Portal

**Portal** — камп’ютарная гульня ў жанры «галаваломкі ад першай асобы» (), распрацаваная кампаніяй Valve Corporation. Гульня была выпушчана для ПК і Xbox 360 у складзе зборкі The Orange Box 10 кастрычніка 2007 года. Партаваная версія Portal для прыстаўкі PlayStation 3 распрацоўвалася студыяй EA UK і была выпушчана 11 снежня 2007 года.

Гульня распаўсюджваецца ў складзе зборкі The Orange Box на DVD і Blu-ray, а таксама праз сэрвіс лічбавай дыстрыбуцыі Steam. Сусветным выдаўцом скрынкавай версіі зборкі з’яўляецца карпарацыя Electronic Arts. На тэрыторыі краін СНД Portal распаўсюджваецца кампаніяй Бука ў дзвюх камплектацыях: у складзе The Orange Box і як незалежны прадукт.

Падзеі Portal разгортваюцца ў сусвеце Half-Life, у Лабараторыі даследавання прыроды парталаў Aperture Science. Гулец выступае ў ролі дзяўчыны па імені Чэл, якая праходзіць выпрабаванні ў гэтай Лабараторыі. Гульнявы працэс заснаваны на рашэнні галаваломак з дапамогай пераноснай прылады, якая дазваляе ствараць на плоскіх паверхнях парталы — два злучаныя разрывы матэрыі, праз якія можна імгненна перамяшчацца ў прасторы самому ці пераносіць прадметы.

Portal атрымала высокія ацэнкі і зарабіла мноства ўзнагарод, уключаючы шэраг тытулаў «Гульня года 2007». Вакол сюжэта гульні і яго сувязі з падзеямі Half-Life вядуцца розныя абмеркаванні на форумах, а героі гульні і элементы геймдызайну сталі папулярным мемам.

## Гульнявы працэс 
 пры праходзе гульца праз партал.]]

Гульнявы працэс круціцца вакол *Пераноснай прылады стварэнні парталаў* () — выдуманай прылады, якая дазваляе ствараць два парталы. Парталы абмежаваны плоскімі паверхнямі. У адзін і той жа час могуць быць адкрыты толькі два парталы, што адрозніваюцца па колеры — блакітны і аранжавы. Пры адкрыцці новага партала раней адкрыты партал таго ж колеру зачыняецца. Апроч гэтага, парталы аднаго колеру могуць адкрывацца адзін на адным, тым часам як «процілеглы» па колеры партал павінен быць адкрыты ўбаку. Цела, што праходзіць праз парталы, захоўвае сваю кінетычную энергію: велічыня і кірунак вектара скорасці цела адносна плоскасці парталаў не змяняюцца. Гэта часта выкарыстоўваецца пры рашэнні галаваломак, калі парталы трэба адкрываць так, каб перад уваходам у адзін партал гулец набіраў кінетычную энергію, а пасля выхаду з іншага выдаткоўваў яе на пераадоленне перашкоды.

Праз партальны праход нельга адкрываць іншыя парталы, аднак праз яго могуць праходзіць гулец і прадметы. У прыладу стварэння парталаў таксама ўбудаваны спрошчаны від маніпулянта энергетычнага поля нулявога ўзроўню з гульні «*Half-Life 2*», які дазваляе падымаць прадметы і перамяшчаць іх у прасторы ў непасрэднай блізкасці ад сябе. Таксама гулец можа перасоўвацца на кукішках і падскокваць, але гэтыя здольнасці ў большасці выпадкаў не выкарыстоўваюцца — многія перашкоды можна і трэба пераадольваць з дапамогай парталаў.

Гульня складаецца з 19 тэставых камер, пераходы паміж якімі ажыццяўляюцца з дапамогай ліфта, а таксама шэрага дапаможных памяшканняў з непасрэднай падгрузкай па ходзе праходжання (аналагічна «*Half-Life 2*»). Па меры праходжання гульні задання робяцца ўсё складаней, прымушаюць камбінаваць розныя прыёмы, такія як перасоўванне грузавога куба на кнопку, выкарыстанне энергетычнага шара ў якасці крыніцы энергіі, выкарыстанне з’явы захавання кінетычнай энергіі і іншыя. Перашкоды ўключаюць у сябе сцены, на якіх няможна стварыць партал, кіслату, сілавыя палі. Праходжанне праз сілавыя палі знішчае прадметы, якія ў дадзены момант нясе гулец, а таксама зачыняе адкрытыя парталы, пакідаючы толькі прыладу для іх стварэння. Пасля праходжання дзевятнаццаці тэставых камер галаваломкі працягваюцца ў «закуліссі» цэнтра развіцця. Гэты этап утрымлівае шмат дэкаратыўных элементаў, што падкрэсліваюць распрацоўнікі ў гульнявых каментарыях. Пад канец гульні адбудзецца адзіная бітва з , якая патрабуе атрыманых навыкаў звароту з парталамі і выкарыстання аб’ектаў гульнявога свету. З сапернікаў у гульні прадстаўлены толькі нерухомыя кулямётныя і ракетныя турэлі.

### Парталы 
Тэрмін «*партал*», што выкарыстоўваецца ў апісанні гульні, характарызуе няісны ў рэальным свеце аб’ект, што сустракаецца ў фантастычнай літаратуры ў розных формах і валодае рознымі ўласцівасцямі. Аднак у большасці выпадкаў пад парталам разумеецца аб’ект, здольны імгненна перасоўваць людзей і прадметы ў прасторы, тым самым здзяйсняючы тэлепартацыю. У галасавых каментарыях гульні распрацоўнікі адзначаюць, што гульцы спачатку мяркуюць, што партал адкрываецца ў , аднак у «*Portal*» прадстаўлены менавіта чарвяточыны, у сувязі з чым першыя некалькі заданняў з’яўляюцца ўступнымі і служаць мэце навучыць гульца гэтай канцэпцыі. Апроч таго, распрацоўнікі хацелі, каб гулец адчуў сябе ў бяспецы ўсярэдзіне партала, таму партал, які зачыняецца, не можа забіць галоўную гераіню ці знішчыць гульнявы аб’ект, а толькі выштурхвае іх.

У «*Portal*» гулец сутыкаецца з сістэмай двух парталаў, злучаных паміж сабой. Парталы раўназначныя, і абодва ў роўнай ступені могуць выкарыстоўвацца ў якасці як уваходу, гэтак і выхаду. Парталы могуць размяшчацца на плоскіх нерухомых паверхнях. Размешчаны на плоскай паверхні, адзін з парталаў працуе па прынцыпе праходу ў сцяне, аднак, увойдучы ў партал, гулец выходзіць не з іншага боку сцяны, а праз другі партал, які можа знаходзіцца на любой іншай плоскай паверхні. Такім чынам дасягаецца маментальнае перамяшчэнне паміж дзвюма выдаленымі кропкамі.

У гульні партал мае выгляд дзвярнога праёма ці акна эліптычнай формы, аблямаванага пераліўнай, падобнай на агонь, каляровай рамкай. Праз такі партал могуць праходзіць гулец і прадметы; пры гэтым факт праходжання праз партал не ўплывае на іх кінетычную энергію. Апроч таго, партальны праход прапускае праз сябе святло, што дазваляе бачыць становішча і аб’екты, што знаходзяцца па іншы бок партала. На гэтай уласцівасці заснаваны характэрны візуальны эфект гульні, пры якім два парталы, адкрытых адзін насупраць аднаго, ствараюць у сабе вобраз бясконцага шэрага парталаў аднаго колеру. Падобны эфект можна ўбачыць, калі паставіць адно насупраць аднаго два люстэркі. Апроч таго парталы, адкрытыя на падлозе і столі насупраць адзін аднаго, ствараюць эфект «бясконцага падзення» — гулец, які ўвайшоў у партал, пачынае свабодна падаць, пралятаючы праз «бясконцы» лік партальных праходаў з пастаянным паскарэннем, пакуль не дасягне ўсталяванай скорасці падзення. Падчас падзення гулец можа назіраць у партале мноства выяў самога сябе. Для пабочнага назіральніка бачна, што гулец шматкроць правальваецца ў партал на падлозе і вылятае з партала на столі.

### Дадатковыя карты 
По меры праходжання гульні адкрываецца магчымасць праходзіць дадатковыя карты, якія ўяўляюць сабою змененыя тэставыя камеры асноўнай часткі гульні з 13-й па 18-ую. Дадатковыя карты падзяляюцца на *ускладненыя* і *спаборніцкія*.

* **Ускладненыя карты** () уяўляюць сабою змененыя версіі тэставых камер, узятых за аснову. У іх могуць быць дададзены сцены, на якіх не адкрываюцца парталы, звычайныя падлогі могуць быць заменены кіслатой, а турэлі могуць быць замкнёны ў адмысловыя клеткі, якія не дазваляюць іх збіваць. Тэставая камера з Кубам-кампаньёнам трохі зменена; сам куб заменены на сферу, якая падскоквае пры падзенні з вышыні і катаецца па роўнай падлозе, што значна ўскладняе рашэнне задання.
* **Спаборніцкія карты** () прапануюць гульцу выпрабавання з абмежаваннямі трох відаў: на *мінімальную колькасць крокаў* (), на *мінімальную колькасць адкрытых парталаў* () і на *мінімальны час праходжання* (), пры гэтым самі тэставыя камеры змен не перажываюць. Пасля праходжання карты адлюстроўваецца статыстыка, у якой вынік гульца параўноўваецца з трыма магчымымі значэннямі, адпаведнымі бронзавым, срэбным і залатым медалём. Пабіўшы якое-небудзь значэнне, гулец атрымлівае медаль. Мэтай рэжыму з’яўляецца збор усіх медалёў ува ўсіх выпрабаваннях на ўсіх картах.

### Сістэма дасягненняў 
У «*Portal*», як і ў іншыя гульні «*The Orange Box*», убудавана  (), якая складаецца ў выкананні шэрага другарадных заданняў і пераадоленні пэўных сюжэтных паваротаў. Заробленыя дасягненні не даюць ніякіх пераваг пры праходжанні, яны толькі адзначаюцца ў меню гульні і сеткавай статыстыцы кампаніі-распрацоўніка «*Valve*». Прыкладам, частка дасягненняў залічваецца пры праходжанні ключавых сюжэтных момантаў. Атрымаўшы паўнавартасную партальную гармату, гулец заробіць дасягненне «*Lab Rat*» («Лабараторны пацук»). Таксама ўзнагароджваюцца знішчэнне Куба-кампаньёна («*Fratricide*» — «Братазабойца») і пабег з «вечарыны» («*Partygoer*» — «Тусоўшчык»). Прайшоўшы ўсю гульню, атрымлівае «*Heartbreaker*» («Разбівальнік сэрцаў»).

Шэраг заданняў мае на ўвазе нейкую актыўнасць падчас усёй гульні. Дасягненні атрымлівае гулец, які праляцеў 30 000 футаў уніз («*Terminal Velocity*» — «Лімітавая скорасць») і скокнуў на 300 футаў у даўжыню («*Long Jump*» — «Зацяжны скок»). Таксама ўзнагароджваюцца тыя, хто саб’юць са сцен 33 камеры сачэння («*Camera Shy*» — «Сарамлівы») і сапхнуць адну аўтаматычную турэль іншай («*Friendly Fire*» — «Агонь па сваіх»).

Апроч таго, гулец атрымае ўзнагароды за праходжанне дадатковых карт. За выкананыя дзве, чатыры і шэсць прасунутых карт выдаюцца «*Cupcake*» («Кекс»), «*Fruitcake*» («Фруктовы торцік») і «*Vanilla Crazy Cake*» («Велізарны торт з крэмам») адпаведна. Той жа, хто пройдзе ўсе заданні на спаборніцкіх картах на бронзу, срэбра і золата, атрымае дасягненні «*Basic Science*» («Навічок у навуцы»), «*Rocket Science*» («Сапраўдны навуковец») і «*Aperture Science*» («Першаадкрывальнік»).

## Сюжэт 
### Персанажы 
* **Чэл** () — галоўная гераіня, паддоследная дзяўчына, пры мадэляванні якой выкарыстоўваўся твар . Як яна трапіла ў Лабараторыю і кім яна была да падзей «*Portal*» — невядома. Больш за тое, падчас гульні гулец не можа высветліць нават імя дзяўчыны (яно робіцца вядома толькі з дапаможніка гульні і фінальных цітраў). Чэл мае ўсходні разрэз вока, цёмныя валасы, сабраныя ў невялікі пучок, апранута ў памяранцавую адзежу (у ЗША падобную носяць у турме асуджаныя) з надпісам «*Aperture*», а да яе галёнак прымацаваны адмысловыя прылады, якія дазваляюць унікнуць пашкоджанняў пры падзенні з любой вышыні.
* '*«*GLaDOS*»*' () — «Генетычная форма жыцця і дыскавая аперацыйная сістэма», агучана . Штучны інтэлект, распрацаваны навукоўцамі «*Aperture Science*» падчас спаборніцтва з даследчым цэнтрам «*Чорная Мёза*» за грант, кантралюе ўсю Лабараторыю, улучаючы наземную вонкавую частку. Знойдучы розум, яна (камп’ютар гаворыць жаночым голасам) знайшла і свядомасць. Паводле слоў Элен Мак-Лейн, «*GLaDOS*» адзінокая. Гэтым можна вытлумачыць гаманлівасць камп’ютара, калі ён нарэшце знайшоў слухача — гульца. У камп’ютара ёсць цікавасць да тортаў. «*GLaDOS*» усю гульню гаворыць з Чэл пра іх, як пра ўзнагароду ў канцы, а на маніторах у сервернай зале мільгаюць множныя выявы гэтых кандытарскіх вырабаў.

### Развіццё сюжэта 
Галоўная гераіня прачынаецца ў капсуле ўсярэдзіне камеры адпачынку са шклянымі празрыстымі сценамі. У камеры, апроч капсулы, ёсць сталок, на якім стаіць радыёпрымач (іграе інструментальная версія фінальнай песні іграння «''*») і ляжыць планшэт з інфармацыяй аб выпрабаваннях, а таксама ёсць унітаз. Мабыць, камера агадвае працяглае жыццё ў ёй. За межамі камеры бачны белыя сцены, падлогі і столі калідора вакол яе, а ў адной са сцен прароблена акно з матавым шклом у пакой назірання. Выхад з камеры перакрывае вялікая гладкая сцяна. Амаль адразу пасля абуджэння дзяўчыны раздаецца механічны жаночы голас, які вітае гераіню ў Цэнтры развіцця пры Лабараторыі даследаванні прыроды парталаў («*Aperture Science*»).

Пасля ўступнай прамовы голас папярэджвае аб мерах бяспекі і адкрывае на сцяне партальны праход. Перамяшчаючыся па калідорах комплексу, Чэл вывучае ўласцівасці парталаў. Спачатку ў яе няма нічога: парталы генеруюцца самастойна. Аднак праз некалькі камер у рукі гераіні трапляе *Пераносная прылада стварэння парталаў*, спачатку здольная ствараць адзін блакітны партал. Падчас праходжання пакояў ствараецца ўражанне, што дзяўчына — як мыш у лабірынце, створаным нейкімі навукоўцамі. Па ходзе эксперыменту голас «*GLaDOS*» суправаджае персанажа. Фразы, што вымаўляюцца камп’ютарам, шмат у чым смешныя для чалавечага ўспрымання, яны часам наіўныя і дурныя; прыкладам, на адным з этапаў голас старанна, але непраўдападобна імітуе «*стан поўнай дэпрэсіі і роспачы*». Усе пакоі выпрабавальнага лабірынта падобныя па афармленні: усюды белыя і сталёвыя паверхні, паўсюдна на сценах умацаваны камеры назірання. У сценах часта сустракаюцца вокны з матавымі шкламі ў пакоі назірання, аднак за шклом нікога не бачна, роўна як не бачна і свету па-за сценамі Лабараторыі.

Бліжэй да фінальных тэстаў, калі ў руках гераіні знаходзіцца ўжо паўнавартасная партальная гармата, у адным з гладкіх і чыстых пакояў дзяўчына знаходзіць праход за сцяну ў невялікае памяшканне з трубамі, рашоткамі, завадскім дапаможным становішчам. Памяшканне выканана ў памяранцавых тонах, у адрозненне ад бела-блакітнага афармлення тэставых пакояў, апроч таго, у ім знаходзіцца радыё, аналагічнае бачанаму спачатку, з той жа самай мелодыяй. Камп’ютарны голас ніяк не рэагуе на знаходку гераіні. Пазней дзяўчына знаходзіць яшчэ адзін падобны пакой, але большы памерам. Сцены такіх пакояў спісаны нечым накшталт крыві, у некаторых ёсць фатаграфіі і іншыя паперы. Крывавыя надпісы размаітыя, аднак у вялікім ліку ўтрымваецца фраза «*Торт — хлусня*» (). Гэта фраза павінна быць цікавая ў сувязі з тым, што жаночы голас перыядычна абяцае торцік пад канец выпрабавання.

*» — суперкамп’ютар, які мае штучны інтэлект і маніякальную любоў да тортаў.]]

Нарэшце, прыходзіць чарга апошняга, дзевятнаццатага тэсту, падчас якога голас асабліва актыўна напамінае пра абяцаную ўзнагароду. У самым канцы калідора нечакана апынаецца полымя, да якога няўмольна набліжаецца дзяўчына — туды яе рухае платформа. Тым часам «*GLaDOS*» супакойвае Чэл, кажучы, што лабараторнае абсталяванне тэрматрывалае і не панясе шкоды. Гераіня паспявае выратавацца. «*GLaDOS*», што не чакала такой спраўнасці, загадвае дзяўчыне спыніцца, кажа, што пажартавала і насамрэч полымя было апошнім выпрабаваннем. Бяглячка не слухаецца і ўжо ўпэўнена перамяшчаецца па дапаможных памяшканнях, аналагічных ужо бачаным ёй. Паўсюдна ў такіх памяшканнях яе пераследуюць крывавыя знакі, што паказваюць, куды ісці (мусібыць, збегае яна не першая), і механічны жаночы голас, што даносіцца тое глуха, то ясна з прылад, прымацаваных дзе-нідзе па сценах. У завуголлі тэставага лабірынта дзяўчына не знаходзіць ніводнага чалавека і ўрэшце дасягае круглага пакоя з велізарнай механічнай канструкцыяй, што вісіць з нябачнай столі. Гэта канструкцыя і гаварыла з гераіняй усю гульню.

Машына баіцца хуткага канца і ўсяляк спрабуе выкруціцца, наколькі ёй можа хапіць яе камп’ютарнага інтэлекту, аднак, сама таго не ведаючы, выдае інфармацыю пра тое, што яна знішчыла ўсю лабараторыю, выпусціўшы ў памяшканні нейратаксіны. Гэты ж самы газ можа забіць дзяўчыну, калі яна не знішчыць машыну цягам пяці хвілін. Спусціўшы ў знішчальнік чатыры мазгавыя цэнтры камп’ютара, падобных на шары са святлівым сектарам, гераіня ўладкоўвае велізарны выбух. Перад сваёй гібеллю машына заяўляе, што знадворку адбылося штосьці жудаснае, і нейкая магутная сіла пагражае ўсяму, і толькі яна, машына, здольная была абараніць дзяўчыну ад гэтай сілы. «*GLaDOS*» запэўнівае, што разбурыўшы яе, гераіня здзейсніла непапраўнае. Пасля выбуху дзяўчыну і рэшткі машыны падымае ў неба і ўвесь выгляд залівае белым светам. На апошніх кадрах бачна навакольны свет: зялёныя расліны і КПП на заездзе ў Лабараторыю даследавання прыроды парталаў, засыпаны рознымі абломкамі. Потым нехта з механічным гукам падыходзіць ззаду да Чэл і мужчынскім камп’ютарызаваным голасам кажа: «*Дзякуем вам за прыняцце позы чакання распарадчыка вечарыны*», пасля чаго адцягвае яе з месца.

Пазней дэманструецца кароткая застаўка. Камера пралятае па тэхнічных каналах Лабараторыі, міма розных труб і іншых канструкцый. Пад канец лёту глядач бачыць цёмны пакой, застаўлены стэлажамі, на якіх ляжаць сферы, звонку падобныя з мазгавымі цэнтрамі «*GLaDOS*». У цэнтры пакоя стаіць торцік са свечкай і Куб-кампаньён. Шэраг са сфер па чарзе ўключаецца, апускаецца  і тушыць свечку. Пачынаюцца цітры, падчас якіх гучыць фінальная песня «*Still Alive*». У ёй «*GLaDOS*» спявае пра тое, што яна ўсё яшчэ жывая і перажыве дзяўчыну-бяглячку, нягледзячы на тое, што тая «пабіла ёй сэрца на кавалкі і кінула кожны кавалачак у агонь».

### Сувязь з іншымі гульнямі 
Сюжэт «*Portal*» разгортваецца ў адным выдуманым сусвеце серыі гульняў «*Half-Life*». Лабараторыя даследавання прыроды парталаў (Aperture Science), у якой адбываюцца дзеянні «*Portal*», згадваецца ў ключавым сюжэтным моманце гульні «''*», таксама выпушчанай у 2007 годзе. У сюжэце кажацца, што ў імкненні абагнаць даследчы цэнтр «*Чорная мёза*» навукоўцы «*Aperture Science*» працавалі над высокай тэхналогіяй, што змяшчаецца на борце карабля «*Барэй*» (), але грэбавалі мерамі бяспекі, і карабель знік разам з камандай. У «*Portal*» гулец можа знайсці адзін з кабінетаў, у якім праектар змяняе слайды, што дэманструюць планы па абгоне «*Чорнай мезы*» і яе апярэджанню ў атрыманні ўрадавага . У працягу «*Portal 2*» у Лабараторыі можна выявіць пусты сухі док «*Барэя*». На дадзены момант гісторыя з караблём — адзінае, што непасрэдна злучае «*Portal*» і серыю «*Half-Life*», бо «*Half-Life 2: Episode Two*» пакуль што з’яўляецца апошняй выпушчанай гульнёй у гэтай серыі.

### Чорны гумар 
У гульні досыць важным аб’ектам 17-га ўзроўню Лабараторыі з’яўляецца *Уцяжараны Грузавы Куб-кампаньён* (), які адрозніваецца ад іншых шматлікіх кубоў намаляваным у цэнтры кожнай яго грані ружовым сэрцайкам. «*GLaDOS*» прапануе гульцу прайсці ўзровень разам з Кубам-кампаньёнам, клапоцячыся пра яго як пра сябра. Па ходзе ўзроўню гулец можа трапіць у памяшканні, што не з’яўляюцца часткай тэставай камеры, у якіх можна сустрэць сляды знаходжання папярэдніх падыспытных; насценныя малюнкі і надпісы наводзяць на думку, што шмат хто з іх, , сур’ёзна лічылі Куб сваім лепшым сябрам. Падчас праходжання ўзроўню «*GLaDOS*» раз-пораз клапатліва папярэджвае Чэл пра тое, што Куб не ўмее гаварыць, не можа «*пагражаць пераразаць вам горла*», і зусім не з’яўляецца жывой істотай. «*У выпадку, калі Грузавы Куб усё ж загаворыць, Цэнтр настойліва рэкамендуе вам ігнараваць яго рады*».

Узровень з Кубам-кампаньёнам з’яўляецца яркім прыкладам  — адной з ключавых асаблівасцей «*Portal*», якая дазволіла гульні заваяваць папулярнасць. Паколькі да самага фіналу гулец не ведае, што Лабараторыя закінута, а адзінай, апроч гераіні, разумнай істотай у ёй з’яўляецца камп’ютар, абсталяваны штучным інтэлектам, паводзіны «*GLaDOS*» выглядаюць цынічна і нячула. Апроч гэтага, гулец бачыць сцены па-за полем зроку камер назірання, на якіх іншыя ўцекачы пакінулі выявы і надпісы: фатаграфіі людзей, замест твараў якіх — малюнак Куба-кампаньёна з анёльскімі крыламі, замалёўкі звычайных Грузавых Кубоў, турэляў і энергетычных шароў, адбіткі далоняў; просьбы пра дапамогу, фразы «*Торцік — хлусня*», засечкі пра мінулыя дні і іншае:

а таксама, заснаваная на вершы «Старая і кветкі» (), напісаным таксама амерыканцам, Генры Уодсвартам Лангфела. Гульня была выпушчана і пададзена ў свабодны доступ. Пазней стваральнікі «*Narbacular Drop*», што выступалі пад назвай «*Nuclear Monkey Software*», уладкавалі прэзентацыю сваёй гульні ў офісе «*Valve Corporation*», падчас якой, паводле слоў Дага Ламбардзі, расчулены дырэктар Гэйб Ньюэл, не дачакаўшыся канца дэманстрацыі, падхапіўся з крэсла, ледзь не абняў студэнтаў і заявіў, што ім неадкладна варта увайсці ў склад «*Valve*». Дэбютным праектам новага аддзялення, што складалася з чатырох праграмістаў і трох дызайнераў з інстытута «*DigiPen*», стала «*Portal*», выкарыстанага раней у гульні «*Half-Life 2*» і яе сіквелах. Тэхналагічна «*Portal*» ставіцца да «*Orange Box*»-гульняў, бо ўваходзіць у набор «*The Orange Box*», усе гульні якога пабудаваны на адной версіі рухавіка «*Source*». Гульня падтрымлівае дынамічную пабудову ценяў, , сістэму часцінак і кінематаграфічную фізіку. Паколькі гульня распрацоўвалася на аснове «*Half-Life 2*» і выкарыстоўвае яе рэсурсы, у ёй захаваліся ўсе віды зброі, праціўнікаў, персанажаў і транспартных сродкаў з «*Half-Life 2*». Хоць яны і не прысутнічаюць у сюжэтнай лініі, іх можна выклікаць з дапамогай кансольных камандаў ці выкарыстаць пры стварэнні карыстацкай карты. Прапісаны код таксама маюць новыя элементы геймплэя з «*Half-Life 2: Episode Two*», але могуць быць выкарыстаны толькі пасля перамяшчэння файлаў  (CFG) «*Episode Two*» у тэчку гульні «*Portal*».

### Змены ў гульні і тэхнічная рэалізацыя 
Вялікая колькасць інфармацыі пра тое, як раней выглядала гульня, пра тэхнічныя аспекты і змену геймплэя распрацоўнікі ўключылі ў сістэму галасавых каментарыяў, якая ўпершыню з’явілася ў гульнях «*Valve*» з праектам «**». Так, распрацоўнікі расказваюць, што прамалёўка выявы, бачнай праз партал, выконваецца для першых дзевяці ітэрацый: рухавік «*Source*» падтрымлівае до дзевяці адлюстраванняў, а ілюзія бясконцасці дасягаецца шляхам капіявання выявы першага партала ў дзявяты. Іншы прыклад: у «*Portal*», у адрозненне ад астатніх гульняў сусвету «*Half-Life*», гулец пры падзенні з вялікай вышыні не атрылімвае шкоды. Стваральнікі тлумачаць гэта наяўнасцю адмысловых прыстасаванняў на нагах галоўнай гераіні, вядомых як *універсальныя каленныя заменнікі*. Некаторыя змены падчас распрацоўкі кранулі і гульнявога працэсу асобных . На ўзроўні з Кубам-кампаньёнам спачатку выкарыстоўваўся не куб, а сфера, якая падскоквала пры падзенні, што значна ўскладняла праходжанне ўзроўню. Аналагічная сфера выкарыстоўваецца ва ўскладненых версіях узроўняў з рэжыму праходжання. Апроч каментарыяў стваральнікаў, інфармацыю пра змены ў гульні нясуць і рэкламныя відэаролікі. Уважлівыя гледачы маглі заўважыць, што ў  да «*Portal*» галоўны герой выглядае як мужчына ў памяранцавай адзежы, тым часам як «*Valve*» гаварыла аб дзяўчыне ў ролі галоўнага героя. Гэта можна вытлумачыць тым, што ў «*Valve*», не жадаючы дачасна раскрываць дэталі сюжэта, пры запісе роліка вырашылі падмяніць мадэль дзяўчыны іншай, прыкладам, некарыстанай мужчынскай.

Перад тым як анансаваць працяг гульні, 3 сакавіка 2010 года «*Valve*» абнавіла канцоўку «*Portal*», у якой да гульца, што ляжыць на зямлі, падыходзіць робат — *распарадчык вечарыны* — і адцягвае яго назад у Лабараторыю. З’яўленне распарадчыка вечарыны раней было часткай выразанага з гульні велікоднага яйка. Пад канец дзевятнаццатага тэсту, калі Чэл удаецца выратавацца ад полымя, «*GLaDOS*» просіць яе пакласці партальную прыладу і легчы побач на жывот — у «*паставу чакання распарадчыка вечарыны*», які нібы адвядзе яе на гэту вечарыну. Спачатку, пасля таго як персанаж гульца ратаваўся ад агню і здзяйсняў уцёкі, робат-распарадчык павінен быў увесь час ісці за ім, увесь час хаваючыся і дарэмна чакаючы, калі персанаж гульца ляжа на падлогу ў «*паставе чакання распарадчыка вечарыны*». Абноўленая канцоўка «*Portal*» паказвае, што распарадчык дачакаўся патрэбнага моманту.

### «*Portal: First Slice*» 
«*Portal: First Slice*» уяўляе сабою дармовую , якая складаецца з дзесяці першых тэставых камер. Дадзеная дэмаверсія была выпушчана ў студзені 2008 года і спачатку шырылася праз «*Steam*» падчас супольнай акцыі кампаній «*Valve*» і «*NVIDIA*» і была даступная толькі для ўладальнікаў відэакартаў «**». Праверка наяўнасці карты «*GeForce*» адбывалася праз убудаваную ў «*Steam*»" сістэму збору звестак пра выкарыстаныя складнікі. Пазней, да мая 2008 года «*Portal: First Slice*» стаў даступны для ўсіх ахвотнікаў.

### «*Portal: Still Alive*» 
На прэс-канферэнцыі «*Microsoft*» падчас «*E3*» 2008 была анансавана пашыраная версія «*Portal*» для сервісу кансолі «*Xbox 360*» — «*Xbox Live Arcade*». Падчас прэзентацыі голас «*GLaDOS*» абвясціў, што «*Aperture Science* спецыяльна для самых жыццяздольных суб’ектаў распрацавала новыя выпрабаванні». «*Portal: Still Alive*» складаецца з поўнай версіі гульні «*Portal*», даступнай для куплі і спампавання праз «*Xbox Live Arcade*», дапоўненай новым «*спаборніцкім*» рэжымам, новымі дасягненнямі і новымі картамі, выбранымі з набору «*Portal: The Flash Version Mappack*», аднак пазней маркетынгавы дырэктар «*Valve*» Даг Ламбардзі удакладніў, што новая гульня з’яўляецца толькі дадаткам да арыгінальнага «*Portal*».

## Промасайт гульні 
Задоўга да выпуску гульні быў запушчаны яе промасайт «*ApertureScience.com*», які спачатку быў аформлены як камандная кансоль кіравання «*GLaDOS*» v. 1.07 (якая пазней змянілася на v. 1.09). Для ўваходу ў сістэму трэба было ўвесці «*LOGIN*», «*LOGON*» ці «*USER*» і любое слова ў якасці імя, а ў якасці пароля выкарыстаць «*Portal*» ці «*PORTALS*». Такім чынам можна было атрымаць доступ да карыстальніцкай часткі сістэмы з тузінам даступных камандаў. Апроч таго, можна было выкарыстаць логін і пароль, схаваныя ў гульні — «*CJOHNSON*» і «*TIER3*», адпаведна. Такім чынам можна атрымаць адміністрацыйны доступ да «*GLaDOS*», у якім, аднак, допуск да раней недаступных каманд па-ранейшаму закрыты. Розніца складаецца ў тым, што дадаўся яшчэ адзін файл — «*NOTES*». Яго можна выклікаць і прачытаць кароткую гісторыю Лабараторыі. У прыватнасці, вядома, што спачатку «*Aperture Science*» займалася стварэннем шторак для ваннай. А нехта «*C. Johnson*», пад чыім логінам быў здзейснены ўваход — не хто іншы, як Кэйв Джонсан, дырэктар «*Aperture Science*».

Нягледзячы на тое, што «*HELP*» выводзіць усе дапушчальныя каманды, існуе яшчэ і адна недакументаваная. Калі ўвесці часта сустраканую ў гульні фразу «*THECAKEISALIE*» («*Торцік — хлусня*»), то можна ўбачыць паведамленне, пакінутае адным з супрацоўнікаў Лабараторыі, у якім ён выкладае свае страхі і сумневы. «*Калі ты апошні раз пакідаў будынак? А нехта пасля цябе выходзіў вонкі? Я не ведаю, чаму комплекс ізаляваны. Я не ведаю, хто ў нас за галоўнага. Не думаю, што фраза „пайду дахаты“ зараз ставіцца да нашай працы*». Таксама ў запісцы кажацца, што нягледзячы на праблемы з фінансаваннем і абсталяваннем у радавых супрацоўнікаў, у комплексе быў пабудаваны *Цэнтр развіцця* (). «*Але я выявіў некалькі рэчаў, прыкладам, на гэтых тэрміналах надпісы могуць выводзіцца не палітарна, а адразу цалкам. Пакуль мы працуем на абсталяванні дваццацігадовай даўнасці, у іх аднекуль знайшліся сродкі на тое, каб выбудаваць Цэнтр развіцця*». Гэты зварот падмацаваны выявай з камеры назірання. На выяве — нешта, што напамінае камеру, у якой напачатку гульні з’яўляецца Чэл. Аднак, уся абстаноўка ў гэтай камеры старая (прыкладам, замест капсулы — іржавая кушэтка, такая была паказана на «**»). Выява камеры падпісана «*01 падвал адпачынку*» (). «*Паглядзі на запіс камеры. Чым бы гэты „падвал адпачынку“ не з’яўляўся, дзвярэй у яго няма*». Пад канец паведамлення ёсць прыпіска, што, калі будзе праходзіць начальнік, трэба націснуць «*`Enter`*». Калі гэта зрабіць, або націснуць на любую літарную клавішу, то з’явіцца табліца з інфармацыяй пра выдаткі. У прыватнасці, амаль мільён долараў быў укладзены ў штосьці, абазначанае «*INTUB-XLG*». Пасля афіцыйнага анонса «*Portal 2*» у сакавіку 2010 года на сайце «*ApertureScience.com*» стаў паступова папаўняцца тэкст гісторыі Лабараторыі. У пярэдадне Каляд 2010 года на сайце з’явілася новая выява — «*10 Святочны падвал*» (), стылізаваны ўжо пад «*Portal 2*». Выяву суправаджала хорава-інструментальнае выкананне песні «*Still Alive*». Пры гэтым інтэрфейс каманднага радка стаў недаступны для наведнікаў сайта. Некаторы час на сайце таксама месціўся таймер, які быў запушчаны падчас «*бульбяной ARG*», злучанай з датай канчатковага рэлізу «*Portal 2*». У наш час промасайт «*ApertureScience.com*» утрымлівае толькі выяву з камеры «*10 Святочнага падвала*».

## Саўндтрэк 
Спачатку афіцыйны саўндтрэк не выпускаўся асобна якім-небудзь спосабам, і ўся музыка здабывалася прама з GCF-архіва «*Portal*». З усіх музычных файлаў толькі апошні, «*Still Alive*» (*Усё яшчэ жывая*), з’яўляецца песняй: яе выконвае актрыса, якая агучыла «*GLaDOS*», Элен Мак-Лейн, а напісана песня музыкантам . Гэта песня гучыць падчас фінальных цітраў гульні, а яе інструментальная версія іграецца радыёпрымачамі, якія можна знайсці на некаторых гульнявых картах. Усе астатнія кампазіцыі ў саўндтрэку «*Portal*» напісаны  — гукарэжысёрам «*Valve*» і аўтарам саўндтрэкаў амаль да ўсім гульням серыі «*Half-Life*». У «*Portal*» суаўтарам Кэлі Бэйлі па саўндтрэку выступае амерыканскі кампазітар .

21 снежня 2007 года «*Valve*» выпусціла альбом «*The Orange Box Original Soundtrack*», што ўяўляў сабой падборку з 19-і музычных тым з «**», «*Half-Life 2: Episode Two*», «*Team Fortress 2*» і «*Portal*». Ад «*Portal*» у складанку ўвайшлі шэсць кампазіцый і песня «*Still Alive*». Таксама на дыску «*The Orange Box Original Soundtrack*» прысутнічае трэк «*Still Alive (J.C. Mix)*» — вакальны  арыгінальнай песні, зроблены яе аўтарам Джонатанам Колтанам. Пасля выхаду «*Portal 2*» саўндтрэк да першай часткі быў улучаны ў чатырохдыскавае выданне «*Portal 2: Songs to Test By (Collectors Edition)*», выпушчанае 30 кастрычніка 2012 года. 14 верасня 2014 года саўндтрэк да «*Portal*» стаў даступны для бясплатнай загрузкі ў «*Steam Music Player*».

Ніжэй пададзены поўны спіс гукавых тэм, што былі ў гульні, прыблізна ў парадку з’яўлення:

## Водгукі 
«*Portal*» быў прызнаны адной з лепшых гульняў складанкі «*The Orange Box*» і часта атрымліваў больш высокія ацэнкі рэцэнзентаў, чым «*Half-Life 2: Episode Two*» ці «*Team Fortress 2*». Журналістамі была адзначана ўнікальная , а таксама чорны гумар. Некаторыя крытыкі няўхвальна паставіліся да празмерна пустых памяшканняў гульні і яе невялікай працягласці. Нягледзячы на гэта, гульня атрымала мноства ўзнагарод па выніках 2007 года.

Нямала гульнявых журналістаў выдалі «*Portal*» узнагароду «Лепшая гульня 2007 года». Сярод іх былі аўстралійская відэагульнявая перадача «*Good Game*» («*Game of the Year*»), прысвечаны гульням партал «**» («*Game of the Year*») і забаўляльны рэсурс «*The A.V. Club*» («*Best Game of 2007*»). Брытанскі партал «*Way of the Rodent*» падчас цырымоніі «*Rodent Game Awards*» назваў распрацоўку «*Valve*» «*Deep Silver Game of the Year 2007*» («*Цёмна-срэбная гульня 2007 года*»), заявіўшы, што «*Portal* — экстраардынарны. Ніколі раней гулец не атрымліваў ва ўзнагароду магчымасць падгледзець і даведацца, што нашы ўяўленні пра відэагульнявыя сцены хібныя; магчымасць пабываць па іншы бок матавага шкла, магчымасць пракрасціся ў самае нутро гульні». Еўрапейскі відэагульнявы сайт «*Eurogamer*» паставіў гульню на першае месца ў рэйтынгу «*Top 50 Games of 2007*» («*50 лепшых гульняў 2007 года*»). Калегі «*Valve*» па індустрыі таксама ацанілі працу кампаніі. На канферэнцыі «*Game Developers Conference*» у рамках праграмы ўзнагароджання выбітных гульняў «*Portal*» атрымаў найвышэйшую прэмію года — «*2007 Game of the Year*» («*Гульня года 2007*»). Расійскія друкаваныя часопісы падтрымалі заходніх агляднікаў, але не ацанілі гульню гэтак жа высока. «*Игромания*» ганаравала ёй пятае месца ў рэйтынгу «*Вынікі 2007 года: 10 лепшых гульняў*», а «Страна Игр» прызнала «*Лепшай галаваломкай*».

Усе крытыкі безумоўна прызналі «*Portal*» звышарыгінальным прадуктам гульнявой прамысловасці. Далей усіх пайшоў забаўляльны амерыканскі канал «*G4tv*», які абагульніў усе думкі, назваўшы працу дызайнераў «*Valve*» як «*Most Original Game*» («*Самая арыгінальная гульня*»). Іншыя аглядальнікі былі больш канкрэтнымі. Павагу і хвалу заслужылі гульнявыя механіка і дызайн. Аўтары папулярных комік-стрыпаў «**» ацанілі гульнявы працэс словамі «*Best New Game Mechanic*» («*Лепшая новая гульнявая механіка*»), а ўжо памянёная «*Страна Игр*» знайшла ў праекце «*Лепшы арыгінальны геймдызайн*». Апроч «*Лепшай гульні*» мужчынскі часопіс «*Way of the Rodent*» узнагародзіў «*Portal*» за Тэставы пакой 19, які ён назваў «*Best Game Level*» («*Лепшы гульнявы ўзровень*»), а Куб-кампаньён атрымаў ад «*Страны Игр*» прыз «*Лепшы персанаж другога плана*».

Як ужо было сказана, «*Portal*» быў вельмі цёпла прыняты не толькі гульнявой крытыкай, якая часам звала гульню геніяльнай. Гульцы пры першай жа магчымасці выявілі сябе ў вобласці стварэння мадыфікацый і новых гульнявых карт, у тым ліку і дзякуючы таму, што ў «*Portal*» з самага пачатку была закладзена зручная сістэма дадання цэлых набораў узроўняў галаваломак. Карыстальніцкія распрацоўкі з’яўляюцца не толькі на буйных парталах накшталт «*GameBanana*». З моманту выхаду гульні адкрыліся спецыялізаваныя рэсурсы, на якіх ёсць аматарскія карты ў вялікай колькасці. Сур’ёзным адкрыццём стваральнікаў мадыфікацый быў той факт, што механіка «*Portal*» дастасоўная і да іншых аднакарыстальніцкіх гульняў на рухавіку «*Source*» — дастаткова толькі скапіяваць карты гульні ў каталог «*Portal*». Нарэшце, аматары Flash-гульняў, група «*We Create Stuff*», стварылі двухмерную версію «*Portal: The Flash Version*» са сваімі, арыгінальнымі ўзроўнямі, якія пазней былі перанесены ў якасці набору дадатковых карт «*Portal: The Flash Version Mappack*» у ПК-выданне гульні. У ёй захаваны асноўныя рысы гульнявой механікі арыгінальнай гульні, аднак у мэты кожнага ўзроўню ўваходзіць не толькі дасягненне выхаду, але і збор чатырох кавалачкаў торта. Таксама ў гульні ёсць просты , які дазваляе хутка ствараць новыя гульнявыя карты, якія прапанавалася выкладваць на афіцыйным сайце праграмы. «*StillAliveDS*» таксама адрознівае , выкананы ў стылі, непадобным да арыгінальнай гульні.

Апроч таго, фанаты выявілі вялікую актыўнасць у іншай вобласці. Аматары гульні ацанілі чорны гумар, што атачаў Куба-кампаньёна, і самі прывязаліся да гэтага нежывога героя. Па Сусветнаму павуцінню сталі шырыцца розныя ы, шпалеры для працоўнага стала і больш крэатыўныя варыянты рэалізацыі сваёй прыхільнасці да героя гульні. Апроч гэтага, у Інтэрнэце з’явіўся шаблон-, які можна надрукаваць, і склеіць сваю ўласную невялікую копію Куба-кампаньёна.  Магнус Персан пайшоў яшчэ далей і зрабіў з  функцыянуючы корпус сістэмнага блока ў выглядзе Куба-кампаньёна. Аўтары вебкомикса «*Penny Arcade*» не прамінулі магчымасці пасмяяцца з папулярнага стварэння і памянулі Куб у адным са сваіх мастацкіх твораў. Каманда «*Valve Corporation*» чакала такую рэакцыю публікі, таму ў іх краме сувенірных тавараў амаль адразу пасля выхаду гульні з’явілася мяккая цацка «*Weighted Companion Cube*», якая была спрададзена ў пярэдадне Каляд і Новага года. Іншыя распрацоўнікі камп’ютарных гульняў таксама аддалі даніну павагі вынаходству «*Valve*». Так, у камп’ютарнай гульні «**» у якасці велікоднага яйка у некалькіх лакацыях можна знайсці пакрытыя куродымам фрагменты Куба-кампаньёна. Пазней «*Portal*» выйшла за межы індустрыі забавак. У 2010 годзе прафесар Майкл Эбат з невялікага амерыканскага прыватнага каледжа «» пераканаў сваіх калег уключыць гульню ў праграму «*Што значыць быць чалавекам і як мы разумеем саміх сябе, нашы адносіны і наш свет*», абавязковую для кожнага першакурсніка. На гэту ідэю Эбата наштурхнуў артыкул на сайце «**», у якой праводзіцца паралель паміж гульнявым светам «*Portal*» і ранняй працай сацыёлага  «*Самапрэзентацыя ў штодзённым жыцці*» () 1959 года.

«*Хто я?*» з’яўляецца засяроджваннем гофманскага даследавання. Ён сцвярджае, што мы імкнёмся кантраляваць тое, як нас успрымаюць астатнія, і прыводзіць у якасці метафары акцёра, які выступае на сцэне з мэтай прадэманстраваць свае ідэі.  апісвае гэта так: «…Мы гуляем сваю ролю, што патрабуе сталага ўмення… узаемадзейнічаць з іншымі. У аснове сцэны ляжыць пастаноўка. За кулісамі мы рэдка калі хочам адкрыцца іншым, там утрымліваецца праўда пра нашы цяжкасці, і раскрыць яе значыла б выставіць нашу асобу падманам для гледачоў — гэта лёгка б разбурыла ілюзію, у якой мы знаходзім сабе месца для ўзаемадзеяння з іншымі». Гэта напружанасць паміж закуліснымі махінацыямі і гульнёй на сцэне — менавіта тое, што «*Portal*» абмалёўвае гэтак бездакорна і, што немалаважна, гэтак інтэрактыўна. Гофман знайшоў бы ідэальны аб’ект даследавання ў «*GLaDOS*». Бінга! Задаць студэнтам гофманскую «Самапрэзентацыю» і адправіць праходзіць з ёю «*Portal*».

## Карыстальніцкія мадыфікацыі 
### «*Portal: The Flash Version Mappack*» 
Пасля выхаду «*Portal*» фанацкая супольнасць прапанавала сваё бачанне перадгісторыі гульні. Так, пры стварэнні «*Portal: The Flash Version Mappack*», набору дадатковых карт па матывах «**»-версіі гульні, група «*We Create Stuff*» дадала не толькі новыя гульнявыя элементы, але і паспрабавала зрабіць некаторыя сюжэтныя моманты. Прыкладам, у адным з пакояў гулец, каб прасунуцца далей, змушаны націснуць на кнопку. У выніку, апроч руху наперад, гулец таксама апускае некалькі мазгавых цэнтраў «*GLaDOS*» на карабель «*Барэй*». Апроч таго, аўтары паўтарылі недаказанасць «*GLaDOS*» пра нейкую «*небяспечную сілу, якая чакае Чэл знадворку*» — калі гулец пакідае сцены Лабараторыі, на яго нападае штурмавік Альянсу. Распрацоўнікаў «*We Create Stuff*» заўважылі ў «*Valve*», і частка карт «*The Flash Version Mappack*» была ўлучана ў «*Portal: Still Alive*».

### «*Portal: Prelude*» 
Іншы буйны праект —  «*Portal: Prelude*», дзеянне якой адбываецца ў тыя часы, калі *Лабараторыяй даследавання прыроды парталаў* яшчэ кіравалі людзі. Гулец прымае на сябе ролю іншай паддоследнай дзяўчыны, Эбі, і праходзіць іншыя дзевятнаццаць тэставых камер пад назіраннем вучоных «*Aperture Science*». Пад канец гульні Эбі трапляе на абяцаную вечарыну з тортам, якая яшчэ не з’яўлялася падманам, а пазней робіцца сведкам запуску «*GLaDOS*». Калі ж суперкамп’ютар выходзіць з-пад кантролю і распыляе па Лабараторыі атрутны газ, вучоны, які выжыў, просіць Эбі ўсталяваць на «*GLaDOS*» *модуль маралі* (адзін з мазгавых цэнтраў камп’ютара, што змякчаў яго паводзіны), каб хоць як-небудзь абясшкодзіць ашалелы ШІ.

## Працяг 
21 лютага 2008 года вядучым геймдызайнерам «*Portal*»  у эфіры канала «*G4tv*» была пацверджана распрацоўка другой часткі гульні. Пасля гэтага, цягам амаль двух гадоў «*Valve*» трымала дэталі распрацоўкі і сюжэта «*Portal 2*» у сакрэце. Выняткам была выстаўленая ў 2008 годзе на сайце «*Breakdown Express*» інфармацыя пра пошук людзей для агучвання новага персанажа ў гульнях серыі «*Portal*» — Кэйва Джонсана, дырэктара «*Aperture Science*».

1 сакавіка 2010 года разам з чарговым абнаўленнем «*Portal*» у гульню было дададзена новае дасягненне — «*Transmission Received*» («*Перадача атрымана*»), якое мае на ўвазе ўзаемадзеянне з радыёпрымачамі, што сустракаюцца ў гульні. У патрэбным месцы гэтыя радыёпрымачы пачынаюць атрымліваць сігналы кода Морзэ і перашкоды. Сігналы Морзэ пасылаюць паслядоўнасць -хэшаў розных пашыраных фраз, а перашкоды з’яўляюцца кадрамі выяў, якія атрымліваюцца пры . Фразы, у сваю чаргу, з’яўляліся паролямі да «**» «*Aperture Science*», дзе асабліва настойлівыя гульцы маглі атрымаць дадатковыя звесткі пра свет «*Portal*». Такім чынам, «*Valve*» запусціла чарговую . 3 сакавіка яшчэ адно абнаўленне, «*Added Valuable Asset Retrieval*» («*Дададзена эвакуацыя каштоўнага супрацоўніка*»), злёгку змяніла канцоўку «*Portal*» — зараз Чэл нехта пачынае адцягваць з месца крушэння.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Промасайт гульн
* Старонка гульні на сайце *The Orange Box''
* Трэйлеры игры на GameTrailers
* 

Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2007 года
Катэгорыя:Гульні для Windows
Катэгорыя:Гульні для macOS
Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3
Катэгорыя:Гульні для Xbox 360
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з трохмернай графікай
Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў ЗША