Будзівід

**Будзіві́д**, таксама вядомы як **Пукувер**,** Путувер** або **Лютувер** (, ; не пазней за 1261 — каля 1295) — вялікі князь літоўскі (1291—1295?).

## Імя 
Галіцка-Валынскі летапіс дае імёны братоў «*Боудикидъ и братъ его Боудивидъ*», а лацінскі запіс, у варыянце які лічаць найбольш слушным, дае імя старэйшага брата як «*Butegeyde*», таму імя другога аднаўляюць як *Буцівід*. У імёнах братоў перагукваецца аснова *But-* («*Боуд-*» летапісу), што не дзіўна для княжацкага асяроддзя — чатырох сыноў Альгерда звалі Ягайла, Карыгайла, Скіргайла, Швітрыгайла (Свідрыгайла), імёнамі з агульнай асновай *Gail-*.

Буцівід і Буцігейд — імёны з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з індаеўрапейскай эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання.

Аснова *But*- у літоўскім іменніку ўтварае больш за сто антрапонімаў, яна таксама была адной з самых прадуктыўных у старапрускім іменніку. Яе звязваюць з літ. *būti*, пруск. *būton* «быць; жыць», літ. *butas*, пруск. *buttan* «дом», далей з індаеўрапейскім **bhŏu-, *bhū*- «быць, жыць».

Аснову *Vyd-* звязваюць з літ. *iš-vydo* «убачыў» (*išvysti* «убачыць»), што роднасна з беларускім дыялектычным *відзець* «бачыць». Таксама была папулярная пры ўтварэнні прускіх імёнаў.

Укладзеныя ў імя, гэтыя дзве асновы адлюстроўвалі каштоўнасці раннелітоўскага княжацка-ваярскага асяроддзя: «дом» як сям’я, мінімальная сацыяльная адзінка (затым ішлі *Vaiš-* вёска і *Taut-* народ-племя) і слава («віднасць», заўважнасць ваяра).

## Паходжанне 
Звестак пра паходжанне Будзівіда няма. Некаторыя даследчыкі лічыць, што разам з Будзікідам ён мог быць сынам або родзічам вялікага князя Трайдзеня. Гіпотэза грунтуецца на тым, што Трайдзень меў дзяцей — вядома дачка Гаўдэмунда, то-бок маглі быць і сыны, а таксама значныя сілы пад канец жыцця і мог забяспечыць захаванне ўлады за сваёй сям’ёй або родам. Трайдзень не загінуў праз змову, як паведамляе пазнейшая «Хроніка Быхаўца», а памёр натуральнай смерцю і пра ўнутраныя канфлікты ў дзяржаве па яго смерці нічога не вядома. Крыніцы называлі Трайдзеня «каралём Літвы», то-бок адзінаўладцам дзяржавы, а ўжо ў 1286 годзе яны згадваюць іншага «караля Літвы». Зяць Трайдзеня — плоцкі князь Баляслаў, падтрымліваў цесныя сувязі з цесцем і захаваў іх з яго наступнікам, назваў свайго народжанага ў 1284—1286 гадах сына Трайдзенем. Таму звесткі пазнейшых крыніц, што пасля смерці Трайдзеня запанавала новая дынастыя, наўрад ці верагодныя, болей праўдападобна, што ўладу ўтрымалі яго родзічы, адзін з якіх Будзівід.

Альтэрнатыўны погляд выказаў Ежы Ахманскі, ён адзначыў, што ў паэтычным творы «Задоншчына» Альгердавічы называюць сябе *«ўнукамі Гедымінавымі, праўнукамі Скаламендавымі»* і выказаў меркаванне, што бацькам Будзівіда (і Будзікіда) быў князь Скаламенд. На думку Сцівена Роўэла, Скаламенд мог быць і цесцем Гедыміна. Паводле Вячаслава Насевіча слова «праўнукі» магло быць ужыта ў значэнні «аддаленыя нашчадкі», а імя Скаламенд быць змененай формай імя Скамонт (Скоманд), якое мелі вядомыя з летапісаў два яцвяжскія князі, у прыватнасці князь Скоманд (Комант). Томас Баранаўскас не згаджаўся з інтэрпрэтацыяй Ахманскага і лічыць, што Альгердавічы паслядоўна называюць спачатку свайго бацьку Альгерда, потым дзеда Гедыміна і прадзеда Скаламенда, і пераскок праз прыступку дынастыі надуманы. На думку Баранаўскаса, князь Комант (Скоманд), калі ён тоесны Скаламенду, быў або бацькам, або цесцем Гедыміна і другое больш імаверна зыходзячы з іншых крыніц.

## Дзейнасць 
Упершыню князь Будзівід згадваецца ў красавіку-маі 1289 года, калі разам са старэйшым братам князем Будзікідам перадаў Ваўкавыск уладзіміра-валынскаму князю Мсціславу Данілавічу, каб захаваць з ім мір.

*«Тогда же Литовьскии кнѧзь Боуд̑и̑кидъ и братъ его . Боудивидъ . даша кнѧзю Мьстиславоу . городъ свои . Волъковъıескь абы с ними . миръ держалъ .»*

Напэўна, ён жа (гл. падр. Праблемы ідэнтыфікацыі) пад імем Пукувер (*Pucuwerus rex Lethowie*) згадваецца ў хроніцы Пятра з Дусбурга пад 1291 годам, калі паслаў войска на чале са сваім сынам князем Віценем супраць палякаў у Куяўскую зямлю.

Час уладарства вялікага князя Пукувера вызначаўся ваеннай актыўнасцю Тэўтонскага ордэна. У 1292—1295 гадах рыцары-крыжакі штогод нападалі на Жамойць, а ў 1295 годзе хадзілі яшчэ і на Гародню. Гародня была перадавым пунктам абароны дзяржавы і важнейшай базай ВКЛ для арганізацыі паходаў на Прусію.

З хронікі Пятра з Дусбурга вынікае, што Пукувер кіраваў моцнай дзяржавай — нягледзячы на няспынную вайну з Ордэнам, ёй ставала сіл здзяйсняць рабаўніцкія паходы на польскія землі.

Памёр да 1296 года, калі ўжо «*rex Lethowie*» названы Віцень.

## Праблемы ідэнтыфікацыі 
Юзаф Пузына атаясняе вышэйназванага *Pucuwerus rex Lethowie* з адным з князёў, згаданых Іпацьеўскім летапісам пад 1289 годам — Будзівідам.

Праз графічныя асаблівасці шрыфту выдання хронікі Дусбурга, друкаванага ў XVII ст., ёсць яшчэ некалькі чытанняў імя князя — *Putuwerus* і *Lutuwerus*. *Lutuwerus* не згадваецца ў верагодных крыніцах, толькі Тэадор Нарбут згадвае яго пад імем *Lutawor* у кантэксце фантастычных звестак і спасылаецца на Раўданскі рукапіс і нейкія паданні, напэўна, свае ж фальсіфікаты. Напэўна, на аснове нарбутавых звестак Адам Міцкевіч у творы «Гражына» выводзіць адным з герояў князя Літавора, чыім набліжаным баярынам быў нібыта продак аўтара Рымвід ( Адам Міцкевіч).

Найраннейшы з вядомых цяпер варыянтаў імя — **Pucuwerus**, варыянты *Putuwerus* і *Lutuwerus* з’явіліся толькі ў друку XVII ст. Апошнія варыянты выдаўцы ўзялі праз чытанне таго ж арыгіналу, што быў і крыніцай чытання *Pucuwerus*, але да нашага часу не дайшоў. Нейкі спіс з гэтага арыгіналу бачыў Мацей Стрыйкоўскі і прачытаў там *Utinuerus*. З гэтага даследчыкі робяць выснову, што ўжо да сярэдзіны XVI ст. арыгінал блага чытаўся, а ў XVII ст., калі з’явіліся *Putuwerus* і *Lutuwerus*, напэўна, чытаўся яшчэ горш.

Таксама адзначаюць, што ў гатычным напісанні літары *P*, *L* і *B* вельмі падобныя і невялікае пашкоджанне можа ўнесці няпэўнасць. Пашкоджанне ж першай літары і наогул тэксту пэўна было, бо перапісчык крыніцы для Стрыйкоўскага першай літары імя наогул не бачыў. Таксама адзначаюць, што перапісчыкі Дусбурга часта пісалі *c* замест *t* арыгінала. Такім чынам, адно з чытанняў выдаўцоў XVII ст. — *Putuwerus*, ці не самае блізкае да праўды. Як заўважыў Эдвардас Гудавічуса, у гатычным напісанні *r* і *t* адрозніваюцца толькі вышынёй аднаго элемента, то-бок ведаючы благую захаванасць тэксту, можна ўзнавіць напісанне ў арыгінале і як *Putuwetus*. Таксама вядома, што немцы часта і звычайна чаргавалі як b/p, так і d/t, напрыклад, *Gyntsche Pudewiten son* на праўдзе сын айрагольскага баярына Бутвіда (*Butvydas*). У кожным разе, *Putuwetus* або **Buduwedus**, пагатоў у гістарычным кантэксце, добра атаясняецца з вядомым тым жа часам Будзівідам, асабліва зважаючы на перадачу немцамі імя яго брата Будзікіда як *Butegeyde*.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Гудавичюс Э.* По поводу так называемой «диархии» в Великом княжестве Литовском // Feodalisms Baltijas regiona. — Riga, 1985. — С. 35-44.
* *Краўцэвіч А.* Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага 1248—1377 г. Кніга 1: Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248—1341 г.) / Навук. рэд. В. Голубеў. — Гародня-Уроцлаў, 2015. (Гарадзенская бібліятэка) ISBN 978-83-7893-121-8
* *Насевіч В.* Путувер // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6. Кн. 1. — Мінск, 2001. — С. 8.
* *Насевіч В. Л.* Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мінск: Полымя, 1993. — 160 с.
* *Петр из Дусбурга*. Хроника земли Прусской. — М. Ладомир. 1997.
* *Puzyna J.* Kim był i jak sie naprawdę nazywał Pukuwer ojciec Giedymina // Ateneum Wileńskie. t.10. 1935. — S. 1-43.

Катэгорыя:Гедзімінавічы
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя
Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія