open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ніна Пятроўна Целябук

**Ніна Пятроўна Целябук** () — беларускі ўрач, эканамістка і палітык, дэпутат Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання, у 1996–2000 гадах дэпутат Палаты прадстаўнікоў Рэспублікі Беларусь 1-га склікання.

## Біяграфія 
Нарадзілася ў вёсцы Завяршаны, на тэрыторыі, акупаванай Трэцім рэйхам, у тагачасным Генеральным камісарыяце Валыні і Падоліі, Рэйхскамісарыяце Украіна. У 1969 годзе скончыла Мінскі дзяржаўны медыцынскі інстытут, а ў 1993 годзе — Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі са ступенню эканаміста-кіраўніка. Працавала ў Жодзінскай гарадской бальніцы, спачатку акушэркай з 1969 па 1976 год, а затым галоўным урачом з 1990 па 1996 год. З 1990 па 1996 год была галоўным урачом Жодзінскага гарадскога комплексу аховы здароўя. З 1995 па 1996 год была членам партыі Усебеларускага адзінства і згоды.

### Парламенцкая дзейнасць 
У другім туры дадатковых выбараў 10 снежня 1995 года была абраная дэпутатам Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання ад Жодзінскай-Аўтазаводскай выбарчай акругі № 208. 19 снежня 1995 года была зарэгістравана Цэнтральнай выбарчай камісіяй і прыведзена да прысягі дэпутатам 9 студзеня 1996 года. З 23 студзеня была членам Пастаяннай камісіі па пытаннях аховы здароўя, фізічнай культуры і спорту ў Вярхоўным Савеце. Належала да фракцыі «Прафсаюз». З 3 чэрвеня была членам рабочай групы Вярхоўнага Савета па супрацоўніцтве з парламентам Украіны. Падтрымала спрэчную і часткова непрызнаную міжнароднай супольнасцю папраўку да Канстытуцыі прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі. 27 лістапада 1996 года спыніла ўдзел у працы Вярхоўнага Савета і ўвайшла ў склад Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь першага склікання, створанай Прэзідэнтам. Яна была членам Камітэта па працы, сацыяльных пытаннях, ахове здароўя, фізічнай культуры і спорту. У адпаведнасці з Канстытуцыяй Беларусі 1994 года яе мандат як дэпутата Вярхоўнага Савета скончыўся 9 студзеня 2001 года; аднак наступныя выбары ў гэты орган так і не адбыліся. Яе тэрмін паўнамоцтваў у Палаце прадстаўнікоў скончыўся 21 лістапада 2000 года.

## Асабістае жыццё 
Удава і мае дваіх дзяцей.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* Centrum Naukowo-Analityczne „Białoruska Perspektywa”: Kto jest kim w Białorusi. Białystok: Podlaski Instytut Wydawniczy, 2000, s. 313, seria: Biblioteka Centrum Edukacji Obywatelskiej Polska – Białoruś. ISBN 83-913780-0-4.

Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання
Катэгорыя:Медыкі Беларусі
Катэгорыя:Эканамісты Беларусі
Фрумка Плотніцкая

**Фрумка (Фрума) Плотніцкая** або **Плотніцкі** (1914, Плотніца, Столінскі раён — 3 жніўня 1943, Бендзін) — гераіня яўрэйскага супраціву ў Польшчы падчас Другой сусветнай вайны, актывістка Яўрэйскай баявой арганізацыі (ŽOB) і член сіянісцкай арганізацыі «Дрор».

## Біяграфія 
Нарадзілася ў Плотніцы, ў сям’і, некалькі пакаленняў якой належалі да карлінскіх хасідаў. У 6-гадовым узросце разам з сям’ёй пераехала ў Пінск. Сям’я не мела магчымасці даць паўнавартасную адукацыю ўсім дзецям, таму Фрума і яе сястра Ганцэ вучыліся дома ў сваёй сястры Златы, якая наведвала польскую гімназію. Захапілася сіянісцкімі ідэямі і далучылася да моладзевай арганізацыі ХеХалуц. У 1935 годзе ўдзельнічала ў навучальных зборах у кібуцы Тэль Хай пад Беластокам і з гэтага моманту пачала высоўвацца на лідарскія пазіцыі ў моладзевым сіянісцкім руху ў Польшчы.

У 1938 годзе пераехала ў Варшаву, каб працаваць у штаб-квартэры моладзевай сіянісцкай арганізацыі «Дрор» (Свабода) сацыялістычнай арыентацыі. З пачаткам Другой сусветнай вайны кіраўніцтва арганізацыі ў асноўным эвакуявалася на тэрыторыю СССР, але Фрумка ў 1940 годзе нелегальна вярнулася ў Варшаву і занялася арганізацыяй моладзевай падпольнай сеткі, пад выглядам «арыйкі» наведваючы розныя гета Польшчы (Лодзь, Чэнстахова, Бендзін, Люблін). У першай палове 1942 года наведвала Вільню, Ковель, Беласток. Збірала і распаўсюджвала звесткі пра генацыд яўрэяў, спрабавала пераконваць моладзь у розных гарадах у неабходнасці супраціву. У ліпені 1942 году далучылася дановастворанай Яўрэйскай баявой арганізацыі (ŻOB). Удзельнічала ў паўстанні ў Варшаўскім гета ў красавіку — траўні 1943 году, у якім загінула яе сястра Ганцэ. Пасля паражэння паўстання, разам з Юзэфам Кожухам, Баляславам Кожухам і Цві Брандэсам, займалася арганізацыяй групы супраціву ў Бендзінска-Сасновецкім гета. Яна мела парагвайскі пашпарт, выдадзены групай Ładoś, і кіраўніцтва Яўрэйскай баявой арганізацыі прапаноўвала ёй эміграваць, як каштоўнай сведцы дэпартацыі і знішчэння яўрэяў у многіх гарадах Польшчы, Літвы, Украіны, але яна адмовілася. Загінула 3 жніўня 1943 года ў бункеры ў Бендзіне, абараняючыся ад нацыстаў, у першы дзень ліквідацыі мясцовага гета і арганізаванага ёй паўстання.

## Ушанаванне памяці 
Адзін з сіенітавых мемарыяльных блокаў, размешчаных на скрыжаванні вуліц Нізкай і Дзюбуа ў Варшаве, прысвечаны памяці Фрумкі Плотніцкай. Блок з’яўляецца часткай Маршруту памяці яўрэйскіх пакутнікаў і барацьбы, які праходзіць ад скрыжавання вуліц Заменгофа і Анелевіча да скрыжавання вуліц Дзікай і Стаўкі .

13 marca 1957 została zarejestrowana w Jad Waszem jako ofiara Holokaustu na wniosek bratanicy Ilany Aviam.

## Узнагароды 
* Ордэн «Крыж Грунвальда» 3-й ступені (узнагароджаная пасмяротна 19 красавіка 1945 г.)

## Зноскі 
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пінску
Член сказа

**Член ска́за** — матэрыяльна-выражаны кампанент сказа (слова, спалучэнне слоў), які адначасова з’яўляецца і элементам структуры, і носьбітам семантыкі сказа.

## Віды 
Член сказа можа быць марфалагізаваным або немарфалагізаваным. Паводле будовы і функцыі ў сказе вылучаюцца галоўныя і даданыя члены сказа.

### Марфалагізаваныя члены сказа 
Марфалагізаваны член сказ выражаны той часцінай мовы, для якой пэўная сінтаксічная функцыя з’яўляецца асноўнай (тыповай, традыцыйнай). Марфалагізаваныя дзейнікі выражаны назоўнікамі, займеннікамі ў назоўным склоне, марфалагізаваныя выказнікі выражаюцца асабовымі дзеясловамі.

### Даданыя члены сказа 
У кожным развітым сказе з галоўнымі членамі звязваюцца даданыя члены сказа. Даданыя члены прызначаны развіваць прэдыкатыўную аснову сказа. Яны звычайна не ўключаюцца ў структурную схему сказа, бо не з’яўляюцца яе кампанентамі, а служаць для ўдакладнення галоўных членаў, непасрэдна ці апасродкавана пашыраюць і ўзбагачаюць іх змест. Знаходзячыся ў падпарадкавальнай сувязі з галоўнымі членамі сказа, даданыя члены рэалізуюць і абагульняюць у сказе атрыбутыўныя, аб’ектныя і акалічнасныя адносіны. У залежнасці ад характару гэтых адносін яны традыцыйна дзеляцца на азначэнні, дапаўненні і акалічнасці.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Члены сказа
Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама

**Катастрофа C-130 Hercules пад Пуэрта-Легісама**— буйная авіяцыйная катастрофа, якая адбылася 23 сакавіка 2026 года. 

Ваенна-транспартны самалёт Lockheed C-130 Hercules ваенна-паветраных сіл Калумбіі (FAC1016, перададзены ЗША ў 2020, з 2021 па 2023 праходзіў поўнае тэхабслугоўванне) выконваў планавы рэйс па перавозцы вайскоўцаў з аэрапорта Каукая ў аэрапорт Пуэрта-Асіс, але разбіўся адразу пасля ўзлёту з аэрапорта Каукай (таксама вядомага як аэрапорт Пуэрта-Легісама) у густых джунглях прыкладна за 3 кіламетры ад УПП. З 126 чалавек, якія знаходзіліся на яго борце (115 пасажыраў, у тым ліку 113 вайскоўцаў і 2 паліцыянтаў, і 11 членаў экіпажа) загінулі 70.

## Крыніцы
Катэгорыя:Падзеі 23 сакавіка
Катэгорыя:Сакавік 2026 года
Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні 2026 года
Мусарнікі

**Мусарнікі** — яўрэйскі маральна-аскетычны рух, які ўзнік на пачатку 1840-х гадоў у Вільні на аснове вучэння Ізроіла Салантара, галоўным цэнтрам руху стала Коўна з прадмесцем Слабодкай.

Аўтарытэтныя літвацкія рабіны выступалі супраць мусарніцтва, непрыязнь між рознымі лагерамі ўзрасла ў 1890-я, рух прыкметна аслабеў. Вядомыя цэнтры — Кельмы, Цельшы, Навагрудак, Мір, Шчучын, Клецк, Слуцк, Менск, Варшава, Ломжа (згадваюцца ў літаратурным слоўніку і артыкуле YIVO). Навагрудскія мусарнікі адкрылі ешыбот у Кіеве (дзейнічаў да 1922). Знікла мусарніцтва часам Вялікай айчыннай вайны са знішчэннем яўрэяў. Некаторыя мусарнікі дзейнічалі ў Палесціне і ЗША.

## Спасылкі 
* Партрэт мусарніка

Катэгорыя:Плыні ў іўдаізме
Катэгорыя:Іўдаізм
Катэгорыя:З’явіліся ў 1840-я гады
Мічыган-Сіці (Паўночная Дакота)

**Мічыган-Сіці** () — горад у акрузе Нельсан, штат Паўночная Дакота, ЗША. Заснаваны ў 1882 годзе.

## Насельніцтва 
Катэгорыя:Гарады Паўночнай Дакоты
Мічыган-Сіці

**Мічыган-Сіці**:
* Мічыган-Сіці (Індыяна)
* Мічыган-Сіці (Паўночная Дакота)
Мічыган-Сіці (Індыяна)

**Мічыган-Сіці** () — горад у ЗША, у акрузе Ла-Порт штата Індыяна. Размешчаны на беразе возера Мічыган. Праз горад праходзіць чыгуначная лінія South Shore Line. У Мічыган-Сіці знаходзіцца ўсходні ўскраек нацыянальнага парка Індыяна-Дзюнс. Паблізу горада размешчаны аэрапорт.
## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Эн Бакстэр, амерыканская актрыса

Катэгорыя:Гарады Індыяны
Паралелізм (літаратура)

**Паралелі́зм** (ад  — той, хто ідзе побач) — аднародная сінтаксічна-кампазіцыйная пабудова аднатыпных элементаў паэтыкі (з’яў, вобразаў, матываў), якія супастаўляюцца паміж сабой і размяшчаюцца паралельна ў двух ці трох сумежных сказах, радках, строфах; адна са стылістычных фігур.

У некаторых сваіх формах паралелізм бывае блізкі да параўнання, але ў адрозненне ад яго не толькі супастаўляе з’явы, а выконвае і кампазіцыйную функцыю. Здаўна пашыраны ў вуснай народнай творчасці (быліны, песні, прымаўкі, прыказкі), засвоены пісьмовай літаратурай (на ім у многім заснаваны паэтычны стыль Бібліі).

## Віды 
Выдзяляюць паралелізм:
* псіхалагічны — суаднясенне з’яў чалавечага жыцця са з’явамі прыроды:

Над ракою ў спакою
Зацвітала каліна;
У сяле за ракою
Вырастала дзяўчына;
Да зялёнай каліны
Прылятала зязюля;
Да дзяўчыны-каліны
Удаваўся Януля.

* сінтаксічны — аднолькавая сінтаксічная будова суседніх радкоў;
* страфічны — аднолькавая сінтаксічная будова суседніх строф;
* адмоўны — адмаўленне падкрэслівае не розніцу, а блізкасць асноўных адзінак супастаўляемых з’яў, прадметаў:

Не лясы шумяць,
Не дубравы гамоняць,
Плача бацька, маці:
На паход, бач, звоняць.

Па аналогіі са славесна-вобразным, або сінтаксічным, паралелізмам гавораць пра наступныя тыпы паралелізму:
* славесна-гукавы (алітэрацыя, рыфма),
* рытмічны (страфа і антыстрафа ў старажытнагрэчаскай лірыцы),
* кампазіцыйны (паралельныя сюжэтныя лініі ў рамане).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Рытарычныя фігуры
Арчвейскія астравы

**Астравы Арчвей** — група з чатырох скалістых стэкаў або невялікіх астравоў у Новай Зеландыі. Астравы размешчаны ў раёне Тасман, у заліве Голдэн-Бэй / Мохуа, на пляжы Варарыкі.

## Геаграфія і назва 
Астравы Арчвей знаходзяцца крыху на захад ад самай паўночнай кропкі Паўднёвага вострава — мыса Фэруэл, а таксама ў канцы дарогі Варарыкі. Далей на захад уздоўж узбярэжжа ёсць толькі пешаходныя сцежкі. Пешаходная дарога ад паркоўкі ў канцы дарогі Варарыкі да пляжа Варарыкі займае каля 20 хвілін у адзін бок. Да паркоўкі Варарыкі можна дабрацца з Колінгвуда праз Пупонга, дзе дарога паварочвае і пераходзіць у Варарыкі-роўд.

Назва **Астравы Арчвей** была афіцыйна зацверджана і ўнесена ў рэестр 14 лістапада 2013 года, калі Геаграфічны савет Новай Зеландыі афіцыйна зацвердзіў 133 геаграфічныя назвы.

Чатыры астравы невялікія; нават найбуйнейшы з іх мае памеры прыкладна 300 на 200 метраў.

Самы вялікі востраў знаходзіцца бліжэй за ўсё да мацерыка і прымыкае да пляжа Варарыкі; звычайна ён не аддзяляецца морам. Другі востраў размешчаны прыкладна за 150 метраў ад берага, адносна плоскі і пакрыты расліннасцю. Астатнія два астравы — тыповыя скалістыя стэкі; большы з іх дасягае 66 метраў у вышыню і мае дзве натуральныя каменныя аркі, што і дало назву ўсёй групе астравоў.

## Экран блакіроўкі Microsoft 
Астравы Арчвей сталі вядомымі на міжнародным узроўні ў сярэдзіне 2015 года, калі кампанія Microsoft выпусціла аперацыйную сістэму Windows 10, у якой фатаграфія астравоў выкарыстоўвалася як адна з выяваў экрана блакіроўкі. Калі савет раёна Тасман перайшоў на Windows 10, супрацоўнікі падумалі, што іх ІТ-аддзел усталяваў фота Астравоў Арчвей у якасці фону экрана блакіроўкі. Толькі пазней яны зразумелі, што гэтае выява было выбрана самой Microsoft.

## Славутасці 
Прылягаючы пляж папулярны дзякуючы калоніі дзіцянят марскіх коцікаў; падчас адліву людзі могуць падыходзіць да прыродных вадаёмаў, дзе дзіцяняты гуляюць перад самым усходнім з Астравоў Арчвей.

Катэгорыя:Астравы Новай Зеландыі
Морф

**Морф, мо́рфа** (ад  — від, форма) — кожная з разнавіднасцей марфемы, калі апошняя выступае ў розных словах і словаформах. Тэрмін *морф* прапанаваў Ч. Хокет у 1947 годзе.

Напрыклад, каранёвая марфема слова *рука* выступае ў слове *ручны* ў выглядзе *руч-*, у словаформе *рукі* ў выглядзе *рук’-*, у словаформе *руцэ* ў выглядзе *руц-*. Усе гэтыя разнавіднасці марфемы — морфы.

## Класіфікацыя 
Вылучаюць:
* варыянтныя морфы — могуць свабодна ўзаемазамяняцца ў адной і той жа пазіцыі;
* аламорфы — гукавы склад абумоўлены пэўнай пазіцыяй.

Напрыклад, канчаткі *-ой* і *-ою* (*вадой, вадою*) — варыянтныя морфы, а суфіксы *-чык* і *-шчык* (*лётчык, зваршчык*) — аламорфы: суфікс *-чык* ужываецца толькі пасля зычных [с], [з], [ж], а таксама [т] і [д] без папярэдніх санорных, а суфікс *-шчык* — пасля ўсіх астатніх зычных (*пільшчык, пайшчык*), у тым ліку і пасля [т], [д] з папярэднім санорным (*працэнтшчык*). Такім чынам, аламорфы знаходзяцца адзін да аднаго ў адносінах дадатковай дыстрыбуцыі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Марфалогія мовы
Электрычная ёмістасць

{{Фізічная велічыня|Назва=Электрычная ёмістасць|Сімвал=C|СІ=Фарад|СГС=Сантыметр|Размернасць= L^{-2} M^{-1} T^4 I^2 }}

**Электрычная ёмістасць** — характарыстыка сістэмы аб'ектаў, мера яе здольнасці назапашваць электрычны зарад пры адрозненні патэнцыялаў.

Электраёмнасць узнікае паміж дзьвума ці болей аб'ектамі, паміж якімі з'яўляецца адрозненне патэнцыялаў, і адпавядае таму сколькі зарада сістэма можа прыняць да сябе перад яе пераходам у стабільны стан.

Ёмістасць можа ўзнікаць як штучна, у такіх элементах электрычных цэпак як кандэнсатары, так і ўзнікаць выпадкова, як уласцівасць электрычных праваднікоў ці паразытычная ёмістасць рэзістараў.

Адзінкай вымярэння ёмістасці ў Міжнароднай Сістэме СІ з'яўляецца 1 Фарад, агульнапрыняты сімвал электраёмнасці: C.

## Формулы 
Для знаходжання ёмістасці правадніка ўжываецца формула.

C = \frac{Q}{V} 

Дзе C - ёмістасць сістэмы, Q - зарад на аб'ектах і V - напружанне паміж двума аб'ектамі.

Пры ўжыванні пласцінкавага кандэнсатара формулай для ёмістасці з аднолькавай плошчай пласцінак з'яўляецца:

C = \frac{\varepsilon\varepsilon_0S}{d}

Дзе \varepsilon - праводнасць асяроддзя паміж пласцінамі, \varepsilon_0 - электрычная пастаянная, S - плошча паверхні пласцін кандэнсатара, d - адлегласць паміж пласцінамі.

## Літаратура 
* *Randall D. Knight* Physics for scientists and engineers — 2 ed. — Pearson — ISBN-10: 0-8053-2736-3 (англ.)

Катэгорыя:Электрычнасць
Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Электроніка
Катэгорыя:Электратэхніка
Катэгорыя:Радыётэхніка
Аляксандр Фрыдман

**Алякса́ндр Фры́дман** (; , Мінск)&nbsp;— беларускі і нямецкі гісторык. Даследчык гісторыі Халакосту, нацыянал-сацыялізму і яўрэяў ва Усходняй Еўропе.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 26 жніўня 1979 года ў Мінску. У 1996—2001&nbsp;гадах вучыўся на гістарычным факультэце Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, спецыялізаваўся на гісторыі Беларусі. У 2001 годзе з адзнакай скончыў універсітэт і атрымаў дыплом гісторыка і выкладчыка гісторыі. Дыпломная праца была прысвечана жыццю яўрэяў у Рэчы Паспалітай і Францыі ў канцы XVIII стагоддзя.

З 2002 па 2005 год вывучаў новую гісторыю, філасофію і нямецкую мову як замежную ў Саарскім універсітэце (Германія). У 2005 годзе атрымаў ступень магістра мастацтваў () з агульнай адзнакай «выдатна». Магістарская праца, напісаная пад кіраўніцтвам прафесара Райнера Гудэмана, мела назву *«Перадумова масавага забойства. Акцыі знішчэння ў Беларусі летам 1941 года»*.

Асноўныя кірункі навуковай дзейнасці гісторыка ўключаюць даследаванне Халакосту на постсавецкай прасторы (асабліва ў Беларусі і Украіне), нацыянал-сацыялізм, ваенныя злачынствы нацыстаў, гісторыю яўрэяў і цыган ва Усходняй Еўропе, гісторыю Беларусі, СССР, Расіі, Польшчы і Ізраіля, яўрэяў у Саары ў міжваенны перыяд, а таксама пытанні калектыўнай памяці, эмансіпацыі яўрэяў і савецкай прапаганды. 

## Бібліяграфія 
* *Deutschlandbilder in der weißrussischen sowjetischen Gesellschaft 1919–1941: Propaganda und Erfahrungen*. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2011.
* *Diskriminiert – vernichtet – vergessen. Behinderte in der Sowjetunion, unter nationalsozialistischer Okkupation und im Ostblock 1917–1991*. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2016 (разам з Р.&nbsp;Гудэманам).
* *Russische und sowjetische Geschichte im Film: Von Väterchen Zar, tragischen Helden, russischen Revolutionären und „Kalten Kriegern“*. Würzburg and New York: Altija, 2016 (разам з Ф.&nbsp;Якабам).
* *Der Direktor des Landschaftsverbandes Rheinland Udo Klausa (1910–1998) im Spiegel von Weggefährten und Kritikern*. Berlin: Metropol, 2020.
* *Fußball: Identitätsdiskurse, Politik und Skandale*. Stuttgart: W. Kohlhammer, 2020 (разам з Ф.&nbsp;Якабам).
* *Nikita Sergejewitsch Chruschtschow*. Stuttgart: Kohlhammer, 2021.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Нарадзіліся 26 жніўня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1979 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску
Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ
Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Гісторыкі Германіі
Катэгорыя:Даследчыкі Халакосту
Катэгорыя:Выкладчыкі Саарскага ўніверсітэта
Ламанцінавыя

**Ламанцінавыя** *(Trichechidae)* — сямейства сірэн, якое ўключае ў сабе адзін жывы род Ламанціны і некалькі вымерлых родаў

## Сістэматыка 
**Trichechidae — ламанцінавыя**

* **Miosireninae**
** *Anomotherium*
*** *Anomotherium langewieschei*
** *Miosiren*
*** *Miosiren canhami*
*** *Miosiren kocki*
* **Trichechinae**
** *Trichechus — Ламанціны*
*** *Trichechus inunguis* — Амазонскі ламанцін
*** *Trichechus manatus* — Амерыканскі ламанцін
*** *Trichechus senegalensis* — Афрыканскі ламанцін
*** *Trichechus hesperamazonicus*
** *Potamosiren*
*** *Potamosiren magdalensis*
** *Ribodon*
*** *Ribodon limbatus*

## Крыніцы 
Катэгорыя:Сірэны
Францішак Неміроўскі

**Франці́шак Неміро́ўскі** (, ;  — ) — мастак-манументаліст і скульптар, манах-марыянін. Ствараў ілюзіяністычныя роспісы і скульптуры для шэрагу касцёлаў у Вялікім Княстве Літоўскім і Кароне Польскай.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 24 снежня 1734 года. Ужо будучы сфарміраваным мастаком, у 1767 годзе ўступіў у ордэн марыян у Карабёўскай пушчы (цяпер  каля Варшавы), а праз год даў манаскія абяцанні. Пазней пераехаў у марыянскі кляштар у , дзе і быў пахаваны пасля смерці, якая адбылася 23 красавіка 1795 года ў Красне.

## Творчасць 
Францішак Неміроўскі актыўна дэкараваў кляштары і касцёлы марыянаў, а таксама францысканцаў-канвентуалаў і рэфарматаў. У 1773—1780 гадах мастак распісаў касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі пры віленскім кляштары францысканцаў. Там ён стварыў фрэскі ў стылі ракако, якія адлюстроўваюць сцэны з жыцця Святога Францыска Асізскага і чатырнаццаці манахаў-францысканцаў. У гэтым жа кляштары ён распісаў пакоі біскупа Тавянскага, аднак гэтыя творы не захаваліся. Мастак таксама працаваў для францысканцаў-рэфарматаў у  і .

Шэраг прац Неміроўскі выканаў для марыянскага кляштара ў Марыямпалі. Яму прыпісваюцца партрэты заснавальніка ордэна блажэннага С. Папчынскага і графіні Францішкі са Шчукаў Бутлер, створаныя, імаверна, у канцы 1750-х гадоў. Некаторыя яго творы ў Марыямпалі былі знішчаны на працягу XX стагоддзя: паліхромная драўляная статуя Найсвяцейшай Панны Марыі, выразаная для галоўнага алтара касцёла Святога Міхаіла Арханёла, а таксама фрэска «Наведванне Найсвяцейшай Паннай Марыяй Елізаветы» ў адной з капліц (знішчана ў 1960 годзе).

Мастацтвазнаўца Даля Клаюмене, абапіраючыся на параўнальны аналіз пластыкі, прыпісвае Францішку Неміроўскаму аўтарства ілюзорных роспісаў у мсціслаўскім касцёле кармелітаў. Апроч таго, польскі даследчык Мар’ян Маралоўскі выказаў гіпотэзу, што менавіта Неміроўскі ў канцы XVIII стагоддзя распісаў прэсбітэрый і стварыў уражлівы ілюзіяністычны галоўны алтар у касцёле францысканцаў у Гальшанах.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Мастакі Польшчы XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі Беларусі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі Літвы XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі-манументалісты
Катэгорыя:Скульптары Польшчы XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Скульптары Беларусі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Скульптары Літвы XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1734 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 24 снежня
Катэгорыя:Памерлі ў 1795 годзе
Катэгорыя:Памерлі 23 красавіка
Катэгорыя:Мастакі барока
Катэгорыя:Мастакі ракако
Тамаш Дарашкевіч

**Тама́ш Дарашке́віч** (; працаваў у другой палове XVIII — пачатку XIX стагоддзя) — мастак-манументаліст, майстар ілюзіяністычнага жывапісу, які працаваў на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага (цяперашняй Беларусі).

## Біяграфія і творчасць 
Дакладныя даты нараджэння і смерці мастака невядомыя. Тамаш Дарашкевіч актыўна працаваў у канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. У архіўных дакументах ён згадваецца як майстар, які дасканала валодаў тэхнікай ілюзіяністычнага (аптычнага) жывапісу і ствараў ілюзорныя аптычныя алтары ў сакральных будынках Вялікага Княства Літоўскага.

Найбольш вядомай і падрабязна задакументаванай працай мастака з'яўляецца мастацкае афармленне драўлянага парафіяльнага касцёла Найсвяцейшай Тройцы ў мястэчку Амнішава, пабудаванага каля 1795 года. Гэты храм да нашага часу не захаваўся. У касцёльным інвентары 1804 года Дарашкевіч называецца «вопытным у мастацтве жывапісу майстрам» (). Паводле гэтага дакумента, мастак цалкам распісаў інтэр'ер храма: на столі былі створаны фрэскі са сцэнамі са Старога і Новага Запаветаў (у тым ліку шматфігурная кампазіцыя «Збор манны нябеснай»), а на сценах прэсбітэрыя мастак ілюзіяністычна напісаў каланаду і тры аптычныя алтары.

Гэтыя маляваныя архітэктурныя формы служылі апраўленнем для карцін, таксама напісаных Дарашкевічам алейнымі фарбамі на палатне. Сярод іх згадваюцца абразы «Найсвяцейшая Тройца», «Маці Божая Шкаплерная», «Святы Антоній», «Святы Юзаф» і «Святы Ісідор». Разам з фрэскамі гэтыя творы ўтваралі адзіны манументальны ансамбль, які дэманстраваў высокі ўзровень прафесіяналізму і ўменне аўтара працаваць з перспектывай.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Мастакі Беларусі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі-манументалісты Беларусі
Катэгорыя:Мастакі барока
Катэгорыя:Мастакі Беларусі XIX стагоддзя
Чэслаў Юзаф Некрашэвіч

**Чэслаў Юзаф Некрашэвіч** (; ) — удзельнік першай сусветнай, польска-савецкай вайны, лётчык, капітан-назіральнік Польскай арміі, кавалер ордэна Virtuti Militari.

## Біяграфія 
Ён быў сынам Эразма Некрашэвіча і Юзэфы Ястшэмбец-Янкоўскай. Пасля здачы экзаменаў па сярэдняй адукацыі ў Вільні 1 студзеня 1916 года ён быў прызваны ў расійскую армію і накіраваны ў афіцэрскую школу ў Казані.

Пасля заканчэння школы ў званні малодшага лейтэнанта служыў у пяхоце, а затым у 12-м інжынерным батальёне. У канцы 1917 года ён далучыўся да 3-й польскай стралковай дывізіі пад камандаваннем генерала Вацлава Івашкевіча, якая ўваходзіла ў склад 1-га Польскага корпуса ў Расіі . У шэрагах дывізіі ён змагаўся супраць бальшавікоў.

Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны ён вярнуўся ў Польшчу і 12 снежня 1918 года ўступіў у Польскую армію. Служыў камандзірам жандармерыі 2-й Літоўска-Беларускай дывізіі.

У лютым 1920 года яго адкамандзіравалі ў Афіцэрскую школу паветраных назіральнікаў у Торуні . У чэрвені ён скончыў курс і быў прызначаны назіральнікам у 1-ю разведвальную эскадрыллю . Падчас вайны з бальшавікамі прадэманстраваў вялікую мужнасць і самаадданасць. Затым служыў ад’ютантам начальніка авіяцыі 2-й арміі і 1-й паветранай дывізіі, а пасля заканчэння баявых дзеянняў — ад’ютантам 1-га паветранага палка. 3 мая 1922 года яму было прысвоена званне капітана са старшынством з 1 чэрвеня 1919 года, і ён займаў 97-е месца ў Корпусе паветраных афіцэраў. 18 мая 1925 года ён прыняў камандаванне 3-й разведвальнай эскадрылляй . Падчас яго камандавання эскадрылля была перайменавана ў 13-ю лінейную эскадрыллю. Ён камандаваў падраздзяленнем да 14 мая 1926 года, дня сваёй смерці ў Варшаве. Пахаваны на Бернардзінскіх могілках у Вільні.

## Ордэны і ўзнагароды 
* Сярэбраны крыж Ваеннага ордэна Virtuti Militari № 8146 — 27 ліпеня 1922 г.
* Крыж Харобрых
* Знак палявога назіральніка — пасмяротна 11 лістапада 1928 г. «за баявыя палёты над ворагам падчас вайны 1918—1920 гг.»
* Афіцэрскі крыж Ордэна Румынскай кароны.

## Зноскі 
## Бібліяграфія 
* 
* Spis oficerów służących czynnie w dniu 1.6.1921 r.. Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1921.
* Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
* Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924.
* Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922.
* Jerzy Pawlak: Polskie eskadry w latach 1918—1939. Warszawa: Wydawnictwo Komunikacji i Łączności, 1989. ISBN 83-206-0760-4. (ang.).
* Ku Czci Poległych Lotników Księga Pamiątkowa. Marian Romeyko (red.). Warszawa: Wydawnictwo Komitetu Budowy Pomnika Poległych Lotników, 1933.

Катэгорыя:Пахаваныя на Бернардзінскіх могілках
Ribodon

**Ribodon** гэта вымерлы род сямейства Ламанцінавых які жыў у Паўднёвай Амерыцы падчас тартонскага веку. Тыпавы від гэтага роду — *R. limbatus*.

Ribodon лічыцца прамым продкам роду Ламанцінаў, да якога належаць усе сучасныя ламанціны, а таксама быў першым ламанцінам паліфіядонтам, з чаго вынікае, што ягоны рацыён складала абразіўная расліннасць. Лічыцца што Ribodon насяляў як прыбярэжныя, так і ўнутраныя прэсныя рэгіёны, аднак, невядома ў якім з іх род з’явіўся.

## Крыніцы
Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч

**Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч** (, в. Мікашэвічы, Беларусь — ) — беларускі фізік, педагог. Кандыдат фізіка-матэматычных навук. 

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1947 годзе ў вёсцы Мікашэвічы, якая ў той час знаходзiлася ў Ленінскім раёне Пінскай вобласцi.

Кандыдат фізіка-матэматычных навук (1975). Фізік, спецыяліст у галіне фізічнай электронікі.

Працаваў дацэнтам на кафедры матэматычнай фізікі факультэту прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ. Навуковыя інтарэсы — матэматыка, квантавая электроніка і лазерная фізіка, фізіка кандэнсаванага стану.

## Навуковыя працы 
* Параметрическое взаимодействие световых потоков в средах с насыщающимся поглощением : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата физико-математических наук : специальность 01.04.04 Физическая электроника, в том числе квантовая / Урбанович Александр Иосифович ; Академия наук Белорусской ССР, Ученый совет по физике Отделения физико-математических наук
* Частотно невырожденное двухволновое смешение импульсов света в кубических средах с молекулярными либрациями. / А. А. Афанасьев, А. И. Урбанович – Вестник Белорусского государственного университета. Сер. 1, Физика. Математика. Информатика. – 2005. - № 1. – С.10-15
* Numerical Simulation of Ultrashort Pulse Generation by the DFB Dye Laser with Traveling-Wave Pumping. A.A. Afanas'ev, V. M. Volkov, V.V.Drits, A. I. Urbanovich. March 1999. Laser Physics 9(2):489-493

## Літаратура 
* Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч на Research Gate

Катэгорыя:фізікі Беларусі
Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ
Potamosiren

***Potamosiren*** - вымерлы род сямейства ламанцінавых з сярэдняга Міяцэну які жыў на тэрыторыі Калумбіі. Тыпавы від гэтага роду — *P. magdalenensis**.*

## Філагенетыка 
Кладыстычны аналіз вымерлых сірэн 2014 года паказаў, што *Potamosiren* гэта блізкі сваяк сучасных ламанцінаў.

## Крыніцы
Раніца з Белсатам

**Раніца з Белсатам** — беларускамоўная інфармацыйна-забаўляльная тэлепраграма ў фармаце ранішняга шоу, якая выходзіць на тэлеканале «Белсат». Прэм'ера адбылася 15 сакавіка 2025 года. Праграма пазіцыянуецца стваральнікамі як адзінае ў свеце ранішняе шоу цалкам на беларускай мове.

## Фармат 
Праграма была запушчана ў сакавіку 2025 года ў межах абнаўлення веснавога сезона «Белсата» і першапачаткова выходзіла па суботах і нядзелях. Хранаметраж складае каля дзвюх гадзін у жывым эфіры. 

Шоу спалучае ў сабе элементы навіннага выпуску, аналітыкі і забаўляльнага ток-шоу. У студыі абмяркоўваюцца актуальныя палітычныя і эканамічныя падзеі, пытанні гісторыі, культуры, псіхалогіі і паўсядзённага побыту беларусаў. Фармат прадугледжвае наяўнасць гасцей у студыі (экспертаў, музыкаў, культурных дзеячаў), а таксама ўключэнні экспертаў па відэасувязі.

## Каманда 
Першы эфір праграмы правялі медыяперсоны Дзяніс Дудзінскі і Кацярына Раецкая. Пазней да каманды вядоўцаў далучылася галоўная рэдактарка тэлеканала Аліна Коўшык у пары з журналістам Анатолем Шырвелем. Таксама ў якасці вядоўцы да праекта далучылася актрыса Святлана Зелянкоўская.

У шоу прымаюць удзел сталыя эксперты і аўтары тэматычных рубрык:
* Віктар Шукеловіч — аўтар моўнай рубрыкі «Рачанец», прысвечанай гісторыі і асаблівасцям беларускай мовы.
* Сяргей Бесараб — беларускі навуковец і папулярызатар навукі, вядоўца аўтарскай аналітычнай рубрыкі, прысвечанай тэхналогіям, футуралогіі і навуковым адкрыццям.
* Андрусь Белавешкін — лекар і кандыдат медыцынскіх навук (рубрыка пра здароўе і лад жыцця).
* Лявон Халатран — кулінарныя парады.
У межах ранішняга эфіру таксама дэманструюцца выпускі сатырычнага праекта «Хай Так TV».

## Гл. таксама 
* Звычайны ранак

## Спасылкі 
*Афіцыйная старонка праграмы на сайце Белсат

Катэгорыя:Тэлеперадачы Беларусі
Катэгорыя:Белсат
Катэгорыя:Тэлеперадачы, якія з'явіліся ў 2025 годзе
Катэгорыя:Ранішнія тэлешоу
Афрыканскі ламанцін

**Афрыканскі ламанцін** *(Trichechus senegalensis)*, від роду Ламанцінаў сямейства Ламанцінавых. Жыве ў Заходняй Афрыцы — ад Сенегала да Анголы. Гэта адзіны від ламанцінаў, які жыве ў Старым свеце.

## Таксаномія 
У 1795 годзе афрыканскі ламанцін быў афіцыйна прызнаны відам пад навуковай назвай Trichechus senegalensis натуралістам Іаганам Генрыхам Фрыдрыхам Лінкам. Падвідаў не мае. Нягледзячы на тое, што афрыканскія ламанціны жывуць як у прыбярэжных, так і ў ізаляваных унутраных водах, генетычныя сведчанні не паказалі значнай розніцы паміж гэтымі папуляцыямі. Афрыканскі ламанцін — від роду Ламанціны, у якім ёсць яшчэ два іншых віды — амазонскі ламанцін і амерыканскі ламанцін, якія з’яўляюцца сірэнамі.

Імя віду senegalensis азначае «Належыць да Сенегала», якая была яму нададзена праз яго арэал знаходжання.

## Крыніцы
Анусіна (значэнні)

Назву **Ану́сіна** маюць:

## Беларусь 
* Анусіна — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці.
* Анусіна — прыпыначны пункт Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. 
* Анусіна — археалагічныя помнікі: курганныя могільнікі каля в. Анусіна (Мінскі раён).
Парадыгма (мовазнаўства)

**Парады́гма** (ад  — прыклад, узор) — любы клас моўных адзінак, аб’яднаных пэўнай агульнай прыкметай. На гэтай падставе вылучаюць парадыгмы марфалагічныя, лексічныя, сінтаксічныя, словаўтваральныя.

У вузкім значэнні пад парадыгмай разумеюць марфалагічную парадыгму.

## Марфалагічная парадыгма 
Марфалагічная парадыгма — узор тыпу скланення або спражэння, а таксама сукупнасць канчаткаў, уласцівая слову як прадстаўніку пэўнага класа лексіка-граматычных адзінак, кожная з якіх валодае аднолькавай сістэмай марфалагічных формаў.

Напрыклад, назоўнікі жаночага роду адзіночнага ліку *хата, варона, бяроза* і іншыя аб’ядноўваюцца марфалагічнай парадыгмай (склонавымі канчаткамі) *-а, -ы, -е, -у, -ай (-аю), -е*.

Марфалагічная парадыгма можа служыць словаўтваральным сродкам пры адсутнасці іншых паказчыкаў словаўтварэння (так званая канверсія). Напрыклад, склонавыя канчаткі з асновай *сол’-* утвараюць назоўнік (*соль, солі, соллю* і г.д.), з асабовымі канчаткамі — дзеяслоў (*салю, соліш, соліць, солім* і г.д.).

## Гл. таксама 
* Парадыгматыка

## Крыніцы 
Катэгорыя:Словазмяненне
Русціс Камунтавічус

**Ру́сціс Камунта́вічус** (; , Каўнас)&nbsp;— літоўскі гісторык, выкладчык. Доктар гуманітарных навук (2002), дацэнт (2008). Дырэктар Інстытута Вялікага Княства Літоўскага, сузаснавальнік Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 6 верасня 1975 года ў Каўнасе.

Скончыў бакалаўрыят ва Універсітэце Вітаўта Вялікага ў Каўнасе, абараніўшы працу па тэме «Французская культура пры двары Яна Сабескага». Навучанне ў магістратуры працягнуў у Цэнтральна-Еўрапейскім універсітэце ў Будапешту, дзе ў 2000 годзе абараніў магістарскую дысертацыю «Французскія падарожнікі ў Літве XVII стагоддзя».

Камунтавічус імкнецца растлумачыць літоўскаму чытачу адрозненні ў поглядах беларусаў і літоўцаў на агульную гісторыю. Ён паслядоўна выступае за выкарыстанне ў літоўскай мове гістарычнай назвы «Gudija» (Гудзія) у дачыненні да Беларусі, лічачы форму «Baltarusija» русізмам савецкага часу.

У 2023 годзе Камунтавічус выступіў аўтарам ідэі і галоўным арганізатарам першага перакладу Трэцяга Статута ВКЛ на літоўскую мову.

Гісторык неаднаразова крытыкаваў радыкальныя праявы літоўскага нацыяналізму і выступаў супраць штучнага раздзімання пагрозы «ліцвінізму» ў Літве. Ён абараняе права беларусаў на ўласнае бачанне гісторыі ВКЛ і выкарыстанне нацыянальнага герба «Пагоня».

## Узнагароды 
* Прэмія газеты «Rzeczpospolita» імя Ежы Гедройца (Варшава, 1 снежня 2015)&nbsp;— уручана Інстытуту ВКЛ за папулярызацыю спадчыны і традыцый суіснавання розных культур у сучаснай Літве, Польшчы, Беларусі і Украіне.

## Бібліяграфія 
* 
* 
* Суаўтар кніг пра гістарычныя сувязі Літвы з Аўстрыяй і Швейцарыяй (разам з Юдыт Левоніг).
* 
* 
* 
* 
* 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Нарадзіліся 6 верасня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1975 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Коўне
Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Вітаўта Вялікага
Катэгорыя:Выпускнікі Цэнтральна-Еўрапейскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Гісторыкі Літвы
Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Вітаўта Вялікага
Канверсія (словаўтварэнне)

**Канве́рсія** (ад  — змяненне, ператварэнне) — марфолага-сінтаксічны спосаб словаўтварэння, бязафіксны спосаб дэрывацыі, пры якім адбываецца пераход слоў адной часціны мовы ў другую.

## У беларускай мове 
У беларускай мове канверсія прадстаўлена:
* субстантывацыяй — пераход іншых часцін мовы ў назоўнікі: *люты, ляснічы, дыпломная*;
* ад’ектывацыяй — пераход іншых часцін мовы ў прыметнікі: *апалае лісце, пачатая праграма, завараны чай*;
* адвербіялізацыяй — пераход іншых часцін мовы ў прыслоўі: *удзень, ноччу, зверху*;
* пранаміналізацыяй — пераход іншых часцін мовы ў займеннікі: *пра гэта мне паведаміў адзін знаёмы, пры наступных умовах*.

Канверсіяй таксама называецца спосаб утварэння новых слоў шляхам змянення парадыгмы слова: *ліс — ліса, кум — кума*.

## Гл. таксама 
* Транспазіцыя

## Крыніцы 
Катэгорыя:Словаўтварэнне
Катэгорыя:Канверсія (словаўтварэнне)
Ад’ектывацыя

**Ад’ектыва́цыя** (ад  — прыметнік) — пераход у прыметнікі словаформаў іншых часцін мовы.

Часцей за ўсё пераходзяць дзеепрыметнікі, калі яны страчваюць працэсуальныя адзнакі і набываюць атрыбутыўныя прыкметы, што ўказваюць на ўласцівасць прадмета ці з’явы (*квітнеючы край, любімая кніга*), і зрэдку — парадкавыя лічэбнікі (*першы снег*), абагульнена-якасныя займеннікі («*У машыніста хлеб траякі — чорны, белы і ніякі*», М. Лынькоў). Ад’ектывавацца могуць не ўсе дзеепрыметнікі, лічэбнікі і займеннікі, што звязана з асаблівасцямі іх семантыкі, марфемнага саставу, замацаванасцю ці незамацаванасцю спалучэння з назоўнікамі і інш.

## Гл. таксама 
* Адвербіялізацыя
* Субстантывацыя

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прыметнік
Катэгорыя:Словаўтварэнне
Катэгорыя:Канверсія (словаўтварэнне)
Адвербіялізацыя

**Адвербіяліза́цыя** (ад  — прыслоўе) — пераход у прыслоўі словаформаў іншых часцін мовы, які абумоўлены іх сінтаксічнымі функцыямі і зменамі лексічнага і граматычнага значэнняў.

Адвербіялізуюцца:
* назоўнікі ўскосных склонаў: *прыехаць раніцай*;
* прыметнікі: *прыбіраць збольшага*;
* лічэбнікі: *працаваць удваіх*;
* займеннікі: *адбылося па-нашаму*;
* дзеепрыметнікі: *сказаць адкрыта*;
* дзеепрыслоўі: *глядзець седзячы*;
* часціцы: *плесціся абы-абы*.

У выніку адвербіялізацыі канчаткі зменных часцін мовы ператварыліся ў прыслоўныя суфіксы, а прыназоўнікі, што ўжываюцца з рознымі склонавымі формамі, сталі прыстаўкамі прыслоўяў: ***З боку** вёскі даносіліся галасы* (І. Мележ), ***Збоку**, ля самай дарогі, ляжаў вялікі камень* (К. Чорны).

Адвербіялізаваныя словаформы становяцца нязменнымі, набываюць новыя сінтаксічныя функцыі і сувязі, часам змяняюць месца націску (*бе́гам — бяго́м, кру́гам — круго́м*) і інш.

## Гл. таксама 
* Ад’ектывацыя
* Субстантывацыя

## Крыніцы 
Катэгорыя:Прыслоўе
Катэгорыя:Словаўтварэнне
Катэгорыя:Канверсія (словаўтварэнне)
Антытэза

**Антытэ́за** (ад  — супрацьпастаўленне) — стылістычная фігура, заснаваная на проціпастаўленні з’яў, прадметаў, характараў, пачуццяў, ідэй, вобразаў.

Семантычны кантраст звычайна перадаецца пры дапамозе антонімаў з выкарыстаннем рытмічнага і сінтаксічнага паралелізму: *лепей з разумным згубіць, чым з дурнем знайсці*. Антытэза часта выкарыстоўваецца ў мастацкай літаратуры, публіцыстыцы, народнай творчасці (казках, легендах, анекдотах, гульнях, песнях). Антытэза нярэдка ляжыць у аснове задумы вялікіх эпічных твораў, што выяўляецца ў іх назвах: «Агонь і снег» І. Шамякіна, «Вайна і мір» Л. Талстога.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Рытарычныя фігуры
Парадыгматыка

**Парадыгма́тыка** — адзін з двух аспектаў сістэмнага даследавання мовы, які проціпастаўляецца сінтагматыцы, — вывучэнне элементаў мовы і класаў гэтых элементаў, што знаходзяцца ў адносінах проціпастаўлення, выбару аднаго з узаемавыключальных элементаў.

**Парадыгма́тыка** — вучэнне пра будову і структуру парадыгмаў розных тыпаў, іх класіфікацыю, а таксама аб’яднанне ў больш складаныя адзінствы.

Парадыгматычныя адносіны праяўляюцца ў парадыгматычным проціпастаўленні (тоеснасці і адрозненні, проціпастаўленасці і ўзаемазамяняльнасці) моўных адзінак. Яны будуюцца на розных відах падабенства (сувязі) паміж моўнымі адзінкамі:
* фармальнага: *снег, снега, снегу, снег, снегам, снезе* — марфалагічная парадыгма;
* фармальна-семантычнага: *выкладчык, дарадчык, аб’ездчык, разведчык* — словаўтваральная парадыгма на падставе агульнасці суфікса і яго значэння «вытворца дзеяння»;
* семантычнага: *ісці, крочыць, шыбаваць, дыбаць, цягнуцца* — лексічная парадыгма на падставе агульнага значэння «ісці».

У некаторых кірунках сучаснай лінгвістыкі парадыгматыка разглядаецца як сістэма мовы, а сінтагматыка — як рэалізацыя гэтай сістэмы ў працэсе пабудовы выказвання (тэксту).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Мовазнаўства
Сістэма мовы

**Сістэ́ма мо́вы** — 1) сукупнасць элементаў кожнай натуральнай мовы (фанем, марфем, лексічных адзінак, мадэлей сказаў), што звязаны паміж сабой устойлівымі адносінамі і ўтвараюць структураванае адзінае цэлае, якое служыць падставай для пабудовы маўленчых выказванняў; 2) сукупнасць моўных формаў, што ўтвараюць пэўную граматычную катэгорыю (напрыклад, сістэма склонаў, сістэма формаў катэгорыі ладу і іншае).

## Структура 
Сістэма мовы ўключае:
* узроўні мовы,
* адзінкі мовы,
* парадыгматычныя і сінтагматычныя адносіны,
* знакавасць мовы,
* форму,
* структуру і субстанцыю,
* знешнія і ўнутраныя сувязі ў мове,
* сінхранію і дыяхранію,
* аналіз і сінтэз і інш.

Сістэмы мовы складаецца з некалькіх падсістэм (фаналагічнай, лексічнай і іншых), якім уласціва розная ступень адкрытасці або закрытасці. Найбольш закрытая падсістэма мовы — фаналагічная, найбольш адкрытая — лексічная.

## Гл. таксама 
* Структурная лінгвістыка

## Крыніцы 
Катэгорыя:Мовазнаўства
Сінхранія

**Сінхрані́я** (ад  — адначасовы) — 1) стан мовы на пэўным этапе яе гістарычнага развіцця як цэласнай, унутрана ўстойлівай сістэмы фанетычных, лексічных і граматычных элементаў; перыяд у развіцці мовы, вылучаны ўмоўна паводле прыкметы адсутнасці ў ім змен ці іх неістотнасці; 2) вывучэнне мовы як сістэмы адносін, што функцыянуе ў пэўны момант яе гістарычнага развіцця.

Паслядоўнае размежаванне сінхраніі і дыяхраніі (а таксама самі гэтыя тэрміны) прапанаваны Фердынандам дэ Сасюрам.

## Гл. таксама 
* Сістэма мовы
* Структурная лінгвістыка

## Крыніцы 
Катэгорыя:Параўнальна-гістарычнае мовазнаўства
Катэгорыя:Структурная лінгвістыка
Катэгорыя:Семіётыка
Інтэрфікс

**Інтэрфі́кс** (ад  паміж +  прымацаваны) — словаўтваральная марфема, якая служыць для злучэння дзвюх асноў пры ўтварэнні складанага слова.

## У беларускай мове 
У якасці інтэрфікса у беларускай мове ўжываюцца галосныя **о** (не пад націскам — **а**), **е** (у першым складзе перад націскам — **я**): *вад**о**хрышча, лес**а**стэп, знешн**е**гандлёвы, земл**я**мер*. У беларускай мове інтэрфіксы называюць таксама злучальнымі галоснымі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Марфемы
Пахне чабор (верш)

**«Пахне чабор»** — верш Петруся Броўкі, напісаны ў 1957 годзе.

Прысвечаны тэме першага кахання, якое пакінула ў душы героя глыбокі след. Карціны прыроды і водар чабору спалучаюцца з вобразам дзяўчыны ў белай хусцінцы. У вершы гучыць тэма светлага, але страчанага кахання, настальгіі па маладосці і незваротнасці часу. Як адзначае А. Бeльcкi, вepш пpacякнyты элeгiчным пaчyццём, y iм пpaз дpaмaтызaцыю лipычнaй iнтaнaцыi pacкpывaeццa тyгa чaлaвeчaй дyшы.

Твор выкарыстоўваецца для аналізу паэтычнага сінтаксісу (паўторы, рытарычныя пытанні). Яго гукапіс стварае асаблівую мелодыку. Верш традыцыйна з’яўляецца часткай школьнай праграмы па беларускай літаратуры.

## Крыніцы 
## Публікацыі 
* Пахне чабор: Вершы / Пятрусь Броўка. — Мінск: Дзяржаўнае выдавецтва БССР, Рэдакцыя мастацкай літаратуры, 1959. — 123, [1] с.

## Спасылкі 
* Вечны водар чабору — sb.by

Катэгорыя:Вершы на беларускай мове
Катэгорыя:Пятрусь Броўка
Катэгорыя:Творы 1957 года
Катэгорыя:1957 год у Беларусі
Салдаты (фільм)

**«Салда́ты»** (першапачатковая назва — «У акопах Сталінграда») — савецкі мастацкі фільм 1956 года паводле аповесці Віктара Някрасава «У акопах Сталінграда». У гэтым фільме дэбютавалі ў кіно Усевалад Сафонаў і Мікалай Пагодзін. З-за палітычных поглядаў аўтара сцэнарыя фільм, пасля некалькіх гадоў пракату ў канцы 1950-х гадоў, нягледзячы на ​​прэстыжную прэмію, быў надоўга «пакладзены на паліцу», а пасля эміграцыі Някрасава пра фільм забылі. Быў паказаны зноў толькі 9 траўня 1991 года.

## У ролях 
* Усевалад Сафонаў — лейтэнант Юрый Кержанцаў
* Тамара Логінава — Люся, ваенурач
* Леанід Кміт — старшына Чумак, камандзір разведкі
* Інакенцій Смактуноўскі — лейтэнант Фарбер
* Мікалай Пагодзін — лейтэнант Карнавухаў, камузвода
* Людміла Маркелія — ​​Маруся
* Юрый Салаўёў — Антон Валега, сувязны
* Уладзіслаў Кавалькоў — Іван Сядых, разведчык
* Міхаіл Ладыгін — маёр Барадзін
* Яўген Цяцерын — Георгій Акімовіч, дзядзька Люсі
* Барыс Ільясаў — капітан Акісімаў, начштаба
Катэгорыя:Фільмы 1991 года
Сінтагматыка

**Сінтагма́тыка** — адзін з двух (разам з парадыгматыкай) сістэмна-структурных планаў арганізацыі мовы і аспектаў яе даследавання; сукупнасць заканамернасцей, што вызначаюць адносіны паміж адзінкамі ў патоку маўлення, у выказвальным ланцужку.

Сінтагматычныя адносіны заснаваныя на лінейнасці маўлення — абавязковай размеркаванасці яго ў часе; узнікаюць паміж адзінкамі аднаго ўзроўню (фанемамі, марфемамі, словаформамі, сказамі). Сінтагматычныя адносіны заўсёды наяўныя ў маўленні і проціпастаўляюцца адносінам парадыгматычным, што існуюць у моўнай свядомасці носьбіта мовы ў выглядзе асацыятыўных груповак адзінак (або парадыгматычных класаў), з якіх робіцца выбар адной з іх для ўключэння ў сінтагматычны ланцужок — выказванне адпаведнай структуры.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Мовазнаўства
Андрэй Сяргеевіч Смірноў

**Андрэй Сяргеевіч Смірноў** (; нар. , ) — расійскі акцёр тэатра і кіно, кінарэжысёр, сцэнарыст і драматург. Народны артыст Расійскай Федэрацыі (2003).

## Біяграфія 
Сын пісьменніка Сяргея Сяргеевіча Смірнова. Маці — Віргінія (Вяргінэ) Генрыхаўна Смірнова, яўрэйка па бацьку і армянка па маці.

У 1962 годзе скончыў рэжысёрскі факультэт УДІКа (майстэрня Міхаіла Рома).

У 1971 годзе зняў фільм «Беларускі вакзал», які атрымаў Галоўнкю прэмію на I Фестывалі сучаснай кінематаграфіі ў Карлавых Варах у 1971 годзе.

У 1974 годзе зняў меладраму «Восень» па ўласным сцэнарыі, у 1979 годзе — вытворчую драму пра жыллёвае будаўніцтва «Верай і праўдай». Пасля выхаду гэтага фільма Андрэй Смірноў пакінуў рэжысуру больш чым на 30 гадоў, тлумачачы гэтае рашэнне нязгодай з цэнзурай у СССР.

Вярнуўшыся ў кінарэжысуру пасля трыццацігадовага перапынку, Смірноў зняў па сваім сцэнары фільм «Жыла-была адна баба». Карціна была паказана на закрыцці XIX кінафестывалю ў Выбарзе «Акно ў Еўропу», які прайшоў у жніўні 2011 года, і ўдастоена «Прыза прэзідэнта фестывалю». Таксама фільм быў прадстаўлены ў конкурснай праграме 35-га Фестывалю сусветнага кіно ў Манрэалі, які прайшоў у жніўні 2011 года. Рэжысёрам Ірынай Бесарабавай створаны дакументальны фільм «Пад гаворку п’яных мужычкоў» (назва — радок з верша М. Ю. Лермантава «Радзіма», 1841), які распавядае пра лёс Смірнова і здымкі карціны «Жыла-была адна баба».

У чэрвені 2011 года на цырымоніі адкрыцця XXII адкрытага расійскага кінафестывалю «Кінатаўр» Смірнову ўручаны прыз «За гонар і годнасць».

На XXV юбілейнай цырымоніі Нацыянальнай кінапрэміі «Ніка» (за 2011 год) Андрэю Смірнову ўручаны прыз за фільм «Жыла-была адна баба» ў намінацыі «Найлепшая сцэнарная праца», а яго кінакарціна прызнана «Найлепшым ігравым фільмам».

У 2013 годзе разам з сынам Аляксеем прыняў удзел у дакументальным серыяле «Дынастыя» (рэж. А. Пішчулін), выступаючы ў ролі апавядальніка.

У снежні 2000 года быў сярод дзеячаў культуры, якія асудзілі вяртанне да савецкага гімна на музыку Аляксандрава. У сакавіку 2014 года падпісаў ліст «КінаСаюза» супраць разгорнутай «антыўкраінскай кампаніі» ў Расіі і магчымай інтэрвенцыі расейскіх войскаў ва Украіну, а таксама падпісаў зварот супраць палітыкі расійскай улады ў Крыме. Лічыць, што «пакуль мы канчаткова не звядзем лічыльнікі з савецкім мінулым, яно будзе вяртацца». У верасні 2020 года падпісаў ліст у падтрымку пратэстаў у Беларусі. Падпісаў адкрыты ліст «КінаСаюза» супраць ваеннага ўварвання ва Украіну.

Катэгорыя:Рэжысёры Расіі
Відрыке

**Відрыке** () — вёска ў воласці Отэпя павета Валгамаа на поўдні Эстоніі. 

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Населеныя пункты Эстоніі
Таццянаўка (Томская вобласць)

**Таццянаўка** () — сяло ў Шагарскім раёне Томскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Анастасьеўскага сельскага паселішча. Заснава ў 1895 годзе, калі за 4 км ад Анастасьеўкі (цяпер там размешчаны цэнтр сельскага паселішча) пачалі сяліцца сяляне, якія прыехалі на новае месца з Віцебскай губерні. Праз некалькі гадоў здарыўся пажар, які спаліў вёску дашчэнту, аднак жыхары хутка аднавілі яе і назвалі Таццянаўкай (у гонар адной з дачок імператара Мікалая II — Таццяны).

У сяле ў 1925 годзе нарадзіўся Народны артыст СССР Інакенцій Смактуноўскі. У 2007 годзе пры мясцовай школе быў адкрыты музей, прысвечаны вядомаму акцёру. 5 верасня 2014 года ў двары пакоя-музея быў усталяваны помнік Смактуноўскаму. У лістападзе 2022 года музей моцна пацярпеў ад пажару. Выгарэла большая частка памяшкання і згарэлі ўнікальныя экспанаты.
## Насельніцтва 
Катэгорыя:Населеныя пункты Томскай вобласці
Нарыльскі Запалярны тэатр драмы

**Нарыльскі Запалярны тэатр драмы** () — драматычны тэатр у Нарыльску, Расія. Самы паўночны тэатр у свеце. Вядзе сваю гісторыю з лістапада 1941 года. Знаходзіцца ў цэнтры горада, на Тэатральнай плошчы.

## Гісторыя 
Першыя творчыя калектывы ў Нарыльску з’явіліся ў канцы 1930-х гадоў як дзейнасць культурна-выхаваўчых частак Нарыльлага. Амаль у кожным лагаддзяленні стваралася свая трупа, паўпрафесійная па статуце, але з першакласнымі майстрамі з іншых гарадоў. Аб дэкарацыях, касцюмах, пастаноўках таго часу ходзяць легенды. Тут «сядзеў» Леў Гумілёў, лагерным тэатральным мастаком была Вольга Бенуа, гралі Еўдакія Урусава (актрыса тэатра імя Ярмолавай), Віталь Галавін (сын спевака Вялікага тэатра, абвінавачаны ў забойстве Зінаіды Райх), Георгій Жжонаў і Інакенцій Смактуноўскі. Сюды саслалі ў поўным складзе Львоўскую харавую капэлу. У лагерных клубах скрыпач Карэцкі граў Равеля і Паганіні, Сарасатэ і Баха, лагерным джазам кіраваў кампазітар Кайдан-Дэшкін, а сярод музыкаў — імя, напрыклад, Івана Бачэева, ударніка з аркестра Цфасмана, асістэнта мастацкага кіраўніка Дзяржджаза.

Сучасны будынак тэатра пабудаваны ў 1986 годзе.
Катэгорыя:Тэатры Расіі