Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі

**Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Беларусі** — сукупнасць грамадска-палітычных падзей, якія разгортваліся на тэрыторыі Беларусі са студзеня 1905 да чэрвеня 1907 года, і былі часткай рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расійскай імперыі.

## Прычыны рэвалюцыі 
Рэвалюцыя 1905—1907 гг. была выклікана цэлым комплексам грамадскіх супярэчнасцяў, якія былі агульнымі для ўсёй Расійскай імперыі. З другога боку, на тэрыторыі Беларусі меліся спецыфічныя асаблівасці, якія садзейнічалі развіццю рэвалюцыйных працэсаў.

### Агульныя супярэчнасці 
#### Супярэчнасць паміж грамадствам і ўладнымі структурамі 
Пасля аграрнай рэформы 1861 г. і шэрагу іншых грамадскіх рэформ 1860-1870-х гг. у Расійскай імперыі паскорылася сацыяльная і эканамічная мадэрнізацыя, якая адлюстроўвалася ў працэсах індустрыялізацыі, урбанізацыі, фарміравання новых сацыяльных класаў індустрыяльнага грамадства, развіцця пісьменнасці. Разам з тым дадзеныя працэсы адбываліся вельмі нераўнамерна (існаваў вялізны дысбаланс паміж перадавымі галінамі цяжкай прамысловасці і адсталай сельскай гаспадаркай), па важнейшых паказчыках сацыяльна-эканамічнага развіцця Расійская імперыя істотна адставала ад краін Заходняй Еўропы і Паўночнай Амерыкі. Стратэгія царскага рэжыму, які абапіраўся перадусім на прывілеяваных дваран-землеўладальнікаў заключалася ў тым, каб выкарыстаць некаторыя элементы мадэрнізацыі для ўмацавання знешне- і ўнутрыпалітычных пазіцый Расійскай імперыі, але з захаваннем абсалютнай манархіі і архаічнага саслоўнага падзелу грамадства. Станаўленне элементаў грамадзянскай супольнасці ў выніку мадэрнізацыі (стварэнне грамадскіх арганізацый у эканамічнай і культурнай сферах, узнікненне элементаў сістэмы мясцовага і гарадскога самакіравання, фарміраванне рабочага руху) патрабавала дэмакратызацыі састарэлай сацыяльна-палітычнай сістэмы.

#### Супярэчнасць у сферы аграрных адносін 
Нягледзячы на працэсы мадэрнізацыі, 86,6 % насельніцтва імперыі жыло ў вёсцы (на тэрыторыі Беларусі 89,9 % паводле перапісу 1897 г.), а аграрны сектар эканомікі даваў больш за палову валавага ўнутранага прадукта. У размеркаванні зямельнай уласнасці існавалі вялікія дыспрапорцыі. Узровень канцэнтрацыі зямельнай уласнасці ў Расійскай імперыі быў адным з самых вялікіх у свеце; пры гэтым тэрыторыя сучаснай Беларусі займала па гэтаму паказчыку першае месца ў еўрапейскай частцы Расійскай імперыі. На 1905 г. ва ўласнасці памешчыкаў знаходзілася 47,3 % прыдатнай зямлі на землях Беларусі; у сярэднім на адзін памешчыцкі двор прыпадала тут каля 1 тыс. дзесяцін зямлі, пры гэтым 36 % памешчыцкіх зямель належалі буйнешым землеўладальнікам, кожны з якіх валодаў больш за 10 тыс. дзесяцін зямлі. З другога боку, сярэдняя колькасць надзельнай зямлі ў разліку на сялянскі двор складала 10,2 дзесяціны. У выніку дэмаграфічнага росту (за другую палову ХІХ ст. насельніцтва Беларусі ўзрасло на 93,5 %) і падзелаў зямлі няўхільна ўзрастала малазямелле сялянства (удзельная вага сялянскіх гаспадарак у Беларусі, што мелі менш за 15 дзесяцін на двор, у 1877—1905 гг. скарацілася з 60 % да 82,5 %), якое не мог кампенсаваць адток некаторай часткі сельскага насельніцтва ў сферу прамысловасці. У выніку малазямелля большая частка сялянства вяла паўнатуральную гаспадарку, не мела значных сувязяў з рынкам, знаходзілася ў розных формах паўфеадальнай залежнасці ад памешчыкаў (арэнда зямлі, адпрацоўкі і г.д.). Да таго становішча сялянства характарызавалі прыніжаны саслоўна-прававы статус, прымацаванне да абшчыны, шматлікія дзяржаўныя павіннасці, поўная залежнасць ад мясцовай бюракратыі, асабліва земскіх начальнікаў. Усё гэта дэманстравала супярэчнасць паміж буйнымі землеўладальнікамі-памешчыкамі і, як правіла, звязанымі з імі мясцовымі чыноўнікамі, з аднаго боку, і сялянамі, з другога, а таксама супярэчнасць паміж патрэбамі інтэнсіфікацыі сельскай гаспадаркі ва ўмовах мадэрнізацыі і павольнасцю гэтага працэсу ва ўмовах існуючых аграрных адносін.

#### Супярэчнасць паміж імперскай палітыкай царызму і фарміраваннем асобных нацыянальных рухаў у Расійскай імперыі 
З канца ХІХ ст. ва ўрадавай палітыцы ўзмацнілася тэндэнцыя да ўніфікацыі і русіфікацыі розных тэрыторый імперыі. Шэраг народаў падвяргаліся розным формам прававой і культурнай дыскрымінацыі. Асабліва моцныя дыскрымінацыйныя меры дзейнічалі ў адносінах яўрэяў (мяжа яўрэйскай аселасці): яўрэяў за рэдкімі выключэннямі не бралі на дзяржаўную службу, яны амаль не мелі прадстаўніцтва ў гарадскіх думах, існавалі працэнтныя квоты на прыём яўрэяў у дзяржаўныя навучальныя ўстановы і г.д. Беларусы і ўкраінцы афіцыйна не прызнаваліся асобнымі народамі. Адначасова ва ўмовах мадэрнізацыі адбываецца фарміраванне нацыянальных рухаў у розных рэгіёнах Расійскай імперыі, якія выступалі з патрабаваннямі грамадзянскага раўнапраўя, незалежна ад нацыянальнасці, або нацыянальнага самавызначэння ў форме аўтаноміі ці стварэння самастойнай дзяржавы. Найбольш моцныя нацыянальныя рухі паўсталі ў Польшчы, Фінляндыі, Літве, Латвіі, Грузіі, Арменіі. Сфарміраваўся ўплывовы яўрэйскі рух у абарону сваіх нацыянальных правоў. Дзейнасць гэтых рухаў уступала ў супярэчнасць з палітыкай царызму, што станавілася падставай для шматлікіх канфліктаў.

#### Супярэчнасць паміж рабочымі і наймальнікамі працоўнай сілы 
Індустрыялізацыя і ўрбанізацыя прывялі да фарміравання рабочага класа (як новага класа індустрыяльнага грамадства). Так, на тэрыторыі Беларусі агульная колькасць пастаянных наёмных рабочых на мяжы ХІХ-ХХ стст. склала звыш 460 тыс. чалавек. Першапачаткова працоўныя адносіны не рэгуляваліся ніякімі прававымі актамі. Адпаведна становішча большай часткі рабочых характарызавалі адсутнасць працоўных гарантый, вялікая працягласць працоўнага дня, самавольства адміністрацыі прадпрыемстваў пры выплаце заробкаў, адсутнасць тэхнікі належнай бяспекі і санітарна-гігіенічных норм на вытворчасці. Да таго ж адсутнічала сістэма сацыяльнага страхавання. Рэакцыяй на гэта стала развіццё рабочага руху: рабочыя, нягледзячы на адміністрацыйныя забароны, стваралі касы ўзаемадапамогі як зародкі прафсаюзаў, арганізоўвалі стачкі і забастоўкі. У 1882—1897 гг. царскія ўлады прынялі шэраг прававых актаў, якія заклалі асновы працоўнага заканадаўства: забарона працы дзяцей да 12 гадоў, некаторыя абмежаванні ў выкарыстанні працы жанчын і падлеткаў, абмежаванне працоўнага дня 11,5 гадзінамі, стварэнне фабрычнай інспекцыі за кантролем над выкананнем працоўных норм. У 1901 г. быў устаноўлены маёмасны цэнз для сялян-католікаў, які абмяжоўваў іх землеўладанні 60 дзесяцінамі. Дыскрымінацыйныя меры былі ўстаноўлены ў дачыненні каталіцкага касцёла. Так, без дазволу ўладаў забаранялася адкрываць новыя парафіі, прызначаць новых ксяндзоў, будаваць або рамантаваць храмы, праводзіць касцельныя сходы, зачыняліся або пераходзілі пад жорсткі дзяржаўны кантроль каталіцкія навучаныя ўстановы, устанаўлівалася жорсткая цэнзура каталіцкай рэлігійнай літаратуры і казанняў, была скасавана дзейнасць усіх манаскіх ордэнаў, а іх маёмасць канфіскавана. Адбывалася русіфікацыя сістэмы адміністрацыі і адукацыі. Рэформы 1860-1870-х гг. (судовая, гарадская) у Заходнім краі былі праведзены са спазненнем і ва ўрэзаным аб’ёме; земская рэформа не была ажыццёўлена наогул.

2) Беларускія землі разам з польскімі, украінскімі і літоўскімі ўваходзілі ў мяжу яўрэйскай аселасці ў Расійскай імперыі. Яўрэям забаранялася сяліцца (за некаторымі выключэннямі) па-за мяжой аселасці, а з 1882 г. таксама пражываць у вёсках, займацца сельскай гаспадаркай. Гэта стварала штучную «яўрэйскую ўрбанізацыю» гарадоў. У 1897 г. яўрэі складалі 53,5 % насельніцтва гарадоў пяці заходніх губерняў (Віленская, Гродзенская, Мінская, Віцебская, Магілёўская). Яны складалі большасць сярод мясцовых купцоў (84,5 %), у тым ліку ўладальнікаў фабрык і заводаў (51 %), а таксама гарадскіх наёмных рабочых (59,9 %). Перанаселенасць беларускіх гарадоў яўрэйскім насельніцтвам (паводле тагачасных падлікаў лішак працаздольнага насельніцтва ў гарадах пяці заходніх губерняў складаў каля 470 тыс. чалавек) істотна стрымлівала, а часам і выключала прыток у іх мясцовых сельскіх жыхароў (для параўнання: у 1897 г. колькасць беларусаў у Магілёве складала 12,9 тыс. чалавек, у Мінску — 8,2 тыс., у Віцебску — 8 тыс., у той час як у Санкт-Пецярбургу 66,5 тыс., у Адэсе 16,9 тыс., у Маскве 15,9 тыс.). Акрамя таго для яўрэяў дзейнічалі абмежаванні пры адкрыцці фабрык, рамесных майстэрняў, арэндзе зямлі, трыманні гандлёвых дамоў, корчмаў. Дадзеныя ўмовы стрымлівалі сацыяльна-эканамічнае развіццё рэгіёна, дэфармавалі працэсы міграцыі.

3) Палітыка царызму ў Заходнім краі насіла ў цэлым каланіяльны характар. Імперскія ўлады імкнуліся абмежаваць магчымасці для дамінуючых у краі польскіх землеўладальнікаў і яўрэйскіх прадпрымальнікаў. Землі Беларусі разглядалася як крыніца сыравіны (лес, лён, збожжа, бульба, прадукты жывёлагадоўлі) і рынак збыту прамысловай прадукцыі для цэнтральных губерняў Расійскай імперыі. Царызм не быў зацікаўлены ў развіцці на гэтай тэрыторыі буйной прамысловасці, размяшчэнні буйных дзяржаўных заказаў, каб не ствараць канкурэнцыі прадпрыемствам цэнтральнага рэгіёна імперыі. Чыгуначныя тарыфы ўсталёўваліся такім чынам, каб выгадна было пастаўляць прадукцыю ўнутры імперыі, нявыгадна — у Заходнюю Еўропу. У выніку Беларусь заставалася адсталай аграрна-сыравіннай ускраінай Расійскай імперыі, з перавагай дробнай і рамеснай вытворчасці, якая спецыялізавалася на перапрацоўцы мясцоваай сыравіны, у гарадской эканоміцы, адсутнасцю вышэйшых навучальных устаноў у краі.

## Перадумовы рэвалюцыі 
На пачатку XX ст. дадзеныя сацыяльныя праблемы асабліва абвастрыліся пад уплывам двух фактараў:

1) У 1900—1903 гг. адбываецца сусветны эканамічны крызіс, які стаў вынікам перавытворчасці ў гады эканамічнага ўздыму 1890-х гг. Крызіс праяўляўся ў скарачэнні аб’ёмаў прамысловай вытворчасці, закрыцці шэрага прадпрыемстваў, змяншэнні зарплат, росце беспрацоўя.

У 1901—1904 гг. назіраецца сацыяльна-палітычны крызіс царскага рэжыму. Пра гэта сведчаць наступныя з’явы:

1) Развіццё рабочага руху: На працягу 1901—1904 гг. значна ўзрасла колькасць рабочых выступленняў: на тэрыторыі Беларусі ў стачках, звязаных з эканамічнымі прычынамі, прыняло ўдзел 20 тыс. чалавек. Адметнай рысай рабочага руху ў 1901—1904 гг. становіцца яго палітызацыя: у стачках, звязаных з палітычнымі прычынамі, у 1901—1904 гг. на тэрыторыі Беларусі прыняло ўдзел 33,9 тыс. чалавек.

2) Актывізацыя рэвалюцыйнага палітычнага руху: У 1901—1904 гг. узмацніўся ўплыў рэвалюцыйных партый і арганізацый. Ва ўсіх значных гарадах і некаторых мястэчках дзейнічалі арганізацыі Бунда, Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі, Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, Польскай сацыялістычнай партыі ў Літве, Паалей-Цыёна, Беларускай сацыялістычнай грамады, групы анархістаў. Рэвалюцыйныя суполкі актыўна ўдзельнічалі ў арганізацыі стачак, палітычных дэманстрацый і маніфестацый, узрасла іх прапагандысцкая актыўнасць.

3) Палітыка лавіравання з боку царскай улады: Царызм з мэтай змяншэння грамадскай незадаволенасці пайшоў на правядзенне некаторых рэформ у розных сферах сацыяльнага жыцця: увядзенне рабочага заканадаўства ў дробнай і рамеснай прамысловасці, скасаванне кругавой парукі сялян пры спагнанні падаткаў (1903 г.), адмена цялесных пакаранняў для сялян (1904 г.). Каб нейтралізаваць уплыў рэвалюцыйнага руху ажыццяўлялася падтрымка кантралюемых уладамі грамадскіх рухаў, напрыклад, т.зв. «паліцэйскі сацыялізм». Апошні ўяўляў сабой арганізацыю некаторымі прадстаўнікамі ўлады рабочых саюзаў, якія ставілі сваёй задачай забеспячэнне элементарных эканамічных і культурных патрабаванняў рабочых, каб тым самым ізаляваць іх ад палітычнай барацьбы. Паколькі ў Беларусі колькасна пераважаў яўрэйскі пралетарыят, «паліцэйскі сацыялізм» укараняўся перад усім сярод яўрэйскіх рабочых. У 1901—1903 гадах у Мінску, Вільні і Адэсе ў гэтым кірунку дзейнічала Яўрэйская незалежная рабочая партыя, якая на кароткі час атрымала дастаткова значны ўплыў.

Такім чынам, на пачатку XX ст. на землях Беларусі назіралася сітуацыя грамадска-палітычнага крызісу, выкліканага цэлым шэрагам сацыяльных праблем, які прывёў да рэвалюцыі 1905—1907 гг.

## Першы этап рэвалюцыі (студзень — верасень 1905) 
Непасрэдным пачаткам рэвалюцыі стала Крывавая нядзеля — расстрэл царскімі войскамі 9 студзеня 1905 г. у Санкт-Пецярбургу масавай 140-тысячнай дэманстрацыі рабочых (колькасць забітых, паводле розных падлікаў складала ад 130 да 200 чалавек). Дадзенае злачынства царскіх уладаў выклікала масавую хвалю выступленняў па ўсёй імперыі. Галоўнай іх формай сталі стачкі салідарнасці з рабочымі Санкт-Пецярбурга.
 «Хрэст на свабоду» (лац. «Chrest na swabodu»). Выдадзены ў выглядзе пракламацыі лацінкай, 1905 г.]]
У Беларусі палітычныя стачкі ахапілі 25 гарадоў і мястэчак з удзелам каля 33 тыс. чалавек. Разам з тым адбыліся 22 вулічныя дэманстрацыі і 44 масавыя сходы, якія суправаджаліся 9 узброенымі сутычкамі з паліцыяй і вайсковымі патрулямі. У шэрагу гарадоў (Гомель, Магілёў, Горкі) былі забітыя і параненыя. У Гомелі пахавальная працэсія па забітых дэманстрантах ператварылася ў 8-тысячны мітынг. Усяго колькасць палітычных стачак у студзені 1905 г. перавысіла паказчык 1904 г. у 2,7 раза. У некаторых гарадах стачкі ахапілі амаль усіх рабочых (Гродна, Брэст, Мазыр, Полацк, Смаргонь, Ашмяны, Слонім, Ветка, Дуброўна, Талачын, Парычы). У Мінску, Гомелі, Віцебску стачкі ахапілі большасць рабочых, але іх не падтрымалі буйнейшыя прадпрыемствы (чыгуначныя майстэрні і дэпо, ільнопрадзільная фабрыка «Дзвіна» ў Віцебску). Выступленнямі кіравалі мясцовыя арганізацыі РСДРП і Бунда, а ў Гродне таксама ППС у Літве. Частка яўрэйскіх рабочых знаходзілася пад уплывам Паалей-Цыёна. Сярод рабочых — выхадцаў з вёскі праводзілі прапаганду прадстаўнікі Віленскай і Мінскай арганізацый БСГ.

У лютым-сакавіку 1905 г. колькасць палітычных стачак істотна знізілася (ахапілі 1 горад у лютым, 3 — сакавіку). Затое шырока разгарнулася барацьба рабочых за паляпшэнне свайго эканамічнага становішча: калі ў студзені эканамічныя стачкі адбыліся ў 8 гарадах з удзелам 1,8 тыс. чалавек, то ў лютым — у 11 з удзелам 5,4 тыс. чалавек, у сакавіку — адпаведна 17 і 5,8 тыс. Пасля некаторага спаду ў красавіку (13 і 4 тыс.) новы ўздым эканамічнай барацьбы назіраўся ў маі 1905 г.: 21 горад з удзелам 7,2 тыс. чалавек. Нярэдка стачкі ахоплівалі ўсе галіны вытворчасці ў межах пэўнага горада. Групавыя стачкі мелі месца ў чыгуначных майстэрнях Мінска і Пінска, на запалкавых прадпрыемствах у Барысаве, Пінску, Мазыры, Койданаве, на шматлікіх тэкстыльных, харчовых, гарбарна-абутковых прадпрыемствах. У маі 1905 г. прафсаюз шчаціннікаў арганізаваў рэгіянальную стачку на прадпрыемствах па апрацоўцы шчаціны, які ахапіў шэраг гарадоў і мястэчак заходніх губерняў імперыі і праходзіў пад адзінымі патрабаваннямі (8-гадзінны працоўны дзень, паляпшэнне медыцынскага абслугоўвання і г.д.). Як правіла, у большасці выпадкаў рабочыя паспяхова дамагаліся выканання сваіх патрабаванняў перад уладальнікамі прадпрыемстваў. У некаторых выпадках нават уводзіўся 8-гадзінны працоўны дзень. У барацьбе за свае эканамічныя правы ўдзельнічалі таксама рабочыя сферы абслугоўвання (прыказчыкі, кухаркі, цырульнікі інш.).

Новы ўздым палітычнай барацьбы быў звязаны са святкаваннем 1 мая (18 красавіка паводле старога стылю). У красавіку 1905 г. палітычныя стачкі ахапілі 36 гарадоў і мястэчак з удзелам 51,2 тыс. чалавек, у 21 населеным пункце адбыліся дэманстрацыі, у 35 — масоўкі, у 7 — сутычкі пратэстоўцаў з паліцыяй. Вялі прапаганду ў вёсцы і прадстаўнікі рэвалюцыйных партый. У сакавіку 1905 г. ПСР і БСГ правялі сялянскі з’езд, які выступіў з заклікам ліквідацыі самадзяржаўя шляхам усенароднага ўзброенага паўстання. Вырашэнне аграрнага пытання бачылася ў сацыялізацыі зямлі на карысць сельскіх грамадаў і перадачы надзелаў зямлі ў межах грамадаў асобным гаспадаркам па ўраўняльнаму прынцыпу, з перыядычнымі іх перадзеламі ў залежнасці ад велічыні сям’і.

На першым этапе рэвалюцыі ўтварыўся шырокі саюз антыўрадавых сіл. Узмацніліся апазіцыйныя настроі сярод польскай каталіцкай шляхты. Гадавыя сходы Мінскага, Віцебскага і Гродзенскага сельскагаспадарчых таварыстваў, якія прадстаўлялі іх інтарэсы, выказаліся за ўвядзенне мясцовага самакіравання на агульнавыбарнай аснове, за скасаванне саслоўных, нацыянальных і канфесійных абмежаванняў, за ўвядзенне ўсеагульнай школьнай адукацыі.

З патрабаваннямі рэформ выступалі дзеячы гарадскіх дум. Так, у чэрвені 1905 г. Мінская гарадская дума прыняла пастанову, у якой патрабавала склікання агульнадзяржаўнага органа народнага прадстаўніцтва. У той час гэтае патрабаванне было галоўным сярод земскіх і гарадскіх дзеячаў Расійскай імперыі, якія праводзілі шматлікія з’езды, стваралі розныя саюзы як арганізацыі грамадзянскай супольнасці. Прадстаўнікі гарадскіх дум з тэрыторыі Беларусі таксама прымалі ўдзел у згаданых з’ездах. Так, напрыклад, гласны Мінскай гарадской думы Віктар Янчэўскі узначаліў камісію ў складзе 9 чалавек для падрыхтоўкі петыцыі на імя імператара Мікалая ІІ з прапановамі аб удасканаленні дзяржаўнага ладу Расійскай імперыі. Камісія пачала дзейнічаць 28 лютага 1905 г. На працягу сакавіка 1905 г. камісія правяла некалькі пасяджэнняў, аднак у далейшым яе праца была спынена паводле рашэння губернскіх уладаў. 6-8 ліпеня 1905 г. Віктар Янчэўскі прадстаўляў Мінск на усерасійскім з’ездзе земскіх і гарадскіх органаў самакіравання ў Маскве, працаваў у камісіях па ўскраінным пытанні, па пытанні аб выпрацоўцы праекта выбарчага закона.

Працяг рэвалюцыйнага руху і яго радыкалізацыя ў некаторых кропках імперыі (паўстанне ў Лодзі, паўстанне на браняносцы «Пацёмкін», паўстанне ваенных маракоў Балтыйскага флоту ў Лібаве і г.д.) прымусілі царызм на ўвядзенне агульнадзяржаўнага прадстаўнічага органа ўлады. 6 жніўня 1905 г. Мікалай ІІ зацвердзіў законапраект аб выбарах у Дзяржаўную Думу, распрацаваны камісіяй на чале з міністрам унутраных спраў Аляксандрам Булыгінам. Паводле «Палажэння аб выбарах у Дзяржаўную думу» (апублікавана ў той жа дзень), усе выбаршчыкі падзяляліся на тры курыі: землеўладальніцкую, гарадскую і сялянскую (сяляне, якія вялі ўласную гаспадарку). Для першых 2 курый выбары былі 2-ступеннымі, для сялян — 4-ступеннымі. Прадугледжваўся высокі маёмасны і ўзроставы цэнз. Большасць насельніцтва (рабочыя, батракі, жанчыны, асобы маладзей за 25 гадоў, вайскоўцы, навучэнцы і інш.) пазбаўлялася выбарчых правоў. Статус Думы вызначаўся як законадарадчы; яе паўнамоцтвы былі вельмі абмежаваныя.

Праект булыгінскай Думы выклікаў першы раскол у лагеры апазіцыйных сіл. Большая частка земскіх і гарадскіх дзеячаў, нягледзячы на крытыку недэмакратычнага характару выбарчай сістэмы і абмежаванасці паўнамоцтваў Думы, усё ж вырашылі ўдзельнічаць у плануемых выбарах, што была зацверджана на ўсерасійскім з’ездзе земскіх і гарадскіх дзеячаў у верасні 1905 г. Гэтую пазіцыю падтрымалі гарадскія думы ў Беларусі. Сацыялістычныя партыі (РСДРП, ПСР, Бунд, ППС у Літве, БСГ і іншыя) і частка ліберальных прафесійна-палітычных саюзаў, аб’яднаных у «Саюз саюзаў», выступілі за байкот Думы і працяг рэвалюцыйных выступленняў з мэтай звяржэння самадзяржаўя і склікання выбранага дэмакратычным шляхам Устаноўчага сходу. Рух за байкот праходзіў у форме вулічных дэманстрацый, мітынгаў і маніфестацый у розных гарадах. Але ў цэлым у жніўні — верасні 1905 г. назіраецца часовы спад пратэснай актыўнасці: калі у жніўні удзел у палітычных стачках бралі ўсяго 3 тыс. чалавек у 4 населеных пунктах, у эканамічных стачках — 3,2 тыс. чалавек у 17 населеных пунктах, у дэманстрацыях — 25 тыс. чалавек у 15 населеных пунктах, у масоўках 55 тыс. чалавек у 18 населеных пунктах, у 7 населеных пунктах адбываліся сутычкі з паліцыяй; то ў верасні ў палітычных стачках удзельнічалі толькі 1,3 тыс. чалавек у 1 населеным пункце, у эканамічных стачках — 2,7 тыс. чалавек у 14 населеных пунктах, у дэманстрацыях — 9 тыс. чалавек у 9 населеных пунктах, у масоўках — 30 тыс. чалавек у 10 населеных пунктах, сутычкі з паліцыяй мелі месца ў 4 населеных пунктах.

## Другі этап рэвалюцыі (кастрычнік — снежань 1905) 
Новы ўздым рэвалюцыйнага руху пачынаецца ў кастрычніку 1905 г. Яго перадумовай стала агульнагарадская палітычная стачка ў Маскве, якая суправаджалася масавымі дэманстрацыямі і сутычкамі пратэстоўцаў з паліцыяй і войскам. 7 кастрычніка 1905 г. па закліку ўтворанага ў красавіку 1905 г. Усерасійскага чыгуначнага саюза пачалася ўсеагульная забастоўка рабочых і служачых чыгуначных майстэрняў па ўсёй імперыі. На працягу наступнага тыдня чыгуначны рух у імперыі быў амаль спынены. Адначасова пад уплывам чыгуначнікаў і па закліку рэвалюцыйных арганізацый паўсюдна ў гарадах спынялася дзейнасць прамысловых прадпрыемстваў, гандлёвых, фінансавых, навучальных устаноў і г.д. Стачка адбывалася пад лозунгамі ліквідацыі самадзяржаўя, увядзення дэмакратычных свабод і склікання Устаноўчага сходу на аснове ўсеагульнага, роўнага і прамога выбарчага права.

На тэрыторыі Беларусі рух цягнікоў на важнейшых чыгуначных станцыях (Мінск, Орша, Гомель, Баранавічы, Пінск і г.д.) быў спынены 10-12 кастрычніка. У палітычнай стачцы на тэрыторыі Беларусі ўдзельнічала ў кастрычніку 65,8 тыс. чалавек у 32 населеных пунктах, у дэманстрацыях прымалі 98 тыс. чалавек у 46 населеных пунктах, у масоўках — 104 тыс. чалавек у 26 населеных пунктах, у 10 населеных пунктах адбываліся сутычкі з паліцыяй. Кіраўніцтва стачкай ажыццяўлялі створаныя ў асобных гарадах кааліцыйныя саветы, камітэты, камісіі, у якія на аснове пагадненняў уваходзілі прадстаўнікі рэвалюцыйных партый: РСДРП, Бунда, ПСР, ППС у Літве і інш..

Усерасійская палітычная стачка вымусіла царызм пайсці на саступкі. 17 кастрычніка 1905 г. Мікалай ІІ выдаў Маніфест, паводле якога пашыралася кола асоб, якія атрымлівалі выбарчыя правы для ўдзелу ў выбарах Дзяржаўнай Думы, а сама Дума атрымлівала заканадаўчыя паўнамоцтвы, а таксама абвяшчаліся недатыкальнасць асобы, свабода слова, друку, сходаў і саюзаў.

Разам з тым царскія ўлады працягвалі і рэпрэсіўную палітыку. Ужо 18 кастрычніка мірны мітынг у Мінску з нагоды абвяшчэння Маніфеста 17 кастрычніка, у якім брала ўдзел каля 15-20 тыс. чалавек, быў расстраляны з дазволу мінскага губернатара Паўла Курлова (Курлоўскі расстрэл). У выніку было забіта каля 100 і паранена каля 300 чалавек. У адказ на гэта злачынства Мінская арганізацыя РСДРП звярнулася да жыхароў горада з адозвай, у якой патрабавала: неадкладна адхіліць ад пасады і аддаць пад суд губернатара Курлова і іншых асоб, вінаватых у расстрэле, распусціць паліцыю, выдаліць з горада казакоў, забяспечыць сем’і ахвяр за кошт дзяржавы, адміністрацыі горада і ўзброеным сілам не ўмешвацца ў сходы грамадзян. Мінскі кааліцыйны савет у знак пратэсту ўзнавіў усеагульную стачку, якая працягвалася да 24 кастрычніка 1905 г. Падобныя падзеі адбыліся і ў Віцебску. 18 кастрычніка быў расстраляны мітынг, у выніку якога загінула 7 чалавек. У той жа дзень у горадзе адбылася 20-тысячная дэманстрацыя пратэсту, а пахаванне ахвяр расстрэлу на наступны дзень перарасло ў 40-тысячную маніфестацыю.

У канцы 1905 года рэвалюцыйны рух імкліва перакінуўся ў вёску: калі ў верасні 1905 г. на тэрыторыі Беларусі адбылося ўсяго 18 сялянскіх выступленняў, то ў кастрычніку — 54, у лістападзе — 154, а ў снежні — 286. У заходняй частцы Беларусі рух меў больш арганізаваны характар, у Гродзенскай губерні актыўна праходзілі забастоўкі сельскагаспадарчых рабочых. Галоўным патрабаваннем сялян было дадатковае надзяленне зямлёй. Актыўны ўдзел у арганізацыі сялянскага руху прымалі прадстаўнікі рэвалюцыйных арганізацый. Так, напрыклад, у лістападзе-снежні 1905 г. пад кіраўніцтвам аднаго з актыўных дзеячоў Беларускай Сацыялістычнай Грамады Алеся Бурбіса ў Мейшагольскай воласці Віленскага павета дзейнічала т.зв. «Мейшагольская рэспубліка». А. Бурбіс з групай аднадумцаў самавольна склікалі валасныя сходы, на якіх заклікалі сялян не выконваць распараджэнняў царскіх уладаў, праганяць мясцовых чыноўнікаў, не плаціць падаткі, не адбываць вайсковай павіннасці, сілай адбіраць у памешчыкаў зямлю. «Мейшагольская рэспубліка» была ліквідаваная карнай экспедыцыяй казакаў, пасланай віленскім губернатарам.

Пасля абвяшчэння Маніфеста ў канцы кастрычніка — пачатку снежня 1905 г. фактычна на нейкі час (т.зв. «дні свабод») сталі легальна дзейнічаць створаныя падчас кастрычніцкай стачкі пратэстоўцамі саветы, камітэты і камісіі, а таксама нізавыя структуры рэвалюцыйных партый. Разгарнуўся масавы рух па стварэнні прафсаюзаў сярод рабочых і служачых. Актыўна дзейнічалі аддзяленні усерасійскіх прафесійна-палітычных саюзаў сялян, настаўнікаў і г.д. Свабодна сталі выдавацца розныя апазіцыйныя газеты; напрыклад, у Мінску аднавіла выданне пасля чатырохмесячнага перапынку газета «Северо-Западный край». Але ў той жа час пратэстная актыўнасць у гарадах істотна зніжаецца: у лістападзе 1905 г. удзел у палітычных стачках на тэрыторыі Беларусі прынялі 8,2 тыс. чалавек у 3 населеных пунктах, у дэманстрацыях — 4 тыс. чалавек у 4 населеных пунктах, у масоўках — 64 тыс. чалавек у 20 населеных пунктах, сутычкі з паліцыяй адбыліся у 3 населеных пунктах. Аналагічная сітуацыя назіралася і ў іншых рэгіёнах Расійскай імперыі. Пад уплывам царскіх абяцанняў рэформ большасць забастоўшчыкаў вярнулася да працы. Стачачныя саветы і камітэты, а таксама арганізацыі рэвалюцыйных партый абвясцілі аб прыпыненні ўсеагульнай стачкі. У іх асяроддзі, з аднаго боку, панавала эйфарыя, звязаная з адчуваннем хуткай лёгкай перамогі, з другога, дамінавала тактыка чакання, сцвярджалася неабходнасць перадышкі для падтрыхтоўкі новай усеагульнай стачкі і нават узброенага паўстання для звяржэння манархіі і ўстанаўлення дэмакратычнай рэспублікі.

У гэты час адбываецца дыферэнцыяцыя падыходаў сярод розных апазіцыйных сіл. Правае крыло земска-гарадскога руху пачало арганізацыю Саюза 17 кастрычніка (акцябрысты), якое завяршылася на яе І з’ездзе 8-12 лютага 1906 г. у Маскве. Яго прадстаўнікі бачылі вырашэнне ўсіх грамадскіх праблем на аснове рэалізацыі Маніфеста 17 кастрычніка ў супрацоўніцтве з уладамі і выступалі супраць далейшага разгортвання рэвалюцыі. Ліберальна-цэнтрысцкія дзеячы, прадстаўленыя пераважна ў розных прафесійна-палітычных саюзах, арганізавалі на сваім І з’ездзе ў Маскве 12-18 кастрычніка 1905 г. Канстытуцыйна-дэмакратычную партыю (кадэты). Яе праграма прадугледжвала ўраўнаванне ў правах усіх грамадзян, шырокія дэмакратычныя свабоды, стварэнне парламенту як заканадаўчага органу ўлады на аснове ўсеагульных і дэмакратычных выбараў з адказнасцю перад ім ураду, увядзенне 8-гадзіннага працоўнага дня і пашырэнне працоўнага заканадаўства, перадачу сялянам за памяркоўны выкуп дзяржаўных, царкоўных і часткі памешчыцкіх зямель. Хаця кадэты разглядалі Маніфест 17 кастрычніка як палавінчатую меру і працягвалі настойваць на скліканні Устаноўчага сходу на аснове ўсеагульнага, прамога і роўнага выбарчага права, яны тым не менш лічылі магчымым у новых умовах дамагацца сваіх мэтаў парламенцкім шляхам (праз выбары ў Думу) і выступалі супраць радыкалізацыі рэвалюцыйнага руху. Да мая 1906 г. невялікія арганізацыі кадэцкай партыі ўзніклі ў Вільні, Магілёве і Пінску. Яны склалаліся пераважна з прадстаўнікоў яўрэйскай і польскай інтэлігенцыі. Падтрымку кадэтам выказвалі Саюз дасягнення раўнапраўя яўрэяў у Расіі, сіяністы, дзеячы розных плыняў краёвага руху. У канцы 1905 — пачатку 1906 г. па ініцыятыве віленскага каталіцкага біскупа Эдварда Ропа была створана Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі, якая ўзяла за аснову праграму кадэцкай партыі. Дзейнасць гэтай партыі распаўсюджвалася на Віленшчыну і Гродзеншчыну.

Важнай падзеяй гэтага перыяду быў Вялікі Віленскі сойм, скліканы 21—22 лістапада 1905 г. прадстаўнікамі літоўскага нацыянальнага руху, у ім прыняло ўдзел каля 2 тыс. дэлегатаў. Была прынятая рэзалюцыя з патрабаваннем надання Літве ў яе «этнаграфічных межах» палітычнай аўтаноміі з дэмакратычна абраным соймам у Вільні. Этнаграфічная тэрыторыя Літвы, з пункту гледжання яе палітычных дзеячоў, уключала ў сябе частку паўночна-заходняй Беларусі. З’езд падкрэсліў таксама важнасць прапаганды нацыянальнай асветы і літоўскай мовы.

На пачатку студзеня 1906 г. адбыўся ІІ з’езд Беларускай сацыялістычнай грамады ў Мінску, які выказаўся за пераўтварэнне Расійскай імперыі ў федэратыўную дэмакратычную рэспубліку са свабодным самавызначэнем і культурна-нацыянальнай аўтаноміяй ўсіх яе народаў. Для Беларусі праграма патрабавала ўвесці супольную тэрытарыяльна-дзяржаўную аўтаномію з мясцовым соймам, з прадстаўленнем культурна-нацыянальнай аўтаноміі для ўсіх народаў краю. У аграрным пытанні партыя зацвердзіла ў сваёй праграме патрабаванне муніцыпалізацыі ўсёй зямлі, што прадугледжвала скасаванне прыватнай уласнасці на зямлю, перавод усёй зямлі ў абласныя зямельныя фонды, якія павінны былі перайсці ў распараджэнне органаў абласнога самакіравання. Праграмай прадугледжвалася, што ўсе жадаючыя асабіста працаваць на зямлі атрымаюць зямлю з зямельных фондаў на правах пажыццёвай арэнды з выплатаю зямельнай рэнты (падатку) на карысць краю. Ажыццяўленне ўсіх палітычных і сацыяльных пераўтварэнняў з’езд звязваў з рэвалюцыйным звяржэннем расійскага самаўладдзя і скліканнем Устаноўчага сойма на аснове ўсеагульнага, роўнага, прамога і тайнага выбарчага права.

Адначасова адбывалася мабілізацыя праўладных сіл. Найбольш масавай арганізацыяй стаў Саюз рускага народа, які ўзнік увосень 1905 г. Яго аддзяленні паўсталі ў Вільні, Мінску, Віцебску, Гомелі, Пінску, Оршы, Глыбокім і іншых гарадах і мястэчках заходніх губерняў імперыі. Іх арганізатарамі з’яўляліся, як правіла, мясцовыя чыноўнікі і прадстаўнікі праваслаўнага духавенства. Прадстаўнікі праўладных сіл арганізоўвалі контррэвалюцыйныя дэманстрацыі, правакавалі яўрэйскія пагромы (Орша, Гомель, Полацк, Дуброўна). У заходніх губернях імперыі да праўладнага лагера належалі фактычна і акцябрысты, якія стварылі свае арганізацыі ў Вільні, Мінску, Гродне, Віцебску, Гомелі, Бабруйску, Вілейцы, Свянцянах, Дзвінску. У адрозненне ад кіраўніцтва партыі мясцовыя акцябрысцкія арганізацыі не дапускалі крытыкі палітыкі царскага ўрада. Яны ўтварылі «Ускраінны саюз 17 кастрычніка» з цэнтрам у Вільні, які ў сакавіку 1906 г. накіравалі дэпутацыю да Мікалая ІІ з просьбай «дараваць» права рускаму насельніцтву заходніх губерняў асобна выбіраць сваіх прадстаўнікоў у Дзяржаўную Думу і Дзяржаўны Савет.

На пачатку снежня 1905 г. царскі ўрад вырашыў перахапіць ініцыятыву. 2 снежня былі закрыты ўсе газеты, якія надрукавалі Маніфест Пецярбургскага савета рабочых дэпутатаў і цэнтральных камітэтаў рэвалюцыйных партый з заклікам да фінансавага байкоту рэжыму. На наступны дзень паліцыя арыштавала членаў выканкама і многіх дэпутатаў Пецярбургскага савета. Тады ж з’явіўся ўказ аб забароне чыгуначных саюзаў.

У адказ 7 снежня кіраўніцтва Усерасійскага чыгуначнага саюза абвясціла ўсеагульную палітычную стачку. Пецярбургскі савет, РСДРП, ПСР і Бунд фактычна заклікалі да ўзброенага паўстання. Неўзабаве паўстанні ўспыхнулі ў Маскве, Харкаве, Кацярынаславе, Растове-на-Доне і іншых гарадах імперыі. Аднак, у цэлым размах пратэснага руху ў снежні быў слабейшы ў параўнанні з кастрычнікам: на тэрыторыі Беларусі ў палітычных стачках прынялі ўдзел 43,6 тыс. чалавек у 17 населеных пунктах, у дэманстрацыях — 6 тыс. чалавек у 6 населеных пунктах, у масоўках — 48 тыс. чалавек у 18 населеных пунктах, у 6 населеных пунктах адбываліся сутычкі пратэстоўцаў з паліцыяй. Царскаму ўраду ўдалося падавіць пратэсны рух. У ноч на 9 снежня ў Мінску былі арыштаваны 17 відных рэвалюцыянераў. У той жа дзень улады аб’явілі ў Мінску і губерні становішча надзвычайнай аховы. Галоўную ўвагу ўлады надавалі ліквідацыі стачкі на чыгунцы і аднаўленню руху цягнікоў. З Вільні была накіравана карная экспедыцыя генерала Арлова, якая падавіла стачкі ў Баранавічах, Гомелі, Пінску. Да 23 снежня забастовачны рух быў у асноўным падаўлены. Снежаньская палітычная стачка на землях Беларусі не перарасла ва ўзброенае паўстанне. Відаць, арганізатары руху чакалі зыходу барацьбы ў буйнейшых гарадах імперыі, якая скончылася паражэннем рэвалюцыянераў. Ініцыятыва ў палітычным супрацьстаянні перайшла на бок царызму. Стала таксама адчувацца стомленасць грамадства ад працягласці рэвалюцыйнай барацьбы.

## Трэці этап рэвалюцыі (студзень — ліпень 1906). І-я Дзяржаўная Дума 
### Рэвалюцыйны рух у студзені — ліпені 1906 
Нягледзячы на падаўленне снежаньскіх выступленняў, рэвалюцыйны рух працягваўся. 9 студзеня 1906 г. адзначылі гадавіну рэвалюцыі аднадзённымі палітычнымі забастоўкамі, у якіх прынялі ўдзел каля 23 тыс. чалавек. У цэлым пратэсты ў студзені 1906 г. ахапілі 24 населеныя пункты Беларусі. Рэзкі спад рабочага руху назіраўся ў лютым і сакавіку. Адпаведны спад назіраўся і ў сялянскім руху: 286 выступленняў у снежні 1905 г., 135 — у студзені 1906 г., 25 — у лютым, 9 — у сакавіку.
]]
14 студзеня 1906 г. адбыўся няўдалы замах на мінскага губернатара Паўла Курлова, які здзейснілі эсэры Іван Пуліхаў і Аляксандра Ізмайловіч ў якасці акту помсты за расстрэл мірнай дэманстрацыі ў Мінску 18 кастрычніка 1905 г. Выканаўцы замаху былі схопленыя і асуджаныя да смяротнага пакарання: Іван Пуліхаў быў павешаны 26 лютага 1906 г., а Аляксандры Ізмайловіч смяротнае пакаранне заменена бестэрміновай катаргай.

У красавіку 1906 г. пачаўся новы ўздым рэвалюцыйнага руху. Гэта было звязана перад усім са святкаваннем 1 мая ў 40 населеных пунктах Беларусі. Актывізавалася і эканамічная барацьба рабочых: у ёй удзельнічалі 9,5 тыс. чалавек у красавіку-чэрвені (супраць 2,3 тыс. у студзені-сакавіку). На развіццё эканамічнай барацьбы станоўча паўплывалі заканадаўчыя саступкі царызму. Указ ад 2 снежня 1905 г. адмяняў крымінальную адказнасць за правядзенне эканамічных стачак, калі тыя праходзілі мірна. Указ ад 4 сакавіка 1906 г. легалізаваў дзейнасць прафсаюзаў для абароны эканамічных інтарэсаў рабочых. Палітычная дзейнасць прафсаюзаў, а таксама іх аб’яднанне забараняліся. Справы аб рэгістрацыі і закрыцці прафсаюзаў даручаліся спецыяльным адміністрацыйным органам. Іх стаўленне да прафсаюзаў у розных рэгіёнах было розным. Так, у Віцебску ў чэрвені-ліпені 1906 г. дазвол на дзейнасць атрымалі 13 прафсаюзаў, у той жа час у Магілёўскай і Гродзенскай губернях на працягу года пасля ўказа ніводзін прафсаюз не атрымаў дазволу на дзейнасць. Але ў цэлым рабочы рух паступова слабеў, амаль спыніліся вулічныя дэманстрацыі. Станоўчую дынаміку, аднак, паказваў сялянскі рух: пасля глыбокага спаду ў лютым-красавіку (49 выступленняў), у маі-ліпені назіраўся ўздым (274 выступленні). У выніку забастовак сельскагаспадарчых рабочых памешчыкі вымушаны былі павысіць падзённую аплату ў заходняй частцы Беларусі ў сярэднім на 17,6 %, ва ўсходняй — на 10,7 %. Пад уплывам рэвалюцыйнай агітацыі ў войску адбыліся хваляванні ў 2-й сапёрнай брыгадзе ў Гродне, у 2-м асадным артылерыйскім палку і батальёне крапасной артылерыі ў Гродзенскай губерні, у 151-м Пяцігорскім палку ў Бярозе Картузскай.

### І-я Дзяржаўная Дума 
Але галоўнай падзей гэтага этапу былі выбары ў І-я Дзяржаўную Думу ў лютым — сакавіку 1906 г. Паўнамоцтвы Думы былі канчаткова вызначаны законам ад 20 лютага 1906 г., які рэгуляваў парадак працы Думы, і «Асноўнымі дзяржаўнымі законамі» ад 23 красавіка 1906 г. Згодна з гэтымі дакументамі паўнамоцтвы Думы былі даволі абмежаванымі. Дума абіралася на 5 гадоў; імператару было нададзена права яе датэрміновага роспуску. Працягласць пасяджэнняў Думы і тэрміны іх перапынкаў вызначаліся ўказамі імператара. Дума магла прымаць законы, прапанаваныя ёй урадам, а таксама зацвярджаць дзяржаўны бюджэт. Правам заканадаўчай ініцыятывы і запытаў да міністраў наконт незаконных дзеянняў уладаў маглі карыстацца думскія групы ў складзе не менш чым 30 дэпутатаў. У перыяд паміж сесіямі імператар мог аднаасобна прымаць законы, якія падлягалі зацвярджэнню Думай падчас сесій. Дзяржаўная дума станавілася ніжняй палатай парламента. Ролю верхняй палаты выконваў Дзяржаўны савет. Палова членаў савета прызначалася непасрэдна царом, палова — выбіралася на 9 гадоў ад праваслаўнага духавенства, губернскіх земскіх сходаў (там, дзе іх не было, як у Беларусі — ад сходаў мясцовых буйных землеўладальнікаў), губернскіх дваранскіх сходаў, Акадэміі навук, універсітэтаў, Савету гандлю і мануфактур. Законапраект, прыняты Думай, паступаў на разгляд Дзяржсавета і толькі пасля яго станоўчага рашэння і зацвярджэння царом, станавіўся законам. Паводле «Асноўных дзяржаўных законаў» вярхоўная ўлада заставалася ў руках імператара; ён фарміраваў Савет міністраў, які нёс перад ім адказнасць. Толькі імператару належала выключнае права ініцыятывы па пераглядзе «Асноўных дзяржаўных законаў», прызначэння і звальнення вышэйшых дзяржаўных чыноўнікаў, кіравання знешняй палітыкай і войскам, абвяшчэння вайны і заключэння міру.

Закон аб выбарах у Дзяржаўную думу быў апублікаваны 11 снежня 1905 г. Выбары не былі прамымі і павінны былі праводзіцца па курыяльнай сістэме: усяго было створана 4 курыі: землеўладальніцкая, гарадская, сялянская і рабочая, якім была прадастаўлена магчымасць выбраць пэўную колькасць выбаршчыкаў. Былі ўстаноўлены наступныя квоты: адзін выбаршчык на 2 тысячы жыхароў у землеўладальніцкай курыі, на 4 тысячы — у гарадской, на 30 тысяч — у сялянскай, на 90 тысяч — у рабочай курыі. Выбары праходзілі ў некалькі этапаў для прадстаўнікоў розных курый. На апошнім этапе выбараў, на губернскіх або абласных (акружных) выбарчых сходах, непасрэдна дэпутатаў абіралі дэлегаты ўсіх саслоўяў.

Не ўсе жыхары імперыі мелі права голасу. Каб мець права голасу, трэба было адпавядаць наступным крытэрыям на тэрмін не пазней, чым за год да выбараў:

* для землеўладальніцкай курыі — быць уладальнікам не менш як 100—650 дзесяцін зямлі ў залежнасці ад мясцовасці, і мець нерухомасць коштам не менш чым 15 тысяч рублёў;
* для гарадской курыі — быць уладальнікам гарадской нерухомасці коштам не менш чым 1500 руб. (3 тыс. руб. для сталічных гарадоў), камерцыйных і прамысловых устаноў, плацельшчыкам кватэрнага падатку на суму або служачым;
* для сялянскай курыі — мець дом;
* для рабочай курыі — быць работнікам прадпрыемства, на якім працуе не менш за 50 мужчын.

Адметна, што на тэрыторыі Беларусі, дзе пераважалі дробныя прадпрыемствы, толькі 10-15 % рабочых атрымалі выбарчае права. З 71 губерні Расійскай імперыі ў 21 рабочыя не мелі свайго прадстаўніцтва, у тым ліку ў Віцебскай губерні, на той падставе, што колькасць «рабочага люду», якая там пражывала, у адносінах да ўсяго насельніцтва не давала ім магчымасці ўдзельнічаць у выбарах.

Дзейнасць І Дзяржаўнай Думы пачалася 27 красавіка 1906 г. Найбольш уплывовай у Думе была фракцыя кадэтаў, якая імкнулася выступаць у ролі лідара ўсіх апазіцыйных сіл. Яе праграма прадугледжвала стварэнне ўрада, адказнага перад Думай, пашырэнне правоў Думы, расфарміраванне Дзяржаўнага Савета, абвяшчэнне амністыі палітвязням, скасаванне смяротнага пакарання, вырашэнне аграрнага пытання. 7 мая 1906 г. кадэцкая фракцыя за подпісамі 42 дэпутатаў прапанавала свой законапраект. Паводле яго, складаўся дзяржаўны зямельны фонд, у які ўключаліся дзяржаўныя, царкоўныя і частка памешчыцкіх зямель, што здавалася ў арэнду або дрэнна выкарыстоўвалася ў гаспадарчых адносінах, якія перадаваліся ў фонд на аснове прымусовага выкупу па «справядлівай цане». З гэтага фонду прадугледжвалася надзяленне сялян зямлёй на правах арэнды па працоўнай ці па спажывецкай норме. На месцах для рэалізацыі рэформы павінны былі быць створаны зямельныя камітэты на аснове роўнага прадстаўніцтва ў іх сялян і памешчыкаў пры ўдзеле дзяржаўных чыноўнікаў. 23 мая фракцыя трудавікоў (104 чалавекі) прапанавала свой законапраект, які прадугледжваў стварэнне грамадскага зямельнага фонду, з якога зямля выдзялялася б у карыстанне па працоўнай норме, а таксама канфіскацыю зямлі ў землеўладальнікаў звыш «нормы працы» з выплатай апошнім устаноўленага ўзнагароджання. Праект прапаноўвалася рэалізаваць праз выбарныя мясцовыя зямельныя камітэты (на аснове ўсеагульнага, роўнага, прамога і тайнага галасавання). 6 чэрвеня 33 дэпутаты ўняслі распрацаваны эсэрамі найбольш радыкальны аграрны законапраект аб неадкладнай сацыялізацыі ўсёй зямлі і ліквідацыі прыватнай уласнасці на зямлю. Дума большасцю галасоў адмовілася разглядаць такі радыкальны праект. Таксама 8 чэрвеня Савет Міністраў прыняў рашэнне аб роспуску Дзяржаўнай Думы ў выпадку працягу абвастрэння сітуацыі вакол аграрнага пытання, паколькі яго шырокае абмеркаванне ў Думе выклікала ўзмацненне грамадскіх спрэчак і стымулявала рэвалюцыйны рух. Такім чынам, нягледзячы на адміністрацыйны ціск, абмежаванні для правядзення перадвыбарчых апазіцыйных мітынгаў, недэмакратычнае і дыскрымінацыйнае выбарчае заканадаўства, апазіцыя атрымала перамогу ў беларускіх губернях. Галоўнай прычынай гэтага былі абяцанні апазіцыі вырашыць набалелае для большасці грамадства, перад усім сялянства, аграрнае пытанне.

У ходзе работы Думы адбылася перагрупоўка дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў. Прычым шэраг дэпутатаў удзельнічалі ў некалькіх фракцыях; некаторыя ў розных абставінах падтрымлівалі тыя альбо іншыя фракцыі З 29 дэпутатаў, якія прайшлі ў Думу пры падтрымцы кадэтаў, да кадэцкай фракцыі далучыліся толькі 11. Самая буйная група дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў, найперш прыхільнікаў Канстытуцыйна-каталіцкай партыі далучылася да Саюза аўтанамістаў. На чале дадзенай групы стаў Аляксандр Лядніцкі, які адначасова заставаўся актыўным дзеячом кадэцкай фракцыі. 4 мая 1906 г. у межах Саюза аўтанамістаў паўстала дэпутацкая група з прадстаўнікоў заходніх губерняў, якая ў розных крыніцах фігуравала пад рознымі назвамі: «Территориальное коло» («Тэрытарыяльнае кола»), «Парламентская группа западных окраин» («Парламенцкая група заходніх ускраін»), «Группа северо-западных и юго-западных окраин» («Група паўночна-заходніх і паўднёва-заходніх ускраін»), «Территориальное окраинное коло» («Тэрытарыяльнае акраіннае кола»), «Koło Krajowe Litwy i Rusi» («Краёвае кола Літвы і Русі»), «Koło Poselskie Litwy i Rusi» («Дэпутацкае кола Літвы і Русі»). У яе склад уваходзілі 22 дэпутаты, у тым ліку 17 ад пяці заходніх губерняў і 5 ад Валынскай і Кіеўскай губерняў. Кіраўнікамі дэпутацкай групы былі Аляксандр Лядніцкі, Геранім Друцкі-Любецкі, Чэслаў Янкоўскі і Фелікс Панятоўскі (апошні прадстаўляў Валынскую губерню). Большасць дэпутатаў гэтай групоўкі былі краёўцамі кансерватыўна-ліберальнага накірунку. Да фракцыі трудавікоў далучыліся 8 дэпутатаў (3 з іх адначасова ўваходзілі ў «Тэрытарыяльнае кола»). Да правых дэпутатаў належаў толькі Міхаіл Ярогін.

Дэпутаты ад Беларусі прынялі актыўны ўдзел у складанні адказу на «тронную прамову» Мікалая ІІ. У склад спецыяльнай камісіі з 33 дэпутатаў па падрыхтоўцы праекта адказу ўвайшлі князь Геранім Друцкі-Любецкі і селянскі дэпутат Фёдар Буслоў. У адказ былі ўключаны просьбы аб палітычнай амністыі, ліквідацыі ўзмоцненай і надзвычайнай аховы, ваеннага становішча, неабходнасці стварэння ўрада, які б карыстаўся даверам Думы. Сярод кадэтаў актыўны ўдзел у барацьбе за ўсталяванне прынцыпу адказнасці ўрада перад Думай прымаў Аляксандр Лядніцкі. У адной са сваіх прамоў ён заяўляў:«Да таго часу, пакуль міністэрства не будзе абапірацца на давер палаты і не будзе ёй падпарадкавана, да таго часу нашы намаганні, накіраваныя на ўсталяванне парадку ў краіне, будуць марныя».Па большасці палітычных пытанняў кадэтаў падтрымлівала дэпутацкая група «Тэрытарыяльнае кола» («Парламенцкая група заходніх ускраін»). З другога боку, погляды яе членаў былі блізкія да пазіцый дэпутатаў ад польскіх губерняў (дэпутацкая група «Польскае кола з Каралеўства Польскага», у якой пераважалі польскія нацыянал-дэмакраты). Усіх іх аб’ядноўвалі патрабаванні ўстанаўлення ў Расійскай імперыі канстытуцыйнай манархіі і ўвядзення дэмакратычных свабод, ліквідацыі саслоўнага, нацыянальнага і рэлігійнага нераўнапраўя, культурна-нацыянальнай аўтаноміі народаў імперыі, што прадугледжвала права выкарыстання мясцовых моў у адміністрацыйных, судовых і адукацыйных установах, і дзяржаўна-палітычнай аўтаноміі для Каралеўства Польскага. Аляксандр Лядніцкі быў выбраны ў думскую камісію па распрацоўцы закона аб устанаўленні раўнапраўя усіх грамадзян імперыі, а таксама прызначаны судакладчыкам па «польскаму пытанню».

Пры абмеркаванні аграрнага пытання кадэцкія дэпутаты ад Беларусі не праявілі пры гэтым вялікай актыўнасці. Большасць дэпутатаў «Тэрытарыяльнага кола» па гэтым пытанні разышліся з кадэтамі: яны выступілі супраць прымусовага адчужэння часткі памешчыцкіх зямель. Аўтанамісты выступалі за наданне нацыянальным ускраінам аўтаноміі або шырокага абласнога самакіравання. Адпаведна вырашэнне аграрнага пытання павінна, на іх думку, адбывацца на мясцовым узроўні, з улікам мясцовых умоў і пры ўдзеле органаў мясцовага самакіравання. Так, Раман Скірмунт у сваёй прамове абапіраўся на прынцып недатыкальнасці ўласнасці, сцвярджаў, што радыкальная аграрная рэформа прывядзе да паніжэння ўзроўню прадукцыйнасці працы ў сельскай гаспадарцы, да большага збяднення сялянства, якое страціць магчымасці дадатковых заробкаў у буйных маёнтках, бо дадатковае надзяленне зямлёй не здолее гэтага кампенсаваць. Некаторыя дэпутаты гэтай групы лічылі магчымым адчужэнне часткі памешчыцкіх зямель на карысць малазямельных сялян толькі ў асобных выпадках і толькі за выкуп. З такім пунктам гледжання не пагаджаліся сялянскія дэпутаты. Аграрны законапраект трудавікоў падпісалі чатыры дэпутаты ад беларускіх губерняў, яшчэ чатыры выказаліся ў падтрымку радыкальнай аграрнай рэформы. У той жа час сялянскія дэпутаты прапаноўвалі замацаваць канфіскаваную ў памешчыкаў зямлю за сялянамі ва ўласнасць з дапамогай губернскіх, павятовых і валасных камісій, складзеных з мясцовага насельніцтва. Міхаіл Гатавецкі выказваў гэтую ідэю ў наступных словах:«У нас паўсюдна існуе падворнае карыстанне зямлёй на праве выключна ўласнасці, гэта ўласціва ўсяму мясцоваму насельніцтву, і іншая форма валодання, як, напрыклад, прапанавана ў праекце „42-х“, наша насельніцтва не задаволіць … Наш селянін хутчэй пагодзіцца атрымаць меншую колькасць зямлі, але ў поўную ўласнасць, чым больш, але з якімі-небудзь абмежаваннямі».

180 дэпутатаў, галоўным чынам кадэтаў і трудавікоў, у тым ліку 9 дэпутатаў ад заходніх губерняў, выехала ў Выбарг, дзе 10 ліпеня падпісала адозву «Народу ад народных прадстаўнікоў» (Выбаргская адозва). У ім гаварылася, што ўрад не мае права без згоды народных прадстаўнікоў спаганяць падаткі з народа або заклікаць народ на ваенную службу. Таму Выбаргская адозва заклікала да грамадзянскага непадпарадкавання: адмаўлення ад выплаты падаткаў і выканання вайсковай павіннасці. Выбаргская адозва атрымала шырокае распаўсюджанне, але масавага супраціўлення рэжыму не выклікала. Рэвалюцыйныя партыі выступілі з лозунгам узброенага паўстання, аднак, арганізаваць яго не ўдалося. Асобныя выступленні матросаў і салдат (Свеаборгскае паўстанне, Кранштацкае паўстанне) былі падаўлены. Урад узмацніў рэпрэсіі. Новы прэм’ер-міністр Пётр Сталыпін увёў ваенна-палявыя суды, якія ў паскораным парадку распраўляліся з рэвалюцыянерамі. Падпісанты Выбаргскай адозвы былі асуджаныя на тры месяцы зняволення і пазбаўленыя права быць у будучыні абранымі дэпутатамі Дзяржаўнай Думы.

## Спад рэвалюцыйнага руху (2-я палова 1906 — 1-я палова 1907). ІІ-я Дзяржаўная Дума 
» ад 1 верасня 1906 г.]]
Разгон Дзяржаўнай Думы не справакаваў новага выбуху рэвалюцыйнага руху. Наадварот, ён стаў паступова спадаць. На працягу жніўня-снежня 1906 г. на тэрыторыі Беларусі адбыліся толькі тры палітычныя стачкі, рэзка скарацілася колькасць дэманстрацый і масовак. Больш частымі былі эканамічныя стачкі: у ліпені-снежні 1906 г. у іх удзельнічала 9,2 тыс. чалавек; большасць эканамічных стачак мела наступальны характар і скончвалася на карысць рабочых. Паслядоўна змяншалася колькасць сялянскіх выступленняў: калі ў ліпені 1906 г. іх колькасць склала 102, у жніўні — 55, у верасні — 48, то ў кастрычніку-снежні — толькі 16. Пры гэтым распаўсюджанне атрымала такая форма сялянскага пратэсту, як падпалы панскіх сядзіб і гумнаў з сабраным ураджаем Так, у Мінскай губерні скарацілася з 31 да 27 колькасць прадпрыемстваў, рабочыя якіх мелі выбарчыя правы. У адрозненне ад выбараў у Першую Думу, у гэты раз у выбарах удзельнічалі прадстаўнікі амаль усіх палітычных сіл. У цэлым сярод іх можна вылучыць чатыры плыні: правыя; акцябрысты; кадэты; левы блок, які аб’ядноўваў сацыял-дэмакратаў, эсэраў і іншыя сацыялістычныя групоўкі.

Выбары ў ІІ-ю Дзяржаўную Думу праходзілі ў студзені 1907 г. У цэлым Другая Дума была больш радыкальная, чым Першая. У Думу былі абраныя 206 дэпутатаў ад левых сіл, 98 кадэтаў, 76 аўтанамістаў. Аднак выбары ў беларускіх губернях мелі сваю спецыфіку, паколькі тут назіралася перавага правых сіл. Ад пяці заходніх губерняў (Віленская, Гродзенская, Мінская, Віцебская, Магілёўская) у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Сярод іх 15 дэпутатаў з’яўляліся прадстаўнікамі праваманархічных сіл, 11 — аўтанамістаў, 3 — кадэтаў, 8 беспартыйных, якія ў пэўных момантах падтрымлівалі правых або кадэтаў. Ніводзін прадстаўнік левых сіл абраны ў Думу не быў. Па сацыяльным складзе сярод дэпутатаў было 13 землеўладальнікаў-памешчыкаў, 3 духоўных асоб, 4 інтэлігентаў і 16 сялян. У значнай ступені перамога правых манархістаў на выбарах была абумоўлена адміністрацыйным ціскам: санкцыі ў дачыненні апазіцыйных кандыдатаў і перыядычных выданняў, забароны апазіцыйных перадвыбарчых сходаў, непасрэдны ціск на выбаршчыкаў, адмены вынікаў выбараў на падставе «парушэння» заканадаўства. Так, напрыклад, на гарадскіх акруговых выбарах у Мінску перамогу атрымаў левы блок, у які ўвайшлі прадстаўнікі Бунда, Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі, Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, Беларускай сацыялістычнай грамады і шэрагу прафсаюзаў; аднак Мінская павятовая камісія па выбарах адмяніла іх вынікі.

Выбары ў ІІ Думу суправаджаліся працягам спаду рэвалюцыйнага руху. Правядзенне палітычных стачак на тэрыторыі Беларусі ў студзені — сакавіку 1907 г. не зафіксавана. У эканамічнай барацьбе павялічылася ўдзельная вага абарончых выступленняў. Уладальнікі прадпрыемстваў павялі наступленне на ранейшыя заваёвы рабочых, змагаліся з прафсаюзамі, праводзілі лакаўты. У выніку колькасць эканамічных стачак у першай палове 1907 г. зменшылася ў параўнанні з канцом 1906 г. у 2,3 разы. Хваля аднадзённых стачак мела месца толькі ў сувязі са святкаваннем 1 мая, аднак, агульная колькасць населеных пунктаў, ахопленых у 1907 г. першамайскім рухам скарацілася ў параўнанні з 1906 г. з 40 да 22, а лік яго ўдзельнікаў — з 44 да 30 тыс. чалавек. Назіраўся некаторы ўздым сялянскага руху: 39 выступленняў у студзені — сакавіку 1907 г. і 84 — у красавіку — маі. Але гэта быў непараўнальна меншы ўздым у параўнанні з 1905 і 1906 гг. Змяніліся і формы сялянскай барацьбы: знікаюць забастоўкі сельскагаспадарчых рабочых і палітычныя сходы; большасць выступленняў складаюць традыцыйныя формы, такія як парубкі лесу і выпас жывёлы на панскіх землях, адмова ад выплаты падаткаў і выканання павіннасцяў, падпалы.

Дзейнасць ІІ Думы пачалася 20 лютага 1907 г. Другая Дума, як і Першая, вяла барацьбу за права кантролю над дзейнасцю урада, што прывяло да шматлікіх канфліктаў з ім і стала адной з прычын пазнейшага разгону Думы. Разам з тым дэпутаты змянілі тактыку, вырашыўшы дзейнічаць перад усім з пазіцый легалізма. Кадэты заклікалі «клапаціцца пра Думу», не даваць ураду падставы для яе роспуску і праяўляць гнуткасць. Яны зрабілі свае патрабаванні больш памяркоўнымі, патрабавалі стварэння ўраду, які карыстаецца «даверам большасці». Са свайго праекту аграрнай рэформы яны выключылі з яе пункт аб стварэнні дзяржаўнага зямельнага фонду, пашырылі пералік неадчужаемых памешчыцкіх зямель, прапанавалі праект выкупу памешчыцкіх зямель па «справядлівай ацэнцы» (у адносінах з тым, які прыбытак дае зямля пры яе гаспадарчай эксплуатацыі) за кошт дзяржавы і сялянства (50 на 50 %). Свае праекты прадставілі трудавікі і эсэры, якія ў асноўным грунтаваліся на аналагічных законапраектах, унесеных у Першую Думу, а таксама сацыял-дэмакраты. Усе праекты левых фракцый, нягледзячы на пэўныя разыходжанні паміж імі, грунтаваліся на ідэі пераразмеркавання памешчыцкіх і дзяржаўных зямель на карысць малазямельных і беззямельных сялян. Правыя ў асноўным адстойвалі аграрную праграму ўрада, мэты і змест якой былі выкладзены ў царскім указе ад 9 лістапада 1906 г. (сталыпінская аграрная рэформа).

Дэпутаты ад заходніх губерняў таксама прымалі ўдзел у абмеркаванні ў Думе аграрнага пытання. Адзіным дэпутатам з рэгіёна, які падтрымаў законапраект трудавікоў, быў Антон Санцэвіч. Адметна, што сялянскія дэпутаты, якія прымыкалі да правых, у сваіх выступах, нягледзячы на вернападданніцкія дэкларацыі, у той ці іншай форме патрабавалі адчужэння часткі памешчыцкіх зямель на карысць малазямельных сялян, што не адпавядала ўрадавай аграрнай праграме. Як правіла, яны выступалі за перадачу часткі зямель польскіх памешчыкаў праваслаўным сялянам «па справядлівай ацэнцы»; у гэтай сувязі яны актыўна пратэставалі супраць прапановы аўтанамістаў аб вырашэнні аграрнага пытання органамі мясцовага самакіравання. Адметна, што салідарнасць з імі праявіў рускі праваслаўны памешчык Рыгор Лашкароў. Эклектызм поглядаў праваслаўных сялянскіх дэпутатаў найбольш яскрава выявіўся ў прамове дэпутата Івана Шыманскага:«Я сялянскі дэпутат, выбраны руска-сялянскім саслоўем, і прыйшоў сюды абараняць веру, цара і аўчыну і патрабаваць зямлі».Польска-каталіцкія дэпутаты з заходніх губерняў 26 лютага 1907 г. стварылі групу «Кола польскіх дэпутатаў-канстытуцыяналістаў Літвы і Русі». У яе склад увайшлі 12 дэпутатаў (у тым ліку ўсе 7 прадстаўнікоў Віленскай губерні). Сярод іх былі прыхільнікі краёўцаў кансерватыўна-ліберальнай плыні і прыхільнікі польскіх нацыянальных дэмакратаў, што пераважалі ў дэпутацкай групе «Польскае кола з Каралеўства Польскага». Гэта адлюстроўвалася ў дзейнасці «Кола польскіх дэпутатаў-канстытуцыяналістаў Літвы і Русі». З аднаго боку, была адхілена прапанова Ваўжынца Путкамера аб уваходжанні ў «Польскае кола», з другога, дэпутаты групы стварылі супольныя з дэпутатамі «Польскага кола» аграрную, канстытуцыйную, школьную і іншыя камісіі, а таксама салідарызаваліся з імі ў большасці пытанняў. Праграмныя палажэнні дэпутацкай групы «Кола Літвы і Русі» адпавядалі патрабаванням каталіцкіх дваран-землеўладальнікаў, выпрацаваным на перадвыбарчым сходзе у снежні 1906 г. у Вільні. Яны выступалі за ўвядзенне дэмакратычных свабод, раўнапраўе саслоўяў, нацыянальнасцей і рэлігій у Расійскай імперыі, дэцэнтралізацыю кіравання імперыяй і развіццё сістэмы мясцовага самакіравання, недатыкальнасць прыватнай уласнасці (у тым ліку зямельнай), ліквідацыю зямельнай цераспалосіцы і сервітутаў (у адпаведнасці з прынцыпамі сталыпінскай аграрнай рэформы), стымуляцыю і ўздым якаснага ўзроўню сельскагаспадарчай дзейнасці. Члены групы падтрымалі законапраект, які быў унесены дэпутатамі «Польскага кола» аб аўтаноміі Каралеўства Польскага (стварэнне польскага сойму, увядзенне самастойнага заканадаўства, суда, бюджэта, адукацыйнай сістэмы ў Каралеўстве Польскім), падпісалі разам з іншымі апазіцыйнымі думскімі дэпутатамі праект асноўных палажэнняў аб адмене палітычных і грамадзянскіх абмежаванняў, звязаных з нацыянальнасцю і веравызнаннем, далучыліся да заявы аб адмене ваенна-палявых судоў. Па аграрным пытанні польскія дэпутаты адстойвалі пазіцыю, што правядзенне аграрнай рэформы магчыма толькі пасля рэформы самакіравання, а таксама рашуча адстойвалі непахіснасць прыватнай уласнасці на зямлю. Роспуск Думы быў прэрагатывай імператара, але адначасовая змена выбарчага закона з’яўлялася парушэннем артыкула 87 Асноўных дзяржаўных законаў, па якіх выбарчы закон мог быць зменены толькі пры згодзе Дзяржаўнай Думы і Дзяржаўнага Савета (трэццячэрвеньскі пераварот 1907 г.). У гістарыяграфіі прынята лічыць, што акт 3 чэрвеня 1907 года азнаменаваў завяршэнне рэвалюцыі 1905—1907 гг. у Расійскай імперыі.

## Вынікі рэвалюцыі 1905—1907 гадоў 
Такім чынам, у цэлым рэвалюцыя 1905—1907 гг. пацярпела паражэнне, паколькі не здолела змяніць асновы сацыяльна-палітычнага і сацыяльна-эканамічнага ладу, не змагла вырашыць галоўныя сацыяльныя праблемы, якія з’яўляліся прычынамі рэвалюцыі. Аднак у выніку рэвалюцыі царызмам былі праведзены некаторыя пераўтварэнні, накіраваныя на змякчэнне праблем:

* стварэнне агульнадзяржаўнага органа парламенцкай улады, які некалькі абмяжоўваў царскі абсалютызм;
* абвяшчэнне грамадзянскіх і палітычных правоў і свабод: слова, друку, правядзення сходаў, стварэння палітычных партый і грамадскіх арганізацый (аднак не ў поўным аб’ёме і без гарантый іх захавання);
* адмена з 1907 г. выкупных плацяжоў для сялянства; некаторае абмежаванне чыноўніцкага і памешчыцкага самавольства ў вёсцы;
* паляпшэнне працоўнага заканадаўства; дазвол на дзейнасць прафсаюзаў;
* дазвол на выкарыстанне ў друку і часткова ў сферы адукацыі моў нацыянальных меншасцей Расійскай імперыі.

Аднак гэтыя мерапрыемствы здолелі толькі часткова зменшыць грамадскія супярэчнасці, якія ў цэлым заставаліся нявырашанымі і стваралі глебу для будучых сацыяльных канфліктаў.

## Рэвалюцыя 1905—1907 года ў беларускай літаратуры 
Рэвалюцыйныя падзеі знайшлі водгук у творах пачынальнікаў беларускай мастацкай літаратуры пачатку ХХ ст. Цёткі, Якуба Коласа, Янкі Купалы. Неабходна адзначыць асабістую заангажаванасць літаратараў у рэвалюцыйную дзейнасць. Цётка ўваходзіла ў кіраўніцтва Беларускай сацыялістычнай грамады, актыўна ўдзельнічала ў палітычных сходах і дэманстрацыях у Вільні, займалася агітацыйнай дзейнасцю, у выніку чаго ў канцы 1905 г. вымушана была эміграваць у Галіцыю (Аўстра-Венгрыя). Якуб Колас, а таксама Янка Маўр, прымалі ўдзел у нелегальным з’ездзе настаўнікаў Мінскай губерні 9 ліпеня 1906 г., за што Якуб Колас быў асуджаны на тры гады турэмнага зняволення (1908—1911).

У беларускай мастцкай літаратуры адлюстраваны ўсе этапы рэвалюцыі 1905—1907 гг. Непасрэдным водгукам на Крывавую нядзелю 9 студзеня 1905 г. стаў верш Цёткі «Небывалыя часы», які перадае ўсеагульны шок у грамадстве пасля расстрэлу масавай бяззбройнай дэманстрацыі:

І песні заціхлі, і смеху не відна,
І дзеці старэнькімі сталі.
І ноты вясёлы музыкам браць стыдна,
Радасны струны парвалі.
І фарбы артыстаў смутна рысуюць,
І цені ясны зміраюць.
І вершы паэты з жалем рыфмуюць,
І сэрцы кроўю сплываюць.

Выбух рэвалюцыі адлюстраваны ў вершы Цёткі «Хрэст на свабоду», напісаным у лютым 1905 г., які шырока распаўсюджваўся ў якасці рэвалюцыйнай пракламацыі. У вершы ў сціслай форме адлюстраваны прычыны і перадумовы рэвалюцыі: руска-японская вайна, палітычнае бяспраўе, гаротнае матэрыяльнае становішча народа і падатковы прэсінг з боку царызму. Крывавая нядзеля разглядаецца як кульмінацыйная падзея, у якой гвалтоўны акт з боку царскага рэжыму алегарычна падаецца як сімвалічны напаўмістычны «хрэст на свабоду» для народа, які прыводзіць да магутнага развіцця пратэстнага руху ва ўсіх кутках Расійскай імперыі:

Дурняў хрысціць на свабоду.
Цар навуку даў народу,
Паказаў ім як бы з неба,
Што больш цара не патрэба!
…
З той пары Масква, Варшава,
Вільня, Рыга, Бак, Лібава,
Беларусь, Літва, Расея
Гоняць вон цара-зладзея!
Народ чуе голас з неба,
Што больш цара не патрэба!

У шэрагу вершаў Цёткі («Мора», «Добрыя весці», «Пад штандарам», «Перад Новым годам») адлюстраваны перыяд найвышэйшага ўздыму рэвалюцыі ў кастрычніку — лістападзе 1905 г. Для гэтых вершаў характэрная рамантычная ўзнёсласць: рэвалюцыя паўстае ў вобразе экзістэнцыяльнай падзеі, адкупіцельнай ахвяры, што расчышчае дарогу да новага лепшага жыцця:

Такі бой вякамі жджэцца,
Такі бой гігантаў дасць,
Ў такім баю толькі грэцца,
Ў такім баю толькі пасць («Мора»).
…
Ах, браце, важны момант прыходзіць,
Важну афяру прыйдзецца даць:
На небе сонца шчасця усходзіць,
Толькі патрэбна хмары прагнаць («Добрыя весці»).

Курлоўскі расстрэл у Мінску знайшоў адлюстраванне ў вершы Янкі Купалы «Водклік з 29 кастрычніка 1905 г. у Мінску», дзе выказваецца моцнае абурэнне фактам дадзенага злачынства царскіх уладаў.

У 1906 г. ва ўмовах спаду рэвалюцыі і рэпрэсій царызму пасля падаўлення снежаньскіх паўстанняў 1906 г. у паэзіі Цёткі дамінуе песімістычны настрой (вершы «Суседзям у няволі», «Бунтаўнік»). Разам з тым у празаічным апавяданні «Прысяга над крывавымі разорамі», надрукаваным у першым нумары часопіса «Наша доля», у рамантычна-алегарычнай форме сцвярджаецца вера ў перамогу рэвалюцыі, што сімвалізавалі вобразы трох братоў — сыноў беднага беларускага селяніна: парабка, салдата і пецярбургскага рабочага. Сатырычны адказ на разгон Другой Дзяржаўнай Думы быў змешчаны ў вершы Якуба Коласа «Мікалаю ІІ».

Спадзяванні на новы рэвалюцыйны ўздым, а таксама заклікі да беларускага народу актыўна ўключыцца ў пратэстны рух характарызуюць у гэты час і творчасць Янкі Купалы (вершы «З песень аб бітвах», «Што ты спіш», «Там», «Зашумеў лес разгуканы»). У яго паэзіі спалучаюцца, з аднаго боку, вершаваная прапаганда (у вершы «Што ты спіш» вызначаюцца канкрэтныя прычыны сялянскага пратэсту ў выглядзе высокіх дзяржаўных падаткаў, якія прыводзяць да беднасці сялянства), з другога, рамантызацыя рэвалюцыі ў якасці экзістэнцыяльнай барацьбы за свабоду і шчасце Цёткі, «Ворагам» Якуба Коласа, «Там» Янкі Купалы) гучалі заклікі да радыкальных, узброеных метадаў барацьбы, якія часам нават рамантызаваліся:

Хай кроў пальецца дзень, другі
Варожым трупам на падсціл,
Хай у няволі ланцугі
Спадуць ад грому вашых сіл! (Янка Купала, «Там»):

А чаго ж, чаго захацелась ім,
Пагарджаным век, ім, сляпым, глухім?
            — Людзьмі звацца.

## Гл. таксама 
* 1905 у Беларусі — зборнік дакументаў, выдадзены ў 1926 годзе

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Бич М. О. Рабочее движение в Белоруссии в 1861—1904 гг. — Минск : Наука и техника, 1983.
* Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005.
* Забаўскі М. М., Пуцік У. С. Прадстаўніцтва ад Беларусі ў Дзяржаўнай думе Расіі (1906—1917). — Мінск: Бел. дзярж. пед. ун-т., 1998.
* Забаўскі М. М. Рэвалюцыя 1905—1907 гг. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 6. Кн. 1 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 2001. — С. 164—165.
* Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі (1906—1917). — Мінск: БДПУ, 1999.
* Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008
* Запруднік Я. Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77), с. 43-217.
* История рабочего класса Белорусской ССР. — Т. 1 / редколл.: П. Т. Петриков и др. — Минск, 1984.
* Лавринович Д. С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905—1918 гг.). — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2015.
* Майзель Л. Н. 1905—1907 г. на Беларусі. Хроніка падзей. — Мінск, 1934.
* Мартюхова М. А. На переломе революции: общественно-политическое движение в Белоруссии в связи с учреждением Государственной Думы в России (август 1905 — апрель 1906 г.). — Минск, 1986.
* Нарысы гісторыі Беларусі. — Ч. 1 / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. — Мінск: Беларусь, 1994.
* Первая русская революция: взгляд через столетие / редколл.: С. В. Тютюткин и др. — Москва: Памятники исторической мысли, 2005.
* Революционное движение в Белоруссии: документы и материалы. — Минск, 1955.
* Смалянчук А. Ф. Палякі Беларусі і Літвы ў рэвалюцыі 1905—1907 гг., Гродна: Ратуша, 2000.
* Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001.
* Соцыялістычны рух на Беларусі ў пракламацыях 1905 г. / сабраў М. Мялешка. — Менск, 1927.
* Туронак Ю. Мадэрная гісторыя Беларусі. — 2-е выданне. — Вільня, 2008.
* Шабуня К. И. Аграрный вопрос и крестьянское движение в Белоруссии в революции 1905—1907 гг. — Минск, 1962.
* Tarasiuk D. Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007.

Катэгорыя:Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)