Адукацыя

**Адукацыя** ( — выхаванне) — працэс і вынік набыцця сістэматызаваных ведаў, уменняў і навыкаў у навучальных установах або самаадукацыяй. У больш шырокім плане адукацыя — гэта культурна-адукацыйная прастора, якая ахоплівае сям’ю, разнастайныя навучальна-выхаваўчыя і пазашкольныя ўстановы, нефармальную адукацыю, сацыяльна-педагагічную інфармаструктуру, адукацыйныя працэсы на вытворчасці і ў грамадска-культурным жыцці, самаадукацыі і інш., дзе ўзнаўляецца і ўдасканальваецца інтэлектуальна-творчы і прафесійна-кваліфікацыйны патэнцыял народа.

У залежнасці ад характару падрыхтоўкі чалавека да жыцця і працы адрозніваюць агульную адукацыю і спецыяльную адукацыю; у залежнасці ад аб’ёму — пачатковую, сярэднюю і вышэйшую (толькі спецыяльная); паводле адносін да царквы (уплыву царквы) — свецкая і канфесійная. Падраздзяленні адукацыі адрозніваюцца ў розных адукацыйных сістэмах.

Узровень агульнай і адмысловай адукацыі абумаўляецца патрабаваннямі вытворчасці, станам навукі, тэхнікі і культуры, а таксама грамадскімі адносінамі. Адукацыя — сацыяльны інстытут, які выконвае функцыі падрыхтоўкі і ўключэнні індывіда ў розныя сферы жыццядзейнасці грамадства, прылучэнні яго да культуры.

Беларуская нацыянальная сістэма адукацыі ўключае агульную, прафесійную адукацыю, сямейнае, грамадскае выхаванне, самаадукацыю і самавыхаванне. У залежнасці ад аб’ёму і тэрмінаў навучання адрозніваюць агульную адукацыю (пачатковы, базавы і сярэдні ўзроўні), прафесійную адукацыю (дапрафесійная арыентацыя, адбор, сярэдняя прафесійная падрыхтоўка), вышэйшую адукацыю (падрыхтоўка спецыялістаў вышэйшай кваліфікацыі для розных галін навукі, тэхнікі і культуры) і адукацыю дарослых (паслядыпломная адукацыя). Паводле формы навучання адукацыя бывае дзённая (стацыянарная), вячэрняя і завочная; паводле адносін да царквы — свецкая (незалежная ад уплыву царквы) і канфесійная, якую кантралюе царква. Змест адукацыі вызначаецца станам навукі, тэхнікі, культуры, мастацтва, міжнародным і нацыянальным стандартамі, вучэбнымі планамі і праграмамі.

## Філасофія адукацыі 
Iдэя якаснай адукацыі, якая развівае чалавека і грамадства, зыходзіць з разумення Асветы. Асвета — гэта прылучэнне чалавека да свядомага саўдзелу ў сваім жыцці — прыняцце маральнасці чалавечай прыроды.

Адукацыя пачынаецца з азначэння сябе: я — ёсць Чалавек Разумны. Мая разумная прырода патрабуе адукацыі і культуры, без чаго годнае жыццё немагчыма. Адукацыя — сістэма спазнання ісціны аб міры і жыцці, заснаваная на дыялогу вучня і настаўнікі.

## Падыходы да адукацыі 
На працягу стагоддзяў вядуцца дыскусіі аб адукацыі — чаму і як трэба вучыць людзей.

* Элітарнасць або эгалітарнасць: ці трэба даваць усім аднолькавую адукацыю, або трэба рыхтаваць інтэлектуальную эліту, а астатнім даваць неабходны мінімум?
* Рабіць упор на практычна карысныя веды або на агульнае развіццё асобы?
* Ці павінна адукацыя быць спецыялізаванай або ўніверсальнай?

Адукацыя павінна спалучаць універсальнасць і спецыялізацыю, як таго патрабуе прырода інфармацыі і чалавека, які інафармацыю засвойвае. Універсальнасць дыктуецца Адзінствам прыроды міру, часткай якой з’яўляецца чалавек разумны, а спецыялізацыя — разнастайнасцю ўмоў жыцця і магчымасцяў індывіда. Элітарнасць у адукацыі падобная абмежаванасці ў мысленні, што несумесна з прыродай розуму.

«Мудры той, хто ведае не шматлікае, а патрэбнае» — Эсхіл «Не імкніся ведаць усё, каб не стаць ва ўсім невукам» — Дэмакрыт

## Узроўні адукацыі 
* Агульная адукацыя
** Дашкольная адукацыя
** Пачатковая агульная адукацыя
** Асноўная агульная адукацыя
** Сярэдняя (поўная) агульная адукацыя
** Дадатковая адукацыя дзяцей і моладзі
* Прафесійная адукацыя
** Пачатковая прафесійная адукацыя
** Сярэдняя прафесійная адукацыя
** Вышэйшая прафесійная адукацыя
  + Бакалаўрыят
  + Магістратура
* Паслявнузскае прафесійная адукацыя
** Аспірантура
** Дактарантура
** Падвышэнне кваліфікацыі
** Другая вышэйшая адукацыя
** Перападрыхтоўка

* Прафесійная падрыхтоўка
* Дадатковая адукацыя дарослых

## Галіны адукацыі 
* Горная адукацыя
* Натуральна-навуковая адукацыя
* Хіміка тэхналагічная адукацыя
* Радыетэхнічная адукацыя
* Будаўнічая адукацыя
* Матэматычная адукацыя
* Энергетычная адукацыя
* Сельскагаспадарчая адукацыя
* Медыцынская адукацыя
* Гістарычная адукацыя
* Педагагічная адукацыя
* Ваенная адукацыя
* Юрыдычная адукацыя
* Эканамічная адукацыя
* Тэалагічная адукацыя
* Бізнес-адукацыя

## Навуковыя кірункі ў сферы адукацыі 
* Акмеалогія
* Андрагогіка
* Дыдактыка
* Дыдактычная эўрыстыка
* Гісторыя педагогікі
* Карэкцыйная педагогіка
* Метадалогія педагогікі
* Методыка навучання
* Педагогіка
* Педагагічная іннаватыка
* Педагагічная псіхалогія
* Педалогія
* Псіхалогія
* Сацыяльная педагогіка
* Параўнальная педагогіка
* Сурдапедагогіка
* Кіраванне адукацыяй
* Філасофія адукацыі

## Практыка адукацыі 
* Арганізацыя вучэбнага працэсу
* Педагагічныя тэхналогіі
* Электроннае навучанне
* Дыстанцыйнае навучанне
* Стандарт адукацыі

## Гл. таксама 
* Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адукацыі

## Спасылкі 
* Сістэмы дыстанцыйнага навучання 

## Літаратура 
* Александрова О. А. Образование: доступность или качество — последствия выбора // Знание. Понимание. Умение. — 2005. — № 2. — С. 83-93. 
* Воробьев Ю. Л. Периферийный рынок образовательных услуг: взгляд из провинции // Знание. Понимание. Умение. — 2005. — № 3. — С. 62-70. 
* Гуревич П. С. Психология элитарного образования // Знание. Понимание. Умение. — 2005. — № 4. — С. 128—138. 
* Гневашева В. А., Луков Вал. А. Тема высшего образования в новейшей российской научной литературе. 
* Ильинский И. М. Об элитарном образовании // Знание. Понимание. Умение. — 2005. — № 3. — С. 6-13. 
* Кузнецова Т. Ф. Философия, философская культура и гуманитаризация высшего образования // Знание. Понимание. Умение. — 2005. — № 1. — С. 22-28. 
* Образование в DMOZ.ORG 
* Плаксий С. И. Качественные параметры высшего образования // Знание. Понимание. Умение. — 2004. — № 1. — С. 19-24. 
* Сянькевіч Г. Р. Адукацыя //  С.132.
* Адукацыя // Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7


Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы