open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сельма Лагерлёф

**Сельма Атылія Луіза Лагерлёф** (; , Морбака, Швецыя — , там жа) — шведская пісьменніца, першая жанчына, якая атрымала Нобелеўскую прэмію па літаратуры (1909) і трэцяя наогул жанчына, якая атрымала Нобелеўскую прэмію (пасля Марыі Кюры і Берты фон Зутнер). Прэмія прысуджана «за прызнанне высакароднага ідэалізму, палымянага ўяўлення і духоўнасці, якія характарызуюць яе творы».

## Біяграфічныя звесткі 
У раннім маленстве цяжка хварэла, была прыкаваная да ложка. У гэты час яна моцна прывязалася да бабулі і цёткі, якія баялі ёй казкі, апавядалі розныя паданні. У 1867 годзе Сельма пераязджае на лячэнне ў Стакгольм. Цяпер яна зноў можа рухацца. Яна ўжо тады пачала марыць пра заняткі літаратурай, але сям'я збяднела, і трэба было думаць, як зарабіць. У 1881 годзе Лагерлёф паступіла ў ліцэй у Стакгольме, у 1882 — у Вышэйшую настаўніцкую семінарыю, якую скончыла ў 1884 годзе. Тады ж яна пачала працаваць настаўніцай у школе для дзяўчат на поўдні Швецыі. Родавы маёнтак, дзе нарадзілася Сельма, быў прададзены.

У 1895 годзе Сельма пакідае службу і цалкам прысвячае сябе літаратуры. Самая вядомая яе кніга — «Дзіўнае падарожжа Нільса Хольгерсана па Швецыі».

У 1907 годзе Лагерлёф абралі ганаровым доктарам Упсальскага ўніверсітэта. У 1914 годзе яна стала сябрам Шведскай акадэміі.

Нобелеўская прэмія, якую Лагерлёф атрымала ў 1909 годзе, дазволіла ёй выкупіць родную Марбаку — фамільны маёнтак. Сельма пераязджае туды, дзе і жыве да самага скону. Там яна працягвае пісаць творы, якія выдаваліся зборнікамі і асобнымі кнігамі.

Перад пачаткам Другой сусветнай вайны Лагерлёф дапамагала нямецкім пісьменнікам і іншым прадстаўнікам інтэлігенцыі ратавацца ад пераследу нацыстаў, чым выклікала незадаволенасць нямецкага ўраду. Пачатак сусветнай і савецка-фінскай войнаў былі для Лагерлёф вялікім узрушэннем. Яна ахвяравала свой залаты нобелеўскі медаль Шведскаму нацыянальнаму фонду дапамогі Фінляндыі. Урад вярнуў яго пісьменніцы, бо здолеў адшукаць іншыя сродкі.

Ва ўзросце 81 году Сельма Лагерлёф памерла ў сваім доме ад доўгай хваробы.

## Творчасць 
Першы раман пісьменніцы «Сага пра Ёста Берлінга» (Gösta Berlings saga), поўны рамантыкі і казачных прыгодаў, быў прасякнуты патрыятычнымі пачуццямі, любоўю да зямлі і павагай традыцый. Выданы гэты раман быў у 1891 годзе і сустрэў прызнанне чытачоў.
]]
Кніга «Дзіўнае падарожжа Нільса Хольгерсана па Швецыі» (Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige, 1906—1907) мусіла быць пэўнага кшталту «падручнікам» па геаграфіі, гісторыі і культуры Швецыі, які выхоўвае чалавека сумленнага і спагадлівага. Гэтая кніга атрымала вядомасць ва ўсім свеце.

Казачная манера апавядання з ужываннем фальклорнага матэрыялу стваралі своеасаблівы стыль навелаў і раманаў Лагерлёф. Дабро і любоў там перамагаюць зло і чэрствасць душы.

## Ушанаванне памяці 
У доме, дзе жыла пісьменніца, створаны музей.

## Беларускія пераклады 
* Пярсцёнак Лёвеншольдаў: Раманы / Сельма Лагерлёф; Пер. М. Пазнякова. — Мн.: Юнацтва, 1997. ISBN 985-05-0135-9

## Спасылкі 
* Партрэт маці. Апавяданне
* Нячысцік

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Пісьменніцы Швецыі
Катэгорыя:Шведскамоўныя пісьменнікі
Вільгельм Він

**Вільгельм Карл Вернер Ота Фрыц Франц Він** (; , Фішхаўзен (Прыморск) — , ) — нямецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1911) «за адкрыцці ў галіне законаў, якія кіруюць цеплавым выпраменьваннем».

## Дзейнасць 
У 1896 г. становіцца дацэнтам на кафедры Адольфа Вюльнера ў Аахенскім тэхнічным універсітэце. З 1899 г. — прафесар у Гісенскім універсітэце, аднак ужо ў 1900 г. пераходзіць ва ўніверсітэт Вюрцбурга ў якасці пераемніка Вільгельма Рэнтгена. У 1919 г. пераязджае ў Мюнхен, зноў у якасці пераемніка Рэнтгена. Памірае ў 1928 г. ва ўзросце 64 гадоў.

Імем Віна названая лабараторыя ў федэральнай фізіка-тэхнічным установе (ФРГ) у тэхнапарку WISTA ў прыгарадзе Берліна — Адлерсхофе.

Стрыечны брат Віна — Макс Він (1866—1938) быў адным з першапраходцаў у галіне высокачастотнай тэхнікі.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Інфармацыя з сайта «Гісторыя горада Фішхаўзен» 

Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Пахаваныя на мюнхенскіх могілках Вальдфрыдхоф
Яйцажыванараджэнне

[thumb|200px|Нараджэнне алмазнага вадзянога вужа (*[Nerodia rhombifer*)]]
**Яйкажыванараджэнне** — спосаб узнаўлення патомства, пры якім зародак дасягае пэўнага развіцця ў яйцы ўнутры арганізма маці і вызваляецца ад абалонак яек адразу пасля іх адкладкі.

Пры яйкажыванараджэнні зародак развіваецца толькі за кошт пажыўных рэчываў яйка. Такі тып размнажэння характэрны для звычайнай гадзюкі, жывароднай яшчаркі, вераценніцы ломкай, мядзянкі і інш. У час адкладкі яек з іх адразу ж з'яўляюцца поўнасцю сфармаваныя і жыццяздольныя маляўкі. Змейкі гадзюкі, што толькі з'явіліся на свет, адразу ж распаўзаюцца і ўжо праз некалькі дзён пачынаюць самастойна карміцца насякомымі.

Пераход рэптылій ад адкладкі яек да яйкажыванараджэння звязаны з пашырэннем гэтай групы ў паўночных шыротах, дзе суровы клімат перашкаджае інкубацыі яек у навакольным асяроддзі. Актыўны выбар самкай больш цёплых участкаў забяспечвае ўсяму патомству аптымальны тэмпературны рэжым развіцця.

## Літаратура
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. - Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6

Катэгорыя:Эмбрыялогія
Катэгорыя:Рэпрадуктыўная сістэма
Чорны лес

**Чорны лес** — лясны масіў у Знаменскім і Александрыйскім раёнах Кіраваградскай вобласці Украіны. Уяўляе сабой Грабава-дубовы лес, размешчаны на вадаспадзеле рэк Інгулец і Цясмін. Агульная плошча лесу — каля 3 500 га. На тэрыторыі лесу размешчана самае паўднёвае на Украіне сфагнавае балота, якое займае плошчу каля 2 га і возера Берэстуватае (званае мясцовымі жыхарамі Чорным возерам).

Тэрыторыя Чорнага лесу ўваходзіць ў створаны ў 1980 годзе ландшафтны заказнік агульнадзяржаўнага значэння «Чорналясны». Заказнік займае плошчу 3491 га, і адносіцца да Багданоўскага лясніцтва (кварталы 1-18). Мэта стварэння заказніка — ахова аднаго з найбуйнейшых дубовых масіваў у лесастэпавай зоне Украіны.

Катэгорыя:Кіраваградская вобласць
Катэгорыя:Заказнікі Украіны
Катэгорыя:Балоты Украіны
Катэгорыя:Лясы
Фрэдэрык Містраль

**Фрэдэрык** (**Фрэдэры**) **Містраль** (фр. Frédéric Mistral, гкс. Frederic Mistral / Mistrau, па класічнай норме, або Frederi, па яго ўласнай норме, 8 верасня 1830, Маян- 25 сакавіка 1914, тамака жа) — правансальскі паэт і лексікограф. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры 1904 года. Прэмія прысуджана «ў прызнанне свежай арыгінальнасці і сапраўднай натхнёнасці паэтычных твораў, якія праўдзіва адлюстроўваюць пэйзажы і духоўную прыроду свайго народа, а таксама яго важнай дзейнасці ў якасці правансальскага філолага».

## Жыццё і творчасць 
Пасля шэрагу невялікіх п'ес на аксітанскай (правансальскай) мове ён напісаў знакамітую сельскую паэму «Miréio» («Мірэй», 1859, з французскім перакладам), сустрэтую вельмі спрыяльна, яна атрымала прэмію Французскай акадэміі. Сюжэт паэмы ён перапрацаваў потым у опернае лібрэта, да якога Шарль Гуно напісаў музыку («Mireille»).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Драматургі Францыі
Катэгорыя:Аксітанамоўныя паэты
Бертран Артур Уільям Расел

**Бертран Артур Уільям Расел** (;  — ) — брытанскі матэматык, філосаф і грамадскі дзеяч.

Скончыў Кембрыджскі ўніверсітэт (1894). Прафесар шэрагу ўніверсітэтаў Вялікабрытаніі і ЗША. Член Лонданскага каралеўскага таварыства (з 1908).

Расел прарабіў складаную філасофскую эвалюцыю, якую ён сам вызначаў як пераход ад платонаўскай інтэрпрэтацыі Піфагарэйскай школы да юмізму. Стварыў канцэпцыю «лагічнага атамізму» і распрацаваў тэорыю дыскрыпцый. Расел лічыў, што матэматыка можа быць выведзена з логікі.

Адкрыў лагічны парадокс (названы яго імем), які прывёў да пабудовы арыгінальнага варыянта аксіяматычнай тэорыі мностваў. Аўтар (з А. Уайтхедам) фундаментальнай працы «Асновы матэматыкі» (т. 1—3, 1910—13). Адзін са стваральнікаў канцэпцыі лагічнага атамізму і роданачальнік неапазітывізму. Прызнаваў рэальнасць толькі «пачуццёвых даных», тлумачыў іх у духу «нейтральнага манізму», зыходзячы з якога разглядаў паняцці «дух» і. «матэрыя» як лагічныя канструкцыі з «пачуццёвых даных». Дапускаў існаванне «атамарных фактаў», якія, у адрозненне ад «элементаў вопыту», аб’ектыўныя, але іх аб’ектыўнасць заснавана толькі на веры ў быццё знешняга свету.

У галіне этыкі лічыў найвышэйшай мэтай жыццё, якое накіроўваецца пачуццёвай любоўю і зыходзіць з веры ў магугнасць розуму. У палітыцы выступаў супраць тэорый, якія падпарадкоўваюць асобу дзяржаве, асуджаў фашызм і камунізм. Расел — адзін з ініцыятараў Пагуошскага руху. Аўтар прац «Філасофія лагічнага атамізму» (1918), «Перспектывы індустрыяльнай цывілізацыі» (1923), «Улада і асоба» (1949), «Цвярозы розум і ядзерная вайна» (1960) і інш. Сааўтар «Маніфеста Расела—Эйнштэйна» (1955), прасякнутага ідэяй неабходнасці мысліць па-новаму ў ядзерны век.

У 1963 стварыў «Фонд міру». Сумесна з Жан-Полем Сартрам арганізаваў міжнародны трыбунал па расследаванні ваенных злачынстваў ЗША ў В’етнаме.

У 1950 атрымаў Нобелеўскую прэмію па літаратуры «… у знак прызнання разнастайных і значных твораў, у якіх ён адстойвае гуманістычныя ідэалы і свабоду думкі».

## Гл. таксама 
* Імбрык Расела

## Беларускія пераклады 
* Мастацтва філасофствавання. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2024. — 102, [1] с. — (Галерэя чалавечай думкі).

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Вучоныя Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Калінгі
Катэгорыя:Пацыфісты
Мікены

**Мікены** () — старажытнагрэчаскі горад у Аргалідзе (п-аў Пелапанес), буйны цэнтр Крыта-мікеткай культуры ў эпоху бронзы.

Заселены ў пач. 3-га тыс. да н.э. 3 17 ст. да н.э. сталіца адной з дзяржаў ахейцаў. У 14-12 ст. да н.э. дасягаулі эканамічнага і палітычнага росквіту, пашырылі свой уплыў на ўвесь Пелапанес, авалодалі Кносам, замацавалі сувязі з Егіптам, хецкай дзяржавай, Кіпрам, Сірыяй. У канцы 12 ст. да н.э. разбураны дарыйцамі. У І тыс. да н.э. невялікае паселішча, якое ў 468 да н.э. заваявалі і зруйнавалі аргасцы.

У выніку раскопак (пачаты ў 1874-76 Г. Шліманам) адкрыты: шахтавыя грабніцы з багатым пахавальным інвентаром (17-16 ст. да н.э.), цыклапічныя сцены крэпасці з т.зв. Львінымі варотамі, палац з лесвіцамі, дваром, гаспадарчымі і жылымі памяшканнямі, аздобленымі фрэскамі, статуямі і інш., жылыя дамы (усё 14-13 ст. да н.э.), зернесховішча (12 ст. да н.э.) і інш. У ніжнім горадзе выяўлены жылыя дамы, цыстэрны, толасы (14-13 ст. да н.э.).

## Літаратура 
* Bartoněk A. Zlaté Mykény. Praha, 1983. 

Катэгорыя:Колішнія гарады Еўропы
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Грэцыі
Катэгорыя:Населеныя пункты Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Гарады Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Аргаліда
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Грэцыі
Амніёты

**Амніёты** (*Amniota*) — вышэйшыя пазваночныя (у т.л. рэптыліі, птушкі, млекакормячыя), для якіх характэрна ўтварэнне вакол эмбрыёна зародкавых абалонак, у тым ліку амніятычнай, або амніёна (адсюль назва).

## Апісанне 
У адрозненне ад анамній эмбрыянальнае развіццё амніёт праходзіць у яйках, якія адкладваюцца на сушы, або развіваюцца ў арганізме маці. Багатыя жаўтком яйкі амніёт, праходзячы па яйкаводзе, пакрываюцца бялковай і шкарлупіннай абалонкамі. Бялковая абалонка мае дастатковую колькасць вады для развіцця эмбрыёна, а шкарлупінная забяспечвае захаванне формы, абараняе ад высыхання, механічных пашкоджанняў, выконвае бар’ерную і іншыя функцыі. Па меры развіцця ў яйцы зародкавага дыску па яго краях утвараецца полая кальцавая складка. Пры разрастанні яна ўкрывае ўвесь зародак, утварае вонкавую (серозную) і ўнутраную (амніятычную) абалонку. Прастора паміж абалонкамі запаўняецца амніятычнай вадкасцю. Зародак плавае ў вадкасці, якая засцерагае яго ад высыхання, механічных пашкоджанняў і стварае адпаведнае асяроддзе. Для амніёт таксама характэрна развіццё алантоіса, або зародкавага мачавога пузыра, у які выдзяляюцца прадукты распаду. Прылягаючы да вонкавай абалонкі і маючы развітую капілярную сетку, алантоіс выконвае і дыхальную функцыю. Для дарослых амніёт характэрны больш прагрэсіўныя ў параўнанні з анамніямі рысы арганізацыі, звязаныя з жыццём на сушы (арагавенне скурных покрываў, павелічэнне дыхальнай паверхні лёгкіх, раздзяленне малога і вялікага кругоў кровазвароту, з’яўленне тазавых нырак, унутранага апладнення, вялікая рухомасць і дасканаласць апорна-рухальнага апарата, нервовай сістэмы і інш.).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пазваночныя
Колюшкападобныя

**Колюшкападобныя** (*Gasterosteiformes*) — падатрад касцістых рыб.

Аб'ядноўвае 9 сямействаў (іголкавыя, колюшкавыя і інш.), каля 55 родаў, больш за 200 відаў.

Вядомы з эацэну. Пашыраны пераважна ў тропіках, у прыбярэжных марскіх водах, некаторыя віды — у прэснай вадзе. На Беларусі 2 роды, 3 віды: ,  і .

Даўжыня ад 3 см да 1,8 м, маса ад некалькіх грамаў да 3,4 кг. Спінных плаўнікоў 1 — 2, першы ў выглядзе асобных калючак. Брушныя плаўнікі з 1 — 7 прамянёў, у некаторых адсутнічаюць. Луска ктэноідная, у многіх колюшкападобных цела ўкрыта касцявымі пласцінкамі. Рыла звычайна трубкападобнае. Некаторыя віды ў перыяд размнажэння робяць гнёзды.

Планктафагі, але могуць знішчаць ікру і лічынак іншых рыб.

## Зноскі
Круглаязычныя

**Круглаязычныя** (*Discoglossidae*) — сямейства земнаводных падатрада апістацэльных.

Назва сямейства звязана са своеасаблівай для яго прадстаўнікоў будовай языка, які не выкарыстоўваецца пры схопліванні здабычы, бо прымацаваны ўсёй ніжняй паверхняй да дна ротавай поласці. Характэрнай рысай з’яўляюцца заднеўвагнутыя і выпуклыя ўперадзе, або апістацэльныя, тулаўныя пазванкі, якіх налічваецца не менш як восем. Папярочныя адросткі крыжавога пазванка расшыраны.

Вядомы 4 роды, якія аб’ядноўваюць 11 відаў. Пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Афрыцы, у фауне Беларусі сустракаецца жарлянка чырванабрухая.

Для жарлянак характэрна адсутнасць барабаннай перапонкі і трохгранная зрэнка. Афарбоўка спіннога і брушнога бакоў цела рэзка адрозніваецца. Калі афарбоўка злёгку бугрыстай скуры спіны вар’іруе ад светла-шэрай да чорнай, то брушка, горла і ўнутраныя паверхні канечнасцей маюць своеасаблівы мазаічны малюнак з ярка-чырвоных або жоўтых плям на цёмным фоне. Скурныя выдзяленні жарлянак маюць найбольш едкі сакрэт сярод амфібій ва ўмераных шыротах.

Унікальнымі прадстаўнікамі другога роду гэтага сямейства, якія пашыраны ў Заходняй Еўропе, з’яўляюцца жабы-павітухі. Для іх характэрны своеасаблівы клопат пра патомства. Самец наматвае пакінуты самкай на сушы шнур, які складаецца з 18-50 ікрынак, на сцёгны задніх канечнасцей і носіць яго з сабой. Да моманту вылуплівання апалонікаў ён пераносіць ікрынкі ў вадаём.

## Літаратура 
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн., БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6

Катэгорыя:Бясхвостыя земнаводныя
Барыс Леанідавіч Пастарнак

**Барыс Леанідавіч Пастарнак** (; ) — рускі паэт і пісьменнік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1958). Сын Леаніда Восіпавіча Пастарнака.

## Біяграфія 
Бацька будучага паэта быў мастаком, а маці — піяністкай.

Вучыўся ў Марбургскім універсітэце (1912) у Германа Когена. Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1913). Друкаваўся з 1913 года. Уваходзіў у літаратурную групу «умераных» футурыстаў «Цэнтрыфуга», у ЛЕФ (да 1927 года). У 1936 годзе выступіў на 3-м Пленуме Саюза савецкіх пісьменнікаў у Мінску. Быў знаёмы з Янкам Купалам, Якубам Коласам, Андрэем Александровічам.

З 1946 па 1950 г. Барыс Пастарнак штогод вылучаўся на атрыманне Нобелеўскай прэміі па літаратуры, але беспаспяхова. Толькі ў 1958 годзе, калі ягоную кандыдатуру прапанаваў папярэдні лаўрэат Альбер Камю, Пастарнак атрымаў прэмію «за значныя дасягненні ў сучаснай лірычнай паэзіі, а таксама за працяг традыцыі вялікага рускага эпічнага рамана». Пад ціскам савецкіх уладаў ад прэміі адмовіўся пад пагрозай высылкі з СССР, дыплом уручаны яго сыну ў 1990 годзе.

## Творчасць 
Першы зборнік вершаў — «Блізня ў хмарах» (1914). У паэтычных зборніках «Паверх бар’ераў» (1917), «Сястра мая — жыццё» (1922), «Тэмы і варыяцыі» (1923), «Другое нараджэнне» (1932), «На ранніх цягніках» (1943), цыкле вершаў «Калі разгуляецца» (нап. 1956—59) выявіўся філасофскі роздум пра «вечныя» тэмы: жыццё і смерць, сэнс чалавечага існавання, вера і нявер’е, прырода, каханне, лёс паэта, мастацтва, культура. Паэзіі Б. Пастарнака ўласцівы метафарычнасць, асацыятыўнасць, парушэнне звыклых сінтаксічных сувязей, дынамічнасць, жывапіснасць, музычнасць.

Раман «Доктар Жывага» (апубл. за мяжой 1957, у Расіі 1988) пра лёс расійскай інтэлігенцыі ў пераломную эпоху. У цыкле «Вершы Юрыя Жывата», змешчаным у канцы рамана, асэнсаванне гісторыі чалавецтва ў святле хрысціянскага ідэалу.

Аўтар паэм «Дзевяцьсот пяты год» (1925—26, цалкам апубл. 1927), рамана ў вершах «Спектарскі» (1931), кнігі прозы «Паветраныя пуцявіны» (1933), аўтабіяграфічнай кнігі «Ахоўная грамата» (1931), п’есы «Сляпая прыгажуня» (апубл. 1969, незавершана), рэцэнзій на кнігі М. Асеева, Г. Ахматавай, У. Маякоўскага, артыкулаў па праблемах перакладу і інш. Майстар паэтычнага перакладу (трагедыі У. Шэкспіра, 2 часткі «Фаўста» І. В. Гётэ, вершы Дж. Байрана, П. Верлена, Р. М. Рыльке, Р. Тагора, Т. Шаўчэнкі, грузінскіх паэтаў і інш.).

## Беларускія пераклады 
На беларускую мову асобныя яго вершы пераклалі Валянціна Аколава, Рыгор Барадулін, Міхась Кавыль, Юрась Свірка. Паэму «1905 год» пераклаў Сяргей Дзяргай, апавяданне  «Паветраныя  пуцявіны»  Міхась Стральцоў.  

## Гл. таксама 
* Доктар Жывага (фільм, 1965)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Катэгорыя:Перакладчыкі Расіі
Катэгорыя:Паэты Расіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з СССР
Панцырныя рыбы

**Панцырныя рыбы**, або **плакадэрмы** (*Placodermi*) — клас сківічнаротых (*Gnasthostomata*), якія жылі ў палеазоі, пачынаючы з ранняга сілура. Росквіт панцырных рыб прыйшоўся на дэвон, аднак у яго канцы клас гэтых рыб цалкам вымер. Раннія панцырныя рыбы жылі выключна ў прэснай вадзе, але пазней яны перасяліліся і ў мора.

## Апісанне 
Характэрнай прыкметай панцырных рыб была абароненасць галавы і тулава касцяным панцырам. Некаторыя прадстаўнікі адрозніваліся гігантызмам і былі галоўнымі драпежнікамі свайго часу. Самым буйным з іх быў дунклеастэй, які дасягаў 10 метраў у даўжыню.

Галава і пярэдняя частка тулава пакрываліся трывалымі касцянымі пласцінамі, што абараняла жывёл ад драпежнікаў. Задняя частка цела звычайна заставалася мяккай або была пакрыта дробнай луской для захавання манеўранасці. Панцырныя рыбы былі аднымі з першых сківічнаротых, аднак замест звычайных зубоў у многіх з іх былі вострыя касцяныя пласціны (вырасты чэрапа). Унікальная рыса плакадэрмаў — наяўнасць спецыяльнага сустава паміж панцырам галавы і панцырам тулава, гэта дазваляла ім паднімаць галаву ўверх пры адкрыцці пашчы і павялічвала сілу ўкусу. Шкілет быў пераважна храстковым, але асобныя элементы паступова касцянелі. Меліся парныя грудныя і брушныя плаўнікі, што рабіла іх выдатнымі плыўцамі ў параўнанні з больш прымітыўнымі бессківічнымі.

Выкапнёвыя знаходкі плакадэрмаў з эмбрыёнамі ўнутры даказваюць, што яны былі аднымі з першых жывёл на Зямлі з унутранм апладненнем і нараджалі жывых малькоў.
Кольчатыя чэрві

**Кольчатыя чэрві** (*Annelida*), анеліды, кальчацы — тып беспазваночных жывёл.  

## Апісанне 
Найбольш высокаарганізаваныя чэрві з другаснай поласцю цела — цэломам. Даўжыня ад доляў міліметра да 3 м. Цела сегментаванае, укрыта тонкай кутыкулай. Колжасць сегментаў — да некалькіх соцень. На баках кожнага сегмента органы руху — параподыі.

Маюць добра развіты скурна-мускульны мяшок. Поласць цела раздзелена на камеры і запоўнена поласцевай вадкасцю.

## Класіфікацыя 
Адрозніваюць 3 класы:

*  (больш за 6 тыс. відаў)
* 
** падклас малашчацінкавыя чэрві (каля 5 тыс. відаў)
** падклас п'яўкі (каля 300 відаў).
* 

## Пашырэнне 
Паходзяць з сярэдняга кембрыю. Пашыраны ўсюды, жывуць у морах, прэсных вадаёмах, глебе. Сярод іх ёсць паразіты. На Беларусі найбольш пашыраны малашчацінкавыя чэрві і п'яўкі.

## Асаблівасці біялогіі 
Стрававальная сістэма складаецца з трох аддзелаў: пярэдняга, сярэдняга і задняга кішэчніка. Пярэдні аддзел уключае рот, ротавую поласць, глотку, стрававод, валляк, мускульны страўнік.

Дыханне праз кутыкулу, у некаторых ёсць шчэлепы. Большасць мае прымітыўную крывяносную сістэму замкнутага тыпу (сэрца няма). Органамі выдзялення з’яўляюцца пасегментна размешчаныя нефрыдыі. Нервовая  сістэма мае каляглотачнае нервовае кольца і сегментарныя гангліі, злучаныя нервовымі перамычкамі ў выглядзе лесвіцы або брушнога нервовага ланцужка. Ёсць органы смаку, нюху. Органы слыху пабудаваны па тыпу лакатараў. 

Раздзельнаполыя або гермафрадыты. Размнажэнне бясполае (пачкаванне) і палавое. Развіццё прамое або з ператварэннем (лічынка трахафора).

## Зноскі 
## Літаратура 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд., дап. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 222 с. : іл. ISBN 978-985-03-1367-6.


Катэгорыя:Тыпы жывёл
Бацькаўшчына (Рыга)

**«Бацькаўшчына»** — арганізацыя, створаная ў Рызе ў пач. 1920 па ініцыятыве К. Езавітава (старшыня) пры Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі.

У яе склад уваходзілі Р. Казячы, М. Маркевіч, У. Пігулеўскі, Я. Чарапук і інш. Праводзіла беларускія культурныя мерапрыемствы, арганізавала Беларускі клуб і курсы беларусазнаўства, выдала адзін нумар часопіса «На Чужыне». Спыніла дзейнасць у першай палове 1921.

## Літаратура 
* Ляхоўскі У. «Бацькаўшчына» // ЭГБ у 6 т. Т. 6, кн. ІІ. — Мн., 2003.

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі
Катэгорыя:Рыга
Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе
Катэгорыя:1920 год у Рызе
Бацькаўшчына (Дзвінск)

.]]
**Дзвінская арганізацыя «Ба́цькаўшчына»** — беларускае культурна–асветнае таварыства, створанае вясной 1921 па ініцыятыве К. Езавітава, І. Харлапа (старшыня), С. Сахарава, М. Шчорса і інш.

Летам 1921 пры садзейнічанні Міністэрства асветы Латвіі арганізавала ў Дзвінску 2-месячныя беларускія настаўніцкія курсы, стварыла іх філіялы ў Індры, Краслаўцы, Люцыне, Рэжыцы і . 

3 пашырэннем сваёй дзейнасці дзвінская сядзіба арганізацыі ператварылася ў Цэнтральнае ўпраўленне культурна-асветнага таварыства «Бацькаўшчына» ў Латвіі, якое дзейнічала да 1925.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1921 годзе
Катэгорыя:Даўгаўпілс
Анамніі

**Анамніі** (*Anamnia*) — ніжэйшыя пазваночныя (у т.л. кругларотыя, рыбы, земнаводныя), звязаныя ў сваім існаванні з водным асяроддзем на працягу ўсяго жыццёвага цыкла або на асобных яго стадыях.

У адрозненне ад амніёт у іх у працэсе эмбрыягенезу не ўзнікае зародкавай абалонкі — амніёна. Зародак анамній, прарываючы на пэўных стадыях яйкавыя абалонкі, выходзіць у ваду, дзе развіваецца за кошт пажыўных рэчываў жаўтка і дыхае з дапамогай жабраў. У дарослых анамній цела пакрыта слізістай скурай, пранікальнай для вады, якая ўдзельнічае ў водна-салявым абмене. Характэрна слаба выяўленая дыферэнцыяцыя аддзелаў і менш трывалае, чым у амніёт, прычляненне да восевага шкілета парных канечнасцей.

## Размнажэнне 
Апладненне ў большасці анамній вонкавае, у храсткавых рыб і часткі амфібій з’яўляецца ўнутранае апладненне. Яйкі акружаныя студзяністай абалонкай, якая забяспечвае захаванне формы яйка ў вадзе.

## Літаратура 
Катэгорыя:Пазваночныя
Катэгорыя:Парафілетычныя групы
Эржэбет Батары

**Елізавета ці Эржэ́бет Ба́тары** (, ; 7 жніўня 1560 года, Н'ірбатар, Венгрыя — 21 жніўня 1614 Чахціцэ, Славакія), называемая таксама *Чахціцкая пані* ці *Крывавая Графіня* — венгерская графіня, пляменніца Стэфана Баторыя, сумна вядомая масавымі забойствамі маладых дзяўчат. Паводле Кнігі рэкордаў Гінэса з'яўляецца самай масавай серыйнай забойцай.

## Біяграфія 
Яе бацькамі былі *Дзёрдзь Батары* і *Ганна Батары* (сястра будучага караля Польшчы Стэфана Баторыя і дачка палаціна Венгрыі Іштвана IV), якія паходзяць з дзвюх галін адной сям'і — Батары.

Лізавета правяла сваё дзяцінтсва ў замку Эчэд. Ў 11 годзе яна была заручана з дваранінам Ферэнцам Надашдзі і перасялілася ў яго замак у Шарвара. Ў 1575 Лізавета выйшла замуж за Ферэнца Надашдзі (наглядчыка імператарскіх стайняў і венгерскага генерала) у Вранаве. У 1578 годзе яе муж быў прызначаны камандуючым венгерскімі войскамі ў вайне супраць турак. За маніякальную жорсткасць у адносінах да палонных туркаў атрымаў мянушку «Чорны бей» («Чорны віцязь»). У якасці шлюбнага падарунка Надашдзі падараваў Лізавеце Чахціцкі замак у славацкіх Малых Карпатах, які ў той час быў маёмасцю імператара.

У 1602 годзе Надашдзі выкупіў замак у Рудольфа ІІ. Надашдзі ўвесь час праводзіў у ваенных паходах. Такім чынам, Лізавета ўзяла на сябе абавязкі па кіраванню гаспадаркай. У іх было 5 дзяцей: Ганна, Кацярына, Міклаш, Урсула і Павел.

Неўзабаве пасля набыцця замка, у 1604 годзе, Ферэнц памер, і Лізавета засталася ўдавой.

Дакладны час, калі Лізавета пачала забіваць дзяўчат, невядомы. Прынята лічыць, што гэта адбылося паміж 1585 і 1610 гадамі. Верагодна, што муж і сваякі ведалі аб гэтым і стараліся яе ў гэтым абмяжоўваць. Большасць ахвяр — гэта мясцовыя сялянкі. У 1610 годзе чуткі аб забойствах пачалі даходзіць да двару Габсбургаў. Імператар Матвей даручыў палаціну Венгрыі графу Дзёрдзю Турзе расследаваць справу. 29 снежня 1610 года Турзе з узброеным атрадам уварваўся ў замак і заспеў Лізавету Батары з падручнымі, якія катавалі чарговых ахвяр. Нягледзячы на доказы, і нават на тое, што яе замкнулі ў яе ж замку на некаторы час, быццам для яе ж бяспекі, пакуль яна не паўстане перад судом, Лізавета так ніколі і не была на судзе. Вядомае імя Батары (брат Чахціцкай пані, Габар Батары, кіраваў Трансільваніяй) зрабіла сваю справу. Тым не менш, рэшту жыцця Лізавета правяла ў зняволенні ва ўласным Чахціцкім замку. Суд над падручнымі графіні адбыўся 2 студзеня 1611 года ў Бітчанскім замку — рэзідэнцыі палаціна Д. Турзы. Усе яны былі прысуджаны да смяротнага пакарання.

## Гл. таксама 
* Графіня (фільм, 2009)

Катэгорыя:Постаці Венгрыі
Катэгорыя:Батары
Катэгорыя:Жанчыны-забойцы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў медзье Сабальч-Сатмар-Берэг
Бацькаўшчына (Менск)

**«Ба́цькаўшчына»** — культурна-асветная арганізацыя, створаная ў ліпені 1918 года ў Менску паводле ініцыятывы Яфіма Бялевіча, Язэпа Варонкі (старшыня), Кастуся Езавітава (віцэ-старшыня), Пётры Крачэўскага, Кастуся Цвіркі-Гадыцкага, Язэпа Лёсіка і інш.

Першапачаткова мела назву «Прасвета». Разам з Першым беларускім таварыствам драмы і камедыі, Народным беларускім тэатрам пад кіраўніцтвам Францішка Аляхновіча наладжвала спектаклі і вечарыны, мастацкія выстаўкі. 3 дазволу Народнага сакратарыята Беларусі ўзяла пад часовае кіраўніцтва менскую губернскую друкарню, выдала «Карту БНР», але праз фінансавы крызіс не прадоўжыла выдавецкую дзейнасць. Спыніла працу ў снежні 1918 года.

У сакавіку 1919 года ў Гродне створаная новая арганізацыя «Бацькаўшчына», якая фактычна працягнула дзейнасць менскай арганізацыі.

## Гл. таксама 
* Бацькаўшчына (Гродна)

## Літаратура 
* *Ляхоўскі У.* «Бацькаўшчына» // 

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Мінска
Катэгорыя:Культура Мінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1918 годзе
Катэгорыя:1918 год у Мінску
Бацькаўшчына (Гродна)

**«Бацькаўшчына»** — арганізацыя, створаная ў Гродне 1 сакавіка 1919 года пасля пераезду асноўнага кіраўніцтва БНР.

Фактычна прадоўжыла дзейнасць менскай арганізацыі «Бацькаўшчына».

У яе склад уваходзілі Кастусь Езавітаў (старшыня), Усевалад Боеў, Язэп Варонка, Тодар Вернікоўскі, Іван Карчынскі, Яўген Курлаў, Сымон Якавюк і інш. Выдавала газету «Бацькаўшчына». Апекавала бедных навучэнцаў беларускіх школ. Спыніла дзейнасць у красавіку 1919 года.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі
Катэгорыя:1919 год у Гродне
Катэгорыя:Арганізацыі Гродна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1919 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1919 годзе
Ле Дык Тхо

**Ле Дык Тхо** (, сапраўднае імя – **Фан Дзінь Кхай**, ; 1911 — ) — в'етнамскі палітык, дыпламат, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1973).

## Біяграфія 
З маладосці ўдзельнічаў у дзейнасці в'етнамскага камуністычнага руху. Правёў некалькі гадоў у французскай турме. Быў адным з заснавальнікаў Камуністычнай партыі Індакітая (1930). У перыяд Індакітайскага вайны працаваў у цэнтральным камітэце партыі на поўдні В'етнама. У 1955-1986 гадах быў членам Палітбюро Партыі працоўных В'етнама (з 1976 - Камуністычнай партыі В'етнама).

Падчас В'етнамскай вайны Ле Дык Тхо ўзначальваў паўночнав'етнамскую дэлегацыю на мірных перамовах у Парыжы; на гэтай пасадзе ён вёў і таемныя перамовы з Генры Кісінджэрам. Пасля некалькіх гадоў цяжкіх перамоў 27 студзеня 1973 быў падпісаны Парыжскі дагавор аб спыненні агню і аднаўленні міру ў В'етнаме. За свае намаганні ў дасягненні пагаднення Ле Дык Тхо сумесна з Кісінджэрам атрымаў Нобелеўскую прэмію міру за 1973, але адмовіўся ад яе, заявіўшы, што пагадненне не паклала канец вайне. Сапраўды, грамадзянская вайна ў В'етнаме працягвалася і скончылася перамогай паўночнав'етнамскіх войскаў у 1975.

Паведамлялася, што Ле Дык Тхо кіраваў (не зусім зразумела, на якой пасадзе) в'етнамскім уварваннем у Камбоджу ў 1978–1979 гадах.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Постаці В’етнама
Беларускія настаўніцкія курсы (Дзвінск)

**Дзвінскія беларускія настаўніцкія курсы**, дзейнічалі ў г. Дзвінску ў ліпені-жніўні 1921 года.

Створаны па ініцыятыве Дзвінскага беларускага таварыства «Бацькаўшчына», фінансаваліся Міністэрствам асветы Латвіі. Выкладчыкі: Э. Будзька, М. Гарэцкі, І. Дварчанін, І. Краскоўскі, П. Мядзёлка, М. Шчорс і інш. 

Курсы скончылі 43 чал.

## Літаратура 
* 
** Ляхоўскі У. Пачатак тварэння беларускае нацыянальнае школы // Спадчына. 2001. № 1/2.
** Езавітаў К. Становішча беларускае школы ў Латвіі // Спадчына. 1997. № 6.

Дзвінск
Катэгорыя:Даўгаўпілс
Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі
Катэгорыя:1921 год у Латвіі
Гэры Бекер

**Гэры Стэнлі Бекер** (анг. Gary Stanley Becker; нар. , Потсвіл, штат Пенсільванія — , Чыкага) — амерыканскі эканаміст.

Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы 1992 г. «за распаўсюд сферы макраэканамічнага аналізу на цэлы шэраг аспектаў чалавечых паводзінаў і ўзаемадзеяння, уключаючы нярынкавыя паводзіны». Вучыўся ў Прынстане; ступень доктара атрымаў у Чыкагскім універсітэце. Працаваў у Калумбійскім і Чыкагскім універсітэтах. Прэзідэнт Амерыканскай эканамічнай асацыяцыі ў 1987 г. Прэзідэнт Таварыства эканомікі працы (1997). Узнагароджаны медалём Дж. Б. Кларка (1967). Лаўрэат прэмій Ф. Сейдмана (1979). (1985), Джона Команса (1987) і А. Сміта (1991). Уваходзіць у кансультацыйны савет часопіса *Review of Economics of the Household*.

Катэгорыя:Вучоныя ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Васіль Васільевіч Лявонцьеў

**Васіль Васільевіч Лявонцьеў** (, Мюнхен — , Нью-Ёрк) — амерыканскі эканаміст расійскага паходжання, стваральнік тэорыі міжгаліновага аналізу, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1973) «за развіццё метаду „выдаткі-выпуск“ і за яго прымяненне да важных эканамічных праблем».

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў Ленінградскі ўніверсітэт у 1925 годзе. 3 1931 года прафесар эканомікі Гарвардскага, з 1975 — Нью-Ёркскага ўніверсітэтаў.

Член Нацыянальнай Амерыканскай акадэміі навук і мастацтваў, Брытанскай акадэміі. Замежны член Расійскай АН.

## Даследаванні 
В. Лявонцьеў распрацаваў метад эканоміка-матэматычнага аналізу «затраты-выпуск» для вывучэння міжгаліновых сувязей, структуры эканомікі і складання міжгаліновага балансу («Даследаванне структуры амерыканскай эканомікі», 1953); выкарыстоўваецца больш як у 50 краінах для прагназавання і праграмавання эканомікі. Значны ўклад зрабіў у прагноз развіцця сусветнай эканомікі («Будучае сусветнай эканомікі», 1977).

У гонар В. Лявонцьева названы шэраг эканамічных з'яў — напрыклад, мадэль Лявонцьева і парадокс Лявонцьева.

## Літаратура 
* Лявонцьеў // 

Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
ГЭС гідравузла № 8 Залуззе

**Міні-ГЭС «Залуззе»** — нізканапорная міні-гідраэлектрастанцыя на гідравузле № 8 «Залуззе» воднай сістэмы Дняпроўска-Бугскага канала на рацэ Мухавец, каля вёскі Залуззе Жабінкаўскага раёна Брэсцкай вобласці.

Вызначаная магутнасць — 180 кВт. Гадавая выпрацоўка электраэнергіі 955 тыс. кВт*г. Уведзена ў эксплуатацыю 25 ліпеня 2011 года.

Знаходзіцца на балансе РУЭБП «Дняпроўска-Бугскі водны шлях».

Галоўны інжэнер праекту — кіраўнік комплекснага праектна-ізыскальнага аддзела РУЭБП «Дняпроўска-Бугскі водны шлях» В. В. Падгурскі. Кошт будаўніцтва — 1,6 млрд. руб. (ліпень 2010), у т.л. кошт абсталявання болей за 1 млрд. руб. Абсталяванне пастаўлена фірмай «S. + M. Jank» (Аўстрыя). Тэрмін акупнасці міні-ГЭС — прыкладна 7 гадоў.

## Літаратура 
* Никитина Т. Будет ещё одна мини-ГЭС // Пінскі веснік. 2010, 16 жніўня.
* Сергеев И. 1,6 миллиарда рублей будет потрачено на мини-ГЭС, которую предприятие «Днепро-Бугский водный путь» возводит в Жабинковском районе // Заря. 2010, 1 ліпеня.
 

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Электрастанцыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Электрастанцыі Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Жабінкаўскага раёна
ГЭС гідравузла № 7 Кобрын

**Міні-ГЭС «Кобрын»** — нізканапорная міні-гідраэлектрастанцыя на гідравузле № 7 «Кобрын» воднай сістэмы Дняпроўска-Бугскага канала, у г. Кобрын Брэсцкай вобласці.

Вызначаная магутнасць — 200 кВт. Гадавая выпрацоўка электраэнергіі 675 тыс. кВт*г. Уведзена ў эксплуатацыю 29 снежня 2009 года.

Знаходзіцца на балансе РУЭБП «Дняпроўска-Бугскі водны шлях».

## Літаратура 
* Никитина Т. Будет ещё одна мини-ГЭС // Пінскі веснік. 2010, 16 жніўня.

Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі
Катэгорыя:Электрастанцыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Электрастанцыі Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Эканоміка Кобрынскага раёна
Джон Хікс

Сэр **Джон Рычард Хікс** (, , Уорык — , Блоклі) — англійскі эканаміст.

Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1972) «за наватарскі ўклад у агульную тэорыю раўнавагі і тэорыю дабрабыту».

Вучыўся ў Оксфардзе; атрымаў ступень магістра мастацтваў (М. А.) і выкладаў там жа, а таксама ў Лонданскай школе эканомікі і ў Манчэстарскім універсітэце. Яго жонка лэдзі Урсула К. Веб, дачка вядомых фабіянцаў Сіднэя і Беатрысы Веб, з'яўлялася аўтарам шэрагу вядомых прац, у тым ліку «Грамадскія фінансы ў нацыянальным даходзе» (Public Finance in National Income, 1939) — у суаўтарстве з мужам.

## Сачыненні 
* «Тэорыя заработнай платы» (The Theory of Wages, 1932);
* «Каштоўнасць і капітал: даследаванне некаторых фундаментальных прынцыпаў эканамічнай тэорыі» (Value and Capital: An Inquiry into some * Fundamental Principles of Economic Theory, 1939);
* «Эсэ па сусветнай эканоміцы» (Essays in World Economics, 1959);
* «Збор эсэ па эканамічнай тэорыі» ў 3-х тт. (Collected Essays in Economic Theory, 1981-83).

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Вучоныя Вялікабрытаніі
Барздоўскі сельсавет

**Барздо́ўскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Аршанскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Адміністрацйны цэнтр — аграгарадок Барздоўка.

## Гісторыя 
Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Браздзечынскі сельсавет** у складзе Аршанскага раёна Аршанскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Браздзечына. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Аршанскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 29 снежня 1961 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Пугляйскага сельсавета. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 21 населены пункт. 12 жніўня 1974 года цэнтр Браздзечынскага сельсавета перанесены ў вёску Барздоўка. 2 лютага 1982 года сельсавет перайменаваны ў Барздоўскі.

## Насельніцтва 
Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1102 чалавекі, з іх 93,4 % — беларусы, 4,6 % — рускія, 1,1 % — украінцы; паводле перапісу 2019 года — 763 чалавекі.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012.


Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе
Віктар Карнельевіч Яцунскі

**Віктар Карнельевіч Яцунскі** (; , Масква — ) — расійскі гісторык, спецыяліст у вобласці гістарычнай геаграфіі і гісторыі рускай прамысловасці. Доктар гістарычных навук (1950 г.), прафесар. Скончыў гісторыка-філалагічны факультэт Маскоўскага універсітэта (1915 г.) і эканамічнае аддзяленне Маскоўскага камерцыйнага інстытута (1916 г.). З 1921 г. выкладаў у Камуністычным універсітэце імя Свярдлова, Маскоўскім універсітэце, Маскоўскім абл. І горным інстытутах, Гісторыка-архіўным інстытуце і інш. З 1946 г. — старшы навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі Акадэміі навук СССР. Асноўныя працы Яцунскага прысвечаны праблемам генезісу капіталізму ў Расіі, аграрнай гісторыі, гістарычнай геаграфіі і гістарычнай дэмаграфіі. З’яўляўся адным з заснавальнікаў межрэспубліканскіх сімпозіумаў па аграрнай гісторыі Усходняй Еўропе (з 1958 г.), кіраваў выданнем матэрыялаў па гісторыі сялянства.

## Працы 
* Яцунский, В. К. Историческая география: история ее возникновения и развития в XIV—XVII веках / В. К. Яцунский; Академия наук СССР, Институт истории; Ответственный редактор С. Д. Сказкин. — М.: Издательство Академии наук СССР, 1955.
* Яцунский, В. К. Основные этапы генезиса капитализма в России // История СССР. — 1958. — № 5. — С.
* Яцунский, В. К. Предмет и задачи исторической географии // Историк-марксист. — 1941. — № 5. — С.
* Яцунский, В. К. Промышленный переворот в России // Вопросы истории. — 1951. — № 12. — С.
* Яцунский, В. К. Социально-экономическая история России XVIII—XIX вв. Избранные труды / В. К. Яцунский; Вступительная статья П. Г. Рындзюнского. — М., 1973.

Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук
Ях’я Антыяхійскі

**Ях’я Антыяхійскі** *Абу-ль-Фарадж, Ях’я ібн Саід ібн Ях’я аль-Антакі* (каля 980, Егіпет — ) — арабскі гісторык і ўрач. У 1014 г. перасяліўся ў Антыёхію (Сірыя), дзе прыняў хрысціянства. Яго сачыненне з’яўляецца працягам «сусветнай гісторыі» Еўціхія, — важная крыніца па гісторыі Фатымідаў, асабліва кіраванні альХакіма (996—1021 гг.); змяшчае таксама каштоўныя звесткі па гісторыі хрысціянскай царквы і Візантыйскай імперыі

## Творы 
* Cheikho, L., Carra de Vaux, Zayvat, H. Annales de Jahia Ibn Said Antiochiensis // Corp. Script. Orient. Script arabici. Ser. III. — 1909. — Tom 7. — P. 89 — 273.
* Histoire de Yahya-ibn-Said d’Antioche / Ed. ét trad. en français par I.Kratchkovsky et A.Vasiliev // Patrologia Orientalis. — 1924. — T. 18. — P. 699—833; T. 23. — P. 141—312, 349—520.
* Розен, В. Р. Император Василий Болгаробойца. Извлечения из летописи Яхъи Антиохийского. — СПб., 1883.

## Літаратура 
* Graf, G. Geschichte der christlichen arabischen Literatur. Band 2. — Vatican, 1947. — S. 49 — 51.
* Vasiliev, A. Byzance et les Arabes. T. 2. — Bruxelles, 1950. — P. 80 — 91.

Катэгорыя:Гісторыкі
Катэгорыя:Арабскія гісторыкі
Катэгорыя:Храністы
Катэгорыя:Гісторыкі XI стагоддзя
Сайман Кузнец

**Сайман Сміт Кузнец** (; пры нараджэнні **Сямён Абрамавіч Кузнец**; , Пінск — , Кембрыдж, Масачусетс) — амерыканскі эканаміст і статыстык; адзін з заснавальнікаў эмпірычнай эканомікі і колькаснай эканамічнай гісторыі. Доктар філасофіі (1926). Член Нацыянальнай АН ЗША (1972). Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1971).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і ў Пінску, дзе меркавана навучаўся ў гарадскім рэальным вучылішчы, пасля чаго сям’я пераехала ў Роўна, а ў 1915 годзе, у сувязі з высяленнем яўрэяў з прыфрантавой зоны, у Харкаў. Тут Кузнец вучыўся ў другім рэальным вучылішчы (26 кастрычніка 1915 — 16 мая 1917 г.) і ў Харкаўскім камерцыйным інстытуце.

3 1922 года ў ЗША. Скончыў Калумбійскі ўніверсітэт (1924). У 1927—1960 гадах — у Нацыянальным бюро эканамічных даследаванняў. Адначасова быў прафесарам універсітэтаў штата Пенсільванія (1930—54), Дж. Гопкінса (1954—1960), Гарвардскага (1960—71). У 1949—1968 гадах — старшыня камітэта па эканамічным росце пры ўрадзе ЗША, адначасова ў 1950—1960-я гады — эканамічны саветнік урадаў Кітая, Японіі, Індыі, Тайваня і Ізраіля. У 1949 годзе — прэзідэнт Амерыканскай статыстычнай, у 1954 годзе — Амерыканскай эканамічнай асацыяцый.

## Навуковыя даследаванні 
Навуковыя працы і даследаванні ў галіне эканаметрыі, эканамічнай статыстыкі і гісторыі і інш. Даў першыя афіцыйныя ацэнкі нацыянальнага даходу ЗША (1932—1934), зрабіў вызначальны ўклад у распрацоўку методыкі падліку валавога нацыянальнага прадукту. Адкрыў 20-гадовы перыяд ваганняў хуткага і павольнага эканамічнага росту (цыкл Кузнеца, 1930), залежнасць паміж няроўнасцю даходаў і эканамічным ростам краін, якія развіваюцца (крывая Кузнеца, 1955). Адным з першых раскрыў ролю капіталаўкладанняў у чалавечы фактар як аснову сучаснага эканамічнага росту (1966). Асноўныя працы: «Капітал у амерыканскай эканоміцы» (1961), «Сучасны эканамічны рост» (1966), «Эканамічны рост нацый» (1971), «Рост і структурныя змены» (1979), «Эканамічнае развіццё, сям’я і размеркаванне даходаў» (выд. 1989).

Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1971) «за эмпірычнае абгрунтаванае тлумачэнне эканамічнага росту, якое прывяло да новага, больш глыбокага разумення эканамічнай і сацыяльнай структуры і працэсу развіцця ў цэлым».

## Ушанаванне памяці 
* У 2013 годзе Харкаўскаму нацыянальнаму эканамічнаму ўніверсітэту прысвоена імя Сямёна Кузняца.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Вучоныя ЗША
Ях’я Мухамед Хамід-ад-дзін

**Ях’я Мухамед Хамід-ад-дзін** ( — ) — дзяржаўны дзеяч Емена.

## Біяграфія 
У 1904 г. быў абраны імамам секты зейдзітаў і ўзначаліў паўстанне еменскіх зейдзіцкіх плямён супраць панавання Асманскай імперыі. У 1911 г. заключыў з турэцкім султанам пагадненне, па якім раён зедзіцкіх плямен атрымаў унутраную аўтаномію. Пасля распаду Асманскай імперыі ў 1918 г., Ях’я прыняў тытул караля Емена. Аб’яднаў разрозненыя еменскія плямёны ў рамках адзінага Еменскага мутавакілійскага каралеўства. 1 лістапада 1928 г. заключыў з СССР дагавор аб сяброўстве і гандлі (т.зв. «Дагавор ў Сане»). Прытрымваючыся антызаходніх пазіцый у знешняй палітыцы, праводзіў у краіне курс на захаванне і ўмацаванне рэакцыйнага дыктатарскага рэжыму. З мэтай перашкодзіць заходняй экспансіі і закансерваваць існуючыя сацыяльна-эканамічныя адносіны праводзіў палітыку самаізаляцыі Емена. Забіты ў выніку змовы.

Катэгорыя:Палітыкі Емена
Рагнар Фрыш

**Рагнар Антон Кітыль Фрыш** (; ,  — , ) — нарвежскі эканаміст. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1969) «за стварэнне і прымяненне дынамічных мадэляў да аналізу эканамічных працэсаў».

У 1919 годзе скончыў універсітэт Осла; абараніў доктарскую дысертацыю і служыў прафесарам там жа. У 1930 г. выкладаў у Ельскім універсітэце і ў 1933 годзе ў Сарбоне. З 1931 г. дырэктар Інстытута эканомікі ўніверсітэта Осла. Прэзідэнт Эканаметрычнага таварыства (1949).

У гонар нарвежскага эканаміста Эканаметрычным таварыствам з 1978 г. уручаецца медаль Фрыша.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Вучоныя Нарвегіі
Амасіс II

**Амасіс II** (або Яхмас II) (старажытнаегіпецкі – «Народжаны месяцам») – егіпецкі фараон 569 – 525 гг. да н.э., 5-ы цар XXVI дынастыі. Паводле традыцыі, Яхмас II паходзіў з простага люду, даслужыўся да пасады начальніка атрада лівійскіх ваяроў. Калі ў войску і ў краіне ўспыхнула паўстанне, ён атрымаў загад задушыць яго. Аднак Яхмас II далучыўся да паўстанцаў, якія абвясцілі яго фараонам, звергнуўшы фараона Апрыя (569 г.). Ухіліўшы супярэчнасці паміж лівійскімі і грэцкімі наёмнікамі, Яхмас II у сваёй знешняй палітыцы абапіраўся на саюз з грэцкімі дзяржавамі (Афінамі, Спартай, Самасам) і Лідыяй, імкнучыся ахаваць Егіпет ад агрэсіі Персіі. Пры ім быў перагледжаны зямельны кадастр для палягчэння падатковага прыгнёту, заваяваны в. Кіпр.

## Літаратура 
* Meulenaere, H.J. de. Herodotos over de 26-ste dynastie. – Leuven, 1951.
* Kienitz, F.K. Die politische Geschichte Ägyptens vom 7 bis zum 4. Jahrhundert vor der Zeitwende. – Berlin, 1953.

Катэгорыя:Кіраўнікі Афрыкі VI стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Фараоны паводле алфавіта
Катэгорыя:Фараоны дваццаць шостай дынастыі
Яхмас I

**Яхмас I** (або *Яхмес*, *Ахмас*, *Амасіс І* (старажытнаегіпецкі — «Народжаны месяцам») — егіпецкі фараон каля 1580—1559 гг. да н.э., заснавальнік XVIII дынастыі. Уступіў на пасад малалетнім пасля забойства свайго папярэдніка Секененра ў бітве з гіксосамі. Яхмас I канчаткова выгнаў гіксасаў з Егіпту, замацаваў сваё панаванне ў паўднёвай Палесціне. У выніку здзейсненных ім 3 паходаў у Паўночную Нубію была адноўлена ўлада Егіпту над гэтай тэрыторыяй. Час кіравання Яхмаса I у гістарыяграфіі прынята лічыць пачаткам перыяду Новага царства ў гісторыі Старажытнага Егіпту.

## Гл. таксама 
* Стэла Буры

## Радавод 
## Літаратура 
* Säve-Söderbergh, T. Ägypten und Nubien. — Lund, 1941.
* Жизнеописание начальника гребцов Яхмоса // Хрестоматия по истории Древнего Востока / Под редакцией В. В. Струве, Д. Г. Редера. — М., 1963. — С. 81 — 83.

Катэгорыя:Фараоны паводле алфавіта
Катэгорыя:Фараоны васямнаццатай дынастыі
Катэгорыя:Каранаваныя дзеці
Інакенцій Іванавіч Якаўкін

**Інакенцій Іванавіч Якаўкін** () (, , Расія — ) — расійскі гісторык права, бібліятэказнавец, бібліёграф. Доктар гістарычных навук (1936 г.), прафесар (1929 г.).

## Біяграфія 
У 1899—1901 гг. вучыўся ва ўніверсітэтах Брэслаўля і Гейдельберга, скончыў Пецярбургскі ўніверсітэт (1912 г.). У 1918 г. абараніў магістэрскую дысертацыю «Запазычанні ва Улажэнне 1649 г. з Літоўскага Статута».

З 1910 г. працаваў у Публічнай бібліятэцы ў Санкт-Пецярбургу, у 1922—1924 гг. загадчык Юрыдычнага аддзялення, у 1924—1929 гг. намеснік дырэктара бібліятэкі. У 1929—1949 гг. дырэктар Бібліятэкі Акадэміі навук СССР. 

Выкладаў у Ленінградскім універсітэце (у 1944—1949 гг. загадчык кафедры гісторыі дзяржавы і права), Політэхнічным інстытуце, Інстытуце народнай гаспадаркі, 1-м і 2-м брыдычных інстытутах, Маскоўскім гісторыка-архіўным інстытуце, Ваенна-юрыдычнай акадэміі. У 1922—1923 гг. удзельнічаў к савецка-польскіх перагаворах. 

Працы па гісторыі права Старажытнай Грэцыі, Рыма, Расіі, гісторыі расійскай эканомікі, бібліятэказнаўстве, бібліяграфіі. Выдаў зборнік «Заканадаўчыя акты Вялікага княства Літоўскага XV – XVI стст.» (1936 г.)

## Творы 
* Закупы Русской правды // Журнал Министерства народного просвещения. Ч. 44 (1913, № 4), отд. 2. С. 236—295; Ч. 45 (1913, № 5), отд. 2. Стр. 101—119.
* М.Ф. Владимирский-Буданов (некролог) // Журнал Министерства народного просвещения. Ч. 66 (1916). С. 35—48.
* Памяти акад. М. А. Дьяконова // Дела и дни. Кн. 1. Петербург: Гос. изд-во, 1920. С. 595—596. 
* Договор, как нормативный факт в древнем праве // Сборник статей по русской истории, посвященных С. Ф. Платонову. Петербург: Огни, 1922. С. 15—23.
* Научные библиотеки Ленинграда: материалы для справочника / под ред. Инн. Ив. Яковкина. Л.: ГПБ, 1928. — 151 с.
* К вопросу о роли понтификов в древне-римском легисакционном процессе // Академия наук — Н.Я. Марру. М.-Л., 1935. С. 779—780. 
* Законодательные акты Великого княжества Литовского XV-XVI вв. / подг. к печати И.И. Яковкиным. Л.: Соцэкгиз, 1936. — 152 с. 
* Библиотека Академии наук и ее фонды // Вестник Академии наук СССР. № 5-6 (1945). C. 248—252.
* Рец.: Н.Г. Бережков. Литовская метрика как исторический источник. Ч. 1. М.-Л., 1946 // Вестник Академии наук СССР. № 8-9 (1946). С. 186—187. 

## Літаратура 
* История Библиотеки Академии наук СССР. — М — Л., 1964.
* Начало «Дела» Академии наук: стенограмма заседания Особой Комиссии Наркомата РКИ СССР, 24 октября 1929 г. // Исторический архив. — 1993. — № 1. — С.
* Подозерская, Г. Ф. Памяти профессора И. И. Яковкина (1881—1949) // Известия высших учебных заведений. Правоведение. — 1959. — № 2. — С.

## Спасылкі 
* Памяти профессора И. И. Яковкина  

Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Катэгорыя:Дактары гістарычных навук