Сож

**Сож** — рака ў Смаленскай вобласці Расіі, у Магілёўскай і Гомельскай абласцях і на мяжы Беларусі з Расіяй і з Украінай, а таксама на тэрыторыі Чарнігаўскай вобласці Украіны. Левы прыток ракі Дняпро.

Даўжыня 648 км, у межах Беларусі 493 км. Плошча вадазбору 42,14 тыс. км², у межах Беларусі 21,5 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 219 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,17 ‰.

## Назва 
Узнікненне назвы Сож сягае часоў балцка-фінскага ўзаемадзеяння ў рэгіёне вярхоўяў гэтай ракі, пачатак якога датуюць 4400—4200 гг. да н.э. Тады, у пачатку сярэдняга неаліту, на тэрыторыю протабалтаў (Нарвенская і Нёманская археалагічныя культуры) з паўночнага ўсходу насунулася фіна-вугорская па паходжанні археалагічная культура ямачна-грабенчатай керамікі. Яе пашырэнне запынілася, крыху не даходзячы да Дзвіны, фрагментарна сляды яе фіксуюць і на поўдні ад Дзвіны.

Саму назву «Сож» асобныя навукоўцы звязваюць з ліўскім *suž*, эстонскім *suzi*, фінскім *susi* «воўк», яна зведала эвалюцыю *Suž > Съжь > Сож*. Менавіта на Пасожжы і на сумежных тэрыторыях назіраецца асаблівая канцэнтрацыя балцкіх «ваўчыных» гідронімаў: бел. Воўчаса, Аўчоса, укр. *Вовчасова*, *Вовчасок,* *Вовчас / Овчес* (усе да балцкага **Vilkesà,* ад балцкага *vilkas* «воўк»).

Найімаверней, сам Сож у верхнім цячэнні або адзін з яго прытокаў там жа першапачаткова меў балцкую «ваўчыную» (*Vilk-*) назву, якая была перакладзеная прышлымі фінамоўнымі прадстаўнікамі культуры ямачна-грабенчатай керамікі і пазней пашырылася ніжэй на ўсё цячэнне Сажа (падобным чынам і назва ракі Акі распаўсюдзілася з яе вытокаў на ўсё цячэнне). Ідэнтычная пасожскай сітуацыя балцка-фінскага «ўзаемаперакладу» і каля літоўскага Вількаміра, дзе побач з «ваўчынай» ракой *Vilkesa* знаходзяцца «ваўчыныя» тапонімы *Sužai* і *Sužionys*.

Менавіта на Пасожжы адна з найбольш значных канцэнтрацый балцкай гідраніміі на ўсім Верхнім Падняпроўі.

Існуе і некалькі іншых версій паходжання назвы Сож. Ул. Тапароў, балтыст і прыхільнік «фінскай» версіі, пералічваў такія з іх, згодна з якімі назву Сож у мінулым звязвалі таксама з прускім *suge* «дождж» (чытаецца, аднак, як *suji*), з назвай сакаў (скіфаў) або з індаеўрапейскім коранем з семантыкай «чысты». Гомельскі філолаг А. Рогалеў звязвае з чарнігаўска-сумскімі дыялектызмамі «сажкі» (ямы на балоце), «сага», «сога», «саж» (возера). Географ В. Жучкевіч звязваў з старажытнарускім *сожжь* «выпаленыя ўчасткі лесу, падрыхтаваныя для разворвання».

## Гідраграфія 
Пачынаецца за 12 км на поўдзень ад горада Смаленск і цячэ па Смаленскай вобласці, далей працякае па тэрыторыі Магілёўскай і Гомельскай абласцей Беларусі, вусце каля гарадскога пасёлка Лоеў. У вярхоўях з’яўляецца дзяржаўнай мяжой Беларусі з Расіяй, у апошніх 20 км цячэння з Украінай.

Агульная даўжыня рачной сістэмы (3410 рэк) 16&nbsp;220 км, густата рачной сеткі на тэрыторыі Беларусі 0,38 км/км². На вадазборы ў межах Беларусі больш за 300 рэк і ручаёў часткова або поўнасцю каналізаваных, пракладзена больш за 170 меліярацыйных каналаў даўжынёй 5 км і больш. Верхняе цячэнне на паўднёва-заходняй ускраіне Смаленскага ўзвышша, сярэдняе — на Аршанска-Магілёўскай раўніне, ніжняе — у Гомельскім Палессі. У сярэднім і ніжнім цячэнні Сож працякае праз тэрыторыі, забруджаныя радыёнуклідамі ў выніку аварыі на Чарнобыльскай АЭС.

57 % гадавога сцёку прыпадае на перыяд веснавога разводдзя. Пад’ём узроўняў вясной пачынаецца звычайна ў 3-й дэкадзе сакавіка (радзей — у пачатку сакавіка) або ў сярэдзіне красавіка, доўжыцца 10—15 сутак у верхнім цячэнні, 20—25 сутак у нізоўі. Сярэдняя вышыня над самай нізкай межанню 4—5 м, найбольшая 6— 7,5 м. Зімовыя ўзроўні ў сярэднім на 10—20 см вышэй за летнія, але ў асобныя гады ў выніку адліг павышаюцца ў нізоўі да 2,5 м. Замярзае ў пачатку снежня, крыгалом у канцы сакавіка — пачатку красавіка ад вусця да вярхоўя. Веснавы крыгаход 3—5 сутак. На Беларусі найбольшая таўшчыня лёду ў рацэ 62—65 см. Сярэдняя тэмпература вады ў чэрвені — жніўні 19—21 °C, найбольшая ў ліпні — да 28 °C.

Даліна пераважна трапецападобная, ад вытоку да вусця Проні — выразная, глыбокаўрэзаная (20—30 м). Шырыня ў вярхоўі ад 0,3 км да 1 км, на вялікім працягу 1,5—3 км, пры зліцці з далінамі рэк Асцёр і Проня — 5 км, ніжэй горада Ветка — да 7 км, пры зліцці з далінай Дняпра — да 20 км. Схілы спадзістыя, умерана стромкія (радзей стромкія), вышынёй 15—25 м (месцамі да 40 м), парэзаны ярамі, лагчынамі, далінамі прытокаў. Правы схіл больш адкрыты, левы зарос лесам і хмызняком. На Беларусі амаль на ўсім працягу вылучаюцца пойма з нізкім (1,5—2,5 м над урэзам вады) і высокім (3—4 м) узроўнямі і 2 надпоймавыя тэрасы. Пойма двухбаковая, месцамі левабярэжная або чаргуецца па берагах. Паверхня яе перасечана лагчынамі, старарэччамі і невялікімі азёрамі-старыцамі. Затапляецца на 5—10 сутак на глыбіню 0,5—2,5 м, у вусцевай частцы — да 4—5 м.

Рэчышча звілістае. У ніжнім цячэнні вялікая колькасць лукавін, рукавоў, старыц. Да Гомеля трапляюцца астравы (даўжыня 30—300 м, шырыня 10—50 м). Шырыня ракі ў верхнім цячэнні 40—80 м, у ніжнім 90—125 м, месцамі да 230 м. Дно роўнае. Берагі да вусця Проні пераважна стромкія, вышынёй 1,5—4 м, ніжэй па цячэнні спадзістыя; на лукавінах, дзе рэчышча падыходзіць да карэннага берага (напрыклад, каля вёскі Гайшын Слаўгарадскага раёна), абрывістыя, вышынёй 12—15 м, месцамі да 35 м. Ніжэй горада Ветка па берагах пясчаныя пляжы.

### Асноўныя прытокі 
* **Справа**: Віхра, Чорная Натапа, Волчас, Проня, Уза, Чачора, Добрыч.
* **Злева**: Хмара, Асцёр, Беседзь, Іпуць, Уць, Церуха, Каменка, Худабычка, Аўсовіна, Нёманка.

## Фаўна 
Водзяцца: шчупак, акунь, плотка, лешч, лінь, карась залаты, верхаводка, гусцяра, мінога ўкраінская, галавень, судак.

## На рацэ 
**Гарады**: Крычаў, Чэрыкаў, Слаўгарад, Чачэрск, Ветка, Гомель. **Гарадскія пасёлкі**: Хіславічы (Расія), Лоеў.

Файл:Sozh in Krichev.JPG|Сож у Крычаве
Файл:Чериков, Чериковский район, Могилёвская область, Беларусь 10.jpg|Сож у Чэрыкаве
Файл:Sozh.JPG|Сож у Слаўгарадскім раёне
Файл:Chachersk1.JPG|Сож у Чачэрску
Файл:DJI 3558-HDR (51412129855).jpg|Сож у Хальчы і Ветцы
Файл:Ніжняя набярэжная, рака Сож, Гомель, 2016 год.jpg|Сож у Гомелі, 2016 г.  

Суднаходства ад вёскі Барысавічы Клімаўскага раёна (за 373 км ад вусця) — пры высокіх узроўнях, рэгулярнае — ад горада Слаўгарад.

У міжрэччы Дняпра і Сажа — Днепра-Сожскі біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння. На маляўнічых берагах месціцца курорт Чонкі з санаторыямі «Чонкі», «Машынабудаўнік», аздараўленчым цэнтрам «Хімік»; санаторый транспартнага РУП «Гомельскае аддзяленне Беларускай чыгункі», дзіцячы рэабілітацыйна-аздараўленчы цэнтр «Крыштальны» (усе ў Гомелі), дзіцячы санаторый «Лясныя далі» (вёска Студзёная Гута), санаторый «Залатыя пяскі» і дзіцячы рэабілітацыйна-аздараўленчы цэнтр «Катча» (каля аграгарадка Новая Гута), дзіцячы рэабілітацыйна-аздараўленчы цэнтр «Рамантыка» (урочышча Клянкі каля вёскі Раманавічы), аздараўленчыя комплексы «Пунсовыя ветразі» (вёска Студзёная Гута) і «Ліцейшчык» (урочышча Прыбар), база адпачынку «Зялёны луг» (урочышча Студзёная Гута); зоны адпачынку Залессе, Беседзь (у міжрэччы Сажа і Беседзі), Сож і інш.

## У культуры 
* У легендзе «Сіні калодзеж» цераз Сож кідалі вялікія камяні «багатыры» Сцяпан і Марка, спаборнічаючы між сабой у заляцанні да «багатыркі» Кацярыны.
* Згодна з легендай «Аб Сожу і Няпрэ» Сож меў атрымаць ад бацькі блаславенне «ици ў пуць», але быў апярэджаны хітрым братам Няпром, якога падмануты бацька блаславіў ісці «па хорошихъ мѣстахъ — лугами, городами». Сожу ж у выніку дастаўся шлях «имхами, болотами» і бацькава спадзяванне, што ён зможа дагнаць і пераняць брата пакуль той «у мора ня ўцёкъ».
* Сож фігуруе ў паданні, якое звязвае паходжанне назвы Гомеля з адрасаванымі плытагонам папераджальнымі выклічамі аб мелях на рацэ: «Го! Мель!».
* У казцы «Праз Іллюшку» «по Сожи по рацѣ» спачылы святы сплыў у склепе (труне) «у Кіявъ, у пящеры».
* Упамінаецца ў шэрагу замоў ад «уроку» (сурокаў), у адной з якіх мае імя Максім.
* У 1890-х гадах у Ветцы хадзіла быліца пра чорта, які ў выглядзе карліка выйшаў з Сожа, катаўся на палачцы, а потым — на маленечкай лодцы, пасля чаго танулі людзі.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Сож // Республиканское транспортное унитарное предприятие «Белорусское речное пароходство»  

Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Рэкі Гомельскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Рэкі Чарнігаўскай вобласці