Суэцкі канал

**Суэ́цкі кана́л** ( *Qana al-Suways*), знаходзіцца з захаду ад Сінайскага паўвострава, мае даўжыню ў 163 кіламетры. Канал размешчаны ў Егіпце паміж Порт-Саідам (*Bur Sa’id*) на Міжземным моры і Суэцам (*al-Suways*) на Чырвоным моры. На ўсходнім беразе канала насупраць Порт Саіда знаходзіцца Порт-Фуад, дзе размешчана Адміністрацыя Суэцкага канала. На ўсходнім баку канала насупраць Суэца знаходзіцца Порт-Тауфик. На канале (у раёне Кракадзілавага возера (Тымсах)) размешчаны трэці па велічыні горад Егіпта і буйны прамысловы цэнтр — Ісмаілія.

Канал дазваляе воднаму транспарту праходзіць у абодва бакі паміж Еўропай і Азіяй без абмінання Афрыкі. Да адкрыцця канала, транспарціроўка ажыццяўлялася шляхам разгрузкі караблёў і сухапутнай перавозкай паміж Міжземным і Чырвоным морамі.

Даўжыня канала складае 163 км. Найбольшая шырыня 318 м.  Глыбіня на фарватары да 18 м. Канал складаецца з дзвюх частак — на поўнач і на поўдзень ад Вялікага Горкага Возера, злучаючы Міжземнае мора з Суэцкім Залівам на Чырвоным моры.

На сённяшні дзень з’яўляецца важнейшым бюджэтаўтваральным праектам Егіпта.

## Гісторыя 
### Антычнасць 
Магчыма яшчэ ў часы Дванаццатай Дынастыі, Фараон Сенусерт III (1878 да н.э. — 1839 да н.э.) праклаў *з захаду на ўсход* канал, прарыты праз Wadi Tumilat, які злучае Ніл з Чырвоным морам, для бесперашкоднага гандлю з Пунтам. 

Канал быў дабудаваны каля 500 да н.э. царом Дарыем Першым, Персідскім заваёўнікам Егіпта. У памяць гэтай падзеі Дарый усталяваў гранітныя стэлы на беразе Нілу, у тым ліку адну каля Карбета.

Канал быў адноўлены Пталамеем II каля 250 да н.э. на працягу наступных 1000 год ён паспяхова мадыфікаваўся, разбураўся і зноў адбудоўваўся, пакуль нарэшце гэтыя работы не спыніліся ў 8 стагоддзі пры абасідскім каліфе Аль-Мансуры.

### Сучаснасць 
Да наступнай спробы пракапаць канал мінула больш тысячы гадоў. У канцы XVIII стагоддзя Напалеон Банапарт, быўшы ў Егіпце, разглядаў магчымасць будаўніцтва канала, які злучае Міжземнае і Чырвонае мора. Праект быў зачынены пасля памылковай высновы французскіх даследчыкаў, што воды Чырвонага мора знаходзіліся вышэй узроўня Міжземнага мора, што не дазваляла пабудаваць канал без шлюзаў.

У 1854 і 1856 гадах Фердынанд дэ Лесепс атрымаў канцэсіі ад Саіда-ары, віцэ-караля Егіпта, з якім дэ Лессепс пазнаёміўся, быўшы французскім дыпламатам, у 1830-х гадах. Саід Паша ўхваліў стварэнне кампаніі для мэт будаўніцтвы марскога канала, адчыненага для караблёў усіх краін, паводле планаў аўстрыйскага інжынера Alois Negrelli. 

Земляныя працы праводзіліся з выкарыстаннем прымусовай працы бедных пластоў насельніцтва Егіпта (на першых этапах) і занялі 11 гадоў. Канал адкрыўся для суднаходства 17 лістапада 1869 года.

 Канал аказаў неадкладнае і неацэннае значэнне на сусветны гандаль. Шасцю месяцамі раней была ўведзеная ў дзеянне Першая Транскантынентальная Чыгунка, і ўвесь мір можна было зараз абмінуць у рэкордныя тэрміны. Канал згуляў важную ролю ў экспансіі і наступнай каланізацыі Афрыкі. Вонкавыя абавязкі вымусілі Ісмаіла Пашу, які змяніў Саіда Пашу, прадаць у 1875 годзе дзель у канале ў карысць Вялікабрытаніі.

Пасля адмовы Вялікабрытаніі і ЗША ад падтрымкі будаўніцтва Асуанскай плаціны па чынніку імкнення Егіпта закупляць зброю ў СССР, Прэзідэнт Гамаль Абдель Насер нацыяналізаваў канал. Гэта прывяло да ўварвання брытанскіх, французскіх і ізраільскіх войскаў і пачатку тыднёвай Суэцкай вайны 1956 гады. Канал быў часткова разбураны, частка караблёў патопленая, у выніку суднаходства было зачынена да красавіка 1957 гады, пакуль канал не быў расчышчаны з дапамогай ААН. Міратворчыя сілы ААН (UNEF) былі ўведзеныя для падтрымання статуту Сінайскага паўвострава і Суэцкага канала як нейтральных тэрыторый.

Пасля Шасцідзённай вайны 1967 года канал зноў быў зачынены. Падчас наступнай араба-ізраільскай вайны 1973 года егіпецкае войска паспяхова фарсіравала канал; у наступным ізраільскае войска здзейсніла «зваротнае фарсіраванне». Пасля канчатка вайны канал быў размініраваны сіламі ВМФ СССР і адчынены для выкарыстання 5 чэрвеня 1975 года.

## Цяперашні час 
Канал не мае шлюзаў з-за адсутнасці перападу ўзроўня мора і ўзвышшаў. Канал дазваляе праходзіць гружаным караблям з водазмяшчэннем да 150 тыс. тон. Максімальная дапушчальнае ўляганне карабля складае 16 метраў. Плануецца завяршыць да 2010 года днопаглыбляльныя працы, якія дазволяць праходзіць супертанкерам з уляганнем да 22 метраў. У цяперашні час супертанкеры могуць зліць частку грузу на судны, прыналежныя каналу, і заліць зваротна на іншым канцы канала. Канал мае адзін фарватар і некалькі ўчасткаў для разыходжання караблёў.

Егіпецкае Кіраванне Суэцкага Канала (Suez Canal Authority, SCA) паведаміла, што па выніках 2003 праз канал прайшло 17 224 караблі. Каля 8 % сусветных марскіх зносін праходзіць праз канал. Праход займае ад 11 да 16 гадзін.

## Злучэнне паміж берагамі 
З красавіка 1980 года ў раёне горада Суэц функцыянуе аўтамабільны тунэль (Tunnel), які праходзіць пад дном Суэцкага канала і злучае Сінай і кантынентальную Афрыку. Акрамя тэхнічнай дасканаласці, якая дазволіла стварыць такі інжынерны «цуд», дадзены тунэль прыцягвае сваёй манументальнасцю, мае велізарнае стратэгічнае значэнне, і па праве можа лічыцца славутасцю Егіпта.

9 кастрычніка 2001 года ў Егіпце быў адчынены новы мост на аўтатрасе, якая злучае гарады Порт-Саід і Ісмаілія. У цырымоніі адкрыцця моста прыняў удзел прэзідэнт Егіпта Хосні Мубарак.

Гэты будынак стаў самым высокім у свеце падвесным мастом. Вышыня моста складае 70 метраў. Будаўніцтва працягвалася 4 гады, у ім прымалі ўдзел адна японская і дзве егіпецкія будаўнічыя кампаніі

## Цікавыя факты 
На адкрыцці Суэцкага канала прысутнічалі імператрыца Францыі Яўгенія (жонка Напалеона III), імператар Аўстра-Венгрыі Франц Іосіф I з міністрам-прэзідэнтам венгерскага ўрада Андрашы, галандскі прынц з прынцэсай, прускі прынц. Ніколі раней Егіпет не ведаў такіх імпрэз і не прымаў такую колькасць высокіх еўрапейскіх гасцей. Імпрэза доўжылася сем дзён і абыйшлася хедыву Ісмаілу ў 28 мільёнаў залатых франкаў. І толькі адзін пункт праграмы імпрэзы не быў выкананы: вядомы італьянскі кампазітар Джузэпэ Вердзі не паспеў скончыць замоўленую для гэтага мерапрыемства оперу «Аіда», прэм'ера якой павінна была ўзбагаціць цырымонію адкрыцця канала. Замест прэм’еры ў Порт-Саідзе быў устроены вялікі святочны баль. ().

## Гл. таксама 
* Wikisource:Constantinople Convention of the Suez Canal

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Darius the Great’s Suez Inscriptions 
* Constantinople Convention of the Suez Canal, 1888 
* El Ferdan railway bridge 
* Encyclopedia of the Orient: *Suez Canal* 
* Parting the Desert by Zachary Karabell
* Google Maps Satellite Photo of the Suez Canal


1869
16
Катэгорыя:Гандлёвыя шляхі
Катэгорыя:Транспарт у Егіпце
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы