Стэнлі Уітынгем

**Майкл Стэнлі Уітынгем** (; ) — брытанска-амерыканскі хімік. У цяперашні час ён з’яўляецца прафесарам хіміі і дырэктарам як Інстытута даследаванняў матэрыялаў, так і праграмы матэрыялазнаўства і інжынерыі ва Універсітэце штата Нью-Ёрк у Бінгемтане. Ён таксама займае пасаду дырэктара Паўночна-Усходняга цэнтра назапашвання хімічнай энергіі (NECCES) Міністэрства энергетыкі ЗША ў Бінгемтане. Ён быў узнагароджаны Нобелеўскай прэміяй па хіміі ў 2019 годзе разам з Акірай Ёсіна і Джонам Гудэнафам.

Уітынгем з’яўляецца ключавой фігурай у гісторыі развіцця літый-іонных акумулятараў, якія цяпер выкарыстоўваюцца ва ўсіх прыладах, ад мабільных тэлефонаў да электрычных транспартных сродкаў. Ён упершыню адкрыў інтэркаляцыйныя электроды ў 1970-х гадах і падрабязна апісаў канцэпцыю рэакцыі інтэркаляцыі для акумулятарных батарэй у канцы 1970-х гадоў. Ён валодае арыгінальнымі патэнтамі на канцэпцыю выкарыстання хіміі інтэркаляцыі ў высоказварачальных літый-іонных батарэях з высокай шчыльнасцю магутнасці. І ён вынайшаў першую літый-іонную акумулятарную батарэю, запатэнтаваную ў 1977 годзе і замацаванай за Exxon. Яго праца над літый-іоннымі батарэямі заклала аснову для далейшых распрацовак іншых батарэй. Таму яго называюць бацькам-заснавальнікам літый-іонных акумулятараў. 

## Адукацыя і кар’ера 
Уітынгем атрымаў вучыўся ў Стэмфардскай школе з 1951 па 1960 гады, перш чым паступіць у Нью-Каледж, Оксфард. У Оксфардскім універсітэце ён атрымаў ступень бакалаўра (1964), магістра (1967) і доктара філасофіі (1968). Пасля завяршэння аспірантуры Уітынгем працаваў дацэнтам у Стэнфардскім універсітэце. Затым 16 гадоў працаваў у Exxon Research & Engineering Company. Ён таксама займаў пасаду віцэ-старшыні Даследчага фонду Універсітэта штата Нью-Ёрк на працягу шасці гадоў. У цяперашні час ён з’яўляецца заслужаным прафесарам хіміі і матэрыялазнаўства і тэхнікі ў Бінгемтанскім універсітэце. Уітынгем быў прызначаны галоўным навуковым дырэктарам NAATBatt International у 2017 годзе, а цяпер з’яўляецца дырэктарам Паўночна-Усходняга цэнтра па назапашванні хімічнай энергіі (NECCES), Цэнтра энергетычных памежных даследаванняў Міністэрства энергетыкі ЗША (EFRC) у Бінгемтане. У 2014 годзе NECCES атрымаў 12,8 мільёна долараў ад Міністэрства энергетыкі ЗША, каб дапамагчы паскорыць навуковыя прарывы, неабходныя для пабудовы новай эканомікі 21-га стагоддзя. У 2018 годзе Міністэрства энергетыкі выдзеліла NECCES яшчэ 3 мільёны долараў на працяг важных даследаванняў па батарэях. Каманда NECCES выкарыстоўвае фінансаванне, каб палепшыць працу матэрыялаў для назапашвання энергіі і распрацаваць новыя матэрыялы, якія «таннейшыя, экалагічна чыстыя і здольныя захоўваць больш энергіі, чым сучасныя матэрыялы».

## Даследаванне 
Уітынгем з’яўляецца ключавой фігурай у гісторыі развіцця літый-іонных акумулятараў, адкрыўшы канцэпцыю інтэркаляцыйных электродаў. Exxon вырабіла літый-іонны акумулятар Whittingham у 1970-х гадах, які быў заснаваны на катодзе з дысульфіду тытана і літый-алюмініевым анодзе. Батарэя мела высокую шчыльнасць энергіі, і дыфузія іонаў літыя ў катод з дысульфіду тытана была зварачальнай, што рабіла акумулятар перазараджаемым. Акрамя таго, дысульфід тытана мае асабліва высокую хуткасць дыфузіі іонаў літыя ў крышталічную рашотку. Exxon паклала свае рэсурсы на камерцыялізацыю Li/LiClO/ TiS батарэі. Заклапочанасць бяспекі прымусіла Exxon спыніць праект. Уітынгем і яго каманда працягвалі публікаваць свае працы ў навуковых часопісах па электрахіміі і фізіцы цвёрдага цела. У рэшце рэшт ён пакінуў Exxon ў 1984 годзе і правёў чатыры гады ў Schlumberger у якасці менеджэра. У 1988 годзе ён прыняў пасаду прафесара хімічнага факультэта Бінгемтанскага ўніверсітэта, ЗША, каб працягнуць свае навуковыя інтарэсы.

«Усе гэтыя батарэі называюцца інтэркаляцыйнымі батарэямі. Гэта як пакласці варэнне ў бутэрброд. У хімічным плане гэта азначае, што ў вас ёсць крышталічная структура, і мы можам пакласці іоны літыя, выняць іх, і структура пасля гэтага будзе дакладна такая ж», — сказаў Уітынгем. «Мы захоўваем крышталічную структуру. Вось што робіць гэтыя літыевыя батарэі такімі добрымі, што дазваляе ім так доўга працаваць на цыкле».

Сённяшнія літыевыя батарэі абмежаваныя па ёмістасці, таму што на кожны акісляльна-аднаўленчы цэнтр пераходнага металу зварачальна ўстаўляецца менш за адзін літый-іон/электрон. Для дасягнення больш высокай шчыльнасці энергіі адзін з падыходаў — выйсці за рамкі рэакцый акісляльна-аднаўленчай інтэркаляцыі аднаго электрона ў вышэйзгаданых сістэмах. У цяперашні час даследаванні Уітынгэма прасунуліся да шматэлектронных рэакцый інтэркаляцыі, якія могуць павялічыць ёмістасць захоўвання за кошт інтэркаляцыі некалькіх іонаў літыя. Некалькі шматэлектронных інтэркаляцыйных матэрыялаў былі паспяхова распрацаваны Whittingham, як LiVOPO4/VOPO4 і г.д. Шматвалентны ванадый катыён (V3+V5+) грае важную ролю для дасягнення некалькіх электронных рэакцый. Гэтыя шматспадзеўныя матэрыялы праліваюць святло на акумулятарную прамысловасць, хутка павялічваючы шчыльнасць энергіі.

## Узнагароды 
* 1971 — Прэміі маладога аўтара ад Электрахімічнага таварыства
* 2003 — Battery Research Award
* 2007 — Прэмія канцлера за выдатныя дасягненні ў галіне навукі і творчай дзейнасці, а таксама прэмія за выбітныя даследаванні, Універсітэт штата Нью-Ёрк
* 2010 — Прэмія за пажыццёвы ўнёсак Амерыканскага хімічнага таварыства
* 2012 — Прэмія IBA Yeager Award за пажыццёвы ўклад у даследаванні матэрыялаў для літыевых батарэй
* 2015 — Лаўрэат цытавання Thomson Reuters
* 2017 — Прэмія старэйшага навуковага супрацоўніка ад Міжнароднага таварыства іонікі цвёрдага цела
* 2018 — Прэмія Тэрнбула ад Таварыства матэрыяльных даследаванняў
* 2018 — Член Нацыянальнай інжынернай акадэміі
* 2019 — Нобелеўская прэмія па хіміі разам з Джонам Гудэнафам і Акірай Ёсіна

## Кнігі 
* 
* 
* 
* 
* 

## Найбольш цытаваныя артыкулы 
Ніжэй прыведзены кароткі спіс некаторых з яго найбольш цытуемых прац.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Профіль М. Стэнлі Уітынгема на сайце Бінгемтанскага ўніверсітэта
* Інтэрв’ю М. Стэнлі Уітынгема https://www.sho.espci.fr/spip.php?article132 на сайце гісторыі навукі École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris

Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі