Тыгран Геворгавіч Чухаджан

{{Музыкант
 |Імя              = Тыгран Геворгавіч Чухаджан
 |Подпіс           = 
 |Выява      = Composer Dikran Tchouhadjian.jpg
 |Шырыня           = 200px
 |Фон              = non_performing_personnel
 |Поўнае імя       = Тыгран Геворгавіч Чухаджан
 |Дата нараджэння    = 
 |Месца нараджэння   = 
 |Дата смерці      = 
 |Месца смерці     = 
 |Краіна           = Асманская імперыя
 |Прафесіі        = 
 |Жанры            = класіка
 |Узнагароды          = { style="background:transparent"

}
{ style="background:transparent"
 
}
}}
**Тыгран Геворгавіч Чухаджан** (; 1837,  — 11(23) сакавіка 1898, ) — армянскі , , , музычна-грамадскі дзеяч, , армянскага музычнага тэатра. Аўтар першай оперы і аперэты ў  Усходу, заснавальнік музычнага тэатра на Блізкім Усходзе. Яго бацька, Геворг, быў аматарам мастацтва, усяляк падтрымваў таленавітага сына ў імкненні атрымаць музычную адукацыю. Ужо ва ўзросце 15-16 гадоў малады Чухаджан прыцягнуў увагу музычнай супольнасці сваім выкананнем фартэпіянных кампазіцый, у якога Чухаджан браў урокі фартэпіяна і тэорыі музыкі цягам некалькіх гадоў. Паводле савета апошняга ён адправіўся ў Італію для дасканалення адукацыі — у 1861—1864 вучыўся ў Мілане. Так Чухаджан стаў адным з першых армянскіх кампазітараў, які атрымаў вышэййшую музычную адукацую ў Еўропе. Праз некаторы час пасля вяртання з Італіі кампазітар жаніўся са спявачкай Анік Абазян. З гэтага перыяду займаўся таксама выкладчыцкай дзейнасцю.

У 1860-х гадах пачаў бароцца разам з іншымі перадавымі прадстаўнікамі армянскага насельніцтва Турцыі за развіццё сваёй нацыянальнай культуры, з’яўляўся кіраўніком прагрэсіўна настроеных музыкантаў-армян, якія прапагандавалі перадавую еўрапейскую музычную культуру, формы арганізацыі музычнай адукацыі, а таксама музычна-грамадскага жыцця. Браў удзел у арганізацыі армянскіх музычных таварыстваў, у прыватнасці, супрацоўнічаў з музычнай арганізацыяй „Армянская ліра“, і разам з Габрыэлем Еранянам браў удзел у арганізацыі музычнага часопіса „“ (1861—1864). Супрацоўнічаў з музычным тэатрам „Гусанергакан“, асабліва плённай была яго супраца з тэатрам „Арэвелян татрон“ (Усходні тэатр) , музычным кіраўніком якога ён быў на працягу некалькіх гадоў. У 1891—1892 гадах кампазітар пабываў у Парыжы, дзе былі пастаўлены яго аперэты. Французская прэса звала яго „*ўсходнім Афенбахам*“. У апошнія гады жыцці жыў у галечы.

Пахаваны на армянскіх могілках Ізміра. Праз два гады пасля скону кампазітара яго вучань А. Сінанян усталяваў над магілай Чухаджана яго мармуровы бюст.

## Творчасць 
Тыгран Чухаджян пакінуў значную творчую спадчыну — некалькі опер і аперэт, першыя камерныя,  і фартэпіянныя складанні ў армянскай музыцы, з мелодыямі ўсходняй музыкі ў цэлым, выяўляючы высокае майстэрства паліфоніі. Менавіта ў творчасці Чухаджана ўпершыню ў армянскай музыцы з’явіліся самастойныя поліфанічныя формы.

Пачынаючы з 1870-х гадоў Чухаджан працуе над музычнымі камедыямі, аперэтамі. У іх кампазітар тонка хавае нацыянальныя, сацыяльныя і палітычныя намёкі, выносячы на першы план побытавыя і сатырычныя элементы, рамантычныя перажыванні. Менавіта ў аперэтах асабліва адзначаецца ўплыў армянскага гарадскога музычнага фальклору. Ён пачынае супрацоўнічаць з армянскімі і італьянскімі лібрэтыстамі, у прыватнасці з Т. Налянам, Албарэта і іншымі. У 1872 годзе на аснове сюжэта „Рэвізора“ Гогаля кампазітар піша аперэту „Арыф“ (лібрэта на турэцкай мове армянскімі літарамі) — першую ў гісторыі армянскай класічнай музыкі, у 1873 годзе аперэту „Кёса кёхва“ („Лысаваты стараста“, аўтар лібрэта Геворг Рштуні), які быў пастаўлены ў тым жа годзе ў тэатры Вардавяна. „Кёса кёхва“ ўжо ў першы перыяд быў пастаўлены больш за 60 раз. Як адзначае Е. Барварт, у сваіх аперэтачных творах Чухаджан насіў уплыў заходнееўрапейскіх майстроў аперэты Ж. Афенбаха,  і . Паводле „Оксфардскага опернага слоўніка“ ў гэтых творах адчуваецца армянскі побыт і норавы свайго часу. У 1897 годзе ў армянскай прэсе з’яўляецца інфармацыя пра завяршэнне Чухаджанам оперы „Індыяна“. Пачынаючы з перыяду міланскай навукі, на далейшую творчасць кампазітара вялікі ўплыў зрабіла музыка Джузэпэ Вердзі.

Музычны крытык Адольфа Таласа пра творчасць Чухаджана піша:

„*Тыгран Чухаджан быў першым кампазітарам, які ўжыў еўрапейскую музычную тэхніку да ўсходняй музыкі. Яго высока арыгінальныя ідэі, свежасць музычнай мовы, яркасць аркестроўкі — усё прасякнута святлом Усходу. Яго  поўныя ўлады і зачаравання, адрозніваюцца сваёй дасканаласцю гармоніі і ўзаемадапаўнення*“.

Паводле аўтараў «Кароткай гісторыі оперы» і найбуйнейшы. Па сваім стылі лібрэта Тэрзяна ставіцца да лірыка-драматычнага жанру. Запіска пра завяршэнне оперы ў кнізе Тэрзяна на італьянскай мове пазначыла нараджэнне армянскай нацыянальнай оперы ва ўрыўках, так і з-за адсутнасці патрэбных матэрыяльных рэсурсаў, ажыццявіць гэту ідэю не атрымліваецца. Пры жыцці аўтара асобныя нумары з оперы гучалі ў канцэртным выкананні.
 оперы «Аршак II» выдадзенай у Канстанцінопалі ў 1900 годзе пад загалоўкам «Алімпія»]]
Манументальны «Аршак II» напісаны ў традыцыях італьянскай гісторыка-рамантычнай оперы першай паловы XIX стагоддзя — Расіні, Беліні і асабліва ранняга Вердзі. Сюжэт з гісторыі Арменіі заснаваны на звестках старажытнаармянскіх гісторыкаў Маўсеса Харэнацы і Фаўстаса Бузанда. Дзеянні разгортваюцца ў 365—367 гадах у Армавіры ў эпоху складаных стасункаў Вялікай Арменіі, Персіі і Рыма. Музычна-літаратурнай ідэяй опера адлюстроўвае таксама імкненне армянскага народа XIX стагоддзя да нацыянальнага і сацыяльнага вызвалення. Яны былі выяўлены музыкаведам  у 1942 годзе, пасля чаго пачалося другое жыццё гэтага твора. Цалкам опера была прадстаўлена шырокай публіцы 29 лістапада 1945 года. Для новай пастаноўкі лібрэта оперы было апрацавана , дырыжорам выступіў М. Таўрызіян. «Аршак II» быў пастаўлены ў Неапалі, Вене і іншых гарадах свету. У 1956 годзе опера была пастаўлена ў Вялікім тэатры Масквы.

Музычны кіраўнік оперы Сан-Францыска, музыкавед Кліфард Крана піша пра «Аршака II»:

*«Сваімі непараўнанымі палацавымі пераваротамі, спробамі забойства і любоўнай варожасцю опера „Аршак II“ прапануе ўсё, што можна чакаць ад сапраўднай драмы.»*.

### «Земірэ» 
«Земірэ» — апошняя маштабная опера Чухаджана, напісана ў 1890 годзе. Некалькімі гадамі пазней Тамаса Франсіні ажыццявіў італьянскі пераклад для еўрапейскай прэм’еры оперы. Ёсць дадзеныя пра пастаноўку оперы італьянскай тэатральнай кампаніяй у тэатры «French Palais de Crystal Theater» у 1894 годзе Тамаса Франсіні. Паводле паведамленняў тагачаснай канстанцінопальскай прэсы, планаваўся таксама паставіць твор у Вене, а потым у Парыжы, аднак гэтыя планы застаюцца не ажыццёўленымі. Дадзеная пастаноўка стала першай паўнавартаснай пастаноўкай оперы праз больш за стагадовы перапынак.

*«Цягам усяго прадстаўлення са мною заставаўся пачуццё захаплення да велізарнага досведу і майстэрства Чухаджана, як ён валодае оперным жанрам і пракрадаецца яго самыя глыбіні …»

Як адзначаюць Э. Уегель Уільямс і Д. Джой Грот, прэм’ера «Земірэ» ў Канстанцінопалі практычна стала пачаткам развіцця традыцый опернага мастацтва ў Турцыі. Па сваім жанры «Індыяна» — патрыятычная опера і .

### «Леблебіджы» 
 гг.]]

«Леблебіджы» («Прадавец гароху») — другая і самая папулярная аперэта Чухаджана, напісана ў 1875 годзе — арганізатара (супольна з Чухаджанам. У пачатку XX стагоддзя аперэта была перакладзена на грэчаскую і нямецкую мовы. «Леблебіджы» была прадстаўлена на розных сцэнах Францыі, Егіпта, Балкан, Блізкага Усходу і іншых рэгіёнаў, прыносячы аўтару грамадскае прызнанне.

### Іншыя творы 
Чухаджан — аўтар шэрага музычных твораў для тэатральных пастановак і п’ес. Яго складанні, нацыянальныя па тэматыцы і па музычнай мове, прасякнуты патрыятызмам. Найбольш вядомыя яго музычныя творы для спектакляў «Ружа і лілея» , «Ара Выдатны, ці Любоў і радзіма» Т. Галемчяна, «Сандухт» Т. Тэрзяна, «Трдат Вялікі і Рыгор Асветнік» З. Тхляна. У гэтым перыядзе яго творчасці асабліва характэрная музыка для пастаноўкі «Вардан Маміканян — ратаваннік Айчыны» (1867) Р. Сефечяна, прадстаўленне якой ператварылася ў палітычны мітынг супраць рэжыму, што існаваў у Асманскай імперыі. Згодна Е. Барварт твор «Мы ёсць сыны армянскай нацыі» таксама з’яўлялася пратэстам супраць турэцкага панавання (на словы ), аднаго з першых у армянскай класічнай музыцы.

Аўтар «Рэквіема» ў памяць канстанцінопальскага армянскага патрыярха Нерсеса Варжапецяна. Апроч таго, яго пяру прыналежыць камічная опера «Зейбеглер», рукапісы якой, зрэшты, цяпер згублены.

З сімфанічных і фартэпіянных твораў вядомыя яго «Гавот» (для скрыпкі, віяланчэлі, фартэпіяна і ), «Чатыры фукі» (для струннага аркестра і квартэта) «Авэ Марыя» (фартэпіяна) і гэтак далей. Яго фартэпіянныя творы былі выдадзены ўжо ў 1870—1880-я гады.

==== Кароткі спіс некаторых фартэпіянных і сімфанічных складанняў. Гэты фільм стаў адной з першых прац у гісторыі кінематографа Турцыі. У 1923 годзе фільм па «Прадаўніку гароху» быў зняты . У 1934 годзе тэм жа рэжысёрам была зроблена новая экранізацыя «Леблебіджы», прытым карціна атрымала другі прыз Венецыянскага кінафестывалю.

У 1967 годзе рэжысёрам  была распачата першая ў Арменіі экранізацыя аперэты «Леблебіджы» пад новай назвай «Карынэ». Вакальныя партыі галоўных герояў выконвалі Гаар Гаспаран і Тыгран Леванян. Фільм насычаны нацыянальным каларытам канстанцінопальскіх армян, прадстаўляецца як вясёлая і жывая камедыя-буф. У 1970 годзе ў студыі кінаакцёра «Масфільм» фільм быў дубляваны на рускую мову.

У 1988 годзе на заказ Цэнтральнага тэлебачання Дзяржтэлерадыё СССР Тыгран Леванян стварае поўную экранізацыю оперы «Аршак II» (2 серыі).

## Уклад у культуру. Памяць 
Чухаджан змагаўся за развіццё нацыянальнай культуры.

У Арменіі яго імем названы вуліцы і музычныя школы, усталяваны помнікі (скульп. А. Шагінян). У Францыі дзее даследчыцкі цэнтр «Тыгран Чухаджан», які займаецца папулярызацыяй твораў кампазітара ў Еўропе. У 2014 годзе некамерцыйнай адукацыйнай арганізацыяй «Institute for Historical Justice and Reconciliation» (Гаага, Нідэрланды) быў зняты кароткаметражны дакументальны фільм «Па ступнях Чухаджана», прысвечаны кампазітару.

*«Тыгран Чухаджан з’яўляецца адным з тытанаў армянскай нацыянальнай музыкі. Прызнаны як бацька армянскай оперы, ён стаў першым сярод армянскіх музыкантаў, які выкарыстаў класічныя заходнія стандарты ў сваіх музычных творах.»

Унёсак Чухаджана ў тым ліку ў развіццё турэцкай культуры ў свой час ацанілі прадстаўнікі прагрэсіўнай турэцкай интеллигенций. У 1872 годзе, пасля прэм’еры аперэты «Арыф» бачны турэцкі паэт і журналіст Намык Кемаль пісаў у газеце «Ібрэт»:

*Гэта — першая праца на нашай опернай мове. Яе будова прыгожая і яе музыка выдатная. Турэцкая мова падыходзіць для музычных твораў. Кампазіцыі нададзена форма адпаведная яго лірыцы. Мы спрыяем Гюллу Агоп — заснавальніку атаманскага тэатра, аўтараў лірыкі і музыкі аперэты Альберта і Тыграну Чухаджану за іх высілкі, а таксама акцёрам за майстэрскую пастаноўку. *

Жыццю і творчасці Чухаджана прысвечаны асобныя даследаванні , А. Асатран, Г. Тыгранава, , М. Мурадзяна, Г. Сцепаняна і інш.

## Гл. таксама 
* 

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  

## Спасылкі 
* 
* In the Footsteps of Tchouhadjian — дакументальны фільм пра Чухаджана
* Навуковая канферэнцыя ў Нацыянальнай акадэміі навук, прысвечаная творчасці Чухаджана — рэпартаж тэлеканала «» 
* Garine Opera. Dikran Tchouhadjian’s Opera Bouffe in a New adaptation
* Centre de Recherches Dikran Tchouhadjian (CRDT) 
* У навуковай канферэнцыі прысвечанай 175-годдзю Чухаджяна будуць агучаны сорак дакладаў 
* Стартовал «Чухаджянфест»
* Аглушальная перамога аперэты «Карынэ» ў тэатры «Буф дю нор» 
* «Zvart»: An Unprecedented Success. AGBU. 10/22/2003 
* G. Papasian, Garine ou Leblebidji Hor-Hor Agha 
* Армянская музыка
* Аршак II. Опера Тыграна Чухаджана 2CD 

### Музыка 
* Фрагмент з арыі Аршака II у выкананні Арташэса Айрана Фрагмент з арыі Алімпіі ў выкананні Гаар Гаспаран Фрагменты з оперы «Аршак II» http://www.youtube.com/watch?v=P3v4rnHevpg [http://www.youtube.com/watch?v=KcDL_hu53Ac&feature=related ]
* Фрагмент з фільма «Карынэ» (Леблебіджы)
: Фрагменты музыкі аперэты «Карынэ»

Катэгорыя:Заснавальнікі нацыянальнага опернага мастацтва
Катэгорыя:Оперныя кампазітары