open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сірыйскі фунт

**Сірыйскі фунт** (*сірыйская ліра*; араб. الليرة السورية — al-Līra as-Sūriyya) — грашовая адзінка Сірыі, выпускаецца Цэнтральным банкам Сірыі (араб. مصرف سورية المركزي). Мае наміналы: 1, 2, 5, 10, 25 (манеты) і 1, 5, 10, 25, 50, 100, 200, 500, 1000, 2000 (банкноты). Фунт складаецца з 100 піястраў (кыршаў), манеты-піястры больш не выпускаюцца.

Афіцыйная абрэвіятура для сірыйскага фунта — SYP. У пачатку 2000-х звычайным быў курс 50 фунтаў да 1 долара, аднак абменны курс схільны да ваганняў. Сірыйскі фунт не з’яўляецца цвёрдай валютай, маюцца абмежаванні на вываз гэтай валюты.

## Гісторыя 
Да Першай сусветнай вайны Сірыя была часткай Асманскай імперыі, і афіцыйным плацежным сродкам з’яўлялася турэцкая ліра. Пасля падзення Асманскай імперыі і перадачы Сірыі пад мандат, на французскіх і брытанскіх падмандатных тэрыторыях, у тым ліку ў Ліване, Іарданіі і Палесціне меў хаджэнне егіпецкі фунт. Пасля атрымання Лівана і Сірыі пад свой асобны мандат французскі ўрад пажадаў выцесніць егіпецкую валюту і дало права камерцыйнаму банку, Банку Сірыі (французскі філіял Асманскага банка), выпускаць валюту для краін, якія ўваходзяць у новы мандат.

Фунт (або ліра) быў уведзены ў 1919 г. і першапачаткова быў роўны 20 французскім франкам.

Пасля змены палітычнага статусу Лівана Банк Сірыі, быў перайменаваны ў Банк Сірыі і Лівана (BSL). Ён выпускаў сірыйска-ліванскую валюту на працягу 15 гадоў, пачынаючы з 1924 г. За два гады да заканчэння 15-гадовага тэрміна BSL падзяліў агульную для Сірыі і Лівана валюту на дзве асобных валюты, якія маюць хаджэнне ў абедзвюх краінах.

Да 1958 г. на адным боку банкнот быў арабскі тэкст, а на адваротным — французскі. Пасля 1958 г. на адваротным боку пачалі друкаваць англійскі тэкст. Да незалежнасці Сірыі на манетах быў як арабскі, так і французскі тэкст, пазней — толькі арабскі. Новыя серыі банкнот былі надрукаваныя ў 1998 г. У іх змяніўся дызайн, а таксама дадалася банкнота вартасцю ў 1000 фунтаў.

4 ліпеня 2017 г. Банк Сірыі выпусціў банкноту ў 2000 фунтаў з аднаго боку з партрэтам дзеючага прэзідэнта Б. Асада, з другога — выявай залы пасяджэнняў сірыйскага парламента. Па словах кіраўніка Цэнтрабанка Сірыі партыя банкнот была выраблена яшчэ ў 2015 г., аднак з-за ўмоў вайны і ваганняў курсу было прынята рашэнне банкноту не ўводзіць.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фунт
Катэгорыя:Эканоміка Сірыі
Катэгорыя:Азіяцкія валюты
Катэгорыя:Валюты Блізкага Усходу
Ідыятыя

**Ідыятыя** (*ідыятызм*) (ад ст.-грэч. Ἰδιωτεία (idioteia) — «невуцтва, грубасць») — самая глыбокая ступень алігафрэніі (разумовай адсталасці), у цяжкай форме характарызуецца амаль поўнай адсутнасцю мовы і мыслення.

## Апісанне 
Хворыя на ідыятызм не могуць хадзіць, у іх парушана будова ўнутраных органаў. Ідыётам недаступная асэнсаваная дзейнасць. Мова не развіваецца. Ідыёты вымаўляюць толькі асобныя цяжказразумелыя гукі і словы, часта не разумеюць мову навакольных, не адрозніваюць сваякоў ад старонніх. Яны не здольныя да самастойнага жыцця: не валодаюць элементарнымі навыкамі самаабслугоўвання, не могуць самастойна есці, часам нават не перажоўваць ежу, выгляд неахайны, маюць патрэбу ў пастаянным доглядзе і наглядзе. Мысленне не развіваецца, рэакцыя на наваколле рэзка зніжана. Эмацыйнае жыццё складаецца з прымітыўных рэакцый задавальнення і незадавальнення. У адных пераважаюць успышкі нематываванага гневу, у іншых — млявасць і абыякавасць да наваколля.

Дзеці, хворыя на ідыятызм, не могуць навучацца і традыцыйна знаходзяцца (са згоды бацькоў) у спецыяльных установах (дзіцячых дамах).

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Захворванні
Катэгорыя:Псіхічныя разлады
Ідэал

**Ідэал** (, ад грэч. Ἰδέα - вобраз, ідэя) — вышэйшая каштоўнасць, найлепшы, завершаны стан той ці іншай з'явы - узор асабістых якасцей, здольнасцей; вышэйшая норма маральнай асобы (ідэал асобы); вышэйшая ступень маральнага ўяўлення пра добрае і належнае (аксіялагічны ідэал); дасканаласць у адносінах паміж людзьмі (этычны ідэал); найбольш дасканалы лад грамадства (сацыяльны ідэал).

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Філасофская тэрміналогія
Катэгорыя:Аксіялогія
Катэгорыя:Кантыянства
Ідэальная вадкасць

**Ідэальная вадкасць** — у гідрадынаміцы — уяўная вадкасць, у якой адсутнічаюць вязкасць, унутранае трэнне і цеплаправоднасць. З-за адсутнасці ў ёй унутранага трэння, няма касальных напружанняў паміж двума суседнімі пластамі вадкасці.
 
## Гл. таксама 
* Ідэальны газ

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гідрадынаміка
Ідэйская пячора

**Ідэйская пячора** — сістэма пячор, знаходзіцца на схілах гары Іда, востраў Крыт, Грэцыя. Адзіны ўваход у пячору знаходзіцца на ўзроўні 1538 метраў. Спуск у пячору абсталяваны драўлянай лесвіцай, убудаванай у скалу.

## Гісторыя 
Першыя навуковыя даследаванні пячоры пачаліся ў 1885 годзе італьянскім археолагам Федэрыка Хальберам. У 1982 годзе археолагі Яніс Сакеларыс і Каця Мандэлі зрабілі раскопкі, у выніку якіх былі выяўленыя археалагічныя знаходкі мінойскай культуры канца неалітычнай эпохі. Былі знойдзеныя бронзавыя прадметы вотыўнага прызначэння.

## Літаратура 
* 
* Yannis Sakellarakis: The Idean cave: Minoan and Greek worship. In: Kernos. 1, 1988, — S. 207—214.

## Спасылкі 
* Die Idäische Grotte

Катэгорыя:Пячоры паводле алфавіта
Катэгорыя:Пячоры Крыта
Катэгорыя:Славутасці Крыта
Барыс Аляксеевіч Бальшакоў

**Барыс Аляксеевіч Бальшакоў** () — беларускі савецкі спартсмен (веласіпедны і канькабежны спорт). Заслужаны майстар спорту СССР (1947). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Муж Зоі Францаўны Бальшаковай.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 26 верасня 1910 года ў Архангельску.

У 1945—1950 гадах — трэнер Мінскага абласнога савета ФСТ «Дынама». Чэмпіён СССР па канькабежным спорце на дыстанцыях 500 м (1941, 1947), 1500 м (1948), па веласіпедным спорце ў групавой шашэйнай гонцы на 150 км (1947), у спрынтарскім мнагабор’і на трэку (1949). Пераможца і прызёр Міжнародных і ўсесаюзных спаборніцтваў.

 Бальшаковых]]
Загінуў 27 жніўня 1950 года падчас міжнародных спаборніцтваў у Туле ў парнай групавой гонцы на трэку ў 1950 годзе. Пахаваны на Вайсковых могілках Мінска.

## Літаратура 
* *Багушэвіч Ю., Садоўскі Я.* Чэмпіён краіны — Мн., 1953
* 
* Беларуская ССР : карот. энцыкл. Т. 5. — Мн., 1981.

Катэгорыя:Велагоншчыкі Беларусі
Катэгорыя:Канькабежцы Беларусі
Катэгорыя:Велагоншчыкі СССР
Катэгорыя:Канькабежцы СССР
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Зоя Францаўна Бальшакова

**Зоя Францаўна Бальшакова** () — беларуская спартсменка і трэнер па веласіпедным і канькабежным спорце. Заслужаны майстар спорту СССР (1952), заслужаны трэнер БССР (1965), заслужаны дзеяч фізічнай культуры БССР (1973). Жонка Барыса Аляксеевіча Бальшакова.

## Біяграфія 
Нарадзілася 25 снежня 1912 года ў Вільні.

З 1951 года — старшы трэнер зборнай жаночай каманды БССР па веласпорце. У 1955 годзе скончыла Беларускі інстытут фізічнай культуры. З 1956 года — трэнер па канькабежным спорце (адначасова — старшы трэнер зборнай БССР), з 1971 года — інструктар па юнацкаму спорту ў абласным савеце ФСТ «Дынама».

Чэмпіёнка СССР па веласіпедным спорце ў каманднай гонцы на трэку (1947—1948) і ў шашэйнай каманднай гонцы (1950). Сярод выхаванцаў Э. Матусевіч.
 і Зоі Бальшаковых]]

Памерла 16 студзеня 1996 года ў Мінску. Пахавана ў Мінску на Вайсковых могілках (падпахаваная да свайго мужа Барыса Аляксеевіча Бальшакова).

Катэгорыя:Велагоншчыкі Беларусі
Катэгорыя:Канькабежцы Беларусі
Катэгорыя:Велагоншчыкі СССР
Катэгорыя:Канькабежцы СССР
Катэгорыя:Трэнеры Беларусі
Катэгорыя:Трэнеры СССР
Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР
Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры БССР
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы фізічнай культуры БССР
Герб Вострава Мэн

**Герб Вострава Мэн** () уяўляе сабой сярэбраны трыскеліён (трыножнік), з залатымі шпорамі і накаленнікамі, у чырвоным полі.
 
Паколькі востраў Мэн з'яўляецца каронным валоданнем, больш дакладная назва яго герба - **Герб Яе Вялікасці, як кіраўніцы вострава Мэн** ().  
 
Герб быў падараваны востраву каралеўскім указам ад 12 ліпеня 1996 года. Да гэтага на востраве выкарыстоўвалася больш простая версія герба.

## Апісанне 
Геральдычнае апісанне герба:

" Герб: На чырвоным полі срэбны трыножнік з залатым аздабленнем і шпорамі, шчыт увянчаны імператарскай каронай, шчыт падтрымліваюць сокал сапсан справа і крумкач злева, звернутыя адзін да аднаго, якія стаяць на стужцы з дэвізам *Quocunque Jeceris Stabit*.

## Гл. таксама 
* Сцяг вострава Мэн
* Трыскеліён

## Спасылкі 
* Герб вострава Мэн на афіцыйнай старонцы ўрада  

Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы вострава Мэн
Востраў Мэн
Герб Джэрсі

**Герб Джэрсі** () — адзін з дзяржаўных сімвалаў брытанскага кароннага валодання Джэрсі. Быў падараваны востраву каралём Эдуардам I у 1279 годзе.
 
Герб Джэрсі ўяўляе сабой чырвоны шчыт, на якім намаляваны тры брытанскія львы. Адначасова нагадвае гербы Нармандыі, Англіі, Гернсі і Сарка. У 1981 годзе дададзены на сцяг Джэрсі.

## Гл. таксама 
* Герб Англіі
* Герб Гернсі
* Герб Сарка

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гербы дзяржаў
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Джэрсі
Афшорная зона

**Афшорная зона** (ад  — па-за берагам) — тэрыторыя дзяржавы або яе часткі, у межах якой для кампаній-нерэзідэнтаў дзейнічае асаблівы ільготны рэжым рэгістрацыі, ліцэнзавання і падаткаабкладання, звычайна, пры ўмове, што іх прадпрымальніцкая дзейнасць ажыццяўляецца па-за межамі гэтай дзяржавы. Для абазначэння афшорных зон у розных краінах ужываецца таксама назвы «падатковы прытулак», «падатковая гавань» або «падатковы рай» ().

## Крыніцы 
Катэгорыя:Міжнародны гандаль
Катэгорыя:Афшорныя зоны
Герб Лівана

**Герб Лівана** (араб. شعار لبنان) складаецца з чырвонага шчыта з белым выгібам, у якім намалявана дрэва — кедр. Герб вельмі падобны да сцягу Лівана, за выключэннем гарызантальнай паласы на сцягу, якую змянілі на выгіб.

Кедр — традыцыйны сімвал Лівана, звязаны з хрысціянствам, (гл. Псалом 91:13 — «Праведнік цвіце, як пальма, узвышаецца, быццам кедр на Ліване»). Кедр з’яўляецца таксама сімвалам неўміручасці. У XVIII стагоддзі кедр становіцца знакам хрысціянскай секты маранітаў, якая распаўсюдзіла свой уплыў пераважна ў Сірыі і Ліване.

Пазней, калі Ліван стаў часткай французскіх уладанняў, выкарыстоўваўся французскі трыкалор з выявай кедра ў цэнтры сцяга. Колеры сцяга пазней змяніліся на чырвоны і белы, а кедр застаўся нязменным. Чырвоны і белы колер атаясамляюцца з кланамі каўзітаў і еменітаў. Гэтыя кланы былі найбольш уплывовымі ў Ліване з VII па XVIII стст. Пазней белы колер сцяга пачаў азначаць чысціню снегу ліванскіх гор (чысціню намераў народа краіны), чырвоны — кроў, пралітую ў барацьбе супраць атаманскіх, французскіх і іншых каланізатараў.

Ліван
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Лівана
Эвернія слівавая

**Эвернія слівавая** (*Evernia prunastri*) — від лішайнікаў роду .

## Апісанне 
Слаявіна мяккая кусцістая, можа дасягаць 10 см у даўжыню. Яна складаецца з зрослых унізе (на кары дрэва) густарослых, надзвычай разгалінаваных, падобных на рогі аленя, лопасцей. Колер слаявіны вар’іруе ад зялёнага да зелянява-белага ў сухое надвор’е — і ад цёмна-карычнева-зялёнага да жоўта-зялёнага, калі мокра. Структура слаявіны *Evernia prunastri* у сухое надвор’е даволі грубая, а пры наяўнасці вільгаці ў навакольным асяроддзі набывае эластычнасць. Гэты лішайнік мае вельмі выяўлены, але даволі складаны водар, які можа быць апісаны, як драўняны і злёгку салодкі. Асобнікі, якія растуць на хвоях, маюць відавочны пах шкіпінару, што ацэнена ў парфумерыі.
]]
250px|thumb|
## Распаўсюджанне 
Расце на ствале і галінах дубоў і некаторых іншых лісцяных і іглічных дрэў, у тым ліку на піхтах і хвоях, на мёртвай драўніне. Камерцыйны збор расліны вядзецца ў краінах Паўднёвай і Цэнтральнай Еўропы. Сабраны ўраджай экспартуецца ў Францыю, дзе перапрацоўваецца.

Утрымлівае эверніевую і ўснінавую кіслоты.

## Літаратура 
* Лекарственные растения и их применение. Изд. 5-е, перераб. и. доп. — Мн.: «Наука и техника», 1974.

## Спасылкі 
* 
Катэгорыя:Пармеліевыя
Лук

**Лук** — кідальная зброя, прызначаная для стральбы стрэламі. Для стрэлу стралок нацягвае цеціву, запасячы тым самым энергію ў сагнутай дузе лука, пасля чаго адпускае цеціву, і дуга, хутка разгінаючыся, пераўтварае назапашаную патэнцыйную энергію ў кінетычную энергію стралы.
 
Далечыня палёту стралы залежыць ад канструкцыі лука, сілы нацяжэння цецівы і надвор'я, у сярэднім складае да 250 метраў для небаявой стралы.
 
З часам лук эвалюцыянаваў у арбалет (каля IV ст. да н.э.), для стральбы з якога не патрабавалася асаблівага ўмення і сілы. У познім сярэднявеччы ён быў выцеснены агнястрэльнай зброяй, хоць доўгі час яны выкарыстоўваліся сумесна.
 
Лукі падзяляюцца на простыя і складаныя, але ўсе яны ўяўляюць сабой дугу з цецівой для кідання стрэл. Простыя выраблялі з суцэльнага кавалка драўніны даўжынёй да 1,5 м (максімальная вядомая даўжыня 2,2 м). Кампазітныя (складовыя) лукі былі карацейшымі і іх выраблялі з розных матэрыялаў: рог (складаў унутраную частку), драўніна (сярэднюю) і прылепленыя сухажыллі жывёл (звонку). Дзякуючы гэтаму была дасягнутая неабходная пругкасць, эластычнасць і моц.

## Лук у беларускай геральдыцы 

Выява:Coat of Arms of Brest, Belarus.svg|Герб Брэста
Выява:Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|Герб Пінска
Выява:Coat of arms of Pinsk District.svg|Герб Пінскага раёна

Катэгорыя:Зброя паводле алфавіта

Катэгорыя:Стральба з лука
Катэгорыя:Кідальная зброя паводле алфавіта
Катэгорыя:Кідальная зброя
Dulle Griet

**Dulle Griet** (у перакладзе з з.-флам. «Грэта-вар’ятка») — цяжкая бамбарда XV стагоддзя, адзін з нешматлікіх захаваных асобнікаў сярэднявечных каваных гармат. Выраблена ў пачатку XV стагоддзя ў горадзе Гент на тэрыторыі тагачаснай Свяшчэннай Рымскай імперыі. У 1452 выкарыстоўвалася пры аблозе Аўдэнардэ, была захоплена жыхарамі горада і знаходзілася наступныя 126 гадоў у гэтым горадзе. Толькі ў 1578 годзе гентцы вярнулі гармату сабе і ўсталявалі на адной з плошчаў горада. Маючы калібр 660 мм, «Грэта-вар’ятка» уваходзіць у шэраг найбуйнейшых у свеце гармат, якія выкарыстоўваюць каменныя ядры.

## Літаратура 
* Volker Schmidtchen: Riesengeschütze des 15. Jahrhunderts. Technische Höchstleistungen ihrer Zeit. Teil I. In: Technikgeschichte. Band 44, Nr. 2, 1977, S. 153–173 (164–166).

Катэгорыя:Бамбарды
Катэгорыя:Артылерыя калібра 600 мм
Катэгорыя:Унікальныя артылерыйскія гарматы
Катэгорыя:Аблогавая артылерыя
Катэгорыя:Гент
Катэгорыя:З’явіліся ў XV стагоддзі
Святы Валянцін

**Святы Валянцін** () — імя некалькіх раннехрысціянскіх святых мучанікаў. Пра іх жыцці практычна нічога не вядома, немагчыма нават дакладна ўсталяваць ці былі яны сапраўды рознымі асобамі або гаворка ідзе пра розныя жыціі аднаго і таго ж святога.
 
Мартыралогі згадваюць Валянціна — рымскага святара, абезгалоўленага каля 269 года, а таксама Валянціна - біскупа Інтэрамны, вядомага цудоўным лекарствам і пакаранага за зварот у хрысціянства сына кіраўніка горада. У сувязі са святам 14 лютага згадваецца яшчэ і мучанік з тым жа імем, які пацярпеў у Рымскай правінцыі Афрыка.

## Жыццё і легенды 
У ранніх спісах рымскіх мучанікаў Валянцін не згаданы. Аднак культ святога Валянціна быў распаўсюджаны ў Рыме ўжо ў IV стагоддзі, што паказвае факт узвядзення ў гэты час двух базілік. Адна была пабудавана каля 350 года ў пантыфікат Юлія II на Фламініевай дарозе ў месцы, дзе, паводле падання, быў пахаваны Валянцін Рымлянін. Другая пабудавана ў горадзе Тэрні над меркаванай магілай Валянціна, біскупа Інтэрамскага. Свята 14 лютага ў памяць абодвух святых усталявана ў 496 годзе папам Геласіем I.
 
Першыя жыціі Валянціна Рымляніна і Валянціна з Інтэрамны напісаныя ў VI або VII стагоддзі, сканцэнтраваны, галоўным чынам, як і ў многіх іншых мучанікаў, на цуды лекарства і катаванні і смерці за Хрыста. Беда Вялебны ў VIII стагоддзі ўключыў жыціі абодвух Валянцінаў у свой мартыралог.
 
У Залатой Легендзе XIII стагоддзя пра святога Валянціна прыведзена вельмі мала звестак, у прыватнасці, гаворыцца пра тое, што ён адмовіўся адрачыся ад Хрыста перад імператарам Клаўдзія і быў за гэта абезгалоўлены.
 
У познім сярэднявеччы ў Францыі і Англіі жыціе Св. Валянціна паступова пачало абрастаць легендамі, звязанымі з тайным вянчаннем закаханых пар. Згодна з імі, імператар Клаўдзій II забараніў ваярам жаніцца. Валянцін таемна вянчаў ахвотных і за гэта быў прысуджаны да смерці. У розных легендах прыводзяцца падрабязнасці аб развітальным лісце, які Валянцін напісаў перад пакараннем смерцю сляпой дзяўчыне (па іншых варыянтах - дачцэ турэмшчыка) і гэты ліст вылечыў яе.
 
У XVII стагоддзі ў Францыі гісторык Тылемон, а пазней у XVIII стагоддзі ў Англіі Батлер і Дус вылучылі здагадкі, што Дзень Святога Валянціна быў уведзены для замяшчэння паганскага абраду выбіраць наўздагад імёны ўмілаваных напярэдадні свята багіні Юноны, які адзначаецца 15 лютага.

## Спасылкі 
* Каталіцкая энцыклапедыя

Катэгорыя:Свяшчэннамучанікі
Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя
Катэгорыя:Рымскія святыя
Катэгорыя:Мучанікі
Тынвальд

thumb|250px|right
**Тынвальд** (, ) — парламент Вострава Мэн.
 
Тынвальд, адзін з найстарэйшых парламентаў у свеце, быў утвораны ў 979 годзе, размяшчаецца ў сталіцы Вострава Мэн горадзе Дугласе. Складаецца з 35 дэпутатаў.
 
Кіраўніком парламента з’яўляецца Старшыня, якога выбіраюць члены Тынвальда. Фармальна ён зацвярджаецца на пасаду прадстаўніком брытанскага манарха — лейтэнант-губернатарам, які прызначаецца кожныя пяць гадоў, але ўжо некалькі стагоддзяў не было выпадкаў адмовы. Прэзідэнт Тынвальда з’яўляецца дэ-факта кіраўніком вострава (дэ-юрэ «Лордам/Лэдзі вострава» застаецца манарх Вялікабрытаніі). Парламент займаецца пытаннямі знешняй і ўнутранай палітыкі.
 
У 1979 годзе пры святкаванні тысячагоддзя Тынвальда адбылося юбілейнае ўрачыстае пасяджэнне Тынвальда, якое праходзіла пад старшынствам Лэдзі Мэна Лізаветы II.
 
Тынвальд складаецца з дзвюх палат: ніжняй — Палаты ключоў, якую абіраюць прамым усеагульным галасаваннем, і верхняй палаты — Заканадаўчага савета, члены якога выбіраюцца ніжняй палатай. Распрацоўкай законаў займаецца ў асноўным ніжняя палата, а верхняя іх зацвярджае. Зацверджаны абедзвюма палатамі закон павінен быць прадстаўлены для зацвярджэння Лорду вострава Мэн або лейтэнант-губернатару для атрымання каралеўскай санкцыі. Зрэшты, калі верхняя палата не зацвердзіць закон або ўнясе непажаданыя папраўкі, ніжняя палата мае права прадставіць закон для каралеўскай санкцыі без адабрэння Заканадаўчага савета; ў сілу гэтага палітычная вага верхняй палаты не вельмі вялікая.
 
Паміж 1706 і 1874 гадамі Палата ключоў засядала ў будынку ў Каслтаўне, былой сталіцы вострава Мэн.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Тынвальда

Катэгорыя:Востраў Мэн
Катэгорыя:Парламенты паводле краін
Атэрасклероз

**Атэрасклеро́з** — хранічнае захворванне артэрый эластычнага і мышачна-эластычнага тыпу, узнікае з прычыны парушэння ліпіднага абмену і суправаджаецца адкладам халестэрыну і некаторых фракцый ліпапратэідаў у íнтыме сасудаў. Адклады фарміруюцца ў выглядзе атэраматозных бляшак. Наступнае разрастанне ў іх злучальнай тканкі (склероз), і кальцыноз сценкі сасуда прыводзяць да дэфармацыі і звужэння прасвету да аблітэрацыі (закаркавання). Важна адрозніваць атэрасклероз ад артэрыясклерозу Менкеберга, іншай формы склератычных паражэнняў артэрый, для якой характэрна адкладанне соляў кальцыю ў сярэдняй абалонцы артэрый, дыфузныя паражэнні (адсутнасць бляшак), развіццё анеўрызмаў (а не закаркаванне) сасудаў. Атэрасклероз сасудаў вядзе да развіцця ішэмічнай хваробы сэрца.

## Папярэджанне 
Развіццё хваробы стрымлівае ўніканне тлустай ежы жывёльнага паходжання і спажыванне гародніны (буракі, баклажаны, капуста і таматы) і ягад (агрэст, ажына, маліна, чарнаплодная рабіна, суніцы, чарнасліў і яблыкі), што выводзяць халестэрын.

## Прычыны 
Хваробе спрыяе павышаны артэрыяльны ціск, залішняя вага цела, маларухомы лад жыцця, хранічныя стрэсы і паленне.

## Праявы 
На першай (пачатковай) ступені хваробы адзначаецца зябкасць, сутаргі ў , паколванне і смыленне ў кончыках пальцаў, стомленасць. Перамежавальная кульгавасць выяўляецца праз боль у ікраножных мышцах галёнкі і ступні, што змушае спыняць хаду.

На другой ступені скура становіцца сухой і лушчыцца, з’яўляецца . Замаруджваецца рост пазногцяў, яны патаўшчаюцца, становяцца крохкімі з матавай і бурай. Парушэнне росту валасоў вядзе да з’яўлення ўчасткаў аблысення. Развіваецца атрафія падскурнай тлушчавай клятчаткі і дробных мышцаў.

Трэцяя ступень выяўляецца праз боль у пашкоджанай канцавіне ў спакоі, што замінае хадзіць. Афарбоўка скуранога покрыву рэзка змяняецца ў залежнасці ад позы пашкоджанай канцавіны. Яе пад’ём суправаджаецца пабяленнем, апусканне — пачырваненнем скуры, якая вытанчаецца і становіцца лёгкаранімай. Дробныя раны ў выніку пацёртасці, удараў, стрыжкі пазногцяў прыводзяць да ўтварэння трэшчын і хваравітых язваў на паверхні.

На чацвёртай ступені боль у ступні і пальцах становіцца пастаянным і невыносным. Краі і дно язваў на пальцах пакрываюцца брудна-шэрым налётам. Далучаецца ацёк ступні і галёнкі, развіваецца гангрэна пальцаў і ступняў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* T. Gui, A. Shimokado u. a.: Diverse roles of macrophages in atherosclerosis: from inflammatory biology to biomarker discovery. In: Mediators of inflammation. Band 2012, 2012, S. 693083, ISSN 1466—1861.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Захворванні сасудаў
Анеўрызма

**Анеўрызма** — выпінанне сценкі артэрыі (радзей — вены) з прычыны яе патанчэння або расцяжэння. Прычынай могуць служыць прыроджаныя або набытыя дэфекты сярэдняй абалонкі сасудаў.

## Дыягностыка 
* Ангіяграфія («залаты стандарт» дыягностыкі)
* КТ-ангіяграфія (менш інвазіўны, але не заўсёды інфарматыўны, як ангіяграфія)
* МР-ангіяграфія (не аказвае прамянёвай нагрузкі, але можа быць менш інфарматыўны, чым КТ-ангіяграфія)
* УГД-Доплераграфія (недарагі і даволі інфарматыўны метад)

## Лячэнне 
Пры выяўленні любой формы анеўрызмы патрабуецца хірургічнае ўмяшанне.

Раней для гэтых мэт ужывалася класічная хірургія. Сутнасць аперацыі заключалася ў адсячэнні пашкоджанага ўчастка сасуда з замяшчэннем яго пластыкавым пратэзам або фрагментам крывяноснага сасуда з іншай часткі цела.
Сёння для лячэння падобных паталогій прымяняецца эндаваскулярная хірургія.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Захворванні сасудаў
Ангіяграфія

right|thumb|250px|Ангіяграма
**Ангіяграфія** — метад кантраснага рэнтгеналагічнага даследавання крывяносных сасудаў. Ужываецца ў рэнтгенаграфіі, рэнтгенаскапіі, камп’ютарнай тамаграфіі. Ангіяграфія вывучае функцыянальны стан сасудаў, вакольнага крывацёку і працягласць паталагічнага працэсу.
 
Напрыклад, ангіяграма сасудаў галаўнога мозгу са спецыфічнай карцінай дапамагае дыягнаставаць хваробу Моямоя.

## Галіна даследаванняў 
Дазваляе выявіць пашкоджанні і заганы развіцця крывяносных сасудаў:
* анеўрызмы
* звужэнне сасудаў
* Мальфармацыя
* Парушэнні праходнасці сасудаў (атэрасклероз, трамбоз)
* Пашкоджанні і заганы развіцця розных органаў, пухліны і г. д.

Катэгорыя:Рэнтгеналогія
Катэгорыя:Тамаграфія
Катэгорыя:Ангіялогія
Прэмія Луізы Грос-Хорвіц

**Прэмія Луізы Грос-Хорвіц па біялогіі і біяхіміі** — штогадовая прэмія, прысуджаецца Калумбійскім універсітэтам даследчыкам ці групе даследчыкаў, якія зрабілі выбітны ўклад у фундаментальныя даследаванні ў галіне біялогіі і біяхіміі.
 
Прэмія была заснавана па завяшчанні С. Грос-Хорвіца і названа ў гонар яго маці. Гэтая прэмія была ўпершыню прысуджана ў 1967 годзе.
 
Станам на 2012 год, 42 (46 %) з 91 лаўрэатаў прэміі былі пасля ганараваны Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне (31) ці хіміі (11). Яна разглядаецца ў якасці адной з найважнейшых папярэдніц Нобелеўскай прэміі.

## Спіс лаўрэатаў 
### 1960-я 
* (1967) Луіс Федэрыка Лелуар
* (1968) Хар Гобінд Карана
* (1969) Макс Дэльбрук
* (1970) Альбер Клод, Джордж Паладэ

### 1970-я 
* (1975) Сунэ Бергстрэм, Бенгт Самуэльсан
* (1978) Дэвід Хантэр Х’юбел, Торстэн Нільс Візел
* (1979) Фрэдэрык Сенгер, Уолтэр Гілберт
* (1980) Сезар Мільштэйн

### 1980-я 
* (1981) Аарон Клуг
* (1982) Барбара Мак-Клінтак, Сусуму Танегава
* (1983) Рыта Леві-Мантальчыні, Стэнлі Коэн
* (1984) Майкл Сцюарт Браўн, Джозеф Леанард Голдстайн
* (1986) Эрвін Неер, Берт Закман
* (1987) Гюнтэр Блобель
* (1988) Філіп Шарп, Томас Чэк
* (1989) Эдвін Крэбс, Алфрэд Гілман

### 1990-я 
* (1991) Рыхард Эрнст
* (1992) Эдвард Льюіс
* (1997) Стэнлі Бен Прузінер

### 2000-я 
* (2001) Аўрам Гершко
* (2005) Ада Ёнат
* (2006) Роджэр Корнберг
* (2007) Элізабет Блэкбёрн

### 2010-я 
* (2011) Джэфры Хол, Майкл Росбаш, Майкл Янг

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт прэміі Луізы Грос-Хорвіц 

Катэгорыя:З’явіліся ў 1967 годзе
Катэгорыя:Узнагароды ў вобласці хімічных навук
Катэгорыя:Узнагароды ў вобласці біялагічных навук
Дыяфіз

**Дыяфіз** (ад  — расці паміж) — цэнтральны аддзел (цела) трубчастай косці, размешчаны паміж эпіфізамі. Дыяфіз утвораны пераважна кампактным касцявым рэчывам, звычайна мае цыліндрычную або трохграневую форму. Рост дыяфіза ажыццяўляецца за кошт метаэпіфізарнай зоны — метафіза і храстковай эпіфізарнай пласцінкі.
 
У дыяфізе размешчаны костнамазгавы канал, запоўнены жоўтым касцявым мозгам (у дзяцей — чырвоным).

## Паталогія 
Да захворванняў з паражэннем дыяфізу косці адносіцца саркома Юінга.

Апроч гэтага, дыяфіз могуць паражаць іншыя пухліны — лімфома і міелома, фіброзная дысплазія, энхандрома, адамантынома і астэоід-астэома.

Катэгорыя:Астэалогія
Клаўдзій II

**Марк Аўрэлій Валерый Клаўдзій** (), больш вядомы як **Клаўдзій II Гоцкі** — рымскі імператар у 268—270 гадах.
 
Падчас свайго кіравання паспяхова ваяваў з варварскім племем алеманаў, а таксама з готамі, над якімі атрымаў пераканаўчую перамогу ў бітве пры Нішы, за што і атрымаў мянушку «Гоцкі». Аднак, нягледзячы на тое, што Клаўдзій паклаў пачатак аднаўленні магутнасці Рымскай імперыі, яго праўленне аказалася вельмі кароткім: у 270 годзе ён памёр ад чумы.
 
Клаўдзій насіў наступныя пераможныя тытулы: «Германскі Найвялікшы» — з 269 года, «Гоцкі Найвялікшы» — з 269 года, «Парфянскі Найвялікшы» — з 270 года. Уладу народнага трыбуна атрымліваў 3 разы: ў 268 годзе (двойчы: у сакавіку і 10 снежня) і ў 269 годзе.

## Літаратура 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 

## Спасылкі 
* Манеты Клаўдзія

Катэгорыя:Салдацкія імператары
Катэгорыя:Памерлі ад чумы
Джэнсан Батан

**Джэнсан Аляксандр Лаянс Батан** MBE (; нар., Фроўм, Сомерсет) — брытанскі гоншчык Формулы-1, пілот каманды Vodafone McLaren Mercedes. Уладальнік Прэміі імя Ларэнца Бандзіні і памятныя трафея Хотарна. Чэмпіён Формулы-1 сезона 2009.
 
Джэнсан Батан пачаў сваю кар'еру ў сезоне 2000 года, выступаючы за каманду Williams, другі свой сезон правёў у камандзе Benetton, які ў 2002 годзе быў набыты канцэрнам Renault і атрымаў новае імя - Renault F1. Пасля двух гадоў у камандзе з Энстоуна, ён перайшоў у BAR, якая ў далейшым была набытая і пераназваная ў Honda. Батан выйграў свой першы Гран-пры ў Венгрыі 6 жнівень 2006, пасля 13 гонак за сваю новую каманду. 
 
Пасля сыходу Honda з Формулы-1 у снежні 2008 года, ён застаўся без каманды на сезон-2009, пакуль Рос Браўн не выкупіў долю каманды ў лютым 2009 года, пасля чаго Батан апынуўся за рулём канкурэнтаздольнага баліда, абсталяванага маторам Mercedes. Ён атрымаў шэсць перамог у першых сямі гонках сезону-2009, паўтарыўшы рэкорд двух іншых пілотаў: Міхаэля Шумахера і Джыма Кларка. На Гран-пры Бразіліі, ён набраў дастатковы адрыў па ачках, забяспечыўшы сабе чэмпіёнскі тытул, а камандзе Brawn GP - Кубак канструктараў у яе першы і адзіны сезон.

## Спасылкі 
* 
* 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Пераможцы Гран-пры Формулы-1
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1 з Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Аўтагоншчыкі Англіі
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Williams
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Benetton
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Renault
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на BAR
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Honda
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Brawn
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на McLaren
Катэгорыя:Члены ордэна Брытанскай імперыі
Марк Уэбер

**Марк Алан Уэбер** (, нар. ) — аўстралійскі аўтагоншчык, пілот Формулы-1.

## Біяграфія 
Марк нарадзіўся ў Куінбіяне (Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія). Яго бацька, Алан, быў прадаўцом матацыклаў.
 
З 1991 года Уэбер выступаў у картынгу, выйграў мясцовы чэмпіянат у 1993 годзе. Адначасова з гэтым працаваў інструктарам па ваджэнні. Выступы Марка былі заўважаныя камандай Van Diemen, якая ўзяла яго ў брытанскую Формулу Форд. Уэбер стаў другім у серыі ў 1996 годзе і заваяваў тытул «Навічок Года». У 1997 годзе - чацвёртае месца ў серыі Формула-3. Каманда Alan Docking Racing, за якую ён выступаў, адчувала фінансавыя праблемы, таму Уэбер пагадзіўся на пераход у гонкі кузаўных аўтамабіляў. Ён прыняў удзел у чэмпіянаце FIA GT за Mercedes ў 1998 годзе. На наступны год стартаваў за тую ж каманду ў 24 гадзін Ле-Мана, дзе трапіў у сур'ёзную аварыю - яго машыну перавярнула паветраным патокам на прамой - і вырашыў пакінуць кузаўны чэмпіянат і вярнуцца ў «Формулу».
 
У 2000-х гадах Марк паспяхова выступаў у Формуле-3000, атрымаўшы цэлы шэраг перамог. У 2000 ён стаў трэцім у серыі, а ў 2001 - другім пасля Джасціна Уілсана. Таксама ён стаў тэст-пілотам «Arrows», галоўным спонсарам якіх у той перыяд была кампанія Пола Стодарта *European*.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* 

Катэгорыя:Аўтагоншчыкі Аўстраліі
Катэгорыя:Пераможцы Гран-пры Формулы-1
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1 з Аўстраліі
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Minardi
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Jaguar
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Williams
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Red Bull
Катэгорыя:Пілоты 24 гадзін Ле-Мана
Pantherophis bairdi

**Pantherophis bairdi** — від змей з роду *Pantherophis*. Раней, як і іншыя змеі гэтага роду, уключалася ў род *Elaphe*. Насяляе захад Тэхаса і паўночную частку Мексікі.

Від быў названы ў гонар амерыканскага заолага Спенсера Фулертана Бэйрда.

## Апісанне 
Дарослыя асобіны могуць дасягаць да 1,5 метра ў даўжыню. Расфарбоўка ад аранжава-жоўтага да ярка-жоўтага ці цямнейшага колеру, з чатырма палосамі, якія цягнуцца ад шыі да хваста. Жывот звычайна шэры, жоўты, цямнее ля хваста.

## Харчаванне 
Сілкуюцца грызунамі і іншымі дробнымі сысунамі, таксама ловяць птушак. Маладняк часта есць яшчарак.

## Месцы пасялення 
thumb|left|250px|*Pantherophis bairdi*
[left|250px|thumb|*Pantherophis bairdi* у [Мінскі заапарк|Мінскім заапарку]]

Жыве ў скалах, на лясістых схілах і ў каньёнах. Актыўная днём.

## Размнажэнне 
Яйцакладныя. У кладцы ад 5 да 15 яек.

## Таксанамія 
Роднасная .

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Baird’s Rat Snake  

Катэгорыя:Паўзуны Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Вужовыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1880 годзе
Бэрд
Ніка Хюлькенберг

**Нікалас «Ніка» Хюлькенберг** (, нар. , Эмерых-на-Рэйне) — германскі аўтагоншчык, пілот Формулы-1. З’яўляецца чэмпіёнам сезона 2006/07 А1 Гран-пры, сезона 2008 Еўрасерыі Формулы-3 і GP2 сезона 2009 года, пераможца гонкі «24 гадзіны Ле-Мана» (2015).

## Кар’ера 
### Формула-1 
Дэбютаваў у Формуле-1 з Williams у  годзе.

У  годзе правёў сезон у якасці рэзервовага гоншчыка Force India, за якую ў наступным годзе ўдзельнічаў у гонках на сталай аснове. Пасля аднаго года ў Sauber у  годзе, вярнуўся ў Force India, дзе выступаў у — гадах.

З  года правёў тры гады ў Renault. Саступіў сваё месца Эстэбану Акону пасля заканчэння сезона  года.

У сезонах  і  гадоў выконваў рэзервовую ролю ў Racing Point і затым Астан Марцін. Тройчы з’яўляўся ў якасці запаснога гоншчыка Racing Point у 2020 годзе. З-за тэхнічных праблем не змог стартаваць на Гран-пры Вялікабрытаніі, але потым кваліфікаваўся трэцім у гран-пры 70-годдзя, дзе фінішаваў у ачках, заняўшы сёмае месца ў гонцы. Затым заняў восьмае месца ў Нюрбургрынгу. У 2022 годзе быў выкліканы ў якасці рэзервовага пілота Aston Martin у першых дзвюх гонках года ў Бахрэйне і Саудаўскай Аравіі, дзе замяняў Себасцьяна Фетэля, які прапусціў этапы з-за COVID-19.

На сезон  года падпісаў кантракт з камандай Хаас.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Ніка Хюлькенберга

Катэгорыя:Аўтагоншчыкі Германіі
Катэгорыя:Картынгісты
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1 з Германіі
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Williams
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Force India
Катэгорыя:Пілоты 24 гадзін Ле-Мана
Piaractus brachypomus

]]
**Piaractus brachypomus** — прэснаводная рыба з падсямейства .

## У прыродзе 
Жыве ў Паўднёвай Амерыцы, у Амазонцы і яе прытоках, мае прамысловае значэнне. *Piaractus brachypomus* усёедны, валодае моцнымі сківіцамі. Нягледзячы на знешняе падабенства з піраннямі, амаль не есць мяса. У прыродзе асноўны рацыён складаюць арэхі. Расце вельмі хутка: толькі за першы год можа вырасці да 30 см пры максімальнай даўжыні дарослых асобін да 88 см і вазе 25 кг. Максімальная зафіксаваная працягласць жыцця 28 гадоў.

## Утрыманне ў акварыуме 
Для нармальнага ўтрымання патрабуецца акварыум аб’ёмам не менш за 200 літраў. Пры належным доглядзе растуць досыць хутка. Тэмпература вады павінна быць 26…28&nbsp;°C з добрым фільтраваннем і аэрацыяй. Для афармлення выкарыстоўваюцца толькі штучныя расліны, паколькі рыбы з’ядаюць любыя расліны ў акварыуме. Сілкаванне павінна быць разнастайным, сухі корм з расліннымі дадаткамі. Пры развядзенні неабходны жывы корм. У акварыуме рост рэдка дасягае 50 см.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Рыбы Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Акварыумныя рыбы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1818 годзе
Катэгорыя:Харацынападобныя
Царква Святога Пятра (Мюнхен)

**Царква Святога Пятра** (), у народзе «Альтэр Петэр» (Стары Пятро) — самы стары сабор у Мюнхене. Будаўніцтва пачалося ў XI стагоддзі на месцы старой драўлянай царквы на ўзгорку Петэрсбергль у цэнтры Мюнхена.
thumb|злева|180px|Інтэр'ер царквы
180px|thumb|злева|Галоўны алтар

У 1181 г. Атон I Вітэльсбах загадаў пашырыць гэту царкву, пабудаваную ў раманскім стылі, потым яна была асвечана біскупам Ота фон Фрызінгам. Прыкладна праз 100 гадоў царква была знесена і на яе месцы была ўзведзена новая царква і асвечана ў 1284 годзе. У выніку пажару ў пачатку XIV стагоддзя, царква Святога Пятра была моцна разбурана. Яна была адноўлена, але ўжо ў гатычным, а не раманскім стылі.

Царква працягвала мяняцца, у тым ліку і стылі яе афармлення: у XVIII стагоддзі царква Святога Пятра была перапраектавана ў стылі ракако, напрыклад, архітэктарам Іаганам Баптыстам Цымерманам. Царква была сур'ёзна разбураная падчас Другой сусветнай вайны. Работы па аднаўленні працягваліся да 2000 года.

## Літаратура 
* Erwin Schleich: Die St. Peterskirche in München. Ihre Baugeschichte und ihre Beziehungen zur Stadt im Mittelalter, dargestellt auf Grund der Ergebnisse der Ausgrabungen. (Diss.) München 1958.
* Klaus Gallas: München. Von der welfischen Gründung Heinrichs des Löwen bis zur Gegenwart: Kunst, Kultur, Geschichte. DuMont, Köln 1979, ISBN 3-7701-1094-3 (DuMont-Dokumente: DuMont-Kunst-Reiseführer).
* Norbert Knopp: Die Frauenkirche zu München und St. Peter. Müller & Schindler, Stuttgart 1970, ISBN 3-87560-000-2 (Große Bauten Europas; Bd. 3).
* Christian Behrer: Das Unterirdische München. Stadtkernarchäologie in der bayerischen Landeshauptstadt. Buchendorfer Verlag, München 2001, ISBN 3-934036-40-6, Kap. 4.2.1: St. Peter, S. 61-83.
* Winfried Nerdinger,Inez Florschütz (Hg): Architektur der Wunderkinder. Aufbruch und Verdrängung in Bayern 1945-1960, Katalogband, Architekturmuseum der TU-München, ANton Pustet, Salzburg-München 2005
* Lothar Altmann: Kath. Stadtpfarrkirche St. Peter München (Schnell, Kunstführer Nr. 604), 6. Aufl, Regensburg 2008 (Schnell & Steiner; ISBN 978-3-7954-4377-1); englische Ausgabe: 4th ed., Regensburg 2008 (ISBN 978-3-7954-4257-6); italienische Ausgabe: Regensburg 2010 (ISBN 978-3-7954-6887-3).

## Спасылкі 
* Панарама Царквы Святога Пятра 

Катэгорыя:Храмы Мюнхена
М
Катэгорыя:Каталіцкія храмы Германіі‎
Царква Святога Міхаіла (Мюнхен)

**Езуіцкая царква Святога Міхаіла** () на Нойхаўзэрштрасэ (ням. Neuhauser Straße) у Мюнхене — у свой час адна з галоўных цытадэлей контррэфармацыі.
180px|thumb|злева|Галоўны алтар
Будаўніцтва пачалося ў 1583 годзе, але перарвалася падзеннем адной з веж, таму сабор быў асвячоны толькі ў 1597 годзе. У лістападзе 1944 года царква была разбурана бамбёжкай, адноўлена ў 1947-48 гадах. Фасад сабора нагадвае сярэдневяковую ратушу — з-за вострага трохвугольнага франтона, на вяршыні якога знаходзіцца фігура Ісуса. Ля ўвахода ў царкву пад мармуровым парталам стаіць бронзавая статуя архангела Міхаіла, якая была створана яшчэ ў канцы XVI стагоддзя. Акрамя таго, у нішах знаходзяцца 15 статуй заступнікаў гэтага сабора.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Катэгорыя:Каталіцкія храмы Германіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1597 годзе
Катэгорыя:Ордэн езуітаў
Катэгорыя:Збудаванні Германіі ў стылі рэнесанс
Катэгорыя:Храмы Мюнхена
М
Піла

thumb|Круглая піла перасоўнай піларамы

thumb|Разводка (інструмент для разводкі зубоў пілы)

**Піла** — інструмент са мноствам разцоў (звычайна зубоў) для разразання (распілоўкі) розных матэрыялаў (драўніны, металу, пластыку, каменю і іншых).

Звычайна піла выконваецца ў выглядзе металічнай пласціны (ці набору элементаў, як ланцуговая піла), на рабочым беражку якой размешчаны зубы. Аднак існуюць пілы, рэжучы беражок якіх выканана ў выглядзе абразіўнага напылення (напрыклад, алмазнага — для рэзання каменю).

Таксама піламі завуць інструменты, станкі і прылады, якія выкарыстоўваюць *пілу*. Напрыклад, «бензапіла».

Піла з'яўляецца адным з найстаражытнейшых прылад працы. Невялікія крэмніевыя прылады ўжываліся ўжо ў эпоху неаліту (7—3 тыс. гадоў да н.э.).

## Тыпы піл 
* Ажурная піла
* Двухручная піла
* Круглая піла
* Істужачная піла
* Лучковая піла
* Ручная піла
* Рамная піла
* Нажоўка па дрэве
* Нажоўка па метале
* Шабельная піла
* Ланцуговая піла
* Электрычная дыскавая піла
* Медыцынская піла

## Літаратура 
* Инструменты для пиления // *Сахаров М. Д.* Инструменты сельского столяра и плотника — М.: Нива России, 1993. — С. 93—121. — 285 с.: ил. — 50 000 экз. — ISBN 5-260-00196-6.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Будаўнічыя інструменты
Катэгорыя:Рэзныя інструменты
Катэгорыя:Слясарныя інструменты
Катэгорыя:Сталярныя інструменты
Катэгорыя:Цяслярскі інструмент
Тэатынеркірхэ

**Тэатынеркірхэ** () — каталіцкая калегіяльная царква Святога Каятана ў Мюнхене, была прыдворнай і адначасова ордэнскай царквой ордэна тэатынцаў. Гэта першая царква, пабудаваная ў стылі італьянскага позняга барока на паўночным боку Альпаў.

## Месцазнаходжанне 
Царква Св. Каятана знаходзіцца ў Фельдхернхале і ўваходзіць у архітэктурны ансамбль плошчы Адэонсплац.

## Гісторыя 
У 1659 г. Генрыета Адэлаіда Савойская, жонка курфюрста Фердынанда Марыі, дала зарок у падзяку за нараджэнне спадчынніка ўзвесці найпрыгожую царкву. Гэтая царква планавалася як прыдворная царква і калегіяцкая царква ордэна тэатынцаў.
 
Пасля нараджэння 11 ліпеня 1662 г. кронпрынца і будучага курфюрста Макса Эмануэля балонскі архітэктар Агасціна Барэлі атрымаў заказ на праектаванне і будаўніцтва царквы. Для будаўніцтва царквы і кляштара была выбрана паўночная частка раёна Кройцфіртэль акурат пад гарадскімі сценамі і ля гарадскіх варот Швабінгертор насупраць Рэзідэнцыі. А ўжо 19 красавіка 1663 года ў падмурак царквы быў закладзены першы камень. Узорам для Барэлі паслужыла галоўная царква тэатынцаў Сант-Андрэа-дэла-Вале ў Рыме. У ходзе будаўніцтва паміж Барэлі і падрадчыкам будаўніцтва Антоніа Спінелі, тэатынцамі і нават духоўнікам Генрыеты ўзнік сур’ёзны канфлікт, які прывёў да адстаўкі Барэлі. У 1664 г. Агасціна Барэлі скончыў узвядзенне сцен і пакінуў Мюнхен. У тым жа годзе пераемнікам Барэлі стаў Энрыка Цукалі. Яго асноўнай задачай было вонкава афармленне царквы. Цукалі аформіў 71-метровы барабан купала і вежы. Адначасова ён працаваў над дэкаратыўным убраннем інтэр’еру царквы. У 1674 Джавані Нікола Петры, Джавані Віскардзі, а таксама Абрахам Лойтнер прыступілі да ляпных прац.
 
Асвячэнне яшчэ недабудаванай царквы адбылося 11 чэрвеня 1675 года. Прычынай працяглага будаўніцтва былі доўгае абмеркаванне формы фасада. Канчатковае рашэнне так і не было прынята. Цукалі ўзвёў па сваім праекце з 1684 па 1692 гг. вежы, у 1688 г. было завершана ўнутранае аздабленне. З 1692 г. і да заканчэння будаўніцтвам кіраваў Джавані Віскардзі. Генрыета Савойская так і не ўбачыла гатовую Тэатынеркірхэ, яна памерла ў 1676 г.
 
Тым не менш фасад Тэатынеркірхэ застаўся няскончаным, бо нягледзячы на ​​працяглыя дыскусіі бакам так і не ўдалося прыйсці да адзінага меркавання. Толькі амаль праз сто гадоў пасля асвячэння царквы Франсуа дэ Кювілье-старэйшы спраектаваў фасад царквы ў стылі ракако, узвядзенне якога завяршыў ужо яго сын.
 
Знешняе аблічча кляштара вызначыў Цукалі, пад яго кіраўніцтвам Ларэнца Петры ажыццяўляў будаўніцтва. Царква і кляштар утвараюць вялікі чатырохвугольнік паміж гарадской сцяной, Театынерштрасэ, Сальватарштрасэ і Сальватарплац.

## Літаратура 
* Klaus Gallas. München. Von der welfischen Gründung Heinrichs des Löwen bis zur Gegenwart: Kunst, Kultur, Geschichte. DuMont. Köln 1979 ISBN = 3-7701-1094-3
* Dehio Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler; Bayern IV: München und Oberbayern, Darmstadt 1990, S. 705

Катэгорыя:Храмы Мюнхена
Катэгорыя:Збудаванні Германіі ў стылі барока
Катэгорыя:З’явіліся ў 1690 годзе
Катэгорыя:Каталіцкія храмы Германіі
Бад-Ібург

**Бад-Ібург** () — горад у Германіі, ганзейскі горад, размешчаны ў зямлі Ніжняя Саксонія.
 
Уваходзіць у склад раёна Оснабрук. Насельніцтва складае 11 560 чалавек (на 31 снежня 2010 года). Займае плошчу 36,44 км². Афіцыйны код - 03 4 59 004.
 
Горад падзелены на 4 гарадскія раёны.

|}

## Гарады-пабрацімы 
## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Фрыц Блейль, мастак

Катэгорыя:Гарады Ніжняй Саксоніі
Праскоўя Васільеўна Балюнова

**Праскоўя Васільеўна Балюнова** (, в. Крупец, Добрушскі раён — ) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

У 1943—1971 гадах даярка калгаса «Беларусь» Добрушскага раёна. Званне Героя прысвоена за поспехі па павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак мяса-малочнай прадукцыі.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Добрушскім раёне
Макс Пехштэйн

**Макс Пехштэйн**, таксама **Пехштайн** (; ,  — , ) — нямецкі мастак, адзін з лідараў нямецкага экспрэсіянізму.

## Біяграфія і творчасць 
У 1896—1900 гадах навучаўся маляванню ў прыватнага настаўніка ў Цвікаў. У 1900—1906 гадах — навучанне жывапісу ў Дрэздэне, спачатку ў мастацкай школе (да 1902), а затым у Акадэміі выяўленчых мастацтваў.

У 1906 годзе стаў членам мастацкай групы «Мост» («Brücke»), адбылося прысуджэнне Пехштэйну Саксонскай дзяржаўнай прэміі. У 1907 годзе — паездка з мастаком Э. Л. Кірхнерам ў Гопельн, дзе шмат маляваў.

У 1908 годзе — пераезд у Берлін, сяброўства ў Берлінскім сэцэсіёнам. У 1910 годзе разам з Э. Хекелем і Э. Л. Кірхнерам заснаваў на Морыцбургскіх сажалках групу «Новы сэцэсіён» («Neue Sezession»), у якой стаў старшынёй. У 1911 годзе заснаваў сумесна з Кірхнер МУІМ-Інстытут («Сучаснае выкладанне ў жывапісе»). У 1912 годзе выйшаў з групы «Мост» у сувязі з удзелам у выставе берлінскага «сэцэсіёна». У 1914 годзе — падарожжа, у наследаванне Гагену, на астравы Палаў (Мікранезія).

У 1915—1916 гадах прымаў удзел у баявых дзеяннях на Заходнім фронце Першай сусветнай вайны.

У 1918 годзе стаў адным з заснавальнікаў «Працоўнага савета для мастацтва». З 1922 года — член Прускай акадэміі мастацтва.

З 1933 года пасля прыходу нацыстаў да ўлады — забарона для Пехштэйна маляваць і выстаўляцца. У 1937 годзе працы М. Пехштэйна абвешчаныя «дэгенератыўным мастацтвам»; 326 яго карцін канфіскаваныя з нямецкіх музеяў. У 1944 годзе ў выніку бамбардзіровак разбурана жыллё Пехштэйна, значная частка яго твораў загінула.

З 1945 года — прафесар у Вышэйшай школе выяўленчага мастацтва ў Берліне.

## Літаратура 
* W. Heymann: Max Pechstein, München 1916
* M. Osborn: Max Pechstein, Berlin 1922
* K. Lemmer(Hrsg): Max Pechstein und der Beginn des Expressionismus, Berlin 1949
* D. Elger: Expressionismus, Köln 2007

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Германіі
Катэгорыя:Мастакі-экспрэсіяністы Германіі
Катэгорыя:Мастацкая група «Мост»
Фрыц Блейль

**Эрнст Фрыц Блейль** (, ,  — , ) — нямецкі архітэктар і мастак-экспрэсіяніст.

## Біяграфія 
У 1901 годзе Ф.Блейль паступае на архітэктурнае аддзяленне дрэздэнскай Вышэйшай тэхнічнай школы (цяпер Дрэздэнскі тэхнічны ўніверсітэт), дзе вучыцца разам з Людвігам Кірхнерам. 7 чэрвеня 1905 г. Блейль, Л. Кірхнер, Э. Хекель і К. Шміт-Ротлуф ствараюць экспрэсіянісцкую мастацкую групу «Мост» (Die Brücke), якая стала адной з найбуйнейшых культурных з’яў у мастацтве Германіі ХХ стагоддзя. На працягу некаторага часу Блейль працуе як вольны мастак, аднак з 1907 года, у сувязі з фінансавымі цяжкасцямі, пакідае «Мост», жэніцца і знаходзіць сабе месца выкладчыка малявання. З 1909 года жыве ў Фрайбергу (Саксонія).
 
У перыяд з 1910 па 1916 Ф.Блейль працуе ў Дрэздэне і ў Ростаку ў розных архітэктурных бюро (напрыклад — у Дрэздэне ў Карнеліуса Гурміта). У 1919 годзе ён становіцца дзяржаўным саветнікам асветы, у 1940 — дзяржаўным саветнікам архітэктуры пры Дзяржаўнай архітэктурнай школе Берліна. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны займаўся выкладчыцкай дзейнасцю ва Усходняй і Заходняй Германіі. У 1952 годзе пасяліўся ў Леверкузене. З 1958 і практычна да самай смерці Ф.Блейль жыве ў швейцарскім Лугана.

Катэгорыя:Мастацкая група «Мост»
Катэгорыя:Мастакі Германіі
Катэгорыя:Архітэктары Германіі
Азамкірхэ

**Азамкірхэ** (; афіцыйна: **царква Св. Іаана Непамука**) — царква ў Мюнхене, пабудаваная ў 1733—1746 гг. братамі Азам (Космас Даміян Азам і Эгід Квірын Азам).
 
Яна лічыцца адным з самых значных архітэктурных збудаванняў паўднёванямецкага позняга барока. Царква першапачаткова задумвалася як капэла братоў Азам. Пасля таго, як Эгіду Квірыну ўдалося паміж 1729 і 1733 гг. набыць некалькі размешчаных побач з яго жылым домам зямельных участкаў, ён узвёў у 1733 годзе сумесна са сваім братам Космасам Даміянам царкву Святога Іаана Непамуцкага.

thumb|left|Унутранае ўбранне царквы

Царква будавалася не на заказ, а як прыватная царква ў хвалу Бога і дзеля збаўлення душ архітэктараў. Гэта дазволіла братам будаваць царкву незалежна ад пажаданняў заказчыкаў. Такім чынам Эгід Кверын Азам мог з акна свайго дома бачыць галоўны царкоўны алтар. Хоць царква і была запланавана як прыватная, браты вымушаныя былі адкрываць публічны доступ у яе пасля шматлікіх пратэстаў насельніцтва. Эгід Квірын задумваў царкву як храм пакаяння для моладзі. У ёй знаходзяцца сем спавядальняў з алегарычнымі малюнкамі.
 
Фасад царквы ў стылі барока ўпісаны ў адзіны шэраг з іншымі будынкамі па вуліцы Зендлінгер і толькі злёгку выступае за яго межы.
 
Царква Св. Іагана Непамука збудаваная на зямельным участку памерам 22 на 8 м. 

## Літаратура 
* Richard Bauer, Gabriele Dischinger: München, Asamkirche (Schnell & Steiner Kleine Kunstführer, 1277). Regensburg, 2005, ISBN 3-7954-4028-9.
* Erwin Schleich: Die Asam-Kirche in München – Ein Beitrag zur Restaurierung im September 1977. Stuttgart, 1977, ISBN 3-7984-0348-1.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Храмы Мюнхена
Катэгорыя:Збудаванні Германіі ў стылі барока
Катэгорыя:1746 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Германіі
Катэгорыя:Каталіцкія храмы Германіі
Уснея густабародая

250px|thumb|*Usnea dasypoga*
**Уснея густабародая** (*Usnea dasypoga*) — від лішайнікаў роду  сямейства .

## Апісанне 
Слаявіна ніцяна-кусцістая, сцелецца па субстрату або звісае, прымацоўваецца дыскападобным аснаваннем, да 30 см даўжыні, саламяна- або жаўтлява-зялёная, багата галінаваная. Галінкі, танклявыя да вяршыні, жорсткія, пакрытыя дробнымі паўкруглымі ў перасеку або завостранымі бародавачкамі, па ўсёй даўжыні колцападобных патрэсканыя, як бы членістыя, са шматлікімі перпендыкулярна адлеглымі бакавымі галінкамі ад 0,5 да некалькіх сантыметраў даўжыні.

Сустракаецца ў паўночнай частцы Беларусі.

## Выкарыстанне 
Змяшчае ўснінавую кіслату.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Уснея густобородая 

Катэгорыя:Уснея
Фраўэнкірхэ (Мюнхен)

**Фраўэнкірхэ** (), афіцыйная назва **Сабор Найсвяцейшай Дзевы Марыі** () — самы высокі сабор Мюнхена, сімвал горада. Фраўэнкірхэ з'яўляецца кафедральным саборам каталіцкай архідыяцэзіі Мюнхена і Фрайзінга.

## Гісторыя 
Будаўніцтва сабора ў стылі готыкі пачалося ў 1468 годзе і скончылася ў 1525 годзе.
thumb|злева|Фраўэнкірхэ — унутранае ўбранне

У саборы могуць змясціцца 20 000 вернікаў, на момант заканчэння будаўніцтва насельніцтва Мюнхена складала ўсяго 13 000 чалавек.  
Вышыня сабора — 99 метраў. Па рашэнні рэферэндуму, які адбыўся ў 2004 годзе, у Мюнхене часова забаронена будаваць будынкі вышэй Фраўэнкірхэ, гэта значыць вышэй за 100 метраў.
 
Сабор размешчаны непадалёк ад галоўнай плошчы горада - Марыенплац.

## Літаратура 
* Peter Pfister (Hrsg.): Die Frauenkirche in München (Schnell, Großer Kunstführer Bd. 235), Schnell & Steiner, Regensburg 2008; ISBN 978-3-7954-2031-4.

## Спасылкі 
* Архібіскупства Мюнхен і Фрайзінг (каталіцкае)

Катэгорыя:Храмы Мюнхена
Катэгорыя:Каталіцкія храмы Германіі
М