open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чайка чорнагаловая

**Чайка чорнагаловая** (*Larus melanocephalus*) — від чаек.

## Апісанне 
Даўжыня цела 36—42 см, размах крылаў 92—105 см. Чорная «шапачка» заходзiць на тыл шыі. Канцы крылаў белыя, моцная чырвоная дзюба з тонкім чорным кольцам, чырвоныя ногі. Дарослыя птушкі ў негнездавы час, а таксама маладыя з белай галавой, толькі па баках цёмныя плямы. Двухгадовыя з чорнымі канцамі крылаў, з карычневым перадам крылаў. Голас гучны.

## Пашырэнне 
Папуляцыі вельмі ізаляваныя, сустракаюцца ад Іспаніі і Францыі на ўсход праз усю Паўднёвую, Цэнтральную і Усходнюю Еўропу да Каспійскага мора і Малой Азіі. Насяляе марскія ўзбярэжжы, а таксама дэльты, эстуарыі, залівы, балоты, берагі кантынентальных вадаёмаў, пакрытыя травяністай расліннасцю. На тэрыторыі Беларусі вельмі рэдкі, спарадычны і нерэгулярны на гнездаванні від, упершыню адзначаны ў 1988 годзе.

Пералётная птушка. Месца зімовак: Чорнае і Міжземнае моры і ад узбярэжжаў заходняй Балтыкі на захад да ўзбярэжжаў Даніі, Германіі, Францыі, Вялікабрытаніі, Іспаніі і Партугаліі. Часткова зімуе на гнездавых тэрыторыях.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздуецца пераважна ў калоніі (таксама ў змяшанай з рачной крычкай). Гняздо будуе ў ямцы сярод расліннасці або на адкрытым месцы. Гэта няшчыльная чаша з травы (часта ў высцілцы некалькі пёраў). На пясчаных месцах сустракаецца скупая высцілка з сухой травы.

Яйкі (1—2, часам 3) крыху падоўжаныя, светла-крэмавыя, бела-жоўтыя, бледна-зялёныя або светла-аліўкавыя; глыбокія плямы — папялістыя, паверхневыя — чорныя або карычневыя. Памеры: 53,5 х 38 мм.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

Катэгорыя:Чайкі
Каралевіч

**Каралевіч/каралеўна** — афіцыйны арыстакратычны тытул у манархічнай Рэчы Паспалітай і Каралеўстве Польскім, дзеці пануючых каралёў польскіх.

Значэнне таксама мае на ўвазе дзяцей замежных манархаў. Непасрэднымі калегамі каралевіча ў іншых манархічных сем’ях адпаведна лічацца такія пасады, як інфант, .

Слова можна сустрэць у дакументах ВКЛ XV стагоддзя (загад каралевіча Казіміра жамойцкаму старосце Кантоўту; 14 красавіка 1441 г., Вільня). Каралевіч Уладзіслаў у 1617—18 гадах з войскамі хадзіў у  на Маскоўскае царства.

## Ужыванне ў культуры 
Ужываецца таксама, у прыватнасці, у народных песнях («Ах, лялён рана, каралеўна ўстала»), паданнях і казках: «Каралевіч, які нічога не баяўся» (Браты Грым), «Каралевіч, чараўнік і ягоная дачка» (беларуская народная казка), «Аб каралевічу-чараўніку» (беларуская народная казка). У сучаснай беларускай літаратуры — у фэнтэзійна-прыгодніцкай трылогіі Алега Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана».

Беларускім этнографам Еўдакімам Раманавым у Быхаўскім павеце Магілёўскай губерні ў XIX стагоддзі быў запісаны карагод (гульня) «У каралевіча». Ён гэта апісваў такім чынам:

Для гульні ў каралевіча дзяўчыны становяцца ў кружок. У сярэдзіну кружка ўпускаецца царскі сын, ці каралевіч,— дзяўчына, якой даецца шапка ў рукі. Ходзячы вакол царскага сына дзяўчыны спяваюць:
«*Цароў сын, каралевіч, Пры гораду ходзіць. Пры гораду ходзіць. Шапку ў руках носіць, А шапачку носіць, Нівест выглідаіць…*».
Дзяўчына, якая стаіць у крузе, выбірае адну з сябровак і цалуе яе. Тая бярэ ў яе шапку і сама ідзе ў круг. Гульня працягваецца, пакуль усё не пабываюць каралевічам.

Карагод «У каралевіча» у 1922 годзе выкарыстоўваў К. Алексютовіч у п’есе Е. Міровіча «Машэка». Тэкст песні ў п’есе быў зменены, а карагод быў значна тэатралізаваны.

## Гл. таксама 
* Прынц

Катэгорыя:Гісторыя Польшчы
Катэгорыя:Рэч Паспалітая
Катэгорыя:Каралеўскія дынастыі
Катэгорыя:Каралі польскія
Катэгорыя:Тытулы
Катэгорыя:Манархія
Іван Вячаслававіч Сулім

**Іван Сулім** (нар. , ) — беларускі футбаліст, паўабаронца гомельскага «Лясгаса».

## Клубная кар’ера 
Выхаванец «Гомеля», доўгі час гуляў за дубль гэтага клуба. У сезоне 2007 двойчы з’яўляўся на полі ў асноўнай камандзе ў матчах Вышэйшай лігі. У 2009 і 2010 гадах другую палову сезона праводзіў у арэндзе ў гомельскім ДБК.

З 2011 года выступаў у Першай лізе за мінскі СКВІЧ і «Рэчыцу-2014». У гэтых клубах трывала гуляў у аснове.

Са снежня 2014 года трэніраваўся разам з «Гомелем». У лютым 2015 года падпісаў кантракт з клубам. У складзе «Гомеля» стаў выступаць на пазіцыі правага паўабаронцы, звычайна выходзячы ў стартавым складзе.

Са студзеня 2016 года знаходзіўся на праглядзе ў мазырскай «Славіі», і ў лютым падпісаў кантракт. У складзе мазыран стаў выступаць у асноўным на пазіцыі левага абаронцы, часам гуляў у паўабароне. У снежні 2016 года падоўжыў кантракт са «Славіяй». Пачынаў сезон 2017 у аснове мазыран, аднак у маі страціў месца ў складзе з-за траўм, канчаткова вярнуўся на поле толькі ў канцы сезона.

Да сезона 2018 рыхтаваўся разам са «Славіяй», аднак у красавіку, перад самым пачаткам чэмпіянату, перайшоў у жыткавіцкі ЮАС. У ліпені 2018 года пакінуў жыткавіцкі клуб.

У пачатку 2022 года далучыўся да гомельскага «Лясгаса» ў Другой лізе.

## Дасягненні 
*   Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 2007

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Лясгас Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК ЮАС Жыткавічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Славія Мазыр
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэчыца-2014
Катэгорыя:Ігракі ФК СКВІЧ
Катэгорыя:Ігракі ФК ДБК Гомель
Павел Пятровіч Люцько

**Павел Люцько** (нар. , ) — беларускі футбаліст, абаронца. У цяперашні час працуе дырэктарам клуба «Смаргонь».

## Клубная кар’ера 
Выхаванец мінскага РВАР, пазней гуляў за дубль мінскага «Дынама». У 2005 годзе перайшоў у склад жодзінскага «Тарпеда», але і там пераважна гуляў за дубль, за два гады згуляў 6 матчаў у асноўнай камандзе.

Улетку 2007 перайшоў у «Віцебск», і ў 2010 годзе нарэшце замацаваўся ў аснове. Сезон 2011 правёў у складзе СКВІЧа, а пачынаючы з 2012 выступаў за мікашэвіцкі «Граніт». У сезоне 2012 быў трывалым іграком асновы, а сезон 2013 быў вымушаны поўнасцю прапусціць з-за траўмы. У 2014 вярнуўся на поле, але стаў толькі выхадзіць на замену.

У лютым 2015 года падпісаў кантракт з «Гомелем». Аднак, з-за траўмы вымушаны быў прапусціць увесь сезон 2015, па заканчэнні якога пакінуў Гомель. У маі 2016 года стаў іграком «Смаргоні».

У лютым 2017 года падпісаў кантракт з «Белшынай». Пачынаў сезон 2017 у якасці асноўнага іграка бабруйчан, але ў чэрвені страціў месца ў аснове. У жніўні 2017 года вярнуўся ў «Смаргонь». У 2018 годзе не выхадзіў на поле і ў ліпені пакінуў каманду.

У сезоне 2019 увайшоў у трэнерскі штаб «Смаргоні». Пазней перайшоў на адміністрацыйную працу ў клубе, выконваў абавязкі дырэктара, а ў ліпені 2020 года быў зацверджаны на пасадзе дырэктара клуба. Пад яго кіраўніцтвам «Смаргонь» у пачатку 2021 года пагадзілася заняць месца ў Вышэйшай лізе, а пасля вылету вярнулася туды праз год ужо па спартыўным прынцыпе. У 2022 годзе ў структуры клуба была таксама заснавана жаночая каманда.

## Дасягненні 
*  Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі: 2014

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК РВАР Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ
Катэгорыя:Ігракі ФК Віцебск
Катэгорыя:Ігракі ФК СКВІЧ
Катэгорыя:Ігракі ФК Граніт Мікашэвічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Смаргонь
Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына
Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Беларусі
Катэгорыя:Футбольныя функцыянеры Беларусі
Помнік Пятру Мсціслаўцу (Мсціслаў, плошча Пятра Мсціслаўца)

**Помнік Пятру Мсціслаўцу** — другі помнік аднаму з беларускіх друкароў, паплечніку рускага першадрукара Івана Фёдарава, Пятру Цімафеевічу Мсціслаўцу ў горадзе Мсціславе, у якім ён нарадзіўся.

Устаноўлены ў 2001 годзе і ўрачыста адкрыты 2 верасня таго ж года на плошчы Пятра Мсціслаўца падчас святкавання Дня беларускага пісьменства ў горадзе. Аўтарамі помніка сталі скульптары Аляксандр Батвінёнак і Аляксандр Чыгрын, архітэктар Юрый Казакоў. Помнік адлюстроўвае Пятра Мсціслаўца ўжо ў сталым узросце, які стаіць з разгорнутай кнігай у руцэ. У бронзавай трохмятровай фігуры першадрукара скульптарам удалося паказаць галоўнае – прыгажосць мудрасці асветніка, яго веру ў веліч друкаванага слова і сілу ведаў.

Помнік Мсціслаўцу стаў другім помнікам друкару ў горадзе, першы, устаноўлены ў 1986 годзе, знаходзіцца насупраць езуіцкага касцёла (скульптар Мікалай Маліноўскі).

Помнік неаднаразова цярпеў ад вандалаў, спачатку з пастамента знік надпіс «Пётр» вагой каля 5 кілаграмаў, які быў знойдзены ля помніка, пазней быў скрадзены надпіс «Мсціславец», які, як мяркуецца, важыў каля 10 кілаграмаў. Чыгунны надпіс, які быў пафарбаваны бронзавай фарбай, выкрадальнікі, магчыма, прынялі за сапраўдную бронзу.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Мстиславль // Республика Беларусь : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2007. — Т. 5. — С. 242.

## Спасылкі 
* Помнік Мсціслаўцу Пятру Цімафеевічу.
* 
* 

Катэгорыя:Помнікі Мсціслава
Катэгорыя:Помнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:З’явіліся ў 2001 годзе
Катэгорыя:Пётр Мсціславец
Катэгорыя:2001 год у Беларусі
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Юрыя Казакова
Мікалай Васілевіч Шатэрнік

**Мікалай Васілевіч Шатэрнік** (, вёска Старына, Ігуменскі павет, Мінская губерня, цяпер , Мінская вобласць — ) — беларускі мовазнавец, краязнавец, педагог.

## Біяграфія 
У 1914 скончыў Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю. Працаваў настаўнікам на Міншчыне (1914—29). У 1933 скончыў МВПІ. У 1933—34 выкладаў беларускую мову і літаратуру ў Аршанскім педтэхнікуме. Выступаў у друку з артыкуламі на педагагічныя і метадычныя тэмы. Займаўся краязнаўчай работай і збіраннем жывой народнай лексікі на тэрыторыі былога Ігуменскага павета. У выніку М. Шатэрнік уклаў «Краёвы слоўнік Чэрвеншчыны». Памёр ад сухотаў у 1934 годзе.

## Творы 
* Краёвы слоўнік Чэрвеншчыны. Мн., 1929.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Шатэрнік

**Шатэрнік** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Сяргеевіч Шатэрнік (нар. 1940) — беларускі скульптар
* Мікалай Васілевіч Шатэрнік (1890—1934) — беларускі мовазнавец, краязнавец, педагог.
* Аўдзей Васілевіч Шатэрнік (1890—?) — беларускі аграном.
Гальцы

**Гальцы́** (*Salvelinus*) — род прахадных і прэснаводных рыб сямейства .

Налічваецца звыш 10 відаў. Пашыраны на ўзбярэжжы Еўразіі і Паўночнай Амерыкі, у Ладажскім, Анежскім і альпійскіх азёрах, басейне возера Байкал. Найбольш вядомыя: галец арктычны, паліі, кунджа.

Даўжыня да 88 см, маса да 15 кг. Ад ласосяў адрозніваюцца адсутнасдю зубоў на ручцы сашніка і цёмных плям на целе (за выключэннем амерыканскага віду). Кормяцца рыбай і беспазваночнымі.

Аб’екты промыслу.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Ласасёвыя
Шапачка

**Ша́пачка**, **Таўкачык** (*Verpa*) — род сумчатых грыбоў-дыскаміцэтаў сямейства гельвелавых. 5 відаў. Пашыраны ў Еўразіі. На тэрыторыі Беларусі 1 від — . Трапляецца ў красавіку—чэрвені і верасні ў светлых лісцевых лясах.

Шапка дыяметрам 2—3 см, званочкападобная, маршчакаватая, жаўтавата-карычневая, знізу белаватая, на верхавінцы прырослыя да ножкі, краі свабодныя. Мякаць тонкая, воскападобная, з непрыемным пахам. Ножка цыліндрычная, пустая, белая, з лускавінкамі. Споры авальныя, гладкія, жаўтаватыя. Умоўна ядомы грыб.

## Літаратура 
* 
*  — С. 368.

Катэгорыя:Смаржковыя
Катэгорыя:Роды грыбоў
Жужаль фіялетавы

**Жужаль фіялетавы** (*Carabus violaceus*) — від жукоў сямейства жужаляў.

## Апісанне 
Даўжыня 20-34 мм. Афарбоўка чорна-сіняя або фіялетавая, краі надкрылаў з яркай сіняй, зялёнай або медна-чырвонай аблямоўкай.

## Пашырэнне 
Пашырэнне: Еўропа (не вышэй за 70° пн.ш.). Вядомы таксама ў Заходняй Сібіры. Месцы пражывання — драбналістыя лясы. Жыве ў падсцілцы, пад апалай карой, ламаччам.

## Асаблівасці біялогіі 
Драпежнік-паліфаг. Паядае дажджавых чарвей, павукоў, лічынак, кукалак і імага каларадскага жука, вусеняў лугавога матылька, совак, маладых смаўжоў.

Від з асеннім тыпам размнажэння. Характарызуецца высокай актыўнасцю. На адкрытых месцах жукі актыўны толькі ўначы, на ўзлесках і ў насаджэннях - на змярканні і ўначы, іншы раз цэлыя суткі, але праз акрэсленыя прамежкі часу становіцца нерухомым. Зімуюць імага і лічынкі. Жукі ляцяць на святло. 

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Жужалі
Паўлоўскі

**Паўлоўскі** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Альварэс Іванавіч Паўлоўскі — беларускі матэматык, педагог.
* Аляксандр Аляксеевіч Паўлоўскі (нар. 1950) — беларускі ваенны дзеяч, дыпламат.
* Зянон Станіслававіч Паўлоўскі (1917—1977) — беларускі жывапісец.
* Іван Іванавіч Паўлоўскі (нар. 1954) — беларускі вучоны ў галіне педагогікі.
* Іван Рыгоравіч Паўлоўскі (1922—2007) — савецкі дзяржаўны дзеяч, міністр шляхоў зносін СССР (1977—1982).
* Ігнацы Паўлоўскі (1776—1841) — архібіскуп магілёўскі.
* Марка Паўлоўскі (нар. 1994) — сербскі футбаліст.
* Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі (1903—1960) — савецкі военачальнік, генерал-палкоўнік.
* Мікалай Мікалаевіч Паўлоўскі — навуковец у галіне гідраўлікі.
* Пётр Рыгоравіч Паўлоўскі (1923—1990) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогіі і арганізацыі будаўніцтва.
* Сяргей Паўлоўскі — псеўданім Сяргея Дубаўца (нар. 1959) — беларускі журналіст.
* Тадэвуш Энрыкавіч Паўлоўскі — беларускі інжынер і гаспадарчы дзеяч.
* Уладзімір Сяргеевіч Паўлоўскі (нар. 1994) — беларускі настаўнік, дэпутат.
* Фёдар Іларыёнавіч Паўлоўскі (1908—1989) — Герой Савецкага Саюза.
* Фёдар Кірылавіч Паўлоўскі (1921—1943) — Герой Савецкага Саюза.
* Яўген Міканоравіч Паўлоўскі — расійскі заолаг, энтамолаг.

## Гл. таксама 
* Паўлоўская

Катэгорыя:Беларускія прозвішчы
Помнік Пятру Мсціслаўцу (Мсціслаў)

У Мсціславе ўсталяваны два помнікі друкару Пятру Мсціслаўцу:
* Помнік на Цэнтральнай плошчы (2001)
* Помнік каля езуіцкага касцёла (1986)
Nemacheilus

***Nemacheilus*** — род рыб сямейства  атрада .

Даўжыня да 25 см, маса да 100 г. Цела голае або ўкрытае дробнай луской. Афарбоўха бурая, карычнявата-шэрая з больш цёмнымі плямамі.

Вядома больш за 100 відаў. Пашыраны ў Сярэдняй і Паўночнай Еўропе, Азіі, Афрыцы (1 від). Жывуць у невялікіх рэках, ручаях, у падземных водах, на вышыні больш за 4000 м.

Кормяцца беспазваночнымі, ікрой, водарасцямі.

## Літаратура 
* Гальцы // БЭ ў 18 т. Т. 5. Мн., 1997.

Катэгорыя:Карпападобныя
Галец звычайны

**Галец звычайны** (*Barbatula barbatula*) — рыба сямейства . Народныя назвы **аўдотка**, **аўдзюшка**, **сліж**, **сляпец**, **лежань** і іншыя.

## Апісанне 
Даўжыня 10-15 см. Цела цыліндрычнае, амаль не ўкрытае луской (адсюль назва), на баках дробныя лускі, якія ляжаць паасобку. Спіна і бакі шараватыя, з зеленавата-бурымі плямамі. Плаўнікі бурыя з радамі цёмных плямак. Маюцца тры пары вусікаў (на верхняй сківіцы і ў кутках рота). Самцы буйнейшыя за самак, з больш доўгімі груднымі плаўнікамі.

## Пашырэнне 
Пашыраны ў Сярэдняй і Паўночнай Еўропе. На Беларусі нешматлікі, водзіцца пераважна ў рэках і ручаях з хуткім цячэннем і пясчаным або камяністым дном.

## Асаблівасці біялогіі 
Донная аселая рыба. Спосаб жыцця адзіночны, у час нерасту збіраецца чародкамі. Актыўны ноччу і на змярканні, днём хаваецца пад камяні, у норы і іншыя сховішчы.

Моладзь гальцоў корміцца доннымі дробнымі арганізмамі, дарослыя — беспазваночнымі, ікрой іншых рыб.

Полавая спеласць наступае ў 2—3 гады пры даўжыні 6 см. Нераст у красавіку-маі. Ікру адкладвае на расліны і пясок. Плоднасць 2,5—6 тыс. ікрынак.

## Значэнне і выкарыстанне 
Непрамысловы від. Выкарыстоўваецца як прынада для лоўлі драпежных рыб.

## Літаратура 
* *Гладкі Г. В.* Галец // 

Катэгорыя:Карпападобныя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Алег Мікалаевіч Кавалёў

**Алег Кавалёў** (нар. , ) — беларускі футбаліст, брамнік клуба «Гомель».

## Клубная кар’ера 
Выхаванец «Гомеля», доўгі час гуляў за дубль гэтага клуба. У першай палове сезона 2008 выступаў у Другой лізе за ДБК, пасля вярнуўся ў «Гомель», за які дэбютаваў у Вышэйшай лізе 9 лістапада 2008 года, адгуляўшы увесь матч з «Нёманам» (0:1). У сезоне 2009 выступаў за дубль, а ў 2010 годзе дапамог гамяльчанам перамагчы ў Першай лізе, згуляўшы ў пяці матчах.

З 2011 года выступаў у Першай лізе за ДБК, а пасля таго, як ён спыніў існаванне ў пачатку 2013 года, стаў іграком рэчыцкага «Ведрыча-97» (праз год змяніў назву на «Рэчыца-2014»). У гэтых клубах трывала гуляў у аснове.

Са снежня 2014 года трэніраваўся разам з «Гомелем». У лютым 2015 года падпісаў кантракт з клубам. У «Гомелі» стаў другім брамнікам пасля Андрэя Саковіча, а ў жніўні-верасні 2015 года з’яўляўся ў стартавым складзе. У лютым 2016 года падоўжыў кантракт з гамяльчанамі. У сезоне 2016 быў асноўным брамнікам «Гомеля», правёў ад пачатку да канца ўсе 26 матчаў Першай лігі, у якіх прапусціў 11 мячоў і дапамог камандзе атрымаць перамогу ў турніры. У першай палове сезона 2017 быў другім брамнікам гомельскай каманды пасля Канстанціна Рудзянка, а ўлетку, калі Рудзянок перайшоў у брэсцкае «Дынама», стаў выхадзіць у стартавым складзе. У снежні 2017 года на год падоўжыў кантракт з «Гомелем». У сезоне 2018 саступіў месца асноўнага брамніка Дзмітрыю Дудару. У снежні 2018 года падоўжыў пагадненне з гомельскім клубам на сезон 2019.

У сезоне 2019 звычайна выконваў ролю другога брамніка пасля Дзяніса Каўлінава. У снежні 2019 года на адзін год падоўжыў кантракт з «Гомелем». У сезоне 2020 у якасці асноўнага брамніка дапамог камандзе вярнуцца ў Вышэйшую лігу. Застаўся ў клубе ў 2021 годзе, пачынаў сезон асноўным брамнікам, пасля стаў часцей саступаць месца на полі Яўгену Іваненку. У студзені 2022 года падоўжыў пагадненне з гомельскім клубам да канца 2022 года. У сезоне 2022 быў другім брамнікам пасля Дзяніса Садоўскага.

У студзені 2023 года падпісаў новы кантракт з «Гомельем» да канца сезона 2023. Пачынаў сезон 2023 асноўным брамнікам каманды, з лета стаў саступаць месца на полі Уладзіславу Ігнацьеву. У студзені 2024 года падоўжыў пагадненне з клубам.

## Дасягненні 
*  Уладальнік Кубка Беларусі: 2022
*  Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі (2): 2010, 2016

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК ДБК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэчыца-2014
Павел Уладзіміравіч Чарнышоў

**Павел Чарнышоў** (нар. , ) — беларускі футбаліст, паўабаронца.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец гомельскай СДЮШАР-8, з 2012 года выступаў за дубль «Гомеля». З лета 2014 года пачаў трапляць у асноўную каманду, дэбютаваў за яе 25 ліпеня 2014 года, выйшаўшы ў дадатковы час у кубкавым матчы супраць светлагорскага «Хіміка» (2:0). 14 верасня таго ж года дэбютаваў у Вышэйшай лізе, выйшаўшы на 75-й хвіліне матча з наваполацкім «Нафтанам» (1:5). 30 лістапада 2014 года ўпершыню з’явіўся ў стартавым складзе гомельскай каманды ў матчы з мінскім «Дынама» (2:0), тады ж адзначыўся галявой перадачай.

У снежні 2014 года на два гады падоўжыў кантракт з «Гомелем». У сезоне 2015 замацаваўся ў асноўнай камандзе гамяльчан, нярэдка стаў з’яўляцца і ў стартавым складзе. У сезоне 2016 дапамог «Гомелю» перамагчы ў Першай лізе, звычайна выходзячы на замену. Сезон 2017 поўнасцю прапусціў з-за траўмы.

У студзені 2018 года перайшоў у жыткавіцкі ЮАС. У студзені 2019 года пакінуў каманду і неўзабаве далучыўся да рэчыцкага «Спадарожніка», іграком якога афіцыйна стаў у лютым. Аднак, за рэчыцкі клуб згуляў толькі ў чатырох матчах (2 у чэмпіянаце Беларусі і 2 у Кубку Беларусі), пасля чаго ў ліпені пакінуў каманду.

## Міжнародная кар’ера 
Дэбютаваў у моладзевай зборнай Беларусі 16 студзеня 2015 года ў матчы супраць Туркменістана на Кубку Садружнасці 2015 у Санкт-Пецярбургу. У выніку, прыняў удзел ва ўсіх шасці матчах зборнай на гэтым турніры, але пасля ў зборную ўжо не выклікаўся.

## Дасягненні 
*  Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі: 2016

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК ЮАС Жыткавічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Спадарожнік Рэчыца
Хадулы

**Хадулы** — тапонім.

## Віцебская вобласць 
* Вёска Хадулы, Аршанскі раён

## Магілёўская вобласць 
* Вёска Хадулы, Шклоўскі раён
Помнік Пятру Мсціслаўцу (Мсціслаў, каля езуіцкага касцёла)

**Помнік Пятру Мсціслаўцу** — першы помнік аднаму з беларускіх друкароў, паплечніку рускага першадрукара Івана Фёдарава, Пятру Цімафеевічу Мсціслаўцу ў горадзе Мсціславе, у якім ён нарадзіўся.

Устаноўлены ў 1986 годзе на Першамайскай вуліцы (цяпер Кармеліцкай) паміж будынкамі былых мужчынскай гімназіі і езуіцкага касцёла. Аўтарам помніка стаў скульптар Мікалай Маліноўскі, для якога гэта была таксама дыпломная праца. Кнігадрукар прадстаўлены ў манаскім адзенні яшчэ ў юнацкім узросце, мабыць, перад пераездам у Маскву. Ён сядзіць на грудзе камянёў і паказвае рукой у бок Расіі.

У 2001 годзе на Цэнтральнай плошчы горада падчас святкавання Дня беларускага пісьменства ўстаноўлены другі помнік друкару.

## Літаратура 
*  — С. 307

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Помнікі Мсціслава
Катэгорыя:Помнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:З’явіліся ў 1986 годзе
Катэгорыя:Пётр Мсціславец
Катэгорыя:Кармеліцкая вуліца (Мсціслаў)
Катэгорыя:1986 год у Беларусі
Арэст Данілавіч Хвольсан

**Арэст Данілавіч Хвольсан** (, Санкт-Пецярбург — ) — расійскі фізік і педагог, настаўнік некалькіх пакаленняў пецярбургскіх фізікаў. Ганаровы член АН СССР (1920), Герой Працы (1926).

Скончыў Пецярбургскі ўніверсітэт у 1873 годзе, дзе працаваў з 1876 года. Навуковыя працы па электрычнасці, магнетызме, фотаметрыі і антыметрыі. Прапанаваў канструкцыі актынометра і піргеліёметра, якія доўгі час выкарыстоўваліся на метэастанцыях. Аўтар 5-томнага «Курса фізікі», які ў 1897-26 гадах неаднаразова перавыдаваўся.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Фізікі Расіі
Катэгорыя:Педагогі Расіі
Катэгорыя:Ганаровыя члены АН СССР
Катэгорыя:Выкладчыкі фізіка-матэматычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі фізіка-матэматычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Фізікі СССР
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Петрышуле
Катэгорыя:Пахаваныя на Смаленскіх праваслаўных могілках
Катэгорыя:Героі Працы
Катэгорыя:Ганаровыя прафесары Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта
Андрэй Сяргеевіч Саковіч

**Андрэй Саковіч** (нар. , ) — беларускі футбаліст, брамнік.

## Клубная кар’ера 
Выхаванец «Гомеля», з 2008 года выступаў за дубль. У сезоне 2010 быў асноўным брамнікам фарм-клуба «Гомель-2», які гуляў у Другой лізе.

З 2012 года стаў асноўным брамнікам дубля. Тады ж пачаў прыцягвацца да асноўнай каманды. Дэбютаваў за «Гомель» 12 ліпеня 2012 у матчы Лігі Еўропы супраць фарэрскага «Вікінгура» (4:0). 25 лістапада 2012 згуляў свой першы матч у Вышэйшай лізе (супраць «Белшыны», 1:3).

З 2013 перастаў з’яўляцца ў аснове, толькі зрэдку трапляў на лаўку запасных, выступаў за дубль. У выніку ў снежні 2014 года пакінуў гомельскі клуб. Аднак праз некаторы час «Гомель» пакінуў таксама асноўны брамнік Андрэй Клімовіч, і Саковіч вярнуўся ў каманду, у лютым 2015 падоўжыўшы кантракт.

Сезон 2015 Андрэй пачаў у якасці асноўнага брамніка «Гомеля». Са жніўня саступіў месца ў аснове Алегу Кавалёву, але ў кастрычніку вярнуў месца ў старце. Пасля вылету «Гомеля» ў Першую лігу застаўся ў камандзе, але ў сезоне 2016 не з’яўляўся на полі. У жніўні 2016 года, разарваўшы кантракт з «Гомелем», стаў іграком «Ліды», дзе стаў асноўным брамнікам. Па заканчэнні сезона ў снежні 2016 года пакінуў лідскі клуб.

У студзені 2017 года падпісаў кантракт з салігорскім «Шахцёрам», які ўзначаліў былы трэнер «Гомеля» Алег Кубараў. Аднак ужо ў сакавіку 2017 года пакінуў «Шахцёр», так і не згуляўшы за яго ў афіцыйных матчах, і неўзабаве далучыўся да «Белшыны». У складзе бабруйскага клуба стаў асноўным брамнікам. Па заканчэнні сезона ў снежні 2017 года пакінуў «Белшыну».

У студзені 2018 года стаў іграком жыткавіцкага ЮАС. Быў асноўным брамнікам жыткавіцкага клуба. У сакавіку 2019 года разарваў кантракт з ЮАС і неўзабаве далучыўся да наваполацкага «Нафтана», дзе чаргаваўся ў складзе з Яўгенам Грэмзам.

У студзені 2020 года перайшоў у рэчыцкі «Спадарожнік». Аднак, не здолеў замацавацца ў складзе, згуляў толькі ў адным матчы — 6 чэрвеня супраць «Асіповічаў» у Кубку Беларусі. У ліпені 2020 года разарваў кантракт з клубам і неўзабаве далучыўся да «Гарадзеі», дзе стаў другім брамнікам, тройчы згуляў за каманду ў Вышэйшай лізе і адзін раз у Кубку Беларусі.

У сакавіку 2021 года стаў іграком гомельскага «Паперпрама», дзе быў асноўным брамнікам у Другой лізе. У сакавіку 2023 года падоўжыў пагадненне з клубам. Пакінуў «Паперпрам» у студзені 2024 года.

## Міжнародная кар’ера 
У 2012—2013 гадах прыцягваўся да моладзевай зборнай Беларусі, але пераважна заставаўся на лаўцы запасных. Адзіны раз выйшаў на поле 14 жніўня 2012 года ў матчы супраць Чарнагорыі на турніры памяці Валерыя Лабаноўскага ў Кіеве.

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбольныя варатары
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель-2
Катэгорыя:Ігракі ФК Ліда
Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына
Катэгорыя:Ігракі ФК ЮАС Жыткавічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Нафтан
Катэгорыя:Ігракі ФК Спадарожнік Рэчыца
Катэгорыя:Ігракі ФК Гарадзея
Катэгорыя:Ігракі ФК Паперпрам Гомель
Дзмітрый Аляксандравіч Зіновіч

**Дзмітрый Зіновіч** (нар. , ) — беларускі футбаліст, абаронца расійскага клуба «Лада-Тальяці».

## Клубная кар’ера 
З 2012 года выступаў за дубль футбольнага клуба «Мінск». У сезоне 2014 стаў часам прыцягвацца да асноўнага складу. Дэбютаваў у Вышэйшай лізе 6 ліпеня 2014 года, выйшаўшы на замену ў канцы матча з «Нафтанам» (4:0). У снежні 2014 года падоўжыў кантракт з «Мінскам».

Сезон 2015 распачаў у дублі, а ў чэрвені замацаваўся ў стартавым складзе асноўнай каманды. Аднак, у ліпені атрымаў траўму, з-за якой выбыў да кастрычніка. Пасля аднаўлення ад траўмы вярнуў месца ў асноўным складзе.

У сакавіку 2016 года быў аддадзены ў арэнду брэсцкаму «Дынама». Пачынаў сезон асноўным абаронцам дынамаўцаў, але пазней страціў месца ў складзе. У ліпені 2016 года пакінуў «Дынама» і неўзабаве далучыўся да «Белшыны», якую не здолеў выратаваць ад вылету ў Першую лігу.

У студзені 2017 года вярнуўся ў «Мінск». Сезон 2017 пачаў у якасці аднаго з асноўным цэнтральных абаронцаў мінчан. У верасні 2017 года не гуляў з-за траўмы. У пачатку сезона 2018 хутка замацаваўся ў стартавым складзе, аднак у жніўні атрымаў траўму і выбыў да канца сезона. У чэрвені 2019 года вярнуўся ў строй, але з’яўляўся на полі рэдка, часцей заставаўся на лаўцы запасных, гуляў за дубль.

У студзені 2021 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Мінск». Неўзабаве стаў трэніравацца «Іслаччу» і падпісаў кантракт з клубам. Пачынаў сезон у стартавым складзе каманды, з ліпені да кастрычніка не з’яўляўся на полі, у лістападзе вярнуўся ў склад. У студзені 2022 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Іслач».

У лютым 2022 года стаў трэніравацца з бабруйскай «Белшынай» і ў выніку падпісаў кантракт. Замацаваўся ў стартавым складзе каманды, ў кастрычніку не гуляў з-за траўмы.

У студзені 2023 года стаў іграком брэсцкага «Дынама». Пакінуў клуб у студзені 2024 года. Пасля праходзіў прагляд у наваполацкім «Нафтане», але беспаспяхова, і ў сакавіку 2024 года папоўніў склад «Лады-Тальяці».

## Міжнародная кар’ера 
Выступаў за юніёрскую зборную Беларусі (да 19). 17 лістапада 2014 года дэбютаваў у моладзевай зборнай Беларусі ў таварыскім матчы супраць Літвы. У студзені 2015 года прымаў удзел у Кубку Садружнасці ў Санкт-Пецярбургу, правёў 5 матчаў. У студзені 2016 года правёў 4 матчы на чарговым Кубку Садружнасці, пасля чаго больш не выклікаўся ў зборную.

У ліпені 2017 года выступаў за другую зборную Беларусі на Кубку Караля ў Тайландзе.

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст
Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына
Катэгорыя:Ігракі ФК Іслач
Катэгорыя:Ігракі ФК Лада Тальяці
Равенскі экзархат

**Равенскі экзархат** — візантыйская правінцыя на Апенінскім паўвостраве з цэнтрам у горадзе Равена. Вядомы як фарпост супраць наступу варвараў. Захоплены Лангабардскім каралеўствам у 751 г. Адваяваны франкамі ў 754 г. Згодна з дамовай у Павіі 756 г. перададзены Папе Рымскаму (гэтая падзея запачаткавала Папскую дзяржаву).

## Літаратура 
І. А. Еўтухоў. Слоўнік-даведнік «Страны и народы средневекового Запада». Мн. 2008.

Катэгорыя:Італьянскія дзяржавы
Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Візантыі
Ілья Фёдаравіч Калпачук

**Ілья Калпачук** (нар. , ) — беларускі футбаліст, абаронца брэсцкага «Дынама».

## Клубная кар’ера 
Выхаванец бярозаўскай ДЮСШ, пачынаў кар’еру ў складзе дубля мінскага «Дынама». З 2010 года выступаў за брэсцкае «Дынама», гуляў пераважна за дубль, у Вышэйшай лізе правёў 5 матчаў. У 2012 стаў іграком пінскай «Хвалі». Здолеў замацавацца ў асноўным складзе пінчукоў, за два гады згуляў у 52 матчах, забіў 4 галы. У сезоне 2013 быў капітанам пінскай каманды.

У снежні 2013 года перайшоў у «Гомель». Аднак не здолеў замацавацца ў гомельскім клубе і ў сакавіку 2014 года на правах арэнды перайшоў у мікашэвіцкі «Граніт». У якасці іграка асновы дапамог «Граніту» перамагчы ў Першай лізе. Па заканчэнні тэрміну арэнды ў снежні 2014 года вярнуўся ў «Гомель».

У лютым 2015 года, пакінуўшы «Гомель», перайшоў у «Гарадзею». У снежні 2015 года падоўжыў кантракт з «Гарадзеяй» на наступны сезон, але на полі ў сезоне 2016 з’яўляўся рэдка.

У першай палове сезона 2017 не з’яўляўся на полі ў асноўнай камандзе «Гарадзеі», выступаў толькі за дубль. У ліпені 2017 года перайшоў у літоўскі клуб «Атлантас» з Клайпеды, пакінуў яго па заканчэнні сезона 2017.

У першай палове 2018 года не гуляў, аднаўляючыся ад траўмы. У жніўні 2018 года далучыўся да іншага літоўскага клуба — «Каўна Жальгірыса».

У снежні 2018 года вярнуўся ў Беларусь, стаўшы іграком брэсцкага «Руха». Замацаваўся ў стартавым складзе каманды, дапамог ёй выйсці ў Вышэйшую лігу. У першай палове 2020 года заставаўся іграком асновы, са жніўня стаў радзей з’яўляцца на полі. У студзені 2021 года пакінуў «Рух».

У лютым 2021 года падпісаў кантракт з казахстанскім клубам «Жэтысу». У студзені 2022 года пачаў трэніравацца з брэсцкім «Дынама» і ў лютым афіцыйна папоўніў склад клуба. У сезоне 2022 гуляў пераважна ў стартавым складзе дынамаўцаў. У студзені 2023 года падоўжыў пагадненне з брэсцкім клубам. У студзені 2024 года падпісаў новы кантракт з «Дынама».

## Дасягненні 
*  Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі: 2014

## Статыстыка выступленняў 
## Грамадзянская пазіцыя 
Пасля жорсткага разгону акцый пратэстаў, выкліканых масавымі фальсіфікацыямі на прэзідэнцкіх выбарах 2020 года, збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, разам з 92 іншымі беларускімі футбалістамі выступіў з асуджэннем гвалту ў Беларусі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст
Катэгорыя:Ігракі ФК Хваля Пінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель
Катэгорыя:Ігракі ФК Граніт Мікашэвічы
Катэгорыя:Ігракі ФК Гарадзея
Катэгорыя:Ігракі ФК Атлантас Клайпеда
Катэгорыя:Ігракі ФК Каўна Жальгірыс
Катэгорыя:Ігракі ФК Рух Брэст
Катэгорыя:Ігракі ФК Жэтысу Талдыкарган
Вілем Клас Хеда

**Вілем Клас Хеда** (каля 1594, г. Харлем, Нідэрланды — каля 1680) — галандскі жывапісец.

Працаваў у Харлеме. Зазнаў уплыў Пітэра Класа. Яго сціплым нацюрмортам, так званым сняданкам, у якіх, як правіла перададзены невялікі набор прадметаў хатняга начыння, уласцівы тонкае майстэрства ў перадачы фактуры рэчаў, стрыманы серабрыста-карычневы каларыт: «Сняданак з ажынавым пірагом» (1631, «Сняданак з крабам» (1648), «Вяндліна і срэбраны посуд» (1649).

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Willem Claesz. Heda Online

Катэгорыя:Мастакі Нідэрландаў XVII стагоддзя
Катэгорыя:Мастакі барока
Катэгорыя:Майстры нацюрморта Нідэрландаў
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1594 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1680 годзе
Алоўнікаў

**Алоўнікаў** — прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Ігар Уладзіміравіч Алоўнікаў, беларускі піянніст, арганіст, педагог
* Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў, беларускі кампазітар
Казінец

**Казінец** — прозвішча і тапонім.

## Вядомыя носьбіты 
* Ісай Паўлавіч Казінец (1910—1942) — арганізатар і кіраўнік мінскага падполля ў гады Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1965).
* Міхаіл Антонавіч Казінец (1938—2021) — беларускі дырыжор, педагог.

## Тапонім 
* Казінец — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці Беларусі.
Карась звычайны

**Звычайны карась**, **залаты карась** (*Carassius carassius*) — рыба сямейства карпавых.

## Апісанне 
Рыба сярэдніх памераў. Цела кароткае, высокае, сціснутае з бакоў, пакрытае залацістага адцення луской. Рот канечны, без вусікаў. Брушына звычайна не пігментаваныя. Спінны плаўнік доўгі, глотачныя зубы аднарадныя. Апошнія негалінастыя прамяні спіннога і анальнага плаўнікоў у выглядзе калючкі, па заднім краі з дробнымі шчарбінамі.

Памеры зменлівыя: у бедных на корм прыродных вадаёмах на другім годзе жыцця даўжыня цела 4—5 см, маса некалькі грамаў, у багатых на корм — да 250—300 г; у азёрах трапляюцца экзэмпляры даўжынёю да 59 см, масай да 4—5 кг.

## Пашырэнне 
Шырокі арэал ў Еўропе і Сібіры. У Еўропе сустракаецца ад Вялікабрытаніі і Скандынавіі на поўначы да Македоніі і Паўночнай Італіі на поўдні. У рэках басейна Паўночнага Ледавітага акіяна (да 68° пн.ш.) распаўсюджаны ад Паўночнай Дзвіны і Пячоры на ўсход да Індыгіркі і Калымы, ёсць у Закаўказзі, нізоўях Волгі, сустракаецца ў Урале і Эмбе. На Беларусі водзіцца ў рэках, азёрах, малых поймавых вадаёмах, сажалках, затопленых кар'ерах. Найбольш распаўсюджаны ў ціністых, зарослых травой месцах з стаячай вадою.

## Асаблівасці біялогіі 
Карась жыве ў добра праграваемых вадаёмах са стаячай вадой і мяккім дном; у рэках ён рэдкі, трымаецца на ўчастках з запаволеным цячэннем. У праточных азёрах  сустракаецца рэдка. Аддае перавагу зарослым участкам. Сустракаецца ў старых рачных пратоках, ціхіх затоках, глыбокіх ямах і затопленых кар'ерах, у сажалках. Непатрабавальны да дэфіцыту кіслароду, таму можа жыць у забалочаных вадаёмах, якія добра выграваюцца летам і прамярзаюць да дна зімой. Большай часткай трымаецца ля дна. Добра пераносіць прамярзанне і часовае перасыханне вадаёмаў, зарываючыся глыбока ў глей.

Корміцца лічынкамі насякомых (у т.л. матылём), дробнымі малюскамі, чарвякамі, водарасцямі, дэтрытам. Пры неспрыяльных умовах карасі часта драбнеюць, выраджаюцца, утвараючы карлікавыя форму.

Палавая спеласць наступае на 4-5-м годзе жыцця. Нераст парцыённы, у траўні—ліпені пры тэмпературы вады не ніжэй 17-18 °С. Нерастуе на мелкаводдзі ў зарасніках падводных раслін, у 3-4 прыёмы з перапынкамі ў 10 дзён. Пладавітасць 137-300 тыс. ікрынак. Ікра светла-жоўтага колеру, прыляпляецца на расліннасць. Інкубацыйны перыяд доўжыцца каля 6 сут. Лічынкі спачатку маюць даўжыню 6 мм, падвешваюцца да раслін, а пасля 2 сутак пераходзяць у пелагіяль і пачынаюць харчавацца зоапланктонам.

Жыве да 10-12 гадоў.

## Промысел 
Аб'ект аматарскага лову. На Беларусі шмат карася залатога ловяць у Нарачанскіх, Палескіх, Браслаўскіх азёрах, у рэках басейна Дняпра, Заходняй Дзвіны, Нёмана.

## Зноскі 
## Літаратура 
* Карасі // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

Катэгорыя:Карпавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Дэзоксірыбоза

**Дэзоксірыбо́за** — монацукрыд пентоза з групы дэзоксіцукраў. Пашыраная ў прыродзе: у форме 2-дэзоксі-D-рыбозы ўваходзіць у склад нуклеазідаў, нуклеатыдаў і полінуклеатыдных ланцугоў дэзоксірыбануклеінавай кіслаты (ДНК).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пентозы
Катэгорыя:Альдозы
Катэгорыя:Дэзоксіцукры
Дэзоксіцукры

**Дэзоксіцукры́** — монацукрыды, у малекулах якіх адна або некалькі гідраксільных груп замешчаны атамамі вадароду. Вядома каля 100 дэзоксіцукраў.

Паводле **хімічнай будовы** падзяляюцца на
* *дэзоксіальдозы* (вельмі пашыраны, напрыклад, дэзоксірыбоза),
* *дэзоксікетозы* (вядома некалькі, надзвычай пашыраны іх вытворныя, напрыклад, нейрамінавая кіслата і сіялавыя кіслоты).

Большасць вытворных дэзоксіцукраў маюць Д-форму, многія Д- і L-формы атрыманы сінтэтычна.

## Літаратура 
*
Дэзоксірыбануклеазы

**Дэзоксірыбануклеа́зы** (*ДНК-азы*) — ферменты класа нуклеаз, якія каталізуюць расшчапленне фосфадыэфірных сувязей у полінуклеатыдных ланцугах ДНК.

Шырока прадстаўлены ў клетках жывёл, раслін і мікраарганізмаў. Удзельнічаюць у рэгуляванні распаду і сінтэзу ДНК, аднаўленні структуры яе малекул праз выдаленне пашкоджаных участкаў.

Уласцівасць дэзоксірыбануклеазаў аднаўляць структуры малекул выкарыстоўваюць у геннай інжынерыі пры выдаленні ці ўманціраванні ў малекулу ДНК патрэбнага гена.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Ферменты
Алег Рыгоравіч Еўдакімаў

**Алег Еўдакімаў** (нар. , ) — беларускі футбаліст, паўабаронца гродзенскага «Нёмана».

## Клубная кар’ера 
З 2011 года выступаў за дубль футбольнага клуба «Мінск». У сезоне 2013 стаў праходзіць і ў асноўны склад каманды. Дэбютаваў за «Мінск» у Вышэйшай лізе 7 ліпеня 2013 года ў матчы з «Нёманам» (2:0). 6 кастрычніка 2013 года забіў свой першы гол за «Мінск», усталяваўшы канчатковы лік у матчы з брэсцкім «Дынама» (3:1).

У міжсезонні 2013/14 гуляў за фарм-клуб «Мінск-2», але сезон 2014 пачаў у дублі «Мінска». У маі 2014 года быў пераведзены ў «Мінск-2», у яго складзе правёў у Першай лізе 25 матчаў і забіў 4 галы.

Пасля сезона 2014 «Мінск-2» спыніў існаванне, і ў студзені 2015 года Алег вярнуўся ў склад «Мінска». У сезоне 2015 здолеў замацавацца ў асноўным складзе мінскай каманды на пазіцыі цэнтральнага паўабаронцы. У сезоне 2016 звычайна выступаў у якасці левага паўабаронцы, а ў сезоне 2017 выкарыстоўваўся на розных пазіцыях у цэнтры поля.

У студзені 2019 года падпісаў кантракт з гродзенскім «Нёманам». У складзе гродзенскай каманды стаў іграком асновы. У снежні 2019 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Нёман» і неўзабаве вярнуўся ў «Мінск», падпісаўшы аднагадовы кантракт. Замацаваўся ў аснове сталічнага клуба. У студзені 2022 года падоўжыў кантракт з «Мінскам».

У ліпені 2022 года пакінуў каманду і неўзабаве афіцыйна быў прадстаўлены ў якасці іграка казахстанскага «Турана».

У лютым 2023 года стаў іграком мінскага «Дынама». У ліпені 2023 года па пагадненні бакоў разарваў кантракт з дынамаўцамі і неўзабаве перайшоў у гродзенскі «Нёман». У лютым 2024 года падоўжыў кантракт з гродзенскім клубам.

## Міжнародная кар’ера 
У 2013—2016 гадах выступаў за моладзевую зборную Беларусі.

1 чэрвеня 2017 года дэбютаваў за нацыянальную зборную Беларусі, правёўшы на полі першы тайм таварыскага матча супраць Швейцарыі (0:1). У ліпені 2017 года выступаў за другую зборную Беларусі на Кубку Караля ў Тайландзе.

## Дасягненні 
* Уладальнік Кубка Беларусі: 2024
* Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 2023

## Статыстыка выступленняў 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Беларусі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск
Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск-2
Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна
Катэгорыя:Ігракі ФК Туран Туркестан
Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск
Нармандскае заваяванне Італіі

**Нармандскае заваяванне Італіі** — шэраг ваенных кампаній XI ст., вынікам якіх стала падпарадкаванне поўдню Апенінскага паўвострава выхадцам з Нармандыі.

Да пачатку XI ст. у гэтым рэгіёне існавала некалькі дзяржаў і ўладанняў — візантыйскія ўладанні (Апулія і Калабрыя), герцагствы Неапалітанскае, Гаэта, Амальфі, намінальна залежныя ад Візантыі, лангабардскія дзяржавы Беневента, Спалета, Салерна, эмірат Сіцылія.

Першыя атрады нармандцаў з’явіліся ў рэгіёне ў пачатку XI ст. як найміты. У 1029 годзе неапалітанскі герцаг Сергій IV перадаў нармандскаму графу Райнульфу I тэрыторыю паміж Неапалем і Капуяй, пасля гэтага з’явіліся новыя атрады наймітаў з Нармандыі, якія пачалі вайну з дзяржавамі поўдню Італіі.

Да 1047 года нармандцы захапілі Апулію і Калабрыю. У 1053 годзе разбілі аб’яднаную армію італьянскіх і германскіх князёў, сабраную Папам Львом IX. У 1059 годзе Папа Мікалай II абвясціў Роберта Гвіскара герцагам Апуліі, Калабрыі і Сіцыліі. У 1060-я гады Роберт Гвіскар адваяваў у арабаў Сіцылію. Нармандцы захапілі Капую, Салерна, Гаэта, Амальфі, Неапаль, Беневента. Па нармандскім заваяванні Італіі на захопленых землях узніклі шматлікія дробныя ўладанні нармандскіх баронаў.

## Літаратура 
* *Евтухов И. А.* Страны и народы средневекового Запада: словарь-справочник. — Мн.: 2008.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Вікінгі
Катэгорыя:Войны XI стагоддзя
Катэгорыя:Войны XII стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя Італіі
Лідская епархія

**Лідская епархія** — епархія Беларускага экзархата Рускай Праваслаўнай Царквы ў адміністрацыйных межах Астравецкага, Ашмянскага, Іўеўскага, Лідскага і Смаргонскага раёнаў Гродзенскай вобласці Беларусі.

## Гісторыя 
Сінод Беларускага экзархата на пасяджэнні ад 19 лістапада 2014 года (журнал № 66) пастанавіў прасіць Найсвяцейшага Патрыярха і Свяшчэнны Сінод утварыць Лідскую епархію ў межах Гродзенскай вобласці і высунуў кандыдата на прапанаваную новую кафедру.

25 снежня 2014 года рашэннем Свяшчэннага Сінода Рускай праваслаўнай царквы, шляхам вылучэння са складу Навагрудскай епархіі, была ўтворана асобная Лідская епархія. Межы Лідскія епархіі былі вызначаны ў межах Астравецкага, Ашмянскага, Іўеўскага, Лідскага і Смаргонскага раёнаў Гродзенскай вобласці.

## Благачынні (Дабрачынні) 
* Астравецкае
* Ашмянскае
* Смаргонскае
* Іўеўскае
* Лідскае

## Епіскапы 
* Парфірый (Прэднюк) (з 5 красавіка 2015).

## Спасылкі 
* Журналы пасяджэння Свяшчэннага Сінода ад 25 снежня 2014 года // Патрыярхія.Ru

Катэгорыя:З’явіліся ў 2014 годзе
Цытазін

**Цытазі́н** (*2-оксі-4-амінапірымідзін*) — пірымідзінавая азоцістая аснова. Змяшчаецца ва ўсіх жывых арганізмах у саставе нуклеінавых кіслот (ДНК і РНК).

Крышталічнае рэчыва белага колеру, tпл ~ 320 °C, добра раствараецца ў шчолачах, дрэнна ў халоднай вадзе; слабая аснова.

Малекула цытазіна мае плоскую канфігурацыю. У ДНК утварае за кошт 3 вадародных сувязей камплементарную пару з гуанінам.

Вядомы мінорныя асновы цытазіна — 5-метылцытазін (выяўлены ў саставе ДНК вышэйшых раслін і некаторых бактэрый) і 5-оксіметылцытазін (у некаторых штамах фагаў кішэчнай палачкі). Зыходныя рэчывы для біясінтэзу цытазіна — аспарагінавая кіслата і карбамаілфасфат, які сінтэзуецца з двухвокісу вугляроду і аміяку з удзелам АТФ.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Пірымідзіны
Чарлі Адам

**Чарлз Грэм «Чарлі» Адам** (; нар. , Данды, Шатландыя) — шатландскі футбаліст, цэнтральны або левы паўабаронца. Ігрок нацыянальнай зборнай Шатландыі (2007—2015).

Прайшоў футбольную акадэмію «Рэйнджэрс», але напачатку кар’еры шмат часу правёў у арэндах. Месца ў асноўным складзе атрымаў толькі пры Полі Ле Гуэне і Уолтэры Сміце. Разам з шатландскім клубам удзельнічаў у фінале Кубка УЕФА ў 2008 годзе. У «Блэкпуле» выступаў з 2009 года па 2011 года, а пасля паніжэння клуба ў рангу перайшоў у «Ліверпул». З 2012 па 2019 год быў іграком «Сток Сіці», а ў жніўні 2019 года далучыўся да «Рэдынга», які пакінуў па заканчэнні сезона 2019/20.

У верасні 2020 года перайшоў у «Данды». У маі 2022 года пакінуў клуб па заканчэнні кантракта, а ў верасні 2022 года абвясціў пра завяршэнне кар’еры і пачаў працаваць у структуры «Бернлі».

## Крыніцы 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Футбалісты Шатландыі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Шатландыі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэйнджэрс
Катэгорыя:Ігракі ФК Рос Каўнці
Катэгорыя:Ігракі ФК Сент-Мірэн
Катэгорыя:Ігракі ФК Блэкпул
Катэгорыя:Ігракі ФК Ліверпул
Катэгорыя:Ігракі ФК Сток Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэдынг
Катэгорыя:Ігракі ФК Данды
Філіп Вольшайд

**Філіп Вольшайд** (; нар. , Вадэрн, Саар, Германія) — нямецкі футбаліст, абаронца.

## Кар’ера 
### Клубная 
Філіп нарадзіўся ў Саары і свае першыя гады правёў правёў у рэгіянальных аматарскіх клубах. У 2008 годзе ігрок быў запрошаны ў клуб «Саарбрукен». За час вытупаў за клуб Філіп выходзіў пераважна на замены, выходзячы ў 30 матчах чэмпіянату. Пасля таго, як клуб атрымаў павышэнне ў класе да Рэгіянальнай лігі ў 2009 годзе, Вольшайд вырашыў шукаць новы клуб, якім стаў «Нюрнберг». Філіп падпісаў з баварскім клубам трохгадовы кантракт.

Спачатку Вольшайд гуляў за рэзервовую каманду клубу, але ў сезоне 2010/11 Філіп дэбютаваў за асноўную каманду, выйшайшы на поле ў гульні супраць «Кайзерслаўтэрна». Неўзабаве ён стаў рэгулярным іграком каманды і скончыў сезон, займаючы трэцяе месца сярод усіх абаронцаў Бундэслігі паводле рэйтынгу часопіса «Кікер».

У лістападзе 2011 года ігрок падпісаў пяцігадовы кантракт з клубам «Баер 04», паводле якога ўлетку 2012 года перайшоў у леверкузенскі клуб.

У студзені 2015 года быў аддадзены ў арэнду ў «Сток Сіці». 21 мая 2015 года абаронца быў выкуплены англійскім клубам у «Баера». 31 жніўня 2016 года на правах арэнды стаў іграком «Вольфсбурга». У жніўні 2017 года, разарваўшы кантракт са «Сток Сіці», стаў іграком французскага «Меца». У студзені 2018 года, так і не згуляўшы за «Мец» у Лізе 1, пакінуў каманду.

У снежні 2018 года далучыўся да клуба «Носвендэль-Вадэрн» з рэгіянальнай нямецкай лігі, дзе гуляў да канца сезона 2018/19, пасля чаго завяршыў прафесійную кар’еру.

### Міжнародная 
29 мая 2013 года Філіп дэбютаваў у нацыянальнай зборнай Германіі ў таварыскім матчы супраць зборнай Эквадора ў горадзе Бока-Рэтун, штат Фларыда.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Германіі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Мец
Катэгорыя:Ігракі ФК Вольфсбург
Катэгорыя:Ігракі ФК Вольфсбург II
Катэгорыя:Ігракі ФК Сток Сіці
Катэгорыя:Ігракі ФК Майнц 05
Катэгорыя:Ігракі ФК Баер 04
Катэгорыя:Ігракі ФК Нюрнберг
Катэгорыя:Ігракі ФК Нюрнберг II
Катэгорыя:Ігракі ФК Саарбрукен
Цыстын

**Цыстын** (3,3-дытыобіс-2-амінапрапіёнавая кіслата) — дысульфід цыстэіна, заменная серазмяшчальная амінакіслата. У саставе многіх бялкоў і пептыдаў (у кераціне валасоў разам з цыстэінам да 18 %), у невялікай колькасці прысутнічае ў клетках усіх жывых арганізмаў.

Бясколерныя крышталі з малярнай масай 240,3, tпл 247—249 °C, дрэнна раствараецца ў мінеральных кіслотах і водных растворах шчолачаў.

За кошт цыстыну ў малекулах бялкоў утвараюцца папярочныя дысульфідныя сувязі, якія забяспечваюць іх фізіялагічную актыўнасць.

Біялагічная роля цыстыну тоесная цыстэіну і ўтвараецца з яго. Можа ператварацца ў піравінаградную кіслату (ацэтыл-КоА).

Генетычна абумоўленыя парушэнні абмену цыстыну прыводзяць да спадчыннай хваробы цыстынозу.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Амінакіслоты
Катэгорыя:Дысульфіды
Пептыды

[thumb|right|Утварэнне [пептыдная сувязь|пептыднай сувязі]]
[thumb|right|Прыклад пептыднай молекулы — гармон [аксітацын.]]
**Пепты́ды** — арганічныя рэчывы, якія маюць астаткі аднолькавых або розных амінакіслот, што злучаюцца пептыднай сувяззю.

Малекула пептыдаў — звычайна лінейны ланцуг з амінагрупай (—NH2) на адным і карбаксільнай групай (—COOH) на другім канцы ланцуга.

Бываюць пептыды з замкнёным ланцугом — цыклапептыды (таксіны, гармоны і антыбіётыкі).

Па колькасці амінакіслотных астаткаў адрозніваюць ды-, тры-, тэтрапептыды і г.д.. а таксама поліпептыды.

Да пептыдаў адносяць шэраг біялагічна актыўных рэчываў: глутатыён, анзерын, карназін, некаторыя гармоны (інсулін, глюкагон, вазапрэсін, аксітацын і інш.).

У жывых клетках пептыды сінтэзуюцца з амінакіслот ці ўтвараюцца пры ферментатыўным расшчапленні бялкоў. Шэраг актыўных пептыдаў і іх аналагі атрыманы штучна шляхам хімічнага сінтэзу.

Дасягненні хіміі пептыдаў спрыялі вырашэнню некаторых праблем біяхіміі і малекулярнай біялогіі (напрыклад, расшыфроўка генетычнага кода).

## Літаратура 
*
Пепсін

**Пепсі́н** ( — страваванне) — пратэалітычны фермент страўнікавага соку жывёл і чалавека, які ажыццяўляе расшчапленне бялкоў. Малекулярная маса каля 35 000.

Утвараецца ў страўніку ў выглядзе неактыўнага пепсінагену, актывуецца пад уплывам салянай кіслаты страўнікавага соку.

Пепсін гідралізуе пептыдныя сувязі ў бялках і пептыдах з утварэннем больш простых пептыдаў і свабодных амінакіслот.

Прэпарат пепсіну ўжываюць пры хваробах страўнікавага тракту.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Страўнік
Катэгорыя:Ферментаваная ежа