Апенінскі паўвостраў

**Апені́нскі паўвостраў** (), часам таксама **Італьянскі паўвостраў** (), — паўвостраў Еўрапейскага кантынента, які прасціраецца ў Міжземнае мора з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход.

Згодна з фізіка-геаграфічным раянаваннем Італіі, якое прадугледжвае падзел краіны на тры часткі, гэтая тэрыторыя вызначаецца як «Паўастраўная Італія» — нароўні з кантынентальнай і астраўной часткамі.

У палітычным плане паўвостраў амаль цалкам уваходзіць у склад Італьянскай Рэспублікі, а таксама ахоплівае ўсе тэрыторыі мікрадзяржаў Сан-Марына і Ватыкан. Землі Італьянскай Рэспублікі, размешчаныя на паўвостраве, падзяляюцца на дзесяць рэгіёнаў. Калі рухацца з поўначы на поўдзень і з захаду на ўсход, гэта: Таскана (за выключэннем крайніх паўночных раёнаў), Марке, Умбрыя, Лацыа, Абруцы, Малізэ, Апулія, Кампанія, Базіліката і Калабрыя. Да гэтай зоны таксама адносяцца некаторыя паўднёвыя ўскрайкі Лігурыі і Эміліі-Раманьі.

Праз асаблівасць свайго выгляду, Апенінскі паўвостраў часта называюць «Італьянскім чаравіком».

## Фізічная геаграфія 
### Вызначэнне 
Ва ўласным сэнсе выраз «Апенінскі паўвостраў» адносіцца непасрэдна да той часткі Італіі, якая фактычна з’яўляецца паўвостравам. Гэта тэрыторыя, размешчаная на поўдзень ад умоўнай лініі, што злучае вусце ракі Магра з вусцем ракі Марэк’я (так званая «лінія Ла-Спецыя — Рыміні»), якая праходзіць паблізу 44-й паралелі. Большую частку гэтай тэрыторыі займае горны ланцуг Апенінаў, дзякуючы якім паўвостраў атрымаў адну са сваіх назваў. Калі рухацца па гадзіннікавай стрэлцы, паўвостраў абмываюць чатыры моры: Адрыятычнае, Іанічнае, Тырэнскае і Лігурыйскае. Частка краіны, якая ляжыць у межах паўвострава, называецца «Паўастраўной Італіяй» — гэты тэрмін выкарыстоўваецца нароўні з паняццямі «Кантынентальная Італія» і «Астраўная Італія».

Апенінскі паўвостраў часта называюць «Ботам» () праз характэрную форму, якая нагадвае аднайменны абутак: паўвостраў Саленціна ўтварае «абцас», паўвостраў Гаргана — «шпору», а Калабрыя — «насок». Менавіта тут знаходзіцца адзіны дзейны вулкан кантынентальнай Еўропы — Везувій.

У больш шырокім сэнсе пад «Італьянскім паўвостравам» часам разумеюць сукупнасць Кантынентальнай і Паўастраўной Італіі. У такім выпадку ягоныя межы распасціраюцца ад Альпаў (дакладна ад паўднёвага схілу альпійскага водападзелу) аж да крайніх пунктаў Калабрыі: мыса Пунта-Меліта на поўдні і мыса Спартывента на паўднёвым захадзе.

### Памеры 
Працягласць паўвострава з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход складае прыкладна 1000 км. У сваёй паўднёвай частцы ён раздзяляецца на два меншыя паўастравы: Саленційскі на паўднёвым усходзе і Калабрыйскі на паўднёвым захадзе.

Максімальная шырыня дасягае 254 км па косай лініі, якая злучае мысы Анкона і П’ямбіна. Аднак у папярочным кірунку, перпендыкулярна да асноўнай восі (ад Монтэ-Арджэнтарыа да Монтэ-Конера), шырыня паўвострава роўная 240 км. Мінімальная шырыня фіксуецца на самым поўдні паўвострава, у раёне пярэсмыка Катандзара ў Калабрыі — усяго 35 км. Гэты пярэсмык знаходзіцца паміж залівам Сант-Эўфемія ў Тырэнскім моры і залівам Сквілачэ ў Іанічным моры.

### Рэльеф 
#### Горы 
, самая высокая гара на Апенінскім паўвостраве.]]
Праз увесь Апенінскі паўвостраў цягнецца аднайменны горны ланцуг, які часта называюць «хрыбтом» паўвострава. Толькі два ўчасткі Апенінскай сістэмы не ўваходзяць у склад паўвострава: самы паўночны — Лігурыйскія Апеніны, і самы паўднёвы — Сіцылійскія Апеніны.

Калі рухацца з поўначы на поўдзень, структура гор выглядае наступным чынам:
* **Таскана-Эміліянскія Апеніны**. Яны аддзяляюць кантынентальную Італію ад паўастраўной, якая пачынаецца на поўдзень ад іхняга водападзелу.
* **Цэнтральныя Апеніны**. Гэта самая высокая частка ўсяго ланцуга. Яна ўключае Умбра-Маркскія і Абруццкія Апеніны. Менавіта тут, у рэгіёне Абруцаў, знаходзіцца найвышэйшая гара паўвострава — Гран-Саса-д’Італія.
* **Паўднёвыя Апеніны**. Яны складаюцца з чатырох секцый: Саніцкіх, Кампанскіх, Луканскіх і Калабрыйскіх Апенінаў, якія заканчваюцца ля берагоў Месінскага праліва.

З заходняга боку горны хрыбет суправаджаюць Антыапеніны (або Перадапеніны): Тасканскія, Лацыянскія і Кампанскія. У складзе апошніх знаходзіцца Везувій — адзіны дзейны вулкан на паўвостраве, які дамінуе над пейзажам Неапалітанскага заліва. З усходняга боку Антыапеніны сустракаюцца толькі ў Апуліі, дзе яны носяць назву Апула-Гарганскіх.

#### Узгоркі і раўніны 
Рэгіёны Таскана, Умбрыя і Марке — самыя пагорыстыя: узвышшы займаюць каля 70 % іхняй плошчы. Апулія, наадварот, з’яўляецца самым раўнінным рэгіёнам Італіі (каля 50 % тэрыторыі). Менавіта тут ляжыць самая вялікая раўніна паўвострава — Тавальерэ-дэле-Пулье. У паўднёвай частцы Лацыа знаходзіцца Панцінскія палі, якая калісьці былі балоцістай раўнінай, затым асушаная.

#### Карставыя з’явы 
Карст шырока распаўсюджаны ў Умбра-Маркскіх Апенінах, дзе знаходзяцца вядомыя пячоры Фразасі, а таксама на плато Мурджэ (Апулія), у нетрах якога раскінуліся пячоры Кастэлана.

### Гідраграфія 
#### Рэкі 
 у Рыме, паблізу моста Сант-Анджэла]]
 ў Фларэнцыі]]
 ў рэгіёне Марке]]
Два асноўныя схілы Італьянскага паўвострава — тырэнскі і адрыятычны — маюць істотныя гідраграфічныя адрозненні. Гэта абумоўлена тым, што апенінскі водападзел ссунуты ў бок Адрыятычнага мора, што на ўсходзе. У выніку рэкі гэтага схілу маюць карацейшы шлях да вусця, тады як на тырэнскім схіле сітуацыя адваротная.

Самыя доўгія рэкі паўвострава, якія маюць найбольш шырокія вадазборныя басейны і самыя працяглыя прытокі, упадаюць у Тырэнскае мора.
* Тыбр (*Tevere*) — галоўная рака паўвострава. З даўжынёй 405 км ён займае трэцяе месца сярод усіх рэк Італіі. Па сярэднямесячным расходзе вады (324 м³/с) Тыбр таксама трэці, але фактычна займае другое месца сярод самастойных рэк (саступаючы толькі По), бо рака Тычына, якая мае большы паказчык, з’яўляецца прытокам. Па плошчы басейна (17 375 км²) Тыбр саступае толькі рацэ По. Ён бярэ пачатак у Эміліі-Раманьі, але ўжо праз некалькі кіламетраў пакідае гэты рэгіён і цячэ праз Таскану, Умбрыю і Лацыа, абмываючы ўскраіны горада Перуджа і сталіцу краіны — Рым.
** Нера (*Nera*), прыток Тыбра, — самы доўгі прыток на паўвостраве і адзіны, даўжыня якога перавышае 100 км. Працякае праз Марке, Умбрыю і Лацыа.
* Арно (*Arno*) — другая па даўжыні рака паўвострава (241 км) і восьмая ў Італіі (або чацвёртая, калі не лічыць прытокі). Цячэ выключна па тэрыторыі Тасканы, праходзячы праз Фларэнцыю.
* Вальтурна (*Volturno*) — рэцяя рака паўвострава даўжынёю 175 км (12-е месца ў Італіі). Працякае праз Малізэ і Кампанію.
* Іншыя буйныя рэкі (больш за 100 км): Ліры-Гарыльяна (Абруцы, Лацыа, Кампанія) і Амбронэ (цалкам у Таскане).

На адрыятычным схіле ёсць пяць рэк даўжынёй больш за 100 км:
* Атэрна-Пескара (152 км) — найбуйнейшая рака гэтага схілу, знаходзіцца ў Абруцах;
* Офанта (цячэ праз Кампанію, Базілікату і Апулію);
* Сангра (Абруцы);
* Метаўра (Марке);
* Тронта (вытокі ў Лацыа, асноўнае рэчышча ў Марке).

Для рэгіёна Марке ўласціва амаль паралельнае размяшчэнне рэк. Перад выхадам на пагорыстую раўніну і да мора яны праразаюць стромкія рачныя цясніны (горы). Гэта звязана з тым, што вытокі знаходзяцца ў галоўным ланцугу Апенінаў, і на шляху да ўзбярэжжа рэкам даводзіцца пераадольваць усходнія горныя пасмы. У Абруцах і Малізэ рэкі таксама цякуць паралельна, за выключэннем Атэрна-Пескары, рэчышча якой выгінаецца пад прамым вуглом.

Асобна варта адзначыць сітуацыю ў Апуліі. Рэкі тут малаводныя і сустракаюцца толькі на поўначы рэгіёна. На астатняй тэрыторыі з-за адсутнасці гор і карставай прыроды глебы рэкі проста не могуць пракласціся. Каб забяспечыць вадой насельніцтва, тут быў пабудаваны Апулійскі акведук — самая вялікая сістэма водазабеспячэння ў Еўропе. Сетка трубаправодаў цягнецца на 20 тысяч кіламетраў і абслугоўвае больш за 4 мільёны жыхароў.

На іанічным схіле рэкі таксама маюць пераважна паралельны напрамак цячэння. Тры ракі перавышаюць адзнаку ў 100 км, і ўсе яны знаходзяцца ў Базілікаце: Базента (149 км, найдаўжэйшая), Агры і Брадана.

#### Азёры 
]]
]]
Большасць буйных азёр Італьянскага паўвострава засяроджана на тырэнскім схіле.

Самы вялікі вадаём знаходзіцца ў Умбрыі — гэта возера Тразімена (128 км²), якое займае чацвёртае месца па плошчы ў Італіі. Гэта адзінае сярод буйных азёр паўвострава, якое мае не вулканічнае, а тэктанічна-алювіяльнае паходжанне (прычым гэта самае вялікае возера такога тыпу ў краіне). Праз малую глыбіню (у сярэднім 4,3 м, максімум — не больш за 6 м) яго адносяць да ламінарнага тыпу. Навакольныя пагоркі ўтвараюць своеасаблівы прыродны амфітэатр, павернуты да воднай гладзі.

У Лацыа знаходзіцца адзінае, акрамя Тразімена, возера паўвострава плошчай больш за 100 км² — Бальсена (114,5 км²). Разам з азёрамі Брачана (57,5 км²), Віка (12,1 км²) і Альбана (6 км²) яно ўваходзіць у «чацвёрку» найбуйнейшых азёр вулканічнага паходжання. Іхнія воды запоўнілі старажытныя кратары, што абумовіла галоўную асаблівасць гэтых вадаёмаў: усе яны размешчаны на вяршынях шырокіх узвышшаў, утвораных патухлымі вулканамі. Возера Бальсена займае пятае месца ў Італіі па плошчы, а Брачана — восьмае.

На іанічным схіле натуральных азёр плошчай больш за 3 км² не існуе.

На адрыятычным схіле ёсць толькі два возеры памерам больш за 50 км²: Варана (60,5 км²) і Лезіна (51,4 км²). Яны знаходзяцца непадалёк адно ад аднаго, на поўнач ад мыса Гаргана. Гэта прыбярэжныя азёры, якія ўзніклі дзякуючы дзеянню мора: яно намывала асадак, і з цягам стагоддзяў утварылася пясчаная каса, якая аддзяліла іх ад адкрытай вады. З прычыны такога паходжання вада ў іх саланаватая. Возера Варана — сёмае па велічыні ў Італіі, а возера Лезіна — дзявятае.

]]

### Узбярэжжа 
Апенінскі паўвостраў абмываецца на захадзе Тырэнскім морам, на поўдні — Іанічным, а на ўсходзе — Адрыятычным.

#### Тырэнскае ўзбярэжжа 
]]
Тырэнскія берагі — самыя разнастайныя: тут шмат мысаў, заліваў, паўастравоў і астравоў.

Калі рухацца з поўначы на поўдзень, у Таскане спачатку цягнецца нізкі і прамы ўчастак узбярэжжа Версіліі. Затым ідуць мыс П’ямбіна, заліў Фалоніка і мыс Монтэ-Арджэнтарыа. Апошні злучаны з асноўнай часткай сушы дзвюма пясчанымі косамі — Томбала-дэла-Джанела і Томбала-дэла-Фенілья, якія ўтвараюць лагуну Арбетэла. Непадалёк ад тасканскіх берагоў ляжыць Тасканскі архіпелаг, у склад якога ўваходзіць востраў Эльба — самы вялікі сярод «малых астравоў» Італьянскага рэгіёна (пасля Мальты).

, від з возера Сабаўдзія]]
У Лацыа спачатку ідзе доўгі ўчастак нізкага берага з чатырма шырокімі дугападобнымі выгінамі. Далей размешчаны мыс-гара Чырчэа, заліў Тэрачына, мыс Гаэта і аднайменны заліў. На поўдзень ад гэтага заліва знаходзяцца Панцінскія астравы.

У Кампаніі адкрываецца Неапалітанскі заліў. Ён ляжыць паміж мысам Мізена і Сарэнційскім паўвостравам, які вылучаецца сваім маляўнічым высокім і скалістым берагам. Ад адкрытага мора Неапалітанскі заліў аддзяляюць астравы Кампанскага архіпелага. На поўдзень ад Сарэнційскага паўвострава знаходзіцца Салернскі заліў, за якім цягнецца яшчэ адзін участак высокага скалістага ўзбярэжжа — горны масіў Чылента.

За межамі Чылента высокі бераг працягваецца на кароткім тырэнскім адрэзку Базілікаты і далей у Калабрыі аж да заліва Сант-Эўфемія. Следам ідзе яшчэ адзін невялікі ўчастак высокага ўзбярэжжа да заліва Джоя-Таўра, пасля якога адкрываецца Месінскі праліў, што злучае Тырэнскае мора з Іанічным і адасабляе Калабрыю ад вострава Сіцылія.

#### Іанічнае ўзбярэжжа 
У Іанічным моры, адразу за Месінскім пралівам, пачынаецца калабрыйскае ўзбярэжжа. Тут выступае горны масіў Аспрамонтэ, які ўтварае мыс Пунта-Меліта (самы паўднёвы пункт Італьянскага паўвострава) і мыс Спартывента. Затым цягнецца ўчастак высокага берага да заліва Сквілачэ. Пасля яго высокае ўзбярэжжа працягваецца да заліва Карыльяна і вялізнага заліва Таранта — самага буйнога ў Італіі. Унутры гэтага заліва, непадалёк ад горада, які даў яму назву, размешчаны невялікі архіпелаг астравоў Керадзі.

Іанічнае ўзбярэжжа Базілікаты — нізіннае і пясчанае.

Далей, ужо на тэрыторыі Апуліі, пачынаецца паўвостраў Саленціна. На ягоным іанічным баку нізкія ўчасткі берага чаргуюцца з высокімі аж да мыса Санта-Марыя-дзі-Леўка. Гэта крайні паўднёва-ўсходні пункт Італьянскага паўвострава, за межамі якога пачынаецца Адрыятычнае мора.

#### Адрыятычнае ўзбярэжжа 
]]
Адрыятычныя берагі паўвострава Саленціна пераважна нізінныя і пясчаныя, з рэдкімі ўключэннямі высокага берага. Такі характар мясцовасці захоўваецца пры руху з поўдня на поўнач аж да заліва Манфрэдонія, які ўтвораны выступам вялікага мыса Гаргана. Паўднёвыя і ўсходнія схілы гэтага масіва абрываюцца ў мора высокімі берагамі са шматлікімі пляжамі, схаванымі паміж скалістымі ўцёсамі. Паўночны бок, наадварот, нізкі; тут знаходзяцца два прыбярэжныя возеры — Лезіна і Варана, аддзеленыя ад мора пясчанымі дзюнамі. На поўнач ад Гаргана ляжыць архіпелаг астравоў Трэміці.

Далей на поўнач ад Гаргана ўзбярэжжа рэгіёнаў Малізэ, Абруцы і Марке (а пры пераходзе ў кантынентальную Італію — і Раманьі, Венета і Фрыулі) застаецца тыпова нізкім і пясчаным. Гэтая паласа цягнецца прыкладна на 700 км — аж да Трыесцкага заліва, дзе зноў пачынаецца высокі бераг.

Пасярод гэтай доўгай чарады пляжаў, якую перарываюць толькі вусці рэк, у рэгіёне Марке вылучаецца мыс Конера. Ён утварае каля 20 км высокага берага, дзе пляжы заціснуты паміж каменнымі выступамі і градамі скал. Дарэчы, менавіта на лініі, якая злучае мыс Анкона (ля падножжа Конера) і мыс П’ямбіна, фіксуецца максімальная шырыня Італьянскага паўвострава — 254 км.

## Палітычная геаграфія 
У палітычным плане Апенінскі паўвостраў ва ўласным сэнсе (выключаючы Астраўную і Кантынентальную Італіі) падзелены паміж некалькімі дзяржавамі:

У адміністрацыйным плане тэрыторыя Італьянскай Рэспублікі ў межах паўвострава падзяляецца на дзесяць рэгіёнаў (дзеля зручнасці падлікаў Таскана ўключана ў спіс цалкам, тады як Лігурыя і Эмілія-Раманья — поўнасцю выключаны):

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Міжземнае мора
Катэгорыя:Геаграфія Італіі
Катэгорыя:Паўвостравы Еўропы