Панславянскія мовы

**Панславянскія мовы** — абагульняючая назва занальна сканструяваных моў, створаных дзеля зносін народаў славянскай моўнай групы.
Славяне — самая шматлікая група народаў у Еўропе, хаця і даволі раз'яднаная. Цяпер налічваецца 18 «жывых» славянскіх моў:
* Балгарская мова (Български език) — 9 млн чалавек
* Баснійская мова (Bosanski jezik) — 2 млн чалавек
* Беларуская мова (Беларуская мова, biełaruskaja mova) — 4-7 млн чалавек
* Верхнелужыцкая мова (Hornoserbska rěč) — 0,04 млн чалавек
* Кашубская мова (Kaszëbsczi jäzëk) — 0,15 млн чалавек
* Македонская мова (Македонски jазик, makedonski jazik) — 1,5-3 млн чалавек
* Ніжнелужыцкая мова (Dolnocerbska rěc) — 0,014 млн чалавек
* Польская мова (Język polski, Polszczyzna) — 40 млн чалавек
* Русінская мова* (Русиньскый язык, руська бесіда) — 0,09 млн чалавек
* Руская мова (Русский язык) — каля 170 млн чалавек, яшчэ каля 100.150 млн чалавек ужывае яе для міжнацыянальных зносін.
* Сербская мова (Српски jезик, srpski jezik) — больш за 12 млн чалавек
* Сілезская мова* (Ślűnsko godka) — 0,06 млн чалавек
* Славацкая мова (Slovenský jazyk, Slovenčina) — 6 млн чалавек
* Славенская мова (Slovenski jezik, Slovenščina) — 2 млн чалавек
* Украінская мова (Українська мова, ukrajinśka mova) — 45 млн чалавек
* Харвацкая мова (Hrvatski jezik) — 6.2 млн чалавек
* Чарнагорская мова* (Crnogorski jezik/Црногорски jезик) — 0,145 млн чалавек
* Чэшская мова (Český jazyk, Čeština) — 12 млн чалавек.

Лічба 18 некалькі умоўная, таму што, з аднаго боку, асобныя славянскія мовы падзяляюцца яшчэ і на дыялекты, а з другога боку — па асобных мовах не склалася агульнай думкі, мова гэта ці дыялект (напрыклад, сілезскую і чарнагорскую некаторыя навукоўцы лічаць дыялектамі (адзначана *)).

Такая моўная падзеленасць шкодзіць зносінам славян. Часта прадстаўнікі славянскіх народаў вымушаны ўжываць англійскую мову, каб размаўляць адзін з адным.

Між тым, славянскія мовы даволі блізкія і лёгкія для разумення і вывучэння славянамі. Падабенства моў і неабходнасць узаемных зносін славянскіх народаў пастаянна натхняла розных людзей ствараць панславянскія мовы.

## Стварэнне панславянскіх моў у Сярэднявеччы 
### Стараславянская мова 
Падобна, першым вопытам стварэння панславянскай мовы магчыма лічыць дзейнасць Кірыла і Мяфодзія. магчыма, менавіта яны сканструявалі старажытнаславянскую мову, якой і цяпер (у выглядзе царкоўнаславянскай мовы) карыстаюцца Руская праваслаўная царква, Руская праваслаўная царква за мяжой і іншыя праваслаўныя канфесіі.

Мова мела падабенства са старажытнымі славянскімі мовамі, але не была ідэнтычна ні адной з іх.

### Русски език (праект стварэння панславянскай мовы) 
Харват Юрый Крыжаніч вырашыў стварыць адзіную славянскую мову. Знаходзячыся ў ссылцы ў Сібіры, ён з гэтай мэтай напісаў «Граматично изсказанье об руском езику» (1661), дзе папярэдзіў чытачоў, што ён мае на ўвазе не адну якую-небудзь славянскую мову, а мову ўсіх славян. Слоўнікавы склад быў ім узяты галоўным чынам з рускай, сербскай і харвацкай моў. Крыжаніч лічыў рускую мову старэйшай з моў славянскай групы, а астатнія мовы паходзячымі ад яе.

## Стварэнне панславянскіх моў у 19-20 стагоддзях 
### Універсальная славянская мова 
У XIX стагоддзі спробу стварыць панславянскую мову зрабіў славак Ян Херкель. У 1826 г. ён стварыў Universalis Lingua Slavica — універсальную славянскую мову, таксама вядомую як усеславянская мова. На гэту тэму ён выдаў працы «Elementara universalis linguae Slavikae», Budae/Budapest, 1826 і «Zaklady vseslovanskego jazyka», Vienna, 1826.

### Непослава 
Усевалад Яўграфавіч Чэшыхін у 1913 годзе стварыў сістэму стварэння занальна сканструяваных моў шляхам далучэння да нацыянальных каранёў слоў афіксаў эсперанта. Гэтай сістэме ён даў імя «непо» («nepo» на эсперанта). У 1915 годзе ён стварае непо-мову на аснове славянскай лексікі — непослава.

### Міжславянская мова 
Міжславянская мова (Mezduslavjanski jezik) быў створаны чэхаславацкімі лінгвістамі ў 1954—1958 гг. пад кіраўніцтвам чэха-эсперантыста Йіржы Карэна, вядомага таксама як Уладзіслаў Падмеле.

Прыклад: «V meżdunarodnich jezikach dlużno stvorit taki cennosti, ktori budu zna znacit veliki prinos v oblasti nauk, izucenia jezikov, techniki, umenij itd.»

### Слава-Эсперанта 
Слава-эсперанта, таксама называны «славіна», быў створаны Іосіфам Канечным у 1912 г. у Празе. Ён апублікаваў брашуру з 32 старонак «Mluvnička slonanského esperanta Slavina».

Прыклад:
: «Hej, Slované, naši lepo
: slovanó rěč máme, dokud
: naše věrne serce pro
: náš národ dame.»

## Стварэнне панславянскіх моў у век Сеціва 
### Словіа 
Словіа (Slovio) — гэта мова, створаная славакам Маркам Гучка. Словіа распрацоўваўся з кірункам на максімальную лёгкасць разумення і вывучэння. Мае вельмі спрошчаную граматыку без склонаў і родаў. Ужывае асноўны лацінскі алфавіт без дыякрытычных знакаў, што гарантуе набор словіа на любым камп'ютары, без неабходнасці ўсталявання дадатковай раскладкі клавіятуры, і карэктнае адлюстраванне тэкстаў словіа на любым камп'ютары.

Прыклад:
: Nasx otec ktor es vo nebo,
: Sanktij es tvoj imen.
: Tvoi kralenie pridib.
: Tvoi hcenie bu na zemla takak na nebo.
: Darij mi dnes nasx denju hleb.
: I uprosci mi nasx grehis takak mi uprostime
: tamktor grehitu protiv mi.
: I ne vestij mi vo pokusenie, no spasij mi ot zlo.

### Міжславянская мова (Славянскі, Словіоскі, Новаславянская мова) 
**Міжславянская мова** (*меджусловјанскы, medžuslovjansky*) - апастэрыёрная панславянская мова, створаная на моўным матэрыяле стараславянскай мовы і існуючых славянскіх моў, прызначаная для зносін паміж іх носьбітамі.

## Выбар алфавіта для панславянскіх моў 
Важнае значэнне для разумення мовы мае выбраны алфавіт. Гістарычна склалася так, што славянскія народы ужываюць алфавіты, створаныя на аснове лацініцы ці кірыліцы.

### Стараславянскі варыянт кірыліцы 
Вартасці — вялікая (каля 40) колькасць знакаў дае магчымасць дакладна перадаваць гукі славянскіх моў. Недахопы — цяжкасці адлюстравання і набору на камп'ютары, таксама, літары гэтай азбукі малазразумелы сучаснаму чытачу. З-за гэтых недахопаў алфавіт не ўжываецца для стварэння панславянскіх моў.

### Сучасныя варыянты кірыліцы 
Вартасці — добра зразумелы большай частцы славян: беларускамоўным, рускамоўным, украінскамоўным і жыхарам былой Югаславіі. Недахопы — літары кірыліцы з'яўляюцца незразумелымі ўсяму астатняму свету, для друкавання патрабуецца ўсталяваць дадатковую раскладку клавіятуры, пажадана і саму кірылічную клавіятуру, для правільнага адлюстравання патрабуюцца адпаведныя налады, пажадана ўжыванне толькі праграм падтрымліваючых юнікод. Акрамя таго, розныя варыянты кірыліцы могуць унесці блытаніну, так, напрыклад руская «ы» адпавядае украінскай «и», а рускі знак «ъ» — гэта зусім не тое, што і балгарская літара «ъ». Некаторыя знакі з сучасных кірыліц з'яўляюцца незразумелымі для носьбітаў моў, ужываючых іншыя варыянты кірыліцы. З прычыны названых недахопаў кірыліцу для панславянскіх моў ужываюць рэдка, але для палягчэння разумення людзям, якія размаўляюць на мовах, ужываючых кірыліцу, некаторыя панславянскія мовы прадугледжваюць магчымасць транслітарацыі ў кірыліцу.

### Лацініца з дыякрытычнымі знакамі 
Вартасці — на адзін гук траціцца адна літара, вымаўленне літар без дыякрытыкі прыкладна вядома ўсім народам, ужываючым лацініцу, і большасці з людзей, якія карыстаюцца кірыліцай. Недахопы — неабходнасць усталявання дадатковай раскладкі для клавіятуры, і пры гэтым, што выбар не зусім просты, таму што «панславянскай» мовы ў спісе ў камп'ютары няма. Магчыма некарэктнае адлюстраванне асобных сімвалаў. Шырока ўжываецца падчас стварэння панславянскіх моў, нягледзячы на недахопы.

### Лацініца без дыякрытычных знакаў 
Вартасці — без праблем друкуецца і адлюстроўваецца на любым камп'ютары, не патрабуе ўсталявання дадатковай раскладкі клавіятуры, вымаўленне большасці літар прыблізна зразумела ўсім народам, якія карыстаюцца лацініцай і большасці з людзей, ужываючых кірыліцу. Недахопы — для адлюстравання некаторых гукаў патрабуецца камбінацыя з 2 літар (зрэдку — з большай колькасці літар). З гістарычных прычын ужываецца рэдка, але ў апошні час стала выкарыстоўвацца часцей.

## Распаўсюджанасць панславянскіх моў 
Звычайна, носьбітам панславянскіх моў з'яўляецца іх стваральнік, радзей — невялікая група людзей. Выключэннем з'яўляецца царкоўнаславянская мова, якая распаўсюдзілася больш астатніх панславянскіх моў дзякуючы палітычнай падтрымцы.

## Гл. таксама 
* Панславізм
* Славяне
* Занальна сканструяваная мова

## Спасылкі 
* Спіс штучных славянскіх моў
* Міжславянская мова
* Новаславянская мова 
* SLOVJANI.info — Міжславянскі часопіс
* IZVESTI.info — Панславянская газета анлайн 
* Мемарандум групы карыстальнікаў і стваральнікаў міжславянскіх моў.

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:Міжнародныя дапаможныя мовы
Катэгорыя:Панславізм