open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Безансон

**Безансон** (, класіч. лац. *Bysantium*, сярэд.-веч.лац. *Vesuntio*, *Vesontio*) — горад на ўсходзе Францыі, у выгіне ракі Ду, адміністрацыйны цэнтр дэпартамента Ду і рэгіёна Бургундыя — Франш-Кантэ.

Машынабудаванне, гадзіннікавая, тэкстыльная і швейная прамысловасць.

У 2005 годзе колькасць насельніцтва склала 114,9 тыс. жыхароў.

## Гісторыя 
У старажытнасці быў цэнтрам Гальскага племені секванаў. Быў узяты ў 58 годзе да н. э. Юліем Цэзарам.

З IV стагоддзя вядомыя безансонскія біскупы, якія з часам сталі архібіскупамі, узялі кіраванне горадам у свае рукі. Да 1654 года заставаўся вольным горадам у складзе Свяшчэннай Рымскай імперыі.

Безансон квітнеў пад валадарствам Габсбургаў, у той час, калі адзін з мясцовых жыхароў, Антуан Перэна дэ Гранвела, кіраваў знешняй палітыкай імперыі.

Паводле вынікаў Трыццацігадовай вайны перайшоў да французаў і быў па загаду Людовіка XIV грунтоўна ўмацаваны Себасцьенам Ле Прэтрам. Будаўніцтва грандыёзнай крэпасці заняло 30 гадоў; у 1814 годзе яе абстралялі аўстрыйцы, аднак агулам твор Ле Прэтра дайшоў да цяперашняга часу ў добрым стане.

У 1671 годзе ў Безансон пераехаў з горада Доль Універсітэт Франш-Кантэ, адкрыты яшчэ ў XV стагоддзі як «універсітэт Дзвюх Бургундый».

У 1676 годзе сюды былі пераведзены з Доля органы кіравання Франш-Кантэ.

У канцы XVIII стагоддзя ўцекачы з Швейцарыі заклалі асновы прамысловасці Безансона. У XIX стагоддзі горад лічыўся даволі буйным прамысловым цэнтрам.

Тут нарадзіліся: паэт Віктор Гюго, сацыялісты Шарль Фур’е і П’ер Жазеф Прудон, а таксама браты Люм’ер. Стэндаль змясціў у Безансон частку дзеяння рамана «Чырвонае і чорнае».

У 1960-я гады забудоўваўся найбольш шчыльна заселены раён сучаснага горада — Плануаз.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Славутасці 
* Безансонская крэпасць — уключае ў сябе цытадэль, гарадскія сцены і форт Грыфон. У 2008 годзе абвешчана ЮНЕСКА помнікамі Сусветнай спадчыны ў ліку 13 іншых умацаванняў Вабана.

## Вядомыя асобы 
* Віктор Гюго — французскі пісьменнік
* браты Люм’ер — вынаходнікі кінематографа

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады рэгіёна Бургундыя — Франш-Кантэ
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Ду

Катэгорыя:Населеныя пункты кельцкай Галіі
Авіньён

**Авіньён** ( , , ) — галоўны горад дэпартамента Ваклюз у Правансе на левым беразе Роны, адзін з самых цікавых гарадоў Францыі — як па сваім прыгожым месцазнаходжанні, так і па звязаным з ім гістарычным успамінам. Месца правядзення найбуйнейшага міжнароднага штогадовага тэатральнага фестывалю.

## Гісторыя 
У старажытнасці Авіньён быў сталіцай гальскага племені кавараў і яшчэ да гэтага часу захаваў шматлікія рэшткі рымскай эпохі. У Сярэднявеччы вобласць Авіньёна належала Папам, якія кіравалі ёй праз свайго віцэ-легата і толькі паводле мірнага дагавора ў Таленціна ў 1797 годзе павінны былі канчаткова саступіць яе Францыі. Побач з горадам знаходзяцца залежы пяску добрага якасці, які і сёння суднамі вывозяць на экспарт у Італію для вытворчасці шкла. У Сярэднявеччы продаж пяску для шкла прыносіў папства добры прыбытак.

У царкоўнай гісторыі Авіньён мае вялікае значэнне, бо на працягу 69 гадоў з 1309 па 1378 служыў месцазнаходжаннем Папаў, з якіх Клімент V, па загадзе Філіпа IV перанёс сюды сваю рэзідэнцыю з Рыма. Але і пасля гэтага перыяду, вядомага пад назвай «Авіньёнскага палону папаў» да 1409 года горад з'яўляўся рэзідэнцыяй многіх непрызнаных Папаў.

## Насельніцтва 
Горад Авіньён у XIV стагоддзі налічваў  жыхароў, пасля рэвалюцыі гэтая колькасць паменшылася да 17 тысяч, а ў 1886 годзе колькасць жыхароў ізноў узрасла да .

## Радыёактыўнае забруджванне 
thumb|300px|Агульны від Авіньёна
[thumb|300px|[Папскі палац у Авіньёне]]
Увечар 8 ліпеня 2008 года на ядзернай электрастанцыі і цэнтры перапрацоўкі ядзерных адыходаў за 40 км ад Авіньёна адбыўся разліў 30 кубаметраў вадкасці з неўзбагачаным уранам. Вадкасць патрапіла ў дзве бліжэйшыя рэкі. Улады скрывалі здарэнне ад насельніцтва каля 12 гадзін, пасля чаго заклікалі не піць ваду з рэк і не ёсць злоўленую там рыбу.

## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Мірэй Мацьё
* Аліўе Месіян (1908—1992) — французскі кампазітар, тэарэтык музыкі, педагог.

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады рэгіёна Праванс — Альпы — Лазурны Бераг
Катэгорыя:Камуны дэпартамента Ваклюз
Бургундскі канал

**Бургундскі канал** () — канал у Бургундыі.

Канал праходзіць па тэрыторыі дэпартаментаў Іона і Кот-д’Ор і злучае Атлантычны акіян праз Сену і Іону ў Міжэнне і Міжземнае мора праз Рону і Сону у Сен-Жан-дэ-Лонэ. Будаўніцтва канала працягвалася з 1775 па 1832, перапыняючыся на доўгі час.

Даўжыня канала — 242 км, на ім пабудавана 189 шлюзаў, сярэдняя глыбіня — 1,8 м. Частка канала даўжынёй 3333 м праходзіць у тунэлі. Найвышэйшы пункт — 378 м у Пуі-ан-Аксуа, самы нізкі — 79 м пры зліцці з Іонай. Найбуйнейшы горад на канале — Дыжон.

## Галерэя 

Выява:Canal de Bourgogne voute 02.jpg|У тунэлі Бургундскага канала
Выява:Crugey, février 2005, l'écluse sur le canal de Bourgogne1.JPG|Бургундскі канал зімой
Выява:Canal de Bourgogne 06.jpg|Шлюз на Бургундскім канале
Выява:CanalBourgougnePouilly.jpg|Канал у раёне Пуі-ан-Аксуа

## Спасылкі 
* Burgundy Canal, France
* Burgundy Eye. 750 miles of waterways for messing about in boats 

Катэгорыя:Каналы Францыі
Катэгорыя:Каналы
Катэгорыя:З’явіліся ў 1832 годзе
Праванс

**Праванс** (фр. Provence, акс. Provença, літ. «правінцыя») — гістарычная вобласць на паўднёвым усходзе Францыі, цяпер складовая частка рэгіёну Праванс-Альпы-Лазурны бераг. У цяперашні час на тэрыторыі Праванса знаходзяцца дэпартаменты Вар, Ваклюз і Буш-дзю-Рон, а таксама часткі Альпаў Верхняга Праванса і Прыморскіх Альпаў.

На ўсходзе вобласць абмежаваная Альпамі, на захадзе - Ронай, на поўдні - Міжземным морам.

Сталіца Праванса Марсель - адзін з самых старажытных французскіх гарадоў. Ён быў заснаваны грэкамі яшчэ каля 600 г. да н. э. Сёння гэта самы вялікі порт Францыі і найбуйнейшы прамысловы цэнтр.

Катэгорыя:Геаграфія Францыі
Людовік XV

**Людовік XV** (), афіцыйная мянушка **Каханы** (фр. Le Bien Aimé; 15 лютага 1710, Версаль — 10 мая 1774, Версаль) — кароль Францыі з 1 верасня 1715 г. з дынастыі Бурбонаў.

## Літаратура 
* Voltaire, «Siècle de L. XV» (П. 1768);
* «Mémoires de Saint-Simon»;
* «Mémoires d’Argenson»;
* «Journal de Barbier»;
* Duc de Luynes, «Mémoires sur la cour de Louis XV» (П., 1860—1865);
* Lemontey, «Histoire de la Régence et de la minorité de Louis XV» (П., 1832);
* Tocqueville, «Histoire philosophique du règne de Louis XV» (П., 1847);
* Capefigue, «Louis XV et la société du XVIII s.» (П., 1854);
* Boutaric, «Étude sur le caractère et la politique personnelle de L. XV» (П., 1866);
* Jobez, «La France sous L. XV» (П., 1869);
* Bonhomme, «L. XV et sa famille» (П., 1873);
* Rousset, «Correspondance de L. XV et du maréchal de Noailles» (П., 1865);
* duc de Broglie, «Le Secret du roi» (П., 1879);
* его же, «Frédéric II et L. XV» (П., 1884);
* Vandal, «L. XV et Elisabeth de Russie» (П., 1882);
* Mouffle d’Angerville, «Vie privée de Louis XV».

Катэгорыя:Бурбоны
Катэгорыя:Каралі французскія
Катэгорыя:Кіраўнікі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Каранаваныя дзеці
Катэгорыя:Дафіны Францыі
Катэгорыя:Удзельнікі вайны за аўстрыйскую спадчыну
Катэгорыя:Памерлі ад воспы
Кніга рэкордаў Гінэса

[right|thumb|200px|Музей Гінеса ў [Галівудзе]]
**Кніга рэкордаў Гінэса** () — штогадовы зборнік сусветных рэкордаў, дасягненняў чалавека, жывёл і прыродных велічынь. Артыкулы ў кнізе размешчаны тэматычна. Упершыню апублікаваная ў 1955 годзе па замове ірландскай броварнай кампаніі «Гінес».

## Гісторыя 
Напачатку кніга выдавалася як салідны даведнік, але з цягам часу ў яе сталі ўключацца таксама пацешныя і экстравагантныя дасягненні. За першыя некалькі месяцаў было прададзена больш за 5000 асобнікаў. А да 1956 аб’ём продажаў пераваліў за адзнаку 5000000 асобнікаў.

У гісторыі свайго развіцця гэтае выданне прайшло шлях ад публікацыі розных незвычайных рэкордаў да строга адбору рэкордаў на аснове этычнага крытэрыя. Першапачаткова публікаваліся ў тым ліку такія дасягненні, якія негатыўна ўплывалі на здароўе чалавека. У прыватнасці, былі вельмі папулярныя рэкорды па хуткім паяданні ежы. Аднак, ставячы ў аснову маральныя прынцыпы, а не прыбытак, на цяперашні момант прыём такіх рэкордаў (якія шкодзяць здароўю чалавека або жывёл, якія наносяць шкоду навакольнаму асяроддзю і інш.) забаронены.

Сярод самых папулярных катэгорый цяпер — спартыўныя рэкорды (напрыклад, падцягванні за адну хвіліну з вагай 80 фунтаў), пацешныя рэкорды (самая смешная машына), экалагічныя рэкорды (Дзень Зямлі 2020).

На цяперашні момант выдаецца больш чым у 100 краінах свету, на больш чым 23 мовах. У 2005 годзе выйшла юбілейнае, 50-е выданне дадзенага зборніка.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт «Кнігі рэкордаў Гінэса»

Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Катэгорыя:Кніжныя серыі
Катэгорыя:Рэкорды
Кен Лоўч

**Кен Лоўч** (, поўнае імя Kenneth Loach; нар. 17 чэрвеня 1936, Нанітан, Вялікабрытанія) — брытанскі кінарэжысёр, класік еўрапейскага вострасацыяльнага кіно. Уладальнік «Залатой пальмавай галіны» Канскага кінафестывалю за фільм «Вецер, што калыша ячмень» (2006).

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кінарэжысёры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Сацыялісты
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Трацкісты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA
Катэгорыя:Лаўрэаты Імператарскай прэміі Японіі
Трусіны сыч

**Трусіны сыч**, таксама **Пячорная сава** (*Athene cunicularia*) — птушка роду сычы сямейства савіныя.

Невялікая даўганогая сава, якая жыве на адкрытых ландшафтах Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі. Пячорную саву можна ўбачыць на травяністых палях, пашах, сельгасугоддзях, пустынных землях, і іншых сухіх месцах з нізкай расліннасцю. Гняздуе і адпачывае ў норах. У адрозненне ад большасці соў актыўная ў дзённы час, хоць імкнецца пазбягаць паўдзённай спёкі. Палюе пераважна ў цёмны час сутак.

Апярэнне на верхнім баку чырванавата-шэра-бурае і спярэшчанае даўгавата-круглявымі белымі плямкамі; падбародак і бровы белыя; ніжняя частка шыі чырванавата-жоўтая з шэра-бурымі плямамі, грудзі шэра-бурыя з жоўтымі плямамі, ніжняя частка жывата жаўтлява-белая, без плям. Вочы жоўтыя, дзюба бледна-зелянява-шэрая, ногі таксама бледна-зелянява-шэрыя, але падэшва пальцаў жаўтлявая. Даўжыня 23 см, размах крылаў 50, даўжыня крыла 16, хваста 7 см.

Катэгорыя:Савіныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1782 годзе
Катэгорыя:Птушкі Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Морта Заўнюце

**Морта Заўнюце** ( г. у Ракайчай, непадалёк ад Пакальне ва Усходняй Прусіі — 10 студзеня 1945 г. (?) у Германіі) — дзеяч літоўскай культуры ва Усходняй Прусіі, паэтэса.

## Біяграфія 
Вучылася ў Tыльзіце. Пазней працавала ў газетах «Varpas» і Ūkininkas. Яна падтрымлівала кантакты з распаўсюджвальнікамі газет у Літве, Заходняй Еўропе і ЗША. Да сусветнай выставы ў Парыжы (1900) надрукавала тры каталогі літоўскіх газет і кніг, якія з'явіліся паміж 1864 і 1900 гадамі; яна сабрала іх вялікую калекцыю ў бацькавай гаспадарцы ў Ракайчай.

У 1902 г. адкрыла ў Тыльзіце літоўскую кнігарню, у якой забяспечваліся літоўскія кніганошы, якія перакідвалі забароненую літоўскую літаратуру ў Расійскую імперыю. Падтрымлівала дзейнасць Літоўскай сацыял-дэмакратычнай партыі, арганізавала транспартаванне сацыял-дэмакратычных і камуністычных выданняў.

У 1930 г., калі, у адпаведнасці з нацысцкай ідэалогіяй, узмацніўся ўціск нацыянальных меншасцяў у нямецкай Усходняй Прусіі, яна разам з сястрой пераехала ў Клайпеду.

У канцы вайны пакінула горад у сувязі з набліжэннем савецкіх войскаў. Дакладная дата і абставіны смерці застаюцца невядомымі.

## Бібліяграфія 
* *Zauniūtė, Morta*, *Žilius, Jonas*. Priedas prie Statistikos lietuviškų knygų, atspaustų Prusuose nuo 1864 m. iki pabaigai 1899 m., knygos neužrašytos Statistikoj Zanavykučio ir knygos bei laikraščiai, išleisti nuo 1896 m. iki 1900 m. Surinko Marta Zauniute; sutaisė ir parengė į spaudą Jr. Jonas [J. Žilius]. — Plymouth (Pa): [Pasaulinės parodos Paryžiuje Lietuvių fondo lėšos], 1900 m.

Катэгорыя:Палітыкі Літвы
Катэгорыя:Пісьменнікі Літвы
Альберта Фухіморы

**Альберта Кэн’я Фухіморы** (Фудзіморы) (, ; ) — прэзідэнт Перу з 28 ліпеня 1990 года да 17 лістапада 2000.

У час свайго прэзідэнцтва Фухіморы правёў шэраг эканамічных пераўтварэнняў у духу неакансерватызма. Яго праўленне суправаджалася усталяваннем аўтарытарнага рэжыму, парушэннямі правоў чалавека і арганізацыяй «эскадронаў смерці» для барацьбы з леварадыкальнымі рухамі.

Перамога Перу над Эквадорам у пагранічным канфлікце 1995 года падняла папулярнасць Фухіморы і забяспечыла яго перавыбранне прэзідэнтам на другі тэрмін. У пачатку 2000 года выявіліся шматлікія злоўжыванні Фухіморы і яго паплечнікаў. У лістападзе таго ж года ён уцёк у Японію.

У 2005 годзе Фухіморы прыбыў у Чылі з мэтай прыняць удзел у прэзтдэнцкіх выбарах у Перу 2006 года. Ён быў арыштаваны і 21 верасня 2007 года экстрадзіраваны ў Перу. Спецыяльны трыбунал прызнаў яго вінаватым у арганізацыі «эскадронаў смерці», што забілі 25 чалавек у пачатку 1990-х і асудзіў на 25 гадоў зняволення. Пазней дабавіліся абвінавачанні ў дачы хабару (+7,5 гадоў) і незаконных падслухоўваннях тэлефонных перагавораў (+6 гадоў).

24 снежня 2017 года прэзідэнт Перу Педра Пабла Кучынскі памілаваў Альберта Фухіморы, які адбываў 25-гадовае зняволенне за карупцыю і іншыя злачынствы. 3 кастрычніка 2018 года па рашэнні суда памілаванне Фухіморы было адменена, яму было загадана вярнуцца ў турму для адбыцця пакарання. Неўзабаве пасля гэтага перуанскі Кангрэс прыняў закон, паводле якога састарэлым зняволеным, што адбылі не менш за траціну тэрміну, дазваляецца перайсці пад хатні арышт пры ўмове нашэння электроннага бранзалета. Ініцыятарам законапраекта была фухімарысцкая Народная сіла, якая кантралюе значную колькасць месцаў у Кангрэсе. Законапраект быў раскрытыкаваны многімі іншымі палітычнымі сіламі за, на іх думку, відавочную накіраванасць на карысць Альберта Фухіморы, несумяшчальнасць з нацыянальным заканадаўствам і працэдурныя парушэнні пры разглядзе.

Альберта Фухіморы правёў 16 гадоў у турме і быў вызвалены ў 2023 годзе. 

## Сям’я 
* Дачка — Кейка Фухіморы — уплывовы перуанскі палітык, кандыдат у прэзідэнты на выбарах 2011 (2-е месца, саступіла Альянта Умала) і 2016 (2-е месца, саступіла Педра Пабла Кучынскі).

## Спасылкі 
* Відэавыступ Фухіморы

Катэгорыя:Прэзідэнты Перу
Катэгорыя:Палітыкі Перу
Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты
Альянта Умала

**Альянта Мойсэс Умала Таса** (; нар. ) — перуанскі вайсковец і палітык, Прэзідэнт Перу (2011—2016).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і ідэолага індзейскага нацыяналізму Ісака Умалы. Належыць да індзейцаў кечуа.

Атрымаў вайсковую адукацыю, удзельнічаў у вайсковым канфлікце супраць камуністычнай мааісцкай арганізацыі *Sendero Luminoso* і вайне супраць Эквадора (1995 год). У 2000 годзе узначаліў паўстанне супраць аўтарытарнага прэзідэнта Альберта Фухіморы, якое было хутка падаўлена, а Умала быў накіраваны вайсковым аташэ ў Францыю і Паўднёвую Карэю. У 2005 годзе яго брат Антаўра ўзначаліў яшчэ адно няўдалае паўстанне ў Андаўайласе, пасля чаго Альянта канчаткова звольніўся з вайсковай службы ў званні падпалкоўніка. У кастрычніку 2005 года Умала стварыў Перуанскую нацыяналістычную партыю, праграма якой — сінтэз ідэй сацыяльнай справядлівасці, індзейскага нацыяналізму і лацінаамерыканскай інтэграцыі. У 2006 годзе ўдзельнічаў у прэзідэнцкіх выбарах, але набравў 45,5 % галасоў і саступіў Алану Гарсіі ў другім туры. На прэзідэнцкіх выбарах 2011 года атрымаў 31,76 % галасоў у першым туры і 51,54 % — у другім.

Паміж выбарамі 2006 і 2011 Умала адыйшоў ад радыкальных поглядаў да памяркоўных, ад падтрымкі Уга Чавеса да яго крытыкі, ад патрабаванняў шырокай нацыяналізацыі да абяцанняў спрыянню ліберальнай мадэлі эканомікі.

З 2017 года вялося расследаванне справы аб карупцыі ў дачыненні да яго, суд пачаўся ў 2022 годзе. 16 красавіка 2025 года Альянта Умала прысуджаны да 15 гадоў пазбаўлення волі. 

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* *Алексей Чернышев.* Президентские выборы в Перу: второй тур пройдет без центристов 
* *Нил Никандров.* «Воин, который видит всё вокруг себя»  

## Спасылкі 
Відэа цырымоніі інаўгурацыі Альянта Умалы

Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Перу
Катэгорыя:Палітыкі Перу
Катэгорыя:Ваенныя Перу
Катэгорыя:Прэзідэнты Перу
Катэгорыя:Члены Перуанскай нацыяналістычнай партыі
Жан Фера

**Жан Фера** (, імя пры нараджэнні: **Жан Тэненбаўм**,  — ) — французскі кампазітар і паэт-песеннік. 

## Біяграфія 
Фера нарадзіўся ў Вакрэсоне, дэпартамент О-дэ-Сен. Ён быў малодшым з чатырох дзяцей у сціплай сям'і, якая пераехала ў 1935 годзе ў Версаль. Вучыўся ў Каледжы Жуля Феры. Яго бацька, па паходжанні яўрэй, у 1942 годзе быў адпраўлены ў Асвенцым, дзе памёр. Фера быў вымушаны кінуць вучобу, каб забяспечыць сям'ю.

У пачатку 1950-х ён пачаў выступаць у парыжскіх кабарэ, але неўзабаве вырашыў адысці ад якога-небудзь музычнага стылю, застаючыся верным толькі сваім адчуванням, сябрам і слухачам.

У 1956 годзе Фера паклаў на музыку паэму свайго любімага паэта Луі Арагона - "Les yeux d'Elsa" ("Вочы Эльзы"). У выкананні папулярнага артыста Андрэ Клаво гэты твор прынес  кампазітару-пачаткоўцу некаторую вядомасць.

## Дыскаграфія 
* 1961: Deux enfants au soleil ("Ma Môme", "Federico Garcia Lorca", etc.)
* 1963: Nuit et brouillard ("C'est beau la vie", "Nous dormirons ensemble", etc.)
* 1964: La Montagne ("Que serais-je sans toi", "Hourrah!", Etc.)
* 1965: Potemkine ("C'est toujours la première fois", "On ne voit pas le temps passer", etc.)
* 1966: Maria ("Heureux celui qui meurt d'aimer", "Un enfant quitte Paris", etc.)
* 1967: À Santiago ("Cuba si", "Les Guérilleros", etc.)
* 1969: Ma France ("Au printemps de quoi rêvais-tu?", "L'Idole à papa", etc.)
* 1970: Camarade ("Sacré Félicien", "Les Lilas", etc.)
* 1971: La Commune ("Les touristes partis", "Aimer à perdre la raison", etc.)
* 1971: Ferrat chante Aragon ("Le Malheur d'aimer", "Robert le Diable", etc.) Прададзена больш за 2 000 000 дзід
* 1972: À moi l'Afrique ("Une femme honnête", "Les Saisons", etc.)
* 1975: La femme est l'avenir de l'homme ("Dans le silence de la ville", "Un air de liberté", etc.) Прададзена 500000 копій
* 1979: Les Instants volés ("Le Tiers chant", "Le chef de gare est amoureux", etc.)
* 1980: Ferrat 80 ("Le Bilan", "L'amour est cerise", etc.) Certified platinum record
* 1985: Je ne suis qu'un cri ("La Porte à droite", "Le Chataîgnier", etc.)
* 1991: Dans la jungle ou dans le zoo ("Les Tournesols", "Nul ne guérit de son enfance", etc.)
* 1995: Ferrat chante Aragon Vol. 2 ("Complainte de Pablo Neruda", "Les feux de Paris", "Lorsque s'en vient le soir", etc.)
* 2002: Ferrat en scène

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт (фр.)
* Сайт прыхільнікаў  (фр.)

Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Францыі
Катэгорыя:Музыканты Францыі
Бургундскі ўніверсітэт

**Бургундскі ўніверсітэт** () — французская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Дыжон.

## Гісторыя 
У 1722 годзе ўказам Людовіка XV у Дыжоне адкрываецца ўніверсітэт. Першапачаткова планавалася адкрыць 4 факультэты, але ўніверсітэт Безансона, які знаходзіўся паблізу, быў супраць адкрыцця новага ўніверсітэта. Кароль пайшоў на кампраміс і ў Дыжоне адкрыўся ўніверсітэт, але меў усяго адзін факультэт права. У часы Вялікай французскай рэвалюцыі ўніверсітэт зачынены ўказам Нацыянальнага канвента ў 1792 годзе і зноў адкрываецца пры кіраванні Напалеона ў 1806 годзе. Ва ўніверсітэце адкрываюцца ў гэты час два новыя факультэты: медыцыны і дакладных навук. У 1970-х гадах eніверсітэт цалкам рэфармуецца.

## Структура 
У склад універсітэта ўваходзіць 10 факультэтаў, 10 інстытутаў і вышэйшая школа інжынераў.

Факультэты:

* Факультэт права і палітычных навук.
* Факультэт моў і камунікацый.
* Факультэт філалогіі і філасофіі.
* Факультэт медыцыны.
* Факультэт эканомікі і кіравання.
* Факультэт навук і тэхнікі.
* Факультэт гуманітарных навук.
* Факультэт фармацэўтыкі і фармацэўтычнай біялогіі.
* Факультэт навакольнага асяроддзя, зямлі і жыцця.
* Факультэт фізічнай культуры і спорту.
  
Інстытуты:

* Вышэйшы інстытут аўтамабіляў і транспарту.
* Інстытут адміністравання прадпрыемстваў.
* Інстытут па падрыхтоўцы дзяржаўных служачых.
* Інстытут вінаробства.
* Універсітэцкі інстытут па падрыхтоўцы прафесараў.
* Універсітэцкі інстытут тэхналогіі Дыжон-Асера.
* Універсітэцкі інстытут тэхналогіі Шалон-сюр-Сон.
* Універсітэцкі інстытут тэхналогіі Крэз.
* Прафесійны ўніверсітэцкі інстытут дакументацый прадпрыемстваў, выяў і сувязяў.
* Прафесійны ўніверсітэцкі інстытут кіравання ў адукацыйным, культурным і адукацыйна-падрыхтоўчым асяроддзі.

Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Універсітэты Францыі
Катэгорыя:Дыжон
Катэгорыя:1722 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Францыі
Далас

**Далас** () — горад у ЗША, размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы штата Тэхас на рацэ Трыніці. Адміністрацыйны цэнтр акругі Далас. Разам з Форт-Уэртам і іншымі гарадамі агламерацыі (Арлінгтан, Гарланд, Дэнтан, Ірвінг, Мескіт і Плейна) Далас складае мегаполіс («metroplex») **«Далас—Форт-Уэрт»**. Далас з'яўляецца 3-м па колькасці насельніцтва горадам Тэхаса і 9-м у ЗША (1 213 825 чалавек паводле звестак на 2005 год); сам мегаполіс «Далас—Форт-Уэрт» з'яўляецца 5-м па колькасці насельніцтва ў ЗША (5,7 млн чал.).

## Гісторыя 
Далас заснаваў у 1841 годзе гандляр Джон Нілі Браян, праз два гады пасля даследавання тэрыторыі ў 1839 годзе. Акруга Далас заснавана ў 1846 годзе і названа ў гонар Джорджа Даласа, адзінаццатага віцэ-прэзідэнта Злучаных Штатаў. Аднак, дакладнае паходжанне назвы горада дагэтуль невядома. Жыхары звалі горад так прынамсі ўжо ў 1843 годзе, так што на цяперашні момант існуюць чатыры асноўныя тэорыі паходжання назвы:

* Названы ў гонар Джорджа Даласа;
* Названы ў гонар яго бацькі, Аляксандра Даласа, які камандаваў эскадрай караблёў у Мексіканскім заліве і міністра фінансаў ЗША падчас вайны 1812 года;
* Назва вылучана ў конкурсе ў 1842 годзе;
* Названы ў гонар сына Джорджа Даласа, які пазней заявіў, што бацька назваў горад «у гонар майго сябра Даласа» (асоба гэтага Даласа не ўсталяваная).

Статус гарадскога паселішча быў прысвоены Даласу ў 1856 годзе, а ў 1871 годзе ён стаў горадам.

У 1855 годзе група еўрапейскіх мастакоў і музыкантаў заснавалі на захад ад Даласа ўтапічную камуну (глядзіце утопія) пад назвай ''Ла Рэюн'ён''. Калі камуна спыніла сваё існаванне, большасць людзей пераехалі ў Далас, дзе заснавалі арт-квартал, які існуе і дагэтуль у раёне Дзіп Элум каля цэнтра. У сучасным Даласе адчуваюцца моцныя тэатральныя традыцыі, гэта тычыцца як класічнага, так і эксперыментальнага рэпертуару. Таксама, у Даласе існуе актыўная музычная сцэна і разнастайныя канцэрты — частая з'ява ва ўсіх частках горада.

## Транспарт 
### Аэрапорты 
Далас абслугоўваецца двума буйнымі камерцыйнымі аэрапортамі: Міжнародным Аэрапортам Далас/Форт-Уэрт (вядомым як DFW International) і Далас Лаў Філд.

## Вядомыя асобы 
* Майкл Джонсан

## Гл. таксама 
* Бойня ў Даласе

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Тэхаса
Рэджа-Эмілія

**Рэджа-Эмілія** (), таксама **Рэджа-нель-Эмілія** () — горад у італьянскім рэгіёне Эмілія-Раманья, у правінцыі Рэджа-Эмілія, паміж Модэнай і Пармай. Яго не варта блытаць з аднайменным горадам у Калабрыі. Насельніцтва складае 165503 чалавека (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 715 чал./км². Займае плошчу 232 км². Паштовы індэкс — 42100. Тэлефонны код — 0522.

Катэгорыя:Гарады Эміліі-Раманьі
Катэгорыя:Камуны правінцыі Рэджа-Эмілія
Маяпан

**Майяпа́н**, або **Маяпа́н** (*Mayapán*) — горад-дзяржава мая на поўначы паўвострава Юкатан (Мексіка). Заснаваны, верагодна, у 10 ст. У 12—15 ст. займаў пануючае становішча сярод іншых гарадоў на тэрыторыі паўвострава. Маяпанская валадарская дынастыя Какомаў была тальтэкскай па паходжанню. У сярэдзіне 15 ст. Маяпан быў разгромлены войскамі горада Мані і яго саюзнікаў. Асноўныя археалагічныя даследаванні Маяпана праводзіліся ў 1950-х экспедыцыяй інстытута Карнегі (ЗША). Гарадзішча Маяпана (плошча ~ ) было акружана каменнай сцяной з 6 галоўнымі варотамі; унутры знаходзілася звыш 3,5 тысяч будынкаў, сярод якіх храм «Касцільё», шматлікія залы з калонамі, платформы для танцаў, круглы храм «Караколь» і жылыя дамы. У архітэктуры і скульптуры прыкметны ўплыў тальтэкскай культуры.

Стан руін горшы, чым у іншых старажытных гарадах мая ў акрузе, што шмат у чым абумоўлена паўстаннем у 1441 годзе, калі большасць будынкаў была падпалена ці разбурана, а вялікая частка насельніцтва горада забіта. У перыяд росквіту горада ў ім, мабыць, жыло каля 12 тысяч чалавек і налічвалася каля трох з паловай тысяч будынкаў.

## Важныя даты горада 
* 10.10.0.0.0 | (13 Ahau 13 Mol), — 2 мая 1027, узнікла Ліга Маяпан
* 10.18.10.0.0 | (9 Ahau 13 Uo), — 22 лістапада 1194, змова Хунак Кееля, Какомы выганяюць Іца з Чычэн-Іца, завяршаецца час Лігі Маяпан.
* 10.19.0.0.0 | (8 Ahau 8 Cumhú), — 30 верасня 1204 пачынаецца гегемонія Маяпана, пры дапамозе Ах Кануль.
* 11.12.0.0.0 | (8 Ahau 3 Mol), — 6 студзеня 1461, горад разбураны Тутуль шывамі; таксама ўсе буйныя гарады пакідаюць іх жыхары.

thumb|700px|center|Від на горад Маяпан з храма Кукулкан
thumb|center|700px|Від на горад Маяпан з крэпасці «El Castillo» і з храма Кукулкана

## Літаратура 
* Галленкамп Ч. Майя (перев. с англ.) — М., 1966;

## Спасылкі 
* Майяпан  // «МесоАмерика.ru» 
* Grinnell College — *Mayapan Project* 
* Mayapan at Maya History — *Maya History* 
* *Mayapan Archaeology* 

Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Мексіцы
Катэгорыя:Гарады мая
Катэгорыя:Юкатан
Семпаала

thumb|250px|Месцазнаходжанне Семпаалы
thumb|250px|Піраміда ў Семпаале
thumb|250px|Агульны выгляд Семпаалы
thumb|250px|Знаходкі ў Семпаале
**Семпаала**, , літар. «пяць вод», з-за наяўнасці шматлікіх старажытных каналаў і акведукаў — месаамерыканскі археалагічны помнік культуры татанакаў. Знаходзіцца на тэрыторыі штата Веракрус у Мексіцы, прыкладна ў 350 км ад Мехіка.

Паселішча ўзнікла на мяжы н. э. Найстаражытнейшыя помнікі дэманструюць уплыў альмекаў. У часы татанакаў, якія насялялі горад незадоўга да прыходу іспанцаў, яго насельніцтва складала 25-30 тыс. чалавек.

Якія прыбылі ў гэтыя месцы канкістадоры на чале з Эрнанам Картэсам заключылі саюз з мясцовымі татанакамі супраць ацтэкаў, паміж якімі з пачатку 15 у. вялася працяглая вайна.

У тыя часы Семпаала была квітнеючым горадам. Гэта быў важны рэлігійны і гандлёвы цэнтр ва ўсходняй частцы Мексікі. Іспанцы далі мянушку Семпаалу «Заганны горад» з-за шматлікіх фэстаў і велізарных садоў, наяўных у горадзе, нягледзячы на жыццярадасны характар насельнікаў. Пазней горад таксама звалі «Новая Севілья» па асацыяцыі з іспанскім горадам.

Пасля перамогі Картэса і ўсталявання кантролю над Новай Іспаніяй татанакі падвергліся рэпрэсіям. Іх гвалтоўна высялялі з горада, звярталі ў рабства для працы на цукровых плантацыях, прымусілі прыняць хрысціянства.

У 1575—1577 тут успыхнула эпідэмія воспы, неўзабаве пасля чаго, каля 1600 г., горад быў канчаткова закінуты. Астаткі насельніцтва перасяліліся ў Шалапу, і Семпаала была забыта аж да яе адкрыцця археолагам Франсіска дэль Паса-і-Транкоса. Мясцовасць паступова была заселена новымі жыхарамі.

## Спасылкі 
* Cempoala sur WikiMapia
* http://portal.veracruz.gob.mx/portal/page?_pageid=313,4309395&_dad=portal&_schema=PORTAL 
* http://www.latinamericanstudies.org/cempoala.htm

Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы
Катэгорыя:Татанакі
Майкл Коу

**Майкл Дуглас Коу** (, ) — амерыканскі археолаг, антраполаг, эпіграфіст, маяніст, заслужаны прафесар Ельскага ўніверсітэта. Вядомы дзякуючы навукова-папулярным работам аб дакалумбавай месаамерыканскай цывілізацыі Мая. Акрамя мая, даследаваў і іншыя культуры Месаамерыкі (у прыватнасці, малавывучаную Традыцыю шахтавых магіл і Традыцыю Тэўчытлан).

Доктарскую ступень Коу атрымаў у Гарвардскім універсітэце. У 1955 годзе ажаніўся з дачкой амерыканскага біёлага Феадосія Дабжанскага. З 1968 па 1994 год Коу быў наглядчыкам антрапалагічнай калекцыі ў музеі натуральнай гісторыі Пібады Ельскага ўніверсітэта.

## Зноскі 
Катэгорыя:Антраполагі ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда
Крайслер-білдынг

**Крайслер-білдынг** () — небаскроб кампаніі «Chrysler Corporation», пабудаваны ў 1930, адзін з сімвалаў Нью-Ёрка. Будынак вышынёй 319 м (1046 футаў) размешчаны ва ўсходняй частцы Манхэтэна на скрыжаванні 42-й вуліцы і Лексінгтан Авеню. Першапачаткова належаў карпарацыі «Крайслер», у цяперашні час ён знаходзіцца ў сумеснай уласнасці «Abu Dhabi Investment Council» (90 %) і «Tishman Speyer Properties» (10 %).

Катэгорыя:Небаскробы Нью-Ёрка
Катэгорыя:З’явіліся ў 1930 годзе
Катэгорыя:1930 год у ЗША
Катэгорыя:Chrysler
Сіметрыя

» Леанарда да Вінчы (1490, Галерэя Акадэміі, Венецыя)]]
**Сіметрыя** ( — для вымярэння разам), як правіла, перадае два асноўных значэнні. Першы — недакладнае пачуццё гарманічнай або эстэтычнай прапарцыянальнасці і збалансаванасці, якое адлюстроўвае прыгажосць і дасканаласць. Другім значэннем з’яўляецца дакладная і выразная пэўная канцэпцыя баланса або «ўзорнага самападабенства», якая можа быць прадэманстраваная або даказаная ў адпаведнасці з правіламі фармальнай сістэмы: па геаметрыі, фізіцы альбо іншым чынам.

Не зважаючы на тое, што значэнні адрозныя ў некаторых кантэкстах, яны абодва звязаныя паміж сабой і абмяркоўваюцца паралельна.

«Дакладныя» паняцці сіметрыі маюць розныя меры і вызначэнні. Напрыклад, сіметрыя можа быць наступнай:

* у адносінах да цягу часу;
* як прасторавыя адносіны;
* праз геаметрычныя пераўтварэнні, такія як маштабаванне, адлюстраванне і вярчэнне;
* з дапамогай іншых відаў функцыянальных пераўтварэнняў;
* як аспект абстрактных аб’ектаў, тэарэтычных мадэляў, мовы, музыкі і нават саміх ведаў.

Гэтыя паняцці сіметрыі апісваюцца з чатырох пунктаў гледжання. Па-першае, сіметрыя ў геаметрыі з’яўляецца найбольш вядомым тыпам сіметрыі для многіх людзей. Другім пунктам гледжання з’яўляецца больш агульнае значэнне сіметрыі ў матэматыцы ў цэлым. Трэцяя перспектыва апісвае сіметрыю, як яна ставіцца да навуцы і тэхніцы. У гэтым кантэксце сіметрыі ляжаць у аснове адны з самых глыбокіх пазнанняў у сучаснай фізіцы, у тым ліку аспекты прасторы і часу. Нарэшце, чацвёртая перспектыва абмяркоўваецца ў гуманітарных навуках, пра яго багатае і разнастайнае выкарыстанне ў гісторыі, архітэктуры, мастацтве і рэлігіі.

Процілеглае паняцце да сіметрыі — асіметрыя.

## Спасылкі 
* Calotta: A World of Symmetry
* Dutch: Symmetry Around a Point in the Plane 
* Chapman: Aesthetics of Symmetry
* ISIS Symmetry 
* *International Symmetry Association — ISA* 
* Institute *Symmetrion* 


Катэгорыя:Тэорыя груп
Катэгорыя:Эстэтыка
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Ӂ

**Ӂ** — 8-я літара малдаўскага кірылічнага алфавіту. Пазначае гук [dʒ]. Адпавядае літары «g» у румынскім алфавіце, калі яна пішацца перад літарамі «i» або «e». Выкарыстоўваецца таксама ў кірылічным алфавіце гагаузскай мовы.

Атрымана даданнем надрадковага знака брэвіс да кірылічнай літары Ж. У румынскай кірылічнай пісьменнасці, якая ўжывалася да сярэдзіны XIX стагоддзя, замест *Ӂ* выкарыстоўвалася літара Џ (гэтая ж літара і дагэтуль выкарыстоўваецца для абазначэння таго ж гуку ў сербскім і македонскім алфавітах).

У малдаўскі алфавіт літара *ӂ* была ўведзена пастановай Савета міністраў МССР ад 17 мая 1967.

## Табліца кодаў 
Катэгорыя:Літары кірыліцы
Катэгорыя:Малдаўская мова
Эсэн

**Эсэн** () — горад на захадзе Германіі, знаходзіцца ў зямлі Паўночны Рэйн-Вестфалія. Насельніцтва 579,8 тысяч чалавек (на 2009 год). У 2010 годзе разам з венгерскім Печам і турэцкім Стамбулам з’яўляўся культурнай сталіцай Еўропы.

## Геаграфія 
### Клімат 

## Адукацыя 
* Універсітэт мастацтваў «Фолькванг»

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Мацільда II — абатыса Эсэна

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Паўночнага Рэйна-Вестфаліі
Җ

**Җ, җ** (*Ж з ніжнім выносным элементам*) — літара пашыранай кірыліцы. Літара з'явілася ад кірылічнай літары Ж. Выкарыстоўваецца ў татарскім, уйгурскім, калмыцкім і дунганскім алфавітах. Таксама прысутнічала ў туркменскім алфавіце, дзе пасля пераводу на лацініцу была заменена на літару J, і ў алфавіце Маладоўцава для мовы комі. У татарскай мове пазначае гук [ʑ], у калмыцкай — [d͡ʒ], у дунганскай — [ʈ͡ʂ] або [t͡ɕ].

Пры пераходзе татарскага алфавіта на лацініцу яе прапаноўвалася замяніць літарай C.

У сучасным дунганскім алфавіце (з 1953 г.) *җ* адпавядае *zh* і *j* піньіня, або *z̧* лацінскага (прад-1953) дунганскага алфавіта.
## Табліца кодаў 
Катэгорыя:Літары кірыліцы
Катэгорыя:Літары з выноснымі элементамі
Санча IV Кастыльскі

**Санча IV Кастыльскі** () ці Санча IV Адважны () ( — , Таледа) — кароль Кастыліі і Леона з 1284 г. Сын Альфонса X Кастыльскага і Віяланты Арагонскай.

## Шлюбы і дзеці 
У 1282 г. Санча IV жаніўся на Марыі дэ Маліна. Ад гэтага шлюбу нарадзілася сямёра дзяцей.
* Ізабела (1283 — 1328) Жонка Хаймэ II, караля Арагона.
* Фердынанд IV (6 снежня 1285 — 7 верасня 1312) Пераемнік Санча IV на каралеўскім троне Кастыліі і Леона.
* Альфонса (1286 — 1291)
* Энрыке (1288 — 1299)
* Педра (1290 — 1319) Муж Марыі Арагонскай, дочкі Хаймэ II, караля Арагона.
* Феліпэ (1292 — 1327)
* Беатрыс (1293 — 1359) Жонка Афонсу IV, караля Партугаліі.

С
С
Капаяны

**Капаяны** — цяпер былы індзейскі народ, які пражываў на тэрыторыі Аргенціны.

## Распаўсюджванне 
Капаяны насялялі на тэрыторыі сучасных аргенцінскіх правінцый Ла-Рыёха, Катамарка, Сан-Хуан, побач з плямёнамі дыягіта (на поўнач ад капаянаў) і уарпэ (на поўдзень).

## Этнічная прыналежнасць 
Большасць аўтараў разглядаюць капаянаў, з прычыны вялікага ліку агульных рыс (у тым ліку мовы какан) як частку вялікай групы народаў пасіёка («дыягіта»), у якую таксама ўваходзілі кальчакі, алангаста, кільмэ.

## Мова 
Разам з племем дыягіта (пасіёка) гаварылі на мове какан ці блізкароднаснай мове. Рэшткі мовы захаваліся ў суфіксах мясцовых тапонімаў -bis ці -china: Yacampis, Quilmebis, Guanchina, etc.

## Тэхналогія 
Капаяны валодалі тэхналогіяй ткацтва, выраблялі тканіну з поўсці гуанака і ламы, апрацоўвалі медзь і золата. Таксама яны будавалі каналы і ірыгацыйныя равы для меліярацыі сваіх участкаў. З сельскагаспадарчых культур яны выгадоўвалі кукурузу, гарбуз, бульбу і кіноа. Шырока выкарыстоўвалася кераміка, галоўным чынам для вырабу пахавальных урнаў. Кераміку ўпрыгожваў геаметрычны арнамент чырвонага, чорнага і белага колеру, вядомы як стыль Санагаста-Ангуаласта.

Хаты ўяўлялі сабою глінабітныя збудаванні ці мазанкі. Часам будынкі юудаваліся побач з буйнымі дрэвамі, крона якіх служыла дахам. Такая тэхналогія да цяперашняга часу выкарыстоўваецца ў Вінчыне (правінцыя Ла-Рыёха).

## Заняпад 
Каля 1480 года інкі ўварваліся ў рэгіён, дзе пражывалі дыягіта і капаяны, і ўключылі іх тэрыторыі ў склад дзяржавы Таўантынсую. Пачынальна з 1607 г. валадарства іспанцаў прывяло да заняпаду і ў рэшце рэшт да знікнення народа пад канец XVIII стагоддзя. Капаяны бралі ўдзел у агульным індзейскім паўстанні 1632 г. разам з плямёнамі дыягіта.

Імем капаянаў названы дэпартамент Капаян у правінцыі Катамарка.

## Спасылкі 
* Capayanes 
* Culturas del Noroeste

Катэгорыя:Зніклыя народы Амерыкі
Катэгорыя:Дакалумбавы культуры
Катэгорыя:Індзейцы Паўднёвай Амерыкі
Ƶ

**Ƶ ƶ** — літара лацінскага алфавіта, створаная шляхам дабаўлення гарызантальнай лініі ў сярэдзіне літары Z або z. Прысутнічае ў алфавіце вельмі рэдка. За кароткі перыяд яна была ўведзена ў татарскі алфавіт ў першай палове дваццатага стагоддзя. У цяперашні час у лацінскім напісанні выкарыстоўваецца ў чачэнскай мове і абазначае гук [ʒ].

Немцы, чэхі, італьянцы часта выкарыстоўваюць у пісьмовым выглядзе рукапісную літару Z. Гэта дазваляе адрозніваць лічбу 2 ад літары Z.

## Кадаванне 
Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
ƛ

**ƛ** — літара лацінскага алфавіта, якая выкарыстоўваюцца ў фанетычнай транскрыпцыі з англійскай мовы для гукавой транскрыпцыі [t͡ɬ]. Гэта мадыфікаваная літара грэчаскага алфавіта, атрыманая з літары лямбда.

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
Ĵ

**Ĵ, ĵ** — літара лацінскага алфавіту, якая выкарыстоўваецца ў эсперанта для напісання зычнага [ʒ] (Ж). У сістэме запісу з літарай **h** («Fundamento de Esperanto») замяняецца на *jh*. У сістэме запісу з літарай **x** замяняецца на *jx*.

Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
Бронкс

**Бронкс** (, *Bronx*) — адна з пяці акруг Нью-Ёрка, адзіная, тэрыторыя якой знаходзіцца на кантынентальнай частцы сушы. Насельніцтва — 1.358.000 чалавек (адзнака 2005 г.).

## Геаграфія 
Бронкс размешчаны на поўначы Нью-Ёрка, ад Манхэтана яго аддзяляе рака Гарлем, ад Куінс — Іст-Рывер.

## Гісторыя 
Сваю назву раён атрымаў па імя Ёнаса Бранка, выхадца са Швецыі, галандскага капітана, які валодаў ў пачатку 1640-х зямлёй на тэрыторыі цяперашняга Бронкса. У 1639 годзе ён заснаваў ферму ля берага ракі Гарлем.

У 1874 годзе паўднёвая частка тэрыторыі Бронкса была перададзена з акругі Уэстчэстэр у акругу Нью-Ёрк (ён жа Манхэтан). У 1895 годзе ў склад акругі Нью-Ёрк была перададзена паўночная частка Бронкса.

У 1898 годзе былі ўстаноўлены сучасныя межы Нью-Ёрка. У 1914 годзе Бронкс быў выдзелены ў самастойны бора горада Нью-Ёрк і акругу штата Нью-Ёрк.

## Вядомыя асобы 
* Ральф Лорэн
* Ліндсей Лохан

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нью-Ёрк
Ó

**Ó, ó** (o-акут) — літара фарэрскага, венгерскага, ісландскага, кашубскага, польскага, чэшскага, славацкага і лужыцкіх алфавітаў. Гэта літара таксама існуе ў каталонскай, ірландскай, правансальскай, партугальскай, іспанскай і в'етнамскай мовах як варыянт літары **o**. Можа ўжывацца і ў англійскай мове па іншых прычынах.

## Выкарыстанне літары ў розных алфавітах 
### Фарэрская мова 
Ó — 18-я літара Фарэрскага алфавіту. Можа абазначаць гукі / œ / ці / ɔu ː /.

### Ісландская мова 
Ó — 19-я літара ісландскага алфавіту. Абазначае гук / oṷ /.

### Польская мова 
Ó — 21-я літара польскага алфавіту. Чытаецца гэтак жа, як U, і гэтак жа перадаецца па-беларуску. Розніца паміж імі толькі гістарычная: праз Ó пазначаецца не першапачатковы гук [у], а параўнальна нядаўна зменены [о] (у словаўтварэнні і словазмяненні часта чаргуецца з нязменным O: Kraków — w Krakowie, krakowski).

### Венгерская, чэшская і славацкая мова 
O — 25-я літара венгерскага алфавіта, 24-я літара чэшскага алфавіта і 28-я літара славацкага алфавіта. Пазначае гук / аб ː / (доўгі аб).

### Кашубская мова 
Ó — 23-я літара кашубскага алфавіта. Абазначае гук / o /. Таксама можа абазначаць / u / у паўднёвых дыялектах.

## Кадаванне 
Катэгорыя:Літары лацінскага алфавіта
Іст-Рывер

**Іст-Рывер** () — суднаходны праліў у горадзе Нью-Ёрку паміж залівам Апер-Нью-Ёрк і пралівам Лонг-Айлэнд-Саўнд, які адлучае нью-ёркскія раёны Манхэтан і Бронкс ад Брукліна і Квінз. Звязаны з рэкамі Гудзон і Гарлем. Даўжыня 26 км.

Сем аўтамабільных мастоў (сярод іх Бруклінскі мост, Манхэтанскі мост, Вільямсбургскі мост, мост Квінсбора), чыгуначны мост, пад пралівам праходзяць два аўтамабільныя тунэлі. Партовыя будынкі, у тым ліку былы ваенны порт (у Брукліне). Па беразе ўздоўж Манхэтана праходзіць аўтамагістраль ФДР Драйв, тут жа — будынак штаб-кватэры ААН. У раёне Квінз ля берага праліва — аэрапорт Ла-Гуардзія.

Катэгорыя:Нью-Ёрк
Катэгорыя:Пралівы ЗША
Джордж Форман

**Джордж Форман** (; ) — амерыканскі баксёр-прафесіянал, які выступаў у цяжкай вагавой катэгорыі. Алімпійскі чэмпіён 1968 года. Чэмпіён свету цяжкай (версія WBC, 1973—1974; версія WBA, 1973—1974 і 1994; версія IBF, 1994—1995) вагавой катэгорыі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 10 студзеня 1949 года.

Дэбютаваў у чэрвені 1969 гады на прафесійным рынгу.

Яго бой супраць Махамеда Алі быў прызнаны найлепшым у 1974 годзе.

У 1977 годзе Джордж Форман абвясціў аб завяршэнні кар’еры і стаў пасвечаным служыцелем у царкве ў раёне Х’юстана. Пасля 10-гадовага перапынку ён вярнуўся ў спорт і ва ўзросце 45 гадоў зноў стаў чэмпіёнам, перамогшы 26-гадовага Майкла Мурэра.

Памёр 21 сакавіка 2025 года ў бальніцы Х’юстана.

## Зноскі 
Катэгорыя:Спартсмены ЗША
Джо Фрэйзер

**Джо Фрэйзер** (англ.: Joe Frazier; нар. 12 студзеня 1944, Бьюфорт, штат Паўднёвая Караліна, ЗША-) — амерыканскі баксёр-прафесіянал, які выступаў у цяжкай вагавой катэгорыі. Алімпійскі чэмпіён 1964 года. Чэмпіён свету ў цяжкай (версія WBC, 1970—1973; версія WBA, 1970—1973) вагавой катэгорыі.

## Спасылкі 
* 
* 
* Джо Фрэйзер. Дымлівы Джо 

Катэгорыя:Баксёры 1960-х
Катэгорыя:Баксёры 1970-х
Катэгорыя:Баксёры 1980-х
Катэгорыя:Баксёры цяжкай вагавай катэгорыі
Катэгорыя:Баксёры ЗША
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па боксе
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад ЗША
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1964 года
Катэгорыя:Баксёры на летніх Алімпійскіх гульнях 1964 года
Катэгорыя:Памерлі ад раку печані
Людовік II Ягелончык

**Людовік II**, таксама **Лаяш II** (, , ; , , Чэхія — , , Венгрыя) — апошні кароль Чэхіі і Венгрыі з 1516 года, з дынастыі Ягелонаў. Загінуў у Мохацкай бітве.

## Біяграфія 
Яго бацька заручыў яго яшчэ перад нараджэннем. 22 ліпеня 1515 года ў Вене ў саборы Святога Стэфана адбылося падвойнае вяселле яго і яго сястры Ганны з аўстрыйскімі прынцэсай (Марыя Аўстрыйская) і прынцам (Фердынанд — будучы імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі).

У студзені 1522 года ён быў абвешчаны паўналетнім і быў каранаваны ў Секешфехервары. Краіна, якую ён прыняў, была саслаблена міжусобіцамі. Нягледзячы на дапамогу сваёй разумнай і палітычна адоранай жонкі, Лаяшу не атрымалася арганізаваць адпор турэцкай экспансіі Сулеймана Пышнага. Ён загінуў у бітве пры Мохачы, а яго рэшткі былі знойдзены толькі праз два месяцы.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралі венгерскія
Катэгорыя:Каралі чэшскія
Катэгорыя:Ягелоны
Сяргей Пятровіч Ляховіч

**Сяргей Пятровіч Ляховіч** (нар. , ) — беларускі баксёр-прафесіянал, які выступае ў цяжкай вагавой катэгорыі. Чэмпіён свету па версіі WBO (2006).

## Біяграфія 
У чэрвені 2002 года Ляховіч прайграў накаўтам ў 9-м раўндзе Морысу Харысу.

У снежні 2004 года ён перамог па ачках Дамініка Гуіна.

У красавіку 2006 года Ляховіч перамог па ачках чэмпіёна свету ў цяжкай вазе па версіі WBO Леймана Брустэра.

У лістападзе 2006 года Сяргей Ляховіч на апошняй секундзе апошняга раунда прайграў накаўтам Шэнану Брыгсу.

У лютым 2008 года ён прайграў па ачках ў элімінатары Мікалаю Валуеву.

Катэгорыя:Баксёры паводле алфавіта
Катэгорыя:Баксёры Беларусі
Катэгорыя:Баксёры цяжкай вагавай катэгорыі
Марыя Аўстрыйская

**Марыя Аўстрыйская** (18 верасня 1505, Брусель — 18 кастрычніка 1558, Кастылія) — дачка Філіпа Прыгожага і Хуаны Вар’яткі.

Вядомая таксама пад імёнамі *Марыя Габсбургская*, *Марыя Венгерская*, *Марыя Бургундская*, *Марыя Кастыльская*. Сярод яе братоў і сясцёр былі імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі Карл V і Фердынанд I, каралева-кансорт Партугаліі, а затым Францыі Элеанора, каралева-кансорт Даніі, Нарвегіі і Швецыі Ізабела і каралева-кансорт Партугаліі Кацярына.

Была жонкай венгерскага і чэшскага караля Людовіка II, сына Уладзіслава II і Ганны дэ Фуа, каралевы Венгрыі, а затым, пасля яго гібелі ў бітве пры Мохачы, стала намесніцай Нідэрландаў для свайго брата Карла.

## Гл. таксама 
* Штатгальтары Нідэрландаў

Катэгорыя:Габсбургі
Катэгорыя:Штатгальтары Іспанскіх Нідэрландаў
Фердынанд III Кастыльскі

thumb|200px|right|Статуя Фердынанда III Кастыльскага ў Мадрыдзе.

**Святы Фернанда III Кастыльскі** (; , Самора — , Севілья, Іспанія) — кароль Кастыліі з 1217 года, кароль Леона з 1230 года. Сын Альфонса IX Леонскага і Берэнгарыі Кастыльскай. Прылічаны да ліку святых у 1671 годзе.

## Шлюбы і дзеці 
30 лістапада 1219 года ва ўзросце 21 годы Фердынанд III жаніўся на Элізабэт Гогенштаўфен, дачцэ герцага Філіпа Швабскага, таксама вядомай пад імем Беатрыс Іспанскай. Ад гэтага шлюбу нарадзілася дзесяць дзяцей.
* Альфонса X (23 лістапада 1221 — 21 красавіка 1284), пераемнік Фердынанда III на каралеўскім прастоле Кастыліі.
* Фадрыке (верасень 1223—1277), быў таемна забіты па загаду Альфонса X.
* Фернанда (сакавік 1225—1243 ці 1248)
* Леанора (1227 — памерла ў маленстве)
* Берэнгарыя (1228—1288 ці 1289)
* Энрыке (сакавік 1230 — жнівень 1304)
* Феліпэ (снежань 1231—1274). Збіраўся сысці ў манахі, але быў настолькі захоплены прыгажосцю прынцэсы Крысціны Нарвежскай, нявесты аднаго са сваіх братоў і дочкі Хокана IV, караля Нарвегіі, што парушыў зарок і жаніўся на ёй.
* Санча (1233—1261), архібіскуп Севільскі і Таледскі.
* Хуан Мануэль (1234 — лістапад 1283)
* Марыя (1235 — памерла ў маленстве)

У 1235 годзе Элізабэт памерла, і ў жніўні 1237 года Фердынанд III жаніўся другі раз на Жане, графіні Панцье. Ад гэтага шлюбу нарадзілася пяцёра дзяцей.
* Фернанда (1239—1269), граф Амальскі
* Элеанора Кастыльская (1241—1290) Жонка Эдуарда Даўганогага, караля Англіі.
* Луіс (1243—1269)
* Хімен (1244 — памёр у маленстве)
* Хуан (1245 — памёр у маленстве)

## Спасылкі 
* Гістарычныя дакументы на Vostlit.info Дамова Фердынанда III з валадаром Альмахадаў

Катэгорыя:Кіраўнікі Кастыліі
Катэгорыя:Кіраўнікі Леона
Катэгорыя:Святыя Іспаніі
Катэгорыя:Каталіцкія святыя
Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XIII стагоддзя
Юсы

**Юсы** — агульная назва літар старажытнай кірыліцы (і глаголіцы), якімі пазначалі на пісьме насавыя галосныя славянскіх моў. У большасці сучасных славянскіх моў (акрамя некаторых заходнеславянскіх, сярод якіх польская, і некаторых паўднёваславянскіх гаворак) насавыя галосныя зніклі, ператварыўшыся ў іншыя гукі (пераважна галосныя, аднак у некаторых славянскіх гаворках засведчан вынік ператварэння насавых у складовыя зычныя).
Ва ўсходнеславянскіх гаворках насавыя галосныя канчаткова зніклі, хутчэй за ўсё, яшчэ ў дапісьмовы час. На карысць гэтага сведчыць тое, што ў Астраміравым Евангеллі змешваюцца буквы **ѫ** і **оу**, **ѭ** і **ю**, **ѧ** і **ѩ**.

Сучасная кірылічная буква **я** напрамую паходзіць ад рукапіснага малога юса **ѧ**.

У кірылічнай азбуцы (зрэшты, як і ў глаголіцы) было чатыры юсы:
: **Ѧѧ** — **малы юс**
: **Ѩѩ** — **ётаваны малы юс**
: **Ѫѫ** — **вялікі юс**
: **Ѭѭ** — **ётаваны вялікі юс**

## Малы юс Ѧ 
Малы юс **Ѧ** пазначаў на пісьме насавы галосны гук пярэдняга раду, які вымаўляўся прыблізна як [э], толькі ў нос. Узнік шляхам зліцця спаранага гука [эн]. Адпаведна, ётаваны малы юс **Ѩ** пазначаў на пісьме гук, які ўзнік на месцы праславянскага [ен].

У старажытнарускіх гаворках супаў з [я], які пазначаўся буквай **Ꙗ** (**іа**), яшчэ ў дапісьмовыя часы. Гэта праяўлялася ў змешванні літар **ѧ** і **ѩ**, а таксама **ѧ** і **Ꙗ**.

Ад рукапіснага малога юса Ѧѧ паходзіць сучасная кірылічная буква **Яя**.

Дзеля спрашчэння чытання старажытных славянскіх помнікаў буквы **ѧ** і **ѩ** можна чытаць як **я** (што адпавядае натуральнаму гістарычнаму ператварэнню насавых галосных пярэдняга раду ва ўсходнеславянскіх мовах, у тым ліку ў беларускай).

## Вялікі юс Ѫ 
Вялікі юс **Ѫ** перадаваў на пісьме насавы галосны непярэдняга раду, падобны да [о], вымаўленага ў нос.
Адпаведна, ётаваны вялікі юс **Ѭ** пазначаў нешта падобнае да [ё], вымаўленага ў нос.

У старажытных усходнеславянскіх гаворках у дапісьмовы час гук, пазначаны вялікім юсам **Ѫ**, перайшоў у гук [у] (адпаведна, гук **Ѭ** — у [ю]). Таму дзеля спрашчэння буквы **Ѫ** і **Ѭ** можна чытаць як **у** і **ю**, адпаведна.

Са знікненнем адпаведных гукаў патрэба ў вялікіх юсах адпала, і з цягам часу яны ўжываюцца ва ўсходнеславянскіх пісьмовых помніках ўсё радзей і ўрэшце наогул выходзяць з ужытку, не пакінуўшы слядоў ў сучасных усходнеславянскіх азбуках.

## Юнікод 
* малы юс

 Ѧ – вялікая буква малы юс – U+0466
 ѧ – малая буква малы юс – U+0467

* ётаваны малы юс

 Ѩ – вялікая буква ётаваны малы юс – U+0468
 ѩ – малая буква ётаваны малы юс – U+0469

* вялікі юс

 Ѫ – вялікая буква вялікі юс – U+0470
 ѫ – малая буква вялікі юс – U+0471

* ётаваны вялікі юс

 Ѭ – вялікая буква ётаваны вялікі юс – U+0472
 ѭ – малая буква ётаваны вялікі юс – U+0473

Катэгорыя:Літары кірыліцы
Ѯ

**Ѯ, ѯ** (ксі) — літара кірыліцы. Выкарыстоўвалася ў стараславянскім алфавіце, з якога перайшла ў царкоўнаславянскі алфавіт.

Паходзіць ад грэчаскай літары ксі, выкарыстоўвалася для яе замены ў словах, запазычаных з грэчаскай мовы, а таксама для запісу лікаў. Літара «ксі», як і аналагічная ў грэчаскім алфавіце, азначала лік 60. У глаголіцы аналагічная літара адсутнічала.

Катэгорыя:Літары кірыліцы