Хаўмеа (карлікавая планета)

**Хаўме́а** (сімвал: ), ці **Хаўме́я** (**136108 Haumea** паводле каталога ЦМП; старое абазначэнне '''''') — чацвёртая па велічыні карлікавая планета Сонечнай сістэмы.
Класіфікуецца як плутоід, транснептунавы аб’ект (ТНА). Паводле даных астраномаў з Паламарскай абсерваторыі (Каліфорнія), мае памер, параўнальны з памерам Плутона, моцна выцягнутую форму і перыяд кручэння вакол сваёй восі каля 4 гадзін. Мае 2 спадарожнікі з перыядамі абароту 18 і 49 сутак. Названа ў гонар гавайскай багіні ўрадлівасці і дзетараджэння.

У 2017 годзе ў Хаўмеі былі выяўлены кольцы.

## Гісторыя 
Аб’ект быў адкрыты ў 2005 годзе, 29 ліпеня 2005 года яму быў прысвоены папярэдні парадкавы нумар  («2003» азначала дату адкрыцця іспанскімі даследчыкамі). 7 верасня 2006 года аб’ект быў занесены ў афіцыйны каталог малых планет як (136108) .

На званне першаадкрывальнікаў гэтага аб’екта прэтэндавалі дзве групы астраномаў: з Іспаніі і ЗША. Міжнародны астранамічны саюз абраў імя, прапанаванае амерыканцамі. 17 верасня было абвешчана аб прысваенні аб’екту імені Хаўмеа і прысваенні яму статусу карлікавай планеты.

## Характарыстыкі 
 (чырвоная) і экліптыкі (шэрая). Перыгелій (q) і афелій (Q) акрэсленыя датамі праходжання. Становішча планет на май 2009 года адзначанае сферамі, якія ілюструюць адносны памер і розніцу ў альбеда і колеры]]

; Форма і памеры
Першыя ж фотаметрычныя назіранні, зробленыя групай Браўна ў 2005 годзе праз телескоп у Абсерваторыі Кека, выявілі, што Хаўмеа верціцца вельмі хутка — яе перыяд абароту вакол уласнай восі складае 3,9155±0,0002 гадзіны. Даследчыкі прамадэліравалі форму аб'екта і ўстанавілі, што найлепшую адпаведнасць дае мадэль у выглядзе  з памерамі 1960×1518×996 км і альбеда 0,73.
У гэтым выпадку памеры Хаўмеі — каля дыяметра Плутона «ўздоўж» і ў два разы менш — «папярок», і Хаўмеа займае трэцяе або чацвёртае месца сярод транснептунавых аб’ектаў пасля Эрыды, Плутона і, магчыма, Макемаке.

У 2007 годзе былі апублікаваны вынікі вымярэння дыяметра і альбеда Хаўмеі, зробленыя пры дапамозе інфрачырвонага касмічнага тэлескопа Спітцэр. Згодна з гэтымі вымярэннямі, сярэдні дыяметр Хаўмеі аказаўся ровен 1150 км, а альбеда — 0,84.

Вымярэнні памераў аб'екта, праведзеныя ў 2009 годзе пры дапамозе інфрачырвонай касмічнай абсерваторыі Гершэль, паказалі, што яе сярэдні дыяметр ляжыць у дыяпазоне 1212—1491 км.

; Маса
Маса Хаўмеі вызначана па арбітах спадарожнікаў і роўная (4,004±0,040) кг, што складае 24 % ад масы Эрыды і 32 % масы Плутона.

; Паверхня
Спектр Хаўмеа паказвае, што яе паверхня, як і паверхня Харона, пакрыта пераважна вадзяным лёдам.

У 2009 годзе доктар Педра Ласерда (*Pedro Lacerda*) з Каралеўскага ўніверсітэта ў Белфасце паведаміў аб выяўленні на паверхні Хаўмеа каляровай анамаліі — вялікай плямы, якая мае чырвонае адценне ў бачным дыяпазоне. Прырода і паходжанне дадзенага аб’екта дакладна не ўстаноўлены. Меркавана гэта можа быць вобласць акладанняў нейкіх мінералаў ці арганічных злучэнняў. Па іншай гіпотэзе «чырвоная пляма» ўяўляе сабой след ад сутыкнення Хаўмеа з іншым нябесным целам.

## Кольцы 
У кастрычніку 2017 года стала вядома аб выяўленні кольцаў у Хаўмеі.

## Асколкі 
Магчыма, Хаўмеа ўтварылася ў выніку сутыкнення двух нябесных цел. Большая частка лёгкіх кампанентаў (метан і вадзяны лёд) пасля ўдару часткова знікла, часткова была выкінута ў навакольную прастору і пасля ўтварыла два спадарожнікі (магчыма, будуць адкрыты яшчэ спадарожнікі). Гіпотэза сутыкнення ўскосна пацвярджаецца тым, што на падобных арбітах абарочваюцца яшчэ як мінімум тры ТНА меншага памеру з аналагічнымі Хаўмеа спектрамі — магчыма, «асколкі» Хаўмеа і разбітага ўдарам аб’екта дыяметрам каля 1600 км. Два іншыя ТНА-спадарожнікі, якія раней лічыліся «асколкамі», маюць чырвоны колер і таму не адносяцца да ўдзельнікаў гэтага катаклізму. Пошук «асколкаў» працягваецца.

## Гл. таксама 
* 
* Пояс Койпера

## Зноскі 
Катэгорыя:Плутоіды
Катэгорыя:Карлікавыя планеты
Катэгорыя:Пояс Койпера