open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мізгея

**Мізге́я** () — рака ў Расіі, працякае па Тульскай вобласці, левы прыток ракі Упы. Даўжыня 43 км, плошча басейна 561 км². Сярэдні ўхіл 2,28 м/км. Бярэ пачатак за 4 км на захад ад вёскі Верхнія Дубкі, цячэ ў межах Адоеўскага і Арсеньеўскага раёнаў, утвараючы вялікія лукавіны. Упадае ў Упу каля пасёлка Прыупскі.

У сярэднім цячэнні раку перасякае аўтадарога Р139 Бялёў — Тула.

Пасля зліцця з Малой Мізгеяй рака атрымлівае назву Вялікая Мізгея.

Сілкаванне пераважна снегавое. Рака замярзае ў сярэдзіне лістапада, ускрываецца ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. Разводдзе з канца сакавіка да сярэдзіны красавіка.

На рацэ Мізгеі размешчаны вёскі Мізгея, Малыхіна, Малае і Вялікае Касімава, Сомава, Гарбачава, Бутыркі.

Несуднаходная.

Водзяцца галавень, плотка, пячкур, карп.

## Гісторыя назвы 
Паводле падання, Мізгея атрымала сваю назву яшчэ ў часы мангола-татарскай няволі, калі ў рацэ патануў хан Мізгей.

## Прытокі (км ад вусця) 
* 13 км: рака Малая Мізгея (л)
* 15 км: рака Маловель (пр)
* 29 км: рака Нярэжда (пр)

Катэгорыя:Басейн Акі (прыток Волгі)
Катэгорыя:Рэкі Тульскай вобласці
Папская акадэмія навук

**Папская акадэмія навук** () — акадэмія навук Ватыкана. Мэта Папскай акадэміі навук — даследаваць матэматычныя, фізічныя і натуральныя навукі і звязаныя з імі багаслоўскія пытанні.

## Гісторыя 
Заснавана ў 1603 годзе ў Рыме пад назвай *Academia dei Lincei* (Акадэмія Рысяў — рысь была яе сімвалам).

Адноўлена ў 1847 годзе папам Піем IX як папская акадэмія; у 1870 годзе падзялілася на папскую акадэмію і Нацыянальную акадэмію Рысяў (найвышэйшая навуковая ўстанова Італіі). 

У 1887 годзе пашырана папам Львом XIII, у 1922 годзе атрымала новы будынак — вілу Пія VI. 

У 1936 годзе рэарганізавана і рэфармавана папам Піем XI і атрымала сучасную назву. 

## Праца акадэміі 
Складаецца з 80 членаў — прадстаўнікоў матэматычных і прыродазнаўчых навук, якія рэкамендуюцца Саветам Акадэміі і выбіраюцца папам з ліку вучоных свету незалежна ад нацыянальнай і рэлігійнай прыналежнасці. Штогод праводзіць тыдзень навуковых дыспутаў, вынікі якіх публікуюцца асобным выданнем.

Курыруецца непасрэдна папам.

## Гл.таксама 
* :Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.12: Палікрат - Праметэй / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 2001. - 560 с.: іл.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Ватыкана
* Пасланне папы Яна Паўла II членам Папскай акадэміі 
* Гісторыя Папскай акадэміі 

Катэгорыя:Акадэміі навук
Пульпа

**Пульпа:**

* Пульпа, сумесь — сумесь завіслых цвёрдых часціц і вадкасці
* Пульпа, біялогія — рыхлая злучальная тканка жывых арганізмаў
Прэмія Вольфа па фізіцы

**Прэмія Вольфа па фізіцы** прысуджаецца адзін раз у год Фондам Вольфа () у Ізраілі. Гэта адна з шасці прэмій Вольфа, створаных Фондам, якая ўручаецца з 1978 года.
 
Прэміі Вольфа ў галіне фізікі і хіміі часта лічацца самымі прэстыжнымі ўзнагародамі ў гэтых абласцях пасля Нобелеўскай прэміі. Прэмія па фізіцы атрымала рэпутацыю вызначаючай будучых лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі — з 26 лаўрэатаў Прэміі Вольфа па фізіцы ў перыяд паміж 1978 і 2010 чатырнаццаць атрымалі Нобелеўскую прэмію ў тым жа годзе, пяць з іх у наступным годзе.

## Спіс лаўрэатаў 
### 1970-я 
### 1980-я 
### 1990-я 
### 2000-я 
### 2010-я 
### 2020-я 
## Спасылкі 
* Лаўрэаты Вольфа па фізіцы 

Катэгорыя:Прэмія Вольфа
Катэгорыя:Прэміі па фізіцы
Пушкарскі прыказ

**Пушка́рскі прыка́з** — цэнтральная ваенная ўстанова ў Расіі ў 16—17 стст. Упершыню згадваецца ў 1577 годзе.

Прыказу былі падначалены служылыя артылерысты, казённыя кавалі гарадоў (акрамя гарадоў на паўднёвых засечных межах, паморскіх і сібірскіх). Пушкарскі прыказ загадваў вырабам, размеркаваннем і ўлікам гармат і боепрыпасаў, будаўніцтвам і кантролем за станам крапасных умацаванняў, засек. Прыказу былі падначалены Гарматны двор, Гранатавы двор, казённыя парахавыя млыны. Прыказам кіраваў баярын (часам, акольнічы) і 2 дзякі. Пушкарскі прыказ падзяляўся на гарадавы, засечны і грашовы сталы. У 1678—1682 гг. Пушкарскі прыказ уваходзіў у склад Рэйтарскага прыказа.

З 1583 года будаўніцтвам займаўся створаны *Прыказ каменных спраў (Каменны прыказ*). У 1701 годзе на базе Пушкарскага прыказа быў створаны Артылерыйскі прыказ.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Пушкарский приказ // Вялікая савецкая энцыклапедыя 

Катэгорыя:Органы кіравання Маскоўскай дзяржавы
Катэгорыя:Ваеннае кіраванне
Катэгорыя:Руская артылерыя
Катэгорыя:Маскоўская дзяржава
Куру (хвароба)

**Ку́ру** — хвароба, якая сустракаецца амаль выключна ў высакагорных раёнах Новай Гвінеі ў абарыгенаў племені фарэ, упершыню знойдзена ў пачатку XX стагоддзя.

Хвароба была падрабязна апісана ў 1957 годзе аўстралійскім урачом Зігасам і амерыканцам славака-венгерскага паходжання Карлтанам Гайдузекам.

Слова «куру» на мове племені фарэ мае два значэнні - «дрыжыкі» і «сурокі». Члены племені фарэ верылі, што хвароба з'яўляецца вынікам суроку чужым шаманам.

Хвароба таксама вядома сярод племені фарэ як *"смяючаяся смерць"* з-за паталагічных выбухаў смеху людзей, якія пакутуюць на гэту хваробу.

## Апісанне 
Хвароба распаўсюджвалася праз рытуальны канібалізм. З выкараненнем канібалізму куру практычна знікла. Аднак, усё яшчэ з'яўляюцца асобныя выпадкі, таму што інкубацыйны перыяд можа доўжыцца больш за 30 гадоў.

Куру - найбольш тыповы прыклад трансмісіўных прыёнавых захворванняў чалавека - губкападобных энцэфалапатый. Менавіта пры вывучэнні куру сфармавалася канцэпцыя трансмісіўных спангіяформных энцэфалапатый чалавека.

За адкрыццё інфекцыйнага характару хваробы куру Карлтан Гайдузек быў уганараваны ў 1976 годзе Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне. Грошы прэміі ён ахвяраваў племю фарэ.

Прыёнавую тэорыю развіцця губчатай энцэфалапатыі распрацаваў іншы амерыканскі вучоны Стэнлі Прузінер (), за што таксама быў уганараваны Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне ў 1997 годзе.

## Імунітэт 
У 2009 годзе амерыканскія вучоныя зрабілі нечаканае адкрыццё: некаторыя члены племені фарэ маюць прыроджаны імунітэт да куру дзякуючы новаму палімарфізму гена PRNP, які з'явіўся ў іх у параўнальна нядаўнім часе. Вынікі сваіх даследаванняў яны апублікавалі ў «Новаанглійскім медыцынскім часопісе» (). 

Катэгорыя:Прыёнавыя хваробы
Вялікі раскол

**Вялікі раскол**:

* Раскол хрысціянскай царквы, 1054 — царкоўны раскол, пасля якога канчаткова адбыўся падзел Царквы на Рымска-каталіцкую царква на Захадзе і Праваслаўную — на Усходзе з цэнтрам у Канстанцінопалі.
* Вялікі заходні раскол — раскол у Рымскай царквы ў 1378—1417 гадах, калі адразу два (а з 1409 года — тры) прэтэндэнты абвясцілі сябе сапраўднымі папамі.
Падзаконны акт

**Падзаконны прававы акт** — прававы акт дзяржаўнага органа, выдадзены ў межах яго кампетэнцыі, у адпаведнасці з законам або на яго аснове і ў мэтах яго выканання.
Падзаконны прававы акт мае больш нізкую юрыдычную сілу , чым закон.

Да найбольш важных падзаконных актаў Рэспублікі Беларусь адносяцца ўказы Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, Пастановы Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, акты міністэрстваў і ведамстваў - загады, інструкцыі, пастановы, інструкцыі, правілы, статуты і інш. Да падзаконных актаў адносяцца таксама акты органаў мясцовага самакіравання, лакальныя нарматыўныя акты. Усе гэтыя акты адыгрываюць значную ролю, таму што могуць быць выдадзены толькі ў межах закона. Яны з'яўляюцца падначаленымі, другаснымі актамі адносіна закона і атрымліваюць юрыдычную сілу толькі ў тым выпадку, калі яны не супярэчаць закону.

Іерархія падзаконных актаў адпавядае іерархічнай структуры дзяржаўнага апарату.

Катэгорыя:Крыніцы права
Аракул

. «Наведванне аракула» (1884)]]
**Ара́кул** (, ад  — «гавару, прашу») — найбольш распаўсюджаная ў антычнасці форма прадракання, якая заключалася ў тым, што прадказанне ад імя бажаства па запыце вернікаў абвяшчаў спецыяльны жрэц, які і называўся аракулам. У шырэйшым сэнсе пад аракулам разумелі і прадракалішча — месца, дзе абвяшчалася прадказанне, і сам тэкст прадказання.

У сучаснай мове пад аракулам разумеецца прадказальнік будучыні, а таксама чалавек, усе меркаванні якога прызнаюцца бясспрэчнай ісцінай, адкрыццём.

## Паходжанне 
За выключэннем дэльфійскай піфіі, усе старажытныя аракулы былі мужчынскага полу. Гісторыкі мяркуюць, што аракулы прыйшлі ў Старажытную Грэцыю са Старажытнага Усходу, бо падобныя прадракалішчы існавалі ў Мары і ў Асірыі, а таксама ў старажытнаегіпецкім горадзе Буто.

Па сведчанні Герадота, найстаражытнейшы з аракулаў Элады знаходзіўся ў Эпіры, у горадзе Дадона. Мяркуецца, што ён узнік да прыходу ў Эладу грэкаў як свяцілішча Багіні-Маці, якая ў грэчаскай традыцыі тлумачылася як багіня зямлі, Гея. Як і ўсе, мабыць, найстаражытнейшыя аракулы ён быў звязаны з хтанічным культам: жрацы чэрпалі прадказанні ў шолаху лісця свяшчэннага дуба.

Герадот згадвае і іншыя аракулы. Ён распавядае, што лідыйскі цар Крэз вырашыў абраць самага дакладнага аракула і разаслаў ганцоў «у Дэльфы, іншых у Абы, што ў Факідзе, трэціх у Дадону; іншыя былі пасланы таксама да Амфіярая і да Трэфонія і, нарэшце, у Бранхіды ў Мілецкай вобласці». Тое, што Крэз будзе варыць у катле чарапаху і ягня, змагла прадказаць толькі дэльфійская піфія. Гэта гісторыя паказвае, што аракулаў паважалі не толькі старажытныя грэкі, але і іх непасрэдныя суседзі.

## Піфія 
 перад піфіяй]]
Найбольш знакаміты і аўтарытэтны аракул антычнага свету знаходзіўся ў Дэльфах, якія лічыліся пупам свету, бо там знаходзіўся омфал. Вытокі гэтага аракула таксама хтанічныя, што знайшло адлюстраванне ў міфе пра знішчэнне змея Піфона богам святла Апалонам, якому пасля і было прысвечана гэта прадракалішча. Жрыца, званая піфіяй, удыхала атрутныя пары, якія выходзілі з расколіны ў пародзе, і ўпадала ў свяшчэнны экстаз, а жрацы запісвалі яе словы. Прадказанні фармуляваліся цёмнай, паэтычнай мовай і часцяком дапушчалі дыяметральна процілеглыя тлумачэнні.

Як і іншыя аракулы, піфія давала прадказанні ў строга вызначаныя дні — толькі ў сёмы дзень месяца, прытым на зіму свяцілішча зачынялася. Каб гарантаваць добразычлівасць піфіі, наведвальнікі павінны былі прыносіць у Дэльфах багатыя ахвяры. Бяднейшыя людзі па гэта звярталіся не да піфіі, а да вандроўных прадракальнікаў. Дэльфскі аракул быў зачынены ў 393 годзе па загаду імператара-хрысціяніна Феадосія Вялікага як апора язычніцтва.

Катэгорыя:Рэлігія
Катэгорыя:Спосабы варажбы
Запясце

thumb|180px|Косці запясця
**Запясце** () — аддзел верхняй канечнасці паміж касцямі перадплечча (прамянёвай і локцевай касцямі) і пястнымі касцямі, створаныя васьмю касцямі. Косці запясця размешчаны ў два шэрагі; косці дыстальнага шэрагу злучаюцца з пястнымі касцямі, косці праксімальнага — з прамянёвай косцю.

У адрозненне ад астатніх структур кісці, запясце не мае прамянёвай будовы.

## Спасылкі 
* Будова рукі
Луіза Буржуа

**Луіза Буржуа** (, ,  — ,  ) — амерыканскі скульптар, жывапісец і графік французскага паходжання.

## Біяграфія 
У 1932 Буржуа паступіла ў Сарбону, дзе вывучала матэматыку, ад начартальнай геаметрыі перайшла да геаметрычнага кубізму, пакінула вучобу, вывучала мастацтвазнаўства ў Школе Луўра і ў Школе прыгожых мастацтваў, асісціравала Фернану Лежэ, захапілася левымі ідэямі, сюррэалізмам, канструктывізмам і камунізмам. Наведала Савецкі Саюз. Пачала вывучаць мастацтва ў 1936. У 1938 выйшла замуж за амерыканскага мастацтвазнаўцы Роберта Галдуотэра, эксперта па першабытнаму мастацтву, які стаў першым дырэктарам нью-ёркскага музея першабытнага мастацтва ў 1957. У 1939 разам з мужам пераехала ў Нью-Ёрк. У Амерыцы яна звярнулася да скульптуры. У 1947 Буржуа зрабіла першую вертыкальную скульптуру з дрэва, першая выстаўка яе скульптур прайшла ў 1949 годзе. У 1951 годзе памёр бацька мастачкі, Луіза Буржуа атрымала амерыканскае грамадзянства.  З 1966 года стала ўдзельніцай феміністычнага руху. У 1967 годзе Буржуа пачала выкарыстоўваць мармур і бронзу пры стварэнні скульптур. З 1972 мастачка рэгулярна наведвае Італію. У 1973 годзе памёр муж. У 1977 годзе мастачка атрымала ганаровую ступень доктара вытанчаных мастацтваў Ельскага ўніверсітэта. У 1980 годзе Буржуа купляе вялікую студыю ў Брукліне. У 1982 годзе прайшла першая рэтраспектыва мастачкі - у Музеі сучаснага мастацтва ў Нью-Ёрку. У 1985 годзе адбылася першая персанальная выстаўка мастачкі ў Францыі. У 1992 годзе Буржуа паказвае першы скульптурны энвайранмент. У 1993 годзе прадстаўляе ЗША на Венецыянскай біенале. У 2001-2002 ў Эрмітажы прайшла выстаўка работ Буржуа (скульптур, прадметаў і літаграфій).

## Літаратура 
* Armstrong, Carol (2006). Women Artists at the Millennium. October Books. p.&nbsp;408. ISBN 0-262-01226-X.
* Herskovic, Marika (2003). American Abstract Expressionism of the 1950s: An Illustrated Survey. New York School Press. p.&nbsp;372. ISBN 0-9677994-1-4.

## Спасылкі 
* Працы, біяграфія, інфармацыя пра выстаўкі на сайце Hauser & Wirth Gallery 
* Cheim & Read Gallery 
* ArtNet

Катэгорыя:Мастакі ЗША
Катэгорыя:Скульптары ЗША
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы
Катэгорыя:Лаўрэаты Імператарскай прэміі Японіі
Катэгорыя:Жанчыны-мастакі
Катэгорыя:Жанчыны-скульптары
Катэгорыя:Скульптары паводле алфавіта
Траглабіёнты

— эндэмічны насельнік падземных азёр у балканскіх пячорах.]]
**Траглабіёнты** (ад  — пячора, нара і  — жыццё) — жывёлы, якія пастаянна жывуць у пячорах, расколінах горных парод, пячорных вадаёмах альбо вадацёках. Прадстаўнікі спелеафаўны.

Як правіла, у траглабіёнтаў адсутнічае пігментацыя пакроваў цела, таму афарбоўка цела іх звычайна белая або жаўтлявая. Органы зроку звычайна рэдукаваныя, але добра развіта тактыльнае пачуццё і нюх, а ў рыб — органы бакавой лініі. Траглобіёнтам ўласцівы ацыклічнае размнажэнне, запаволены абмен рэчываў, актыўнасць на працягу ўсяго года (без сезонных рытмаў), а для пазваночных прадстаўнікоў групы — рост на працягу ўсяго жыцця. Дзякуючы стабільнасці умоў існавання ў пячорах, сярод траглабіёнтаў сустракаюцца шматлікія прадстаўнікі старажытнай фаўны.

Большасць траглабіёнтаў таксама з’яўляюцца лакальнымі эндэмікамі. Сярод іх найбольш звычайныя малюскі, ракападобныя, п’яўкі, калаўроткі, паліхеты, рыбы, амфібіі.

## Гл. таксама 
* Пячоры
* Біяспелеалогія
* Спелеафаўна
* Стыглабіёнты

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Прокопов Г. А.* Пещерная биота: краткий обзор и методика описания // «Пешеры» — информационно-поисковая система Российского Союза Спелеологов
Кабукі

**Кабукі** ( — літар. «песня, танец, майстэрства», «майстэрскія спевы і танцы») — адзін з відаў традыцыйнага тэатра Японіі. Уяўляе сабой сінтэз спеваў, музыкі, танца і драмы. Выканаўцы кабукі выкарыстоўваюць складаны грым і касцюмы з вялікай сімвалічнай нагрузкай.
[thumb|350px|Артысты кабукі паказваюць бой [самурай|самураяў]]

## Этымалогія слова "кабукі" 
Слова «кабукі» паходзіць ад дзеяслова «кабукі», які літаральна азначае «адхіляцца». Пазней слова "кабукі" пачало пазначацца кітайскімі іерогліфамі, а «кабукі» паступова выйшла з ужытку.
 
Слова «кабукі» ў яго арыгінальным напісанні на японскай мове складаецца з трох іерогліфаў - 歌舞 伎, дзе сімвалы 歌舞 (кабу) азначаюць словазлучэнне «песня і танец», а знак 伎 (кі) - «майстэрства». У пачатку XVII стагоддзя ў якасці амонімаў для кі выкарыстоўваліся іерогліфы «кваліфікаваная жанчына» і «гульня». Такая камбінацыя знакаў дае апісанне драмы, якая ў той час уяўляла сабой прадстаўленні, якія складаліся з танцаў, песень і скетчаў з драматычным складнікам.

## Гісторыя 
Узнік у 16 стагоддзі на аснове народнага тэатра і народнага танца.

Першапачаткова трупы складаліся пераважна з жанчын (она-кабукі), пасля іх забароны ў 1629 годзе — з хлопчыкаў-падлеткаў (вакасю-кабукі), з 1651 года — выключна з мужчын (яра-кабукі), якія выконвалі і жаночыя ролі (анагата).

Гісторыя драматургіі кабукі звязана з развіццём гутарковай драмы (нёгэн), якой папярэднічаў народны вулічны фарс 14-15 стагоддзяў. Ігра акцёраў будавалася на аснове пераймання рэчаіснасці (манамантэ) і перадачы ўнутранага свету, стану чалавека.

Галоўныя жанры кабукі — пачуццёвая меладрама і бытавая драма.

Росквіт кабукі пачынаецца з канца 17 стагоддзя. Завершаную форму набыў у другой палове 18 стагоддзя, калі ў рэпертуар увайшлі п'есы тэатра марыянетак, пантаміма, склаліся дакладна вызначаныя тэхніка ігры акцёраў (ката), амплуа (герой, нягоднік, дзяўчына, хлопец і інш.), сістэма дэкарацый і абсталявання сцэны, акцёрскія дынастыі.

З 1870-х гадоў кабукі рэфармаваўся, часткова набыў еўрапейскія рысы.

У 1980-я гады пачалося абнаўленне тэатра і яго новы ўздым.

У сучасным кабукі захаваліся асаблівая ўмоўная манера выканання, кананічныя позы, грым, дэкарацыі і інш.

## Сучаснасць 
У сучаснай Японіі кабукі застаецца даволі папулярным жанрам - ён самы папулярны від тэатральнага мастацтва сярод усіх традыцыйных японскіх драматычных жанраў. Многія вядучыя акцёры кабукі часта здымаюцца ў кіно і на тэлебачанні (Банда Тамасабура V сыграў некалькі роляў (у тым ліку і жаночых) у кінафільмах).
 
У некаторых тэатральных трупах жаночыя ролі зноў пачалі выконваць жанчыны, а пасля Другой сусветнай вайны быў сфармаваны цалкам жаночы калектыў кабукі Іцікава Кабукі-дза. 
 
24 лістапада 2005 года кабукі увайшоў у «Трэцюю Дэкларацыю шэдэўраў вуснай спадчыны чалавецтва» ЮНЕСКА.

## Літаратура 
* 
*Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6 
* Brandon, James R. (2009). Kabuki's Forgotten War: 1931–1945. University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-3200-0.

Катэгорыя:Кабукі
Катэгорыя:Тэатр Японіі
Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі

Невядомы мастак, Канец XVIII ст. З калекцыі аддзела старажытнабеларускай культуры Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]
**Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры** — навуковы цэнтр у Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, у складзе Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў. Асноўнай мэтай Цэнтра з’яўляецца правядзенне навуковых даследаванняў у галінах мастацтвазнаўства, этнаграфіі, этналогіі, фалькларыстыкі, мовы і літаратуры. Цэнтр з’яўляецца дзяржаўнай юрыдычнай асобай.

## Гісторыя 
Створаны ў 2012 годзе ў выніку аб’яднання Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы і Інстытута мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. У 2015 была адноўлена дзейнасць Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы і Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа, якія разам з Інстытутам мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы ўвайшлі ў склад Цэнтра ў якасці філіялаў.

На 1 мая 2015 колькасць супрацоўнікаў Цэнтра складала 203 чал., у тым ліку 2 акадэміка, 5 членаў-карэспандэнтаў, 27 дактароў навук, 89 кандыдатаў навук.

## Адміністрацыя 
Дырэктар цэнтра — акадэмік НАН Беларусі Аляксандр Іванавіч Лакотка; першы намеснік дырэктара па навуковай рабоце — кандыдат гістарычных навук Аляксандр Віктаравіч Бараноўскі; намеснік дырэктара па навуковай і інавацыйнай рабоце — доктар гістарычных навук Сяргей Пятровіч Віцязь.

## Кірункі дзейнасці 
* Вывучэнне этнакультурных працэсаў на тэрыторыі Беларусі; міжэтнічных сувязей беларусаў, рускіх, украінцаў і іншых народаў у сферы матэрыяльнай і духоўнай культуры.
* Распрацоўка праблем гісторыі і тэорыі беларускага мастацтва, антрапалогіі культуры.
* Вывучэнне сістэмы беларускай мовы на розных этапах яе развіцця.
* Правядзенне сацыялінгвістычных, супастаўляльных і параўнальна-тыпалагічных даследаванняў.
* Падрыхтоўка слоўнікаў беларускай мовы, у тым ліку перакладных беларуска-іншаславянскіх і іншаславянска-беларускіх.
* Выяўленне і аналіз асноўных тэндэнцый і заканамернасцей гістарычнага і сучаснага літаратурнага працэсу.
* Вывучэнне праблем гісторыі літаратуры і літаратурных сувязей у славянскім свеце і за яго межамі.
* Даследаванне літаратурнай спадчыны Беларусі, у тым ліку падрыхтоўка акадэмічных выданняў збораў твораў класікаў беларускай літаратуры, літаратурных помнікаў.

## Спасылкі 
* Сайт Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры
* Сайт Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы 
* Сайт Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа
* Сайт Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы

Катэгорыя:Нацыянальная акадэмія навук Беларусі
Катэгорыя:Інстытуты Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Траекторыя

]]

**Траекто́рыя** — лінія ў прасторы, якая ўяўляе сабой мноства кропак, у якіх знаходзіўся, знаходзіцца або будзе знаходзіцца матэрыяльны пункт пры сваім руху.

Калі траекторыя — прамая лінія, рух называюць прамалінейным, у адваротным выпадку — крывалінейным. Выгляд траекторыі залежыць ад сіл, якія ўздзейнічаюць на пункт, характару механічных сувязей, пачатковых умоў руху, сістэмы адліку і інш. Напрыклад, траекторыя пункта ў полі прыцягнення, залежыць ад яго пачатковай скорасці і можа быць прамой лініяй, эліпсам, акружнасцю, парабалай, гіпербалай.

Вызначэнне траекторый руху мае важнае значэнне пры навуковых даследаваннях і вырашэнні многіх практычных задач. Знаходжанне траекторый руху — адна з задач кінематыкі.

## Гл. таксама 
* Арбіта
* Балістычная траекторыя

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Кінематыка
Борыс Трайкаўскі

**Борыс Тра́йкаўскі** (, , Мурціна, Струміца, СФРЮ — , Мостар, Боснія і Герцагавіна) — македонскі дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт Рэспублікі Македонія з 1999 па 2004 год.

## Палітычная біяграфія 
Да 1997 года працаваў у мэрыі Скоп’е, з 1998 года намеснік міністра замежных спраў. Граў ключавую ролю на перамовах, звязаных з праблемай размяшчэння албанскіх уцекачоў з Косава на тэрыторыі Македоніі. Быў адным з актывістаў партыі ВМРО-ДПМНЕ і паплечнікам яе лідара Любча Георгіеўскага. Пасля перамогі ВМРО-ДПМНЕ на парламенцкіх выбарах і фарміравання ўрада Георгіеўскага быў вылучаны кандыдатам на пасаду прэзідэнта ад гэтай партыі. У 1999 годзе быў абраны на пост прэзідэнта краіны, які займаў да сваёй смерці ў авіякатастрофе ў 2004 годзе.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Кіраўнікі дзяржаў, якія загінулі ў авіякатастрофах
Катэгорыя:Прэзідэнты Паўночнай Македоніі
Трамбін

**Трамбін**, **трамбаза** (фактар згусання II) — найважнейшы кампанент сістэмы згусання крыві чалавека і жывёл. Трамбін (КФ 3.4.21.5) адносіцца да ферментаў класа гідралаз (серынавая пратэаза), каталізуе гідроліз пептыдных сувязяў, утвораных рэшткамі аргініну і лізіну (валодае абмежаванай субстратнай спецыфічнасцю).

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гідралазы
Катэгорыя:Бялкі чалавека
Луіс Ваэс дэ Торэс

**Луіс Ваэс дэ То́рэс** (; ) — іспанскі мараплавец.
 
Аб раннім жыцці даследчыка, як і аб месцы яго нараджэння, нічога невядома. Першая згадка ў гістарычных дакументах адносіцца да 1605 года, калі Торэс у якасці камандзіра аднаго з трох караблёў экспедыцыі Педра Фернандэса дэ Кіраса, а менавіта «Сан-Педра», адправіўся на пошукі «Невядомай паўднёвай зямлі». Караблі выплылі з перуанскага горада Кальяа ў снежні 1605 года, і ў маі 1606 года яны дасягнулі астравоў, якія Кірас назваў «Austrialia de Espiritu Santo» (цяпер Новыя Гебрыды). Падчас плавання караблі Кіраса і Торэса разышліся. Пасля беспаспяховых спроб Луіса знайсці абломкі карабля Кіраса, мараплавец разам з камандзірам трэцяга карабля экспедыцыі Дыега дэ Прада-і-Тавар вырашыў працягнуць марское плаванне. Падчас яго былі адкрыты паўднёвае ўзбярэжжа вострава Новая Гвінея, а таксама праліў, які аддзяляе гэты востраў ад Аўстраліі. 27 кастрычніка 1606 года Торэс дасягнуў заходняй аканечнасці Новай Гвінеі, а 22 мая прыбыў у Манілу, дзе, верагодна, правёў рэшту свайго жыцця.
 
У гонар гэтага іспанскага мараплаўца названы некаторыя геаграфічныя аб’екты: праліў Торэса (праліў паміж Аўстраліяй і Новай Гвінеяй, які названы ў гонар мараплаўца ў 1769 годзе), астравы Торэсава праліва (група астравоў у гэтым праліве), астравы Торэс (група астравоў у паўночнай частцы архіпелага Новыя Гебрыды).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* *The First Discovery of Australia and New Guinea* by George Collingridge, Chapter XII

Торэс
Торэс
Торэс
Трамплін

]]
е]]

**Трамплі́н** — спартыўны снарад (прылада), спартыўнае збудаванне для правядзення спаборніцтваў і трэніровак, што забяспечвае павелічэнне адлегласці палёту спартсмена ў момант скачка.

Адрозніваюць трампліны для гімнастычных скачкоў, скачкоў на лыжах, скачкоў у ваду, на водных лыжах, у фрыстайле і іншыя.

Існуе трохступеньчаты трамплін (снарад для наземнага навучання і трэніроўкі парашутыстаў, які дае магчымасць выпрацоўваць уменне прызямлення) і карабельны трамплін (выкарыстоўваецца пры ўзлёце самалётаў з кароткім разбегам).

У пераносным сэнсе трамплін — апора, зыходны пункт для якіх-небудзь дзеянняў.

## Скачкі на лыжах з трампліна 
У дысцыпліне «Скачкі на лыжах з трампліна» сучасны трамплін уяўляе сабой складаны інжынерны комплекс, разлічаны на прагляд скачкоў вялікай колькасцю гледачоў. Напрыклад, трыбуны трампліна ў Вілінгене (Германія) месцяць 38&nbsp;000 гледачоў.

## Крыніцы 
## Гл. таксама 
* Палёты на лыжах
* Цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі Раўбічы

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі
Васіль Кірылавіч Традзьякоўскі

**Васіль Кірылавіч Традзьяко́ўскі** (; ) — рускі вучоны і паэт XVIII стагоддзя.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і святара Кірылы Якаўлевіча Традзьякоўскага. Вучыўся ў школе манахаў-капуцынаў і павінен быў прыняць сан, але, па нявысветленых прычынах, ў 1723 уцёк у Маскву і паступіў у Славяна-грэка-лацінскую акадэмію. Тут ён напісаў першыя свае драмы «Язон» і «Ціт Веспасіянаў сын», а таксама «Элегію на смерць Пятра Вялікага» і «Песенку».
 
У 1726 годзе Традзьякоўскі, не закончыўшы курсу ў Акадэміі, адправіўся ў Галандыю і прабыў два гады ў Гаазе. У Парыжы, куды ён прыйшоў, ён вучыўся ў Сарбоне матэматычным і філасофскім навукам, слухаў багаслоўе, прымаў удзел у публічных дыспутах.
 
Вярнуўшыся ў 1730 годзе ў Расію, Традзьякоўскі выдаў пераклад рамана Поля Тальмана «Язда ў востраў кахання». Да перакладу прыкладаліся вершы самога Традзьякоўскага, на рускай, французскай мовах і латыні. Поспех кнізе забяспечыў сам змест кнігі: адлюстраванне пачуццяў вытанчанай любові, новых у той час для рускіх чытачоў. У той жа кнізе Традзьякоўскі змясціў прадмову, у якой упершыню выказаў думку аб ужыванні ў літаратурных творах рускай, а не царкоўнаславянскай мовы, як было да таго часу.
 
У 1732 года прыняты на службу перакладчыкам у Пецярбургскую акадэмію навук. Акадэмік з 1745 года.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Тредиаковский Василий Кириллович // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.], 1929—1939. — Т. 11. / Ред. коллегия: Лебедев-Полянский П. И., Нусинов И. М.; Гл. ред. Луначарский А. В.; ученый секретарь Михайлова Е. Н. — М.: Худож. лит., 1939. — Стб. 378—381. — 824 стб.: ил.

Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Перакладчыкі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Перакладчыкі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову
Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Катэгорыя:Выпускнікі Славяна-грэка-лацінскай акадэміі
Катэгорыя:Рускамоўныя паэты
Трывога

з Капіталійскага музея. Гэты партрэт «перадае ўражанне ад трывогі і стомленасці чалавека, на плячах якога цяжар [дзяржаўных] абавязкаў».]]
**Трывога** — адмоўна афарбаваная эмоцыя, якая адлюстроўвае адчуванне няпэўнасці, чаканне негатыўных падзей, цяжкапераадольныя прадчуванні. У адрозненне ад прычын страху, прычыны трывогі звычайна не ўсведамляюцца, але яна прадухіляе ўдзел чалавека ў патэнцыйна шкодных паводзінах, або падахвочвае яго да дзеянняў па павышэнню верагоднасці шчаснага зыходу падзей.

## Гл. таксама 
* Трывожнае расстройства
* Трывожны неўроз
* Страх
* Фобія
* Неўроз
* Прапрацоўка

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Фрейд З. Торможение, Симптом, Тревога / Freud S. Hemmung, Symptom und Angst, 1925

Катэгорыя:Эмоцыі
Катэгорыя:Страх
Марыя Венгерская

**Марыя Венгерская**:

* Марыя Венгерская, каралева Неапаля (1257—1323) — дачка Іштвана V, караля Венгрыі, жонка караля Неапаля Карла II Анжуйскага. 
* Марыя I, каралева Венгрыі (1371—1395) таксама Марыя I, Марыя Анжуйская — дачка караля Венгрыі Лаяша I Вялікага, кіруючая каралева Венгрыі.
* Марыя Аўстрыйская (1505—1558) таксама Марыя Габсбургская, Марыя Венгерская, Марыя Бургундская, Марыя Кастыльская — дачка Філіпа I Прыгожага, герцага Бургундыі і караля Кастыліі, жонка караля Чэхіі і Венгрыі Людовіка II.
Прэмія Вольфа па медыцыне

**Прэмія Вольфа** ў галіне медыцыны прысуджаецца адзін раз у год Фондам Вольфа () у Ізраілі. Гэта адна з шасці прэмій Вольфа, створаных Фондам, якая ўручаецца з 1978 года.

Прэміі Вольфа лічыцца трэцяй самай прэстыжнай ўзнагародай ў галіне медыцыны пасля Нобелеўскай прэміі і прэміі Ласкера.

## Спіс лаўрэатаў 
### 1970-я 
### 1980-я 
### 1990-я 
### 2000-я 
### 2010-я 
### 2020-я 
Катэгорыя:Прэмія Вольфа
Катэгорыя:Прэміі па медыцыне
Трансільванскае плато

**Трансільва́нскае плато́** (, ) — буйное міжгорнае плато на тэрыторыі рэспублікі Румынія, мае своеасаблівую геалагічную будову і геаграфічныя характарыстыкі, якія знайшлі адлюстраванне ў гісторыі, культуры і прыродзе гісторыка-культурнай вобласці Трансільванія, ядром якой плато і з’яўляецца.

Знаходзіцца плато паміж Усходнімі і Паўднёвымі Карпатамі і Заходнімі Румынскімі гарамі. Вышыні 300—900 м. Складзены пераважна з вапнякоў і пясчанікаў. Умерана-кантынентальны клімат. Лета гарачае, сухое. Зіма даволі халодная, марозная (эфект катлавіны). Ландшафт — моцна расчлянёныя ўзгоркі і куэставыя ўзвышшы, лясы, стэпы, лесастэпы, пашы. Маюцца радовішчы солі і газу.

Асноўныя буйныя гарады сучаснага плато — Клуж-Напока, Брашаў, Сібіу, Тыргу-Мурэш. Плато засяляюць у асноўным румыны, венгры, таксама цыганы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Раўніны Румыніі
Катэгорыя:Плато
Плато
Прэмія Вольфа

**Прэмія Вольфа** прысуджаецца ў Ізраілі з 1978 года Фондам Вольфа (). Прэмія ўручаецца штогод у шасці намінацыях: сельская гаспадарка, хімія, матэматыка, медыцына, фізіка і мастацтва.

## Гісторыя 
Фонд быў заснаваны ў 1976 годзе Рыкардам Вольфам (1887—1981), вынаходнікам, дыпламатам і філантропам, і яго жонкай Франсіскай Субірана-Вольф (1900—1981), у мэтах прасоўвання навукі і мастацтва на карысць чалавецтва. Рыкарда Вольф нарадзіўся ў Гановеры (Германія), незадоўга да пачатку Першай сусветнай вайны ён эміграваў на Кубу. Будучы амбасадарам Кубы ў Ізраілі з 1971 года, пасля разрыву дыпламатычных адносін ў 1973 годзе застаўся ў Ізраілі да канца жыцця.

## Пра прэмію 
Прэмія Вольфа ўручаецца штогод (з магчымымі перапынкамі) у шасці намінацыях: сельская гаспадарка, хімія, матэматыка, медыцына, фізіка і мастацтва. Прэмія ў галіне мастацтва прысуджаецца па правілу ратацыі асобных мастацтваў. Чаргаванне ажыццяўляецца ў наступным парадку: жывапіс, музыка, архітэктура, скульптура.
 
Прэмія ўключае дыплом і грашовую суму ў памеры 100000 $.
 
Адбор пераможцаў у кожнай вобласці ажыццяўляецца міжнароднымі камітэтамі з трох экспертаў. Новыя склады камітэтаў фармуюцца штогод. Фонд мае статус прыватнай некамерцыйнай арганізацыі. Апекуны, члены Савета і Камітэтаў, выконваюць свае абавязкі на добраахвотных падставах. У 1975 годзе Кнесэт зацвердзіў спецыяльны «Закон аб фондзе Вольфа».
 
Прэмія Вольфа — адна з нешматлікіх недзяржаўных прэмій, якія маюць комплексны характар (ахопліваюць адразу некалькі сфер чалавечай дзейнасці).

## Прэстыж 
Мае высокі аўтарытэт і часта разглядаецца як другая па прэстыжу пасля Нобелеўскай прэміі (у матэматыцы і медыцыне — другая пасля адпаведна Філдсаўскай і Ласкераўскай прэмій).

Прэміі Вольфа ў галіне фізікі і хіміі часта лічацца самамі прэстыжнымі ўзнагародамі ў гэтых абласцях пасля Нобелеўскай прэміі. Прэмія па фізіцы атрымала рэпутацыю вызначаючай будучых лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі — з 26 лаўрэатаў Прэміі Вольфа па фізіцы ў перыяд паміж 1978 і 2010 чатырнаццаць атрымалі Нобелеўскую прэмію ў тым жа годзе, пяць з іх у наступным годзе.

## Лаўрэаты 
* Лаўрэаты прэміі Вольфа па матэматыцы
* Лаўрэаты прэміі Вольфа па медыцыне
* Лаўрэаты прэміі Вольфа па фізіцы
* Лаўрэаты прэміі Вольфа па хіміі
* Лаўрэаты прэміі Вольфа ў мастацтве
* Лаўрэаты прэміі Вольфа ў сельскай гаспадарцы

## Спасылкі 
* Фонд Вольфа

Вольфа
Катэгорыя:Прэміі Ізраіля
Трагладыт

**Траглады́т** ( — «які жыве ў пячоры») — у канцэпцыі Карла Лінея падвід чалавека (), які характарызуецца чалавечым абліччам, багатай валасатасцю і неразвітымі моўнымі здольнасцямі. Вылучаны на аснове сведчанняў старажытных аўтараў і апавяданняў падарожнікаў.

Са з’яўленнем эвалюцыянізму пад трагладытамі пачалі разумець продкаў чалавека, якія дажылі да нашых дзён у аддаленых месцах планеты, аднак у далейшым існаванне трагладытаў як падвіда роду людзей не пацвердзілася, і імі пачалі называць у пераносным значэнні малакультурных людзей ці проста людзей, якія жывуць у пячорах (напрыклад, жыхары Матэры, Бандыягара, пячорных паселішчаў Кападокіі).

У пераносным сэнсе трагладыт — некультурны чалавек, невук, грубіян, цемрашар.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Людзі (род)
Катэгорыя:Састарэлыя таксоны
Трансмісія

**Трансмі́сія** (сілавая перадача) — у машынабудаванні сукупнасць зборачных адзінак і механізмаў, якія злучаюць рухавік (матор) з вядучымі коламі транспартнага сродку (аўтамабіля) або рабочым органам станка, а таксама сістэмы, якія забяспечваюць працу трансмісіі. У агульным выпадку трансмісія прызначана для перадачы круцячага моманту ад рухавіка да колаў (працоўнага органу), змены цягавых намаганняў, хуткасцяў і напрамку руху. Трансмісія ўваходзіць у склад сілавога агрэгата.

У залежнасці ад тыпа галоўнага звяна адрозніваюць трансмісіі механічныя, гідраўлічныя, пнеўматычныя і іншыя. Часта ў адной машыне выкарыстоўваюць адначасова некалькі тыпаў трансмісій або іх камбінацыю.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Силова́я переда́ча; Трансми́ссия // Политехнический словарь / Редкол.: А. Ю. Ишлинский (гл. ред.) и др. — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 480, 542. — 656 с. с ил. — 150 000 экз. — ISBN 5-85270-003-7.
* 
* Трансмі́сія // Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1984. — Т. 11, кн. 1 : Стодола — Фітогеографія. — С. 324. — 606, [2] с., [22] арк. іл. : іл., портр., карти с.


Катэгорыя:Транспарт
Катэгорыя:Рухавікі
Катэгорыя:Механізмы
Транссудат

**Транссуда́т** (ад  — праз, і  — пот) — вадкасць, якая назапашваецца ў тканкавых шчылінах і поласцях цела з прычыны парушэння кровазвароту і лімфазвароту (напрыклад, брушная вадзянка — асцыт — пры сардэчнай недастатковасці або цырозе печані). Утварэнне транссудата адбываецца без запаленчых змяненняў тканак, што адрознівае яго ад выпату.

## Гл. таксама 
* Эксудат

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* *Ходюкова А. Б., Батуревич Л. В.* Лабораторное исследование выпотных жидкостей // Медицинские новости, № 10, 2011.
* *Чеснокова Н. П., Моррисон В. В., Афанасьева Г. А., Полутова Н. В.* Местные отёки. Этиология, патогенез процессов экссудации и транссудации // Научное обозрение. Медицинские науки. № 1, 2016. — С. 69—73.

Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці
Вадуцкая ратуша

thumb|Паўночна-ўсходні бок ратушы ў Вадуцы
thumb|Паўднёва-ўсходні бок ратушы з гаўбечнай фрэскай

**Ратуша Вадуца** (ням. *Rathaus zu Vaduz*) — будынак паседжанняў гарадскога і камунальнага савета сталіцы Ліхтэнштэйна - Вадуца.

## Гісторыя 
У 1931 годзе камунальны савет Вадуца прыняў рашэнне аб будаўніцтве новага будынка ратушы. У выніку праведзенага конкурса ў лютым 1932 года быў прыняты (пасля пэўнай колькасці перапрацовак) праект ліхтэнштэйнскага архітэктара Франца Рокле, а ў верасні таго ж года ён быў зацверджаны камунальным саветам горада. Будаўніцтва ажыццяўлялася ў 1932-1933 гадах, а сам будынак быў адкрыты 19 лістапада 1933 года. Па прычыне шматкратнага перавышэння выдаткаў на будаўніцтва (яны перавышалі гадавы бюджэт камуны ў тры разы), савет прыняў рашэнне здаваць пэўную частку будынка ў арэнду. У 1984 годзе была спынена дзейнасць апошняй дамовы аб арэндзе - з Ліхтэнштэйнскім пазямельным банкам (*Liechtensteinische Landesbank*), які трымаў тут пункт абмену валюты. З гэтага часу увесь будынак знаходзіцца ў распараджэнні гарадской камуны горада Вадуц.

## Архітэктура 
Будынак ратушы прамавугольнай формы з прыбудаванай вежай выкананы і стылізаваны як архітэктурны помнік заходнееўрапейскага Сярэднявечча. Ратушу пакрывае высокі двухсхільны дах. На ўсходнім баку ратушы знаходзіцца высечаны з каменя герб камуны Вадуц, усталяваны тут у 1983 годзе. Выраблены ў 1932 годзе і падараваны камуне князем Ліхтэнштайна герб быў у 1980-я гады перанесены на сцяну паўночна-заходняга фасада ратушы. Сцены залы паседжанняў ўпрыгожаны Ёзэфам Зегерам стылізаванымі выявамі князёў Ліхтэнштайна з розных дынастый, пачынаючы з часоў Сярэднявечча. Тут таксама знаходзяцца партрэты кіраўнікоў княства (пачынаючы з 1712) і бургамістраў Вадуца.

На паўднёва-ўсходняй частцы сцяны будынка, вакол балкона ў 1937 годзе была створана фрэска, на якой адлюстравана выява святога Урбана, апекуна вінаградараў і вінаробаў, з вінаграднай лазой ў руках. Гэтая карціна адлюстроўвала вялікае значэнне вінаградарства для жыхароў Вадуца ў мінулым. Па непаразуменні св. Урбан на фрэсцы намаляваны папам Рымскім.
З паўднёва-ўсходняга боку ад ратушы знаходзіцца Ратушная плошча (* Rathausplatz*), якая цалкам змяніла сваё аблічча пасля касметычных работ у 2006 годзе. Так, напрыклад, цяпер яна выкладзеная чырвонымі плітамі з пластыка.

## Літаратура 
* Cornelia Herrmann: *Die Kunstdenkmäler des Fürstentums Liechtenstein. Das Oberland.* In: Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK: *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Bern 2007, ISBN 978-3-906131-85-6.

Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Ліхтэнштэйна
Вадуц
Катэгорыя:Вадуц
Фальскі

**Фальскі** — беларускае і польскае прозвішча.

## Вядомыя асобы 
* Мар’ян Фальскі, польскі грамадскі дзеяч
* Усевалад Сцяпанавіч Фальскі, беларускі грамадска-палітычны, дзяржаўны і культурны дзеяч, акцёр
Прэмія Вольфа ў мастацтве

**Прэмія Вольфа ў мастацтве** прысуджаецца адзін раз у год Фондам Вольфа () у Ізраілі. Гэта адна з шасці прэмій Вольфа, створаных Фондам, якая ўручаецца з 1981 года.

Прэмія Вольфа ў галіне мастацтва прысуджаецца па правілу ратацыі асобных мастацтваў. Чаргаванне ажыццяўляецца ў наступным парадку: жывапіс, музыка, архітэктура, скульптура.

## Спіс лаўрэатаў
### 1980-я 
### 1990-я 
### 2000-я 
### 2010-я 
### 2020-я 
Катэгорыя:Прэмія Вольфа
Трансферазы

**Трансфера́зы** (ад  — пераносіць, пераводзіць) — асобны клас ферментаў, якія каталізуюць перанос функцыянальных груп і малекулярных рэшткаў ад адной малекулы да другой. Шырока распаўсюджаны ў раслінных і жывёльных арганізмах, удзельнічаюць у ператварэннях вугляводаў, ліпідаў, нуклеінавых і амінакіслот.

Рэакцыі, каталізуемыя трансферазамі, у агульным выпадку выглядаюць так:

* A-X + B ↔ A + B-X.

Малекула A тут выступае ў якасці донара групы атамаў (X), а малекула B з’яўляецца акцэптарам групы. Часта ў якасці донара ў падобных рэакцыях пераносу выступае адзін з каферментаў. Многія з каталізуемых трансферазамі рэакцый з’яўляюцца абарачальнымі.

Клас трансфераз налічвае больш за 450 ферментаў і падзяляецца на 8 падкласаў: трансферазы, якія каталізуюць перанос аднавугляродных, альдэгідных і кетонных астаткаў, ацыльных, гліказільных, алкільных і арыльных азотазмяшчальных, фосфаразмяшчальных і серазмяшчальных груп.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* Ферменты. Классификация и номенклатура: учеб. пособ. Ч. III. / В. А. Смирнов, Ю. Н. Климочкин. — Самара: Самарский государственный технический университет, 2008. — 42 с.

Катэгорыя:Ферменты
Катэгорыя:Біяхімія
Катэгорыя:Бялкі
Трамбон

{{Музычны інструмент
|назва = Трамбон
|выява = Trombone_CG_Bach42AG.jpg
|класіфікацыя = * Аэрафон 
* Медны духавы інструмент
* Кулісны інструмент
|дыяпазон = \new Staff \with { \remove "Time_signature_engraver" } {\clef bass \time 2/1
bes,,1 \glissando \clef tenor bes' }
|роднасныя інструменты = * Труба
* Сакбут
* Эўфоніум
|музыканты = * Трамбаністы
|вікісховішча= Trombones
}}
**Трамбон** (, літар. «Вялікая труба»,  і ) — медны духавы музычны інструмент басава-тэнаравага рэгістра.
 
Трамбон вядомы з XV стагоддзя. Ад іншых медных духавых інструментаў адрозніваецца наяўнасцю кулісы — асобай перасоўнай U-падобнай трубкі, з дапамогай якой музыкант змяняе аб’ём заключанага ў інструменце паветра, такім чынам дасягаючы магчымасці выконваць гукі храматычнага гукараду (на трубе, валторне і тубе для гэтай мэты служаць вентылі). Трамбон — нетранспаноўны інструмент, таму яго ноты заўсёды запісваюцца ў адпаведнасці з сапраўдным гучаннем. На некаторых трамбонах маюцца дадатковыя кроны, якія дазваляюць паніжаць гукі на кварту і на квінту, яны падключаюцца з дапамогай квартвентыля і квінтвентыля.
 
Інструмент існуе ў некалькіх разнавіднасцях, якія ўтвараюць сямейства. У наш час звычайна выкарыстоўваецца асноўны прадстаўнік сямейства — тэнаравы трамбон. Як правіла, пад словам «трамбон» разумеюць менавіта гэтую разнавіднасць, таму часта слова «тэнаравы» апускаюць. Альтовы і басовы трамбоны прымяняюцца радзей, сапранавы і кантрабасовы — амаль не выкарыстоўваюцца.
 
Дыяпазон трамбона — ад G1 (соль контрактавы) да f² (фа другой актавы) з пропускам гукаў паміж B1 і E (сі-бемоль контрактавы — мі вялікай актавы). Гэты прамежак (акрамя ноты H1, г. зн. сі контрактавы) запаўняецца пры наяўнасці квартвентыля.
 
Трамбон — разнастайны па штрыхах і тэхнічна рухомы інструмент, валодае яркім, бліскучым тэмбрам у сярэднім і верхнім рэгістрах, змрочным — у ніжнім. На трамбоне магчыма выкарыстанне сурдзіны, асаблівы эфект — глісанда — дасягаецца слізгаценнем кулісы. У сучасным сімфанічным аркестры звычайна выкарыстоўваюцца тры трамбоны (два тэнаравыя і адзін басовы).
 
Асноўная сфера прымянення трамбона — сімфанічны аркестр, але ён таксама выкарыстоўваецца ў якасці саліруючага інструмента, а таксама ў духавым аркестры, джазе і іншых музычных жанрах.

## Літаратура 
* 
* 
* *Фортунатов Ю. А.* Тромбо́н // Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / Гл. ред. Ю. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия: Советский композитор, 1973—1982. — (Энциклопедии. Словари. Справочники. Изд-во «Советская Энциклопедия», Изд-во «Советский композитор»). — Т. 5: Симон — Хейлер. — 1981. — Стб. 612—614. — 1056 стб., илл. — 102 200 экз.
* 
* 
* Тромбо́н // Энциклопедический словарь юного музыканта / Сост. В. В. Медушевский, О. О. Очаковская. — М.: Педагогика, 1985. — С. 314—315. — 352 с, ил.

## Спасылкі 
* Буйны англамоўны сайт пра трамбон
* Trombone Page of the U.S.

Катэгорыя:Медныя духавыя музычныя інструменты
Катэгорыя:Аэрафоны
Транслакацыя

**Транслака́цыя** — тып храмасомных мутацый, пры якіх адбываецца перанос участка храмасомы на негамалагічную храмасому. Аснова транслакацыі — абмен негамалагічнымі ўчасткамі храмасом (незакончаная рэкамбінацыя).

Асобна вылучаюць *рэцыпрокныя транслакацыі*, пры якіх адбываецца ўзаемны абмен участкамі паміж храмасомамі, і *Робертсанаўскія транслакацыі*, або цэнтрычныя зліцці, пры якіх адбываецца зліццё акрацэнтрычных храмасом з поўнай або частковай стратай матэрыялу кароткіх плячэй.
 
Транслакацыі, таксама як і іншыя храмасомныя перабудовы, іграюць ролю ў відаўтварэнні, у зніжэнні фертыльнасці, у анкалагічных і прыроджаных спадчынных захворваннях. Розныя транслакацыі ў саматычных клетках прыводзяць да развіцця лімфы, сарком, лейкозаў. Грубыя транслакацыі прыводзяць да зніжэння жыццяздольнасці клеткі і ўсяго арганізма.

Выяўляюцца цытагенетычнымі метадамі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Трансклокация // Популярный биологический словарь / Н. Ф. Реймерс; Отв. ред. А. В. Яблоков; АН СССР. — Москва : Наука, 1991. — С. 437. — 536,[3] с.; 22 см. — 50 000экз. — ISBN 5-02-005866-1 (В пер.)
* Транслокація // Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1984. — Т. 11, кн. 1 : Стодола — Фітогеографія. — С. 323. — 606, [2] с., [22] арк. іл. : іл., портр., карти с.

Катэгорыя:Храмасомныя перабудовы
Катэгорыя:Храмасомы
Катэгорыя:Мутацыі
Траўнік

**Тра́ўнік**, **чырванано́жка**, **кулік-случок** (*Tringa totanus*), народная назва *Бакас* — птушка роду  сямейства  атраду .

## Апісанне 
Дарослы траўнік дасягае велічыні да 30 см, крыху драбнейшы за свайго блізкага родзіча . Размах крылаў складае да 65 см, а важыць да 170 г. Аранжавая дзюба сярэдняй велічыні, на кончыку чорная. Чырвона-аранжавымі з’яўляюцца і доўгія лапкі, што дало траўніку другую назву «чырвананожка».

## Арэал 
Траўнік сустракаецца па ўсёй Еўропе і жыве ля узбярэжжаў мораў і ля берагоў дробных вадаёмаў, у тым ліку на балотах і заліўных лугах. Узімку траўнікі часта мігруюць у больш цёплыя паўднёвыя або прыбярэжныя рэгіёны.

## Харчаванне 
У ежу траўніка ўваходзяць насякомыя, чарвякі, слімакі, ракападобныя, малыя двухстворкавыя і іншыя малюскі. Сваёй доўгай дзюбай ён прачэсвае плыткаводдзе ў пошуках здабычы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Бакасавыя
Катэгорыя:Птушкі Еўропы
Катэгорыя:Птушкі Азіі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Трасалогія

**Трасало́гія** (ад  — «след» і  — «вучэнне») — крыміналістычнае вучэнне пра сляды, адна з цэнтральных частак крыміналістычнай тэхнікі, у ёй вывучаюцца тэарэтычныя асновы і заканамернасці ўзнікнення слядоў, якія адлюстроўваюць механізм здзяйснення злачынства; распрацоўваюцца рэкамендацыі па ўжыванні метадаў і сродкаў выяўлення, канфіскацыі і даследаванні слядоў у мэтах высвятлення абставін, значных для раскрыцця, расследавання і папярэджання злачынстваў.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* *Ларин А. М.* Трасоло́гия // Юридическая энциклопедия / Отв. ред. Б. Н. Топорнин. — М.: Юристъ, 2001. — С. 1098—1099. — 1272 с. — 8000 экз. — ISBN 5-7975-0429-4 (в пер.)
* Трасология // Большой юридический словарь / Автор и сост. Борисов А. Б. — М.: Книжный мир, 2010. — С. 759. — 848 с. — (Библиотека профессиональных словарей) — ISBN 978-5-8041-0462-8.
* *Майлис Н. П.* Трасология и трасологическая экспертиза: Курс лекций — М.: РГУП, 2015. — ISBN 978-5-93916-469-6.

## Спасылкі 
* *Яковлева Л. А.* Трасология как базовая наука формирования самостоятельных учений // Криминалистика: вчера, сегодня, завтра. 2019.
* *Васина, О. А.* Трасология как отрасль криминалистической техники / О. А. Васина, А. А. Борисова. — Текст : непосредственный // Молодой уч`ный. — 2022. — № 51 (446). — С. 455—457.

Катэгорыя:Крыміналістыка
Трансфузіялогія

**Трансфузіяло́гія** (ад  — пераліванне, змешванне) — раздзел медыцыны, які вывучае пытанні трансфузіі (змешвання) біялагічных і замяняюльных іх вадкасцяў арганізмаў, у прыватнасці крыві і яе кампанентаў, груп крыві і групавых антыгенаў (вывучаецца ў гематрансфузіялогіі), лімфы, а таксама праблемы сумяшчальнасці і несумяшчальнасці, пост-трансфузійных рэакцый, іх прафілактыкі і лячэння.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Трансфузиология : национальное руководство / Рагимова А. А. — Москва : ГЭОТАР-Медиа, 2018. — 1104 с. — ISBN 978-5-9704-4458-0.
* *Рагимов А. А.* Настоящее, проблемы и перспективы трансфузиологии // Вестник Российской академии медицинских наук, 2012.
Трахеіт

**Трахеі́т** — запаленне слізістай абалонкі трахеі.

Бывае востры і хранічны. Трахеіт выклікаюць мікраарганізмы (часцей вірусы), пераахаладжэнне і інш.; часта ён спалучаецца з рынітам, фарынгітам, ларынгітам, бранхітам. Хранічны трахеіт развіваецца з вострага (асабліва пры курэнні). Прыкметы: прыступападобны кашаль (сухі або з макротай), боль у глотцы і за грудзінай, ахрыпласць. Лячэнне тэрапеўтычнае, фізіятэрапеўтычнае.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Захворванні органаў дыхання
Трахейнадыхальныя

**Трахейнады́хальныя**, **трахейныя**, **непаўнавусыя** (*Tracheata*) — падтып членістаногіх, прыстасаваных да жыцця на сушы (або другаснаводных), якія маюць органы дыхання, утвораныя сістэмай трахей. З’яўленне спецыялізаваных органаў дыхання было звязана з фарміраваннем непранікальных покрываў, развіццё якіх стымулявалася наземным ладам жыцця. Удасканаленне сістэмы дыхальных органаў у сваю чаргу спрыяла ўмацаванню покрываў гэтых жывёл.

## Адметныя рысы 
Органы дыхання ўтвораны сістэмай трахей — паветраных каналаў, якія цягнуцца па ўсім целе і забяспечваюць клеткі арганізма кіслародам, што звязана з пераходам да існавання на сушы. Галава прыкметна выдзелена ад цела, мае адну пару вусікаў і забяспечаная трыма парамі сківіц.

## Сістэматыка 
У падтып трахейнадыхальных уваходзяць 2 надкласы:  і .

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Членістаногія
Трахікарпус

**Трахіка́рпус** (*Trachycarpus*) — род кветкавых раслін сямейства Пальмавыя (*Arecaceae, Palmae*). 8 відаў.

Дрэвападобныя расліны вышынёй да 20 метраў. Ствалы да 20 см ў дыяметры, укрыты валокнамі карычнева-бурага колеру. Лісце расліны буйное, да 1 м у даўжыню, веернае, падзеленае на 4—6 сегментаў, размешчана на доўгіх хвастках на верхавіне (да 30 штук). Кветкі ў буйных галінастых пазушных суквеццях даўжынёй да 1 м. Плод — касцянка.

Прадстаўнікі роду ў натуральных умовах жывуць да 150 гадоў. У пакоі іх вырошчваюць не больш за 20 гадоў, бо ствол моцна даўжэе. Асаблівасцю гэтай пальмы з’яўляецца яе здольнасць пераносіць кароткачасовае паніжэнне тэмпературы да −15 °C.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Пальмавыя