Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савета Беларусі

**Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савета Беларусі** адбылося ў ноч з 11 на 12 красавіка 1995 года, калі нявызначаныя супрацоўнікі сілавых структур пабілі і вывелі з Вярхоўнага Савета 19 дэпутатаў ад фракцыі БНФ «Адраджэньне», якія галадавалі ў знак нязгоды з рэферэндумам, ініцыяваным Прэзідэнтам Беларусі Аляксандрам Лукашэнкам.

## Перадумовы 
: *Асноўны артыкул:* ''''''''''

У пачатку 1995 года Прэзідэнт Беларусі А. Лукашэнка абвясціў, што згодна з канстытуцыяй краіны, ён збіраецца правесці рэферэндум па змене дзяржаўнай сімволікі, наданні дзяржаўнага статусу рускай мове і дэнансацыі Белавежскіх пагадненняў. Неўзабаве была арганізавана і падтрымка ініцыятывы ад дэпутатаў. На той час па закону прэзідэнт краіны не мог прызначаць рэферэндумы, а толькі ініцыяваць іх для разгляду Вярхоўным Саветам.

18 сакавіка 1995 года ў газеце «Звязда» з’явіліся звароты да А. Лукашэнкі, падпісаныя 74 дэпутатамі Вярхоўнага Савета. Адзін быў прысвечаны змене дзяржаўных сімвалаў, другі — наданню рускай мове статусу другой дзяржаўнай. Дэпутаты адзначалі, што «Пагоня» і бела-чырвона-белы сцяг, якімі карысталіся «гітлераўскія прыслужнікі», набываюць асаблівую значнасць, напярэдадні 50-годдзя перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне і негатыўна ўспрымаюцца ў народзе. «З улікам таго, што Беларусь з’яўляецца суверэннай дзяржавай, не да твару ёй пераймаць герб і сцяг, няхай і дружалюбнай, але іншай суверэннай дзяржавы — Літвы, якія былі зацверджаны парламентам намнога раней за нашу рэспубліку». Каб прадухіліць неспадзяванкі, 10 красавіка дэпутаты ад апазіцыі дамовіліся пайсці на крайнія меры.

11 красавіка 1995 года Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь на пасяджэнні ў Авальнай зале Дома ўрада (які належаў Адміністрацыі прэзідэнта), пачаў абмеркаванне з выступаў дэпутатаў Крыжаноўскага, Беленькага і Пазняка. Яны заявілі аб незаконнасці правядзення такога рэферэндума і парушэнні заканадаўчых актаў з Канстытуцыяй. Пасля гэтага дэпутаты-апазіцыянеры абвясцілі галадоўку, выйшлі са сваіх месцаў на сярэдзіну Авальнай залы і селі перад Прэзідыумам каля трыбуны.

А 2:48 у зал увайшлі Цесавец, Каралёў і з імі невядомы чалавек у паўваенным адзенні (пазней Навумчык апазнаў у ім Юрыя Бародзіча, у той час камандзіра «Альфы», потым — начальніка службы аховы Лукашэнкі). Дэпутатам далі 5 хвілін, каб пакінуць памяшканне. Пазняк і Гермянчук паспелі сарваць з некалькіх нападнікаў маскі. Лідара апазіцыі білі асабліва жорстка, пісаў потым Навумчык: «Адзін „гарыла“ ўдарыў яго нагой у грудзі, другі круціў галаву і ціснуў вочы. Потым, калі выводзілі, Пазняка білі аб сцяну. Судова-медыцынская экспертыза зафіксавала ў яго пяць пашкоджанняў рознай цяжкасці».

Усіх дэпутатаў моцна збівалі пакуль выводзілі ці выносілі з Вярхоўнага Савета. Пасля дэпутатаў кідалі ў міліцэйскія машыны. У машынах у дэпутатаў спыталі іх хатнія адрэсы, але тыя сказалі везці іх у пракуратуру. Там уночы былі выкліканы два дзяжурных пракурора і складзена заява. Туды ж прыехала і хуткая.

А 4-й усе дэпутаты, раскіданыя ў розных месцах сталіцы, сабраліся каля атэля «Кастрычніцкі» і пайшлі ў «лечкамісію», якая знаходзілася непадалёку, на вул. Чырвонаармейскай. Туды ж прыехалі журналісты. Навумчык у сваіх успамінах сцвярджае, што крычаў гэта Мікалай Дземянцей, былы старшыня Вярхоўнага Савета БССР. Яго прызначылі на 14 мая 1995 года, у той час як паўторнае галасаванне паводле працэдуры не дапускалася, акрамя таго, у адпаведнасці з Канстытуцыяй Беларусі 1994 года змены і дапаўненні ў дакумент забаранялася ўносіць у апошнія шэсць месяцаў паўнамоцтваў парламента.

Адным з апошніх прынятых законаў у гэты дзень было абвяшчэнне 7 лістапада (дзень «кастрычніцкай рэвалюцыі») — дзяржаўным святам.

У гэты дзень сесія скончылася ў буфеце. Урыўкі са стэнаграмы прыводзіць Навумчык: Лукашэнка: «… я приглашу сейчас этот весь зал за счёт государства. Слышите? Я имею право. И выпьем и по сто, и по двести граммов…» Грыб: «Дзякуй. Усіх вас чакаюць у буфеце».

18 красавіка Зянон Пазняк, Валянцін Голубеў, Ігар Гермянчук, Алег Трусаў і Сяргей Навумчык правялі канферэнцыю, на якой запатрабавалі даць відэазапіс у эфір, бо Адміністрацыя прэзідэнта адмовілася перадаць касету генпракуратуры.

У красавіку 1995-га газета «Свабода» надрукавала паведамленне пра расповед аднаго з супрацоўнікаў тэлерадыёкампаніі, якому ўдалося пабачыць запіс у часе таго самага перагону з бытавой касеты на прафесійную, пра якую казаў Лукашэнка. Відэазапіс спрабавалі за вялікія грошы купіць расійскія і заходнія тэлекампаніі.

Пасля гэтага здарэння Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь распачала крымінальную справу па заяве групы дэпутатаў аб збіцці іх супрацоўнікамі спецслужбаў, аднак з цягам часу яна была прыпынена з прычыны «невысвятлення асоб, што дапусцілі буянства ў парламенце». Генерал-лейтэнант Валерый Кез у адным з інтэрв’ю папрасіў прабачэння ў дэпутатаў БНФ і сказаў, цяпер ужо публічна, што збівалі іх афіцэры спецпадраздзялення КДБ «Альфа». Менавіта яны і былі тымі самымі «гарыламі» ў чорных масках.

Па словах следчага Генпракуратуры Іосіфа Бролішса, «два эксперты-крыміналісты з падраздзяленняў МУС здымалі ўсё, што адбывалася на відэастужку», якую пасля аддалі прадстаўніку Адміністрацыі прэзідэнта. Адзінай перашкодай перадачы справы ў суд стала, па словах следчага, немагчымасць атрымаць у Адміністрацыі арыгінал стужкі.

Было апытана больш за 190 чалавек, што служылі ў сілавых структурах. 5 кастрычніка 1995 года Іосіф Бролішс прыняў рашэнне аб прыпыненні папярэдняга следства па крымінальнай справе, узбуджанай 12 красавіка 1995 г. па факце збіцця дэпутатаў, бо «па справе вычарпаныя ўсе магчымасці для збірання дадатковых доказаў следчым шляхам папярэдняе следства па справе прыпыніць праз невыяўленне асоб, якія падлягаюць прыцягненню ў якасці абвінавачаных».

Доктар юрыдычных навук Міхаіл Пастухоў, які ў 1995 годзе быў суддзёй Канстытуцыйнага суда, лічыць, што толькі адзін факт скарыстання фізічнай сілы ў дачыненні да дэпутатаў «людзьмі ў камуфляжнай форме», і яшчэ ў будынку парламента, ставіць пад сумненне законнасць пастановы Вярхоўнага Савета наконт прызначэння рэферэндума, паколькі рашэнне было прынята пад прымусам. Само ж увядзенне ўзброеных людзей у парламент і нападзенне на дэпутатаў можна кваліфікаваць як захоп улады гвалтоўным чынам.

## Спіс дэпутатаў 
Спіс дэпутатаў, што прымалі ўдзел у галадоўцы і былі пабітыя:
* Мікалай Аксаміт
* Сяргей Антончык
* Лявон Баршчэўскі
* Юрый Беленькі
* Ігар Гермянчук
* Валянцін Голубеў
* Барыс Гюнтэр
* Лявон Дзейка
* Уладзімір Заблоцкі
* Лявонцій Зданевіч
* Мікалай Крыжаноўскі
* Мікола Маркевіч
* Віталь Малашка
* Сяргей Навумчык
* Зянон Пазняк
* Сяргей Папкоў
* Пётр Садоўскі
* Алег Трусаў
* Алесь Шут

Хацеў далучыцца да галадоўкі, але мусіў класціся ў шпіталь Ігар Пырх. Дэпутаты ўгаварылі не ўдзельнічаць у галадоўцы Галіну Сямдзянаву.

Катэгорыя:Падзеі 11 красавіка
Катэгорыя:Падзеі 12 красавіка
Катэгорыя:Красавік 1995 года
Катэгорыя:1995 год у Беларусі
Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (1995—1996)
Катэгорыя:Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання
Катэгорыя:Прэзідэнцтва Аляксандра Лукашэнкі