Уніяцкая царква на Беларусі

**Уніяцкая царква на Беларусі**, **Грэка-каталіцкая царква на Беларусі** — аб’яднанне ўніяцкіх епархій на Беларусі. Узнікла ў выніку Брэсцкай уніі 1596, калі Праваслаўная Царква Беларусі і Украіны (гл. Кіеўская мітраполія) аднавіла адзінства з Каталіцкай Царквой на ўмовах падпарадкавання Папу Рымскаму, прыняўшы каталіцкае веравучэнне і кананічную дысцыпліну пры захаванні праваслаўнай абраднасці.

## Утварэнне 
Спробы ажыццявіць царкоўную унію ў Вялікім княстве Літоўскім (ВКЛ) рабіліся з XV ст. (гл. Канстанцкі сабор 1414-1418). Фларэнційская унія 1439, падпісаная з боку Кіеўскай мітраполіі мітрапалітам Ісідорам, была адвергнута ў ВКЛ; аднак шэраг літоўска-наваградскіх мітрапалітаў былі яе прыхільнікамі, у т. л. Грыгорый Балгарын, Місаіл, Іосіф I. На Брэсцкім саборы 1596 большасць праваслаўных епіскапаў на чале з мітрапалітам Міхаілам Рагозам падтрымала унію. Уніяцкая Царква захавала свае структуры; усе праваслаўныя епархіі, якія ахоплівалі беларускія землі, сталі ўніяцкімі (Пінска-Тураўская ўніяцкая епархія, Полацкая ўніяцкая архіепархія, Смаленская і Уладзіміра-Берасцейская епархіі), а кіраўнікі захавалі тытул мітрапалітаў кіеўскіх з кафедрай у Навагрудку, Вільні, часам у Варшаве (з XVIII ст.).

Дагматычныя, абрадава-літургічныя, іерархічныя і юрыдычныя асновы ўніяцтва вызначаны 33 «берасцейскімі артыкуламі», прызнанне якіх з’яўлялася ўмовай для заключэння уніі. Артыкулы былі закліканы ліквідаваць дэзарганізацыю Праваслаўнай Царквы ва ўсіх сферах духоўнага, матэрыяльнага і культурнага жыцця і мелі выразную этнаахоўную накіраванасць. Яны абгаворвалі дзяржаўныя гарантыі памеснасці Уніяцкай Царквы, стваралі перашкоду яе лацінізацыі і паланізацыі, прадугледжвалі захаванне адміністрацыйнай самастойнасці і незалежнасці ад польскага Касцёла, павышэнне сацыяльнага статуса епіскапата, захаванне ўсходне-візантыйскай традыцыі. 3 пачатку існавання Уніяцкая Царква сустрэла моцнае супраціўленне з боку духавенства і свецкіх людзей, пераважна мяшчан (у канцы XVI — пач. XVII ст. іх узначальваў князь Канстанцін Астрожскі), чыя апазіцыйнасць праяўлялася ў розных формах — ад пратэстаў, соймавых дэбатаў, антыўніяцкай палемікі, дзейнасці праваслаўных брацтваў да рознага роду выступленняў аж да паўстанняў: Магілёўскае паўстанне (1618), Віцебскае паўстанне (1623).

## Пашырэнне ўплыву 
Уніяцкая Царква пашырала свой уплыў шляхам стварэння ўласнай сістэмы асветы, праз палемічную літаратуру, кнігавыдавецкую дзейнасць, прапаведніцкае майстэрства, уніяцкія брацтвы, сродкамі мастацтва, заснаваннем сеткі храмаў і манастыроў, але не пазбегла прымусу. Уніяты карысталіся ў літургіі царкоўнаславянскай мовай, якая ў XVII ст. падверглася моцнай беларусізацыі, і беларускай («рускай»), замацаванай у 1636 г. як мова казанняў. Палітыка правячых колаў Рэчы Паспалітай адносна ўніятаў мела неадназначны, супярэчлівы характар і неаднаразова мянялася са зменамі грамадска-палітычных абставін. 3 аднаго боку, улады падтрымлівалі Уніяцкую Царкву, бо яна адпавядала іх палітыцы цэнтралізацыі дзяржавы; з другога — жадалі зліць уніятаў з рыма-католікамі. Недапушчэнне ўніяцкай іерархіі ў Сенат сведчыла пра прыніжаны статус уніятаў. Нягледзячы на дэкрэт Кангрэгацыі прапаганды веры ад 7.2.1624, зацверджаны Папам, шматлікія папскія булы і пратэсты грэка-каталіцкага духавенства, перавод уніятаў касцёлам у лацінскі абрад працягваўся.

Рэформы мітрапаліта І. Руцкага (1613-37) па ўмацаванні Царквы і ўзвышэнні яе культурнага ўзроўню (у т.л. стварэнне Ордэна базылянаў і арганізацыя базылянскіх школ), прыклад аўтарытэту М. Сматрыцкага, які прыняў унію, прывялі да росту паслядоўнікаў Уніяцкай Царквы. 3 1630-х г. на бок уніі сталі схіляцца сімпатыі беларускай шляхты, на той час акаталічанай у асноўнай масе. Аднак большасць уніяцкай паствы ўвесь час складала сялянства.

Асвячэнне іерусалімскім патрыярхам Феафанам у 1620 г. новай праваслаўнай іерархіі ў Рэчы Паспалітай (епіскапы не былі дапушчаны на кафедры каралём Жыгімонтам III), падзел у 1635 г. культавых устаноў граматай Уладзіслава IV паміж праваслаўнымі і ўніятамі зацвердзілі падзел усходняй Царквы на 2 легальныя кіеўскія мітраполіі — уніяцкую і праваслаўную і замацавалі канфесійны раскол беларуска-ўкраінскага грамадства. Спробы яго паяднання рабіліся на саборах 1629 г. у Кіеве і 1680 г. у Любліне, скліканых па ініцыятыве ўніяцкай іерархіі, але праігнараваных праваслаўнымі. У 1630-я г. мітрапаліт Руцкі выношваў праект стварэння на базе Кіеўскай мітраполіі патрыярхату, агульнага для Праваслаўнай і Уніяцкай цэркваў, чым зацікавіў праваслаўных апанентаў, у т.л. П. Магілу. Але гэта ідэя не сустрэла падтрымкі папства, урада Рэчы Паспалітай, не знайшла разумення праваслаўнага насельніцтва.

## Уніяцкая царква пасля падзелаў Рэчы Паспалітай 
Напярэдадні падзелаў Рэчы Паспалітай уніяты мелі тут 8 епархій з 9300 прыходамі, 10300 святарамі, 4,5 млн вернікаў і 172 манастыры з 1458 манахамі. Пад канец XVIII ст. каля трох чвэрцяў насельніцтва Беларусі было ўніятамі. У 1772—1795 тэрыторыі, дзе пражывалі ўніяты, апынуліся пад расійскай і аўстрыйскай уладай і невялікая колькасць — пад прускім панаваннем, але ў 1807 і яны перайшлі пад уладу Расійскай імперыі.

На тэрыторыі Расійскай імперыі Уніяцкая Царква спачатку захоўвала сваю маёмасць, правы і прывілеі, але пазбавілася дзяржаўнай падтрымкі. Пасля Першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) уніяты на далучаных да Расіі беларускіх землях заставаліся ў складзе Полацкай архіепархіі на чале з Я. Смагаржэўскім і былі падпарадкаваны Ліфляндскай, Эстляндскай і Фінляндсліай юстыц-калегіі. Адносіны ўніятаў, як і каталікоў, са свецкай уладай рэгуляваў дадзены каталіцкай абшчыне Пецярбурга «Рэгламент» ад 12.2.1769, які дапускаў сувязі з рымскім Папам толькі па пытаннях веры. У 1780—1783 адбыліся значныя пераходы з уніяцтва ў праваслаўе. Па звестках магілёўскага праваслаўнага епіскапа Г. Каніскага, па яго епархіі яны склалі 414573 чал. і 95 цэркваў.

Пасля Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай указ ад 22.4.1794 «Аб устараненні ўсялякіх перашкод для павароту ўніятаў да праваслаўнай грэчаскай царквы» таксама садзейнічаў такім пераводам. У Літоўскай губерні да 1.1.1795 пераведзены з уніяцтва ў праваслаўе 124 царквы, 39 капліц, 15 святароў і 79953 чал. вернікаў, на тэрыторыі Магілёўскай праваслаўнай епархіі — 105 цэркваў, 35 святароў і каля 120 тыс. чал. Усяго, паводле звестак гісторыка Г. Кіпрыяновіча, са жніўня 1794 да сакавіка 1795 да праваслаўя было далучана 1483111 украінцаў і беларусаў. Захаванне схільнасці да ўніяцтва аж да 1860-х гг. на Беларусі выкарыстоўваў у рэвалюцыйнай агітацыі Кастусь Каліноўскі, які заклікаў да адраджэння ўніяцкай царквы, якую лічыў нацыянальнай царквой беларускага народа.

## Уніяцтва ў Заходняй Беларусі 
3 1917 Беларуская хрысціянская дэмакратыя ў сваёй праграме і ідэолаг партыі Фабіян Абрантовіч ставілі задачу аднаўлення уніяцтва як альтэрнатывы польскаму і расійскаму рэлігійна-нацыянальным уплывам. Адраджэннем уніяцтва ў Заходняй Беларусі займаліся місіянерскія цэнтры ў Альбярціне (каля Слоніма), Вільні, Друі, Пінску. Першы уніяцкі прыход быў адкрыты ў 1924 у в. Гола Гродзенскага павета. У 1927 налічвалася 14 прыходаў, у 1932 — 36. У 1932 на Беларусі было 30 тыс. уніятаў (паводле даных А. Неманцэвіча), у 1936 — 20 тыс. (паводле даных Я. Мараша). (у тым ліку 4 — у Мінску, 2 — у Віцебску), яшчэ шэраг чакалі рэгістрацыі. БГКЦ мела 18 святароў (у тым ліку 2 дыяканы) і была прадстаўленая ў многіх гарадах: Мінск, Маладзечна, Мар’іна Горка, Жодзіна, Брэст, Баранавічы, Пінск, Івацэвічы, Віцебск, Орша, Полацк, Гродна, Ліда, Слонім, Гомель, Магілёў. Даныя па колькасці вернікаў недакладныя, ацэнкі вагаюцца ад 3 тыс. да 10 тыс. чалавек

За апошнія дзесяцігоддзі гісторыю ўніяцкай Царквы асвятлялі беларускія гісторыкі, філосафы, філолагі. Сярод іх: С. Абламейка, М. Гайдук, У. Конан, А. Крот, Дз. Лісейчыкаў, Л. Лыч, Я. Мараш, С. В. Марозава, А. Мірановіч, А. Надсан, І. Саверчанка, А. Свірыд, У. Сосна, А. Суша, Ю. Туронак, Я. Усошын, А. Філатава, Г. Флікап і інш.

## Літаратура 
* Абламейка С. Хай будуць усе адно… // Бел. мінуўшчына. 1994. № 4;
* Архіў уніяцкіх мітрапалітаў: Дак. да гісторыі царквы ў Беларусі XV—XIX стст. у фондзе «Канцылярыя мітрапаліта грэка-уніяцкіх цэркваў у Расіі»; Давед. Мн.; Полацк, 1999.
* Брэсцкай царкоўнай уніі — 400: Матэрыялы міжнар. навук. канф. Брэст, 1997;
* Грыцкевіч А. Рэлігійнае пытанне і знешняя палітыка царызму перад падзеламі Рэчы Паспалітай // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. 1973. № 6;
* З гісторыі уніяцтва ў Беларусі (да 400-годдзя Брэсцкай уніі) / С. Марозава, Т.Казакова, Ю.Бохан і інш.. Пад рэд. М.Біча і П.Лойкі. Мн., 1996;
* Канфесіі на Беларусі (канец XVIII—XX ст.). Мн., 1998;
* Марозава С. [Уніяцкая царква ў культурна-гістарычным развіцці Беларусі (1596—1839 гг.).](http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/02/Уніяцкая_царква_Ў_этнакультурным_развіцці_Беларусі_(1596-1839_гады).html): Гродна: ГрДУ, 2001;
* Марозава С. Берасцейская царкоўная унія 1596 г. у беларускай гістарыяграфіі. Гродна: ГрДУ, 2002;
* Марозава С., Філатава А. Уніяцкая царква на Беларусі // ЭГБ. Т.6, кн. І. Мн., 2001;
* Марозава С. ["Сваёй веры ламаць не будзем…": Супраціў дэўнізацыі ў Беларусі (1780 – 1839 гады).](https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/10/'%D1%81%D0%B2%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%E2%80%A6'__%D1%81%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%9E_%D0%B4%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_(1780_%E2%80%93_1839_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B).html)  Гродна, 2014.;
* Марозава С. В. Марозаў С. П.  [Культурная спадчына Уніяцкай Царквы Беларусі (1596-1839 г.).](https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/10k/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_(1596-1839_%D0%B3.).html) Гродна: "ЮрСаПрынт", 2023.;
* Падокшын С. Унія. Дзяржаўнасць. Культура: (Філас.-гіст. аналіз). Мн., 1998;
* Сагановіч Г. Берасцейская унія: планы і вынікі // Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. Мн., 2001;
*Самусік А. Ф. Адукацыя белага ўніяцкага духавенства на тэрыторыі Беларусі ў канцы XVI – трэцяй чвэрці XVІII ст. // Научные труды Республиканского института высшей школы. Минск, 2019. Ч. 2. С. 41-48.
* Берестейська унія (1596—1996): Статті й матеріали. Львів, 1996;
* Гайдук Н. Брестская уния 1596 г. Мн., 1996;
* 3носко К. Исторический очерк церковной унии, ее происхождение и характер. М., 1993;
* Гудзяк Б. Криза і реформа: Київська мітрополія, Царгородський патріархат і генеза Берестейської уніі. Львів, 2000;
* Тимошенко Л. В. Артикули Берестейської унії 1596 р. // Украін. іст. журн. 1996. № 2;
* Уния в документах. Мн., 1997.
* Успаміны ўніятаў-пакутнікаў // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 9. Укладальнікі: Дзяніс Кандакоў, Аляксандр Фядута. Мінск. 2020. С. 246–307. // на pawet.net
* Артыкулы з газеты "Pregląd Wileński" пра спробу адраджэння уніяцкай царквы ў 1920-х гг.
* *Лаўрэш Л.*  Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях : Жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі; пад рэд. С. В. Марозавай. — Полацк, 2025. — 326 с.

## Мітрапаліты Кіеўскія 1596—1839 
У 1596—1839 Уніяцкую Царкву ўзначальвалі Мітрапаліты Кіеўскія:
* Міхаіл Рагоза (1596—99),
* Іпацій Пацей (1599—1613),
* Іосіф Вельямін-Руцкі (1613—37),
* Рафаіл Корсак (1637—40),
* Антоній Сялява (1641—55),
* Гаўрыіл Календа (1665—74),
* Цыпрыян Жахоўскі (1674—93),
* Леў Заленскі (1694—1708),
* Юрый Вінніцкі (1710—13),
* Леў Кішка (1714—28),
* Афанасій Шаптыцкі (1729—46),
* Фларыян Грабніцкі (1748—62),
* Феліцыян Валадковіч (1762—78),
* Леў Шаптыцкі (1779—80),
* Ясон Смагаржэўскі (1780—88),
* Феадосій Растоцкі (1788—95),
* Іраклій Лісоўскі (1806—09),
* Рыгор Кахановіч (1809—14),
* Іасафат Булгак (1817—38).

## Гл. таксама 
* Царкоўная унія
* Уніяцтва
* Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква
* Канфесіянальная гісторыя Беларусі

## Спасылкі 
Катэгорыя:Усходнія каталіцкія цэрквы
Катэгорыя:Грэка-каталіцкая царква на Беларусі