open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шлях з варагаў у грэкі

**Шлях з варагаў у грэкі** — назва асноўнага міжнароднага гандлёвага шляху Русі, які злучаў Паўночную і Паўднёвую Русь, Прыбалтыку і Скандынавію з Візантыяй. Меў два асноўныя адгалінаванні, першае — карацейшае, з Балтыйскага мора ў Дзвіну, а з яе некалькімі варыянтамі волакаў у Дняпро, або Бярэзіну, другі ішоў з Балтыйскага мора па Няве ў Ладажскае возера, затым па Волхаве ў возера Ільмень, далей па рацэ Ловаці і адтуль волакам у Дняпро. Шлях з варагаў у грэкі быў звязаны з іншымі воднымі шляхамі Русі — Прыпяцка-Бужскім і Дзвінскім, якія выводзілі ў Заходнюю Еўропу, Волжскім, які выводзіў у Каспійскае мора, а таксама з меншымі ўнутранымі шляхамі.

Упершыню назва сустракаецца ў Аповесці мінулых гадоў. Шлях паўстаў у кан. 9 — пач. 10 ст. і быў адным з асноўных фактараў утварэння Русі. Найбольшае значэнне меў у 10 — 1-й траціне 11 ст. Паўднёвую яго частку добра ведалі візантыйцы, па звестках Канстанціна Барвянароднага (10 ст.) крывічы і люнцыяне — славяне падуладныя Кіеву, увесну сплаўлялі па дробных рэках у Смаленск, Любеч, Чарнігаў вялікія (на 30-40 чал.) выдзеўбаныя чаўны — аднадрэўкі, якія потым сплаўляліся па Дняпры ў Кіеў, дзе іх пераабсталёўвалі, загружалі таварам і адпраўлялі ўніз па Дняпры. Прайшоўшы 7 парогаў (найбуйнейшы Ненасыцецкі абыходзілі волакам), а таксама скалістае і вузкае месца Крарыйскую пераправу (дзе часта рабілі засаду печанегі), купцы спыняліся на востраве Хорціца, потым, паставіўшы ў Дняпроўскім лімане на чаўнах марскія ветразі, плылі ўздоўж заходняга берага Чорнага мора да Царграда (Канстанцінопаля). У 2-ой пал. 11-12 ст., у сувязі з раздробленасцю Русі і тым, што ў выніку гэтага нізоўі Дняпра апанавалі качэўнікі, а таксама ўзмацніліся гандлёвыя сувязі з Заходняй Еўропай — шлях з варагаў у грэкі саступіў месца Прыпяцка-Бужскаму і Дзвінскаму.

З поўдня па шляху вазілі: з Візантыі — віно, спецыі, ювелірныя і шкляныя вырабы, дарагія тканіны, абразы, кнігі, з Кіева — хлеб, розныя рамесныя і мастацкія вырабы, серабро ў манетах і т.п.: з Валыні — шыферныя прасніцы і інш. З поўначы па шляху вазілі: са Скандынавіі — некаторыя віды зброі і вырабы мастацкага рамяства, з Паўночнай Русі — лес, мех, мёд, воск, з Прыбалтыйскіх краін — бурштын.

Катэгорыя:Візантыя
Катэгорыя:Гандлёвыя шляхі
Катэгорыя:Эканоміка Старажытнай Русі
Катэгорыя:Варагі
Катэгорыя:Кіеўская Русь
Бардзіраванне

**Бардзіраванне** — спосаб падрыхтоўкі пярнатай дзічыны да цеплавой апрацоўкі, у тым ліку папярэдняе шпігаванне, выкарыстоўваецца пры гатаванні бакасаў, слонак, рабіннікаў і іншых птушак.

## Літаратура 
*

Катэгорыя:Кулінарыя
Баршчэўнік сібірскі

**Баршчэ́ўнік сібі́рскі** (*Heracleum sibiricum*) — шматгадовая травяністая расліна сямейства парасонавых.

## Назва 
Баршчэўнік сібірскі, баршчаўка, бядрыца, баршч, баршчэўнік, барэц, вярлома.

## Батанічнае апісанне 
Вышыня да 3 м. Расце на лугах, палетках, узлесках шыракалістых лясоў, на лядах, у садах і гародах, па берагах рэк, у хмызняках. Вегетуе з красавіка па верасень, цвіце ў чэрвені — ліпені жоўта-зеленаватымі кветкамі ў суквеццях-парасоніках. Плоданосіць 1 раз у жыцці. Народныя назвы *баршч*, *баршчаўка*, *бядрыца* (апошняя назва сведчыць пра асацыяцыю з бядрынцам).

Лісце — буйное, перыста-рассечанае, зубчатае; утрымлівае да 200 мг % вітаміну C і да 18 мг% каратыну, у карэнні шмат цукраў.

## Выкарыстанне 
Ядуць маладую зеляніну (лісце, націну, суквецці) у самых разнастайных формах. Для зялёных салатаў лісце папярэдне абдаюць крутым кіпенем або вымочваюць у вадзе, каб выдаліць рэзкі пах. Адварное лісце можна есці як шпінат, адвар з лісця з чаранкамі нагадвае курыны булён. Адваранае націнне ядуць з воцатам, або смажаць у алеі. З ачышчанага і дробна пасечанага націння і лісця гатуюць начынку для пельменяў, піражкоў і г.д. Парасткі з зялёнымі суквеццямі кладуць у яечню, смажаць з цыбуляй і маслам, вараць у падсоленай вадзе як цвятную капусту. Як прыправу спажываюць карэнне (свежае і сушанае), сушанае лісце, часам і насенне. У Польшчы і Вялікім Княстве Літоўскім з пабегаў і насення даўней гатавалі хатняе піва. Чаранкі і націнне збіраюць да бутанізаціі (красавік — чэрвень), суквецці, што не распусціліся — у ліпені — жніўні, увосені або ранняй вясной.

Яшчэ ў пачатку XX ст. кіслы суп з баршчэўніка, які называўся *боршч* або (у паланізаваным варыянце) *баршч*, быў звыклым у беларусаў Віленскай і Мінскай губерняў. Пучкі баршчэўніка елі і сырымі. Лічыцца, што ў старажытных славян менавіта гэтая расліна была галоўным кампанентам баршчу, і толькі пазней назва «боршч» перанесеная на суп з буракоў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Баршчэўнік
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Бацвінне (значэнні)

* **Бацвінне** — надземная раслінная маса агароднінных, кармавых і тэхнічных коранеклубняплодаў асабліва буракоў, націна.
* **Бацвінне** — старабеларуская і польская назва бурака лісцевага, мангольда. Была вядома прымаўка: «*Ці ў вашага Радзівіла бацвінне не ўрадзіла?*»
* **Бацвінне**, **бацвіннік**, **лапеня** — халодны суп на квасу, які запраўляюць адварным лісцем буракоў, мангольда, крапівой і лебядой, зялёнай цыбуляй, агурком, а таксама адварной чырвонай і белай рыбай (свежай ці салёнавэнджанай). Назва бацвінніка — **лапеня**, з літоўскай мовы і распаўсюджана на паўночным захадзе Беларусі і ў Літве.

## Літаратура 
*
Уша (прыток Нёмана)

**Уша́** — рака ў Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці і Карэліцкім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі, левы прыток Нёмана.

Даўжыня ракі 105 км. Плошча вадазбору 1220 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 7,3 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 ‰.

## Назва 
Корань *Uš-* з’яўляецца варыянтам кораня *Us-*. Абодва аднолькава ад індаеўрапейскага **aus- / *us-* «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае *aušra* «зара», *apy-ūšris* «час перад світанкам», латышскае **Ūss* (балцкае боства зары). Балцкія гідронімы з коранем *Us- / Uš-* матываваныя блішчастасцю воднай паверхні, адпаведна назва Уша значыць «Блішчастая (рака)».

## Гідраграфія 
Пачынаецца каля заходняй ускраіны вёскі Качановічы Нясвіжскага раёна, упадае ў Нёман на ўсход ад вёскі Ярэмічы Карэліцкага раёна. Замярзае ў сярэдзіне снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Каля Нясвіжа і вёскі Качановічы цячэ праз сажалкі. Прымае сцёк з меліярацыйных каналаў.

Даліна не выражана, схілы забалочаныя. Пойма двухбаковая, забалочаная, шырыня разліву ў ніжнім цячэнні да 2,5 км, у верхнім і сярэднім — ад 100 м да 1 км. Рэчышча на працягу 10,1 км каналізаванае: ад вытоку да сажалкі Дзікая (7,3 км) і за 1,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Еськавічы да вёскі Круты Бераг (2,8 км).

### Асноўныя прытокі 
**Справа**: Пясочная, Міранка.

**Злева**: Гарадніца, Сноўка, Змейка, Цятранка.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Нясвіжскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Карэліцкага раёна
Конскі каштан звычайны

**Конскі каштан звычайны**, **Каштан конскі**, **Каштан** (*Aesculus hippocastanum*) — лістападнае дрэва падсямейства конскакаштанавых.

## Батанічнае апісанне 
Вышыня да 15-30 м. Крона раскідзістая. Лісце пальчатаскладанае, на доўгіх чараньках. Кветкі белыя, у прамастойных пірамідальных суквеццях. Плод — каробачка, пакрытая калючкамі. Садовыя формы адрозніваюцца сілуэтам кроны, афарбоўкай лісця і кветак.

## Арэал 
Радзіма Балканскі паўвостраў.

На Беларусі конскі каштан інтрадукаваны, выкарыстоўваецца на азеляненне гарадоў і пасёлкаў. Цвіце ў маі-чэрвені.

## Значэнне 
Кара, кветкі і плады ўжываюцца ў лекавых мэтах.

Катэгорыя:Конскакаштанавыя
Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Бяроза Эрмана

**Бяроза Эрмана**, каменная (*Betula ermanii*) — лісцёвае дрэва сямейства бярозавых.

## Батанічнае апісанне 
Дрэвы вышынёй ад 12 да 15 м, часам да 20 м, ствол дыяметрам 50-75 см. Кара буравата-шэрая, патрэсканая, у маладых дрэў лушчыцца шматкамі. Крона рэдкая, часта аднабокая. Лісце яйкападобнае, двойчывострапільчатае, зверху цёмна-зялёнае, знізу больш светлае. Кветкі ў каташках, плод арэшак.

## Арэал і экалогія 
Радзіма паўвостраў Камчатка і суседнія астравы. Інтрадукавана на Беларусі.

Холадаўстойлівае, ценевыноснае, непатрабавальнае да ўрадлівасці і вільготнасці глебы дрэва. Жыве да 300—400 гадоў.

## Таксанамія 
Від **Бяроза Эрмана** ўваходзіць у род  падсямейства  сямейства  парадку .

## Выкарыстанне 
Драўніна цвёрдая, цяжкая, вельмі трывалая. Прыдатная для разнастайных вырабаў.

## Спасылкі 
* 
* *Betula ermanii* Cham. // ИАС «ООПТ России» 

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Бярозавыя
Катэгорыя:Флора Азіі
Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей
Люты

**Люты** — другі месяц Грыгарыянскага календара. Складаецца з 28 дзён, у высакосны год з 29 дзён, апошні месяц зімы. Народная назва падаецца ў выданнях Ф. Скарыны — *люты*, у «Храналогіі» А. Рымшы (1581) згадваецца як *лютыи*. 15 лютага працягласць дня ў Мінску — 9 гадзін 48 мінут, сярэдняя вышыня Сонца над гарызонтам у поўдзень 23,3°. Сярэдняя сума сонечнай радыяцыі за месяц 133 МДж/м², радыяцыйны баланс адмоўны (-8 МДж/м²). Сярэдняя тэмпература паветра ў лютым −5,9 °C (-3,5 °C на паўднёвым захадзе і −7,5 °C на паўночным усходзе). Вільготных дзён (адносная вільготнасць удзень не ніжэй 80 %) 12-18. У лютым у сярэднім па рэспубліцы 3-8 дзён з мяцеліцай.

## Літаратура 
* 
* 
* Андрей Рымша. [Хронология] (1581) // Транслитерация О.Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Iвана Федорова. Львів, 1974. С.33, 36. — Эл.рэсурс starbel.narod.ru

Катэгорыя:Месяцы
Харчовыя прадукты

**Харчовыя прадукты** — асноўны складнік ежы. Таксама з харчовых прадуктаў праз кулінарную апрацоўку вырабляюць іншы складнік ежы — харчовыя вырабы. Харчовыя прадукты падзяляюцца наступным чынам паводле паходжання:

**Расліннага паходжання**
* Зерневыя:
** травы — пшаніца, жыта, грэчка, кіноа, амарант і інш.
** арэхі — фундук, арахіс, валоскі арэх, какос, мігдалы і інш.
** бабовыя — гарох, фасоля, бабы, соя, сачавіца, турэцкі гарох і інш.
** алейныя — сланечнік, лён, кунжут
* Садавіна
** цытрусавыя
** ягады
* Агародніна:
** пладовыя — баклажаны, гарбуз, бахчавыя
** караняплоды — бурак
** клубневыя — бульба
** лісцевыя — шпінат, капуста
** кветкавыя — артышок, брокалі
** зелянінныя — пятрушка, кінза, кроп
** цыбулінныя — цыбуля, часнок
** сцябловыя — спаржа
* Смакавыя дабаўкі
**Жывёльнага паходжання**
* Мяса — хатніх жывёл, дзічына
** млекакормячых — ялавічына, свініна, трусяціна і інш., а таксама субпрадукты
** птушак — кураціна, гусяціна, галубяціна, качка і інш.
** гадаў — змеі
** земнаводных — жабы, змеі, чарапахі і інш.
* Малако
* Яйкі
* Ікра — чырвоная і чорная ікра рыб, белая ікра слімакоў і інш.
* Рыба
* Малюскі — вустрыцы, кальмары, слімакі і інш.
* Ракападобныя — ракі, крэветкі, лангусты і інш. (тыя з іх, што жывуць у морах, завуцца морапрадуктамі)
* Насякомыя — саранча, тарантулы і інш.
**Іншыя арганічныя прадукты**
* Вада
* Мёд
* Грыбы
* Дрожджы
* Водарасці

## Крыніцы 
Катэгорыя:Ежа і напоі
Ліпа

**Лі́па** (*Tilia*) — род лістападных дрэў сямейства .

## Апісанне 
Дрэвы вышынёй да 15—20 м (часам да 40 м) з шырокай раскідзістай кронай, дыяметрам ствала да 2 м. Кара гладкая, на старых дрэвах патрэсканая. Лісце чаранковае, нераўнабокае, круглавата-сэрцападобнае, завостранае, пілаватае. Кветкі двухполыя, жоўтыя, або жоўта-белыя, духмяныя, у шчытападобных пазушных суквеццях (паўпарасоніках). Плод — арэшак. Садовыя формы адрозніваюцца сілуэтам кроны, афарбоўкай лісця і кветак.

Цене-, мароза- і ветраўстойлівае дрэва. Жыве 300—400 гадоў.

## Пашырэнне 
Выдзяляецца каля 45 відаў, характэрных для ўмерана цёплых абласцей Паўночнага паўшар’я; сустракаюцца ў горных раёнах тропікаў (паўднёвы ўсход Кітая) і субтропікаў (Кітай і Індакітай). Растуць у мяшаных і шыракалістых лясах, на схілах гор і па рачных далінах, а таксама культывуюцца ў садах і парках, прыдарожных пасадках і лесапалосах.

.]]
 пашырана на ўсёй тэрыторыі Беларусі ў шыракалістых лясах. У садах і парках каля 30 інтрадукаваных відаў, разнавіднасцей і форм, у тым ліку: ліпа раскідзістая, , , ліпа лямцавая, , ліпа крымская, . Цвітуць ліпы ў чэрвені—жніўні.

Ліпавыя лясы (ліпнякі) сустракаюцца ва ўмераным клімаце ад Вялікабрытаніі да Енісея і ад Ірана да 63° пн.ш. Ліпа з’яўляецца адной з найбольш распаўсюджаных парод дрэў у Расіі, асабліва ў еўрапейскай частцы і на Урале, часта расце разам з іншымі відамі дрэў (дуб, клён, вяз). На Беларусі ліпнякі ўтвараюцца на месцы дуброў і ялова-шыракалістых лясоў. Займаюць багатыя, добра дрэніраваныя, гумусаваныя дзярнова-падзолістыя супясчаныя і сугліністыя глебы.

## Значэнне 
Драўніна ліпы — белая з ружаватым адценнем, лёгка паддаецца апрацоўцы. З яе вырабляюць драўляны посуд, фанеру, запалкі, музычныя прылады, мэблю. Луб маладых дрэў (лыка) шырока выкарыстоўваўся для пляцення лапцей і іншых вырабаў сялянскага побыту. Луб старых дрэў замочвалі ў вадзе і атрымлівалі мачала, з якога ткалі рагожы, выраблялі вяроўкі.

Кветкі меданосныя, ліпавы мёд лічыцца адным з лепшых. Высушаныя кветкі (ліпавы цвет) патагонны і гарачкапаніжальны сродак. З насення атрымліваюць харчовы алей (нагадвае міндальны або персікавы).

Ліпа — каштоўнае дрэва, якое выкарыстоўваецца для азелянення. Густыя кроны ліп даюць цень і прахалоду, чысцяць паветра ад пылу і газу, апад ліпы хутка перагнівае, вяртаючы глебе пажыўныя рэчывы.

## Галерэя пылку ліпы 

Файл:Tilia2 zoom10 01-11-25 1.png|Павелічэнне 10х
Файл:Tilia2 zoom40 01-11-25 2.png|Павелічэнне 40х
Файл:Tilia2 zoom60 01-11-25 2.png|Павелічэнне 60х

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Ліпавыя
Красавік

з кнігі «Rosarium et Officium B. Mariae Virginis…»]]
 29, Мінск]]

**Красавік** — чацвёрты месяц Грыгарыянскага календара. Складаецца з 30 дзён.

Назва месяца па-лацінску *Aprilis* паходзіць або ад слова *aperire* (адчыняць, раскрываць — расліны распускаюцца) або ад этрускага імя *Apru* багіні Афрадыта.

У выданнях Ф. Скарыны падаецца народная назва красавіка — *кветень*, таксама яна згадваецца ў «Храналогіі» А. Рымшы (1581). Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, засведчаная ў слоўніку Івана Насовіча (1870) у напісанні «красовикъ» і праілюстраваная прыказкаю «Які сакавік, такі і красавік». У газеце «Наша ніва» ўжываліся варыянты назвы: у 1907—1908 — *апрыль*, у 1909 — *апрэль*, у 1910—1912 — *красавік (апрыль)*; з 1913 — *красавік*.

## Літаратура 
* *Андрей Рымша.* [Хронология] (1581) // Транслитерация О. Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Iвана Федорова. Львів, 1974. С.33, 36. — Эл.рэсурс starbel.narod.ru
*  С.138,139
* 

Катэгорыя:Месяцы
Чэрвень

з кнігі «Rosarium et Officium B. Mariae Virginis…»]]

**Чэрвень** — шосты месяц Грыгарыянскага календара. Складаецца з 30 дзён.

## Назва 
Народная назва падаецца ў выданнях Ф. Скарыны — *чирвець*, у «Храналогіі» А. Рымшы (1581) згадваецца як *чырвецъ*. Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, узнікла ў асяроддзі газеты «Наша ніва» і набыла больш-менш канчатковую форму ў 1912, калі ў календары «Нашай нівы» былі пададзеныя прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэннямі. Паслядоўна ў «Нашай ніве» ўжываліся варыянты назвы: у 1907 — *юнь*, у 1908 — *чэрвень*, у 1909 — *юнь*, у 1910—1912 — *чэрвень (юнь)*; у далейшым — *чэрвень*.

## Літаратура 
* Андрей Рымша. [Хронология] (1581) // Транслитерация О. Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Iвана Федорова. Львів, 1974. С.33, 36. — Эл.рэсурс starbel.narod.ru
*  С.138,139
* 

Катэгорыя:Месяцы
Верасень

__NOTOC__

 з кнігі «Rosarium et Officium B. Mariae Virginis…»]]
**Верасень** — дзявяты месяц Грыгарыянскага календара. Складаецца з 30 дзён.

У выданнях Ф. Скарыны падаецца народная назва верасня — *вресень*, таксама яна згадваецца ў «Храналогіі» Андрэя Рымшы (1581). Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, узнікла ў асяроддзі газеты «Наша ніва» і набыла больш-менш канчатковую форму ў 1912 годзе, калі ў календары «Нашай нівы» былі пададзеныя прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэннямі. Паслядоўна ў «Нашай ніве» ўжываліся варыянты назвы: *сенцябр (верасень)*, *сенцябр*, *верасень (сенцябр)*, і канчаткова — *верасень*.

Назва месяца ў многіх еўрапейскіх мовах паходзіць ад лацінскай *September*, якая паходзіць ад *septem* — сёмы, яго парадкавы нумар, пачынаючы ад сакавіка. У верасні адбываецца восеньскае раўнадзенства.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Андрей Рымша*. [Хронология] (1581) // Транслитерация О. Лицкевича по факсимиле в изд.: *Запаско Я. П.* Мистецька спадщина Iвана Федорова. — Львів, 1974. — С. 33, 36. — Эл. рэсурс starbel.narod.ru
*  — С. 138, 139.
* 

Катэгорыя:Месяцы
Сакавік

з кнігі «Rosarium et Officium B. Mariae Virginis…»]]

**Сакавік** — трэці месяц Грыгарыянскага календара. Складаецца з 31 дня.

У выданнях Францыска Скарыны падаецца народная назва сакавіка — *марець*, у «Храналогіі» А. Рымшы (1581) згадваецца як *марецъ*.
Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, засведчаная ў слоўніку Івана Насовіча (1870) у напісанні «соковикъ» і праілюстраваная прыказкаю «Які сакавік, такі і красавік». У газеце «Наша ніва» ўжываліся варыянты назвы: у 1907—1909 — *марац*, у 1910—1912 — *сакавік (март)*; у далейшым — *сакавік* («*дрэвы пачынаюць сок пускаць*»). Але яшчэ ў 1913—1915 у газеце «Наша ніва» ўжывалася назва *марац*. У сучаснай беларускай мове назва *марац* фіксуецца ў гаворках Сенненшчыны, Чэрвеньшчыны і ў іншых гаворках.

## Літаратура 
* Андрей Рымша. [Хронология] (1581) // Транслитерация О. Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Iвана Федорова. Львів, 1974. С.33, 36. — Эл. рэсурс starbel.narod.ru
*  С.138,139
* 

Катэгорыя:Месяцы
Кастрычнік

__NOTOC__

 з кнігі «Rosarium et Officium B. Mariae Virginis…»]]

**Кастрычнік** — дзясяты месяц Грыгарыянскага календара. Складаецца з 31 дня.

Назва кастрычнік паходзіць ад кастры — адкідаў апрацоўкі сцёблаў валакністых раслін. У гэты час сяляне часалі, трапалі лён і каноплі, з якіх было шмат кастры.

Народная назва падаецца ў выданнях Ф. Скарыны — *листопад*, у «Храналогіі» А. Рымшы (1581) згадваецца як *паздерник*. Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, узнікла ў асяроддзі газеты «Наша ніва» і набыла больш-менш канечную форму ў 1912 годзе, калі ў календары «Нашай нівы» былі пададзены прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэннямі. Паслядоўна ў «Нашай ніве» ўжываліся варыянты назвы: *акцябр*, *кастрычнік (акцябр)*, і канчаткова — *кастрычнік*.

## Літаратура 
* Андрей Рымша. [Хронология] (1581) // Транслитерация О.Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Iвана Федорова. Львів, 1974. С.33, 36. — Эл.рэсурс starbel.narod.ru
*  С. 138, 139;
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Месяцы
Жнівень

**Жнівень** — восьмы месяц года ў юліянскім і грыгарыянскім календарах, шосты месяц старарымскага года, які пачынаўся да рэформы Юлія Цэзара з сакавіка. Адзін з сямі месяцаў даўжынёй у  дзень. У Паўночным паўшар’і Зямлі з’яўляецца апошнім, трэцім месяцам лета, у Паўднёвым — апошнім, трэцім месяцам зімы. У сучасную эпоху да 10 жніўня па грыгарыянскім календары Сонца знаходзіцца ў сузор’і Рака, з 10 жніўня — у сузор’і Льва (па іншых даных — 11 жніўня).

## Назва 
 з кнігі «Rosarium et Officium B. Mariae Virginis…»]]
У выданнях Ф. Скарыны даецца народная назва жніўня — *серпень*, таксама яна згадваецца ў «Храналогіі» А. Рымшы (1581). Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, узнікла ў асяроддзі газеты «Наша ніва» і набыла больш-менш канечную форму ў 1912 годзе, калі ў календары «Нашай нівы» былі дадзены прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэннямі. Паслядоўна ў «Нашай ніве» ўжываліся варыянты назвы: *серпень*, *аўгуст*, *серпень (аўгуст)*, і канечна — *жнівень* («*усюды жніва*»).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Андрей Рымша. [Хронология] (1581) // Транслитерация О. Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Iвана Федорова. Львів, 1974. С.33, 36. — Эл.рэсурс starbel.narod.ru
*  С.138,139
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Месяцы
Індый

**Індый** () **In** — хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 49. Серабрыста-белы метал.

## Прыродныя крыніцы 
Рэдкі элемент (63-е месца па распаўсюджанасці). Сусветная вытворчасць - нязначная: некалькі дзясяткаў тон у год. Атрымліваюць як пабочны прадукт пры перапрацоўцы сярністых руд медзі, свінцу, цынку.

## Прымяненне 
Высокадакладныя люстэркі — лепшыя за сярэбраныя і ртутныя — найбольш раўнамерна адлюстроўваюць светлавыя хвалі ўсіх даўжынь. Паўправадніковая тэхніка. Лёгкаплаўкія сплавы. У сплаве з меддзю павышае яе ўстойлівасць супраць марской вады.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Ітэрбій

**Ітэрбій** () **Yb** — хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 70. Адносіцца да лантаноідаў. Мяккі серабрысты метал, тэмпература плаўлення 824 °С. тэмпература кіпення 1211°С, шчыльнасць 6985 кг/м³. У паветры ўстойлівы. Узаемадзейнічае з мінеральнымі кіслотамі, пры награванні — з кіслародам, галагенамі, вадародам, азотам, серай.

## Гісторыя 
Адкрыты ў 1878 годзе швейцарскім хімікам Ж.Марыньякам.

## Прымяненне 
Выкарыстоўваюць як газапаглынальнік у электравакуумных прыладах, кампанетн крышталяфосфараў і люмінафораў. У сумесі з цырконіем ужываецца пры вырабе гарачатрывалых матэрыялаў

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Ітрый

**І́трый** () **Y** — хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 39. Рэдказямельны элемент.

## Прымяненне 
Выраб ферытавых элементаў у тэхніцы высокіх частот.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* *Семёнов Е. И.* И́ттрий // Горная энциклопедия : в 5 т. / гл. ред. Е. А. Козловский. — М. : «Советская энциклопедия», 1985. — Т. 2. Геосферы — Кенай. — С. 476—477. — 575 с. — 56 540 экз. — ISBN 5-85270-007-X.

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Кадмій

**Кадмій** () **Cd** — хімічны элемент II групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 48. Метал серабрыста-белага колеру з сіневатым адлівам.

Прыродны кадмій складаецца з 8 стабільных ізатопаў з атамнымі нумарамі 106, 108, 110—114.

## Прыродныя крыніцы 
У свабодным выглядзе ў прыродзе не сустракаецца. Мінералы — грынакіт CdS, мантэпаніт CdO, атавіт CdCO3— надзвычай рэдкія. Практычна заўсёды ўтрымліваецца разам з цынкам у поліметалічных рудах. Атрымліваецца як пабочны прадукт пры перапрацоўцы цынкавых, свінцова-цынкавых і медна-цынкавых руд.

Асноўныя вытворцы — Кітай, Паўднёвая Карэя, Японія.

## Прымяненне 
У асноўным кадмій ідзе на пакрыццё дэталей (кадміраванне) аўтамабіляў, танкаў, самалётаў, караблёў, паверхня якіх пастаянна падвяргаецца ўздзеянню агрэсіўнага асяроддзя.

Кадмій дадаецца пры вырабе кантактнага (тралейбуснага) дроту для павышэння ўстойлівасці супраць сцірання токапрыёмнікамі.

Вялікая колькасць кадмію ідзе на выраб адмоўных пласцін электрычных акумулятараў (найбольш вядомы — акумулятар нікелева-кадміевы).

З ізатопу кадмію 113Cd, які валодае каласальнай здольнасцю паглынаць цеплавыя нейтроны, робяць аварыйныя стрыжні для атамных рэактараў.

Сульфід CdS і селенід CdSe валодаюць паўправадніковымі ўласцівасцямі.

## Літаратура 
* *Бердоносов С. С.* Кадмий // 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Мінска-Магілёўская архідыяцэзія

**Мінска-Магілёўская архідыяцэзія** — каталіцкая архідыяцэзія ў Беларусі. Утворана 13 красавіка 1991 года аб’яднаннем Мінскай і Магілёўскай архідыяцэзій. Займае тэрыторыю Мінскай і Магілёўскай абласцей (першапачаткова — таксама і Віцебскай, на тэрыторыі якой у 1999 была ўтворана асобная Віцебская дыяцэзія), уваходзіць у склад Мінска-Магілёўскай мітраполіі.

## Гісторыя 
]]
Першым Мітрапалітам Мінска-Магілёўскім быў прызначаны Казімір Свёнтак. З 1999 года да 2003 год дапаможным біскупам архідыяцэзіі быў Кірыл Клімовіч, у снежні 2004 года на гэту пасаду быў пастаўлены Антоній Дзям’янка.

14 чэрвеня 2006 года Папа Бенедыкт XVI прыняў прашэнне кардынала Свёнтка аб вызваленні ад кіраўніцтва архідыяцэзіяй і прызначыў Антонія Дзям’янку апостальскім адміністратарам.

21 верасня 2007 года Папа Бенедыкт XVI прызначыў архібіскупам Мінска-Магілёўскім Тадэвуша Кандрусевіча. З дня яго кананічнага ўступлення на пасаду (10 лістапада таго ж года) да 2012 года Антоній Дзям’янка з’яўляўся Генеральным вікарыем архідыяцэзіі.

3 студзеня 2021 года Архібіскуп Тадэвуш Кандрусевіч сышоў у адстаўку, Папа Францыск прызначыў апостальскім адміністратарам Казіміра Велікасельца. 14 верасня 2021 года Папа Францыск сваёю булаю прызначыў архібіскупам-мітрапалітам Іосіфа Станеўскага.

## Дэканаты 
* Бабруйскі дэканат
* Барысаўскі дэканат
* Валожынскі дэканат
* Вілейскі дэканат
* Магілёўскі дэканат
* Маладзечанскі дэканат
* Мядзельскі дэканат
* Нясвіжскі дэканат
* Стаўбцоўскі дэканат

**г. Мінск і Мінскі раён**
* Дэканат Мінск-Захад
* Дэканат Мінск-Усход

## Навучальныя ўстановы 
* Мінскі тэалагічны каледж імя святога Яна Хрысціцеля

## Гл. таксама 
* Парафіі Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі
* Біскупы мінска-магілёўскія

## Спасылкі 
* Старонка дыяцэзіі на сайце catholic.by
* Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»
* - Францысканскі форум; 
* - МІНСКІ КАТАЛІЦКІ ФОРУМ
* - сайт Гродзенскай дыяцэзіі
* - сайт санктуарыю Маці Божай у Будславе
* - сайт архікафедральнага касцёла Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Мінску 
* - сайт кафедральнай базілікі Св. Францішка Ксаверыя ў Гродна 
* - сайт парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Магілёў) 
* - сайт рымска-каталіцкай парафіі Св. Яна Хрысціцеля ў Мінску
* - сайт грэка-каталіцкай парафіі Св. Іосіфа (Мінск)
* - фотаэнцыклапедыя «Нашы Касцёлы»
* - supołka «Katalickaja Biełaruś» u ŽŽ
* - сайт каталіцкага часопісу «Ave Maria»
* - сайт каталіцкага часопісу «Наша вера»


Катэгорыя:1991 год у Беларусі
Катэгорыя:Рэлігія ў Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Рэлігія ў Мінскай вобласці
Каліфорній

thumb|Каліфорній
**Каліфо́рній** () **Cf** — радыеактыўны хімічны элемент; атамны нумар 98. Адносіцца да актыноідаў.

Штучна атрыманы ў 1950 годзе ў Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі (ЗША).

Найбольш доўгажывучы ізатоп 251Cf з перыядам паўраспаду 900 гадоў.

Ізатоп 252Cf выкарыстоўваецца ў якасці крыніцы нейтронаў.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Калифорний // Вялікая савецкая энцыклапедыя

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Актыноіды
Май

]]
 з кнігі «Rosarium et Officium B. Mariae Virginis…»]]

**Май**, **тра́вень** — пяты месяц грыгарыянскага і юліянскага календароў. Складаецца з 31 дня.

Назва *май* ужываецца ў выданнях Ф. Скарыны, у «Храналогіі» А. Рымшы (1581) ужыта як *маи*:

**М(е)с(е)ца мая, погебреиску ія́ръ, / просто ма́и. /**
Но́и а́рху готуетъ божимъ повеле́нїемъ, /
абы въ пото́пъ не зги́нулъ зъ своим поколеньемъ. /
Мая 10 дня. /

Праславянская назва *травень* выяўлена ў помніках старабеларускага пісьменства, напрыклад у Полацкім Евангеллі (ХІІІ ст.) і Лексіконе (1627) Памвы Бярынды.

Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, амаль ад пачатку існавала ў форме «*май*». У газеце «Наша ніва» з 1907 года ўжывалася менавіта яна, за выняткам перыяду 1910—1912 гадоў, калі была практыка ўжывання ў форме *травень (май)*. Больш шырокае ўжыванне слова травень займела за часам беларусізацыі (1920—1930-я гг.), пасля чаго прызнана састарэлым. У афіцыйным ужытку аднавілася ў 1990-я гады.

Назва «май» — адзіны лацінізм з 12 назваў месяцаў, якія ўжываюцца ў літаратурнай беларускай мове.

## Літаратура 
* Андрей Рымша. [Хронология] (1581) // Транслитерация О.Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Iвана Федорова. Львів, 1974. С.33, 36. — Эл.рэсурс starbel.narod.ru
*  С.138,139
* 

Катэгорыя:Месяцы
Кальцый

**Ка́льцый** () **Ca** — хімічны элемент II групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 20. Серабрыста-белы лёгкі метал.

## Прыродныя крыніцы 
Утрыманне ў зямной кары — 2,96% па масе: 5-е месца сярод элементаў пасля кіслароду, крэмнію, алюмінію і жалеза.

З-за высокай хімічнай актыўнасці сустракаецца толькі ў выглядзе злучэнняў. Найбольш распаўсюджаныя мінералы кальцыю — кальцыт CaCO3, ангідрыт CaSO4, гіпс CaSO4·2H2O, флюарыт CaF2.

Радовішчы вапняку — ва Украіне, у Карэліі, на Урале. Мелавыя адклады — у Паволжы, Беларусі (Крычаўскі раён, Касцюковіцкі раён, Ваўкавыскі раён, Чэрыкаўскі раён), Украіне.

## Прымяненне 
Антыфрыкцыйныя сплавы (кальцыевыя бабіты) для падшыпнікаў.

Актыўны адноўнік для атрымання рэдкіх і тугаплаўкіх металаў — урану, торыю, ванадыю, хрому, цырконію, берылію.

Вапняк (CaCO3) ідзе на выраб вапны, цэменту, бетону.

У сельскай гаспадарцы прымяняюць нітрат і ортафасфат кальцыю як угнаенні і падкормку для жывёлы.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Калій

**Калій** () **K** — хімічны элемент I групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 19. 
Канфігурацыя электронных абалонак: 4s1.

Належыць да шчолачных металаў. Атамная маса 39,0983. Ізатопы: 39K (93,08%), 41K (6,91 %) – стабільныя і слаба радыёактыўны 40K (0,01 %) з перыядам паўраспаду 1,32•109 год.

Упершыню атрыманы ў свабодным выглядзе Г. Дэві ў 1807 годзе.

Зямная кара ўтрымлівае 2,5 % па масе (7-е месца па распаўсюджанасці). Уваходзіць у склад шматлікіх мінералаў.

Простае рэчыва: серабрыста-белы метал, пластычны, мяккі. Шчыльнасць: 862 кг/кубічны метр, тэмпература плаўлення – 63,55 градусаў Цэльсія, тэмпература кіпення – 776 °C. Солі калію афарбоўваюць полымя ў фіялетавы колер.

Прыродныя крыніцы: сільвін KCl, сільвінітKCl•NaCl, карналіт KCI•MgCI2•6H2O. Найбуйнейшыя радовішчы калійнай солі — у Канадзе (каля Саскачэвана), на Урале (раён Солікамска — Бярэзнікаў), у Беларусі (Салігорск). Вялікія радовішчы — у ЗША, Узбекістане, Германіі. Утрыманне K2O в прамысловых радовішчах 12—30 %.

Металічны калій атрымліваюць шляхам уздзеяння металічнага натрыю на гідраксід або хларыд калію.

## Хімічныя ўласцівасці 
Хімічна актыўны шчолачны метал, на паветры хутка акісляецца, энергічна рэагуе з вадою і кіслотамі, галагенамі, пры павышаных тэмпературах злучаецца з серай, селенам, тэлурам, вугляродам, вадародам, фосфарам. Не ўзаемадзейнічае з азотам.
Валентнасць: 1. Ступень акіслення ў злучэннях: +1.

## Найважнейшыя злучэнні і сферы іх выкарыстання 
* сплаў калію з натрыем — цепланосьбіт, у тым ліку для ядзерных рэактараў;
* перакіс калію (наваксід) — KO2 — ужываецца для аднаўлення складу паветра на падводных лодках, пры яго ўзаемадзеянні з паветра вызваляецца чысты кісларод і паглынаецца вуглякіслы газ;
* гідраксід KOH – кампанент электралітаў.
* карбанат кадію (паташ) K2CO3 — у вытворчасці мыйных сродкаў, шкла, у тэкстыльнай і скураной вытворчасці, у якасці ўгнаення.

Найважнейшае гаспадарчае значэнне маюць калійныя ўгнаенні.

## Літаратура 
* 
* 
* *Бердоносов С. С.* Калий // 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Шчолачныя металы
Ірыдый

**Іры́дый** () **Ir** — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 77, атамная маса 192,22. Сямейства плацінавых металаў. Адкрыты ў 1804 годзе (разам з осміем) англійскім хімікам С. Тэнантам. Назва абумоўлена (ад  — вясёлка) разнастайнасцю афарбоўкі злучэнняў.

## Уласцівасці 
Серабрыста-белы, цвёрды, тугаплаўкі, крохкі метал. Тэмпература плаўлення 2447 °C, тэмпература кіпення каля 4380 °C. Шчыльнасць 22650 (22400) кг/м³. Цвёрдасць па Брынелю 1450 МПа. Модуль пругкасці 52,8•10 Па. Удзельнае электрычнае супраціўленне 4,74•10 Ом•м. Каэфіцыент цеплавога лінейнага расшырэння ў інтэрвале тэмператур 0—100 °C складае 6,5•10.

Ірыдый хімічна мала актыўны. Не ўзаемадзейнічае з кіслотамі, іх сумесямі (у тым ліку з царскай гарэлкай) і шчолачамі. Характэрныя ступені акіслення: +3, +4, +6, таксама +1, +2, +5). Парашкападобны ірыдый ў паветры пры тэмпературы вышэй за 1000 °C утварае дыаксід IrO чорнага колеру. Пры награванні ўзаемадзейнічае з фторам; пры тэмпературы чырвонага напалу — з хлорам і серай. Утварае комплексныя злучэнні, у тым ліку з арганічнымі лігандамі.

## Радовішчы 
У прыродзе існуюць 2 стабільныя ізатопы: Iг (38,5 %) і Iг (61,5 %). У зямной кары сустракаецца рэдка (1•10 % па масе, галоўным чынам як спадарожнік плаціны). Тыповы элемент асноўных і ўльтраасноўных горных парод. Ірыдыю найбольш характэрны самародны стан, але вядомы нешматлікія яго злучэнні з металамі плацінавай групы, з серай і мыш’яком..

Радовішчы ірыдыю маюцца на Урале (Расія), у ЗША, Канадзе, ПАР і інш.

## Атрыманне і выкарыстанне 
Атрымліваюць ірыдый з анодных шламаў медна-нікелевай вытворчасці, канцэнтратаў плацінавых руд, канцэнтратаў, здабытых з рассыпных руд і як другасны метал (лом).

Асноўная частка ірыдыю выкарыстоўваецца ў выглядзе сплаваў, галоўным чынам з плацінай, для вырабу хімічнага посуду, тыгляў для вырошчвання монакрышталёў, ювелірных вырабаў, хірургічных інструментаў, электродаў, тэрмапар, у дакладным прыборабудаванні, для нанясення ахоўных пакрыццяў і ў іншых абласцях.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Хімічныя элементы
Катэгорыя:Металы
Катэгорыя:Высакародныя металы
Катэгорыя:Плацінавыя металы
Бекон

**Беко́н** () — засоленая ахалоджаная палавіна свіной тушы, без ніжніх канечнасцей, пазваночніка, касцей таза, грудзіны.

Характарызуецца нятлустым сакавітым мясам, пранізаным роўнымі слаямі сала, а таксама белай тонкай скурай без плямаў і пашкоджанняў. Для атрымання бекону выкарыстоўваюць маладых (6-8 месяцаў) свіней мяснога тыпу, якія адкормліваюцца па спецыяльнай схеме (беконны адкорм). Салёны бекон служыць паўфабрыкатам для атрымання гатовых мясных прадуктаў (грудзінкі, карэйкі, шынкі і іншых). Вэнджаны бекон — гатовая да ўжывання вэнджаная пасоленая і вызваленая ад костак свіная грудзінка з 2 — 3 праслойкамі мышачнай тканкі. Вэнджаны бекон, як і грудзінку, выкарыстоўваюць для халодных закусак, прыгатавання супоў (напрыклад, гарохавага) і іншых страў.
 
Бекон распаўсюдзіўся па Еўропе пачынаючы з канца 18 ст. ў сувязі з поспехамі англічан у развядзенні мясных парод свінняў. З сярэдзіны 19 ст., калі бекон стаў папулярны ў асяроддзі беларускай шляхты, канкурэнцыю англійскаму бекону складаў дацкі. У англійскай кухні бекон, як правіла, выкарыстоўваецца не самастойна, а як смакавы дадатак у іншыя стравы — пудынгі, яечню і г. д.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Свініна
Авангард чырвонай моладзі

**Авангард Чырвонай Моладзі** (), (дата заснавання — 4 мая 1999 года) — радыкальна-камуністычная арганізацыя ў краінах былога СССР, пераважна маладзёжная. Старшыня — Сяргей Удальцоў. З 1999 па 2004 год з’яўлялася маладзёжным крылом «Працоўнай Расіі» Віктара Анпілава. З 2004 па 2006 год з’яўлялася маладзёжным крылом КПСС Алега Шэніна. З 2006 года — незалежная арганізацыя. Супрацоўнічае з апазіцыйнай расійскай кааліцыяй «Іншая Расія» (напрыклад, удзельнічае ў «Маршах нязгодных»), але не ўваходзіць у яе.

## Ідэалогія 
Ідэялогіяй АЧМ з'яўляецца марксізм-ленінізм, які з'яўляецца ідэйнай асновай творчасці і творчым метадам вырашэння жыццёва важных праблем сучаснасці. АЧМ бярэ прыклад з герояў-камсамольцаў, Фідэля Кастра, Чэ Гевары і іншых. АЧМ стаіць на пазіцыях класавага падыходу да з'яў грамадкага і палітычнага жыцця, пралетарскага інтэрнацыяналізму і савецкага патрыятызму.

## Аддзяленні АЧМ за мяжой Расійскай Федэрацыі 
Акрамя Расіі, АЧМ дзейнічае на тэрыторыі былога СССР (Беларусь, Латвія, Малдова, Украіна, Казахстан, Кіргізія).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт АЧМ 
* Акцыя АЧМ у Мінску
* Сайт Украінскага Рэгіянальнага Аддзялення АЧМ 
* Сайт Латвійскага Рэгіянальнага Аддзялення АЧМ 

Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі
Белае піва

**«Бе́лае» пі́ва** — традыцыйная еўрапейская назва гатункаў піва, якія вараць пераважна ці ў значнай ступені з пшанічнага соладу.

Назва паходзіць ад белаватай смугі ад дражджэй — пераважная большасць гатункаў пшанічнага піва спажываецца ў нефільтраваным выглядзе, а таксама ад сугучнасці слоў *белы* і *пшаніца* ў германскіх мовах. Класічнае пшанічнае піва — абавязкова верхавога браджэння. Адрозніваюць 3 асноўныя стылі: баварскае *Weissbier*, фламандскае *Witbier* і берлінскае *Berliner Weisse*.

Баварскае *Weissbier*, са шчыльнасцю 11-14 % і мацункам каля 5,5 %, варыцца пераважна з пшанічнага (не менш за 50 %), а таксама ячменнага соладу. Прыкметна саладзейшае за большасць звыклых ячменных гатункаў. У нямецкамоўных краінах пашыранае азначэнне нефільтраванага варыянту гэтага стылю як Hefeweizen (*дрожджы-пшаніца*), ёсць і гатункі, якія адмыслова фільтруюць (*Kristall*). Бутэлечны *Hefeweizen* звычайна разліваюць крыху недабрадзіўшым. Фламандскае *Witbier* вараць з сумесі ячменнага соладу і несаладжонай пшаніцы, часам з дадаткам невялікай колькасці пшанічнага соладу і аўсу дзеля мяккасці. Хмелю дадаецца зусім крыху, але затое шчодра ўжываюцца розныя іншыя араматызатары — каляндра, імбір, духмяныя перцы, нават сушаныя апельсінавыя лупіны. *Berliner Weisse*, даўкае, падсалоджанае піва, асабліва папулярнае ў ваколіцах германскай сталіцы, жаўнеры Напалеона калісьці ахрысцілі *шампанскім поўначы*.

Пасля Другой Сусветнай вайны пшанічнае піва амаль знікла з ужытку па ўсім свеце. Вяртанне папулярнасці белага піва, якое стала відавочнай у канцы XX ст., звязваюць з высілкамі баварца Вернэра Бромбаха і фламандца Пьера Сэліса. У сярэднявеччы піва з пшаніцы не было рэдкасцю і ў Беларусі. Кісла-салодкае, яно найлепш адпавядала ўлюбёнай тагачаснай смакавай гаме. Як правіла, яго называлі проста *пшанічным*, але сустракалася і еўрапейскае азначэнне белага піва — «Устава нового и старого мыта, з скарбу выданая месту Могилеву» (1629) усталёўвала мытны збор за белае піва ў памеры 1 грош за бочку віленскую. Пшанічнае піва, агульнаеўрапейскі сімвал багацця і дабрабыту, часта згадваецца ў беларускіх народных песнях, асабліва вясельных і жніўных:

: А дзіва ж нам, дзіва,
: Што пшоннае піва.
: Чаго таму дзівіціся,
: Што можна напіціся?

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Напоі
Катэгорыя:Піва
Пінская дыяцэзія

**Пі́нская дыяцэ́зія** () — каталіцкая дыяцэзія (епархія) у Беларусі. Створана 28 кастрычніка 1925, уваходзіць у склад Мінска-Магілёўскай мітраполіі. Сёння Пінская дыяцэзія займае тэрыторыю Брэсцкай і Гомельскай абласцей. Цэнтр у Пінску. Дыяцэзія аб’ядноўвае Баранавіцкі, Брэсцкі, Гомельскі, Ляхавіцкі, Мазырскі, Пінскі і Пружанскі дэканаты.

## Гісторыя 
thumb|250px|Святое сямейства з Францыскам. XVI ст. Рама. Францысканскі касцёл Успення Марыі. Пінск.
Першая спроба заснаваць дыяцэзію з цэнтрам у Пінску была зробленая ў 1794 годзе магілёўскім архібіскупам Станіславам Богуш-Сестранцэвічам. Аднак у 1798 годзе папскі нунцый у Расіі Л. Літа адмяніў дыяцэзію як некананічна створаную. У тым жа годзе на падставе папскай булы і імператарскага ўказа была заснавана Мінская рымска-каталіцкая дыяцэзія, у склад якой увайшла тэрыторыя ліквідаванай Пінскай рымска-каталіцкай дыяцэзіі.

Пазней, у 1917 годзе Мінская дыяцэзія была адноўленая, аднак у пачатку 1920-х гадоў яе біскуп Зігмунд Лазінскі быў вымушаны пакінуць Мінск і шукаць новую рэзідэнцыю, якой стаў Пінск у межах Польшчы. 28 кастрычніка 1925 года Папа Пій XI апостальскай канстытуцыяй «*Vixdum Poloniae unitas*» была створана Пінская дыяцэзія, якая фактычна існавала да 1939 года, фармальна да 1946 года (года смерці біскупа). Дыяцэзіяй кіравалі біскупы пінскія: Зігмунд Лазінскі (1925—1932), Казімір Букраба (1932—1946).

У 1991 годзе епархія адноўлена ў межах Брэсцкай і Гомельскай абласцей у падначаленні Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі.

## Біскупы 
* Зігмунд Лазінскі (1925—1932)
* Казімір Букраба (1932—1946)
* Караль Няміра (дапаможны біскуп у 1933—1946)
* Уладзіслаў Яндрушук (з 1962 — дапаможны біскуп, з 1967 па 1991 — апостальскі адміністратар)
* Казімір Свёнтак (апостальскі адміністратар з 1991)
* Казімір Велікаселец (дапаможны біскуп з 1999)
* Тадэвуш Кандрусевіч (апостальскі адміністратар з 2011)
* Антоній Дзям’янка (ардынарый з 2012)

## Дэканаты 
* Баранавіцкі дэканат
* Брэсцкі дэканат
* Гомельскі дэканат
* Ляхавіцкі дэканат
* Мазырскі дэканат
* Пінскі дэканат
* Пружанскі дэканат

## Навучальныя ўстановы 
* Вышэйшая духоўная семінарыя імя святога Тамаша Аквінскага
* Катэхетычны каледж імя Зыгмунта Лазінскага

## Гл. таксама 
* Парафіі Пінскай дыяцэзіі
* Біскупы пінскія

## Спасылкі 
* Сайт дыяцэзіі 
* Старонка дыяцэзіі на сайце catholic.by
* Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»


Катэгорыя:Рэлігія ў Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Рэлігія ў Гомельскай вобласці
Фідэль Кастра

**Фідэль Алехандра Кастра Рус** ( ( audio) ) — кубінскі рэвалюцыянер, палітычны і ваенны дзеяч, прэм'ер-міністр (1959—1976), прэзідэнт Кубы (1976—2008), маёр (камандантэ) Рэвалюцыйных узброеных сіл.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям'і заможнага землеўладальніка. У 1949 годзе скончыў юрыдычны факультэт Гаванскага ўніверсітэта, атрымаў ступень доктара права. Некаторы час займаўся адвакацкай дзейнасцю. У пачатку 1950-х гадоў уступіў у Партыю кубінскага народа («Артадоксы»). У 1952 годзе быў высунуты ад гэтай партыі ў дэпутаты Нацыянальнага кангрэса Кубы, аднак выбары не адбыліся ў сувязі з дзяржаўным пераваротам, ажыццёўленым у сакавіку 1952 года праамерыканскай вайсковай элітай пад кіраўніцтвам генерала Ф. Батыста, і ўсталяваннем дыктатуры. У ходзе барацьбы супраць дыктатуры партыя «Артадоксаў» паступова развалілася.

Фідэлю Кастра ўдалося аб'яднаць невялікую групу былых сяброў партыі, якая пачала падрыхтоўку да звяржэння дыктатуры Батысты. 26 ліпеня 1953 удзельнікі групы здзеснілі нападзенне на казармы Манкада ў горадзе Сант’яга-дэ-Куба. Выступленне было жорстка падаўлена. Кастра быў перададзены суду ваеннага трыбуналу. На судзе ён выступіў з прамовай «Гісторыя мяне апраўдае», у якой раскрытыкаваў Ф.Батыста і выклаў праграму барацьбы і рэвалюцыйных пераўтварэнняў на Кубе. Суд прыгаварыў яго да турэмнага зняволення на 15 гадоў, аднак у маі 1955 пад ціскам грамадскасці Кастра быў амніставаны. У тым жа годзе ён эміграваў у Мексіку.

thumb|Сцяг «Руху 26 ліпеня»
У Мексіцы Кастра сабраў атрад («Рух 26 ліпеня»), у які ўваходзіў Эрнэста Гевара, рэвалюцыянер-эмігрант з Аргенціны. У снежні 1956 года гэтая група высадзілася з яхты «Гранма» непадалёк ад мыса Лас-Каларадас у правінцыі Арыентэ. Група, якая з часам пераўтварылася ў Паўстанцкую армію, разгарнула партызанскую барацьбу супраць рэжыму Батысты. Пасля перамогі рэвалюцыі і звяржэння дыктатуры Батысты 1 студзеня да ўлады на Кубе прыйшлі сілы, якія згуртаваліся вакол Паўстанцкай арміі, пад кіраўніцтвам Фідэля Кастра.

У лютым 1959 года Фідэль Кастра стаў прэм'ер-міністрам рэвалюцыйнага ўрада Рэспублікі Куба. 16 красавіка 1961 года ён заявіў, што Кубінская рэвалюцыя з'яўляецца па сваім характары сацыялістычнай. У дні ўварвання войскаў ЗША на Кубу ў раёне Плая-Хірон (красавік 1961 года) Кастра кіраваў ваеннай аперацыяй супраць інтэрвентаў.

Пасля перанесенай у ліпені 2006 года аперацыі на кішэчніку Фідэль Кастра не з'яўляўся на публіцы. Тады ён перадаў прэзідэнцкія паўнамоцтвы свайму малодшаму брату Раулю, а праз два гады абвясціў аб выхадзе ў адстаўку.

Фідэль Кастра — ганаровы доктар юрыдычных навук МДУ імя М. В. Ламаносава (1963). У 1961 годзе яму была прысуджаная Міжнародная Ленінская прэмія «За ўмацаванне міру паміж народамі»; у 1963 годзе прысвоена званне Героя Савецкага Саюза; у 1972 годзе узнагароджаны ордэнам Леніна.

25 лістапада 2016 года Фідэль Кастра памёр ад цяжкага захворвання кішачніка. Па жаданні нябожчыка яго астанкі будуць крэміраваныя.

## Гл. таксама 
* Кастраізм 

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Кубы
Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза
Віцебская дыяцэзія

**Ві́цебская дыяцэ́зія** — каталіцкая дыяцэзія (епархія) у Беларусі. Створана загадам Яна Паўла II па просьбе кардынала Казіміра Свёнтка 13 кастрычніка 1999 года, уваходзіць у склад Мінска-Магілёўскай мітраполіі. Першым біскупам прызначаны Уладзіслаў Блін. Віцебская дыяцэзія супадае па межах з Віцебскай вобласцю. Да ўтварэння Віцебскай дыяцэзіі гэтая тэрыторыя ўваходзіла ў Мінска-Магілёўскую архідыяцэзію. Віцебская дыяцэзія аб’ядноўвае Аршанскі, Браслаўскі, Віцебскі, Докшыцкі, Глыбоцкі, Лепельскі, Мёрскі, Полацкі і Пастаўскі дэканаты.

## Гісторыя 
13 мая 2000 года у віцебскім кафедральным касцёле св. Барбары адбыліся першыя з моманту стварэння Віцебскай дыяцэзіі прэзбітарскія пасвячэнні, якія атрымалі пяцёра дыяканаў — Марат Казлоўскі, Вячаслаў Барок, Ян Пугачоў, Валянцін Станкевіч і Алег Буткевіч, будучы ардынарый Віцебскай дыяцэзіі. На святой Імшы з гэтай нагоды прысутнічаў і Апостальскі Нунцый у Беларусі арцыбіскуп Дамінік Грушоўскі.

У 2004 годзе заснаваныя дыяцэзіяльныя структуры, створаны дыяцэзіяльная курыя Віцебскай капітулы, дыяцэзіяльны суд.

У 2001 годзе біскуп Уладзіслаў Блін здзейсніў першую кананічную візітацыю парафій у новастворанай Віцебскай дыяцэзіі. Наступныя візітацыі праходзілі ў 2006—2007 гадах і 2010—2012 гадах.

У 2004 годзе ў дыяцэзіі налічалася 83 парафіі ў дзевяці дэканатах. Сваё пастырскае служэнне няслі 93 святары і 75 законных сясцёр; у дыяцэзіяльных і законных семінарыях вучылася 42 клерыка.

На 2019 год у Віцебскай дыяцэзіі налічваецца 94 парафіі ў 11 дэканатах, у якіх служэнне нясуць 51 дыяцэзіяльны і 37 законных святароў і 1 дыякан, а таксама 47 законных сясцёр і 2 законныя браты; у дыяцэзіяльных семінарыях навучаецца 3 клерыкі. Колькасць вернікаў Віцебскай дыяцэзіі складае прыкладна 170 тысяч чалавек.

## Біскупы 
* Уладзіслаў Блін (да 25.02.2013)
* (адміністратар — прэлат Францішак Кісель) (з 25.02.2013)
* Алег Буткевіч (з 29.11.2013)

## Дэканаты 
* Аршанскі дэканат
* Браслаўскі дэканат
* Відзскі дэканат
* Віцебскі дэканат
* Глыбоцкі дэканат
* Докшыцкі дэканат
* Лепельскі дэканат
* Мёрскі дэканат
* Пастаўскі дэканат
* Полацкі дэканат
* Шаркаўшчынскі дэканат

## Гл. таксама 
* Парафіі Віцебскай дыяцэзіі
* Каталіцкі веснік

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка
* Старонка дыяцэзіі на сайце catholic.by
* Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»


Катэгорыя:З’явіліся ў 1999 годзе
Катэгорыя:1999 год у Віцебску
Гродзенская дыяцэзія

**Гро́дзенская дыяцэ́зія** — каталіцкая дыяцэзія (епархія) ў Беларусі. Утворана 13 красавіка 1991, уваходзіць у склад Мінска-Магілёўскай мітраполіі. Займае тэрыторыю Гродзенскай вобласці. Цэнтр у Гродне. Аб’ядноўвае Астравецкі, Ашмянскі, Бераставіцкі, Ваўкавыскі, два Гродзенскіх (Усход і Захад), Дзятлаўскі, Іўеўскі, Лідскі, Мастоўскі, Навагрудскі, Радунскі, Сапоцкінскі, Смаргонскі, Слонімскі і Шчучынскі дэканаты. Да дыяцэзіі адносіцца Гродзенская семінарыя.

## Гісторыя 
Гродзенская дыяцэзія была заснавана Папам Янам Паўлам II 13 красавіка 1991 года. У Буле «Qui Operam» Пантыфік адзначае: «На вечную памяць перадаём гэтую справу, каб у Саюзе Савецкіх Рэспублік быў адноўлены каталіцкі Касцёл, для духоўнай карысці супольнасці католікоў лацінскага абраду, што пражываюць у Гродзенскай акрузе ў Рэспубліцы Беларусь».

Катэдрай біскупа стаў гродзенскі касцёл св. Францішка Ксаверыя, які 17 сакавіка 1991 года была ўзведзена ў ранг малой базілікі.

У 1991 годзе ў яе склад увайшло 119 парафій, якія належалі да даваеннай Віленскай архідыяцэзіі, 4 парафіі — да Пінскай дыяцэзіі і 7 парафій — да Ломжынскай. У межах новай дыяцэзіі аказалася каля 900 тысяч жыхароў, з якіх каля паловы дэкларавалі сваю прыналежнасць да каталіцкага Касцёла.

З 1993 года парафіі дыяцэзіі, паводле праекта кс. праф. Тадэвуша Крахеля, былі аб’яднаны ў 15 дэканатаў, а з 1997 года — у 16. Беручы пад увагу аддаленыя тэрыторыі некаторых парафій і дэканатаў ад сталіцы дыяцэзіі, біскуп заснаваў у 2007 годзе 2 душпастырскія акругі дыяцэзіі: Гродзенскую і Лідскую.

## Дэканаты 
* Астравецкі дэканат
* Ашмянскі дэканат
* Бераставіцкі дэканат
* Ваўкавыскі дэканат
* Дэканат Гродна-захад
* Дэканат Гродна-усход
* Дзятлаўскі дэканат
* Іўеўскі дэканат
* Лідскі дэканат
* Мастоўскі дэканат
* Навагрудскі дэканат
* Радунскі дэканат
* Сапоцкінскі дэканат
* Смаргонскі дэканат
* Слонімскі дэканат
* Шчучынскі дэканат

## Навучальныя ўстановы 
* Гродзенская вышэйшая духоўная семінарыя 
* Тэалагічны каледж імя святога Казіміра

## Гл. таксама 
* Слова Жыцця (1997)
* Парафіі Гродзенскай дыяцэзіі

## Спасылкі 
* Афіцыйны партал Дыяцэзіі
* Старонка дыяцэзіі на сайце catholic.by
* Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»
* ГІСТОРЫЯ ЎСТАНАЎЛЕННЯ ДЫЯЦЭЗІІ


Катэгорыя:Рэлігія ў Гродзенскай вобласці