Асманы (дынастыя)

**Асма́ны** (, ) — дынастыя манархаў Асманскай імперыі.

Лічыцца, што дынастыя паходзіць ад Эртагрула — правадыра племя кайы, якое ў сярэдзіне XIII стагоддзя пакінула Цэнтральную Азію і пасялілася ў Малой Азіі.

Асман I аб’яднаў пад сваёй уладай некалькі цюркскіх плямёнаў і атрымаў ад дзяржавы Сельджукідаў прызнанне незалежнасці (1299/1300 г.). Ён жа пачаў праводзіць палітыку тэрытарыяльных захопаў і выступіў ініцыятарам шэрагу заваявальных паходаў супраць Візантыі.

У 1326 годзе яго пераемнік Архан I узяў штурмам горад Бурса, які стаў сталіцай новай дзяржавы. У перыяд кіравання Архана туркі заваявалі Галіпальскі паўвостраў, прыбярэжныя гарады Мармуровага мора Нікею (Ізнік) і Нікамедыю (Ізміт), а таксама ўварваліся на Балканы. Быў далучаны шэраг бейлікаў Анатоліі.

Пад кіраўніцтвам Мурада I, які абвясціў сябе султанам, у 1362 годзе туркі захапілі горад Адрыянопаль (цяпер Эдырнэ) і зрабілі яго сваёй новай сталіцай. У Косаўскай бітве 1389 года турэцкая армія, якую ўзначальваў Мурад I, а затым яго сын Баязід I, нанесла паражэнне аб’яднанаму войску сербаў і баснійцаў.

Пры Баязідзе I улада Асманаў распаўсюдзілася амаль на ўсю Анатолію, а таксама ён завяршыў заваяванне Балгарыя. Аднак спробы ўзяць Канстанцінопаль скончыліся безвынікова.

Першыя султаны Асманскай імперыі былі таленавітымі палкаводцамі і арганізатарамі. Яны, як правіла, асабіста кіравалі ўнутранай і знешняй палітыкай дзяржавы. Пасад пасля смерці султана пераходзіў да таго з яго сыноў, хто паспяваў першым заняць яго; пераможца атрымліваў права фізічнай расправы з патэнцыйнымі канкурэнтамі.

У 1403—1413 гады, ў сувязі з барацьбой спадчыннікаў Баязіда I за сталец, Асманская імперыя перажыла . У 1413 годзе да ўлады прыйшоў Мехмед I, які аднавіў адзінства дзяржавы.

Яго спадчыннік Мурад II далучыў да ўладанняў Асманаў усе бейлікі Малой Азіі (за выключэннем ), заваяваў горад Салонікі, спыніў спробы крыжакоў супрацьстаяць асманскім заваёвам на Балканах.

Мехмед II Фаціх у 1453 годзе ўзяў Канстанцінопаль, які быў перайменаваны ў Стамбул і стаў новай сталіцай Асманскай імперыі, пакарыў Албанію, Сербію і Боснію, падпарадкаваў сабе беяў Анатоліі, якія да гэтага захоўвалі незалежнасць, паставіў у васальную залежнасць Крымскае ханства.

Баязід II (1481—1512) вёў пастаянныя, але беспаспяховыя войны з Польшчай, Венгрыяй, Венецыяй, Егіптам і Іранам.

Сын Баязіда II, які адхіліў яго ад улады, Селім I (1512—1520) у 1513 годзе расправіўся з шыітамі Анатоліі, уступіў у вайну з іранскім шахам Ісмаілам I і спустошыў яго валадарствы. У 1515—1517 гады ён пакарыў Курдыстан, Сірыю, Месапатамію, Палестыну, Хіджаз і Егіпет. Пасля заваёвы Каіра Селім I абвясціў сябе халіфам — спадчыннікам прарока Магамета і кіраўніком усіх мусульман-сунітаў. За час яго валадарання тэрыторыя Асманскай імперыі падвоілася.

Пры сыне Селіма I Сулеймане I Асманская імперыя дасягнула найвышэйшай магутнасці. У 1521 годзе быў узяты Бялград, пасля  1526 года далучана вялікая частка Венгрыі, у 1520—1530-я гады заваяваны Ірак, востраў Родас і шэраг астравоў Эгейскага мора, Трыпалітанія, Алжыр і іншыя тэрыторыі. Туркі вялі ўпартую барацьбу з Іранам за Паўднёвы Каўказ.

Са смерцю Сулеймана I адбылася адмова ад ранейшых традыцый атрымання ў спадчыну стальца — зацвердзіўся *сеньяратны прынцып перадачы ўлады* (трон атрымлівае старэйшы ў родзе). Спадчыннікі, чакаючы сваёй чаргі, як правіла, пражывалі пры двары і не атрымлівалі досведу кіравання дзяржавай і войскам. У цэлым, у XVII—XVIII стагоддзях роля Асманаў у кіраванні дзяржавай знізілася, яны сталі менш самастойнымі, больш залежнымі ад меркавання вышэйшых саноўнікаў і янычараў, не зацікаўленых у істотных зменах.

Селім II, які ўзышоў на пасад у 1566 годзе (кіраваў да 1574 года), вёў войны з Венецыяй, Венгрыяй і Іранам, заваяваў востраў Кіпр і пакарыў Аравію. У гады яго кіравання выявіліся першыя рысы крызісу Асманскай імперыі, якія выявіліся ў пашкоджанні манеты і карупцыі.

Гэтыя з’явы, нараўне з крызісам ваенна-леннай сістэмы, яшчэ больш узмацніліся пры Мурадзе III (1574—1595). Ім была праведзена паспяховая ваенная кампанія супраць Ірана, якая завяршылася далучэннем Паўднёвага Каўказа і некаторых іншых тэрыторый. Аднак вайна спустошыла казну і аслабіла войска.

У гады кіравання Мехмеда III (1595—1603) імперыю скалыналі паўстанні на тэрыторыях, адваяваных у Ірана, а таксама ў Анатоліі; расла незадаволенасць войска. У выніку гэтага пры Ахмедзе I (1603—1617) былі страчаны правінцыі, захопленыя раней у Ірана.

У XVII стагоддзі ў Асманскай імперыі пачалася эпоха палацавых пераваротаў. Султаны Мустафа I (1617—1618, 1622—1623) і Асман II (1618—1622) былі марыянеткамі ў руках прыдворных і янычараў, якія змянялі султанаў па сваіх меркаваннях. Мурад IV (1623—1640) узведзены на пасад  у малалецтве ў разліку на тое, што ён будзе ўсё жыццё знаходзіцца пад іх ўплывам. Аднак у 1632 годзе ён пазбавіўся ад апекуноў і масавымі пакараннямі аднавіў парадак у імперыі.

Мурад IV правёў паспяховую ваенную кампанію супраць Ірана, аднак не здолеў вырашыць праблему папаўнення казны. Яго спадчыннік Ібрагім I (1640—1648) паспрабаваў справіцца з гэтай задачай праз абкладанне падаткамі улемаў, нерэгулярнай выплаты грашовага забеспячэння янычарам, але быў імі скінуты.

Першыя гады кіравання Мехмеда IV (1648—1687) былі адзначаны анархіяй і ваеннымі паразамі ад венецыянцаў. У 1656 годзе пасаду вялікага візіра заняў Мехмет-паша, які здолеў прывесці ў парадак фінансы, войска, упарадкаваць ваенна-ленную сістэму. Гэта дазволіла асманам правесці паспяховую вайну супраць Рэчы Паспалітай, а ў 1683 годзе аблажыць Вену. Аднак у далейшым турэцкая армія пацярпела шэраг параз. Мехмед IV, абвінавачаны ў няздольнасці кіраваць краінай, у выніку паўстання янычар у Стамбуле быў зрынуты.

Узведзены імі на пасад Сулейман II (1687—1691) адрозніваўся рэлігійнасцю і не займаўся дзяржаўнымі справамі. Яго пераемнік Ахмед II (1691—1695) пацярпеў ваенную паразу ад аб’яднанай арміі Свяшчэннай Рымскай імперыі і страціў кантроль над большай часткай Венгрыі. Наступны султан Мустафа II (1695—1703) спрабаваў пераламаць ход вайны і асабіста камандаваў войскамі, аднак не дамогся поспеху. Па Карлавіцкім мірным дагаворы і Канстанцінопальскаму міру 1700 года Асманская імперыя страціла Марэю, Далмацыю, Венгрыю, Трансільванію, Падолле і Азоў. У 1703 годзе ў выніку новага бунту янычар Мустафа II адрокся ад пасаду.

Ахмед III вёў актыўную дыпламатыю, цікавіўся еўрапейскай культурай (гэта выявілася ў тым ліку ў еўрапейскіх запазычаннях у асманскім мастацтве; так званая ). У гэты перыяд у вайне з Аўстрыяй Асманы страцілі шэраг уладанняў на Балканах, у вайне з Венецыяй вярнулі сабе Марэю, у вайне з Расіяй вярнулі сабе Азоў. Аднак падатковая палітыка Ахмеда III выклікала незадаволенасць гарадскіх нізоў і прывяла да чарговага паўстання янычар, у выніку якога султан быў скінуты.

Пры султанах Махмудзе I (1730–1754), Асмане III (1754—1757), Мустафе III (1757—1774) і Абдул-Хамідзе I (1774—1789) унутраная дэградацыя імперыі ўзмацнілася, адкрыта праявіўся сепаратызм ускраінных правінцый, Асманы страцілі Паўночнае Прычарнамор’е і Крым, саступілі шэраг абласцей Ірану.

Адставанне Асманскай імперыі ад заходне-еўрапейскіх дзяржаў і Расіі, якое стала відавочным у канцы XVIII стагоддзя, і пагроза распаду дзяржавы заахвоцілі Асманаў пачаць рэформы. Аднак верхнія пласты грамадства пярэчылі ім праз асцярогі страціць сваі прывілеі. Самі рэформы мелі палавіністы характар, не закраналі структуру дзяржаўнай улады і таму ўспрымаліся як капрыз султана і вузкай групы яго паплечнікаў.

Селім III, які ўступіў на пасад у 1789 годзе, паспрабаваў рэарганізаваць войска, ім былі створаны атрады еўрапейскага ўзору. Аднак знешняе і ўнутранае становішча не спрыяла ажыццяўленню пачынанняў султана: Асманская імперыя не змагла самастойна супрацьстаяць уварванню французскай арміі ў Егіпет, на Балканах паднялося сербскае паўстанне 1804—1813 гадоў, у 1806 годзе пачалася новая руска-турэцкая вайна. У 1807 годзе султан быў скінуты ў выніку бунту янычар, пасаджаны пад варту, а затым задушаны.

Узведзены на трон Мустафа IV (1807—1808) быў зрынуты кіраўніком Рушчуцкай акругі Мустафа-пашой Байрактарам.

На пасад узышоў Махмуд II, які працягнуў палітыку Селіма III. Ён аднавіў войскі еўрапейскага ўзору, пачаў адміністрацыйную і фінансавую рэформы, у 1826 годзе ліквідаваў янычарскі корпус — галоўную крыніцу смут і антысултанскіх змоў у імперыі, у 1834 годзе скасаваў ваенна-ленную сістэму, прыцягнуў на службу вялікую колькасць еўрапейцаў, перш за ўсё французаў і немцаў. Аднак знешняя палітыка Махмуда II была малапаспяховай: у выніку нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі ў Грэцыі 1821—1829 гадоў Асманы страцілі ўладанні на поўдні Балканскага паўвострава, яны пацярпелі таксама паражэнне ў дзвюх войнах з Расіяй (1806—1812 і 1828—1829), фактычна страцілі Егіпет, які кіраваўся Мухамедам Алі.

Султан Абдул-Меджыд I па ўзыходжанні на пасад у 1839 годзе абвясціў правядзенне цэлага комплексу рэформаў, якія атрымалі назву «Танзімат». Заканадаўства імперыі было рэфармавана па ўзоры французскага, усім падданым абяцана роўнае заступніцтва султана незалежна ад веравызнання, немусульманам дазвалялася служыць у арміі і займаць адміністрацыйныя пасады. Разгарнулася будаўніцтва чыгунак, паравога флота, створана сістэма тэлеграфнай сувязі.

Яго пераемнік Абдул-Азіз рэгламентаваў воінскі прызыў, увёў новы грамадзянскі кодэкс. Аднак злоўжыванні замежнымі пазыкамі прывялі да таго, што ў 1875 годзе імперская казна не змагла абслужыць знешні доўг, у 1876 годзе Асманская імперыя прызнана банкрутам, а сам Абдул-Азіз зрынуты і неўзабаве забіты.

Узведзены на трон Мурад V (30 мая 1876 — 31 жніўня 1876) пад ціскам  распарадзіўся распрацаваць канстытуцыю (прынята 23 снежня 1876 года), аднак неўзабаве быў адхілены ад улады з прычыны нервовага расстройства.

Новы султан Абдул-Хамід II, апошні самадзяржаўны ўладар Асманскай імперыі, з пачаткам руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў прыпыніў дзеянне канстытуцыі і пачаў пераслед апазіцыйных сіл. Пры ім Асманы страцілі амаль усе свае ўладанні на Балканах, а таксама Кіпр. Султан быў вымушаны ў кошт выплат па даўгах перадаць казну ва ўпраўленне еўрапейцам і саступіць Егіпет Вялікабрытаніі. Пад уплывам младатурэцкай рэвалюцыі 1908 года Абдул-Хамід II пагадзіўся пайсці на саступкі, аднавіць дзеянне канстытуцыі і склікаць парламент. Аднак у 1909 годзе ён падтрымаў антыканстытуцыйны мяцеж у Стамбуле, у выніку чаго рашэннем парламента быў зрынуты і пазбаўлены сану халіфа.

У наступныя гады роля Асманаў у кіраванні дзяржавай звялася да адабрэння кандыдатур вялікага візіра і , якія прапаноўваліся ўрадам.

Мехмед V Рэшад (1909-1918) цікавіўся галоўным чынам літаратурай і не ўмешваўся ў дзяржаўныя справы, якія знаходзіліся ў падпарадкаванні камітэта , а з 1913 года — трыумвірата на чале з Энвер-пашой.

Яго пераемнік Мехмед VI Вахідэдзін (1918—1922) уступіў на пасад на заключным этапе першай сусветнай вайны 1914—1918 гадоў. Пасля ўцёкаў урада младатурак султану прыйшлося прыняць на сябе кіраўніцтва краінай і падпісаць Мудраскае перамір’е 1918 года. У выніку «кемалісцкай рэвалюцыі» Мехмед VI у 1922 годзе быў адхілены ад улады Вялікім Нацыянальным Сходам Турцыі і эміграваў на Мальту.

У ходзе , у сувязі са скасаваннем манархіі і падзелам султаната і халіфата, на пасаду халіфа ў 1922 годзе запрошаны Абдул-Мэджыд II. Ён не ўмешваўся ў палітычнае, эканамічнае і духоўнае жыццё краіны, аддаваў перавагу заняткам жывапісам. У 1924 годзе ў сувязі з ліквідацыяй халіфата Абдул-Мэджыд II быў высланы з краіны.

Пасля яго смерці род асманаў прыняў прозвішча Асманаглу (). Нашчадкі дынастыі пражываюць пераважна ў ЗША і (з 1974 года) у Турцыі.

## Гл. таксама 
* Асманскія султаны

## Крыніцы 
Катэгорыя:Гісторыя Асманскай імперыі