open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Піраміда Кукулькана

**Піраміда Кукулькана** () — храмавы будынак, уцалелы сярод руін старажытнага горада мая Чычэн-Іца на паўвостраве Юкатан у Мексіцы. Кукулькан у мая з’яўляўся аналагам бога Кецалькаатля.

Унутры піраміды, уваход у якую знаходзіцца з паўночнага боку, размешчаны непасрэдна храм з двума памяшканнямі. У ім знаходзіцца ахвярная фігура Чак-Маоль і ягуаравы трон (гл. цыноўкі ягуара ў ацтэкаў). Вышыня піраміды складае 30 м, даўжыня яе бакоў налічвае 55 м, наверх вядуць 365 ступеней, якія сімвалізуюць дні года. Акрамя функцыі храма піраміда, верагодна, выконвала функцыю календара.

Штогод у дні восеньскага і вясновага раўнадзенства (21 сакавіка і 23 верасня) можна назіраць унікальнае відовішча «птушынага змея». Цень ступеньчатых рэбраў піраміды падае на адну з лесвіц. Пры гэтым ствараецца ўражанне, што па ёй паўзе змей, у сакавіку ўверх, а ў верасні ўніз. Канец лесвіцы ў адпаведнасці з гэтым эфектам увенчаны каменнай галавой змяі.

Катэгорыя:Піраміды
Катэгорыя:Архітэктура мая
Катэгорыя:Архітэктура Месаамерыкі
Мантуя

**Мантуя** (, , ) — горад у італьянскім рэгіёне Ламбардыя, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі. З трох бакоў горад акружаны руслам ракі Мінча. Горад ляжыць на шляху Мілан-Крэмона-Мантуя-Верона. Заступнікам горада лічыцца Святы Ансельм. Дзень горада прыпадае на 18 сакавіка.

Першае пасяленне на месцы Мантуі датуецца 2000 да н.э. У 6 ст. да н.э. тут існавала этруская вёска. Захоплены рымлянамі паміж першай і другой Пунічнымі войнамі. Пасля падзення Рыма пераходзіла да Візантыі, лангабардаў, франкаў.

У сярэднія вякі горад належаў сям'і Ганзага, з тых часоў у горадзе засталіся шматлікія мастацкія, архітэктурныя і музычныя набыткі, якія робяць яго адным з важнейшых гісторыка-культурных цэнтраў паўночнай Італіі і ўсёй краіны.

## Насельніцтва 
## Памятныя мясціны 
* Ратонда Сан-Ларэнца

## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Ламбардыі
Касік

**Ка́сік**, , жаночая форма — *касі́ка*,  — культурна-гістарычны тэрмін. Першапачаткова так зваліся правадыры на мове таіна, карэннага насельніцтва Антыльскіх астравоў аравакскай групы, якія першымі з індзейцаў уступілі ў кантакт з еўрапейцамі (іспанцамі). Пазней іспанскія каланізатары сталі выкарыстоўваць дадзенае слова для ўсіх індзейскіх кіраўнікоў.

## Гл. таксама 
* Курак

Катэгорыя:Гісторыя Кубы
Геласій II

**Геласій II** () (свецкае імя: Джавані Каэтані ); (? — 29 студзеня 1119) — Папа Рымскі з 24 студзеня 1118 г. да 29 студзеня 1119. Быў манахам ў абацтве Монтэ-Касіна. У 1089 г. быў прызначаны Урбанам II канцлерам і кардыналам. Адрозьніваўся памяркоўнасцю ў поглядах, таму займаў гэтыя пасады і пры Пасхаліі II. Пасля таго як памёр Пасхалій II, кардыналы, якія сабраліся на Палаціне аднадушна абралі яго папам.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Каменны арол

thumb|300px|Каменны арол, выгляд з бліжэйшай назіральнай вежы, фота 26 жніўня 2007 года.
**Каменны арол**, або **Курган Каменнага арла** — археалагічны помнік у акрузе Патнэм, штат Джорджыя. Курган размешчаны паблізу Шашы 441 паміж гарадамі Медысан і Ітантан.

Уяўляе сабой фігурны курган у выглядзе каменнага сілуэту птушкі з вялікай дзюбай і веерападобным хвастом (назва «арол» — умоўная), выкладзеную з буйных абломкаў кварцыту. Фігура ўключана ў Нацыянальны рэестр гістарычных месцаў ЗША. Памер складае 37 метраў ад галавы да хваста і 31 метр паміж кончыкамі крылаў. Галава птушкі накіравана на поўдзень. Вышыня кучы камянёў у месцы грудзей птушкі складае ад 2,5 да 3 метраў, а іншыя часткі — ніжэй. Археолагі выявілі пры абследаванні «арла» немясцовую гліну, што кажа аб тым, што матэрыял для будаўніцтва дастаўлялі здалёк.

Датаванне з’яўляецца спрэчным, ад 1000 г. да н. э. да 1000 г. н. э. Будаўнікамі кургана маглі быць індзейцы культур Адэна або Хоўпвел ляснога перыяду.

[left|thumb|150px|Паводле вераванняў мясцовых індзейцаў, [белагаловы арлан меў прамы доступ у свет духаў.]]
На ўсход ад ракі Місісіпі выяўлена ўсяго два падобных птушкападобных кургана — Каменны арол і яшчэ адзін, вядомы як Каменны ястраб (які захаваўся значна горш), прыкладна ў 50 км на паўднёвы ўсход ад Каменнага арла. ()

Археолагі таксама выявілі ў кургане сляды чалавечай крэмацыі і камень для прашчы.

Непасрэдны доступ да кургана забаронены, мясцовасць абгароджаная высокім сеткаватым плотам, праз які наведвальнікі могуць аглядаць курган. За агляд грошы не спаганяюцца.

## Спасылкі 
* Rock Eagle 4-H Center
* Roadside Georgia 
* Putnam County 
* Sunday Ride: Rock Hawk
* «PUTNAM COUNTY IS IN PROCESS OF DEVELOPING THE AREA AROUND THE ROCK HAWK EFFIGY NEAR WALLACE DAM», Middle Georgia Historic Preservation Directory 
* Scenic Byway 

Катэгорыя:Курганы
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў ЗША
Катэгорыя:Першабытнае мастацтва
Катэгорыя:Джорджыя
Катэгорыя:Мегаліты Амерыкі
Сокал-рагатун

**Сокал-рагатун** (*Herpetotheres cachinnans*) — від драпежных птушак сямейства сакаліных. Адзіны прадстаўнік роду сокалаў-рагатуноў .

## Апісанне 
Даўжыня цела 45-50 см, даўжыня крыла 25-30 см, маса 400—650 г. Круглая вялікая галава, вертыкальная пасадка, як у сапраўдных сокалаў. Крылы і спіна цёмна-бурыя, хвост паласаты, жоўтая або крэмавая шыя, ніжняя частка цела і «капялюшык». Праз вочы і патыліцу праходзіць чорная "маска ". Маладыя птушкі пафарбаваны крыху блякла.

Доўгія рытмічныя выкрыкі птушкі падобныя да гучнага рогату чалавека.

Гнёздаў не будуе, займаючы закінутыя дуплы, гнёзды іншых драпежных птушак.

Сілкуецца змеямі, уключаючы ядавітымі, радзей яшчаркамі, што адлюстравана ў лацінскай назве роду — «пажыральнік рэптылій».

## Арэал 
Шырокі арэал ахоплівае Цэнтральную і Паўднёвую Амерыку ад паўночнай Аргенціны на поўдні да паўднёвай Мексікі на поўначы. Жыве на ўзлесках, пяньках, палянах трапічных лясоў.

Катэгорыя:Сакаліныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Уэтары

**Уэтары** або **гуэтары**,  — зніклы цяпер індзейскі народ, які засяляў у дакалумбаву эпоху тэрыторыю сучаснай дзяржавы Коста-Рыка.

Паводле некаторых хронік, уэтары дзяліліся на дзве вялікія групы, «заходніх» і «ўсходніх» уэтараў, натуральнай мяжой паміж якімі служыла рака Вірылья.

У 1560—1570-я гады кіраўніком заходніх уэтараў, чыя тэрыторыя распасціралася да ціхаакіянскага ўзбярэжжа, быў «вялікі касік» Гарабіта (Гуарабіта), а кіраўніком усходніх — Эль-Гуарка.

Мова уэтараў уваходзіла, відаць, у склад сям'і чыбчанскіх моў, і была распаўсюджана ва ўсёй цэнтральнай частцы Коста-Рыкі. Мова з пачатку XVII стагоддзя паступова выцясняецца іспанскім. У цяперашні час сляды мовы можна знайсці ў некаторых тапонімах Коста-Рыкі (Aserrí, Curridabat, Turrialba, El Guarco і інш.)

## Літаратура 
* Bákit, Oscar, *Garabito, nuestra raíz perdida*, San José, Jiménez & Tanzi, 1a. ed., 1981.
* Molina Montes de Oca, Carlos, *Garcimuñoz, la ciudad que nunca murió*, San José, EUNED, 1993.
* Quesada Pacheco, Miguel Ángel, *Los huetares: historia, lengua, etnografía y tradición oral*, Cartago, Editorial Tecnológica, 1996.
* Quesada Pacheco, Miguel Ángel, *Abecedario ilustrado de la lengua huetar*, Heredia, Editorial de la Universidad Nacional, 1997.
* Rodríguez Argüello, Percy Kenneth. *Historia del Cantón de Barva*, San José, Costa Rica, Ed. Mirambell, 1996.

## Спасылкі 
* Кароткі артыкул аб уэтарах 
* Мова і культура уэтараў
* Артэфакты уэтараў у Чыкагскім палявым музеі
* Генетыка уэтараў

Катэгорыя:Археалогія ў Коста-Рыцы
Катэгорыя:Індзейцы Цэнтральнай Амерыкі
Катэгорыя:Зніклыя народы Амерыкі
Амімітль

**Амімітль** () — ацтэкскі бог азёраў і рыбакоў. Імя перакладаецца як «вадзяная страла» або «вадзяная дзіда». Паводле «Індзейскай манархіі» храніста Хуана дэ Таркемады асабліва шанаваўся ў Куітлаўаке (*Cuitlahuac*). Паводле той жа крыніцы, насылаў на людзей, якія заслужылі яго незадавальненне, хваробы накшталт вадзянкі. Ф.-К. Клавіхера ідэнтыфікаваў яго з богам Апачтлі, хутчэй за ўсё, памылкова.

## Спасылкі 
* Старажытная Мезаамерыка

Катэгорыя:Багі ацтэкаў
Катэгорыя:Багі
Чычымекі

**Чычымекі** — старажытны народ Мексікі, цывілізацыя якіх існавала да 1519 г.

Народ чычымекаў складаўся з качавых плямёнаў, якія пражывалі на поўначы сучаснай дзяржавы Мексікі. Мяркуецца што ў сярэдзіне XII стагоддзя яны сталі перасяляцца на поўдзень краіны, а ў пачатку XIII стагоддзя пракраліся на тэрыторыю, на якой да гэтага размяшчалася дзяржава старажытных тальтэкаў. Чычымекі заснавалі сваю дзяржаву, сталіцай якой быў Тэнайука.

Чычымекскі кіраўнік Кінацын, які кіраваў на пачатку XIII стагоддзя, перанёс сталіцу ў горад Тэшкока.Неўзабаве пасля гэтага чычымекская дзяржава па невядомых прычынах распалася, а сам Тэшкока ператварыўся ў самастойны горад-дзяржаву. Іншыя плямёны, якія ўваходзілі ў канфедэрацыю чычымекаў, таксама змаглі стварыць свае гарады-дзяржавы — атомі ў Шалтакане, акальхуа ў Каатлінчане, тэпанекі ў Аскапацалька.

Каля 1418 г. суседнія плямёны тэпанекаў здолелі захапіць горад Тэшкока і ўтрымлівалі там уладу да 1429 г. калі яны былі выгнаныя з краіны пры дапамозе ацтэкаў. У 1519 г. Тэшкока быў знішчаны іспанскімі канкістадорамі і спыніў сваё існаванне.

## Літаратура 
* Сычев, Николай «Книга Династий» Издательство АСТ, 2005 ISBN 5-17-032495-2

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Індзейцы Арыдаамерыкі
Тула (Мексіка)

thumb|right|250px|Аграмадныя каменныя калоны у выглядзе ваярощ (дах храма знесены).
**Тула** — старажытная сталіца тальтэкаў, адной з галоўных дакалумбавых культур Месаамерыкі. Нярэдка яе атаясняюць з міфічным горадам Таланам. Тула размешчаная ў 65 км на паўночны захад ад Мехіка.

Тальтэкі прыйшлі як вандроўцы з поўначы Мексікі, што ў гісторыі Месаамерыкі здаралася часта. На працягу пэўнага часу яны сталі галоўнай сілай у раёне Тулы, які знаходзіўся раней у сферы ўплыву Тэатыўакана.

Найбольш вядомым з захаваным збудаванняў з’яўляецца Піраміда Ранішняй Зоркі (таксама Храм Кецалькаатля, Храм Тлаўіскальпантэкутлі, або Храм Б), на платформе якой стаіць група з пяціметровых каменных ваяроў, якія неслі калісьці дах храма. Ля ўваходу стаяць велічэзныя статуі змей. Уражлівым з’яўляецца і вялікі фрыз, на якім намаляваныя ягуары і арлы, якія пажыраюць чалавечыя сэрцы. У калонных залах палацавага комплексу  захаваліся арыгінальныя малюнкі.

Міфічная гісторыя горада апавядае пра тое, як ў 947 годзе быў народжаны Кецалькаатль («птушыны змей») і ў 980 годзе узышоў на трон. Тэскатліпока («дымлівае люстэрка») арганізаваў мяцеж, і Кецалькаатль з вялікай колькасцю тальтэкаў быў вымушаны пакінуць Тулу. Частка з іх пасялілася на тэрыторыі міштэкаў. Другая частка мігравала ва ўладанні мая на паўвостраў Юкатан, дзе заснавала горад Чычэн-Іца. У архітэктуры далёкіх адзін ад аднаго гарадоў на самай справе прасочваюцца шматлікія паралелі.

У XIII стагоддзі Тула была канчаткова разбурана. Велізарныя постаці воінаў ля падножжа піраміды былі рытуальна закапаныя і дзякуючы гэтаму захаваліся да сённяшняга дня.

## Спасылкі 
Тула (Мексіка) 

Катэгорыя:Гісторыя Мексікі
Катэгорыя:Гарады Месаамерыкі
Катэгорыя:Старажытныя гарады Амерыкі
Антыльскія астравы

**Антыльскія астравы** — група астравоў у Карыбскім моры, фармуюць большую частку Вест-Індыі. Падзяляюцца на дзве групы: Вялікія і Малыя Антыльскія астравы.

У Вялікія Антыльскія астравы ўваходзяць: Куба, Гаіці, Ямайка і Пуэрта-Рыка.

## Гл. таксама 
* Касік

Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Карыбскае мора
Какаінавы куст

**Какаінавы куст**, кока (*Erythroxylum coca*) — кветкавая расліна сямейства 

## Апісанне 
Вечназялёны куст вышынёю да 5 м. Лісце шырокаэліптычнае, суцэльнае. Кветкі па 3-15 у пазухах лісця, дробныя, жаўтавата-белыя. Плод — ярка-чырвоная касцянка.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў гоных трапічных лясах Паўднёвай Амерыкі. Расліна гуляла і працягвае гуляць значную ролю ў Андскай культуры, але за межамі андскага рэгіёну больш усяго вядомая за ўтрымання стымулючага наркотыку какаіну, які здабываецца са свежага лісця гэтай расліны. Культывуецца ў Паўднёвай Амерыцы і Азіі. З расліны здымаюць да 5 кг соухога лісця за год.

## Выкарыстанне 
Лекавая расліна. Аказвае танізуючае і мясцовае анестызіруючае ўздзеянне. Пры празмерным выкарыстанні выклікае залежнасць (какаінізм). Выкарыстоўваецца ў медыцыне, харчовай і парфумернай прамысловасці.

## Літаратура 
* Какаінавы куст // 

Катэгорыя:Вербакветныя
Катэгорыя:Кусты
Тысок

thumb|Тысок на малюнку з кодэкса Telleriano-Remensis
**Тысок**, сапраўднае імя — **Тысок Чальчыўтлатона** (науатль Tīzoc Chālchiuhtlatona, «Прасвідраваны Смарагд»). Гады жыцця каля 1436-1487 гг. Тлатаані дзяржавы ацтэкаў у 1481-1486 гг., надаваў асаблівую ўвагу рэлігійнаму культу, пераемнік Ашаякатля. Асноўнай крыніцай па гісторыі яго валадарання з'яўляецца Codex Mendoza.

## Літаратура 
* Townsend, Richard F. (2000) *The Aztecs*. revised ed. Thames and Hudson, New York.
* Hassig, Ross (1988) *Aztec Warfare: Imperial Expansion and Political Control*. University of Oklahoma Press, Norman.
* 

Катэгорыя:Ацтэкі
Катэгорыя:Гісторыя Мексікі
Катэгорыя:Тлатаані
Катэгорыя:Месаамерыка
Катэгорыя:Асобы
Тлатаані

**Тлатаані** (аст. tlàtoāni) — тытул кіраўніка гарадоў-дзяржаў у ацтэкаў (мешыкаў), тэпанекаў, акальхуас і некаторых іншых плямёнаў на тэрыторыі сучаснай Мексікі. Тытул у літаральным перакладзе азначае «той, хто добра кажа», «аратар». У перыяд росквіту імперыі ацтэкаў кіраўнік гэтай імперыі насіў тытул huey tlatoani, г.зн. *вялікі тлатаані*, чым адрозніваўся ад іншых тлатаані гарадоў, якія ўваходзілі у імперыю. Еўрапейцы, з лёгкай рукі Эрнана Картэса, прыраўноўвалі гэты тытул да імператарскага.

У Тэначтытлане вялікі тлатаані выбіраўся з братоў, пляменнікаў або сыноў памерлага кіраўніка. Выбарным органам быў «савет чатырох», куды ўваходзілі бліжэйшыя сваякі вялікага тлатаані, якія займалі вышэйшыя дзяржаўныя пасты: тлакатэкатль («чалавек-баец», «камандзір») тлакачкалкатль («захавальнік дома дроцікаў», «начальнік арсенала»), есуаўакатль («той, хто пускае кроў»), і тліланкалкі («гаспадар дома змроку»).

Апошнім тлатаані быў Куаўтэмак.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Тытулы
Вітаўт Казіміравіч Путна

**Вітаўт Казіміравіч Пу́тна** (, , вёска Мацканцы, Віленская губерня — , Масква, СССР) — савецкі ваенны дзеяч; камкор (1935). Расстраляны ў часе рэпрэсій у РСЧА (1937).

## Біяграфія 
Сын селяніна-літоўца. У 1915 прызваны ў войска. Удзельнік Першай сусветнай вайны. У 1917 годзе скончыў школу прапаршчыкаў, камандаваў батальёнам. У лютым 1917 уступіў у РСДРП, бальшавік.

У красавіку 1918 годзе ўступіў у Чырвоную Армію. З траўня 1918 года — ваенкам Віцебскага ваеннага камісарыята, з верасня 1918 па травень 1919 камісар 1-й Смаленскай (пазней 26-я стралковая) дывізіі, з траўня 1919 года — камандзір 228-га Карэльскага палка, з ліпеня — камандзір 2-й брыгады гэтай дывізіі, са снежня 1919 годзе — начальнік 27-й стралковай дывізіі, якая дзейнічала на Усходнім фронце супраць калчакаўцаў.

Удзельнік задушэння Кранштацкага паўстання (1921) і падаўлення сялянскіх паўстанняў на Ніжняй Волзе.

У 1923 годзе прымыкаў да трацкісцкай апазіцыі, ад якой пасля адышоў. Вучыўся на Ваенна-акадэмічных курсах вышэйшай камскладу (1923). З 1923 года начальнік і камісар 2-й Маскоўскай пяхотнай школы, працаваў у цэнтральным апараце РСЧА, камандзір корпуса.

У Кітаі з 1923 года. Першы кіраўнік Калганскай групы ваенных саветнікаў.

У 1927—1931 гадах — ваенны аташэ ў Японіі, Фінляндыі, Германіі.

З 1934 года — ваенны аташэ ў Вялікабрытаніі.

У 1936 адкліканы ў СССР і 20 жніўня 1936 годзе арыштаваны (Справа Тухачэўскага). На следстве да яго ўжываліся катаванні. Прызнаў сябе вінаватым ва ўдзеле ў антысавецкай, трацкісцкай, ваенна-фашысцкай змове. Разам з Міхаілам Тухачэўскім, Іонам Якірам, Іеранімам Убарэвічам, спецыяльнай прысутнасцю Вярхоўнага суда СССР 11 чэрвеня 1937 года прысуджаны да смяротнага пакарання. У ноч на 12 чэрвеня расстраляны ў склепе Ваеннай калегіі Вярхоўнага Суда СССР. Рэабілітаваны 15 студзеня 1957 года.

Аўтар прац па гісторыі грамадзянскай вайны. Узнагароджаны трыма ордэнамі Чырвонага Сцяга, ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР (1932).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Путна Витовт Казимирович // Вялікая Савецкая Энцыклапедыя  

Катэгорыя:Ваенныя СССР
Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР
Масатэкі

**Масатэкі** () — карэнны народ Мексікі, які жыве ў горных раёнах на поўначы штата Аахака, а таксама на поўдні штатаў Веракрус і Пуэбла.

Колькасць народа ў 1995 годзе склала каля 130 тысяч чалавек, а ў 2010 - каля 194 тысяч.

Масатэкі выкарыстоўваюць у зносінах мову атомі-міштэка-сапатэкскай сям'і.

Асноўнай рэлігіяй з'яўляецца каталіцызм.

## Спасылкі 
* Энциклопедия New Advent: Mazatec Indians 
* Інфармацыйны сайт пра культуру народа Масатэкі  

Катэгорыя:Народы Мексікі
Катэгорыя:Індзейцы Цэнтральнай Амерыкі
Інакенцій XIII

**Інакенцій XIII** (, свецкае імя: П’етра Мікеланджэла дэі Конці, ; (13 мая 1655 — 7 сакавіка 1724) — Папа Рымскі з 8 мая 1721 па 7 сакавіка 1724.

## Біяграфія 
Мікеланджэла дэі Конці паходзіў са знакамітага роду, які ў XIII стагоддзі даў царкве Папу Інакенція III. Мікеланджэла нарадзіўся 13 мая 1655 у Полі. Быў выхаванцам езуітаў, выконваў розныя функцыі ў апостальскай нунцыятуры. У момант абрання яго Папам ён быў ужо цяжка хворы. Памёр пасля трох гадоў пантыфікату.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Тэшкока (возера)

**Тэшкока** або **Тэскока** () — былое бяссцёкавае возера ў Мексіцы, размешчанае на вышыні 2239 м. Знаходзілася на ўсход ад сталіцы краіны Мехіка.

У 1325 годзе племя тэночкаў заснавала на возеры горад Тэначтытлан, пазней стаў адным з цэнтраў імперыі ацтэкаў.

Пазней возера прыкметна высушана і злучана з ракой Панука.

Катэгорыя:Азёры Мексікі
Катэгорыя:Ацтэкі
Тэатыўакан

[thumb|right|300px|[Піраміда Месяца (Тэатыўакан, Мексіка)]]
thumb|right|300px|«Вялікая багіня Тэатыўакана» (насценны роспіс)
**Тэатыўакан** (аст. Teōtīhuacān — горад, дзе людзі становяцца багамі) — закінуты горад, размешчаны ў 50 кіламетрах на паўночны ўсход ад горада Мехіка ў муніцыпалітэце Сан-Хуан-Тэатыўакан. Сучасныя даследчыкі лічаць, што плошча гэтага старажытнага паселішча складала 26-28 кв. км, а насельніцтва — каля 100 тыс. чалавек. Гэта першы буйны горад заходняга паўшар'я, яго ўзрост — каля 2 тыс. гадоў. Тэатыўакан — больш позняя назва.

Тэатыўакан стаў рэгіянальным цэнтрам у 2 ст. н. э. ў выніку таго, што ранейшы цэнтр, Куікуілька, быў закінуты пасля вывяржэння вулкана, а яго жыхары перасяліліся ў Тэатыўакан.

Тэатыўакан быў закінуты ў сярэдзіне VII у .. У перыяд росквіту Тэатыўакана тут жылі больш за 150 тыс. чалавек, але ацтэкі, якія прыйшлі сюды нашмат пазней, заспелі толькі велічныя руіны. Адны з галоўных (і самых старых) пабудоў Тэатиыўкана — піраміда Сонца і піраміда Месяца (вышыня — 42 метра).

У глыбіні піраміды Месяца археолагі знайшлі пахавальных камеру з парэшткамі 12 чалавечых целаў. Ва ўсіх іх былі звязаны рукі за спіной, аднак 10 з іх былі абезгалоўлены і кінуты пасярэдзіне камеры. Паводле адной з версій, гэта былі ворагі насельнікаў Тэатыўакана. Дзве іншыя ахвяры, відаць, адносіліся да мясцовай эліты, бо былі акуратна пасаджаны, на іх былі ўпрыгажэнні з нефрыту, каралі з вырабаў, якія імітуюць чалавечыя сківіцы і іншыя знакі высокага становішча.

Піраміда Месяца знаходзіцца ля паўночнага канца Дарогі Мёртвых. Пакуль невысветлена, кім былі прынесеныя ў ахвяру, але вядома, што рытуал быў здзейснены ў час істотнай перабудовы гэтай старажытнай пабудовы. Мабыць, ён сімвалізаваў рост рэлігійнага і палітычнага ўплыву горада-дзяржавы. Пра гэта ж кажа і цэнтр камеры, у якім ўсталяваная вялікая мазаіка з нефрыту, акружаная 18 абсідыянавымі нажамі. Нічога падобнага ў Месаамерыцы не было знойдзена раней. Таксама ў камеры былі знойдзены шкілеты пяці ваўкоў (або каётаў), тры шкілета пумы або ягуара і 13 рэшткаў арлоў. Магчыма, гэтыя жывёлы былі сімваламі ваяроў (воінскіх саюзаў).
Піма

**Піма**, саманазва — **акімель-аадхам** (Pima, Akimel O'odham) — індзейскае племя групы аадхам, якая ўваходзіць у больш буйную культурную групу пуэбла. Піма пражываюць у цэнтральнай і паўднёвай частцы штата Арызона (ЗША), а таксама ў мексіканскім штаце Санаран. Саманазва азначае «рачныя людзі». Блізкароднаснымі плямёнамі з'яўляюцца тахона-аадхам («пустынныя людзі», раней вядомыя як *Папагена*), хіа-кед-аадхам і цяпер зніклае племя сабайпуры. Назва «Піма», відаць, паходзіць ад фразы на мясцовым мове, якая азначае «не разумею», якая часта выкарыстоўвалася пры кантакце з першымі еўрапейцамі.

Агульная колькасць (2020 г.) — 22 900 чалавек.

Катэгорыя:Народы Мексікі
Катэгорыя:Народы ЗША
Катэгорыя:Індзейцы Цэнтральнай Амерыкі
Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Пуэбла
Андскі кандэлябр

**Андскі кандэлябр** () — малюнак на скале, недалёка ад горада Піска (Перу). («Лос Трэс Круцес» — «Тры Крыжа», як яго называлі мясцовыя жыхары). Малюнак падобны на малюнак падсвечніка з трыма свечкамі. Бліжэйшыя падобныя малюнкі знаходзяцца ў пустыні Наска.

## Тэхніка 
Тэхніка тая ж што і ў пустыні Наска. Скала складаецца з чырвонага парфіру, колер ліній чырвоны.
Памер малюнка: даўжыня — 128 м, шырыня — 74, а таўшчыня ліній — 1,5 да 4 м. «Свечкі» арыентаваныя акурат у напрамку пустыні Наска.

## Літаратура 
* Бурганський Г. Е., Фурдуй Р. С. «Загадки древности (Белые пятна в истории цивилизации)» Перевод на русский язык: Константин Закорецкий.
* Травина «Тайны пустынь»

## Гл. таксама 
* Афіцыйны сайт
* Нацыянальны парк Піска 
* Вэбсайт пра Піска 
* Пліта Наска
* Наска (горад)
* Культура Наска
* Лініі Наска
* Пальпа
* Піска (горад) — горад у Перу.
* Піска (правінцыя) — правінцыя ў Перу.

Катэгорыя:Геаграфія Перу
Катэгорыя:Гісторыя Перу
Катэгорыя:Індзейцы Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Дакалумбавы культуры
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Перу
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Перу
Катэгорыя:Каляндар
Катэгорыя:Геогліфы
Катэгорыя:Петрогліфы
Кукулькан

**Кукулькан** (на юкатэкскай мове ''K'uk'ulkan* «птушыны змей») — адзін з вярхоўных багоў у міфалогіі мая.

## Паходжанне 
Кукулькан лічыцца богам, які мае карані ў старажытнай культуры мая. Пра гэта сведчаць выявы змеепадобных істот, часам з дзвюма галовамі, якія археолагі знаходзяць у пластах найстаражытнейжага перыяду. Выявы і фігуркі птушынага змея таксама багата прадстаўлены ў класічны перыяд (I тыс. н. э.). Відавочна, бог-змей быў звязаны з багамі дажджу *чак''. Некаторыя даследчыкі лічаць, што карані гэтага культу трэба шукаць у знешнім падабенстве доўгіх дажджавых хмар, якія збіраюцца над трапічнымі землямі Месаамерыкі, на змей.

У паслякласічны перыяд функцыі Кукулькана значна пашырыліся. У міфалогіі ён выступаў як адзін са стваральнікаў сусвету, валадаром ветру, заступнікам земляробаў і заснавальнікам гаспадарскай дынастыі горада Чычэн-Іца. У «Чылам Балам» яго прыход у Чычэн-Іцу адносяць да 987 г. н. э. Мяркуецца, што гэта было імя сапраўднага чалавека, тальтэкскага заваёўніка Юкатана. Такім чынам, Кукулькан з гэтага часу сумяшчаў вобразы мясцовага старажытнага бога, заснавальніка тальтэкскай дынастыі і тальтэкскага бога Кукумаца. Ён таксама з'яўляўся аналагам ацтэкскага бога Кецалькаатля.

## Культ 
Найлепш вывучаны культ Кукулькана ў горадзе Чычэн-Іца на Юкатане, дзе ён лічыўся заснавальнікам гаспадарскай дынастыі, хаця ў паслякласічны перыяд ён стаў распаўсюджаным і ў іншых землях цывілізацыі мая. Кукулькан разглядаўся як пасрэднік паміж зямнымі і нябеснымі ўладарамі. Мая прадстаўлялі яго ў выглядзе птушынага змея з разяўленым ротам, часта з галавой чалавека ў ваенным капелюшы. Кукулькану было прысвечана некалькі храмавых збудаванняў, у тым ліку Караколь, які выкарыстоўваўся для астранамічных назіранняў. Мяркуецца, што да такіх збудаванняў таксама адносілася піраміда Кукулькана. У дні веснавога і восеньскага раўнадзенства промні сонца стваралі на яе паверхні гульню святла і ценяў, так што здавалася, быццам бы па ступенях піраміды спаўзае вялікая змяя. Магчыма, гэта ўспрымалася як знак ад бога.

Пасля заняпаду Чычэн-Іцы галоўным цэнтрам культу Кукулькана да іспанскага заваявання быў горад Маяпан. У ім будаваліся храмы з калонамі, упрыгожанымі выявамі змея. Вярхоўны жрэц Кукулькана лічыўся адным з найбольш уплывовых людзей у горадзе.

## Спасылкі 
* Кукулькан — вярхоўны бог мая 
* Кукулькан — Кецалькаатль
* Піраміда Кукулькана 

Катэгорыя:Міфалогія мая
Катэгорыя:Багі неба і надвор’я
Катэгорыя:Вярхоўныя багі
Катэгорыя:Багі
Сан-Сальвадор

**Сан-Сальвадор** (, літаральна *святы збавіцель*) можа значыць:

**Астравы:**
* Сан-Сальвадор — востраў у Атлантычным акіяне ў складзе Багамаў. Першы востраў Новага Свету, адкрыты Хрыстафорам Калумбам.

**Гарады:**
* Сан-Сальвадор — сталіца дзяржавы Сальвадор.
* Сан-Сальвадор-дэ-Жужуй — горад на паўночным-захадзе Аргенціны, сталіца правінцыі Жужуй.
* Сан-Сальвадор — горад на поўначы Анголы. У канцы XIV - пачатку XX стст. сталіца Каралеўства Конга.
Дрэздэнскі кодэкс

thumb|right|200px|Дрэздэнскі кодэкс
thumb|right|200px|Дрэздэнскі кодэкс c. 9

**Дрэздэнскі кодэкс** — адна з чатырох рукапісных кніг мая, якія дажылі да нашых дзён.

У 1739 набыты ў невядомай асобы ў карыстанне Дрэздэнскай Каралеўскай Бібліятэкі. Прадстаўляе сабой рукапіс, датаваны 11-12 стст, які, як мяркуецца, у сваю чаргу з'яўляецца спісам больш ранняга тэксту.

## Літаратура 
* Ruggles, Clive L. N., *Ancient Astronomy*, ABC-CLIO, 2005, ISBN 1-85109-477-6
* Aveni, Anthony F., *Empires of Time*, Tauris Parke Paperbacks, 2000, ISBN 1-86064-602-6
* Sharer, Robert J. et al, *The Ancient Maya*, Stanford University Press, 2006, ISBN 0-8047-4817-9
* Anzovin, Steven et al, *Famous First Facts International Edition,* H. W. Wilson Company (2000), ISBN 0-8242-0958-3
* Thompson, J. Eric, *A Commentary on the Dresden Codex: A Maya Hieroglyphic Book*, Philadelphia: American Philosophical Society, 1972

## Гл. таксама 
* Мадрыдскі кодэкс

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Дрэздэнскі кодэкс. (фатаграфіі)
* 

Катэгорыя:Мая
Катэгорыя:Месаамерыканскія кодэксы
Катэгорыя:Дрэздэн
Мадрыдскі кодэкс

**Мадрыдскі кодэкс** — кодэкс мая і ацтэкаў. Захоўваецца ў Мадрыдзе. Рукапіс складаецца з 112 старонак. Даўжыня яго — 6 метраў. Як і іншыя рукапісы, яны складзены складкамі, аднак у яго няма ні пачатку ні канца.
Па зместу — гэта жрэцкія трэбнікі, якія паказваюць, у які дзень і якім багам трэба рабіць ахвяры. У аснове кодэкса — астралагічныя і каляндарныя табліцы, па якіх жрацы прадказвалі гадзіны з'яўлення на небе планет.

Катэгорыя:Мая
Катэгорыя:Месаамерыканскія кодэксы
Хоя-дэ-Серэн

thumb|Руіны Хоя-дэ-Серэн

**Хоя-дэ-Серэн** (ісп. **Joya de Cerén**, назва дадзена па вёсцы якая знаходзіцца побач) - археалагічны аб'ект ў Сальвадоры. Хоя-дэ-Серэн называюць *Пампеі Амерыкі*.
У выніку вывяржэння вулкана Лома-Сальдэра каля 600 н. э. сельскае селішча мая было пахавана пад слоем попелу. Аб'ект быў адкрыты ў 1976 Пайтанам Шытсам (Payton Sheets), прафесарам з каларадскага ўніверсітэта (). З тых часоў было раскапана каля 70 будынкаў.
У адрозненне ад італьянскага пахаванага горада, жыхары вёскі мабыць выратаваліся — падчас раскопак астанкаў загінулых не знойдзена. Але знойдзеная гаспадарчае начынне, посуд, нават недаедзеная ежа. Аб'ект уяўляе вялікую навуковую і культурную каштоўнасць, таму што дэманструе жыццё звычайных людзей мая тых часоў.
 
У 1993 раскопкі Хойа-дэ-Серэн былі ўключаны ў спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Аб'ект размешчаны ў 25 км на паўночны захад ад сталіцы дзяржавы — горада Сан-Сальвадор.

## Спасылкі 
* Conyers, Lawrence B. (1996) "Archaeological evidence for dating the Loma Caldera eruption, Ceren, El Salvador", in *Geoarchaeology* Vol. 11, Iss. 5, pp.&nbsp;377–391.
* Lentz, David L.; Beaudry-Corbett, Marilyn; de Aguilar, Maria Luisa Reyna; Kaplan, Lawrence (1996) "Foodstuffs, Forests, Fields, and Shelter: A Paleoethnobotanical Analysis of Vessel Contents from the Ceren Site, El Salvador" in *Latin American Antiquity* Vol. 7, No. 3 (Sep., 1996), pp.&nbsp;247–262.
* University of Colorado at Boulder, (2007) "CU-Boulder Archaeology Team Discovers First Ancient Manioc Fields In Americas" , press release August 20, 2007, accessed August 29, 2007.
* 
* Сальвадор. Фото.

Катэгорыя:Гісторыя Сальвадора
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Сальвадоры
Арыдаамерыка

[thumb|235px| Рэгіён на карце [заходняе паўшар'е|заходняга паўшар'я]]
**Арыдаамерыка** («засушлівая Амерыка») — культурна-гістарычны рэгіён дакалумбавай гісторыі Цэнтральнай Амерыкі. Тэрмін Арыдаамерыка адносіцца да паўночнай часткі Мексікі. Яго прапанаваў Паўль Кірхгоф у супрацьлегласць Месаамерыцы, якая займае яе паўднёвую частку. Проціпастаўленне дадзеных тэрмінаў паўстала з-за значных культурных адрозненняў паміж двума рэгіёнамі. Некаторыя археолагі нават вылучаюць трэцюю буферную зону пад назвай Аазісамерыка.

## Характарыстыка рэгіёна 
У адрозненне ад Месаамерыкі, у Арыдаамерыцы — сухі, засушлівы клімат, менш спрыяльныя для жыцця чалавека геаграфічныя ўмовы. Па дадзенай прычыне жыхары рэгіёна былі ў асноўным качэўнікамі. Карэнныя жыхары рэгіёна былі вядомыя пад зборнымі назвай «чычымекі», што на мове наўатль азначала «варвары, бескультурныя».

## Склад рэгіёна 
У склад Арыдаамерыкі ўваходзіць тэрыторыя мексіканскіх штатаў:
* Агуаскальентэс
* Ніжняя Каліфорнія
* Паўднёвая Ніжняя Каліфорнія
* Кааўіла
* Чыўаўа
* Дуранга
* Нуэва-Леон
* Сан-Луіс-Патасі
* Санора
* Тамауліпас
* Сакатэкас
у таксама паўночная частка штатаў:
* Ідальга
* Гуанахуата
* Керэтара
* Халіска
* Сіналоа

## Індзейцы Арыдаамерыкі 
## Археалагічныя культуры Арыдаамерыкі 
* наскальныя малюнкі Ніжняй Каліфорніі
* Культура Капач
* Традыцыя шахтавых магіл
* Перыку
* Гуачымантанес
* Тэўчытланская традыцыя

## Гл. таксама 
* Культурныя арэалы Амерыкі
* Класіфікацыя індзейцаў

## Спасылкі 
* Pobladores de Aridoamerica 

Катэгорыя:Дакалумбавы культуры
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці
Катэгорыя:Мексіка
Чынампы

[thumb|right|300px|Сістэма азёр у [даліна Мехіка | даліне Мехіка падчас іспанскага заваявання. На карце паказана, дзе размешчаны чынампы]]

**Чынампы** (, ) — плывучыя астравы, якія ўзводзілі індзейцы (ацтэк і, мая) для вядзення сельскай гаспадаркі. Чынампы давалі некалькі ўраджаяў у год. Ацтэкі будавалі чынампы на возеры Тэскока.

У забалочаных нізінах у глебу ўбівалі палі, затым злучалі іх пляценью. Унутр участкаў засыпалі метровы пласт зямлі. У дажджлівыя сезоны чынампы станавіліся астравамі. На прыўзнятыя палі пастаянна дадавалася арганічнае рэчыва водных раслін. Гэта дазваляла падтрымліваць урадлівасць глебы на высокім узроўні.

Росквіт гэтай сістэмы земляробства прыпадае на 600-900 гг. н. э.

Катэгорыя:Цэнтральная Амерыка
Катэгорыя:Штучныя астравы
Дзень мёртвых

thumb
**Дзень мёртвых** () — свята, прысвечанае памяці памерлых, якое праходзіць штогод 1 і 2 лістапада ў Мексіцы, Гватэмале, Гандурасе, Сальвадоры. Па павер'і ў гэтыя дні душы памерлых сваякоў наведваюць родны дом. Традыцыя ўзыходзіць да індзейцаў мая і ацтэкаў, якія прыносілі дары багіні Міктлансіўатль і будавалі сцены з выявай чарапоў — *тсампантлі*.

У 2003 годзе свята было ўключана ЮНЕСКА у спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва.

thumb|left|Катрына
У гэтыя дні ладзіцца карнавал, гатуюцца саладосці ў выглядзе чарапоў, робяцца спецыяльныя фігуркі апранутых жаночых шкілетаў — Катрына, гэта значыць *модніца, франціха* ().

[thumb|[Хлеб Мёртвых|Хлеб мёртвых — традыцыйная выпечка да Дня мёртвых]]
У 2004 годзе студэнты Нацыянальнага аўтаномнага ўніверсітэта Мексікі пабудавалі з 5667 цукровых, шакаладных і карамельных чарапоў сцяну, што на 2667 чарапоў перавышае ранейшую сцяну. Сцяна занесена ў Кнігу рэкордаў Гінеса

## Гл. таксама 
* Крыштальны чэрап

## Літаратура 
* *Октавио Пас*. День всех святых, праздник мертвых // Поэзия. Критика. Эротика / Октавио Пас. — М.: Русское феноменологическое общество, 1996. — С. 22-35.
* *Рэй Брэдбери*. Канун всех святых, Сахарный череп. — М., 1972.

## Спасылкі 
* Дзень мёртвых 

Катэгорыя:Святы Мексікі
Катэгорыя:Святы 1 лістапада
Катэгорыя:Святы 2 лістапада
Катэгорыя:Культ продкаў
Апух

[right|frame|Апух у [Дрэздэнскі кодэкс|Дрэздэнскім кодэксе]]

**Апу́х** або **Ах-Пуч** — у міфалогіі мая адзін з багоў смерці і каралёў Шыбальбы (пекла). Звычайна адлюстроўваўся ў антрапаморфным абліччы з чэрапам замест галавы (часам з галавой савы) і з трупнымі плямамі на целе. Яго галаўны ўбор — у форме галавы Каймана.

У мая мелася мноства багоў смерці, іх імёны адрозніваліся ў залежнасці ад племені. Усе яны жылі ў падземных сусветах (колькасць якіх звычайна роўна дзевяці) і мелі розныя іконаграфічныя абліччы. Найбольш часта згадваюцца: Кумхаў і Вак-Мітун-Ахаў (у юкатанскіх мая), Кісін (у лакандонаў), Ма-Ас-Амкуінк (у кекчы), у кічэ: Шыкірыпат і Кучумакік (выклікалі крывацёкі), Ах-Альпух (выклікаў жаўтуху), Вукуб-Камэ, Чыміябак, Кікшык, Кікрышкак, і інш.

## Гл. таксама 
* Міктлантэкутлі

Катэгорыя:Багі смерці і замагільнага свету
Катэгорыя:Міфалогія мая
Катэгорыя:Багі
Ічпіч

**Ічпіч**, *Ichpich* — руіны невялікага горада цывілізацыі мая. Знаходзяцца на паўвостраве Юкатан на тэрыторыі мексіканскага штата Кампечэ, прыкладна за 32 км ад гарадка Шуль (Xul) і за 10 км на паўночны ўсход ад руін Санта-Роса-Штампак (аднак прамая дарога адтуль да Ічпіча адсутнічае).

Упершыню Ічпіч апісаў і зрабіў яго фатаграфіі Тэаберт Малер, які наведаў гэтае месца ў сакавіку 1887 года. Амаль праз 100 гадоў, у 1985 годзе тут была праведзена невялікая рэстаўрацыя. Сучаснае апісанне помніка склаў Джордж Эндрус (George F. Andrews). Для турыстаў доступ да помніка закрыты.

Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы
Катэгорыя:Кампечэ
Паленке

**Паленке** (, мая *Лакам-ха*) — умоўная назва астаткаў вялікага маянскага горада на паўночным усходзе мексіканскага штата Ч'япас — палітычнага і культурнага цэнтра мая ў III—VIII стст. Сталіца Баакульскага царства. Захаваліся: рэшткі палаца (плошчай 92 x 68 м) — група будынкаў, размешчаных каля двух вялікіх і двух малых двароў, квадратная ў плане вежа; «Храм Сонца», «Храм Крыжа», «Храм надпісаў» (у тоўшчы яго піраміды ў 1952 годзе знойдзена памяшканне з ложным скляпеннем, барэльефамі на сценах і саркафагам у цэнтры — відавочна, грабніца кіраўніка). Усе будынкі багата ўпрыгожаны рэльефамі з грука. Паленке загінуў, верагодна, у выніку нашэсця плямёнаў з узбярэжжа Мексіканскага заліва ў IX ст. Руіны вядомы з XVIII ст. і неадначасова даследваліся (у прыватнасці, мексіканскімі археолагамі ў 1949-68 гг.).

## Гл. таксама 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Мексіцы
Катэгорыя:Сусветная спадчына
Тальтэкі

.]]
**Тальтэ́кі** — індзейскі народ юта-ацтэкскай моўнай сям’і, які жыў на тэрыторыі «сярэдневяковай» Месаамерыкі.

У VIII стагоддзі тальтэкі ўварваліся з поўначы ў Цэнтральную Мексіку, у IX стагоддзі стварылі вялікую дзяржаву, якая ахапіла цэнтральныя і паўночныя раёны Мексікі са сталіцай у Сэра-дэ-ла-Эстрэлья, а затым у Талане (Талан; сучасная Тула. Іншыя назвы Тлілан-Тлапалан, Талула, Чалула, Чалула-Коа).

У сваёй культуры тальтэкі развівалі традыцыі Тэатыўакана і Шачыкалька.

У X стагоддзі ваенныя атрады тальтэкаў падпарадкавалі асобныя групы мая на Юкатане і ў горнай Гватэмале, дзе знаходзіліся буйныя горада-дзяржавы — Чычэн-Іца, Ушмаль, Маяпан, Гумарках, Ішымчэ і інш. У той жа час, у выніку ўнутраных канфліктаў у імперыі тальтэкаў, ад іх адкалолася і мігрыравала на тэрыторыю сучаснага Сальвадора вялікая група насельніцтва, уліўшыся ў цывілізацыю піпілеў.

У другой палове XII стагоддзя н. э. новае нашэсце з поўначы ваяўнічых плямёнаў, апошняй хваляй якіх былі ацтэкі, паклала канец валадарству тальтэкаў у Мексіцы. К часу іспанскага заваявання (XVI стагоддзе) тальтэкі даўно сталі легендарным народам; ім прыпісваліся ўсе культурныя дасягненні мінулага.

Культура тальтэкаў аказала значны ўплыў на фарміраванне культуры ацтэкаў.

Помнікі архітэктуры і скульптуры тальтэкаў, якія захаваліся, уражваюць манументальнасцю і суровай веліччу. Ступеньчатая піраміда ў Тальяне была ўпрыгожана рэльефамі (воіны, арлы, ягуары (гл. «воіны-арлы» і «воіны-ягуары»)), а дах храма наверсе падтрымліваўся чатырма каласальнымі (вышыня 4,6 м) масіўнымі каменнымі фігурамі воінаў.

У мастацтве тальтэкаў пераважалі ваенныя тэмы; распаўсюджаны таксама фігуры паўляжачага бога з чашаю для ахвярапрынашэнняў.

У кнігах Карласа Кастанеды прадстаўлены нестандартны погляд на тальтэкаў — выкарыстаны ім тэрмін не мае дачынення да акадэмічнага разумення гэтай культуры.

## Гл. таксама 
* Уаманга

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* *Вайан Дж.* История ацтеков. — М., 1949.
* *Гуляев В.* Древнейшие цивилизации мезоамерики. — М., 1972.
* *Кинжалов Р.* Орел, кецаль и крест. — М., 1991.
* *Кинжалов Р. В.* Искусство древней Америки — М., 1962.
* 

## Спасылкі 
* 
* Дзяржава тальтэкаў
* Талтэк Інфа. Інфармацыйны, пазнавальны рэсурс аб Талтэках 
* 

Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы
Шата Руставелі

**Шата Руставелі**  (, 1160-1166?-1216) — грузінскі дзяржаўны дзеяч і паэт XII стагоддзя, аўтар хрэстаматыйнай эпічнай паэмы «Віцязь у тыгравай шкуры».

## Біяграфія 
Біяграфічныя звесткі пра паэта вельмі бедныя. Мянушку «Руставелі» ён, відавочна, атрымаў па месцы свайго нараджэння ў сяле Руставі. Геаграфічных пунктаў з назвай Руставі ў тую эпоху існавала некалькі. Па некаторых дадзеных, паэт належаў да знакамітага роду і быў уладароў Рустаўскага маярату.

## Пераклады 
Поўныя пераклады «Віцязя ў тыгравай шкуры» ёсць на нямецкай (Leist, «Der Mann im Tigerfelle», Лейпцыг, 1880), французскай («La peau de léopard», 1885), англійскай, арабскай, азербайджанскай, армянскай, іспанскай, італьянскай, кітайскай, курдскай, персідскай, японскай, чувашскай (2008, у перакладзе Юхма Мішы), на іўрыце, хіндзі і інш.

На беларускую мову паэму пераклалі Алесь Звонак і Мікола Хведаровіч, яна выйшла асобным выданнем у 1996 годзе. На рускую мову сярод іншых перакладаў С. А. Клычкоў.

## Літаратура 
 ]]
* Віцязь у тыгравай шкуры. Мн., 1996, (Перакладчыкі А.Звонак і М.Хведаровіч)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Грузіі
Катэгорыя:Паэты XII стагоддзя
Катэгорыя:Паэты XIII стагоддзя
Катэгорыя:Паэты Грузіі
Катэгорыя:Грузінамоўныя паэты
Храм надпісаў

thumb|250px
**Храм надпісаў** — архітэктурнае збудаванне, пабудаванае ў класічны перыяд цывілізацыі мая над магілай кіраўніка Баакульскага царства К'ініч Ханааб Пакаля яго сынам і пераемнікам Кан Баламам II, у якасці пахавальнага помніка. Знаходзіцца ў Паленке (умоўная назва руін вялікага маянскага горада на паўночным усходзе мексіканскага штата Ч’япас).

## Паходжанне назвы і гісторыя 
Назву храму далі надпісы, размешчаныя на яго сценах. Усяго на трох каменных плітках знаходзіцца 617 іерогліфаў. На сённяшні дзень расшыфравана толькі частка з іх.

## Планіроўка і экстэр'ер 
«Храм Надпісаў» уяўляе сабой дзевяціпавярховую піраміду вышынёй у 24 метры. Лесвіца піраміды дзеліцца на 4 платформы, на якіх размешчаныя 5 секцый прыступак: першая секцыя з 9 прыступкамі, другая — 19, трэцяя — 19, чацвёртая — 13 і пятая — 9. Сумарная колькасць ступеней роўная 69. На паверхні восьмай ступені піраміды размешчана пабудова з пяццю ўваходамі, і трыма памяшканнямі. У адным з якіх быў знойдзены, схаваны пад каменнай плітой, тунэль, які вядзе ў грабніцу К'ініч Ханааб Пакаля.

## Інтэр'ер 
Грабніца Пакаля ўяўляе сабой залу памерам 9 х 4 м са скляпеністай столлю амаль 7 м вышынёй. Сцены ўпрыгожваюць дзевяць гіпсавых статуй. Каменная крышка саркафага ўпрыгожана выявай сцэны ўваскрасення Пакаля і вызвалення яго з падземнага свету.

## Галерэя 

Выява:Pakal the Great tomb lid.png|Выява з крышкі саркафага К'ініч Ханааб Пакаля
Выява:Palenque - Maske des Pakal.jpg|Пахавальная маска К'ініч Ханааб Пакаля

## Гл. таксама 
* Паленке
* Баакульскае царства
* К'ініч Ханааб Пакаль

## Спасылкі 
http://bibliotekar.ru/100sokr/47.htm

Катэгорыя:Славутасці Мексікі
Катэгорыя:Архітэктура мая
Жаашэн дзю Бэле

**Жаашэн дзю Бэле**, **Іаахім дзю Белэ** (; 1522 (1525 — па іншых дадзеных), замак Цюрмельер паблізу Ліры, Анжу (Францыя) — , Парыж) — адзін з выбітных французскіх паэтаў XVI стагоддзя, член паэтычнай групоўкі «Плеяда» і бліжэйшы сябар яе кіраўніка Рансара.

## Пераклады на беларускую мову 
Вершы дзю Бэле пераклалі Зміцер Колас, Леанід Дранько-Майсюк.
* Хрэстаматыя па літаратуры народаў свету. Частка першая. Мн, 1995, Беларускі гуманітарны адукацыйна-асветніцкі цэнтр, П’ер дэ Рансар. — С.422: Абарона і ўсхваленне французскай мовы, (Перакладчык Зміцер Колас).

Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы
Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Франкамоўныя паэты
Стэфан Эрыксан

**Стэ́фан Э́рыксан** (; нар. , Вестэрос, Швецыя) — шведскі дыпламат, Надзвычайны і Паўнамоцны пасол Каралеўства Швецыя ў Рэспубліцы Беларусь (з 23.9.2008 — жнівень 2012).

## Біяграфія 
Скончыў Інстытут гандлю і эканомікі (1989). Працаваў турыстычным гідам і кансультантам у Шведскім гандлёвым савеце. Затым перайшоў у Міністэрства замежных спраў Швецыі. Працаваў у дыпламатычных прадстаўніцтвах Швецыі ў Расіі (Масква, Санкт-Пецярбург) і Бельгіі.

З верасня 2005 года — кіраўнік аддзялення Пасольства Швецыі ў Расіі ў Мінску. 12 чэрвеня 2008 года рашэннем шведскага ўраду прызначаны на пасаду кіраўніка дыпламатычнай місіі Швецыі ў Рэспубліцы Беларусь, стаўшы такім чынам першым паслом Швецыі ў Беларусі. 23 верасня 2008 года Стэфан Эрыксан уручыў даверчыя граматы Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнку. 3 жніўня 2012 года беларускі бок прыняў рашэнне не працягваць яму акрэдытацыю.

6 жніўня 2012 года беларускае тэлебачанне абвінаваціла Стэфана Эрыксана ў падрыхтоўцы «арабскай вясны» ў Беларусі, а беларускі МЗС заявіў, што ягоная дзейнасць была накіраваная на «разбурэнне» двухбаковых стасункаў.

Ведае беларускую мову. Пераклаў на шведскую творы Васіля Быкава і Уладзіміра Арлова.

## Узнагароды 
* Люблю Беларусь (2010)
* Медаль 100 гадоў БНР Рады Беларускай Народнай Рэспублікі (2019).
* Крыж Добрасуседства (2023).

## Спасылкі 
* Персона. Стэфан Эрыксан: Беларусь не вельмі прываблівае інвестараў 

Катэгорыя:Дыпламаты Швецыі
Катэгорыя:Паслы Швецыі ў Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на шведскую мову
Клімент XIII

**Клімент XIII** (лац: Clemens PP. XIII) (свецкае імя: Карла дэла Торэ дзі Рэцоніка ) (7 сакавіка 1693 — 2 лютага 1769) — Папа Рымскі з 6 ліпеня 1758 да 2 лютага 1769.

## Біяграфія 
Карла Рэцоніка нарадзіўся ў Венецыі, вучыўся ў Падуі, працаваў у Рымскай курыі. Клімент XII узвёў яго ў кардынальскую годнасць. Бенедыкт XIV прызначыў біскупам Падуі.

Катэгорыя:Папы Рымскія
Libellus de medicinalibus indorum herbis

thumb|right|Старонка кодэкса. Намаляваны расліны *tlahçolteoçacatl, tlayapaloni, axocotl* і *chicomacatl*
**Libellus de medicinalibus indorum herbis** (лац. *«Кніжачка аб індзейскіх лекавых раслінах»*) — ацтэкскі траўнік, які змяшчае малюнкі і апісанні лекавых раслін, якія выкарыстоўваліся ў дакалумбавай Мексіцы. З'яўляецца перакладам на лацінскую мову арыгінальнага кодэкса Марціна дэ ля Круса, пераклад быў выкананы ў 1552 г. Хуанам Бадзіяна — абодва яны былі выпускнікамі калегіума Санта-Крус дэ Тлатэлалька. Арыгінал на наўатль не захаваўся.

## Назвы 
Апроч сваёй лацінскай назвы, рукапіс вядомы пад імем перакладчыка, а таксама як *Кодэкс Крус-Бадзіяна*. У літаратуры рукапіс згадваецца так жа як *Кодэкс Барберыні*, паводле імя аднаго з яе ўладальнікаў XVII ст. — кардынала Франчэска Барберыні (1597—1679).

## Гісторыя 
Зёлкі быў складзены і пераведзены па замове дона Франсіска дэ Мендоса — сына першага губернатара Новай Іспаніі. Мендоса накіраваў рукапіс ў Іспанію, дзе яна захоўвалася ў каралеўскай бібліятэцы. Мяркуецца, у пачатку XVII ст. рукапіс апынулася ва ўладанні Дыега дэ Картавіла-і-Санабрыя — лекара караля Філіпа IV. Далей рукапіс апынулася ў зборы кардынала Барберыні, магчыма, абмінуўшы некалькіх пасярэднікаў. У 1902 г. збор Барберыні ўвайшоў у склад ватыканскай бібліятэкі. У 1990 г. Папа Ян Павел II вярнуў рукапіс у Мексіку, дзе ён захоўваецца ў зборы Нацыянальнага інстытута гісторыі і антрапалогіі ў Мехіка.

У XVII ст. сакратар кардынала Барберыні — Касьяна даль Поца (1588—1657) зняў з рукапісу копію, якая разам з яго бібліятэкай была падорана Папе Кліменту XI. Яго пляменнік прадаў рукапіс каралю Вялікабрытаніі Георгу III, цяпер гэтая копія захоўваецца ў Каралеўскай бібліятэцы ў Віндзары.

Яшчэ адна копія была зробленая Франчэска дэ Стэлучы, членам Акадэміі рысеглазых, але цяпер яна страчана.

У XX ст. кодэкс Крус-Бадзіяна карыстаецца вялікай папулярнасцю: двойчы выдаваўся ў іспанскім перакладзе (1952, 1964) і тройчы — у англійскім (1939, 1940, 2000).

## Літаратура 
* Byland, Bruce (2000). «Introduction to the Dover Edition». An Aztec Herbal: The Classic Codex of 1552. Mineola, New York: Dover.
* Garritz Ruiz, Andoni y Chamizo, José Antonio (1997). Del tequesquite al ADN. Algunas facetas de la química en México. México, Distrito Federal. ISBN 968-l6-5232-0.

Катэгорыя:Кнігі 1552 года
Катэгорыя:Ацтэкі
Катэгорыя:Месаамерыканскія кодэксы
Чарэра

**Чарэра** — дакалумбава культура, якая існавала ўздоўж ракі Гуаяс (Эквадор) з 18 па 3 ст. да н. э.

Аказала вялікі ўплыў на значную частку тэрыторыі сучаснага Эквадор а, уплыў распаўсюджваўся на некаторыя рэгіёны Амазоніі. Займаліся натуральнай сельскай гаспадаркай і зборам ядомых малюскаў, такіх, як *Spondylus*. Уяўляла сабой моцна іерархізаванае грамадства.

## Літаратура 
* Мануэль Галич, История доколумбовых цивилизаций. Мысль, 1990.

## Спасылкі 
* http://archaeology.about.com/od/cterms/g/chorrera.htm 
* http://www.exploringecuador.com/museum_bce/chorrera.htm 

Катэгорыя:Гісторыя Эквадора
Катэгорыя:Археалогія ў Эквадоры
П’ер дэ Рансар

**П’ер дэ Рансар** (фр. Pierre de Ronsard; 11 верасня 1524, замак Ла-Пасаньер, Вандамуа — 27 снежня 1585, абацтва Сен-Ком, блізу Тура) — знакаміты французскі паэт XVI стагоддзя. Узначальваў аб’яднанне «Плеяда», якое прапаведвала ўзбагачэнне нацыянальнай паэзіі вывучэннем грэчаскай і рымскай літаратур.

## Пераклады на беларускую мову 
* Хрэстаматыя па літаратуры народаў свету. Частка першая. Мн., 1995, Беларускі гуманітарны адукацыйна-культурны цэнтр, П’ер дэ Рансар. — С.419-422 (Перакладчык Ніна Мацяш).
* Выбранае. Мн., 2016. (Перакладчыкі Ніна Мацяш, Лявон Баршчэўскі, Зміцер Колас). ISBN 978-985-7164-02-8.

## Літаратура 
* *Dassonville M.* Ronsard. Étude historique et littéraire. — T. 1-5. — Genève-P., 1968—1990.
* *Ménager D.* Ronsard: le roi, le poète et les hommes. — Genève, 1979.
* *Silver I.* Ronsard and the Grecian lyre. — P. 1-3. — Genève-P. — 1981—1987.
* Ronsard en son IV centenaire. — T. 1-2. — Genève-P. — 1988—1989.
* *Simonin M.* Pierre de Ronsard. — P., 1990.
* *Gendre A.* L’esthétique de Ronsard. — P., 1997.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Паэты Францыі
Катэгорыя:Паэты XVI стагоддзя
Катэгорыя:Нарадзіліся 11 верасня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1524 годзе
Катэгорыя:Памерлі 27 снежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1585 годзе
Катэгорыя:Франкамоўныя паэты
Культура Лас-Вегас

**Культура Лас-Вегас** — комплекс паселішчаў позняга плейстацэну і галацэну ўздоўж узбярэжжа сучаснага Эквадора, якая ўзнікла паміж 8000 да н. э. і 4600 да н. э. Культура Лас-Вегас уяўляе сабой «раннюю аселую адаптацыю да экалагічна складанага прыбярэжнага асяроддзя».

31 археалагічны помнік дадзенай культуры быў выяўлены на эквадорскім паўвостраве Санта-Элена — біялагічна складаным трапічным экатоне. Датаванне пацверджана радыёвугляродным аналізам.

Людзі культуры Лас-Вегас займаліся паляваннем і збіральніцтвам, а акрамя таго, валодалі прымітыўнымі тэхналогіямі сельскай гаспадаркі. Былі выяўленыя касцяныя іголкі і лапатка, якія маглі выкарыстоўвацца для вырабу сетак або тканін, а таксама розныя прылады і ёмістасці з ракавін; мяркуецца, што выкарыстоўваліся і такія матэрыялы, як драўніна, бамбук, галлё і кара.

Хоць на ўзбярэжжы Эквадора муміі не былі выяўленыя, жыхары культуры Лас-Вегас былі падобныя на прадстаўнікоў сучаснай ім культуры Чынчора на паўночным узбярэжжы Чылі, ад якой захаваліся муміі.

## Літаратура 
* Башилов В. А., Проблемы археологии и древней истории стран Латинской Америки. М., Наука, 1990 г.

Катэгорыя:Археалогія ў Эквадоры
Катэгорыя:Гісторыя Эквадора