамадзян у СССР.
14 жніўня было распрацавана і падпісана ваеннае пагадненне, якое прадугледжвала стварэнне ў найкарацейшы тэрмін на тэрыторыі СССР польскай арміі, якая складае " частку ўзброеных сіл суверэннай Польскай Рэспублікі» і якой будуць прысягаць на вернасць яе ваеннаслужачыя. Армія прызначалася для сумеснай з войскамі СССР і іншых саюзных дзяржаў барацьбы супраць гітлераўскай Германіі і па заканчэнні вайны мусіла вярнуцца ў Польшчу. Меркавалася адправіць польскія часці на фронт толькі па дасягненні імі поўнай баявой гатовасці, якая так і не была імі дасягнута да перамяшчэння іх у Іран у 1943 годзе.

1 кастрычніка Берыя паведаміў Сталіну і Молатаву пра тое, што з 391 575 польскіх грамадзян, якія знаходзіліся ў месцах зняволення і ў ссылцы, да 27 верасня вызвалены з турмаў і лагераў ГУЛАГа 50 295 чалавек, з лагераў ваеннапалонных — 26 297 і, акрамя таго, 265 248 спецпасяленцаў. На фарміраванне Арміі Андэрса да гэтага часу былі накіраваны 25 115 былых ваеннапалонных. Туды ж прыбылі і 16 647 вызваленых з турмаў, лагераў і спецпаселішчаў; яшчэ 10 000 чалавек знаходзіліся ў дарозе.

## Літаратура 
* *Лебедева Н. С.* Армия Андерса в документах российских архивов 
* *Юрченко С. В.* Советско-польский отношения в контексте взаимодействия СССР, США и Великобритании в 1943 г.
* *Яжборовская И. С., Яблоков А. Ю., Парсаданова В. С.* Катынский синдром в советско-польских и российско-польских отношениях

Катэгорыя:1941 год у Польшчы
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Польшчы
Катэгорыя:Дагаворы Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы СССР
Катэгорыя:Савецка-польскія адносіны
Катэгорыя:1941 год у СССР
Катэгорыя:Дагаворы паводле алфавіта
Катэгорыя:1941 год у палітыцы
Катэгорыя:Ліпень 1941 года