Дзеепрыслоўе

**Дзеепрысло́ўе** — неспрагальная форма дзеяслова, якая абазначае дзеянне як прыкмету прыметы, гэта значыць мае ўласцівасці дзеяслова і прыслоўя. Дзеепрыслоўе выражае значэнне дзеяння, дадатковага (пабочнага) у адносінах да дзеяслова-выказніка: *Ганна, **апрануўшыся**, выйшла з хаты* (П. Пестрак), або выконвае функцыю акалічнасці спосабу дзеяння: *Хлопчык ішоў **кульгаючы***.

## У беларускай мове 
### Паходжанне 
Дзеепрыслоўе як граматычная форма дзеясловаў склалася даволі позна. Беларускае дзеепрыслоўе — гэта амярцвела кароткая форма назоўнага склону адзіночнага ліку дзеепрыметнікаў цяперашняга або прошлага часу жаночага роду: *идучи > ідучы, принесъши > прынёсшы*. Гэтыя формы рана пачалі страчваць сувязь з назоўнікамі, станавіцца нязменнымі і набылі ролю акалічнасці. Ужо ў пачатку XVI стагоддзя такія былыя дзеепрыметнікі атрымалі ўстойлівае значэнне дзеепрыслоўяў.

### Уласцівасці 
У сучаснай беларускай мове дзеепрыслоўе мае наступныя адзнакі дзеяслова:
* агульнасць асновы і лексічнага значэння: *звоняць у дзверы — звонячы ў дзверы*;
* закончанае і незакончанае трыванне: *прачытаўшы — чытаючы*;
* незалежны стан: *пакінуўшы*;
* пераходнасць і непераходнасць: *скасіўшы траву, зазіраючы ў вочы*;
* зваротнасць і незваротнасць: *радуючы — радуючыся*
* дзеяслоўнае кіраванне назоўнікамі: *перавозячы падарункі*.

Адзнакі прыслоўя:
* нязменнасць: *несучы, пазваніўшы*;
* прымыканне да дзеяслова: *бегчы не азіраючыся*.

### Утварэнне 
Адрозніваюцца дзеепрыслоўі незакончанага і закончанага трывання. Дзеепрыслоўі незакончанага трывання ўтвараюцца ад асноў цяперашняга часу дзеясловаў незакончанага трывання з дапамогай суфіксаў *-учы- (-ючы-), -ачы- (-ячы-)*: *несучы, чытаючы, лежачы, гледзячы*. Пры гэтым з суфіксам *-учы- (-ючы-)* утвараюцца дзеепрыслоўі нават ад тых дзеясловаў, аснова цяперашняга часу якіх канчаецца на *-а- (-я-):* *крычучы* (ад *крычаць*), *дрыжучы* (ад *дрыжаць*), *сплючы* (ад *спаць*), *баючыся* (ад *баяцца*).

Дзеепрыслоўі закончанага трывання ўтвараюцца ад асноў прошлага часу дзеясловаў закончанага трывання з дапамогай суфіксаў *-ўшы- (-шы-)*. Калі ўтваральная аснова канчаецца галосным гукам — ужываецца суфікс *-ўшы-* (*зрабіўшы, прачытаўшы*), калі зычным — суфікс *-шы-* (*высахшы, прывыкшы*). Дзеепрыслоўі з гэтымі суфіксамі зрэдку могуць утварацца і ад асноў незакончанага трывання: *гуляўшы, нёсшы*. Такія дзеепрыслоўі не прызнаюцца нормай, але зрэдку ўжываюцца ў мове мастацкай літаратуры: *А я сам, даўно не быўшы дома, стаў… такім жа дзіваком* (П. Глебка).

### Зваротнасць 
Дзеепрыслоўі маюць незваротную і зваротную формы. У сучаснай мове ўжываюцца дзеепрыслоўі толькі незваротныя (*бегучы, ідучы*), толькі зваротныя (*смеючыся, баючыся*), незваротныя і зваротныя з розным і тым жа лексічным значэннем (*робячы* і *робячыся*) або фактычна з адным і тым жа лексічным значэннем, адрозніваючыся толькі стылістычна (*стукаючы — стукаючыся, бялеючы — бялеючыся*).

### Сінтаксічная роля 
Дзеепрыслоўе называе ў сказе дзеянне, якое адбываецца:
* адначасова з асноўным: *На вуліцы крычалі дзеці, **бегучы** ў школу*;
*  раней за яго: ***Выслухаўшы** разведчыкаў, капітан падняўся з зямлі*;
* або пасля яго: *Расшпіліў каўнер, **адкрываючы** грудзі ветру*.

Аднак марфалагічнае значэнне часу ў дзеепрыслоўях не выражана: яно перадаецца толькі сэнсам саміх дзеясловаў і дзеепрыслоўя. Так, у сказах: *Спявалі жнеі **ідучы*** (П. Трус); *Чалавек стаяў **не рухаючыся**; Ён падымае такі камень **жартуючы*** — адзіночныя дзеепрыслоўі ў пазіцыі пасля выказніка фактычна ўжо сталі прыслоўямі, некаторыя з іх нават страцілі значэнне дзеянне (*жартуючы* — значыць лёгка, без напружання).

Разам з паясняльнымі словамі дзеепрыслоўе ўтварае ў сказе спалучэнне, якое выконвае ролю акалічнасці і звычайна адасабляецца інтанацыйна, а на пісьме вылучаецца коскамі. Выключэнне складаюць канструкцыі тыпу: *Пісаў ён звычайна **нахіліўшы галаву**; Сказаць **не падумаўшы*** і г.д.

У ролі выказніка дзеепрыслоўе ўжываецца толькі ў асобных паўночна-заходніх і паўночна-ўсходніх гаворках: *Ён быў **устаўшы***; *Ён руку **зламаўшы***.

### Памылкі ва ўжыванні 
Паводле нормаў сучаснай мовы, дзеепрыслоўе ў сказе павінна адносіцца да той самай асобы ці прадмета, гэта значыць да таго суб’екта, што і дзеяслоў-выказнік: *Ціха **скрыгануўшы** коламі, сталі вагоны* (М. Лынькоў). У сказе паведамляецца, што вагоны сталі і што пры гэтым яны скрыганулі коламі. Калі ж суб’ект дзеепрыслоўя не супадае з суб’ектам выказніка, тады такое ўжыванне расцэньваецца як парушэнне нормы: ***Прыйшоўшы** дамоў, у мяне згубіліся ключы*. Атрымліваецца, што прыйшоў не той, хто сказаў гэта, а прыйшлі самі ключы. З гэтай прычыны не варта ўжываць дзеепрыслоўе і пры выказніках у безасабовых сказах. Напрыклад, сказ: *І, **лежачы** ў параходнай кабінцы, усё думалася аб незлічоных шляхах…* (М. Лынькоў); не адпавядае норме.

## Літаратура 
* Беларуская граматыка / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа; Рэд. М. В. Бірыла, П. П. Шуба. Ч. 1. Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 192—193
* Граматыка беларускай мовы: [У 2 т.] / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа; Рэд.: К. К. Атраховіч (Крапіва), М. Г. Булахаў. Т. 1. Марфалогія. — Мн.: Выд-ва Акадэміі навук БССР, 1962. — 540 с.
* Кечык, С. Я. Дзеепрыслоўе ў сучаснай беларускай мове: вучэбны дапаможнік для філалагічных факультэтаў педагагічных інстытутаў Беларусі / С. Я. Кечык. — Мн.: Вышэйшая школа, 1985. — 86, [2] c.
* Шуба, П. П. Дзеепрыслоўе / П. П. Шуба // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Пад рэд. А. Я. Міхневіча; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. — С. 179. — ISBN 5-85700-126-9.
* Шуба, П. П. Сучасная беларуская мова: марфаналогія. Марфалогія: вучэбны дапаможнік для філалагічных факультэтаў універсітэтаў / П. П. Шуба. — Мн.: Універсітэцкае, 1987. — 333, [1] с. — С. 220—224.

Катэгорыя:Часціны мовы
Катэгорыя:Нефінітныя формы дзеяслова