open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гравітацыйнае поле

**Гравітацыйнае поле**  – фізічнае поле, рэальнасць, праз якую ажыццяўляецца гравітацыйнае ўзаемадзеянне мас. Гравітацыйнае ўзаемадзеянне найслабейшае з вядомых фундаментальных узаемадзеянняў. У класічнай фізіцы гравітацыйнае поле апісваецца адным патэнцыялам і напружанасцю. Напружанасць гравітацыйнага поля супадае з паскарэннем свабоднага падзення. У агульнай тэорыі адноснасці гравітацыйнае поле звязваецца са змяненнем метрыкі прасторы-часу. Тэорыя падразумявае, што пераменнае гравітацыйнае поле спараджае гравітацыйныя хвалі, аднак існаванне такіх хваль да гэтага часу не зафіксавана эксперыментальна. Гіпатэтычным квантам гравітацыйнага поля гравітон. Гравітацыйныя хвалі і гравітоны вельмі слаба ўзаемадзейнічаюць з рэчывам. 

Слабыя гравітацыйныя палі апісваюцца законам сусветнага прыцягнення Ньютана. Моцныя гравітацыйныя палі, якія ўзнікаюць вакол вельмі масіўных цел, зорак, чорных дзірак, апісвае агульная тэорыя адноснасці Эйнштэйна, у прыватнасці ўраўненне Эйнштэйна. Адпаведна, слабыя гравітацыйныя палі класічнай фізікі адытыўныя: патэнцыял поля, створанага некалькімі масіўнымі целамі, з'яўляецца сумай патэнцыялаў асобных цел. У выпадку моцных палёў гэта не так.

Вакол сферычных аднародных статычных цел (якім з'яўляецца, напрыклад, наша планета), гравітацыйнае поле ў рамках агульнай тэорыі адноснасці апісваецца статычнай ізатропнай метрыкай.

## Гл. таксама 
* Гравітацыйнае поле Зямлі

## Літаратура
* Мала гірнича енциклопедія. В 3-х т. / За ред. В. С. Білецького. — Донецьк: Донбас, 2004. — ISBN 966-7804-14-3.

Катэгорыя:Гравітацыя
Катэгорыя:Агульная тэорыя адноснасці
Ураўненні Эйнштэйна

**Ураўненні Эйнштэйна** (часам сустракаецца назва «**ураўненні Эйнштэйна-Гільберта**») — ураўненні гравітацыйнага поля ў агульнай тэорыі адноснасці, якія звязваюць паміж сабой метрыку скрыўленай прасторы-часу з уласцівасцямі матэрыі, што запаўняе яе. Тэрмін выкарыстоўваецца і ў адзіночным ліку: «**ураўненне Эйнштэйна**», бо ў тэнзарным запісе гэта адно ўраўненне, хоць у кампанентах уяўляе сабой сістэму ўраўненняў.

Выглядаюць ураўненні наступным чынам:
: R_{ab} - {R \over 2}  g_{ab} + \Lambda g_{ab} = {8 \pi G \over c^4} T_{ab},
дзе R_{ab} — тэнзар Рычы, які атрымліваецца з тэнзара крывізны прасторы-часу R_{abcd} пры дапамозе згорткі яго па пары індэксаў, *R* — скалярная крывізна, гэта значыць згорнуты тэнзар Рычы, g_{ab} — метрычны тэнзар, \Lambda — касмалагічная пастаянная, а T_{ab} уяўляе сабой тэнзар энергіі-імпульсу матэрыі, (\pi — лік пі, *c* — хуткасць святла ў вакууме, *G* — гравітацыйная пастаянная Ньютана). Ва ўраўненні ўсе тэнзары сіметрычныя, таму ў чатырохмернай прасторы-часе гэтыя ўраўненні раўнасільныя 4·(4+1)/2=10 скалярным ураўненням.

Адной з істотных уласцівасцей ураўненняў Эйнштэйна з'яўляецца іх нелінейнасць, з-за якой прыводзіць да немагчымасці выкарыстання пры іх рашэнні прынцыпу суперпазіцыі.

Катэгорыя:Альберт Эйнштэйн
Катэгорыя:Агульная тэорыя адноснасці
840-я

## Падзеі 
* Пачатак 840-х гадоў — манаполія караваннага гандлю перайшла ў рукі яўрэяў.
* Першая палова 840-х гадоў — дзейнасць Ансгара ў Даніі і Шлезвігу пад заступніцтвам Хаарыка I.
* Другая палова 840-х гадоў — варожасць паміж датчанамі і нарвежцамі. Ірландцы заключылі саюз з датчанамі. Нарвежцы разгромлены, пала больш 5 тыс. чал. Датчане ахвяравалі Св. Патрыку вялікі кубак з золатам і серабром.
* 840-я гады — вайна Радэльхіза і правадыра арабаў у Бары Хальфуна з Сікенульфам, братам Сікарда.
* 840-850-я гады — рабаванні нарманаў ва ўсёй Францыі, Англіі, Іспаніі, Італіі. Здабычу прадаюць яўрэям.

## Гл. таксама
330-я

## Найважнейшыя падзеі 
* Нехрысціян пачалі падвяргаць праследаванням як язычнікаў, паганскія храмы зачыняюць ці змяняюць у хрысціянскія.
* Улада ў Рымскай імперыі падзелена паміж трыма імператарамі (337).
* Новы перыяд Рымска-персідскіх войн (337—350) пачынае Персія пры кіраванні Шапура II (309—379).

## Культура 
* Увядзенне хрысціянства ў Картлі (330 — 340-я).

## Дзяржаўныя дзеячы 
* Канстанцін I Вялікі — імператар (324—337).
* Канстанцый II — імператар-суправіцель усходняй часткі Рымскай імперыі (337—361).
* Канстант — імператар-суправіцель цэнтральнай часткі Рымскай імперыі (337—350).
* Канстанцін II — імператар-суправіцель заходняй часткі Рымскай імперыі (337—340).
* Хосраў III Котак — цар Арменіі (330—339).
340-я

## Найважнейшыя падзеі 
* У выніку вайны за афрыканскія тэрыторыі захад і цэнтр Рымскай імперыі аб’яднаны пад уладай Канстанта (340), які зацвярджаў нікейскую хрысціянскую плынь; ва ўсходняй частцы імперыі Канстанцый II зацвярджаў арыянскую хрысціянскую плынь.
* Вайна Канстанцый з персамі (337—350), якую ён вёў без асабых поспехаў. Персы захоплівалі гарады, абложвалі крэпасці, перамагалі ў бітвах. Бітва пад Сінгарай, 344. Персія двойчы заваёўвала ўладу над Арменіяй, але не ўтрымала яе.
* Мераіцкае царства (785 да н.э. — 350) заваявана Аксумскім царствам.
Паланак

**Пала́нак** (; ; ) ці **Мукачаўскі замак** – выбітны гісторыка-архітэктурны і фартыфікацыйны помнік Закарпацця XIV- XVIII стст., размешчаны на заходняй ускраіне Мукачева, на высокім вулканічным конусе 68-мятровай гары. Замак доўгі час з’яўляўся сямейным гняздом трансільванскіх князёў Ракацы. За ўсю гісторыю свайго існавання замак ні разу не быў заваяваны ў адкрытай і сумленнай барацьбе.

## Гісторыя
Першапачаткова на вяршыні гары быў пабудаваны драўляны замак, які ў 1089 беспаспяхова спрабаваў захапіць палавецкі хан Куцешка, а ў 1241 шасцідзесятітысячная арда татара-манголаў хана Батыя двойчы абложвала Паланак і абодва разу не скарыла яго.

У 1396-1414 гг. падольскі князь Фёдар Каратовіч на месцы старога драўлянага пабудаваў новы каменны замак, які ў мадыфікаваным выглядзе захаваўся да нашых дзён. Адноўлены замак мог вытрымаць агонь любой тагачаснай артылерыі і быў забяспечаны ўсім неабходным для жыцця і абароны: тоўстымі сценамі да 5 метраў; шасцітысячным, увесь час дзейным гарнізонам, 164 гарматамі буйнага калібра і вялікай колькасцю іншага ўзбраення; 60 бочкамі артылерыйскага пораху, разнакаліберными гарматнымі ядрамі, іншым боезапасам, велізарнай колькасцю разнастайнага запасу харчавання, 86-мятровай студняй, якая забяспечвала замак сваёй уласнай вадой. Пры збудаванні каменнага замку былі выкарыстаны найноўшыя на той час дасягненні фартыфікацыйнай навукі - бастыёны, пад'ёмныя масты, эскарпы, контрэскарпы, байніцы, брустверы, апарэлі, бар-бэты.

Наступныя ўладальнікі на працягу XV - XVII стст. разбудоўваюць замак, удасканальваюць умацаванні, пашыраюць фартыфікацыйныя магчымасці. У той час замак меў 14 веж, а ў верхняй частцы знаходзіўся вялікі палац.

У 1633 – 1711 гг. Мукачевским замкам валодаюць трансільванскія князі дынастыі Ракацы, якія так удасканалілі фартыфікацыю замка, што ён не меў роўных сабе ў Цэнтральнай Еўропе. З 1685 па 1688 доўжылася адна з найцяжкіх аблог замка, абаронай якого кіравала ўдава Феранца I Ракацы - княгіня Ілона Зрыні.

У 1703-1711 гг. замак становіцца апорай антыгабсбургскай нацыянальна-вызваленчай барацьбы народаў краю пад кіраўніцтвам Феранца II Ракацы. Князі дынастыі Ракацы на працягу доўгіх гадоў з пакалення ў пакаленне натхнялі сербаў, русінаў, балгараў, вугорцаў, славакаў, палякаў на барацьбу за незалежнасць пад княжым сцягам волі.

У 1782 замак стаў палітычнай турмой Аўстрыі. За амаль 120 гадоў тут пабывала больш 20 тысяч вязняў. 12 ліпеня 1847 замак-турму наведаў выбітны венгерскі паэт Шандар Петэфі. Турэмныя парадкі некалькі разоў адмяняліся, але канчаткова былі адменены ў 1904. У перыяд Чэхаславацкай рэспублікі (1919 - 1939) у замку былі раскватараваны ваенныя часткі.

Пасля ўваходжання Закарпацця ў склад Савецкай Украіны ў замку знаходзілася прафтэхвучылішча. Цяпер у замку знаходзіцца дзяржаўны абласны гістарычны музей.

## Спасылкі 
*palanok.org.ua  — віртуальны Мукачаўскі замак Паланак

Катэгорыя:Замкі Украіны
Люлька

**Лю́лька** — выраб дробнай пластыкі XVII — XVIII стст., прызначаны для курэння тытуню.
Вядома таксама пад назвай .

Вядомы керамічныя (непаліваныя, дымленыя і паліваныя), касцяныя і драўляныя люлькі. Большасць паліваных вырабаў 1-й паловы XVII ст. зроблена з чырвонай гліны і пакрыта зялёнай палівай; яны або не маюць дэкору, або ён вельмі сціплы — у выглядзе ялінак, галінак, кольцаў ці кропак. Для ўпрыгожвання люлькі ўжываліся штампы адмысловай формы. На вырабах XVIII ст. паліва рудая ці карычневая, частка іх пакрыта эмаллю. Люлька таксама рабілі з светлай гліны ці фаянсу. Прывазнымі лічацца белагліняныя галандскія і англійскія люлькі з маналітнымі цыбукамі, выявы якіх часта сустракаюцца на палотнах галандскіх і фландарскіх мастакоў XVII ст., а таксама турэцкія вырабы з тэрыторыі ранейшай Асманскай Імперыі.

Найбольш распаўсюджаным спосабам вытворчасці люлек было іх ручное выцісканне ў двухбаковай гладкай ці арнаментаванай форме. Акрамя таго, яны маглі фармавацца пры дапамозе ганчарнага кола ці шляхам разбярства. Асаблівасці тэхналогіі вытворчасці тытунёвых люлек XVII—XVIII стагоддзяў з’яўляюцца падставай для вылучэння чатырох груп прыкмет гэтых вырабаў: марфалогіі люлькі, складу фармовачнай масы, характару апрацоўкі паверхні, арнаментацыі.

## Літаратура 
* *Волков И. В.* Частная коллекция «турецких» курительных трубок из Москвы. — http://www.opentextnn.ru/history/archaeology/library/?id=836 .
* *Угрыновіч У. В.* Люлька // 
* *Угрыновіч У., Собаль В. Е.* Сувеніры стагоддзяў // Мастацтва Беларусі. — 1984. — № 10. — С.
* *Шаблюк В. У.* Сельскія паселішчы Верхняга Панямоння: XIV—XVIII стст. / В. У. Шаблюк; Акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; Пад рэд. Я. Г. Звяругі. — Мн.: Беларуская навука, 1996. — 118 с. — С. . — ISBN 5-343-01529-8.

Катэгорыя:Тытунекурэнне
Чжуаналогія

**Чжуаналогія** або чжуаназнаўства (кіт. 壮学, піньінь Zhuàngxué; чжуанск. Cang'yoz)— сукупнасць навуковых дысцыплін, якія вывучаюць мову, культуру, гісторыю, мастацтва, рэлігію, філасофію, этнаграфію, эканоміку, помнікі духоўнай і матэрыяльнай культуры Чжуанаў. Чжуаналогія ўваходзіць у комплекс навуковых дысцыплін усходазнаўства.

## Гісторыя 
Чжуанлогія як самастойная навука сфарміравалася ў сярэдзіне 20-га стагоддзя. Яе заснавальнік — кітайскі гісторык, антраполаг, этнолаг Хуан Сяньфань(1899—1982). У 1957 годзе ён апублікаваў «Чжуанскую гісторыю». Гэта лічыцца пачаткам навуковых публікацый у чжуанлогіі. Названы сучаснікамі «бацькам чжуаналогіі».

## Гл. таксама 
* Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён
* Чжуаны

## Літаратура 
* кіт. Лі Фуцян. Кітайская чжуанлогія. — Пекін, 2006. ISBN 978-7-1050-7563
* aнг. Jeffrey Barlow. The Zhuang: A Longitudinal Study of Their History and Their Culture 

## Спасылкі 
* кіт. The Zhuang Study Centre of Guang Xi University For Nationalities 
* кіт. Гуансійскія асацыяцыі па чжуаналогіі 

Катэгорыя:Усходазнаўства
Катэгорыя:Таістыка
Катэгорыя:Навукі паводле культурных арэалаў
Антайсака

**Антайсака** (малагас. *Antaisaka*, літаральна «людзі даліны») — этнічная група малагасійцаў. Насяляюць частку ўсходу Мадагаскара. Агульная колькасць — 1 802 000 чал.

## Гісторыя 
Як этнічная група, антайсака склаліся ў сярэднявеччы ў выніку кантактаў малагасійцаў усходняга ўзбярэжжа Мадагаскара з вонкавым светам. Яны першымі авалодалі майстэрствам апрацоўкі жалеза і дзякуючы выкарыстанню дзідаў з жалезнымі навершамі заваявалі значную частку вострава. Іх нашчадкамі лічацца заходнія сакалава, антаймуру, сіханака і інш.

Ужо да прыходу еўрапейцаў адзіная дзяржава антайсака распалася. У XIX ст. яны лічыліся грознымі ваярамі. Але ў выніку ваенных параз былі далучаны да Каралеўства Мадагаскар.

## Асаблівасці культуры 
Галоўныя заняткі антайсака — сельская гаспадарка і рамяство. Паколькі мужчыны прытрымліваюцца забароны *фады* на працу на рысавых палетках, гэтую культуру вырошчваюць жанчыны. Мужчыны апрацоўваюць насаджэнні садавіны і кавы. Рамяство пераважна звязана са здабычай і апрацоўкай жалеза.

Жытлы драўляныя, каркаснага тыпу будуюцца на палях. Хаціны маюць дзве дзверы. Адна з’яўляецца звычайным уваходам. Другую на ўсходнім баку ладзяць для вымання нябожчыкаў. Вядомы таксама сямейныя драўляныя пабудовы-магільні *кібуры*. У іх хаваюць загадзя высушаныя целы (пахаванні адразу пасля смерці забаронены).

Для антайсака характэрныя замкнёныя шлюбы ўнутры абшчыны. Мяркуецца, што гэта традыцыя паходзіць з часоў сярэднявечча, калі кавалі імкнуліся абмежаваць наяўнасць сваякоў сярод іншых груп, каб не даць магчымасці даведацца аб сакрэтах апрацоўкі жалеза. Распаўсюджана палігамія, але мужчына звычайна бярэ ў шлюб сясцёр з адной сям’і.

Размаўляюць на дыялекце малагасійскай мовы.

Большасць антайсака прытрымліваецца традыцыйных рэлігійных вераванняў. Таксама распаўсюджаны хрысціянства (28 %) і іслам (6 %).

## Літаратура 
* James Stuart Olson, The Peoples of Africa: An Ethnohistorical Dictionary, Greenwood Press, 1996, p. 31. ISBN-10: 0313279187. ISBN-13: 978-0313279188

## Спасылкі 
Катэгорыя:Народы Афрыкі
Катэгорыя:Малагасійцы
Знешняя палітыка

**Знешняя палітыка** — агульны курс дзяржавы ў міжнародных справах. Знешняя палітыка рэгулюе адносіны гэтай дзяржавы з іншымі дзяржавамі і народамі ў адпаведнасці з яе прынцыпамі і мэтамі, дасяганымі ўжываннем розных сродкаў і метадаў. Найважнейшы сродак знешняй палітыкі — дыпламатыя.

Знешняя палітыка непарыўна звязана з унутранай палітыкай дзяржавы.

Галоўнае замежнапалітычнае ведамства дзяржавы — унутрыдзяржаўны орган знешніх зносін, які ажыццяўляе практычную дзейнасць па правядзенні знешняй палітыкі дзяржавы, — у шматлікіх краінах называецца міністэрствам замежных спраў і ўзначальваецца міністрам замежных спраў.

У ЗША гэта ведамства называецца дзяржаўным дэпартаментам і ўзначальваецца дзяржаўным сакратаром ЗША; ва Францыі — міністэрствам знешніх зносін, у Швейцарыі — палітычным дэпартаментам, у Аргенціне — міністэрствам знешніх зносін і культу, у Лівіі — Народным бюро па знешніх сувязях, і г. д.

## Гл. таксама 
* Венская канвенцыя пра дыпламатычныя зносіны
* Знешняя палітыка Беларусі
Асіміляцыя (сацыялогія)

**Асіміля́цыя** ( — прыпадабненне) у сацыялогіі і этнаграфіі — 
страта адною часткай соцыуму (ці цэлым этнасам) сваіх адметных рысаў і замена на запазычаныя ў іншай часткі (іншага этнаса). У цэлым, гэта этнакультурны зрух у самасвядомасці пэўнай сацыяльнай групы, якая раней была іншай супольнасцю у плане мовы, рэлігіі ці культуры.

Асіміляцыя можа насіць як  добраахвотны характар — захапленне іншай больш развітай ці прывабнай культурай, міжнацыянальныя ці міжканфесійныя шлюбы і г.д., так і прымусовы характар — заваёва, колькаснае вынішчэнне, прымусовае перасяленне, заканадаўчая дзейнасць, скіраваная на задушэнне тых ці іншых культурна-моўных праяваў.

## Прыклады асыміляцыяў 
### Этнаграфічныя 
* албанізацыя
* амерыканізацыя
* арабізацыя
* араўканізацыя
* балгарызацыя
* галізацыя
* германізацыя
* грузінізацыя
* іспанізацыя
* італьянізацыя
* кітаізацыя
* латышызацыя
* мадзьярызацыя
* паланізацыя
* раманізацыя
* румынізацыя
* русіфікацыя
* украінізацыя
* славянізацыя
* цюркізацыя
* элінізацыя
* юдаізацыя
* япанізацыя

### Рэлігійныя 
* будыфікацыя (ламаізацыя)
* ісламізацыя
* юдаізацыя
* хрысціянізацыя

## Літаратура 
* 
## Спасылкі 
* Асіміляцыя этнічная ў этнапсіхалагічным слоўніку

Катэгорыя:Культурная асіміляцыя
Катэгорыя:Этналогія
Марына Мікалаеўна Бяльзацкая

**Марына Мікалаеўна Бяльзацкая** (,  — , Мінск) — беларуская савецкая артыстка балета і балетмайстар. Заслужаны дзеяч культуры БССР (1968), Народная артыстка Беларускай ССР (1977). Лаўрэат прэміі УЦСПС.

## Біяграфія 
З адзінаццаці год засталася круглай сіратой і выхоўвалася ў доме ў свайго дзядзькі — вядучага танцоўшчыка і балетмайстра Вялікага тэатра, заслужанага артыста РСФСР Жукава Леаніда Аляксеевіча. У 1923 годзе паступіла ў балетны тэхнікум пры Дзяржаўным Акадэмічным Вялікім Тэатры СССР (зараз ), які скончыла ў 1931

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* СЕМЬЯ С ИСТОРИЕЙ. Четыре поколения хореографов  

Катэгорыя:Балетмайстры Беларусі
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР
Катэгорыя:Балетмайстры СССР
Каралеўства Кастылія

**Каралеўства Кастылія** () — адно з сярэднявечных каралеўстваў Пірэнейскага паўвострава. Узнікла як палітычная аўтаномія ў 9-м стагоддзі. Першапачаткова называлася Акруга Кастылія і была прызнана васалам Каралеўства Леон. Імя паходзіць ад замкаў створаных у рэгіёне. Кастылія была адным з каралеўстваў, якое паслужыла асновай для Кастыльскай кароны, а пазней Каралеўства Іспаніі.

Катэгорыя:Кастылія
Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы
Катэгорыя:Краіны-манархіі
Валакно

**Валакно**  — клас матэрыялаў, які складаецца з непрадзеных нітак матэрыялу або доўгіх тонкіх адрэзкаў ніткі. Валакно выкарыстоўваецца ў прыродзе як жывёламі, так і раслінамі для ўтрымання тканак. Валакно выкарыстоўваецца чалавекам для прадзення нітак, вяровак, як частка кампазіцыйных матэрыялаў, а таксама для вытворчасці такіх матэрыялаў, як папера ці лямец.

Сінтэтычныя валокны вельмі танныя, таму выкарыстоўваюцца значна шырэй натуральных.

## Гл. таксама 
* Оптавалакно
* Нервовыя валокны
* Мадакрылавыя валокны
* Шкляныя валокны
Крысціян Фердынанд Фрыдрых Хокстэтэр

**Крысціян Фердынанд Фрыдрых Хокстэтэр** (.

Крысціян Фердынанд Фрыдрых Хокстэтэр памёр у Ройтлінгене 20 лютага 1860 года.

## Навуковая дзейнасць 
Крысціян Фердынанд Фрыдрых Хокстэтэр спецыялізаваўся на папарацепадобных, водарасцях, насенных раслінах і на мікалогіі.

## Навуковыя працы 
* *Enumeratio plantarum Germaniae Helvetiaeque indigenarum*. 1826 (zusammen mit Ernst Gottlieb von Steudel)
* *Naturgeschichte des Pflanzenreiches in Bildern*. 1865; dies ist die 2. Auflage des Teiles über das Pflanzenreich aus dem Werk „Lehrbuch der Naturgeschichte“ von Gotthilf Heinrich von Schubert.

## Літаратура 
* Robert Zander; Fritz Encke, Günther Buchheim, Siegmund Seybold (Hrsg.): *Handwörterbuch der Pflanzennamen*. 13. Auflage. Ulmer Verlag, Штутгарт 1984, ISBN 3-8001-5042-5.
* Helmut Engisch: *Der Traum von Otaheiti und vom Od*. In: Helmut Engisch: *Der schwäbische Büffelkönig und die Löwenmadam*. Theiss, Штутгарт 1998, ISBN 3-8062-1328-3.

Катэгорыя:Батанікі Германіі
Катэгорыя:Міколагі Германіі
Энрыке I (кароль Кастыліі)

**Энрыке I Кастыльскі** (; , Вальядалід — , Паленсія) — кароль Кастыліі з 1214 года.

Сын Альфонса VIII Кастыльскага і Элеаноры Плантагенет. Па матчынай лініі ўнук караля Англіі Генрыха II Плантагенета і Элеаноры Аквітанскай, узышоў на прастол пад рэгенцтвам графа Лара, у 1217 годзе быў забіты чарапіцай, якая звалілася з даху. Яго спадчыннікам Фердынанд III.

## Шлюб 
У 1215 годзе Энрыке I ажаніўся з Мафальдай Партугальскай, дачкой Саншу I Партугальскага. Паколькі муж і жонка былі яшчэ дзецьмі, шлюб не быў ажыццёўлены і ў 1216 годзе скасаваны.

Катэгорыя:Кіраўнікі Кастыліі
Катэгорыя:Бургундская дынастыя (Кастылія)
Ян Сватаплук Прэсл

**Ян Сватаплук Прэсл** (; 4 верасня 1791 — 6 красавіка 1849) — выбітны чэшскі батанік. Брат іншага вядомага батаніка Карэла Прэсла (1794—1852). Чэшскае батанічнае таварыства назвала ў гонар братоў свой часопіс *Preslia* (заснаваны ў 1914).

## Галоўная праца 
* O přirozenosti rostlin aneb rostlinář, obsahugjcj popsánj a wyobrazenj rostlin podlé řádů přirozených zpořádané … / wydán Bedřichem Wšejmjrem hrabětem z Berchtoldu a Janem Swatoplukem Preslem. Jos. Kaus,Prague 1823.

## Расліны, апісаныя Янам Прэслам 
* 
* 
* Камфарнае дрэва 

## Спасылкі 
* Біяграфія (чэшск.) 

Катэгорыя:Батанікі Чэхіі
Бялькевіч

**Бялькевіч** — беларускае прозвішча, утворанае ад мянушкі *Бялько* «белы».

## Вядомыя носьбіты 
* Адам Бялькевіч (1798—1840) — вучоны-медык.
* Валянцін Мікалаевіч Бялькевіч (1973—2014) — беларускі і ўкраінскі футбаліст.
* Вадзім Мікалаевіч Бялькевіч (нар. 1955) — беларускі архітэктар.
* Дар’я Бялькевіч — беларуская паэтэса.
* Іван Кандратавіч Бялькевіч (1883—1960) — мовазнавец.
* Пётр Іларыёнавіч Бялькевіч (1907—1992) — беларускі хімік.
* Янка Бялькевіч (1883—1960) — беларускі мовазнавец, педагог.
Лізавета Габсбург

**Лізавета Германская** (Альжбета)  (,  — , ) — дачка імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Альбрэхта II, жонка Казіміра IV. Яе братам быў Ладзіслаў Постум.

## Біяграфія 
Лізавета была дачкой Альберта II Германскага (1397—1439) і яго жонкі Лізаветы Багемскай (1409—1442). Яна выйшла замуж 10 сакавіка 1454 года за караля Польшчы і Літвы Казіміра IV. Чацвёра з яе сыноў сталі каралямі, таму яе таксама завуць «маці каралёў».

Пасля смерці ў 1457 годзе бяздзетнага брата Лізаветы Ладзіслава Постума яна і яе сям’я заявілі правы на трон Багеміі і Венгрыі. Праз некаторы час яе старэйшы сын атрымаў абодва трона. Яе малодшы сын стаў каралём Польшчы і Літвы.

## Сям’я 
Лізавета была замужам за Казімірам IV, каралём Польшчы і Вялікім князем Літоўскім. Мела шасцярых сыноў:
* **Уладзіслаў Ягелон** (1456—1516), кароль Чэхіі і Венгрыі;
* **Казімір Святы** (1458—1484), намеснік бацькі ў Літве, памёр маладым, кананізаваны;
* **Ян Альбрэхт** (1459—1501), спадчынік бацькі як кароль Польшчы;
* **Аляксандр Ягелон** (1461—1506), спадчынік бацькі як вялікі князь літоўскі, пасля смерці Яна Альбрэхта таксама кароль Польшчы;
* **Жыгімонт I** (1467—1548), пасля смерці Аляксандра стаў каралём Польшчы і вялікім князем літоўскім;
* **Фрэдэрык Ягелон** (1468—1503), біскуп кракаўскі, затым кардынал і архібіскуп гнезненскі.

Мела таксама сямёра дочак, з якіх пяцёра выйшлі замуж за кіраўнікоў краін заходняй Еўропы:
* **Ядзвіга** (1457—1502) жонка з 1475 года Георга Багатага (1455—1503), герцага Ландсхут-Баварскага;
* **Сафія** (1464—1512) жонка з 1479 года Фрыдрыха (1460—1536), маркграфа Брандэнбург-Ансбахскага і Байрэйта, маці Альбрэхта Прускага;
* **Лізавета** (1465—1466/67);
* **Лізавета** (1472—1480/81);
* **Ганна** (1476—1503) жонка Багуслава X, герцага Памеранскага (1454—1523);
* **Барбара** (1478—1534), жонка з 1496 года герцага Георга Саксонскага (1471—1539);
* **Лізавета** (1482—1517), жонка з 1515 года герцага Фрыдрыха II фон Лігніц (1480—1547).

Катэгорыя:Габсбургі
Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія
Катэгорыя:Эрцгерцагіні Аўстрыйскія
Установа вышэйшай адукацыі

**Установа вышэйшай адукацыі**, скарочана **УВА** — навучальная ўстанова, якая дае вышэйшую прафесійную адукацыю і ажыццяўляе навуковую дзейнасць. Да прыняцця Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб адукацыі таксама ўжывалася паняцце **вышэйшая навучальная ўстанова** (**ВНУ**). Вылучаюць дзяржаўныя і прыватныя ўстановы вышэйшай адукацыі.

Кожная ўстанова вышэйшай адукацыі мае статут і ёсць аўтаномным суб'ектам прававых адносін. Установа вышэйшай адукацыі павінна мець ліцэнзію, якая дае права на адукацыйную дзейнасць. Каб мець права выдаваць выпускнікам УВА дыпломы, установа павінна быць акрэдытавана. Навучанне ва ўстановах вышэйшай адукацыі звычайна цягнецца ад 4 да 6 гадоў і бывае дзённым, вячэрнім і завочным.

## Гл. таксама 
* Спіс універсітэтаў Беларусі

## Спасылкі 
* Каталог вышэйшых навучальных устаноў Беларусі

## Гл. таксама 
* Гаўдэамус

Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы
Антандруй

**Антандру́й** (, літаральна «людзі калючых зараснікаў») — этнічная група малагасійцаў. Насяляюць паўднёвы Мадагаскар. Агульная колькасць — 1 336 000 чалавек.

## Гісторыя 
Упершыню ў еўрапейскай літаратуры звесткі аб антандруй з’явіліся ў 1729 г. Паводле вуснай традыцыі, яны прыйшлі на поўдзень Мадагаскара толькі ў XVIII ст. і знішчылі кіруючую тут дзяржаву дынастыі Андрыяманьярэ. Антандруй не мелі адзінай дзяржаўнасці, але аб’ядноўваліся разам пад час ваенных сутычак з суседзямі.

Назва групы паходзіць ад калючай расліны *Mimosa delicatula*, якой антандруй абсаджвалі свае паселішчы. Лісцем і парасткамі кармілі зебу, ялкавыя плады ўжывалі ў ежу самі. Акрамя таго, расліна *Mimosa delicatula* абараняла паселішчы ад уварвання ворагаў.

Антандруй з поспехам вытрымалі ваенны ўціск з боку бара і мерына, але да 1911 г. былі заваяваны французамі. Для забеспячэння кантролю над гэтым рэгіёнам французская адміністрацыя ўвезла з Мексікі паразітаў, якія амаль знішчылі расліну *Mimosa delicatula*, што ў выніку прывяло да значнага скарачэння пагалоўя зебу і голада сярод мясцовых насельнікаў. Пасля абвяшчэння незалежнасці Мадагаскара ў 1960 г. улады прымаюць захады для аднаўлення насаджэнняў гэтай расліны.

## Асаблівасці культуры 
Традыцыйна антандруй займаліся жывёлагадоўляй, разводзілі зебу. Быў пашыраны крадзеж свойскай жывёлы. Земляробства адыгрывала дапаможную ролю. У ежу ўжываліся пераважна мяса і клубняплоды, а не рыс і рыба, як у астатніх малагасійцаў. У наш час мужчыны займаюцца адыходніцтвам, працуюць у іншых рэгіёнах Мадагаскара.

Размаўляюць на дыялекце *тандруй* малагасійскай мовы.

Большасць антандруй прытрымліваецца традыцыйных рэлігійных вераванняў. Асаблівую ролю маюць пахавальныя культы і культ продкаў. На пахаваннях старых людзей забараняецца плакаць. Пахавальныя абрады працягваюцца даволі доўга, прычым значную частку жывёлы нябожчыка забіваюць для сілкавання прысутных. Пахаванні суправаджаюцца песнямі і танцамі.

Таксама распаўсюджана хрысціянства (20 %).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* James Stuart Olson, The Peoples of Africa: An Ethnohistorical Dictionary, Greenwood Press, 1996, p.&nbsp;31. ISBN 0313279187. ISBN 978-0313279188

## Спасылкі 
* Tribes: Antandroy
* Фотаздымкі 

Катэгорыя:Народы Афрыкі
Катэгорыя:Малагасійцы
Дарожны затор

[thumb|Дарожны затор у [Горад Дэлі|Дэлі, Індыя]]
**Дарожны затор**, або **аўтамабільная пробка** — вялікая колькасць транспартных сродкаў на дарозе, якая рухаецца са значна меншай хуткасцю, чым звычайна на дадзенай частцы дарогі. Пры ўтварэнні затору значна зніжаецца прапускная здольнасць участка дарогі.

## Прычыны затораў
Прычына затораў на дарогах -- павелічэння шчыльнасці патоку аўтамабіляў і перавышэнне ёю прапускной здольнасці дарог, або зніжэнне прапускной здольнасці дарог.

[thumb|Дарожны затор у [Масква|Маскве]]

Павелічэнні патоку машын адбываюцца па наступных прычынах:
* масавыя сезонныя міграцыі насельніцтва да месцаў адпачынку і назад.
* штодзённыя паездкі на працу і назад.

Зніжэнні прапускной здольнасці дарогі адбываюцца па наступных прычынах:
* няправільная канструкцыя дарогі: наяўнасць рэзкіх звужэнняў, адсутнасць дадатковых палос разгону і тармажэння транспартных сродкаў, якія паварочваюць і заязджаюць на дарогу, брак "кішэняў" для спынення транспартных сродкаў;
* наяўнасць на дарогах рэзкіх заломаў, якія вымушаюць кіроўцаў зніжаць хуткасць для манеўру;
* наяўнасць скрыжаванняў з кругавым рухам;
* паркоўкі на правай паласе дарогі;
* дарожна-транспартнае здарэнне;
* неспрыяльныя ўмовы для руху: дождж, туман, снег, галалёд, задымленне і інш.;
* рамонт ці ўборка дарогі;
* дрэнна наладжаныя святлафоры, з-за якіх транспарт вымушаны спыняцца на ўсіх скрыжаваннях.
## Спасылкі 
* Перерасход топлива при езде в пробках 
Катэгорыя:дарожны рух
Конрад Мёнх

**Конрад Мёнх** (*Conrad Moench*, 15 жніўня 1744, Касель — 6 студзеня 1805, Марбург) — нямецкі фармацэўт, хімік, прафесар батанікі Марбургскага ўніверсітэта.

## Кароткая біяграфія 
Аўтар шэрагу прац па батаніцы, з 1781 года прафесар батанікі ў Каселі, з 1786 года і да канца жыцця — прафесар батанікі ў Марбургскім універсітэце, у якім у 1792 годзе арганізаваў навучальна-даследчую лабараторыю па вывучэнні хіміі і фармацэўтыкі; заснавальнік батанічнага саду ў Марбургу.

Быўшы апанентам Карла Лінея і паслядоўнікам Фрыдрыха Медыкуса, Мёнх спрабаваў распрацаваць сваю сістэму класіфікацыі раслін, якая дзяліла ўвесь раслінны свет на восем класаў. Першыя сем класаў, якія ўключалі кветкавыя расліны, падзяляліся на дзевяць парадкаў кожны; восьмы клас складалі бяскветкавыя: папараць, мохі, пячоначнікі і губкі. Сваёй класіфікацыяй Мёнх спрабаваў палепшыць сістэму Лінея, аднак, сістэма Лінея атрымала шырокае распаўсюджванне, распрацоўкі ж Мёнха былі забыты.

Найбольш вядомая яго праца — «*Methodus plantas horti botanici et agri Marburgensis*»; у ёй утрымліваецца апісанне флоры наваколляў Марбурга паводле распрацаванай аўтарам класіфікацыі раслін. У сваіх працах Мёнх апісаў каля 200 родаў раслін і мноства відаў.

## Названы ў гонар Мёнха 
Імем Конрада Мёнха былі названы некалькі родаў раслін, напрыклад,  і , але ў сучаснай наменклатуры замацавалася толькі назва  сямейства .

## Працы 
* *Enumeratio plantarum indigenarum Hassiae praesertim inferioris.* Sumptibus auctoris, Kassel 1777
* *Bemerkungen über einige einfache und zusammengesetzte Arzneymittel.* Fleischer, Frankfurt 1781
* *Verzeichniß ausländischer Bäume und Stauden des Lustschlosses Weissenstein bey Cassel.* Fleischer, Frankfurt, Leipzig 1785.
* *Methodus plantas horti botanici et agri Marburgensis : a staminum situ describendi / auctore Conrado Moench. Marburgi Cattorum : in officina nova libraria academiae* 1794
* *Systematische Lehre von denen gebräuchlichsten einfachen und zusammengesezten Arzney-Mitteln.* Marburg, 1792—1795
* *Einleitung zur Pflanzen-Kunde.* Akademischen Buchhandlung, Marburg, 1798
* *Arzneymittellehre der einfachen und zusammengesetzten gebräuchlichen Mittel.* Marburg, 1800
* *Supplementum Ad Methodum A Staminum Situ Describendi.* Marburg, 1802

## Спасылкі 
* Mönch, Konrad *Allgemeine Deutsche Biographie (ADB)*. Band 22, Duncker & Humblot, Leipzig 1885, S. 163 f.

Катэгорыя:Выкладчыкі Марбургскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Батанікі Германіі
Фрыдрых Казімір Медыкус

**Фрыдрых Казімір Медыкус** (, 6 студзеня 1736 — 15 ліпеня 1808) — нямецкі батанік. Ён стаў дырэктарам батанічнага саду ў Мангейме.

Фрыдрых Казімір Медыкус памёр 15 ліпеня 1808 года.

## Навуковая дзейнасць 
Фрыдрых Казімір Медыкус спецыялізаваўся на насенных раслінах. Ён апублікаваў мноства твораў па батаніцы, садаводству, лясной гаспадарцы і медыцыне.

## Навуковыя працы 
### Навуковыя працы па батанічнай тэматыцы 
* *Botanische Beobachtungen* (Мангейм, 1780—1784).
* *Beiträge zur schönen Gartenkunst* (Мангейм, 1782).
* *Über einige künstliche Geschlechter aus der Malven-Familie, denn der Klasse der Monadelphien* (Мангейм, 1787).
* *Historia et Commentationes Academiae Electoralis Scientiarum et Elegantiorum Literarum Theodoro-Palatinae* (1790).
* *Pflanzen-Gattungen nach dem Inbegriffe sämtlicher Fruktifications-Theile gebildet mit kritischen Bemerkungen* (Мангейм, 1792).
* *Über nordamerikanische Bäume und Sträucher, als Gegenstände der deutschen Forstwirthschaft und der schönen Gartenkunst* (Мангейм, 1792).
* *Critische Bemerkungen über Gegenständen aus dem Pflanzenreiche* (Мангейм, 1793).
* *Geschichte der Botanik unserer Zeiten* (Мангейм, 1793).
* *Unächter Acacien-Baum, zur Ermunterung des allgemeinen Anbaues dieser in ihrer Art einzigen Holzart* (Лейпцыг, 1794—1798).
* *Über die wahren Grundsätze der Futterbaues* (Лейпцыг, 1796).
* *Beyträge zur Pflanzen-Anatomie, Pflanzen-Physiologie und einer neuen Charakteristik der Bäume und Sträucher* (Лейпцыг, 1799—1800).
* *Entstehung der Schwämme, vegetabilische Crystallisation* (Leyde, 1803).
* *Fortpflanzung der Pflanzen durch Examen* (Leyde, 1803).
* *Beiträge zur Kultur exotischer Gewächse* (Лейпцыг, 1806).

### Навуковыя працы па медыцыне 
* *Geschichte periodischer Krankheiten* (Карлсруэ, 1764).
* *Briefe an den Hern I.G. Zimmermann, über einige Erfahrungen aus der Arzneywissenschaft* (Мангейм, 1766).
* *Sur les rechûtes et sur la contagion de la petite vérole, deux lettres de M. Medicus, à M. Petit* (Мангейм, 1767).
* *Sammlung von Beobachtungen aus der Arzneywissenschaft*. (Цюрых, 1764—1766, тыраж 1776).

## Спасылкі 
* DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Friedrich Casimir Medicus

Катэгорыя:Батанікі Германіі
Катэгорыя:Медыкі Германіі
Махафалі

**Махафалі** (, літаральна «тыя, хто ствараюць забароны» або «пазбаўленыя забарон») — этнічная група малагасійцаў. Насяляюць паўднёвы захад Мадагаскара. Агульная колькасць — 437 000 чалавек.

Махафалі жывуць у самым засушлівым рэгіёне Мадагаскара, што абумовіла распаўсюджанне самых розных гаспадарчых заняткаў (сельская гаспадарка, паляванне, збіральніцтва, лоў рыбы, рамяство), паколькі ніводны з іх не можа стала забяспечваць патрэбы насельніцтва. У адрозненне ад іншых малагасійцаў, махафалі не прытрымліваюцца шматлікіх забарон *фады*, таму ахвотна наймаюцца на працу, не папулярную сярод прадстаўнікоў іншых груп. Многія працуюць на шахтах за межамі свайго рэгіёна.

Размаўляюць на дыялекце малагасійскай мовы.

Большасць махафалі прытрымліваецца традыцыйных рэлігійных вераванняў. Асаблівую ролю маюць пахавальныя культы і культ продкаў. Шануюцца святыя лясы і гаі. Махафалі вядомыя будаўніцтвам выдатна аздобленых магільняў і разьбой драўляных ідалаў *алуалу*.

Таксама распаўсюджана хрысціянства (25 % вернікаў).

Image:Villaggio Mahafaly.JPG|Вёска махафалі
Image:MahafalyTomb.jpg|Магільня, упрыгожаная *алуалу*
Image:Mahafaly-tomb.jpg|Могілкі махафалі
Image:Madagaskar Grabpfosten Museum Rietberg RAF 1151.jpg|*Алуалу*

## Спасылкі 
* Афрыканскія гісторыі. Профіль групы махафалі 
* Паўднёвы Мадагаскар. Даведнік для вандроўніка
* Алуалу — адзін з сімвалаў малагасійскай культуры 

Катэгорыя:Малагасійцы
Скрэпер

[thumb|200px|Ваенны скрэпер арміі [Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]
[thumb|200px|Скрэпер вытворчасці фірмы [Caterpillar]]
**Скрэ́пер** (, ад  «скрэбці») — землярыйна-транспартная машына, прызначаная для паслойнага (гарызантальнымі пластамі) капання грунтоў, транспартавання і адсыпкі іх у земляныя збудаванні пластамі зададзенай таўшчыні. У Беларусі скрэперы вырабляе Магілёўскі аўтамабільны завод (МаАЗ-6104).

## Характарыстыкі скрэпераў 
* габарыты: даўжыня — да 17 300 мм, шырыня — да 4500 мм, вышыня — да 4300 мм
* маса — да 115 т магутнасць рухавіка — больш за 470 кВт
* умяшчальнасць каўша — да 25 т
* база скрэпера — 8000 мм
* памер шын — 37,5 — 99 г
* рузападымальнасць — да 45 т
* адлегласць перамяшчэння горнай масы — да 5000 м
* глыбіня рэзання — да 0,4 м
* шырыня рэзання — да 3,9 м
* каляіна колаў: пярэднія — да 2900 мм, заднія — да 2900 мм дарожны прасвет — да 750 мм

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Землярыйна-транспартныя машыны
Лыжы

)]]
**Лыжы** — прыстасаванне для перамяшчэння чалавека па снезе. Уяўляюць сабой дзве доўгія (150-220 сантыметраў) драўляныя або пластыкавыя планкі з завостранымі і загнутымі насамі. Лыжы мацуюцца да ног з дапамогай мацаванняў, у цяперашні час для выкарыстання лыж у большасці выпадкаў патрэбныя спецыяльныя лыжныя чаравікі. На лыжах перасоўваюцца, выкарыстоўваючы іх здольнасць слізгаць па снезе.

## Гл. таксама 
* Водныя лыжы
* Бегавыя лыжы
* Лыжныя гонкі
* Баявыя лыжнікі
* Лыжная мазь

## Літаратура 
* Why is ice and snow slippery? The Tribo-physics of skiing, L. Karlöf, L. Torgersen Axell, D. Slotfeldt-Ellingsen
* Sliding Friction of Polyethylene on Snow and Ice, L. Bäaurle, Swiss Federal Institute of Technology, Zurich
* Friction characteristics between ski base and ice — fundamental lab scale tests and practical implications, P. Sturesson, Uppsala Universitet
* Performance Skiing: Training and Techniques to Make You a Better Alpine Skier, G. Thomas, ISBN 0811730263
* Teflon® Paraffin Low Friction Wax for All Snow Conditions, DuPont Technology
* The complete quide to cross-country ski preparation, N. Brown, ISBN 0-89886-600-6

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лыжныя гонкі
Катэгорыя:Лыжны спорт
Катэгорыя:Лыжны інвентар
Катэгорыя:Біятлон
Кілабайт

**Кілаба́йт** (КБ, Кбайт) — адзінка вымярэння колькасці інфармацыі, роўная 1024 байтам.

## Прыклады выкарыстання
* 1 кілабайт: вельмі кароткае апавяданне
* 2 кілабайта: машынапісная старонка
* 10 кілабайт: артыкул у энцыклапедыі
* 100 кілабайт: фотаздымак у нізкім распазнаванні

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння інфармацыі
Сламет

**Сламет** — другі па вышыні стратавулкан у Інданезіі і вострава Ява.

Актыўны вулкан. Вышыня вяршыні 3428 метраў. Складаецца з базальтаў і андэзітаў. Пры розных вывяржэннях, з’яўляецца возера розных памераў у кратары, звычайна пры 5 бальнай шкале вывяржэння, апошні раз гэта было ў 2003 годзе. Вядомыя вывяржэнні: 1919, 1933, 1947, 1955, 1978, 1986, 1999, 2003, 2005, 2006, 2007, 2009.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Volcano Live

Катэгорыя:Вулканы Інданезіі
Катэгорыя:Актыўныя вулканы
Катэгорыя:Кратарныя азёры
Катэгорыя:Стратавулканы
Слановая косць

**Слановая косць** — каштоўны, моцны, аднародны, белы з жоўтым адценнем матэрыял для выраба прадметаў раскошы, звычайна з біўняў сланоў. 

Добра апрацоўваецца разцом і паліруецца. Захоўваецца тэндэнцыя да памяншэння выкарыстання гэтага матэрыялу, так, што ён выкарыстоўваецца для вырабу толькі дробных рэчаў і упрыгожванняў. Экспартуецца з Афрыкі і Індыі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прадукты жывёльнага паходжання
Катэгорыя:Скульптурныя матэрыялы
Элефантыяз

**Элефантыяз**, **Слановасць** — устойлівае павелічэнне памераў якой-небудзь часткі цела (канечнасці, машонкі) за кошт хваравітага разрастання (гіперплазіі) скуры і падскурнай клятчаткі, якое выклікаецца пастаянным застоем лімфы з утварэннем ацёку. Прычынай хваробы ў дадзеным выпадку з’яўляецца паразітычная нематода — узбуджальнік бругіёза — . Іншы варыянт хваробы — прыроджаны парок лімфатычнай сістэмы, які складаецца ў закаркаванні лімфатычных сасудаў або ў парушэнні цыркуляцыі лімфацёку.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Рабдытыды
Катэгорыя:Лімфатычная сістэма
Катэгорыя:Філярыятозы
Польскі сейм

**Польскі сойм**:
* Сойм Рэчы Паспалітай — саслоўна-прадстаўнічы орган у Рэчы Паспалітай з другой паловы XVI і да канца XVIII стагоддзя.
*  — вышэйшы заканадаўчы орган Царства Польскага ў складзе Расійскай імперыі ў 1815—1831 гадах
* Сойм Рэспублікі Польшча — ніжняя палата парламента Польшчы.
Слаўкавічы

**Сла́ўкавічы** (, ) — вёска ў Глускім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Слаўкавіцкага сельсавета, у 1924—2005 гадах яго цэнтр.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 27 кіламетраў на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка Глуск, за 197 кіламетраў ад Магілёва, за 27 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Рабкор. У напрамку на паўднёвы захад ад вёскі пралягае Слаўкавіцка-Ямінскі канал.

## Насельніцтва 
* 460 жыхароў, 188 двароў (2001).

## Інфраструктура 
* Лясніцтва, піларама
* Базавая школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан.
* Помнік у гонар Глускіх падпольных райкамаў КП(б)Б і ЛКСМБ, рэдакцыі газеты «Сацыялістычная вёска».

## Літаратура 
* 
* Ліст карты N-355-117. Выданне 1981 года.

Катэгорыя:Слаўкавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна
Следавікі

**Следавікі́** — валуны, на паверхні якіх ёсць адбіткі (прыродныя ці штучныя) у выглядзе нагі ці далоні чалавека (антрапаморфныя) або ў форме слядкоў розных жывёл (зааморфныя).

Звычайна слядок адзін, але ёсць два і тры. Вядомыя амаль ва ўсім свеце, але найбольш іх на тэрыторыі, блізкай да Балтыйскага мора. Над некаторымі з іх пабудаваны капліцы, храмы. Культ следавікоў мае даўнюю традыцыю і спалучаецца як з паганскімі, так і хрысціянскімі вераваннямі. У часы паганства следавікі былі звязаны з культамі, прысвечанымі багам, блізкім да хтанічнай сферы. З пашырэннем хрысціянства многія следавікі набылі функцыі прошчаў («цудадзейных» месцаў). Вада са следавікоў лічыцца «святой» і «гаючай».

На тэрыторыі Беларусі налічваецца каля 100 следавікоў(напрыклад, Перабродскі валун).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Валуны
Катэгорыя:Свяшчэнныя камяні
Катэгорыя:Язычніцтва
Букмал

thumb|right|Распаўсюджанне дзвюх форм нарвежскай па муніцыпалітэтах Нарвегіі, 2007.
**Бу́кмал** ( — «кніжная мова») — адзін з двух (побач з нюнорскам) стандартаў (форм) нарвежскай мовы. Сфарміраваўся на аснове дацкай мовы пасля чатырох стагоддзяў панавання Даніі над Нарвегіяй (дацка-нарвежская унія).

Многія значныя нарвежскія пісьменнікі XIX стагоддзя, найперш Генрык Ібсен і Б’ёрнсцернэ Б’ёрнсан, пісалі стыхійна нарвегізаванай дацкай мовай, першапачаткова называнай «дацка-нарвежскай». Назва «букмал» прынята з 1929 года замест ужыванай раней «дзяржаўнай мовы» (). Іншая афіцыйная пісьмовая мова Нарвегіі — нюнорск.

Букмал ужываецца прыкладна 90 % насельніцтва Нарвегіі, іменна яго найчасцей вывучаюць замежныя студэнты, на ім выходзяць усе цэнтральныя СМІ. Нормы букмала набліжаныя да ўсходненарвежскіх дыялектаў, асабліва да варыянтаў, на якіх гавораць вакол Осла, хоць аснова яго застаецца дацкай. Дацкія тэксты ў пісьмовым выглядзе зразумелыя носьбітам букмала, фанетычныя ж адрозненні дастаткова моцныя, таму з разуменнем вуснай дацкай мовы нарвежцы маюць складанасці. У букмале большая колькасць запазычанняў, чым у нюнорску. У XX стагоддзі прадпрымалася некалькі моўных і арфаграфічных рэформ дзеля «дэмакратызацыі» «кніжнай мовы», аднак некаторыя не прыжыліся і былі адмененыя. Адзінага арфаэпічнага стандарта кніжная нарвежская не мае.

## Гл. таксама 
* Нованарвежская мова

## Спасылкі 
* Нарвежская мова  // Энциклопедия Кругосвет 

Катэгорыя:Нарвежская мова
Катэгорыя:Скандынаўскія мовы
Пётр Іларыёнавіч Бялькевіч

**Пётр Іларыёнавіч Бялькевіч** (, г. Мінск — ) — беларускі савецкі вучоны ў галіне хіміі торфу. Член-карэспандэнт АН БССР (1953), доктар хімічных навук, прафесар (1952). Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР (1980). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт ў 1928 годзе. У 1945—1952 гг. працаваў у Інстытуце хіміі АН БССР. У 1952—1960 гг. дырэктар Інстытута торфу АН БССР, з 1960 года загадчык лабараторыі фізікахіміі торфу гэтага інстытута. Адначасова выкладаў у БДУ (1947—1960) і Беларускім тэхналагічным інстытуце (1965—1967).

* Торфяной воск и сопутствующие продукты. Мн.: Наука и техника, 1977 (совм. с Гайдук К. А.)
* Воск и его технические аналоги. Мн.: Наука и техника, 1980 (совм. с Головановым Н. Г.).
* Химия экстракционных смол торфа и бурого угля. Мн.: Наука и техника, 1985 (в соавт.).
* Битумы торфа и бурого угля. Мн.: Наука и техника, 1989 (в соавт.).

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга (1977), «За заслугі» ПНР (1945), медалямі.

## Літаратура 
* 
* Весцi АН БССР. Сер. хiм. навук. 1977. № 1.
* Торфяная промышленность. 1982. № 2.
* П. И. Белькевич: Биобиблиографический указатель. Мн.: ЦНБ АН БССР, 1982.

## Спасылкі 
* Пётр Іларыёнавіч Бялькевіч у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі і тэхнікі БССР
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Хімікі Беларусі
Катэгорыя:Дэканы хімічнага факультэта БДУ
Ціт Лівій

**Ціт Лівій** (; 59 да н.э. — 17 н.э.) — рымскі гісторык, аўтар шматтамовай працы па гісторыі Рыма *Ab Urbe Condita Libri* (*Кнігі ад заснавання Горада*).

Нарадзіўся ў горазе Патавій, і памёр, як лічыцца, там жа, аднак значную частку жыцця правёў у Рыме.

## Літаратура 
* Корзун, М. С. Политические взгляды и провиденциальная концепция истории Тита Ливия / М. С. Корзун // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. Вып. 2 / Рэдкал.: С. М. Ходзін (адказ. рэд.) і інш. — Мн.: БДУ, 2005. — С. 170-17 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыкі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Род Лівіяў
Катэгорыя:Гісторыкі I стагоддзя
Следзюкі

**Следзюкі́** (, ) — аграгарадок у Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці, каля аўтадарогі Гомель—Магілёў. За 13 кіламетраў на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі Быхаў, 35 кіламетраў ад Магілёва. Уваходзіць у склад Следзюкоўскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 964 жыхара, 406 двароў (2001)

## Інфраструктура 
* Лесапільня, млын
* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Аддзяленне сувязі

## Выбітныя ўраджэнцы і жыхары 
* Дзмітрый Яфімавіч Аскаленка — Герой Савецкага Саюза.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Следзюкоўскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна
Дзмітрый Яфімавіч Аскаленка

**Дзмітрый Яфімавіч Аскаленка** (, вёска Следзюкі, Быхаўскі раён, Магілёўская вобласць — ) — Герой Савецкага Саюза.

## Біяграфія 
Скончыў 3 курсы Мінскага палітэхнічнага тэхнікума ў 1937 г. Удзельнік савецка-фінляндскай вайны 1939—1940 гг. У час Вялікай Айчыннай вайны на фронце з чэрвеня 1941 г. Камандзір звяна знішчальнага авіяпалка старшы лейтенант Д. Я. Аскаленка вызначыўся пры абароне Ленінграда; адзін з першых авалодаў тэхнікай начных палётаў. У паветраных баях над Ленінградам ён асабіста збіў 14 самалётаў праціўніка, 10 — у групавых баях. Загінуў у паветраным баі 26.9.1942 г.

## Памяць 
Імем героя названы эскадрылля, у якой ён ваяваў, вуліцы ў Ленінградзе і Быхаве, завулак у Быхаве; у в. Следзюкі на будынку школы, дзе ён вучыўся, устаноўлена мемарыяльная дошка.

## Літаратура 
* Абаронца Ленінграда // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Быхаўскага раёна.- Мн.: БелСЭ, 1990.- С. 269.
* Аскаленка Д. Я. // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыклапедыя.- Мн.: БелСЭ, 1990.- С. 45.
* Оскаленко Д. Е. // Герои Советского Союза: Краткий биографический справочник в 2 т. Т.2.- М.: Воениздат, 1988.- С. 211.

Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Arcaicam Esperantom

**Arcaicam Esperantom** ("старажытнае эсперанта") выдуманая мова, створаная ў спробе рэканструяваць гіпатэтычную мову — "старажытнае эсперанта", на падставе той думкі, што калі б штучная мова эсперанта была натуральнай мовай, якая б прайшла свой уласны шлях развіцця і мела такія змены, як спрашчэнне граматыкі і рэформу арфаграфіі, як гэта здарылася, напрыклад з англійскай і раманскімі мовамі. Яна была створана ў 1969 годзе эсперантыстам Мануэлем Халвелікам, разам з іншымі "дыялектамі", такімі як слэнгавыя Gavaro і Popido асаблівым наборам навуковай лексікі, набліжанай да лаціна-грэчаскіх каранёў.

Ідэя стварыць падобную мову ўзнікла з-за таго, што з-за занадта картоткай гісторыі развіцця эсперанта, эсперантамоўныя пісьменнікі мелі мала сродкаў для адлюстравання ўжывання мовы ў старажытныя часы: яны наўрад маглі ўжываць старыя моўныя звароты ці тое, што яны ведалі пра прота-эсперанта. Халвелік вырашыў стварыць мову, якая-б з’яўлялася як-бы базай для сучаснага эсперанта.

Аўтар вырашыў не вельмі чапаць слоўнік і граматыку. Таму большасць са змен тычыліся канчаткаў, прыназоўнікаў і карэлятыўных займеннікаў. Акрама таго, ён дадаў два склоны: давальны і родны, таму што развіццё склона ў бок камбінацыі з "прыназоўніка + назоўніка" існуе ў шмат якіх індаеўрапейскіх мовах, галоўным чынам лацінскіх.

Ідэя "старажытнаэсперантскай мовы" прапаноўвалася таксама венгерскім паэтам Кальманам Калачаем, які зрабіў пераклад першага пісьмовага помніка венгерскай мовы "Надмагільная прадмова і малітва" (XII ст.), на мову, займаючую прамежкавы стан паміж эсперанта і вульгарнай латынню.

## Гл. таксама 
* Прота-эсперанта
* Эсперанціда

## Спасылкі 
* Arkaika Esperanto :Arcaicam Esperantom — 1.4 (2005) edition — 261 pages.
* Рассказ Кальмана Калачая *La Mezepoka Esperanto* на Elektronika Bulteno de EASL

Катэгорыя:Эсперанта
Катэгорыя:Эсперантоіды
Бельскі

**Бе́льскі** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Род Бельскіх — княжацкі род у Вялікім Княстве Літоўскім і Маскоўскай дзяржаве. Вядомыя прадстаўнікі:
** Іван Уладзіміравіч Бельскі — князь бельскі, князь ноўгарадскі.
** Іван Фёдаравіч Бельскі — маскоўскі дзяржаўны дзеяч.
** Сямён Фёдаравіч Бельскі — маскоўскі баярын.
** Фёдар Іванавіч Бельскі — прадстаўнік роду Бельскіх.
* 
* Валерый Іванавіч Бельскі (нар. 1968) — беларускі эканаміст, дзяржаўны дзеяч.
* 
* Ігар Дзмітрыевіч Бельскі — савецкі артыст балета.
* Іосіф Аляксандравіч Бельскі — савецкі партыйны дзеяч, адзін з лідараў партызанскага руху ў БССР, Герой Савецкага Саюза.
* Казімір Бельскі (1652—1709) — езуіт.
* Марцін Бельскі — польскі гісторык.
* Міхаіл Лявонцьевіч Бельскі (1921—1988) — беларускі графік.
* Рыгор Васілевіч Бельскі — Герой Сацыялістычнай Працы.
* Уладзімір Пятровіч Бельскі — беларускі дыпламат.
* Яўграф Іосіфавіч Бельскі — беларускі навуковец (матэрыялазнавец).
* Яўхім Бельскі — польскі гісторык.
* Туўя, Асаэль, Зусь і Арон Бельскія — чатыры браты, арганізатары яўрэйскага партызанскага атрада падчас 2-й сусветнай вайны на Беларусі.

## Гл. таксама 
* Бельская (значэнні)
Слепаковыя

**Слепако́выя**, **слепакі**, **сляпцы** (*Spalacidae*) — атрад грызуноў, сямейства млекакормячых, адаптаваных да падземнага ладу жыцця: слепакоў, бамбукавых пацукоў і цакораў. Адно з самых старажытных адгалінаванняў ў падатрадзе мышападобных. Да нядаўняга часу гэтых грызуноў адносілі да розных сямействаў: слепаковых, бамбукапацуковых і падсямейства цакоравых сямейства хамяковых. Аднак нядаўнія генетычныя даследаванні выявілі іх монафілетычнае паходжанне.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Animal Diversity Web: Spalacidae


Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Слідзец

**Слідзец** — тапонім:

* Слідзец  — возера ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Лукомка
* Слідзец — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Свіна