open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Парыс (Арлоўскі)

**Парыс** () — скульптура з мармуру, створаная Б. І. Арлоўскім у 1838 годзе.

## Гісторыя 
Скульптар працаваў над гіпсавым арыгінальны творам у Італіі, дзе правёў шэсць гадоў, у 1824 годзе. Потым у 1838 годзе скульптура была высечана з мармуру скульптарам . Памеры мармуровай копіі 163 х 63 х 65 см. У 1897 годзе статуя была перавезена з Эрмітажа ў Дзяржаўны Рускі музей.

Катэгорыя:Скульптуры 1838 года
Катэгорыя:Скульптуры Расіі
Катэгорыя:Скульптуры Барыса Арлоўскага
Барыс Пятровіч Разухін

**Бары́с Пятро́віч Разу́хін** (; невядома — 16 жніўня 1921 года, Богда-ханская Манголія) — рускі афіцэр, удзельнік Першай сусветнай і Грамадзянскай войнаў, генерал-маёр (1920). Удзельнік Белага руху у Забайкаллі і Манголіі.

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце праекта Хронас

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Памерлі ў Манголіі
Катэгорыя:Казакі ў Першай сусветнай вайне
Эдуард Васільевіч Толь

Барон **Эдуард Васільевіч Толь** (; , Рэвель — 1902, знік без весткі) — рускі геолаг, арктычны даследчык.

## Сачыненні 
* *Toll, Eduard V.* Die russische Polarfahrt der Sarja 1900/02. Aus den hinterlassenen Tagebuchern / Hrsg. v. Emmy von Toll. Berlin, 1909. 635 pp.&nbsp;1 portr., 4 plts & 47 text-ills.
* *Толль Э. В.* Плавание на яхте «Заря» / Пер. с нем. М.: Географгиз, 1959. 340 с.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Русские мореплаватели* / Под ред. В. С. Лупача. — М.: Воениздат, 1953. — 672 с.
* *Ципоруха М. И.* Первопроходцы. Русские имена на карте Евразии. — М.: Энас-кніга, 2012. — 352 с. — Серия «О чем умолчали учебники». — ISBN 978-5-91921-130-3

## Спасылкі 
* Э. В. Толль  // Інфармацыйная сістэма «История геологии и горного дела» РАН
* 

Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі
Катэгорыя:Геолагі Расіі
Катэгорыя:Падарожнікі Расійскай імперыі
Уладзімір Мікалаевіч Шакораў

{{Ваенны дзеяч
|імя = Уладзімір Мікалаевіч Шакораў
|арыгінал імя = 
|дата нараджэння = 27.07.1868 (15.07)
|месца нараджэння = Масква
|дата смерці = 11.07.1940
|месца смерці = Прага
|выява =
|шырыня = 
|апісанне выявы =
|мянушка =
|псеўданім =
|прыналежнасць = 
|гады службы = 1886—1925
|званне = 
|род войскаў = пяхота
|камандаваў = Чэхаславацкі корпус
|частка =
|бітвы = Першая сусветная вайна
Грамадзянская вайна ў Расіі
|узнагароды = { style="background: transparent"
       
-
       
-
 
}
|сувязі =
|у адстаўцы =
|аўтограф =
}}

**Уладзімір Мікалаевіч Шакораў** (15 ліпеня 1868 — 11 ліпеня 1940) — камандзір Чэхаславацкага корпуса ў Расіі.

## Спасылкі 
* 
* Электронная энциклопедия Хронос

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Павел Паўлавіч Іваноў-Рынаў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Павел Паўлавіч Іваноў-Рынаў
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння =
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1890—1922
 |званне           =  
 |род войскаў      = 
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Першая сусветная вайна, Грамадзянская вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
 
}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}

**Па́вел Па́ўлавіч Івано́ў-Ры́наў** (; 26 ліпеня 1869 года, Сяміпалацінская вобласць, Расійская імперыя — 1925 ?) — расійскі ваенны дзеяч, дзеяч Белага руху ў Сібіры і на Далёкім Усходзе ў 1918—1922 гадах. Палкоўнік (1913). Генерал-лейтэнант (1919). Атаман Сібірскага казацтва (1918).

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце праекта Хронас

Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Казакі ў Першай сусветнай вайне
Кабельтаў

**Кабельтаў** ( — якарны канат) — трос акружнасцю ад 150 да 350 мм для швартоваў і буксіраў (кабельтавы трос), а таксама пазасістэмная адзінка вымярэння адлегласіці, выкарыстоўвальная ў мараплаўстве. Як адзінка вымярэння кабельтаў стаў выкарыстоўвацца з-за таго, што кабель на судне браўся вызначанай, аднолькавай даўжыні. У кабельтавах звычайна выяўляецца дыстанцыя паміж караблямі пры сумесным плаванні флота, размяшчэнні яго па дыспазіцыі, адлегласць ад карабля да берага і т. п.

Адрозніваюць чатыры віды кабельтавых:

* Міжнародны кабельтаў = 1/10 марской мілі = 6 вуглавых секунд мерыдыяна = 185,2 метра.

* Звычайны кабельтаў = 100 марскіх сажняў = 600 футаў = 182,88 метраў.

* Кабельтаў Вялікабрытаніі = 608 футаў = 185,3184 метраў.

* Кабельтаў ЗША = 120 марскіх сажняў = 720 футаў = 219,456 метраў.

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння адлегласці
Катэгорыя:Англійская сістэма мер
Віктарын Міхайлавіч Малчанаў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Віктарын Міхайлавіч Малчанаў
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1903—1922
 |званне           =  
 |род войскаў      = інжынерныя войскі
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Першая сусветная вайна, Грамадзянская вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
     
-
   
}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}

**Віктары́н Міха́йлавіч Малча́наў** (;  года, горад Чыстапаль Казанскай губерні, Расійская імперыя — 10 студзеня 1975 года, Сан-Францыска, ЗША) — рускі генерал, удзельнік Першай сусветнай і Грамадзянскай войнаў. Значны дзеяч Белага руху у Сібіры і на Далёкім Усходзе.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Татарстане
Цеханавецкі

**Цеханавецкі** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Альбрэхт Канстанцін Цеханавецкі (?—1675) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, вялікі абозны літоўскі (з 1664).
* Анджэй Цеханавецкі (1924—2015) — польскі навуковец, беларусіст, грамадска-культурны дзеяч, заснавальнік Фундацыі Цеханавецкіх у Варшаве.
* Іахім Цеханавецкі (?—1719) — уніяцкі царкоўны дзеяч, епіскап Пінскі і Тураўскі ў 1716—1719 гадах.
* Крыштаф Цеханавецкі (?—1655) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, ваявода менскі (з 1655).
* Мікалай Валерыян Цеханавецкі (?—1672) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, ваявода мсціслаўскі (з 1659).
Ганна Васільеўна Цімірова

**Ганна Васільеўна Цімірова** (народжаная **Сафонава**, у другім шлюбе **Кніпер**; 1893—1975) — руская мастачка і паэтка, дачка дырыжора і піяніста В. І. Сафонава; з 1911 года замужам за марскім афіцэрам, потым контраў-адміралам С. М. Ціміровым, з якім развялася ў канцы 1918 года; да студзеня 1920 года фактычна была жонкай адмірала А. В. Калчака. Пасля яго арышту ў студзені 1920 года самахоць рушыла ўслед за ім. Сын ад першага шлюбу — мастак У. С. Ціміроў. У 1922 годзе выйшла замуж за інжынера-будаўніка У. К. Кніпера (1888—1942); да атрымання адказу пракурора пра гібель і рэабілітацыю сына Уладзіміра (1957) насіла падвойнае прозвішча Кніпер-Цімірова.

## Літаратура 
* Книпер А. В. Фрагменты воспоминаний/Публ.и прим. К.Громова и С.Боголепова (И.Сафонова и Ф.Перченка)//Минувшее. Исторический альманах. Т.1. — Париж — 1986
* «Милая, обожаемая моя Анна Васильевна…» Сост. Т. Ф. Павлова, Ф. Ф. Перченок, И. К. Сафонов; Вступ. ст. Ф. Ф. Перченка. Издательство: Русский путь / Прогресс-Традиция 1999. 576, ISBN 5-85887-018-X, 5-01-004207-X ;
* Дроков С. В. Адмирал Колчак и… другие//Северные просторы, 1990. № 6, С.26-29; Дроков С. В. Подлинные протоколы допросов адмирала А. В. Колчака и А. В. Тимиревой//Отечественные архивы, 1994. № 5. С.84-97; № 6. С.21-58.
* Толстая Е. «Адмиралъ»;
* Максимов В. А. «Заглянуть в бездну(Звезда адмирала)»;
* А.Петряков «Адмирал. Судьба и любовь Александра Колчака»;
* В.Дворцов «Адмирал» http://www.pereplet.ru/text/admiral_p.html;
* ;
* «Волшебный сад души. История последней любви А. В. Колчака»;
* В.Черкасов-Георгиевский «Колчак и Тимирева»;
* К. А. Богданов «Адмирал Колчак. Биографическая повесть-хроника»;
* И. Ф. Плотников «Александр Васильевич Колчак. Исследователь, адмирал, Верховный правитель России»;
* П. Зырянов «Колчак»;
* Остроумов «Звезда адмирала».
* Н. Черкашин. «Звезда Колчака».

## Спасылкі 
* *Юлия Кантор* «Я Вас больше чем люблю…» Адмирал Колчак: роман перед расстрелом;
* Анна Васильевна в фильме Умеете ли вы жить

Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Паэты Расіі
Амелька

**Аме́лька** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Мікалай Мікалаевіч Амелька (1914—2007)  — савецкі адмірал.
* Сяргей Уладзіміравіч Амелька (нар. 1971)  — беларускі гісторык.
Платэі

**Платэ́і** (Plataeae) — старажытны горад у Беотыі, на паўночным схіле Кіферона. У адрозненне ад іншых гарадоў Беотыі, ён быў верным саюзнікам афінян. У час Марафонскай бітвы платэйцы былі адзінымі грэкамі, якія падтрымалі Афіны і накіравалі войска ім на дапамогу.

Каля гэтага горада ў 479 да н.э. была здабыта вырашальная перамога грэкаў пад камандаваннем спартанскага цара Паўсанія і афінскага стратэга Арыстыда над персамі пад камандаваннем Мардонія.

Пелапанеская вайна пачалася з нападу Фіваў на Платэі. У час вайны Платэі таксама падтрымалі Афіны, за што і паплаціліся — пасля працяглай аблогі фіванцамі і спартанцамі жыхары Платэяў, якія не знайшлі адказу на пытанне «што карыснага яны зрабілі для Спарты?», былі пакараны смерцю.

У першыя стагоддзі хрысціянства горад быў цэнтрам аднайменнай дыяцэзіі, якая ўваходзіла ў Фіўскую мітраполію Канстанцінопальскага патрыярхата. У наш час дыяцэзія Платэі з’яўляецца тытулярнай дыяцэзіяй Рымска-каталіцкай царквы.

## Гл. таксама 
* Платэя

## Спасылкі 
Катэгорыя:Беотыя
Катэгорыя:Геаграфія Старажытнай Грэцыі
Эгіда

[thumb|150px|Эгіда з галавой Медузы на статуі *«[Афіна Лемнія»*]]
**Эгі́да**, або **эгі́д** (, «бура, віхар») — шчыт Зеўса, паводле некаторых паданняў, зроблены Гефестам са шкуры міфічнай казы Амалфеі; лічылася, што гэтым шчытом Зеўс уздымае грозныя буры. У цэнтры шчыта была прымацавана адсечаная галава гаргоны Медузы. Эгіях (, літар. «які носіць эгіду») — *Шчытатрымальнік*, адзін з эпітэтаў Зеўса.

Часам эгіда надавалася ў якасці атрыбуту таксама Апалону і Афіне.

Выраз *«пад эгідай»* азначае знаходзіцца пад заступніцтвам, абаронай якога-небудзь асобы або дзейнічаць у рамках якой-небудзь установы, арганізацыі ці прадпрыемства. Напрыклад, футбольныя клубныя турніры праводзяцца пад эгідай УЕФА, ЮНІСЕФ дзейнічае пад эгідай ААН і да т.п.

## Эгіда Афіны 
.*]]
У апісаннях статуй Афіны слова *«эгіда»'' з замацаванай галавой Медузы, як правіла, адносіцца не да круглага шчыта, а да даспеха-аплечча, якое надзяваецца на цела і сапраўды часам выглядае зробленым з казінай шкуры. Гэта дазваляе зрабіць здагадку, што насамрэч гэта слова першапачаткова не з'яўлялася назвай шчыта.
 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Меркаванне Герадота 
* What was the aegis? (Эгіда на манетах)
* Эгіда ваяўніцы Афіны (Галіна Росі) 

Катэгорыя:Прадметы ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Афіна
Катэгорыя:Метафары
Катэгорыя:Шчыты
Есавул

**Есаву́л** — пасада і обер-афіцэрскі чын у казачых войсках у 1775—1917 гадах VIII—IX класаў.

Першапачаткова — найменне памочніка военачальніка, яго намесніка. У XIX стагоддзі есавул камандаваў казачай сотняй (ротай), таму яго можна супастаўляць з чынам ротмістра або капітана.

Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Воінскія званні
Мардоній

**Мардоній** (, *Мардунія*, , сын Гобрыя (пам. ) — персідскі палкаводзец. З’яўляючыся сынам аднаго з Сямі забойцаў Ілжэ-Смердыса, быў набліжаны да цара Дарыя I, зяцем якому ён даводзіўся, і яго сына Ксеркса. Удзельнічаў у прыгнечанні Іанійскага паўстання ў 500—494 да н.э.

Персы лічылі яго галоўным ініцыятарам плана заваявання Грэцыі, таму што ён разлічваў стаць сатрапам заваяванай краіны. Аднак паход Мардонія (492 да н.э.) праваліўся. Ён перайшоў цераз Гелеспонт у суправаджэнні вялікага флоту і здолеў заняць в. Фасас і некаторыя часткі Македоніі, але затым каля Афонскага мыса бура знішчыла 300 яго караблёў, тады як фракійскае племя брыгаў патрапала армію, астатнюю без падтрымкі.

У выніку Мардоній трапіў у няміласць Дарыя; але з узыходжаннем Ксеркса ён ізноў становіцца набліжаным да персідскага царскага двара і актыўна ўдзельнічае ў арганізацыі знакамітага паходу на Эладу. Пакідаючы Грэцыю ўвосень 480 да н.э., Ксеркс прызначыў Мардонія сатрапам Грэцыі і камандуючай пакінутага войска.

Мардоній перазімаваў у саюзнай персам Фесаліі, дарэмна спрабуючы дыпламатычна шляхам раскалоць грэчаскую кааліцыю (ён прапанаваў Афінам саюз супраць Спарты). Не атрымаўшы станоўчага адказу ад Афін, ён вясной уварваўся ў Атыку, ізноў заняў Афіны і спаліў у іх дашчэнту ўсё, што заставалася некранутым пасля Ксеркса. Аднак вестка аб ты, што падыходзіць моцнае спартанскае войска вымусіла яго адступіць на межы Беотыі, дзе ім каля ракі Асоп былі пабудаваны драўляныя ўмацаванні. Тут Мардоній праявіў сябе як разумны палкаводзец, спрабуючы скарыстацца сваёй галоўнай перавагай — конніцай — і з яе дапамогай адрэзаць грэчаскую армію ад крыніц забеспячэння і вады. Гэта яму практычна ўдалося; аднак бітва пры Платэях, якая адбылася пасля, скончылася гібеллю Мардонія (які змагаўся з асаблівай мужнасцю, адзначанай грэкамі; яму разбіў каменем галаву нейкі спартанец Аімнет) і практычна поўным знішчэннем і паланеннем яго войска.

## Спасылкі 
* Герадот. Гісторыя. Кніга IX 

Катэгорыя:Удзельнікі грэка-персідскіх войнаў
Катэгорыя:Фаварыты манархаў
Катэгорыя:Дзяржава Ахеменідаў
Соф’я Фёдараўна Калчак

**Соф’я Фёдараўна Калчак** (; , Камянец-Падольскі — , Францыя) — жонка адмірала Аляксандра Калчака. У яе гонар у Паўночным Ледавітым акіяне названы востраў Соф’і (Карскае мора, архіпелаг Нордэншэльда) і мыс Соф’і (Усходне-Сібірскае мора, востраў Бенета). Дзявочае прозвішча — **Амі́рава**.

## Біяграфія 
Соф’я Амірава нарадзілася ў 1876 годзе ў губернскім горадзе Камянец-Падольскі. Яе бацька — сапраўдны стацкі саветнік Фёдар Васільевіч Аміраў — быў начальнікам Падольскай казённай палаты. Памёр у 1889 годзе, чакаючы прызначэння на пасаду губернатара Падольскай губерні, якой фактычна кіраваў у апошнія гады свайго жыцця.

Маці — Дар’я Фёдараўна Каменская — была дачкой генерал-маёра Фёдара Каменскага, дырэктара Ляснога інстытута і сястрой вядомага расійскага скульптара Фёдара Фёдаравіча Каменскага.

Соф’я была адзінаццатым дзіцем у сям’і (з 12).

## Літаратура 
* *Колчак Р. А.* Адмирал Колчак. Его род и семья (из семейной хроники) // Военно-исторический вестник.&nbsp;— Париж, 1960.&nbsp;— №&nbsp;16.
* *Плотников И. Ф.* Александр Васильевич Колчак. Жизнь и деятельность.&nbsp;— Ростов-на-Дону: Феникс, 1998.
* *Черкашин Николай*. Вдова Колчака // Российская газета.&nbsp;— 2003.&nbsp;— 10 января.
* *Масленников Борис*. Морская карта рассказывает.&nbsp;— Москва, 1986.&nbsp;— С.&nbsp;201.
* *Будзей Олег*. Острів Софії: Невідомі кам’янчани // Подолянин.&nbsp;— 2008.&nbsp;— 31 жовтня.&nbsp;— С.&nbsp;9.

## Спасылкі 
* Фатех Вергасов
* Біографія Софії Колчак 
* *Шихатов Иван*. «Правитель Омский», потомок янычара // Омск: Альманах.&nbsp;— Выпуск 7. 
* *Черкашин Н.* «Имя Софьи» // Вокруг света.&nbsp;— 2002.&nbsp;— №&nbsp;6.
Бацылярыя дзіўная

**Бацылярыя дзіўная** (*Bacillaria paradoxa*) — від каланіяльных дыятомавых водарасцей сямейства .

## Апісанне 
Клеткі палачкападобныя, вузкалінейныя або верацёнападобныя, 60—150 мкм даўжынёй і 4—8 мкм шырынёй, злучаны створкамі ў стужкападобныя калоніі. Рухаюцца адна адносна другой слізготным рухам, мяняючы форму калоніі. Кіль цэнтральны. Штрыхі на створцы пункцірныя, 20—25 шт. на 10 мкм.

## Пашырэнне 
На Беларусі адзначаны ў возеры Нарач.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дыятомавыя водарасці
Субатлантычны перыяд

thumb|right|300px|Рэканструкцыя тэмпературных ваганняў на зямлі на працягу апошніх 2000 гадоў.
thumb|right|300px|Рост сярэднегадавой тэмпературы ў свеце з 1850 г.
**Субатлантычны перыяд** — апошні кліматычны перыяд галацэну, доўжыцца дагэтуль. Сярэднегадавая тэмпература ў субатлантычным перыядзе ў сярэднім знаходзілася ніжэй за ўзровень атлантычнага перыяду. У межах субатлантычнага перыяду адбываліся тэмпературныя ваганні, якія прыводзілі да экалагічных эфектаў, што аказвалі ўплыў на жыццё і дзейнасць людзей.

Субатлантычны перыяд пачаўся з сярэдзіны 1 тыс. да н.э. завяршэннем пахаладання жалезнага веку і пачаткам рымскага кліматычнага оптымуму, які доўжыўся да пачатку 4 ст. н.э. Менавіта да гэтага часу адносіцца класічная антычнасць.

Наступны адносна кароткі і слаба выяўлены халодны перыяд — гэта кліматычны песімум ранняга Сярэднявечча, які супаў з Вялікім перасяленнем народаў. Лічыцца, што менавіта гэты пераход да больш сухога і халоднага клімату выклікаў міграцыю гунаў з Цэнтральнай Азіі ўдалячынь на захад, што ў сваю чаргу выклікала міграцыю германцаў. Адначасова на руінах Рымскай імперыі расквітае Візантыя, а хрысціянства становіцца пануючай манатэістычнай рэлігіяй у Еўропе.

Пасля гэтага кароткага песімуму клімат ізноў пацяплеў з 800 па 1200 гг., прычым сярэднегадавая тэмпература паднялася амаль да ўзроўню рымскага оптымуму. Гэты перыяд называецца сярэдневяковым пацяпленнем, паколькі храналагічна супадае з кульмінацыяй еўрапейскага Сярэднявечча. Пацяпленне дазволіла, у прыватнасці, вікінгам засяліць Ісландыю і Грэнландыю. У гэты час адбылася большая частка крыжовых паходаў, а тэрыторыя Візантыі скарачалася пад ударамі Асманскай імперыі.

Заканчэнне сярэдневяковага пацяплення датуецца пачаткам 14 стагоддзя. На гэты перыяд прыпадаюць многія задакументаваныя выпадкі масавага голаду і эпідэмій, у прыватнасці, чумы («чорная смерць»). У гэты час многія паселішчы спусцелі і былі закінуты. Мяркуецца, што насельніцтва Цэнтральнай Еўропы скарацілася амаль напалову.

Значна даўжэйшым і халодным быў наступны песімум, які дасягнуў кульмінацыі паміж 1550 і 1860 гадамі — ён вядомы пад назвай малы ледавіковы перыяд. У гэты час адбываюцца буйныя сацыяльныя ўзрушэнні (Трыццацігадовая вайна, Вялікая французская рэвалюцыя). Паралельна пасля позняга Рэнесансу пачынаецца Эпоха Асветы і індустрыялізацыя.

За малым ледавіковым перыядам ідзе сучасны кліматычны оптымум, узмоцнены антрапагеннымі фактарамі, такімі, як парніковы эфект.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Антычнасць
Катэгорыя:Сярэдневякоўе
Катэгорыя:Палеакліматалогія
Катэгорыя:Галацэн
Васіль Георгіевіч Болдыраў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Васіль Георгіевіч Болдыраў
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |партрэт          = Boldyrev VG.jpg
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1893—1920
 |званне           = 
 |род войскаў      = 
 |камандаваў       = 43-і армейскі корпус, 5-я армія
 |частка           = 
 |бітвы            = Руска-японская вайна, Першая сусветная вайна, Грамадзянская вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
       
-
       
-
  
}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}

**Васі́ль Гео́ргіевіч Бо́лдыраў** (; 5 красавіка 1875 года, горад Сызрань Сімбірскай губерні, Расійская імперыя — 20 жніўня 1933 года, СССР) — рускі ваенны і дзяржаўны дзеяч, генерал-лейтэнант. Удзельнік антыбальшавіцкага супраціву на Усходзе Расіі. Вярхоўны галоўнакамандуючы войскаў Дырэкторыі.

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР
Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя
Катэгорыя:Эканамісты СССР
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя военачальнікі
Катэгорыя:Мемуарысты Расіі
Кратар Эберсвальдэ

**Эберсвальдэ** (), раней вядомы як **Холдэн NE** — 65-кіламетровы марсіянскі часткова засыпаны ўдарны кратар у Жамчужнай зямлі. Названы ў гонар нямецкага горада Эберсвальдэ. У наш час разглядаецца як патэнцыйнае месца пасадкі марсахода Марс-2020. Дэльта Эберсвальдэ была выяўлена Майклам Мэйлінам () і Кенам Эджэтам () з Malin Space Science Systems у 2003 годзе.

Кратар утварыўся прыкладна 3,7 мільярда гадоў назад пасля сутыкнення з Марсам буйнога астэроіда. Пазней побач з кратарам упаў метэарыт, які ўтварыў кратар Холдэна дыяметрам 140 кіламетраў, засыпаўшы частку варонкі Эберсвальдэ. Выяўленая дэльта, якая займае плошчу парадку 115 квадратных кіламетраў, сілкавала возера ўнутры кратара. Паводле слоў навукоўцаў, дэльта была засыпана асадкавымі пародамі, аднак пазней адкрылася дзякуючы дзеянню эрозіі.

Катэгорыя:Кратары Марса
Павел Пятровіч Пятроў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Павел Пятровіч Пятроў
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 13.1.1882 
 |месца нараджэння = в. Салпекава Відэлібскай воласці, , Расійская імперыя
 |дата смерці      = 24.07.1967
 |месца смерці     = , ЗША
 |партрэт          = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1903—1922
 |званне           =  
 |род войскаў      = інфантэрыя
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Першая сусветная вайна, Грамадзянская вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
     
-
     
- 
   
}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}

**Павел Пятровіч Пятроў** (; 13 студзеня 1882 года, вёска Салпекава Відэлібскай воласці Пскоўскай губерні, Расійская імперыя — 24 ліпеня 1967 года, Сан-Францыска, ЗША) — рускі генерал-маёр, удзельнік Першай сусветнай і Грамадзянскай войнаў. Значны дзеяч Белага руху ў Сібіры і Паволжы.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Чэмпіянат свету па снукеры сярод ветэранаў 2016

**Чэмпіянат свету сярод ветэранаў 2016** (, таксама вядомы як *888sport World Seniors Championship 2016* — ад назвы спонсара) — нярэйтынгавы турнір па снукеры, які праходзіў з 30 па 31 студзеня 2016 года ў Гільд Холе, у Прэстане, Англія. Турнір стаў сёмым розыгрышам чэмпіянату свету сярод ветэранаў, які быў заснаваны ў 1991 годзе, а з 2010 стаў праходзіць кожны год. Кампанія 888sport упершыню стала спонсарам чэмпіянату свету сярод ветэранаў.

## Ход турніру 
### Першы раўнд (1/8 фіналу) 

### Чвэрцьфіналы 

### Паўфіналы 

### Фінал 

## Відэа 
* Матч 1/8 фіналу чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Пітэр Эбдан — Найджэл Бонд)
* Матч 1/8 фіналу чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Марк Уільямс — Энтані Хэмілтан)
* Матч 1/8 фіналу чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Тоні Дрэга — Роберт Мілкінс)
* Матч 1/8 фіналу чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Дарэн Морган — Джо Джонсан)
* Матч 1/8 фіналу чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Кен Доэрці — Марк Дэвіс)
* Матч 1/8 фіналу чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Джон Пэрат — Дамінік Дэйл)
* Матч 1/8 фіналу чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Роры Мак-Лаўд — Фергал О’Браен)
* Матч 1/8 фіналу чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Джымі Уайт — Гэры Ліс)
* Чвэрцьфінальны матч чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Роры Мак-Лаўд — Найджэл Бонд)
* Чвэрцьфінальны матч чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Энтані Хэмілтан — Дарэн Морган)
* Чвэрцьфінальны матч чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Дамінік Дэйл — Джымі Уайт)
* Чвэрцьфінальны матч чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Роберт Мілкінс — Марк Дэвіс)
* Паўфінальны матч чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Джымі Уайт — Дарэн Морган)
* Паўфінальны матч чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Марк Дэвіс — Роры Мак-Лаўд)
* Фінальны матч чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 (Марк Дэвіс — Дарэн Морган)

## Спасылкі 
* Чэмпіянат свету сярод ветэранаў 2016 на Snooker.org 
* Статыстыка чэмпіянату свету сярод ветэранаў 2016 на CueTracker.net 

Катэгорыя:Чэмпіянат свету па снукеры сярод ветэранаў
Катэгорыя:2016 год у снукеры
Катэгорыя:Спорт у Англіі ў 2016 годзе
Катэгорыя:Снукерны сезон 2015/2016
Катэгорыя:Снукерныя турніры ў Англіі
Катэгорыя:2016 год у Прэстане
Хасідызм

**Хасідызм** (ад , *хасіду́т*, ці, у ашкеназійскім вымаўленні, *хасідус*, «праведнасць», літаральна — «вучэнне набожнасці») — рэлігійная плынь у іўдаізме, якая ў першай палове XVIII стагоддзя за вельмі кароткі час ахапіла яўрэйскае насельніцтва Рэчы Паспалітай і прылеглых тэрыторый. Асаблівае значэнне хасідызм надае эмацыйнаму зразуменню Бога.

## Гісторыя 
[міні|[Сінагога ў Задзвінні (Віцебск)|Вялікая Любавіцкая сінагога ў Віцебску]]
Зараджэнне хасідызму звязана з дзейнасцю яго заснавальніка Бешта (1698—1760) — кабаліста і лекара, які ў 1740 годзе пасяліўся ў мястэчку Меджыбож, дзе і працякала яго асноўная дзейнасць. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай хасідскія цэнтры апынуліся на тэрыторыі Расійскай імперыі. Першым хасідскім лідарам на тэрыторыі Расіі стаў Шнеўр Залман з Лядаў. Пасля далучэння беларускіх зямель да Расіі ў 1772 годзе ён заклікаў хасідаў не баяцца Расіі. Ад яго адлічвае сваю гісторыю любавічскі хасідызм, цэнтрам якога спачатку сталі Ляды, а потым — Любавічы.

Да пачатку XX стагоддзя хасідызм страціў значную колькасць прыхільнікаў. Яго база — яўрэйскія мястэчкі — знаходзілася ў глыбокім эканамічным крызісе, выкліканым капіталістычным развіццём і стратай мястэчкамі традыцыйных гаспадарча-эканамічных функцый.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расіі вялікая частка хасідскіх цэнтраў апынулася ў СССР. Частка хасідаў адышла ад традыцыйнага іўдаізму і падтрымала рэвалюцыйныя працэсы. У 1933 годзе рабінам Масквы становіцца віцебскі рабін Шмар’ягу Лейб Медалье, выхадзец з сям’і любавіцкіх хасідаў. Аднак да 1935 года хасідскія арганізацыі былі абвешчаныя контррэвалюцыйнымі, а ў 1938 годзе хасідскі рабін Масквы быў арыштаваны і расстраляны. Хасідызм у СССР сышоў у падполле.

Гістарычна плыні хасідызму фармаваліся як групы паслядоўнікаў пэўнага рэбе (духоўнага настаўніка). Сваю назву яны, як правіла, атрымлівалі па месцы, дзе знаходзілася рэзідэнцыя («двор») рэбэ. Цяжкі ўдар хасідызму быў нанесены падчас халакосту. Многія абшчыны былі цалкам знішчаны нацыстамі.

## Гл. таксама 
* Цадзік

## Спасылкі 
* Супрацьстаянне беларускіх рабінаў антыклерыкальнай палітыцы савецкай улады ў 1920—30-я гг.  

Катэгорыя:Іўдаізм
Мікалай Андрэевіч Ізюмаў

{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Мікалай Андрэевіч Ізюмаў
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 24.12.1920
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 28.6.1944
 |месца смерці     =  
 |партрэт          =
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = 
 |гады службы      = 1939—1944
 |званне           = капітан
 |род войскаў      = танкавыя войскі
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = Вялікая Айчынная вайна
 |узнагароды       = { style="background:transparent"
  
}
{ style="background:transparent"
       
-
  
}
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
**Мікалай Андрэевіч Ізю́маў** (;  — ) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, гвардыі капітан. Герой Савецкага Саюза (1945).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў пасёлку Сімскі завод (сучасны горад Сім Ашынскага раёна Чалябінскай вобласці, Расія). Скончыў 8 класаў школы, жыў у горадзе Аша, працаваў на заводзе. У 1939 годзе быў прызваны на службу ў Чырвоную Армію. У 1941 годзе скончыў Ульянаўскае бранятанкавае вучылішча. З кастрычніка 1941 года удзельнік баявых дзеянняў на Заходнім, Бранскім, Данскім, Паўднёва-Заходнім і 1-м беларускім франтах. Удзельнік бітвы за Маскву і Сталінградскай бітвы. Быў двойчы паранены.

Камандзір танкавага батальёна гвардыі капітан А. М. Ізюмаў асабліва вызначыўся ў баях за вызваленне Беларусі, у ходзе Бабруйскай аперацыі 1944 года. 24—28 чэрвеня 1944 года батальён пад яго камандаваннем захапіў чыгуначную станцыю Мірадзіна і адрэзак шаша каля вёскі Баяры. 28 чэрвеня танкісты прарваліся да пераправы цераз Бярэзіну каля вёскі Шчаткава і захапілі яе. Капітан Ізюмаў быў паранены, не пакінуў поля бою. Загінуў у гэтым баі. Экіпаж танка ў перыяд з 26 па 28 чэрвеня знішчыў 7 гармат, 3 доты 10 агнявых кропак праціўніка.

Пахаваны А. М. Ізюмаў у брацкай магіле ў вёсцы Баяры Бабруйскага раёна.

## Узнагароды 
* Медаль «Залатая Зорка»
* Ордэн Леніна
* Ордэн Чырвонага Сцяга
* Ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені
* Ордэн Айчыннай вайны 2-й ступені
* Ордэн Чырвонай Зоркі

## Памяць 
* У гонар Героя вёска Дурынічы Бабруйскага раёна была перайменавана ў Ізюмава.
* У гонар М. А. Ізюмава названы адна з вуліц і школа у горадзе Аша Чалябінскай вобласці, вуліца ў вёсцы Баяры Бабруйскага раёна.
* У горадзе Аша помнік на Алеі Герояў і памятная дошка на доме, у якім жыў М. А. Ізюмаў.
* Барэльеф каля Кургана Славы ў вёсцы Сычкава Бабруйскага раёна.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* *Дмитрий Зобков* 60 лет подвигу ашинского металлурга Николая Изюмова // Региональное информационно-аналитическое независимое агентство «Урал-пресс-информ» 
* 

Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Маскву
Ян Сыравы

{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Ян Сыравы
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = JAN SYROVÝ.jpg
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = фота 1938 года

 | тытул                     = в.а. Прэзідэнта Чэхаславакіі
 | парадак                   = 
 | сцяг                      = Flag of the President of Czechoslovakia (1918-1939, 1945-1960).png
 | перыядпачатак             = 5 кастрычніка 1938
 | перыядканец               = 30 лістапада 1938
 | папярэднік                = Эдвард Бенеш
 | пераемнік                 = Эміль Гаха

 | тытул_2                     = Прэм’ер-міністр Чэхаславакіі
 | парадак_2                   = 
 | сцяг_2                      = Flag of the Czech Republic.svg
 | перыядпачатак_2             = 5 кастрычніка 1938
 | перыядканец_2               = 30 лістапада 1938
 | папярэднік_2                = Мілан Годжа
 | пераемнік_2                 = Рудальф Беран
 | прэзідэнт_2                 = Эдвард БенешЭміль Гаха

 | каментар                  = 

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  =  
 | дынастыя                  = 
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | муж                       = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     = 

 | гады службы               = 1906—1939
 | прыналежнасць             = 
 | род войскаў               = 
 | званне                    = генерал
 | камандаваў                = Чэхаславацкі корпус
 | бітвы                     =

 | навуковая сфера           = 
 | месца працы               = 
 | вядомы як                 = 

 | партыя                    = 
 | дзейнасць                 = 
 | прафесія                  = 
 | адукацыя                  = 
 | вучоная ступень           = 
 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = { style="background:transparent"
       
-
       
}
 | аўтограф                  = Jan Syrový - podpis.gif
 | Commons                   = Jan Syrový
 | сайт                      =
}}

**Ян Сы́равы** (;  — ) — камандзір чэхаславацкіх легіёнаў ў Расіі і прэм’ер-міністр Чэхаславакіі падчас падпісання Мюнхенскага дагавора ў 1938 годзе.

## Біяграфія 
Пачаў сваю кар’еру ў аўстра-венгерскай арміі, калі пачалася Першая сусветная вайна быў у Варшаве і добраахвотна ўступіў у рускую армію як радавы. Удзельнічаў у бітве пры Збораве, стаў афіцэрам. Ужо на генеральскай пасадзе прыняў камандаванне чэхаславацкімі легіёнамі. Ажыццяўляў агульнае кіраўніцтва чехословацим корпусам у перыяд паўстання супраць бальшавікоў.

Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)
Катэгорыя:Постаці Белага руху
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Чэхаславакіі
Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)
Першая бітва пры Сент-Олбансе

**Першая бітва пры Сент-Олбансе** — першая бітва вайны Пунсовай і Белай ружы, якая адбылася 22 мая 1455 года ў горадзе Сент-Олбанс, за 22 мілі (35 км) на поўнач ад Лондана. Рычард, герцаг Ёркскі і яго саюзнік Рычард, граф Уорык змагаліся з Ланкастэрамі пад камандаваннем Эдмунда, герцага Сомерсета, забітага ў гэтай бітве. Ланкастэры абараняліся на барыкадах на працягу гадзіны, пакуль граф Уорык не зайшоў ім у фланг. Акрамя Сомерсета, у бітве загінулі выдатныя прадстаўнікі партыі Ланкастэраў: Томас, лорд Кліфард, і Генры Персі, 2-і граф Нартумберленд. Хамфры Стафард, спадчыннік герцага Бэкінгема, быў цяжка паранены. Ёрк захапіў у палон караля Генрыха VI і прызначыў сябе канстэблем Англіі.

## Літаратура 
* Burley, Elliott & Watson, *The Battles of St Albans*, Pen & Sword, 2007, ISBN 9781844155699
* Burne, A.H. *The Battlefields of England*, Classic Penguin, 2002, ISBN 0-141-39077-8

Катэгорыя:1455 год у Еўропе
1455
Сент-Олбанс (1-я бітва)
Катэгорыя:Хартфардшыр
Краснаполле (значэнні)

Назву **Краснапо́лле** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць
** Краснаполле — аграгарадок у Расонскім раёне
* Гомельская вобласць
** Краснаполле — вёска ў Рэчыцкім раёне
* Магілёўская вобласць
** Краснаполле — вёска ў Быхаўскім раёне
** Краснаполле — гарадскі пасёлак, цэнтр Краснапольскага раёна
** Краснаполле — вёска ў Круглянскім раёне
** Краснаполле — вёска ў Крычаўскім раёне
** Краснаполле 2 — вёска ў Магілёўскім раёне
* Мінская вобласць
** Краснаполле — вёска ў Бярэзінскім раёне

### Украіна 
* Краснаполле (Сумская вобласць)
Бітва пры Т’юксберы

**Бітва пры Т’юксберы** () — бітва паміж войскамі Ланкастэраў і Ёркаў падчас вайны Пунсовай і Белай ружы ў заходняй Англіі, на тэрыторыі графства Глостэршыр, якая адбылася 4 мая 1471 года і завяршылася рашучай перамогай Ёркаў. Бітва пры Т’юксберы завяршыла адзін з перыядаў гэтай вайны, за якім рушылі ўслед 14 гадоў міру, якія доўжыліся аж да выступлення Генры Цюдара супраць караля Рычарда III.

Да часу бітвы пры Т’юксберы псіхічнахворы кароль з дынастыі Ланкастэраў Генрых VI быў у другі раз схоплены сваім праціўнікам, каралём з Ёркскага дому Эдуардам IV, і кінуты ў Таўэр. Пастаянныя змены на каралеўскім троне Англіі былі наступствам інтрыг , які спачатку падтрымліваў Эдуарда IV, а затым пасварыўся з ім і перайшоў на бок Генрыха VI. Уорык загінуў у  за два тыдні перад бітвай пры Т’юксберы.

Другую армію ланкастэрцаў, якая дзейнічала ў Англіі, узначальвала жонка караля Генрыха  і іх 17-гадовы сын Эдуард Вэстмінстэрскі, прынц Уэльскі. Даведаўшыся пра разгром ёркцамі войскаў Уорыка, ашаломленая Маргарыта павяла сваю армію да ракі Северн каля горада Глостэр, каб пераправіцца цераз яе, але ў гэтым ёй перашкодзіў камендант Глостэра Рычард Бошамп, прыхільнік Ёркаў. Тут яе нагналі войскі ёркцаў пад камандаваннем Эдуарда IV.

Ваеннае камандаванне арміяй ланкастэрцаў прыняў на сябе , 4-ы , вопытны палкаводзец. Аднак ён недаацаніў сілы і магчымасці праціўніка, які меў да таго ж і перавагу ў артылерыі. Дапусціўшы тактычную памылку, Сомерсет дазволіў малодшаму брату караля Эдуарда IV Рычарду (будучаму каралю Рычарду III) атакаваць і адкінуць флангі баявой лініі Ланкастэраў. Пачалася паніка, якая вымусіла ўсю армію паспешна ўцякаць, у чым Сомерсет абвінаваціў аднаго са сваіх военачальнікаў, лорда Венлака (які раней служыў Ёркам), і пакараў яго смерцю (паводле іншых звестак, Венлаку ўдалося бегчы).

На полі бітвы, названага *Крывавы луг (Bloody Meadow)*, загінула палова войска Ланкастэраў. Сярод загінулых быў і спадчыннік караля Генрыха VI Эдуард Вэстмінстэрскі. Паводле легенды, Эдуард паў ад рукі свайго сваяка, малодшага брата караля Эдуарда IV, . Эдуард Вэстмінстэрскі з’яўляецца адзіным у гісторыі Англіі прынцам Уэльскім, які загінуў у бітве. Пазней усе палкаводцы ланкастэрцаў, якія ўдзельнічалі ў бітве пры Т’юксберы, былі арыштаваны і пакараны смерцю. Каралева Маргарыта Анжуйская і яе ятроўка , дачка Уорыка і ўдава Эдуарда Вэстмінстэрскага, трапілі ў палон да Эдуарда IV Ёрка. Праз некалькі дзён пасля гэтай бітвы ў Таўэры быў забіты кінуты туды Генрых VI.

Частка ацалелых ланкастэрцаў пасля разгрому на Крывавым лугу здолела дабрацца да абацтва Т’юксберы, якое знаходзілася паблізу. На адных з дзвярэй у  захаваліся 68 металічных пласцін ад даспехаў «брыганціна», у якіх воіны ўдзельнічалі ў бітве пры Т’юксберы.

Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Бітвы вайны Пунсовай і Белай ружы
Катэгорыя:Падзеі 4 мая
Катэгорыя:1471
Лахазва (вёска)

**Лахазва** — былая вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. Знаходзілася на рацэ Лахазва. Уваходзіла ў склад Жамчужненскага сельсавета.

## Гісторыя 
У другой палове XIX — пачатку XX ст. маёнтак у Навамышскай воласці Навагрудскага павета Мінскай губерні, уласнасць Слізняў. У 1896 годзе Ціт Слізень адкрыў тут шоўкапрадзільную фабрыку, якая працавала да Першай сусветнай вайны. Паводле перапісу 1897 годзе ў маёнтку дзейнічалі шоўкапрадзільная фабрыка, шкіпінарны завод, вадзяны млын, каталіцкая капліца.

З 1921 года ў складзе Польшчы.

З 1939 года ў БССР. З 15 студзеня 1940 года ў Навамышскім раёне Баранавіцкай, з 8 студзеня 1954 года Брэсцкай абласцей.

У Вялікую Айчынную вайну з канца чэрвеня 1941 года да 8 ліпеня 1944 года акупіравана гітлераўцамі.

У 1950-х гадах на месцы буйных лясоў каля невялікай рэчкі Лахазва был створаны вялікі ваенны Абуз-Лясноўскі палігон, яе жыхары пераехалі ў іншыя месцы.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**:
** 1897 — 10 двароў, 289 жыхароў.

## Славутасці 
* Засталіся могілкі, на якіх брацкая магіла партызан.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Могілкі былой вёскі Лахазва
Ляснянскі лагер смерці

**Ляснянскі лагер смерці** — лагер смерці, створаны нацысцкімі акупантамі ў верасні 1941 года ў в. Лясная.

Лагер меў № 337 і прызначаўся для масавага знішчэння , у ім пастаянна ўтрымлівалі каля 5,5 тысяч чалавек. Лагер быў абнесены некалькімі радамі калючага дроту. Баракі былі перапоўнены, таму большасць вязняў і зімой заставалася пад адкрытым небам. Пры непасільнай фізічнай працы выдавалі на 1 чалавека на дзень 125 гр хлеба з апілкамі і 1,5 л баланды. Вязні штодзень паміралі ад голаду, інфекцыйных і прастудных хвароб. Рэгулярна праводзіліся масавыя расстрэлы; у жніўні 1942 года з-за адмовы вязняў ісці ў фашысцкія фарміраванні за суткі знішчана 720 чалавек. У 1942 годзе лагер меў філіял (баранавіцкая турма) і 6 аддзяленняў (у Івацэвічах, Стоўбцах, г.п. Гарадзея і вёсках Пагарэльцы Нясвіжскага, Даманава і г. Косава Івацэвіцкага раёнаў). Гітлераўцы практыкавалі масавыя расстрэлы, павешанні і катаванні вязняў, ужывалі для іх знішчэння «душагубкі». За 1941—1944 гадах у гэтым лагеры акупанты загубілі каля 88,5 тысяч чалавек.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0155-9 (т.9)
* 

Катэгорыя:Лагеры смерці Трэцяга рэйха
Катэгорыя:Лясная (Баранавіцкі раён)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе
Ліхаманка Зіка

**Ліхаманка Зіка** (таксама — *інфекцыя, выкліканая вірусам Зіка*) — вострае інфекцыйнае захворванне, якое выклікае вірус Зіка з роду . Яго адносяць да арбавірусных інфекцый. Працякае адносна дабраякасна, з недоўгачасовай ліхаманкай без выражанай інтаксікацыі, сыпу. У апошні час хвароба прыцягвае да сябе пільную ўвагу з-за магчымасці значнага сусветнага распаўсюджвання, лёгкага заражэння падарожнікаў, а таксама з-за верагоднага высокатэратагеннага дзеяння віруса, якога падазраюць у сувязі з павелічэннем колькасці нованароджаных з прыроджанай заганай — мікрацэфаліяй, якая выяўлена сёння ў эндэмічных па вірусе раёнах Бразіліі.

## Кароткая гістарычная даведка 
У 1947 годзе навукоўцы, якія даследавалі жоўтую ліхаманку, правялі вірусалагічнае даследаванне крыві на вышыні ліхаманкі ў адной з малп, злоўленай у лесе  (на мове абарыгенаў «Зіка» літаральна азначае «зараснікі») недалёка ад навукова-даследчага інстытута вірусаў у Энтэбэ, Уганда. Навукоўцы чакалі, што выявяць звычайны вірус жоўтай ліхаманкі, але вылучаны імі агент хоць і належаў да флавівірусаў, але да гэтага не быў вядомы. Таму яны яго апісалі, як вірус Зіка. У 1952 годзе ва Угандзе, Танзаніі і 1954 годзе ў Нігерыі вірус удалося вылучыць ад чалавека. З часу адкрыцця да 2007 года пацверджаныя выпадкі Зіка-віруснай інфекцыі ў Афрыцы і Паўднёва-Усходняй Азіі былі рэдкімі. Але ў 2007 годзе спачатку ўзнікла вялікая эпідэмія хваробы на астравах Мікранезіі, а трохі праз, у Палінезіі. Успышка распаўсюдзілася на астравы Кука і Новую Каледонію.

У 2016 годзе ўрада шэраг краін Лацінскай Амерыкі (напрыклад, Ямайкі, Сальвадора, Калумбіі) папрасілі жанчын адкласці цяжарнасць у сувязі з успышкай ліхаманкі Зіка ў рэгіёне. Бразільскі міністр аховы здароўя Марселу Каштру прызнаў, што краіна не спраўляецца з барацьбой супраць камара Aedes aegypti, галоўнага пераносчыка віруса Зіка, колькасць заражаных якім пераходзіць у . У прыватнасці ў Бразіліі за 2014 год было зарэгістравана каля 150 нованароджаных з мікрацэфаліяй, у наступным 2015 годзе падазрэнняў на мікрацэфалію было парадку 4000.

## Эпідэміялогія 
[thumb|Карта распаўсюджвання ліхаманкі Зіка. Студзень [2016.]]
Крыніца інфекцыі і рэзервуар у дзікай прыродзе застаюцца невядомымі. Найбольш верагодна, што людзі з’яўляюцца крыніцай інфекцыі прынамсі падчас вострых праяў у іх захворвання. Хвароба перадаецца іншым людзям трансмісіўным шляхам — праз укусы камароў роду Aedes, часцей за ўсё, віду Aedes aegypti, у трапічных і экватарыяльных рэгіёнах.

Акрамя таго, існуе высокая ступень верагоднасці вертыкальнай перадачы. У 2009 годзе ўсталяваны факт палавой перадачы віруса ад чалавека да чалавека. Пра працягласць і сілу імунітэту пасля перанесенай хваробы пакуль дакладна невядома. Хвароба ўяўляе небяспеку з-за магчымасці лёгкага заражэння падарожнікаў у рэгіёнах Акіяніі і Амерыкі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вірусныя інфекцыі
Аршанскі стадыял

**Арша́нскі стадыя́л** (ад г. Орша) — максімальны стадыял апошняга паазерскага зледзянення на Беларусі. Адбыўся 17,7—17 тысяч гадоў назад у час найбольшага развіцця ледавіковага покрыва, граніцы якога супадалі з паўднёвай мяжой Беларускага Паазер'я. Кліматычныя ўмовы былі самыя суровыя за ўсё зледзяненне. У краявой зоне сфарміраваліся марэнныя, водна-ледавіковыя, лёсападобныя і інш. адклады. Канцавыя марэнныя ўзвышшы (складзены пераважна з пясчана-жвіровага матэрыялу) цягнуцца ад Оршы на захад да возера Сялява, гарадоў Лепель, Докшыцы і возера Нарач. На рэках басейна Дняпра і Нёмана утварыліся другія надпоймавыя тэрасы. Сфарміраваліся асноўныя рысы сучаснага рэльефу паўднёвага Паазер'я. На поўдзень ад мяжы аршанскага стадыялу намнажаліся покрыўныя лёсападобныя адклады (на Аршанска-Магілёўскай раўніне, Навагрудскім узвышшы і Мазырскай градзе).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Геалогія Беларусі
Катэгорыя:Паазер’е
Парламенцкія выбары ў Туркменістане (1990)

**Парламенцкія выбары ў Туркменістане** — першыя парламенцкія дэмакратычныя выбары ў Туркменскай ССР 7 студзеня 1990 г. Адзінай палітычнай сілай, якая ўдзельнічала ў выбарах была Камуністычная партыя Туркменістана, якая і набрала большасць мандатаў.

## Вынікі 
## Літаратура 
* Elections in Asia and the Pacific: a data handbook / edited by Dieter Nohlen, Florian Grotz, Christof Hartmann. Vol. 1. The Middle East, Central Asia, and South Asia. — Oxford — New York: Oxford University Press, 2001. — P. 477 — 479. — ISBN 0-19-924958-X.

Катэгорыя:Выбары ў Туркменістане
Катэгорыя:Студзень 1990 года
Катэгорыя:Падзеі 7 студзеня
Катэгорыя:Выбары 1990 года
Катэгорыя:1990 год у Азіі
Катэгорыя:1990 год у СССР
Іосіф Ляпкоўскі

**Іосіф Ляпкоўскі** (**Юзаф**, свецкае імя **Ян**; ? — ) — дзеяч уніяцкай царквы Вялікага Княства Літоўскага, староста пеліканскі.

## Біяграфія 
Паходзіў з шляхецкай каталіцкай сям’і герба «Дамброва» з Візнаўскай зямлі. У спадчыну ад бацькі Караля атрымаў разам з братам Міхалам, ротмістрам аршанскім, маёнткі ў Аршанскім павеце. Сваю частку спадчыны запісаў базыльянскаму манастыру ў Оршы, які заснаваў у 1758 годзе.

Уступіў у базыльянскі ордэн і стаў ігуменам заснаванага манастыра. Дзякуючы падтрымцы уніяцкага архіепіскапа смаленскага Іраклія Лісанскага ў 1767 годзе атрымаў ад караля польскага і вялікага князя літоўскага Станіслава Аўгуста Панятоўскага пасаду смаленскага каад’ютара і архімандрыта Ануфрыеўскага манастыра ў Мсціслаўскім ваяводстве.

Ад імя Лісанскага пачаў у нунцыятуры ў Варшаве судовы працэс з полацкім архіепіскапам Ясонам Смагаржэўскім, які захапіў частку Смаленскай уніяцкай архіепархіі (17 дэканатаў у Мсціслаўскім ваяводстве).

Пасля смерці Лісанскага ў 1771 годзе Ляпкоўскі быў прызначаны смаленскім архіепіскапам, застаўшыся ануфрыеўскім архімандрытам.

### У Расійскай імперыі 
Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе, не жадаючы стаць падданым Расійскай імперыі, пачаў рабіць захады для пераезду ў іншы базыльянскі манастыр, аднак папскі нунцый Я. Гарампі пераканаў яго застацца. Са згоды магілёўскага губернатара Ляпкоўскаму былі падпарадкаваны таксама Гомельскі і Рагачоўскі дэканаты, якія раней падпарадкоўваліся уніяцкай мітрапаліцкай дыяцэзіі і адышлі ў склад Расіі. Пасля гэтыя дэканаты былі падпарадкаваны імператрыцай Кацярынай II Смагаржэўскаму, але Ляпкоўскі здолеў захаваць над імі ўладу як яго вікарый.

У 1774 годзе дзякуючы ініцыятыве Смагаржэўскага створана Мсціслаўская суфраганія Смаленскай архіепархіі, на сядзібу епіскапа-сфрагана прызначаны Ануфрыеўскі манастыр. У якасці суфрагана быў прапанаваны пляменнік Ляпкоўскага — Іраклій Лісоўскі, які ў 1778 годзе прызначаны адміністратарам Ануфрыеўскай архімандрыі. У 1775 годзе атрымаў ад Панятоўскага ордэн Святога Станіслава.

У хуткім часе Ляпкоўскі памёр як апошні уніяцкі смаленскі архіепіскап. Пахаваны ў Аршанскім базыльянскім манастыры.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Смаленскія ўніяцкія архіепіскапы
Катэгорыя:Пахаваныя ў Оршы
Катэгорыя:Старосты пеліканскія
Катэгорыя:Базыльяне
Аршанскі настаўніцкі інстытут

**Арша́нскі наста́ўніцкі інстыту́т імя Янкі Купалы** — навучальная ўстанова ў 1936—1955 гадах у Оршы.
 
Інстытут падрыхтоўваў настаўнікаў 5—7-х класаў для 7-гадовых і сярэдніх агульнаадукацыйных школ.

## Гісторыя 
Створаны ў 1936 годзе як **Аршанскі 2-х гадавы настаўніцкі інстытут** Народнага камісарыята асветы БССР.

У Вялікую Айчынную вайну знішчаны навучальны корпус, інтэрнат, абсталяванне, бібліятэка. Аднавіў дзейнасць у 1944 годзе.

У 1945 годзе прысвоена імя Янкі Купалы.

Закрыты падчас узбуйнення педагагічных вышэйшых навучальных устаноў.

## Аддзяленні і кафедры 
**Аддзяленні:**
* Фізіка-матэматычнае
* Гістарычнае
* Беларускай і рускай мовы
**Кафедры:**
* Беларускай і рускай мовы і літаратуры
* Педагогікі
* Псіхалогіі
* Фізікі і матэматыкі
* Марксізму-ленінізму

## Вядомыя выпускнікі 
* Лепешаў І. Я. — доктар філалагічных навук, ветэран Вялікай Айчыннай вайны.
* Тарасевіч Л. К. — Герой Сацыялістычнай Працы.
* Новікаў І. Р. — пісьменнік, журналіст.
* Цябут Дз. В. — партыйны і дзяржаўны дзеяч.
* Падбярозка Ф. Р. — дырэктар Усяжскай школы (1945—1973).
* Уладзімір Антонавіч Хамчаноўскі (6 жніўня 1920 — 19 снежня 1942) — Герой Савецкага Саюза.

## Вядомыя выкладчыкі 
* Ермакоў І. Ф. (рэктар 1945—1953) — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч.
* Жураў А. Я. — гісторык, доктар гістарычных навук, загадчык кафедры гісторыі КПСС у 1948—1955 гадах.
* Лібан М. І. — гісторык рускай літаратуры.

## Літаратура 
* 

## Гл. таксама 
* Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка
* Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя І. П. Шамякіна
* Полацкі педагагічны інстытут
* Маладзечанскі настаўніцкі інстытут
* Бабруйскі настаўніцкі інстытут
* Баранавіцкі настаўніцкі інстытут

## Спасылкі 
* ЗГАОрш ф. 646 — Оршанский государственный учительский институт им. Я.Купалы Министерства просвещения БССР, г. Орша Витебской области

Катэгорыя:1936 год у Беларусі
Катэгорыя:Зніклі ў 1955 годзе

Катэгорыя:Вышэйшыя педагагічныя навучальныя ўстановы
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Янкі Купалы
Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі