Фарныя могілкі

**Каталіцкія фарныя могілкі** — даўнія могілкі каталіцкай грамады Гродна, самыя старыя камунальныя могілкі ў Беларусі. Тэрыторыя могілак абмежавана вуліцамі Прыгараднай, Падольнай і 4-м завулкам Падольным. На іншым боку завулка размешчаны Праваслаўныя могілкі.

## Гісторыя 
Уладкаванне могілак «ex urbem» было часткай плана гарадскіх пераўтварэнняў, распачатых у Рэчы Паспалітай яшчэ ў часы караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Паводле рашэння Камісіі Паліцыі Абодвух Народаў Рэчы Паспалітай у 1791 могілкі ва ўсіх буйных гарадскіх асяродках краіны, якія традыцыйна знаходзіліся ля касцёлаў, пераносіліся па-за горад. У выніку гэтага рашэння ў 1792 ля ўсходняга ўскрайку Гродна былі заснаваныя новыя фарныя каталіцкія могілкі.

Першыя пахаванні на фарных могілках адбыліся ў траўні 1792 і да снежня таго ж год там было пахавана ўжо каля 200 чалавек. У пачатку XIX ст. на могліках з’явілася невялікая драўляная капліца памерам 6,5 на 6,5 метраў і вышынёй 3,25 метра. Большасць магіл уяўлялі тады з сябе проста невялікія пагоркі зямлі, каменных ці мураваных помнікаў было няшмат. Сярод іх — тры мураваныя абеліскі на магілах памерлых у 1799—1801 гараджан, якія захаваліся дагэтуль і з’яўляюцца самымі старымі аб’ектамі на могілках.

У цэнтры некропаля ў 1822 годзе на сродкі памерлага ў 1815 годзе Казіміра Студніцкага пабудавана мураваная Капліца ў імя Найсвяцейшага Збавіцеля па праекце гродзенскага губернскага архітэктара Карла Багеміле. З тых жа сродкаў у 1822 годзе былі часткова пабудавана і агароджа з брамай. Пры тым агароджу працягвалі дабудоўваць у 1830—40 гг.

Могілкі пашыраліся ў 1894 і 1903 гадах. Мураваная званіца была дабудавана да капліцы ў 1907 годзе замест драўлянай, якая ўжо ў 1891 ў інвентары была апісаная як аварыйная.

У час Першай сусветнай вайны могілкі заняпалі, злачынцы нішчылі помнікі і выкрадалі металічныя элементы надмагілляў. У міжваенны час неаднаразова рабіліся спробы аднавіць могілкі, у 1923, 1929 і 1931 гадах склікаліся камітэты апекі над пахаваннямі. Разглядалася нават закрыццё могілак і адкрыццё новых на новадалучаных да горада тэрыторыях маёнтка Станіславова.

На могілках ёсць надмагіллі майстроў з Кіева, Варшавы, Вільні, але на асаблівую ўвагу заслугоўваюць надмагільныя помнікі працы таленавітага мясцовага скульптара Баляслава Шышкевіча, які за свае заслугі атрымаў званне ганаровага грамадзяніна Гродна. Каб захаваць могілкі, у 2019 годзе на абласным савеце па пытаннях гіcторыка-культурнай спадчыны ім было вырашана надаць статус комплекснай гісторыка-культурнай каштоўнасці. Статус ахапіў 10 магіл вядомых людзей Гродна і Гродзеншчыны: Элізы Ажэшкі, Станіслава Нагорскага, маці Максіма Багдановіча Марыі Апанасаўны, магілы сем’яў Мураўёвых, Кемарскіх, Шумавых, Шырмаў, Кандратовічаў і шэраг іншых магіл.

У жніўні 2018 года мінчук Андрэй Бурдзянкоў распачаў праект па расчыстцы і адлічбоўванні могілак. Паводле стану на студзень 2024 года у каталог унесена 2014 магіл, у якіх пахаваны 2848 чалавек.

## Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках 
 і яе мужа Станіслава Нагорскага]]
* айцец Міхал Арановіч,
* Эліза Ажэшка (1841—1910) — польская і беларуская пісьменніца, грамадская дзеячка, педагог;
* генерал Францішак Баркоўскі (1803—1871);
* кс. Францішак Грынкевіч (1884—1933) — каталіцкі святар, кіраўнік гродзенскага гуртка беларускай моладзі;
* Вільгельміна Зындрам-Касцялкоўская (1844—1926) — польская пісьменніца;
* Ян Каханоўскі (1894—1942) — выкладчык мужчынскай гімназіі Гродна, стваральнік Гродзенскага заапарка;
* Казімір Крэйбіх — дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт Гродна.
* Юзаф Кунц — заснавальнік гарадзенскага бровара, аўстрыйскі падданы, выпускнік піваварнай школы ў чэскім Плзені. Помнік зроблены ў майстэрні Раманіі Шышкевіч — удавы Баляслава Шышкевіча
* барон 3. Дангел,
* Фларэнціна Лежэ, жонка генерала Мікалая Лежэ. Аўтар — майстар Дэ Векі з Кіева. У помніку праглядаюцца выразныя рысы стылю мадэрн. Помнік зроблены ў майстэрні Віктара дэ Векі з Кіева (майстэрня працавала з 1902 г.).
* Эдвард Лістоўскі (1861—1922) — палітычны дзеяч, першы мэр Гродна ў міжваенны час;
* Канстанцін Максімовіч (1768—1831) — гродзенскі віцэ-губернатар;
* Станіслаў Нагорскі (1826—1896) — гродзенскі юрыст, муж Элізы Ажэшкі;
* Джузэпэ Сака (1735—1798) — архітэктар ВКЛ, прадстаўнік стылю барока і класіцызму;
* Аляксандр Тальгейм (1873—1937) — гродзенскі ўрач, грамадскі дзеяч, старшыня таварыства аматараў мастацтва «Муза»;
* Станіслаў Холснер — падпалкоўнік, камандзір батальёна. Аўтар помніка — Баляслаў Шышкевіч. Якар і ланцуг да яго — сімвал канца жыцця.
* Баляслаў Шышкевіч (1864—1893) — выдатны скульптар, філосаф у скульптуры, які трымаў у Гродне майстэрню па вырабе надмагілляў;
* Якаў Фардон (1808—1888) — архітэктар.
*  (1789-?) — гродзенскі віцэ-губернатар;

Побач з капліцай знаходзіцца квартал, у якім пахавана каталіцкае духавенства, напрыклад, францысканец Мельхіёр Фардон, а таксама манахіні брыгіткі і назарэтанкі, у тым ліку мастачка Марыя Гажыч (у манастве Паўла).

На могілках таксама пахаваны салдаты Польскай рэспублікі, якія загінулі падчас польска-савецкай вайны 1919—1920 гадоў.
## Зноскі 
## Спасылкі 
* Онлайн карта старых гродзенскіх могілак
* «Ад Каложы да Фартоў» 
* Юрый Гардзееў. Рэцэнзія на *Черепица В. Н., Гродненский православный некрополь (С древнейших времён до начала XX века). Гродно, 2001.*.

Катэгорыя:Могілкі паводле алфавіта