open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Каканд

**Кака́нд** () — горад у Ферганскай вобласці на ўсходзе Узбекістана. Месціцца ў Ферганскай даліне. Насельніцтва (2012 г.) — 220 000 чал.

## Гісторыя 
Горад Каканд вядомы з X ст. н. э. як адзін з важных цэнтраў міжнароднага гандлю на Шаўковым шляху. Назва, відавочна, азначае «горад дзіка». У XIII ст. быў разбураны манголамі і доўгі час існаваў як ваенная крэпасць.

У 1709 г. пераўтвораны ў сталіцу Какандскага ханства. У 1732 г. пачалася пабудова ханскага палаца і горада вакол яго. У першай палове XIX ст. у ім налічвалася каля 300 мячэцяў. У 1876 г. захоплены Расіяй. У 1924 г. увайшоў у склад Узбекістана.

## Славутыя мясціны 
Каканд складаецца з новай і старой частак. У старой частцы захаваўся ханскі палац і рэшткі крэпасці XVIII ст. Недалёка ад горада пачынаюцца адгор’і Цянь-Шань з хваёвымі лясамі.

## Інфраструктура 
Каканд — цэнтр хімічнай, харчовай, тэкстыльнай і швейнай прамысловасці, важны транзітны пункт Ферганскай даліны на мяжы з Таджыкістанам і Кыргызстанам. Дзейнічаюць чыгуначная станцыя і аўтавакзал. Мясцовыя ўлады імкнуцца развіваць турызм.

## Насельніцтва 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Сабір Абдула (1905—1972) — узбекскі паэт, драматург.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Kokand: History, monuments and pictures of Kokand
* Kokand, Uzbekistan

Катэгорыя:Гарады Узбекістана
Катэгорыя:Былыя сталіцы
Катэгорыя:Ферганскі вілает
Паўднёва-Алічурскі хрыбет

**Паўднёва-Алічурскі хрыбет** — горны хрыбет на поўдні Паміра, паміж ракамі Алічур і Памір. Адміністрацыйна размешчаны на тэрыторыі Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці Таджыкістана.

Працягласць хрыбта складае каля 150 км, сярэдняя вышыня — 5100 м. Вышэйшы пункт — гара Кызылдангі (5706 м). Хрыбет складзены галоўным чынам гранітамі, гнейсамі і крышталічнымі сланцамі. Пераважае высакагорны рэльеф і пустэльная расліннасць. У прыгрэбневай зоне размешчана 256 ледавікоў, агульная плошча якіх складае 72 кв. км.

## Літаратура 
* .
* .

Катэгорыя:Горныя хрыбты Таджыкістана
Катэгорыя:Горныя хрыбты Паміра
Катэгорыя:Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць
Сілезскае ўзвышша

**Сіле́зская ўзвы́шша** () — узвышша на поўдні Польшчы, заходняя частка Сілезска-Малапольскага ўзвышша.

Узвышша ўтварае плато вышынёй 200—300 м, якое расчлянёна рачнымі далінамі на асобныя грады. Складзена галоўным чынам вугляноснымі тоўшчамі карбону, перакрытымі мезазойскімі вапнякамі і іншымі асадкавымі пародамі. На тэрыторыі ўзвышша размешчана значная частка Верхнесілезкага каменнавугальнага басейна. Таксама маюцца радовішчы жалезных і свінцова-цынкавых руд.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Узвышшы Польшчы
Катэгорыя:Геаграфія Апольскага ваяводства
Катэгорыя:Геаграфія Сілезскага ваяводства
Леў I Макела

**Леў I Макела** (;  401—18 студзеня 474) — усходне-рымскі імператар у 457—474 гадах.

Леў нарадзіўся ў Дакіі. Пагаворвалі нават што ў маладосці ён быў простым мясніком, і ў сталіцы доўгі час паказвалі ахвотнікам крамку, у якой Леў гандляваў мясам са сваёй жонкай Верынай. Пазней ён, аднак, камандаваў войскамі і кіраваў Сілімбрыяй.

Калі памёр імператар Маркіян, вайскаводы Аспар і Ардавурый (бацька і сын) узвялі Льва, які служыў у іх куратарам, на візантыйскі прастол. Яны спадзяваліся, што будуць за яго кіраваць імперыяй, але жорстка пралічыліся. У 463 годзе паміж імі адбыўся сур'ёзны разлад. Леў заклікаў да сябе на дапамогу ісаўрыйскіх федэратаў і наблізіў да сябе іх вайскавода, нейкага Тарасікадзісу Русумвладзеота, якому ён даў імя Зянона і выдаў за яго сваю дачку Арыядну.

Ардавурый вырашыў падпарадкаваць сабе ісаўраў, жадаючы падарваць уладу імператара. Але план яго быў раскрыты, і Леў загадаў забіць Аспара і яго сыноў (Ардавурыя ў тым ліку). Сам Зянон быў прызначаны вайскаводам Усходу. Аднак падданыя Льва недалюблівалі Зянона і былі настроены супраць яго. Леў, паміраючы, абвясціў імператарам свайго ўнука, сына Зянона і Арыядны, Льва II.

Леў сканаў 18 студзеня 474 года. Па словах Малха, Леў быў самым шчаслівым з цароў. Ён быў грозным як да падданых, так і варвараў. Аднак ён адрозніваўся прагай да грошай; у шматлікіх сваіх падданых адняў маёнткі і ўвёў цяжкія для народа падаткі .

[thumb|left|[Салід Льва I]]

## Літаратура 
* *Кандзід*. «Гісторыя»
* *Малх*. «Візантыйская гісторыя»
* *Феофан*. «Хранаграфія» У кн. Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и сына его Феофилакта, М. 1884

Катэгорыя:Візантыйскія імператары V стагоддзя
Катэгорыя:Рымскія консулы V стагоддзя
Нгуен Чай

**Нгуен Чай** (; 1380 — 1442), таксама вядомы як **Ык Чай** () — вучоны-канфуцыянец, дзяржаўны ды вайсковы дзеяч Дайв’ета, вядомы паэт свайго часу. Галоўны дарадца і блізкі сябра імператара Ле Лоя, які вызваліў Дайв’ет ад уладарства кітайскай дынастыі Мін. Яму прыпісваюць напісанне важных палітычных заяў ад імя Ле Лоя, што натхнялі насельніцтва Дайв’ета на падтрымку адкрытага паўстання супраць дынастыі Мін. Ён таксама з’яўляецца аўтарам дэкларацыі незалежнасці ад Кітая ().

У 1442 годзе разам з жонкай Нгуен Тхі Ло () і бліжэйшымі сваякамі быў абвіначаны ў атручванні імператара Ле Тхай Тонга і смяротна пакараны. Дваццаць гадоў пасля імператар Ле Тхань Тонг афіцыйна дараваў Нгуену Чаю, абвясціўшы, што той невінаваты ў смерці Ле Тхай Тонга.

## Літаратура 
* Renowned Vietnamese Intellectuals prior to the 20th Century. Hanoi: The Gioi. 2004.
Альбенаўскае

**Альбе́наўскае** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дрысвята, за 25 км на у напрамку на паўднёвы захад ад горада Браслаў, каля вёскі Тоўшчына. Знаходзіцца на тэрыторыі Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры».

Плошча паверхні возера 0,49 км². Даўжыня 1,48 км, найбольшая шырыня 0,45 км. Даўжыня берагавой лініі 3,7 км. Найбольшая глыбіня возера 13 м, сярэдняя 6,8 м. Аб'ём вады 3,31 млн. м³. Плошча вадазбору 1,25 км².
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны вышынёй ад 5—7 да 11 метраў, месцамі стромкія. Берагавая лінія слабазвілістая. Літаральная зона вузкая. Дно возера да глыбіні 6—7 м пясчанае, на большых глыбінях выслана крэменязёмістым сапрапелем. Возера слабапраточнае. Упадае ручай, выцякае пратока ў Богінскае возера. Зарастае слаба (да глыбіні 1 м — аер, трыснёг, хвошч, да глыбіні 3 м — рдзесты).

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, акунь, плотка і інш.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Альбенаўскае возера 

Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Дрысвяты
Іраклій II (візантыйскі імператар)

** Канстанцін Іраклій** (Іраклеон, Іраклона, Іраклон; ,  ці ; , Лазіка — ) — малодшы сын візантыйскага імператара Іраклія, імператар Візантыі з лютага па верасень 641 года сумесна са сваім братам Канстанцінам.

Пасля смерці брата, у якой была абвінавачана маці Іраклеона — Марціна, ён, па рашэнні сената, разам з маці быў адпраўлены ў ссылку пасля папярэдняга адсячэння носа. Сканаў у 641 годзе.

## Літаратура 
* Іраклій II (візантыйскі імператар)

Катэгорыя:Візантыйскія імператары VII стагоддзя
Катэгорыя:Дынастыя Іраклія
Катэгорыя:Манархі, зрынутыя ў дзяцінстве
Катэгорыя:Манархі, якія памерлі ў дзяцінстве‏
Канстанцін III Іраклій

**Канстанцін III** (ці I, калі лічыць з часу падзення Заходняй Рымскай імперыі) — візантыйскі імператар (люты — май 641), сын імператара Іраклія ад яго першага шлюбу і, такім чынам, законны спадчыннік свайго бацькі.

Неўзабаве пасля нараджэння Канстанціна яго маці памерла (612), і Іраклій, які знаходзіўся яшчэ ў росквіце гадоў, ажаніўся зноў са сваёй пляменніцай Марцінай, парушыўшы гэтым законы дзяржаўныя і царкоўныя і выклікаўшы нянавісць падданых такім кровазмяшальным шлюбам. Незадаволенасць народа была накіравана і супраць Марціны, якая, пасля нараджэння сына Іраклона, жадала для яго ўлады. Канстанціну, па патрабаванні бацькі, прыйшлося пагадзіцца падзяліць уладу са зборным братам (638).

Адразу ж пасля смерці Іраклія (11 лютага 641 г.) яго ўдава была вымушана бегчы. Канстанцін стаў адзінаўладным манархам, але яго хваравітасць павялічвалася з кожным днём; ён памёр 25 мая 641. Яго смерць была прыпісана Марціне. У імперыі адбыўся пераварот, і ўлада была перададзена на карысць непаўналетніх дзяцей Канстанціна (гл. Канстант II).

## Дзеці 
* Канстант II, Феадосій, Manyanh

## Літаратура 
* Канстанцін III Іраклій
* 

Катэгорыя:Візантыйскія імператары VII стагоддзя
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Катэгорыя:Дынастыя Іраклія
Канстант II

**Канстант II** (7 лістапада 630 — 15 верасня 668) — візантыйскі імператар у 641—668 гадах, сын Канстанціна III, унук Іраклія.

## Біяграфія 
Канстант II прыйшоў да ўлады, устараніўшы мачаху Марціну і дзядзьку Іраклона.

Вёў актыўную, але не вельмі ўдалую знешнюю палітыку. У 654 годзе візантыйскі флот быў разгромлены арабамі ля берагоў Лікіі, імператар цудам пазбег палону. Арабскі флот меў відавочную перавагу перад візантыйцамі і збіраўся плыць ужо на Канстанцінопаль, але з-за міжусобіцы, што распачалася сярод арабаў, паход так і не адбыўся, халіф і імператар заключылі мір, які даў невялікую перадышку Візантыі. У 663 годзе спрабаваў заваяваць Італію, але панёс цяжкае паражэнне, страціўшы ў бітве з каралём лангабардаў  20 000 чалавек. Здолеў утрымаць за сабой Сіцылію.

Перанёс сваю рэзідэнцыю ў Сіракузы, куды звёз творы мастацтва, захопленыя ў Рыме. З-за здзейсненага ім братазабойства, цяжкіх падаткаў, прыхільнасці да  быў нелюбімы народам. Няўдачы ў знешняй палітыцы канчаткова пазбавілі яго папулярнасці.

Забіты змоўшчыкамі падчас купання. Па словах Феафана Спавядальніка, нехта Андрэй, які прыслугоўваў яму падчас мыцця, стукнуў імператара ражкай па галаве ў тую хвіліну, калі той намыліў яе. Аглушаны Канстант зваліўся ў ваду і захлынуўся.

Катэгорыя:Дынастыя Іраклія
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Візантыйскія імператары VII стагоддзя
Катэгорыя:Рымскія консулы VII стагоддзя
Катэгорыя:Утопленыя
Абеліск Канстанціна

**Абелі́ск Канстанці́на** — першапачаткова 32-мятровы візантыйскі абеліск, які стаяў на канстанцінопальскім іпадроме (цяпер — плошча Ахмедзіе) ужо ў X стагоддзі, калі яго рэстаўрыраваў імператар Канстанцін Багранародны. У той час ён быў абшаляваны пазалочанымі бронзавымі плітамі з выявамі ваенных перамог Васілія Македонскага і ўвянчаны шарам. У наш час вышыня калоны складае 21 метр.

Пры рабаванні Канстанцінопаля крыжакамі (1204) усё гэта ўбранне было страчана (відаць, падверглася пераплаўленню). У часы султанаў абеліск прыйшоў у жаласны стан, бо юныя янычары ўзбіраліся на вяршыню збудавання для таго, каб прадэманстраваць свой спрыт і бясстрашнасць.

## Літаратура 
* Alexander Kazhdan (éd.), The Oxford Dictionary of Byzantium, 3 vols., Oxford University Press, 1991 ISBN 0-19-504652-8, s. v. Obelisk of Theodosius, vol. 3,

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Архітэктура Візантыі
Катэгорыя:Славутасці Стамбула
Катэгорыя:Абеліскі
Алтар Міру

[thumb|Фрагмент алтара, на якім адлюстраваны члены дынастыі [Юліі-Клаўдзіі|Юліяў-Клаўдзіяў.]]
**Алтар Міру** (*Ara Pacis Augustae*) — алтар у гонар рымскай багіні міру, узведзены рымскім сенатам у гонар трыўмфальнага вяртання імператара Аўгуста з Іспаніі і Галіі у 13 годзе да н.э. Быў усталяваны на паўночнай ускраіне Рыма (паўночна-усходні вугал Марсава поля) і асвячоны сенатам 30 студзеня 9 гады да н.э. Асвячэнне алтара адзначыла сабой пачатак эпохі «рымскага міру» (Pax Romana).

Пасля падзення Рымскай імперыі алтар затапіла Тыбрам. У 1568 годзе былі выяўлены асобныя скульптурныя рэльефы алтара; яны патрапілі на вілу Медычы, у Ватыкан, ва Уфіцы і ў Луўр. У 1859 годзе былі прадпрынятыя больш грунтоўныя раскопкі, якія дазволілі Мусаліні рэканструяваць алтар Аўгуста. У 2006 годзе адкрыўся новы будынак-«каўпак», прызначаны для аховы рэштак алтара ад непагадзі (архітэктар — Рычард Меер).

## Гл. таксама 
* Pax Romana

Катэгорыя:Мастацтва Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Рэлігія ў Старажытным Рыме
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Рыма
Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Медычы
Катэгорыя:Актавіян Аўгуст
Гермес, які завязвае сандалю

**«Гермес, які завязвае сандалю»** — некалькі мармуровых скульптур, скапіраваных майстрамі Рымскай імперыі са страчанага бронзавага арыгінала IV стагоддзя да н.э. (кола Лісіпа).

Першай з іх стала вядомая статуя з Луўра, набытая ў 1685 годзе Людовікам XIV для Версальскага палаца ў спадчыннікаў кардынала Перэці дзі Мантальта (пляменніка Сікста V). Другі варыянт таго ж сюжэту знайшоў на віле Адрыяна шатландзец Гэвін Гамільтан; гэта статуя знаходзіцца ў зборы Новай гліптатэкі Карлсберга. Яшчэ адна статуя з Цівалі была набыта першым каралём Баварыі для Мюнхенскай гліптатэкі.

Фігура, якая завязвае сандалі, традыцыйна інтэрпрэтуецца як Гермес, хоць з роўнай верагоднасцю яна можа адлюстроўваць Тэсея ці Ясона. Ва ўсякім разе, традыцыйныя атрыбуты Гермеса тут адсутнічаюць. У Францыі матывы гэтай скульптурнай кампазіцыі распрацоўвалі такія майстры, як Пігаль і Франсуа Руд.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гермес
Катэгорыя:Скульптуры са збораў Луўра
Катэгорыя:Скульптура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Скульптуры IV стагоддзя да н.э.
Астраўцы (возера)

**Астраўцы́** — возера ў Беларусі, у Расонскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дрыса (цячэ праз возера), за 36 км у напрамку на ўсход ад гарадскога пасёлка Расоны, каля вёскі Перавоз.

Плошча паверхні возера 0,92 (0,86) км². Даўжыня 2,58 (2,23) км, найбольшая шырыня 0,3 (0,48) км, даўжыня берагавой лініі 6,7 км. Найбольшая глыбіня 4 м. Аб’ём вады ў возеры 1,94 млн. м³.

Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень.

Праз возера працякае рака Дрыса і злучае Астраўцы з азёрамі Сіньша і Дрысы. Пратокай злучана з возерам Плеса.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь, лешч, плотка, гусцяра, краснапёрка, мянтуз, лінь і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Расонскага раёна
Катэгорыя:Басейн Дрысы
Конная статуя Даміцыяна

**Конная статуя Даміцыяна** () — колішні манумент у цэнтры рымскага форума, які адлюстроўваў імператара Даміцыяна.

Бронзавая манументальная статуя (пабудавана ў 91 годзе) была такіх памераў, што па словах паэта Стацыя, засланяла храмы багоў на форуме, а таксама конныя статуі іншых выдатных дзеячаў Рыма — Сулы, Пампея і Аўгуста.
Пасля смерці Даміцыяна і damnatio memoriae, манумент быў адразу прыбраны з форума.

Катэгорыя:Скульптура Старажытнага Рыма
Даміцыян
Катэгорыя:Рымскі форум
Група Сан-Ільдэфонса

**Група Ільдэфонса** — антычная беламармуровая скульптурная група з музея Прада, якая адлюстроўвае пару ідэалізаваных юнакоў у лаўровых вянках. Юнак справа абдымае юнака злева, які ў правай руцэ трымае накіраваную ўніз паходню (сімвал смерці), а ў левай руцэ — іншую паходню, перакінутую праз плячо (не захавалася). Як юнакі з паходнямі ў старажытным свеце звычайна адлюстроўваліся дыяскуры. Злева ад юнакоў — невялікая фігура багіні, якая прыціскае да грудзі шарападобны прадмет (магчыма, яйка, з якога вылупіліся дыяскуры).

Скульптурная група вядомая з 1623 года, калі яна ўпрыгожвала вілу Людавізі ў Рыме. Страчаная галава левай фігуры была адноўлена скульптарам Іпаліта Буці па замове ўладальніка статуі — кардынала Людавізі. У сярэдзіне XVII стагоддзя статуяй валодалі вучоны кардынал Каміла Масіма і шведская каралева Крысціна, якая завяшчала свае антыкі сямейству Папы Адэскалькі. Статуя карысталася велізарным поспехам сярод майстроў класіцызму: каля 1628 года яе замаляваў Пусэн, а ў канцы XVII стагоддзя Куазева вылепіў мармуровую копію для парку Версальскага палаца.

У 1724 г. «Антыноя і Адрыяна» (як тады звалі гэты твор) за вельмі буйную для таго часу суму набыла іспанская каралева Ізабела Фарнезэ — апошняя прадстаўніца італьянскага роду, праслаўленага сваім калекцыянаваннем антычнай скульптуры. Шэдэўр перавезлі ў загарадны каралеўскі палац Ла-Гранха ў горадзе Ільдэфонса, дзе ён заставаўся да 1839 года. Пазней быў перанесены для ўсеагульнага агляду ў Прада.

Асобы адлюстраваных юнакоў пачынаючы з XVII стагоддзя спарадзілі мноства тлумачэнняў, але дакладна так і не былі ўсталяваны. Першае навуковае апісанне твора апублікаваў у 1767 годзе Вінкельман, які тлумачыў яго сюжэт як збавіцельнае ахвярапрынашэнне Арэста і Пілада багіні Артэмідзе. Аднак ужо Гётэ, які замовіў для сябе злепак са статуі, аддаваў перавагу бачыць у юнаках Кастара і Полукса. Мяркуючы па апушчанай паходні, яны прыносяць ахвяру Персефоне, якая трымае ў руцэ плод граната.

Юнакі адлюстраваны ў натуральную велічыню, аднак у зусім рознай стылістыцы. Відавочна, старажытнарымскі скульптар, які працаваў пры адным з першых імператараў, «сляпіў» фігуру справа з невядомага твора кола Паліклета (накшталт эфеба Уэстмаката), а фігуру злева — са значна пазнейшага твора з майстэрні Праксіцеля (накшталт Апалона Саўрактона).

## Спасылкі 
* 
* Старонка на сайце музея Прада 

Катэгорыя:Скульптуры паводле алфавіта
Катэгорыя:Скульптура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Фарнезэ
Катэгорыя:Скульптуры са збораў Музея Прада
Тэрмы Агрыпы

**Тэрмы Агрыпы** () — першыя вялікія тэрмы, пабудаваныя ў Рыме. Тэрмы былі названы ў гонар зяця і спадчынніка Актавіяна Аўгуста — Марка Віпсанія Агрыпы, які пабудаваў іх.

Першапачаткова тэрмы, пабудаваныя ў адзін час з першым Пантэонам, мала чым адрозніваліся ад саўнаў, таму што ў іх выкарыстоўвалася сухая пара і халоднае апусканне. Пасля завяршэння іншага праекта Агрыпы, акведука Аква Вірга, у 19 годзе да&nbsp;н.э., у лазнях з'явілася рэгулярнае водазабеспячэнне і яны сталі рэгулярнымі тэрмамі з арнаментальнымі роспісамі (). Агрыпа ўпрыгожыў лазні творамі мастацтва, якія, верагодна, стаялі ў залах зашклёнымі, знадворку стаяў апаксіямен Лісіпа. Ён пакінуў тэрмы грамадзянам Рыма ў год сваёй смерці — 12 да н.э..

Тэрмы Агрыпы былі пашкоджаны пажарам у 80 годзе (Дыян Касій, lxvi.24), але былі адноўлены і пашыраны; яны карысталіся папулярнасцю ў часы Марцыяла і пашыраліся Адрыянам і наступнымі імператарамі.

У VII стагоддзі лазні былі разабраны на будаўнічыя матэрыялы (споліі), але большая іх частка працягвала стаяць і ў XVI стагоддзі, калі руіны былі захаваны Андрэа Паладзіа і Бальдасарэ Перуцы.

## Спасылкі 
* 

Агрыпы
Катэгорыя:Славутасці Рыма
Цемя

**Це́мя** () — частка паверхні галавы жывёлы, якая знаходзіцца паміж лобнай і патылічнай абласцямі. У насякомых цемем завуць верхні склерыт галаўной капсулы, які звычайна падзелены эпікраніяльным швом на правую ці левую паловы і абмежаваны спераду лбом, ззаду — патыліцай, а па баках — фасетачнымі вачамі і шчокамі.

## Гл. таксама
* Цемянная косць

## Крыніцы 
Катэгорыя:Анатомія жывёл
Элеўферы

thumb|Крэпасць у Элеўферах |right
**Элеўферы** () размяшчаюцца на мяжы Атыкі і Беотыі, у перадгор'ях Кіферона. Крэпасць у Элеўферах нароўні з Эгасфенамі з'яўляецца самым захаваным старажытнагрэчаскім фартыфікацыйным збудаваннем на тэрыторыі сучаснай Грэцыі. Крэпасць пабудавана ў IV стагоддзі да нашай эры.

Лічыцца, што менавіта з Элеўфераў перайшоў у Афіны культ Дыяніса Элеўферыйскага, у гонар якога святкаваліся Вялікія Дзіянісіі. Элеўферы былі радзімай вялікага скульптара Мірана, аўтара знакамітага «Дыскабола».

## Спасылкі 
* Myron of Eleutherae 

Катэгорыя:Гарады Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Крэпасці Грэцыі
Атлет

**Атлет** (ад  — памкненне, прыз за перамогу) — паняцце, якое ўжываецца ў некалькіх сэнсах — у шырокім сэнсе: як сінонім слова спартсмен, любы ўдзельнік спартыўных спаборніцтваў; у вузейшым сэнсе: любы, хто на аматарскім ці прафесійным узроўні займаецца лёгкай ці цяжкай атлетыкай. Ужываецца найбольш часта ў сілавых відах спорту.

Слова «атлет» часам мае таксама маральную нагрузку. Некаторыя аўтары, якія пішуць на тэмы сілавога спорту, маюць на ўвазе, што спартсмены, якія выкарыстоўваюць хімічныя сродкі, стэроіды, допінг і іншыя, не з'яўляюцца атлетамі, і што атлетамі з'яўляюцца толькі некаторыя з «натуральных» спартсменаў.

Па-за спартыўным кантэкстам «атлетам» завуць мускулістага, моцнага, добра складзенага чалавека.

## Спасылкі 
* 

*
*
Апаксіямен

thumb|200px|Апаксіямен з Заграбскага музея
**Апаксіямен** — традыцыйная для старажытнагрэчаскай скульптуры фігура атлета, які скрабком (стрыгілем) счышчае з сябе пясок пасля змаганняў. Бронзавы арыгінал Лісіпа, па апісанні Плінія Старэйшага, быў усталяваны Маркам Агрыпай у рымскіх тэрмах, але пазней Тыберый загадаў перанесці яго да сябе ў спальню. Арыгіналы Лісіпа і Паліклета страчаны, але захаваліся копіі:

* Найбольш поўная версія з пентэліконскага мармуру выяўлена ў 1849 годзе пры раскопках у Трастэверэ і перададзена ў ватыканскі музей Пія-Клімента.
* Фрагменты бронзавай статуі ў духу Паліклета выяўлены ў 1896 г. пры раскопках у Эфесе, экспануюцца ў венскім Музеі гісторыі мастацтваў. Ёсць верагоднасць, што гэта праца выйшла з майстэрні самога Паліклета.
* У 1999 г. у моры каля берагоў Лошыня быў знойдзены бронзавы «Апаксіямен» II ці I стагоддзя да н.э. Гэта выдатна захаваная статуя паступіла ў збор Заграбскага музея.
* Бронзавыя галовы незахаваных апаксіяменаў можна пабачыць у зборах Эрмітажа, Мастацкага музея Кімбела і шэрагу іншых музеяў.

## Спасылкі 
*Encyclopaedia Romana

Катэгорыя:Скульптуры Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Экспанаты музея Пія-Клімента
Europa Jupiter System Mission

**Europa Jupiter System Mission** (**EJSM**, рабочая назва: **Laplace**) — беспілотная касмічная праграма NASA/ESA/Раскосмас, якая запланавана на 2020 год па даследаванні спадарожнікаў Юпітэра — Еўропы і Ганімеда, а таксама магнітасферы самога Юпітэра. У лютым 2009 года NASA/ESA было абвешчана, што місія EJSM будзе праходзіць перад місіяй Titan Saturn System Mission (TSSM).

## Склад місіі 
Адметнай асаблівасцю місіі з’яўляецца тое, што колькасць апаратаў, якія будуць запушчаны, вар’іруецца ад двух да чатырох.

*  NASA: «Jupiter Europa Orbiter» (JEO), запланаванае даследаванне Еўропы і Іо.
*  ESA: «Jupiter Ganymede Orbiter» (JGO), запланаванае даследаванне Ганімеда і Каліста
*  JAXA: «Jupiter Magnetospheric Orbiter» (JMO), запланаванае даследаванне магнітасферы Юпітэра.
*  Раскосмас: «Jupiter Europa Lander» (JEL), запланаваная пасадка касмічнага апарата на Еўропу для правядзення даследаванняў.

## Мэты місіі 
Асноўныя задачы місіі EJSM разбітыя на 2 праграмы: JEO (Даследаванне Еўропы і Іо) і JGO (Даследаванне Ганімеда і Каліста):

* Кантроль і даследаванне дынамічных з’яў, звязаных з вулканамі на Іо і атмасферай Юпітэра.
* Складанне карты магнітасферы Юпітэра.
* Даследаванне працэсаў ўзаемадзеяння магнітасферы Юпітэра з галілеевымі спадарожнікамі.

Яшчэ адной мэтай місіі з’яўляецца вывучэнне магчымасці зараджэння жыцця ў планетарнай сістэме Юпітэра:

* Пошук і даследаванне падпаверхневых акіянаў.
* Пошук і даследаванне ледзяных шэльфаў і падпаверхнеаых водаў.
* Глыбокае даследаванне ўнутранай структуры Ганімеда, а таксама магнітных палёў.
* Вызначэнне хімічнага складу паверхняў спадарожнікаў.
* Даследаванне асаблівасцей павярхоўнага рэльефу і складанне задач для далейшых даследаванняў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:НАСА
Катэгорыя:Юпітэр (планета)
Катэгорыя:Касманаўтыка ЗША
Катэгорыя:Касманаўтыка Еўропы
Катэгорыя:Касманаўтыка Расіі
Катэгорыя:Касманаўтыка Японіі
Венера на кукішках

**Венера на кукішках**, **Венера прысела** ці **Афрадыта купаецца** (*Venus accroupie*) — папулярны тып скульптуры эпохі элінізму. Багіня кахання адлюстроўваецца так, быццам бы яна прысела на ракавіну ці чарапаху і яе засталі падчас купання. Правай нагой яна кранаецца зямлі, а правай рукой — цягнецца да левага пляча, тым самым прыкрываючы галізну. Галава павернутая направа.

Захавалася мноства варыянтаў гэтай кампазіцыі. Найбольш з іх знакаміты адносіцца да часоў Аўгуста. Напачатку XVII стагоддзя статуя знаходзілася ў мантуанскім зборы Ганзага, дзе яе замаляваў Рубенс. У 1628 годзе набыта Карлам I Сцюартам за нечуваную па тых часах суму. Пасля ёю валодаў мастак Пітэр Лелі. У наш час — уласнасць каралевы Англіі, выстаўлена ў Брытанскім музеі.

У палацца Фарнезэ ўвагу турыстаў прыцягвала скульптура Венеры, якая прыселай на кукішкі, побач якой знаходзіўся Амур. У наш час яна знаходзіцца ў экспазіцыі Нацыянальнага археалагічнага музея Неапаля. Падобная па кампазіцыі Венера была выяўлена археолагамі ў XIX стагоддзі ў прадмесце В’ена; пасля паступлення ў Луўр яе пільна вывучаў пры стварэнні «Купальшчыц» Сезан.

У XVI—XVII стст. статуі Венеры, якая сарамліва прыселай на кукішкі, на ўзор антычных выконвалі шматлікія выдатныя скульптары Італіі і Францыі. Некалькі варыянтаў выйшлі з майстэрні Джамбалоньі. Антуан Куазева ў 1686 годзе вылепіў «Венеру, якая прысела на чарапаху» для палаца Людовіка XIV Марлі.

## Літаратура 
* Francis Haskell and Nicholas Penny. *Taste and the Antique: The Lure of Classical Sculpture 1500—1900.* Yale University Press, 1981.
* Beard, Mary and John Henderson, 2001. *Classical Art: from Greece to Rome* (Oxford University Press)
* Lullies, Reinhard, 1954. *Die kauernde Aphrodite* (Munich: Filser)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Брытанскі музей
Катэгорыя:Скульптура Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Скульптуры па сюжэтах грэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Афрадыта
Катэгорыя:Скульптуры Старажытнай Грэцыі
Бальдасарэ Перуцы

**Бальдасарэ Перуцы** (; 15 студзеня 1481, Сіена — 6 студзеня 1536, Рым) — італьянскі архітэктар і жывапісец эпохі позняга Рэнесансу.

## Біяграфія 
[thumb|left|Перуцы. Музы танчаць з Апалонам. [Фларэнцыя]]

Працаваў разам з Даната Брамантэ і Рафаэлем на віле Фарнезіна. Пасля смерці Рафаэля ўзначальваў працу па будаўніцтве Сабора Святога Пятра ў Рыме. Яго апошняй пабудовай стаў *Palazzo Massimo alle Colonne* у Рыме (1532—1536).
thumb|left|Palazzo Massimo alle Colonne, Рым
Перуцы пахаваны ў рымскім Пантэоне побач з магілай Рафаэля.

## Жывапіс 
Пэндзлю Перуцы належаць фрэскі ў Санта-Марыя-дэла-Пачэ, Палацца Мадама, рымскіх цэрквах Сант-Анафрыа-аль-Джанікола, Сан-П'етра-ін-Манторыа і Сан-Рока.

## Спасылкі 
* Каталіцкая энцыклапедыя: Бальдасарэ Перуцы 
* Працы ў музеях свету
* Німфа Каліста, фрэска Бальдасарэ Перуцы

Катэгорыя:Архітэктары Італіі
Катэгорыя:Мастакі Італіі
Катэгорыя:Мастакі Адраджэння
Катэгорыя:Архітэктары Адраджэння
Катэгорыя:Пахаваныя ў рымскім Пантэоне
Антыгона (Сафокл)

**«Антыго́на»** — трагедыя старажытнагрэчаскага драматурга Сафокла, пастаўлена ў сакавіку-красавіку 442 годзе да н.э. Перакладзена на беларускую мову двойчы: Юльянам Дрэйзінам і Лявонам Баршчэўскім.

«Антыгона» напісана на міфалагічны сюжэт фіванскага цыклу. У трагедыі «Антыгона» Сафокл выкрывае адзін з канфліктаў сучаснага яму грамадства — канфлікт паміж радавымі няпісанымі законамі і законамі дзяржаўнымі.

## Сюжэт 
Палінік, брат рашучай Антыгоны, дачкі цара Эдыпа, якая мае велізарную сілу волі, здрадзіў родныя Фівы і загінуў у барацьбе са сваім родным братам Этэоклам, абаронцам радзімы. Цар Крэонт забараніў хаваць здрадніка і загадаў аддаць яго цела на разарванне птушкам і сабакам. Крэонт не лічыцца з традыцыйнымі радавымі законамі, у адрозненне ад дачкі сваёй сястры. Але Антыгона выканала рэлігійны абрад пахавання. За гэта Крэонт загадаў замураваць Антыгону ў пячоры. Антыгона аддала перавагу смерці падпарадкаванню цару і скончыла жыццё самагубствам. Пасля гэтага жаніх Антыгоны, сын Крэонта, Геман працяў сябе кінжалам, у роспачы ад гібелі сына пазбавіла сябе жыцця жонка Крэонта Эўрыдзіка. Усе гэтыя няшчасці прывялі Крэонта да прызнання сваёй нікчэмнасці і да пакоры перад багамі.

## Рэцэпцыя 
У новы час трагедыя Сафокла рэдка ставілася на сцэне, але паслужыла крыніцай натхнення для шматлікіх мастакоў.

У 1943 годзе Жан Ануй на аснове трагедыі Сафокла напісаў сваю «Антыгону» — антычная драма стала для Ануя той эзопавай мовай, якая дазволіла яму ў акупаваным Парыжы заклікаць са сцэны да непадпарадкавання акупантам.

Бертольт Брэхт у 1948 годзе апрацаваў для сучаснай сцэны і актуалізаваў трагедыю: калі ў Сафокла канфлікт паміж Крэонтам і Антыгонай успыхваў пасля пераможнай вайны, то ў Брэхта Крэонт распачынаў вайну супраць Аргаса, каб адцягнуць народ ад праблем, звязаных з эканамічным заняпадам яго дзяржавы. Ён зрабіў трагедыі сучасны пралог: у красавіку 1945 года, падчас баёў у Берліне, дзве сястры апыняліся перад выбарам — прызнаць ім брата, павешанага эсэсаўцамі, або адрачыся ад яго ў імя самазахавання.

## Беларускія пераклады 
* Сафокль. Антыгона / Пер. Ю. Дрэйзіна. Менск, 1926.
* Эсхіл. Прыкуты Праметэй; Сафокл. Антыгона. Мн., 1993.
* Сафокл. Эдып-цар / Пер. Л.Баршчэўскага // Дзеяслоў. 2009. № 6 (43); 2-е, папр. выданне // Старагрэцкая драматургія. Мн., 2020 («Драматургі свету»).

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:П’есы Сафокла
Санта-Марыя-дэла-Пачэ

**Санта-Марыя-дэла-Пачэ** () — тытулярная царква (з 13 красавіка 1587 года) у Рыме, недалёка ад п'яцца Навона. Царква пабудавана ў 1480 годзе пры Папе Сіксце IV у падзяку Багародзіцы па выпадку заключэння дагавора аб міры.

Першую капэлу справа ад уваходу ў царкву — *капэлу Кіджы* () — упрыгожваюць фрэскі працы Рафаэля, створаныя па замове банкіра Агасціна Кіджы і ўяўляюць сабой выявы чатырох сівіл (Кумская, Персідская, Фрыгійская і Тыбурцінская) сярод анёлаў. Рэстаўрацыя ў 1656 годзе праводзілася па планах П'етра да Картона: фасад быў перабудаваны ў барочным стылі.

## Тытулярная царква 
Царква Санта-Марыя-дэла-Пачэ з'яўляецца тытулярнай царквой, кардыналам-святаром з тытулам царквы *Санта-Марыя-дэла-Пачэ* з 21 лютага 2001 года, з'яўляецца чылійскі кардынал Франсіска Хаўер Эрасурыс Оса.

## Літаратура 
* Heinz-Joachim Fischer: *Rom. Zweieinhalb Jahrtausende Geschichte, Kunst und Kultur der Ewigen Stadt.* DuMont Buchverlag, Köln 2001, ISBN 3-7701-5607-2.

## Спасылкі 
* 

М
М
Вялікая рэнтгенаўская пляма

**Вялікая рэнтгенаўская пляма** — з'ява на Юпітэры, бачнае ў рэнтгенаўскім дыяпазоне хваль. Вялікая рэнтгенаўская пляма размешчана ў палярных абласцях і дамінуе на паўночным полюсе Юпітэра. Упершыню выяву гэтай з'явы было атрымана рэнтгенаўскай арбітальнай абсерваторыяй Чандра 18 снежня 2000. Выпраменьванне плямы пульсуе з перыядам каля 45 хвілін.

Прырода гэтай з'явы застаецца таямніцай для навукоўцаў.

Катэгорыя:Юпітэр (планета)
Кубак Лікурга

**Кубак Лікурга** — адзіная захаваная з часоў антычнасці дыятрэта з фігурным узорам. Уяўляе сабой шкляную пасудзіну 165 мм у вышыню і 132 мм у дыяметры, меркавана александрыйскай працы IV стагоддзя н.э. Экспануецца ў Брытанскім музеі. 

Унікальнасць кубка складаецца ў здольнасці змяняць колер з зялёнага на чырвоны ў залежнасці ад асвятлення. Гэты эфект тлумачыцца наяўнасцю ў шкле найдрабнейшых часціц калоіднага золата і срэбра (прыблізна 70 нанаметраў) у суадносінах трох да сямі. Вобад з пазалочанай бронзы і ножка пасудзіны ўяўляюць сабой пазнейшыя прыўнясенні эпохі ранняга ампіру. 

На сценках кубка адлюстравана гібель фракійскага цара Лікурга, якога за абразу бога віна Дыяніса аблыталі і задушылі вінаградныя лозы. Існуе гіпотэза, што кубак быў створаны ў гонар перамогі Канстанціна над Ліцыніем і перадаваўся з рук у рукі вакхантамі пры дыянісійскіх узліваннях. Ва ўсякім разе, яго незвычайная расфарбоўка магла сімвалізаваць паспяванне вінаграда.

Лёс пасудзіны прасочваецца з 1845 года, калі яго набылі банкіры Ротшыльды. Шырокая публіка ўпершыню пабачыла кубак на выстаўцы ў музеі Вікторыі і Альберта у 1862 годзе. У 1958 годзе барон Ротшыльд прадаў кубак за 20 тысяч фунтаў Брытанскаму музею.

## Гл. таксама 
* Портлендская ваза

## Літаратура 
*Harden D.B. and Toynbee J.M.C., *The Rothschild Lycurgus Cup*, 1959, Archaeologia, Vol. 97,
*Scott, G. *A Study of the Lycurgus Cup*, 1995, Journal of Glass Studies (Corning), 37
*Tait, Hugh (editor), *Five Thousand Years of Glass*, 1991, British Museum Press

Катэгорыя:Шкло
Катэгорыя:Творы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва
Катэгорыя:Мастацтва Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Брытанскі музей
Тэрсандр

**Тэрсандр** (, Ферсандр, Фесандр) — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі. Сын Палініка і Аргіі. Удзельнік паходу Эпігонаў. Цар Фіваў пасля ўзяцця іх эпігонамі. Бацька Тысамена.

Загінуў напачатку Траянскай вайны, калі ахейскі флот прыстаў да берагоў Місіі. Забіты Тэлефом, помнік Ферсандру ў горадзе Элеі ў даліне Каіка.

У Вергілія (Энеіда, II, 261) ён згадваецца сярод герояў драўлянага каня. Яго праўнук Ферас () быў заснавальнікам спартанскай калоніі на в-ве Каліст, які па яго імі стаў звацца Тэрай ().

Статуя ў Аргасе разам з іншымі эпігонамі, статуя ў Дэльфах. Яго нашчадкам быў Ферон Акраганцкі. Паводле схоліяў да Піндара, Ферон — нашчадак Этэокла.

Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Фіванскія цары ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Эпігоны
Катэгорыя:Удзельнікі Траянскай вайны
Палінік

[thumb|«[Этэокл і Палінік», Джавані Батыста Цьепала]]
**Паліні́к** ( — «які шукае бою» ( «шмат»,  «варожасць», «бітва»)) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі — цар Фіваў, старэйшы сын цара Фіваў Эдыпа і Іакасты (або малодшы), брат Антыгоны, Ісмены і Этэокла. Згаданы ў «Іліядзе».

Пасля таго, як Эдып даведаўся праўду пра сваё нараджэнне і пра тое, што жанаты са сваёй маці, ён пракляў сыноў і адправіўся ў выгнанне. Этэокл і Палінік дамовіліся кіраваць па чарзе па адным годзе, але па сканчэнні года Этэокл адмовіўся саступіць месца брату, і Палінік быў выгнаны з Фіваў Этэоклам. Або добраахвотна адправіўся ў выгнанне.

Прыбыў у Аргас, дзе кіраваў Адраст. Адраст выдаў за яго сваю дачку Аргію. На шчыце галава льва (па версіі, апрануты ў львіную шкуру). Одзін з Семярых супраць Фіваў.

Паводле Паўсанія (які імкнецца пазбавіцца ад храналагічнай супярэчнасці), пакінуў Фівы яшчэ пры жыцці Эдыпа і ажаніўся з дачкой Адраста, затым вярнуўся ў Фівы, пасварыўся з Этэоклам і вымушаны быў бегчы.

Паплечнікі Палініка далі на ахвярніку Зеўса Гіетыя ў Аргасе агульную клятву памерці, калі ім не атрымаецца ўзяць Фівы. Паводле Эсхіла, яны кляліся каля сцен Фіваў, апускаючы рукі ў кроў быка. Перад паходам Палінік пасвяціў статуі Афрадыты і Арэса. На Немейскіх гульнях перамог у барацьбе. Стаяў каля Найвышэйшых варот Фіваў (Гіпсісты) або каля Крэнідскіх варот.

У паядынку змагаўся з Этэоклам, і браты забілі адзін аднаго. Паводле Еўрыпіда, быў перш цяжка паранены Этэоклам, але забіў яго. Паводле Стацыя, у паядынку забіў брата, але быў ім смяротна паранены.

Дзеці Ферсандр, Адраст і Тымей.

## Выява ў літаратуры 
Дзеючая асоба трагедый Сафокла «Эдып у Калоне» і Еўрыпіда «Фінікіянкі», Сенекі «Фінікіянкі».

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Фіванскія цары ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Імёны грэчаскага паходжання
Катэгорыя:Сямёра супраць Фіваў
Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»
Катэгорыя:Братазабойцы
Эпігоны (міфалогія)

**Эпіго́ны** (, літаральна — «нашчадкі») у старажытнагрэчаскай міфалогіі — сыны герояў, што ўдзельнічалі ў вядомым паходзе супраць Фіваў, якія распачалі праз дзесяць гадоў пасля няўдалага паходу іх бацькоў новую вайну.

Гэта былі: Алкмеон, сын Амфіярая, Эгіялей, сын Адраста, Дыямед, сын Тыдэя, Промах, сын Парфенапея, Сфенел, сын Капанея, Ферсандр, сын Палініка, і Эўрыял, сын Мекістэя.

Па ўказанні Дэльфійскага аракула галоўнае камандаванне дасталася Алкмеону, які падступіў да горада з вялікім войскам аргівян; фіванцамі камандаваў сын Этэокла Лаадамант. Калі ён паў у бітве (з боку эпігонаў быў забіты Эгіялей), фіванцы вярнуліся ў горад, але затым, па савеце прадракальніка Тырэсія, пакінулі Фівы, паслаўшы да аргівян ганца з прапановай міру. Даведаўшыся пра ўцёкі фіванцаў, аргівяне ўзялі горад і разбурылі яго, прычым частку здабычы, а таксама дачку Тырэсія Манто адправілі ў Дэльфы, самі ж вярнуліся дамоў, паспяхова скончыўшы прадпрыемства.

Гамер прыводзіць словы Сфенела аб ўзяцці Фіваў, але лічба сем ім не згадана. Паэтычная распрацоўка падання пра вайну эпігонаў была дадзена ў кіклічнай паэме «Эпігоны»; у Дэльфійскім храме стаялі прысвечаныя аргівянамі статуі эпігонаў. Іх паход апісаны ў трагедыі Эсхіла «Эпігоны» (фр. 55 Рат), трагедыі Сафокла «Эпігоны» (фр. 185—190 Рат), трагедыях Астыдаманта Малодшага, невядомага аўтара і Акцыя «Эпігоны».

## Спасылкі 
*
Фрыдрых Вільгельм Зейдліц

Барон **Фрыдрых Вільгельм фон Зейдліц** (; , Калькар — , Олау) — прускі военачальнік, камандуючы кавалерыяй арміі Фрыдрыха Вялікага.

З яго імем звязаны рашучыя моманты вайны за аўстрыйскую спадчыну і Сямігадовай вайны, асабліва ў бітвах пад Росбахам і Цорндорфам. Сярод генералаў свайго часу ён адрозніваўся рыцарскім характарам і гуманнасцю; у сваім палку ён спыніў практыку ўжыцця палак.

Зейдліц памёр у Олау, цяпер Польшча, недалёка ад Вроцлава, гарнізонным горадзе свайго палка, і быў пахаваны ва ўласным памесці Мінкоўскі непадалёк ад Олау. Маўзалей быў пазней разбураны палякамі.

## Памяць 
У 1780 годзе Зейдліцу быў узведзены мармуровы помнік у Берліне. У 1861 годзе мармуровы помнік, які цяпер захоўваецца ў берлінскім музеі Бадэ, быў заменены бронзавым. У 1950 годзе гэты помнік на тэрыторыі Усходняга Берліна быў зняты па ідэалагічных меркаваннях як напамін пра «прускі мілітарызм» і да нашага часу знаходзіцца ў запасніках.

## Літаратура 
* *Bismark*, «Die preussische Reiterei unter Friedrich dem Grossen, oder General v. Seydlitz» (Гановер, 1870);
* *Kaehler*, «Seydlitz in seiner Bedeutung für die Reiterei» (1874).

## Спасылкі 
* Біяграфія Фрыдрыха Вільгельма Зейдліца

Катэгорыя:Удзельнікі Сямігадовай вайны
Катэгорыя:Военачальнікі Прусіі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чорнага арла
Кааліцыя дэмакратычных цэнтрыстаў

**Кааліцыя дэмакратычных цэнтрыстаў** — нефармальны незарэгістрыраваны перадвыбарчы саюз апазіцыйных палітычных партый, рухаў і аб'яднанняў Беларусі. Створана 20 жніўня ў Мінску, падчас парламенцкіх выбараў 2004.

Падпісанае пагадненне прадугледжвала цесную каардынацыю падчас выбараў і стварэнне адзінага спіса пасля рэгістрацыі кандыдатаў.

## Удзельнікі кааліцыі 
* грамадзянская кааліцыя «Рэспубліка»
* «Маладая Беларусь»
* Еўрапейская кааліцыя «Свабодная Беларусь»
* Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)
* Беларуская партыя жанчын «Надзея»

## Літаратура 
* Казакевіч, А. Апазыцыя ў палітычнй кампаніі 2004 г / Андрэй Казакевіч Найноўшая гісторыя беларускага парлямэнтарызму. — Менск: Аналітычны гурток, 2005. — С. 216—217.

Катэгорыя:Палітычныя партыі Беларусі
Траянскія астэроіды Юпітэра

[400px|thumb|справа|[Пояс астэроідаў|Галоўны пояс астэроідаў (белы колер) і траянскія астэроіды (зялёны колер)]]

**Траянскія астэроіды Юпітэра** — група астэроідаў, якія знаходзяцца ў ваколіцах пунктаў Лагранжа L4 і L5 Юпітэра ў арбітальным рэзанансе 1:1. Гэтыя астэроіды называюць па імёнах персанажаў Траянскай вайны, апісаных у Іліядзе.

Існуе традыцыя называць астэроіды вакол кропкі L4 імёнамі грэчаскіх герояў, а вакол кропкі L5 — абаронцаў Троі. Гектар і Патрокл апынуліся «не на сваіх месцах», паколькі гэтая традыцыя склалася пазней.

«Ахейскі лагер» (або «Грэкі»): (588) Ахілес, (624) Гектар, (659) Нестар, (911) Агамемнан, (1143) Адысей, (1404) Аякс, (1437) Дыямед, (1583) Антылох, (1647) Менелай і іншыя. Апярэджваюць Юпітэр на 60°.

«Траянскі лагер» (або ўласна «Траянцы»): (617) Патрокл, (884) Прыям, (1172) Эней, (1173) Антыф, (1208) Траіл і іншыя — адстаюць на 60°.

Усяго на кастрычнік 2010 г. адкрыта 1733 траянцаў у пункце L5 і 2793 грэкаў у L4.

У больш шырокім сэнсе **«траянцы»** — астэроіды, якія знаходзяцца ў наваколлі пунктаў Лагранжа L4 і L5 любой планеты. Акрамя траянцаў Юпітэра вядомыя траянцы Зямлі, Марса і Нептуна.

## Гл. таксама 
* Траянскія астэроіды
* Траянскія астэроіды Зямлі
* Траянскія астэроіды Марса
* Траянскія астэроіды Нептуна

Катэгорыя:Траянскія астэроіды
Катэгорыя:Юпітэр (планета)
Вірых Філіп фон Даўн

**Вірых Філіп Лорэнц фон унд цу Даўн** (; , Вена — , там жа) — граф, князь фон Тэана, аўстрыйскі вайскавод, фельдмаршал (25 лістапада 1707 года), віцэ-кароль Неапаля ў 1707—1708 і 1713—1719 гадах, губернатар Мілана ў 1725—1734 гадах, кавалер ордэна Залатога руна, бацька генералісімуса Леапольда Іозефа Даўна.

## Біяграфія 
Праславіўся абаронай Турына супраць французаў у 1706 годзе. Пазней кіраваў Неапалем на правах віцэ-караля, вызваліў у 1708 годзе Ламбардыю ад французаў, прымусіў у 1709 годзе Папу Клімента XI заключыць мір з Аўстрыяй, быў губернатарам Нідэрландаў, потым Мілана, які ў 1733 годзе, падчас вайны за польскі прастол, вымушаны быў здаць французам.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Аўстрыйскія генерал-фельдмаршалы
Катэгорыя:Удзельнікі вайны за іспанскую спадчыну
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Залатога руна
Катэгорыя:Віцэ-каралі Неапаля
Катэгорыя:Кіраўнікі Мілана
Баркоўшчына (возера)

**Барко́ўшчына, Малое Даўгінаўскае** — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ушача, за 8 км у напрамку на поўдзень ад гарадскога пасёлка Ушачы.

Плошча паверхні возера 0,16 км². Даўжыня 0,76 км, найбольшая шырыня 0,3 км, даўжыня берагавой лініі 2,3 км. Найбольшая глыбіня дасягае 21,8 м, сярэдняя 5,8 м. Аб'ём вады ў возеры 0,92 млн. м³. Плошча вадазбору 11,4 км².
Катлавіна возера эварзійнага тыпу. Схілы катлавіны пясчаныя, вышынёй 20—30 м, на поўдні і поўначы невыразныя. На заходніх схілах катлавіны абразійны ўступ вышынёй 2—3,5 м. Берагавая лінія звілістая. Берагі нізкія, на паўночным захадзе і захадзе сплавінныя. Усходні бераг возера пясчаныя, паўднёвы забалочаныя. Пойма шырынёй 10—30, у паўднёвай частцы да 250 метраў. Літаральная зона вузкая (6—10 м), пясчаная. Да глыбіні 4—4,5 м дно выслана апясчаненым ілам, да глыбіні 16—17 м гліністым ілам, на большых глыбінях ажалезненым ілам і сапрапелем.
Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Упадаюць ручаі, выцякае пратока ў возера Доўжына. Расліннасць займае каля 44 % плошчы паверхні возера. Надводная расліннасць распаўсюджваецца да адлегласці ад 10 да 250 м ад берага возера.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, плотка, акунь і іншыя віды рыб.

Каля возера пралягае аўтамабільная дарога .

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Ушацкага раёна
Бабча (возера)

**Ба́бча** — возера ў Беларусі, у Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ладасна, за 16 км на паўночны ўсход ад горада Лепель, каля вёскі Бабча.

Плошча паверхні возера 0,2 км². Даўжыня 0,87 км, найбольшая шырыня 0,35 км. Даўжыня берагавой лініі 2,07 км. Найбольшая глыбіня 13 м. Аб’ём вады ў возеры 1,35 млн м³. Плошча вадазбору 1,95 км².
Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны вышынёй 10—15 м, на ўсходзе 20—22 м. Берагі нізкія, паўночныя і ўсходнія тарфяністыя. Дно ілістае, мелкаводдзе пясчанае.

У паўночнай частцы выцякае ручай у возера Кабак.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна
Катэгорыя:Басейн Дзівы
Карлукі

**Карлукі** (   , , , )  — старажытны народ у Цэнтральнай Азіі ў VII - XIII стст. н. э.

У кітайскіх пісьмовых крыніцах карлукі ўпершыню былі зафіксаваны пад 644 г. н. э. як алтайскі народ, падначалены усходнімі цюркітамі. Мяркуецца, што назва карлукаў паходзіць ад наймення ракі, прытока ракі Іртыш. Падзяляліся на тры племені. 

У VIII ст. заснавалі дзяржаву ў Цэнтральнай Азіі, якая ахоплівала тэрыторыі Кыргызстана, паўночнага Таджыкістана, усходняга Узбекістана, паўднёва-усходняга Казахстана. У 751 г. выступілі як саюзнікі кітайцаў супраць арабаў у бітве на рацэ Талас, аднак у выніку перайшлі на бок арабаў. У 960 г. прынялі іслам. У 1211 г. добраахвотна падпарадкаваліся манголам.

Да нашчадкаў карлукаў адносіць сябе частка ўзбекаў і ўйгураў. Лічыцца, што чагатайская мова, на якой разўмаўлялі карлукі, стала асновай старажытнаўзбекскай, старажытнаўйгурскай і саларскай моў.

## Спасылкі
*Ronald Wixman, The Peoples of the USSR: An Ethnographic Handbook. - M.E. Sharpe, 1984
*Қарлұқ

Катэгорыя:Цюркскія народы
Катэгорыя:Старажытныя народы
Катэгорыя:Гісторыя Кітая
Катэгорыя:Гісторыя Казахстана
Катэгорыя:Гісторыя Кыргызстана
Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана
Катэгорыя:Гісторыя Таджыкістана
Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Юпітэра

frame|right|Унутраная арбіта: левы, верхні;
Знешняя арбіта: левы, ніжні;
Унутраны грэйзер: сярэдні, верхні;
Знешні грэйзер: сярэдні, ніжні;
Каарбітальная арбіта: правы, верхні;
Кросер-арбіта: правы, ніжні
**Юпітэр-кросеры** — гэта астэроіды, арбіты якіх перасякаюць арбіту Юпітэра. Перыгелій арбіты ў такіх астэроідаў размяшчаецца ўнутры арбіты Юпітэра, гэта значыць ён менш афелія Юпітэра (5,458 а. а.), але больш яе перыгелія (4,950 а. а.).

## Спіс астэроідаў 
З групы траянскіх астэроідаў Юпітэра 105 ўваходзяць у арбіту знутры (ўнутраны грэйзер) — 105, 52 ўваходзяць у арбіту звонку (знешні грэйзер), 183 каарбітальныя, 537 перасякаюць арбіту.

Астэроіды, якія ўваходзяць у арбіту Урана знутры (ўнутраны грэйзер), адзначаны знакам †.

    (944) Ідальга (Hidalgo)
    (1941) Вільд (Wild)
    (2483) Гіневер (Guinevere)
    (2959) Шоль (Scholl)
    (3552) Дон Кіхот (Don Quixote) †
    (4446) Каралін (Carolyn)
    (5164) Мула (Mullo) †
    (5335) Дамокл (Damocles) †
    (5370) Тараніс (Taranis) †
    (6144) Кандаджыра (Kondojiro) †
    (8373) Стэфенгоўлд (Stephengould)
    (8550) Гесыёд (Hesiodos)
    (9767) Мідсамер Нортан (Midsomer Norton)
    (10608 Мамета (Mameta)
    (12307) 1991 UA
    (12896) Гафрой (Geoffroy)
    (14569) 1998 QB32
    (15231) Эдыта (Ehdita)
    (15376) Мартак (Marták)
    (15504) 1999 RG33 †
    (15783) 1993 PZ2
    (17212) 2000 AV183
    (18916) 2000 OG44 †
    (20086) 1994 LW
    (20461) Дыяретса (Dioretsa) †
    (20630) 1999 TJ90
    (20898) Фаунтэйнхілз (Fountainhills) †
    (21804) Вацлаўнойман (Václavneumann)
    (22070) 2000 AN106
    (26166) 1995 QN3

    (26929) 1997 CE18
    (30512) 2001 HO8
    (32460) 2000 SY92
    (32511) 2001 NX17 †
    (37117) Нарцыс (Narcissus) †
    (37578) 1990 RY2
    (37590) 1991 RA14
    (38292) 1999 RA77
    (38709) 2000 QO90
    (39266) 2001 AT2
    (45739) 2000 HR25
    (47907) 2000 GT71
    (51284) 2000 KE9
    (51838) 2001 OC61
    (52007) 2002 EQ47
    (52016) 2002 NO18
    (52068) 2002 QX40
    (61042) 2000 KB61
    (65374) 2002 PP55
    (65389) 2002 RF12
    (65407) 2002 RP120 †
    (67368) 2000 LH33
    (69566) 1998 BX
    (73418) 2002 LK36
    (73457) 2002 NZ43
    (73769) 1994 PN12
    (78133) 2002 NQ13
    (78470) 2002 RM45
    (78809) 2003 OR22
    (79724) 1998 SC125
    (84011) Жан-Клод (Jean-Claude)

## Гл. таксама 
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Меркурыя
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Венеры
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Зямлі
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Марса
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Юпітэра
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Сатурна
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Урана
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Нептуна

Юпітэр
Вусуні

**Вусу́ні**, або **усу́ні** (, літаральна "унукі крумкача")  — старажытны народ у Цэнтральнай Азіі ў 176 г. да н. э. - 938 г. н. э.

Кітайскія пісьмовыя крыніцы паведамляюць, што вусуні першапачаткова жылі на тэрыторыі правінцыі Ганьсу. У II ст. да н. э. адкачавалі на захад, дзе стварылі дзяржаву на землях сучасных Сіньцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёна, Казахстана і Кыргызстана з цэнтрам каля возера Ісык-Куль. Некаторы час знаходзіліся ў ваенным саюзе з гунамі. З II ст. н. э. дзяржава вусуняў страціла свой уплыў. У апошнія разы кітайскія пісьмовыя крыніцы фіксуюць іх пад 437 г. і 938 г. н. э.

Згодна кітайскім аўтарам, вусуні мелі светлыя валасы і вочы, займаліся конегадоўляй, падпарадкоўваліся святарам і агульнаму правадыру *гуньмо*. Сучасныя даследчыкі вызначаюць вусуняў або як індаеўрапейцаў, або як цюркаў. Мяркуецца, што пазнейшыя цюркскія плямёны і роды з назвамі *асман*, *сары-усынь*, *уйсынь* і інш. маглі паходзіць ад старажытных вусуняў. З вусунямі звязваюць некаторыя археалагічныя знаходкі (ювелірныя вырабы, кераміка, магільні і інш.), зробленыя ў Сіньцзяне і Казахстане.

## Спасылкі 
* Chinese History — Wusun

Катэгорыя:Індаеўрапейскія народы
Катэгорыя:Цюркскія народы
Катэгорыя:Зніклыя народы
Катэгорыя:Старажытныя народы
Катэгорыя:Гісторыя Кітая
Катэгорыя:Гісторыя Казахстана
Катэгорыя:Гісторыя Кыргызстана
Катэгорыя:Зніклыя народы Азіі