open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лынтупскі сельсавет

**Лынту́пскі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пастаўскага раёна Віцебскай вобласці. Цэнтр — гарадскі пасёлак Лынтупы.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Свянцянскага раёна Вілейскай вобласці БССР. З 25 лістапада 1940 года ў складзе Пастаўскага раёна. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. 17 сакавіка 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Масляніцкага сельсавета, 2 снежня 1959 года — тэрыторыя скасаванага Радуцкага сельсавета. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. 14 ліпеня 1967 года ў сувязі з аднясеннем вёскі Лынтупы да катэгорыі гарадскіх пасёлкаў скасаваны, населеныя пункты перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Лынтупскаму пассавету.

8 красавіка 2004 года Лынтупскі пассавет рэарганізаваны ў сельсавет, Лынтупскаму сельсавету былі перададзеныя 62 населеныя пункты, якія раней падпарадкоўваліся Лынтупскаму пасялковаму Савету, 15 населеных пунктаў (Апідамы, Бержалаты, Вейсішкі, Выгары, Галышышкі, Гудэлішкі, Жвойрышкі Вялікія, Жвойрышкі Малыя, Палессе, Паташня, Пятруці, Сухарышкі, Трапшышкі, Цырклішкі Вялікія, Шчэрбішкі) скасаванага Палескага сельсавета і 19 населеных пунктаў Камайскага сельсавета (Баяры, Данеўцы, Дуброўшчына, Жыгуны, Лапуны, Лаўцы, Лопуці, Марачы, Міцкяны, Навасёлкі 2, Падвішняк, Папоўцы, Рамейкі, Роскаш, Русакі, Саранчаны, Свіркі, Скарпаўцы, Чырвоны Ручай — у межах сельскагаспадарчага вытворчага кааператыва «Блакітныя азёры»). 20 чэрвеня 2008 года скасаваны вёскі Выгары, Гроцкаўшчына, Кабыльнішкі, Стукаўшчына, Чырвоны Ручай і хутар Нарушышкі, 27 сакавіка 2013 года — вёска Куцішкі, 25 сакавіка 2022 года — вёска Цырклішкі Вялікія.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (без Лынтуп) — 1147 чалавек, з іх 66,0 % — беларусы, 20,4 % — рускія, 11,9 % — палякі; паводле перапісу 2019 года — 2162 чалавекі.

## Архіў 
Архіўныя дакументы Лынтупскага сельсавета захоўваюцца ў Занальным дзяржаўным архіве горада Глыбокага.
Архіў, які ахоплівае 1949-2011&nbsp;гг., складаецца з пратаколаў сельвыканкамаў, статыстычных справаздач, пратаколаў агульных сходаў грамадзян, бюджэтаў, гаспадарчых кніг, спісаў па розным катэгорыям насельніцтва і інш.
Памер архіва — 1382 старонкі.
Шыфр архіва — BY ЗГАГлб ф. 1155.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.


Катэгорыя:Былыя сельсаветы Свянцянскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1967 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2004 годзе
Густаў III

**Густаў III** (;  — ) — кароль Швецыі (з 12 лютага 1771 года).

## Біяграфія 
Густаў III нарадзіўся ў сям’і караля Адольфа Фрэдрыка і Луізы Ульрыке, народжанай прынцэсы Прускай.

Адукацыяй Густава займаліся лепшыя людзі Швецыі таго часу. Сярод іх былі два выбітныя палітычныя дзеячы, Карл Густаў Тэсін і Карл Шэфер, аднак больш за ўсё прынц любіў паэта і гісторыка Улафа фон Даліна. Густаў быў надзвычай начытаным і меў талент, які дазволіў пакінуць прыкметны след у шведскай літаратуры.

Густаў пачаў удзельнічаць у палітычным жыцці яшчэ пра валадаранні бацькі. Падчас крызісу 1768 г. ён настаяў на скліканні нечарговай сесіі парламента, разлічваючы правесці канстытуцыйную рэформу, але «шапкі» адмовіліся выконваць абяцанні, дадзеныя напярэдадні выбараў.

У лютым-сакавіку 1771 г. Густаў наведаў Парыж, дзе зрабіў сапраўдны фурор. Там ён пазнаёміўся з паэтамі і філосафамі, з многімі з якіх пасля працягваў перапісвацца. Аднак яго візіт у сталіцу Францыі насіў не столькі забаўляльны, колькі дыпламатычны характар. Францыя, стомленая анархіяй у Швецыі, была зацікаўлена ў арганізацыі манархічнага перавароту, і абяцала Густаву штогадовую субсідыю ў памеры 1.500.000 ліўраў.

Быў забіты ў сакавіку 1792 года групай дваран у часе маскараду ў Стакгольмскай оперы.

У гонар Густава III названы горад Густавія.

## Гл. таксама 
* Аньяльскі саюз

## Спасылкі 
* Густаў III на сайце «Усе манархі свету» .
* 

Катэгорыя:Каралі шведскія
Катэгорыя:Гольштэйн-Готарпская дынастыя
Катэгорыя:Забітыя манархі
Катэгорыя:Кіраўнікі XVIII стагоддзя
Катэгорыя:Асобы на манетах
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага
Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук
Каракалпакстан

**Каракалпакстан** (узб. Qoraqalpog `iston Respublikasi, каракалп. Qaraqalpaqstan Respublikası) — аўтаномная рэспубліка ў складзе Узбекістана.

Рэспубліка Каракалпакстан (РК) размешчана на паўночным захадзе Узбекістана.

РК мае сваю дзяржаўную сімволіку: герб, сцяг, гімн, канстытуцыю, урад. Кіраўніком РК з’яўляецца Старшыня Жокаргы Кенеса (Вярхоўнага Савета) РК. Кіраўніком Урада РК з’яўляецца Старшыня Савета Міністраў РК. Дзяржаўнай валютай з’яўляецца узбекскі сум.

Сталіцай Каракалпакстана з’яўляецца горад Нукус. У рэспубліцы 12 гарадоў і 25 гарадскіх пасёлкаў. РК падзелена на 14 раёнаў. Дзяржаўная ўлада ў кожным раёне прадстаўлена хакімам.

## Насельніцтва 
33 % насельніцтва складаюць каракалпакі, прыкладна столькі ж — казахі, узбекі складаюць прыкладна чвэрць ад агульнай колькасці насельніцтва. Астатнюю частку насельніцтва складаюць прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей — рускія, украінцы, туркмены, карэйцы, татары і інш.

Прыкладна палова насельніцтва пражывае ў гарадах і пасёлках гарадскога тыпу, астатняя частка — у сельскай мясцовасці.

## Зноскі
Камень (адзінка вымярэння)

**Камень** - адзінка масы сыпкіх рэчываў і штучных тавараў у рознічным гандлі ВКЛ і Рэчы Паспалітай. 3 XIV ст. найбольш ужываліся аўстрыйскі (11,203 кг) і прускі (для лёгкіх рэчываў 5,145 кг, для цяжкіх 10,290 кг) камень. Пры уніфікацыі мер і вагаў соймам 1764 г. для ВКЛ прыняты кракаўскі, або каронны, камень (32 варшаўскія фунты, каля 13,967 кг). Канстытуцыя ВКЛ 1766 прыраўняла літоўскі камень да 40 літоўскіх фунтаў, або 14,993 кг у вагавай сістэме XIX ст. Літоўскі камень кляйміўся скарбовым гербам, рабіўся, але не стаў агульнаабавязковай мерай. Тагачасны цэнтнер змяшчаў 5 каменяў. У канцы XIX ст. літоўскі камень складаў 36 рускіх фунтаў і 17,5 лота (14,966 кг). Як мера ўзважвання штучных цяжкіх тавараў камень суіснаваў побач з мерамі сыпкіх рэчываў да канца XIX — пачатку XX ст.

## Літаратура 
* Baranicki M.A. O miarach prawnych i zwyczajowych w Posce // Wszechświat. - 1883. - № 44. - S.; № 45. - S.
* Volumina Legum. Tomus 7: ab anno 1764 ad annum 1768. Acta reipublicae continens. - Petersburg: Nakł. i druk. J. Ohryzki, 1860.
* Горбачевский, Н.И. Словарь древнего актового языка Северо-Западного Края и Царства Польского. - Вильна: Типография А.И.Зака, 1874.
* Скурат, К.У. Даўнія беларускія меры: (лексічны аналіз) / К.У.Скурат. - Мн.: Навука і тэхніка, 1974.

Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння аб’ёму
Кімі Райканен

**Кімі-Маціас Райканен** (, ; 17 кастрычніка 1979, Эспаа) — фінскі аўтагоншчык, пілот Формулы-1. Чэмпіён свету 2007 года і двойчы віцэ-чэмпіён свету (у 2003 і 2005 гадах).

У сезонах 2007—2009 выступаў за каманду Ферары. З 2009 года актыўна ўдзельнічае ў ралійных гонках: на ралі Фінляндыі дэбютаваў у чэмпіянаце свету па ралі (WRC). У снежні 2009 года прыняў рашэнне пакінуць як мінімум на год Формулу-1 і правесці наступны год у WRC, падпісаўшы 28 сакавіка 2010 кантракт з камандай Citroën Junior Team.

Напачатку 2011 года Кімі Райканен стварыў уласную каманду ў WRC пад назвай ICE 1 Racing, за якую працягнуў свае далейшыя выступы ў ралі на аўтамабілях Citroen, а яго штурманам застаўся Кай Ліндстрам. Напачатку лютага 2011 года Кімі таксама абвясціў пра стварэнне ўласнай каманды ў чэмпіянаце свету па мотакросе з аналагічнай як і ў ралі назвай ICE 1 Racing.

29 лістапада 2011 года каманда Lotus паведаміла пра падпісанне двухгадовага кантракта з Кімі Райканенам на сезоны 2012 і 2013 гадоў.

У 2014—2018 гадах выступаў за Ферары. Сезоны 2019—2021 правёў за Alfa Romeo Racing. 1 верасня 2021 года абвясціў пра завяршэнне кар'еры ў Формуле-1.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Кімі Райконена

Катэгорыя:Аўтагоншчыкі Фінляндыі
Катэгорыя:Пераможцы Гран-пры Формулы-1
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Картынгісты
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1 з Фінляндыі
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Sauber
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на McLaren
Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Ferrari
Катэгорыя:Пілоты WRC
Катэгорыя:Спартсмены Фінляндыі
Леапольд II Габсбург

**Леапольд II** ( — ; ) — кароль Германіі (рымскі кароль) з 1790 года, абраны імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі нямецкай нацыі 30 верасня 1790 года, трэці сын Франца I і Марыі Тэрэзіі.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Вене. Пасля смерці другога сына, Карла, быў прызначаны ў пераемнікі бацькі на тасканскім пасадзе, і пасля смерці бацькі, 18 жніўня 1765 года, уступіў у кіраванне Тасканай пад імем Пятра Леапольда І (П'етра Леапольда I). Спачатку пад кіраўніцтвам давераных імператрыцы, маркіза Бота і графа Розенберга, пасля самастойна, Леапольд праводзіў умераныя, але паслядоўныя рэформы.

У 1790 годзе Леапольд успадкаваў імператарскую карону пасля бяздзетнага брата. Дзяржава знаходзілася ў поўным разладаванні. Леапольд прыклаў значныя намаганні да заспакаення саслоўнага, нацыянальнага і клерыкальнага незадавальнення. Паўстанне ў Бельгіі і Венгрыі было задушана; Рэйхенбахскім дагаворам (ліпень 1790) атрымалася ўтрымаць Прусію ад набыткаў у Польшы; аўстра-турэцкая вайна скончылася ў 1791 годзе Сыстоўскім мірам.

Да Вялікай французская рэвалюцыі Леапольд, хоць і брат Марыі-Антуанэты, ставіўся насцярожана, і толькі пасля спробы ўцёкаў караля згадзіўся спачатку з прускім паслом Бішафвердэрам, потым з самім Фрыдрыхам Вільгельмам II, на пільніцкім з'ездзе, адносна абаронча-наступальных дзеянняў супраць Францыі. З прыняццем французскай канстытуцыі Людовікам XVI (14 верасня 1791 года) Леапольд абвясціў мэту пагаднення папярэдне дасягнутай. Новыя цяжкасці прывялі да саюзу нямецкіх дзяржаў 7 лютага 1792 года; але і цяпер Леапольд думаў болей аб абароне. Пасля абвяшчэння вайны з боку Францыі Леапольд нечакана памёр 1 сакавіка 1792 года.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Каралі чэшскія
Катэгорыя:Каралі венгерскія
Катэгорыя:Генерал-фельдмаршалы Аўстрыі
Катэгорыя:Габсбургі
Катэгорыя:Вялікія герцагі тасканскія
Катэгорыя:Каралі германскія
Катэгорыя:Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі
Камісарскі суд

**Камісарскі суд** — часовы суд у ВКЛ для разгляду галоўным чынам зямельных прэтэнзій прыватных землеўласнікаў, манастыроў, гарадоў да трымальнікаў каралеўскіх маёнткаў.

Суддзямі выступалі камісары, якіх прызначаў вялікі князь (кароль), у XVIII ст. — задворны асэсарскі суд. Судовая справа разглядалася на месцы з выклікам бакоў і сведкаў, аглядам межаў маёнтка. Камісарскі суд вызначаў межы зямельных уладанняў і пазначаў іх на мясцовасці капцамі, пра што складаўся акт. Апеляцыі на выракі камісарскага суда падаваліся ў звычайным парадку, з 1774 г. — у задворны асэсарскі суд.

## Літаратура 
* Камісарскі суд // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. Том 2: К — Я. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С. 25.

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Вялікага Княства Літоўскага
Яхідны

**Яхі́дны** (*Tachyglossidae*) — млекакормячыя жывёлы атрада аднапраходных.

Пашыраны ў Аўстраліі, на Тасманіі і паўночным усходзе Новай Гвінеі.

Даўжыня цела жывёліны да 53 см. Хвост вельмі кароткі. Цела зверху ўкрыта калючкамі, жоўтымі каля асновы і чорнымі ўверсе. Галава з доўгай цыліндрычнай «дзюбай», прамой ці крыху выгнутай уверх. Язык чэрвепадобны, даўжынёй да 25 см. У самак на перыяд размнажэння ўтвараецца вывадковая сумка з двума млечнымі залозістымі палямі, у якой выношваецца дзіцяня, што вылупліваецца з яйца.

Жывуць яхідны ў лясах і камяністых кустовых стэпах. Кормяцца беспазваночнымі.

Катэгорыя:Аднапраходныя
Камісіі абодвух народаў

**Камісіі абодвух народаў** — цэнтральныя калегіяльныя органы дзяржаўнай улады Рэчы Паспалітай, агульныя для Кароны і Княства — Вайсковая камісія абодвух народаў, Камісія паліцыі абодвух народаў, Скарбовая камісія абодвух народаў.

Створаны Чатырохгадовым соймам (1788—1792). Скасаваны ў 1792 годзе Таргавіцкай канфедэрацыяй. Гарадзенскі сойм (1793) аднавіў асобныя камісіі для Кароны і Княства.

## Літаратура 
* Камісія абодвух народаў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. Том 2: К — Я. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С. 25.

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Рэчы Паспалітай
Выбух у аэрапорце Дамадзедава (2011)

**Выбухі ў аэрапорце «Дамадзедава»** — два паслядоўных выбухі, меркавана ажыццёўленых тэрарыстамі-cмяротнікамі ў маскоўскім аэрапорце «Дамадзедава» ў залі міжнародных вылетаў 24 студзеня 2011 года.

## Хроніка падзей 
* 24 студзеня 2011 года прыкладна ў 16:32 па маскоўскім часе (15:32 па беларускім часе) адбыўся выбух. Па інфармацыі Міністэрства здароўя РФ, загінула больш 35 чалавек, пацярпелі 130. Будынак аэрапорта ахінуты дымам. Людзей эвакуююць праз аварыйныя выхады. Выхад з зоны прылёту перакрыты, у залах вялікая скупнасць людзей.
* Па дадзеных «РИА Новости» магутнасць падарванай у аэрапорце бомбы складала да 5 кг у трацілавым эквіваленце.

Катэгорыя:Падзеі 24 студзеня
Катэгорыя:Студзень 2011 года
Катэгорыя:2011 год у Маскве
Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты 2011 года
Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты, здзейсненыя ў Расіі
Віктар Флемінг

**Віктар Флемінг** (;  — ) — амерыканскі рэжысёр.

## Біяграфія 
У Галівудзе ў 1919 годзе дэбютаваў двума фільмамі з Фэрбэнксам, ён стаў рэжысёрам. Флемінг не дамогся ў крытыкаў рэпутацыі аднаго з найвялікшых рэжысёраў Галівуду, але ўсе былі згодныя з тым, што ён майстар сваёй справы. Ён часта дамагаўся ад акцёраў бліскучай гульні і выдаваў элегантную, забаўляльную прадукцыю, асабліва яму атрымоўваліся мужчынскія прыгодніцкія фільмы. Некаторыя яго фільмы 1930-х гадоў для MGM асабліва займальныя, асабліва «Бомба», «Востраў скарбаў», «Адважныя капітаны» і вечна папулярны «Чараўнік краіны Оз». Менавіта ён пазначаны ў тытрах як рэжысёр фільма «Знесеныя ветрам», за які ён атрымаў «Оскара», але над фільмам працавала столькі людзей, што цяжка сказаць, каму ён абавязаны сваімі добрымі якасцямі, а каму — недахопамі. Два апошнія фільмы Флемінга — «Прыгода» і «Жана Д'Арк» праваліліся.

Памёр Віктар Флемінг 6 студзеня 1949 г ад сардэчнага прыступу

## Абраная фільмаграфія 
* 1919 — «Калі клубяцца хмары» / When the Clouds Roll by
* 1920 — «Мокрая Курыца» / The Mollycoddle
* 1926 — «Пастка на мужчыну» / Mantrap
* 1927 — «Хула» / Hula
* 1932 — «Чырвоны пыл» / Red Dust
* 1937 — «Адважныя капітаны» / Captains Courageous
* 1939 — «Чараўнік краіны Оз» / The Wizard of Oz
* 1939 — «Знесеныя ветрам» / Gone With The Wind
* 1941 — «Доктар Джэкіл і містэр Хайд» / Dr. Jekyll and Mr. Hyde

## Зноскі 
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру

Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША
Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя
Плавальны пузыр

[thumb|250px|Плавальны пузыр [Чырвонапёрка|чырвонапёркі.]]
**Плавальны пузыр** — няпарны або парны орган рыб.

Развіваецца як выраст пярэдняй часткі кішэчніка. Выконвае гідрастатычную, у некаторых рыб — дыхальную (дваякадыхальныя, касцявыя ганоіды, мнагапёры), гукавыдаючую і гукаўспрымальную функцыі, а таксама ролю рэзанатара і пераўтваральніка гукавых хваль. У адных рыб плавальны пузыр звязаны з кішэчнікам (т.зв. адкрытапузырныя), у другіх поўнасцю ізаляваны (закрытапузырныя), і рэгуляванне ўтрымлівання газаў у ім ажыццяўляецца пры дапамозе т.зв. чырвонага цела, або авала (густое спляценне крывяносных капіляраў на ўнутранай сценцы); рэгуляцыя ажыццяўляецца рэфлекторна. Аб'ём плавальнага пузыра і суадносіны газаў у ім адрозніваюцца ад саставу атмасфернага паветра і могуць мяняцца.

У некаторых рыб плавальны пузыр адсутнічае (напр., акулы, месяц-рыба і рыбы, якія вядуць првдонны спосаб жыцця: камбалы і інш.).

Катэгорыя:Іхтыялогія
Катэгорыя:Органы жывёл
Камісіі добрага парадку

[thumb|250px|Барэльеф у [Каралеўскі замак, Познань|Каралеўскім замку ў Познані]]
**Камісіі добрага парадку** () — органы мясцовай адміністрацыі ў гарадах з каралеўскай юрысдыкцыяй Рэчы Паспалітай. Першая камісія створана ў 1765 г. для размеркавання даходаў Варшавы. Сойм 1768 г. стварыў падобныя камісіі для ўладкавання фінансаў і гаспадаркі буйных гарадоў і мястэчак. 3 1777 юрыдычны статус камісій афармляўся каралеўскімі прывілеямі, членаў камісій прызначаў кароль. У ВКЛ дзейнічалі ў гарадах «сталічнага значэння»: Магілёве, Полацку, Віцебску (ва ўсіх — да 1772 г.), Берасці, Вільні, Гародні, Менску, Новагародку, Пінску. Вызначалі гарадскія даходы, клапаціліся пра стан гарадской гаспадаркі, догляд убогіх і хворых за кошт царкоўных ахвяраванняў. Чатырохгадовы сойм 1788—1792 гг. замяніў камісіі добрага парадку камісіямі парадкавымі цывільна-войсковымі і Камісіяй паліцыі абодвух народаў.

## Літаратура 
* Gordziejew, J. Próby reform miejskich w Grodnie w okresie Oświecenia // Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie. — 2001. — Rok 46. — S.
* Анішчанка, Я. Камісіі добрага парадку / Яўген Анішчанка // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. Том 2: К — Я. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С. 25.

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Рэчы Паспалітай
Бацька

**Бацька**, разм. *тата* — мужчына ў адносінах да сваіх дзяцей. (гл. таксама: Маці)

Паводле некаторых антрапалогаў, чалавек, усведамляючы, як правіла, сваё бацькоўства, адрозніваецца гэтым ад жывёл (тым больш вышэйшых прыматаў). Сцвярджэнні, паводле якіх некаторыя плямёны (у прыватнасці, гэта сцвярджалася аб аўстралійскіх першабытнікаў ракі Талі) не ўяўляюць, «адкуль бяруцца дзеці» і/або не ўсведамляюць бацькоўства канкрэтнага асобы (часта гэта звязвалі з меркаваным інстытутам групавога шлюбу), сучаснай навукай не пацьвярджаюцца.

Кодэкс Напалеона увёў фармальную норму, паводле якой бацькам дзіцяці, народжанага замужняй жанчынай, лічыцца яе муж. У наш час для ўстанаўлення бацькоўства можа прыцягвацца генетычная экспертыза.

## Гл. таксама 
* Дзень бацькі

## Крыніцы 
Катэгорыя:Сям’я
Анархія

**Анархія** (ад ст.-грэч. Ἀναρχία, якое азначае «безуладдзе») можа азначаць наступнае:

* Адсутнасць заканадаўства і апарата прымусу.
* Адсутнасць цэнтралізаванага кіравання.
* Тэарэтычнае сацыяльнае уладкаванне грамадства, у якім адсутнічаюць якія-небудзь кіраўнікі ці групы кіраўнікоў.
У гісторыі вядомыя некалькі прыкладаў, калі рэальную сітуацыю на якой-небудзь тэрыторыі можна было лічыць анархіяй, як правіла, пасля распаду раней існавалых дзяржаў.

Аднак у анархіі ёсць і іншае значэнне. Згодна філасофіі анархізму, анархія — гэта вышэйшая ступень развіцця чалавечага грамадства. Калі зыходзіць з таго, што ўлада — гэта прымус рабіць, каб тое ні было (а таксама заахвочванне і пакаранне за, адпаведна, правільна і няправільна выкананыя абавязкі), то па-сапраўднаму Развіты грамадству яна не патрэбна. У такім выпадку, анархія з’яўляецца не сінонімам слова «Хаас», а сінонімам слова «Стабільнасць».

## Гл. таксама 
* Анархізм
* Лібертарыянства

Катэгорыя:Анархізм
Катэгорыя:Палітычныя рэжымы
Катэгорыя:Паліталогія
Катэгорыя:Палітычныя тэорыі
Камісія паліцыі абодвух народаў

**Камісія паліцыі абодвух народаў** — цэнтральны калегіяльны орган улады Рэчы Паспалітай.

Створана 28 чэрвеня 1791 г. Чатырохгадовым соймам 1788—1792 гг. на замену скасаваных камісій добрага парадку, а таксама вялікага і надворнага маршалкаў. Складалася з 15 камісараў: 3 сенатараў, 6 паслоў (па 2 ад Велікапольскай, Малапольскай і Літоўскай правінцый) і 6 адвакатаў ад гарадоў, выбраных ад землеўласнікаў. Камісары выбіраліся соймамі на 2 гады. Ад ВКЛ у камісію ўваходзілі брэсцкі кашталян Ю. Шчыт, Ю. Швайкоўскі і С. Прашынскі. Кіравалася надворнымі маршалкамі праз канцылярыю (6 чалавек). Падпарадкоўвалася Стражы Правоў. Засядала штодня, апроч свят.
 
У веданні Камісіі знаходзіліся ўпарадкаванне гарадоў, рэвізія гарадскіх даходаў, фундушы, дазволы на працу па-за рамеснымі цэхамі, сачэнне за неадчужальнасцю гарадскіх зямель і іх арэндай праз аўкцыёны. Ажыццяўляла агульнаграмадзянскую паліцэйскую ўладу і выкананне судовых рашэнняў, прадухіленнем парушэнняў свабоды друку, аказвала дапамогу калекам і хворым, загадвала месцамі зняволення. Як судовая ўстанова разглядала справы, накіраваныя ёй па апеляцыі парадкавымі камісіямі.

Распараджэнні цэнтральнай Камісіі ажыццяўляліся праз ваяводскія і павятовыя камісіі парадкавыя цывільна-вайсковыя. Для выканання сваіх пастаноў мела 2 харугвы, таксама магла карыстацца дапамогай дзяржаўнага войска. Скасаваная Таргавіцкай канфедэрацыяй. На Гарадзенскім сойме 1793 г. створаны асобныя Камісія паліцыі Вялікага княства Літоўскага і Каронная камісія паліцыі.

## Літаратура 
* Zahorski, A. Centralne instytucje policyjne w Polsce w dobie rozbiorów. — Warszawa, 1959.
* Анішчанка, Я. Камісія паліцыі абодвух народаў / Яўген Анішчанка // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. Том 2: К — Я. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С. 26.

## Гл. таксама 
* Камісіі абодвух народаў

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Рэчы Паспалітай
Камісіі парадкавыя цывільна-вайсковыя

**Парадкавыя цывільна-вайсковыя камісіі** — органы мясцовай (рэгіянальнай) адміністрацыі ў Рэчы Паспалітай. Створаны 6 лістапада 1789 г. Чатырохгадовым соймам 1788—1792 гг. па ініцыятыве паслоў браслаўскага Тамаша Ваўжэцкага і новагародскага Міхала Бярновіча. З лютага 1790 г. пастаянна-дзейныя органы выканаўчай улады. У 1791 г. падпарадкаваны Камісіі паліцыі абодвух народаў.

У камісіі выбіраліся 15 камісараў з неасуджанай і аселай шляхты ў ваяводствах і паветах на сойміках на 2 гады. Без выбрання за грамадскія заслугі ў камісіі ўваходзілі сенатары, цівуны, павятовыя маршалкі, гродавыя старасты, харужыя. Кожная камісія мела канцылярыю з возным і адвакатам. Сесіі адбываліся штодня акрамя святаў. **Цывільна-вайсковыя камісары** выконвалі функцыі бясплатна, але на работу канцылярыі збіралася па шэлегу з кожнага злотага падаткаў.

У ВКЛ існавалі 23 камісіі ў адпаведных адміністрацыйных цэнтрах, у т.л. ва Ушачах для Полацкага ваяводства, Чарэі для Віцебскага ваяводства, Халопенічах для Аршанскага павета, Берасці для Берасцейскага ваяводства і Кобрынскага павета, Бабруйску для Рэчыцкага павета.

Камісіі наглядалі за мерамі і вагамі, цэнамі, мануфактурамі, корчмамі, гарадамі, шляхамі зносін, рачнымі перавозкамі. Абавязаны былі клапаціцца аб росце земляробства, рамёстваў, гандлю. Вялі ўлік насельніцтва, збіралі падымны падатак. Кіравалі ўтварэннем парафіяльных школ пры плябаніях, раскватараваннем і забеспячэннем войск рэкрутамі і харчам. У якасці суда 1-й інстанцыі разглядалі маёмасныя справы і справы па адміністрацыйных правапарушэннях, канчаткова і безапеляцыйна, калі іск не перавышаў 300 злотых, а кара — 50 злотых і 3 дзён турмы. Астатнія справы па прадстаўленні павятовых дазорцаў адсылаліся па апеляцыі на канчатковы прысуд Камісіі паліцыі абодвух народаў. Разбіралі спрэчкі паміж ваеннымі і цывільным насельніцтвам, каралі за непаслушэнства публічнай уладзе і землеўладальнікам, але не мелі права судзіць па крымінальных справах.

Каімісіі былі скасаваны 22 верасня 1792 г. Таргавіцкай канфедэрацыяй. Адноўлены Гарадзенскім соймам 1793 г., але фактычна не дзейнічалі. У час паўстання 1794 г. створаны новыя камісіі, звычайна з 21 чалавека, якія размяркоўваліся паміж 6 аддзеламі (парадку, бяспекі, скарбу, войска, спраў, жыўнасці). Падуладная камісіі тэрыторыя падзялялася па парафіях або дазорах (да 1200 двароў) для арганізацыі паспалітага рушэння і рэгулявання адносін сялян з панамі. Праіснавалі да 1795 г.

## Літаратура 
* *Gordziejew, J.* Z dziejów Komisji Porządkowych Cywilno-Wojskowych w Wielkim Księstwie Litewskim // Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie. — 2002. — Rok 47.
* *Анішчанка, Я.* Камісіі парадкавыя цывільна-вайсковыя / Яўген Анішчанка // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. Том 2: К — Я. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С. 25—26.

Катэгорыя:Дзяржаўны лад Рэчы Паспалітай
Ігнацы Агінскі

**Ігнацы Агінскі** (каля 1698 — сакавік 1775) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Вялікі абозны літоўскі (1729—1744), маршалак надворны (1744—1750) і вялікі літоўскі (1750—1768), кашталян віленскі (з 1768).

Быў старостам барысаўскім (з 1726) і браслаўскім (1728—1740).

## Біяграфія 
Паходзіў са старэйшай княжаскай лініі рода Агінскіх, сын Марцыяна Міхала і Тэрэзы з Бжастоўскіх.

Абіраўся паслом на соймы 1729, 1730, 1733, 1736, 1737. Маршалак Вярхоўнага Трыбуналу ў 1732.

Двойчы быў амбасадарам у Пецярбургу. Падтрымліваў Чартарыйскіх, у палітычнай дзейнасці арыентаваўся на Расійскую імперыю, за што Кацярына II захавала за ім права на маёнткі ва ўсходняй Беларусі.

Ажаніўся з Аленай, дачкой Казіміра Дамініка Агінскага, якая мела вялікі ўплыў пры двары расійскай імператрыцы Ганны Іванаўны. Нашчадкаў не пакінуў. Яго ўдава да 1792 валодала маёнткамі Бобр i Бялынічы.

## Літаратура 
* 
* 

Ігнацы
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны віленскія
Катэгорыя:Маршалкі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі надворныя літоўскія
Катэгорыя:Абозныя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты барысаўскія
Катэгорыя:Старосты браслаўскія
Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага
П’ер Бейль

'''П'ер Бейль''' (, 18 лістапада 1647 — 28 снежня 1706) — адзін з самых уплывовых французскіх мысляроў і філасофска-багаслоўскіх крытыкаў. Пазней яго творы паўплывалі на развіццё Асветніцтва.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Філосафы Францыі
Катэгорыя:Філосафы XVII стагоддзя
Катэгорыя:Філосафы XVIII стагоддзя
Шкарлятына

**Шкарлятына** — інфекцыйная хвароба, выкліканая звычайна бэта-гемалітным стрэптакокам групы А (*Streptococcus pyogenes*). Выяўляецца дробнакропкавым сыпам, ліхаманкай, агульнай інтаксікацыяй, ангінай. Заражэнне адбываецца ад хворых паветрана-кропельным шляхам (пры кашлі, чханні, размове), а таксама праз прадметы ўжытку (посуд, цацкі, бялізну). Асабліва небяспечныя хворыя як крыніцы інфекцыі ў першыя дні хваробы.

## Сімптомы 
* Шкарлятынавы сып — дробны, знікае пры націсканні. Выступае на 1-3 дзень хваробы і лакалізуецца галоўным чынам на шчоках, у пахвіне, па баках тулава. Скура носагубнога трохвугольніка застаецца бледнай і свабоднай ад сыпу. Сып звычайна трымаецца 3-7 дзён; затым згасае, не пакідаючы пігментацыі.
* Шкарлятынавы язык — на 2-4 дзень хваробы язык хворага становіцца яскрава крупчастым, ярка-чырвонага колеру.
* Ангіна — пастаянны сімптом шкарлятыны. Можа працякаць цяжэй за звычайную ангіну.
* Лушчэнне скуры — узнікае пасля знікнення сыпу (праз 14 дзён ад пачатку захворвання): у вобласці далоняў і стоп яно буйнапластовае, пачынаецца з кончыкаў пальцаў; на тулава, шыі, вушных ракавінах лушчэнне вотруб’епадобнае.

Катэгорыя:Інфекцыйныя захворванні
Аптэка езуітаў (Гродна)

thumb|Будынак аптэкі. Пл. Савецкая, 4.

**Гродзенская аптэка езуітаў** — двухпавярховы будынак, які належаць да найбольш ранніх мураваных пабудоў комплексу калегіума езуітаў ў Гродна.

Аптэка выходзіла на вуліцу тарцовымі фасадамі. Галоўным фасадам аптэка выходзіць на Савецкую плошчу (Рыначную плошчу).

## Гісторыя 
На плане Гродна 1655 г. на месцы аптэкі ўжо паказаны будынак.

У 1770-я гады аптэка належала заснаванай у Гродна Медыцынскай акадэміі — першай вышэйшай навучальнай установе на тэрыторыі сучаснай Беларусі. У яе сценах працаваў са сваімі вучнямі вядомы французскі вучоны-батанік, доктар медыцыны, прафесар Жан-Эмануэль Жылібер, які па праву лічыцца заснавальнікам фармацэўтычных навук у Беларусі і Літве.

Верагодна у 1760-я гг. надбудаваны другі паверх, таму што ў архіўных дакументах 1772 г. сказана, што другі паверх узведзены нядаўна. Выгляд аптэкі пасля перабудовы паказаны на акварэлі Н. Орды (сярэдзіна XIX ст.). У выніку перабудоў 2-й паловы XIX ст. фасады і інтэр’еры значна зменены.

У XIX ст. аптэкай валодалі такія грамадскія дзеячы як Ян Адамовіч, Казімір Стафаноўскі, які адкрыў на базе аптэкі першую філію Чырвонага Крыжа. А таксама Эдуард Стампеўскі — мэр Гродна ў 1922—1927 гадах.

У пачатку XX стагоддзя аптэка была перабудавана паводле праекта В. Срокі.

У гэтым будынку аптэка існавала, нягледзячы на змену уладальнікаў, ўвесь час да 1950 г. Пазней аптэку тут замяніў склад, салон мэблі, Дом настаўніка.

### Сучаснасць 
thumb|left|Экспазіцыя
Аднавіла сваю дзейнасць езуіцкая аптэка ў 1996 г., калі частку яе памяшканняў узяў у арэнду і аднавіў навукова-вытворчы кааператыў «Биотест». У старадаўніх залах са скляпеністай столямі, упрыгожаных мастацкай каваннем, размяшчаюцца гандлёвыя аддзелы, музейная экспазіцыя і дапаможныя памяшканні. Першая часовая музейная экспазіцыя аптэкі паўстала дзякуючы дапамозе гараджан і праіснавала да 2004 года.

У 2001 годзе праведзена рэстаўрацыя фасадаў (арх. Алег Шымбарэцкі).

Пасля кардынальнай рэканструкцыі экспазіцыя ўяўляе сабой залу плошчай 50 кв. м, падзелены на 3 зоны: два ансамблевых комплексу і адзін тэматычны. У першым ансамблевым комплексе ўзноўлены куток старадаўняй травяной лабараторыі, т.з. «куток алхіміка», у другім — фрагмент рэцэптурнай залы мяжы XIX—XX стагоддзях. У вітрынах тэматычнай зоны ў разнастайным ілюстрацыйныя матэрыялы знайшла сваё адлюстраванне багатая гісторыя аптэкі, якая апавядае аб асноўных этапах дзейнасці, якія непарыўна звязаны з развіццём медыцынскіх і фармацэўтычных ведаў у Беларусі.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Музеі Гродна
Катэгорыя:Аптэкі Беларусі
Катэгорыя:Савецкая плошча (Гродна)
Катэгорыя:1709 год у Беларусі
Катэгорыя:Вуліца Стэфана Баторыя (Гродна)
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Гродне
Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Гродна
Востры танзіліт

**Востры танзіліт** (у паўсядзённым жыцці **ангіна**, ад  — «сціскаю, заціскаю, душу») — вострае інфекцыйнае захворванне, для якога характэрна запаленне лімфоідных утварэнняў каляглытачнага кольца (Пірагова-Вальдэйра), часцей за ўсё — паднябенных міндалін (у прастамоўі "гланды " — размешчаны па баках ўваходу ў горла і добра бачныя, калі зазірнуць у адкрыты рот).

## Класіфікацыя 
Адрозніваюць наступныя формы ангіны:

* I — катаральная
* II — фалікулярная
* III — лакунарная
* IV — фібрынозная
* V — герпетычная
* VI — флегманозная (інтратанзілярны абсцэс)
* VII — язвава-некратычныя (гангрэнозная)
* VIII — змешаныя формы.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Захворванні ЛОР-органаў
Крывая афіцына

**Крывая афіцына** — былы музычны флігель, які уваходзіў у ансамбль забудовы Гарадніцы ў Гродна. Мураваны, крывалінейны ў плане будынак узведзены ў стылі позняга барока. Спачатку быў двухпавярховы з
мансардай, меў калідорную планіроўку. Першы паверх меў з боку плошчы арачную галерэю з пандусамі. Сцены падзелены шырокімі лапаткамі, філёнгамі пад вокнамі і ўвянчаны карнізамі. Пры перабудове мансарды ў трэці паверх у пластычным афармленні выкарыстаны элементы першых двух паверхаў.

У будынку ў 1774–1780-я гг. знаходзілася музычна-тэатральная школа, створаная А. Тызенгаўзам.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Славутасці Гродна
Катэгорыя:Збудаванні Гродна ў стылі барока
Катэгорыя:Гарадніца
Катэгорыя:1760-я ў Беларусі
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Гродне
Амбруаз Парэ

**Амбруаз Парэ** (; каля 1510, Бур-Эрсан, каля Лаваль, Францыя — , Парыж) — французскі хірург, які лічыцца адным з бацькоў сучаснай медыцыны.

Парэ быў прыдворным хірургам пры каралях Генрыху II, Францыску II, Карле IX і Генрыху III. Парэ належыць шэраг інавацый у галіне лячэння ран, а таксама вынаходства і ўдасканаленне хірургічных інструментаў і пратэзаў. Увёў захоп крывацечных сасудаў інструментамі і іх лігатуру, стварыў вучэнне аб агнястрэльных ранах і даказаў, што яны адносяцца да групы выцятых, а не атручаных ран, адмовіўся ад варварскіх метадаў іх лячэння (залівання ран кіпячым алеем).

## Літаратура 
* M. Broussais: Ambroise Paré, sa vie, son œuvre. Paris, 1900.
* Paule Dumaître: Ambroise Paré, chirurgien de quatre rois de France; Paris, Perrin, 1986.
* Ambroise Paré : stratégie professionnelle et périple intellectuel, Actes réunis par A.-M. Moulin, Laval, 1991.
* Ambroise Paré (1510-1590) : Écriture et pratique de la science à la Renaissance, Actes réunis par É. Berriot-Salvadore, Paris, Champion, 2004.
* Jean-Pierre Poirier: Ambroise Paré, Un urgentiste au XVIe siècle, Pygmalion, 2005, (ISBN 2-7564-0007-6)
* Jean-Michel Delacomptée: Ambroise Paré. la main savante, Gallimard, 2007, ISBN 2-07-077965-3

Катэгорыя:Медыкі Францыі
Мягунскі сельсавет

**Мягу́нскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пастаўскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — вёска Мягуны.

## Гісторыя 
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як **Магунскі сельсавет** у складзе Гадуцішскага раёна Вілейскай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Магуны. З 25 лістапада 1940 года ў складзе Пастаўскага раёна. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. 5 сакавіка 1981 года цэнтр сельсавета перайменаваны ў Мягуны, а сельсавет у Мягунскі. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Мягунскага сельсавета 27 населеных пунктаў. 8 красавіка 2004 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Камайскага сельсавета.

## Населеныя пункты 
На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 20 населеных пунктаў: Андрушышкі, Віршалы, Гродзі, Дзяўгуны, Жардэлі, Жарскія, Каралеўцы, Кукляны, Лодасі, Мацковічы, Мягуны, Пуцяцішкі, Пятровічы, Рамашкавічы, Сурвілішкі, Свербляўшчына, Трапшавічы, Фаворкі, Цялятнікі, Шыльва.

## Архіў 
Архіўныя дакументы Мягунскага сельсавета захоўваюцца ў Занальным дзяржаўным архіве горада Глыбокага.
Архіў, які ахоплівае 1945—2004 гады, складаецца з пратаколаў сельвыканкамаў, статыстычных справаздач, пратаколаў агульных сходаў грамадзян, бюджэтаў, гаспадарчых кніг, спісаў па розным катэгорыям насельніцтва і інш.
Памер архіва — 675 старонак.
Шыфр архіва — BY ЗГАГлб ф. 1168.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пастаўскага раёна
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Гадуцішскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2004 годзе
Шпіянаж

**Шпіянаж** — супрацьпраўна разведвальная дзейнасць органаў (іх агентаў) замежных дзяржаў, што, як правіла, прадугледжвае выкраданне афіцыйна засакрэчанай інфармацыі (дзяржаўнай таямніцы) спецслужбамі недружалюбных дзяржаў.

## Статус шпіёна і разведчыка ў міжнародным праве 
На Брусельскай канферэнцыі 1874 года прапаноўвалася падвяргаць непрыяцельскіх шпіёнаў смяротнаму пакаранню без суда, але прапанова гэтая прынята не была. На той жа канферэнцыі былі ўсталяваныя прыкметы шпіянажу: збіранне звестак аб варожай арміі і ўтоенасць дзеянняў.

У адпаведнасці з нормамі міжнароднага гуманітарнага права, любая асоба з складу ўзброеных сіл боку, што знаходзіцца ў канфлікце, якое трапляе ва ўладу процілеглага боку ў той час, калі яно займаецца шпіянажам, не мае права на статус ваеннапалоннага, і з ім могуць звяртацца як са шпіёнам, гэта значыць, яго могуць падвергнуць крымінальнай пераследу.

Асоба са складу ўзброеных сіл боку, што знаходзіцца ў канфлікце, якое не пражывае на тэрыторыі, акупаванай адваротнай бокам, і якое займаецца шпіянажам на гэтай тэрыторыі, не губляе свайго права на статус ваеннапалоннага, і з ім не могуць звяртацца як са шпіёнам, за выключэннем тых выпадкаў, калі асоба захоплена да таго, каб яна зноў далучылася да ўзброеных сіл, да якіх належыць.

У адрозненне ад шпіёна, разведчык, г.зн. асоба са складу ўзброеных сіл боку, што знаходзіцца ў канфлікце, якая ад імя гэтай боку збірае або спрабуе збіраць інфармацыю на тэрыторыі, кантраляванай адваротнай бокам, не лічыцца асобай, якая займаецца шпіянажам, калі, дзейнічае такім чынам, яна носіць форменную вопратку сваіх узброеных сіл. Такім чынам, у выпадку палону, разведчык мае права на статус ваеннапалоннага.

Адпаведна, з пункту гледжання міжнароднага права, разведчкамі могуць лічыцца толькі франтавыя разведчыкі, якія носяць форменную вопратку сваіх узброеных сіл. Усе агентурныя разведчыкі з'яўляюцца, па азначэнні, шпіёнамі.

## Адказнасць за шпіянаж згодна з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь 
У адпаведнасці з артыкулам 358 Угалоўнага Кодэксу Рэспублікі Беларусь прадугледжана адказнасць у форме пазбаўлення волі на тэрмін ад сямі да пятнаццаці год.

*Заўвага*: Асоба, якая здзейсніла шпіпянаж альбо здраду дзяржаве ў форме шпіянажа, але дабраахвотна спыніла злачынную дзейнасць, і заявіла дзяржаўным органам аб зробленных ім дзеяннях, а таксама аказала садзейнічанне ў спыненні шкодных наступстваў, вызваляецца ад угалоўная адказнасці.

Катэгорыя:Злачынствы
Катэгорыя:Разведка
Вайсковыя могілкі (Гродна)

**Вайсковыя могілкі** — могілкі салдатаў і афіцэраў армій розных краін у Гродне. Размешчаны на рагу

## Гісторыя 
Закладзены каля 1887 года. Склаліся з дзвюх частак: лютэранскай (паўднёвай) і паўночнай, дзе знаходзіліся пахаванні вайскоўцаў іншых хрысціянскіх веравызнанняў.

Да найбольш цікавых помнікаў гэтага перыяду адносіцца капліца генерал-маёра Аляксандра Русаў — Капліца Русаў.

У лістападзе 2021 года на ўваходзе да могілак усталявалі і адкрылі помнік генералу Антонаву. Аўтарам помніка стаў гродзенскі скульптар Уладзімір Панцялееў.

## Капліца Русаў 
Капліца генерала Русаў — эфектнае архітэктурнае збудаванне, пабудаванае высакаякаснай мастацкай цаглянай муроўкай ў стылі эклектыкі з элементамі рэтраспектыўна-гатычнага стылю. На ўмураванай у сцяну чыгуннай мемарыяльнай пліце да цяперашняга часу добра захаваўся кароткі надпіс: «Генерал-маёр Аляксандр Аляксандравіч Русаў». Лічыцца найстарэйшым аб’ектам на могілках.

Да пачатку рэканструкцыі ў 2022 годзе была ў кепскім стане. З яе абвальвалася плітка, з гэтай прычыны ў 2019 годзе ўсталявалі таблічкі, якія забаранялі падыходзіць да будынка бліжэй за 10 метраў.]]

### Генерал Русаў 
Аляксандр Русаў (нар. 13 лютага 1834), удзельнік Крымскай вайны. Кіраваў падаўленнем сялянскіх хваляванняў у Кіеўскай губерні. Калі ў 1885 годзе ў званні генерал-маёра сышоў у адстаўку набыў фальварак Закрэўшчызна побач чыгуначнай станцыі Жытомля. Тады ж яго прызначылі маршалкам шляхты Гродзенскага павета. Акрамя гэтага, генерал быў старшынёй з’езду міравых пасрэднікаў, старшынёй камітэта грамадскага здароўя, узначальваў павятовую санітарную камісію і камісію па складанні спісаў прысяжных засядацеляў. З 1892 года быў сябрам Гродзенскага павятовага аддзялення Літоўскага епархіяльнага навучальнага савета.

Па веравызнанні быў лютэранінам. Імаверна, менавіта ён дапамог гродзенскім лютэранам атрымаць участак па сучаснай вуліцы Белуша пад могілкі, якія з часам зрасліся з суседнімі воінскімі могілкамі. Калі ён памёр 6 кастрычніка 1896 года, яго пахавалі на гэтых самых могілках. Праз некалькі гадоў, яго жонка і сябры лютэранскай абшчыны Гродна ўзвялі над магілай капліцу. Пабудова перажыла савецкі час, калі руйнавалі іншыя помнікі і знішчылі лютэранскую частку могілак і на іх месцы пабудавалі шматпавярховік.

## Пахаванні 
* салдаты і афіцэры Расійскай імперыі (Першая сусветная вайна, інш.);
* салдаты і афіцэры Германскай імперыі (Першая сусветная вайна);
* салдаты Польскай рэспублікі (савецка-польская вайна, Другая сусветная вайна (1939));
* салдаты і афіцэры Чырвонай Арміі (савецка-польская вайна, Другая сусветная вайна (1939, 1941, ваеннапалонныя, 1944), інш.);
* салдаты Вермахта (Другая сусветная вайна).

У 1981 годзе быў усталяваны помнік савецкім салдатам, аўтары якога скульптар У. Церабун і архітэктар А. Каралькоў.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* «Ад Каложы да Фартоў» 

Катэгорыя:Могілкі Гродна
Юзаф Сангушка

**Юзаф Паўлін Ян Адам Сангушка** ( — ) — дзяржаўны і вайсковы дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Маршалак надворны літоўскі (1760—1768) і вялікі літоўскі (з 1768).

Трымаў Крамянецкае і Чаркаскае староствы, меў палацы ў Мінску і Гродна.

## Біяграфія 
З княжацкага роду Сангушкаў герба «Літоўская Пагоня», сын Паўла Караля, вялікага маршалка літоўскага, і Барбары з Дунінаў. Меў братоў Януша Аляксандра, Януша Мадэста і Гераніма Януша.

Абіраўся паслом на вальны сойм у 1754 годзе. На сойме 1767—1768 гадоў абвясціў «Праект рэформы ўраду», які прадугледжваў прыняцце адзінага кодэксу права для ўсёй Рэчы Паспалітай. Падпісаў акт Кардынальных правоў.

Падтрымаў абранне каралём Станіслава Аўгуста Панятоўскага (1764). У 1771 годзе таемна далучыўся да Барскай канфедэрацыі.

У 1774 годзе ажаніўся з Ганнай Цэтнер, з якой меў сына Рамана (1775—1790).

## Літаратура 
* 

Юзаф
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Маршалкі вялікія літоўскія
Катэгорыя:Маршалкі надворныя літоўскія
Катэгорыя:Старосты крамянецкія
Катэгорыя:Старосты чаркаскія
Дзед

**Дзед**, **Дзядуля** — сваяк унука, унучкі па любой лініі сваяцтва (мацярынскай або бацькоўскай), які з’яўляецца бацькам маці або бацькі. Ва ўнукаў і ўнучак два дзеда: бацька бацькі і бацька маці. У недалёкім мінулым гэтае слова мела дакладнае сэнсавае значэнне — памерлы бацька бацькі або маці. Жывога называлі — дзід. Таксама дзедам звычайна называюць любога пажылога мужчыну.

Катэгорыя:Сям’я
Шарль Луі дэ Мантэск’ё

**Шарль Луі дэ Мантэск’ё** (; , Лабрэд, каля г. Бардо, Францыя — ) — французскі філосаф-асветнік, сацыёлаг, правазнаўца, пісьменнік. Член Інстытута Францыі (1727).

## Біяграфічныя звесткі 
Скончыў каталіцкі каледж (1705). Вывучаў права ў г. Бардо і Парыж. 3 1714 саветнік, з 1716 віцэ-прэзідэнт парламента (суда) Бардо. 3 1726 у Парыжы. У 1729—31 у Вялікабрытаніі.

Аўтар артыкулаў з Энцыклапедыі, альбо Тлумачальнага слоўніка навук, мастацтваў і рамёстваў. Суразмоўца французскага даследчыка спрэчных пытанняў міжнароднага права Габрыэля Маблі.

## Светапогляд 
У творы «Пра дух законаў» (1747), зыходзячы з антычных палітычных тэорый, вылучаў 3 правільныя формы праўлення (дэмакратыя, арыстакратыя і манархія) і адну няправільную (дэспатыя). Найлепшым спосабам недапушчэння дэспатыі лічыў раздзяленне ўлад на заканадаўчую, выканаўчую, судовую, свабоднае функцыянаванне дэмакратычных інстытутаў грамадзянскай супольнасці і прававой дзяржавы. Прынцыпы раздзялення ўлад і 3 відаў праўлення пакладзены ў аснову палітычнага ўладкавання шэрагу краін Еўропы і ЗША, служаць важнай навукова-тэарэтычнай крыніцай для даследчыкаў і заканадаўцаў. Жорсткасці і бессэнсоўнасці дэспатыэму проціластаўляў сацыяльную роўнзсць грамадэян, палітычны плюраліэм, свабоду слова і друку, забеспячэнне законнасці і асабістай бяспекі грамадзян. У дэмакратыі рухаючай сілай і ўмовай росквіту краіны абвяшчаў доблесць — павагу да законаў і любоў да Айчыны, адданасць кожнай асобы дэмакратычным ідэалам і агульнадзяржаўнай справе. Развіваў канцэпцыю функцыянальнай ролі рэлігіі, якая, на яго думку, паляпшае норавы падданых, змякчае дэспатыэм і садзейнічае падтрыманню сацыяльнага парадку ў грамадстве.

У рамане «Персідскія пісьмы» (1721) крытыкаваў норавы французскага грамадства, яго паказную «цывілізаванась» і адарваную ад жыцця «вучонасць», прыгон з боку ўлады і царквы.

## Літаратура 
* *Дубянецкі С.* Мантэск’ё // 

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі
Катэгорыя:Філосафы Францыі
Баба

**Баба** ( **бабуля**) — маці бацькі ці маці, часта жонка дзеда.

У гутарковай мове часта проста пажылая жанчына.

Бабы, як і дзяды — важныя складнікі пашыранай (складанай) сям’і. У традыцыйнай культуры бабы і дзяды маюць выразную ролю, якая выяўляецца ў іх доглядзе малодшых дзяцей у сям’і. Роля баб і дзядоў, як правіла, знікае ў ходзе развіцця нуклеарнай сям’і.

У гутарковай мове могуць выкарыстоўвацца сінанімічныя назвы бабы «ба», «бабця» і іншыя, у залежнасці ад асаблівасцяў мовы і культуры.

У тых выпадках, калі бацькі не могуць забяспечыць належны догляд сваіх дзяцей, бабы і дзяды могуць узяць на сябе ролю апекуноў або суправаджалых. Так у Іспаніі штогод, пачынаючы з 1998 года, кожнае 26 ліпеня адзначаецца Дзень бабы і дзеда.

Катэгорыя:Сям’я
Катэгорыя:Жанчына
Томас Гобс

**Томас Гобс** (анг. Thomas Hobbes; , Малмсберы — , Хардуік) — англійскі філосаф-матэрыяліст, аўтар тэорыі грамадскай дамовы.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў графстве Глостэршыр, у сям'і, якая не адрознівалася глыбокай адукаванасцю, запальчывага парафіяльнага святара, з-за сваркі з суседнім вікарыем каля дзьвярэй храма страціў працу. Выхоўваўся заможным дзядзькам. Добра ведаў антычную літаратуру і класічныя мовы. У пятнаццаць гадоў ён паступіў у Оксфардскі ўніверсітэт, які скончыў у 1608 годзе.

У 1610 годзе стаў настаўнікам лорда Гардвіка з арыстакратычнай сям'і Уільяма Кавендыша (пасля графа Дэваншырскага). Да канца жыцця заставаўся звязаных са сваім вучнем, які стаў яго заступнікам. Дзякуючы яму пазнаёміўся з Бэнам Джонсанам, Фрэнсісам Бэканам, Гербертам Чарберсі і іншымі выдатнымі людзьмі. Пасля смерці графа Деваншырскага быў настаўнікам яго сына, падарожнічаў з ім па Італіі (дзе ў 1636 годзе наведаў Галілеа Галілея) і ў 1637 годзе вярнуўся ў Англію.

## Светапогляд 
На фарміраванне поглядаў Т.Гобса значны ўплыў аказалі Ф. Бэкан, Г. Галілей, П. Гасендзі, Р. Дэкарт, І. Кеплер, з якімі ён быў асабіста знаёмы. Прырода ў вучэнні Т.Гобса — сукупнасць аб'етгыўна існуючых фізічных цел, што розняцца велічынёй, фігурай, размяшчэннем у прасторы і рухам, які ўяўляецца як чыста механічнае перамяшчэнне матэрыяльнага аб'екта і атаясамліваецца з усімі іншымі формамі руху. Пачуццёвыя якасці ён разглядаў не як уласцівасці саміх рэчаў, а як формы іх успрымання. У сацыяльнай філасофіі зыходзіў з пастулата аб антыграмадскай, ці эгаістычнай, агрэсіўнай прыродзе чалавека. Таму ў грамадстве і дзяржаве Т.Гобс бачыў перш за ўсё сродак пазнання прычын грамадзянскіх войнаў і іх пераадолення, забеспячэння ўсеагульнага міру і бяспекі. Т.Гобс абгрунтоўваў дагаворную тэорыю ўзнікнення дзяржавы з дадзяржаўных формаў існавання людзей, калі індывіды жылі раз'яднана ў стане пастаяннай «вайны ўсіх супраць усіх». У сваім этычным вучэнні развіваў ідэі пра супадзенне грамадзянскіх абавязкаў і маральнага доўгу, прыродных законаў маралі і грамадзянскіх дабрачыннасцей.

Асноўныя працы: філасофская трылогія «Асновы філасофіі» — «Пра грамадзяніна» (1642), «Пра цела» (1655), «Пра чалавека» (1658); «Левіяфан, або Матэрыя, форма і ўлада дзяржавы царкоўнай і грамадзянскай» (1651).

Катэгорыя:Філосафы Вялікабрытаніі
Жонка

**Жонка** (сужэніца) — жанчына ў дачыненні да мужчыны, які знаходзіцца з ёй у шлюбе, г. зн. да мужа.

На побытавым узроўні адрозніваюць *грамадзянскі шлюб* і *афіцыйны шлюб*. Часам лічыцца, што калі мужчына супольна з жанчынай жывуць, вядуць гаспадарку і (альбо) маюць дзяцей, але не зарэгістравалі шлюб афіцыйна, то яны знаходзяцца ў *грамадзянскім шлюбе*. А калі зарэгістравалі — у *афіцыйным шлюбе*. Але гэта памылковае меркаванне. З пункту гледжання закону адрозніваюць *грамадзянскі шлюб* і *царкоўны шлюб* паводле месца рэгістрацыі ў дзяржаўных органах улады або ў царкве ці касцёле.

## Блізкія азначэнні 
Напярэдадні шлюбу і у час самога шлюбу жанчына завецца маладой (нявестай). На побытавым узроўні гэтым азначэннем могуць пазначаць і дзяўчыну, якая рыхтуецца да шлюбу. Жанчыну, муж якой памёр, альбо прызнаны памерлым — завуць удавой.

Дзяржаўны грамадзянскі кодэкс Рэспублікі Беларусь дазваляе развод. У гэтым выпадку жанчына прымае адпаведны статус. Каталіцкі касцёл развод не дазваляе.

У хрысціянстве, калі жанчына дае афяру (зарок) бясшлюбнасці і паступае ў манастыр або кляштар, яе завуць *нявестай Хрыста*.

Катэгорыя:Сям’я
Катэгорыя:Грамадзянскае права
Катэгорыя:Побыт
Дзядзька

**Дзядзька** — брат бацькі (дзядзька па бацьку) або маці (дзядзька па маці), а таксама муж цёткі. Калі мужчына прыходзіцца дзіцю дзядзькам, то яно, у сваю чаргу, яго пляменнік або пляменніца.

Стрыечны дзядзька — стрыечны брат бацькі або маці або муж стрыечнай цёткі. Адваротныя дачыненні — стрыечныя пляменнікі і пляменніцы.

Гэтае слова называе і любога дарослага мужчыну. Бывае зваротам.

Катэгорыя:Сваяцкія адносіны
Сяброўства

[300px|thumb|Узаемаадносіны галоўных герояў рамана [Аляксандр Дзюма, бацька|А. Дзюма Тры мушкецёра — класічны прыклад сапраўднага сяброўства]]

**Сяброўства**, таксама **Дружба** — бескарыслівыя асабістыя ўзаемаадносіны паміж людзьмі, заснаваныя на даверы, шчырасці, узаемных сімпатыях, агульных інтарэсах і захапленні. Абавязковымі прыкметамі дружбы з'яўляюцца давер і цярпенне. Людзей, звязаных паміж сабой сяброўствам, называюць **сябрамі** або **дружбакамі**.

## Гл. таксама 
* Каханне
* Давер

## Спасылкі