Загляне сонца і ў наша аконца

**«Загля́не со́нца і ў на́ша ако́нца»** (арыгінальная назва: *«Загляне сонцэ и ў нашэ ваконцэ»*, , праз недахоп шрыфтоў часам таксама ) — першая легальная беларуская выдавецкая суполка, існавала ў Санкт-Пецярбургу ў 1906—1914 (1916?) гадах. Створана Вацлавам Іваноўскім.

Суполка выдавала кнігі кірыліцай і лацінкай, агульны наклад іх перавысіў 100 тысяч. Сярод выданняў творы беларускай літаратуры XIX ст. (Францішак Багушэвіч, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Адам Міцкевіч, Эліза Ажэшка), першыя кніжныя выданні маладых аўтараў і будучых класікаў беларускай літаратуры (Янка Купала, Якуб Колас, Цётка, Змітрок Бядуля, Цішка Гартны), першыя беларускія падручнікі, сцэнічныя творы, дапаможнікі для гаспадароў, паштоўкі. Адначасна выдавецкай суполкай выпрацоўвала прынцыпы правапісу беларускай мовы, нормы кірылічнага і лацінскага алфавітаў.

## Гісторыя 
### Перадумовы 
, 1908 г.]]
 да Аляксандра Ельскага ад 24 лютага 1905 года ў справе арганізацыі беларускага кнігавыдання. Напісаны лацінкай]]
Юрыдычнай падставай легальнай выдавецкай дзейнасці на беларускай мове быў выдадзены 12 (25) снежня 1904 года ўказ расійскага імператара Мікалая II, які скасоўваў ранейшыя абмежаванні ўжытку мясцовых моў у заходніх губернях Расійскай імперыі. Выкарыстаць гэту магчымасць вырашыў нядаўні выпускнік Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага тэхналагічнага інстытута Вацлаў Іваноўскі, які ўжо меў досвед нелегальнай выдавецкай дзейнасці падчас працы ў арганізацыях «Беларуская рэвалюцыйная партыя» і «Круг беларускай народнай прасветы і культуры». У варунках, якія дазволілі развіваць пастаянную і значна шырэйшую выдавецкую дзейнасць, неабходны былі большыя сродкі і новыя супрацоўнікі. Вацлаў Іваноўскі ў 1905 годзе спрабаваў прыцягнуць да гэтай справы беларускіх памешчыкаў Аляксандра Ельскага і Эдварда Вайніловіча, але безвынікова. Але вынік арганізацыйнай працы быў станоўчы: у студзені 1906 суполка мела 45 удзельнікаў.

Назва выдавецтва — прымаўка, якая выражае надзею на лепшую будучыню. У канцы ХІХ ст. яна выкарыстоўвалася як слоган для нелегальных беларускіх выданняў, напрыклад: другі эпіграф у адозве народнікаў-«гоманаўцаў» «Письма о Белоруссии» (1882) Данілы Баравіка, а таксама выдання пад назвай «Дзядзька Антон» (Тыльзіт, 1892).

### Першы этап дзейнасці (1906—1909) 
, у ёй на першым этапе месцілася рэдакцыя выдавецтва «Загляне сонца і ў наша аконца», у Пецярбургскі перыяд жыў паэт Янка Купала. На доме месціцца памятная дошка аб тым, што тут жыў Янка Купала.]]
Дзейнасць арганізацыі пачалася з выдання ліста, у якім быў заклік прыняць удзел у беларускай выдавецкай дзейнасці. Ліст быў набраны лацінкай, магчыма быў і кірылічны варыянт, але ён не захаваўся. З гэтым лістом-зваротам да розных асоб высылалі экзэмпляр Статута.

Суполка «Загляне сонца і ў наша аконца» была афіцыйна зарэгістравана ў маі 1906 года. Ва ўправу ўваходзілі Вацлаў Іваноўскі (старшыня), Уладзіслаў Сталыгва (сакратар), Браніслаў Эпімах-Шыпіла, Юры Іваноўскі, Вінцэнт Валейка, Сабіна Іваноўская, Уладзіслаў Калашэўскі. 5 мая 1906 года згаданыя асобы ўклалі натарыяльны дагавор тэрмінам да канца 1908 года, паводле якога неслі сумесную адказнасць за дзейнасць і абавязкі суполкі. На практыцы амаль усе рэдакцыйныя працы выконвалі Вацлаў Іваноўскі і Браніслаў Эпімах-Шыпіла, апошні перадаў на патрэбы суполкі частку сваёй кватэры на Васільеўскім востраве. Кнігі друкаваліся ў польскай друкарні К. Л. Пянткоўскага кірыліцай і лацінкай, некаторыя паралельна двума шрыфтамі. Асноўная частка тыражу адпраўлялася на Беларусь.

У ліпені 1906 года выйшаў «Беларускі лемантар, або Першая навука чытання» (лацінскі варыянт, складальнік і рэдактар Вацлаў Іваноўскі) і серыя паштовак («Шчарсуны ўлетку», «Шчарсуны ўзімку», «Францішак Багушэвіч (Мацей Бурачок) — пясняр беларускі», «Вінцук Марцінкевіч — пясняр беларускі», «Мужыкі спад Пухавіч», «Торжышчэ ў Пухавічах», «Дзяўчаты спад Слуцка», «Парабковая дворная хата», «Дудар беларускі», «Янка Лучына (Іван Неслухоўскі), пясняр беларускі», «Вясковая баба Трыбужкоў», «Дом Тадэвуша Касцюшкі» ў Мерачоўшчыне, а праз некалькі тыдняў — кірылічны варыянт лемантара і «Першае чытанне для дзетак-беларусаў» Цёткі (у двух варыянтах). Трэці падручнік, «Гутаркі аб небе і зямлі», перакладзены з польскай мовы верагодна Казімірам Кастравіцкім пры ўдзеле Вацлава Іваноўскага.

Выдавецкую дзейнасць спыніла Першая сусветная вайна.

Можна меркаваць, што ў 1916 годзе выдавецтва паспрабавала аднавіць сваю дзейнасць, выпусціўшы кнігу Якуба Коласа «Антось Лата» (1-ю дзею) пад назвай «Чарка ўсё на свеце робіць»; на кнізе было было пазначана «Працяг будзе». Аднак на гэтым дзейнасць суполкі скончылася.

## Тыпаграфіі 
Таварыства наладзіла партнёрскія стасункі з пецярбургскай друкарняй Казіміра Пянткоўскага і асноўную частку сваіх кніг выпускала на Вялікай Пад’ячаскай, 22, дзе апошняя і размяшчалася. Дзякуючы спачуванню беларускай справе ўласніка гэтай друкарні, суполцы ўдалося атрымаць крэдыт на работу і ўзбагаціць набор беларускіх шрыфтоў.

Два выданні кірыліцай і лацінкай («Як ратаваць уздутую жывёлу» К. Дулембы) былі замоўлены ў Марціна Кухты і адно ў пецярбургскай друкарні Юрыя Эрліха (зборнік Янкі Купалы «Шляхам гадоў»).

## Фінансаванне 
Ад самага пачатку «Загляне сонца і ў наша аконца» мела многа матэрыяльна-забяспечаных людзей: Вацлаў Іваноўскі, які ўжо паспеў стаць прафесарам, Браніслаў Эпімах-Шыпіла, які прытуліў кантору выдавецтва на ўласнай кватэры і не шкадаваў грошай на яго з свайго заработку. Грашовыя ахвяраванні паступалі ў суполку ад княгіні Магдалены Радзівіл.Зборнік  Янкі Купалы «Шляхам жыцця» быў выдадзены пры падтрымцы доктара Аляксандра Ярэміча.

Фінансы суполкі ў пачатку Першай сусветнай вайны сталі прадметам махінацый. Пра гэта сведчыць ліст рэдактара «Нашай Нівы» Алаксандра Уласава да Антона Луцкевіча ад 10 снежня 1914 года, у якім гаворыцца наступнае:

## Вынікі дзейнасці 
 «Жалейка» (1908). Форзац|злева]]
 на паштоўцы выдавецтва]]
Юліяна Вітан-Дубейкаўская так напісала ў сваіх успамінах:

Суполка да 1914 года выдала 38 кніг.

Сваімі выданнямі, у асаблівасці серыяльнымі, суполка заваёўвала ў вачах грамадскасці рэпутацыю паважанай арганізацыі. Не жадаючы (пры ўсёй нешматлікасці беларускіх літаратараў) выпускаць у свет творы, недасканалыя ў мастацкіх адносінах, яна выстаўляла маладым творцам высокія мастацкія патрабаванні. У кастрычніку 1906 года выдавецтва не прыняло, напрыклад, да друку зборнік вершаў «Плач» Міхаіла Сарокі з Вільні — гэта былі першыя пробы пяра з неахайна рыфмаванымі радкамі і расцягнутымі сюжэтамі.

## Распаўсюджанне і прапаганда беларускай кнігі 
, 1909 г.]]
Суполка не толькі актыўна друкавала, але і распаўсюджвала свае кнігі. У Варшаве, Мінску, Гродне, Гомелі (крама Сыркіных), Віцебску і іншых гарадах былі адкрыты контрагенцтвы выдавецтва. З Санкт-Пецярбурга чытачам дасылаліся кнігі. У «Нашай ніве» пастаянна друкаваліся абвесткі, кніжкі дасылаліся кожнаму, хто звярнуўся на склад выдавецтва.

Акрамя распаўсюджвання сваіх выданняў, усе іншыя выданні «Кругу беларускай прасветы» і асобных людзей прымаліся суполкай на камісію і распаўсюджваліся побач з уласнымі. Суполка ўвайшла ў згоду з рэдакцыяй «Нашай нівы», якая брала некаторыя выданні і рассылала дадаткам да газеты. Распаўсюджваў кнігі ў тым ліку асабіста Янка Купала.
, 1911 г.]]
Некаторыя звесткі сведчаць пра тое, што кнігі распаўсюджваліся і пасля спынення дзейнасці арганізацыі. Так, у 1917 годзе беларускі студэнт Ваенна-медыцынскай акадэміі ў Петраградзе Павел Каравайчык прадаваў і высылаў кнігі, выдадзеныя суполкай: «Дудку беларускую» Мацеяк Бурачка, «Вечарніцы», «Шчароўскія дажынкі», «Купалу» Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, «Маладую Беларусь» і іншыя выданні.

У 1918 годзе Павел Каравайчык ад’язджаў у Маскву на працу ў Народны камісарыят па справах нацыянальнасцей РСФСР і працу па распаўсюджанні кніг хацела ўзяць на сябе «Таварыства ахвотнікаў беларускага народнага штукарства ў Петраградзе», якое было створана ў сакавіку 1918 года ў Петраградзе. Ініцыятарам гэтага мерапрыемства быў Чэслаў Родзевіч.

Ён пісаў да Браніслава Эпімаха-Шыпілы:

## Спіс выдадзеных кніг 
Спіс кніг, выдадзеных суполкай:

## Вобраз у мастацтве 
Аляксей Марачкін у 2006—2007 годзе напісаў карціну «Загляне сонца і ў наша ваконца. Да 100-годдзя выдавецкай суполкі».

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Александровіч С.* Пуцявіны роднага слова. — Мн., 1971.
* Гісторыя беларускай кнігі. У 2 т. Т. 2. Кніжнасць новай Беларусі (XIX—XXI стст.) / М. Нікалаеў і інш. — Мн.: БелЭн, 2011. — С. 41—44.
* *Жылуновіч Зм.* Эволюцыя беларускае кніжкі // Полымя. — 1925. — № 1. — С. 118—127.
* *Нікалаеў М.* Беларускі Пецярбург. СПб., 2009. — С. 240—248.
* *Ракіцкая Н.* Беларуская выдавецкая суполка «Загляне сонца і ў наша ваконца» // Свіцязь. Свитязь: Альманах библиофилов Белоруссии. — Мн., 1989. — С. 65—80.
* *Ракіцкая Н.* «Загляне сонца і ў наша аконца» //  — С. 496.
* *Ракіцкая Н.* «Загляне сонца і ў наша аконца» //  — С. 394—395.
* *Семашкевіч Р.* Беларускі літаратурна-грамадскі рух у Пецярбурзе. — Мн., 1971.
* *Туронак Ю.* Вацлаў Іваноўскі і адраджэнне Беларусі. — Мн., 2006.

## Спасылкі 
* Беларускі эміграцыйны асяродак у Санкт-Пецярбургу

Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Расіі
Катэгорыя:Беларуская літаратура XX стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Выдавецтвы Расіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1906 годзе
Катэгорыя:Беларусы ў Санкт-Пецярбургу