Бойча

**Бойча**, або **Ягелонскі крыж** (; ) — герб Ягелонаў і складовая частка «Пагоні», герба Вялікага княства Літоўскага. Створаны ў Польшчы ў канцы XIV стагоддзя.

## Апісанне 
У першапачатковым выглядзе: залаты шасціканцовы крыж на блакітным полі шчыта. У XVI стагоддзі крыж стаў срэбным.

Пасля Люблінскай уніі і ўтварэння Рэчы Паспалітай у 1569 годзе для крыжа або шчыта традыцыйным становіцца чырвоны колер — чырвоны крыж на сярэбраным полі; сярэбраны крыж на чырвоным полі; залаты крыж на чырвоным полі.

## Гісторыя 
Герб з шасціканцовым крыжам створаны пасля заключэння Крэўскай уніі ў 1385 годзе і каталіцкага хрышчэння Уладзіслава II Ягайлы ў 1386 годзе як асабісты герб караля польскага і вярхоўнага князя літоўскага, а затым стаў гербам і дынастыі Ягелонаў. Герб быў змешчаны на шчыце вершніка — гербе Вялікага княства Літоўскага.

У першай палове XV стагоддзя склаліся два варыянты герба ВКЛ: У Ягайлы — вершнік з мячом і шчыт з «Бойчай», у Вітаўта — такі самы вершнік, але шчыт з «Калюмнамі». Згасанне роду Кейстутавічаў абумовіла замацаванне за ВКЛ герба з «Бойчай».

Звычайна на гербе Ягайлы ў крыжа папярочкі размешчаны ў верхняй частцы, і верхняя папярочка карацей за ніжнюю. Аднак крыж могуць выяўляць і з дзвюма роўнымі па даўжыні папярочкамі; пры гэтым яны могуць размяшчацца не толькі ў верхняй частцы фігуры. Візантыйскі патрыяршы крыж лічыўся сімвалам перамогі над паганствам і тым часам у Польскім каралеўстве сімвалізаваў перамогу хрысціянства ў палітыцы. Першапачаткова ў гербе адлюстроўваўся залаты крыж на блакітным шчыце. У канцы XVI стагоддзя з’яўляецца іншы каляровы варыянт герба — у барвяным (пунсовым, чырвоным) полі залаты крыж.

Сваю назву «Бойча» герб атрымаў у сярэдзіне XV стагоддзя.

Распаўсюджана версія, што падвойны крыж Ягайлы запазычыў з герба Венгрыі, ажаніўшыся з Ядзвігай — прынцэса Венгрыі і Польшчы. Гісторык М. Загаруйка лічыць, што гэта супярэчыць існай геральдычнай практыцы. Гербам Венгрыі быў «у барвяным полі срэбны патрыяршы крыж, лапчасты на канцах, які вянчаў зялёную гару з трыма вяршынямі» (карона з’явілася ў XVII стагоддзі). На думку некаторых даследчыкаў, калі б Уладзіслаў Ягайла пазычыў свой сімвал з герба Венгрыі, то паводле правіл геральдыкі мусіў бы браць поўную кампазіцыю і захаваць чырвоны колер шчыта і зялёную гару. Аднак колеры і склад фігур венгерскага герба яшчэ не былі фіксаванымі і маглі выяўляцца па рознаму.

Файл:Ingeram Codex 035 crop.png|Герб караля Венгрыі Ласла I Святога (1046—1095). З гербоўніка 1459 г. 
Файл:Ulrich Richental Chronik des Konstanzer Konzils cca 1464 crop.png|Герб караля Венгрыі Святога Стэфана (970/975—1038). З гербоўніка 1464 г.
Файл:Louis I (Chronica Hungarorum) crop.jpg|Герб караля Венгрыі Людовіка I Вялікага (1326—1382) з Венгерскай хронікі 1473 г.
Файл:Wernigeroder Wappenbuch 052v crop.png|Герб караля Венгрыі з крыжам, 1380. З гербоўніка 1475—1500 гг.

Першапачаткова крыж змяшчаўся на каралеўскіх пячатках на асобным шчыце над асноўным гербам. Гэтае размяшчэнне мае на ўвазе радавы, а ў выпадку Ягайлы і асабісты характар герба. Паказальна, што асобны шчыт з падвойным ягелонскім крыжам выяўляўся толькі на каралеўскіх пячатках — на пячатках некаранаваных нашчадкаў польскіх каралёў і вялікіх князёў літоўскіх з дынастыі Ягелонаў гэтага герба асобна няма, што пацвярджае яго блізкую сувязь з каралём. Унікальнасць падвойнага крыжа падкрэслена тым, што герб з’яўляўся на пячатках у прывілеяваным, радавым становішчы, суправаджаў вялікі герб, якія ўключаў Польскага Арла, Пагоню, герб Вялікай Польшчы, Куявіі і, у выпадку пячаткі Яна Ольбрахта, таксама Галіцка-Валынскай Русі.

Падчас уладарства Казіміра Ягелончыка герб перажыў змены: папярочкі сталі аднолькавай даўжыні і размяшчаюцца сіметрычна на тронках, на роўнай адлегласці ад іх канцоў.

Далейшы лёс падвойнага крыжа ставіць пад сумнеў яго ролю як дынастычнай эмблемы Ягелонаў. На вялікай кароннай пячаткі Яна Ольбрахта герб з’яўляецца пад асноўным гербам, што прадугледжвае яго родавую інтэрпрэтацыю. Змяненне размяшчэння герба, а значыць, і яго тлумачэння, аказалася трывалым, і з гэтага часу герб заўсёды будзе фігураваць на пячатках польскіх каралёў у шэрагу зямельных гербаў. Можна думаць, што ён перастаў выконваць функцыю герба дынастыі і стаў выконваць ролю герба-дамагання на венгерскі сталец. У XV стагоддзі падвойны крыж мог фігураваць і як герб Венгрыі, і як герб Ягелонаў. Геральдычная фігура ў выглядзе трайной гары была варыятыўнай і не заўсёды адлюстроўвалася ў венгерскім гербе, а карона была дададзена толькі ў XVII стагоддзі.

У сучаснай Літве Ягелонскі крыж называюць «Крыжом Віціса».

Jagajła, Bojča. Ягайла, Бойча (XV).svg|Герб Ягайлы. З гербоўніка *Armorial Lyncenich*, XV стагоддзе
Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (Z. Gloger, 1386, 1900).jpg|Герб з пячаткі Ягайлы, 1386
Seal of duke Skirgaila -1386.svg|З пячаткі князя Скіргайлы, 1386
Монета Ягайло 1386–1392.svg|Манета Ягайлы, 1386–1392
Lithuanian coat of arms Vytis (Waykimas), which was used during the Council of Constance in 1416.jpg|Фрагмент сцяга ВКЛ, скарыстаны падчас Канстанцкага сабора 1416 года
Herb Władysława Jagiełły. 1434.svg|Герб «Пагоня» на магільнай пліце Ягайлы, 1435 г.

Файл:Kazimier Jagajłavič, Pahonia. Казімер Ягайлавіч, Пагоня (XVII) cr.png|Бойча на гербе Казіміра IV. Пасля 1447 г.
Файл:Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (1536) crop.svg|Фрагмент герба Вялікага Княства Літоўскага з хронікі Ульрыха Рыхенталя, 1536
Файл:Recueil d'armoiries polonaises - COA of Bojcza.png|З гербоўніка *Stemmata Polonica*, сярэдзіна XVI стагоддзя
Файл:Arma regni Poloniae 1562 (80253811) (cropped).jpg|З гербоўніка *Arma regni Poloniae*, 1562
Файл:POL starostwo spiskie IRP COA.svg|Герб Спішскага староства Рэчы Паспалітай на аснове герба Венгрыі. Мал. па апісанні 1575 г.
Файл:Boicha - Pahonia (1555) Yellow.svg|Бойча з габеленаў з каралеўскага замка ў Кракаве, 1555 г.
Файл:Boicha - Pahonia (1555) Red.svg|Бойча з габеленаў з каралеўскага замка ў Кракаве, 1555 г.
Файл:Paprocki. Herby rycerstwa polskiego. Bojcza (color).svg|Шляхецкі герб Бойча з гербоўніка Б. Папроцкага, 1584
Файл:Бойча - Острая брама.svg|З "Пагоні" на Вострай браме ў Вільні, канец XVI — пачатак XVII ст.
Файл:Boicha from Flag of the Slonim County, 1764.svg|Герб са сцяга Вялікага Княства Літоўскага, 1764

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Bartosz Paprocki*. Herby rycerstwa polskiego. — Kraków, 1584.
* *Simon Okolski*. Orbis Polonus. — Krakow, 1642. — T.1-3.
* *Kacper Niesiecki*. Herby i familie rycerskie tak w Koronie jako y w W.X.L. — Lwów, 1728.
* *Gajl T.* Polish Armorial Middle Ages to 20th Century. — Gdańsk: L&L, 2007. — ISBN 978-83-60597-10-1.

Катэгорыя:Ягелонскі крыж
Катэгорыя:Гербы Вялікага Княства Літоўскага