open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Свята-Раства-Багародзіцкая царква

**Свята-Раства-Багародзіцкая царква** — назва шэрагу праваслаўных храмаў, асвячоных у гонар Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы.

## Беларусь 
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Асака)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Бухлічы
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Вавулічы
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Востраў
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Вылазы
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Вялікая Кракотка
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Вяляцічы
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Гершоны
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глінная)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбоцкае)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Гудзевічы)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Дарапеевічы
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Дзедзіна
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Друцк)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Дубай
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Дубенец
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Здзітава
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Круглае
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Лахва
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Лемяшэвічы
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Лыскава
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Ляскавічы
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Ляхаўцы
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Масляны
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Міжэвічы
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Мураванка
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Наваельня
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Орша)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Павіцце
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Парахонск
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Пліса)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Прылукі)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Радчыцк
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Свяча
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Сёмкаў Гарадок)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Слаўгарад
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Сяргеевічы)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Тарасава)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Худаўцы
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Чэрыкаў)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Шарашова
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Шэбрын
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Ятра

## Украіна 
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (В’язіўка)

## Гл. таксама 
* Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі
ФК Фехервар

**«Фехервар»** () — венгерскі футбольны клуб з горада Секешфехервар.

## Гісторыя 
Клуб заснаваны ў 1941 годзе. З 1968 па 2018 гады большую частку часу клуб насіў назву «Відэатон», 1 ліпеня 2018 года быў перайменаваны ў «МОЛ Відзі». З ліпеня 2019 года клуб зноў змяніў назву на «Фехервар» (або «МОЛ Фехервар»)

Галоўным дасягненнем на еўрапейскай футбольнай арэне стаў выхад у фінал Кубка УЕФА 1985 года, у якім венгерскі клуб прайграў мадрыдскаму «Рэалу».

## Дасягненні 
* **Чэмпіянат Венгрыі:**
:: **Чэмпіён (3):** 2010/11, 2014/15, 2017/18
:: **2-е месца (8):** 1975/76, 2009/10, 2011/12, 2012/13, 2015/16, 2016/17, 2018/19, 2019/20

***Кубак Венгрыі:** 
:: **Пераможца (2):** 2005/06, 2018/19
:: **Фіналіст (5):** 1981/82, 2000/01, 2010/11, 2014/15, 2020/21

***Кубак лігі:**
:: **Пераможца (3):** 2007/08, 2008/09, 2011/12
:: **Фіналіст (2):** 2012/13, 2013/14

***Суперкубак Венгрыі:**
:: **Пераможца (2):** 2011, 2012
:: **Фіналіст (3):** 2006, 2010, 2015

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Фехервар
Пухірнік ягадны

**Пухірнік ягадны** (*Silene baccifera*) — кветкавая расліна сямейства .

## Апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з моцна галінастым, узыходным або ляжачым апушаным сцяблом даўжынёй 60—150 см (0,5—2 м). Лісце суцэльнае, яйкападобна-ланцэтнае, супраціўнае. Кветкі з 5 зеленавата-белымі двухлопасцевымі пялёсткамі і 5 зрослымі чашалісцікамі, якія застаюцца пры пладах. Плод — чорная шарападобная ягада з бліскучым ныркападобным насеннем, не характэрным для сямейства гваздзіковых.

## Пашырэнне 
Прэбарэальны рэліктавы від з дэз’юнктыўным еўразійскім арэалам. Пашырэнне: Цэнтральныя і паўднёвыя раёны Еўропы, Каўказ, Заходняя Сібір, Сярэдняя Азія, Далёкі Усход. У Беларусі адзначаны ў асобных раёнах. Месцы росту: хмызнякі па ярах і абрывістых берагах рэк. Расце адзіночнымі экземплярамі і невялікімі групамі, але на абмежаваных плошчах.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў чэрвені-жніўні, пладаносіць у жніўні. Размнажэнне насеннем. Зацвітае на другі год.

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўная, лекавая расліна. Маладое лісце ўжываецца ў ежу.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5
*  — С. 308.
* Лесные травянистые растения. Биология и охрана: Справочник // Алексеев Ю. Е., Вахрамеева М. Г., Денисова Л. В., Никитина С. В. — М.: Агропромиздат, 1988.
* 

## Спасылкі 
* 
* Редкие высшие сосудистые растения Псковской области — Волдырник ягодный // ГБУК «Псковская областная универсальная научная библиотека»
* *Silene baccifera* L. (Волдырник ягодный) // ИАС «ООПТ России»

Катэгорыя:Смалёўка
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
ФК Сараева

**«Сараева»** () — футбольны клуб з Босніі і Герцагавіны, месціцца ў горадзе Сараева. Клуб прымае гасцей на стадыёне «Асім Ферхатавіч Хасэ», які змяшчае 37 500 гледачоў.

## Гісторыя 
Клуб быў заснаваны 24 кастрычніка 1947 года і ў цяперашні час гуляе ў Прэм’ер-лізе Босніі і Герцагавіны.

## Дасягненні 
### Югаславія 
* **Чэмпіянат Югаславіі:** 
** **Чэмпіён (2):** 1966/67, 1984/85
** **2-е месца (2):** 1964/65, 1979/80

* **Кубак Югаславіі:**
** **Фіналіст (2):** 1966/67, 1982/83

### Боснія і Герцагавіна 
* **Чэмпіянат Босніі і Герцагавіны:**
** **Чэмпіён (5):** 1998/99, 2006/07, 2014/15, 2018/19, 2019/20
** **2-е месца (7):** 1994/95, 1996/97, 1997/98, 2005/06, 2010/11, 2012/13, 2020/21

* **Кубак Босніі і Герцагавіны:** 
** **Уладальнік (7):** 1996/97, 1997/98, 2001/02, 2004/05, 2013/14, 2018/19, 2020/21
** **Фіналіст (4):** 1998/99, 2000/01, 2016/17, 2021/22

* **Суперкубак Босніі і Герцагавіны:** 
** **Уладальнік (1):** 1997
** **Фіналіст (2):** 1998, 1999

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Сараева
Сараева
Зелянушка звычайная

**Зелянушка звычайная** (*Carduelis chloris*) — пеўчая птушка сямейства ўюрковых.

## Апісанне 
Даўжыня цела 15 см, размах крылаў 24-28 см. Самец аліўкава-зялёны, самка больш шэрая; самец і самка з жоўтымі люстэркамі на крылах і жоўтымі плямамі каля асновы хваста. Маладыя ў рысачкі, жоўтыя плямы толькі каля асновы хваста, а на крылах лёгкія праясненні. Голас: даволі разнастайныя спевы з працяглай трэллю.

## Пашырэнне 
Арэал разарваны: Еўропа (акрамя поўначы), Малая Азія, Блізкі Усход, Каўказ, поўнач Ірана і Туркменія, Паўночна-Заходняя Афрыка і Сярэдняя Азія. Інтрадуцыраваны на Азоры, паўднёвы ўсход Аўстраліі, Новую Зеландыю, месцамі ў паўднёва-ўсходняй частцы Паўднёвай Амерыкі.

Насяляе ўскрайкі густых лясоў з сярэдняй вільготнасцю і добра развітым падростам (асабліва ядлоўцамі), парослыя берагі вадацёкаў, паркі, сады, пасадкі ўздоўж дарог, могілкі, высокія жывыя агароджы, маладыя пасадкі хваёвых, а таксама групы дрэў у гарадах. Засяляе раўніны звычайна не вышэй за 900 м над у.м., але ў Швейцарыі даходзіць да 1400, у Татрах — 1100—1450 м, у Азіі — да 2000 м.

Часткова аселая, часткова пералётная. Месца зімовак — паўднёвая частка гнездавога арэала.

## Падвіды 
* *C. ch. chloris* — большая частка Еўропы (ад поўначы Шатландыі праз цэнтральную паўночную і ўсходнюю часткі кантынента);
* *C. ch. harrisoni* — Вялікабрытанія і Ірландыя (акрамя поўначы Шатландыі);
* *C. ch. müchlei* — поўнач Італіі, Балгарыя, поўдзень Румыніі, Малая Азія;
* *C. ch. madaraszi* — Сардзінія, Корсіка;
* *C. ch. aurantiiventris* — паўднёвы захад Еўропы, паўночны захад Афрыкі;
* *C. ch. turkestanicus* (сін. *C. ch. bilkevitschi*) — Крым, Каўказ, поўнач Ірана, Туркменістан;
* *C. ch. chlorotica* — Блізкі Усход.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо добра замаскіраванае, у густых, але не вельмі тонкіх галінках. Аддае перавагу елцы і ядлоўцу, але робіць гнёзды і ў лісцевых дрэвах ці кустах. Гняздо слаістае: знешні слой няшчыльны — з травы, тонкіх галінак і карэньчыкаў; наступны (праглядаецца скрозь знешні) — з лішайнікаў і зялёнага моху. Высцілка з дробных карэньчыкаў, траў, расліннага пуху і валосся, а таксама пёраў. Могуць выкарыстоўваць розныя матэрыялы, зробленыя чалавекам. Гнёзды без зялёнага моху сустракаюцца вельмі рэдка (звычайна ў гарадах).

Яйкі (4-6, часам 2-7), з не вельмі вострымі канцамі, белавата-шэрыя або шэра-сіняватыя (часта з ружаватым адценнем). З не вельмі густымі, падвойнымі плямкамі: глыбокія- ружовыя і вельмі дробныя; паверхневыя — большыя, чырванаватыя, пурпуровыя або цёмна-чырвоныя, сканцэнтраваныя на шырэйшым канцы.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

Катэгорыя:Уюрковыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
ФК Дандалк

**Дандалк** () — ірландскі футбольны клуб, месціцца ў горадзе Дандалк, цяпер гуляе ў Прэм’ер-дывізіёне Ірландыі.

Каманда праводзіць хатнія сустрэчы на стадыёне «Арыэль Парк». Клуб быў утвораны ў 1903 годзе.

## Дасягненні 
* **Чэмпіянат Ірландыі:**
:: **Чэмпіён (14):** 1932/33, 1962/63, 1966/67, 1975/76, 1978/79, 1981/82, 1987/88, 1990/91, 1994/95, 2014, 2015, 2016, 2018, 2019

***Кубак Ірландыі:** 
:: **Пераможца (12):** 1941/42, 1948/49, 1951/52, 1957/58, 1976/77, 1978/79, 1980/81, 1987/88, 2001/02, 2015, 2018, 2020

***Кубак лігі:** 
:: **Пераможца (7):** 1977/78, 1980/81, 1986/87, 1989/90, 2014, 2017, 2019

***Трафей Ірландскай лігі:** 
:: **Пераможца (2):** 1966/67, 1971/72

***Кубак Прэзідэнта па футболе:** 
:: **Пераможца (12):** 1930/31, 1951/52, 1963/64, 1964/65, 1979/80, 1980/81, 1981/82, 1988/89, 1989/90, 2015, 2019, 2021

***Кубак Дубліна па футболе:** 
:: **Пераможца (5):** 1937/38, 1942/43, 1948/49, 1967/68, 1968/69

***Кубак Чатырох па футболе:** 
:: **Пераможца (2):** 1963/64, 1966/67

***Кубак Дубліна і Белфаста па футболе:** 
:: **Пераможца (1):** 1941/42

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Дандалк
Катэгорыя:Дандалк
Батаніка ў Беларусі

На Беларусі фарміраванне батанікі як навукі пачалося ў канцы 18 — пачатку 19 стагоддзя. Першыя батанічныя даследаванні пераважна апісальнага характару зрабілі , В. М. Севяргін, .

Сучасны этап развіцця батанікі звязаны з працамі Ц. М. Годнева, В. Ф. Купрэвіча, М. А. Дарожкіна, М. Дз. Несцяровіча, М. У. Смольскага, А. А. Шлыка, А. С. Вечара, В. М. Цярэнцьева, І. Д. Юркевіча, В. С. Гельтмана, В. І. Парфёнава, Н. В. Казлоўскай і іншых.

Навуковая праца па батаніцы вядзецца ў Інстытуце эксперыментальнай батанікі і Цэнтральным батанічным садзе АН Беларусі, БДУ, Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі, Гомельскім універсітэце, педагагічных і сельскагаспадарчых інстытутах, запаведніках.

Вызначаны заканамернасці фарміравання, дынамікі флоры і расліннасці, распрацаваны навуковыя асновы выкарыстання і аховы раслінных рэсурсаў, антрапагеннага ўплыву на расліннае покрыва. Шэраг даследаванняў звязаны з выкананнем міжнароднай біялагічнай праграмы.

## Літаратура 
* 

*
ФК Фола Эш

**«Фола Эш»** — футбольны клуб з горада Эш-сюр-Альзет, Люксембург. Выступае ў Нацыянальным дывізіёне Люксембурга.

## Дасягненні 
* **Чэмпіянат Люксембурга:**
:: **Чэмпіён (8):** 1917/18, 1919/20, 1921/22, 1923/24, 1929/30, 2012/13, 2014/15, 2020/21
:: **2-е месца (11):** 1916/17, 1918/19, 1920/21, 1928/29, 1948/49, 1953/54, 1954/55, 2010/11, 2013/14, 2015/16, 2018/19

***Кубак Люксембурга:**
:: **Пераможца (3):** 1922/23, 1923/24, 1954/55
:: **Фіналіст (2):** 1972/73, 2016/17

## Еўракубкі 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Фола Эш
Катэгорыя:Эш-сюр-Альзет
ФК Трэнчын

**«Трэнчын»** () — славацкі футбольны клуб з горада Трэнчын, які выступае ў Фартуна Лізе.

## Гісторыя 
Клуб заснаваны ў 1992 годзе.

## Дасягненні 
### Нацыянальныя 
* **Чэмпіянат Славакіі:**
:: **Чэмпіён (2):** 2014/15, 2015/16
:: **2-е месца (1):** 2013/14

***Кубак Славакіі:**:
:: **Уладальнік (2):** 2014/15, 2015/16

## Еўракубкі 
## Трэнеры 
* Аляксандр Канстанцінавіч Бокій (2000)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт 

Трэнчын
Гермундуры

**Гермундуры** (лац. *Hermunduri*, герм. *Hermunduren*) — старажытнагерманскае племя, роднаснае свевам, якое сфармавалася і што жыло ў перыяд з I ст. да н.э. па VI ст. н.э. у вярхоўях ракі Зале, пераважна на тэрыторыі Цюрынгіі.

Ваявалі з суседнімі старажытнагерманскімі плямёнамі — свевамі, хатамі, маркаманамі, квадамі, а таксама з рымлянамі. У 58 г. н.э. з дапамогай рымлян перамаглі хатаў у вайне за солевыя крыніцы на р. Вера. Гермундуры, якія пражывалі на поўдні арэала рассялення племя, уступалі ў гандлёвыя зносіны з рымлянамі ў дунайскіх правінцыях. У пачатку нашай эры гермундуры ўваходзілі ў склад дзяржавы маркаманскага караля Марабода. Пазней гермундуры ўтварылі ядро саюза плямёнаў цюрынгаў, дзяржава якіх у 531 г. была заваявана франкамі. Ад нашчадкаў гермундураў цюрынгаў паходзіць назва сярэдненямецкай зямлі Цюрынгіі (ням. Duringen).

Публій Карнелій Тацыт пра гермундураў:

*«І тая частка свебаў, пра якую я цяпер павяду аповед, таксама насяляе землі, якія распасціраюцца да самых глыбінь Германіі. Бліжэй усяго, — бо я буду ісці ўніз па Дунаі, як незадоўга перад гэтым ішоў па цячэнні Рэйна, — племя гермундураў, вернае рымлянам; з гэтай прычыны з імі аднымі з усіх германцаў гандаль вядзецца не толькі на беразе, але і ўнутры краіны, а таксама ў самай квітнеючай калоніі правінцыі Рэцыі. Яны паўсюль свабодна перамяшчаюцца, і мы не прыстаўляем да іх варты; і калі іншым плямёнам мы паказваем толькі нашу зброю і нашы ўмацаваныя лагеры, то для іх, які праяўляюць аніякай прагнасці, мы адкрылі нашы дамы і сядзібы. У краю гермундураў пачынаецца Альбіс, рака знакамітая і некалі нам добра вядомая, а цяпер мы ведаем яе толькі па імі.»*

## Літаратура 
* Гермундуры — Классические древности 
* *Корнелий Тацит.* О происхождении германцев и местоположении Германии // Корнелий Тацит. Сочинения в двух томах. Том I: Анналы. Малые произведения. М.: Ладомир, 1993; электронная версія.

Катэгорыя:Германскія плямёны
Катэгорыя:Гісторыя Германіі
У нерушы дзікай прыроды

**«У нерушы дзікай прыроды»** — зборнік апавяданняў, створаны пісьменнікам Вячаславам Стомай і надрукаваны тыражом  асобнікаў мінскім выдавецтвам «Юнацтва».

## Сюжэт 
Цікава і пазнавальна аўтар расказвае пра жыццё і звычкі звяроў, рыб, а таксама пра багацце і разнастайнасць флоры рэспублікі. Кніга нагадвае захапляючае падарожжа ў свет жывой прыроды, дазваляе пранікнуць у самыя таемныя яе куточкі, зачароўвае дзіўнымі загадкамі жывёльнага свету.

## Іншыя дадзеныя 
Літаратурна-мастацкае выданне арыентавана на чытачоў сярэдняга і старэйшага школьнага узросту.

## Спасылкі 
* У нерушы дзікай прыроды на Сводный электронный каталог библиотек Беларуси

Катэгорыя:Кнігі 2001 года
Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове
Мітрыдат II Вялікі

**Мітрыдат II Вялікі** — цар Парфіі з дынастыі Аршакідаў. Кіраваў у 123—88 гг. да н.э.

## Гісторыя 
Пры Мітрыдаце II Парфія дасягнула зеніту сваёй магутнасці. Ён адбіў нашэсце сакаў, якія захапілі Бактрыю і шэраг усходніх абласцей Ірана, у барацьбе з якімі загінулі два яго папярэднікі.

Пры ім быў адноўлены гандаль па Вялікім шаўковым шляху, перапынены з-за чарады войнаў; ён дасягнуў гандлёвага пагаднення з Кітаем.

Мітрыдат II актыўна ўмешваўся ва ўнутрыдынастычныя звады Селеўкідаў у Сірыі, пры ім жа быў пакладзены пачатак дыпламатычным адносінам з Рымскай імперыяй.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Аршакіды
Катэгорыя:Цары парфянскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі II стагоддзя да н.э.
Маркаманская вайна

**Маркаманская вайна** (166—180) — вайна германскіх і сармацкіх плямёнаў з Рымам, выкліканая перамяшчэннямі гэтых плямёнаў на ўсходніх межах Рымскай імперыі.

Скарыстаўшыся цяжкім становішчам Рымскай імперыі ў сувязі з Парфянскай вайной (162—166), эпідэміяй чумы і неўраджаямі ў Італіі, маркаманы, квады, гермундуры, языгі і іншыя плямёны, парушыўшы рэйнска-дунайскую мяжу, прайшлі ў Італію. У 169 годзе яны, узначаленыя правадыром маркаманаў — Баламарам, знішчылі амаль 20000 рымскую армію каля Карнунта, а потым здзейснілі глыбокае ўварванне ў глыб імперыі: аблажылі крэпасць Аквілея, разбурылі горад Апітэргій. Толькі ў канцы 169 г. Марку Аўрэлію ўдалося спыніць націск маркаманаў і саюзных ім плямёнаў, але смерць суправіцеля Марка, Луцыя Вера, толькі пагоршыла сітуацыю, і толькі праз некалькі гадоў, у 172—174, Марку Аўрэлію з вялікімі цяжкасцямі ўдалося набраць новыя легіёны, папоўніўшы іх рабамі і варварамі. Вайна ішла з пераменным поспехам. Аднак у сувязі з паўстаннем у 175 сірыйскага намесніка Авідзія Касія рымлянам прыйшлося ўстрымацца ад пашырэння межаў, але паводле мірнага пагаднення, заключанага ў 175, плямёны вымушаны былі прызнаць рымскі пратэктарат. Рымляне адабралі ў іх вузкую палоску зямлі ўздоўж мяжы. Каля 25 000 варвараў уступілі ў рымскую армію.

3 снежня 176 г. Марк Аўрэлій разам з сынам сваім Комадам святкаваў трыумф з нагоды перамогі над «германцамі і сарматамі». Прыблізна ў гэты ж час ён зрабіў Комада сваім суправіцелем.

У 177 годзе германскія плямёны зноў пачалі наступ. Гэтым разам вайна для Рыма пайшла куды больш удала. Хоць варвары зноў уварваліся ў Панонію і з’явіліся з часткай войска нават перад Аквілеяй, але ў 179 палкаводзец Марка Аўрэлія, Тарунтэній Патэрн, разбіў іх ушчэнт. Варвары былі хутка разгромлены і выбіты з рымскай тэрыторыі. Затым Марк Аўрэлій пераправіўся праз Дунай з мэтай далучыць новыя землі і стварыць новыя рымскія правінцыі: Маркаманію і Сарматыю, але ажыццявіць гэтыя планы перашкодзіла смерць Марка ў Віндабоне 17 сакавіка 180 года.

У 180 годзе рымскі імператар Комад заключыў з варварамі мір на ўмовах аднаўлення даваеннай мяжы паміж Рымскай імперыяй і плямёнамі. Рымлянам пасля гэтага прыйшлося пабудаваць новую сетку абарончых умацаванняў на дунайскай мяжы.

Асобныя эпізоды Маркаманскай вайны намаляваны на барэльефах 30-мятровай калоны Марка Аўрэлія ў Рыме.

## Маркаманская вайна ў мастацтве 
Фільм Рыдлі Скота «Гладыятар» пачынаецца з аднаго з эпізодаў Маркаманскай вайны ў 175 г. н.э.

## Гл. таксама 
* Германцы
* Маркаманы

## Літаратура 
* *Режабек Ф. В..* Маркоманнские войны. — Одесса: тип. Штаба Округа, 1895. — 223 стр.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Войны Старажытнага свету
Катэгорыя:Войны Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Войны II стагоддзя
Лукаўскае

**Лу́каўскае** — возера ў Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці, за 27 км на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Бешанковічы, каля вёскі Малы Двор, у басейне ракі Астроўніца.

Плошча паверхні 0,19 км². Даўжыня 1,22 км, найбольшая шырыня 0,22 км. Даўжыня берагавой лініі 2,82 км. Найбольшая глыбіня 7,3 м. Плошча вадазбору 1,24 км².

Катлавіна возера лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй да 12 м, стромкія, параслі хмызняком. Берагі зліваюцца са схіламі катлавіны, на ўсходзе сплавінныя. Пратокай на ўсходзе злучаецца з возерам Глыбокае.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* *Иванов-Смоленский В. Г.* Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 3-2.

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Бешанковіцкага раёна
Паразіталогія ў Беларусі

На Беларусі пытанні паразіталогіі сістэматычна вывучаюцца з 1920—1930-х гадоў: даследавалася фаўна паразітычных прасцейшых (П. М. Мардасаў, К. Ф. Расцягаева, С. П. Сузько,  і інш.), кляшчоў (М. А. Аленеў, А. В. Беліцэр, В. Ф. Гусеў), насякомых (Р. Я. Бей-Біенка, А. У. Бург, А. Р. Маеўскі і інш.), гельмінтаў (Х. С. Гарагляд, В. Ф. Чарвякоў і інш.), узбуджальнікаў хвароб раслін (В. Ф. Купрэвіч, М. А. Дарожкін).

Даследаванні вядуцца ў інстытутах заалогіі, эксперыментальнай батанікі, НАН РБ, Беларускім НДІ аховы раслін, эксперыментальнай ветэрынарыі, эпідэміялогіі і мікрабіялогіі, Віцебскай акадэміі ветэрынарнай медыцыны, Брэсцкім педагагічным універсітэце і інш.

Асноўныя кірункі даследаванняў: арахнаэнтамалагічны, гельмінталагічны, протазаалагічны, паразітацэналагічны.

У 1970—1990-я гады высвятляліся асаблівасці і краявой паразіталогіі, распрацоўваліся метады дыягностыкі і ліквідацыі асноўных паразітаў, вывучаўся іх патагенез і клініка, фауна, экалагічная і эпідэміялагічная значнасць гельмінтаў, крывасосных кляшчоў і насякомых у лясных біяцэнозах, урбаландшафтах, з 1986 года ў зоне аварыі Чарнобыльскай АЭС.

Распрацаваны інтэгральны кантроль крывасосных мошак па прафілактыцы сімуліятаксікозу буйной рагатай жывёлы, практычныя рэкамендацыі па барацьбе з эймерыёзамі сельскагаспадарчых жывёл, птушак і абмежаванні пашырэння асноўных узбуджальнікаў хвароб. Найбольшы ўклад у гэтыя даследаванні зрабілі І. Ц. Арзамасаў, М. П. Карасёў, А. І. Ятусевіч, Н. С. Балагіна, Л. І. Бычкова, А. С. Гембіцкі, В. М. Капліч, К. М. Кірыенка, Г. Г. Лабецкая, І. В. Меркушова, М. М. Трухан, Н. В. Цярошкіна, І. В. Чыкілеўская, Г. А. Яфрэмава.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Паразіталогія
Катэгорыя:Біялогія ў Беларусі
Чахонь

**Чахонь** (*Pelecus cultratus*) — рыба сямейства карпавых.

## Апісанне 
Даўжыня да 50 см, маса 500—600 г, зрэдку да 2 кг. Афарбоўка светла-серабрыстая, спіна цёмна-бурая. Цела прадаўгаватае, сціснутае з бакоў. Бруха пукатае, завостранае. Бакавая лінія зігзагападобная. Галава тупая, рот верхні. Спінны плаўнік кароткі, хваставы выемчаты.

## Пашырэнне 
Пашырана ў прэсных і саланаватых водах у басейнаў Азоўскага, Аральскага, Балтыйскага, Каспійскага і Чорнага мораў. На Беларусі трапляецца ў р. Дняпро і яго прытоках: Прыпяць, Сож, Бярэзіна, Друць; народныя назвы чахоня, шабля, каза, чэшка, селядзец.

## Асаблівасці біялогіі 
Паўпрахадныя і жылыя формы. Пелагічная, чародная рыба.

Корміцца беспазваночнымі і дробнай рыбай.

## Промысел 
Аб'ект промыслу.

## Літаратура 
* Чахонь // 

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Карпавыя
Біяфізіка ў Беларусі

Станаўленне біяфізікі на Беларусі пачалося з даследаванняў М. М. Гайдукова і Ц. М. Годнева па фотасінтэзе (1924—1927).

Навукова-даследчыя работы па малекулярнай і мембраннай біяфізіцы вядуцца ў інстытутах НАН РБ (фотабіялогіі, біяарганічнай хіміі, біяхіміі, фізікі), БДУ, Гродзенскім і Віцебскім медыцынскіх інстытутах.

Высветлены прырода і інфармацыйная магчымасць УФ-флюарэсцэнцыі бялкоў (С. В. Конеў, Я. А. Чарніцкі), рэгуляцыя фотасінтэзу пры адаптацыі праз змяненне структурна-функцыянальнага стану хларапластаў (В. М. Іванчанка), раскрыты асаблівасці фатонікі малекулы хларафілу (Г. П. Гурыновіч, К. М. Салаўёў), залежнасці радыеадчувальнасці дэзоксірыбануклеапратэідаў ад колькасці міжмалекулярных кантактаў (А. М. Пісарэўскі, В. Т. Андрыянаў, С. М. Чаранкевіч), адкрыты новыя рэгулятарныя механізмы ў палачцы сятчаткі вока (І. Дз. Валатоўскі).

Праведзены даследаванні па матэматычнаму разліку канфармацыі поліпептыдаў і бялкоў (С. Г. Галакціёнаў), мембранна-структурным кантролі праліферацыі мікробных клетак (У. М. Мажуль), кааператыўных эфектах у пратэаліпасомах (П. А. Кісялёў), электрафізіялогіі расліннай клеткі (У. М. Юрын), структурнай і рэцэпторнай рэарганізацыі мембран мозга пры старэнні (С. Л. Аксёнцаў і А. А. Мілюцін).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Біяфізіка
Катэгорыя:Біялогія ў Беларусі
Катэгорыя:Фізіка ў Беларусі
Нумій Туск

**Ну́мій Туск** () — рымскі дзяржаўны дзеяч канца III — пачатку IV стст., консул 295 года.
 
У 295 годзе быў прызначаны консулам разам з Аніем Анулінам. Займаў пасаду *curator aquarum* (наглядчык вадаправодаў), хутчэй за ўсё ўжо пасля свайго кансулату, у прамежку паміж 295 і 302 гг. З 19 лютага 302 года па 12 верасня 303 займаў пасаду прэфекта Рыма (пры імператарах Максіміяне і Канстанцыі Хлоры).

Магчыма, яго бацькам быў консул 258 года Марк Нумій Туск, а стрыечным братам — Марк Нумій Цэёній Аній Альбін, гарадскі прэфект.

## Літаратура 
* 
* *Bagnall R. S., Cameron A., Schwarts S. R., Worp K. A.* Consuls of the Later Roman Empire. — Atlanta, Georgia, 1987. — P. 124—125. — ISBN 155540099X, ISBN 9781555400996.
* *Barnes T. D.* The New Empire of Diocletian and Constantine. — MA: Harvard University Press, 1982. — P. 98. — ISBN 9780674611269
Біяхімія ў Беларусі

На Беларусі біяхімічныя даследаванні праводзяцца з канца 19 стагоддзя. Цяпер вядуцца ў біялагічных інстытутах НАН РБ, НДІ медыцынскага і сельскагаспадарчага профілю, на адпаведных кафедрах і ў навуковых цэнтрах ВНУ.

Найбольш вядомы працы па біяхіміі фотасінтэзу (Ц. М. Годнеў, А. А. Шлык, А. С. Вечар), глебавых ферментаў (В. Ф. Купрэвіч), біяхіміі мікраэлементаў (В. А. Лявонаў, Ф. Я. Беранштэйн), вітамінаў (Ю. М. Астроўскі), біяхіміі біялагічных мембранаў (С. В. Конеў), па патахіміі (М. Ф. Меражынскі), біяхіміі апрамененага арганізма (Л. С. Чаркасава).

Даследуюцца біяхімічныя працэсы ў тканках, асобныя праблемы тэхнічнай біяхіміі, малекулярнай біяхіміі, біяэнергетыкі; вывучаюцца лакалізацыя і ператварэнне рэчываў у клетках і тканках, сувязь паміж будовай біяпалімераў і іншых біялагічна актыўных прыродных злучэнняў з іх функцыямі.

Патрабуюць вырашэння праблемы: вывучэнне малекулярных асноў злаякаснага росту, імунітэту, малекулярных механізмаў памяці, асноў рацыянальнага харчавання чалавека і жывёл, малекулярных асноў спадчынных і саматычных захворванняў чалавека, арганізацыі і механізмаў дзейнасці генома, прынцыпаў біялагічнага пазнавання, структуры і функцыі біялагічных мембранаў, праблемы ўзаемаадносін чалавека і навакольнага асяроддзя..

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Хімія ў Беларусі
Катэгорыя:Біялогія ў Беларусі
Часночны грыб

**Часно́чны грыб**, **часночнік, негніючнік часночны** (*Mycetinis scorodonius*) — шапкавы базідыяльны грыб роду  сямейства .

## Апісанне 
Пладовае цела грыба — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам да 3 (1—2) см, пукатая, потым пляската-распасцёртая, часам увагнутая, крэмава-бураватая да белай, гладкая, сухая. Мякаць тонкая, шчыльная, пругкая, з рэзкім пахам часнаку. Пласцінкі белыя, рэдкія, прырослыя, шырокія. Ножка вышынёй да 5 см, храсткаватая, рыжавата-карычневая, бліскучая, цыліндрычная, суцэльна, пазней полая. Споры гладкія і бясколерныя, звужаныя да аднаго канца.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў Паўночным паўшар’і, у зонах умеранага клімату Еўразіі і Паўночнай Амерыкі. На тэрыторыі Беларусі трапляецца ў лісцевых і хвойных лясах з ліпеня (жніўня) па верасень. Пладовыя целы з’яўляюцца вялікімі групамі.

## Выкарыстанне 
Грыб мае часночны пах і смак, які захоўваецца і ў высушаным выглядзе. Ядомы, спажываецца ў якасці прыправы.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Агарыкальныя
Катэгорыя:Грыбы Еўразіі
Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Годфры Харалд Хардзі

**Го́дфры Ха́ралд Ха́рдзі** ( 7 лютага 1877, Кранлі, Вялікабрытанія — 1 снежня 1947, Кембрыдж, Вялікабрытанія) — англійскі матэматык, вядомы сваімі працамі ў тэорыі лікаў і матэматычным аналізе.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў невялікім мястэчку на поўдні Англіі ў сям'і настаўнікаў, абое бацькоў мелі схільнасць да матэматыкі, хоць і выкладалі іншыя прадметы. Матэматычныя здольнасці самога Хардзі пачалі праяўляцца яшчэ ва ўзросце двух гадоў.

У 1896 годзе ён паступіў у Трыніці-каледж Кембрыджскага ўніверсітэта. Усяго пасля двух гадоў вучобы ён заняў чацвёртае месца на конкурсе выпускнікоў.

У 1900 годзе Хардзі становіцца супрацоўнікам факультэта, а з 1906 года становіцца лектарам з нагрузкай у 6 гадзін у тыдзень, што давала шмат вольнага часу для ўласных даследаванняў. У 1919 годзе ён заняў пасаду прафесара матэматыкі ў Оксфардскім універсітэце. У 1931 Хардзі вярнуўся ў Кембрыдж, дзе прабыў на пасадзе прафесара да 1942 года.

Адным з самых сваіх вялікіх адкрыццяў сам Хардзі называў адкрыццё індыйскага матэматыка Рамануджана, з якім пасля напісаў шмат работ.

Пачынаючы з 1911 года Хардзі вельмі плённа супрацоўнічае з Джонам Літлвудам. Большасць работ Хардзі напісана іменна ў сааўтарстве з Літлвудам. Хадзіў нават жарт, што ў Англіі жыве тры вялікія матэматыкі — Хардзі, Літлвуд і Хардзі-Літлвуд, прычым трэці з іх самы вялікі.

Член Лонданскага каралеўскага таварыства (1910).

## Матэматычная работа 
Хардзі аддаваў перавагу называць сваю працу **чыстай матэматыкай**, у адрозненне ад матэматыкі якая мела прыкладное, асаблівае ваеннае значэнне. У сваёй кнізе «Апалогія матэматыка» ён кажа:
Я ніколі не рабіў чаго-небудзь «карыснага». Ні адно маё адкрыццё не прынесла і не магло б прынесці, яўна ці не яўна, да дабра ці да зла, найменшай змены ў добраўпарадкаванні свету.

У тэорыі лікаў ён займаўся тэорыяй простых лікаў і тэорыяй дзэта-функцыі, а таксама праблемай Варынга. Разам з Літлвудам яны даказалі некалькі ўмоўных вынікаў, а таксама прапанавалі дзве важныя гіпотэзы аб размеркаванні простых лікаў. Сумесна з M.Райт знайшоў два рашэнні задачы аб чатырох кубах (формулы Хардзі і Райт). Хардзі і Рамануджан сумесна атрымалі асімптотыку колькасці разбіццяў p(n).

У тэорыі функцый займаўся тэорыяй трыганаметрычных радоў і даследаваннем няроўнасцей. Рад работ прысвечан тэорыі інтэгральных пераўтварэнняў і тэорыі інтэгральных ураўненняў.

Хардзі таксама з'яўляецца адным з аўтараў закона Хардзі — Вайнберга ў папуляцыйнай генетыцы.

## Гл. таксама 
* Прастора Хардзі
* Тэарэма Хардзі
* Першая гіпотэза Хардзі — Літлвуда
* Другая гіпотэза Хардзі — Літлвуда

## Творы 
* «Неравенства», М., 1948 (сумесна з Д. І. Літлвудам і Д. Полія)
* Курс чистой математики, М., 1949
* Расходящиеся ряды, М., 1951
* Ряды Фурье, М., 1959 (сумесна з В. В. Рагазінскім)

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Матэматыкі ў тэорыі лікаў
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены Прускай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Леапальдзіны
Гаркуха

**Гарку́ха**, кароўка, гаркушка, малачай (*Lactarius rufus*) — шапкавы базідыяльны грыб роду  сямейства .

## Апісанне 
Пладовае цела грыба — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 3—8 см, плоска-пукатая або шырокалейкападобная, у цэнтры з вострым бугарком, чырванавата-карычневая, гладкая, сухая. Пласцінкі прырослыя або слабасыходныя, рыжаватыя, з белым налётам спор. Мякаць палевая, шчыльная, з белым пякуча-вострым млечным сокам, непрыемна пахне. Млечны сок не змяняе афарбоўку на паветры. Ножка цыліндрычная, 5—8 см у даўжыню і 1—1,5 см у дыяметры, шчыльная, потым пустая. Споры бясколерныя, эліпсоіднай формы, бародаўчатыя.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў Еўропе, Азіі, Паўночнай Амерыцы. На тэрыторыі Беларусі трапляецца ўсюды. Расце групамі, пераважна ў вільготных хваёвых лясах і на мохавых балотах. Пладовыя целы з’яўляюцца ў чэрвені—кастрычніку.

## Выкарыстанне 
Ядомая, спажываецца соленая, (перад засолкай вымочваюцца, каб не было гаркаты).

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Млечнік
Катэгорыя:Ядомыя грыбы
Катэгорыя:Грыбы Еўразіі
Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Амерыкі
Геральдычная лілея

**Геральдычная лілея** (, даслоўна «кветка лілеі», або **лілея**) — гербавая фігура. Флёр-дэ-ліс адпавядае сімвал ⚜(U+269C) Юнікода.

## У Францыі 
Паводле французскай легенды, кароль франкаў Хлодвіг звярнуўся ў 496 годзе ў хрысціянства, пасля чаго анёл даў яму залатую лілею як знак ачышчэння. У іншым варыянце легенды сцвярджаецца, што Хлодвіг узяў сабе ў якасці эмблемы лілею пасля таго, як гарлачыкі ў Рэйне падказалі яму бяспечнае месца, дзе можна перайсці раку ўброд, дзякуючы чаму ён атрымаў перамогу ў бітве.

Лілея, якая часта разглядаецца як сімвал Дзевы Марыі, да канца Сярэднявечча стала ў Францыі эмблемай каралеўскай улады. Так, Людовік VII выкарыстоўваў яе на сваім шчыце, і мяркуюць таксама, што французскае слова *lys* з'яўляецца скарачэннем ад *Louis*.

Прынамсі адзін карабель Галісцкіх ваенна-марскіх сіл называўся . Гэта імя таксама выкарыстоўваў Віктор Гюго для аднаго з персанажаў рамана Сабор Парыжскай Божай Маці.

Варта адзначыць, што паводле апошніх даследаванняў гісторыкаў, мастацтвазнаўцаў і батанікаў, геральдычнай лілеяй, эмблемай французскага каралеўскага двара, з'яўляецца не лілея, а касач. На гербе Фларэнцыі таксама намаляваны стылізаваная кветка касача.

## Спасылкі 
* 
* The Fleur-de-lis 
* The Origin of the Fleur-de-Lis  

Катэгорыя: хрысціянскія сімвалы
Катэгорыя:Манархія Францыі
Катэгорыя:Арнамент
Гідрыла

**Гідры́ла**, **Вадзяніца** (*Hydrilla*) — род кветкавых раслін сямейства . Вядомы 1 від — .

## Апісанне 
Шматгадовая, паглыбленая ў ваду двухдомная травяністая  расліна (знешне нагадвае эладэю), з тонкім доўгім галінастым сцяблом даўжынёй ад 15 см да 3 м. Міжвузеллі падоўжныя, галіны рэдкія. Лісце лінейнае, ланцэтападобнае, эліптычнае або яйкападобнае, па 3—8 у кальчаках, з вострай верхавінкай, па краі востра пілавата-зубчастае; у пазухах лісця па 2 махрыста-зубчастыя лускавінкі. Кветкі дробныя, адзіночныя, раздзельнаполыя. Чашачка з 3 зеленавата-бурых лісцікаў. Тычынкавыя кветкі зеленавата-белыя, песцікавыя — белавата-плевачныя. Плод — ягадападобны.

## Пашырэнне 
Пашырана пераважна ў тропіках і субтропіках Еўропы, Азіі, Афрыкі і Аўстраліі. На тэрыторыі Беларусі знаходзіцца ў асобных лакалітэтах і астраўных участках росту на мяжы еўрапейскага фрагмента арэала, як заносная або рэліктавая расліна знойдзена ў азёрах Віцебскай вобласці. Месцы росту: азёры, пераважна мезатрофныя, з сярэдняй ступенню мінералізацыі вады, на пясчаных і глеістых грунтах на глыбіні 150—200 см. Утварае зараснікі або расце адзіночнымі экземплярамі.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце рэдка. Размнажэнне, у асноўным, вегетатыўнае. Тычынкавыя кветкі нярэдка ўсплываюць, перамяшчаюцца ветрам і плынню па вадаёму, што садзейнічае перакрыжаванаму апыленню.

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўная расліна. Добры корм для рыб і вадаплаўных птушак.

## Літаратура 
* *Вынаеў Г.* Гідрыла // 
*  — С. 57.
* Гідрыла кальчаковая // Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Жабнікавыя
Катэгорыя:Водныя расліны
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Інвазіўныя віды раслін
Катэгорыя:Манатыпныя роды раслін
Бурая гіена

**Бурая гіена** (*Hyaena brunnea*) — драпежная жывёла сямейства гіенавых.

## Апісанне 
Даўжыня цела 110—125 см, хваста 25—30 см; маса дарослых асобін 40—55 кг, вышыня ў карку 71—88 см. Вушы вялікія, завостраныя. Адрозніваецца доўгай, грубай грываю, бурага колеру, якая звісае са спіны да бакоў.

## Пашырэнне 
Жыве ў пустыннай зоне на поўдні Афрыкі.

Катэгорыя:Гіенавыя
Падмесячная сфера

**Падмесячная сфера** — адна з канцэпцый старажытнагрэчаскай астраноміі, апісаная ў працах Арыстоцеля. Абазначае вобласць геацэнтрычнай сістэмы свету, размешчаную ніжэй Месяца, якая складаецца з чатырох стыхій -- зямлі, вады, паветра і агню, і схільная да пастаянных змяненняў, у адрозненне ад нязменнай сферы эфіру, якая цягнецца ад Месяца да меж сусвету, і ў якой змешчаны планеты і зоркі.

## Эвалюцыя канцэпцыі 
Канцэпцыю падмесячнай сферы першапачаткова сфармулявалі Платон і Арыстоцель, іх ідэі ляжалі ў парадыгме геацэнтрычнай сістэмы свету. У Сярэднявеччы арыстоцелеўскія ідэі развіваў Авіцэна. Сярэдневяковы схаласт Фама Аквінскі, адзначаў розніцу паміж нябеснай і падмесячнай сферамі ў сваёй працы Сума тэалогіі, а таксама згадваў, што Цыцэрон і Лукан усведамлялі межы паміж Прыродай і Небам, падмесячнай і эфірнай сферамі. Вынікам гэтага стала сярэдневяковае ўяўленне пра, паводле К. С. Льюіса, «„вялікі падзел“ … паміж эфірам і паветрам, „небам“ і „прыродай“, царствам багоў (ці анёлаў) і царствам дэманаў, царствам неабходнасці і спалучанасці, нятленным ды тленным».

Распрацоўка Капернікам геліяцэнтрычнай сістэмы свету нанесла сур’ёзны ўдар па канцэпцыі падмесячнай сферы. Назіранні Ціха Брагэ звышновай зоркі і камет у нібыта нязменнай сферы эфіру канчаткова падарвалі арыстоцелеўскія ўяўленні. Томас Кун прыводзіць крушэнне канцэпцыі падмесячнай сферы як навочны прыклад з’яўленне новых магчымасцей, якія ўзнікаюць пры змене навуковай парадыгмы.

## У мастацкай літаратуры 
Дантэ ў «Боскай камедыі» змяшчае гару Чысцілішча вышэй за падмесячную сферу, таму яе схілы не падвержаны прыродным змяненням.

## Літаратура 
* J. Barnes, *Aristotle* (1982)
* M. A. Orr, *Dante and the Medieval Astronomers* (1956)
* Thomas Kuhn, *The Copernican Revolution* (1957)

## Спасылкі 
* The Geocentric or Ptolemaic Notion of the Universe

Катэгорыя:Гісторыя астраноміі
Катэгорыя:Гісторыя астралогіі
Мітрафан (Гутоўскі)

**Мітрафан** (свецкае імя **Міхаіл Пятровіч Гутоўскі**; , Валынь — 12 верасня 1959, Куйбышаў) — праваслаўны царкоўны дзеяч.

## Біяграфія 
Паходзіць з сям’і святара. У 1919 скончыў Валынскую духоўную семінарыю, у 1931 Праваслаўны багаслоўскі факультэт Варшаўскага ўніверсітэта са званнем магістра багаслоўя. Прыняў манаства (1930).

Быў паслушнікам у Пачаеўскай Лаўры. З 1945 — рэктар Багаслоўска-пастырскіх курсаў пры Жыровіцкім манастыры. Рэктар Мінскай духоўнай семінарыі і намеснік Жыровіцкага манастыра ў сане архімандрыта (1947). Епіскап Бабруйскі, вікарый Мінскай епархіі (1953—1955), Арлоўскі і Бранскі (1955), Куйбышаўскі (цяпер Самара) (1956—1959). Пры ім у Пакроўскім саборы Куйбышава замест часовага быў усталяваны пастаянны мармуровы іканастас у візантыйскім стылі. Сабору ўлады перадалі мноства канфіскаваных раней з іншых храмаў абразоў і бронзавага начыння. Пахаваны ў левай частцы створкі Пакроўскага кафедральнага сабора.

## Спасылкі 
* Інфармацыя на сайце Бабруйскай епархіі

Катэгорыя:Нарадзіліся ва Украіне
Катэгорыя:Епіскапы бабруйскія
Катэгорыя:Епіскапы самарскія
Катэгорыя:Рэктары Мінскай духоўнай семінарыі
Гарэт Мак-Кліры

**Га́рэт Джэймс Мак-Клі́ры** (; 15 мая 1987, Оксфард, Англія) — ямайскі футбаліст, вінгер англійскага клуба «Уікам Уондэрэрс» і нацыянальнай зборнай Ямайкі.

## Клубная кар’ера 
Нарадзіўся ў Англіі, у горадзе Оксфард, дзе пачаў гуляць за мясцовую каманду «Оксфард Сіці», некаторы час правёўшы ў клуба «Оксфард Юнайтэд». Далей выступаў за мінорныя клубы «Слаў Таўн» і «Бромлі». 31 студзеня 2008 года заключыў дагавор з клубам «Нотынгем Форэст», за які дэбютаваў 3 сакавіка 2008 года, выйшаўшы на замену на 87-й хвіліне ў хатнім матчы супраць «Карлайл Юнайтэд» (0:1). У сезоне 2011/12 Мак-Кліры забіў 9 галоў.

У маі 2012 года адмовіўся падаўжаць дагавор з нотынгемскім клубам і падпісаў кантракт з клубам «Рэдынг», які выступаў у Прэм’ер-лізе. У рамках найвышэйшага англійскага дывізіёна свой першы мяч забіў 27 кастрычніка 2012 года ў браму «Фулхэма» (3:3).Пакінуў каманду ў жніўні 2020 года.

У лістападзе 2020 года ў якасці свабоднага агента далучыўся да клуба «Уікам Уондэрэрс».

## Міжнародная кар’ера 
У кастрычніку 2012 года быў запрошаны ў склад нацыянальнай зборнай Ямайкі, за якую дэбютаваў 6 лютага 2013 года матчам адбору да чэмпіянату свету 2014 супраць зборнай Мексікі.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Англіі
Катэгорыя:Футбалісты Ямайкі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Ямайкі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Уікам Уондэрэрс
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэдынг
Катэгорыя:Ігракі ФК Нотынгем Форэст
Катэгорыя:Ігракі ФК Бромлі
Катэгорыя:Ігракі ФК Слаў Таўн
Катэгорыя:Ігракі ФК Оксфард Сіці
Асвальда Марцінес

**Асва́льда Даві́д Марці́нес А́рсэ** (; нар. , Луке, Парагвай) — парагвайскі футбаліст, паўабаронца мексіканскага клуба «Керэтара» і былы ігрок нацыянальнай зборнай Парагвая.

## Клубная кар’ера 
Асвальда з’яўляецца выхаванцам клуба «Спартыва Лукенья». У 2002 годзе далучыўся да сталічнага клуба «Лібертад», дзе дэбютаваў у прафесійным футболе ва ўзросце 17 гадоў. У першым жа сезоне атрымаў залатыя медалі айчыннага чэмпіянату. У 2005 годзе, пасля таго як клуб узначаліў Херарда Марціна, малады ігрок пачаў больш часу праводзіць на пляцоўцы. У 2006 годзе Марцінес разам з клубам зноў стаў чэмпіёнам і дайшоў з клубам да фіналу Кубка Лібертадорэс.

У 2009 годзе перайшоў у склад мексіканскага клуба «Мантэрэй» за 2,2 млн еўра. 17 студзеня ў матчы супраць «Пуэблы» дэбютаваў у мексіканскім першынстве, адзначыўшыся забітым голам ужо на першай хвіліне паядынку. У тым ліку дзякуючы намаганням парагвайскага футбалісту «Мантэрэй» атрымаў перамогу ў чэмпіянаце Мексікі і Лізе чэмпіёнаў КАНКАКАФ.

Улетку 2011 года Асвальда перайшоў у клуб «Атлантэ», а ўзімку 2013 года заключыў кантракт з клубам «Амерыка». 6 студзеня 2013 года дэбютаваў за новы клуб у матчы супраць былой каманды «Мантэрэй».

У пачатку 2017 года перайшоў у «Сантас Лагуна». 2019 год правёў у складзе «Атласа», пасля гуляў за «Пуэблу». У студзені 2021 года вярнуўся ў Парагвай і далучыўся да клуба «Соль дэ Амерыка», а ў ліпені 2021 года зноў адправіўся ў Мексіку і стаў іграком «Керэтара».

## Міжнародная кар’ера 
За нацыянальную зборную Парагвая дэбютаваў 15 кастрычніка 2008 года ў матчы супраць зборнай Перу. Амаль праз два гады 12 кастрычніка 2010 года забіў першы гол за зборную ў браму зборнай Новай Зеландыі. Разам са зборнай атрымаў сярэбраныя медалі Кубка Амерыкі 2011.

## Дасягненні 
**«Лібертад»**:
* Чэмпіён Парагвая: 2006 (а), 2007 (к), 2008 (а), 2008 (к)

**«Мантэрэй»**:
* Чэмпіён Мексікі: 2009 (а), 2010 (а)
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў КАНКАКАФ: 2011

**«Амерыка»**:
* Чэмпіён Мексікі: 2013 (к), 2014 (а)
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў КАНКАКАФ: 2015, 2016

**«Сантас Лагуна»**:
* Чэмпіён Мексікі: 2018 (к)

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Парагвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Парагвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Керэтара
Катэгорыя:Ігракі ФК Соль дэ Амерыка
Катэгорыя:Ігракі ФК Пуэбла
Катэгорыя:Ігракі ФК Атлас
Катэгорыя:Ігракі ФК Сантас Лагуна
Катэгорыя:Ігракі ФК Амерыка Мехіка
Катэгорыя:Ігракі ФК Атлантэ
Катэгорыя:Ігракі ФК Мантэрэй
Катэгорыя:Ігракі ФК Лібертад
Нестар Артыгоса

**Не́стар Эсек’е́ль Артыго́са** (; нар. , Сан-Антоніа-дэ-Падуа, Аргенціна) — парагвайскі футбаліст, нападнік. Ігрок нацыянальнай зборнай Парагвая (2009—2016).

## Клубная кар’ера 
Пачаў кар’еру ў 2004 годзе ў клубе «Аргенцінас Хуніярс». У 2005 годзе на невялікі час на правах арэнды далучыўся да «Нуэва Чыкага». У 2007 годзе стаў важным іграком клуба «Аргенцінас Хуніярс». У 2009 годзе стаў ключавым футбалістам каманды, пасля прызначэння Клаўдзіа Боргі на пасаду галоўнага трэнера клуба. Разам з клубам Нестар у 2010 годзе стаў чэмпіёнам Аргенціны сезону Клаусуры. У чэмпіёнскім сезоне Артыгоса згуляў 17 матчаў з 19 і забіў 3 мячы, з’яўляючыся пры гэтым капітанам.

У 2011 годзе за 2,2 млн долараў ігрок перайшоў у склад «Сан-Ларэнса», падпісаўшы трохгадовы кантракт. У ліпені 2012 года падпісаў аднагадовы кантракт арэнды з эмірацкім клубам «Эмірэйтс», пасля чаго вярнуўся ў аргенцінскі клуб, з якім атрымаў перамогу ў Кубку Лібертадорэс у 2014 годзе.

У ліпені 2017 года стаў іграком парагвайскага клуба «Алімпія». У студзені 2018 года вярнуўся ў Аргенціну, далучыўшыся да «Расарыа Сентраль». У пачатку 2020 года перабраўся ў «Эстудыянтэс» з Рыа-Куарта, а летам 2021 года зноў апыныўся ў «Сан-Ларэнса», дзе і завяршыў кар’еру ў кастрычніку 2022 года.

## Міжнародная кар’ера
Праз свайго бацьку футбаліст атрымаў права выступаў за нацыянальную зборную Парагвая, у якую яго запрасіў Херарда Марціна.

## Дасягненні 
**«Аргенцінас Хуніярс»**:
* Чэмпіён Аргенціны: 2010 (к)

**«Сан-Ларэнса»**:
* Чэмпіён Аргенціны: 2013 (і)
* Уладальнік Кубка Лібертадорэс: 2014
* Уладальнік Суперкубка Аргенціны: 2015

**«Расарыа Сентраль»**:
* Уладальнік Кубка Аргенціны: 2018

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Парагвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Парагвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Аргенцінас Хуніярс
Катэгорыя:Ігракі ФК Нуэва Чыкага
Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Ларэнса
Катэгорыя:Ігракі ФК Эмірэйтс
Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпія Асунсьён
Катэгорыя:Ігракі ФК Расарыа Сентраль
Катэгорыя:Ігракі ФК Эстудыянтэс Рыа-Куарта
The Night Gwen Stacy Died

**«Ноч, калі памерла Гвен Стэйсі»** () — сюжэтная арка, падзеі якой разгортваюцца ў выпусках комікса «The Amazing Spider-Man» #121—122 выдавецтва «Marvel Comics». Сюжэт, напісаны Джэры Конвеем і праілюстраваны Гілам Кейнам і Джонам Ромітай-старэйшым, стаў пераломнай падзеяй у жыцці супергероя Чалавека-павука: злыдзень Зялёны Гоблін выкрадае яго сяброўку Гвен Стэйсі, якая гіне падчас іх бою.

Катэгорыя:Сюжэтныя лініі ў коміксах пра Чалавека-павука
Катэгорыя:1973 год у коміксах
Оскар Кардоса

**О́скар Рэнэ́ Кардо́са Мары́н** (; нар. , Хуан-Эўлохіа-Эстыгарыбія, Парагвай) — парагвайскі футбаліст, нападнік клуба «Лібертад» і нацыянальнай зборнай Парагвая. Двойчы абіраўся як найлепшы футбаліст года ў Парагваі (2006 і 2009).

## Кар’ера 
### Клубная 
Да 2006 года Оскар гуляў у розных парагвайскіх клубах. У другой палове 2006 года ён перайшоў у аргенцінскі «Ньюэлс Олд Бойз» за 1,2 млн долараў ЗША. За першы сезон Оскар згуляў 16 матчаў і забіў 11 мячоў. Дзякуючы сваёй добрай гульні Кардоса атрымаў прыз Футбаліста года ў Парагваі.

20 чэрвеня 2007 года Оскар перайшоў у «Бенфіку» за 9,1 млн еўра за 80% правоў на іграка. Кар’ера ў Партугаліі ў Кардоса пачалася вельмі добра, ён пачаў рэгулярна выходзіць у асноўным складзе і стаў лепшым бамбардзірам клуба з 16 мячамі ў розных спаборніцтвах. У сезоне 2009/10 забіў у чэмпіянаце Партугаліі 26 мячоў у 29 матчах і стаў лепшым бамбардзірам чэмпіянату, што дапамагло «Бенфіцы» атрымаць перамогу ў партугальскім чэмпіянаце ўпершыню з 2005 года. Яшчэ 10 мячоў Кардоса забіў за сезон у Лізе Еўропы, падзяліўшы з Клаўдзіа Пісара тытул найлепшага бамбардзіра турніру.

4 жніўня 2014 года «Бенфіка» абвясціла пра пераход іграка ў турэцкі «Трабзанспор» за 5 млн еўра. Акрамя таго, выплаты могуць быць павялічаны яшчэ на 1,6 млн еўра ў залежнасці ад вынікаў гульні футбаліста. 31 жніўня 2016 года перайшоў у грэчаскі «Алімпіякос», з якім стаў чэмпіёнам краіны.

У чэрвені 2017 года вярнуўся ў Парагвай, стаўшы іграком клуба «Лібертад».

### Міжнародная 
Свой першы матч за зборную Парагвая Кардоса правёў 7 кастрычніка 2006 года супраць зборнай Аўстраліі. 5 сакавіка 2007 года ў матчы супраць зборнай Мексікі забіў свой першы гол на міжнароднай арэне.

## Дасягненні 
**«Бенфіка»**:
* Чэмпіён Партугаліі (2): 2010, 2014
* Уладальнік Кубка Партугаліі: 2014
* Уладальнік Кубка партугальскай лігі (5): 2009, 2010, 2011, 2012, 2014

**«Алімпіякос»**:
* Чэмпіён Грэцыі: 2017

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* Статыстыка на сайце *Zerozero*  

Катэгорыя:Футбалісты Парагвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Парагвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Лібертад
Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпіякос Пірэй
Катэгорыя:Ігракі ФК Трабзанспор
Катэгорыя:Ігракі ФК Бенфіка Лісабон
Катэгорыя:Ігракі ФК Ньюэлс Олд Бойз
Катэгорыя:Ігракі ФК Насьяналь Асунсьён
Катэгорыя:Ігракі ФК 3 Лютага
Генетыка ў Беларусі

На Беларусі першыя селекцыйна-генетычныя даследаванні праводзіў у 2-й палове 19 стагоддзя ў Горы-Горацкім земляробчым інстытуце М. В. Рытаў. Развіццё генетыкі звязана з імёнамі вучоных А. Р. Жэбрака, А. М. Іпацьева, М. В. Турбіна, П. Ф. Ракіцкага, Л. У. Хатылёвай, У. К. Саўчанкі, Г. М. Палілавай, А. У. Канстанцінава, У. Я. Борматава, Г. І. Лазюка, Г. В. Краскоўскага і інш.

Даследаванні вядуцца ў Інстытуце генетыкі і цыталогіі НАН РБ, БДУ, НДІ спадчынных і прыроджаных захворванняў Міністэрства аховы здароўя, навукова-даследчых інстытутах земляробства і кармоў, жывёлагадоўлі, Горацкай сельскагаспадарчай акадэміі, Віцебскай акадэміі ветэрынарнай медыцыны, медыцынскіх інстытутах і інш.

Вывучаюцца генетычныя прынцыпы селекцыі раслін на гетэрозіс, механізмы фарміравання цытаплазматычнай мужчынскай стэрыльнасці, тэарэтычныя асновы генетыкі паліплоідных папуляцый. Распрацоўваюцца генетычныя асновы селекцыі раслін, жывёл і мікраарганізмаў, метады павышэння прадукцыйнасці культурных раслін і сельскагаспадарчых жывёл, пытанні малекулярнай генетыкі і біятэхналогіі, папуляцыйнай генетыкі, імунагенетыкі, генетыкі чалавека, пухліннага росту, лячэння спадчынных хвароб. Вывучаюцца генетычныя вынікі аварыі на Чарнобыльскай АЭС.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Генетыка
Катэгорыя:Біялогія ў Беларусі
Ваза Франсуа

Так званая **«Ваза Франсуа»**, інакш званая **«Кратар Клітыя»** — старажытнагрэчаскі кратар, распісаны ў стылі атычнага чорнафігурнага вазапісу ў другой чвэрці VI ст. да н.э. Яна была выяўлена ў 1844 годзе італьянскім інжынерам, мастаком і археолагам Алесандра Франсуа ў грабніцы недалёка ад Чыузі і ў наш час захоўваецца ў Археалагічным нацыянальным музеі ў Фларэнцыі. Подпісы на вазе сведчаць пра тое, што яна была выраблена ганчаром Эргатымам і распісана вазапісцам Клітыем. Асноўны сюжэт роспісу складае вяселле Пелея і Фетыды. Паводле кампазіцыі і ўзроўню мастацкіх вобразаў ваза Франсуа адносіцца да найбольш вядомых твораў атычнай керамікі перыяду высокай архаікі. Ваза вылучаецца і сваімі памерамі: вышыня вазы — 66 см.

Роспіс вазы мае 12 фрызавых кампазіцый (па 6 з кожнага боку): паляванне на калідонскага вепрука, спаборніцтвы на калясніцах над магілай Патрокла, вяселле Пелея і Фетыды, бітва пігмеяў з жураўлямі і інш.

## Спасылкі 
* Гусейнов Г. Ч. "Ваза Франсуа" и некоторые проблемы античной мифографии // Жизнь мифа в античности. Материалы научной конференции «Випперовские чтения–1985». Вып. 18. Часть 1. Доклады и сообщения. М., 1988.

Катэгорыя:Вазы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Творы VI стагоддзя да н.э.