Вялікае Герцагства Бадэн

**Вялікае Герцагства Бадэн** () — гістарычная дзяржава на паўднёвым захадзе Германскай імперыі, якое існавала ў перыяд з 1806 года па 1918 гады.

## Гісторыя 
Папярэднік Вялікага герцагства, маркграфства Бадэн было створана ў XII стагоддзі і затым падзелена на некалькі зямель, якія ў 1771 годзе былі зноў аб’яднаны ў адзінае маркграфства.

У 1803 годзе Бадэн стаў курфюрствам Свяшчэннай Рымскай імперыі.

Паводле Прэсбургскага міру 1805 года да Бадэна было далучана старадаўняе радавое ўладанне герцагаў цэрынгенскіх — Брэйсгау.

У 1806 годзе тэрыторыя Бадэна пашырылася ў сувязі з распадам Свяшчэннай Рымскай імперыі. Дзякуючы ўступленню ў Рэйнскі саюз, Бадэн быў перайменаваны ў вялікае герцагства і да яго далучана большая частка фюрстэнбергскіх уладанняў, ландграфства Клетгау, княства Лайнінген і іншыя.

У 1815 годзе Вялікае герцагства далучылася да Германскага саюза.

У час рэвалюцыі 1848—1849 гадоў Бадэн быў цэнтрам рэвалюцыйнай дзейнасці. У 1849 годзе Бадэн стаў адзінай германскай дзяржавай-рэспублікай, праўда, на кароткі час: рэвалюцыя ў герцагстве была задушана прускімі войскамі.

Вялікае Герцагства Бадэн засталося незалежным аж да стварэння Германскай імперыі ў 1871 годзе.

Пасля рэвалюцыі 1918 года Бадэн стаў часткай Веймарскай рэспублікі (гл. Рэспубліка Бадэн).

## Урад 
Глава дзяржавы — Вялікі герцаг, заканадаўчы орган — Бадэнскі саслоўны сход (*Badische Ständeversammlung*), што складаўся з Першай палаты (*Erste Kammer*), якая складалася з тытулаванага дваранства, і Другой палаты (*Zweite Kammer*), якая выбіралася выбаршчыкамі на аснове маёмаснага цэнзу. Выканаўчы орган — Бадэнскае дзяржаўнае міністэрства (*Badische Staatsministerium*), якое прызначалася Вялікім Герцагам і несла перад ім адказнасць.

**Вялікія герцагі** з дынастыі Цэрынгенаў:
* 1806—1811: Карл Фрыдрых (* 1728; † 1811)
* 1811—1818: Карл (* 1786; † 1818)
* 1818—1830: Людвіг I (* 1763; † 1830)
* 1830—1852: Леапольд (* 1790; † 1852)
* 1852—1858: Людвіг II (* 1824; † 1858)
* 1858—1907: Фрыдрых I (* 1826; † 1907), (з 1852 г. — рэгент)
* 1907—1918: Фрыдрых II (* 1857; † 1928)

## Адміністрацыйны падзел 
Тэрыторыя Бадэна была падзелена на акругі (*Landeskommissärbezirk*) (да 1864 года — *kreis*), акругі на раёны (*bezirksamt*), раёны на абшчыны (*gemeinde*). На чале раёна стаялі амтманы (*amtmann*), прадстаўнічыя органы абшчын — абшчынныя саветы (*gemeinderat*), на чале абшчын бургамістры ці старосты (*gemeindevorsteher*).
* Фрайбургская акруга (*Landeskommissärbezirk Freiburg*)
* Карлсруйская акруга (*Landeskommissärbezirk Karlsruhe*)
* Канстанцкая акруга (*Landeskommissärbezirk Konstanz*)
* Мангеймская акруга (*Landeskommissärbezirk Mannheim*)

## Прававая сістэма 
Вышэйшы судовы орган — Карлсруйскі Оберландэсгерыхт (*Oberlandesgericht Karlsruhe*), раней — вышэйшы надворны суд (*Oberhofgericht Mannheim*), суды апеляцыйнай інстанцыі — ландгерыхты (*landgericht*), раней — раённыя і надворныя суды (*kreis- und hofgericht*) (да 1864 г. — надворныя суды (*hofgericht*)), суды першай інстанцыі — амтсгерыхты (*amtsgericht*) (да 1857 — бецыксамты).
* *(Фрайбургская акруга)*
** Фрайбургскі ландгерыхт (*Landgericht Freiburg*)
** Офенбургскі ландгерыхт (*Landgericht Karlsruhe*)
* *(Карлсруйская акруга)*
** Карлсруйскі ландгерыхт (*Landgericht Karlsruhe*)
* *(Канстанцкая акруга)*
** Канстанцкі ландгерыхт (*Landgericht Konstanz*)
** Вальдсгуцкі ландгерыхт (*Landgericht Waldshut*)
* *(Мангеймская акруга)*
** Мангеймскі ландгерыхт (*Landgericht Mannheim*)
** Мосбахскі ландгерыхт (*Landgericht Mosbach*)

## Сілавыя структуры 
ы, 1809 год, малюнак Рыхарда Кнотэля.]]
[thumb|[Трубачы 2-га Драгунскага полка ў 1830-х гадах.]]
Рашэннямі ландтага *Вялікага герцагства Бадэн* у 1868 годзе ў дзяржаве была ўведзена ўсеагульная вайсковая павіннасць. У сілу Ваеннай канвенцыі, ад 25 лістапада 1870 года, Бадэнскія войскі ўтваралі складовую частку Прускай арміі, а з 1 мая 1871 года **Бадэнская армія** разам з дзвюма прускімі пяхотнымі палкамі і адным прускім кавалерыйскім палком склалі 14-ы корпус германскай імперскай арміі, з галоўным упраўленнем у горадзе Карлсруэ і дывізіённымі ўпраўленнямі ў гарадах Карлсруэ і Фрайбургу.

### Фарміраванні 
* Бадэнская армія
** 1-ы грэнадзёрскі полк
** 2-і грэнадзёрскі полк
** 3-і пяхотны полк
** 4-ы пяхотны полк
** 5-ы пяхотны полк
** 6-ы пяхотны полк
** 1-ы драгунскі полк
** 2-і драгунскі полк
** 3-і драгунскі полк
** Артылерыйскі полк
* Бадэнская паліцыя
* Ландвер:
** Батальён ландверы Герлахсгайм (*Landwehr-Bataillon Gerlachsheim*) (110-ы (2-і вюртэмбергскі пяхотны полк ландвера)
** Батальён ландвера Гайдэльберга (*Landwehr-Bataillon Heidelberg*) (110-ы (2-і вюртэмбергскі пяхотны полк ландвера)
** Батальён ландвера Брухзаля (*Landwehr-Bataillon Bruchsal*) (111-ы (3-і вюртэмбергскі) пяхотны полк ландвера)
** Батальён ландвера Карлсруэ (*Landwehr-Bataillon Carlsruhe*) (111-ы (3-і вюртэмбергскі) пяхотны полк ландвера)
** Батальён ландвера Раштата (*Landwehr-Bataillon Rastatt*) (112-ы (4-ы вюртэмбергскі) пяхотны полк ландвера)
** Батальён ландвера Офенбурга (*Landwehr-Bataillon Offenburg*) (112-ы (4-ы вюртэмбергскі) пяхотны полк ландвера)
** Батальён ландвера Фрайбурга (*Landwehr-Bataillon Freiburg*) (113-ы (5-ы вюртэмбергскі) пяхотны полк ландвера)
** Батальён ландвера Лёраха (*Landwehr-Bataillon Lörrach*) (113-ы (5-ы вюртэмбергскі) пяхотны полк ландвера)
** Батальён ландвера Донауэшынгена (*Landwehr-Bataillon Donaueschingen*) (114-ы (6-ы вюртэмбергскі) пяхотны полк ландвера)
** Батальён ландвера Штокаха (*Landwehr-Bataillon Stockach*) (114-ы (6-ы вюртэмбергскі) пяхотны полк ландвера)

## Насельніцтва 
* Фрайбургская акруга
** Фрайбург — 61.504
** Офенбург — 13.664
* Карлсруйская акруга
** Карлсруэ — 97.185
** Пфорцгайм — 43.351
* Канстанцкая акруга
** Констанц — 21.445
** Філінген — 7.819
* Мангеймская акруга
** Мангейм — 141.131
** Гайдэльберг — 40.121

## Эканоміка 
Грашовая адзінка — марка (да 1871 года — Бадэнскі гульдэн), разменная манета — пфеніг. Аператар чыгуначных паведамленняў — Вялікагерцагскія дзяржаўныя чыгункі (*Großherzoglich Badische Staatseisenbahne*), трамвай існаваў у Мангейме, Гайдэльбергу, Фрайбургу, Карлсруэ, Пфорцгайме аператар пошты і тэлефона — Бадэнская дзяржаўная пошта.

## Гл. таксама 
* Бадэн
* Гісторыя Бадэна
* Спіс кіраўнікоў Бадэна
* Рэвалюцыя 1848—1849 гг.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя германскія дзяржавы
Катэгорыя:Тэрыторыі Германскай імперыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1806 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе
Катэгорыя:Гісторыя Бадэн-Вюртэмберга