Глеб Усяславіч

**Глеб Усясла́віч** (; не раней за канец 1040-х і не пазней за 1070 — , ) — князь менскі (да 1118).

## Біяграфія 
З роду Ізяславічаў Полацкіх, сын полацкага князя Усяслава Брачыславіча. Імаверна, полацкі князь Усяслава назваў сваіх сыноў у памяць родзічаў — Барыса (у хрышчэнні Рамана) і Глеба (Давыда) Уладзіміравічаў, кананізаваных у 1071 годзе (гл. Барыс і Глеб). У выпадку Глеба Усяславіча гэта пацвярджае выява Святога Глеба на яго пячатцы. у 1067 годзе. Справа — кіеўскі поруб, куды Ізяслаў іх пасадзіў. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]]

Напэўна, Глеб быў другім сынам Усяслава, хоць пытанне старшынства Усяславічаў застаецца дыскусійным. Таму, на думку адных даследчыкаў, мог нарадзіцца ў канцы 1040-х гадоў. На думку іншых, Глеб нарадзіўся каля 1070 года, які пасля смерці бацькі ў 1101 годзе стаў яго ўдзелам.

На думку Васіля Тарасенкі, пры Глебе ў Менску будавалі каменную царкву.

Глеб імкнуўся пашырыць свой удзел. Неўзабаве па смерці бацькі пачаў вайну з братамі — выгнаў Давыда і, магчыма, Рамана. У 1104 годзе абараняў Менск ад аб’яднанага войска паўднёварускіх князёў — вялікі князь Святаполк Ізяславіч паслаў супраць Глеба ваяводу Пуцяту Вышаціча, князь пераяслаўскі Уладзімір Манамах — свайго сына Яраполка, князь чарнігаўскі Алег Святаславіч прыйшоў сам і прывёў глебава брата Давыда. Мэтай, імаверна, было вяртанне Давыду ўдзела. Аднак паход на Менск не меў поспеху. У пачатку XI ст. тэрыторыю абапал Дняпра са «шляхам з вараг у грэкі» кантраляваў непасрэдна Кіеў. У Смаленскім княстве, вылучаным у 1054 годзе, у 2-й палове XI ст. часта мяняліся князі і не было ўмоў для інтэнсіўнага збірання тэрыторыі, да канца XI ст. яго заходнімі валасцямі ў Падняпроўі былі Басея і Мірацічы, якія ахоплівалі басейны Басі і Мярэі. У канцы XI ст. Смаленскае княства замацавалі за сабою дзецьмі Уладзіміра Манамаха, яны, напэўна, таксама імкнуліся атрымаць кантроль над Дняпром, што стала прычынай іх варожасці да Глеба.

У 1106 годзе, магчыма, Глеб разам з братамі ўдзельнічаў ў няўдалым паходзе на земгалаў. Апроч зямель абапал Дняпра з Оршай і Копыссю, Глеб далучыў да свайго княства і Друцк, акалічнасці гэтага невядомы.

У 1108 годзе ахвяраваў Кіева-Пячэрскаму манастыру на пабудову трапезнай 600 грыўняў срэбра і 50 грыўняў золата, забраў значную частку ўладанняў, у тым ліку Друцк і Падняпроўе. Сын Уладзіміра Яраполк вывеў у палон жыхароў захопленага Друцка і пасяліў у сваім Пераяслаўскім княстве, пабудаваў для іх горад .

Глеб нядоўга трымаўся павучанняў Уладзіміра і, паміж 1116 і 1118 годам, напаў на смаленскія і ноўгарадскія воласці.

## Пячаткі 
Вядомы 3 тыпы віслых пячатак, якія даследчыкі звязваюць з Глебам Усяславічам. На аверсе ўсіх тыпаў — выява святога Глеба ў княжацкай шапцы, з мучаніцкім крыжам на грудзях і двухкалонкавым надпісам «Глѣбъ». На рэверсе: тып 1 — шасціканцовы расквітнелы крыж і надпіс «ІС ХС» (Ісус Хрыстос), тып 2 — надпіс «Госпадзеі, дапамажы рабу свайму Глебу», тып 3 — выява Маці Божай. Зарэгістраваны 3 пячаткі 1-га тыпу (дыяметр 20—21 мм, дзве з Кіева і адна з Гродна) і 3 пячаткі 2-га тыпу (дыяметр 22—23 мм, дзве з Ровенскай і адна з Жытомірскай абласцей Украіны). Да 3-га тыпу належыць 1 пячатка з Валынскай вобласці (Украіна) дыяметрам 22 мм. Нумарацыя тыпаў — у парадку знаходак.

Да пячатак 1-га тыпу падобны дзве пломбы (адбіткі малых пячатак), знойдзеныя ў Полацку, з выявай святога Глеба і надпісам «ГЛ» (Глеб), а на зваротным баку — 6-канцовы расквітнелы крыж; дыяметр — 13 мм. Іх таксама можна аднесці да Глеба Усяславіча.

Пячаткі тыпу 1, на думку некаторых даследчыкаў, маглі належаць гарадзенскаму князю Глебу Усеваладавічу.

## Сям’я 
Жонка з 1090 года Анастасія Яраполкаўна (пам. 1159), дачка князя ўладзімірскага Яраполка Ізяславіча. З крыніц вядома трое іх сыноў: 
* Расціслаў (1090-я — пасля 1161/1162) — князь менскі (1140-я — 1151, 1158—1161/1162), полацкі (1151—1158);
* Валадар (1090-я — пасля 1176/1177) — князь менскі (1151—1158; 1162—1167/1183), полацкі (1167);
* Усевалад — князь ізяслаўскі (да 1159), стрэжаўскі (пасля 1159).
Васіль Тацішчаў паведамляе пра смерць Ізяслава Глебавіча, якога лічыць полацкім князем, пад 14 мая 1134 года, але гэта сын курскага князя Глеба Ольгавіча.

## Памяць 
* Саборны манах Пячэрскага манастыра  у сваёй «» (1638) дае сярод эпітафій фундатарам Лаўры і эпітафію Глебу Усяславічу і яго жонцы з вершаваным прысвячэннем.
* Памятныя манеты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь «Глеб Менскі» серыі «Умацаванне і абарона дзяржавы». Наміналы: 1 рубель (медна-нікелевая), 20 рублёў (срэбная). Дызайн Святланы Заскевіч. Чаканка ЗАТ «Літоўскі манетны двор», Вільня. Выпуск у абарачэнне 12 ліпеня 2007 года.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Алексеев Л. В.* Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — , 1975.
* *Загарульскі Э. М.* Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — , 1998, − 260с.
* *Заяц Ю. Л.* Менская зямля // Беларускі гістарычны часопіс. 1993. № 4.
* *Кежа Ю. Н.* Глеб Всеславич и Киево-Печерский монастырь: место полоцких князей в родословной структуре Рюриковичей // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы: науч. сб. — Вып. 15. — Минск: РИВШ, 2022. — ISSN 2079—1488 — С. 55-62.
* *Литвина А.*, *Успенский Ф.* К уточнению семантики древнерусского «свататися»/«сватитися» и «сват(ь)ство» // Die Welt der Slaven LVIII, 2013. — С. 308—325.
* 

* *Ляўко В. М.* Смаленска-Полацкае памежжа ў Верхнім Падняпроўі (па археалагічных і пісьмовых крыніцах) // ГАЗ — № 12. — , 1997.
* *Рыжов К.* Все монархи мира. Россия. — М.: Вече, 1998. — 640 с. — 16 000 экз. — ISBN 5-7838-0268-9.

Катэгорыя:Князі менскія
Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі
Катэгорыя:Ізяславічы Полацкія
Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Русі