open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Генрых II Плантагенет

**Генрых II Плантагенет**, па мянушцы *Кароткі Плашч* (; 5 сакавіка 1133 — 6 ліпеня 1189) — першы англійскі кароль з дынастыі Плантагенетаў.

Каралём стаў пасля доўгай феадальнай смуты (1135—53). У барацьбе за ўмацаванне цэнтаралізаванай феадальнай дзяржавы апіраўся на рыцарства, гарады, вярхі вольнага сялянства, усталяваў мір у дзяржаве і дамогся роспуску баронскіх наёмных атрадаў. Пры ім закладзены асновы англійскай судова-адміністрацыйнай сістэмы, пачалося заваяванне Ірландыі.

**Тытулы**: герцаг Нармандыі (1150—1189), граф Анжуйскі, Турскі і Мэнкскі (1151—1189), герцаг Аквітаніі (1152—1189), кароль Англіі (1154—1189), суверэн Ірландыі (1171—1175).

## Дзеці 
* *У законным шлюбе:*
** **сыны:** Уільям, Генрых, Рычард I, Джэфры II, Іаан I
** **дочкі:** Мацільда, Аліенора, Іаана
* *Ад палюбоўніцы:*
** **сыны:** Джэфры, Уільям, Пітэр

## Гл. таксама 
* Анжуйская дзяржава

Катэгорыя:Каралі англійскія
Катэгорыя:Герцагі нармандскія
Катэгорыя:Графы Анжуйскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя
Катэгорыя:Плантагенеты
Катэгорыя:Адлучаныя ад царквы
Гётыт

{{Мінерал
 |Назва    = 
 |Выява = Goethite3.jpg
 |Подпіс     = Гётыт з Бразіліі
 |Формула     = FeO(OH)
 |Колер        = Адценні карычневага, жоўты
 |Колер рысы  = Жаўтавата-карычневая
 |Бляск       = Алмазны
 |Празрыстасць= Прасвечвае, непразрысты
 |Спайнасць   = Дасканалая па {010}
 |Сінгонія    = Рамбічная (планаксіянальная)
 |Цвёрдасць   = 5 — 5,5
 |Злом       = 
 |Прымесь     = 
 |Шчыльнасць   = 3,3 — 4,3
 |Паказчык пераламлення =
}}

**Гётыт** — мінерал, падкласа гідраксідаў, аксігідраксід жалеза, a-FeOOH. 

Названы ў гонар вялікага нямецкага паэта, філосафа, прыродазнаўца і калекцыянера мінералаў І. В. Гётэ. Сінонім — жалезная руда ігольчастая.

Утрымлівае прымесі марганцу і алюмінію, таксама залішняй адсарбіраванай вады (гідрагётыт). Гётыт разам з гідрагётытам — галоўныя кампаненты ліманіту. Крышталізуецца ў рамбічнай сінганіі, ромба-дыпірамідальны від сіметрыі. Крышталі слупкаватыя, ігольчастыя і іх зросткі. Агрэгаты зямлістыя, радыяльна-прамяневыя, валакністыя. Колер цёмна- ці чырванавата-буры. Бляск алмазны, цьмяны або шаўкавісгы. Цвёрдасць 5—5,5. Шчыльнасць 4— 4,3 г/см³.

Асадкавы або прадукт выветрывання жалезазмяшчальных мінералаў. Каштоўная жалезная руда.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Гётыт у базе webmineral.com 
* Гётыт у базе Каталога Мінералаў 

Катэгорыя:Вокіслы і гідравокіслы (мінералы)
Катэгорыя:Вокіслы (мінералы)
Катэгорыя:Мінералы жалеза
Армін ван Бюрэн

**Армін ван Бюрэн** (; нар. 25 снежня 1976, , Нідэрланды) — нідэрландскі музыкант, дыджэй і музычны прадзюсар, які грае ў стылі транс. Дыджэй № 1 у 2007, 2008, 2009 і 2010 гадах па версіі часопіса DJ Mag. Вядучы ўласнага радыё-шоў A State of Trance (таксама пазначаецца абрэвіятурай ASOT), якое вяшчае па ўсім свеце. Адзін са стваральнікаў найбуйнейшага гуказапісвальнага лэйбла электроннай музыкі Armada Music.

### Асабістае жыццё 
Пачаў ствараць музыку ў 14-гадовым узросце, натхнёны творамі французскага кампазітара электроннай музыкі Жан-Мішэля Жара. Спачатку працаваў дыджэем у клубе «Next», ствараючы сеты, многія з якіх былі працягласцю да 6 гадзін. 18 верасня 2009 года ажаніўся з Эрыкай ван Тыель, з якой да гэтага сустракаўся 9 гадоў. Мае двух дзяцей — Фена (2011), Рэмі (2013).

### Студыйныя альбомы 
* «76» (2003)
* «Shivers» (2005)
* «10 Years» (2006) *(Зборнік лепшых трэкаў і рэміксаў Арміна за 10 гадоў кар’еры)*
* «Imagine» (2008)
* «Imagine: The Remixes» (2009)
* «Mirage» (2010)
* «Mirage: The Remixes» (2011)
* «Mirage: Deluxe Edition» (2011)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Armin van Buuren
* 
* Музычны лэйбл Armada
* Дыскаграфія Арміна ван Бюрэна на Discogs

Катэгорыя:Музыканты Нідэрландаў
Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта
Катэгорыя:Выпускнікі Лейдэнскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Рэміксеры
Андрэеўка (Буда-Кашалёўскі раён)

**Андрэ́еўка** — былая вёска ў Шырокаўскам сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.

Стаяла на рацэ Ліпе (прытоку Сожа). За 25 км на ўсход ад Буда-Кашалёва і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 33 км ад Гомеля. Транспартныя сувязі па прасёлкавай дарозе, затым па шашы Доўск — Гомель.

На поўдні і захадзе меліярацыйныя каналы.

## Гісторыя 
Выяўлены археолагамі курганны магільнік (50 насыпаў, за 1,5 км на паўночны ўсход ад вёскі, на левым беразе ракі Ліпа, ва ўрочышчы Востраў) сведчыць пра засяленне гэтай тэрыторыі з далёкай старажытнасці. Сучасная вёска вядомая з пачатку XX стагоддзя. У 1909 годзе сяліба, 105 дзесяцін зямлі ў Дудіцкай воласці Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні.

У 1926 годзе ў Чачэрскім раёне Гомельскай акругі. У 1930 годзе арганізаваны калгас. Падчас Вялікай Айчыннай вайны акупанты спалілі 21 двор, 13 жыхароў вёскі загінулі на фронце. Уваходзіла ў склад калгаса «Камінтэрн» (цэнтр — вёска Шырокае).

У сувязі з радыяцыйным забруджаннем пасля Чарнобыльскай катастрофы жыхары (29 сем’яў) пераселены ў чыстыя месцы.

Планіроўка складалася з просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад, да якой на поўначы пад прамым вуглом далучаецца кароткая просталінейная вуліца. Забудова двухбаковая, драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Насельніцтва 
* 1909 год — 1 двор, 7 жыхароў.
* 1926 год — 32 двары, 175 жыхароў.
* 1940 год — 45 двароў, 223 жыхара.
* 1980-1990-я — жыхары (29 сем’яў) пераселены.
* 2004 год — жыхароў няма.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0
Аляксандраўка (Шырокаўскі сельсавет)

**Алякса́ндраўка** — пасёлак у Шырокаўскім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.

## Геаграфія 
### Размяшчэнне 
За 23 км на паўднёвы ўсход ад Буда-Кашалёва, 26 км ад Гомеля, 11 км ад чыгуначнай станцыі Лазурная (на лініі Жлобін — Гомель)

### Гідраграфія 
На захадзе меліярацыйны канал.

## Транспартная сетка 
Транспартныя сувязі па прасёлкавай дарозе, затым па шашы Доўск — Гомель.

Планіроўка складаецца з кароткай просталінейнай, мерыдыянальнай вуліцы, забудаванай драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснаваны напачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1926 годзе размяшчалася паштовае аддзяленне. Напачатку 1930-х гадоў жыхары мястэчка ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Камінтэрн» (цэнтр — вёска Шырокае). Да 1966 года пасёлак уваходзіў у склад Акцябрскага сельсавета.

## Насельніцтва 
### Колькасць 
* 2004 год — 11 гаспадарак, 21 жыхар.

### Дынаміка 
* 1926 год — 23 двары, 128 жыхароў.
* 1959 год — 180 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 11 гаспадарак, 21 жыхар.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

## Спасылкі 
Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Шырокаўскі сельсавет
Рэальгар

{{Мінерал
 |Назва    =
 |Выява = Mineraly.sk - realgar.jpg
 |Подпіс     =
 |Формула     = AsS
 |Колер        = Ярка чырвоны, аранжавы, барвовы
 |Колер рысы  = Аранжавая
 |Бляск       = Металічны
 |Празрыстасць= Празрысты, напаўпразрысты
 |Спайнасць   = Сярэдняя па {010}
 |Сінгонія    = Манаклінная
 |Цвёрдасць   = 1,5 — 2
 |Злом       = 
 |Прымесь     = 
 |Шчыльнасць   = 3,56 - 3,59
 |Паказчык пераламлення =
}}
**Рэальга́р** (, ад араб. Рахдж аль гхар, літаральна — пыл пячоры, рудніка) — мінерал класа сульфідаў, па хімічным складзе монасульфід мыш’яку AsS.

Крышталічная структура складаная; пабудавана з асобных малекул As4S4. Іёны серы ўтвараюць квадрат, а мыш’яку — тэтраэдр; цэнтры квадрата і тэтраэдра супадаюць. Крышталізуецца ў монакліннай сінгоніі, утвараючы прызматычныя крышталі. Колер рэальгара ад вогненна-чырвонага да аранжава-жоўтага. Крохкі. Цвёрдасць 1,5—2 па шкале Моаса. Шчыльнасць 3,56—3,59 г/см³.

Радовішчы ў Кыргызстане, ЗША, Італіі, Расіі, Чылі і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Рэальгар у базе webmineral.com 
* Рэальгар у базе catalogmineralov.ru 
* «Сульфід мыш’яку ўтварае тры розныя вадкасці», «Элементы», 16.04.2008
* V. V. Brazhkin, Y. Katayama, M. V. Kondrin, T. Hattori, A. G. Lyapin, H. Saitoh, AsS Melt Under Pressure: One Substance, Three Liquids // Phys. Rev. Lett. 100, 145701 (8 April 2008).

Катэгорыя:Мінералы мыш’яку
Катэгорыя:Сульфіды (мінералы)
Антыманіт

**Антымані́т** (ад  — сурма) або сурмяны блішчак, стыбніт — мінерал хімічнага складу Sb2S3, які змяшчае 71,38 % сурмы, 28,62 % серы (масавыя працэнты), а таксама прымешкі мыш’яку, вісмуту, свінцу, жалеза, медзі, золата і серабра. Антыманіт з’яўляецца асноўным мінералам для атрымання сурмы.

Колер у кавалку і парашку свінцова- ці сталёва-шэры, з сіняй і вясёлкавай пабегласцю. Бляск металічны. Цвёрдасць 2—2,5. Пластычны. Спайнасць дасканалая, паралельна падаўжэнню крышталёў. Злом дробнаракавісты. Сінгонія рамбічная. Шчыльнасць 4,6 г/см³. Непразрысты. Падоўжана-прызматычныя крышталі слупкаватай або ігольчатай формы са штрыхоўкай паралельна падаўжэнню. У іголках гібкі.

Паходжанне нізкатэмпературнае гідратэрмальнае. Радовішчы ў Кыргызстане, Таджыкістане, Казахстане, Грузіі, Расіі і інш.

## Гл. таксама 
* Антыманіты

## Літаратура 
* 
* 
* Антимонит // 
* Антимонит // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 1: А—Л / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 42. — 25 000 экз.

## Спасылкі 
* Антыманіт на Кристаллов. NET 
* Структура сфалерыту 
* Антыманіт у каталогу мінералаў
* Антыманіт (ён жа Stibnite) у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Сульфіды (мінералы)
Катэгорыя:Руды
Катэгорыя:Мінералы сурмы
Родас

**Родас** (, )  — востраў агульнай плошчай 1398 км ², размешчаны на паўднёвым усходзе Грэцыі, у групе астравоў Дадэканес ў Эгейскім моры, за 270 марскіх міляў ад сталіцы Грэцыі горада Афіны. Адміністрацыйным цэнтрам з'яўляецца горад Родас, размешчаны на паўночным усходзе вострава.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Астравы Грэцыі
Катэгорыя:Астравы Эгейскага мора
Катэгорыя:Дадэканес
Родас (горад)

**Родас** (Rhódos) — галоўны горад і порт Дадэканескіх астравоў (ном Дадэканес) у Грэцыі. Размешчаны на востраве Родас, на беразе Эгейскага мора. 55 тыс. жыхароў (2008). Гандлёвы цэнтр. Апрацоўка сельскагаспадарчай прадукцыі. Рыбалоўства.

У Родасе знаходзіўся Калос Радоскі — адно з сямі цудаў свету.

## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Грэцыі
Альберт Вялікі

**Альбе́рт Вялі́кі**, ці **Святы Альберт**, **Альберт Кёльнскі**, **Альберт фон Больштэт** (, каля 1200 — ) — філосаф, тэолаг, навуковец. Выдатны прадстаўнік сярэдневяковай схаластыкі, дамініканец, прызнаны Каталіцкай Царквой Настаўнікам Царквы, настаўнік Фамы Аквінскага.

Нарадзіўся ў сям'і графа фон Больштэта ў Лаўінгене. Дакладная дата нараджэння невядомая, як мяркуюць, нарадзіўся паміж 1193 і 1206 гадамі.

## Біяграфія 
Каля 1212 года паступіў у Падуанскі ўніверсітэт, дзе вывучаў працы Арыстоцеля і Айцоў царквы, а таксама праявіў вялікія здольнасці да прыродазнаўчых навук. У 1223 годзе ўступіў у дамініканскі ордэн, працягваючы заняткі тэалогіяй і навукай. З 1228 па 1254 гады Альберт выкладае ў найбуйнейшых універсітэтах Баварыі і Францыі і знаходзіць славу найвялікшага схаласта Еўропы.
Яшчэ да пачатку выкладання ў Парыжы (1245) адбываецца знаёмства з Фамой Аквінскім, які затым стане адным з любімых вучняў Альберта і будзе суправаджаць яго ў паездках па ўніверсітэтах і шматлікіх падарожжах.

У 1254 годзе прызначаны правінцыялам Дамініканскага ордэна. Дзейнасць Альберта на гэтай пасадзе спрыяла развіццю ордэна ў даручанай яму правінцыі Тэўтонія і росту колькасці братоў.
У 1260 Папа Рымскі Аляксандр IV прызначыў Альберта біскупам Рэгенсбурга, але па заканчэнні двух гадоў Альберт адмовіўся ад біскупскага служэння, якое замінала яго навуковым і тэалагічным заняткам.

Да 1270 годзе Альберт жыў у Рэгенсбургу, потым пераехаў у Кёльн, дзе і жыў да смерці.

Памёр у 1280 годзе ў Кёльне, дзе і пахаваны ў дамініканскай царквы св. Андрэя.

Беатыфікаваны у 1622 годзе, у 1931 годзе Папа Пій XI кананізаваў Альберта. У 1941 годзе быў абвешчаны заступнікам вучоных.

Дзень памяці ў Каталіцкай Царкве — 15 лістапада.

## Літаратура 
* Альберт Вялікі //  С. 272.
* 

## Спасылкі 
* *Фокин А. Р., Усков Н. Ф.* Альберт Великий // Православная энциклопедия. Т. 2. — С. 72—75.
* Святы Альбэрт Вялікі, біскуп і доктар Касцёла
* St. Albertus Magnus. Артыкул на сайце NewAdvent Праверана 12 верасня 2008 г.
* Albert the Great. Артыкул на сайце Stanford Encyclopedia of Philosophy Праверана 12 верасня 2008 г.
* Удзел Цэрквы ў спрэчцы пра перпетуум мобіле. Артыкул на сайце Перпетуум мобіле  Праверана 12 верасня 2008 г.

Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Лацінскія філосафы
Катэгорыя:Філосафы Германіі
Катэгорыя:Філосафы Францыі
Катэгорыя:Філосафы XIII стагоддзя
Катэгорыя:Схаласты
Катэгорыя:Астролагі XIII стагоддзя
Катэгорыя:Алхімікі
Катэгорыя:Дамініканцы
Катэгорыя:Дактары Касцёла
Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XIII стагоддзя
Катэгорыя:Кананізаваныя ў XX стагоддзі
Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта
Катэгорыя:Біскупы Рэгенсбурга
Катэгорыя:Прадракальнікі
Іберызм

**Іберызм** — ідэалагічныя канцэпцыі, задача якой — паглыбленне адносін паміж Іспаніяй і Партугаліяй па ўсіх магчымых кірунках супрацоўніцтва, у любых формах і на любых узроўнях. Дактрына іберызму робіць упор на культурную агульнасць народаў дзвюх краін, на бесперапынны і стабільны на працягу ўсёй гісторыі Іспаніі і ўсёй гісторыі Партугаліі іх узаемны ўплыў. Гэтыя канцэпцыі, прасоўваючы эканамічную і палітычную інтэграцыі, не падвяргаюць сумненню своеасаблівасць кожнай з краін, але адпрэчваюць мэтазгоднасць якіх-небудзь істытуцыянальных абмежаванняў сумеснай дзейнасці суб'ектаў у Іспаніі і ў Партугаліі. 

Іберызм па значнасці для грамадскай думкі XIX стагоддзя і па падабенстве задач можа быць супастаўны з Рысарджымента і аб'яднаннем Германіі.

## Спасылкі 
* Газета «Публіку»: *Партугалія і Іспанія "маюць агульны лёс" — сказаў Эдуарду Ларэнсу*  

Катэгорыя:Паннацыяналізм
Катэгорыя:Культура Іспаніі
Катэгорыя:Культура Партугаліі
Таз (рака)

**Таз** — рака на поўначы Заходняй Сібіры, у Ямала-Ненецкай аўтаномнай акрузе Расіі.

## Геаграфія 
Даўжыня — 1401 км, плошча басейна 150 000 км². Бярэ пачатак на сібірскіх увалах, упадае ў Тазаўскую губу Карскага мора некалькімі рукавамі. Цячэ сярод балот па паўночна-ўсходняй частцы Заходне-Сібірскай раўніны.

Катэгорыя:Рэкі Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі
Катэгорыя:Басейн Карскага мора
Обская губа

**Обская губа** — заліў у Расіі, самы буйны заліў Карскага мора, эстуарый ракі Об, размешчаны паміж паўастравамі Гыданскі і Ямал. 

Даўжыня заліва 750), шырыня ад 30 да 90 км, глыбіня да 25 м. Вызваляецца ад лёду, акрамя паўднёвай часткі, у ліпені і пакрываецца лёдам у кастрычніку. Ва ўсходняй частцы заліва ад яго адгаліноўваецца Тазаўская губа, у якую ўпадае рака Таз.

На заходнім беразе Обскай губы сяло Новы Порт.

## Літаратура 
* 
* География. Современная иллюстрированная энциклопедия / Под редакцией проф. А. П. Горкина. — М.: Росмэн, 2006.

## Спасылкі 
* РБО на создание рыбоохранной заповедной зоны  // Федеральное государственное бюджетное научное учреждение Государственный научно-производственный центр рыбного хозяйства (ФГБНУ Госрыбцентр)
* Обская губа // Мегаэнциклопедии Кирилла и Мефодия

Катэгорыя:Залівы Карскага мора
Катэгорыя:Залівы Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі
Катэгорыя:Об
Родас (значэнні)

**Родас**: 
* Востраў Родас, грэчаскі востраў ля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа Малой Азіі
* Горад Родас, галоўны горад аднайменнага вострава
Паўночны алень

**Паўночны алень** (у Паўночнай Амерыцы — **карыбу**, лац. *Rangifer tarandus*) — парнакапытнае млекакормячае сямейства аленевых, адзіны прадстаўнік роду Паўночныя алені (Rangifer).

Жыве ў паўночнай частцы Еўразіі і Паўночнай Амерыкі. Харчуецца травой і лішайнікамі, а таксама дробнымі млекакормячымі і птушкамі.

Паўночны алень у далёкім мінулым даў магчымасць чалавеку асвоіць Поўнач, у цяперашні час застаецца найважнейшым біялагічным рэсурсам для больш за дваццаці народаў Еўразіі і Паўночнай Амерыкі. Аб’ект палявання (з мэтай здабычы мяса і шкуры). У выніку прыручэння і адамашнення паўночнага аленя ўзнікла паўночнае аленяводства, гэта значыць развядзенне паўночных аленяў для атрымання мяса, шкур, малака і выкарыстання ў якасці ездавога і ўючнага транспарту.

## Зноскі 
## Спасылкі 

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Аленевыя
Ямал

**Ямал** — паўвостраў на поўначы Заходняй Сібіры, на тэрыторыі Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі Расіі. Даўжыня паўвострава 700 км, шырыня да 240 км. Абмываецца Карскім морам.

Ландшафты паўвострава прадстаўлены тундрай, на поўдні — лесатундравыя ўчасткі. Шмат азёр.

Паўвостраў слаба засвоены чалавекам. Вядзецца аленегадоўля, рыбалоўства. Спрадвечныя насельнікаі гэтай зямлі — ненцы і ханты. Многія з іх і сёння жывуць, як продкі — качуюць па тундры з аленямі.

На паўвостраве знаходзяцца найбуйнейшыя запасы прыроднага газу. У пасёлку Сабета, што на беразе Карскага мора, за семсот кіламетраў на поўнач ад Палярнага круга пабудавана буйное прадпрыемства па вырабе звадкаванага газу.

## Спасылкі 
* Артыкул у ВСЭ  
* Цяпло не па Цэльсію — zviazda.by

Катэгорыя:Паўвостравы Ямала-Ненецкай аўтаномнай акругі
Зязюлевыя

**Зязюлевыя**, або **зязюлі** (*Cuculidae*) — сямейства птушак з атрада зязюлепадобных, блізкіх да вераб'інападобных. 

Стройнага целаскладу птушкi з крыху загнутай уніз дзюбай і доўгім хвастом, які акругла або прыступкава заканчваецца; палёт ціхі. Голас гучны. У некаторых відаў гнездавы паразітызм. Пальцы накіраваныя па два ўперад і назад. Дымарфізм адсутнічае або слаба выразны. Пералётныя птушкі. Адрозніваецца 139 відаў. Самы вядомы прадстаўнік сямейства — звычайная зязюля.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. 

Катэгорыя:Зязюлепадобныя
Катэгорыя:Сямействы птушак
Выдра

**Выдра**, або **звычайная выдра**, або **парэшня** (*Lutra lutra*) — від драпежных млекакормячых сямейства куніцавых, які вядзе паўводны спосаб жыцця; адзін з трох відаў роду выдр (Lutra).

## Апісанне 
Выдра — даволі буйны звер з выцягнутым, гнуткім целам абцякальнай формы. Даўжыня цела — 55-95 см, хваста — 26-55 см, маса — 6-10 кг. Тулава гнуткае, мускулістае, лапы кароткія, пальцы злучаны перапонкамі. Хвост мускулісты, непухнаты.

Афарбоўка поўсці: зверху цёмна-бурая, бліскучая, знізу светлая, серабрыстая. Асцёвыя валасы грубыя, але апушша вельмі густое і пяшчотнае. Будова яе цела прыстасаваная для плавання пад вадой: плоская галава, кароткія лапы, доўгі хвост і гідрафобная поўсць.

## Пашырэнне 
Пашырана ў Еўропе, Азіі, Паўночна-Заходняй Афрыцы. На Беларусі трапляецца па ўсёй тэрыторыі, найбольш у паўночных і цэнтральных зонах; нешматлікая.

Сустракаюцца на захламленых рэках з абрывістымі берагамі, незамярзаючымі ямамі і перакатамі, каля старыц, па азёрах з густой расліннасцю па берагах, буйных каналах і ў іншых мясцінах, багатых рыбай.

## Асаблівасці біялогіі 
Тэрытарыяльны від, межы сваіх участкаў рэгулярна маркіруе. Селіцца ў норах або іншых укрытых сховішчах. Актыўная пераважна ноччу. Добра плавае і нырае. Корміцца пераважна рыбай, зрэдку ракамі, вадзянымі пацукамі, жабамі.

Жыве да 11 гадоў. Палавой спеласці самкі дасягаюць на дргім, самцы — на трэцім-чацвёртым годзе жыцця. Цяжарнасць 61—63 сутак, дзіцяняты (2—5) нараджаюцца найчасцей у красавіку — чэрвені. Малыя кормяцца малаком самкі да 2,5 месяцаў, плаваць яны пачынаюць у двухмесячным узросце. На працягу 8—10 месяцаў трымаюцца разам з самкай, якая яшчэ падкормлівае дзіцянят.

## Промысел 
Аб’ект промыслу дзеля цёплага і прыгожага футра.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Куніцавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Аляксандраўка (Рагінскі сельсавет)

**Алякса́ндраўка** — вёска ў Рагінскім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.

За 27 км на поўнач ад Буда-Кашалёва і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 73 км ад Гомеля. Транспартныя сувязі па прасёлкавай дарозе, затым па шашы Доўск — Гомель.

Планіроўка складаецца з двух кароткіх, паралельных шыротных вуліц, забудаваных драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Заснавана напачатку XX стагоддзя. У 1909 годзе — фальварак, у Мяркулавіцкай воласці Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні.

У 1920-я гады ішло актыўнае засяленне былых памешчыцкіх зямель перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1925 годзе ў Прыбарскім сельсавеце Гарадзецкага раёна Бабруйскай акругі. У 1930 годзе жыхары вёскі ўступілі ў калгас. 

Вёска ў Мікалаеўскім сельсавете Буда-Кашалёўскага раёна, у саўгасе «Чачора».

## Насельніцтва 
* 1909 год — 1 двор, 5 жыхароў.
* 1925 год — 18 двароў.
* 1959 год — 152 жыхара (паводле перапісу).
* 2004 год — 13 гаспадарак, 22 жыхара.

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна
Катэгорыя:Рагінскі сельсавет
Deutsche Bahn

**Deutsche Bahn AG** (*Deutsche Bahn Holding*; скарочана *DB AG* ці проста *DB*) — германская кампанія, асноўны чыгуначны аператар.

Юрыдычна з’яўляецца суб’ектам публічна-прававой уласнасці () — акцыянернай кампаніяй са 100 % дзяржаўным удзелам. Міністр транспарту Германіі Вольфганг Тыфензэе 24 ліпеня 2007 года абвясціў пра тое, што падчас IPO кампаніі, якая пройдзе ў 2008 годзе, 20-25 % акцый кампаніі будзе прададзена прыватным фундатарам. Аднак гэтыя планы не ажыццявіліся з-за пачатку сусветнага фінансавага крызісу.

Выкарыстоўвае саманазва *Die Bahn*, якая абазначае «шлях», «дарога» і з’яўляецца ў гэтым выпадку сінонімам тэрміна «чыгунка».

Штаб-кватэра кампаніі знаходзіцца ў будынку BahnTower у Берліне.

У снежні 2010 года зацверджана новая нумарацыя ўчасткаў чыгунак ФРГ.

## Паказчыкі дзейнасці 
Deutsche Bahn у 2006 годзе перавезла 1,85 млрд пасажыраў, 307,6 млн т грузаў. Выручка за 2006 год — 30 млрд еўра, чысты прыбытак — 1,7 млрд еўра.

## Гл. таксама 
* Рэйхсбан
* Чыгункі краін свету
* Спіс лакаматыўных дэпо Германіі
* Deutsche Bundesbahn (нумарацыя лакаматываў аналагічная DB AG)

## Спасылкі 
* Карпаратыўны сайт кампаніі
* Сайт Deutsche Bahn для кліентаў
* Нямецкія чыгункі страцяць манаполію на міжгароднае паведамленне  Рэпартаж Deutsche Welle

Катэгорыя:Чыгуначныя кампаніі Германіі
Катэгорыя:Чыгуначны транспарт Германіі
Каліфарнійская зязюля-падарожніца

**Каліфарнійская зязюля-падарожніца** (*Geococcyx californianus*), або **Зязюля бегаючая**, вядомая таксама пад назвамі вялікая **зязюля-падарожніца** або **дарожны бягун** — паўночнаамерыканская даўганогая птушка з сямейства зязюлевых (Cuculidae). Жыве ў пустынях і паўпустынях у Арыдаамерыцы.

Катэгорыя:Зязюлепадобныя
Лемінгі

**Лемінгі** — млекакормячыя жывёлы, адносяцца да атрада грызуноў падсямейства палёўкавых (Arvicolinae) сямейства хамяковых (Cricetidae). На Беларусі вядомы з геалагічных адкладаў плейстацэну.

## Знешні выгляд 
Ва ўсіх лемінгаў шчыльны целасклад, куртатыя ногі і хвост, маленькія, схаваныя ў поўсці вушы. Даўжыня цела 10-15 см, хваста — да 2 см, маса — 20-70 г. Афарбоўка аднакаляровая, шаравата-бурая або пярэстая. У некаторых лемінгаў зімой поўсць моцна святлее або бялее, а кіпцюры на пярэдніх лапках разрастаюцца, набываючы форму капыталастаў.

Катэгорыя:Хамяковыя
Куніцы

**Куніцы** (*Martes*) — род драпежных млекакормячых з сямейства . На Беларусі 2 віды: **куніца каменная** (народная назва: *беладушка*) і **куніца лясная** (народная назва: *жаўтадушка*).

## Знешні выгляд 
Куніцы — сярэдняга росту драпежнікі, з куцаватымі пяціпальцымі лапамі, узброеныя вострымі маленькімі ўцяжнымі кіпцюрамі, вострай пысай, кароткімі вушамі, доўгім стройным целам і пакрытым доўгімі валасамі хвастом, які дасягае паловы даўжыні цела; карэнных зубоў 5/6 (pm 4/4 m 1/2).

Катэгорыя:Куніцавыя
Кактусавыя

**Кактусы**, таксама **Кактусавыя** (*Cactaceae*) — сямейства шматгадовых сукулентных раслін з парадку гваздзікакветныя.

## Апісанне 
Шматгадовыя травяністыя, кустовыя, радзей дрэвападобныя формы ўвышыню ад 2-5 см да 10-12 м. Сцяблы сакавітыя, зялёныя (выконваюць функцыі фотасінтэзу і транспірацыі), калонападобныя, шарападобныя ці, іншы раз, сплюшчаныя і раздзеленыя на членікі (), большай часткай пакрытыя калючкамі. На сцяблах маюцца рэбры ці сасочкі — відазмененыя асновы лістоў. Лісты ў большасці кактусавых адсутнічаюць, у некаторых рэдукаваны да вельмі дробных, шылападобных утварэнняў (апунцыя) ці лусак (); развітыя лісты ёсць толькі ў . Для кактусавых характэрны так званыя арэолы — відазмененыя пазушныя пупышкі, якія нясуць калючкі і валаскі. Калючкі маюць ліставое паходжанне і гамалагічныя пупышкавым лускам.

Кветкі адзіночныя, рэдка ў верхавінных суквеццях (), часта буйныя і ярка афарбаваныя. Калякветнік не дыферэнцыраваны на чашалісцікі і пялёсткі. Тычынкі шматлікія (напрыклад, у карнегіі да 3500); гінецэй з 3 ці многіх пладалісцікаў; размяшчаюцца на гіпантыі; плады ягадападобныя, сакавітыя, у многіх відаў ядомыя. Многія кактусавыя цвітуць позна ўвечары ці ноччу. Апыляюцца насякомымі, птушкамі (у тым ліку калібры), рэдка кажанамі. Для  вядома клейстагамія.

## Класіфікацыя 
Падзяляецца на чатыры падсямействы. Налічваецца каля 3000 відаў.

## Пашырэнне 
Лічыцца, што кактусы вылучыліся эвалюцыйна каля 30-40 млн гадоў таму, калі Паўднёвая Амерыка і Афрыка былі ўжо значна разнесеныя адзін ад адной тэктанічнымі працэсамі, але Паўночная Амерыка яшчэ не была злучаная з Паўднёвай. Хоць выкапнёвых рэштак кактусаў на сённяшні дзень не знойдзена, лічыцца, што ўзніклі яны ў Паўднёвай Амерыцы і адносна нядаўна — 5-10 мільёнаў гадоў таму — распаўсюдзіліся на паўночны кантынент.

Растуць ў саванах, трапічных і субтрапічных, большай часткай горных абласцях (да 4500 м над узроўнем мора), у пустынях Амерыкі. Эпіфітныя кактусавыя растуць у трапічных лясах Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыкі.  сустракаецца ў трапічнай Афрыцы, на астравах Мадагаскар, Шры-Ланка, Маскарэнскіх (верагодна, занесены). Некаторыя кактусавыя, галоўным чынам , натуралізаваліся ў Аўстраліі, Індыі, краінах Міжземнамор’я.

## Выкарыстанне 
Кактусавыя на іх радзіме выкарыстоўваюцца ў ежу (плады і мякаць сцёблаў), як паліва, як лёгкі будаўнічы матэрыял, для медыцынскіх мэт (, ). Кактусавыя — таксама дэкаратыўныя, аранжарэйныя і пакаёвыя расліны. Выведзеныя бескалючкавыя формы выкарыстоўваюцца як кармавыя расліны.

## Гл. таксама 
* Cephalocereus
* Мамілярыя
* Эхінакактус

## Літаратура 
* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6


Катэгорыя:Сямействы раслін
Лясная куніца

**Лясная куніца**, **жаўтадушка**, **куніца**, **куна** (*Martes martes*) — від млекакормячых з сямейства .

## Апісанне 
Даўжыня цела 45—53, хваста 22—28 см, маса 1,6—1,8 кг. Зімовая поўсць мяккая, пушыстая, на спіне і баках буравата-палевая, на горле пляма ад вохрыста-жоўтага да светла-аранжавага колеру.

## Арэал і экалогія 
Жыве ў Еўропе і заходніх частках Азіі, галоўным чынам у старых яловых, ялова-шыракалістых і дубова-грабовых лясах, у алешніках. У адрозненне ад сваёй сваячкі , лясная куніца пазбягае людскіх паселішчаў.

## Размнажэнне 
Гнёзды (найчасцей у дуплах) мае толькі ў перыяд дзетанараджэння. Корміцца мышападобнымі грызунамі, вавёркамі, птушкамі. Гон у ліпені—жніўні. Да 6 дзіцянят нараджаецца ў красавіку—маі наступнага года.

## Значэнне 
Каштоўны прамысловы звярок (здабыча дзеля шкурак). У мінулым звычайны звер беларускіх лясоў, важны аб'ект палявання, абмену і гандлю; у XIX ст. колькасць значна паменшала і прадаўжала скарачацца.

## Літаратура 
* Лясная куніца // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

Катэгорыя:Куніцавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Андатра

**Андатра**, або **Мускусны пацук** (*Ondatra zibethicus*) — млекакормячае падсямейства палёвак атрада грызуноў; адзіны від роду андатраў.

## Апісанне 
Даўжыня цела да 40 см, хваста да 35 см, маса да 2 кг. Поўсць густая, шаўкавістая, ад светла-карычневай да чорнай. Хвост з бакоў пляскаты, укрыты рагавымі лускавінкамі. У самцоў у перыяд гону похвенныя залозы выдзяляюць сакрэт з мускусам.

## Распаўсюджанне 
Радзіма гэтага грызуна — Паўночная Амерыка. У Заходнюю Еўропу людзі ўпершыню завезлі андатру ў 1905 годзе дзеля акліматызацыі, таму што футра ў гэтага звярка вельмі трывалае і прыгожае. Акліматызацыя прайшла паспяхова, андатры паступова рассяліліся па ўсёй Еўропе. На тэрыторыю Беларусі першыя звяркі праніклі з Польшчы, але потым іх ужо спецыялына пачалі рассяляць.

## Біялагічныя асаблівасці 
Андатра вядзе паўводны спосаб жыцця. Яна добра плавае і нырае.

Корміцца ў асноўным раслінамі. У «меню» андатры ўваходзіць і жывёльная ежа: у першую чаргу малюскі, але яна можа паляваць і на ракаў. 3 расліннай ежы аддае перавагу маладым сакавітым сцяблінам, лісцю і карэнню водных і каляводных раслін. Харчуецца андатра на строга вызначаных і пастаянных пляцоўках, так званых сталоўках. Зімой таксама даволі актыўная: робіць прадушыны ў лёдзе, хады пад снегам.

Жывуць андатры ў прыбярэжных норах альбо хатках з трыснягу, асакі, у старыцах, невялікіх з павольным цячэннем рэчках, каналах, азёрах, сажалках, багатых воднай і прыбярэжнай расліннасцю. Уваход у жытло абавязкова знаходзіцца пад вадой, што павялічвае бяспеку звяркоў. Сярод ворагаў андатры — воўк, ліс, янотападобны сабака, выдра, балотны лунь.

У звяркоў вялікая пладавітасць. Адна самка нараджае да 10 дзіцянят, якія даволі хутка растуць, а за сезон самка андатры можа даць да трох вывадкаў.

Са з’яўленнем на беларускіх вадаёмах андатры канчаткова знікла хахуля. Андатра на хахулю не палюе, але, жывучы з ёй прыкладна ў адных і тых жа месцах, складае апошняй канкурэнцыю (хахуля ж значна драбнейшая і слабейшая за андатру).

## Літаратура 
* *Аўласенка Г.* Казкі дзядулі Дняпра. Мн., 2012.

Катэгорыя:Палёўкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1766 годзе
Шэры пацук

**Шэры пацук**, або **Свірнавы пацук** (*Rattus norvegicus*) — млекакормячае роду пацукоў атрада грызуноў. Сінантропны, касмапалітны від.

## Назва 
Навуковая назва Rattus norvegicus, нарвежскі пацук, з’яўляецца памылковай. Яе даў англійскі натураліст Джон Беркенхаўт (John Berkenhout, 1769), які палічыў, што пацукі трапілі ў Англію на нарвежскіх караблях у 1728 годзе, хоць на справе ў той час у Нарвегіі шэрых пацукоў яшчэ не было, і мігравалі яны, хутчэй за ўсё, з Даніі.

На Беларусі сустракаецца народная назва *пасюк*.

## Апісанне 
Даўжыня цела да 20 см, хваста да 22 см, маса да 500 г. Поўсць густая, на спіне ад рудавата-бурай да цёмнай вохрыста-бурай, бруха і грудзі светла-шэрыя ці белыя. Тулава шчыльнае, морда тупая, шырокая, вочы буйныя. Адагнутая вушная ракавіна не дасягае вока.

## Пашырэнне 
Пашыраны па ўсім зямным шары акрамя палярных абласцей і пустынь. Сінантропны від. На Беларусі звычайны, найбольшая колькасць на Палессі. Жыве пераважна ў пабудовах, улетку — на агародах, у садах, зарасніках пустазелля і інш.

## Асаблівасці біялогіі 
Корм жывёльны і раслінны (збожжа, гародніна, бульба і інш.).

Размнажаецца ўвесь год. Дае 2-3 прыплоды па 8-10 пацучанят. Цяжарнасць 21-22 сутак, полавая спеласць у 3 месяцы.

Псуе і засмечвае харчовыя прадукты, прамысловыя тавары, скуру, кнігі, абутак, вопратку, мэблю і інш. Нападае на дробных грызуноў, птушак, жаб, малюскаў.

Пераносчык хвароб чалавека і жывёл.

## Літаратура 
* *Фядосаў А.* Пацук шэры // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш — Мн.: БелСЭ, 1985. С. 154.

Катэгорыя:Пацукі
Катэгорыя:Сінантропныя віды
Хамяковыя

**Хамяко́выя** () — сямейства грызуноў, якое ўваходзіць у склад падатрада мышападобных.

## Агульнае апісанне 
Даўжыня цела хамякоў складае ад 5 (карлікавыя хамячкі) да 36 см (андатра), хваста ад 0,7 да 33 см.

## Сістэматыка 
* Падсямейства Палёўкі (*Arvicolinae*)
* Падсямейства Хамякі (*Cricetinae*)
* Падсямейства Neotominae
* Падсямейства Sigmodontinae
* Падсямейства Tylomyinae

## Утрыманне ў няволі 
Хамячкоў часта трымаюць у жывых кутках (найбольш пашыраны сірыйскі). Яны добра прыручаюцца і размнажаюцца ў няволі. Выведзены звяркі з рознай афарбоўкай (белыя, ружовыя, пясчана-жоўтыя, плямістыя, чорныя і інш.) і з розным валасяным покрывам.

Хамячкі вельмі рухавыя, мітуслівыя, паводзяць сябе абсалютна незалежна. На чалавека яны звяртаюць увагу толькі тады, калі ў яго руках ёсць ласунак. У цэлым характар хамячкоў даволі міралюбны і дабрадушны, але калі занадта назойліва іх турбаваць, яны могуць і пастаяць за сябе — імгненна ўкусяць за палец.

Трымаюць хамячкоў у спецыяльных тэрарыумах з дробнаячэістай металічнай сеткі і шкла, у клетках ці звычайных акварыумах. Кардонныя ці нават фанерныя скрынкі звярок даволі лёгка прагрызае. Там, куды пасялілі хамячка, павінна быць паілка і хатка памерам 15x15x15 см з бакавым уваходам. Калі дазваляюць памеры, можна паставіць яшчэ і кола, у якім хамячкі з задавальненнем бегаюць.

Кормяць хамячкоў розным зернем, насеннем сланечніку, кукурузы, белым (радзей чорным) хлебам, кашамі, сырой і варанай агароднінай, тварагом, вараным яйцом, малаком, разнастайнай зелянінай. У корм неабходна дабаўляць (асабліва ў перыяд размнажэння і выкормлівання маладняку) рыбін тлушч, дрожджы, касцявую муку і кухонную соль.

Размнажаюцца хамячкі вельмі хутка: за год яны могуць прыносіць некалькі прыплодаў па 4—16 дзіцянят у кожным. Цяжарнасць працягваецца 17—19 сутак. Дзіцяняты нараджаюцца сляпыя, голыя, бездапаможныя, але растуць вельмі хутка і на 11—14-я суткі пачынаюць самастойна есці, а да двухмесячнага ўзросту дасягаюць палавой спеласці. Самцоў у гэты перыяд трымаюць асобна, таму што яны могуць загрызці і з'есці дзіцянят, што з'явіліся на свет. Дарэчы, у іх выкормліванні і выхаванні яны таксама не ўдзельнічаюць. Жывуць хамячкі да трох гадоў, зрэдку крыху больш.

Жыллё звяркоў трэба пастаянна прыбіраць, а прыпасы, створаныя хамячком у гняздзе, пастаянна «рэвізаваць». Трымаць хамячкоў у хаце ў вялікай колькасці не варта: ад іх ідзе даволі моцны непрыемны пах. Купаць хамячкоў нельга.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.


Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Расамаха

**Расама́ха** (*Gulo gulo*) — драпежнае млекакормячае сямейства куніцавых. Адзіны прадстаўнік роду *Gulo*.

## Назва 
*Gulo* ў перакладзе з лацінскай — «абжора».

## Апісанне 
Даўжыня цела да 105 см, хваста да 23 см, маса да 32 кг. Поўсць грубая, доўгая, рыжа- ці карычнева-бурая. Ад асновы хваста па баках цела шырокая рыжаватая ці жоўтая паласа. На лбе, шыі, грудэях белаватыя плямы. Ногі кароткія, масіўныя, хвост кудлаты. Мае каля хваста парныя спецыфічныя скурныя залозы, сакрэт якіх выпырсквае на адлегласць да 3 м.

## Пашырэнне 
Пашырана ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы. Выдзяляюць 6 падвідаў.

Жыве ў тайзе, лесатундры, трапляецца ў тундры. У XVII—XIX стагоддзях адзначаліся заходы расамахі ў лясную зону Еўропы (Беларусь, Украіна, Польшча) і лесастэпавую зону Заходняй Сібіры. З сярэдзіны XIX стагоддзя на тэрыторыі Беларусі не рэгістравалася.

## Асаблівасці біялогіі 
Драпежнік. У межах усяго арэалу вядзе адзіночны вандроўны спосаб жыцця. Індывідуальныя ўчасткі займаюць плошчу 1,5—2,0 тыс. км². Аснову харчавання складае падаль, у прыватнасці астаткі здабычы ваўкоў і мядзведзяў — ласі, алені і інш., радзей нападае на капытных звяроў самастойна, ды і то на хворых, параненых або маладых жывёл; частку здабычы хавае ў запас.

Нараджае 2—3 (зрэдку да 5) дэіцянят двойчы эа год. Гон расцянуты з красавіка да кастрычніка. Цяжарнасць 8—10 месяцаў.

## Промысел 
Аб’ект палявання.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Куніцавыя
Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Сысуны Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Дзічына
Каменная куніца

**Каменная куніца**, або **беладушка** (*Martes foina*) — драпежнае млекакормячае з сямейства куніцавых (*Mustelidae*).

## Апісанне 
Даўжыня цела 42—53, хваста 24— 34 см. Поўсць ад светла-карычневай да цёмна-каштанавай, на горле белая пляма.
 (1991 год)]]
Дае каштоўнае футра.

## Пашырэнне 
Селіцца на адкрытых тэрыторыях, паблізу жылля чалавека, у разбураных будынках, у дрывах, кучах камення, на гарышчах. З’яўляецца найбольш распаўсюджанай куніцай у Еўропе і адзіным відам куніц, які не баіцца жыць паблізу людскіх паселішчаў. На Беларусі вельмі рэдкая, спарадычна трапляецца пераважна на поўдні і паўднёвым захадзе.

## Асаблівасці біялогіі 
Асноўны корм — мышападобныя грызуны, птушкі. 

Гон у ліпені, дзіцяняты (2—7) нараджаюцца ў сакавіку—красавіку.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Каменная куніца // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

Катэгорыя:Куніцавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1777 годзе
Катэгорыя:Сысуны Еўразіі
Алені

**Алені**, альбо **Аленевыя** (*Cervidae*) — сямейства парнакапытных, скаладаецца з 51 сучаснага віду. Распаўсюджаны ў Еўразіі, Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы, а таксама завезены чалавекам у Аўстралію і Новую Зеландыю.

Да сямейства аленяў адносяць аленя высакароднага, аленя паўночнага, аленя плямістага, казулю, лань, лася.

» — скульптура, узрост якой налічвае каля 13 тысяч гадоў]]

Памеры аленевых вагаюцца паміж памерамі зайца (пуду) і каня (лось). Характэрны разгалінаваныя рогі, якія ёсць толькі ў самцоў. Выключэнні алень вадзяны, у якога няма рагоў наогул, і алень паўночны, у якога рогі ёсць у абодвух палоў. Рогі штогод скідаюцца і вырастаюць зноў.


Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Этэльрэд Неразумны

**Этэльрэд Неразумны** (, 968 — 23 красавіка 1016) —- кароль Англіі 978—-1013 і 1014—-1016, прадстаўнік Уэсекскай дынастыі. Сын Эдгара і Эдзьфрыды. Быў абвешчаны каралём Англіі пасля забойства свайго зводнага брата Эдуарда.

## Часы панавання 
Кіраванне Этэльрэда было адзначана вялікай колькасцю сутычак з вікінгамі. У дзень святога Брайса 13 лістапада 1002 года па загаду Этэльрэда адбыўся гвалт датчанаў, што жылі ў Англіі. Гэта прывяло да нападу з боку Свена Вілабародага, які ў перыяд з 1003 па 1007 гады здзейсніў некалькі набегаў. У 1007 годзе Свен атрымаў адступныя і напады скончыліся да 1013 года, калі дацкі конунг захапіў анлійскі прастол. Этэльрэд збег у Нармандыю, аднак неўзабаве ў 1014 годзе Свен сканаў, і Вітэнагемот зноў абраў Этэльрэда на каралеўскую пасаду. Але дацкі флот абвясціў каралём Кнуда, сына Свена, з-за чаго пачалася вайна, падчас якой памёр і Этэльрэд.

## Спадчыннікі 
У Этэльрэда было не менш за шаснаццаць дзяцей ад двух шлюбаў. Першая жонка, Эльфгіфу, памерла ў 1002 годзе. Сын ад гэтага шлюбу, Эдмунд, атрымаў трон у спадчыну. Другі шлюб адбыўся ў 1002 годзе, Этэльрэд ажаніўся з Эмай Нармандскай. У 1042 годзе, сын Эмы, Эдуард Спаведнік, таксама быў абраны каралём Англіі. Вільгельм I Заваёўнік, унучаты пляменнік Эмы і кузен Эдварда, выкарыстаў гэтае сваяцтва як абгрунтаванне прэтэнзій на англійскую карону.

## Мянушка 
У сучаснай англійскай мове *Unready* азначае «негатовы». Аднак сама мянушка ўпершыню была зафіксавана ў 1180 годзе ў форме *Unræd*, што на старажытнаанглійскай мове азначае «той, хто не атрымаў парады». Улічваючы, што імя *Æþelræd* азначае «добрая парада», «слушная парада», то яно ў спалучэнні з такой мянушкай было проста гульнёй слоў.

## Продкі 
## Спасылкі 
* Англа-саксонская хроніка. 920—1014 гады 
* Старонка на anglo-saxons.net 
* Рыжоў К.: Усе манархі свету. Заходняя Еўропа 

Катэгорыя:Каралі англійскія
Катэгорыя:Уэсекская дынастыя
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Катэгорыя:Асобы на манетах
Катэгорыя:Памерлі ў Лондане
Тулава

thumb|RIGHT|Тулава мужчыны
**Тулава** ( — ствол) — цэнтральная ў анатамічных адносінах частка цела ў жывёл, якая не ўключае галаву, шыю, канечнасці і хвост. Торсам завецца частка тулава, размешчаная ніжэй жывата, які адносіцца да часткі цела «тулава», вышэй за пояс.

## Часці 
Тулава падзяляецца на чатыры часткі:
* Грудная клетка (Thorax).
* Жывот (Abdomen).
* Спіна (Dorsum).
* Таз (Pelvis).

Асобныя часткі падзяляюцца далей на рэгіёны (Regiones pectoris, Regiones abdominis, Regiones dorsi і Regiones pelvis).

Найбольш вузкай часткай тулава з'яўляецца *талія*.

## Гл. таксама 
* Галава

Катэгорыя:Анатомія жывёл
Катэгорыя:Анатомія чалавека
Адэліза Лувенская

**Адэліза Лувенская** (часам **Адэль** або **Адэлаіда Лёвенская**; ; ; 1103 — 23 красавіка 1151) — другая жонка англійскага караля Генрыха I.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Англанармандская манархія
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XII стагоддзя
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Англіі
Эдмунд I

**Эдмунд I** (, 921 — 26 мая 946) — кароль Англіі з Уэсекскай дынастыі, які ўладарыў у 939—946 гадах. Таксама знакаміты пад імем **Эдмунд Цудоўны** (). Старэйшы сын караля Эдуарда Старэйшага і яго трэцяй жонкі Эгвіны.

У 937 годзе разам са сваім зводным братам Этэльстанам змагаўся з нарвежцамі ў бойцы каля Брунанбургу. Пасля смерці Этэльстана 27 кастрычніка 939 года стаў каралём, бо брат не меў дзяцей.

Адразу пасля каранавання з’явілася небяспека з боку Олафа III, сына Гутфрыда, які ўладарыў у Дубліне. Олаф варваўся ў Нартумбрыю і пры падтрымцы епіскапа Ёрка Вульфстана, акупаваў тэрыторыю пяці гарадоў — Дэрбі, Лінкальна, Нотынгема, Стэмфарда і Лестэра, некалькі складаўшых важную частку Данелага. Эдмунду атрымалася вярнуць землі толькі праз тры гады.

У 945 годзе Эдмунд падпарадкаваў Камберлэнд, але саступіў яго каралю Шатландыі Малькаму I ў абмен на сяброўскае пагадненне аб вайсковай узаемападтрымцы на вадзе і на зямлі.

На працягу ўсяго перыяду ўладарання моцны уплыў на Эдмунда аказваў абат Данстан, якога кароль зрабіў абатам Гластанберы. Абат меў пры двары амаль што неабмежаваную ўладу і практычна цалкам вызначаў палітыку манарха.

Напачатку 946 году Эдмунд адправіў паслоў у Францыю, каб дамовіцца аб дапамозе змяшчонага караля Людовіка Заморскага, якога выхаваў Эдмунд. Але завяршыць гэта ён не паспеў.

26 мая 946 года Эдмунд быў забіты падчас святкавання дня святога Аўгусціна. Быў пахаваны ў абацтве Гластанберы. Трон атрымаў у спадчыну яго малодшы брат Эдрэд.

## Спасылкі 
* Англа-саксонская хроніка 920—1014 гады

Катэгорыя:Каралі англійскія
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя
Катэгорыя:Уэсекская дынастыя
Катэгорыя:Пахаваныя ў Гластанберскім абацтве
Хардэкнуд

**Хардэкнуд** (, ; 1020 — ) — кароль Даніі (з 1035 г.) і Англіі (з 1040 г.)

Хардэкнуд быў адзіным законным сынам Кнуда Вялікага і Эмы Нармандскай. Кнуд абвясціў яго сваім спадчыннікам у абход старэйшых братоў, аднак пасля яго смерці ўладу ў Англіі захапіў Гаральд. Хардэкнуд у той час знаходзіўся ў Даніі і не мог нічога зрабіць з-за пагрозы з боку Нарвегіі. Пасля таго як Хардэкнуд падпісаў дагавор з новым каралём Нарвегіі Магнусам I Высакародным, што адбылося ў 1038 альбо 1039 годзе, Данія пачала падрыхтоўку да высадкі ў Англіі. Тым часам у сакавіку Гаральд I памёр, а летам на астравах з’явіўся Хардэкнуд і, згодна з англасаксонскай хронікай, загадаў дастаць цела нябожчыка і кінуць яго ў балота.

Хардэкнуд быў жорсткім і непапулярным кіраўніком у адносінах да Англіі. Каб заплаціць вікінгам, што прыйшлі з ім, ён быў вымушаны падняць падаткі («дацкія грошы»). Гэта прывяло да паўстання ў Уорчэстэры ў 1041 годзе, калі жыхары гораду забілі хускарлаў караля, што прыйшлі збіраць падаткі. Паўстанне было жорстка падаўлена, а горад быў амаль зруйнаваны. Гісторыя лэдзі Гадывы адносіцца менавіта да гэтага часу.

У адносінах да сваёй сям’і Хардэкнуд, наадварот, дзейнічаў з клопатам і заступніцтвам. Ён пакараў удзельнікаў забойства свайго кроўнага брата Альфрэда Этэлінга, а ў 1041 годзе вярнуў з высылкі ў Нармандыі іншага брата Эдуарда (сына Эмы Нармандcкай і Этэльрэда II), зрабіўшы яго сваім памочнікам у кіраўніцтве і спадчыннікам.

Хардэкнуд не быў жанаты і не меў дзяцей, таму калі ён у чэрвені 1042 года нечакана памёр на адным са святкаванняў, англічане абвясцілі Эдуарда сваім каралём, у той час калі ў Даніі разгарнулася барацьба паміж Магнусам Нарвежскім і Свенам II.

Разам з Хардэкнудам скончылася эпоха дацкіх каралёў у Англіі.

## Літаратура 
* Англасаксонская хроніка.
* Stenton, Frank M. Anglo-Saxon England, 1943.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралі англійскія
Катэгорыя:Каралі дацкія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя
Катэгорыя:Англасаксонскі перыяд
Катэгорыя:Кнютлінгі
Агнеса Меранская

**Агнеса Меранская** (; каля 1175 — 20 ліпеня 1201, Пуасі, Івелін, Францыя) — каралева Францыі ў 1196—1200 гадах.

Дачка герцага Бертольда IV Меранскага і Агнесы дэ Ветын. У 1196 годзе Агнеса ўзяла шлюб з Філіпам II Аўгустам, каралём Францыі з дынастыі Капетынгаў.

## Спасылкі 
* 
* 

Адэль Шампанская
Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XII стагоддзя
Катэгорыя:Андэкская дынастыя
Катэгорыя:Памерлі пры родах
Мацільда I (графіня Булоні)

**Мацільда Булонская** (; каля 1103, Булонь — 3 мая 1152) — графіня Булонская з 1125 і, у якасці жонкі Стэфана Блуаскага, каралева Англіі з 1136 (каранацыя 22 сакавіка 1136 г.). Мацільда прымала актыўны ўдзел у грамадзянскай вайне ў Англіі 1135—1154 гадоў і ў перыяд палону Стэфана (1141) з’яўлялася лідарам лагера прыхільнікаў караля.

## Літаратура 
* Gesta Stephani (Дзеянні Стэфана). Пераклад на англ. м. К. Р. Потэра. Toronto, — 1955
* Lancelot, F. The Queens of England and Their Times
* Кароль Стэфан і Мацільда Булонская 
* Poole, A. L. From Domesday Book to Magna Carta 1087—1216. — Oxford, 1956

Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Англанармандская манархія
Катэгорыя:Графы булонскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя
Катэгорыя:Жанчыны XII стагоддзя
Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Англіі
Булонь (графства)

**Булонь** () — невялікае графства ў паўночнай Францыі на ўзбярэжжы Ла-Манша ў Сярэднявеччы. Графства паўстала ў другой палове IX стагоддзя і першапачаткова з’яўлялася васалам графаў Фландрыі, пазней — каралёў Францыі. У 1477 г. Булонскае графства ўвайшло ў склад каралеўскага дамена. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляўся горад Булонь-сюр-Мэр.

## Гл. таксама 
* Спіс графаў Булонскіх

## Спасылкі 
* Генеалогія ранніх графаў Булонскіх 

*
Катэгорыя:Графствы Францыі
Марыя Брабанцкая

**Марыя Брабанцкая** (, , 13 мая 1254 — 10 студзеня 1321) — дачка герцага Брабанта Генрыха III і Адэлаіды Бургундскай, жонка караля Францыі Філіпа III Смелага, каралева Францыі ў 1274-1285 гадах.

## Спасылкі 
*Капетынгі
*Пакаленні дзеячаў  гісторыі Францыі ў рамках агульнай перыядызацыі Французскай дзяржавы

Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі
Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Маргарыта Праванская

**Маргарыта Праванская** (; 1221, Брыньёль — 20 снежня 1295, Парыж) — каралева Францыі ў 1234—1270 гадах.

## Продкі 
## Літаратура 
* Andreas Kiesewetter: Die Anfänge der Regierung König Karls II. von Anjou (1278—1295). Das Königreich Neapel, die Grafschaft Provence und der Mittelmeerraum zu Ausgang des 13. Jahrhunderts. Matthiesen Verlag, Husum 1999, S. 158, ISBN 3-7868-1451-1.
* Regine Pernoud: Frauen zur Zeit der Kreuzzüge. 1. Aufl. Herder, Freiburg im Breisgau 1995, S. 182—196, ISBN 3-451-04375-0.
* Gérard Sivéry: Marguerite de Provence. Une reine au temps des cathédrales. Fayard, Paris 1987, ISBN 2-213-02017-5.
* Gerd Treffer: Die französischen Königinnen. Von Bertrada bis Marie Antoinette (8.-18. Jahrhundert). Pustet, Regensburg 1996, S. 132—139, ISBN 3-7917-1530-5

Катэгорыя:Удзельнікі Сёмага крыжовага паходу
Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі
Катэгорыя:Постаці французскай гісторыі
Маргарыта Бургундская (каралева Францыі)

**Маргарыта Бургундская** (; 1290 — 30 красавіка 1315) — каралева Францыі з 1314 па 1315 (намінальна).

## Біяграфія 
Бацькі: Рабер II, герцаг Бургундскі і Агнэса Французская, дачка караля Францыі Людовіка IX Святога. 23 верасня 1305 года была выдадзена замуж за будучага караля Людовіка X. У 1314 годзе на пару з Бланкай Бургундскай была абвінавачана ў шлюбнай нявернасці і пасаджана ў крэпасць Шато-Гаяр, дзе, хутчэй за ўсё, была забіта, калі яе мужу Людовіку X захацелася жаніцца — на Клемецыі Венгерскай.

У дачыненні да адзінай дачкі Маргарыты — будучай каралевы Навары Жанны II — былі сумненні, ці народжана яна ад Людовіка ці ад стайніка Філіпа д`Анэ, палюбоўніка Маргарыты. Гэтыя сумненні сыгралі не апошнюю ролю ў справе адхілення Жанны ад наследавання кароны Францыі, і прыняцця так званага салічнага закона, які ў сваю чаргу ўрэшце прывёў да перапынення асноўнай галіны дынастыі Капетынгаў і пачатку Стагадовай вайны.

## Літаратура 
* Weir, Alison. Isabella. — NY: Ballantin Bookc, 2005, 487 з., ISBN 0-345-45319-0

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі
Катэгорыя:Постаці Францыі
Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Бургундскі дом