open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Іаан Беззямельны

**Іаан (Джон) Беззямельны** (; 24 снежня 1167, Оксфард — 19 кастрычніка 1216, Ньюарк) — кароль Англіі (з 1199) і герцаг Аквітаніі з дынастыі Плантагенетаў, малодшы (пяты) сын Генрыха II і Элеаноры Аквітанскай.

## Біяграфія 
Яго праўленне лічыцца адным з самых катастрафічных за ўсю гісторыю Англіі — яно пачалося з заваявання Нармандыі французскім каралём Філіпам II Аўгустам і скончылася грамадзянскай вайной, калі ён ледзь не страціў трон (за свае паражэнні ён атрымаў яшчэ адну мянушку «Мяккі Меч», Softsword). У 1213 годзе ён прызнаў Англію васалам рымскага папы, каб скончыць разлад з каталіцкай царквой, а ў 1215 годзе паўсталыя бароны прымусілі яго падпісаць Вялікую хартыю вольнасцей, за што Іаан у асноўным і стаў вядомы. Некаторыя гісторыкі лічаць, што кіраванне Іаана было не лепш і не горш за валадаранне Рычарда I і Генрыха III. Тым не менш, рэпутацыя Іаана такая, што з тых часоў ніводны англійскі манарх не называў сваіх нашчадкаў гэтым імем (яно пасля стала лічыцца нешчаслівым таксама ў кіруючых дынастыях Шатландыі і Францыі).

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Каралі англійскія
Катэгорыя:Плантагенеты
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя
Катэгорыя:Памерлі ад атручвання, меркавана
Катэгорыя:Графы Корнуал
Фабрысіу Вердум

**Фабрысіу Вердум** (, нарадзіўся 30 ліпеня 1977, Порту-Алегры, Бразілія) — бразільскі баец змешаных баявых мастацтваў, двухразовы чэмпіён свету ў суперцяжкай вазе ў еўрапейскім джыу-джытсу. Мае чорны пояс у бразільскім джыу-джытсу (BJJ) і чорны пояс па дзюдо.

Вердум перамог такіх вядомых байцоў, як Габрыэль Ганзага (двойчы), Раман Зянцоў, Алістар Аверым, Аляксандр Ямельяненка. Вердум з'яўляецца першым байцом, які атрымаў безумоўную перамогу над Фёдарам Ямельяненка, Антоніу Сілва.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Фабрысіу Вердума 
* Старонка пра Фабрысіу Вердума 

Катэгорыя:Спартсмены Бразіліі
Катэгорыя:Байцы змяшаных адзінаборстваў
Спружына

thumb|right|250px|Спружыны
**Спружына** — пругкі элемент, прызначаны для назапашвання і паглынання механічнай энергіі. Спружына можа быць выраблена з любога матэрыялу, які мае досыць высокія трывальныя і пругкія ўласцівасці (сталь, пластмаса, драўніна, фанера, нават кардон).

## Гл. таксама 
* Закон Гука
* Модуль Юнга
* Спружынная шайба
* Амартызатар
* Рысора

Катэгорыя:Дэталі машын і механізмаў
Порту-Алегры

**Порту-Алегры** () — горад у Бразіліі, сталіца штата Рыу-Гранды-ду-Сул. Порту-Алегры — адзін з найважнейшых гарадоў паўднёвай Бразіліі, які з’яўляецца культурным, палітычным і эканамічным цэнтрам рэгіёну. У Порту-Алегры самы высокі ўзровень жыцця сярод бразільскіх сталіц штатаў. Складовая частка мезарэгіёна Агламерацыя Порту-Алегры. Знаходзіцца ў складзе буйной гарадской агламерацыі Агламерацыя Порту-Алегры. Уваходзіць у эканоміка-статыстычны мікрарэгіён Порту-Алегры. Насельніцтва складае 1420667 чалавек на 2007 год. Займае плошчу 496,827 км². Шчыльнасць насельніцтва — 2859,5 чал./км².

Свята горада — 26 сакавіка.

## Гісторыя 
Горад заснаваны ў 1772 годзе. Нягледзячы на тое, што на тэрыторыі Порту-Алегры ўжо ў сярэдзіне XVIII стагоддзя пасяліліся імігранты з Азорскіх астравоў, афіцыйнай датай заснавання лічыцца 1809 год.

У XVIII стагоддзі Порту-Алегры быў портам на возеры гораду Віяман. Акрамя перасяленцаў з Азорскіх астравоў, значную частку насельніцтва склалі сем’і з горада Рыу-Гранды, размешчанага ў прыбярэжным раёне на поўдзень ад Порту-Алегры, у той час былога ваеннай крэпасцю.

На 1822 год у Порту-Алегры пражывала 12 тысяч жыхароў, менавіта ў гэты час Бразілія атрымала незалежнасць. У канцы XIX стагоддзя горад прыняў шмат імігрантаў з іншых частак свету, у прыватнасці з Германіі, Італіі і Польшчы. Пераважная большасць насельніцтва мае еўрапейскае паходжанне. У цяперашні час ён з’яўляецца найважнейшым портам штата Рыу-Гранды-ду-Сул.

## Эканоміка 
Дзякуючы размяшчэнню на сутыку пяці рэк горад стаў важным портам, а таксама адным з галоўных прамысловых і камерцыйных цэнтраў Бразіліі. Са з’яўленнем Меркасура горад пачаў хутчэй расці і квітнець у эканамічным плане. Сельскагаспадарчыя і жывёлагадоўчыя прадукты, як соя, скура, кансерваваная ялавічына і рыс, экспартуюцца з Порту-Алегры за мяжу, як ў Афрыку і Японію.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Фабрысіу Вердум

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Гарады Бразіліі
Катэгорыя:Муніцыпалітэты штата Рыу-Гранды-ду-Сул
Рыу-Гранды-ду-Сул

**Рыу-Гранды-ду-Сул** () — самы паўднёвы штат Бразіліі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Порту-Алегры. На поўначы мяжуе са штатам Санта-Катарына, на поўдні — з Уругваем, на ўсходзе па рацэ Уругвай — з Аргенцінай.

Рыу-Гранды-ду-Сул займае чацвёртае месца ў Бразіліі па аб’ёме ВУП, саступаючы па гэтым паказчыку толькі штатам Сан-Паўлу, Рыа-дэ-Жанэйра і Мінас-Жэрайс, пятае месца па колькасці насельніцтва і дзеліць чацвёртае і пятае месцы індэкса развіцця чалавечага патэнцыялу са штатам Рыа-дэ-Жанэйра.

Рыу-Гранды-ду-Сул адыграў прыкметную ролю ў гісторыі Бразіліі. Менавіта гэты штат стаў асноўнай арэнай Рэвалюцыі Фарапілья, самай працяглай грамадзянскай вайны ў гісторыі краіны. У значнай ступені насельніцтва штата складаецца з нашчадкаў перасяленцаў з Партугаліі, Італіі, у меншай ступені — Іспаніі, Францыі, Германіі і іншых краін, а таксама выхадцаў з Афрыкі і Індыі.

Першапачаткова эканоміка Рыу-Гранды-ду-Сул моцна залежала ад сельскай гаспадаркі, у прыватнасці, ад гадоўлі буйной рагатай жывёлы. На дадзены момант гэты штат належыць да ліку прамыслова і камерцыйна развітых рэгіёнаў краіны.

На поўдні штата размешчаны разваліны місіі Сан-Мігел-дас-Місойнс, уключанай у спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Вядомыя асобы 
* Сілас Араужу да Сілва (нар. 1996) — бразільскі футбаліст.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт урада штата Рыу-Гранды-ду-Сул
Сан-Мігел-дас-Місойнс

thumb|left|Фасад місіі

**Сан-Мігел-дас-Місойнс** ( — місія святога Міхаіла) — разваліны місіі ў бразільскай штаце Рыу-Гранды-ду-Сул, у аднайменным муніцыпалітэце. Аб'ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. У мінулым, адна з многіх езуіцкіх рэдукцыя.

Езуіты-місіянеры заснавалі місію ў XVII стагоддзі ў рамках стратэгіі звароту індзейцаў гуарані ў хрысціянства і абароны іх ад партугальскіх гандляроў рабамі, вядомых як бандэйранты.

Місія была заснавана езуітамі ў 1632 годзе побач з індзейскім паселішчам Ітайасека (Itaiaceco), у 1683 годзе была перанесена на цяперашняе месца, у той час насельніцтва місіі складала прыкладна 4000 хрысціянізаваных індзейцаў. У 1735-1744 гадах будуецца барочная царква па праекце архітэктара-езуіта Жуана Батысты Прымолы, інтэр'еры сканчаюць ў 1750 годзе, ў 1760 годзе сабор істотна церпіць ад пажару.

Па мадрыдскім дагаворы 1750 г. дадзеная тэрыторыя была перададзена пад суверэнітэт Іспаніі, партугальцам і езуітам было загадана пакінуць паселішча. Пасля адмовы езуітаў і гуарані пакінуць місію, супраць яе былі ўжытыя сілы партугальска-іспанскай арміі, накіраванай для ўстанаўлення новых межаў паміж дзвюма каланіяльнымі дзяржавамі. У 1754 езуіты падпарадкаваліся партугала-іспанскім уладам, але гуарані працягвалі супраціў. У 1756 годзе войска захапіла тэрыторыі 7 непадпарадкаваных місій.

У бліжэйшым горадзе Санта-Анжэла пабудаваны (1929-1971) сабор, які паўтарае аблічча разбуранага сабора місіі.

У 1940 годзе адкрыты музей місіі па праекце Лусіа Коста, пазней працаваў над горадам Бразіліа. У музеі выстаўлена мноства драўляных скульптурных выяў святых, зробленых індзейцамі і езуітамі, некаторыя з іх перавышаюць 2 метры ў вышыню.

Разваліны Сан-Мігел-дас-Місойнс знаходзяцца пад абаронай ЮНЕСКА з 1983 года разам з яшчэ чатырма падобнымі помнікамі на тэрыторыі Аргенціны і Бразіліі.

## Спасылкі 
* Фатаграфіі з сайта Panoramio 
* Rota Missões  

Катэгорыя:Каталіцкія місіі
Лусіа Коста

**Лусіа Марсал Ферэйра Рыбейра Ліма Коста** (; 27 лютага 1902, Тулон — 13 чэрвеня 1998, Рыа-дэ-Жанейра) — выбітны бразільскі архітэктар і горадабудаўнік, адзін з заснавальнікаў сучаснай лацінаамерыканскай архітэктуры.

## Спасылкі 
* Чалавек, які намаляваў Бразіліа
* Біяграфія на Инфобразилиа.ком 

Катэгорыя:Архітэктары Бразіліі
Катэгорыя:Горадабудаўнікі Бразіліі
Луіза Марыя Арлеанская

**Луіза Марыя Арлеанская** (поўнае імя ; , , Сіцылія — , Астэндэ, Бельгія) — французская прынцэса, пасля замужжа каралева-кансорт Бельгіі.

## Біяграфія 
Старэйшая дачка і другое дзіця караля Францыі Луі-Філіпа I і яго жонкі Марыі-Амаліі Неапалітанскай. Па бацьку яна прыходзілася ўнучкай Філіпу Эгалітэ, а па маці — каралю Абедзвюх Сіцылій Фердынанду I.

У дзяцінстве атрымала буржуазную адукацыю дзякуючы намаганням маці і цёткі, Адэлаіды Арлеанскай, з якой была вельмі блізкая. Абат Гіён выкладаў ёй рэлігію, Жуль Мішле — гісторыю, а П'ер-Жазеф Рэдутэ — жывапіс.

## Спасылкі 
* 
* Частка ПЕРШАЯ. ЯКІЯ ВАЛАДАРАЦЬ ДЫНАСТЫІ. БЕЛЬГІЯ. ДЫНАСТЫЯ САКСЕН-КОБУРГ-ГОТА

Катэгорыя:Арлеанскі дом
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Катэгорыя:Французскія прынцэсы
Катэгорыя:Жонкі манархаў Бельгіі
Оскар Німеер

{{Архітэктар
|выява                     = Oscarniemeyer.jpg
|памер                     =
|подпіс                    = 
|імя                       = Оскар Німеер
|зыходнае імя              = 
|грамадзянства             = 
|дата нараджэння           = 
|месца нараджэння          = 
|дата смерці               = 
|месца смерці              = 
|працаваў у гарадах        = Бразіліа
|стыль                     = 
|найважнейшыя пабудовы     = 
|горадабудаўнічыя праекты  =
|рэстаўрацыя помнікаў      = 
|нерэалізаваныя праекты    = 
|навуковыя працы           =
|узнагароды                =
{ style="background:transparent"

}
{ style="background:transparent"

}
|вікісховішча = Oscar Niemeyer
}}
**Оскар Рыбейру ды Алмейда ды Німеер Саарыс Філью** (; , Рыа-дэ-Жанэйра — ) — адзін з слынных лацінаамерыканскіх архітэктараў XX ст. Адзін з заснавальнікаў сучаснай школы бразільскай архітэктуры, піянер і эксперыментатар у галіне жалезабетоннай архітэктуры.

## У архітэктуры 
]]
Адзін з першых яго вядомых праектаў 1940-х гадоў — царква Францыска Асізскага, якая нагадвае бразільскія горы, і кафедральны сабор у сталіцы краіны, Бразіліа. Маладая сталіца краіны стала фактычна галоўным творам Німеера.

Адметныя і пабудовы апошніх дзесяцігоддзяў яго творчасці: лятаючая талерка музея сучаснага мастацтва ў Нітэрое, будынак уласнага музея Німеера ў форме велізарнага вока, якое вісіць у паветры.

## У палітыцы 
Перакананы камуніст, член бразільскай камуністычнай партыі. Член Прэзідыума Сусветнага Савета Міру, лаўрэат Міжнароднай Ленінскай прэміі «3а ўмацаванне міру паміж народамі» (1963).

## Гл. таксама 
* Палац Жабуру

## Спасылкі 
* урыўкі з кнігі з Оскара Німеера «Архітэктура і таварыства» 
* Fundação Oscar Niemeyer
* «Наша Ніва» — Шэдэўры Оскара Німеера: архітэктар тварыў да 104 гадоў
* [Артыкул «Оскар Німеер» на сайце «Архітэктура. Будаўніцтва. Дызайн»](http://www.archjournal.ru/rus/1%20(29)%202003/oscar.htm)
* Інтэрв'ю з Оскарам Німеерам «Ён будаваў ААН» у часопісе «Архітэктар» 
* Сайт-галерэя пабудоў Оскара Німеера 
* апісанне пабудоў Оскара Німеера і фатаграфіі горада ў часопісе archinews.ru 

Катэгорыя:Архітэктары Бразіліі
Катэгорыя:Камуністы Бразіліі
Катэгорыя:Лаўрэаты Прытцкераўскай прэміі
Катэгорыя:Марксісты
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Бразіліі
Катэгорыя:Архітэктары-мадэрністы
Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары
Катэгорыя:Лаўрэаты Імператарскай прэміі Японіі
Жуль Мішле

**Жуль Мішле́** (; , Парыж — , Ер, дэпартамент Вар, Францыя) — французскі гісторык і публіцыст, прадстаўнік рамантычнай гістарыяграфіі, аўтар глыбока суб’ектыўных трактатаў пра гісторыю, грамадства і прыроду, напісаных сакавітай, усхваляванай мовай. Вынаходнік тэрміна «Рэнесанс» («Адраджэнне»).

Член Акадэміі маральных і палітычных навук (1838). У 1834—1836 гг. прафесар у Страсбургу, у 1838—1851 гг. у Калеж дэ Франс.

## Літаратура 
* *Monod G.* Jules Michelet. P., 1876
* *Monod G.* Renan, Taine, Michelet. [? Р.], 1894 — адсюль «Жуль Мішле» ў «Рускай думцы», 1895, № 3
* *Noël*. Jules Michelet et ses enfants. 1878
* *Corréard*. Michelet, sa vie, etc. 1886
* *Simon J.* Mignet, Michelet, Henri Martin. 1889.
*  — С. 492.

Катэгорыя:Гісторыкі Францыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Публіцысты Францыі
П’ер-Жазеф Рэдутэ

'''П'ер-Жазе́ф Рэдутэ́''' (;  — ) — французскі мастак і батанік бельгійскага паходжанні, каралеўскі жывапісец і літограф, майстар батанічнай ілюстрацыі.

Яго альбом акварэльных ілюстрацый «Лілейныя» (1802) са зніжкай на інфляцыю з'яўляецца самай дарагой друкарскай кнігай у гісторыі пасля «Птушак Амерыкі» Дж. Одзюбана.
__TOC__

## Імя 
У розных крыніцах сустракаюцца розныя формы запісу імя Рэдутэ:
* ,
* .

## Асноўныя публікацыі 
thumb|200px|*Rosa gallica aurelianensis*
* *Geraniologia* (1787—1788).
* *Plantes grasses* (2 volumes, 1790).
* ''Traité des arbres et arbustes que l'on cultive en France, par Duhamel. Nouvelle édition, avec des figures, d'après les dessins de P. J. Redouté* (7 volumes, 1800—1819)
* *Les Liliacées* (8 volumes, 1802—1816).
* *Les Roses* (3 volumes, 1817—1824).
* *Choix des plus belles fleurs et de quelques branches des plus beaux fruits. Dédié à LL. AA. RR. les princesses Louise et Marie d'Orléans* (1827).
* *Catalogue de 486 liliacées et de 168 roses peintes par P.-J. Redouté* (1829).
* *Alphabet Flore'' (1835).

## Спасылкі 
* DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Pierre Joseph Redouté
* Pierre Joseph Redoute 
* Pierre-Joseph Redouté (1759 — 1840)
* Pierre-Joseph Redoute (1759 — 1840) 
* Les roses: peintre de fleurs.... Tome 2
* Les roses: peintre de fleurs.... Tome 3

Катэгорыя:Батанікі Бельгіі
Катэгорыя:Батанікі Францыі
Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта
Катэгорыя:Мастакі Бельгіі
Катэгорыя:Мастакі Францыі
Марцінас Янкус

**Марцінас Янкус** (; , в. Біцяны каля Шылакарчмы — , Філенсбург, Заходняя Германія; Псеўданімы: *V. Giedris*, *Martyneitis*, *Bitėnų Merčius*, *Gyvoleitis*) — літоўскі нацыянальны дзеяч на тэрыторыі Малой Літвы, публіцыст і выдавец, рэдактар газеты «Аўшра».

## Біяграфія 
У сваёй сядзібе ў Біцянах, каля падножжа гары Рамбінас, М. Янкус размясціў друкарню і вялікі склад літоўскага друку, сядзібу часта называлі «Меккай кніганошаў».

У 1923 годзе М. Янкус ухваліў паўстанне літоўскіх стралкоў, вынікам якога было далучэнне Мемельскага (Клайпедскага) краю да Літоўскай Рэспублікі. З гэтага году Янкус стала пасяляецца ў Біцянах, робіцца «ахавальнікам Рамбінаса», яго называюць «патрыярхам Малой Літвы». У міжваеннай Літве быў звычай, каб замежныя паслы, пасля прадстаўлення прэзідэнту, ехалі на гару Рамбінас, да Янкуса. Таму Янкуса называлі таксама «Малым, або Другім прэзідэнтам Літвы».

У 1938 годзе літоўскі ўрад узнагародзіў М. Янкуса ордэнам Гедыміна. У 1939 годзе Германія праз ультыматум забрала ў Літвы Мемельскі край. М. Янкуса выехаў да Коўна. У канцы вайны, перад прыходам Чырвонай арміі, М. Янкус выехаў у Германію.

## Літаратура 
* Мікус А. Сэрца Прускай Літвы  // «Новы Час», № 30 (302). 27 ліп. 2012.
* P. Alšėnas. Martynas Jankus, Mažosios Lietuvos patriarchas. — Toronto, 1967.
* Domas Kaunas. Aušrininkas. — Vilnius, 1996.

Катэгорыя:Палітыкі Літвы
Джордж Роберт Грэй

**Джордж Роберт Грэй** (англ.: George Robert Gray; 8 ліпеня 1808 — 6 мая 1872) — брытанскі заолаг. Сын Сэмюэла Фрэдэрыка Грэя, малодшы брат Джона Эдуарда Грэя.

У 1831 г. пачаў працаваць памочнікам захавальніка ў заалагічным аддзеле Брытанскага музея і правёў у гэтым навуковай установе 41 год свайго жыцця.

Займаўся першапачаткова насякомымі, апублікаваў у 1833 г. сваю першую працу — «Энтамалогію Аўстраліі» (англ.: Entomology of Australia), удзельнічаў у падрыхтоўцы энтамалагічнага падзелу англійскага выдання «Царства жывёл» Кюўе. Асаблівы ўклад Грэй ўнёс у вывучэнне матылькоў, апісаўшы шмат новых відаў — напрыклад, у кнізе «Апісанні і малюнкі некаторых новых лускакрылых, пераважна з Непала» (англ.: Descriptions and Figures of some new Lepidopterous Insects chiefly from Nepal; 1846).

Асноўныя навуковыя дасягненні Грэя звязаны, аднак, з арніталогіяй — і галоўным чынам з фундаментальнай працай «Віды птушак» (англ. *Genera of Birds*; 1844—1849), якая змяшчала першакласныя ілюстрацыі Дэвіда Вільяма Мітчэла і Ёзэфа Вольфа.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1808 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 8 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе
Катэгорыя:Памерлі 6 мая
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Заолагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Арнітолагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Асобы
Джордж Шоу

**Джордж Шоу** (; 10 снежня 1751 - 22 ліпеня 1813) — англійскі батанік і заолаг.

Чытаў лекцыі па батаніцы ў Оксфардзе з 1786 па 1791 год, калі стаў памочнікам захавальніка аддзела натуральнай гісторыі Брытанскага музея. З 1807 года і да смерці быў захавальнікам аддзела. Джордж Шоу быў сузаснавальнікам Лінееўскага таварыства.

## Асноўныя працы 
* *Zoology of New Holland* (1794)
* *Museum Leverianum* (1792—1796)
* *General Zoology* (1800—1812)
* *The Naturalist’s Miscellany* (1789—1813)

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Заолагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Батанікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Леапольд III (кароль Бельгіі)

**Леапо́льд III** (, ;  — ) — кароль бельгійцаў з 17 лютага 1934 года па 16 ліпеня 1951 года. Сын Альберта I.

## Біяграфія 
Са снежня 1909 года — кронпрынц, герцаг Брабанцкі.

У час Першай сусветнай вайны знаходзіўся ў Англіі. Адукацыю атрымаў у Ітане і Каралеўскай ваеннай акадэміі ў Сандхурсце. У 1922 годзе атрымаў чын лейтэнанта.

4 лістапада 1926 года ажаніўся са шведскай прынцэсай Астрыд.

З 1932 года — палкоўнік, начальнік Генштаба бельгійскай арміі.

У 1934 годзе пасля гібелі бацькі ўступіў на пасад.

10 мая 1940 года, калі германскія войскі ўварваліся ў Бельгію, па Канстытуцыі прыняў на сябе абавязкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага.
 
Адмовіўся пакінуць краіну і 28 мая 1940 года падпісаў безумоўную капітуляцыю.

19 лістапада 1940 года ён быў прыняты Гітлерам, да якога звярнуўся з просьбай вызваліць бельгійскіх ваеннапалонных (было адмоўлена). Пасля гэтага Леапольд быў заключаны пад хатні арышт у Лакенскім палацы.

11 верасня 1941 года ажаніўся са сваёй шматгадовай каханкай Марыяй Ліліянай Бале.

7 чэрвеня 1944 года вывезены ў Германію, а потым у Аўстрыю. 7 мая 1945 года вызвалены саюзнікамі.

Бельгійскі ўрад забараніў Леапольду, як калабарацыяністу, вяртацца на радзіму (хоць фармальна ён не быў зрынуты). У кастрычніку 1944 года парламент абраў рэгентам Бельгіі яго брата прынца Шарля. Наступныя пяць гадоў Леапольд пражыў у Швейцарыі.

12 сакавіка 1950 года ў Бельгіі адбыўся рэферэндум пра лёс манархіі, па выніках якога (57,7%), Леапольду было дазволена вярнуцца. Але пасля вяртання ён быў сустрэты масавымі дэманстрацыямі пратэсту.

16 ліпеня 1951 года адрокся ад пасаду на карысць свайго сына Бадуэна.

Апошнія гады жыцця займаўся энтамалогіяй, здзейсніў некалькі экспедыцый у тропікі. Аўтар навуковых прац.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралі бельгійскія
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Бельгія)
Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Польшча, 1921—1939)
Тэмпература цела

**Тэмпература цела** — комплексны паказчык цеплавога стану арганізма жывёл і чалавека.

Жывёлы, здольныя захоўваць сваю тэмпературу ў вузкіх межах незалежна ад тэмпературы навакольнага асяроддзя, завуцца цеплакроўнымі, або **гомаётэрмнымі**. Да цеплакроўных жывёл ставяцца млекакормячыя і птушкі. Жывёлы, пазбаўленыя такой здольнасці, завуцца халоднакроўнымі, або **пайкілатэрмнымі**. Падтрыманне тэмпературы цела арганізмам называецца тэрмарэгуляцыяй.

У халоднакроўных жывёл тэмпература цела мала адрозніваецца ад тэмпературы навакольнага асяроддзя, і толькі пры інтэнсіўнай цягліцавай дзейнасці ў некаторых відаў яна можа значна перавышаць навакольную тэмпературу.

## Гл. таксама 
* Ліхаманка
* Гіпертэрмія
* Гіпатэрмія
* Анабіёз
* Градус Фарэнгейта

Катэгорыя:Фізіялогія
Катэгорыя:Тэмпература
Хвост

]]
**Хвост** (у параўнальнай анатоміі) — аддзел сегментаванага цела, які размяшчаецца ззаду анальнай адтуліны і не змяшчае кішачніка. Наяўнасць хваста у сэнсе прынятага вызначэння характэрна толькі для хордавых.

Часам у пераносным сэнсе слова хвост выкарыстоўваецца для абазначэння адасобленых задніх аддзелаў цела ў некаторых групах бесхрыбтовых, якія не адносяцца да хордавых. Так, напрыклад, часам кажуць аб хвасце скарпіёнаў (называючы так апістасому). Варта адзначыць, што ў гэтых выпадках «хвост» змяшчае кішку. У яшчэ больш агульным сэнсе хвастамі называюць любыя хвостападобныя вырасты на якіх заўгодна частках цела (напрыклад, хвосцікі на крылах матылькоў — паруснікаў або галубянак).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Анатомія жывёл
Катэгорыя:Органы
Гняздо

thumb|right|250px|Гняздо з птушанятамі
**Гняздо** — збудаванне, якое будуецца рознымі відамі жывёл і служыць як месца для сну, жылля, вывядзення і гадавання нашчадкаў.
 з птушанятамі]]
Сярод пазваночных жывёл гнёзды будуюць некаторыя рыбы, земнаводныя, паўзуны, большасць птушак, некаторыя млекакормячыя.
У залежнасці ад біялагічнага віду і раёна пражывання знешні выгляд, выкарыстоўваемы матэрыял, а таксама размяшчэнне гнёздаў могуць істотна адрознівацца. Некаторыя віды будуюць гнёзды розных тыпаў у залежнасці ад прызначэння. Гнёзды могуць размяшчацца на дрэвах, пад стрэхамі, у дуплах і на зямлі. Гнёзды драпежных птушак, як правіла, размешчаны ў вельмі цяжкадаступных месцах сярод скал ў гарах, радзей — на высокіх дрэвах. У млекакормячых (суслікі, суркі) гнёзды знаходзяцца ў норах у гнездавых камерах

Многія млекакормячыя і буйныя птушкі выкарыстоўваюць пабудаваныя гнёзды на працягу некалькіх гадоў і дзесяцігоддзяў.

## Гл. таксама 
* Інкубацыя яйкаў
* Гнездавы паразітызм

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Фатаграфіі птушыных гнёздаў

Катэгорыя:Збудаванні жывёл
Апанас Вінцэнтавіч Ярушэвіч

**Апанас Вінцэнтавіч Ярушэвіч** — беларускі грамадскі дзеяч, гісторык, педагог. Адзін з прадстаўнікоў школы «заходнерусізму».

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і псаломшчыка Літоўскай праваслаўнай епархіі Вінцэнта Ярушэвіча, які жыў у Віленскай губерні. Відавочна, першыя ўрокі ён атрымаў у бацькоўскім доме і ў адной з царкоўна-прыходскіх школ. Далей вучыўся ў Віленскім духоўным вучылішчы (1877—1881), Літоўскай духоўнай семінарыі (1881—1888). Апошнюю скончыў выдатна — па першым разрадзе — і быў накіраваны ў Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію. Скончыўшы яе ў 1893 г., распачаў педагагічную кар'еру ў Віленскім духоўным вучылішчы, Смаленскай духоўнай семінарыі. У 1899 г. зноў быў накіраваны ў Вільню, а ў верасні 1907 г. стаў дырэктарам першай на Беларусі Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі. Пасля яе эвакуацыі ў 1915 г. жыў і працаваў у Смаленску. Памёр паміж 1918 і 1924 гг.

## Навуковая дзейнасць 
У духоўнай акадэміі ў Санкт-Пецярбургу быў вучнем Міхаіла Каяловіча і Платона Жуковіча. Пад іх уплывам студэнтам пачаў пісаць навуковую работу, у якой адным з першых прысвяціў увагу постаці князя Канстанціна Іванавіча Астрожскага. Гэта работа была надрукавана ў Смаленску ў 1897 г. пад назвай «Ревнитель православия, князь Константин Иванович Острожский (1461—1530) и православная Литовская Русь в его время». Работа выклікала неадназначную рэакцыю навуковай супольнасці, у прыватнасці яе вельмі крытыкаваў М. Любаўскі.
Пазней пісаў у асноўным папулярныя навуковыя артыкулы, у 1914 г. выдаў нарыс, прысвечаны гісторыі Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі.

Цікавіўся мясцовымі археалагічнымі помнікамі, вывучэннем беларускай мовы. Склаў яе вялікі слоўнік, які налічваў 9 505 беларускіх слоў і 12 000 іх рускіх адпаведнікаў. Гэты даведнік амаль не даследаваны сучаснымі лінгвістамі. Таксама, відавочна, склаў адну з першых беларускіх граматык, якая пакуль што не выяўлена.

## Творы 
* Ярушевич А. В. Молодечно и его ўчебные заведения : к пятидесятилетию Молодечненской учительской семинарии 1864―1914 гг. -Вильна: Русский почин, 1914.
* Ярушевич А. Ревнитель православия, князь Константин Иванович Острожский (1461—1530) и православная литовская Русь в его время. — Смоленск, 1897.

## Літаратура 
* Астанковіч С. П. Апанас Вінцэнтавіч Ярушэвіч (1867-да 1924) — да пытання аб біяграфіі і навуковай спадчыне // XVII международные Кирилло-Мефодиевские чтения. В ответственности за творение. Культура и образование перед лицом экологических вызовов. Доклады научно-практической конференции 26-28 мая 2011 г. Мн.: БГАТУ, 2011 .
* Астанковіч С. Апанас Ярушэвіч: штрыхі да партрэта гісторыка і мовазнаўцы // ARCHE, 2011, № 11, С. 384—396.

Катэгорыя:Заходнерусізм
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага духоўнага вучылішча
Катэгорыя:Выкладчыкі Смаленскай духоўнай семінарыі
Катэгорыя:Выкладчыкі Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі
Канстытуцыя Бельгіі

**Канстытуцыя Бельгіі** — асноўны закон Каралеўства Бельгія.

## Гісторыя 
Пасля рэвалюцыі 1830 Бельгія, якая раней уваходзіла ў склад Нідэрландаў, атрымала незалежнасць. Да 25 лістапада 1830 г. часовы ўрад Бельгіі падрыхтаваў чарнавую версію канстытуцыі новай дзяржавы і перадаў яе на разгляд нацыянальнаму кангрэсу — часоваму заканадаўчаму органу, сфармаванаму спецыяльна для прыняцця новай канстытуцыі. Кангрэс адобрыў прапанаваны часовым урадам праект 7 лютага 1831 г. Канстытуцыя ўступіла ў сілу 26 ліпеня 1831 г.

Бельгія стала канстытуцыйнай манархіяй. На яе трон быў прызваны герцаг Леапольд з Саксен-Кобург-Гоцкай дынастыі.

## Спасылкі 
* Тэкст канстытуцыі на галандскай мове
* Тэкст канстытуцыі на французскай мове
* Тэкст канстытуцыі на нямецкай мове
* Неафіцыйны пераклад канстытуцыі на англійскую мову 

Бельгія
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Бельгіі
Самец

**Самец** (**мужчынская асобіна**) — форма жывога арганізму, якая ўтварае дробныя, рухавыя гаметы — сперматазоіды. Падчас апладнення адбываецца зліццё сперматазоіду з буйнейшай жаночай гаметай ці яйцаклеткай. Мужчынскія асобіны не могуць размнажацца без наяўнасці хоць бы адной яйкаклеткі, атрыманай ад жаночай асобіны, хоць некаторыя арганізмы могуць размнажацца як палавым, так і бясполым шляхам.

## Гл. таксама 
* Самка
* Мужчына
* Гермафрадытызм
* Сысуны
* Гендарная ідэнтычнасць
* «Сексуальныя паводзіны самца чалавека»
* Y-храмасома

Катэгорыя:Заалогія
Катэгорыя:Пол арганізмаў
Самка

[thumb|160px|Ручное люстэрка багіні — сімвал [Вэнэра, міфалогія|Венеры, а таксама жаночага роду ў навуцы]]
**Самка**, таксама **Саміца** — у заалогіі, біялогіі альбо наогул самкі ўтвараюць сукупнасць жаночых жывёл усіх існуючых відаў.

Самкі сысуноў па памеры звычайна некалькі меншыя за самцоў.

## Гл. таксама 
* Самец
* Жанчына
* Партэнагенез
* Фемінізм
* Эструс
* Цяжарнасць
* Гермафрадытызм
* Сысуны
* Гендарная ідэнтычнасць

## Літаратура 
* Ayers, Donald M. **English Words from Latin and Greek Elements**. Second Edition. 1986. University of Arizona Press. United States.

Катэгорыя:Заалогія
Катэгорыя:Пол арганізмаў
Заходнерусізм

» з часопіса «Авадзень» № 6. 1925]]

**Заходнерусізм** () — ідэалагічны кірунак навуковага, грамадска-палітычнага, этнаканфесійнага і культурнага жыцця ў Расійскай імперыі і Беларусі, які ўзнік у канцы 1830-х і асабліва развіўся і пашырыўся пасля падаўлення паўстання 1863—1864 гадоў у Расійскай імперыі. Ідэалогія засноўвалася на пастулаце, што Беларусь з’яўляецца не самастойнай краінай, а складовай рэгіянальнай часткай Расіі, а беларусы — не асобным народам, а самабытным адгалінаваннем рускага этнаса.

## Гл. таксама 
* Заходні край
* Паўночна-Заходні край
* Паўднёва-Заходні край

## Літаратура 
* *Долбилов, М. Д.* Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — 1000 с.
* Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — М. : Новое литературное обозрение, 2006. — 608 с.
* *Каппелер, А.* Россия — многонациональная империя: Возникновение. История. Распад / А. Каппелер; пер. с нем. С. Червонная. — М. : Традиция, 2000. — 344 с. — ISBN 5-89493-009-Х
* *Киселев, А. А.* Конфессиональные аспекты кадровой политики российских властей в полицейских учреждениях МВД белорусских губерний во второй половине XIX — начале XX вв. // Западнорус [Электронны рэсурс]
* *Корнилов, И.* Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в муравьевскую эпоху / И. Корнилов. — Санкт-Петербург : Тип. А. Лопухина, 1901. — 420 с.
* Коялович, М. О. Чтения по истории западной России. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя, 2006. — 480 с ISBN 985-11-0348-9
* Киприанович, Г. Я. Исторический очерк православия, католичества и унии в Белоруссии и Литве, с древнейшего до настоящего времени. — Минск: Изд-во Белорусского Экзархата, 2006. — 351 с.
* Литвинский, А. В. Западноруссизм в российской историографии второй половины XIX — начала XX века.-. Автореферат дисс. на соискание уч. степ. к. и. н. — Мн., 2004.
* *Цьвікевіч, А.* «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў ХІХ і пачатку ХХ в. / А. Цьвікевіч. — 2-е выд. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 352 с.
* *Rodkiewicz, W.* Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire (1863—1905) / W. Rodkiewicz. — Lublin: Scientific Society of Lublin, 1998. — 257 s.
* *Staliunas, D.* Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863 / D. Staliunas. — Amsterdam—New York : Rodopi, 2007. — 465 s.

## Спасылкі 
* Хто хоча зрабіць з Беларусі Заходнюю Расію — дасье // nashaniva.by 10 снежня 2016


Катэгорыя:Гісторыя Расіі
Катэгорыя:Панславізм
Катэгорыя:Славянафільства
Катэгорыя:Паўночна-Заходні край
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Нара

.]]
**Нара́** — тунэль пад зямлёй з адным ці некалькімі хадамі вонкі, выкапаны жывёламі з мэтай стварэння прасторы для пражывання, размнажэння, вырошчвання дзіцянят, захавання запасаў корму, часовага прытулку.

Асноўныя (гнездавыя) норы выконваюць адразу ўсе гэтыя функцыі, дапаможныя — адну з іх.
Норы — адзін з відаў абароны ад шэрагу драпежнікаў, месца для запасу харчавання, таму норны лад жыцця шырока распаўсюджаны.

У норах жыве цэлы шэраг рыб, земнаводных, паўзуноў (у тым ліку невялікіх дыназаўраў і птушак, а таксама шматлікія бесхрыбетныя, у тым ліку насякомыя, павукі, марскія вожыкі, ракападобныя, малюскі і чарвякі. Норы многіх жывёл (буйныя грызуны, барсукі, лісіцы) могуць існаваць сотні і тысячы гадоў. Норы часта засяляюцца не толькі іх гаспадарамі, а і іншымі жывёламі. Складаны біяцэноз некаторых норных млекакормячых можа ствараць спрыяльныя ўмовы шматгадоваму існаванню ўзбуджальнікаў небяспечных хвароб (напрыклад, чумы, лейшманіёзаў і інш).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* *Наумов Н. П.* Норы // Вялікая савецкая энцыклапедыя

Катэгорыя:Збудаванні жывёл
SRY

Ген **SRY** () размяшчаецца на Y-храмасоме большасці сысуноў, і бярэ ўдзел у развіцці арганізма па мужчынскім тыпе.

Ген SRY не мае інтронаў і кадзіруе бялковы фактар развіцця семяннікоў, таксама званы бялком SRY, які ініцыюе развіццё мужчынскага арганізма.

## Мутацыі 
Мутацыі ў гене SRY могуць прывесці да з'яўлення жаночага арганізма з генатыпам XY (сіндром Суайра). 

Транслакацыя часткі Y-храмасомы, якая змяшчае гэты ген, на X-храмасому прыводзіць да з'яўлення мужчынскага арганізма з генатыпам XX (сіндром дэ Ля Шапеля).

## Уплыў на анатамічны пол 
Значэнне гэтага гена ў вызначэнні полу было ўстаноўлена, у прыватнасці, з наступных фактаў:
* Людзі з адной Y-храмасомай і некалькімі X-храмасомамі (XXY, XXXY) звычайна мужчыны.
* Сустракаюцца асобы з мужчынскім фенатыпам і жаночым (XX) генатыпам. У гэтых мужчын SRY-ген размешчаны на адной з X-храмасом (або на абедзвюх) з прычыны храмасомнай транслакацыі (аднак такія мужчыны бясплодныя).
* Падобным чынам сустракаюцца жанчыны з генатыпам XXY ці XY. У гэтых жанчын адсутнічае SRY-ген на іх Y-храмасоме, або ён прысутнічае, але дэфектыўны (з-за мутацый).

Катэгорыя:Гены
Катэгорыя:Вызначэнне полу
Y-храмасома

thumb|Y-храмасома чалавека
**Y-храмасома** — палавая храмасома большасці сысуноў, у тым ліку чалавека. Змяшчае ген SRY, які вызначае мужчынскі пол арганізма, а таксама гены, неабходныя для звычайнага фарміравання сперматазоідаў. Мутацыі ў гене SRY могуць прывесці да фарміравання жаночага арганізма з генатыпам XY (Сіндром Суайра). Y-храмасома чалавека складаецца прыблізна з 58 мільёнаў пар азоцістых асноў.

## Агульныя звесткі 
Клеткі большасці сысуноў змяшчаюць дзве палавых храмасомы — Y-храмасома і X-храмасома ў самцоў, дзве X-храмасомы ў самак. У некаторых сысуноў, напрыклад, качканоса, пол вызначаецца не адной, а пяццю парамі палавых храмасом. Пры гэтым, палавыя храмасомы качканоса маюць большае падабенства з Z-храмасомай птушак, а ген SRY, верагодна, не ўдзельнічае ў яго палавой дыферэнцыяцыі.

У чалавечай папуляцыі клеткі некаторых мужчын змяшчаюць дзве X-храмасомы і адну Y-храмасому ці адну X-храмасому і дзве Y-храмасомы (гл. сіндром Клайнфельэра); клеткі некаторых жанчын змяшчаюць тры ці адну X-храмасомы (гл. сіндром Шэрашоўскага — Тэрнера). У некаторых выпадках назіраецца пашкоджанне гена SRY (з фарміраваннем жаночага XY арганізма) ці яго капіраванне на X-храмасому (з фарміраваннем мужчынскага XX арганізма) (гл. таксама Інтэрсексуальнасць).

23 жніўня 2023 года прэс-служба Універсітэта Каліфорніі ў Санта-Крус заявіла, што навукоўцы цалкам расшыфравалі структуру Y-храмасомы чалавека і выявілі ў ёй 41 раней невядомы ген. Работа выканана групай пад кіраўніцтвам Адама Філіпі.

## Гл. таксама 
* Гаплагрупы

Катэгорыя:Храмасомы
Катэгорыя:Пол арганізмаў
Корань (мовазнаўства)

**Ко́рань сло́ва** — галоўная частка слова, нязменная ў працэсе словаўтварэння і словазмянення (марфалагічнай дэрывацыі), носьбіт лексічнага значэння слова.

У невытворных словах корань супадае з асновай. Значэнне кораня больш канкрэтнае, чым значэнне афіксаў слова.

Карані службовых слоў блізкія па значэнні да афіксаў, напрыклад: значэнне прыназоўніка і прэфікса *без* (*без білета* і *безбілетнік*), часціцы і прэфікса *не* (*не прывабліваць* і *непрывабны*).

## Класіфікацыя 
Структурна карані падзяляюць на:
* свабодныя — сустракаюцца на правах аўтаномнага слова без афіксаў: *сцян-а, сцен-ка*;
* звязаныя — толькі ў спалучэнні з афіксамі: *ада-мк-нуць, за-вул-ак*.

Корань, які закончваецца галосным гукам, называецца адкрытым (*аб-у-ць*), зычным — закрытым (*з-бір-аць*). У беларускай мове закрытыя карані заўсёды ва ўласнабеларускіх назоўніках, прыметніках, лічэбніках і займенніках, за выключэннем асабовых займеннікаў *я, ты, мы*.

У залежнасці ад колькасці каранёў словы падзяляюць на:
* простыя — адзін корань: *бульб-ін-а*;
* складаныя — больш аднаго кораня: *вад-а-лаз*.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Марфемы
Вібрысы

thumb|250px|Кот
[thumb|250px|[Андская лісіца]]
[thumb|250px|[Янот]]

**Вібрысы** або **вібрасы** (адз. л.: вібрыса; , ад  - вагаюся, выгінаюся; гутарковая мова - вусы) — датыкальныя механачуллівыя доўгія жорсткія валасы многіх млекакормячых, якія выступаюць над паверхняй поўсцевага покрыва.

Звычайна вібрысы размешчаны групамі на галаве (каля носа, каля вачэй, на верхніх і ніжніх сківіцах і г. д.), часам і на іншых частках цела (у многіх сумчатых, напрыклад, на лапах). Вібрысы ў каціных размешчаны пучкамі каля вачэй. Вельмі падобныя да тыповых валасоў, але таўсцейшыя і даўжэйшыя за іх у некалькі разоў.

Вібрысы — спецыялізаваныя органы пачуццяў. Корань кожнай вібрысы пагружаны ў валасяную сумку і акружаны венознымі поласцямі. Да валасяной сумкі вібрысы падыходзяць сотні нервовых канчаткаў. На галаве вібрысы інервіруюцца трайнічным нервам. Кожнай вібрысе адведзены свой участак у мозгу.

----
У некаторых птушак ёсць цвёрдыя пёры без апушэння, якія служаць вібрысамі.

## Гл. таксама 
* Вусы ў чалавека
* Вусікі ў членістаногіх
* Педыпальпы функцыянальны аналаг у павукападобных

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Органы пачуццяў
Катэгорыя:Органы жывёл
Мітахондрыя

[250px|thumb|Электроннамікраскапічная фатаграфія, якая паказвае мітахондрыі [сысуны|сысуна ў папярочным сячэнні]]
**Мітахондрыі** (ад  — нітка і  — зерне) — двумембранныя гранулярныя або ніткападобныя арганелы таўшчынёй каля 0,5 мкм, якія ўдзельнічаюць у працэсе клетачнага дыхання і забяспечваюць арганізм эўкарыётаў энергіяй у выглядзе АТФ. Характэрны для большасці эўкарыятычных клетак як аўтатрофаў (фотасінтэзавальныя расліны), так і гетэратрофаў (грыбы, жывёлы). Энергетычная станцыя клеткі; асноўная функцыя — акісленне арганічных злучэнняў і выкарыстанне вызваляемай пры іх распадзе энергіі ў сінтэзе малекул АТФ, гэта адбываецца за кошт руху электронаў па электронна-транспартным ланцугу бялкоў унутранай мембраны.

Мітахондрыі сустракаюцца практычна ва ўсіх эўкарыятычных клетках. Іх колькасць у розных клетках вар'іруецца ад адной або некалькіх (аднаклетачныя пратысты, сперматазоіды) да сотняў тысяч. Асабліва шмат мітахондрый змяшчаецца ў тых клетках, якія маюць патрэбу ў вялікай колькасці энергіі (клеткі мышцаў, печані). У фотасінтэзавальных клетках раслін мітахондрый менш, чым у клетках жывёл, паколькі іх функцыі (сінтэз АТФ) часткова выконваюць хларапласты.

Мітахондрыі могуць мець выгляд акруглых цельцаў, палачак, ніцей. Яны ўтвораны дзвюма мембранамі — вонкавай і ўнутранай, паміж якімі ёсць міжмембранная прастора. Вонкавая мембрана гладкая, яна аддзяляе змесціва мітахондрыі ад гіялаплазмы і адрозніваецца высокай пранікальнасцю для розных рэчываў. Унутраная мембрана менш пранікальная, яна ўтварае крысты — шматлікія складкі, накіраваныя ўнутр мітахондрый. За кошт крыстаў плошча паверхні ўнутранай мембраны істотна павялічваецца. Унутраная мембрана мітахондрый змяшчае ферменты, якія ўдзельнічаюць у працэсе клетачнага дыхання і забяспечваюць сінтэз АТФ.

Унутраная прастора мітахондрый запоўнена гелепадобным матрыксам. У ім змяшчаюцца розныя бялкі, у тым ліку ферменты, амінакіслоты, кальцавыя малекулы ДНК, усе тыпы РНК і іншыя рэчывы, а таксама рыбасомы. Наяўнасць уласных малекул ДНК і рыбасом забяспечвае некаторую аўтаномнасць мітахондрый, хоць у цэлым іх работа каардынуецца ядром клеткі.

Функцыя мітахондрый — сінтэз АТФ за кошт энергіі, якая вызваляецца пры акісленні арганічных злучэнняў. Пачатковыя этапы акіслення рэчываў у мітахондрыях адбываюцца ў матрыксе, а наступныя — на ўнутранай мембране. Такім чынам, мітахондрыі з'яўляюцца «энергетычнымі станцыямі» клеткі.

Мітахондрыі ў клетцы пастаянна аднаўляюцца. Напрыклад, у клетках печані сярэдняя працягласць жыцця мітахондрый складае каля 10 дзён. Павелічэнне колькасці мітахондрый у клетцы адбываецца шляхам іх дзялення.

## Літаратура 
* Біялогія: падруч. для 10-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / пад рэд. М. Д. Лісава; пер. з рус. мовы В. К. Раманцэвіч. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2014. ISBN 978-985-03-2169-5

## Спасылкі
Сезарыя Эвара

**Сеза́рыя Э́вара** (; 27 жніўня 1941, Міндэлу — 17 снежня 2011, Сан-Вісентэ; па мянушцы *«басаногая дзіва»*)  — спявачка з астравоў Зялёнага Мыса, выканаўца морны, фаду і мадыньі.

Спявала на кабавердыйскай крэольскай — дыялекце партугальскай мовы. Акустычнае апраўленне голасу складалі раяль, гавайская гітара, акардэон, скрыпкі і кларнет.

На сцэну Эвара нязменна выходзіла басанож — гэта сімвалічная даніна беднаты, у якой жылі (і працягваюць жыць) яе землякі на Астравах Зялёнага Мыса.
Сезарыя хадзіла басанож і ў жыцці, ужо вельмі шмат гадоў. Яна абувалася толькі ў сандалі падчас паездак па краінам з умераным кліматам.

## Альбомы 
* 1987 — Distino di belta 
* 1988 — La Diva Aux Pieds Nus () 
* 1990 — Distino de Belita ()
* 1991 — Mar Azul ()
* 1992 — Miss Perfumado

* 1994 — Sodade
* 1995 — Cesária ()
* 1997 — Cabo Verde ()
* 1999 — Café Atlântico ()
* 1999 — Mar Azul
* 1999 — Cesaria Evora Remixes
* 1999 — Best Of ()
* 2001 — São Vicente de Longe ()
* 2002 — In Bloom II
* 2003 — Voz de Amor ()
* 2003 — All Gold Of The World
* 2006 — Rogamar ()
* 2009 — Nha Sentimento

## Дзейнасць 
У сваёй краіне спявачка фінансавала ўсю сістэму пачатковай школьнай адукацыі.

## Спасылкі 
* www.cesaria-evora.com 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»
Манагамія

**Манагамія** (ад  — адзіны і γάμος — шлюб) — гістарычная форма шлюбу і сям’і, пры якой у шлюбным саюзе знаходзяцца два прадстаўнікі процілеглых палоў. Супрацьпастаўляецца палігаміі, калі прадстаўнік аднаго полу мае больш 1 партнёра процілеглага полу.

Манагамія таксама існуе ў аднаполым шлюбе (у тых краінах, дзе такія шлюбы прызнаюцца законам).

## Манагамія ў жывёл 
thumb|left|Лебедзі ствараюць пары на некалькі гадоў|320px

Манагамія ў жывёл — адносіны паміж поламі, якія характарызуюцца тым, што самец на працягу больш-менш працяглага тэрміну спароўваецца з адной вызначанай самкай і звычайна бярэ ўдзел у доглядзе нашчадкаў. Манагамія назіраецца ў большасці птушак, прычым лебедзі, буслы, арлы, грыфы злучаюцца ў пары на некалькі гадоў, у асобных выпадках — на ўсё жыццё, іншыя — толькі на адзін сезон, растаючыся пасля вывядзення і выкормлівання птушанят (напрыклад, гусі) ці нават адразу пасля ўладкавання гнязда, яшчэ да адкладкі яек (шматлікія качкі). Усе дзікія гусі манагамныя. Сярод сысуноў малпы ўтвараюць пары на некалькі гадоў; ваўкі, пясцы, лісіцы, барсукі, гарнастаі, бабры — рэдка больш як на адзін сезон. Да манагаміі часам адносяць таксама адносіны насякомых і іншых беспазваночных, у якіх абодва полы (ці толькі самцы) паміраюць неўзабаве пасля аднакратнага спаравання (самкі — пасля адкладкі яек).

## Гл. таксама 
* Палігамія
* Агамія
* Шлюб

Катэгорыя:Шлюб
Жаўток

**Жаўток** — дэйтаплазма, пажыўныя рэчывы, якія назапашваюцца ў яйцаклетцы жывёл і чалавека ў выглядзе зерняў або пласцінак, якія часам зліваюцца ў суцэльную жаўтковую масу (у насякомых, касцявых рыб, птушак і інш.) Жаўток знойдзены ў яйцаклетцы ўсіх жывёл і чалавека, але яго колькасць і размеркаванне значна вагаюцца. У яйках з малоў колькасцю жаўтка жаўтковыя зёрны размяркоўваюцца ў цытаплазме раўнамерна (ізалецытальныя яйкі). У яйках з вялікай колькасцю жаўтка жаўтковыя зёрны запашваюцца альбо ў вегетатыўнай частцы яйка (целалецытальныя яйкі), альбо ў цэнтральнай частцы цытаплазмы — вакол ядра (цэнтралецытальныя яйкі). Ад колькасці і размеркавання жаўтка залежыць тып драбнення яек. Па хімічнай прыродзе адрозніваюць тры галоўныя разнавіднасці жаўтка: бялковы, тлушчавы і вугляводны, аднак у большасці жывёл зёрны жаўтка маюць складаны хімічны склад і ўтрымліваюць бялкі, тлушчы, вугляводы, рыбонуклеінавую кіслату, пігменты і мінеральныя рэчывы. Напрыклад, курыным яйку, што завершыла рост, жаўток утрымоўвае 23 % нейтральнага тлушчу, 16 % бялку, 11 % фасфаліпідаў, 1,5 % халестэрыну і 3 % мінеральных рэчываў. У сінтэзе і назапашванні жаўтка прымаюць удзел розныя арганоіды яйцаклеткі: комплекс Гольджы, эндаплазматычная сетка, мітахондрыі.

Катэгорыя:Цыталогія
Катэгорыя:Яйка
Моа

**Моа** — вымерлыя гіганцкія птушкі атрада моападобных. Жылі ў Новай Зеландыі. Не мелі крылаў (і нават іх рудыментаў). Вядомыя 15 відаў, усе вымерлыя: самыя буйныя з іх, *Dinornis robustus* і *Dinornis novaezelandiae*, дасягалі ў вышыню каля 3,6 м і важылі каля 250 кг. Па спосабе харчавання — траваедныя (сілкаваліся лісцем, парасткамі, садавіной). Мяркуюць, што моа вымерлі каля 1500 г., знішчаныя першабытнікамі маоры. Па непацверджаных сведчаннях, асобныя прадстаўнікі віду *Megalapteryx didinus* яшчэ сустракаліся ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя.

Аналіз ДНК паказвае, што бліжэйшым сучасным сваяком моа з’яўляецца Тынаму.

## Зноскі 
Катэгорыя:Бескілявыя
Катэгорыя:Вымерлыя птушкі
Стэмфард Брыдж (стадыён)

**Стэмфорд Брыдж** () — стадыён у Лондане. Хатні стадыён каманды Чэлсі.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1876 годзе. Яго вырашыў пабудаваць у Лондане Лонданскі лёгкаатлетычны клуб. Афіцыйнае адкрыццё — 28 красавіка 1877 года. З гэтага дня там пачалі праводзіцца спаборніцтвы па лёгкай атлетыцы. Але ў 1905 годзе ён перайшоў да футбольнага клуба «Чэлсі», як хатні стадыён.

## Наведвальнасць 
### Рэкорды 
Рэкордная наведвальнасць: 82,905 у матчы супраць Арсенала які праходзіў 12 кастрычніка 1935 (рэкорд менавіта гульні Чэлсі на Стэмфорд Брыдж, былі матчы іншых каманд на гэтым стадыёне з наведвальнасцю 100,000)

### Сярэдняя наведвальнасць 
* Англійская Прэм’ер-ліга
** 2002-03: 39,784
** 2003-04: 41,234
** 2004-05: 41,870
** 2005-06: 41,902
** 2006-07: 41,909

## Міжнародныя матчы 
* 5 красавіка 1913 — Англія 1-0 Шатландыя
* 20 лістапада 1929 — Англія 6-0 Уэльс
* 7 снежня 1932 — Англія 4-3 Аўстрыі
* 11 мая 1946 — Англія 4-1 Швейцарыя
## Спасылкі 
* Інфармацыя пра стадыён «Стэмфард Брыдж» на партале Worldstadiums.com
* Афіцыйная старонка ФК «Чэлсі»

Катэгорыя:Футбольныя стадыёны Англіі
Катэгорыя:Стадыёны Лондана
Барада

]]
**Барада** — валасяное покрыва на ніжняй частцы твару.

У чалавека барада з'яўляецца адным з мужчынскіх другасных палавых прыкмет, абумоўленых наяўнасцю тэстастэрону.

Усе мужчыны Старажытнага Егіпта галілі бараду. Права насіць бараду меў толькі фараон (у знак свайго валодання зямлёй), але яго барада была штучнай. Яе, як і парык, рабілі з воўны або са зрэзаных валасоў, перавітых залатымі ніткамі, і падвязвалі да падбародка шнурком. Гэтай цырыманіяльнай барадзе маглі надаваць розныя формы, але самай распаўсюджанай была загнутая на канцы касічка, падобная да кацінага хваста.

Аляксандр Македонскі загадваў сваім салдатам галіць бараду, каб варожы воін не мог схапіць за яе ў ходзе бітвы.

У Рымскай імперыі выгалены твар і кароткая стрыжка былі аднымі з прыкмет цывілізаванасці і вылучалі рымляніна з «дзікіх» народаў.

Востраў Барбадас ў літаральным перакладзе азначае «барадаты».

Кубінскія паўстанцы супраць рэжыму Батысты на чале з Ф. Кастра былі вядомыя як «барбудас» — барадатыя.

## Гл. таксама 
* Вусы
* Бакенбарды
* Лангабарды, *ламбарды* (, літаральна — доўгабародыя) — германскае племя. Па легендзе, каб лангабарды здаваліся больш шматлікімі і каб запалохаць ворага, перад бітвай лангабардскія жанчыны завязвалі свае валасы пад падбародкам, становячыся падобнымі на барадатых мужчын.
* Фрыдрых I Барбароса
* Падатак на бараду

Катэгорыя:Валасы
Катэгорыя:Мужчына
Катэгорыя:Палавы дымарфізм
Вусы

з маладосці насіў вусы]]

**Вусы** — валасы або валасінкі, якія растуць у чалавека (у мужчыны, вельмі рэдка — у жанчыны, што бывае звязана з гарманальнымі адхіленнямі ў арганізме) пад носам (на верхняй губе). У млекакормячых (грызуны, коткі) шорсткія датыкальныя валасы вакол носа называюцца вібрысы і маюць іншае паходжанне.

## Вусы ў жывёл 
### Сысуны 
Вусы ў некаторых жывёл выконваюць вельмі важную сэнсарную (звычайна датыкальную, механаадчувальную) функцыю. Так, у пацука гэта адзін з асноўных органаў пачуццяў. Вусы пацука вібруюць з частатой каля 8 Гц. Дакранаючыся навакольных прадметаў вусамі, якія вібруюць, пацук ацэньвае сваё асяроддзе. Адначасова з рытмічнай пальпацыяй вусамі, пацук здзяйсняе ўдыхі і выдыхі, абнюхваючы навакольныя прадметы.

### Членістаногія 
Утварэнні ў галаўной частцы большасці насякомых і ракападобных. Маюць адрозныя ад валасоў сысуноў паходжанне і склад.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Андралогія
Катэгорыя:Мужчына
Катэгорыя:Палавы дымарфізм
Катэгорыя:Покрыўная сістэма
Джуліян Хакслі

**Джуліян Сорэл Хакслі** (; 22 чэрвеня 1887 — 14 лютага 1975) — англійскі біёлаг, эвалюцыяніст і гуманіст, палітык. Адзін са стваральнікаў сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі. Першы генеральны дырэктар ЮНЕСКА, таксама сыграў адну з асноўных роляў у стварэнні гэтай арганізацыі і Сусветнага фонду дзікай прыроды.

## Узнагароды 
* Медаль Дарвіна

## Біяграфіі 
# Baker John R. 1978. Julian Huxley, scientist and world citizen, 1887—1975. UNESCO, Paris.
# Clark, Ronald W. 1960. Sir Julian Huxley. Phoenix, London.
# Clark, Ronald W. 1968. The Huxleys. Heinemann, London.
# Dronamraju, Krishna R. 1993. If I am to be remembered: the life & work of Julian Huxley, with selected correspondence. World Scientific, Singapore.
# Green, Jens-Peter 1981. Krise und Hoffnung, der Evolutionshumanismus Julian Huxleys. Carl Winter Universitatsverlag.
# Huxley, Julian. 1970, 1973. Memories and Memories II. George Allen & Unwin, London.
# Huxley, Juliette 1986. Leaves of the tulip tree. Murray, London [her autobiography includes much about Julian]
# Keynes, Milo and Harrison, G. Ainsworth (eds) 1989. Evolutionary studies: a centenary celebration of the life of Julian Huxley. Proceeding of the 24th annual symposium of the Eugenics Society, London 1987. Macmillan, London.
# Olby, Robert 2004. Huxley, Sir Julian Sorell (1887—1975). In Oxford Dictionary of National Biography. (2680 words)
# Waters, C. Kenneth and Van Helden, Albert (eds) 1993. Julian Huxley: biologist and statesman of science. Rice University Press, Houston.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Палітыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Біёлагі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Службовыя асобы ААН
Катэгорыя:Эвалюцыяністы
Катэгорыя:Генеральныя дырэктары ЮНЕСКА
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Дарвіна
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Калінгі