open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чэмпіянат свету па футболе 1934

**II чэмпіянат свету па футболе** (27 мая — 10 чэрвеня 1934, Італія). Чэмпіён — зборная каманда Італіі.

## Матчы 
Першы чэмпіянат свету быў настолькі паспяховым, што жаданне прыняць удзел у другім розыгрышы выказала большая колькасць каманд, чым планавалася дапусціць у фінальную стадыю (32 замест 16). Таму чэмпіянат стаў першым, якому папярэднічалі адборачныя матчы.

Чэмпіёны свету уругвайцы не даравалі еўрапейцам адмовы прыняць удзелу ў першым розыгрышы і разам з Балівіяй і Парагваем не паехалі ў Італію. Дзякуючы гэтаму Аргенціна і Бразілія атрымалі права згуляць у фінальным турніры без адборачнага раунда. Гэта быў першы і апошні выпадак на дадзены момант, калі папярэдні ўладальнік Кубка свету не патрапіў на наступны чэмпіянат (і толькі з-за асабістай адмовы).

Некаторыя адборачныя матчы еўрапейскіх каманд апынуліся напоўненымі барацьбой. Гаспадарам чэмпіянату прыйшлося пазмагацца з грэкамі, якія былі пераможаны на стадыёне «Сан-Сыра» з лікам 4:0. Матч у адказ у Афінах не адбыўся з-за адмовы грэчаскай каманды, якая атрымала буйную паражэнне. Гэты чэмпіянат таксама стаў адзіным, дзе гаспадары вымушаны былі прымаць удзел у адборачным турніры.

Самыя моцныя еўрапейскія зборныя таго часу - Аўстрыя і Венгрыя — апынуліся ў адной адборачнай групе, але адмовіліся гуляць паміж сабой, аддаючы перавагу разграміць больш слабых балгараў. Венгры згулялі 2 гульні з Балгарыяй, а аўстрыйцы толькі адну, але ўсе матчы балгары прайгралі і ўжо не маглі прэтэндаваць на паездку на чэмпіянат свету.

У адборачным турніры здарыўся яшчэ адзін скандал. У ходзе адборачнага матча румынаў супраць швейцарцаў Румынія выпусціла на поле незаяўленага гульца Юліу Бараткі. Матч скончыўся з лікам 2:2, але неўзабаве факт раскрыўся і румынам прысудзілі паражэнне з лікам 2:0. За другую пуцёўку давялося змагацца супраць югаславаў. Апошнім можна было згуляць унічыю, аднак румыны дамагліся перамогі з лікам 2:1. Восем разоў румынаў ратаваў ад вылету каркас брамы.

Каманда з Ірландыі была выбітая бельгійцамі з-за горшай розніцы забітых і прапушчаных мячоў, хоць разрыў быў усяго ў адзін гол. Гэта быў першы выпадак прымянення розніцы забітых і прапушчаных мячоў у сусветнай практыцы. Таксама характэрна, што матч Нідэрланды-Бельгія судзіў будучы прэзідэнт ФІФА Стэнлі Роўз. Зборная ЗША занадта позна падала заяўку на ўдзел і ўжо ў Рыме згуляла кваліфікацыйны матч супраць Мексікі. У першы круг чэмпіянату свету яны трапілі, але адразу ж пацярпелі разгромную паражэнне ад італьянцаў з лікам 1:7.Упершыню на чэмпіянаце свету ўдзельнічала каманда з Афрыканскага кантынента - Егіпет. У кваліфікацыйным раўндзе яны не пакінулі шанцаў палестынцам, абыграўшы іх у двух сустрэчах з вынікамі 7:1 і 4:1.

## Першы раўнд 
----

----

----

----

## Спасылкі 
* Афіцыйная статыстыка ЧС 1934
* Статыстыка ЧС 1934, сайта RSSSF
* ЧС-1934 
* Чэмпіянат свету ў Італіі
Шаньсі

**Шаньсі** (па-кітайску: 山西, *Shānxī*) — правінцыя ў цэнтральным Кітаі. Сталіца і самы буйны горад — Таюань. Мяжуе з правінцыямі Хэбэй (河北), Шэньсі (陕西), Хэнань (河南) і Унутранай Манголіяй (内蒙古).

## Геаграфія 
Правінцыя Шаньсі ляжыць паміж Паўночнакітайскай раўнінай і сярэдняй часткай ракі Хуанхэ, па якой праходзіць натуральная мяжа правінцыі на захадзе і поўдні. Уздоўж паўночнай мяжы цягнецца Вялікая Кітайская Сцяна. На захадзе Шаньсі мяжуе з правінцыяй Шэньсі, на поўдні з правінцыяй Хэнань, на ўсходзе з правінцыяй Хэбэй і на поўначы з аўтаномным раёнам Унутраная Манголія.

]]
Большая частка правінцыі знаходзіцца на вышыні звыш 1000 метраў над узроўнем мора. Горныя ландшафты складаюць 67,5 % плошчы правінцыі і займаюць пераважна паўночна-заходнюю частку тэрыторыі. Найбольш значнымі горнымі масівамі з’яўляюцца горы Люйлян (да 2831 м), Тайхан (да 2322 м), Вутай (да 3058 м), Хэншань (да 2017 м) і Тайюэ (да 2567 м). Шаньсі ляжыць ва ўсходняй частцы лёсавага плато.

Клімат у Шаньсі халодны і сухі. Сярэднегадавая тэмпература на поўначы складае каля 5&nbsp;°C, на поўдні каля 15&nbsp;°C. На поўначы толькі на працягу чатырох календарных месяцаў не бывае маразоў, на поўдні — на працягу сямі месяцаў. Сярэднегадавы ўзровень ападкаў паніжаецца з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і складае ад 350 да 700 міліметраў. Каля 60 % ападкаў прыходзіцца на лета.

Найбуйнейшымі рэкамі з’яўляюцца Хуанхэ, Фэнхэ, Санганхэ і Хутхохэ.

Важнейшыя гарады, акрамя сталіцы — Таюаня: Татун, Юйцсы, Янцюань, Чанджы, Лінфэн, Дзінчэн, Юнчэн.

## Гісторыя 
Шаньсі адносіцца да правінцый, у якіх адбывалася зараджэнне кітайскай культуры. У перыяд неаліта тут, між іншым, утварылася ранняя дынастыя Ся. Да гэтага ядра ў першую чаргу адносяцца паўднёвыя тэрыторыі з пладароднымі лёсавымі землямі. Археалагічныя знаходкі на поўначы правінцыі сведчаць таксама аб тым, што гэты рэгіён уваходзіў у склад зямель дынастыі Джоў (1100 — 771 да нашай эры).

У Эпоху ваюючых царстваў тэрыторыі правінцыі належалі царству Чхао. Пасля ўз’яднання імперыі Цынь Шыхуанам Шаньсі заўсёды ў складзе Кітая. Пры дынастыі Хань непадалёку ад горада Татун пачынае развівацца здабыча вугалю. З 1937 па 1945 правінцыя знаходзілася пад японскай акупацыяй.

## Дэмаграфія 
Згодна з перапісам насельніцтва 2002 года, у правінцыі налічвалася 32.368.083 прадстаўнікоў народнасці хань, што складала 99,68 % ад агульнай колькасці яе насельніцтва. Пасля ханьцаў найбольш значнымі этнічнымі групамі з’яўляюцца хуэй (0.19 %), маньчжуры (0.04 %), манголы (0.03 %) і мяо (0.01 %).

## Эканоміка 
Да зямельных багаццяў правінцыі ў першую чаргу адносіцца вугаль. Маюцца таксама залежы і іншай сыравіны, напрыклад, баксітаў, медзі, алюмінія і серы. Вугальны басейн займае 37 % плошчы Шаньсі і змяшчае 200 мільярдаў тон вугалю, што адпавядае 1/3 агульнай колькасці залежаў вугалю ў Кітаі. Шаньсійскі вугаль ідзе на экспарт, а таксама пастаўляецца ў больш за 20 іншых адміністрацыйных адзінак Кітая.

## Вядомыя асобы 
* Бо Цзюі
* Сыма Гуан

## Гл. таксама 
* Горад Сіньджоў

## Літаратура 
* Шаньсі //  С. 370—371.

## Спасылкі 
* Энцыклапедыя кітайскіх рэгіёнаў: Шаньсі (*на рускай мове*)

Катэгорыя:Правінцыі Кітая
Шарон

**Шарон**:
* Шарпак (Шарон)

## Прозвішча 
* Аляксандр Эцьен Шарон — французскі музыказнавец
* Арыэль Шарон — прэм’ер-міністр Ізраіля (2001—2006)
Шарош

**Шаро́ш** — намнажэнне рыхлага губчастага лёду, якое ўзнікае на вадаёмах з выплага на паверхню вады ўнутрыводнага лёду. Можа з'яўляцца перад ледаставам пры пераахалоджанні вады ніжэй за 0 °C, пераважна на хуткаплынных рэках, ніжэй палонак і гідравузлоў. Можа рухацца ўніз па цячэнні або намнажацца пад лёдам і гэтак выклікаць рэзкі пад'ём вады.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гідралогія
Катэгорыя:Гляцыялогія
Шарпак

**Шарпа́к**, або **шаро́н** — адзін з відаў ледзяной скарынкі на паверхні снегу (ці, у выніку наступных снегападаў, у больш глыбокіх пластах) снежнага покрыва, якая ўтвараецца ў выніку падтайвання і наступнага замярзання снегу або ў выніку ветравога ўшчыльнення (ветравы шарпак). Ён аддзелены ад глебы пустотамі і абапіраецца на асобныя земляныя камякі, расліны і іншае. У гарах слабае счапленне шарпаку з верхнімі ці ніжнімі пластамі снегу можа стаць прычынай лавін.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Снег
Швайпольт Фіёль

**Швайпо́льт Фіёль** (; каля 1460, Нойштат-на-Айшы — 7 мая 1525/16 мая 1526) — славянскі першадрукар.

Паходжаннем немец з Франконіі, каталіцкага веравызнання. Пераехаў у Кракаў у 1479 годзе, быў майстрам гафцярскай справы (вышывання золатам па тканіне). На сродкі заможнага кракаўскага мешчаніна Яна Тужона заснаваў друкарню з кірылічнымі шрыфтамі, зробленымі Рудольфам Барсдорфам з Браўншвайга. Зберагліся чатыры выдадзеныя Фіёлем кнігі набажэнстваў на царкоўнаславянскай мове.

У двух з іх — «Актоіху» або «Васьмігласніку» (1491) і «Часаслове» (1491), ёсць кароткае пасляслоўе ў форме калафона.

Характарызуючы іншую ўключаную ў «Часаслоў» рэмарку ад выдаўца, Канстанцін Калайдовіч у 1819 годзе ўбачыў у ёй «*рускую мову ў простанародным польскім або, правільней, беларускім вымаўленні*» («*руской язык в простонародном польском или, правильнее, белорусском выговоре*»).

У дзвюх іншых кнігах — «Трыёдзі поснай» (не датавана) і «Трыёдзі кветнай» (1492), няма выходных звестак.

Імаверна, кірылічнае кнігавыдавецтва было камерцыйным прадпрыемствам, разлічаным на шырокі рынак праваслаўнага рэгіёну Усходняй Еўропы.

У лістападзе 1491 года Фіёля арыштавалі па падазрэнні ў ерасі, неўзабаве па вызваленні ён пакінуў Кракаў. Жыў у Левачы ў Славакіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*  С. 371.
* 
* *Немировский Е. Л.* Начало славянского книгопечатания. — , 1971.
* *Немировский Е. Л.* Описание изданий типографии Швайпольта Фиоля // Описание старопечатных изданий кирилловского шрифта. — , 1979.
* *Немировский Е. Л.* Начало славянского книгопечатания кирилловским шрифтом // Книга: исследования и материалы. — , 1991. — Сб. 63.
* 
* Ісаєвич Я. Українське книговидання: витоки, розвиток, проблеми — Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України, 2002. — 520 с.

## Спасылкі 
* Актоіх Швайпольта Фіёля. — Кракаў, 1491. Факсіміле на сайце РДБ.
* Часаслоў Швайпольта Фіёля. — Кракаў, 1491. Факсіміле на сайце РДБ.
* Трыёдзь посная Швайпольта Фіёля. — Кракаў, каля 1493. Факсіміле на сайце РДБ.
* Трыёдзь каляровая Швайпольта Фіёля. — Кракаў, каля 1493. Факсіміле на сайце РДБ.

Катэгорыя:Нойштат-на-Айшы
Катэгорыя:Друкары інкунабулы
Ханс-Георг Шварцэнбек

**Ханс-Георг Шварцэнбек** (; нар. ) — нямецкі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1974 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1974
Школа і жыццё (1943)

**«Школа і жыццё»** — педагагічны часопіс. Выдаваўся пэўны час з 1943 года пад кантролем германскіх улад. Замяніў часопіс «Беларуская школа».

## Крыніцы 
Катэгорыя:Часопісы Беларусі
Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)
Шлях

**Шлях** (&nbsp;— лінія) — скалярная велічыня, якая ўяўляе сабой даўжыню траекторыі руху цела (матэрыяльнага пункта) за дадзены перыяд часу.

Шлях цела, якое рухаецца, заўсёды большы за нуль. Гэта справядліва і ў выпадку, калі перамяшчэнне цела роўнае да нуля, што азначае зварот цела ў пачатковы пункт.

Велічыня шляху заўсёды большая (ці, прынамсі, не меншая), чым велічыня перамяшчэння за той жа адрэзак часу. Геаметрычна гэта ілюструецца тым фактам, што даўжыня крывой, што злучае два пункты, не можа быць меншай за велічыню прамой, што злучае гэтыя ж два пункты.

Шлях можна знайсці як інтэграл ад перамяшчэння па траекторыі руху:

s = \int \limits_{\mathbf r_1}^{\mathbf r_2} dr

Катэгорыя:Кінематыка
Аўгуст Людвіг Шлёцэр

**Аўгуст Людвіг Шлёцэр** (; , Гагштат — , Гётынген) — нямецкі і расійскі гісторык, філолаг, публіцыст і статыстык.

## Біяграфія 
Вучыўся ва універсітэтах Вітэнберга і Гётынгена. У 1761 годзе прыехаў у Расійскую імперыю ў якасці хатняга настаўніка дзяцей гісторыка Герарда Мілера. Па яго пратэкцыі трапіў у Імператарскую акадэмію навук дзе працаваў у 1761-1767 гадах, ад'юнкт з 1762 года. Шлёцэр першы, хто заняўся вывучэннем арыгінала Радзівілаўскага летапісу, які трапіў у бібліятэку акадэміі падчас Сямігадовай вайны. Ганаровы член і прафесар рускай гісторыі акадэміі з 1765 года. Адзін з аўтараў так званай «нарманскай тэорыі» узнікнення дзяржаўнасці ва Усходняй Еўропе — Русі. Вёў навуковую палеміку з Міхаілам Ламаносавым, садзейнічаў публікацыі «Гісторыі Расійскай» Васіля Тацішчава. У 1768 годзе вярнуўся ў Германію, атрымаў месца прафесара Гётынгенскага універсітэта, выкладаў гісторыю і статыстыку. 3 1769 — замежны ганаровы член Расійскай імператарскай акадэміі навук. Аўтар прац па старажытнаславянскай граматыцы, гісторыі, палеаграфіі. У 1803 годзе за працы па гісторыі ўзнагароджаны расійскім Ордэнам Святога Уладзіміра IV ступені і атрымаў дваранскую годнасць. 3 1804 года член Таварыства гісторыі і старажытнасцяў расійскіх. У апошнія гады жыцця прызнаў і даказваў аўтэнтычнасць «Слова пра паход Ігараў». Працы Шлёцэра мелі вялікі навуковы рэзананс у расійскай гістарыяграфіі 2-й паловы XVIII — XX ст.

## Творы 
* «Несторъ. Russische Annalen in ihrer Slavonischen GrundSprache: verglichen, von SchreibFelern und Interpolationen moglich gereinigt, erklart, und ubersetzt, von August Ludwig von Schlozer, Hofrath und Professor der StatsWissenschaften in Gottingen, des Kaiserl[ichen] Russischen Ordens des heil[igen] Wladimirs 4ter Klasse Ritter». Gottingen: bei Heinrich Dieterich, 1802—1805, Teile 1-4; von Vandenhoek und Ruprecht, 1809, Teil 5.; *яе пераклад на рускую*: «Нестор. Русские летописи на древнеславянском языке, сличенные, переведенные и объясненные А. Шлецером». СПб., 1808.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Большой биографический словарь. — М., 2007.

Катэгорыя:Гісторыкі Германіі
Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Гельмут Шон

**Гельмут Шон** (;  — ) — нямецкі футбольны трэнер, які прывёў зборную ФРГ да перамогі ў чэмпіянаце свету 1974.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Германіі
Катэгорыя:Ігракі ФК Герта Берлін
Катэгорыя:Ігракі ФК Санкт-Паўлі
Катэгорыя:Ігракі ФК Дрэзднер
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Трэнеры ФК Саарбрукен
Катэгорыя:Трэнеры зборнай Саара па футболе
Катэгорыя:Трэнеры-пераможцы чэмпіянатаў свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1974
Арнольд Шонберг

**Арнольд Шонберг** ( — ) — аўстрыйскі, а потым амерыканскі , педагог, дырыжор, музыказнавец, мастак. Заснавальнік атанальнай музыкі і 12-тонавай тэхнікі кампазіцыі. Адзін з найбольш уплывовых кампазітараў XX стагоддзя.

## Біяграфія 
Арнольд нарадзіўся ў сям’і нямецкіх яўрэяў, што жылі ў венскім раёне Леапольдштат (былое гета). Ягоная маці была прафесійнай піяністкай, аднак у музыку Арнольд пайшоў сам, адзіным ягоным музычным настаўнікам быў Аляксандр фон Цамлінскі. У 1890-х гг. ён зарабляў грошы аркестроўкай аперэт. У той жа час ён піша кампазіцыю «Прасветленая ноч» () для струннага секстэта. Пазней ён зрабіў таксама аркестравую версію «Ночы». Ягоны талент хутка заўважылі Густаў Малер і Рыхард Штраўс. Пазней Штраўс, што пісаў больш кансерватыўную музыку, перапыніў сяброўства з Арнольдам. А Малер застаўся сябрам Шонберга і працягваў клапаціцца аб ім, нават калі перастаў разумець ягоныя новыя творы. Шонберг скептычна ставіўся да музыкі Малера, аднак апошні больш за ўсіх уплываў сваёю творчасцю на яго, і таму Шонберг пазней назаве яго «святым».

У 1898 годзе Арнольд Шонберг перахрысціўся з іўдзейства ў лютэранства і заставаўся лютэранінам да 1933 года.

У 1904 годзе Шонберг пачаў настаўнічаць, сярод ягоных студэнтаў былі Антон Веберн і Альбан Берг, у будучыні — знакамітыя кампазітары.

Улетку 1908 г. жонка Мацільда кінула Арнольда і пайшла да мастака Рычарда Герстла (які потым забіў сябе, калі яна вярнулася да Арнольда), і гэта пакінула глыбокі адбітак у творчасці Шонберга. Ён радыкальна пераглядзеў свае погляды на гук, напісаў першую атанальную кампазіцыю — «Ты прыхінулася да серабрыстае вярбы» (), а таксама атанальны «Другі струнны квартэт», дзе ў заключнай частцы дадае голас, што пяе вершы нямецкага паэта-містыка Штэфана Георге.

У 1910 годзе ён напісаў працу «Навучанне Гармоніі». У гэты час (1912) ён піша цыкл песень «Месяцовы П’еро» (, op. 21) на вершы Альберта Жыро, дзе ён упершыню выкарыстоўвае метад *Sprechstimme* (які ён сам і вынайшаў) — вакальны рэчытатыў паміж маўленнем і пяяннем.

У 1920-я гг. ён стварыў 12-тонавы метад пабудовы кампазіцыі, які потым пераўтварыўся ў серыялізм. Метад знайшоў прыхільнікаў сярод студэнтаў Шонберга, што ўтварылі г. зв. *«Другую венскую школу»* музыкі. Шонберг піша другую значную тэарэтычную працу — «Асновы музычнай кампазіцыі»

У 1933 годзе з-за прыходу да ўлады нацыстаў Шонберг эмігруе ў Парыж, дзе аднаўляе сваю іўдзейскую веру. Потым ён пераязджае ў ЗША, дзе выкладае ў Кансерваторыі Малкіна (Бостан), Універсітэце Паўднёвай Каліфорніі і Каліфарнійскім універсітэце. У 1941 годзе Шонберг зрабіўся грамадзянінам ЗША.

На працягу 1930-х гг. ён працуе над операй «Майсей і Аран», якую так і не скончыў. У 1951 годзе Арнольд Шонберг памірае.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Оперныя кампазітары
Катэгорыя:Экспрэсіянізм
Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя
Катэгорыя:Тэарэтыкі музыкі
Катэгорыя:Пахаваныя на Цэнтральных могілках Вены
Эфект Штарка

**Эфект Штарка, з’ява Штарка** — з’ява расшчаплення і зруху ўзроўняў энергіі атамаў, малекул і крышталёў пад уздзеяннем  знешняга электрычнага поля. Адкрыты ў 1913 годзе нямецкім фізікам І. Штаркам.

У атмасферах зорак эфект Штарка ўзнікае, напрыклад, пры праходжанні зараджаных часціц побач з паглынаючым або выпраменьваючым атамам. Вымярэнне пашырэння спектральных ліній, абумоўленага эфектам Штарка, дазваляе ацаніць канцэнтрацыю зараджаных часціц у атмасферах зорак.

## Літаратура 
* 
* *Ельяшевич М. А.* Штарка эффект  // Вялікая савецкая энцыклапедыя

Катэгорыя:Квантавая механіка
Пячора Шульган-Таш

**Шульга́н-Таш**, **Ка́пава пячора** — карставая пячора ў Бурзянскім раёне, Башкартастан, Расія. Знаходзіцца ў запаведніку «Шульган-Таш», на правым беразе р. Белай, за 200 км на паўднёвы ўсход ад Уфы.
Шырока вядомая дзякуючы знойдзенаму ў ёй палеалітычныму жывапісу, узрост якога ацэньваецца ў 16 тысяч гадоў.

Пячора ўяўляе сабой слабаразгалінаваную трохпавярховую спелеасістэму працягласцю каля 3 км з вертыкальнай амплітудай 165 м (з улікам сіфонных падводных поласцей) з вялікімі заламі, галерэямі, падземнымі азёрамі і ракой. З трох гіпсаметрычных узроўняў ніжні займае рака Падземны Шульган, якая і ўтварыла гэтую пячору.

 
Наскальныя малюнкі былі адкрыты заолагам запаведніка А. В. Руміным у 1959 г. У 1960—1964 гг. жывапіс вывучаўся О. Н. Бадэрам. З пачатку 1980-х гадоў даследаванні працягваюцца В. Е. Шчалінскім з супрацоўнікамі. Агульная працягласць усіх даследаваных хадоў пячоры ў двух ярусах — каля 2 км. Каля 40 малюнкаў мамантаў, насарога, коней, бізона і розных знакаў, зробленых чырвона-бурай охрай. У пячоры вядуцца раскопкі, пры якіх выяўленыя камякі охры і вапняковая камлыга з малюнкам, якая адвалілася ад сцяны. Радыевугляродная дата пласта — 14680±150.

Пячора ўваходзіць у спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Расіі.
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Калекцыя малюнкаў пячоры Шульган-Таш  
* Віртуальны тур па наваколлю пячоры Шульган-Таш  
* Капава пячора на сайце «Наш Урал»  
* Пра Капаву пячору на сайце Башкірскага дзяржаўнага ўніверсітэта  

Катэгорыя:Пячоры Расіі
Катэгорыя:Бурзянскі раён
Шылела

**Шыле́ла**, або **шыля́ла** (), або **блэктарн** (літар.: *цёрн*), або **«ірландская дубінка»** — традыцыйная зброя, спартыўны снарад, сродак ірландскага бою на дубінкі (бата), прадмет культуры ірландскага народу. Наогул, пад агульнай назвай «ірландскай дубінкі» існавалі розныя ўстаноўленыя віды (гл. лорга-ярнай, кліт-альпін). Адзін з асноўных і найбольш вядомых — драўляны кій даўжынёю каля 1,2 м (чатыры футы), абавязкова прамы і аднолькавы таўшчынёю і тугасцю ўздоўж сябе. Найлепшым матэрыялам традыцыйна лічыўся цёрн (адсюль адна з назваў), але таксама ўжываліся ясень, дуб, арэх.

Катэгорыя:Халодная зброя
Шырокадзюбыя

**Шырокадзюбыя** (*Eurylaimidae*) — сямейства птушак у атрадзе вераб'інападобных (Passeriformes). У сямейства шырокадзюбых уваходзяць 8 родаў і 14 відаў.

## Роды і віды 
* *Calyptomena*
** Рагадзюба Хоуза (*Calyptomena hosii*)
** Рагадзюба смарагдавая (*Calyptomena whiteheadi*)
** Каліптамена зялёная (*Calyptomena viridis*)
* *Corydon*
** Шырокадзюб суматранскі (*Corydon sumatranus*)
* *Cymbirhynchus*
** *Cymbirhynchus macrorhynchos*
* *Eurylaimus*
** *Eurylaimus steerii*
** Рагадзюба чорнажоўтая (*Eurylaimus ochromalus*)
** *Eurylaimus javanicus*
* *Psarisomus*
** *Psarisomus dalhousiae*
* *Pseudocalyptomena*
** Шырокадзюб Грауэра (*Pseudocalyptomena graueri*)
* *Serilophus*
** Шырокадзюбка серабрыстая (*Serilophus lunatus*)
* *Smithornis*
** *Smithornis sharpei*
** Шырокадзюба капскі (*Smithornis capensis*)
** Шырокадзюба чырвонабокі (*Smithornis rufolateralis*)
Шылка (рака)

**Шы́лка** () — рака ў Забайкальскім краі Расіі, левы прыток Амура.

Даўжыня ракі 560 км, разам з ракой Анон — 1560 км. Плошча вадазбору 206 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 550 м³/сек (521 м³/сек за 149 км ад вусця). Найбольшы расход вады 11&nbsp;400 м³/с зафіксаваны ў 1958 годзе. Працякае ў глыбокай даліне паміж Шылкінскім і Амазарскім хрыбтамі на поўначы і Баршчовачным хрыбтом на поўдні. Рака сплаўная.

Асноўныя прытокі: Нярча, Куэнга, Чорная.

На рацэ гарады Шылка і Срэценск.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Ши́лка // География. Современная иллюстрированная энциклопедия. Ч. 2: М—Я. / А. П. Горкин — М.: Росмэн, 2006. — 146 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-353-02443-5. — (Современная иллюстрированная энциклопедия «Росмэн». География)
* Шилка // *Мельников А. В.* Топонимический словарь Амурской области — Блаовещенск, 2009. — С. 20. — 242 с.

Катэгорыя:Прытокі Амура
Катэгорыя:Рэкі Забайкальскага края
Гаэтана Шырэа

**Гаэтана Шырэа** (; , Чарнуска-суль-Навілья, Італія — , Бабск, Польшча) — італьянскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1982 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Італіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус
Катэгорыя:Ігракі ФК Аталанта
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Італіі
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1982
Ханс Шэфер

**Ханс Шэфер** (;  — ) — нямецкі футбаліст, паўабаронца і нападнік. Чэмпіён свету 1954 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Кёльн
Катэгорыя:Футбалісты аднаго клуба
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1954
Эвералду

**Эвера́лду Ма́ркіс да Сі́лва** (; ,  — , ) — бразільскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1970 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
* Артыкул пра Эвералду на афіцыйным сайце «Грэміу»  
* Артыкул пра Эвералду на сайце «Gremio1983.blogspot.com» 

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Грэміу
Катэгорыя:Ігракі ФК Жувентуды
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах
Эдылсан да Сілва Ферэйра

**Эды́лсан да Сі́лва Ферэ́йра** (; ) — футбаліст зборнай каманды Бразіліі. Нападнік. Чэмпіён свету 2002.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Гуарані Кампінас
Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас
Катэгорыя:Ігракі ФК Бенфіка Лісабон
Катэгорыя:Ігракі ФК Касіва Рэйсал
Катэгорыя:Ігракі ФК Карынтыянс
Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу
Катэгорыя:Ігракі ФК Крузейру
Катэгорыя:Ігракі ФК Віторыя Салвадор
Катэгорыя:Ігракі ФК Аль-Айн
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Каэтану
Катэгорыя:Ігракі ФК Васка да Гама
Катэгорыя:Ігракі ФК Нагоя Грампус
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Салвадоры
Генры Эдзінгтан

**Генры Эдзінгтан, 1-ы віконт Сідмут** (,  — ) —— 17-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі. Належаў да партыі Торы.

Бацька Генры Эдзінгтана, Энтані Эдзінгтан, быў асабістым урачм Уільяма Піта-старэйшага. Асаблівасць становішча бацькі паслужыла цеснаму сяброўству ў дзяцінстве Генры і Уільяма Піта-малодшага. Заключаны ў сакавіку 1802 года Ам’енскі мір з Францыяй негатыўна паўплываў на стан краіны. Фінансавы крызіс, страта кантынентальных рынкаў, неўраджаі прывялі да голаду і сацыяльных хваляванняў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Эдгар Этэлінг

**Эдгар Этлінг** (; каля 1051 Венгрыя — каля 1125) — унук Эдмунда Жалезнабокага, апошні прадстаўнік Уэсекскай каралеўскай дынастыі, абвешчаны (але не каранаваны) каралём Англіі ў перыяд нармандскага заваявання 1066 г. Пазней ён актыўна ўдзельнічаў у англасаксонскім супраціўленні Вільгельму Заваёўніку, але быў вымушаны скарыцца і пакінуць прэтэнзіі на англійскі прастол.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Stenton, F. Anglo-Saxon England. — Oxford, 1971, ISBN 978-0-19-821716-9
* Poole, A. L. From Domesday Book to Magna Carta 1087—1216. — Oxford, 1956, ISBN 978-0-19-821707-7

Катэгорыя:Каралі англійскія
Катэгорыя:Англасаксонскі перыяд
Катэгорыя:Нармандскае заваяванне Англіі
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Катэгорыя:Удзельнікі Першага крыжовага паходу
Катэгорыя:Уэсекская дынастыя
Эдмілсан

**Жазэ́ Эдмі́лсан Го́міс Мара́іс** (; ), больш вядомы як проста **Эдмілсан** — футбаліст зборнай каманды Бразіліі. Абаронца. Чэмпіён свету 2002.
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Паўлу
Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпік Ліён
Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона
Катэгорыя:Ігракі ФК Вільярэал
Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Сарагоса
Катэгорыя:Ігракі ФК Сеара
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Жонас Эдуарду Амерыку

**Жо́нас Эдуа́рду Аме́рыку**, таксама **Э́ду** (; ) — бразільскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1970 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

## Узнагароды 
### Камандныя 
* Чэмпіён свету 1970
* 4-е месца на чэмпіянаце свету 1974
* Чэмпіён штата Сан-Паўлу 1967, 1968, 1969, 1973, 1977 гадоў.
* Чэмпіён штата Амазонас 1983, 1984 гадоў.
* Уладальнік Кубка Бразіліі 1965 года.
* Пераможца Турніру Рыа — Сан-Паўлу 1966 года.
* Пераможца Рэкопа 1968

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Дон-Боску
Катэгорыя:Ігракі ФК Насьянал Манаус
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Крыштован
Катэгорыя:Ігракі ФК Тыгрэс УАНЛ
Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнасьянал
Катэгорыя:Ігракі ФК Карынтыянс
Катэгорыя:Ігракі ФК Сантус
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Электраскоп

thumb|Прасцейшы электраскоп

**Электраско́п** — прасцейшая прылада, што выкарыстоўваецца для вызначэння электрычнага зарада. Дзеянне электраскопа заснавана на тым, што аднайменныя зарады адштурхоўваюцца.

Электраскоп складаецца з ізаляванага металічнага стрыжня (звычайна з металічным шарыкам на верхнім канцы), да якога знізу замацаваны адзін або два лёгкія металічныя пялёсткі. Стрыжань з пялёсткамі змешчаны у шкляную ёмістасць. Пры дачыненні зараджанага цела да стрыжня (шарыка) электраскопа частка электрычнага зарада перадаецца яго пялёсткам, якія адштурхоўваюцца адзін ад аднаго (у электраскопе з адным пялёсткам — пялёстак адштурхоўваецца ад стрыжня). Аб велічыні зарада можна меркаваць па велічыні адхілення пялёсткаў электраскопа ад першапачатковага становішча.

## Гл. таксама 
* Электрометр
* Электрычны зарад
* Электрастатыка

## Літаратура 
*  — С. 90.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Электрастатыка
Катэгорыя:Электравымяральныя прыборы
Электрастатычнае поле

**Электрастаты́чнае по́ле** — фізічнае поле, створанае нерухомымі электрычнымі зарадамі; асобны выпадак электрамагнітнага поля.

Сілавая характарыстыка электрастатычнага поля — напружанасць электрычнага поля, энергетычная — электрычны патэнцыял.

Сілавыя лініі напружнасці электрастатычнага поля не замкнутыя: яны пачынаюцца на дадатных электрычных зарадах і канчаюцца на адмоўных (ці ідуць у бесканечнасць). У дыэлектрыках электрастатычнае поле характарызуецца вектарам электрычнай індукцыі, які падпарадкоўваецца тэарэме Гауса.
У аднародных дыэлектрыках у выніку палярызацыі дыэлектрыка электрастатычнае поле аслабляецца ў  разоў, дзе  — дыэлектрычная пранікальнасць.

Унутры праваднікоў электрастатычнае поле роўнае нулю (у тым ліку ўнутры поласці пустацелага правадніка), на чым грунтуецца электрычнае экранаванне.

Электрастатычнае поле патэнцыяльнае, г.зн. што работа па перамяшчэнні электрычнага зараду паміж любымі двума пунктамі электрастатычнага поля не залежыць ад формы траекторыі і вызначаецца толькі рознасцю электрычных патэнцыялаў паміж гэтымі пунктамі.

## Гл. таксама 
* Электрастатыка
* Электрычнае поле

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Электрастатыка
Катэгорыя:Электрычнасць
Шэрань

**Шэ́рань**, **на́маразь** — атмасферныя ападкі ў выглядзе ледзяных іголак на галінках дрэў, правадах і іншых аб’ектах.

Утвараецца пры вільготным марозным надвор’і, тумане ў выніку непасрэднага пераходу вадзяной пары ў лёд (крышталічная шэрань) або намярзання кропель пераахалоджанага туману (зярністая шэрань).

Крышталічная шэрань — белыя атмасферныя ападкі ў выглядзе дробных крышталёў лёду, якія асядаюць пухнатымі гірляндамі на прадметах, галоўным чынам на іх наветраным баку. Яна ўтвараецца пераважна ноччу ў яснае зацішнае надвор’е ў працэсе сублімацыі вадзяной пары, што адбываецца пры тэмпературы паветра ніжэй за −15 °C і адноснай вільготнасці, блізкай да 100 %. Лёгка абсыпаецца пры патрэсванні. Даўжыня крышталікаў звычайна не перавышае 1 см, але можа дасягаць і некалькіх сантыметраў.

 на траве пры ранішнім прымаразку.]]
Зярністая шэрань — рыхлыя крышталічныя атмасферныя ападкі, нагадваюць снег. Утвараецца ў выніку замярзання кропель туману на правадах, галінках дрэў, шыбінах і іншых паверхнях у туманнае ветранае надвор’е пры тэмпературы паветра ад −2 да −7 °C, падобна на снег. Пры павышэнні тэмпературы паветра і шчыльнасці зярністая шэрань ператвараецца ў галалёд. Часам іней і шэрань утвараюцца адначасова.

У Беларусі шэрань назіраецца з кастрычніка па красавік, часцей у студзені, звычайна ў ціхае марознае надвор’е. У сярэднім у годзе налічваюць ад 12 да 31 дня з шэранню, зрэдку 30–35 дзён (іх колькасць павялічваецца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход). Гэтая з’ява звычайна доўжыцца 14–16 гадз, іншы раз шэрань можа трымацца больш чым 200 гадз. У большасці выпадкаў намаразь невялікая (да 25 мм), у выключных выпадках можа дасягаць 60–99 мм, што прыводзіць да абрыву правадоў, пашкоджання апор, да зламаных дрэў.

## Гл. таксама 
* Іней

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Атмасферныя ападкі
Катэгорыя:Лёд
Электрычнае поле

**Электры́чнае по́ле** — поле, цераз якое ажыццяўляецца ўзаемадзеянне электрычных зарадаў. Адна са складовых электрамагнітнага поля.

Электрычнае поле ствараецца электрычнымі зарадамі і зменай магнітнага поля ў часе.  Велічыня, якая характарызуе інтэнсіўнасць электрычнага поля ў тым ці іншым пункце прасторы, называецца напружанасцю электрычнага поля.

Энергетычнай характарыстыкай электрычнага поля ў дадзеным пункце з'яўляецца электрычны патэнцыял.

Электрычнае поле, створанае нерухомымі зарадамі, называецца электрастатычным полем.

## Гл. таксама 
* Эфект Покельса

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Электрастатыка
Элсуэрт

**Э́лсуэрт** — горы ў Заходняй Антарктыдзе, у паўднёвай частцы Зямлі Элсуэрта.

Найвышэйшая горная сістэма ў Антарктыдзе даўжынёй 360 км і шырынёй 48 км. Найбольш буйныя хрыбты — Сенцінел і Херытыдж. Гара Вінсан у гарах Сенцінел (5140 м) — найвышэйшы пункт Антарктыды.

Складзены з гліністых сланцаў, філітаў, пясчанікаў, кварцытаў і кангламератаў. Вядомы радовішчы каменнага вугалю.

Адкрыты з паветра ў 1935 годзе амерыканскім даследчыкам Лінкальнам Элсвартам, у гонар якога пазней атрымалі назву. У 1958—1966 гг. старанна даследаваны з паветра Геалагічнай службай ЗША, прычым былі складзеныя дэталёвыя аэракарты.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Горныя сістэмы Зямлі
Катэгорыя:Горныя сістэмы Антарктыды
Эліпс

**Эліпс** — геаметрычнае месца пунктаў на плоскасці, ад якіх сума адлегласцяў да 2 вызначаных пунктаў (фокусаў) застаецца нязменнай. Эліпс, як і парабалу ці гіпербалу, можна атрымаць праз сячэнне конуса плоскасцю.

Акружнасць з’яўляецца асобным выпадкам эліпса, калі яго фокусы супадаюць паміж сабой.

## Ураўненні эліпса 
### Кананічнае ўраўненне эліпса 
Кананічным ураўненнем эліпса называецца ўраўненне:

\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}=1

Тут a — вялікая, а b — малая паўвось эліпса.

### Параметрычнае ўраўненне эліпса 
Параметрычным ураўненнем эліпса называецца сістэма:

\left\{\begin{matrix} x = a \cos \alpha~; \\ y = b \sin \alpha~; \end{matrix}\right.

Катэгорыя:Геаметрыя
Эльбрус

**Эльбру́с** (, ) — найвышэйшы горны масіў Вялікага Каўказа, на мяжы Кабардзіна-Балкарыі і Карачаева-Чаркесіі. Ізаляваная двухгаловая гара ў Бакавым хрыбце (вышыня заходняй вяршыні — 5642 м, усходняй — 5621 м). Уяўляе сабой конус пагаслага вулкана, складзены пераважна з андэзітаў на высокім цокалі з гранітаў і крышталічных сланцаў. Больш за 50 ледавікоў (Вялікі Азау, Ірык, Тэрскол і іншыя), агульная плошча зледзянення — 134,5 км². Прыэльбруссе — адзін з найбуйнейшых у Расіі цэнтраў турызму, горналыжнага спорту. Прыродны нацыянальны парк Прыэльбруссе.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Сучаснае абледзяненне 
* Схемы трас на Эльбрусе і Чэгеце 
* Здымак Эльбруса пад вуглом з МКС, аўтар Даглас Хары Уілак, дата: верасень 2010
* Горы свету
* «Станцыя EG 5300» — праект халупы на седлавіне Эльбруса 
* Elbrus at Global Volcanism Program  
* Расійскія гляцыёлагі дасталі з Эльбруса гісторыю Еўразіі. — Клімат, лёд, вада, ландшафты. 

Катэгорыя:Патухлыя вулканы
Катэгорыя:Вулканы Расіі
Катэгорыя:Горныя вяршыні Каўказа
Катэгорыя:Геаграфія Кабардзіна-Балкарыі
Катэгорыя:Геаграфія Карачаева-Чаркесіі
Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта
Катэгорыя:Горныя вяршыні Расіі
Катэгорыя:Каўказскія горы
Эктар Энрыке

**Эктар Адольфа Энрыке** (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1986 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток:"Set-Print", 2006.

Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны
Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Гімнасія і Эсгрыма Жужуй
Катэгорыя:Ігракі ФК ФПІ Хамамацу
Катэгорыя:Ігракі ФК Саган Тосу
Катэгорыя:Ігракі ФК Ланус
Катэгорыя:Ігракі ФК Дэпартыва Эспаньёль
Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны
Катэгорыя:Трэнеры ФК Нуэва Чыкага
Катэгорыя:Трэнеры ФК Альмагра
Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе
Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1986
Герберт Генры Эсквіт

**Герберт Генры Эсквіт** (1852—1928) — 52-і прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі. Належаў да Ліберальнай партыі

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Эскулап (бог)

**Эскула́п**  — бог лячэння ў старажытнарымскай міфалогіі. Імя — лацінізаваная форма імя Асклепія, чый культ перайшоў ад старажытных грэкаў у Старажытны Рым.

## Літаратура 
* Preller, «Römische Mythologie» (Б., 1881—1883, II т., стр. 240 и сл.);
* Wissowa, «Religion und Kultus der Römer» (Мюнхен, 1902).

Катэгорыя:Антычная міфалогія
Катэгорыя:Рымская міфалогія
Катэгорыя:Багі медыцыны і здароўя
Электрычны зарад

**Электры́чны зара́д** — фізічная скалярная велічыня, якая характарызуе інтэнсіўнасць, з якой цела падвяргаецца дзеянню электрычнага поля. Зарад з’яўляецца адытыўнай велічынёй: зарад складанай сістэмы роўны суме зарадаў яе частак. Электрычна ізаляваная сістэма захоўвае свой электрычны зарад (гл. закон захавання зараду).

У адрозненне ад масы, зарад можа мець як дадатнае, так і адмоўнае значэнне, а таксама быць нулявым. Цела, што мае нулявы зарад, называюць **электранейтральным**, бо яно не ўдзельнічае ў электрычным узаемадзеянні.

У фізічных формулах зарад звычайна абазначаецца літарай *q*.

Адзінка вымярэння зарада ў СІ — кулон, у СГС — адзінка электрычнага зарада СГСЭ. Упершыню электрычны зарад быў уведзены ў законе Кулона ў 1785 годзе.

## Гісторыя 
 за вопытамі ў сваёй лабараторыі]]
 праводзіць свой знакаміты вопыт з лятучым змеем, у якім даказвае, што маланка — гэта электрычнасць]]

Яшчэ ў глыбокай старажытнасці было вядома, што бурштын, пашараваны пра поўсць, прыцягвае лёгкія прадметы. А ўжо ў канцы XVI стагоддзя англійскі ўрач Уільям Гільберт назваў целы, здольныя пасля шмаравання прыцягваць лёгкія прадметы, наэлектрызаванымі.

У 1729 годзе Шарль Дзюфэ вызначыў, што існуе два роды зарадаў. Адзін утвараецца пры трэнні шкла аб шоўк, а іншы — смолы аб поўсць. Таму Дзюфэ назваў зарады «шкляным» і «смаляным». Паняцце аб станоўчым і адмоўным зарадзе ўвёў Бенджамін Франклін.

Напачатку XX стагоддзя амерыканскі фізік Роберт Мілікен вопытным шляхам паказаў, што электрычны зарад *дыскрэтны*, гэта значыць зарад любога цела складае цэлае кратнае ад элементарнага электрычнага зарада

## Гл. таксама 
* Трыбаэлектрычнасць
* Электраскоп
* Кропкавы электрычны зарад
* Шчыльнасць зарада
* Зарад электрона
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Электрычнасць
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Квантавыя лікі
Элберт (гара)

**Элберт** — гара ў Скалістых гарах горнай сістэмы Кардыльераў.

Вышыня — 4401 м над узроўнем мора, гэта найвышэйшая вяршыня штата і Скалістых гор, а ў 48 кантынентальных штатах саступае толькі гары Уітні. Адносная вышыня — 2765 м.

Існуе некалькі маршрутаў узыходжання. Найбольш папулярны — з усхода, ад Каларадскай сцежкі. Найбольш складаны — *Black Cloud Trail* («*Сцежка чорнай хмары*»), якая займае 10-14 гадзін.

Катэгорыя:Горы ЗША
Катэгорыя:Кардыльеры
Эстуарый

[thumb|[Эстуарый Ла-Плата|Ла-Плата — эстуарый ракі Парана. Від з космасу.]]
**Эстуа́рый** [ад  - затопленае вусце ракі, лагуна] — лейкападобнае расшыранае вусце ракі, якая ўпадае ў мора або акіян.

Утвараецца ў выніку павышэння ўзроўню мора і затаплення нізоўяў рачной даліны; таксама пры адлівах, калі рачныя наносы выносяцца ў мора.

Вусці ў выглядзе эстуарыя маюць рэкі Парана, Конга, Енісей, Об (Обская губа), Сена, Эльба і інш. Эстуарыі паўночных рэк Расіі называюць губамі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Эстуарий  // Вялікая савецкая энцыклапедыя

Катэгорыя:Рака
Юнгфрау

**Юнгфрау** — гара ў горнай сістэме Альпаў. Вышыня 4158 м. Адна з самых вядомых гор у Швейцарыі. Трэцяя па вышыні гара Бернскіх Альпаў, разам з вяршынямі Айгер і Мёнх утварае адметную на від групу. Праз вяршыню Юнгфрау праходзіць мяжа паміж швейцарскімі кантонамі Берн і Вале.

Катэгорыя:Горныя вяршыні Еўропы
Катэгорыя:Горы Швейцарыі
Катэгорыя:Альпы
Юкан (рака)

**Ю́кан** () — рака ў Паўночнай Амерыцы, у ЗША і Канадзе.

Даўжыня 3700 км. Вадазбор 855 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 6,5 тыс. м³/сек.

Найбуйнейшы левы прыток — Танана, правы прыток: Порк'юпайн.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Аляскі
Катэгорыя:Рэкі Брытанскай Калумбіі
Катэгорыя:Рэкі Тэрыторыі Юкан
Ядзерная хімія

**Ядзерная хімія** — навука, якая вывучае сувязь паміж ператварэннямі атамных ядраў, элементарных часціцаў і зменамі структуры электронных абалонак атамаў і малекул. Цесна звязаная з ядзернай фізікай і фізічнай хіміяй.

## Гісторыя 
Узнікненне Ядзернай хіміі звязана з адкрыццём радыеактыўнасці. Найбольш важны этап у развіцці дысцыпліны — адкрыццё дзялення ядра ўрану цеплавымі нейтронамі (1939).

## Літаратура 
* Modern Nuclear Chemistry by Walter D. Loveland

Катэгорыя:Раздзелы хіміі
*
*
*
Язычча

**Язычча** (*Язичіє*) — праект штучнай мовы, распрацаваны ў канцы XIX ст. групай людзей, якія лічылі ўкраінскую мову дыялектам рускай мовы. Язычча ўяўляе сабою сумесь царкоўнаславянскіх, рускіх слоў з дадаткам некаторых украінскіх і польскіх слоў і ўкраінскімі правіламі вымаўлення. Публікацыі на языччы выдаваліся у канцы XIX ст. ва Усходняй Галіцыі, пасля чаго прыхільнікі язычча перайшлі на рускую мову.

Катэгорыя:Украінская мова
Катэгорыя:Штучныя мовы
Клемент Этлі

**Клемент Этлі** (; ,  — ) — дзяржаўны і палітычны дзеяч Вялікабрытаніі, 63-і прэм’ер-міністр. Належаў да Лейбарысцкай партыі. Граф (1955).

Вучыўся ў Оксфардскім універсітэце, юрыст. 3 1907 года ў Фабіянскім таварыстве, з 1908 года ў Незалежнай рабочай партыі (у складзе Лейбарысцкай партыі Вялікабрытаніі). У 1922—1955 гадах член Палаты абшчын парламента ад Лейбарысцкай партыі (у 1935—1955 гадах лідар партыі). Член лейбарысцкіх урадаў 1924 і 1929—1931 гадоў. лорд-хавальнік дзяржаўнай пячаткі (1940—1942), нам. прэм’ер-міністра, міністр па справах да-мініёнаў і лорд-старшыня Савета кааліцыйнага ўрада У. Чэрчыля (1942—1945). Прэм’ер-міністр (1945—1951), адначасова міністр абароны (1945—1946). Удзельнік Патсдамскай канферэнцыі 1945 года. Урад К. Этлі нацыяналізаваў Англійскі банк, чыгункі, грамадзянскую авіяцыю, сувязь, некаторыя галіны прамысловасці, зрабіў захады па паляпшэнні сістэмы сацыяльнага страхавання, асветы і аховы здароўя, надаў незалежнасць Індыі (1947), якая паводле плана Маўнтбетэна падзелена на дамініёны (Індыйскі саюз і Пакістан), Бірме (1948), актыўна ўдзельнічаў у рэалізацыі плана Маршала, стварэнні блока НАТА (1949), накіраваў брытанскія войскі для ўдзелу ў карэйскай вайне 1950—1953 гадоў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Кіраўнікі ваеннага ведамства Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лейбарысты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Антыкамуністы
Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Члены Фабіянскага таварыства
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Ямагата Арытома

— японскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністр Японіі ў 1889—1891 і 1898—1900, князь (1907).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Хагі — галоўным горадзе княства Цёсю (цяпер прэфектура Ямагуты), у сям’і самурая. У 1869 годзе быў пасланы вывучаць арганізацыю ваеннай справы ў Еўропе. У 1873 годзе атрымаў пасаду міністра абароны і заняўся перабудовай японскай арміі па прускім узоры. Здушыў паўстанне Сайго Такаморы (*Сацумскае паўстанне* 1877). Пераканаў імператара Мэйдзі ў неабходнасці стварэння Генеральнага штаба, падпарадкаванага непасрэдна імператару. З 1878 года — начальнік Генеральнага штаба.

У 1883 годзе быў прызначаны міністрам унутраных спраў. З 24 снежня 1889 года — прэм’ер-міністр Японіі; сышоў у адстаўку 6 мая 1891 года з-за канфлікту з першым японскім парламентам. Неўзабаве пасля адстаўкі стаў адным з саветнікаў імператара (гэнро). Камандуючы Першай японскай арміяй у япона-кітайскай вайне 1894—1895 гадоў.

У 1896 годзе падпісаў пратакол Пратакол Лабанава — Ямагаты аб Карэі.

Другі раз стаў прэм’ер-міністрам у 1898 і знаходзіўся на чале ўрада да кастрычніка 1900 года. У маі 1900 года правёў праз парламент закон, па якім міністры арміі і ваенна-марскога флоту маглі прызначацца толькі з ліку ваенных, размешчаных на абавязковай службе. Такім чынам, з гэтага часу ваенныя міністры падпарадкоўваліся не прэм’ер-міністру, а непасрэдна імператару як вярхоўнаму галоўнакамандуючаму. Гэтым законам армія забяспечыла сабе амаль поўную аўтаномію ад грамадзянскага кіраўніцтва краіны.

На працягу руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў зноў быў начальнікам Генеральнага штаба. Пасля заканчэння войны Ямагата адышоў ад актыўнай палітычнай дзейнасці, але заставаўся ўплывовай фігурай да самай сваёй смерці ў 1922 годзе.

## Гл. таксама 
* Сад Тындзан-со

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Японіі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Японіі
Катэгорыя:Удзельнікі япона-кітайскай вайны (1894—1895)
Катэгорыя:Князі Японіі
Ямамота Гомбэй

**Ямамота Гомбэй** (*山本権兵衛, Yamamoto Gonnohyoe*;  — ) — японскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, адмірал Імператарскага флоту Японіі. 8-ы і 22-і прэм’ер-міністр Японіі, 5-ы міністр флоту Японіі, часова выконваючы абавязкі міністра замежных спраў. «Бацька японскага флоту» новага часу.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі
Ян III (Папа Рымскі)

**Ян III** (, свецкае імя **Джаванні Каталіна** (); памёр 13 ліпеня 574) — Папа Рымскі з 17 ліпеня 561 года па 13 ліпеня 574 года.

Ян III быў народжаным рымлянінам, вёў барацьбу супраць гальскіх біскупаў, якія адмаўлялі права Папы аднаўляць зрынутага імі біскупа. Завяршыў будаўніцтва базілікі апосталаў Філіпа і Якаба, якая была прысвечана вызваленню Італіі ад готаў і арыянскай ерасі. Усе матэрыяльныя дасягненні яго папства загінулі падчас уварвання лангабардаў, падчас якога Папскі Прастол больш за год не займаўся.

Магчыма Ян можа супадаць з іпадыяканам Янам, які сабраў калекцыю ўрыўкаў з «Грэчаскіх Бацькоў» і завяршыў пераклад «Vitae Patrum» на лацінскую мову, якую пачаў перакладаць яшчэ Папа Пелагій I.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы VI стагоддзя
Катэгорыя:Папы Рымскія
Ян I (Папа Рымскі)

**Святы Ян I мучанік** (), Папа Рымскі (523—526).

thumb|left|200px|Ян I
Быў неспадобны каралю остготаў Тэадорыху, таму атрымаў ад таго даручэнне дабіцца ў Канстанцінопалі палёгкі для арыян прыдунайскіх краін. Не дабіўся поспеху ў гэтай місіі, і быў кінуты Тэадорыхам у турму, дзе і памёр праз колькі месяцаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* [Loz 1934] Лозинский С. Г. История папства. — 3-е изд. — М., 1986.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Мучанікі
Ян XVII

**Ян XVII** (; свецкае імя **Джавані Сіконэ**  ці **Ян Сіконій**, ; ? — 6 лістапада 1003) — Папа Рымскі з 16 мая па 6 лістапада 1003 года.

## Біяграфія 
Ян XVII нарадзіўся ў Рапаньяна (Ферма) і быў сынам нейкага Яна. Ён меў жонку і трох сыноў, якія пасля сталі біскупамі.

Яго абранне 16 мая 1003 года на папскі прастол падтрымалі рымскія арыстакраты Крэсцэнціі, якія знаходзіліся ў апазіцыі да імператара Атона III.

Адзіны захаваны афіцыйны дакумент Яна XVII — гэта ліст ад польскага місіянера Бенедыкта, вучня Бруна Кверфурцкага, і яго паплечнікаў, які тычыцца хрысціянізацыі славян.

Здаецца, што Ян імкнуўся наладзіць адносіны з новым нямецкім каралём Генрыхам II, але Джавані Крэсцэнціі III гэтаму перашкаджаў.

Ян памёр 6 лістапада 1003 года ў родным горадзе і быў пахаваны ў Латэранскай базіліцы паміж двума дзвярамі галоўнага фасада.

## Літаратура 
* 
* Mann, Horace K., The Lives of the Popes in the Early Middle Ages, Volume 5: The Popes In The Days of Feudal Anarchy, from Formosus to Damasus II, Part 2 (London, 1910)

Катэгорыя:Папы Рымскія
Ян XXIII

**Ян XXIII**, **Іаан XXIII**, святы (свецкае **Анджэла Джузэпэ Ранкалі**, ; 25.11.1881, Сота-іль-Монтэ каля г. Бергама, Італія — 3.6.1963) — Папа Рымскі (1958—1963).

Вучыўся ў духоўнай семінарыі ў Бергама, атрымаў тэалагічную адукацыю ў Рыме і прыняў сан свяшчэнніка (1904). У 1919—21 рэктар семінарыі. 3 1925 біскуп, у 1925—53 прадстаўнік Ватыкана ў шэрагу краін. У 1953 атрымаў сан кардынала. У 1953—58 патрыярх Венецыі.

Вялікі рэфарматар каталіцкай царквы. У час каранацыі не дазволіў епіскапам цалаваць яго калені і стопы, а толькі пярсцёнак. Першы Папа пасля 1870 г., які правёў афіцыйную сустрэчу па-за Ватыканам (наведванне зняволеных у турме).

Праводзіў курс ватыканскай палітыкі, накіраваны на абнаўленне царкоўнага жыцця і аб’яднанне з іншымі хрысціянскімі цэрквамі; выступаў за мірнае суіснаванне дзяржаў з розным грамадскім ладам, за раззбраенне і мірнае вырашэнне спрэчных міжнародных пытанняў. Склікаў Першы сінод для Рымскай дыяцэзіі ў Латэранскім саборы, адначасова першы сінод у гісторыі Рыма (24.1 — 31.1.1960). 3 мэтай прыняцця каталіцкай царквой новага курсу і ўмацавання яе пазіцый склікаў Другі Ватыканскі сабор (11.10.1962), на якім абмяркоўваліся царкоўныя рэформы. У першы раз прыняў на аўдыенцыі англіканскага архіепіскапа.

Абвешчаны багаслаўлёным у 2000, рэшткі цела перанесены з падзямелляў Ватыкана ў сабор Св. Пятра. У 2014 абвешчаны святым.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Папы Рымскія
Катэгорыя:Кананізаваныя Папы Рымскія
Катэгорыя:Пацыфісты
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Патрыярхі Венецыі
Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ў Балгарыі
Катэгорыя:Апостальскія нунцыі ў Францыі
Катэгорыя:Памерлі ад перытаніту
Катэгорыя:Капеланы
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Бальцана
Катэгорыя:Святыя Італіі
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Італія)
Катэгорыя:Абаронцы яўрэяў падчас Халакоста
Ян Матэйка

**Ян Алёйзы Матэ́йка** (; ,  — , ) — польскі мастак.

## Жыццяпіс 
Нарадзіўся дзевятым з адзінаццаці дзяцей у сям'і Матэйкаў. Маці памерла рана і старэйшы брат Францішак меў глыбокі ўплыў на адукацыю Яна Матэйка. У 1852 годзе, калі яму было 14 гадоў, Матэйка пачаў навучацца ў Кракаўскай Акадэміі мастацтваў. Яго настаўнікамі былі сярод іншых Войцех Карнэлі Сатлер (*Wojciech Korneli Sattler*) і Уладзіслаў Лушкевіч (*Władysław Łuszczkiewicz*). Яшчэ тады Ян Матэйка меў сур'ёзныя праблемы з вачамі, але нягледзячы на гэта ён лічыўся адным з самых таленавітых вучняў акадэміі. Пасля заканчэння акадэміі ў 1858 годзе Матэйка быў два гады вучням Германа Абшутца (*Hermann Anschütz*) ў Мюнхене. З 1859 па 1860 гады мастак працаваў у Вене з Крысціянам Рубенам (*Christian Ruben*), вярнуўся ў Кракаў і ў 1873 годзе заняў пасаду дырэктара Акадэміі мастацтваў.

У Матэйка і яго жонкі Тэадоры было пяцёра дзяцей, самая малодшая дачка памерла незадоўга пасля нараджэння.

## Творы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* **(бел.)** Ян Алазій Матэйка (Jan Matejko) ў Юркавым куточку
* **(бел.)** Матэйка (Jan Matejko) Ян Алазiй (1838—1893)
* **(польск.)** Біяграфія і галерэя прац

Катэгорыя:Мастакі Польшчы