open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уладзімір Рыгоравіч Фёдараў

{{Ваенны дзеяч
 |імя            =  Уладзімір Рыгоравіч Фёдараў
 |арыгінал імя =   
 |дата нараджэння  = 
 |дата смерці    = 
 |месца нараджэння = 
 |месца смерці   = 
 |выява    = 
 |шырыня         = 200 px
 |апісанне выявы =     
 |мянушка       =  
 |прыналежнасць = 
|гады службы     =  1893—1917   1943—1953
|званне          =  
|род войскаў       = 
 |камандаваў = 
 |частка = 
 |бітвы = 
 |узнагароды = 
{ style="background:transparent"
 **Герой Працы**
}
{ style="background:transparent"
 
}
**Узнагароды Расійскай Імперыі:**
{ style="background:transparent"
 
}
 |сайт = 
 |вікісховішча =
}}
**Уладзімір Рыгоравіч Фёдараў** (; ,  — , ) — расійскі і савецкі канструктар стралковай зброі, навуковец. Доктар тэхнічных навук, прафесар, генерал-лейтэнант інжынерна-тэхнічнай службы. Герой Працы (1928). Аўтар шэрагу навуковых прац па праектаванні і гісторыі стралковай зброі.

## Біяграфія 
У. Р. Фёдараў нарадзіўся ў Санкт-Пецярбургу. Вучыўся ў 3-й Санкт-Пецярбургскай гімназіі. На ваеннай службе з 1892 года. У 1895 годзе скончыў Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча, у 1900 годзе Міхайлаўскую артылерыйскую акадэмію. З 1900 г. у Галоўным артылерыйскім упраўленні. У 1918—1931 гг. дырэктар і тэхнічны дырэктар Каўроўскага кулямётнага завода. У 1931—1933 кансультант па стандартызацыі ў збройна-кулямётным трэсце. У 1942—1946 гг. кансультант па стралковай зброі ў Наркамаце і міністэрстве ўзбраення. Генерал-лейтэнант інжынерна-тэхнічнай службы (1943). У 1946—1953 гг. правадзейны член Акадэміі артылерыйскіх навук.

У 1912 годзе сканструяваў аўтаматычную вінтоўку калібру 7,62 мм, у 1913 годзе аўтаматычную вінтоўку калібру 6,5 мм пад патрон уласнай канструкцыі, у 1916 годзе аўтамат пад патрон калібру 6,5 мм.

З 26.09.1953 У. Р. Фёдараў у адстаўцы. Памёр у Маскве.

## Узнагароды 
* Узнагароды Расійскай імперыі — ордэн Святой Анны 3-й ступені, ордэн Святога Станіслава 2-й ступені, ордэн Святога Уладзіміра 4-й ступені
* Узнагароды СССР — Герой Працы, 2 ордэны Леніна, ордэн Айчыннай вайны І ступені, ордэн Чырвонай Зоркі, медалі.

## Некаторыя працы 
* Автоматическое оружие — СПБ, 1907.
* История винтовки — Москва, 1940.
* Эволюция стрелкового оружия, ч. 1-2. — М., 1938—1939.

## Памяць 
У гонар У. Р. Фёдарава названыя вуліцы ў Санкт-Пецярбургу і Каўрове

## Гл. таксама 
* Аўтамат Фёдарава

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* Российский гуманитарный энциклопедический словарь: В 3 т. Т. 3: П—Я. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС: Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та, 2002. — 704 с.: ил. 
* Артыкул на сайце Рустрана. Рф  

Катэгорыя:Канструктары стралковай зброі
Катэгорыя:Вынаходнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Вынаходнікі Расіі
Катэгорыя:Канструктары СССР
Катэгорыя:Курортны раён
Катэгорыя:Выпускнікі Міхайлаўскай ваеннай артылерыйскай акадэміі
Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА
Катэгорыя:Дактары тэхнічных навук
Катэгорыя:Героі Працы
Катэгорыя:Вучоныя СССР
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна
Табага

**Таба́га** — востраў у Атлантычным акіяне, на паўночны ўсход ад вострава Трынідад, разам з якім уваходзіць у склад дзяржавы Трынідад і Табага.

Агульная плошча 300 (303) км² (даўжыня 41 км, шырыня 14 км). У паўночна-ўсходняй частцы вострава горы (вышыні да 579 м, да 576 м), у паўднёва-заходняй — нізіннае вапняковае плато. Клімат субэкватарыяльны, гарачы і вільготны. Вечназялёныя лясы. Маюцца плантацыі какавы і какосавай пальмы. Галоўны горад — Скарбара.

## Гісторыя 
Адкрыты ў 1498 годзе Хрыстафорам Калумбам. У 1654 годзе курляндскі капітан В. Моленс заснаваў на Табага калонію «Новая Курляндыя». Гэта калонія была пазней захоплена больш шматлікімі галандскімі пасяленцамі, хоць спробы замацавацца тут Курляндыя не пакідала да 1665 года.

## Насельніцтва 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Геаграфія Трынідада і Табага
Табага
Габрыела Містраль

**Габрыела Містраль** (), сапраўднае імя **Лусіла-дэль-Перпетуо-Сакоро Гадой-Алькаяга** (*Lucila del Perpetuo Socorro Godoy Alcayaga*;  — ) — чылійская паэтэса, баска-індыйскага паходжання, першая з лацінаамерыканскіх пісьменнікаў лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1945). Вершы Габрыелы Містраль прасякнуты разважаннямі пра прыроду, здраду, каханне, матчыну любоў, смутак і вяртанне, вандраванні і лацінаамерыканскую ідэнтычнасць.

## Беларускія пераклады 
* Ветраліст: Лірыка / Габрыэла Mістраль; Пер. з ісп. Р. Барадуліна; Уклад., прадм., заўв. і рэд. пер. К. Шэрмана. — Мн.: Маст. лiт., 1984.
* Выбраныя вершы / Габрыэла Mістраль; Пер. з ісп. Р. Барадуліна. Мн.: Зміцер Колас, 2016.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Іспанамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Чылі
Францыска

250px|thumb|Варыянты францыскі.
**Францыска** (francisca) — сярэдневяковая сякера германцаў і франкаў, на доўгай рукаяці была баявой, на кароткай — кідальнай. Сякера-францыска для кідання была карацей даўжыні рукі. Францыска для высечкі насаджвалася на метровай даўжыні сякерышча, паколькі прадугледжвалі высечку як адной, так і двума рукамі.

## Літаратура 
* Gamble, James Douglas (2002). Axes of War and Power. Tanro Company. ISBN 0-9617220-1-5.

Катэгорыя:Халодная зброя
Катэгорыя:Франкі
Дзецідзяцей

**«Дзецідзяцей»** — беларускі музычны гурт на чале з актрысай купалаўскага тэатра Ганнай Хітрык, грае ў стылі лёгкага року.

## Дыскаграфія 
### Альбомы 
* *Конверты для снов* (2007)
* *ОтЛично* (2008)
* *Рух* (2010)

### DVD 
* *Концертник* (2007)

## Кліпы 
* *Не надо* (2007)
* *Звонкая* (2007)
* *Синее-синее* (2008)

## Удзельнікі 
* Ганна Хітрык: вакал, акардэон
* Міхаіл Зуй: гітара, бэк-вакал
* Дзмітрый Есяневіч: гітара
* Павел Чымбаевіч: бас-гітара, баян, акардэон
* Уладзімір Ліхашапка: джэмбе, дудкі-флейты, глекі
* Андрэй Сапоненка: барабаны, пяркусія
* Юлія Глушыцкая: віяланчэль

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Поп-рок-гурты Беларусі
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2005 годзе
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія зніклі ў 2010 годзе
Джо Кокер

**Джо Кокер** (; поўнае імя **Джон Роберт Кокер**, ; , Шэфілд, Паўднёвы Ёркшыр — , Каларада) — англійскі спявак, які працаваў у жанрах блюз і рок.

Самыя вядомыя кампазіцыі ў яго выкананні — блюзавыя балады «My Father's Son», «Unchain My Heart», «You Can Leave Your Hat On», «Now That the Magic Has Gone» і «N'oubliez jamais».

## Дыскаграфія 
**Студыйныя альбомы**

* *With a Little Help from My Friends* (1969)
* *Joe Cocker!* (1969)
* *Joe Cocker* (1972/EU: 1973)
* *I Can Stand a Little Rain* (1974)
* *Jamaica Say You Will* (1975)
* *Stingray* (1976)
* *Luxury You Can Afford* (1978)
* *Sheffield Steel* (1982)
* *Civilized Man* (1984)
* *Cocker* (1986)
* *Unchain My Heart* (1987)
* *One Night of Sin* (1989)
* *Night Calls* (1991/US: 1992)
* *Have a Little Faith* (1994)
* *Organic* (1996)
* *Across from Midnight* (1997)
* *No Ordinary World* (1999/US: 2000)
* *Respect Yourself* (2002)
* *Heart & Soul* (2004/US: 2005)
* *Hymn for My Soul* (2007/US: 2008)
* *Hard Knocks* (2010/US: 2012)
* *Fire It Up* (2012)

Катэгорыя:Памерлі ад раку лёгкага
Аўстразія

[thumb|Карта Аўстразіі ў [752 годзе.]]
**Аўстразія** (, , ) - паўночна-ўсходняя частка франкскай дзяржавы Меравінгаў (у супрацьлегласць паўднёва-заходняй часткі - Нэйстрыі).

Займала тэрыторыю ў басейнах Мааса і Мозэля, а таксама вобласці на ўсход ад Рэйна (зараз там размяшчаюцца паўночна-ўсходнія рэгіёны Францыі, Бельгіі, Нідэрландаў, а таксама заходнія тэрыторыі Германіі). Сталіца Аўстразіі знаходзілася ў горадзе Мец, хоць некаторыя кіраўнікі выбіралі ў якасці сваёй рэзідэнцыі Рэймс.

Аўстразія адміністрацыйна сфарміравалася ў 511 годзе, калі пасля смерці Хлодвіга каралеўства франкаў было падзелена на дзве часткі. Аўстразія дасталася старэйшаму, хоць і незаконнаму, сыну Хлодвіга, Тэадорыху. У VI-VII стагоддзях Аўстразія часам адасаблялася ў самастойнае каралеўства, кіравалася сваімі каралямі і маёрдомамі. Ад маёрдомаў Аўстразіі, якія сталі ў 687 годзе фактычнымі кіраўнікамі ўсяго каралеўства франкаў, узнікла дынастыя Каралінгаў.

Пры пераемніках Карла Вялікага Аўстразія ўвайшла ў склад Германіі.

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Францыі
Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Катэгорыя:Франкі
Аўтамат Фёдарава

**Аўтамат Фёдарава** (2,5-лінейны аўтамат сістэмы Фёдарава) — аўтамат, распрацаваны У. Р. Фёдаравым у 1916 годзе. 
Першая ўдалая спроба стварыць скарастрэльную вінтоўку пад прамежкавы патрон, па сутнасці з'яўляецца першым аўтаматам у гісторыі.

## Асаблівасці 
* Меншая маса, памеры і аддача ў параўнанні са звычайнай аўтаматычнай вінтоўкай.
* Скарастрэльнасць больш за 100 стрэлаў за хвіліну, што дазваляе больш удала весці бліжні бой.
* Ударна-спускавы механізм дазваляе весці як адзіночны, так і аўтаматычны агонь.

Катэгорыя:Аўтаматы
Вінніца

**Ві́нніца** () — горад абласнога значэння, адміністрацыйны цэнтр Вінніцкай вобласці Украіны. Плошча 79,94 км². Насельніцтва 387 000 чал. (2024). Знаходзіцца за 199 км на паўднёвы захад ад Кіева. Чыгуначны вузел.

## Гісторыя 
Заснавана ў 2-й палове XIV ст. літоўскімі князямі Карыятавічамі. У 1395 годзе ўключана ў Вялікае Княства Літоўскае, пасля Люблінскай уніі (1569) у складзе Кароны. У XV—XVI ст. неаднаразова спусташалася татарамі. У 1640 годзе атрымала магдэбургскае права.

З 1793 года ў Расійскай імперыі, цэнтр павета Брацлаўскага намесніцтва, з 1798 — Падольскай губерні. Была значным гандлёвым цэнтрам Падолля.

З 1917 года ў складзе Украіны. У 1918—1920 гадах акупіравана нямецка-аўстрыйскімі войскамі, белагвардзейцамі. З 1932 года цэнтр вобласці.  Вінніцкая трагедыя.

У Вялікую Айчынную вайну ў 1941—1944 гадах акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі.

Узброеныя сілы Расіі 14 ліпеня 2022 года нанеслі ўдар ракетамі марскога базіравання «Калібр» па будынку гарнізоннага дома афіцэраў у Вінніцы.

## Асвета 
* Вінніцкі нацыянальны аграрны ўніверсітэт
* Вінніцкі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт
* Вінніцкі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Міхаіла Кацюбінскага
* Вінніцкі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт імя М. І. Пірагова
* Данецкі нацыянальны ўніверсітэт імя Васіля Стуса

## Транспарт 
* Вінніцкі трамвай

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Славутасці 
* Спаса-Праабражэнскі сабор

## Вядомыя асобы 
* Вольга Мікалаеўна Грамыка (нар. 1978) — беларуская пісьменніца.
* Віктар Ніканавіч Емяльянаў (1926—1990) — беларускі архітэктар.
* Валерый Аляксеевіч Чалы (нар. 1970) — украінскі дыпламат.

## Спасылкі 
* Анлайн карта і даведнік паслуг Вінніца


Катэгорыя:Гарады Вінніцкай вобласці
Вінніцкі трамвай

]]
]]

**Вінніцкі трамвай** — сістэма электрычнага трамвая, якая дзейнічае ў горадзе Вінніца, Украіна.

## Гісторыя 
Рух электрычнага трамвая быў адкрыты ў Вінніцы 28 кастрычніка 1913 г. па маршруце «Вакзал — Жаночая гімназія». На лініі працавалі двухвосевыя двухбаковыя вагоны фірмы MAN. Адзін з такіх вагонаў цяпер адрэстаўраваны і знаходзіцца ў дэпо; часам, па святах ці ў якасці экскурсійнага, эксплуатуецца на лініі. Ёсць таксама макет, зроблены ў 2003 годзе ў гонар 90-годдзя трамвая ў якасці помніка, ён усталяваны каля трамвайнага дэпо.

У гонар 90-годдзя Вінніцкага трамвая быў усталяваны памятны знак у выглядзе каменнай памятнай дошкі, умацаванай на вялікім валуне.

## Рухомы склад 
Станам на 2010 год асноўнай адзінкай лінейнага рухомага складу з’яўляліся сучлененыя вагоны тыпу Tatra KT4. У мінулым у вялікай колькасці эксплуатаваліся таксама Tatra T4; цяпер большасць з іх перароблены пад службовыя рознага прызначэння ці спісаны. Захаваўся таксама вагон Gotha T57.

Восенню 2006 года муніцыпалітэт Цюрыха паведаміў, што Вінніцы будуць падораны 30 патрыманых трамваяў маркі Karpfen Be 4/4, якія раней працавалі ў Цюрыху. Швейцарцы забяспечылі дадаткова рамонтныя камплекты і расходныя матэрыялы, і нават транспарціроўку вагонаў у Вінніцы. Вагоны эксплуатуюцца на трамвайных шляхах горада з сярэдзіны 2007 года і ў выкарыстанні выявіліся не горшымі  за вагоны тыпу Tatra KT4.

## Маршруты 
* **1.** Чыгуначны вакзал — вул. Кірава — вул. Чырвонаармейская (у зваротным напрамку — вул. Фрунзэ) — вул. 50-годдзя Перамогі — плошча Перамогі — вул. Кацюбінскага — вул. Саборная — плошча Гагарына — вул. Пірагова — электрасетка
* **2.** Барская шаша — Хмяльніцкая шаша — плошча Гагарына — вул. Пірагова — вул. Келецкая — 
* **4.** Чыгуначны вакзал — вул. Кірава — вул. Чырвонаармейская (у зваротным напрамку — вул. Фрунзэ) — вул. 50-годдзя Перамогі — плошча Перамогі — вул. Кацюбінскага — вул. Саборная — плошча Гагарына — Хмяльніцкая шаша — Барская шаша
* **5.** Электрасетка — вул. Пірагова — плошча Гагарына — Хмяльніцкая шаша — Барская шаша
* **6.** Чыгуначны вакзал — вул. Кірава — вул. Чырвонаармейская (у зваротным напрамку — вул. Фрунзэ) — вул. 50-годдзя Перамогі — плошча Перамогі — вул. Кацюбінскага — вул. Саборная — плошча Гагарына — вул. Пірагова — вул. Келецкая — Вішанька

Раней таксама хадзілі маршруты «Барская шаша — Вішанька» і № 8 (Дом культуры «Зара» — Вішанька).

Катэгорыя:Вінніца
Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Украіны
Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы паводле алфавіта
Хельмава Падзь

**Хельмава падзь** () — у свеце Толкіна абарончы замак, у якім роханцы перажывалі войны і бедствы. Знаходзіцца практычна насупраць (на поўдні) Ізенгарда, у цэнтры Серадзем'я.
У часы Трэцяй Эпохі — важная стратэгічная кропка (асабліва ў войнах паміж Ізенгардам і Роханам).

Замак уяўляе сабой асноўнае высокае ўмацаванне, і паўкруглую сцяну. У сцяне ёсць сцёк для вады. Таксама там з'яўляецца вежа з рогам Хорнбург.

У 3019 г. Трэцяй Эпохі, калі адбываліся асноўныя падзеі вядомай кнігі Дж. Р. Р. Толкіна «Уладар Пярсцёнкаў», Ізенгард атакаваў Хельмаву падзь дзесяцітысячным войскам. У гэтай бітве перамогу атрымалі роханцы толькі дзякуючы таму, што Гандальф падаспеў з падмогай.
## Крыніцы
Поль Рыкёр

**Поль Рыкёр** (франц. Paul Ricoeur) (1913—2005) — французскі філосаф, разам з Хайдэгерам і Гадамерам прадстаўнік школы герменеўтыкі.

Катэгорыя:Філосафы Францыі
Ізенгард

**Ізенгард** () — у свеце Толкіна вежа з замкам, збудаваная Гондарам калісьці да Трэцяй Эпохі ў цэнтры Серадзем’я.

У часы Трэцяй Эпохі — горад, які мог стаць сталіцай новай дзяржавы, створанай Саруманам Белым, але з-за правалу ў бітве за Хельмаву Падзь і нападзення Энтаў, застаўся звычайным горадам. Там збіраліся дзесяці-тысячныя войскі, якія атакавалі Хельмаву Падзь.

Сам Ізенгард уяўляе сабой вежу (Артханк) і замак (акружныя сцены). Да здрадніцтва Сарумана ў сярэдзіне круга быў вялікі парк, які потым быў вырублены.
]]
У 2759 годзе Трэцяй Эпохі Саруман заняў вежу, толькі што выбітую ў дунладанцаў, якія там жылі з 2710 года. Пасля, у 3019 годзе, калі адбываліся асноўныя падзеі вядомай кнігі Дж. Р. Р. Толкіна «Уладар Пярсцёнкаў», Ізенгард быў затоплены вадой з Ізена Энтамі, якія прыйшлі з леса Фангорн. Пасля гэтага Саруман стаў вязнем Артханка пад аховай Дрэвабарода. Адпушчаны пасля завяршэння вайны пярсцёнка.

Катэгорыя:Гарады Серадзем’я
Катэгорыя:Краіны Серадзем’я
Катэгорыя:Выдуманыя замкі
Морыс Хальбвахс

**Морыс Хальбвахс** ( — ) — французскі філосаф і сацыёлаг, галоўным дасягненнем якога стала ўвядзенне ва ўжытак і развіццё канцэпцыі калектыўнай памяці.

Вучыўся ў Вышэйшай нармалёвай школе (Парыж), атрымліваў заняткі па філасофіі ў Анры Бергсона, з 1901 ў Гёцінгене. З 1905 зноў у Францыі, вывучае сацыялогію ў Эміля Дзюркгейма.

Пад час Першай сусветнай вайны працуе ў Ваенным міністэрстве, пасля — ў французскім універсітэце ў Страсбургу. З 1932 едзе выкладаць ва ўніверсытэт Чыкага, а з 1935 атрымлівае запрашэнне працавацьў Сарбоне. выкладаў сацыялогію.

Як сацыяліст, Морыс Хальбвахс 23 ліпеня 1944 быў зняволены гестапа і дэпартаваны ў канцэнтрацыйны лагер Бухенвальд, дзе памёр ад хваробы 16 сакавіка 1945.

## Бібліяграфія 
* *Les origines du sentiment religieux d’après Durkheim* 1924
* *Les cadres sociaux de la mémoire* 1925
* *Les causes sociales du suicide* 1930
* *Esquisse d’une psychologie des classes sociales* 1938
* *La mémoire collective* 1939
* *Topographie légendaire des Évangiles* 1941

Катэгорыя:Філосафы Францыі
Брахікалон

**Брахікалон** ( - кароткі, κῶλον - член) — аднадольны вершаваны памер (верш з адных толькі націскных складоў). Вядомыя прыклады брахікалону познерымскіх часоў. У беларускай паэзіі сустракаецца досыць рэдка, напрыклад:

```
Змрок.
      Зор
          жвір.
Ноч.
    Воч
        вір.
```

(Эдуард Акулін)

Катэгорыя:Метрыка
Шэр

**Шэ́рылін Саркіся́н Лапье́р Бо́на О́лмэн** (; , , Каліфорнія), вядомая пад псеўданімам **Шэр** () — амерыканская поп-, аўтар песень, , рэжысёр і музычны прадзюсар.
## Фільмаграфія 
* (1999) «Чай з Мусаліні» —  Эльза Моргенталь Штраус-Армістан, амерыканская спявачка, якая выйшла замуж за пажылога багацея, аматарка Пікасо.
## Дыскаграфія 
**Альбомы**
* All I Really Want to Do (1965)
* The Sonny Side of Cher (1966)
* Cher (1966)
* With Love (1967)
* Backstage (1968)
* 3614 Jackson Highway (1969)
* Gypsys, Tramps & Thieves (1971)
* Foxy Lady (1972)
* Bittersweet White Light (1973)
* Half-Breed (1973)
* Dark Lady (1974)
* I’d Rather Believe in You (1976)
* Cherished (1977)
* Take Me Home (1979)
* Prisoner (1979)
* Black Rose (1980)
* Paralyze (1982)
* Cher (1987)
* Heart of Stone (1989)
* Love Hurts (1991)
* It’s a Man’s World (1995)
* Believe (1998)
* Living Proof (2001)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Mark Bego, «Cher: If You Believe», Taylor Trade Publishing, 2004, — ISBN 978-1-58979-135-0
* Cher, «The First Time», Pocket, 1999, — ISBN 978-0-671-03488-7

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* 
* 
* 
* Шэр на сайце YouTube
* 

Катэгорыя:Тэлевядучыя ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»
Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»
Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы ЗША
Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы
UTC+00:30

**UTC+0:30** — часавы пояс, які выкарыстоўваўся ў брытанскай каралеўскай сям’і, і вядомы як  — час. У 1936 годзе яго выкарыстанне спынілася.

Ён таксама выкарыстоўваўся ў Швейцарыі (бернскі час) да пераходу на цэнтральнаеўрапейскі час у 1894 годзе.

Катэгорыя:Часавыя паясы
Артханк

**Артханк** () — у свеце Толкіна вежа вышынёй 500 футаў (каля 150 метраў), якая стаіць у цэнтры Ізенгарда — горада Сарумана Белага.

Катэгорыя:Геаграфія Серадзем’я
Катэгорыя:Выдуманыя замкі
Дрысенскі замак

**Дрысенскі замак** — абарончае збудаванне ў мястэчку Дрыса Вялікага Княства Літоўскага (цяпер у г. Верхнядзвінску Віцебскай вобласці). Знаходзіўся на мысе паміж рэкамі Заходняя Дзвіна і Дрыса.

## Гісторыя 
У «Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі» Мацея Стрыйкоўскага Дрысенскі замак згаданы пад 1386 года, калі полацкі князь Андрэй Альгердавіч прыйшоў да Дрысы спаліў замак, падчас барацьбы з братам каралём Ягайлам. Гэта найранейшая згадка і самой Дрысы.

Падчас Лівонскай вайны 1558-1582 гадоў, пасля ўзяцця Полацка маскоўскімі войскамі ў 1563 годзе, загадам вялікага князя Жыгімонта Аўгуста Дрысенскі замак абноўлены. У 1556—1557 гадах у замку стаяла наёмная рота на чале з ротмістрам Хелмскім. У 1559 годзе праведзены рамонт замка. Маскоўскія войскі неаднаразова спрабавалі ўзяць замак. Дрыса заставалася адным з нямногіх умацаванняў ВКЛ на сярэднім цячэнні Дзвіны, якое дазваляла кантраляваць рух па рацэ ўніз ад страчана Полацка.

Да сярэдзіны XVII стагоддзя замак страціў ваенна-стратэгічнае значэнне і прыйшоў у заняпад.

У першай палове XIX стагоддзя вал Дрысенскага замка раскапаны, роў засыпаны, мясцовыя жыхары разабралі рэшткі сцен на гаспадарчыя патрэбы. На месцы Дрысенскага замка ў сярэдзіне XIX стагоддзя пабудавалі так званы «яўрэйскі дом», які здаваўся ў наём пад паштовую станцыю аж да пачатку XX стагоддзя.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Брэжго Б.* Замкі Віцебшчыны. — Вільня: Друкарня Я. Левіна, 1933. — 38 с.: іл.

Катэгорыя:Замкі Беларусі
Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Славутасці Верхнядзвінска
Катэгорыя:Гісторыя Верхнядзвінска
Стратэгія ў рэальным часе

**Стратэгія ў рэальным часе** () — від стратэгічных відэагульняў, у якім адсутнічае чарговасць хадоў (у адрозненне ад камп’ютарных і настольных пакрокавых стратэгій).

Адрозніваецца ад пакрокавай стратэгіі тым, што тут няма вызначанай чаргі дзеянняў — усё адбываецца ў рэальным часе.

## Прыклады 
* Dungeons
* Hegemony III: Clash of the Ancients
* The Settlers III
* The Settlers: Heritage of Kings
* The Patrician IV
* The Settlers 7: Paths to a Kingdom
* Star Wars: Empire at War

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Жанры камп’ютарных гульняў
Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе
Морыя

**Морыя** () — па іншаму **Казад-дум**, у свеце Толкіна шахты (копі) Гномаў у Туманных гарах.

У часы Трэцяй Эпохі — падземы горад, захоплены оркамі і не толькі…

Самі шахты вельмі вялікія, і ўяўляюць сабой цэлы горад. Каб прайсці з аднаго канца да другога патрэбна 3-4 дні.|У 1980 г. Трэцяй Эпохі Дурына VI забіў Балраг. Ён выйшаў з вялікіх глыбінь, куды Гномы палезлі ў пошуках каштоўнага металу Мітрыл. Пасля гэтага Морыю і захапілі оркі, а Балраг стаў на яе ахове.

У 3019 г., калі адбываліся асноўныя падзеі вядомай кнігі Дж. Р. Р. Толкіна «Уладар Пярсцёнкаў», Балрага забіў Гандальф Шэры. Тады ж быў разбураны мост Казад-дума.
Мовы Еўрапейскага Саюза

**Мовы Еўрапейскага Саюза** — мовы, якія выкарыстоўваюцца насельніцтвам краін-членаў ЕС, у тым ліку 23 афіцыйныя мовы ЕС: англійская, балгарская, венгерская, галандская, грэчаская, дацкая, ірландская, іспанская, італьянская, латышская, літоўская, мальтыйская, нямецкая, партугальская, польская, румынская, славацкая, славенская, фінская, французская, чэшская, шведская і эстонская.

## Гл. таксама 
* Еўрапейскі дзень моў

Катэгорыя:Еўрапейскі Саюз
Сарбона

**Сарбо́на** () — архітэктурна-гістарычны помнік, цэнтр Парыжскага ўніверсітэта ў Лацінскім квартале Парыжа. Уласнасць горада.

Назва Сарбона ад імя багаслова Рабера дэ Сарбон, духоўніка караля Людовіка IX Святога, які заснаваў тут у XIII стагоддзі багаслоўскі калеж — Калеж Сарбона, які пазней увайшоў у Парыжскі ўніверсітэт. Назва па сумежнасці была перанесена на сам універсітэт і замацаваўся за ім да сённяшняга дня.

## Гісторыя 
Гісторыя Сарбоны пачынаецца з Парыжскага ўніверсітэта, які быў утвораны ў 1215 годзе аб’яднаннем некалькіх царкоўных школ. У 1257 годзе тэолаг Рабер дэ Сарбон, духоўнік караля Людвіка IX Святога, заснаваў у Парыжы багаслоўскі каледж для дзяцей з бедных сем’яў, а таксама інтэрнат для выкладчыкаў і студэнтаў. У 1554 годзе каледж атрымаў назву Сарбона, паступова адбылося яго аб’яднанне з тэалагічным факультэтам Парыжскага ўніверсітэта. У XVII ст. назва Сарбона пашырылася на ўвесь універсітэт. У 1972 годзе ўніверсітэт быў рэарганізаваны ў шэраг ВНУ, якія традыцыйна называюць Сарбона. Цяпер так называюцца ўніверсітэты і іншыя ўстановы, што знаходзяцца ў цэнтры Лацінскага квартала Парыжа, паміж Пантэонам і плошчай Сен-Мішэль.

Рэканструкцыя, праведзеная ў 1885—1901 гадах пад кіраўніцтвам архітэктара П. Ненота, надала Сарбоне сучасны выгляд. Ад ансамбля будынкаў, узведзеных кардыналам Арманам Рышэльё паводле плана архітэктара Ж. Лемерсье, захавалася толькі капліца.

На працягу стагоддзяў Сарбона была цэнтрам філасофскай, рэлігійнай і палітычнай думкі. Яе ўзначальвалі ў розны час Л. Кондэ, А. Рышэльё, Дж. Мазарыні. Універсітэты Сарбоны аўтарытэтны ва ўсім свеце.

## Прафесары, выкладчыкі 
* Фердынанд Эдуард Бюісон
* Жазеф Вандрыес
* Арсен Дармстэтэр
* Анры Леон Лебег

## Вядомыя выпускнікі 
* Анарэ дэ Бальзак
* Бенедыкт XVI, Папа Рымскі
* Жан-Люк Гадар
* Ігнацій дэ Лаёла
* Жан Кальвін
* Раймон Кено
* Крыстыян Комбаз
* П’ер дэ Кубертэн
* Марыя Кюры
* П’ер Кюры
* Густаў Лебон
* Пол Пот
* Ібрагім Ругова
* Жан-Поль Сартр
* Марына Цвятаева
* Эразм Ратэрдамскі

## Вучыліся 
* Франсуаза Саган

## Гл. таксама 
* Універсітэт Сарбона
* Калеж Чатырох Нацый

## Літаратура 
* Крайко Э. Сарбона // БЭ ў 18 т. Т. 14. Мн., 2002.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Бакалаўрам у Сарбоне ўпершыню стала студэнтка з Гомельшчыны // Мая зарплата. 2009. 14 ліпеня. 

Катэгорыя:Парыж
Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Дзяржаўныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Францыі
Катэгорыя:Універсітэты Францыі
Катэгорыя:Універсітэты Парыжа
Катэгорыя:V акруга Парыжа
Більярд

thumb|Більярдные шары для гульні ў пул, адзін з відаў більярда
thumb|Снукерны стол
thumb|Стол для рускага більярда (маленькі)
thumb|Стол для карамболя

**Білья́рд** (, ад  — *шар* ці  — *палка*) — абагульняючая назва некалькіх настольных гульняў з падобнымі, характэрнымі правіламі. Адметнай асаблівасцю ўсіх гульняў у більярд з’яўляецца наяўнасць шароў на стале і кія, з дапамогай якога гульцы перамяшчаюць гэтыя шары. Асноўнай мэтай амаль што ўсіх відаў більярда з’яўляецца неабходнасць забіцця шароў у лузы.

## Асноўныя віды 
* **Пул** — па некаторым звесткам, найбольш папулярны ў свеце від більярда. Найбольш распаўсюджаны у ЗША, Філіпінах і еўрапейскіх краінах. Уключае ў сабе яшчэ некалькі падвідаў (васьмёрка, дзявятка, стрэйт і інш.). 
* **Снукер** — від більярда, у сілу гістарычных абставін найбольш распаўсюджаны ў Вялікабрытаніі. Мае вялікія памеры стала (у параўнанні з пулам ці карамболем) і больш акруглёныя лузы.
* **Рускі більярд** — найбольш распаўсюджаны на прасторах былога СССР. Вызначаецца вялікімі памерамі стала і вялікімі шарамі, нязначна саступаючымі па сваім памерам дыяметру луз.
* **Карамболь** — адзіны з «асноўных» (найбольш распаўсюджаных у свеце) відаў більярда, стол для гульні на якім не мае луз. Мэта гэтай гульні прынцыпова адрозніваецца ад іншых і вызначаецца неабходнасцю дакладнага ведання геаметрыі.

## Спасылкі
Пакрокавая стратэгія

**Пакрокавая стратэгія** () — від стратэгічных гульняў, які супрацьпастаўляецца стратэгіям у рэальным часе (RTS). З’яўляецца відам як для камп’ютарных, так і для настольных гульняў.

Адрозніваецца ад стратэгіі ў рэальным часе тым, што тут ёсць вызначаны парадак дзеянняў — хады, якія сапернікі выконваюць па чарзе.

Самы яскравы прыклад пакрокавай стратэгіі — шахматы.

Катэгорыя:Жанры камп’ютарных гульняў
Катэгорыя:Пакрокавыя стратэгіі
Піянер-4

**«Піянер-4»** — амерыканскі касмічны апарат серыі «Піянер», прызначаны для даследавання Месяца з пралётнай траекторыі.

Канструкцыя апарата і ўсталяванае на ім абсталяванне ідэнтычнае Піянеру-3.

## Спасылкі 
* Піянер 3 і 4  

Піянер-4
Джэймс Энсар

**Джэймс Энсар** (; ,  — , ) — бельгійскі мастак, графік і жывапісец.

Вучыўся ў Антверпенскай акадэміі мастацтваў (з 1877), з 1881 года жыў у г. Астэндэ. У ранні перыяд творчасці пад уплывам фламандскага жывапісу 17 стагоддзя. і Г. Ж. Д. Курбэ пісаў бытавыя сцэны («Хлопчык з лямпай», 1880; «Снеданне з устрыцамі», 1882). Пазней звярнуўся да сімволіка-фантастычных, крыкліва-яркіх па каларыце кампазіцый з выявамі масак, шкілетаў, у якіх вострая іронія і гратэск, сатыра на пошасць навакольнага свету спалучаюцца са злавеснай пародыяй на жыццё чалавецтва: «Раззлаваныя маскі» (1883), «Уезд Хрыста ў Брусель» (1888). Ствараў шматфігурныя афорты, напоўненыя напружаным драматызмам: «Сабор» (1886), «Смерць пераследуе чалавечы статак» (1896).

## Літаратура 
* Энсар // 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Мастакі Бельгіі
Гондар

**Гондар** () — у свеце Толкіна краіна людзей ва «Уладары Пярсцёнкаў».

## Значэнне ў Серадзем’і 
Вялікая краіна, знаходзіцца насупраць Мордара (на ЗАХ). Сталіца (ў часы Трэцяй Эпохі) — Мінас-Цірыт, а да гэтага — Асгіліят.
 — сімвал Гондара]]

## Краіна 
На Гондар у часы Трэцяй Эпохі (асабліва ў 3019 г.) абрушвалася асноўная частка атак Мордара. Таксама ў той жа час вялася перамена ўлады: памёр Дэнетар, і ў пачатку Чацвёртай Эпохі прыйшоў сапраўдны кароль Арагорн.

## Гісторыя 
Заснаваны Элендзілам пасля падзення Нуменора ў 3320 г. Другой Эпохі на беразе заліва Белфалас. У той час сталіцай быў горад Асгіліят.

Пазней род каралёў быў перарваны з-за Ісільдура, які забраў Адзіны Пярсцёнак у Саўрана (і забіў яго). Гэты род быў вернуты толькі ў 3019-3020 гг., калі, пасля канчатковага падзення Саўрана, каралём стаў Арагорн.

## Народ Гондара 
**Гондарцы** — народ Гондара, людзей у свеце Толкіна. Прыйшлі раней Рахірымаў.

У 3320 г. Другой Эпохі, утварыўся Гондар (і Арнор).

У 3019 г. Трэцяй Эпохі, гондарцы абаранялі да канца Серадзем’е ад Мордара (Мордарцы).
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Краіны Серадзем’я
Дзмітрый Сямёнавіч Зубравіцкі

**Дзмітрый Сямёнавіч «Сякіра»**, князь **Зубравіцкі** з роду **Друцкіх**, **Мітка Сякіра**, **Дзмітрый Друцкі-Зубравіцкі** (*Митко Семенович*, *Митко Зубревицки*, *Митко Секира*, *dux Mithko filius Syemoni ducis Druschnensis*; каля 1400 — пасля 1444) — староста асцёрскі.

## Біяграфія 
Сын князя друцкага Сямёна Дзмітрыевіча. У Друцкім княстве меў удзел з цэнтрам у Зубравічах на рацэ Ульянаўцы. Ад вялікага князя Вітаўта трымаў вялікую Асцёрскую воласць на левабярэжжы Дняпра ў Кіеўскай зямлі.

Крыніцамі згадваецца з 1425 года, калі кароль Уладзіслаў Ягайла даў яму 60 грыўняў на перамышльскіх і драгабыцкіх саляных капальнях і львоўскім мыце. У 1427 годзе атрымаў таксама ад караля маёнткі Хлопы, Вангерчэ, Какаловічэ, Камарна, Літэўчыцэ ў Градоцкім і Кліцка ў Шчырэцкім паветах, агулам на 300 грыўняў.

Ёсць думка, што мог мець яшчэ дачок, праз якіх часткі Друцкага княства трапілі да князёў Мошкаўскіх і іншых.

## Літаратура 
* *Wolff J.* Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. — Warszawa: Drukiem J. Filipowicza, 1895. — S. 57—58.
*

Катэгорыя:Друцкія
Друцкі-Зубравіцкі Дзмітрый Сямёнавіч
Шэрлак Холмс

**Шэрлак Холмс** () — літаратурны персанаж, выдуманы англійскі дэтэктыў, створаны шатландскім пісьменнікам і лекарам Артурам Конанам Дойлам.

Агулам Шэрлак Холмс з’яўляецца ў 56 апавяданнях і 4 аповесцях Конан Дойла. У большасці выпадкаў аповед вядзецца ад імя спадарожніка Холмса — доктара Уотсана.
	
Першая кніга пра вядомага дэтэктыва — аповесць «Эцюд у барвовых тонах», напісаная ў 1887 годзе. Апошні зборнік — «Архіў Шэрлака Холмса», апублікаваны ў 1927 годзе.
	
Сам Конан Дойл лічыў апавяданні пра Холмса «лёгкім чытвом». Аўтара раздражняла, што чытачы аддавалі перавагу творам пра Холмса, а Конан Дойл лічыў сябе, найперш, майстрам гістарычнага рамана.
	
Урэшце Конан Дойл паклаў канец гісторыі дэтэктыва, ліквідаваўшы папулярны літаратурны персанаж у бойцы з прафесарам Марыярці, кіраўніком англійскай мафіі, на Рэйхенбахскім вадаспадзе. Аднак, паток лістоў абураных чытачоў, сярод іх і членаў каралеўскай сям’і, вымусілі пісьменніка ажывіць вядомага дэтэктыва.
	
Выданні пра Шэрлака Холмса, аўтарства Конан Дойла, у храналагічным парадку:
* Эцюд у барвовых тонах (1887, раман; );
* Знак чатырох (1890, раман; );
* Прыгоды Шэрлака Холмса (1892, зборнік апавяданняў);
* Нататкі пра Шэрлака Холмса (1894, зборнік апавяданняў);
* Сабака Баскервіляў (1901—1902, раман; );
* Вяртанне Шэрлака Холмса (1905, зборнік апавяданняў);
* Даліна жаху (1914, раман; );
* Яго развітальны паклон (1917, зборнік апавяданняў);
* Архіў Шэрлака Холмса (1927, зборнік апавяданняў),
асобныя творы пра Шэралака Холмса:
* «Скандал у Багеміі» (апавяданне);
* «Апошняя справа Холмса» (апавяданне).
## Зноскі
## Спасылкі 
Катэгорыя:Літаратурныя персанажы
Доктар Уотсан

**Доктар Джон Уотсан** ці ***доктар Уатсан*** () — выдуманы персанаж апавяданняў Артура Конан Дойла. Сябра, памочнік і біёграф Шэрлака Холмса, яго сусед па кватэры, апавяданне ідзе ад яго асобы, акрамя чатырох гісторый. Ён апісваецца як тыповы джэнтльмен віктарыянскай эпохі ў адрозненні ад больш эксцэнтрычнага Холмса. Ён пранікнёны, хоць і ніколі не можа параўнацца з дэдуктыўнымі навыкамі свайго сябра.

Прататыпам доктара Уотсана прынята лічыць самога Конана Дойля, аднак сэр Артур у сваіх мемуарах называў маёра Вуда, які быў сакратаром Конана Дойля і правёў побач з ім амаль 40 гадоў.

Уотсан быў адаптаваны ў розных фільмах, тэлевізійных серыялах, відэагульнях, коміксах і радыё, захоўваючы сваю ролю сябра і даверанай асобы Холмса.

## Біяграфія 
Джон Уотсан у 1872 годзе паступіў ў Лонданскі ўніверсітэт, пасля яго сканчэння працуе хірургам у шпіталі Святога Барталамея. У 1878 годзе ён атрымлівае ступень доктара медыцыны і паступае дократам на ваенную службу. Уотсан служыць спачатку ў Індыі, а пазней у Афганістане. У Майвандскай бітве ён быў паранены, а пасля захварэў брушным тыфам, пасля чаго вяртаецца ў Лондан. У 1881 годзе сустракаецца з Шэрлакам Холмсам, здымае кватэру на Бейкер-стрыт у місіс Хадсан.

Паміж 1883 i 1887 гадамі некаторы час жыве ў ЗША, дзе мае прыватную медыцынскую практыку ў Сан-Францыска.

Пасля смерці брата Генры ў 1888 годзе, Уотсан сустракае Мэры Морстэн і бярэ шлюб з ёй. Купляе практыку ў Падынгтане, якую прадае ў 1891 годзе і вяртаецца ў Кенсінгтан. Каля 1892 года памірае Мэры Морстэн, праз два гады Уотсан прадае практыку ў Кенсінгтане і вяртаецца на Бейкер-стрыт. У 1902 годзе ён перасяліўся ў апартаменты на вуліцы каралевы Ганны, уступае ў новы шлюб і вяртаецца да медыцынскай практыкі.
## Зноскі
## Спасылкі 
Катэгорыя:Літаратурныя персанажы
Пітэр Брэйгель Малодшы

**Пітэр Брэйгель Малодшы** (1564/65 Брусель — 1637/1638 Антверпен, мянушка — «Пякельны») — нідэрландскі (фламандскі) мастак.

## Жыццяпіс 
Пітэр быў старэйшым з трох дзяцей вядомага мастака Пітэра Брэйгеля Старэйшага. Пасля смерці маці ў 1578 годзе дзеці мастака Пітэра, Ян і Мары выхоўваліся бабуляй.

Пачынаў творчасць з капіявання твораў бацькі, але пасля выпрацаваў сваю манеру пісьма. Калі памёр бацька малодшаму Пітэру было ўсяго 4 гады. Пасля таго як хлопчык падрос, ён пачаў самастойна працаваць з эскізамі бацькі. Спачатку капіяваў яго палотны, потым стаў ствараць свае творы, і з часам ён выпрацаваў свой стыль, яго фарбы былі ярчэй, а малюнак разчэй. У пачатку сваёй творчай кар’еры Пітэр Брэйгеля-малодшы захапляўся сюжэтамі Страшнага суду і выявай жахаў пекла, дэманаў і ведзьмаў. За свае творы атрымаў мянушку пякельны. Потым ён злёгку змякчыў свой стыль, адмовіўшыся ад матываў у духе Босха (нягледзячы на тое, што іспанская кароль Філіп II і павесіў карціны Босха ў сябе ў спальні). Пітэр Брэйгель Малодшы пачаў ствараць карціны, амаль копіі работ бацькі. Што не перашкодзіла яму набыць не меншую папулярнасць. А яго ўвага да дэталяў і цікавасць да самых штодзённых праяў чалавечага жыцця сталі узорам. Яго творчасць стала сапраўднай энцыклапедыяй народнага жыцця.

Адным з вучняў Пітэра Брэйгеля быў Ганзалес Кокс.

## Гл. таксама 
* Пітэр Брэйгель Старэйшы
* Ян Брэйгель Старэйшы

Катэгорыя:Мастакі Адраджэння
Катэгорыя:Паўночнае Адраджэнне
Катэгорыя:Мастакі Фландрыі
Пітэр Малодшы
Людзі (Серадзем’е)

**Людзі** () — у свеце Толкіна дзеці Ілуватара, стварэнні Эру. Яны прабудзіліся ў Хілдарыене, пры першым узыходзе Сонца — на 3 стагоддзі пазней за эльфаў. У адрозненне ад апошніх, яны валодалі «дарам людзей» — смерцю. Гэта значыць, што з цягам часу яны старэлі і паміралі.

## Гісторыя народаў 
Першапачаткова людзі жылі ў разы долей, чым цяпер. У часы Другой Эпохі існавала моцна развітая краіна Нуменор. Яна знаходзілася не на тэрыторыі Серадзем’я. Яе першым каралём быў Элрас, брат Элранда, будучага кіраўніка эльфійскай краіны Раздол (у іншых перакладах — Рывендэл). Абодва былі паўэльфамі, але Элрас, у адрозненне ад Элранда, абраў лёс смяротнага. Валары даравалі яму доўгае жыццё — каля 500 гадоў. Яго нашчадкі таксама жылі ў разы долей, чым звычайныя людзі, — простыя жыхары Нуменора жылі да 200—300 гадоў. Пазней нуменорцы пачалі зайздросціць бессмяротнасці эльфаў, але злачынствы скарачалі працягласць іх жыцця. Разбурэнне Нуменора паскорыла гэту тэндэнцыю. Жыхары Нуменора, якія здолелі выратавацца, заснавалі ў Серадзем’і каралеўствы Гондар (гондарцы) і Арнор, пабудавалі сталіцу першага — Мінас-Цірыт. Суседні народ стварыў дзяржаву Рохан. У канцы Трэцяй Эпохі (калі адбываюцца падзеі «Валадара Пярсцёнкаў»), толькі чыстакроўныя гондарцы — прадстаўнікі каралеўскай сям’і — маглі дажываць да 200 гадоў, звычайныя грамадзяне жылі ў сярэднім па 100. Арагорн, які стаў новым каралём Гондара, пражыў каля 210 гадоў. Верагодна, яго нашчадкі таксама захавалі даўгалецце, але тэрмін іх жыцця з кожным новым пакаленнем скарачаўся да вядомага нам.


Катэгорыя:Народы Серадзем’я
Катэгорыя:Серадзем’е
Ян Брэйгель Старэйшы

. Мюнхен]]
**Ян (Жан) Брэйгель Аксамітны** (**Старэйшы**, **Кветкавы**) (; , Брусель — , Антверпен) — вядомы фламандскі мастак і сын Пітэра Брэйгеля Старэйшага.

Катэгорыя:Мастакі Фландрыі
Марыя Тэрэса Фернандэс дэ ла Вега Санс

**Мары́я Тэрэ́са Ферна́ндэс дэ ла Ве́га Санс** (; нар. , Валенсія) — іспанскі палітычны дзеяч, віцэ-прэм’ер Урада Іспаніі, кіраўнік Іспанскай Сацыялістычнай Працоўнай Партыі.

## Спасылкі 
* Марыя Тэрэса Фернандэс дэ ла Вега на сайце Кангрэса дэпутатаў Іспаніі 

Катэгорыя:Палітыкі Іспаніі
Катэгорыя:Міністры Іспаніі
Катэгорыя:Юрысты Іспаніі
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Камп’ютарная стратэгічная гульня

**Камп’ютарная стратэгія** — папулярны жанр камп’ютарных гульняў, у якім поспех дасягнення перамогі залежыць ад планавання і стратэгічнага мыслення.

Сэнс такіх гульняў складаецца ў кіраванні некаторымі рэсурсамі, якія неабходна пераўтварыць у перавагу над праціўнікам пры дапамозе аператыўнага плана, які распрацоўваецца з улікам зменлівага становішча. Звычайнымі рэсурсамі ў ваенных стратэгіях з’яўляюцца войскі (асобныя персанажы, падраздзяленні або арміі) і пазіцыя, якія варта развіваць і выкарыстоўваць для дасягнення перавагі і перамогі. У эканамічных стратэгіях акцэнт робіцца на развіццё эканамічнай інфраструктуры падкантрольнай гульцу. Сучасныя стратэгічныя гульні, як правіла, злучаюць у сабе як ваенныя, так і эканамічныя прыкметы. Выдзяляюць два віды стратэгічных гульняў: Стратэгія ў рэальным часе () і Пакрокавая стратэгія ().

Катэгорыя:Жанры камп’ютарных гульняў
Таўтаграма

**Таўтагра́ма** — літаратурная форма: тэкст, у якім усе словы ці амаль (за выняткам прыназоўнікаў, злучнікаў і г.д.) словы пачынаюцца з адной і той жа літары. Сучасныя даследчыкі адносяць гэтую форму да акраканструкцый. Сустракаюцца паэтычныя і празаічныя (радзей) таўтаграмы.

## Гісторыя формы 
Развілася з пашыранага ў старажытнай паэзіі алітэрацыйнага верша, у якім радкі пачыналіся з адной літары. У эпоху Сярэднявечча таўтаграма набыла асаблівую папулярнасць. Таўтаграмныя фрагменты можна знайсці ў «Слове пра паход Ігараў». У 1530 годзе манах-дамініканец Жан-Леон Плацэнтый стварыў паэму на лацінскай мове «Пабоішча парсюкоў» (), усе словы якой пачынаюцца з літары *p*, напрыклад:
Plaudite porcelli, porcorum pigra propago.
Progreditur, plurea porci pinguedine pleni
Pugnantes pergunt, pecudem pare prodigiosa
Perturbat pede petrosas plerumque plateas,
Pars portentose populorum prata profanat
Pars pungit populando potens…

Вядомасць атрымала і паэма Хрысціяна Піэра «Хрыстос укрыжаваны» (, 1576).

## Таўтаграма ў беларускай літаратуры 
Усходнеславянскія таўтаграмы ўпершыню з’явіліся ў вусным фальклоры (прымаўкі, скорагаворкі, моўныя гульні і г.д.), а пазней гэтая форма перайшла ў дзіцячыя кнігі. У «дарослай» паэзіі беларускія аўтары выкарыстоўваюць прынцып таўтаграмы з 1920-х гадоў. Першую «чыстую» таўтаграму (усе словы верша з адной літары) апублікаваў у 1975 годзе Рыгор Крушына (верш «Спевы сняжынак»). Да гэтай формы звярталіся ў сваёй творчасці і іншыя паэты: Эдуард Акулін, Ірына Хадарэнка, Сяргей Чыгрын, Віктар Жыбуль, Вера Бурлак і г. д.

Прыклад таўтаграмы на беларускай мове:

Каваў каваль каня.
Конь каваля капытом,
Каваль каня кнутом.

## Літаратура 
* 
* *Рагойша, В. П.* Літаратуразнаўчы слоўнік : тэрміны і паняцці: для школьнікаў і абітурыентаў/ В. П. Рагойша. — Мн.: Народная асвета, 2009. — 303 с. — ISBN 978-985-03-1233-4.
* Тавтогра́мма // *Квятковский А. П.* Поэтический словарь / Науч. ред. И. Роднянская. — М.: Сов. Энцикл., 1966. — С. 294. — 376 с.

Катэгорыя:Літаратурныя формы
Аравійскі паўвостраў

**Араві́йскі паўво́страў** (, *Шібх аль-джазӣра аль-Арабійя*), таксама **Ара́вія** — паўвостраў у Паўднёва-Заходняй Азіі. З'яўляецца найбуйнейшым паўвостравам у свеце.

На ўсходзе абмежаваны Персідскім і Аманскім залівамі. З поўдня абмываецца Аравійскім морам і Адэнскім залівам, з захаду — Чырвоным морам.

Назву атрымаў ад гістарычнай вобласці **Аравія**, якая ў старазапаветныя часы ахоплівала ўвесь Аравійскі паўвостраў і паўднёвую частку сучаснага Ірака і была населеная рознымі качавымі плямёнамі.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Паўвостравы Азіі
Бурыньскі раён

**Бурыньскі раён** () — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе Сумскай вобласці Украіны. Адміністрацыйны цэнтр — Бурынь

Насельніцтва раёна на  года складае 25557 чалавек, плошча — 1100&nbsp;км².

## Адміністрацыйны падзел 
Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 гарадскога і 22 сельскіх саветаў.

## Населеныя пункты 
На тэрыторыі раёна размешчаны 1 горад раённага значэння, 4 пасёлкі сельскага тыпу і 56 сёлаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Раёны Сумскай вобласці
Сумы

**Су́мы** () — абласны цэнтр Сумскай вобласці Украіны. Буйны горад на паўночным усходзе Украіны. Прамысловы цэнтр, чыгунка. Насельніцтва каля 268 000 чалавек (2024).

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1655 годзе. У 1656—1658 гадах пабудавана крэпасць для абароны Слабадской Украіны і Паўднёвай Расіі ад набегаў крымскіх і нагайскіх татараў. У 1658—1765 гадах цэнтр Сумскага слабадскога палка. У Паўночную вайну ў Сумах у 1708—1709 гадах знаходзілася стаўка галоўнакамандавання рускай арміі на чале з Пятром I. 3 1765 года цэнтр Сумскай правінцыі, з 1780 года — павятовы горад Харкаўскага намесніцтва, з 1796 — Слабодска-Украінскай, з 1835 — Харкаўскай губерні. У 1877 годзе злучаны чыгункай з Любацінам і Варажбой. 3 1939 года — абласны цэнтр.

## Культура 
Тэатры. Музеі: краязнаўчы, мастацкі, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, дом-музей А. Чэхава.

## Адукацыя і навука 
* Сумскі дзяржаўны ўніверсітэт
* Сумскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. С. Макаранкі
* Сумскі нацыянальны аграрны ўніверсітэт

## Славутасці 
Архітэктурныя помнікі XVIII—XIX ст.: царква Уваскрэсення (1703), Спаса-Праабражэнскі сабор (1776), Ільінская царква (1836).

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Васіль Іванавіч Алешка (1889 — да 1942) — украінскі паэт, празаік, драматург.
* Аляксандр Мікалаевіч Аўксенцьеў (1902—1970) — геолаг, кандыдат геолага-мінералагічных навук, Заслужаны геолаг-разведчык БССР.
* Іосіф Пятровіч Лакштанаў (1911—1986) — беларускі акцёр, рэжысёр.
* Кірыл Раманавіч Насаеў (1960—2018) — беларускі кампазітар, дырыжор, хормайстар.
* Уладзімір Сяргеевіч Семяніхін (1918—1990) — вучоны ў галіне аўтаматыкі і тэлемеханікі, акадэмік Акадэміі навук СССР.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Сумскай вобласці

Катэгорыя:Сумскі гарадскі савет
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1652 годзе
Чоп

**Чоп** () — горад у Закарпацкай вобласці Украіны. З'яўляецца самым заходнім горадам Украіны.

Катэгорыя:Гарады Закарпацкай вобласці
Фрэдэрык Бегбедэр

**Фрэдэры́к Бегбедэ́р** (, , Нёі-сюр-Сен) — сучасны французскі празаік, публіцыст, крытык і рэдактар.

Катэгорыя:Публіцысты Францыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Францыі
Трытон (спадарожнік)

**Трытон** — спадарожнік Нептуна, адзін з найбуйнейшых спадарожнікаў планет. Дыяметр 2706,8 км. Адлегласць ад планеты каля 394,7 тыс. км. Сідэрычны перыяд абарачэння 5 сутак 21 гадзіна 3 мінуты. Абарачаецца вакол Нептуна ў напрамку, процілеглым напрамку абарачэння восі. Быў адкрыты англійскім астраномам У. Ласелам у 1846 годзе, праз 17 дзён пасля адкрыцця Нептуна. Названы ў гонар бога марскіх глыбінь Трытона.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Спадарожнікі Нептуна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1846 годзе
Сумская вобласць

**Су́мская во́бласць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ва Украіне. Плошча вобласці складае 23,834 тыс. км². Насельніцтва — 1,226 млн чалавек (2006). Адміністрацыйны цэнтр — горад Сумы.

У складзе вобласці 51 тэрытарыяльная грамада.

## Геаграфія 
Большая частка вобласці знаходзіцца ў межах Прыдняпроўскай нізіны, крайняя паўночная частка — у межах Палескай нізіны, на ўсходзе і паўночным усходзе — адгор’і Сярэднярускага ўзвышша. Паверхня ўяўляе сабой хвалістую раўніну, падзеленую шырокімі далінамі рэк, ярамі і бэлькамі. Максімальная вышыня 226 м. Клімат умерана кантынентальны. Зіма халодная, лета ўмерана спякотнае. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −7,9 °C на поўначы да −7,1 ° С на паўднёвым захадзе, ліпеня ад 18,4 °C на поўначы да 19,9 °C на паўднёвым усходзе. Ападкаў 550—600 мм на поўначы і 450 мм на поўдні ў год (максімум летам). Працягласць вегетацыйнага перыяду (з тэмпературай вышэй за 10 ° С) 144—161 сут. Рэкі належаць басейну Дняпра і пераважна з’яўляюцца яго левымі прытокамі. Найбольш значныя з іх — Дзясна з Сеймам, Сула, Псёл, Ворскла. У далінах рэк — азёры-старыцы і балоты; ёсць шмат штучных сажалак. У паўднёвай лесастэпавай частцы пераважаюць чарназёмныя глебы (малагумусавыя тыповыя лёгка-і сярэднесугліністыя і ападзоленныя чарназёмы), у паўночнай палескай — дзярнова-падзолістыя. Пад лясамі і хмызнякамі занята 17 % тэрыторыі, у паўночных раёнах пераважаюць змяшаныя лясы (сасна, бяроза, дуб), у цэнтральным і паўднёвым раёнах — астраўныя лясы (пераважна з ліпы, клёна, ясеня; сустракаюцца дубовыя гаі).

## Насельніцтва 
* 1987 год — 1427 тыс. чал.
* 1991 год — 1430 тыс. чал.
* 1999 год — 1349 тыс. чал.

## Вядомыя асобы 
* Давід Бурлюк (1882—1967) — паэт, мастак, адзін з заснавальнікаў расійскага футурызму.
* Клімент Васілевіч Квітка (1880—1953) — украінскі музыказнаўца-фалькларыст.
* Леў Яфімавіч Кербель (1917—2003) — савецкі і расійскі скульптар. Народны мастак СССР (1977).
* Рыгор Пятровіч Піўтарак (нар. 1935) — украінскі мовазнаўца, доктар філалагічных навук (1990), прафесар (1992), акадэмік НАН Украіны (2009).
* Алекс Юшчанка (1917—2008) — паэт, Заслужаны работнік культуры Беларускай ССР (1980).

## Адміністрацыйны падзел 
* Канатопскі раён
* Ахтырскі раён
* Раменскі раён
* Сумскі раён
* Шосткінскі раён

## Літаратура 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Вобласці Украіны
Закарпацкая вобласць

**Закарпацкая во́бласць** () — вобласць на захадзе Украіны. На ўсходзе мяжуе з Івана-Франкоўскай вобласцю, на поўдні — з Румыніяй, на захадзе — з Венгрыяй, Славакіяй і Польшчай. На поўначы мяжуе з Львоўскай вобласцю. Цэнтр — Ужгарад. Насельніцтва вобласці 1 254 614 чалавек (калі?). Буйныя гарады — Ужгарад, Мукачэва, Хуст, Рахіў, Бэрэгавэ, Вынаградзіў. Каля горада Чоп знаходзіцца крайні заходні пункт Украіны.

## Адміністрацыйны падзел 
Вобласць падзяляецца на 6 раёнаў і 5 гарадоў абласнога значэння, раёны, у сваю чаргу, падзелены на 69 тэрытарыяльных грамад.

## Насельніцтва 
Доля насельніцтва Закарпацкай вобласці ва ўсім насельніцтве Украіны — 2,65 % (16-е месца). У Закарпацкай вобласці доля сельскага насельніцтва большая, чым гарадскога (што не тыпова для Украіны ўвогуле). Закарпацце — адзіная вобласць Украіны, у якой ёсць рост колькасці насельніцтва. Закарпацкая вобласць мае вельмі шматнацыянальны склад насельніцтва. Найбольшую долю ў нацыянальным складзе вобласці складаюць украінцы — 71,7 %, на другім месцы — венгры (20,1 %), на трэцім — румыны (2,6 %). Таксама ёсць рускія (2,5 %), цыганы (1,1 %), русіны (0,8 %), славакі (0,5 %), немцы (0,3 %). Венгры і румыны засяроджаны ў асноўным на тэрыторыях памежных з адпаведнымі дзяржавамі (Венгрыя, Румынія). У шэрагу мясцовасцей на мяжы з Венгрыя венгерская мова мае рэгіянальны статус, які дазваляе мове прымяняцца ў рэгіянальнай заканадаўчай дзейнасці побач дзяржаўнай украінскай.

## Гл. таксама 
* Возера Брэбенескуль

Катэгорыя:Вобласці Украіны
Запарожская вобласць

**Запаро́жская во́бласць** () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ва Украіне. Плошча вобласці складае 27,18 тыс. км². Насельніцтва — 1 877,2 тыс. чалавек (2005). Адміністрацыйны цэнтр — горад Запарожжа.

На поўначы і паўночным захадзе мяжуе з Днепрапятроўскай вобласцю, на захадзе з Херсонскай, на ўсходзе з Данецкай вобласцю, а на поўдні яе ўзбярэжжа абмываецца Азоўскім морам, берагавая лінія якога ў вобласці перавышае 300 км. Працягласць з поўначы на поўдзень 208 км, з захаду на ўсход 235 км.

Вобласць падзяляецца на 5 раёнаў. У сваю чаргу, яны падраздзяляюцца на 69 тэрытарыяльных грамад.

Значная частка Запарожскай вобласці акупавана Расіяй і не кантралюецца ўладамі Украіны

## Крыніцы 
Катэгорыя:Вобласці Украіны
Хлодвіг

**Хлодвіг** — старажытнагерманскае імя, азначае «слаўны баец» або «славуты ў баях». Ад яго пайшло імя Людовік і яго вытворныя.

## На іншых мовах 
*  — Кловіс
*  — Хлодавэўс
* старажытнагерм. Chlodowech, Chlodwig

## Вядомыя асобы 
Менавіта такім імем называліся наступныя кіраўнікі:
* Хлодвіг I або Клодвіг I Франкскі (каля 466—511) — кароль салічных франкаў з 481 па 511 гг.
* Хлодвіг II (634—657) — кароль франкаў (639—658), з дынастыі Меравінгаў. Правіў у Нэйстрыі і Бургундыі.
* Хлодвіг III — кароль франкаў (675—676), з дынастыі Меравінгаў. Правіў у Аўстразіі.
* Хлодвіг IV (682—695) — кароль франкаў (691—695), з дынастыі Меравінгаў.

Хлодвіг