Чыму

thumb|200px|right|Тэрыторыя культуры чыму ў Перу
**Чыму́** () — высокаразвітая дакалумбава культура ў Паўднёвай Амерыцы, якая існавала прыкладна з 1250 па 1470 год на поўначы сучаснага Перу ў вобласці горада Трухілья. Продкам культуры Чыму з’яўляецца культура Мачыка. У эпоху найбольшага пашырэння ўплыў Чыму распаўсюджвалася да межаў Эквадора на поўначы і да Лімы на поўдні.

## Гісторыя 
thumb|left|200px|Руіны горада Чан-Чан
Дзяржава Чыму насіла назву Чымор. У сталіцы Чан-Чан жыло да 60 тысяч чалавек, а сам горад з’яўляўся найбуйнейшым на паўднёваамерыканскім кантыненце. Царства Чыму здолела заваяваць суседнюю Сіканскую культуру і шэраг іншых дробных культур.

У сваю чаргу, Чыму былі заваяваныя інкамі. У 1470 годзе інкамі быў пераможаны валадар Чымора па імені Мінчанкаман, сама дзяржава была пакорана і далучана да імперыі інкаў палкаводцам Тупак Інка Юпанкі.

## Рамёствы 
З-за вялікіх на той час чалавечых мас чыму былі вымушаныя вынаходзіць новыя тэхналогіі. Выкарыстоўваючы рабскую працу, яны эксплуатавалі шырокія рудныя радовішчы ў межах сваіх уладанняў, а таксама здабывалі золата ў рэках. З Балівіі дастаўлялася волава, з дапамогай якога вырабляліся бронзавыя сплавы. У вырабе керамікі і залатых вырабаў чыму дасягнулі амаль што масавай вытворчасці. Для водазабеспячэння насельніцтва будаваліся каналы, па якіх вада горных патокаў дастаўлялася ў гарады. Некаторыя з гэтых каналаў налічвалі ў даўжыню больш чым 100 км. Дзякуючы ім нават засушлівыя і аддаленыя даліны маглі быць выкарыстаны для сельскай гаспадаркі і пражытку жыхароў. Рост насельніцтва пацягнуў за сабой і развіццё пэўных парадкаў. Узнікла іерархія і асобныя сацыяльныя класы, у тым ліку рамеснікі, гандляры, кіраўнікі і воіны.
thumb|left|175px|Ваза чыму з выявай палавога акту
Для вытворчасці керамічных прадметаў чыму выпрацавалі асаблівую тэхніку. У канцы абпалу керамікі печ герметычна зачынялася, каб ў яе не паступаў кісларод. У выніку адбывалася аднаўленне жалеза, якое змяшчаецца ў складзе глінянага цеста, што надавала паверхні вырабаў глыбокі чорны колер. У адрозненне ад культуры мачыка, чыму не рабілі малюнкаў і ўзораў на керамічным посудзе. Важней чым мастацкая апрацоўка была масавая прадукцыя. Для вытворчасці тканін чыму выкарыстоўвалі шэрсць альпакаў і вікуній. Іх можна было лёгка фарбаваць і апрацоўваць. З воўны ткалі вопратку для высокапастаўленых асоб, таксама вырабляліся дываны і нават шатры.
thumb|right|200px|Цырыманіяльныя залатыя ўпрыгожванні
Чыму майстэрскі валодалі ювелірнай справай. Верагодна, што спачатку яны перанялі некаторыя навыкі ў мачыка, аднак самастойна развілі гэта рамяство. Яны ведалі тэхнікі адліўкі і зваркі металаў і ўмелі таксама наносіць тонкую пазалоту на іх паверхню. Чыму былі вядомыя і спосабы стварэння розных сплаваў. Аднак іх уменні з часам запалі ў забыццё, пасля таго, як большасць ювеліраў пад ціскам інкаў была пераселена ў Куска. Большасць вырабаў была пераплаўлена іспанцамі падчас іх заваявання імперыі інкаў.

Па здымках з паветра, зробленым у 1932 годзе, было выяўлена велізарнае збудаванне чыму, так званая сцяна Маяа. Яе вышыня складала 3 м пры шырыні 4,5 м. Яна распасціралася ад ціхаакіянскага ўзбярэжжа да схілаў гор у глыбіні мацерыка на адлегласці 65 км. У яе былі ўбудаваныя 50 ўмацаванняў, у якіх неслі службу ваяры, якія ахоўвалі мяжу. Верагодна, сцяна абмяжоўвала першую мяжу экспансіі чыму.

## Рэлігія 
Нягледзячы на тое, што сонца мела вялікую ролю ў культуры чыму, галоўным бажаством быў месяц, таму што ён здольны засланяць сонца. Сонечныя зацьменні былі падставай для вялікіх святкаванняў. Паспяванне ўраджаяў і поры года чыму прыпісвалі месяцаваму бажаству. Бацькам камянёў і скалаў, у якіх па вераванні чыму былі магічныя сілы, лічылася сонца.

Да культуры Чыму належыць самае буйное з усіх знойдзеных месцаў ахвярапрынашэнняў дзяцей: сама меней 227 ахвяр ва ўзросце ад 4 да 14 гадоў. Дзеці маглі быць забітыя падчас Эль-Ніньё — гэта прыродная з’ява, ад якой залежалі рыбалка і ўраджаі мясцовых жыхароў. Археолаг Ферэн Касцілья паказаў, што дзеці былі прынесеныя ў ахвяру ў рытуале ў гонар багоў дакалумбавай культуры Чыму. Лічыцца, што іх, магчыма, забілі, каб паспрабаваць спыніць непагадзь. Усе шкілеты ляжалі тварам да мора.

## Мова 
Мова чыму насіла назву *кінгнам* (Quingnam) і была варыянтам мовы мачыка (сям’я чымуанскіх моў). У наваколлі Трухільё яна захоўвалася аж да XVIII стагоддзя, а ў дэпартаменце Ламбаеке выжыла да пачатку XX стагоддзя.

## Галерэя 
### Кераміка і тканіны 

Выява:Museo LP 508 Chimú.JPG
Выява:Vasija chimú pez (M. América Inv.10260) 01.jpg
Выява:Vasija chimú caballito de totora (M. América 10788) 01.jpg
Выява:Chimú jar (UBC-2010)b.jpg
Выява:Krieger mit Trophäenkopf Peru Chimú Slg Ebnöther.jpg
Выява:Vasija chimú llama (M. América Inv.10745) 01.jpg
Выява:Chimú-Lambayeque pot (UBC).jpg
Выява:Pérou Chimu bouteille.jpg
Выява:Pérou Chimu bouteille 2.jpg
Выява:Recipiente Chimú-Inca caimán (M. América, Madrid) 01.jpg
Выява:Chimushell.jpg
Выява:Lombards Museum 138.JPG
Выява:Lombards Museum 068.JPG
Выява:Lombards Museum 085.JPG
Выява:15th-16th century Chimu half tabard.jpg
Выява:15th-16th century Chimu tabard.jpg

### Горад Чан-Чан 

Выява:Fishnet walls of storerooms at Chan Chan.JPG
Выява:Wall of Main Square at Chan Chan.JPG
Выява:Long view of corridor at Chan Chan.JPG
Выява:Chan chan view1.jpg
Выява:Chan chan wall2.jpg
Выява:Chan chan wall1.jpg
Выява:Chan Chan panel.jpg
Выява:Chan Chan 18.jpg
Выява:Chan Chan scale.jpg
Выява:Adobe detail at Chan Chan.JPG

## Гл. таксама 
* Культура Ліма
* Культура Наска
* Чавін
* Культура Паракас
* Тыаўанака
* Мачыка

## Спасылкі 
* 
* 
* Апісанне Чыморскай дзяржавы, радавод кіраўнікоў і звесткі аб мове чыму на сайце Mesoamerica.Ru
* Культура Чыму на сайце Музея дакалумбава мастацтва

Катэгорыя:Гісторыя Перу
Катэгорыя:Папярэднікі інкаў
Катэгорыя:Індзейцы Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Дакалумбавы культуры