Фалклендскія астравы

**Фалкле́ндскія астравы́** альбо **Мальві́нскія астравы́** (, ) — архіпелаг у паўднёва-заходняй частцы Атлантычнага акіяна, недалёка ад аргенцінскага ўзбярэжжа Паўднёвай Амерыкі. Плошча архіпелага каля 12 тыс.км². Адміністрацыйны цэнтр — Стэнлі. З’яўляюцца аб’ектам тэрытарыяльнага канфлікту паміж Вялікабрытаніяй, якой астравы належаць, і Аргенцінай, якая лічыць іх сваёй тэрыторыяй. Колькасць насельніцтва астравоў перавышае  чалавек. Мова — англійская. Асноўныя заняткі — авечкагадоўля, рыбалоўства.

## Этымалогія 
Першым назву атрымаў Фалклендскі праход (Falkland Sound), названы так Джонам Стронгам ў 1690 годзе ў знак пашаны да яго патрона Энтані Кэры, 5-га віконта Фалклендскага. Пазней назва была пашырана на ўсю групу астравоў. Іспанская назва, Islas Malvinas, паходзіць ад французскай назвы, Îles Malouines, дадзенай Луі Антуанам дэ Бугенвілем ў 1764 годзе ў гонар першых пасяленцаў-астраўлян — маракоў і рыбакоў з брэтонскага порта Сен-Мало, што ў Францыі.

## Геаграфія 
### Геаграфічнае становішча і склад архіпелага 
Архіпелаг размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы Атлантычнага акіяна прыблізна на 52 ° пд.ш.. Астравы знаходзяцца на адлегласці 343 км ад аргенцінскага вострава Эстадас, 463 км ад узбярэжжа Паўднёвай Амерыкі і 1078 км ад брытанскага вострава Паўднёвая Георгія. Складаюцца з двух буйных (Заходні і Усходні Фалкленды) і 776 дробных астравоў і скалаў. Паміж двума галоўнымі астравамі архіпелага ляжыць Фалклендскі праход. Агульная плошча архіпелага складае 12 173 км². Агульная даўжыня берагавой лініі — каля 1300 км, узбярэжжа моцна зрэзанае, мае фіёрдавы характар. Астравы знаходзяцца пад уплывам магутных халодных цячэнняў. Адно з іх — Фалклендcкае (Мальвінскае) — мае кірунак ад Фалклендсіх астравоў да заліва Ла-Плата. Хуткасць плыні — 1-2 км/г. Сярэдняя тэмпература вады ўзімку ад 4 да 10 °С, улетку ад 8 да 15 °С. Нясе вялікую колькасць айсбергаў, хоць паблізу Фалклендаў айсбергі сустракаюцца рэдка.

Астравы з'яўляюцца важным перавалачным пунктам на шляху з Атлантычнага акіяну ў Ціхі і дазваляюць кантраляваць Паўднёвую Атлантыку.

### Прырода 
Астравы адносяцца да патагонскага шэльфу Паўднёвай Амерыкі. У рэльефе пераважаюць узвышшы і нізкагор'і. Вышэйшая кропка архіпелага — гара Асбарн (705 м) на востраве Усходні Фалкленд; гара Адам на востраве Заходні Фалкленд мае вышыню 700 м. Клімат умераны акіянічны, сфармаваны заходнімі вятрамі і халодным Фалклендскім цячэннем, ветраны і туманны. Сярэднямесячныя тэмпературы змяняюцца ад +9°С у студзені і лютым да + 2°С у чэрвені і ліпені. Нягледзячы на перавагу заходніх вятроў, найбольшая колькасць ападкаў (600-700 мм) адначаецца на ўсходзе архіпелага. Ападкі выпадаюць раўнамерна на працягу году. Доўгачасовае снежнае покрыва адсутнічае. На астравах няма доўгіх рэк, аднак ёсць вялікая колькасць ручаёў, якія звычайна ўпадаюць у бліжэйшы фіёрд або бухту. Краявіды архіпелага прадстаўлены зёлкавымі лугамі і верасовымі пусткамі, тарфянымі балотамі; больш за 80 % тэрыторыі занята пашамі. Маецца моцная сувязь з патагонскаю флорай і фаунай. Архіпелаг уваходзіць у так званую Патагонскую (ці Магеланаву) заагеаграфічную вобласць Сусветнага акіяна. Адзіным абарыгенным наземным млекакормячым архіпелага была фалклендская лісіца, знішчаная ў сярэдзіне XIX стагоддзя з пачаткам масавай каланізацыі. У прыбярэжных водах можна сустрэць 14 відаў марскіх млекакормячых. На архіпелазе гняздуецца 60 відаў птушак, у тым ліку, 5 відаў пінгвінаў і 60 % сусветнай папуляцыі чарнабровага альбатроса. Многія віды птушак вымерлі, не вытрымаўшы канкурэнцыі з завезенымі відамі.

 

Image:Aerial_photo_Port_Stanley.jpg|Порт-Стэнлі
Image:Camp-Settlement.jpg|Фальварак на Кэмпе
Image:Upland.jpg|Фалклендскае сугор’е 
Image:Gypsy-Cove.jpg|Джыпсі Коу
Image:Necksaundersisland2.jpg|Чубатыя пінгвіны на востраве Саундэрс

## Гісторыя 
Да моманту адкрыцця былі незаселенымі, аднак археалагічныя знаходкі (былі выяўленыя сляды селішча) сведчаць аб наведванні астравоў марскім племем ягана з Вогненнай Зямлі. Хутчэй за ўсё астравы былі адкрытыя ў 1591—1592 гадах англійскім мараплаўцам Джонам Дэйвісам, які камандаваў караблём у экспедыцыі англійскага карсара Кавендыша, аднак на права быць першаадкрывальнікамі архіпэлага прэтэндуюць таксама іспанцы. У далейшым астравы неаднаразова пераходзілі з рук у рукі, але працяглы час былі незаселенымі.У 1763—1765 гадах Фалклендскія астравы даследаваў французскі мараплавец Луі Антуан дэ Бугенвіль (Bougainville). У 1764 годзе Бугенвіль заснаваў на Усходнім Фалклендзе першае паселішча, названае ім Порт Сен-Луі, якое праз 7 гадоў у Бугенвіля набылі іспанцы. Не ведаючы пра іспанскую каланізацыю, брытанскі капітан Джон Байран засноўвае ў 1765 году паселішча Порт-Эгмант. На працягу 15 гадоў адбываецца серыя іспанска-брытанскіх канфліктаў, аднак пасля і тыя і тыя пакідаюць архіпелаг, пакінуўшы за сабой памятныя шыльды. 6 лістапада 1820 гады палкоўнік Дэвід Джуэт падняў над Порт-Луі сцяг Аб'яднаных правінцый Паўднёвай Амерыкі, але жаданне Аргенціны каланізаваць астравы было млявым, а спробы — авантурнымі. У 1830-я астравы грунтоўна каланізуюць брытанцы і ў 1834 над Фалклендамі ўзнімаецца Юніён Джэк. У Порт-Стэнлі, які стаў сталіцай, была пабудавана ваенна-марская база.

### Першая сусветная вайна 
Падчас Першай сусветнай вайны у раёне архіпелага 8 снежня 1914 года адбыўся бой паміж нямецкай крэйсэрскай эскадрай пад камандаваннем віцэ-адмірала Максіміліяна фон Шпээ і брытанскай эскадрай (віцэ-адмірал Ф. Д. Стэрдзі). Нямецкае камандаванне спрабавала актывізаваць дзеянні свайго флоту на марскіх камунікацыях Вялікабрытаніі ў Атлантычным, Індыйскім і Ціхім акіянах. Віцэ-адмірал фон Шпээ кіраваў паходам эскадры (2 панцараносных і 3 лёгкіх крэйсеры, 2 транспарты і шпітальнае судна) да берагоў Паўднёвай Амерыкі, дзе 1 лістапада 1914 года ў баі ля мыса Каранель разбіў брытанскую эскадру крэйсераў. Выканаўшы задачу па адцягненні значных сілаў флоту Вялікабрытаніі, нямецкая эскадра атрымала загад прарывацца ў Германію. Не ведаючы дыслакацыі брытанскіх караблёў, Шпээ вырашыў нанесці ўдар па ваенна-марской базе ў Порт-Стэнлі, дзе знаходзіліся 1 лінейны карабель, 2 лінейных, 3 панцаранёсных і 2 лёгкіх крэйсеры). Сустрэўшы нечакана моцны супраціў, Шпеэ спрабаваў сыйсці, але брытанскія караблі нагналі яго. Шпээ загадаў лёгкім крэйсерам і транспартам сыходзіць у розных кірунках. Іх сталі пераследваць брытанскія панцараносныя і лёгкія крэйсеры, а лінейныя крэйсеры ўступілі ў бой з нямецкімі панцараноснымі крэйсерамі і патапілі іх. Былі знішчаныя таксама 2 лёгкія нямецкія крэйсеры і транспарты. Толькі крэйсеру «Дрэздэн» і шпітальнаму судну ўдалося ўцячы. У выніку перамогі брытанскае камандаванне вызвалілася ад неабходнасці вылучаць значныя сілы на другарадныя тэатры вайсковых дзеянняў, а нямецкае камандаванне страціла моцную крэйсерскую эскадру. Сам Шпээ загінуў на флагманскім крэйсеры «Шарнхорст». Дарэчы, у 1939 у вусце Ла-Платы ва ўмовах англійскай блакады быў затоплены крэйсер «Адмірал Шпээ».

### Англа-аргенцінская вайна 1982 г. 
Пасля стварэння ААН Аргенціна неаднаразова заяўляла аб сваіх прэтэнзіях на астравы, Брытанія ж адказвала ёй, што мясцовыя жыхары свой лёс вольныя вызначаць самастойна і прапаноўвала правесці рэферэндум аб самавызначэнні Фалклендаў. У 1982 годзе вакол астравоў успыхнуў брытанска-аргенцінскі канфлікт. Аргенціна пацярпела паразу, але працягвае аспрэчваць як назву астравоў, так і іх тэрытарыяльную прыналежнасць.

### Сучаснасць 
У 2013 г. прайшоў рэферэндум па статусу астравоў на якім 98,8 % удзельнікаў падтрымалі захаванне статусу заморскай тэрыторыі.

## Палітыка 
]]
У цяперашні час астравы застаюцца прадметам тэрытарыяльнай спрэчкі паміж Аргенцінай і Вялікабрытаніяй, якая ажыццяўляе фактычны кантроль над імі як над сваёй заморскай тэрыторыяй. Маюць унутранае самакіраванне, а Злучанае Каралеўства бярэ на сябе абарону і замежныя справы. Кіраўніком астраўной адміністрацыі з'яўляецца губернатар. На астравах размешчаны брытанскія ваенныя базы — ваенна-паветраная база Mount Pleasant і ваенна-марская база Mayor Harbor.

Аргенцінай ж называе самі астравы «Мальвінскія», а Стэнлі — «Пуэрта-Аргенціна» і разглядае іх часткай правінцыі Вогненная Зямля, Антарктыда і астравы Паўднёвай Атлантыкі.

Разглядаецца таксама пытанне аб незалежнасці гэтае тэрыторыі (разам з Паўднёвай Георгіяй).
 
### Палітычная сітуацыя ў 2010-х 
У 2012 годзе — праз 2 гады пасля пачатку нафтаздабычы — ўлады Аргенціны заявілі, што маюць намер звярнуцца ў суд з позвай да кампаній Rockhopper Exploration, Falkland Oil & Gas і інш. У адказ Вялікабрытанія павялічыла сваю ваенную прысутнасць у рэгіёне, узмацніўшы флот найноўшым эсмінцам «Dauntless» і падводнай лодкай тыпу «Трафальгар»; а таксама дэманстратыўна даслаўшы на Фалкленды ў шасцітыднёвую камандзіроўку прынца Уільяма.

Алімпійская зборная Аргенціны знялася ў роліку, які апавядае пра падрыхтоўку ў горадзе Стэнлі да XXX летніх алімпійскіх гульняў пад лозунгам «Каб выйграць у Англіі, мы трэніруемся ў Аргенціне».

Статус заморскай тэрыторыі Вялікабрытаніі быў пацверджаны па выніках рэферэндуму, што прайшоў па ініцыятыве мясцовых уладаў 10-11 сакавіка 2013 года: за захаванне статуса выказалася 99,3% прагаласаваўшых, супраць - толькі тры чалавекі (яўка склала 92 % - у волевыяўленні ўдзельнічала 1517 з 1672 астраўлян, што маюць права голасу).

## Насельніцтва 
 царква]]
Паводле дадзеных перапісу 2016 года насельніцтва Фалклендскіх астравоў складае 3400 чалавек. 95 % насельніцтва пражывае на востраве Усходні Фалкленд, 5 % — на Заходнім Фалклендзе, 22 чалавекі — на іншых астравах архіпелага. У Стэнлі жыве каля 70 % фалклендцаў (2120 чалавек). Мовай большай часткі насельніцтва з'яўляецца англійская, распаўсюджана таксама іспанская (12 %).  Большая частка насельніцтва — нашчадкі шатландскіх і англійскіх каланістаў. Частка з'яўляецца нядаўнімі перасяленцамі з Вялікабрытаніі (27 %), вострава Святой Алены (10%),Чылі (6%). Прыток мігрантаў  вярнуў астравам станоўчую дынаміку колькасці насельніцтва (з 2001 года павялічылася на 500 чал). Дзве траціны фалклендцаў вызнаюць хрысціянства, большасць астатніх няверуючыя.

## Эканоміка 
Ад пачатку каланізацыі эканоміка астравоў базавалася на кітовым промысле і абслугоўванні караблёў, затым больш за стагоддзе (з 1870-х да 1980-х гадоў) ключавой галіной была авечкагадоўля. І ў наш час Фалклендскія астравы — экспарцёр высакаякаснай воўны, якая ідзе галоўным чынам у Вялікабрытанію, а пагалоўе авечак складае 0.5 млн (больш за 150 авечак на аднаго жыхара!). Важнае значэнне маюць рыбалоўства і перапрацоўка рыбы, промысел марскога звера. Развіваецца турызм. У 2010 годзе брытанскія кампаніі пачалі распрацоўку радовішчаў нафты на шэльфе ля астравоў. Маецца каля 800 км аўтадарог з цвёрдым пакрыццём. Найбуйнейшы порт Усходняга Фалкленда — Стэнлі, Заходняга Фалкленда — Фокс-Бэй. Два галоўных вострава злучаны рэгулярнымі паромнымі пераправамі.

## Святы 
Нацыянальныя святы: 14 чэрвеня — Дзень Вызвалення Фалклендскіх астравоў (1982 год), 8 снежня — Дзень Бітвы за Фалклендскія астравы (1914 год), 21 красавіка — Дзень нараджэння Каралевы Лізаветы II.

## Культура 
## Спорт 
## Літаратура 
## Спасылкі 
* L.L. Ivanov *et al*.  Sofia: Manfred Wörner Foundation, 2003. 96 pp.&nbsp;ISBN 954-91503-1-3 ( en español)
* Carlos Escudé y Andrés Cisneros, dir. *Historia general de las relaciones exteriores de la República Argentina*.  Obra desarrollada y publicada bajo los auspicios del Consejo Argentino para las Relaciones Internacionales (CARI). Buenos Aires: GEL/Nuevohacer, 2000. ISBN 950-694-546-2 (en castellano)
* Graham Pascoe and Peter Pepper. Getting it right: The real history of the Falklands/Malvinas.  May 2008. (Versión en español )
* D.W. Greig, Sovereignty and the Falkland Islands Crisis.  *Austrialian Year Book of International Law*.  Vol. 8 (1983).  pp.&nbsp;20–70. ISSN: 0084-7658

## Спасылкі 
* - Фалклендскія астравы на сайце Вакол Свету.
* Цэнтральны партал Фалклендскіх астравоў (англ.).
* Турыстычны партал Фалклендскіх астравоў (англ.).
* Інфармацыйны партал Фалклендскіх астравоў (англ.).
* Калекцыя карысных спасылак на партале ўрада Фалклендскіх астравоў  (англ.).
* Фалклендскія фунты. Банкноты і іх апісанні. 


Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Спрэчныя тэрыторыі ў Амерыцы
Катэгорыя:Заморскія тэрыторыі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі
Катэгорыя:Геаграфія Аргенціны