Дама (карта)

**Да́ма** (таксама **кра́ля**) — ігральная карта з выявай жанчыны. У стандартнай французскай калодзе з'яўляецца трэцяя па старшынству картай і займае месца паміж валетам і каралём (мае намінал 12).

У нямецкай і швейцарскай калодах аналагам дамы з’яўляецца вышнік (обер). У іспанскай і некаторых італьянскіх калодах дама адсутнічае, а замест яе выступае мужчынская фігура — рыцар, які выконвае тую ж ролю і мае тое ж значэнне.

## Гісторыя 
Мяркуецца, што дамы былі вынаходствам ранніх нямецкіх майстроў. У адной з самых ранніх захаваных калод — Штутгарцкай (каля 1440 года) — фігуры ва ўсіх чатырох масцях жаночыя (каралевы), яны замяняюць каралёў. У іншых калодах XV стагоддзя (напрыклад, «Прыдворнае паляванне Амбраза», каля 1440—1445 гадоў) дама прысутнічала як чацвёрты ранг фігур нароўні з каралём, вышнікам і ніжнікам. У пазнейшых стандартных нямецкіх калодах ад дам адмовіліся на карысць сістэмы «кароль — вышнік — ніжнік», аднак гэтая фігура захавалася ў французскай калодзе, дзе яна выцесніла рыцара, характэрнага для карт таро.

## Назва 
Слова «дама» паходзіць ад польскага *dama*, якое ў XVII стагоддзі было запазычана з французскай (*dame*).

Варыянт «краля» таксама запазычаны праз польскую мову (*krala*) з чэшскага *kralka* («каралева ў картах»).

## Прататыпы персанажаў 
У сярэднявечнай Францыі, дзе склаўся сучасны дызайн карт, кожная фігура мела свайго гістарычнага або міфалагічнага прататыпа:
* **Піковая (віновая) дама** — Афіна, багіня мудрасці і вайны ў старажытнагрэчаскай міфалогіі;
* **Чырвовая дама** — Юдзіф, біблейскі персанаж;
* **Званковая (бубновая) дама** — Рахіль, біблейскі персанаж;
* **Трэфовая дама** — Аргіна (*Argine*). Гэта імя лічыцца анаграмай лацінскага слова *Regina* («каралева») або скажэннем ад Аргія (імя некалькіх персанажаў грэчаскай міфалогіі).

У англа-амерыканскай традыцыі канкрэтных прататыпаў няма, хоць чырвовую даму часта асацыююць з Лізаветай Ёркскай, жонкай Генрыха VII.

## Абазначэнне 
У розных краінах дама абазначаецца па-рознаму ў залежнасці ад мовы:
* **D** — ад фр.: *Dame*, ням.: *Dame* (выкарыстоўваецца ў большасці еўрапейскіх краін).
* **Q** — ад англ.: *Queen* («каралева»).
* **Д** — ад руск.: *Дама*.
* **V** — ад нідэрл.: *Vrouw*.

## У культуры 
Вобраз картачнай дамы шырока выкарыстоўваецца ў мастацтве і літаратуры:
* «Чырвовая дама» («The Queen of Hearts») — папулярны англійскі дзіцячы верш і лічылка, апублікаваны ў 1782 годзе. Вобраз гераіні часта звязваюць з Лізаветай Сцюарт, каралевай Багеміі.
* Чырвовая дама — персанаж кнігі Льюіса Кэрала «Аліса ў Краіне цудаў».
* «Піковая дама» — аповесць А.&nbsp;С.&nbsp;Пушкіна, сюжэт якой заснаваны на картачнай гульні. Па матывах аповесці П.&nbsp;І.&nbsp;Чайкоўскі стварыў аднайменную оперу.
* «Піковая дама: Чорны абрад» — фільм жахаў (2015).

## Галерэя 
### Французская калода (Парыжскі ўзор) 

File:Queen of clubs fr.svg|Трэфовая дама (Аргіна)
File:Queen of diamonds fr.svg|Званковая дама (Рахіль)
File:Queen of hearts fr.svg|Чырвовая дама (Юдзіф)
File:Queen of spades fr.svg|Піковая (віновая) дама (Афіна)

### Англа-амерыканскі ўзор 

File:Queen of clubs en.svg|Трэфовая дама
File:Queen of diamonds en.svg|Званковая дама
File:Queen of hearts en.svg|Чырвовая дама
File:Queen of spades en.svg|Піковая (віновая) дама

### Рускі (Атласны) ўзор 

File:Atlas deck queen of clubs.svg|Трэфовая дама
File:Atlas deck queen of diamonds.svg|Званковая дама
File:Atlas deck queen of hearts.svg|Чырвовая дама
File:Atlas deck queen of spades.svg|Піковая (віновая) дама

### Французскае таро (Tarot Nouveau) 

File:Tarot nouveau - Grimaud - 1898 - Clubs - Queen.jpg|Трэфовая дама
File:Tarot nouveau - Grimaud - 1898 - Diamonds - Queen.jpg|Званковая дама
File:Tarot nouveau - Grimaud - 1898 - Hearts - Queen.jpg|Чырвовая дама
File:Tarot nouveau - Grimaud - 1898 - Spades - Queen.jpg|Піковая дама

### Таро «Індустрыя і поспех» (Аўстра-Венгрыя) 

File:Kártya - Hamburger és Birkholz R.T. Budapest (3).jpg|Трэфовая дама
File:Kártya - Hamburger és Birkholz R.T. Budapest (11).jpg|Званковая дама
File:Kártya - Hamburger és Birkholz R.T. Budapest (6).jpg|Чырвовая дама
File:Kártya - Hamburger és Birkholz R.T. Budapest (14).jpg|Піковая дама

### Марсельскае таро 

File:QB Tarot.png|Дама жазлоў
File:QP Tarot.png|Дама манет
File:QC Tarot.png|Дама кубкаў
File:QS Tarot.png|Дама мячоў

### Венскі ўзор 

File:Francia kártya - Piatnik Nándor és Fiai Rt. (23).tif|Званковая дама
File:Francia kártya - Piatnik Nándor és Fiai Rt. (11).tif|Чырвовая дама
File:Francia kártya - Piatnik Nándor és Fiai Rt. (35).tif|Піковая дама

## Коды сімвала 
У стандарце Unicode для дам прадугледжаны спецыяльныя сімвалы:
* 🂽 (U+1F0BD) — Чырвовая дама
* 🃍 (U+1F0CD) — Званковая дама
* 🂭 (U+1F0AD) — Піковая (віновая) дама
* 🃝 (U+1F0DD) — Трэфовая дама

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Ігральныя карты