Скланенне назоўнікаў у беларускай мове

**Скланенне назоўнікаў у беларускай мове** — змяненне назоўнікаў па склонах, а таксама клас назоўнікаў, аб’яднаных агульнасцю словазмянення, у беларускай мове.

У залежнасці ад сістэмы флексій у адзіночным ліку кожнага асобнага назоўніка, а таксама граматычнага роду назоўнікі размяркоўваюцца па трох класах (скланеннях): **першае**, **другое** і **трэцяе** скланенні.

Парадак скланенняў не мае істотнага значэння, таму ў розных лінгвістычных працах няма строга вызначанай паслядоўнасці.

За межамі гэтых трох тыпаў скланенняў знаходзяцца **рознаскланяльныя**, **нескланяльныя** (**нязменныя**), **множналікавыя** назоўнікі, **субстантываваныя** прыметнікі і дзеепрыметнікі.

## Першае скланенне 
Да першага скланення адносяцца назоўнікі жаночага роду з канчаткам **-а (-я)** у назоўным склоне адзіночнага ліку: *галава, дача, нага, рэчка, сцяна, шаша; зямля, сесія*, а таксама назоўнікі агульнага роду, калі назоўнік абазначае асобу жаночага полу: *новая калега, поўная цёзка, малая непаседа*.

### Заўвага 
* У давальным і месным склонах заднеязычныя гукі на канцы асновы чаргуюцца з адпаведнымі свісцячымі гукамі: **г → з, х → с, к → ц**.

## Другое скланенне 
Да другога скланення адносяцца:

1) назоўнікі мужчынскага роду з нулявым канчаткам у назоўным склоне адзіночнага ліку: *дом, лес, поплаў, стол; рог, кажух, спісак; нож, чытач; агонь, каваль, край; Іван, Лукаш, Алесь*, назоўнікі тыпу *Паўло, Пятро, Дняпро*, а таксама назоўнікі на **-а** з ацэначнымі суфіксамі **-іск-а (-ыск-а), -ішч-а***: агніска, вятрыска, даміска, галасішча, дамішча, халадзішча* і пад.;

2) назоўнікі ніякага роду, якія ў назоўным склоне адзіночнага ліку заканчваюцца на **-о (-ё), -а, -е***: акно, вядро, галлё, жыццё; мора, рэчышча, сена, насенне, поле, шчасце*, а таксама 5 назоўнікаў на **-мя***: бярэмя, вымя, полымя, семя, цемя*.

### Скланенне асабовых назоўнікаў мужчынскага роду 
#### Заўвага 
* Назоўнікі з націскным канчаткам **-о** ў назоўным склоне адзіночнага ліку тыпу *Пятро* ва ўскосных склонах маюць такія ж канчаткі, як назоўнікі з нулявым канчаткам: *Пятр-о, Пятр-а, Пятр-у, Пятр-а, Пятр-ом, (аб) Пятр-у*.

### Скланенне неасабовых назоўнікаў мужчынскага роду 
#### Заўвагі 
* Назоўнікі з суфіксам **-іск-а (-ыск-а)** у назоўным і вінавальным склонах маюць канчатак **-а**: *вятрыска, даміска,* у родным склоне маюць канчатак **-і**: *вятрыскі, даміскі*. У давальным творным і месных склонах маюць канчаткі, як і назоўнікі з чыстай асновай на **к**: Д. *вятрыску, даміску*; Т. *вятрыскам, даміскам*; М. *(аб) вятрыску, даміску*.
* Назоўнікі з суфіксам **-ішч-а (-ышч-а)** у назоўным і вінавальным склонах маюць канчатак **-а**: *дамішча, шчупачышча*. У родным, давальным, творным і месных склонах маюць такія ж канчаткі, як і назоўнікі на адпаведны зычны з чыстай асновай: Р. *дамішча, шчупачышча*; Д. *дамішчу, шчупачышчу*; Т. *дамішчам, шчупачышчам*; М. *(аб) дамішчы, шчупачышчы*.

##### Родны склон 
* У родным склоне канчатак **-а (-я)** маюць назоўнікі, якія абазначаюць:
** агульныя і ўласныя назвы людзей (за выключэннем зборных назваў тыпу *народ* — *народу*), а таксама назвы жывёл: *вучня, чытача, аленя, мядзведзя, жука*;
** назвы канкрэтных прадметаў рэчаіснасці, што паддаюцца лічэнню, або іх часткі: *агурка, гадзінніка, стала, яблыка, ручая*;
** назвы органаў і частак цела чалавека, жывёлы: *зуба, носа, капыта, пальца, рота, страўніка, языка*. **Але**: *твару*;
** навуковыя і тэхнічныя тэрміны: *алфавіта, вугла, інтэграла, сказа, эліпса, каэфіцыента*;
** назвы мер даўжыні, плошчы, вагі, аб’ёму, акрэсленых адрэзкаў часу, грашовых і іншых адзінак вымярэння: *ампера, вольта, метра, літра, грама, аўторка, семестра, долара, сакавіка*. **Але**: *веку, ранку, абеду, без году тыдзень, з году ў год*;
** назвы грамадскіх арганізацый, прадпрыемстваў, устаноў, вайсковых падраздзяленняў: *інстытута, універсітэта, камітэта, трэста, палка́*;
** назвы танцаў, народных, спартыўных і картачных гульняў: *баскетбола, вальса, покера*;
** агульныя і ўласныя назвы населеных пунктаў і мясцовасцей, геаграфічныя і астранамічныя назвы, гідронімы: *горада, хутара, Лондана, Мінска, Рыма, Кітая, акіяна, ручая, Сатурна, Буга*.
* У родным склоне канчатак **-у (-ю)** маюць:
** абстрактныя назоўнікі, якія абазначаюць:
*** абстрактна-разумовыя паняцці: *атэізму, дарвінізму, прагрэсу*;
*** адцягненыя якасці, прыметы і падобнае: *густу, ідэалу, поспеху, блакіту, задору*;
*** дзеянні, працэсы, стан, розныя адчуванні, пачуцці і падобнае: *абеду, адпачынку, бою, апетыту, гумару, спакою*;
*** розныя формы прасторы, месца, а таксама неакрэсленыя прамежкі часу: *поплаву, верху, космасу, узлеску, моманту*. Калі гэтыя назоўнікі маюць суфікс **-ок**, тады ў родным склоне ўжываецца канчатак **-а**: *вяршка, лужка*;
*** захворванні: *бранхіту, дальтанізму*;
*** з’явы прыроды, стыхійныя бедствы, розныя падзеі ў грамадскім жыцці: *агню, галалёду, урагану, кірмашу*;
** рэчыўныя назоўнікі: *гіпсу, аксіду, тынку, клею, крухмалу, пластыліну, сіропу, соку, цукру, паркалю, цынку, шашлыку, анальгіну, валідолу*. **Але**: *аўса, бітка, хлеба, Мінгаза* (назва арганізацыі), *«Крышталя»* (назва спартыўнай каманды);
** назоўнікі са зборным значэннем: *інвентару, кансіліуму, флоту, посуду, рэпертуару*. Назвы раслін (траў, злакаў, кустовых раслін), у якіх форма адзіночнага ліку абазначае непадзельную множнасць як нешта адзінкавае: *арэшніку, асінніку, дубняку, ракітніку, сасонніку, сланечніку, ячменю*.
* У залежнасці ад семантыкі, якую набывае слова ў канкрэтным кантэксце, некаторыя назоўнікі маюць паралельныя канчаткі **-а (-я)** і **-у (-ю)**: *гука* (лінгвістычны тэрмін), *гуку* (ваганні паветра, якія мы ўспрымаем слыхам) і г.д.

##### Месны склон 
* Канчатак **-е** характэрны для ўсіх назоўнікаў з цвёрдай асновай і можа быць як пад націскам, так і не пад націскам: *на дубе, на мосце, у хляве*. **Але**: назоўнік *пост* у значэннях 'месца, з якога можна назіраць за кім-, чым-небудзь ці ахоўваць каго-, што-небудзь' і 'адказная пасада' мае канчатак *-у*: *Салдат стаяў на пасту; на высокім пасту дэпутата*.
* Канчатак **-е** (не пад націскам) маюць таксама некаторыя ўласна беларускія назоўнікі на **г, х**, якія чаргуюцца з **з, с**: *у астрозе, на беразе, на версе, у гаросе (і гароху), на глозе, у кажусе (і кажуху), на катасе, на катусе, на лузе, на нарозе, на насарозе, на начлезе, на паверсе, на парозе, на плузе, на прузе, на розе* (каровы), *у снезе, на стозе, на струзе, на чартапалосе* і інш.
* Канчатак **-у** маюць:
** уласна беларускія назоўнікі і запазычаныя назоўнікі з асновай на **к**: *на агурку, у банку, на блоку* і г.д.;
** уласна беларускія назоўнікі з асновай на **г, х**, якія абазначаюць адцягненыя паняцці, дзеянне, якасць: *у абсягу, бегу, паху* і інш.;
** частка ўласна беларускіх канкрэтных назоўнікаў з асновай на **г, х**: *на абуху, аднарогу (і аднарозе), арэху, берлагу, біцюгу, быльнягу, васьміногу, вертлюгу, вожагу, жэраху, казярогу, каўчэгу, лагу (і лозе), лопуху, мозгу, моху/імху, мурагу, меху, пасагу, пірагу, полагу, пораху, посаху, прадмагу, прарэху, пуху (і пусе), рагу* (вуліцы), *рычагу, сельмагу, сычугу, тальмаху, тварагу, трыбуху, трыснягу, універмагу*;
** назоўнікі іншамоўнага паходжання з асновай на **г, х**: *на айсбергу, гмаху, флангу*;
** назоўнікі ва ўстойлівых зваротах, часцей за ўсё з прыназоўнікамі **на, па, у**: *на бягу, быць на віду, на ляту, на раду напісана, па ходу выказвання, не астацца ў даўгу, жыць у ладу, у хаду* і пад.;
** назвы гарадоў, рэк, якія маюць аснову на **г, х**: *у Цюрыху, Таганрогу, Пецярбургу; на Бугу, на Гангу*. **Але**: *у Крывым Розе*.
* У некаторых назоўнікаў вар’іраванне канчаткаў залежыць ад семантыкі слова: *на дварэ* (не ў хаце, на адкрытым паветры, у прыродзе) і *на двары* (месца каля будынкаў); *(аб) рагу* (вугал) і *(аб) розе* (рог жывёлы).

### Скланенне назоўнікаў ніякага роду 
## Трэцяе скланенне 
Да **трэцяга** скланення адносяцца назоўнікі жаночага роду з нулявым канчаткам і асновай на цвёрды, зацвярдзелы або мяккі зычны: *верф, кроў, свякроў; даль, нацыянальнасць, радасць, соль; ноч, туш*.

### Заўвагі 
* У творным склоне апошні зычны асновы (апрача губных і **р**), калі ён знаходзіцца ў інтэрвакальным становішчы, падаўжаецца: *мышшу, рунню, сувяззю, ноччу, меддзю, Прыпяццю*. Падаўжэнне не адбываецца, калі аснова назоўніка заканчваецца збегам зычных, на губныя зычныя і **р**: *радасцю, глыб’ю, шыр’ю, Сібір’ю, кроўю*.
* Назоўнік *моц* у творным склоне мае канчатак **-ай (-аю)**: *моцай (моцаю)*.
* У назоўніках *кроў* і *свякроў* у родным, давальным і месных склонах адбываецца чаргаванне галосных **о—ы**: *кроў — крыві, свякроў — свекрыві*. У творным склоне таксама можа адбывацца чаргаванне: *кроўю* і *крывёй (-ёю)*, *свякроўю* і *свекрывёй (-ёю)*.
* Уласнае імя *Любоў* у адрозненне ад агульнага *любоў*, якое ў родным, давальным і месным склонах мае форму і з беглым галосным, захоўвае **о** ва ўсіх склонавых формах: Р. Д. М. *Любові*, Т. *Любоўю*.

## Рознаскланяльныя назоўнікі 
Рознаскланяльныя назоўнікі — назоўнікі, якія маюць ва ўскосных склонах канчаткі, уласцівыя розным тыпам скланення:
* назоўнікі мужчынскага роду на **-а (-я)** (*бацька, мужчына, прамоўца, старшыня*);
* назоўнікі агульнага роду, калі абазначаюць асоб мужчынскага полу (*забіяка, прыдзіра, адзіночка, пісака, сірата*);
* назоўнікі ніякага роду, што называюць маладых істот (*птушаня, зубраня, кацяня, цяля, свінчо*; *дзіця, немаўля, хлапчаня, дзяўчо*);
* тры назоўнікі на **-мя** (*імя, племя, стрэмя*);
* назоўнік *маці*.

### Скланенне назоўнікаў мужчынскага роду на -а (-я) 
#### Заўвагі 
* Назоўнікі мужчынскага роду на **-а (-я)** з націскам на аснове маюць у родным і вінавальным склонах канчаткі першага скланення, а ў давальным, творным і месным склонах маюць тыя ж канчаткі, што і асабовыя назоўнікі мужчынскага роду з нулявым канчаткам.
* Назоўнікі з націскам на канчатку маюць у творным склоне канчаткі **-ой (-ёй)**; у давальным і месным склонах і асновай на цвёрды зычны маюць канчатак **-е**; з асновай на заднеязычны — канчатак **-у**; з мяккай асновай — канчатак **-і**.

### Скланенне назоўнікаў агульнага роду 
Як назоўнікі мужчынскага роду на **-а (-я)** з адпаведным тыпам асновы і месцам націску, змяняюцца назоўнікі агульнага роду на **-а (-я)**, калі яны абазначаюць асоб мужчынскага полу. Калі гэтыя назоўнікі абазначаюць асоб жаночага полу, яны змяняюцца, як назоўнікі жаночага роду на **-а (-я)**.

Назоўнікі *хвалько, гняўко, нямко* скланяюцца толькі ў тым выпадку, калі абазначаюць асобу мужчынскага полу: Н. *такі хвалько*, Р., В. *такога хвалька*, Д. *такому хвальку*, Т. *такім хвальком*, М. (аб) *такім хвальку*. Калі ж гэтыя назоўнікі абазначаюць асобу жаночага полу, то яны не скланяюцца: Н. *такая хвалько*, Р., Д. *такой хвалько*, В. *такую хвалько* і г.д.

### Скланенне назоўнікаў ніякага роду на -я (-ё), -о, якія абазначаюць маладых істот 
#### Заўвагі 
* У родным, давальным і месным склонах адзіночнага ліку назоўнікі гэтай групы набываюць суфікс **-яц- (-ац-)** і маюць канчатак **-і**.
* У творным склоне суфікс **-яц- (-ац-)** страчваецца і ўжываецца канчатак **-ём (-ом)**.
* Ва ўсіх склонах множнага ліку назоўнікі тыпу *цяля* (апрача *дзіця*) маюць суфікс **-ят-** і адпаведныя канчаткі.
* Назоўнікі *дзяўчо* і *хлапчо* не маюць формаў множнага ліку.

### Скланенне назоўнікаў на -мя 
#### Заўвагі 
* Назоўнікі *імя, племя* і *стрэмя* ва ўскосных склонах адзіночнага ліку (акрамя вінавальнага склону) могуць мець формы з суфіксам **-ен-** або без яго.
* У множным ліку назоўнікі *імя* і *стрэмя* могуць мець формы з суфіксам **-ен-** або без яго, а назоўнік *племя* мае формы толькі з суфіксам **-ен-**.
* Назоўнікі *бярэмя, вымя, полымя, семя, цемя* скланяюцца без суфікса **-ен-** як назоўнік ніякага роду з мяккай асновай, прычым назоўнікі *полымя, семя* і *цемя* не маюць формы множнага ліку.

### Назоўнік *маці* 
#### Заўвагі 
* Большасць склонавых формаў назоўніка *маці* супадае са склонавымі формамі назоўнікаў трэцяга скланення. Ва ўскосных склонах адзіночнага ліку, за выключэннем вінавальнага, і ва ўсіх склонах множнага ліку назоўнік *маці* набывае суфікс **-ер-**.
* Назоўнік *маці* можа ўжывацца без суфікса **-ер-** і ва ўсёй парадыгме мае форму *маці*.

### Назоўнік *кабельтаў* 
Агульны назоўнік *кабельтаў* змяняецца па так званым змешаным тыпе скланення, гэта значыць мае некаторыя склонавыя формы назоўнікаў мужчынскага роду і некаторыя склонавыя формы прыметнікаў.

## Скланенне ў множным ліку 
У залежнасці ад таго, супадаюць ці адрозніваюцца па фанемным складзе асновы адзіночнага і множнага ліку, назоўнікі ў множным ліку дзеляцца на дзве групы:
* назоўнікі, у якіх формы множнага ліку ўтвараюцца ад той жа асновы, што і ў адзіночным ліку;
* назоўнікі, у якіх формы множнага ліку ўтвараюцца ад відазмененай асновы адзіночнага ліку.

### Скланенне назоўнікаў, якія ўтвараюць формы адзіночнага і множнага ліку ад адной і той жа асновы 
#### Першае скланенне 
##### Заўвагі да роднага склону 
* Ад назоўнікаў *свіння, пападдзя, ладдзя* форма роднага склону ўтвараецца ад асновы без падваення зычных з нулявым канчаткам: *ладзей, пападзей, свіней*.
* Канчатак **-эй (-ей)** маюць назоўнікі *каланча, доля*: *каланчэй, долей*.
* З нулявым канчаткам ужываюцца:
** усе трохскладовыя, шматскладовыя і большасць двухскладовых назоўнікаў з асновай на адзін зычны: *бяроза — бяроз, жменя — жмень, мяжа — меж, дарога — дарог, катэгорыя — катэгорый*;
** назоўнікі з асновай на збег зычных, апошні з якіх **к** (прычым паміж **к** і папярэднім зычным заўсёды паяўляецца беглы галосны): *думка — думак, бутэлька — бутэлек*.
* Канчатак **-аў (-яў)** маюць назоўнікі са збегам зычных або з падоўжаным зычным у канцы асновы: *просьба — просьбаў, келля — келляў*.
* З канчаткам **-яў** ужываецца некалькі двухскладовых назоўнікаў на адзін зычны (мяккі або [й]): *паля — паляў, пядзя — пядзяў, роля — роляў, цаля — цаляў (і цаль), шаля — шаляў, лея — леяў, рэя — рэяў (і рэй)*.
* Для некаторых назоўнікаў дапускаецца ўжыванне формаў з нулявым канчаткам і з канчаткам **-аў (-яў)**. Да іх ліку адносяцца назоўнікі, аснова якіх заканчваецца збегам зычных, лёгкіх для вымаўлення, або калі паміж зычнымі паяўляецца беглы галосны: **нд** (*веранда — веранд/верандаў*), **рд** (*арда — орд/ордаў*), **льт** (*катапульта — катапульт/катапультаў*), **нт** (*рэнта — рэнт/рэнтаў*), **рт** (*парта — парт/партаў*), **ст** (*каста — каст/кастаў*), **фт** (*кофта — кофтаў/кофт*), **хт** (*бухта — бухт/бухтаў*), **лб** (*колба — колб/колбаў*), **льб** (*стрэльба — стрэльб/стрэльбаў*), **мб** (*бомба — бомб/бомбаў*), **рб** (*торба — торб/торбаў*), **лп** (*малпа — малп/малпаў*), **мп** (*лямпа — лямп/лямпаў*), **рм** (*норма — норм/нормаў*), **рн** (*каверна — каверн/кавернаў*), **нз** (*лінза — лінз/лінзаў*), **рз** (*каверза — каверз/каверзаў*), **кс** (*клякса — клякс/кляксаў*), **нг** (*стронга — стронг/стронгаў*), **рг** (*качарга — качэрг/качэргаў*), **льх** (*вольха — вольх/вольхаў*), **мф** (*німфа — німф/німфаў*), **шч** (*цешча — цешч/цешчаў*), **йб** (*шайба — шайб/шайбаў*), **йн** (*тайна — тайн/тайнаў*), **йт** (*флейта — флейт/флейтаў*), **рст** (*вярста — вёрст/вёрстаў*), **рн’** (*бандарня — бандарань/бандарняў*), **шн’** (*вішня — вішань/вішняў*), **жн’** (*таможня — таможань/таможняў*), , **хн’** (*кухня — кухань/кухняў*), , **тн’** (*сотня — соцень/сотняў*), **сн** (*вясна — вёсен/вёснаў*), **зн** (*баразна — баразён/барознаў*), **бл’** (*аглобля — аглабель/аглобляў*), **фл’** (*вафля — вафель/вафляў*), **мй** (*сям’я — сямей/сем’яў*), **стр** (*сястра — сясцёр/сёстраў*).

#### Другое скланенне 
##### Заўвагі 
* Большасць назоўнікаў мужчынскага роду ў родным склоне мае канчаткі **-аў (-яў), -оў (-ёў)**. З нулявым канчаткам у родным склоне ўжываюцца:
** назоўнікі, якія з’яўляюцца назвамі электрычных і магнітных адзінак вымярэння (*ампер, ват, вольт, мікрон, ом, рэнтген* і інш.), пры падліку: *сто ампер, трыста ват*;
** некаторыя назоўнікі, якія абазначаюць парныя прадметы: *валёнкі — валёнак/валёнкаў, рогі — рог/рагоў, туфлі — туфель/туфляў*;
** назоўнікі *салдат* і *партызан* (таксама *партызанаў*);
* Назоўнікі *госць, конь, лапаць* у родным склоне маюць канчатак **-ей**: *гасцей, коней, лапцей*.
* Назоўнік *дзень* у родным склоне мае форму *дзён*: *некалькі дзён*.
* Назоўнікі ніякага роду ў родным склоне маюць канчаткі **-аў (-яў), -оў (-ёў)** або нулявы канчатак.
** З канчаткамі **-аў (-яў), -оў (-ёў)** ужываюцца:
*** назоўнікі, аснова якіх заканчваецца збегам зычных, падоўжаным зычным, мяккім зычным ці [й]: *скрэбла — скрэблаў, багацце — багаццяў, прадмесце — прадмесцяў, двукроп’е — двукроп’яў*; аднаскладовыя назоўнікі *дно, шво: дноў, швоў*;
*** некаторыя двухскладовыя назоўнікі з асновай на адзін зычны і націскам на канчатку, які ў форме множнага ліку перамяшчаецца на аснову: *брыво — броваў/брывоў, звяно — звёнаў (і звён), крыло — крылаў, крысо — крысаў, лязо — лёзаў, пяро — пёраў, сіло — сілаў*;
*** двухскладовыя назоўнікі з асновай на **л** і націскам на аснове, а таксама назоўнікі *веча, ложа* (у вінтоўцы), *мора, пуза, права, жыта*: *кола — колаў, вечаў, ложаў, мораў, пузаў, правоў (і праў), жытоў*, а таксама *поле — палёў*;
*** трохскладовыя назоўнікі з асновай на **в**: *зарыва — зарываў*, а таксама назоўнік *воблака*: *воблакаў* і *аблокаў*.
** З нулявым канчаткам ужываюцца:
*** трохскладовыя і з большай колькасцю складоў назоўнікі з асновай на адзін зычны (акрамя **в**): *балота — балот*;
*** некаторыя двухскладовыя назоўнікі з асновай на адзін зычны: *блюда — блюд (і блюдаў), віно — він (і вінаў), дзіва — дзіў (і дзіваў), дрэва — дрэў (і дрэваў), сяло — сёл, цела — цел*.
** Паралельныя формы з канчаткам **-аў** і з нулявым канчаткам маюць:
*** назоўнікі, аснова якіх заканчваецца збегам зычных **ск, шч**: *войска — войск/войскаў, вогнішча — вогнішч/вогнішчаў*;
*** назоўнікі са збегам зычных **тн, кн, сьм, сл, др** у канцы асновы, калі паміж імі паяўляецца беглы галосны: *палатно — палоцен/палацён/палотнаў, акно — акон/вокнаў, пісьмо — пісем/пісьмаў, вясло — вёсел/вёслаў, вядро — вёдзер/вядзёр/вёдраў*.
* У творным склоне назоўнік *конь* мае канчатак **-мі**: *коньмі*.
* Асабовыя назоўнікі ў некаторых выразах у вінавальным склоне маюць форму, якая супадае з формай назоўнага склону: *пайсці ў настаўнікі, выбраць у дэпутаты*.

#### Трэцяе скланенне 
##### Заўвагі 
* У родным склоне асноўным з’яўляецца канчатак **-ей (-эй)**. Частка назоўнікаў можа мець варыянтны канчатак **-яў**; некалькі назоўнікаў маюць канчатак **-яў (-аў)**.
* Канчатак **-ей** можа быць націскным або ненаціскным. Ненаціскны канчатак маюць:
** назоўнікі з асновай, якая заканчваецца збегам зычных: *адлегласць — адлегласцей*;
** усе двухскладовыя і шматскладовыя назоўнікі з асновай на адзін зычны і большасць аднаскладовых назоўнікаў. Для назоўнікаў гэтай групы дапускаецца таксама канчатак **-яў**: *аброць — аброцей/аброцяў, арцель — арцелей/арцеляў, грань — граней/граняў*.
* З націскным канчаткам **-ей** ужываюцца:
** некалькі аднаскладовых назоўнікаў з асновай на мяккі зычны: *гусь — гусей, косць — касцей, масць — масцей, ніць — ніцей, смерць — смярцей (і смерцяў), страсць — страсцей, часць — часцей*;
** складаныя назоўнікі з другой часткай *часць*: *мотачасць — мотачасцей, авіячасць — авіячасцей* і г.д;
** двухскладовы назоўнік *вобласць*: *абласцей*;
** назоўнікі *кроў, свякроў*: *крывей, свекрывей*.
* Назоўнікі *ноч, мыш, печ* маюць канчатак **-эй**: *начэй, мышэй, пячэй (і печаў)*.
* З канчаткам **-аў (-яў)** ужываюцца назоўнікі *рэч, флеш, шчолач, даль*: *рэчаў, флешаў, шчолачаў, даляў (і далей)*.

#### Назоўнікі мужчынскага роду на -а (-я) і назоўнікі агульнага роду 
Скланяюцца як і назоўнікі першага скланення.

#### Множналікавыя назоўнікі 
Множналікавыя назоўнікі ўтвараюць склонавыя формы па такіх жа ўзорах, як назоўнікі першага, другога і трэцяга скланенняў.

##### Заўвагі 
* У творным склоне выступае канчатак **-амі (-ямі)**. Некаторыя назоўнікі побач з канчаткам **-амі (-ямі)** могуць ужывацца з канчаткамі **-ыма** і **-мі**:
** назоўнікі *грошы, дзверы*: *грашамі* і *грашыма*, *дзвярамі* і *дзвярыма*;
** для назоўніка *грудзі* характэрны формы на **-ямі** і **-мі**: *грудзямі* — *грудзьмі*;
** назоўнік *людзі* ў якасці нарматыўнага мае канчатак **-мі**: *людзьмі*.
* У родным склоне множналікавыя назоўнікі маюць канчаткі **-аў (-яў), -оў (-ёў), -ей (-эй)** або формы з нулявым канчаткам.
** З канчаткам **-аў** ужываюцца:
*** большасць назоўнікаў са збегам зычных у канцы асновы: *аліментаў*;
*** усе назоўнікі на адзін зычны **к** у аснове: *дрыжыкаў*;
*** аддзеяслоўныя назоўнікі з асновай на адзін зычны: *аковаў, ведаў*;
*** складаныя назоўнікі з асновай на адзін зычны: *боепрыпасаў*;
*** іншамоўныя назоўнікі з асновай на адзін зычны: *пенатаў*.
** З канчаткам **-яў** ужываюцца ўсе назоўнікі з асновай на мяккі зычны або **й**: *гуляў, памыяў*. **Але** *вакацый*.
** З канчаткам **-оў** ужываюцца назоўнікі, якія ў назоўным склоне маюць націскны канчатак: *абцугі — абцугоў*.
** З нулявым канчаткам ужываюцца:
*** частка назоўнікаў з асновай на адзін зычны, у прыватнасці ўсе назоўнікі з суфіксамі **-ін-ы (-ын-ы), -іц-ы**: *абставіны — абставін, жамерыны — жамерын, весніцы — весніц*, а таксама *вароты — варот (і варотаў), дровы — дроў, канікулы — канікул (і канікулаў), краты — крат (і кратаў), крупы — круп, шахматы — шахмат (і шахматаў)* і некаторыя іншыя;
*** геаграфічныя назвы на **-ічы, -яны, -іны, -оны**: *Асіповічы — Асіповіч (і Асіповічаў), Баранавічы — Баранавіч (і Баранавічаў), Кругляны — Круглян (і Круглянаў), Язвіны — Язвін (і Язвінаў), Расоны — Расон (і Расонаў)*;
*** назоўнікі са збегам зычных у канцы асновы пры паяўленні беглага галоснага паміж імі. Гэта часцей за ўсё словы з апошнім **к** у аснове: *апілкі — апілак* і пад., а таксама: *граблі — грабель (і грабляў), каноплі — канапель* і інш.
** Канчатак **-ей (-эй)** маюць *гоні, грудзі, людзі, сані, сені, дрожджы, дзверы*: *гоней, грудзей, людзей, саней* (таксама *аэрасаней, аўтасаней), сяней, дражджэй, дзвярэй*.
** Канчатак **-ай** мае назоўнік *грошы: грошай*.

### Скланенне назоўнікаў, якія ўтвараюць формы множнага ліку ад відазмененай асновы адзіночнага ліку 
Утварэнне склонавых формаў множнага ліку можа суправаджацца пэўнымі зменамі ў аснове: чаргаванне канцавых зычных асновы, замена адной фіналі другой, з’яўленне нарашчэння, адсутнасць суфікса, утварэнне форм адзіночнага і множнага ліку ад розных асноў.

#### Скланенне асабовых назоўнікаў мужчынскага роду з суфіксамі -анін (-янін), -ын 
##### Заўвагі 
* Назоўнікі на **-анін (-янін)** і **-ын**, акрамя назоўніка *сем’янін*, утвараюць формы множнага ліку ад асновы адзіночнага ліку з усячэннем фіналі **-ін (-ын)**.
* Назоўнікі на **-анін (-янін)** у назоўным склоне множнага ліку маюць канчатак **-е**, назоўнікі на **-ын** — канчатак **-ы**: *армяне; татары*.
* У спалучэннях з лічэбнікамі гэтыя назоўнікі ўтвараюць формы множнага ліку з захаваннем фіналі **-ін (-ын)**: *два, тры, чатыры балгарыны, мінчаніны, селяніны*. У спалучэннях са зборнымі лічэбнікамі ўжываюцца формы без фіналі **-ін (-ын)**: *двое, трое балгар, мінчан, сялян*.

#### Скланенне назоўнікаў *сусед, чорт, калена* 
##### Заўвагі 
* У адзіночным ліку назоўнікі *сусед, чорт* і *калена* скланяюцца як назоўнікі другога скланення з асновай на цвёрды зычны.
* Формы множнага ліку гэтыя назоўнікі ўтвараюць ад асновы на мяккі зычны, прычым у слове *чорт* адбываецца чаргаванне галосных **о** — **э** — **а**.
* Пры абазначэнні раздзельнай множнасці склонавыя формы множнага ліку ўтвараюцца ад асновы на цвёрды зычны: Н. *суседы, чарты (чорты), калены;* Р. *суседаў, чартоў, кален;* Д. *суседам, чартам, каленам;* В. *суседаў, чартоў, калены;* Т. *суседамі, чартамі, каленамі;* М. *(аб) суседах, чартах, каленах*.
* Назоўнік *калена* ў значэнні 'музыкальны матыў', 'фігура ў танцах', 'асобае звяно ў складзе чаго-небудзь', 'пакаленне ў радаслоўнай' утварае формы множнага ліку толькі ад асновы на цвёрды зычны.

#### Скланенне назоўнікаў *вока, вуха, плячо* 
##### Заўвагі 
* Назоўнікі *вока* і *вуха* ўтвараць формы множнага ліку ад асноў *воч-* і *вуш-*.
* У спалучэнні з лічэбнікамі *два, тры, чатыры, абодва* ўжываюцца формы *вокі, вухі*.

#### Скланенне назоўнікаў *дзяўчына, курыца, неба, акцябронак* 
Назоўнік *дзяўчына* формы множнага ліку ўтварае ад асновы на **-ат-**, гэта значыць фіналь **-ын-а** замяняецца на фіналь **-ат-ы**: Н. *дзяўчаты*; Р. *дзяўчат*; Д. *дзяўчатам*; В. *дзяўчат*; Т. *дзяўчатамі*; М. *(аб) дзяўчатах*.

Ад усечанай асновы ўтвараюцца формы множнага ліку назоўніка *курыца*: Н. *кур-ы*; Р. *кур-эй*; Д. *кур-ам*; В. *кур-эй*; Т. *кур-амі*; М. *(аб) кур-ах*.

Назоўнік *неба* можа атрымліваць устаўку **-ёс-** і мець наступныя словаформы: Н., В. *нябёсы*; Р. *нябёс (нябёсаў)*; Д. *нябёсам*; Т. *нябёсамі*; М. *(аб) нябёсах*. Формы *неба* і *нябёсы* супрацьпастаўлення па ліку не выражаюць, і слова *нябёсы* выступае як самастойнае з тым жа значэннем, што і *неба*.

Запазычанае з рускай мовы слова *акцябронак* у адзіночным ліку змяняецца як назоўнікі другога скланення мужчынскага роду з асновай на **к**; у множным ліку мае форму *акцябраты* і адпаведна ва ўскосных склонах — *акцябрат, акцябратам, акцябрат, акцябратамі, (аб) акцябратах*.

## Нескланяльныя назоўнікі 
Нескланяльныя, ці нязменныя назоўнікі ва ўсіх склонах маюць адну і тую ж форму. Граматычныя значэнні склонаў выражаюцца сінтаксічна, гэта значыць паказчыкамі склону служаць канчаткі залежных слоў: *гаварылі пра цікавае ток-шоу* (вінавальны склон), *у мінскім метро* (месны склон), *раманы вядомага Дзюма* (родны склон). Да нескланяльных назоўнікаў адносяцца:
* значная колькасць назоўнікаў іншамоўнага паходжання, якія заканчваюцца на галосны (таксама ўласныя геаграфічныя назвы, імёны і прозвішчы): *дэндзі, пані, парцье, аташэ, дэпо, паліто, какаду, кенгуру, Баку, Чылі, Дадэ*;
* іншамоўныя назоўнікі жаночага роду з асновай на зычны (у тым ліку імёны і прозвішчы): *мадам, міс, місіс, Элен, Зэгерс*;
* жаночыя прозвішчы, якія ўтварыліся ад агульных назоўнікаў ніякага роду (*Шыла, Сукала*) або ад назоўнікаў, род якіх выразна не выступае (*Бандарэнка, Бірыла, Валошанка, Глебка*), а таксама жаночыя прозвішчы, якія заканчваюцца на зычны (*Лаўрэль, Лобач, Лявончык, Рамановіч, Шыцік*);
* уласна беларускія і іншамоўныя прозвішчы асоб мужчынскага і жаночага полу на націскное **-о**: *Вітко, Гурло, Крамко, Ралько; Гуно, Дзюкло*;
* прозвішчы на **-ых (-іх)**: *Баранавых, Мялкіх, Сядых*;
* словы, якія складаюцца з часткі **паў-** і роднага склону адзіночнага ліку назоўніка: *паўбутэлькі, паўвярсты, паўгода, паўкіламетра, паўлімона, паўнеба, паўяблыка, паў-Мінска*;
* абрэвіятуры:
** якія ўтвораны шляхам спалучэння пачатковай часткі аднаго назоўніка з формай ускоснага склону другога: *кампалка, камроты*;
** якія складаюцца з пачатковай часткі слова і з пачатковых гукаў і канчаюцца на галосны: *аблана, гарана, райана, райфа*;
** «ініцыяльныя» літарныя: *МТЗ* [эм-тэ-зэ] — Мінскі трактарны завод, *БДУ* [бэ-дэ-у] — Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт;
** «ініцыяльныя» гукавыя, якія заканчваюцца на галосны: *ДАІ* [даі] — дзяржаўная аўтамабільная інспекцыя, *ФІФА* [фіфа́] — Міжнародная федэрацыя футбола, Federation Internationale de Football Association, FIFA;
** «ініцыяльныя» гукавыя, якія ўтвараюць склад, заканчваюцца на зычны і адносяцца да жаночага роду: *ГЭС* [гэс] — гідраэлектрычная станцыя, *ААН* [аан] — Арганізацыя Аб’яднаных Нацый. Некаторыя абрэвіятуры, у якіх ёсць галосны гук, могуць скланяцца, у такім выпадку склонавыя канчаткі пішуцца малымі літарамі (*прачытаў у ЛіМе, рабочы МАЗа*). Рэгулярна скланяюцца і гукавыя абрэвіятуры, якія пішуцца малымі літарамі: *загс — загса, загсу, загсам, у загсе*;
* назоўнік *маці*, калі ў склонавых формах ужываецца без суфікса **-ер-**.

## Cубстантываваныя прыметнікі і дзеепрыметнікі 
Па ад’ектыўным скланенні змяняюцца назоўнікі, якія маюць канчаткі прыметнікаў. Большая частка гэтых назоўнікаў — субстантываваныя прыметнікі і дзеепрыметнікі. Прыналежнасць гэтых назоўнікаў да адушаўлёных або неадушаўлёных выражаецца марфалагічна: у множным ліку і ў назоўніках мужчынскага роду адзіночнага ліку адушаўлёных назоўнікаў форма вінавальнага склону супадае з формай роднага склону, а ў неадушаўлёных назоўніках — з формай назоўнага склону.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Назоўнік
Катэгорыя:Граматыка
Катэгорыя:Словазмяненне