Наваха (мова)

**Наваха**&nbsp;гэта атабаская мова, на якой размаўляюць індзейцы наваха, якія жывуць на паўднёвым захадзе ЗША . Паводле перапісу 2000 годзе, наваха ёсць адзінай мовай карэннага насельніцтва Амерыкі на поўнач ад амерыкана-мексіканскай мяжы, на якой па стане на пачатак 21-га стагоддзя размаўляла 178 000 чалавек, І зараз колькасць носьбітаў мовы расце  .

Падчас Другой сусветнай вайны з-за складанасці мовы  армія ЗША выкарыстоўвала яе для шыфравання радыёпаведамленняў.

## Фаналогія 
### Галосныя 
Наваха мае чатыры галосныя: *a*, *e*, *i* і *o* . Кожны з іх мае працяглыя ( *aa*, *ee*, *ii*, *oo* ) і насавыя ( *ą*, *ę*, *į*, *ǫ* ) варыянты.

Ніжэй прыведзены зычныя наваха ў правапісе і транскрыпцыі MFA :

* высокі ( *áá* )
* нізкі ( *аа* )
* па ўзрастанні ( *aá* )
* па змяншэнні ( *áa* )

### Зычныя 
Акрамя таго, наваха мае чатыры тоны :

Звонкае пабочнае *l* рэалізавана як апраксімант, а *ł*&nbsp;— як фрыкатыўны. Такая карэляцыя распаўсюджаная ў мовах сьвету (параўн. валійская ), бо сапраўдны глухі  звычайна дрэнна бачны, але на фоне іншых паўднёвых атабаскіх моваў выглядае даволі незвычайна. Зычная *h* вымаўляецца як  у пачатку асновы і як  у пачатку суфікса або ў непачатковай пазіцыі ў аснове.

Як і ў многіх іншых мовах Паўночна-Заходняй Амерыкі, у наваха адносна мала губных зычных.

### Марфаналогія 
У мове наваха існуе так званая гармонія зычных : у адным слове могуць сустракацца толькі шыпячыя або толькі свісцячыя .

## Граматыка 
З тыпалагічнага пункту гледжання наваха - аглютынатыўная полісінтэтычная мова з разметкай вяршыняў . У той жа час наваха мае даволі высокую ступень зліцця, асабліва фаналагічнага зліцця. Пераважны парадак слоў у наваха&nbsp;— SOV, але пры гэтым мова пераважна прэфіксальная, што тыпалагічна нечакана.

Дзеяслоў гуляе вялікую ролю ў наваха&nbsp;— назоўнікі нясуць параўнальна мала граматычнай інфармацыі. Акрамя таго, у наваха ёсць шмат мадыфікатараў, такіх як займеннікі, клітыкі, указальныя словы, лічэбнікі, суфіксы, прыслоўі і злучнікі . У граматыцы Г. Heuer усе гэтыя элементы называюцца часціцамі . Наваха не мае прыметнікаў як асобай часціны мовы&nbsp;- замест іх выкарыстоўваюцца дзеясловы.

### Назоўнікі 
Большасць назоўнікаў не маюць выразных форм ліку ; у наваха няма склону .

Часта поўныя групы назоўнікаў у сказе не патрэбныя, таму што дзеяслоў змяшчае дастаткова інфармацыі.

### Дзеяслоў 
Дзеяслоўныя формы ў мове наваха, наадварот, вельмі складаныя і нясуць багатую лексічную і граматычную інфармацыю.

Многія паняцці выражаюцца наміналізацыямі і вербальнымі парафразамі, напрыклад *Hoozdo*&nbsp;— « Фенікс » (літаральна «тут горача»), ''ch'é'étiin*&nbsp;— «дзвярны праём» (літаральна «тут ёсць гарызантальны выхад»), *ná'oolkiłí*&nbsp;— «гадзіннік» («тое, што павольна рухаецца па крузе») і *chidí naa'na'í bee'eld  htsoh bikáá 'dah naaznilígíí*&nbsp;— «танк» («машына, якая сядзіць зверху і паўзе з вялікай выбухоўкай наверсе»).

Формы дзеяслова складаюцца з асновы, да якой дадаюцца розныя словаўтваральныя і словазмяняльныя прыстаўкі. Кожны дзеяслоў павінен мець хаця б адну прыстаўку. Парадак прыставак строга фіксаваны.

Сама аснова, у сваю чаргу, складаецца з кораня і суфікса. Да гэтай асновы ( *stem* ) дадаюцца прэфіксы так званых класіфікатараў, якія залежаць ад тыпу аргумента (гэтая сістэма падобная да сістэм класаў назоўнікаў у афрыканскіх ці дагестанскіх мовах). База з гэтымі прэфіксамі называецца «*тэма* » (*theme*).

Дзейнік спалучаецца з дэрывацыйнымі прыстаўкамі, утвараючы «аснову» (*base''), да якой, у сваю чаргу, далучаюцца словазменныя ( «парадыгматычныя» ) прыстаўкі.

#### Дзеясловы з класіфікатарамі 
Многія дзеяслоўныя асновы ў наваха (і іншых атабаскіх мовах) маюць асаблівыя формы, якія адрозніваюцца ў залежнасці ад формы або іншых характарыстык аб'екта. Такія асновы называюцца *класіфікацыйнымі* дзеясловамі. Звычайна кожны класіфікатар мае ярлык абрэвіятуры . Ёсць 11 асноўных класаў *апрацоўкі* дзеясловаў.

Яны пералічаны ніжэй (ў перфактывной форме)

## Бягучая сітуацыя 
На мове наваха да гэтага часу размаўляюць многія прадстаўнікі народа наваха ўсіх узростаў. Многія бацькі перадаюць сваім дзецям мову наваха як родную: цяпер гэта рэдка сустракаецца сярод індзейскіх плямёнаў Паўночнай Амерыкі. Тым не менш, мова ўсё яшчэ знаходзіцца пад пагрозай, асабліва ў гарадскіх раёнах за межамі рэзервацый, паколькі ўсё больш і больш маладых наваха пераходзіць на англійскую.

Нават у рэзервацыях, згодна з дадзенымі перапісу, доля карэнных амерыканцаў ва ўзросце 5-17 гадоў, якія не размаўляюць на мове наваха, вырасла з 12% да 28% паміж 1980 і 1990 гадамі. У 2000 годзе гэтая лічба дасягнула 43%.

Незразумелая для японцаў мова наваха выкарыстоўвалася ў арміі ЗША ў якасці мовы радыёсувязі падчас Другой сусветнай вайны (гэтыя падзеі ляглі ў аснову фільма «Тыя, што размаўляюць з ветрам» ).

## Узор тэксту 
Фальклор з [Young & Morgan 1987] Наваха:

''Ashiiké t'óó diigis léi 'tółikaní ła' ádiilnííł dóó nihaa nahidoonih níigo yee  jiní.* *Áko t'áá ał'ąą ch'il na'atł'o'ii k'iidiilá dóó  yinaalnishgo t'áá áłah ch'il na'atł'o'ii  jiní.* *Áádóó tółikaní áyiilaago t'áá bíhígíí t'áá ał'ąą tł'ízíkágí yii 'haidééłbįįd jiní. "Háadida díí tółikaní yígíí doo ła 'aha'diidził da, " níigo  jiní'.* *Áádóó baa nahidoonih biniiyé kintahgóó dah yidiiłjid jiní'' .

Прыблізны пераклад: Некалькі маладых вар'ятаў вырашылі зрабіць віно на продаж, таму ўсе пасадзілі вінаградную лазу і пасля цяжкай працы давялі яе да сталасці. Затым, зрабіўшы віно, разлівалі яго ў мяхі. Яны дамовіліся, што ніколі яны не дадуць адзін аднаму глытка іхняга віна, і закінуўшы мяхі на спіну, пайшлі ў горад.

## Заўвагі 

## Літаратура 
* Марк Бэйкер, Атамы мовы, М.: Выдавецтва ЛКИ, 2008—272 с.
* Blair, Robert W.; Simmons, Leon; & Witherspoon, Gary. (1969). *Navaho Basic Course*. BYU Printing Services.
* Goossen, Irvy W. (1967). *Navajo made easier: A course in conversational Navajo*. Flagstaff, AZ: Northland Press.
* Goossen, Irvy W. (1995). *Diné bizaad: Speak, read, write Navajo*. Flagstaff, AZ: Salina Bookshelf. ISBN 0-9644189-1-6
* Goossen, Irvy W. (1997). *Diné bizaad: Sprechen, Lesen und Schreiben Sie Navajo*. Loder, P. B. (transl.). Flagstaff, AZ: Salina Bookshelf.
* Haile, Berard. (1941—1948). *Learning Navaho*, (Vols. 1-4). St. Michaels, AZ: St. Michael's Mission.
* Platero, Paul R. (1986). *Diné bizaad bee naadzo: A conversational Navajo text for secondary schools, colleges and adults*. Farmington, NM: Navajo Preparatory School.
* Platero, Paul R.; Legah, Lorene; & Platero, Linda S. (1985). ''Diné bizaad bee na'adzo: A Navajo language literacy and grammar text*. Farmington, NM: Navajo Language Institute.
* Tapahonso, Luci, & Schick, Eleanor. (1995). *Navajo ABC: A Diné alphabet book*. New York: Macmillan Books for Young Readers. ISBN 0-689-80316-8
* Witherspoon, Gary. (1985). *Diné Bizaad Bóhoo'aah for secondary schools, colleges, and adults*. Farmington, NM: Navajo Language Institute.
* Witherspoon, Gary. (1986). *Diné Bizaad Bóhoo'aah I: A conversational Navajo text for secondary schools, colleges and adults*. Farmington, NM: Navajo Language Institute.
* Wilson, Alan. (1969). *Breakthrough Navajo: An introductory course*. Gallup, NM: The University of New Mexico, Gallup Branch.
* Wilson, Alan. (1970). *Laughter, the Navajo way*. Gallup, NM: The University of New Mexico at Gallup.
* Wilson, Alan. (1978). *Speak Navajo: An intermediate text in communication*. Gallup, NM: University of New Mexico, Gallup Branch.
* Wilson, Garth A. (1995). *Conversational Navajo workbook: An introductory course for non-native speakers.* Blanding, UT: Conversational Navajo Publications. ISBN 0-938717-54-5.
* Yazzie, Evangeline Parsons, and Margaret Speas (2008). *Diné Bizaad Bínáhoo'aah: Rediscovering the Navajo Language*. Flagstaff, AZ: Salina Bookshelf, Inc. ISBN 978-1-893354-73-9
* Akmajian, Adrian; & Anderson, Stephen. (1970). On the use of the fourth person in Navajo, or Navajo made harder. *International Journal of American Linguistics*, *36* (1), 1-8.
* Creamer, Mary Helen. (1974). Ranking in Navajo nouns. *Navajo Language Review*, *1*, 29-38.
* Faltz, Leonard M. (1998). *The Navajo verb: A grammar for students and scholars*. Albuquerque, NM: University of New Mexico Press. ISBN 0-8263-1901-7 (hb), ISBN 0-8263-1902-5 (pbk)
* Frishberg, Nancy. (1972). Navajo object markers and the great chain of being. In J. Kimball (Ed.), *Syntax and semantics* (Vol. 1, p.&nbsp;259—266). New York: Seminar Press.
* Grimes, Barbara F. (Ed.). (2000). Ethnologue: Languages of the world, (14th ed.). Dallas, TX: SIL International. ISBN 1-55671-106-9. (Онлайн-версия: http://www.ethnologue.com/)
* Hale, Kenneth L. (1973). A note on subject-object inversion in Navajo. In B. B. Kachru, R. B. Lees, Y. Malkiel, A. Pietrangeli, & S. Saporta (Eds.), *Issues in linguistics: Papers in honor of Henry and Renée Kahane* (p.&nbsp;300—309). Urbana: University of Illinois Press.
* Hoijer, Harry. (1945). *Navaho phonology*. University of New Mexico publications in anthropology, (No. 1).
* Hoijer, Harry. (1945). Classificatory verb stems in the Apachean languages. *International Journal of American Linguistics*, *11* (1), 13-23.
* Hoijer, Harry. (1945). The Apachean verb, part I: Verb structure and pronominal prefixes. *International Journal of American Linguistics*, *11* (4), 193—203.
* Hoijer, Harry. (1946). The Apachean verb, part II: The prefixes for mode and tense. *International Journal of American Linguistics*, *12* (1), 1-13.
* Hoijer, Harry. (1946). The Apachean verb, part III: The classifiers. *International Journal of American Linguistics*, *12* (2), 51-59.
* Hoijer, Harry. (1948). The Apachean verb, part IV: Major form classes. *International Journal of American Linguistics*, *14* (4), 247—259.
* Hoijer, Harry. (1949). The Apachean verb, part V: The theme and prefix complex. *International Journal of American Linguistics*, *15* (1), 12-22.
* Hoijer, Harry. (1970). *A Navajo lexicon*. University of California Publications in Linguistics (No. 78). Berkeley: University of California Press.
* Kari, James. (1975). The disjunct boundary in the Navajo and Tanaina verb prefix complexes. *International Journal of American Linguistics*, *41*, 330—345.
* Kari, James. (1976). Navajo verb prefix phonology. Garland Publishing Co.
* McDonough, Joyce. (2003). *The Navajo sound system*. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. ISBN 1-4020-1351-5 (hb); ISBN 1-4020-1352-3 (pbk)
* Reichard, Gladys A. (1951). *Navaho grammar*. Publications of the American Ethnological Society (Vol. 21). New York: J. J. Augustin.
* Sapir, Edward. (1932). Two Navaho puns. *Language*, *8* (3) , 217—220.
* Sapir, Edward, & Hoijer, Harry. (1942). *Navaho texts*. William Dwight Whitney series, Linguistic Society of America.
* Sapir, Edward, & Hoijer, Harry. (1967). *Phonology and morphology of the Navaho language*. Berkeley: University of California Press.
* Speas, Margaret. (1990). *Phrase structure in natural language*. Kluwer Academic Publishers. ISBN 0-7923-0755-0
* Wall, C. Leon, & Morgan, William. (1994). *Navajo-English dictionary*. New York: Hippocrene Books. ISBN 0-7818-0247-4. (Originally published [1958] by U.S. Dept. of the Interior, Branch of Education, Bureau of Indian Affairs).
* Webster, Anthony. (2004). Coyote Poems: Navajo Poetry, Intertextuality, and Language Choice. *American Indian Culture and Research Journal*, *28*, 69-91.
* Witherspoon, Gary. (1971). Navajo categories of objects at rest. *American Anthropologist*, *73*, 110—127.
* Witherspoon, Gary. (1977). *Language and art in the Navajo universe*. Ann Arbor: University of Michigan Press. ISBN 0-472-08966-8; ISBN 0-472-08965-X
* Yazzie, Sheldon A. (2005). *Navajo for Beginners and Elementary Students*. Chapel Hill: The University of North Carolina at Chapel Hill Press.
* Young, Robert W. (2000). *The Navajo verb system: An overview*. Albuquerque: University of New Mexico Press. ISBN 0-8263-2172-0 (hb); ISBN 0-8263-2176-3 (pbk)
* Young, Robert W., & Morgan, William, Sr. (1987). *The Navajo language: A grammar and colloquial dictionary* (rev. ed.). Albuquerque: University of New Mexico Press. ISBN 0-8263-1014-1
* Young, Robert W.; Morgan, William; & Midgette, Sally. (1992). *Analytical lexicon of Navajo''. Albuquerque: University of New Mexico Press. ISBN 0-8263-1356-6; ISBN 0-8253-1356-6

## Спасылка 
* Навахо-англійська база даних
* Невеликий англо-навахо словник  (з вимовою)
* «Аналітичний» словник навахо
* How Different can Languages be?: The grammatical mosaic of Navajo
* Приголосні навахо  на сайті Пітера Ладефогеда
* Приклади текстів на навахо
* Колекція посилань про мову навахо 
* Dine Bizaad: The Navajo Language
* Академія мови навахо 
* Tuning in to Navajo: The Role of Radio in Native Language Maintenance 
* Bá'ólta'í Adoodleełgi Bína'niltingo Bił Haz'ą Центр педагогічної освіти
* Шрифти для навахо
* Why No Writing on the Rez: An Inquiry into the History of Navajo Language Literacy 
* Стаття про мову навахо в енциклопедії північноамериканських індіанців
* Бібліографія 
* Сайт народу навахо 
* Архів Роберта У. Янга
* Мова навахо на сайті Ethnologue:   
* Украінскі артыкул пра наваха ў Вікіпедыі
* Мова навахо на сайті Glottolog 3.0: Language: Navajo  
* Мова навахо на сайті WALS Online: Language Navajo  
Катэгорыя:Тонавыя мовы
Катэгорыя:Індзейскія мовы
Катэгорыя:Мовы ЗША
Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых