open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Агарыкальныя

**Ага́рыкальныя**, агарыкавыя, пласціністыя (*Agaricales*) — парадак вышэйшых базідыяльных грыбоў з групы гіменаміцэтаў.

## Класіфікацыя 
Адрозніваецца 12 сямействаў, каля 8 тыс. відаў, пашыраных ва ўсіх кліматычных паясах абодвух паўшар’яў. На Беларусі 110 родаў уключаюць 1,5 тысяч відаў. Найбольшыя сямействы: , і , якія вылучаюць у самастойны парадак. Сярод іншых сямействаў: , , , , , , , , , , .

## Апісанне 
Пладовыя целы аднагадовыя, звычайна мяккамясістыя, радзей пругкія, маюць шапку і ножку (звычайна цэнтральную). Гіменафор пласціністы або трубчасты, у многіх спачатку прыкрыты прыватным пакрывалам (плеўка з рыхлага спляцення гіфаў), якое пазней разрываецца і застаецца ў выглядзе кольца на ножцы (напр., віды з роду маслякоў); у іншых развіваецца таксама і агульнае пакрывала (спачатку на ўсім пладовым целе, потым застаецца накшталт кубачка-вольвы на ножцы і як шматкі на шапцы, напр., шампіньён ядомы, грыбы з роду вальварыела). Пласцінкі могуць быць свабодныя, прымацаваныя да ножкі краем або зубцом, сыходныя па ножцы і інш. Ножка рознага колеру, кансістэнцыі і формы (цыліндрычная, патоўшчаная, звужаная, гладкая слізістая, укрытая лускавінкамі або валакністая, шчыльная, пустая і інш.), часам бакавая ці яе зусім няма (шапка сядзячая). Споры аднаклетачныя, іх памеры, форма, колер зменлівыя.

## Асаблівасці біялогіі 
Большасць агарыкальных — сапратрофы на глебе, подсціле, драўніне, мікарызаўтваральнікі (забяспечваюць водна-салявое жыўленне дрэў), радзей — паразіты на жывых дрэвах, пладовых целах інш.

## Спажыванне 
Многія (амаль 200 відаў) — каштоўныя ядомыя грыбы: , , , , , , , , , ,  і інш. Ёсць ядавітыя:  (, , , ,  і інш.), ,  і  гаварушкі, валаконніцы (,  і ),  і інш.

## Гл. таксама 
* Падвішань
* Лускаўніца
* Макруха
* Свінуха
* Страфарыя
* Энталома
* Агнёўка яловая
* Калоцыбе фіялкавая
* Ліяфіл зрослы

## Літаратура 
*
Шампіньёнавыя

**Шампіньёнавыя**, агарыкавыя (*Agaricaceae*) — сямейства шапкавых базідыяльных грыбоў парадку .

## Апісанне 
Пладовыя целы мясістыя, маюць частковае покрыва, сляды якога застаюцца на ножцы. Гіменафор пласціністы. Споры бясколерныя або фіялетава-бурыя.

## Арэал 
На тэрыторыі Беларусі 4 роды, 25 відаў. Найбольш пашыраны грыбы-парасонікі, , , .

## Значэнне і выкарыстанне 
Некаторыя шампіньёнавыя ядомыя і лекавыя грыбы.

## Гл. таксама 
* Дажджавік
* Галавач
Балетавыя

**Балетавыя** (*Boletaceae*) — парадак ці сямейства шапкавых базідыяльных грыбоў класа агарыкаміцэтаў.

Пладовыя целы мяккамясістыя. Гіменафор трубчасты, у многіх відаў лёгка аддзяляецца ад мякаці шапкі. Споравы парашок бу­рава­та- ці жаўтавата-зе­ле­наваты. Боль­шасць відаў утвараюць мікарызу, ядомыя.

На тэрыторыі Беларусі 6 родаў, 35 відаў. Найбольш пашыраны , , , , ,  (каштоўныя ядомыя грыбы), , .

## Гл. таксама 
* Грабовік
* Каштанавік
* Сатанінскі грыб

## Зноскі 
*
Радоўкавыя

**Радоўкавыя** (*Tricholomataceae*) — сямейства шапкавых базідыяльных грыбоў парадку агарыкавых.

## Апісанне 
Шапка ўкрыта скуркай, гіменафор пласціністы.

## Віды 
На Беларусі 38 родаў, 233 віды. Найбольш пашыраны , , , , , .

## Выкарыстанне 
Многія з іх ядомыя грыбы.

## Гл. таксама 
* Воўчы грыб


Катэгорыя:Сямействы грыбоў
Сыраежкавыя

**Сыраежкавыя** (*Russulaceae*) — сямейства шапкавых базідыяльных грыбоў парадку агарыкавых.

## Апісанне 
Пладовыя целы добра развітыя, мякаць хрупкая. Шапка ўкрыта скуркай, гіменафор пласціністы. Споры бясколерныя, у масе белыя, жаўтавата-крэмавыя.

## Арэал 
На тэрыторыі Беларусі 2 роды, 94 віды. Найбольш пашыраны , , грузды, , , , , , , .

## Значэнне 
Ядомыя і лекавыя грыбы.

*
Мухаморавыя

**Мухаморавыя** (*Amanitaceae*) — сямейства шапкавых базідыяльных грыбоў парадку .

## Апісанне 
Пладовыя целы ў большасці з агульным ці частковым покрывам. Гіменафор пласціністы, пласцінкі свабодныя. Споры белыя або ружовыя.

## Пашырэнне 
На тэрыторыі Беларусі 4 роды, 27 відаў. Найбольш пашыраны , , , .

## Значэнне і выкарыстанне 
Сярод мухаморавых ёсць ядавітыя, ядомыя і лекавыя грыбы.
Рывок (кінематыка)

{{Фізічная велічыня
| Назва    = Рывок
| Сімвал      = \vec j = \frac{d\vec a}{dt}
| Размернасць =  −3
| СІ          = м/с3
| СГС         = см/с3
| іншыя      = /с
| Заўвагі  = вектарная велічыня
}}

**Рывок** () — вектарная фізічная велічыня, якая характарызуе тэмп (хуткасць) змены паскарэння цела. З’яўляецца трэцяй вытворнай па часе ад радыус-вектара.

## Рывок у кінематыцы 
Вектар рыўка \vec j ў любы момант часу знаходзіцца шляхам дыферэнцыявання вектара паскарэння часціцы па часе:
: 
\vec j=\frac {\mathrm{d} \vec a} {\mathrm{d}t}=\frac {\mathrm{d}^2 \vec v} {\mathrm{d}t^2}=\frac {\mathrm{d}^3 \vec r} {\mathrm{d}t^3},

дзе:
* \vec a — паскарэнне;
* \vec v — хуткасць;
* \vec r — радыус-вектар.

## Адзінкі вымярэння рыўка 
* метр у секунду у кубе, м/с³, вытворная адзінка сістэмы СІ.
* сантыметр у секунду у кубе, cм/с³, вытворная адзінка сістэмы СГС.
* «жэ» у секунду, g/с, дзе g = 9,81 м/с² — стандартнае паскарэнне вольнага падзення.

## Электрадынаміка 
Сіла, якая дзейнічае на паскораны зарад, які рухаецца (радыяцыйнае трэнне, ці рэакцыя выпраменьвання), прапарцыйная трэцяй вытворнай каардынаты (гэта значыць першай вытворнай паскарэння) па часе.
: \vec{F} = \frac{q^2}{6 \pi \epsilon_0 c^3} \cdot \frac{d^3 \vec{r}}{{dt}^3}  (у сістэме СІ).

## Прымяненне 
### Транспарт 
Паняцце рыўка ўжываецца пры перавозцы пасажыраў, а таксама далікатных і каштоўных грузаў.

Пасажыр прыстасоўваецца да паскарэння, напружваючы мышцы і падбіраючы позу. Пры змене паскарэння пастава, натуральна, таксама змяняецца. Пасажыру трэба даць час, каб адрэагаваць і змяніць яе — інакш стаялы пасажыр страціць раўнавагу, а сядзячы — стукнецца. Тыповы прыклад — момант поўнай прыпынку вагона метро пасля працэсу тармажэння: з месцамі пасажыры, якія нахіліся наперад у працэсе тармажэння, не паспяваюць прыстасавацца да новага паскарэння, які ўзнікае ў момант прыпынку, і нахіляюцца назад.

Вестыбулярны апарат чалавека адчувальны менавіта да рыўка, а не да паскарэння.

Аналагічна, груз, да якога прыкладзена паскарэнне, дэфармуецца. Частае і хуткае змяненне паскарэння азначае частую і хуткую дэфармацыю, што можа прывесці да разбурэння далікатнага грузу. Часткова рывок можна паменшыць, выкарыстаўшы амартызацыйную ўпакоўку.

Для многіх прыбораў і прылад у тэхнічных умовах нармуецца лімітавае значэнне рыўка.

Вытворныя большага парадку ў транспарце прымяняюцца рэдка. Вядомы выпадак, калі радыус-вектар даследаваўся да чацвёртай вытворнай — вывад на арбіту тэлескопа Хабла.

У артыкуле І. І. Смульского і Я. І. Смульского «Астэроід Апофіс: эвалюцыя арбіты і магчымае выкарыстанне» выкарыстоўваюцца вытворныя да шостага парадку і шэраг Макларена ў праграме разліку.

У працы фінскага матэматыка К. Зундмана пры вырашэнні «задачы 3-х цел» выкарыстоўваюцца вышэйшыя вытворныя і шэрагі.

### Металарэзныя станкі 
У металарэзных станках з электронным кіраваннем змена паскарэння таксама важная — хуткія дэфармацыі інструмента, якія здараюцца пры высокім рыўку, заўчасна выводзяць інструмент з ладу.

## Гл. таксама 
* Радыус-вектар
* Хуткасць
* Паскарэнне

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Кінематыка
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Транспартная тэрманалогія
Шпінат

**Шпіна́т** (*Spinacia*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Апісанне 
Аднагадовыя і двухгадовыя травяністыя расліны вышынёй да 70 см. Лісце чаргаванае, трохвугольна-коп’епадобнае, суцэльнакрайняе, на доўгіх чаранках. Мужчынскія кветкі сабраны ў мяцёлку, жаночыя размешчаны ў пазухах лісця. Плод — арэшак.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы. Як харчовыя расліны вырошчваюць  і , часам дзічэюць і трапляюцца каля жылля.

## Віды 
Род уключае тры віда:
* 
* 
* 

## Выкарыстанне 
Лісце шпінату мае шмат бялкоў, вугляводы, вітамін C, вітаміны групы B, карацін, солі жалеза і фосфару. Спажываецца свежым і кансерваваным.

## Літаратура 
* 
*  — С. 387.
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Аксамітнікавыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Шпінат агародны

**Шпіна́т агародны** (*Spinacia oleracea*) — кветкавая расліна роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовая, холадаўстойлівая (вегетацыйны перыяд 25—30 дзён), перакрыжаванаапыляльная, у асноўным двухдомная травяністая расліна. Сцябло прамое, простае або галінастае. Лісце суцэльнае.

## Выкарыстанне 
Вырошчваецца як харчовая расліна. Спачатку дае разетку сакавітага лісця, якое спажываюць у ежу, пазней — кветкавае сцябло. Лісце шпінату мае ў сабе 0,5 % клятчаткі, 2,28 % сырога бялку, 55 мг вітаміну С на 100 г сырой масы рэчыва, фоліевую кіслату і інш. Па наяўнасці жалеза шпінат пераўзыходзіць іншыя агароднінныя культуры.

Маладое лісце шпінату спажываюць у салатах, супах, як гарнір, для кансервавання і інш.; карысны ў дзіцячым дыетычным харчаванні пры малакроўі і страўнікава-кішачных захворваннях.

## Агратэхніка 
Шпінат патрабуе ўрадлівай і вільготнай глебы з рэакцыяй блізкай да нейтральнай. У адкрытым і ахаваным грунце шпінат вырошчваюць як самастойную культуру або ім ушчыльняюць іншыя культуры. Сеюць у некалькі тэрмінаў з інтэрвалам 10—12 дзён напачатку вясны, летам — больш познія сарты, менш схільныя да стралкавання. Сеюць пяціраднымі стужкамі. Догляд пасеваў уключае рыхленне міжрадкоўяў, праполванне, паліванне. Убіраюць шпінат раніцай выбарачна праз 20—30 дзён пасля сяўбы, калі ёсць 5—6 развітых лістоў цёмна-зялёнага колеру і не ўтварыліся кветкавыя сцёблы. Расліну вырываюць з коранем, атрасаюць зямлю і складваюць у драўляныя скрынкі.

## Літаратура 
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Рэдкал М. А. Ткачоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 736 с.: іл. ISBN 3-85700-079-3
*  — С. 387.
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Аксамітнікавыя
Катэгорыя:Гародніна
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Акунёвыя

**Акунёвыя** (*Percidae*) — сямейства рыб атрада акунепадобных.

На Беларусі распаўсюджаны 3 роды (акуні, джгіры, судакі), 4 віды — акунь звычайны, судак звычайны, джгір-насар, звычайны джгір.

## Крыніцы 

Катэгорыя:Сямействы рыб
Паслён

**Паслён**, **Ліснік** (*Solanum*) — род кветкавых раслін сямейства паслёнавых.

## Апісанне 
Адна- і шматгадовыя травы, кусты і паўкусты, часам невялікія дрэвы (у тропіках). Сцёблы прамастойныя, лазячыя ці павойныя. Лісце чаргаванае або супраціўнае, чаранковае, лопасцевае ці перыстае. Кветкі адзіночныя або ў завітках. Плод — ягада.

## Пашырэнне 
Налічваецца каля 1700 відаў. Пашыраны ў трапічных, субтрапічных і ўмераных паясах, большасць у Паўднёвай Амерыцы. На тэрыторыі Беларусі сярод дзікарослых відаў найбольш вядомыя ,  (народныя назвы воўчыя ягады, гліснік), ; трапляюцца ў вільготных ярах, хмызняках, па берагах вадаёмаў. Культывуюць , .

## Класіфікацыя 
По данным сайта *The Plant List* род уключае больш 1000 відаў.

### Некаторыя віды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Выкарыстанне 
Харчовыя, лекавыя, дэкаратыўныя, меданосныя і фарбавальныя расліны. Многія віды маюць алкалоіды (саланіны і інш.) і выкарыстоўваюцца ў якасці лекавых раслін (напрыклад, ). Ёсць ядавітыя віды.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Паслён //
Судакі

**Судакі́** (*Lucioperca*) — род прамянёвапёрых рыб сямейства .

## Біялагічнае апісанне 
Даўжыня да 70 см (часам да 130 см), маса да 2—4 кг (зрэдку да 20 кг). Цела прадаўгаватае, сціснутае з бакоў. Рот невялікі, на сківіцах і паднябенных касцях ёсць іклы. Бакавая лінія працягваецца на хваставы плаўнік.

## Арэал і экалогія 
Адрозніваюцца 5 відаў. 3 віды пашыраны ў вадаёмах Еўразіі: , , ; 2 віды — у прэсных водах Паўночнай Амерыкі: , і .

Кормяцца рыбай.

## Выкарыстанне 
Аб'екты промыслу, развядзення і інтрадукцыі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Акунёвыя
Бычок-пясочнік

**Бычок-пясочнік**, **бычок-пясчанік** (*Neogobius fluviatilis*) — від рыб сямейства .

## Апісанне 
Даўжыня 7—12, часам да 20 см, маса да 50 г. Цела буравата-шэрага або жаўтавата-шэрага колеру, з 8—12 цёмнымі плямамі ўздоўж бакоў. Самцы ў час нерасту чорныя. Брушныя плаўнікі ўтвараюць круглы прысосак.

## Пашырэнне і экалогія 
Пашыраны ў рэках басейна Чорнага мора. У вялікай колькасці ёсць у Дняпры, Сажы, Прыпяці, Бярэзіне. Трымаюцца пясчаных перакатаў з павольным цячэннем. Нераст у маі—чэрвені.

Гаспадарчага значэння не мае.

## Літаратура 
* Бычок-пясочнік // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.
*  — С. 382.

Катэгорыя:Бычковыя
Падкаменшчыкі

**Падкаменшчыкі**, бычкі-падкаменшчыкі (*Cottus*)  — род рыб сямейства падкаменшчыкавых.

## Апісанне 
Даўжыня да 12 см. Галава вялікая, пляскатая. Вочы чырванаватыя, на верхнім баку галавы. Цела голае, шаравата-бурае або зеленаватае, з цёмнымі плямамі. Спінных плаўнікоў 2 (першы меншы за другі). 

## Распаўсюджанне 
Налічваецца каля 30 відаў. Пашыраны ў прэсных водах Еўропы, Азіі і Паўночнай Амерыкі, зрэдку трапляюцца ў перадвусцевых участках мора. На Беларусі сустракаецца падкаменшчык звычайны.

## Асаблівасці біялогіі 
Донныя маларухомыя жывёлы. Актыўныя на змярканні і ноччу. Жывуць паасобку ў водных зарасніках або пад камянямі (адсюль назва). Кормяцца лічынкамі насякомых, ікрой і маляўкамі рыб. Перад нерастам самец будуе прымітыўнае гняздо, потым ахоўвае ікру і малявак.

## Літаратура 
* Петрыкаў А. Падкаменшчыкі // БЭ ў 18 т. Т. 11. — Мн.: БелЭн. 2000.

Катэгорыя:Скарпенападобныя
Падкаменшчык звычайны

**Падка́меншчык звычайны** (*Cottus gobio*) — рыба атрада скарапенападобных. Народныя назвы **аўдотка, бычок, галавач, пундач, пячкур, шыракалобка** і інш.

## Апісанне 
Цела даўжынёй 8—10, часам да 12 см, голае, шараватае ці светла-бурае, з цёмнымі плямамі, брушка жоўта-белае. На плаўніках, акрамя брушных, цёмныя плямы. Галава масіўная, пляскатая. Вочы чырванаватыя, размешчаны на верхнім баку галавы. Спінных плаўнікоў 2 (першы меншы за другі).

## Пашырэнне 
Пашыраны ў прэсных водах Еўропы, Паўночнай Азіі і Паўночнай Амерыкі. На Беларусі ў невялікай колькасці трапляецца ў рэках і ручаях з хуткім цячэннем і камяністым дном, у многіх азёрах Беларускага Паазер’я.

Прамысловага значэння не мае.

## Асаблівасці біялогіі 
Маларухомая прыдонная рыбы. Актыўны на змярканні і ноччу, радзей днём у пахмурнае надвор'е. Жыве паасобку, хаваецца ў зарасніках водных раслін або пад камянямі (адсюль назва). Корміцца пераважна ікрой і маляўкамі іншых рыб.

Полавая спеласць настае ў 2 гады. Нерастуе ў канцы красавіка — маі. Перад нерастам самец будуе прымітыўнае гняздо, у якое самка адкладвае 100-300 ікрынак. Самец ахоўвае ікру і моладзь.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Скарпенападобныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Халасенскае

**Халасе́нскае, Халасцінскае** — возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Галбіца, за 28 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада Паставы, за 2 км на ўсход ад вёскі Сяргеевічы.

Плошча паверхні возера 0,26 км². Даўжыня 0,8 км, найбольшая шырыня 0,4 км, даўжыня берагавой лініі 2,25 км. Плошча вадазбору 13,5 км².
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны невыразныя, месцамі дасягаюць вышыні 2 м. Берагі нізкія, ва ўсходняй частцы возера забалочаныя. На возеры востраў плошчай 0,3 га.
У Халасенскае возера ўпадаюць ручаі і меліярацыйныя каналы, выцякае ручай у раку Галбіца (Заражанка).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна
Міцэлій

ы]]
**Міцэлій** (грыбніца) — вегетатыўнае цела грыбоў і актынаміцэтаў, якія складаюцца з (1,5-10 мкм таўшчынёй у грыбоў і 0,5-1,0 мкм у актынаміцэтаў) разгалінаваных нітак, якія называюць гіфамі. Развіваецца ў субстраце і на яго паверхні. Даўжыня міцэлію грыбоў у натуральных умовах, у прыватнасці, у лясной падсцілцы, можа дасягаць 35 км на 1 грам.

Рост міцэлію адбываецца апікальна (толькі ў вяршыні). У грыбоў адрозніваюць няклеткавы (цэнатычны) міцэлій, пазбаўлены міжцэлевых перагародак і ўяўляе сабой вялізную клетку з вялікай колькасцю ядраў (характэрны для зігаміцэтаў), а таксама клеткавы (септыраваны), з наяўнасцю міжклеткавых перагародак (абазначаюцца тэрмінам септы) і аднаго альбо многіх ядраў у асобнай клетцы. Міцэлій актынаміцэтаў не мае ядраў і можа як дзяліцца на асобныя клеткі, так і заставацца суцэльным.

Септы могуць быць з простымі і складанымі порамі. Простыя характэрныя для аскаміцэтаў. Складаныя пары часта суправаджаюцца спражкамі — крукападобнымі вырастамі каля септ. У такім выпадку клетка мае два ядра і міцэлій грыба называюць дыкарыятычным. Ён характэрны для аскаміцэтаў і базідыяміцэтаў. Спражкі граюць важную ролю пры дзяленні клетак.

Пладовыя целы базідыяміцэтаў утварае ілжывая тканка плектэнхіма, якая складаецца з густа пераплеценых гіфаў міцэлію, адрознай ад сапраўднай тканкі тым, што сапраўдная фармуецца пры дзяленні клетак у трох кірунках, а ілжывая — у адным. У базідыяміцэтаў міцэлій часта шматгадовы, у іншых грыбоў — аднагадовы.

Катэгорыя:Марфалогія грыбоў
Бадзяк палявы

**Бадзя́к палявы́**, **бадзя́к ружовы** (*Cirsium arvense*) — від кветкавых шматгадовых травяністых раслін з роду  сямейства .

## Назва 
Бадзяк палявы, чартапалох, чортавы пажуры, асот, асот палявы, булдоўнік, дзядоўнік, старожнік.

## Апісанне 
Лісце ўтварае прыкаранёвую разетку, з якой затым вырастае сцябло вышынёй ад 30 да 200 см; у верхняй частцы сцябло галінастае.

Расліна звычайна двухдомная, добра размнажаецца вегетатыўным шляхам. Бывае, што ўтвараецца калонія (полікармон) толькі з асобін аднаго полу. Тады расліна квітнее, але насення не дае. Час цвіцення — з чэрвеня па кастрычнік.

Моцны стрыжнёвы корань расліны можа пранікаць на 2—3 метры, часам сустракаюцца карані даўжынёй 5—6 метраў. Прыблізна на глыбіні 35 см ад галоўнага кораня паралельна паверхні адыходзяць клубнепадобныя патоўшчаныя карані, якія ўтрымоўваюць запас пажыўных рэчываў.

## Значэнне 
Бадзяк палявы — цяжкавыкараняльнае пустазелле збожжавых палёў, агародаў і маладых лесапасадак. Часам бадзяк за кошт вегетатыўнага размнажэння можа запоўніць усё поле, выцясняючы культурныя расліны. У прыродзе таксама сустракаецца на лугах, у зарасніках кустоў, уздоўж дарог у нізінах і ў гарах.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Бадзяк
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1772 годзе
Катэгорыя:Пустазелле
Катэгорыя:Флора Еўропы
Несцяровіч

**Несцяро́віч** — беларускае прозвішча. Утворана ад імя Не́сцер.

## Вядомыя носьбіты 
* Віктар Іванавіч Несцяровіч (нар. 1956) — беларускі мовазнавец.
* Марцін Несцяровіч (1630—1702) — святар, педагог.
* Мікалай Дзмітрыевіч Несцяровіч (1903—1984) — беларускі батанік-дэндролаг.
* Павел Уладзіміравіч Несцяровіч (1913—1974) — Герой Савецкага Саюза (1943).
* Факунда Несцяровіч (1929—1987) — сябра мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля.

## Крыніцы
Гемадынаміка

**Гемадынаміка** — рух крыві па сасудах, які ўзнікае з прычыны рознасці гідрастатычнага ціску ў розных участках сасудзістай сістэмы. Рознасць ціскаў забяспечваецца нагнятальнай функцыяй сэрца, якое выкідвае ў сасудзістую сістэму пры кожным скарачэнні ў чалавека 60-70 мл крыві, што складае ў стане спакою 4,5-5 л/хв. Гэтая велічыня - хвілінны аб'ём сэрца, або сардэчны выкід, - найважнейшы паказчык функцыі сардэчна-сасудзістай сістэмы; падчас цягліцавай працы яна можа дасягаць 20-25 л/хв.
## Гл. таксама 
* Сардэчна-сасудзістая сістэма
* Артэрыёла
* Гематалогія
* Кровазварот

Катэгорыя:Сардэчна-сасудзістая сістэма
Катэгорыя:Кроў
Джгір-насар

**Джгір-насар**, ёрш-насар (*Gymnocephalus acerina*) — рыба сямейства акунёвых. Народныя назвы біручок, бабыр, чыранос і інш.

## Апісанне 
Даўжыня да 16—20 см, маса да 200 г. Адрозніваецца прадаўгаватым целам і доўгім рылам. Колер светла-жаўтаваты, на спіне, баках, плаўніках цёмныя плямы. Рот высоўны. Першы спінны плаўнік і першыя прамяні анальнага і брушнога плаўнікоў у выглядзе калючак. 

## Пашырэнне 
Пашыраны ў рэках басейнаў Чорнага і Азоўскага мораў. Водзіцца ў рэках басейнаў Дняпра і Прыпяці.

Трымаецца каля глыбокіх мясцін з чыстай вадой і пясчаным або камяністым дном.

## Асаблівасці біялогіі 
Жыве чародкамі. Прыдонная рыба. Актыўны на змярканні і ноччу. Зімуе на глыбокіх мясцінах.

Пражэрлівы. Корміцца доннымі арганізмамі, асабліва лічынкамі хіраманід. Знішчае ікру і малявак рыб, шкодзіць рыбнай гаспадарцы.

Полавая спеласць у 3-4 гады. Нераст у красавіку—маі на перакатах з буйназярністым пясчаным або камяніста-галечным дном.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Акунёвыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1774 годзе
Гемалімфа

**Гемалімфа** — вадкасць, якая цыркулюе ў сасудах і ў міжклеткавых поласцях многіх бесхрыбетных (членістаногіх, малюскаў), якія маюць незамкнёную сістэму кровазвароту. Яна выконвае тыя ж функцыі, што кроў і лімфа у жывёл з замкнёнай крывяноснай сістэмай (некаторыя чарвякі, пазваночныя): ажыццяўляе транспарт кіслароду і вуглякіслага газу, пажыўных рэчываў і прадуктаў вылучэння. Гемалімфа багатая арганічнымі рэчывамі, у тым ліку бялкамі, часта ўтрымлівае дыхальныя пігменты (гемацыянін і гемаглабін). У склад гемалімфы ўваходзяць таксама клеткавыя элементы, якія адрозніваюцца па будове функцыі (фагацыты, экскрэторныя клеткі, у некаторых выпадках — эрытрацыты).

Катэгорыя:Анатомія членістаногіх
Катэгорыя:Анатомія малюскаў
Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці
Катэгорыя:Злучальная тканка
Гематаксіны

**Гематаксіны** — рэчывы мікробнага, расліннага або жывёльнага паходжання, якія пашкоджваюць абалонкі эрытрацытаў крыві і выклікаюць іх гемоліз. Гематаксіны — пераважна ферменты тыпу лецытыназ або фасфаліпаз, расшчапляюць ў абалонцы эрытрацытаў фасфаліпіды, або сапанінаподобныя рэчывы, якія ўздзейнічаюць на іншы кампанент абалонкі — халестэрын.

Адрозніваюць наступныя гематаксіны: мікробнага паходжання (гематаксіны стафілакокаў, стрэптакокаў і інш.); расліннага паходжання (токсаальбуміны, рыцын, крацін, сапаніны і абрын); жывёльнага паходжання. Да апошніх адносяцца арахналізіны некаторых павукоў (*Latrodectus*, *Atrax*, *Lycosa* і інш), Гематаксіны паразітычных чарвякоў (*Dibothriocephalus*), змяіныя яды, асабліва яды змей сямейства *Viperidae*, *Crotalidae* і інш.

Адчувальнасць эрытрацытаў розных відаў жывёл да аднаго і таго ж гематаксіну неаднолькавая. Змяіныя яды (напрыклад, яд кобры) лізіруюць эрытрацыты марскіх свінак, сабак і чалавека, але не дзейнічаюць на эрытрацыты буйной рагатай жывёлы, авечак і коз. Лецыцін і халестэрын ў вялікіх дозах папярэджваюць дзеянне гематаксінаў.

Катэгорыя:Таксіны
Катэгорыя:Гематаксіны
Валянціна Валянцінаўна Аколава

**Валянціна Валянцінаўна Аколава** (, в. Мазуршчына, Салігорскі раён, Мінская вобласць — , Мінск) — беларуская паэтэса, перакладчыца.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сялянскай сям’і. Скончыла Полацкае музычна-педагагічнага вучылішча імя Ф. Скарыны, працавала настаўніцай у Ветрынскай школе-інтэрнаце Полацкага раёна (1973—1977), метадыстам наваполацкага Палаца культуры нафтавікоў (1977), карэспандэнтам шматтыражнай газеты «Знамя новостройки» трэста № 16 «Нафтабуд» (1977—1978), у рэдакцыі радыёвяшчання Наваполацкага вытворчага аб’яднання «Палімір» (1979—1980). У 1980 г. завочна скончыла філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1981—1986 гадах працавала ў выдавецтве «Юнацтва», у 1987—1988 — літкансультантам газеты «Знамя юности».

Член Саюза беларускіх пісьменнікаў з 1986 г.

Памерла 24 снежня 2013 года ў Мінску. Пахавана на Заходніх могілках Мінска, участак 27, рад 23, месца 17.

## Творчасць 
Пачала пісаць вершы ў 8-гадовым узросце, паэтычны дар пераняла ад песеннага таленту сваёй маці. Першыя вершы надрукавала ў 1968 г. (салігорская газета «Шахцёр»). Адзін з аўтараў паэтычнага зборніка «Сцяжына» (1983). Аўтар зборнікаў паэзіі «За тым лугам зеляненькім» (1987), «Вяртанне ў заўтра» (1990), «Я люблю сваю Белую Русь» (1990), а таксама паэмы-п’есы «Палачанка Інгрэна, альбо Вяртанне Скарыны» (1990). Паасобныя вершы пакладзены на музыку.

Паэзія Аколавай вызначаецца лірызмам, спавядальнасцю, сувяззю з фальклорам (выкарыстанне фальклорных матываў і вобразаў, народна-песеннай стылістыкі).

Працавала як перакладчык з рускай, украінскай і славацкай моў.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі са славацкай мовы
Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў
Гемацытабласт

**Гемацытабласт** — адна з формаў крывятворных клетак у пазваночных жывёл і чалавека. Паводле тэорыі паходжання розных крывяных элементаў з клетак аднаго тыпу, з гематабластаў утвараюцца эрытрацыты, лейкацыты, і мегакарыёцыты. Цытаплазма гемацытабластаў з'яўляецца базафільнай з-за высокай канцэнтрацыі ў ёй рыбануклеінавай кіслаты. Часам у цытаплазме гематабластаў сустракаюцца азурафільныя зернейкі ці ніткі. Гематацытабласт узнікае з мезенхімнай клеткі. На ранніх стадыях развіцця зародка пазваночных гемацытабласты знаходзяцца ў сасудах жаўточнага поля (першасныя гемацытабласты). На позніх стадыях і ў дарослых арганізмаў гемацытабласты сканцэнтраваны ў крывятворных органах (другасныя гемацытабласты); у чалавека — у касцявым мазгу і лімфоідных органах крыватвору. Гемацытабласты здольныя дзяліцца шляхам мітозу.

Катэгорыя:Гемапаэз
Катэгорыя:Ствалавыя клеткі
Катэгорыя:Клеткі крыві
Гемафілія

**Гемафілія** (ад  — «кроў» і  — «любоў») — спадчыннае захворванне, якое праяўляецца падвышанай крывацечнасцю. Атрыманне ў спадчыну гемафіліі звязана з пашкоджаннем генаў жаночай палавой храмасомы X, што дэтэрміну ўтварэнне фактару VIII (антыгемафільнага глабуліну) і фактару IX (Крыстмаса). Жанчыны — толькі праваднікі (кандуктары) гемафіліі, якія перадаюць захворванне частцы сваіх сыноў.

Вядомыя адзінкавыя выпадкі гемафіліі ў жанчын, якія нарадзіліся ад маці-кандуктара і бацькі, хворага на гемафілію. 

Недастатковасць ў крыві фактару VIII выклікае развіццё гемафіліі А (80-90 % хворых), пры дэфіцыце фактару IX ўзнікае гемафілія В (10-15 % хворых). Гемафілія С, у аснове якой ляжыць недастатковасць фактару XI, апісваецца толькі ў 5 % выпадкаў. Гэтая форма гемафіліі сустракаецца і ў жанчын.

Крывацечнасць пры гемафіліі праяўляецца з ранняга дзяцінства, з узростам становіцца менш выяўленай. Нават лёгкія ўдары выклікаюць шырокія кровазліцці — падскурныя, нутрацягліцавыя. Паўторныя кровазліцці ўнутры суставаў прыводзяць да характэрных для гемафіліі цяжкіх зменаў у іх (гемартрозы і іх наступствы). Парэзы, выдаленне зуба і інш. суправаджаюцца небяспечнымі для жыцця крывацёкамі, могуць спрыяць развіццю малакроўя. Крывацёкі часам узнікаюць праз некалькі гадзін, нават дзён пасля траўмы або аператыўнага ўмяшання.

Асноўныя дыягнастычныя прыкметы гемафіліі — падаўжэнне часу згусання крыві і дэфіцыт антыгемафільнага глабуліну ў плазме (у здаровых — 0,02-0,03 %). Праводзіцца таксама проба на згусання сумесі крыві заведама хворага гемафіліяй і падыспытнага.

Лячэнне пры крывацёку — пераліванне крыві, плазмы (пры гемафіліі А пераліваюць кроў і плазму першых гадзін кансервацыі ці непасрэдна ад донара хвораму); кроваспыняльныя сродкі агульнага дзеяння, антыгемафільны глабулін (АГГ), высушаная свежая плазма; праводзяць мясцовае спыненне крывацёку.

Прафілактыка: хірургічныя аперацыі на хворых гемафіліяй павінны ажыццяўляцца толькі па абсалютных паказаннях. Пры неабходнасці аператыўнага ўмяшання (у тым ліку выдалення зубоў) хворыя павінны шпіталізавацца, па магчымасці ў спецыялізаваныя ўстановы. Хворых на гемафілію варта берагчы ад траўмаў.

## Гл. таксама 
* Сусветны дзень гемафіліі

Катэгорыя:Захворванні крыві
Катэгорыя:Спадчынныя хваробы
Вальтэр Гемпель

**Вальтэр Гемпель** (; , Пульсніц, Саксонія — , Дрэздэн) — нямецкі хімік-аналітык і тэхнолаг. Вучань Р. Бунзена. У 1879—1913 гадах прафесар Вышэйшай тэхнічнай школы ў Дрэздэне.

Гемпель прапанаваў газавую бюрэтку і піпетку, эксікатары, каларыметр, якія выкарстоўваюцца да сёння. Распрацаваў метады газавага аналізу, вызначаў цеплыню згарання вуглёў (з 1892), паказаў на магчымасць прымянення электролізу раствораў хлорыстага натрыю для атрымання з’едлівага натрыю і хлору (1899).

## Літаратура 
* Edmund Graefe: Ausgewählte Vorträge und Aufsätze von Walther Hempel. Verlag für Fachliteratur, Wien 1913.
* Robert von Zahn: Walther Hempel — Geheimer Rat und Prof. in Dresden zum Gedächtnis (Nachruf). Dresden 1916.

Катэгорыя:Хімікі Германіі
Сталінская архітэктура

]]

**Сталінская архітэктура** (**савецкі манументальны класіцызм**) — кірунак у архітэктуры СССР з сярэдзіны 1930-х да сярэдзіны 1950-х гадоў. Падразумевае пад сабой некалькі архітэктурных стыляў, аб'яднаных агульнымі рысамі, якія адрозніваюць сталінскую архітэктуру ад іншых кірункаў у архітэктуры СССР і за мяжой. Сталінская архітэктура прыйшла на змену рацыяналізму і канструктывізму і была блізкай да ампіру, эклектыкі і ар-дэко.
Гемацыянін

а *Cancer productus* мае фіялетавы колер дзякуючы гемацыяніну]]
**Гемацыянін** (ад  — кроў і  — лазурны, блакітны) — дыхальны пігмент гемалімфы малюскаў, вышэйшых ракападобных і некаторых павукападобных, які ажыццяўляе ў арганізме транспарт кіслароду. Гемацыянін — бялок, які адносіцца да хромапратэідаў, малярная маса 350 000-6 500 000. Злучэнне кіслароду з гемацыянінам абумоўлена наяўнасцю ў яго складзе медзі. Акіслены гемацыянін афарбаваны ў сіні колер, адноўлены — бясколерны.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бялкі крыві
Катэгорыя:Транспартныя бялкі
Катэгорыя:Металапратэіны
Межава

**Межава** — тапонім:

* Межава — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Нішча
* Межава — назва ракі Чарапяціца (прыток Нішчы) ў вярхоўі
* Межава — вёска ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці каля возера Межава
* Межава — вёска ў Аршанскім раёне Віцебскай вобласці
Гемоліз

**Гемоліз** — працэс разбурэння эрытрацытаў з вылучэннем з іх у навакольнае асяроддзе гемаглабіну.

Фізіялагічны гемоліз, які завяршае жыццёвы цыкл эрытрацытаў (каля 120 дзён), адбываецца ў арганізме чалавека і жывёл бесперапынна. У фізіялагічных умовах штодня гемолізу падвяргаецца 0,8 % усёй масы эрытрацытаў. Канчатковы распад эрытрацытаў адбываецца пераважна ў селязёнцы. Пры распадзе эрытрацытаў з вызваленага гемаглабіну шляхам складаных ператварэнняў утвараецца адзін з пігментаў жоўці — білірубін, па колькасці якога ў крыві і яго вытворных у кале і мачы можна меркаваць аб ступені гемолізу. Вызваленае ў працэсе распаду гемаглабіну жалеза дэпануецца ў рэтыкулаэндатэліяльных клетках печані і селязёнкі. Пасля складаных ператварэнняў жалеза звязваецца з 

g-глабулінавай фракцыяй бялку крыві і ўдзельнічае ў выпрацоўцы новага гемаглабіну.

Адхіленне ў балансе паміж літычным агентам і інгібітарам можа прывесці да перавагі працэсу кроваразбурэння над кроваўтварэннем, г.зн. да паталагічнага гемолізу. Паталагічны гемоліз назіраецца пры гемалітычнай анеміі, гемаглабінапатыях, пад уплывам гемалітычная ядаў (таксіны некаторых бактэрый, свінец, мыш’як, нітрабензол, і інш), з прычыны ўтварэння аўтаіммунных і ізаэрытрацытарных антыцелаў пры пераліванні несумяшчальнай крыві, пры рэзусным канфлікце, уздзеянні некаторых хімічных агентаў, холаду; у адчувальных асоб — пры прыёме некаторых лекавых рэчываў, удыханні пылка некаторых раслін і інш.

Пры паталагічным гемолізе разбурэнне эрытрацытаў адбываецца ва ўсіх клетках рэтыкулаэндатэліяльнай сістэмы (печань, касцявы мозг, лімфатычныя вузлы і інш.), а таксама можа назірацца ў сасудзістым рэчышчы. У гэтым выпадку вялікая частка гемаглабіну разбураных эрытрацытаў звязваецца са спецыфічным бялком — гаптаглабінам, а лішак, праходзячы праз нырачны фільтр, з’яўляецца ў мачы — гемаглабінурыя. Распад адразу вялікай масы эрытрацытаў (напрыклад, пры гемалітычнай анеміі) суправаджаецца цяжкім станам арганізма (гемалітычны шок) і можа прывесці да смерці.

## Літаратура 
* Renz-Polster H, Krautzig S, Braun J: Basislehrbuch Innere Medizin. 3. Auflage 2005, ISBN 3-437-41052-0.

## Спасылкі 
* Малая медицинская энциклопедия. — М.: Медицинская энциклопедия. 1991—96 гг.; Первая медицинская помощь. — М.: Большая Российская Энциклопедия. 1994 г.; Энциклопедический словарь медицинских терминов. — М.: Советская энциклопедия. — 1982—1984 гг.

Катэгорыя:Паталагічныя працэсы
Катэгорыя:Гематалогія
Чарапяціца

**Чарапяці́ца, Чарпеціца** — рака ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі і на мяжы з Пскоўскай вобласцю Расіі, левы прыток ракі Нішча (басейн Дрысы). У вярхоўі (ад вытоку да возера Мылінскае) носіць назву Межава.

Даўжыня ракі 22 км. Выцякае з возера Межава ў яго заходняй частцы. Працякае праз азёры Мылінскае, Чарапёцкае, Валькоўскае, Чарапета. Вадазбор у межах Нешчардаўскага ўзвышша і Полацкай нізіны. Упадае ў нішчы прыкладна за 3 км у напрамку на паўночны ўсход ад вёскі Юхавічы. Плошча вадазбору 359 км², азёрнасць 5 %. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 м/км.

У басейне ракі знаходзяцца азёры Каркоўскае, Карасёва і Глухое, Ціхае.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-10. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.
* Ліст карты O-35-142. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Витебской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 кв. км) Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Рэкі Расонскага раёна
Катэгорыя:Басейн Нішчы
Катэгорыя:Памежныя рэкі
Мікалай Сямёнавіч Купчын

**Мікалай Сямёнавіч Купчын** (, , Магілёўская вобласць — ) — беларускі філосаф. Кандыдат філасофскіх навук (1956).

Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт у 1952. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Працаваў старэйшым навуковым супрацоўнікам, з 1967 загадчыкам сектара гісторыі філасофіі Інстытута філасофіі і права АН Беларусі. Даследаваў гісторыю філасофскай і грамадскай думкі Беларусі, перыядычнага друку, навуковых і аматарскіх таварыстваў прыродазнаўства. Адзін з аўтараў калектыўных манаграфіяў з гісторыі філасофіі, а таксама «Нарысаў гісторыі марксісцка-ленінскай філасофіі ў Беларусі 1919—1968» (1968), «Нарысаў гісторыі філасофскай і сацыялагічнай думкі Беларусі (да 1917 г.)» (1973) і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Філосафы Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Горках
Катэгорыя:Кандыдаты філасофскіх навук
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Удзельнае электрычнае супраціўленне

**Удзельнае электрычнае супраціўленне**, ці проста **удзельнае супраціўленне** рэчывы характарызуе яго здольнасць перашкаджаць праходжанню электрычнага току.

Адзінка вымярэння ўдзельнага супраціўлення ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ) — Ом·м; таксама вымяраецца ў Ом·см і Ом·мм²/м. Фізічны сэнс удзельнага супраціўлення ў СІ: супраціўленне аднастайнага кавалка правадніка даўжынёй 1 м і плошчай папярочнага сячэння 1 м².

У тэхніцы часта ўжываецца ў мільён разоў меншая вытворная адзінка: Ом·мм²/м, роўная 10−6 ад 1 Ом·м: 1 Ом·м = 1·106 Ом·мм²/м. Фізічны сэнс удзельнага супраціўлення ў тэхніцы: супраціўленне аднастайнага кавалка правадніка даўжынёй 1 м і плошчай токаводнага сячэння 1 кв.мм.

Велічыня ўдзельнага супраціўлення абазначаецца грэчаскай літарай \rho.

Супраціўленне правадніка з удзельным супраціўленнем \rho, даўжынёй  l і плошчай сячэння S можа быць разлічана па формуле R=\frac{\rho \cdot l}{S}.

## Абагульненне паняцці ўдзельнага супраціўлення 
Удзельнае супраціўленне можна вызначыць таксама для неаднароднага матэрыялу, уласцівасці якога змяняюцца ад кропкі да кропкі. У гэтым выпадку яно з'яўляецца не канстантай, а скалярнай функцыяй - каэфіцыентам, што звязвае напружанасць электрычнага поля  \vec{E}(\vec{r}) і шчыльнасць току \vec{J}(\vec{r}) у дадзенай кропцы \vec{r}:

: \vec{E}(\vec{r}) = \rho(\vec{r})\vec{J}(\vec{r}).

Гэтая формула справядлівая для неаднароднага, але ізатропнага рэчывы. Рэчыва можа быць і анізатропным (большасць крышталёў, намагнічаныя плазма і г. д.), гэта значыць яго ўласцівасці залежаць ад кірунку (наогул кажучы, у ім вектары току і напружанасці электрычнага поля ў дадзенай кропцы не сунаеіравана). У гэтым выпадку ўдзельнае супраціўленне з'яўляецца залежаць ад каардынат тэнзара другога рангу:

: E_j(\vec{r}) = \sum_{i=1}^3\rho_{ij}(\vec{r})J_i(\vec{r}).

## Удзельнае электрычнае супраціўленне металаў і сплаваў, якія прымяняюцца ў электратэхніцы 
| ||
|valign=top|

| ||
|valign=top|

|}

Значэнні дадзеныя пры тэмпературы t = 20&nbsp;°C. Супраціўленне сплаваў залежаць ад іх дакладнага складу і могуць вар'іравацца.

## Тонкія плёнкі 
Удзельнае супраціўленне ў тонкіх плёнках (калі таўшчыня ўзору шмат менш адлегласці паміж кантактамі) характарызуецца «удзельным супраціўленнем на квадрат», R_{Sq}. У гэтым выпадку ўдзельнае супраціўленне не залежыць ад лінейных памераў узору, калі ён мае форму прамавугольніка, а толькі ад стаўлення (даўжыні да шырыні) L / W: R_{Sq}=R W/L, дзе R - вымеранае супраціўленне. У выпадку, калі форма ўзору адрозніваецца ад прамавугольнай, выкарыстоўваюць метад ван дэр Паў.

## Гл. таксама 
* Электрычнае супраціўленне
* Звышправоднасць
* Закон Ома
* Удзельная праводнасць
* Электрычны імпеданс

## Спасылкі 
Катэгорыя:Электрычнасць
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Антон Іванавіч Марэцкі

**Антон Іванавіч Марэцкі** (, в. Андрыеўшчына) — філосаф. Кандыдат філасофскіх навук (1979).

Скончыў Мінскае педагагічнае вучылішча імя Крупскай (1956), Мінскі педагагічны інстытут імя Горкага (1964). У 1964—1966 г. выкладчык Аршанскага педагагічнага тэхнікума, у 1966—1969 гг. аспірант кафедры філасофіі Мінскага педагагічнага інстытута імя Горкага. У 1971 годзе абараніў дысертацыю на тэму «Інтэрнацыянальная існасць савецкага патрыятызму». З 1975 г. дацэнт кафедры філасофіі Беларускага ўніверсітэта культуры, дэкан факультэта. Аўтар шэрагу навуковых прац.

## Літаратура 
* Марэцкі Антон Іванавіч. // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск. 2004. С. 607.

Катэгорыя:Філосафы Беларусі
Катэгорыя:Кандыдаты філасофскіх навук
Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка
Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка
Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў
Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага гарадскога педагагічнага каледжа
Уладзімір Фёдаравіч Ісаенка

**Уладзі́мір Фё́даравіч Іса́енка** (, г. , цяпер Магілёўская вобласць— ) — беларускі археолаг. Кандыдат гістарычных навук (1974).

## Біяграфія 
У 1932 годзе сям'я пераехала ў Менск. Увесну 1944 года быў вывезены разам з маці і бабуляй на прымусовыя працы ў паўднёвую Германію. Працаваў на ваенным заводзе. Пасля сканчэння Другой сусветнай вайны вярнуўся ў Беларусь.

Скончыў у Гомелі школу, а ў 1947 годзе паступіў у Гомельскі педагагічны інстытут на фізіка-матэматычны факультэт (скончыў у 1951). Працаваў настаўнікам матэматыкі ў Шыіцкай, пасля ў Юравіцкай школах Калінкавіцкага раёна. Пазней дырэктарам Юравіцкай школы, стварыў у ёй археалагічны музей.

У 1961 годзе паступіў у аспірантуру Інстытута гісторыі Акадэміі навук і пачаў працу над кандыдацкай дысертацыяй «Неаліт Прыпяцкага Палесся» (абараніў у 1973 годзе). 3 1964 года ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, з 1974 — старшы навуковы супрацоўнік.

У другой палове 1990‑х — пачатку 2000‑х працаваў на пасадзе археолага‑кансультанта ў спецыялізаваным пошукавым батальёне, падрыхтаваў для камандзіраў падраздзялення дапаможнік па методыцы правядзення палявых работ, закладаючы тым самым тэарытычную і практычную аснову беларускай ваеннай археалогіі.

Памёр 30 чэрвеня 2010 года пасля цяжкай хваробы. Пахаваны 1 ліпеня на могілках у Калодзішчах.

## Даследчая дзейнасць 
Вывучаў дняпроўска-данецкую, нёманскую, свідэрскую і іншыя культуры, гісторыю першабытна-абшчыннага ладу. Адкрыў на тэрыторыі Палесся больш за 300 помнікаў каменнага і бронзавага вякоў. Даследаваў 14 стаянак.

Адзін з аўтараў «Нарысаў па археалогіі Беларусі» (ч. 1, 1970), «Гісторыі Беларускай ССР» (т. I, 1972), «Нарысаў гісторыі Беларусі» (ч. 1, 1994), кнігі «Беларуская археалогія» (1987), «Летапіс Юравічаў» (часткова надрукаваная ў 2000), складальнік двух выпускаў Археалагічнай карты Беларусі, аўтар больш за 400 артыкулаў для энцыклапедый.

Сярод іншых публікацый:
* Древняя история восточного Полесья / Белорус. добр. о-во охраны памятников истории и культуры. Бюро пропаганды. — Мн.: Полымя, 1975. — 32 с. : ил., карт. ; 20 см. — Список лит.: с. 31—32.

## Літаратура 
* Крывальцэвіч М. «Адкрывальнік старажытнага Палесся». «Наша Ніва» № 25 (670) 7 ліпеня 2010.
* Крывальцэвіч М. Уладзімір Ісаенка (15.12.1928 — 30.06.2010) // Беларускі гістарычны агляд. 2010, Т. 17, Сш. 1-2.
* 

Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук
Катэгорыя:Пахаваныя ў Калодзішчах
Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Анатоль Іосіфавіч Майсеня

**Анатоль Іосіфавіч Майсеня** ( — ) — беларускі  і палітолаг.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 4 студзеня 1959 года ў вёсцы Вялікая Ліпа Нясвіжскага раёна ў сям’і настаўнікаў. Скончыў Мінскі дзяржаўны інстытут замежных моў і аспірантуру Інстытута філасофіі і права Акадэміі навук Беларусі. Кандыдат філасофскіх навукаў. Працаваў каментатарам на Беларускай тэлевізіі, карэспандэнтам інфармацыйных праграм ТСН і «Вести» па Беларусі, палітычным аглядальнікам «Народнай газеты».

З кастрычніка 1992 года — прэзідэнт Нацыянальнага цэнтра стратэгічных ініцыятыў «Усход-Захад». У 1995 годзе Майсеня балатаваўся на выбарах у Вярхоўны Савет 13 склікання.

### Аўтакатастрофа 
12 лістапада 1996 года па дарозе з канферэнцыі ў Італіі Анатоль Майсеня трапіў у аўтамабільную аварыю на шашы Брэст — Мінск і памёр па дарозе ў шпіталь. Паводле афіцыйнай версіі следства, Майсеня «не справіўся з кіраваннем» аўтамабілям і зрабіўся прычынцам аварыі.

Паводле неафіцыйнай версіі, аварыя магла быць падстроенай з мэтай забойства Майсені. У прыватнасці, як забойства абазначыў смерць Майсені тагачасны міністр унутраных спраў Юрый Захаранка. Заява Захаранкі каталізавала плёткі пра тое, што забойства было арганізавана беларускімі ўладамі дзеля ліквідацыі ўплывовага апанента напярэдадні рэферэндума 1996 года.
]]

У 1996 годзе за артыкул «Беларусь во мгле» Беларуская асацыяцыя журналістаў пасмяротна ўзнагародзіла Анатоля Майсеню прэміяй за найлепшы аналітычны матэрыял.

## Спасылкі 
* Погибшему журналисту Анатолию Майсене исполнилось бы 50 лет
* Мікола Раманоўскі. «Страна несбывшихся надежд» Анатоля Майсені 

Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта
Катэгорыя:Кандыдаты філасофскіх навук
Катэгорыя:Журналісты Беларусі
Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах
Катэгорыя:Палітолагі Беларусі
Катэгорыя:Нераскрытыя забойствы ў Беларусі
Колькасць рэчыва

**Колькасць рэчыва** — фізічная велічыня, якая характарызуе колькасць аднатыпных структурных адзінак, якія змяшчаюцца ў рэчыве. Пад структурнымі адзінкамі маюцца на ўвазе любыя часціцы, з якіх складаецца рэчыва (атамы, малекулы, іоны, электроны або любыя іншыя часціцы). Адзінка вымярэння колькасці рэчыва ў СІ — моль.

## Ужыванне 
Гэтая фізічная велічыня выкарыстоўваецца для вымярэння макраскапічных колькасцей рэчываў у тых выпадках, калі для колькаснага апісання вывучаемых працэсаў неабходна прымаць да ўвагі мікраскапічную будову рэчыва, напрыклад, у хіміі, пры вывучэнні працэсаў электролізу, або ў тэрмадынаміцы, пры апісанні ўраўненняў стану ідэальнага газу.

Пры апісанні хімічных рэакцый, колькасць рэчыва з’яўляецца больш зручнай велічынёй, чым маса, бо малекулы ўзаемадзейнічаюць незалежна ад іх масы ў колькасцях, кратных цэлым лікам.

Напрыклад для рэакцыі гарэння вадароду (2H2 + O2 → 2H2O) патрабуецца ў два разы большая колькасць рэчыва вадароду, чым кіслароду. Пры гэтым маса вадароду, які удзельнічае ў рэакцыі, прыкладна ў 8 разоў менш масы кіслароду (бо атамная маса вадароду прыкладна ў 16 разоў менш атамнай масы кіслароду). Такім чынам, выкарыстанне колькасці рэчыва палягчае інтэрпрэтацыю ўраўненняў рэакцый: суадносіны паміж колькасцямі рэагуючых рэчываў непасрэдна адлюстроўваецца каэфіцыентамі ва ўраўненнях.

Так як выкарыстоўваць у разліках непасрэдна колькасць малекул нязручна, таму што гэты лік у рэальных вопытах занадта вялікі, замест вымярэння колькасці малекул «у штуках», іх вымяраюць у молях. Фактычная колькасць адзінак рэчывы ў 1 молі называецца лікам Авагадра (NA = 6,022 141 79 (30)&nbsp; моль−1) (правільней — **пастаянная Авагадра**, бо ў адрозненне ад колькасці гэтая велічыня мае адзінкі вымярэння).

Колькасць рэчыва прынята абазначаць лацінскай літарай n (эн) і не рэкамендуецца абазначаць грэчаскай літарай \nu (ню), паколькі гэтай літарай у хімічнай тэрмадынамікі пазначаецца стэхіаметрычны каэфіцыент рэчыва ў рэакцыі, а ён, па азначэнні, дадатны для прадуктаў рэакцыі і адмоўны для рэагентаў. Аднак у школьным курсе шырока выкарыстоўваецца менавіта грэчаская літара \nu (ню).

Для вылічэння колькасці рэчыва на падставе яго масы карыстаюцца паняццем *малярная маса*: n = m / M, дзе m — маса рэчыва, M — малярная маса рэчыва. Малярная маса — гэта маса, якая прыпадае на адзін моль дадзенага рэчыва. Малярная маса рэчыва можа быць атрымана здабыткам малекулярнай масы гэтага рэчыва на колькасць малекул у 1 молі — на лік Авагадра. Малярная маса (вымераная ў г / моль) колькасна супадае з адноснай малекулярнай масай.

Згодна з законам Авагадра, колькасць газападобнага рэчыва гэтак жа можна вызначыць на падставе яго аб'ёму: n = V / Vm, дзе V — аб’ём газу (пры нармальных умовах), Vm — малярны аб'ём газу пры н. у., роўны 22,4 л/моль.

Такім чынам, справядліва формула, якая аб’ядноўвае асноўныя разлікі з колькасцю рэчыва:

: n = \frac{m}{M} = \frac{N}{N_A} = \frac{V}{V_m}.

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Закон Шпёрэра

**Закон Шпёрэра** - заканамернасць паводзін сонечных плям ў 11-гадовым сонечным цыкле, якая заключаецца ў тым, што ў пачатку цыклу плямы на Сонца з'яўляюцца на высокіх геліяграфічных шыротах (парадку ± 25-30°), а з ходам цыклу плямы мігруюць да сонечнага экватара, ў канцы цыклу дасягаючы шырот ± 5-10°.

Гэтую асаблівасць ўпершыню выявіў ў 1859 годзе англійскі астраном-аматар Рычард Кэрынгтан, а некалькі пазней значна больш пераканаўча пацвердзіў Густаў Шпёрэр, у гонар якога і была названая заканамернасць.

Спачатку гэтай асаблівасці не надавалі асаблівага значэння, але потым высветлілася, што сярэднюю працягласць 11-гадовага сонечнага цыклу значна дакладней можна вызначыць па змене шыраты груп сонечных плям, чым па варыяцыям лікаў Вольфа. Таму цяпер закон Шперера разам з законам Швабе — Вольфа выступае ў якасці аднаго з асноўных законаў сонечнай цыклічнасці.

## Гл. таксама 
* Сонечная цыклічнасць
* Сонечныя плямы

## Спасылкі 
* Солнечный цикл

Катэгорыя:Астранамічныя з’явы
Катэгорыя:Сонечная актыўнасць
Кулонаўская блакада

**Кулонаўская блакада** - блакаванне праходжання электронаў праз квантавы пункт, уключаны паміж двума тунэльнымі кантактамі, абумоўленае адштурхваннем электронаў у кантактах ад электрона на пункце, а таксама дадатковым кулонаўскім патэнцыйным бар'ерам, які стварае электрон, што сядзіць на пункце. Аналагічна таму, як поле ядзерных сіл пры альфа-распадзе [1] перашкаджае вылету альфа-часціцы, кулонаўскі бар'ер перашкаджае вылету электрона з пункта, а таксама трапленню новых электронаў на яго. Эксперыментальна кулонаўская блакада праяўляецца як пікападобная залежнасць праводнасці пункту ад патэнцыялу пункту, гэта значыць ад напружання на дадатковым электродзе (засаўцы).

Гэта з'ява назіраецца тады, калі кулонаўская энергія e²/2C (абумоўленая нават адным электронам з зарадам e; C-ёмістасць пункту) квантавага пункту прыкметна больш, чым тэмпература і адлегласць паміж ўзроўнямі квантавага пункту.

Зразумець гэтую з'яву можна наступным чынам. Хай з дапамогай дадатковага электрода патэнцыял пункту усталяваны ў V і на пункце знаходзяцца N дадатковых электронаў. Няхай C - ёмістасць пункту. Тады, каб пасадзіць на пункт дадатковы электрон, трэба здзейсніць працу
: \frac{(N+1)^2e^2}{2C}- \frac{N^2e^2}{2C}-eV+\delta\epsilon=e\left[\left(N+\frac{1}{2}\right)e/C-V\right]+\delta\epsilon,
дзе \delta\epsilon — дадатковая энергія, абумоўленая рознасцю ўзроўню Фермі электронаў на пункце і ў кантактах. Пры пэўным падборы напружання на засаўцы і адносных палажэнняў узроўняў Фермі, кантактаў і пункта выконваюць суадносіны \left(N+\frac{1}{2}\right)e/C-V=0, \delta\epsilon=0, гэта значыць патэнцыйны бар'ер для пераходу электрона з кантакту у пункт знікае. Гэта і назіраецца як пік у праводнасці пункту. З-за канчатковай тэмпературы пункту ўзровень Фермі ў кантактах злёгку размыты, гэта робіць шырыню пікаў кулонаўскай блакады канчатковай. Гэта значыць звычайна шырыня піку ў адзінках *eV* парадку тэмпературы пункту ў адзінках ~k_B T.

## Гл. таксама 
* Аднаэлектронны транзістар

Катэгорыя:Квантавыя з’явы
Катэгорыя:Мезаскапічная фізіка
Каранёва (возера)

**Каранёва, Каранёўскае, Святое** — возера ў Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Заходняя Дзвіна, прыкладна за 4 км на захад ад аграгарадка Ула.

Плошча паверхні возера 0,58 км², даўжыня 1,5 км, найбольшая шырыня 0,5 км. Даўжыня берагавой лініі 3,88 км. Плошча вадазбору 2,86 км².
Катлавіна Каранёва лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Паўночна-ўсходнія схілы катлавіны спадзістыя (вышынёй да 5 м), астатнія стромкія, вышынёй да 12 м. Берагавая лінія слабазвілістая. У заходняй часты возера шырокі заліў.

З возера выцякае ручай у Заходнюю Дзвіну.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Бешанковіцкага раёна