Віцебскае народнае мастацкае вучылішча

**Віцебскае народнае мастацкае вучылішча** — установа мастацкай адукацыі ў Віцебску. Калегія па справах мастацтваў і мастацкай прамысловасці НКА РСФСР 12 верасня 1918 года прыняла пастанову пра прызначэнне Марка Шагала на пасаду ўпаўнаважанага па справах мастацтваў Віцебскай губерні. У петраградскай газеце «Мастацтва Камуны» з’явіўся зварот Шагала да мастакоў з запрашэннем прыехаць у Віцебск для выкладання. Першымі адгукнуліся Іван Пуні, Ксенія Багуслаўская, Надзея Любавіна, Іван Цільберг, Мсціслаў Дабужынскі.

Прыём у **Віцебскае мастацкае вучылішча** (у дакументах называлася таксама **Віцебская народная мастацкая школа**) пачаўся з 11 лістапада 1918 года. Афіцыйнае адкрыццё вучылішча адбылося 28 студзеня 1919 года ў памяшканні былога дому банкіра Вішняка па вуліцы Бухарынскай, 10 (цяпер вуліца Газеты «Праўда»). Першым дырэктарам яго стаў М. В. Дабужынскі, які прапрацаваў тут са снежня 1918 да лютага 1919 года.

## Выкладчыкі 
Мсціслаў Дабужынскі навучаў кампазіцыі, маляванню з натуры, напісанню партрэтаў і нацюрмортаў; Іван Пуні адкрыў у школе майстэрню плаката; Ксенія Багуслаўская арганізавала майстэрню сучаснага прыкладнога мастацтва; Іван Цільберг — скульптурную майстэрню; Надзея Любавіна — падрыхтоўчую, Аляксандр Ром — майстэрню рысунка. Асобнае месца ў рабоце школы займала «Вольная майстэрня» Марка Шагала, арганізаваная на манер парыжскіх акадэмій. Асноўны ўпор у ёй рабіўся на самастойную працу навучэнцаў.

## Прыезд Малевіча. Ад’езд Шагала 
Прыезд у Віцебск у лістападзе 1919 года Казіміра Малевіча, вядомага авангардыста і стваральніка супрэматызму, адзначыў новы этап у жыцці вучылішча. Галоўным спосабам зносін настаўніка з вучнямі сталі лекцыі, даклады і гутаркі.

Майстэрня Малевіча набыла папулярнасць сярод навучэнцаў, якія сталі пераходзіць да Казіміра Севярынавіча з іншых класаў. Асаблівай папулярнасцю карысталася аб’яднанне «Утвердителей нового искусства» (УНОВИС), якое канчаткова сфарміравалася ў лютым 1920 года. Найбольш актыўнымі членамі УНОВИСа былі: К. С. Малевіч, В. М. Ермалаева, Н. О. Коган, Л. М. Лісіцкі — сярод выкладчыкаў; І. Г. Чашнік, І. І. Чарвінка, Г. І. Наскоў, Л. А. Юдзін, І. Т. Гаўрыс, Л. М. Хідэкель — сярод вучняў. Займаючы афіцыйную пасаду кіраўніка майстэрні, К. С. Малевіч стварыў абсалютна новую сістэму выкладання — Адзіную аўдыторыю жывапісу УНОВИСа, у якую аб’ядналіся ўсе майстэрні за выключэннем акадэмічнай і скульптурнай. Наватарскія метады адукацыі ва УНОВИСе дазвалялі вучням удасканальваць ідэі сваіх педагогаў і выяўляць самастойнасць у спосабах рэалізацыі ідэй супрэматызму. Таму не выпадкова, што ўжо ў 1920 г. адбылася «Першая выстаўка УНОВИСа» ў Маскве, а ў чэрвені гэтага ж года члены аб’яднання ўдзельнічалі ў Першай Усерасійскай канферэнцыі выкладчыкаў і навучэнцаў дзяржаўных вольных мастацкіх майстэрняў, а таксама сталі аднымі з першых сярод новых мастацкіх школ краіны.

28 студзеня 1920 года Віцебскае мастацкае вучылішча святкавала свае першыя ўгодкі. У гонар юбілею ў навучальнай установе была арганізавана «Другая справаздачная выстаўка вучняў».

5 чэрвеня 1920 года Марк Шагал пакінуў г. Віцебск. Паводле загаду Аддзела ІЗО НКА РСФСР ад 19 чэрвеня 1920 года майстэрні ўзначаліла В. М. Ермалаева.

## Заняпад 
У канцы лістапада 1921 года ў сувязі са зменай дзяржаўнай палітыкі ў вобласці фінансавання ўстаноў мастацкай адукацыі Віцебскія вышэйшыя дзяржаўныя мастацкія тэхнічныя майстэрні былі зняты мясцовымі органамі ўлады з дзяржзабеспячэння. Установа апынулася ў вельмі бядотным становішчы: для аплаты ацяплення і асвятлення майстэрняў прадавалася частка інвентара. Крэдыты, якія атрымліваліся з цэнтру, цалкам ішлі на выплату заработнай платы і на гаспадарчыя патрэбы.

На пачатку 1922 года Віцебскія вышэйшыя дзяржаўныя мастацкія тэхнічныя майстэрскія былі рэарганізаваны ў Віцебскі мастацка-практычны інстытут (у дакументах ён упамінаецца таксама як Віцебскі мастацкі інстытут, або Мастацкі практычны інстытут) Главпрофобра НКА РСФСР. У гэты час у інстытуце працавалі наступныя майстэрні: жывапісная, скульптурная, графічная і дрэваапрацоўчая са спецыяльнай мастацка-такарнай майстэрняй. Меркавалася адкрыць таксама педагагічную. Рэктарам інстытута была прызначана В. Ермалаева, педагагічны савет інстытута ўзначаліў Ю. Пэн. У інстытуце навучанне вялося ў двух кірунках: з аднаго боку, на падставе рэалістычнага метаду выкладання Ю. Пэна; з другога — на аснове рэалізацыі ідэй супрэматызму ў класах К. Малевіча, Н. Коган, В. Ермалаевай. Працягваліся пошукі новых формаў, ігнараваліся традыцыі, вучні ўдзельнічалі ў эксперыменце. Разам з настаўнікамі яны не столькі малявалі з натуры, як прадугледжвала акадэмічная школа, колькі размяшчалі на паперы трохвугольнікі, шматвугольнікі, прамавугольнікі розных колераў і памераў, ствараючы відарысы розных прадметаў і збудаванняў.

У канцы мая 1922 года з Віцебска з’ехаў К. С. Малевіч, затым — Н. Коган, а 15 жніўня 1922 года В. М. Ермалаева перадала справы І. Т. Гаўрысу, які стаў выконваючым абавязкі рэктара Віцебскага мастацка практычнага інстытута. У гэтым жа годзе сваю педагагічную дзейнасць у інстытуце пачалі С. Юдовін, А. Бразер. Да восені ў штаце навучальнай установы засталося пяць выкладчыкаў: І. Гаўрыс, Ю. Пэн, С. Юдовін, А. Бразер і Я. Мінін. 

1922/23 вучэбны год стаў апошнім у дзейнасці інстытута. Іван Гаўрыс з калегамі прыкладаў намаганні, каб арганізаваць навучальны працэс, забяспечыць яго матэрыяльную базу, але вырашыць гэту задачу тады не атрымалася. Малады кіраўнік не стаў аўтарытэтнай фігурай у вачах мясцовых улад, не было ў яго падтрымкі, як калісьці ў М. Шагала і ў В. Ермалаевай, і са сталіцы.

У студзені 1923 г. спынілі сваю дзейнасць УНОВИС, малярная, скульптурная майстэрні інстытута, быў закрыты Музей сучаснага мастацтва.

У сакавіку 1923 г. Віцебскі губпрафад прапанаваў Мастацка-практычнаму інстытуту пераехаць у новы будынак, а памяшканне па вул. Бухарынскай, 10 перадаць Віцебскаму музычнаму тэхнікуму, якому раней быў прадстаўлены 1-ы паверх будынка. Інстытут адмовіўся выканаць дадзенае патрабаванне, настойваючы, у сваю чаргу, на перасяленні тэхнікума.

## Беларускі дзяржаўны мастацкі тэхнікум 
З 1924 года, пасля далучэння Віцебскай губерні да Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (БССР), Віцебскі мастацкі тэхнікум быў перайменаваны ў Беларускі дзяржаўны мастацкі тэхнікум і стаў падпарадкоўвацца Галоўнаму ўпраўленню прафесійнай адукацыі Народнага Камісарыята Асветы БССР.

5 верасня 1923 года на пасаду дырэктара тэхнікума быў прызначаны скульптар Міхаіл Аркадзевіч Керзін, які да гэтага ўзначальваў Мастацкі тэхнікум у горадзе Веліж.

Віцебскі мастацкі тэхнікум, які ў верасні 1923 года пераехаў ужо ў будынак былой сінагогі, неўзабаве перасяліўся ў іншы будынак на скрыжаванні вуліц Біржавай і Валадарскага (цяпер вуліцы Маякоўскага і Суворава), больш прыдатны для арганізацыі навучальнага працэсу, і размяшчаўся ў ім да пачатку Вялікай Айчыннай вайны.

Калі ў 1926 годзе адбыўся першы выпуск Беларускага дзяржаўнага мастацкага тэхнікума, у складзе якога было пяць жывапісцаў і два скульптары, мала хто меркаваў, што з гэтага часу навучальная ўстанова ператворыцца ў кузню мастацкіх кадраў Беларусі.

Вучні і выкладчыкі тэхнікума ўдзельнічалі ў шэрагу выстаў у Маскве, Ленінградзе, Мінску. Напрыклад, экспанаваліся творы на 1-й Усебеларускай мастацкай выставе, на якой быў асобны раздзел «Творы вучняў Віцебскага мастацкага тэхнікума». Педагогі і вучні ўдзельнічалі таксама ў стварэнні праекта Дзяржаўнага Герба БССР (быў зацверджаны праект Герба БССР, распрацаваны настаўнікам тэхнікума В. Волкавым), у афармленні г. Віцебска да святаў, у дзейнасці Віцебскага краязнаўчага таварыства, у складанні экспазіцыі музея пры тэхнікуме. Найбольш здольныя выпускнікі тэхнікума накіроўваліся для паглыблення прафесійных ведаў у вышэйшыя мастацкія навучальныя ўстановы краіны, а з 1933 — ва Усерасійскую Акадэмію Мастацтваў у Ленінградзе. Сярод выпускнікоў навучальнай установы былі народны мастак СССР 3. Азгур; народныя мастакі БССР А. Бембель, А. Глебаў, Я. Зайцаў, Я. Нікалаеў, С. Селіханаў, В. Цвірка; заслужаныя дзеячы мастацтваў БССР А. Гугель, Л. Ран, К. Касмачоў, Р. Кудрэвіч, Н. Воранаў, П. Масленікаў, а таксама мастакі А. Арлоў, М. Аўчыннікаў, У. Вярвенскі, Л. Дзерваедаў, А. Жораў, Г. Ізмайлаў, М. Калішэвіч, Б. Каплан, В. Капыценка, А. Пашута, Ш. Пікус, Я. Саматыя, І. Фянюк і іншыя.

У 1939 годзе Беларускі дзяржаўны мастацкі тэхнікум быў рэарганізаваны ў Віцебскае мастацкае вучылішча НКА БССР. Тэрмін навучання ў вучылішчы павялічыўся да пяці гадоў; дзейнічала мастацка-педагагічнае аддзяленне са спецыялізацыямі: жывапіс, скульптура і графіка, а таксама мастацка-графічнае і клубна-афарміцельскае.

Дзейнасць Віцебскага мастацкага вучылішча ў чэрвені 1941 была прыпынена ў сувязі з акупацыяй Віцебска нямецка-фашысцкімі захопнікамі.

Інфармацыі пра тое, што пасля Вялікай Айчыннай вайны праца вучылішча была адноўлена, у дакументах Дзяржархіва Віцебскай вобласці не выяўлена. У «Звестках пра сярэднія спецыяльныя навучальныя ўстановы вобласці па стане на 1 красавіка 1946 г.», якія захоўваюцца ў фондзе Віцебскага абкама КПБ, значыцца Мастацкі тэхнікум, арганізаваны ў 1923 г. Але ў графе «Колькасць навучэнцаў на 1946 год» стаіць прочырк.

## Літаратура 
* 
* Витебск: Классика и Авангард : история Витебского художественного училища в документах Государственного архива Витебской области (1918—1923) / сост. М. В. Пищуленок [и др.]. — Витебск, 2004. — 336 с.
* *Лисов А. Г.* Витебское народное художественное училище / А. Г. Лисов // Республика Беларусь : энциклопедия : в 6 т. / ред. Г. П. Пашков [и др.]. — Мн., 2006. — Т. 2. — С. 718.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Культура Віцебска
Катэгорыя:Адукацыя ў Віцебску


Катэгорыя:З’явіліся ў 1918 годзе
Катэгорыя:1918 год у Віцебску