Беларусы Літвы

**Беларусы Літвы** — адна з нацыянальных меншасцей у Літве. Па дадзеных афіцыйнай статыстыкі, з’яўляюцца трэцяй па колькасці этнічнай групай у краіне пасля літоўцаў і палякаў.

Супольнасць гістарычна падзяляецца на дзве розныя групы: аўтахтоннае насельніцтва (так званыя тутэйшыя), якое пражывае пераважна ў Віленскім і Салечніцкім раёнах, і сучасную дыяспару, сфарміраваную ў выніку міграцыі ў савецкі час, а таксама апошняй хвалі палітычных і эканамічных эмігрантаў пасля пратэстаў у Беларусі 2020—2021 гадоў. Паводле перапісу 2021 года ў Літве пражывала 28 183 этнічныя беларусы (1,0&nbsp;% ад агульнага насельніцтва)>. Аднак колькасць грамадзян Беларусі, якія пражываюць у краіне, рэзка ўзрасла пасля 2020 года, дасягнуўшы больш за 62 000 чалавек у 2024 годзе, пасля чаго знізілася прыкладна да 53 700 да красавіка 2025 года.

## Гісторыя 
### Вялікае Княства Літоўскае і Расійская імперыя 
З часоў Вялікага Княства Літоўскага да Першай сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіццё беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у тым ліку Віленскі ўніверсітэт і Віленская брацкая друкарня. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай і далучэння зямель да Расійскай імперыі ў канцы XVIII стагоддзя беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху, у тым ліку ў паўстанні Тадэвуша Касцюшкі 1794 года, дзейнасці таварыстваў філаматаў і філарэтаў, руху Шымона Канарскага і Франца Савіча, а таксама ў паўстанні 1830—1831 гадоў і паўстанні 1863—1864 гадоў.
, 1903.]]
Паводле ўсеагульнага перапісу 1897 года, на тэрыторыі Віленскай губерні (якая ўключала і некаторыя часткі сучаснай Беларусі) пражывала 70 300 беларусаў, якія складалі большасць насельніцтва (56&nbsp;%). У пачатку XX стагоддзя ў Вільні дзейнічалі розныя арганізацыі: Беларускае выдавецкае таварыства (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), Віленскае мастацка-прамысловае таварыства, Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні, Беларускі настаўніцкі саюз. Выдаваліся газеты «Наша доля» і «Наша ніва». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася Першая беларуская вечарынка ў Вільні.

### Першая сусветная вайна і міжваенны перыяд 
У час Першай сусветнай вайны, пасля акупацыі германскімі войскамі ў 1915 годзе, у Вільні быў арганізаваны Беларускі клуб, а ў Коўне&nbsp;— Беларуская грамада. З абвяшчэннем незалежнасці Літвы 16 лютага 1918 года дзейнасць беларускіх арганізацый каардынавала Віленская беларуская рада (ВБР). Пасля дэнансацыі Брэсцкага міру прадстаўнікі ВБР увайшлі ў Літоўскую Тарыбу, і было створана Міністэрства беларускіх спраў Літвы.

У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР), які з канца 1920 па кастрычнік 1923 года дзейнічаў у Коўне. Там жа ў 1919—1923 гадах размяшчалася Беларуская дыпламатычная місія. У чэрвені 1919 года ў Коўне былі сфарміраваны 1-я і 2-я асобныя беларускія роты, якія разам з літоўскімі часцямі ўдзельнічалі ў баях супраць савецкіх і польскіх войскаў. У лістападзе таго ж года яны былі аб'яднаны ў Беларускі батальён, які потым рэарганізавалі ў Беларускі асобны батальён. Да 1923 года ён вёў антыпольскую партызанскую вайну ў Заходняй Беларусі.

У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Люцыяна Жалігоўскага захапілі Вільню і Віленскі край, утварыўшы Сярэднюю Літву. 9 кастрычніка 1920 года на нарадзе беларускіх дзеячаў (з удзелам Браніслава Тарашкевіча, Вацлава Іваноўскага, Антона Луцкевіча) было вырашана выкарыстоўваць палітычныя абставіны для развіцця беларускай асветы. У 1921 годзе А.&nbsp;Луцкевіч стварыў Беларускі музей імя Івана Луцкевіча, а Б.&nbsp;Тарашкевіч ініцыяваў стварэнне Таварыства беларускай школы (ТБШ). У пачатку 1922 года польскі сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы як Віленскае ваяводства. Да канца 1939 года Вільня заставалася галоўным цэнтрам беларускага жыцця Заходняй Беларусі. Тут дзейнічалі Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў, Беларуская хрысціянская дэмакратыя, Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя, Камуністычная партыя Заходняй Беларусі, Беларускі пасольскі клуб, Беларускі студэнцкі саюз, Беларускі сялянскі саюз і ЦК Беларускай сялянска-работніцкай грамады. Выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў.

У незалежнай Літве (Коўна) грамадская актыўнасць беларусаў знізілася пасля ліквідацыі Міністэрства беларускіх спраў у 1923 годзе. Спад быў абумоўлены неспрыяльным стаўленнем улад; да канца 1920-х гадоў амаль усе беларускія школы там былі закрыты. У 1930-я гады нацыянальна-культурнае жыццё зноў актывізавалася (дзейнічала Беларускае культурна-асветнае таварыства і адноўлены Беларускі цэнтр).

### Другая сусветная вайна і савецкі перыяд 
У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня была перададзена Літве (кастрычнік 1939 года), спынілі дзейнасць Беларускае навуковае таварыства і студэнцкі саюз. У час нацысцкай акупацыі (1941—1944) працягвалі працаваць Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніцкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «Беларускі голас» пад рэдакцыяй Францішка Аляхновіча. 

Пасля аднаўлення савецкай улады ў 1944 годзе частка беларусаў Віленшчыны перасялілася ў Польшчу на падставе пагаднення аб узаемнай эвакуацыі ад 22 верасня 1944 года. Практычна ўсе беларускія дзеячы трапілі пад арышты і дэпартацыі. З 1945 года ў Літву пачалі прыбываць беларусы з Беларускай ССР па вярбоўцы і на новабудоўлі. Іх колькасць павялічылася з 30 тысяч у 1959 годзе да 63 тысяч у 1989 годзе, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі дзейнічаць асобныя рупліўцы, такія як Пётра Сергіевіч, Зоська Верас, Лявон Луцкевіч і Янка Шутовіч.

Актывізацыя грамадскага жыцця пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў). У 1988 годзе Зоська Верас і Лявон Луцкевіч стварылі клуб «Сябрына», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве. З 1989 года пачалася трансляцыя беларускіх перадач на радыё і тэлебачанні.

### Незалежная Літва 
Пасля распаду СССР у 1991—1996 гадах больш за 7600 беларусаў вярнуліся з Літвы ў Рэспубліку Беларусь, а 3800 чалавек пераехалі ў Літву з Беларусі. Паводле статыстыкі сярэдзіны 1990-х гадоў, у краіне пражывала звыш 50 000 беларусаў. Умовы для свабоднага развіцця мовы і культуры былі замацаваны ў Дагаворы аб добрасуседстве і супрацоўніцтве паміж Беларуссю і Літвой (1995) і міжурадавым пагадненні 1996 года.

### Міграцыя пасля 2020 года (Новая дыяспара) 
Пасля сфальсіфікаваных прэзідэнцкіх выбараў і жорсткага падаўлення пратэстаў 2020 года Літва стала адным з асноўных напрамкаў для беларускіх палітычных бежанцаў. Гэтая хваля міграцыі істотна адрознівалася ад савецкай працоўнай міграцыі: яна складалася пераважна з палітычных актывістаў, журналістаў, ІТ-спецыялістаў і бізнесоўцаў, якія шукалі бяспекі. Буйныя тэхналагічныя кампаніі, такія як Wargaming, EPAM Systems і Flo Health, перавезлі тысячы супрацоўнікаў у Вільню. Да пачатку 2023 года колькасць беларускіх грамадзян у Літве падвоілася ў параўнанні з 2020 годам.

Сітуацыя змянілася пасля пачатку расійскага ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе. Нягледзячы на тое, што Літва працягвала падтрымліваць дэмакратычныя сілы, стаўленне да звычайных беларусаў і міграцыйная палітыка сталі больш жорсткімі. У 2023—2024 гадах літоўскія ўлады прызналі больш за 2000 беларусаў пагрозай нацыянальнай бяспецы (часта з-за мінулай службы ў беларускай арміі або дзяржаўных структурах), што прывяло да анулявання відаў на жыхарства. Станам на красавік 2025 года колькасць грамадзян Беларусі ў Літве зменшылася да 53 739 чалавек (на 15&nbsp;% за год) з-за строгіх міграцыйных законаў і абмежаванняў на паездкі, што моцна ўдарыла па транспартным сектары, дзе працавала каля 36 тысяч беларускіх дальнабойшчыкаў. Што тычыцца працоўнай міграцыі, то ў літоўскім грамадстве няма адзінага меркавання наконт яе рэгулявання: каля 37&nbsp;% літоўцаў выступаюць за захаванне роўных умоў з іншымі краінамі па-за ЕС, у той час як каля 45&nbsp;% падтрымліваюць скарачэнне або поўнае спыненне патоку беларускіх працоўных мігрантаў. 

Тым не менш, носьбіты простай мовы часта ідэнтыфікуюць сябе як палякі. Даследаванні паказваюць, што галоўным маркерам падзелу служыць рэлігія: мясцовае насельніцтва строга адносіць каталікоў да палякаў, а праваслаўных&nbsp;— да беларусаў або рускіх. Паводле перапісу 2011 года, сярод этнічных беларусаў Літвы роднай мовай рускую назвалі 56,3&nbsp;%, беларускую&nbsp;— 18,4&nbsp;%, польскую&nbsp;— 9,3&nbsp;%, літоўскую&nbsp;— 5,2&nbsp;%.

## Рассяленне і дэмаграфія 
Колькасць этнічных беларусаў у Літве няўхільна зніжаецца з часоў распаду СССР з-за асіміляцыі і эміграцыі. Паводле дадзеных 2001 года, большасць беларусаў пражывала ў сталіцы Вільні (12 865 чалавек), далей ішлі гарады Вісагінас (2863), Уцяна (1515), Каўнас (680) і Клайпеда (638 чалавек).

## Адукацыя, культура і грамадскае жыццё 
Сярод устаноў адукацыі вылучаецца беларуская гімназія імя Францыска Скарыны ў Вільні з дванаццацігадовым навучаннем, дзе прадметы выкладаюцца на роднай мове; таксама працуе беларуская нядзельная школа ў Клайпедзе. З 2005 года ў Вільні працуе Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (ЕГУ)&nbsp;— беларуская ВНУ ў выгнанні, якая прапануе адукацыю ў галіне гуманітарных і сацыяльных навук.

У Літве дзейнічаюць дзясяткі няўрадавых арганізацый, якія аб'яднаны ў Асацыяцыю грамадскіх арганізацый беларусаў у Літве. Сярод іх вылучаецца Беларускі дом (на вуліцы Віленскай), дзе размяшчаюцца бібліятэка, нядзельная школа і музей імя Івана Луцкевіча. Таксама працуюць фонды «Разам» і «Дапамога», якія дапамагаюць бежанцам, і прастора нефармальнай адукацыі «Актыўным быць файна». У Вісагінасе функцыянуе беларускі культурны цэнтр, праводзяцца выставы мастакоў і фестывалі. Рэлігійнае жыццё сканцэнтравана вакол касцёла Святога Варфаламея ў Вільні, дзе набажэнствы праходзяць на беларускай мове.

Сродкі масавай інфармацыі прадстаўлены буйнымі незалежнымі выданнямі, такімі як «Наша Ніва», якія працуюць з Вільні пасля забароны ў Беларусі. Фінансаванне шматлікіх ініцыятыў падтрымліваецца заканадаўствам Літвы, паводле якога жыхары могуць пералічваць 1,2&nbsp;% падаткаў на карысць НДА. У 2024 годзе дзякуючы гэтаму механізму беларусы Літвы ахвяравалі дзясяткі тысяч еўра незалежным медыя і арганізацыям.

## Стаўленне ў літоўскім грамадстве 
Паводле сацыялагічнага даследавання «Беларусь і беларусы ў вачах жыхароў Літвы: вымярэнне сімпатыі і пагрозы», праведзенага ў пачатку 2026 года інстытутам «Палітычная сфера» сумесна з кампаніяй «Spinter tyrimai» і Універсітэтам Вітаўта Вялікага, стаўленне літоўцаў да беларусаў носіць асцярожна-прагматычны характар. У цэлым 37,2&nbsp;% літоўцаў ацэньваюць грамадзян Беларусі пазітыўна, а 36,6&nbsp;%&nbsp;— негатыўна. Аднак да тых беларусаў, якія ўжо пражываюць на тэрыторыі Літвы, стаўленне лепшае: 41,9&nbsp;% апытаных ставяцца да іх станоўча, 30,9&nbsp;%&nbsp;— адмоўна. Пры гэтым асабістыя кантакты з беларусамі на працягу апошняга года падтрымлівалі толькі каля 12&nbsp;% жыхароў Літвы.

Даследаванне выявіла пэўную дэмаграфічную спецыфіку: найбольш крытычна і негатыўна да беларусаў ставяцца людзі з вышэйшай адукацыяй, высокім узроўнем даходаў, а таксама моладзь ва ўзросце 26—35 гадоў. Больш пазітыўнае стаўленне назіраецца сярод людзей з ніжэйшым узроўнем адукацыі і даходаў, а таксама сярод моладзі да 25 гадоў і старэйшага пакалення (вышэй за 46 гадоў). Палітолаг Андрэй Казакевіч звязвае гэта з тым, што асноўны інфармацыйны негатыў канцэнтруецца ў мэйнстрымных медыя, якія часцей спажываюць больш адукаваныя жыхары буйных гарадоў.

Нягледзячы на дыскусіі ў літоўскай прэсе, чвэрць апытаных (25&nbsp;%) лічыць, што беларусы могуць уяўляць пагрозу нацыянальнай бяспецы, у той час як амаль палова (48,8&nbsp;%) з гэтым не згодная. Рашэнне літоўскіх улад прыняць беларускіх бежанцаў пасля падзей 2020 года пазітыўна ацэньваюць каля 50&nbsp;% жыхароў. Разам з тым, успрыманне самой беларускай дзяржавы ў Літве застаецца вельмі крытычным: больш за 62&nbsp;% не лічаць Аляксандра Лукашэнку легітымным кіраўніком, а 62&nbsp;% бачаць Беларусь як краіну, цалкам залежную ад Расіі ці кантраляваную ёю.

Што тычыцца дыскусій вакол «літвінізму», то пра іх ведае толькі меншасць літоўскага грамадства (29&nbsp;%). Спадчыну Вялікага Княства Літоўскага адносная большасць літоўцаў (34,4&nbsp;%) лічыць супольнай для ўсіх народаў, якія там жылі, тады як 25,8&nbsp;% лічаць яе выключна літоўскай. Ідэю выкарыстання гістарычнага герба «Пагоня» ў якасці дзяржаўнага сімвала Беларусі літоўскае грамадства ўспрымае пераважна негатыўна (больш за 47&nbsp;% супраць). Агульны ўзровень ведання беларускай культуры ў Літве застаецца нізкім: больш за палову апытаных не змаглі назваць ніводнага беларускага дзеяча. Сярод найбольш вядомых фігур фігуруюць Кастусь Каліноўскі, Янка Купала і Францыск Скарына, прычым вядомыя яны пераважна людзям старэйшага пакалення.

## Гл. таксама 
* Беларуска-літоўскія адносіны
* Літоўцы ў Беларусі
* Палякі ў Літве

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Нацыянальныя меншасці Літвы