Прэдыкатывы

**Прэдыкатывы** (сустракаюцца іншыя назвы: **прэдыкатыўныя прыслоўі**, **безасабова-прэдыкатыўныя словы**, **словы катэгорыі стану**) — лексіка-граматычны клас знамянальных слоў, якія маюць значэнні стану ці ацэнкі і выконваюць ролю адзінага галоўнага члена ці яго асноўнага кампанента ў безасабовых сказах: ***Пара** было ехаць; Вас **немагчыма** зразумець; На душы было **светла**.*

Сама назва гэтага класа слоў яшчэ канчаткова не замацавалася ў граматычнай традыцыі. Доўгі час прэдыкатывы асобна, як клас слоў, не разглядаліся, яны аб’ядноўваліся ў адзін клас з прыслоўямі. Сапраўды, прыслоўі і прэдыкатывы маюць шмат агульнага: і тыя, і другія словы — нескланяльныя і неспрагальныя; якасныя прыслоўі і падобныя да іх па форме прэдыкатывы маюць формы ступеняў параўнання; і прыслоўі, і прэдыкатывы — словы вытворныя. Аднак на фоне агульнага ў гэтых класах слоў даволі ярка выступаюць рысы, якія іх адрозніваюць. Прыслоўе — звычайна залежны кампанент словазлучэння, даданы член сказа. Прэдыкатыў — галоўны кампанент словазлучэння і амаль заўсёды адзіны галоўны член безасабовага сказа. Не супадаюць прыслоўі і прэдыкатывы і ў лексічным аб’ёме.

У адпаведнасці з лексічным значэннем сярод прэдыкатываў можна вылучыць некалькі груп. Яны могуць абазначаць: стан прыроды, стан асяроддзя, абставіны, фізічны стан жывых істот, псіхічны стан чалавека (*цёмна, цёпла, светла, чыста, прыгожа, няўтульна, прыемна, смешна, сумна, боязна* і інш.); аб’ектыўную ці суб’ектыўную ацэнку якога-небудзь стану або становішча (*глыбока, лёгка, далёка, высока, вузка, рана, пара, шкада* і інш.: *Нам **далёка** да дому*); меру чаго-небудзь (*мала, многа, досыць, шмат, даволі* і інш.: *Мне і гэтага **даволі***); ацэнку чаго-небудзь з маральна-этычнага боку (*сорам, грэх, смех, смехата, ганьба* і інш.: ***Грэх** казаць такое*); мадальную ацэнку чаго-небудзь (*трэба, нельга, можна, немагчыма* і інш.: ***Трэба** змагацца за мір*); мадальна-валявыя імпульсы (*лянота, ахвота, неахвота* і інш.: ***Ахвота** вам з імі звязвацца!*); зрокавыя і слыхавыя ўспрыняцці (*відаць, чуваць*: *3 вышьші было добра **відаць**, як на луг апускаўся туман*).

Катэгорыя:Часціны мовы
Ужыванне прэдыкатываў у ролі галоўнага члена безасабовага сказа абумовіла неабходнасць іх спалучэння са звязкамі (*быць, стаць, станавіцца, здавацца* і падобнае), таму што толькі дзякуючы звязкам можна выразіць абавязковыя ў любым сказе сінтаксічныя значэнні часу і ладу. Адсутнасць звязкі пры прэдыкатыве ў безасабовым сказе — паказальнік сінтаксічнага цяперашняга часу.

Тыя прэдыкатывы, якія аманімічныя прыслоўям на *-а*, могуць мець формы звычайнай і вышэйшай ступені параўнання. Адрозніць прэдыкатывы ў сказе ад вонкава падобных да іх прыметнікаў ці прыслоўяў у форме кампаратыва можна толькі па сінтаксічнай функцыі: *На дварэ стала цяплей* (*цяплей* — прэдыкатыў); *Цётка сёння цяплей павіталася з дзядзькам* (*цяплей* — прыслоўе).

Клас прэдыкатываў папаўняецца пераважна за кошт пераходу слоў з іншых часцін мовы. Невялікая колькасць слоў-прэдыкатываў ужо страціла непасрэдную словаўтваральную суадноснасць з тымі часцінамі мовы, ад якіх яны некалі ўтварыліся. Гэта т.зв. невытворныя прэдыкатывы: *нельга, можна, трэба, сорамна, боязна* і некаторыя іншыя. Пераважная ж большасць прэдыкатываў захоўвае жывую словаўтваральную сувязь з прыметнікамі, прыслоўямі, назоўнікамі і дзеясловамі. Так, з якаснымі прыметнікамі звязана паходжанне вялікай колькасці прэдыкатываў на *-а* (*цёпла, горача, суха, мокра, змрочна, сцішна, сумна, смешна, весела* і інш.). 3 прыметнікамі іх звязвае падабенства асноўнага прамога значэння (параўнайце: *Дзень быў цёплы — На дварэ **цёпла***). Аманімічнае прыслоўе звязана не з прамым значэннем зыходнага прыметніка *цёплы*, а з яго пераносным значэннем (*цёпла павітацца, цёпла сустрэць*). Такія семантычныя адносіны прэдыкатываў і прыслоўяў з зыходнымі прыметнікамі паказваюць, што нельга сцвярджаць, быццам бы ўсе прэдыкатывы на *-а* паходзяць ад прыслоўяў ці наогул з’яўляюцца не чым іншым, як прыслоўямі. Асобныя ж прэдыкатывы (*немагчыма, неабходна, вусцішна*) наогул не маюць аманімічных прыслоўяў, а звязаны непасрэдна з прыметнікамі.

Разам з тым асобныя прэдыкатывы захоўваюць сувязь з прыслоўямі. Можна меркаваць, што прэдыкатывы *рана, позна, далёка, блізка, мала, многа, дастаткова, недастаткова*, а таксама *досыць, даволі* вядуць сваё паходжанне ад прыслоўяў. Адметнай марфалагічнай адзнакай, якая адрознівае гэтыя прэдыкатывы ад прыслоўяў, трэба лічыць аслабленне здольнасці ўтвараць форму кампаратыва: амонімы-прыслоўі на *-а* ў форме вышэйшай ступені параўнання — гэта норма, а амонімы-прэдыкатывы сярод пералічаных слоў — рэдкасць або адхіленне ад нормы. Напрыклад, можна сказаць: *Было яшчэ рана*, але нельга: *Было яшчэ раней*.

Асобныя прэдыкатывы звязаны сваім паходжаннем з назоўнікамі: *шкода (шкада), сорам, смех, страх, пара, час* і інш. Пры пераходзе ў прэдыкатывы назоўнікі трацяць сваё значэнне прадметнасці, перастаюць скланяцца, у іх аслабляюцца значэнні ліку, звязка ў спалучэнні з такімі прэдыкатывамі пачынае ўжывацца ў форме ніякага роду (параўнаем магчымыя варыянты: ***пара** была ўставаць* — ***пара** было ўставаць*). Такія прэдыкатывы сапраўды можна лічыць сінтаксічнымі дэрыватамі назоўнікаў.

Нарэшце, прэдыкатывы *відаць, чуваць* суадносяцца з формай інфінітыва. (У гутарковай мове варыянтам прэдыкатыва *чуваць* з’яўляецца *чуць*. У К. Чорнага: *Яго хаду стала **чуць***.) Словы *відаць, чуваць* у беларускай мове могуць ужывацца і як сінонімы дзеепрыметнікаў *відзён (-дна, -дно, -дны), чуцён (-тна, -тно, -тны)*. Такія словы таксама спалучаюцца са звязкай, але яны ўжываюцца як кампанент састаўнога іменнага выказніка двухсастаўнога сказа і прэдыкатывамі не з’яўляюцца (*Здалёк **відаць** былі людзі*; *Чуваць **сталі** крокі*).

## Літаратура 
* *Голанов И. Г.* К изучению слов «категории состояния» в восточнославянских языках // Проблемы современной филологии: Сб. ст. к 70-летию акад. В. В. Виноградова / АН СССР, Отд-ние литературы и языка. — М.: Наука, 1965. — 475 с., 1 л. портр.
* *Шуба П. П.* Прэдыкатывы / П. П. Шуба // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭН, 1994. — 653,[1] с.: іл. — С. 440. — ISBN 5-85700-126-9.
* * Шуба П. П.* Сучасная беларуская мова: Марфаналогія. Марфалогія: Вучэбны дапаможнік для студэнтаў філалагічных факультэтаў універсітэтаў / П. П. Шуба. — Мн.: Універсітэцкае, 1987. — 334 с.