open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нарвежская мова

**Нарвежская мова** (нарв. *norsk* [nɔʂːk]) — мова германскай групы, афіцыйная мова Нарвегіі.

Гістарычная нарвежская мова найбольш блізкая да фарэрскай і ісландскай моў. Аднак дзякуючы значнаму ўплыву дацкай мовы і некатораму ўплыву шведскай, нарвежская ў цэлым блізкая і да гэтых моў. Больш сучасная класіфікацыя адносіць нарвежскую разам з дацкай і шведскай у групу мацерыковых скандынаўскіх моў, у адрозненне ад астраўных скандынаўскіх моў.

Гісторыю нарвежскай мовы падзяляюць на 2 перыяды: старажытнанарвежскі (з IX ст.) і нованарвежскі (з 1525). 3 1380 (пасля далучэння Нарвегіі да Даніі) пачала распаўсюджвацца дацкая пісьмовая мова, якая ў XVI ст. атрымала статус афіцыйнай мовы. У выніку значнага ўплыву нарвежскага субстрату адбылося адасабленне дацка-нарвежскай літаратурнай мовы, якая ў XIX ст. атрымала назву рыксмал. Другі варыянт літаратурнай нарвежскай мовы — лансмал, створаны ў XIX ст. І. Осэнам на аснове сінтэзу мясцовых дыялектаў. У 1929 годзе рыксмал і лансмал былі афіцыйна перайменаваны ў букмал і нюнорск.

Найбольш пашыраны букмал, блізкі па структуры да дацкай мовы. Асноўныя адрозненні букмала ад сучаснай дацкай мовы: музычны націск, частае выкарыстанне дыфтонгаў на месцы дацкіх манафтонгаў, глухія змычныя зычныя пасля галосных, сістэма трох родаў.

Пісьменства на аснове лацінскага алфавіта. Найбольш старажытныя помнікі — рунічныя надпісы «эпохі вікінгаў» і рукапісныя помнікі 2-й пал. XII ст. (законы, легенды і інш.).

## Літаратура 
* Нарвежская мова //  С. 159.


*
Шведская мова

**Шве́дская мо́ва** (швед. *svenska* ) — мова ўсходняй падгрупы скандынаўскай групы, на якой размаўляюць ў Швецыі, частцы Фінляндыі і на аўтаномных Аландскіх астравах. Самая распаўсюджаная мова Скандынавіі з колькасцю носьбітаў больш дзевяці мільёнаў.

Шведскай мове ўласцівы: у фанетыцы — наяўнасць доўгіх і кароткіх галосных і зычных гукаў, музычны націск; у марфалогіі — 4 тыпы спражэння дзеяслова, захаванне супіна, які выступае ў якасці нязменнай часткі аналітычнай форм дзеяслова, агульны і ніякі род, 2 лікі і 2 склоны ў сістэме назоўніка, катэгорыя азначальнасці ў прыметніку; у сінтаксісе — цвёрды парадак слоў у сказе.

Мае 7 груп дыялектаў: гаворкі свейскія, ёцкія, нарлацдскія, гутнійскія, паўднёвашведскія, усходнешведскія, нарвежска-шведскія. Найстаражытнейшыя пісьмовыя помнікі — рунічныя надпісы 9—12 ст. (каля 2500). Помнікі лацінскім алфавітам з 13 ст. Сучасная літаратурная мова склалася ў 16—17 ст. на аснове свейскіх гаворак.

## Гл. таксама 
* Шведскі алфавіт
* Шведска-беларуская практычная транскрыпцыя

## Літаратура 
* *Міхневіч А.* Шведская мова // 
* *Цвірка В.* Кароткая граматыка шведскай мовы / В. У. Цвірка. — Мн.: Радыёла-плюс, 2009. — 88 с. — (Серыя «Беларускія ЕўраГраматыкі»). ISBN 978-985-448-095-4

Катэгорыя:Германскія мовы
Катэгорыя:Мовы Швецыі
Катэгорыя:Мовы Фінляндыі
Хламідыёз

**Хламідыёз** — інфекцыйнае захворванне, якое перадаецца палавым шляхам, выклікаецца хламідыямі (*Chlamydia trachomatis*). З'яўляецца адным з самых распаўсюджаных захворванняў, якія перадаюцца палавым шляхам.

Катэгорыя:Захворванні, якія перадаюцца палавым шляхам
Катэгорыя:Бактэрыяльныя інфекцыі
Хвароба

[thumb|320px|справа|Шчыльнасць новых выяўленых захворванняў на [сухоты]]
**Хвароба** (ад протаслав.: *xvorъ*) — працэс, які ўзнікае ў выніку ўздзеяння на арганізм шкоданоснага (надзвычайнага) раздражняльніка знешняга альбо ўнутранага асяроддзя, які характарызуецца паніжэннем прыстасавальнасці жывога арганізму да знешняга асяроддзя пра адначасовай мабілізацыі яго абарончых сіл. Хвароба праяўляецца парушэннем раўнавагі арганізма са знешнім асяроддзем, якое выяўляецца ва ўзнікненні старонніх (неадэкватных) рэакцый, а ў чалавека — зніжэннем на час хваробы яго працаздольнасці.

Хвароба можа быць выклікана знешнімі фактарамі, як то інфекцыйныя захворванні, ці можа быць выклікана ўнутранай дысфункцыяй, як то аўтаіммунныя захворванні. Слова «хвароба» часта выкарыстоўваецца больш шырока для абазначэння любога стану, які выклікае боль, парушэнне, засмучэнне, сацыяльныя праблемы або смерць чалавека. У гэтым шырокім сэнсе паняцце часам уключае ў сябе траўмы, інваліднасць, парушэнні, сіндромы, інфекцыі, дэвіянтныя паводзіны і атыповыя змены структуры і функцыі, у той час як у іншых умовах і для іншых мэтаў яны могуць быць разгледжаны адрознымі катэгорыямі. Захворванні звычайна ўплываюць на людзей не толькі фізічна, але і эмацыйна, бо яны здольныя змяніць погляд чалавека на жыццё.

Смерць у выніку хваробы завецца смерцю ад натуральных прычын. Існуюць чатыры асноўных тыпы захворвання: патагенныя захворванні, авітаміноз, спадчынныя захворванні і фізіялагічныя захворванні. Захворванні могуць таксама быць класіфікаваны як інфекцыйныя і неінфекцыйныя захворванні.

Антонім паняцця здароўе.

## Гл. таксама 
* Прадрамальны перыяд
* Класіфікацыя хвароб

## Спасылкі 
* Медыцынскы даведнік хвароб 
* 
* Спіс псіхалагічных эквівалентаў хвароб

*
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Ахрыдскае возера

**Ахры́дскае во́зера** — возера, якое знаходзіцца на мяжы Паўночнай Македоніі і Албаніі.

Самае глыбокае і старажытнае возера на Балканах, захавала ўнікальную водную экасістэму, якую прэзентуюць больш за 200 эндэмічных відаў сусветнага значэння. У 1980 годзе Охрыд і Ахрыдскае возера былі занесены ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.
Размешчана ў міжгорнай катлавіне на вышыні 695 м. Плошча складае 348 км². Максімальная глыбіня возера — 288 м, сярэдняя глыбіня — 155 м. З возера выцякае рака Чорны Дрын.

## Гарады 
* Струга

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Албаніі
Катэгорыя:Азёры Паўночнай Македоніі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Паўночнай Македоніі
Газні (горад)

**Газні́** (, ) — горад у Афганістане, на паўднёвы захад ад Кабула, на шляху ў  Кандагар. Размешчаны на гарыстым плато.
Адміністрацыйны цэнтр правінцыі Газні. Насельніцтва — 150 тыс. чал. (2006).

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
Катэгорыя:Гарады Афганістана
Цяжарнасць

**Цяжарнасць** — фізіялагічны стан самак жывёл, характэрны для млекакормячых. Гэты стан абумоўлены зачаццем новых асобін і ўяўляе сабой працэс выношвання зародкаў унутры арганізму самкі. Перыяд цяжарнасці завяршаецца родамі. Падчас цяжарнасці зародак развіваецца і расце за кошт атрымання пажыўных рэчываў ад маці, а ў самак, у сваю чаргу, адбываецца перабудова арганізму і падрыхтоўка да будучага кармлення народжаных немаўлят.


Катэгорыя:Млекакормячыя
Бемоль

**Бемоль** — у сучаснай музычнай натацыі знак альтэрацыі, які пазначае паніжэнне стаячай справа ад яго ноты на адзін паўтон. Адзінарны бемоль пазначаецца знакам \flat , падобным на маленькую лацінскую літару b, трохі выцягнутую знізу. Часам існуе неабходнасць панізіць ноту на цэлы тон; для гэтага ўжываецца дубль-бемоль \flat\flat , які ўтвараецца або проста выпісваннем двух бемоляў падрад, або яшчэ і ўзяццем іх пад адно рабро (гарызантальную рысу).

У табліцы знакаў Юнікод ёсць знакі бемоля ♭ (U+266D) і дубль-бемоля 𝄫 (U+1D12B).

## Гл. таксама 
* Дыез
* Бекар

## Літаратура 
Катэгорыя:Музычная тэрміналогія
Катэгорыя:Знакі музычнай натацыі
Катэгорыя:Элементарная тэорыя музыкі
Катэгорыя:Вытворныя літары B
Дыез

thumb|90px|Нота з дыезам
**Дыез** — у сучаснай музычнай натацыі знак альтэрацыі, які пазначае павышэнне стаячай справа ад яго ноты на адзін паўтон. Дыез пазначаецца рашоткай (\sharp). Часам існуе неабходнасць павялічыць ноту на цэлы тон; для гэтага ўжываецца **дубль-дыез**, які мае выгляд крыжыку, падобнага да x, з маленькімі квадратамі на канцах (16px).

thumb|90px|Нота з дубль-дыезам
У табліцы знакаў Юнікод ёсць адмысловы знак для дыеза «» (шаснаццатковы нумар 266F), які адрозніваецца ад знака актаторпа (рашоткі) «#». Таму актаторп не рэкамендуецца выкарыстоўваць замест знака дыеза. Знак дубль-дыеза () мае ў Юнікодзе шаснаццатковы нумар 1D12A.

## Гл. таксама 
* Бемоль
* Кода

## Літаратура 
Катэгорыя:Знакі музычнай натацыі
Катэгорыя:Элементарная тэорыя музыкі
Катэгорыя:Музычная тэрміналогія
Этанол

**Этано́л**, або **эты́лавы спірт**, або **метылкарбіно́л**, або **ві́нны спірт**, або **гідраксі́д пентагідрадыкарбо́нія** (C2H5OH, або CH3-CH2-OH) — другі прадстаўнік гамалагічнага раду аднаатамных спіртоў, пры стандартных умовах лятучая, гаручая, бясколерная празрыстая вадкасць.

Дзеючы кампанент алкагольных напояў. Змешваецца з вадой у любой прапорцыі.

## Медыцынскі спірт 
Выкарыстаецца ў медыцыне як антысептык.

## Гл. таксама 
* Спірты
* Алкагольныя напоі
* Тэхнічны спірт

Катэгорыя:аднаатамныя спірты
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
ЮFM

**ЮFM** () — першае моладзевае радыё, якое вяшчае з Масквы больш чым на 60 рэгіёнаў Расіі. 

ЮFM вяшчае ў Маскве (68,86 МГц) і іншых гарадах ў Расіі і блізкім замежжы, а таксама спадарожніках у пакетах рускамоўных радыёпраграм. Пачатак вяшчання — 16 кастрычніка 1962 года. Радыёстанцыя уваходзіць у састаў Усерасійскай Дзяржаўнай Тэлерадыёкампаніі.

У Беларусі ЮFM можна прымаць у інтэрнэце ці праз спадарожнік або на ДВ 153 КГц. 

## Лагатып 
Радыёстанцыя змяніла 1 лагатып. Цяперашні — 2-гі па ліку.
* З 16 кастрычніка 1962 па 31 сакавіка 2008 года лагатып уяўляў сабой слова «ЮНОСТЬ» (замест літары О — жоўтае сонца), наверсе маленькае слова «РАДИО».
* З 1 красавіка 2008 па цяперашні час лагатып уяўляе сабой вялікую ружавую літарую «Ю», побач маленькае слова «FM».

## Спасылкі 
* Официальный сайт (на реконструкции) 
* ЮFM на Moskva.fm 
* 45 лет Юности
* История Юности 1962—1999
* Главные редакторы 
* Страница программы АТЛАНТИКА. Архив передач

Катэгорыя:Радыёстанцыі
Надзея Артымовіч

**Надзе́я Артымо́віч** (; , Аўгустова, Бельскі павет, Польшча — 3 кастрычніка 2023, Бельск Падляскі) — беларуская паэтка ў Польшчы.

## Біяграфічныя звесткі 
Нарадзілася ў 1946 годзе. Дзяцінства Надзеі Артымовіч прайшло ў Бельску Падляскім, тут яна хадзіла ў пачатковую школу і Беларускі агульнаадукацыйны ліцэй імя Тарашкевіча. У 1965—1967 гадах вывучала рускую філалогію на настаўніцкіх курсах у Беластоку, у наступныя гады — беларускую філалогію ў Варшаўскім універсітэце, які закончыла ў 1972 годзе. Пасля жыла і працавала (у тым ліку перакладчыцай) у Варшаве. Член Беларускага літаратурнага аб’яднання «Белавежа» і Саюза польскіх пісьменнікаў з 1986 года. На пенсіі Надзея Артымовіч жыла ў Бельску Падляскім. Памерла 3 кастрычніка 2023 года.

## Творчасць 
Паэтычны дэбют Надзеі Артымовіч адбыўся ў газеце «Ніва» («Ой, ляцелі гусі») у 1970 годзе. На працягу 1970—1975 гадоў тут было надрукавана 13 прапанаваных паэткай вершаў. Пачынаючы з 1976 года выйшлі новыя вершы, якіх ужо нямала друкавалася на старонках «Нівы», у «Беларускім календары», часопісе «Маладосць» і інш. Многія з іх тычацца працэсу духоўнай адаптацыі асоб, якія ва ўмовах індустрыялізацыі апынуліся ў віры жыцця вялікіх гарадоў; паэтэса асэнсоўвае гэта, пазбягаючы плыткага сентыменталізму і настальгіі па адыходзячай традыцыйнай вёсцы. У вершах «Мой родны горад», «Грудка зямлі», «Ёсць тое», «П’ю прагна» гучаць патрыятычныя матывы, увасабленнем якіх ёсць пакінуты родны кут, зямля дзяцінства; для іх характэрны ідэйны і эмацыйны зарад, вера і здаровы аптымізм. Значныя мастацкія вартасці выяўляе лірыка кахання (цыкл «Мы так блізка сябе»). Выразна паэтэса паказала сваю творчую манеру ў вялікім цыкле рэфлексійных вершаў «Варшаўскія пейзажы», водгук на разнастайныя праявы жыцця знайшоў тут адлюстраванне як у дыяпазоне праблем, так і ў мастацкіх сродках іх выяўлення.

## Зборнікі 
* «We śnie w bólu słowa» (1979)
* «Роздумы» (1981)
* «Сезон у белых пейзажах» (1990)
* «З неспакойных дарог» (1993)
* «Дзверы» (1994, разам з Алесем Разанавым)
* «Лагодны час» (1998)
* «Адплывае спакойнае неба» (1999)

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Туронак Ю. Пейзажы Надзеі Артымовіч // Ніва. 1978. 3 верасня.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Польшчы
Катэгорыя:Паэтэсы
Венерычныя захворванні

**Венерычныя захворванні** альбо **Захворванні, якія перадаюцца палавым шляхам**, таксама інфекцыі, якія перадаюцца палавым шляхам () — пад гэтымі тэрмінамі разумеюць інфекцыйныя захворванні, найбольш частым шляхам заражэння якіміми з’яўляецца палавы.

Інфекцыі, за рэдкім выключэннім, якія перадаюцца толькі палавым шляхам, у айчыннай медыцыне адасабляюць у групу **венерычных захворванняў** (сіфіліс, ганарэя, данаваноз, мягкі шанкр). Іншыя захворванні, якія перадаюцца палавым шляхам, могуць перадавацца і іншым шляхам: парэнтэральным (ВІЧ, гепатыт В), прамым кантактным (часотка), вертыкальным (ВІЧ).

## Дыягностыка 
Для дыягностыкі выкарыстоўваецца агляд пацыента, выяўленне клінічных сімптомаў, як боль пры мочаспусканні, вылучэнні з палавых органаў, і аналіз мазкоў і ўзораў крыві. Фізічныя сімптомы (боль, вылучэнні) для некаторых захворванняў, як востраканцовыя кандыломы, могуць адсутнічаць зусім. Усе інструментальныя метады даследавання валодаюць хібнасцю, таму дыягназ ставіцца звычайна на падставе некалькіх відаў даследаванняў.

Для вывучэння лабараторных аналізаў узораў выкарыстоўваюцца наступныя метады:
* мікраскапія змазка, якая маецца двух відаў прамой і люмінесцэнтнай;
* культуральны метад, які разумеецца як нанясенне ўзору на пажыўную паверхню, затым аналіз лекавай устойлівасці;
* выяўленне антыгенаў да ўзбуджальніка, гэта значыць метадамі ІФА — імуннай-ферментнага аналізу і ПІФ — прамой імунафлюарэсцэнцыяй;
* выяўленне ДНК узбуджальніка, як метадам ПЛР — палімеразнай ланцуговай рэакцыі;
* выяўленне антыцелаў у крыві, гэта значыць імуннага адказу арганізма на ўзбуджальніка.

## Спасылкі 
* Інфекцыя, якія перадаюцца палавым шляхам. Сусветная арганізацыя аховы здароўя

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Венералогія
*
Хірургія

**Хірургі́я** (, ад  — рука і  — дзеянне, праца) — раздзел медыцыны, які вывучае вострыя і хранічныя захворванні, якія лечацца пры дапамозе аператыўнага (хірургічнага) метаду.

## Раздзелы хірургіі 
* Нейрахірургія
* Мікрахірургія

## Хірургічныя інструменты 
* Кюрэтка
* Пінцэт
* Рабатызаваная хірургія — хірургія з выкарыстаннем робата падчас аператыўнага ўмяшання.
* Скальпель
* Тупфер

## Гл. таксама 
* Хірургічныя пальчаткі

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Клінічныя раздзелы медыцыны
Тэлефон

**Тэлефон** (, «далёка», і *φωνή*, «гук») — сродак камунікацыі які перадае і атрымлівае гук, галоўным чынам — чалавечае маўленне. У развітым свеце з’яўляецца адной з самых звычайных бытавых прылад, з’яўляецца адным з найгалоўнейшых сродкаў камунікацыі для бізнесу, прамысловасці і дзяржаўнага кіравання. Слова «тэлефон» запазычанае мноствам моў свету і шырока пазнавальнае праз свае падабенства ва ўсіх мовах.

Асноўны прынцып дзеяння тэлефону заключаецца ў пераўтварэнні гукавой хвалі ў электрычныя сігналы і наадварот — сігналы ў гук. Гэтыя сігналы распаўсюджваюцца праз тэлефонныя сеткі, часта канвертуюцца ў электронныя і/ці аптычныя сігналы — гэтым чынам амаль кожны тэлефон у свеце можа скантактавацца з кожным іншым. У кодавай табліцы Юнікод ёсць графічныя сімвалы для падкрэслення інфармацыі, датычнай тэлефонаў: (U+2121), (U+260E), (U+260F) і (U+2706).

## Гісторыя 
### Неэлектрычныя правобразы тэлефону 
Агулам, тэлефонам можна назваць усё, што перадае гук на вялікія адлегласці. Першыя правобразы тэлефонаў былі механічнымі прыладамі, якія ў адрозненні ад сучасных тэлефонаў перадавалі механічныя хвалі (якімі з’яўляецца і гук), у той час як цяпер тэлефоны маніпулююць электрамагнітнымі сігналамі.

Згодна з лістом да *Peking Gazette*, у 968 годзе ў Кітаі выкарыстоўваўся аналаг тэлефону, які перадаваў гук праз трубы. Вядомы доўгі час і вяровачны тэлефон, у якім дзве дыяфрагмы былі звязаныя вяроўкай, праз якую ваганні адной дыяфрагмы перадаваліся да другой.

### Электрычныя прылады 
Тэлефон стаў лагічным працягам стварэння і ўдасканалення электрычнага тэлеграфу. Гэтак, каталонскі навуковец Францэск Сальва і Кампіліё стварыў у 1804 годзе электрахімічны тэлеграф. Электрамагнітны тэлеграф быў быў створаны Паўлам Шылінгам у 1832 годзе. Іншы аналагічны тэлеграф у 1833 годзе распрацавалі Карл Фрыдрых Гаус і Вільгельм Вебер.

Першы *камерцыйны* тэлеграф быў выраблены Вільямам Кукам і выкарыстоўваўся на чыгунцы Great Western Railway у Вялікабрытаніі. Тэлеграфная лінія працягнулася на 13 кіламетраў ад лонданскай станцыі Педынгтан да Вэст-Дрэйтан (цяпер захад Лондану). Ён пачаў працу 9 красавіка 1839 года.

Незалежна ад брытанскай распрацоўкі іншы электрычны тэлеграф распрацаваны і запатэнтаваны ў ЗША з 1837 годзе Самуэлям Морзэ. Альфрэд Вэйл, асістэнт, і Морзэ разрабілі адмысловы алфавіт кадзіравання, які атрымаў назву азбука Морзэ. Першая амерыканская тэлеграма адпраўлена Морзэ 6 студзеня 1838 года па 2-мільным кабелі.

На працягу 2-й паловы XIX ст. асноўнай задачай стала зрабіць магчымым адначасовую перадачу некалькіх паведамленняў шляхам мадуляцыі сігналаў. Аднымі з дасягнулых мэты былі Аляксандр Бэл і Томас Эдысан. Іх спробы стварэння акустычнага (гарманічнага) тэлеграфу дзеля больш таннай тэлеграфіі ў выніку прывялі да стварэння тэлефону, *размоўнага тэлеграфу*.

Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Катэгорыя:Тэлефонная сувязь
Катэгорыя:Офісная тэхніка
Шкілет

а]]
**Шкіле́т** — біялагічная сістэма, якая забяспечвае апору жывых арганізмаў. Шкілет жывёл можа быць унутраным (хордавыя) і знешнім (насякомыя, ракападобныя ды інш.). Шкілет пазваночных жывёл складаецца з асобных костак. У касцёвамазгавых поласцях костак знаходзіцца касцявы мозг.
а і каня]]

## Тыпы шкілетаў 
### Экзашкілет 
thumb|Экзашкілет мурашкі
Экзашкілет з'яўляецца знешнім відам шкілету, ён знаходзяцца ў шматлікіх беспазваночных, ён абараняе мяккія тканіны і органы цела. Некаторыя віды экзашкілету падвяргаюцца перыядычнай ліньке ў выніку росту цела жывёлы, як гэта мае месца ў многіх членістаногіх у тым ліку насякомых і ракападобных. Экзашкілет складаецца з розных матэрыялаў, як хітыну (у членістаногіх), кальцыевых злучэнняў (у каралавых і малюскаў) і сілікату (для дыятамавых і радыялярыяў).

Экзашкілет насякомых забяспечвае не толькі абарону, але і служыць у якасці паверхні прыхільнасці для мышцаў, як абарона ад высыхання і як орган пачуццяў дзеля ўзаемадзеяння з навакольным асяроддзем. Ракавіна малюскаў таксама выконвае ўсе гэтыя функцыі, акрамя таго, што яна не з'яўляецца органам пачуццяў.

Знешні шкілет можа быць вельмі цяжкім у параўнанні з агульнай масай жывёлы, таму такія шкілеты ў жывёл, які жывуць на сушы, у асноўным адносна невялікія. Некалькі вялікіх водных жывёл могуць утрымліваць экзашкілет, бо яго вага пад вадой значна меншая. Паўднёвыя гіганцкія малюскі, віды вельмі вялікіх малюскаў у Ціхім акіяне, маюць абалонку, якая з'яўляецца вельмі масіўнай. *Syrinx aruanus* з'яўляецца адным з відаў марскіх слімакоў з вельмі вялікай ракавінай.
### Эндашкілет 
## Гл. таксама 
* Шкілет чалавека

## Спасылкі 
Катэгорыя:Анатомія жывёл
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Пнеўманія

**Пнеўмані́я** ( ад  — «лёгкія») (запаленне лёгкіх) — запаленне лёгачнай тканкі інфекцыйнага паходжання з пераважным пашкоджаннем альвеол (развіццём у іх запаляльнай эксудацыі) і інтэрстыцыяльнай тканкі лёгкага. Захворванне можа выклікаць лятальны канец.

Тэрмін «пнеўманія» аб’ядноўвае вялікую групу хвароб, кожная з якіх мае сваю этымалогію, патагенез, рэнтгеналагічныя прыкметы, даныя лабараторных даследаванняў і асабліва тэрапіі. Можа працякаць як самастойнае захворванне ці як ускладненне іншых захворванняў.

Неінфекцыйныя запаленчыя працэсы ў лёгачнай тканцы, звычайна называюць пнеўманітамі ці альвелітамі. На фоне падобных асептычных запаленчых працэсаў нярэдка развіваецца бактэрыяльная, вірусна-бактэрыяльная і грыбковая пнеўманія. Асноўны метад дыягностыкі — рэнтгеналагічнае даследаванне лёгкіх, а асноўны метада лячэння — антыбактэрыяльная тэрапія. Позняя дыягностыка і затрымка з пачаткам антыбактэрыяльнага лячэння пагаршае прагноз захворвання. Магчымы лятальны канец.

Пнеўманія закранае каля 450 мільёнаў чалавек ва ўсім свеце, што складае каля  7% жыхароў Зямлі. Штогод рэгіструюцца прыблізна 4 мільёны смерцяў. Пнеўманію доктар Уільям Ослер у XIX стагоддзі назваў «капітанам па смерці сярод мужчын». Са з’яўленнем антыбіётыкаў і вакцыны супраць хваробы ў XX стагоддзі выжывальнасць падвысілася. Тым не менш, у не развітых краінах, а таксама сярод вельмі старых і вельмі маладых людзей, а таксама хранічна хворых, пнеўманія застаецца адной з вядучых прычын смерці.

## Прычыны 
Запаленне лёгкіх адбываецца часцей за ўсё з-за інфекцый, выкліканых галоўным чынам бактэрыямі або вірусамі і радзей грыбкамі і паразітамі. Хоць існуе больш 100 штамаў узбуджальнікаў інфекцыйных захворванняў, ідэнтыфікаваныя толькі нямногія з іх, адказныя за большасць выпадкаў пнеўманіі. Змяшаныя інфекцыі, дзе ўзбуджальнікам з’яўляецца як вірус, так і бактэрыі, назіраюцца прыблізна ў 45 % выпадкаў інфекцыі ў дзяцей і 15 % выпадкаў інфекцыі ў дарослых. Узбуджальнік нельга вызначыць прыблізна ў палове выпадкаў, нягледзячы на старанную праверку.

«Пнеўманіяй» могуць называць любы стан з запаленнем лёгкіх, выкліканым, напрыклад, аўтаімуннымі захворваннямі, хімічнымі апёкамі або рэакцыяй на лекі. Але гэтыя выпадкі больш дакладна называюць пнеўманітамі.

## Спасылкі 
* Pneumonia. MedLinePlus
* Pneumonia News. MedLinePlus
* eMedicine. Pneumonia
* auuuu Hospital. Pneumonia 
* Антыбіётыкі і пазабальнічная пнеўманія

Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі
Катэгорыя:Пульманалогія
*
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Човен

250px|thumb|

**Чо́вен** (праслав. *čьlnъ — пень) — вёславая, радзей — са здымнай мачтай лодка, выдзяўбаная з адзінага камля дрэва. Звычайна не мае кіля.

Чоўнам у больш шырокім сэнсе таксама можа называцца любая невялікія лодка.

На тэрыторыі Верасніцкага і Азяранскага сельскіх саветаў Жыткавіцкага раёна сустракаецца дыялектызм «буса», які літаральна азначае дзяўбаную лодку.

Найстарэйшы (8200—7600 гады да н.э.), на цяперашні час, човен знойдзены ў Песэ (Нідэрланды). 

## Гл. таксама 
* Каноэ
* Выцесаны човен з Хенсана
* Дуб (лодка)

## Літаратура 
* Народная культура Беларусі: Энцыклап. даведнік / пад агульнай рэд. В. С. Цітова. — Мн.: БелЭН, 2002. — 402—403 с

## Спасылкі 
Катэгорыя:Лодкі
Лодка

**Ло́дка** — невялікае судна. У ваенна-марскім слоўніку лодка вызначаецца як судна даўжынёй да дзевяці метраў, шырынёй да трох метраў і грузападымальнасцю да пяці тонаў. Зазвычай лодкі — вёславыя судны, але бываюць таксама парусныя лодкі, аднак невялікія спартыўныя парусныя судны прынята назывыць не лодкамі, а яхтамі. Таксама лодка можа быць абсталяваная рухавіком (рухавік можа быць як дапаможнай, так і асноўнай крыніцай энергіі). У адпаведнасці з прынятай у большасці краін класіфікацыяй маторныя лодкі называюць суднамі з падвесным рухавіком. Невялікія судны з убудаваным рухавіком часцей называюць катар.

Асноўнымі матэрыяламі для вытворчасці лодак з'яўляюцца лёгкія справа, драўніна, кампазітныя матэрыялы і палімеры. Асобым тыпам людак з'яўляюцца надзіманыя лодкі.

Цяпер лодкі выкарыстоўваюцца для адпычынку, рыбалоўства, высадкі людзей і перавозкі грузаў з судна на бераг там, дзе няма прычалаў, перасоўвання па населеных пунктаў падчас паводкі, а таксама як ратавальны сродак (шлюпкі).

Апроч таго паняцце «лодка» традыцыйна выкарыстоўваецца ў дачыненні да пэўных тэпаў караблёў, памеры якіх ужо даўно не адпавядаюць вызначэнню лодкі (напрыклад, падводная лодка).

*
Верасніцкі сельсавет

**Верасні́цкі сельсавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) Верасніца.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Тураўскага раёна Мазырскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Тураўскім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Тураўскім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — Палескай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Запясоцкага сельсавета. Пасля скасавання Тураўскага раёна 17 красавіка 1962 года ўвайшоў у склад Жыткавіцкага раёна.

На 1 студзеня 1933 года ў сельсавеце 6 населеных пунктаў, 117 гаспадарак, 842 жыхары. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Верасніцкага сельсавета 7 населеных пунктаў.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2756 чалавек, з іх 98,5 % — беларусы, 0,8 % — рускія; паводле перапісу 2019 года — 2220 чалавек.

## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.
* «Памяць»: Гіст.-дакум. хроніка Жыткавіц. р-на / Рэд.-укл. В. Р. Феранц. — Мн.: Ураджай, 1994. — 767 с., [8] л. іл. — ISBN 5-7860-0614-X.


Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе
Катэгорыя:Былыя сельсаветы Тураўскага раёна
Печань

а]]
**Пе́чань** () — жыццёва важны непарны ўнутраны орган пазваночных жывёл, у тым ліку і  чалавека. Орган знаходзіцца ў брушной поласці і выконвае вялікую колькасць розных фізіялагічных функцый. Печань выконвае важную ролю ў працэсе метабалізму: гэтак яна ўтрымлівае ў сябе глікаген, расшчапляе вузы крыві, сінтэзуе плазмены пратэін, удзельнічае ў стварэнні гармонаў і дзейнічае як дэтаксіфікатар. Печань з'яўляецца неабходным органам жыццядзейнасці арганізму, у цяперашні час няма магчымасці кампенсаваць адсутнасць функцыі печані ў доўгатэрміновай перспектыве, нягледзячы на тое, што печаневы дыяліз можа быць выкарыстаны на кароткі тэрмін.

Гэты орган размешчаны пад дыяфрагмай у брушной тазавай вобласці нутра. Печань вырабляе жоўць, шчолачны склад якой дапамагае ў страваванні праз эмульгаванне ліпідаў. Вузкаспецыялізаваныя тканіны печані рэгулююць шырокі спектр вялікіх аб'ёмаў біяхімічных рэакцый, у тым ліку сінтэз і распад дробных і складаных малекул, многія з якіх неабходныя для нармальнай жыццядзейнасці.

## Спасылкі 
* Печань. Open Directory Project.
* Печаневыя ферменты 

Катэгорыя:Брушная поласць
Катэгорыя:Стрававальная сістэма
Катэгорыя:Гепаталогія
Катэгорыя:Органы жывёл
Катэгорыя:Залозы вонкавай сакрэцыі
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Клім Лазаравіч Грыневіч

**Клім Лазаравіч Грыневіч** (, в. Шасцёраўка, Клімавіцкі павет, Магілёўская губерня, цяпер , Магілёўская вобласць — , Балагое Калінінскай вобласці, цяпер Цвярская вобласць, Расія; Псеўданімы: *Быліна*; *Траўкін*; *Цюльпан*; *Шасцёраўскі*) — беларускі .

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Працаваў на будаўніцтве чыгункі Асіповічы — Магілёў — Рослаў (1929—1930). У 1930 годзе паступіў у Рагачоўскі педтэхнікум, у 1930 годзе пераехаў у Менск. Працаваў на будаўніцтве, карэктарам у друкарні, літсупрацоўнікам газеты «Рабочий» і «Сельгасрабочы», сакратаром рэспубліканскага ЦК прафсаюза работнікаў сельскай гаспадаркі. У 1932 годзе паступіў на творчае аддзяленне літаратурнага факультэта МВПІ. 

Арыштаваны 16.3.1933; 10.8.1933 прыгавораны да двух гадоў адміністрацыйнай высылкі. Знаходзіўся ў Сары-Атачы Паўднёва-Казахстанскай вобласці. Праз два гады быў мабілізаваны ў Чырвоную Армію. Пасля дэмабілізацыі вярнуўся ў Сары-Атач, потым пераехаў у Балагое. У 1937—1941 гадах настаўнічаў у школах г. Балагое, адначасова завочна вучыўся на літаратурным факультэце Ленінградскага педінстытута. Памёр ад сухотаў.

Дэбютаваў вершамі ў 1929 (газеты «Піянер Беларусі», «Чырвоная змена»). Зборнік паэзіі «На бераг» (1932) быў прыхільна сустрэты крытыкай. Вершы апошніх гадоў жыцця не захаваліся.

## Бібліяграфія 
* На бераг: Паэзія. Мн., 1932.

## Літаратура 
* 
** Пруднікаў П. Далёкае і блізкае // Пруднікаў П. Мая магістраль. Мн., 1981;
* . Т. 2;
* .

Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клімавіцкім раёне
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Нос

**Нос** — частка твару (у чалавека) альбо хмызы (у жывёлін), якая ўдзельнічае ў дыханні, абанянні, здабычы корму і стасункаў. За носам размяшчаецца нюхальная слізістая абалонка і пазухі. За насавой поласцю, паветра праходзіць праз глотку, а затым і ў астатнія органы дыхальнай сістэмы. У людзей, нос размешчаны ў цэнтры на твары, але ў большасці іншых сысуноў, ён знаходзіцца на верхнім кончыку пысы. У птушак нос сумешчаны з дзюбай, на верхняй паверхні якой знаходзяцца ноздры.

## Будова носа 
Добра ўсім знаёмая бачная частка носа, званая вонкавым носам, складаецца з кораня, спінкі, верхавіны і крылаў. Аснову вонкавага носа складаюць насавыя косці — лобны адростак верхняй сківіцы, латэральны храсток і вялікі крылападобны храсток носу, пакрытыя мышцамі, якія прызначаны для сціскання насавых адтулін і адцягвання дадолу крылаў носу. Нягледзячы на тое, што вонкавы нос і пакрыты такой жа скурай, як і твар, з-за вялікай колькасці сальных залоз скурнае покрыва ў гэтым месцы тоўстае і маларухомае.

Перш чым апынуцца ў насавой поласці, паветра спачатку трапляе ў яе напярэдадні. насавая перагародка, створаная вертыкальнай пласцінкай рашэцістай косці, сашнікам і храстком, падзяляе насавую поласць на дзве часткі. Нягледзячы на тое, што вонкава нос і выглядае сіметрычна, у многіх людзей насавая перагародка скрыўлена. Гэтае нязначнае адхіленне прынята лічыць нормай, хоць яно і ўяўляе сабой асіметрыю чэрапа.

## Гл. таксама 
* Рыніт
* Ферамоны

## Спасылкі 
* Эстэтычны аналіз прапорцыяў вонкавага носу
* Залежнасць формы носу ад насавых касцей і храсткоў
* Клінічная анатомія носу 

Катэгорыя:Органы жывёл
Катэгорыя:Твар
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Мідгард

**Мідга́рд** (*Miðgarðr*, *Midgard*) — «сярэдняя зямля» у скандынаўскай міфалогіі, свет, населены людзьмі.

Па легендах, Мідгард быў створаны Одзінам, Вілі і Ве з мяса Іміра, а затым адгароджаны павекамі Іміра ад іншых царстваў. Вакол Мідгарда размешчаны сусветны акіян, які немагчыма перасекчы і ў якім жыве вялікі марскі змей Ёрмунганд. Мідгард злучаны з Асгардам (краінай асаў) вясёлкавым мастом (Біўрэст).

Мідгард будзе разбураны ў выніку Рагнароку, апошняй бітвы.

Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Сярэдневяковая міфалогія
Катэгорыя:Скандынаўская міфалогія
Асгард

**А́сгард** (*Ásgarðr, Asgard, Asgård*) — у скандынаўскай міфалогіі нябесны горад, мясціна богаў-асаў. Акрамя багоў і багінь, у Асгардзе жывуць дзяўчаты-ваяўніцы — валькірыі. Адзін з трох каранёў Дрэва Міру — Ігдрасіля — цягнецца ў бок Асгарда. У Малодшай Эдзе распавядаецца, што Асгард быў пабудаваны ётунам-муляром з дапамогай свайго каня Свадзільфары, і за гэта асы павінны былі аддаць сонца, месяц і багіню Фрэю. Але Локі, ператварыўся ў кабылу і адцягнуў каня Свадзільфары ад працы, і, як праца не была зроблена ў тэрмін, багі ўніклі адплаты. А волат быў забіты Торам, калі ў гневе стаў кідаць у асаў будаўнічыя камяні.

У Асгардзе размешчана Вальхала, жытло загінулых у баі ваяроў.

Паводле еўгемерычнай традыцыі, адлюстраванай у «Коле зямным» Сноры Стурлусана, Асгард — гэта рэальная зямная крэпасць, размешчаная на ўзбярэжжы Чорнага мора паблізу падзеленага на два рукавы вусця ракі Танаіс (Дону), што не адпавядае актуальнай геаграфічнай сітуацыі. Між тым, паводле апошніх даследаванняў, старажытны Танаіс і праўда ўпадаў непасрэдна ў Чорнае мора, абмінаў з усходу багністую мясцовасць на месцы сучаснага Азоўскага мора. Пры гэтым вусце Танаіса (сучасны Керчанскі праліў) практычна супадала з вусцем Гіпаніса (Кубані), а абодва вусці былі падзеленымі вялікай выспай рукавамі, якія можна атоесніць з Ванаквіслам і Танаквіслам — рукавамі Танаіса, згаданымі Сноры Стурлусанам як месца рассялення ванаў і асаў.

З гэтага вынікае, што легендарнымі ванамі былі іанійскія грэкі, якія каланізавалі ў сярэдзіне І тыс. да н.э. Керчанскі паўвостраў — іанійцы, этнонім якіх на мясцовым пракрыце гучаў як «яваны». Асамі, у сваю чаргу, былі сінды («народ ракі» на пракрыце), што ў гэты перыяд стварылі пачаткі дзяржаўнасці на Таманскім паўвостраве. Асабліва паказальная у гэтым сэнсе адна з этнапалітычных груп сіндаў — аспургіяне — якія былі ізаляванай супольнасцю цяжкаўзброеных вершнікаў, мелі спецыфічны пахавальны рытуал (пахаванні з коньмі). Іх сацыёнім «аспургіяне» гэта элінізаваны варыянт пракрыцкага дэматыкона, роднаснага санскрыцкаму As-puraukas ‘жыхар крэпасці / горада асаў’ або ‘жыхар Асгарда, асгардзец’. Сам Асгард, хутчэй за ўсё, можна атоесніць з Лабрысам (Сямібратнім гарадзішчам).

Кроскультурнае ўзаемадзеянне іанійцаў і сіндаў, адлюстраванае ў скандынаўскай міфалагічнай традыцыі як узаемадзеянне ванаў і асаў, прывяло да ўзнікнення Баспорскага царства. Вынікам ранняй эканамічнай экспансіі часткі гэтай супольнасці стала з’яўленне асаў у Скандынавіі і Прыбалтыцы.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Сярэдневяковая міфалогія
Ётуны

thumb
**Ётуны**, **турсы** (па-старанарвежску: *jötnar*, адз.л. *jötunn*; *þursar*, адз.л. *þurs*) — у скандынаўскай міфалогіі волаты, у пазнейшай скандынаўскай традыцыі — тролі. 

## Этымалогія 
Слова *ётун* паходзіць ад корню са значэннем *есці* і значыць, верагодна, *абжора* альбо *людажэр*. Яму роднаснае стараанглійскае слова *eoten*, якое сустракаецца ў «Беавульфе», а таксама больш позняе англійскае *ettin* — казачны велікан.

## У міфалогіі 
Ётуны, з аднаго боку — гэта старажытныя волаты, першанаселенцы міру, па часе папярэднія багам і людзям. Да такіх волатаў адносіцца Імір і яго нашчадкі, іністыя волаты, а таксама вялікія мудрацы Бельтарн, дзед Одзіна, Вафтруднір, з якім Одзін змагаўся ў мудрасці, а магчыма, і Мімір, гаспадар мядовай крыніцы, адкуль той жа Одзін чэрпаў мудрасць і з галавой якога заўсёды раіўся. З іншага боку, ётуны — гэта жыхары лядоўні камяністай краіны на паўночнай і ўсходняй ускраінах зямлі (Ётунхейм, Утгард), прадстаўнікі стыхійных дэманічных прыродных сіл, ворагі асаў. Яны ў што бы то ні стала імкнуліся адабраць у апошніх жонак — багінь Фрэю, Ідун, і чарадзейныя атрыбуты — молат Тора, маладзільныя яблыкі Ідун, кальцо Драўпнір і г. д. У выніку іністыя волаты былі пераможаныя асамі, узначаленымі Одзінам.

Катэгорыя:Сярэдневяковая міфалогія
Катэгорыя:Скандынаўская міфалогія
Утгард

**Утгард** () — у скандынаўскай міфалогіі галоўнае селішча ётунаў, размешчанае ў Ётунхейме.

У легендзе аб вандраванні Тора згадваецца Утгарда-локі, як кіраўнік гэтага селішча. Таксама, часам, Утгардам завуць усё размешчанае вакол Мідгарда.

Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Сярэдневяковая міфалогія
Катэгорыя:Скандынаўская міфалогія
Асы

**Асы** (*сканд.* **Æsir**) — у скандынаўскай міфалогіі асноўная група багоў на чале з Одзінам, бацькам большасці асаў, якія кахалі, ваявалі і паміралі, паколькі, падобна людзям, не валодалі неўміручасцю. Гэтыя багі супрацьпастаўляюцца ванам (багам урадлівасці), волатам (ётунам), карлікам (цвергам), а таксама жаночым боствам — дзісам, норнам і валькірыям. Яны жылі ў нябеснай крэпасці Асгард, якая злучалася з Зямлёй людзей, Мідгардам, вясёлкавым мастом Біўрэст.

Асамі, акрамя Одзіна былі дваццаць сем богаў-ваяроў і дваццаць дзве багіні. У міфах найболей вядомыя Бальдр, Бор, Брагі, Буры, Відар, Валі, Ве, Вілі, Дагр, Дзельлін, Локі, Магні, Ньёрд, Тор, Т'юр, Фарсеці, Фрэйр, Хёд, Хеймдалль, а таксама багіні Эйр, Ідунн, Нанна, Нот, Сага, Сівы, Сігюн, Соль, ас, Фрыг, Фрэя. Уласна, у скандынаўскай міфалогіі дзве групы багоў — асы і ваны. Асы — жыхары нябеснага горада Асгарда. У старажытнасці асы ваявалі з ванами, але затым вырашылі скласці мір і абмяняліся багамі. Асы адправілі да ванаў Хеніра і Міміра, а ваны паслалі ў Асгард Ньёрда, Фрэю, Фрэйра і мудрага Квасіра.

Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Сярэдневяковая міфалогія
Катэгорыя:Скандынаўская міфалогія
Баязід II

**Баязід II** ( — ) — султан Асманскай імперыі ў 1481—1512 гадах.

Сын Мехмеда II, захопніка Канстанцінопаля. Стаў султанам пасля смерці бацькі ў 1481. Пад яго кіраўніцтвам Асманская імперыя вяла бесперапынныя войны з Венгрыяй, Венецыяй, Егіптам, Персіяй і Польшчай. Баязіду прыходзілася сапернічаць з братам Семам за сталец, што скончылася загадам атруціць Сема ў Рыме ў 1495. У апошнія гады яго кіраўніцтва ў імперыі пачалі смуты, выкліканыя барацьбой яго сыноў за трон. 25 красавіка 1512 ён быў вымушаны перадаць сталец сыну Селіму, якога падтрымалі янычары. Памёр 26 мая 1512 года ў вёсцы Чэкмесе (магчыма, быў атручаны). Пахаваны ў Стамбуле ў мячэці Баязідаў.

Катэгорыя:Султаны Асманскай імперыі
Ётунхэйм

**Ётунхейм** (, *зямля ётунаў*) — у скандынаўскай міфалогіі — адзін з дзевяці міроў, зямля населеная волатамі-ётунамі.

Па легендах быў створаны асамі да ўсходу ад Мідгарду дзеля Бергельміру і яго нашчадкаў. Ад Асгарду Ётунхейм адлучае рака Івінг. Ётунхеймам кіруе кароль Трым. Асноўнае селішча Ётунхейма — Утгард. Таксама згадваюцца размешчаныя там Жалезны лес і Каменныя горы. У Ётунхейме размешчаныя Гастрапнір — хата Менглад і Трымхейм — хата Т'яцы.

Часта наведваўся асамі. У сагах згадваецца неаднаразовыя вандраванні Тора і Локі па Ётунхейму, у тым ліку і ў Утгард.

Катэгорыя:Міфалогія
Катэгорыя:Сярэдневяковая міфалогія
Катэгорыя:Скандынаўская міфалогія
Індуктыўнасць

]]

**Індуктыўнасць** — фізічная велічыня, якая характарызуе магнітныя ўласцівасці электрычнага ланцуга.

Статычная індуктыўнасць — каэфіцыент прапарцыйнасці паміж магнітным струменем (ствараным токам вітка пры адсутнасці намагнічвалых асяроддзяў, напрыклад, у паветры) і велічынёй гэтага току:

\displaystyle \Phi = LI

Пазначаецца звычайна лацінскай літарай L, у сістэме СІ вымяраецца ў Генры.

Індуктыўнасць залежыць ад памераў і канфігурацыі праваднікоў электрычнага ланцуга, ад магнітнай пранікальнасці праваднікоў і навакольнага асяродзя.

## Гісторыя 
Электрамагнітная індукцыя была ўпершыню апісана Майклам Фарадэем у 1831 годзе. У эксперыменце Фарадэй абматаў два правады вакол процілеглых бакоў жалезнага кальца. Ён чакаў, што, калі па адным провадзе пачне працякаць ток, па кальцы пройдзе свайго роду хваля і выклікае некаторы электрычны эфект на супрацьлеглым баку. Выкарыстоўваючы гальванометр, ён назіраў пераходны ток у другой шпульцы дрота кожны раз, калі батарэя падключалася або адлучалася ад першай шпулі. Гэты ток быў выкліканы змяненнем магнітнага патоку, якое адбывалася пры падключэнні і адлучэнні батарэі. Фарадэй выявіў некалькі іншых праяў электрамагнітнай індукцыі. Напрыклад, ён назіраў пераходныя токі, калі хутка ўстаўляў і вымаў стрыжневы магніт у катушку правадоў, а таксама генераваў пастаянны ток, круцячы медны дыск побач з стрыжневым магнітам са слізгальным электрычным провадам (дыск Фарадэя).

## Літаратура 
* Індуктыўнасць // 

Катэгорыя:Электроніка
Мегабіт

**Мегабіт** — адна з адзінак СІ (шукаем суфікс мега).
Па стандарту (які створаны Міжнароднай электратэхнічнай камісіяй) IEC 60027 ужываецца пазначэнне Mbit(альбо проста Mb).
1 мегабіт = 1000² біт = 106 біт = 1000000 біт.

## Выкарыстанне 
* Тэлекамунікацыі. Выкарыстанне значэння СІ.
* Індустрыя. Напрыклад чып DDR3 разумее наяўнасць 512Mb, гэта 229біт.
* Гульнявыя прыстаўкі(16-бітныя гульні, SNES)

## Гл. таксама 
* Біт
* Кілабайт
* Кілабіт
* Кілабіт у секунду

## Спасылкі 
* Reference IEC 60027  (IEC Catalog, www.iec.ch) 

Катэгорыя:Адзінкі вымярэння інфармацыі
Міжнародная камісія электрасувязі

**Міжнародная камісія электрасувязі** (, IEC) ― некамерцыйная арганізацыя, якая займаецца стандартызацыяй электрычнасці, электронікі і іншых тэхналогій. Некаторыя стандарты распрацоўваюцца разам з Міжнароднай арганізацыяй па стандартызацыі (ISO).

Катэгорыя: Міжнародныя арганізацыі
Уралогія

**Уралогія** (ад  — *мача* і  — *вучэнне, навука*) — раздзел клінічнай медыцыны, якая вывучае этыялогію, патагенез, дыягностыку захворванняў органаў мачавой сістэмы, мужчынскай палавой сістэмы, захворванняў надныркнікаў і іншых паталагічныхх працэсаў ў забрушыннай прасторы і распрацоўвае метады іх лячэння і прафілактыкі.

Уралогія — хірургічная дысцыпліна, галіна хірургіі. Таму ў адрозненні ад нефралогіі, уралогія заёмаецца ў асноўным пытаннямі хірургічнага лячэння вышэй пералічаных органаў і сістэм.


Катэгорыя:Хірургія
Катэгорыя:Клінічныя раздзелы медыцыны
Нефралогія

**Нефралогія** (ад , што азначае «нырка», і  — «вучэнне, навука») — раздзел медыцыны, які вывучае функцыі і захворванні нырак (іх этыялогію, патагенез, клініку, лячэнне і прафілактыку): нефрыт (гламеруланефрыт), нефратычны сіндром, амілаідоз, нефрапатыя цяжарных, піеланефрыт, пашкоджанне нырак пры сістэмных сасудзістых (гемарагічны васкуліт), калагенавых, абменных (дыябет цукровы, падагра), агульнаінфекцыйнных захворваннях, вострай сасудзістай недастатковасці (траўматычны, кардыягенны, бактэрыемічны шок, непераноснасць лекаў, сываратак, вакцын) і інш. Праблемы нефралогіі даследуюцца комплексна — клініцыстаім, марфолагамі, фізіёлагамі, радыёлагамі і іншымі; нефралогія цесна звязана з кардыялогіяй, уралогіяй і трансплантацыйнай хірургіяй

## Гл. таксама 
* Урэмія

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Клінічныя раздзелы медыцыны
Пульманалогія

**Пульманало́гія** (таксама **пнеўмалогія**) — раздзел медыцыны, які займаецца вывучэннем, дыягностыкай і ляченнем захворванняў лёгкіх і дыхальных шляхоў.

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Клінічныя раздзелы медыцыны
Ян Пазняк

**Ян Аляксандравіч Пазняк**, **Янка Пазняк**, (1887,  або 1897, Суботнікі — пасля 22 красавіка , магчыма Мінск; Псеўданімы: *Янка Дудар*; *Той Самы*; *Сялянец*; Крыптанімы: *Я. Д.*; *Д-р*; *Я.Д-р*; *Я. П.*; *я.п.*; *Яп.*; *П-к*; *п-к*; *Я.П-к*; *Рэд. «Б.Кр.»*) — публіцыст, грамадскі, палітычны і культурны дзеяч беларускага нацыянальнага руху на Віленшчыне і ў міжваеннай Польскай Рэспубліцы; хрысціянска-дэмакратычны палітык, член кіруючых органаў шэрагу арганізацый; арыштаваны і, напэўна, расстраляны савецкімі органамі дзяржбяспекі ў часе сталінскіх рэпрэсій; дзед Зянона Пазняка.

## Біяграфічныя звесткі 
, Уладзіслаў Тарасевіч, Марыян Пяцюкевіч, Ян Пазняк.]]

Нарадзіўся ў 1887 або 19 лютага 1895 або ў 1897 годзе у мястэчку Стоўбцы Ашмянскага павета Віленскай губерніі Расійскай імперыі. Атрымаў агульную сярэднюю і музычную адукацыю. На яго накладаліся грашовыя штрафы, быў арыштаваны і правёў у зняволенні некалькі месяцаў. У 2008 годзе ў часопісе «Коммунист Белоруссии» (органе КПБ) і расійскай газеце «Новое дело» з’явіліся артыкулы, аўтары якіх заяўлялі аб прыналежнасці Яна Пазняка ў 1930-х гадах да Нацыянал-сацыялістычнай партыі Беларусі, а таксама ў рэдагаванні ў часы вайны калабарацыйнага часопісу «Раніца». Аднак, гэтыя сцвярджэнні не адпавядаюць рэчаіснасці — першы нумар газеты «Раніца» выйшаў у Берліне 3 снежня 1939 г., т.б. ужо пасля арышту Я. Пазняка ў Вільні.

Зянон Пазняк пракаментаваў гэтыя дзеянні:

## Літаратура 
* Раніца, № 1. Берлін, 3 снежня 1939 
* Беларуская хрысціянская дэмакратыя i Ян Пазьняк // Спадчына 1991. № 6. С. 47-53.  // на pawet.net
* Пазняк Ян Аляксандравіч // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. Мн.: БелЭн, 1992—1995. Т. 4.
* 
* 
* Пазняк Янка // Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Уклад. Ю. Гарбінскі. — Мінск-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3
* 
* 
* 
* Кожевников В. БНР: история пятой колонны / Владимир Кожевников // Коммунист Белоруссии. Мы и время: газета Коммунистической партии Беларуси / учредитель — Коммунистическая партия Беларуси. — 2008, 22 марта № 11 (586). BY-NBCB-se-08-420303
* Андрюхин В. Секрет Президента // Новое дело № 18 от 30.04.2008.

Катэгорыя:Палітыкі Беларусі
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Зняволеныя Вілейскай турмы
Стаматалогія

thumb|Стаматолаг з асістэнткай.
**Стаматало́гія** (ад  — рот, +  — «вучэнне, навука») — раздзел медыцыны, які займаецца вывучэннем зубоў, іх будовы і функцыявання, іх захворванняў, метадаў іх прафілактыкі і лячення, а таксама хваробы поласці рота, сківіц, памежных раёнаў твару і шыі.

Стаматолаг або дантыст -- лекар, які займаецца лячэннем зубоў і поласці рота. 

Стаматалогія ўключае тэрапію, артапедыю, артадантыю, хірургію, імпланталогію, гнаталогію, параданталогію.

## Гл. таксама 
* Міжнародны дзень стаматолага
* Аданталогія

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Клінічныя раздзелы медыцыны
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Педыятрыя

thumb|right|300px|Педыятрыя
**Педыятры́я** (ад  — дзіця і  — лячэнне) — раздзел медыцыны, які займаецца вывучэннем асаблівасцяў фізіялогіі дзіцяці, паталогій, таксама дыягностыкай, прафілактыкай, лячэннем захворванняў, уласцівых дзецям.

Асобым разделам педыятрыі з’яўляецца неанаталогія — навука, якая вывучае немаўлят і навароджаных.

## Літаратура 
*
Гінекалогія

**Гінекало́гія** (ад  — «жанчына» і  — «вучэнне, навука») — раздзел медыцыны, які вывучае анатама-фізіялагічныя асаблівасці жаночага арганізма, захворванні жаночай рэпрадуктыўнай сістэмы, распрацоўвае метады іх дыягностыкі, лячэння і прафілактыкі. Цесна звязана з акушэрствам.

## Гісторыя 
Гінекалогія вядома са старажытнасці. Найстаражытным з вядомых медыцынскім дакументам аб гінекалогіі з’яўляецца старажытнаегіпецкі Папірус Кахуна (каля 1850 да н. э.). У ім пералічаныя 34 гінекалагічныя прадпісанні з сімптомамі і дыягназамі, прыведзены рэцэпты медыкаментаў, дэзінфекцыі (акурванні) з натуральных прадуктаў, апісаны сімптомы цяжарнасці, метады вызначэння полу ненароджанага яшчэ дзіцяці.

Як самастойная навука склалася ў XIX стагоддзі, калі на медыцынскіх факультэтах ВНУ Заходняй Еўропы пачалі выкладаць акушэрства і гінекалогію. Істотны ўклад зрабіў французскі ўрач Жазеф Рэкамье. Піянер аператыўнай гінекалогіі Джэймс Марыён Сімс.

У Расіі першая кафедра гінекалогіі створана ў 1835 годзе — кафедра спавівальнага майстэрства, жаночых хвароб і хвароб нованароджанных — у , у 1842 годзе было створана гінекалагічнае аддзяленне пры акушэрскай клініцы .

Навуковае акушэрства і гінекалогію развівалі , А. Я. Красоўскі, , ,  і інш.

На Беларусі першая кафедра акушэрства і гінекалогіі створана на медыцынскім факультэце БДУ у 1923 годзе. Развіццю даследаванняў садзейнічалі працы Г. І. Герасімовіча, І. У. Дуды, В. Р. Лінкевіч, М. Ф. Лызікава, К. І. Малевіча, Л. С. Персіянінава, В. С. Ракуця, І. М. Старавойтава, Л. Я. Супрун і інш.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Артапедыя

**Артапедыя** (ад  — прамы, правільны і  — выхаванне, навучанне) — раздзел клінічнай медыцыны, раздзел хірургіі, які вывучае прафілактыку, дыягностыку і лячэнне дэфармацый і парушэнняў функцый костка-цяглінавай сістэмы, якія з’яўляюцца вынікам перанатальных дэфектаў, парокаў развіцця, наступстваў траўм альбо захворванняў.
Testamentum Terrae

**Testamentum Terrae** (з лацінскай мовы «Запавет зямлі») — беларускі гурт сярэднявечнай музыкі, створаны ў 2003 годзе.

## Гісторыя 
Афіцыйным днём стварэння лічаць 21 сакавіка 2004 года, калі адбыўся першы выступ у горадзе Заслаўе, першапачаткова меў назву «TESTAMENT». Гурт «Testamentum Terrae» выкарыстоўвае копіі інструментаў XV—XVІІІ стст.: беларускія дуды, лютню, шалмеі, жалейкі, скрыпку, бубны, барабаны і інш.

## Удзельнікі 
* Юрась «Юранд» Панкевіч — дуды, вакал
* Надзея Працько — скрыпка, гудок, лютня, вакал
* Марына Грышанава — жалейкі, флейты, вакал
* Віталь «Астравіт» Касавец — турэцкі барабан, шархуны, бубен, дарбука, вакал
* Зміцер Барсукоў — мандаліна, лютня, цыстра
* Вячка Красулін — бубен, дарбука, тамбурын, турэцкі барабан

## Дыскаграфія 
* Слаўны Паніч (2007)
* Angleza (2010)
* PAWA (Niko_S feat Testamentum terrae) (2011)

## Спасылкі 
* Старонка гурта на Last.fm
* Старонка гурта Вконтакте

Катэгорыя:Фолк-гурты Беларусі
Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2003 годзе
Цынга

**Цынга́** (сінонім **скарбу́т**, **скорбут** ) — хвароба, якая выклікаецца вострым недахопам вітаміну C (аскарбінавая кіслата). Сімптомы — млявасць, хуткі надыход стомы, паслабленне цягліцавага тонусу, рэўматоідны боль у крыжы і канечнасцях (асабліва ніжніх), расхістванне і выпадзенне зубоў; далікатнасць крывяносных сасудаў прыводзіць да кроватачывасці дзясен, кровазліцця ў выглядзе цёмна-чырвоных плям на скуры. Лячэнне і прафілактыка — нармальная забяспечанасць арганізма вітамінам C.

## У цяперашні час 
У 1932 годзе даказана, што цынга выклікана выключна недахопам вітаміну C і нічым іншым. Гэта дазволіла выкараніць цяжкія формы хваробы практычна па ўсім свеце (акрамя самых бедных краін).

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гіпавітамінозы
Катэгорыя:Захворванні сасудаў
Катэгорыя:Захворванні поласці рота
Катэгорыя:Зубы