open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Трухляк плоскі

**Трухляк плоскі** (*Pytho depressus*) — від трухлякоў.

## Апісанне 
Жук даўжынёй 7,5-16 мм, мае чорна-сінюю афарбоўку. Надкрылле часам зеленаватае, фіялетавае або радзей - бурае, з металічным водбліскам. Вусікі і ногі рудыя. Верхняя губа ў тры разы шырэйшая за даўжыню, з адсечаным пярэднім краем. Аснова надкрылля рытвінкаваная.  

## Лічынка 
Лічынка ў даўжыню дасягае 18-30 мм.

## Сістэматыка 
Жыве ў лясной зоне.

Катэгорыя:Трухлякі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1867 годзе
Трыазіны

**Трыазіны** — шасцічленныя араматычныя гетэрацыклы, якія змяшчаюць у кольцы 3 атамы азоту.
 
У адпаведнасці з размяшчэннем эндацыклічных атамаў азоту існуюць тры тыпы трыазінаў: 1,2,3-трыазіны, 1,2,4-трыазіны і 1,3,5-трыазіны. 1,3,5-трыазіны таксама называюць *сім*-трыазінамі (сіметрычнымі трыазінамі), 1,2,4-трыазіны — *асім*-трыазітамі (несіметрычнымі трыазінамі), а 1,2,3-трыазіны - *віц*-трыазінамі (віцынальнымі трыазінамі).
 
Найбольш добра вывучаны Сім-трыазіны, першыя прадстаўнікі якіх былі атрыманы і апісаны ў першай палове XIX стагоддзя:  Фрыдрых Вёлер сінтэзаваў цыануравую кіслату (1,3,5-трыгідроксі-Сім-трыазін) піролізам мачавіны ў 1829 г. 

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Азоцістыя гетэрацыклы
Трыгатрон

thumb|Трыгатрон CV100
**Трыгатрон** (ад  — пускавая прылада, пускавы сігнал і (элек)трон) — разнавіднасць кіравальнага іскравога разрадніка з халодным катодам для кіравання высокімі напружаннямі і вялікімі токамі (звычайна 10-100 кВ, 20-100 Ка і да мегаампераў).

## Гл. таксама 
* Тыратрон
* Крайтрон
* Генератар Маркса 

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Электронныя лямпы
Катэгорыя:Камутацыйныя прылады
Катэгорыя:Імпульсная тэхніка
Труфель

**Тру́фель** (*Tuber*) — род сумчатых грыбоў з падземнымі клубнепадобнымі мясістымі пладовымі целамі з парадку пецыцавых (*Pezizales*). Да сапраўдных труфеляў адносяцца ядомыя віды, якія лічацца каштоўнымі далікатэсамі. Утвараюць мікарызу з арэшнікам, букам, дубам, грабам. Род налічвае каля 100 відаў. На Беларусі 2 віды — , .

Пладовыя целы памерам ад ляснога арэха да буйнага клубня бульбы. Сярэдняя маса каля 120 г, можа дасягаць 1 кг. Звонку пакрытыя абалонкай (перыдыем). Міцэлій не знікае пры паспяванні пладовых целаў. Мякаць на разрэзе мае малюнак з цёмных і светлых пражылак. 

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Трюфели  // Проект «Вся Биология» 

Катэгорыя:Пецыцальныя
Катэгорыя:Роды грыбоў
Мікалай Мікалаевіч Труш

**Мікалай Мікалаевіч Труш** (, вёска Мосткі, Драгічынскі раён, Брэсцкая вобласць) — беларускі матэматык. Доктар фізіка-матэматычных навук (2000, Статыстычны спектральны аналіз часовых шэрагаў), прафесар (2000).

## Біяграфія 
Скончыў БДУ (1972), дзе і працуе. Навуковыя працы па тэорыі імавернасці і матэматычнай статыстыцы. Распрацаваў метады пабудовы непараметрычных ацэнак мнагамерных стацыянарных выпадковых працэсаў і аднародных палёў, развіў семіінварыянтавы падыход да даследавання статыстычных уласцівасцяў гэтых ацэнак.

## Навуковыя працы 
* Об оценке спектральных плотностей стационарных процессов // Лит. матем. сб. 1979. Т. 19, № 1 (разам з І.Журбенкам);
* О скорости сходимости моментов оценок спектральных плоскостей // Весці АН Беларусі. Сер. фіз.-мат. навук. 1996. № 4 (разам з Е.Мірскай);
* Асимптотические методы статистического анализа временных рядов. Мн., 1999.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Сайт факультэта прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ 

Катэгорыя:Матэматыкі СССР
Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі
Інтэркалумній

thumb|Стандарты інтэркалумнія

**Інтэркалумній** () — адлегласць паміж суседнімі калонамі ў каланадзе ці порціку ў ордарнай архітэктуры.

## Стандарты інтэркалумнія 
Вітрувій усталяваў наступныя стандарты для інтэркалумнія:
* Пікнастыль — 1,5 дыяметра калоны;
* Сістыль — 2 дыяметры;
* Еўстыль — 2,25 дыяметра, Вітрувій лічыў такія суадносіны ідэальным;
* Дыястыль — 3 дыяметры;
* Арэастыль — чатыры ці больш дыяметраў, якія патрабуюць драўлянага архітрава замест каменнага;
* Арэасістыль — прамежкавы паміж арэастылем і сістылем.

## Літаратура 
* Інтэркалумній у Вялікай савецкай энцыклапедыі

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Жамчужына Лаа-Цзы

**Жамчужына Лаа-Цзы**, або **жамчужына Алаха** — самая буйная вядомая жамчужына ў свеце.
 
Жамчужына цікавай формы была знойдзена лаўцом жэмчугу 7 мая 1934 года на філіпінскім востраве Палаван. Яна ўтворана гіганцкай трыдакнай (*Tridacna gigas*). Вага жамчужыны складае 6,37 кг, дыяметр - 23,8 см. Кошт каля 40 млн долараў ЗША.

## Спасылкі 
* Cobb, W. D.  1939. The Pearl of Allah.  Natural History, 44(4): 197-202

Катэгорыя:Малакалогія
Трыгер (электроніка)

(*R1, R2* = 1 k&Omega; *R3, R4* = 10 kΩ).]]
]]
**Тры́гер** (*трыгерная сістэма*) — клас электронных прылад, якія валодаюць здольнасцю доўга знаходзіцца ў адным з двух устойлівых станаў і чаргаваць іх пад уздзеяннем знешніх сігналаў. Кожны стан трыгера лёгка распазнаецца па значэнні выхаднога напружання. Па характары дзеяння трыгеры адносяцца да імпульсных прылад — іх актыўныя элементы (транзістары, лямпы) працуюць у ключавым рэжыме, а змена станаў доўжыцца вельмі кароткі час.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Электроніка
Катэгорыя:Імпульсная тэхніка
Intel 8088

**Intel 8088** — 16-бітны мікрапрацэсар, выпушчаны кампаніяй Intel 1 чэрвеня 1979 года, і заснаваны на мікрапрацэсары i8086, але з 8-бітнай шынай даных. Працэсар ужываўся ў арыгінальных камп'ютарах IBM PC. Intel 8088 з'явіўся базай для распрацоўкі сямейства малых камп'ютараў, падрыхтаваўшы глебу для хуткага стварэння сумяшчальных настольных камп'ютараў.

Канкурэнтамі мікрапрацэсара i8088 з'яўляюцца такія распрацоўкі, як NEC V20, які быў на 5 % больш прадукцыйны за i8088, але пры гэтым быў цалкам з ім сумяшчальны. Расійскім аналагам з'яўляецца мікрапрацэсар К1810ВМ88, які ўваходзіў у серыю мікрасхем К1810.

## Апісанне 
Мікрапрацэсар Intel 8086, які выйшаў за год да выпуску Intel 8088, быў цалкам 16-разрадным і для яго работы патрабаваўся новы набор 16-разрадных мікрасхем падтрымкі (напрыклад, мікрасхемы памяці), якія ў той час яшчэ каштавалі надта дорага. Таму многія вытворцы адмаўляліся ўжываць i8086 у новых сістэмах і працягвалі ўжываць 8-бітныя мікрапрацэсары i8080/i8085. Тады Intel вырашае выпусціць мадыфікаваную версію працэсара i8086, які меў 8-разрадную шыну даных, і мог працаваць са старымі (і таннымі), 8-бітнымі, мікрасхемамі падтрымкі. Працэсар быў пераходным звяном паміж 16- і 8-бітнымі мікрапрацэсарамі, і прызначаўся для пераводу апаратных канфігурацый на базе мікрапрацэсараў i8080/i8085 на праграмнае асяроддзе мікрапрацэсара i8086 з мэтай павелічэння прадукцыйнасці гэтых 8-бітных сістэм.

Аднак не толькі разраднасць шыны даных адрознівала i8086 і i8088, Intel таксама ўнесла яшчэ некаторыя змены ў архітэктуру. У прыватнасці, у мікрапрацэсары Intel 8088 выкарыстоўваецца чарга папярэдняй выбаркі даўжынёй 4 байты, а не 6 байтаў, як у мікрапрацэсары Intel 8086. Прычына палягае ў тым, што мікрапрацэсар i8088 можа счытваць даныя з памяці толькі пабайтава і адсюль вынікае павелічэнне часу выбаркі наступнай каманды, што не дазваляе працэсару паўнавартасна ўжываць 6-байтавую чаргу.

## Тэхнічныя характарыстыкі 
* Дата анонсу: 1 чэрвеня 1979 года
* Тактавая частата (МГц): 5 (мадэль 8088), 8 (мадэль 8088-2), 10 (мадэль 8088-1)
* Разраднасць рэгістраў: 16 біт
* Разраднасць шыны даных: 8 біт
* Разраднасць шыны адрасу: 20 біт
* Аб'ём адрасавальнай памяці: 1 Мбайт
* Колькасць транзістараў: 29 000
* Тэхпрацэс (нм): 3000 (3 мкм)
* Плошча крышталя (кв. мм): ~30
* Напружанне сілкавання: +5 В
* Раздым: няма (мікрасхема прылітвалася да платы)
* Корпус: 40-кантактны пластыкавы DIP
* Падтрымальныя тэхналогіі: 98 інструкцый

## Спасылкі 
* Апісанне і фатаграфіі працэсара Intel 8088 
* Краткое описание микропроцессора Intel 8088  
* Как разрабатывались первые микросхемы Intel 

Катэгорыя:x86
1979
Афарбоўка па Цылю-Нільсену

**Ме́тад Цы́ля-Ні́льсена** — метад афарбоўкі мікраарганізмаў, які выкарыстоўваецца ў мікрабіялогіі для вызначэння іх кіслотаўстойлівасці ці кіслотападатлівасці. У медыцынскай практыцы гэткім метадам часцей за ўсё афарбоўваюць мікабактэрыі. Распрацаваны Францам Цылем і Фрыдрыхам Нільсенам у 1883 годзе.

## Тэхніка афарбоўкі 
* На фіксаваны прэпарат наносяць стужку фільтравальнай паперы, наліваюць кіслы карболавы фуксін Цыля і, трымаючы шкло над полымем спіртоўкі, падаграваюць прэпарат 3-5 хв да з'яўлення пары, але не даводзяць да кіпення.
* Прэпарату даюць астыць, здымаюць фільтравальную паперу, зліваюць фарбавальнік і прамываюць вадой.
* Прэпарат абясколерваюць 5%-ным растворам H2SO4 (шкло 2-3 разы апускаюць у кіслату, не затрымоўваючы яго ў ёй) ці 95%-ным растворам C2H5OH, які змяшчае 3%-ны HCl.
* Прамываюць вадой.
* Дафарбоўваюць метыленавым сінім 3-5 хв.
* Прамываюць вадой, высушваюць фільтравальнай паперай і даследуюць з імерсійнай сістэмай.

Катэгорыя:Мікраскапія
Катэгорыя:Мікрабіялогія
Катэгорыя:Медыцынская мікрабіялогія
Шведская каралеўская акадэмія навук

**Шведская каралеўская акадэмія навук** () — адна з шведскіх каралеўскіх акадэмій, незалежная недзяржаўная арганізацыя, якая ставіць мэтай развіццё навук (перш за ўсё матэматыкі і прыродазнаўчых навук).

Заснавана ў 1739 шасцю маладымі шведскімі вучонымі, прадпрымальнікамі і палітыкамі:
* натуралістам Карлам Лінеем,
* камерсантам Ёнасам Альстромерам,
* інжынерам і прадпрымальнікам Мортэнам Трывальдам,
* палітыкам Андэрсам Юхан фон Хёпкенам,
* вучоным і палітыкам Стэнам Карлам Біелкэ,
* палітыкам Карлам Вільгельмам Кадэрхельмам.

Узорам для стварэння акадэміі паслужылі Лонданскае каралеўскае таварыства і Каралеўская акадэмія навук Францыі.

Акадэмія прысуджае наступныя міжнародныя прэміі:
* Нобелеўская прэмія па фізіцы
* Нобелеўская прэмія па хіміі
* Прэмія памяці Нобеля па эканоміцы
* Крафардаўскія прэміі па астраноміі, матэматыцы, біялагічных навуках і лячэнню поліартрыта;
* Прэміі Рольфа Шока па логіцы і філасофіі;
* Прэмія Рыгора Амінофа па крышталяграфіі;
* Медаль Оскара Клейна.

## Члены акадэміі 
* Хельгэ Гётрык Баклунд
* Аксель Кронштэт

## Крыніцы 
## Спасылкі 
*  
* Навіны Шведскай каралеўскай акадэміі навук. № 4 за 2010 год (лістапад)  


Катэгорыя:З’явіліся ў 1739 годзе
Катэгорыя:1739 год у Еўропе
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Швецыі
Франц Цыль

**Франц Цыль** (; , Вісмар, Германія - , Любек, Германія) — нямецкі бактэрыёлаг, прафесар у Любеку. Працягваючы працы Паўля Эрліха, Франц Цыль стварыў у 1882 годзе карболфуксінавы фарбавальнік для афарбоўвання ўзбуджальніка сухотаў. У 1883 годзе сумесна з патолагам Фрыдрыхам Нільсэнам распрацаваў метад афарбоўкі, які выкарыстоўваецца для ідэнтыфікацыі кіслаўстойлівасці мікабактэрый.

## Гл. таксама 
* Метад Цыля-Нільсэна

## Літаратура 
* Ziehl, F.: *Zur Färbung des Tuberkelbacillus*. Dt. Med. Wschr. 1882; 8: 451.

Катэгорыя:Біёлагі Германіі
Трыдакна гіганцкая

**Гіганцкая трыдакна**  (*Tridacna gigas*) — буйны від марскіх двухстворкавых малюскаў, які жыве ў рыфах Ціхага і Індыйскага акіянаў.
 
Даўжыня ракавіны можа дасягаць да 1,2 м, а маса буйных асобнікаў можа перавышаць 200 кг. Працягласць жыцця часта перавышае 100 гадоў.
 
Гіганцкая трыдакна з'яўляецца тыповым фільтратарам, які атрымлівае ежу з аднаклетачных водарасцей і мікраарганізмаў, якія нясе ў сабе вада.
 
Можа вырабляць жэмчуг, памеры якога часта ўражваюць, але ён не мае ювелірнай каштоўнасці. Найбуйнейшая, дакументальна пацверджаная жамчужына мела даўжыню 24 см, шырыню 14 см, вышыню 15 см і вагу 6,4 кг (жамчужына Лаа-Цзы).
 
У 1956 годзе на востраве Ісігакі (Японія) быў знойдзены малюск даўжынёй 1,15 м і вагой 333 кг. Гэта быў самы вялікі малюск на Зямлі, згодна з Кнігай рэкордаў Гінеса.

Катэгорыя:Двухстворкавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Трыдакны

**Трыдакны** (*Tridacna*) — род буйных марскіх двухстворкавых малюскаў, якія жывуць у тропіках.

## Апісанне 
Распаўсюджаны ў Ціхім акіяне від гіганцкая трыдакна (Tridacna gigas) мае ракавіну, даўжыня якой часам дасягае 1,2 метраў. Вага дасягае 250 кілаграм.
 
У тканках жывуць зааксантэлы, якія існуюць за кошт фотасінтэзу і кормяць малюска. Малюск пераварвае і частку саміх водарасцей прама ў тканках (кішэчнік недаразвіты). Фільтратары. Гермафрадыты. Аб'екты промыслу, мяса выкарыстоўваецца ў ежу, ракавіна — як будаўнічы матэрыял, на ўпрыгожанні, побытавыя вырабы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Двухстворкавыя
Трыёзы

**Трыёзы** (ад грэч. Τρεις - тры і франц.-Ose - суфікс, які пазначае прыналежнасць да цукраў) — агульная радавая хімічная назва класа трохвугляродных монацукрыдаў, г.зн. цукраў, агульнай формулай якіх з'яўляецца C3(H2O)3, альбо C3H6O3.

## Знаходжанне ў прыродзе 
Трыёзы і іх вытворныя (фасфаты) - важныя прамежкавыя прадукты абмену рэчываў ва ўсіх жывых арганізмаў, якія граюць важную ролю ў клеткавым дыханні. 
 
У зялёных раслінах трыёзы ўтвараюцца ў працэсе фотасінтэзу пры фіксацыі CO2.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Монацукрыды
Трыёдтыранін

[thumb|Структура трыёдтыраніну [Вуглярод|C15H12I3NO4]]
'''Трыёдтыранін, 3,5,3'-трыёдтыранін''' — біялагічна актыўная форма тырэоідных гармонаў шчытападобнай залозы.
 
Ад 1/3 да 1/5 агульнай колькасці тырэоідных гармонаў, якія вырабляюцца шчытападобнай залозай, паступае ў кроў адразу ў форме трыёдтыраніну. Астатнія 2/3—4/5 паступаюць у кроў у форме біялагічна малаактыўнага тыраксіну, які з'яўляецца фактычна прагармонам. Але ў перыферычных тканках тыраксін пры дапамозе металаферменту селен-залежнай монадэёдыназы падвяргаецца дэёдаванню і канвертуецца ў трыёдтыранін.

Трыёдтыранін атрымліваюць метадам хімічнага сінтэзу. У медыцыне выкарыстоўваецца ў выглядзе гідрахларыду або натрыевай солі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Артыкул на сайце ХиМиК.ру 
* 
* [Лиотиронин* (Liothyronine*)](http://slovari.yandex.ru/~книги/РЛС/Лиотиронин*%20(Liothyronine*)/#Описание) 
* Лиотиронин (Liothyronine): инструкция, применение и формула 

Катэгорыя:Гармоны шчытападобнай залозы
Катэгорыя:Вось гіпаталамус-гіпофіз-шчытападобная залоза
Катэгорыя:Ёдаваныя вытворныя тыразіну
Сунэ Бергстрэм

**Сунэ Бе́ргстрэм** (; , , Швецыя — ) — шведскі біяхімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1982 годзе разам з Б.Самуэльсанам і Дж.Вейнам «за адкрыцці, якія датычацца простагландзінаў і блізкіх да іх біялагічна актыўных рэчываў».

## Біяграфія 
Скончыў Каралінскі інстытут у Стакгольме ў 1943 годзе. З 1947 года ў Лундскім універсітэце, з 1958 года і ў 1970—1977 гадах рэктар у Каралінскім інстытуце, з 1960 года ў Базельскім універсітэце (Швейцарыя).

Прафесар (1947).

У 1975 годзе Бергстрэм быў прызначаны ў Савет дырэктараў Нобелеўскага фонду ў Швецыі.

У тым жа годзе ён атрымаў прэмію Луізы Грос-Хорвіц ў Калумбійскім універсітэце разам з Бенгтам Самуэльсанам.

Аўтар навуковых прац па хіміі і біяхіміі простагландзінаў, біясінтэзе і абмене жоўцевых кіслот і халестэрыну, біяхіміі гепарыну.

Член Каралеўскай Шведскай АН. Замежны член АН СССР (1976), АМН СССР (1982), Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук у Бостане.

Бацька палеагенетыка Свантэ Пяэба.

## Узнагароды 
* Міжнародная прэмія Гайрднера (1970)
* Прэмія Луізы Грос-Хорвіц (1975)
* Прэмія Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні (1977)
* Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне (1982)

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія Сунэ Бергстрэма на сайце Нобелеўскага камітэта 
* 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Біяхімікі Швецыі
Катэгорыя:Члены Шведскай каралеўскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены АН СССР
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Луізы Грос-Хорвіц
Катэгорыя:Лаўрэаты міжнароднай прэміі Гайрднера
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні
Самарская Лука

thumb|200px|справа|Самарская Лука
**Сама́рская Лука́** () — самая вялікая, значна выяўленая і вядомая лукавіна ракі Волга, у ніжнім яе цячэнні паміж вёскай Вусолле і горадам Сызрань. Абмываецца водамі ракі Уса, Куйбышаўскага і Саратаўскага вадасховішчаў, а таксама абгінае Жыгулёўскае ўзвышша.

У раёне вёскі Перавалокі знаходзіцца вузкі перашыек шырынёй у 2 км паміж Усінскім залівам і Саратаўскім вадасховішчам, які падзяляе паўвостраў на дзве часткі: усходнюю (Вялікую Самарскую Луку) і меншую заходнюю (Малую), пераходную ў правы бераг Волгі.

Даўжыня берагавой лініі ўсёй Самарскай Лукі прыкладна ацэньваецца паводле адлегласці паміж Вусоллем і Сызранню па фарватары Волгі і складае 230 км, з якіх 20 км знаходзіцца ў межах Куйбышаўскага вадасховішча. Максімальныя вышыні прымеркаваны да Жыгулёўскіх гор.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Самарская Лука 
* Фотаздымкі Самарскай Лукі 

Катэгорыя:Волга
Катэгорыя:Геаграфія Самарскай вобласці
Катэгорыя:Лукавіны
Цыкл трыкарбонавых кіслот

**Цыкл трыкарбонавых кіслот** (*цыкл Крэбса*, *цытратны цыкл*, *цыкл лімоннай кіслаты*) — цэнтральная частка агульнага шляху катабалізму, цыклічны біяхімічны аэробных працэс, падчас якога адбываецца ператварэнне двух-і трохвугляродных злучэнняў, якія ўтвараюцца як прамежкавыя прадукты ў жывых арганізмах пры распадзе вугляводаў, тлушчаў і бялкоў, да CO2. Пры гэтым вызвалены вадарод накіроўваецца ў ланцуг тканкавага дыхання, дзе ў далейшым акісляецца да вады, прымаючы непасрэдны ўдзел у сінтэзе ўніверсальнай крыніцы энергіі — АТФ.
 
Цыкл Крэбса - гэта ключавы этап дыхання ўсіх клетак, якія выкарыстоўваюць кісларод, цэнтр перасячэння мноства метабалічных шляхоў у арганізме. Акрамя значнай энергетычнай ролі цыклу адводзіцца таксама і істотная пластычная функцыя, гэта значыць гэта важная крыніца малекул-папярэднікаў, з якіх у ходзе іншых біяхімічных ператварэнняў сінтэзуюцца такія важныя для жыццядзейнасці клеткі злучэнні як амінакіслоты, вугляводы, тлустыя кіслоты і інш.
 
Цыкл ператварэння лімоннай кіслаты ў жывых клетках быў адкрыты і вывучаны нямецкім біяхімікам Хансам Крэбсам, за гэту працу ён (сумесна з Ф. Ліпманам) атрымаў Нобелеўскую прэмію (1953 год).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Метабалізм
Катэгорыя:Клетачнае дыханне
Эсквайр

**Эсквайр**, **сквайр** (, ад  — шчытаносец) — ганаровы тытул у Вялікабрытаніі (першапачаткова, у раннім Сярэднявеччы, тытулам узнагароджваўся збраяносец рыцара); пасля тытул прысвойваўся чыноўнікам, якія займалі пасады, звязаныя з даверам урада. Тэрмін «эсквайр» часта ўжываецца як раўназначны тэрміну «джэнтльмен». У ЗША ў якасці прыстаўкі, якая стаіць пасля назвы, выкарыстоўваецца пры звароце да дыпламаваных адвакатаў.

Першапачаткова тытул эсквайра насіла ўся арыстакратыя, якая валодала ўласным гербам, але не была пэрамі або рыцарамі, гэта значыць увесь шырокі клас англійскага джэнтры. Асобы іншых саслоўяў маглі атрымаць тытул асаблівай каралеўскай граматай, пасля чаго ён перадаваўся па спадчыне. Такім чынам, прыстаўка эсквайр у большасці выпадкаў сведчыла аб тым, што іншага калі-небудзь значнага тытула ў яго гаспадара няма.

Тытул выкарыстоўваецца, у асноўным, пры згадванні ў трэцяй асобе і на пісьме.

## Гл. таксама 
* Пэрства, Вялікабрытанія
* Esquire — штомесячны часопіс

Дваранства
Катэгорыя:Брытанская арыстакратыя
Джон Роберт Вейн

**Джон Роберт Вейн** (, , Тардэбіг, графства Вустэршыр, Вялікабрытанія — , Кент) — брытанскі фармаколаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1982 годзе разам з С.Бергстрэмам і Б.Самуэльсанам «за адкрыцці, якія датычацца простагландзінаў і блізкіх да іх біялагічна актыўных рэчываў».

## Біяграфія 
Джон Вейн быў адным з трох дзяцей і вырас у прыгарадзе Бірмінгема. Яго бацька, Морыс Вейн, быў сынам рускіх эмігрантаў, а яго маці, Фрэнсіс Вейн, паходзіла з фермерскай сям'і з Вустэршыра. Ён наведваў мясцовую дзяржаўную школу з 5 гадоў, перш чым перайсці ў школу караля Эдуарда ў Эджбастане, Бірмінгем . Ранняя цікавасць да хіміі стала падставай для вывучэння гэтага прадмета ва ўніверсітэце Бірмінгема ў 1944 годзе.

Джон Вейн скончыў універсітэт у Бірмінгеме ў 1946 годзе. З 1946 года ў Оксфардзе, з 1953 года ў Ельскім універсітэце, з 1955 года ў Інстытуце фундаментальных медыцынскіх даследаванняў пры Каралеўскім каледжы хірургаў, з 1973 года дырэктар аддзела даследаванняў і развіцця Фонду Уілкама ў Лондане.

Вейн займаўся вывучэннем фармакалагічных уласцівасцяў аспірыну і паказаў, што яго лячэбнае дзеянне абумоўлена інгібіраваннем актыўнасці ферменту цыклааксігеназы і біясінтэзу простагландзінаў.

Аўтар навуковых прац па вылучэнні простагландзінаў і вывучэнні іх хіміі і біяхіміі.

Доктар філасофіі (1953).

Член Амерыканскай акадэміі навук і мастацтваў.

Джон Вейн ажаніўся ў 1948 годзе з Элізабэт Дафна Пэйдж, і ў іх нарадзілася 2 дачкі.

Памёр 19 лістапада 2004 года ў *Princess Royal University Hospital*, што ў Кенце, ад доўгатэрміновых ускладненняў, звязаных з пераломамі нагі і сцягна, якія ён атрымаў у маі таго ж года.

## Узнагароды 
* Прэмія Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні (1977)
* Нобелеўская прэмія па медыцыне (1982)

## Публікацыі 
* John Robert Vane (1971). «Inhibition of prostaglandin synthesis as a mechanism of action for aspirin-like drugs.». Nature - New Biology 231 (25): 232-5. PMID 5284360

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія на Нобелеўскім сайце

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Фармаколагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Біяхімікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі Бірмінгемскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Рыцары-бакалаўры
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні
Бірмінгемскі ўніверсітэт

**Бірмінгемскі ўніверсітэ́т** (, ) — адзін з найбольш буйных і прэстыжных універсітэтаў Вялікабрытаніі і свету. Размешчаны ў цэнтральнай частцы горада Бірмінгем, Англія. Уваходзіць у склад элітнай групы «Расел», а таксама з’яўляецца галоўным і самым старым сярод «чырвонацагляных універсітэтаў» Вялікабрытаніі.

Колькасць студэнтаў перавышае 30 тысяч чалавек, а плошча галоўнага кампуса 330 га, дзякуючы чаму Бірмінгемскі ўніверсітэт з’яўляецца самай буйной навучальнай установай у цэнтральнай Англіі.

Па стане на 2007 год Бірмінгемскі ўніверсітэт займае 4 радок у рэйтынгу самых запатрабаваных сярод абітурыентаў універсітэтаў Вялікабрытаніі з сярэднім паказчыкам у 9 чалавек на месца, пры тым, што бюджэтных месцаў, як і ва ўсіх ВНУ Вялікабрытаніі, у ім няма. Універсітэт уваходзіць у дзясятку лепшых універсітэтаў Вялікабрытаніі і ў ТОП-60 у свеце.

## Галерэя 

Выява:Birmingham Business School.jpg|Будынак эканамічнага факультэта
Выява:UoBirmingham Observatory.jpg|Універсітэцкая абсерваторыя
Выява:BirminghamBarberInstitute.jpg|Факультэт выяўленчых мастацтваў
Выява:BirminghamBUGS.jpg|Будынак Студэнцкага Саюза
Выява:Birmingham Business School, at night.jpg|Будынак эканамічнага факультэта ўначы

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Універсітэты з чырвонай цэглы
Універсітэт
Катэгорыя:Універсітэты Англіі
Сямён Іванавіч Трызна

{{Навуковец 
 |Імя                  = Сямён Іванавіч Трызна
 |Арыгінал імя         = 
 |Навуковая сфера      = аграномія
 |Месца працы          =  
 |Навуковая ступень    = 
 |Навуковае званне     = 
 |Альма-матэр          = 
 |Навуковы кіраўнік    = 
 |Знакамітыя вучні     = 
 |Вядомы як            = 
 |Вядомая як           = 
 |Узнагароды і прэміі  = { style="background:transparent"
 
}
 |Роспіс               = 
 |Шырыня роспісу       = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніцы          = 
}}
**Сямён Іванавіч Трызна** (,  — ) — беларускі вучоны ў галіне селекцыі раслін. Доктар сельскагаспадарчых навук (1963).

## Біяграфія 
Скончыў Кіеўскі ўніверсітэт (1916). У 1924—1931 гг. дырэктар Палескай пясчана-балотнай доследнай станцыі. У 1934—1941 гг. загадчык аддзела ў НДІ балотнай гаспадаркі. У 1945—1965 гг. у Беларускім НДІ меліярацыі і воднай гаспадаркі.

## Навуковая дзейнасць 
С. І. Трызне належаць навуковыя працы па агратэхніцы і селекцыі збожжавых культур на тарфяна-балотных глебах Беларусі. Вывеў сорт аўса *Серабрысты*.
Сярод апублікаваных прац:
* Збожжавыя культуры на меліяраваных глебах БССР / Акад. навук БССР.Ін-т меліярацыі, воднай і балотнай гаспадаркі.
* Перадавая агратэхніка як аснова высокіх ураджаяў каласавых збожжавых культур / С. Трызна, А. Багамолаў.
* Збожжавыя культуры на меліяраваных тарфяна-балотных глебах БССР / С. І. Трызна, Н. І. Фаміцкі; Акад. навук БССР, Ін-т меліярацыі, вод. і балот. гасп-кі.

## Узнагароды 
* Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені.

## Літаратура 
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Тры́зна Сямён Іванавіч}|Леанцюк А. С.|546—545}}
* 

## Спасылкі 
* Трызна, Сямён Іванавіч (доктар сельскагаспадарчых навук; 1890—1968) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі

Катэгорыя:Батанікі СССР
Катэгорыя:Батанікі Беларусі
Катэгорыя:Раслінаводы СССР
Катэгорыя:Раслінаводы Беларусі
Катэгорыя:Селекцыянеры СССР
Катэгорыя:Селекцыянеры Беларусі
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Ацэтылсаліцылавая кіслата

**Ацэтылсаліцылавая кіслата** (разм. **аспіры́н**; , саліцылавы эфір воцатнай кіслаты) — лекавы сродак, які аказвае анальгезуючае (абязбольвальнае), гарачкапаніжальнае, супрацьзапаленчае і антыагрэгантнае дзеянне.

Механізм дзеяння і профіль бяспекі ацэтылсаліцылавай кіслаты добра вывучаны, яе эфектыўнасць клінічна апрабавана, у сувязі з чым гэты прэпарат уваходзіць у спіс найважнейшых лекавых сродкаў Сусветнай арганізацыі аховы здароўя.

Ацэтылсаліцылавая кіслата таксама шырока вядома пад запатэнтаванай гандлёвай маркай «Аспірын» фірмы «Bayer».

## Гісторыя 
Ацэтылсаліцылавая кіслата ўпершыню была сінтэзавана Шарлем Фрэдэрыкам Жэрарам у 1853 годзе.

10 жніўня 1897 года Фелікс Хофман, які працаваў у лабараторыях фірмы Bayer AG, першы раз атрымаў узоры ацэтылсаліцылавай кіслаты ў форме, магчымай для медыцынскага ўжывання. Нароўні з Хофманам вынаходнікам аспірыну таксама называюць Артура Айхенгруна (Arthur Eichengrun), імя якога ў часы нацызму свядома аддавалася забыццю ў гэтай якасці па прычыне яго яўрэйскай нацыянальнасці. Сырцом для атрымання ацэтылсаліцылавай кіслаты служыла кара дрэва асіны (Aspen ням.) што і паслужыла асновай для назвы ўсім вядомага аспірыну. Bayer зарэгістравала новыя лекі пад гандлёвай маркай **аспірын**. Хофман адкрыў лячэбныя ўласцівасці ацэтылсаліцылавай кіслаты, спрабуючы знайсці лекі для свайго бацькі, які пакутаваў на рэўматызм.

Ужо ў 1899 годзе першая партыя гэтых лекаў з'явілася ў продажы. Першапачаткова быў вядомы толькі гарачкапаніжальны эфект аспірыну, пазней высветліліся таксама яго болесуцішальныя і супрацьзапаленчыя ўласцівасці. У першыя гады аспірын прадаваўся як парашок, а з 1904 года ў форме таблетак.

У 1983 годзе ў медыцынскім часопісе *New England Journal of Medicine* з'явілася публікацыя даследавання, у якім даказана новая важная ўласцівасць прэпарата — пры яго выкарыстанні падчас нестабільнай стэнакардыі ў 2 разы памяншаецца рызыка такога зыходу захворвання як *інфаркт міякарда або смерць*.

Па новых даных, аспірын таксама змяншае рызыку захварэць на рак, у прыватнасці малочнай залозы і тоўстай кішкі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Аспірын — ужыванне і састаў 

Катэгорыя:Пералік ЖННЛС
Катэгорыя:Эстэры карбонавых кіслот

Катэгорыя:Антыагрэганты
Катэгорыя:Ненаркатычныя анальгетыкі, уключаючы нестэроідныя і іншыя супрацьзапаленчыя сродкі
Інгібітар

**Інгібітар** ( — затрымоўваць) — рэчыва, якое запавольвае або прадухіляе працяканне якой-небудзь хімічнай рэакцыі: карозію металу, старэнне палімераў, акісленне паліва і змазкі, харчовых тлушчаў і інш.

## Апісанне 
Напрыклад, гідрахінон — інгібітар акіслення бензальдэгіду; злучэнні тэхнецыю — інгібітар карозіі сталей; дыфенілкетон — інгібітар полімерызацыі стыролу.

У дачыненні да карозіі металу інгібітарам завуць рэчыва, якое, адсарбуючыся на паверхні металу, робіць яе патэнцыял больш дадатным, тым самым запавольваючы працэс карозіі.

## Гл. таксама 
* Ферментатыўны інгібітар
* Каталізатар

## Спасылкі 
* Ингибиторы // Химическая энциклопедия ХиМиК.ру 

Катэгорыя:Каталіз
Катэгорыя:Пажарная бяспека
Палеагенетыка

**Палеагенетыка** — галіна генетыкі ў прымяненні да праблем палеанталогіі. Звычайна прымяняецца для вывучэння эвалюцыі з выкарыстаннем даных старажытнай ДНК.

Тэрмін «палеагенетыка» прапанавалі ў 1963 годзе Эміль Цукерканд і хімік Лайнус Полінг, а «хросным бацькам» новай дысцыпліны стаў біёлаг Свантэ Пяэба.

Катэгорыя:Генетыка
Катэгорыя:Палеанталогія
Фрыц Альберт Ліпман

**Фрыц Альберт Ліпман** (,  — ) — нямецка-амерыканскі біяхімік. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па медыцыне ў 1953 годзе сумесна з Хансам Крэбсам за адкрыццё каферменту А.

Ліпман нарадзіўся ў Кёнігсбергу ў яўрэйскай сям’і. Вывучаў медыцыну ва ўніверсітэтах Кенігсберга, Берліна і Мюнхена. Атрымаўшы навуковую ступень у Берліне ў 1924 годзе ён вярнуўся ў Кёнігсберг каб вывучаць хімію ў прафесара Ганса Меервейна. У 1926 годзе ён далучыўся да Ота Меерхофа ў Інстытуце імя Кайзера Вільгельма ў Берліне, каб атрымаць ступень доктара філасофіі. Затым ён пайшоў за Меерхофам ў Гайдэльберг у Інстытут Медыцынскіх Даследаванняў імя Кайзера Вільгельма.

З 1939 года жыў і працаваў у ЗША. У 1941 годзе паказаў, што асноўным пераносчыкам энергіі ў клетцы з’яўляецца АТФ. З 1949 па 1957 год ён быў прафесарам біяхіміі ў Медыцынскай Школе Гарвардскага ўніверсітэта. З 1957 года ён выкладаў і вёў даследаванні ў Ракфелераўскім універсітэце ў Нью-Ёрку. У 1966 годзе ўзнагароджаны «Нацыянальным медалём за навуковыя дасягненні».

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія нобелеўскага лаўрэата

Катэгорыя:Біяхімікі Германіі
Катэгорыя:Біяхімікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Аляксандр Гоўд

**Аляксандр Гоўд** (; 30 кастрычніка 1906, Брэмен — 10 жніўня 1970) — стваральнік штучнай мовы інтэрлінгва.

Выкладаў лацінскую і нямецкую мовы ва ўніверсітэтах Калумбіі і Чыкага, пісаў падручнікі. Стварыў шматлікія творы на інтэрлінгве, англійскай і нямецкай мовах. Адзін са стваральнікаў і першы прэзідэнт Амерыканскай Асацыяцыі Перакладчыкаў. У яго гонар гэтая арганізацыя штогод узнагароджвае асобу ці ўстанову прэстыжным медалём Аляксандра Гоўда *«за выдатныя заслугі ў перакладчыцкай прафесіі»*. На працягу апошніх гадоў свайго жыцця ён перакладаў навуковыя творы для свайго выдавецтва «Пераклады на інтэрлінгву» (Interlingvaj Tramslations).

Катэгорыя:Стваральнікі і прапагандысты моў
Простагландзіны

thumb|upright=1.5|Простагландзін E1
**Простагландзіны** (Pg) — група ліпідных фізіялагічна актыўных рэчываў, якія ўтвараюцца ў арганізме ферментатыўным шляхам з некаторых незаменных тлустых кіслот або тых, што утрымліваюць 20-членны вугляродны ланцуг. Простагландзіны з'яўляюцца медыятарамі з выяўленым фізіялагічным эфектам. З'яўляюцца вытворнымі гіпатэтычнай прастанавай кіслоты. Простагландзіны разам з трамбаксанамі і прастацыклінамі утвараюць падклас прастаноідаў, якія ў сваю чаргу ўваходзяць у клас эйказаноідаў.

## Гісторыя 
Упершыню простагландзін быў вылучаны ў 1935 годзе шведскім фізіёлагам Ульфам фон Ойлерам з семявай вадкасці, таму тэрмін «простагландзін» паходзіць ад лацінскай назвы прастаты ().  Пазней апынулася, што простагландзіны сінтэзуюцца ў шматлікіх тканінах і органах. У 1971 годзе Джон Вейн выявіў, што аспірын з'яўляецца інгібітарам сінтэзу простагландзінаў. За даследаванне простагландзінаў ён і шведскія біяхімікі Сунэ Бергстрэм і Бенгт Самуэльсан атрымалі ў 1982 Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне.

## Гл. таксама 
* Ізапрастаны

## Спасылкі 
* Простагландзіны: на сайце Хімік

Катэгорыя:Ліпіды
Катэгорыя:Простагландзіны, трамбаксаны, лейкатрыены і іх антаганісты
Казлоўскі

**Казлоўскі** — беларускае, польскае, рускае і украінскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* 
* Антон Ігнатавіч Казлоўскі (1899—1972) — беларускі вучоны ў галіне селекцыі сельскагаспадарчых раслін.
* Валерый Пятровіч Казлоўскі (нар. 1956) — скульптар.
* Віктар Іванавіч Казлоўскі — беларускі паэт.
* Віталь Уладзіміравіч Казлоўскі (1955—2021) — беларускі вучоны, доктар эканамічных навук, прафесар.
* Восіп Антонавіч Казлоўскі (1757—1831) — беларускі, польскі і расійскі кампазітар.
* Даніла Валер’евіч Казлоўскі (нар. 1985) — расійскі акцёр.
* Дзяніс Анатолевіч Казлоўскі (нар. 1993) — беларускі футбаліст.
* 
* Ігар Міхайлавіч Казлоўскі (нар. 1956) — беларускі архітэктар.
* 
* Іосіф Вікенцьевіч Казлоўскі (нар. 1928) — беларускі ўрач, вучоны ў галіне тэрапіі і курорталогіі, доктар медыцынскіх навук.
* Канстанцін Яўгенавіч Казлоўскі (? — 1974 альбо 1875) — расійскі археограф, гісторык.
* Караль Казлоўскі (1847—1902) — архітэктар.
* Леон Казлоўскі (1892—1944) — польскі палітык, прэм’ер-міністр Польшчы.
* Мікалай Кузьміч Казлоўскі (1917—1943) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.
* Мікола Казлоўскі (1925—2006) — актывіст украінскага руху ў Брэсцкай вобласці
* 
* Міхась Казлоўскі (нар. 1960) — беларускі краязнавец, грамадскі дзеяч.
* 
* Уладзімір Іосіфавіч Казлоўскі (нар. 1953) — беларускі кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1992), прафесар (1996).
* Уладзіслаў Казлоўскі (1896—1943) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, калабарацыяніст.
* Шыман Марцін Казлоўскі (1819—1899) — рымска-каталіцкі дзеяч.
* Яўген Аляксандравіч Казлоўскі (1929—2022) — савецкі і расійскі вучоны, геолаг, акадэмік, Міністр геалогіі СССР (1975—1989).

## Гл. таксама 
* Казлоўская
Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Кеніі

У '''спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Кеніі''' ўваходзяць 6 аб'ектаў, у тым ліку 3 аб'екты культурнай і 3 аб'екты прыроднай спадчыны. Яшчэ 19 аб'ектаў знаходзяцца ў папярэднім спісе чакання.

## Спасылкі
*Кенія на сайце ЮНЕСКА 

Кенія
Трынітрафенол

**Трынітрафенол, 2,4,6-трынітрафенол**, *пікрынавая кіслата* — араматычнае хімічнае злучэнне C6H2(NO2)3OH, нітравытворнае фенолу. Атрыманы ў 1771 годзе 
Пікрынавая кіслата і яе солі — пікраты — з канца 19 ст. выкарыстоўваюцца ў якасці выбуховых рэчываў. Таксама выкарыстоўваецца ў аналітычнай хіміі для вызначэння калію, натрыю, некаторых бялкоў і амінакіслот. З’яўляецца зыходным рэчывам у сінтэзе хлорпікрыну і пікрамінавай кіслаты, прамежкавым рэчывам у сінтэзе фарбавальнікаў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Fedoroff, Basil T. et al Enciclopedia of Explosives and Related Items, vol.1—7. — Dover, New Jersey: Picatinny Arsenal. — 1960—1975. — P285-P295.

## Спасылкі 
* 
* Артыкул на сайце ХиМиК.ру 
* [Военная энциклопедия: В 18 т. / Под ред. В. Ф. Новицкого и др. — СПб.: Т-во И. Д. Сытина, 1911—1915.]
* 

Катэгорыя:Фенолы
Катэгорыя:Нітразлучэнні
Катэгорыя:Выбуховыя рэчывы
Долар Трынідада і Табага

**Долар Трынідада і Табага** (код валюты — TTD) — афіцыйная валюта рэспублікі Трынідад і Табага з 1964 года (да гэтага ў краіне меў хаджэнне долар Брытанскай Вест-Індыі). 1 долар складаецца з 100 цэнтаў.

У абароце знаходзяцца манеты ў 5, 10, 25 і 50 цэнтаў; банкноты ў 1, 5, 10, 20, 50, 100 долараў.

## Спасылкі 
* Цэнтральны банк Трынідада і Табага

Катэгорыя:Долар
Катэгорыя:Эканоміка Трынідада і Табага
Катэгорыя:Паўночнаамерыканскія валюты
Трыкатаж

[міні|250px|Трыкатажны [шалік]]
міні|250px|Структура трыкатажу
**Трыкатаж** () — тэкстыльны матэрыял або гатовы выраб, структура якога ўяўляе злучаныя паміж сабой пятлічкі, у адрозненне ад тканіны, якая ўтворана ў выніку ўзаемнага перапляцення дзвюх сістэм нітак, размешчаных па двух узаемна перпендыкулярных кірунках.

Для трыкатажнага палатна характэрныя расцяжнасць, эластычнасць і мяккасць. Пры вытворчасці трыкатажных палотнаў выкарыстоўваюцца сінтэтычныя, баваўняныя, шарсцяныя і шаўковыя валокны ў чыстым выглядзе або розных спалучэннях. Першыя трыкатажныя вырабы, знойдзеныя пры археалагічных раскопках, датуюцца III—I стст. да н. э.

## Літаратура 
*
Гімн Трынідада і Табага

**«Forged From the Love of Liberty»** — нацыянальны гімн Трынідада і Табага. Быў напісаны як гімн Вест-Індскай федэрацыі. Гэты музычны твор быў прыняты ў якасці гімна Трынідада і Табага ў 1962 годзе. Аўтар слоў і музыкі - Патрык Кастанье.

## Тэкст 

Forged from the love of liberty
In the fires of hope and prayer
With boundless faith in our destiny
We solemnly declare:

Side by side we stand
Islands of the blue Caribbean sea,
This our native land
We pledge our lives to thee.

Here every creed and race finds an equal place,
And may God bless our nation
Here every creed and race finds an equal place,
And may God bless our nation.

Трынідад і Табага
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Трынідада і Табага
Джордж Максвел Рычардс

**Джордж Максвел Рычардс** (; нар. ) — палітычны дзеяч, чацвёрты прэзідэнт Трынідада і Табага. Па адукацыі - хімік-тэхнолаг. Займаў прэзідэнцкі пост з 2003 года (двойчы абраны на пяцігадовы тэрмін).

Катэгорыя:Прэзідэнты Трынідада і Табага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1931 годзе
Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Памерлі ў 2018 годзе
Герб Трынідада і Табага

**Герб Трынідада і Табага** — афіцыйны дзяржаўны знак Трынідада і Табага. Быў прыняты 9 жніўня 1962.

## Апісанне 
Цэнтральны элемент герба — геральдычны шчыт. Яго колеры паўтараюць колеры сцяга Трынідада і Табага. У ніжняй, чырвонай частцы адлюстраваны тры судны Santa María, La Niña і La Pinta, якія нагадваюць пра першаадкрывальніка астравоў Хрыстафора Калумба. Колькасць караблёў сімвалізуе Святую Тройцу, у гонар якой быў названы востраў Трынідад. У чорнай частцы намаляваныя дзве птушкі калібры, якія сімвалізуюць багацце прыроды астравоў.
 
Шчыт падтрымліваюць дзве птушкі - чырвоны ібіс (Eudocimus ruber) і чырванахвостая чачалака (Ortalis ruficauda), якія з'яўляюцца сімваламі астравоў Трынідад і Табага. Вышэй шчыта намаляваныя шлем, карабельны штурвал і какосавая пальма (сімвал флоры і сельскай гаспадаркі). У ніжняй частцы герба намаляваны абмываемы морам востраў Трынідад з трыма вяршынямі (злева) і востраў Табага (справа). Ніжэй - стужка з нацыянальным дэвізам TOGETHER WE ASPIRE TOGETHER WE ACHIEVE (у перакладзе з англійскай мовы на беларускую - «Разам мы імкнёмся, разам мы дасягнём»).

Трынідад і Табага
Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Трынідада і Табага
Трыльён

**Трыльён** — натуральны лік, які абазначаецца адзінкай з:
* 12 нулямі (1 000 000 000 000 = 10^{12}, тысяча мільярдаў альбо мільён мільёнаў) у сістэме наймення лікаў з кароткай шкалой;
* 18 нулямі (1 000 000 000 000 000 000 = 10^{18} = 10^6 * 10^6 * 10^6 = (10^6)^3, мільён мільёнаў мільёнаў) у сістэме наймення лікаў з доўгай шкалой.

## Прыстаўкі СІ 
* Для трыльёна (1012) — тэра.
* Для адной трыльённай (10−12) — піка.
* ISO: tera — (T).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Цэлыя лікі
Катэгорыя:Ступені тысячы
Катэгорыя:Лікі з уласнымі назвамі
Чагуанас

**Чагуанас** — найбуйнейшы горад Трынідада і Табага (па перапісе насельніцтва 2000 года).
 
Доўгі час быў другарадным горадам; хуткі рост пачаўся ў 1980-я. У 1990 годзе горад атрымаў статус аўтаномнага муніцыпалітэта (да гэтага ён быў часткай графства Кароні).
## Вядомыя асобы 
* Відзьядхар Сураджпрасад Найпал (нар. 1932) — англамоўны пісьменнік індыйскага паходжання.

## Літаратура 
*

Катэгорыя:Гарады Трынідада і Табага
Парыя

**Парыя** (; ) — заліў Карыбскага мора, абмежаваны берагам Венесуэлы, уключаючы паўвостраў Парыя, і востравам Трынідад. Злучаны пралівам Бокас-дэль-Драгон з астатняй часткай Карыбскага мора, а пралівам Бока-дэ-ла-С’ерпэ — з пралівам Калумба, які выходзіць у Атлантычны акіян.
 
Плошча 7800 км², глыбіня да 22 м. Для заліва характэрныя моцныя (больш за 3,5 км/г) прыліўныя цячэнні.
 
Быў адкрыты Хрыстафорам Калумбам.

Катэгорыя:Залівы Венесуэлы
Катэгорыя:Геаграфія Трынідада і Табага
Катэгорыя:Залівы Карыбскага мора
Kurier Litewski (1759)

**«Kurier Litewski»** ('''Кур'ер Літэвскі**, **Кур'ер Літэўскі''', ) — грамадска-палітычная штотыднёвая газета, якая выдавалася ў 1759—1764 у Вільні на польскай мове.

Яшчэ ў 1759 віленскія езуіты пачалі друкаванне газеты «Kurier Litewski», а ў 1760 атрымалі ад манарха Рэчы Паспалітай Аўгуста III выключнае права для Віленскай езуіцкай акадэміі выдавання газет. Дакладная дата ўзнікнення газеты невядомая, бо не захаваўся першы нумар выдання. Стала газета выходзіла з 19 красавіка 1760 па 19 жніўня 1763. Вядома, што першым рэдактарам газеты і кіраўніком у 1760—1763 Віленскай акадэмічнай друкарні быў езуіт ксёндз Францішак Папроцкі (1723—1805), месца якога ў 1763 заняў езуіт ксёндз Аляксандр Янушкевіч. У 1764 газета перастала выходзіць у сувязі з беспарадкамі ў 1763 студэнтаў Віленскай езуіцкай акадэміі, з-за чаго рэдактар і выдаўцы вымушаны былі пераехаць у Коўна.

Газета змяшчала галоўным чынам кароткую інфармацыю пра палітычныя падзеі ў Вялікім Княстве Літоўскім, Рэчы Паспалітай і за мяжой. Сустракалася ў газеце і інфармацыя іншага роду, напрыклад, аб смерці маршалка Літоўскага трыбунала, інсталяцыі віленскага каталіцкага біскупа, вяселлі Тадэвуша Агінскага ў Маладзечне, імянінах графіні Ганны з Пацеяў Тышкевіч, прыездах у Вільню ўплывовых асоб, балі і «каляцыі» (вячэры) у Касцешаў-Жабаў, заканчэнні пабудовы дамоў, пачатку кірмашоў, цэн на жывёлу і збожжа, уваходзе ў ВКЛ чатырох палкоў расійскіх войскаў (ліпень 1763) і інш.

Акрамя таго, з самага пачатку газета друкавала тры дадаткі пад назвай «Wiadomości literackie» («Літаратурныя весці»), «Wiadomości cudzoziemskie» («Замежныя весці») і «Supplement do gazet Wileńskich» («Дадатак да віленскай газеты»). Першы дадатак «Wiadomości literackie» выходзіў кожную суботу з красавіка 1760 па верасень 1763 і размяшчаў не літаратурныя, а навуковыя артыкулы, напрыклад, аб маланках, бурах, вулканах і г.д. Усяго выйшла 80 нумароў. Дадатак «Wiadomości cudzoziemskie», які ў 1760—1761 выдаваўся пад назвай «Wiadomości uprzywilejowane» («Прывілеяваныя весці»), выходзіў у 1761—1763. Дадатак «Supplement do gazet Wileńskich» выходзіў у 1761—1792 і паведамляў пра нанесеныя шкоды купцам, цэхавым майстрам, судовыя прэтэнзіі, уцёкі слуг і інш.
 
У 1764 езуіты пачалі выдаваць новую газету «Gazety Wileńskie», якая пад такой назвай выходзіла да 1784, пасля чаго езуіты перасталі карыстацца сваёй выключнай манаполіяй выдання газет. У выніку чаго ў 1793 пан Улодак, шамбялян манарха Рэчы Паспалітай Станіслава-Аўгуста, атрымаў новы прывілей на выданне газеты «Kurier Litewski», які стаў выходзіць у Вільні ў трошкі іншай форме.
## Гл. таксама 
* Kurier Litewski (1793)
* Kurier Litewski (1905)
* Kurier Wileński (1840)

## Літаратура 
* «Кур'ер Літэвскі» // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. — Мінск, 2006. — Т. 2. — С. 169.
* Dzennikarstwo polskie na Litwe // Kuryer Litewski. — 1905. — № 1. — С. 3—4.

Катэгорыя:Газеты Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Газеты Вільні на польскай мове
Катэгорыя:1759 год у Вільні
Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)

**Будынак Пазямельна-сялянскага банка** — будынак, які з’яўляецца помнікам архітэктуры пачатку ХХ стагоддзя. Знаходзіцца па вуліцы Даватара, 7/11 у Віцебску. У будынку змяшчаецца галоўны корпус Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны.

## Архітэктура 
 з маёлікі і надваконне-какошнік]]

Былы будынак Пазямельна-сялянскага банка пабудаваны ў 1917 годзе па праекце грамадзянскага інжынера К. Тарасава ў псеўдарускім стылі, які спалучае як рысы мадэрну, так і эклектыкі.

Мураваны 2-павярховы будынак Е-падобны ў плане на цокальным паверсе, з 3 бакоў фланкаваны вежамі. Вежа на рагу вуліц Баўмана і Даватара вылучаецца маштабнасцю, мае выразнае карнізнае дзяленне несапраўдных машыкуляў, рыса, па-свойму ўзорная для арт-нуво, і 3-ярусны шацёр з «цыбулінкай». Галоўны ўваход завяршаецца кілепадобным франтонам з мазаічным маёлікавым пано, у цэнтры якога стылізаваны герб Віцебскай губерні. У дэкаратыўным аздабленні выкарыстаны элементы, запазычаныя са старажытнарускай архітэктуры (выгнутыя абрысы, какошнікавыя надваконні, калоны-дынькі, буйны брыльянтавы руст, як на будынку  ў Маскве, і г.д.). Аднак для арт-нуво аб’ёмы гэтага будынка недастаткова злітыя. Яны не перацякаюць адзін у другі, дэкор не робіць хвалепадобных скачкоў, адсутнічае характэрная для стылізацыі выцягнутасць элементаў.

Планіроўка калідорная. На 1-м паверсе знаходзіліся вестыбюль, прыёмная, службовыя кабінеты, кватэра кур’ера, на 2-м — зала паседжанняў, кабінеты і кватэры адміністрацыі, у цокальным паверсе — гаспадарчыя памяшканні і архіў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* АРХІТЭКТУРА БЕЛАРУСІ: пазямельна-сялянскі банк (г. Вiцебск)  // Сайт ВДАВМ

Катэгорыя:Славутасці Віцебска
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Віцебска
Катэгорыя:1917 год у Віцебску
Катэгорыя:Банкаўскія будынкі
Катэгорыя:Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны
Сан-Фернанда (Трынідад і Табага)

**Сан-Фернанда** — другі найбуйнейшы горад Трынідада і Табага (пасля Чагуанаса). Знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы вострава Трынідад, на беразе заліва Парыя Карыбскага мора.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Трынідада і Табага
Катэгорыя:Муніцыпалітэты Трынідада і Табага
16 біт

У камп’ютарнай архітэктуры — 16-разрадныя цэлыя лікі, адрасы памяці, ці іншыя тыпы даных памерам 16 біт (2 актэты). Шаснаццацібітныя ЦПП і АЛП — архітэктуры, заснаваныя на рэгістрах і шынах дадзенага памеру. 16-біт — таксама назва пакалення камп’ютараў, калі шаснаццацібітныя працэсары былі стандартнымі. Шаснаццацібітныя сістэмы могуць адрасаваць да 16 МБ АЗП пры наяўнасці 24-бітнай шыны памяці, як, напрыклад, Intel 386SX.

## Шаснаццацібітная архітэктура 
HP BPC, прэзентаваны ў 1975 годзе, быў першым 16-бітным мікрапрацэсарам у свеце. Вядомыя 16-бітныя працэсары уключаюць PDP-11, Intel (мадэлі з 8086 па 80386 SX уключна) і WDC 65C816. Intel 8088 быў праграмна-сумяшчальным з Intel 8086, і меў 16-бітныя інструкцыі, хоць яго вонкавая шына была 8-бітная. Іншыя вядомыя 16-бітныя працэсары ўключаюць Texas Instruments TMS9900 і Zilog Z8000.

16-разрадны цэлы лік можа захоўваць 216 (ці 65 536) унікальных значэнняў. У бяззнакавым прадстаўленні, гэта значэнні цэлых лікаў ад 0 да 65535; з ужываннем «пашырэння да двух» дыяпазон магчымых значэнняў: ад −32768 да 32767. Такім чынам, працэсары з 16-разраднай адрасацыяй памяці могуць атрымаць прамы доступ 64 KB адрасавальнай памяці.

16-бітныя працэсары былі амаль цалкам выціснуты ў індустрыі персанальных камп’ютараў, але па-ранейшаму ўжываюцца ў самых разнастайных убудаваных прыладах. Напрыклад, 16-бітны працэсар XAP ужываецца ў шматлікіх ASIC.

## Спіс 16-бітных працэсараў (няпоўны) 
* Data General
** Nova
* Digital Equipment Corporation
** PDP-11
** LSI-11
* EnSilica
** eSi-1600
* General Instrument
** General Instrument CP1600
* National Semiconductor
** IMP-16
* NEC
** V20/V30
* Seiko Epson
** EPSON S1C17 family
* Texas Instruments
** Texas Instruments TMS9900
** MSP430
* Intel
** Intel 8086/Intel 8088
** Intel 80186/Intel 80188
** Intel 80286
** Intel MCS-96
* Infineon
** XE166 family
** C166 family
** C167 family
* Zilog
** Zilog Z8000
* Freescale
** Freescale 68HC12
** Freescale 68HC16
* Western Digital
** MCP-1600
* Western Design Center
** WDC 65816/65802

Катэгорыя:Гісторыя камп’ютарнай тэхнікі
Катэгорыя:Адзінкі даных
Катэгорыя:Архітэктура камп’ютараў
Кёлер

**Кёлер** () — прозвішча нямецкага паходжання, распаўсюджана на тэрыторыі нямецкамоўных краін, таксама трапляецца ў Расіі.

* Георг Кёлер (1946—1995) — нямецкі біёлаг і імунолаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1984).
* Іохан Кёлер (1826—1899) — эстонскі жывапісец і акварэліст, заснавальнік нацыянальнай школы жывапісу.
* Хорст Кёлер (1943—2025) — прэзідэнт Германіі ў 2004—2010 гадах.
* Юліяна Кёлер — нямецкая актрыса.
Будынак акруговага суда (Віцебск)

**Будынак акруговага суда** — адміністрацыйны будынак у Віцебску. Цяпер тут змяшчаецца Віцебскі мастацкі музей. Занесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб’ект гісторыка-культурнай спадчыны рэспубліканскага значэння.

## Гісторыя 
Да рэвалюцыі ў будынку змяшчаўся акруговы суд.

У 1917 годзе ў будынку створаны Ваенна-рэвалюцыйны камітэт (мемарыяльная дошка ўстаноўлена ў 1959 годзе, адноўлена ў 1987 годзе). Да 1991 года ў будынку размяшчаўся Віцебскі абкам КПБ, цяпер — абласны мастацкі музей.

## Архітэктура 
Мураваны будынак узведзены ў 1883 годзе па праекце архітэктара Міністэрства юстыцыі  і інжынера М. Ф. Карчэўскага. Уваходзіў у ансамбль Саборнай плошчы (сучасная плошча Свабоды), галоўным фасадам арыентаваны на плошчу. Манументальны П-падобны ў плане будынак складаецца з галоўнага трохпавярховага, прыбудаваных да тарца, якія ўтвараюць унутраны двор, з уездам праз арку з боку плошчы. Галоўны корпус мае цэнтральны рызаліт, завершаны атыкавай сценкай з трохвугольным франтонам. Фасады маюць прамавугольныя (на 1-м і 3-м паверхах) і арачныя (на 2-м паверсе) аконныя праёмы, дэкараваныя ліштвамі. Фасады па вуглах і ў рызаліце апрацаваны рустам, дэкараваны пілястрамі на 2-м паверсе. Планіроўка калідорнага тыпу з двухбаковым размяшчэннем службовых памяшканняў. Інтэр’еры багата ўпрыгожаны: ляпныя плафоны, разеткі, карнізы, пілястры і інш.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Будынак акруговага суда // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — Кн. 2. — С. 597.
* 
* Грамадскія і мемарыяльныя збудаванні // Якімовіч, Ю. А. Помнікі мураванага грамадзянскага дойлідства  Віцебска XIX — пачатку XX ст. / Ю. А. Якімовіч. — Мн., 1990. — С. 18-19.
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Славутасці Віцебска
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Віцебска
Катэгорыя:1883 год у Віцебску
Катэгорыя:Вуліца Леніна (Віцебск)