open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аўстрыйская вайсковая мяжа

**Аўстрыйская вайсковая мяжа** — вобласць у Аўстрыйскай імперыі, афіцыйна выдзеленая ў 17 ст. Ахоплівала землі ўздоўж мяжы з Турэцкай імперыяй на Балканскім паўвостраве, што прыблізна адпавядала мяжы 21 ст. паміж Славеніяй і Харватыяй. Пазней, з паслабленнем Турцыі, мяжа перасунулася на поўдзень, і вобласць уключыла землі, якія адпавядаюць вобласці Краіна ў Босніі і Герцагавіне 21 ст.

Прычынай ўзнікненне вобласці быў перанос галоўнай увагі дынастыі Габсбургаў з Балканаў у Цэнтральную і Заходнюю Еўропу. Вобласць засялялася сялянамі, абавязанымі служыць у войску ў выпадку вайны. У выніку тут утварылася своеасаблівая каста воінаў (у выніку шматлікіх памежных сутычак), а таксама склалася шматэтнічнасць насельніцтва, у якім галоўнымі групамі былі харваты-католікі — карэнныя жыхары вобласці, а таксама дастаткова шматлікія сербы-праваслаўныя — бежанцы з Турцыі. Палітыка Габсбургаў была скіраваная на прыцягненне як мага большай колькасці пасяленцаў, таму невялікія колькасці зямлі атрымліваліся бясплатна, кіраванне ажыццяўлялася наўпрост з Вены, а пасяленцы былі вынятыя з-пад звычайных феадальных абавязкаў, дазваляўся ўдзел пасяленцаў у падзеле ваеннай здабычы; праваслаўныя пасяленцы атрымлівалі ў вобласці свабоду веравызнання.

У далейшым, няздольнасць Габсбургаў выконваць свае абяцанні, асабліва наконт свабоды веравызнання, прыводзіла да неаднаразовых паўстанняў сербскага насельніцтва.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісторыя Аўстрыі
Джордж Буш

*Джордж Герберт Уокер Буш  (нар. 1924) – 41-ы прэзідэнт ЗША
*Джордж Уокер Буш (нар. 1946) – 43-ці прэзідэнт ЗША
Stadium Arcadium

**«Stadium Arcadium»** — падвойны альбом амерыканскай рок-групы Red Hot Chili Peppers, выпушчаны ў маі 2006. Прэмія «Грэмі» за лепшы рок-альбом года. 

## Спіс кампазіцый 
## Выканаўцы 
* Энтані Кідзіс — вакал
* Флі — басовая гітара, труба
* Джон Фрусчантэ — гітара
* Чад Сімт — барабаны
* Амар Радрыгез-Лопес — гітара

## Спасылкі 
* Фан-сайт альбома Stadium Arcadium (англ.)

*2006
Катэгорыя:Альбомы 2006 года
Катэгорыя:Прэмія «Грэмі» за найлепшы рок-альбом года
Катэгорыя:Альбомы паводле алфавіта
Катэгорыя:Альбомы Warner Bros. Records
Благоеўград

**Благоеўград** — горад, цэнтр абшчыны Благоеўград і Благоеўградскай вобласці, знаходзіцца на паўднёвым-захадзе Балгарыі, на рацэ Джумайская-Быстрыца. У горадзе маюцца два ўніверсітэты Паўднёва-заходні ўніверсітэт «Neofit Rilski» і Амерыканскі ўніверсітэт у Балгарыі. Благоеўград — важны цэнтр абработкі тытуню, керамікі і дрэва.

## Гісторыя 
## Культура 
### Тэатры 
* Драматычны тэатр імя Н. Вапцарава.

### Музеі 
* Благоеўградскі абласны гістарычны музей (пабудаваны ў 1957).

## Цікавае 
У Благоеўградзе некаторы час жыў і вучыўся беларускі праграміст і стваральнік беларускай Вікіпедыі Уладзімір Каткоўскі.

## Гарады-пабрацімы 
*  Батумі, Грузія
*  Дзелчава, Паўночная Македонія
*  Нагасакі, Японія
*  Оберн, Алабама, ЗША
*  Салонікі, Грэцыя
*  Секешфехервар, Венгрыя
*  Серэ, Італія
*  Скоп’е, Паўночная Македонія (2006)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Благоеўградскай вобласці
Сямімоўны слоўнік

thumb|Першая старонка Сямімоўнага слоўніка. 1918
**Сямімоўны слоўнік** — гэта адна з першых спроб стварэння, апрацоўкі і кадыфікацыі тэрмінаў сучаснай беларускай мовы. Выдадзены ў Лейпцыгу ў 1918 г. У слоўніку беларуская мова ўпершыню пастаўлена ў адзін рад з рускай, польскай, літоўскай, латышскай, нямецкай і ідышам. Налічвае 8000 слоў на 420 старонках.

Складальнікі слоўніка сфармулявалі для сябе наступную мэту *«кніга павінна несці паразуменне ад народа да народа, ад чалавека да чалавека».* Аўтары прызнавалі наяўнасць пэўнай колькасці надахопаў і не хавалі цяжкасцей, звязаных з перакладчыцкай працай. Над лексіконам працавалі практыкі, якія не мелі спецыяльнай падрыхтоўкі. У навуковым плане слоўнік цікавы як адна з першых спроб, у многіх выпадках удалых, будаваць беларускую тэрміналогію на народнай аснове.

## Літаратура 
* Sieben-Sprachen-Wörterbuch. Leipzig: Spamer, 1918

## Спасылкі 
* Сямімоўны слоўнік. Ляйпцыг, 1918
* Кацярына Любецкая. Sieben-Sprachen-Wörterbuch: агляд слоўніка

Беларуская мова
Катэгорыя:Слоўнікі польскай мовы
Катэгорыя:Слоўнікі рускай мовы
Катэгорыя:Слоўнікі літоўскай мовы
Катэгорыя:Слоўнікі латышскай мовы
Катэгорыя:Слоўнікі нямецкай мовы
Катэгорыя:Слоўнікі ідыш
Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі
Катэгорыя:Кнігі 1918 года
Польска-беларускі слоўнік

**Польска-беларускі слоўнік** — гэта фактычна першая спроба ўкладання і выдання ў Беларусі такога тыпу даведніка. Налічвае звыш 40000 слоў. Праца па ўкладанні слоўніка вялася ў аддзеле славянскага і тэарэтычнага мовазнаўства Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі на працягу 1997—2000 гг. Галоўнымі аўтарамі-ўкладальнікамі слоўніка з’яўляюцца Яўгенія Волкава і Валянціна Авілава. Вытрымаў два перавыданні. Прызначаны для шырокага кола карыстальнікаў. Слоўнік арыентаваны ў першую чаргу на носьбітаў беларускай мовы. Універсальны характар дазваляе выкарыстоўваць яго для розных мэт у пісьмовай і вуснай камунікацыі.

## Бібліяграфія 
* Польска-беларускі слоўнік: звыш 40000 слоў./ Я. В. Волкава, В. Л. Авілава. — 2-е выд. Мн.: БелЭН, 2005. — 880 с.

Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта
Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы
Катэгорыя:Слоўнікі польскай мовы
Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі
By the Way

**«By the Way»** — восьмы студыйны альбом амерыканскай рок-групы Red Hot Chili Peppers, выпушчаны ў ліпені 2002. У падтрымку альбома былі выпушчаныя наступныя сінглы: «By the Way» (2002), «The Zephyr Song» (2002), «Can't Stop» (2003), «Dosed» (2003) і «Universally Speaking» (2003).

## Спіс кампазіцый 
## Выканаўцы 
* Энтані Кідзіс — вакал
* Флі — басовая гітара
* Джон Фрусчантэ — гітара
* Чад Сміт — барабаны

## Крыніцы 
Катэгорыя:Альбомы Red Hot Chili Peppers
Катэгорыя:Альбомы 2002 года
Катэгорыя:Альбомы Warner Records
Маладзёжная вуліца (Наваполацк)

**Маладзёжная вуліца** (, ) — галоўная вуліца горада Наваполацка. Самая працяглая вуліца ў горадзе: яе працягласць ад скрыжавання з вуліцай Слабадской у раёне бальніцы да мяжы горада ў бок вёскі Экімань складае каля 8,9 км.

## Гісторыя назвы 
У 1960 годзе новая вуліца рашэннем пасялковага савета была названа вуліцай Зялёнай. Пазней яна была перайменавана ў Маладзёжную — у гонар моладзі, якая будавала горад і самую вуліцу. На 2009 год на вуліцы 214 будынкаў, працягласць — амаль 5 кіламетраў.

## Помнікі на вуліцы Маладзёжнай 
**Помнікі**
* Першая палатка: З гэтага месца пачалося будаўніцтва горада.
* Помнік Пушкіну: Знаходзіцца каля бібліятэкі імя Пушкіна.
* Помнік воінам-інтэрнацыяналістам, помнік-гармата і г. д.
* 5 чэрвеня 2013 каля дзіцячай школы мастацтваў па вуліцы Маладзёжнай усталявалі бюст Івану Хруцкаму. Помнік з’яўляецца дакладнай копіяй бюста, усталяванага на магіле Хруцкага ў вёсцы Захарнічы, што недалёка ад Полацка. Мемарыяльны знак з палімербетона выканаў віцебскі скульптар Аляксандр Гвоздзікаў. Бюст жывапісца стаў падарункам да 55-годдзя Наваполацка ад яго вядомага жыхара, спартсмена Вадзіма Дзевятоўскага.

## Забудова 
* Школа № 1
* гарсавет і гарвыканкам
* № 45А — крама «Кветкі» (архітэктар А. Машуцін). У будынку размяшчаецца аднайменны кінатэатр.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Наваполацка
Валяр’ян Пратасевіч

**Валерыян Пратасевіч**, **Валяр’ян Пратасевіч-Шушкоўскі** (каля 1509, маёнтак Шушкова каля вёскі Крайск, Айненская воласць, Вялікае Княства Літоўскае — 31 снежня 1579, г. Вільня, Віленскае ваяводства Вялікае Княства Літоўскае) — дзяржаўны і каталіцкі рэлігійны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Каталіцкі луцкі біскуп (1547—1555), віленскі біскуп (1556—1579). Адзін з галоўных заснавальнікаў езуіцкага калегіума ў Вільні, пераўтворанага ў 1578 г. у Віленскую езуіцкую акадэмію, а пазней — Віленскі ўніверсітэт.

## Паходжанне 
Належаў да баярскага «рускага» роду герба «Дравіца».

Нарадзіўся каля 1505 года ў маёнтку Шушкова каля вёскі Крайск, Айненская воласць, Вялікае Княства Літоўскае (цяпер — Лагойскі раён Мінскай воласці Рэспублікі Беларусь).

## Дзяржаўная і рэлігійная дзейнасць 
Службовую кар’еру пачаў службітам у канцылярыі вялікага князя літоўскага, а ў 1532—1544 г. быў пісарам канцылярыі польскай каралевы і вялікай княгіні літоўскай Боны Сфорца, дзякуючы якой адбылося службовае ўзвышэнне Пратасевіча па прычыне яго паспяховай службы.

Паставіў свой подпіс над Віленскім прывілеем 1563 г. аб ураўнянні правоў шляхты ўсіх хрысціянскіх канфесій у ВКЛ. Пратасевіч быў занепакоены тастаментам князя Мікалая Радзівіла «Чорнага», паводле якога князь перадаваў значныя сродкі на стварэнне кальвінісцкай школы ў статусе калегіума.

У 1563—1564 гг. у Варшаве вёў паспяховыя перамовы з прадстаўніком ордэна езуітаў Балтазарам Гастовінам: ВКЛ было ўключана ў поле дзейнасці ордэна езуітаў Аўстрыйскай правінцыі; там жа сталі рыхтаваць і манахаў-езуітаў для дзейнасці ў ВКЛ.

З 1566 г. адзінаццаць год узначальваў камісію па рэдагаванні II Статута ВКЛ.

Быў прыхільнікам аб’яднання ВКЛ з Польшчай на прынцыпах федэрацыі, а не інкарпарацыі. Прымаў удзел у падрыхтоўцы Люблінскай уніі (1569).

Сваімі ахвяраваннямі ў 1568—1569 гг. Пратасевіч стварыў матэрыяльную базу для функцыянавання Віленскага езуіцкага калегіума, які быў урачыста адкрыты 17 ліпеня 1570 г. і стаў галоўным і эфектыўным цэнтрам контррэфармацыі ў ВКЛ. Рабіў уласныя ахвяраванні на будаўніцтва касцёлаў і каталіцкіх навучальных устаноў.

Паводле свайго тастамента Пратасевіч перадаваў Віленскай езуіцкай акадэміі сваю бібліятэку. Некаторыя ацалелыя за вякі кнігі з бібліятэкі Пратасевіча і дагэтуль знаходзяцца ў фондзе сучаснага Віленскага (Вільнюскага) універсітэта.

## Смерць і пахаванне 
Памёр 31 снежня 1579 г. у Вільні і там жа быў пахаваны ў Кафедральным саборы Святога Станіслава пад алтаром Святога Крыжа.

## Літаратура 
* Валер’ян Пратасевіч-Шушкоўскі // Рэлігія і царква на Беларусі: Энцыкл. давед. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.; Маст. А. А. Глекаў. — Мн.: БелЭн, 2001. — 368 с.: іл.
* *Гудавичюс, Э.* История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — Москва : Фонд им. И. Д. Сытина; Baltrus, 2005. — 680 с.

Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Біскупы віленскія
Катэгорыя:Пісары гаспадарскія
Катэгорыя:Біскупы луцкія
Катэгорыя:Канонікі віленскія
Катэгорыя:Канонікі Віленскага кафедральнага капітула
Вародзькаўскі касцёл

**Вародзькаўскі касцёл** — колішняя каталіцкая бажніца ў в. Вародзькаў, што цяпер Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці.

Пабудаваны з дрэва ў 1619 г. манахам ордэну кармелітаў босых айцом Аляксеем Панятоўскім. Падчас вайны 1654—1667 гадоў і ў першыя паваенныя гады не дзейнічаў. У справаздачы ў Рым у 1682 г. заснавальнік касцёла піша: *«Царква … без святара гадоў ужо больш дзесяці … маёнтак царкоўны разбураны, ніхто нічога не атрымаў. Служба Божая стамілася, а народ не атрымоўвае пладоў духоўных».*

На 1772 г. у парафіі налічвалася 200 прыхаджан, у 1841—802 мужчыны і 556 жанчын, у 1917—415 асоб. Пасля рэвалюцыі будынак быў разабраны і перавезены ў суседнюю вёску, дзе пэўны час выкарыстоўваўся як крама.

Апошні след парафіі — могілкі з некалькімі плітамі, але большасць з іх разрабаваная. Ксёндз К. Тамэцкі сцвярджае: *«Ужо толькі самая старая жанчына ў Вародзькаве памятала восенню 1995 г. касцёл і католікаў, якія прыязджалі да яго з суседніх вёсак».*

## Вядомыя парафіяне 
* Язэп Ціхінскі
* Ядвіга Ціхінская
* Казімір Ціхінскі

## Літаратура 
* Directorium divini officii et missarum pro archidioecesi Mohilovensi…in annum domini 1917. — Petropolis, 1917. S. 405;
* НГАРБ (Нацыянальны гістарычны архіў Рэспублікі Беларусь), Ф. 1781, Воп. 26, спр. 1454, арк. 83—90.

Катэгорыя:Колішнія касцёлы Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Касцёлы Крычаўскага раёна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1619 годзе
Californication

**«Californication»** — 7-ы студыйны альбом групы Red Hot Chili Peppers, выпушчаны 8 чэрвеня 1999 года, кампаніяй Warner Bros. Records. У альбом увайшлі такія хіты як Around the world, Otherside, Californication, Scar Tissue.

## Перадгісторыя 
Джон Фрусчантэ пакідае Red Hot Chili Peppers падчас турнэ з альбомам Blood Sugar Sex Magik у маі 1992 г. з-за цяжказцей з наркотыкамі і ростам славутасці. Для замены Джона група прыцягвае Арыка Маршала, які іграў да канца турнэ да студзеня 1993 г. Увесну гэтага года, Арык Маршал быў звольнены з-за безадказнага стаўлення да сваёй працы. Група пачынае працаваць з Джэсі Табаяс, які таксама не затрымаўся на доўгі час. На я го месца Чад Сміт прапаноўвае Дэйва Навара, які ў канцы 1993 г. далучаецца да Red Hot Chili Peppers. Пасля кароткай паузы ў некалькі месяцаў, група згуляла на фестывалі Удсток’94, дзе нажыва дэбютаваў Дэйв Навара.

Red Hot Chili Pepars пачынае двухгадовы тур з альбомам One Hot Minute з 27 верасня 1995. Першы прыпынак у Еўропе, а таксама канцэрты ў Паўночнай Амерыцы запланаваны на лістапад і снежань, былі адкладзеныя з-за траўмы ў Чада Сміта, які параніў запясце падчас гульні ў бейсбол. Канцэрты ў Паўночнай Амерыцы запланаваны на люты-красавік, падчас аднаго з якіх Энтані Кідыс, таксама атрымоўвае траўму. Група гуляе Tibetan Freedom Fest разам з групамі Biysti Boys, Smashing Pampkins, Bjork і Rage Against The Machine. У той жа час з’яўляюцца прыкметы адчужанасці ад Дэйва Навара, які не жадае гуляць з Флі, калі яны знаходзяцца ў студыі.

Пасля 1997 г. здараецца шэраг няўдач з удзельнікамі групы. Фестываль Mount Fuji Festival адмяняецца з-за аварыі ў я кую патрапіў Энтані Кідыс. Пасля аздараўлення Энтані, гэты ж фестываль зноў прырываецца на гэты раз з-за ўрагана. У верасні 1997 Дэйв і Флі пачынаюць браць удзел у іншых праектах, тым часам Энтані прывязваецца да наркотыкаў. У пачатку 1998 г. Red Hot Chili Peppers збіраюцца, каб згуляць яшчэ раз.

У пачатку красавіка 1998 Дэйв Навара быў звольнены з Red Hot Chili Pepars пасля адмовы браць лячэнне ад наркотыкаў. Флі выказваецца што гэтая група не мае будучыні без Джона Фрусчантэ. Амаль увесь час пасля пакідання групы Джон не раставаўся з наркотыкамі, але настой Red Hot Chili Peppers аб лячэнні ўжо 29 красавіка 1998 вярнуў яго ў састаў групы.

## Запіс 
Першыя тыдні, пасля з’яўлення Джо, група праводзіць у гаражы Флі, дзе апошні заснаваў студыю. Першае з’яўленне групы ў сталіцы, у Вашынгтоне, DC 9:30 Club, а на наступны дзень афіцыйны канцэрт Tibetan Freedom Fest. Red Hot Chili Peppers у гэты перыяд вельмі натхнёныя прысутнасцю Джонам Фрусчантэ. Большасць песень у альбоме напісаныя ў гаражы Fliy сярод іх песня «Californication», яна заводзіць Джона, які доўгі час падбіраў акорды для яе. Пасля некаторай колькасці канцэртаў дзе гучала гэтая песня, на групу пачалі звяртаць увагу вядомыя прадзюсары і менэджэры. якія і дапамаглі выпусціць Red Hot Chili Peppers альбом «Californication».

## Спіс кампазіцый 
## Спасылкі 
* Californication на Google Music

*1999
Плевен

**Плевен** — горад, цэнтр абшчыны Плевен і Плевенскай вобласці, знаходзіцца на поўначы Балгарыі.

## Геаграфія 
Размешчаны ў цэнтры гістарычнай вобласці Мезія, непадалёк ад Дуная і Старой плаціны. Адлегласць ад Плевена да Сафіі складае 160 км, 220 км да Бухарэста, 150 км да Русе, 300 км да Варны і 222 км да Шумена. Колькасць насельніцтва Плевена на 2008 год была 122 тыс. чалавек гэта сёмы паказчык па насельніцтву ў Балгарыі.

## Рэлігія 
У горадзе большасць вернікаў — праваслаўныя 90 %, прысутнічаюць мусульмане 5 %, католікі і пратэстанты 5 %. У горадзе захаваліся сярэдневечныя цэрквы, якія выконваюць свае функцыі і сёння, таксама будуюцца і новыя храмы.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Памятныя мясціны 
* «Плевенская эпапея 1877».
* Скабелеўскі парк

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Плевенскай вобласці
* Web-партал горада

Катэгорыя:Гарады Плевенскай вобласці
Лом

**Лом** — горад у паўночна-заходняй Балгарыі. Знаходзіцца ў Мантанскай вобласці і з’яўляецца другім па велічыні горадам вобласці пасля Мантаны. Размешчаны на месцы зліцця рэк Дуная і Лом, за 162 км ад Сафіі, важны транспартны вузел, сталіца абшчыны Лом.

## Гісторыя 
Горад вядомы пад фракійскай назвай Артанес, пасля рымляне назвалі горад Алмус, адкуль паходзіць сённяшняя назва горада і ракі Лом. У першыню ў пісьмовых крыніцах пад гэтай назвай горад упамінаецца
ў 1704 г. тады гэта было маленькае паселішча. Але з развіццём суднаходства на Дунаі значнасць горада ўзрасла, тут быў пабудаваны порт. У 1869 у горадзе было каля 120 крам, 148 офісаў, 34 кафэ, 6 гасцінец, 2 млына.

## Рэлігія 
Асноўная рэлігія горада — хрысціянства. Пераважае ўсходнеправаслаўная царква, таксама кірункі пратэстантызму (адвентысты, баптысты, Балгарская божая царква).

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Ліля Карастаянава

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

### Карты 
* Bgmaps.com
* Emaps.bg
* Google

Катэгорыя:Гарады Мантанскай вобласці
Кіпарыс

**Кіпарыс**, **цыпрыс** (*Cupressus*) — род хвойных вечназялёных дрэў і кустоў сямейства .

## Апісанне 
Вечназялёныя аднадомныя дрэвы з пірамідальнай ці раэгалістай кронай вышынёй да 30 м або кусты. Дажываюць да 2000 гадоў.

Лісце дробнае лускападобнае, шчыльна прыціснутае да парастка, шыза-зялёнае ці блакітнаватае. Насенне ў сферычных дравяністых або скурыстых шышках. Шышкі амаль шарападобныя, даўжынёю да 3 см. Насенне плоскае, з крыламі,  спее да канца другога года пасля апладнення семязавязяў.

## Пашырэнне 
Налічваецца больш за 20 відаў. Пашыраны ва ўмерана цёплай зоне Еўразіі, на захадзе Паўночнай Амерыкі, Паўночнай Афрыцы. Культывуецца 11 відаў (у Крыме, Сярэдняй Азіі, на Чарнаморскім узбярэжжы Каўказа і інш.). Найбольш вядомы .

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўныя расліны. Драўніна выкарыстоўваецца для дробных вырабаў. 

## Віды 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Літаратура 
* *Гарановіч І.* Кіпарыс // 

Катэгорыя:Кіпарысавыя (падсямейства)
Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Эсваціні

**Эсваці́ні**, **Карале́ўства Эсваці́ні**, да 2018 года – **Свазіле́нд** (сваці: *Umbuso we Swatini*, ) — невялікая краіна ў паўднёвай Афрыцы. Мяжуе з Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікай і Мазамбікам. Выхаду да мора не мае.

Сталіца — горад Мбабанэ (месцазнаходжанне ўрада); рэзідэнцыя караля і месцазнаходжанне парламента — горад Лабамба.

## Назва 
Ранейшая назва дзяржавы — *Каралеўства Свазіленд*.

19 красавіка 2018 года кароль Мсваці III афіцыйна перайменаваў краіну ў *Каралеўства Эсваціні*, што ў перакладзе з мясцовай мовы сваці азначае «Зямля свазі».

## Геаграфія Эсваціні 
У Эсваціні ёсць вялікая разнастайнасць прыродных ландшафтаў, ад горных тэрыторый уздоўж мяжы з Мазамбікам да саван на ўсходзе і вільготных лясоў на паўночным захадзе.

Ландшафт уяўляе сабой плато: Высокі Вельд на захадзе (вышыня 1050—1850 м), Сярэдні Вельд (450—600 м) і Нізкі Вельд (150—300 м). Нізкі Вельд абрамлены на ўсходзе гарамі Лебомбо вышынёй 450—825 м з вяршыняй Эмлембе (1862 м).

Густая сетка рэк, што цякуць у Індыйскі акіян: Komati, Usutu, Ngwavuma, Mbuluzi і інш.

## Гісторыя 
* Дзяржава, названая **Свазіленд**, была ўтворана ў 1968 годзе.
* У 1894 годзе Свазіленд захапілі буры (Рэспубліка Трансвааль, Афрыка).
* Пасля англа-бурскай вайны 1899—1902 гадоў Свазіленд аб’явілі брытанскім пратэктарам.
* У 1968 годзе Свазіленд атрымаў незалежнасць.
* У 1973 годзе кароль Собхуза II зацвердзіў адзінаўладдзе.
* Пасля смерці караля Сабхуза II у 1982 годзе ўладу атрымалі каралевы-рэгенты Дзелівэ да 1984 года, потым Нтфомбі.
* З 1986 года краінай кіруе Кароль Мсваці III.

## Дзяржаўны лад і палітыка 
Эсваціні — унітарная дзяржава. Форма праўлення — абсалютная манархія.

Кіраўнік дзяржавы — кароль. Яму належыць уся паўната заканадаўчай, выканаўчай і судовай улады.

Заканадаўчую ўладу кароль ажыццяўляе з дапамогай парламента, які фактычна ёсць кансультатыўны орган пры ім. Парламент складаецца з *Палаты сходу* (70 дэпутатаў; 59 абіраюцца прамым галасаваннем у аднамандатных акругах абсалютнай большасцю галасоў, 10 прызначаюцца манархам, генеральны пракурор Эсваціні становіцца членам палаты сходу па пасадзе) і *Сената* (30 месцаў; 20 членаў прызначаюцца манархам, 10 выбараў большасцю галасоў з дапамогай ускосных выбараў). Тэрмін паўнамоцтваў парламента — 5 гадоў.

Выканаўчую ўладу кароль ажыццяўляе непасрэдна альбо з дапамогай урада (Кабінет міністраў) або Прэм’ер-міністра.

Палітычныя партыі ў Эсваціні забаронены.

## Адукацыя 
У Эсваціні дзейнічае Паўднёваафрыканскі каледж міжнароднай супольнасці.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі
Бар

е]]
]]
**Бар** — піцейная ўстанова, у якой прадаюцца і спажываюцца алкагольныя напоі, у асноўным піва, спіртныя напоі і гарэлка. Большасць бараў з’яўляюцца папулярнымі месцамі сустрэч. Як правіла адчыняюцца ў канцы дня і заканчваюць працу пад раніцу, некаторыя працуюць даўжэй. Афармляе заказ напояў бармэн. Бар таксама можа быць папулярным месцам для сустрэч падчас выезду ў горад у дзённы час. Шмат бараў прысутнічаюць у начных клубах, дыскатэках і іншых забаўляльных месцах, такіх як більярд, дартс і інш.

Іншыя значэнні і сацыяльныя функцыі бар прымае ў краінах Міжземнамор’я, напрыклад у Італіі, Іспаніі або Грэцыі гэта як правіла невялікі харчовы аддзел, які больш адпавядае французскаму кафэ, якое маецца практычна на кожнай вуліцы горада. Тут, як правіла, п’юць эспреса і капучына, шляхам сталага перагляду бягучых падзей у прэсе і абмену апошнімі навінамі з суседзямі.

## Гл. таксама 
* Кавярня
* Кафэ
* Паб
* Рэстаран
* Hard Rock Cafe

## Спасылкі 
Катэгорыя:Піцейныя ўстановы
Кавярня

**Кавярня** — гастранамічная ўстанова, месца сустрэч, дзе падаюць напоі і дэсертныя стравы, у асноўным каву, а таксама  торты, марожанае, гарбату або віно. 

## Гісторыя 
Першая кавярня ў свеце, напэўна, з'явілася ў Каіры ў 15 ст. Першая еўрапейская кавярня адкрылася ў Турцыі — у 1457 г. у Стамбуле. У Амерыцы першая кавярня была створана ў 1670 г. ў Бостане. У Аўстрыі кавярня Кульчыцкага ў Вене, заснавана пасля венскай перамогі ў 1683 годзе. Першая кавярня на тэрыторыі Рэчы Паспалітай была заснавана ў Варшаве паблізу Саксонскага саду ў 1724 годзе, ва ўладарства Аўгуста II Моцнага.

## Гл. таксама 
*Бар
*Рэстаран
*Таверна

Катэгорыя:Месцы адпачынку
Катэгорыя:Кава
Бангладэшскія стралкі

**Бангладэшскія стралкі** — ваенізаваныя фармаванні Бангладэш, у задачу якіх уваходзіць ахова дзяржаўнай мяжы працягласцю 4427 кіламетраў, змаганне з кантрабандай, забеспячэнне парадку ў прыгранічных раёнах. Знаходзяцца пад камандай «генеральнага дырэктара» (Director General) і падпарадкоўваюцца міністру ўнутраных спраў. У выпадку вайны перадаюцца ў дапамогу арміі. Не з’яўляюцца рэгулярнымі часткамі. Разглядаюцца як першая лінія абароны Бангладэш, лічацца адным з самых прафесійна навучаных і прэстыжных ваенізаваных фармаванняў у рэгіёне.

Падраздзяленне было створана ў 1795 годзе брытанскай Ост-Індскай кампаніяй і насіла назву Ramgarh Local Battalion. Яго задачамі першапачаткова былі ахова мяжы і падтрыманне парадку. З 1861 года падраздзяленне перайменавалі ў Памежную варту (Frontier Guards), а ў 1891 годзе — у Ваенную паліцыю Бенгаліі (Bengal Military Police). З 1920 па 1947 год падрадзяленне насіла назву «Стралкі ўсходняй мяжы», а затым «Усходнепакістанскія стралкі». У 1971 годзе «Усходнепакістанскія стралкі» прынялі актыўны ўдзел у змаганні за незалежнасць Бангладэш ад Пакістану.http://www.lenta.ru/articles/2009/02/26/bangladesch/
 
Агульная колькасць Бангладэшскіх стралкоў па розных дадзеных ад 42 тыс. да 67 тыс. чалавек.

Катэгорыя:Бангладэш
Катэгорыя:З’явіліся ў 1795 годзе
Конга

**Конга**:

## Геаграфія 
* **Рака Конга** — рака ў Афрыцы
* **Упадзіна Конга** — паніжэнне рэльефа ў Цэнтральнай Афрыцы

## Сучасныя дзяржавы 
* **Дэмакратычная Рэспубліка Конга** — краіна ў Афрыцы
* **Рэспубліка Конга (Бразавіль)** — краіна ў Афрыцы

## Гістарычныя краіны 
* **Партугальскае Конга** (Кабінда)
* **Каралеўства Конга**
* **Бельгійскае Конга**
* **Рэспубліка Конга (Леапольдвіль)**

## Гарады 
* **Мбанза-Конга**

## Мовы 
* **Конга (мова)** — афіцыйная мова Дэмакратычнай Рэспублікі Конга

## Народы 
* **Конга (народ)** — народ банту на захадзе Цэнтральнай Афрыкі
Lil Jon

**Джонатан Морцімер Сміт** (нарадзіўся 27 студзеня 1971 года), больш вядомы пад псеўданімам **Lil Jon**, гэта амерыканскі прадзюсар, прамоўтэр і рэпер. Таксама вядомы як піянер нядаўна ўтворанага суб-жанру хіп-хопу — «кранк» (камбінуе ў сабе элементы баунса, дыска і паўднёвага хіп-хопа). Яго гурт **The East Side Boyz**, які складаецца з Big Sam і Lil Bo, гэта адзін з самых характэрных рэп-калектываў, якія выконваюць кранк. Таксама Ліл Джон паспяхова прадзюсуе іншыя гурт. Ён заснавальнік гуказапісвальнага лэйбла BME Recordings.

## Дыскаграфія 
**разам з The East Side Boyz**
* 1997: *Get Crunk, Who U Wit: Da Album*
* 2000: *We Still Crunk!!*
* 2001: *Put Yo Hood Up*
* 2002: *Kings of Crunk*
* 2003: *Part II*
* 2004: *Crunk Juice*

**сольна:**
* Лета 2009: *Crunk Rock*

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт  
* Афіцыйны MySpace 

Катэгорыя:Постаці музыкі
Катэгорыя:Рэперы ЗША
Антон Станіслававіч Вайніловіч

**Антон Станіслававіч Вайніловіч** (Гродзенская губерня — 2-я пал. ) — дваранскі рэвалюцыянер.

## Жыццяпіс 
Са старадаўняга шляхецкага роду Вайніловічаў. Вайсковую службу пачаў у 1816, з 1819 у Чарнігаўскім пяхотным палку, падпаручнік (1823). У тайныя таварыствы не ўваходзіў. Пра паўстанне 14(26).12.1825 на Сенацкай плошчы ў Пецярбургу даведаўся ў мястэчку Васількаў Кіеўскай губерні, дзе жыў разам з С. І. Мураўёвым-Апосталам.

У час паўстання Чарнігаўскага палка (29.12.1825 — 3.1.1826) забяспечваў яго правіянтам, узначальваў авангард палка ў час маршу, разам з капітанам Казловым прывёў з в. Сецінка ў Матавілаўку на злучэнне з паўстаўшымі падраздзяленнямі 1-ю грэнадзёрскую роту (яна, аднак удзельнічаць у паўстанні адмовілася).

У ноч на 2.1.1826 адстаў ад паўстанцаў і з'явіўся да начальства. Камісіяй ваеннага суда ў Магілёве прыгавораны да адсячэння галавы, паводле царскай камфірмацыі (1826) пазбаўлены чыноў і дваранства і высланы ў Сібір для службы ў войску, затым пераведзены на Каўказ у Кабардзінскі пяхотны полк. Удзельнічаў у руска-персідскай вайне 1826—1828 гадоў. Забіты ў баях з горцамі.

## Літаратура 
* 
* 

Антон Станіслававіч
Катэгорыя:Дзекабрысты
Вязынка

Назву **Вязынка** маюць:
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Мінская вобласць:
** Вязы́нка — вёска ў Вілейскім раёне
** Вя́зынка — вёска ў Маладзечанскім раёне
** Вя́зынка — вёска ў Мінскім раёне
Джон Фрусчантэ

**Джон Энтані Фрусчантэ**, (; , Нью-Ёрк ЗША) — амерыканскі гітарыст, прадзюсар, былы удзельнік рок-групы Red Hot Chili Peppers, The Mars Volta, займаецца сольнай кар’ерай.

Далучыўся да Red Hot Chili Peppers, калі яму было ўсяго 18 гадоў. Перш чым стаць членам, ён быў прыведзены да прысягі фанатам групы, а калі пачаў іграць разам з гуртам, назваў гэты момант у яго жыцці «самым чыстым і радасным». З-за залежнасці ад наркотыкаў пакінуў групу ў 1992 годзе і быў заменены Дэйвам Навара. Вярнуйся ў гурт ў 1998. Але ў 2009 зноў сышоў дзеля ўласнай творчасці.

## Узнагароды і прызы 
## Сольная кар’ера 
### З Red Hot Chili Peppers 
## Дыскаграфія 
### Сольная кар’ера 
### З Red Hot Chili Peppers 
### Праца з іншымі артыстамі 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка  
* Дж. Фрусчантэ ў сервісе MySpace 
* Афіцыйная старонка Red Hot Chili Peppers 

Катэгорыя:Музыканты ЗША
Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы ЗША
Катэгорыя:Гітарысты ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»
Буда (прадпрыемства)

**Буда** — лесагаспадарчае прадпрыемства ў 15-19 ст. дзе ажыццяўлялася апрацоўка драўніны для атрымання смалы, попелу, вугалю, паташу, дзёгцю.. Слова захавалася ў назвах некаторых населеных пунктаў, напрыклад, Буда-Кашалёва

Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Беларусі
Ян Арлазораў

**Ян Маёравіч Арлазораў** (, , СССР — , , Германія) — расійскі тэатральны і эстрадны акцёр. Заслужаны артыст Расіі, лаўрэат Усерасійскага конкурсу артыстаў эстрады.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і адваката, удзельніка Вялікай Айчыннай вайны Маёра (Мэера) Самойлавіча і лекара-хірурга Раісы Якаўлеўны Арлазоравай, родам з Харкава (Ян насіў прозвішча маці). Скончыў Шчукінскае тэатральнае вучылішча, працаваў у Цэнтральным дзіцячым тэатры. З канца 1970-х гадоў — у тэатры імя Массавета, у пачатку 1990-х гадоў перайшоў на эстраду.

### Смерць 
7 сакавіка 2009 года ў Берліне Арлазораў сканаў пасля цяжкай і працяглай хваробы (рак, па некаторых дадзеных — пухліна страўніка). У сувязі з цяжкай стратай папулярнага артыста Расійскай эстрады, свае спачуванне родным і сябрам выказалі: Клара Новікава, Аркадзь Арканаў, Уладзімір Вінакур, Мікалай Лукінскі, Міхаіл Чуеў, Мікалай Бандурын, Міхаіл Вашукоў, Яўген Петрасян, Алена Сцепаненка, Яўхім Шыфрын і шматлікія іншыя дзеячы культуры. Развітанне з артыстам адбудзецца 11 сакавіка 2009 года ў Маскве. Яна Арлазорава пахаваюць на Вастракоўскіх могілках.

## Вядомыя вобразы 
* Касірка вакзалу (знакамітая фраза *Госпидя!*)
* Чалавек з народу (знакаміты зварот *Эй, мужик!*)

## Фільмаграфія 
* 1972 — Хроника ночи
* 1980 — Пиф-паф, ой-ой-ой
* 1988 — Цитата (тэлеспектакль)
* 1996 — Карнавальная ночь-2
* 2006 — Весёлые соседи

## Крыніцы
Шыкана

**Шыкана** — паслядоўнасць цесных выгінастых паваротаў (звычайна ў форме літары S) на дарозе, якая выкарыстоўваецца ў аўтагонках і на гарадскіх вуліцах для наўмыснага запаволення аўтамабіляў. Звычайна шыканы размяшчаюцца ў канцы доўгіх прамых участкаў, таму яны з'яўляюцца лепшымі месцамі для абгонаў у сучасных гонках.

Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт
Катэгорыя:Аўтаспорт
Ваколічная шляхта

**Ваколічная шляхта** або **засцянковая**, **заградовая**, **загонавая**, **шарачковая** **шляхта** — адна з ніжэйшых груп дробнамаянтковай шляхты на Беларусі ў XV—XX стагоддзях. Юрыдычна адносілася да пануючага саслоўя феадалаў, маёмасна набліжалася да працоўнага сялянства.

Паходзіць са свабодных людзей, якія змаглі дакументальна пацвердзіць асабістую вольнасць ад цяглавачыншавых абавязкаў. Сялілася ў адасобленых паселішчах (аколіцы, засценкі, абрубы) на землях, не занятых гаспадарскімі дамамі і надзеламі залежных сялян. Зямлёй валодала паводле родава-спадчынага права, апрацоўвала яе самастойна, але нярэдка наймала ў дапамогу агароднікаў, халупнікаў і інш. сялян. У канцы XVIII ст. каля 5% ваколічнай шляхты валодалі прыгоннымі. Удзельнічала ў ваяводска-павятовых сойміках, Паспалітым рушэнні, карысталася юрыдычнай недатыкальнасцю, прымала ўдзел у надзвычайных агульназемскіх ваенных і рамонтна-будаўнічых мерапрыемствах. Набілітацыю атрымлівала паводле родавага паходжання падмацаванага сведкамі і каралеўска-соймавымі прывілеямі.

Вылучалася пачуццём уласнай годнасці, незалежнасці, саслоўна-карпаратыўнай выключнасці і салідарнасці. У 1796 годзе на 8 паветах былога Вялікага Княства Літоўскага складала 61% ад усёй шляхты, у 1839 у заходні губернях Расійскай імперыі (Беларусь і Літва) — 56%. У 1810 годзе сярэдняя гаспадарка ваколічнага шляхціца Магілёўскай губерні складалася з 7 душ, мела 7,7 дзесяцін зямлі, 1,8 селяніна.

Пасля ўключэння Вялікага Княства Літоўскага ў склад Расійскай імперыі, увядзення падушных рэвізій, рэкруцтва, маёмаснага цэнзу пры выбарах і інш. у XVIII-XIX стагоддзях ваколічная шляхта страціла сваё саслоўнае становішча. Актыўна ўдзельнічала ў паўстанні 1831 года. Указам Мікалая I ад 19 кастрычніка 1831 года выключана з дваранства і пераведзена ў катэгорыю аседлых аднадворцаў, абложаных падаткамі і рэкруцтвам. Указам ад 01 жніўня 1857 года аднадворцы на дзяржаўнай і ўласнай зямлі пераводзіліся ў дзяржаўных сялян, а на памешчыцкай праз добраахвотніцкія пагадненні з уласнікамі зямлі, зберагалі права захавання і ўзнаўлення вольнасці.

## Гл. таксама 
* Вольныя людзі
* Аднадворцы
* Выбранцы
* Панцырныя баяры
* Путны баярын

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Саслоўі Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Шляхта
Навагрудскае ваяводства

**Навагрудскае ваяводства** — назва былых адміністрацыйных адзінак:

* Новагародскае ваяводства — адміністрацыйная адзінка ў складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай у 1506—1795 гадах.
* Навагрудскае ваяводства — адміністрацыйная адзінка ў складзе міжваеннай Польшчы ў 1919—1939 гадах.
Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)

**Ваўкавы́скі паве́т** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Троцкага, пазней Новагародскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Плошча каля 4 тыс. км². Сталіца — горад Ваўкавыск.

Ваеннае ліхалецце прычыніла павету моцнае спусташэнне. Сойм ВКЛ 1661 г. характарызаваў стан павета як «у многіх месцах пагарэўшы».

Межы павета ўдакладняліся ў час рэформ 1565—1566 гг. і пазней.

Ваеннае ліхалецце (сярэдзіна XVII ст.) прычыніла павету моцнае спусташэнне. Колькасць дымаў скарацілася на 24 %.

Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай павет у складзе Гродзенскага ваяводства ВКЛ, пасля трэцяга падзелу ў складзе Расійскай імперыі


Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Новагародскага ваяводства
Катэгорыя:Зніклі ў 1795 годзе
Кромань

**Кромань** — возера ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці ў басейне ракі Нёман, за 38 км на паўночны захад ад Стоўбцаў, у паўднёвай частцы Налібоцкай пушчы.

## Назва 
Той жа меркавана балцкі корань К. Буга бачыў у назве возера *Cromow* (= *Kram-av-*) у прускай Галіндыі.

## Гідраграфія 
Плошча паверхні 0,92 км². Даўжыня 1,2 км, найбольшая шырыня 1,1 км. Даўжыня берагавой лініі 5,49 км. Найбольшая глыбіня 26,5 м, сярэдняя 13,2 м.
Возера мае карставае паходжанне. Схілы катлавіны спадзістыя, парослыя лесам. Берагавая лінія слабазвілістая, на паўночным усходзе ўтварае невялікі заліў. Берагі абрывістыя, вышынёй  0,3—0,5 м. Літаральная зона вузкая. Дно пясчанае.Возера ўздоўж берагоў зарастае (менш 10 % плошчы).
Расліннасць распаўсюджваецца да глыбіні 3,2 м. Упадаюць рака Блюшка і меліярацыйны канал, выцякае рака Кроманка.

Водзяцца шчупак, акунь, лешч, лінь, плотка, гусцяра, краснапёрка, ёрш і інш.

Назва возера паходзіць ад кельцкага crom – «круг», «акружнасць», cro – «закрытае месца». Возера  авальнай формы і схаванае ад вачэй густымі лясамі.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Возера Кромань 
* Нёман — река загадок  // Белорусская военная газета «Во славу Родины», 28.07.2012. — Отечество , Выпуск № 138.

Катэгорыя:Налібоцкая пушча
Катэгорыя:Азёры Стаўбцоўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Бойнай
Якуб Гейштар

**Якуб Гейштар**, **Якуб Казімір Станіслаў Гейштар** — (, маёнтак Мядэкшы, Ковенскі павет, Літоўска-Віленская губерня, Расійская Імперыя — ) — удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў у Польшчы, Літве і Беларусі, ліберальны публіцыст.

## Біяграфія 
Скончыў Віленскі дваранскі інстытут, вучыўся на юрыдычным факультэце Пецярбургскага ўніверсітэта. У якасці члена Ковенскага губернскага камітэта ўдзельнічаў у выпрацоўцы ўмоў сялянскай рэформы, у 1859 напісаў і выдаў за мяжой свой першы публіцыстычны твор — «Голас шляхціца да сваіх сабратаў пра сялянскую свабоду і ўласнасць». Па палітычных перакананнях падтрымліваў групоўку «белых», быў адным з кіраўнікоў «белай» партыі на беларуска-літоўскіх землях. Узначальваў Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы, утвораны пасля сумнавядомага перавароту ў паўстанцкай арганізацыі.

Выступаў супраць Каліноўскага і іншых рэвалюцыйных дэмакратаў, які намагаліся павярнуць паўстанне на шлях аграрнай рэвалюцыі. Арыштаваны ў ліпені 1863 г. Спярша высланы ва Уфу, але затым вернуты для дадатковага следства і сасланы на 12 год катаргі ў Сібір. У 1872 г. вярнуўся на радзіму. Спярша жыў у Сувалках, пазней у Варшаве, дзе ў 1882 г. заклаў антыкварную кнігарню. Пакінуў пасля сябе ўспаміны — каштоўную крыніцу па гісторыі паўстання 1863—1864 гг.

## «Успаміны» Гейштара 
«Pamiętniki z lat 1857—1865» з'яўляюцца каштоўнай крыніцай па вывучэнню гісторыі паўстання 1863—1864 гг. Над «Успамінамі» Гейштар пачаў працаваць яшчэ ў ссылцы, але галоўная праца была зроблена ў 1873—1874 гг. у Варшаве. Канчаткова завершаны толькі пад канец жыцця.

Мемуары напісаны ў двух тамах. Першы том змяшчае 420 старонак, другі — 382. Тамы аснашчаны шматлікімі ілюстрацыямі ўдзельнікаў паўстання і тых, хто меў да яго дачыненне. Гейштар падае абшырныя бібліяграфіі і іншыя карысныя дадаткі. Пры выданні (у віленскай серыіі «Бібліятэка мемуараў») успаміны былі забяспечаны змястоўнымі прадмовай і каментарамі. «Успаміны» з'яўляюцца, па сутнасці, унікальным біяграфічным слоўнікам удзельнікаў паўстання. Гісторык Тадэвуш Корзан напісаў спецыяльна для гэтага выдання свае нататкі «З асабістых кантактаў».

## Літаратура 
* 
* Gieysztor, J. Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857—1865 : w 2 t. / J. Gieysztor; przedmowa i przypisy prof. T. Korzona. — Wilno : Nakładem Tow. Udz. «Kurjer Litewski», 1913. — T. 1. — 422 s.
* Gieysztor, J. Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857—1865 : w 2 t. / J. Gieysztor; przedmowa i przypisy prof. T. Korzona. — Wilno : Nakładem Tow. Udz. «Kurjer Litewski», 1913. — T. 2. — 384 s.

## Гл. таксама 
* Выканаўчы аддзел Літвы
## Спасылкі 
Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў
Віленскае ваяводства

**Віленскае ваяводства** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, якая існавала з 1413 па 1795 гады. Цэнтр — горад Вільня.

Утворана паводле Гарадзельскага прывілея на аснове былога Віленскага княства. У Віленскае ваяводства ўвайшла большая частка заходніх, цэнтральных і ўсходніх земляў Беларусі (воласці і буйныя маёнткі з цэнтрамі Ашмяны, Бабруйск, Барысаў, Браслаў, Быхаў, Глуск, Крычаў, Ліда, Магілёў, Мінск, Нясвіж, Прапойск, Рэчыца, Свіслач на Бярэзіне, Узда, Чачэрск, Шацк і інш.), тэрыторыя паўночна-ўсходніх літоўскіх земляў (воласці і буйныя маёнткі з цэнтрамі Вількамір, Уцяна, Біржы, Кернаў, Свянцяны).

Віленскаму ваяводу ў вайсковых адносінах падпарадкоўваліся намеснік новагародскі (навагрудскі), а таксама Слуцкае, Клецкае (да 1521) і Мсціслаўскае (да 1529) княствы, якія фармальна ўваходзілі ў Віленскае ваяводства (фактычна былі аўтаномныя).

У ваяводства ўваходзілі наступныя паветы: 
* Віленскі,
* Ашмянскі,
* Лідскі,
* Вількамірскі,
* Браслаўскі.

## Гл. таксама 
* Ваяводы віленскія
* Віленская губерня
Жыжма

**Жыжма́** () — рака на тэрыторыі Літвы і Беларусі, правы прыток Гаўі (басейн Нёмана).

## Назва 
Назва Жыжма балцкага паходжання, у асяроддзі літоўскамоўных аўтахтонаў рэгіёна вядомая ў фанетычнай форме *Žižmà*.

Найбліжэйшыя гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы *Žižma* (тры ракі на тэрыторыі Літвы), латышская *Zizma*. Далей літоўскія *Žiežmuo, Žiežmojus, Žiežmara*.

Корань ад літоўскага *žižti, žiežti* «злаваць, ятрыцца».

З шэрагу назваў «злых» водаў, як назва вілейскай ракі Піктуша, ад *piktas* «злы; моцны».

На Падняпроўі такія назвы маглі быць крыніцамі для пазнейшых перакладных назваў тыпу «Люць», «Лютаўка» ( *žiu-* (*žibėti* > *žiubėti* «ззяць»).

Назвам тыпу Жыжма, *Žiežmara* магчыма, роднасны тапонім  на Заволжы.

## Агульнае 
Даўжыня ракі 82 км. Плошча вадазбору 584 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 4,1 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,8 ‰.

Пачынаецца ў Шальчынінскім раёне Літвы, цячэ ў Воранаўскім, Лідскім і Іўеўскім раёнах. Значных прытокаў няма.

Даліна трапецападобная. Пойма двухбаковая, забалочаная, шырыня 0,4—0,8 км. Рэчышча на працягу 27,4 км каналізаванае (ад вёскі Мікянцы Воранаўскага раёна да вёскі Сонтакі Іўеўскага раёна). Яго шырыня ў межань да вёскі Германішкі 5—8 м, на астатнім працягу 8—15 м. Берагі пясчана-ілістыя, стромкія, часам абрывістыя. На рацэ каля вёскі Гайцюнішкі створана сажалка.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Шальчынінкайскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Воранаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Лідскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Іўеўскага раёна
Катэгорыя:Прытокі Гаўі (прыток Нёмана)
Выканаўчы аддзел Літвы

**Выканаўчы аддзел Літвы** — цэнтр па кіраўніцтве паўстаннем 1863—1864 гадоў у Літве і на Беларусі. Створаны ў Вільні 14(26).6.1863 паводле дэкрэта варшаўскага Нацыянальнага ўрада ад 18.4.(10.5).1863 на базе Аддзела кіраўніцтва правінцыямі Літвы.

Старшынёй быў спачатку прадстаўнік «белых» Якуб Гейштар, уваходзілі ў аддзел і «чырвоныя» — Кастусь Каліноўскі, Уладзіслаў Малахоўскі, Зыгмунт Чаховіч. Фармальна залежаў ад варшаўскага паўстанцкага ўрада. Аднак «чырвоныя» неўзабаве ўзялі рэвалюцыйную ўладу ў свае рукі і вырашылі найважнейшыя пытанні паўстання незалежна ад Варшавы.

Пасля арышту Гейштара, галоўным кіраўніком паўстання стаў Кастусь Каліноўскі. Як сцвярджаў Юзаф Каліноўскі назва Выканаўчага аддзела Літвы, *«хаця ўтрымалася, не адпавядала першапачатковай праграме і была анахранізмам»*.

Аддзел імкнуўся ўмацаваць рэвалюцыйную арганізацыю, наладзіць сувязі з расійскімі рэвалюцыянерамі, далучыць да паўстання шырокія народныя масы. Спыніў сваё існаванне пасля задушэння паўстання.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паўстанне 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:1863 год у Вільні
Абора

**Абора** — сельская пабудова для кароў у XVI—пачатку XX ст. Будавалася з бярвёнаў, брусоў ці дыляў, сцены апляталі лазовымі дубцамі, накрывалі найчасцей саломай. Заможныя гаспадары абору замянялі цалкам бярвеністым хлявом з многімі загарадкамі для розных хатніх жывёл і птушак. Аборы, хлявы мелі двор (падвор’е), выган, гумнішча. У фальварках аборы ўяўлялі сабой комплексы згрупаваных вакол прамавугольнага ў плане двара 4-8 хлявоў, з асобнымі варотамі ў кожным, злучаных адзін з другім у суцэльную забудову.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Краязнаўства
Абклад іконы

*Гэты артыкул пра абклады ікон. Артыкул пра абклады кніг гл.: **Каштоўны абклад**.*
» з Прачысценскай царквы ў Шарашове. Метал, чаканка, гравіроўска, залачэнне, шкло. 1750—1800. НММ]]
**Абкла́д іконы** — дэкаратыўная аздоба абразоў.

Шата абараза «Маці Божая Бялыніцкая». Сноў.jpg|Абклад абараза «Маці Божая Бялыніцкая». Сноў, Нясвіжскі раён. 18 ст.
Пётр Сліжык. Рыза абраза Маці Божая Адзігітрыя Смаленская. 1774. Дзісна.jpg|Абклад абараза «Маці Божая Адзігітрыя Смаленская». Дзісна, Мёрскі раён. 1774
Шата абараза «Пакланенне вешчуноў». Дрысвяты.jpg|Абклад абараза «Пакланенне вешчуноў». Дрысвяты, Браслаўскі раён, 18 ст.
Шата абараза «Маці Божая Замілаванне». Парахонск.jpg|Абклад абараза  «Маці Божая Замілаванне». Парахонск, Пінскі раён, 1803
Шата абраза Маці Божай. Бездзеж.jpg|Драўляны абклад абараза «Маці Божая Адзігітрыя». Бездзеж, Драгічынскі раён, 2-я пал. 17 ст.

  ·

## Літаратура 
* 
* *Лазука Б. А.* Слоўнік тэрмінаў: Архітэктура, выяўл. і дэкаратыўн.-прыклад. мастацтва: Дапам. для вучняў. — Мн.: Беларусь, 2001. — 158 с.
* 
* Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі XII—XVIII стагоддзяў / Скл. Н. Ф. Высоцкая. Мн., 1984.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Іканапіс
Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва
Айчызныя людзі

**Айчызныя людзі**, **атчызныя людзі**, **отчычы**, **людзі непахожыя** — катэгорыя залежных сялян у маёнтках феадалаў у Вялікім княстве Літоўскім у 15-18 ст.

Сяляне, якія з розных прычын страцілі права пераходу з маёнтка аднаго феадала на зямлю другога, адсюль і назва «непахожыя людзі», у дакументах 15-16 ст. называліся таксама «отчычамі», бо пераходзілі ў спадчыну («отчыну») разам з маёнткам ад бацькі да сына. Першае ўнармаванне статусу гэтай катэгорыі сялян адбылося ў Прывілеі Казіміра (1447). Паводле павіннасцяў падзяляліся на цяглых, чыншавых і інш.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сялянства Вялікага Княства Літоўскага
Міхал Сапоцька

**Блаславёны Міхал Сапоцька** (, Юшаўшчына Ашмянскага павета, цяпер Навасады Валожынскага раёна — , ) — каталіцкі святар, спаведнік св. Фаўстыны Кавальскай, заснавальнік Кангрэгацыі Сясцёр Міласэрнасці Ісуса Хрыста.

## Біяграфія 
У 1901–1902 вучыўся ў народнай школе ў Забрэззі, дзе часта ўдзельнічаў у набажэнствах у парафіяльным касцёле. Святарскі прыклад тагачаснага забрэзскага пробашча Яна Куніцкага ажывілі ў ім жаданне стаць святаром з дзяцінства. Здаў экзамен у шасцікласную школу ў Ашмянах, навучаўся тут з 1904 па 1906 гады.

Затым у семінарыі ў Вільні. Святарскае пасвячэнне атрымаў у Вільні ў 1914.

У 1914 скіраваны вікарыем у Табарышках, дзе служыў да 1918 года.

У Вільні з 1924 да 1947 года. У віленскі перыяд Міхал Сапоцька быў прызначаны спачатку вайсковым капеланам і садзейнічаў адбудове касцёла св. Ігнацыя, потым стаў духоўным айцом Мітрапалітальнай духоўнай семінарыі. З 1928 — прафесар тэалагічнага факультэта Віленскага ўніверсітэта імя Стэфана Баторыя, дзе стаяў ля вытокаў новай манаскай Кангрэгацыі Сясцёр Міласэрнасці Езуса Хрыста. Але перш за ўсё ў Вільні ён выконваў абавязкі рэктара касцёла Арханёла Міхала, стаў спаведнікам сястры Фаўстыны Кавальскай. У 1933–1936 гг. быў напісаны духоўны «Дзённік» сястры Фаустыны, намаляваны абраз Міласэрнага Езуса (мастак Яўген Казіміроўскі).

Пасля Другой сусветнай вайны — прафесар у духоўнай семінарыі ў Беластоку.

Беатыфікаваны 28 верасня 2008 у Беластоку.

## Літаратура 
* Дзённік: Божая Міласэрнасць у маёй душы / Св. сястра Фаўстына Кавальская ZMBM; пер. з пол. Крыстыны Лялько. — Мінск: ПРО ХРЫСТО, 2014. — 1022 с. — ISBN 978-985-7074-19-8

## Спасылкі 
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне
Катэгорыя:Постаці Ашмян
Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя
Катэгорыя:Памерлі ў Беластоку
Асець

**Асе́ць**; тып сушні. Была пашырана ў паўночна-ўсходніх раёнах Беларусі да сярэдзіны 20 ст..

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Драўляная архітэктура
Катэгорыя:Гаспадарчыя пабудовы
Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідства
Абрады і звычаі беларусаў

[thumb|300px|[Паштовы блок «Абрады і звычаі беларусаў»]]
**Абрад** — сімвалічныя адносіны людзей да прыроды і паміж сабою ў адпаведную пару года і жыццёвай сітуацыі.

Адметная рыса старажытных беларускіх народных абрадаў — калядаванне, масленіца, шчадраванне, валачобніцтва, купалле, дзяды, Радаўніца, май, Сёмуха і інш. — цесная повязь побытава-працоўнага, язычніцкага і хрысціянскага. Апошняе ўзмацнялася царквой, каб надаць усяму рэлігійны змест (радзіны, вяселле, пахаванне), хоць на вясёлых абрадах па-ранейшаму выяўляліся нацыянальная каларытнасць у песнях, танцах, карагодах, замовах, тэатралізаваных сцэнах (батлейка, народная драма, скамарохі, вечарынкі). Але паступова многія абрады пачалі забывацца, некаторыя з іх засталіся толькі ў вёсках як гульні і забавы. У савецкі час узніклі новыя. закліканыя на змаганне «*з рэлігійнымі і іншымі перажыткамі*», на «*ўслаўленне новага ладу жыцця*». У апошні час некаторыя традыцыйныя абрады аднаўляюцца, але ўжо ў асучасненай форме (на святах і ў святочныя дні).

## Гл. таксама 
* Народны каляндар
* Адведкі
* Агледзіны
* Карагод
* Мікалай Анімеле
* Гуканне вясны

File:Andriolli Gromniczna.jpg|Малюнак «Грамніцы» (выпальванне знаку крыжыка свечкай у хаце), XIX стагоддзе. Мастак Міхал Эльвіра Андрыёлі.
File:Калядоўшчыкі Горацкага павета , Магілёўская губерня, 1903г.jpg|Каляды ў Горацкім павеце Магілёўскай губерні. Фота 1903 года. 
File:1997. Stamp of Belarus 0253.jpg|Калядоўшчыкі на беларускай паштовай марцы, 1997 год.
File:Belarusian Easter Eggs.jpg|Беларускія фарбаваныя велікодныя яйкі.
File:ДажынкіМарцінкевіч.jpg|Аповесці «Шчароўскія дажынкі» і «Купала» Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча, надрукаваныя ў 1910 г. выдавецтвам «Загляне сонца і ў наша аконца».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Беларусы
Катэгорыя:Беларускі фальклор
Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі

Катэгорыя:Беларускія народныя святы
Абрус

thumb|250px|Абрус на стале
**Абрус**, **настольнік**, **скацерка**, **настольніца**, **стальніца**, **сурвэта** — тканы, вязаны або плецены ў самыя розныя віды і ўзоры выраб, якім засцілаюць стол.

## Гісторыя 
Меў побытавае, святочнае, сімвалічнае значэнне, абавязкова ўваходзіў у пасаг нявесты. Найбольш, на беларускіх землях, вядомы белы колер абрусаў, але дадаваліся на абрусы і іхныя берагі ці махры і іншыя колеры. У многім стыль абруса блізкі да ручніка, суадносіцца і з народнымі строямі. Вызначаюцца турава-мазырскія, мотальскія, ляхавіцкія, капыльска-клецкія, панямонскія, паазерскія, наддзвінскія і іншыя абрусы матэрыяламі, мясцовай тэхнікай, формай і ўзорам. Некаторыя народныя матывы і вобразы выкарыстоўваюцца і сёння прамысловасцю, якая вырабляе абрусы з ільняных, баваўняных, шаўковых нітак.

## Функцыі 
Абрус выконвае некалькі функцый:

* абараняе дарагую (з каштоўных парод дрэва, мармуру) паверхню стала ад забруджванняў і пашкоджанняў;
* прыкрывае дэфекты паверхні стала
* з’яўляецца элементам дэкору памяшкання

## Літаратура 
Катэгорыя:Тэкстыль