Армянскі пагром у Баку (1990)

**Армянскі пагром у Баку** — хваляванні на этнічнай глебе ў горадзе Баку, сталіцы Азербайджанскай ССР, 13—20 студзеня 1990 года, якія суправаджаліся масавым гвалтам у дачыненні армянскага насельніцтва, рабаваннямі, забойствамі, падпаламі і знішчэннем маёмасці. Ахвярамі пагромаў сталі, паводле розных дадзеных, ад 48 да 90 (згодна некаторых крыніц — да трохсот) чалавек. Паводле чытара Human Rights Watch Роберта Кушэна, «пагромы не былі цалкам (ці, магчыма, цалкам не) стыхійнымі, бо пагромнікі мелі спісы армян і іх адрасоў». Часам армянскі пагром разглядаецца як частка падзей «Чорнага студзеня», якія прывялі да ўводу савецкіх войскаў у Баку

20 лютага 1988 года сесія народных дэпутатаў НКАВ звярнулася да Вярхоўных Саветаў Армянскай ССР, Азербайджанскай ССР і СССР з просьбай разгледзець пытанне пра перадачу вобласці, у якой армяне складалі большасць насельніцтва, у склад Арменіі. 21 лютага ў пастанове Палітбюро ЦК КПСС гэта вымога была пададзена як прынятая ў выніку дзеянняў «экстрэмістаў» і «нацыяналістаў». Ужо на іншы дзень у Баку і іншых гарадах Азербайджана адбыліся першыя мітынгі ў падтрымку рашэння Палітбюро пра недапушчальнасць перагляду існай нацыянальна-тэрытарыяльнай структуры. Сітуацыю напальвала тое, што ў гэты час у Баку і прылеглых раёнах ужо знаходзіліся першыя групы ўцекачоў-азербайджанцаў з Кафанскага і Мегрынскага раёнаў Армянскай ССР, што распаўсюджвалі чуткі пра нібы перажытыя жахі і ўжывальны да іх гвалт. У той перыяд, аднак, гвалт у самым Баку ўдалося запабегчы. Пагром са шматлікімі ахвярамі сярод армян адбыўся ў Сумгаіце, недалёка ад сталіцы Азербайджана. Сумгаіцкі пагром з’явіўся знакавай падзеяй і паваротным пунктам у абвастрэнні міжнацыянальнага канфлікту ў Закаўказзі, што выклікаў першыя патокі армянскіх уцекачоў з Азербайджана. Аналагічныя падзеі адбыліся 28 лютага ў Кіравабадзе (цяпер Гянджа).

Вясна і лета 1988 года характарызаваліся бесперапынным нарастаннем грамадскай напругі і нацыянальнай варожасці паміж азербайджанскім і армянскім насельніцтвам. Пасля сумгаіцкай трагедыі пачалося выдушванне азербайджанцаў з Арменіі і армян з Азербайджана.

15 мая ў Баку адбыўся першы агульнагарадскі мітынг антыармянскай скіраванасці на плошчы імя Леніна (пазней пераназванай у плошчу Свабоды), які сабраў каля 15 тысяч чалавек і ледзь не завяршыўся нападам асабліва агрэсіўных удзельнікаў на прадстаўнікоў рэспубліканскай улады. Ужо неўзабаве мітынгі прынялі рэгулярны характар і сталі яшчэ больш масавымі. Каардынацыю масавых мітынгаў у Баку ўзяла на сябе арганізацыя «Варлыг» («Рэальнасць»), якую ўзначальваў працоўны Неймат Панахаў (Панахлы). Дзейнасць гэтай арганізацыі расійскі даследчык Д. Фурман познае ахарактарызаваў як «падпальшчыцкую і фанатычную». З 17 лістапада мітынгі прынялі бесперапынны характар, прытым частка дэманстрантаў (да 20 тыс.) нават начавалі на плошчы, а ўдзень іх лік даходзіў, па некаторых ацэнках, да паўмільёна.

5 снежня 1988 года ў Баку падахвочваныя натоўпы людзей, рухаючыся да плошчы Леніна, урываліся на тэрыторыю заводаў, уладкоўвалі пагромы дзяржаўных устаноў і прыватных кватэр. Паўсюдна ўзнікалі масавыя бойкі, а таксама распачыналіся спробы нападу натоўпу на ваярскія падраздзяленні і асобных вайскоўцаў, на раённыя аддзяленні МУС і паляўнічыя крамы дзеля захопу зброі і боепрыпасаў. Усяго ў сутыкненнях у гэты дзень 14 вайскоўцаў атрымалі целавыя пашкоджанні. Сярод грамадзянскага насельніцтва траўмы атрымалі 30 чалавек. Толькі да канца дня атрымалася ўціхамірыць сітуацыю ў горадзе.

Тымчасам паток уцекачоў з абедзвюх рэспублік нарастаў. Да пачатку 1989 года практычна ўсе азербайджанцы былі змушаны пакінуць Арменію. Многія з іх аселі ў Баку. Што да армянскага насельніцтва Азербайджана, то да гэтага часу армяне засталіся практычна толькі ў месцах кампактнага жыцця (НКАВ, Шаўмянаўскі і частка Ханларскага раёна) і ў Баку.

Да канца лета 1989 года масавыя пратэсты ў Баку, выкліканыя карабахскай праблемай, аднавіліся. У мітынгах і дэманстрацыях бралі ўдзел сотні тысяч чалавек. Э. Мамедаў і Н. Панахаў арганізавалі масавыя мітынгі і заручыліся грамадскай падтрымкай для сваёй разбуральнай тактыкі: поўнай блакады чыгуначнага паведамлення з Арменіяй.

Да пачатку 1990 года ў Баку засталіся каля 30—40 тыс. армян, галоўным чынам жанчыны і пенсіянеры.

У пачатку 1990 года ў Шаўмянаўскім і Ханларскім раёнах (месцах кампактнага жыцця армян паўночней Нагорна-Карабахскай аўтаномнай вобласці) адбываюцца сутыкненні паміж армянамі і азербайджанцамі. На мяжы паміж Армянскай ССР і Азербайджанскай ССР пачаліся баі з ужываннем артылерыі.

## Ход падзей 
## Зноскі 
## Літаратура 
* de Waal, Thomas. *Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War*. New York: New York University Press, 2003. p. 114 ISBN 0-8147-1945-7 Русское издание

## Спасылкі 
* Черный январь 1990-го года (г. Баку, Аз. ССР)
* Арсен Мелик-Шахназаров «Нагорный Карабах: факты против лжи» Глава 11. Кровавый январь 1990 года
* В армянских церквях России пройдут службы памяти жертв погромов в Баку

Катэгорыя:1990 год у Азербайджане
Катэгорыя:Армянскія пагромы
Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Азербайджане
Катэгорыя:Канфлікты 1990 года
Катэгорыя:Гісторыя Баку