Хвоя звычайная

**Хвоя звычайная**, або **Сасна звычайная** (*Pinus sylvestris*) — вечназялёнае дрэва роду хвоя сямейства хваёвых. У натуральных умовах расце ў Еўропе і Азіі.

## Назва 
Хвоя звычайная, хвоя, сасна, хвалка, асохарніца, барына.

## Апісанне 
 Беларусі, 2004]]

Дрэва вышынёй 25-40 м і дыяметрам ствала 0,5-1,2 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы Балтыйскага мора.

Ствол прамы. Крона высока паднятая конусападобная, а затым круглявая, шырокая, з гарызантальна размешчанымі ў мутоўках галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні парасткаў матыльком сямейства , відам .

Кара ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

Пупышкі яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

Шышкі з дзеравяністымі насеннымі лусачкамі, выспяваюць на другі год пасля цвіцення.

Хваінкі размешчаны па дзве ў пучку, (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй, шэра-небудзь шэра-зялёныя, як правіла, злёгку выгнутыя, краю дробназубчатыя, жывуць 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады).

Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. У маладых дрэў хваінкі даўжэй (5-9 см), у старых карацей (2,5-5).

Мужчынскія шышкі 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя. Жаночыя шышкі (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або па 2-3 шт., Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага; спеюць у лістападзе-снежні, праз 20 месяцаў пасля апылення; адкрываюцца з лютага па красавік і неўзабаве ападаюць. Лускавінкі шышак амаль рамбічныя, плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай. Насенне чорнае, 4-5 мм, з 12-20 мм перапончатыя крыльцам.

## Арэал і экалогія 
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да глебы і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх кліматычных зонах. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над узроўнем мора, на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва Еўразіі, пачынаючы з Іспаніі і Вялікабрытаніі і далей на ўсход да басейна ракі Алдан і сярэдняй плыні Амура ва Усходняй Сібіры. На поўначы хвоя звычайная расце аж да Лапландыі, на поўдні сустракаецца ў Манголіі і Кітаі. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з елкай, бярозай, асінай, дубам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, балоты. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На Беларусі хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на Нарачана-Вілейскай, Верхнянёманскай, Полацкай, Палескай нізінах і Цэнтральнабярэзінскай раўніне.

### Разнавіднасці 
У розных частках арэала навукоўцамі паказаныя разнавіднасці хвоі звычайнай, а таксама марфалагічныя і экалагічныя формы — экатыпы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных падвіды хвоі звычайнай:

*  — расце на Балканскім паўвостраве, у паўночнай Турцыі і Закаўказзі, на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
*  — расце ў Нарвегіі, Швецыі, Фінляндыі і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач Карэліі і Мурманская вобласць). На Салавецкіх астравах у Белым моры яе рост складае да 30 м. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае хмызняковую форму, якая сцелецца.
*  — расце ў Манголіі, паўночна-заходнім Кітаі і паўднёвай Сібіры, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў Забайкаллі, у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку Сахонда ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Асаблівасці біялогіі 
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: спарафіт і гаметафіт. Споры сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.

Утварэнню насення ў сасны папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча-
юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

Зігота дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл сасны.

## Выкарыстанне чалавекам 
### Выкарыстанне драўніны 
Драўніна хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу шпону, фанеры.

Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, плецены посуд, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі паветра.

## Літаратура 
* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* *Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.* Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* *Forrest, G. I.* 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Хвоя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Катэгорыя:Расліны на марках