open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фрыдрых Фенц

**Фрыдрых Ёзэф Фенц** (, , Газен, Аўстра-Венгрыя — , Беларусь) — адзін з кіраўнікоў германскага акупацыйнага рэжыму ў Беларусі, групенфюрар СА.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 5 снежня 1892 года ў Газене, Аўстра-Венгрыя. З 1 верасня 1912 года фенрых 4-га пяхотнага палка «Гох-унд-Дойчмейстэр» Аўстра-Венгерскай арміі. Удзельнік Першай сусветнай вайны. Улетку 1914 года ўзведзены ў лейтэнанты, 1 ліпеня 1915 года ў обер-лейтэнанты. Пасля дэмабілізацыі ў 1918 годзе ўступіў у добраахвотніцкі корпус. 1 лютага 1928 года ўступіў у НСДАП (квіток № 81 622).

З канца 1933 года камандзір групы СА «Зюдмарк» у Аўстрыі. У 1934 годзе быў арыштаваны і высланы ў Югаславію. З красавіка 1934 года ў Мюнхене знаходзіўся ў падраздзяленні Hilfswerks Nordwest, якое складалася з аўстрыйскіх членаў НСДАП.

З 1936 года брыгадэфюрар СА, намеснік камандзіра і начальнік штаба групы СА «Курпфальц» (са штаб-кватэрай у Мангейме). З 1 студзеня 1937 года камандзір групы СА «Курпфальц». З 1 снежня 1939 года ў чыне капітана праходзіў ваенную службу ў Грацы.

З 1941 года гаўпткамісар галоўнай акругі Баранавічы. Як піша Егуда Баўэр, «нягледзячы на сваю высокую пасаду, ён практычна ніколі не згадваецца» ў сведчаннях, звязаных з забойствам яўрэяў. Тым не менш, 4 ліпеня 1942 года па прамым загадзе Фенца немцы расстралялі 13 яўрэйскіх урачоў і дантыстаў, якія абслугоўвалі не толькі яўрэйскае, але і беларускае насельніцтва.

17 лютага 1943 года Фенц з некаторымі іншымі высокапастаўленымі нацыстамі адправіўся на паляванне на кабаноў у Машукоўскі лес. Група партызан пад камандаваннем Кірыла Арлоўскага арганізавала засаду. У баі з партызанамі Фенц быў забіты. За гэту аперацыю Кірылу Арлоўскаму было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

## Узнагароды 
* Жалезны крыж 2-га класа (1914)
* Крыж Ваенных заслуг (Аўстра-Венгрыя) 3-га класа з мячамі
* Сілезскі арол
* Ганаровы крыж ветэрана вайны
* Крыж ваенных заслуг 2-й ступені з мячамі
* Залаты партыйны знак НСДАП

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Ермаков А. М.* Вермахт против евреев. Война на уничтожение. , 2009. 416 с
* Erich Stockhorst: *Fünftausend Köpfe*. Blick + Bild Verlag, 1967
* Christian Gerlach: *Kalkulierte Morde*. Hamburger Edition, 1999. ISBN 3-930908-54-9

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)
Катэгорыя:Члены фрайкора
Катэгорыя:Члены НСДАП
Катэгорыя:Афіцэры СА
Катэгорыя:Кіраўнікі акупацыйнага рэжыму нацысцкай Германіі
Катэгорыя:Постаці Халакоста ў Беларусі
Катэгорыя:Злачынцы Халакоста
Катэгорыя:Загінулі ў баях Другой сусветнай вайны
Пых’я-Пярнумаа

**Пых’я-Пярнумаа** () — воласць у Эстоніі ў складзе павета Пярнумаа. Плошча воласці — 1010,61 км². Шчыльнасць насельніцтва ў 2021 годзе — 8,0 чалавек на 1 км².

49 % тэрыторыі воласці займаюць лясы, 26 % — ворыва, 4 % — прыродныя лугі. На тэрыторыі воласці знаходзяцца частка нацыянальнага парка Соамаа, запаведнік Вахенурмэ, частка запаведнікаў Таарыкіну, Лавасаарэ і Авастэ.

У воласці маецца 5 радовішчаў карысных выкапняў, з іх 4 — агульнадзяржаўнага значэння: два даламітныя радовішчы ў Анелемэ, два тарфяныя радовішчы Лавасаарэ і пясчанае радовішча мясцовага значэння ў Пітсалу.

Катэгорыя:Воласці Эстоніі
Кыну (Рапіна)

**Кыну** () — вёска ў воласці Рапіна павета Пылвамаа ў Эстоніі.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Кыну

**Кыну**:
* Кыну (Йыгева)
* Кыну (Кастрэ)
* Кыну (Куусалу)
* Кыну (Пых’я-Пярнумаа)
* Кыну (Рапіна)
* Кыну (Саарэмаа)
* Кыну (прыпыначны пункт)
Сомпа

**Сомпа**:
* Сомпа (Йыхві)
* Сомпа (Кохтла-Ярвэ)
* Сомпа (прыпыначны пункт)
Сомпа (Кохтла-Ярвэ)

**Сомпа** () — былы шахцёрскі пасёлак, у цяперашні час адзін з раёнаў эстонскага горада Кохтла-Ярвэ, размешчаны асобна за 8 км на паўднёвы захад ад Йыхві. Мяжуе з валасцямі Йыхві, Кохтла і Мяэтагузэ.

Утвораны ў 1948 годзе і быў далучаны да Кохтла-Ярвэ ў 1960 годзе. Размешчаная каля яго сланцавая шахта была ў эксплуатацыі з 1948 па 1999 год. Станам на 1 студзеня 2021 года ў Сомпа пражывала 786 чалавек. У цяперашні час з'яўляецца часткай горада Кохтла-Ярвэ.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Кохтла-Ярвэ
Сікар

**Сікар** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Ёханес Сікар — эстонскі дзяржаўны дзеяч
* Клод Сікар — французскі егіптолаг
Кыну (Кастрэ)

**Кыну** () — вёска ў воласці Кастрэ павета Тартумаа ў Эстоніі.
## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Ёханес Сікар, эстонскі дзяржаўны дзеяч

Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Абрам Каспэ

**Абрам Каспэ**, Аўром, Аб, сапраўднае прозвішча: **Мінц** (1861, Чэрыкаў — 2 чэрвеня 1929, Нью-Ёрк) — яўрэйскі вучоны, педагог, дзеяч рабочага руху, аўтар падручнікаў, пісаў на ідышы.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў ліпені 1861 года ў Чэрыкаве, нашчадак вядомага яўрэйскага вучонага Ёсіфа Каспі, які жыў у XIV ст. Бацька быў вандроўным прапаведнікам-магідам, у дарозе яго забілі.

Вучыўся ў хедары, розных ешывах, рускай школе, скончыў гімназію ў Вільні. Узначаліў групу «Ам олам», якая збіралася стварыць яўрэйскія земляробчыя калоніі ў Амерыцы, разам з ім адправіліся ў ЗША вядомыя дзеячы А. Нецер, Ал. Гаркаві. У 1882—1888 жыў у ЗША. Працаваў у доках, на будаўніцтве, арганізоўваў забастоўкі. дВярнуўся, скончыў факультэт прыродазнаўства і матэматыкі Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта. З 1894 года ў Нью-Ёрку, атрымаў ступень у медыцыне. Дапамагаў бедным пацыентам, выдаваў медыкаменты, лячыў іх бясплатна.

На мяжы стагоддзяў быў членам розных сацыялістычных партый.

Удзельнічаў у заснаванні яўрэйскай газеты «Форвэртс», пазней быў прэзідэнтам асацыяцыі Форвэртс. Публікаваў на ідышы навукова-папулярныя і крытычныя артыкулы ў выданнях «Дэр ідышэр хойз-доктор» (Варшава), «Соц’ял-дэмократ» (1900), «Цукунфт», у якім дэбютаваў артыкулам па хіміі, «Дзі нае цайт», «Абэнд блат», «Літэратур ун лэбм», «Эмэс» (Бостан) і інш. У 1902 годзе рэдагаваў «Цукунфт». У апошнія гады супрацоўнічаў з камуністычнай газетай «Фрайхайт».

З 1899 года выдаў некалькі падручнікаў па хіміі, астраноміі, фізіцы, механіцы, геалогіі. Некаторыя з іх першыя ў сваім родзе.

## Сям’я 
Унучка, Лінда (Lynda Caspe) амерыканская мастачка.

## Літаратура 
* Ехазкель Ліфшыц. КАСПЭ // Слоўнік сучаснай яўрэйскай літаратуры. Том 8. слупок 87-88. Нью-Ёрк. 1981.
: Залман Рэйзен, Лексікон, том 3; Літэрарышэ блэтэр № 35 (1929); Цукунфт (29 ліпеня 1929); Аб Каган. Блэтэр фун майн лэбм, том 3 (1926), ст. 463; Ёіл Энцін, Моргн журнал (17 кастрычніка 1943); American Jewish Yearbook (1929).

## Спасылкі 
* rujen
Катэгорыя:Аўтары падручнікаўКатэгорыя:Медыкі ЗШАКатэгорыя:Яўрэйскія публіцысты (ідыш)Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі
Пудзісоа

**Пудзісоа** () — вёска ў воласці Куусалу павета Хар'юмаа, Эстонія.  
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Ёханес Сікар

**Ёханес Сікар** (;  — , , Швецыя) — эстонскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністр Эстоніі ў выгнанні (студзень 1953 — студзень 1962), Міністр замежных спраў у выгнанні (1953—1960).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў вёсцы Кыну. Удзельнічаў добраахвотнікам у Вызваленчай вайне Эстоніі 1918—1920 гадах, служыў афіцэрам на бронецягніку.

У 1936 годзе з адзнакай скончыў эканамічны факультэт Тартускага ўніверсітэта. З чэрвеня 1926 па снежань 1937 года абіраўся членам Рыйгікогу. У 1940—1944 гадах удзельнічаў у супраціве савецкай і нямецкай акупацыі. У верасні 1944 года збег у Швецыю.

У красавіку 1952 года быў прызначаны выконваючым абавязкі прэм’ер-міністра ўрада Эстоніі ў выгнанні і міністрам унутраных спраў.

Паколькі палітычная дзейнасць была забаронена для эстонскіх эмігрантаў у Швецыі, члены яго ўрада пераехалі ў Осла (Нарвегія).

Памёр у Стакгольме.

Катэгорыя:Члены Рыйгікогу
Курсі

**Курсі**:

## Італія 
* Курсі (правінцыя Лечэ)

## Эстонія 
* Курсі (Куусалу)
* Курсі (Пылтсамаа)
* Курсі (Тапа)
Bluesky

**Bluesky** ( — «блакітнае неба»; вымаўляецца *блюскай*) — дэцэнтралізаваны сэрвіс мікраблогаў і сацыяльная сетка. Платформа была створана некамерцыйнай карпарацыяй «Bluesky Social», якая знаходзіцца ў ЗША, як праверка канцэпцыі пратакола перадачы дадзеных AT Protocol — пратакола для размеркаваных сацыяльных сетак. Генеральным дырэктарам кампаніі з’яўляецца Джэй Грабер, а стваральнік XMPP Джэрэмі Мілер уваходзіць у раду дырэктараў.

Першапачаткова кампанія «Bluesky» была заснавана ў рамках кампаніі «Twitter, Inc.», якая на той момант кіравала Твітэрам. У 2021 годзе яна наняла першых супрацоўнікаў і ў тым жа годзе была зарэгістравана як незалежная кампанія, якая дзейнічае ў інтарэсах грамадства.

Спачатку Bluesky знаходзілася на стадыі бэта-тэставання толькі для карыстальнікаў па запрашэнні. 6 лютага 2024 года рэгістрацыя на платформе стала адкрытай для ўсіх жадаючых.

Акрамя сайта, сацыяльная сетка даступная праз прыкладанні для iOS і Android. Сацыяльную сетку неаднаразова характарызавалі як падобную да Твітэра (X).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Аляксандр Анатолевіч Лапцэвіч

**Аляксандр Анатолевіч Лапцэвіч** () — спецыяліст у галіне авіябудавання. Кандыдат тэхнічных навук, дацэнт.

## Біяграфія 
У 1997 годзе скончыў воінскую службу на пасадзе дацэнта авіяцыйнага факультэта Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь. Падпалкоўнік запасу.

З 1998 года дацэнт кафедры «арганізацыя палётаў і кіраванне паветраным рухам» у Мінскім дзяржаўным вышэйшым авіяцыйным каледжы.

У 2000 годзе прызначаны на пасаду намесніка начальніка каледжа.

З 2010 па 2015 год займаў пасаду начальніка Мінскага дзяржаўнага вышэйшага авіяцыйнага каледжа.

## Узнагароды 
* Медаль «За бездакорную службу» III ступені;
* Юбілейны медаль «65 год Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.».

## Спасылкі 
* Лапцевич Александр Анатольевич;
* Лапцевич, Александр Анатольевич (кандидат технических наук).
Млынавы завулак (Мінск)

**Млынавы завулак** — завулак у Ленінскім раёне Мінска. Злучае вуліцы Дзянісаўскую і Сямёнава ў раёне дома №45 Дзянісаўскай вуліцы і паркоўкі на вуліцы Сямёнава. Забудова завулка складаецца з 14 аднапавярховых дамоў сядзібнага тыпу.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Млынавы завулак на карце АТО.ВУ
* Млынавы завулак у архітэктурнай базе Рhotobuildings
* Млынавы завулак на Мinskonline

Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Катэгорыя:Ленінскі раён (Мінск)
Дэкапаванне мРНК

Працэс **дэкепінгу інфармацыйнай РНК** заключаецца ў гідролізе структуры 5'-кэпа РНК, пры якім утвараецца 5'-монафасфат. У эўкарыёт гэты 5'-монафасфат з’яўляецца субстратам для 5'- экзануклеазы Xrn1, і мРНК хутка разбураецца. Існуе мноства сітуацый, якія могуць прывесці да зняцця кэпа, некаторыя з якіх абмяркоўваюцца ніжэй.

У пракарыётаў першасны транскрыпт мРНК натуральным чынам мае 5'-трыфасфатную групу пасля бактэрыяльнай транскрыпцыі; фермент RppH выдаляе малекулу пірафасфату з 5'-канца, ператвараючы 5'-трыфасфат у 5'-манафасфат, што запускае дэградацыю мРНК рыбануклеазамі.

## Трансляцыя і распад 
Унутры цэляў існуе баланс паміж працэсамі трансляцыі і распаду мРНК.

## Спецыфічныя шляхі распаду 
Існуе шэраг спецыфічных шляхоў распаду, якія распазнаюць анамальныя мРНК і спрыяюць іх дэкепінгу. Нонсэнс-апасродкаваны распад распазнае заўчасныя стоп-кадоны і спрыяе дэкапаванню, а таксама распаду экзасомай. Таксама было паказана, што некаторыя класы мікраРНК стымулююць дэкепінг.

## Гл. таксама 
* m7G(5')pppN дыфасфатаза

## Крыніцы 
Катэгорыя:РНК
Лапцэвіч

**Лапцэвіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Анатолевіч Лапцэвіч (нар. 1960) — беларускі спецыяліст у галіне авіябудавання.
* Валерый Міхайлавіч Лапцэвіч (нар. 1939) — беларускі архітэктар.
* Людміла Георгіеўна Лапцэвіч (нар. 1938) — беларускі мастацтвазнавец.
Курсі (Пылтсамаа)

**Курсі** () — вёска ў воласці Пылтсамаа павета Йыгевамаа, Эстонія.  За 4 км на паўночны ўсход ад Пуурмані, на рацэ Педзья.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Педзья

**Пе́дзья** () — чацвёртая па даўжыні рака Эстоніі. Бярэ пачатак з узвышша Пандыверэ, у мястэчку Сімуна і ўпадае ў раку Эмайыгі. Даўжыня ракі 122 км, плошча басейна 2710 км².

На беразе ракі Педзья знаходзіцца горад Йыгева.

Найбуйнейшыя прытокі ракі — Онга, Каавэ, Пікнурмэ.

Катэгорыя:Рэкі Эстоніі
Піўза (вёска)

**Піўза** () — вёска ў воласці Выру павета Вырумаа на паўднёвым усходзе Эстоніі. Знаходзіцца на левым беразе ракі Піўза, недалёка ад мяжы з Расіяй.

Піуса славіцца сваімі пясчанымі пячорамі ўздоўж ракі. Пясчаныя кар’еры для вытворчасці шкла дзейнічаюць у Піўзе з 1922 года.

У Піўзе знаходзіцца станцыя на чыгуначнай лініі, якая раней злучала Валга і Пячоры. Станам на 2022 год у летні сезон (з мая па жнівень) ад Піўзы да чыгуначнай станцыі Койдула на мяжы з Расіяй ажыццяўляецца да двух рэйсаў у дзень, прычым адзін рэйс у кожны бок мае перасадку ў/з Тарту.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Тылічыкі

**Тылічыкі** () — сяло, адміністрацыйны цэнтр Алютарскага раёна Камчацкага краю (да 1 ліпеня 2007 у складзе Каракскай аўтаномнай акругі Камчацкай вобласці) Расіі. Утварае сельскае паселішча «сяло Тылічыкі».

Размешчана ў паўночна-ўсходняй частцы Камчацкага краю на беразе заліва Корфа Берынгава мора, ад якога аддзелена доўгай вузкай пясчанай касой і бухтай Скрытая. Сяло выцягнута ўздоўж берага бухты Скрытая, акрамя мікрараёна Верхнія Тылічыкі, які знаходзіцца на сопцы вышэй асноўнай часткі вёскі.

Адлегласць да Петрапаўлаўска-Камчацкага — 1070 км, да Паланы — 370 км.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Камчацкага края
Круглы завулак (Мінск)

**Круглы завулак** — завулак у Ленінскім раёне Мінска. Пачынаецца ад скрыжавання з Ульянаўскай вуліцай; ідзе з поўначы на ​​поўдзень, затым рэзка згортвае на паўночны ўсход; заканчваецца скрыжаваннем з Беларускай вуліцай. Забудова завулка складаецца з некалькіх аднапавярховых дамоў сядзібнага тыпу. Гэты прыватны сектар знаходзіцца ў 1 км па прамой ад Дома ўрада. Па суседству з завулкам знаходзяцца пасольства Лівіі, будынкі БДТУ і стадыён «Дынама». У 2021 г. стала вядома пра планы ліквідацыі часткі забудовы завулка і часткі дамоў на суседніх вуліцах пад будаўніцтва новых сацыяльна значных аб'ектаў.

## Славутасці 
* Дом 12. Цягавая падстанцыя электратранспарту №10, пабудаваная ў 1957-1958 гг.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Круглы завулак на карце АТО.ВУ
* Круглы завулак у архітэктурнай базе Рhotobuildings
* Круглы завулак на карце Streetmaps
* Круглы завулак ў базе Геадзен
* Круглы завулак на здымках 2023 г.

Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Катэгорыя:Ленінскі раён (Мінск)
Цэнтральны архіў КДБ Беларусі

**Цэнтральны архіў КДБ Рэспублікі Беларусь** (**ЦА КДБ Рэспублікі Беларусь**) — ведамасны архіў Камітэта дзяржаўнай бяспекі Беларусі, які захоўвае дакументы цэнтральнага апарата арганізацыі, дакументы арганізацый непасрэднага падпарадкавання і іншых арганізацый. Размяшчаецца ў будынку ведамства па праспекце Незалежнасці, 17. Начальнікам Цэнтральнага архіва КДБ Беларусі з’яўляецца Дзмітрый Варапаеў.

Паводле архіўнага закона 1994 года, усе ведамасныя архівы і галіновыя фонды былі аднесены да Нацыянальнага архіўнага фонду Беларусі (НАФ). У 1996 г. кіраўніцтвам архіўнай службы зацверджана Палажэнне аб умовах і парадку падаўжэння тэрмінаў захоўвання дакументаў НАФ, які даваў галіновым фондам права пастаяннага захоўвання дакументаў на аснове ліцэнзій. Падаўжаліся пагадненні і з усімі астатнімі міністэрствамі і цэнтральнымі органамі кіравання. Падаўжэнне гэтых тэрмінаў на практыцы азначала пастаяннае захоўванне архіўных комплексаў ці іх частак непасрэдна ў ведамствах.

Паколькі Цэнтральны архіў КДБ Беларусі, паводле заканадаўства, з’яўляецца часткай НАФ, інфармацыя пра яго ўключана ў Дзяржаўны фондавы каталог паводле якога ён захоўвае каля 200 тысяч адзінак захоўвання з 1918 года.

У перыяд 1992—2012 гг. на аснове матэрыялаў дзяржаўных архіваў і архіваў органаў КДБ і МУС была сфарміраваная база даных «Звесткі пра неабгрунтавана рэпрэсаваных грамадзян Беларусі», якая змяшчае інфармацыю пра рэпрэсаных і рэабілітаваных на тэрыторыі краіны ў 1920-1950-х гг. Агулам база даных змяшчае 181 тыс. запісаў. Аднак, гэтая база даных даступная толькі для службовага карыстання, што з’яўляецца сур’ёзным недахопам, што ўскладняе працэс выкарыстання дакументаў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
*  

Катэгорыя:Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Архівы Мінска
Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)
Дзюнкерк (фільм, 2017)

**Дзюнкерк** () — брытана-амерыканскі ваенны фільм 2017 года, пастаўлены рэжысёрам Крыстаферам Ноланам, пра эвакуацыю саюзніцкіх войск з французскага горада Дзюнкерк падчас Французскай кампаніі ў пачатку Другой сусветнай вайны. Фільм атрымаў высокія ацэнкі крытыкаў і быў адзначаны шматлікімі ўзнагародамі.

Частка здымкаў фільма адбывалася на месцы рэальных падзей аперацыі «Дынама» ў Дзюнкерку.

## Сюжэт 
Фільм распавядае пра эвакуацыю больш як 330 000 брытанскіх, французскіх, бельгійскіх і галандскіх салдат з Дзюнкерка ў 1940. Яны аказаліся заблакаванымі ў раёне гэтага французскага горада, пасля таго як нацысты прарвалі Лінію Мажыно, а потым іх танкавыя злучэнні падышлі да Абвіля.

Сюжэт падзелены на тры часткі:
* **Суша** — гісторыя маладога салдата Томі, які спрабуе выратавацца з абложанага горада.
* **Мора** — аповед пра грамадзянскага марака містэра Доўсана, які разам з сынам і ягоным сябрам адпраўляецца на дапамогу салдатам.
* **Паветра** — гісторыя пілота Фэрыера, які змагаецца з нямецкімі самалётамі, каб абараніць ад іх эвакуацыю войск.

Гэтыя тры лініі пераплятаюцца, ствараючы напружаную і эмацыйную карціну падзей.

## У галоўных ролях 
* Фін Уайтхэд () — Томі
* Том Глін-Карні () — Пітэр
* Джэк Лаўдэн — Колінз
* Гары Стайлз () — Алекс
* Анейрын Барнард () — Гібсан
* Бары Кеоган () — Джордж
* Кенет Брана — камандуючы Болтан
* Кіліян Мёрфі — выратаваны з мора салдат
* Марк Райлэнс — містэр Доўсан
* Том Хардзі — пілот Фэрыер

## Гістарычная дакладнасць 
Эксперты адзначылі, што ў цэлым фільм рэалістычна паказаў, як разгортвалася выратавальная аперацыя ў Дзюнкерку. Разам з тым у ім маецца шэраг недакладнасцяў. Героі і іх сюжэтныя лініі з'яўляюцца выдуманымі. 

## Крытыка 
Фільм атрымаў шырокае прызнанне крытыкаў. У *The Guardian* яго назвалі «найлепшым творам Нолана», адзначаючы захапляльныя візуальныя эфекты і майстэрскую рэжысуру. У *The Hollywood Reporter* фільм апісвалі як «імпрэсіянісцкі шэдэўр, глыбока кранальны без штучнага сентыменталізму».

На сайце Rotten Tomatoes яго рэйтынг складае 92 % на падставе 469 аглядаў. На Metacritic — 94 з 100.

## Узнагароды і намінацыі 
###### Прэмія «Оскар» (90-я ўзнагароды, 2018) 
Фільм атрымаў 8 намінацый і перамог у трох катэгорыях:
* Найлепшы мантаж — Лі Сміт ()
* Найлепшы гук — Грэг Ландакер (), Гары А. Рыцо (), Марк Вайнгартэн ()
* Найлепшы мантаж гуку — Рычард Кінг () і Алекс Гібсан ()

###### Намінацыі: 
* Найлепшы фільм
* Найлепшы рэжысёр — Крыстафер Нолан
* Найлепшы аператар — Хойтэ ван Хойтэма
* Найлепшы кампазітар — Ганс Цымер

###### Прэмія BAFTA (2018) 
* Перамогі: Найлепшы гук, найлепшы мантаж, найлепшыя візуальныя эфекты
* Намінацыі: Найлепшы фільм, найлепшы рэжысёр, найлепшы аператар, найлепшы кампазітар

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фільмы 2017 года
Катэгорыя:Ваенныя фільмы
Катэгорыя:Фільмы Крыстафера Нолана
Катэгорыя:Оскар
Кахала (возера)

**Возера Кахала** () — круглае возера, размешчанае за 5 км на паўночны ўсход ад Куусалу на тэрыторыі Лахемааскага нацыянальнага парку. Плошча — 346 га, глыбіня да 3 м. Возера знаходзіцца ў даледавіковай карставай катлавіне, якая знаходзіцца на Паўночна-Эстонскім плато на вышыні 32,8 м над узроўнем мора. Возера аддзялілася ад Анцылевага возера 7500-8500 гадоў таму. Возера акружана ў асноўным алювіяльнымі раўнінамі і пашамі, але на захадзе і паўночным захадзе ёсць таксама балотныя лясы.

Катэгорыя:Азёры Эстоніі
Кахала

**Кахала**:
* Кахала (возера)
* Кахала (Куусалу)
* Кахала (Цюры)
* Кахала (Ярва)
Кахала (Ярва)

**Кахала** () — вёска ў воласці Ярва павета Ярвамаа, Эстонія.  

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Ярва (воласць)

**Я́рва** () — воласць у Эстоніі ў складзе павета Ярвамаа. Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы Эстоніі. Паўночная частка воласці размешчана на ўзвышшы Пандыверэ, паўночна-заходняя — у Кырвемаа і паўднёвая частка — на Сярэдне-Эстонскай раўніне. Амаль 46 % плошчы воласці займаюць лясы, 37 % — сельскагаспадарчыя землі, 5 % — прыродныя лугі.

Плошча воласці — 1 222,82 км². Шчыльнасць насельніцтва — 7,2 чалавека на 1 км² (2021).

Катэгорыя:Воласці Эстоніі
Катэгорыя:Ярвамаа
Рыста Ярва

**Рыста Антэра Ярва** (; , , Фінляндыя — , там жа) — фінскі кінарэжысёр, сцэнарыст, мантажор, кінапрадзюсар, акцёр і аператар.

## Біяграфія 
Прадстаўнік фінскай «новай хвалі», удзельнікі якой з пачатку 1960-х гадоў звярнуліся да сацыяльнай праблематыкі. Здымаў як ігравыя, так і дакументальныя фільмы. Загінуў у аўтакатастрофе.

## Фільмаграфія 
### Рэжысёр 
* 1962 — Ноч ці дзень / Yö vai päivä
* 1964 — / X-paroni
* 1965 — / Onnenpeli
* 1967 — Дзённік рабочага / Työmiehen päiväkirja
* 1969: Час ружаў / Ruusujen aika
* 1970 — Бензін у крыві / Bensaa suonissa
* 1972 — / Kun taivas putoaa…
* 1973: Вайна адзіночкі / Yhden miehen sota
* 1975 — Мужчына, які не мог сказаць «не» / Mies, joka ei osannut sanoa EI
* 1976 — / Loma
* 1977 — Год зайца / Jäniksen vuosi

Катэгорыя:Кінарэжысёры Фінляндыі
Леа Сейду

**Леа Сейду** (, па-французску вымаўляецца Леа Седу; нар. , XVI акруга Парыжа) — французская кінаактрыса і мадэль.

## Біяграфія 
У 2005 годзе Сейду з’явілася ў кліпе французскага спевака Рафаэля. У 2006 годзе яна знялася ў фільме «Дзяўчынкі зверху: Французскі пацалунак», у 2009 атрымала невялікую ролю ў фільме Квенціна Таранціна «Бясслаўныя вырадкі».

У тым жа годзе за ролю Джуні ў фільме «Выдатная смакоўніца» была намінаваная на прэмію «Сезар» як самая шматабяцальная актрыса.

У 2010 годзе яна сыграла Ізабелу Ангулемскую ў фільме «Робін Гуд» рэжысёра Рыдлі Скота. У тым жа годзе выканала таксама невялікую ролю ў фільме «Поўнач у Парыжы» рэжысёра Вудзі Алена. У 2011 годзе Леа здымаецца ў фільме «Місія невыканальная: Пратакол Фантам». У 2013 годзе выканала галоўную ролю ў фільме рэжысёра Абдэлаціфа Кешыша «Жыццё Адэль». Журы Канскага фестывалю прыняло беспрэцэдэнтнае рашэнне нараўне з рэжысёрам узнагародзіць галоўным прызам выканаўцаў Адэль Экзаркапулас і Леа Сейду, якія сталі трэцяй і чацвёртай жанчынамі, акрамя Бодзіль Іпсен і Джэйн Кэмпіён, уладальніцамі гэтай узнагароды. У наступным годзе Леа сыграла ролю галоўнай гераіні Бель у фільме-казцы «Прыгажуня і пачвара».

У 2015 годзе актрыса сыграла адразу ў трох экранізацыях: «Лобстар», «Дзённік пакаёўкі» і ў фільме «007: Спектр», дзе Леа выканала ролю новай дзяўчыны Бонда. Апошні раз яна паўторна выканала ролю ў фільме 2021 года «Не час паміраць».

У 2016 годзе актрыса знялася ў ролі Сюзанны ў канадска-французскім фільме рэжысёра Ксаўе Далана «Гэта ўсяго толькі канец свету».

Сэйду фатаграфавалася ў якасці мадэлі ў вядучых сусветных фатографаў, у тым ліку ў такіх, як Стывен Мэйзел, Марыа Сарэнці, Элен фон Унверт і Жан-Батыст Мандзіна для часопісаў: Vogue, L’Officiel, Another Magazine, Numero. У 2011 годзе стала тварам духаў «Кенды Прада» ад Prada, а з 2012 года прадстаўляе новую лінію ўпрыгожванняў «Prada Resort 2012».

За ўсю сваю кар’еру Леа ўпрыгожвала вокладкі такіх часопісаў як: Vogue, L’Officiel, Esquire, Another Magazine, Numéro, ды іншых. У 2015 годзе актрыса стала асобай мужчынскага часопіса Maxim.

Катэгорыя:Кінаактрысы Францыі
Піўза (рака)

**Піўза** або **Пімжа** (, ) — рака ў Эстоніі і Расіі. Даўжыня — 93 км: 80 км на тэрыторыі Эстоніі і 13 км на тэрыторыі Пячорскага раёна Пскоўскай вобласці Расіі, плошча вадазбору 796 км², сярэдні ўхіл ракі 2,2 %. Бярэ пачатак у Эстоніі, выцякаючы з возера Кюлаярв. Працякае таксама праз возера Алас’ярв каля вёскі Віла за 12 км на паўднёвы захад ад пасёлка Вастселійна. Упадае ў Пскоўскае возера каля вёскі Будавіж (Пудавічы), падзяляючыся на два рукавы.

Катэгорыя:Рэкі Эстоніі
Леэзі

**Леэзі** () — вёска ў воласці Куусалу павета Хар'юмаа, Эстонія.  Знаходзіцца на паўвостраве Юмінда.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Здуны (значэнні)

* Здуны
* Здуны (гміна, Велікапольскае ваяводства)
* Здуны (гміна, Лодзьскае ваяводства)
Дзянісаўскі завулак (Мінск)

**Дзянісаўскі завулак** — завулак у Ленінскім раёне Мінска. Злучае вуліцы Дзянісаўскую і Сямёнава ў раёне дома №47 Дзянісаўскай вуліцы і скрыжавання вуліцы Сямёнава з Сакалянскім завулкам. Забудова завулка складаецца з 14 аднапавярховых дамоў сядзібнага тыпу.
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Дзянісаўскі завулак на карце АТО.ВУ
* Дзянісаўскі завулак у архітэктурнай базе Рhotobuildings
* Дзянісаўскі завулак ў базе Геадзен

Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Катэгорыя:Ленінскі раён (Мінск)
Палявы завулак (Мінск)

**Палявы завулак** — завулак у Ленінскім раёне Мінска. На цяперашні час уяўляе сабой асобны дом (2А), схаваны забудовай вуліцы Маякоўскага і дарогу ад скрыжавання з вуліцай Маякоўскага да ўзбярэжжа р. Свіслач у раёне Серабранскіх млыноў.
## Славутасці 
* Дом № 2А. Пабудаваны ў стылі савецкага неакласіцызму ў 1955-56 гг. Са жніўня 1956 г. - сярэдняя школа № 55 г. Мінска. У маі 1976 г. там размясціліся Дом піянераў і школьнікаў і камітэт прафесійнага саюза работнікаў асветы, вышэйшай школы і навуковых устаноў Ленінскага раёна. Не раней за сярэдзіну 1980-х гг. тут таксама знаходзілася фільматэка аддзела народнай адукацыі выканкама Савета дэпутатаў Ленінскага раёна. Фільматэка была зачынена не раней за сярэдзіну 1990-х гг. Камітэт пераехаў не раней за сярэдзіну 1990-х гг. У цяперашні час будынак займае Цэнтр дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі "Маяк".
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Палявы завулак на карце АТО.ВУ
* Палявы завулак у архітэктурнай базе Рhotobuildings
* Палявы завулак у базе Геадзен
* Полевой переулок, Ленинский район (Срэбранские Млыны) (Оpenalfa)

Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Катэгорыя:Ленінскі раён (Мінск)
Паўночны завулак (Мінск)

**Паўночны завулак** — завулак у Маскоўскім раёне Мінска. Існуе з пачатку ХХ ст. у раёне пл. Ф. Багушэвіча. Жылая сядзібная забудова захавалася практычна нязменнай, бо ў 1990 г. было прынята рашэнне аб захаванні дамоў завулка, а ў 2007 г. комплексу драўлянай забудовы надалі статус гісторыка-культурнай каштоўнасці. 

Тым не менш, у 2020 г. быў знесены дом 13, будынак прамысловага прызначэння забудовы ў стылі савецкага неакласіцызму 1959 г., а ў 2014-15 гг. прайшоў рэканструкцыю дом 17 забудовы 1980-82 гг. у стылі мадэрнізму. Падчас будаўніцтва Зеленалужскай лініі метро ў 2015-2017 гг. 3 дамы былі знесены і адноўлены ў іншай частцы вуліцы, але да захавання 100-гадовай аўтэнтычнасці былі нараканні.
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Завулак Паўночны. Мінск
* Паўночны завулак у архітэктурнай базе Рhotobuildings
* Северный переулок – деревянная жемчужина железобетонного Минска // Hata.by 2.02.2012
* Паўночны завулак г. Мiнска: паміж мінулым і будучым // Facebook
* Столетний Северный переулок, промзона вдоль улицы Клары Цеткин, тупик Дрозда — такая выдалась прогулка // Денис Блищ. Частное мнение

Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Катэгорыя:Маскоўскі раён (Мінск)
Доксінг

**Доксінг** () — наўмыснае публічнае размяшчэнне ў інтэрнэце асабістай інфармацыі аб асобным чалавеку, часта з мэтай яго прынізіць, запалохаць або пакараць. Доксінг не заўсёды  прадыктаваны зламыснымі матывамі — у некаторых выпадках журналісты раскрывалі асобы ананімных карыстальнікаў у рамках грамадскай цікавасці (напрыклад, калі падобныя асобы меркавана ўдзельнічалі ў сур’ёзных правапарушэннях).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Кіберзлачыннасць
Катэгорыя:Хакінг
Катэгорыя:Кібербулінг
Катэгорыя:Бяспека даных
Катэгорыя:Інтэрнэт-тэрміналогія
Катэгорыя:Пасведчанне асобы
Каберла

**Каберла** () — вёска ў воласці Куусалу павета Хар'юмаа, Эстонія.  
## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Юльюш Махульскі

**Юльюш Ян Махульскі** (; нар. 10 сакавіка 1955, Ольштын, Польшча) — польскі рэжысёр, прадзюсар, акцёр, сцэнарыст і драматург. Заснавальнік адной з найбуйнейшых кінастудый Польшчы «Zebra». Вядомы сваімі карцінамі «Ва-банк» (1981) і «Сэксмісія» (1983).

## Біяграфія 
Юльюш Махульскі нарадзіўся 10 сакавіка 1973 года ў Ольштыне. Скончыў VII Агульнаадукацыйны ліцэй імя Юльюша Славацкага ў Варшаве. Вучыўся на факультэце польскай філалогіі Варшаўскага ўніверсітэта, на факультэце кінарэжысуры ў Дзяржаўнай вышэйшай школе кіно, тэлебачання і тэатра ў Лодзі.

## Творчасць 
Дэбютная праца ў кіно — крымінальная камедыя «Ва-банк» (1981) — прынесла рэжысёру вядомасць і першыя кінаўзнагароды. Наступны поспех — навукова-фантастычная камедыя «Сэксмісія» (1983).

Зняў пародыю на гангстарскае кіно «Дэжавю» (1990) пра 20-я гады XX стагоддзя ў ЗША.

Стаў рэжысёрам шэрагу камедый і крымінальных стужак, а таксама гістарычнага фільма «Эскадрон» (1992).

Выдаў зборнік фельетонаў «Хітман» (2012) і раман «Малпа, якая вісіць» (2023).

10 снежня 1998 на Алеі Зорак у Лодзі з'явілася зорка Юльюша Міхульскага.

У 1997 стаў членам Еўрапейскай кінаакадэміі, у 2011 — Рады Польскага інстытута кінамастацтва.

## Асабістае жыццё 
Юльюш Махульскі — з акторскай сям'і, ягоная маці — Галіна, а бацька — Ян Махульскі.

## Выбраная фільмаграфія 
## Узнагароды 
Мае срэбны медаль «За заслугі ў культуры Gloria Artis» (2005), Афіцэрскі крыж Ордэна Адраджэння Польшчы (2014), Медаль Прызнання Фонду Касцюшкі (ЗША, 2015).

З'яўляецца ганаровым грамадзянінам Любліна з 2022 года.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя
Катэгорыя:Кінарэжысёры Польшчы
Зялёная прэмія

**Зялёная прэмія** альбо **Green Award Belarus** — штогадовая ўзнагарода, недзяржаўная экалагічная прэмія, заснаваная ў 2025 годзе грамадскім аб’яднаннем «Зялёная сетка», якая ўручаецца за лепшы беларускі медыя-кантэнт на экалагічную тэматыку. Аб’яўленне пераможцаў адбываецца на спецыяльнай цырымоніі ўзнагароджання 5 чэрвеня, у Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя.

## Мэты прэміі 
Мэта прэміі — павышаць дасведчанасць беларускага грамадства аб праблемах экалогіі і ўстойлівага развіцця, павышаць бачнасць экалагічных праблем і шляхоў іх вырашэння праз прызнанне і заахвочванне ўкладу медыя-прафесіяналаў у стварэнне якаснага і актуальнага кантэнту на экалагічныя тэмы.

## Намінацыі і крытэрыі 
Да ўдзелу ў Зялёнай прэміі прымаюцца матэрыялы на экалагічную тэматыку, якія могуць асвятляць праблемы і поспехі ў сферах:
* устойлівае развіццё;
* змена клімату;
* абарона біяразнастайнасці;
* забруджванне навакольнага асяроддзя;
* устойлівая сельская гаспадарка;
* энергетычная эфектыўнасць;
* экалагічная свядомасць і адукацыя.

Ацэнка работ ажыццяўляецца журы, якое складаецца з экспертаў у галіне экалогіі і медыя. Крытэрыі ацэнкі ўключаюць у сябе актуальнасць, глыбіню асвятлення, дакладнасць прадстаўленай інфармацыі, арыгінальнасць падыходу, візуальную прывабнасць (для мультымедыя), уплыў на аўдыторыю, адпаведнасць журналісцкім стандартам, практычную значнасць.

**Намінацыі прэміі**
# Лепшая аналітыка пра экалогію
# Лепшы відэа-кантэнт на тэму экалогіі
# Лепшы экакантэнт у сацыяльных сетках
# Лепшыя падкасты на экалагічную тэматыку

## Лаурэаты 
### 2025 год 
На конкурс беларускія журналісты, эксперты і блогеры падалі 47 работ. Работы ацэньваліся па 10-бальнай шкале паводле 7 крытэраў

Асобна журы адзначыла мудьтымедыйную гульню «Дворык» за інавацыйнасць і наватарства формы.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Узнагароды паводле алфавіта
Катэгорыя:Узнагароды паводле тэм
Катэгорыя:Экалогія
Катэгорыя:Устойлівае развіццё
Катэгорыя:Папулярызацыя навукі
Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя

**Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя** (англ. *World Environment Day*) — штогадовае міжнароднае мерапрыемства, якое адзначаецца 5 чэрвеня пад эгідай Арганізацыі Аб’яднаных Нацый. Яго мэта — павышэнне экалагічнай свядомасці і заахвочванне глабальных і лакальных дзеянняў па абароне навакольнага асяроддзя.
----

### Гісторыя 
Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя быў заснаваны ў 1972 годзе на Стакгольмскай канферэнцыі ААН па праблемах навакольнага асяроддзя (резалюцыя № A/RES/2994 (XXVII). Першае святкаванне адбылося 5 чэрвеня 1973 года пад дэвізам «Only One Earth» («Толькі адна Зямля»). З таго часу мерапрыемства стала ключавой платформай ААН для павышэння экалагічнай свядомасці і мабілізацыі дзеянняў у больш чым 150 краінах свету
----

### Тэматыка і арганізатары 
Кожны год Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя прысвечаны пэўнай тэме, якая адлюстроўвае актуальныя экалагічныя праблемы. Арганізатарам мерапрыемства выступае Праграма ААН па навакольным асяроддзі (UNEP), якая выбірае краіну-гаспадара, горад для святкавання і задае тэму года.

----

### Удзел і значэнне 
Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя аб’ядноўвае ўрады, бізнес, грамадскія арганізацыі і грамадзян па ўсім свеце. У гэты дзень праводзяцца экалагічныя акцыі, адукацыйныя кампаніі, высадка дрэў, прыборка тэрыторый і іншыя ініцыятывы, накіраваныя на паляпшэнне стану навакольнага асяроддзя. Мерапрыемства служыць платформай для абмеркавання экалагічных праблем і распрацоўкі рашэнняў на міжнародным, нацыянальным і лакальным узроўнях.
----

### Актуальнасць для Беларусі 
У Беларусі Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя адзначаецца рознымі экалагічнымі арганізацыямі, навучальнымі ўстановамі і грамадскімі ініцыятывамі. У гэты дзень праводзяцца адукацыйныя мерапрыемствы, экалагічныя акцыі і інфармацыйныя кампаніі, накіраваныя на павышэнне экалагічнай свядомасці насельніцтва і заахвочванне да ўстойлівага ладу жыцця.

З 2025 года ў гэты дзень уручаецца Зялёная прэмія

## Зноскі 
Катэгорыя:Міжнародныя дні ААН
Катэгорыя:Міжнародныя дні
Катэгорыя:Экалагічныя святы
Катэгорыя:Святы
Прэмія Х’юга за найлепшы раман

**Прэмія Х’юга за найлепшы раман** () — адна з прэмій імя Х’юга Гернсбека за навукова-фантастычныя або фэнтэзійныя раманы, якую штогод прысуджае Сусветнае таварыства навуковай фантастыкі.

Прэмія ўручаецца з 1953 (выключэнні — 1954 і 1957). Ад 1996 года творы 50, 75 і 100-гадовай даўніны пачалі адзначаць прэміяй «Рэтра-Х’юга».

## Патрабаванні 
У намінанты можа патрапіць літаратурны твор, які адпавядае наступным крытэрыям:

* Твор павінен быць навукова-фантастычным або фэнтэзійным.
* Твор павінен быць выдадзены на англійскай мове або перакладзены на яе.
* Твор павінен быць апублікаваны на працягу папярэдняга каляндарнага года.
* Аб’ём твора павінен быць 40 000 слоў і болей.

## Пераможцы 
Сярод найбольш вядомых аўтараў, адзначаных прэміяй Х’юга за найлепшы раман, былі:

* Роберт Хайнлайн — «Двайная зорка» (*), 1956*
* Фрэнк Герберт — «Дзюна»*, 1966*
* Урсула Кробер Ле Гуін — «Левая рука Цемры» (*), 1970*
* Філіп Хасэ Фармер — «Вярніцеся ў свае раскіданыя целы» (*), 1972*
* Айзек Азімаў — «Самі багі» (), 1973
* Фрэдэрык Пол — «Брама» (), 1978
* Артур Кларк — «Фантаны раю» (*),* 1980
* Джаан Роўлінг — «Гары Потэр і Келіх агню»*,* 2001
* Ніл Гейман — «Амерыканскія багі»*,* 2002
* Лю Цысінь — «Задача трох цел»*,* 2015

## Гл. таксама 
* Прэмія «Неб’юла»
* Прэмія «Локус»

## Крыніцы 
Катэгорыя:Літаратурныя прэміі
Катэгорыя:Літаратурныя прэміі ЗША
Катэгорыя:Узнагароды паводле алфавіта
Катэгорыя:Прэмія Х’юга
Кюлаярв

**Кюлаярв** (, , , ) — сцёкавае прэснае возера ў павеце Вырумаа, Эстонія. Сярэдняя плошча воднага люстэрка складае 23,1 га. Возера з'яўляецца вытокам ракі Піўза, якая адносіцца да басейна Пскоўскага возера.

На беразе размешчаны населены пункт Плаані. Па правым беразе возера праходзіць аўтадарога 161. Берагі зараслі лесам.
Катэгорыя:Азёры Эстоніі
Марыя Французская

**Марыя Французская**, або **Мары дэ Франс** ці **Мары з Францыі** (; 1160—1210) — паэтка «Адраджэння ХІІ ст.», першая літаратарка на Захадзе, якая пісала на народнай мове, то бок па-старафранцузску. Яна належыць да другога пакалення аўтараў, якія прыдумалі куртуазнае каханне.

## Біяграфія 
Марыя Французская — першая вядомая франкамоўная пісьменніца, да з’яўлення твораў якой літаратура стваралася пераважна на лаціне.

Пра жыццё Мары дэ Франс вядома мала, яе імя — толькі здагадка, заснаваная на радку з эпілогу да яе байкі: *Marie ai nun, si suis de France* («Мяне завуць Мары, я з Францыі»). На падставе лінгвістычных назіранняў лічыцца, што Марыя паходзіла з Вексена, часткі Нармандыі, якая мяжуе з Парыжскім рэгіёнам. У эпоху Адраджэння імя Марыі ўпершыню згадваецца Клодам Фашэ, бібліяфілам і чальцом французскага парламента.

Пасля шлюбу Элеаноры Аквітанскай з Генрыхам II Плантагенетам, які стаў каралём Англіі, Марыя пераехала ў Лондан у свіце гэтай пары. Мяркуецца, што менавіта Генрыху II паэтка прысвяціла зборнік сваіх вершаў. Сярэднявечны манах і крытык Дэні Пірам пісаў у сваёй працы «Vie Seint Edmund le rei» (1180), што Марыя з Францыі карысталася вялікай папулярнасцю сярод прыдворнай шляхты, таму што «пісала тое, чаго чытачы жадалі даведацца».

## Творчасць 
Яе апавяданні ў вершах, якія не зусім дакладна называюцца *Лэ* Марыі Французскай, з’яўляюцца адаптацыяй брэтонскага матэрыялу на мове ойль.

## Заўвагі 
## Творы 
* Lais, 1165.
* Isopet, 1175.
* L’Espurgatoire Seint Patriz, 1190.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1160-я гады
Катэгорыя:Памерлі ў 1210 годзе
Катэгорыя:Фемінізм
Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Рэтра (парк)

**Парк «Рэтра»** () — парк культуры і адпачынку ў горадзе Актабэ (Казахстан).

У 2006 годзе медыя-групай «Рыка» (тэлеканал «Рыка ТБ», газета «Эўрыка») быў набыты будынак Дома культуры чыгуначнікаў (пабудаваны ў 1928 годзе) каля чыгуначнага вакзала Актабэ, а прылеглы парк быў арандаваны на 49 гадоў. У парку былі пракладзены дарожкі з асфальту, абсталяваны дзіцячыя пляцоўкі і лаўкі. На тэрыторыі парку размешчаны цір, сталы для настольнага тэніса, батуты, атракцыёны, арэлі і «пакой смеху».

Кожную суботу ў парку грае духавы аркестр, у ім праводзяцца розныя мерапрыемствы і святы.

Катэгорыя:Паркі Казахстана
Транс-актыўнасць

У галіне малекулярнай біялогіі '''*транс*-актыўнасць'* (*транс*-рэгуляторны, *транс*-рэгуляцыя) у цэлым азначае «дзеянне з іншай малекулы» (*г.зн.* міжмалекулярнае). Гэта можна лічыць супрацьлегласцю *цыс*-актыўнасці (*цыс*-рэгуляторны, *цыс-*рэгуляцыя), што ў цэлым азначае «дзеянне з той жа малекулы» (*г.зн.* унутрымалекулярнае).

У кантэксце рэгуляцыі транскрыпцыі *'*транс*-актыўны фактар'* звычайна прадстаўляе сабой рэгуляторны бялок, які звязваецца з ДНК. Звязванне *транс-*актыўнага фактару з *цыс-*рэгуляторным элементам у ДНК можа выклікаць змены ўзроўняў транскрыпцыйнай экспрэсіі. МікраРНК або іншыя дыфузійныя малекулы таксама з’яўляюцца прыкладамі *транс*-дзейсных фактараў, якія могуць рэгуляваць мэтавыя паслядоўнасці. Ген, які ўдзельнічае *ў транс-*актыўнасці*,* можа знаходзіцца на іншай храмасоме, чым ген-мішэнь, але актыўнасць ажыццяўляецца праз бялок, або РНК, якія ён кадуе. У сваю чаргу, *цыс*-рэгуляторныя элементы не кадуюць бялок або РНК.

Фактары транскрыпцыі класіфікуюцца як *транс''-дзейсныя фактары.

## Гл. таксама 
* Транс-рэгуляторныя элементы
* Трансактывацыя
* Трансрэпрэсія

## Крыніцы 
Катэгорыя:Малекулярная біялогія
Стэфан Луцкевіч

**Стэфан Луцкевіч**, часам **Сцяпан Іванавіч Луцкевіч** (30 жніўня 1889, Лібава — 1947, Манчагорск, Мурманская вобласць) — беларускі лекар. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя Івана і Антона Луцкевічаў.

## Паходжанне 
Паходзіў са збяднелага шляхецкага роду Мінскай губерні герба Навіна. Бацька — Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч — вайсковец Расійскай імперыі, удзельнік Крымскай вайны ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне Севастопаля быў узнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне быў паранены, з войска дэмабілізаваўся. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў.

Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Ахрышчаны ў прыходскім касцёле Лібавы. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск.

Трапіў пад палітычныя рэпрэсіі. Быў арыштаваны 18 снежня 1933 года ў Менску, па месцы жыхарства: вуліца Кастрычніцкая, дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў Карэльскую АССР на Беламорканал. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй Вярхоўнага суда БССР.
У час Другой сусветнай вайны ў 1941 годзе мабілізаваны ў Карэла-Фінскі фронт у якасці доктара. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765. Звольнены з шэрагаў Чырвонай Арміі па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года.

З жонкай пераязджае ў Манчагорск, дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў горадзе Манчагорску Мурманскай вобласці, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная там жа.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Медыкі Беларусі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Хаяла Агаева

**Хаяла Агаева** (поўнае імя: **Хаяла Закір кызы Агаева**, ; нар. , Масалы, Азербайджан) — азербайджанская журналістка і палітычная зняволеная; з 2015 года працуе журналістам-рэпарцёрам у Meydan TV. 6 снежня 2024 года была арыштаваная ў рамках крымінальнай справы, распачатай супраць журналістаў Meydan TV. Хаяла Агаева і яшчэ шэсць журналістаў, арыштаваных па справе, былі абвінавачаныя па артыкуле 206.3.2 Крымінальнага кодэкса (кантрабанда, здзейсненая групай асоб па папярэдняй змове).

У цяперашні час яна ўтрымліваецца ў Бакінскім следчым ізалятары Пенітэнцыярнай службы Міністэрства юстыцыі.

## Ранейшыя гады і журналісцкая дзейнасць 
Хаяла Агаева нарадзілася 18 студзеня 1997 года ў Масалы. Вучылася ў Бакінскім каледжы сувязі. Скончыла Бакінскую школу журналістыкі (BJM). З 2015 года працуе журналістам-рэпарцёрам у Meydan TV. У ходзе прафесійнай дзейнасці яна неаднаразова падвяргалася затрыманням, супраціву з боку паліцыі і жорсткаму абыходжанню.

29 мая 2019 года Хаяла Агаева была затрыманая падчас асвятлення акцыі пратэсту перад будынкам Адміністрацыі прэзідэнта пры выкананні сваіх прафесійных абавязкаў.

14-15 ліпеня 2020 года, падчас акцыі пратэсту перад будынкам Мілі Меджліса Хаяла Агаева сутыкнулася з ціскам з боку паліцыі пры выкананні сваёй прафесійнай дзейнасці: у яе адабралі тэлефон і службовае пасведчанне.

14 снежня 2022 года Хаяла Агаева з калегай па Meydan TV Айтадж Ахмедавай адправіліся на здымкі акцыі на дарозе Шуша — Ханкендзі, але былі затрыманыя там «людзьмі ў цывільным і чорных масках». Без тлумачэння прычыны іх проста пасадзілі ў машыну і адправілі назад. Перад тым як іх адпусцілі, у іх былі канфіскаваны тэлефоны, а матэрыялы былі выдаленыя.

## Гл. таксама 
* Серыйныя арышты журналістаў у Азербайджане

## Крыніцы 
## Спасылкі 
*
Стратэгічны бамбардзіроўшчык

, B-1B і B-2 ляцяць разам]]
**Стратэгічны бамбардзіроўшчык** — баявы самалёт-бамбардзіроўшчык, здольны несці вялікую колькасць авіяцыйнай зброі, такой як авіяцыйныя бомбы (пераважна) ці крылатыя ракеты (у тым ліку з ядзернай баявой часткай), прызначаны для нанясення бомбавых або ракетных удараў па стратэгічна значных аб’ектах, размешчаных на тэрыторыі варожай дзяржавы, як правіла, па-за галоўнымі «тэатрамі ваенных дзеянняў», з мэтай падрыву яе ваеннага і прамысловага патэнцыялу.

У адрозненне ад тактычных бамбардзіроўшчыкаў, прызначаных для паражэння аб’ектаў праціўніка (мабільнай і стацыянарнай тэхнікі, тактычных баз і асабістага складу) на тэатры ваенных дзеянняў, стратэгічныя бамбардзіроўшчыкі, як правіла, маюць:

* міжкантынентальную далёкасць палёту;

* павялічаную па масе баявую нагрузку (якая валодае найбольш магутным паражальным уздзеяннем);

* больш камфортныя ўмовы для экіпажа (з мэтай захавання яго працаздольнасці ў працяглым палёце).
З-за вялікай бомбавай нагрузкі стратэгічных бамбардзіроўшчыкаў іх могуць выкарыстоўваць для тактычных місій.
 (СССР) і B-52 (ЗША) на базе ВВС Барксдэйл (Луізіяна, ЗША). 1992 год.]]
Станам на 2020-я гады толькі 3 краіны эксплуатуюць стратэгічныя бамбардзіроўшчыкі: ЗША, Расія і Кітай.

**Эксплуатуемыя стратэгічныя бамбардзіроўшчыкі:**

ЗША:

* B-1B
* B-2 Spirit
* B-52H Stratofortress
* B-21 Raider

Расія:

* Ту-95МС
* Ту-160

Кітай

* Xian H-6A

**Праектуемыя стратэгічныя бамбардзіроўшчыкі**

* Xian H-20 (Кітай)
* ПАК ДА (Расія)
Другі пол

**«Другі пол», або «Другая плоць»** () — двухтомнае філасофска-фемінісцкае эсэ Сімоны дэ Бавуар, апублікаванае ў 1949.

Ад пачатку эсэ пісалася як філасофскі тэкст, адначасова экзістэнцыялісцкі і фенаменалагічны, але праца таксама з’яўлялася часткай большага аўтабіяграфічнага праекта.

Гэта эсэ — не простае назіранне за становішчам жанчын пасля Другой сусветнай вайны, гэта твор з філасофскім зместам, багаты на літаратурныя, гістарычныя, сацыялагічныя, біялагічныя і медыцынскія спасылкі. Крэда, якое ўскосна прасочваецца на старонках, заключаецца ў тым, што ні ў адной жанчыны няма дакладнага лёсу.

## Структура эсэ 
Эсэ прысвечана Жаку-Ларану Босту. «Другі пол» падзелены на два тамы, якія складаюцца, адпаведна, з трох і чатырох частак.
; Том I:
: Уступ
: Частка першая: «Лёс»
: Частка другая: «Гісторыя»
: Частка трэцяя: «Міфы»

; Том II:
: Уступ
: Частка першая: «Навучанне»
: Частка другая: «Сітуацыя»
: Трэцяя частка: «Абгрунтаванні»
: Частка чацвёртая: «Да вызвалення»
: Заканчэнне

## Крыніцы 
Катэгорыя:Філасофія
Катэгорыя:Фемінізм
Катэгорыя:Літаратура Францыі
Гендарныя даследаванні

**Гéндарныя даслéдаванні**, **гéндарныя штудыі**, **гендаралогія** () — комплекс міждысцыплінарных даследаванняў (сацыялогія, псіхалогія, эканоміка, паліталогія, педагогіка і іншыя навукі), прысвечаных гендарнаму феномену ў ягоных сацыяльных вымярэннях. Цэнтральнымі катэгорыямі з’яўляюцца гендар і апазіцыя маскуліннасці і феміннасці, праз прызму якіх даследуюцца розныя аспекты сацыяльных адносін — класавыя, расавыя, нацыянальныя, палітычныя, ролевыя і інш.

## Гісторыя 
Гендарныя даследаванні зарадзіліся ў галіне жаночых даследаванняў, якія займаліся тэмай жанчын, фемінізму, гендару і палітыкі. Цяпер гэтая сфера перасякаецца з квір-даследаваннямі і мужчынскімі даследаваннямі.

Такія пісьменніцы і мысляркі як Вірджынія Вульф і Сімона дэ Бавуар лічацца папярэдніцамі гендарных даследаванняў.

## Акадэмічная дысцыпліна 
Універсітэцкія ступені ў галіне гендарных даследаванняў былі ўпершыню ўведзеныя ў ЗША ў 1970-х. Першыя даследаванні ў Еўропе былі адкрытыя ў Нямеччыне ва ўніверсітэце Ольдэнбурга і Універсітэце імя Гумбальта ў Берліне ў 1985 (гэта былі міждысцыплінарныя даследаванні). У выніку Балонскага працэсу і ўніфікацыі навучання ў Еўрапейскім саюзе гендарныя даследаванні з’явіліся ў іншых універсітэтах Еўропы.

У 1997 у Мінску быў створаны першы ў Беларусі і адзін з першых у рэгіёне Цэнтр гендарных даследаванняў пры Еўрапейскім гуманітарным універсітэце. Заснавальніца — Алена Гапава пры падтрымцы Фонду Джона Д. і Кэтрын Т. Макартураў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фемінізм
Катэгорыя:Навука
Катэгорыя:Гуманітарныя навукі
Катэгорыя:Адукацыя
Катэгорыя:Гендар
Таццяна Сяргееўна Кузіна

**Таццяна Сяргееўна Кузіна** () ― беларуская даследчыца, грамадская дзяячка, лектарка, экспертка ў сферы грамадзянскай супольнасці, грамадзянскага ўдзелу і публічнага адміністравання.

## Біяграфія 
Нарадзілася 26 красавіка 1973 года ў Мінску.

Скончыла магістратуру Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта, магістр палітычных навук.

У 2010—2015 гадах была выканаўчай дырэктаркай Беларускага інстытуту стратэгічных даследаванняў, супрацоўнічала з Беларускай даследчай радай ды іншымі навукова-даследчымі цэнтрамі і арганізацыямі грамадзянскай супольнасці.

## Крымінальная справа 
28 чэрвеня 2021 года арыштавана ў Нацыянальным аэрапорце Мінск. Ёй былі прад’яўлены абвінавачванні па частцы 1 артыкула 357 і па частцы 3 артыкула 361 Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь. 20 ліпеня разам з іншымі арыштаванымі калегамі прызнана палітзняволенай.

6 лютага 2023 года ў Мінску пачаўся суд над Таццянай Кузінай і Валерыяй Касцюговай. У залежнасці ад ролі Таццяну Кузіну і Валерыю Касцюгову абвінавачвалі па трох артыкулах Крымінальнага кодэкса: частцы 1 артыкула 357 («дапамога дзеянням, учыненым з мэтай захопу ўлады»), частцы 3 артыкула 361 («заклікі да дзеянняў, накіраваных на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы») і частцы 3 артыкула 130 («распальванне іншай сацыяльнай варожасці»). 17 сакавіка 2023 года Таццяне Кузінай і Валерыі Касцюговай прысудзілі па 10 гадоў калоніі агульнага рэжыму.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Выкладчыкі Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта