Тэрэзіенштадцкае гета

**Ге́та Тэрэзіеншта́т** (: Theresienstadt, : Terezín) — нацысцкае гета, створанае СС падчас Другой сусветнай вайны ў горадзе-крэпасці Тэрэзін на тэрыторыі Пратэктарата Багеміі і Маравіі (акупаваная Германіяй Чэхаславакія). Тэрэзіенштат выконваў функцыю «транзітнага лагера» на шляху да лагераў смерці, а таксама служыў інструментам нацысцкай прапаганды.

Гета было створана ў лістападзе 1941 года першапачаткова для чэшскіх яўрэяў. Пазней, у чэрвені 1942 года, туды сталі прыбываць нямецкія і аўстрыйскія яўрэі, а ў 1943 годзе — яўрэі з Нідэрландаў і Даніі. У апошнія месяцы вайны ў Тэрэзіенштат сцякаліся вязні з іншых канцэнтрацыйных лагераў.

Праз Тэрэзіенштат прайшло каля 144 000 яўрэяў. Каля 33 000 чалавек памерлі непасрэдна ў гета, пераважна ад голаду, хвароб і жудасных санітарных умоў. Больш за 88 000 чалавек былі дэпартаваны ў лагеры знішчэння (галоўным чынам у Аўшвіц і Трэблінку), дзе большасць з іх загінула. Да канца вайны выжыла каля 23 000 чалавек.

Тэрэзіенштат вылучаўся сярод іншых гета сваім багатым культурным жыццём: тут праводзіліся лекцыі, канцэрты і тэатральныя пастаноўкі. Гэта стала магчымым дзякуючы таму, што ў гета была заключана вялікая колькасць выбітных дзеячаў мастацтва і навукі, а таксама дзякуючы дзеянням яўрэйскага самакіравання.

## Перадгісторыя 
Горад-крэпасць Тэрэзін быў заснаваны ў 1784 годзе аўстрыйскім імператарам Іосіфам II і названы ў гонар яго маці Марыі Тэрэзіі. Горад падзяляўся на «Галоўную крэпасць» (гарнізонны горад) і «Малую крэпасць» (турму), размешчаную праз раку Огржэ. Да вайны ў горадзе пражывала каля 7 000 чалавек (вайскоўцаў і цывільных).

У кастрычніку 1941 года Рэйнгард Гайдрых, кіраўнік Галоўнага ўпраўлення імперскай бяспекі (RSHA), і Адольф Эйхман выбралі Тэрэзіенштат як месца для канцэнтрацыі яўрэяў з Багеміі і Маравіі. Пазней, на Ванзейскай канферэнцыі (студзень 1942), было вырашана выкарыстоўваць гета як «гета для старых» (*Altersghetto*) для пажылых яўрэяў з Рэйха, а таксама для ветэранаў Першай сусветнай вайны, якія мелі баявыя ўзнагароды. Гэта дазваляла нацыстам хаваць сапраўдныя мэты дэпартацыі, прадстаўляючы Тэрэзіенштат як прывілеяванае месца для «заслужаных» яўрэяў.

## Гісторыя 
24 лістапада 1941 года ў Тэрэзін прыбыў першы транспарт *Aufbaukommando* (будаўнічая каманда) з 342 маладых мужчын-яўрэяў, якія павінны былі падрыхтаваць баракі для масавага засялення. 4 снежня прыбыў другі транспарт з 1000 чалавек, у складзе якога быў першы Савет старэйшын на чале з Якабам Эдэльштайнам.
Спачатку яўрэі жылі ў ізаляваных бараках, а мясцовае чэшскае насельніцтва працягвала жыць у сваіх дамах. Аднак пазней усё цывільнае насельніцтва было выселена, і горад цалкам ператварыўся ў закрытае гета.

У 1942 годзе пачалася масавая дэпартацыя яўрэяў з Германіі і Аўстрыі. Насельніцтва гета рэзка вырасла, дасягнуўшы піка ў верасні — 58 491 чалавек. Умовы жыцця сталі катастрафічнымі. Смяротнасць дасягнула максімуму: толькі ў верасні 1942 года памерла амаль 4 000 чалавек.
9 студзеня 1942 года адправіўся першы транспарт з Тэрэзіенштата ў Рыжскае гета. Усяго за гэты год з гета было вывезена каля 42 000 чалавек, большасць з якіх загінула ў Трэблінцы, Сабіборы і іншых месцах знішчэння.

У 1943 годзе ў гета прыбылі каля 450 яўрэяў з Даніі, якіх нацысты не паспелі схапіць падчас выратавальнай аперацыі ў кастрычніку. Дзякуючы ціску дацкага ўрада, гэтыя вязні не былі дэпартаваны на Усход.
У верасні 1943 года каля 5 000 вязняў былі адпраўлены ў Аўшвіц-Біркенау, дзе іх размясцілі ў спецыяльным «сямейным лагеры». Іх не забілі адразу, каб выкарыстаць у якасці алібі для Чырвонага Крыжа, але ў сакавіку 1944 года большасць з іх была адпраўлена ў газавыя камеры.

Каб абвергнуць чуткі пра масавыя забойствы, нацысты дазволілі візіт дэлегацыі Чырвонага Крыжа. Перад візітам, які адбыўся 23 чэрвеня 1944 года, СС правяло маштабную аперацыю па «ўпрыгожванні» горада:
* Былі адрамантаваны фасады дамоў, высаджаны кветкі.
* Адкрыты кафэ, крамы, банк, дзіцячы павільён.
* Каб паменшыць перанасяленне, напярэдадні візіту ў Аўшвіц было вывезена 7 500 чалавек.

Дэлегацыя Чырвонага Крыжа была праведзена па загадзя падрыхтаваным маршруце і не заўважыла сапраўднага стану рэчаў. Пасля візіту быў зняты прапагандысцкі фільм «Тэрэзіенштат. Дакументальны фільм з яўрэйскага паселішча» (вядомы як «Фюрэр дорыць яўрэям горад»). Пасля здымак большасць удзельнікаў, уключаючы рэжысёра Курта Герона і дзяцей, былі адпраўлены ў Аўшвіц.

Восенню 1944 года пачалася хваля ліквідацыйных транспартаў. За адзін месяц было вывезена каля 18 000 чалавек, у тым ліку большасць членаў Савета старэйшын і дзеячаў культуры.

У красавіку і маі 1945 года ў Тэрэзіенштат прыбылі тысячы вязняў з іншых канцлагераў, эвакуіраваных перад наступленнем саюзнікаў («маршы смерці»). Яны прынеслі з сабой эпідэмію сыпнога тыфу.
3 мая 1945 года кантроль над гета быў перададзены Чырвонаму Крыжу, а 8 мая горад быў вызвалены савецкімі войскамі. З-за эпідэміі тыфу каранцін працягваўся да чэрвеня.

## Кіраванне і ўнутраная структура 
Вышэйшая ўлада належала камендатуры СС. Камендантамі гета былі:
# Зігфрыд Зайдль (лістапад 1941 — ліпень 1943)
# Антон Бургер (ліпень 1943 — люты 1944)
# Карл Рам (люты 1944 — май 1945)

### Яўрэйскае самакіраванне 
Унутранымі справамі займалася «Яўрэйскае самакіраванне», якое ўзначальваў «Яўрэйскі старэйшына». Гэтаму органу прыходзілася вырашаць страшную дылему: менавіта яны павінны былі складаць спісы людзей для дэпартацыі ў адпаведнасці з квотамі, усталяванымі СС.

## Умовы жыцця 
Вязні жылі ў казармах, падзеленых паводле полу, што разбурала сем’і. На аднаго чалавека прыходзілася менш за 2 м² плошчы. Ежа была вельмі беднай (водзяністы суп, эрзац-кава, трохі хлеба), што прыводзіла да масавага знясілення. Санітарныя ўмовы былі катастрафічнымі, вады не хапала, што спрыяла распаўсюджванню вошай і хвароб.

## Культурнае і духоўнае жыццё 
Нягледзячы на голад і страх смерці, Тэрэзіенштат стаў феноменам культурнага супраціву. СС памяркоўна ставілася да культурнай дзейнасці, выкарыстоўваючы яе для адцягнення ўвагі вязняў і для прапаганды.

* Музыка: У гета дзейнічалі аркестры і хоры. Самай вядомай падзеяй стала пастаноўка дзіцячай оперы «Брундыбар» кампазітара Ганса Красы. Таксама быў выкананы «Рэквіем» Вердзі — як сімвал супраціву (язўні спявалі пра Божы суд над грэшнікамі).
* Выяўленчае мастацтва: Мастакі (Леа Гаас, Бедржых Фрыта, Ота Унгар) афіцыйна працавалі ў тэхнічным бюро, але патаемна малявалі праўдзівую карціну пакут у гета. За гэта многія з іх былі арыштаваны і закатаваны.
* Адукацыя: Фрыдл Дзікер-Брандэйс арганізавала ўрокі малявання для дзяцей, выкарыстоўваючы арт-тэрапію. Захавалася каля 4 500 дзіцячых малюнкаў, якія сталі адным з галоўных сведчанняў Халакосту. Лекцыі чыталі вядомыя прафесары і равіны (напрыклад, Леа Бек).

## Статыстыка ахвяр 
Сярод вядомых вязняў, якія загінулі ў гета ці пасля дэпартацыі: пісьменнік Петэр Гінц, кампазітары Ганс Краса, Віктар Ульман, Павел Хаас.

## Пасляваенныя суды 
* Першы камендант Зігфрыд Зайдль быў прысуджаны Народным судом у Вене да смяротнага пакарання і павешаны ў 1947 годзе.
* Трэці камендант Карл Рам быў прысуджаны да смерці ў Чэхаславакіі і павешаны ў 1947 годзе.
* Другі камендант Антон Бургер здолеў уцячы і жыў пад выдуманым імем у Германіі да сваёй смерці ў 1991 годзе. Яго асоба была раскрыта толькі ў 1994 годзе.

## Спадчына 
У 1947 годзе быў створаны «Мемарыял Тэрэзін». Сёння гэта музей і месца памяці. У Малой крэпасці (былая турма гестапа) і ў будынку былой школы ў гета дзейнічаюць пастаянныя экспазіцыі. Малюнкі дзяцей з Тэрэзіенштата захоўваюцца ў Яўрэйскім музеі ў Празе і выстаўляюцца па ўсім свеце.

Імем Тэрэзіенштата названы астэроід 16781.

## Літаратура 
* Adler, H. G. *Theresienstadt 1941—1945: The Face of a Coerced Community*. Cambridge University Press, 2017. ISBN 9780521881463.
* Benz, Wolfgang. *Theresienstadt: Eine Geschichte von Täuschung und Vernichtung*. C.H. Beck, 2013.
* *The Terezin Diary of Gonda Redlich*. University Press of Kentucky, 1992.

Катэгорыя:Гета ў Чэхіі
Катэгорыя:Халакост у Чэхіі
Катэгорыя:Канцэнтрацыйныя лагеры Трэцяга рэйха
Катэгорыя:Ваенныя злачынствы нацыстаў