Паўночна-Заходні аддзел Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства

**Паўно́чна-Захо́дні аддзе́л Імпера́тарскага Ру́скага геаграфі́чнага тавары́ства** () — навуковае і даследчае аб’яднанне ў структуры Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства (ІРГТ), якое дзейнічала ў Вільні з 1867 па 1876 год і пазней, пасля аднаўлення, з 1910 па 1914 год. Аддзел займаўся вывучэннем геаграфіі, статыстыкі, гісторыі і этнаграфіі Паўночна-Заходняга краю (Беларусі і Літвы).

## Перадумовы і стварэнне 
Ініцыятыва стварэння аддзела належала папячыцелю Віленскай навучальнай акругі І.&nbsp;П.&nbsp;Карнілаву. Яго ідэя была цесна звязана з палітыкай русіфікацыі і дэпаланізацыі краю, якая праводзілася пасля падаўлення паўстання 1863—1864 гадоў. Улетку 1866 года ІРГТ атрымала запыт ад генерал-губернатара К.&nbsp;П.&nbsp;Каўфмана з прапановай пачаць экспедыцыю ў рэгіёне, аднак Каўфман не бачыў неабходнасці ў стварэнні асобнага пастаяннага аддзела, паколькі Паўночна-Заходнія губерні, на яго думку, не з’яўляліся «францірам» імперыі ў адрозненне ад Каўказа ці Сібіры.

Сітуацыя змянілася ў кастрычніку 1866 года, калі Каўфмана змяніў новы генерал-губернатар Э.&nbsp;Т.&nbsp;Баранаў. І.&nbsp;П.&nbsp;Карнілаў накіраваў новы зварот, у якім прама ўказваў, што Паўночна-Заходні аддзел павінен замяніць сабой Віленскую археалагічную камісію пры Віленскім музеі старажытнасцей. На думку Карнілава, гэтая камісія была «польскай арганізацыяй», якую не кантралявалі імперскія ўлады, і для замацавання палітыкі «аднаўлення рускасці» яе неабходна было ліквідаваць і замяніць структурай ІРГТ.

26 лютага 1867 года імператар Аляксандр II зацвердзіў палажэнне аб стварэнні Паўночна-Заходняга аддзела ІРГТ, а ў чэрвені таго ж года адбыўся яго першы агульны сход. Падчас распрацоўкі статута ўзнікла спрэчка наконт членства: І.&nbsp;П.&nbsp;Карнілаў хацеў абмежаваць прыём у аддзел выключна асобамі рускага паходжання, аднак сакратар ІРГТ барон Остэн-Сакен (балтыйскі немец) настаяў на тым, што членства павінна быць адкрытым для ўсіх, хто здольны ўнесці ўклад у навуковае вывучэнне рэгіёна, згодна з агульным статутам таварыства.

## Структура і кіраўніцтва 
У складзе аддзела дзейнічалі чатыры секцыі: фізіка-матэматычная, статыстычная, этнаграфічная і археалагічная. Старшынёй этнаграфічнай секцыі быў абраны віленскі протаіерэй В.&nbsp;І.&nbsp;Гамаліцкі, а археалагічнай — вядомы гісторык і этнограф Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Галавацкі.

У дзейнасці аддзела актыўны ўдзел бралі мясцовыя і прыезджыя даследчыкі культуры і гісторыі, сярод якіх былі Н.&nbsp;А.&nbsp;Дзмітрыеў, П.&nbsp;В.&nbsp;Шэйн, А.&nbsp;М.&nbsp;Семянтоўскі, Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Крачкоўскі, І.&nbsp;І.&nbsp;Насовіч, П.&nbsp;А.&nbsp;Бяссонаў, І.&nbsp;Я.&nbsp;Спрогіс і І.&nbsp;А.&nbsp;Катовіч.

## Дзейнасць у 1867—1876 гадах 
У першае дзесяцігоддзе свайго існавання аддзел праводзіў актыўную збіральніцкую, выдавецкую і экспедыцыйную працу. Сярод агульных праектаў арганізацыі былі стварэнне сеткі метэаралагічных станцый у губернях і правядзенне аднадзённага перапісу ў Вільні ў 1874 годзе.

Пры непасрэднай падтрымцы і ўдзеле членаў аддзела ў гэты перыяд былі выдадзены фундаментальныя працы па беларускай этнаграфіі і лінгвістыцы. Сярод іх «Слоўнік беларускай гаворкі» (1870), «Беларускія песні» і «Зборнік беларускіх прыказак» (1874) І.&nbsp;І.&nbsp;Насовіча, «Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю» Н.&nbsp;А.&nbsp;Дзмітрыева (1869), «Беларускія песні» П.&nbsp;А.&nbsp;Бяссонава (1871), «Этнаграфічны агляд Віцебскай губерні» А.&nbsp;М.&nbsp;Семянтоўскага (1872) і даследаванне Ю.&nbsp;Ф.&nbsp;Крачкоўскага пра побыт заходнерускага селяніна (1874).

У 1867—1868 гадах па лініі аддзела і цэнтральнага ІРГТ этнограф С.&nbsp;В.&nbsp;Максімаў здзейсніў маштабную экспедыцыю па беларускіх землях (Магілёўскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай і Віленскай губернях) для вывучэння мясцовых дыялектаў і вызначэння этнічных межаў беларусаў з суседнімі народамі. З 1869 па 1872 год этнограф Ю.&nbsp;Кузняцоў праводзіў аналагічнае даследаванне сярод літоўцаў Ковенскай, Віленскай і Сувалкаўскай губерняў.

Аддзел надаваў вялікую ўвагу этнічнаму картаграфаванню рэгіёна. У пачатку 1869 года на пасяджэнні кіраўнікоў статыстычных камітэтаў Паўночна-Заходніх губерняў у Вільні абмяркоўваўся праект стварэння атласа краю з шасці карт, уключаючы этнаграфічную. Аднак гэты праект не быў рэалізаваны. У снежні 1872 года член аддзела А.&nbsp;Д.&nbsp;Сталыпін (бацька будучага прэм’ер-міністра Расійскай імперыі П.&nbsp;А.&nbsp;Сталыпіна) прапанаваў дапамагчы цэнтральнаму ІРГТ у падрыхтоўцы этнаграфічнай карты Еўрапейскай Расіі. 15 снежня 1872 года на сходзе пад старшынствам Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Галавацкага і з удзелам А.&nbsp;Д.&nbsp;Сталыпіна, І.&nbsp;А.&nbsp;Катовіча, Ф.&nbsp;Я.&nbsp;Піліпава, П.&nbsp;М.&nbsp;Салтыкова, Я.&nbsp;П.&nbsp;Сцеблін-Каменскага і М.&nbsp;І.&nbsp;Чаглакова было прынята рашэнне пра ўдзел у гэтым праекце. Была створана камісія, якая планавала пашырыць праект да васьмі карт (сучасная этнаграфія, гісторыя, археалогія і рэлігія), але з-за недахопу сродкаў праца засяродзілася толькі на этнаграфічнай карце і вызначэнні ў першую чаргу літоўскіх этнічных межаў.

## Заняпад і дзейнасць Літоўска-латышскай камісіі 
Пасля ад’езду ў 1868 годзе І.&nbsp;П.&nbsp;Карнілава ў Санкт-Пецярбург аддзел страціў свайго галоўнага ідэалагічнага лідара. Да сярэдзіны 1870-х гадоў актыўная дзейнасць арганізацыі паступова сышла на нішто, і з 1876 года аддзел фактычна спыніў сваю працу, хаця фармальна заставаўся ў афіцыйных рэестрах Віленскай губерні да 1891 года.

Нягледзячы на заняпад мясцовага аддзела, даследаванні рэгіёна працягваліся цэнтральным ІРГТ. У 1880-я гады лінгвіст Э.&nbsp;А.&nbsp;Вольтэр праводзіў экспедыцыі па Паўночна-Заходнім краі, вывучаючы латышоў і літоўцаў. З ростам цікавасці да балцкіх народаў у 1893 годзе пры этнаграфічным аддзяленні ІРГТ у Пецярбургу была створана спецыяльная Літоўска-латышская камісія пад кіраўніцтвам У.&nbsp;І.&nbsp;Ламанскага. Яна распрацоўвала праграмы для экспедыцый, збірала тапаніміку і фальклор, а таксама планавала выданне этнаграфічных карт.

## Аднаўленне дзейнасці (1910—1914) 
У 1910 годзе намаганнямі Віленскага генерал-губернатара У.&nbsp;М.&nbsp;Троцкага і папячыцеля Віленскай навучальнай акругі У.&nbsp;А.&nbsp;Папова Паўночна-Заходні аддзел быў афіцыйна адноўлены.

У другі перыяд свайго існавання аддзел засяродзіў сваю ўвагу амаль выключна на даследаванні ўсходняй часткі краю і беларускага насельніцтва. У гэты час беларусы паступова перасталі ўспрымацца як нецікавая і адсталая галіна рускага народа. Прыярытэтамі аддзела сталі публікацыя беларускага фальклору, укладанне слоўніка беларускіх цыган і вывучэнне валасных судоў праз прызму звычаёвага права.

Да пачатку Першай сусветнай вайны аддзел паспеў выдаць чатыры тамы сваіх прац — «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела ІРГТ» (), якія былі амаль цалкам прысвечаны беларускім землям. Актыўны ўдзел у працы адноўленай арганізацыі бралі даследчыкі Ф.&nbsp;А.&nbsp;Кудрынскі і Дз.&nbsp;І.&nbsp;Даўгяла.

З пачаткам вайны ў 1914 годзе дзейнасць аддзела была канчаткова спынена.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гісторыя геаграфіі
Катэгорыя:Навука ў Расійскай імперыі
Катэгорыя:Гісторыя Вільні
Катэгорыя:З’явіліся ў 1867 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1914 годзе