open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Музей В. А. Трапініна і маскоўскіх мастакоў яго часу

**Музей В. А. Трапініна і маскоўскіх мастакоў яго часу** — маскоўскі музей у Замоскварэччы, прысвечаны рускаму мастацтву 1-й паловы XIX стагоддзя. Аснову калекцый музея — працы маскоўскага мастака-партрэтыста Васіля Трапініна. Таксама ў экспазіцыі — рускі партрэт XVIII — 1-й пал. XIX стагоддзя (мастакі: Іван Вішнякоў, Аляксей Антропаў, Іван Аргуноў, Фёдар Рокатаў, Дзмітрый Лявіцкі, Уладзімір Баравікоўскі, Арэст Кіпрэнскі, Пётр Сакалоў, Аляксандр Брулоў і іншыя). За 40 гадоў калекцыя музея павялічылася амаль у 10 разоў.

У музеі таксама знаходзіцца вялікая колькасць твораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва таго ж часу (фарфор, шкло, бронза, пацеркавае шыццё і інш.).

Музей заснаваны ў 1969 годзе вядомым маскоўскім калекцыянерам Ф. Я. Вішнеўскім, які перадаў гораду свой асабняк і 250 мастацкіх твораў жывапісу, графікі і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Адкрыццё адбылося 11 лютага 1971 года.
Катэгорыя:Музеі Масквы
Асілак

**Асі́лак** — герой чарадзейных беларускіх народных казак, легенд, паданняў, ваяр незвычайнай сілы, мужнасці і розуму. Сінанімічны волату.

Мае незвычайную сілу — вырывае з каранямі дрэвы, кідае каменныя глыбы. Выступае народным заступнікам. Вобраз асілка сустракаецца, напрыклад, у казках пра Кацігарошка, Медзведзюка, Ілью Мурамца.

Беларускія казкі пра асілкаў зазналі ўплыў мясцовых легенд і паданняў пра магутных волатаў. Казачны асілак блізкі да эпічнага волата, напрыклад, Іван Падвей у аднайменнай казцы ў 6-м выпуску «Беларускага зборніка» Еўдакіма Раманава. У казках пра асілкаў ёсць некаторыя матывы старажытных былін.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Бараг Л. Р.* «Асілкі» белорусских сказок и преданий // Русский фольклор. Вып. 8. — М.; Л., 1963;
* *Бараг Л. Р.* Беларуская казка. — Мн., 1969.

Катэгорыя:Персанажы казак
Катэгорыя:Беларускі фальклор
Катэгорыя:Асілкі
Аселасць (значэнні)

**Асе́ласць**:
* Аселасць — лад  жыцця, пры якім чалавек або людзі жывуць на адным месцы.
* Цэнз аселасці — заканадаўча ўстаноўлены ў некаторых краінах перыяд, на працягу якога грамадзянін павінен жыць на адным месцы, каб атрымаць права ўдзелу ў выбарах прадстаўнічых органаў дзяржавы.
* Аселасць — у некаторых краінах тэрыторыя, па-за якой не маюць права жыць пэўныя слаі насельніцтва (напрыклад, нацыянальныя меншасці). У Расійскай імперыі ў 1791 г. была вызначана тэрыторыя, т.зв. Мяжа  аселасці, па-за якой забаранялася пастаянна жыць яўрэям.

## Літаратура 
*
Уільям Спірс Брус

**Уільям Спірс Брус** (, , Лондан — , Эдынбург) — шатландскі гідрабіёлаг, заолаг, арктычны і внтарктычны даследчык. Арганізатар і кіраўнік Шатландскай нацыянальнай антарктычнай экспедыцыі (1902-04) да Паўднёвых Аркнейскіх астравоў і мора Уэдэла. Акрамя іншых дасягненняў, экспедыцыя заснавала першую пастаянную метэастанцыю ў Антарктыцы. Пазней Брус заснаваў Шатландскую акіянаграфічны лабараторыю, але яго планы транскантынентальнага антарктычнага пераходу праз Паўночны полюс былі закінутыя па прычыне адсутнасці дастатковай публічнай і фінансавай падтрымкі.

У 1892 г. Брус кідае вучобу па медыцыне ў Эдынбургскім універсітэце і далучаецца да кітабойнай экспедыцыі Данді ў Антарктыку ў якасці навуковага памочніка.

Катэгорыя:Даследчыкі Антарктыкі
Дзмітрый Піліпавіч Гарбачоў

{{Ваенны дзеяч
|імя = Гарбачоў Дзмітрый Піліпавіч
|арыгінал імя = 
|месца нараджэння = 
|дата смерці = 
|месца смерці = 
|выява = 
|шырыня = 
|апісанне выявы = 
|мянушка = 
|прыналежнасць = 
|гады службы = 
|званне = 
|род войск = 
|камандаваў = 
|частка = 
|бітвы = Вялікая Айчынная вайна
|узнагароды = { style="background:transparent"
 
}
{ style="background:transparent"
 
}
|сувязі = 
|у адстаўцы = 
}}

**Дзмітрый Піліпавіч Гарбачоў** (, в. Кузьмінічы,  ,  Гомельская вобласць — , ) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, камандзір роты 27-ай гвардзейскай танкавай брыгады (27-я армія, 2-гі Украінскі фронт), гвардыі капітан. Герой Савецкага Саюза (1945).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1919 годзе ў вёсцы Кузьмінічы Добрушскага раёна Гомельскай вобласці.

Да вайны вучыўся ў станіцы Манычскай і працаваў механізатарам у Манычскай МТС Багаеўскага раёна Растоўскай вобласці.

У баях Вялікай Айчыннай вайны з 1941 года. Камандзір роты танкавай брыгады гвардзіі капітан Дзмітрый Гарбачоў вызначыўся 20 жніўня 1944 года падчас прарыву варожай абароны ў раёне горада Ясы (Румынія). Рота знішчыла 3 танкі, 14 гармат, 16 кулямётаў, 18 мінамётаў і шмат гітлераўцаў.

Загінуў 22 верасня 1944 года ў горадзе Турда, Румынія.

## Узнагароды 
* Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР 24 сакавіка 1945 года нададзена званне Героя Савецкага Саюза.
* Узнагароджаны ордэнам Леніна і медалямі.

## Памяць 
* Імянем героя названыя школа ў станіцы Манычскай і плошча ў раённым цэнтры Растоўскай вобласці — станіцы Багаёўскай.
* Мемарыяльная дошка ў памяць аб Гарбачове ўсталявана Расійскім ваенна-гістарычным таварыствам на школе ў станіцы Манычская, дзе ён вучыўся.

## Спасылкі 
* Герои Советского Союза, проживавшие на Дону до Великой Отечетвенной войны 
* [Конкурс «Герои Славы Юга России». Судьба одного человека…](http://depprint.donland.ru/Data/Sites/13/media/svetput/20110107(1-2).doc) 

Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Пахаваныя ў Румыніі
Івашка Мядзведжае вушка

**Іва́шка Мядзве́джае ву́шка**, **Іва́н Мядзве́джы сын**, **Медзвядзю́к** — персанаж усходнеславянскіх народных чарадзейных казак (сустракаецца таксама ва ўкраінскім і рускім фальклоры). Юнак-асілак, які нараджаецца ад мядзведзя, валодае магутнай сілай, яшчэ большай, чым ягоныя памочнікі — сустрэчныя асілкі Вярнідуб і Вярнігара.

Большасці казак пра яго ўласцівая вострая сацыяльная накіраванасць — асілак змагаецца з царом, панам або папом і перамагае іх. У беларускіх казках гэты герой нярэдка надзелены фантастычнымі гіпербалізаванымі рысамі.

## Спасылкі 
* Івашка Мядзведжае вушка 

Катэгорыя:Персанажы казак
Катэгорыя:Беларускі фальклор
Катэгорыя:украінскі фальклор
Катэгорыя:рускі фальклор
Катэгорыя:Асілкі
Швейцарцы

**Швейцарцы** — група народаў, асноўнае насельніцтва Швейцарыі. Колькасць — 6,76 млн.чалавек. Уключае германа-швейцарцаў, фрканка-швейцарцаў, італа-швейцарцаў і рэтараманцаў. Антрапалагічны тып прадстаўлены альпійскім варыянтам сярэднееўрапейскай расы; на ўсходзе рассялення фіксуецца прымешак дынарскага антрапалагічнага тыпу.

## Літаратура 
* Народы мира, «Советская энциклопедия», М., 1988

Катэгорыя:Народы Швейцарыі
Аляксандр Віктаравіч Гурко

**Аляксандр Віктаравіч Гурко** (, ) — беларускі этнолаг, рэлігіязнавец, этнолаг. Доктар гістарычных навук (2005).

## Біяграфія 
Нарадзіўся  года ў горадзе Мар’іна Горка. Скончыў у 1986 годзе Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. З 1993 года працаваў у Гродзенскім аблвыканкаме, адначасова ў Гродзенскім універсітэце, з 1995 года ў Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, у 1999—2005 гадах у Інстытуце сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, адначасова ў 2000—2004 гадах у Еўрапейскім гуманітарным універсітэце, з 2005 года ў Мінскім інстытуце кіравання. Доктар гістарычных навук па спецыяльнасці 07.00.07 — этнаграфія, этналогія і антрапалогія (2005 г.).

3 2006 вучоны сакратар Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі. Дацэнт па спецыяльнасці «Гісторыя» (2008).

## Навуковая дзейнасць 
Даследуе новыя рэлігіі і этнаканфесійныя працэсы ў Беларусі, займаецца пытаннем прадухілення этнічных і рэлігійных канфліктаў. Аўтар манаграфій «Канфесійная сітуацыя ў Рэспубліцы Беларусь: этнічны і гістарычны аспекты» (2001), «Новыя рэлігіі ў Рэспубліцы Беларусь: этналагічнае даследаванне» (2003), «Новыя рэлігіі ў Рэспубліцы Беларусь: генезіс, эвалюцыя, паслядоўнікі» (2006). Адзін з аўтараў кнігі «Гісторыя канфесій на Беларусі ў другой палове XX стагоддзя» (1999), «Гісторыя канфесій на Беларусі: мінулае і сучаснасць» (2000), «Традыцыйныя веравызнанні і новыя рэлігійныя рухі ў Беларусі» (2001), «Этнакультурныя працэсы ва Усходнім Палессі ў мінулым і сучасным» (2010), «Хто жыве ў Беларусі» (2012).

## Сям'я 
У шлюбе з этнолагам Аляксандрай Гурко.

## Літаратура 
* 
* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 3. — Минск, 2006.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6, кн. 2. — Мінск, 2003.

## Спасылкі 
* Гурко, Аляксандр Віктаравіч
* ГУРКО Аляксандр Віктаравіч 

Катэгорыя:Гісторыкі царквы Беларусі
Катэгорыя:Этнолагі Беларусі
Катэгорыя:Рэлігіязнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Супрацоўнікі Гродненскага абласнога выканаўчага камітэта
Аляксей Пятровіч Антропаў

**Аляксей Пятровіч Антропаў** (, -) — рускі жывапісец, дэкаратар-манументаліст, прадстаўнік стылю барока.

Вучыўся ў Канцылярыі ад будынкаў у Пецярбургу (з 1732) у А. М. Мацвеева, з 1739 года працаваў там жа ў І. Я. Вішнякова. Удзельнічаў у выкананні дэкаратыўных роспісаў палацаў у Пецярбургу (1744—50), яго прыгарадах і ў Маскве, Андрэеўскай царквы ў Кіеве (1752—55). Партрэты пэндзлю Антропава вызначаюцца вострахактарнасцю (атамана Ф. І. Краснашчокава, 1761, Рускі музей; Пятра III, 1762, Рускі музей і Траццякоўская галерэя; А. В. Бутурліной, 1763, Траццякоўская галерэя).

Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Расіі
Катэгорыя:Рускае барока
Дзмітрый Рыгоравіч Лявіцкі

**Дзмітрый Рыгоравіч Лявіцкі** () — расійскі мастак-жывапісец ўкраінскага паходжання, майстар параднага і камернага партрэта. Акадэмік Імператарскай Акадэміі мастацтваў.

Вучыўся выяўленчаму мастацтву ў бацькі і ў жывапісца А. П. Антропава (з 1758 года). Удзельнічаў разам з бацькам у роспісе Андрэеўскай царквы ў Кіеве (сярэдзіна 1750-х гадоў).

Каля 1758 года Лявіцкі пераехаў у Санкт-Пецярбург. Вучыўся ў Акадэміі мастацтваў.

У Пецярбургу Лявіцкі працягваў займацца ў Антропава. Вядомасць Лявіцкаму прынеслі карціны, выстаўленыя ў экспазіцыі Акадэміі мастацтваў (1770). У тым жа годзе за партрэт А. П. Какорынава Лявіцкі атрымаў званне акадэміка. Выкладаў у Акадэміі мастацтваў (1771—1788), быў кіраўніком партрэтнага класа.
]]
## Зноскі 
## Літаратура 
* Леви́цкий Дмитрий Григорьевич // Популярная художественная энциклопедия. Архитектура. Живопись. Слульптура. Графика. Декоративное искусство. В 2 т. / Под ред. Полевого В. М. Ред. кол.: В. Ф. Маркузон, Д. В. Сарабьянов, В. Д. Синюков (зам. гл. ред.) — М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1986. — Книга I. А—М., 1986. — С. 391—392. — 447 с, ил., 32 л. ил. — 200 000 экз.

Катэгорыя:Мастакі Расіі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Прыдворныя мастакі
Катэгорыя:Масоны Расіі
Шарко (востраў)

**Шарко** — востраў у Антарктыцы.

Даўжыня каля 48 км, шырыня каля 40 км. Цалкам пакрыты лёдам.
Востраў быў адкрыты 11 студзеня 1910 г. французскай антарктычнай экспедыцыі пад камандаваннем Жана-Батыста Шарко. Размяшчэнне вострава пацвердзіў Джордж Х’юберт Уілкінс, які абляцеў вакол востраў на самалёце 29 снежня 1929 г.

Катэгорыя:Астравы Антарктыды
Вярнігара

**Вярнігара**, **Вярнігор**, **Гара-Гаравік**, **Гарыня**, **Гаравы** – персанаж усходнеславянскіх чарадзейных казак сюжэтнага тыпу, на нейкім важным этапе сябра героя-асілка - Кацігарошка, Івашкі – Мядзведжага Вушка і інш.

Па легендзе валодаў незвычайнай сілай: мог руйнаваць горы. Сустрэўшы больш моцнага, далучаецца да яго, каб для роднага люду рабіць дабро, уступіць у бой з заваёўнікамі, злымі страшыдламі, адстойваючы справядлівасць і дабро. Бывала, Вярнігара ў цяжкія хвіліны праяўляў і баязлівасць, за што строга асуджаўся (меў моц і надзёжна не выкарыстаў яе). Каб трапіць у народныя любімцы, трэба было быць па-разумнаму смелым і часамі здольным нават ахвяраваць сваё жыццё дзеля людзей.

## Спасылкі 
* Вярнігара 

Катэгорыя:Персанажы казак
Катэгорыя:Беларускі фальклор
Катэгорыя:Асілкі
Рубінштэйн

**Рубінштэйн** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Антон Рыгоравіч Рубінштэйн — расійскі кампазітар, педагог.
* Артур Рубінштэйн — польскі і амерыканскі піяніст.
* Давыд Хаймавіч Рубінштэйн — расійскі фізік, педагог.
* Іда Львоўна Рубінштэйн — актрыса, танцорка.
* Ісаак Самуйлавіч Рубінштэйн — беларускі мікрабіёлаг.
* Леў Сямёнавіч Рубінштэйн — расійскі паэт.
* Мікалай Рыгоравіч Рубінштэйн — расійскі піяніст-віртуоз, дырыжор.
* Навум Самойлавіч Рубінштэйн — беларускі рэнтгенолаг.
* Натан Рубінштэйн — беларускі музыкант, дырыжор, педагог, музычна-грамадскі дзеяч.
* Раман Рубінштэйн (нар. 1996) — беларускі баскетбаліст. Выступаў за нацыянальную зборную Беларусі.
Іван Фёдаравіч Крук (вучоны)

**Іван Фёдаравіч Крук** (, Забалацце, цяпер  — ) — беларускі вучоны ў галіне таваразнаўства харчовых прадуктаў. Доктар тэхнічных навук, прафесар (1971).

## Біяграфія 
Выпускнік Пярэжырскай сярэдняй школы. У 1932 годзе скончыў Беларускі таваразнаўчы інстытут. У 1944—1967 гадах працаваў у Беларускім інстытуце народнай гаспадаркі (з 1962 года загадчык кафедры).

## Навуковая дзейнасць 
Беларускі спецыяліст у галіне таваразнаўства харчовых прадуктаў. Аўтар шматлікіх навуковых прац па даследаванні таваразнаўчых, біяхімічных і тэхналагічных уласцівасцей збожжа і прадуктаў іх перапрацоўкі.

Сярод апублікаванага:
* Товароведенне пищевых продуктов. — Мн, 1939;
* Исследование факторов, определяющих качество семян зернобобовых культур и продуктов их переработки [Текст] : Автореферат дис. на соискание ученой степени доктора технических наук. (377) / Моск. ин-т нар. хоз-ва им. Г. В. Плеханова. — Москва : [б. и.], 1970. — 42 с.;
* Вітаміны і іх захаванне ў харчовых прадуктах / І. Ф. Крук. — Мінск, 1946;
* Биохимия и товароведение семян зернобобовых культур и продуктов их переработки — Мн.: Изд-во М-ва высш., сред. спец. и проф. образования БССР, 1961. — 275 с.

## Літаратура 
* 
* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.] Т. 4. — Минск, 2007.* Минская область : энциклопедия. [В 2 т.] Т. 2. — Минск, 2007.
* *Кучко А.* Иван Фёдорович Крюк // У истоков экономических знаний и науки. Белорусский государственный университет в биографиях ректоров, заслуженных деятелей науки и образования / А. Кучко, Э. Корнилович, И. Уточкина, Г. Терентьева. — Мн.: БГЭУ, 2003. — С. 22, 50, 60—64. — 163 с. — ISBN 985-426-902-7.

## Спасылкі 
* Крук, Іван Фёдаравіч (доктар тэхнічных навук, таваразнаўства харчовых прадуктаў ; 1909—1992)
* 
* Крюк Иван Федорович // Праект «Память народа»

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пухавіцкім раёне
Катэгорыя:Дэканы факультэта камерцыі і турыстычнай індустрыі БДЭУ
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў
Асіміляцыя (мовазнаўства)

**Асіміля́цыя** ( — прыпадабненне) у мовазнаўстве — прыпадабненне аднатыпных (галосных ці зычных) гукаў у межах слова ці спалучэння слоў.

Частковае прыпадабненне галосных і зычных называецца акамадацыяй.

## Тыпы 
Асіміляцыя бывае:
* *поўная*, калі адзін гук цалкам прыпадабняецца да другога. У выніку поўнай асіміляцыі ў беларускай мове ўзніклі падоўжаныя зычныя: *«насенне»* — з *«насеньйе»*. Поўнай асіміляцыі падлягаюць шыпячыя і свісцячыя, выбухныя і афрыкатыўныя зычныя, калі яны стаяць побач: *[ш]шытак* (*сшытак*), *купае[с’]ся* (*купаешся*), *купае[ц]ца* (з *купаетца*), *а[ч]чэпка* (з *атчэпка*) і г.д.
* *няпоўная*, калі гукі прыпадабняюцца толькі па якой-небудзь адной або некалькіх прыкметах, але не ўсіх. Напрыклад, зычныя [с], [з], [ц], [д], [н], [т] у становішчы перад мяккімі зычнымі становяцца таксама мяккімі: *[с’]нег, [з’]мена, [ц’]вік, ма[н’]цёр, [z’]веры, [ц’]вёрды* і г.д. Глухія перад звонкімі зычнымі азванчаюцца, а звонкія перад глухімі аглушаюцца: *ка[з’]ба* (*касьба*), *но[ш]ка* (*ножка*). Сустракаецца асіміляцыя па цвёрдасці (*астраха[нс]кі*), па шыпячасці (*пя[шч]аны*), па глухасці і шыпячасці (*перака[шч]ык*), па глухасці і мяккасці (*ве[с’ц’]і*).
* *прагрэсіўная*, калі наступны гук прыпадабняецца да папярэдняга. У выніку прагрэсіўнай асіміляцыі ўтварыліся падоўжаныя зычныя.
* *рэгрэсіўная*, калі папярэдні гук прыпадабняецца да наступнага (больш уласціва беларускай мове). Да рэгрэсіўнай асіміляцыі адносяцца прыпадабненні зычных па глухасці — звонкасці, цвёрдасці — мяккасці, шыпячых і свісцячых, выбухных і афрыкатыўных: *даро[ж]ны — даро[ш]ка, [з]рабіць — [з’]мяць, [с]пытаць — [ш]шыць, ля[т]аць — лё[ч]чык*.

Разгледжаныя вышэй выпадкі асіміляцыі з’яўляюцца *кантактнымі*, бо гукі, якія прыпадабняюцца, стаяць побач. Але ў некаторых выпадках могуць прыпадабняцца гукі, паміж якімі ёсць іншыя гукі. Гэта з’ява называецца *дыстактнай* асіміляцыяй. Напрыклад, у некаторых гаворках паўночна-ўсходняга дыялекту вымаўляюць *музукант*, дзе другі гук [у] узнік у выніку асіміляцыі [ы] да папярэдняга [у], паміж якімі ёсць гук [з].

## Гл. таксама 
* Дысіміляцыя
* Дыярэза
* Кантракцыя

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Асіміляцыя (мовазнаўства)
Катэгорыя:Фанетычныя змены
Вярнідуб

**Вярнідуб**, **Дубавік**, **Дуб-Дубавік**, **Дубіна**, **Лесавы** — персанаж усходнеславянскіх чарадзейных казак сюжэтнага тыпу, часовы памочнік галоўнага героя-асілка — Кацігарошка, Івашкі-Мядзведжага Вушка і інш. Казкі з вобразам Вярнідуба вядомыя ў беларускім фальклоры, таксама сустракаюцца ў рускім ды ўкраінскім фальклоры.

Вярнідуб у некаторых фізічных праявах саступаў асілку. Ён быў здольны выварочваць стогадовыя дубы з карэннем, размахваць імі, як голлем, і далёка перакідваць іх. У казках герой-асілак выпрабоўвае моц Вярнідуба, пасля залічвае яго ў сябры, і яны разам з іншымі народнымі волатамі змагаюцца супраць розных злых сіл і заваёўнікаў, у тым ліку і фантастычных — Змея, Кашчэя Бессмяротнага (Здыхліка Неўміручага), што выяўлялі сваёй дзейнасцю антычалавечыя злыя сілы.

## Спасылкі 
* Вярнідуб 

Катэгорыя:Персанажы казак
Катэгорыя:Беларускі фальклор
Катэгорыя:украінскі фальклор
Катэгорыя:рускі фальклор
Катэгорыя:Асілкі
Зальбанд

**Зальбанд** () — у геалогіі зона кантакту мінеральнай жылы з бакавымі пародамі. У жылах з нераўнамерным запаўненнем розным мінеральным рэчывам прызальбандавая частка складзеная іншым мінеральным агрэгатам, чым цэнтральная частка. У той жа час у жылах раўнамернага па складзе выканання прызальбандавая і цэнтральная часткі складаюцца з адных і тых жа мінералаў.

## Зноскі 

Катэгорыя:Горныя пароды
Біруніт

**Біруніт** — мінерал.

## Назва 
Названы ў гонар вялікага вучонага сярэднявечнага Узбекістана Абу Райхана Біруні.

## Апісанне 
Біруніт адкрыты ў 1955 годзе зоне акіслення поліметалічнага радовішча Кургашынкан Алмалыкскага руднага поля (Узбекістан). Утварае скарынкі кудзелістага складання таўшчынёй 2-3 мм на манцічалітавым скарне і размяшчаецца ў зальбандах прожылкамі . Біруніт утварыўся за кошт раскладання таўмасіту ў асацыяцыі з гіпсам, кальцыту і апалам.

Складае кудзелістыя агрэгаты з матавым бляскам.

Катэгорыя:Мінералы
Асіміляцыйная ёмістасць

**Асіміляцы́йная ё́містасць** экалагічнай сістэмы — колькасць шкодных рэчываў, якую экасістэма здольная за адзінку часу назапасіць, разбурыць (перапрацаваць) і вывесці за свае межы без парушэння нармальнага яе функцыянавання. На велічыню паказчыка асіміляцыйнай ёмістасці ўплываюць мноства прыродных і антрапагенных фактараў, фізічныя і хімічныя ўласцівасці рэчываў, але вызначальная роля належыць біялагічным працэсам. Напрыклад, пры практычнай ацэнцы асіміляцыйнай ёмістасці акіяна найперш улічваюць працэсы акіслення арганічных забруджвальнікаў і біялагічнага асаджэння. 

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Экалогія
Франц Враніцкі

**Франц Враніцкі** (, 4 кастрычніка, 1937, Вена) — аўстрыйскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Член Сацыял-дэмакратычнай партыі Аўстрыі, ён быў канцлерам Аўстрыі з 1986 па 1997 год.
## Біяграфія 
Будучы сынам ліцейніка, Франц Враніцкі рос і жыў у небагатай сям’і. У гімназіі вывучаў эканоміку, скончыў навучанне ў 1960 годзе. Будучы маладым чалавекам, Враніцкі гуляў у баскетбол і быў членам зборнай Аўстрыі.

У 1962 годзе ён стаў членам Сацыял-дэмакратычнай партыі Аўстрыі. У тым жа годзе ён ажаніўся з Крысцін Крыстэн і пасля стаў бацькам дваіх дзяцей. З 1976 году працаваў у банкаўскім сектары. Міністр фінансаў у кабінеце Фрэда Зінаваца ў 1984—1986 гадах.

Пасля адстаўкі Зінаваца з пасадаў лідара СПА і Федэральнага канцлера, узначаліў сацыялістаў і ўрад краіны.

Першы кабінет Враніцкі было сфарміравана, як гэта ўжо працягвалася шмат гадоў, з сацыялістаў і прадстаўнікоў Аўстрыйскай партыі свабоды. Аднак ў верасні 1986 года новым лідарам партыі свабоды быў абраны Ёрг Хайдер, вядомы сваімі радыкальнымі нацыяналістычнымі поглядамі. Праз прынцыповая адмова супрацоўнічаць з Гайдером Враницкого неадкладна разарваў кааліцыю.

Па выніках выбараў Враніцкі сфармаваў кабінет «вялікай кааліцыі», якая складаецца з прадстаўнікоў дзвюх найбуйнейшых сіл у краіне — сацыялістаў і народнікаў. «Вялікая кааліцыя» мела кіраваць краінай да 2000 года, і зноў з 2007 года, ужо пасля сыходу Враніцкі з палітычнай арэны.

У 1991 годзе Враніцкі быў адным з ініцыятараў перайменавання Сацыялістычнай партыі на Сацыял-дэмакратычную.

Пасля заканчэння халоднай вайны, Франц Враніцкі быў засяроджаны на прасоўванні адносін з краінамі Усходняй Еўропы і сяброўства ў Еўрапейскім Саюзе. Пасля рэферэндуму 12 чэрвеня 1994 годзе, на якім 66 % насельніцтва прагаласавалі за ўступленне ў ЕС, Аўстрыя далучылася да Еўрапейскага саюза ў студзені 1995 года. Ваенны нейтралітэт Аўстрыі, які падтрымліваўся падчас халоднай вайны, было пацверджана ў працэсе.

У студзені 1997 году Враніцкі сышоў у адстаўку паста канцлера і старшыні партыі. [3]

Пасля адстаўкі Франц Враніцкі выконваў функцыі кіраўніка місіі АБСЕ ў Албаніі. У чэрвені 2005 года ён ахвяраваў адну з сваіх нырак жонцы Крысцін, якая пакутавала ад хранічнай нырачнай недастатковасці.

Катэгорыя:Канцлеры Аўстрыі
Аляксандр Архіпавіч Ганчароў

**Аляксандр Архіпавіч Ганчароў** (, в. Паўлавічы  —) — дзяржаўны дзеяч БССР.

## Біяграфія 
Скончыў  ў 1950 годзе. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

У 1950—1956, 1958—1960 начальнік аддзела, дырэктар Калінінградскага мясакамбіната, у 1956—1958 сакратар Маскоўскага РК КПСС Калінінграда. У 1960—1961, 1964—1965 начальнік аддзела, намеснік начальніка Упраўлення мясной прамысловасці СНГ БССР, у 1961—1964 дырэктар Мінскага мясакамбіната. З 1965 намеснік, з 1970 першы намеснік міністра, з 1981 года міністр мясной і малочнай прамысловасці БССР.

Член Рэвізійнай камісіі КПБ з 1981 года.

## Літаратура 
* Ганчароў Аляксандр Архіпавіч // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Клімавіцкага раёна. — Мн.: Універсітэцкае, 1995. — С. 616.

Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Міністры мясной і малочнай прамысловасці БССР
Катэгорыя:Члены Рэвізійнай камісіі КПБ
Катэгорыя:Намеснікі міністраў БССР
Бісусавая залоза

*, прымацаваная да паверхні скалы некалькімі выпрацаванымі бісусавай залозай ніткамі]]
**Бісусавая залоза** — орган (разнавіднасць нажной залозы), які размяшчаецца ў назе многіх двухстворкавых малюскаў і служыць для выпрацоўкі арганічнага рэчыва (бісусу) у форме нітак вельмі высокай трываласці, прызначаных для прымацавання жывёлы да субстрату. Орган гамалагічны падэшвеннай залозе бруханогіх малюскаў. У некаторых з двухстворкавых малюскаў, як, напрыклад, у прэснаводных відаўсямейства *Unionidae*, бісусавая залоза функцыянуе толькі на лічынкавай стадыі. Складаюцца ніткі з задубленага бялку, які, па старых дадзеных, падобны з канхіялінам ракавіны малюскаў або з фібрынам шоўку членістаногіх. Па новых геномных дадзеных, бялкі бісусу ставяцца да сямейства калагенаў, хоць некаторыя з іх і ўтрымліваюць фібраінападобныя дамены. Бялковы матэрыял вылучаецца бісусавай залозай у вадкай форме, дубянеючы ў выглядзе нітак ужо пасля траплення ў ваду. У малюскаў роду *Pinna'' такія ніткі могуць дасягаць даўжыні да 20 см, іх таўшчыня пры гэтым складае 18-70 мкм. Колер нітак — жоўты або буры. Ніткі з бісусу прымяняліся ў старажытнасці і ў сярэднявеччы для вырабу тканіны — вісану.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Двухстворкавыя
Катэгорыя:Залозы
Катэгорыя:Анатомія малюскаў
Бітыніі

**Біты́нія** (*Bithynia*) — род прэснаводных пярэднешчэлепавых малюскаў.

## Апісанне 
Ракавіна авальна-канічная, з 5-6 завіткамі, з канцэнтрычнай вапняковай накрыўкай, карычневая, вышынёй да 12 мм.

## Арэал 
Распаўсюджаны ў Еўропе, Усходняй і Паўночнай Азіі, Грэнландыі і Паўночнай Амерыцы.

## Асаблівасці біялогіі 
Фільтратары. Дэтрытафагі, кормяцца водарасцямі, рэшткамі раслін і жывёл.

Бітыніі — пажыва для многіх бентасаедных рыб (,  і інш.). Некаторыя віды з'яўляюцца прамежкавымі гаспадарамі паразітычных чарвякоў, такіх як  — узбуджальнік апістархозу.

## Віды 
*  (Küster, 1852)
*  Westerlund, 1885
*  Westerlund, 1879
*  (Paulucci, 1880)
*  (Sheppard, 1823)
*  Moellendorff, 1873
*  (Linnaeus, 1758)
*  Glöer & Pešić, 2007
*  Frauenfeld, 1865
*  Glöer & Pešić, 2007
*  (Paasch, 1842)
*  Frauenfeld, 1865
*  Glöer & Pešić, 2007

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Бруханогія
Антоніа Рынальдзі

**Антоніа Рынальдзі**(1709 — , Рым) — італьянскі архітэктар, які працаваў у Расійскай імперыі. Вучыўся ў Луіджы Ванвітэлі.

## Біяграфія 
У Расійскай імперыі — з 1751 года, у 1756—1790 гадах прыдворны архітэктар. Збудаванні Рынальдзі адлюстроўваюць пераход ад складанасці аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі і пластычнага багацця дэталяў у архітэктуры барока (палац Пятра III, 1758—1762, Кітайскі палац, 1762—1768, павільён «Катальная горка», 1762—1774), дэкаратыўнасці ракако (інтэр’еры Кітайскага палаца) да характэрных для класіцызму спакойнай стрыманасці вонкавага аблічча будынка (палац у Гатчыне, 1766—1781, пазней перабудаваны; Мармуровы палац у Пецярбургу, 1768—1785). Усе пабудовы Рынальдзі адрозніваюцца высокім майстэрствам ўнутранага аздаблення і майстэрскім увядзеннем у архітэктурную кампазіцыю жывапісных і скульптурных пано.

Катэгорыя:Архітэктары Італіі
Катэгорыя:Архітэктары XVIII стагоддзя
Павел Палікарпавіч Ганчароў

**Павел Палікарпавіч Ганчароў** (, в. Цяцерына  Магілёўскай вобласці — ) — патафізіёлаг, прафесар медыцынскіх навук, генерал-палкоўнік медыцынскай службы, начальнік  (1953—1968).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1900 годзе. У 1919 г. уступіў у рады Чырвонай Арміі. Удзельнічаў у савецка-польскай вайне 1920 года, разгроме войск Булак-Балаховіча каля г. Мазыр.

Пасля тэрміновай службы закончыў . Працаваў урачом палка, праз год стаў ад’ютантам кафедры паталагічнай анатоміі і паталагічнай фізіялогіі Ваенна-медыцынскай акадэміі.

З 1934 года выкладчык, начальнік кафедры, намеснік начальніка акадэміі па навуковай і навучальнай рабоце Ваенна-медыцынскай акадэміі імя Кірава. У 1941 годзе начальнік кафедры . Доктар медыцынскіх навук з 1942 года, генерал-палкоўнік медыцынскай службы з 1943 года, прафесар з 1947 года. З 1953 па 1968 гады — начальнік Ваенна-медыцынскай акадэміі імя Кірава.

## Навуковая дзейнасць 
У пачатку 30-х гадоў сумесна з І. Р. Пятровым ён вывучаў ва ўмовах палётаў на баявых машынах уплыў разрэджанай атмасферы на жывёл з раненнямі чэрапа, грудзей, жывата, а таксама . Правераныя ў лабараторных умовах, гэтыя работы паслужылі падставай да ўстанаўлення паказанняў і проціпаказанняў для  параненых.

Прапанаваў і ўпершыню выкарыстаў пры вывучэнні  новы метад рэгістрацыі яго работы.

Унёс значны ўклад у рашэнне шэрагу навуковых праблем. Многія яго работы маюць не толькі тэарэтычнае, а і практычнае значэнне. П. П. Ганчароў вёў даследаванні, звязаныя з цячэннем працэсаў пасля ранення, займаўся праблемамі ўплыву на арганізм  на лёгкіх і плеўры, пытаннямі прафесіянальнай паталогіі, прымаў удзел у работах па вывучэнню , высвятляў механізмы іх дзеяння на арганізм.

Арганізаваў дзейнасць медыка-біялагічнай лабараторыі па вывучэнню радыяцыйных паражэнняў, займаўся даследаваннямі па радыяцыйных паражэннях, агульнай паталогіі, прамянёвай хваробе, лячэбна-прафілактычных мерапрыемствах пры ёй. Аўтар навуковых прац па медыцыне, буйны ваенны патолаг. Ініцыятар стварэння і галоўны рэдактар працы «Развіццё навукі ў Ваенна-медыцынскай акадэміі за 50 гадоў Савецкай улады». Прадстаўляў савецкую медыцынскую навуку на міжнародных канферэнцыях.

## Узнагароды 
Узнагароджаны ордэнамі: Леніна, Працоўнага Чырвонага Сцяга, трыма ордэнамі Чырвонага Сцяга, медалямі.

## Літаратура 
* 
* Ганчароў Павел Палікарпавіч // Памяць: Гіст.-дак. хроніка Круглянскага р-на. — Мн., 1996. — С. 502.
* Дарашэнка Н. Застаецца назаўсёды // Сельскае жыццё. — 1991. — 23 кастрычніка.

Катэгорыя:Медыкі Расіі
Bithyniidae

**Bithyniidae** — сямейства прэснаводных бруханогіх малюскаў з атрада Littorinimorpha.

## Біялагічнае апісанне 
Вышыня ракавіны ў сярэднім не перавышае сантыметра, адтуліна ракавіны зачыняецца вечкам. Прадстаўнікі сямейства з’яўляюцца прамежкавым гаспадаром у жыццёвым цыкле , паразіта чалавека і жывёл, а таксама многіх іншых трэматод.

Жывуць на водных раслінах, глейкім або гліністым дне. Аддаюць перавагу стаячым вадаёмы, старыцам, альбо застойным берагам рэк.

## Класіфікацыя 
Па дадзеных World Register of Marine Species, на жнівень 2016 г. сямейства ўключае 17 родаў:

* Bithynia Leach, 1818
*  Celekenia Andrusov, 1902
*  Daciella Wenz, 1942
* Emmericiopsis Thiele, 1928
*  Euchilus Sandberger, 1870
*  Ferebithynia Kókay, 2006
* Gabbiella Mandahl-Barth, 1968
* Hydrobioides G. Nevill, 1885
* Mysorella Godwin-Austen, 1919
* Neosataria Kulkarni & Khot, 2015
* Neumayria de Stefani, 1877
* Parabithynia Pilsbry, 1928
* Parafossarulus Annandale, 1924
* Pseudobithynia Glöer & Pešić, 2006
* Pseudovivipara Annandale, 1918
*  Tylopoma Brusina, 1882
* Wattebledia Crosse, 1886

Катэгорыя:Сямействы бруханогіх
Катэгорыя:Бруханогія
Аляксей Генадзевіч Дзюмін

**Аляксей Генадзевіч Дзюмін** (нар. , Курск, РСФСР, СССР) — губернатар Тульскай вобласці, расійскі военачальнік і дзяржаўны дзеяч. Раней займаў пасаду часовага выканаўцы абавязкаў губернатара Тульскай вобласці (2 лютага 2016 — 19 верасня 2016). Герой Расійскай Федэрацыі. Намеснік Міністра абароны Расійскай Федэрацыі (24 снежня 2015 — 2 лютага 2016), генерал-лейтэнант (2015). Кандыдат палітычных навук (2009). 2 лютага 2016 года Указам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі прызначаны выконваючым абавязкі губернатара Тульскай вобласці, змяніў на пасадзе Уладзіміра Груздзева.

6 красавіка 2018 года ўключаны ў санкцыйны спіс ЗША ў ліку 17 чыноўнікаў і 7 бізнесменаў з Расіі.

Катэгорыя:Намеснікі міністра абароны Расіі
Катэгорыя:Губернатары Тульскай вобласці
Катэгорыя:Супрацоўнікі ФСА Расіі
Катэгорыя:Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі
Антон Рыгоравіч Рубінштэйн

**Антон Рыгоравіч Рубінштэйн** (, , Выхватынцы, Падольская губерня — , Пецяргоф) — рускі кампазітар, піяніст, дырыжор, музычны педагог. Брат піяніста Мікалая Рубінштэйна.

Як піяніст Рубінштэйн стаіць у шэрагу найвялікшых прадстаўнікоў фартэпіяннага выканальніцтва ўсіх часоў. Ён таксама з'яўляецца заснавальнікам прафесійнай музычнай адукацыі ў Расіі. Яго намаганнямі была адкрыта ў 1862 годзе ў Пецярбургу першая руская кансерваторыя. Сярод яго вучняў — Пётр Ільіч Чайкоўскі.

## Рубінштэйнаўская прэмія 
У сваім завяшчанні заснавальнік Антон Рубінштэйн вылучыў спецыяльны капітал, на працэнты з якога павінна была штогод (аднак толькі пры наяўнасці годнага кандыдата) выдавацца прэмія ў выглядзе раяля лепшаму з выпускнікоў Пецярбургскай кансерваторыі бягучага года.

Катэгорыя:Кампазітары Расійскай імперыі
Катэгорыя:Піяністы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Піяністы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Дырыжоры Расійскай імперыі
Катэгорыя:Дырыжоры XIX стагоддзя
Катэгорыя:Музычныя педагогі XIX стагоддзя
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Прыднястроўі
Асіміляцыя (геалогія)

**Асіміля́цыя** ( — прыпадабненне) у геалогіі — працэс паглынання і перапрацоўкі (расплаўленне або растварэнне) магмай асадкавых або метамарфічных парод. Адбываецца каля кантактаў інтрузіўных целаў у бакавых (умяшчальных) пародах або на глыбіні пры абрушэнні ў расплаўленую магму цвёрдых парод скляпення. Асіміляцыя абумоўлівае разнастайнасць магматычных парод, можа быць прычынай дыферэнцыяцыі магмы, важным фактарам . Асіміляцыя спрыяе кантрастнасць саставу магмы і ўмяшчальных парод, пераграванне магмы і наяўнасць у ёй лятучых кампанентаў. Значна пашырана пры утварэнні габра і дыярытаў у краявых частках гранітных інтрузій на кантакце з вапнякамі і асноўнымі горнымі пародамі. 

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Геалогія
Ліхтэнштэйнцы

**Ліхтэнштэйнцы** — народ агульнай колькасцю 34 тыс. чал. (2006), асноўнае насельніцтва Ліхтэнштэйна. Гавораць на нямецкай мове (алеманскі дыялект). Сярод вернікаў: каталікі, частка — пратэстанты. Продкі ліхтэнштэйнцаў — плямёны рэтаў і германцаў-алеманаў; у XIX—XX стагоддзях выпрабавалі ўплыў аўстрыйцаў і швейцарцаў. Ліхтэнштэйнцы занятыя пераважна ў высокаразвітай прамысловасці, нязначная частка — у сельскай гаспадарцы (малочная жывёлагадоўля, вінаградарства, садоўніцтва).

Традыцыйныя паселішчы і жытло блізкія да аўстрыйскіх і швейцарскіх.

Традыцыйны мужчынскі касцюм складаецца з белай кашулі, чырвонай камізэлькі, шэрых або жоўтых нагавіц на падцяжках, белых вязаных панчох і туфлі са спражкамі; на падцяжках і поясе — каляровая вышыўка. На галаве — скураная шапачка або чорная фетравы капялюш з невялікімі палямі. У жанчын — карункавыя кофты і спадніцы з яркімі фартухамі.

Развіты музычны фальклор (харавыя спевы). Традыцыйныя сялянскія святы — пастухоў і вінаградараў.
## Літаратура 
* Народы мира, «Советская энциклопедия», М., 1988
Катэгорыя:Народы Еўропы
Цэзар Антонавіч Кюі

**Цэзар Антонавіч Кюі** (, пры нараджэнні **Цэзарый-Веніямін Кюі**; , Вільня — , Петраград) — рускі кампазітар і музычны крытык, член «Магутнай купкі» і Бяляеўскага гуртка, прафесар фартыфікацыі, інжынер-генерал (1906).

Творчая спадчына кампазітара даволі шырокая: 14 опер, у тым ліку «Сын мандарына» (1859), «Вільям Раткліф» (паводле Генрыха Гейнэ, 1869), «Анджэла» (на сюжэт драмы Віктора Гюго, 1875), «сарацынамі» (па сюжэце Аляксандра Дзюма-бацькі, 1898), «Капітанская дачка» (паводле А. С. Пушкіна, 1909), 4 дзіцячыя оперы; творы для аркестра, камерных інструментальных ансамбляў, фартэпіяна, скрыпкі, віяланчэлі; хоры, вакальныя ансамблі, рамансы (больш за 250), якія адрозніваюцца лірычнай выразнасцю, вытанчанасцю, тонкасцю вакальнай дэкламацыяй. Сярод іх папулярныя «Спалены ліст», «Царскасельская статуя» (словы А. С. Пушкіна), «Эолавы арфы» (словы А. М. Майкава) і інш.

Катэгорыя:Кампазітары XIX стагоддзя
Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя
Катэгорыя:Музычныя крытыкі
Катэгорыя:Кампазітары Расійскай імперыі
Катэгорыя:Інжынер-генералы
Катэгорыя:Постаці фартыфікацыі
Ядавітыя грыбы

— грыб, які, паводле сусветнай статыстыкі, выклікае найбольшую колькасць смяротных атручванняў]]
**Ядавітыя грыбы** (**атрутныя грыбы**) — грыбы, якія змяшчаюць атрутныя рэчывы — таксіны. Па характары атрутныя грыбы дзеляць на тры групы: якія выклікаюць харчовыя атручванні, якія выклікаюць парушэнне дзейнасці нервовай сістэмы і смяротна атрутныя.

З вядомых у Еўропе каля 5000 відаў грыбоў атрутныя каля 150. З іх толькі некалькі смяротна атрутныя. Адзін з самых атрутных — бледная паганка.

Вялікая колькасць відаў грыбоў утрымлівае гемалізіны (разбуральныя кроў рэчывы) і іншыя атрутныя субстанцыі, якія раскладаюцца пад уздзеяннем тэрмічнай апрацоўкі. Таму яны больш-менш атрутныя ў сырым стане. Гэтыя віды традыцыйна не адносяць да атрутных грыбоў, паколькі большасць грыбоў ужываюць у смажаным або вараным стане.

## Атручванне грыбамі 
Асноўныя прыкметы атручэння грыбамі з'яўляюцца ўжо праз 1,5—2 гадзіны пасля іх ужывання, але можа прайсці і больш часу — да 24 гадзін. Гэта млоснасць, ірвота, моцны боль у жываце з дыярэяй да 10—15 разоў на суткі, павышаная тэмпература цела, слабы пульс, халодныя рукі і ногі, запаленне страўніка і тонкага кішэчніка (востры гастраэнтэрыт). Могуць пашырыцца ці звузіцца зрэнкі, з'явіцца слінацячэнне. Пры атручэнні мухаморамі, сатанінскім грыбам, несапраўднымі апенькамі магчыма з'яўленне трызнення, галюцынацый, чалавек можа знаходзіцца ў стане, блізкім да вар'яцтва.

Вострае атручэнне — цяжкае выпрабаванне для арганізма. У хворых адзначаюцца парушэнні артэрыяльнага ціску і частаты сардэчных скарачэнняў (аж да развіцця сардэчных блакад і спынення сэрца) і нават стан комы. Таму патрэбна без тэрміновая медыцынская дапамога. 

Да прыезду ўрачоў неабходна выпіць 400—500 г вады пакаёвай тэмпературы, выклікаць рвоту (пажадана некалькі разоў, да чыстай вады), а затым прыняць актываваны вугаль (чым больш, тым лепш).

## Галерэя 

Файл:Fliegenpilz-1.jpg|thumb|Мухамор чырвоны
Файл:Knollenblätterpilze-1.jpg|thumb|Бледная паганка
Файл:Kartoffelbovist-1.jpg|thumb|Ілжэдажджавік звычайны
Файл:Grauer Wulstling-1.jpg|thumb|Мухамор пантэрны
Файл:Satansröhrling-1.jpg|thumb|Сатанінскі грыб
Упа (прыток Акі)

**Упа́** () — рака ў Тульскай вобласці Расіі, правы прыток ракі Ака (басейн Волгі).

## Назва 
Назва Упа балцкага паходжання, звязаная з літоўскім *upė* «рака». Гэта адзін з першых гідронімаў, ідэнтыфікаваных балцкімі на ўсходзе старабалцкай тэрыторыі.

На ўсходзе старабалцкай тэрыторыі аналагі — назвы дняпроўскага прытока ракі Вопь ( *Up-ert-a*). Так жа сама ўтвораная назва прытока Вопі ракі Опісна (< **Ap-esn-a*). Такі спосаб утварэння вытворных назоўнікаў вядомы ў літоўскай мове: *upė* «рака» — *upėsnis, upėsnas* «рачулка; месца ўтоку ракі ў возера; поле, па якім працякае рака». Назвай-«перакладам» вытворнай назвы Уперта з’яўляецца назва іншага прытока Упы ракі Упская.

Блізкім чынам, ад аднаго і таго ж кораня, утвораныя балцкія назвы ракі (і возера) Удрай (**Ud-r-*) і яе прытока Выдзега (< **Ud-eg-*) на Пскоўшчыне. Адваротны спосаб назваўтварэння (карані розныя, пашыральнік адзін і той жа) у балцкіх назвах ракі *Гардата і яе прытока *Аката на Верхнім Павоччы.

Для называння рэк у балцкай гідраніміі выкарыстоўвалася і «крынічная» аснова *Ak-*, ад якой утвораная назва Акі, у якую Упа ўцякае, а таксама двухасноўныя назвы тыпу Іслач, Нарач. У яцвягаў з гэтай жа мэтай выкарыстоўвалася аснова **udā* «вада, рака», як у двухасноўных гідронімах тыпу Ясельда, Грыўда.

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 345 км, плошча вадазбору 9510 км². Бярэ пачатак на Валоўскім плато, каля сяла Верхауп’е м. Шырыня поймы 1,5—2 м³/с, каля сяла Арлова — 41,1 м³/с. Сярэдні аб’ём сцёку 1,297 км³/год. Рака замярзае ў канцы лістапада — снежні, адкрываецца ў канцы сакавіка — пачатку красавіка.

Прытокі: Мізгея, Глутня, Ватца, Плава, Рысня, Упка, Туліца, Бежка, Лебягожа, Упёрта і інш.

На Упе размешчаны гарады Савецк і Тула, пасёлак гарадскога тыпу Адоеў. Каля Савецка пабудавана вадасховішча (плошча 5,7 км²).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Государственный водный реестр РФ
* *Алексеевский Н. И., Ретеюм К. Ф.* Упа // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»

Катэгорыя:Рэкі Тульскай вобласці
Катэгорыя:Прытокі Акі (прыток Волгі)
Кабыла

**Кабыла** — дарослая самка каня.

У большасці выпадкаў, кабылай лічыцца самка каня, старэйшая за тры гады, а да гэтага ўзросту, у тым ліку, можа выкарыстоўвацца азначэнне маладая кабылка. Слова можа выкарыстоўвацца і для іншых самак няпарнакапытных жывёл, у прыватнасці, мулаў і зебр.

Кабылы носяць жарабят на працягу 11 месяцаў ад зачацця да родаў (у сярэднім каля 320—330 дзён).

Лічыцца, што кабылы лягчэй дрэсіруюцца і выхоўваюцца, чым жарабцы з-за больш высокага інтэлекту. Але кабылы могуць быць трохі больш рассеянымі, лягчэй узбуджаюцца і раздражняюцца падчас спёкі, чым жарабцы.

Кабылы могуць быць выкарыстаны ў любым конным спорт і паспяхова канкураваць супраць жарабцоў.

Катэгорыя:Конь свойскі
Мікалай Рыгоравіч Рубінштэйн

**Мікалай Рыгоравіч Рубінштэйн** (, ,  — , , пахаваны ў Маскве) — расійскі піяніст, дырыжор, педагог і музычна-грамадскі дзеяч.

Вучань Тэадора Кулака (фартэпіяна). Скончыў юрыдычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта (1855). У гады вучобы актыўна выступаў з канцэртамі. Музыкант-асветнік, як і яго брат А. Р. Рубінштэйн, актыўна выступаў за развіццё прафесійнай музычнай адукацыі ў Расіі. У 1860 годзе па ініцыятыве і пад кіраўніцтвам Рубінштэйна арганізавана Маскоўскае аддзяленне Рускага музычнага таварыства, удзельнічаў як дырыжор і саліст ў яго сімфанічных і камерных канцэртах. У тым жа годзе адкрыў Музычныя класы, на аснове якіх ў 1866 годзе створана Маскоўская кансерваторыя (быў яе дырэктарам і прафесарам да канца жыцця). Адзін з яскравых піяністаў і дырыжораў 19 стагоддзя, Рубінштэйн быў нтэрпрэтатарам і прапагандыстам творчасці П. І. Чайкоўскага (першы выканаўца шэрагу яго фартэпіянных і сімфанічных твораў; пад кіраўніцтвам Рубінштэйна адбылася 1-я пастаноўка оперы «Яўген Анегін» сіламі вучняў кансерваторыі). Чайкоўскі прысвяціў Мікалаю Рубінштэйну сваё фартэпіяннае трыа «Памяці вялікага артыста» (1882).

Катэгорыя:Піяністы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Піяністы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Дырыжоры Расійскай імперыі
Катэгорыя:Педагогі Расіі
Катэгорыя:Пахаваныя ў Маскве
Жыздра (рака)

**Жыздра** () — рака ў Калужскай вобласці Расіі, левы прыток Акі.

## Назва 
Назва Жыздра — адзін з найраней вызначаных балтызмаў на ўсходзе старабалцкай тэрыторыі.

Звязана з літоўскім *žizdrà*, *žiezdrà* «пясок; пясчынка; іскра», *žiegždra* «буйны пясок, жвір», прускім **zigzdā* (> *syxdo*) «пясок».

Усе гэтыя словы паходзяць ад балцкага кораня **žid-* / **žeid-* «свяціць, блішчэць». Далей да індаеўрапейскага **ĝei-* «ззяць; мігцець».

Адзначаецца немалая колькасць малых прытокаў ракі Жыздры з назвамі тыпу «Пясочня», якія калькуюць балцкую «пясчаную» назву.

Гідранімічныя адпаведнікі — водныя назвы тыпу літоўскіх *Žiezdras, Žiezdis, Žiezd-upis*, прускага *Syxdro (< Zigzdr-)*.

Назва «Жыздра» была і на тэрыторыі цяперашняй Беларусі: на «карце Шуберта» XIX стагоддзя так называлася вёска, цяпер не існая, якая лакалізуецца за ўсходняй канцавінай вёскі Юрчонкі ў басейне дзвінскай ракі Віцьбы. На картах першай паловы XX стагоддзя яна падпісаная ўжо як «Зездрына». Вёска Жыздра размяшчалася на вярхах ручая, што цёк у Віцьбу і, імаверна, так і называўся — «Жыздра».

Таго ж паходжання колішні тапонім Зездра лакалізуецца каля возера Лавацец (выток ракі Ловаці), цяпер адразу за сённяшняй беларуска-расійскай мяжой (70 км на поўнач ад падвіцебскай Жыздры).

Гідронім «Жыздра» з шэрагу балцкіх водных назваў, якія апісвалі фізічныя асаблівасці берагоў ці рэчышча. Такія таксама назвы рэк тыпу Стабна, Ашмяна, Молінка (у сувязі з прускім *stabis,* літоўскім *akmuo* «камень», *molis* «гліна»). Ім адпавядаюць пазнейшыя «перакладныя» назвы тыпу «Пясчанка», «Каменка», «Глінка».

## Водаапісанне 
Даўжыня — 223 км, плошча басейна — 9170 км².

Бярэ пачатак у балоцістай мясцовасці за 10 км на ўсход ад горада Людзінава, цячэ па Сярэднярускім узвышшы спачатку пераважна на поўдзень, затым у раёне горада Жыздры паварочвае на ўсход, а пасля Жыздры — на паўночны ўсход. Упадае ў Аку крыху вышэй вёскі Перамышль.

На рацэ гарады Жыздра, Казельск. Жыўленне снегавое і дажджавое. Сярэднегадавы расход вады — каля 35 м³/с (у раёне Казельска).

## Крыніцы 
Катэгорыя:Рэкі Калужскай вобласці
Катэгорыя:Прытокі Акі (прыток Волгі)
Кавалевіч

**Кавалевіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Дзяніс Максімавіч Кавалевіч (нар. 2003) — беларускі футбаліст.
* Дзяніс Русланавіч Кавалевіч (нар. 2001) — беларускі футбаліст.
* Ігар Мікалаевіч Кавалевіч (нар. 1968) — беларускі футбаліст, трэнер.
* Леанід Мікалаевіч Кавалевіч (нар. 1958) — беларускі палітык.
KV34

**KV34** — грабніца егіпецкага фараона Тутмоса III (XVIII дынастыя, XV стагоддзе да н . э.) у Даліне Цароў. Пабудавана па тыповым для таго часу плане. Размяшчэнне пахавальні незвычайна тым, што яе ўваход знаходзіцца не пад скалой, а ў ёй на пэўнай вышыні.

## Апісанне 
Галерэя і глыбокая шахта азначаюць сабой пачатак грабніцы. Далей ідзе пярэдняя зала з двума калонамі. У паўночным баку памяшкання ёсць праход у пахавальную камеру авальнай формы (нібы скруткі папірусу). Сцены камеры ўпрыгожаны фрэскамі, выкананымі простай пісчай формай на белым фоне, тэксты, якія тлумачаць карціны, напісаныя іератыкай. Гэта выдатная асаблівасць KV34. У цэнтры пакоя ўсталяваны авальны саркафаг.

## Лічбы 
Даўжыня: 76,11 м
Плошча: 310,92 м²
Аб'ём: 792,71 м³

Катэгорыя:Грабніцы
Катэгорыя:Грабніцы Даліны Цароў
Катэгорыя:Даліна Цароў
Жарабец

**Жарабец** — малады некастрыраваны самец каня. З-за ўздзеяння гармонаў, напр. тэстастэрону, жарабцы, як правіла, маюць тоўстую шыю і мускулістае цела. З-за гэтых якасцяў пасля добрай трэніроўкі яны могуць быць выкарыстаны ў скачках, у цырку, або на міжнародных выстаўках. Жарабцы выкарыстоўваюцца ў жывёлагадоўлі для развядзення.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Конь свойскі
Асінаўская шкляная мануфактура

**Асі́наўская шкляна́я мануфакту́ра** — мануфактура, якая дзейнічала ў 1881—1905 гадах ва ўрочышчы Асінаўка, непадалёку ад в. Дамамерычы Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці. У 1884 годзе мела шклаварную печ, у 1895 — 2 конныя рухавікі. У 1890 годзе працавалі 40 рабочых, выпушчана 240 тыс. лістоў аконнага шкла. У 1895 годзе было 142 рабочых (у тым ліку 15 хлопчыкаў і 18 дзяўчынак). У 1905 годзе працавалі 125 рабочых. Спыніла работу ў сувязі з крызісам.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дамамерычы
Катэгорыя:Гісторыя Клімавіцкага раёна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1881 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1905 годзе
Катэгорыя:Мануфактуры Беларусі
Катэгорыя:1881 год у Беларусі
Катэгорыя:Гуты Беларусі
Гамбургер (абразок)

**«Гамбургер»** — устояная назва абразка, якая складаецца з трох паралельных гарызантальных ліній, што сімвалізуюць спіс меню. У пачатку 2010-х гадоў яна стала стандартам малюнка кнопкі меню ў графічным карыстацкім інтэрфейсе . Назва «*гамбургер*» адбылася з-за таго, што тры лініі абразку нагадваюць тры пласты гамбургера.

## Гісторыя 
Абразок быў прыдуманы дызайнерам Нормам Коксам для першага ў сусвеце Камп’ютара з графічным карыстацкім інтэрфейсам Xerox Star, які выйшаў ў 1981 годзе. Паводле яго слоў, ён хацеў стварыць просты, выразны, функцыянальны запамінальны малюнак, які быў бы падобны на спіс.

У некалькі іншым выглядзе (верхняя рыса даўжэй і таўшчэй — імітацыя вылучанага пункта) абразок быў часткай фірмовага стылю тэлефонаў Motorola. Адна з кнопак тэлефона была пазначана знакам меню; калі гэтая кнопка працуе, знак адлюстроўваўся ў сярэдзіне радка для статусу.

Новае нараджэнне абразка адбылося ў канцы 2000-х гадоў, калі яна пачала выкарыстоўвацца ў інтэрфейсах прыкладанняў для мабільных прылад. Найбольш папулярная яна стала пасля таго, як з’явілася ў дадатку Facebook для iPhone у 2010 годзе . У цяперашні час абразок сустракаецца ў вялікай колькасці прыкладанняў (VK, Uber, HeadHunter і іншых), праграм і сайтаў (Time.com), і з’яўляецца стандартам індустрыі для адлюстравання кнопкі меню навігацыі .

## Спасылкі 
* Абразок «гамбургер» на відэа-дэманстрацыі інтэрфейсу Xerox Star, 1981
* Інтэрв’ю ў стваральніка абразка «гамбургер» Норма Кокса пра гісторыю абразкі 

Катэгорыя:Элементы інтэрфейсу
Катэгорыя:З’явіліся ў 1981 годзе
Асінавыя лясы

.]]
**Асі́навыя лясы́**, **асі́ннікі** — драбналістыя лясы, аснову дрэвастою ў якіх складае асіна. Пашыраны ва ўмеранай зоне Паўночнага паўшар'я, галоўным чынам у Еўропе і Азіі.

На Беларусі сустракаюцца часцей на паўночным усходзе, радзей на паўднёвым захадзе; агульная плошча 151,7 тыс. га (1,96 % лесапакрытай плошчы, 1994). Тут яны з'яўляюцца вытворнымі лясамі, якія растуць на месцы высечак дубовых, радзей ялова-хваёвых і хваёвых лясоў. Займаюць пераважна багатыя супясчаныя і сугліністыя глебы нармальнага ўвільгатнення.

Вылучаюць асіннікі: бруснічны, імшысты, арляковы, кіслічны, сеткавы, крапіўны, папарацевы, прыручайна-травяны, чарнічны, даўгамошны. Асінавыя лясы спрыяюць павышэнню ўрадлівасці глебы. Пасля высечак асінавых лясоў выкарыстоўваюць для аднаўлення хваёвых, яловых і дубовых лясоў. Асіннікі — кармавыя ўгоддзі для лася, аленя, зубра.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лясы
Катэгорыя:Вярбовыя
Свята-Мікольскі манастыр

* Свята-Мікольскі жаночы манастыр, Магілёў
* Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр, Гомель
Варона (прыток Хапра)

**Варо́на** () — рака ў Пензенскай, Тамбоўскай і Варонежскай абласцях Расіі, правы прыток ракі Хапёр (басейн Дона).

Даўжыня ракі 454 км, плошча вадазборнага басейна — 13 200 км². Вытокам ракі з'яўляюцца крыніцы на Керанска-Чамбарскім узвышшы (на поўнач ад вёскі Ведзяняпіна Пачэлмскага раёна Пензенскай вобласці). Правы бераг нізкі, левы — высокі. У даліне ракі лісцевыя лясы, шмат азёр. Жыўленне ракі снегавое. Сярэдні гадавы расход вады ў вусці 41,5 м³/с. Ледастаў з пачатку снежня да пачатку красавіка. Максімальная глыбіня ракі — 4 м.
)]]
На рацэ Варона размешчана шмат населеных пунктаў, у тым ліку гарады Кірсанаў, Уварава і ў вусці Барысаглебск.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Рэкі Пензенскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Тамбоўскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Варонежскай вобласці
Катэгорыя:Басейн Дона
Біцюг

**Біцю́г** () — рака ў Тамбоўскай, Ліпецкай і Варонежскай абласцях Расіі, левы прыток ракі Дон.

Даўжыня ракі 379 км, плошча басейна — 8840 км². Працякае па Окска-Данской раўніне. Даліна месцамі забалочаная. Правы бераг высокі, пакрыты лісцянымі лясамі; левы бераг нізкі, разараны стэп. Жыўленне ракі снегавое. Сярэдні расход вады каля горада Баброў — 18,2 м³/с. Аб’ём гадавога сцёку 0,587 км³/год. Ледастаў з сярэдзіны снежня па канец сакавіка.

Асноўныя прытокі: Курлак, Цішанка, Чыгла, Мардоўка, Пласкуша, Малейка, Чамлык і інш. У басейне ракі каля 15 азёраў.

## Літаратура 
* 
* Словарь современных географических названий / Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.

## Спасылкі 
* Государственный водный реестр РФ
* Битюг // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»

Катэгорыя:Рэкі Тамбоўскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Ліпецкай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Варонежскай вобласці
Катэгорыя:Прытокі Дона