Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевай Марыяй Святой Альжбеты (Фашчаўка)

**Касцёл Адведзінаў Найсвяцейшай Паннай Марыяй Святой Альжбеты** — колішні рымска-каталіцкі сакральны комплекс у аграгарадку Фашчаўцы Шклоўскага раёна Магілёўскай вобласці.

Да нядаўняга часу не было вядома, што спачатку вёска называлася Чарніца, а назва Фашчаўка або Хвашчаўка замацавалася толькі ў другой палове XVII стагоддзя. Праз гэтую акалічнасць ранняя гісторыя касцёла і парафіі працяглы час заставалася малавывучанай, змяшчала памылкі і неадпаведнасці.

Асабліва шанаваўся тутэйшымі вернікамі вядомы з першай паловы XVII ст. абраз Найсвяцейшай Панны Марыі Фашчаўскай, які лічыўся цудадзейным.

Фашчаўскі касцёл адзін з першых у Беларусі, дзе ў пачатку ХХ ст. пачалі прамаўляць казанні на беларускай мове.

## Гісторыя 
У 1604 годзе вёска Чарніца над ручаём Чарніцай упершыню згадваецца ў Плешчыцкім войтаўстве Магілёўскай эканоміі.

5 лістапада 1611 года кароль Рэчы Паспалітай Жыгімонт ІІІ Ваза для заснавання калегіюма езуітаў і школ у Оршы дараваў пляц у горадзе і 200 валок зямлі з падданымі ў Магілёўскай эканоміі. У наступным, 1612 годзе, прадстаўнікі караля і віленскага біскупа разам з адміністрацыяй Магілёўскай эканоміі вылучылі з каралеўскіх уладанняў і перадалі ва ўласнасць аршанскіх езуітаў вёскі Чарніца (цяпер Фашчаўка), Княжычка (цяпер Княжыцы), Крывель, Чамаданы (цяпер Старыя Чамаданы) і Чална (цяпер Саськаўка).

Дакладна невядома калі аршанскія езуіты пачалі першыя спробы акаталічвання тутэйшых праваслаўных сялян, але паводле ўскосных звестак дапускаецца існаванне тут каталіцкай капліцы ўжо ў 1630-х гадах. Першыя вядомыя згадкі пра прысутнасць у Чарніцы каталікоў звязаныя з шанаваннем абраза Маці Божай, які лічыўся цудадзейным.

У 1634 годзе кароль Рэчы Паспалітай Уладзіслаў IV дараваў аршанскім езуітам на ўтрыманне бурсы музыкаў суседнюю вёску Дубраўка. Гісторык ордэна езуітаў кс.  паведамляе, што русіны з Дубраўкі ўпарта трымаліся праваслаўя. Езуіты не забаранялі ім наведваць праваслаўную царкву, але прымушалі слухаць казанні ў каталіцкім касцёле. Жыхарам Дубраўкі не падабалася такое патрабаванне, таму яны прасілі пра зваротнае далучэнне сваёй вёскі да каралеўскіх уладанняў, дзе такога прымусу не было, але безвынікова. Падчас асабліва суровай зімы 1642 года езуіты дастаўлялі ежу сялянам і давалі прытулак дзецям, што схіліла ўпартых да навяртання ў каталіцтва. 

Даследчык гісторыі касцёла А. В. Красоўскі лічыць, што гэтая інфармацыя сведчыць пра існаванне ў той час каталіцкай супольнасці ў Чарніцы, бо значная адлегласць да бліжэйшых касцёлаў у Шклове і Магілёве наўрад ці дазволіла б сялянам рэгулярна слухаць там казанні. На думку А. В. Красоўскага той факт, што езуіцкія крыніцы згадваюць пра супраціў акаталічванню толькі жыхароў Дубраўкі кажа пра тое, што сяляне астатніх вёсак (Чарніца, Крывель, Княжыцы, Чална, Чамаданы) або да таго часу ўжо прынялі каталіцтва, або прынамсі не аказвалі моцнага супраціву празелітызму езуітаў.

Па непацверджаных звестках капліца спалена казакамі ў 1655 годзе падчас вайны Расійскага Царства з Рэччу Паспалітай (1654—1667). Інфармацыя пра гэта ёсць толькі ў скарочанай рэдакцыі даследавання езуіцкага гісторыка кс. , а ў поўнай версіі яе няма.

У 1668 годзе ў Чарніцы паўстаў новы касцёл, а з 1669 года пачалі весці метрычныя кнігі.

У 1692 годзе збудаваны новы вялікі драўляны касцёл.

У 1708 годзе падчас Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў касцёл абрабавалі расійскія войскі. Жаўнеры забралі касцельнае срэбра, святарскае адзенне і нават васковыя свечкі.

У 1737 годзе пачалі класці фундаменты пад новы мураваны касцёл. Вуглавы камень быў закладзены 9 ліпеня 1738 года. Будаўніцтвам у 1738—1739 гадах кіраваў езуіт Ежы Шык (, ), які памёр ад удару маланкі падчас працы на рыштаванні касцёла 6 чэрвеня 1939 года. У 1747—1757 гадах будаўніцтвам кіраваў езуіт Бенядыкт Мёзмэр (, ). Новы касцёл асвяцілі 7 верасня 1754 года, але ўжо ў 1757 годзе заваліліся нядаўна пастаўленыя мураваныя музычныя хоры. У езуіцкай хроніцы запісана, што гэта сталася з віны архітэктара, але яго прозвішча не падаецца.

У 1768 годзе касцёл кансэкраваў біскуп-суфраган беларускі  (дапаможны біскуп Віленскай дыяцэзіі для Беларусі).

У XVIII стагоддзі фашчаўскі храм меў статус філіяльнага касцёла ў Аршанскай парафіі. У 1776 годзе біскуп Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч здзейсніў пастырскую візітацыю касцёла, падчас якой утварыў асобную фашчаўскую парафію. Біскуп прызначыў куратам езуіта кс. Дамініка Бжэзінскага () і аддаў яму засведчаны сваёй пячаткай інвентар касцёла. Такое прызначэнне супярэчыла правілам ордэна, таму віцэ-правінцыял кс. Станіслаў Чарневіч адклікаў кс. Бжэзінскага ў Оршу і ад свайго імя прыслаў у Фашчаўку адміністратара.

Езуіты абслугоўвалі фашчаўскую парафію да 1820 года, калі ўлады забаранілі дзейнасць Таварыства Езуса на тэрыторыі Расійскай імперыі. Пры касцёле звычайна працавала два ксяндзы-езуіты з Аршанскага калегіума.

### Ліквідацыя парафіі 
З 1929 года савецкая дзяржава перайшла да адкрытай барацьбы з рэлігійнымі арганізацыямі і рэпрэсій супраць вернікаў.

Ужо 1 красавіка 1930 года на старонках віленскай газеты «Дзеннік віленьскі» () быў надрукаваны ліст з СССР пра пераслед рэлігійных арганізацый і духавенства, у якім згадваюцца надмерныя падаткі, прызначаныя ўладамі для каталіцкай супольнасці ў Фашчаўцы:

А цяпер яшчэ адна заўвага пра падаткі, якія мусяць плаціць вернікі. Раней у Фашчаўцы каталікі плацілі за невялікую капліцу 78 рублёў (40 даляраў) у год, у гэтым годзе савецкія ўлады павялічылі гэты падатак да 1818 рублёў. Гэтая сума перавышае матэрыяльную вартасць вельмі сціплай каплічкі

Магчыма, мова тут пра адну з існаваўшых у фашчаўскай парафіі капліц у вёсках Карзеева (Кардзеева) і Вуглы сучаснага Дрыбінскага раёна Магілёўскай вобласці. Наўрад ці пасля павышэння падаткаў у 23 разы каталікі ўтрымалі за сабой капліцу.

Пра ўзмацненне напружання паміж парафіяй і ўладай сведчыць таксама кароткая згадка Фашчаўкі ў чэрвені 1930 года на старонках антырэлігійнага часопіса Саюза ваяўнічых бязбожнікаў, дзе фашчаўскі ксёндз абвінавачваўся ў супрацьдзеянні мерапрыемствам савецкай улады па калектывізацыі:

У вёсцы Фашчаўка (БССР) актыўную контррэвалюцыйную працу праводзіць мясцовы ксёндз. Ён некалькі разоў зрываў набатам сходы па калектывізацыі, угаворваў сялян прадаваць быдла, пагражаў тым, хто ўступае ў калгас, падпаламі і «божай карай»

Цяжка вызначыць пра каго менавіта вядзецца, бо кс. Альбін Шаціла (1887—1937), які ўзначальваў парафію з 1924 года, быў арыштаваны ў жніўні 1929 года, хаця ёсць звесткі, што на момант арышту ён быў ужо пробашчам у Койданаве. З восені 1926 года ў Фашчаўцы жыў шклоўскі адміністратар кс. Пётр Януковіч (1863—1937), якога іншыя крыніцы ў гэты перыяд называюць фашчаўскім пробашчам, але ў дыяцэзіяльным даведніку 1928 года ён ужо згадваецца ў парафіі Св. Францішка ў Ленінградзе. Хто кіраваў парафіяй да 1933 года, невядома. З канца 1933 ці з 1934 года фашчаўскую парафію, хутчэй за ўсё, зноў абслугоўваў шклоўскі пробашч Пётр Януковіч.

Беларускі гісторык І. А. Пушкін сцвярджае, што ў той час фашчаўскі касцёл па-ранейшаму адыгрываў значную ролю ў рэлігійным жыцці мясцовага і навакольнага насельніцтва. На рэлігійныя святы збіралася вялікая колькасць людзей са Шклоўскага, Магілёўскага, Дрыбінскага, Горацкага і Аршанскага раёнаў. Спасылаючыся на дакладную запіску Шклоўскага раённага камітэта КП(б)Б ад 6 мая 1937 года аўтар піша, што мясцовыя ўлады некалькі разоў спрабавалі сабраць подпісы за закрыццё касцёла, але безвынікова. Касцельную раду ачольваў інвалід па зроку, у яе склад уваходзіла нават некалькі калгаснікаў. У Фашчаўцы па ініцыятыве ўладаў былі пабудаваныя: МТС (машынна-трактарная станцыя), двухпавярховая сярэдняя школа, вялікая крама, праведзена электрычнасць, але гэта не змагло паўплываць на рэлігійнасць насельніцтва.

Найбольш распаўсюджаная крыніца пра падзеі, вынікам якіх стала фактычнае заканчэнне існавання парафіі — запісы кс. Караля Тамэцкага, зробленыя ў 1994—1996 гадах на аснове размоў з парафіянамі ў Фашчаўцы. Паводле кс. Тамэцкага, 13 чэрвеня 1937 года падчас апошняй традыцыйнай пілігрымкі на адпуст Святога Антонія ў Магілёў, калі большасць жыхароў туды накіраваліся, невядомыя злачынцы ўварваліся ў касцёл і скралі абраз Маці Божай Фашчаўскай з галоўнага алтара. Фразу «невядомыя злачынцы» кс. Тамэцкі бярэ ў двукоссі, маючы на ўвазе, што за гэтым учынкам стаялі звязаныя з уладай людзі. Працягам падзей стаў арышт 9 кастрычніка 1937 года фашчаўскага ксяндза Пятра Януковіча, акрамя яго «за касцёл» забралі яшчэ 13 парафіян, сярод якіх быў старшыня касцельнага камітэта Ігнат Давідовіч, арганіст Марцін Сякацкі, а таксама бацька і сын Крупенькі. У зносках Тамэцкі адзначаў, што пра Ігната Давідовіча ён даведаўся з публікацыі мясцовага краязнаўца А. П. Грудзіны, астатніх назвалі яму самі фашчаўскія парафіяне. Пасля судовага працэса, які апісваўся ў шклоўскіх газетах, усіх расстралялі на працягу тыдня.

Аднак у святле іншых крыніц паслядоўнасць тых падзей выглядае трохі іначай.

У даследаваннях па гісторыі масавых рэпрэсій (Р. Дзванкоўскі, Л. У. Маракоў), якія абапіраюцца на дакументальныя крыніцы, сцвярджаецца, што фашчаўскі ксёндз Пётр Януковіч быў арыштаваны на 4 месяцы раней — 9 чэрвеня 1937 года, пастановай Камісіі НКУС і пракурора СССР 25 жніўня 1937 года асуджаны на смерць як уяўны кіраўнік паўстанцкай ячэйкі Польскай ваеннай арганізацыі (ПАВ) у Шклоўскім раёне. Ён быў расстраляны праз два дні, 27 жніўня 1937 года, у Мінску разам з некалькімі іншымі ксяндзамі. Паводле Л. У. Маракова, кс. Януковіч быў рэабілітаваны 22.03.1989 г. пастановай прэзідыума Вярхоўнага суда БССР. Следчая справа № 9711 захоўваецца ў архіве Ўпраўлення КДБ па Магілёўскай вобласці.

Тамэцкаму была вядомая гэтая інфармацыя і падае яе ў зносках, але ў асноўным тэксце брашуры ён вырашыў трымацца вуснай версіі, якая бытавала ў Фашчаўцы. У такім выпадку, выкраданне абраза Багародзіцы Фашчаўскай, калі яно сапраўды было, здзейснена праз чатыры дні пасля арышта ксяндза і, магчыма, найбольш актыўных парафіян, у той час як астатнія ўдзельнічалі ў пілігрымцы ў Магілёў. Такія акалічнасці даюць падставы думаць, што злачынства магло быць чыста крымінальнага характару, бо ва ўсіх адносінах быў надта зручны момант для злодзеяў — касцёл на пэўны час застаўся без пільнага нагляду. Пагатоў, падобны крадзеж ужо адбываўся ў 1912 годзе, калі сур’ёзнага пераследу з боку ўладаў не было.

Што тычыцца арышту парафіян, у выпадку Ігната Давідовіча краязнавец А. П. Грудзіна не дае ў сваёй публікацыі даты гэтай падзеі. У кнізе «Памяць: Шклоўскі раён», на якую спасылаецца А. П. Грудзіна, адзначана, што старшыня рады фашчаўскага касцёла Ігнат Аўгуставіч Давідовіч (1904 г. н., в. Крывель) быў арыштаваны і расстраляны значна раней, у 1933 годзе. Відавочна, не маючы першакрыніцы, кс. Тамэцкі памылкова аднёс арышт Давідовіча да 1937 года. Вядома, кнігі серыі «Памяць» часта змяшчаюць памылкі і недакладнасці, але можна дапусціць, што скіраваныя супраць касцёла рэпрэсіі пачаліся ў фашчаўскай парафіі на некалькі гадоў раней.

Калі дапусціць, што арыштаваныя ў 1937 годзе фашчаўскія парафіяне праходзілі па той самай сфабрыкаванай справе разам з ксяндзом Януковічам, г. зн. былі асуджаныя ў 1937 годзе і рэабілітаваны пасля перагляду справы ў 1989 годзе, то са спісу беспадстаўна рэпрэсаваных жыхароў Шклоўскага раёна, надрукаванага ў кнізе «Памяць: Шклоўскі раён», можна выбраць імёны 15 магчымых ахвяр антырэлігійнай барацьбы:

Колькасць асуджаных амаль супадае са звесткамі кс. Тамэцкага (14 і 15 чалавек), згаданы ўжо вядомыя Марцін Сякацкі і бацька з сынам Крупенькі (Якуб і Антон).

Пасля арышту кс. Януковіча касцёлам яшчэ пэўны час карысталася каталіцкая супольнасць. У пратаколе паседжання бюро ЦК КП(б)Б ад 5 жніўня 1937 года фашчаўскі касцёл знаходзіцца ў спісе з 17 касцёлаў, якія на той час яшчэ дзейнічалі на тэрыторыі БССР. Членам бюро М. В. Стакуну (старшыня ЦВК БССР), Б. Д. Берману (народны камісар унутраных спраў БССР) і Л. А. Готфрыду (загадчык аддзела партыйнай прапаганды і агітацыі ЦК КП(б)Б) было даручана перагледзець прыведзены спіс з той мэтаю, каб пакінуць касцёлы ў гарадах толькі са значнай колькасцю каталіцкага насельніцтва і не больш аднаго ў горадзе.

У дакладной запісцы па справе аб касцёлах на імя выканаўцы абавязкаў першага сакратара ЦК КП(б)Б Я. А. Якаўлева ад 7 жніўня 1937 года Л. А. Готфрыд пісаў, што ў Шклоўскім раёне не засталося дзеючых праваслаўных цэркваў, шклоўскі касцёл быў канфіскаваны пад склад канторы «Заготзерно», а фашчаўскі касцёл дзейнічае бесперашкодна.

У гэтай жа запісцы прыводзяцца звесткі пра спробы ўладаў мясцовага ўзроўню яшчэ да арышта ксяндза канфіскаваць будынак касцёла, якія мелі цалкам процілеглы і нечаканы для функцыянераў эфект:
У бягучым годзе пад уздзеяннем Фашчаўскага с/с зроблены рамонт касцёла на 50 000 рублёў. Дырэктар Фашчаўскай МТС, член партыі, расказвае, як яны прымусілі ксяндза зрабіць капітальны рамонт. Ён кажа: «Мы прапанавалі ксяндзу зрабіць капітальны рамонт касцёла, маючы на ўвазе, што ён гэтага не выканае і тады мы зробім канфіскацыю касцёла, але аказалася, што ў двухдзённы тэрмін  касцельная рада сабрала 60 000 рублёў і ў дэкаду зрабіла рамонт».

Такім чынам, сельсавет і партыйная арганізацыя аб'ектыўна садзейнічалі ксяндзу ў рамонце касцёла.

21 жніўня 1937 года камісія ў складзе Стакуна, Бермана і Готфрыда накіравала бюро ЦК КП(б)Б справаздачу аб ажыццяўленні пастановы бюро ад 5 жніўня 1937 года па справе касцёлаў. Паводле справаздачы, ніводная ўстанова за выключэннем НКУС не мела нават прыблізных звестак пра касцёлы, супольнасці вернікаў пры касцёлах і іх дзейнасць, а распад гэтых супольнасцяў і закрыццё касцёлаў з 1930 года адбываліся амаль выключна ў выніку працы органаў НКУС, скіраванай супраць дзейнасці ксяндзоў і лідараў каталіцкіх супольнасцяў. Па стане на 20 жніўня 1937 года дзеючых касцёлаў у БССР заставалася ўсяго 11, сярод якіх касцёл у Фашчаўцы, дзе збіраліся вернікі са Шклоўскага і суседніх раёнаў, нягледзячы на арышт ксяндза. Агульная колькасць наведвальнікаў ацэньвалася ў 150—200 чалавек. Камісія прапаноўвала закрыць 8 касцёлаў, а пакінуць адкрытымі 3 — Кальварыйскі касцёл у Мінску, касцёлы ў Магілёве і Фашчаўцы.

Вядома, дзеючым фашчаўскі касцёл пасля арышту ксяндза можна назваць толькі ўмоўна, аднак будынак па-ранейшаму заставаўся ў руках вернікаў і выкарыстоўваўся як каталіцкі храм.

На паседжанні бюро ЦК КП(б)Б 7 кастрычніка 1937 года зноў абмяркоўвалася пытанне касцёлаў. Ва ўмовах раздзьмухвання псіхозу па выкрыцці «польскіх шпегаў, шкоднікаў і дыверсантаў» на канчатковым закрыцці касцёлаў настойваў асноўны дакладчык, старшыня ЦВК БССР М. В. Стакун. Падводзячы вынікі абмеркавання, нядаўна прысланы з Масквы выканаўца абавязкаў першага сакратара КП(б)Б А. А. Волкаў адзначыў, што «наша задача — закрыць польскія касцёлы ў БССР», «работу трэба праводзіць і намечаныя мерапрыемствы ажыццявіць». У пастанове бюро ЦК КП(б)Б «Аб становішчы антырэлігійнай прапаганды ў Беларусі», прынятай у той жа дзень, мясцовым партыйным органам давалася ўстаноўка на далейшы наступ на каталіцкую канфесію.

Дакладная дата канфіскацыі ўладамі будынка фашчаўскага касцёла застаецца невядомай, але бясспрэчна, што каталіцкі храм у Фашчаўцы быў адным з апошніх дзеючых касцёлаў на тэрыторыі даваеннай БССР.
### Знішчэнне касцёла 
У 1939 годзе экспедыцыя па ўліку помнікаў мастацтва па Магілёўскай вобласці на чале з мастацтвазнаўцам А. У. Вінэрам застала фашчаўскі касцёл у параўнальна добрым стане. На здымках можна заўважыць толькі дробныя пашкоджанні: адсутнічаюць крыжы на вежах і франтонах, пабітыя шыбы ў некаторых вокнах на другім паверсе касцёла, адсутнічае металічнае пакрыццё на версе веж. Ці належаў на той час будынак каталіцкай супольнасці, па выявах вызначыць немагчыма.

Навуковы супрацоўнік Музея гісторыі Магілёва Ю. В. Прачакоў без спасылкі на крыніцу інфармацыі сцвярджаў, што пасля канфіскацыі будынка ў былым касцёле месціўся калгасны гараж.

Праз сучасныя публікацыі польскіх езуітаў распаўсюджваецца меркаванне, што касцёл нібыта быў знішчаны падчас Другой сусветнай вайны, што не адпавядае рэчаіснасці, бо захаваліся пасляваенныя здымкі касцёла, якія не фіксуюць пашкоджанняў ці хаця б частковага разбурэння храма. Выхадзец з Саськаўкі Яўген Меркушэвіч у 1991 г. успамінаў, што падчас баёў у ваколіцах Фашчаўкі ў 1941 г. людзі хаваліся ад выбухаў у будынку касцёла. Пацвярджалі гэта кс. Тамэцкаму таксама жыхары Фашчаўкі ў 1994—1994 гадах.

Акрамя фатаздымкаў з экспедыцыі 1939 года, у фондах Царкоўна-гістарычнага музея пры Мінскай духоўнай акадэміі захоўваецца складзены А. У. Вінэрам у 1945 годзе на аснове даваенных чарнавікоў пашпарт помніка архітэктуры, а таксама архітэктурнае заключэнне і навуковае апісанне. У пашпарце адзначаецца, што касцёл перададзены пад склад збожжа мясцовай канторы «Заготзерно», арыгінальны інтэр’ер не захаваўся, стан будынка добры. У архітэктурным заключэнні і навуковым апісанні мастацкая вартасць фашчаўскага касцёла адмаўляецца:З'яўляючыся тыповым узорам барочнай архітэктуры XVIII ст. ў Беларусі, будынак былога касцёла езуітаў у с. Фашчаўка характарызуецца сухасцю і аднастайнасцю сваіх архітэктурных формаў і мае ярка выражаны пераймальны характар усёй сваёй архітэктуры. Усё гэта робіць гэты будынак малацікавым архітэктурным аб'ектам. Дзяржаўнай ахове не падлягае.

Хаця згаданыя паперы паходзяць з прыватнай калекцыі і выглядаюць як чарнавікі ці праекты выніковых дакументаў, але, улічваючы той факт, што ў 1943—1947 гадах Вінэр працаваў у Галоўным упраўленні аховы помнікаў архітэктуры Камітэта па справах архітэктуры пры СНК СССР (з 1946 г. — пры Саўміне СССР), з высокай доляй імавернасці можна дапусціць, што яго высновы ў выніку зрабілі негатыўны ўплыў на далейшы лёс касцёла. Помнік архітэктуры XVIII ст. быў пакінуты на волю лёсу без увагі і аховы з боку дзяржавы.

У брашуры кс. Тамэцкага знаходзім інфармацыю пра тое, што пасля вайны з'явілася ідэя зрабіць у касцёле клуб, але нібыта пад ціскам агульнага супраціву мясцовых жыхароў ад такога намеру адмовіліся, а клуб быў пабудаваны побач. Аднак у інтэрв’ю 2013 года васьмідзесяцігадовы жыхар Фашчаўкі Віктар Рэянтовіч сцвярджае, што адразу пасля вайны касцёл спачатку выкарыстоўваўся як збожжасховішча для гэтай часткі Шклоўскага раёна, а зімой збожжа адтуль вывозілася ў Шклоў. Пэўны час храм выконваў функцыю сельскага клуба, там артысты са Шклова ладзілі канцэрты, адбываліся кінапаказы. Пазней у будынку зрабілі млын. Праз некаторы час мясцовы калгас пачаў захоўваць у касцёле сена.

Такім чынам, у пасляваенныя гады будынак касцёла даволі актыўна выкарыстоўваўся ў гаспадарчых мэтах, што пацвярджаецца як дакументальнымі крыніцамі (збожжасховішча канторы "Заготзерно), так і вуснымі (збожжасховішча, клуб, млын, склад), таму звесткі кс. Тамэцкага пра абарону святыні, якая нібыта была з боку жыхароў Фашчаўкі, нельга лічыць надзейнымі. Магчыма, мясцовыя ўлады адмовіліся ад выкарыстання касцёла тады, калі гэта было ўжо проста небяспечна з-за дрэннага стану будынка.

На адным са здымкаў 1960-х гадоў добра бачна, што касцёл стаіць без даху і ўжо мае пэўныя прыкметы натуральнага разбурэння. У такім — блізкім да аварыйнага — стане будынак наўрад ці выкарыстоўваўся для гаспадарчых мэт. Магчыма, што прыблізна так выглядаў касцёл незадоўга да разбурэння.

Ніхто пакуль не спрабаваў высветліць сапраўдныя прычыны і абставіны знішчэння фашчаўскай святыні на аснове архіўных крыніц. Вядомая інфармацыя на гэты конт абапіраецца выключна на вусныя сведчанні, занатаваныя ў 1994—1996 гадах кс. Каралем Тамэцкім, і не можа лічыцца дакладнай. Сам кс. Тамэцкі адзначаў, што збіранне звестак было надзвычай цяжкім, бо з цягам часу даўнія падзеі забываюцца і перайначваюцца.

У размовах з жыхарамі Фашчаўкі кс. Тамэцкі спрабаваў высветліць дакладны дзень разбурэння касцёла. Суразмоўцы называлі сумнеўныя даты, якія прыпадалі на зіму ці раннюю вясну ў перыяд паміж 1953 і 1969 гадамі. Найбольш верагоднай датай знішчэння храма, якую пацвердзілі адразу некалькі чалавек, кс. Тамэцкі палічыў 24 снежня 1967 года.

Тамэцкі сцвярджае, што ўлады неаднаразова спрабавалі ўзарваць касцёл, але заўсёды безвынікова. Перашкодаю была таўшчыня сцен, якая складала 1,4 метры. Толькі запрошаная з Ленінграда спецыялістка, якая заклала 150 зарадаў, змагла выканаць гэты намер. Усё адбылося неспадзявана і ў той жа час было кімсьці запланавана, бо здзіўленых жыхароў эвакуявалі з непасрэднай блізкасці ад касцёла, заклеілі вокны паперай і вынялі некаторыя шыбы. Падставай для знішчэння называлася пагроза абрушэння будынка на дзяцей, якія гулялі ўнутры, а таксама той факт, што касцёл апынуўся на скрыжаванні новых дарог з Фашчаўкі на Старыя Чамаданы.

У брашуры кс. Тамэцкага цытуецца ўспамін пра выбух невядомага па імені сведкі:

Праз больш як тры дзесяцігоддзі пасля тых падзей Яўген Меркушэвіч так апісваў рэзультат працы падрыўнікоў:

Цяпер праз месца, дзе стаяў касцёл, праходзіць дарога мясцовага значэння Н-11586 Гарадок — Крывель — Фашчаўка — Старыя Чамаданы. У інтэрв’ю 2013 года Віктар Рэянтовіч адзначае, што друзам і цэглай разбуранай святыні падсыпалі дарогу.

Варта адзначыць, што ў 1961 годзе для ўзрыву Фары Вітаўта ў Гродне таксама былі запрошаныя спецыялісты з Ленінграда, а менавіта брыгада «Ленвзрывпрома». Прараб ленінградскай брыгады быў прызначаны кіраваць выбухам. Сведкі тых падзей запомнілі, што разам з парабам працавала маладзенькая дзяўчына-падрыўнік. У народнай памяці віна за знішчэнне касцёла ўскладаецца менавіта на яе. Гэтая гісторыя пераклікаецца з сабранымі ў Фашчаўцы сведчаннямі. Магчыма, фашчаўскі касцёл узрывала тая ж самая ленінградская брыгада.

Датычна ўзрыва касцёла сярод жыхароў хадзілі розныя чуткі, якія не заслугоўваюць асаблівага даверу. Напрыклад, казалі, што жанчына-падрыўнік загінула падчас іншай падобнай працы ці нібыта на наступны дзень пасля знішчэння святыні прыйшло поштай рашэнне вышэйшай інстанцыі пра захаванне храма як помніка.

## Архітэктура 
У касцёле было адзінаццаць алтароў. У галоўным алтары змяшчаўся абраз Маці Божай Фашчаўскай (Хвашчоўскай), які лічыўся цудатворным.

Faščaŭka, Jezuicki. Фашчаўка, Езуіцкі (1901-17) (3).jpg
Faščaŭka, Jezuicki. Фашчаўка, Езуіцкі (1901-17).jpg
Faščaŭka, Jezuicki. Фашчаўка, Езуіцкі (1941-44).jpg
Faščaŭka, Jezuicki. Фашчаўка, Езуіцкі (A. Viner, 1939) (2).jpg
Faščaŭka, Jezuicki. Фашчаўка, Езуіцкі (A. Viner, 1939) (3).jpg
Faščaŭka, Jezuicki. Фашчаўка, Езуіцкі (A. Viner, 1939).jpg

## Парафія 
Хаця каталіцкі асяродак, верагодна, існаваў ужо ў 1630-я гады, але самастойная парафія паўстала толькі ў 1776 годзе. Да гэтага часу касцёл заставаўся філіяльным касцёлам парафіі ў Оршы.

Да 1820 года парафію абслугоўвалі ксяндзы-езуіты з Аршанскага калегіума.

Пасля арышту і расстрэлу ксяндза ў 1937 годзе парафія неўзабаве перастала існаваць, адраджэнне парафіяльнага жыцця пачалося ў 1989 годзе.

У сучаснай структуры Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі на тэрыторыі гістарычнай фашчаўскай парафіі дзейнічаюць дзве парафіі:

* Парафія Адведзінаў Найсвяцейшай Паннай Марыяй Святой Альжбеты ў Фашчаўцы
* Парафія Ўзвышэння Святога Крыжа ў Княжыцах

Звычайна пробашчам у Шклоў, Фашчаўку і Княжыцы прызначаецца адзін ксёндз.

### Тэрыторыя 
У 1910 годзе парафія складалася з вёсак Фашчаўка, Княжыцы, Слабодка, Крывель, Чамаданы, Дубраўка, Саськаўка, нешматлікіх шляхецкіх ваколіц і вёскі Сафійск, заселенай літоўскімі каланістамі.

### Колькасць парафіян 
У 1910 годзе колькасць парафіян перавышала 3200 чалавек.

## Святары 
### Пробашчы і адміністратары 
### Вікарныя ксяндзы 
## Крыніцы 
### Літаратурныя крыніцы 
### Анлайн-крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Дыяцэзіяльныя даведнікі 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* Касцёл на Беларусі ўчора і сёння: адпуст у Фашчаўцы як рэха слаўнага мінулага
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Фашчаўка (Шклоўскі раён)
Катэгорыя:Колішнія касцёлы Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Касцёлы Шклоўскага раёна
Катэгорыя:Ордэн езуітаў на Беларусі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Беларусі, знішчаныя савецкай уладай
Катэгорыя:Узарваныя будынкі і збудаванні
Катэгорыя:Зніклі ў 1967 годзе
Катэгорыя:1754 год у Беларусі
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока