open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Свята-Мікола-Сафійская царква (Бабруйск)

**Свята-Мікола-Сафійская царква** — праваслаўная царква ў Бабруйску, размешчаная на вуліцы Шміта, 30.

## Гісторыя 
Свята-Мікола-Сафійскі прыход узнік у 60-я гады XX стагоддзя ў выніку аб’яднання суполак Свята-Мікалаеўскага сабора і прыпісной да яго могільнікавай царквы, асвячонай у гонар святой мучаніцы Сафіі. Мікольскі храм савецкая ўлада закрыла ў 1964 годзе. Ад гэтага моманту суполка вымушана пачала наведваць адзіную дзеючую ў той час Свята-Сафійскую царкву, якая ў 1967 годзе згарэла. Рэшткі царкоўнага начыння з абедзвюх цэркваў перанеслі ў пераабсталяваны для набажэнскіх мэт прыватны дом на вуліцы Шміта ў Бабруйску. З часам гэты дом быў перабудаваны і асвячоны як Свята-Мікола-Сафійскі храм.

## Сучасны стан 
Цяпер да царквы прыпісана таксама і мураваная капліца ў гонар абраза Божай Маці «Усіх гаротных радасць», асвячоная ў 2001 годзе. Сілай прыхода ажыццяўляецца будаўніцтва Праабражэнскага храма ў Бабруйску.

Клірыкі — настаяцель протаіерэй Дзмітрый Баркар, іерэй Максім Ульяшын.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Бабруйска
Катэгорыя:Храмы Бабруйскай епархіі
Станіслава Браніславаўна Шымусік

**Станіслава Браніславаўна Шымусік** () — работніца прэса Бабруйскага фанерна-дрэваапрацоўчага камбіната, Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

## Біяграфія 
Нарадзілася 1 мая 1928 года ў вёсцы Вялешына-1 Капыльскага раёна ў сям’і сялян.

Да пачатку Вялікай Айчыннай вайны закончыла пачатковую школу. Разам з сям’ёй засталася на тэрыторыі, занятай нямецкімі войскамі.

Улетку 1944 года працягнула навучанне, закончыўшы шэсць класаў няпоўнай сярэдняй школы.

У 1946—1947 гадах вучылася ў школе фабрычна-заводскага навучання пры Бабруйскім лесакамбінаце, дзе атрымала кваліфікацыю прасаўшчыцы чацвёртага разраду. Пасля заканчэння школы была накіраваная на камбінат у цэх па выпрацоўцы клеенай фанеры. Працавала за пультам кіравання гідраўлічным прэсам, узначальвала брыгаду фанероўшчыц.

За кароткі тэрмін праявіла сябе як перадавік вытворчасці. У 1962 годзе яе імя занеслі ў Кнігу пашаны прадпрыемства.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 17 верасня 1966 года за выдатныя поспехі, дасягнутыя ў выкананні заданняў сямігадовага плана па развіцці лясной, цэлюлозна-папяровай і дрэваапрацоўчай прамысловасці ёй было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем Ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і молат».

У 1977 годзе перайшла працаваць кантралёрам у аддзел тэхнічнага кантролю. У 1983 годзе выйшла на пенсію. Прапрацавала на камбінаце больш за 30 гадоў.

Апроч асноўнай дзейнасці Шымусік выбіралася дэпутатам Бабруйскага гарадскога Савета народных дэпутатаў, членам мясцкама камбіната, членам групы народнага кантролю цэха.

Жыла ў Бабруйску. Памерла 10 чэрвеня 2006 года.

## Узнагароды 
* Герой Сацыялістычнай Працы (1966);
* Ордэн Леніна (1966);
* медаль «Серп і молат» (1966).

## Крыніцы
Эмі Мэдыган

**Эмі Мары Мэдыган** (; ) — амерыканская . Вядома сваімі працамі ў тэатры і кіно, сярод яе ўзнагарод — прэмія «Оскар», прэмія Гільдыі кінаакцёраў і прэмія «Залаты глобус», а таксама намінацыя на прэмію «Эмі».

## Зноскі 
## Спасылкі 
*
Оскар (кінапрэмія, 2026)

**98-я цырымонія ўручэння ўзнагарод прэміі  «Оскар»** за заслугі ў галіне кінематографа за 2025 год адбылася ў тэатры «Долбі» ў Галівудзе 15 сакавіка 2026 года. Гэта другое прысуджэнне прэміі з улікам правіла, які абараняе кінапракат ад экспансіі стрымінгавых сэрвісаў: каб атрымаць узнагароду, фільмы павінны ісці ў кінатэатрах не менш за тыдзень. Вёў цырымонію, як і ў 2025 годзе, Конан О’Браен.

Намінантаў на прэмію аб’явілі 22 студзеня 2026 года. Фільм «Грэшнікі» атрымаў рэкордныя 16 намінацый (да гэтага «Усё пра Еву», «Тытанік» і «Ла-Ла Лэнд» намінаваліся па 14 разоў) і ў выніку быў удастоены 4 узнагарод.

## Спіс лаўрэатаў і намінантаў 
### Асноўныя катэгорыі 
## Крыніцы 
2026
Катэгорыя:Кінапрэміі 2026 года
Катэгорыя:Падзеі 15 сакавіка
Катэгорыя:Сакавік 2026 года
Аляксандр Лабажэвіч

**Аляксандр Лабажэвіч** (нар. , , Венгрыя) — беларускі баскетбаліст. Выступаў за моладзевую зборную Беларусі. Муж валейбалісткі Ірыны Паляшчук.

## Біяграфія 
Выхаванец сахалінскага баскетбола. Першы трэнер — Мікалай Сцяпанавіч Маісееў.

Выступаў за мінскі РТІ (1992—1995). У складзе моладзевай зборнай Беларусі U-22 стаў пераможцам чемпіянату Еўропы-1994.

У далейшым выступаў за клубы ніжэйшых дывізіёнаў Францыі. Пачатак сезону 1997/98 правёў у барысаўскім «Папірусе».

Пасля завяршэння гульнявой кар’еры жыве ў горадзе Ле Канэ (Францыя).

## Дасягненні 
*  Чэмпіён Беларусі (2): 1992/1993, 1994/1995.
*  Сярэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (1): 1993/1994.
*  Чэмпіён Еўропы сярод моладзевых камандаў (1): 1994.

## Спасылкі 
* Профіль на fiba.basketball
* Профіль на сайце ok.ru
* Профіль на сайце свояк.рф

Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі РТІ
Катэгорыя:Ігракі «Барысаў-БДУ»
Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20
Аляксей Раманавіч Жук

**Аляксей Раманавіч Жук** (нар. , Гродна) — беларускі гандбаліст.

## Кар’ера 
Шматразовы чэмпіён Беларусі ў складзе СКА (Мінск), срэбны прызёр моладзевага чэмпіянату Еўропы 2000 года, лепшы брамнік моладзевага чэмпіянату Еўропы 2000 года. Неаднаразовае прызнаваўся лепшым галкіперам чэмпіянату Беларусі. Член нацыйнай зборнай Беларусі, выступаў пад нумарам 16.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе
Катэгорыя:Ігракі ГК Пермскія мядзведзі
Цвятаева

**Цвятаева** — жаночая форма прозвішча Цвятаеў.

## Вядомыя носьбіты 
* Ірына Аляксандраўна Цвятаева — беларуская піяністка, педагог
* Марына Іванаўна Цвятаева — расійская паэтэса
Ніна Тарасаўна Пятрэнка

**Ніна Тарасаўна Пятрэнка** () — тынкоўшчыца, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы.

## Біяграфія 
Скончыла Лапіцкую сярэднюю школу. З 1958 года працавала рабочай Лапіцкага лясніцтва ў Асіповіцкім раёне. Асвоіла прафесію тынкоўшчыка, атрымала чацвёрты разрад. З 1960 года наведвала падрыхтоўчыя курсы, вучылася на будаўнічым аддзяленні Мінскага політэхнічнага тэхнікума.

У 1963 годзе Ніна Пятрэнка прыехала ў Бабруйск і была прынята на працу тынкоўшчыкам у будаўнічае ўпраўленне № 27 будаўнічага трэста № 13.

Першым будаўнічым аб’ектам быў жылы дом па вуліцы Лынькова ў мікрараёне № 1 (мікрараён Даманскі), які тады толькі забудоўваўся. У далейшым Пятрэнка працавала на гарадскіх будоўлях па Кастрычніцкай, Інтэрнацыянальнай, Мінскай і Сацыялістычнай вуліцах.

У 1971 годзе Ніну Пятрэнка прызначылі брыгадзірам тынкоўшчыкаў будаўнічага ўпраўлення № 27 будтрэста № 13.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 21 красавіка 1975 гады і ад 19 сакавіка 1981 года Ніну Пятрэнка ўзнагародзілі ордэнамі Працоўнай Славы трэцяй і другой ступені.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 9 ліпеня 1986 года за поспехі, дасягнутыя ў выкананні заданняў адзінаццатай пяцігодкі і сацыялістычных абавязацельстваў, Пятрэнка ўзнагародзілі ордэнам Працоўнай Славы першай ступені.

Ніна Тарасаўна актыўна праводзіла настаўніцкую працу сярод рабочай моладзі, брала ўдзел у грамадскім і партыйным жыцці горада і вобласці. За выдатныя заслугі ў навучанні маладых будаўнікоў прафесійнаму майстэрству Ніна Пятрэнка была ўдастоена звання «Заслужаны настаўнік працуючай моладзі БССР».

Выбіралася дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР дзясятага склікання (1979—1984), дэлегатам партыйных з’ездаў, неаднаразова выбіралася дэпутатам мясцовых Саветаў дэпутатаў працоўных.

Апошнія гады працавала інжынерам па тэхніцы бяспекі. У 1995 годзе выйшла на пенсію.

Ніна Тарасаўна жыве ў Бабруйску. Выбіралася дэлегатам чацвёртага (2010) і пятага (2016) Усебеларускага народнага сходу.

## Узнагароды 
* Ордэн «Знак Пашаны» (1971).
* Ордэн Працоўнай Славы 3-й ступені (1975).
* Заслужаны настаўнік працуючай моладзі Беларускай ССР (1978).
* Ордэн Працоўнай Славы 2-й ступені (1981).
* Ордэн Працоўнай Славы 1-й ступені (1986).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання
Катэгорыя:Дэлегаты XXVII з’езда КПСС
Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 4-га склікання
Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 5-га склікання
NeuroSky

**NeuroSky**— амерыканская тэхналагічная кампанія, якая распрацоўвае біясэнсарныя сістэмы, сістэмы нейракамп’ютарных інтэрфейсаў (Brain–Computer Interface, BCI) і прылады для рэгістрацыі электрычнай актыўнасці мозгу. Кампанія заснавана ў 2004 годзе ў горадзе Сан-Хасэ (штат Каліфорнія, ЗША). Яе прадукцыя заснавана галоўным чынам на тэхналогіях электраэнцэфалаграфіі (EEG) і выкарыстоўваецца ў сферах адукацыі, навукі, забаўляльнай індустрыі, аховы здароўя. 

## Гісторыя 
Кампанія NeuroSky была заснавана ў 2004 годзе ў Крэмніевай даліне. Заснавальнікамі лічацца Стэнлі Ян (Stanley Yang), Джон Джын Лім (JongJin Lim) і Ку Хён Лі (KooHyoung Lee). Штаб-кватэра кампаніі размешчана ў Сан-Хасэ, а дзейнасць ахоплівае сусветны рынак. З моманту стварэння кампанія сканцэнтравалася на адаптацыі лабараторных метадаў рэгістрацыі мазгавой актыўнасці для масавага спажывецкага рынку. Асноўнай задачай стала распрацоўка танных і зручных для карыстання сенсараў, здольных счытваць сігналы мозгу без выкарыстання кантактнага геля, які звычайна выкарыстоўваецца ў медыцынскіх EEG-сістэмах. 

## Тэхналогіі 
Тэхналогіі NeuroSky заснаваныя на вымярэнні электрычнай актыўнасці мозгу праз скуру галавы. Электрычныя імпульсы, якія ўзнікаюць у нейронах, утвараюць сумарныя ваганні — так званыя мазгавыя хвалі, якія можна рэгістраваць з дапамогай EEG-датчыкаў. 

Розныя стану мозгу характарызуюцца рознымі частотамі хваль. Напрыклад:

* альфа-хвалі (8–12 Гц) звязаны са станам расслабленасці;
* бэта-хвалі (12–30 Гц) часта асацыююцца з канцэнтрацыяй увагі.

Кампанія распрацавала ўласную платформу апрацоўкі сігналаў ThinkGear, якая выкарыстоўваецца ў шэрагу прадуктаў і інтэграцыйных модуляў і здольная фільтраваць электрычныя перашкоды і інтэрпрэтаваць EEG-сігналы ў рэжыме рэальнага часу. Гэта дазволіла выкарыстоўваць нейраінтэрфейсы ў масавых электронных прыладах. 

## Прадукцыя 
Сярод найбольш вядомых прадуктаў NeuroSky:

* MindSet — ранняя гарнітура для счытвання мазгавых хваль.
* MindWave — спажывецкая EEG-гарнітура, выпушчаная ў 2010 годзе, прызначаная для адукацыйных і забаўляльных праграм. Яна стала адной з найбольш даступных EEG-прылад на рынку.
* ThinkGear ASIC Module (TGAM) — апаратны модуль для дэкадавання EEG-сігналаў.

Прылады NeuroSky выкарыстоўваюцца ў адукацыйных праграмах, даследаваннях у галіне нейратэхналогій, а таксама ў інтэрактыўных і забаўляльных сістэмах. 

## Супрацоўніцтва і даследаванні 
NeuroSky супрацоўнічае з універсітэтамі і даследчымі цэнтрамі, у тым ліку:

* Універсітэт Джонса Хопкінса
* Brown University
* Duke University
* University of California San Diego
* Trinity College Dublin

Таксама тэхналогіі кампаніі выкарыстоўваліся ў падрыхтоўцы зборнай ЗША па стральбе з лука для трэніроўкі канцэнтрацыі і псіхалагічнай стабільнасці спартсменаў. 

## Гл. таксама 
* Нейраінжынерыя
* Emotiv
* Уільям Генры Добел

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка кампаніі

## Зноскі 
Катэгорыя:Нейрабіялогія
Катэгорыя:Інтэрфейсы
Катэгорыя:Канструктарскія бюро
Emotiv

**Emotiv** — амерыканская тэхналагічная і біаінфарматычная кампанія, якая распрацоўвае прылады і праграмнае забеспячэнне для рэгістрацыі электрычнай актыўнасці мозгу з выкарыстаннем электраэнцэфалаграфіі (EEG). Emotiv была заснавана ў 2011 годзе прадпрымальніцай Tan Le і інжынерам Geoff Mackellar. Штаб-кватэра кампаніі знаходзіцца ў Сан-Францыска (ЗША), а даследчыя і інжынерныя цэнтры працуюць у Сіднеі, Ханоі, Сайгоне.

## Гісторыя 
Пілотны праект звязаны з распрацоўкай нейраінтэрфейсаў, узнік у 2003 годзе ў Аўстраліі, калі Tan Le разам з даследчыкамі Nam Do, Allan Snyder і Neil Weste заснавала кампанію Emotiv Systems. Мэтай праекта было стварэнне спажывецкага нейраінтэрфейсу на аснове EEG. 

У 2009 годзе была прадстаўлена гарнітура EPOC, якая стала адной з першых партатыўных EEG-прылад, арыентаваных на масавы рынак. 

У 2010 годзе Tan Le і Geoff Mackellar стварылі амерыканскую кампанію Emotiv Lifesciences, якая пазней была перайменавана ў Emotiv Inc**.** (2013). 

## Тэхналогіі 
Прылады Emotiv прызначаны для неінвазіўнай рэгістрацыі EEG-сігналаў праз электродныя датчыкі, размешчаныя на паверхні галавы. Атрыманыя сігналы перадаюцца ў праграмныя сістэмы для апрацоўкі і інтэрпрэтацыі. Такія сістэмы выкарыстоўваюцца ў даследаваннях нейракамп’ютарных інтэрфейсаў, у эксперыментах па распазнаванні кагнітыўных станаў, а таксама ў распрацоўцы інтэрактыўных інтэрфейсаў, дзе каманды могуць фарміравацца на аснове EEG-актыўнасці. 

## Прадукцыя 
Emotiv выпускае некалькі серый мабільных EEG-прылад і праграмных інструментаў для працы з нейраданымі. Да асноўных прадуктаў адносяцца:

* EPOC / EPOC+ / EPOC X — бесправадныя сістэмы EEG з 14 каналамі, прызначаныя для даследаванняў і распрацоўкі нейраінтэрфейсаў. 
* Insight — партатыўная 5-канальная EEG-гарнітура для спажывецкіх і даследчых задач. 
* FLEX — модульная сістэма EEG з большай колькасцю каналаў, прызначаная для навуковых даследаванняў. 

Кампанія таксама распрацоўвае праграмныя платформы і наборы распрацоўшчыка (SDK), якія дазваляюць інтэграваць EEG-дадзеныя ў даследчыя або прыкладныя сістэмы. 

## Гл. таксама 
* NeuroSky
* Уільям Генры Добел

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка кампаніі

## Зноскі 
Катэгорыя:Нейрабіялогія
Катэгорыя:Інтэрфейсы
Віктар Валер’евіч Зайцаў

**Віктар Валер’евіч Зайцаў** (нар. , Бабруйск) — беларускі гандбаліст.

## Кар’ера 
Пачынаў займацца гандболам у Бабруйску ва ўзросце 10 гадоў пад кіраўніцтвам Ірыны Міхайлаўны Ёжыкавай. З 2015 па 2017 год быў у складзе пецярбургскага клуба «Нява». З 2023 года у складзе клуба «Зяніт».

Чэмпіён Расіі (2025). Уладальнік Кубка Выкліку ЕГФ (2013), чэмпіён і ўладальнік Кубка Фінляндыі (2018), прызёр чэмпіянатаў Расіі (2016, 2023 — «срэбра»; 2017, 2024 — «бронза») і Беларусі (2013, 2014, 2015 — «срэбра»; 2011, 2012 — «бронза»), уладальнік Кубка Беларусі (2012).
 

## Спасылкі 
* Viktar ZaitsauPlayer
* Зайцев. Виктор
* Знать наших. Виктор Зайцев: верь мне, мама
* Olimpbet Cуперлига. Виктор Зайцев: «В футболе был вратарём. В гандболе тоже в „рамке“ попробовал…»

Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе
Дысіміляцыя (мовазнаўства)

**Дысіміля́цыя** ( — распадабненне) ў мовазнаўстве — распадабненне ў межах аднаго слова або словазлучэння аднаго з двух артыкуляцыйна блізкіх ці аднолькавых гукаў іншым, менш падобным. Дысіміляцыя процілеглая асіміляцыі.

## Тыпы 
Узнікае паміж гукамі аднаго тыпу — галоснымі (*вакальная дысіміляцыя*) ці зычнымі (*кансанатычная дысіміляцыя*) і звычайна скіравана на аблягчэнне вымаўлення.

Вынікам дысіміляцыі з’яўляецца ўтварэнне інфінітыўных формаў дзеясловаў на *-сці* (напрыклад, **vedti* → **vetti* → *весці*).

## Гл. таксама 
* Гаплалогія
* Метатэза

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фанетычныя змены
Акамадацыя (мовазнаўства)

**Акамада́цыя** ( — прыстасаванне) — розная ступень прыстасавання суседніх зычных і галосных гукаў; адзін з відаў камбінаторных змяненняў гукаў.

Пры максімуме акамадацыі паміж гукамі ўзнікаюць так званыя глайды (прамежкавыя напаўгалосныя гукі), якія з’яўляюцца рэалізацыяй агульных для зычных і галосных дыферэнцыяльных адзнак. Для старажытных моў ступень акамадацыі вызначаецца на аснове ўскосных паказчыкаў, для сучасных — інструментальна або з дапамогай аўдытара. Прыкладам акамадацыі можа служыць беларускае цеканне і дзеканне.

Паколькі кожны гук мовы складаецца з экскурсіі (пачатковага ўчастка), вытрымкі (найбольш характэрнай часткі гучання) і рэкурсіі (канцавога ўчастка), акамадацыя найчасцей выражаецца ў змене экскурсіі і рэкурсіі.

## Тыпы 
Вылучаецца вакалічная і кансанантная акамадацыі:
* *Вакалічная* — прыстасаванне галосных гукаў да зычных: напрыклад, галосныя [а], [о], [у] пад уздзеяннем мяккіх зычных становяцца больш пярэдняга ўтварэння: *мята — [м’˙а]та, лёд — [л’˙о]д, людзі — [л’˙у]дзі*.
* *Кансанантная* — прыстасаванне зычных гукаў да галосных: лабіялізацыя або палаталізацыя зычных.

Акамадацыя таксама бывае:
* *прагрэсіўная*, калі артыкуляцыя наступнага гука змяняецца пад уплывам папярэдняга. У беларускай мове прагрэсіўная акамадацыя назіраецца паміж папярэднімі мяккімі зычнымі і наступнымі галоснымі гукамі, пачатак якіх характарызуецца *і*-падобным пераходным элементам, у выніку чаго рад любога галоснага ссоўваецца ў больш пярэднюю зону. У дыялектнай мове ў выніку паслаблення акамадацыі гэты пераходны элемент можа набываць значэнне самастойнага гука (параўнайце літаратурнае *пята, мяса* і дыялектнае *пйата, мйаса*).
* *рэгрэсіўная* — акамадацыя пры ўплыве наступнага гука на папярэдні:
** Яе яскравы прыклад — агубленне (вымаўленне пры выцягнутых уперад і акругленых губах) зычных перад наступнымі лабіялізаванымі галоснымі [о] або [у]: *[с°]он, [д°]умка, [м°]узыка*. У складах з неагубленымі галоснымі [а], [э], [ы] папярэднія зычныя вымаўляюцца пры нейтральным становішчы губ.
** Перад мяккімі зычнымі канцавы ўчастак папярэдняга галоснага больш пярэдняга рада, чым перад цвёрдымі.
** Пры спалучэнні цвёрдых зычных з галоснымі пярэдняга рада [і], [э] зычныя гукі палаталізуюцца: *бры[д]у — бры[z’]еш; пля[т]у — пля[ц’]еш*.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фанетычныя змены
Уільям Генры Добел

**Уільям** **Генры Добел** (англ. William H. Dobelle, 24 кастрычніка 1941, Пітсфілд, Масачусетс, ЗША — 5 кастрычніка 2004, Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі біямедыцынскі даследчык і вынаходнік, вядомы працамі ў галіне нейрапратэзавання, штучных органаў і сістэм штучнага зроку. Яго даследаванні былі накіраваны на распрацоўку электронных імплантатаў, здольных перадаваць сігналы непасрэдна ў нервовую сістэму чалавека. Добел лічыцца адным з піянераў у распрацоўцы сістэм штучнага зроку, якія дазвалялі часткова аднаўляць зрок у сляпых пацыентаў з дапамогай імплантаваных электродных масіваў у зрокавай кары мозгу. 

## Біяграфія 
Уільям Добел нарадзіўся ў горадзе Пітсфілд (штат Масачусетс) у сям’і артапедычнага хірурга Марціна Добела. Яшчэ ў падлеткавым узросце ён удзельнічаў у медыцынскіх даследаваннях і разам з бацькам распрацаваў удасканаленні для штучнага тазасцегнавага сустава. У 14 гадоў ён пачаў навучанне ў Вандэрбільтаўскім ўніверсітэце, пазней працягнуў адукацыю ва Універсітэце Джонса Хопкінса, дзе атрымаў ступені бакалаўра і магістра ў галіне біяфізікі. Доктарскую ступень па нейрафізіялогіі ён атрымаў у Ютаўскі ўніверсітэце**.** У 1957 годзе Добел выйграў нацыянальны навуковы конкурс у ЗША з рэнтгенаўскай устаноўкай, якую ён самастойна сканструяваў.

## Навуковая дзейнасць 
З 1969 да 1975 года Добел быў намеснікам дырэктара Інстытута біямедыцынскай інжынерыі ў Ютаўскі ўніверсітэце, дзе займаўся даследаваннямі ў галіне штучнага зроку і слыху. Пазней ён стаў дырэктарам падраздзялення штучных органаў у Калумбійска-прэсвітэрыанскім медыцынскім центры у Нью-Ёрку. У 1983 годзе Добел набыў кампанію Avery Laboratories (цяпер Avery Biomedical Devices), дзе працягваў даследаванні ў галіне нейрастымуляцыі і імплантаваных медыцынскіх прылад. Ён таксама заснаваў прыватны Dobelle Institute, які займаўся распрацоўкай сістэм штучнага зроку для людзей з поўнай стратаю зроку. 

## Штучны зрок 
Найбольш вядомай распрацоўкай Добела стала сістэма Dobelle Artificial Vision System.

Яна выкарыстоўвала камеру, замацаваную на акулярах, камп’ютар для апрацоўкі відэасігналу і масіў электродных імплантатаў у глядзельнай кары мозгу. Сістэма перадавала апрацаваныя сігналы непасрэдна ў мозг, што дазваляла пацыентам бачыць простыя контуры аб’ектаў у выглядзе светлавых кропак. У 2000 годзе эксперымент паказаў, што пацыент, які доўгі час быў сляпы, змог распазнаваць формы і чытаць вялікія літары пры дапамозе гэтай сістэмы. 

## Іншыя распрацоўкі 
Добел таксама ўдзельнічаў у распрацоўцы дыяфрагмальнага кардыястымулятара дыхання (breathing pacemaker), які выкарыстоўваецца для пацыентаў з паралічам або цяжкімі парушэннямі дыхання. 

## Прызнанне 
Добел быў адным з заснавальнікаў American Institute for Medical and Biological Engineering і ў 2003 годзе разам з даследчыкам Willem Johan Kolff быў намінаваны на Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне.

## Смерць 
Уільям Добел памёр 5 кастрычніка 2004 года ў Нью-Ёрку ва ўзросце 62 гадоў ад ускладненняў, звязаных з дыябетам. 

## Гл. таксама 
* NeuroSky
* Emotiv
* Нейраінжынерыя

## Зноскі 
Катэгорыя:Медыкі
Эпентэза

**Эпентэ́за** ( — устаўка) — узнікненне ў сярэдзіне слова (пераважна ў выніку дысіміляцыі) дадатковага неэтымалагічнага гука (зычнага ці галоснага); адзін з відаў камбінаторных змяненняў гукаў.

Узнікае пры засваенні запазычанняў з неўласцівымі роднай мове спалучэннямі гукаў. У беларускай мове ў ролі эпентэзы найчасцей выступаюць зычныя [в], [й]. З дапамогай эпентэзы [в] утварыліся словы *Лявон, Ларывон, какава, радзіва*. Эпентэза [й] вельмі пашырана ў запазычаных словах пры збегу галосных [іо], [іэ], [іа]: *аксі[йо]ма, рады[йо], клі[йэ]нт, ды[йе]та, бі[йа]логія, хімі[йа]*.

Зрэдку эпентэза трапляецца ў дыялектнай мове паміж зычнымі : параўнайце, дыялектнае *страмніца* і літаратурнае *сарамніца*. Галосныя эпентэзы [е], [а] ці больш зрэдукаваны гук [ъ] з’яўляюцца ў шэрагу канцавых спалучэнняў зычных для больш лёгкага іх вымаўлення: *рубель* (), *вецер* (), *журавель*, *мет[а]р* або *мет[ъ]р*, *спектакль* або *спектак[ъ]ль* і г.д.

## Гл. таксама 
* Дыярэза
* Метатэза
* Пратэза

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фанетычныя змены
Карл Эшэрых

**Карл Леапольд Эшэрых** (; , Швандорф — , Кройт) — нямецкі энтамолаг, заолаг і спецыяліст у галіне лясной навукі. Адзін з піянераў прыкладной энтамалогіі, даследчык тэрмітаў.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і фабрыканта Германа Эшэрыха і Катарыны фон Штэнгэль. Яго старэйшы брат Георг Эшэрых стаў вядомым лесаводам і палітыкам.

Вывучаў медыцыну ў Мюнхене і Вюрцбургу, якую скончыў у 1893 годзе. Пазней заняўся заалогіяй у Гейдэльбергу і Лейпцыгу, дзе атрымаў ступень доктара філасофіі. У 1901 годзе атрымаў кваліфікацыю для выкладчыцкай дзейнасці ў Страсбургу. З 1907 года — прафесар лясной заалогіі ў Тэранце, а з 1914 года ўзначаліў кафедру прыкладной заалогіі Мюнхенскага ўніверсітэта.

У гады Першай сусветнай вайны ўзначальваў ваеннае лясное ўпраўленне ў Беловежы (1915—1918), адказваючы за эксплуатацыю лясных рэсурсаў Белавежскай пушчы для патрэб германскай арміі.

У 1933—1936 гадах займаў пасаду рэктара Мюнхенскага ўніверсітэта. Быў адным з нямногіх навукоўцаў-лесаводаў, якія падтрымалі нацыянал-сацыялістычны рух на раннім этапе: уступіў у НСДАП у 1921 годзе і ўдзельнічаў у Піўным путчы 1923 года.

## Навуковая дзейнасць 
Пасля паездкі ў ЗША ў 1911 годзе распрацаваў праграму рэфармавання прыкладной энтамалогіі ў Германіі на ўзор амерыканскай сістэмы. У 1913 годзе стаў сузаснавальнікам Германскага таварыства прыкладной энтамалогіі. Аўтар фундаментальнай чатырохтомнай працы «Лясныя насякомыя Цэнтральнай Еўропы» (, 1912—1942).

У гонар навукоўца Германскае таварыства прыкладной энтамалогіі прысуджае медаль імя Эшэрыха () за выдатныя дасягненні ў галіне энтамалогіі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нарадзіліся 18 верасня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1871 годзе
Катэгорыя:Памерлі 22 лістапада
Катэгорыя:Памерлі ў 1951 годзе
Катэгорыя:Нямецкія энтамолагі
Катэгорыя:Навукоўцы Германіі
Катэгорыя:Члены Леапальдзіны
Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918)
Тхаканін Тонгчай

**Тхаканін Тонгчай** (; нар. 21 красавіка 2006, Прачынбуры, Тайланд), больш вядомы як **อาฟง** (Afong) — тайскі акцёр і мадэль.

## Дзяцінства і адукацыя 
Тхаканін нарадзіўся 21 красавіка 2006 года ў бальніцы Чао Прая Апхай Пхубет у правінцыі Прачынбуры. Ён з'яўляецца старэйшым сынам сярод трох братоў і сясцёр і прыёмным сынам Ванчая Тонгчая і Канокорн Тонгчай.

З-за працы бацькі ў дзяцінстве яму прыходзілася пераязджаць у розныя правінцыі, такія як Раёнг, Чонбуры, Бангкок і назад у Прачынбуры. Ён вучыўся ў многіх школах, у тым ліку ў школе Вуцінан (Раёнг) і школе Банг Пхра Вітая (Чонбуры). Скончыў сярэднюю школу ў сістэме нефармальнай адукацыі (กศน.).

## Кар'ера 
Тхаканін пачаў сваю кар'еру ў шоў-бізнэсе як мадэль у часопісах. Пазней ён дэбютаваў як акцёр другога плана ў папулярных тайскіх серыялах (лакорнах) на тэлеканале Channel 3, такіх як:
* *Buppesannivas* (2018)
* *Krong Kam* (2019)
* *Chao Khun Phi Kap E-Nang Kham Duang*

## Асабістае жыццё 
Тхаканін мае здольнасці да танцаў, якія ён вельмі любіць разам з акцёрствам і мадэльным бізнэсам. Па характары ён вясёлы, прыязны і любіць жывёл.

Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта
Катэгорыя:Акцёры Тайланда
Катэгорыя:Мадэлі Тайланда
Сярэднезагародскія гаворкі

**Сярэднезагародскія гаворкі**&nbsp;— адзін з чатырох асноўных дыялектных тыпаў (разнавіднасцей) заходнепалескіх (загародскіх) гаворак, пашыраны на тэрыторыі паўднёвага захаду Беларусі. 

## Класіфікацыя 
Сярэднезагародскія гаворкі ўваходзяць у склад заходнепалескага дыялектнага ландшафту разам з паўночназагародскімі, паўднёвазагародскімі і тараканскімі гаворкамі. Гэтыя чатыры тыпы адрозніваюцца паміж сабой рознай рэалізацыяй галосных у націскной пазіцыі. 

## Асноўныя асаблівасці 
Галоўнымі рысамі, якія вылучаюць сярэднезагародскія гаворкі сярод іншых заходнепалескіх, з'яўляюцца спецыфічныя рэфлексы даўніх галосных у націскной пазіцыі:
* Галосны [о] ў новых закрытых складах перайшоў у [і] (напрыклад: ''в'ін*, *в'із*, *б'іл'ш*, *сіл, ніс, к'ін*). Гэтым яны падобныя да паўднёвазагародскіх і тараканскіх гаворак, але адрозніваюцца ад паўночназагародскіх, дзе ў гэтай пазіцыі вымаўляецца [у] (*вун*, *вуз*, *бул'ш*, *сул, нус, кун'').
* Этымалагічныя гукі [а], [ę] (насавое [а]) рэалізуюцца як ['а] (''вз'ав*, *с'áду*, *гл'áну*, *ш'áпка*, *з'ат''). Гэта адрознівае іх ад паўднёвазагародскіх і тараканскіх гаворак, дзе на іх месцы вымаўляецца ['е] (''вз'ев, с'éду, гл'éну, ш'éпка, з'ет*).
* Гукі [е], [ь] у націскной пазіцыі рэалізуюцца як [е] (*дэн, вызэ, бэроз, мэд, вычэра, цэрква*), што адрознівае іх ад тараканскіх гаворак, дзе вымаўляецца [а] (*дан, выза, барóг, мад, вычара, цáрква*). 

Як і ўсім заходнепалескім гаворкам, сярэднезагародскім уласціва оканне (*молокó*, *головá*), адсутнасць дзекання і цекання (*т'ін'*, *д'ід*), цвёрдасць губных і пярэднеязычных перад [е], [і] (*вэчор*, *тэплый'').

## Гл. таксама 
* Заходнепалескія гаворкі
* Заходнепалеская літаратурная мікрамова

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дыялекты беларускай мовы
Катэгорыя:Беларускае Палессе
Дыярэза (мовазнаўства)

**Дыярэ́за** ( — падзеленасць) — з’ява, процілеглая эпентэзе, заключаецца ў выпадзенні асобных гукавых элементаў у выніку асіміляцыі або дысіміляцыі.

У беларускай лінгвістыцы дыярэзу часцей называюць спрашчэннем груп зычных [здн], [стн], [рдц], [рдн], [слн], [згн] і г. д.: *позна, абласны, сэрца, міласэрны, наўмысны, бразнуць* і г. д. У дыялектнай мове дыярэза назіраецца і паміж галоснымі, у выніку чаго два аднолькавыя галосныя апынаюцца побач: *вясёлаа* — літаратурнае *вясёлая*, *годнаа* — літаратурнае *годная* і г. д.

## Гл. таксама 
* Гаплалогія

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фанетычныя змены
Метатэза

**Метатэ́за** ( — перастаноўка) — узаемная перастаноўка гукаў або складоў у межах слова, адзін з відаў камбінаторных змяненняў гукаў.

Адрозніваюць метатэзу *па сумежнасці*, калі адбываецца перастаноўка суседніх элементаў ( з ) і *па адлегласці* (бел. дыялектнае *суворы* з ).

Метатэза ўзнікае:
* пры засваенні новых слоў. Звязана з псіхалагічнай асаблівасцю ўспрыняцця: колькасць і якасць элементаў, якія знаходзяцца адзін за адным, улоўліваюцца больш хутка і лёгка, чым іх узаемнае размяшчэнне.
* у дзіцячай мове.
* у запазычваннях ( з ,  з ,  з ).
* у дыялектах (з  утварылася  і ў выніку метатэзы бел. дыялектнае *карваць*).

Метатэза можа мець рэгулярны характар і быць прычынай з’яўлення ў мовах гукаспалучэнняў новага тыпу: метатэза плаўных у славянскіх мовах (напрыклад, праслав. *or, ol* паміж зычнымі → польск. *ro, lo*: *krowa*, *bloto*).

## Гл. таксама 
* Асіміляцыя
* Дысіміляцыя
* Поўнагалоссе
* Эпентэза

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фанетычныя змены
Дыярэза (вершаскладанне)

**Дыярэ́за** ( — раздзеленасць) — у антычным вершаскладанні замена ў стапе доўгага склада двума кароткімі. У сілаба-танічнай сістэме вершаскладання гэты тэрмін ужываецца для азначэння такой рытмічнай з’явы, калі дзеля захавання вершаванага памеру некалькі парушаецца граматычная форма слова, напрыклад, з’яўляецца лішні складовы галосны (замест *зайграў — заіграў, пройгрыш — проігрыш*), пачатковае *у* пасля галоснага не скарачаецца і інш.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Антычная метрыка
Катэгорыя:Вершаскладанне
Катэгорыя:Фанетыка
Гаплалогія

**Гаплало́гія** ( — адзіночны, просты +  — веды, слова) — выпадзенне ў выніку дысіміляцыі аднаго з двух аднолькавых (ці падобных) складоў, якія стаяць побач; адзін з відаў камбінаторных змяненняў гукаў. З’яўляецца асобным відам дыярэзы.

## Прыклады 
Часцей узнікае на стыку марфем:
* *мінералогія* < *мінералалогія*,
* *трагікамедыя* < *трагікакамедыя*,
* *марфаналогія* < *морфафаналогія*  і г.д.

## Гл. таксама 
* Метатэза

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фанетыка
Катэгорыя:Этымалогія
Валянціна Андрэева

**Валянціна (Барбара) Андрэева** ​​(нар. 19 лютага 1985, Орша) — беларуская выдавец, рэдактарка ​​і куратарка культурных праектаў. Сузаснавальніца і галоўная рэдактарка беларускага незалежнага выдавецтва Gutenberg Publisher, заснаванага ў 2023 у выгнанні ў Кракаве, Польшча. 

Нарадзілася ў Оршы. Атрымала адукацыю ў Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце, атрымаўшы ступень бакалаўра ў галіне выдавецкай справы (2007) і ступень магістра ў галіне журналістыкі (2008). Працягнула свае акадэмічныя даследаванні, скончыўшы аспірантуру па тэксталогіі ў 2015 годзе. Акрамя таго, яна мае ступень Mini MBA і сертыфікат IPMA па кіраванні праектамі. 

З 2010 працавала ў розных беларускіх выдавецтвах («Тэхналогія», «Кнігазбор»), у часопісе «Наша гісторыя» на адказных рэдактарскіх пасадах. З'яўляецца сузаснавальніцай (разам з мужам Іллём Андрэевым) творчай студыі imago.by, якая спецыялізуецца на міждысцыплінарных культурных праектах, пераважна, звязаных з гістарычнай картаграфіяй і гістарычнай імагалогіяй Беларусі.

Кіравала некалькімі праектамі, звязанымі з рэканструкцыяй гістарычных беларускіх дакументаў і карт, распрацоўкай настольных гульняў.  З'яўляецца су-аўтаркай кніг «Брэст на старых картах і планах» (2019) і «Мінск на старых картах і планах» (2021). У складзе студыі imago.by рэалізоўвала праекты перавыдання гістарычнай карты Беларускай Народнай Рэспублікі (2017), рэканструкцыі і выдання гравюры з панарамным выглядам Гродна 1568 года аўтарства М. Цюндта (2018) і стварэння гістарычнай друкарні ў Гарадзенскім замку. Кіравала краўдфандынгавымі кампаніямі па зборы сродкаў на гэтыя праекты.

З 2023 па пачатак 2026 выдавецтва Gutenberg Publisher выпусціла некалькі дзясяткаў кніг. Распрацавала амбітную праграму перавыдання лепшых беларускіх кніг першага 30-годдзя незалежнасці (1991—2020), якую давялося істотна карэктаваць у сувязі з тым, што Gutenberg Publisher, першым сярод беларускіх незалежных выдавецтваў, было абвешчана "экстрэмісцкім фармаваннем".

## Сям'я 
​​Жыве ў эміграцыі з 2022, у цяперашні час у Кракаве, Польшча, з мужам і двума дзецьмі.

Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі

## Зноскі
Кантракцыя (мовазнаўства)

**Кантра́кцыя** ( — сцяжэнне) у мовазнаўстве — сцяжэнне двух або некалькіх гукаў у адзін; адзін з відаў камбінаторных змяненняў гукаў.

У беларускай літаратурнай мове часцей узнікае пры словаўтварэнні на стыку кораня, які заканчваецца гукамі [к], [ч], [ц], [т], і суфіксаў, што пачынаюцца з [с]. У выніку частковай асіміляцыі і кантракцыі ўтвараецца зычны [ц]: *казак + скі = казацкі, ткач + ства = ткацтва, купец + скі = купецкі*.

Кантракцыя галосных узнікае радзей, у некаторых беларускіх гаворках утвараюцца кароткія прыметнікі ў выніку выпадзення [й]: *чырвон[айа] → чырвонаа → чырвона*.

## Гл. таксама 
* Апокапа
* Метатэза
* Сінкопа (мовазнаўства)
* Эпентэза

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фанетычныя змены
Катэгорыя:Марфалогія мовы
Рэдукцыя галосных

**Рэду́кцыя гало́сных** ( — вяртанне назад) — змяненне акустычных і артыкуляцыйных характарыстык галоснага гука ў пэўных фанетычных умовах, звычайна ў ненаціскным становішчы.

Бывае колькасная і якасная.

## Колькасная рэдукцыя 
Пры колькаснай рэдукцыі змяняецца даўжыня (час гучання) гука. Галосныя першага пераднаціскнога склада ў беларускай мове карацейшыя, чым такія галосныя націскнога склада. Галосныя іншых пераднаціскных і занаціскных складоў гучаць меншы час, чым галосны першага пераднаціскнога склада. Галосны канцавога закрытага склада звычайна карацейшы за галосны канцавога адкрытага склада.

## Якасная рэдукцыя 
Якасная рэдукцыя, якая найчасцей суправаджаецца колькаснай, прыводзіць да змены вымаўлення гука і ён звычайна ўспрымаецца не так, як гук без рэдукцыі. Напрыклад, гукі [о], [э] не пад націскам вымаўляюцца як [а]: *ст[о́]л — ст[а]ле́шніца, с[в’э́]тлы — с[в’а]тло́ — с[в’а]тле́ць*.

У паўночна-ўсходнім дыялекце беларускай мовы гук [а] ў першым пераднаціскным складзе ў словах тыпу *вада, трава*, дзе пад націскам таксама [а], гучыць як [ы] або як рэдукаваны: *в[а]ду, в[а]дзе*, але *в[ъ]да* або *в[ы]да*.

Звычайна бывае вынікам моцнай колькаснай рэдукцыі.

## Гл. таксама 
* Рэдукаваныя галосныя
* Апокапа
* Сінкопа

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фанетычныя змены
Катэгорыя:Галосныя
Данііл (Патрыярх Балгарскі)

**Патрыярх Данііл** (у свеце Атанас Трыандафілаў Нікалаў; нар. 2 сакавіка 1972, Смалян) — архірэй Балгарскай праваслаўнай царквы, з 30 чэрвеня 2024 года патрыярх Балгарскі, мітрапаліт Сафійскі.

30 чэрвеня 2024 года на патрыяршым выбарчым Царкоўна-народным саборы ў Сафіі быў абраны новым Патрыярхам Балгарскім, Мітрапалітам Сафійскім з 69 галасоў з усіх 138 прысутных дэлегатаў Сабора. У той жа дзень у Аляксандра-Неўскім саборы ў Сафіі адбылася яго інтранізацыя, на якой прысутнічалі, сярод іншых, Сусветны патрыярх Варфаламей і мітрапаліт Карсунскі і Заходнееўрапейскі Нестар (Сіраценка) (Маскоўскі патрыярхат).

Катэгорыя:Праваслаўныя патрыярхі
Ірына Уладзіміраўна Ігнацюк

**Ірына Уладзіміраўна Ігнацюк** () — беларуская выканаўца гітарнай музыкі. Выпускніца Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі (званне канцэртнага выканаўцы на класічнай гітары). Выступае ў стылі поп-данс з элементамі іспанскай, азіяцкай, арабскай, лацінаамерыканскай музыкі.

## Біяграфія і творчасць 
Гітару ўпершыню ўзяла ў рукі ва ўзросце сямі гадоў. Музыцы навучалася ў Мінскай музычнай школе па класе гітары. Вучылася ў сярэдняй школе № 20 (сёння гімназія № 8), дзе яе бацька выкладаў урокі музыкі і спеваў. Першую гітару ёй купіў бацька ў краме «Музыка», якая знаходзіцца акурат побач са школай. Пасля школы скончыла Мінскае музычнае вучылішча імя Глінкі (клас гітары).

Скончыла Беларускую Дзяржаўную акадэмію музыкі, атрымаўшы дыплом бакалаўра і канцэртнага выканаўцы на класічнай гітары. Апроч гітары авалодала асновамі тэорыі музыкі і вакалу, дырыжыравання аркестрам і ігры на фартэпіяна.

Нягледзячы на тое, што адукацыю атрымлівала асабліва акадэмічную, з ранніх гадоў прыцягвала музыка эстрадная (джаз, блюз, рок, поп, рэгі) і творчасць яе мэтраў: Сантана, Гэры Мур, Пака Дэ Лусія, Ал ды Меола, Майк Олдфілд.

Дэбютавала на «Славянскім базары». Прымала ўдзел у фестывалі «На скрыжаваннях Еўропы», фестывалі «Рыга-Юрмала-транзіт-Галівуд», у «Песне года Беларусі», «Славянскім базары 2005».

На міжнародным аўтамабільным салоне з’яўлялася тварам кампаніі Mercedes-Benz (аўтамабільны дом Энергія Гмбх). Пераможца праекта «Top-50 прыгожых і паспяховых людзей Мінска 2007».

Выступала з канцэртамі ў Іспаніі, Аўстрыі, Латвіі, Літве, Расіі, Казахстане, Кіпры, Германіі, Японіі.

На музычным фестывалі «На скрыжаваннях Еўропы» прымала ўдзел у сумесным музычным праекце з арабскімі барабаншчыкамі (Dr. Show). Прымала ўдзел у канцэртах гурта «ВІА Гра», Ігара Нікалаева, Дзмітрыя Харацьяна. Разам з бразільскай спявачкай Elena Mendoca запісала песню «Простая гісторыя». Канцэрт з кубінскім гітарыстам Альда Радрыгесам.

За песню «Неба Іспаніі» атрымала ўзнагароду «Срэбраны грамафон». 21 сакавіка 2010 года атрымала прэмію Альфа Радыё «Залатое вуха».

## Песні 
* Альбом «Play» (2008):

# Мармарис
# Лейла
# Bessame mucho
# Простая история
# Серенада
# Небо Испании
# Улица снов
# Фантазии Сонкё
# Гагарин
# Non stop
# Вечеринка у Ирины

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Сайт студыі NonStop Records
* Сайт Ірыны Ігнацюк

Катэгорыя:Гітарысты Беларусі
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта
Дывізія вершнікаў Сярэдняй Літвы

**кавалерыйская дывізія Сярэдняй Літвы** — буйное кавалерыйскае падраздзяленне войска Сярэдняй Літвы .

## Гісторыя дывізіі 
Дывізія вершнікаў была сфарміравана 16 кастрычніка 1920 года ў складзе 1-га корпуса войска Сярэдняй Літвы . 1 лютага 1921 года ўзвод сувязі і кулямётны ўзвод былі выведзены са складу  1-га  батал'ену  «Гусараў смерці» Сярэдняй Літвы і ўключаны ў склад штабнога эскадрону кавалерыйскай дывізіі войска Сярэдняй Літвы .

На падставе загаду № 4 Вярхоўнага Галоўнакамандуючага войска Сярэдняй Літвы ад 24 лютага 1921 года былы I корпус быў перайменаваны ў групу армій  Сярэдняй Літвы. Праз два дні генерал-лейтэнант Антоні Лангін Бараноўскі, часова выконваючы абавязкі камандзіра групы, выдаў арганізацыйны загад № 1, у якім загадаў начальніку штаба, падпалкоўніку Генеральнага штаба Людвіку Ліхтаровічу рэарганізаваць корпус. 

Гэтая рэарганізацыя павінна была праводзіцца на наступных прынцыпах: кавалерыйская дывізія была перайменавана ў кавалерыйскую брыгаду; склад брыгады заставаўся нязменным; падпалкоўнік Мсціслаў Буткевіч аднавіў камандаванне 13-м палком уланаў; а палкоўнік Цярэнці О'Браэн дэ Ласі прыняў камандаванне навучальным цэнтрам кавалерыйскай брыгады. Больш за тое, 1 сакавіка 1921 года рэзервовы швадрон з расфармаванай рэзервовай брыгады быў падпарадкаваны непасрэдна камандзіру кавалерыйскай брыгады, а ў эканамічным плане далучаны да Гарадзенскага палка ўланаў.

У маі 1921 года кавалерыйская брыгада вайсковай групы Сярэдняй Літвы (група «Беняконе») была рэарганізавана ў 3-ю кавалерыйскую брыгаду.

## Арганізацыя дывізіі 
* Камандаванне кавалерыйскай дывізіі
* штабны швадрон
* Віленская кавалерыйская брыгада
** 13 Віленскі ўланскі полк
** 23 полк Нёманскіх уланаў
* Гродзенская кавалерыйская брыгада
** Гродзенскі ўланскі полк
** 10 літоўскі ўланскі полк

## Камандзіры дывізій і брыгад 
* Падпалкоўнік Мсціслаў Буткевіч (да 26 лютага 1921 г.)
* Падпалкоўнік Марыян Пшэўлоцкі
* Палкоўнік Юзэф Такажэўскі (з лістапада 1921 г.)

## Зноскі 
## Бібліяграфія 
* Wielecki H., Sieradzki R., Wojsko Polskie 1921-1939. Organizacja i odznaki kawalerii, Warszawa: Wydawnictwo CREAR, 1992, ISBN 83-900345-0-7, OCLC 834075857 .
Цярэнцій О’Браен дэ Ласі

**Тэрэнс О’Браен дэ Ласі, Тэрэнціюш О’Браэн дэ Лэсі** (; ) — баявы марак і вершнік войска расейскай імперыі часоў першай сусветнай вайны, тытулярны палкоўнік кавалерыі Польскай арміі Другой Польскай Рэспублікі, граф дэ Ласі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 30 красавіка 1885 года ў радавым маёнтку Аўгустовак, што ў тагачасным Гародзенскім павеце (зараз у межах гораду) Гродзенскай губерні, у сям’і Аляксандра О’Браэна дэ Ласі. Ён быў старэйшым братам Патрыка (1888—1964) і Маўрыцыя (1891—1978).

Падчас Першай сусветнай вайны ён ваяваў у шэрагах Асобнага атрада Балтыйскага флоту пры Каўказскай тубыльскай кавалерыйскай дывізіі, даслужыўшыся да старшага лейтэнанта і капітана 2-га рангу  . Камандуючы 9-й расійскай арміяй вылучыў яго да ўзнагароджання ордэнам Святога Георгія 4-й ступені і зброяй Святога Георгія  . Далучыўся да войскаў Сярэдняй Літвы.

30 чэрвеня 1921 г. міністр ваенных спраў генерал-лейтэнант Казімеж Саснкоўскі звольніў падпалкоўніка Севярына Грабоўскага з пасады камандзіра 10-га палка літоўскіх уланаў і загадаў падпалкоўніку Цярэнцюшу О’Браену дэ Ласі з 13-га Віленскага палка ўланаў часова ўзяць на сябе камандаванне 10-м палком. Падпалкоўнік Грабоўскі павінен быў неадкладна перадаць камандаванне палком свайму намесніку і адправіцца ў камандаванне 2-й арміі, дзе супраць яго павінна было быць распачата ганаровае расследаванне па абвінавачваннях падпалкоўніка Антонія Шомсіча. Адначасова міністр перавёў капітана Генрыка Грабоўскага з 10-га ў 23-ці Гарадзенскі палок уланаў.

21 ліпеня 1921 года ён быў афіцыйна прыняты ў Польскую армію з былой Расійскай арміі і Усходняга корпуса, адпраўлены ў рэзерв і адначасова прызваны на актыўную службу , а 1 жніўня таго ж года ўключаны ў склад 13-га палка Віленскіх уланаў 

З 21 ліпеня 1921 г. камандаваў 10-м палком у Беластоку   . 3 мая 1922 г. быў завераны ў званні падпалкоўніка са старшынством ад 1 чэрвеня 1919 г. і 51-м месцам у корпусе кавалерыйскіх афіцэраў (з 1924 г. — кавалерыя)  .

У 1922 годзе ён служыў камандзірам 13-га палка, які тады знаходзіўся ў Глыбокім .

У снежні 1927 года ён быў вызвалены ад пасады камандзіра 10-га палка і адначасова пераведзены ў шэрагі кавалерыйскіх афіцэраў і аддадзены ў распараджэнне камандзіра акругі ІІІ корпусу . У студзені 1928 года ён быў прызначаны на пасаду раённага інспектара коней у Горадні   . У ліпені таго ж года ён быў вызвалены ад пасады і зноў аддадзены ў распараджэнне камандзіра акругі ІІІ корпуса . 30 лістапада 1928 года ён быў звольнены ў адстаўку  .

9 лістапада 1932 года ён памёр у маёнтку Аўгустовак і быў пахаваны там праз тры дні ў сямейным склепе .

## Гл. таксама 
* палац Аўгустовак у Гродне

## Зноскі 
## Бібліяграфія 
* 
* Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922.
* Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
* Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924.
* Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928.

Катэгорыя:Афіцэры Сярэдняй Літвы
Катэгорыя:Афіцэры Польскай Рэспублікі (1918—1939)
Катэгорыя:Кіраўнікі 10 палка літоўскіх уланаў
Катэгорыя:Кіраўнікі 13 палка Віленскіх уланаў
Сінкопа (мовазнаўства)

**Сінкóпа** ( — скарачэнне) — выпадзенне ці апусканне аднаго ці некалькіх гукаў у сярэдзіне слова. Сінкопа процілеглая эпентэзе.

З’яўляецца вынікам поўнай рэдукцыі: *гэт[ø]кі* і *гэт[а]кі*, *не[йа]к* і *не[й]к*.

## Гл. таксама 
* Апокапа

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фанетычныя змены
Сінкопа

**Сінко́па** ( — абсяканне, скарачэнне) можа азначаць:

* Сінкопа (мовазнаўства) — выпадзенне ці апусканне аднаго ці некалькіх гукаў у сярэдзіне слова.
* Сінкопа (музыка) — зрушэнне рытмічнай апоры з моцнай дзелі такта на слабую, гэта значыць несупадзенне рытмічнага акцэнту з метрычным.
Апокапа

**Апóкапа** ( — адсячэнне) — адпадзенне гука ці некалькіх гукаў у абсалютным канцы слова.

З’яўляецца вынікам поўнай рэдукцыі: *можа* і *мо*, *хтосьці* і *хтось*.

## Гл. таксама 
* Кантракцыя
* Сінкопа
* Эпентэза

## Крыніцы 
Катэгорыя:Фанетычныя змены
Алена Сяргееўна Бохан

**Алена Сяргееўна Бохан** () — беларускі дзеяч у галіне мастацтвазнаўства, даследчыца традыцыйнага беларускага арнаменту. Кандыдат мастацтвазнаўства (2007), дацэнт.

## Біяграфія 
Працавала дацэнтам кафедры гісторыі і тэорыі мастацтваў Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў. Займала пасаду прарэктара па навучальнай працы ў Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў.

У 2007 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю на тэму «Геаметрычны арнамент традыцыйных беларускіх тканін: семантыка і стылістыка».

## Навуковыя інтарэсы 
Галіна навуковых інтарэсаў: традыцыйны беларускі арнамент.

## Спасылкі 
* Профіль у Зводным электронным каталогу бібліятэк Беларусі

Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі
Поўнагалоссе

**Поўнагало́ссе** — спалучэнне двух галосных і плаўнага [р], [л] паміж імі на месцы праславянскіх дыфтангічных спалучэнняў *or, ol, er, el* паміж зычнымі. Фанетычная асаблівасць усходнеславянскіх моў, якая проціпастаўляе іх мовам заходніх і паўднёвых славян.

## Першае поўнагалоссе 
Сутнасць поўнагалосся — у змяненні праславянскіх каранёвых злучэнняў:
* *tort* → *torot*:  →  (з адлюстраваннем акання);
* *tolt* → *tolot*:  → ;
* *tert* → *teret*:  → ;
* *telt* → *tolot*:  → ,
дзе *t* — любы зычны.

## Няпоўнагалоссе 
Няпоўнагалоссе — спалучэнне плаўнага зычнага [р], [л] з галосным на месцы праславянскіх дыфтангічных спалучэнняў *or, ol, er, el* паміж зычнымі. Фанетычная асаблівасць паўднёваславянскіх, а таксама чэшскай і славацкай моў.

Сутнасць няпоўнагалосся — у змяненні праславянскіх каранёвых злучэнняў паводле закону адкрытага склада:
* *tort* → *trat*:  → ;
* *tolt* → *tlat*;
* *těrt* → *trět*;
* *tělt* → *tlět*:  → .

Адрозніваюць сапраўднае і несапраўднае няпоўнагалоссе. Пры сапраўдным няпоўнагалоссі паўднёваславянскім (або чэшскім і славацкім) злучэнням тыпу trat, tlat, trět, tlět адпавядаюць адлаведныя ўсходнеславянскія злучэнні torot, tolot, teret:
*  —  (з адлюстраваннем акання).

Пры несапраўдным няпоўнагалоссі корань выглядае няпоўнагалосным, але не паходзіць з праславянскіх злучэнняў:
*  — .

Словы з сапраўдным няпоўнагалоссем распаўсюдэіліся ў іншыя славянскія мовы з паўднёваславянскіх моў (найперш са стараславянскай): ,  і інш.

## Гл. таксама 
* Метатэза

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы
Катэгорыя:Гісторыя рускай мовы
Катэгорыя:Гісторыя ўкраінскай мовы
Катэгорыя:Фанетыка
Катэгорыя:Славістыка
Белы лапатанос

**Белы лапатанос** (*Scaphirhynchus albus*) —  від рыб сямейства асятровых. Эндэмік рэк Місуры і Місісіпі.

## Апісанне 
Можа вырастаць да 1,5-1,8 метра і важыць да 30-45 кг. Мае светлую, амаль белую або бледна-шэрую афарбоўку, што звязана з жыццём у мутнай вадзе, дзе пігментацыя не мае значэння.

Рыла доўгае, плоскае і шырокае, на ніжнім баку размешчаны чатыры вусікі, унутраная пара вусікаў карацейшая за вонкавую і ўнутраныя вусікі звычайна ссунуты наперад. Вусікі могуць быць злёгку махрыстымі, што дапамагае знаходзіць здабычу ў абсалютнай мутнай вадзе. Рот ніжні, высоўны, мае форму трубкі, дазваляе «ўсмоктваць» рыбу або бесхрыбетных з паверхні дна. Губы маюць дробныя сасочкі (папілы), якія таксама служаць рэцэптарамі. Шчыльныя жабры з колькасцю тычынак ад 24 да 31 дапамагаюць фільтраваць дробную здабычу і ваду з вялікай колькасцю пяску і глею.

Вочы ў белага лапатаноса вельмі маленькія, амаль недаразвітыя. Галава, асабліва ніжняя частка рыла, пакрыта тысячамі дробных электрарэцэптараў. Гэта ампулы Ларэнцыні, яны дазваляюць рыбе адчуваць слабыя электрычныя палі, якія выпрацоўваюць жывыя істоты. Дробныя прыдонныя рыбы складаюць вялікую частку рацыёну белага лапатаноса.

Верхняя частка галавы пакрыта трывалымі касцянымі пласцінамі, якія зрастаюцца ў суцэльны панцыр. Касцяныя пласцінкі на целе ўтвараюць пяць падоўжных радоў: спінны рад (з 14-18 шчыткоў), два бакавыя рады (па 40-48 шчыткоў) і два брушныя рады (па 9-13 шчыткоў). Дадатковыя шчыткі сустракаюцца пасля спіннога плаўніка (звычайна 9 штук) і пасля анальнага плаўніка (7-8 штук). Брушная вобласць голая, што робіць яго больш уразлівым, але, магчыма, палягчае манеўранасць. Хваставая нітка звычайна маецца, але можа адсутнічаць у пажылых рыб.

## Асаблівасці біялогіі 
Пацверджана, што гэтыя рыбы могуць жыць ад 40 да 50 гадоў, а паводле некаторых ацэнак — нават да 60–100 гадоў. У прыродзе большасць асобін дасягае ўзросту 20–30 гадоў. Самцы становяцца палаваспелымі ў 5–7 гадоў, а самкі — у 15–20 гадоў.

З-за пабудовы плацін ў месцах нерасту гібрыдызуецца са звычайным лапатаносам. Пасля вылуплення лічынкі павінны праплысці ад 200 да 500 км, пакуль не знойдуць месца для кармлення. Калі на шляху сустракаецца плаціна або вадасховішча са стаячай вадой, лічынкі гінуць (асядаюць на дно і задыхаюцца ў глеі). Праграмы па штучным развядзенні прызначаны, каб выратаваць від ад вымірання.

Катэгорыя:Асятровыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1905 годзе