open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карл Віман

**Карл Віман** (; нар. , Карваліс, штат Арэгон, ЗША) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2001) (сумесна з Эрыкам Корнелам і Вольфгангам Кетэрле) «за дасягненні ў вывучэнні працэсаў кандэнсацыі Бозэ - Эйнштэйна ў асяроддзі разраджаных газаў і за пачатковыя фундаментальныя даследаванні характарыстык кандэнсату».

## Біяграфія 
Карл Віман быў чацвёртым з пяці дзяцей у сям'і Н. Ора Вімана і Элісан Віман. Дзяцінства правёў у Арэгоне, ЗША. Незадоўга да таго, як Віман перайшоў у сёмы клас школы, сям'я пераехала ў Карваліс, з тым, каб дазволіць дзецям наведваць больш добрыя школы. Нягледзячы на тое, што Карваліс налічвае ўсяго 25 тысяч жыхароў, у ім знаходзіцца універсітэт штата Арэгон.
 
Пасля сярэдняй школы ён становіцца студэнтам Масачусецкага тэхналагічнага інстытута. Пасля праходжання агульнага курсу лекцый ён пераходзіць у Стэнфардскі ўніверсітэт на кафедру Тэадора Хенша, у якога ў 1977 г. абараняе дысертацыю. Пасля гэтага ён працуе ва ўніверсітэце Мічыгана ў горадзе Эн Арбар і становіцца там у 1979 г. асістэнтам прафесара. Тут ён знаёміцца з Сарай Гільберт, якая студэнткай працавала разам з ім. У 1984 г. ён пераходзіць ва ўніверсітэт Каларада і жэніцца на Сары Гільберт, якая да таго часу ўжо таксама абараніла дысертацыю. У 1987 г. ён з'яўляецца прафесарам фізікі ва ўніверсітэце Каларада.

## Дасягненні 
У групе Хенша Віман займаўся прэцызійнымі вымярэннямі даўжынь хваль спектральных ліній вадароду. Тэмай яго дысертацыі было вымярэння лэмбаўскага зруху ўзроўню 1s, і ізатопнага зруху пераходу 1s-2s пры дапамозе палярызацыйнай спектраскапіі. На аснове свайго вопыту ў галіне прэцызійнай спектраскапіі ён хацеў заняцца ў Мічыганскім універсітэце вымярэннямі парушэння цотнасці ў атамах, прадказанага тэорыяй электраслабога ўзаемадзеяння. Вельмі хутка ён зразумеў, што для гэтых мэтаў больш падыходзіць цэзій, а не вадарод. Паспяховыя вымярэнні ў 1985 г. прынеслі яму прызнанне навуковай супольнасці.
 
З сувязі з гэтымі эксперыментамі, ужо ў 1984 г. Віман займаўся лазерным астуджэннем і лазернымі пасткамі. Спачатку ён цікавіўся гэтым толькі ў сувязі з паляпшэннем свайго метаду вымярэння. Аднак неўзабаве ён усвядоміў, што такім чынам можна даследаваць паводзіны атамаў пры вельмі нізкіх тэмпературах і вырабіць кандэнсат Бозэ - Эйнштэйна. У 1995 г., сумесна з Эрыкам Корнелам, гэта яму ўдалося. За гэтае дасягненне ён атрымаў у 2001 г. Нобелеўскую прэмію па фізіцы (сумесна з Эрыкам Корнелам і Вольфгангам Кетэрле).

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Блог Карла Вімана на ScientificBlogging.com 
* Хатняя старонка Вімана ва ўніверсітэце Каларада 

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Выкладчыкі ўніверсітэта Брытанскай Калумбіі
Берлінская гарадская электрычка

**Берлінская гарадская электрычка** (S-Bahn) () — прыгарадна-гарадскі цягнік, адзін з відаў грамадскага транспарту ў Берліне і Брандэнбургу, Берлінскай агламерацыі.
 
Чыгуначная сетка берлінскай гарадской электрычкі даўжынёй 331 км мае 165 станцый. Колькасць перавезеных пасажыраў у 2006 годзе склала 375,000,000 чалавек. Многія лініі берлінскай гарадской электрычкі абслугоўваюць таксама прыгарады Берліна: Патсдам, Араніенбург, Бланкенфельдэ-Малаў, Бернал, Тэльтаў, Хенігсдорф, Эркнер, Кёнігс-Вустэрхаўзен, Штраўсберг, Біркэнвердэр, Хоэн-Ноендорф

## Маршруты і лініі 
На лістапад 2007 года існавала 15 маршрутаў берлінскай электрычкі.
* S1 Ванзэе — Араніенбург
* S2 Бланкэнфельдэ — Бернаў
* S25 Тэльтаў Штат — Хенігсдорф
* S3 Осткройц — Эркнер
* S41 Гезундбрунэн — Зюдкройц — Гезундбрунэн (кольцавы, па гадзіннікавай стрэлцы)
* S42 Гезундбрунэн — Зюдкройц — Гезундбрунэн (кольцавы, супраць гадзіннікавай стрэлкі)
* S45 Аэрапорт Шонефельд — Зюдкройц (Бундэсплац)
* S46 Кёнігс Вустэрхаўзэн — Вэстэнд
* S47 Шпіндлерсфельд — Германштрасэ (Шонэвайдэ)
* S5 Шпандаў — Страўсберг-Поўнач
* S7 Патсдам (цэнтральны вакзал) — Арэнсфельдэ
* S75 Вэсткройц — Вартэнберг — (Ліхтэнберг)
* S8 (Цойтэн) Берлін-Грунаў — Біркэнвердэр
* S85 (Грунаў) Шонэвайдэ — Вайдманслюст
* S9 Аэрапорт Шонэфельд — Панкаў — (Бланкенбург)
 
Нумар маршруту можа быць адназначным або двухзначным. Маршруты з агульнай першай лічбай заўсёды маюць агульныя ўчасткі пуці.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт S-Bahn Berlin GmbH


Катэгорыя:S-Bahn Германіі
Катэгорыя:Транспарт Берліна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1924 годзе
Катэгорыя:1924 год у Берліне
Медаль Лорэнца

**Медаль Лорэнца** (Нідэрланды) — залаты медаль, які прысуджаецца кожныя чатыры гады Нідэрландскай каралеўскай акадэміяй навук (). Заснаваны 11 снежня 1925 года ў гонар 50-годдзя доктарскай ступені Хендрыка Антона Лорэнца за важныя даследаванні ў вобласці тэарэтычнай фізікі, хоць сярод лаўрэатаў ёсць і фізікі-эксперыментатары. Многім лаўрэатам пасля была прысуджана Нобелеўская прэмія.

## Спасылкі 
* *Старонка медаля Лорэнца на сайце Instituut-Lorentz* 

Лорэнц
Нідэрландская каралеўская акадэмія навук

**Нідэрландская каралеўская акадэмія навук** (, *KNAW*) — арганізацыя, закліканая развіваць навуку і літаратуру ў Нідэрландах.

Яна аказвае ўраду кансультацыі па пытаннях навукі, вядзе экспертную дзейнасць, каардынуе рэцэнзаванне навуковых артыкулаў, правядзенне навуковых канферэнцый і форумаў; пад яе кіраўніцтвам дзейнічаюць профільныя навуковыя інстытуты. Акадэмія прысуджае шэраг прэстыжных узнагарод, у тым ліку медаль Лорэнца для фізікаў.

Заснавана ў напалеонаўскім Каралеўстве Галандыя ўказам Людовіка Банапарта 4 мая 1808 г. як Каралеўскі інстытут навук, літаратуры і вытанчаных мастацтваў (Koninklijk Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en Schoone Kunsten). Акадэміяй называецца з 1851 г.

Члены Акадэміі (каля 200 членаў маладзей 65 гадоў) абіраюцца пажыццёва шляхам кааптацыі; прымаюцца намінацыі ад асоб і арганізацый па-за Акадэміяй. У 65 гадоў акадэмік павінен выйсці ў адстаўку. Маюцца члены-карэспандэнты і замежныя члены Акадэміі. Маецца два аддзяленні — дакладных навук і гуманітарных і грамадскіх навук.

Прэзідэнтам з мая 2008 г. з'яўляецца матэматычны фізік Роберт Дэйкграф. У інаўгурацыйнай прамове ён выказаў занепакоенасць нізкім узроўнем фінансавання навукі ў Нідэрландах у параўнанні з большасцю заходнееўрапейскіх краін.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Навука ў Нідэрландах
Катэгорыя:З’явіліся ў 1808 годзе
Катэгорыя:Нацыянальныя акадэміі

Катэгорыя:1808 год у Нідэрландах
Аэрапорт Франкфурт-на-Майне

**Міжнародны аэрапорт Франкфурт-на-Майне**, таксама **Рэйн-Майнскі Аэрапорт** (,  ІКАО: EDDF, ІАТА: FRA) — найбуйнейшы аэрапорт Германіі.
 
Па колькасці пасажыраў (у 2006 годзе 52.810.683 чалавек) ён займае трэцяе месца ў Еўропе, пасля лонданскага Хітроў (67.530.197 пасажыраў у 2006 годзе) і парыжскага Шарль-дэ-Голь (56.849.567 пасажыраў у 2006 годзе). Па грузаперавозках займае другое месца ў Еўропе, саступаючы зноў жа парыжскаму Шарль-дэ-Голю.
 
Аэрапорт Франкфурта-на-Майне быў адным з першых аэрапортаў, дзе пачалі ўжываць аўтаматычную сістэму сартавання багажу.
 
Аэрапорт мае 4 узлётна-пасадачныя паласы. У адной (07L/25R) пакрыццё асфальтавае, у астатніх - бетоннае. Тры паласы - 07L/25R, 07C/25C, 18 - даўжынёй 4000 метраў, 07R/25L - даўжынёй 2800 метраў.
 
Паласа 07R/25L выкарыстоўваецца толькі для пасадак. Паласа 18 выкарыстоўваецца толькі для узлётаў на поўдзень, таму значэнне "36" для паказальніка напрамку пасадкі, супрацьлеглага "18", у яе пазначэнне адсутнічае.
 
Найбліжэйшы аэрапорт - Мангейм-Сіці.
 
Аэрапорт мае два вялікія тэрміналы і адзін маленькі для VIP. Усяго пяць залаў. Ад першага тэрмінала да другога можна дабрацца па манарэйкавай трасе ўнутры будынка 'Skyline', альбо на бясплатным аўтобусе-шатле, адыходзяць кожныя 10 хвілін з паркоўкі.
 
Аэрапорт знаходзіцца ў непасрэднай блізкасці ад аўтабанаў A3 і A5.
 
Да цэнтра Франкфурта можна дабрацца на таксі прыблізна за 50 еўра.
 
Чыгунка (Вакзал Франкфурт-на-Майне, Аэрапорт): кожныя 15 хвілін ад першага тэрмінала адпраўляецца электрацягнік (S-Bahn 8 і 9) да галоўнага гарадскога вакзала, час у дарозе - 12 хвілін. На станцыю таксама заходзяць некаторыя хуткасныя цягнікі, а таксама звычайныя цягнікі.
 
Да горада таксама можна дабрацца на аўтобусе.

## Галерэя 

Выява:Rhein-Main-Flughafen Interterminal Monorail 24Nov2007.JPG|Манарэйкавы шлях
Выява:Rhein-Main-Flughafen Terminal B View 24Nov2007.JPG|Від на тэрмінал B
Выява:Rhein-Main-Flughafen Ramp 24Nov2007.JPG|Перон аэрапорта
Выява:Rhein-Main-Flughafen Lufthansa Terminal 24Nov2007.JPG|Тэрмінал Lufthansa

## Спасылкі 
* Frankfurt Airport (афіцыйны сайт, )
* Афіцыйны сайт
* www.frankfurt360.de/flughafen.htm 360°-панарама
* Fraport.de
* Frankfurt Airport  — Пра франкфурцкі аэрапорт

Франкфурт-на-Майне
Катэгорыя:Франкфурт-на-Майне
Эрык Алін Корнел

**Эрык Алін Корнел** (; нар.  г., Апала-Альта, штат Каліфорнія, ЗША) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2001), сумесна з Вольфгангам Кетэрле і Карлам Віманам «за эксперыментальнае назіранне бозэ-эйнштэйнаўскай кандэнсацыі ў разрэджаных газах атамаў шчолачных металаў і за першыя фундаментальныя даследаванні уласцівасцяў такіх кандэнсатаў».

## Біяграфія 
Эрык Корнел нарадзіўся ў сям’і прафесара будаўнічых навук у МТІ і настаўніцы англійскай мовы. Вывучаў фізіку ў Стэнфардскім універсітэце і, пасля атрымання ў МТІ у 1985 г. дыплома, працаваў у Кембрыджы — горад, у якім ён жыў з двух гадоў. Працаваў у групе Дэйва Прытчарда над вызначэннем масы 3He і 3H. У 1990 г. абараніў дысертацыю.
 
Корнел падаў заяўку на месца постдокаў у групу Дэйва Вінеланда ў NIST, аднак не атрымаў адабрэння. Замест гэтага яго парэкамендавалі ў групу Карла Віма, які працаваў у NIST ў горадзе Боўлдэр (штат Каларада). Пасля заканчэння двухгадовай постдокаўскай стыпендыі ён застаўся там працаваць асістэнтам прафесара. У 1995 г. становіцца прафесарам, з 1994 г. з’яўляецца членам NIST.
 
У 1995 г. Корнел ажаніўся з Цэлестай Ландры, з якой быў знаёмы больш за 10 гадоў, яшчэ ў Стэнфардзе. У іх дзве дачкі — Эліза і Сафія.
 
У 2004 г. яму ампутавалі левую руку з прычыны заражэння фасцыітысам. У 2006 г. ён зноў прыступіў да працы.

## Узнагароды 
* Узнагарода імя Самюэля Уэслі Стратана, NIST, 1995
* Прэмія імя Ньюкомба Кліўленда, Амерыканская асацыяцыя садзейнічання навуцы, 1995/96
* Залатая медаль міністэрства камерцыі, 1996
* Прэмія Фрыца Лондана ў галіне фізікі нізкіх тэмператур, 1996
* Прэмія Карла Цэйса, Фонд Эрнста Абэ, 1996
* Прэмія імя Алана Т. Ватэрмана ад Нацыянальнага навуковага фонду, ЗША, 1997
* Міжнародная прэмія імя Караля Фейсала ў галіне навукі, 1997
* Прэмія Рабі па атамнай фізіцы, малекулярнай фізіцы і оптыцы, Амерыканскае фізічнае таварыства, 1997
* Абраны членам Амерыканскага фізічнага таварыства, 1997
* Медаль Лорэнца, Нідэрландская каралеўская акадэмія навук, 1998
* Медаль Бенджаміна Франкліна па фізіцы, 1999
* Прэмія Р. В. Вуда, Амерыканскае аптычнае таварыства, 1999
* Абраны членам Амерыканскага аптычнага таварыства, 2000
* Член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША, 2000
* Нобелеўская прэмія па фізіцы, 2001

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Хатняя старонка Эрыка Корнела на сайце ўніверсітэта Каларада  
* Старонка навуковай групы Корнела на сайце ўніверсітэта Каларада  

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Стэнфарда
Аэрапорт Берлін-Тэгель

thumb|Дыспетчарская вежа і галоўны будынак
thumb|Галоўны будынак (тэрміналы А і В) і збудаванні ў паўднёвай частцы аэрапорта (тэрміналы D і Е) з вышыні птушынага палёту
**Аэрапорт Берлін-Тэгель імя Ота Ліліенталя** () — аэрапорт у Берліне, пасля закрыцця ў кастрычніку 2008 года Тэмпельхофа з'яўляецца адзіным дзеючым аэрапортам у горадзе. Размешчаны ў раёне Тэгель адміністрацыйнай акругі Райнікэндорф.
 
На месцы будучага аэрапорта ў 1930 года адкрыўся ракетны палігон. Аэрапорт быў пабудаваны ў 1948 годзе і з 1988 года носіць імя Ота Ліліенталя. Для многіх авіякампаній і пасажыраў (пераважна з заходняй часткі горада) Тэгель з'яўляецца любімым аэрапортам, таму магчымасцяў для запуску новых рэйсаў і стаянкі новых самалётаў практычна няма. Эксплуатантам аэрапорта з'яўляецца «Berliner Flughafen-Gesellschaft mbH» (BFG).

## Гісторыя 
Ракетны палігон Тэгель быў урачыста адкрыты 27 верасня 1930 года Рудольфам Небелем. З пачаткам блакады Берліна ў 1948 годзе было пачата будаўніцтва па тых часах самай доўгай узлётна-пасадачнай паласы даўжынёй 2400 м. Будаўніцтва было завершанае за два месяцы. Першы самалёт прызямліўся на ёй 5 лістапада 1948, а афіцыйнае адкрыццё адбылося толькі ў канцы снежня.
 
Аэрапорт адкрыўся для грамадзянскіх авіяперавозак  2 студзеня 1960 года. З 1975 года па 1985 гады Тэгель быў адзіным пасажырскім аэрапортам Заходняга Берліна: Тэмпельхоф быў зачынены для грамадзянскай авіяцыі. Пасля аб'яднання Германіі ў Тэгель пачалі ажыццяўляцца рэйсы авіякампаніі «Lufthansa», якая не мела гэтай магчымасці ў сувязі з асаблівымі правамі саюзнікаў пасля Другой сусветнай вайны.
 
У 2005 годзе пасажыраабарот павялічыўся на 4,4% і дасягнуў 11.530.000 чалавек. З 2008 года Тэгель з'яўляецца адзіным аэрапортам Берліна.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Аэрапорты Берліна
Катэгорыя:Раён Тэгель
Катэгорыя:З’явіліся ў 1930 годзе
Катэгорыя:1930 год у Берліне
Катэгорыя:З’явіліся ў 1948 годзе
Катэгорыя:1948 год у Берліне
Аэрапорт Берлін-Тэмпельгоф

**Аэрапорт Берлін-Тэмпельгоф** (, IATA: THF, ICAO: EDDI) — аэрапорт у Берліне, функцыянаваў з 1920-х гг па 2008 год. Размяшчаецца ў раёне Тэмпельгоф, унутры кольцавай лініі S-Bahn.

## Гісторыя 
Тэмпельгофскае поле, на якім быў пабудаваны аэрапорт Тэмпельгоф, раней служыла ў якасці плацу для страявой падрыхтоўкі. У 1909 годзе Орвіл Райт прадставіў тут свой лятальны апарат, праводзіў паказальныя палёты і ўсталяваў некалькі рэкордаў. У 1922 годзе поле зраўнялі і ўмацавалі, а ў 1923 годзе тут з'явілася два першыя ангары. Першая авіялінія злучыла Берлін з Кёнігсбергам. Адсюль пасля здачы аэрапорта ў эксплуатацыю 6 красавіка 1926 быў здзейснены першы рэгулярны рэйс авіякампаніі «Lufthansa» (тады яшчэ «Deutsche Luft Hansa AG») у Цюрых. Ужо ў 1927 годзе да аэрапорта Тэмпельгоф - першаму ў свеце - была падведзена лінія метрапалітэна.
 
У 1930-я гады па аб'ёме перавозак Тэмпельгоф значна пераўзыходзіў аэрапорты Парыжа, Амстэрдама і Лондана. Аднак тэхнічныя магчымасці аэрапорта былі хутка вычарпаныя, і ў 1934 годзе архітэктарам Эрнстам Загебілем быў прадстаўлены план яго пашырэння, у адпаведнасці з якім аэрапорт змог бы абслугоўваць да шасці мільёнаў пасажыраў у год (у 1934 годзе - толькі 200 тысяч чалавек).
 
Аэравакзал плошчай ў 284 тысяч м². стаў па тых часах самым буйным будынкам у свеце. Ён таксама з'яўляецца і адным з самых доўгіх будынкаў: агульная даўжыня дугападобнай часткі будынка складае каля 1,2 км. Пакрытае травой лётнае поле авальнай формы мела у дыяметры каля двух кіламетраў і дазваляла досыць лёгкім самалётам таго часу, як, напрыклад, "Junkers Ju 52", дакладна не садзіцца і ўзлятаць супраць ветру. Будаўніцтва працягвалася і пасля пачатку вайны ў 1939 годзе, але і да 1945 года аэрапорт яшчэ не быў цалкам дабудаваны. Станцыя метрапалітэна была адпаведна перанесена да новага будынку аэрапорта.

## Літаратура 
* Frank Schmitz: Flughafen Tempelhof. Berlins Tor zur Welt. be.bra Verlag, Berlin 1997, ISBN 3-930863-32-4.
* Laurenz Demps, Carl-Ludwig Paeschke: Flughafen Tempelhof. Die Geschichte einer Legende. Ullstein Verlag, Berlin 1998, ISBN 3-550-06973-1.
* Elke Dittrich: Ernst Sagebiel — Leben und Werk (1892—1970). Lukas Verlag, Berlin 2005, ISBN 3-936872-39-2.
* Elke Dittrich: Der Flughafen Tempelhof in Entwurfszeichnungen und Modellen 1935—1944. Lukas Verlag, Berlin 2005, ISBN 3-936872-52-X.
* Philipp Meuser: Vom Fliegerfeld zum Wiesenmeer. Geschichte und Zukunft des Flughafens Tempelhof. Quintessenz Verlag, Berlin 2000, ISBN 3-8148-0085-0.
* André Hoffmann: Der nationalsozialistische ‚Weltflughafen‘ Berlin-Tempelhof — seine Entstehung und Bedeutung. Magisterarbeit Philipps-Universität, Marburg 2002.

## Спасылкі 
* Горадабудаўнічы праект «Тэмпельгофская свабода» на сайце адміністрацыі Сената Берліна (нямы.) 
* Гісторыя аэрапорта Тэмпельгоф у фатаграфіях

Катэгорыя:Аэрапорты Берліна
Катэгорыя:Славутасці Берліна
Катэгорыя:Архітэктура Трэцяга рэйха
Катэгорыя:Тэмпельгоф
Каралеўства Галандыя

**Каралеўства Галандыя** (, ) — дзяржава, створаная Першай французскай імперыяй на тэрыторыі былой рэспублікі Злучаных правінцый з 1806 па 1810 год.

У чэрвені 1806 года Каралеўства Галандыя прыйшло на змену Батаўскай рэспубліцы. Гэта пераўтварэнне працягвала распачатую з узнікненнем Імперыі тэндэнцыю пераходу ад марыянеткавых рэспублік, якія арыентуюцца на французскую Дырэкторыю, да манархій, што кіруюцца сваякамі Напалеона I або ім самім праз віцэ-каралёў. На прастол Галандыі Напалеон пасадзіў свайго малодшага брата — Людовіка Банапарта.

Па тэрыторыі Галандыя адпавядала сучасным Нідэрландам, але без Лімбурга і некаторых раёнаў Зеландыі, якія ўваходзілі ў склад Францыі. У 1807 годзе да Галандыі былі дададзены адрынутыя ад Прусіі Усходняя Фрызія і Йевер, а пасля брытанскага ўварвання ў 1809 годзе тэрыторыі на поўдзень ад Рэйна (уключаючы Брабант) былі анексаваны Францыяй.

У 1810 годзе Напалеон, незадаволены братам, які праводзіў уласную палітыку і імкнуўся адстойваць інтарэсы галандцаў, скасаваў нідэрландскую дзяржаўнасць і абвясціў пра анексію ўсёй Галандыі Францыяй. Падчас узніклага крызісу Людовік Банапарт адрокся ад прастола, і галандскім каралём фармальна некалькі дзён быў яго малалетні сын, Людовік II (1804—1831).

Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў
Катэгорыя:Дзяржавы часоў Рэвалюцыйных і Напалеонаўскіх войн
Катэгорыя:1806 год у Нідэрландах
Кругер

**Кругер** () — нямецкае і яўрэйскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Адальберт Кругер (1832—1896) — нямецкі астраном
* Герман Кругер (1818—1864) — нямецкі фармацэўт і батанік
* Дзіяна Кругер (нар. 1976) — нямецкая актрыса і фотамадэль
* Ёган Кругер (1598—1662) — буйны нямецкі кампазітар і музыказнавец
* Павел Канстанцінавіч Кругер (1910—1978) — інжынер шляхоў зносін, спецыяліст у галіне рухомага саставу чыгунак, цягі паяздоў і электрыфікацыі.
* Сімен Хегстад Кругер — нарвежскі лыжнік
* Франц Кругер — нямецкі жывапісец
* Янкель Мордухавіч Кругер (1869—1940) — беларускі савецкі жывапісец яўрэйскага паходжання
Жэрар Дзюрок

**Жэрар Крыстоф Мішэль Дзюрок** (; , Понт-а-Мусон — , Маркерсдорф) — генерал і гофмаршал двара Напалеона I, пастаянны яго спадарожнік, пачынаючы з італьянскага паходу 1796 года.

Пасля Марэнга прыязджаў з пасланнем ад Напалеона ў Расію. У якасці гофмайстара адказваў за асабістую бяспеку імператара і за прыдворны цырыманіял. У 1808 годзе ганараваны памятным тытулам герцага Фрыульскага.

Забіты 22 мая 1813 года ядром ля гарадка Маркерсдорф, калі ён у складзе світы Напалеона назіраў на другі дзень пасля Баўтцэнскай бітвы за ар’ергардным боем руска-прускай арміі, якая адыходзіла з поля бою.

Катэгорыя:Французскія камандзіры напалеонаўскіх і рэвалюцыйных войнаў
Катэгорыя:Імёны, высечаныя пад Трыумфальнай аркай (Парыж)
Рыкарда Джаконі

**Рыкарда Джаконі** (; , Генуя, Італія — 9 снежня 2018) — амерыканскі фізік італьянскага паходжання, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2002). Атрымаў палову прэміі «за стварэнне рэнтгенаўскай астраноміі і вынаходства рэнтгенаўскага тэлескопа». Другую палову прэміі атрымалі Райманд Дэвіс і Масатосі Косіба «за стварэнне нейтрыннай астраноміі».

## Біяграфія 
Рыкарда Джаконі нарадзіўся ў сям’і Антоніа Джаконі — уладальніка невялікай фірмы і яго жонкі Эльзы Кані Джаконі — настаўніцы фізікі і матэматыкі. Калі Рыкарда Джаконі было восем гадоў, яго бацькі развяліся, і ён стаў жыць са сваёй маці ў Мілане. Пасля абароны дысертацыі ў 1954 г. у Міланскім універсітэце, ён атрымаў там месца асістэнта прафесара фізікі. У 1956 г. перайшоў працаваць ва ўніверсітэт штата Індыяна ў Блумінгтане і ў 1958 г. у Прынстанскі ўніверсітэт. З 1959 года працаваў у Амерыканскай карпарацыі па навуцы і тэхніцы (АКНТ) у Кембрыджы — кампаніі, створанай Бруна Росі з мэтай праводзіць даследаванні на дзяржаўныя сродкі. У 1966 г. быў прыняты ў савет дырэктараў фірмы і з 1969 г. стаў віцэ-прэзідэнтам.
 
У 1973 г. перайшоў на працу намесніка дырэктара ў аддзяленне астрафізікі высокіх энергій Гарвард-Смітсанаўскага астрафізічнага цэнтра ў Кембрыджы. З 1981 г. працуе дырэктарам навуковага інстытута касмічных тэлескопаў і прафесарам універсітэта Джонса Хопкінса ў Балтымары. З 1991 г. па 1999 г. быў прафесарам фізікі і астраноміі ў Мілане. З 1993 г. па 1999 г. быў генеральным дырэктарам Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі ў Гархінгу пад Мюнхенам. У 1999 г. вярнуўся ў ЗША і з тых часоў з’яўляецца прэзідэнтам Аб’яднаных універсітэтаў Вашынгтона і прафесарам-даследчыкам ва ўніверсітэце імя Джонса Хопкінса ў Балтымары.
 
Рыкарда Джаконі жанаты на Мірэле Джаконі, якую ён ведаў са школьных гадоў і якая працавала ў МТІ перакладчыцай. У іх дзве дачкі — Джына і Ганна.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Кэтрын Брус
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Дэні Хайнемана ў вобласці астрафізікі
Катэгорыя:Лаўрэаты праграмы Фулбрайта
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Фізікі Італіі
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Італіі
Людовік I Банапарт

**Людо́вік (Луі́джы, Луі́) Банапа́рт** (, ; , Аяча, Францыя — , Ліворна, Вялікае герцагства Тасканскае) — адзін з братоў Напалеона I, бацька Напалеона III.

З 5 чэрвеня 1806 па 1 ліпеня 1810 года — кароль васальнага ў адносінах да Французскай імперыі каралеўства Галандыя пад імем **Людовіка I** (). Быў досыць папулярным сярод галандцаў, дапамагаў народу падчас паводак, вучыў нідэрландскую мову, хоць гаварыў з пацешнымі памылкамі (так, свой тытул ён вымаўляў як  — «аландскі трус»). У 1808 годзе заснаваў Каралеўскі інстытут навук, літаратуры і прыгожых мастацтваў (цяпер Каралеўская Нідэрландская акадэмія навук). У 1810 годзе па распараджэнні брата адрокся ад прастола на карысць малалетняга сына, а яшчэ праз чатыры дні тэрыторыя галандскага каралеўства была анексавана Францыяй.

Наўзамен Людовік атрымаў ад брата тытул графа дэ Сен-Лё (*comte de Saint-Leu*) і стаў кіраўніком вялікага герцагства Клевэ-Юліх-Берг, якое фармальна ўзначальваў яго сын.

4 студзеня 1802 года ажаніўся з Гартэнзіяй Багарнэ, падчаркай Напалеона (дачкой імператрыцы Жазэфіны ад першага шлюбу). Шлюб быў складзены па загадзе імператара, а самі муж і жонка не адчувалі адзін да аднаго пяшчотных пачуццяў; пасля выгнання з Галандыі яны разыйшліся. У іх нарадзілася тры сыны:
* Напалеон Луі Шарль (1802—1807);
* Напалеон Луі (1804—1831), кароль Галандыі Людовік II, насіў таксама тытул вялікага герцага Клевэ-Бергскага;
* Шарль Луі Напалеон (1808—1873) стаў прэзідэнтам Французскай рэспублікі, а затым — імператарам пад імем Напалеона III.

Пасля ў Гартэнзіі нарадзілася яшчэ адно (пазашлюбнае) дзіця — Шарль дэ Марні. Па некаторых даных, і Напалеон III мог быць сынам не Людовіка Банапарта.

Катэгорыя:Каралі нідэрландскія
Катэгорыя:Банапарты
Катэгорыя:Імёны, высечаныя пад Трыумфальнай аркай (Парыж)
Адальберт Кругер

**Карл Нікалаўс Адальберт Кругер** (; , Мальбарк - , горад Кіль) — нямецкі астраном.

## Біяграфія 
Працаваў у Бонскай абсерваторыі і быў галоўным памочнікам Аргеландэра пры апісанні паўночнага зорнага неба. Пазней Кругер быў дырэктарам абсерваторыі ў Хельсінкі, Кілі і Гоце, дзе пасля смерці Петэрса рэдагаваў «Astron. Nachrichten» Schumacher'а.
 
## Навуковыя працы 
* «Zonenbeobachtung der Sterne zwischen 55 ° und 65 ° nördl. Deklination» (Хельсінкі, 1883-1885)
* «Katalog v. 14680 Sternen zwischen 54 ° 55 'und 65 ° 10' nördlich. Deklination 1855» (Лейпцыг, 1890).

Катэгорыя:Астраномы Германіі
Катэгорыя:Астраномы XIX стагоддзя
Аэрапорт Гамбург

**Гамбург** () (IATA: HAM, ICAO: EDDH) — міжнародны аэрапорт Гамбурга, Германія. Размешчаны на адлегласці 8,5 кіламетраў ад цэнтра горада. Уваходзіць у лік пяці самых загружаных аэрапортаў краіны з пасажыраабаротам каля 12,84 млн. чалавек у год.

## Гісторыя 
Міжнародны аэрапорт «Гамбург» лічыцца найстарэйшым дзеючым у Германіі. Ён быў адкрыты ў студзені 1911 года. У 90-х гадах XX стагоддзя яго планавалі перанесці далей на поўнач ад Гамбурга, але пазней ад праекту адмовіліся. Аэрапорт проста рэканструявалі: пабудавалі новыя будынкі інфраструктуры і абслугоўвання пасажыраў, гатэль, транспартныя пад'езды. Таксама правялі лінію Гарадской электрычкі.

## Апісанне 
Аэрапорт мае дзве узлётна-пасадачныя паласы з асфальтавым пакрыццём. Адна даўжынёй 3 250 метраў, другая - 3666 метраў. Абедзве УПП, а таксама стырновыя дарожкі і платформы гатовыя прымаць усе паветраныя судны, уключаючы Airbus A380. Менавіта тут гэты тып самалёта праходзіць працэс афарбоўкі перад перадачай авіякампаніям.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт аэрапорта  
* Аэрапорт Гамбурга — артыкул

Аэрапорт
Катэгорыя:З’явіліся ў 1911 годзе

Гамбург
Аляксандр дэ Багарнэ

**Алякса́ндр Франсуа́ Мары́ дэ Багарнэ́, віко́нт дэ ля Фертэ́** (; 28 мая 1760, Фор-Раяль [цяпер Фор-дэ-Франс], Марцініка — 23 ліпеня 1794, Парыж, Францыя) — французскі палітычны і ваенны дзеяч, удзельнік Вялікай французскай рэвалюцыі і рэвалюцыйных войнаў, прэзідэнт і сакратар Нацыянальнага сходу Францыі (1789—1791), камандуючы французскай Рэйнскай арміяй (1793—1794). Першы муж (1779—1785) Мары Жазеф Руж Ташэ дэ ля Пажэры (пасля жонкі Напалеона I — імператрыцы Першай французскай імперыі Жазэфіны Банапарт), бацька Яўгена дэ Багарнэ (пасля віцэ-караля Італіі і герцага Лейхтэнбергскага) і Гартэнзіі дэ Багарнэ (пасля жонкі галандскага караля Людовіка I Банапарта і маці імператара французаў Напалеона III). У перыяд Вялікага тэрору быў арыштаваны па ілжывым абвінавачванні ў бяздзейнасці пры абароне Майнца, прысуджаны да смерці і гільяцінаваны на плошчы Рэвалюцыі ў Парыжы.

Катэгорыя:Члены Нацыянальнага сходу 1789-91 гг.
Катэгорыя:Военачальнікі Францыі
Аляксандр
Гама-выпраменьванне

thumb|220px|Ілюстрацыя выкіду гама-выпраменьвання (γ) ад атамнага ядра

**Гама-выпраменьванне** (гама-прамяні, γ-прамяні) — від электрамагнітнага выпраменьвання з надзвычай малой даўжынёй хвалі каля <5 нм і, з прычыны гэтага, ярка выяўленымі карпускулярнымі і слаба выяўленымі хвалевымі ўласцівасцямі.

Гама-квантамі з’яўляюцца фатоны з высокай энергіяй. Лічыцца, што энергіі квантаў гама-выпраменьвання перавышаюць 105 эВ, аднак рэзкая мяжа паміж гама- і рэнтгенаўскім выпраменьваннем не вызначана. На шкале электрамагнітных хваль гама-выпраменьванне мяжуе з рэнтгенаўскім выпраменьваннем, займаючы дыяпазон больш высокіх частот і энергій. У вобласці 1—100 кэВ гама-выпраменьванне і рэнтгенаўскае выпраменьванне адрозніваюцца толькі па крыніцах, гэта значыць калі квант выпраменьваецца ў ядзерным пераходзе, то яго прынята адносіць да гама-выпраменьвання; калі пры ўзаемадзеянні электронаў або пры пераходах у атамнай электроннай абалонцы — да рэнтгенаўскага выпраменьвання. З пункту гледжання фізікі, кванты электрамагнітнага выпраменьвання з аднолькавай энергіяй не адрозніваюцца, таму гэты падзел прынята лічыць умоўным.

Гама-выпраменьванне выпускаецца пры пераходах паміж узбуджанымі станамі атамных ядраў, пры ядзерных рэакцыях, а таксама пры адхіленні энергічных зараджаных часціц у магнітных і электрычных палях. Гама-выпраменьванне было адкрыта французскім фізікам  у 1900 годзе пры даследаванні выпраменьвання радыю. Сваю назву выпраменьванне атрымала дзякуючы новазеландскаму навукоўцу Эрнэсту Рэзерфорду ў 1903 годзе.

## Гл. таксама 
* Электрамагнітнае выпраменьванне
* Бэта-часціца
* Альфа-часціца
* Ядзерная рэакцыя
* Рэнтгенаўскія прамяні
* Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы

## Спасылкі 
* Basic reference on several types of radiation  
* Radiation Q & A 
* GCSE information 
* Radiation information  
* Gamma ray bursts  

Катэгорыя:Радыялогія
Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Катэгорыя:Радыеактыўнасць
Катэгорыя:Электрамагнітнае выпраменьванне
Катэгорыя:Радыебіялогія
Аэрапорт Хітроў

**Хітроў** (; ІКАО: EGLL, ІАТА: LHR) — найбуйнейшы міжнародны аэрапорт Лондана. Лічыцца трэцім па загружанасці пасажырскім аэрапортам у свеце (2011 год), і першым у Еўропе. Размешчаны за 24 км (15 міляў) на захад ад цэнтральнага Лондана. Уключае 5 пасажырскіх тэрміналаў і адзін грузавы. Апошні, 5-ы тэрмінал, адкрыты 14 сакавіка 2008 каралевай Лізаветай II, з 11 красавіка 2008 года закрываўся па тэхнічных прычынах да чэрвеня 2008 года.

## Размяшчэнне 
Размешчаны за 24 км (15 міль) на захад ад цэнтральнага Лондана каля паўднёвай мяжы Хілінгтана. З паўночнага боку аэрапорт мяжуе з Харлінгтанам, Хармандсворсам, Лонгфардам і Кранфардам, з усходняга - Хаўнслоў і Хатанам, з паўднёвага - з Іст Бедфантам і Стануэлам. На захад шаша M25 аддзяляе аэрапорт ад Колнбрука ў Беркшыра.
 
Аэрапорт размешчаны на захад ад Лондана, яго ўзлётна-пасадачныя поласы арыентаваныя з захаду на ўсход, што азначае, што самалёты павінны ўзлятаць прама над горадам. Іншыя буйныя еўрапейскія аэрапорты, напрыклад, аэрапорты Амстэрдама, Франкфурта і Парыжа, размешчаны ў паўднёвай або паўночнай частцы горада, што дазваляе пазбягаць падобных праблем.
 
Іншай асаблівасцю аэрапорта з'яўляецца яго нізкае размяшчэнне над узроўнем мора (25 метраў), а таксама частыя туманы.
 
Хітроў - адзін з двух міжнародных аэрапортаў, размешчаных у межах Вялікага Лондана, другі - Лонданскі гарадскі аэрапорт.

## Гісторыя 
### 1930-я і 1940-я 
Месца, на якім сёння знаходзіцца аэрапорт Хітроў, для патрэб авіяцыі пачалі выкарыстоўваць падчас Першай сусветнай вайны, у гэты час тут знаходзіўся ваенны аэрадром. У 1930-я гады аэрадром, які тады насіў назву Вялікі Заходні Аэрадром, выкарыстоўваўся кампаніяй Fairey Aviation для зборкі і выпрабаванняў авіяцыйнай тэхнікі. Камерцыйныя авіякампаніі выкарыстоўвалі аэрапорт Кройдан, які быў галоўным лонданскім аэрапортам у той час.
 
У 1943 Хітроў пачаў кантралявацца Міністэрствам Авіяцыі і пачаў развівацца як прамежкавая база Каралеўскіх ваенна-паветраных сіл Вялікабрытаніі. Будаўніцтва ўзлётна-пасадачных палос пачалося ў 1944 годзе на зямлі, якая належала да гэтага прыхадскому святару з Хармансворса. Новы аэрапорт быў названы па назве вёскі Heath Row, якая была разбурана падчас будаўніцтва аэрапорта, і знаходзілася прыблізна на месцы сённяшняга тэрмінал.
 
Каралеўскія Паветраныя сілы так і не выкарысталі аэрапорт, і пасля заканчэння Другой сусветнай вайны, кіраванне Хітроў было перададзена Міністэрству Грамадзянскай Авіяцыі. Першы грамадзянскі рэйс адбыўся 1 студзеня 1946 года, у Буэнас-Айрэс з дазапраўкай у Лісабоне. Аэрапорт пачаў працаваць цалкам як грамадзянскі на 31 мая 1946, і да 1947 года ў Хітроў былі тры ўзлётна-пасадачныя паласы, і яшчэ тры будаваліся. Першыя ўзлётна-пасадачныя паласы, пабудаваныя для поршневых самалётаў, былі кароткія і іх напрамкі ўлічвалі ўсе напрамкі ветру.

Катэгорыя:Аэрапорты Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Транспарт Лондана
Казанова

**Казанова** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Джакама Казанова — італьянскі авантурыст, падарожнік, пісьменнік
* Карына Казанова — канцлер Швейцарыі
* Франчэска Казанова — італьянскі мастак
Аэрапорт Вена-Швехат

**Вена-Швехат** () або **Венскі міжнародны аэрапорт** () (IATA: VIE, ICAO: LOWW) — аэрапорт, размешчаны за 18 км на паўднёвы ўсход ад Вены, з'яўляецца самым загружаным аэрапортам Аўстрыі. Назва «Вена-Швехат» або проста «Швехат» паходзіць ад бліжэйшага гарадка, Швехат. Аэрапорт можа прымаць шырокафюзеляжныя самалёты, такія як Boeing 747 і Airbus A340. Аэрапорт Вена-Швехат з'яўляецца хабам для Austrian Airlines і яе падраздзяленняў, а таксама для лоў-кост авіякампаніі Niki. У 2008 годзе на цырымоніі World Airport Awards аэрапорт Вена-Швехат быў прызнаны лепшым аэрапортам Цэнтральнай і Усходняй Еўропы.

## Гісторыя 
Першапачаткова пабудаваны як ваенны аэрапорт у 1938 годзе, у 1945 ён быў узяты пад кантроль брытанскімі ўладамі. У 1954 быў заснаваны Betriebsgesellschaft, і аэрадром у Швехат замяніў венскі аэрапорт Асперн у якасці асноўнага аэрапорта краіны. У гэты час была толькі адна ўзлётна-пасадачная паласа, якая ў 1959 была павялічана да 3 000 метраў. Будаўніцтва новага будынка аэрапорта пачалося ў 1960. У 1972 годзе была пабудавана другая ўзлётна-пасадачная паласа.
 
Аэрапорт двойчы прымаў алімпійскія каманды, бо Аўстрыя двойчы прымала Зімовыя Алімпійскія гульні. Ян Павел II таксама карыстаўся аэрапортам у час яго наведванняў Аўстрыі. 27 снежня 1985 года білетная каса El Al падвергнулася нападу палесцінскіх тэрарыстаў.

## Тэрміналы 
На сённяшні дзень у Венскім міжнародным аэрапорце функцыянуюць тры тэрміналы: асноўныя Тэрміналы 1 і 2 і часовы тэрмінал (1A), пабудаваны для абслугоўвання лоў-кост авіякампаній. У 2006 годзе пачалося будаўніцтва новага тэрмінала, SKYLINK, які павінен дапамагчы аэрапорту спраўляцца з больш высокімі аб'ёмамі пасажырскіх перавозак (у 2007 - 18,9 млн пасажыраў у год). Гэты новы тэрмінал таксама зможа абслугоўваць вялікія самалёты, такія як Airbus A380.
 
Тэрмінал 1 абслугоўвае ўсе мясцовыя рэйсы Austrian Airlines, а таксама Star Alliance і іх партнёраў. Акрамя таго, гэты тэрмінал таксама прымае рэйсы Emirates.
 
Тэрмінал 1A абслугоўвае авіякампаніі Germanwings, і іншыя лоў-кост авіякампаніі.
 
Тэрмінал 2 абслугоўвае Air France, Iberia, British Airways, Qatar Airways і інш.
 
Аператарамі ўсіх тэрміналаў з'яўляюцца Fraport, Vienna Airport Handling, Swissport і Austrian Airlines.
 
Пасля адкрыцця SKYLINK Austrian Airlines і яе партнёры будуць абслугоўвацца ў новым тэрмінале.

Катэгорыя:Аэрапорты Аўстрыі
Джакама Казанова

**Джакама Джыралама Казанова** (), **шэвалье дэ Сенгальт** (, Венецыя — , замак Дукс, Багемія) — вядомы італьянскі авантурыст, падарожнік і пісьменнік, аўтар грунтоўнай аўтабіяграфіі «Гісторыя маёй жыцця». Дзякуючы гэтай кнізе ён настолькі праславіўся сваімі шматлікімі любоўнымі прыгодамі, што само яго імя стала намінальным і выкарыстоўваецца цяпер у значэнні «жаночы спакуснік». Калі верыць яго мемуарам, Казанова сустракаўся з еўрапейскімі манархамі, папамі, кардыналамі і такімі выбітнымі дзеячамі эпохі Асветніцтва, як Вальтэр, Моцарт і Гётэ. Свае апошнія гады ён правёў у Багеміі, працаваў наглядчыкам бібліятэкі ў замку графа Вальдштэйна; менавіта там ён і напісаў гісторыю свайго жыцця.

Катэгорыя:Мемуарысты Італіі
Катэгорыя:Пісьменнікі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыкі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Падарожнікі Італіі
Катэгорыя:Пісьменнікі Італіі
Катэгорыя:Алхімікі
Катэгорыя:Авантурысты Асветніцтва
Тэадор Хэнш

{{Вучоны
| Імя                  = Тэадор Вольфганг Хэнш
| Арыгінал імя       = 
| Выява = Theodor W Haensch.jpg
| Апісанне выявы =
| Месца нараджэння = Гайдэльберг, Германія
| Месца смерці =
| Навуковая сфера = фізіка
| Месца працы =
| Альма-матэр = Гайдэльбергскі ўніверсітэт
| Навуковы кіраўнік =
| Знакамітыя вучні =
| Узнагароды і прэміі =  Нобелеўская прэмія па фізіцы (2005)
{ style="background:transparent"

}
| Сайт =
}}
**Тэадор Вольфганг Хэнш** (; , , Германія) — нямецкі фізік, адзін з дырэктараў Інстытута квантавай оптыкі таварыства Макса Планка (Гархінг пад Мюнхенам). Абараніў дысертацыю ў Гайдэльбергскім універсітэце.
 
Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2005) «за ўклад у развіццё заснаванай на лазерах дакладнай спектраскапіі, уключаючы тэхніку прэцызійнага разліку светлавога зруху ў аптычных стандартах частаты (аптычных грабянцоў)». Ён падзяліў палову прэміі з амерыканскім вучоным Джонам Холам (другую палову прэміі атрымаў Рой Глаўбер).

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы
Катэгорыя:Фізікі Германіі
Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя
Х’ю Дэвід Політцэр

**Х’ю Дэвід Політцэр** (; нар. , Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2004) (сумесна з Дэвідам Грос і Фрэнкам Вільчэкам) «за адкрыццё асімптатычнай свабоды ў тэорыі моцных узаемадзеянняў».

## Біяграфія 
Політцэр скончыў ў 1966 годзе школу ў Бронксе. Ступень бакалаўра ён атрымаў у 1969 годзе ва ўніверсітэце Мічыгана. Ступень доктара ў 1974 годзе ў Гарвардскім універсітэце, дзе яго навуковым кіраўніком быў Сідні Коўлман. У першым сваім апублікаваным артыкуле, які выйшаў у 1973 годзе, Політцэр апісаў з’яву асімптатычнай свабоды — пры збліжэнні кваркаў адзін з адным моцнае ўзаемадзеянне паслабляецца. Калі кваркі знаходзяцца вельмі блізка адзін да аднаго, сілы ўзаемадзеяння паміж імі становяцца настолькі малымі, што яны паводзяць сябе як свабодныя часціцы. Гэтая з’ява, незалежна адкрытая таксама Гросам і Вільчэкам у Прынстанскім універсітэце, адыграла ключавую ролю ў развіцці квантавай хромадынамікі — тэорыі моцнага ўзаемадзеяння.
 
Дэвід Політцэр і Томас Апельквіст адыгралі галоўную ролю ў прадказанні існавання чармонія — элементарнай часціцы, якая складаецца з зачараванага кварка і яго антычасціцы. Эксперыментатары назвалі гэтую часціцу J/ψ-мезонам.
 
З 1974 па 1977 год Політцэр быў лаўрэатам стыпендыі Гарвардскага таварыства. Пасля гэтага ён перайшоў у Калтэх, дзе да гэтага часу з’яўляецца прафесарам тэарэтычнай фізікі.

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Спіс публікацый  
* Старонка Дэвіда Політцэра на сайце Калтэха  
* Спасылка ў IMDB 

Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя
Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сакураі
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Чарлз Каа

Шаноўны сэр **Чарлз Каа Куэн** (нар. , Шанхай) — кітайскі, брытанскі і амерыканскі інжынер-фізік, аўтар ключавых даследаванняў у галіне распрацоўкі і практычнага прымянення валаконна-аптычных тэхналогій, якія значна паўплывалі на развіццё індустрыі тэлекамунікацый. У 2009 годзе яму прысудзілі палову Нобелеўскай прэміі па фізіцы за «наватарскія дасягненні ў галіне перадачы святла па валокнах для аптычнай сувязі». Другая палова прэміі дасталася Уіларду Бойлу і Джорджу Сміту, якія вынайшлі ПЗС-матрыцы.
 
Каа з’яўляецца членам Лонданскага каралеўскага таварыства, Каралеўскай інжынернай акадэміі, Кітайскай акадэміі навук, Еўрапейскай акадэміі навук і мастацтваў, тайваньскай Academia Sinica і іншых навуковых супольнасцяў.

## Навуковая дзейнасць 
Каа пачаў працаваць у галіне валаконных тэхналогій у 1960 годзе, калі уладкоўваўся інжынерам у лонданскую лабараторыю ITT Corporation. Тут сумесна з Джорджам Хокхэмам ён здзяйсняе наватарскае адкрыццё, з якога вынікае, што высокія страты ў перадачы дадзеных па валакне выкліканыя не самой тэхналогіяй, а прымешкамі ў шкле. Вынікі сваіх даследаванняў ён прадстаўляе ў 1966 годзе, у чэрвені выходзіць яго справаздача з выкладаннем ключавых асаблівасцяў валаконна-аптычных тэлекамунікацыйных тэхналогій. Выкладзеныя ў гэтым дакуменце ідэі па выкарыстанні валакна для патрэбаў сувязі з’яўляюцца асновай тэлекамунікацый сённяшняга дня.
 
Галоўным тэарэтычнай высновай яго прац становіцца вызначэнне парогавага значэння велічыні згасання сігналу. Каб інфармацыя пераносілася ўнутры валаконна-аптычных каналаў без істотных страт, велічыня згасання не павінна перавышаць 20 дб/км. Аднак, у 1960-я гады валакно мела згасанне ў 1000 дб/км і больш. Гэтая акалічнасць падагравала даследнікаў да пошуку матэрыялаў, якія больш за ўсё адпавядалі б усталяваным крытэрыям. Спецыяльна для гэтых мэтаў Каа сабраў калектыў з чатырох чалавек: Т. Дэвіса, М. Джоўнса, С. Райта і яго самога. Тэстуючы розныя матэрыялы, група прыходзіць да высновы, што найбольш прыдатным кандыдатам для аптычнай сувязі з’яўляецца кварцавае шкло (SiO2), у якім назіраўся найменшы ўзровень згасання сігналу.
 
Каа першым прапанаваў выкарыстоўваць валаконна-аптычныя кабелі для перадачы інфармацыі на вялікія адлегласці (да гэтага іх далёкасць абмяжоўвалася некалькімі метрамі).

Катэгорыя:Фізікі Кітая
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Кітайскай акадэміі навук
Тосіхідэ Масукава

**Тосіхідэ Масукава** (, , Японія) — японскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2008).

## Біяграфія 
Тосіхідэ Масукава нарадзіўся ў горадзе Нагоя, прэфектура Айці. У 1962 годзе скончыў універсітэт у Нагоі і ў 1967 годзе ў тым жа ўніверсітэце быў удастоены вучонага звання доктара. У цяперашні час Тосіхідэ Маскава з’яўляецца прафесарам Кіоцкага ўніверсітэта ў адстаўцы і прафесарам прыватнага ўніверсітэта Кіота Санг.
 
Ён з’яўляецца сааўтарам вядомага артыкула па парушэнні CP-сіметрыі. Артыкул «CP Violation in the Renormalizable Theory of Weak Interaction» (1973), напісаны сумесна з Макота Кабаясі, на 2007 год займае трэцяе месца па колькасці цытаванняў сярод артыкулаў па фізіцы высокіх энергій. У гэтай працы была ўведзена матрыца Кабіба — Кабаясі — Маскава, якая вызначае параметры змешвання кваркаў.
 
Гіпотэза, выказаная ў артыкуле, пастулюе існаванне трэцяга пакалення кваркаў, якое было эксперыментальна пацверджана праз 4 гады з адкрыццём b-кварка.

Катэгорыя:Фізікі Японіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Японіі
Вэньянь

**Вэньянь** (вэньянь 文言, літаральна *літаратурная мова*, суч. кіт. 文言文 wényánwén) — мова на аснове старажытнакітайскай, якая выкарыстоўвалася ў якасці літаратурнай мовы ў Кітаі да Руху 4 мая, а таксама ў Японіі, Карэі, В’етнаме і іншых краінах рэгіёна.

## Асаблівасці мовы 
Класічная кітайская адрозніваецца лаканічнасцю — тэкст на вэньяне змяшчае прыкладна ўдвая менш іерогліфаў, чым такі ж тэкст на сучаснай кітайскай. Гэтаму спрыяе тое, што ў вэньяне:
* пераважаюць аднаскладовыя словы (запісваюцца адным іерогліфам), у той час як у сучаснай кітайскай пераважаюць двухскладовыя (запісваюцца двума іерогліфамі);
* многія словы-іерогліфы ў розных сітуацыях могуць быць рознымі часцінамі мовы;
* выкарыстоўваецца апора на кантэкст, якая дазваляе, у прыватнасці, пазбегнуць лішніх пранаміналізацый (ужывання займеннікаў), частае невыкарыстанне дзейніка наогул;
* адсутнічаюць знакі прыпынку;
* адсутнічае афіксацыя.

Катэгорыя:Старажытныя мовы
Катэгорыя:Кітайская мова
Мультфільм

**Мультфільм**, мультыплікацыйны фільм (ад зліцця  — множанне і  — плёнка;  мульцік), таксама анімацыйны фільм — фільм, выкананы пры дапамозе сродкаў мультыплікацыі, гэта значыць пакадравага захавання створаных мастаком аб’ёмных і плоскіх малюнкаў або аб’ектаў прадметна-рэальнага свету на кіна- і відэаплёнцы ці на лічбавых носьбітах. Мультфільмы ствараюцца для дэманстрацыі гледачам у кінатэатры, трансляцыі па тэлебачанні, прагляду на экране камп’ютара і іншых электронных прыладах.

## Спасылкі
Катэгорыя:Мультыплікацыя
Выпраменьванне

[thumb|Адлюстраванне пранікальных мажлівасцей трох тыпаў іанізуючай радыяцыі. Альфа-часціца (α) спыняецца аркушам паперы, бэта-часціца (β) — лістом алюмінію. Гама-хвалі (γ) праходзяць і скрозь тоўсты пласт [Свінец|свінцу, але магутнасць у час праходжання скрозь матэрыю зніжаецца.]]
**Выпраменьванне** — працэс выпрамянення і распаўсюджвання ў прасторы энергіі ў выглядзе хваляў і часціц. Паводле спосабу ўзаемадзеяння з матэрыяй выпраменьванне падзяляюць на два тыпы: іанізуючае і неіанізуючае. Іанізуючае выпраменьванне таксама называюць *радыяцыяй*. Узорамі неіанізуючага выпраменьвання з’яўляюцца радыёхвалі, цяпло і святло. Часціцы або хвалі *выпрамяняюць* (то бок зыходзяць ва ўсе бакі ад крыніцы выпраменьвання), што прывяло да ўласнай сістэмы фізічных вымярэнняў, якія выліліся ў навуку радыяметрыя.

## Выкарыстанне выпраменьвання 
### Медыцына 
Выпраменьванне, галоўным чынам — электрамагнітнае — выкарыстоўваецца для дыягностыкі, лекавання і даследаванняў. Так, рэнтгенаўскія хвалі праходзяць скрозь мышцы і іншыя мяккія тканкі, але спыняюцца перад шчыльнымі часткамі цела і ўтварэннямі. Гэтая ўласцівасць дапамагае ўрачам лакалізаваць пашкоджанні касцей або злаякасныя пухліны. Апошнія таксама паддаюцца лекаванню: радыяцыя іанізуе клеткі пухліны і або забівае яе, або спыняе яе рост.

### Камунікацыі 
Усе сучасныя сродкі сувязі выкарыстоўваюць электрамагнітнае выпраменьванне. Бесправадную сувязь забяспечвае радыевыпраменьванне, а ў аптычным валакне з-за малога каэфіцыенту паглынання звычайна выкарыстоўваецца інфрачырвонае выпраменьванне.

### Навука 
Даследчыкі выкарыстоўваюць уласцівасці радыеактыўных атамаў для вызначэння ўзросту арганічных матэрыялаў. Узрост у іх вызначаецца радыевугляродным аналізам паводле колькасці нестабільнага ізатопу вугляроду-14. Пазначаныя атамы выкарыстоўваюцца для адсочвання распаўсюджання забруджвальнікаў у асяроддзі або розных рэчываў у арганізмах.

## Гл. таксама 
* Радыяцыя
* Крыніцы выпраменьвання
* Апраменьванне харчовых прадуктаў


Катэгорыя:Фізічныя працэсы
Радыяметрыя

**Радыяметрыя** — сукупнасць метадаў вымярэнняў актыўнасці крыніц іанізуючага выпраменьвання. Грунтуецца на розных фізічных эфектах, якія ўзнікаюць пры ўздзеянні выпраменьвання на рэчыва — люмінесцэнцыя, іанізацыя, утварэнне бачных слядоў і т. д.

Адным з заснавальнікаў радыяметрыі з'яўляецца Ганс Гейгер, які ў 1908 годзе вынайшаў лічыльнік зараджаных часціц, які і дагэтуль носіць яго імя. Таксама можна назваць Чарльза Вільсана, які распрацаваў камеру Вільсана, якая дазваляе назіраць траекторыі зараджаных часціц.

## Ужыванне 
* Медыцына — радыеізатопная дыягностыка
* Археалогія — радыевугляродны аналіз
* Геафізіка — разведачная геафізіка

## Глядзіце таксама 
* Энергетычная фотаметрычная велічыня
* Рэгістрацыя іанізуючых выпраменьванняў

## Спасылкі 
Катэгорыя:Радыебіялогія
Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Гартэнзія Багарнэ

**Гартэнзія (Артанс) дэ Багарнэ** (, правільна па-франц. Артанз Эжэні Сесіль дэ Багарнэ (); ,  — , , Швейцарыя) — каралева Галандыі (1806—1810).

## Біяграфія 
Дачка Жазэфіны Багарнэ і яе першага мужа віконта Аляксандра дэ Багарнэ. Пасербка імператара Напалеона I, які ажаніўся з яе маці ў 1796 годзе.

Ва ўзросце дванаццаці гадоў Гартэнзію аддалі ў пансіён мадам Кампан. Напалеон удачарыў Гартэнзію і яе старэйшага брата, Яўгена.

Каб умацаваць саюз дзвюх сем’яў, Жазэфіна выдала сваю дачку замуж за Людовіка Банапарта (1778—1846), малодшага брата Напалеона. Вяселле адбылося 4 студзеня 1801 года і Гартэнзія стала ятроўкай сваёй маці. У шлюбе нарадзіліся трое сыноў:
* Напалеон Людовік Карл (10 кастрычніка 1802 — 5 мая 1807)
* Напалеон Людовік (11 кастрычніка 1804 — 17 сакавіка 1831)
* Карл Людовік Напалеон (20 красавіка 1808 — 9 студзеня 1873), будучы Напалеон III, імператар Францыі.

У 1804 яны набылі палац Сен-Лё, у якім яны жылі да 1815 года і дзе Гартэнзія ладзіла бліскучыя балі.

Муж Гартэнзіі, Людовік, стаў каралём Галандыі ў 1806. Муж і жонка кіравалі да 1810, калі Галандыя была анексавана Францыяй.

Яе шлюб апынуўся нешчаслівым: Гартэнзія была закахана ў Жэрара Дзюрока (некаторыя сцвярджаюць, што яны былі палюбоўнікамі), у той час як Людовік пакутаваў маніяй пераследу і венерычнай хваробай.

Прыгожая і панадлівая Гартэнзія закахалася ў Шарля дэ Флао, пазашлюбнага сына Талейрана. У іх нарадзіўся сын Шарль Агюст (1811—1865), будучы герцаг дэ Марні.

Пры рэстаўрацыі Бурбонаў у 1814 годзе, Гартэнзія была пад абаронай Аляксандра I, пры яго падтрымцы яна атрымала тытул герцагіні Сен-Лё ад караля Людовіка XVIII.

На працягу Ста дзён, Гартэнзія падтрымлівала свайго айчыма, што прывяло да яе выгнання з Францыі пасля канчатковага паражэння Напалеона. Яна падарожнічала па Германіі і Італіі і ў 1817 годзе спынілася ў Швейцарыі, дзе ў адзіноце выхоўвала сваіх сыноў. Дзякуючы заступніцтву маці і брата, зяця караля Баварыі, яна размяшчала станам у 3 мільёны франкаў, які забяспечваў ёй пастаянны даход.

Памерла ў Швейцарыі 5 кастрычніка 1837 года ва ўзросце 54 гадоў.

## Літаратура 
* Mémoires de la reine Hortense. Éditions Mercure de France.
* La Reine Hortense, de Françoise Wagener. Éditions Lattés.
* Joséphine l’impératrice créole. L’esclavage aux Antilles et la traite pendant la Révolution française Jean-Claude Fauveau. Editions L’Harmattan 2010.

Гартэнзія
Гартэнзія