Фрыдэрык Геткант

**Фрыдэрык Геткант** або **Фрыдрых Геткант** ( або *Gettkant*, , ; ) — ваенны інжынер, картограф і артылерыст на службе Рэчы Паспалітай у XVII стагоддзі.

## Біяграфія 
Звычайна лічаць, што нарадзіўся ў Рэйнландзе Свяшчэннай Рымскай імперыі. На думку літоўскіх даследчыкаў быў літоўнікам (прускім літоўцам) і нарадзіўся каля 1602—1604 года ў Рагніце. На думку літоўскіх даследчыкаў, з 1621 года вывучаў матэматыку ў Кёнігсбергскім універсітэце.

У 1634 годзе згаданы ўжо як каралеўскі інжынер, у сувязі з падрыхтоўкай да вайны са Швецыяй. Па даручэнні караля Уладзіслава Вазы разам з Янам Плейтнерам і Эліяшам Арцішэўскім зрабіў планы наваколля Пуцка і Тчэва, таксама Гетканту было даручана мадэрнізаваць фартэцыю ў Пуцку. Таксама ў 1634 годзе Геткант зрабіў у Кёнігсбергу, на думку літоўскіх даследчыкаў, першы вядомы запіс літоўскай народнай песні і мелодыі.

У 1635 годзе Геткант склаў планы Грудзёндза, Гнева і . Таксама ў 1635 годзе зрабіў план захопленай шведамі Пілавы, для гэтага прабраўся ў горад як рыбак. У 1637 годзе склаў карту Пуцкага заліва з фартыфікацыямі Уладзіславава і Казімежава..

У другой палове 1640-х гадоў Геткант займаў урад цэйхмайстра (кантралёра) кароннай артылерыі. У 1646 годзе быў трэцім у артылерыйскай іерархіі з гадавым заробкам у 1800 злотых. У 1646 годзе генерал артылерыі Крыштаф Арцішэўскі абвінаваціў Гетканта ў бессправаздачнасці па сродках, выдадзеных на львоўскі цэйхгаўз, і загадаў яго арыштаваць, калі Геткант самавольна выехаў у Гданьск.

У 1648 годзе кіраваў рэканструкцыяй абарончых збудаванняў Вільні і склаў план гарадскіх муроў і прыгарадаў. У 1651 годзе ўдзельнічаў у бітве пад Берастэчкам. У 1654 годзе атрымаў званне оберстлейтэнанта артылерыі.

Падчас вайны 1654—1667 гадоў пасля аблогі Кракава (1655) Геткант перайшоў на шведскі бок. Удзельнічаў у аблозе Яснай Гуры на баку шведаў, паводле сведчанняў, паказваў слабыя месцы ўмацаванняў манастыра. Аднак ужо ў 1656 годзе вярнуўся на бок Рэчы Паспалітай, у 1658 годзе кіраваў аблогай занятай шведамі Торуні. У 1658 годзе атрымаў званне палкоўніка артылерыі .

Пасля падпісання міру са Швецыяй у 1660 годзе пасяліўся ў Львове. За ваенныя заслугі ў 1663 годзе атрымаў права на даходы з перавозу праз Віслу пад Варшавай і шэсць ланаў зямлі ў Мальбарцкай эканоміі. У 1662 годзе падчас пажару ў Львове Геткант страціў навуковыя працы, падрыхтаваныя да друку і ўпаў у меланхолію .

Памёр у Львове ў 1666 годзе.

## Дзейнасць 
### Картаграфія 
Галоўная праца Гетканта — рукапісны ваенны атлас «Topographia practica conscripta et recognita per Fridericum Getkant, mechanicum». Атлас складаецца з дэкаратыўнага тытульнага аркуша з партрэтам Уладзіслава IV і 14 карт і планаў фартыфікацый Рэчы Паспалітай. Перарысаваны Геткантам у 1638 годзе ў адзіным фармаце (62,5 на 44,5 см) на загад караля Уладзіслава Вазы.

У складзе атласа:
* Планы Пуцка і Тчэва з наваколлем (1634) — зроблены разам з Янам Плейтнерам і Эліяшам Арцішэўскім у межах падрыхтоўкі да вайны са Швецыяй і мадэрнізацыі фартыфікацый.
* План Пілавы (1635) — Геткант нанёс актуальныя на той час шведскія ўмацаванні на свой больш ранні план гэтай тэрыторыі.
* Планы Грудзёндза, наваколля Гнева і Цыпеля Мантоўскага (1635) — складзены падчас інспекцыі і ўмацавання берагоў Віслы.
* План Львова («Situs Leopoliensis», верасень 1635 года).
* Карта Пуцкага заліва (1637) — з падрабязным апісаннем фартыфікацый Уладзіславава і Казімежава.
* Планы гарадоў Новэ і Кёнігсберга (1638) — перамаляваны Геткантам у адзіным фармаце пры фінальным складанні атласа.
* План вострава Врубля (Wyspa Wróbla каля Тчэва, 1638).
* План Мальбарка (1639) — дададзены ў атлас як пазнейшае дапаўненне.
* Геаграфічная карта Украіны («Tabula Geographica Ukrainska») — ахоплівае тэрыторыю ад Дуная да Дона, уключана ў атлас у 1639 годзе .
* План фартэцыі  («Demensia Fortecy Na Kodackie Porohu», каля 1639) — зроблены разам з Гіёмам дэ Бапланам, імаверна, падчас экспедыцыі 1639 года.

Атлас вывезены шведамі ў Стакгольм у 1655 годзе, цяпер захоўваецца ў Ваенным архіве (Krigsarkivet) .

Таксама ў 1648 годзе склаў план Вільні і, магчыма, тым самым часам планы Коўна, Таўрогаў і Вярбілава.

### Вынаходніцтвы 
Геткант быў вядомы інавацыямі ў ваеннай тэхніцы.

Пры аблозе Торуні ў 1658 годзе вынайшаў «земляныя марціры» — выкапаныя ў зямлі і ашаляваныя дрэвам, якія адначасова выкідвалі вялікую колькасць снарадаў: звязкі гранат (да 70 штук), млынавыя камяні, запальныя і хімічныя матэрыялы.

Сканструяваў інавацыйную гармату і эксперыментаваў з новым тыпам лафету для марцір, які мусіў вырашыць праблему аддачы.

Зрабіў два вынаходніцтвы ў запальванні снарадаў для ўнікання «падвойнага агню» .

Пры жыцці яго сябар Казімір Семяновіч у працы «Artis magnae artilleriae pars I» (1650) назваў Гетканта «польскім Архімедам» .

Вынаходніцтвы Гетканта апісалі ў падручніках па артылерыі Эрнэст Браўн (1682) і Юзаф Якубоўскі (1781) .

## Крыніцы 
Катэгорыя:Картографы Вялікага Княства Літоўскага