Клаус Шэнк фон Штаўфенберг

**Клаўс Філіп Марыя Шэнк граф фон Штаўфенберг** (, , Yettingen — , Берлін) — палкоўнік вермахта, адзін з асноўных удзельнікаў Змовы 20 ліпеня, які ажыццявіў замах на жыццё Адольфа Гітлера 20 ліпеня 1944.

## Біяграфія 
### Арыстакрат 
Граф Клаўс Шэнк фон Штаўфенберг нарадзіўся ў адной з найстарэйшых арыстакратычных сем’яў Паўднёвай Германіі, цесна звязанай з Каралеўскім домам Вюртэмберга — бацька графа займаў высокую пасаду пры двары апошняга караля Вюртэмберга.

Яго старэйшыя браты — блізняты Бертольд і Аляксандр — пазней таксама прынялі ўдзел у змове. Клаўс меў брата-блізнюка Конрада, які памёр праз некалькі гадзін пасля нараджэння.

Выхоўваўся ў духу каталіцкай набожнасці, нямецкага патрыятызму і манархічнага кансерватызму. Атрымаў выдатную адукацыю, меў літаратурныя схільнасці. У 1923 годзе разам з братам Бертольдам увайшоў у кола Стэфана Георгэ і да канца сваіх дзён схіляўся перад гэтым паэтам.

1 красавіка 1926 года быў залічаны ў 17-ы кавалерыйскі полк ў Бамберг. У 1927—1928 гады вучыўся ў пяхотным вучылішчы ў Дрэздэне. У красавіку 1932 года з нагоды прэзідэнцкіх выбараў выступіў супраць Гіндэнбурга у падтрымку Гітлера.

У маі 1933 года атрымаў званне лейтэнанта. Браў удзел у вайсковым навучанні штурмавікоў і арганізаваў перадачу рэйхсверу нелегальнага арсенала зброі. 26 верасня 1933 года ажаніўся з баранэсай Нінай фон Лерхенфельд.

У 1934 годзе атрымаў прызначэнне ў кавалерыйскае вучылішча ў Гановер. У той час кавалерыя паступова перафармоўвалася ў матарызаваныя войскі.

6 кастрычніка 1936 года прыступіў да вучобы ў Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба ў Берліне. У 1938 годзе пасля заканчэння акадэміі быў прызначаны другім афіцэрам Генеральнага штаба пад пачаткам генерал-лейтэнанта Эрыха Гёпнера. Удзельнічаў у акупацыі Судэцкай вобласці.

### Вайна 
У 1939 годзе з пачаткам Другой сусветнай вайны у якасці обер-лейтэнанта ў танкавай дывізіі Штаўфенберг удзельнічаў у польскай кампаніі.

З Польшчы ён пісаў жонцы: «Насельніцтва — неверагодны зброд. Шмат яўрэяў і паўкровак. Гэтым людзям добра, калі імі кіруеш пугай. Тысячы зняволеных спатрэбяцца для сельскай гаспадаркі Германіі. Яны працавітыя, паслухмяныя і непатрабавальныя».

Петэр Граф Ёрк фон Вартэнбург і Ульрых Граф Швэрын фон Шваненфельд звярнуліся да Штаўфенберга з просьбай прыняць прызначэнне на пасаду ад’ютанта камандуючага сухапутных войскаў Вальтэра фон Браўхіча для ўдзелу ў спробе перавароту. Але Штаўфенберг адмовіўся.

У 1940 годзе ў якасці афіцэра генштаба ўдзельнічаў у французскай кампаніі. Атрымаў прызначэнне ў аргаддзел камандавання Сухапутных войскаў. У снежні 1941 года падтрымаў засяроджванне каманднай улады ў руках Гітлера.

У 1942 годзе з-за масавых забойстваў яўрэяў, палякаў і рускіх, а таксама бяздарнага вядзення ваенных дзеянняў далучыўся да ўдзельнікаў супраціву.

У 1943 годзе атрымаў прызначэнне ў 10-ю танкавую дывізію, якая павінна была забяспечыць адступленне генерала Эрвіна Роммеля у Паўночнай Афрыцы. Падчас налёту быў цяжка паранены, страціўшы левае вока, кісць правай рукі і два пальца на левай.

Пасля выздараўлення вярнуўся ў строй. Да гэтага часу ўжо зразумеў, што Гітлер вядзе Германію да катастрофы.

1 ліпеня 1944 года быў афіцыйна прызначаны начальнікам штаба пры камандуючым арміяй рэзерву Фрыдрыха Фрома і узведзены ў палкоўнікі.

### Удзел у змове 
#### Падрыхтоўка 
Прадбачачы немінучае паражэнне ў вайне, група германскіх генералаў і афіцэраў вырашыла фізічна ліквідаваць Гітлера. Пасля гэтага змоўшчыкі разлічвалі заключыць мірную дамову і такім чынам пазбегнуць канчатковага разгрому Германіі.

Унікальная магчымасць забяспечыць поспех змовы была звязана з тым, што на новым месцы службы — у штабе рэзерву сухапутных войскаў у будынку Бендлер-блок на Бендлерштрассе ў Берліне — Штаўфенберг займаўся распрацоўкай так званага плана «Валькірыя». Гэты план, узгоднены з самім Гітлерам, прадугледжваў меры па пераходзе кіравання краінай да штаба рэзерву сухапутных войскаў у выпадку ўнутраных беспарадкаў, калі сувязь з Вярхоўным камандаваннем вермахта будзе парушаная.

Па планах змоўшчыкаў, менавіта на Штаўфенберга была ўскладзена задача ўсталяваць сувязь з камандзірамі рэгулярных воінскіх частак па ўсёй Германіі пасля ліквідацыі Гітлера і аддаць ім распараджэнні аб арыштах кіраўнікоў мясцовых нацысцкіх арганізацый і афіцэраў гестапа. У той жа час Штаўфенберг быў адзіным з змоўшчыкаў, якія мелі рэгулярны доступ да Гітлера, таму ў рэшце рэшт ён узяў на сябе і ажыццяўленне самога замаху.

#### Замах 
, Вільгельм Кейтэль. 15 ліпеня 1944 года.]]
На 20 ліпеня 1944 у стаўцы Гітлера было прызначанае чарговае нараду аб становішчы на франтах. Удзельнікі змовы генерал-маёр Хенінг фон Трэскаў і яго падначалены маёр Іаахім Кун, ваенны інжынер па адукацыі, падрыхтавалі для замаху дзве выбуховыя прылады, якія Штаўфенберг паклаў у свой партфель. Актываваць дэтанатары трэба было самому Штаўфенберг непасрэдна перад замахам.

Штаўфенберг быў выкліканы ў палявую стаўку Вярхоўнага камандавання германскай арміі «Воўчае логава» пад горадам Растэнбургам ва Усходняй Прусіі (цяпер горад Кэнтшын на тэрыторыі Вармінска-Мазурскага ваяводства Польшчы), дзе яму трэба было зрабіць даклад аб фарміраванні рэзервовых частак. Выклік на нараду завізаваў сам генерал-фельдмаршал Вільгельм Кейтэль, начальнік Вярхоўнага камандавання вермахта, галоўны саветнік Гітлера па ваенных пытаннях.

Перад вылетам у стаўку Клаўс фон Штаўфенберг сустрэўся са сваім братам Бертольдам і сказаў яму словы, якія той запісаў у дзённіку: «хто знойдзе ў сабе мужнасць зрабіць гэта, увойдзе ў гісторыю як здраднік, але калі ён адмовіцца гэта зрабіць, то будзе здраднікам перад сваім сумленнем».

Штаўфенберг разлічваў, што нарада будзе праходзіць у бункеры фюрэра. Выбух двух кілаграмаў узрыўчаткі ў закрытым памяшканні не пакідаў Гітлеру ніякіх шанцаў на выратаванне. Аднак па прыбыцці ў стаўку ён даведаўся, што нарада перанесена на больш ранні час. Акрамя таго, яна павінна была адбыцца не ў бункеры фюрэра, а ў адным з драўляных баракаў, бо ў бункеры былі пачаты дадатковыя ўмацавальныя працы.

Знаходзячыся пад амаль бесперапынным наглядам, адчуваючы дэфіцыт часу і дзейнічаючы адной скалечанай рукой, Штаўфенберг змог актываваць дэтанатар толькі на адной выбуховай прыладзе. Нягледзячы на тое што выбух адной прылады прывёў бы да дэтанацыі і другой, ён па невядомых прычынах не стаў класці ў партфель блок выбухоўкі, які застаўся без дэтанатара. Таму сіла выбуху апынулася ў два разы слабей. За пяць хвілін да выбуху Штаўфенбергу ўдалося паставіць партфель побач з Гітлерам і пад добрапрыстойнай падставай выйшаў з барака. Аднак за лічаныя секунды да выбуху палкоўнік Хайнц Брандт пераставіў партфель, і масіўны дубовы стол выратаваў Гітлера ад выбухной хвалі.

Усяго ў бараку знаходзіліся 24 чалавекі. 17 з іх атрымалі раненні, яшчэ чацвёра загінулі, а сам Гітлер цудам атрымаў толькі лёгкую кантузію і раненне. Правал замаху даў яму чарговую нагоду сцвярджаць, што яго захоўвае сам «провід».

#### Правал змовы 
Да гэтага моманту Штаўфенберг ужо пакінуў тэрыторыю стаўкі і бачыў выбух з адлегласці. Будучы упэўненым у поспеху замаху, ён дабраўся да Растэнбурга і вылецеў у Берлін, дзе паведаміў генералу Фрыдрыху Альбрыхту, што Гітлер мёртвы, і стаў настойваць на прывядзенні пляну «Валькірыя» у выкананне. Аднак камандуючы рэзервам сухапутных войскаў генерал-палкоўнік Фрыдрых Фром, які павінен прывесці план у дзеянне, вырашыў сам пераканацца ў гібелі Гітлера і датэлефанаваўся да стаўкі. Даведаўшыся пра правал замаху, ён адмовіўся ад удзелу ў змове і быў арыштаваны змоўшчыкамі. Дзеяньні змоўшчыкаў былі падтрыманы апазіцыйна настроенымі ваеначальнікамі на месцах. Напрыклад, ваенны губернатар Францыі, генерал Шцюльпнагель, пачаў арышты чыноў СС і гестапа.
у ў 1951 годзе; дата смерці ўказана «20 ліпеня 1944 года, у невядомую гадзіну»]]
Спрабуючы ажыццявіць свой план, Штаўфенберг асабіста абзвоньваў камандзіраў частак і злучэнняў у Германіі і на акупаваных тэрыторыях, пераконваючы іх выконваць загады новага кіраўніцтва — генерал-палкоўніка Людвіга Бека і генерал-фельдмаршала Эрвіна фон Віцлебена — і правесці арышты афіцэраў СС і гестапа. Некаторыя з тых, да каго ён звяртаўся, сапраўды выканалі яго ўказанні і прыступілі да затрыманняў. Аднак шмат вайсковых камандзіраў аддалі перавагу дачакацца афіцыйнага пацверджання гібелі Гітлера. Такога пацверджання, аднак, не было — больш таго, Гебельс неўзабаве абвясціў па радыё, што Гітлер жывы.

У выніку ўжо да вечара таго ж дня батальён аховы ваеннай камендатуры Берліна, які захаваў вернасць Гітлеру, кантраляваў асноўныя будынкі ў цэнтры Берліна, а бліжэй да поўначы захапіў будынак штаба рэзерву сухапутных войскаў на Бендлерштрасе. Клаўс фон Штаўфенберг, яго брат Бертольд і іншыя змоўшчыкі былі схопленыя. Пры арышце Штаўфенберг разам з братам спрабавалі адстрэльвацца, але Штаўфенберг быў паранены ў плячо.

У 23:30 генерал-палкоўнік Фром быў выпушчаны з-пад арышту. Спрабуючы схаваць сляды ўласнай датычнасьці да змовы, ён неадкладна абвясціў пасяджэнне ваеннага суда, які пасля 30-хвіліннага нарады прысудзіў да смерці пяць чалавек, у тым ліку Клаўса фон Штаўфенберга. З-за асабістага павагі да Людвіга Бека Фром дазволіў яму застрэліцца. Паміж 0:15 і 0:30 21 ліпеня 1944 года ў двары штаба адзін за адным былі расстраляныя Ольбрыхт, Квірнхайм, Хафтэн і Штаўфенберг. Перад смерцю Штауффенберг паспеў выгукнуць: «Няхай жыве Свяшчэнная Германія!»

Астатнія змоўшчыкі былі перададзеныя гестапа. На наступны дзень была створана спецыяльная камісія з высокапастаўленых кіраўнікоў СС для расследавання змовы. Тысячы меркаваных і сапраўдных удзельнікаў «змовы 20 ліпеня» былі арыштаваныя, падвергнутыя катаванням, пакараныя. Пакаранне спецыяльна здымалі на кінастужку для паказу фюрэру.

Па ўсёй Германіі пачаліся арышты падазраваных у змове. Былі арыштаваныя шмат вядомых ваеначальнікаў, напрыклад, генерал-фельдмаршалы Віцлебен (пакараны па прысудзе суда) і Эвальд фон Клейст (адпушчаны), генерал-палкоўнік Шцюльпнагель (спрабаваў застрэліцца, але выжыў і быў пакараны), Франц Гальдэр і шмат іншых. Эрвіна Ромеля, які патрапіў пад падазрэнне, 14 кастрычніка прымусілі прыняць яд. Загінулі і шмат грамадзянскіх ўдзельнікаў змовы — Карл Фрыдрых Герделер, Ульрых фон Хасэль, Юліус Лебер і іншыя.

## Герой ці здраднік 
]]
У расколатай пасляваеннай Германіі стаўленне да замаху на Гітлера 20 ліпеня 1944 года было неадназначным. У Заходняй Германіі сродкі масавай інфармацыі і палітыкі апісвалі удзельнікаў змовы як герояў. У ГДР гэтая дата наогул не адзначалася.

Хоць Штаўфенберг быў выхаваны ў кансерватыўнай, манархічнай і рэлігійнай традыцыі, за час вайны ягоныя палітычныя пазіцыі прыкметна ссунуліся ўбок левых. У асяроддзі антыгітлераўскіх змоўшчыкаў ён зблізіўся з сацыял-дэмакратамі Юліусам Леберам і Вільгельмам Лёйшнерам; акрамя таго, ён лічыў, што да пасляваеннага ўладкавання Германіі варта падключыць усе антыфашысцкія сілы, уключаючы камуністаў. У усходнегерманскай і савецкай гісторыяграфіі змоўшчыкі падзяляліся на «рэакцыйнае» (кансерватыўнае) крыло пад кіраўніцтвам былога бургамістра Лейпцыга Гёрдэлера і «патрыятычнае» (прагрэсіўнае) на чале са Штаўфенбергам. Згодна з гэтай канцэпцыяй, першыя мелі намер пасля перавароту заключыць сепаратны мір з Захадам і працягнуць вайну з Савецкім Саюзам, другія ж ставілі сваёй мэтай поўны мір для Германіі і ўсталявалі кантакты з левымі палітыкамі — сацыял-дэмакратамі, і нават з кіраўнікамі камуністычнага падполля. Падобны пункт гледжання падзяляе і шэраг заходніх аўтараў .

Але аж да сярэдзіны 1960-х гадоў многія ў Германіі лічылі удзельнікаў змовы не героямі, а здраднікамі.

У сучаснай Германіі 20 ліпеня абвешчана Днём жалобы па пакараных і штогод суправаджаецца правядзеннем урачыстых мерапрыемстваў. На месцы пакарання графа фон Штаўфенберга і яго таварышаў праводзіцца ўрачыстае прыняцце прысягі ваеннаслужачых бундэсвера.

Унук фон Штаўфенберга, Карл Шэнк фон Штаўфенберг, у цяперашні час пражывае ў сваім маёнтку ў вёсцы Ірмельсхаўзен (Баварыя). Ён выступае за тое, каб імем ягонага дзеда не спекулявалі правыя папулісты, у тым ліку і чальцы «Альтэрнатывы для Германіі».

## Фільмы 
* 1951 Гісторыя Ромеля / the Desert Fox: The Story of Rommel. У ролі Эдуард Франц.
* 1955 Гэта адбылося 20 ліпеня / *Es geschah am 20.* *Juli* (ФРГ, рэж. Георг Вільгельм Пабст) У ролі Бернхард Вікі.
* 1955 20 ліпеня / *Der 20.* *Juli* (ФРГ, рэж. Фальк Харнак) У ролі Вольфганг Прайс.
* 1966 Без барацьбы няма перамогі / *Ohne Kampf kein Sieg* (ТБ ГДР, рэж. Рудзі Курц) У ролі Альфрэд Штруве.
* 1967 Ноч генералаў / *The Night of the Generals* (рэж. Анатоль Літвак) У ролі Жэрар Бюхр.
* 1970 Клаўс граф Штаўфенберг — партрэт забойцы / *Claus Graf Stauffenberg — Porträt eines Attentäters* (ZDF, ТБ ФРГ, рэж. Рудольф Нусгрубер) У ролі Хорст Сміт.
* 1970 Вызваленне. Кірунак галоўнага ўдару (СССР, рэж. Юрый Озераў) У ролі Альфрэд Штруве.
* 1971 Аперацыя Валькірыя / *Operation Walküre* (WDR, ТБ ФРГ, рэж. Франц Петэр Вірт) У ролі Ёахім Хансен.
* 1974 Fliegen und Stürzen — Porträt der Melitta Schiller-Stauffenberg. У ролі Вольфганг Арпс.
* 1974 Гітлер / Hitler. У ролі Вілліям Серджэнт.
* 1989 War and Remembrance. У ролі Скай Дзюмон.
* 1990 Змова супраць Гітлера / *The Plot to Kill Hitler* (ТБ, рэж. Лорэнс Шылер) У ролі Брэд Дэвіс.
* 1997 Горац-5. Серыя «Валькірыя». У ролі Марцін Эванс.
* 2004 Штауффенберг / *Stauffenberg* (ARD, ТБ ФРГ, рэж. Йо Баер) У ролі Себасцьян Кох.
* 2004 Што сапраўды адбылося 20 ліпеня 1944 года? / *Was geschah wirklich am 20.* *Juli 1944?* (RBB, ТБ ФРГ, рэж. Арцём Дзямёнак).
* 2004 Гадзіна афіцэраў / *Die Stunde der Offiziere* (ZDF, ТБ ФРГ, рэж. Ханс-Эрых Віт) У ролі Харальд Шротт.
* 2006 Ромель і змова супраць Гітлера / Rommel and the Plot Against Hitler. У ролі Стэфан Джэкабс.
* 2008 Аперацыя «Валькірыя» / *Valkyrie* (рэж. Браян Сінгер) у ролі Том Круз.
* 2009 Штауффенберг — сапраўдная гісторыя / *Stauffenberg — Die wahre Geschichte* (ZDF, ТБ ФРГ, рэж. Олівер Хальмбургер) у ролі Петэр Бекер.
* 2009 «Switch reloaded». У ролі Міхаэль Мюлер.

## Спасылкі 
* Es geschah am 20. Juli на IMDB
* Der 20. Juli на IMDB
* The Plot to Kill Hitler на IMDB
* Stauffenberg на IMDB
* Valkyrie на IMDB
* Штаўфенберг Stauffenberg — Сын нямецкага народа
* Узнагароды Клауса фон Штаўфенберга

Катэгорыя:Пакараныя смерцю ваенныя
Катэгорыя:Графы Германіі
Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам «За адвагу» (Балгарыя)
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За выслугу гадоў у вермахце» 3-га класа
Катэгорыя:Узнагароджаныя знакам «За раненне» ў золаце
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нямецкім крыжам у золаце
Катэгорыя:Кавалеры Жалезнага крыжа 1 класа
Катэгорыя:Кавалеры Жалезнага крыжа 2 класа
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі
Катэгорыя:Пакушаліся на забойства