Паўстанне 1863 года на Пружаншчыне

**Паўста́нне 1863 года на Пружа́ншчыне** — ваенныя дзеянні паўстанцкіх аддзелаў з Царства Польскага, а пасля таксама ўласных фарміраванняў і аддзелаў з суседніх паветаў Гродзенскай губерні, у склад якой уваходзіў Пружанскі павет. На той час ягоная тэрыторыя займала землі сучасных Пружанскага, часткі Бярозаўскага і Камянецкага раёнаў Брэсцкай вобласці, а таксама Гайнаўскага павета Падляскага ваяводства (Польшча).

Ваенныя дзеянні на тэрыторыі павета распачалі польскія аддзелы Рамана Рагінскага, Станіслава Сангіна і Браніслава Рыльскага, якія яшчэ да выдання маніфеста Літоўскага правінцыйнага камітэта перайшлі мяжу Гродзенскай губерні. Яны імкнуліся такім чынам распаўсюдзіць паўстанне далей на ўсход. Першыя ўласныя аддзелы ў Гродзенскай губерні пачалі стварацца ў сакавіку — красавіку 1863 года. Найбольшую актыўнасць у Пружанскім павеце праявілі аддзелы Урублеўскага. Уласны аддзел сфарміраваў пружанскі памешчык Фелікс Улодак, з якім пазней прыняў удзел у Мілавідскай бітве. Дзейнічалі аддзелы з суседніх Ваўкавыскага, Слонімскага, Гродзенскага паветаў.

Касцяк паўстання склала дробная шляхта і жыхары мястэчак. У Гродзенскай губерні адсотак сялян сярод удзельнікаў паўстання быў большым, чым ва ўсіх іншых беларускіх губернях. Аднак шырокай падтрымкі дабіцца не атрымалася з прычыны перавагі «белых» і антыпольскай прапаганды расійскага ўрада.

На задушэнне паўстання былі кінутыя вялізныя сілы. За карнымі аперацыямі на Гродзеншчыне асабіста сачыў віленскі генерал-губернатар Міхаіл Мураўёў, які за сваю жорсткасць у задушэнні паўстання атрымаў мянушку «*вешальнік*». У насельніцтва ладзіліся ператрусы ў мэтах пошуку паўстанцкай зброі; за дапамогу паўстанцам або падазраваных ва ўдзеле шляхціцаў высылалі з краю, а іхняя маёмасць секвестравалася.

Да канца 1863 года паўстанне на Пружаншчыне было задушанае. Пасля гэтага распачалася палітычная рэакцыя і татальная русіфікацыя, усталяваўся рэжым выключных законаў.

## Абвяшчэнне паўстання 
 Часовага нацыянальнага ўрада]]
 года Цэнтральны нацыянальны камітэт у Варшаве выдаў маніфест з заклікам да паўстання. У адмысловай адозве да насельніцтва Літвы і Беларусі Цэнтральны камітэт ад імя Часовага нацыянальнага ўрада заклікаў падтрымаць паўстанне, якое пачалося ў Польшчы ў ноч на 23 студзеня.

На тэрыторыі сучаснай Беларусі паўстанне рыхтаваў Літоўскі правінцыйны камітэт, які стварыў гродзенскую, мінскую, навагрудскую, беластоцкую і іншыя рэвалюцыйныя арганізацыі. Гурткі дзейнічалі ў Брэст-Літоўску, Слоніме, Ваўкавыску, Пружанах, Кобрыне. Найбольш паспяхова дзейнічала злучэнне Рагінскага. Пасля паражэння пад Сямятычамі яно, нягледзячы на пераслед праціўніка, здолела праз Пружанскі павет дайсці да Мінскай губерні, робячы рэйды па вёсках.

 1863 года каля вёскі Каралёў Мост Пружанскага павета адбылася сутычка аддзела Рагінскага з расійскімі войскамі пад камандаваннем флігель-ад’ютанта Носціца і падпалкоўніка Вімберга ў складзе 5 рот Пскоўскага палка, 3 рот Рэвельскага палка, казакаў 24-га Данскога палка і 4 гармат. Сілы былі няроўныя, частка паўстанцаў вымушаная была адступіць назад у Польшчу, астатнія са стратамі схаваліся ў пушчы. Як паведамлялася ў афіцыйным данясенні, «з шайкі загінулі 12 чалавек, патанулі 5, узятыя ў палон 4 і на другі дзень 16».

Аднак ужо назаўтра, , аддзел паўстанцаў з 200 чалавек, узброеных ружжамі, пісталетамі, кінжаламі, захапіў мястэчка Шарашова, дзе быў прыхільна сустрэты местачкоўцамі. Тут паўстанцы прыдбалі паўкажушкі, боты, вопратку і, узяўшы 93 рублі казённых грошай у сельскім праўленні, рушылі ў кірунку да Пружанаў. У доме фельдмаршала (імаверна, Палацык) была зладжаная сустрэча каліноўцаў з мясцовай шляхтай і купцамі; добраахвотнікамі ў паўстанцы запісаліся некалькі шляхціцаў. Па рашэнні Польскага нацыянальнага ўрада павятовым начальнікам быў прызначаны Міхал Жукоўскі, які меў маёнтак Лукомер каля Малеча.

Адсюль частка паўстанцаў на чале з Станіславам Сангіным і Браніславам Рыльскім накіравалася назад на Семятычы, аднак  яны былі разбітыя пад в. Рэчыца Пружанскага павета. Сангін у гэтым баі загінуў, а Рыльскі з 9 паўстанцамі трапіў у палон.

Рагінскі праз Кобрынскі павет рушыў углыб Палесся, маючы намер узняць на паўстанне мясцовых сялян і шляхту. 25—26 лютага ягоны аддзел пацярпеў паражэнне пад Боркамі (цяпер у Ганцавіцкім раёне) ад царскага падраздзялення пад камандаваннем Альбертава. Канчаткова паўстанцы былі разбітыя ў Слуцкім павеце, дзе іх урэшце здолелі дагнаць расійскія войскі. 3 сакавіка Раман Рагінскі трапіў у палон у маёнтку шляхціца Млынскага каля Турава.

### Уласныя аддзелы 
]]
Першыя аддзелы ў Гродзенскай губерні пачалі стварацца толькі ў сакавіку — красавіку 1863 года. Сігналам для выступу з’яўляліся вусныя або пісьмовыя загады, якія перадавалі сябрам паўстанцкай арганізацыі.

Стравінскі правёў 2 мая паспяховую бітву з царскімі войскамі ў Міхалінскіх лясах ля Бярозы-Картузскай, браў удзел у Мілавідскай бітве. Пэўны час пры ягоным аддзеле знаходзіўся галоўны штаб паўстанцаў Гродзенскай губерні.

#### Іншыя 
У ноч з 2 на 3 мая 1863 года паўстанцкі аддзел быў створаны з жыхароў мястэчка і маёнтка Сялец, горада Пружаны і яшчэ некалькіх мястэчак. Дыслацыраваўся каля Сяльца. Пружанскі павятовы военачальнік даносіў камандаванню, што праследаваць гэтыя аддзелы без ведання мясцовасці немагчыма. Пасля бою казакі налічылі на адным левым флангу 127 забітых, у палон быў узяты беластоцкі памешчык Рафал Карыцкі.

24 мая адбыўся вялікі бой у Ружанскай пушчы, дзе батальён Неўскага пяхотнага палка атакаваў частку аддзела Лянкевіча, якая не ўдзельнічала ў Мілавідскай бітве, і нанёс ёй адчувальныя страты.

8 чэрвеня адбыўся бой з расіянамі над ракой Сцярцежай у Ружанскай пушчы. Духінскі быў адрэзаны ад асноўнай часткі аддзела Урублеўскага, і апошні тройчы вадзіў жаўнераў у атаку, каб адбіць Духінскага. Пасля паспяховага наступу паўстанцы адышлі, забіраючы параненых.

15 чэрвеня з лагера на захад ваяводства выправіліся 96 паўстанцаў на чале з Юльянам Эйтміновічам, 16 чэрвеня — 56 чалавек Лянкевіча. Удзень  года да лагера наблізіліся ворагі, што гналіся за Кабылінскім і яго людзьмі. Ля мястэчка Лыскава паўстанцы на чале з Урублеўскім аказалі моцны супраціў маскоўцам. У калоніі Папялёў аддзел падзяліўся. Група з 120 паўстанцаў Густава Стравінскага, з якой знаходзіўся і штаб Гродзенскага ваяводства з Духінскім і Урублеўскім, рушыла на поўнач Ваўкавыскага павета і спынілася ва ўрочышчы Масцішча ў Свіслацкай пушчы; Урублеўскі накіраваўся на Горбач. Аддзел Стравінскага неўзабаве быў распушчаны, а сам кіраўнік з’ехаў за мяжу.

Застаўшыся адным з апошніх дзейных камандзіраў, Валерый Урублеўскі зноў вярнуўся ў Белавежскую пушчу праз Боркі.

У канцы лета Нацыянальны ўрад прызнаў, што працягваць паўстанцкія дзеянні ў заходніх расійскіх губернях немэтазгодна. 28 жніўня быў выдадзены загад пра спыненне ваенных дзеянняў дзеля таго, каб аднавіць змаганне ўвесну наступнага года.

Увосень арганізаваная ўзброеная барацьба на тэрыторыі беларускіх паветаў Гродзенскай губерні спынілася.

### Паўстанцкая ўлада 
На тэрыторыі, ахопленай паўстаннем, усталёўвалася рэвалюцыйная ўлада. Замест губерняў ствараліся ваяводствы, якія тэрытарыяльна супадалі з губернямі. Выключэннем стала Гродзеншчына, якая была падзеленая на паўночнае і паўднёвае ваяводствы. Асобнай адзінкай стаў Навагрудскі павет, вылучаны са складу Мінскай губерні і непасрэдна падначалены Вільні.

У паўночных (Беластоцкім, Ваўкавыскім, Гродзенскім, Сакольскім і Слонімскім) паветах ваяводскім быў прызначаны паплечнік Кастуся Каліноўскага Эразм Заблоцкі, у паўднёвых (Бельскім, Брэсцкім, Кобрынскім і Пружанскім) — памешчык Апалін Гофмайстэр, начальнікам Навагрудскага павета — шляхціц Канстанцін Кашыц.

### Цывільныя ахвяры 
Вядомыя выпадкі, калі паўстанцы каралі смерцю праваслаўных святароў, якіх называлі «схізматыкамі».

Адным з найбольш вядомых выпадкаў на Пружаншчыне стала забойства іерэя Рамана Рапацкага, які служыў настаяцелем прыходу ў вёсцы Котра. 3 ліпеня 1863 года яго схапілі на сенакосе і павесілі на грушы, пасля чаго адзін з паўстанцаў стрэліў яму ў грудзі. Побач з ім быў павешаны мясцовы селянін Канстанцін Швед за тое, што паведамляў уладам месцазнаходжанне паўстанцаў. У віленскім Прачысценскім саборы захоўваецца памятная дошка з пералікам 349 ахвяр паўстання, дзе Раман Рапацкі значыцца адным з першых.

У Лыскаве на рынкавай плошчы памешчык Засуліч з паўстанцаў застрэліў настаўніка народнага вучылішча Фрыдрыха Вішгальца за тое, што выкладаў па-руску і не зняў партрэты імператарскіх асоб. Цела ягонае праляжала там тры дні, бо паўстанцы забаранілі чапаць і хаваць забітага пад пагрозай смерці. Толькі на чацвёрты дзень удава Вішгальца здолела пахаваць мужа на полі за мястэчкам, як загадаў кіраўнік паўстанцкага аддзела, мясцовы памешчык Здзіслаў Быхавец: «Закапай там, дзе сабакі скавычуць». Касцяк паўстання склалі жыхары мястэчак — дробныя чыноўнікі, інтэлігенцыя, рамеснікі, навучэнцы, — сярод якіх падрыхтоўчая праца вялася ўжо з пачатку 1860-х гадоў, былі загадзя створаныя падраздзяленні.

Арганізатарам паўстання Кастусю Каліноўскаму і Валерыю Урублеўскаму ўдалося падняць на барацьбу сялян губерні, і паўстанцы карысталіся шырокай падтрымкай сялян. Яны былі фуражырамі, выведнікамі, праважатымі для паўстанцаў. Асаблівую ветлівасць адзначалі паплечнікі Урублеўскага сялян вёсак Лыскава, Мілавіды і Крынкі.

У ваенных дзеяннях з сялян найболей удзельнічалі беззямельныя і малазямельныя шляхціцы, аднадворцы. У Гродзенскай губерні паўстанне падтрымаў найбольшы адсотак дзяржаўных сялян сярод беларускіх губерняў (каля 20 %). Памеснае дваранства разам са святарамі складала толькі каля 6 % удзельнікаў паўстання. Збольшага дваранства аказвала матэрыяльную дапамогу. Сярод духавенства паўстанне падтрымалі ў асноўным каталіцкія святары; пратэстанцкае, мусульманскае і іўдзейскае духавенства да ідэй паўстання ставілася абыякава. Дапамога святароў заключалася найчасцей у забеспячэнні аддзелаў, агітацыі і вярбоўцы мясцовага насельніцтва. Так, у аддзел Урублеўскага народ заклікаў ксёндз Валіцкі з Сакольскага павета, у аддзелы Улодка і Урублеўскага ўваходзіў ксёндз Манюшка.

Тым не менш, абмежаваная праграма паўстання і прыход да кіраўніцтва «белых» выключалі магчымасць шырокага ўдзелу ў ім сялянства Беларусі і Літвы. Недавер у сялян выклікаў факт падтрымкі паўстання з боку мясцовых польскіх памешчыкаў, абмежаваная праграма яго кіраўнікоў, лозунг аднаўлення польскай дзяржавы. Да таго ж улады і праваслаўная царква распаўсюджвалі ілжывыя чуткі, быццам польскія памешчыкі паўсталі супраць расійскага цара за тое, што ён вызваліў сялян з прыгону, і імкнуцца аднавіць прыгонны лад. Актыўнасць афіцыйнай прапаганды, дазвол часоваабавязаным сялянам выкупляць зямлю з 1 мая вызначылі пазіцыю сялянства. Ужо ў першы летні месяц пачалося актыўнае стварэнне ўзброеных вясковых каравулаў, кожны з якіх складаўся з 60—100 сялян на чале з унтэр-афіцэрам кадравых войск. Насельніцтву, за выняткам сялян, было забаронена без дазволу ўладаў адыходзіць ад месца свайго жыхарства далей, чым на 30 вёрст; па падазрэнні ва ўдзеле ў паўстанні шляхціцаў высылалі з краю.

З лета 1863 года мясцовае кіраўніцтва стала даволі паспяхова выкрываць тых, каго падазравалі ў сувязях з паўстанцамі. У Пружанах дзейнічала адмысловая ваенная камісія па разглядзе спраў мяцежнікаў, якая размяшчалася ў доме Керсноўскага на вул. Новасялецкай. Падазраваных было столькі, што для іхняга ўтрымання, акрамя астрога, былі занятыя яшчэ тры прыватныя дамы. Адам Быхавец вымушаны быў прадаць маёнткі Зельзін і Юзэфполь, пастаўлены перад фактам іхняй канфіскацыі ў іншым выпадку.

Раман Рагінскі быў прыгавораны да 20 гадоў катаргі, Фелікс Зянковіч — да 12 гадоў. Фларыян Ажэшка, арыштаваны ў Пружанскім павеце ў ліпені 1863 года, быў высланы ў Томск; уладальнік маёнтка Доўгае Люцыян Крашэўскі высланы ў Кунгур Пермскай губерні; бацька будучага мастака-пейзажыста Станіслава Жукоўскага Юльян быў пазбаўлены свайго маёнтка Стараволя; сын уладальніка вёскі Нямковічы Севярын Пацэвіч высланы ў Сібір.

З-за паўстання Пружаны пазбавіліся магчымасці мець чыгуначнае злучэнне. Яшчэ да з’яўлення ў Беларусі чыгунак група буйных палескіх землеўласнікаў, сярод якіх былі князі Эдвін Друцкі-Любецкі, Уладзіслаў і Раман Сангушкі, Пётр Вітгенштэйн, графы Іван Тышкевіч, Аўгуст Замойскі, Стэфан і Канстанцін Патоцкія, хадайнічалі аб пракладцы чыгункі ад Беластока цераз Пружаны ў Пінск і далей на Валынь. 28 чэрвеня 1862 года цар Аляксандр II ужо даў на гэта свой дазвол. Аднак у сувязі з паўстаннем Заходні камітэт, створаны дзеля ўзмацнення адміністрацыйнага нагляду ў краі, пераглядзеў пытанне пра мэтазгоднасць пабудовы чыгункі, зрабіўшы наступную выснову: яе пабудова, «не адпавядаючы меркаванай мэце, прывяла б толькі да злучэння Заходніх губерняў з Царствам Польскім, што зусім неадпаведна відам урада, які імкнецца звязаць Заходнія губерні чыгункай не з Царствам Польскім, а з цэнтрам Імперыі». 28 мая 1863 года гэтае рашэнне атрымала ўхвалу імператара.

Аднак, нягледзячы на паражэнне паўстання, яно аслабіла пазіцыі царызму і вымусіла пайсці на ўступкі. Скасаванне прыгоннага права (1861) і паскарэнне аграрнай рэформы пасля паўстання (скарачэнне выкупных плацяжоў на 20 %, скасаванне стану «часоваабавязаных» і да т. п.) станоўча адбіліся на эканамічным развіцці Пружаншчыны.
* Фелікс Зянковіч (нарадзіўся ў маёнтку Мокрае, цяпер у Пружанскім раёне, мемуарыст. З ліпеня 1863 года — сакратар Выканаўчага аддзела Літвы ў Вільні. 7 жніўня арыштаваны, прыгавораны да расстрэлу. Пасля смяротнае пакаранне замененае на катаргу.

* Люцыян Крашэўскі — ураджэнец Пружанаў, мастак, фатограф. За дапамогу паўстанцам быў высланы ў Пермскую губерню.
* Медард Скачынскі — уласнік маёнтка ў Пружанскім павеце. Разам з абодвума сынамі змагаўся ў аддзеле Стравінскага. Арыштаваныя ў верасні 1863 года, пазбаўленыя ўсіх правоў стану, маёмасць канфіскаваная. Сасланыя ў Сібір.
* Рамуальд Траўгут (нарадзіўся ў вёсцы Шастакова) — актыўны ўдзельнік паўстання, фактычны кіраўнік варшаўскага паўстанцкага ўрада з кастрычніка 1863 года. Арыштаваны 30 красавіка 1864 года, павешаны паводле прысуду царскага ваеннага суда 5 жніўня 1864 года. У 1989 годзе група энтузіястаў (настаўнік з Клепачоў Мікалай Пянка, вясковец з Ласасіна Якуб Заяц) з дапамогай краязнаўцаў з Ружанаў (Аляксандр Пракапеня і Юрый Малышэўскі) і Пружанаў (Генадзь Сарока, Язэп Машкала, Іван Здановіч) знайшлі і аднавілі помнік. Матэрыяламі і транспартам дапамаглі Пружанская ПМК і радыёзавод. Аднак у 1998 годзе помнік быў расстраляны з верталёта (побач знаходзіцца ваенны палігон). Чарговы раз помнік адноўлены ў 2000 годзе, 8 кастрычніка таго ж года адбылося ягонае ўрачыстае адкрыццё і асвячэнне з удзелам каталіцкага святара з Ружанаў Януша і праваслаўнага айца Уладзіміра з Варанілавічаў.

Пружанскі паэт Мікола Антаноўскі прысвяціў паўстанцам верш «*Касінерам Каліноўскага*», выдадзены ў ягоным зборніку «*Святаяннік*».

## Гл. таксама 
* 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Генадзь Кісялеў. Разам з вялікім Кастусём
* Паплечнікі Кастуся Каліноўскага: часткі першая і другая

Катэгорыя:Паўстанне 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Пружанскі павет (Расійская імперыя)