open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Раёк (беларуская міфалогія)

**Раёк** — у беларускім сялянскім фальклоры і міфалогіі загадкавы дух. У шырокім сэнсе так называўся канец жніва, калі працы больш не заставалася, і можна было адпачыць. Гаварылі: «Раёк, раёк! Паляцеў, задзёршы хвасток!». У жніўных песнях Раёк згадваецца як жывая істота, як персанаж. Ён можа хадзіць па вуліцах, наведвацца да людзей, пытацца дарогі і інш.

Ішоў Раёк,

Ішоў Раёк у наш дварок.

Нашы двары,

Нашы двары мяцёныі.

Нашы сталы,

Нашы сталы засланыі.

Хадзі, Раёк,

Хадзі, Раёк, у наш дварок.

Ішоў раёк дарогай шырокай.

Ніхто ж райка не перэймаіць?

Выйдзі, панок, перэймі раёк

І знімі вянок.

Нашы раі велікіе.

Сюда раёк, на мой дварок.

У нас двары мецёные,

У нас сталы цісовые…

Ч. Пяткевіч апісвае Райка як духа, які клапоціцца пра зжатае збожжа. Калі селянін хацеў, каб Рай узяў пад сваю апеку і яго снапы, то тройчы казаў: «Рай, Рай, ідзі к нам!». Калі верыць М. С. Кацару, яго выява сустракаецца ў народных вышыўках-арнаментах у выглядзе чатырохканцовых матываў, як бы складзеных з жытніх каласоў. Раёк часам супрацьпастаўляецца Сербаю (увасабленню голада). Хлеба часам не хапала да новага ўраджаю — значыць, быў Сёрбай. А калі жніво скончвалася, хлеб з’яўляўся, то Сёрбая болей не было, прыходзіў Раёк.

## Этымалогія імя 
«Раёк» можа паходзіць як ад «рай» (які у шэрагу індаеўрапейскіх мовах першапачаткова азначай «дабрабыт», «багацце»), так і быць памяньшальным ад слова «рой» (пчаліны). Магчыма, імя «Раёк» («Рай») звязана з такім персанажам, як святы Юр’я (Юрай), які ў сваю чаргу з’яўляецца хрысціянскім пераемнікам язычніцкага бога Ярылы. Юрай — ахоўнік сельскагаспадарчых прац і сам звязаны з вобразам пчалы (апошняя ў веснавых песнях, як і Юрай, адчыняе вясну залатымі ключыма). Адсюль, верагодна, Раёк (як святы Юрай, святы Пятро) — адна з іпастасяў Ярылы.

## Літаратура 
* *Васілевіч У.* Зямная дарога ў вырай. Беларускія народныя прыкметы і павер’і — Мінск: Беларусь, 2010. — 717 с.: іл.

Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія
Роза Сенсат

**Роза Сенсат і Вілья** ( — ) — каталонская настаўніца. Яна спрыяла развіццю дзяржаўных каталонскіх школ на працягу першай трэці XX стагоддзя.

## Біяграфія 
Яна правяла адукацыйныя даследаванні ў Барселоне і Мадрыдзе, у Escuela Central de Magisterio (Цэнтральная Адукацыя Даследавання Школ). Пасля гэтага яна вучылася ў Жэнеўскім Інстытуце Русо і іншых еўрапейскіх школах, дзе яна даведалася аб новых адукацыйных тэндэнцыях.

У 1900 годзе яна прайшла дзяржаўныя экзамены. Выйшла замуж за Давіда Ферэра ў 1903 годзе, і пара пераехала ў Барселону. Праз год нарадзілася іх першая дачка, Анжэла Ферэр і Сенсат.

Роза Сенсат распаўсюджвала новыя адукацыйныя тэндэнцыі, і ў 1914 годзе яна стала першым дырэктарам секцыі дзяўчынак Барселонскай школы. У 1921 годзе яна атрымала заказ на праектаванне праграмы даследаванняў для Барселонскага Barcelona’s Institut de Cultura i Biblioteca Popular de la Dona, культурнага цэнтра, створанага ў 1909 годзе Франчэска Банэмасьон, які быў першым цэнтрам жаночай адукацыі у Еўропе. На працягу гэтага перыяду Роза Сенсат чытала курсы і канферэнцыі для адукацыйных праграм Макамунітат Каталоніі, у летніх школах, а таксама ў Institut de Cultura i Biblioteca Popular de la Dona. Яна таксама ўдзельнічала ў некалькіх міжнародных канферэнцыях па адукацыі, напрыклад, 1-й нацыянальнай канферэнцыі па пачатковай адукацыі (Барселона, 1909), 3-й міжнароднай канферэнцыі па адукацыі (Парыж, 1922), і канферэнцыі ў Ніцы (1932).

## Спасылкі 
* Gran Enciclopèdia Catalana 
* Rosa Sensat’s personal archive
Тэрэза Кларамун

**Тэрэза Кларамун** ( — ) — каталонская анарха-сындыкалістка.

## Біяграфія 
Яна займалася тэкстылем і заснавала анархічную групу ў Сабадэле уплывам Фернанда Тарыда дэ Мармола. Гэтая група ўдзельнічала ў страйку на працягу сямі тыдняў 1883 года, дзе яны патрабавалі працягласць рабочага дня 10 гадзін. У 1892 годзе, з Ангелай Лопес дэ Аяла і Амаліяй Дамінга яны спрыялі першай іспанскай феміністычнаму таварыству «Жанчыны аўтаномнага Грамадства Барселона» (*Sociedad Autónoma de Mujeres de Barcelona*)

Яна была арыштаваная пасля выбуху бомбы на Гран Тэатры дэль Лісеа ў Барселоне ў 1893 годзе і падчас рэпрэсій Манжуік (*Procés de Montjuïc*) (1896), падчас якіх яна была жорстка збітая. Гэтыя траўмы будуць аказваць дзеянне на астатнюю частку яе жыцця. Хоць яна не была асуджаныя за якое-небудзь злачынства, пасля суда жыла ў Англіі да 1898 года. Яна заснавала часопіс *El Productor * (1901) і брала актыўны ўдзел у сацыяльных патрабаванняў у пачатку ХХ стагоддзя. Яна дапамагала часопісам *La Tramuntana* і *La Revista Blanca* і газезе * El Rebelde* ў 1907—1908.

У 1902 годзе брала ўдзел у мітынгах у знак салідарнасці з страйкоўцамі металургічнага сектара і ва ўсеагульнаму страйку лютага 1902 года. Яна была арыштаваная зноў пасля падзей Трагічнага тыдня у жніўні 1909 года і заключаная ў Сарагосе, дзе ў 1911 годзе яна дапамагла мясцовым саюзам павялічыць сяброўства ў УНТ і ўсеагульны страйк 1911 года, які прынёс ёй новую турму. Ужо вельмі хворай і прыкаванай паміж ложкам і крэслам, паліцыя правяла ператрус у яе кватэры пасля нападу на кардынала Хуана Сальдэвілья у Рамэра ў Сарагосе 4 чэрвеня 1923 г, шукаючы доказы таго, што яна была вінаватая ў гэтым. У 1924 годзе яна вярнулася ў Барселону, але параліч паступова аддаліў яе ад грамадскай дзейнасці.

## Спасылкі 
* Ajuntament de Sabadell, Біяграфія  
* Gran Enciclopèdia Catalana, *Teresa Claramunt* 
* Біяграфія  у *Diccionari Biogràfic de Dones*
Ох

**Ох** — паводле звестак фалькларыста М. Федароўскага, дух у беларускіх народных вераваннях. Барадаты, маленькі чалавечак, які жыве пад зямлёю. Калі нехта, бядуючы, уздыхне: «Ох!», ён вылезе з-пад зямлі і спытае: «Чаго патрабуеш?». Калі чалавек не спалохаецца і раскажа, чаго хоча, то Ох абавязкова дапаможа яму.

З'яўляецца ў народнай казцы «Ох і залатая табакерка», дзе спачатку штодзень корміць хлопчыка-сірату Янку, а потым дорыць яму чароўную табакерку. У іншых казках («На чужое паквапішся - сваё страціш») прысутнічае вобраз бязыменнага маленькага дзядка, які прыходзіць на дапамогу ў час бяды.

## Літаратура 
* Васілевіч У. Зямная дарога ў вырай. Беларускія народныя прыкметы і павер'і. Мінск : Беларусь, 2010.- 717 с. : іл.

Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія
Роберт дэ Нола

**Роберт дэ Нола**, таксама вядомы пад псеўданімам **Местрэ Роберта**, — каталонскі кухар, які з'яўляецца аўтарам першай друкаванай кнігі рэцэптаў на каталонскай мове, *Llibre del Coch* (па-каталонску Кніга кухара). Ён служыў у якасці кухара караля Неапалю I.

## Llibre del Coch 
Нола апублікаваў Llibre del Coch пад псеўданімам Местрэ Роберта ў Барселоне ў 1520 годзе. Гэта была першая апублікаваная павараная кніга на каталонскай мове. Яе таксама пераклалі на кастыльскую і іспанскую і першае такое выданне было апублікаванае ў Таледа ў 1525 годзе. Некаторыя часткі кнігі заснаваныя на *Llibre de Sent Soví*, знакамітай сярэднявечнай паваранай кніге. Яна змяшчае рэцэпты і кулінарныя традыцыі 14-га стагоддзя.

Катэгорыя:Каталонія
Катэгорыя:Кухары
Кадук

**Кадук** — балотны дух; у беларускай міфалогіі адзін з галоўных злых духаў, персаніфікацыя хваробы эпілепсіі.

## Этымалогія імя 
Сваё імя атрымаў ад лацінскай назвы хваробы caducus — «падучы». 

## Апісанне 
Жыве ў самым цёмным лесе, да таго ж у самым багністым балоце. Тут у яго на службе знаходзяцца меншыя нячысцікі. Тут Кадук чыніць над імі расправу; адсюль жа ён пасылае іх шкодзіць людзям. Бяда, калі чалавек раптам трапляе ў гэтае балота — ён непазбежна гіне. На яго находзіць чароўны дурман: чалавеку здаецца, нібыта ён ходзіць, а на самой справе стаіць на адным і тым жа месцы.

Кадук рэдка пакідае сваё балота. Ён заўсёды заняты рознымі распараджэннямі і выдумваннем шкодаў супраць людзей. Ён толькі тады выходзіць з балота і накіроўваецца да людзей, калі нейкі падначалены яму нячысцік не здолеў выканаць загад. Беларусы вераць, што Кадук есць маленькіх дзяцей, якіх яму носяць падначаленыя духі, чым прыводзіць той ці іншы род да вымарачнасці.

Кадук уяўляўся беларусам у даволі неакрэсленым выглядзе. Па адных звестках, ён падобны да капны сена ці кучы моху, якая можа напалохаць хіба толькі нязвыклым рухам. Па іншых звестках Кадук — звер з вялізарнай калматай галавой і шырокім горлам аж да самых вушэй. У яго пашчы блішчаць белыя зубы і чырванее, як агонь, язык, і здаецца, што ён гатовы праглынуць чалавека цалкам, з касцямі і патрахамі.

Часам сярдзітыя людзі казалі: «Каб яго ўзяў Кадук!», «Вазьмі яго Кадук!». Але Кадук бярэ рэдка, бо можа з'яўляцца на зямлі толькі пры ўзыходзе сонейка, у самы поўдзень альбо сярод ночы. Калі б не гэтыя абмежаванні, то Кадук, лічылі беларусы, даўно пахапаў бы ўсіх людзей. І, калі нехта менавіта ў такі ліхі момант пажадае, каб іншага чалавека ўзяў Кадук, то праклён здзесніцца. Пазней страшэнны праклён «А каб цябе Кадук…» страціў першапачатковы сэнс і набыў характар лагоднага выслоўя, папроку.

Беларусы таксама верылі, што, калі скаціна з начы ў хлеве стаіць мокрая, — гэта значыць, на ёй ездзіў Кадук. Магчыма, ён, нябачны, сядзіць на жывёліне і цяпер. Каб прагнаць Кадука, трэба гальнік (венік) абрабіць у самы горшы брут і біць ім па храбце жывёліны, прыгаворваючы: «Які госць, такая й чэсць».

## Зноскі 
## Літаратура 
* *Васілевіч У.* Зямная дарога ў вырай. Беларускія народныя прыкметы і павер’і. — Мінск : Беларусь, 2010. — 717 с. : іл.
* 

## Спасылкі 
Кадук на сайце «Родныя вобразы» 

Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Беларуская міфалогія
Катэгорыя:Беларускі фальклор
Эклер

**Эклер** (ад  — маланка) — французскі дэсерт у выглядзе даўгаватага піражка з заварнога цеста з крэмам. Стварэнне эклера прыпісваецца французскаму кулінару Мары Антуану Карэму. Атрымаў распаўсюджванне ў XIX стагоддзі. Адной з першых згадак у англамоўнай літаратуры з'яўляецца рэцэпт у кнізе «Boston Cooking School Cook Book» 1884 года.

У Нямеччыне эклеры часам называюць састарэлымі нямецкімі словамі «любоўная костачка» (), «заячая лапа» () або «кававы брусок» ().

## Літаратура 
* Jules Gouffé, Le livre de pâtisserie, 1873, Deuxième Partie, Chapitre IX, «Pains à la duchesse au café»

## Спасылкі 
* Эклер — рэцэпт прыгатавання 

Катэгорыя:Пірожныя
Катэгорыя:Французскія дэсерты
Сезон 2013 ФК Гомель

У 2013-м годзе футбольны клуб «Гомель» прымаў удзел у трох афіцыйных турнірах: 
* Чэмпіянаце Беларусі 2013 (6 месца), 
* Кубку Беларусі 2012/2013 (вылет у чвэрцьфінале), 
* Кубку Беларусі 2013/2014 (выхад у чвэрцьфінал),

## Склад каманды 
### Ігракі 
|-----
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |

|----- bgcolor="#DFEDFD"

* Капітан каманды:  Сяргей Канцавы, пасля яго зыходу з каманды ў ліпені −  Павел Кірыльчык

*Заўвагі*
# Ігрок пакінуў ФК «Гомель» (яго нумар можа быць выдадзены іншаму іграку).
# Валерый Коўзан улетку быў пазбаўлены 12-га нумара.
# Дзяніс Яхно улетку змяніў 17-ы нумар на 92-і.
# Пасля рыскі пададзены ігракі, якія прыйшлі ў каманду ў сярэдзіне сезону.

### Трэнерскі штаб 
*  Аляксей Мяркулаў (1972 г.н.) − галоўны трэнер
*  Валерый Яначкін (1954 г.н.) − старшы трэнер
*  Андрэй Юсіпец (1967 г.н.) − трэнер
*  Андрэй Свіркоў (1972 г.н.) − трэнер брамнікаў
*  Інна Сідрылёва (1986 г.н.) − трэнер па навукова-метадычнай працы
*  Фёдар Лузай (1973 г.н.) − галоўны трэнер дубля

### Трансферы зіма 2012—2013 
#### Прыйшлі ў клуб 
#### Пакінулі клуб 
* У арэнду
** З арэнды

### Трансферы лета 2013 
#### Прыйшлі ў клуб 
#### Пакінулі клуб 
* У арэнду
** З арэнды

## Спасылкі 
* Сезон 2013 на сайце pressball.by
* Сезон 2013 на сайце teams.by

2013
Гомель
Катэгорыя:2013 год у Гомелі
Падзенне Гранады

**Падзенне Гранады** адбылося 2 студзеня 1492 года пасля некалькіх месяцаў аблогі горада, стаўшы кульмінацыяй так званай Гранадскай вайны 1482—1492 гг. Горад быў захоплены Каралеўствам Кастылія і Леон. Перадачу Гранады рэгуляваў спецыяльна заключаны Гранадскі дагавор (1491), які складаўся з 77 пунктаў. Разам з падзеннем Гранады спыніў існаванне Гранадскі эмірат. Узяцце Гранады азначала канец 780-гадовай мусульманскай прысутнасці на Іберыйскім паўвостраве і канец Рэканкісты. Пасля гэтай перамогі хрысціянскае каралеўства сталі зваць Іспаніяй.

## Ход падзей 
Увесну 1491 года ў руках маўраў на Іберыйскім паўвостраве заставалася толькі Гранада. Спробы ўзяць горад штурмам былі няўдалымі, войскі Ізабелы I і Фердынанда II прыступілі да аблогі. Было заключана перамір'е на чатыры месяцы. Баабдзіль вёў перамовы з каралём Феса аб дапамозе, але яны апынуліся няўдалымі. Тэрмін перамір'я скончыўся, і горад капітуляваў.

## Сучаснасць 
Гранада адзначае 2 студзеня як свята.

Катэгорыя:Падзеі 2 студзеня
Катэгорыя:Студзень 1492 года
Катэгорыя:Рэканкіста
Катэгорыя:Аблогі XV стагоддзя
Катэгорыя:Бітвы Іспаніі
Катэгорыя:Бітвы ў Іспаніі
Катэгорыя:1492 год у Еўропе
Катэгорыя:Гісторыя Гранады
Катэгорыя:Канфлікты 1492 года
Катэгорыя:XV стагоддзе ў Іспаніі
Выгнанне марыскаў

**Выгнанне марыскаў**, таксама **Выгнанне маўраў**, 9 красавіка 1609—1614 () — масавая дэпартацыя рэшты маўрытанскага насельніцтва з тэрыторыі каралеўства Іспанія па загаду Філіпа III. Мішэнню дэпартацыі былі марыскі — маўры, якія афіцыйна прынялі хрысціянства. Дэпартацыя была для свайго часу старанна арганізавана. Пра яе захаваліся падрабязныя запісы ў рэгістрах.

## Рэгламент 
Марыскам дазвалялася везці толькі рухомую маёмасць. Нерухомасць канфіскоўваў іх феадал. На караблі з марыскаў спаганялі плату за праезд.

Па жаданні, у паселішчах, дзе марыскі складалі большасць, 6 са 100 сем'яў маглі застацца для падтрымання інфраструктуры. Дзяцей да 4-х гадоў прапанавалася аддаваць на выхаванне старым хрысціянам, хоць на практыцы да гэтага практычна не звярталіся. Пазней у Іспаніі дазволена было застацца ўсім марыскам да 16 гадоў. У цэлым, не менш за 10 000 з іх удалося так ці інакш пазбегнуць дэпартацыі (галоўным чынам у Кастыліі).

## Вынікі і наступствы 
Па выніках вопісу 1619 года, высяленню падверглася каля 272 тысяч чалавек (каля 85 % ад агульнай колькасці), што складала парадку 4 % насельніцтва Іспаніі. Тым не менш, колькасць выгнаных была ў 5 разоў меншая, чым колькасць памерлых ад эпідэміі чумы, якая патрапіла краіну ў 1598—1602, таму перапісчыкі і чыноўнікі прыйшлі да высновы, што ў маштабах краіны дэпартацыя не нанесла вялікай шкоды. У шэрагу месцаў павышанай канцэнтрацыі марыскаў іх выгнанне ўсё ж значна паменшыла прыбытковасць хрысціянскіх памешчыкаў — у такіх акругах як Валенсія, Сарагоса, Тарагона і інш. Некаторыя дэпартаменты Гранады на доўгія гады ператварыліся ў пустэльні.

## Транзіт і месцы прызначэння 
Не менш за 150 000 марыскаў было адпраўлена ў порт г. Марсель (Францыя). Большасць выгнаных (70-75 %) рана ці позна асела ў краінах Магрыба, дзе яны зноў прынялі іслам. На тэрыторыі сучаснага Марока яны заснавалі алігархічную рэспубліку Бу-Рэгрэг (1627—1641). Частка марыскаў, якія жадалі застацца хрысціянамі, аддала перавагу перасяліцца ў Праванс (40 000), г. Ліворна (Італія) ці Лацінскую Амерыку.

За больш чым 100 гадоў, якія прайшлі пасля падзення Гранадскага эмірата, шматлікія марыскі ўжо паспелі перабрацца ў іспанскія і партугальскія калоніі ў Амерыцы або змяшацца з мясцовым насельніцтвам паўвострава, пра што сведчаць даныя сучаснага генетычнага аналізу іспанцаў (доля паўночнаафрыканскіх генаў у іх вар'іруе ў межах 3,0 — 10,0 %). У цэлым, у генах 11 % сучасных іспанцаў можна выявіць паўночнаафрыканскія прымешкі, а ў 20 % — яўрэйскія.

## Гл. таксама 
* Мудэхарскія паўстанні
* Прагматычныя эдыкты (1501—1502)
* Альпухарскае паўстанне (1568—1571)
* Выгнанне яўрэяў з Іспаніі (1492)

Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі
Катэгорыя:1609
Катэгорыя:Дэпартацыі народаў
Насрыды

**Насры́ды** (, ) — дынастыя мусульманскіх кіраўнікоў Гранадскага эмірата з 1230 па 1492 гады. Стварылі ў Гранадзе адзін з вядомых узораў мастацтва мусульманскай Іспаніі — палацавы комплекс Альгамбра ( — *чырвоны*).

## Гісторыя 
[thumb|270px|[Львіны двор у палацы Насрыдаў, Альгамбра]]
У 1230 годзе Мухамад аль-Галіб з роду Бану-Наср захапіў у Альмахадаў Хаэн і зрабіў сваёй сталіцай. Неўзабаве яго ўлада распаўсюдзілася на Басу, Гуадзіс, Гранаду. Дзеля захавання сваіх земляў ад нападаў кастыльцаў Мухамад I аль-Галіб прызнаў сябе васалам Фердынанда&nbsp;III і дапамагаў яму ў барацьбе з іншымі дзяржавамі Аль-Андалуса.

Нашчадкі Мухамада аль-Галіба кіравалі ў Гранадскім эміраце толькі да 1313 года, пасля чаго іх зрынулі нашчадкі Ісмаіла (брата заснавальніка дынастыі). Але і сярод іх былі частыя перавароты. У смуты часта ўмешваліся Кастылія, Марока і іншыя суседзі, што знайшло адлюстраванне ў Аповесці пра Сегры і Абенсерахах.

У 1481 годзе пры Абуль-Хасане Алі вайна з хрысціянамі аднавілася. Але з-за мецяжоў сыноў эміра Мухамада і Юсуфа сілы гранадцаў былі саслаблены і гэта прывяло да падзення Гранады ў 1492 годзе. Мухамед XII Баабдзіль і іншыя прадстаўнікі роду перасяліліся ў Марока.

## Спіс Насрыдаў кіраўнікоў Гранадскага эмірата 
thumb|270px|Радаводнае дрэва Насрыдаў
* 1230—1272 Мухамад I аль-Галіб
* 1273—1302 Мухамад II аль-Факіх
* 1302—1309 Мухамад III аль-Махлу
* 1309—1313 Наср ібн Мухамад
* 1314—1325 Ісмаіл I ібн Фарадж
* 1325—1333 Мухамад IV ібн Ісмаіл
* 1333—1354 Юсуф I ібн Ісмаіл
* 1354—1359, 1362—1391 Мухамад V аль-Гані
* 1359—1360 Ісмаіл II ібн Юсуф
* 1360—1362 Мухамад VI аль-Ахмар
* 1391—1392 Юсуф II аль-Мустагані
* 1392—1408 Мухамад VII аль-Мустаін
* 1408—1417 Юсуф III ан-Насір
* 1417—1419, 1427—1429 Мухамад VIII аль-Мутамасік
* 1419—1427, 1430—1431, 1432—1445, 1448—1453 Мухамад IX аль-Галіб
* 1432—     Юсуф IV ібн аль-Маўл
* 1445—1446, 1462 Юсуф V ібн Ахмад
* 1446—1448 Мухамад X аль-Ахнаф
* 1453—1454 Мухамад XI ібн Мухамад
* 1454—1464 Сад аль-Мустаін
* 1464—1482, 1483—1485 Абуль-Хасан Алі, па мянушцы Мулей Хасен
* 1482—1483, 1486—1492 Абу Абдалах Мухамад XII, па мянушцы Баабдзіль
* 1485—1486 Мухамад XIII аз-Загал, па мянушцы аз-Загал

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

*
Катэгорыя:Рэканкіста
Катэгорыя:Дынастыі ісламскіх кіраўнікоў
Эмір Гранады

**Эмір Гранады** — тытул кіраўнікоў дынастыі Насрыдаў, якія кіравалі ў Гранадскім эміраце ў 1232—1492 гг.

Першым эмірам Гранадскага эмірата быў Мухамад I аль-Галіб (1232—1273), апошнім — Мухамад XII аз-Зухубі (Баабдзіль). Эміры ўмела лавіравалі паміж хрысціянскімі кіраўнікамі і Марынідамі Феса, што дазволіла ім захоўваць свае пазіцыі ў Гранадзе, якая стала цэнтрам мусульманскай культуры ў Іспаніі. Пасля аб'яднання хрысціянскай Іспаніі ў 1469 г. каталіцкімі каралямі і захопу хрысціянамі Гранады ў 1492 г., апошнія Насрыды беглі ў Марока.

Катэгорыя:Спісы кіраўнікоў Іспаніі
Дублон

**Дублон** ( — двайны) — іспанская залатая манета вартасцю ў 4 эскуда (2 пістоля, адкуль і паходзіць назва). Чаканка манеты пачалася ў 1566 годзе і працягвалася да 1849 года. Часам дублонамі завуць таксама манеты, роўныя 2 эскуда (пістоль) і 8 эскуда (квадрупль).

Дублон быў вельмі папулярны як у Еўропе, так і ў іспанскіх уладаннях Новага Свету. На ўзор дублона, які насіў у Францыі назву *пістоль*, быў створаны залаты французскі луідор і некаторыя іншыя тыпы залатых манет краін Еўропы.

Папулярнасць дублона ў якасці рэзервовай валюты для ўсяго Новага Свету прывяла да таго, што значная колькасць манет была схавана, што добра адлюстравана ў мастацкай літаратуры на пірацкую тэму, дзе дублоны — неад’емны складнік пірацкіх скарбаў.

Катэгорыя:Эскуда
Катэгорыя:Манеты паводле алфавіта
Катэгорыя:Манеты Іспаніі
Катэгорыя:Залатыя манеты
Разня яўрэяў у Гранадзе

**Разня яўрэяў у Гранадзе** (30 снежня 1066 года ці па яўрэйскім календары 9 тэвета 4827 года) — самая крывавая разня сефардскіх яўрэяў іберыйскімі мусульманамі на тэрыторыі мусульманскай Іспаніі Аль-Андалус, падчас якой загінула больш за 4 тысячы чалавек.

Нагодай да разні паслужыла незадаволенасць мусульманскага натоўпу тым, што самую важную пасаду галоўнага візіра пры двары гранадскага эміра заняў этнічны яўрэй Юсуф ібн Нагрэла, якому эмір быў шмат чым абавязаны.

Пасля гэтай разні залаты век яўрэяў у Іспаніі, роўна як і адноснае мірнае суіснаванне трох абшчын (іўдаісцкай, хрысціянскай і мусульманскай) у рамках ісламскай дзяржавы (так званая канвівенсія), скончыўся. Пачалася эпоха мусульманскіх, а затым і хрысціянскіх ганенняў на яўрэяў, якая доўжылася да канца ХV стагоддзя. Завяршыла яе поўнае выгнанне яўрэяў з Іспаніі ў 1492 і Партугаліі ў 1497 гадах.

## Перадгісторыя 
Гісторыя яўрэйска-мусульманскіх адносін у мусульманскай Іспаніі мела доўгі і складаны характар. Мусульманскае заваяванне Іспаніі напачатку VIII стагоддзя не ў апошнюю чаргу абапіралася на падтрымку мясцовага яўрэйства

Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі
Катэгорыя:Яўрэйскія пагромы
Катэгорыя:1066
Катэгорыя:Гісторыя Гранады
Гранадская вайна

[thumb|right|450px|[Гранадскі эмірат у XV стагоддзі. Светла-зялёным колерам паказаны тэрыторыі, захопленыя хрысціянамі з XIII стагоддзя, уключаючы г. Сеўта ў Паўночнай Афрыцы, заняты партугальцамі]]

**Гранадская вайна** (; 28 лютага 1482 — 2 студзеня 1492) — заключны этап у супрацьстаянні хрысціянскіх і мусульманскіх кіраўнікоў на тэрыторыі Іберыйскага паўвострава. Завяршылася перамогай хрысціян і заканчэннем Рэканкісты. Кульмінацыяй вайны стала падзенне Гранады ў 1492 годзе. Нягледзячы на тое, што Гранадскі эмірат спыніў сваё існаванне, значная частка яго мусульманскага насельніцтва (каля паўмільёна) — марыскі — засталіся ў Іспаніі, што працягвала прыводзіць да сутыкненняў на рэлігійнай глебе аж да дэпартацыі марыскаў у ХVI стагоддзі.

## Перадгісторыя 
Бітва каля Ігеруэлы завяршылася перамогай іспанцаў, нягледзячы на ўсе цяжкасці бітвы ва ўмовах горнага рэльефу наваколляў Гранады. Нягледзячы на тое, што Іспанія не атрымала новых земляў, гэта перамога мела важнае стратэгічнае значэнне. Як пераможца, Хуан II узвёў на прастол Гранады Юсуфа IV, унука Мухамеда VI. Таму пасля 1431 г. Гранадскі эмірат фактычна страціў незалежнасць, ператварыўшыся ў марыянетку Каралеўства Кастыліі і Леона, якая здолела праіснаваць яшчэ 60 гадоў. Але смага заваявання Пірэнейскага паўвострава пад хрысціянскім валадарствам падштурхвалі іспанцаў на канчатковую ліквідацыю эмірата. 1482 г. стаў пачаткам яго канца, хоць упэўнены наступ хрысціян пачаўся толькі пасля 1485 г. Нагодай да пачатку канфлікту стаў раптоўны захоп мусульманамі невялікага гарадка Саара-дэ-ла-Сьера ў 1481 г., з якога хрысціяне здзяйснялі правакацыі на мяжы.

## Перыядызацыя 
Распадалася на некалькі этапаў:
* 1482—1485 гады: перыяд хаатычных памежных сутычак.
* 1485 год, пераменны этап.
* 1488—1490 гады, трэцяя фаза, відавочныя поспехі хрысціян, поўная ізаляцыя Гранады.
* 1490—1492 гады, аблога Гранады і яе капітуляцыя.

Катэгорыя:Войны XV стагоддзя
Катэгорыя:Рэканкіста
Катэгорыя:Гісторыя Гранады
Паштэт

**Паштэ́т** (ад ) — страва з мясных, рыбных і іншых прадуктаў, працёртых да пастападобнага стану. Таксама ў склад паштэту звычайна ўваходяць гародніна, зеляніна, спецыі, або віно ці каньяк. Паштэт можа быць пададзены гарачым або халодным, але лічыцца, што паштэт становіцца смачнейшым пасля некалькіх дзён астуджэння.

## Паштэт у розных краінах 
У французскай ці бельгійскай кухні паштэт могуць запякаць у цесце як пірог або ў форме бохана, у гэтым выпадку паштэт называецца *pâté en croûte*. Таксама паштэт можа запякацца ў спецыяльнай форме *тэрын* (або іншай форме), у гэтым выпадку ён вядомы як *pâté en terrine*. Традыцыйна фарш, які прыгатаваны і пададзены ў тэрыне, таксама называецца тэрын. Магчыма, самы вядомы від паштэту — гэта *паштэт фуа-гра* з печані адкормленых гусей.

У Нідэрландах, Фінляндыі, Германіі, Венгрыі, Швецыі, Даніі і Аўстрыі некаторыя паштэты з пячонкі маюць форму мяккай каўбасы, якую можна намазваць, — ,  або  (ліверныя каўбаскі). У ЗША нарэзаная ліверная каўбаса (*liverwurst*) выкарыстоўваецца ў якасці напаўняльніка для сэндвіча.

У Расіі і Украіне паштэт у асноўным гатуюць з ялавічыны, курынай або гусінай пячонкі і звычайна называюць *пячоначны паштэт*, аднак могуць быць выкарыстаныя іншыя віды мяса. У адрозненне ад заходнееўрапейскага рэцэпту, пячонку спачатку вараць або смажаць, змешваюць са сметанковым алеем і/або тлушчам і прыправамі (свежай або абсмажанай цыбуляй, морквай, спецыямі і зелянінай). Далей ён можа быць запечаны, але часцей за ўсё ўжываецца без аніякай апрацоўкі. Паштэт намазваецца на хлеб, часта з кропам або іншай свежай зелянінай.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мясныя стравы
Залаты век яўрэяў у Іспаніі

**Залаты век яўрэяў у Іспаніі** — перыяд росквіту яўрэйскай культуры ў Іспаніі, у часы еўрапейскага Сярэднявечча, у перыяд мусульманскага кіравання на большыя частцы Пірэнейскага паўвострава. У той час яўрэі былі прызнанай часткай мусульманскага грамадства, і яўрэйскае рэлігійнае, культурнае і эканамічнае жыццё квітнела.

Характар і працягласць гэтага «залатога веку» з'яўляюцца спрэчнымі сярод гісторыкаў. Вучоныя датуюць пачатак Залатога веку або 711—718 гадамі (пасля мусульманскага заваявання Іберыі) або 912 годам (кіраванне Абд ар-Рахмана III); канец залатога веку таксама датуецца па-рознаму: 1031 (канец Кордаўскага халіфата), 1066 (Разня яўрэяў у Гранадзе), 1090 (уварванне Альмаравідаў), або сярэдзінай XII-га стагоддзя (уварванне Альмахадаў).

## Вядомыя асобы 
У гэты перыяд у Іспаніі жылі шматлікія яўрэйскія мудрацы, філосафы, вучоныя і паэты, сярод іх:
* Егуда Галеві
* Машэ бен Нахман
* Майманід
* Ібн Гебіроль
* Машэ Ібн Эзра
* Аўраам ібн Эзра
* Хасдай ібн Шапрут
* Шмуэль ха-Нагід
* Веніямін Тудэльскі
* Машэ Ібн Эзра
* Бах'е ібн Пкуда

## Гл. таксама 
* Сефарды

## Літаратура 
* Рут Сэмюэлс. По тропам еврейской истории

## Спасылкі 
* Адкрыты радыёўніверсітэт  - «Залаты век» яўрэйскай паэзіі ў Іспаніі, з цыклу «Роля кнігі ў гісторыі яўрэйскай культуры»

Катэгорыя:Гісторыя яўрэяў Іспаніі
Катэгорыя:Перыяд Мішны і Талмуда
Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі
Катэгорыя:Гісторыя яўрэйскага народа
Катэгорыя:Гісторыя Партугаліі
Катэгорыя:Іслам і іншыя рэлігіі
Хуан II

* Хуан II Кастыльскі — кароль Кастыліі і Леона з 1406 года. Сын Энрыке III Кастыльскага, бацька Энрыке Слабога і Ізабелы Кастыльскай.
* Хуан II Арагонскі — кароль Арагона з 1458 года, кароль Навары з 1425 года. Бацька Бланкі II Наварскай (жонка Энрыке Нямоглага) і Фердынанда Арагонскага (муж Ізабелы Кастыльскай).

## Гл. таксама 
* Іаан II
Віль д’Аўрэ (карціна)

'''Віль д'Аўрэ''' () — карціна, створаная Камілем Каро ў 1865 годзе. Яна намалявана алеем на палатне і зараз захоўваецца ў Нацыянальнай галерэі мастацтва ў Вашынгтоне.

## Апісанне 
У 1817 годзе бацька Каро купіў загарадны дом у ваколіцах Парыжа, у камуне , дзе і была напісана карціна. На працягу сваёй доўгага творчага жыцця Каро працягваў пісаць віды гэтай мясцовасці.

Далікатныя пастэльныя тоны і пухнатыя дрэвы ствараюць у гэтым дзіўна тонкім пейзажы дрымотную, вільготную ад расы атмасферу досвітку. Бледнае серабрыстае неба адлюстроўваецца ў возеры, а сонца, што асвятляе дома злева, нагадвае пра жывапісныя эцюды, напісаныя Каро у Італіі.

Катэгорыя:Карціны Каміля Каро
Катэгорыя:Карціны са збораў Нацыянальнай галерэі мастацтва
Віль д’Аўрэ (значэнні)

* Віль д'Аўрэ - камуна ў Францыі
* Віль д'Аўрэ, карціна - карціна Каміля Каро
Амеядскі халіфат

**Амеядскі халіфа́т** () або **Дама́скі халіфа́т** — феадальная дзяржава, якая існавала з 661 па 750 год. Кіруючая дынастыя — Амеяды. Сталіца знаходзілася ў Дамаску. Глава дзяржавы — халіф, у руках якога была сканцэнтравана духоўная і свецкая ўлада, якая перадавалася па спадчыне. Афіцыйная мова — арабская. Валюта — залаты дынар і сярэбраны дырхем.

## Гісторыя 
Амеядскі халіфат працягнуў заваявальную палітыку Праведнага халіфата і заваяваў Паўночную Афрыку, частку Пірэнейскага паўвострава, Сярэднюю Азію, Сінд, Табарыстан і Джурджан.

Вярхоўным уласнікам усіх земляў халіфата выступала дзяржава, у распараджэнні якой знаходзіўся зямельны фонд заваяваных, канфіскаваных або тых, што пераходзілі ва ўласнасць дзяржавы пасля смерці ўладальніка, які не меў прамога спадчынніка. Дзяржава спаганяла з землеўладальнікаў паземны падатак (ушр і харадж).

Для цэнтралізацыі дзяржавы была адноўлена паштовая служба, створана цэнтральная казна і дзяржаўны архіў (дыван аль-хацім). Масавы пераход у іслам заваяваных народаў і працэс канцэнтрацыі ў руках мусульман земляў, якія належалі мясцоваму немусульманскаму насельніцтву, прывялі да рэзкага памяншэння дзяржаўных даходаў. У 700 годзе намесніка Ірака Хаджадж ібн Юсуф (694—714) апублікаваў закон, паводле якога новазвернутыя мусульмане не вызваляліся ад выплаты джызьі, а зямлі, якія перайшлі да мусульман, не вызваляліся ад выплаты хараджа. Гэта палажэнне было адменена халіфам Умарам ібн Абдул-Азізам у 718—719 гадах. Пераемнікі халіфа Умара аднавілі палітыку яго папярэднікаў, што выклікала новую хвалю антыамеядскіх выступленняў. У выніку паўстання пад кіраўніцтвам Абу Мусліма ўлада перайшла да Абасідаў.

## Спасылкі 
* 

*
Катэгорыя:Арабскі халіфат
Катэгорыя:Гісторыя Егіпта
Катэгорыя:Гісторыя Ірака
Катэгорыя:Гісторыя Сірыі
Мувалады

**Мувалады** (, мн. л. «muladíes») — іспанскія хрысціяне, якія перайшлі ў іслам. Адна са шматлікіх грамадска-рэлігійных груп, якія прысутнічалі на Іберыйскім паўвостраве ў Сярэднявеччы ў перыяд існавання Мусульманскай Іспаніі Аль-Андалус, складаючы да 10 % яе насельніцтва. Тэрмін мае арабскае паходжанне і азначае «атожылак». Перайшоў у іспанскую і партугальскую мовы, і пазней стаў адным з магчымых этымалагічных вытокаў слова «мулат», якім іспанцы і партугальцы звалі нашчадкаў ад шлюбаў паміж еўрапейцамі і неграмі. У мусульманскай Іспаніі тэрмін мувалады ўжываўся адразу ў некалькіх блізкіх значэннях.

Звычайна пад муваладамі разумеліся былыя хрысціяне (іспана-рымляне, вестготы, пазней масарабы) першага-другога пакалення, якія пакінулі хрысціянства і перайшлі ў іслам, як правіла для вызвалення ад джызьі, якой мусульмане абклалі заваяванае пасля 711 года хрысціянскае насельніцтва. З часам яны таксама засвоілі андалузска-арабскую мову. Мувалады некалькі адрозніваліся ад масарабаў, якія працягвалі захоўваць хрысціянства і раманскую гаворку, хоць таксама добра ведалі арабскую мову.

Зварот хрысціян у іслам, асабліва былой рамана-вестгоцкай знаці, якая не жадала страчваць свае старыя прывілеі ў новай дзяржаве, прыняў значныя маштабы ў першыя дзесяцігоддзі пасля арабскага заваявання. Асабліва схільнымі да яго былі жыхары гарадоў паўднёвага ўсходу краіны. Аднак ужо з канца IX стагоддзя з пачаткам Рэканкісты, атрымаў распаўсюджванне і зваротны пераход мусульман у хрысціянства. Асаблівую вядомасць атрымаў Амар Бен Афсун. Ён паходзіў са знатнай гоцкай сям’і, яго дзед перайшоў у іслам. Аднак у якасці пратэсту Кордаўскаму халіфу, Амар вярнуўся ў хрысціянства (899), прыняў імя Самуіл, і заснаваў хрысціянскі біскупат у пасёлку Бабастра.

Таксама гэтым тэрмінам пазначаўся чалавек, які быў народжаны ад змяшанага шлюбу мусульманіна і хрысціянкі (вельмі рэдка наадварот, з прычыны таго, што мусульманкам не дазвалялася выходзіць замуж за хрысціян), выгадаваны ў духу ісламу і практычна нічым не адрозніваўся ад уласна мусульман.

Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі
Катэгорыя:Іслам у Іспаніі
Катэгорыя:Народы Іспаніі
Бланка II Наварская

**Бланка II Наварская** (1424—1464) — тытулярная каралева Навары, была дачкой Хуана II Арагонскага і Бланкі I Наварскай, акрамя гэтага, у шлюбе, яна была інфантай Кастыліі і Леона.

У 1427 годзе яна, яе брат і сястра былі абвешчаны законнымі спадчыннікамі Каралеўства Навара. Бланка была абяцана ў жонкі спадчынніку трона Кастыліі ў 1436 годзе, як пацверджанне мірнага дагавора паміж Кастыліяй і Наварай.

Каралева Бланка I суправаджала дачку ў Кастылію на ўрачыстасці з нагоды яе шлюбу, якія праходзілі ў Вальядалідзе 16 верасня 1440 года. Заключаны шлюб так і не быў кансумаваны. У 1453 годзе, праз 13 гадоў, шлюб быў ануляваны. Афіцыйнае абследаванне пацвердзіла некранутасць каралевы. Развод быў узгоднены з Папам Рымскім пад падставай таго, што нейкія вядзьмарскія сілы перашкодзілі Энрыке IV выканаць свой шлюбны абавязак. Пасля разводу Бланку адправілі дамоў, у Навару.

У 1461 годзе, пасля смерці яе брата, Карла Віянскага, многія незадаволеныя наварцы і прыхільнікі анты-арагонскай партыі, лічылі Бланку законнай каралевай, а не яе бацьку, які заняў трон каралеўства. Ліст Карла Віянскага, у якіх ён заве сваёй спадчынніцай сястру, падмацоўваюць прэтэнзіі Бланкі на трон.

Адна, пасаджаная ў замк Алітэ, Бланка была пакінута на літасць свайго бацькі, які прыняў рашэнне ўступіць у новы саюз з Францыяй. Кароль Францыі Людовік XI і бацька Бланкі Хуан II Арагонскі вырашылі, што 38-гадовая Бланка павінна стаць жонкай 16-гадовага Карла дэ Валуа, малодшага сына французскага Караля. Але Бланка адмовілася быць пешкай у палітычнай гульні і вяселле не адбылося.

Кароль Хуан II Арагонскі быў узвар’яваны непадпарадкаваннем дачкі, ён адправіў Бланку да іншай сваёй дачкі, Леаноры, і яе мужа, Гастона IV дэ Фуа, дзе яна фактычна становіцца палонніцай у доме ўласнай сястры. Тым часам, дарога да замка сястры і зяця ў Беарн ляжала праз землі, падуладныя лютым ворагам Бланкі, і, адпаведна, была відавочнай пагрозай яе жыццю. 30 красавіка 1462 года Бланка ў сваім завяшчанні заве сваім спадчыннікам былога мужа Энрыке IV Кастыльскага.

Па прыбыцці ў Беарн Бланка была пасаджана ў вежу Манкада, дзе і памерла 2 снежня 1464 года пры загадкавых акалічнасцях. Некаторыя лічаць, што яна была атручана па загадзе сястры, іншыя — што пала ахвярай інтрыг бацькі. Пахавана ў кафедральным саборы Лескара ў Францыі.

Усё сваё жыццё Бланка заставалася бяздзетнай.

## Літаратура
# ALTADILL Y TORRONTERA DE SANCHO SAN ROMÁN, Julio. «Documentos inéditos». Boletín de la Comisión de Monumentos Históricos y Artísticos de Navarra. Pamplona, 1916
# ANGLÉS, H. Historia de la Música Medieval en Navarra, Pamplona, 1970
# YANGUAS Y MIRANDA. Diccionario de Antigüedades del reino de Navarra, t. I, Pamplona, 1964
# VV.AA Enciclopedia de Navarra Temática, vol. VII,1, Historia: Desde la prehistoria hasta 1234, Pamplona: Herper, 1989

Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Іспаніі
Мулат

]]
**Мула́ты** — нашчадкі ад змяшаных шлюбаў прадстаўнікоў еўрапеоіднай і негроіднай рас. Мулаты складаюць значную частку насельніцтва Лацінскай Амерыкі і краін Карыбскага басейна (Дамініканская Рэспубліка — 73 %, Куба — 51 %, Бразілія — 38 %), а таксама некаторых краін Афрыкі (ПАР, Намібія). Гэта слова ўпершыню з'яўляецца ў іспанскіх дакументах XVI стагоддзя і меркавана мае іспанскае ці партугальскае паходжанне. Існуе дзве версіі паходжання слова *mulato:* паводле першай з іх, яно ўяўляе сабой скажонае арабскае *мувалад*, якім пазначалі нечыстакроўных арабаў; паводле другой версіі, *mulato* паходзіць ад іспанскага *mulo* — мул, якім некалі пазначалі не толькі нашчадства асла і кабылы, але і любыя гібрыдныя віды.

Існуюць і такія тэрміны, як квартэрон, гэта значыць тый, хто мае 1/4 негрыцянскай крыві, актарон — 1/8 негрыцянскай крыві. Акрамя таго (у дужках — доля негрыцянскай крыві) — мюлатр (1/2), мюсціф (1/8), грыф (3/4), марабу (7/8), мусці (1/8) і мустафіна (1/16). Два апошнія — мясцовыя ямайскія назвы. Цяпер гэтыя тэрміны страчваюць або страцілі сваё значэнне.
## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Расы
Фрыцюр

**Фрыцю́р** (ад  — «смажаны») — тлушч або сумесь розных тлушчаў, разагрэтая да высокай тэмпературы. Смажанне ў фрыцюры азначае апусканне прадукту цалкам у кіпячы тлушч. У фрыцюры смажаць вырабы з цеста, мяса, рыбы, гародніны, стравы ў кляры.

Для фрыцюра выкарыстоўваюць раслінныя алеі (асабліва аліўкавы), жывёльныя тлушчы: свіны тлушч, ялавічнае нырачнае (нутраное) сала. У азіяцкай кулінарыі часцей за ўсё ўжываюць барановы тлушч. Сметанковае масла, а таксама смятанкавыя маргарыны для фрыцюру не пасуюць. Топленае масла выкарыстоўваецца для вырабаў з цеста. Рыбу натуральную і ў кляры абсмажваюць у чыстым раслінным алеі; гародніну і несалодкія піражкі — у ялавічным сале з раслінным алеем; для салодкіх кулінарных вырабаў выкарыстоўваюць свіное сала з раслінным алеем (або толькі алей).

Па масе фрыцюр павінен у 4 разы пераўзыходзіць порцыю прадуктаў, прызначаных для прыгатавання.

## Посуд 
Смажанне ў фрыцюры робіцца ў глыбокім посудзе з тоўстымі сценкамі, напрыклад, у казане, сатэйніку або глыбокай чыгуннай патэльні. Для зручнага абсмажвання вялікай колькасці дробных кавалачкаў (напрыклад, бульба фры) можа прымяняцца металічная сеткаватая ёмістасць, якая памяшчаецца ўнутр посуда з фрыцюрам; яна запаўняецца прадуктамі і цалкам апускаецца ў фрыцюр, а пасля абсмажвання цалкам дастаецца адтуль.

У продажы ёсць шматлікія мадэлі бытавых фрыцюрніц — электрапрыбораў для прыгатавання прадуктаў у фрыцюры.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Смажанне
Кордаўскі эмірат

**Ко́рдаўскі эміра́т** (, ) — ісламская дзяржава ў сярэднявечнай Іспаніі (756—929). Заснавана нашчадкам Амеядаў Абд ар-Рахманам I, які ў 756 годзе прыняў тытул эміра.

## Іспанія да стварэння Амеядскага эмірата 
Пасля хуткага мусульманскага заваявання Іберыйскага паўвострава ў 711—718 гадах, была створана правінцыя, якая ўваходзіла ў Амеядскі халіфат. Рэзідэнцыяй яе кіраўнікоў, якія насілі тытул «валі» ці «эмір», стаў горад Кордава. Першапачаткова іспанскі эмір прызначаўся афрыканскім намеснікам, а той падпарадкоўваўся халіфу.

Усе мусульмане Іберыі падзяляліся на арабаў, якія жылі ў гарадах, бербераў, якія жылі ў сельскай мясцоваці, і сірыйцаў, якія пераважалі ў войску. Гэтыя народы змагаліся паміж сабой за ўладу аж да з’яўлення Абд ар-Рахмана I.

## Амеядскі эмірат 
У 750 годзе, пасля таго як Абасіды зрынулі Амеядаў, гэта сям’я была знішчана. Адзін з ацалелых яе прадстаўнікоў бег у Егіпет, а пазней у Магрыб. Але спробы замацавацца на тых землях былі безвыніковымі. У канцы 755 года, Абд ар-Рахман высадзіўся ў Іспаніі, захапіў Кордаву і абвясціў сябе эмірам. Першапачаткова ён фармальна прызнаваў уладу Абасідаў у Іспаніі, але пасля канфлікту 765 года згадванне Абасідаў у пропаведзях было забаронена. Большую частку свайго кіравання ён правёў у барацьбе з хрысціянамі.

Аднак, сапраўдным стваральнікам незалежнага эмірата стаў Абд-ар-Рахман II, які ўпарадкаваў паўнамоцтвы візіраў і дамогся вельмі хуткай ісламізацыі паўвострава, значна паменшыўшы колькасць хрысціян на мусульманскіх землях.

Барацьба за ўладу паміж арабамі і берберамі не спыніліся і пасля стварэння незалежнага эмірата, гэта дало шанец хрысціянскім каралеўствам, што ў далейшым прывяло да Рэканкісты.

Да моманту ўзыходжання на трон у 912 годзе Абд ар-Рахмана III, палітычны заняпад эмірата быў відавочным фактам. Абд-ар-Рахман III паклаў канец з мецяжам, здзейсніў паходы на хрысціянскія землі. А ў 929 годзе абвясціў сябе халіфам.

## Спіс эміраў Кордавы (756—929) 
thumb|Амеяды
* Абд ар-Рахман I нар. 731, (756—788)
* Хішам I (Абу-л-Валід Хішам ібн Абд ар-Рахман) нар. 756, (788—796)
* аль-Хакам I (ал-Музафар Абу-л-Ас Хакам ібн Хішам) нар. 771, (796—822)
* Абд ар-Рахман II (ан-Насір Абу Мутарыф Абд ар-Рахман ібн Хакам) нар. 792, (822—852)
* Мухамад I (Абу Абдалах Мухамад ібн Абд ар-Рахман) (852—886)
* аль-Мунзір (Абу-л-Хакам Мунзір ібн Мухамад) (886—888)
* Абдалах (Абу Мухамад Абдалах ібн Мухамад) нар. 843, (888—912)
* Абд ар-Рахман III (ан-Насір лідзінілах Абу Мутарыф Абд ар-Рахман ібн Мухамад ібн Абдалах) нар. 891, (912—961), у 929 прыняў тытул халіфа

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Кордаўскі эмірат на сайце «Руниверс»
* 


Катэгорыя:Аль-Андалус
Катэгорыя:Гістарычныя эміраты
Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ва Угандзе

У **спісе аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ва Угандзе** значацца 3 найменні (на 2012), гэта складае  ад агульнай колькасці ( на  год). 1 аб’ект уключаны ў спіс па культурных крытэрыях, 2 аб’екты — па прыродных. Пахаванне каралёў Буганда ў Касубі прызнаны шэдэўрам чалавечага стваральнага генія (крытэрый i) і знаходзіцца ў Спісе сусветнай спадчыны, якая знаходзіцца пад пагрозай, а нацыянальныя паркі Бвіндзі-Імпенітрэйбл і Горы Рувензоры прызнаны прыроднымі феноменамі ці прасторамі выключнай прыроднай прыгажосці і эстэтычнай важнасці (крытэрый vii). Акрамя гэтага, па стане на 2012 год, 5 аб’ектаў на тэрыторыі дзяржавы знаходзяцца ў ліку кандыдатаў на ўключэнне ў спіс Сусветнай спадчыны. Зімбабвэ ратыфікавала Канвенцыю аб ахове сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны 20 лістапада 1987 года. Першыя два аб’екты на тэрыторыі Уганды былі занесены ў спіс у 1994 годзе на 18-ай сесіі Камітэта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Спіс 

### Геаграфічнае размяшчэнне аб’ектаў 

## Спасылкі 
* Uganda . UNESCO World Heritage Centre.

*
Уганда
Катэгорыя:Спісы:Уганда
Спаса-Узнясенская царква (Кіявічы)

**Спаса-Узнясенская царква** — царква ў Кіявічах Капыльскага раёна, пабудаваная ў 1882 годзе.

## Гісторыя 
На ўсходняй ускраіне вёскі. Пабудавана ў другой палове 19 ст. на сродкі мясцовых жыхароў з цэглы на месцы храма 1752 года. Да 1990-х гг. знаходзілася ў паўзруйнаваным стане, адноўлена, дзейнічае..

## Архітэктура 
Падоўжна-восевая кампазіцыя, цаглянай, абтынкаванай Спаса-Узнясенскай царквы складаецца з асноўнага кубічнага аб'ёму, трохапсіднай алтарнай часткі, бабінца з трох'яруснай званіцай.

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Капыльскага раёна
Катэгорыя:Кіявічы
Катэгорыя:Храмы Слуцкай епархіі
Мадонна з дзіцем і Святымі Дамінікам і Тамашам Аквінскім

**Мадонна з дзіцем і Святымі Дамінікам і Тамашам Аквінскім** () — фрэска Фра Беата Анджэліка, створаная для  ў , якая ў цяперашні час захоўваецца ў Эрмітажы ў Санкт-Пецярбургу. Яна створана да 1435 і мае памеры 196x184 см.

## Гісторыя 
Фрэска ўпрыгожвала спальню кляштара і была аддзелена і продана падчас напалеонаўскіх падзей, калі большая частка скарбаў была разрабавана. Пазней фрэску прадалі з аўкцыёна. Існуе падобная фрэска пэндзля Фра Анджэліка, змешчаная на партале  ў , датаваная 1438 годам, на якой можна бачыць выяву *Мадонны з дзіцем і святымі Дамінікам і Пятром Веронскім*.

## Апісанне 
Праца ўяўляе сабой  з двума найбольш важнымі святымі дамініканцаў Дамінікам і Тамашам Аквінскім.

Вобразы святых дзіўна гарманічныя і ўзгодненыя. У цэнтры сіметрычнай кампазіцыі сядзіць Мадонна з Немаўлём, злева ад яе — святы Дамінік з лілеяй у руцэ, сімвалам чысціні, справа — святы Тамаш Аквінскі з адкрытай кнігай Святога Пісання. У адрозненне ад святых, чыім вобразам нададзены індывідуальныя рысы і характары, вобраз Марыі моцна ідэалізаваны. Менавіта яе чароўнае аблічча надае карціне дух глыбокага лірызму.

Фра Анджэліка не імкнецца тут паказаць дынамічнае дзеянне або прасторавую глыбіню, якія так прыцягвалі яго сучаснікаў. Але ён дасягае тут такой скульптурнай манументальнасці якая ўласцівая хіба што такім вытанчаным інтэлектуалам як П’ера дэла Франчэска.

Гэтая фрэска была ў значнай ступені перапісана.

Гэтая карціна, разам з '', якая зараз у Луўры, з'яўляецца важнай, паколькі яна паказвае ранняе развіццё стылю Фра Анджэліка, які пазней праявіцца ў фрэсках манастыра  ў Фларэнцыі.

## Літаратура 
* , *Beato Angelico*, Scala, Firenze 1981.
* Guido Cornini, *Beato Angelico*, Giunti, Firenze 2000 ISBN 88-09-01602-5

## Спасылкі 
* Анжелико, Фра Беато 

Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнага Эрмітажа
Хасэп Олер

**Хасзп Олер** () (-) — іспанскі прадпрымальнік, які жыў у Парыжы на працягу большай часткі свайго жыцця. Ён заснаваў кабарэ Мулен Руж і быў вынаходнікам таталізатара.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Тэрасе. Хасэп Олер эмігрыраваў у Францыю з сям’ёй, будучы дзіцям. Пазней ён вярнуўся ў Іспанію, каб вучыцца ва ўніверсітэце ў Більбаа. Там ён палюбіў пеўневы бой і пачаў сваю кар’еру ў якасці букмекера.

У Парыжы у 1867 годзе Хасэп Олер вынайшаў новы метад ставак, які ён назваў Pari Mutuel. Ён паспяхова прадставіў сваю сістэму на французскіх гоначных трасах. Тым не менш, у 1874 годзе Хасэп Олер быў прысуджаны да пятнаццаці сутак турэмнага зняволення і штрафу ў памеры для працы незаконныя азартныя гульні. Пазней, у 1891 годзе, французскія ўлады легалізавалі сваю сістэму і забаранілі фіксаваныя шанцы ставак.

У 1870 годзе ён пераехаў у Лондан на працягу некаторага часу, каб пазбегнуць франка-прускай вайны. Там ён увайшоў у кантакт з светам сцэны.

З 1876 Хасэп Олер засяродзіў сваю ўвагу на індустрыі забавак. Упершыню ён адкрыў розныя аўдыторыі і месцы. Але гэта было ў 1889 годзе, калі ён быў адкрыты знакаміты Мулен Руж. Праз чатыры гады, ён адкрыў першы парыжскі мюзік-хол: Парыжскую Алімпію.

Быў пахаваны на могілках Пер-Лашэз.

Катэгорыя:Прадпрымальнікі Іспаніі
Катэгорыя:Прадпрымальнікі Францыі
Хасэп Марыя Вентура

**Хасэп Марыя Вентура Касас** (Алькала-ла-Рэаль,  — Фігерас, ), больш вядомы як Пэп Вентура — іспанскі музыкант і кампазітар, які аб'яднаў сардана і рэфармаваў коблу, дадаўшы інструменты, каб надаць ёй свой цяперашні выгляд.

## Біяграфія 
Сям'я Вентура паходзіць з каталонскага рэгіёну Эмпорда. Ён нарадзіўся ў Андалусіі, дзе яго бацька, родам з Розасу, быў размешчаны з ваеннымі. Праз два гады сям'я вярнулася ў Эмпорду. Хлопчык неўзабаве застаўся сіратой і пайшоў жыць з яго дзедам па бацькавай лініі, які меў пасаду краўца. Каля 1848 г., Вентура атрымаў у спадчыну кіраўніцтва коблы Ланрыха.

Вентура, які лічыў форму сардана занадта абмежаванай, якая заўсёды мела 98 памераў і ледзьве дзве хвіліны ў даўжыню, становіцца важнай фігурай у перыяд інавацый у сардане з неабмежаваным колькасцю мер (доўгія сарданы) у адрозненне ад традыцыйнай кароткай сарданы.

Ён змяніў склад коблы, якую ён таксама лічыў занадта абмежаванай, ператвараючы архаічную *cobla De Tres quartans* (дуда, шалмей, флавіол і тамбуры) у ансамбль, які складаецца з пяці ці сямі музыкантаў, але якія паступова ўключалі духавыя інструменты. Ён арганізаваў драўляныя і медныя духавыя інструменты ў два рады на чале з басэтляй. Іншыя коблы прынялі гэтую мадэль, хаця і з невялікімі зменамі.

Вентура памёр у 1875 годзе ў горадзе Фігерас. Мелодыі Вентуры, аранжыраваныя такімі майстрамі, як Пуё, Нікаляу, і Люіс Альберт, зрабілі Вентуру бессмяротным. Ён пакінуў 312 доўгія сарданы, многія з якіх без назвы, шмат кароткіх сардан і харавыя творы. Яго опус з 550 частак захоўваецца ў архівах Каталонскага Арфея.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кампазітары Іспаніі
Хасэп Банаплата

**Хасэп Банаплата і Карыёль** (Барселона,  — Буньёль, ) — прамысловы каталонскі прадпрымальнік, вядомы ўвядзеннем паравога рухавіка у Каталоніі і Іспаніі. Яго бацькі, Рамон Банаплата і Тэрэза Карыёль, былі вытворцы тэкстылю, галоўным чынам, з паркалю, і ў яго было тры браты, Сальвадор, Рамон і Накрыс.

## Маладосць і паездка ў Англію 
Хасэп Банаплата працаваў у сямейнай мануфактуры, пакуль яго бацька выйшаў у адстаўку і бізнес атрымаў у спадчыну яго старэйшы брат, Сальвадор. У 1828 годзе Хасэп і яго сябар Джоан Вілагера затым пачаў ватовы тэкстыльную фабрыку ў Саленце, з механічных ткацкіх станкоў, якія мелі гідра-сілкаванне ад ракі Льобрегат. У 1829 годзе, у спробе мадэрнізаваць свой бізнес, яму было дадзена дазвол з боку іспанскага ўрада на ўвоз англійскага паравога рухавіка.

Банаплата ездзіў у Брытанію з Джаан Рулям і Лагерам, каб даведацца пра тэкстыльную прамысловасць ў Ланкашыр і купіць неабходную тэхніку з мануфактуры Болтан & Уот ў Бірмінгеме. У Лондане ён атрымаў дазвол на ўвоз паравых рухавікоў ад іспанскага пасла Францыска Cea Бермудеса. Банаплата і Руль вярнуліся ў Каталоніі ў ліпені 1830, але Лагер застаўся ў Манчэстэры, каб працягнуць вывучэнне механізму.

## Хвароба і смерць 
Банаплата пакутаваў ад цяжкіх рэспіраторных захворванняў, якія паўплывала на яго працу. 30 мая 1843 года Банаплата перадаў сваю волю яго душапрыказчыкам і пачаў паездку, але яго лёгкія разбурыліся ў апошнім прыступу астмы 2 чэрвеня, калі ён праходзіў міма суседняй вёскі Буньёль. Яму было 48.

Пасля яго не засталося нашчадкаў, так што браты былі яго пераемнікамі. Вядома, што ён меў пазашлюбны дачка па імі Сафія, але яна памерла пры нараджэнні ў 1840 годзе. Цалкам верагодна, што Хасэп і маці яго дзіцяці, Хесуса Рамэра, былі парай.

## Літаратура 
* 
* 
**Burning Barcelona* by Roger Williams (Bristol Book Publishing 2008, ISBN 9780955537615) is an historical novel about the installation of the steam engine by Josep Bonaplata and William Sanford, an engineer from the Boulton & Watt manufactory.