open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эрыгона

**Эрыгона** () — у старажытнагрэчаскай міфалогіі — дачка Ікарыя, маці Стафіла.

Дыяніс спакусіў яе. Дыяніс падарыў каханаму Эрыгоны вінаградную лазу, а яе бацьку — мех з віном. Калі бацька быў забіты п'янымі афінскімі пастухамі, якія упершыню паспрабавалі віно і палічылі, што Ікарый пачаставаў іх ядам, Эрыгона павесілася на дрэве, папрасіўшы ў перадсмяротнай малітве пра тое, каб усе дзяўчыны Афін паступалі гэтак жа датуль, пакуль не будуць знойдзены забойцы яе бацькі. Малітвы былі пачуты: афінскія дзяўчыны, якіх багі паразілі вар'яцтвам, скончылі жыццё самгубствам, а Эрыгону пасля яе смерці Зеўс ператварыў у сузор'е Дзевы . Ёй прысвечаны эпілій Эратасфена.

Кожны год у Афінах праводзілася свята віна, на якім Ікарыя і Эрыгону паважалі як герояў. На гэтым свяце дзяўчыны разгойдваліся на арэлях, да якіх падвешвалі таксама фаласы з кветак .

У гонар Эрыгоны названы астэроід (163) Эрыгона, адкрыты ў 1876 годзе.

## Гл. таксама 
* Эрыгона, дачка Эгісфа

Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Катастэрызмы
Катэгорыя:Міфы Атыкі
Міхаіл Міхайлавіч Казлоў

**Міхаіл Казлоў** (нар. , ) — беларускі футбаліст, паўабаронца гродзенскага «Нёмана».

## Клубная кар’ера 
З 2008 года гуляў за дубль магілёўскага «Дняпра», з 2010 года стаў трапляць у аснову. У сезоне 2012 як трывалы ігрок асновы дапамог клубу перамагчы ў Першай лізе.

Пасля выхаду ў Вышэйшую лігу захаваў трывалае месца ў аснове, звычайна гуляў на пазіцыі апорнага паўабаронцы. У сезоне 2014 часам выкарыстоўваўся ў якасці флангавага абаронцы.

У студзені 2015 года знаходзіўся на праглядзе ў салігорскім «Шахцёры», але беспаспяхова. У лютым 2015 года разарваў кантракт з «Дняпром» і стаў іграком «Віцебска».

У складзе віцебскага клуба замацаваўся ў якасці асноўнага апорнага паўабаронцы. У ліпені-жніўні 2015 года не гуляў з-за траўмы, пазней вярнуўся ў асноўны склад. Пачатак сезона 2016 прапусціў з-за чарговай траўмы, з чэрвеня зноў стаў асноўным апорным паўабаронцам. У сезоне 2017 выхадзіў на поле ва ўсіх 30 матчах чэмпіянату Беларусі. У сезоне 2018 быў адным з асноўных ігракоў каманды (толькі ў канцы сезона стаў радзей выхадзіць на поле з-за траўмы), дапамог ёй заняць высокае чацвёртае месца ў чэмпіянаце Беларусі, а сам трапіў у спіс 22 найлепшых ігракоў чэмпіянату. У сезоне 2019 заставаўся асноўным іграком віцебскай каманды.

У снежні 2019 года перайшоў у мінскае «Дынама». У сезоне 2020 пареважна з’яўляўся ў стартавым складзе, у 2021 годзе стаў часцей выхадзіць на замену. У студзені 2022 года падоўжыў кантракт са сталічным клубам. У першай палове сезона 2022 чаргаваў выхады ў стартавым складзе і на замену, з лета замацаваўся ў аснове. У снежні 2022 года па заканчэнні кантракта пакінуў сталічны клуб.

У студзені 2023 года стаў трэніравацца з гродзенскім «Нёманам» і неўзабаве афіцыйна папоўніў склад каманды. У студзені 2024 года на два гады падоўжыў кантракт з клубам.

## Міжнародная кар’ера 
У 2011 годзе згуляў адзін матч за моладзевую зборную Беларусі.
 
## Дасягненні 
* Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 2023
* Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: 2021
* Уладальнік Кубка Беларусі: 2024
* Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі: 2012
* У спісе 22 найлепшых ігракоў чэмпіянату Беларусі: 2018

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў
Катэгорыя:Ігракі ФК Віцебск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна
Італа-турэцкая вайна

**Італа-турэцкая вайна**, або **Турэцка-італьянская вайна** (таксама вядомая ў Італіі як «Лівійская вайна», а ў Турцыі як «Трыпалітанская вайна») — вайна паміж Каралеўствам Італія і Асманскай імперыяй з 29 верасня 1911 г. па 18 кастрычніка 1912 г. (386 дзён). Італія захапіла вобласці Асманскай імперыі Трыпалітанію і Кірэнаіку (тэрыторыю сучаснай Лівіі), а таксама грэкамоўны архіпелаг Дадэканес (уключаючы востраў Родас).

Хоць гэтую вайну нельга параўнаць па маштабах з Першай сусветнай, яна ўсё ж паслужыла своеасаблівым пралогам да яе, бо распаліла нацыяналізм у балканскіх дзяржавах. Вайна прадэманстравала слабасць турэцкай арміі, і, жадаючы выкарыстоўваць цяжкае становішча Асманскай імперыі, члены Балканскага саюза напалі на яе, перш чым скончыліся ваенныя дзеянні супраць Італіі. У Італа-турэцкай вайне былі ўпершыню прыменены новыя дасягненні ваенна-тэхнічнага прагрэсу: радыё, авіяцыя, бронеаўтамабілі.

## Прычыны вайны 
Італія як новаўтвораная дзяржава шукала новыя рынкі збыту і імкнулася пашырыць свае маленькія каланіяльныя ўладанні. Італьянцы пачалі весці дыпламатычную падрыхтоўку да ўварвання ў Лівію яшчэ ў канцы XIX стагоддзя, а ваенную з пачатку XX стагоддзя. Італьянскай грамадскай думцы Лівію падавалі як краіну з вялікай колькасцю карысных выкапняў і добрымі прыроднымі ўмовамі, да таго ж яе абаранялі 4000 турэцкіх салдат. Варта адзначыць, што само насельніцтва Лівіі было варожа настроена ў адносінах да турак і дружалюбна да італьянцаў, бо першапачаткова бачыла ў іх вызваліцеляў ад турэцкага прыгнёту. Італьянцы ўяўлялі ўварванне ў Лівію не інакш як «ваенны шпацыр».

У 1900 годзе Італія заручылася згодай Францыі на захоп Трыпалі і Кірэнаікі. Шырокі подкуп французскай прэсы нямала спрыяў забеспячэнню добразычлівай пазіцыі Францыі. У 1909 годзе ў Раканіджы Італія дамаглася таго ж і ад Расіі. Італьянскія палітыкі разлічвалі, што Германія і Аўстра-Венгрыя таксама не будуць процідзейнічаць.

## Гл. таксама 
* Італьянская Лівія

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

## Спасылкі 
Катэгорыя:Войны XX стагоддзя
Катэгорыя:Войны Асманскай імперыі
Катэгорыя:Войны Італіі
Катэгорыя:Канфлікты 1911 года
Катэгорыя:Канфлікты 1912 года
Ісцец

**Ісцец** — у цывільным працэсе грамадзянін або юрыдычная асоба, якая звяртаецца з іскам у суд, арбітраж, гаспадарчы або трацейскі суды за абаронай свайго парушанага або аспрэчваемага права ці ахоўваемага законам інтарэсу.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Катэгорыя:Грамадзянскае працэсуальнае права
Брысеіда

[thumb|Брысеіда і [Фенікс, сын Амінтора|Фенікс, настаўнік Ахіла]]
**Брысеі́да** () — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі, адна з цэнтральных постацей сюжэту паэмы Гамера «Іліяда». Брысеіда — «імя па бацьку», мянушка па бацьку Брысу з Місіі, яе ўласнае імя — **Гіпадамія**.

Падчас Траянскай вайны Брысеіда захоплена грэкамі і як доля ў ваеннай здабычы аддадзена Ахілу, які робіць яе сваёй наложніцай. Яе муж Мінес і тры брата былі забіты пры ўзяцці Лірнеса.

Нягледзячы на тое, што грэкі знішчылі ўсю сям'ю Брысеіды, яна малюецца як кахаючая Ахіла рабыня. Пазней Брысеіду ў Ахіла адымае правадыр грэчаскага войска Агамемнан. Гэта выклікае абурэнне Ахіла, і ён адмаўляецца ад удзелу ў вайне. Грэкі церпяць паражэнне, у тым ліку гіне сябар Ахіла Патрокл. Агамемнан вымушаны вярнуць Брысеіду Ахілу, пасля чаго той ізноў бярэ ўдзел у баявых дзеяннях.

Яна аплаквала Ахіла пасля яго смерці.

## У літаратуры і мастацтве 
Намалявана на карціне Палігнота ў Дэльфах. Гераіня трагедыі Акцыя «Брысеіда». Ліст Брысеіды Ахілу склаў Авідзій (Гераіды III). У Сярэднявеччы яе імя пісалі як *Прэсіда*.

Брысеіда з'яўляецца ў «Рамане пра Трою» Бенуа дэ Сент-Мора. Пачынаючы з «Філастрата» Бакача яе імя ў літаратурнай традыцыі змяняецца на *Крэсіда*; менавіта пад такім імем яна фігуруе ў паэме Чосера «Траіл і Крэсіда» і ў аднайменнай драме Шэкспіра.

## У астраноміі 
У гонар Брысеіды названы астэроід , адкрыты ў 1907 годзе.

Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў
Катэгорыя:Траянская вайна
Катэгорыя:Траада ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Алег Анатолевіч Патоцкі

**Алег Патоцкі** (нар. , ) — беларускі футбаліст, паўабаронца.

## Клубная кар’ера 
З 2008 года гуляў за дубль барысаўскага БАТЭ, потым пачаў праходзіць у асноўны склад. Сезон 2012 правёў у арэндзе ў магілёўскім «Дняпры», дапамог клубу перамагчы ў Першай лізе. У студзені 2013 года перайшоў у «Дняпро» на рэгулярнай аснове, але ўжо не меў месца ў асноўным складзе. Пад канец сезона стаў часцей з’яўляцца ў стартавым складзе, звычайна на пазіцыі цэнтральнага атакуючага паўабароцы.

У сакавіку 2014 года кантракт з «Дняпром» быў разарваны па ўзаемнай згодзе, і неўзабаве Алег стаў іграком «Гарадзеі». Першую палову сезона 2014 прапусціў з-за траўмы, пазней замацаваўся ў аснове «Гарадзеі».

У студзені 2015 года быў на праглядзе ў «Тарпеда-БелАЗ», але беспаспяхова. Пазней на працягу значага перыяду знаходзіўся ў стане бабруйскай «Белшыны», аднак у сакавіку пакінуў Бабруйск. З-за траўмы прапусціў пачатак сезона 2015, а ў маі падпісаў кантракт з першалігавай «Іслаччу». У сезоне 2015 рэдка з’яўляўся на полі, аднаўляючыся ад траўмы. У першай палове сезона 2016 трывала гуляў у стартавым складзе «Іслачы», якая выйшла ў Вышэйшую лігу, але ў жніўні атрымаў чарговую траўму і выбыў да канца сезона.

У студзені 2017 года падоўжыў кантракт з клубам. У пачатку сезона 2017 гуляў за дубль, пазней вярнуў месца ў асноўным складзе і ў выніку быў прызнаны найлепшым іграком каманды ў сезоне. У студзені 2018 года стала вядома, што Патоцкі працягне выступаць за «Іслач». У сезоне 2018 быў трывалым іграком стартавага складу.

У пачатку 2019 года таксама разглядаўся як ігрок асновы, аднак 14 сакавіка ў кубкавым матчы супраць БАТЭ атрымаў цяжкую траўму, з-за якой выбыў на працяглы тэрмін. Вярнуўся на поле толькі ў канцы верасня таго ж года. У лістападзе 2019 года падоўжыў кантракт з «Іслаччу». У сезоне 2020 быў трывалым іграком стартавага складу каманды. У пачатку 2021 года стаў адным з нешматлікіх вопытных ігракоў, якія засталіся ў камандзе пасля таго, як яна ўзяла курс на амаладжэнне. У сезоне 2021 гуляў пераважна ў стартавым складзе, часам адсутнічаў з-за траўм.

У студзені 2022 года падоўжыў кантракт з «Іслаччу» на год. У снежні 2022 года падоўжыў пагадненне на наступны сезон. У сакавіку 2024 года абвясціў пра завяршэнне кар’еры.

## Міжнародная кар’ера 
Выступаў за моладзевую зборную Беларусі.

## Дасягненні 
*   Чэмпіён Беларусі (2): 2010, 2011
*  Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі (2): 2012, 2015

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў
Катэгорыя:Ігракі ФК Гарадзея
Катэгорыя:Ігракі ФК Іслач
Павел Валер’евіч Трубіла

**Павел Трубіла** (нар. ) — беларускі футбаліст, абаронца.

## Клубная кар’ера 
Пачынаў кар’еру ў «Гомелі», дзе гуляў за дубль. У 2010 годзе перайшоў у рэчыцкі «Ведрыч-97», дзе стаў іграком асновы.

У пачатку 2012 года перайшоў у магілёўскі «Дняпро», але рэдка з’яўляўся на полі. Сезон 2013 поўнасцю прапусціў з-за траўмы. У лютым 2014 года пакінуў магілёўскі клуб.

У сакавіку 2014 года вярнуўся ў рэчыцкі клуб, які змяніў назву на «Рэчыца-2014». Быў асноўным іграком і капітанам рэчычан. Са снежня 2015 года знаходзіўся на праглядзе ў «Гомельчыгунтрансе», з якім у сакавіку 2016 года падпісаў кантракт. Па заканчэнні сезона 2016 пакінуў каманду. У маі 2017 года далучыўся да новастворанага рэчыцкага «Спадарожніка». У студзені 2019 года пакінуў рэчыцкую каманду.

## Дасягненні 
*  Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі: 2012

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель-2
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэчыца-2014
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў
Катэгорыя:Ігракі ФК Лакаматыў Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Спадарожнік Рэчыца
Аляксандр Уладзіміравіч Куган

**Аляксандр Куган** (нар. , ) — беларускі футбаліст, паўабаронца аўстрыйскага клуба «Шайблінгкірхен-Варт».

## Клубная кар’ера 
Выхаванец мінскага «Дынама», з 2008 года гуляў за дубль, з 2010 года пачаў прабівацца ў асноўны склад. Другую палову 2012 года правёў у арэндзе ў «Бярозе-2010».

У студзені 2013 года быў арандаваны магілёўскім «Дняпром» да канца сезона. Спачатку не трапляў у аснову і толькі выхадзіў на замену, а ў чэрвені 2013 года замацаваўся ў стартавым складзе. У верасні 2013 года атрымаў траўму і выбыў да канца сезона.

У снежні 2013 года вярнуўся ў «Дынама», але ў сакавіку 2014 года канчаткова перайшоў у «Дняпро». Па некаторых звестках, сума трансферу склала 10 тысяч долараў.
 
Сезон 2014 распачаў у якасці асноўнага апорнага паўабаронцы, але пазней з-за траўм страціў месца ў аснове і з’яўляўся на полі эпізадычна. У сезоне 2015 выступаў за «Дняпро» ў Першай лізе, быў трывалым іграком асновы. У лютым 2016 года па заканчэнні кантракта пакінуў Магілёў. Яшчэ да зыходу з «Дняпра» адправіўся ў «Слуцк», з якім неўзабаве падпісаў кантракт. У «Слуцку» не здолеў замацавацца ў аснове, звычайна выхадзіў на замену. У снежні 2016 года пакінуў слуцкі клуб.

У сакавіку 2017 года стаў іграком літоўскага клуба «Уцяніс», дзе трывала гуляў у аснове. У ліпені 2017 года вярнуўся ў Беларусь, падпісаўшы кантракт са сталічным «Тарпеда». У складзе мінскай каманды стаў трывалым іграком асновы.

У студзені 2018 года пакінуў «Тарпеда» і перайшоў у клуб аўстрыйскага трэцяга дывізіёна «Карабах» з Вены, пазней перайменаванага ў «Маўэрверк».

У 2023 годзе перашоў у клуб «Шайблінгкірхен-Варт», які па выніках сезона 2022/23 вылецеў у Нацыянальную лігу Ніжняй Аўстрыі (Д4).

## Міжнародная кар’ера 
Выступаў за моладзевую зборную Беларусі.

## Дасягненні 
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 2008

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Бяроза-2010
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў
Катэгорыя:Ігракі ФК Слуцк
Катэгорыя:Ігракі ФК Уцяніс Уцяна
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Маўэрверк
Катэгорыя:Ігракі ФК Шайблінгкірхен-Варт
MMORPG

**Масавая шматкарыстальніцкая ролевая анлайн-гульня** () — жанр ролевых анлайн-відэагульняў, у якім вялікая колькасць гульцоў узаемадзейнічае адзін з другім у віртуяльным свеце (галоўным чынам у жанры фэнтэзі). Як і ў большасці RPG, гульцу прапануецца роля выдуманага героя і магчымасць кіраваць яго дзеяннямі. MMORPG адрозніваецца ад аднакарыстальніцкіх і невялікіх сеткавых ролевых гульняў мноствам гульцоў, а таксама віртуальным светам, які працягвае існаваць і пры адсутнасці гульца. Віртуальны свет падтрымліваецца выдаўцом гульні.

Сучасныя шматкарыстальніцкія ролевыя гульні сталі сапраўдным феноменам сеціва. У найпапулярнейшыя з іх грають мільёны людзей. Шмат такіх гульняў з’яўляюцца платнымі. Штомесячная падпіска на некаторыя каштуе да некалькіх дзясяткаў долараў ЗША. Улічваючы шматтысячную аўдыторыю, падобныя гульні з’яўляюцца значнымі і паспяховымі камерцыйнымі праектамі.

## Апісанне 
У віртуальным свеце гульцы могуць выконваць розныя дзеянні, узаемадзейнічаць адзін з другім. Існуюць і кіравальныя камп’ютарам персанажы (NPC), в тыму ліку варожыя (так званыя «мобы»). У большасці гульняў за знішчэнне ворагаў гулец атрымлівае ўзнагароду і ачкі вопыту (). Атрыманыя ачкі вопыту гулец ужывае для ўдасканалення навыкаў і ўменняў героя. Узнагарода (гульнявая валюта альбо каштоўныя рэчы) складаюць аснову эканамічных зносін паміж удзельнікамі гульні.

У буйных MMORPG гульцы маюць магчымасць ствараць унутраныя аб’яднанні (гільдыі, кланы), члены якіх могуць вызначаць палітыку ў дачыненні да іншых гульцоў і аб’яднанняў. У некаторых гульнях героі пры першым з’яўленні ў свеце нейтральныя, у іншых — варожыя да пэўных персанажаў адпаведна сюжэту гульні.

У большасці платных MMORPG гульцы купляюць падпіску, часам выдаўцы патрабуюць аднаразовага набыцця копіі гульні. Бясплатныя MMORPG можна наўпрост спампаваць з Інтэрнэта. Часта ў іх выкарыстоўваюць сістэму мікратранзакцый — набыццё ўнутрагульнёвых рэчаў за сапраўдныя грошы.

## Гл. таксама 
* Ingress
* Lineage II
* World of Tanks

Катэгорыя:Жанры камп’ютарных гульняў
Эдманд Фішэр

**Эдманд Фішэр** (, , г. Шанхай, Кітай — , Сіэтл, ЗША) — амерыканскі вучоны ў галіне біяхіміі, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне ў 1992 годзе разам з Э.Дж. Крэбсам «за адкрыцці, якія тычацца зваротнага фосфарыліравання бялкоў як механізму біялагічнай рэгуляцыі». Ганаровы прафесар Універсітэта Вашынгтона (Сіэтл).

## Біяграфія 
Фішэр нарадзіўся ў Шанхаі, Кітай. Яго маці нарадзілася ў Францыі, а яго бацька з Аўстрыі Яго дзед па лініі маці пераехаў з Францыі, дзе нарадзіўся і жыў, спачатку ў Індакітай, а затым у Кітай. У Кітаі ён заснаваў газету на французскай мове «Кітайскі курьер» (*Courrier de Chine*) і французскую муніцыпальную школу, у якую і хадзіў у дзяцінстве Фішэр. У сем гадоў яго адправілі ў школу ў Швейцарыю.

Скончыў хімічную школу ў Жэневе (Швейцарыя) ў 1943 годзе. З 1943 года ў Жэнеўскім, з 1952 года ў Вашынгтонскім універсітэтах (горада Сіэтл).

## Навуковая дзейнасць 
Эдманд Фішэр і Эдвін Крэбс пачалі супрацоўніцтва праз шэсць месяцаў пасля пераезду Фішэра ва ўніверсітэт Вашынгтона. Яны вывучалі фермент глікагенфосфарылазы і выявілі, што серыя рэакцый, выкліканых гармонамі і кальцыем, прыводзіць да актывацыі-інактывацыі гэтага фермента. Актывацыя-інактывацыі фермента выклікалася яго зваротным фосфарыліраваннем. Працэс, які адкрылі Фішэр і Крэбс, каталізуе двума ферментамі: пратэінкіназай і фасфатазай. Пратэінкіназы (найбольш распаўсюджаная з іх — тыразінкіназа) пераносіць фасфатных групу з АТФ на гідраксільную групу фермента. Пры гэтым канфармацыя фермента змяняецца, і ён становіцца каталітычна актыўным. Затым бялковая фасфатазы адшчапляе фасфатную групу, і фермент вяртаецца ў першапачатковую неактыўную форму. Аказалася, што такое цыклічнае рэгуляванне ферментатыўнай актыўнасці і адпаведных метабалічных працэсаў надзвычай шырока распаўсюджанае ў прыродзе.

Аўтар навуковых прац па праблемах зваротнага фосфарыліравання бялкоў і яго значэнні ў механізмах рэгуляцыі біяхімічных рэакцый у клетках.

Разам з Э. Дж. Крэбсам адкрыў шэраг ферментаў.

Член Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (1972), член Нацыянальнай АН ЗША (1973).

## Літаратура 
* Fischer, E.H. *Autobiography.*
* Pacific Northwest Research Institute. *About Edmond H. Fischer, Ph.D. *
* Hughes, R. 1998. *After the Prize*
* Беларуская энцыклапедыя:У 18 т. Т.16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 576 с.: іл.

## Спасылкі 
* Біяграфія на сайце Вашынгтонскага ўніверсітэта
* Аўтабіяграфія на Нобелеўскім сайце
* Інтэрв’ю з Эдмандам Фішэрам (відэа)

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне
Катэгорыя:Біяхімікі ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Бойшэль

**Бойшэль** ( - вантробы) - традыцыйная страва венскай, аўстрыйскай і баварскай кухні. 

Уяўляе сабой рагу абавязкова з лёгкіх (у залежнасці ад рэгіёна таксама з сэрца цяля). Часам выкарыстоўваюцца авечыя, казіныя, свіныя, ялавічна вантробы. 

Сервіруюць са сметанковым соусам і хлебнымі клёцкамі. Вантробы тушаць на вадзе з даданнем воцату, цукру, солі, перцу гарошкам, лаўровага ліста і цыбулі. Па гатоўнасці з булёна выдаляюцца прыправы, а вантробы рэжуцца на дробныя кавалачкі. Булён запраўляецца мучной пасероўкай.

Калі ў бойшэль з цяляціны дадаецца трохі вяршкоў або крэм-фрэша, то бойшэль называецца «дэ люкс», або ў Вене «салонным» ().

## Спасылкі 
* Фотарэпартаж пра гатаванне бойшэля на сайце Spiegel Online
* Рэцэпт венскага бойшэля
* Рэцэпт венскага салоннага бойшэля  

Катэгорыя:Стравы з цяляціны
Катэгорыя:Аўстрыйская кухня
Катэгорыя:Баварская кухня
Спаса-Праабражэнская царква (Чачэрск)

**Спаса-Праабражэнская царква** — праваслаўная царква ў г. Чачэрску па вул. Працоўнай, 6-а, помнік архітэктуры класіцызму.

## Гісторыя 
Збудавана з цэглы ў 1783 годзе графам З. Р. Чарнышовым у ансамблі з іншымі храмамі (не зберагліся). У адкрыцці храма брала ўдзел расійская імператрыца Кацярына II. У пачатку 2000-х гг. царква адрэстаўрыравана.

## Архітэктура 
Двух'ярусны храм-ратонда, завершаны паўсферычным купалам на ступеньчатым барабане (драўляная канструкцыя). Да асноўнага аб'ёма з захаду прылягае вежа-званіца, накрытая гранёным купалам. Асноўны аб'ём падзелены на ярусы развітым дарычным антаблементам. Сцены ніжняга яруса расчлянёны пілястрамі, паўкруглымі і плоскімі нішамі, верхняга яруса – філянговымі рамамі. Аконныя праёмы прамавугольныя.

## Інтэр’ер 
]]
У інтэр'еры алтарная частка аддзелена шасцістворкавым іканастасам. Над уваходам размешчаны драўляныя хоры. Інтэр’ер аздоблены пілястрамі са стылізаванымі капітэлямі, карнізамі, роспісам.

Абразы італьянскага мастака 1-й палавіны 19 ст.: «Абразанне Хрыста», «Уезд у Ерусалім», «Благавешчанне», «Узнясенне Хрыстова», «Святы Мікалай», «Тайная вячэра», «Сон Іосіфа», «Нараджэнне Марыі», «Пакроў», «Уваскрасенне» (усе ў святочным радзе іканастаса). У інтэр’еры яшчэ 8 абразоў, выкананых у той жа манеры і ў той жа час.
У алтары царквы захоўваецца унікальная ікона «Сашэсце ў пекла», датаваная 1678 годам.
   

## Літаратура 
* 
* 
* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 7. — Минск, 2008.
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін. — Мінск, 2007.
* Праваслаўныя храмы на Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін. — Мінск, 2001.
* Золотое кольцо Гомельщины [Изоматериал] : 2010 : [настольный перекидной календарь] / ОАО "Гомельхлебопродукт". ― [Б. м., 2009.] (19Н//2603(008))
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2003. — 512 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 (т. 17), ISBN 985-11-0035-8, С. 226.

## Спасылкі 
* 
* 
* Спаса-Праабражэнская царква
* 

Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Чачэрскага раёна
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Катэгорыя:З’явіліся ў 1783 годзе
Катэгорыя:Храмы Гомельскай і Жлобінскай епархіі
Катэгорыя:Славутасці Чачэрска
Катэгорыя:1783 год у Беларусі
Тэлерын

**Тэлерын** — штучная мова, створаная Дж. Р. Р. Толкінам — адна са шматлікіх выдуманых моў створанага ім сусвету — Серадзем’я.

Тэлерын паходзіць ад *агульнага тэлерына*, першапачатковай мовы эльфаў-тэлеры ці ліндар. Пад час Вялікага паходу ў ёй з’явілася шмат адрозненняў ад агульнаэльфійскай мовы, якая сама паходзіла ад протаэльфійскай, першапачатковай мовы ўсіх квэндзі.

Ад агульнага тэлерына паходзяць як мовы тэлеры Валінора, сіндарын, так і мовы нандар.

Мова тэлеры адчула моцны ўплыў квэнья, і яны вельмі блізкія паводле граматычнай структуры. У тэлерыне адбылася замена гука /*kw/ на /p/; у рэальным свеце таксама адбылася падобная змена — у брытскіх мовах, уключаючы валійскую, якая была асновай для стварэння сіндарына.

Тэлерын — мова тых эльфаў-тэлеры, якія дасягнулі Бессмяротных Земляў. Таксама тэлерын часта называюць *ліндаламбэ* (*мова ліндар*).

Тэлерын можна разглядаць як дыялект квэнья, але самі носьбіты квэнья лічаць яе самастойнай мовай. Тэлерын была самай кансерватыўнай мовай з усіх эльфійскіх і, адпаведна, самай блізкай да агульнага тэлерына (ад якой паходзілі сіндарын і нандарын), і бліжэй да протаэльфійскай, чым іншыя, больш познія эльфійскія мовы.

## Гл. таксама 
* Эльфійскія мовы (Серадзем’е)
* Квэнья
* Сіндарын
* Тэнгвар

## Спасылкі 
* Telerin — the language of the Sea-elves

Катэгорыя:Штучныя мовы
Катэгорыя:Серадзем’е
Катэгорыя:Мовы Серадзем’я
Катэгорыя:Эльфійскія мовы Серадзем’я
Кірыл Уладзіміравіч Паўлючак

**Кірыл Паўлючак** (нар. , ) — беларускі футбаліст, абаронца.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец гродзенскага футбола, з 2001 года гуляў за мінскае «Дынама», дзе з цягам часу стаў асноўным абаронцам. Улетку 2009 года пакінуў мінскі клуб, пасля чаго выступаў у розных беларускіх клубах.

У жніўні 2012 года перайшоў у магілёўскі «Дняпро», якому дапамог выйграць Першую лігу. У сезоне 2013 быў асноўным цэнтральным абаронцам каманды, але па заканчэнні сезона пакінуў клуб.

У лютым 2014 года падпісаў кантракт з малдаўскім «Зімбру». Разам з «Зімбру» выйграў Кубак і Суперкубак Малдовы. У снежні 2014 года ўслед за трэнерам Алегам Кубаравым пакінуў малдаўскі клуб.

У лютым 2015 года вярнуўся ў Беларусь, падпісаўшы кантракт з клубам Першай лігі «Гарадзея». Дапамог «Гарадзеі» па выніках сезона 2015 выйсці ў Вышэйшую лігу. У снежні 2015 года падоўжыў кантракт з клубам. У сезонах 2016—2018 заставаўся асноўным іграком гарадзейцаў, выступаў на пазіцыі цэнтральнага абаронцы, толькі часам адсутнічаў з-за траўм.
 
У лістападзе 2018 года падоўжыў кантракт з «Гарадзеяй» на сезон 2019. У 2020 годзе стаў капітанам каманды.

У ліпені 2020 года па пагадненні бакоў пакінуў «Гарадзею» і перайшоў у мазырскую «Славію». З-за траўм рэдка з’яўляўся на полі ў складзе мазыран. У ліпені 2021 года кантракт з клубам быў разарваны.

У ліпені 2021 года далучыўся да «Смаргоні». З пачатку 2022 года стаў трэніравацца з «Крумкачамі» і ў красавіку афіцыйна стаў іграком клуба. Сезон 2023 правёў у складзе мінскага «Трактара».

У снежні 2023 года атрымаў трэнерскую ліцэнзію катэгорыі B.

## Міжнародная кар’ера 
Гуляў за моладзевую зборную Беларусі. У 2008 годзе правёў тры матчы за нацыянальную зборную.

## Дасягненні 
* Чэмпіён Беларусі: 2004
* Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2005, 2006
* Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: 2003
* Уладальнік Кубка Беларусі: 2003
* Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі (2): 2010, 2012
* Уладальнік Кубка Малдовы: 2014
* Уладальнік Суперкубка Малдовы: 2014

## Грамадзянская пазіцыя 
Пасля жорсткага разгону акцый пратэстаў, выкліканых масавымі фальсіфікацыямі на прэзідэнцкіх выбарах 2020 года, збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, разам з 92 іншымі беларускімі футбалістамі выступіў з асуджэннем гвалту ў Беларусі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама-2 Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Прамень-Энергія Уладзівасток
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў
Катэгорыя:Ігракі ФК Зімбру Кішынёў
Катэгорыя:Ігракі ФК Гарадзея
Катэгорыя:Ігракі ФК Славія Мазыр
Катэгорыя:Ігракі ФК Смаргонь
Катэгорыя:Ігракі ФК Крумкачы Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Трактар Мінск
Спіс краін Еўрапейскага саюза

**Краіны-члены Еўрасаюза** — гэта краіны, якія з’яўляюцца членамі Еўрапейскага Саюза, мэтай якога з’яўляецца інтэграцыя еўрапейскіх дзяржаў, якая заключаецца ў адзіным эканамічным рынку, адсутнасці пашпартна-візавага кантролю, выкарыстанні агульнай валюты. Членам ЕС можа стаць краіна, якая адпавядае Капенгагенскім крытэрыям. З 31 студзеня 2020 года ў саюз уваходзяць 27 дзяржаў:

## Заўвагі 
## Гл. таксама 
* Спіс дзяржаў — членаў Еўрапейскага саюза паводле колькасці насельніцтва

## Спасылкі 

Катэгорыя:Спісы краін
Алег Аляксандравіч Карамушка

**Алег Карамушка** (нар. , Канеў, УССР) — украінскі футбаліст, абаронца клуба «Левы бераг» з Кіева.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец чаркаскага футбола, потым пераехаў у Кіеў, гуляў у розных украінскіх клубах Прэм’ер-лігі. У 2011 годзе трапіў у магілёўскі «Дняпро», дзе стаў адным з асноўных ігракоў, але не змог выратаваць каманду ад вылету ў Першую лігу.

Сезон 2012 распачынаў у складзе «Мінска», але пазней страціў месца ў аснове і пакінуў клуб. Другую палову 2012 года правёў у «Крымцяпліцы».

Пасля вяртання «Дняпра» ў эліту зноў далучыўся да магілёўскага клуба ў лютым 2013 года. Сезоны 2013 і 2014 правёў трывалым іграком асновы на пазіцыі цэнтральнага абаронцы. У снежні 2014 года, пасля чарговага вылету ў Першую лігу, пакінуў магілёўскі клуб.

У студзені 2015 года апынуўся на праглядзе ў «Белшыне» і ў выніку пачаў сезон 2015 у складзе бабруйскага клуба. У новым сезоне перастаў лічыцца легіянерам у чэмпіянаце Беларусі. Здолеў замацавацца ў асноўным складзе бабруйчан на пазіцыі цэнтральнага абаронцы. У ліпені 2016 года пакінуў «Белшыну» і падпісаў кантракт з «Віцебскам», дзе таксама стаў асноўным іграком. У сезоне 2018 стаў нярэдка заставацца на лаўцы запасных, а ў 2020 годзе толькі эпізадычна выхадзіў на поле.

У снежні 2020 года пакінуў «Віцебск» і завяршыў прафесійную кар’еру. У 2021 годзе далучыўся да клуба «Левы бераг», які пазней заявіўся ў Другую лігу Украіны.

## Міжнародная кар’ера 
У 2004—2005 гадах гуляў за моладзевую зборную Украіны.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Украіны
Катэгорыя:Ігракі ФК Левы бераг Кіеў
Катэгорыя:Ігракі ФК Віцебск
Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў
Катэгорыя:Ігракі ФК Крымцяпліца
Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Абалонь Кіеў
Катэгорыя:Ігракі ФК Таўрыя Сімферопаль
Катэгорыя:Ігракі ФК Харкаў
Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Данецк
Катэгорыя:Ігракі ФК Металург Запарожжа
Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр-2 Данецк
Катэгорыя:Ігракі ФК Барысфен Барыспаль
Катэгорыя:Ігракі ФК Барысфен-2 Барыспаль
Катэгорыя:Ігракі ФК Дзясна Чарнігаў
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро-2 Днепрапятроўск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро-3 Днепрапятроўск
Андрэй Ігаравіч Горбач

**Андрэй Горбач** (нар. , ) — беларускі футбаліст, абаронца.

## Клубная кар’ера 
Пачынаў кар’еру ў мастоўскім «Нёмане», дзе выступаў на пазіцыі нападніка. Потым гуляў за дубль БАТЭ. З 2005 года выступаў за гродзенскі «Нёман», дзе паступова стаў іграком асновы. Тады ж перакваліфікаваўся ў абаронцу.

У пачатку 2012 года перайшоў у магілёўскі «Дняпро». Дапамог клубу выйграць Першую лігу, а ў сезоне 2013 выступаў у асноўным складзе ў Вышэйшай лізе.

У студзені 2014 года падпісаў кантракт са «Слуцкам». У слуцкім клубе пераважна выхадзіў на замену. У чэрвені і ў кастрычніку-лістападзе 2014 года з’яўляўся ў стартавым складзе на пазіцыі цэнтральнага абаронцы. У снежні 2014 года кантракт са «Слуцкам» быў разарваны.

У лютым 2015 года пасля прагляду зноў стаў іграком гродзенскага «Нёмана». У складзе «Нёмана» зноў стаў часам выкарыстоўвацца ў якасці нападніка. У студзені 2016 года падоўжыў кантракт з гродзенцамі, а ў лютым 2017 года падпісаў новае пагадненне на адзін год. У сезоне 2017 стаў радзей з’яўляцца ў складзе, звычайна выхадзіў на замену ў канцы матча, толькі ў канцы сезона стаў пачынаць сезон у старце. У лістападзе 2017 года падоўжыў кантракт з «Нёманам» на наступны сезон.

Сезон 2018 пачынаў на лаўцы запасных, пазней стаў гуляць за дубль. У канцы сезона пачаў гуляць і ў асноўнай камандзе. У снежні 2018 года падоўжыў пагадненне з гродзенцамі на 2019 год. У першай палове сезона 2019 трывала гуляў у асноўным складзе, пазней страціў месца на полі. У лютым 2020 года стала вядома, што абаронца завяршыў кар’еру і будзе працаваць у структуры «Нёмана».

У 2021 годзе ў якасці аматара выступаў у Другой лізе за гродзенскі ЖКГ.

## Дасягненні 
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 2004
*  Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі: 2012

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК ЖКГ Гродна
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна
Катэгорыя:Ігракі ФК Слуцк
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў
Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Масты
Уладзімір Уладзіміравіч Мароз

**Уладзімір Мароз** (нар. , ) — беларускі футбаліст, паўабаронца (часам гуляў на пазіцыі абаронцы).

## Клубная кар’ера 
Пачынаў кар’еру ў жодзінскім «Тарпеда», пасля гуляў у розных клубах. У 2007—2008 гадах выступаў ва Украіне за дубль запарожскага «Металурга».

У студзені 2012 года перайшоў у магілёўскі «Дняпро». У якасці іграка асновы дапамог клубу перамагчы ў Першай лізе. На наступны год таксама нярэдка з’яўляўся ў стартавым складзе, у асноўным на пазіцыі левага абаронцы. Сезон 2014, аднак, амаль поўнасцю прапусціў з-за траўмы. У снежні 2014 года пакінуў «Дняпро» па заканчэнні кантракта.

## Міжнародная кар’ера 
Гуляў за моладзевую зборную Беларусі.

## Дасягненні 
*  Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі: 2012

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ
Катэгорыя:Ігракі ФК СКВІЧ
Катэгорыя:Ігракі ФК Металург Запарожжа
Катэгорыя:Ігракі ФК Дарыда
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст
Катэгорыя:Ігракі ФК Віцебск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў
Спірыдон Марынатас

**Спірыдо́н Нікала́у Марына́тас** (; 4 лістапада 1901 — 1 кастрычніка 1974) — грэчаскі археолаг, адзін са стваральнікаў канцэпцыі разбурэння Мінойскай цывілізацыі вулканічным вывяржэннем.

## Біяграфія 
Распачаў навуковую кар’еру ў 1929 годзе на востраве Крыт, дзе пазнаёміўся з Артурам Джонам Эвансам, першаадкрывальнікам Мінойскай культуры. У 1932 годзе падчас раскопак за 6 км ад Кноса знайшоў рэшткі мінойскай пабудовы, дзе выявіў паклады пемзы. Прыйшоў да высновы, што старажытная цывілізацыя на Крыце была знішчана вывяржэннем вулкана на суседнім востраве Сантарын. Свой погляд здолеў абгрунтаваць у артыкуле, апублікаваным у 1934 г. Вёў пошукі на паўвостраве Пелапанес. У 1967—1974 гадах арганізаваў раскопкі на Сантарыне, дзе адкрыў мінойскі горад Акратыры. Памёр на месцы працы.

З 1937 года — прафесар Афінскага ўніверсітэта. У 1968—1973 гадах — міністр культуры Грэцыі.

Катэгорыя:Археолагі Грэцыі
Катэгорыя:Вучоныя Грэцыі
Катэгорыя:Міністры Грэцыі
Уладзімір Мароз

**Уладзімір Мароз**:
* Уладзімір Вікенцьевіч Мароз (нар. 1953) — беларускі празаік, паэт, публіцыст, кінарэжысёр.
* Уладзімір Уладзіміравіч Мароз (нар. 1985) — беларускі футбаліст.
Артур Каценка

**Артур Каценка** (нар. , ) — эстонскі футбаліст, брамнік талінскай «Левадыі» і былы ігрок нацыянальнай зборнай Эстоніі.

## Кар’ера 
### Клубная 
Пачынаў кар’еру ў Таліне, ў 2004—2007 быў асноўным брамнікам талінскай «Левадыі». Пасля гуляў у розных краінах: Нарвегіі, Кіпры, Азербайджане, Фінляндыі.

У лютым 2013 года стаў іграком магілёўскага «Дняпро» і заняў там месца асноўнага брамніка. Хутка стаў адным з найлепшых ігракоў магілёўскага клуба і адным з найлепшых брамнікаў чэмпіянату.

23 снежня 2013 года падпісаў кантракт з салігорскім «Шахцёрам». Стаў асноўным брамнікам салігорскага клуба. Па выніках сезону 2014 быў прызнаны найлепшым брамнікам чэмпіянату. У снежні 2014 года падоўжыў кантракт з гарнякамі.

У сезоне 2015 склад салігорскай каманды папоўніў вопытны Уладзімір Бушма. Каценка пачаў сезон асноўным брамнікам, але пазней Бушма стаў часцей з’яўляцца ў старце. У лістападзе 2015 года эстонскі брамнік чарговы раз падоўжыў пагадненне з салігорцамі. У сезоне 2016 канчаткова саступіў месца ў аснове Бушме, правёў толькі адзін матч у чэмпіянаце. У снежні 2016 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Шахцёр».

У лютым 2017 года вярнуўся ў Эстонію, стаўшы іграком клуба «Транс» (Нарва). Быў асноўным брамнікам нарвенскага клуба. У снежні 2018 года перайшоў у «Левадыю».

### Міжнародная 
Выступаў за нацыянальную зборную Эстоніі, дзе доўгі час быў другім брамнікам пасля Сяргея Парэйкі.

## Дасягненні 
*   Чэмпіён Эстоніі (4): 2004, 2006, 2007, 2021
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Эстоніі (4): 2002, 2005, 2019, 2022
*   Бронзавы прызёр чэмпіянату Эстоніі (3): 2001, 2003, 2020
*  Уладальнік Кубка Эстоніі (4): 2004, 2005, 2007, 2021
*  Уладальнік Суперкубка Эстоніі: 2022
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 2016
*   Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2014, 2015
*  Уладальнік Кубка Беларусі: 2014
*  Найлепшы брамнік чэмпіянату Беларусі: 2014 
*  У спісе 22 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Беларусі: 2014

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Эстоніі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Эстоніі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Левадыя Талін
Катэгорыя:Ігракі ФК Транс Нарва
Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Салігорск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў
Катэгорыя:Ігракі ФК Яра
Катэгорыя:Ігракі ФК Раван
Катэгорыя:Ігракі ФК Пафас
Катэгорыя:Ігракі ФК Вікінг
Катэгорыя:Ігракі ФК Санес Ульф
Катэгорыя:Ігракі ФК Левадыя II Талін
Катэгорыя:Ігракі ФК Вапрус Пярну
Катэгорыя:Ігракі ФК Лантана Талін
Катэгорыя:Ігракі ФК Вігры Талін
Калабарацыянізм

**Калабарацыянізм** ( — супрацоўніцтва) — усвядомленае, добраахвотнае і наўмыснае супрацоўніцтва з ворагам, у яго інтарэсах і ў шкоду сваёй дзяржаве. У крымінальным заканадаўстве пераважнай большасці дзяржаў калабарацыянізм кваліфікуецца як злачынства супраць сваёй дзяржавы, звычайна трактуецца як дзяржаўная здрада. У некаторых краінах калабарацыянізм таксама прыраўняны ды разнавіднасці экстрэмізму, а асобы, якія ажыццявілі такую дзейнасць у як частку дзейнасці па дзяржаўным перавароце і знаходзіліся ва ўладзе працяглы час, падвяргаюцца вышэйшай меры пакарання або люстрацыі.

Да сучаснага калабарацыянізму звычайна адносяць новыя сілавыя структуры Ірака, сфармаваныя акупацыйнай адміністрацыяй міжнароднай кааліцыі на чале з ЗША, якія дзейнічалі ў гады Іракскай вайны 2003—2011 гадоў.

## Калабарацыяністы падчас Другой сусветнай вайны 
Асобы, палітычныя партыі, грамадскія рухі і арганізацыі на часова акупіраваных тэрыторыях падчас Другой сусветнай вайны, якія супрацоўнічалі з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі ў справе т. зв. будаўніцтва «Новай Еўропы». Да ліку калабарацыяністаў належалі А. Ф. Петэн, П. Лаваль (Францыя), В. Квіслінг, К. Гамсун (Нарвегія), А. Уласаў (Расія), Р. Астроўскі (Беларусь) і інш.

Савецкі ваенна-гістарычны слоўнік тлумачыць калабарацыю як здраду сваёй радзіме і пераход на шлях супрацоўніцтва з ворагам.

Беларускія калабарацыяністы ставілі мэтай стварэнне беларускага войска (Беларускі корпус самааховы, Беларуская краёвая абарона) і беларускай нацыянальнай дзяржавы пад пратэктаратам Германіі (Беларуская самапомач, Беларуская рада даверу). Становішча на франтах, разгортванне антынацысцкай барацьбы на акупаваных тэрыторыях вымушалі акупантаў пашыраць сацыяльную базу калабарацыі. У снежні 1943 года створана Беларуская цэнтральная рада, якая фактычна спыніла дзейнасць у чэрвені 1944 года.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* *Літвін, А.* Калабарацыяністы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 4. Кадэты—Ляшчэня. — Мн.: БелЭн, 1997. — 432 с.: іл. — С. 14—15. — ISBN 985-11-0041-2.

Катэгорыя:Злачынствы супраць дзяржаўнай улады
Уладзімір Камароў

**Уладзімір Камароў**:
* Уладзімір Лявонцьевіч Камароў, расійскі батанік і географ
* Уладзімір Міхайлавіч Камароў, савецкі лётчык-касманаўт
* Уладзімір Сямёнавіч Камароў, беларускі хімік
Янус (спадарожнік)

**Янус** — спадарожнік Сатурна. Дыяметр каля 220 кіламетраў. Адлегласць 151,1 тыс.км. Сідэрычны перыяд абарачэння каля 16,7 гадзін. Адкрыты А.Дольфюсам (1966, Францыя).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1966 годзе
Янус (значэнні)

**Янус** мае наступныя значэнні:

* Янус — у старажытнарымскай міфалогіі спачатку творца ўсяго існага, Сусвету, пазней увасабленне ўсякага роду пачаткаў 
* Янус, спадарожнік Сатурна
Геогліф

thumb|Дагістарычны конь з Уфінгтана — самы знакаміты геогліф Еўропы.
**Гео́гліф** — нанесены на зямлю геаметрычны або фігурны ўзор, як правіла, даўжынёй больш за 4 метраў. Многія геогліфы настолькі вялікія, што іх можна разгледзець толькі з паветра (найбольш вядомы прыклад — геогліфы Наскі).

Існуюць некалькі спосабаў стварэння геогліфаў: шляхам зняцця верхняга пласта глебы па перыметры ўзору, шляхам насыпання друзу там, дзе павінна прайсці лінія ўзору, шляхам высаджвання дрэў, якія фарміруюць неабходны малюнак. Да выкарыстанні геогліфаў у мастацкіх мэтах звяртаюцца і ў нашы дні.

## Гл. таксама 
* Пятрогліф
* Графіці

## Спасылкі 
* The Blythe Intaglios, A Photo Gallery, James Q. Jacobs
* Ken Scarlett, «Andrew Rogers and the Rhythm of Life» *артыкул пра геогліфы* 
* 10 самых знакамітых геогліфаў  

Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты паводле тыпаў
Катэгорыя:Геогліфы
Катэгорыя:Жывапіс
Катэгорыя:Надпісы
Лэнд-арт

]]
**Лэнд-арт** ( мастацтва зямлі) — мастацтва трансфармацыі прыродных аб’ектаў; кірунак сучаснага мастацтва. Як від татальнага мастацтва імкнецца праз пераўтварэнне наблізіць рэальны ландшафт да жывапіснага пейзажу, да аднаўлення страчанай сувязі чалавека з прыродай.

## Гісторыя 
Узнік у 1960-я гады ў ЗША і краінах Заходняй Еўропы як рэакцыя на экалагічныя праблемы і камерцыялізацыю мастацтва. Першапачаткова творы лэнд-арту ствараліся на т.зв. ускраінных прасторах (пустыні, астравы, аддаленыя ад жылых месцаў вадаёмы і інш.).

Заснавальнікі кірунку (Д. Опенгайм, Р. Лонг, В. дэ Марыя, Р. Смітсан, М. Хейзер) ажыццяўлялі буйнамаштабныя праекты на вялікай прыроднай прасторы: капалі равы, рабілі насыпы, праводзілі на зямлі барозны, лініі вапнай або камянямі і інш. Іх формы часта нагадвалі знакі культур старажытных плямён, якія жылі на гэтай тэрыторыі. Пазней месцамі правядзення падобных акцый сталі пераважна лясныя гушчары, паляны, узбярэжжы рэк і азёр, дзе ствараліся інсталяцыі з прыродных матэрыялаў (ствалы дрэў, лісце, галіны, камяні, дзірван і інш.).

У задуму твора ўключаюцца яго змены пад уздзеяннем атмасферных з’яў, росту раслін і інш. прыродныя працэсы. Твор звычайна ахоплівае вялікую плошчу і цалкам бачны толька з вялікай вышыні.

Найбольш вядомы ўзор лэнд-арту — «Спіральная дамба» Смітсана ў Вялікім Салёным возеры ў ЗША (1970).

## Асноўныя прадстаўнікі 
* Роберт Смітсан
* Рычард Лонг
* Уолтэр дэ Марыя
* Майкл Хейзер
* Яцэк Тыліцкі
* Мікалай Паліскі

## Гл. таксама 
* Геогліф

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Сучаснае мастацтва
Слонімская ратуша

**Слонімская ратуша** — помнік архітэктуры барока ў горадзе Слоніме па вул. Савецкай, дом № 6 (Гродзенская вобласць). Пабудавана ў 2-й палове XVIII стагоддзя ў цэнтры горада.

## Гісторыя 
Ратуша пабудавана з цэглы ў другой палове XVIII ст. Традыцыйна будынак быў звязаны з Рыначнай плошчай, замыкаючы яе паўднёва-ўсходні бок. У архітэктуры ратушы, якая зазнала шэраг пазнейшых наслаенняў, захаваліся рысы барока.

Пасля Другой сусветнай вайны ў будынку размешчаны гарвыканкам.

## Архітэктура 
Слонімская ратуша — прамавугольны ў плане двухпавярховы аб'ём. Разам са службовымі карпусамі яна стварае замкнутае дваровае карэ. Кампазіцыя будынка адносіцца да тыпу бязвежавых, строга сіметрычных (адсутнічала традыцыйная вежа — сімвал магістрата). Крапоўка фасадаў плоскасная: пілястры, філёнгі, нішы. Планіроўка калідорна-анфіладнага тыпу з цэнтральным вестыбюлем і міжпавярховай лесвіцай. Акрамя пакояў для членаў магістрата і залы пасяджэнняў у ратушы былі памяшканні суда, гаўптвахты, архіва.

Раней будынак быў аформлены чатырохкалонным порцікам са скульптурнай застаўкай на франтоне. Дваравы фасад жагэтуль захаваў дэкарацыю ў выглядзе пілястраў, што адносяцца да XVIII ст.

## Літаратура 
* *Караткевіч В. Б., Кулагін А. М.* Помнікі Слоніма — Мінск: Навука і тэхніка, 1983.
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Слонім
Катэгорыя:Славутасці Слоніма
Катэгорыя:1740 год у Беларусі
Гарадзенская ратуша

250px|right|thumb|Езуіцкі касцёл і ратуша (справа)
**Гарадзенская ратуша** — сядзіба органа грамадскага самакіравання Гродна, галоўны адміністрацыйны будынак. Гістарычныя назвы **Ратуша**, **Ratusz**, **Магистратское строение**, **Гостиный двор**, **Stary ratusz**.

Упершыню пра неабходнасць ўзвядзення ратушы ў Гродне ўпаміналася ў прывілеі на магдэбургскага права ў 1496 годзе, дзе падкрэслена: «*Узвядуць нават ратушу на годным месцы, пад каторым які пакой або камору для пастрыгання сукна падрыхтаваць і мець ім не забараняем. Будуць таксама мець на ратушы меру збожжа, г.зн. бочку ратушную, ды меру мёду, г.з н. медніцу*». Упершыню пісьмовыя крыніцы фіксуюць існаванне ратушы ў 1529 годзе. Пра вонкавы выгляд будынка можна меркаваць па выяве на медзярыце гравюры Маціяса Цюнта 1568 года і Тамаша Макоўскага 1600 года. Паводле іх, гэта быў двухпавярховы будынак, завершаны высокай вежай з гадзіннікам і назіральнай пляцоўкай. Можна меркаваць, што будынак быў вельмі падобны на ратушу ў Браўнсбергу.

.

## Літаратура 
* *Гардзееў Ю.* Да пытання аб гісторыі гарадзенскай ратушы (канец XV—XVIII ст.) // «Краязнаўчыя запіскі», вып. 4. — Горадня, 1997. — С. 57-65.
* *Лапеха І.* Старая гродзенская ратуша (XVI—XVII стст.): да праблемы рэканструкцыі знешняга выгляду // Горад Святога Губерта: альманах лакальнай гісторыі. Выпуск 7 (2013) / рэдкал. А. Смалянчук [і інш.]. — Гродна, 2013. — 166 с. — (Гарадзенская бібліятэка). — С. 13-24.
* 

## Спасылкі 
* 
* Графічная рэканструкцыя рэнесанснай ратушы ў Гродна 
* Спроба рэканструкцыі рэнесанснай ратушы ў Гродна

Гродна
Катэгорыя:Славутасці Гродна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1513 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1946 годзе
Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Гродна
Катэгорыя:Савецкая плошча (Гродна)
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Беларусі, знішчаныя савецкай уладай
Катэгорыя:1513 год у Еўропе
Чавуская ратуша

**Чавуская ратуша** — колішняя ратуша, якая размяшчалася ў цэнтральнай частцы Чавусаў.

Старая ратуша з'яўляецца першым каменным адміністрацыйным будынкам у Чавусах. Была пабудавана ў другой палове XVII ст. у стылі барока. Мела вежавую кампазіцыю з купальным завяршэннем, вялікі гадзіннік. Комплекс крам у адвольным парадку размяшчаўся вакол ратушы на плошчы.

Прастаяла больш за 200 гадоў, паступова руйнуючыся, і ў сярэдзіне XIX стагоддзя прыйшла ў непрыдатнасць.

Новая ратуша пабудавана ў 1780 годзе на месцы, дзе зараз знаходзіцца мемарыяльны комплекс у гарадскім парку. На працягу 70 гадоў у горадзе было дзве ратушы.

У 1840 годзе будынак Новай ратушы быў рэканструяваны і ў ім была адкрыта Праабражэнская царква. Але на старым падмурку храм пачаў хутка разбурацца, і ўжо ў 1864 годзе царкву разабралі .

## Спасылкі 
* 
* 

Чавусы
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Катэгорыя:Славутасці Чавусаў
Катэгорыя:З’явіліся ў 1780 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1864 годзе
Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі
Катэгорыя:1780 год у Беларусі
Чачэрская ратуша

**Чачэрская ратуша** — помнік архітэктуры класіцызму з элементамі псеўдаготыкі ў горадзе Чачэрску (Гомельская вобласць). Пабудавана ў 2-й палове XVIII стагоддзя ў цэнтры горада.

## Гісторыя 
У 1774 годзе Кацярына II падарыла Чачэрск генерал-губернатару графу Чарнышову. Граф стварыў сіметрычны архітэктурны ансамбль: вакол ратушы, на аднолькавай адлегласці ў некалькі кварталаў выбудаваў 4 храмы: тры царквы і касцёл (захавалася толькі Праабражэнская царква).

## Архітэктура 
Мураваны 2-павярховы прамавугольны ў плане і цэнтрычны будынак, завершаны 5 драўлянымі чацверыковымі вежамі; 4 з іх размешчаны па вуглах асноўнага аб'ёму і ўвянчаны шпілямі, 5-я (больш высокая і звужаная ўверсе) — пасярэдзіне на масіўным чацверыковым барабане. Аконныя праёмы прамавугольныя, стральчатыя і з паўцыкулярнымі арачнымі завяршэннямі. Карніз з фігурнымі кранштэйнамі. Да 2 уваходаў па баках галоўнага фасада вядуць манументальныя каменныя лесвіцы.

Нягледзячы на сіметрыю і ўжыванне простых геаметрычных аб'ёмаў, у аздобе выкарыстаны характэрныя для готыкі спічастыя абрысы праёмаў і фігурных кранштэйнаў, якія нагадваюць машыкулі. Суровасць класіцызму ў гэтым будынку разбаўлена больш разнастайнымі архітэктурнымі дэталямі.

Адрэстаўравана ў 2003 годзе.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 512 с.: іл.
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Ратушы Беларусі
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў неагатычным стылі
Катэгорыя:Славутасці Чачэрска
Чачэрскі гісторыка-этнаграфічны музей

. Канец XVIII — пачатак XIX стагоддзяў]]
**Чачэрскі гісторыка-этнаграфічны музей** — музей, заснаваны ў Чачэрску 1 ліпеня 1990 года.

## Калекцыя 
Больш за 16,5 тыс. экспанатаў асноўнага фонду (2002). Сярод экспанатаў фрагменты касцей маманта, ляпныя гаршкі часоў неаліту, крамянёвыя прылады працы, жаночыя ўпрыгожанні, нацельны абразок XII стагоддзя з археалагічных помнікаў Бердыж, Нісімкавічы і Чачэрскага гарадзішча, матэрыялы пра Чачэрскі замак, рэвалюцыйныя падзеі 1905—1907 гадоў, дзейнасць падполля і партызанскі рух на тэрыторыі раёна ў Вялікую Айчынную вайну, землякоў Герояў Савецкага Саюза М. С. Байкова, М. К. Круглікава, А. І. і П. І. Лізюковых, Ц. П. Новікава, удзельнікаў вайны ў Афганістане 1979—1989 гадоў. Экспануюцца прылады працы і прадметы побыту сялян XIX — пачатку XX стагоддзяў, калекцыі народных касцюмаў, рушнікоў, старажытных абразоў мясцовых майстроў і іканапісцаў бабіцкай іканапіснай школы Гаўрылы і Уладзіміра Гераковых.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* ДУК «Чачэрскі гісторыка-этнаграфічны музей» 

Катэгорыя:Музеі Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Славутасці Чачэрска
Катэгорыя:Культура Чачэрска
Міцар

**Міцар** (ζ UMa) — аптычна падвойная зорка ў сузор’і Вялікай Мядзведзіцы, другая ад канца ручкі вялікага «каўша».

Бачная зорная велічыня 2,40, спектральны клас A1V, адлегласць каля 78 светлавых гадоў. Для эпохі 2000, прамое ўзыходжанне складае 13h23m55.51s, скланенне 54°55’31.4 ".

Дзве зоркі Міцар і Алькор ўваходзяць у парны астэрызм «Конь і вершнік». Міцар і Алькор — самая вядомая падвойная сістэма зорак.

Лічылася, асабліва ва ўкраінскіх вераваннях, што Алькор — гэта сабака, які прывязаны да Міцара. І, калі ён перагрызе вяроўку, будзе канец свету. Такі матыў сустракаецца і ў іншых міфалогіях. А ў палякаў Алькор называюць Фурманам. У эстонцаў выкарыстаны іншы вобраз: нібыта воўк хацеў з’есці ўсіх валоў, але пастух яго заўважыў і прывязаў вяроўкай да суседняй зоркі.

## Літаратура 
* Міцар // 

Катэгорыя:Зоркі паводле алфавіта
Катэгорыя:Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)