Карл Маркс

**Карл Маркс** (; ) — філосаф, грамадскі дзеяч, палітычны журналіст, сацыёлаг, эканаміст. Яго працы сфармавалі ў філасофіі дыялектычны і гістарычны матэрыялізм, у эканоміцы — тэорыю дададзенага кошту, у палітыцы — тэорыю класавага змагання. Гэтыя кірункі сталі грунтам камуністычнага і сацыялістычнага руху і ідэалогіі, атрымаўшы назву «марксізм». Аўтар такіх прац, як «Маніфест камуністычнай партыі» (1848 год), «Капітал» (1867 год). Некаторыя яго працы напісаны ў суаўтарстве з аднадумцам Фрыдрыхам Энгельсам.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і ў нямецкім горадзе Трыр. Яго бацька, спадар Мардэхай, пры хрышчэнні змяніў прозвішча на Маркс, каб пазбегнуць уціску на праўніцкай працы ў сувязі з іўдаісцкім веравызнаннем.

У 1835—1841 гадах навучаўся на факультэтах права ў Бонскім і Берлінскім універсітэтах. У 1842 годзе стаў рэдактарам «Рэйнскай газеты», а пасля яе закрыцця ў 1843 пераехаў у Парыж. У 1845—1848 жыў у Бруселі, дзе ўдзельнічаў у «Саюзе камуністаў» і разам з Фрыдрыхам Энгельсам напісаў «Маніфест Камуністычнай партыі» (1849). Падчас рэвалюцыі 1848—1849 гадоў у Германіі быў галоўным рэдактарам «Новай Рэйнскай газеты». У 1849 годзе яго выслалі з краіны.

Маркс быў арганізатарам і лідарам 1-га Міжнародніцтва (1864—1876). У 1867 годзе была выдадзеная яго кніга «Капітал». Пасля роспуску 1-га Інтэрнацыянала ён лічыў асноўнай палітычнай задачай стварэнне пралетарскіх партый у асобных краінах.

## Светапогляд 
У юнацтве быў рэвалюцыйным дэмакратам. Яго філасофскія погляды складваліся пад уплывам філасофіі Г. Гегеля, яе левага кірунку — младагегельянства.

У 1867 апублікаваны 1-ы том «Капітала» — асноўны твор Маркса, у якім дадзены аналіз развіцця капіталізму і абгрунтавана непазбежнасць яго рэвалюцыйнай змены камуністычнай фармацыяй. Працу над 2-м і 3-м тамамі «Капітала» Маркс не завяршыў, іх падрыхтаваў да выдання Ф. Энгельс. У працы «Грамадзянская вайна ў Францыі» (1871) К. Маркс зрабіў вывад аб тым, што не парламентарная рэспубліка, а палітычная арганізацыя тыпу Парыжскай камуны з’яўляецца найбольш мэтазгоднай формай дыктатуры пралетарыяту. У «Крытыцы Гоцкай праграмы» (1875) ён сфармуляваў тэзіс аб 2 фазах (стадыях) камунізму.

Карл Маркс з’яўляецца заснавальнікам дыялектычнага і гістарычнага матэрыялізму, пралетарскай палітычнай эканомікі, тэорыі класавай барацьбы і сацыяльнай рэвалюцыі. Асноўныя палажэнні гэтых і іншых тэарэтычных канцэпцый марксізму выкладзены таксама ў працах «Святая сям’я» і «Нямецкая ідэалогія» (абедзве разам з Энгельсам), «Убоства філасофіі», «Васемнаццатага брумера Луі Банапарта», «Эканамічна-філасофскія рукапісы 1844 года», «Тэзісы аб Феербаху» і інш.

## Гістарычная роля 
Існуе шырокі спектр ацэнак як асобы самага Карла Маркса, так і яго грамадскай ролі і яго ўнёску ў эканамічную навуку, філасофію і сацыялогію.

Яшчэ пры жыцці Маркса адны аўтары аб’яўлялі яго ідэі геніяльнымі, іншыя паддавалі іх жорсткай крытыцы. Значная частка прац самага Маркса была прысвечана палеміцы з апанентамі. Пройдучы істотную нацыянальную мадэрнізацыю, ідэі Маркса сталі ядром шэрага ідэалогій рэвалюцыйных рухаў XX стагоддзя і зрабілі велізарны ўплыў на ход сусветнай гісторыі XIX—XX стагоддзяў.

Паводле дадзеных інтэрнэт-апытання, праведзенага ў 1999 годзе «Бі-бі-сі», Маркс быў названы найвялікшым мысляром тысячагоддзя. Паводле дадзеных каталога Бібліятэкі Кангрэса ЗША, Марксу прысвечана больш навуковых прац, чым любому іншаму чалавеку.

«*Ніводны чалавек не зрабіў на свет большага ўплыву, чым Карл Маркс у XX стагоддзі*» — Жак Атталі.

«*Сам Маркс уяўляў з сябе тып чалавека, складзенага з энергіі, волі і нязломнага пераканання. Ён меў выгляд чалавека, які мае права і ўлада патрабаваць павагі, якім бы не з’яўляўся перад вамі і што б ні рабіў. Усе яго рухі былі адважныя і саманадзейныя. Усе прыёмы былі ганарлівыя і неяк пагардлівыя, а рэзкі голас, што гучаў як метал, ішоў дзіўна да радыкальных прысудаў над асобамі і прадметамі, якія ён прамаўляў*». (П. В. Анненков, «Замечательные десятилетия»)

В. В. Леонцьеў адзначае ўнёсак Маркса ў эканамічную навуку па трох асноўных кірунках: тэорыя цэн, тэорыя дзелавога цыкла і эканамічнай дынамікі ў цэлым, метадалогія эканамічнай навукі. З нагоды тэорыі цэн Леонцьеў адзначае, што марксісцкі варыянт працоўнай тэорыі кошту не зрабіў на яе ніякага ўплыву. Асноўны ўнёсак Маркса ў тэорыю дзелавога цыкла, на думку Леонцьева, складаецца ў агульнапрызнаных схемах узнаўлення капіталу, якія ўпершыню ўведзеныя ў эканамічную навуку Марксам і апісваюць эканамічныя ўзаемасувязі паміж галінамі эканомікі, што выпускаюць сродкі вытворчасці і прадметы спажывання. Леонцьеў адзначае бліскучы аналіз Маркса асноўных тэндэнцый даўгачаснага развіцця капіталізму: Павелічэнне канцэнтрацыі багацця, хуткае скарачэнне ліку дробных і сярэдніх прадпрыемстваў, паступовае змяншэнне канкурэнцыі, бесперапынны тэхнічны прагрэс, што суправаджаецца павелічэннем ролі асноўнага капіталу, і, што, не менш важна, незмяншальная амплітуда рэгулярна паўтаральных дзелавых цыклаў — выбітны шэраг прагнозаў, якія спраўдзіліся, якім сучасная эканамічная навука з усім яе складаным апаратам супрацьставіць нічога не можа якая была ўспадкавана, у прыватнасці, У. І. Леніным.

Аднак нельга не прызнаць велізарнага ўплыву, аказанага ідэямі Маркса на ход сусветнай гісторыі XIX—XX стагоддзяў.

Структурнае падраздзяленне ААН — UNESCO ў 2013 годзе дадало «Камуністычны маніфест» у сваю праграму «Памяць свету».

## Гл. таксама 
* Марксізм

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія Карла Маркса 
* 

Катэгорыя:Палітыкі Германіі
Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты
Катэгорыя:Філосафы XIX стагоддзя
Катэгорыя:Гегельянцы
Катэгорыя:Матэрыялісты
Катэгорыя:Філосафы Германіі
Катэгорыя:Камуністы Германіі

Катэгорыя:Сацыялісты
Катэгорыя:Сацыёлагі Германіі
Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Германіі
Катэгорыя:Асобы на марках
Катэгорыя:Філатэлісты Германіі

Катэгорыя:Асобы на банкнотах
Катэгорыя:Выпускнікі Берлінскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выпускнікі Енскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Гісторыкі Германіі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы