open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гарманічныя ваганні

right|thumb|300px|Графікі функцый  і  на дэкартавай плоскасці.

**Гармані́чныя вага́нні** — ваганні, пры якіх функцыя стану сістэмы змяняецца з часам наступным чынам:

x = A \sin(\omega t + \phi_0),

дзе  — амплітуда ваганняў, \omega — вуглавая частата, \phi_0 — пачатковая фаза (гэта значыць фаза, у якой сістэма знаходзіцца у момант часу ).

Скорасць і паскарэнне матэрыяльнага пункта, які здзяйсняе механічныя гарманічныя ваганні, роўныя

v = \frac {dx} {dt} = A \omega \cos(\omega t + \varphi_0),

a = \frac {dv} {dt} = - A \omega^2 \sin(\omega t + \varphi_0).

З апошняй роўнасці вынікае дыферэнцыяльнае ўраўненне гарманічнага вагання:

a = \frac {d^2 x} {dt^2} = - A \omega^2 \sin(\omega t + \varphi_0) = - \omega^2 x

або

\omega^2 x + \frac {d^2 x} {dt^2} = 0.

Такім чынам, пры механічным гарманічным ваганні паскарэнне матэрыяльнага пункта прапарцыянальна яго адхіленню ад пункта раўнавагі. Адпаведна другому закону Ньютана, гэта магчыма, калі на яго дзейнічае сіла, велічыня якой вызначаецца формулай:

F = - k x,

дзе  — каэфіцыент прапарцыянальнасці. Знак «мінус» адлюстроўвае той факт, што сіла дзейнічае ў напрамку, адваротным да адхілення.

Вуглавая частата ваганняў складае

\omega = \sqrt \frac k m.

Яна, такім чынам, цалкам вызначаецца параметрамі сістэмы, што вагаецца, і не залежыць ад амплітуды ваганняў.

Прыклады сістэм, у якіх адбываюцца механічныя гарманічныя ваганні:

* цела на пружыне
* матэматычны маятнік
* фізічны маятнік

Прыкладам сістэмы, у якой здзяйсняюцца электрычныя гарманічныя ваганні, з'яўляецца вагальны контур.

## Гл. таксама 
* Гарманічны асцылятар
* Гарманічны рад гукаў
* Матэматычны маятнік
* Фізічны маятнік
* Псеўдагарманічныя ваганні

## Літаратура 
*  С. 63.

Катэгорыя:Хвалевая фізіка
Катэгорыя:Тэорыя ваганняў
Хваля

Адрозненне вагання ад хвалі.|thumb|200px
**Хва́ля** — ваганні, якія распаўсюджваюцца ў прасторы.

Прамень хвалі — лінія, якая адпавядае напрамку распаўсюджання хвалі.

Фронт хвалі — паверхня, якая складаецца з пунктаў, што маюць аднолькавыя фазы вагання. Хвалі класіфікуюцца па характары фронту хвалі:

* сферычная хваля — хваля, фронтам якой з’яўляецца сфера. Такая хваля ствараецца пры распаўсюджанні ўзбурэння ад некаторага пункта раўнамерна па ўсіх накірунках
* плоская хваля — хваля, фронтам якой з’яўляецца плоскасць. Сферычную хвалю на вялікай адлегласці ад крыніцы ўзбурэння можна лічыць плоскай
* цыліндрычная хваля — хваля, фронтам з’яўляецца бакавая певерхня цыліндра. Такая хваля ствараецца пра распаўсюджанні ўзбурэння ад некаторай прамой раўнамерна па ўсіх напрамках
* канічная хваля — хваля, фротнам якой з’яўляецца паверхня конуса. Такой хваляй з’яўляецца ўдарная хваля ствараецца аб’ектам, што рухаецца з хуткасцю, якая перавышае хуткасць распаўсюджання хвалі.

## Гл. таксама 
* Стаячая хваля

Катэгорыя:Хвалевыя з’явы
Катэгорыя:Тэорыя хваль
Загрузчык аперацыйнай сістэмы

**Загрузчык аперацыйнай сістэмы** — гэта сістэмнае праграмнае забеспячэнне, прызначанае для загрузкі аперацыйнай сістэмы пасля ўключэння камп’ютара.

Сучасныя загрузчыкі аперацыйнай сістэмы могуць выконваць наступныя функцыі:
* забяспечваць дыялог з карыстальнікам камп’ютара (напр., дазваляць выбраць ядро аперацыйнай сістэмы для загрузкі);
* прыводзіць апаратную частку камп’ютара ў стан, неабходны для старту ядра АС (напр., на некаторых архітэктурах загрузчык задае параметры віртуальнай памяці);
* загрузіць ядро аперацыйнай сістэмы ў аператыўную памяць; пры гэтым ядро не абавязкова можа захоўвацца на жорсткім дыску, яно можа быць запісана ў пастаянную памяць ці загружацца па сетцы, ці нават праз паслядоўны інтэрфейс (што можа быць карысна на першых стадыях распрацоўкі сістэмы).
* перадаваць параметры ядру аперацыйнай сістэмы (напр., ядро Linux атрымлівае ад загрузчыка звесткі пра файлавую сістэму).

На IBM-PC-сумяшчальных камп'ютарах базавая сістэма ўводу-вываду () запускае загрузчык пасля паспяховага заканчэння працэдуры тэста-па-ўключэнню (). Калі загрузка ідзе з жорсткага дыска, BIOS загружае 512 байтаў з першага сектара жорсткага дыска (г. зв. master boot record, MBR) па адрасу 0x7C00:0x0000 (у рэальным рэжыме працэсара); потым перадае кіраванне загружанаму коду. Гэты код чытае і аналізуе табліцу падзелаў жорсткага дыска, а потым альбо перадае кіраванне загрузачнаму коду актыўнага падзела жорсткага дыска, альбо самастойна загружае ядро з дыска ў аператыўную памяць і перадае яму кіраванне.

## Распаўсюджаныя загрузчыкі
*NTLDR — загрузчык ядра Windows NT
*Windows Boot Manager (bootmgr.exe,winload.exe) - загрузчык ядра Windows Vista
*LILO (LInux LOader) — загрузчык ядра Linux
*GRUB (Grand Unified Bootloader) — ужываецца для загрузкі ядра Linux і Hurd
*OS/2 BootManager — загрузчык ядра OS/2
*RedBoot — загрузчык для ўбудаваных сістэм
*SILO (SPARC Improved bootLOader) — загрузчык Linux і Solaris для архітэктуры SPARC
*Loadlin — загрузчык Linux з DOS-а
*isolinux — загрузчык Linux з кампакт-дыскаў
*BOOTP — ужываецца для загрузкі па сетцы
*Yaboot — загрузчык Linux на PowerPC
*BootX — загрузчык Mac OS X

## Гл. таксама 
* Загрузка аперацыйнай сістэмы

*
Асам (значэнні)

Значэнне **Асам** маюць:

* штат у Індыі
* гатунак чаю
* АСАМ — Асобная служба актыўных мерапрыемстваў
Іувал

**Іувал** — паводле Пяцікніжжа сын нашчадка Каіна, Ламеха. Іувал нібыта вынайшаў музычныя інструменты — гуслі, якія ўяўлялі сабой прасцейшую форму струннага інструмента, і жалейку. Лічыўся за «*бацьку ўсіх граючых*» на гэтых інструментах.

## Літаратура 
Катэгорыя:Персанажы Пяцікніжжа
Катэгорыя:Кніга Быццё
Блюз

**Блюз** ( ад *blue devils* — меланхолія, сум) — першапачаткова — сольная лірычная песня амерыканскіх неграў, пасля — кірунак у музыцы.

Блюз з'явіўся ў другой палове 19 ст. ў ЗША. У пачатку 20 ст. сфарміраваўся так званы класічны, або гарадскі блюз, у аснове формы якога ляжаў 12-тактавы перыяд з агульнай схемай гарманічных паслядоўнасцей: першая 4-тактавая фраза — T, другая — S, трэцяя — D і T. Такі перыяд адпавядае трохрадковай вершаванай страфе. Блюз атрымаў шырокае развіццё ў 1960-я гады 20 ст.

Першапачаткова блюз уяўляў сабой выключна «чорную» музыку, якая выконвалася неграмі для неграў. Ён выконваўся ў суправаджэнні банджа, гітары, пазней — фартэпіяна або інструментальнага ансамбля. Пасля блюз аб'яднаўся з народнай музыкай белых пасяленцаў (стыль «кантры», які, у сваю чаргу, сыходзіць каранямі ў кельцкую музыку) і іншымі стылямі, і сам падзяліўся на некалькі выразна аформленых галін.

Для мелодыкі блюза характэрна апытальна-зваротная структура і выкарыстанне блюзавага ладу. У лірычных тэкстах мноства блюзаў знайшла адлюстраванне тэма сацыяльнага і расавага прыгнёту.

Станаўленню блюза як кірунка спрыяла творчасць «чорнага» кампазітара Уільяма Хэндзі («Мемфіс-блюз», 1912; «Сент-Луіс-блюз», 1914). Выканаўцамі класічных блюзаў былі Ма Рэйні, Ч. Хілл, Б. Сміт і іншыя.

Блюз аказаў велізарны ўплыў на фарміраванне джаза і поп-музыкі. Элементы блюза выкарыстоўвалі кампазітары 20 ст.

## Народны блюз (folk blues) 
**Асноўныя прадстаўнікі**

* Лідбэллі (Leadbelly)
* «Вялікі» Біл Брунзі (Big Bill Broonzy)
* «Сляпы» Блэйк (Blind Blake)
* Місісіпі Джон Хэрт (Mississippi John Hurt)
* «Сляпы» Бой Фуллер (Blind Boy Fuller)
* «Сонны» Джон Эстэс (Sleepy John Estes)
* Сонні Тэры (Sonny Terry)
* Браўні Макгі (Brownie McGhee)
* Гюс Кеннон (Gus Cannon)
* Сэм Колінз (Sam Collins)
* Фрэнк Стоўкс (Frank Stokes)
* Джым Джэксан (Jim Jackson)

**Госпел блюз**
* «Сляпы» Вілі Джонсан (Blind Willie Johnson)
* «Вялебны» Гары Дэвіс (Reverend Gary Davis)

## Кантры-блюз (country blues) 
**Асноўныя прадстаўнікі**

**Класічны кантры-блюз**

* Генры Томас (Henry Thomas)
* «Сляпы» Лемон Джэферсан (Blind Lemon Jefferson)
* «Сляпы» Вілі Мактэлл (Blind Willie McTell)
* Фуры Люіс (Furry Lewis)

**Блюз Дэльты Місісіпі**

* Чарлі Паттон (Charley Patton)
* Сон Хаус (Son House)
* Кокомо Арнольд (Kokomo Arnold)
* Вілі Браўн (Willie Brown)
* Скіп Джэймс (Skip James)
* Бука Уайт (Bukka White)
* Роберт Джонсан (Robert Johnson)
* Томі Маккленан (Tommy McClennan)
* Місісіпі Фрэд Макдаўэл (Mississippi Fred McDowell)
* Мемфіс Мінні (Memphis Minnie)

## Гарадскі блюз (urban blues) 
**Асноўныя прадстаўнікі**

* Лоні Джонсан (Lonnie Johnson)
* Лерой Карр (Leroy Carr)
* Скрэпер Блэквел (Scrapper Blackwell)

## Гл. таксама 
* Спіс блюзавых музыкантаў

Катэгорыя:Музычныя жанры

Катэгорыя:Афраамерыканская музыка
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Ясноткавыя

**Ясноткавыя** (*Lamiaceae*), або **губакветныя** (*Labiatae*) — сямейства раслін, уключае каля 210 родаў і каля 3500 відаў, сярод якіх такія шырока выкарыстоўваныя ў кулінарыі расліны, як базілік, мята, размарын, палын, чабер, маяран і чабор. На Беларусі 54 віды ў 26 родах.

## Біялагічнае апісанне 
[thumb|left|[Ільвіны хвост (*Leonotis&nbsp;leonurus*)]]
Велізарная большасць яснатковых — аднагадовая і шматгадовая трава, радзей паўхмызнякі і хмызнякі і толькі трохі дрэвападобных формаў.

Першапачатковая назва губацветныя (*Labiatae* Juss.) была дадзена з-за таго, што кветка ў большасці двугубая, падобна на расчыненую зяпу або пашчу з дзвюма вуснамі, накіраванымі ўверх і ўніз, а часам падзеленымі на розныя лопасці.

Плод звычайна чатырохдзельны, пагружаны ў кубачак, які застаецца пасля адцвітання; рэдка плод з 1 або 3 арэшкаў, па недаразвіцці іх часткі, але ніколі не бывае ні коробчатым, ні ягадным або іншага выгляду.

Сцёблы часцей за ўсё чатырохгранныя, у нешматлікіх круглявыя; лісце заўсёды супраціўнае, а пары іх размешчаныя накрыж, суцэльныя або розна рассечаныя. Прылісткаў няма. У кутах лісця кветкі адзінкавыя, парныя або сабраныя ў нешматлікія суквецці на кароткіх ножках; кожная пара такіх суквеццяў, датыкаючыся крайнімі кветкамі, утварае ілжывае кальцо кветак, а пры цесным размяшчэнні такіх кольцаў у верхняй частцы сцябла ўвесь збор колераў прымае выгляд ілжывага коласа (так, напрыклад, у мяты, катовіка, ільвінага хваста і інш.), прычым верхнія лісце значна паменшаныя і прымаюць ужо характар прыкветкаў. У лісці ўтрымоўваюцца араматычныя эфірныя алеі.
[thumb|left|Кветка [базіліка (*Ocimum&nbsp;basilicum*)]]
Кубачак заўсёды застаецца пры плёне, як ужо сказана, звычайна калакольчатая і пяцізубная, да часу сталасці плёну цвярдзее, і зубцы яе становяцца калючымі; радзей двугубая. Вяночак заўсёды трубчасты, але на канцы моцна вар'іруе: то ясна двугубый з моцна развітымі лопасцямі (шалвея, глухая крапіва, зябер і інш.), то неполнагубы або аднагубы (жывучка, дубніца), то абрэзаны амаль правільна і зусім не губаты (мята). Тычачак 4, рэдка 2, прымацаваных да трубкі вяночка, з якім яны і адвальваюцца разам; яны то ўтоеныя пад увагнутай верхняй губою вяночака, то выстаўляюцца наружу, калі вяночак непаўнагубы або зрэзаны.

Заўважана, што некаторыя яснатковыя з выбітнымі вонкімі тычачкамі і мала развітым вяночкам, маюць свой адмысловы раён распаўсюджвання, пераважна ў сярэдняй і ўсходняй Азіі, усходняй Еўропе, паўночнай Афрыцы і Паўночнай Амерыцы, што і залежыць, па ўсёй верагоднасці, ад аднастайнага жа размеркавання некаторых насякомых.

## Роды
Дэпо ўзорных мер і ваг

**Дэпо ўзорных мер і ваг** () — першая дзяржаўная метралагічная і паверачная ўстанова Расіі. Створана ў 1842 годзе.

У абавязкі Дэпо ўваходзіла захоўванне эталонаў мер і арганізацыя іх паверкі, а таксама выраб новых эталонаў. Першымі навуковымі захавальнікамі Дэпо ўзорных мер і ваг былі акадэмік Адольф Якаўлевіч Купфер і прафесар Уладзімір Сямёнавіч Глухаў.

У 1892 навуковым захавальнікам Дэпо ўзорных мер і ваг быў прызначаны геніяльны рускі хімік Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў. Ужо ў пачатку сваёй дзейнасці па кіраўніцтве Дэпо Д. І. Мендзялееў паставіў перад сабою тры задачы, вырашэнне якіх, па яго меркаванню, павінна было карэннаым чынам змяніць наяўнае становішча спраў у вобласці і мер і ваг: аднаўленне рускіх прататыпаў даўжыні і масы; стварэнне цэнтральнай метралагічнай установы з добра абсталяванымі для навуковых прац лабараторыямі; арганізацыя паверачнай справы на новай аснове.

Першым вынікам дзейнасці Д. І. Мендзялеева было ператварэнне Дэпо ўзорных мер і ваг у 1893 у Галоўную палату мер і ваг, кіраўнікам якой ён і быў прызначаны.

## Літаратура 
* Каменцева Е., Устюгов Н. Русская метрология. М.: Высшая школа, 1975.

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя навукі
Катэгорыя:Метралогія
Катэгорыя:Дзмітрый Мендзялееў
Вольга Эдуардаўна Самусік

**Вольга Самусік** (, , Беларусь — , , Беларусь) — вакалістка гуртоў «žygimont VAZA», «Tarpach» і «Hasta La Fillsta», па выніках Рок-каранацыі-2007 — рок-князёўна года, журналіст.

Як вакалістка «Tarpach» у 2007 годзе на фестывалю «Рок-кола» атрымала прыз за лепшы вакал, у той час як яе гурт узяў гран-пры.

У 2002 паступіла ў БДУ на факультэт журналістыкі. З вясны 2004 працавала ў «Музыкальнай газеце», таксама супрацоўнічала з «Народнай воляй», «БДГ», «Беларускай маладзёжнай». У 2007—2008 годах працавала журналісткай на «Новым радыё», вяла перадачу «Антыпоп». Пасля заканчэння вучобы ў 2008 годзе была размеркавана ў газету «СБ. Беларусь сегодня».

Памерла ва ўзросце 25 гадоў ад ускладненняў пасля аперацый.

Канцэрт у гонар памяці Вольгі Самусік быў зладжаны яе сяброўкаю Зояю Сахончык з гурта «ZM99» у снежні 2011 года. Падчас імрэзы на сцэну мінскага клуба «Loft» выйшлі Аляксандр Ракавец і яго гурт «IQ48», Наста Шпакоўская, Леанід Нарушэвіч і яго гурт «Князь Мышкін», Алег Хаменка, Аляксандр Памідораў, Аляксандр Кулінковіч, Юрый Навумаў ды іншыя. Сабраныя грошы аддалі бацькам Вольгі на помнік.

## Ацэнкі 
У справаздачы са зборнага канцэрта з удзелам гурту «Tarpach» Алена Сабалеўская, канцэртны аглядальнік сайта «LiveSound.by», адзначала харэаграфію і вакальныя здольнасці *«выдатнай музычнай журналісткі (вакалісткі)»* у 2008 годзе.

Алег Клімаў, галоўны рэдактар «Музыкальнай газеты», успамінаў Вольгу як выдатную супрацоўніцу, якая «*заўжды рабіла цікавыя і класныя матэрыялы, сама прапаноўвала ідэі»*; з музычнагу боку, на яго думку, яна найбольш удала рэалізавалася ў гурце «žygimont VAZA». Гітарыст «Tarpach» Дзмітрый Астапук прыгадваў, што Вольга *«была творчай асобай, здольнай шмат на што»*. Пра *«з’яву ў беларускім рок-н-роле»* казаў заснавальнік і прадзюсар «Рок-Каранацыі» Юрый Цыбін. Сяргей Канановіч, гітарыст «Hasta La Fillsta», адчуваў энергію ад асобы, *«якая хацела жыць рок-музыкай»*. Лявону Вольскаму па сумесным праектам спявачка запомнілася сваёй адказнасцю і прафесійнасцю.

## Дыскаграфія 
* žygimont VAZA — *«Distortion»* (2005)
* Лявон Вольскi — *«Такога няма нідзе»* (2010)
* Hasta La Fillsta — «*№ 1*» [EP] (2010)
* Tribute to Neuro Dubel (2011)

## Відэаграфія 
* žygimont VAZA — «*Distortion*»
* Tarpach — «*Я люблю людзей*»
* Tarpach — «*Нечакана*»
* Лявон Вольскi — «*Такога няма нідзе*»
* Neuro Dubel — «*20 лет в тумане*»

## Спасылкі 
* Моманты Волі / Успаміны сяброў і калег на Experty.by
* Ольга Самусик: «Не буду же я и по улице голышом прыгать» / Інтэрв’ю Вольгі Самусік выданню Ежедневник

Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі
Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі
Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары газеты «Советская Белоруссия»
Васіль III

thumb|right|Выява з царскага тытулярніка 1672 года
**Васіль III Іванавіч** ( — ) — вялікі князь маскоўскі ў 1505—1533, сын Івана III і Софіі Палеолаг, бацька Івана IV Грознага.

## Жыццё 
Васіль не быў старэйшым сынам і стаў спадкаемцам пасля смерці Івана Маладога ў 1490 годзе і няміласці Дзмітрыя Іванавіча (сына Івана Маладога і ўнука Івана III) у 1502 годзе. Першы шлюб быў уладкаваны яго бацькам Іванам, які спачатку спрабаваў знайсці яму нявесту ў Еўропе, але скончыў справу выбарам з 1500 дзяўчын, прадстаўленых да двара для гэтай мэты з усёй краіны. Бацька першай жонкі Васіля Саламоніі, Юрый Сабураў, не быў нават баярынам. Род Сабуравых ідзе ад татарскага мурзы Чэта.

Паколькі першы шлюб быў бясплодны, Васіль дамогся разводу ў 1525 годзе, і ў пачатку наступнага (1526-га) года ажаніўся з Аленай Глінскай, дачкой літоўскага князя Васіля Львовіча Глінскага. Першапачаткова новая жонка таксама не магла зацяжарыць, але нарэшце 25 жніўня 1530 года ў іх нарадзіўся сын Іван, будучы Іван Грозны, а затым і другі сын — Юрый.

Васіль памёр 3 снежня 1533 года ад заражэння крыві, выкліканага нарывам на левым сцягне.

## Знешняя палітыка 
У знешняй палітыцы магчыма вылучыць некалькі кірункаў — казанскі, літоўскі, крымскі. Паходы на Казань ажыццяўляліся ў 1506, 1523 і 1524 гадах. У 1521 годзе быў адбіты напад на Маскву сумеснага крымска-казанскага войска, а ў 1527 годзе — крымскага войска Іслям-гірэя. На літоўскім кірунку ў выніку двух маскоўска-літоўскіх войн (1507—1508 і 1512—1522) за Вялікім княствам Маскоўскім былі замацаваны землі шэрагу вярхоўскіх княстваў, далучаных яшчэ яго бацькам Іванам III, далучаны смаленскія землі разам са Смаленскам. На бок маскавітаў перайшоў Міхаіл Глінскі.

Падчас свайго кіравання Васіль далучыў да Масквы Пскоў (1510), Смаленск (1514), Разань (1521), Ноўгарад-Северскі (1522).

## Унутраная палітыка 
У сваёй унутранай палітыцы Васіль III карыстаўся падтрымкай Царквы ў барацьбе з баярскай апазіцыяй. У 1521 мітрапаліт Варлаам быў высланы з-за адмовы ўдзельнічаць у барацьбе Васіля супраць князя Васіля Іванавіча Шамячыча. Князёў Рурыкавічаў Васіля Шуйскага і Івана Варатынскага саслаў у выгнанне. Дыпламат і дзяржаўны дзеяч Іван Бярсен-Бяклемешаў быў пакараны ў 1525 з-за крытыкі палітыкі Васіля. Максім Грэк (публіцыст), Васіян Патрыкееў (дзяржаўны дзеяч) і іншыя былі асуджаныя па той жа самой прычыне ў 1525 і 1531. На працягу кіраванні Васіля III павялічылася зямельнае дваранства, улады актыўна абмяжоўвалі імунітэт і прывілеі баяраў.

Катэгорыя:Вялікія князі маскоўскія
Катэгорыя:Цары і вялікія князі ўсяе Русі
Канцлер Расійскай імперыі

**Дзяржаўны канцлер**, у Расійскай імперыі — вышэйшы грамадзянскі чын. Згодна з табелем аб рангах 1722 адпавядаў стацкаму чыну сапраўдны тайны саветнік 1-га класа, воінскаму чыну генерал-фельдмаршала і марскому генерал-адмірал. Часцей за ўсё даваўся міністрам замежных спраў. Калі міністр меў чын II класа, ён мог менавацца віцэ-канцлерам. Агулам у Расіі ў розны час чын канцлера мелі 11 чалавек:
# 1709 — Гаўрыіл Іванавіч Галоўкін (1660—1734)
# 1740 — Аляксей Міхайлавіч Чаркаскі (1680—1742)
# 1744 — Аляксей Пятровіч Бястужаў-Румін (1693—1766), у 1758 пазбаўлены чыну канцлера, у 1762 атрымаў чын генерал-фельдмаршала
# 1758 — Міхаіл Іларыёнавіч Варанцоў (1714—1767)
# 1796 — Іван Андрэевіч Астэрман (1725—1811)
# 1797 — Аляксандр Андрэевіч Безбародка (1747—1799)
# 1802 — Аляксандр Раманавіч Варанцоў (1741—1805)
# 1809 — Мікалай Пятровіч Румянцаў (1754—1826)
# 1834 — Віктар Паўлавіч Качубей (1768—1834)
# 1845 — Карл Васільевіч Несельродэ (1780—1862)
# 1867 — Аляксандр Міхайлавіч Гарчакоў (1798—1883)

## Крыніцы 
Катэгорыя:Грамадзянскія чыны
Катэгорыя:Табель аб рангах
Гаўрыіл Іванавіч Галоўкін

{{Дзяржаўны дзеяч
 |імя        = Гаўрыіл Іванавіч Галоўкін
 |выява            = Ivan Nikitin - Портрет графа Г.И.Головкина - Google Art Project.jpg
 |апісанне выявы            = Партрэт канцлера Галоўкіна, І. Нікіцін, 1720-я гады
 |шырыня    = 280px
 |герб               = 
 |подпіс герба      = 
 |шырыня герба       =
 |пасада          = прэзідэнт Калегіі замежных спраў
 |парадак         = 1
 |сцяг               = 
 |сцяг2              = 

 |перыядпачатак       = 1717
 |перыядканец        = 1734
 |пераемнік           = граф Андрэй Іванавіч Остэрман
 |манарх             = Пётр I, Кацярына I, Пётр II, Ганна Іаанаўна
 |пасада_2          = глава Пасольскага прыказа
 |парадак_2         = 19
 |сцяг_2               = 
 |сцяг2_2              = 
 |перыядпачатак_2       = 1708
 |перыядканец_2        = 1717
 |папярэднік_2     = Пётр Паўлавіч Шафіраў
 |манарх_2             = Пётр I
 |дата нараджэння      = 1660
 |месца нараджэння     = 
 |дата смерці        = 25.7.1735 
 |месца смерці       =  
 |пахаваны          = 
 |бацька               = 
 |маці               = 
 |жонка            = 
 |дзеці               = 
 |дзейнасць       = дзяржаўны дзеяч, 
 |веравызнанне    = 
 |узнагароды            = 
{ style="background:transparent"
   
}
 |аўтограф           = 
 |вікісховішча            = 
}}
**Гаўрыіл Іванавіч Галоўкін** (; 1660—1734) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, граф, першы ў Расіі дзяржаўны канцлер, сваяк царыцы Наталлі Кірылаўны; з 1677 года быў пры царэвічы Пятры Аляксеевічу спачатку стольнікам, а пасля вярхоўным пасцельнічым.

Пры царэўне Сафіі выявіў асаблівую прыхільнасць Пятру і з тых часоў карыстаўся поўным яго даверам.

Суправаджаў цара ў першым падарожжы яго ў чужыя краі і разам з ім працаваў на верфях у Сардаме. У 1709 на Палтаўскім полі цар зрабіў Галоўкіна, які ўжо з 1706 стаяў на чале пасольскага прыказа, дзяржаўным канцлерам. У гэтым званні, якое ён захаваў да самой смерці, Галоўкін прымаў найбліжэйшы ўдзел у зносінах з замежнымі дзяржавамі і суправаджал цара ў яго падарожжах і паходах, паміж іншым і ў Пруцкім.

Пасля ўтварэння калегій (1717) Галоўкін быў прызначаны прэзідэнтам калегіі замежных спраў. Пры Кацярыне I Галоўкін быў членам Вярхоўнага тайнага савета. Імператрыца перадала яму на захаванне сваё духоўнае завяшчанне, якім прызначыла пераемнікам пасаду Пятра II, а яго - адным з апякуноў малалетняга імператара. Пасля смерці Пятра II Галоўкін (1730) спаліў гэты дзяржаўны акт, якім на выпадак бяздзетнай смерці юнага імператара пасад пакідаўся далейшым нашчадкам Пятра I, і выказаўся на карысць Анны Іаанаўны. Асабісты вораг князёў Далгарукіх, Галоўкін быў адным з галоўных чыннікаў няўдачы задумак вярхоўнікаў. 

Пры Ганне Іванаўне быў членам кабінета. Граф Рымскай імперыі з 1707 года, Галоўкін у 1710 г. атрымаў расійскую графскую годнасць.

Выбітны царадворац, які здолеў захаваць сваё значэнне пры чатырох царставаннях, Галоўкін валодаў Каменным востравам у Пецярбургу, шматлікімі будынкамі і маёнткамі, але быў надзвычай скупы.

Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі
Катэгорыя:Канцлеры Расійскай імперыі
Катэгорыя:Паплечнікі Пятра I
Катэгорыя:Члены Вярхоўнага тайнага савета
Горны дэпартамент

**Горны дэпартамент** — цэнтральная дзяржаўная ўстанова ў Расійскай імперыі па кіраванню горназаводскімі акругамі. У 1811—1863 называўся Дэпартаментаў горных і саляных спраў.

Горны дэпартамент быў створаны ў складзе Міністэрства фінансаў 13 чэрвеня 1806 (у яго былі перададзеныя справы скасаванай Берг-калегіі). Да 1861 ведаў таксама справамі дзяржаўных і прыватнаўласніцкіх горназаводскіх прыгонных сялян. У 1806 для мясцовага кіравання горнымі справамі створана 6 акруг: заводаў Уральскага хрыбта, заводаў у цэнтры Расіі (Замаскоўе), Аланецкіх і Луганскіх заводаў і інш.; іх лік стала павялічваўся, межы змяняліся. У 1807 у складзе Горнага дэпартамента заснаваны Горны савет (на правах калегіі) для разгляду «заканадаўчых і навуковых спраў» і Горная экспедыцыя для вырашэння гаспадарчых пытанняў. У снежні 1811 у Горны дэпартамент перададзеныя саляная частка і справы скасаванага Манетнага дэпартамента Мінфіна.

У 1846 для кіравання залатымі промысламі Сібіры ў Горным дэпартаменце было створана Аддзяленне прыватных залатых здабыч. У 1862 саляная частка перададзеная ў Дэпартамент розных падаткаў і збораў Мінфіна (з 1863 Дэпартамент неакладных збораў). У 1870 Горнаму дэпартаменту былі падпарадкаваныя горныя здабычы ў Царстве Польскім і створана Аддзяленне польскіх горных заводаў (скасавана ў 1881). У 1871 у вядзенне Горнага дэпартамента быў перададзены нагляд за нафтавымі промысламі.

У 1874 Горны дэпартамент перайшоў у склад Міністэрствы дзяржаўных маёмасцяў (з 1894 Міністэрства земляробства і дзяржаўных маёмасцяў) з пакіданнем манетнай і прабірнай частак у вядзенні Міністэрства фінансаў. У 1881 з Міністэрства фінансаў у Горны дэпартамент была перададзеная саляная частка і створана Салянае аддзяленне (з 1891 Аддзяленне саляных і нафтавых промыслаў).

У 1882 пры Горным дэпартаменце заснаваны Геалагічны камітэт. У 1884 у Горны дэпартамент было перададзена кіраванне Каўказскімі, у 1899 — Ліпецкімі, Старарускімі, Кемернскімі і Сергіеўскімі мінеральнымі водамі. З 1825 дэпартаментам выдаваўся друкаваны орган — «Горны часопіс». Горны дэпартамент быў ліквідаваны 21 студзеня 1918.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі
Катэгорыя:Геалогія
Дыскрэтная матэматыка

**Дыскрэ́тная матэма́тыка** – раздзел матэматыкі, які займаецца вывучэннем дыскрэтных структур (г.зн. структур, да якіх не можа ўжывацца паняцце непарыўнасці, гл. дыскрэтнасць). Частка дыскрэтнай матэматыкі, якая вывучае канечныя структуры (напрыклад, канечныя групы, графы, машыны Цьюрынга), называецца канечнай матэматыкай.

У пашыраным сэнсе дыскрэтная матэматыка падзяляецца на тэорыю лікаў, вылічальную матэматыку, матэматычную логіку, камбінаторны аналіз, а таксама новыя кірункі даследаванняў — тэорыю графаў, тэорыю кадзіравання, цэлалікавае праграмаванне, тэорыю аўтаматаў, раскладаў, ЭВМ, праграмавання і інш., у якіх аб'екты даследаванняў маюць дыскрэтны характар.

## Гісторыя 
Элементы дыскрэтнай матэматыкі ўзніклі ў глыбокай старажытнасці і развіваліся паралельна з іншымі раздзеламі матэматыкі. Напрыклад, тагачасныя тыповыя задачы, звязаныя з уласцівасцямі цэлых лікаў (вытокі тэорыі лікаў): адшуканне алгарытмаў складання і множання натуральных лікаў (Егіпет, 2-е тысячагоддзе да н.э.), задачы падсумоўвання і дзялімасці натуральных лікаў у піфагарэйскай школе (6 ст. да н.э.).

У Беларусі даследаванні па пытаннях дыскрэтнай матэматыкі пачаліся ў канцы 1950-х гадоў па ініцыятыве акадэміка Д.А. Супруненкі і вядуцца ў Інстытуце матэматыкі і Аб'яднаным інстытуце праблем інфарматыкі (ранейшая назва - Інстытут тэхнічнай кібернетыкі) НАН Беларусі і БДУ.

## Агульныя падыходы 
На практыцы найчасцей адначасова прысутнічаюць уласцівасці неперарыўнасці і дыскрэтнасці, канечнасці і бесканечнасці; пры рашэнні канкрэтных задач шырока выкарыстоўваецца прыём замены неперарыўнай мадэлі яе дыскрэтным аналагам. У дыскрэтнай матэматыцы разам з пабудовай алгарытмаў рашэння асобных задач выяўляюцца пытанні алгарытмічнай вырашальнасці, ацэнкі вылічальнай складанасці алгарытмаў, выяўлення цяжкавырашальных задач і інш.

## Літаратура 
* 
* *Яблонский С. В.* Введение в дискретную математику. — М., 1979.
* *Рейнгольд Э., Нивергельт Ю., Део Н.* Комбинаторные алгоритмы: Теория и практика: Пер. с англ. — М., 1980.
* *Пападимитриу Х. Х., Стайглиц К.* Комбинаторная оптимизация: Алгоритмы и сложность: Пер. с англ. — М., 1985.
Дыферэнцыяльнае злічэнне

**Дыферэнцыя́льнае злічэ́нне** — раздзел матэматыкі, які вывучае вытворныя і дыферэнцыялы функцый, спосабы іх вылічэння, а таксама іх ужыванне для даследавання функцый. Разам з інтэгральным злічэннем складае курс матэматычнага аналізу (ці аналізу бесканечна малых).

Аформілася ў самастойную матэматычную дысцыпліну пасля прац І. Ньютана і Г. Лейбніца, якія сфармулявалі асноўныя палажэнні дыферэнцыяльнага злічэння і паказалі ўзаемна адваротны характар аперацый дыферэнцавання і інтэгравання.

Выклікала з’яўленне новых галін матэматыкі: тэорыі радоў, дыферэнцыяльнай геаметрыі, дыферэнцыяльных ураўненняў, варыяцыйнага злічэння.

Грунтуецца на паняццях: рэчаісны лік, функцыя, ліміт, бесканечна малая, непарыўнасць і інш., якія атрымалі сучасны змест у ходзе развіцця і абгрунтавання аналізу бесканечна малых; цэнтральныя паняцці дыферэнцыяльнага злічэння — вытворная і дыферэнцыял — і распрацаваны ў дыферэнцыяльным злічэнні апарат, які звязаны з імі, даюць сродкі даследавання функцый (у тым ліку некалькіх пераменных), лакальна падобных на лінейныя функцыі або мнагачлены.

Асноўныя прыкладанні дыферэнцыяльнага злічэння звязаны з даследаваннем функцый з дапамогай вытворных: знаходзіць выпукласць і ўвагнутасць графіка функцыі, прамежкі нарастання і спадання функцый, іх найбольшае і найменшае значэнне (гл. экстрэмум), пункты перагіну і асімптоты, а таксама розныя ліміты функцый (напрыклад, віду 0/0, \infty / \infty; гл. нявызначаны выраз), якія не паддаюцца вылічэнню іншымі метадамі. Метады дыферэнцыяльнага злічэння маюць шматлікія прыкладанні ў даследаваннях актуальных праблем матэматыкі, прыродазнаўчых і тэхнічных навук.

## Літаратура 
* Дыферэнцыяльнае злічэнне //  С. 300.
* Курс вышэйшай матэматыкі. Мн., 1994.
* Гусак А. А. Высшая математика. Т. 1—2. 2 изд. Мн., 1983—84.

Катэгорыя:Матэматычны аналіз
Ламех

**Ламех** (לֶמֶדֶ) — біблейскі патрыярх (9-ы), апісаны ва ўсіх дапатопных генеалогіях. У *«Быцці» IV 16—24 J.* апісаны як патомак Каіна і, праз сваіх сыноў, пачынальнік прымітыўнай цывілізацыі. У *«Быцці» V P.* — бацька Ноя. Па-за «Быццём», узгадваецца ў Бібліі толькі ў *I. Chron. i. 3* і ў *Лукі III. 36*.

Пад пач. 20 ст. пераважным стала меркаванне, што абедзве гэтыя генеалогіі з’яўляюцца варыянтамі адаптацыі вавілонскага спісу прымітыўных цароў, і што Ламеха цяжка атаясаміць з некім з іх, і ён, магчыма, быў дапісаны ў гэтыя генеалогіі з нейкай іншай культуры.

У старэйшым тэксце Быцця IV Ламех і яго сям’я апісаныя як аўтары розных вынаходніцтваў: сам Ламех быў першым хто ўзяў больш за адну жонку (Ада і Зіла). Яго сыны — Іавал (першы пастух), Іувал (першы музыка) і Тувал (першы каваль, Тувал-Каін1, г.зн. Тувал-каваль), яго дачка — Нама («прыгожая», «прыемная», «мілая»).

Дзеі сям’і Ламеха і іх вынаходніцтвы апісваюцца быццам з гледзішча іх сучасніка, не адчуваецца ў апавяданні і паходжання сям’і з «выклятага» роду. Не выключана, што генеалогія была спачатку незалежнай ад апавядання пра Авеля, Каіна і Патоп; імя Іавал магло быць адменай імя Авель. Старажытны верш пра «помсту Ламеха, большую за крыўду ў 77 разоў» можа быць звязаным з гэтай генеалогіяй, і апісваць радасць Ламеха ад той улады і моцы, якую дае яму бронзавае кавальства; можа, аднак, быць незвязаным, і быць народнай песняй, у якой славяцца здольнасці роду Ламеха; або можа быць звязаным са старажытным паданнем пра Каіна і Авеля, у якім Каін — герой, а не злыдзень.

Генеалогія ў «Быцці» V паходзіць са Святарскага кодэкса (каля 450 да н.э.). Згодна з Самарыцянскімі рукапісамі Ламех памёр у год Патопа.

## Імя 
Паходжанне імя Ламех і яго пачатковае значэнне няясныя. Гэта магло быць імя племя або бажаства, або і тое, і другое разам. Паводле С. Дж. Бола, «Ламех» адаптацыя вавілонскага «Ламга», тытулу месяцавага бога, і сінонім «Убара» у імі Убара-Туту (Отыарт з Вероса, 9-ы з 10-ці прымітыўных вавілонскіх цароў і бацька героя вавілонскага падання пра Патоп). Паводле Спарэла, «Ламех» не можа быць выведзена з іўрыта, але можа быць звязаным з арабскім «Ялмакун» («моцны малады чалавек»)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Біблейскія персанажы
Уласная Яго Імператарскай Вялікасці канцылярыя

**Уласная Яго Імператарскай Вялікасці канцылярыя** — асабістая канцылярыя расійскіх імператараў. Была створана ў 1812 годзе для працы са справамі, якія патрабавалі асабістага ўдзелу гасудара. Была падзелена на шэсць самастойных аддзяленняў. Значэнне кожнага ўраўноўвалася міністэрскаму. У 1826 годзе былі заснаваны першае, другое і трэцяе аддзяленні Канцылярыі, у 1828 годзе — чацвёртае, у 1836 годзе — пятае, у 1842 годзе — шостае.

## Аддзяленні 
* *Першае аддзяленне* займалася падрыхтоўкай імператарскіх указаў, загадаў і рэскрыптаў, кантролем за іх выкананнем, паданнем гаспадару дакладаў і прашэнняў.
* *Другое аддзяленне* займалася парадкаваннем і кадыфікацыяй законаў.
* *Трэцяе аддзяленне (тайная канцылярыя)* займалася вышукам і следствам па палітычных справах, здзяйсняла цэнзуру, дужалася са стараверствам і сектанцтвам, расследавала справы аб жорсткасцях памешчыкаў у дачыненні да сялян і г. д.
* *Чацвёртае аддзяленне* займалася справамі дабрачыннасці: жаночай адукацыяй, прыютамі, аховай здароўя.
* *Пятае аддзяленне* кіравала дзяржаўнымі сялянамі.
* *Шостае аддзяленне* займалася арганізацыяй мірнага жыцця ў Закаўказскім краі.

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі
Катэгорыя:Канцылярыі кіраўнікоў дзяржаў
Асобая нарада па абароне

**Асобая нарада па абароне** — урадавы орган у Расіі, створаны ў 1915 годзе, падчас Першай сусветнай вайны, для арганізацыі ваеннай эканомікі. Асобая нарада па абароне здзяйсняла кантроль прадпрыемстваў, якія выраблялі прадметы баявога забеспячэння, размяркоўвала буйныя ваенныя замовы паміж рускімі і замежнымі заводамі, займалася пытаннямі забеспячэння арміі. Узначальвалася ваенным міністрам. У склад нарады ўваходзілі прадстаўнікі розных ведамстваў, Дзяржаўнай думы, Дзяржаўнага савета, грамадскіх арганізацый, дзеляў прадпрыемстваў.

## Гл. таксама 
* Асобая нарада

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі
Катэгорыя:Першая сусветная вайна
Катэгорыя:Расія пасля 1917 года
Губернскі статыстычны камітэт

**Губернскі статыстычны камітэт** — орган дзяржаўнай (урадавай) статыстыкі ў губерніях Расійскай Імперыі. 20 снежня 1834 года Імператарам зацверджаныя «Правілы для статыстычнага аддзялення пры савеце міністэрства ўнутраных спраў і статыстычных камітэтаў у губерніях». 28 студзеня 1835 года прыняты Указ Сената аб арганізацыі губернскіх статыстычных камітэтаў. Губернскія статыстычныя камітэты засноўваліся пад старшынствам грамадзянскіх губернатараў. Дзеючым кіраўніком быў сакратар камітэта. У 1855 годзе губернскія статыстычныя камітэты аднесеныя да першых інстанцый. 26 снежня 1860 года зацверджана «Палажэнне аб губернскіх статыстычных камітэтах». Паводле Дэкрэта СНК РСФСР № 67 ад 15 верасня 1918 года губернскія статыстычныя камітэты афіцыйна скасаваныя. Пачалося фармаванне савецкай дзяржаўнай статыстыкі на базе статыстычных служб губернскіх земскіх упраў.

## Літаратура 
* *Захарова И. М.* Провинциальные статистические комитеты Северо-Запада России: из истории становления отечественной статистики: автореферат дис. на соиск. учен. степ. к.ист.н. — СПб.: 2005.
* *Игумнов Е. В.* Создание губернских и областных статистических комитетов в Сибири и их научная деятельность (1835—1917 гг.). — СПб., 2010.

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі
*
Міністэрства Імператарскага Двара

**Міністэрства Імператарскага Двара** — дзяржаўны орган Расійскай імперыі, заснаваны 22 жніўня (3 верасня) 1826 года пад назвай «Міністэрства Імператарскага Двара і ўдзелаў».

Міністэрства аб’ядноўвала ўсе часткі прыдворнага ўпраўлення, па-за кантролем сената або якога бы то ні было іншай вышэйшай установы. Міністэрства ўзначальвалася міністрам Двара, які падпарадкаваўся непасрэдна імператару. Усі наказы міністр Імператарскага Двара атрымоўваў непасрэдна ад Гасудара і па справах, якія патрабуюць Высачайшага дазволу, таксама меў права ўваходзіць з дакладам прама да Государа. Такое становішча міністэрства Імператарскага Двара тлумачыцца тым, што прадметы яго дзейнасці не мелі агульнадзяржаўнага характару, а дакраналіся выключна Імператарскага Дома.

У 1858 г. да міністэрства Імператарскага Двара была далучана экспедыцыя цырыманіяльных спраў, а ў 1859 г. — Імператарская археалагічная камісія. Істотным ператварэнням ва ўсіх сваіх частках міністэрства Імператарскага Двара падвергнулася пры Аляксандры III, у сэнсе замены калегіяльнага пачатку, які панаваў датуль ва ўстановах міністэрства Імператарскага Двара, пачаткам аднаасобным. Гэтыя ператварэнні былі завершаныя выданнем новага палажэння аб міністэрстве 16 красавіка 1893 г. Па новым заканадаўстве, міністр Імператарскага Двара — галоўны начальнік над усімі часткамі прыдворнага ведамства і разам з тым міністр удзелаў і канцлер Імператарскіх і Царскіх ордэнаў. У яго галоўным вядзенні былі Імператарская акадэмія мастацтваў і Маскоўскае мастацкае таварыства. У 1893 г. была заснаваная пасада памочніка міністра Імператарскага Двара, з правамі і абавязкамі таварыша міністра.

Міністэрства ліквідавана ў пачатку 1918 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Міністэрствы Расійскай імперыі
Палавое адхіленне

**Палавое адхіленне** — паводзіны, якія з'яўляюць сабой адхіленне ад прынятай нормы ў вобласці сексуальных паводзін і жаданняў чалавека. Па міжнароднай класіфікацыі ICD-10 да адхіленняў адносяць наступныя адхіленні паводзін: педафілія, герантафілія, садызм, мазахізм, фетышызм, эксгібіцыянізм, вуаерызм, заафілія і г.д.

## Гл. таксама 
* Сексуальныя дэвіяцыі
* Спіс сексуальных адхіленняў

## Літаратура 
* Рут К. Вестхаймер Секс для "чайников" = Sex For Dummies. — 2-е изд. — М.: «Диалектика», 2007. — C. 512. ISBN 0-7645-5302-X

*
Катэгорыя:Мараль
Сексуальныя пазіцыі

**Сексуальныя пазіцыі** — спосабы ўзаемнага размяшчэння палавых партнёраў дзеля заняткаў сексам.

У адрозненне ад большасці жывёл, людзі займаюцца сексам не толькі для працягу роду, але і для атрымання задавальнення. У старажытнасці сексуальныя акты таксама насілі сакральны характар. Разнастайныя сексуальныя пазіцыі апісаныя ў шматлікіх крыніцах розных культур, пачынальна з старажытных часоў і да нашых дзён. Напрыклад, у персідскіх рукапісах апісана больш 400 розных сексуальных пазіцый. Усе пазіцыі могуць быць умоўна аб’яднаныя ў некалькі вялікіх груп: мужчына зверху, жанчына зверху, мужчына ззаду, крыжападобныя пазіцыі, бакавыя пазіцыі, пазіцыі седзячы і стоячы, а таксама змяшаныя пазіцыі, напрыклад пазіцыя «лодачка», і атлетычныя пазіцыі, патрабавальныя дадатковага спрыту і збольшага адмысловай фізічнай падрыхтоўкі.

## Сексуальныя пазіцыі ў беларускім фальклоры 
Як сведчыць беларускі фальклор, найбольш распаўсюджанай тут была класічная еўрапейская пазіцыя «мужчына зверху»:
: Не лажыся, Марка, бокам —
: Гэта табе не нарокам.
: Да лажыся правусенька:
: Будзе табе да мілюсенька.

Даволі часта ў фальклоры сустракаецца ўказанне і на пазіцыю «мужчына ззаду»:
: Як у полі, ў полі
: Пасець дзеўка коні.
: Прыйшоў да е Якаў —
: Ставіў дзеўку ракам;

а таксама «вершніца» ці «жанчына зверху»:
: Сядзіць свацця на елі,
: Распусціўшы калені.

## Літаратура 
* Лобач У. Секс і эротыка ў беларускай традыцыйнай культуры // Arche № 3(32) — 2004.
* Рут К. Вэстхаймер Секс для «чайнікаў» = Sex For Dummies. — 2-е выд. — М.: «Дыялектыка», 2007. — C. 512. ISBN 0-7645-5302-X
Квантавая фізіка

thumb|Калайдэр Тэватрон і кольцы Галоўнага інжэктара
**Ква́нтавая фі́зіка** — раздзел тэарэтычнай фізікі, у якім вывучаюцца квантава-механічныя і квантава-палявыя сістэмы, і законы іх руху. Асноўныя законы квантавай фізікі вывучаюцца ў рамках квантавай механікі і квантавай тэорыі поля і ўжываюцца ў іншых раздзелах фізікі.


Катэгорыя:Раздзелы фізікі
У СССР сексу няма

«**У СССР сексу няма**» () — крылатая фраза, крыніцай якой паслужыла выказванне Людмілы Мікалаеўны Івановай, прадстаўніцы грамадскай арганізацыі «Камітэт савецкіх жанчын» і ўдзельніцы савецка-амерыканскага тэлемоста Ленінград-Бостан «*Жанчыны гавораць з жанчынамі*», які быў запісаны 28 чэрвеня і выпушчаны ў эфір 17 ліпеня 1986 года.

Тэлемост быў арганізаваны тэлевядучымі У. Познерам і Ф. Донах'ю і быў адным з першых савецка-амерыканскіх тэлемастоў. Існуе некалькі версій таго, што менавіта сказала Л. М. Іванова.

## Асноўная версія 
Амерыканская ўдзельніца паскардзілася, што ў ЗША на тэлебачанні рэкламныя ролікі эксплуатуюць сексуальныя выявы і пацікавілася, ці няма падобнай сітуацыі ў СССР. Іванова адказала: «У нас сексу няма…», што адразу выклікала смех, які заглушыў канцоўку фразы: «…на тэлебачанні». Ва ўжытак увайшла скажоная і вынятая з кантэксту частка фразы: «У СССР сексу няма». Гэтая версія дапаўняецца відэазапісам перадачы і аповедам самога Познера.

## Альтэрнатыўная версія 
Сама Іванова ў інтэрв’ю газеце «Камсамольская праўда» выкладае іншую версію паходжання гэтай фразы:

Пачаўся тэлемост, і адна амерыканка кажа: ды вы з-за вайны ў Афганістане наогул павінны перастаць займацца сексам з вашымі мужчынамі — тады яны не пойдуць ваяваць. І пальцам увесь час тыкае. Я ёй і адказала: у СССР сексу няма, а ёсць каханне. І вы падчас вайны ў В’етнаме таксама не пераставалі спаць са сваімі мужчынамі.

Але ўсе запомнілі толькі пачатак фразы. А што, не маю слушнасці? У нас жа сапраўды слова «секс» было амаль непрыстойным. Мы заўсёды займаліся не сексам, а каханнем. Вось гэта я і мела на ўвазе.".

## Цікавыя факты 
Фраза «Сексу ў нас няма!» некалькі разоў гучыць у савецка-польскім фільме «Дэжа вю» (1988).

Катэгорыя:Ідэалагічныя клішэ
Катэгорыя:Перабудова
Катэгорыя:Гісторыя сексуальнасці
Катэгорыя:Секс і грамадства
Катэгорыя:Гісторыя тэлебачання
Катэгорыя:Рускія фразы
Катэгорыя:Саветызмы
Катэгорыя:1986 год у СССР
Асобны корпус жандармаў

**Асобны корпус жандармаў** () — ваенная паліцыя ў Расійскай імперыі. Створаны ў 1836 годзе на аснове жандармскіх дывізіёнаў корпуса ўнутранай варты і жандармскага палка. Уся краіна была падзелена на некалькі (спачатку пяць, потым восем) жандармскіх акруг, на чале якіх стаялі вышэйшыя жандармскія чыны. Акругі, у сваю чаргу, распадаліся на аддзяленні. На аддзяленне прыходзілася звычайна 2-3 губерніі; начальнікамі прызначаліся жандармскія штаб-афіцэры.

У 1880 годзе Асобны корпус жандармаў пераданы ў падпарадкаванне Міністэрсту ўнутраных спраў Расійскай імперыі. Указ 25 чэрвеня (7 ліпеня) 1882 года, захаваўшы за міністрам унутраных спраў званне шэфа жандармаў і значэнне камандуючага ўсімі ўпраўленнямі і часцямі корпуса жандармаў (за выключэннем часцей, якія знаходзяцца пры ваенных акругах), непасрэднае кіраванне корпусам даручыў аднаму з таварышаў міністра, загадчыку паліцыяй, з найменнем апошняга камандзірам асобнага корпуса жандармаў. Камандзір гэты, у страявым, інспектарскім і ваенна-судовым дачыненні, карыстаўся правамі і ўладай камандуючага войскамі ваеннай акругі; па страявой частцы ён дзейнічае праз штаб корпуса, а па прадметах, якія адносяцца да выяўлення і даследаванні злачынстваў — праз дэпартамент паліцыі міністэрства ўнутраных спраў.

Катэгорыя:З’явіліся ў 1836 годзе
Катэгорыя:Паліцыя Расійскай імперыі
Цвёрды дыск

**Назапа́швальнік на цвё́рдых магні́тных ды́сках, цвёрды дыск, жорсткі дыск, вінчэстар** () — энерганезалежная, перазапісвальная камп’ютарная запамінальная прылада. З’яўляецца асноўным сродкам захоўвання даных практычна ва ўсіх сучасных камп’ютарах.

У адрозненне ад «гнуткага» дыску (дыскеты), інфармацыя ў НЦМД запісваецца на цвёрдыя (алюмініевыя або шкляныя) пласціны, пакрытыя пластом ферамагнітнага матэрыялу, часцей за ўсё двухвокісу хрому. У некаторых цвёрдых дысках выкарыстоўваецца адна пласціна, у іншых — некалькі на адной восі. Счытвальныя галоўкі ў рабочым рэжыме не дакранаюцца да паверхні пласцін, дзякуючы праслойцы струменя паветра, утваранага пры хуткім вярчэнні. Адлегласць паміж галоўкай і дыскам складае некалькі нанаметраў (у сучасных мадэлях 5—10 нм), а адсутнасць механічнага кантакту забяспечвае доўгі тэрмін службы прылады. Пры адсутнасці кручэння дыскаў, галоўкі знаходзяцца ў бяспечнай зоне, дзе выключаны іх няштатны кантакт з паверхняй дыскаў.

Цвёрды дыск складаецца з наступных асноўных вузлоў: корпус з трывалага сплава, уласна цвёрдыя дыскі (пласціны) з магнітным пакрыццём, блок галовак з прыладай пазіцыянавання, электрапрывад шпіндзеля і блок электронікі.

## Спасылкі 
* Энцыклапедыя цвёрдых дыскаў
* 50 гадоў цвёрдым дыскам iXBT
* Праца цвёрдага дыска (відэа)

Катэгорыя:Запамінальныя прылады
Катэгорыя:Камп'ютарная перыферыя
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Філёр

**Філёр** (), *шпік* — агент Ахоўнага аддзялення ў Расіі канца XIX — пачаткі XX стагоддзя, які займаўся знешнім назіраннем і негалосным зборам інфармацыі аб асобах, якія ўяўлялі цікавасць.

Большасць філёраў былі людзьмі малаадукаванымі, і ў гэтым плане філёрская служба, нягледзячы на ўсе намаганні чыноў палітычнага вышуку, так і не змагла ў асноўным падняцца вышэй унтэр-афіцэрскага ўзроўню..

Катэгорыя:Ахоўнае аддзяленне
Катэгорыя:Паліцыя Расійскай імперыі
Вагінальны секс

**Вагінальны секс** () — від палавога акта, пад якім разумеюць, як правіла, увядзенне эрэгіраваннага палавога члена ў похву. Вагінальны секс з’яўляецца адзінным відам палавога акта, які выконвае рэпрадуктыўную функцыю.

Вагінальны палавы акт суправаджаецца зваротна-паступальным рухам пеніса ў похву (фрыкцыямі), які забяспечваецца рухамі аднаго або абодвух партнёраў. Стымуляцыя палавога органа мужчыны дасягаецца за кошт скарачэння мышц похвы; стымуляцыя жанчыны — за кошт узрушэння багатых нервовымі канчаткамі сценак похвы і дакрананняў да клітара.

Нармальным завяршэннем палавога акта лічыцца эякуляцыя партнёра. Пры трапленні спермы ў похву магчыма зачацце.

Падчас вагінальнага сексу можа адбывацца перадача шэрага захворванняў, у прыватнасці, ВІЧ (падрабязней гл. Венерычныя захворванні).

Выкарыстанне фалаімітатараў, вібратараў і іншых прадметаў для сексуальнай стымуляцыі вагінальнай зоны, а таксама некаторых лесбійскіх практык, напрыклад трыбадзізму, таксама могуць разглядацца як вагінальны секс.

## Гл. таксама 
* Анальны секс
* Бяспечны секс
* Балючы палавы акт

Катэгорыя:Формы сексуальнай актыўнасці
Трыбадзізм

thumb|Трыбадзізм
**Трыбадзізм** (ад  — церціся) — адна з формаў лесбійскай практыкі, калі партнёркі дасягаюць аргазму дзякуючы ўзаемнаму трэнню клітарамі.

У Старажытнай Грэцыі трыбадзізмам звалася лесбійскае каханне. Пад трыбадами разумеліся жанчыны, якія прадпрымаюць сумесныя палавыя дзеянні — ласкі рукамі, кунілінгус, зносіны пасродкам алізба або натуральнай выявай.

Жаночая гомасексуальнасць, па агульнапрынятым паданні антычнасці, была асабліва распаўсюджаная на востраве Лесбас (адгэтуль тэрмін «лесбійскае каханне»), а найболей вядомай жанчынай, ухваляўшай гэты выгляд кахання, была старажытнагрэчаская паэтэса — Сапфо.

## Гл. таксама 
* Фрот

Катэгорыя:Формы сексуальнай актыўнасці
Катэгорыя:Тэрміны ЛГБТ
Катэгорыя:Сексуальныя пазіцыі
Групавы секс

[thumb|Пітэр Фэндзі, [1835]]
**Групавы секс** — гэта форма сексуальных паводзін чалавека, у якой удзельнічаюць больш двух суб'ектаў адначасова. Асноўнай тэмай дадзенага артыкула з'яўляецца групавы секс у чалавека; аднак феномен, які нагадвае групавы секс, назіраўся таксама ў некаторых іншых выглядаў жывёл, напрыклад, авечак і бонабо .

Любыя сексуальныя паводзіны, практыкаванае двума людзьмі, можа быць часткай групавога сексу, гэтак жа як і некаторыя формы сексуальных паводзін, магчымыя толькі пры наяўнасці некалькіх удзельнікаў.

Тыя жа засцярогі з нагоды бяспечнага сексу, якія ставяцца да сексу «адзін на адзін», ставяцца і да групавога сексу, па тым жа самым чыннікам. Людзі, якія практыкуюць групавы секс, могуць мець больш сексуальных партнёраў, і па гэтаў прычыне могуць быць больш схільныя рызыцы захворванняў, перадаваных палавым шляхам або з большай верагоднасцю быць заражаныя ЗППП, чым людзі, мелыя меншая колькасць сексуальных партнёраў.

Групавы секс можа адбывацца паміж людзьмі розных сексуальных арыентацый (гетэрасексуальнай, гомасексуальнай і бісексуальнай) .

## Пазначэнні 
Для выгоды  практыкуюшчых групавы секс паўстала свая сістэма пазначэнняў разнавіднасцяў такога сексу. Сістэма кадавання вельмі простая і складаецца з камбінацыі літар М (мужчына) і Ж (жанчына). Напрыклад, МЖМ - гэта секс 2 мужчын з адной жанчынай. МЖЖ - мужчына з двума жанчынамі. Такая сістэма дазваляе лёгка апісаць любы акт групавога сексу. 

## Віды 
* Трыалізм
* Букакэ

## Бібліяграфія 
* Partridge, Burgo (1960). *A History of Orgies*.
* Talese, Gay (1980). *Thy Neighbor’s Wife*.

## Спасылкі 
* 
* *The Orgy*  Chapter XI from 'The ecstasies of Eros' by Stefan Beyst (1997).
* World Record: Largest Orgy
Герантафілія

**Герантафілія** (ад  *géron (gerontos)* — старац і  *philia* — любоў, сяброўства) — растройства палавой цягі, якое характэрызуецца ў хваравітай палавой цяге да асоб пажылога ўзросту. Назіраецца пры расстройствах асобы (псіхапатыя), радзей пры цяжкіх псіхічных хваробах (шызафрэнія) і ў людзей з разумовай адсталасцю (алігафрэнія).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Сексуальныя дэвіяцыі
Эксгібіцыянізм

**Эксгібіцыянізм** ( — *выстаўляць*, *паказваць*) — дасягненне сексуальнага задавальнення шляхам дэманстрацыі голага цела або яго частак, напр. ягадзіц, палавых органаў іншым асобам. Таксама эксгібіцыянізмам лічыцца заняцце сексам пры наяўнасці гледачоў. У міжнароднай класіфікацыі хвароб эксгібіцыянізм класіфікуецца як разладжанне сексуальных схільнасцяў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сексуальныя дэвіяцыі
Парахрысціянскія секты

**Парахрысціянскіе секты** (**псеўдахрысціянскія**, **постхрысціянскія**, **псеўдабіблейскія** і інш.), секты, якія дэкларуюць Біблію асновай свайго веравучэння, але ў той жа час маюць вучэнне іх лідараў, якое аформлена ў выглядзе ператлумачэння Пісання і якое моцна скажае біблейскае вучэнне. Ступень сувязі вучэння гэтых сект з хрысціянствам розная. Да буйнейшых (на тэрыторыі СНД) псеўдахрысціянскіх сектаў адносяць:

* Сусветная царква Бога
* Царква Хрыста (Boston Movement)
* Памесная (Мясцовая) царква Уітнеса Лі («Жывы Паток»)
* Багародзічны цэнтр (Вісарыёнаўцы)
* Дзеці Бога («Сям'я»)
* Сведкі Іеговы
* Мармоны
* Скапцы

У шмат якіх псеўдахрысціянскіх сектах у большай ці меншай ступені праяўляюцца рысы неаязычніцкага акультнага руху Нью эйдж. Шэраг сектаў сувязь з хрысціянствам мае толькі на ўзроўні некалькіх тэрмінаў ці персанажаў (напрыклад, Секта Муна).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Секты
Катэгорыя:Парахрысціянскія канфесіі
Уран

*Уран, бог у старажытнай Грэцыі
*Планета Уран
*Уран, хімічны элемент
Алофі

**Алофі** () — пасёлак, адміністрацыйны цэнтр тэрыторыі Новай Зеландыі — вострава Ніуэ ў паўднёвай частцы Ціхага акіяна. Насельніцтва — 614 чал. (2001), 581 чал. (2006).

Катэгорыя:Населеныя пункты Аўстраліі і Акіяніі
Катэгорыя:Ніуэ
Катэгорыя:Сталіцы Акіяніі