open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Паўлінава вока малое

**Паўлінава вока малое** начное (*Saturnia pavonia*) — матылёк сямейства паўлінавочак.

## Апісанне 
Размах крылаў 50-58 мм. Агульны тон афарбоўкі самца вохрыста-шэры, задніх крылаў вохрысты, у самкі — шэры. На крылах вочкі з чорнай аблямоўкай, хвалістай цёмнай перавяззю ўздоўж краю. У прыкаранёвай частцы ломаныя палосы, апушэнне. Цела таксама апушанае. Вусікі самца шырокія, перыстыя; у самкі больш тонкія, грабеньчатыя.

## Пашырэнне 
Пашырэнне: лясная зона Еўразіі ад Заходняй Еўропы да Прымор’я. Балотная форма віду жыве на вярховых балотах, паўднёвая (лесастэпавая) форма — у лісцевых лясах. У Беларусі адзінкавыя знаходкі, у Бярэзінскім запаведніку выяўлена папуляцыя віду на вярховым балоце.

## Асаблівасці біялогіі 
Від аселы. Дае адно пакаленне за год. Матылі лятаюць у красавіку-траўні, здольныя не карміцца. Для балотнай формы кармавымі раслінамі вусеняў служаць чарніцы і дурніцы. Кармавая расліна вусеняў паўднёвай формы — маліна, цёрн, радзей крушына, бяроза, дуб. Акукліваюцца вусені ў шчыльным карычневым кокане грушападобнай формы. Зімуюць кукалкі.

## Галерэя 

Saturnia pavonia MHNT CUT 2011 0 439 male Les piles - Cornille (Dordogne).jpg|Самец
Saturnia pavonia MHNT CUT 2011 0 439 female Mussidan.jpg|Самка
Saturnia pavonia-lu.jpg|Маладая лічынка
Saturnia pavonia-lg.jpg|Старыя лічынкі

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Катэгорыя:Паўлінавочкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Эндэрберы

**Э́ндэрберы** () — востраў у групе астравоў Фенікс. Уваходзіць у склад дзяржавы Кірыбаці. Плошча - 5,1 км². Незаселены.

## Гісторыя
Адкрыты ў 1823 г. брытанскімі кітабоямі і названы ў гонар лонданскага суднаўладальніка Сэмюэля Эндэрберы.

У 1856 г. ЗША абвясцілі востраў свабодным для здабычы гуана амерыканскімі грамадзянамі. Здабыча каштоўнага ўгнаення вялася амерыканскай "Кампаніяй гуана астравоў Фенікс" у 1860 - 1877 гг. Асабліва прыбытковым стаў 1870 г., калі было здабыта 6 тысяч тон гуана. У 1878 г. амерыканцаў змянілі брытанцы, але не мелі таго ж поспеху — большая частка радовішча ўжо была вычарпана. У 1880-ыя гг. брытанскія здабытчыкі пакінулі Эндэрберы.

Хаця прырода маленькага вострава была вынішчана, Вялікабрытанія і ЗША працягвалі спрэчкі аб яго тэрытарыяльнай прыналежнасці да 1939 г., пакуль ён не быў разам з суседнім Кантонам абвешчаны сумесным уладаннем.

У 1938 - 1942 гг. на Эндэрберы жылі 4 амерыканскія каланісты, але ў сувязі з падзеямі II Сусветнай вайны іх паселішча было тэрмінова ліквідавана.

У 1979 г. востраў увайшоў у склад Кірыбаці.

У 2010 г. Эндэрберы разам з іншымі астравамі Фенікс (Кірыбаці) быў уключаны як ахоўваемая тэрыторыя ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Прырода
Востраў мае каралавае паходжанне і ўяўляе сабою закрыты атол з невялікай унутранай лагунай (0,6 км²). Клімат субэкватарыяльны засушлівы.

Першародная прырода вострава была разбурана ў выніку чалавечай дзейнасці ў XIX ст. Большая частка паверхні пакрыта вапняковымі скаламі і толькі часткова зарастае травой і хмызнякамі. Дрэваў вельмі мала.

Эндэрберы — важнае месца для размнажэння зялёных чарапах і некаторых відаў марскіх птушак. Выдатна захаваўся падводны свет мясцовага каралавага рыфа.

## Спасылкі 
* ENDERBURY ISLAND. Phoenix Group 
* Enderbury Island 
* Island Description 

Катэгорыя:Астравы Фенікс
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Э
Марат Барысавіч Батвіннік

**Мара́т Бары́савіч Батві́ннік** () — беларускі гісторык.

## Біяграфія 
У 1951 скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. Працаваў ва ўстановах народнай асветы. 3 1977 у Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі. Вывучаў гісторыю культуры і асветы Беларусі.

Аўтар кніжак «Лаўрэнцій Зізаній» (1973), «Адкуль ёсць пайшоў буквар» (1983). Даследаваў гістарыяграфію, прысвечаную жыццю і дзейнасці Францыска Скарыны. Адзін з аўтараў кнігі «Іван Фёдараў і ўсходнеславянскае кнігадрукаванне» (1984). Адказны рэдактар кнігі «Францыск Скарына — беларускі гуманіст, асветнік, першадрукар» (1989).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Супрацоўнікі ІМЭФ НАНБ
Катэгорыя:Памерлі ў 2008 годзе
Вертнікаўскі сельсавет

**Ве́ртнікаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Дзяржынскага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр — вёска Вертнікі.

Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе Дзяржынскага раёна Мінскай вобласці БССР шляхам аб’яднання скасаваных Нарэйкаўскага і Навасадскага сельсаветаў. 8 красавіка 1957 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Путчынскага (9 населеных пунктаў: вёскі Бальдзюкі, Вертнікі, Галышова, Глушынцы, Каўшова, Кулакоўцы, Мілашы, Нарэйкі і Скірмантава) і Дзямідавіцкага (12 населеных пунктаў: вёскі Вялікае Белякова, Крыштафова, Малое Белякова, Марцінавічы, Навасады, Піяніна, Плашава, Пярхурава, Чырвоная Змена, Шумшчына, пасёлак Вызваленне і хутар Буралом) сельсаветаў.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзіў 21 населены пункт.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с.
*  С. 8, 23, 73.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дзяржынскага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1957 годзе
Вертнікі

**Ве́ртнікі** (, ) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Путчынскага сельсавета. За 18 км ад Дзяржынска, 23 км ад Мінска, 20 км ад чыгуначнай станцыі Койданава.

## Назва 
Беларускі савецкі географ В. Жучкевіч звязваў назву са словам *верацея* (дзялянка зямлі, прыдатныя лоя апрацоўкі), якое далей звязанае з *вярцець*.

З іншага боку, аснова *Vert-* выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах, яна ў старым лідскім прозвішчы Кенверць, у літоўскім *Milvertas*, у тапоніме *Kulvertiškiai**.*

## Гісторыя 
Вядома з XVI ст. У 1588 годзе ў Койданаўскай воласці, 34 валокі зямлі, сяляне плацілі чынш і адпрацоўвалі паншчыну.

У 1954—1957 гадах цэнтр Вертнікаўскага сельсавета.

На 1 студзеня 2004 года — 46 двароў, 78 жыхароў.

## Насельніцтва 
## Мемарыялы 
* Брацкая магіла савецкіх воінаў, загінулых у Вялікую Айчынную вайну
* Магіла партызана С. В. Адамовіча.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Путчынскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Дзяржынскага раёна
Валадковічы

**Валадковічы**, *Валадкевічы* — шляхецкі род гербу «Радван» зменены.

## Паходжанне 
Імаверна, паходзяць ад Каспара Валадковіча, шляхціча Віленскага павета, сыны якога Марцін і Рыгор у 1567 ставілі ў войска Вялікага Княства Літоўскага двух конных ваяроў з маёнтку Геранёны Ашмянскага павета. Марцін Валадковіч згадваецца ў ліку шляхты Менскага павета.

Магчыма, да гэтага роду належалі Сенька з Мсціслаўшчыны (кан. XV — пач. XVI стст.), Рыгор з Полаччыны (1582) і іншыя.

## Найбольш вядомыя прадстаўнікі роду 
* Марцін Валадковіч (?—?), дзяк гаспадарскі (1559), пазней суддзя земскі менскі
* Марцін Валадковіч (1565—1647), суддзя земскі менскі (з 1618)
* Казімір Валадковіч (1621—1662), езуіт
* Крыштаф Валадковіч (каля 1600—1670), пісар земскі менскі, ваявода наваградскі (з 1658)
* Марцін Казімір Валадковіч (?—1701), пісар земскі менскі (з 1689)
* Феліцыян Піліп Валадковіч (1697—1778), грэка-каталіцкі мітрапаліт кіеўскі (з 1762)
* Міхал Валадковіч (1735—1760), маянтковец-самаўпраўца, прысуджаны да смяротнага пакарання за свае ўчынкі; згадваецца ў шостай кнізе «Пана Тадэвуша»: «Пан Валадковіч здзекаваўся, і нямала».

## Галерэя 

Файл:Marcin Vaładkovič. Марцін Валадковіч.jpg|Марцін Валадковіч
Файл:Marcin Kazimier Vaładkovič. Марцін Казімер Валадковіч.jpg|Марцін Казімір Валадковіч
Файл:Kryštap Vaładkovič. Крыштап Валадковіч.jpg|Крыштаф Валадковіч
Файл:Daminik Vaładkovič. Дамінік Валадковіч.jpg|Дамінік Валадковіч
Файл:Juzef Vaładkovič. Юзэф Валадковіч.jpg|Юзаф Валадковіч
Файл:Felicyjan Vaładkovič. Фэліцыян Валадковіч.jpg|Феліцыян Піліп Валадковіч
Файл:Kaspar Vaładkovič. Каспар Валадковіч.jpg|Каспар Валадковіч
Файл:Tereza Vaładkovič. Тэрэза Валадковіч.jpg|Тэрэза Валадковіч

## Літаратура 
* 
* 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

## Спасылкі
Надзя Каманэчы

**Надзя Каманэчы** (; , Румынія) — знакамітая румынская спартсменка (спартыўная гімнастыка), пяціразовая алімпійская чэмпіёнка.

## Спартыўныя дасягненні 
* Чэмпіёнка XXI алімпійскіх гульняў (асабістае першынство, практыкаванні на паралельных брусах, бервяне), сярэбраны і бронзавы прызёр (г. Манрэаль, Канада, 1976).
* Чэмпіёнка свету 1978, 1979.
* Чэмпіёнка Еўропы ў асабістым першынстве, апорным скачку, практыкаваннях на паралельных брусах і бервяне, сярэбраны прызёр у вольных практыкаваннях (1975).
* Чэмпіёнка Еўропы ў асабістым першынстве, практыкаваннях на паралельных брусах, сярэбраны прызёр у апорным скачку (1977).
* Чэмпіёнка Еўропы ў асабістым першынстве (1979).

## Біяграфія 
Пакінула спорт у 1981 годзе. У лістападзе 1989 года (незадоўга да рэвалюцыі ў Румыніі) разам з групай іншых маладых людзей бегла з Румыніі ў Венгрыю і затым эмігравала ў ЗША. З 1989 года пастаянна жыве ў ЗША. Надзя Каманэчы атрымала амерыканскае грамадзянства толькі ў 2001 годзе, аднак таксама захавала румынскае.

## Літаратура 
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — 608 с.: іл.

Катэгорыя:Спартсмены Румыніі
Катэгорыя:Гімнасты
Троіцкі летапіс

**Троіцкі летапіс** — летапісны збор пачатку XV ст., які не захаваўся.

## Гісторыя 
Магчыма, з'яўляецца спісам збору 1408 года мітрапаліта Кіпрыяна. Меркаваны аўтар — Епіфаній Прамудры, манах Троіцка-Сергіевай лаўры, сакратар мітрапаліта Фоція. Летапіс напісаны паўуставам XV ст. на 371 пергаментным аркушы. Выяўлены ў бібліятэцы манастыра ў 1760-х гадах акадэмікам Пецярбургскай АН Г. Ф. Мілерам і названы па месцы знаходкі. Згарэў у маскоўскім пажары 1812 года.

## Змест 
Запісы падзей у летапісе пачынаюцца з Аповесці мінулых гадоў, працягваецца да 1408 года і завяршаюцца нашэсцем Эдыгея. Змяшчае аповед пра Кулікоўскую бітву, нашэсце Тахтамыша і інш. На апошніх 20 аркушах аповед пра жыццё Сергія Раданежскага. Летапіс адмоўна выказваецца пра Дзмітрыя Данскога і прыхільны яго праціўнікам — Альгерду, вял.кн.літоўскаму, і Міхаілу, вял.кн.цвярскому.

## Ацэнкі 
М. М. Карамзін у «Гісторыі дзяржавы Расійскай» уважліва паставіўся да Троіцкага летапісу, даючы з яго выпісы, зробленыя да 1812 года. Паводле Карамзіна, Троіцкі летапіс — частка нейкага ранняга летапісу, які ён называў «Летапісец вялікі рускі». А. А. Шахматаў сцвярджаў падабенства Троіцкага летапісу да Лаўрэнцеўскага. Спробы рэканструяваць тэкст Троіцкага летапісу рабіў М. Д. Прысёлкаў.

## Літаратура 
* История русской литературы X—XVII вв.: Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по спец. № 2101 «Рус. яз. и лит.» / Л. А. Дмитриев, Д. С. Лихачев, Я. С. Лурье и др.; Под ред. Д. С. Лихачева. — М.: Просвещение, 1979. — 462 с., ил.
* Присёлков М. Д. Троицкая летопись. Реконструкция текста. — М.; Л., 1950.

Катэгорыя:Летапісы
Катэгорыя:Літаратура XV стагоддзя
Сэклы

Назву **Сэ́клы** маюць:

## Населеныя пункты 
* Сэклы — хутар у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці

## Азёры 
* Сэклы — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Дзісна
Сэрцападобнікі

**Сэрцападобнікі** (*Cardiidae*) — сямейства двухстворкавых малюскаў з атрада *Veneroida*. Каля 30 родаў, больш за 250 відаў (гл.серыпес грэнландскі). Пашыраны ўсюды. Жывуць на мелкаводдзі, пераважна ў цёплых водах. Фільтратары. Буйныя віды ядомыя.

## Апісанне 
Таўстасценная ракавіна выпуклая, мае сэрцападобную форму. Дасягаюць у даўжыню да 10 см, маюць рэбры, у некаторых відаў ёсць шыпы. Нага добра развітая, з яе дапамогай малюскі не толькі перасоўваюцца і хутка закопваюцца ў грунт, але і падскокваюць на некалькі сантыметраў над дном, калі адчуваюць небяспеку. Сілкуюцца планктонам і дэтрытам. У адрозненне ад большасці малюскаў з'яўляюцца гермафрадытамі і могуць хутка размнажацца.
 
З'яўляюцца аб'ектам здабычы.

## Класіфікацыя 
[thumb|200px|*[Acrosterigma cignorum*]]
* *Acanthocardia*
* *Acrosterigma*
* *Americardia*
* *Cardium*
** *Cardium costatum* — *Рабрысты сэрцападобнік*
* *Cerastoderma*
* *Clinocardium*
* *Corculum*
* *Ctenocardia*
* *Dinocardium*
* *Discors*
* *Fragum*
* *Fulvia*
* *Hypanis*
* *Laevicardium*
** *Laevicardium laevigatum*
* *Lophocardiium*
* *Lunulicardia*
* *Lyrocardium*
* *Microcardium
* *Nemocardium*
* *Papyridea*
* *Parvicardium*
* *Plagiocardium*
* *Pratulum*
* *Ringicardium*
* *Serripes*
* *Trachycardium*
* *Trigoniocardia''

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Двухстворкавыя
Сапраўдныя восы

**Сапраўдныя восы**, грамадскія восы, складкаватакрылыя восы (*Vespidae*) — надсямейства ці сямейства насякомых атрада .

## Апісанне 
Цела даўжынёю 8—30 мм, прадаўгаватае, голае або ўкрытае валаскамі. На брушку чорныя і жоўтыя палосы. Пярэднія крылы складваюцца ўдоўж. Вусікі ніткападобныя, у самцоў 13-, у самак 12-членікавыя. Пярэднягрудзі маюць дугападобную выразку, якая дасягае асновы крылаў.

## Пашырэнне 
Пашыраны паўсюдна, пераважна ў тропіках. На тэрыторыі Беларусі больш за 25 відаў адзіночных, грамадскіх восаў і шэршняў.

## Асаблівасці біялогіі 
Жывуць у гнёздах (паўсфера з ячэйкамі ў адзін паверх, сфера з шматпавярховымі ячэйкамі ці інш.). Соты будуюць з «паперы», якую атрымліваюць з перажаваных і апрацаваных ферментамі раслінных рэшткаў. Лічынак кормяць іншымі насякомымі, пераважна вусенямі. Развіццё з поўным ператварэннем. Зімуюць аплодненыя маткі.

Апыляльнікі раслін, знішчаюць шкодных насякомых, шэршні шкодзяць пчалярству.
## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Серыпес грэнландскі

**Серыпес грэнландскі** (*Serripes groenlandicus*) — від двухстворкавых малюскаў з сямейства Cardiidae. Трапляецца ўздоўж атлантычнага ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі, ад Грэнландыі да мыса Код, а таксама ўздоўж узбярэжжа Ціхага акіяна, ад Аляскі да Вашынгтона.

Катэгорыя:Двухстворкавыя
Ян Казімір Хадкевіч

**Ян Казімір Хадкевіч** ( — ) — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Канюшы вялікі літоўскі (1623—1633), кашталян віленскі (з 1646).

## Біяграфія 
З магнацкага роду Хадкевічаў герба ўласнага («Касцеша» змененая), сын Крыштафа, ваяводы віленскага, і Альжбеты з Кішкаў.

20 ліпеня 1623 атрымаў пасаду канюшага вялікага літоўскага, а 13 красавіка 1646 — кашталяна віленскага.

31 жніўня 1636 года ў Вільні пабраўся шлюбам з Соф’яй Пац, дачкой літоўскага падканцлера Стэфана Паца. Меў сыноў Ежы Караля, Міхала Канстанціна і дачок Тэрэзу і Ганну.

Памёр 13 сакавіка 1660 года, быў пахаваны ў Бераставіцы Вялікай.

## Літаратура 
* 

Ян Казімір
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны віленскія
Катэгорыя:Канюшыя вялікія літоўскія
Сэсю

**Тоё Сэсю** (, 1420, Місу — 8 жніўня 1506) — японскі мастак, адзін з найвялікшых жывапісцаў японскага Сярэднявечча, майстар манахромнага жывапісу. Дзэнскі манах. Вучань японскага мастака Сюбуна.

## Біяграфія 
 СССР, 1952]]
Нарадзіўся ў 1420 годзе ў паселішчы Акахама, правінцыя Біцю (цяпер вёска Місу, акруга Цукуба, прэфектура Акаяма).

Тоё Ода паходзіў са збяднелай сялянскай сям’і, некалі вядомага роду святароў, жывапісцаў, паэтаў і садаводаў — Тоё. У сям’і хлопчыка называлі Ода — «таполя».

Быў будыйскім святаром. Жыў у храме Секакудзі ў Кіёта, затым у замку Атуі ў Ямагуты (1465).

Вывучаў дзэн ў горадзе Соя, затым у Кіёта, дзе яго настаўнікам у жывапісе быў Тэнсё Сюбун.

У 1467—1469 Сэсю жыў у Кітаі, куды адправіўся з гандлёвай місіяй. Дабраўся да Пекіна, рабіў там насценныя роспісы, замоўленыя яму Упраўленнем па рытуалах. Па вяртанні на радзіму пасяліўся ў храме Ункакудзі ў Ямагуты, адсюль назва яго мастацкай школы — Ункоку-ру.

У 1469 вярнуўся ў Японію, дзе жыў у правінцыі Бунго (цяпер прэфектура Оіта), затым у манастыры Ункакан ў правінцыі Суо (цяпер прэфектура Ямагуты).

Памёр у Атаёсі ў 1506 годзе.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Біяграфія на answers.com 

Катэгорыя:Мастакі Японіі
Катэгорыя:Мастакі-манахі
Катэгорыя:Дзэнскія манахі
Катэгорыя:Асобы на марках
Геранім Юр’евіч Хадкевіч

**Геранім Хадкевіч** (1560—1617) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Канюшы вялікі літоўскі (1588—1593), ваявода мсціслаўскі (1593—1595), кашталян віленскі і староста берасцейскі (з 1595).

## Біяграфія 
Паходзіў з магнацкага роду Хадкевічаў герба «Касцеша», сын Юрыя, заснавальніка малодшай галіны роду, і Соф'і з Алелькавічаў.

Удзельнічаў у войнах з Маскоўскай дзяржавай і Швецыяй. Падчас рокашу Зебжыдоўскага (1606—1609) забяспечыў каралю і вялікаму князю Жыгімонту Вазе падтрымку ў Вялікім Княстве Літоўскім.

Быў чатыры раз жанаты. Жонкі:
* Багдана Аляксандра з Палубінскіх (шлюб каля 1582, дачка — Соф'я)
* Ганна з Тарлаў (да 1594, сыны Ян Геранім і Крыштаф, дачкі Альжбета, Ганна, Барбара і Крысціна)
* Дарота з Рэяў (у пачатку XVII ст.)
* Соф'я з Карбачова (з 1613)

Пахавалі Гераніма Хадкевіча ў Берасці.

## Літаратура 
* 

Геранім Юр'евіч
Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Кашталяны віленскія
Катэгорыя:Ваяводы мсціслаўскія
Катэгорыя:Канюшыя вялікія літоўскія
Катэгорыя:Старосты берасцейскія
Катэгорыя:Памерлі ў Цярнопальскай вобласці
Сюаньцзан

**Сюаньцзан** (*Чань Хуэй*) (602—664) — кітайскі будыйскі манах, вучоны, філосаф, падарожнік і перакладчык часоў дынастыі Тан.
 
Сюаньцзан нарадзіўся ў 602 як Чэнь І (陈 袆) у сям’і вучоных. Ён вядомы сваім сямнаццацігадовым падарожжам у Індыю, дзе ён вучыўся і меў зносіны са знакамітымі будыйскімі майстрамі, у прыватнасці ў манастыры Наланда.
 
Сюаньцзан прывёз з Індыі 657 тэкстаў на санскрыце. Ён атрымаў падтрымку імператара, і арганізаваў вялікую школу перакладаў у горадзе Чан’ань, прыцягваючы да працы шматлікіх вучняў па ўсёй Усходняй Азіі. Ён пераклаў на кітайскую мову 1330 твораў. Найбольшую цікавасць для яго ўяўляла школа Ёгачара (кіт. 瑜伽 行 派) або Чытаматра (кіт. 唯识).

## Літаратура 
* 
* 
* Sally Hovey Wriggins. *Xuan Zang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road*. Westview Press, 1996.HC ISBN 0-8133-2801-2 PB ISBN 0-8133-3407-1
* On Yuan Chwang’s Travels in India tr.Thomas Watters. Reprint. New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996 ISBN 81-215-0336-1.
* Stanislas Julien: Memoires sur les contrées occidentales, 1857 Paris

## Спасылкі 
Катэгорыя:Настаўнікі будызму VII стагоддзя
Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Кітая
Катэгорыя:Падарожнікі Кітая
Катэгорыя:Падарожнікі ў Індыю
Катэгорыя:Філосафы эпохі Тан
Катэгорыя:Пісьменнікі эпохі Тан
Катэгорыя:Філосафы VII стагоддзя
Катэгорыя:Пісьменнікі VII стагоддзя
Катэгорыя:Падарожжа на Захад
Запяканка

**Запяканка** — страва, прыгатаваная запяканнем.

Другое значэнне запяканкі — ягадная наліўка з прыправамі, прыгатаваная шляхам гарачай апрацоўкі.

## Віды запяканак 
* Тварожная
* Бульбяная
* Капустная
* Сырная
 
Розныя папулярныя еўрапейскія стравы, напрыклад, лазанья або пудынг, таксама фактычна з'яўляюцца запяканкамі.

Катэгорыя:Стравы з агародніны
Катэгорыя:Стравы з малочных прадуктаў
Азербайджанскі тэатр оперы і балета

thumb|Азербайджанскі тэатр оперы і балета
**Азербайджанскі тэатр оперы і балета** імя М. P. Ахундава () — оперны тэатр у сталіцы Азербайджана горадзе Баку.

## З гісторыі тэатра 
Арганізаваны ў 1920 годзе як Азербайджанскі дзяржаўны тэатр, ставіў оперы, аперэты і драмы. У 1924 годзе оперная трупа вылучана ў самастойную структуру, у 1930 годзе прысвоена імя азербайджанскага драматурга М. P. Ахундава, у 1938 дзе тэатр узнагароджаны ордэнам Леніна.

[left|thumb|На паштовай марцы Азербайджана ([2012)]]

Будынак тэатра пабудаваны ў 1910—1911 гадах, рэканструяваны ў 1938. Глядзельная зала разлічана на 1281 месца. Спектаклі ідуць на рускай і азербайджанскай мовах.

У даваенныя гады сярод нацыянальных спектакляў тэатр паставіў «Лейла і Меджнун» У. Гаджыбекава, «Шах Ісмаіл» Магамаева, «Ашугаў-Гарыб» Узеір Гаджыбекава. На азербайджанскай мове былі пастаўлены таксама оперы «Ануш» Тыграняна (1941), «Севільскі цырульнік» Дж. Расіні (1943) і «Кармэн» Бізэ (1946). Сярод спектакляў 1960-70-х гадоў: оперы — «Вагіф» Мустафаева (1960), «Багадур і Сона» Алескераў (1961), «Мярцвякі» Адыгезалава (1963), «Заручыны ў манастыры» Пракоф’ева (1968); балеты — «Сцежка грому» (1961, Ленінская прэмія, 1967), «Легенда пра каханне» Мелікава (1962), «Цені Кабустана» Ф. Караева (1969) і іншыя.

У 1941 годзе тэатр быў на гастролях у Іране. У сезоне 1969/1970 балетная трупа тэатра была ўдзельніцай Сусветнага фестывалю танца ў Парыжы; гастралявала ў Францыі, Люксембургу і Манака. У тэатры працавалі народныя артысты СССР Шэўкет Мамедаў, Тыдала Касімаў.

У 1956 годзе тэатр атрымаў статус акадэмічнага.

### Трупа тэатра 
У трупе тэатра на 1960 год былі спевакі — народныя артысты СССР: Бюльбюль, Рашыд Бейбутаў, Шэўкет Мамедаў; дырыжор Ніязаў Зульфугар аглы Тагізадэ-Гаджыбекаў. Галоўным рэжысёрам тэатра быў народны артыст Азербайджанскай ССР М. А. Мамедаў.

## Літаратура 
* Музычная энцыклапедыя. Гал. рэд. Ю. В. Келдыш. Т 1. А — Гонг. 1072 СТБ. з іл. М.: Савецкая энцыклапедыя, 1973 
* Тэатральная энцыклапедыя. Гал. рэд. С. С. Мокульский. Т. 1 — М.: Савецкая энцыклапедыя, А — «Глобус», 1961, 1214 СТБ. з іл., 12 л. іл. 
* Вялікая Савецкая Энцыклапедыя. Гал. рэд. А. М. Прохараў, 3-е выд. Т. 1. А — Ангоб. 1969. 608 стар, іл., 47 л. іл. і карт, 1 отд. л. табл. 

## Спасылкі 
* 
* Азербайджанскі тэатр оперы і балета  
* Артыкул на сайце *belcanto.ru* 
* Azer Rezayev — Opera in Azerbaijan 

Катэгорыя:Тэатры паводле алфавіта
Катэгорыя:Тэатры Баку
Катэгорыя:Оперныя тэатры Азербайджана
Катэгорыя:Акадэмічныя тэатры оперы і балета
Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе
Катэгорыя:1920 год у Азіі
Катэгорыя:Збудаванні ў стылі мадэрн
Экзістэнцыя

**Экзістэ&#769;нцыя** *(ад лац. exsistentia — існаванне)* — спецыфічна чалавечы спосаб існаваць у свеце: у адрозненне ад простага (саматоеснага) быцця рэчы, чалавек — гэта несупадзенне з самім сабой, «няспынная няўстойлівасць», «адрыў усім целам ад сябе». Чалавек мусіць пастаянна рабіць сябе чалавекам, ставіць сябе пад пытанне.

Экзістэнцыя — цэнтральная катэгорыя экзістэнцыйнай філасофіі (К’еркегор, Ясперс, Гайдэгер, Сартр ды інш.), што абазначае перш за ўсё ўнікальнае і непасрэднае перажываемае існаванне.

## Гл. таксама 
* Экзістэнцыялізм

Катэгорыя:Філасофія
Катэгорыя:Анталогія
Сялец (Бярозаўскі раён)

**Сяле́ц** (, ) — аграгарадок у Бярозаўскім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр аднайменнага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 6 км (за 12 км) ад горада Бяроза і чыгуначнай станцыі Бяроза-Картузская, за 111 км ад Брэста, на рацэ Башта пры яе сутоцы з Ясельдай, на паўднёвым беразе вадасховішча Сялец.

З паўночнага ўсходу ляжыць Сялецкае радовішча пяскоў. Лінзападобны паклад звязаны з флювіягляцыяльнымі адкладамі часу адступання сожскага ледавіка.

## Гісторыя 
Сялец — даўняе мястэчка гістарычнай Берасцейшчыны. Першы пісьмовы ўспамін пра Сялец датуецца 1397 годам. З 1471 года тут дзейнічаў касцёл. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў мястэчка ўвайшло ў склад Берасцейскага павета Берасцейскага ваяводства.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Сялец апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, у Пружанскім павеце. Станам на 1878 год, у мястэчку існавалі валасная ўправа, царква, каталіцкая капліца, яўрэйскі малітоўны дом, школа, бальніца.

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам у 1921 годзе Сялец апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стаў цэнтрам гміны Пружанскага павета Палескага ваяводства.

У 1939 годзе Сялец увайшоў у склад БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 года стаў цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі.

Перад вайной у вёсцы жыло 1699 чалавек у 391 двары.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў 1942—1943 гадах гітлераўцамі было спалена 264 дамоў, забіта 164 чалавекі; 1878 год — 2306 чал. (1126 муж. і 1180 жан.), у тым ліку 932 юдэі
* **XX стагоддзе**: 1921 год — 997 чал.; 2002 год — 1023 чал., 397 двароў.

## Славутасці 
* Касцёл Святога Аляксея (1908—1912 г., мураваны).
* Свята-Успенская царква (1865—1870 г., мураваная).
* Капліца Святога Лаўрэнція (XIX ст., мураваная).

### Страчаная спадчына 
* Уніяцкая царква

## Вядомыя асобы 
* Аляксандр Акінчыц (1839—1886) — медык, публіцыст, мемуарыст.
* Мікалай Аляксандравіч Арахоўскі (1950—1997) — беларускі мастак, драматург, пісьменнік.
* Эліяху бен Шлома Залман (1720—1797) — яўрэйскі рэлігійны дзеяч .
* Іосіф Карлавіч Здановіч (1898—?) — беларускі і рускі музыказнавец, фалькларыст.
* Аляксандр Уладзіміравіч Івашкоў (нар. 1951) — беларускі архітэктар.
* Алесь Разанаў (1947—2021) — паэт, лаўрэат Купалаўскай прэміі (1990).
* Віктар Пятровіч Супрунчук (нар. 1949) — беларускі пісьменнік.

Таксама з мястэчка паходзяць продкі Уладзіміра Высоцкага.

## Літаратура 
* 
* 
* *М. Пейган*. Аспекты рэлігійнага жыцця сяла Сялец // «Гiстарычная брама» № 1 (5), 1998.
* *М. Пейган*. Што ў імені тваім… // «Маяк» № 45, 1997.
* *М. Пейган*. Хто нас вучыў, хто нас лячыў… // «Маяк» № 62, 1997.
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сялецкі сельсавет (Бярозаўскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Бярозаўскага раёна

Катэгорыя:Мястэчкі Берасцейскага ваяводства
Гальінас

**Гальінас** () — мыс на паўвостраве Гуахіра, у Калумбіі.

Самы паўночны пункт Паўднёвай Амерыкі.

Геаграфічныя каардынаты: 12°25′ паўночнай шыраты, 71°35′ заходняй даўгаты.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мысы паводле алфавіта
Катэгорыя:Мысы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Мысы Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Берагі Калумбіі
Манра

**Манра** (кірыб. *Manra*) — востраў у групе астравоў Фенікс. Уваходзіць у склад дзяржавы Кірыбаці. Плошча — 4,4 км². Незаселены.

## Гісторыя 
На поўначы вострава Манра захаваліся сведчанні прысутнасці людзей да прыбыцця еўрапейцаў — больш за дзясятак каменных платформаў і пліт, рэшткі калодзежаў і печаў. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што яны належалі палінезійскім і мікранезійскім насельнікам, якія пакінулі гэты кавалак сушы па невядомых прычынах.

У 1823 г. востраў быў адкрыты брытанскімі кітабоямі. Яны далі яму назву *Сідней*. Сучасная назва паходзіць з мовы кірыбаці, яна замацавалася толькі ў другой палове XX ст.

У 1882 г. брытанскі ўрад выдаў ліцэнзію аўстралійскаму прадпрымальніку Дж. Т. Арундэлу на здабычу на востраве гуана. Ён пабудаваў вузкакалейную чыгунку, аднак не прадугледзеў цяжкасцяў падыходу вялікіх транспартных суднаў да мясцовага рыфу. У выніку, адзін з караблёў разбіўся аб скалы. У 1885 г. здабычу прыйшлося перарваць.

26 чэрвеня 1886 г. Вялікабрытанія афіцыйна абвясціла аб анексіі Манра. Востраў быў здадзены ў арэнду для вырошчвання какосавай пальмы. На Манра першапачаткова працавалі выхадцы з Самоа і Такелау. У пач. 1930-ых гг. сюды перасялілі 130 чалавек з астравоў Гілберта.

У 1937 г. востраў афіцыйна ўвайшоў у склад брытанскай калоніі Астравы Гілберта і Эліс.

У пасляваенны час вытворчасць какосаў стала малапрыбытковай, да таго ж пачалася працяглая засуха, і да 1963 г. насельніцтва пакінула Манра.

Яшчэ ў 1938 г. тут быў арганізаваны птушыны запаведнік. У 1975 г. брытанскія ўлады надалі Манра поўны запаведны статус.

У 1979 г. востраў перайшоў пад кіраўніцтва Кірыбаці, але запаведны статус захаваўся. У 2010 г. востраў быў уключаны ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Прырода 
Востраў Манра мае каралавае паходжанне і ўяўляе сабою замкнёны атол з шырокай унутранай лагунай (2,2 км²) глыбінёй да 6 м. Вада ў лагуне надзвычай салёная.

Прырода часткова зменена чалавекам. Значную частку паверхні пакрывае лес. Акрамя мясцовых відаў раслін сустракаюцца культурныя, перш за ўсё какосавая пальма. Фаўна прадстаўлена шматлікімі птушкамі, крабамі, чарапахамі і казуркамі. Даволі добра захаваўся падводны свет каралавага рыфа. Цікава, што з-за распаўсюджання атрутных водарасцей многія віды рыб ля ўзбярэжжа таксама маюць атрутнае мяса. Таму нават у перыяд каланізацыі перасяленцы адмаўляліся лавіць рыбу ля вострава.

## Спасылкі 
* Manra (Sydney) Island 
* SYDNEY. Phoenix Group 

Катэгорыя:Астравы Фенікс
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
М
Сярэднегерманскі канал

**Сярэднегерма́нскі кана́л** () — самы працяглы (даўжынёй 325,7 км) суднаходны канал Германіі.
 
Канал адкрыты ў 1938 годзе. Ён злучае Рэйн праз канал Рэйн-Хернэ і канал Дортмунд-Эмс з рэкамі Эмс, Везер, Эльба і далей праз брадэнбургскія рэкі і азёры з Одэрам. Па акведуку перасякае раку Везер. У еўрапейскіх маштабах ён — цэнтральная суднаходная сувязь Заходняй з Усходняй Еўропай. Канал вядомы і пад назвай канал **Везэр-Эмс** і канал **Везэр-Эльба**. Мае адгалінаванні на Оснабрук, Місбург, Ліндэн, Гільдэсгайм, Зальцгітэр. Найменшая глыбіня канала 3 м. Канал мае 3 шлюзы, суднападымальнікі і прапускае судны грузапад’ёмнасцю да 1000 тон. У 1976 годзе пабудаваны Эльбскі абвадны канал (канал Поўнач—Подзень) ад горада Вольфсбург да нізоўяў ракі Эльба і ўзбярэжжа Паўночнага мора (горад Любек).

Галоўныя парты на канале: Оснабрук, Гановер, Гільдэсгайм, Браўншвайг, Берлін.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Каналы Германіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1938 годзе
Руф Гаўрылавіч Ігнацьеў

**Руф Гаўрылавіч Ігнацьеў** (,  — ) — гісторык, археолаг, этнограф, музыказнавец, сын Гаўрылы Ігнацьева.

## Біяграфія 
Скончыў Лазараўскі інстытут усходніх моў у Маскве, кансерваторыю ў Парыжы. Быў членам таварыстваў: Маскоўскага археалагічнага, аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі, Вольнага эканамічнага, гісторыі, этнаграфіі і археалогіі пры Казанскім універсітэце.

Калі ў 1877—1880 гадах працаваў рэдактарам неафіцыйнага аддзела газеты «Минские губернские ведомости» і членам Мінскага губернскага статыстычнага камітэта, даследаваў курганы на Міншчыне, склаў карту археалагічных помнікаў Менскага павета, даследаваў археалагічныя помнікі в. Чэрнікаўшчына на Койданаўшчыне, збіраў музычны фальклор. Матэрыялы раскопак, запісы народных песень і апісанне народных інструментаў экспанаваў на Антрапалагічнай выстаўцы ў Маскве (1879), дзе выступіў з дакладамі «Пра помнікі народнай творчасці ў Мінскай губерні» і «Пра помнікі старажытнасці ў Мінскай губерні».

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі
Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Этнографы Беларусі
Катэгорыя:Музыказнаўцы Беларусі
Бэрні

**Бэ́рні** () — востраў у групе астравоў Фенікс. Уваходзіць у склад дзяржавы Кірыбаці. Плошча — 0,2 км². Незаселены.

## Гісторыя 
Востраў быў адкрыты ў 1823 годзе брытанскімі кітабоямі. Даследаваны амерыканскай экспедыцыяй у 1840 годзе. У 1889 годзе абвешчаны пратэктаратам Вялікабрытаніі. У 1899—1937 гадах здаваўся ў арэнду, аднак ніякай дзейнасці на ім не вялося. На востраў былі выпушчаны трусы, якія хутка знішчылі мясцовую расліннасць. Паколькі Бэрні мала заўважны з боку мора, для аховы марскіх суднаў на ім быў усталяваны невялікі маяк. Абслугоўваючага персаналу на ім не было, таму ў начны час маяк заставаўся цьмяным.

Уключаны ў склад брытанскай калоніі Астравы Гілберта і Эліс у 1937 годзе. У 1975 годзе абвешчаны запаведнікам.

У 1979 годзе востраў перайшоў пад юрысдыкцыю дзяржавы Кірыбаці. Пры гэтым запаведны статус захаваўся.

У 2010 годзе Бэрні разам з іншымі астравамі Фенікс (Кірыбаці) быў уключаны як ахоўваемая тэрыторыя ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

## Прырода 
Бэрні — самы малы востраў у групе астравоў Фенікс. Плошча ўсяго 0,2 км². Мае каралавае паходжанне. Частку вострава займае невялікая ўнутраная лагуна з перасоленай вадой. Яе глыбіня вар’іруецца ў залежнасці ад колькасці ападкаў. Рыф вельмі вузкі, мала абараняе астатнюю сушу ад штормаў.

Першародная расліннасць вострава значна пацярпела ад трусоў, што былі выпушчаны ў XIX або ў пачатку XX стагоддзя. Месцамі захавалася толькі нізкае травяное покрыва. Рэдка сустракаюцца хмызнякі.

Пасля вынішчэння трусоў галоўнымі прадстаўнікамі мясцовай фаўны з’яўляюцца марскія птушкі і крабы.

## Спасылкі 
* Birnie Island 
* Birnie (part of the Phoenix Group)
* BIRNIE Phoenix Group 

Катэгорыя:Астравы Фенікс
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Б
Катэгорыя:Астравы Аўстраліі і Акіяніі
Удавы

**Удавы**, несапраўднаногія (*Boidae*)  — сямейства неядавітых змей.

Выдзяляецца 3 падсямействы: пітоны, уласна ўдавы (15 родаў, каля 60 відаў) і баліерыны (2 віды). Пашыраны ў тропіках і субтропіках. Жывуць на зямлі, дрэвах, ёсць паўводныя і рыючыя формы. Найбольш вядомыя роды — удавы сапраўдныя, удавы вузкабрухія, удаўчыкі і інш.

Даўжыня да 10—11 м, маса да 100 кг і больш. Анаконда, сеткаваты пітон — найбольш буйныя з сучасных змей. Афарбоўка пераважна стракатая. Тулава з моцнымі мышцамі, з дапамогай якіх удавы душаць (адсюль назва) здабычу. Косці верхняй сківіцы рухомыя. Вочы з вертыкальнай зрэнкай. Захаваліся рудыменты таза і задніх канечнасцей (кіпцюры). Кормяцца сысунамі, птушкамі, яшчаркамі, жабамі і інш. Яйцажывародныя, некаторыя (пітоны) адкладваюць яйцы (да 107 шт.).

Многія віды — аб'екты промыслу.

## Літаратура 
* Удавы // БЭ ў 18 т. Т. 16. Мн., 2003.
Пядзенікі

**Пя́дзенікі** (*Geometridae*) — сямейства матылёў.

## Біялагічнае апісанне 
Размах крылаў да 8 см. Афарбоўка разнастайная. Вусені шараватыя або зеленаватыя, нагадваюць сучкі, галінкі, сцяблінкі (яскравы прыклад мімікрыі), маюць звычайна 2 пары брушных ног. Пры перамяшчэнні дугападобна выгінаюць цела ўверх — рухаюцца «пядзямі» (адсюль назва). Кормяцца лісцем, бутонамі, кветкамі, пупышкамі раслін; многія — паліфагі; ёсць драпежнікі.

## Арэал і экалогія 
Налічваецца каля 15 тысяч відаў. Пашыраны ўсюды, акрамя Антарктыды, найбольш у трапічных і шыракалістых лясах. Пераважна змрокавыя і начныя матылі. На Беларусі больш за 12 родаў,
каля 300 відаў. Найбольш трапляюцца: , , , ,  і інш.

## Значэнне 
Некаторыя віды — шкоднікі лесу і сельскагаспадарчых раслін.

## Гл. таксама 
* Xanthorhoe fluctuata
* Celenna festivaria
* Iotaphora admirabilis

## Літаратура 
* *Максімава С.* Пядзенікі //
Здзіслаў Дурчэўскі

**Здзіслаў Дурчэўскі** (; , мястэчка Длонь Пазнаньскага ваяводства, Польшча — , Варшава) — польскі археолаг. Доктар гістарычных навук (1936).

З 1932 працаваў у Археалагічным музеі ў Варшаве. У 1937 ўзначаліў даследаванні на Замкавай гары ў Гродна, пасля адхілення ад прац вядомага даследчыка Ю. Ядкоўскага. На плошчы 240—300 м выявіў культурны пласт 4,65 м. Выявіў фрагменты драўлянай забудовы дзядзінца XII—XV стст. з рэшткамі 23 забудоў і шматлікімі археалагічнымі знаходкамі (каля 9 тысяч). У кастрычніку 1939 — снежні 1940 працаваў у Вільні, потым у Варшаве, дзе загінуў у час Варшаўскага паўстання.

У гады Другой сусветнай вайны калекцыя знаходак З. Дурчэўскага разрабавана, а дакументацыя знішчана. Часткова запісы пра вынікі раскопак Дурчэўскага апублікаваў М. Варонін у сваёй манаграфіі «*Старажытнае Гродна*» (1954).

## Працы
*Durczewski Zdzisław. Stary Zamek w Grodnie w świetle wykopalisk dokonanych w latach 1937-1938. Grodno, 1939. Wojewódzki Komitet Uczczenia Króla Stefana Batorego w Grodnie

## Літаратура 
* Археалогія Беларусі: энцыклапедыя. У 2 т. Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — Т. 1. А—К. — 496 с. — ISBN 978-985-11-0354-2.

Катэгорыя:Археолагі Беларусі
Катэгорыя:Археолагі Польшчы
Сэрцападобнік рабрысты

**Сэрцападобнік рабрысты** (*Cardium costatum*) — від марскіх двухстворкавых малюскаў сямейства сэрцападобнікаў. Ракавіна рабрыстая, белая, даўжынёй 8 см. Жыве ля заходняга ўзбярэжжа Афрыкі.
 
Ракавіну малюска мастакі часта малявалі на карцінах, напрыклад, у «Нараджэнне Венеры» С. Бацічэлі. Яе форма выкарыстаная таксама ў архітэктурным дэкоры стылю ракако (ракайль).

Катэгорыя:Двухстворкавыя
Яблыневая пладажэрка

**Я́блыневая пладажэ́рка** (*Cydia pomonella* ці *Laspeyresia pomonella*) — матыль сямейства ліставёртак, небяспечны шкоднік яблыні.

## Апісанне 
Крылы ў размаху 14—21 мм. Пярэднія крылы даўжэйшыя, цёмна-карычневыя, з папярочнымі больш цёмнымі хвалістымі лініямі, на вяршынным краі карычнева-бурая з бронзавым адлівам пляма. Заднія крылы больш светлыя, карычнева-бурыя са светлымі махрамі па краях.

Вусені даўжынёю да 18 мм, ружаватыя з карычневай галавой і пярэднегрудным шчытком. Зімуюць у шчыльных коканах на ствалах і шкілетных галінах яблынь, у трэшчынах кары дрэў, радзей у глебе на глыбіні 1—3 см і на яе паверхні пад смеццем. Матылі вылятаюць у перыяд цвіцення яблыніПраз 2—10 дзён пасля вылету матылькі пачынаюць адкладваць яйцы. Вусені адраджаюцца праз 6—17 дзён і ўгрызаюцца ў плод, закрываючы ўваходную адтуліну коркам з кавалкаў плода, аплеценых павуціннем. Кормяцда мякаццю і насеннем пладоў. Пашкоджаныя плады недаразвіваюцца, заўчасна жаўцеюць і асыпаюцца задоўга да ўборкі ўраджаю.

## Шкода 
Пашырана ў раёнах культывавання яблыні (у т. л. на Беларусі). Небяспечны шкоднік пладоў яблыні і грушы. У садах, дзе не праводзіцца мерапрыемстваў па барацьбе з пладажэркай, пашкоджанасць пладоў можа дасягаць 90 %. Пашкоджвае таксама плады слівы, персіка, айвы, абрыкоса, грэцкага арэха.

## Меры барацьбы 
Рэгулярнае збіранне і выдаленне з саду ападкаў разам з вусенямі, якія знаходзяцца ўнутры пладоў; у канцы ліпеня накладванне на штамбы лоўчых паясоў, якія пасля збору ўраджаю знішчаюць разам з вусенямі; майстраванне ферамонных пастак (самцы пладажэркі ляцяць на пах ферамону і прыліпаюць да клеявой паверхні); апрацоўка біяпрэпаратамі і хімікатамі.

## Літаратура 
* Хваробы і шкоднікі пладовых і ягадных культур // Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
* Яблыневая пладажэрка // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. І. — Мн.: БелЭн, 2004.

Катэгорыя:Ліставёрткі
Катэгорыя:Насякомыя-шкоднікі сельскай гаспадаркі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Пяганкі

**Пяганкі** (*Tadorna*) — род вадаплаўных птушак сямейства .

Даўжыня да 60 см, маса да 1,65 кг. Афарбоўка пярэстая: спалучэнне белага, чорнага і рыжага колераў.

Адрозніваецца 7 відаў. Пашыраны ў Еўропе, Азіі, Аўстраліі, Афрыцы. Жывуць на марскіх узбярэжжах, у стэпавых, паўпустынных і пустынных ландшафтах па берагах азёр. Гняздуюцца ў норах, расколінах скал, пакінутых пабудовах, часам у кустоўі. Кормяцца пераважна расліннасцю, дробнымі беспазваночнымі.

Манагамы. Нясуць да 12 (зрэдку да 18) яек.

Аб’екты палявання.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Качыныя
Катэгорыя:Роды птушак
Чорнае возера (Чэхія)

**Чорнае возера** (; ) — самае вялікае і глыбокае возера натуральнага паходжання на тэрыторыі Чэхіі, размешчана ў Шумаве, у Пльзенскім краі, у 6 км на паўночны захад ад горада Жалезна-Руда. Ледавіковае возера, мае трохвугольную форму. Возера акружана іглічным лесам. У вадзе - алігатрофы. З возера выцякае Чорны паток, які ўпадае ва Углаву. Водападзел праходзіць практычна па возеры. Уваходзіць у басейн Эльбы, якая ўпадае ў Паўночнае мора. Найстарэйшая, пабудаваная ў 1929-1930 гадах, гідраакумулюючая электрастанцыя Чэхіі знаходзіцца на гэтым возеры, выкарыстоўваецца як верхні рэзервуар.

## Літаратура 
* Ottova Encyklopedie, Česká republika, Zeměpis, Černé jezero, Ottovo nakladatelství Praha, 2006 ISBN 80-7360-456-6
* 999 turistických zajímavostí České republiky, Černé a Čertovo jezero, Soukup & David, 1999, ISBN — 80-242-0183-6

## Спасылкі 
* Informace zejména pro turisty na Wikimapy 
* Národní přírodní rezervace Černé a Čertovo jezero 
* MVE Černé jezero 

Катэгорыя:Азёры Чэхіі
Катэгорыя:Шумава
Катэгорыя:Пльзенскі край
Герб Глыбокага

**Герб Глыбокага** — герб горада Глыбокае і Глыбоцкага раёна. Герб і сцяг зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 20 студзеня 2006 г. № 36.

## Апісанне 
Герб Глыбокага ўяўляе сабой выяву ў сярэбраным полі іспанскага шчыта блакітная сцяна з трыма зубцамі, на якой знаходзяцца дзве перакрыжаваныя сярэбраныя шаблі з залатымі ручкамі і тры залатыя манеты.

## Паштовая марка 
21 жніўня 2012 года Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь выпусціла ў абарот паштовую марку «Герб Глыбокага» з серыі «Гербы гарадоў Беларусі».

## Гл. таксама 
* Сцяг Глыбокага

## Літаратура 
* 
* Адамушка У. Геральдычны вянок Віцебшчыны / У. І. Адамушка, М. М. Елінская, С. В. Рублеўскі. — Віцебск : Віцеб. абл. друк., 2010. — С. 41-42.

## Спасылкі 
* [Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D1%8D%D0%B7%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82_%D0%A0%D1%8D%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C) ад 20 студзеня 2006 г. № 36.]

Катэгорыя:Глыбокае
Катэгорыя:Глыбоцкі раён
Глыбокае
Орліцэ

**Орліцэ** () — рака ў Чэхіі. Даўжыня ракі складае 32 км. Плошча яе басейна налічвае 2036 км ². Сіла плыні характарызуецца сярэднім выдаткам вады, прыкладна 21,5 м ³ ў секунду. Упадае ў раку Эльба. Паводка на рацэ адбываецца вясной.

## Літаратура 
* Petr Rybář, Přírodou od Krkonoš po Vysočinu. Hradec Králové: Kruh, 1989. ISBN 80-7031-024-3

## Спасылкі 
* Інфармацыя пра раку

Катэгорыя:Рэкі Чэхіі
Катэгорыя:Прытокі Эльбы
Пльзенскі край

**Пльзенскі край** () — адміністрацыйная адзінка Чэшскай Рэспублікі, размешчаны ў заходняй частцы гістарычнай вобласці Багемія. Адміністрацыйны цэнтр — Пльзень.

## Насельніцтва 
Насельніцтва Пльзенскага края складае 569.627 чалавек (па стане на 31 снежня 2008 года), што адпавядае 5,4 % усяго насельніцтва Чэхіі. З гэтай колькасці 30 % жыхароў пражывае ў Пльзень і прыгарадах. У краі шмат населеных пунктаў з невялікай колькасцю жыхароў, адзіным вялікім горадам з’яўляецца адміністрацыйны цэнтр края Пльзень — чацвёрты па велічыні горад Чэхіі (164 000 жыхароў). У астатніх 46 гарадах края пражывае 367.000 чалавек. Шчыльнасць насельніцтва складае 72,9 жыхароў на 1 квадратны кіламетр (у сярэднім па краіне — 130 жыхароў на 1 квадратны кіламетр).

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт адміністрацыі края
Касцёл Нараджэння Дзевы Марыі (Прага)

**Касцёл Нараджэння Дзевы Марыі** () — храм у раманскім стылі, адзін з найстарэйшых у Празе (раён Прага 10, Záběhlice). Ахоўваецца як нацыянальны помнік архітэктуры.

Найбольш старажытны пласт будынка датуецца першай паловай XII стагоддзя (каля 1125). У XIV стагоддзі царква была перабудавана ў гатычным стылі. У той час яна была парафіяльнай царквой. У XIX стагоддзі старажытная вежа была знішчана маланкай, а затым у 1876-80 гг. заменена новай, стылізаванай пад раманіку. Алтарны жывапіс быў створаны ў 1861 годзе. Капітальны рамонт быў праведзены ў 1948 годзе, а фасад быў адрамантаваны ў 2000 годзе пры фінансавай падтрымцы муніцыпальных улад.

## Спасылкі 
* Filiální kostel Narození Panny Marie v Záběhlicích býval farním. , Farnost Stětí sv. Jana Křitele v Hostivaři. 
* Filiální kostel Narození Panny Marie v Záběhlicích býval někdy farním., Staré Záběhlice — originally: Antonín Podlaha: *Filiální kostel Narození Panny Marie*, In: Posvátná místa království českého : Arcidiecese pražská, 1. Prague: Dědictví sv. Jana Nep., 1907. 
* Obnovený kostelík v Záběhlicích, In: Method. Vol. 5, no. 7 (30. 7. 1879), pp. 79-80. — the article was probably written by the publisher and editor of the magazine, Ferdinand J. Lehner. 
* kostel Narození Panny Marie, Hrady.cz, Mass, Turyna Petr, 5. 2. 2004 

Катэгорыя:Храмы Прагі
Катэгорыя:Збудаванні Чэхіі ў гатычным стылі
Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі
Катэгорыя:XIV стагоддзе ў Празе
Чортава возера (возера, Чэхія)

**Чортава возера** — возера натуральнага паходжання на тэрыторыі Чэхіі, размешчана непадалёк ад горада Жалезна-Руда. Ледавіковае возера, якое ўтварылася ў апошнюю ледніковы эпоху,  мае авальную форму. Возера акружана іглічным лесам. Распасціраецца прыкладна на 445 метраў у даўжыню. Яго найбольшая шырыня 300 метраў. Плошча складае 10,3 га, аб'ём вады 857.000 м ³ з максімальнай глыбінёй каля 36 м.

## Літаратура 
* Ottova Encyklopedie, Česká republika, Zeměpis, Čertovo jezero, Ottovo nakladatelství Praha, 2006 ISBN 80-7360-456-6
* 999 turistických zajímavostí České republiky, Černé a Čertovo jezero, Soukup & David, 1999, ISBN - 80-242-0183-6
* Štefáček Stanislav, Encyklopedie vodních ploch Čech, Moravy a Slezska, Čertovo jezero (s. 44), Nakladatelství Libri, Praha, 2010 ISBN 978-80-7277-440-1

## Спасылкі 
Катэгорыя:Азёры Чэхіі
Углава

**Углава** () — рака ў Чэхіі.

Агульная працягласць ракі — каля 108 км. Плошча яе вадазбору налічвае 915 км². Сіла цячэння характарызуецца сярэднім выдаткам вады, каля 6 м³ ў секунду. Сілкаванне мае ў асноўным снегавое і дажджавое. Паводка на рацэ адбываецца вясной. Зліваючыся з рэкамі Мжэ і Радбуза, Углава ўтварае ля горада Пльзень раку Бераўнка.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Чэхіі
Катэгорыя:Басейн Эльбы
Світава

**Світава** () — рака ў Чэхіі. Агульная працягласць ракі - каля 98 км. Плошча басейна налічвае 1149 км². Сіла цячэння характарызуецца сярэднім выдаткам вады, каля 5 м³ ў секунду. Сілкаванне ў асноўным снегавое і дажджавое. Паводка на рацэ адбываецца вясной. Прыток ракі Свратка.

## Спасылкі 
* Служба папярэджання паводак і прагназавання. Рака Світава
* Рака Світава. Кантроль воднага рэжыму
* Дэпартамент геаінфармацыйных сістэм і картаграфіі
* Вытокі Світавы. Фота Panoramio 

Катэгорыя:Рэкі Чэхіі
Свратка

**Свратка** () — рака ў Паўднёвамараўскім краі Чэшскай рэспублікі. Пачынаецца на Чэшска-Мараўскім ўзвышшы, цячэ на паўднёвы ўсход, каля Брно прымае ў сябе раку Світава, і ў некалькіх кіламетрах ад Мікулава ўпадае ў раку Дые. На мясцовым мараўскім дыялекце рака называецца «Шварцава».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Рэкі Чэхіі
Алігатрофы

**Алігатрофы** — расліны, а таксама мікраарганізмы, якія жывуць на глебах (ці ў вадаёмах) з нізкім утрыманнем пажыўных рэчываў, напрыклад, у паўпустынях, сухіх стэпах, на вярховых балотах.

Назва паходзіць ад ст.-грэч. ὀλίγος — «нешматлікі», «нязначны» і τροφή — «харчаванне».

Алігатрофамі з’яўляюцца сфагнавыя імхі, некаторыя балотныя травы, журавіны, багун балотны.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Экалогія раслін
Чэшская Сілезія

thumb|100px|Сцяг
thumb|100px|Герб
**Чэшская Сілезія** (, ) — зямля на паўночным усходзе Чэшскай рэспублікі, чэшская частка Сілезіі. У мінулым вядомая пад назвамі **Мараўская** або **Судэцкая Сілезія** (1938—1945). Да 1918 года большая частка рэгіёну ўваходзіла ў склад Аўстра-Венгрыі (Аўстрыйская Сілезія). Адміністрацыйна ўключана ў Мараўскасілезскі край Чэшскай рэспублікі.

## Геаграфія 
thumb|злева|Рэгіён на карце Чэхіі

Тэрыторыя Чэшскай Сілезіі распасціраецца на ўсход і захад ад горада Острава і ўключае ў сябе вялікую частку сучаснага Мараўскасілезскага края і, на крайнім захадзе, невялікую частку Оламаўцкага края з наваколлем горада Ясенік. Наступнымі па значнасці гарадамі пасля Остравы з’яўляюцца Опава, Карвіна і Тршынец. Вобласць размяшчаецца ў Судэцкіх горах, пераходзячых на ўсходзе ў Карпаты. Галоўныя рэкі: Одэр (Одра), Опава і Олшэ, якая працякае часткай па мяжы з Польшчай.

## Гісторыя 
Сучасная Чэшская Сілезія ўяўляе сабой тую частку Сілезіі, якая замацавалася за Аўстрыяй у канцы Першай Сілезскай войны (падчас Вайны за аўстрыйскую спадчыну) у 1742 годзе. Да 1900 года герцагства Верхняй і Ніжняй Сілезіі са сталіцай у Трапау займала плошчу ў 5140 км² з насельніцтвам у 670 тыс. чал. Да сучаснай Чэшскай Сілезіі таксама належыць Глучын, які быў да 1920 годзе ўключаны ў склад Германіі.

У 1918 годзе былое герцагства ўвайшло ў склад Судэцкай правінцыі Аўстрыі, аднак па Сен-Жэрменскаму мірнаму дагавору 1919 года перайшло да Чэхаславакіі за выключэннем часткі Цешынскай Сілезіі на ўсход ад ракі Олшэ, якая ўвайшла ў склад Польшчы.

Паводле Мюнхенскага пагаднення 1938 года большая частка Чэшскай Сілезіі ўвайшла ў склад рэйхсгау Судэцкая вобласць і заселена немцамі. Пасля Другой сусветнай вайны гэтыя землі былі вернуты Чэхаславакіі, а нямецкае насельніцтва дэпартавана (гл.: Дэпартацыя немцаў пасля Другой сусветнай вайны). Мяжа з Польшчай была ўсталявана часткова па рацэ Олшэ (афіцыйна паводле дагавора 1958 года).

Катэгорыя:Сілезія
Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Чэхіі
Сэклы (возера)

**Сэ́клы** — возера ў Беларусі, у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Дзісна.

Знаходзіцца за 34 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада Браслаў, за 2 кіламетры на поўнач ад гарадскога пасёлка Відзы, на тэрыторыі нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры».

Плошча паверхні 1,01 км², даўжыня 1,48 км, найбольшая шырыня 1,25 км, найбольшая глыбіня 3 м, сярэдняя 1,6 м. Даўжыня берагавой лініі 4,7 км, плошча вадазбору 9,4 км². Аб’ём вады ў возеры 1,6 млн м³.
Катлавіна рэшткавага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы вышынёй да 3 метраў, спадзістыя, на поўначы стромкія, вышынёй да 9 метраў. Берагі нізкія, пясчаныя, забалочаныя, пад хмызняком. Пойма шырынёй 10—20 метраў. Дно выслана сапрапелем, месцамі каля берагоў пясчанае. Зарастае па ўсёй плошчы. Злучана пратокай з Відзскім возерам, выцякае ручай у раку Дрысвята, упадае ручай са Старадворскага возера.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, лінь, сом, гусцяра, плотка, карась і іншыя рыбы.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Басейн Дрысвяты
Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна