open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Канстанцін Антонавіч Андрэкус

**Канстанцін Антонавіч Андрэкус** (1870 або 1875, в. Каўколікі, Цельшаўскі павет, Ковенская губерня, цяпер Літва — , Менск, турма НКУС) — беларускі каталіцкі святар.

## Біяграфія 
З польскай сялянскай сям’і. Скончыў гімназію, Магілёўскую духоўную семінарыю ў Санкт-Пецярбургу. Прыняў сакрамэнт святарства ў 1902 годзе. Прызначаны вікарыем  ў Краснаярску, Расія. У 1905 годзе пераведзены ў парафію ў в. Варкаў (тагачасны паштовы адрас: ст. Прэлі) Дынабургскага павета, цяпер Латвія. У 1906 годзе в. а. адміністратара, з 1910 года пробашч парафіі Унебаўзяцця НПМ у в. Івандар Чэрыкаўскага павета. З 1911 года душпастыр касцёла Найсвяцейшай Тройцы ў в. Лазавіца Клімавіцкага павета.

З пачатку 1920-х гадоў адміністратар і дэкан кафедральнага касцёла Унебаўзяцця НПМ у Гомелі. Таксама служыў у капліцы Найсвяцейшага Сэрца Пана Езуса ў в. Рудня-Шлягіна Гомельскага павета.

Арыштаваны АДПУ ў 1932 годзе. У 1933 годзе Польскім Чырвоным Крыжам унесены ў спіс палітычных вязняў на абмен, але яго прозвішча не аказалася ў спісе 11 абмяняных літоўскіх святароў. Чарговы раз арыштаваны 5.7.1933 у Менску. Асуджаны калегіяй АДПУ 24.2.1934 за «правядзенне шпіёнска-дыверсійнай працы на карысць буржуазнай Польшчы» і «антысавецкую контррэвалюцыйную дзейнасць» да 10 гадоў ППЛ з канфіскацыяй маёмасці. Па адной справе з Андрэкусам праходзілі каталіцкія святары Адольф Крывіцкі, Мечыслаў Сабачынскі і парафіяне.

Зноў арыштаваны ў чэрвені 1937 года. Абвінавачваўся ў «шпіянажы», як «удзельнік паўстанцкай арганізацыі „ПАВ“» і ў «спробе звяржэння савецкай улады». 25.8.1937 прыгавораны (у адзін дзень з больш чым са 100 падследнымі) да ВМП. Расстраляны з каталіцкімі святарамі Пятром Аўглом, Янам Баравіком, Аляксандрам Прытулам, Станіславам Райко, Пятром Януковічам, Антоніем Ячэйкам і інш. (усяго больш за 70 чалавек).

Па групавой справе № 28053-с (захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі) рэабілітаваны пракуратурай БВА 31.5.1989.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР
Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Скуодаскім раёне
Саманта Ціна

**Саманта Ціна** (; народжаная — **Палякова**; 31 сакавіка 1989, Тукумс, Латвійская ССР, СССР) — латвійская эстрадная спявачка, пераможца тэле-праекта «Акадэмія O!Картэ». У 2012 годзе прадставіла Латвію на міжнародным конкурсе маладых выканаўцаў «Славянскі базар 2012», дзе заняла 2-е месца, прадстаўніца Еўрабачання ад Латвіі ў 2020 і 2021 гадах.

## Біяграфія 
У 2010 годзе Ціна выйграла Латвійскі музычны конкурс «Акадэмія O!Картэ», каб атрымаць магчымасць вучыцца ў Цёк Мьюзік Скул у Лондане. У 2011 годзе яна ўдзельнічала ў малдаўскім пеўчым конкурсе «Залатыя галасы» і выйграла Кубак Малдовы.

У 2012 годзе Саманта ўдзельнічала ў Славянскім базары, дзе яна заняла другое месца. У тым жа годзе яна ўдзельнічала ў нацыянальным адборачным туры на «Еўрабачанне-2012» з песняй *I Want You Back* разам з Давідсам Каландыя, але заняла другое месца.

У 2013 годзе Саманта ўдзельнічала ў гэтым жа адборачным туры з песняй *I Need a Hero*, як у 2012 годзе яна заняла другое месца.

У 2014 годзе Саманта ўдзельнічала ў гэтым жа адборачным туры з песняй *Stay*, але заняла трэцяе месца. У тым жа годзе Саманта ўдзельнічала ў трэцім сезоне тэлеперадачы на літоўскім тэлебачанні *Lietuvos Balsas*, літоўскай версіі шоу «Голас».

У 2016 годзе Саманта зноў удзельнічала ў адборачным туры з песнямі *The Love Is Forever We Live For Love*, але Саманта перад фіналам выбыла з барацьбы за пуцёўку ў Стакгольм.

Першы студыйны альбом выйшаў пад назвай *Tagad esmu cita* (бел. Цяпер я іншая).

У 2020 годзе Саманта Ціна зноў прымала ўдзел на нацыянальным адборы «Supernova 2020» з песняй «Still Breathing», у якім стала пераможцай, што дало ёй магчымасць выступаць ад Латвіі на «Еўрабачанні-2020» у Ратэрдаме, аднак і гэтая спроба не аказалася ўдалай — конкурс быў адменены ў сувязі з пандэміяй COVID-19.

Пасля адмены конкурсу латвійскі вяшчальнік LTV закрытым адборам абраў спявачку ў якасці прадстаўніцы Латвіі на конкурсе песні «Еўрабачанне-2021».

На Конкурсе «Еўрабачанне-2021» прадстаўляла Латвію з песняй «The Moon is Rising».

## Асабістае жыццё 
Саманта Ціна сцвярджае, што мае рускія, нямецкія, беларускія і турэцкія карані. Хоць яе сям’я рускамоўная, яна і яе сястра Сінція размаўляюць з бацькамі на латышскай мове.

Яна таксама сустракалася з латвійскім спеваком Давідам Каландыяй.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Латвіі
Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне 2021
Катэгорыя:Латвія на конкурсе песні Еўрабачанне
Чарнігаўка (Прыморскі край)

**Чарнігаўка** () — сяло, цэнтр Чарнігаўскага раёна Прыморскага края Расіі. Адлегласць да Уладзівастока — 199 км, да Спаска-Дальняга — 37 км, да Сібірцава — 20 км. Праз сяло праходзіць Транссібірская магістраль (станцыя Мучная) і федэральная траса «Усуры» Уладзівасток — Хабараўск.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Павел Іванавіч Беспальчук, беларускі вучоны і педагог
* Генадзь Ціханавіч Кулакоў (нар. 1941) — беларускі спецыяліст у галіне агульнай тэорыі сістэмнага кіравання, энергетыкі, эканамічнай і нацыянальнай бяспекі.

Катэгорыя:Населеныя пункты Прыморскага края
Ǎ

**Ǎ**, **ǎ** — літара лацінскага алфавіта. Утвораная ад А з дапамогай гачака. Характэрная для піньіня, дзе абазначае літару А ў трэцім тоне.

## Гл. таксама 
* Ď
* Ě
* Ǧ
* Ť
* Ž

## Спасылкі 
* Вялікая Ǎ
* Малая ǎ
Уладзімір Ігаравіч Арнольд

**Уладзімір Ігаравіч Арнольд** (,  — , ) — савецкі і расійскі матэматык, аўтар работ у галіне тапалогіі, тэорыі дыферэнцыяльных ураўненняў, тэорыі асаблівасцей гладкіх адлюстраванняў і тэарэтычнай механікі. Адзін з найбуйнейшых матэматыкаў XX стагоддзя. Акадэмік АН СССР (РАН, з 1990, член-карэспандэнт з 1984), замежны член Нацыянальнай АН ЗША (1983), Французскай АН (1984), Лонданскага каралеўскага таварыства (1988), Нацыянальнай акадэміі дэі Лінчэі (1988), Амерыканскага філасофскага таварыства (1990), Еўрапейскай акадэміі (1991), доктар фізіка-матэматычных навук (1963), галоўны навуковы супрацоўнік Матэматычнага інстытута імя У. А. Сцяклова РАН, прафесар МДУ і Універсітэта Парыж-Дафін. Лаўрэат шматлікіх узнагарод, Ленінскай прэміі (1965), прэміі Крафарда (1982), прэміі Вольфа (2001), Дзяржаўнай прэміі РФ (2007), прэміі Шаа (2008).

Катэгорыя:Дактары фізіка-матэматычных навук
Катэгорыя:Правадзейныя члены АН СССР
Катэгорыя:Правадзейныя члены РАН
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Шаа
Катэгорыя:Матэматыкі СССР
Катэгорыя:Матэматыкі Расіі
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Члены Акадэміі дэі Лінчэі
Катэгорыя:Ганаровыя дактары Таронцкага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РФ у галіне навукі і тэхнікі
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя М. І. Лабачэўскага
Хароль

**Хароль** () — сяло ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Харольскага раёна Прыморскага края Расіі. Сяло заснавана ў 1891 годзе перасяленцамі з мястэчка Харол Палтаўскай губерні. Малаказавод і хлебазавод. Да сяла Хароль ідзе аўтатраса А183, пачынаецца на поўнач ад вёскі Міхайлаўка, адлегласць да аўтатрасы «Усуры» 58 км.

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Валянціна Уладзіміраўна Багданава (нар. 1947) — беларускі хімік, спецыяліст у галіне фізічнай хіміі і хіміі высокамалекулярных злучэнняў. Доктар хімічных навук (2005), старшы навуковы супрацоўнік (1988), прафесар (2011).
* Віталь Паўлавіч Крапіўны, беларускі архітэктар

Катэгорыя:Населеныя пункты Прыморскага края
Сонечнае зацьменне 9 лютага 1766 года

**Сонечнае зацьменне 9 лютага 1766 года** — поўнае сонечнае зацьменне 117 сараса.

Зацьменне мела велічыню 1,0352 і дасягнула свайго максімуму ў 12:09:44 UTC у пункце з каардынатамі 51° пд. ш. 27° у. д. Працягласць максімальнай фазы зацьмення склала 2 хв. 27 с., а месяцавы цень на зямной паверхні дасягнуў шырыні 156 км.

Зацьменне 9 лютага 1766 года стала 1-м сонечным зацьменнем у 1766 годзе і 165-м у XVIII стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 15 верасня 1765 года, наступнае — 5 жніўня 1766 года.

## Звязаныя зацьменні 
## Гл. таксама 
* Сонечныя зацьменні XVIII стагоддзя

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Каталог сонечных зацьменняў 1701 — 1800
* Каталог сонечных зацьменняў 117 сараса
* Малая глабальная карта, на якой паказана геаграфія бачнасці зацьмення
* Сонечнае зацьменне 9 лютага 1766 года на сайце «*EclipseWise.com*»

Катэгорыя:1766 год у астраноміі
1766-02-09
1766-02-09
1766-02-09
Катэгорыя:Падзеі 9 лютага
Катэгорыя:Люты 1766 года
Капліца Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Рудня-Шлягіна)

**Капліца Найсвяцейшага Сэрца Ісуса** — колішняя каталіцкая капліца ў в. Рудня-Шлягіна Веткаўскага раёна.

## Гісторыя 
У 1819 г. шляхціцамі Вярэйскімі ў Рудні-Шлягіне была пабудаваная капліца Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі. З дазволу мітрапаліта Богуша-Сестранцэвіча капліцу перанеслі з двара Вярэйскіх на могілкі, якія знаходзіліся за чвэрць вярсты ад гаспадарчых пабудоў.

## Святары 
* 1910—1911 — Міхал Хрыстафоравіч Цакуль;
* 1918—1920 — Юзаф Станіслававіч Лук’янін;
* 1921 — Лявон Міхайлавіч Буйноўскі;
* 1922—1932 — Канстанцін Антонавіч Андрэкус.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Капліцы Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Гісторыя Веткаўскага раёна
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Веткаўскага раёна
Катэгорыя:Рудня-Шлягіна
Ласла Ловас

**Ласла Ловас** (; нар. ) — венгерскі матэматык, вядомы працамі па камбінаторыцы, за якія ён быў узнагароджаны шматлікімі прэстыжнымі прэміямі. Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (2012).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і хірурга. Значнае ўражанне на яго аказалі артыкул і асабістая сустрэча з Палам Эрдзёшам. Падчас вучобы ў школе тройчы выйграваў залатыя медалі на Міжнародных матэматычных алімпіядах (1964, 1965, 1966; у 1963 годзе атрымаў сярэбраны), а яго сын выйграў медаль у 2008 годзе.

Ступень кандыдата навук абараніў у 1970 годзе ў Венгерскай акадэміі навук, пад кіраўніцтвам Цібара Галаі. На працягу 1990-х працаваў на пасадзе прафесара ў Ельскім універсітэце і супрацоўнічаў з даследчым цэнтрам Microsoft да 2006 года. Затым вярнуўся ў Будапешцкі ўніверсітэт, на пасаду дырэктара Інстытута матэматыкі.

 

Катэгорыя:Матэматыкі Венгрыі
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Сонечнае зацьменне 27 кастрычніка 1780 года

**Сонечнае зацьменне 27 кастрычніка 1780 года** — поўнае сонечнае зацьменне 120 сараса.

Зацьменне мела велічыню 1,0244 і дасягнула свайго максімуму ў 17:18:27 UTC у пункце з каардынатамі 36° пн. ш. 59° з. д. Працягласць максімальнай фазы зацьмення склала 2 хв. 0 с., а месяцавы цень на зямной паверхні дасягнуў шырыні 138 км.

Зацьменне 27 кастрычніка 1780 года стала 2-м сонечным зацьменнем у 1780 годзе і 202-м у XVIII стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 4 мая 1780 года, наступнае — 23 красавіка 1781 года.

## Звязаныя зацьменні 
## Гл. таксама 
* Сонечныя зацьменні XVIII стагоддзя

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Каталог сонечных зацьменняў 1701 — 1800
* Каталог сонечных зацьменняў 120 сараса
* Малая глабальная карта, на якой паказана геаграфія бачнасці зацьмення
* Сонечнае зацьменне 27 кастрычніка 1780 года на сайце «*EclipseWise.com*»

Катэгорыя:1780 год у астраноміі
1780-10-27
1780-10-27
1780-10-27
Катэгорыя:Падзеі 27 кастрычніка
Катэгорыя:Кастрычнік 1780 года
Аві Вігдэрзон

**Аві Вігдэрзон** (; нар. , ) — ізраільскі матэматык, спецыяліст у галіне дыскрэтнай матэматыкі і камп’ютарных навук, лаўрэат міжнародных прэмій, у тым ліку Абелеўскай прэміі (2021).

## Біяграфія 
Аві Вігдэрзон нарадзіўся ў 1956 годзе. У 1980 годзе скончыў Тэхніён, і адправіўся ў Прынстанскі ўніверсітэт у ЗША, дзе ў 1983 годзе атрымаў ступень Ph.D. за выкананую пад кіраўніцтвам Рычарда Ліптана працу ў галіне вылічальнай складанасці. Прапрацаваўшы некаторы час у Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі, IBM Almaden Research Center у Сан-Хасэ і Даследчым інстытуце матэматычных навук, ён у 1986 годзе атрымаў пастаянную працу ў Яўрэйскім універсітэце ў Іерусаліме.

У 1999 годзе Аві Вігдэрзон атрымаў месца ў Інстытуце перспектыўных даследаванняў у ЗША, і ў 2003 годзе адмовіўся ад месца ў Яўрэйскім універсітэце, каб працаваць у Інстытуце перспектыўных даследаванняў на пастаяннай аснове.

Катэгорыя:Постаці інфарматыкі
Катэгорыя:Матэматыкі Ізраіля
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі XXI стагоддзя
Сонечнае зацьменне 24 чэрвеня 1778 года

**Сонечнае зацьменне 24 чэрвеня 1778 года** — поўнае сонечнае зацьменне 133 сараса.

Зацьменне мела велічыню 1,0746 і дасягнула свайго максімуму ў 15:34:56 UTC у пункце з каардынатамі 42° пн. ш. 55° з. д. Працягласць максімальнай фазы зацьмення склала 5 хв. 52 с., а месяцавы цень на зямной паверхні дасягнуў шырыні 255 км.

Зацьменне 24 чэрвеня 1778 года стала 1-м сонечным зацьменнем у 1778 годзе і 196-м у XVIII стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 29 снежня 1777 года, наступнае — 18 снежня 1778 года.

## Звязаныя зацьменні 
## Гл. таксама 
* Сонечныя зацьменні XVIII стагоддзя

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Каталог сонечных зацьменняў 1701 — 1800
* Каталог сонечных зацьменняў 133 сараса
* Малая глабальная карта, на якой паказана геаграфія бачнасці зацьмення
* Сонечнае зацьменне 24 чэрвеня 1778 года на сайце «*EclipseWise.com*»

Катэгорыя:1778 год у астраноміі
1778-06-24
1778-06-24
1778-06-24
Катэгорыя:Падзеі 24 чэрвеня
Катэгорыя:Чэрвень 1778 года
Сонечнае зацьменне 14 ліпеня 1749 года

**Сонечнае зацьменне 14 ліпеня 1749 года** — кольцападобнае сонечнае зацьменне 132 сараса.

Зацьменне мела велічыню 0,9623 і дасягнула свайго максімуму ў 12:19:20 UTC у пункце з каардынатамі 8° пн. ш. 7° з. д. Працягласць максімальнай фазы зацьмення склала 4 хв. 46 с., а месяцавы цень на зямной паверхні дасягнуў шырыні 141 км.

Зацьменне 14 ліпеня 1749 года стала 2-м сонечным зацьменнем у 1749 годзе і 123-м у XVIII стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 18 студзеня 1749 года, наступнае — 8 студзеня 1750 года.

## Звязаныя зацьменні 
## Гл. таксама 
* Сонечныя зацьменні XVIII стагоддзя

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Каталог сонечных зацьменняў 1701 — 1800
* Каталог сонечных зацьменняў 132 сараса
* Малая глабальная карта, на якой паказана геаграфія бачнасці зацьмення
* Сонечнае зацьменне 14 ліпеня 1749 года на сайце «*EclipseWise.com*»

Катэгорыя:1749 год у астраноміі
1749-07-14
1749-07-14
1749-07-14
Катэгорыя:Падзеі 14 ліпеня
Катэгорыя:Ліпень 1749 года
Карэн Уленбек

**Карэн Кескала Уленбек** (, нар. , ) — амерыканскі матэматык, ганаровы прафесар матэматыкі Тэхаскага ўніверсітэта ў Осціне. Лаўрэат Абелеўскай прэміі за 2019 год, першая жанчына, якая атрымала гэтую прэмію. Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1986), удастоена Нацыянальнага навуковага медаля ЗША (2000), а таксама Прэміі Стыла за плённы ўклад у даследаванні (2007). Нётэраўскі чытальнік (1988).

З 1987 года выкладала ў Тэхаскім універсітэце ў Осціне, дзе ўзначальвала кафедру матэматыкі і наладзіла цеснае супрацоўніцтва з нобелеўскім лаўрэатам па фізіцы Стывенам Вайнбергам. У 1990 годзе яна стала другой жанчынай у гісторыі, якой была даверана пленарная лекцыя на Міжнародным кангрэсе матэматыкаў (пасля Эмі Нётэр, якая атрымала гэтае права ў 1932 годзе).

У 1991 годзе Уленбек разам з матэматыкамі Гербертам Клеменсам і Данам Фрыдам стала сузаснавальніцай Park City Mathematics Institute (PCMI). У 2000 годзе яна была ўдастоена Нацыянальнага навуковага медаля ЗША, а ў 2007 годзе — Прэміі Стыла за асноўны ўклад у даследаванні ад Амерыканскага матэматычнага таварыства — гэтай узнагародай былі адзначаны дзве яе працы па аналітычных аспектах калібровачнай інварыянтнасці, выдадзеныя ў 1982 годзе. З 2008 года Уленбек — ганаровы член Лонданскага матэматычнага таварыства. У 2019 годзе Карэн Уленбек стала першай жанчынай, ганараванай Абелеўскай прэміяй.

Катэгорыя:Матэматыкі ЗША
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Дактары філасофіі
Катэгорыя:Жанчыны-матэматыкі
Катэгорыя:Лаўрэаты стыпендыі Мак-Артура
Валянцін Васілевіч Мажароўскі

**Валянцін Васілевіч Мажароўскі** (нар. , в. Пішчаныця, Оўруцкі раён, Жытомірская вобласць, Украіна) — беларускі спецыяліст у галіне механікі дэфармуемага цвёрдага цела, трыбалогіі. Доктар тэхнічных навук (1993), прафесар (1995).

## Біяграфія 
Скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя І. Франко (спецыяльнасць «Механіка», 1971), Маскоўскі інстытут электроннага машынабудавання (аспірантура, 1979).
    
Працаваў у Інстытуце механікі металапалімерных сістэм імя У. А. Белага НАН Беларусі (1990—2000, галоўны навуковы супрацоўнік), Гомельскім дзяржаўным універсітэце імя Ф. Скарыны (з 1993, факультэт матэматыкі і тэхналогій праграмавання, кафедра вылічальнай матэматыкі і праграмавання, прафесар, у 1998—2003 — загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: распрацоўка матэматычных мадэлей у механіцы дэфармуемага цвёрдага цела і тэхніцы; лікавыя метады рашэння задач спалучэння; распрацоўка тэарэтычных асноў і методык рашэння кантактных задач для слаістых цел з кампазітаў; матэматычнае мадэляванне, лікавыя метады і комплексы праграм.

## Узнагароды 
Нагрудны знак «Выдатнік адукацыі» (2018).

## Бібліяграфія 
* Плоские контактные задачи для тел трибосопряжений с анизотропными покрытиями : диссертация … доктора технических наук : 01.02.04 ; 05.02.04 : защищена 21.10.1992 : утверждена 12.02.1993 / Можаровский Валентин Васильевич. — Гомель, 1992.
* Прикладная механика слоистых тел из композитов: Плоские контактные задачи / В. В. Можаровский, В. Е. Старжинский — Мн.: Наука и техника, 1988. — 271 с.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Можаровский Валентин Васильевич // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2007. — Т. 5. — С. 177.
* Разработчик методов моделирования // Университет профессорский / [Гомельский государственный университет им. Ф. Скорины]. — Гомель, 2005. — С. 199—203.
 

Катэгорыя:Механікі СССР
Катэгорыя:Механікі Беларусі
Сонечнае зацьменне 16 верасня 1792 года

**Сонечнае зацьменне 16 верасня 1792 года** — кольцападобнае сонечнае зацьменне 131 сараса.

Зацьменне мела велічыню 0,9739 і дасягнула свайго максімуму ў 09:13:52 UTC у пункце з каардынатамі 1° пн. ш. 40° у. д. Працягласць максімальнай фазы зацьмення склала 3 хв. 2 с., а месяцавы цень на зямной паверхні дасягнуў шырыні 93 км.

Зацьменне 16 верасня 1792 года стала 2-м сонечным зацьменнем у 1792 годзе і 232-м у XVIII стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 22 сакавіка 1792 года, наступнае — 12 сакавіка 1793 года.

## Звязаныя зацьменні 
## Гл. таксама 
* Сонечныя зацьменні XVIII стагоддзя

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Каталог сонечных зацьменняў 1701 — 1800
* Каталог сонечных зацьменняў 131 сараса
* Малая глабальная карта, на якой паказана геаграфія бачнасці зацьмення
* Сонечнае зацьменне 16 верасня 1792 года на сайце «*EclipseWise.com*»

Катэгорыя:1792 год у астраноміі
1792-09-16
1792-09-16
1792-09-16
Катэгорыя:Падзеі 16 верасня
Катэгорыя:Верасень 1792 года
Сонечнае зацьменне 5 верасня 1793 года

**Сонечнае зацьменне 5 верасня 1793 года** — кольцападобнае сонечнае зацьменне 141 сараса.

Зацьменне мела велічыню 0,9370 і дасягнула свайго максімуму ў 11:47:24 UTC у пункце з каардынатамі 52° пн. ш. 23° у. д. Працягласць максімальнай фазы зацьмення склала 6 хв. 2 с., а месяцавы цень на зямной паверхні дасягнуў шырыні 347 км.

Зацьменне 5 верасня 1793 года стала 2-м сонечным зацьменнем у 1793 годзе і 234-м у XVIII стагоддзі. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося 12 сакавіка 1793 года, наступнае — 31 студзеня 1794 года.

## Звязаныя зацьменні 
## Гл. таксама 
* Сонечныя зацьменні XVIII стагоддзя

## Зноскі 
## Спасылкі 
* Каталог сонечных зацьменняў 1701 — 1800
* Каталог сонечных зацьменняў 141 сараса
* Малая глабальная карта, на якой паказана геаграфія бачнасці зацьмення
* Сонечнае зацьменне 5 верасня 1793 года на сайце «*EclipseWise.com*»

Катэгорыя:1793 год у астраноміі
1793-09-05
1793-09-05
1793-09-05
Катэгорыя:Падзеі 5 верасня
Катэгорыя:Верасень 1793 года
Адольф Рувімавіч Міроцін

**Адольф Рувімавіч Міроцін** (нар. , Гомель) — беларускі матэматык. Доктар фізіка-матэматычных навук (2003), прафесар (2009).

## Біяграфія 
Скончыў Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт (спецыяльнасць «Матэматыка», 1974), Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава (аспірантура, 1985).
    
Працуе ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце імя Ф. Скарыны (з 1974, факультэт матэматыкі і тэхналогій праграмавання, кафедра матэматычнага аналізу і дыферэнцыяльных ураўненняў, з 2008 — загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: функцыянальны аналіз; гарманічны аналіз; тэорыя аператараў.

## Узнагароды 
Нагрудны знак «Выдатнік адукацыі» (2017) і інш.

## Бібліяграфія 
* Линейные представления аналитических и топологических полугрупп и их приложения : диссертация … доктора физико-математических наук : 01.01.01 : защищена 07.12.2001 : утверждена 27.02.2003 / Миротин Адольф Рувимович. — Гомель, 2001.
* Некоторые вопросы теории топологических полугрупп : диссертация … кандидата физико-математических наук : 01.01.01 : защищена 00.00.1987 : утверждена 30.09.1987 / Миротин Адольф Рувимович. — Москва, 1987.
* Гармонический анализ на абелевых полугруппах / А. Р. Миротин. — Гомель, 2008.
* О совместных спектрах наборов неограниченных операторов / А. Р. Миротин // Известия Российской академии наук. Серия математическая. — 2015. — Т. 79, № 6. — С. 145—170.
* Bernstein functions of several semigroup generators on Banach spaces under bounded perturbations, II./ A. R. Mirotin // Operators and Matrices. — 2018. — Vol. 12, iss. 2. — P. 445—463.
 

## Літаратура 
* Миротин Адольф Рувимович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2007. — Т. 5. — С. 112.
* Аналитик : [Миротин Адольф Рувимович] // Университет профессорский / Гомельский государственный университет им. Ф. Скорины. — Гомель, 2005. — С. 192—194.
 

Катэгорыя:Матэматыкі СССР
Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі
Уладзімір Мікалаевіч Семянчук

**Уладзімір Мікалаевіч Семянчук** (, Гомель — ) — беларускі матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. Доктар фізіка-матэматычных навук (2001), прафесар (2008).

## Біяграфія 
Скончыў Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт (механіка-матэматычны факультэт, 1974; аспірантура, 1979).
    
Працаваў у Гомельскім дзяржаўным універсітэце імя Ф. Скарыны (з 1979, матэматычны факультэт, кафедра вышэйшай матэматыкі, у 1984—2017 — загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: тэорыя класаў канечных груп.

## Бібліяграфія 
* Роль критических групп в конструктивном описании классов конечных групп : диссертация … доктора физико-математических наук : 01.01.06 : защищена 23.12.1999 : утверждена 25.04.2001 / Семенчук Владимир Николаевич. — Гомель, 2000.
* Минимальные не f-группы : автореферат диссертации … кандидата физико-математических наук : 01.01.06 / Семенчук Владимир Николаевич. — Минск, 1980.
 

## Літаратура 
* Семенчук Владимир Николаевич // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2013. — Т. 3 : Гомельская область : в 2 кн., кн. 2. — С. 336.
* Семенчук Владимир Николаевич : [некролог] // Гомельскі ўніверсітэт. — 2019. — 17 кастрычніка (№ 8). — С. 4.
 

Катэгорыя:Матэматыкі СССР
Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі
Уленбек

**Уленбек** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Джордж Юджын Уленбек, амерыканскі фізік
* Карэн Уленбек, амерыканскі матэматык
Вядомыя асобы Крупак

[thumb|200px|[Герб Крупак]]
Вядомыя ўраджэнцы Крупак:

__NOTOC__
[thumb|175px|[Міхась Калачынскі]]

## З 
* Мікалай Якаўлевіч Зайцаў (1923—2012) — Герой Савецкага Саюза (1945).

## К 
* Міхась Калачынскі (1917—1990) — беларускі паэт, дзеяч культуры. Заслужаны работнік культуры Беларускай ССР (1974).
* Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі (нар. 1952) — беларускі педагог, выдавец, прадпрымальнік.

## С 
* Віктар Сяргеевіч Смародзін (нар. 1954) — беларускі спецыяліст у галіне матэматычнага мадэлявання, лікавых метадаў і комплексаў праграм.

## Я 
* Пётр Іванавіч Якімаў (1915—2008) — беларускі педагог, Герой Сацыялістычнай Працы.

Катэгорыя:Постаці Крупак
Віктар Міхайлавіч Чарноў

**Віктар Міхайлавіч Чарноў** (; , , Саратаўская губерня, Расійская імперыя — , , ЗША) — расійскі рэвалюцыянер, лідэр і асноўны тэарэтык Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў.

Віктар Чарноў нарадзіўся ў сям’і дваран. Скончыў гімназію ў Саратаве, пасля паступіў на юрыдычны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта. З 1892 года ўдзельнік рэвалюцыйнага студэнцкага руху. У 1894 Чарноў быў арыштаваны па справе «Народнага права». Рашэннем суда высланы ў Камышын, потым у Тамбоў. У 1899 годзе выехаў за мяжу, заняўшыся распрацоўкай тэорыі сялянскага сацыялізму. У 1902 годзе ўступіў у партыю эсэраў, з 1903 член Цэнтральнага і Замежнага камітэта ПСР. Ізноў эміграваў пасля паражэння рэвалюцыі 1905 года. Вярнуўся ў Расію толькі ў красавіку 1917 года.

У 1917 годзе абраны ва ўстаноўчы сход ад партыі эсэраў. 18 студзеня 1918 года быў абраны старшынёй сходу. Аднак, на наступны дзень, сход быў разагнаны і Чарноў аўтаматычна склаў свае абавязкі.

У час грамадзянскай вайны ўваходзіў у КАМУС. Рэзка пярэчыў супраць рашэння Уфімскай нарады аб стварэнні кааліцыйнай Дырэкторыі, у выніку чаго быў арыштаваны ў Екацярынбурзе калчакоўцамі, але вызвалены па патрабаванні белачэхаў. Жыў у падполлі ў Маскве. У 1920 годзе эміграваў у Чэхаславакію, затым у Францыю, а з 1941 — у ЗША. Памёр у Нью-Ёрку 15 красавіка 1952 года.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Хто рабіў дзве рэвалюцыі 1917 года 

Катэгорыя:Выпускнікі МДУ
Катэгорыя:Члены Усерасійскага Устаноўчага сходу
Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі
Катэгорыя:Эсэры
Катэгорыя:Народнікі
Катэгорыя:Сацыялісты Расіі
Катэгорыя:Спікеры парламентаў
Факультэт фізікі і інфармацыйных тэхналогій ГДУ імя Ф. Скарыны

**Факультэт фізікі і інфармацыйных тэхналогій ГДУ імя Ф. Скарыны** — адзін з факультэтаў Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны.

## Гісторыя 
У 1929 годзе створана фізіка-матэматычнае аддзяленне ў Гомельскім аграпедагагічным інстытуце. З 1933 года — фізіка-матэматычны факультэт Гомельскага педагагічнага інстытута. У 1969 годзе на базе фізіка-матэматычнага факультэта створаны фізічны і механіка-матэматычны факультэты. У красавіку 2017 года фізічны факультэт перайменаваны ў факультэт фізікі і інфармацыйных тэхналогій.

## Дэканы 
* Валянцін Віктаравіч Харытонаў (1969—1970)
* Мікалай Васільевіч Максіменка (1986—1989)
* Ігар Валянцінавіч Семчанка (1989—1997)
* Сяргей Анатольевіч Хахомаў (2009—2010)
* Дзмітрый Леанідавіч Каваленка (2014—2023)
* Андрэй Леанідавіч Самафалаў (з 2023)

ГДУ імя Ф. Скарыны
Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе
Катэгорыя:1969 год у Гомелі
ГДУ імя Ф. Скарыны
Віктар Васілевіч Андрэеў

**Віктар Васілевіч Андрэеў** (нар. , Уладзівасток, Прыморскі край, Расія) — беларускі фізік. Доктар фізіка-матэматычных навук (2016), дацэнт (1994), прафесар.

## Біяграфія 
Скончыў Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт (спецыяльнасць «Фізіка», 1982), Інстытут фізікі АН БССР (аспірантура, 1987).
    
Працуе ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце імя Ф. Скарыны (з 1987, факультэт фізікі і інфармацыйных тэхналогій, кафедра тэарэтычнай фізікі, прафесар, у 2008—2018 — загадчык кафедры, у 1991—1997 — намеснік дэкана факультэта).

Навуковыя інтарэсы: фізіка элементарных часціц і атамнага ядра; тэарэтычная фізіка; квантавая механіка; аўтаматызацыя вылічэнняў у фізіцы высокіх энергій; прымяненне інфармацыйных тэхналогій і камп’ютарных праграм у сістэме вышэйшай адукацыі па фізічных спецыяльнасцях.

## Бібліяграфія 
* Электрослабые характеристики элементарных частиц в квантовополевых моделях : диссертация … доктора физико-математических наук : 01.04.16 : защищена 20.05.2016 : утверждена 23.11.2016 / Андреев Виктор Васильевич. — Минск, 2016.
* Эффекты релятивистского поворота спина : диссертация … кандидата физико-математических наук : 01.04.02 : защищена 00.00.1991 : утверждена 00.00.1991 / Андреев Виктор Васильевич. — Минск ; Гомель, 1991.
* Вычисление амплитуд рассеяния в квантовополевых теориях и моделях / В. В. Андреев. — Гомель, 2004.
* Analytic Calculation of Feynman Amplitudes / V. V. Andreev // Physics of Atomic Nuclei. — 2003. — Vol. 66, iss. 2. — P. 383—393.
* QCD coupling constant below 1 GeV in the poincare-covariant model / V. V. Andreev // Physics of Particles and Nuclei Letters. — 2011. — Vol. 8, iss. 4. — P. 347—355.
* Spinor techniques for massive fermions with arbitrary polarization / V. V. Andreev // Physical review D. — 2000. — Vol. 62, № 1. — P. P. 014029-1—014029-8.
 

## Літаратура 
* Андреев Виктор Васильевич // Путь в науку. — Гомель, 2007. — Вып. 4 : Кандидаты наук вузов и НИИ Гомельщины. — С. 90.

Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Фізікі Беларусі
Аляксей Ісаевіч Сідарэнка

**Аляксей Ісаевіч Сідарэнка** (14 сакавіка 1914 — 20 верасня 1980) — дэкан гістарычнага факультэта БДУ (1953—1955), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 14 сакавіка 1914 года. На гістарычны факультэт БДУ паступіў у 1937 годзе (скончыў яго ў 1945 годзе).

У час Вялікай Айчыннай вайны ваяваў у складзе 16-й танкавай брыгады на Ленінградскім, Волхаўскім і 3-м Прыбалтыйскім франтах, быў цяжка паранены.

У 1950 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю. У 1950—1953 гадах быў старшынёй Рэспубліканскага камітэта прафсаюза работнікаў вышэйшай школы і навуковых устаноў. У 1953—1955 годах быў дэканам гістарычнага факультэта БДУ.
У 1974 годзе пайшоў на пенсію.

Памёр 20 верасня 1980 года.

## Спасылкі 
* Алексей Исаевич Сидоренко  // Гістарычны факультэт БДУ

Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Дэканы гістарычнага факультэта БДУ
Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Капітаны СССР
Паўночны саюз рускіх рабочых

**Паўночны саюз рускіх рабочых** або **Паўночна-рускі рабочы саюз** — адна з першых рабочых арганізацый Расійскай імперыі.

Саюз быў заснаваны ў 1878 годзе, арганізатарамі выступілі народнікі Віктар Абнорскі і Сцяпан Халтурын. Саюз меў аддзяленні ў рабочых раёнах Санкт-Пецярбургу, на чале кожнага з іх стаяў мясцовы камітэт, прадстаўнік якога ўваходзіў у цэнтральны гурток, які ў сваю чаргу кіраваў дзейнасцю ўсяго саюза. На ўстаноўчым сходзе арганізацыі была прынята праграма, якая адчула ўплыў Эйзенахскай праграмы германскай сацыял-дэмакратыі і ідэй Першага інтэрнацыяналу. У праграме ўпершыню было пастаўлена пытанне аб стварэнні агульнарускай арганізацыі працоўных.

Сябры арганізацыі вялі рэвалюцыйную прапаганду на прадпрыемствах Пецярбурга, удзельнічалі ў стачках і кіравалі імі, падтрымлівалі стачачнікаў грашовымі сродкамі, выпускалі пракламацыі. Яго кіраўнікі ўсталявалі сувязі з працоўнымі Масквы, Каломны, Растова-на-Доне. У 1879 годзе ў рабочых гуртках Варшавы і Кракава вывучалася праграма саюза. У лютым 1880 у Пецярбургу саюз выдаў першую нелегальную газету «Рабочая зара». Пасля выхаду 1-га нумара друкарня была разгромлена ў сакавіку таго ж года. Неўзабаве з-за арышту найвядомых чальцоў «Саюза» ён спыніў дзейнасць.

## Гл. таксама 
* Паўднёварасійскі саюз рабочых

## Літаратура 
* *Ленин В. И.*, Попятное направление в русской социал-демократии, Полн. собр. соч., 5 выд., т. 4
* *Плеханов Г. В.*, Русский рабочий в революционном движении (По личным воспоминаниям), Соч., 3 выд., т. 3. М. — Л.

Катэгорыя:Прафсаюзы Расіі
Катэгорыя:Арганізацыі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Санкт-Пецярбурга
Уладзіслаў Андрэевіч Антропаў

**Уладзіслаў Андрэевіч Антропаў** (нар. , Анапа, Краснадарскі край, Расія) — фізік. Доктар фізіка-матэматычных навук (1992), прафесар (1994).

## Біяграфія 
Скончыў Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт (спецыяльнасць «Фізіка», 1959; аспірантура, спецыяльнасць «Радыёфізіка», 1962).
    
Працаваў у Навукова-даследчым інстытуце № 299 (г. Варонеж, з 1962, старшы навуковы супрацоўнік), Гомельскім дзяржаўным універсітэце (1971—1989, дацэнт кафедры агульнай фізікі, у 1971—1976 — загадчык кафедры), Пензенскім дзяржаўным універсітэце (з 1989, прафесар кафедры «Фізіка»).

Навуковыя інтарэсы: стварэнне сродкаў радыётэхнічай аховы; пытанні дыфракцыі электрамагнітных і акустычных хваляў на целах складанай формы; узаемадзеянне электрамагнітных і акустычных хваляў з носьбітамі электрычных зарадаў у цвёрдых целах; фатонныя патокі.

## Бібліяграфія 
* Применение приближенного условия излучения для решения дифракционных задач : автореферат диссертации … доктора физико-математических наук : 01.04.03 / Антропов Владислав Андреевич. ― Ленинград, 1991.
 

## Літаратура 
* «Для того, чтобы интересно жить, нужно заниматься интересным делом!» : [интервью с В. А. Антроповым : к 80-летию со дня рождения] / Наталья Толкачева, Юлия Герасимова // Университетская газета / Пензенский государственный университет. — 2 февраля (№ 1). — С. 9.
 

Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Фізікі Расіі
Ганс Леві

**Ганс Леві** (;  — ) — амерыканскі матэматык, лаўрэат прэстыжных міжнародных прэмій.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1904 годзе ў Брэслау (Германская імперыя) у яўрэйскай сям’і. У 1922 годзе паступіў у Гётынгенскі ўніверсітэт, дзе вывучаў матэматыку і фізіку. У 1926 годзе абараніў дысертацыю і стаў асістэнтам у Рыхарда Куранта, атрымаўшы пасаду прыват-дацэнта Гётынгенскага ўніверсітэта. Па рэкамендацыі Куранта Леві атрымаў грант Фонду Ракфелера, на які ў 1928 годзе адправіўся ў Рым, дзе вывучаў алгебраічную геаметрыю ў Туліа Леві-Чывіта і Федэрыга Энрыквеса, а ў 1930 годзе — у Парыж, дзе прысутнічаў на семінары Жака Адамара. Пасля таго, як у 1933 годзе канцлерам Германіі стаў Адольф Гітлер, Леві па парадзе Герберта Буземана зноў пакінуў Германію. Яму была прапанавана пасада ў Мадрыдзе, але ён адмовіўся, адчуваючы недавер да рэжыму Франка. Ён зноў наведаў Францыю і Італію, але затым пры дапамозе Адамара атрымаў на два гады пасаду ў ЗША ў Браунаўскім універсітэце. Пасля заканчэння тэрміну знаходжання на пасадзе ён пераехаў у Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі.

Падчас Другой сусветнай вайны Ганс Леві атрымаў ліцэнзію пілота, але потым пачаў працаваць на Абердзінскім выпрабавальным палігоне. У 1950 годзе ён быў звольнены з Берклі за адмову падпісаць клятву лаяльнасці. У 1952 і 1953 гадах ён выкладаў у Гарвардскім і Стэнфардскім універсітэтах, пакуль Вышэйшы суд штата Каліфорнія не аднавіў яго на пасадзе. Ён пакінуў Берклі ў 1972 годзе, а ў 1973 годзе стаў адным з першых двух ардуэеўскіх прафесараў у Мінесоцкім універсітэце.

Катэгорыя:Матэматыкі Германіі
Катэгорыя:Матэматыкі ЗША
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Рыхард Курант

**Рыхард Курант** (, Люблінец, Германская імперыя, цяпер Польшча — , , ЗША) — нямецкі і амерыканскі матэматык, педагог і навуковы арганізатар. Вядомы як аўтар класічнай папулярнай кнігі па матэматыцы «Што такое матэматыка?», а таксама адзін з аўтараў крытэрыя Куранта — Фрыдрыхса — Леві.

З 1920 па 1933 гады ён быў прафесарам Гётынгенскага ўніверсітэта. Пасля прыходу нацыстаў да ўлады ў Германіі і разгрому Матэматычнага інстытута ў Гётынгене Куранту прыйшлося эміграваць. Адзін год ён правёў у Кембрыджы, потым пераехаў у ЗША.

З 1936 года Курант працаваў прафесарам Нью-Ёркскага ўніверсітэта. У Нью-Ёрку яму было даручана стварэнне спецыяльнага матэматычнага інстытута, што ён паспяхова ажыццявіў. У 1958 годзе, калі Куранту было 70 гадоў, ён пакінуў пасаду дырэктара Матэматычнага інстытута, але працягваў актыўнае супрацоўніцтва з ім. У 1964 годзе ўстанова атрымала назву Курантаўскі інстытут матэматычных навук.

У 1963 годзе наведаў СССР у сувязі з удзелам у Савецка-амерыканскім сімпозіуме па дыферэнцыяльных ураўненнях з частковымі вытворнымі, у 1966 годзе Курант стаў замежным членам АН СССР.

Катэгорыя:Матэматыкі Германіі
Катэгорыя:Матэматыкі ЗША
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Замежныя члены АН СССР
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Германія)
Катэгорыя:Члены Гётынгенскай акадэміі навук
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гётынгена
Самуэль Эйленберг

**Самуэль Эйленберг** (; ,  — , ) — амерыканскі і польскі матэматык.

Вучань польскага матэматыка Караля Борсука, пад кіраўніцтвам якога напісаў дысертацыю для атрымання доктарскай ступені ў Варшаўскім універсітэце. У 1936 годзе атрымаў доктарскую ступень. У 1939 годзе з-за пагрозы акупацыі Польшчы нацыстамі і па патрабаванні бацькі эміграваў у ЗША. З 1940 па 1946 гады працаваў выкладчыкам у Мічыганскім універсітэце, затым ва Універсітэце Індыяны ў 1946 і 1947 гадах. З 1947 па 1982 гады выкладаў у Калумбійскім універсітэце. У 1948 годзе атрымаў грамадзянства ЗША.

Асноўныя працы адносяцца да алгебраічнай тапалогіі (найболей вядомая сістэма аксіём тэорыі гамалогій Эйленберга — Стынрода) і гамалагічнай алгебры.

Эйленберг быў стваральнікам (разам з С. Мак-Лейнам) тэорыі катэгорый. Таксама яны ўвялі прасторы Эйленберга — Маклейна K(G,n), якія маюць адзіную нетрывіяльную групу гаматопій G у размернасці n. Маюць значэнне яго працы ў галіне тэорыі аўтаматаў.

Член НАН ЗША (1959) і Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (1974). Лаўрэат прэміі Вольфа (1986) і прэміі Стыла (1987). Двойчы атрымаў стыпендыю Гугенхайма (у 1950 і 1974 гадах).

Быў чальцом знакамітай групы «Нікаля Бурбакі», прычым адным з нямногіх яе ўдзельнікаў — не французаў.

Падпісаў «Папярэджанне навукоўцаў чалавецтву» (1992).

Катэгорыя:Матэматыкі Польшчы
Катэгорыя:Матэматыкі ЗША
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Таполагі
Катэгорыя:Бурбакі
Караль Борсук

**Караль Борсук** ( — ) — польскі матэматык, унёс значны ўклад у тапалогію.

Распрацаваў тэорыю абсалютных рэтрактаў і абсалютных навакольных рэтрактаў, а таксама групы камалогій, пазней названыя групамі Борсука — Спеньера (сумесна з Эдвінам Спеньерам). Даказаўшы ў 1933 годзе класічную тэарэму алгебраічнай тапалогіі, якая стала вядомай як тэарэма Борсука — Улама (сам Борсук атрыбутаваў зацвярджэнне тэарэмы Станіславу Уламу).

Доктарскую ступень атрымаў у Варшаўскім універсітэце ў 1930 годзе пад кіраўніцтвам Стэфана Мазуркевіча. Падчас нацысцкай акупацыі Польшчы ўдзельнічаў у працы падпольнага ўніверсітэта. У 1946 годзе заняў пасаду прафесара Варшаўскага ўніверсітэта. У 1952 годзе стаў членам Польскай акадэміі навук.

Найбольш вядомы вучань — сузаснавальнік гамалагічнай алгебры і тэорыі катэгорый Самуэль Эйленберг.

Катэгорыя:Матэматыкі Польшчы
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Таполагі
Кіёсі Іта

**Кіёсі Іта** (; , Хакусэй (Інабэ), Японія — , Кіёта, Японія) — японскі матэматык, вядомы працамі па стахастычным аналізе, тэорыі стахастычнага інтэгравання і стахастычным дыферэнцыяльным ураўненням.

Іта — аўтар стахастычнага аналізу, які дазваляе даследаваць траекторыі выпадковых працэсаў (стахастычны падлік Іта). Ім была распрацавана тэорыя стахастычнага інтэгравання і новая канцэпцыя інтэграла (інтэграл Іта). Найбольш вядомы яго вынік — формула Іта. Яго тэорыя шырока прымяняецца, напрыклад, у біялогіі, фізіцы, тэорыі кіравання і фінансавай матэматыцы.

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Кіёта
Катэгорыя:Матэматыкі Японіі
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі XXI стагоддзя
Анута

**Анута** () — востраў у складзе архіпелага Саламонавы астравы. З’яўляецца часткай дзяржавы Саламонавы Астравы. Плошча — 0,37 км². Насельніцтва — 223 чалавекі (2009 г.).

## Геаграфія 
Анута — даволі ізаляваны востраў вулканічнага паходжання, таму вельмі адвольна адносіцца да архіпелага Саламонавы астравы. Ён знаходзіцца за 1106 км на паўднёвы ўсход ад Ханіяры, сталіцы дзяржавы Саламонавы Астравы. Бліжэйшы буйны востраў Ванікора месціцца за 310 км на захад. Паўночная частка вострава Анута ўяўляе сабою скальны масіў да 65 м у вышыню. Паўднёвая частка складзена асадкавымі пародамі.

Клімат трапічны, вельмі вільготны. Востраў знаходзіцца ў зоне дзеяння моцных трапічных цыклонаў.

## Гісторыя 
Анута быў населены людзьмі амаль 3000 гадоў таму. 350—300 гадоў таму сюды прыбылі танганцы з палоннымі жыхарамі Увеа на чале з правадыром Пу Каўравэ. Пасля смерці яго сына правадырства перайшло да ўвеанскага роду Таўпарэ. Перасяленцы называлі сваю новую радзіму Нукумаірара («усходняя зямля»). У 1791 г. востраў быў адкрыты брытанскай экспедыцыяй на чале з Вільямам Блаем і названы ў гонар аднаго з матросаў Чэры (). Сучасная назва **Анута** прыйшла з мовы жыхароў вострава Тыкопія і мае той жа сэнс, што і Нукумаірара.

У канцы XIX ст. востраў Анута быў фармальна далучаны да брытанскіх каланіяльных валоданняў. У 1916 г. была адчынена англіканская місія, амаль усе тубыльцы прынялі хрысціянства. У 1950-я — 1970-я гг. палінезійская супольнасць Ануты даследавалася антраполагамі.

У 1978 г. востраў стаў часткай незалежнай дзяржавы Саламонавы Астравы.

## Асаблівасці культуры 
Карэнныя жыхары Ануты — знешнія палінезійцы, нашчадкі танганцаў і ўвеа, размаўляюць на мове з вялікай колькасцю архаічных танганскіх слоў. Жывуць у 3 вёсках. Асноўныя заняткі — земляробства і рыбалоўства, сезоннае паляванне на марскіх птушак на бязлюднай выспе Фатутака, што месціцца за 653 м на паўночны ўсход ад Ануты. У мінулым яны гандлявалі цыноўкамі з тубыльцамі вострава Тыкопія, але ў наш час вонкавы продаж мясцовых рамесных вырабаў вельмі абмежаваны з-за адноснай ізаляцыі вострава.

Асноўныя сацыяльныя адзінкі — пашыраныя сем’і *патонгія*, што калектыўна вядуць гаспадарку. Яны аб’яднаны ў 4 роды *каінанга*, прычым 2 роды ўзначальваюцца правадырамі *арыкі*. Адзін з правадыроў лічыцца вышэйшым і мае тытул *туі анута*, другі — яго намеснікам *туі каінанга*. Улада правадыроў перадаецца па спадчыне ад бацькі да старэйшага сына. Да прыняцця хрысціянства *арыкі* выконвалі сакральныя функцыі. Усе разам жыхары Ануты складаюць абшчыну *канапенуа*, якая лічыцца ўладальнікам зямлі. Яе чальцы абавязаны аказваць узаемную дапамогу *аропа*.

Тубыльцы Ануты захавалі традыцыйныя абрады жыццёвага цыклу, прысвечаныя нараджэнню, полаваму сталенню, шлюбу, смерці і г. д. Падчас святаў арганізоўваюцца музычныя відовішчы і танцы. Выяўленчае мастацтва прадстаўлена татуіроўкай, разьбою на лодках, вёслах, кіях.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Anuta — Encyclopedia.com
* James L.O. Tedder Anuta. An Island from Paradise?

Катэгорыя:Астравы Аўстраліі і Акіяніі
Катэгорыя:Саламонавы Астравы
Катэгорыя:Саламонавы астравы
Джозеф Келер

**Джозеф Бішап Келер** (;  — ) — амерыканскі матэматык, які спецыялізаваўся ў сферы прыкладной матэматыкі. Найбольш вядомы сваёй працай пра геаметрычную тэорыю дыфракцыі.

## Адукацыя і праца 
Нарадзіўся ў Патэрсане, вучыўся ў школе Eastside High School, дзе быў членам каманды па матэматыцы. Пасля атрымання ў 1943 годзе ступені бакалаўра ў Нью-Ёркскім універсітэце атрымаў там жа ў 1948 годзе ступень PhD пад кіраўніцтвам Рыхарда Куранта. Быў прафесарам матэматыкі ў Курантаўскім інстытуце матэматычных навук Нью-Ёркскага ўніверсітэта да 1979 года. Затым працаваў прафесарам матэматыкі і машынабудавання ў Стэнфардскім універсітэце да 1993 года, калі стаў эмерытам.

Катэгорыя:Матэматыкі ЗША
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі XXI стагоддзя
Энрыка Бамбіеры

**Энрыка Бамбі́еры** (; нар. , ) — італьянскі матэматык. Член Нацыянальнай акадэміі дэі Лінчэі (1976), Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1996), замежны член Французскай акадэміі навук (1984).

## Біяграфія 
Энрыка Бамбіеры скончыў Міланскі ўніверсітэт, пад кіраўніцтвам Джавані Рычы атрымаў ступень Ph.D., і паступіў у Кембрыджскі Трыніці-каледж, дзе быў вучнем Гаральда Дэвенпарта. Пасля гэтага ён выкладаў ва Універсітэце Кальяры і Універсітэце Пізы, а затым эміграваў у ЗША, дзе пачаў працаваць у Інстытуце перспектыўных даследаванняў у Прынстане, штат Нью-Джэрсі.

Энрыка Бамбіеры знакаміты сваімі працамі ў галіне тэорыі лікаў, алгебраічнай геаметрыі і матэматычнага аналізу. Адным з асноўных вынікаў аналітычнай тэорыі лікаў з’яўляецца даказаная ў 1960-х тэарэма Бамбіеры — Вінаградава, якая абагульняе тэарэму Дзірыхле аб простых ліках у арыфметычнай прагрэсіі.

Катэгорыя:Матэматыкі Італіі
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі ў тэорыі лікаў
Максім Львовіч Канцэвіч

**Максім Львовіч Канцэвіч** (нар. , Хімкі) — французскі матэматык расійскага паходжання, лаўрэат Філдсаўскай прэміі за доказ гіпотэзы Вітэна аб эквівалентнасці дзвюх мадэляў квантавай гравітацыі і знаходжанне найлепшага (на той момант) інварыянта вузлоў з дапамогай прыдуманага ім і пазней названага ў яго гонар інтэграла.

## Біяграфія 
Сын вядомага савецкага ўсходазнаўца Льва Рафаілавіча Канцэвіча. Вучыўся ў матэматычным класе Уладзіміра Міронавіча Сапожнікава маскоўскай школы № 91. Скончыў мехмат МДУ ў 1985 годзе і, прапрацаваўшы некалькі гадоў у Інстытуце праблем перадачы інфармацыі АН СССР, атрымаў PhD ступень у 1992 годзе ў Бонскім універсітэце (Германія) пад кіраўніцтвам Дона Цагіра. Пасля гэтага быў запрошаны працаваць адразу ў некалькі прэстыжных універсітэтаў (Прынстан, Берклі і Гарвард). Цяпер Максім Канцэвіч — пастаянны прафесар Інстытута вышэйшых навуковых даследаванняў пад Парыжам і ганаровы запрошаны прафесар () Ратгерскага ўніверсітэта ў ЗША.

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Шаа
Катэгорыя:Матэматыкі Францыі
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Таполагі
Катэгорыя:Матэматыкі СССР
Катэгорыя:Матэматыкі Расіі
Катэгорыя:Дактары філасофіі
Дэніс Саліван

**Дэніс Парнел Саліван** (; нар. ) — амерыканскі матэматык. Вядомы працамі па тапалогіі, як алгебраічнай так і геаметрычнай, і па дынамічных сістэмах.

Загадчык кафедры імя Альберта Эйнштэйна ў аспірантуры Гарадскога ўніверсітэта Нью-Ёрка, прафесар ва ўніверсітэце Стоні-Брук. Пастаянны прафесар Інстытута вышэйшых навуковых даследаванняў (1974—1997).

Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1983).

## Узнагароды і ганаровыя званні 
* 1971 — Прэмія Освальда Веблена па геаметрыі
* 1981 — Прэмія Элі Картана (Французская акадэмія навук)
* 1994 — Міжнародная прэмія караля Фейсала
* 2004 — Нацыянальны навуковы медаль ЗША
* 2006 — Прэмія Стыла ў намінацыі «за выдатныя дасягненні на працягу ўсёй кар’еры»
* 2006 — Мемарыяльная лекцыя Саламона Лефшэца
* 2008 — Чэрнскі запрошаны прафесар
* 2010 — Прэмія Вольфа па матэматыцы — «за ўклад у алгебраічную тапалогію і канформную дынаміку»
* 2014 — Прэмія Бальцана
* 2022 — Абелеўская прэмія.

Катэгорыя:Члены Ірландскай каралеўскай акадэміі
Катэгорыя:Матэматыкі ЗША
Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Матэматыкі XXI стагоддзя
Лонданскае матэматычнае таварыства

**Лонданскае матэматычнае таварыства** () — вядучае матэматычнае таварыства ў Вялікабрытаніі.

## Гісторыя 
Заснавана 16 студзеня 1865 года, першым прэзідэнтам стаў Агастэс дэ Морган. Першыя сходы праходзілі ва ўніверсітэцкім каледжы, але неўзабаве пераехала ў Берлінгтан-хаўс на Пікадзілі. Таварыства займалася найперш абмеркаваннямі надзённых матэматычных праблем і публікацыяй уласнага часопіса.

У 1998 годзе Таварыства пераехала ў новы будынак, размешчаны на Расэл-сквер у Блумсберы, названы Дэ Морган Хаўс () у гонар яго першага прэзідэнта.

## Дзейнасць 
Таварыства публікуе кнігі і перыёдыку, якая датычыцца ўсіх напрамкаў сучаснай матэматычнай навукі, арганізуе матэматычныя канферэнцыі, арганізуе збор сродкаў для падтрымкі матэматычных даследаванняў і матэматычнай адукацыі, а таксама прысуджае прэміі і ўзнагароды Таварыства ў галіне матэматыкі.

Катэгорыя:Навуковыя таварыствы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Матэматычная супольнасць
Катэгорыя:Лондан
Усеагульная нямецкая рабочая асацыяцыя

**Усеагульная нямецкая рабочая асацыяцыя** **(УНРА)** або **Усеагульны нямецкі рабочы саюз** () — першая рабочая арганізацыя ў Германіі, заснаваная ў 1863 годзе Фердынандам Ласалем у Лейпцыгу.

Ідэалогія Усеагульнай нямецкай рабочай асацыяцыі засноўвалася на тэорыі Ласаля, паводле якой вызваленне працоўных магло быць дасягнута толькі шляхам стварэння рабочых вытворчых аб’яднанняў з дапамогай дзяржавы. Таму ласальянцы дапускалі супрацоўніцтва з германскай дзяржавай (нават у манархічнай форме) супраць буржуазіі. Ласальянцы таксама падтрымалі аб’яднанне Германіі Бісмаркам.

У 1875 годзе прафсаюз аб’яднаўся з Сацыял-дэмакратычнай рабочая партыяй у Сацыялістычную рабочую партыю Германіі.

## Літаратура 
* Mehring, Franz: ''Geschichte der deutschen Sozialdemokratie. Zweiter Teil: Von Lassalles 'Offenem Antwortschreiben' bis zum Erfurter Programm. 1863 bis 1891.* Berlin, Dietz Verlag, 1960.
* Engelmann, Bernt: Vorwärts und nicht vergessen. Vom verfolgten Geheimbund zur Kanzlerpartei. Wege und Irrwege der deutschen Sozialdemokratie. München, 1984. ISBN 3-442-08953-0
* Grebing, Helga: Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung. München, 1966.
* Lehnert, Detlef: Sozialdemokratie. Zwischen Protestbewegung und Regierungspartei 1848—1983. Frankfurt, 1983. ISBN 3-518-11248-1
* Schröder, Wolfgang: Leipzig — die Wiege der deutschen Arbeiterbewegung. Wurzeln und Werden des Arbeiterbildungsvereins 1848/49 bis 1878/81. Berlin, Karl Dietz Verlag, 2010. ISBN 978-3-320-02214-3
* Zwahr, Hartmut: *Zur Konstituierung des Proletariats als Klasse. Strukturuntersuchung über das Leipziger Proletariat während der industriellen Revolution.'' München, 1981. ISBN 3-406-08410-9

Катэгорыя:Прафсаюзы Германіі
Катэгорыя:Арганізацыі паводле алфавіта
Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1863 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1875 годзе