Савет Народных Камісараў СССР

**Савет Народных Камісараў СССР** (абр.: афіц. **Саўнаркам СССР**; гутар. **СНК СССР**; сін. афіц. **Урад СССР**) — вышэйшы калегіяльны орган выканаўчай і распарадчай улады Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік у перыяд з 1923 па 1946 гады.

Быўшы ўрадам Савецкага Саюза, Саўнаркам СССР і кіраваныя ім наркаматы мелі ключавую ролю ў такіх значных для краіны і грамадства падзеях і працэсах, як аднаўленне эканомікі пасля грамадзянскай вайны, Новая эканамічная палітыка (НЭП), калектывізацыя, электрыфікацыя, індустрыялізацыя, пяцігадовыя планы развіцця народнай гаспадаркі, масавы голад у пачатку 1930-х гадоў, цэнзура, барацьба з рэлігіяй, масавыя рэпрэсіі і палітычныя праследаванні, ГУЛаг, дэпартацыя народаў, далучэнне Прыбалтыкі і іншых тэрыторый да СССР, арганізацыя партызанскага руху, арганізацыя прамысловай вытворчасці ў тыле падчас Вялікай Айчыннай вайны. Перыяд дзейнасці СНК СССР ахоплівае некалькі войнаў і ўзброеных канфліктаў на тэрыторыі Савецкага Саюза і за яго межамі — у Еўропе, Цэнтральнай Азіі і на Далёкім Усходзе.

Паштовы адрас: Масква, Крэмль.

У 1946 годзе ператвораны ў Савет Міністраў СССР.

## Гісторыя 
Стварэнне Савета Народных Камісараў СССР у якасці выканаўчага органа Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта СССР (ЦВК СССР) было прадугледжана Дагаворам аб утварэнні СССР. У гэтым дагаворы ўпершыню была выкарыстана абрэвіятура «Саўнаркам».

Правобразам Саўнаркама СССР быў Савет Народных Камісараў Савецкай Расіі — першая ў гісторыі савецкай дзяржавы калегія старшыняў камісій, якім было даручана «кіраванне асобнымі галінамі дзяржаўнага жыцця». Утвораны дэкрэтамі 2-га Усерасійскага з'езду Саветаў і УЦВК 27 кастрычніка 1917 года, за пяць гадоў да ўтварэння СССР, Савет Народных Камісараў пад старшынствам У. І. Леніна з'яўляўся ўрадам Расійскай Савецкай Рэспублікі (з 1918 года — РСФСР). Пасля ўтварэння СССР, Савет Народных Камісараў РСФСР каардынаваў дзейнасць савецкіх рэспублік, якія ўвайшлі ў склад Савецкага Саюза, фактычна стаўшы першым урадам СССР у перыяд паміж падпісаннем Дагавора аб утварэнні СССР 29 снежня 1922 года і фарміраваннем Савета Народных Камісараў СССР 6 ліпеня 1923.

Першы склад Саўнаркама СССР быў зацверджаны на 2-й сесіі ЦВК СССР 6 ліпеня 1923 года:
* Старшыня — У. І. Ленін
* Намеснікі старшыні: Л. Б. Каменеў, А. І. Рыкаў, А. Д. Цюрупа, У. Я. Чубар, Р. К. Арджанікідзэ, М. Д. Арахелашвілі
* Народныя камісары агульнасаюзных наркаматаў: па замежных справах — Г. В. Чычэрын, па ваенных і марскіх справах — Л. Д. Троцкі, знешняга гандлю — Л. Б. Красін, шляхоў зносін — Ф. Э. Дзяржынскі, пошт і тэлеграфаў — І. М. Смірноў
* Народныя камісары аб'яднаных наркаматаў: ВСНГ — А. І. Рыкаў, харча — М. П. Бруханаў, працы — В. У. Шміт, фінансаў — Г. Я. Сакольнікаў, Рабоча-Сялянскай інспекцыі — В. У. Куйбышаў.

17 ліпеня 1923 года Савет Народных Камісараў СССР апавясціла ЦВК саюзных рэспублік і іх Саветы Народных Камісараў пра тое, што ён прыступіў да выканання ўскладзеных на яго задач.

У Канстытуцыі СССР 1924 года Саўнаркам СССР быў вызначаны як выканаўчы і распарадчы орган ЦВК СССР, а з прыняццем Канстытуцыі СССР 1936 года ён атрымаў альтэрнатыўную назву — **Урад СССР** — і набыў статус *вышэйшага* выканаўчага і распарадчага органа дзяржаўнага кіравання Савецкага Саюза.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны дзейнасць народных камісарыятаў СССР была падпарадкавана Дзяржаўнаму камітэту абароны — надзвычайнаму органу кіравання пад кіраўніцтвам Старшыні СНК СССР І. В. Сталіна, які быў створаны на перыяд вайны і валодаў усёй паўнатой улады ў СССР.

15 сакавіка 1946 года Саўнаркам СССР быў ператвораны ў Савет Міністраў СССР. Закон аб пераўтварэнні саюзнага ўрада таксама прадугледжваў пераназванне падведамных Ураду СССР саюзных органаў. Адпаведна народныя камісарыяты СССР былі пераназваны ў міністэрствы СССР, а  — у міністраў.  
25 лютага 1947 гады былі ўнесены адпаведныя змены ў Канстытуцыю СССР.

## Склад 
Савет Народных Камісараў СССР складаўся з наступных твараў:
* Старшыня Савета Народных Камісараў СССР
* Намеснікі старшыні  СССР
* Народныя камісары СССР — кіраўнікі народных камісарыятаў СССР
* Старшыня Дзяржаўнай планавай камісіі СССР (з 1936 года)
* Старшыня Камісіі савецкага кантролю (з 1936 года)
* Старшыня камітэта нарыхтовак (з 1936 года)
* Старшыня камітэта па справах мастацтваў (з 1936 года)
* Старшыня камітэта па справах вышэйшай школы (з 1936 года)

У склад  СССР таксама ўваходзілі з правам дарадчага голасу прадстаўнікі рэспублік Саюза ССР, члены ЦВК СССР, старшыня Аб'яднанага дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення (АДПУ) і кіраўнік Цэнтральнага статыстычнага ўпраўлення. У дадатак, да ўдзелу ў пасяджэннях Саўнаркама СССР дапушчаліся старшыні саўнаркамаў саюзных рэспублік і, па асобай пастанове СНК СССР, іншыя твары.

На працягу дзейнасці СНК СССР неаднаразова змянялася колькасць і назвы органаў дзяржаўнага кіравання з прычыны стварэння новых устаноў і падзелу, зліцця і скасавання раней створаных. Адпаведна змяняўся склад Савета Народных Камісараў СССР.

## Падпарадкаванасць 
Паводле Канстытуцыі СССР 1924 года, Савет Народных Камісараў СССР падпарадкоўвалася ЦВК СССР і яго Прэзідыуму, якія мелі права прыпыняць і адмяняць пастановы і распараджэнні СНК, а таксама распараджэнні наркамаў СССР пры відавочнай неадпаведнасці гэтага распараджэння саюзнай Канстытуцыі, заканадаўству СССР ці заканадаўству саюзнай рэспублікі. Пачынаючы з 1938 года, Савет Народных Камісараў СССР утвараўся Вярхоўным Саветам СССР і быў яму падсправаздачны (а ў прамежках паміж сесіямі — Прэзідыуму Вярхоўнага Савета СССР).

## Кіруючыя органы 
### Старшыня Савета Народных Камісараў СССР 
[міні|150px|[Уладзімір Ільіч Ленін|У.І. Ленін, першы старшыня Савета Народных Камісараў СССР]]

Старшыня Савета Народных Камісараў СССР з'яўляўся кіраўніком савецкага ўрада. Прызначэнне на пасаду старшыні адбывалася пры зацвярджэнні складу ўрада на сесіі ЦВК СССР (з 1938 года — Вярхоўнага Савета СССР).

;Старшыні Савета Народных Камісараў СССР
* Уладзімір Ільіч Ленін (6 ліпеня 1923 — 21 студзеня 1924)
* Аляксей Іванавіч Рыкаў (2 лютага 1924 — 19 снежня 1930)
* Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў (19 снежня 1930 — 6 мая 1941)
* Іосіф Вісарыёнавіч Сталін (6 мая 1941 — 15 сакавіка 1946)

Пры старшыне Саўнаркама СССР дзейнічаў штат яго намеснікаў.

## Гл. таксама 
* Урад СССР
* Савет Міністраў СССР
* Савет Народных Камісараў РСФСР
* Спіс міністраў прамысловасці Расіі
* Савет Працы і Абароны

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Кіраўнікі Расіі і Савецкага Саюза, біяграфічна-храналагічны даведнік 
* Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг. Историко-биографический справочник./Сост. В. И. Ивкин. Москва, 1999.
* Нелидов, А. А. Совет Министров // Советская историческая энциклопедия : под ред. Е. М. Жукова. — М.: Советская энциклопедия,1973—1982.

Катэгорыя:Урад СССР
Катэгорыя:Народныя камісарыяты