open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вуліца Ільінскага (Віцебск)

**Вуліца Ільінскага** (былая назва: **Верхняя набярэжная**) — вуліца ў цэнтральнай частцы Віцебска, на правым беразе Заходняй Дзвіны. Названая ў 1967 годзе ў гонар акцёра, народнага артыста СССР і БССР Аляксандра Ільінскага.
 
Усе будынкі размешчаны на правым баку вуліцы, левы бок — бераг Заходняй Дзвіны. На скрыжаванні з вуліцай Кірава вуліца праходзіць пад Кіраўскім мостам.

## Гісторыя 
Вуліца пачала фарміравацца ў XIX стагоддзі (забудова ў цэнтральнай частцы пачалася ў XVII ст.). У пачатку XX стагоддзя на вуліцы размяшчаліся акулярная фабрыка, бровар «Лёвенброй», Сімяонаўская (Багаяўленская) царква, кафляны завод Г. Буднікава, вінны і дражджавы заводы. У 1928—1932 гг. пабудаваны Віцебскі клуб металістаў.

## Забудова 
* № 45 — будынак Віцебскага філіяла Беларускай дзяржаўнай акадэміі сувязі (архітэктар А. Данілава).

## Літаратура 
* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1

## Спасылкі 
Ільінскага
Камуністычная вуліца (Віцебск)

**Камуністычная вуліца** — вуліца ў паўночнай частцы Віцебска ў Кастрычніцкім раёне. Працягласць ад вуліцы Савецкай да Смаленскай плошчы складае 610 м забудавана пераважна 3—5-павярховымі дамамі.

На вуліцы размешчаны Успенская царква, абласная студыя тэлебачання. Да вуліцы прымыкае Батанічны сад.

## Гісторыя 
]]
Сучасную назву атрымала ў 1919 годзе. Паўднёвы ўчастак вуліцы насіў назву **Вялікая Багаслоўская** (на карце 1904 — Багаслоўская), паўночны — **Малая Багаслоўская**. Вуліца пачала фарміравацца з які знаходзіўся ў XVI стагоддзі на плоскай гора Багаслоўскага пасада (пачатак сучаснай вуліцы). У пачатку XX стагоддзя на Багаслоўскай вуліцы знаходзіліся Багаслоўская (Царква Іаана Багаслова), Успенская (адзінаверская) і Мікалаеўская (прыпісная да Багаслоўскай) царквы, дырэкцыя народных вучылішч.

## Літаратура 
* Витебск. Энциклопедический справочник, Изд. «Белорусская Советская Энциклопедия» имени Петруся Бровки, Минск, 1988. ISBN 5-85700-004-1

Камуністычная
Вуліца Камісара Крылова (Віцебск)

**Вуліца Камісара Крылова** — вуліца ў гістарычным цэнтры Віцебска, у Кастрычніцкім раёне. Вуліца пачынаецца ад вуліцы Суворава, працягваецца 200 метраў і заканчваецца на Успенскай горцы.

Названая ў гонар рэвалюцыянера, удзельніка ўстанаўлення савецкай улады на Віцебшчыне С. М. Крылова, які жыў на гэтай вуліцы. Гістарычныя назвы — **вуліца Багародзіцкая**, **вуліца Успенская**.

## Гісторыя 
Вуліца Камісара Крылова пачала забудоўвацца ў XVI стагоддзі. Першапачаткова называлася *Багародзіцкая*, у імя праваслаўнай царквы Прасвятой Багародзіцы, якая знаходзілася на Успенскай (тады Лысай) горцы. У XVII стагоддзі вуліца знаходзілася на тэрыторыі Узгорскага замка. У XIX стагоддзі насіла назву *Саборная*. Пазней — *Успенская*. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя на вуліцы знаходзіліся: Успенскі сабор (разбураны ў 1936 г., адноўлены ў 2000-х), Віцебская духоўная семінарыя. Некаторы час вуліца насіла імя байкапісца І. А. Крылова, але ў 1974 годзе была перайменавана ў гонар камісара С. М. Крылова, да рэвалюцыі які жыў на вуліцы ў доме № 10.

У жніўні 2010 года вуліцу забрукавалі пліткай, усталявалі дэкаратыўныя ліхтары. Вуліца зрабілася пешаходнай.

## Літаратура 
* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1
* Витебск. Путеводитель — Мн., 2003.
* *Русецкий А. В., Русецкий Ю. А.* Художественная культура Витебска с древности до 1917 года. — Мн.: БелЭн, 2001. — 288 с.: с ил. — ISBN 985-11-0215-6

## Спасылкі 
* 

Камісара Крылова
Кіраўскі мост

**Кі́раўскі мост** — мост у цэнтры горада Віцебска цераз раку Заходняя Дзвіна. Злучае вуліцу Кірава (правы бераг) і Замкавую вуліцу (левы). Даўжыня моста — 236 метраў.

## Гісторыя 
### Драўляны палевы мост 
Да 1860-х гадоў цераз Заходнюю Дзвіну ў Віцебску існаваў толькі драўляны палевы мост, які перабудоўвалі кожны год пасля яго разбурэння крыгаходам і паводкай. Адбывалася гэта звычайна ў чэрвені. Палевы мост знаходзіўся ў пачатку сучасных вуліц Талстога і Энгельса. Рэшткі палевага моста можна было назіраць да нядаўніх часоў у гады, калі Заходняя Дзвіна моцна мялела летам. У 2010 годзе яны былі выдаленыя пры паглыбленні дна ракі.

### Дзвінскі мост 
У 1866 годзе да горада была падведзена чыгунка і пабудаваны чыгуначны вакзал у правабярэжнай частцы Віцебска. Гораду патрабавалася надзейная і пастаянная сувязь асноўнай левабярэжнай часткі горада з правабярэжнай часткай — Задзвіннем, дзе знаходзіўся вакзал. Для гэтага, у 1863 годзе, было пачата будаўніцтва моста па праекце 1838 інжынераў Эмі і Грына, на тым месцы, дзе зараз размяшчаецца Кіраўскі мост. Праект быў падобны да праекта моста, пабудаванага ў 1840 годзе на Сен-Жэрменскай атмасфернай чыгунцы. Будаўніцтвам моста кіраваў падпалкоўнік А. П. Фетынг. Мост быў 4-пралётным з металічнымі двухшарнірнымі аркамі на бутабетонных апорах, і меў даўжыню каля 225 метраў. Мост атрымаў назву *Дзвінскі*.

27 красавіка 1919 года не менш за 100 чалавек загінулі пры крушэнні парахода «Надзея», які сутыкнуўся з каменным лёдарэзам апоры Дзвінскага моста.

У Вялікую Айчынную вайну Дзвінскі мост быў разбураны. На яго месцы ў 1955 годзе быў пабудаваны сучасны *Кіраўскі мост* (архітэктары В. Ладыгіна, Я. Заслаўскі, інжынер І. Гельфман).

## Канструкцыя 
 Беларусі, 2002]]
Кіраўскі мост 3-пралётны з бесшарнірнымі аркамі з маналітнага жалезабетону. Рэчышчавыя апоры на кесонавых апірышчах, берагавыя асновы на палевых. Правабярэжная набярэжная (вуліца Ільінскага) прапушчана ў асобны пралёт. Агульная даўжыня моста — 236 метраў. Сярэдні пралёт — 66 метраў, крайнія — 60 м. На мосце прадугледжана праезжая частка на 4 паласы руху і 2 тратуары па баках ад праезжай часткі. У пачатку моста, на правым беразе, устаноўлены 2 дэкаратыўныя калоны з ліхтарамі. Там жа збудаваныя лесвіцы ад набярэжнай на мост. На левым беразе ўладкаваныя 2 дэкаратыўныя тумбы. Мост асвятляецца стылізаванымі «пад даўніну» ліхтарамі.

## Літаратура 
* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — С. 200—201 — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Масты Віцебска
Катэгорыя:Масты цераз Дзвіну
Катэгорыя:З’явіліся ў 1955 годзе
Катэгорыя:1955 год у Віцебску
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Вольгі Ладыгінай
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Яўгена Заслаўскага
Катэгорыя:Аб’екты на марках
Замкавая вуліца (Віцебск)

**Замкавая вуліца** — адна са старажытных і цэнтральных вуліц Віцебска, размешчана на стыку Чыгуначнага і Кастрычніцкага раёнаў горада. Яна праходзіць ад Кіраўскага моста і плошчы Тысячагоддзя Віцебска да плошчы Свабоды. Працягласць вуліцы — 300 метраў.

На вуліцы знаходзяцца Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа, гасцініца «Віцебск», універмаг і інш.

## Забудова 
* № 4 — былы будынак ЦНДІТК (архітэктары Р. Махмутаў, А. Ільіноў).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Замкавая
Геадэзічны знак

**Геадэзі́чны знак** — наземнае і падземнае збудаванне, якім на мясцовасці пазначаецца і замацоўваецца геадэзічны пункт.

Наземная частка геадэзічных знакаў забяспечвае ўзаемную бачнасць пунктаў трыангуляцыі і адначасова з'яўляецца штатывам для мацавання геадэзічных інструментаў і прадметаў візіравання. Маюць розную вышыню і канструкцыю: драўляныя і металічныя слупы, піраміды, вышкі і інш.Падземная частка геадэзічных пунктаў, звычайна, уяўляе сабой бетонны маналіт, у якім замацавана металічная марка з адтулінай або пазначана кропка, якія ўласна і з'яўляюцца геадэзічным пунктам і мае назву *цэнтр*. 

## Гл. таксама 
* Рэпер, геадэзія

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* *Буткевич А. В.* Геодезические знаки

Катэгорыя:Геадэзія
Вуліца Кірава (Віцебск)

**Вуліца Кірава** — адна з асноўных магістраляў Віцебска. Размешчана ў Чыгуначным раёне горада. Праходзіць ад чыгуначнага вакзала на Прывакзальнай плошчы да Кіраўскага моста. Даўжыня вуліцы 650 метраў, шырыня — 64,5 м. На сваім працягу перасякае вуліцы Дзімітрава, Камсамольскую, Ільінскага.

## Архітэктура 
Ансамбль створаны ў 1947—58 гг. (архітэктары В. Гусеў (кіраўнік), А. Данілава, В. Данілаў). Вуліца і яе працяг з’яўляюцца важным гарадскім дыяметрам, перпендыкулярным вуліцы Леніна і рацэ Заходняя Дзвіна — галоўным кампазіцыйным восям у структуры горада.

Перад Кіраўскім мостам яе завяршаюць вежавыя аб’ёмы будынкаў гасцініцы «Дзвіна» і інтэрната Віцебскага філіяла Вышэйшага каледжа сувязі. Яны адыгрываюць важную ролю ў сілуэце горада. У забудове пераважаюць 4- і 5-павярховыя жылыя дамы з магазінамі, рэстаранам, і іншымі прадпрыемствамі культурна-бытавога абслугоўвання на першых паверхах. Кампазіцыя вуліцы заснавана на стылявым адзінстве пластычнага вырашэння фасадаў з выкарыстаннем элементаў класічнай спадчыны. Цэласны характар забудове надаюць прыкладна аднолькавыя працягласць і вышыня будынкаў, падабенства гарызантальных і вертыкальных чляненняў (карнізы, цягі, пілястры і інш.), адзіны характар азелянення. Фасадныя плоскасці ўзбагачаюць балконы, эркеры і іншыя архітэктурныя элементы. Пры будаўніцтве жылых дамоў выкарыстаны 2- і 3-кватэрныя секцыі.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Кірава
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Віталя Данілава
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Валянціна Гусева
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Аляксандры Данілавай
Катэгорыя:Вуліцы Беларусі, названыя ў гонар Сяргея Кірава
Геадэзічная сетка

**Геадэзі́чная сетка** — сістэма геадэзічных пунктаў на паверхні Зямлі, узаемнае становішча якіх вызначаецца ў сістэме каардынат і вышынь і замацоўваецца на мясцовасці геадэзічнымі знакамі.

Пункты геадэзічнай сеткі з’яўляюцца асновай пры складанні карт мясцовасці, геадэзічных вымярэннях у мэтах геадэзічных інжынерных даследаванняў, у будаўніцтве, ваеннай справе і г. д.

## Гл. таксама 
* Інжынерная геадэзія

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Геадэзія
Аляксандр Русак

**Аляксандр Русак** ( — ) — беларускі грамадскі дзеяч, інжынер.

## Біяграфія 
У 1934 г. скончыў Познаньскі ўніверсітэт. У 1939—1941 гг. быў ініцыятарам стварэння і старшынёй Беларускага камітэту ў Познані, летам 1941 г. — арганізатар Беларускага нацыянальнага камітэта ў Гродна, у 1942 г. у Баранавічах заснаваў Адміністрацыйна-гандлёвую школу, яе першы дырэктар. Заснаваў арганізацыю гандлёвых і прамысловых прадпрыемстваў. У 1943—1944 гг. бургамістр Баранавічаў, удзельнік II Усебеларускага кангрэса. З лета 1944 г. на эміграцыі. У пасляваеннай Германіі, у чэрвені 1945, арганізатар (чэрвень 1945) і старшыня (восень 1945 г.) DP лагера ў Рэгенсбургу і Беларускага нацыянальнага камітэта (т.зв. прадстаўніцтва беларускай эміграцыі ў Амерыканскай зоне акупацыі Германіі). Спрычыніўся да арганізаванага выезду беларусаў у ЗША і стварэння беларускага асяродка ў Саўт-Рыверы. З 1948 — старшыня Галоўнай управы Цэнтральнага прадстаўніцтва беларускай эміграцыі, удзельнік аднаўленчага пленуму БЦР, у першым урадзе БЦР — міністр замежных спраў і аддзелу фінансаў БЦР. З 1949 жыў у ЗША, пасяліўся ў Гарфілдзе (Нью-Джэрсі). А. Русак з’яўляўся рэдактарам газеты прыхільнікаў БЦР — «Беларускае слова». З лістапада 1952 — старшыня Калегіі БЦР, а з кастрычніка 1953 — старшыня Выканаўчага органу БЦР і кіраўнік замежных спраў БЦР. Адзін з ініцыятараў стварэння Кангрэсу беларусаў Амерыкі і Беларускага кангрэсавага камітэту Амерыкі. Увайшоў у першы ўрад БККА. У 1955 праз хваробу паступова адышоў ад усіх беларускіх спраў. Пахаваны на беларускіх могілках у Саўт-Рыверы.

## Літаратура 
* Гардзіенка, Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі / Наталля Гардзіенка; Пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн.: Медысонт, 2010. — 620 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчына; Кн. 18). — ISBN 978-985-6887-63-8. — С. 294.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Беларусы ў Германіі
Катэгорыя:Беларусы ў ЗША
Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады
Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Саўт-Рыверы
Геадэзічны пункт

**Геадэзі́чны пункт** — замацаваны на мясцовасці пункт, каардынаты якога вызначаны пэўным чынам у сістэме каардынат і вышынь на падставе геадэзічных вымярэнняў.

Каардынаты геадэзічных пунктаў вызначаюцца метадамі трыянгуляцыі, паліганаметрыі, трылатэрацыі, а вышыні — метадам геаметрычнага нівеліравання. На мясцовасці геадэзічныя пункты пазначаюцца і замацоўваюцца геадэзічнымі знакамі. Сістэма геадэзічных пунктаў утварае геадэзічную сетку.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Изотов А. А.* Геодезический пункт  // Вялікая савецкая энцыклапедыя

Катэгорыя:Геадэзія
Рыга-Арлоўская чыгунка

**Рыга-Арлоўская чыгунка** — назва ў 1868—1920 гг. сеткі чыгуначных дарог, якая праходзіла па тэрыторыі Ліфляндскай, Віцебскай, Курляндскай, Ковенскай, Магілёўскай, Смаленскай, Арлоўскай губерняў (цяпер тэрыторыя Беларусі, Латвіі, Расіі) 

Чыгунка злучала цэнтральныя раёны Расіі з партамі на Балтыйскім моры — Рыгай і Лібавай. 

## Перадгісторыя 
Першай чыгункай, якая пазней увайшла ў адзіную Рыга-Арлоўскую, была лінія Рыга — Дынабург (з 1893 Дзвінск) пабудаваная ў 1858—1861 гг.

Затым пабудаваныя лініі: 

* Дынабург — Віцебск (1866),
* Віцебск — Арол (1868),
* Рыжска-Мітаўская чыгунка: Торэнсберг — Мітава—Мураўёва (1868—1873),
* Рыга-Бальдэрааская чыгунка: Рыга — Бальдераа (1872 г.)
* Рыга-Тукумская чыгунка: Засенгоф — Тукум (1877)
* Віцебска-Жлобінская чыгунка: Віцебск — Орша — Магілёў — Жлобін (1902).

У 1920 г. частка дарогі адышла да Латвіі. Астатняя частка стала называцца *Арлоўска-Віцебскай чыгункай* і ў 1922 годзе ўключана ў склад *Маскоўска-Беларуска-Балтыйскай чыгункі*.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Риго-Орловская железная дорога

Катэгорыя:Чыгуначны транспарт Беларусі
Катэгорыя:Чыгуначны транспарт Расіі
Валынцы

Назву **Валы́нцы** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Валынцы — аграгарадок у Верхнядзвінскім раёне 

* Гомельская вобласць:
** Валынцы — вёска ў Кармянскім раёне 

### Польшча 
* Валынцы — вёска ў Мазавецкім ваяводстве 
* Валынцы-Калонія — вёска ў Мазавецкім ваяводстве 

* Падляскае ваяводства:
** Валынцы — вёска ў Сакульскім павеце 
** Валынцы — вёска ў Сейненскім павеце
Сенполія

**Сенпо́лія**, **узумбарская фіялка** (*Saintpaulia*) — род кветкавых раслін сямейства . Адна з самых распаўсюджаных пакаёвых раслін.

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовыя травяністыя расліны вышынёй да 30 см. Сцёблы кароткія, часам сцелюцца. Лісце апушанае, на чаранках, круглаватае, часам хвалістае па краях. Кветкі адзіночныя ці ў рыхлых гронках. Плод — каробачка.

## Арэал 
У натуральных умовах расце ў горных трапічных лясах Усходняй Афрыкі (Кенія, Танзанія).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Геснерыевыя
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Катэгорыя:Пакаёвыя расліны
Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей
Узгорскі замак (Віцебск)

**Узгорскі замак**, **Узгорскі астрог** — драўлянае абарончае збудаванне Віцебска XVI—XVIII стагоддзяў. Узгорскі замак размяшчаўся на поўнач ад Верхняга і Ніжняга замкаў паміж рэкамі Заходняя Дзвіна і Віцьба. Займаў частку Узгор'я і Успенскую гару. Замак намаляваны на чарцяжы Віцебска 1644 года.

## Гісторыя 
thumb|Свята-Успенскі сабор на Успенскай горцы (2012)
Першапачатковае неўмацаванае паселішча, якое ўзнікла ў X—XIII стагоддзях, займала тэрыторыю каля 2 га на паўднёвай і часткова ўсходняй ўскраінах вострава, уздоўж берага Віцьбы. У XIII—XV стст. паселішча пашыралася ў паўночным кірунку. У XIV—XV стст. тут пабудаваны Васкрасенская і Увядзенская цэрквы, царква Прасвятой Багародзіцы.

У канцы XVI стагоддзя, з атрыманнем горадам Магдэбургскага права, на тэрыторыю вострава перанесены гандлёва-эканамічны цэнтр Віцебска, былі пабудаваныя драўляная ратуша, гасціны двор і гандлёвыя рады. На мяжы XVI—XVII стст. паўднёвая частка вострава была абнесеная драўлянымі сценамі. У дакуменце 1596 яна названая «Астрог Узгорскі», па інвентарах 1641, 1664 гг. вядомая як Узгорскі замак. Замак меў форму, блізкую да прамавугольнай, і плошчу каля 10 га.

Па паўночнай мяжы збудавання (праходзіла па сучаснай вуліцы Янкі Купалы) быў выкапаны роў шырынёй 15-20 метраў, глыбінёй да 8 метраў. Агульная даўжыня драўляных умацаванняў замка ў 1656 г. складала каля 1800 м. Замак быў умацаваны 11-ю драўлянымі вежамі і злучаўся мостам праз Віцьбу з Ніжнім замкам. У паўночнай сцяне знаходзіліся «Суражскія вялікія праезныя вароты», ва ўсходняй сцяне — «Вароты Кстоўскія», у заходняй — «Падзвінскія праезныя вароты».

Па тэрыторыі замка ў XVII стагоддзі праходзілі вуліцы Вялікая (цяпер — вуліца Леніна), Узгорская (вуліца Суворава), Падзвінская (вуліца Талстога), Багародзіцкая (вуліца Камісара Крылова), Палупіты. На рацэ Віцьба, ля сцен Верхняга і Ніжняга замкаў, знаходзіліся 2 вадзяныя млыны — мяшчанскі і манастырскі. Яны былі ўмацаваныя і акрамя асноўнай неслі абарончую функцыю. За паўночнай сцяной Узгорскага астрога размяшчалася Узгорская слабада, засяленне якой пачалося ў XVI стагоддзі. Замак неаднаразова гарэў падчас вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў і канчаткова спалены ў 1708 годзе падчас Паўночнай вайны па загаду Пятра I рускімі войскамі падчас адступлення.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым /Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4)
* 

Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Віцебска
Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Віцебска
Катэгорыя:З’явіліся ў XVI стагоддзі
Катэгорыя:Зніклі ў XVIII стагоддзі
Вадацёк

**Вадацёк** — водны аб'ект, які характарызуецца пастаянным або часовым рухам (патокам) вады ў рэчышчы ў напрамку агульнага ўхілу.
Вадацёкі падзяляюцца на наступныя катэгорыі:
* Пастаянныя (ручаі, рэкі) і часавыя (рэкі, якія перасыхаюць) вадацёкі;
* Прыродныя (рэкі) і штучныя (каналы) вадацёкі.
Гэтае слова не варта блытаць са словам вада**с**цёк, якое выкарыстоўваецца для вадаправодных жолабаў, труб і г.д.

Image: SuoneAusserberg1.jpg | Малы канал
Image: Hagmolenbeek.jpg | Рака
File:Mouths of amazon geocover 1990.png| Дэльта Амазонкі

## Гл. таксама 
* Марскія цячэнні
* Вадаём

## Літаратура 
* 
Катэгорыя:Гідралогія
Катэгорыя:Вадацёкі
Мель

**Мель**, **меліна**, **мелкаводдзе** — узвышэнне дна ў моры, рацэ, возеры, якое абцяжарвае суднаходства.

Звычайна ўтворана наносам пяску ці галькі, можа таксама быць вулканічнага паходжання або вынікам дзейнасці
чалавека ці жывёл.

Мель можа быць схавана пад вадой увесь час або з'яўляцца на паверхні вады перыядычна ў выглядзе вострава (напрыклад, падчас адліву ў морах).

## Гл. таксама 
* Каса
* Луда
* Водмель
* Парог ракі
* Рыф
* Шывера
* Падводная банка

Катэгорыя:Гідралогія
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Пагост (тып паселішча)

**Пагост** (ад  — пагасціць, пабываць у гасцях) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на Русі. Упершыню адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на Русі ўсталявала княгіня Вольга, падзяліўшы Наўгародскую зямлю на пагосты, устанавіўшы для іх урокі, пагост тым самым асацыяваўся з месцам прыпынку князя і яго дружыны ў час збору даніны.

## Гісторыя 
Пазней пагостамі пачалі называць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якія складаюцца з некалькіх населеных пунктаў (аналаг сучасных сельскіх паселішчаў, муніцыпальных утварэнняў раённага ўзроўню ў абласцях), а таксама і населеныя пункты, што з’яўляюцца цэнтрамі такіх адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Тэрмін ужываўся на сучасных беларускіх землях да XVIII ст.

У *пагосце* меліся абшчынныя могілкі, цэнтральнае капішча (пасля прыняцця хрысціянства — царква), праводзіліся вечавыя сходы, мірскія суды, агульныя для абшчыны святы і абрады і інш. Таксама ў пагост паступала даніна з навакольных паселішчаў.

Знікненне пагоста як гістарычнага тыпу паселішча адносіцца да перыяду канчатковага запрыгоньвання абшчынных зямель (XIII—XIV стст.). З гэтага часу пагост як тып паселішча трансфармуецца ў відавы тапонім, ва ўсходніх рэгіёнах Беларусі назва *пагост* захоўваецца за могілкамі. У адрозненне ад Расіі, дзе пагост часам трансфармаўся ў цэнтр воласці, на тэрыторыі Беларусі ва ўмовах феадальна-прыгоннай сістэмы гаспадарання на змену пагостам прыходзілі сёлы, як цэнтры вотчынных і памесных феадальных уладанняў. На месцы некаторых пагостаў узніклі населеныя пункты.

## Тыпы 
* Пагост-акруга — некалькі бессістэмных маладворных населеных адзінак (дворышчаў).
* Пагост-цэнтр — кампактнае пасяленне, якое мела радыяльна-кругавую планіроўку.

## Ландшафтна-планавая структура 
Цэнтр забудовы пагоста вызначаўся царкоўным дваром (цвінтаром), побач з якім знаходзіўся грамадскі свіран (крама) і заезны дом. Радыяльна, па кірунках асноўных дарог фарміраваліся вуліцы-канцы. Там, дзе дарогі не маглі быць вызначальнымі ў планіроўцы (пры даволі рэдкай сетцы камунікацый), двары ставіліся вакол цэнтра (царквы), утвараючы канцэнтрычную структуру забудовы.

## Літаратура 
* 
* Беларусы: У 8 т. Т.2. Дойлідства / А. І. Лакотка; Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: В. К. Бандарчык, М. Ф. Піліпенка, А. І. Лакотка. — Мн.: Тэхналогія, 1997. — 391 с.: іл. - ISBN 985-6234-28-X
* 

Катэгорыя:Населеныя пункты
Рыф

thumb
thumb
**Рыф** ( — рабро) — града камянёў, размешчаная блізка да паверхні вады, утварэнне з падводных ці невысокіх надводных скал на мелкаводдзі, якія ўтвараюцца пры размыве дна і берагоў і ў выніку нагрувашчвання шкілетазаваных рэштак калоній каралаў, малюскаў і г.д.

## Гл. таксама 
* Каралавыя рыфы
* Каса, форма рэльефу
* Мель

## Літаратура 
*Shears N.T. (2007) Biogeography, community structure and biological habitat types of subtidal reefs on the South Island West Coast, New Zealand. *Science for Conservation 281*.  p 53. Department of Conservation, New Zealand. http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/sfc281.pdf

## Спасылкі 
Катэгорыя:Стратыграфія
Катэгорыя:Гідралогія
Віцебскі клуб металістаў

**Віцебскі клуб металістаў** (вуліца Энгельса, 2) — помнік савецкай архітэктуры Віцебска 1920—1930-х гадоў. Размешчаны на набярэжнай Заходняй Дзвіны.

## Гісторыя 
Пабудаваны па праекце архітэктара А. Васільева ў 1929 (1932) годзе.

У 1941 годзе, падчас нямецкай акупацыі, у будынку і на навакольнай тэрыторыі знаходзілася Віцебскае гета. У пасляваенныя гады ў будынку размяшчаўся драматычны тэатр імя Якуба Коласа. У 1947 годзе тут адбываўся суд над фашысцкімі злачынцамі. У 1959 годзе ў былым клубе металістаў быў адкрыты Дом культуры Віцебскага раёна, які знаходзіўся ў будынку да 2006 года.

У цяперашні час будынак пустуе. У 2009 годзе тут здарыўся пажар на трэцім паверсе, выгарэлі інтэр’еры.

## Архітэктура 
Будынак пабудаваны ў стылі канструктывізму для клуба металістаў. Мае складаную канфігурацыю плана, строгія архітэктурныя формы. Складаецца з 2 груп памяшканняў. Першая група — відовішчная (вестыбюль, фае, глядзельная зала, пабудаваная ў 1940 годзе спартыўная зала, дапаможныя памяшканні). Другая група памяшканняў, размешчаная ў двухпавярховай частцы будынка, — клубная.

## Цікавыя факты 
Будынак, пабудаваны па аналагічным праекце, да вайны існаваў у Мінску, але ў гады Вялікай Айчыннай вайны быў разбураны.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Славутасці Віцебска
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Віцебска
Катэгорыя:Збудаванні Віцебска ў стылі канструктывізм
Катэгорыя:З’явіліся ў 1929 годзе
Катэгорыя:1929 год у Віцебску
Барабан (архітэктура)

]]

**Бараба́н** — цыліндрычная або шматгранная верхняя частка будынка. Ніжняя частка барабана абапіраецца на сцены, ветразі, слупы або папружныя аркі, якія ўмацоўваюць або падтрымліваюць скляпенні. Зверху знаходзіцца купал або шацёр.

Звычайна барабан вянчае будынак не ратандальнай, а прамавугольнай формы. Для пераходу ад квадратнага ў плане падмурка да круглага ў сячэнні барабана выкарыстоўваюцца або асобыя трохвугольныя скляпенні — ветразі, або тромпы , г.зн. нішападобныя скляпеністыя канструкцыі па вуглах квадратнага падножжа.

Барабан, як правіла, прарэзаны выцягнутымі вокнамі, а знадворку можа быць аформлены аркатурным ці аркатурна-калончатым поясам і іншым архітэктурным дэкорам. Барабан часта выкарыстоўваецца ў архітэктуры купальных хрысціянскіх цэркваў, асабліва, праваслаўных.

У архітэктуры Беларусі барабан вядомы з XI ст.

## Фатаграфіі 

Выява:Nikortsminda (7).jpg|Сабор Нікарцмінда. Грузія. Барабан купала.
Выява:Dome of Saint Peter's Basilica (interior) - Vatican City - 13 May 2011.jpg|Светлавы барабан і купал сабора Св. Пятра, Ватыкан.
Выява:Cupola duomo1109.jpg|Барабан і купал Брунелескі Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ, Фларэнцыя.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя архітэктуры
Катэгорыя:Храмавая архітэктура
Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Расход вады

**Расход вады** (у вадацёку) — аб’ём вады, якая працякае праз папярочнае сячэнне вадацёку за адзінку часу. Вымяраецца ў расходных адзінках (м³/с). У прамысловасці расход вады (вадкасці) вымяраецца расхадамерамі.

У гідралогіі выкарыстоўваюцца паняцці максімальнага, сярэднегадовага, мінімальнага і інш. расходаў вады. Нароўні з расходам наносаў, з’яўляецца адным з руслафармавальных фактараў.

Увогуле метадалогія вымярэння расходу вады ў рэках і трубаправодах заснавана на спрошчанай форме ураўнення бесперапыннасці для несціскальных вадкасцяў:
: Q=A\,\bar{v}
:* Q — расход вады [м³/c]
:* A — плошча папярочнага сячэння вадацёку (трубы ці часткі рэчышча ракі, запоўненага вадой) [м²]
:* \bar{v} — сярэдняя хуткасць патоку [м/с]

У гідрагеалогіі і геалогіі замест тэрміна «расход вады» можа выкарыстоўвацца тэрмін «дэбіт» (напрыклад, «дэбіт свідравіны»), аднак яго выкарыстанне носіць лакальны характар для гэтых спецыяльнасцяў і не распаўсюджваецца, напрыклад, на роднасную ім гідралогію.

У акіяналогіі расход марскіх цячэнняў вымяраецца ў Свердрупах.

## Гл. таксама 
* Модуль сцёку
* Дэбіт

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гідраўліка
Катэгорыя:Рака
Ушышыр

**Ушышы́р** () — астравы ў Вялікай градзе Курыльскіх астравоў. Адміністрацыйна ўваходзяць у склад Сахалінскай вобласці Расіі. Плошча — 5 км².

## Геаграфія і прырода 
У склад Ушышыр уваходзяць усяго два востравы:
* Рыпанкіча
* Янкіча

Абодва вулканічнага паходжання. На востраве Янкіча маецца актыўны вулкан Ушышыр (388 м). На поўдні месціцца буйная кратарная бухта. Шмат крыніц гарачай вады. Травяны покрыў маецца толькі на востраве Рыпанкіча. Астравы насяляюць марскія птушкі.

## Гісторыя 
З мовы айнаў назва астравоў перакладаецца як «зямля гарачых крыніц». Айны наведвалі астравы з рытуальнымі мэтамі, паколькі лічылі іх месцам знаходжання бога агню і грому Канакамуі.

У японскіх кнігах Ушышыр згадваюцца з XVII ст. У XVIII ст. даследаваны японскай і расійскай экспедыцыямі. У 1875—1945 гадах уваходзілі ў склад Японіі. На астравах была размешчана вопытная сельскагаспадарчая станцыя, некаторы час жыло некалькі сем’яў айнаў.

Пасля далучэння да Расіі ў 1945 годзе незаселены.

## Спасылкі 
* Астравы Ушышыр

Ушышыр
Ушышыр
Ушышыр
Ушышыр
Ушышыр
П’етра Перці

**Джава́ні П’е́тра Пе́рці** або **Перэці** (, , , ; 1648, Муджа, Швейцарыя — 1714, Вільня, Літва) — італьянскі барочны скульптар і архітэктар, адзін з вядучых еўрапейскіх скульптараў пачатку XVIII стагоддзя. Валодаў прадмесцямі Сніпішкі і Антокаль, якія знаходзіліся ва ўладанні Сапегаў.

## Біяграфія 
Жывучы ў кантоне Тычына, Перці знаходзіўся пад уплывам італьянскага майстра Джавані Ларэнца Берніні. Атрымаў адукацыю ў Фларэнцыі. Пасля запрашэння Міхала Казіміра Паца большасць свайго жыцця Перці правёў у сталіцы Вялікага Княства Літоўскага, працуючы на магнацкія фаміліі.

Атрымаў вядомасць за мармуровыя ўпрыгожанні Касцёла Святых Пятра і Паўла (1677—1682), якія лічацца шэдэўрам літоўскага барока. Працаваў разам з , які выконваў арнаментацыю вакол скульптур Перці. У 1689—1701 гадах Перці служыў у маёнтку вялікага гетмана літоўскага Казіміра Яна Сапегі.

На працягу сваёй кар’еры распрацаваў, узвёў і ўпрыгожыў найвыдатнейшыя помнікі літоўскага барока ў Вільні: палац Слушкаў (1690), палац Сапегаў (1691) і  (пачатак у 1691 годзе, упрыгожаны ў 1700—1705 гадах), усе знаходзяцца ў прадмесці Антокаль. Аднавіў інтэр’ер і дызайн стукавай тынкоўкі алтара капліцы Св. Казіміра ў Віленскім кафедральным саборы (1686—1688).

Быў жанаты з дачкой Мікеланджэла Палоні Марыяй Магдаленай. Памёр у Вільні.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Drėma, V. (1991). Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga. ISBN 5-415-00366-5.
* Tomas Venclova. Vilniaus vardai. Vilnius: R. Paknio leidykla, 2006. ISBN 9986-830-96-6. P. 68.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Скульптары барока
Катэгорыя:Скульптары Італіі
Катэгорыя:Скульптары Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Скульптары Літвы
Мікеланджэла Палоні

*Вяселле сясцёр Псіхеі*, прыблізна 1688 г., Вілянаўскі палац]]
**Мікеланджэла Палоні** (1637—1712) — італьянскі мастак эпохі барока, з 1674 года працаваў у Рэчы Паспалітай.

Нарадзіўся ў Кампі-Бізенцыа, Фларэнцыя. У 1688 годзе стаў прыдворным мастаком польскага караля Яна III Сабескага. На дачцэ Мікеланджэла Палоні быў жанаты Джавані П’етра Перці.

## Працы 
Фрэскі і карціны ў:

* Красінскі палац, Варшава, Польшча
* Галерэі ў Вілянаўскім палацы, (1688), Варшава, Польшча
* Капліца Святога Казіміра ў Віленскім кафедральным саборы (1692), Літва
* Палац Сапегаў у Вільні, Літва
* Цэрквы ў Ловічы (1695) і Венграве (1706—1708), Польшча

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Італіі XVII стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі Італіі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі барока
Катэгорыя:Прыдворныя мастакі
Катэгорыя:Памерлі ў 1710-я гады
Палац Слушкаў

**Палац Слушкаў** (, ) — барочны палац у Вільні, размешчаны ў Старым горадзе на левым беразе Віліі.

## Апісанне 
Будаўніцтва вялося ў 1690—1700 гадах па ініцыятыве полацкага ваяводы Дамініка Слушкі, які заказаў стварэнне штучнага паўвострава на рацэ Вілія для ўзвядзення палаца. Першапачаткова фасады будынка былі ўніфікаваныя вялікім ордарам іанічных пілястраў, якія абрамлялі вялікія вокны. Лічыцца, што дэкаратыўнымі работамі займаліся Мікеланджэла Палоні і Джавані П'етра Перці, які быў архітэктарам палаца.

Пасля смерці Слушкі ў 1727 палац перайшоў ва ўладанне Пузынаў і ў 1745 да Патоцкіх. У 1756 манахі ордэна піяраў купілі палац і стварылі тут калегіяльны дом і друкарню. У 1766 палац быў выкуплены Міхалам Казімірам Агінскім і рэстаўраваны П'етра Росі. У 1794 — канфіскаваны царскімі ўладамі і ператвораны ў жылы дом. У 1803—1831 тут размяшчаўся бровар Дамініка Зайкоўскага. Неўзабаве будынак быў перапланаваны, колькасць паверхаў была павялічана да чатырох і з 1872 палац служыў у якасці ваеннай турмы. Багаты арыгінальны інтэр'ер і экстэр'ер палаца не захаваліся.

У цяперашні час у палацы размяшчаецца Літоўская акадэмія музыкі і тэатра. У той жа час прыбудовы знаходзяцца ў працэсе рэстаўрацыі і галоўная частка палаца чакае аднаўленчых работ. Плануецца вярнуць арыгінальны падзел на два паверхі і аднавіць жывапісныя барочныя вокны.

## Спасылкі 
* Палац Слушкаў на «Радзіме майго духу»

Катэгорыя:Палацы Вільні
Катэгорыя:Барочная архітэктура ВКЛ
Янкіча

**Янкіча** () — паўднёвы востраў архіпелага Ушышыр. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Сахалінскай вобласці Расіі. Плошча — 3,7 км². Незаселены.

## Прырода 
Востраў уяўляе сабой конус актыўнага вулкана Ушышыр. Найвышэйшы пункт — 388 м. Дыяметр прыкладна 2,8 км. Значную частку Янкіча займае вулканічны кратар са стромымі зубчастымі сценамі. Паколькі паўднёвая сцяна разбурана, частка кратара занята бухтай, прыдатнай для стаянак марскіх суднаў.

Прыдатнай для ўжывання вады няма, аднак шмат гарачых крыніц, насычаных фасфатамі.

На востраве шмат птушак.

## Гісторыя 
Паводле ўяўленняў айнаў, карэнных насельнікаў Курыльскіх астравоў, востраў Янкіча служыў рэзідэнцыяй бога агню Канакамуі і наведваўся імі ў рытуальных мэтах.

У 1875—1945 гг. уваходзіў у склад Японіі. З 1945 г. у складзе Расіі.

## Спасылкі 
* Астравы Ушышыр

Катэгорыя:Курыльскія астравы
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора
Катэгорыя:Незаселеныя астравы
Стука

Біскары ў Катані]]
**Сту́ка, стук** (*стук*,  — гіпс, алебастр, ) — штучны мармур, вышэйшы сорт тынкоўкі; матэрыял для аздаблення сцен, архітэктурных дэталяў і скульптурнага дэкору.

Просты, параўнальна танны матэрыял лёгка паддаецца апрацоўцы і вырабляецца з абпаленага і здробненага гіпсу з галыном і клеем, часам з даданнем мармуровай пудры і дробкі, таксама крэйды, вапны, алебастру і іншых матэрыялаў. Высыхаючы, стука набывае белы колер і вялікую трываласць, пасля паліроўкі прымае від мармуру.

Быў вядомы ўжо ў Старажытным Егіпце, шырока ўжываўся ў мастацтве Старажытнага Рыма, пазней у мастацтве Адраджэння і Новага часу, на Беларусі — з XVII стагоддзя.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Аздобныя матэрыялы
Іканастас

ў Магілёве]]
**Іканаста́с** () — алтарная перагародка, больш-менш суцэльная, якая цягнецца ад паўночнай да паўднёвай сцяны і аддзяляе алтарную частку праваслаўнага храма ад асноўнай прасторы. Складаецца з аднаго ці некалькіх радоў ікон, устаноўленых у вызначаным парадку гарызантальных бэльках — цяблах. У цэнтры размяшчаюцца царскія вароты.

## Характарыстыка 
Алтар храма з часоў ранняга хрысціянства адасобліваўся ад сярэдняй часткі храма асобай невысокай агароджай. Да V—VII стагоддзяў алтарная перагародка ператвараецца ў сімвалічны вобраз Нябеснай Царквы на чале з яе Заснавальнікам — Ісусам Хрыстом. Шмат’ярусны іканастас, звернуты да вернікаў, з’яўляецца не проста агароджай алтара, але раскрывае духоўную сутнасць таго, што ўтрымліваецца і здзяйсняецца ў алтары і ва ўсёй Царкве Хрыстовай.

У цэнтры ніжняга яруса знаходзяцца Царскія вароты. На іх малюецца сцэна Дабравешчання, у якой Архангел Гаўрыіл абвяшчае Дзеве Марыі аб хуткім нараджэнні , а таксама евангелісты, якія гавораць пра прыход Сына Божага ўсяму чалавецтву. Справа ад Царскіх варот змяшчаецца вобраз Хрыста Збавіцеля, злева — вобраз Яго Прачыстай Маці; на бакавых дзвярах алтара малююцца архідыякан  і Лаўрэнцій альбо Архангелы Міхаіл і Гаўрыіл, старазапаветныя першасвятары, свяціцелі. Далей па краях — абразы  і найбольш шануемыя ў прыходзе святыя.

Беларусі іканастас вызначаўся пэўнымі асаблівасцямі: колькасць радоў З—4, «дэісусны» чын ператвораны ў «апостальскі», які разам з абразамі, змешчанымі па вертыкалі над царскімі варотамі, утвараў крыжовы кампазіцыйны стрыжань і нёс асноўную сэнсавую і дэкаратыўную нагрузку; «праайцоўскі» чын адсутнічаў або змяшаны з «прароцкім», апошнім часам рабіўся ў выглядзе групы картушаў

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Флоренский, Павел. Иконостас. — СПб., Общество памяти игумении Таисии, 2006. — 192с.
* Успенский Л. А. Вопрос иконостаса// Православная икона. Канон и стиль. — М., «Православный паломник», «Глаголы жизни», 1998.
* Азы древнерусской иконописи. — М.,"Юный художник", 2000. — с.11-22
* Кудрявцева Т. Н., Федоров В. А. Высокий русский иконостас. — М.,"Патриаршие пруды", «Пульс», 2004.
* Efthalia Rentetzi, *Le iconostasi delle chiese greche in Italia* http://www.apostoliki-diakonia.gr/it_main/catehism/theologia_zoi/themata.asp?contents=art/contents.asp&main=ART_2 Apostoliki Diakonia, Atene 2008.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Іканапіс
Катэгорыя:Праваслаўнае набажэнства
Троцкі паўастраўны замак

**Троцкі паўастраўны замак** — абарончае збудаванне Вялікага Княства Літоўскага ў Троках.

## Гісторыя 
* XIV стагоддзе — будаўніцтва драўляных Верхняга і Ніжняга замкаў, перабудова Ніжняга замка з каменя.
* 1382—1383 — разбураны крыжакамі.
* 1414—1439 — адноўлены Вітаўтам, пабудова на Верхнім замку каменнага палаца.
* 1953—1961 — кансервацыя рэшткаў замка.
* 2002 — пачатак рэстаўрацыі Верхняга замка (на гары, якую літоўцы цяпер называюць Ахвярнай).

## Архітэктура 
Пабудаваны спачатку з дрэва як рэзідэнцыя вялікага князя Кейстута, саўладара вялікага князя Альгерда. Складаўся з дзвюх частак, уласна з замка — Верхняга, і прылеглага да горада Трокаў, большага памерам прадзамча — так званага Ніжняга замка.

Верхні замак працяглы заставаўся драўляным, Ніжні Троцкі замак ужо ў XIV стагоддзі абнеслі мурам з 6—7 вежамі. Пазней вялікі князь Вітаўт пабудаваў на Верхнім замку велікакняжацкі палац.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Замак Стары (Трокі) на Radzima.org

Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Замкі Літвы
Катэгорыя:Збудаванні Вялікага Княства Літоўскага ў гатычным стылі
Катэгорыя:Збудаванні Літвы ў гатычным стылі
Катэгорыя:Трокі
Касцёл Святога Юрыя (Каўнас)

**Касцёл Святога Юрыя ў Коўне** — помнік готыкі Вялікага Княства Літоўскага.

## Гісторыя 
* 1468 — Казімір Ягелончык запрасіў манахаў-бернардзінцаў у Каўнас.
* 1492 — заканчэнне будаўніцтва, асвячэнне.
* 1576—1579 — перабудаваны.
* 1643 — адноўлены, пасля пажараў 1603, 1624.
* 1656, 1659 — пашкоджаны маскоўскім войскам.
* 1812 — пераўтвораны ў расійскім войскам у ваенны магазін.

## Архітэктура 
Ініцыятарамі будаўніцтва касцёла былі манахі бернардзінцы. Падобны тып храмаў з выцягнутым трохнефным каталіконам, падоўжанай гранёнай апсідай і бязвежавым фасадам паходзіць з Італіі, адкуль прыехалі і самі манахі.

Храмы падобныя да Юр’еўскага касцёла: Св. Францыска, Св. Яна, Унебаўзяцця Найсв. Марыі ў Вільні і Св. Пятра і Св. Паўла ў Каўнасе былі новай формай і новым крокам наперад сакральнага дойлідства ВКЛ.

## Спасылкі 
Коўна
Коўна
Коўна
Катэгорыя:Храмы Святога Юрыя
Катэгорыя:Касцёлы Коўна
Васіль Данілавіч Гіндэнбург

**Васіль (Вільгельм) Данілавіч Гіндэнбург** (Hindenburg; 1799—1877) — беларускі медык і грамадскі дзеяч. Больш за 30 гадоў працаваў акушэрам губернскай урачэбнай управы.

## Біяграфія 
Васіль Гіндэнбург нарадзіўся ў 1799 годзе ў горадзе Мінску. Медыцынскую адукацыю атрымаў на медыцынскім факультэце Віленскага ўніверсітэта, які скончыў у 1821 годзе, пасля чаго займаўся ўрачэбнай практыкай у Мінскай губерні.

У 1825 годзе прызначаны павятовым урачом Ельнінскага павета Смаленскай губерні, тут ён лячыў Міхаіла Іванавіча Глінку, які называе яго ў «Цыдулках» сваіх «добрым нашым павятовым доктарам»).

З 6 лютага 1833 года прызначаны акушэрам Мінскага медыцынскага праўлення, на апошняй пасадзе працаваў да 1865 года.

У 1840 годзе В. Д. Гіндэнбург заняў таксама пасаду турэмнага ўрача.

Васіль Данілавіч Гіндэнбург памёр у беднасці 18 лютага 1877 года ў родным горадзе, быў пахаваны на сродкі, сабраныя ўдзячнымі пацыентамі.

У «Дзённіку пісьменніка» Ф. М. Дастаеўскага (сакавік, глава трэцяя) маецца запіс «Похороны общечеловека», у якой пісьменнік цытуе ліст жыхаркі горада М. [Мінска] спадарыні Л. [Соф’і Лур’е] пра пахаванне доктара Гіндэнбурга. У ім В. Гіндэнбурга характэрызуюць як выключнага спецыяліста і чалавека. Нягледзячы на лютэранскае веравызнанне, сам прапанаваў арганізаваць бальніцу пры Мінскім духоўным вучылішчы і быў згодны прыняць на сябе лячэнне вучняў бясплатна, калі толькі будуць прадастаўлены медыкаменты.

## Сям’я 
Сын В. Д. Гіндэнбурга, Вільгельм Вільгельмавіч, у гады навучання ў Маскоўскім універсітэце быў настаўнікам дзяцей будучага маскоўскага мітрапаліта , вядомага сваёй місіянерскай дзейнасцю на Алеуцкіх астравах. Вільгельм так прасякнуўся яго аўтарытэтам, што ў канцы жыцця прыняў праваслаўе — раней была супраць сям’я — і атрымаў імя Васіль.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Дитлов, А. Врач из города // Неман. — 1973. — № 1. — С.
* 
* «Wielka encyklopedya powszechna illustrowana», XXVII—XXVIII, 995;
* Памятныя кніжкі Мінскай губерні адпаведных гадоў

## Спасылкі 
* Снапковский Ю.Н. Штаб-лекарь и акушер Вильгельм Данилович Гинденбург // Здравоохранение. 2014. № 1. С. 72–80.

Катэгорыя:Медыкі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Медыкі Беларусі
Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Акушэры Беларусі
Катэгорыя:Акушэры Расійскай імперыі
Анатоль Мікалаевіч Канапелька

**Анатоль Мікалаевіч Канапелька** (,  — , ) — беларускі паэт, перакладчык, педагог, літаратуразнавец. Член Саюза беларускіх пісьменнікаў і Беларускага ПЭН-цэнтра.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і служачага. Вучыўся ў сярэдняй школе № 7 г. Полацка. Скончыў з адзнакаю філалагічны факультэт Магілёўскага педагагічнага інстытута. З 1961 года — на педагагічнай працы.

Аўтар паэтычных кніг «Зямная сімфонія» (1966), «Сустрэчы» (1979), «Музыка лістапада» (1999) і шэрагу навуковых прац і артыкулаў пра Яна Баршчэўскага, Петруся Броўку, Васіля Быкава, Рыгора Барадуліна, Уладзіміра Караткевіча, Уладзіміра Арлова, а таксама Максіма Гарэцкага, Аркадзя Куляшова, Аляксея Пысіна. З’яўляецца аўтарам-складальнікам зборніка творчых біяграфій паэтаў, жыццё якіх звязана з Віцебшчынай, «Старонкі творчых біяграфій» (2003).

Пераклаў на беларускую мову з польскай мовы — балады і вершы Яна Баршчэўскага, Тадэвуша Лады-Заблоцкага, з цыганскай — вершы Вальдэмара Калініна.

У рэпертуары Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Я. Коласа ёсць спектакль «Руслан і Людміла», для якога вершы А. Пушкіна пераклаў Анатоль Канапелька. Пераклаў таксама п’есу А. Астроўскага «Праўда добра, а шчасце — лепш».

## Літаратура 
* Канапелька Анатоль // Пісьменнікі Віцебшчыны : даведнік / рэд. Ф. Сіўко. — Віцебск, 2001. — С. 40-42.

Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава
Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову
Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з цыганскай мовы
Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў
Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова
Аляксандр Казімір Гінтаўт-Дзевалтоўскі

**Аляксандр Казімір Гінтаўт-Дзевалтоўскі** (, м. Вайшканы, Ковенская губерня — ) — удзельнік нацыянальна-вызваленчага руху 1863—1864 гг. на Гродзеншчыне, рэлігійны дзеяч.

## Біяграфія 
З дваранскага каталіцкага роду Мангінаў, сын Антонія і Кацярыны.

Спачатку вучыўся ў Кейданскім дваранскім вучылішчы, а ў 1839—1845 гг. вучыўся ў духоўнай каталіцкай семінарыі ў Вільні. З 1845 г. капелан, у 1846—1849 гг. вікарый у Вількаміры, выкладаў Закон Божы ў павятовым вучылішчы. Настаяцель касцёла ў Янішках. З 1853 г. ксёндз-настаяцель бернардзінскага касцёла ў Гродне. У 1861—1871 гг. дэкан у Гродне. Выкладаў Закон Божы пры аддзяленні Гродзенскай губернскай гімназіі. Апякаў сірот і вязняў. Сабраў вялікую бібліятэку, калекцыю старажытнасцей і карцінную галерэю.

Член Гродзенскай рэвалюцыйна-дэмакратычнай арганізацыі, створанай К. Каліноўскім і В. Урублеўскім у 1861 г. Канкрэтная роля Гінтаўта-Дзевалтоўскага ў падрыхтоўцы і разгортванні паўстання 1863—1864 гг. не высветлена. Вядома, што ён не быў на падазрэнні ўлад, а па жаданні гродзенскага губернатара нават стаў духоўнікам палітычных вязняў (1863—1866 гг.). У 1866 г. выступіў супраць увядзення на тэрыторыі беларуска-літоўскіх губерняў набажэнства на рускай мове, за што пераведзены на 2 гады з Гродна ў Сувалкі. З 1872 г. епіскап, з 1874 г. адміністратар Полацкай епархіі, пабудаваў тут гімназію. З устанаўленнем дыпламатычных адносін з Ватыканам Папа Леў XIII абвясціў Гінтаўт-Дзевалтоўскага архіепіскапам-мітрапалітам магілёўскім. Адначасова Гінтаўт-Дзевалтоўскі мітрапаліт усіх каталіцкіх цэркваў Расійскай імперыі, старшыня духоўнай каталіцкай калегіі ў Пецярбургу, адміністратар Мінскай епархіі.

## Літаратура 
* Госцеў, А. Гінтаўт-Дзевалтоўскі Аляксандр Казімір / Алесь Госцеў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 55 — 56. — ISBN 985-11-0041-2. — С. 6.
* Из воспоминаний Ф. Рожанского // К. Калиновский: Из печатного и рукописного наследия. — Мн., 1988.
* Материалы для географии и статистики России собранные офицерами ГЕнерального штаба. Гродненская губерния. Ч. I. — СПб., 1863.

## Спасылкі 
* Александр Казимир Гинтовт-Дзевалтовский  // Большая биографическая энциклопедия

Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі
Катэгорыя:Архібіскупы магілёўскія
Катэгорыя:Старшыні Рымска-каталіцкай духоўнай калегіі Расійскай імперыі
Аляксандр Казімір
Ала Іванаўна Канапелька

**Ала Канапелька** (, Небытаў, Хойніцкі раён — , Мінск) — беларуская паэтэса і перакладчыца.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў сялянскай сям’і. У 1978 г. скончыла Лоеўскае педагагічнае вучылішча і паступіла на філалагічны факультэт БДУ. Пасля заканчэння ўніверсітэта (1983) працавала метадыстам, з 1988 г. — загадчыкам сектара метадычнай працы Дома літаратара СП БССР. З 1990 г. — загадчык арганізацыйна-прапагандысцкага аддзела Беларускага фонду культуры. Працавала ў часопісе «Полымя», галоўным рэдактарам часопіса «Крыніца» (?-2002), намеснікам галоўнага рэдактара ў часопісе «Вестник Беларусбанка».

Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1985 г.

У рэспубліканскім друку выступіла ў 1977 г. (часопіс «Маладосць»). Аўтар паэтычных зборнікаў «Цвет алешыны» (1985) і «Летазлічэнне» (1999). Перакладала творы ўкраінскіх, курдскіх, малдаўскіх, балгарскіх паэтаў. Таксама пераклала выбраныя казкі з цыклу «Тысяча і адна ноч».

Памерла ў Мінску 24 жніўня 2015 г. Пахавана на гарадскіх могілках у Смалявічах.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Канапелька

**Канапелька** — беларускае прозвішча і тапонім.

## Вядомыя носьбіты 
* Ала Канапелька, беларуская паэтэса і перакладчыца
* Анатоль Канапелька, беларускі паэт, перакладчык і педагог
* Валерый Канстанцінавіч Канапелька, беларускі вучоны ў галіне радыёэлектронікі
* Зінаіда Канапелька, беларуская актрыса
* Пётр Якаўлевіч Канапелька, беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі

## Населеныя пункты 
* Канапелька — вёска ў Лельчыцкім раёне Гомельскай вобласці
Алфавіт эсперанта

**Алфавіт мовы  эсперанта** створаны на аснове лацінскага. У ім 28 літар, пяць з якіх маюць надрадкоўны знак "^" і адна з надстрочным знакам "˘".
Кожнай літары адпавядае адзін гук, кожнаму гуку адпавядае адна літара. Націск заўсёды падае на перадапошні склад.
Вымаўленне ў эсперанта можа даволі моцна адрознівацца: звычайна людзі вымаўляюць гукі ў эсперанта аднолькава з вымаўленнем гукаў сваёй роднай мовы. Напрыклад, рускія вымаўляюць ĉ мякка ("чь"), а беларусы цвёрда ("ч") і г. д.

Катэгорыя:Эсперанта
Канапелька (Лельчыцкі раён)

**Канапе́лька** (, ) — вёска ў Лельчыцкім раёне Гомельскай вобласці, за 37 км на паўночны ўсход ад горада Лельчыцы. Уваходзіць у склад Буйнавіцкага сельсавета. У складзе камунальнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Астражанка».

Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Астражанскага сельсавета. У складзе камунальнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Астражанка».

## Гісторыя 
Вядома з пачатку XX ст. як хутар Буйнавіцкай воласці Мазырскага павета.

## Насельніцтва 
* 1909 год — 14 двароў, 79 жыхароў
* 1917 год — 20 двароў, 144 жыхары (138 беларусаў і 6 палякаў)
* 1998 год — 6 двароў, 8 жыхароў
* 2000 год — 3 двары, 5 жыхароў

## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
* Канапелька

Катэгорыя:Буйнавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёна
Уладзіслаў Люцыян Францавіч Гінтаўт-Дзевалтоўскі

**Уладзіслаў Люцыян Францавіч Гінтаўт-Дзевалтоўскі** (, Дзісенскі павет, Віцебская губерня — ) — дзеяч народніцкага руху.

## Біяграфія 
У час вучобы ў Віцебскай гімназіі прымаў удзел у рабоце вучнёўскага нелегальнага гуртка, за што ў 1877 г. выключаны з гімназіі. У канцы 1878 — пачатку 1879 гг. у Маскве, член аднаго з гурткоў «Зямлі і Волі». 7 сакавіка 1879 г. арыштаваны па падазрэнні ў забойстве правакатара Н. Рэнштэйна. Эмігрыраваў за мяжу. У 1880 г. у Парыжы, прымаў удзел у дзейнасці руска-беларуска-польскай рэвалюцыйнай эміграцыі, быў загадчыкам эміграцыйнай бібліятэкі, падтрымліваў цесныя сувязі з радзімай. Пры пасрэдніцтве І. С. Тургенева рабіў першыя крокі ў літаратуры, з яго дапамогаю ў газеце «Порядок» змясціў апавяданне «Пяцьдзесят дзве гадзіны на абломку ў адкрытым моры». 25 снежня 1881 г. арыштаваны ў Харкаве. 4 снежня 1882 г. Маскоўскім акруговым судом апраўданы. 20 чэрвеня 1883 г. па абвінавачанні ў палітычнай нядобранадзейнасці высланы на 3 гады ў Заходнюю Сібір, дзе і памёр.

## Літаратура 
* Деятели революционного движения в России: Биобиблиографический словарь. Т. 3. Вып. 2. — М., 1934.
* Снытко, Т. Г. Русское народничество и польское общественное движение 1865—1881 г. — М., 1969.
* Троицкий, Н. А. Безумство храбрых: Русские революционеры и карательная политика царизма 1866—1882 гг. — М., 1978. — С. 320.
* Чарапіца, В. Гінтаўт-Дзевалтоўскі Уладзіслаў Люцыян Францавіч / Валерый Чарапіца // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 55 — 56. — ISBN 985-11-0041-2. — С. 6.

Катэгорыя:Народнікі
Уладзіслаў Люцыян Францавіч