open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зволе

**Зволе** () — горад і муніцыпалітэт у Нідэрландах, сталіца правінцыі Аверэйсел. У мінулым — ганзейскі горад. Ляжыць на рэках Звартэ Ватэр і Эйсел. Па стане на 1 чэрвеня 2005 года насельніцтва складала 112 460 жыхароў. Плошча муніцыпалітэта — 119,28 км². Па стане на 1 студзеня 2003 года ў Зволе было 4336 розных прадпрыемстваў і фірмаў, сумарны лік працоўных месцаў складаў 75 049.

## Гісторыя 
Горад паўстаў на высокім месцы пасярод багністай мясцовасці. Такія месцы назваліся «soule»; гэтае слова стала назвай селішча і пазней трансфармавалася ў цяперашнюю форму. Першае пісьмовае згадванне селішча адносіцца да 1040 г. У 1230 годзе селішча атрымала гарадскія правы. У XV ст., падчас свайго росквіту, горад уступіў у Ганзу. З помнікаў даўніны найболей вядомыя вежа «перачніца» (), якая атрымала такую назву з-за сваёй формы, і гарадскія вароты Sassenpoort, а таксама рэшткі гарадской сцяны, царква Св. Міхаіла і шматлікія старадаўнія хаты.

## Транспарт 
Зволе — вузел аўтамабільных і чыгуначных дарог. Тут размешчаны другі па велічыні ў краіне (пасля Утрэхта) чыгуначны вузел. З усіх відаў гарадскога транспарту прадстаўленыя толькі аўтобус і таксі.

Катэгорыя:Гарады Нідэрландаў
Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Аверэйсел
Катэгорыя:Ганза
Леўвардэн

**Леўвардэн** (, ) — горад у Нідэрландах, сталіца правінцыі Фрысландыя.

## Гісторыя 
Мясцовасць, дзе размешчаны цяперашні Леўвардэн, была заселеная з X ст.. (хоць нядаўна выяўленыя астаткі пабудоў, датаваных II ст.). Грамата, давальная Леўвардэну прывілей горада, была падараваная ў 1435 г.  Размешчаны на Мідэльзее (вусце ракі, якая ўпадае ў мора), горад ператварыўся ў буйны цэнтр гандлю, але пасля таго, як рака перасохла ў XV ст., Леўвардэн прыйшоў у заняпад. У 1901 ў горадзе налічвалася 32 203 жыхара. Падчас Другой сусветнай вайны Леўвардэн быў акупаваны нямецкімі войскамі, 16 красавіка 1945 года вызвалены атрадам канадскіх драгуноў.

## Урад 
У Леўвардэне, сталіцы Фрысландыі, размяшчаюцца органы правінцыйнага самакіравання.

## Славутасці 
Да ліку самых знакамітых будынкаў горада ставяцца былая канцылярыя (*Kanselarij*), стары гарадскі рынак (*Waag*), царква святога Баніфацыя і падальная вежа (*Oldehove*).

У 1954 годзе быў усталяваны помнік карове. На пастаменце лаканічны надпіс: «Вус мэм» — «Наша мама».

## Вядомыя асобы 
* Ёханес Елгерхейс, нідэрландскі мастак і акцёр
* Ян Якаб Слаўэрхоф
* Маргарэта дэ Хеер (каля 1603 — каля 1665), нідэрландская мастачка

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт горада 

Катэгорыя:Гарады Нідэрландаў
Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Фрысландыя
Утрэхт (правінцыя)

**Утрэхт** () — правінцыя ў цэнтры Нідэрландаў, самая маленькая па тэрыторыі, але адна з самых населеных у краіне.

Плошча тэрыторыі 1450 км² (12-е месца). На тэрыторыі правінцыі знаходзяцца 33 муніцыпалітэта.

Насельніцтва правінцыі — 1,171 млн чалавек (5-месца па краіне, даныя 2005 г.). У 1999 г. пратэстанты складалі 27 % насельніцтва, каталікі — 20 %.

## Вядомыя асобы 
* Рутгер Хаўэр

## Спасылкі 
* Site of the province
* Utrecht Foreign Investment Office 
Карты правінцыі:
* with link for each municipality to basic data page 

Катэгорыя:Правінцыі Нідэрландаў
Дзямідаў (горад)

**Дзямідаў** (), да 1918 года называўся **Парэчча** () — горад (з 1776 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Дзямідаўскага раёна Смаленскай вобласці. Насельніцтва 8,09 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1499 годзе. Размешчаны на рацэ Каспля (басейн Заходняй Дзвіны), каля яе ўпадзення ў раку Габза, за 92 км на ад Смаленска.

## Гісторыя 
* 1499: першы пісьмовы ўспамін пра Парэчча, цэнтр воласці ў Вялікім Княстве Літоўскім.
* 1514: горад захоплены Масковіяй.
* 1611: вярнуўся ў склад Вялікага Княства Літоўскага, у Смаленскім павеце Смаленскага ваяводства.
* 1654: Парэчча зноў трапіла пад уладу Маскоўскай дзяржавы.
* 1776: горад, цэнтр павета Смаленскай губерні.
* 1918: горад увайшоў ў склад абвешчанай Беларускай Народнай Рэспублікі.
** Лістапад: у Парэччы адбылося антыбальшавіцкае паўстанне, у выніку чаго горад на адзін дзень вызвалілі з-пад савецкай улады.
** 20 снежня: бальшавікі перайменавалі Парэчча ў гонар забітага паўстанцамі старшыні павятовага камітэта РКП(б) Якава Дзямідава.
* 1919:
** 1 студзеня: адпаведна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі — у складзе Беларускай ССР, цэнтр Парэцкага павета Смаленскага раёна.
** 16 студзеня: бальшавікі адабралі горад разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.
* 1921: у горадзе быў расстраляны шавец Ігнат Курмель за заяву, што ён спадзяецца дажыць да таго часу, калі яго родны горад Парэчча скіне з сябе чужацкую назву — Дзямідаў.
* 13 ліпеня 1941 — 22 верасня 1943: знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Ільнозавод, прадпрыемствы харчовай прамысловасці.

## Славутасці 
* Царква Дабравешчання Прасв. Багародзіцы.
* Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы.
* Успенская царква.

## Вядомыя асобы 
* Лізавета Мікалаеўна Вадавозава — расійская дзіцячая пісьменніца.
* Юрый Нікулін (1921—1997) — савецкі акцёр цырка і кіно.
* Вадзім Аляксандравіч Папоў (нар. 1940) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* Уладзіслаў Пятровіч Уласаў (1929—2020) — беларускі акцёр тэатра лялек.
* Валянцін Дзмітрыевіч Цімашынін (1922—1993) — беларускі спецыяліст у галіне раслінаводства. Кандыдат сельскагаспадарчых навук (1952), дацэнт (1954).

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Дзямідаўскага раёна
Духаўшчына

**Духаўшчына** () — горад (з 1775 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Духаўшчынскага раёна Смаленскай вобласці. Заснаваны ў 1675 годзе.

## Геаграфія 
Горад размешчаны на Духаўшчынскім узвышшы, на рацэ Восціца (басейн Дняпра), за 57 км на ад Смаленска.

Духаўшчына захавала струк­ту­ру ста­ро­га го­рада з прамавуголнай се­ткай вуліц і сядзібнай забудовай ускраінных раёнаў.

## Гісторыя 
На гэтым месцы ў XIII—XIV ст. існаваў жаночы праваслаўны манастыр, а яго царква была асвечана ў імя Святога Духа. У XV—XVI ст. навокал манастыра ўзнікла Духаўская слабада. З другой паловы XVII ст. Духаўшчына была цэнтрам стана, затым воласці.

У 1802—1925 гадах павятовы горад Смаленскай губерні. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай беларуская частка Смаленскай губерні абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі, на выдадзенай затым «Карце БНР» Духаўшчына паказана ў яе складзе. 1 студзеня 1919 года пастановай I з’езда КП(б) Беларусі Духаўшчына ўключалася ў склад Беларускай ССР, дзе мела стаць цэнтрам павета («падраёна»), аднак 16 студзеня горад разам з іншымі тэрыторыямі Смаленскай губерні быў перададзены ў склад РСФСР. У 1925 годзе цэнтр павета з Духаўшчыны пераведзены ў сяло Ярцава. 1 кастрычніка 1929 года была сфарміравана Заходняя вобласць, у складзе якой быў утвораны Духаўшчынскі раён, з цэнтрам у горадзе Духаўшчына. З 1937 года ў Смаленскай вобласці. З 15 ліпеня 1941 да 19 верасня 1943 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Лясная, харчовая прамысловасць.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Духаўшчынскага раёна
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1675 годзе
Ельня (горад)

**Ельня** () — горад (з 1776 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ельнінскага раёна Смаленскай вобласці. Насельніцтва 10,05 тыс. чалавек (2007). Заснаваны ў 1150 годзе. Мае статус Горада воінскай славы.

Горад размешчаны на правым беразе ракі Дзясна (басейн Дняпра), за 82 км на паўднёвы ўсход ад Смаленска. Лёгкая і харчовая прамысловасць, цагельня.

## Гісторыя 
Ельня ўзнікла ў сярэдзіне XII ст. на ўзгорку як крэпасць на смаленска-чарнігаўскім паграніччы пры ўпадзенні р. Іма (сучасн. Мой­ка) ў р. Дзясна. Упершыню згадваецца ў гра­маце 1210-17 гг. як валасны цэнтр дзяснянскіх крывічоў у Смаленскім княстве.

1 студзеня 1919 года пастановай I з’езда КП(б) Беларусі Ельня ўключалася ў склад Беларускай ССР, дзе мела стаць цэнтрам павета («падраёна»), аднак 16 студзеня горад разам з іншымі тэрыторыямі Смаленскай губерні быў перададзены ў склад РСФСР.

## Насельніцтва 
## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Ельнінскага раёна
Горад воінскай славы

thumb|250px|Грамата аб прысваенні Ржэву звання горада воінскай славы.
**Горад воінскай славы** — ганаровае званне Расійскай Федэрацыі. Усталявана Федэральным законам ад 9 мая 2006 г. № 68-ФЗ "Аб ганаровым званні Расійскай Федэрацыі «Горад воінскай славы». Званне «Горад воінскай славы» прысвойваецца гарадам Расійскай Федэрацыі, на тэрыторыі якіх або ў непасрэднай блізкасці ад якіх падчас разлютаваных бітваў абаронцы Айчына выявілі мужнасць, устойлівасць і масавую гераічнасць, у тым ліку гарадам Расійскай Федэрацыі, якім прысвоена званне «Горад-Герой». У горадзе, удастоеным звання «Горад воінскай славы»:

# усталёўваецца стэла з выявай герба горада і тэкстам указу Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі аб прысваенні гораду гэтага звання;
# праводзяцца публічныя мерапрыемствы і святочныя салюты 23 лютага (Дзень абаронцы Айчыны), 9 мая (Дзень Перамогі), а таксама ў Дзень горада.

**Спіс гарадоў воінскай славы:**

# Белгарад
# Курск
# Арол
# Уладзікаўказ
# Малгабек
# Ржэў
# Ельня
# Ялец
# Варонеж
# Луга
# Палярны
# Растоў-на-Доне
# Туапсэ
# Вялікія Лукі
# Вялікі Ноўгарад
# Дзмітраў
# Кранштат
# Нара-Фамінск
# Вязьма
# Нальчык
# Валакаламск
# Бранск
# Выбарг
# Калач-на-Доне
# Архангельск
# Казельск
# Пскоў
# Уладзівасток
# Цвер
# Ціхвін

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ганаровыя званні гарадоў
*
Катэгорыя:Гісторыя Расійскай Федэрацыі
Рудня (горад)

**Рудня** () — горад (з 1926 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Руднянскага раёна Смаленскай вобласці. Насельніцтва 9,58 тыс. чалавек (2007). Заснаваны ў 1363 годзе.

Горад размешчаны на левым беразе ракі Малая Бярэзіна, за 68 км ад Смаленска, недалёка ад мяжы з Рэспублікай Беларусь.

## Гісторыя 
Першыя згадкі пра Рудню датуюцца прыкладна 1363 годам. Тады назва паселішча згадваецца як Родня (адноснае прыметнік ад слова род), што азначала «урадлівы, ураджайны» (для параўнання: польск. Rodny з ідэнтычным значэннем). Сучасная назва Рудня ўзнікла пазней пад уплывам тапоніма Рудня: рэкі Рудня з водамі «ржавага» (чырвона-карычневага) колеру і названых па ёй паселішчаў.

Знаходзілася ў складзе ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Пасля 1772 г. адышла да Расійскай імперыі, мястэчка Бабінавіцкага, з 1857 г. — Аршанскага павета Магілёўскай губерні.

Штуршок у развіцці Рудня атрымала ў другой палове XIX стагоддзя, калі праз населены пункт былі пабудаваныя шаша Віцебск — Смаленск (1856 год) і Рыга-Арлоўская чыгунка (1868 год).

У 1918 годзе Магілёўшчына абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі, а ў студзені 1919 года — Беларускай ССР, аднак у хуткім часе Руднянская воласць уключана ў Смаленскі павет, які стаў часткай РСФСР. У 1926 годзе Рудня атрымала статус горада, у 1929 г. быў утвораны Руднянскі раён.

У перыяд беларусізацыі працаваў Руднянскі белпедтэхнікум, у 1932 г. ён меў 165 навучэнцаў; існавала тры аддзяленні: дашкольнае, падрыхтоўчае і школьное.

14 ліпеня 1941 г. Рудня была акупавана нацысцкімі войскамі, вызвалена 8 кастрычніка 1943 г.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Пятровіч Мазалёў — беларускі жывапісец, графік, педагог.
* Валянціна Цімафееўна Петрачкова — беларуская актрыса тэатра і кіно.
* Яўген Альфрэдавіч Шміт (1920—2019) — савецкі і расійскі гісторык і археолаг.

## Гл. таксама 
* Рудня (прыпыначны пункт чыгункі)

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Руднянскага раёна (Смаленская вобласць)
Сафонава (горад)

**Сафонава** () — горад (з 1952 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Сафонаўскага раёна Смаленскай вобласці. Заснаваны ў 1859 годзе. Горад размешчаны на левым беразе ракі Вапец (басейн Дняпра), за 102 км ад Смаленска.

## Гісторыя 
Горад атрымаў сваю назву ад вёскі Сафонава. Назва вёскі ўтворана ад каляндарнага імя Сафонія, што азначае: «якога ахінае Бог».

Вызначальную ролю для развіцця раёна і горада адыграла будаўніцтва Маскоўска-Брэсцкай чыгункі. 20 верасня (2 кастрычніка па новым стылі) 1870 года з Масквы ў Смаленск прайшоў першы цягнік. Штурхом для развіцця горада стала станцыя Дарагабуж, названая па бліжэйшым горадзе ад станцыі. Сафонава ўзнікла як пасёлак пры станцыі Дарагабуж. З 1 кастрычніка 1929 года пасёлак становіцца цэнтрам Сафонаўскага раёна. Вёска Сафонава была за 10 км ад станцыі. Месцазнаходжанне раённага цэнтра аказалася зусім не звязанае з вёскай Сафонава, якая дала назву раёну і будучаму гораду. Гэты тапанімічны парадокс захоўваўся да 7 кастрычніка 1938 года, калі прыстанцыйны пасёлак атрымаў статус рабочага пасёлка і назву **Сафонава**.

У канцы 1940-х гадоў пачалося бурнае прамысловае развіццё раёна, заснаванае на шырокамаштабнай распрацоўцы радовішчаў бурага вугалю. У 1948 годзе Савет Міністраў СССР прыняў пастанову аб стварэнні паліўна-энергетычнай базы для паўночна-заходняга эканамічнага раёна краіны. Было прынята рашэнне аб будаўніцтве шахтаў у раёне станцыі Сафонава. Усяго намячалася пабудаваць 28 шахт.

Будаўніцтва шахт прывяло да хуткага развіцця працоўнага пасёлка Сафонава. У кароткі час ён вырас у сапраўдны горад, 8 мая 1952 года Сафонаву афіцыйна быў прысвоены статус горада абласнога падпарадкавання.

Да канца 1950-х гадоў высветлілася, што пры ацэнцы перспектыў прамысловай распрацоўкі Сафоновского радовішча бурага вугалю дапушчаныя пралікі. У выніку было прынята рашэнне на базе зачыняюцца шахтаў ствараць прамысловыя прадпрыемствы.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Электрамашынабудаўнічы завод, заводы прыбораў тэхналагічнай аўтаматыкі, гідраметэаралагічных і геалагічных прыбораў, завод «Авангард».

## Вядомыя асобы 
* Сяргей Уладзіміравіч Курыленка (нар. 1956) — беларускі акцёр тэатра.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Сафонаўскага раёна
Пачынак

**Пачынак** () — горад (з 1926 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Пачынкаўскага раёна Смаленскай вобласці. Насельніцтва 9,18 тыс. чалавек (2007). Заснаваны ў 1868 годзе.

Горад размешчаны на правым беразе ракі Хмара (басейн Дняпра), за 62 км ад Смаленска. Лёгкая і харчовая прамысловасць, вытворчасць будматэрыялаў.

## Гісторыя 
Упершыню згадваецца ў 1811 годзе як невялікая вёска. У 1868 годзе адкрыты пастаянны рух па чыгунцы Віцебск — Рослаўль, на якой пабудавана станцыя «Пачынак». Неўзабаве пасёлак стаў транзітна-перавалачным пунктам аптовага гандлю хлебам, пянькой, лесам, ільном. У 1876 злучаны тэлеграфам з Ельняй. Галоўную вуліцу актыўна забудоўвалі мясцовыя купцы.

Савецкая ўлада ў горадзе ўсталявана ў канцы кастрычніка — пачатку лістапада 1917 года. У сакавіку 1918 года ў горадзе ўспыхнуў мяцеж, падаўлены атрадам РСЧА, які прыбыў са Смаленска. Валасны цэнтр Ель­нінскага павета, 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня горад разам з іншымі тэрыторыямі Смаленскай губерні быў перададзены ў склад РСФСР. У 1924 годзе, нягледзячы на перавагу беларускага насельніцтва, Пачынак не вярнулі БССР.

З 1926 горад, раённы цэнтр Ро­слаўскай акругі Заходняй вобласці (з 1929), Смален­скай вобласці (з 1937).

З 17 ліпеня 1941 па 23 жніўня 1943 года акупаваны германскімі войскамі, у го­радзе дзейнічала падполле.

## Насельніцтва 
## Славутасці 
* Дом купца С. Эпштэйна (кан. XIX — пач. XX ст.), першы двухпавярховы будынак Пачынка.
* Брацкая магіла падпольшчыкаў і Курган памяці.
* Парк імя Героя Савецкага Саюза лётчыка М. Гастэла і памятны знак у яго гонар.
* Царква Дабравешчання Прасвятой Багародзіцы (1990-99).

## Вядомыя асобы 
* Ірына Аляксандраўна Масляніцына (нар. 1965), беларуская пісьменніца, журналіст.

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Пачынкаўскага раёна (Смаленская вобласць)
Сычоўка

**Сычоўка** () — горад (з 1776 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Сычоўскага раёна Смаленскай вобласці. Насельніцтва 8,3 тыс. чалавек (2007). Заснаваны ў 1488 годзе. Горад размешчаны на левым беразе ракі Вазуза (прыток Волгі), за 234 км ад Смаленска.
## Насельніцтва 
## Прамысловасць 
Электродны завод, леспрамгас.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Сычоўскага раёна
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1488 годзе
Уладзімір Сямёнавіч Каліноўскі

**Уладзімір Сямёнавіч Каліноўскі** () — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, гісторык.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 18 чэрвеня 1889 года ў Ваўкавыску. Скончыў у 1910 годзе Гродзенскую гімназію, у 1914 годзе — юрыдычны факультэт Пецярбургскага ўніверсітэта. Праслухаў поўны курс Археалагічнага інстытута і Усходняй акадэміі ў Петраградзе. Працаваў у Пецярбургскім судовым ведамстве. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Народным камісарыяце харчавання. У ліпені 1921 года як рэпатрыянт выехаў у Заходнюю Беларусь.

У лістападзе 1922 абраны ў польскі сейм, уваходзіў у Беларускі пасольскі клуб. У чэрвені 1923 года польскім судом пазбаўлены дэпутацкага мандата і польскага грамадзянства. Арыштаваны ў ліпені 1923, высланы з Польшчы.

Са снежня 1923 года ў Мінску. У лютым 1924 — ліпені 1925 кіраўнік справамі і юрысконсульт Беларускага сельскагаспадарчага інстытута. У 1925—1927 на розных пасадах у ЦВК БССР. З 1 кастрычніка 1927 года па 1 верасня 1929 года — дацэнт кафедры гісторыі польскай культуры педагагічнага факультэта БДУ. Супрацоўнічаў з часопісамі «Полымя», «Савецкае будаўніцтва», газетамі «Савецкая Беларусь», «Звязда». Далейшы лёс невядомы.

## Творы 
* Зямельная палітыка ў Польшчы // Полымя. 1925, № 5;
* Палітычныя партыі і аб’яднанні ў сучаснай Польшчы // Тамсама. 1926, № 2, 4—5;
* Краткий обзор экономического и финансового положения Польши // Савецкае будаўніцтва. 1926, № 1;
* Торговые договоры Польши // Тамсама. 1926, № 4.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* ЭГБ, т. 4
* 

Катэгорыя:Члены Беларускага пасольскага клуба
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Камянецкім раёне
Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польскай Рэспублікі (1918—1939) 1 склікання
Катэгорыя:Беларускія парламентарыі Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Юрысты Беларусі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР
Туркменская мова

**Туркменская мова** () — адна з цюркскіх моў. Дзяржаўная мова Туркменістана. Сучасны алфавіт на аснове лацінскай графікі (да 1995 выкарыстоўвалася кірыліца, у 1929—1940 — лацініца, раней - арабскі алфавіт).
## Сучасны туркменскі алфавіт 
Сучасны туркменскі алфавіт мае 30 літар:

Aa Bb Çç Dd Ee Ää Ff Gg Hh Ii Jj Žž Kk Ll Mm Nn Ňň Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Uu Üü Ww Yy Ýý Zz

Літары Аa, Еe, Ää, Уy, Іi, Оo, Öö, Uu, Üü азначаюць галосныя гукі, астатнія - зычныя гукі.

## Вымаўленне 
## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 

Катэгорыя:Цюркскія мовы
Катэгорыя:Мовы Афганістана
Катэгорыя:Мовы Туркменістана
Высокія

Назву **Высокія** маюць:

* Высокія — вёска ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці
* Высокія — хутар у Воранаўскім раёне Гродзенскай вобласці
Дзеснагорск

**Дзеснагорск** () — горад (з 1989) у Расіі, у складзе Смаленскай вобласці. Насельніцтва 32,1 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1974 годзе. Горад размешчаны на правым беразе ракі Дзясна (басейн Дняпра), за 153 км на ад Смаленска. Заснаваны пры будаўніцтве Смаленскай АЭС.

## Насельніцтва 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці
Кубак Расіі па футболе

**Кубак Расіі па футболе** — штогадовае спаборніцтва для расійскіх футбольных клубаў, якое праводзіцца Расійскім футбольным саюзам. У Кубку маюць права ўдзельнічаць неаматарскія футбольныя клубы, а таксама аматарскія футбольныя клубы — пераможцы рэгіянальных спаборніцтваў ЛФЛ, якія прайшлі атэстацыю ў ПФЛ. Пераможца Кубка перад пачаткам наступнага сезона гуляе з чэмпіёнам Расіі ў Суперкубку, а таксама атрымлівае права выступіць у Кубку УЕФА.

## Удзельнікі 
У розыгрышы Кубка прымаюць удзел усе клубы Прэм’ер-лігі, ФНЛ і ПФЛ. Пачынаючы з розыгрышу 2007/2008 да ўдзелу дапушчаюцца аматарскія каманды — пераможцы спаборніцтваў калектываў фізічнай культуры і каманды, якія прайшлі працэдуру ліцэнзавання РФС.

## Сістэма розыгрышу 
Розыгрыш праводзіцца па сістэме з выбываннем. Аматарскія клубы ўступаюць у розыгрыш са стадыі 1/512 фіналу. Клубы другога дывізіёна пачынаюць са стадыі 1/512, 1/256 або 1/128 фіналу ў залежнасці ад колькасці каманд у якая адпавядае зоне дывізіёна. Клубы першага дывізіёна ўступаюць у спаборніцтва са стадыі 1/32 фіналу, а Прэм’ер-лігі — са стадыі 1/16 фіналу. На ўсіх стадыях турніру пераможцы пар вызначаюцца па выніках аднаго матча. У выпадку нічыйнага зыходу асноўнага часу матча прызначаюцца 2 дадатковых тайма па 15 хвілін, калі і пасля іх пераможца не выяўляецца — прабіваецца серыя пасляматчавых пенальці. Матчы першых стадый звычайна праводзяцца ў красавіку, а фінал — у маі наступнага года, таму кожны розыгрыш працягваецца больш за год.

### Гістарычная даведка 
У розыгрышы 2002/2003 у выпадку нічыйнага зыходу асноўнага часу матча прызначаліся 2 дадатковых тайма па 15 хвілін. Пры гэтым дзейнічала правіла «залатога гала»: каманда, якая першая забіла гол, аб’яўлялася пераможцам. У розыгрышы 2002/2003 дзейнічала правіла, паводле якога пры сустрэчы каманд, якія прадстаўляюць розныя дывізіёны, матч павінен быў абавязкова гуляцца на поле суперніка ніжэйшага рангу. У розыгрышах 2004/2005, 2005/2006 і 2006/2007, пачынаючы з 1/16 фіналу і да паўфіналаў уключна, пераможцы вызначаліся па суме двух матчаў.

## Фіналы 
Кубак Расіі адбываецца з 1992 года. Вынікі фінальных матчаў:

## Дасягненні клубаў 
## Рэкардсмены сярод футбалістаў 
*Рэкардсмены сярод футбалістаў па колькасці выйграных Кубкаў Расіі. Вылучаныя дзейсныя футбалісты.*

## Факты 
* Ротар (Валгаград) — першая немаскаўская каманда, якая гуляла ў фінале Кубка Расіі.
* Зеніт (Санкт-Пецярбург) — першая немаскаўская каманда, якая выйграла Кубак Расіі.
* Церак (Грозны) — з’яўляецца адзіным клубам Першага Дывізіёна, які выйграў Кубак Расіі.

## Гл. таксама 
* Суперкубак Расіі
* Кубак СССР па футболе

Катэгорыя:Футбол у Расіі
Расія
ФК ЦСКА Масква

**ЦСКА Масква** — расійскі футбольны клуб Цэнтральнага спартыўнага клуба арміі. Адзін з найстарэйшых і найболей тытулаваных расійскіх клубаў, які вядзе сваю гісторыю ад каманды ТАЛС (), заснаванай у 1911 годзе. Сяміразовы чэмпіён СССР, пяціразовы ўладальнік Кубка СССР, шасціразовы чэмпіён Расіі, сяміразовы ўладальнік Кубка Расіі і сяміразовы ўладальнік Суперкубка Расіі. Першы расійскі клуб, які выйграў еўрапейскі клубны турнір (Кубак УЕФА 2005).

## Ранейшыя назвы 
* 1911—1923 год — Таварыства аматараў лыжнага спорту (ОЛЛС) ()
* 1923—1928 год — Вопытна-узорная пляцоўка Усевобуча (ВУПУ, )
* 1941 год — Чырвоная Армія Масква
* 1928—1951 год — Спартыўны клуб Цэнтральнага дома Чырвонай арміі (ЦДКА)
* 1951—1957 год — Спартыўны клуб Цэнтральнага дома Савецкай арміі (ЦДСА)
* 1957—1960 год — Цэнтральны спартыўны клуб Міністэрствы абароны (ЦСК МО)
* з 1960 года — Цэнтральны спартыўны клуб арміі (ЦСКА)

## Дасягненні 
### Нацыянальныя чэмпіянаты 
* Чэмпіён СССР (7): 1946, 1947, 1948, 1950, 1951, 1970, 1991 (апошні чэмпіянат)
* Уладальнік Кубка СССР (5): 1945, 1948, 1951, 1955, 1991
* Чэмпіён Расіі (6): 2003, 2005, 2006, 2012/13, 2013/14, 2015/16
* Уладальнік Кубка Расіі (7): 2002, 2005, 2006, 2008, 2009, 2011, 2013
* Уладальнік Суперкубка Расіі (7): 2004, 2006, 2007, 2009, 2013, 2014, 2018

### Еўракубкі 
* Кубак УЕФА 2005

### Іншыя 
* Кубак Першага Канала 2007

### Рэгіянальныя і раннія спаборніцтвы 
* Чэмпіён Масквы 1922 (вясна), 1924 (восень), 1933, 1935, 1943
* Другі прызёр чэмпіянату Масквы 1921 (восень), 1922 (восень), 1927 (вясна), 1930
* Трэці прызёр чэмпіянату Масквы 1918 (восень), 1920 (восень)
* Пераможца першынства Масквы сярод першых каманд 1926
* Трэці прызёр першынства Масквы сярод клубаў 1926
* Уладальнік Кубка «КФС-Каламягі» 1922
* Уладальнік Кубка Тасмена 1922

### Дасягненні ігракоў 
* Найлепшыя бамбардзіры сезона:
1938 — Рыгор Фядотаў (19)
1939 — Рыгор Фядотаў (21)
1945 — Усевалад Баброў (24)
1947 — Усевалад Баброў, Валянцін Мікалаеў (14)
1957 — Васіль Бузуноў (16)
1964 — Уладзімір Фядотаў (16)
2002 — Ралан Гусеў, Дзмітрый Кірычэнка (15)
2008 — Вагнер Лаў (20)
2011/12 — Сейду Думбія (28)
2013/14 — Сейду Думбія (28)

* Найлепшыя варатары сезона (Прыз «Варатар года» часопіса «Аганёк»):
1968 — Юрый Пшанічнікаў
1976 — Уладзімір Астапоўскі
2004—2006, 2008—2010, 2012—2014 — Ігар Акінфееў

## Склад 
*Станам на люты 2024 года.*

ЦСКА Масква
ЦСКА Масква

Катэгорыя:1911 год у Маскве
ФК Чэлсі

**«Чэлсі»** () — англійскі футбольны клуб з горада Лондан. Названы па імені лонданскага раёна Чэлсі, зблізку якога размешчаны хатні стадыён «Стэмфард Брыдж».

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1905 годзе і быў прыняты ў другі дывізіён Футбольнай Лігі 1 чэрвеня 1905 года. Хатні стадыён — «Стэмфард Брыдж», які адкрыўся ў 1877 годзе, каманда «Чэлсі» стваралася адмыслова для гульні на новым стадыёне.

Уладальнікам каманды да 25 мая 2022 года быў расійскі бізнесмен Раман Абрамовіч. Заўзятары «Чэлсі» ў сувязі з гэтым фактам нярэдка выконвалі песню «Калинка-малинка» падчас футбольных матчаў.

19 студзеня 2008 года Чэлсі атрымаў 300-ю перамогу ў Прэм’ер-лізе («Чэлсі» — «Бірмінгем Сіці» 1:0).

У 2012 годзе клуб святкаваў сваё найбольшае дасягненне — перамогу ў Лізе чэмпіёнаў.

## Дасягненні 
* Чэмпіён Англіі (6): 1955, 2005, 2006, 2010, 2015, 2017
* Уладальнік Кубка Англіі (8): 1970, 1997, 2000, 2007, 2009, 2010, 2012, 2018
* Уладальнік Кубка Футбольнай лігі (5): 1965, 1998, 2005, 2007, 2015
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў (2): 2012, 2021
* Пераможца Лігі Еўропы (2): 2013, 2019
* Пераможца Кубка ўладальнікаў кубкаў УЕФА (2): 1971, 1998
* Пераможца Суперкубка УЕФА (2): 1998, 2021
* Пераможца клубнага чэмпіянату свету: 2021

## Форма 
Асноўная форма — сінія кашулі і трусы з белымі гетрамі. Эмблема — цырыманіяльны сіні леў, трымальны кій; дадзеная версія эмблемы была прынятая ў 2005 годзе.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Афіцыйны сайт


Чэлсі
Чэлсі
Чэлсі
Суперкубак Расіі па футболе

**Суперкубак Расіі па футболе** — спаборніцтва па футболе, якое складаецца з аднаго матча, у якім гуляюць уладальнік кубка Расіі і чэмпіён Расіі папярэдняга сезона. У выпадку калі Кубак і чэмпіянат выйграла адна каманда, то ў суперкубку гуляюць першая і другая каманда чэмпіянату.

Суперкубак праводзіцца з 2003 года, удзельнічалі пераможцы Чэмпіянату і Кубка 2002 года.

Матчам за Суперкубак афіцыйна адчыняецца чарговы футбольны сезон у Расіі, як правіла, за тыдзень да першага тура чэмпіянату. Удзел клубаў Прэм’ер-лігі — абавязковы; калі ўладальнікам Кубка Расіі становіцца клуб іншага дывізіёна, то гэты клуб абавязаны пацвердзіць свой удзел у матчы Суперкубка. Калі асноўны час матча сканчаецца ўнічыю, то прызначаецца дадатковы — 2 тайма па 15 хвілін кожны. Калі па зыходзе дадатковага часу пераможца не выяўлены, прызначаецца серыя пенальці.

Суперкубак — пераходзячы прыз. Наўзамен пераходзячага прыза назаўжды ўручаецца яго копія. У выпадку заваёвы якім-небудзь клубам пераходзячага прыза 3 разы запар або 5 разоў увогуле, прыз застаецца ў гэтым клубе назаўсёды.

## Вынікі 
## Статыстыка па клубах 
## Гл. таксама 
* Суперкубак СССР па футболе

Катэгорыя:Футбол у Расіі
Расія
Гелдэрланд

**Гелдэрланд** () — правінцыя на ўсходзе Нідэрландаў. Сталіца — Арнэм, найбуйнейшы горад — Неймеген. Насельніцтва 1,971 млн чалавек (4-е месца сярод правінцый; даныя 2005 г.).

Плошча 5155 км² (уключаючы ваду; 2-е месца), у тым ліку суша 4975 км² (1-е месца).

## Некаторыя гарады 
* Грунло

## Вядомыя асобы 
* Гуга дэ Фрыз

## Спасылкі 
* interactive province map showing subdivision in municipalities, link for each municipality to basic data page 
* ditto, more up-to-date, but the map is not interactive 
* Detailed map 

Катэгорыя:Правінцыі Нідэрландаў
Гронінген (правінцыя)

**Гронінген** (, ) — правінцыя на паўночным усходзе Нідэрландаў. Сталіца і найбуйнейшы горад — Гронінген. Насельніцтва 575 тыс. чалавек (9-е месца сярод правінцый; даныя 2005 г.).

Плошча 2967 км² (уключаючы ваду, 7-е месца), у тым ліку сушы — 2336 (8-е месца).

## Вядомыя асобы 
* Абел Янсзан Тасман

## Спасылкі 
* Map of Groningen
* Website of the university, with English pages
* Website of the polytechnic
* province map showing subdivision in municipalities, link for each municipality to basic data page 

Катэгорыя:Правінцыі Нідэрландаў
Гронінген

**Гронінген**:
* **Гронінген** — горад на поўначы Нідэрландаў
* **Гронінген** — правінцыя на паўночным усходзе Нідэрландаў
* **«Гронінген»** — нідэрландскі футбольны клуб
Аверэйсел

**Аверэйсел** () — правінцыя на ўсходзе Нідэрландаў. Сталіца — Зволе, найбуйнейшы горад — Энсхедэ. Насельніцтва 1,109 млн чалавек (7-е месца сярод правінцый; даныя 2005 г.).

Плошча тэрыторыі 3327 км² (суша, 4-е месца), плошча вады — 94 км². У правінцыі налічваецца 26 муніцыпалітэтаў.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
Дрэнтэ

**Дрэнтэ** () — правінцыя на паўночным усходзе Нідэрландаў. Сталіца — Асэн, найбуйнейшы горад — Эмен. Насельніцтва 483 тыс. чалавек (10-е месца сярод правінцый; даныя 2005 г.).

Плошча тэрыторыі 2642 км² (7-е месца), плошча вады — 38 км².

## Спасылкі 
* Official website
* Map  (pdf)
* province map showing subdivision in municipalities, link for each municipality to basic data page 

Катэгорыя:Правінцыі Нідэрландаў
Лімбург (правінцыя, Нідэрланды)

**Лімбург** () — правінцыя на паўднёвым усходзе Нідэрландаў. Сталіца і найбуйнейшы горад — Маастрыхт. Насельніцтва 1,136 млн чалавек (6-е месца сярод правінцый; даныя 2005 г.).

Плошча тэрыторыі 2153 км² (9-е месца).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 
* Province map showing subdivision in municipalities, link for each municipality to basic data page 
* The Maastricht Treaty

Катэгорыя:Правінцыі Нідэрландаў
Зеландыя (правінцыя)

**Зеландыя** () — правінцыя на паўднёвым захадзе Нідэрландаў. Сталіца — Мідэлбург, найбуйнейшы горад — Тэрнёзен. Насельніцтва 380 тыс. чалавек (11-е месца сярод правінцый; даныя 2005 г.).

Плошча тэрыторыі 1788 км² (суша, 10-е месца), вада — 1146 км². Значная частка тэрыторыі правінцыі размяшчаецца на астравах і мысах у вусці Шэльды. Шматлікія вобласці ляжаць ніжэй за узровень мора.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* Map, also showing municipalities (2003) 
* Basic information (2002) 

Катэгорыя:Правінцыі Нідэрландаў
Тыгр (значэнні)

**Тыгр, значэнні:**
*Тыгр, драпежная жывёліна
*Рака Тыгр
*Тыгры вызвалення Таміл-Ілама, тамільская паўстанцкая групоўка
*«Тыгр», расійскі бронеаўтамабіль
Тыгр (рака)

**Тыгр** — рака ў Азіі, даўжыня 1900 км. Бярэ пачатак з воз. Хазар у Турцыі на Армянскім нагор'і; на працягу амаль 1500 км цячэ па тэрыторыі Ірака. Пры зліцці Тыгра з Еўфратам утвараецца Шат-эль-Араб, які ўпадае ў Персідскі заліў. Тэрыторыя, якая размяшчаецца паміж Тыграм і Еўфратам са старажытных часоў мае назву Месапатамія.

Рака падсілкоўваецца снегава-дажджавым спосабам, з вясновай паводкай, найбольшы сцёк назіраецца ў красавіку. Пры супадзенні паводак на Тыгру і яго прытоках узнікаюць катастрафічныя паводкі, для абароны ад іх рэчышча Тыгра на значным працягу абвалаванае, частка паводкавых водаў накіроўваецца па канале ва ўпадзіну возера Тартар, якое размяшчаецца на паўночным захадзе ад Багдада ў міжрэччы Тыгра і Еўфрата. Пры запаўненні ўпадзіны паводкавымі водамі ствараецца пагроза паводкі для Багдада.

## Спасылкі 
* Тыгр  на Livius.org

Катэгорыя:Рэкі Ірака
Катэгорыя:Рэкі Турцыі
Катэгорыя:Басейн Шат-эль-Араба
Жалезнагорск (Курская вобласць)

**Жалезнаго́рск** () — горад (з 1962 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Жалезнагорскага раёна Курскай вобласці. Насельніцтва 95,5 тыс. чалавек (2024). Заснаваны ў 1957 годзе.

Горад размешчаны на заходняй ускраіне Сярэднярускага ўзвышша, за 90 км на паўночны захад ад Курска, на мяжы з Арлоўскай вобласцю, ля чыгуначнай станцыі Міхайлаўскі Руднік на галінцы Арол — Льгоў.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1957 годзе ў сувязі з засваеннем Міхайлаўскага радовішча жалезных руд Курскай магнітнай анамаліі. 2 кастрычніка 1957 года пачалося будаўніцтва зборношчытавых дамоў пасёлка. У 1962 годзе пасёлку быў прысвоены статус горада, на той момант у ім пражывала 9,1 тыс.чалавек.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Горадаўтваральнае прадпрыемства — Міхайлаўскі горнаўзбагачальны камбінат. Ён фарміруе 70 % гарадскога бюджэту на ім працуе 30 % насельніцтва горада. З’яўляецца другім у Расіі па аб’ёме вытворчасці жалезаруднай сыравіны. Таксама працуе малочны завод, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, завод «Крышталь» і інш.

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Курскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1957 годзе
Дзмітрыеў-Льгоўскі

**Дзмітрыеў-Льгоўскі** () — горад (з 1779 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Дзмітрыеўскага раёна Курскай вобласці. Насельніцтва 8,3 тыс. чалавек (2007). Да 1784 называўся Дзмітрыеў, з 1784 да 1940 — Дзмітрыеў-на-Свапе.

Горад размешчаны на беразе ракі Свапа басейн Дняпра, за 120 км ад Курска. Дрэваапрацоўка, харчовая прамысловасць.

Катэгорыя:Гарады Курскай вобласці
Курчатаў (Курская вобласць)

**Курчатаў** () — горад (з 1983 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Курчатаўскага раёна Курскай вобласці. Насельніцтва 39,1 тыс. чалавек (2024). Заснаваны ў 1968 годзе ў сувязі з будаўніцтвам Курскай АЭС. Названы імем рускага фізіка І. В. Курчатава.

Горад размешчаны ля ракі Сейм, на беразе Курчатаўскага вадасховішча, за 47 км ад Курска.

Курская АЭС, завод «Атаммаш», вытворчасць будматэрыялаў.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Курскай вобласці
Катэгорыя:Гарады-спадарожнікі АЭС
Курчатаў

**Курчатаў** — прозвішча, тапонім.

## Прозвішча 
* Ігар Васільевіч Курчатаў — савецкі фізік

## Тапонім 
* Курчатаў, горад ва Усходне-Казахстанскай вобласці (Казахстан)
* Курчатаў, горад у Курскай вобласці (Расія)
Ярцава

**Я́рцава** () — горад (з 1926 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ярцаўскага раёна Смаленскай вобласці. 

## Геаграфія 
Горад размешчаны на левым беразе ракі Вопь (прыток Дняпра), за 63 км ад Смаленска. Цераз Ярцава праходзіць фе­дэраль­ная аўтатраса «Бе­ла­русь».

## Гісторыя 
У сярэдзіне ХIХ стагоддзя на месцы сучаснага Ярцава знаходзілася невялікае паселішча з пастаялым дваром і 55 жыхарамі. З правядзеннем чыгункі Масква — Смаленск (1870) адкрыта станцыя і ўзнік пасёлак пры ёй. У раёне Ярцава наладзіўся перавоз цераз р. Вопь, у выніку чаго і само паселішча сталі называць Ярцава-Перавоз. А чыгуначная станцыя ператварылася ў буйны пункт збыту «мануфактурных тавараў», дроў і лясных будаўнічых матэрыялаў.

Не­падалёк ад вёскі і станцыі купец А. І. Хлу­даў пабудаваў прадзільную і ткац­кую фаб­рыку (1873—1881), пря якой сфарміраваўся ра­бо­чы пасё­лак.

Савецкая ўлада ўс­та­ноўлена 28 кастрычніка (10 лістапада) 1917 года. У пачатку 1920-х гадоў была створана Ярцаўская воласць, у 1925 годзе цэнтр павета перанеслі ў Ярцава. У 1926 годзе Ярцава атрымала статус горада (уключыў вёску, стан­цыю і пасё­лак пры фаб­рыцы). Раён­ны (з 1929), акруговы (май — ліпень 1930) цэнтр Заходняй (з 1929), затым Смален­скай (з 1937) абласцей.

У 1941 годзе Ярцава і раён — ме­сца жорсткіх баёў у час Смаленскай бітвы. 16 ліпеня акупавана германскімі вой­ска­мі, 19 ліпеня вызвалена час­ця­мі Чырвонай Ар­міі, ізноў занята немцамі 5 кастрычніка. У 1942—1943 гадах у Ярцаве існаваў канцлагер. Горад вызвалены 16 верасня 1943 года.
## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Ліцейна-пракатны завод, завод «Аўтамаш» (вытворчасць самаходнага горна-шахтнага абсталявання). Ярцаўскі баваўняны камбінат.

## Вядомыя асобы 
* Іван Сідаравіч Кавалёў (1913—1987) — беларускі вучоны ў галіне радыёэлектронікі, доктар тэхнічных навук, член-карэспандэнт Акадэміі навук БССР.
* Яўген Калістратавіч Красоўскі (1937—2004) — беларускі мастак.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Ярцаўскага раёна
Льгоў

**Льгоў** () — горад (з 1779 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Льгоўскага раёна Курскай вобласці. Заснаваны ў 1669 годзе. Размешчаны ў паўднёвай частцы Сярэднярускага ўзвышша, ля ракі Сейм (прыток Дзясны), за 80 км ад Курска. Чыгуначны вузел. Праз Льгоў праходзіць аўтадарога Курск — Глухаў (Украіна).

## Гісторыя 
Многія даследчыкі атаясамляюць сучасны Льгоў з горадам Ольгаў, які згаданы ў Іпацьеўскім летапісе пад 1152 годам. Аднак археалагічныя матэрыялы XII—XIII стагоддзяў на тэрыторыі горада не выяўлены. Паводле іншай гіпотэзы, старажытны Ольгаў размяшчаўся вышэй сучаснага Льгова — на правым беразе ракі Сейм, на месцы Люшынскага гарадзішча.

Не пазней за 1-ю траціну XVII ст. каля Гарадзенскай варты (упершыню згадваецца ў 1571 годзе, захаваліся валы) узнік Ольгаў (Льгоў) Дзмітрыеўскі манастыр. Гарадзенская пустынь упершыню згадваецца ў 1628/29 гады, настаяцелям (паміж 1658 і 1662 — не раней за 1675) з’яўляўся адзін з ідэолагаў рускага стараабрадніцтва Іоў Льгоўскі. У 1645 годзе манастыр спустошаны крымскімі татарамі, неўзабаве адноўлены (у 1764 годзе скасаваны). Паступова каля яго сфарміравалася падманастырская слабада, якая ў 1779 годзе пераўтворана ў горад Льгоў.

Паветовы (1779-97, 1802—1928), заштатны (1797—1802) горад Курскай губерні (да 1796 Курскае намесніцтва). У 1780-я гады горад перанесены на сучаснае месца (ніжэй па р. Сейм). У 1830-1850-я гады дзейнічала Льгоўская прыстань Александрынскай воднай сістэмы (на р. Сейм). Праз Льгоў прайшлі чыгункі Курск — Варажба (1868), Льгоў — Бранск (1897), Льгоў — Артакава (1899), Льгоў — Готня, што спрыяла ўзнікненню ў Льгове прамысловых прадпрыемстваў (заводы: цукровы, спіртагарэлачныя, салатапенныя, маслабойныя і інш.).

У час Грамадзянскай вайны (1917-22), восенню 1919 года, на непрацяглы час быў заняты войскамі Узброеных сіл Поўдня Расіі.

Раённы (з 1928), акруговы (1928-30) цэнтр Цэнтральначарназёмнай вобласці РСФСР (1928-34), з 1934 Курскай вобласці.

У час Вялікай Айчыннай вайны, з 27 кастрычніка 1941 па 3сакавіка 1943 года, быў акупаваны германскімі войскамі. Вызвалены падчас Харкаўскай аперацыі.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Вытворчасць абсталявання для харчовай прамысловасці, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, харчовая прамысловасць.

## Вядомыя асобы 
* Мікалай Мікалаевіч Асееў (1889—1963) — савецкі паэт.
* Аркадзь Пятровіч Гайдар (1904—1941) — савецкі пісьменнік.
* Георгій Міхайлавіч Лапо (1923—2020) — савецкі і расійскі гісторык.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гарады Курскай вобласці
Абаянь

**Абаянь** () — горад (з 1779 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Абаянскага раёна Курскай вобласці. Насельніцтва 13,8 тыс. чалавек (2006). Заснаваны ў 1639 годзе. Горад размешчаны на беразе ракі Псёл (прыток Дняпра), за 60 км ад Курска.

## Гісторыя 
Заснаваны як крэпасць у 1639 годзе, статус горада атрымаў у 1779 годзе. Карамзін да горада Абаянь прымяркоўвае Веяхань або Беяхань — гарадок, які згаданы ўпершыню ў летапісы пад 1147 г. і знаходзіўся паміж Пасем'ем і пераяслаўскімі ўладаннямі. Пазнейшыя даследчыкі сцвярджаюць, што Абаянь заснаваная ў 1650 годзе ў якасці памежнага астражка, для аховы ад качавых стэпавых народаў. У 1708 годзе Абаянь была прыпісаная да Белгародскай правінцыі, а ў 1779 годзе прызначаная павятовым горадам Курскага намесніцтва, ператворанага ў 1796 годзе ў Курскую губерню.

## Эканоміка 
Аўтарамонтны завод, дрэваапрацоўка, харчовая прамысловасць.

## Вядомыя асобы 
* Васіль Уладзіміравіч Пятроў

Катэгорыя:Гарады Курскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1650 годзе
Суджа

**Суджа** () — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Суджанскага раёна Курскай вобласці. Горад размешчаны на тэрасе рэк Суджа і Алёшня (басейн Дняпра), за 105 км ад Курска.

## Гісторыя 
Заснавана на Вішнёвым гарадзішчы перасяленцамі з Рэчы Паспалітай у 1661 годзе, пераважна праваслаўнымі ўкраінцамі (чаркасамі). Была ўмацавана земляным валам (пазней збудаваны астрог, які неаднаразова перабудоўваўся), да 1664 года кіравалася выбарным атаманам з ліку жыхароў. У 1664 уведзена ваяводскае кіраванне, у 1665 вызначаны межы Суджанскага павета. Да 1765 года соценны горад Сумскага слабадскога казацкага палка (сфармаваны ў 1651). 

Павятовы горад Кіеўскай губерні ў 1708—1727 гадах, уваходзіў у Абаянскую правінцыю (паміж 1708 і 1719), Белгародскую правінцыю (1719—1727). Павятовы горад Белгародскай правінцыі Белгародскай губерні (1727—1779), Курскай губерні (1779—1924; да 1796 Курскае намесніцтва). Да 1751 года мясцовыя жыхары карысталіся правам бяспошліннага вінакурэння. У XVIII—XIX стст. важны гандлёвы цэнтр для мясцовай аграрнай акругі (збыт хлеба, жывёлы, рыбы, дзёгцю, садавіны, ботаў, металічных вырабаў і інш.). Развіваліся рамёствы, жыхары займаліся таксама хлебаробствам. 

У 1910 годзе ў Суджы адкрыта дывановая школа-майстэрня (промысел здаўна існаваў у Суджанскім павеце). У 1893 годзе адкрыты рух па чыгуначнай лініі Коранева — Суджа (вузкакалейная; разабрана ў 1920-я гады), у 1911 — па лініі Льгоў — Готня, якая прайшла праз Суджу.

У пачатку снежня 1917 года ўладу захапілі бальшавікі. У красавіку — лістападзе 1918 года Суджа была занята войскамі Германскай імперыі і ўкраінскімі войскамі. 15 чэрвеня 1918 года ўключана ўрадам Паўла Скарападскага ў склад Украінскай дзяржавы. 22 лістапада 1918 года занята савецкай 2-й Украінскай паўстанцкай дывізіяй. У лістападзе 1918 — студзені 1919 года ў Суджы размяшчаўася Часовы рабоча-сялянскі ўрад Украіны. У жніўні 1919 года занята Узброенымі сіламі Поўдня Расіі, у ходзе баёў у жніўні — верасні некалькі разоў пераходзіла з рук у рукі, 26 лістапада 1919 занята часцямі Чырвонай Арміі. 

З снежня 1922 года ў складзе РСФСР. Валасны цэнтр Льгоўскага павета Курскай губерні (1924-1928). Раённы цэнтр Льгоўскай акругі Цэнтральначарназёмнай вобласці (1928-1930), Цэнтральначарназёмнай вобласці (1930-1934), з 1934 Курскай вобласці. 

У Другую сусветную вайну з 18 кастрычніка 1941 года пад акупацыяй Германіі. Вызвалена войскамі Варонежскага фронту Чырвонай Арміі 3 сакавіка 1943 года ў ходзе Харкаўскай наступальнай аперацыі.

6 жніўня 2024 года ў сувязі з уварваннем Расіі ва Украіну ў Суджы пачаліся баі, 8 жніўня большая частка горада была занята Узброенымі сіламі Украіны. 14 жніўня Суджа была акупавана Украінай. 13 сакавіка 2025 года Міністэрства абароны Расіі заявіла аб вызваленні Суджы.

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Заводы трактарных агрэгатаў, будаўнічых матэрыялаў, харчовая прамысловасць.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гарады Курскай вобласці
Фацеж

**Фацеж** () — горад (з 1779 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Фацежскага раёна Курскай вобласці. Насельніцтва 5,4 тыс. чалавек (2006). Заснаваны ў XVII стагоддзі. Горад размешчаны на беразе ракі Усожа (прыток Свапы), за 46 км ад Курска.

Лёгкая, харчовая прамысловасць.

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Аляксандравіч Байкоў (1870—1946) — вучоны, акадэмік Акадэміі навук СССР, Герой Сацыялістычнай Працы
* Георгій Васілевіч Свірыдаў (1915—1998) — савецкі кампазітар, піяніст, грамадскі дзеяч.

Катэгорыя:Гарады Курскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1779 годзе
Шчыгры

**Шчыгры** () — горад (з 1779 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Шчыграўскага раёна Курскай вобласці (але сам у склад раёна не ўваходзіць, маючы статус гарадской акругі). Насельніцтва 18,5 тыс. чалавек (2006). Заснаваны ў 17 стагоддзі.

Горад размешчаны на беразе ракі Шчыгор, за 60 км ад Курска.

Завод геолага-разведвальнага абсталявання, завод «Пластапалімер», цагельня, харчовая прамысловасць.

## Вядомыя асобы 
* Уладзімір Іванавіч Панцюхоў (нар. 1952) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

Катэгорыя:Гарады Курскай вобласці
Горад федэральнага значэння

[thumb|400px|[Масква (1), Санкт-Пецярбург (2) і Севастопаль (3) на карце Расіі]]

**Горад федэральнага значэння** — тып суб'екта Расійскай Федэрацыі, які ўяўляе сабой горад з прылеглай тэрыторыяй. На красавік 2014 года ў Расіі тры гарады федэральнага значэння — Масква, Санкт-Пецярбург і Севастопаль.

Унутры гарадоў федэральнага значэння ўтвораны ўнутрыгарадскія муніцыпальныя ўтварэнні (у Маскве такіх муніцыпальных утварэнняў 125, у Санкт-Пецярбургу 111, у Севастопалі 10), самі гарады муніцыпальнымі ўтварэннямі не з'яўляюцца. У мэтах захавання адзінства гарадской гаспадаркі частка паўнамоцтваў, замацаваных законам за органамі мясцовага самакіравання, захоўваецца за органамі дзяржаўнай улады суб'екта федэрацыі.

Гарады федэральнага значэння маюць свой статут (артыкул 5 п.2 Канстытуцыі РФ), не могуць уваходзіць у склад іншых суб'ектаў Расійскай Федэрацыі (артыкул 66 п.4), не могуць уключаць іншыя суб'екты Расійскай Федэрацыі (артыкул 66 п.4).

## Заўвагі
Бутурлінаўка

**Бутурлінаўка** () — горад (з 1917) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Бутурлінаўскага раёна Варонежскай вобласці. Насельніцтва 26,5 тыс. чалавек (2005).

Размешчаны на паўночнай ускраіне Калацкага ўзвышша, на рацэ Асярэдзь (прыток Дона), за 180 км на паўднёвы ўсход ад Варонежа. Чыгуначная станцыя.

Заснаваны ў 1740 годзе, калі імператрыца Лізавета Пятроўна падарыла гэтыя землі генерал-фельдмаршалу А. Б. Бутурліну (1694—1767).

Харчовая прамысловасць, завод жалезабетонных вырабаў.

Катэгорыя:Гарады Варонежскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1740 годзе
Курск

**Курск** () — горад (з 1779 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Курскай вобласці. Насельніцтва 406,4 тыс. чалавек (2005). Размешчаны на берагах Сейма і яго прытока Тускара.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 10 ст., упершыню згадваецца пад 1032 годам (патэрык Пячэрскі) і 1095 годам (Лаўрэнцеўскі летапіс). Быў крэпасцю Кіеўскай Русі. Падчас татара-мангольскага нашэсця ў 1238 годзе быў разбураны, у 14 ст. захоплены войскамі ВКЛ. У 1508 годзе ўвайшоў у склад Маскоўскай дзяржавы. З канца 16 ст. Курская крэпасць была адным з апорных пунктаў абароны ад крымскіх татар. У 1648 годзе ў Курску адбылося буйное паўстанне. У 18 ст. страціў ваеннае значэнне, стаў гандлёвым горадам. З 1780 года — цэнтр намесніцтва, з 1797 года — губернскі горад. З 13 чэрвеня 1934 года — абласны цэнтр. З 3 лістапада 1941 па 8 лютага 1943 быў акупаваны нямецкімі войскамі.

## Насельніцтва 
## Прамысловасць 
Курск — буйны прамысловы цэнтр, у горадзе развіта электратэхнічная прамысловасць, прыбора- і станкабудаванне, вытворчасць машын і абсталявання для аграрнага сектара, харчовай і перапрацоўчай прамысловасці, вытворчасць гандлёвага абсталявання, падшыпнікаў і акумулятараў, Вытворчасць хімічных валокнаў і гуматэхнічных вырабаў, мэблі, вытворчасць лекаў, харчовая прамысловасць і іншага, энергетычныя прадпрыемствы горада — Курская ЦЭЦ-1, Курская ЦЭЦ-4 і Курская ЦЭЦ СЗР.

#### Буйнейшыя прамысловыя прадпрыемствы горада Курска 
* ААТ «Авіяаўтаматыка імя У. У. Тарасава» (завод «Прыбор»)
* Курская падшыпнікавая кампанія «АПЗ-20»
* Курскі завод ККД
* Курскі завод «Акумулятар»
* ТАА «Курскхімвалакно»
* ААТ «Курскрэзінатэхніка»
* АТ «Электраагрэгат»
* Курскі завод будаўнічых канструкцый
* ТАА «Фармстандарт-Лексредства»
* ТАА «Спецтэхналогія-Агра»
* ААТ «Курскі электраапаратны завод» (КЭАЗ)
* ЗАТ «Лічмаш»
* ТАА НВА «Кампазіт»

## Адукацыя і культура 
* Курскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт

## Вядомыя асобы 
* Барыс Сяргеевіч Косціч (1951—2025) — беларускі архітэктар.
* Альберт Паўловіч (1875—1951) — беларускі паэт-гумарыст.
* Аляксандр Уладзіміравіч Паветкін (нар. 1979) — баксёр.
* Мікалай Мікалаевіч Сідарэнка (1905—1980) — паэт і перакладчык.
* Вера Міхайлаўна Слабадзянюк (нар. 1938) — беларуская спартсменка (парашутны спорт).
* Уладзімір Іванавіч Слаўкоў (1926—1995) — беларускі акцёр.
* Алег Конанаў (нар. 1966) — футбольны трэнер.

## Гарады-пабрацімы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт адміністрацыі Курска  

Катэгорыя:Гарады Курскай вобласці
Аўтаномная вобласць (Расія)

**Аўтаномная вобласць** — тып суб’екта Расійскай Федэрацыі, які ўяўляе сабой нацыянальна-тэрытарыяльнае ўтварэнне. У цяперашні час у складзе Расіі адна аўтаномная вобласць — Яўрэйская. У РСФСР налічвалася 5 аўтаномных абласцей, але падчас рэформы адміністрацыйнага ўладкавання 4 з іх былі ператвораныя ў рэспублікі.
Інтэрфейс карыстальніка

У дачыненні да ўзаемадзеяння чалавека з камп'ютарам, паняцце **інтэрфейс карыстальніка** (*карыстальніцкі інтэрфейс*, ) азначае графічную, тэкставую і гукавую інфармацыю, якую праграма падае карыстальніку, і кіруючыя паслядоўнасці, такія як націсканні клавіш на клавіятуры, перамяшчэнні мышы, і выбары з дапамогай адчувальнага да дотыкаў экрана, якія карыстальнік ужывае для кіравання праграмай. Таксама, інтэрфейсам карыстальніка называюць частку праграмы, з якой узаемадзейнічае карыстальнік, рэалізаваную ў выглядзе інтэрфейсу каманднага радка, сістэмы меню і да т.п.

## Літаратура 
* Савіцкі М. Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы: / Мікола Савіцкі. Мн.: Энцыклапедыкс. 2009. ISBN 978-985-6742-83-8


Катэгорыя:Камп’ютар