open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Папуляцыя

**Папуля́цыя** ( — народ, насельніцтва) — сукупнасць асобін аднаго віду, якія свабодна скрыжоўваюцца. 

Працягла існуе ў пэўнай частцы арэала, адносна адасобленага ад інш. сукупнасцей таго ж віду. Для кожнай папуляцыі характэрны пэўная колькасць асобін, суадносіны палоў і асобін розных узроставых груп, частата варыяцый розных адзнак і г.д. 

Гэта форма існавання віду і элементарная адзінка эвалюцыі.

## Гл. таксама 
* Насельніцтва
* Генеральная сукупнасць

Катэгорыя:Экалогія
Катэгорыя:Папуляцыйная генетыка
Катэгорыя:Насельніцтва
Адольф Эйхман

**Адо́льф Э́йхман** (Айхман; ,  — , Рамла, Ізраіль) — нацысцкі ваенны злачынец, непасрэдна адказны за знішчэнне мільёнаў яўрэяў у гады Другой Сусветнай вайны. Оберштурмбанфюрар (падпалкоўнік) СС.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Золінгене. 3 1934 на службе ў імперскім упраўленні бяспекі, узначальваў пададдзел «па справах яўрэяў». У час II сусветнай вайны удзельнічаў у распрацоўцы і рэалізацыі планаў фізічнага знішчэння яўрэйскага насельніцтва ў Еўропе, непасрэдна кіраваў арганізацыяй транспарціроўкі яўрэяў у канцяагеры. У 1942 наведаў Мінск з інспекцыяй знішчэння вязняў Мінскага гета.

Пасля разгрому нацысцкай Германіі ў 1945 годзе здолеў уцячы ад спецслужбаў саюзнікаў, а ў 1950 годзе пераехаў ў Аргенціну, дзе хаваўся пад імем *Рыкарда Клемент*. У 1958 годзе ізраільcкім спецслужбам стала вядома яго месца знаходжання, а ў маі 1960 года ён быў тайна схоплены агентамі ізраільскай разведкі Масад і вывезены ў Ізраіль.

Эйхмана судзілі ў Іерусаліме за масавыя забойствы і злачынствы супраць чалавечнасці. Ён быў пакараны смяротнай карай праз павешанне 1 чэрвеня 1962 года.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Постаці Германіі
Катэгорыя:Афіцэры СС
Поль Сезан

thumb|Поль Сезан
thumb|left|Карціны Поля Сезана
**Поль Сеза́н** (,  — ) — французскі мастак, прадстаўнік постімпрэсіянізму.
Удзельнік першай выставы імпрэсіяністаў у 1874 ў Парыжы. Яго карціны былі прадстаўлены на Сусветнай выставе ў Парыжы. Пасля гэтага займеў папулярнасць, асабліва ў маладога пакалення мастакоў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мастакі Францыі
Касцёл Святой Тэрэзы і кляштар піяраў (Шчучын)

**Касцёл святой Тэрэзы Авільскай** — каталіцкая святыня ў горадзе Шчучыне, Гродзенская вобласць, Беларусь. Належыць да Шчучынскага дэканату Гродзенскай дыяцэзіі. Помнік архітэктуры ў стылі класіцызму.

## Гісторыя 
Каталіцкая парафія была створана ў Шчучыне ў 1436 годзе. Калегіум піяраў тут існаваў з 1718 да 1832 года. У 1718 годзе ў Шчучыне быў заснаваны кляштар ордэна піяраў.

Сучасны будынак касцёла Святой Тэрэзы быў пабудаваны пры гэтым кляштары ў 1826—1829 з цэглы па фундацыі князя Францыска-Ксаверыя Друцкага-Любецкага пры кляштары. Пасля польскага паўстання 1830 года большасць каталіцкіх кляштараў на тэрыторыі сучаснай Беларусі была зачынена, у тым ліку і кляштар у Шчучыне. Касцёл св. Тэрэзы стаў выконваць ролю парафіяльнага каталіцкага храма. У 1887 і 1892 будынак касцёла рамантаваўся.

У 1927 піяры аднавілі сваю дзейнасць (працягвалася да 2-й сусветнай вайны). У 1954 касцёл закрыты. У 1988 вернуты Каталіцкаму Касцёлу, ў 1989 годзе адрэстаўраваны.

## Архітэктура 
Помнік архітэктуры класіцызму. Мае выцягнутую па падоўжнай восі крыжова-купальную аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю. Дамінуе ў ей высокі купал на васьмерыковым барабане над сяродкрыжжам. У дэкоры фасадаў выкарыстаны дарычны ордар. Галоўны фасад вырашаны 4-калонным дарычным порцікам. Вось сіметрыі галоўнага фасада падкрэсленая ўваходным праёмам з сандрыкам, акном у фігурнай ліштве і люкарнай на франтоне. Бакавыя фасады члянёны высокімі паўцыркульнымі аконнымі праёмамі, аформленымі рустоўкай і завершанымі антаблементам.

Сцены ў інтэр’еры расчлянёны паўкалонамі і аздоблены па ўсім перыметры шырокім карнізам.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* А. М. Кулагін. Каталіцкія храмы Беларусі. — Мінск: 2008. ISBN 978-985-11-0395-5

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Храмы Шчучына
Катэгорыя:Касцёлы Гродзенскай дыяцэзіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1829 годзе
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Катэгорыя:Касцёлы Шчучынскага раёна
Катэгорыя:Друцкія-Любецкія
Экалогія

thumb|200px

**Экалогія** (ад грэч. οικος — дом, жыллё і …логія) — навука, якая вывучае заканамернасці жыццядзейнасці арганізмаў на ўсіх узроўнях арганізацыі (папуляцыі арганізмаў, відаў, біяцэнозаў, экасістэм) у іх прыродным асяроддзі пражывання з улікам змяненняў, што ўносяцца дзейнасцю чалавека.

Сучаснаму разуменню больш адпавядае азначэнне яе як навукі аб структуры і функцыях жывой прыроды.

Тэрмін прапанаваны ў 1869 нямецкім заолагам Э. Гекелем.

## Гл. таксама 
* Часопіс Праблемы рэгіянальнай экалогіі
* Экамузей
* Жывое рэчыва
* Экалогія чалавека
* Часопіс Экалогія
* Экадыягностыка
* Венская канвенцыя
* Сусветны дзень водных рэсурсаў
* Гранічна дапушчальны выкід
* Гранічна дапушчальны скід

## Літаратура 
* 
* Begon, M.; Townsend, C. R., Harper, J. L. (2006). Ecology: From individuals to ecosystems. (4th ed.). — Blackwell. ISBN 1-4051-1117-8.


Катэгорыя:Раздзелы біялогіі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў

**Андрэй Дзмітрыевіч Са́хараў** (; , Масква — ) — савецкі фізік, праваабаронца і палітычны дзеяч.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і выкладчыка фізікі і хатняй гаспадыні. Пачатковую адукацыю атрымаў дома, у школу пайшоў з сёмага класа. У 1938 паступіў у Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт. У 1942 скончыў універсітэт і пачаў працу на абаронных заводах. У 1944 паступіў у аспірантуру Фізічнага інстытута Акадэміі навук СССР, з 1947 — кандыдат фізіка-матэматычных навук.

З 1948 займаўся распрацоўкай тэрмаядзернай зброі. Доктар фізіка-матэматычных навук, правадзейны член АН СССР (1953). Адзін з стваральнікаў вадароднай бомбы. Лаўрэат Сталінскай прэміі (1953), Ленінскай прэміі (1956), тройчы Герой Сацыялістычнай працы (1954, 1956, 1962).

З канца 1960-х выступаў за забарону выпрабаванняў ядзернай зброі, як праваабаронца. У 1970 стаў адным з заснавальнікаў маскоўскага «Камітэта правоў чалавека ў СССР». Быў уганараваны Нобелеўскай прэміяй міру ў 1975 (яго не выпусцілі з СССР на атрыманне прэміі). У сваёй Нобелеўскай лекцыі А. Сахараў занёс СССР (разам з КНР) у катэгорыю таталітарных імперый, пералічыў вядомых яму савецкіх палітзняволеных 1970-х гадоў.

У студзені 1980, пасля пратэстаў супраць уводу савецкіх войскаў у Афганістан, А. Сахараў быў сасланы ў горад Горкі. Указам Прэзідыума ВС СССР яго пазбавілі ганаровых званняў і прэмій. Вызвалены з ссылкі ў снежні 1986, пасля тэлефоннай размовы з М. Гарбачовым.

Вярнуўся ў Маскву, працягнуў навуковую і праваабарончую дзейнасць разам з жонкай Аленай Бонэр. У 1988 выязджаў за мяжу, дзе адбыліся яго сустрэчы з шэрагам лідараў краін Еўропы і ЗША. У 1989 абраны народным дэпутатам СССР, далучыўся да Міжрэгіянальнай дэпутацкай групы і стаў адным з яе сустаршыняў. Не раз выступаў з трыбуны I і ІІ З'ездаў народных дэпутатаў СССР, чым нярэдка выклікаў хвалі крытыкі з боку іншых дэпутатаў. Быў аўтарам праекта Канстытуцыі Саюза савецкіх рэспублік Еўропы і Азіі, адным з ініцыятараў кампаніі за адмену 6-га артыкула Канстытуцыі СССР (у названым артыкуле зацвярджалася кіраўнічая роля КПСС, яго адмена адбылася пасля смерці А. Сахарава, у 1990).

## Памяць 
З 1988 Еўрапейскі парламент штогод вызначае лаўрэатаў Сахараўскай прэміі «За свабоду думкі» (*Sakharov Prize for Freedom of Thought*). Тройчы яе атрымлівалі прадстаўнікі Беларусі (2004, 2006, 2020).

У 1990 імем Сахарава быў названы праспект у Маскве. У тым жа годзе ў Ізраілі (на заходнім уездзе ў Іерусалім) з'явіліся «Сады Сахарава». З 2000 гэтая ўстанова праводзіць навуковыя канферэнцыі — «Сахараўскія чытанні».

У 2021 Банк Расіі выпусціў юбілейную манету да 100-годдзя з дня нараджэння Сахарава.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру
Катэгорыя:Вучоныя СССР
Катэгорыя:Дактары фізіка-матэматычных навук
Скорасць святла

**Ско́расць святла́**, ці **ху́ткасць святла́** ў вакууме — важная фізічная канстанта, звычайна пазначаецца літарай *c*. Метр вызначаны такім чынам, каб скорасць святла ў вакууме была роўная дакладна  299 792 458 метраў за секунду (м/с).

Скорасць святла мае фундаментальнае значэнне ў фізіцы. Гэта не толькі скорасць бачнага святла, але і ўсіх відаў электрамагнітнага выпраменьвання, наогул, усяго, што мае нулявую масу спакою. У тэорыі адноснасці Эйнштэйна скорасць святла адыгрывае ключавую ролю як спалучальны фактар паміж прасторай і часам. У спалучэнні з прынцыпам прычыннасці гэтая тэорыя гаворыць, што ніякая матэрыя ці інфармацыя не можа перамяшчацца хутчэй за скорасць святла.

## Вызначэнне скорасці святла 
У 1983 годзе 17-й Генеральнай канферэнцыяй па вагах і вымярэннях метр вызначаны як адлегласць, якую праходзіць святло ў вакууме за 1/299792458 долю секунды.

Як вынік з такога вызначэння, ніякія эксперыментальныя вымярэнні не могуць змяніць значэнне скорасці святла. Дакладныя вымярэнні скорасці святла могуць, аднак, удакладніць даўжыню метра.

## Гл. таксама 
* Звышсветлавы рух
* Скорасць гуку
* Пераменная скорасць святла
* Пузыр Алькуб’ерэ

## Зноскі 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізічныя канстанты
Катэгорыя:Фундаментальныя абмежаванні
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Іосіф Каласанс

**Святы Юзаф Каласанс** (1557 — ) — каталіцкі святар, заснавальнік ордэна піяраў.

Нарадзіўся ў Іспаніі, у мясцовасці Перальта-дэ-ла-Саль, у Каралеўстве Арагон. Распачаў навучанне ў калегіі ў Эстадзіла, пасля вывучаў права і філасофію ва ўніверсітэце ў Лерыда. Працягваў навучанне ў Валенсіі і Алькала-дэ-Генарэс.

У 1583 атрымаў святарскія пасвячэнні і распачаў душпастырскую працу. Спачатку — у якасці сакратара пры біскупе Каспара дэ ля Фігуэра, потым — як канонік Капітулы ва Ургелі, пробашч і эканом біскупа Андрэя Капілла.

Пасля абароны доктарскай дысертацыі ў галіне тэалогіі ў 1592 Юзаф дэ Каласанс накіраваўся ў Рым. Яго мэтай было атрыманне касцёльнага бенефіцыя. Аднак тут ён кардынальна змяняе свае планы. Прычынай былі асабістыя, унутраныя перажыванні. Вандруючы па бедным гарадскім раёне за Тыбрам, Іосіф дэ Каласанс сутыкнуўся з сумным лёсам дзяцей, якія не мелі магчымасці вучыцца і лічыліся адкідамі грамадства. Каласанс вырашыў, што не вернецца ў Іспанію, а займецца гэтымі дзецьмі.

У 1597 ўзнікла першая ў Еўропе бясплатная пачатковая школа, адчыненая для ўсіх, школа без абмежаванняў, даступная для дзяцей розных веравызнанняў, нацыянальнасцей і культур. Каласанс працаваў як настаўнік, выхавальнік, адміністратар. Да гэтай дзейнасці далучаюцца неўзабаве многія людзі, яны разам ствараюць супольнасць. Справа школаў развіваецца хутка і дынамічна — каралі шматлікіх грамадстваў, князі і мясцовыя рады звяртаюцца да Каласанса з просьбай прыслаць для працы братоў-манахаў. Школы ствараюцца ўжо не толькі ў Італіі ці Каралеўстве Неапаль, але таксама на Сіцыліі, Маравіі, у Польшчы, Іспаніі, у Германіі.

Апошнія гады жыцця Юзафа Каласанса былі сумнымі. Апостальская візітацыя (у выніку нявысветленых да канца абставін) прывяла да скасавання ордэна. Памёр Юзаф Каласанс ноччу з 24 на 25 жніўня 1648. Праз 8 гадоў ордэн быў адноўлены.

У 1748 Юзаф Каласанс беатыфікаваны, яшчэ праз нейкі час — кананізаваны. У 1948 Папа Пій XII абвяшчае яго "апекуном хрысціянскіх агульнаадукацыйных школ ва ўсім свеце".

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Старонка на сайцe Ордэна Піяраў www.pijary.info

Катэгорыя:Піяры
Катэгорыя:Асобы
Вуліца Парыжскай Камуны (Гродна)

**Вуліца Парыжскай Камуны**, былая **Курганная**, **Бернардзінская**, **Карэтны завулак** — вуліца ў цэнтры горада Гродна. Працягласць прыкладна складае каля 500 м.

Пачатак фарміравання прыходзіцца на пачатак 17 ст., што было абумоўлена пабудовай Бернардзінскага касцёла, які і сёння дамінуе ў архітыктурным выглядзе вуліцы. Захаваліся асобныя дамы 1920—1930, пераважае забудова 1960-х. На вуліцы месцяцца грамадскія і адукацыйныя ўстановы.

## Літаратура 
* Гродно. Энциклопедический справочник / «Белоруская Совецкая Энциклопедия» имени Петруся Бровки; Мн., 1989 ISBN 5-85700-015-7.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вуліцы Гродна
Вуліца Ажэшка (Гродна)

**Вуліца Ажэ́шка**, гістарычныя назвы — **Раскоша**, **Мураўёўская**, **Садовая** — вуліца ў цэнтральнай частцы горада Гродна, звязвае Прывакзальную плошчу з пл. Леніна. Названая ў гонар польскай пісьменніцы Элізы Ажэшка. Працягласць складае каля 1000 м, ад вуліцы Савецкай да Прывакзальнай плошчы. Буйны цэнтр грамадскага жыцця горада.

## Гісторыя 
Першапачаткова ў XIV ст. тут праходзіў шлях з Гродна праз княжацкую вёску Гарадніцу ў Верцялішкі — радавы маёнтак кашталяна гродзенскага замка Давыда Гарадзенскага.

У 1760—1780-я гады забудоўвалася як галоўная вуліца каралеўскага прадмесця Гарадніцы. У гэты час вуліца мела назву **Раскоша** (ад назвы адной з гродзенскіх корчмаў). Іншыя назвы: **Верцяліска**, **Езерска**, **Садовая**, **Басняцкая**, **Мураўёўская**. У часы кіравання гродзенскага старосты А. Тызенгаўза тут былі пабудаваны першыя на Беларусі 20 тыпавых драўляных з мураванымі фасадамі жылых дамоў для рабочых каралеўскіх мануфактур (захаваўся адзін з іх — дом № 37, так званая «хатка майстра», 1771)) 
* № 34 — 
* № 35 — 
* № 35а — 
* № 37 — Домік майстра (1765, арх. Іаган Мёзер) — 
* № 45 — 
* № 47 — 

## Славутасці 
* Бюст Э. Ажэшкі (1929) — 

Адноўлены дом Элізы Ажэшка, пастаўлены помнік Янку Купалу.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Вуліцы Гродна
Аляксандр Орса

**Аляксандр Язэпавіч Орса** (, в. Нягневічы, Навагрудскі павет, Мінская губерня (цяпер  Гродзенскай вобласці) — , ) — беларускі грамадска-палітычны і культурны дзеяч, педагог.

## Біяграфія 
Скончыў гарадское вучылішча (1913) і настаўніцкія курсы (1915) у Навагрудку, сярэднюю школу пры Украінскім педагагічным інстытуце (1923) і прыродазнаўчы факультэт Карлава ўніверсітэта ў Празе.

У Першую сусветную вайну на Заходнім фронце, радавы 1-й кавалерыйскай дывізіі.

Пасля вяртання ў Заходнюю Беларусь выкладаў прыродазнаўства ў Навагрудскай беларускай гімназіі (1929—1934), працаваў у польскай пачатковай школе (1934—1939), сярэдняй школе (1939), педагагічным вучылішчы (1940—1941). У 1941 годзе, падчас Другой сусветнай вайны, быў выбраны настаўнікамі на пасаду акруговага школьнага інспектара Навагрудскай акругі. Прымаў удзел у Другім Усебеларускім кангрэсе. У 1944 г. выехаў у Германію, быў дырэктарам Беларускай гімназіі імя Янкі Купала ў Рэгенсбургу (Міхельсдорф).

З 1949 года — у Нью-Ёрку (ЗША). Адзін з заснавальнікаў і сяброў Беларуска-амерыканскага задзіночання, стваральнік у Нью-Ёрку першай парафіі Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы, ініцыятар стварэння і заснавальнік Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку, арганізатар першых беларускіх школ у Нью-Ёрку. Уваходзіў ва ўрад БНР у эміграцыі (міністр асветы). Рэдагаваў падручнікі для сярэдніх эмігранцкіх беларускіх школ.

Пахаваны на Беларусіх могілках у Іст-Брансуіку, штат Нью-Джэрсі.

## Сям’я 
Быў у шлюбе з Наталляй Сазановіч-Орса. Наталля скончыла Навагрудскую беларускую гімназію. Працавала настаўніцай у гэтай жа гімназіі. Прысутнічала на сустрэчы беларускіх студэнтаў з пісьменнікамі з БССР у Празе ў 1927 годзе..

У сям’і педагогаў Аляксандра і Наталлі Орсаў нарадзіліся дочкі Галіна і Ала. З лета 1944 года разам з бацькамі яны апынуліся на эміграцыі.

* Дачка — Галіна Орса (1930—1984) — беларуская грамадска-культурная дзяячка, педагог.
* Дачка — Ала Орса-Рамана (нар. 1936, Навагрудак) — грамадскі і культурны дзеяч беларускай дыяспары ў ЗША, амерыканскі вучоны-хімік. Доктар хімічных навук (1967).

## Літаратура 
* Дзьве страты: Паўліна Івашкевіч (маці Антона Адамовіча), Аляксандар Орса // «Бацькаўшчына», № 42 (478), 15 ліст. 1959. — С. 4;
* Др. Аляксандар Орса. (На 25-я ўгодкі сьмерці) // «Беларус», № 323, ліст. 1984. — С. 4;
* На 10-ыя ўгодкі сьмерці Аляксандра Орсы // «Беларус», № 150, кастр. 1969. — С. 3;
* Ляднёва А. Орса // БЭ ў 18 т. Т. 11. Мн., 2000;
* Сумная гадавіна. (Др. Аляксандар Орса) // «Бацькаўшчына», № 46—47 (530—531), 27 ліст. 1960. — С. 3.
* Чэмер, Андрэй. Наваградзкая беларуская гімназія / Андрэй Чэмер. — Вільнюс : Savarenas, 1997. — 135 с : іл. ; 20 см — . С. 30

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім раёне
Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі
Катэгорыя:Выкладчыкі Навагрудскай беларускай гімназіі
Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай гімназіі імя Янкі Купала
Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса
Катэгорыя:Члены Беларуска-амерыканскага задзіночання
Беларус на чужыне

**«Беларус на Чужыне»** — часопіс. Выдаваўся ў Лондане (Вялікабрытанія) з кастрычніка 1947 г. па красавік 1950 г. Выйшлі 42 нумары.

Першы нумар выйшаў 7 кастрычніка 1947 г. Ініцыятарамі выдання былі Аляксандр Надсан і Якуб Амор (Кастусь Кадушка), яны ж былі найбольш актыўнымі аўтарамі. Часопіс меў палітычна-інфармацыйную скіраванасць. Публікаваліся агляды міжнароднай палітыкі, зацемкі пра навуковыя дасягненні брытанскай і сусветнай навукі, аналіз згадак іншамоўнай прэсы пра беларусаў, артыкулы па праблемах беларускага арганізацыйнага жыцця, беларуская эміграцыйная хроніка і інш.

Часопіс быў цесна звязаны са Згуртаваннем беларусаў Вялікабрытаніі. Друкаваўся часткова кірыліцай, а часткова лацінкай. Рэдактарам найдаўжэй выступаў Аляксандр Надсан (першым рэдактарам, верагодна, быў Вінцэнт Жук-Грышкевіч). Аўтары былі як з Брытаніі, так і з-за яе межаў.

Ад лютага 1949 г., ад № 3(27), «Беларус на Чужыне» стаў афіцыйным выданнем Беларускага незалежніцкага народна хрысціянскага руху — палітычнай арганізацыі беларусаў Вялікабрытаніі. Аднак асноўныя выдаўцы не змяніліся. Часопіс выходзіў да красавіка 1950 г., калі пабачыў свет яго апошні нумар, № 18(42). Прычыны спынення выдання былі звязаныя галоўным чынам з рээміграцыяй аўтараў, якія сталі пакідаць Вялікабрытанію.

## Літаратура 
* Гардзіенка Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі / Наталля Гардзіенка; пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мінск: Медысонт, 2010. — С. 203—206.

Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове
Катэгорыя:Часопісы Вялікабрытаніі
Катэгорыя:1947 год у Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Зніклі ў 1950 годзе
Катэгорыя:З’явіліся ў 1947 годзе
Жэле

**Жэле** () — харчовы калоідны раствор, звычайна на аснове фруктаў, у які дадаюць жэлацін, таму пры астыванні маса прымае студзяністы стан.

Таксама жэле гатуюць з вываркай жэлаціну з цялячых ног і галоў. Салодкія жэле называюць , у адрозненне ад мясных або несалодкіх жэле, якія называюць  (з якога скажоныя назвы ланспік, або нават *ланшпіг*), як і пакрытыя імі стравы, якія па-беларуску называюць заліўнымі.

Фруктовыя жэле з садавіны і пладоў, якія змяшчаюць шмат пектыну, можна вырабляць і без жэлаціну, бо пекцін таксама надае масе студзяністы стан. Найчасцей такія жэле робяць з кіславатых яблыкаў, напрыклад антонаўскіх, потым могуць афарбоўваць іх шпінатам у зялёны колер, або кармінам — у чырвоны.

## Гл. таксама 
* Бланманжэ

Катэгорыя:Кулінарыя
Свята-Васкрасенскі сабор (Барысаў)

**Васкрасенскі сабор**, **Сабор Уваскрэшання Гасподняга** — праваслаўны храм у г. Барысаве. Знаходзіцца ў старай частцы Барысава на гандлёвай плошчы. Сабор з’яўляецца вельмі яскравым прыкладам маскоўска-яраслаўскага напрамку рэтраспектыўна-рускага стылю на Беларусі, прысутнічаюць прыкметы стылізацыі формаў маскоўскага царкоўнага будаўніцтва XVII стагоддзя.

Будавалі сабор высокакваліфікаваныя муляры з Івянца, а для афармлення інтэр’еру былі запрошаныя віленскія мастакі Елішэўскі і Трутнеў. Пытаннямі фінансавання будаўніцтва і яго забеспячэннем неабходнымі матэрыяламі загадваў маршалак мясцовага дваранства Уладзімір Ярмольскі, а тэхнічнае кіраўніцтва ажыццяўляў архітэктар Сяргей Пятровіч Іваноў.

Асвячэнне новага сабора адбылося 20 кастрычніка 1874 года, яго ажыццявіў правялебны Аляксандр. Па даных 1901, у парафіі налічвалася з гараджан 2954 мужчыны і 2966 жанчын і жыхары 9 навакольных вёсак.

## Архітэктура 
Сабор уяўляе сабой дзевяцікупальны трохнефны трохапсідны храм з трыма прытворамі годзе перад храмам на адной восі з ім узведзена цагляная званіца, створаная з цэглы ў стылі самога храма па праекце архітэктара В. Струева. Званіца, якая ўяўляе сабой вежападобны шатровы будынак, з’яўляецца трох’яруснай — васьмярык на двух чацверыках — і завяршаецца макаўкай. Першы ярус займае брама.

## Інтэр’ер 
Унутраная прастора, якая асвятляецца двума радамі аконных праёмаў, падзелена чатырма магутнымі слупамі на 3 нефы, перакрытых крыжовымі скляпеннямі. Тыя ж чатыры слупы пры дапамозе парусаў падтрымліваюць светлавы барабан са сферычным купалам выява , на крыжавых скляпеннях на падпружных арках — арнаментальная размалёўка. Над уваходам у царкву знаходзяцца хоры, адкрытыя арачным праёмам. На хоры вядзе лесвіца з тамбура. Галоўны  у імя Уваскрэсення Хрыстова размешчаны ў апсідзе, па левы бок ад яго знаходзіцца прастол у гонар святога князя Уладзіміра, па правую ж — пасад у гонар святога князя Аляксандра Неўскага. Усе тры іканастасы зробленыя з дубу і з’яўляюцца неафарбаванымі. Галоўны з’яўляецца чатырох’ярусным з 24 абразамі, іканастасы з абодвух прыдзелаў — аднаярусныя з 10 абразамі кожны. Іх упрыгожваюць пазалочаныя калоны, разьба, рамы і карнізы.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Храмы Барысава
Катэгорыя:Саборы Беларусі
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Барысаўскага раёна
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў псеўдарускім стылі
Катэгорыя:Храмы Барысаўскай епархіі
Катэгорыя:1907 год у Беларусі
2007 год у гісторыі метрапалітэна

*25 красавіка адкрыты Метрапалітэн Пальма-Дэ-Мальорка

*7 лістапада  былі адкрыты дзве станцыі Маскоўскай лініі Мінскага метрапалітэна — «Уручча» і «Барысаўскі тракт»

* 26 снежня — адкрыта станцыя «Расійская» Самарскага метрапалітэна.

* 29 снежня — у маскоўскім метрапалітэне адкрыта станцыя «Срэценскі бульвар».

## Спасылкі 
* News 2007 на urbanrail.net

Катэгорыя:2007
Катэгорыя:Гады ў гісторыі метрапалітэна
Высокі

**Высокі** — населены пункт (пасёлак) у Мурманскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад гарадской акругі Аленягорск. Насельніцтва 8092 чалавека (2002). Ваенны аэрадром.

Катэгорыя:Населеныя пункты Мурманскай вобласці
Панямонь (сядзіба)

**Сядзіба Панямунь** — помнік сядзібна-паркавай архітэктуры 18 ст., знаходзіцца на ўсходняй ускраіне Гродна.

## Гісторыя 
Пабудаваная ў 1771 па праекце архітэктара Ю. Аляхновіча, у стылі позняга барока, перабудаваная ў 19 ст. Была загараднай рэзідэнцыяй караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Ансамбль абмежаваны з поўдня ракой Нёман, з усходу і поўначы - глыбокім ровам. Сядзібны дом і адчынены перад ім партэр, умацаваныя сценкамі тэрас, размешчаныя ў глыбіні пейзажнага парка, на стромкім беразе.

Уезд пазначаны капліцай (сяр. 19 ст.) неагатычнага стылю. Гаспадарчыя і службовыя пабудовы былі вынесеныя за межы параднай часткі ансамбля і размешчаныя з заходняга боку сядзібнага дому ў адзін шэраг. Службовыя памяшканні адчыненага цокальнага паверху дваровага фасада былі звязаныя з памяшканнямі параднага паверху. Аднапавярховы сядзібны дом спачатку быў цагляным, затым частка разбураных сцен замененая драўлянымі.

## Сучасны стан 
Захаваўся фрагмент вуглавой вежы, якая вылучаецца плыўным абрысам тонкай і складанай профільнай планоўкай карнізаў і апраўленняў, здвоенымі пілястрамі і ажурнымі капітэлямі, гарызантальнай рустоўкай. У цэнтры галоўнага фасада чатырох-калонны падстрэшак. Палацавы фасад упрыгожаны порцікам на высокім цокалі.

Таксама захавалася капліца. На галоўным фасадзе прамавугольнага ў плане збудавання ўзвышаецца шатровая васьмігранная званіца. Уваход вырашаны вялікім стральчатым парталам, бакавыя фасады чляняцца такой жа формы вокнамі.

## Літаратура 
* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 6. — Минск, 2008.
* Архітэктура Беларусі : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1993. 
* Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 12. — Мінск, 2001. 
* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гродзенская вобласць. — Мінск, 1986.
* *Aftanazy, R.* Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. – Wrocław – Warszawa – Kraków : Zaklad im. Ossolinskich Wyd-wo, 1993. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 3. Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie. — 413 s.

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Палацы Гродна
Катэгорыя:Славутасці Гродна
Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1771 годзе
Катэгорыя:Паркі Гродна
Катэгорыя:Збудаванні Гродна ў стылі барока
Катэгорыя:1771 год у Беларусі
Катэгорыя:Нямцэвічы
Катэгорыя:Друцкія-Любецкія
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Гродне
Станіславова (сядзіба)

**Сядзіба «Станіславова»** — знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы горада Гродна. Сфарміравана ў 1760—70-я гады паводле праекта італьянскага архітэктара Джузэпэ Сака, у стылі позняга барока. Была загараднай рэзідэнцыяй караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Цяпер тут кафедра раслінаводства Гродзенскага аграрнага ўніверсітэта.

## Ансамбль 
У планіроўцы ансамбля захаваліся элементы рэгулярнасці. Цэнтральнае месца займае палац, які знаходзіцца на вяршыні пакатага схілу. Сіметрычна размешчаныя бакавыя флігелі ствараюць парадны курданёр, абнесены з боку ўезда невысокай цаглянай агароджай. За домам — парк радыяльна-прамянёвай планіроўкі. Гаспадарчыя пабудовы размешчаны за заходнім флігелем.

### Палац 
Мураваны палац — прамавугольны двухпавярховы будынак (першапачаткова аднапавярховы), цэнтральная частка якога аб'ядноўвае парадную групу памяшканняў (вестыбюль, верхнюю і ніжнюю залы). Сярэдзіна галоўнага фасада вылучана рызалітам з філёнгавым фігурным атыкам і тэрасай, цэнтр дваровага фасада — паўкруглым эркерам з манаграмай караля на атыку. Аконныя праёмы дэкарыраваны лучковымі і трохвугольнымі франтонамі, гірляндамі, плоскімі ліштвамі. У дэкоры будынка шырока выкарыстаны раскрапаваныя карнізы, пілястры і паясы. Планіроўка будынка калідорнага тыпу значна зменена. У вестыбюлі захаваліся 2 печы, выкананыя ў стылі неаготыкі, абліцаваныя паліванымі керамічнымі пліткамі цёмна-карычневага колеру (сярэдзіна 19 ст.).

### Флігелі 
Флігелі — прамавугольныя ў плане аднапавярховыя будынкі пад высокімі чарапічнымі дахамі — меншыя па маштабу, размешчаны на рэльефе ніжэй за палац, маюць падпарадкаванае значэнне.

## Літаратура 
* *Aftanazy, R.* Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. – Wrocław – Warszawa – Kraków : Zaklad im. Ossolinskich Wyd-wo, 1993. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 3. Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie. — 413 s.
* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гродзенская вобласць. - Мінск, Беларуская Энцыклапедыя, 1986.
* Гродно. Энциклопедический справочник / «Белоруская Совецкая Энциклопедия» имени Петруся Бровки; Мн., 1989 ISBN 5-85700-015-7.

## Гл. таксама 
* Сядзіба Панямунь

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Палацы Гродна
Катэгорыя:Славутасці Гродна
Катэгорыя:Сядзібы Беларусі
Катэгорыя:Збудаванні Гродна ў стылі барока
Катэгорыя:Друцкія-Любецкія
Катэгорыя:1770-я ў Беларусі
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Гродне
Radzima.org

**Radzima.org** — інтэрнэт-праект, які рэалізуе магчымасць цэнтралізацыі, сістэматызацыі і сваечасовага абнаўлення краязнаўчай інфармацыі. На сайце прадстаўлены арыгінальны фотаматэрыял, гістарычныя звесткі пра рэгіёны і гарады колішняга Вялікага Княства Літоўскага. Сайт з’яўляецца даведнікам па Беларусі, Літве, Падляшшы.

Дэклараваныя мэты:
* Распрацоўка і пазіцыянаванне цэнтралізаванага рэсурсу гісторыка-культурнага і краязнаўчага кірунку;
* Стварэнне адзінага каталогу — сервісу перадачы і захавання аўтарскіх распрацовак у галіне краязнаўства;
* Сістэматызацыя, класіфікацыя і перадача інфармацыі пра помнікі гісторыі і культуры Беларусі, Літвы, Польшчы;
* Перадача ведаў, стварэнне інтэрнэт-энцыклапедыі, як адзін са сродкаў дыстанцыйнай адукацыі.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Беларуская мова ў інтэрнэце
Катэгорыя:Польская мова ў інтэрнэце
Катэгорыя:Англійская мова ў інтэрнэце
Катэгорыя:Руская мова ў інтэрнэце
Катэгорыя:Сайты Беларусі
Гаспадарскі суд

**Гаспадарскі суд**, велікакняжацкі — вышэйшы суд Вялікага княства Літоўскага. Дзейнічаў у складзе вялікага князя і паноў рады або толькі паноў рады. Склад суда законам не быў рэгламентаваны, але на практыцы ў якасці засядацеляў абавязкова павінны былі прысутнічаць радныя паны. Іх колькасць не вызначалася, залежала ад важнасці справы, часу і месца пасяджэння, сацыяльнага і саслоўнага становішча істца і адказчыка. На правах суда дзейнічалі соймавыя і камісарскія суды. Першапачаткова соймавы суд праводзіўся вялікім князем і панамі радай у час соймаў. Паводле Статута Вялікага княства, справы ў соймавым судзе разглядалі паны рада і 8 дэпутатаў сойма.

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Суды
Месяц

**Месяц**, значэнні.

* Месяц — адзінка вымярэння часу
* Месяц — спадарожнік Зямлі
* Месяц — касмічная праграма
Biełarus

**«Biełarus»** (*«Беларус»*) — штотыднёвая грамадска-палітычная, літаратурна-мастацкая і рэлігійна-асветніцкая каталіцкая газета нацыянальна-дэмакратычнага кірунку. Выдавалася з  па  у Вільні на беларускай мове, друкавалася лацінкай. Выхад газеты быў спынены ў сувязі з набліжэннем расійска-нямецкага фронту да Вільні.

## Гісторыя 
 «Дзесяць боскіх прыказанняў»]]
Ініцыятарамі выдання газеты былі святары Францішак Будзька і Аляксандр Астрамовіч, яны не ўваходзілі ў рэдакцыю, але апекавалі яе. 

Канцэсію на выданне газеты, заахвочаны аднадумцамі, атрымаў у 1912 годзе супрацоўнік страхавой кампаніі Антон Бычкоўскі. Неўзабаве да яго звярнуўся Ян Пазняк, які выказаў гатоўнасць першы час выдаваць газету за ўласныя сродкі. Першы нумар выйшаў 13 (26) студзеня 1913 года. 

Першы склад рэдакцыі — Антон Бычкоўскі, Антон Лявіцкі, Ян Пазняк, Баляслаў Пачобка. Рэдакцыя знаходзілася на кватэры колішняга семінарыста і настаўніка Баляслава Пачобкі. 

Да ліку ахвярадаўцаў газеты належалі каталіцкія святары - як беларусы, так і палякі, у тым ліку адміністратар Віленскай дыяцэзіі кс. Казімір Міхалкевіч, кс. Ян Курчэўскі, кс. Міхал Руткоўскі.

У 1915 годзе рыхтаваліся да выдання кнігі "Жыццё святых Божых", "Гісторыя Касцёла", "Набажэнства маёвае" і інш., аднак іх выданне стала немагчымым з-за падзей Першай Сусветнай вайны, якія прывялі да закрыцця газеты.

## Рэдактары-выдаўцы газеты 
* 1913—1914 — А. Бычкоўскі, Б. Пачопка (з № 5)
* 1915 — А. Бычкоўскі

## Літаратура 
* *Конан У. М.* «Беларус» //  с. 345—346.
* Пачобка Б. «Беларус» // Наша Слова. № 12 (1475), 18 сакавіка 2020. // íà pawet.net

Катэгорыя:Газеты Вільні на беларускай мове
Катэгорыя:Выданні на беларускай мове лацінкай
Катэгорыя:1913 год у Беларусі
Катэгорыя:1913 год у Вільні
Беларуская газета

Назву **«Беларуская газета»** маюць:

* Беларуская газета (1933) — газета, легальны неафіцыйны орган КПЗБ. Выдаваўся на беларускай мове, у Вільні (8.6.1933 — 30.1.1934).
* Беларуская газета (1941) — самае буйное беларускае антысавецкае перыядычнае выданне ў 1941—1944.
* Беларуская газета (1995) — назва БелГазеты да верасня 2005 года.
Гальяш Леўчык

**Гальяш Леўчык**, сапр. **Ілья Ляўковіч** (,  — , ) — беларускі паэт, беларусазнавец, публіцыст, перакладчык, музыкант.

## Біяграфія 
. (БДАМЛМ)]]

Ілья Ляўковіч нарадзіўся 20 ліпеня 1880 года ў Слоніме ў сям’і каваля. Скончыў Слонімскае павятовае вучылішча. Служыў у канцылярыях з’ездаў міравых суддзяў, судовага следчага ў Слоніме. У 1904—1920 гадах працаваў чарцёжнікам у магістраце Варшавы. Пастаянна жыў у Варшаве, але лета праводзіў звычайна ў Слоніме, дзе меў свой дом.
, Зоська Верас.]]

Друкавацца Гальяш Леўчык пачаў з 1908 у «Нашай ніве». Выдаў зборнік вершаў «Чыжык беларускі» (Вільня, 1912). У 1920-я прымкнуў да рэвалюцыйна-рамантычнага кірунку заходнебеларускай паэзіі. Выступаў як публіцыст, гумарыст і сатырык (друкаваўся ў гумарыстычных часопісах «Авадзень», «Маланка»). Супрацоўнічаў з дзіцячым часопісам «Заранка».

У Варшаве ён збіраў сродкі на пасмяротнае выданне зборніка твораў Сяргея Палуяна, шукаў платную рэкламу для «Беларускага календара», выпытваў і выманьваў у збяднелых арыстакратаў Польшчы граматы, пячаткі, беларускія выданні.

У Слоніме ў хаце быў сапраўдны музей, як згадвала Зоська Верас:

, 1927]]
Г. Леўчык быў вялікім кніжнікам. Меў багатыя, найперш беларусазнаўчыя бібліятэкі ў Варшаве і Слоніме. Збіраў і апрацоўваў фальклор, узоры народнай керамікі. Добра іграў на гітары, акарыне, маляваў. На свае тэксты пісаў музыку (зберагліся ноты яго песні «Мне трэба умярці…»). Пераклаў на беларускую мову творы Ю. Славацкага, У. Сыракомлі, М. Канапніцкай, К. Тэтмаера, А. Лянге і інш. Падрыхтаваныя ім зборнікі вершаў «Беларускі жаваранак» і трыялетаў «Мудра пагаворка — соладка і горка» аўтару выдаць не ўдалося.

У 1932 годзе дзякуючы аднаму артыкулу ў варшаўскай газеце пра дзяўчыну, якая жыве ў Слоніме і напісала кнігу, Гальяш пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай Зосяю. Але жыццё было падобна да пекла, жонка ўвесь час сварылася. Таму яны жылі паасобку — у Варшаве ці Слоніме, часам мяняючыся.

Пасля уз’яднання Заходняй Беларусі з БССР у 1939 годзе, у Слонім адмыслова да Гальяша заехаў Янка Купала.

Жонка паэта была арыштавана нямецкай паліцыяй у 1942 годзе. У яе падушцы быў знойдзены польскі сцяг з арлом. Таму ў 1942 годзе яе расстралялі на Пятралевіцкай гары каля Слоніма. З гэтай прычыны ў 1942 годзе Гальяш падаўся ў Варшаву, каб выратаваць сваю кватэру і архіў. Але ў Варшаве яго кватэра была занята іншымі людзьмі. Леўчык застаўся без жонкі, кватэры і архіваў. У акупаванай немцамі Варшаве ён галадаў, а напачатку 1944 года памёр.

У 1980 годзе Янка Саламевіч сабраў і выдаў асобнай кнігай яго выбраныя творы пад загалоўкам «*Доля і хлеб*».

## У філатэліі 

File:Гальяш Леўчык паштоўка.jpg

## Літаратура 
* Туронак Ю. Пра Гальляша Леўчыка // Беларускі каляндар. Беласток, 1980.

## Спасылкі 
* ЛЕУЧЫК Гальяш

Катэгорыя:Беларусісты
Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі
Катэгорыя:Музыканты Беларусі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі
Занёманскае прадмесце

1867 г.]]
**Занёманскае прадмесце**, або **Занёманскі пасад** — гістарычны раён горада Гродна, пачаў фарміравацца ў 14 ст. на левым беразе ракі Нёман. Абмежаваны чыгункай, вуліцамі Дарвіна, Гагарына і Міру. Галоўная — вул. Гарнавых (былая Ліпавая), мостам цераз Нёман злучае раён з цэнтрам Старога горада.

Вядома, што ў 1392 г. князь Вітаўт дазволіў крыжакам пабудаваць у Занёманні замак Новае Гродна, які, аднак, у тым жа годзе быў разбураны.

У перыяд з 15 па 16 ст. у Занёманні фарміруецца новы рынак, добра звязаны з воднай камунікацыяй. Гандлёвая плошча атрымала тыповую форму прамавугольніка, да вуглоў якога падыходзілі вуліцы. Паблізу, насупраць замкаў існаваў звярынец з сажалкамі — гэты элемент быў дастаткова пашыраны ў гарадах і рэзідэнцыях магнатаў XV—XVI стст.

Абедзве часткі горада злучаліся мостам цераз Нёман на ражавых апорах і з уезнай вежай. Развіццё планіроўкі і забудовы суправаджалася павышэннем узроўню гарадскога добраўпарадкавання. Вуліцы былі забрукаваны, у 1541 г. зроблены водаправод. У XVII—XVIII стст. пабудаваны францысканскі кляштар.

## Даследаванне 
У 1983 г. Занёманскі пасад даследаваў Ткачоў, была праведзена шурфоўка ўздоўж вул. Дарвіна і каля касцёла францысканцаў. Самыя раннія знаходкі — ганчарная кераміка XV—XVI ст., што сведчыць пра засяленне пасада ў XV ст.

## Спасылкі 
* Гродзенскія пасады 

Катэгорыя:Гістарычныя раёны Гродна
Аляксандр Віктаравіч Дзядзюшка

**Аляксандр Віктаравіч Дзядзюшка** (20 мая 1962, Ваўкавыск, БССР — , Уладзімірская вобласць) — расійскі акцёр тэатра і кіно.

## Біяграфія
Аляксандр Дзядзюшка нарадзіўся 20 мая 1962 года ў горадзе Ваўкавыск Гродзенскай вобласці БССР.

У школьныя гады захапляўся мастацкай самадзейнасцю: займаўся ў танцавальных ансамблях, дэкламаваў вершы. Але паступіць у інстытут адразу пасля школы не атрымалася: год працаваў аўтаслесарам. Затым тры гады служыў на Балтыйскім флоце (на кабелеўкладчыку «Данецк»). Пасля службы год працаваў цэхавым фізкультурным арганізатарам на заводзе ЗІЛ. Наступным летам паступіў у Горкаўскае тэатральнае вучылішча, якое скончыў праз 3,5 гады. Паўгода працаваў у тэатры Мінска, затым шэсць сезонаў ва Уладзімірскім драматычным тэатры (больш паловы роляў — галоўныя).

Першая эпізадычная роля ў кіно — начальнік патруля ў ваеннай камедыі «ДМБ». Першая сур'ёзная роля — у «Дырэкторыі смерці» (1999). У 2003 годзе зорнай гадзінай Аляксандра Дзядзюшкі стала роля ў серыяле Ігара Талпы «Аператыўны псеўданім». Пазней здымаўся ў вострасюжэтных тэлесерыялах.

Загінуў 3 лістапада 2007 года ў аўтакатастрофе разам з сям'ёй (жонкай і сынам). Аляксандр Дзядзюшка на сваім аўтамабілі перасёк дзве суцэльныя лініі і выехаў на сустрэчную паласу, дзе на крайняй левай паласе сустрэчнага руху сутыкнуўся з грузавіком Scania. Кіроўца грузавіка застаўся ў жывых.

Аляксандр Дзядзюшка быў пахаваны на Траекураўскіх могілках ў Маскве разам з жонкай Святланай Чарнышковай і сынам Дзмітрыем Дзядзюшка.

## Фільмаграфія 
* 1997 — Злодзей 
* 1999 — тэлесерыял Дасье дэтэктыва Дуброўскага «Кошт галавы», 
* 1999 — тэлесерыял Дырэкторыя смерці «Ход ферзем», 
* 1999 — Сямейныя таямніцы 
* 2000 — ДМБ 
* 2000-2004 — тэлесерыял Марш Турэцкага «Небяспечна для жыцця», прымаў удзел ва ўсіх сезонах 
* 2003 — Чорны мяч 
* 2001 — Лялька 
* 2003 — тэлесерыял Дружная сямейка 
* 2003 — Таямніца галубай даліны 
* 2003 — тэлесерыял Аператыўны псеўданім 
* 2003 — тэлесерыял Спецназ 
* 2004 — тэлесерыял Сармат 
* 2005 — Каманда чэмпіёнаў 
* 2005 — Хлопцы з сталі 
* 2005 — Замах (серыял?)
* 2005 — тэлесерыял Аператыўны псеўданім-2 
* 2005 — Расійскі бізнес 21 стагоддзя 
* 2006 — Афіцэры 
* 2006 — Псеўданім «Албанец» 
* 2007 — Я шпік 
* 2007 — Тарас Бульба 
* 2007 — Вячэрняя казка
* 2007 — Калі ты мяне чуеш
* 2008 — Псеўданім «Албанец»-2

## Прэміі і ўзнагароды 
Прэмія ФСБ за 2007 год у намінацыі «Акцёрская праца» (пасмяротна) за фільмы «Псеўданім „Албанец“», «Сармат», «Аператыўны псеўданім».

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт памяці акцёра

Катэгорыя:Выпускнікі Горкаўскага тэатральнага вучылішча
Катэгорыя:Акцёры Расіі
Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах
Пражскі метрапалітэн

**Пражскі метрапалітэн** () — сістэма метрапалітэна ў Празе. Адзіны метрапалітэн у Чэхіі.

З’явіўся ў другой палове XX стагоддзя. Зараз у Пражскім метрапалітэне ёсць тры лініі: зялёная, жоўтая і чырвоная.

## Факты і статыстыка 
* Працягласць лініі «А» складае 17,1 км (17 станцый), лініі «В» — 25,7 км (24 станцыі), лініі «С» — 22,4 км (20 станцыі).
* Сярэдняя адлегласць паміж станцыямі Пражскага метрапалітэна — 1&nbsp;098 м, найбольшы — 2&nbsp;749 м («Nádraží Holešovice» — «Kobylisy», лінія «С»), найменшае — 426 м («Hlavní nádraží» — «Muzeum», лінія «С»).
* Час руху цягнікоў між канцавымі станцыямі: на лініі «А» — 23 хв., на лініі «В» — 41 хв., на лініі «С» — 36 хв.

## Спасылкі 
* Даныя і факты — Эксплуатацыйна-тэхнічныя паказчыкі (чэшск.) 
* Пражскі метрапалітэн на сайце metroweb.cz (чэшск.)
* Пражскі метрапалітэн на сайце urbanrail.net (англ.) 
* Фатаграфіі пражскага метрапалітэна


Катэгорыя:З’явіліся ў 1974 годзе
Катэгорыя:1974 год у Празе
Зазакі

**Зазакі**, **дзімлі** — мова заза, належыць да групы іранскіх моў, некаторымі даследчыкамі лічыцца за субдыялект заза. Налічвае каля 3 млн. носьбітаў у асноўным у Турцыі і краінах Еўропы.

## Спасылкі 
* http://www.ethnologue.com/subgroups/zaza-gorani Ethnologue on Zazaki (language)
* http://zazasiteler.tr.gg/  (Weblinks of Zaza people)
* http://zazaki.de/english/index.htm  Academic Research Center of Zazaki
* http://diq.wikipedia.org Zazaki Wikipedia
* http://www.zazakikozmos.org/  Only Zazaki news

Катэгорыя:Іранскія мовы
Катэгорыя:Мовы Турцыі
З’езд беларускіх арганізацый і партый (1917)

'''З'езд беларускіх арганізацый і партый''' праходзіў з 8 па 10 ліпеня 1917 г. у Мінск.
## Гісторыя 
З'езд пацвердзіў імкненне яго ўдзельнікаў дабівацца аўтаноміі Беларусі ў складзе дэмакратычнай і федэратыўнай Расійскай рэспублікі. 

Цэнтральнай тэмай стала дыскусія паміж Беларускай партыяй народных сацыялістаў (БПНС) і Беларускай сацыялістычнай грамадой (БСГ) па пытанню выбараў новага прадстаўнічага органа беларускіх арганізацый. Перамогу атрымала БСГ. Замест Беларускага нацыянальнага камітэту быў утвораны Выканаўчы камітэт Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый, у якой пераважалі прадстаўнікі БСГ. Гэта арганізацыя імкнулася аб'яднаць усе дэмакратычныя сілы на тэрыторыі Беларусі і за яе межамі.

Па ініцыятыве настаўнікаў-дэлегатаў з'езда быў утвораны Беларускі вучыцельскі хаўрус.

## Літаратура 
* *Богданович, Е.Г.* Концепция автономии в общественно-политическом движении Беларуси (март-октябрь 1917 г.) / Е.Г. Богданович // Гуманітарна-эканамічны веснік. — 1996. — №1. — С. 9—15.
* *Ладысеў, У.Ф.* На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці (1917—1920 гг.) / У.Ф. Ладысеў, П.І. Брыгадзін. — Мінск : БДУ, 1999. — 128 с.
* *Латышонак, А.* Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — Вільня–Беласток : Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 368 с.
* *Сяменчык, М.Я.* Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.) : Вучэб. дапам. па курсу «Гісторыя Беларусі» / М.Я. Сяменчык; Беларус. дзярж. пед. ун-т. — Мінск, 1994. — 112 с.
* *Цвикевич, А.* Беларусь: политический очерк (перевод с белорусского) / А. Цвикевич. — Берлин : Издание Чрезвычайной дипломатической миссии БНР, 1919. — 33 с.
* *Шыбека, З.* Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с.
* З’езд беларускіх арганізацый і партый, 8-10 ліпеня 1917 г. Газетныя справаздача // на pawet.net

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)
Катэгорыя:Ліпень 1917 года
Катэгорыя:Падзеі ў Мінску
Катэгорыя:1917 год у Мінску
Цэнтральная рада беларускіх арганізацый

**Цэнтральная рада беларускіх арганізацый**, **ЦРБА** — каардынацыйны орган беларускіх нацыянальных партый і грамадскіх арганізацый. Створана на З’ездзе беларускіх арганізацый і партый, дзейнічала ў ліпені — кастрычніку 1917.

ЦРБА імкнулася аб’яднаць усе нацыянальна-дэмакратычныя сілы на тэрыторыі Беларусі і за яе межамі. Друкаваны орган — газета «Вольная Беларусь».

У склад выканаўчага камітэту абраны правадзейныя члены: У. Галубок, Я. Лёсік, А. Лявіцкі (Ядвігін Ш.), А. Смоліч (фактычны кіраўнік), У. Фальскі. Дамінуючае становішча ў Радзе займалі прадстаўнікі Беларускай сацыялістычнай грамады.

Рада дзейнічала ва ўмовах, калі паглыбленне сістэмнага крызісу ў Расіі садзейнічала далейшаму разгортванню беларускага нацыянальнага руху. Насуперак масіраванаму ціску агульнарасійскіх партый і арганізацый, ідэі беларускага нацыянальнага самавызначэння і аўтаноміі Беларусі знаходзілі ўсё болей прыхільнікаў у беларускай вёсцы, абуджалася цікавасць да гэтых ідэй у гарадах і мястэчках.

На 1-й сесіі ЦРБА ў пачатку жніўня 1917 быў прыняты статут, у якім абвешчаны палітычны і сацыяльны прынцыпы дзейнасці: «поўны дэмакратызм, перадача ўсёй зямлі без выкупу працоўнаму народу і абарона інтарэсаў работнікаў». Цэнтральная рада была прызнана сесіяй як адзіны кіраўніцкі і прадстаўнічы орган «усея беларускае справы». Згодна са статутам Рада складалася з дэпутатаў, якіх дэлегіравалі палітычныя беларускія арганізацыі, гарады, мястэчкі, бежанскія арганізацыі і вайсковыя часці. Сесія абрала новы склад выканаўчага камітэту, правадзейныя члены: Я. Лёсік, Я. Дыла, Р. Астроўскі, П. Галавач, Ф. Шантыр, А. Смоліч, С. Курчыловіч-Сяўрук (сакратар), П. Бадунова, З. Жылуновіч.

ЦРБА патрабавала прызнаць патрэбу аўтаноміі Беларусі, роднай мовы і развіцця беларускай нацыянальнай культуры. Ва ўмовах нарастаючых супярэчнасцей у краіне кіраўніцтва Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый актывізавала дзейнасць па стварэнню нацыянальнага беларускага фронту на аснове рэалізацыі ідэі нацыянальна-культурнай аўтаноміі ў межах дэмакратычнай Расіі.

Дзейснай формай выхавання беларускай нацыянальнай самасвядомасці сталі шматлікія грамадскія, культурна-асветніцкія, літаратурныя, тэатральна-мастацкія суполкі і арганізацыі, якія кантактавалі з ЦРБА. Агульная колькасць членаў розных беларускіх згуртаванняў, якія мелі прадстаўніцтва ў ЦРБА, у кастрычніку 1917 года складала за 27 тыс. чал.

Ва ўмовах татальнага эканамічнага крызісу, асабліва выяўленага пад восень 1917, беларускія нацыянальна-дэмакратычныя сілы правялі на 2-ой сесіі ЦРБА (праходзіла з 5 па 12 кастрычніка) яе рэарганізацыю. Новы кіруючы цэнтр беларускіх сіл з’явіўся пад назвай Вялікая беларуская рада.

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)
Вялікая беларуская рада

**Вялікая беларуская рада** (**ВБР**) — каардынацыйны цэнтр беларускага нацыянальна-вызваленчага руху ў кастрычніку—снежні 1917 года. Утворана на 2-й сесіі Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый (15(28) кастрычніка — 24 кастрычніка (6 лістапада) 1917, Мінск) шляхам рэарганізацыі апошняй. Складалася з дэлегатаў ад беларускіх грамадска-палітычных, культурна-асветніцкіх, бежанскіх, вайсковых арганізацый. Размяшчалася ў Мінску ў былым губернскім доме (пл. Свабоды). Пастаянна дзеючым органам ВБР быў выканаўчы камітэт з 24 чал., адразу ж заявіла, што бярэ на сябе ролю беларускай краёвай улады і будзе «бараніць увесь беларускі народ».

## Перадгісторыя 
Вялікая беларуская рада стваралася на аснове ідэі адзінства ўсіх слаёў беларускага насельніцтва ў адстойванні агульнанацыянальных інтарэсаў.

Найбольш рашучыя ўдзельнікі ВБР адразу пачалі заклікаць да стварэння незалежнай беларускай дзяржавы як самастойнага суб’екта міжнароднага права, аднак на дадзеным этапе большасць беларускіх дзеячаў выказаліся за непарыўнасць сувязей з Расійскай рэспублікай і аўтаноміі ў яе складзе.

Дзякуючы арганізацыйным намаганням ВБР у апошнія месяцы 1917 года паскорыўся рост свядомасці беларускага народу, актывізаваўся беларускі нацыянальны рух.

30 лістапада 1917 года беларускія нацыянальна-дэмакратычныя арганізацыі звярнуліся з адозвай «Ко всему народу белорусскому», у якой абвясцілі сваю праграму. У ёй прадугледжваліся абвяшчэнне Беларусі дэмакратычнай рэспублікай і перадача ўсёй улады мясцовай Краёвай Радзе. Для арганізацыі такой улады ў адозве таксама аб’яўлялася скліканне на 5 снежня ў Мінску з’езда прадстаўнікоў усяго беларускага народу. ВБР, якая на сябе ўзяла ўсю адказнасць за скліканне Усебеларускага з’езда, звярнулася да кіраўнікоў Аблвыкамзаха Карла Ландара і Вільгельма Кнорына з прапановай аб супрацоўніцтве ў стварэнні беларускай дзяржаўнасці. Аднак апошнія адхілілі прапанову. Ідэю склікання Усебеларускага з’езда падтрымаў затое Беларускі абласны камітэт, які быў створаны з сялянскіх дэпутатаў ад беларускіх губерняў пры Усерасійскім Савеце сялянскіх дэпутатаў у Петраградзе.

Першы Усебеларускі з’езд праходзіў з 7 па 18 снежня 1917 года ў Мінску. Пасля таго, як з’езд быў разагнаны бальшавікамі, яго структуры працягвалі дзейнічаць у падполлі.

## Члены Выканаўчана камітэта 
* В. А. Адамовіч (старшыня)
* А. У. Прушынскі (Алесь Гарун)
* А. А. Смоліч (намеснік старшні)
* Л. А. Савіцкая (Зоська Верас)
* А. Сакалоўскі (усе сакратары)
* С. А. Рак-Міхайлоўскі
* І. С. Дварчанін
* А. М. Уласаў
* Э. А. Будзька
* М. Шыла
* П. А. Бадунова
* В. Захарка
* А. І. Лявіцкі (Ядвігін Ш.)
* Я. Мамонька
* П. П. Аляксюк
* Р. А. Скірмунт
і інш.

Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1917 годзе