Дакота

**Дако́та** (саманазва: *Dakȟóta*, літаральна «аб’яднанне»), таксама вядомыя як **паўночныя сіў** () — індзейскі народ, карэнныя жыхары ЗША і Канады. Падзяляюцца на ўсходнюю і заходнюю галіны, вядомыя таксама пад назвамі санці (*Isáŋyathi*, *Isáŋ-athi*) і янктон (*Iháŋktȟuŋwaŋ*, *Iháŋktȟuŋwaŋna*) адпаведна. Агульная колькасць (2017 г.) — 118 200 чал.

## Гісторыя 
Згодна з запісамі еўрапейскіх даследчыкаў, у XVII — першай палове XVIII стст. продкі дакота жылі на тэрыторыі Мінесоты, прычым возера Міль-Лак называлася іх галоўным сакральным цэнтрам. Сталыя кантакты з французскімі гандлярамі і місіянерамі пачаліся з 1659 г. У 1730—1750 гг. землі дакота падвергліся экспансіі ўзброеных агнястрэльнай зброяй аджыбвэ, што прывяло да частковага зыходу дакота на захад і ўсход, а таксама да вылучэння лакота.

Дакота актыўна ўдзельнічалі ў гандлі футрам з французскімі, а потым брытанскімі і амерыканскімі гандлярамі. У 1851 г. яны заключылі шэраг дагавораў з ЗША, якія прадугледжвалі перадачу часткі зямель белым пасяленцам, наўзамен атрымалі 3 750 000 долараў. У 1858 г. правадыры дакота наведалі Вашынгтон, дзе сустрэліся з прэзідэнтам Дж. Б’юкененам.

Аднак дагаворы прывялі да згубы значных паляўнічых тэрыторый. Грошы, што перадаваў амерыканскі ўрад, хутка траціліся. У выніку, калі ўрадавыя выплаты скончыліся, многія дакота мелі запазычанасці перад гандлярамі. У 1862 г. неўраджай, што пачаўся з-за распаўсюджання фітафтарозу, выклікаў голад, але індзейцы не атрымалі дапамогі. Улетку ўзброеныя воіны на чале з правадыром Малым Крумкачом (*Taoyateduta*) пачалі напады на фермераў уздоўж ракі Мінесота. Яны спалілі ваеннае ўмацаванне Нью-Ульм і няўдала спрабавалі захапіць Форт-Рыджлі. Забойствы мірнага насельніцтва прывялі да бегства белых пасяленцаў. 23 верасня адбылася бітва з амерыканскімі ваеннымі каля Вуд-Лэйк. Хаця абодва бакі панеслі істотныя страты і пераможца не вызначыўся, Маленькі Крумкач пакінуў сваё войска і збёг на племянныя тэрыторыі.

5 лістапада 1862 г. амерыканскі ваенна-палявы суд прысудзіў да пакарання смерцю 303 палонных дакота, якія абвінавачваліся ў гвалце і забойствах. Прэзідэнт Аўраам Лінкальн замяніў смяротнае пакаранне для 284 воінаў турэмным зняволеннем. Былі канчаткова спынены ўрадавыя выплаты і дапамога. Чальцы сямей зняволеных пакідалі свае землі, пераязджалі на індзейскія тэрыторыі на паўднёвым захадзе або ў Канаду.

Пасля задушэння паўстання 1862 г. дакота былі расселены ў межах некалькіх рэзервацый у Мінесоце, Мантане, Небрасцы, Паўночнай Дакоце і Паўднёвай Дакоце. У нашы дні іх насельніцтва вызначаецца як аўтаномныя нацыі. Дакота лічацца «першаснай нацыяй» у Канадзе.

## Культура 
Асноўнымі традыцыйнымі заняткамі дакота з’яўляліся паляванне, збіральніцтва, земляробства, рыбалоўства. Паляванне і рыбалоўства лічыліся мужчынскімі справамі. Палявалі на бізонаў, аленяў, ласёў, мядзведзяў, птушак з дапамогай розных пастак, лука і стрэл, тамагаўка. У XVII — XVIII стст. здабыча футравых звяроў набыла камерцыйны характар. У канцы XVIII ст. пачалі трымаць коней, што палегчыла паляванне на бізонаў. Конныя паляўнічыя часам дасягалі Елаўстона. Рыбалоўства мела дадатковы характар. Рыбу здабывалі з дапамогай пастак або лёсак з кручкамі.

Збіральніцтва і земляробства ўскладаліся на жанчын. Асабліва важную ролю адыгрываў сезонны збор дзікага рысу. Зямлю апрацоўвалі ўручную. Палеткі ладзілі каля летніх жытлаў, ахоўвалі іх з дапамогай драўляных вежаў. Вырошчвалі кукурузу, бабовыя, гарбузы, кабачкі. З XIX ст. шырока распаўсюджана завезеная еўрапейцамі бульба.

Дакота вялі паўвандроўны лад жыцця, сезонна перамяшчаліся з месца на месца, таму сталых вёсак не мелі. Асноўным відам жытла з’яўляліся разборныя тыпі. Вопратку шылі са скур. Мужчыны і жанчыны ўпрыгожваліся пацеркамі, фарбавалі твар і іншыя часткі цела.

Сацыяльная сістэма дакота вызначаецца вучонымі як адкрытая, паколькі дапускае змены ў залежнасці ад трансфармацыі жыццёвага ладу. У XIX ст. большасць сем’яў ужо былі малымі нуклеарнымі з ясным дамінаваннем мужчыны. Аднак захоўвалася больш старажытная сістэма падзелу на вялікія пашыраныя сем’і, што аб’ядноўваліся ў вандроўныя групы, а тыя — у роды. У канцы XIX ст. вылучалася 19 буйных аб’яднанняў розных родаў. Супольнае кіраванне здзяйснялі абраныя правадыры. Прычым існавалі правадыры-кіраўнікі родаў і ваенныя правадыры. Толькі ў некаторых выпадках іх ролі супадалі. Дзеянні ваенных правадыроў залежалі ад меркавання воінаў, іх улада не была безумоўнай.

Эрык Эрыксан, які працаваў у адной з амерыканскіх рэзервацый дакота ў 1930-я гг., заўважаў, што, нягледзячы на тое, што ў гэты час асноўным заняткам было земляробства, індзейцы працягвалі выхоўваць дзяцей як паляўнічых. Захоўваліся шчыльныя сувязі паміж братамі і сёстрамі, унукамі і бабулямі, жорсткія адносіны ў дачыненні да маладых жанчын. Традыцыі не назапашваць маёмасць і рабіць падарункі супляменнікам для падвышэння статусу заміналі сацыялізацыі дакота ў белым грамадстве.

Дакота маюць багаты фальклор — міфы, казкі, гістарычныя паданні. Музыка і танцы пераважна рытуальныя. Найбольш распаўсюджаны музычны інструмент — барабан, пад акампанемент якога выконваюцца спевы.

## Мова 
Мова дакота адносіцца да сіўанскай групы моў. Падзяляецца на некалькі рэгіянальных дыялектаў. У XIX ст. намаганнямі місіянераў быў створаны алфавіт на аснове лацінкі, на якім выдаваліся 2 газеты, была перакладзена Біблія. Пасля задушэння паўстання 1862 г. доўгі час праводзілася палітыка ўкаранення англійскай мовы. У нашы дні робяцца захады для адраджэння гутарковай мовы дакота.

## Рэлігія 
Звычайна традыцыйная рэлігія дакота вызначаецца як анімізм. Амерыканскі антраполаг Джэймс Уолкер сцвярджае, што сіў — політэісты. Яны маюць 4 катэгорыі багоў:
* Вярхоўныя: сонечны бог *Wi*, правадыр усіх багоў; нябесны бог *Skan*, Вялікі Дух; багіня Зямлі *Maka*, продак усяго жывога; бог-камень *Inyan*, крыніца ўсіх рэчаў.
* Памагатыя: Месяц *Hanwi*, Вецер *Tate*, бог вайны *Unk*, крылаты бог *Wakinyan*.
* Служкі: бог бізонаў *Ta Tanka*, патрон цырымоній; бог мядзведзяў *Hu Nonp*, памагаты мудрасці; бог вятроў *Wani*, што адказваў за надвор’е і жыццё; бог-віхура *Yum*, заступнік шчасця, кахання, палявання.
* Ніжэйшыя: дух *Nagi*, прывід *Niya*, розум *Sicun*, бог нематэрыяльных рэчаў *Nagila*.
* Багі, якія ўвасабляюць асобныя рысы (прыгажосць, гармонія, задавальненне і інш.)

У дакота вылучаюцца шаманы, што захоўваюць традыцыі і займаюцца лекаваннем. Важную ролю адыгрываюць супольныя цырымоніі, якія суправаджаюцца танцамі, у тым ліку танцам сонца.

З XIX ст. распаўсюджана хрысціянства.

## Вядомыя асобы 
* **Зіткала-Ша** — пісьменніца, заснавальніца Нацыянальнага Кангрэса Амерыканскіх Індзейцаў.

## Літаратура 
* Erikson, E. H. Childhood and Society. — W. W. Norton & Company, 1993. — ISBN 978-0-393-31068-9

## Спасылкі 
* Dakhóta Iápi Okhódakičhiye
* The Dakota People 
* Dakota — The Canadian Encyclopedia
* The U.S.-Dakota War of 1862

Катэгорыя:Сіў
Катэгорыя:Народы Канады
Катэгорыя:Народы ЗША