Булгарскія мовы

**Булга́рскія мовы** (таксама **агу́рскія**, **r-цю́ркскія**) — група роднасных моў у складзе цюркскай моўнай сям’і, меркавана можа з’яўляцца групай найстаражытнейшай фармацыі. Усе булгарскія мовы, акрамя чувашскай, на сёння з’яўляюцца мёртвымі.

Гістарычна былі распаўсюджаныя ў такіх дзяржавах, як Імперыя гунаў, Вялікая Балгарыя, пазней — таксама ў Першым Балгарскім Царстве і Волжскай Булгарыі. Сённяшняя жывая мова-прадстаўнік гэтай моўнай групы — чувашская — распаўсюджана галоўным чынам у рэспубліцы Чувашыя, Расія.

## Гісторыя і класіфікацыя 
Па шэрагу прыкмет булгарскія мовы супрацьпастаўляюцца астатнім цюркскім мовам. Напрыклад, савецкі лінгвіст і этнограф  лічыў, што булгарскія мовы па сваёй класіфікацыі з’яўляюцца пераходнымі ад цюркскіх да мангольскіх моў.

Сучасныя звесткі пра генезіс булгарскіх моў грунтуюцца на фона-морфастатыстычнай (расійскі лінгвіст Алег Мудрак) і лексікастатыстычнай (расійскі лінгвіст Ганна Дыбо) моўных класіфікацыях.

Аналіз абодвух набораў спісаў Сводэша і ўсталяванне адноснае храналогіі генеалагічных дрэў цюркскіх моў на аснове лексіка-статыстычных звестак, праведзенае Дыбо, паказвае, што пачатак распаду цюркскай прамовы звязваецца з аддзяленнем чувашскай мовы ад іншых (што звычайна вызначаецца як аддзяленне булгарскай групы). На абодвух дрэвах адпаведны першы вузел датуецца каля −30 — 0 гг. да н.э. На думку Дыбо, гэтая з’ява непасрэдна вынікае з міграцыі часткі хуну (старажытны качавы народ, што насяляў стэп на поўнач ад Кітая) з захаду Манголіі на захад, праз поўнач Сіньцзяна на поўдзень Казахстана, да ракі Сырдар’я ў 56 г. да н.э.

Як мяркуюць іншыя даследчыкі, булгарская галіна аддзялілася ад агульнацюркскай протамовы ўжо ў 500 г. да н.э.

## Склад 
Да булгарскіх моў хутчэй за ўсё адносіліся мовы, на якіх размаўлялі *анагуры* — цюркская племянная канфедэрацыя, якая жыла ў V—X стст. у раёне Азоўскага мора і Паўночнага Каўказа. Застаецца нявырашаным пытанне аб тым, ці паходзіць чувашская мова ад адной са старажытных моў булгарскай групы, або паходзіць непасрэдна з булгарскай галіны.

У склад булгарскай моўнай групы ўключаюцца наступныя мовы:

* хазарская
* уласна булгарская
* гунская
* аварская
* чувашская

Чувашская мова з’яўляецца сучаснай формай волжска-камскай булгарскай мовы.

## Асноўныя рысы 
* **Фанетыка**:
** Захаванне адрозненняў па даўжыні галосных гукаў (кароткія і падоўжаныя);
** Арыгінальны вакалізм;
** Памякчэнне гукаў s, t у шэрагу пазіцый (у сучаснай чувашскай як шыпячыя рэфлексы);
** Ратацызм: пераход працюркскага r у булгарскае ŕ (для параўнання: булгарскаму -r- у астатніх цюркскіх мовах звычайна адпавядае -z-);
** Лямбдаізм: пераход працюркскага ł у булгарскае l (у закрытым складзе) або š (у адкрытым). У сучаснай чувашскай мове захоўваецца значная колькасць этымалагічных дублетаў;
** Захаванне супрацьпастаўлення ŕs і ŕ, а таксама łč і ł (у астатніх цюркскіх адбылося супадзенне ŕs з ŕ, а łč — ł);
** Рэалізацыя (у залежнасці ад пазіцыі) працюркскага -d- як -j- (захавалася ў сучаснай чувашскай, зліваецца з галоснымі або пераходзіць у -v-) або -z- (таксама, мажліва, і -d-, верагодна ў хазарскай), пераход -z- у -r- (больш позняе);
** Наяўнасць цвёрдага галоснага (унікальны нелябіялізаваны галосны гук задняга рада; пазначаецца, напрыклад, як *ӑ* (у чувашскай) або *ъ* (балгарская мова дунайскіх балгар));
*** **У прыватнасці ў чувашскай**:
**** Супадзенне i, ɨ, ü;
**** Абвусненне a ў першым складзе;
**** Аглушэнне пачатковых звонкіх гукаў;
**** Азванчэнне слабых глухіх гукаў;
**** Пераход q > x (ужо ў часы волжска-камскай мовы);

* **Граматыка**:
** Адсутнасць канчатка *-lar* множнага ліку (напрыклад, у сучаснай чувашскай ужываецца *-sem*, дыялектнае — *-sam*);
** Супадзенне давальнага і вінавальнага склонаў;
** Найбольш паслядоўнае адрозніванне асноў на галосны (у тым ліку рэдукаваны *ə*) і зычны гукі, пры абмежаванасці выкарыстання паказчыка пасэсіўнасці *sɨ*;
** Паказчыкі пасэсіўнасці, што папярэднічаюць паказчыкам ліку.

## Літаратура 
* Н. Н. Поппе. О родственных отношениях чувашского и тюрко-татарских языков. Чебоксары, 1925.
* Brook, Kevin Alan. 2004. Tales about Jewish Khazars in the Byzantine Empire Resolve an Old Debate. *Los Muestros* No. 54, pp. 27—29. 
* Brook, Kevin Alan. 2006. *The Jews of Khazaria.* Lanham, MD: Rowman & Littlefield Publishers, 2nd ed. (1999. Northvale, N.J.: Jason Aronson, 1st ed. 
* Clark, Larry. 1998. «Chuvash.» In: Johanson & Csató, pp. 434—452.
* Clauson, Gerard. 1972. *An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish*. Oxford: Oxford University Press.
* Décsy, Gyula. 1998. *The Turkic protolanguage: A computational reconstruction*. Bloomington, IN: Eurolingua.
* Dunlop, Douglas M. 1954. *The History of the Jewish Khazars.* Princeton, N.J.: Princeton University Press.
* Gmyrya, L. 1995. *Hun country at the Caspian Gate: Caspian Dagestan during the epoch of the Great Movement of Peoples*. Makhachkala: Dagestan Publishing.
* Golb, Norman & Omeljan Pritsak. 1982. *Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century.* Ithaca: Cornell Univ. Press.
* Golden, Peter B. 1980. *Khazar Studies: An Historio-Philological Inquiry into the Origins of the Khazars.* Budapest: Akademia Kiado.
* Golden, Peter B. 1998. «The Turkic peoples: A historical sketch.» In: Johanson & Csató, pp. 16—29.
* Johanson, Lars & Éva Agnes Csató (ed.). 1998. *The Turkic languages*. London: Routledge.
* Johanson, Lars. 1998. The history of Turkic. In: Johanson & Csató, pp. 81—125. 
* Johanson, Lars. 1998. Turkic languages. In: *Encyclopædia Britannica*. CD 98. Encyclopædia Britannica Online, 5 sept. 2007.
* Johanson, Lars. 2000. Linguistic convergence in the Volga area. In: Gilbers, Dicky & Nerbonne, John & Jos Schaeken (ed.). *Languages in contact*. Amsterdam & Atlanta: Rodopi. (Studies in Slavic and General linguistics 28.), pp. 165—178.
* Johanson, Lars. 2007. Chuvash. *Encyclopedia of Language and Linguistics*. Oxford: Elsevier.
* Krueger, John. 1961. *Chuvash Manual*. Bloomington: Indiana University Publications.
* Liptak, Pal. 1983. *Avars and Ancient Hungarians*. Budapest: Akademiai Kiado.
* Maenchen-Helfen, Otto J. 1973. *The world of the Huns: Studies in their history and culture*. Berkeley: University of California Press.
* Menges, K. H. 1968. *The Turkic languages and peoples: An introduction to Turkic studies*. Wiesbaden: Harrassowitz.
* Paasonen, Heikki. 1949. *Gebräuche und Volksdichtung der Tschuwassen. Gesammelt von Heikki Paasonen. Herausgegeben von Eino Karahka und Martti Räsänen*. Helsinki: Suomalais-ugrilainen Seura (Suomalais-ugrilaisen Seuran toimituksia, vol. 94).
* Pohl, Walter. 1988. *Die Awaren: Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567—822 n. Chr.* Munich: Verlag C. H. Beck.
* Pritsak, Omeljan. 1982. «The Hunnic Language of the Attila Clan.» *Havard Ukrainian Studies*, vol. 6, pp. 428—476.
* Rashev, Rasho. 1992. On the origin of the Proto-Bulgarians. In: *Studia protobulgarica et mediaevalia europensia. In honour of Prof. V. Beshevliev*. Veliko Tarnovo, pp. 23—33.
* Róna-Tas, András. 1996. «The migration and landtaking of the Magyars.» *The Hungarian Quarterly*, Vol. 37, No. 144, p. 37—41.
* Róna-Tas, András. 1998. «The reconstruction of Proto-Turkic and the genetic question.» In: Johanson & Csató, pp. 67—80.
* Samoilovich, A. N. 1922. *Some additions to the classification of the Turkic languages*. Petrograd.
* Schönig, Claus. 1997—1998. «A new attempt to classify the Turkic languages I—III.» *Turkic Languages* 1:1.117—133, 1:2.262—277, 2:1.130—151.
* Vajda, Edward J. 2000. Review of Décsy (1998). *Language* 76.473—474.

Катэгорыя:Цюркскія мовы
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Сярэдневяковыя мовы