open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Крысціна Французская

**Крысціна Марыя Бурбон** (, Парыж — , Турын) — французская прынцэса, пасля замужжа герцагіня Савойская. Другая дачка і трэцяе дзіця караля Францыі Генрыха IV і яго другой жонкі Марыі Медычы.

Паводле генеалагічных даследаванняў, праведзеных удзельнікамі тэлевізійнай праграмы «Радавод сям’і», сярод сучасных яе нашчадкаў амерыканская актрыса Брук Шылдс.

## Біяграфія 
Лютым 1619 года ў Парыжы Крысціна ажанілася з герцагам савойскім Віктарам-Амадэем I (1587—1637). У іх шлюбе нарадзіліся:
* Людвіг Амадэй (1622—1628);
* Луіза Крысціна (27 ліпеня 1629 — 14 мая 1692) — жонка свайго дзядзькі Марыса Савойскага;
* Францыск Гіяцынт (14 верасня 1632 — 4 кастрычніка 1638), герцаг савойскі;
* Карл Эмануіл II (20 чэрвеня 1634 — 12 чэрвеня 1675), герцаг савойскі;
* Маргарыта Віяланта (15 лістапада 1635 — 29 красавіка 1663) — жонка герцага пармскага Рануча II;
* Генрыэта Адэлаіда (6 лістапада 1636 — 18 сакавіка 1676) — жонка курфюрста баварскага Фердынанда Марыі;
* Кацярына Беатрыса (6 лістапада 1636 — 26 жніўня 1637).

Пасля смерці мужа Крысціна ўзяла на сябе рэгенцтва пры сыне Францыску Гіяцынце, а пазней пры Карле Эмануіле II. Рэгенцтва аспрэчвалі яе дзеверы Томас і Марыс Савойскія, якіх падтрымлівала Іспанія, але герцагіня здолела захаваць гэта права пры дапамозе Францыі пасля некалькіх гадоў грамадзянскай вайны. У 1642 годзе сваякі памірыліся, а каб умацаваць прыязныя адносіны Марыс Савойскі ажаніўся з дачкой Крысціны, Луізай, якой было тады 13 гадоў.

У Турыне для Крысціны Марыі былі пабудаваны палацы ў французскім гусце — замак Валянціна і палацца Рэале.

Памерла ў Турыне 27 снежня 1663 года ва ўзросце 57 гадоў.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бурбоны
Катэгорыя:Французскія прынцэсы
Катэгорыя:Рэгенткі
Адольф Гласбрэнер

**Адольф Гласбрэнер** (; ,  — , ) — нямецкі -сатырык, . З пачатку 30-х гг. рэдактар і выдавец гумарыстычных і сатырычных выданняў. Аўтар нарысаў, дасціпных замалёвак нямецкіх абывацеляў. У гады рэвалюцыі 1848 года адстойваў рэспубліканскія пазіцыі. Быў высланы з Прусіі ў 1850 годзе; вярнуўшыся ў Берлін (1858), працягваў журналісцкую дзейнасць.

Катэгорыя:Сатырыкі
Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Рэдактары Германіі
Міндаліны

**Міндаліны**, **гланды** — скопішчы лімфадэноіднай тканкі ў слізістай абалонцы ў вобласці насаглоткі і ротавай поласці. Адрозніваюць язычныя міндаліны (на тыльнай паверхні языка), носаглотачныя (у глотцы), трубныя міндаліны ля адтулін слыхавых (еўстахіевых) труб і паднябенныя (называюцца часам гландамі), якія знаходзяцца паміж паднябеннымі дужкамі. У міндалінах адбываецца ўтварэнне лімфацытаў, якія адсюль часткова вылучаюцца ў ток лімфы. Міндаліны граюць значную ролю ў абароне арганізма ад хваробатворных мікраарганізмаў і ў выпрацоўцы імунітэту.

## Гл. таксама 
* Востры танзіліт
* Хранічны танзіліт

## Літаратура 
Катэгорыя:Отарыналарынгалогія
Іаган Рудольф Глаўбер

**Іаган Рудольф Глаўбер** (, Карлштат — , Амстэрдам) — нямецкі хімік і ўрач. Значную частку жыцця працаваў у Галандыі. Прыхільнік ятрахіміі. Глаўбер падрыхтаваў шэраг хімічных лекавых прэпаратаў. Перагонкай салетры з сернай кіслатой атрымаў чыстую азотную кіслату, а награваннем паваранай солі з сернай кіслатой — чыстую саляную кіслату і сернакіслы натрый (глаўбераву соль). Ён ўдасканаліў печы; адным з першых пачаў выкарыстоўваць у лабараторыі шкляны посуд.

Катэгорыя:Гісторыя хіміі
Катэгорыя:Алхімікі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Карлштаце
Ілья Сяргеевіч Глазуноў

{{Мастак
 |фон                  = 
 |імя                  = Ілья Сяргеевіч Глазуноў
 |арыгінал імя       = 
 |імя пры нараджэнні     = 
 |выява          = Илья Глазунов, 2015.jpg
 |шырыня               = 
 |апісанне выявы = 
 |дата нараджэння        = 10.6.1930
 |месца нараджэння       = , РСФСР, СССР
 |дата смерці          =  9.7.2017
 |месца смерці         = Масква
 |паходжанне        = 
 |падданства           = 
 |грамадзянства          = &nbsp;→ 
 |жанр                 = партрэт, гістарычны жывапіс
 |вучоба                = ІЖСА
 |стыль                = рэалізм
 |працы               = 
 |заступнікі          = 
 |уплыў              = 
 |уплыў на           = 
 |узнагароды              = { style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
     
}
{ style="background: transparent"
 
}
{ style="background: transparent"
    
}
 |званні               = 
 |прэміі               = 
 |сайт                 = 
 |вікісховішча            = Category:Ilya Glazunov
}}

**Ілья Сяргеевіч Глазуноў** (, Ленінград — , ) — савецкі і расійскі мастак-жывапісец, педагог. Заснавальнік і рэктар Расійскай акадэміі жывапісу, скульптуры і дойлідства І. С. Глазунова . Акадэмік РАМ (2000). Народны мастак СССР (1980). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Расійскай Федэрацыі (1997). Поўны кавалер ордэна «За заслугі перад Айчынай».

## Біяграфія 
Нарадзіўся 10 чэрвеня 1930 года ў Ленінградзе. Бацька — Глазуноў Сяргей Фёдаравіч, гісторык. Маці — Глазунова Вольга Канстанцінаўна. Перажыў блакаду Ленінграда. Бацька, маці, бабуля і іншыя сваякі загінулі ў блакаду. У 12-гадовым узросце вывезены з абложанага горада праз Ладагу па «Дарозе жыцця». Жыў у вёсцы Грэбла пад Ноўгарадам. Пасля зняцця блакады вярнуўся ў Ленінград. Вучыўся ў Ленінградскай сярэдняй мастацкай школе, у Ленінградскім інстытуце жывапісу, скульптуры і архітэктуры у народнага мастака СССР прафесара Б. В. Іагансона (1951—1957).

У 1956 годзе пабраўся шлюбам з Нінай Аляксандраўнай Вінаградавай-Бенуа.

У пачатку лютага 1957 года ў Цэнтральным Доме работнікаў мастацтваў у Маскве адбылася першая выстаўка работ Глазунова, якая мела вялікі поспех.

У 1977 годзе выстава, якая змяшчала карціну «Дарогі вайны» (дыпломная праца 1957 года), была зачынена як «супярэчлівая савецкай ідэалогіі». Карціна была знішчана. Пасля мастак напісаў аўтарскую копію.

У 1981 годзе арганізаваў і стаў дырэктарам Усесаюзнага музея дэкаратыўна-прыкладнога і народнага мастацтва ў Маскве.

З 1987 года — рэктар Усерасійскай акадэміі жывапісу, скульптуры і дойлідства.

## Спасылкі 
* Глазуноў Ілья Сяргеевіч. Афіцыйны сайт
* Глазуноў Ілья Сяргеевіч. Лепшыя творы 
* Глазуноў Ілья Сяргеевіч. Біяграфічная даведка

Катэгорыя:Поўныя кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай»
Катэгорыя:Мастакі СССР
Катэгорыя:Выпускнікі ленінградскай СМШ
Катэгорыя:Народныя мастакі СССР
Катэгорыя:Мастакі Расіі XX стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі Расіі XXI стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі-жанрысты Расіі
Катэгорыя:Мастакі Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Выпускнікі Інстытута імя Рэпіна
Катэгорыя:Манархісты Расіі
Катэгорыя:Антыкамуністы Расіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Усерасійскай гісторыка-літаратурнай прэміі «Аляксандр Неўскі»
Глаўберава соль

{{Мінерал
 |Назва    = Глаўберава соль, мірабіліт
 |Выява = Sodium_sulfate.jpg
 |Подпіс     = 
 |Формула     = Na2SO4 · 10H2O
 |Колер        = Бясколерны, белы, жаўтлява-белы, зеленавата-белы
 |Колер рысы  = Белая
 |Бляск       = Шкляны
 |Празрыстасць= Празрысты, прасвечваючы, непразрысты
 |Спайнасць   = Дасканалая па {100}
 |Сінгонія    = Манаклінная
 |Цвёрдасць   = 1,5 — 2
 |Залом       = 
 |Прымешка     = 
 |Шчыльнасць   = 1,49
 |Паказчык пераламлення =
}}
**Глаўберава соль** (Мірабіліт) — Na2SO4 · 10H2O, дзесяціводны крышталягідрат (дэкагідрат) сульфату натрыю. Упершыню выяўлена хімікам І. Р. Глаўберам у складзе мінеральных вод, а пасля сінтэзавана дзеяннем сернай кіслаты на хларыд натрыю. Выкарыстоўваецца ў шкляной і содавай вытворчасці, у медыцыне.

Іншыя назвы: Sal glauberi, гуджыр, сернакіслы натрый.

## Спасылкі 
* Мірабіліт у базе webmineral.com 

Катэгорыя:Мінералы натрыю
Катэгорыя:Сульфаты (мінералы)
Глаўкома

**Глаўкома** — захворванне вачэй, асноўнай прыкметай якога з'яўляецца павышэнне ўнутрыглазного ціску і зніжэнне зроку. Унутрывочны ціск пры глаўкоме можа даходзіць часам да 80 мм рт. сл. ( 10,67 кн/м²) (нармальны ціск 18-27 мм рт. сл. (2,4-3,6 кн/м²).

Павышацца ціск у воку можа самаадвольна - першасная глаўкома, або ў выніку раней перанесенага або бягучага захворвання вока - другасная глаўкома. У аснове захворвання ляжыць парушэнне цыркуляцыі ўнутрывочнай вадкасці (пераважна цяжкасць яе адтоку ). Развіваецца глаўкома звычайна ў сталым узросце, часта пашкоджвае абодва вокі і працякае, як правіла, хранічна; пры адсутнасці сістэматычнага лячэння носіць прагрэсавальны характар. Адрозніваюць застойную глаўкому, для якой характэрныя перыядычныя затуманьванні зроку, бачанне вясёлкавых кольцаў вакол крыніцы святла, пачуццё ціску ў воку і вакол яго, і простую глаўкому, калі гэтыя суб'ектыўныя з'явы адсутнічаюць. Пры любой форме глаўкомы паступова зніжаецца вастрыня зроку, адбываецца абмежаванне поля зроку і атрафія глядзельнага нерва. У любой стадыі хваробы можа развіцца востры прыступ глаўкомы, які характарызуецца рэзкім павышэннем ўнутрывочнага ціску: з'яўляюцца моцныя болі ў воку і вакол яго, пачырваненне вока, ацёк і памутненне рагавой абалонкі, пашырэнне зрэнкаў, зніжэнне зроку, што даводзіць часам да слепаты; нярэдка далучаюцца млоснасць і ваніты. 

## Лячэнне 
Медыкаментозныя сродкі, лазер, часам - хірургічная аперацыя.

Катэгорыя:Афтальмалогія
Катэгорыя:Захворванні вачэй
Глаўканіт

**Глаўкані́т** — мінерал, водны алюмасілікат жалеза, аксідa калію непастаяннага складу. Хімічная формула (K, HO) (Fe, Al, Fe, Mg) [SiAlO] (OH) × nHO.

Хімічны склад вельмі зменлівы: вокіс калію (КО) 4,4—9,4 %, вокіс натрыю (NaO) 0—3,5 %, вокіс алюмінію (AlO) 5,5—22,6 %, вокіс жалеза (FeO
) 6,1—27,9 %, закіс жалеза (FeO) 0,8-8,6 %, вокіс магнію (MgO) 2,4—4,5 %, вокіс крэмнію (SiO) 47,6—52,9 %, вада (HO) 4,9—13,5 %.

Існуе ў выглядзе маленькіх, акругленых зеленаватых зярнят.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)
Маноліс Глезас

**Маноліс Глезас** (; , вёска Алірантас, востраў Наксас — , Афіны) — грамадскі і палітычны дзеяч Грэцыі, пісьменнік, сімвал антыфашысцкага руху.

## Біяграфія 
 СССР, 1959]]
Нарадзіўся 9 верасня 1922 года. З 1935 года жыў з сям’ёй у Афінах. Скончыў сярэднюю школу, парцаваў у аптэцы. У 1940 годзе паступіў у Вышэйшую школу эканамічных і гандлёвых навук. Падчас Другой сусветнай вайны ў ноч на 31 мая 1941 года Глезас разам з А. Сантасам сарваў нацысцкі сцяг з Акропаля. У 1941—43 гадах арыштоўваўся акупантамі. У 1943 годзе збег з турмы. Пасля вызвалення Грэцыі ад нацысцкай акупацыі (кастрычнік 1944 г.) — рэдактар цэнтральнага органа КПГ газеты «Рызаспастыс», а з 1947 года — яе галоўны рэдактар. У чэрвені 1948 года і лютым 1949 года ваенны суд прыгаварыў Глезаса да смяротнага пакарання, аднак у выніку пратэстаў з боку грамадскасці Грэцыі і ўсяго свету смяротны прысуд быў заменены 10 гадамі пазбаўлення волі. У 1951 годзе знаходзіўся ў зняволенні, быў абраны дэпутатам парламента, але грэчаскія ўлады анулявалі яго дэпутацкі мандат. У ліпені 1954 года пад націскам дэмакратычных сіл Грэцыі быў вызвалены. З ліпеня 1956 года — сакратар Адзінай дэмакратычнай левай партыі (Эда), у 1956—59 гадах — дырэктар яе друкаванага органа газеты «Аўгі». 5 снежня 1958 года быў арыштаваны, у ліпені 1959 года адданы суду па ілжывым абвінавачванні ў «садзейнічанні шпіянажу» і асуджаны да 5 гадоў турмы і 4 гадоў ссылкі. У кастрычніку 1961 года абраны дэпутатам парламента, але ўлады анулявалі яго мандат. Пад ціскам шырокага міжнароднага руху быў вызвалены з-за кратаў 15 снежня 1962 года. У красавіку 1967 года падчас дзяржаўнага перавароту быў арыштаваны органамі ваеннай хунты. Да красавіка 1971 года знаходзіўся ў зняволенні.

## Узнагароды 
* Міжнародная прэмія журналістыкі (1958).
* «Залаты медаль міру» імя Фрыдэрыка Жаліё-Кюры Сусветнага Савета Міру (1959).
* Міжнародная Ленінская прэмія «За ўмацаванне міру паміж народамі» (1963).
* Юбілейны медаль «70 год Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» (2015).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Грэцыі
Катэгорыя:Лаўрэаты Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаванне міру паміж народамі»
Катэгорыя:Палітыкі Грэцыі
Катэгорыя:Камуністы Грэцыі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Грэцыі
Катэгорыя:Антыфашысты
Катэгорыя:Пісьменнікі Грэцыі
Катэгорыя:Геолагі
Катэгорыя:Рух Супраціўлення ў Грэцыі
Катэгорыя:Асобы на марках
Яроменка

**Яроменка** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксей Яроменка — беларускі архітэктар, даследчык архітэктуры.
* Андрэй Іванавіч Яроменка, Маршал Савецкага Саюза 
* Канстанцін Віктаравіч Яроменка, расійскі спартсмен
* Мікалай Мікалаевіч Яроменка (старэйшы), савецкі і беларускі акцёр тэатра і кіно
* Мікалай Мікалаевіч Яроменка (малодшы), акцёр тэатра і кіно, кінарэжысёр

## Гл.таксама 
* Ярмоленка
Грыневіч

**Грыневіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Антон Антонавіч Грыневіч (1877—1937) — беларускі грамадскі дзеяч, збіральнік фальклору.
* Варсанофій (Грыневіч) (1875—1958) — праваслаўны епіскап.
* Еўдакія Георгіеўна Грыневіч (нар. 1938) — беларускі архітэктар.
* Клім Лазаравіч Грыневіч (1912—1941) — беларускі паэт.
* Лілія Міхайлаўна Грыневіч (нар. 1965) — міністр адукацыі і навукі Украіны.
* Тамаш Міхайлавіч Грыневіч (1815—1863) — камандзір атрада ў часе паўстання 1863—1864 гадоў.
* Таццяна Грыневіч-Матафонава (нар. 1977) — беларускі музыкант.
* Таццяна Віктараўна Грыневіч (нар. 1980) — беларуская мастачка.
* Сяргей Аркадзевіч Грыневіч (нар. 1960) — беларускі мастак-жывапісец.
* Уладзіслаў Грыневіч (пачатак XX стагоддзя) — заходнебеларускі пісьменнік.
* Юрый Мечыслававіч Грыневіч (?—2020) — беларускі хірург.

## Гл.таксама 
* Грыцкевіч
* Грышкевіч
Тэорыя базонных струн

**Тэорыя базонных струн** — першапачатковая версія тэорыі струн, распрацаваная ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў. Струны як фундаментальныя аб'екты прыроды былі ўведзеныя ў фізіку элементарных часціц для тлумачэння асаблівасцей будовы адронаў. Выяўленне залежнасці паміж спінам адрона і яго масай (графік Цю — Фраучы) прывяло да стварэння тэорыі Рэджо, у якой розныя адроны разглядаліся не як элементарныя часціцы, а як розныя праявы адзінага працяглага аб'екта — рэджэона. У наступныя гады намаганнямі Габрыэле Венецыяна, Ёіціра Намбу, Холгера Бех Нільсэна і Леанарда Саскінда была выведзена формула для рассейвання рэджэонаў і была дадзена струнная інтэрпрэтацыя з'яў, што праходзяць пры гэтым. З надыходам эры квантавай хромадынамікі навуковая супольнасць страціла цікавасць да тэорыі струн ў адроннай фізіцы.

У 1974 годзе, Джон Шварц і Жаэль Шэрк, а таксама, незалежна ад іх, Таміакі Ёнэя, вывучаючы ўласцівасці струнных вібрацый, выявілі, што яны ў дакладнасці адпавядаюць уласцівасцям гіпатэтычнай часціцы-пераносчыка гравітацыйнага ўзаемадзеяння, якая называецца гравітон. Шварц і Шэрк сцвярджалі, што тэорыя струн першапачаткова пацярпела няўдачу таму, што фізікі недаацанілі яе маштаб.
На аснове дадзенай мадэлі была створана тэорыя базонных струн, якая дасюль застаецца першым варыянтам тэорыі струн, які выкладаюць студэнтам. Гэтая тэорыя фармулюецца ў тэрмінах дзеяння Палякова, з дапамогай якога можна прадказваць рух струны ў прасторы-часу. Працэдура квантавання дзеяння Палякова прыводзіць да таго, што струна можа вібрыраваць рознымі спосабамі, і кожны спосаб яе вібрацыі генеруе асобную элементарную часціцу. Маса часціцы і характарыстыкі яе ўзаемадзеяння вызначаюцца спосабам вібрацыі струны, або, калі казаць метафарычна, «нотай», якая здабываецца з струны. Гама, што атрымліваецца такім чынам, называецца спектрам мас тэорыі струн.

Першапачатковыя мадэлі ўключалі як адкрытыя струны, гэта значыць ніткі, якія маюць два свабодныя канцы, так і замкнёныя, г. зн. петлі. Гэтыя два тыпы струн паводзяць сябе па-рознаму і генеруюць два розныя спектры. Не ўсе сучасныя тэорыі струн выкарыстоўваюць абодва тыпы; некаторыя абыходзяцца толькі замкнёнымі струнамі.

Тэорыя базонных струн не пазбаўлена праблем. Перш за ўсё, тэорыя валодае фундаментальнай нестабільнасцю, якая прадугледжвае распад самой прасторы-часу. Акрамя таго, як вынікае з яе назвы, спектр часціц абмяжоўваецца толькі базонамі. Нягледзячы на тое, што базоны прадстаўляюць сабой важны інгрэдыент светабудовы, Сусвет складаецца не толькі з іх. Даследаванні таго, якім чынам можна ўключыць у спектр тэорыі струн ферміёны, прывяло да паняцця Суперсіметрыі — тэорыі ўзаемасувязі базонаў і ферміёнаў, якая цяпер мае самастойнае значэнне. Тэорыі, якія ўключаюць у сябе ферміённыя вібрацыі струн, называюцца суперструннымі тэорыямі.

## Гл. таксама 
* Тэорыя струн
* Тэорыя суперструн
* М-тэорыя
* Нявырашаныя праблемы сучаснай фізікі

## Літаратура 
* Гл. у адпаведным раздзеле артыкула "Тэорыя струн"

Катэгорыя:Тэорыя струн
Фізічны закон

**Фізічны закон** — эмпірычна ўстаноўленая і выражаная ў строгай славеснай і/або матэматычнай фармулёўцы ўстойлівая сувязь паміж шматлікімі з’явамі, працэсамі і станамі цел і іншых матэрыяльных аб'ектаў у навакольным свеце.

Асноўная задача фізічнай навукі — выяўленне фізічных заканамернасцей.

## Тлумачэнне 
Для таго, каб нейкая сувязь магла называцца фізічным законам, яна павінна задавальняць наступныя патрабаванні:

* Эмпірычная пацверджанасць. Фізічны закон лічыцца верагодным, калі ён пацверджаны шматразовымі эксперыментамі.
* Універсальнасць. Закон павінен быць справядлівы для вялікай колькасці аб'ектаў. У ідэале — для ўсіх аб'ектаў у Сусвеце.
* Устойлівасць. Фізічныя законы не мяняюцца з часам, хоць і могуць прызнавацца прыбліжэннямі да больш дакладных законаў.

Фізічныя законы, як правіла, выражаюцца ў выглядзе кароткага славеснага сцвярджэння або кампактнай матэматычнай формулы:

## Законы-прынцыпы 
]]
Некаторыя фізічныя законы носяць універсальны характар і па сваёй сутнасці з’яўляюцца азначэннямі. Такія законы часта называюць прынцыпамі. Да іх ліку належаць, напрыклад, другі закон Ньютана (вызначэнне сілы), закон захавання энергіі (вызначэнне энергіі), прынцып найменшага дзеяння (вызначэнне дзеяння) і іншыя.

## Закон-вынікі сіметрый 
Частка фізічных законаў з’яўляюцца простымі вынікамі некаторых сіметрый у сістэме. Так, законы захавання паводле тэарэмы Нётэр з’яўляюцца вынікамі сіметрыі прасторы і часу. А прынцып Паўлі, напрыклад, з’яўляецца вынікам ідэнтычнасці электронаў (антысіметрычнасць іх хвалевай функцыі адносна перастаноўкі часціц).

## Прыблізнасць законаў 
Усе фізічныя законы ўстаноўлены з вопыту, з дапамогай эмпірычных назіранняў, і верагодныя з той дакладнасцю, з якою верныя эксперыментальныя назіранні. Гэта абмежаванне не дазваляе сцвярджаць, што які-небудзь з законаў носіць абсалютны характар. Вядома, што некаторыя законы заведама не з’яўляюцца абсалютна дакладнымі, а ўяўляюць сабой прыбліжэнні да больш дакладных. Так, законы Ньютана справядлівыя толькі для дастаткова масіўных цел, якія рухаюцца з хуткасцямі, значна меншымі за хуткасць святла. Больш дакладнымі з’яўляюцца законы квантавай механікі і спецыяльнай тэорыі адноснасці. Аднак, і яны ў сваю чаргу з’яўляюцца прыбліжэннем больш дакладных ураўненняў квантавай тэорыі поля.

## Прыклады фізічных законаў 
Найбольш вядомымі фізічнымі законамі з’яўляюцца:

* Закон Архімеда
* Закон Бойля-Марыёта
* Закон сусветнага прыцягнення
* Законы Ньютана
* Закон Кулона
* Ураўненні Максвела
* Пачаткі тэрмадынамікі
* Закон Фарадэя
* Закон захавання энергіі
* Прынцып Гамільтана 
* H-тэарэма
* Прынцып нявызначанасці Гейзенберга
* Прынцып дадатковасці 

## Глядзіце таксама 
* Закон, навука
* Фальсіфікавальнасць
* Фізічныя законы
## Зноскі 
## Літаратура 
* *Pичард Фейнман* Характер физических законов . — Издание второе, исправленное. (1-е изд.— *М., «Мир» 1968 г.*). — М.: Наука, 1987. — 160 с. — 163 000 экз. 
* *Claus Kiefer* On the Concept of Law in Physics // *Proceedings of the conference «The concept of law in science», Heidelberg, 4-5 June 2012.* — arΧiv:1301.5110 

*
Катэгорыя:Філасофія навукі
Катэгорыя:Фундаментальныя фізічныя паняцці
Кампактыфікацыя

У агульнай тапалогіі **кампактыфіка́цыя** — аперацыя, якая пераўтворыць адвольныя тапалагічныя прасторы ў кампактныя.

Фармальна кампактыфікацыя прасторы X вызначаецца як пара (Y,\;f), дзе Y кампактна,  f:X \to Y гамеамарфізм на свой вобраз f(X) і f(X) шчыльна ў Y.

На кампактыфікацыях некаторай фіксаванай прасторы X можна ўвесці частковы парадак. Пакладзем f_1 \leqslant f_2 для двух кампактыфікацый f_1: X \to Y_1, f_2: X \to Y_2, калі існуе бесперапыннае адлюстраванне g: Y_2 \to Y_1 такое, што g f_2 = f_1. Максімальны (з дакладнасцю да гамеамарфізма) элемент у гэтым парадку называецца **кампактыфікацыяй Стоўна — Чэха** і пазначаецца \beta X. Для таго, каб у прасторы X існавала кампактыфікацыя Стоўна — Чэха, якая задавальняе аксіёме аддзельнасці Хаусдорфа, неабходна і дастаткова, каб X задавальняла аксіоме аддзельнасці T_{3\frac{1}{2}}, г.зн. была цалкам рэгулярным.

**Аднакропкавая кампактыфікацыя** (або кампактыфікацыя Аляксандрава) ўладкованая наступным чынам. Няхай Y=X \cup \{\infty\} і адкрытымі мноствамі ў Y лічацца ўсе адкрытыя мноства X, а таксама мноства выгляду O \cup \{\infty\}, дзе O \subseteq X мае кампактнае (у X) дапаўненне. f бярэцца як натуральнае ўкладанне X у Y. (Y,\; f) тады кампактыфікацыя, прычым Y хаусдарфавае тады і толькі тады, калі X хаусдарфавае і лакальна кампактнае.

## Прыклады аднакропкавай кампактыфікацыі 
\R \cup \{\infty\} з тапалогіяй, сканструяванай як паказана вышэй, з'яўляецца кампактнай прасторай. Няцяжка даказаць, што калі дзве прасторы гамеаморфныя, то і адпаведныя аднакропкавыя кампактыфікацыі гамеаморфныя. У прыватнасці, так як акружнасць на плоскасці без адной кропкі гамеаморфная з \R (прыклад гамеамарфізму — стэрэаграфічная праекцыя), цэлая акружнасць гамеаморфная з \R \cup \{\infty\}. Аналагічна, \mathbb R^n \cup \{\infty\} гамеаморфна c n-мернай гіперсферай.

Катэгорыя:Агульная тапалогія
Арбістайнасць

**Арбістайнасць** — нефармальна кажучы, гэта мнагастайнасць з асаблівасцямі, якія выглядаюць як фактар эўклідавай прасторы па канчатковай групе.

Адзін з аб'ектаў даследавання ў алгебраічнай тапалогіі, алгебраічнай і дыферэнцыяльнай геаметрыі, тэорыі асаблівасцей.

## Арбістайнасць і мнагастайнасць (параўнанне азначэнняў) 
Арбістайнасць вызначаецца як хаусдарфавая тапалагічная прастора X і выдзелены набор адкрытых адлюстраванняў \\varphi_\alpha\colon U_\alpha\subset\R^n\to X (званы атласам), такі, што \varphi_\alpha(U_\alpha) ёсць пакрыццё X.

Атлас павінен задавальняць некаторым наборам уласцівасцей, які мы апісваем нефармальна.

У адрозненне ад разнастайнасці, карты не з'яўляюцца гамеамарфізмамі, але для кожнай карты \varphi_\alpha маецца канчатковая група \Gamma_\alpha, якая дзейнічае на \R^n і перакладае U ў сябе. Таксама для арбістайнасцей паміж картамі існуюць гамеамарфізмы параўнання, але, у адрозненне ад мнагастайнасці, яны не адзінкавыя і перакладаюцца адзін у аднаго пад дзеяннем адпаведных груп.

## Прыклады 
* Пара разнастайнасцей M з дзеяннем дыскрэтнай групы дыфеамарфізмаў \Gamma задае арбістайнасць з падлягаючай прасторай M/\Gamma.
** Такія арбістайнасці называюцца добрымі, у выпадку калі такога прадстаўлення не існуе, то арбістайнасць называецца дрэннай.
* Структуру арбістайнасці з двухмернай сферай \mathbb S^2=\hat\mathbb C як падлягаючай прасторай можна задаць двума картамі f,\;g\colon\mathbb C\to\hat\mathbb C, f(z)=z^m і g(z)=1/z^n для натуральных лікаў m и n.
** Гэтая арбістайнасць з'яўляецца добрай тады і толькі тады, калі n=m.

## Літаратура 
* *Арнольд, В. И.* Особенности каустик и волновых фронтов. — М.: ФАЗИС, 1996. — 334 с. — ISBN 978-5-7036-0021-4.
* 
* *Кетов, С. В.* Введение в квантовую теорию струн и суперструн. — Новосибирск: Наука, 1990. — 368 с. — ISBN 5-02-029660-0.
* *Скотт П.* Геометрия на трёхмерных многообразиях. — М.: Мир, 1986.
* *Dixon L., Harwey J. A., Vafa C., Witten E.* Strings on orbifolds // Nucl. Phys., 1985, B261, 678; 1986, B274, 286.

Катэгорыя:Мнагастайнасці
Катэгорыя:Алгебраічная геаметрыя
Катэгорыя:Дыферэнцыяльная геаметрыя і тапалогія
1270-я

* У 1273 Рудольф I Габсбург быў абраны каралём Германіі
* На працягу 1276 года змянілася чацвёра Рымскіх Папаў — Рыгор X, Інакенцій V, Адрыян V і Ян XXI
* Няўдачай скончыўся Восьмы крыжовы паход
* Падарожжа Марка Пола
* Фама Аквінскі піша *Суму тэалогіі*
E8 (матэматыка)

У матэматыцы, E_8 — найбольшая асаблівая простая група Лі. E_8 была адкрыта Вільгельмам Кілінгам ў 1888-1890 гадах, а сучаснае яе абазначэнне прыйшло з класіфікацыі простых алгебр Лі, якую ўвялі Элі Картал і Вільгельм Кілінг. Класіфікацыя вылучае чатыры бясконцых сямейства простых алгебр Лі, якія пазначаюцца A_n, B_n, C_n, D_n, і пяць асаблівых выпадкаў, якія пазначаюцца E6, E7, E8, F4 і G2.

## Апісанне 
E_8 мае ранг 8 і размернасць 248 (як мнагастайнасць). Вектары сістэмы каранёў вызначаны ў васьмі вымярэннях.

## Схема Дынкіна 
Схема Дынкіна для Е8 мае наступны выгляд:

Гэтая схема сцісла апісвае будову сістэмы каранёў. Кожны вузел схемы ўяўляе сабой просты корань. Лінія, якая злучае два простых корані, азначае, што яны знаходзяцца пад вуглом 120° адзін да аднаго. Два простых корані, не злучаныя лініяй, артаганальныя.

## Матрыца Картала 
Матрыца Картала сістэмы каранёў парадку *r* — гэта матрыца r\times r, элементы якой вызначаюцца простымі каранямі наступным чынам:

: A_{ij} = 2\frac{(\alpha_i,\alpha_j)}{(\alpha_i,\alpha_i)}

дзе (\cdot, \cdot) — эўклідавы скалярны здабытак, а \alpha_i — простыя карані. Элементы матрыцы не залежаць ад выбару простых каранёў (з дакладнасцю да парадку).

Матрыца Картала для E8 мае выгляд

: \left [
\begin{smallmatrix}
 2 & -1 &  0 &  0 &  0 &  0 &  0 & 0 \\
-1 &  2 & -1&  0 &  0 &  0 &  0 & 0 \\
 0 & -1 &  2 & -1 &  0 &  0 &  0 & -1 \\
 0 &  0 & -1 &  2 & -1 &  0 &  0 & 0 \\
 0 &  0 &  0 & -1 &  2 & -1 &  0 & 0 \\
 0 &  0 &  0 &  0 & -1 &  2 & -1 & 0 \\
 0 &  0 &  0 &  0 &  0 & -1 &  2 & 0 \\
 0 &  0 & -1 &  0 &  0 &  0 &  0 & 2
\end{smallmatrix}\right ]

Вызначнік гэтай матрыцы роўны 1.

## Гл. таксама 
* Выключна простая тэорыя ўсяго
* Група Лі

## Спасылкі 
* «Ну очень большой результат» , Компьютерра, Галактион Андреев, 11 апреля 2007 года
* «В 248-мерное пространство прорвались теоретики», Cnews, 20 марта 2007 года

Катэгорыя:Групы Лі
Экстрапаляцыя

**Экстрапаляцыя** (ад  — па-за, звонку, за, акрамя і  — прыгладжваю, выпраўля., змяняю, мяняю) — адмысловы тып апраксімацыі, пры якім функцыя апраксімуецца па-за зададзенага інтэрвалу, а не паміж зададзенымі значэннямі.

Іншымі словамі, экстрапаляцыя — набліжанае вызначэнне значэнняў функцыі f(x) у кропках  x , якія ляжаць па-за адрэзка [[x_0, x_n], па яе значэнням у кропках x_0.

## Метады 
Метады экстрапаляцыі ў многіх выпадках падобныя з метадамі інтэрпаляцыі.

Найбольш распаўсюджаным метадам экстрапаляцыі з'яўляецца парабалічная экстрапаляцыя, пры якой у якасці значэння f(x) у кропцы x бярэцца значэнне мнагачлена P_n(x) ступені n, які прымае ў n + 1 кропцы x_n зададзеныя значэнні y_i = f(x_i). Для парабалічнай экстрапаляцыі карыстаюцца інтэрпаляцыйнымі формуламі.

## Прымяненне 
Агульнае значэнне — распаўсюджванне высноў, атрыманых з назірання над адной часткай з'явы, на іншую яго частку.

У маркетынгу — распаўсюджванне выяўленых заканамернасцей развіцця вывучаемага прадмета на будучыню.

У статыстыцы — распаўсюджванне устаноўленых у мінулым тэндэнцый на будучы перыяд (экстрапаляцыя ў часе ўжываецца для перспектыўных разлікаў насельніцтва); распаўсюджванне выбарачных дадзеных на іншую частку сукупнасці, якая не падвергнецца назіранню (экстрапаляцыя ў прасторы).

## Гл. таксама 
* Інтэрпаляцыя
* Карэляцыя

Катэгорыя:Інтэрпаляцыя
Катэгорыя:Матэматычны аналіз
Катэгорыя:Вылічальная матэматыка
Тэбрыз

**Тэбры́з**, **Таўры́з** ( *Tabriz*, ) — горад з насельніцтвам 1,4 мільёна чалавек ля возера Урмія ў Іране, адміністрацыйны цэнтр іранскай правінцыі Усходні Азербайджан. У горадзе асноўны склад насельніцтва складаюць азербайджанцы, пасля іх вынікаюць персы, курды і іншыя нацыянальнасці. Насельніцтва размаўляе як на азербайджанскай, так і на персідскай мовах. Чацвёрты па велічыні горад Ірана.

## Гісторыя 
* IV стагоддзе да н.э. — сталіца Атрапатэны.
* III—VII стагоддзя — у складзе дзяржавы Сасанідаў.
* XII—XIII стагоддзя — сталіца дзяржавы Атабекаў Азербайджана.
* 1220—1222 — горад тройчы падвергся нападу манголаў падчас Першага, разведвальнага паходу манголаў на Паўднёвы Каўказ (1220—1222) і тройчы ад іх адкупіўся.
* XIII—XIV стагоддзя — адна са сталіц дзяржавы ільханаў-Хулагуідаў.
* 1375—1468 — сталіца Кара-Каюнлу.
* 1469—1501 — сталіца Ак-Каюнлу.
* 1501—1555 — сталіца дзяржавы Сефевідаў.
Горад тройчы быў разбураны (у 858 годзе, 1041 годзе і 1721 годзе) з-за магутных землетрасенняў, а таксама моцна пацярпеў падчас баявых дзеянняў падчас ірана-іракскай вайны 1980—1988 гадоў

## Насельніцтва 
## Эканоміка 
Гістарычна Тэбрыз быў буйным гандлёвым цэнтрам, пра што сведчыць старадаўні Тэбрызскі базар — помнік Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Цяпер горад з’яўляецца другім па значэнні прамыслова-індустрыяльным цэнтрам Ірана. У горадзе размешчана сетка профільных заводаў і фабрыкаў Іранскай трактарабудаўнічай кампаніі «Тэбрыз Махсен», якая складае ядро машынабудаўнічай індустрыі Ірана, філіялы якой дзейнічаюць у шматлікіх гарадах краіны і за мяжой. У горадзе размешчаны таксама нафтаперапрацоўчы, хімічны і цэментавы заводы. Развіта лёгкая і тэкстыльная прамысловасць, функцыянуе дыванаткацкая прадзільная фабрыка.

## Навука і адукацыя 
У 1898 годзе вядомы персідскі паэт Абід-аль-Мемалік пачаў выдаваць у Тэбрызе газету «Адаб».

У Тэбрызе дзейнічаюць каля дваццаці вышэйшых навучальных устаноў, сярод якіх вылучаюцца Тэбрызскі ўніверсітэт, Тэбрызскі ўніверсітэт медыцынскіх навук, Універсітэт мастацтваў і Універсітэт педагогаў Азербайджана. У горадзе знаходзіцца Цэнтр навукі і тэхналогій Усходняга Азербайджана і Тэбрызская нацыянальная бібліятэка.

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
* Гегам Багдасаравіч Сар’ян (1902—1976) — армянскі паэт.

## Гл. таксама 
* Тэбрызская школа мініяцюры
* Тэбрызскі дыван

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя Азербайджана
Катэгорыя:Былыя сталіцы
Катэгорыя:Гарады Усходняга Азербайджана
Ільхан

**Ільхан** — тытул вышэйшых кіраўнікоў у цюркскіх і мангольскіх народаў. Упершыню сустракаецца ў крыніцах як тытул Бумына, заснавальніка Цюркскага каганата (552). Найбольш вядомыя носьбіты — мангольскія кіраўнікі дзяржавы Хулагуідаў на Сярэднім Усходзе (XIII—XIV стст.).

Тытул утвораны з цюркскіх слоў *эль/іль* («народ») + *хан* і літаральна азначае «кіраўнік народаў». Больш дакладнае значэнне залежыць ад разумення тэрміна *эль/іль*, які па-рознаму тлумачыцца рознымі даследчыкамі.

Катэгорыя:Цюркскі каганат
Катэгорыя:Гісторыя Ірана
Катэгорыя:Дзяржава Хулагуідаў
Катэгорыя:Мангольскія тытулы
Ласіца (возера, басейн ракі Ласіца, каля вёскі Казлоўшчына)

**Ла́сіца** — возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ласіца (прыток Галбіцы), за 33 км у напрамку на ўсход ад горада Паставы.

Плошча ваверхні возера 0,46 км². Даўжыня 1,4 км, найбольшая шырыня 0,51 км, даўжыня берагавой лініі 3,5 км. Найбольшая глыбіня 3,8 м. Плошча вадазбору 108 км².
Катлавіна возера выцягнутая з поўначы на поўдзень. Вышыня схілаў 10—11 м. Берагі нізкія, месцамі забалочаныя. Мелкаводдзе пясчанае. На возеры востраў плошчай 0,2 га.
Праз возера працякае рака Ласіца.

Каля возера вёскі Казлоўшчына і Ласіца. Уздоўж усходняга берага пралягае аўтамабільная дарога .

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Галбіцы
Балійская мова

**Балійская мова** (*Basä Bali*) — аўстранезійская мова, родная мова балійцаў. Распаўсюджана пераважна ў інданезійскай правінцыі Балі.

## Асаблівасці 
, Нуса-Пеніда, Ламбок і Усходняя Ява.]]

Балійская мова належыць да балі-сасакскіх моў малайска-палінезійскай групы аўстранезійскай моўнай сям’і. З сярэднявечча знаходзілася пад значным уплывам яванскай мовы, адкуль запазычвалася пераважна лексіка. Старажытнаяванская літаратурная мова каві выкарыстоўваецца ў рэлігійнай практыцы на Балі і цяпер.

Для балійскай мовы характэрны вялікая колькасць выбухных зычных (8 з 17) і націск на апошні склад.

Вылучаецца шэраг дыялектаў, асабліва моцныя адрозненні ад стандартаў маюць дыялекты *дарма лаксана* жыхароў суседняга з Балі вострава Пеніда і *балі ага*, распаўсюджаны ў некаторых горных раёнах Балі. Апошні амаль не зведаў уплыву каві і часам вылучаецца ў асобную мову.

## Пагрозы 
У выніку пашырэння інданезійскай мовы колькасць балійцаў, якія стала размаўляюць на роднай мове ў паўсядзённым жыцці, у наш час паступова скарачаецца.

## Пісьмо 
Балійская пісьмовасць *каракан* на аснове старажытнаіндыйскага пісьма брахмі вядома з XI ст. і шырока ўжываецца і ў нашы дні. Прыклад запісу на *каракан*:

У XX ст. таксама распаўсюдзіўся алфавіт *тулісан Балі* на аснове лацінкі. Ім карыстаюцца ў школьнай адукацыі і сродках масавай інфармацыі.

## Спасылкі 
* omniglot.com
* User-Friendly Guide to Spoken Balinese
* Balinese language ‘will never die’

Катэгорыя:Аўстранезійскія мовы
Эда

**Эда**:

* Эда — старажытная назва японскай сталіцы Токіа.
*: Перыяд Эда — гістарычны перыяд у гісторыі Японіі (1603—1868).
*: Эда — рака ў Японіі, якая праходзіць праз рэгіён Канто.
*: Эда — замак у японскай прэфектуры Токіа.
* Эда — адзін з бенуэ-кангалезскіх моў Нігерыі, на якім размаўляе народ біні.
*: Эда — штат у Нігерыі.
*: Эда — дзяржава (Бенінскае царства), якая існавала ў XV—XIX стагоддзі на тэрыторыі Нігерыі.
* Эда — асноўны твор германа-скандынаўскай міфалогіі.
Кавасакі

**Каваса́кі**:

## Прозвішча 
Вядомыя носьбіты:
*  — адзін з першых працаўнікоў кампаніі Apple, адказны за маркетынг камп'ютара Macintosh у 1984 годзе.
*  — японскі гітарыст і кампазітар.

## Тапонім 
* Кавасакі — горад у прэфектуры Канагава, Японія.
* Кавасакі — пасёлак у Японіі, размешчаны ў павеце Сібата прэфектуры Міягі.
* Кавасакі — пасёлак у Японіі, размешчаны ў прэфектуры Фукуока.
* Кавасакі — стары горад, які ўвайшоў у склад горада Ісэ і цяпер — гістарычны раён Ісэ.

## Іншыя значэнні 
* **Кавасакі** — драўлянае рыбалоўнае маторнае судна.
* Kawasaki Heavy Industries — кампанія, якая вырабляе транспартныя сродкі і матацыклы.
** Kawasaki, авіякасмічнае падраздзяленне
* Сіндром Кавасакі — вострае дзіцячае захворванне.
Эміль Ленц

**Эміль Хрысціянавіч Ленц** (, г. Дэрпт, (цяпер Тарту, Эстонія) — ) — расійскі фізік і электратэхнік. Акадэмік Пецярбургскай АН (1830).

## Біяграфічныя звесткі 
Вучыўся ў Дэрпцкім універсітэце. 3 1836 у Пецярбургскім універсітэце (з 1863 рэктар).

## Навуковая дзейнасць 
Навуковыя працы па электрычнасці і магнетызме. Устанавіў правіла вызначэння напрамку індукцыйнага току (правіла Ленца), эксперыментальна абгрунтаваў закон Джоўля — Ленца (1842). Распрацаваў метады разліку электрамагнітаў (разам з Б. Якобі), адкрыў абарачальнасць электрычных машын. У час кругасветнага падарожжа (1823—1826) выканаў шэраг геафізічных даследаванняў. Адным з першых прапанаваў метад бараметрычнага нівеліравання. Аўтар падручніка па элементарнай фізіцы.

## Выбраная бібліяграфія 
* Избр. тр. М., 1950.

## Літаратура 
* *Лежнева О. А., Ржонсницкий Б. Н.* Эмилий Христианович Ленц. (1804—1865). — М.-Л., 1952.
* 

Катэгорыя:Фізікі Расіі
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў
Нацыянальны парк Глейшэр

**Нацыянальны парк Глейшэр** (, МФА: ) размешчаны ў Скалістых гарах, на тэрыторыі амерыканскага штата Мантана, на мяжы з канадскімі правінцыямі Альберта і Брытанская Калумбія. Плошча парку складае 4101 км².

Першыя людзі пачалі жыць на тэрыторыі сучаснага парку каля 10 000 гадоў таму. На момант прыходу сюды еўрапейцаў, на землях на захад ад кантынентальнага водападзелу пераважалі салішы, а на ўсход - чарнаногія. Нацыянальны парк быў заснаваны 11 мая 1910 года. Амаль адразу пасля стварэння парку пачынае актыўна развівацца яго інфраструктура, якая ўключае гатэлі, шале, аўтамабільныя дарогі і інш. У парку Глейшэр больш 130 азёр, якія маюць назву; найбуйнейшым з іх з'яўляецца возера Мак-Дональд. Па дадзеных на 2010 год у парку Глейшэр 37 ледавікоў. Навукоўцы сцвярджаюць, што калі сённяшнія тэндэнцыі раставання захаваюцца, то ўсе гэтыя ледавікі цалкам знікнуць ужо да 2020 годзе. На поўначы Глейшэр мяжуе з канадскім нацыянальным паркам Уотэртан-Лейкс; разам гэтыя дзве прыродаахоўныя тэрыторыі вядомыя як парк свету Уотэртан-Глейшэр. У 1976 Глейшэр быў прызнаны біясферным запаведнікам, а ў 1995 годзе абодва паркі былі разам прызнаныя аб'ектам Сусветнай спадчыны.

На тэрыторыі нацыянальнага парку расце 1132 віды раслін. Таксама, тут жывуць 62 віды млекакормячых, 260 відаў птушак, 6 відаў земнаводных, 3 віды паўзуноў і 23 віды прэснаводных рыб. Шырока распаўсюджаны такія буйныя сысуны, як грызлі, барыбал, снежная каза, канадская рысь, лось, таўстарог, воўк, расамаха і інш. Падчас лясных пажараў ў 2003 годзе пацярпела больш за 10% ад агульнай плошчы парку.

Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Мантаны
Глен-Мор

**Глен-Мор** (, ), таксама **Грэйт-Глен** () — вузкая даліна на поўначы вострава Вялікабрытанія.

Размешчана ў тэктанічнай упадзіне, якая праходзіць па Паўночна-Шатландскім нагор’і і падзяляе яго на паўночна-заходнюю частку і Грампіянскія горы. Даліна цягнецца на 97 км з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад — ад заліва Моры-Ферт ля горада Інвернес да заліва Лох-Лінэ ля Форт-Уільяма. Знаходзіцца на тэрыторыі найбуйнейшай вобласці Шатландыі Хайленд.

## Спасылкі 
* Glen Mor // Encyclopædia Britannica
* 

Катэгорыя:Геаграфія Шатландыі
Катэгорыя:Хайленд
Правіла Ленца

**Правіла Ленца**, закон Ленца — асноўнае правіла (закон), якое вызначае напрамак індукцыйнага току.

Устаноўлена Э. Ленцам у 1834 годзе як удакладненне закону электрамагнітнай індукцыі.

## Фармулёўка 
Паводле правіла Ленца індукцыйны ток, які ўзнікае ў замкнёным контуры пры змене знешняга магнітнага патоку, мае такі напрамак, што створаны ім магнітны паток праз плошчу, абмежаваную контурам, імкнецца кампенсаваць тую змену знешняга магнітнага патоку, якая выклікае індукцыйны ток. Правіла Ленца з'яўляецца вынікам дзеяння закону захавання энергіі ў электрамагнітных з'явах.

## Дослед 
Правіла Ленца можна праілюстраваць, выкарыстаўшы два алюмініевыя кальцы (адно з іх з разрэзам), замацаваныя на стрыжні, які свабодна верціцца вакол вертыкальнай восі. Дослед паказвае, што пры набліжэнні пастаяннага магніта да суцэльнага кальца яно адштурхваецца ад магніта; пры аддаленні магніта кальцо прыцягваецца да яго. Адштурхванне і прыцяжэнне суцэльнага кальца тлумачаць узнікненнем у ім індукцыйнага току пры змяненні магнітнага патоку праз паверхню, абмежаваную кальцом. Відавочна, што пры набліжэнні магніта да кальца напрамак індукцыйнага току такі, што індукцыя магнітнага поля току супрацьлеглая індукцыі магнітнага поля пастаяннага магніта. Пры аддаленні магніта індукцыі магнітных палёў току і магніта супадаюць па напрамку. Пры руху магніта адносна кальца з разрэзам узаемадзеянне не назіраецца, бо індукцыйны ток адсутнічае

## Прымяненне 
Каб вызначыць напрамак індукцыйнага току паводле правіла Ленца, неабходна выканаць наступныя аперацыі:
# вызначыць напрамак ліній індукцыі знешняга магнітнага поля *B*;
# высветліць, павялічваецца або памяншаецца магнітны паток праз паверхню, абмежаваную праводным контурам;
# вызначыць напрамак ліній індукцыі магнітнага поля індукцыйнага току  *Bінд*: калі змяненне магнітнага патоку *∆Ф інд* супадаюць, калі *∆Ф > 0,* то напрамкі супрацьлеглыя;
# ведаючы напрамак ліній індукцыі магнітнага поля індукцыйнага току *Bінд* паводле правіла свярдзёлка (правіла гадзіннікавай стрэлкі) вызначыць напрамак індукцыйнага току *I*.

## Літаратура 
* 
* Фізіка: вучэб. дапам. для 10-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / А. У. Грамыка і інш.; пер. з рускай мовы М. Н. Гальпяровіча, Т. У. Данілавай, Г. І. Кашэўнікавай. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2013. ISBN 978-985-471-584-1

Катэгорыя:Фізічныя законы
Катэгорыя:Электрамагнетызм
Цешын

**Цешын** (, , ) — горад на поўдні Польшчы, на мяжы з Чэхіяй, адміністрацыйны цэнтр Цяшынскага павета Сілезскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну. Плошча — 28,69 км². Насельніцтва — 36109 чал. (2004). Размешчаны на правым беразе ракі Ольшэ (Olza, Olše), якая аддзяляе яго ад чэшскага горада Чэскі-Цешын. Да 1920 года польская і чэшская часткі складалі адзін горад Цешын.

## Гісторыя 
У ліпені 1920 на міжнароднай канферэнцыі ў Спа (Бельгія) было прынята рашэнне аб падзеле Цешынскай Сілезіі паміж Польшчай і Чэхаславакіяй. Частка горада на левым беразе ракі Ольшэ, якая адышла Чэхаславакіі, стала звацца Чэскі-Цешын (*Český Těšín*), а частка горада на правым беразе, што адышла Польшчы, стала звацца Цешын (*Cieszyn*).

## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Эдвард Герэк, польскі палітычны дзеяч

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка горада 

Катэгорыя:Населеныя пункты, падзеленыя дзяржаўнай мяжой
Катэгорыя:Гарады, якія вылучаліся са складу іншага горада
Супергравітацыя

**Супергравіта́цыя**, таксама **шматмерная супергравітацыя** — назва фізічных тэорый, якія ўключаюць дадатковыя вымярэнні, суперсіметрыю і гравітацыю.

Тэрмін быў уведзены фізікамі, якія жадаюць атрымаць перавагу ад выкарыстання суперсіметрыі пры пабудове тэорыі «Вялікага Аб’яднання»: пры гэтым адбываецца частковае скарачэнне найбольш інтэнсіўных квантавых флуктуацый, звязанае з парамі часціц-суперпартнёраў, што дапамагае змякчыць супярэчнасці, якія ўзнікаюць пры спробе ўключэння ў квантавую механіку гравітацыі.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Введение в суперсимметрию и супергравитацию / П. Уэст; Пер. с англ. А. А. Быценко; Под ред. [и с предисл.] П. П. Кулиша. — Москва : Мир, 1989. — 328 с.; 22 см. — ISBN 5-03-001050-5 (В пер.).

## Спасылкі 
* *Д. Фридман, П. ван Ньювенхёйзен.* Супергравитация и унификация законов физики // Успехи физических наук, 1979, том 128, вып. 1. 

Катэгорыя:Навуковыя тэорыі
Катэгорыя:Тэорыя поля
Катэгорыя:Фізіка за межамі Стандартнай мадэлі
Глівіцы

**Глівіцы** (, ) — горад на правах павета ў Польшчы, у Сілезскім ваяводстве. Знаходзіцца на Глівіцкім канале.

Горад быў далучаны да Польшчы ў 1945 годзе.

1 студзеня 2024 году Глівіцы знаходзіліся ў спісе найбуйнейшых гарадоў Польшчы на 19 месцы, як па плошчы, так і па колькасці жыхароў.

## Геаграфія 
Горад Глівіцы знаходзіцца на поўдні Польшчы, у заходняй частцы Сілезскага ваяводства, на Катовіцкім узвышшы, на рацэ Клодніца.

Побач з Глівіцамі знаходзяцца гарады Забжэ, Кнураў і Пыскавіцы, а таксама Глівіцкі і Тарнагурскі паветы.

На 1 студзеня 2024 году плошча горада складала 133,88 км2.

## Гісторыя 
Першая згадка — у 1276 годзе. Пасля Першай сусветнай вайны адбыліся тры сілезскія паўстанні (1919—1921).

## Адукацыя 
Політэхнічны інстытут, навукова-даследчыя інстытуты (металургічны і інш.)

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Пераназваныя населеныя пункты
Прастора пяцель

**Прастора пяцель** ў тапалагічнай прасторы *X* — прастора, якое складаецца з пяцель, г. зн. адлюстраванняў з адзінкавай акружнасці *S*1 ў *X* з кампактна-адкрытай тапалогіяй.

: \Omega X = \mathcal{C}(S^1, X).

Такім чынам гэта спецыфічная функцыянальная прастора. У тэорыі гаматопій для апісання прасторы пяцель выкарыстоўваюць аналагічныя канструкцыі, што і для каардынатнай прасторы. З гэтага пункту гледжання натуральным здаецца ўвядзенне «аперацыі канкатэнацыі», з дапамогай якой два элемента прасторы пяцель могуць быць аб'яднаныя. З гэтай аперацыяй прастору пяцель можна разглядаць як магму ці нават як A∞-прастору. Канкатэнацыя пяцель строга не вызначана, але вызначана для больш высокіх гаматопій.

З паняццем прасторы пяцель цесна звязана так званая фундаментальная група &pi;1(X).

## Гл. таксама 
* Фундаметальная група
* Тапалогія

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Тапалогія
Несапраўдны вакуум

]]

**Несапраўдны вакуум** — стан ў квантавай тэорыі поля, які не з'яўляецца станам з глабальна мінімальнай энергіяй, а адпавядае яе лакальнаму мінімуму. Такі стан стабільны на працягу пэўнага часу (метастабільны), але можа "тунэляваць" у стан сапраўднага вакууму.

## Гл. таксама 
* Нявырашаныя праблемы сучаснай фізікі

Катэгорыя:Вакуум
Катэгорыя:Тэорыя струн
Катэгорыя:Квантавая тэорыя поля
Вішнявецкі

**Вішнявецкі** — прозвішча. Вядомыя носьбіты:

* Род Вішнявецкіх
* Мікалай Пятровіч Вішнявецкі (1897—1941) — удзельнік Кастрычніцкай рэвалюцыі.
Глівіцкі канал

**Глівіцкі канал** () — суднаходны канал у Польшчы, звязвае Верхні каменна-вугальны басейн з сістэмай ракі Одэр. Праходзіць паміж гарадамі Глівіцы і Кэндзежын-Козле.

Даўжыня канала 40,6 км. Уключае часткова раку Кладніцу; мае 6 двухкамерных шлюзаў. Пабудаваны ў 1933—1939 гадах.

Катэгорыя:Каналы Польшчы
Глікемія

**Глікемія** (ад  — «салодкі» і  — «кроў») — утрыманне цукру ў крыві (норма 80-120 мг%). Пры шэрагу захворванняў і некаторых станах колькасць цукру ў крыві можа ці павышацца - гіперглікемія, або зніжацца - гіпаглікемія.

Катэгорыя:Вугляводы
Катэгорыя:Дыябеталогія
Катэгорыя:Фізіялогія
Катэгорыя:Эндакрыналогія
Глюказурыя

**Глюказурыя** — вывядзенне цукру з мачой. Звычайна глюказурыя бывае звязана з павышэннем утрымання цукру ў крыві - гіперглікеміі. У здаровых людзей глюказурыя можа з'яўляцца пры залішнім ўжыванні ў ежу салодкага, а таксама пры нервовых і эмацыйных перанапружання (хутка праходзіць). Устойлівая глюказурыя можа быць прыкметай цукровага дыябету і некаторых іншых парушэнняў ўнутранай сакрэцыі.
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Уралогія
Катэгорыя:Цукровы дыябет
Гліколі

[thumb|Структурная формула [Этыленгліколь|этыленгліколя]]
**Гліколі** (дыолы, двухатамныя спірты) — клас арганічных злучэнняў, якія змяшчаюць у малекуле дзве гідраксільныя групы. Маюць агульную формулу CnH2n(OH)2. Найпростым гліколем з'яўляецца этыленгліколь НО-СН2-СН2-ОН.

Валодаюць характэрнымі ўласцівасцямі спіртоў.

Выкарыстоўваюцца як пластыфікатары.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Гликоли // ХиМиК.ру 
* 
* 

*
Гліколевая кіслата

**Гліколевая кіслата** — найпростая аліфатычная оксікіслата  HOCH2–COOH.

Бясколерныя крышталі, без паху. Тэмпература плаўлення 79—80 °С. Лёгка растваральны ў вадзе і арганічных растваральніках.

Змяшчаецца ў няспелым вінаградзе і бурачным соку. У прамысловасці гліколевую кіслату атрымліваюць гідролізам монахлорвоцатнай кіслаты, электралітычным аднаўленнем шчаўевай кіслаты або кандэнсацыяй вокісу вугляроду з фармальдэгідам пад ціскам у прысутнасці кіслотных каталізатараў. Гліколевую кіслату выкарыстоўваюць у тэкстыльнай (пры фарбаванні) і гарбарнай прамысловасці, а таксама як кампанент складаў для ачысткі паверхні металаў.

## Спасылкі 
* Гликолевая кислота // ХиМиК.ру

Катэгорыя:Оксікіслоты
Глікаліпіды

thumb|right|350px|Глікаліпіды
**Глікаліпіды** — складаныя ліпіды, якія ўтвараюцца ў выніку злучэння ліпідаў з вугляводамі. У малекулах глікаліпідаў ёсць палярныя «галовы» (вуглявод) і непалярныя «хвасты» (рэшткі тлустых кіслот). Дзякуючы гэтаму глікаліпіды (разам з фасфаліпідаамі) уваходзяць у склад клетачных мембран.

Глікаліпіды шырока прадстаўлены ў тканках, асабліва ў нервовай тканцы у прыватнасці ў тканцы мозгу. Яны лакалізаваны пераважна на вонкавай паверхні плазматычнай мембраны, дзе іх вугляводныя кампаненты ўваходзяць у лік іншых вугляводаў клетачнай паверхні.

Катэгорыя:Ліпіды
Катэгорыя:Мембранная біялогія
Глікапратэіны

**Глікапратэіны** — складаныя бялкі, у якіх бялковая (пептыдная) частка малекулы кавалентна злучаная з адной або некалькімі групамі гетэраалігацукрыдаў. Акрамя глікапратэіна існуюць таксама пратэагліканы і гліказамінагліканы.

Монацукрыды, звязаныя з канкрэтным бялком, могуць быць рознымі: гэта можа быць глюкоза, фукоза, маноза, глюказамін, галактозамін, ксілоза, сіялавая кіслата, галактоза і інш.

Тыя ці іншыя монацукрыды, звязаныя з бялком, змяняюць біяхімічныя і імуналагічныя ўласцівасці бялку, яго прасторавую канфігурацыю і інш. Важным прыватным выпадкам з’яўляецца звязванне бялкоў з сіялавай кіслатой, якое прыводзіць да фарміравання сіялаглікапратэінаў. У тыповых выпадках менавіта звязванне з сіялавай кіслатой прадвызначае павелічэнне T1/2 бялку ў плазме крыві.

## Гл. таксама 
* Амілоід
* Муцыны
* P-глікапратэін
Бакінскі музей сучаснага мастацтва

**Музей сучаснага мастацтва** () — музей у сталіцы Азербайджана ў горадзе Баку.

Адкрыты 20 сакавіка 2009 года. У музеі сабраны больш за 800 работ азербайджанскіх мастакоў і скульптараў, якія ў асноўным працуюць у авангардным стылі. У музеі выстаўляюцца працы такіх майстроў, як Сатара Бахлулзадэ, Беюкага Мірзазадэ, Эльміра Шахтахцінскага, Таіра Салахава, Амара Эльдарава, Надзіра Абдурахманава.

Аўтарам дызайну музея з'яўляецца вядомы мастак Алтай Садыхзадэ. У музеі прадугледжаны зала дзіцячага мастацтва, бібліятэка, відэазала, рэстаран і арт-кафэ.

На цырымоніі адкрыцця прысутнічаў прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў, першая лэдзі Азербайджана, пасол добрай волі ЮНЕСКА Мехрыбан Аліева і генеральны дырэктар ЮНЕСКА Каісіра Мацуура.

## Спасылка 
* Афіцыйны сайт   
* Музей Сучаснага Мастацтва   
* Фото Музея Сучаснага Мастацтва ў Баку  
* Музей сучаснага мастацтва ў Баку - ФОТОСЕССИЯ  
* У Музеі сучаснага мастацтва адкрылася выстава фотаработ 
* Прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў і першая лэдзі Мехрыбан Аліева прынялі ўдзел у прэзентацыі выдання «Азербайджан» 

Катэгорыя:Мастацкія музеі Азербайджана
Катэгорыя:Музеі Баку
Катэгорыя:Музеі сучаснага мастацтва
Катэгорыя:З’явіліся ў 2009 годзе
Катэгорыя:2009 год у Баку