Барыс Мяфодзьевіч Лабанаў

**Бары́с Мяфо́дзьевіч Лаба́наў** (нар. , , Кемераўская вобласць, Расія) — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі. Распрацаваў тэарэтычныя асновы і метады аналізу,  і распазнавання маўлення. Распрацаваў першыя ў СССР прылады для сінтэзу рускага і беларускага маўлення. Аўтар больш чым 300 навуковых прац па праблемах аналізу, распазнавання і сінтэзу маўлення. Аўтар трох раздзелаў першага даведніка па штучным інтэлекце, выдадзенага ў СССР, прысвечаных сістэмам маўленчых зносін. Здзейсніў шэраг вынаходніцтваў у гэтай галіне.

## Біяграфія 
Барыс Мяфодзьевіч Лабанаў нарадзіўся 18 ліпеня 1938 года ў горадзе Пракоп’еўск Кемераўскай вобласці. У 1948 годзе сям’я пераехала ў Мінск на сталае месца жыхарства.

### Навучанне і пачатак навуковых даследаванняў 
Ужо ў школе Барыс Лабанаў захапіўся канструяваннем радыёапаратуры: у 6-м класе сабраў свой першы дэтэктарны радыёпрыёмнік, у 8-м — лямпавы, а ў 10-м сканструяваў уласную УКВ-радыёстанцыю. У 1955 годзе скончыў сярэднюю школу № 13 горада Мінска і канчаткова вызначыўся ў выбары сваёй будучай спецыяльнасці.

У гэты час у Мінску не існавала ВНУ падыходзячага профілю, і Барыс Лабанаў паступіў на аддзяленне «*Радыёсувязь і радыёвяшчанне*» Мінскага электратэхнікума сувязі. У тэхнікуме ён працягваў заставацца радыёаматарам, арганізаваў першыя Рэспубліканскія радыёспаборніцтвы па «паляванні на ліс», атрымаў першы разрад па радыёспорце і пасведчанне радыёназіральніка за сігналамі першага спадарожніка Зямлі.

Пасля заканчэння тэхнікума ў 1958 годзе Барыс Лабанаў атрымаў дыплом з адзнакай, але замест працягу вучобы ў ВНУ быў прызваны на тэрміновую службу ў Савецкую Армію на пасадзе старшага радыёмайстра (Петразаводск). Ужо ў 1959 годзе, маючы дастатковую спецыяльную падрыхтоўку і добра абсталяваную прыборамі радыёмайстэрню, Барыс Лабанаў заняўся даследаваннем маўлення, вывучаючы яго пры дапамозе мікрафона і асцылографа. У той жа час ён уступіў у перапіску з вядомым навукоўцам, прафесарам Л. А. Чыстовіч, ад якой атрымаў шэраг каштоўных парадаў па правядзенні даследаванняў маўлення. Захаваўся дакументальны запіс у дзённіку Лабанава, датаваны 25 кастрычніка 1959 года: «*Фанемафон вядзе да фанемографа*». З гэтага запісу відаць, што ўжо тады Барыс Лабанаў усвядоміў і вызначыў генеральную стратэгію сваіх будучых даследаванняў: «*Да распазнавання маўлення праз сінтэз*», якой нязменна прытрымліваўся праз усю далейшую навуковую дзейнасць.

Пасля заканчэння службы ў войску ў 1961 годзе Барыс Лабанаў паступіў у Мінскі радыётэхнічны інстытут (МРТІ) на спецыяльнасць «*Радыётэхніка*» і ўжо на першым курсе стаў старшынёй студэнцкага навуковага таварыства інстытута, у межах якога разам з групай студэнтаў пачаў распрацоўку аналізатара маўленчых сігналаў. У 1965 годзе, будучы студэнтам чацвёртага курса, Лабанаў апублікаваў свае першыя чатыры навуковыя працы па аналізе маўленчых сігналаў, якія былі залічаны як дыпломны праект, што дазволіла яму скончыць інстытут датэрмінова. Прапанаваны ў гэтых працах метад паляпшэння асноўных параметраў паралельнага спектральнага аналізу эфектыўна выкарыстоўваўся пазней пры распрацоўцы сістэм распазнавання маўлення.

Скончыўшы ў 1965 годзе МРТІ, Барыс Лабанаў паступіў у аспірантуру інстытута і працягнуў працаваць над задачамі першаснага аналізу маўленчых сігналаў для сістэм распазнавання і сінтэзу маўлення. У 1968 годзе ён скончыў аспірантуру і абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «*Некаторыя пытанні аналізу маўленчых сігналаў*».

### Навуковая дзейнасць у 60-я і 70-я гады 
Яшчэ навучаючыся ў аспірантуры, у 1966 годзе Б. М. Лабанаў арганізаваў гасразліковую навуковую лабараторыю аналізу і сінтэзу маўленчых сігналаў пры кафедры радыёпрыёмных прылад МРТІ, многія з супрацоўнікаў якой яшчэ доўгі час працягвалі займацца маўленчымі даследаваннямі. У лабараторыі пад кіраўніцтвам Лабанава ўпершыню ў СССР быў сканструяваны спектрааналізатар для маўленчых даследаванняў «*Спектр-1*» і прыбор для інтанаграфічных даследаванняў маўлення «*Інтанограф*». У гэты перыяд у лабараторыі праводзіліся даследаванні метадаў аўтаматычнага вылучэння фанетычных прыкмет гукаў маўлення, напрыклад такіх, як «шумны», «звонкі», «галосны», «выбухны». На іх аснове ўпершыню ў СССР была распрацавана прылада распазнавання маўленчых каманд «*Сезам-1*», якая была адзначана сярэбраным медалём ВДНГ СССР.

У другой палове 60-х гадоў ХХ стагоддзя Б. М. Лабанаў прыняў удзел у вырашэнні фундаментальнай праблемы распазнавання маўлення, звязанай з нелінейнымі скажэннямі часавай восі ў працэсе вымаўлення гукаў. Такога роду скажэнні стваралі істотныя цяжкасці пры супастаўленні вымаўленых слоў з іх эталонамі ў працэсе распазнавання маўлення. У 1968 годзе незалежна і практычна адначасова Г. С. Слуцкер () і Т. К. Вінцюк (Інстытут кібернетыкі АН УССР) для вырашэння гэтай праблемы прапанавалі выкарыстаць метад  (ДП-метад). У 1969 годзе Б. М. Лабанаў у суаўтарстве са Слуцкерам апублікаваў артыкул, у якім было дадзена далейшае развіццё ДП-метаду для выпадку, калі межы распазнаванага слова невядомыя, г. зн. для вырашэння задачы выяўлення і распазнавання гукаспалучэнняў у бесперапынным маўленчым сігнале. ДП-метад атрымаў у далейшым шырокае прызнанне замежных даследчыкаў.

На наступны год пасля паспяховай абароны дысертацыі, у лістападзе 1969 года Б. М. Лабанаў быў накіраваны на навуковую стажыроўку тэрмінам на 10 месяцаў у Вялікабрытанію. Стажыроўку па праблемах аналізу маўленчых сігналаў Б. М. Лабанаў праходзіў пад кіраўніцтвам прафесара К. Чэры ў  (Лондан), а па праблемах сінтэзу маўлення — пад кіраўніцтвам прафесара Р. Лорэнца ў Эдынбургскім універсітэце.

Пасля праходжання стажыроўкі ў Вялікабрытаніі асноўным напрамкам навуковай працы Б. М. Лабанава стала распрацоўка метадаў і прылад сінтэзу маўлення па тэксце. Яшчэ падчас стажыроўкі ў Эдынбургскім універсітэце ім былі праведзены паспяховыя эксперыменты па сінтэзе гукаў рускага маўлення, якія дазволілі закласці асновы фармантнага сінтэзу маўлення па фанемным тэксце. У выніку, ужо ў 1972 годзе пад кіраўніцтвам Б. М. Лабанава быў распрацаваны першы ў СССР сінтэзатар рускай мове «*Фанемафон-1*», адзначаны двума медалямі ВДНГ СССР. «*Фанемафон*» быў здольны не толькі сінтэзаваць рускае маўленне, але і чытаць уведзены тэкст на некалькіх замежных мовах, а таксама сінтэзаваць спевы.

У 1973 годзе Б. М. Лабанаву прысвоена званне «*старшы навуковы супрацоўнік*». У гэты час на працы Лабанава па сінтэзе рускага маўлення звярнула ўвагу кіраўніцтва Маскоўскага аддзялення Цэнтральнага навукова-даследчага інстытута сувязі (ЦНДІС). У выніку ў 1974 годзе на базе Мінскага аддзела ЦНДІС была адкрыта Лабараторыя маўленчых сістэм, кіраўніком якой Лабанаў заставаўся наступныя 15 гадоў. Асноўным напрамкам прац лабараторыі з’яўлялася развіццё метадаў і стварэнне сістэм аўтаматычнага распазнавання і сінтэзу маўлення.

Разам з практычнай дзейнасцю па стварэнні маўленчых дыялогавых сістэм Б. М. Лабанаў надаваў вялікую ўвагу навукова-арганізацыйнай працы. У 1976 годзе ён арганізаваў і правёў у Мінску Усесаюзную школу-семінар «*Аўтаматычнае распазнанне слыхавых вобразаў*» (АРСВ), на якой прысутнічала больш за 200 удзельнікаў з 75 навуковых арганізацый СССР. Школа-семінар АРСО праводзілася рэгулярна (кожныя два гады) да 1991 года, а Б. М. Лабанаў з 1976 года ўваходзіў у пастаянна дзеючы праграмны камітэт АРСВ. На семінары ўдзельнікам АРСВ у Мінску быў упершыню прадэманстраваны прататып тэлефоннай даведачнай сістэмы з сінтэзаваным маўленчым адказам.

У 1978 годзе Лабанаў па запрашэнні французскіх навукоўцаў быў накіраваны ў двухмесячную камандзіроўку ў Францыю для навуковай працы і азнаямлення з працай вядучых навуковых цэнтраў маўленчых даследаванняў: універсітэтаў у Парыжы, Нансі і Экс-эн-Правансе, а таксама маўленчых лабараторый у Тулузе, Грэноблі, Арсеі і Ланіёне. У перыяд знаходжання ў Францыі Лабанаў прыняў удзел у канферэнцыі па маўленчай сувязі і быў прыняты ў члены Акустычнага таварыства франкамоўных краін.

У 1979 годзе Лабанаў прадстаўляў на Сусветнай выставе «*Тэлекам-79*» у Жэневе новую мадэль сінтэзатара маўлення — «*Фанемафон-3*», адзначаную дыпломам выставы. Вядомы фантаст Артур Кларк, наведаўшы павільён СССР і азнаёміўшыся з сінтэзатарам маўлення, запісаў у кнігу водгукаў: «*Вы апярэдзілі мае фантазіі з фільма „Касмічная адысея 2001 года“*», а швейцарская газета «*Аглядальнік*» апублікавала артыкул: «*Цяпер рускія вывучаюць замежныя мовы пры дапамозе камп’ютара, які гаворыць*». За комплекс прац па стварэнні сінтэзатараў маўлення ў 1981 годзе Лабанаву было прысвоена званне «*Ганаровы радыст СССР*».

### Навуковая дзейнасць у 80-я гады 
У пачатку 1980-х гадоў Б. М. Лабанаў пачаў развіваць прапанаваны ім метад артыкуляцыйна-фармантнага сінтэзу маўлення па тэксце, які быў пакладзены ў аснову новага пакалення сінтэзатараў маўлення. У 1983 годзе Б. М. Лабанаў у суаўтарстве з В. Я. Кучаравым выдаў кнігу «*Сінтэзаванае маўленне ў сістэмах масавага абслугоўвання*».

Да пачатку 1984 года Лабанаў стварыў канчатковую фармулёўку і здзейсніў тэарэтычную і эксперыментальную распрацоўку адзінага лінгваакустычнага падыходу да вырашэння праблемы сінтэзу маўлення па тэксце. Распрацаваныя метады і алгарытмы іх рэалізацыі ляглі ў аснову доктарскай дысертацыі «*Даследаванне і распрацоўка метадаў аўтаматычнага сінтэзу маўлення па фанемным тэксце*», якую Лабанаў паспяхова абараніў у 1984 годзе ў Інстытуце электронікі і вылічальнай тэхнікі Акадэміі навук Латвійскай ССР у Рызе. Пазней атрыманыя тэарэтычныя і эксперыментальныя вынікі былі адаптаваны для сістэм сінтэзу маўлення на іншых еўрапейскіх мовах. У прыватнасці, да 1987 года была распрацавана англамоўная версія сінтэзатара, якая дэманстравалася на Сусветным кангрэсе фанетычных навук і атрымала высокую ацэнку англамоўных спецыялістаў.

На 80-я гады ХХ стагоддзя прыходзіцца перыяд стварэння першых прамысловых сістэм сінтэзу і распазнавання маўлення і іх шырокага ўкаранення ў галіне «*Сувязь*» СССР пры непасрэдным удзеле Б. М. Лабанава і яго калег — Б. В. Панчанка, М. П. Дзегцярова, В. П. Афанасьева. У Калінінградзе была праведзена доследна-канструктарская распрацоўка з далейшай серыйнай вытворчасцю маўленчага тэрмінала «*Марс-1*», які ўключае падсістэмы распазнавання маўлення «*Сезам*» і сінтэзу маўлення «*Фанемафон*». На базе маўленчага тэрмінала «*Марс-1*» распрацавана сістэма аўтаматычнага інфармавання абанентаў міжгародняй тэлефоннай сеткі (АІАМТС) аб запазычанасці за перамовы. Сістэма АІАМТС была паспяхова ўкаранёна і працяглы час эксплуатавалася ў шэрагу буйных гарадоў: Мінску, Новасібірску, Алма-Аце, Фрунзе, Петрапаўлаўску-Камчацкім. Іншая сістэма — сістэма кантролю за параметрамі апаратуры тэлефонных і радыёстанцый з аператыўным апавяшчэннем дзяжурнага персаналу пра ўзніклыя непаладкі — была ўкаранёна на Мінскай, Маскоўскай і Зеленаградскай АТС, а таксама на Беларускай рэспубліканскай радыёрэтрансляцыйнай станцыі РТС-5.

### Лабараторыя распазнавання і сінтэзу маўлення 
У 1988 годзе Б. М. Лабанаў паступіў на працу ў Інстытут тэхнічнай кібернетыкі АН БССР па запрашэнні дырэктара інстытута В. С. Танаева і ўзначаліў толькі створаную лабараторыю распазнавання і сінтэзу маўлення. Пераход Б. М. Лабанава ў Інстытут тэхнічнай кібернетыкі супаў па часе са з’яўленнем першых персанальных камп’ютараў (ПК) і ў планах прац лабараторыі з’явілася тэматыка, звязаная з абсталяваннем ПК сістэмамі маўленчага ўводу-вываду інфармацыі. Фармантны метад, які доўгі час іграў ключавую ролю ў сістэмах сінтэзу маўлення па тэксце, не падыходзіў для гэтай мэты з-за неабходнасці вялікага аб’ёму вылічэнняў у рэальным часе. У 1989 годзе Б. М. Лабанаў прапанаваў новы мікрахвалевы метад (МХ-метад) сінтэзу маўленчых сігналаў, у якім замест вылічэнняў фармантных ваганняў выкарыстоўваўся падрыхтаваны загадзя набор мікрахваляў натуральнага маўленчага сігналу. Пад кіраўніцтвам Лабанава МХ-метад быў рэалізаваны супрацоўнікам лабараторыі А. М. Івановым у сінтэзатары «*Фанемафон-5*». Кампактнасць яго праграмнага забеспячэння (усяго 64 Кб) дазволіла абсталяваць сінтэзам маўлення ўжо першыя IBM PC/XT і нават айчынныя ПК ЕС-1840. Сінтэзатар маўлення быў запатрабаваны ў многіх практычных прыкладаннях невідушчымі карыстальнікамі. У далейшым на аснове МХ-метаду былі распрацаваны версіі для чэшскай і польскай моў, а таксама аўтаномны аднаплатавы модуль сінтэзу маўлення, украінскамоўная версія якога некаторы час працавала на лініі кіеўскага метро.

### Міжнароднае супрацоўніцтва 
Складаная эканамічная сітуацыя, якая склалася ў краіне да сярэдзіны 1990-х гадоў, прымусіла шукаць крыніцы фінансавання даследаванняў за мяжой, у першую чаргу, у форме сумесных міжнародных праектаў.

У 1992 годзе Б. М. Лабанаў атрымаў галоўны прыз Міжнароднага конкурсу па распазнаванні вобразаў кампаніі «*Hewlet Packard*» за працу «*Распазнаванне голасу*». Важную ролю ў інтэграцыі беларускіх даследчыкаў у галіне лінгвістыкі і маўлення ў еўрапейскую супольнасць сыграў ягоны ўдзел у міжнародным праекце «*Развіццё Еўрапейскай камп’ютарнай сеткі па лінгвістыцы і маўленні ва ўсходнім накірунку*» (1994—1996), які фінансаваўся еўрапейскім фондам «*Copernicus*». Б. М. Лабанаў з’яўляўся каардынатарам гэтай сеткі ў Беларусі.

У 1995—1996 гадах сумесна з Дрэздэнскім тэхнічным універсітэтам выконваўся міжнародны праект: «*Двухмоўны сінтэз маўлення: нямецкі/рускі*». Наступным быў праект «*Аналіз натуральнай мовы і маўлення*» (1996—1997), які выконваўся сумесна з універсітэтам у Саарбрукене (Германія), універсітэтам у Манчэстэры (Вялікабрытанія) і Інстытутам праблем перадачы інфармацыі (Расія) і фінансаваўся еўрапейскім фондам INTAS. Удзел у гэтым праекце быў звязаны з далейшым развіццём мадэляў сінтэзу маўлення шляхам іх інтэграцыі ў сістэмы апрацоўкі натуральнай мовы метадамі камп’ютарнай лінгвістыкі.

У 1996 годзе французская кампанія «*Sextant Avionique*» прапанавала рэалізаваць навуковы праект «*Распазнаванне маўленчых каманд ва ўмовах шумоў у кабіне самалёта*». Праект фінансаваўся фондам Міністэрства абароны Францыі. Нягледзячы на выключную складанасць пастаўленай задачы, праект быў паспяхова выкананы і прыняты замоўцам.

Іншай камерцыйнай распрацоўкай стаў праект стварэння інтэлектуальнага тэлефоннага аўтаадказчыка, які выконваўся з 1997 па 2000 год па дамове з кампаніяй «*NovCom NV*» (ЗША). Сутнасць праекта заключалася ў рашэнні задачы распазнавання імёнаў абанентаў і іншай службовай інфармацыі, якая вымаўляецца па тэлефоне, з тым, каб сістэма змагла выконваць функцыі тэлефоннага аўтасакратара.

Б. М. Лабанаў з’яўляўся навуковым кіраўніком пералічаных міжнародных праектаў. Ключавую ролю ў іх паспяховай рэалізацыі адыгралі таксама супрацоўнікі лабараторыі Т. В. Ляўкоўская, А. М. Іваноў і А. У. Кубашын.

### Навуковая дзейнасць у 2000-х гадах 
Пачынаючы з 2000 года навуковыя інтарэсы Б. М. Лабанава ад праблем распазнавання ізноў перайшлі да праблем сінтэзу маўлення. Ён тэарэтычна абгрунтаваў і развіў новы навуковы кірунак у маўленчых даследаваннях — камп’ютарнае кланіраванне маўлення — для вырашэння задач высакаякаснага сінтэзу маўлення па тэксце з максімальна магчымым набліжэннем да голасу і манеры чытання канкрэтнага чалавека. За наступныя сем гадоў Б. М. Лабанаў апублікаваў звыш 40 навуковых прац, прысвечаных гэтай праблеме, а ў 2008 годзе ў выдавецтве «*Беларуская навука*» выйшла кніга «*Камп’ютарны сінтэз і кланіраванне маўлення*» (сумесна з Л. І. Цырульнік). Адначасова пад яго кіраўніцтвам, пры актыўным удзеле Л. І. Цырульнік, была распрацавана новая мультыхвалевая мадэль сінтэзу маўлення па тэксце — «*Мультыфон*», якая забяспечыла высокую якасць і персаналізацыю сінтэзаванага маўлення; была створана тэхналогія і спецыяльныя праграмныя сродкі кланіравання акустычных, фанетычных і інтанацыйных характарыстык маўлення чалавека — камп’ютарныя сістэмы «*ФонаКланатар*» і «*ІнтаКланатар*».

Атрыманыя ў пачатку 2000-х гадоў тэарэтычныя і эксперыментальныя вынікі дазволілі ажыццявіць пад навуковым кіраўніцтвам Б. М. Лабанава шэраг сумесных прыкладных праектаў. У 2005—2007 гадах быў выкананы міжнародны INTAS-праект «*Распрацоўка шматгалосай і шматмоўнай сістэмы сінтэзу маўлення па тэксце і сістэмы распазнавання маўлення (мовы: беларуская, польская, руская)*». Удзельнікі праекту: Беларусь, Германія, Польшча, Расія. У 2006—2007 гадах сумесна з ТАА «*ІнваСэрвіс*» (Мінск) была распрацавана сістэма «*Чытальнік*», арыентаваная на стварэнне і рэдагаванне «*гаворачых*» падручнікаў для невідушчых вучняў спецшкол Беларусі.

У 2007—2008 гадах сумесна з ТАА «*ТэлеКантэнт*» (Масква) была распрацавана сістэма сінтэзу маўлення для мабільных тэлефонаў, якая дазваляла стварыць новы від мабільных паслуг — праслухоўванне аўдыякніг. З 2008 года сумесна з СПІІРАН (Санкт-Пецярбург) праводзілася распрацоўка мультымедыйнай сістэмы аўдыёвізуальнага сінтэзу маўлення — так званай «*гаворачай галавы*», якая дазваляе істотна палепшыць камфортнасць успрымання маўлення ў шэрагу практычных прыкладанняў.

### Навукова-арганізацыйная і педагагічная дзейнасць 
Б. М. Лабанаў надае значную ўвагу навукова-арганізацыйнай і педагагічнай працы. З 1995 года ён з’яўляецца сябрам Еўрапейскай асацыяцыі маўленчых даследаванняў (ESCA) і акадэмікам Міжнароднай акадэміі інфармацыйных працэсаў і тэхналогій. З 2002 года — навуковы эксперт Еўрапейскай сеткі «*Моўныя тэхналогіі*», а з 2006 года — старшыня Беларускага падкамітэта Міжнароднай асацыяцыі маўленчых даследаванняў (ISCA). Б. М. Лабанаў — сябра праграмных камітэтаў шэрагу міжнародных канферэнцый па праблемах маўленчых тэхналогій і штучнага інтэлекту. З 2007 года сябра рэдкалегіі зноў створанага расійскага часопісу «*Маўленчыя тэхналогіі*».

З 1998 па 2002 год Б. М. Лабанаў з’яўляўся па сумяшчальніцтве прафесарам БДУІР, дзе чытаў спецкурс «*Маўленчы інтэрфейс інтэлектуальных сістэм*», а з 2003 па 2006 год — прафесарам Інстытута інфарматыкі ўніверсітэта ў Беластоку (Польшча), дзе чытаў спецкурс «*Структурныя метады распазнавання і сінтэзу маўлення*».

Б. М. Лабанаў актыўна ўдзельнічае ў падрыхтоўцы навуковых кадраў. З 1997 па 2006 гады Б. М. Лабанаў — сябра спецыялізаваных саветаў па абароне доктарскіх дысертацый пры АІПІ НАН Беларусі і БДУІР, а з 2007 года — сябра спецыялізаваных саветаў пры Беларускім дзяржаўным універсітэце і Мінскім дзяржаўным лінгвістычным універсітэце.

## Кар’ера 
У 1968—1974 працаваў у Мінскім радыётэхнічным інстытуце на пасадах:
* старшы выкладчык кафедры радыёпрыёмных прылад (1968—1970);
* старшы навуковы супрацоўнік кафедры радыёпрыёмных прылад (1970—1974).

У 1974—1989 гадах з’яўляўся кіраўніком навуковай лабараторыі маўленчых сістэм Мінскага аддзела Цэнтральнага навукова-даследчага інстытута сувязі  (Масква).

З 1988 года і па цяперашні час працуе ў Аб’яднаным інстытуце праблем інфарматыкі НАН Беларусі на пасадах:
* выконваючы абавязкі загадчыка лабараторыі № 32 (1988—1989);
*  № 221 (1989—2011);
* галоўны навуковы супрацоўнік лабараторыі № 221 (з 2011).

## Вучоныя ступені,  
* 13 верасня 1968 года рашэннем Дзяржаўнага НДІ радыё прысвоена вучоная ступень **кандыдата тэхнічных навук** па спецыяльнасці «*Радыётэхніка і сувязь*».
* 3 кастрычніка 1973 года рашэннем Вышэйшай атэстацыйнай камісіі зацверджаны ў вучоным званні **старшага навуковага супрацоўніка** па спецыяльнасці «*Радыёпрыёмныя прылады*».
* 26 красавіка 1985 года рашэннем Вышэйшай атэстацыйнай камісіі пры Савеце міністраў СССР прысвоена вучоная ступень **доктара тэхнічных навук** па спецыяльнасці «*Тэхнічная кібернетыка і тэорыя інфармацыі*».
* 19 студзеня 1995 года абраны правадзейным членам (акадэмікам) Міжнароднай акадэміі інфармацыйных працэсаў і тэхналогій.

## Асноўныя публікацыі 
### Манаграфіі 
* 
* 

### Дысертацыі 
* **Кандыдацкая** (1968): «*Некоторые вопросы анализа речевых сигналов*» па спецыяльнасці «*Радыётэхніка і сувязь*». Колькасць старонак: 150.
* **Доктарская** (1984): «*Исследование и разработка методов автоматического синтеза речи по фонемному тексту*» па спецыяльнасці «*Тэхнічная кібернетыка і тэорыя інфармацыі*». Колькасць старонак: 340.

### Артыкулы ў часопісах і матэрыялах канферэнцый 
* Лобанов, Б. М. *Автоматическое распознавание звукосочетаний в текущем речевом сигнале* / Б. М. Лобанов, Г. С. Слуцкер, А. П. Тизик // Труды НИИР. — 1969. — № 4. — C. 67-74.
* Лобанов, Б. М. *Об автоматическом выделении шумных звуков методом фазовой плоскости* / Б. М. Лобанов // Акустический журнал. — М., 1970. — Вып. 3. — С. 24-31.
* Lobanov, B. *Classification of Russian Vowels Spoken by Different Speakers* // Journal of the Acoustical Society of America. — 1971. — Vol. 2, № 4 (2). — P. 606—608.
* Lobanov, B. *The Phonemophon Text-to-Speech System* // Proceedings of the XI-th International Congress of Phonetic Sciences ICPhS’87. — Tallinn, 1987. — P. 120—124.
* Lobanov, B. *TTS-Synthesizer as a Computer Means for Personal Voice Cloning* // Phonetics and its Applications. — Stuttgart: Steiner. — 2002. — P. 445—452.
* Lobanov, B. *A Prototype of the Software System for Study, Training and Analysis of Speech Intonation* / B. Lobanov, V. Zhitko, V. Zahariev // Speech and Computer: 20th International Conference, SPECOM 2018, Leipzig, Germany, September 18-22, 2018, Proceedings. — Springer, 2018. — P. 337—346.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
*