Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны

**Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі падча́с Друго́й сусве́тнай вайны́** — беспрэцэдэнтны па сваіх маштабах працэс мэтанакіраванага знішчэння, канфіскацыі і вывазу гісторыка-культурных каштоўнасцей, архіваў, бібліятэк і музейных збораў з тэрыторыі Беларусі ў перыяд з 1941 па 1944 гады. Найбольш катастрафічныя страты беларуская культура панесла ў выніку грабежніцкай палітыкі нацысцкай Германіі, якая дзейнічала праз спецыялізаваныя структуры накшталт Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга. Свой унёсак у маштабы трагедыі зрабіла таксама хаатычная і няпоўная эвакуацыя каштоўнасцей у савецкі тыл, а таксама некантралюемае рабаванне ўстаноў культуры як нямецкімі вайскоўцамі, так і мясцовымі жыхарамі ў першыя дні акупацыі. У выніку ваенных дзеянняў і акупацыі Беларусь страціла значную частку свайго нацыянальнага здабытку, вяртанне якога расцягнулася на дзесяцігоддзі і не завершана да сённяшняга дня.

## Сітуацыя напярэдадні вайны і правал эвакуацыі 
Напярэдадні нападу нацысцкай Германіі на Савецкі Саюз у БССР праводзілася рэарганізацыя музейнай сеткі, і ў рэспубліцы налічвалася 26 дзяржаўных музеяў, якія знаходзіліся ў падпарадкаванні Народнага камісарыята асветы. У іх фондасховішчах захоўваліся дзясяткі тысяч першакласных твораў мастацтва, рухомых помнікаў нацыянальнай гісторыі і прыроды. Аднак перадваенныя планы не прадугледжвалі належных мер па выратаванні культурных каштоўнасцей: у музеяў не было ні планаў пагрузкі, ні спісаў прадметаў, якія падлягалі першачарговай эвакуацыі, ні ўпаковачных матэрыялаў.

Эвакуацыя, арганізаваная Саветам па эвакуацыі, праводзілася ў вялікай спешцы і тычылася пераважна прамысловых прадпрыемстваў. Культурныя каштоўнасці эвакуіраваліся галоўным чынам сіламі саміх музейных і архіўных работнікаў, часта з рызыкай для жыцця пад варожымі бамбёжкамі. У выніку на Усход было вывезена каля аднаго працэнта ад усяго аб'ёма Дзяржаўнага архіўнага фонду рэспублікі. Адзіным поўнасцю эвакуіраваным архівам стаў Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б, які быў паспяхова вывезены ва Уфу, што дазволіла пазней часткова кампенсаваць дакументальныя лакуны. Музеі заходняй і цэнтральнай частак БССР эвакуіраваць не паспелі, яны панеслі вялікія страты: значная частка іх фондавых калекцый загінула, былі разбураны будынкі, з'ехала на вёску альбо эвакуіравалася большасць музейных супрацоўнікаў.

Шматлікія каштоўныя зборы ў заходняй і цэнтральнай частках БССР эвакуіраваць не паспелі. З Віцебскага абласнога музея пад кіраўніцтвам дырэктара В.&nbsp;К.&nbsp;Зэйлерта ўдалося адправіць толькі частку калекцый разам з фондамі Мастацкай галерэі Ю.&nbsp;М.&nbsp;Пэна ў Куйбышаў і Саратаў. У горадзе засталося каля 15 тысяч прадметаў, абсалютная большасць з якіх бясследна знікла. З Гомельскага абласнога гістарычнага музея, які месціўся ў палацы Паскевічаў, навуковая супрацоўніца Э. Р. Чэчык змагла эвакуіраваць 4299 адзінак у Сталінград і каля 5 тысяч прадметаў у Камышын Сталінградскай вобласці. Разам з калекцыямі з'ехаў дырэктар музея С. Т. Антонаў. Аднак з-за недахопу часу і транспарту 3241 найбольш аб'ёмны экспанат застаўся ў Гомелі і быў страчаны. Сярод іх былі ўнікальная мэбля эпохі Рэнесансу, скульптуры працы А.&nbsp;Кановы і К.&nbsp;Раўха, фарфоравыя вырабы еўрапейскіх заводаў, мастацкая разьба, калекцыя зброі і больш за сто мініяцюрных партрэтаў на слановай косці.

Катастрафічныя наступствы мела эвакуацыйная неразбярыха для Магілёва. Будынак Магілёўскага абласнога гістарычнага музея згарэў у першыя дні вайны разам з асноўнымі калекцыямі. Найбольш каштоўныя гісторыка-мастацкія помнікі, у тым ліку нацыянальная святыня — Крыж Ефрасінні Полацкай, захоўваліся ў браніраваным пакоі-сейфе былога сялянскага банка. У ліпені 1941 года разам з крыжам адтуль бясследна зніклі залатыя і срэбраныя ключы Магілёва, пячаткі горада, булава караля Жыгімонта ІІІ, дараносіцы, іконы Бялыніцкай, Казанскай і Іверскай Божай Маці, а таксама карціны І.&nbsp;Айвазоўскага і І.&nbsp;Рэпіна. Усяго ў Магілёве было страчана каля 5 тысяч музейных прадметаў.

Драматычна склалася сітуацыя ў Мінску. Дзяржаўная мастацкая галерэя БССР пад кіраўніцтвам дырэктара М.&nbsp;П.&nbsp;Міхалапа не змагла атрымаць транспарт для вывазу экспанатаў. Увечары 26 чэрвеня 1941 года дырэктар быў вымушаны проста замкнуць галерэю і пакінуць горад. Праз два дні ў Мінск увайшлі нямецкія войскі, пасля чаго пачалося марадзёрства. Мясцовыя жыхары і першыя нямецкія часці раскрадалі дробныя экспанаты: вырабы палехскіх майстроў, скарбонкі, беларускія посцілкі і дываны. Выдатная калекцыя іудаікі была адпраўлена ў Вену. Заалагічны музей БДУ, адзін з найбагацейшых у рэгіёне, пазбавіўся багатай калекцыі паляўнічых трафеяў Радзівілаў і быў амаль цалкам знішчаны, бо ў галоўным корпусе ўніверсітэта размясціўся нямецкі лазарэт.

Ведамства А.&nbsp;Розенберга забрала каштоўныя калекцыі жывапісу, нумізматыкі, зброі і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва з шэрагу рэгіянальных музеяў. З Баранавіцкага абласнога мастацкага музея акупанты вывезлі карціны Рэмбранта, Я.&nbsp;Матэйкі, 60 мініяцюр, беларускія абразы, французскія габелены XIV стагоддзя і каля 150 фарфоравых статуэтак. Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей пазбавіўся 4370 старажытных манет і медалёў, а таксама асабістых рэчаў пісьменніцы Э.&nbsp;Ажэшкі. Пінскі гісторыка-краязнаўчы музей страціў нумізматычную калекцыю (1100 адзінак), зброю, дываны і каля 140 тамоў рукапісных летапісаў XV—XVII стагоддзяў. Таксама грабяжам падвергліся Слонімскі, Ваўкавыскі, Полацкі і Бабруйскі музеі.

## Музеі ва ўмовах акупацыі 
Нягледзячы на катастрафічныя ўмовы і татальнае рабаванне, беларуская інтэлігенцыя рабіла спробы захаваць рэшткі культурнай спадчыны. У Мінскім гістарычным музеі (пераўтвораным у Краёвы гістарычны музей) застаўся працаваць мастак-рэстаўратар Габрыель Віер. Ён не ведаў нямецкай мовы і не мог фізічна спыніць рабаванне, аднак здолеў уратаваць ад поўнага знішчэння ўнікальны абраз Мінскай Божай Маці, які быў знойдзены на паддашку музея. Экспазіцыя мела яскрава выяўлены нацыянальны характар: у ёй дэманстраваўся Статут Вялікага Княства Літоўскага, партрэты К.&nbsp;Каліноўскага і М.&nbsp;Багдановіча, Трэцяя Устаўная грамата БНР, фатаграфіі Народнага Сакратарыяту. Цікава, што партрэт А.&nbsp;Гітлера там вісеў у атачэнні партрэтаў беларускіх класікаў В.&nbsp;Дунін-Марцінкевіча і Ф.&nbsp;Багушэвіча.

Баранавіцкі гарадскі музей таксама аднавіў сваю працу ў лістападзе 1941 года. Улетку 1942 года там адбылася маштабная выстава беларускага мастацтва, дзе экспанаваліся палотны М.&nbsp;Сеўрука і А. Шымановіча. 

Аднак нармальнае функцыянаванне музеяў было немагчымым. З набліжэннем фронту ўвесну і ўлетку 1944 года акупацыйныя ўлады пачалі прымусовую эвакуацыю музейных збораў у Германію. Загад на вываз мінскага музея падпісаў упаўнаважаны АШР Энгель. Кіравала працэсам доктар Эма Гаўпт. У чэрвені 1944 года адыходзячыя нямецкія войскі вывезлі калекцыі мінскага сацыяльна-гістарычнага музея і шэрагу іншых спачатку ў Істэнбург (Усходняя Прусія), а затым у замак Хёхштэт у Баварыі, дзе канцэнтраваліся нарабаваныя ва Усходняй Еўропе культурныя каштоўнасці.

## Пасляваенная рэстытуцыя і савецкая палітыка 
Працэс рэстытуцыі (ад  — «аднаўленне») і пошуку вывезеных каштоўнасцей пачаўся адразу пасля заканчэння вайны. Згодна з актам Беларускай рэспубліканскай камісіі садзейнічання рабоце Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі, якая выяўляла памеры страт былога СССР, у БССР было поўнасцю разрабавана 11 музеяў. Акупанты цалкам знішчылі будынкі Музея рэвалюцыі, Дома-музея І з'езда РСДРП і Мемарыяльнага музея А. Міцкевіча. Страты, панесеныя ад разбурэння і знішчэння будынкаў і калекцый, былі ацэнены камісіяй у 317 мільёнаў рублёў (у маштабах цэн таго часу), аднак гэтыя лічбы не з'яўляюцца поўнымі.

Лёс калекцый, вывезеных у замак Хёхштэт, быў трагічным. Калі ў красавіку 1945 года замак быў узяты амерыканскай арміяй, высветлілася, што многія каштоўнасці ўжо былі моцна пашкоджаны. З-за неналежных умоў захоўвання і марадзёрства з карцін і абразоў абсыпалася фарба, скульптуры атрымалі драпіны і зломы. Да таго ж помнікі з розных беларускіх, расійскіх і ўкраінскіх музеяў захоўваліся разам, што ўскладняла вызначэнне іх прыналежнасці. 

Тым не менш, ужо ўвесну 1945 года савецкая ваенная адміністрацыя ў Германіі адправіла з Хёхштэта ў БССР каля 15 тысяч музейных прадметаў, якія былі перададзены на захаванне ў Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей і Акадэмію навук БССР. Акрамя таго, вясной 1945 года савецкія войскі знайшлі ў Кёнігсбергу і перадалі ў Мінск частку вывезенай з Дзяржаўнай мастацкай галерэі нясвіжскай калекцыі карцін. Толькі ў кастрычніку 1947 года беларускія прадстаўнікі змаглі прыняць ва Усходнім порце Берліна яшчэ 182 скрыні (2 вагоны) з вернутымі скарбамі. Сярод іх была частка твораў з Дзяржаўнай мастацкай галерэі, каля 30 рукапісных кніг, старадрукі, царкоўнае начынне і старажытная зброя. У спісе значыўся 3491 прадмет, аднак з каштоўнасцей яўрэйскай калекцыі вярнулася вельмі малая колькасць — каля 70 прадметаў (тасы, бсамімы, рыманім, пасудзіна для захавання этрога і інш.).

Палітыка савецкіх улад часта не спрыяла аднаўленню беларускай спадчыны. Многія каштоўнасці, знойдзеныя савецкімі войскамі, асядалі ў цэнтральных музеях Масквы і Ленінграда і не вярталіся ў Беларусь. Чарговым ударам па культуры стаў акт «добрай волі» з боку Савета Міністраў БССР у жніўні 1950 года, калі 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжскага замка, вернутых у Мінск з Берліна ў 1947 годзе, былі бязвыплатна перададзены Польскай Рэспубліцы. Гэты крок канчаткова разбурыў цэласнасць некалі знакамітай мастацкай калекцыі Радзівілаў. У выніку ваенных рабаванняў і палітычных рашэнняў значная частка дакументаў і калекцый, якія належалі да беларускай гісторыі, апынулася раскіданай па архівах і бібліятэках Польшчы, Літвы, Расіі і Украіны, і да сённяшняга дня не вернутая на гістарычную радзіму.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Культура Беларусі
Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна ў Беларусі
Катэгорыя:Злачынствы нацыстаў