open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пол Кругман

**Пол Робін Кругман** (; ) — амерыканскі  і публіцыст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2008).

## Біяграфія 
Пол Кругман нарадзіўся на Лонг-Айлендзе (Нью-Ёрк) у яўрэйскай сям’і Дэйвіда і Аніты Кругман (нашчадкі яўрэяў з Брэст-Літоўска). Зацікавіўся эканомікай і гісторыяй яшчэ ў дзяцінстве пад уплывам навукова-папулярных кніг Айзека Азімава. Вучыўся ў Ельскім універсітэце; доктар філасофіі (1977) Масачусецкага тэхналагічнага інстытута. Выкладаў там жа, а таксама ў Іеле, Каліфарнійскім універсітэце (кампус ў Берклі), Лонданскай школе эканомікі, Стэнфардзе; ў цяперашні час (з 2000) прафесар Прынстанскага ўніверсітэта.

З 1983 года жанаты са сваім частым суаўтаркай, прафесаркай Прынстанскага ўніверсітэта Робін Уэлс (сапраўднае імя Робін Леслі Бергман). Яго далёкім сваяком быў Дэвід Фрум.

## Спасылкі 
* Артыкулы П. Кругмана на сайце Прынстанскага ўніверсітэта
* Асабісты неафіцыйны сайт
* Трывожны аптымізм Пола Кругмана 
* Лаўрэат пра крызіс

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Джона Бейтса Кларка
Катэгорыя:Публіцысты ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Ельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Адама Сміта
Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Тэадор Уільям Шульц

**Тэадор Уільям Шульц** (англ.: Theodore William Schultz, 30 красавіка 1902, Арлінгтан, штат Паўднёвая Дакота - 26 лютага 1998, Іванстан, штат Ілінойс) — амерыканскі эканаміст.

Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1979) "за наватарскія даследаванні эканамічнага развіцця ў дадатку да праблемах краін, якія развіваюцца». Вучыўся ў універсітэце Вісконсіна; доктар філасофіі таго ж універсітэта. З'яўляўся прафесарам Чыкагскага ўніверсітэта. Прэзідэнт Амерыканскай эканамічнай асацыяцыі ў 1960. Узнагароджаны медалём Фрэнсіса Уокера (1972).

Праца Шульца была прысвечана большай часткай даследаванню эканомік, якія развіваюцца , з асаблівай увагай на эканоміку сельскай гаспадаркі. Ён прааналізаваў ролю сельскай гаспадаркі ў эканоміцы. Яго праца істотна паўплывала на палітыку індустрыялізацыі, як у развітых, так і ў краінах, якія развіваюцца. Таксама Шульц прапагандаваў ідэю адукацыйнага капіталу - адгалінаванне канцэпцыі чалавечага капіталу - у галіне інвестыцый у адукацыю.

## Асноўныя творы 
* «Харч для свету» (*Food for the World*, 1945);
* «Трансфармаванне традыцыйнай аграрнай сферы» (*Transforming Traditional Agriculture*, 1964).

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія на Нобелеўскім сайце

Катэгорыя:Лаўрэаты медалю Фрэнсіса Уокера
Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Леанід Гурвіч

**Леанід Гурвіч** (англ.: Leonid Hurwicz; 21 жніўня 1917, Масква, Расійская рэспубліка — 24 чэрвеня 2008, Мінеапаліс, ЗША) — амерыканскі эканаміст расійска-польскага паходжання, ганаровы прафесар Універсітэта Мінесоты. Працаваў у Камісіі Коўлса, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2007).

## Спасылкі 
* Бібліяграфія Л. Гурвіча  
* Артыкул пра яго жыццё і навуковай дзейнасці на англійскім 
* Perspectives on Leo Hurwicz, A Celebration of 90 Years (timeline)  — 27.06.2008.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда
Катэгорыя:Выпускнікі Чыкагскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Чыкагскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Мінесоцкага ўніверсітэта
Катэгорыя:Ганаровыя дактары
Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Ёган Готфрыд Гердэр

**Ёган Готфрыд Гердэр** (;  — ) — нямецкі паэт, літаратурны крытык, багаслоў, філосаф. Ён быў эстэтыкам і гісторыкам культуры.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Марунгене, невялікім мястэчку ва Усходняй Прусіі, у сям'і школьнага настаўніка. Па заканчэнні школы, знаёмы расійскі ваенны хірург пераканаў яго заняцца медыцынай і перавёз у Кёнігсберг. Але Гэрдер прыняў іншае рашэнне і ў 1762 паступіў на багаслоўскі факультэт Кёнігсберскага ўніверсітэта. Там ён слухаў лекцыі магістра філасофіі Імануіла Канта. Кант меў вялікі ўплыў на Гердэра, аднак іх погляды на філязофію і культуру не супадалі.

Пасля Кёнігсберга Гердэр пераязджае ў Рыгу, спалучаючы дзейнасць святара з педагагічнай працай і літаратурнымі заняткамі. Праз пяць гадоў ён пераязджае ў Парыж, дзе знаёміцца з ідэямі Шарля дэ Мантэск'ё, Жана Д'Аламбера і Дэні Дзідро. У 1770-я гады ён вяртаецца ў Германію, стварае трактат «Пра паходжанне мовы», атрымоўвае прэмію ў Берлінскай Акадэміі навук.

З 1784 па 1791 Гердэр выдае сваю асноўную працу па культуралогіі — «Ідэі да філасофіі гісторыі чалавецтва».

Гердэр памёр у 1803 у Веймары.

## Ідэі 
Яго асноўная праца называецца «Ідэі да філасофіі гісторыі чалавецтва». У ёй Гердэр ставіць пытанне: што такое культура, у чым яе сэнс і ці спрыяе яна шчасцю чалавецтва. Як асветнік ён лічыць галоўнай асаблівасцю чалавека яго разумнасць, якая адрознівае людзей ад жывёльнага свету. Розум — не прынароджаная якасць, але ён развіваецца ў працэсе жыццядзейнасці; разумнасць дасягаецца. Развіццё розуму адбываецца ў грамадстве, а сувязі чалавека з іншымі людзьмі забяспечвае слова, якое ён лічыў найважнейшай асновай культуры.

Увогуле, ён вылучае тры фундаменты культуры: розум, грамадства і мову. Да гэтага дадаюцца мастацтва, рамёствы, сям'я, дзяржава, рэлігія. Гердэр разумеў культуру вельмі шырока. Ён падкрэслівае значэнне нацыянальных культур і мовы як паказчыка нацыянальнай спецыфікі культуры.

Сэнс культуры ён бачыць у тым, што яна «мусіць спрыяць развіццю рэлігіі і гуманнасці».

Гердэр адным з першых назваў чалавека царом прыроды. У разуменні культуры ён надаваў вялікае значэнне духоўным фактарам, прыцягваў увагу да неабходнасці вывучэння нацыянальных культур.

## Літаратура 
* Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6

## Спасылкі 
Катэгорыя:Філосафы Германіі
Петэр Іозеф Вільгельм Дэбай

**Петэр Іозеф Вільгельм Дэбай** (,  — , Ітака, ЗША) — фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1936).

## Біяграфія 
По нацыянальнасці галандзец. Скончыў Вышэйшую тэхнічную школу ў Ахене (1905) і Мюнхенскі ўніверсітэт (1910). Прафесар у Цюрыху (1911 і 1920), Утрэхце (1912), Гётынгене (1914), Лейпцыгу (1927), Берліне (1935). Дырэктар Інстытута фізікі імя кайзера Вільгельма ў Берліне (1935). З 1940 года прафесар Карнельскага ўніверсітэта ў Ітацы. З 1924 года замежны член АН СССР.

## Навуковая праца 
Асноўныя напрамкі навуковай дзейнасці:

* Тэорыя цеплаёмістасці цвёрдага цела пры нізкіх тэмпературах (мадэль Дэбая).
* Тэорыя цеплаправоднасці дыэлектрычных крышталёў, паняцце тэмпературы Дэбая.
* Паняцце дэбаеўскай даўжыні, уведзенае ў ходзе вывучэння з’яў электролізу.
* Дыпольная тэорыя дыэлектрыкаў.
* Метад Дэбая — Шэрэра для назірання інтэрферэнцыі рэнтгенаўскіх прамянёў у крышталічных парашках і вадкасцях.
Таксама Дэбаю належыць шэраг работ па тэорыі цвёрдага цела, тэорыі праводнасці электралітаў і інш.

## Гл. таксама 
* Закон Дэбая

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР
Катэгорыя:Замежныя члены АН СССР
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём імя Макса Планка
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Прыстлі
Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі Нідэрландаў
Катэгорыя:Выкладчыкі Утрэхцкага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Гётынгенскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Лейпцыгскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Цюрыхскага ўніверсітэта
Іканаборскае паўстанне

а. Скульптуры святых, знішчаныя падчас іканаборскага паўстання 1566 года ў Нідэрландах.]]
**Іканаборскае паўстанне** () — масавыя антыкаталіцкія беспарадкі, якія пракаціліся па шэрагу раёнаў Фландрыі ў жніўні 1566 года. Паслужылі пралогам Васьмідзесяцігадовай вайны. Завадатарам беспарадкаў, якія пачаліся 11 жніўня, быў Амбруаз Вілье. 22 жніўня беспарадкі і хваляванні ахапілі Антверпен. Аднак у Люксембурге і Артуа былі сфармаваны атрады апалчэнцаў, якія выступілі супраць пагромаў. Падчас паўстання шкода была нанесены 5500 цэрквам і манастырам. Пасля таго як штатгальтар Маргарыта Пармская заявіла 25 жніўня пра прыпыненне дзеяння інквізіцыі і легалізаванне кальвінізму, паўстанне пайшло на змяншэнне. Аднак карная экспедыцыя герцага Альбы, якая рушыла ў наступным годзе,  ізноў ускалыхнула краіну.

## Літаратура 
* Іканаборскае паўстанне 1566 //  С. 190.
* 

Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў
Катэгорыя:Гісторыя кальвінізму
Юхан Готліб Ган

**Юхан (Ёхан, Іаган) Готліб Ган** (;  — ) — шведскі хімік і мінералог. Першым атрымаў металічны марганец (1774) і вывучыў яго ўласцівасці.

## Біяграфія 
Вучыўся ва Упсальскім ўніверсітэце (1762—1770), дзе пазнаёміўся з мінералогам Торбернам Бергманам і хімікам Карлам Шэеле. У 1769 годзе быў першым, хто выявіў, што ў касцях утрымоўваецца фосфар. Таксама ён прапанаваў спосаб атрымання фосфару з касцявога попелу за кошт апрацоўкі яе сернай кіслатой і аднаўленнем атрыманых кіслых фасфатаў вугалем пры награванні. У 1770 годзе пасяліўся ў горадзе Фалун, дзе ўнёс шэраг паляпшэнняў у вытворчасць выплаўлення медзі. Прымаў удзел у стварэнні заводаў, якія вырабляюць купарвас, серу і чырвоную фарбу. У 1774 г. К. Шэеле паказаў, што ў рудзе піралюзіту змяшчаецца невядомы метал і паслаў ўзоры руды Ю. Гану, які награваючы ў печы піралюзіт з вугалем, першым атрымаў металічны марганец (1774) і вывучыў яго ўласцівасці. У 1770—1784 гадах дырэктар медзеплавільнага завода ў Фалуне, з 1785 года член Бергкалегіі ў Стакгольме. У 1784 годзе быў абраны членам Шведскай каралеўскай акадэміі навук. Прыняў удзел у адкрыцці селену Ё. Я. Берцэліусам (1817).

Катэгорыя:Хімікі Швецыі
Грэгары Лемаршаль

**Грэгары Лемаршаль** (; , Ла-Тронш, Францыя — , Парыж, Францыя) — французскі .

## Біяграфія 
Грэгары Лемаршаль нарадзіўся ў мястэчку Ла-Тронш, недалёка ад Шамберы, дэпартамент Савоя. У два гады ў яго выявілі мукавісцыдоз.

Удзельнічаў у мясцовых тэлевізійных конкурсах (Tremplin des étoiles ў 1999 годзе) і перадачах (Graines de Stars ў 1999 годзе).

22 снежня 2004 г. стаў пераможцам чацвёртага сезону французскай Star Academy, стаўшы першым у гісторыі праекта пераможцам-мужчынам. За яго прагаласавала 80 % тэлегледачоў.

18 красавіка 2005 выйшаў яго першы альбом «Je deviens moi» (Я станаўлюся сабой).

У студзені 2006 г. ён атрымлівае прэмію — «Адкрыццё года» на NRJ Music Awards. З 9 мая па 26 мая 2006 г. ён з вялікім поспехам гастралюе па Францыі, Бельгіі і Швейцарыі. 29,30,31 мая і 24 чэрвеня Грэгары выступіў у легендарнай «Алімпіі».

У лютым 2007 ён заяўляе, што вымушаны зрабіць паўзу з-за дрэннага здароўя. Нягледзячы на гэта, запланаваны другі альбом. У пачатку красавіка ён праспяваў Vivo per lei з Элен Сегара.

У лютым 2007 года стан здароўя спевака сур'ёзна пагаршаецца, яму патрабуецца перасадка лёгкіх. 30 красавіка 2007 года ён памёр. Пахаваны на могілках мястэчка Саназ ў Савоі.

7 чэрвеня 2007 г. была афіцыйна зарэгістраваная Асацыяцыя супраць мукавісцыдоза імя Грэгары Лемаршаля — «Association Gregory Lemarchal». 18 чэрвеня 2007 г. быў прадстаўлены шырокай публіцы яго другі альбом.

## Дыскаграфія 
**Студыйныя альбомы**

* *Je deviens moi* (2005)
* ''La voix d'un ange* (2007)

**Канцэртныя альбомы**

* *Olympia 06* (2006)
* *Les pas d'un ange* (2007)

**Зборнікі**

* *Rêves* (2009)
* *Cinq ans'' (2012)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Грэгары Лемаршаля на UniversalMusic  .

Катэгорыя:Памерлі ад мукавісцыдоза
Катэгорыя:Удзельнікі шоу талентаў
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Францыі
Ракавіна малюскаў

thumb|300px|Ракавіны малюскаў
**Ра́кавіна** — вонкавая ахоўнае шкілетнае ўтварэнне, якое пакрывае цела шматлікіх беспазваночных жывёл. Вывучэннем ракавін беспазваночных займаецца канхалогія.
Найбольшая цікавасць з пункту гледжання практычнага выкарыстання і калекцыянавання ўяўляюць ракавіны малюскаў.

## Структура ракавіны 
Складаецца з трох пластоў:
* Перыястракум — вонкавы пласт ракавіны
* Астракум — сярэдні пласт ракавіны
* Гіпастракум — унутраны перламутравы пласт

## Выкарыстанне 
[thumb|злева|[Сандра Бацічэлі, «Нараджэнне Венеры», Уфіцы, Фларэнцыя]]
[thumb|[Уільям Бугро, «Нараджэнне Венеры»]]

З ракавінаў малюскаў людзі выраблялі рыбалоўныя кручкі, разцы, шкрабкі, насадкі для матык, ужывалі ў выглядзе посуду, музычных інструментаў (конх) і ўпрыгажэнняў. У некаторых выпадках ракавіны служылі грашыма — напрыклад, ракавіны кауры на астравах Акіяніі.

Перламутр, які здабываюць з ракавінаў, мае вельмі шырокае прымяненне — ён ужываецца для вырабу гузікаў, інкрустацый, ювелірных вырабаў.

### У мастацтве 
Буйныя ракавіны часта адлюстроўвалі на сваіх карцінах мастакі Рэнесансу. Прыкладам могуць служыць карціны, якія апісваюць міфалагічны сюжэт — нараджэнне Венеры. На знакамітай карціне Сандра Бацічэлі Венера выяўленая стаячай на велізарнай ракавіне-грэбні, якая была яе сімвалам.

На карціне Уільяма Бугро ракушкі ўжываюцца і як музычны інструмент.

## Літаратура 
* Буруковский Р. О чём поют ракушки. Калининград, 1977

## Гл. таксама 
* Ракавіна, малюскі

## Спасылкі 
* Ракавіна
* Ракавіны

Катэгорыя:Анатомія малюскаў
Катэгорыя:Прадукты жывёльнага паходжання
Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі

**Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі** ( — *al-majlis al-waṭanī al-intiqālī*) — часовы орган улады, створаны праціўнікамі Муамара Кадафі 27 лютага 2011 года, падчас хваляванняў у Лівіі ў самым пачатку грамадзянскай вайны.

## Гісторыя фарміравання 
Савет быў створаны ў Бенгазі 27 лютага на надзвычайным паседжанні мясцовых народных камітэтаў.

Па ўласным вызначэнні прадстаўніка Савета, ён ''«не з'яўляецца часовым урадам, а дзейнічае як орган улады рэвалюцыі»''. Пры стварэнні было абвешчана, што НПС будзе працаваць на працягу трох месяцаў — да вызначаных ім выбараў новага главы дзяржавы.

23 сакавіка Савет абвясціў пра стварэнне часовага ўрада — органа выканаўчай улады, таксама было абвешчана, што пераходны савет працягне працу ў якасці часовага заканадаўчага органа.

## Склад Савета 
НПС Лівіі складаецца з 31 члена (па іншых даных — з 30), уяўлялых грамадзянскіх і ваенных. Яго намеснікам з'яўляецца Абдул Хафіз Гога, Амар аль-Харыры адказвае за кіраўніцтва арміяй, Махмуд Джабрыль (прэм'ер-міністр) і Аль аль-Ісаві — за каардынацыю знешніх зносін.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт часовага ўрада 

Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі
Катэгорыя:2011 год у Лівіі
Катэгорыя:Палітыка Лівіі
Чэнстахова

**Чэнстахо́ва**, **Чанстахова** () — горад на правах павета на поўдні Польшчы, на рацэ Варта. Уваходзіць у склад Сілезскага ваяводства, адміністрацыйны цэнтр Чэнстахоўскага павета (не ўваходзіць у яго склад). Станам на 2013 год насельніцтва складала 234 472 чалавекі. З 1975 па 1998 гады Чэнстахова была цэнтрам Чэнстахоўскага ваяводства.

У склад Сілезскага ваяводства Чэнстахова ўключана ў 1999 годзе, але гістарычна належыць не да Сілезіі, а да Малой Польшчы; каб падкрэсліць гэту сувязь, Чэнстахова ўступіла ў арганізацыю «Асацыяцыя гарадоў і муніцыпалітэтаў Малапольшчы».

## Насельніцтва 
## Славутасці 
.]]
Горад знакаміты цудатворнай Чэнстахоўскай іконай Маці Божай, якая захоўваецца з 1382 года ў Яснагорскім манастыры. Абарону Яснагорскага манастыра ў ходзе польска-шведскай вайны XVII стагоддзя апісвае Генрык Сянкевіч у рамане «Патоп».

### Рэліквіі Крыштафа Радзівіла Сіроткі 
Крыштаф Радзівіл Сіротка пасля паломніцтва ў Ерусалім да Гроба Гасподня перадаў кляштару паўлінаў на Яснай Гары ў Чэнстахове рэчы, якія былі з ім у часы паломніцтва — ружанец з горнага крышталю з крыштальным крыжам, малой срэбнай умяшчальняй для рэліквій і дадатковым хрустальным рэлікварыем, а таксама драўляны паломніцкі кій.

## Галерэя 

Выява:JASNAGÓRA2.JPG|Брама Яснагорскага манастыра
Выява:IV Liceum Ogólnokształcące im Henryka Sienkiewicza w Częstochowie.jpg|Помнік Генрыку Сянкевічу  
Выява:Ratusz w Częstochowie nocą.jpg|Ратуша (цяпер гарадскі музей) 
Выява:DOM KSIĘCIA 06.jpg|Дом Вялікага князя 
Выява:Częstochowa NMP-Kościuszki kamienica 19.08.09 p.jpg|Купецкі дом 
Выява:Częstochowa-al NMP dom Frankego.jpg|Дом Франкэ 
Выява:CzewaBankSlaskiIIAleja.JPG|Былы Дзяржаўны банк Расійскай імперыі 
Выява:CerkiewPrawosławnaCzestochowie.jpg|Царква Чэнстахоўскага абраза Маці Божай 
Выява:SwJakubCZ-WA1.JPG|Былая царква св. Кірылы і Мяфодзія (цяпер каталіцкая) 

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Прылуцкі (1910—1993) — польскі каталіцкі святар візантыйскага абраду.

## Гарады-пабрацімы 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Almanach Częstochowy*, Częstochowa, 1990—2002. — ISSN 0860-7362. 
* *Częstochowa i jej miejsce w kulturze polskiej*, Częstochowa, 1990. 
* *Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych*, Katowice, 1964. 
* *Historyczny atlas Polski*, Warszawa, 2011. — ISBN 978-83-7427-323-7. 
* Кэмпа Т. «Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка (1549—1616). Віленскі ваявода»

Катэгорыя:Месцы паломніцтва
Пітэр Дайманд

**Пітэр Артур Дайманд** (; ) — амерыканскі эканаміст. Вядомы аналізам бяспекі ЗША і сацыяльнай палітыкі і працай у якасці саветніка Кансультатыўнага савета па сацыяльным забеспячэнні ў канцы 1980-х і 1990-х гадоў. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2010), сумесна з Дэйлам Мортэнсенам і Крыстаферам Пісарыдэсам «за даследаванні рынкаў з пошукавымі перашкодамі».

## Спасылкі 
* Публікацыі Пітэра Даймонда 
* Інтэрв’ю Пітэра Даймfнда 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі Ельскага ўніверсітэта
Дэйл Мортэнсен

**Дэйл Томас Мортэнсен** (; 2 лютага 1939) — амерыканскі эканаміст.

Бакалаўр (1961) універсітэта Уільямет (штат Арэгон); доктар філасофіі (1967) Універсітэта Карнегі-Мелана. Выкладае ў Паўночна-Заходнім універсітэце (з 1965; прафесар з 1975). Прэзідэнт Таварыства эканамічнай дынамікі (1996—2000). Лаўрэат прэміі Інстытута эканомікі працы (2005). Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2010), сумесна з Пітэрам Даймандам і Крыстаферам Пісарыдэсам «за даследаванні рынкаў з мадэлямі пошуку».

## Спасылкі 
* Старонка Д. Мортэнсена на сайце Паўночна-заходняга ўніверсітэта 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Олівер Уільямсан

**Олівер Уільямсан** (; , Сьюпірыёр, штат Вісконсін — , Берклі, Каліфорнія) — амерыканскі эканаміст, прадстаўнік неаінстытуцыяналізма. Бакалаўр (1955) Масачусецкага тэхналагічнага інстытута, магістр (1960) Стэнфардскага ўніверсітэта, доктар філасофіі (1963) універсітэта Карнегі-Мелана. Працаваў у Пенсільванскім (1965—1983) і Ельскім (1983—1988) універсітэтах. Прафесар (з 1988) Каліфарнійскага ўніверсітэта (кампус ў Берклі). Лаўрэат прэміі Рэктэнвальда (2004). Уваходзіць у рэдакцыйную калегію *Journal of Economic Methodology*. Ганаровы член Амерыканскай эканамічнай асацыяцыі (з 2007). Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2009) з фармулёўкай «за даследаванні ў галіне эканамічнай арганізацыі».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Неаінстытуцыяналізм
Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Масачусецкі тэхналагічны інстытут

**Масачусецкі тэхналагічны інстытут** (**МТІ**) (, часта ўжываецца арыгінальны скарот MIT — Эм-Ай-Ці) — прыватны ўніверсітэт і даследчы цэнтр, размешчаны ў Кембрыджы (штат Масачусетс, ЗША). Часам таксама называюць як **Масачусецкі інстытут тэхналогій** і **Масачусецкі тэхналагічны ўніверсітэт**. Адна з самых прэстыжных тэхнічных навучальных устаноў ЗША і свету.

## Факультэты (праграмы) 
* Архітэктуры 
* Астраноміі 
* Аэранаўтыкі 
* Біялогіі 
* Гуманітарных навук 
* Аховы здароўя 
* Інжынернай справы 
* Інфармацыйных тэхналогій 
* Матэматыкі 
* Менеджменту 
* Фізікі 
* Хіміі

## Гл. таксама 
* MIT Press

## Зноскі
## Спасылкі 
* 
* Адкрыта даступныя навучальныя матэрыялы
* Галерэя розыгрышаў MIT
* Масачусецкі тэхналагічны інстытут


Катэгорыя:Навуковыя інстытуты штучнага інтэлекту
Катэгорыя:Адкрытыя навучальныя курсы
Катэгорыя:Асацыяцыя амерыканскіх універсітэтаў
Камп’ютарная тамаграфія

thumb|300px|right|Камп’ютарны тамограф

**Камп’ю́тарная тамагра́фія** — метад неразбуральнага папластовага даследавання ўнутранай структуры аб’екта, быў прапанаваны ў 1972 годзе Годфрэем Хаўнсфілдам і Аланам Кормакам, ганараванымі за гэту распрацоўку Нобелеўскай прэміі. Метад заснаваны на вымярэнні і складанай камп’ютарнай апрацоўцы рознасці паслаблення рэнтгенаўскага выпраменьвання рознымі па шчыльнасці тканкамі.

**Камп’ютарная тамаграфія** (КТ) — у шырокім сэнсе, сінонім тэрміна *тамаграфія* (бо ўсе сучасныя тамаграфічныя метады рэалізуюцца з дапамогай камп’ютарнай тэхнікі); у вузкім сэнсе (у якім выкарыстоўваецца значна часцей), сінонім тэрміна *рэнтгенаўская камп’ютарная тамаграфія*, бо менавіта гэты метад паклаў пачатак сучаснай тамаграфіі.

**Рэнтгенаўская камп’ютарная тамаграфія** — тамаграфічны метад даследавання ўнутраных органаў чалавека з выкарыстаннем рэнтгенаўскага выпраменьвання.

## Некаторыя абсалютныя і адносныя супрацьпаказанні 
**Без кантрасту**
* Цяжарнасць
* Маса цела больш максімальнай для прыбора

**З кантрастам**
* Наяўнасць алергіі на кантрасны прэпарат
* Нырачная недастатковасць
* Цяжкі цукровы дыябет
* Цяжарнасць (тэратагеннае ўздзеянне рэнтгенаўскага выпраменьвання)
* Цяжкі агульны стан пацыента
* Маса цела больш максімальнай для прыбора
* Захворванні шчытападобнай залозы
* Міеломная хвароба

## Літаратура 
* Cormack A.M. Early two-dimensional reconstruction and recent topics stemming from it // Nobel Lectures in Physiology or Medicine 1971—1980. — World Scientific Publishing Co., 1992. — p. 551—563
* Hounsfield G.N. Computed Medical Imaging // Nobel Lectures in Physiology or Medicine 1971—1980. — World Scientific Publishing Co., 1992. — p. 568—586
* Камп’ютарная тамаграфія — CT Cases.net

Катэгорыя:Рэнтгеналогія
Катэгорыя:Тамаграфія
Гемадыяліз

**Гемадыяліз** (ад гема ... і  — раскладанне, аддзяленне) — метад пазанырачнага ачышчэння крыві пры вострай і хранічнай нырачнай недастатковасці. Падчас гемадыялізу адбываецца выдаленне з арганізма таксічных прадуктаў абмену рэчываў, нармалізацыя парушэнняў воднага і электралітнага балансаў.

Варта адрозніваць гемадыяліз (пры якім ачышчэнне крыві ажыццяўляецца праз штучную мембрану з ужываннем апарата «штучная нырка») ад перытанеальнага дыяліза (пры якім ачышчэнне крыві ажыццяўляецца за кошт змены спецыяльных раствораў у брушной паражніне, а ў якасці мембраны выступае брушына пацыента) і кішачнага дыяліза (прамыванне слізістай абалонкі кішачніка умерана гіпертанічным растворамі).

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах, Т.5, Мн., 1997, С.146

## Спасылкі 
Катэгорыя:Таксікалогія
Катэгорыя:Медыцынскія працэдуры
Эрык Мэскін

**Эрык Мэскін** (англ.: Eric S. Maskin; ) — амерыканскі эканаміст.

Бакалаўр (1972), магістр (1974) і доктар філасофіі (1976) Гарвардскага ўніверсітэта. Выкладаў у Масачусецкім тэхналагічным інстытуце (1977-1984; прафесар з 1981), Гарвардзе (1985-2000) і Інстытуце перспектыўных даследаванняў (з 2000). Прэзідэнт Эканаметрычнага таварыства (2003). Галоўны рэдактар часопіса *Economics Letters*. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2007).

## Асноўныя творы 
* «Канцэптуальная эканамічная тэорыя» (Conceptual Economic Theory, 1994);
* «Раўнавага Нэша і аптымальны дабрабыт» (Nash Equilibrium and Welfare Optimality, 1999).

## Спасылкі 
* Старонка Э.Мэскіна на сайце Інстытута перспектыўных даследаванняў 

Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку
Катэгорыя:Ганаровыя прафесары ВШЭ
Роджэр Маерсан

**Роджэр Брус Маерсан** (англ. Roger Bruce Myerson; ) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2007) за «стварэнне асноў тэорыі аптымальных механізмаў».

Бакалаўр (1973), магістр (1973) і доктар філасофіі (1976) Гарвардскага ўніверсітэта. З 1976 па 2001 выкладаў у Паўночна-Заходнім універсітэце (прафесар з 1982); з 2001 - прафесар Чыкагскага ўніверсітэта.

## Асноўныя творы 
* «Тэорыя гульняў: аналіз канфлікту» (Game Theory: Analysis of Conflict, 1991);
* «Імавернасныя мадэлі прыняцця эканамічных рашэнняў» (Probability Models for Economic Decisions, 2005).

## Спасылкі 
Старонка на сайце Чыкагскага ўніверсітэта

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бостане
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда
Нацыянальны парк імя Аляксандра Гумбальта

**Нацыянальны парк імя Аляксандра Гумбальта** () — нацыянальны парк ва ўсходняй частцы вострава Куба ў правінцыях Альгін і Гуантанама.
thumb|left|250px|Нацыянальны парк імя Аляксандра Гумбальта

Атрымаў сваё імя ў гонар нямецкага вучонага Аляксандра фон Гумбальта, які наведаў востраў у 1800 і 1801 гадах. У 2001 годзе Нацыянальны парк імя Аляксандра Гумбальта быў уключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, чым былі адзначаны яго выдатныя памеры, перапады вышынь, ландшафтная разнастайнасць і шматлікія эндэмічныя віды раслін і жывёл на яго тэрыторыі. На плошчы ў 71 140 гектараў (68 890 га наземных і 2250 га марскіх экасістэм) Нацыянальны парк аб'ядноўвае ўсе найбольш значныя ландшафтныя элементы і экасістэмы свайго рэгіёна пачынаючы ад мангравых і да рыфавых. У Нацыянальным парку праводзяцца экскурсіі для турыстаў.

## Спасылкі 
* Нацыянальны парк імя Аляксандра Гумбальта  на cubanaturaleza.org 

Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Кубы
Эдмунд Фелпс

**Эдмунд Фелпс** (англ.: Edmund S. Phelps; ) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006) за «аналіз міжчасовага абмену ў макраэканамічнай палітыцы».

Бакалаўр (1955) Амхерсцкага каледжа; доктар філасофіі (1959) Ельскага ўніверсітэта. Выкладаў у Елі (1958-66), Пенсільванскім (1966-71) і Калумбійскім універсітэтах (з 1971). Прэзідэнт Міжнароднага атлантычнага эканамічнага таварыства (1983-84). Уваходзіць у спіс «за сто вялікіх эканамістаў пасля Кейнса» па версіі М. Блаўга.

## Асноўныя творы 
* «Залатыя правілы эканамічнага росту» (Golden Rules of Economic Growth, 1966);
* «Мікраэканамічныя асновы занятасці і тэорыі інфляцыі» (Microeconomic Foundations of Employment and Inflation Theory, 1970);
* «Статыстычная тэорыя расізму і сексізму» (The Statistical Theory of Racism and Sexism, 1972);
* «Даследаванні ў галіне макраэканамічнай тэорыі» у 2-х тт. (Studies in Macroeconomic Theory, 1979-80);
* «Палітычная эканомія: уводны тэкст» (Political Economy: An Introductory Text, 1985);
* «Сем школ макраэканамічнай думкі» (Seven Schools of Macroeconomic Thought, 1990).

## Спасылкі 
* Старонка Э. Фелпса на сайце Калумбійскага ўніверсітэта 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта 
* Бібліяграфія Э. Фелпса  
* Артыкул Э. Фелпса

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены РАН
Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Нацыянальны парк

]]
**Нацыянальны парк** — гэта тэрыторыя, дзе ў мэтах аховы навакольнага асяроддзя абмежавана дзейнасць чалавека. Нацыянальны парк з'яўляецца прыродаахоўнай тэрыторыяй катэгорыі II паводле азначэння МСАП.

У адрозненне ад запаведнікаў, дзе дзейнасць чалавека практычна цалкам забаронена (забаронены паляванне, турызм і г.&nbsp;д.), на тэрыторыю нацыянальных паркаў дапушчаюцца турысты, у абмежаваных маштабах дапушчаецца гаспадарчая дзейнасць.

Найбуйнейшым у свеце нацыянальным паркам з'яўляецца Паўночна-усходні Грэнландскі нацыянальны парк, заснаваны ў 1974 годзе.

## Асаблівасці 
]]
[thumb|320px|right|[Нацыянальны парк Каньён Брайс на поўдні штата Юта, заснаваны ў 1928 годзе. Да таго ён быў Нацыянальным прыродным помнікам.]]

Нацыянальныя паркі звычайна размешчаны ў месцах, якія былі ў значнай ступені неразвітыя, і часта захоўваюць вобласці з роднымі жывёламі, раслінамі і экасістэмамі (асабліва тымі, што знаходзяцца ў небяспецы), біялагічнай разнастайнасці або незвычайнымі геалагічнымі асаблівасцямі. Часам, нацыянальныя паркі ствараюцца ў развітых абласцях з мэтай вяртання некаторых тэрыторый як мага блізка да іх арыгінальныя стану. У некаторых краінах, напрыклад Англіі і Уэльсе, нацыянальныя паркі ня дзікія, якія не належаць ураду, і могуць ўключаць значныя паселішчы і выкарыстоўваемыя землі, якія часта з'яўляюцца часткай ландшафту.

## Упраўленне паркамі 
Нацыянальныя паркі адыгрываюць двайную ролю, і як прытулак для жывой прыроды, так і як папулярныя турыстычныя раёны. Трэба захоўваць баланс паміж гэтымі двума напрамкамі, якія, аднак, часта звязаныя - напрыклад, турысты часта прыносяць паркам даход, які можна расходавацца на праекты захавання прыроды. Паркі таксама служаць рэзервам значных прыродных рэсурсаў, напрыклад лесаматэрыялаў, мінералаў і іншых каштоўных прадуктаў. Баланс паміж расходваннем гэтых рэсурсаў і іх захаванасцю таксама важны для кіравання паркаў. Часам нацыянальныя паркі становяцца месцам незаконнай забудовы і іншага выкарыстання, часта з-за палітычнай карупцыі. Такая дзейнасць пагражае цэласнасці многіх экасістэм.

## Гл. таксама 
* Дзень запаведнікаў і нацыянальных паркаў
* Біяцэнтрызм
* Нацыянальныя паркі Беларусі

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* ЮНЕСКА — Праграма «Чалавек і біясфера»
* Месцы сусветнага спадчыны
* База даных прыродаахоўных тэрыторый ААН 
* Федэрацыя EUROPARC — еўрапейскія прыродаахоўныя тэрыторыі
* Еўрапейскі цэнтр нацыянальных паркаў
Роберт Аўман

**Ісраэль Роберт Джон Аўман** () — ізраільскі матэматык, прафесар Яўрэйскага ўніверсітэта ў Іерусаліме, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2005) «За пашырэнне разумення праблем канфлікту і кааперацыі з дапамогай аналізу ў рамках тэорыі гульняў».

Катэгорыя:Матэматыкі Ізраіля
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Ізраіля
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Кольскі заліў

**Ко́льскі залі́ў** — заліў Баранцава мора каля паўночнага берага Кольскага паўвострава. Тэрыторыя Расіі.

Даўжыня 57 км, шырыня да 7 км, глыбіні ля ўваходу 200—300 м. Усходні бераг скальны абрывісты, заходні адносна палогі. Упадаюць рэкі Тулома і Кола. Прылівы паўсутачныя велічынёй да 4 м. Зімой замярзае каля берагоў.

На ўсходнім беразе заліва незамярзаючыя парты Мурманск і Севераморск, на заходнім — порт Палярны. У 2005 годзе праз заліў быў адкрыты аўтамабільны мост.

## Літаратура 
* Кольскі заліў // 

## Тапаграфічныя карты 
* Тапаграфічныя карты Кольскага заліва маштабу 1 : 100 000
* 
* 

Катэгорыя:Залівы Баранцавага мора
Катэгорыя:Залівы Мурманскай вобласці
Катэгорыя:Фіёрды Расіі
Гёзы

thumb|250px|'**, 26 мая 1573 года. Справа намаляваны іспанскія караблі, ідэнтыфікаваныя па сцягах з чырвоным крыжом. Злева знаходзяцца караблі гёзаў.
**Гёзы''' () — удзельнікі антыіспанскай рэвалюцыі ў Нідэрландах. З’явіліся ў 1566. Стваралі партызанскія атрады і атакавалі рэгулярныя войскі. Вядомыя таксама марскія гёзы (). У 1572 захапілі горад Брыле, які стаў ядром незалежных Нідэрландаў.

## Гл. таксама 
* Кампраміс дваран

Катэгорыя:Нідэрландская рэвалюцыя
Катэгорыя:З’явіліся ў 1566 годзе
Брыле

**Брыле** () — невялікі горад у заходніх Нідэрландах каля Ротэрдама (Паўднёвая Галандыя), які праславіўся ў гады Нідэрландскай рэвалюцыі, калі 1 красавіка 1572 года стаў першым горадам, вызваленым гёзамі. Насельніцтва 15 тыс. чалавек. Порт.

## Вядомыя асобы 
* Тон Тэлеген (нар. 1941) — нідэрландскі паэт і празаік.

Катэгорыя:Гарады Нідэрландаў
Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Паўднёвая Галандыя
Панкрац

thumb|right|250px|Краявід Панкраца.
**Панкрац** () — раён Прагі, Чэхія. Размешчаны паўднёвей цэнтра горада на ўзгорках на правым беразе ракі Влтава. У наш час уваходзіць у склад акругі Прага 4. Назва раёна паходзіць ад мясцовай старадаўняй царквы Святога Панкрація Рымскага, перабудаванай у XVIII стагоддзі ў стылі барока.

У раёне была размешчана знакамітая Панкрацкая турма, і для жыхароў Чэхіі слова Панкрац звычайна асацыюецца менавіта з гэтай турмой.

Пачынаючы з 1970-х гадоў у Панкрацы збудавана некалькі вышынных жылых будынкаў, якія змянілі ландшафт Прагі. У Панкрацы размешчана аднайменная станцыя Пражскага метро.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Раёны Прагі
Дэкларацыя Бальфура 1926 года

**Дэкларацыя Бальфура 1926 года** () — заключная справаздача канферэнцыі краін Брытанскай імперыі, якая адбылася ў 1926 годзе. Дакумент атрымаў сваю назву па імі лорда Артура Бальфура, першага графа Бальфурскага.

Асноўнымі прынцыпамі, закладзенымі ў Дэкларацыю Бальфура 1926 года, сталі:

* прызнанне роўнага дзяржаўнага статусу Вялікабрытаніі і ўсіх яе дамініёнаў,
* прызнанне ўсімі краінамі манарха,
* добраахвотнасць і роўнасць для ўваходжання ў Садружнасць нацый.

Акрамя гэтага, упершыню быў прапанаваны прынцып, паводле якога генерал-губернатары перасталі выконваць ролі кіраўнікоў дзяржаў-дамініёнаў і дыпламатычных прадстаўнікоў Вялікабрытаніі. Таксама ўпершыню быў закладзены прынцып *сумеснага манарха*, пры якім усе краіны канстытуцыйнай манархіі ўнутры Садружнасці больш не прызнавалі манарха Вялікабрытаніі кіраўніком сваёй дзяржавы і атрымлівалі магчымасць мець уласнага манарха, але пры гэтым асоба манарха заставалася адзінай для ўсіх краін Садружнасці.

Дакумент увайшоў у аснову і атрымаў свой працяг у матэрыялах Вэстмінстэрскага статуту 1931 года.

## Гл. таксама 
* Дэкларацыя Бальфура 1917 года

Катэгорыя:Брытанская імперыя
Катэгорыя:Садружнасць нацый
Катэгорыя:Гісторыя Новай Зеландыі
Катэгорыя:Гісторыя Аўстраліі
Катэгорыя:Гісторыя ПАР
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Канады
Катэгорыя:Гісторыя Вялікабрытаніі
Жазеф-Мішэль Мангальф’е

'''Жазеф-Мішэль Мангальф'е''' (; 26 жніўня 1740, Відалон-лэ-Ананэ, Ардэш — 26 чэрвеня 1810, Баларук-лэ-Бэн, дэпартамент Эро) — старэйшы з двух братоў Мангальф'е, вынаходнік паветранага шара. 

Разам з братам Жакам-Эцьенам прысвяціў сябе вывучэнню матэматыкі і фізікі, разам з ім потым прыняў у кіраванне папяровую фабрыку бацькі ў Ананэ і ў 1783 г. пабудаваў першы шар, пачаў падымацца нагрэтым паветрам, так званы мангальф'ер. У 1784 г. ён вынайшаў парашут, у 1794 г. — асаблівы апарат для выпарвання, а ў 1796 г. разам з Арганам (Argand) гідраўлічны таран. Падчас Рэвалюцыі перабраўся ў Парыж і зрабіўся адміністратарам Кансерваторыі мастацтваў і рамёстваў і членам дарадчага бюро па мастацтвах і мануфактурах.

Масон, з 1784 г. член ложы Вялікага Усходу Францыі «Дзевяць сясцёр».

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Масоны ВУФ
Пегі Гугенхайм

**Пегі Гугенхайм** (, поўнае імя Marguerite Guggenheim; 26 жніўня 1898, Нью-Ёрк — 23 снежня 1979, Падуя) — амерыканская галерыстка, мецэнат і калекцыянер мастацтва XX стагоддзя.

## Біяграфія 
Дачка багатага прамыслоўца Бенджаміна Гугенхайма, які загінуў 15 красавіка 1912 на «Тытаніку». Яе дзядзька — амерыканскі прамысловец і калекцыянер Саламон Р. Гугенхайм. Пегі Гугенхайм была замужам за сюррэалістам Максам Эрнстам. Яна спрыяла творчасці Джэксана Полака — прадстаўніка абстрактнага экспрэсіянізму. Сваё бурнае жыццё яна апісала ў сваёй аўтабіяграфіі «Confessions of an Art Addict».

## Аўтабіяграфія 
* Out of this century: confessions of an art addict. New York: Universe Books, 1979 неаднаразова перавыдавалася)

## Літаратура 
* *Gill A.* Art lover: a biography of Peggy Guggenheim. New York : HarperCollins, 2003
* *Dearborn M. V.* Mistress of modernism: the life of Peggy Guggenheim Boston; New York: Houghton Mifflin, 2004

Катэгорыя:Мецэнаты ЗША
Катэгорыя:Калекцыянеры ЗША
Катэгорыя:Галерысты
Бенджамін Гугенхайм

**Бенджамін Гугенхайм** (, 26 кастрычніка 1865 — 15 красавіка 1912) — амерыканскі бізнесмен, адзін з пасажыраў «Тытаніка», які загінуў падчас яго першага і адзінага плавання.

## Біяграфія 
Гуггенхайма нарадзіўся ў Філадэльфіі пятым з сямі дзяцей паспяховага горнага магната Маера Гугенхайма (1828—1905), яўрэя-імігранта з Швейцарыі. У 1894 годзе ён ажаніўся з Флорэт Селігман (1870—1937), дачкой Джэймса Селігмана, сузаснавальніка інвестыцыйнага банка «J. & W. Seligman & Co.». У іх нарадзіліся тры дачкі: Беніта Разалінда Гугенхайма (1895—1927), Маргарыта «Пегі» Гугенхайма (1898—1979) і Барбара Хейзел Гугенхайм (1903—1995). Вялікую частку часу муж і жонка правялі паасобку: Флорэт жыла ў іх доме ў Нью-Ёрку, а ў Бенджаміна была кватэра ў Парыжы.

Гугенхайма атрымаў у спадчыну вялікую частку фінансаў бацькі, але яго бізнес да яго так і не перайшоў. У Францыі ён заснаваў кампанію, якая стала вядомая тым, што пастаўляла фурнітуру для ліфтаў Эйфелевай вежы.

## Спасылкі 
* Бенджамін Гугенхайм на сайце Энцыклапедыя Тытаніка
* Бенджамін Гугенхайм на сайце Titanic-Titanic.com

Катэгорыя:Загінулі на «Тытаніку»
Катэгорыя:Пасажыры і каманда Тытаніка
Катэгорыя:Прадпрымальнікі ЗША
Катэгорыя:Памерлі ў моры
Эдвард Прэскат

**Э́двард Прэ́скат** (; ) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2004) «за ўклад у дынамічную макраэканоміку: узгодненасць у часе эканамічнай палітыкі і дзелавых цыклаў». Ступень доктара філасофіі атрымаў ва Універсітэце Карнегі-Мелана. Прафесар універсітэта Арызоны. Уваходзіць у рэдакцыйны савет часопіса *Economic Theory*. Прэзідэнт Таварыства эканамічнай дынамікі (1992-95).

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія на Нобелеўскім сайце

Катэгорыя:Эканамісты ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Выкладчыкі Мінесоцкага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Фін Кідланд

**Фін Эрлінг Кідланд** (нарв. Finn Erling Kydland; ) — нарвежскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2004) «за ўклад у дынамічную макраэканоміку: ўзгодненасць ў часе эканамічнай палітыкі і дзелавых цыклаў». Вучыўся ў Нарвежскай школе эканомікі і дзелавога адміністравання. Ступень доктара філасофіі атрымаў у універсітэце Карнегі-Мелона. Выкладаў у школе бізнесу Тэпера і Каліфарнійскім універсітэце ў Санта-Барбары.

## Спасылкі 
* Аўтабіяграфія на Нобелеўскім сайце

Катэгорыя:Эканамісты Нарвегіі
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Нарвегіі
Ваенна-гістарычны музей (Вена)

**Венскі ваенна-гістарычны музей** () — аўстрыйскі музей ваеннай гісторыі, які знаходзіцца ў Вене. Музей быў спраектаваны дацкім архітэктарам Тэафіл фон Хансена. Гэты музей прэтэндуе на званне найстарэйшага і найвялікага ваенна-гістарычнага музея ў свеце. Яго калекцыя ўключае адзін з найбольш буйных збораў бронзавых гармат і прысвечана ваеннай гісторыі Аўстрыі з XVI стагоддзя да 1945 года.

Музей знаходзіцца ў межах венскага Арсенала ў раёне Ландштрасэ, недалёка ад палацавага комплексу Бельведэр. Ён быў пабудаваны паміж 1850 і 1856 гадамі па загаду імператара Франца Іосіфа I, бо стары гарадскі гарнізон быў разбураны падчас рэвалюцыі 1848 года. Музей, знаходзячыся ў цэнтры Арсенала, павінен быў захоўваць інфармацыю пра перамогі Аўстрыі і яе правадырах. Будынак складаюць 5 галоўных частак: галоўная зала, прысвечаны памяці военачальнікаў, і 4 залы для правядзення выставак. Бронзавыя гарматы выстаўлены знадворку музея.

## Выстаўкі 
* Трыццацігадовая вайна
* Аўстра-турэцкія войны 16—18 стагоддзяў
* Яўгеній Савойскі
* Марыя-Тэрэзія
* Напалеонаўскія войны
* Ёзэф Радэцкі
* Франц Іосіф I
* Сараеўскае забойства
* Першая сусветная вайна
* Рэспубліка і дыктатура. Аўстрыя паміж 1918 і 1945 гадамі.
* Ваенна-марская моц Аўстрыі.
* На гусеніцах і на колах (выстаўка ваеннай тэхнікі).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт музея   

Катэгорыя:З’явіліся ў 1856 годзе
Катэгорыя:Музеі Вены
Катэгорыя:Ваенна-гістарычныя музеі Аўстрыі
Ірвінг Стоўн

**Ірвінг Стоўн** (Тэненбаўм) (; 14 ліпеня 1903 — 26 жніўня 1989) — амерыканскі пісьменнік, драматург, сцэнарыст, адзін з заснавальнікаў біяграфічнага рамана.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Сан-Францыска. Скончыў Каліфарнійскі ўніверсітэт у 1924 годзе і выкладаў эканоміку ва Універсітэце Паўднёвай Каліфорніі.

## Творчасць 
Літаратурную дзейнасць пачаў у 1930-х гадах. Усяго Ірвінг Стоўн напісаў 25 раманаў пра жыццё вялікіх людзей.

## Літаратура 
* 
* *Комаровская, Т. Е.* Творчество Ирвинга Стоуна / Т. Е. Комаровская. — Минск: Издательство БГУ им. В. И. Ленина, 1983. — 144 с.

## Спасылкі 
* Аўдыё запіс інтэрв’ю, якое даў Ірвінг Стоўн у 1985 годзе 

Катэгорыя:Біёграфы
Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША
Катэгорыя:Драматургі ЗША
Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША
Лора Брэніган

**Лора Брэніган** (; , Нью-Ёрк — ) — амерыканская спявачка, танцавальныя хіты якой панавалі ў радыёэфіры Германіі і іншых краін кантынентальнай Еўропы на працягу 1980-х гадоў.

Будучая «каралева еўрадыска» пачынала кар'еру, выступаючы ў мюзіклах. У 1970-я гады працавала бэк-вакалісткай у Леанарда Коэна. Пачатак сольнай кар'еры быў спалучана для яе з судовымі разглядамі, аднак да 1982 гэтыя непрыемнасці былі ў мінулым, і Брэніган выпусціла дэбютны альбом танцавальнай музыкі. Песня «Gloria» дасягнула другога месца ў *Billboard Hot100* і была намінаваная на «Грэмі», а ў Германіі наогул стала самым буйным хітом года, паклаўшы пачатак эпосе еўрадыска.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* 

Катэгорыя:Музыканты ў жанры дыска
Катэгорыя:Памерлі ад анеўрызмы сасудаў галаўнога мозга
Катэгорыя:Памерлі ад унутрымазгавога кровазліцця
Лі дэ Форэст

**Лі дэ Форэст** (англ.: Lee De Forest; 26 жніўня 1873, Каўнсіл-Блафс, штат Аёва - 30 чэрвеня 1961, Галівуд, штат Каліфорнія, ЗША) — амерыканскі вынаходнік, які мае на сваім рахунку 180 патэнтаў на вынаходствы. Дэ Форэст вынайшаў трыёд - электронную лямпу, якая прымае на ўваходзе адносна слабы электрычны сігнал і затым узмацняе яго. Дэ Форэст з'яўляецца адным з бацькоў «стагоддзя электронікі», таму што трыёд дапамог адкрыць дарогу шырокаму выкарыстанню электронікі.

Ён удзельнічаў у некалькіх судовых працэсах па патэнтавых справах, і ён выдаткаваў шмат грошаў, атрыманых ад сваіх вынаходак, на аплату рахункаў адвакатаў. Ён жаніўся чатыры разы, прагарэў на некалькіх кампаніях, быў ашуканы партнёрамі па бізнесе, аднойчы быў абвінавачаны ў махлярстве з выкарыстаннем пошты, але потым апраўданы. Ён з'яўляўся ганаровым членам Інстытута радыёінжынерыі - аднаго з двух папярэднікаў IEEE (іншы - амерыканскі Інстытут інжынераў па электратэхніцы).

## Спасылкі 
* 4.James A. Hijya, Lee De Forest and the Fatherhood of Radio (1992), Lehigh University Press

Катэгорыя:Вынаходнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Вынаходнікі ЗША
Катэгорыя:Радыёаматары
Катэгорыя:Лаўрэаты ганаровай прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём пашаны IEEE
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Эдысана
Крыстафер Пісарыдэс

**Крыстафер Антоніу Пісарыдэс** (; ) — грэка-кіпрскі брытанскі эканаміст. У цяперашні час кіруе кафедрай эканомікі ў Лонданскай школе эканомікі. Яго навуковыя інтарэсы засяроджаныя ў галіне макраэканомікі, у прыватнасці, працы, эканамічнага росту і эканамічнай палітыкі. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2010), сумесна з Пітэрам Даймандам і Дэйлам Мортэнсенам «за даследаванні рынкаў з мадэлямі пошуку».

## Дачыненні з Беларуссю 
19 жніўня 2025 года падпісаў зварот дваццаці двух нобелеўскіх лаўрэатаў да прэзідэнта ЗША Дональда Трампа з просьбай дамагчыся вызвалення каля 1300 беларускіх палітвязняў.

## Спасылкі 
* Персанальная старонка Крыстафера Пісарыдэса 

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы
Катэгорыя:Эканамісты Вялікабрытаніі
Моранг

**Моранг** (, ) — горад на поўначы Польшчы, уваходзіць у склад Аструдскага павета Вармінска-Мазурскага ваяводства. Сядзіба вяскова-гарадской гміны Моранг. Размешчаны паміж гарадамі Ольштынам і Эльблёнгам, за 55 км ад мяжы з Калінінградскай вобласцю Расіі (90 км ад Калінінграда).

У 1975—1998 гадах уваходзіў у Альштынскае ваяводства. Насельніцтва 14 239 чалавек.

У маі 2010 года ў горадзе была размешчана амерыканская ваенная база — батарэя ракет Пэтрыёт.

## Геаграфія 
thumb|300px|Від на горад
250px|thumb|Старая ратуша
Горад размешчаны ў заходняй частцы Вармінска-Мазурскага ваяводства, у гістарычнай вобласці Пагезанія, у былой Верхняй Прусіі () у 44 кіламетрах ад сталіцы ваяводства — Ольштына.

За 13 кіламетраў ад Моранга праходзіць аўтамагістраль E77 — важная трансеўрапейская дарога, якая вядзе з Расіі праз Эстонію, Літву, Латвію, Польшчу і Славакію ў Венгрыю. Акрамя таго, праз Моранг праходзіць чыгунка з Ольштына ў Эльблёнг і пачынаецца чыгуначная галіна на Аструду.

Горад акружаны пагорыстай мясцовасцю з сельскагаспадарчымі плошчамі, участкамі лесу і азёрамі. Побач з горадам размешчана возера Скертанг (, ).

## Гісторыя 
Дакладнай даты ўзнікнення Моранга немагчыма вызначыць.
Гісторыкі схільны адносіць яе да канца XIII стагоддзя. Праблемы з'яўляюцца таксама пры вызначэнні паходжання назвы горада. Маюцца гіпотэзы, што яна ўзнікла ад прускай назвы возера Маурин або Морын, аднак не захавалася ніякіх дакументаў пра прысваенне гарадскіх правоў, таму нельга вызначыць бясспрэчна, калі Моранг атрымаў гарадскія правы. Мяркуецца, што гэта здарылася каля 1327 года.

thumb|Мемарыял савецкіх воінаў у Морангу
У 1414 годзе падчас вайны паміж палякамі і тэўтонскімі рыцарамі горад цалкам спалены. Падобнае здарылася і ў 1697 годзе. Драўляныя пабудовы горада крытыя саломай гарэлі яшчэ некалькі разоў. Горад не пазбегла халера ў 1427 годзе і эпідэмія чумы напачатку XVII стагоддзя. Тэўтонска-польскія, шведскія войны, напалеонаўская кампанія (25 студзеня 1807 года адбылася бітва пад Морангам напалеонаўскай арміі пад камандаваннем маршала Францыі Бернадота, будучага шведскага караля, і расійскай арміяй, якая прайграла бітву, падчас якой загінуў рускі генерал Раман Анрэп), а жыхары горада пераходзілі на працягу некалькіх дзён пад уладу французскай, рускай і прускай армій, а таксама знішчаючыя горад ваенныя падзеі ў 1945 годзе папаўняюць драматычныя старонкі гісторыі горада.

У 1577 годзе здарыўся моцны лівень з градабіццем, землетрасенне было ў 1818 годзе, частыя былі ўраганы і завеі. Але Моранг кожны раз адраджаўся.

## Славутасці 
* Стары замак рыцараў Тэўтонскага ордэна.
* Рэшткі старых гарадскіх умацаванняў
* Каталіцкая царква святых Пятра і Паўла, падмурак і частка першага паверху — XIV стагоддзе.
* Гатычная ратуша, моцна пашкоджаная ад бамбёжак Другой сусветнай вайны.

## Вядомыя асобы горада 
* Іаган Готфрыд Гердэр — выбітны нямецкі гісторык культуры, крытык, паэт
* Абрахам Калаў — вядомы нямецкі матэматык, філосаф і тэолаг
* Збігнеў Ненацкі — польскі паэт
* Елізавета фон Тадэн — нямецкая настаўніца, удзельніца руху Супраціўлення
* Бернд Хайнэ — нямецкі лінгвіст і афрыканіст

## Рост насельніцтва
Мехікалі

**Мехікалі** () — горад у муніцыпалітэце Мехікалі Мексікі, адміністрацыйны цэнтр штата Ніжняя Каліфорнія. Насельніцтва — 855.962 чалавека.

Горад абслугоўвае Міжнародны аэрапорт імя генерала Радольфа Санчэса Табоада.

## Гарады-пабрацімы 
## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка

Катэгорыя:Гарады Ніжняй Каліфорніі
Эро

**Эро:**

* дэпартамент Эро
* Жан-Марк Эро — прэм'ер-міністр Францыі
* рака Эро
* Эро, мастак, ісландскі жывапісец
* Хаўер Эраўд (вядомы як Хаўер Эро)
* Востраў Эро
Роберт Лафлін

**Роберт Бетс Лафлін** (англ.: Robert Betts Laughlin; 1 лістапада 1950, Візалія, ЗША) — прафесар фізікі і прыкладной фізікі ў Стэнфардскім універсітэце, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1998), сумесна з Хорстам Шцёрмерам і Дэніэлам Цуі, «за адкрыццё новай формы квантавай вадкасці з узбуджэннямі, якія маюць дробны электрычны зарад».

## Спасылкі 
* Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта
* Напад Лафліна на сучасную фізіку

Катэгорыя:Фізікі ЗША
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША
Прынстанскі ўніверсітэт

**Прынстанскі ўніверсітэт** () — прыватны ўніверсітэт, адзін з найстарэйшых і самых вядомых універсітэтаў у ЗША. Уваходзіць у Лігу плюшчу і з'яўляецца адной з самых прэстыжных ВНУ краіны. Знаходзіцца ў горадзе Прынстан, штат Нью-Джэрсі.

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1746 годзе як Каледж Нью-Джэрсі (анг. College of New Jersey). Стаў чацвёртым каледжам брытанскіх паўночнаамерыканскіх калоній. Першыя заняткі праходзілі ў доме заснавальніка ўніверсітэта святара Джонатана Дзікінсана ў горадзе Нью-Брансуік. Пераехаў у горад Прынстан у 1756 годзе.

Прынстан згуляў прыкметную ролю ў падзеях Амерыканскай рэвалюцыі: подпіс яго рэктара Джона Уізерспуна стаіць пад Дэкларацыяй незалежнасці; шостая частка ўдзельнікаў Канстытуцыйнага канвента былі выпускнікамі Прынстана. У 1877 годзе была заснавана магістратура. Выпускны клас 1879 (часткай якога быў будучы прэзідэнт ЗША Вудра Вільсан) падарыў універсітэту скульптуры двух ільвоў, якія стаялі ля ўваходу ў Насау-Хол да 1911 года, калі былі замененыя на бронзавыя скульптуры тыграў. У 1896 годзе Прынстан атрымаў статус універсітэта, а ў 1902 годзе яго рэктарам стаў Вудра Вільсан, які паспрыяў таму, што ўніверсітэт мае сёння такі аўтарытэт.

У 1969 годзе Прынстанскі ўніверсітэт упершыню адкрыў дзверы студэнтам-жанчынам.

## Выбітныя выпускнікі і выкладчыкі 
* Джон Бардзін, амерыканскі фізік, двойчы лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы
* Томас Вудра Вільсан, дзяржаўны і палітычны дзеяч, 28-ы прэзідэнт ЗША
* Джордж Фрост Кенан, амерыканскі дыпламат і гісторык
* Эдвард Калвін Кендал, амерыканскі біяхімік

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка ўніверсітэта 
* Віртуальны тур па тэрыторыі Прынстанскага ўніверсітэта  

Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Прынстан (Нью-Джэрсі)

Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў ЗША