Беларускія найміты ў Кот-д’Івуары

**Беларускія найміты ў Кот-д’Івуары** — група былых кадравых лётчыкаў і тэхнікаў Узброеных Сіл Беларусь у Рэспубліцы Кот-д’Івуар, меркавана накіраваных пад патранажам французскіх і беларускіх уладаў для аказання дапамогі ўрадавай арміі Ларана Гбагбо ў грамадзянскай вайне 2002—2007 гадоў.

Беларусы займаліся перападрыхтоўкай афрыканскіх авіятараў, якія раней эксплуатавалі французскія Dassault/Dornier Alpha Jet, для палётаў на савецкіх штурмавіках Су-25. Івуарыйцы здзейснілі са сваімі замежнымі інструктарамі толькі тры баявых вылету. Падчас апошняга яны выпадкова альбо наўмысна нанеслі ўдар па французскай базе ў Буаке. Інцыдэнт прывёў да захопу французскімі войскамі аэрадрома Ямусукра і выступленняў апалчэння «Маладыя патрыёты» ў Абіджане. Пасля гэтага беларусы неадкладна пакінулі краіну. Праз гады на іх была заведзена крымінальная справа па факце забойства вайскоўцаў. Адзін з наймітаў, Юрый Сушкін, завочна прысуджаны да пажыццёвага зняволення.

У той час у Кот-д’Івуары, акрамя грамадзян Беларусі, знаходзіліся таксама наёмныя авіяспецыялісты з Францыі, ПАР, Расіі і Украіны.

## Напярэдадні 
З пачатку 1990-х у Кот-д’Івуары пачала напальвацца абстаноўка, выкліканая эканамічным спадам і этнічнай напружанасцю. Апошняе стала наступствам пазбаўлення выбарчага права парадку 26 % насельніцтва — працоўных мігрантаў з Буркіна-Фасо і іх нашчадкаў у другім пакаленні. Нягледзячы на сваю шматлікасць, гэтая група па тагачасным заканадаўству не магла ўдзельнічаць у палітычным жыцці дзяржавы. У верасні 2002 года супярэчнасці выліліся ў грамадзянскую вайну. Варагуючыя бакі былі прадстаўлены ўрадам прэзідэнта Ларана Гбагбо і апазіцыйнай групоўкай «Новая сіла». Адначасна ў «гарачай кропцы» разгарнула сваю дзейнасць Францыя. Яна актыўна дапамагала дзеючаму прэзідэнту. Французскі бок, што афіцыйна выступаў у канфлікце як міратворац, імкнуўся падтрымаць лаяльны сабе рэжым і парадак у былой калоніі (гл. неакаланіялізм).

Фактычнай сталіцай паўстанцкай кааліцыі стаў горад Буаке. Ён меў выгаднае стратэгічнае становішча — населены пункт звязаны чыгункай з Буркіна-Фасо і аўтамабільнымі дарогамі з гарадамі Абіджан і Ямусукра, а таксама суседнімі дзяржавамі Малі, Гана і тым жа Буркіна-Фасо. Тут жа размяшчалася буйная база ВПС Кот-д’Івуара, дзе знаходзілася значная частка авіятэхнікі краіны. У пачатку канфлікту гэты аб’ект трапіў у рукі мяцежнікаў, што пазбавіла ўрадавую авіяцыю асновы свайго парку.

Тым часам Узброеныя сілы Кот-д’Івуара пачалі актыўна закупляць ваенную тэхніку ў Беларусі. У 2002-м прададзены 2 Мі-24В, 10 мінамётаў 2С12 «Сані» і 12 БМП-1. У 2003 годзе пастаўлены 2 Су-25УБ (двухмесныя), 6 РСЗА БМ-21, 6 БТР-80, 13 БРДМ-2 і 1 БМП-1. У 2004 годзе івуарыйцы атрымалі яшчэ 2 Су-25, але ўжо аднамесных. Таксама ішлі пастаўкі вялікай колькасці стралковай зброі і боепрыпасаў.

Раней, у 1992—1996 гадах, у Беларусі праводзілася палітыка дэмілітарызацыі, у рамках якой былі ажыццёўлены мерапрыемствы па скарачэнні ўзброеных сіл і ўзбраенняў. Многія вайскоўцы патрапілі пад скарачэнні або сышлі з-за нізкіх заробкаў, у той час як дзяржава стаяла перад праблемай утылізацыі лішкаў ваеннай тэхнікі. Першы фактар прывёў да наёмніцтва, калі былыя вайсковыя кадры з’язджалі на заробкі ў развіваныя краіны, а другі — распродажы ўзбраенняў. Найважнейшым рэгіёнам у сферы збыту ваеннай прадукцыі і аказання паслуг ваенспецаў стала Афрыка.

## Дзейнасць 
Адначасна з тэхнікай у краіну накіраваны беларускія рамонтнікі і пілоты. Як пісаў часопіс «История авиации», тэхнічны персанал прыбыў ужо ў лістападзе 2002 года для абслугоўвання Мі-24. У маі наступнага года, калі ўрадавыя сілы атрымалі першыя штурмавікі, разам з імі ў Кот-д’Івуары апынуўся Ан-12 з беларускім альбо ўкраінскім экіпажам.

Паводле газеты «Камсамольская праўда», наймітаў маглі завербаваць праз нейкую фірму ў Мінску, якая арганізуе выезд былых вайскоўцаў на замежныя падпрацоўкі. Праз некалькі гадоў гэтая ж кантора будзе займацца выездам ваенных спецыялістаў у Лівію. У краіну, згодна з «Le Monde», яны прыбылі праз Тога пры падтрымцы зброевага гандляра Рабера Мантоя. Кантынгент грунтаваўся на аэрадроме пад Ямусукра, які дзяліў з французскімі вайскоўцамі, у прыватнасці, 2-м гусарскім палком. Іх асноўнай задачай было перанавучыць івуарыйскіх пілотаў, якія раней ляталі на Dassault/Dornier Alpha Jet, да палётаў на Су-25. Як паведаміла выданне «Médiapart», французскія спецслужбы вялі сталае сачэнне за наймітамі і круглыя суткі назіралі за падрыхтоўкай урадавых сіл) да 8 (па даных WikiLeaks) авіяцыйных тэхнікаў. Яшчэ чацвёра знаходзіліся ў Абіджане на абслугоўванні Ан-12 разам з іншай наёмнай групай расійска-ўкраінскіх лётчыкаў і тэхнікаў. Паведамлялася пра двух авіятараў — Юрыя Сушкіна і Барыса Смахіна. Першы раней узначальваў авіябазу ў Паставах і меў вопыт баявых дзеянняў у Афганістане. Аб другім інфармацыі няма.

### Авіяцыйны парк 
Па даных Oryxspioenkop і часопіса «История авиации».

Акрамя згаданай тэхнікі, да лістапада 2004 года івуарыйская авіяцыя набыла і іншыя машыны, у ліку якіх 3 верталёты (два Мі-8 і чатыры IAR-330 — транспартная мадыфікацыя Sud-Aviation SA.330 Puma з Румыніі), 4 самалёты (BAC Strikemaster, якімі кіраваў французскі прыватны ваенны падрадчык, атрымаўшы іх з Батсваны праз Мальту) і 2 беспілотнікі (Aeronautics Aerostar з Ізраіля).

Аднак ударнай сілай ВПС сталі менавіта беларускія Су-25. Усе чатыры штурмавікі былі ўпрыгожаны маркіроўкай у выглядзе пашчаў акул, якая ўжывалася амаль на ўсіх урадавых баявых самалётах і верталётах з пачатку 2000-х гадоў. «Пашчы» ўпершыню пачалі маляваць на некаторых беларускіх Мі-24 яшчэ ў 1990-х гадах, а затым перавандравалі ў Кот-д’Івуары. Цікава, што борт «21» быў абсталяваны бронелістамі па баках задняй кабіны, падобнымі на МіГ-23БН і МіГ-27. Дадзеныя элементы з’яўляюцца ўнікальнай асаблівасцю двух мадэрнізаваных Беларуссю штурмавікоў (іншая машына пастаўлена ў Перу) і ніколі не сустракаліся ні на адным іншым Су-25 у свеце.

### Інцыдэнт у Буаке 
13 кастрычніка 2004 года кіраўніцтва «Новай сілы» абвясціла аб выхадзе з праграмы па раззбраенні, якая вялася ў рамках мірнага працэсу паміж уладамі і апазіцыяй, паколькі недалёка ад дэмаркацыйнай лініі паўстанцы перахапілі два грузавікі са зброяй, прызначанай для ўрадавай арміі. 28 кастрычніка на кантраляваных мяцежнікамі паўночных тэрыторыях абвешчана надзвычайнае становішча. 4 лістапада прэзідэнт Гбагбо аддаў распараджэнне вырабіць серыю удараў па паўстанцам.

У той жа дзень авіяцыя ажыццявіла першы баявы вылет на гарады Караго і Буаке. На заданне выйшлі два змешаных экіпажа: Юрый Сушкін ляцеў з капітанам Анжам Гнандуетам («21»), а Барыс Смахін з іншым афрыканцам («20»). Падпалкоўнік Патрыс Уэй быў каардынатарам аперацыі. Удары былі нанесены па складах боепрыпасаў і хованках лідараў паўстанцаў. У выніку паветранага налёту пацярпела і мірнае насельніцтва

5 лістапада штурмавікі нанеслі серыю ўдараў па пазіцыях баевікоў у паўночнай частцы краіны. У Буаке быў знішчаны штаб паўстанцаў. Экіпажы ўжывалі фугасныя авіябомбы ФАБ-250, разавыя бомбавыя касеты РБК-250-275, а таксама НУРСы С-5. Пры з’яўленні ў паветры Су-25 мяцежнікі пачыналі адразу панікаваць і разбягаліся нярэдка кідаючы зброю.

6 лістапада экіпажы здзейснілі яшчэ адзін вылет. На гэты раз, меркавана памылкова, пад налёт трапіла база французскіх міратворцаў у Буаке. Пад бомбамі загінулі дзевяць вайскоўцаў. Сярод ахвяр быў адзін грамадзянін ЗША, які працаваў па гуманітарнай місіі. Вярнуўшыся на базу, пілоты сутыкнуліся з байцамі марской пяхоты Францыі. Ваенныя абстралялі самалёты з супрацьтанкавых комплексаў, забіўшы аднаго івуарыйскага тэхніка, а затым паланілі ўсіх на тэрыторыі гавані. Тым не менш неўзабаве яны адпусцілі затрыманых. Беларусы, пад выглядам спецыялістаў у галіне сельскай гаспадаркі, вырашаюць бегчы ў Гану, а адтуль на аўтобусе.

Афіцыйны прадстаўнік МЗС Беларусі Андрэй Савіных заяўляў аб адсутнасці беларускіх грамадзян, а тым больш вайскоўцаў, у Кот-д’Івуары на момант інцыдэнту.

Урад Гбагбо таксама адмаўляў удзел у падзеях беларусаў. Са слоў тагачаснага намесніка камандуючага Ваенна-паветранымі сіламі Кот-д’Івуара палкоўніка Аду Бахіра Дэніса, замежнікі хоць і аказвалі дапамогу і кансультацыі ваеннай авіяцыі, але непасрэдна з тэхнікай не працавалі. У той жа час, у адказ на пытанне адносна тэхнікаў з белым колерам скуры, афіцэр сказаў, што гэтыя асобы з’яўляліся мулатамі або мелі змешанае паходжанне.

Што тычыцца затрыманых у Абіджане, то мінабароны заявіла, што ніхто з замежнікаў самалётамі не кіраваў, пілатаваннем займаліся толькі івуарыйцы. У той жа час, згодна з ваенным ведамствам, у краіне знаходзіліся 15 беларускіх механікаў, якія абслугоўвалі самалёты. Пасля аказалася, што 8 з іх на самай справе былі грамадзянамі Украіны.

У 2005-м прадстаўнікі ўкраінскіх і беларускіх уладаў адмаўлялі інфармацыю CNN пра прыбыццё группы сваіх тэхнікаў для новага аднаўлення ВПС. У сваю чаргу Міністэрства абароны Кот-д’Івуара прызнала, што наняла замежных спецыялістаў для абслугоўвання і рамонту авіятэхнікі, але не ўдакладніла, якіх менавіта.

### Сувязі з Парыжам і Мінскам 
Першыя падазрэнні ў сувязях наймітаў з французска-беларускімі элітамі з’явіліся ў 2010 годзе з публікацыяй матэрыялаў сайта WikiLeaks, атрыманых ад тагачаснага міністра ўнутраных спраў Тога Франсуа Бока. Як высветлілася, калі адзін з лётчыкаў (па іншых даных, абодва. Розныя недзяржаўныя беларускія крыніцы паведамілі, што на івуарыйскіх Су-25 магчыма былі беларускія пілоты, якія з’яўляліся альбо наймітамі, альбо дзейнымі беларускімі вайскоўцамі. Самалёты, як паведамлялася, былі таксама накіраваны ў Кот-д’Івуар з Беларусі. Уцягванне дзяржавы было абгрунтавана жаданнем Парыжа прыкрыць сваю ценявую дзейнасць тут. За рашэннем дадзенага пытання, паводле спецкарэспандэнта RFI Сяргея Дзмітрыева, стаяў былы жандар службы бяспекі Елісейскага палаца пры Франсуа Мітэране.

Англамоўныя крыніцы адзначалі, што беларусы маглі мець сувязі з паўднёваафрыканскай ПВК «Executive Outcomes». Раней згаданы Рабер Мантоя кіраваў офісам прадпрыемства ў Тога. У 1996 годзе былы жандарм дапамагаў французскім спецслужбам у стварэнні найміцкага падраздзялення «Белы легіён», якое ваявала ў Заіры.

Як меркавала інтэрнет-выданне «Свободная пресса», мінская кантора, што накіравала спецыялістаў у краіну, знаходзілася пад наглядам беларускіх спецслужб.

## Пасля Уагадугускага пагаднення 
З заканчэннем канфлікту Беларусь працягнула аказваць ваенную дапамогу івуарыйскай арміі. У 2009 годзе Мінск прадаў краіне ўзбраенняў на суму 8,4 мільёна долараў. Дзяржваенпрамкам у асобе Уладзіміра Лаўранюка абверг гэтую інфармацыю. Прадстаўнік камітэта назваў паведамленні аб парушэннях эмбарга чарговай дэзынфармацыяй, якую яны разглядаюць як элемент наўмыснай дэструктыўнай інфармацыйнай кампаніі, накіраванай на падрыў іміджу рэспублікі. Уладзімір Лаўранюк нагадаў пра леташнія падзеі, калі міжнародная арганізацыя прынесла прабачэнні за памылковую інфармацыю, што датычыліся паставак беларускіх верталётаў.

3 лютага 2020 года, паводле звестак Africa intellegence, у краіну прыбылі дзесяць беларускіх вайскоўцаў, чыёй задачай стала правядзенне курсу падрыхтоўкі для жандараў. Замежнікі размясціліся на вайсковай базе Агбан пад Абіджанам, якую займала групоўка бранятанкавых эскадрылляў (). Дадзенае падраздзяленне структурна ўваходзіць у склад Нацыянальнай жандармерыі. Злучэнне мае на ўзбраенні розную колавую бранятэхніку, у тым ліку БРДМ «Кайман» вытворчасці 140-га рамонтнага завода. Восем гэтых машын, якімі размяшчалі івуарыйскія вайскоўцы, былі прадэманстраваны 7 жніўня 2018 года ў прыгарадзе Абіджана Ёпугоне на парадзе з нагоды Дня незалежнасці Кот-д’Івуара. На мерапрыемстве прысутнічаў прэзідэнт краіны Аласан Уатара.

У канцы сакавіка 2021 года пачаліся судовыя пасяджэнні па падзеям у Буаке. 15 красавіка парыжскі трыбунал завочна прызнаў Сушкіна, Гнандуета і Уэя вінаватымі ў забойстве вайскоўцаў і прысудзіў іх да пажыццёвага зняволення. Смахіна са справы выключылі па невядомых прычынах. Пры вынясенні прысуду было адзначана, што атака на французскіх вайскоўцаў была «вызначана наўмыснай». Да гэтага часу адзін з лётчыкаў, Атуалі, ужо сканаў. Ён памёр у 2016 годзе. У выніку суда ніяк не праясніліся матывы ўдару па базе: так як абвінавачаныя адсутнічалі, не было і іх паказанняў. Завочна асудзілі толькі выканаўцаў, так што дагэтуль незразумела, хто менавіта навёў штурмавікі на французскі ваенны лагер.

## Гл. таксама 
* Беларуска-івуарыйскія адносіны

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Эффект отсутствия // СБ. Беларусь сегодня, 16 ноября 2004
* Французов попытались запугать «белорусскими наемниками». Не получилось…
* Приключения белорусов на берегу слоновой кости в духе Петрова и Боширова (видео на Ютуб)

Катэгорыя:Ваенна-палітычны крызіс у Кот-д’Івуары
Кот-д’Івуар
Катэгорыя:Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь