open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Псіхіка

**Псіхіка** — вышэйшая форма ўзаемасувязі жывых істот з прадметным светам, праяўляецца ў іх здольнасці дзейнічаць на аснове інфармацыі аб ім і рэалізоўваць свае намеры. Узнікла на пэўнай ступені біялагічнай эвалюцыі, выступіла ў якасці аднаго з яе фактараў і забяспечвае ўсё большую складанасць прыстасавання арганізмаў да ўмоў існавання. Дзякуючы актыўнаму і аператыўнаму адлюстраванню органамі пачуццяў і галаўным мозгам аб'ектаў становіцца магчымым ажыццяўленне дзеянняў, адэкватных уласцівасцям гэтых абектаў, а тым самым — выжыванню арганізма. Забяспечвае пошук і надсітуатыўную актыўнасць арганізмаў. Псіхіка чалавека і жывёл уключае комплекс працэсаў і станаў: успрыманне, памяць, мысленне, намеры, сны і інш., а таксама элементы псіхічнага досведу: адчуванні, вобразы, уяўленні, эмоцыі.

## Гл. таксама 
* Экзальтацыя

## Літаратура 
*
Аніён

**Аніён** — іён з адмоўным электрычным зарадам, да якога адносяцца Cl⁻ (хларыд), O²⁻ (аксід) або NO₃⁻ (нітрат). У электрахімічных працэсах аніён супрацьпастаўляецца станоўча зараджанаму электроду (аноду).

## Гл. таксама 
* Катыён

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фізічная хімія
Катэгорыя:Аніёны
Мацей Мяхоўскі

**Мацей Мяхоўскі**, **Мацей з Мяхова**, **Мацей Мехавіт**, **Мацей Мехавіта**, поўнае імя **Мацей Карпіга з Мяхова** (, *Maciej Karpiga z Miechowa*, ; каля 1457 — ) — польскі гісторык, географ, прафесар медыцыны, астролаг.

Найбольш вядомы як аўтар прац «Хроніка палякаў», «Трактат пра дзве Сарматыі». Быў 8 разоў абраны рэктарам Кракаўскага ўніверсітэта. Лічыцца, што ўніверсітэт абавязаны яму сваім росквітам. Быў вядомы сваёй дабрачыннасцю.

## Хроніка палякаў 
Самая вядомая праца Мяхоўскага. Неўзабаве пасля таго, як гэтая праца была выданая (1519), увесь арыгінальны тыраж быў канфіскаваны згодна з загадам кароннага канцлера Яна Ласкага. Пасля гэтага частку старонак замянілі на новыя, адрэдагаваныя самім канцлерам. Змены тычыліся шлюбу Ягайлы з Соф’яй Гальшанскай, элекцыі Яна Ольбрахта і яго валошскага паходу 1497 годзе, панавання Аляксандра і некаторых іншых падзей.

Мяхоўскі ў сваёй працы пісаў не столькі аб палітыцы, колькі аб культуры; замест прыярытэту ў гістарычнай працы палітыкі, дзяржаўнай арганізацыі, асобы і яе вялікіх учынкаў увёў паняцці аб нараджэнні і пачатках плямёнаў і народаў, славянскай супольнасці, адводзіў Польшчы цэнтральнае месца ў славянскім свеце.

Ён выказаў гіпотэзу пра аўтахтоннасць славян і лакалізаваў іх прарадзіму ў Псарах. Ён цікавіўся галоўным чынам усходняй праблематыкай, шмат увагі аддаваў падзеям у ВКЛ, апісаў усе палітычныя акцыі ВКЛ. Аўтар крытыкаваў эканамічныя супярэчнасці ў княстве, якія прыводзілі да падзелу грамадства на два слаі — сялянства і магнатаў.

## Трактат пра дзве Сарматыі 
У гэтай працы Мяхоўскі ўпершыню звярнуў увагу на этнаграфічныя асаблівасці Русі, Літвы і Жмудзі. Таксама ён згадаў тут легенду пра паходжанне літоўцаў ад рымлян (легенда пра Літалію). Аўтар паўтарыў звесткі Яна Длугаша, што ў былыя часы русіны лічылі літоўцаў народам цёмным, вартым пагарды, жабрацкім, таму кіеўскія князі бралі з іх даніну ў знак падданства толькі дубовай карой і скуранымі паясамі. З іншага боку, частку Русі, якая належала да Польскай кароны, апісваў як багатую і прыгожую краіну.

## Літаратура 
* . С. 37, 38;
* *Marek Stachowski*. Miechowita’s knowledge of East European languages (mainly Hungarian, Lithuanian and Tatar), based on his *Tractatus de duabus Sarmatiis* (1517) // Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis № 130, 2013. — S. 309—316.

Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Храністы
Бернард Вапоўскі

**Бернард Вапоўскі** (16 ст.) - каралеўскі сакратар і прыдворны дзеяпісец пры двары Жыгімонта Старага. Гісторык, географ і картограф. Аўтар гістарычнай працы «Хроніка Польшчы» і карты «Сарматыя».

Праца гісторыка разглядалася Вапоўскім не проста як навуковая дзейнасць, а як грамадска-гістарычная місія. Гэта набліжала яго да гуманістычнай гістарыяграфіі, што на некаторыя праблемы гісторыі ВКЛ Вапоўскі глядзеў больш глыбока, чым Длугаш.

## Літаратура 
* . С.37.

## Спасылкі 
* Kroniki Bernarda Wapowskiego (1480—1535) / z życiorysem i objaśnieniami J. Szujskiego // Scriptores Rerum Polonicarum. — T. 2. — Cracoviae, 1874.

Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Храністы
Катэгорыя:Гісторыкі XVI стагоддзя
Катэгорыя:Постаці польскай картаграфіі
Ціск

**Ціск** — фізічная велічыня, якая характарызуе інтэнсіўнасць перпендыкулярных да паверхні сілаў, з якімі адно цела ўздзейнічае на іншае. Калі сіла размеркаваная па паверхні раўнамерна, Ц. р у кожным пункце паверхні роўны р = F/S, дзе S — плошча, F — сума прыкладзеных перпендыкулярна да яе сілаў. Для аднароднага асяроддзя ўводзіцца паняцце Ц. у кожным пункце, які адыгрывае важкую ролю ў механіцы вадкасцей і газаў.

Ціск у газах спалучаны з перадачай імпульсу ў сутыкненнях малекул газу паміж сабою і з паверхнямі целаў, якія яго абмяжоўваюць. Ц. у газах прапарцыянальны тэмпературы. У вадкасцях і цвёрдых целах Ц. выклікаюць міжатамныя і міжмалекулярныя сілы прыцягнення і адштурхоўвання і цеплавыя ваганні атамаў.

Ціск вымяраецца манометрамі, барометрамі, вакуумметрамі. Адзінкі вымярэння Ц. маюць размернасць сілы, падзеленай на плошчу. У Міжнароднай сістэме СІ гэта Паскаль (Па) роўны ньютан на квадратны метр. Іншыя шыракаўжываныя адзінкі вымярэння Ц.: кгс/см², атмасфера фізічная (атм), атмасфера тэхнічная (ат), бар, мм вод. сл., мм рт. сл. (тор). У ЗША і Вялікай Брытаніі Ц вымяраюць у lbf/in2 (фунт-сіла на квадратную цалю), pdl/ft2 (паундаль на квадратны фут), inH2O (цаля вод. сл.), ft H2O (фут вод. сл.), in Hg (цаля рт. сл.) і да т.п.

1 lbf/ in2 =6894,76 н/м²,1рdl/ft2 = 1,48816 н/м², 1inH2O = 249,089н/м²; 1ftH2O = 2989,07 н/м²,1in Hg = 3386,39 н/м².

З’ява Ц. адыгрывае важную ролю ў фізічных, хімічных, біялагічных і іншых працэсах.

Высокія значэнні Ц. стварае гравітацыйнае поле.

## Цікавыя факты 
Атмасферны ціск на паверхні Зямлі — прыблізна 100 000 Па або 1 бар.

Гідрастатычны ціск на глыбіні 10 м пад вадой — 1 бар.

Гідрастатычны ціск на глыбіні 1 км пад вадой — 100 бар.

Ціск пры спальванні чорнага пораху ў вагнястрэльнай зброі — каля 3000 бар або 3 кбар.

Ціск у цэнтры Зямлі — прыблізна 3500 кбар.

Ціск у цэнтры Сонца — парадку 100 млн кбар.

Ціск у цэнтры белых карлікаў — да 1 млрд кбар.

## Гл. таксама 
* Артэрыяльны ціск
* Атмасферны ціск
* Бараметрычная формула
* Вакуум
* Ціск святла
* Дыфузійны ціск
* Закон Бернулі
* Закон Паскаля
* Гукавы ціск і Ціск гуку
* Вымярэнне ціску
* Крытычны ціск
* Манометр
* Механічная напруга
* Малекулярна-кінетычная тэорыя
* Напор, гідрадынаміка
* Асматычны ціск
* Парцыяльны ціск
* Ураўненне стану

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Эклезіялогія

**Эклезіялогія** — вучэнне аб Царкве; раздзел дагматычнага багаслоўя, які вывучае прыроду і ўласцівасці Царквы.

У хрысціянскай эклезіялогіі сумяшчаюцца два аспекты: містычны і кананічны. У містычным аспекце Царква разглядаецца як містычнае Цела Хрыста (1 Кар. 12:27), для якога Хрыстос — галава; Кананічны аспект гаворыць аб адзінстве Царквы вакол епіскапа і адзінстве епіскапаў паміж сабой пры непарыўным пераемстве ад св. Апосталаў, якія былі пакладзеныя Хрыстом ў аснову Царквы (Мф. 16:18).
Доўгія хвалі

* Від марскіх і акіянічных хваль.
* Дыяпазон радыёхваль.
* Тэорыя эканамічнага развіцця М. Д. Кандрацьева.
Іардан (гісторык)

[thumb|200px|[Міжземнамор'е ў часы напісання Іарданам «Гетыкі». Візантыйская імперыя выдзеленая ружовым колерам, заваёвы Юстыніяна — зялёным.]]

**Іардан** ( або ) — гоцкі гісторык 6 ст. Астгот паводле нараджэння, сакратар аланскага вайскоўца на службе Усходняй Рымскай імперыі. Галоўнае сачыненне Іардана '''' («Аб паходжанні і дзеяннях гетаў», даведзена да 551 года) — адна з найважнейшых крыніц па гісторыі готаў, народаў Паўночнага Прычарнамор'я і ўсяго перыяду Вялікага перасялення народаў; утрымлівае таксама кароткія, але каштоўныя звесткі пра славян.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі Сярэдневякоўя
Беларуская праваслаўная царква ў выгнанні

**Беларуская праваслаўная царква ў выгнанні** (БПЦВ) — некананічная знешне праваслаўная дэнамінацыя, якая адкалолася ў 1976 годзе ад Сусветнага Амерыканскага Патрыярхата (САП). БПЦВ налічвае каля 5 прыходаў.

Заснавацель — Віторыа Джавані Буса, які ў 1971 годзе быў рукапаложаны ў старакаталіцкія епіскапы, у 1973 — у марыявіцкія, і ў тым жа годзе ў праваслаўныя епіскапы‑каад’юктары яго высвяціў з тытулам архіепіскапа Беластоцкага галава САП Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі. З групай прыхільнікаў у Палерма (Італія) ён неўзабаве абвясціў БПЦВ і быў аб’яўлены патрыярхам з імем Віктар Іван I.

У 1988 годзе да арганізацыі далучыўся бразільскі свяшчэннік Атаназіа Луіш Антоніа да Нашчымента, якога «патрыярх» рукапалажыў у епіскапы, а затым у мітрапаліты і назначыў на створаную Бразільскую метраполію. У 2004 годзе група прыхільнікаў з’явілася ў Аргенціне, і была створана Лацінаамерыканская метраполія.

У богаслужэннях царква прытрымліваецца праваслаўнай абраднасці пры даволі істотным уплыве лацінскай літургічнай традыцыі. Беларуская праваслаўная царква ў выгнанні ніколі не прымала спробаў перанясення сваёй рэлігійнай дзейнасці на тэрыторыю Рэспублікі Беларусь. Асноўным напрамкам місіянерскай работы яна бачыць краіны Лацінскай Амерыкі, а з Беларуссю звязана толькі намінальна, па факце свайго паходжання і назвай.

## Спасылкі 
* Аб БПЦВ 

Катэгорыя:Некананічныя праваслаўныя цэрквы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1976 годзе
Катыён

**Катыён** —  станоўча зараджаны іон. Характарызуецца велічынёй станоўчага электрычнага зарада: напрыклад, NH4+ — адназарадны катыён, Ca2+ — двухзарадны катыён. У электрычным полі катыёны перамяшчаюцца да адмоўнага электрода — катода.

## Гл. таксама 
* Іон
* Аніён

Катэгорыя:Фізічная хімія
Катэгорыя:Іоны
Вільгельм Вунт

**Вільгельм Максіміліян Вунт** (; , Некараў каля Манхайма — , Гросботэн каля Лейпцыга) — нямецкі псіхолаг, фізіёлаг і філосаф, заснавальнік эксперыментальнай псіхалогіі.

## Біяграфія 
Вывучаў медыцыну ва ўніверсітэтах Цюбінгенскім, Гайдэльбергскім і Берлінскім універсітэтах. Быў вучнем Г. Геймгольца. У 1857 годзе стаў выкладчыкам, а з 1864 — прафесарам Гайдэльбергскага ўніверсітэта. З 1874 года — прафесар філасофіі Цюрыхскага ўніверсітэта; у 1875—1917 — ардынарны прафесар філасофіі Лейпцыгскага ўніверсітэта (у 1889—1890 — яго рэктар). У 1879 годзе заснаваў у Лейпцыгскім універсітэце першую ў свеце лабараторыю эксперыментальнай псіхалогіі, дзе вывучаў час рэакцыі, утварэнне асацыяцый, увагу, пачуцці. У 1883 годзе заснаваў першы ў свеце часопіс па эксперыментальнай псіхалогіі «Філасофскія даследаванні».

## Дзейнасць 
Прадметам псіхалогіі разглядаў змест свядомасці.

Стварыў «трохмерную» тэорыю пачуццяў. Ён вылучаў тры часткі эмоцый: задавальненне-незадавальненне, спакой-узрушанасць, напружанасць-разрадка. Кожная элементарная эмоцыя мае спецыфічныя суадносіны гэтых уласцівасцей. Эмоцыі з падобнымі уласцівасцямі могуць аб'ядноўвацца. Акрамя таго, некаторыя сітуацыі нараджаюць цэлыя комплексы больш-менш розных эмоцый.

Катэгорыя:Псіхолагі Германіі
Радужны (Ханты-Мансійская аўтаномная акруга)

**Радужны** () — горад (з 1985) у Расіі, у складзе Ніжневартаўскага раёна Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 48,1 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1973 годзе.

Горад размешчаны на рацэ Аган.

Нафтаздабываючая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Югорск

**Югорск** () — горад (з 1992 года) у Расіі, у складзе Савецкага раёна Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 31,0 тыс. чал. (2005).

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1962 годзе як пасёлак, цэнтр леспрамгаса. З 1963 года рабочы пасёлак **Камсамольскі**. У 1992 годзе атрымаў статус горада і сучасную назву.

## прамысловасць 
Газавая прамысловасць, лесанарыхтоўка і лесаперапрацоўка.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1962 годзе
Урай

**Урай** () — горад (з 1965 года) у Расіі, акружнога падпарадкавання Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва каля 43 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1922 годзе.

Нафтаздабываючая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Сургут

**Сургу́т** () — горад (з 1965 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Сургуцкага раёна Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 291,8 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1594 годзе.

Размешчаны на рацэ Об. Чыгуначная станцыя, порт.

Нафтаздабываючая прамысловасць, электраэнергетыка, газаперапрацоўка, харчовая прамысловасць, леспрамгас, прамысловасць будаўнічых матэрыялаў.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Ігар Уладзіміравіч Завалей (нар. 1985) — беларускі палітык.

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Новы Урэнгой

**Новы Урангой** () — горад (з 1980) у Расіі, акружнога падпарадкавання на тэрыторыі Пураўскага раёна Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 117,0 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1973 годзе.

Размешчаны на рацэ Ева-Яха (прыток ракі Пур). Чыгуначная станцыя.

Газаздабываючая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі
Надым (горад)

**Надым** () — горад (з 1972 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Надымскага раёна Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 48,5 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1598 годзе.

Размешчаны на левым беразе ракі Надым, за 290 км ад Салехарда.

Газаздабываючая прамысловасць.

## Спасылкі 
* Партал горада Надым 
* Старонка горада Надым 

Катэгорыя:Гарады Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі
Надым

**Надым** — тапонім:

* Надым — горад у Ямала-Ненецкай аўтаномнай акрузе (Расія)
* Надым — рака ў Расіі, прыток ракі Об.
Мураўленка

**Мураўленка** () — горад (з 1990) у Расіі, у складзе Пураўскага раёна Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 37,1 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1984 годзе.

Нафтаздабываючая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1984 годзе
Савецкі (Ханты-Мансійская аўтаномная акруга)

**Савецкі** () — горад (з 1996) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Савецкага раёна Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 24,5 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1963 годзе.

Нафтаздабываючая прамысловасць, лесанарыхтоўка і лесаперапрацоўка.

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Ціт Тацый

**Ціт Тацый** (8 ст. да н.э.) — цар рымскі (753—715 да н.э.).

Правіцель сабінянаў, прыбыў у Рым, каб адпомсціць за выкраданне сабінянак, але ўклаў мір з Ромулам і пачаў правіць супольна з ім. Выявы, якія, магчыма, з'яўляюцца верагоднымі, змешчаныя на манетах Луцыя Тытурыя Сабіна (выбіты 87 да н.э.), і відаць, капіруюць статуі Ціта Тацыя з ліку статуй Сямі цароў на Капітоліі і са Святой дарогі.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Старажытнарымскія цары
Катэгорыя:Героі рымскіх міфаў
Траян

**Марк Ульпій Нерва Траян**, больш вядомы як **Траян** (; па нараджэнні **Марк Ульпій Траян**, ;  — ): рымскі імператар (98—117).

Быў выдатным военачальнікам, і Рымская імперыя пры ім дасягнула сваіх найбольшых памераў. Лічыўся ўзорам імператара, і новых імператараў да перыяду позняй антычнасці віталі фразай «*Будзь шчаслівейшым за Аўгуста і лепшым за Траяна!*» Узорам яго будаўнічай дзейнасці ў Рыме служыць мемарыяльны Форум Траяна з калонай, збудаванай Апаладорам Дамаскім. Загінуў у паходзе супраць парфян.

Сын Марка Ульпія Траяна і Марцыі, прыёмны сын Нервы. У сваім выглядзе свядома следаваў старажытнарымскай модзе, уведзенай Аўгустам. Існуе шмат скульптурных партрэтаў Траяна.

## Гл. таксама 
* Катафракт

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Trajan’s Column Image Database 
* Markets of Trajan at Great Buildings Online
* Антычная нумізматыка і гісторыя часоў Траяна 
* З перапіскі Плінія і Траяна
* Манеты Траяна

Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Дэцый Траян

**Траян Дэцый — Гай Месій Квінт Дэцый** (190/200, Сірмія — 251): рымскі імператар (249—251).

Стаўся імператарам пасля перамогі над Філіпам Аравіцянінам. Пераследаваў хрысціян, патрабуючы ад іх ахвяраванняў на карысць дзяржавы. Сенат удастоіў Дэцыя ганаровым імем Траян, і залічыў яго ў сонм багоў. Загінуў (патануў у балоце) у час бітвы з готамі. Верагодная выява — скульптурны партрэт у палаца Кансерваторэ ў Рыме.
Покачы

**Покачы** () — горад (з 1992) у Расіі, у складзе Ніжневартаўскага раёна Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 16,7 тыс. чал. (2005). Заснаваны ў 1984 годзе.

Горад размешчаны правым беразе ракі Ваць-Яган (прыток ракі Аган).

Нафтаздабываючая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці
Гней Тарквіній

**Гней Тарквіній Рымскі** (; 6 ст. да н.э.) — *магчымы* рымскі цар.

У легендарнай гісторыі Рыма вядомыя, больш ці менш пэўна, два цара з імем Тарквіній і не цалкам пэўнымі прыдомкамі: 5-ы цар — Луцый Тарквіній Прыск, і апошні цар — Луцый Тарквіній Ганарлівы. Аднак, аніводзін з іх не можа быць атаясамлены з выявай на фрэсцы ў  ў Вульчы, на якой Марк Каміл намерваецца забіць праціўніка мячом. Фрэска, якая, відаць, капіруе арыгінал з Рыму, грунтуецца на добрай гістарычнай традыцыі. Таму мяркуецца, што маглі быць і іншыя цары з такім імем.

## Літаратура 
* Bloom, Marcia G. 1974. The François tomb at Vulci, an etrusco-hellenistic monument. Thesis/dissertation, University of Pennsylvania.
* Holliday, Peter James. 1993. Narrative and event in ancient art. Cambridge University Press.

Катэгорыя:Старажытнарымскія цары
Ціт

**Ціт — Ціт Флавій Веспасіян** (39—81), імператар рымскі (79—81).

Сын Веспасіяна і Флавіі Даміцылы, атрымаў выхаванне пры двары Клаўдзія і быў сябрам Нерона. Насупор гэтаму, не стаў на троне «другім Неронам», а выдзяляўся адукаванасцю, дабрынёю і шчодрасцю.

Яго ваенная кар'ера пачалася ў Германіі і Брытаніі, дзе ён вылучыўся, займаючы пасаду ваеннага трыбунала. Калі імператар Нерон накіраваў яго бацьку ва ўзбунтаваную Іўдзею, Ціт паехаў туды разам з бацькам, атрымаў у камандаванне легіён і дапамог свайму бацьку пракласці шлях да дзяржаўнай улады. У 69 стаў галоўнакамандуючым рымскага войска ў Палесціне ў час вайны з іудзеямі. У 70 Ціт захапіў Іерусалім і разбурыў яго, праявіўшы пры гэтым выключную жорсткасць. За час знаходжання ў Палесціне ажаніўся з прыгажуняй Беранікай, дачкой Ірада Агрыпы, і сястрой Ірада Агрыпы II, іўдзейскіх цароў, але з-за палітычных меркаванняў расстаўся з ёю, калі заняў трон. Вяртаннем Ціта ў Рым з пышным трыумфам было адсвяткавана ўціхаміранне Іўдзеі. У 73 г. Ціт стаў сакіраўніком свайго бацькі і ад яго імя вёў барацьбу з арыстакратычнай сенатарскай апазіцыяй. Займаў пасаду прэфекта (начальніка) гвардыі. Бязлітаснае знішчэнне асоб, якія выклікалі ў яго падазрэнне, яшчэ пры жыцці бацькі рабілі яго імя ненавісным у Рыме. У мэтах прымірэння з падданымі Ціт, стаўшы імператарам, пачаў кіраваць імперыяй сумесна з сенатам, сурова караў даносчыкаў, схіляў да сябе народ раскошнымі пабудовамі і гульнямі.

Праўленне Ціта было азмрочана вывяржэннем Везувія (79) і гібеллю гарадоў Пампеі і Геркуланум, пажарам Рыма і эпідэміяй. У 80 Ціт асвяціў новы амфітэатр Калізей, будаваць які пачаў яшчэ яго бацька і новыя тэрмы, што атрымалі яго імя. Па яго смерці была збудавана арка Ціта, на якой быў выяўлены трыумф пасля перамогі ў Іўдзейскай вайне і здабыча з Іерусалімскага храму.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Імператары рымскія
Радужны

* Радужны, горад у Ханты-Мансійскай аўтаномнай акрузе
* Радужны, горад ва Уладзімірскай вобласці
Тарквіній

* Гней Тарквіній, магчымы цар рымскі.
* Тарквіній Прыск, 5-ы цар рымскі.
* Тарквіній Ганарысты, апошні цар рымскі.
Трэбаніян Гал

**Трэбаніян Гал — Гай Вібій Трэбаніян Гал** (206 — жнівень 253) — рымскі імператар (251—253).

Паходзіў з этрускага роду Перузія. Заняў трон пасля смерці Траяна Дэцыя. Сваім суправіцелем абвясціў сына Валусіяна і ўсынавіў Гасціліяна. Быў пераможаны Эміліянам і забіты пад Сталеціем (Спалета). Верагоднымі выявамі лічацца дзве бронзавыя галавы, што захоўваюцца ў Ватыкане і ў Фларэнцыі.
Марк Клаўдзій Тацыт

**Тацыт — Марк Клаўдзій Тацыт** ( — ) — рымскі імператар (275—276).

Тацыт быў пасаджаны на трон сенатам, які жадаў скончыць 6-месячнае міжуладдзе пасля забойства Аўрэліяна. Вёў вайну на Балканах і быў забіты ў Кападокіі.

Быў пэўны, што паходзіць з роду гісторыка Тацыта. Аднак вывучэнне яго выяваў (скульптурных і на карціне ў палацы Квінкціліяў у Рыме) гэтаму пярэчыць.

## Крыніцы
Тэрэнцый

**Тэрэнцый — Публій Тэрэнцый Афер** (~195—159 да н.э.) — рымскі драматург.

Аўтар 6 камедый, напісаных між 166 і 160 да н.э..

Паходзіў з Карфагена і быў лівійскім нявольнікам Тэрэнцыя Лукана, чыё імя ўзяў, калі быў адпушчаны на волю. Быў блізкі да Сцыпіёна. Не вярнуўся з падарожжа ў Грэцыю, магчыма, загінуў у караблекрушэнні. З выяваў вядомыя: мармуровы бюст з Рыеці (зараз у Капенгагене) і бюст аўтарства Еўрыпіда, кантарніят 4 ст., а таксама статуя Плаўта.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Драматургі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Рабыні і вольнаадпушчанікі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Род Тэрэнцыяў
Катэгорыя:Лацінамоўныя пісьменнікі
Тэафраст

**Тэафраст Перыпатэтык** (, ;372 — 287 да н.э.) — старажытнагрэчаскі філосаф.

Ацэньваецца як добрасумленны філосаф і навуковец. Вучань Арыстоцеля. Вывучаў натуральныя навукі: батаніку, мінералогію, заалогію, фізіку, астраномію, метэаралогію. Напісаў 18 кніг па гісторыі і натурфіласофіі.

Пасля 322 да н.э. стаўся пераемнікам Арыстоцеля і галавой перыпатэтычнай школы. Колькасць студэнтаў у школе пры ім дасягала 2 тыс., сярод іх былі Менандр і Дземетрый Фалерскі. Тэафраст спыніў сваю дзейнасць у 286 да н.э.

Паходзіў з Эрэса (востраў Лесбас); сын Меланта. Верагодныя выявы — герма з Цівалі (віла Альбані), відаць, яшчэ прыжыццёвая, і яе копіі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нарадзіліся ў IV стагоддзі да н.э.
Катэгорыя:Памерлі ў 280-я гады да н.э.
Катэгорыя:Біёлагі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Далінееўскія батанікі
Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Перыпатэтыкы
Катэгорыя:Філосафы IV стагоддзя да н.э.
Тарка-Сале

**Тарка-Сале** () — горад (з 2004) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Пураўскага раёна Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 20,0 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1932 годзе.

Нафтавая і газавая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі
Głos znad Niemna

**«Głos znad Niemna»** («Голас з-над Нёмана») — газета, якая выдаецца ў г. Гродна з снежня 1989 на польскай мове Саюзам палякаў на Беларусі. У 1990—1991 гадах выходзіла нерэгулярна, друкавалася ў Польшчы. У 1992 выходзіла два разы на тыдзень, з 1993 — штотыднёва.

Газета асвятляе жыццё палякаў у Беларусі, дзейнасць СПБ, змяшчае матэрыялы па гісторыі, краязнаўстве, літаратурныя творы. З 2005 года, пасля расколу ў СПБ, пачалі выходзіць дзве газеты з такой самай назвай.

Катэгорыя:Газеты Гродна
Катэгорыя:Саюз палякаў на Беларусі
Катэгорыя:Газеты Беларусі на польскай мове
Катэгорыя:1989 год у Гродне
Наябрск

**Наябрск** () — горад (з 1982) у Расіі, у складзе Пураўскага раёна Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 101,2 тыс. чал. (2023). Заснаваны ў 1976 годзе.

Горад размешчаны ў цэнтральная частцы Сібірскіх Увалаў, на вадападзеле рэк Об і Пур.

Нафтавая і газавая прамысловасць.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі
Тэон Смірнскі

**Тэон Смірнскі** (, 1—2 ст., відаць у эпоху Адрыяна) — старажытнагрэчаскі філосаф-платонік і матэматык. Актыўна займаўся вывучэннем філасофіі Платона.

Вядомая верагодная выява ў бюсце са Смірны, які захоўваецца ў Капітолійскім музеі Рыма (бюст быў асвячаны сынам Тэона, які быў жрацом і таксама зваўся Тэонам).

## Літаратура 
### Сачыненні 
* Theonis Smyrnaei philosophi platonici expositio rerum mathematicarum ad legendum Platonem utilium. Rec. E. Hiller. Lipsiae: Teubner, 1878.
* Théon de Smyrne. Exposition des connaissances mathématiques utiles pour la lecture de Platon. Trad. J. Dupuis. Paris: Hachette, 1892. (Repr. Bruxelles: Culture et Civilisation, 1966) (франц. пераклад)
* Theon of Smyrna. *Mathematics useful for understanding Plato*. Trans. R. and D. Lawlor, ed. C. Toulis a. o. San Diego: Wizards Bookshelf, 1979 (поўны англ. пераклад).
* Theon of Smyrna. Mathematics Useful for Reading Plato. Translated by A. Barker // Greek Musical Writings. Vol. 2. Cambridge, 1989, pp.&nbsp;211–229 (англ. пераклад гармонікі Тэона)

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Матэматыкі Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Постаці старажытнарымскай матэматыкі
Катэгорыя:Постаці матэматыкі II стагоддзя
Катэгорыя:Астраномы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Неапіфагарэйцы
Катэгорыя:Філосафы II стагоддзя
Катэгорыя:Тэарэтыкі музыкі
Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ізміры
Шчолачы

**Шчо́лачы** (сін.: луг) — моцныя асновы, лёгкарастваральная ў вадзе.

Шчолачамі з’яўляюцца гідраксіды шчолачных і шчолачназямельных металаў і амонію. Гэта крышталічныя рэчывы бясколерныя ці белага колеру. Гіграскапічныя, мылкія навобмацак. Растваральнасць у вадзе вялікая (дзесяткі грамаў на 100 г вады пры нармальных умовах — NaOH, KOH, RbOH, CsOH, NH4OH) або добрая (грамы на 100 г вады — інш.), параўнальна легкаплаўкія. Для водных раствораў шчолачаў характэрная высокая канцэнтрацыя гідраксід-іёнаў.

Шчолачы паглынаюць з паветра ваду і вуглякіслы газ. Чыстыя шчолачы і іх канцэнтраваныя растворы раз’ядаюць тканкі, асабліва жывёльныя, разбураюць шкло, кераміку, арганічныя матар’ялы.

Асабліва небяспечныя для скуры і вачэй гарачыя растворы шчолачаў.

Шчолачы шырока выкарыстоўваюцца ў розных галінах прамысловасці. У прыватнасці для вырабу электралітаў для акумулятараў, мыла, угнаенняў, будаўнічых матэр’ялаў, у лабараторнай практыцы.
Шчолачныя металы

**Шчолачныя металы** — хімічныя элементы, якія складаюць галоўную падгрупу І групы Перыядычнай сістэмы: літый, натрый, калій, рубідый, цэзій, францый.

На знешнім энергетычным узроўні шчолачныя металы маюць адзін s-электрон. Шчолачныя металы маюць блізкія фізічныя і хімічныя ўласцівасці, якія заканамерна змяняюцца з узрастаннем атамнага нумару.

У свабодным выглядзе шчолачныя металы – светлыя, мяккія, хімічна актыўныя металы. Хімічная актыўнасць расце з узрастаннем атамнага нумару. Валентнасць: 1. Ступень акіслення ў злучэннях: +1. Большасць соляў шчолачных металаў добра раствараецца ў вадзе. Гідраксіды шчолачных металаў з’яўляюцца шчолачамі.


Катэгорыя:Хімічныя элементы
Салехард

**Салеха́рд** () — горад (з 1938 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 40,3 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1595 годзе. Да 1933 года меў назву **Абдорск**.

Горад размешчаны на шыраце паўночнага палярнага круга. Рачны порт на рацэ Пуй, пры яе ўпадзенні ў Об.

## Вядомыя асобы 
* Станіслаў Мацвеевіч Замараеў (1939—2001) — беларускі архітэктар.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гарады Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі
Цюкалінск

**Цюкалінск** () — горад (з 1823) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Цюкалінскага раёна Омскай вобласці. Насельніцтва 12,1 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1759 годзе. Размешчаны на рацэ Цюкалка, за 134 км ад Омска.

Харчовая прамысловасць, лясгас.
## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Васілевіч Прохараў (нар. 1945) — беларускі кампазітар.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Омскай вобласці
Губкінскі

**Губкінскі** () — горад (з 1996) у Расіі, у Пураўскім раёне Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 22,3 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1986 годзе. Размешчаны на левым беразе ракі Пяку-Пур, за 200 км ад паўночнага палярнага круга ў паўночна-ўсходняй частцы Заходне-Сібірскай нізіны, у лесатундравай зоне. За 16 км ад горада знаходзіцца чыгуначная станцыя Пурпе на лініі Цюмень — Сургут — Новы Урэнгой.

Нафтагазаздабываючая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі
Называеўск

**Называеўск** () — горад (з 1956) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Называеўскага раёна Омскай вобласці. Насельніцтва 12,8 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1910 годзе.
За 150 км ад Омска.

Лёгкая, харчовая прамысловасць. Чыгуначная станцыя.

Катэгорыя:Гарады Омскай вобласці
Калачынск

**Калачынск** () — горад (з 1952) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Калачынскага раёна Омскай вобласці. Насельніцтва 20,8 тыс. чал. (2023). Заснаваны ў 1795 годзе.

Горад размешчаны на левым беразе ракі Ом (прыток Іртыша), за 80 км ад Омска.

Лёгкая, харчовая прамысловасць, металаперапрацоўка. Чыгуначная станцыя.

Катэгорыя:Гарады Омскай вобласці
Ісількуль

**Ісількуль** () — горад (з 1945) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ісількульскага раёна Омскай вобласці. Насельніцтва 26,4 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1895 годзе.

Размешчаны на Ішымскай раўніне, за 145 км на захад ад Омска, і за 17 км ад расійска—казахстанскай мяжы.

Чыгуначная станцыя.

File:Church of the New Martyrs and Confessors of Russia in Isil'kul'.jpg|Храм новапакутнікаў і вызнаўцаў

Катэгорыя:Гарады Омскай вобласці
Калпашава

**Калпашава** () — горад (з 1938) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Калпашаўскага раёна Томскай вобласці. Насельніцтва 25,8 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў XVII стагоддзі.

Харчовая прамысловасць, металаапрацоўка.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Томскай вобласці
351 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Гіпарын (тыран)

Катэгорыя:350-я да н.э.
Тара (горад)

**Та́ра** () — горад (з 1782 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Тарскага раёна Омскай вобласці. Насельніцтва 26,9 тыс. чал. (2007).

Горад размешчаны на левым беразе ракі Іртыш, за 302 км ад Омска. Заснаваны ў 1594 годзе у вусці ракі Тара (правы прыток Іртыша). У 1669 годзе горад быў перанесены ніжэй па цячэнню Іртыша. Назва горада была захавана.

Нафтаздабыча, харчовая прамысловасць.

## Вядомыя асобы 
* Павел Іванавіч Сцяпанаў (1880—1947) — рускі і савецкі геолаг, акадэмік Акадэміі навук СССР (1939)

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Омскай вобласці
Тыгран I

**Тыгран I Вялікі** (1 ст. да н.э.) — цар армянскі (~95—56 да н.э.), цар сірыйскі (83—69 да н.э.).

## Біяграфія 
Тыгран быў пасаджаны на трон Арменіі парфянскім царом, але неўзабаве заваяваў Кападокію, Месапатамію, Кілікію, Фінікію і стварыў абшырную дзяржаву, робячыся каля 70 да н.э. наймацнейшым валадаром Пярэдняй Азіі. Тыгран уклаў саюз з Мітрыдатам VI, але быў разбіты Лукулам, і быў змушаны падпарадкавацца Пампею, які пакінуў Тыграну толькі Арменію.

Выявы Тыграна ў галаўным уборы, падобным на старажытнаперсідскую ціяру, сведчаць, што ён, магчыма, жадаў аднавіць старажытнаперсідскую дзяржаву, разбураную Аляксандрам Македонскім.

Катэгорыя:цары армянскія
355 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Калістрат (аратар)
* каля 355: Эўдокс Кнідскі, старажытнагрэчаскі матэматык

Катэгорыя:350-я да н.э.
356 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Аляксандр Македонскі, цар македонскі

## Памерлі 
* Філіст Сіракузскі, старажытнагрэчаскі гісторык

Катэгорыя:350-я да н.э.
357 да н.э.

## Падзеі 
* Гай Марцый Рутыл стаў консулам

## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Хабрый, афінскі военачальнік

Катэгорыя:350-я да н.э.
353 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Іфікрат, военачальнік.
* Маўсол, старэйшы сын Гекатомна, фактычна незалежны ад Ахеменідаў кіраўнік (сатрап) Карыі.


Катэгорыя:350-я да н.э.
361 да н.э.

## Падзеі 
* Консулы Гай Ліцыній Кальв (плебей) і Гай Сульпіцый Пецік (патрыцый).
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Леасфен (афінскі наварх)

Катэгорыя:360-я да н.э.
363 да н.э.

## Падзеі
* Спроба вострава Кеоса выйсці з Афінскага саюза. Афінскія стратэгі Арыстафан і Хабрый зламілі супраціўленне астравіцян, наклалі кантрыбуцыю і прымусілі заключыць новы дагавор на больш цяжкіх умовах.

## Нарадзіліся
## Памерлі

Катэгорыя:360-я да н.э.
Бранявы каўпак

]]
**Бранявы каўпак**, **бранекаўпа́к** — бранявая канструкцыя купалавіднай формы з амбразурамі і шчыліна, назіраннемі для назірання і вядзення агню.

Бранявыя каўпакі ставяцца нерухома на жалезабетонную, драўляную падставу, або на грунт над акопам; могуць мацавацца нерухома, уваходзячы ў агульную сістэму фартыфікацыі, або быць пераноснымі. У ваенным флоце 19—20 ст. бранявыя каўпакі былі часткай браніравання ваенных караблёў, у тым ліку, іх бранявых вежаў.

## Літаратура 
* . — С.102.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
364 да н.э.

## Падзеі 
* Войска Спарты перамагло войска Беаційскага саюзу.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:360-я да н.э.
365 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Марк Фурый Каміл, рымскі вайскавод
* Пталемей Аларыт, македонскі цар

Катэгорыя:360-я да н.э.
Гародня (фартыфікацыя)

.]]

**Гародня**, або **ізбіца** — драўляна-земляная канструкцыя, частка фартыфікацыйнага збудавання. Звычайна складалася з *асобнага*, замкнутага зрубу, найчасцей напоўненага грунтам. Часам унутраны аб'ём гародні мог займацца пад памяшканні рознага прызначэння.

Звычайны элемент абарончых збудаванняў на беларускіх землях ранняга Сярэднявечча. Гароднямі ці тарасамі злучаліся між сабой вежы і брамныя ўмацаванні. На слабых, асабліва насыпных, грунтах перавагу ў умацаваннях аддавалі гародням, якія не былі такімі адчувальнымі да асядання.

## Літаратура 
* Макееў. Старажытнаруская фартыфікацыя…
* Якаўлеў. Гісторыя крэпасцяў…
* Піваварчык. Гарадзішчы…

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні
358 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся 
* Селеўк I Нікатар

## Памерлі 
* Агесілай II
* Бардзіл
* Аляксандр Ферскі


Катэгорыя:350-я да н.э.
366 да н.э.

## Падзеі 
* Луцый Секстый Латэран стаў консулам (першым з плебеяў)
* Першае святкаванне Ludi Romani

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:360-я да н.э.
Бранявая вежа

**Бранявая вежа** — закрытая бранявая канструкцыя, якая забяспечвае абарону асабовага складу, ракетна-артылерыйскага і стралковага ўзбраення, прыбораў назірання і інш., і можа, звычайна, паварочвацца на 360°. Бранявыя вежы ставяцца на танкі, БМП і БТР, бранецягнікі, ваенныя караблі і фартыфікацыйныя збудаванні.

## Гл. таксама 
* Вежа
* Бранявы каўпак

## Літаратура 
* . С.71.

Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні
Катэгорыя:Танкі
Грам

310px|right|thumb|Каўпачок ад ручкі масай 0,98 грам
**Грам** (; абазначэнні: **г**, **g**) — адзінка вымярэння масы, адна з асноўных адзінак сістэмы СГС.

Яе кратная адзінка, кілаграм (), з дакладнасцю да  роўная масе  хімічна чыстай воды пры тэмпературы яе найбольшай шчыльнасці (каля ), з'яўляецца асноўнай адзінкай масы ў сістэме СІ.

Найбольш часта выкарыстоўваемыя дольныя адзінкі:

* Міліграм — 10−3 грама (адна тысячная частка грама; абазначэнне: мг)
* Мікраграм — 10−6 грама (адна мільённая частка грама; абазначэнне: мкг)
* Нанаграмм — 10−9 грама (адна мільярдная частка грама; абазначэнне: нг)
* Пікаграм — 10−12 грама (адна трыльённая частка грама; абазначэнне: пг)

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння масы
Катэгорыя:СГС
368 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* Аляксандр II Македонскі, македонскі цар

Катэгорыя:360-я да н.э.
Апрош

**Апрош**, мн. **апрошы** ( «подступы») — вузкія і глыбокія зігзагавідныя равы, якія выкопваліся для паступовага бяспечнага збліжэння з праціўнікам пры аблогах крэпасцяў і ўмацаваных пазіцый, а таксама для скрытых зносінаў паміж паралелямі (траншэямі).

Апрошы шырока выкарыстоўваліся ў 15—19 ст. Для процідзеяння ім абаронцы выкопвалі **контр-апрошы**.

## Літаратура 
* . С.40.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Катэгорыя:Падземная вайна
Вежа

[thumb|[Камянецкая вежа]]
**Ве́жа** — збудаванне са значнай перавагай вышыні над стараной ці дыяметрам асновы, устойлівасць якога забяспечваецца асновай яго канструкцыі (без расцяжак, у адрозненне ад машты).

Таксама словам «вежа» азначаюць пэўныя спецыяльныя канструкцыі ў ваеннай справе і ў касманаўтыцы — вежы абслугоўвання, бранявыя вежы. У народнай беларускай мове словам «вежа» азначалі і купал, напрыклад, на царкве.

Вежы бываюць у плане шматкантовымі, круглымі і інш., маюць разнастайныя завяршэнні (зубцы, шацёр, спічак), і будуюцца з дрэва, каменю, цэглы, жалезабетону, жалеза, сталі і інш. Адрозніваюцца вежы абарончыя (крапасная ці замкавая вежа, вартавая вышка), сігнальныя (маякі), інжынерныя (радыётэлевізійныя вежы, ваданапорныя вежы, сіласныя вежы, вежы збожжавых элеватараў і інш.) і спецыяльныя.

Вежы і вежападобныя збудаванні, як ваеннага, так і неваеннага прызначэння, вядомыя са старажытнасці, калі яны ўзніклі як абарончыя збудаванні (вартавыя вышкі, вежы ўмацаванняў), і таксама выкарыстоўваліся ў культавым дойлідстве (зікураты, мінарэты, вежы сабораў, званіцы), грамадзянскіх будынках (вежы ратуш, дэкарацыйныя вежы вакзальных і жылых будынкаў, выставачных збудаванняў і інш.).

Крапасныя і замкавыя вежы страцілі сваё абарончае значэнне з развіццём артылерыі ў 15—16 ст., і былі замененыя бастыёнамі на працягу 16—17 ст. (: рандэль, бастэя).

## Вядомыя вежы 
* Вавілонская вежа
* Фароскі маяк
* Пізанская вежа
* Эйфелева вежа
* Біг-Бен
* Нурага

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні
Шанец

**Ша́нец**, **штэрншанец** ( «акоп, умацаванне»,  «зоркавіднае ўмацаванне») — палявое фартыфікацыйнае ўмацаванне перыяду 17—18 ст., якое будавалася для ўзмацнення крэпасцяў, прыкрыцця шляхоў зносін на цяжкадаступнай мясцовасці, абароны прыгранічных населеных пунктаў.

Шанец у плане звычайна быў чатырохкутнікам з бакамі па 200—250 м, з бастыёнамі на рагах. Шанцы на пяць і шэсць кутоў азначаліся назвай **штэрншанец**.

## Літаратура 
*  — С. 812—813.

Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні
Траншэя (фартыфікацыя)

[thumb|250px|Траншэя ў [Бемава на палігоне WAT]]
**Траншэ́я** ( «роў») — адкрытае фартыфікацыйнае збудаванне, якое складаецца з вузкага і доўгага рову з аднабаковым ці двубаковым брустверам.

Прызначана для вядзення агню, назірання і скрытага перамяшчэння, а таксама для абароны асабовага саставу і ўзбраення ад сродкаў паражэння праціўніка.

Глыбіня трашшэі да 2 метраў. Будуюцца ў выглядзе ломаных або звілістых ліній. У пярэдніх і задніх стромкасцях абсталёўваюцца кулямётныя і нранатамётныя пляцоўкі, стралковыя ячэйкі, бліндажы і нішы. Паміж траншэямі будуюцца хады злучэнняў. На асобных участках робяцца перакрыцці.

У арміі Расіі траншэі выкарыстоўваюцца з часу абароны Севастопаля.

## Гл. таксама 
* Траншэйная артылерыя
* Траншэйны нож
* Траншэйная стрэльба
* Траншэйная машына.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Транше́я // Военный энциклопедический словарь : [ВЭС] : в 2 т. Т. 2. / редкол.: А. П. Горкин [и др.] ; Ин-т воен. истории Минобороны России. — М. : БРЭ : РИПОЛ КЛАССИК, 2001. — С. 658. — 816 с. — 5000 экз. — (Энциклопедические словари). — ISBN 5-85270-219-6 («БРЭ»); ISBN 5-7905-0994-0 («РИПОЛ КЛАССИК»); ISBN 5-7905-0996-7 (т. 2).
* 
* Транше́я // Словарь военных терминов / Сост. А. М. Плехов — М.: Воениздат, 1988. — С. 301. — 335 с. — 65 000 экз. — ISBN 5-203-00175-8.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фартыфікацыя
Рэдут

**Рэду́т** ( «сховішча, апорны пункт») — замкнутае палявое фартыфікацыйнае ўмацаванне простакутнай ці шматкутнай формы, прыстасаванае да кругавой абароны.

Рэдут звычайна складаўся з валоў — франтавога (напольнага) і бакавых фасаў і горжы, а таксама гласісу, стралковага рову (акопу), брустверу, вонкавага рову і прыкрытага ўваходу. Гарнізон рэдута складаўся з 1—2 рот, часам узмоцненых артылерыяй.

Рэдуты шырока ўжываліся ў XVII — пачатку XX ст., напрыклад, у час Барадзінскай бітвы (1812), абароны Варшавы (1831).

## Галерэя 

Выява:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b51 472-0.jpg|Рэдут
Выява:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b45 206-0.jpg|Бруствер і перадавы роў (з драцяной сеткай)
Выява:Devonshire Redoubt (Bermuda).png|Дэваншырскі рэдут (Бермудскія астравы), 1614

## Літаратура 
* . С.630.}}
* 

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Рэдзюіт

]]
**Рэдзюі́т** ( «адасобненае жытло»)  —унутранае ўмацаванне ў замкнутых палявых або доўгачасовых фартыфікацыйных збудаваннях. У крэпасці — яе цэнтральная ўмацаваная частка, у палявым бастыёне — яго ўзвышаная частка.

Рэдзюіты служылі апошнім аплотам для абаронцаў абарончага збудавання, і будаваліся ў 16—пач. 20 ст.

## Літаратура 
. С.630.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
Люнет

thumb|260|Два віда люнетаў
**Люнет** () — адкрытае з тылу палявое або доўгачасовае фартыфікацыйнае збудаванне.

Складаўся з 1—2 франтальных (фасаў) і бакавых валаў. Тыл прыкрываўся засекай або выдзеленым рэзервам. Люнеты будаваліся на важных участках абарончых пазіцый у 17—пач. 20 ст.

## Літаратура 
*. С.412.

Катэгорыя:Фартыфікацыя
371 да н.э.

## Падзеі
## Нарадзіліся 
* Тэафраст — старажытнагрэчаскі філосаф

## Памерлі

Катэгорыя:370-я да н.э.
Уць

__NOTOC__
**Уць**, **Вуць** — рака ў Добрушскім і Гомельскім раёнах Беларусі, левы прыток Сажа.

## Агульнае 
Даўжыня ракі 75 км. Плошча вадазбору 433 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,6 ‰.

**Асноўныя прытокі**: ручай Радзвін (злева), рака Лук’янаўка і рака без назвы каля аграгарадка Івакі (справа).

Пачынаецца за 1,7 км на паўночны захад ад вёскі Лук′янаўка Добрушскага раёна, вусце каля вёскі Цярэшкавічы Гомельскага раёна. Цячэ па Гомельскім Палессі. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў канцы сакавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 2,4 м. Замярзае ў канцы снежня, крыгалом у пачатку 2-й дэкады сакавіка. Даліна ракі трапецападобная, шырынёй 300—600 м, у вытоку 150 м. Пойма двухбаковая, месцамі перарывістая, шырынёй 200—300 м; у разводдзе затапляецца на глыбіню 0,4—0,8 м тэрмінам да 2 тыдняў. Ад вытоку рэчышча каналізаванае на 2 км, у сярэднім цячэнні на 17,2 км. Шырыня ракі ў межань 10—18 м. Берагі да аграгарадка Уць нізкія, забалочаныя, ніжэй пераважна стромкія і абрывістыя.

## На рацэ 
На рацэ размешчаны:

**Гарадскі пасёлак** Церахоўка

**Вёскі:**
* Клімаўка

Выява:Uts river near Vysoky Hutor and Ut’ village.jpg|Рака Вуць у верхняй плыні, паміж сялом Вуць і Высокі Хутар, Добрушскі раён, Гомельская вобласць.
Выява:Bridge across Ut’ river.jpg| Мост праз раку Вуць, які злучае сяло Вуць і Высокі Хутар, Добрушскі раён, Гомельская вобласць.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Гомельскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Добрушскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Сажа
Акоп

ў траншэі перад атакай. Першая сусветная вайна.]]
**Ако́п** — адкрытае фартыфікацыйнае збудаванне для вядзення агню і абароны асабовага складу і ваеннай тэхнікі ад сродкаў паражэння праціўніка. Адрозніваюць акопы стралковы, артылерыйскі, мінамётны, танкавы (для БМП, БТР і пад.) і інш.

Акопы маскіруюцца пад навакольную мясцовасць, забяспечваюць зручнасць вядзення агню і абарону ад куль і асколкаў. Памяншаюць у 1,5—2 разы радыус паражэння пры ўздзеянні ядзернай зброі.

**Стралковы акоп** бывае адзіночны, парны, на разлік або аддзяленне. Адзіночныя і групавыя акопы складаюцца з выемкі (рову), брустверу, бермы і пляцовак для ўстаноўкі зброі. Злучаюцца між сабой траншэяй, утвараючы акоп на аддзяленне, які ў сваю чаргу, забяспечваецца запаснымі пляцоўкамі для зброі, шчылінай ці бліндажом, нішамі для баепрыпасаў, зброі, харчавання і вадасцёкам.

**Артылерыйскі (мінамётны) акоп** складаецца з пляцовак з прылеглымі ровікамі, у якіх ладзяцца нішы для баепрыпасаў і шчыліны (бліндажы).

**Танкавы акоп (для БМП, БТР і пад.)** складаецца з катлавану з апарэллю, шчылін і, часам, ніш для баепрыпасаў.

## Гл. таксама 
* акопная вайна
* акопная літаратура

## Літаратура 
*. С.512.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фартыфікацыя
Бастэя

.]]

**Бастэя** (): фартыфікацыйнае збудаванне паўкруглай формы, прызначанае забяспечваць падоўжную (фланкавую) абарону муроў умацавання; удасканаленая адмена рандэля, вынаходніцтва якой прыпісваецца Альбрэхту Дзюрэру (канец 15—пач. 16 ст.). Будаваліся ў Еўропе ў 16 ст., пераважна ў Германіі і Швейцарыі (напрыклад, умацаванне Дэлья-Бакара ў крэпасці Вероны; умацаванне ў Шафхаўзене (Паўночная Швейцарыя, на р. Рэйн)). Былі выцеснены бастыёнамі (16 ст.), якія сталі іх лагічным развіццём. : рандэль.

Такое збудаванне забяспечвала высокі ўзровень абароны; не толькі добрую флангавую абарону муроў, але і рову; таксама было прыдатным для ўнутранай абароны; было падатлівым для артылерыйскага агню толькі з дна рову, і магло быць разбурана толькі мінамі. Атакаваць бастэю тагачаснымі сродкам было амаль немагчыма, але кошт яе будовы, з-за вялікага аб'ёму складаных каменных работ, быў вельмі высокім. У кожным выпадку, бастыёны выявіліся лепей прыстасаванымі для тагачасных задач інжынернай абароны, і вельмі хутка выцяснілі ўсе іншыя тыпы крапасных умацаванняў.

У аснове бастэя з'яўлялася рандэлем, але вельмі разбудаваным у аб'ёме, з самкнутым заднім кантам (горжай), і з вялікім выступам у роў умацавання. Форма ў плане была дугой акружнасці, апісанай навокал простакутніка. Мелася адкрытая гарматная батарэя ўверсе, і закрытая, для франтальнага і флангавага агню, батарэя ўнізе, на ўзроўні дна рову, змешчаная ў казематы. Меліся шматлікія казематы для жылля, вентыляцыйныя каналы; канструкцыйныя скляпенні не абапіраліся на франтальныя сцены.

## Літаратура 
*  С.47,48.
* Віяле-ле-Дзюк. Бастыён // Архітэктура…

Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні
377 да н.э.

## Падзеі 
* Ваенныя трыбуны з консульскай уладай Луцый Эмілій Мамерцін (7-ы раз), Публій Валерый Паціт Публікала (4-ы раз), Гай Ветурый Крас Цікурын, Сервій Сульпіцый Прэтэкстат, Луцый Квінкцый Цынцынат (3-і раз), Гай Квінкцый Цынцынат. Усе — патрыцыі.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:370-я да н.э.
380 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Мемнан Родаскі — грэчаскі военачальнік, які служыў у персідскай арміі Дарыя III

## Памерлі 

Катэгорыя:380-я да н.э.
381 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
## Памерлі 
* У Цы, вялікі кітайскі палкаводзец

Катэгорыя:380-я да н.э.
Тэадаліт

**Тэадаліт** — пераносная геадэзічная прылада для вымярэння гарызантальных і вертыкальных кутоў пры геадэзічных, гідраграфічных, будаўнічых і маркшэйдэрскіх работах, тапаграфічных здымках, тапагеадэзічнай падрыхтоўцы стральбы (напр., артылерыйскай).

Асноўныя рабочыя часткі тэадаліту — гарызантальны і вертыкальны кругі з адліковымі прыстасаваннямі. Адрозніваюцца тэадаліты **высакадакладныя** (сяр. квадратычная хібнасць 0,5—1"), **дакладныя** (2—5") і **тэхнічныя** (15—30").

## Фотатэадаліт 
**Фотатэадаліт** — геадэзічны прыбор, прызначаны для вызначэння памераў, формы і становішча перасечанай мясцовасці, кар'ераў, інжынерных збудаванняў і іншых аб'ектаў пасродкам фотаздымкі.

Складаецца з тэадаліта і фотакамеры. Фотакамера забяспечана прыстасаваннямі для ўсталёўкі аптычнай восі ў гарызантальнае становішча і пад вугламі адносна базісу. Гэта дазваляе атрымаць з канцоў базісу тры стэрэапары з паралельнымі накірункамі аптычнай восі фотакамеры.

Для здымкі аб'ектаў з невялікіх адлегласцяў існуюць фотатэадаліты, якія складаюцца са спараных камер малога фармату, усталяваных на штанзе са сталым ці зменным базісам. Здымка берагоў з карабля ажыццяўляецца карабельным фотатэадалітам, забяспечаным 2 фотакамерамі з сінхронна дзейснымі засаўкамі. Для вывучэння хутка рухомых аб'ектаў ужываюцца кінафотатэадаліты, якія дазваляюць выконваць сінхроннае фатаграфаванне c канцоў базісу праз малыя прамежкі часу. 
## Гл. таксама 
* Нівелір
* Тахеометр

## Спасылкі 
* Теодолит // Вялікая савецкая энцыклапедыя
* 

Катэгорыя:Геадэзія
382 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* каля 382 да н.э. Антыгон I Аднавокі, палкаводзец
* каля 382 да н.э. Філіп II Македонскі, цар македонскі

## Памерлі 

Катэгорыя:380-я да н.э.
Стрэжавы

**Стрэжавы** () — горад (з 1978) у Расіі, у Аляксандраўскім раёна Томскай вобласці. Насельніцтва 44,3 тыс. чал. (2007). Заснаваны ў 1966 годзе. Размешчаны на беразе правай протокі ракі Об), за 970 км на паўночны захад ад Томска.  Нафтагазаздабываючая прамысловасць, нафтаперапрацоўка.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Томскай вобласці
383 да н.э.

## Падзеі 
* Ваенныя трыбуны з консульскай уладай Луцый Валерый Публікала (4-ы раз), Аўл Манлій Капіталін (3-ы раз), Сервій Сульпіцый Руф (3-ы раз), Луцый Лукрэцый Флаў Трыцыпіцын (3-ы раз), Луцый Эмілій Мамерцін (3-і раз), Марк Трэбоній.

## Нарадзіліся 
## Памерлі 

Катэгорыя:380-я да н.э.
384 да н.э.

## Падзеі 
## Нарадзіліся 
* Арыстоцель, старажытнагрэчаскі філосаф, вучоны-энцыклапедыст, заснавальнік асобнай філасофскай плыні і фармальнай логікі
* Дэмасфен, старажытнагрэчаскі дзяржаўны дзеяч і аратар

## Памерлі 

Катэгорыя:380-я да н.э.
Северск

Назву **Северск** маюць:

## Расія 
* Северск — горад у Томскай вобласці.

## Украіна 
* Сівэрск або Северск — горад у Данецкай вобласці.
Северск (Томская вобласць)

**Северск** () — горад (з 1956) у Расіі, закрытае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне Томскай вобласці. Насельніцтва 105,3 тыс. чал. (2024). Заснаваны ў 1949 годзе. Сібірскі хімічны камбінат.
## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Любоў Іванаўна Ягорава, савецкая лыжніца, шматразовая алімпійская чэмпіёнка

Катэгорыя:Гарады Томскай вобласці
Кедровы (Томская вобласць)

**Кедровы** () — горад (з 1987) у Расіі, абласнога падпарадкавання Томскай вобласці. Заснаваны ў 1982 годзе. Размешчаны ў даліне ракі Чузік (басейн ракі Об), за 480 км на захад ад Томска.

Нафтагазаздабыча.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Томскай вобласці
Селеўк II Калінік

**Селеўк II Калінік** (, «Калінік» — «добрае пераможца», 265—225 да н.э.) — цар сірыйскі (246—225 да н.э.), сын Антыёха II і Лаадыкі. Бацька Селеўка II.

Пры ім шматлікія ўладанні Сірыйскай дзяржавы былі страчаныя — Бактрыя стала незалежнай пры Дыядоце, а Селеўк абараняўся ад свайго брата Антыёха Геракса і Пталамея III. Загінуў, упаўшы з каня. Вядомыя выявы на манетах.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Селеўкіды
Катэгорыя:Цары сірыйскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі III стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з каня