Пётр Конанавіч Канашэвіч-Сагайдачны

**Пё́тр Ко́нанавіч Канашэвіч-Сагайда́чны** (, каля , в. Кульчыці, цяпер Самбірскі раён Львоўскай вобласці Украіны — , Кіеў) — гетман , кашавы атаман Запарожскай Сечы. Арганізатар паспяховых паходаў запарожскіх казакоў супраць Крымскага ханства, Асманскай імперыі і Маскоўскага царства, мецэнат праваслаўных брацтваў.

## Маладосць 
Пётр Канашэвіч нарадзіўся ў сяле Кульчыці на Перамышльскай зямлі Рускага ваяводства (цяпер Самбірскі раён Львоўскай вобласці) у праваслаўнай сям’і, якая належала да дробнай шляхты. На падставе захаванага памінальнага запісу роду Сагайдачнага, гісторыкі мяркуюць, што бацьку Сагайдачнага звалі Конанам, пасля смерці якога маці прыняла манаскі пострыг («інакіня Макрына»). Елісей, які згадваецца з прозвішчам Казноўскі, гэта, верагодна дзед Сагайдачнага па маці.

Дакладна не вядома, калі менавіта нарадзіўся Пётр Канашэвіч. Згодна з , гэта адбылося каля 1550, тады як Алена Апановіч указвала на 1577—1578 гады, а  — дату каля 1582. На падставе меркавання, што ў тыя часы дзяцей, як правіла, звалі ў гонар святога, з днём якога была блізкая дата нараджэння, то Сагайдачны арыентыровачна нарадзіўся каля , на свята апосталаў Пятра і Паўла.

Паводле сучасных меркаванняў, на працягу 1589—1592 гадоў атрымаў пачатковую адукацыю ў Самбары. З 1592 па 1598 гады вучыўся ў Астрожскай акадэмій на Валыні, якая ў той час перажывала перыяд росквіту і дзе працавалі выдатна падрыхтаваныя выкладчыкі., які назваў працу ў сваім лісце да Язафата Кунцэвіча «найкаштоўнейшаю». Пасля выпуску Сагайдачны пераехаў у Львоў, пасля — Кіеў, дзе працаваў хатнім настаўнікам, таксама памочнікам кіеўскага земскага суддзі.

## Уступленне ў Войска Запарожскае. Марскія паходы казакоў 
У канцы 1590-х — пачатку 1620-х гадоў асноўная дзейнасць запарожскага казацтва ажыццяўлялася узброеным шляхам — «шабляй» і была накіравана на атрыманне казакамі сродкаў для свайго матэрыяльнага існавання. Зводзілася ў першую чаргу да вайсковага наёмніцтва, самавольных пастояў і кантрыбуцый, таксама захоп ў ворагаў ваенных трафеяў, матэрыяльных каштоўнасцяў, палонных, нападаў на купецкія караблі і г.д.. Захопленыя ваенныя трафеі, у тым ліку прылады, каштоўнасці, а таксама багатыя палонныя давалі казакам магчымасць добра ўзбройвацца і выступаць магутнай ваеннай сілай. Аб’ектам для нападаў запарожцаў была Асманская імперыя і яго васалы, а ў асобныя перыяды — Масковія. Сваю дзейнасць запарожцы абгрунтоўвалі ў першую чаргу абаронай роднай зямлі ад ворага, якая здзяйснялася ў форме апераджальных удараў па яго тэрыторыі і вызваленнем з палону хрысціянскіх палонных.

У канцы XVI стагоддзя, відавочна, каля 1598, Канашэвіч далучыўся да Войска Запарожскага. Вядома, што Канашэвіч доўгі час знаходзіўся сярод запарожцаў, набываючы сваёй адвагай і розумам аўтарытэт. Менавіта на Запарожжы Канашэвіча як майстэрскага лучніка пачынаюць называць «Сагайдачным». Мянушка «Сагайдачны» была досыць распаўсюджанай сярод казакоў у сярэдзіне XVII стагоддзя, асабліва ў Падняпроўе і Брацлаўшчыне.

### Удзел у паходах у Валахію і Лівонію 
Увосені 1600 вялікі каронны гетман Ян Замойскі арганізуе малдаўска-валашскую ваенную кампанію, да якой далучыліся і некалькі тысяч казакоў. Мэтай гэтай кампаніі была падтрымка Сямёна Магілы (бацька Пятра Магілы) і аднаўленне польскіх уплываў у Малдове, паколькі ў траўні ёй авалодаў валашскі гаспадар Міхай Храбры. У гэтым паходзе як казак удзельнічаў Сагайдачны. 28 кастрычніка 1600 года ў бітве пад вёскай Букаў у Валахіі аб’яднаныя каралеўска-казацкія войскі нанеслі паражэнне Міхаю Храбраму.

У пачатку 1601 кароль Польшчы Жыгімонт III абвясціў аб далучэнні да Рэчы Паспалітай Эстоніі, якая да гэтага належала Швецыі. На заклік караля адгукнуліся запарожскія казакі, што на працягу 1601—1602 гадоў прымалі ўдзел у ваенных дзеяннях польска-шведскай вайны.

### Марскія паходы запарожцаў 
## Атрыманне Гетманскай булавы. Узяцце Кафы 
У лютым 1615 Канашэвич ужо быў уплывовым казацкім палкоўнікам, які меў у сваім падначаленні атрад колькасцю да 3000 казакоў. Гэта вядома з ліста Лукаша Сапегі, які скардзіўся свайму брату Льву на Сагайдачнага, які знаходзіўся на Кіеўшчыне і не захацеў прыйсці на дапамогу польскім падраздзяленням і загадаў сваім казакам адступіць. Як паказваў Лукаш Сапега, Сагайдачны хацеў з дапамогай татараў выцесніць салдат з Украіны, таму што казакі адчувалі да іх «нянавісць».
 
Увесну 1616 запарожскім гетманам быў Васіль Стрылкоўскі. Прыкладна ў канцы красавіка — пачатку траўня запарожцы здзейснілі паход на турэцкія гарады. Падчас гэтага паспяховага паходу былі ўзятыя гарады Варну і Місіўры. Турэцкі флот, высланы наўздагон, быў разбіты ля вусця Дуная. Летам 1616 г. адбылася змена гетмана: Гетманам Войска Запарожскага быў абвешчаны Сагайдачны. Прычынай яго абрання магло стаць абяцанне арганізацыі большага паходу, чым таго, што быў вясной. Па вяртанні, казакі працягвалі атакаваць турэцкія крэпасці. Па сведчанні сучаснікаў, казакі кантралявалі навігацыю паміж Басфорам і Дняпроўска-Бугскім ліманам. Як паказваў вядомы італьянскі падарожнік П’етра дэла Вале ў траўні 1618 года: «Туркі не маюць на Чорным моры ні аднаго месца, якое б не ўзялі і ня разбурылі казакі. Ва ўсякім выпадку яны сёння на Чорным моры такая значная сіла, што, калі прыкладуць больш энергіі, будуць цалкам яго кантраляваць».

## Паход 1618 на Маскву 
### Перадумовы і арганізацыя паходу 
На пачатку красавіка 1617 г. кароль Уладзіслаў адправіўся з Варшавы ў паход на Маскву з мэтай атрымаць карону маскоўскага цара, якой у той час валодаў абраны 21 лютага 1613 года Земскім Саборам Міхаіл Раманаў — першы маскоўскі цар у дынастыі Раманавых. У канцы верасня пад Смаленскам войска каралевіча аб’ядналася з войскам Яна Караля Хадкевіча. Увесну кароннае войска Рэчы Паспалітай на чале з прынцам Уладзіславам падышло да Вязьмы і раскінула лагер, чакаючы падыходу падмогі. Аднак ні воінаў, ні грошай не паступіла, таму большасць салдат пакінула лагер. Каб выратаваць каралевіча і выправіць сітуацыю, польскі ўрад звярнуўся па дапамогу да Войска Запарожскага. У сакавіку 1618 дванаццаць запарожскіх сотнікаў сустрэліся з каралевічам Уладзіславам і паабяцалі прывесці яму дваццацітысячная войска.

### Шлях да Масквы 
У другой палове чэрвеня 6 палкоў 20-тысячнага казацкага войска пад кіраўніцтвам Канашэвіча адправіліся ў Маскву. З сабой запарожцы ўзялі 17 гармат невялікага калібра, артылерыю, каб не запавольваць рух, пакінулі ў Кіеве. Пасля пераправы праз Днепр, войска Сагайдачнага выйшла на Мураўскі шлях, які вядзе ад Крыму правабярэжжам Дняпра ў бок Тулы.

7 ліпеня казакі падышлі пад адзін з найбольш умацаваных гарадоў на поўдні Масковіі — Ліўны. У выніку нечаканай атакі запарожцы хутка ўзялі горад. У палон патрапіў ваявода Мікіта Чаркаскі, іншы ваявода — Пётр Данілаў — забіты падчас бою. Пасля авалодання горадам запарожцы размясціліся ў яго пасадзе, а 10 ліпеня працягнулі шлях.

Атрад у складзе 1000 коннікаў, быў накіраваны да добра ўмацаванай крэпасці — Міхайлава. Аднак пад Міхайлавым казакі пацярпелі першыя няўдачы. Запарожцы намераваліся ў ноч з 21 на 22 жніўня захапіць горад, аднак з-за дрэннага надвор’я падыйшлі да горада толькі 22 жніўня. За гэты час у горад падышло падмацаванне, і план раптоўнай атакі сарваўся. Сагайдачны з галоўным войскам прыбыў пад крэпасць 26 жніўня і быў вымушаны перайсці да звыклай аблогі. Пасля двух спроб захапіць горад штурмам 7 верасня Канашэвіч вымушаны быў пакінуць аблогу, каб паспець аб’яднацца з Уладзіславам ля Масквы.

Наперарэз казакам цар Міхаіл Раманаў накіраваў сямітысячнае войска пад кіраўніцтвам Дзмітрыя Пажарскага і князя Рыгора Валконскага. Гэта войска павінна перашкодзіць пераправіцца запарожцам праз р. Аку і спыніць яго прасоўванне да Масквы. Аднак падчас паходу захварэў Д. Пажарскі, і ўсё кіраўніцтва царскім войскам узяў на сябе ваявода Г. Валконскі. Ён спрабаваў перашкодзіць гетману пераправіцца праз Аку паблізу Каломны.

Першыя баявыя сутыкненні паблізу Зарайска адбыліся 11 верасня, калі авангард запарожцаў разбіў атрад маскоўскіх воінаў і казакі нават змаглі ўварвацца ў гарадскі астрог. 12 верасня Сагайдачны атрымаў ліст ад каралевіча Уладзіслава, у якім той казаў, што сыходзіць з-пад Мажайск а да Масквы, і загадваў гетману неадкладна выступаць, каб прыбыць у раён Сіманавага манастыра. На наступны дзень была склікана казацкая рада, дзе было прынята рашэнне пачаць 14 верасня выступ да Масквы. На працягу 15-16 верасня запарожцы праводзілі аблогу Зарайска, адначасова канцэнтруючы войска блізу ўпадзення р. Асетр у р. Аку і рыхтуючыся да пераправы.

16 верасня першыя 400 казакоў-пяхотнікаў селі на лодкі для пераправы. Між тым, для перашкоды пераправе, да месца высадкі адправіўся Р. Валконскі разам са сваім войскам. Ужо да канца дня каля тысячы запарожцаў высадзіліся вышэй і ніжэй таго месца, дзе стаяла войска маскоўскага ваяводы. Даведаўшыся пра гэта, Валконскі пачаў паспешліва адступаць да Каломны. Яго войска пасцігла дэзертырства, ад яго збеглі атрады маскоўскіх казакоў і астраханскія татары. Нягледзячы на гэта, Валконскі прыняў рашэнне — разам з войскам пакінуць Каломну, пасля чаго спешна адправіўся ў с. Гжэль на адлегласці 65 км ад Каломны. На працягу наступных некалькіх дзён, не сустракаючы супраціву ад дэмаралізаванага маскоўскага войска, Сагайдачны з мінімальнымі стратамі здзейсніў пераправу праз р. Аку.

 1613 г.]]
Неўзабаве пасля ажыццяўлення пераправы казацкія войскі сталі лагерам паблізу Чаркізава. 28 верасня падчас перамоваў з польска-літоўскім камандаваннем дамовіліся, што злучэнне войскаў адбудзецца 3 кастрычніка ў пасёлку Тушына.

6 кастрычніка войска на чале з П. Сагайдачным адправілася Кашырскім шляхам у бок Масквы. У раёне Данскога манастыра ім перакрыла дарогу маскоўскае войска на чале з Васілём Бутурліным. Цар паслаў супраць Сагайдачнага 6000 коннікаў, усе наяўныя маскоўскія рэзервы. У пачатку бітвы Сагайдачны асабіста змагаўся з маскоўскім ваяводам Бутурліным і зваліў яго з каня. Падчас бою запарожцы знішчылі пярэднія атрады суперніка, і астатняя руская конніца пачала ратавацца ўцёкамі.

### Аблога Масквы 
8 кастрычніка паблізу Тушына запарожцы аб’ядналіся з сіламі каралевіча Уладзіслава. Як падарунак казакі ўручылі каралевічу лівенскіх і ялецкіх ваяводаў, царскіх паслоў і палонных татараў. Напярэдадні прыбыцця Сагайдачнага літоўскі гетман Ян Караль Хадкевіч распрацаваў план штурму Масквы. Гэты план складаўся ў адначасовым штурме сталіцы з некалькіх бакоў, з галоўнымі ўдарамі ля Арбацка і Цвярскіх варот. Асноўнай атакуючай сілай выступалі польскія войскі і найміты. Войска запарожцаў было падзелена на некалькі частак, частка з іх накіроўваліся на штурм астрога за Масквой-ракой, астатнія павінны былі выконваць ролю рэзерв у і адцягваць царскія войскі ад галоўных напрамкаў.

11 кастрычніка войскі каралевіча Уладзіслава і казакі Пятра Сагайдачнага пачалі наступ на Маскву. Штурм працягваўся на працягу некалькіх гадзін з трох ночы і да світання. Нападаючым удалося ўварвацца ў горад з боку Арбацкіх варот, аднак, не атрымаўшы належнай падтрымкі, атака спынілася. Не бачачы магчымасці працягу атакі, польскія падраздзяленні з невялікімі стратамі адступілі ад горада.

Цяжкая ваенная абстаноўка прымусіла маскоўскую ўладу пайсці на перамовы, якія ўпершыню адбыліся 31 кастрычніка ля Цвярскіх варот. У лістападзе вяліся працяглыя перамовы паміж польскімі і маскоўскімі пасламі. Кожны з бакоў чакаў хуткага знясілення свайго праціўніка. Між тым асобныя атрады запарожцаў працягвалі атакаваць расійскія гарады на поўнач і паўночны захад ад Масквы, руйнуючы Яраслаўскі і Валагодскі паветы, тым самым падрываючы эканамічныя рэсурсы дзяржавы.

У канцы кастрычніка Сагайдачны накіроўвае васьмітысячнае войска на поўдзень ад Масквы, на прылеглыя да левым беразе р. Акі зямлі. Асноўнай мэтай гэтага рэйду было атрыманне м. Калугі — стратэгічна важнага горада з добра ўмацаванай крэпасцю. Уноч з 3 на 4 снежня 1618 пачаўся штурм горада. Запарожцы, у выніку маланкавай атакі, захапілі гарадскі пасад, прымусіўшы гарнізон горада пад кіраўніцтвам ваяводы М. Гагарына замкнуцца ў гарадской цытадэлі. Аблога Калужскага крамля працягвалася аж да падпісання польска-маскоўскага перамір’я.

Рэйд Канашэвіч-Сагайдачнага ў Калугу стаў шокам для маскоўскіх уладаў. Ацэньваючы гэтыя падзеі, Ян III Сабескі паказваў, што менавіта праз гэты рэйд маскавітаў ахапіў жах і запарожцы «як мага хутчэй схілілі іх камісараў да перамоваў». 11 снежня 1618 года было заключана так званае Дэвулінскае перамір’е. Дэвулінскае перамір’е стала найбуйнейшым поспехам Рэчы Паспалітай у супрацьстаянні з Маскоўскай дзяржавай. Польшча атрымала беларускія і ўкраінскія землі, якія да таго былі пад уладай Масквы — Смаленск, Чарнігава-Северская зямля, усяго 29 гарадоў. Польскі кароль афіцыйна захаваў за сабой права прэтэндаваць на расійскі трон. З іншага боку, гэтае перамір’е паклала пачатак завяршэння перыяду пастаянных войнаў у Маскоўскім царстве, які доўжыўся на працягу 15 гадоў.

За свой удзел у маскоўскім паходзе запарожцы атрымалі грашовую ўзнагароду ў памеры 20000 залатых і 7000 штук сукна. Па словах Д. Яварніцкага, па прыбыцці ў Кіеў Пётр Сагайдачны прыняў тытул «гетмана Украіны» і стаў кіраваць той яе часткай, якая прызнавала сябе казацкай. У Кіеве ён вельмі пакутаваў ад раны, але працягваў клапаціцца пра лёс Украіны і казакоў, пра іх школы, брацтвы, цэрквы і шпіталі. 10 красавіка 1622 а ад атрыманых ран гетман памёр. Пахаваны ў Кіеве, у Брацкім манастыры.

На месцы яго пахавання была ўсталяваная пахавальная дошка, на якой было напісана:

Тутъ зложилъ Запорозкій Гетманъ свои кости,
Петръ Конашевичъ, ранный въ войнъ: Для Волности
Отчизны. Кгды нанъ Турцы моцно натирали,
И Постръловъ смертельныхъ килька му задали:
Которыми зраненый, Живота доконалъ,
Въры Богу, и Кролю, и Войску доховалъ.
И умер боронячи Мира ойчистого.
За што узычъ му Творче Неба въчистого:
Якъ Ревнителю Въры Благочестивои:
Въ которой былъ выхованъ зъ молодости своеи.
Року Тисеча шесть сотъ Двадесятъ второго,
Погребенъ въ Монастыри Брацтва Кіевского,
На который Тисячій килка офъровалъ,
А жебы тамъ Науки фундовано жадалъ.

Пахаваны быў Сагайдачны на тэрыторыі Кіева-брацкага манастыра. У 1690—1693 гг. пры рэканструкцыі Багаяўленскай царквы гэтага манастыра магіла гетмана была страчана, а ў 1935 знішчана і сама царква. У цяперашні час на тэрыторыі Кіева-Магілянскай акадэміі рэканструявана умоўная магіла Канашэвіч-Сагайдачнага.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Величко С. В.* Літопис. Т. 1. / Пер. з книжної української мови, вст. стаття, комент. В. О. Шевчука; Відп. ред. О. В. Мишанич.— К.: Дніпро, 1991.; *Літопис*. Т. 2. / Пер. з книжної української мови, комент. В. О. Шевчука; Відп. ред. О. В. Мишанич.— К.: Дніпро, 1991.
* Літопис гадяцького полковника Григорія Грабянки / Переклад із староукраїнської Р. Г. Іванченка — Київ: Товариство «Знання» України, 1992, — 192 сторінки. ISBN 5-7770-0599-3
* *Олександр Рігельман*. «Літописна оповідь про Малу Росію та її народ і козаків узагалі» К. «Либідь» 1994
* *Касіян Сакович*.Вірші на жалісний погреб шляхетного лицаря Петра Конашевича-Сагайдачного
* Історія Русів. Ч. 1.
* *Іов Борецький.* Протестація
* 
* 

Катэгорыя:Гетманы Украіны
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львоўскай вобласці