Махмуд Джэляль Баяр

**Махмуд Джэляль Баяр** (; 16 мая 1883 — 22 жніўня 1986) — турэцкі палітык і дзяржаўны дзеяч, трэці прэзідэнт Турцыі (з 1950 па 1960 гг.), прэм’ер-міністр Турцыі (з 1937 па 1939 гг.). Да 8 снежня 2008 г. з’яўляўся рэкардсменам па працягласці жыцця сярод кіраўнікоў дзяржаў, калі яго рэкорд пабіў .

## Біяграфія 
### Раннія гады 
Баяр нарадзіўся 16 мая 1883 года ў в. Умурбей, каля г. Гэмлік, у сям’і рэлігійнага дзеяча і настаўніка, які пераехаў у Асманскую імперыю з Балгарыі падчас Руска-Турэцкай вайны. Пасля школы ён працаваў у судзе горада Гэмлік і ў мясцовым аддзяленні банка Ziraat Bankası. Затым, у 1906 г., ён працаўладкаваўся ў Deutsche Orientbank у Бурсе.

### Палітычная дзейнасць 
У 1908 г. Баяр уступіў у добраахвотніцкі атрад Камітэта саюза і прагрэсу — палітычнай арганізацыі младатуркаў. Ён займаў пасаду генеральнага сакратара нядаўна заснаванага аддзялення ў Бурсе, а пазней ізмірскага аддзялення партыі.

У 1919 годзе Баяр быў абраны дэпутатам Асманскага парламента ў Стамбуле ад г. Сарухана. З-за нязгоды з новай канстытуцыяй, вызначанай султанам, у 1920 годзе ён адправіўся ў Анкару, каб далучыцца да Мустафы Кемаля і турэцкага руху за незалежнасць. Ён стаў актыўным членам «*Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti*» (Асацыяцыі абароны правоў Анатоліі і Румеліі), палітычнай арганізацыі, утворанай пасля Першай сусветнай вайны. Ён стаў дэпутатам Бурсы ў нядаўна створаным Вялікім нацыянальным сходзе Турцыі. У тым жа годзе ён заняў пасаду намесніка міністра эканомікі, а 27 лютага 1921 г. быў прызначаны міністрам эканомікі. Ён кіраваў перагаворнай камісіяй падчас паўстання Этхэма. У 1922 годзе Баяр уваходзіў у склад турэцкай дэлегацыі падчас Лазанскай мірнай канферэнцыі ў якасці дарадцы Ісмета Інёню. Пасля выбараў у 1923 г. ён працаваў дэпутатам Ізміра ў парламенце. 26 жніўня 1924 г. засноваў у Анкары банк Türkiye İş Bankası, выкарыстоўваючы ў якасці капіталу залатыя зліткі, адпраўленыя мусульманамі Індыі для падтрымкі турэцкай вайны за незалежнасць. Да 1932 г. з’яўляўся дырэктарам гэтага банка.

### На чале дзяржавы 
22 мая 1950 г. парламент выбраў Баяра прэзідэнтам Турцыі. Пасля быў пераабраны ў 1954 і 1957 гадах, 10 гадоў выконваў абавязкі прэзідэнта. У гэты перыяд яго прэм’ер-міністрам быў Аднан Мэндарэс. Падчас яго прэзідэнцтва 6-7 верасня 1955 г. адбыўся антыгрэчаскі стамбульскі пагром.

### Пераварот і адхіленне ад ўлады 
27 мая 1960 года ўзброеныя сілы зладзілі дзяржаўны пераварот. 10 чэрвеня яны накіравалі Джэляля Баяра разам з Аднанам Мэндарэсам і некаторымі іншымі членамі ўрада і партыі на ваенны суд на востраве Ясіяда ў Мармурным моры. Яго і яшчэ 15 членаў партыі судзілі за парушэнне канстытуцыі і прысудзілі да расстрэлу. Пастанова ваеннага камітэта пацвердзіла смяротны прысуд Мэндарэсу, Зорлу і Палаткану, але пакаранне Баяру і астатнім 12 членам партыі было заменена на пажыццёвае зняволенне. Баяр быў адпраўлены ў турму ў Кайсеры, але яго вызвалілі 7 лістапада 1964 г. з-за кепскага стану здароўя.

### Пазнейшыя гады і асабістае жыццё 
Баяр быў памілаваны ў 1966 г. Поўныя палітычныя правы яму былі адноўлены ў 1974 годзе, але ён адмовіўся ад запрашэння стаць пажыццёвым членам Сената на той падставе, што чалавек можа прадстаўляць народ толькі ў выпадку яго абрання народам. Ён памёр 22 жніўня 1986 года ў Стамбуле ва ўзросце 103 гадоў пасля кароткай хваробы.

Быў бацькам траіх дзяцей.

Катэгорыя:Прэзідэнты Турцыі
Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Турцыі