Палац Аўгустовак ў Гародні

**Аўгустовак** — былая прыгарадная рэзідэнцыя караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага ў паўднёва-заходняй частцы Гродна.

Спалены расейцамі ў 1915 годзе. Асноўны будынак не адноўлены.

 1875-1879]]

Комплекс быў заснаваны ў другой палове XVIII стагоддзя ў сучаснай паўднёва-заходняй частцы горада, на левым беразе ракі Нёман, недалёка ад сучаснай вуліцы Рэпіна. Палац быў пабудаваны падскарбіям Вялікага Княства Літоўскага Антоніем Тызенгаўзам, паводле праекта італьянскага архітэктара Джузэпэ дэ Сака або Фердынанда Накса. Ён быў названы ў гонар тагачаснага караля Польшчы і вялікага князя Літоўскага  Станіслава Аўгуста Панятоўскага

## Архітэктура палаца 
Палац быў двухпавярховым будынкам у цэнтры з аднапавярховымі бакавымі секцыямі. Знешнія сцены былі пабудаваныя з часанага каменя. Інтэр'ер быў зроблены з выкарыстаннем камбінацыі цэглы і дрэва, вядомай як фахверк або "прускі мур". Верхні паверх быў накрыты паўкруглым дахам, а першы паверх — высокім вальмавым дахам на чатыры спады. Тры арачныя аконныя порты-фенеты на верхнім паверсе з тасканскімі пілястрамі паміж імі, ляпніна ў выглядзе кветкавых гірлянд, рустыкацыя на аркадах, фрыз з трыгліфамі і сямейнымі гербамі на метопах упрыгожвалі рызаліт. Бакавыя секцыі першага паверха не атрымалі такіх пышных упрыгожванняў. 

Садовы фасад таксама меў двухпавярховы рызаліт, але ён быў трохбаковым, і тры арачныя аконныя парты-фенеты знаходзіліся на першым паверсе, а не на верхнім, дзе іх замянілі тры высокія простакутныя вокны. Рэшта ўпрыгожванняў была падобныя да тых, што былі на пярэднім фасадзе. На фрызе над капітэлямі пілястраў метопы чаргуюцца з гербам Панятоўскіх «Цёлак» і каралеўскімі ініцыяламі ASR. У пачатку-сярэдзіне XIX ст. на абодвух канцах кароткага будынка былі пабудаваныя аднавосевыя і выступаючыя крылы, якія нагадвалі альковы. Першапачаткова паверх змяшчаў толькі адзін тэатральны пакой.

Перад фасадам палаца быў разбіты круглы газон, акружаны шырокай дарогай для транспартных сродкаў, праз які праходзіла пешаходная дарожка да ўражлівай уваходнай брамы. Па абодва бакі газона стаялі два аднапавярховыя пяціэтажныя флігелі, пазбаўленыя якога-небудзь упрыгожвання, акрамя рустыкацыі па кутах. Адзін з іх служыў кухняй і кладоўкай, а ў другім размяшчаліся адміністрацыя і памяшканні для слуг.

## Гісторыя 
Кароль спыняўся ў палацы ў прыватных мэтах, каб адпачыць, падчас свайго знаходжання ў замку ў Гродне са студзеня 1795 года па люты 1797 года, пра што сведчаць афіцыйныя справаздачы графа Эліяша Безбародкі. Ён паведамляе: *«28 мая (1795 г.) ... вечарам кароль пераехаў верхам праз раку Нёман.* ''У Лососьне ён назіраў за муштрамі батальёна стральцоў, пад'ехаў да палаца ў Аўгустоўку і вярнуўся ў замак а 22-й гадзіне».''

Пасля апошняга падзелу Рэчы Паспалітай Аўгустовак быў перададзены ва ўзнагароду генералу Морыцу графу дэ Ласі за яго заслугі ў руска-турэцкай вайне . Паведамлялася, што да Першай сусветнай вайны ў хатнім архіве Аўгустоўка захоўваліся лісты Напалеона Банапарта да генерала, поўныя падзякі за яго ваенную службу.

Адораны граф пасяліўся ў каралеўскім палацы, але фіктыўна прадаў яго свайму сябру, Каралю графу Медэму, каб перашкодзіць сыну, паводзіны якога ён не ўхваляў, атрымаць у спадчыну. У той час маёнтак, уключаючы суседнія фермы і вёскі, складаў прыблізна 12 000 гектараў. Граф Медэм валодаў Аўгустоўкам нядоўга, бо ў 1820 годзе ён перадаў яго пляменніку генерала Морыса графа дэ Ласі, капітану англійскай арміі Патрыку О'Браэну дэ Ласі, якога раней усынавіў генерал і які аб'яднаў свае два прозвішчы ў адно — ''О'Браэн дэ Ласі'' . Верагодна, менавіта Караль Медэм заснаваў капліцу Святых Пятра і Паўла, якая была размешчана ў 1821 годзе на паўдарозе да таполевай і кляновай алеі, непадалёк ад карчмы, што стаяла там з 1794 года і існуе дагэтуль.

Пасяліўшыся ў Польшчы, Патрык О'Браэн дэ Ласі наладзіў кантакт з землеўладальнікамі-шляхтай па суседстве з Аўгустоўкам: Друцкімі-Любецкімі, Чатвярцінскімі і Нямцэвічамі. тыя былі паланізаваныя і  яго паланізавалі. Ен выхоўваў сваіх нашчадкаў як палякаў. З шасці дзяцей, якіх ён меў з Юліяй фон Дамэ, трое ажаніліся з польскімі арыстакраткамі. Былы каралеўскі палац і прылеглыя да яго фальваркі атрымалі ў спадчыну сын Патрыка і Юліі, Аляксандр О'Браэн дэ Ласі, жанаты на Габрыэле Радовіцкай. У Аляксандра таксама было шэсць дзяцей, з якімі ён падзяліў сваю спадчынную маёмасць.

У 1912–1914 гадах палац быў перабудаваны паводле праекта Марыяна Баера. Дах быў пакрыты чарапіцай замест ліставага металу і ліквідаваўныя дэфармацыі прапорцый зробленыя XIX стагоддзя.

З 1908 года, пасля смерці Аляксандра О'Браэна дэ Ласі, які атрымаў у спадчыну Аўгустовак і некалькі прылеглых фальваркаў, яго астатнія маёнткі некаторы час знаходзіліся ў сумеснай уласнасці яго ўдавы, сыноў Маўрыцыя-малодшага, Цэрэнція і Патрыка, а таксама дочак Марыі Ягалкоўскай, Генэўевы Зембжускай і графіні Аляксандры Мянчынскай. Гэты прававы статус праіснаваў да 1921 года, калі было дасягнута сямейнае пагадненне, якое падзяліла Аўгустовак на дзве часткі. Адна частка разам з палацам перайшла да Цярэнція О'Браэна дэ Ласі, палкоўніка польскай арміі; другая частка разам з былым заезным дваром і капліцай з сямейнымі магіламі перайшла да яго малодшага брата, Маўрыцыя О'Браэна дэ Лачы, які перабудаваў заезны двор, спраектаваны ў стылі Станіслава Аўгуста Панятоўскага, у сядзібу і зрабіў яго сваёй новай рэзідэнцыяй.

Падчас Першай сусветнай вайны палац згарэў у 1915 годзе разам з антыкварнай мэбляй і іншымі каштоўнымі калекцыямі ў выніку падпалу, учыненага расійскімі войскамі, якія ўцякалі ад немцаў. Пасля таго, як палац згарэў, флігелі захаваліся, і ў адным з іх пасяліўся палкоўнік Цярэнці О'Браэн дэ Ласі.

## Карчма - сядзіба Морыца О'Браэна дэ Ласі 
У 1794 годзе ў маёнтку па адрасе вуліца Рэпніна, 5а быў пабудаваны заезны двор, які захаваўся да сённяшняга дня. Ён стаяў недалёка ад скрыжавання таполевай алеі з *Гродзенскім трактам*, які вёў непасрэдна з горада да фабрык Тызенгаўза ў Фолюшы на рацэ Ласасянцы, прытоку Нёмана. Заезны двор, які хутчэй нагадваў класіцыстычны панскі дом, чым заезны двор, быў пабудаваны на прамавугольным плане з дзесяццю шырока расстаўленымі восямі, аднапавярховы і накрыты вальмовым дахам. У цэнтральнай частцы размяшчаўся псеўдарызаліт з антаблементам, які падтрымліваўся чатырма калонамі. У трохвосевай цэнтральнай частцы размяшчаўся псеўдарызаліт з антаблементам, які падтрымліваўся чатырма насценнымі калонамі. Над выступаючым, прафіляваным, пакрытым дахам карнізам, які замыкаў рызаліт, размяшчаўся невялікі атык з прамавугольным акном, апраўленым чвэрцькруглым франтонам, і дзве сцены атыка, фланкаваныя сегментнымі панэлямі. Стрыманую аздобу галоўнага фасада дапаўнялі дадатковыя франтоны: гарызантальныя над уваходнымі дзвярыма, трохкутныя над цэнтральнымі вокнамі бакавых секцый і, нарэшце, карнізы пад парапетамі. Выступ папярэднічаў тэрасе. Садовы фасад не меў франтона.

Пасля 1921 года частка з карчмой і капліцай стала ўласнасцю Маўрыцыя. Пасля перабудовы інтэр'еру былой карчмы будынак стаў яго рэзідэнцыяй. Маўрыцый О'Браэн дэ Ласі, жанаты на "рускай княжне" Надзеі Друцкай (вядомай як *Адзя*), перабудаваў карчму так, каб яна нагадвала невялікі палац у стылі класіцызму. Праз некаторы час рэзідэнцыя стала літаратурным салонам, дзе гасцявалі такія літаратурныя дзеячы, як Марыя Дамброўская, Зоф'я Налкоўская, Юліян Тувім, Юліуш Кадэн-Бандроўскі і Ян Парандоўскі . 

Надзея Друцкая, адораная пісьменніца, напісала некалькі раманаў і была заснавальніцай і прэзідэнтам *Таварыства сяброў літаратуры і мастацтва імя* *Элізы Ажэшкі* . У 1930 годзе яна стала членам польскага ПЭН-клуба . У маёнтку пісьменніца і яе муж арганізавалі летнія курорты для менш заможнага насельніцтва Гарадзеньшчыны. Маўрыцы О'Браэн дэ Ласі займаў пасаду мэра Гродна з 1929 па 1932 год. Ён таксама займаў шэраг грамадскіх пасад, у тым ліку доўгі час быў старшынёй Асацыяцыі землеўладальнікаў.

Абодва мужа і жонкі жылі ў Аўгустоўку да верасня 1939 года. Затым яны пераехалі ў Варшаву і там, удзельнічаючы ў падпольнай дзейнасці, перажылі нямецкую акупацыю.

Маёнтак перажыў Другую сусветную вайну. Пасляваеннае пашырэнне Гродна прывяло да таго, што ён быў размешчаны ў левабярэжнай частцы горада, на вуліцы Рэпіна, у асяроддзі шматкватэрных дамоў, тыповых для сацыялістычнай архітэктуры. Да верасня 2018 года ў ім размяшчаўся дзіцячы сад, які нядоўна быў пераселены з-за дрэннага тэхнічнага стану будынка.

## Капліца Святых Пятра і Паўла 
Капліца разам з агароджай і званіцай з брамай была пабудавана паміж 1817 і 1818 гадамі як сядзібная капліца маёнтка Аўгустовак, які тады належаў Маўрыцыю дэ Ласі. Чатырохкутная капліца, пабудаваная ў стылі класіцызму, увянчана купалам, увянчаным ліхтаром і крыжам. Унутры капліца была выканана ў выглядзе ратонды. Пад падлогай знаходзілася пахавальная крыпта ўладальнікаў палаца. У алтары быў размешчаны абраз Дзевы Марыі, а па баках — выявы святых Пятра і Паўла. Капліца была асвечана 29 чэрвеня 1818 года як капліца святых апосталаў Пятра і Паўла і перададзена пад апеку францысканцаў. 20 снежня 1818 года па загаду магілёўскага архібіскупа Станіслава Сестранцэвіча пры капліцы была створана філія гродзенскай францысканскай парафіі. Праз год Марыс дэ Ласі перадаў касцёл францысканцам, каб яны маглі «адпраўляць там святую Імшу кожную нядзелю і ў святы святых заступнікаў Пятра і Паўла». У крыпце касцёла знаходзілася магіла сям'і дэ Ласі. Там таксама праводзіліся вяселлі, напрыклад, 20 верасня 1903 года вяселле Рышарда Ёдкоўскага і Марыі О'Браен дэ Ласі. У сярэдзіне XIX стагоддзя ў капліцы Святых Пятра і Паўла таксама працаваў шпіталь для шасці бедных.

Пасля пачатку савецкай акупацыі ў 1939 годзе капліца была разрабавана, а пасля доўгі час закінутая і прыходзіла ў заняпад. У 1997 годзе айцы-францысканцы з Гродна пачалі рэстаўрацыю разбуранага касцёла паводле праекта Святаслава Шэйко 1996 года. Падчас рэканструкцыі дэкаратыўнае запаўненне метоп у фрызе антаблемента і прафіляванае апраўленне партала не былі адноўлены. Айцам-францысканцам таксама не ўдалося ўзнавіць насценныя роспісы. Пазней айцы перадалі яго дыяцэзіяльнаму духавенству, якое і завяршыла рэстаўрацыю. Паколькі побач з былым месцам узнік новы жылы масіў, біскуп Гродзенскі Аляксандр Кашкевіч дэкрэтам ад 10 студзеня 1998 года заснаваў там новую парафію з насельніцтвам каля 8000 чалавек. Капліца належыць рымска-каталіцкай парафіі Маці Божай Вострай Брамы (Міласэрнасці) у Гродне  . Новы рымска-каталіцкі касцёл быў пабудаваны побач з капліцай пасля 2006 года.

## Парк 
Рэзідэнцыю Аўгустоўкаў атачаў парк плошчай прыкладна 20 гектараў, разбіты ў рэгулярнай форме з падоўжанай выкапанай сажалкай. З часам парк пачаў набываць ландшафтны характар. Да палаца вялі пад'язныя сцежкі, адна з якіх — ад брамы да ракі Нёман, што знаходзіўся за паўтара кіламетра. Ад гэтага парку засталіся толькі фрагменты.

## Бібліяграфія 
** Roman Aftanazy, *Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. Tom 3, wyd. Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, rok 1992, Wrocław, ss.11–17*
** Witryna WWW Radzima: http://www.radzima.org/pl/object/6409.html
** Maria Kałamajska-Saeed (red. nauk.), *Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa trockiego*, cz. IV, tom 3, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 2016, 
** Witryna WWW dworypogranicza: http://dworypogranicza.pl/index.php/bialorus/180-grodno

Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока
Катэгорыя:Палацы Гродна
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі