Вялікая французская рэвалюцыя

**Вялі́кая французская рэвалюцыя** (, даслоўна — *Французская рэвалюцыя*) — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы Францыі, якая прывяла да знішчэння ў краіне Старога парадку () і абсалютнай манархіі і абвяшчэння Першай французскай рэспублікі (верасень 1792 года) дэ-юрэ свабодных і роўных грамадзян пад лозунгам «Свабода, роўнасць, братэрства». Пачаткам рэвалюцыі стала узяцце Бастыліі 14 ліпеня 1789 года, а заканчэннем — пераварот 18 брумера (9 лістапада) 1799 года.

## Прычыны рэвалюцыі 
Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць улады, сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «старога парадку», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў (дваранства і духавенства) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй Асветніцтва, якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях Амерыканскай рэвалюцыі; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў.

Францыя ў XVIII стагоддзі была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай.

Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць узурпацыяй у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання Мантэск’ё) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання Русо). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя фізіякраты і энцыклапедысты, у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры Людовіку XV і ў яшчэ большай ступені пры Людовіку XVI былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах.

## Абсалютная манархія 
 у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам ордэна Святога Духа працы Антуана-Франсуа Кале, 1781 год]]
### Перадрэвалюцыйны крызіс 
У 1787 годзе быў неўраджай шаўковых коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе.

Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў амерыканскай вайне за незалежнасць. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі Асветніцтва, і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў Некер фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн ліўраў, у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў.

]]
Некаторы час пераемнік Некера Калон па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная. Для пакрыцця дэфіцыту () прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў Цюрго і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў.

Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць сход натабляў, з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю.

### Арыстакратычная фронда 
Натаблі сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, герцагі, маршалы, епіскапы і архіепіскапы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года.

]]
Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы Марыі Антуанеты быў прызначаны Ламені дэ Брыен, якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца эдыкты караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў пратэстантам, пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля (), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у Труа, але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў.

Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным.

### Скліканне Генеральных штатаў 
]]
У канцы жніўня 1788 года міністэрства Ламені дэ Брыена атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы Некер (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу.

Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы (), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства (), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку.

]]
Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата Сіеса «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза Лафаета, абата Сіеса, епіскапа Талейрана, графа Мірабо, радцы Парламента Дзюпора. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае () галасаванне дэпутатаў.

Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях (): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным.

### Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу 
. Адкрыццё Генеральных штатаў]]
5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» () Версаля адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» () і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі.

4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола Людовік Жазеф, кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі.

Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат Сіес прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам (). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту.
. Клятва ў зале для гульні ў мяч]]
Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч () і паводле прапановы Мунье далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» (). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся.

Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні Баі пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся Мірабо і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з Лафаетам. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці.
]]
На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у Нацыянальны сход, які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам () у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі.

Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў Сен-Дэні, Сен-Клу, Сеўры і на Марсавым полі. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе Пале-Раяля стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у Нуаён або Суасон. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу.

11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона Брэтэйля, які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал Бральі. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне.

Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй.

### Узяцце Бастыліі 
Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы.

Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У Пале-Раялі малады адвакат Каміль Дэмулен кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. Французская гвардыя, сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі Лефеўр, Гюлен, Элі, Лазар Гош, амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка () атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. Барон дэ Безенваль, камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на Марсава поле.

На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы () сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне парыжскай рэвалюцыйнай Камуны і Нацыянальнай гвардыі.

Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў Доме інвалідаў, але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да Бастыліі. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
; на англійскай мове
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;На французскай мове
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы

Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі
Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Новы час