Дэкамунізацыя ва Украіне

ў Крамянчугу.]]
**Дэкамунізацыя ва Украіне ** — працэс дэкамунізацыі, які пачаўся ў часы распаду СССР, стыхійна актывізаваўся падчас «Ленінападу» у перыяд Рэвалюцыі годнасці і ўзаконены прынятым 9 красавіка 2015 года Вярхоўнай Радай Украіны пакетам законаў. 15 мая 2015 законы падпісаў Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка. Пры гэтым ён адзначыў, што ў бліжэйшы час у Вярхоўную Раду будзе пададзены праект закона, накіраваны на ўдасканаленне нормы аб адказнасці за парушэнне Закона аб статусе змагароў за незалежнасць Украіны ў ХХ стагоддзі. Законы былі апублікаваныя 20 мая 2015 года і набылі моц з 21 мая.

## Пачатак дэкамунізацыі 
Працэс дэкамунізацыі ў грамадскім жыцці Украіны пачаўся з дэкамунізацыі адукацыі і выхавання. З навучальных праграм навучальных устаноў былі выведзеныя дысцыпліны, прысвечаныя вывучэнню асноў камуністычнай ідэалогіі, гісторыі КПСС і г.д. На прадпрыемствах і ў вайсковых часцях былі ліквідаваныя так званыя «Ленінскія пакоі», прыбраны бюсты Леніна і іншых камуністычных партыйных дзеячаў.

Адным з першых помнікаў камуністычнаму рэжыму, знесеных ва Украіне, быў манумент Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі ў Кіеве. Знос адбыўся ў адпаведнасці з рашэннем Кіеўскай рады ў верасні 1991 года.

Падчас Рэвалюцыі годнасці 8 снежня 2013 года ў Кіеве быў скінуты помнік Уладзіміру Леніну. Гэта выклікала ланцуговую рэакцыю — пачаўся «Ленінапад», падчас якога масава знішчаліся помнікі савецкім дзяржаўным дзеячам і савецкая сімволіка. За першы год помнікі Леніну былі дэмантаваны ва ўсіх падкантрольных Украіны абласных цэнтрах, акрамя Запарожжа.

## «Дэкамунізацыйны пакет законаў» 
Чатыры дэкамунізацыйныя законы былі ўхвалены на пасяджэнні Кабінета Міністраў Украіны 31 сакавіка 2015 года:

* «Аб прававым статусе і ўшанаванні памяці змагароў за незалежнасць Украіны ў XX стагоддзі» (закон № 314-VIII);
* «Аб увекавечанні перамогі над нацызмам у Другой сусветнай вайне 1939—1945» (закон № 315-VIII);
* «Аб доступе да архіваў рэпрэсіўных органаў камуністычнага таталітарнага рэжыму 1917—1991 гадоў» (закон № 316-VIII);
* «Аб асуджэнні камуністычнага і нацыянал-сацыялістычнага (нацысцкага) таталітарнага рэжымаў і забароне прапаганды іх сімволікі» (закон № 317-VIII).

9 красавіка Вярхоўная Рада Украіны прыняла рашэнне ўзяць усе 4 законы за аснову і цалкам. Прэзентаваў законы старшыня Украінскага інстытута нацыянальнай памяці, гісторык Уладзімір Вятровіч.

Законы падтрымалі большасць дэпутатаў фракцый «Блока Пятра Парашэнкі», «Народнага фронту», «аб’яднання Самапомач», «Блока Радыкальнай партыі Алега Ляшко», а таксама «Бацькаўшчына» (за выключэннем лідара партыі — Юліі Цімашэнка)

Старшыня Вярхоўнай Рады Уладзімір Гройсман, які асабіста не падтрымаў ні адзін з гэтых чатырох законаў.

## Перайменаванне адміністрацыйных адзінак 
Дзеянне закона прывядзе да перайменавання вялікай колькасці населеных пунктаў і вуліц ва Украіне. У прыватнасці, 2 абласныя цэнтры — Днепрапятроўск і Кіраваград прыйдзецца перайменаваць. У Днепрапятроўску, які названы ў гонар аднаго з арганізатараў галадамора ва Украіне Рыгора Пятроўскага, ужо пачалося абмеркаванне новай назвы. З перайменаваннем гэтых абласцей могуць быць складанасці, паколькі для гэтага трэба змяніць канстытуцыю, дзе гэтыя вобласці прапісаны.

Украінскі інстытут нацыянальнай памяці пасля набыцця законамі моцы запрасіў да супрацоўніцтва валанцёраў-краязнаўцаў для падрыхтоўчай работы па рэалізацыі закона № 317-VIII. Звязана гэта з тым, што інстытут пачаў фармаваць інфармацыйную базу найменняў тапанімікі населеных пунктаў, якія змяшчаюць сімволіку камуністычнага рэжыму, іх гістарычных назваў і прапаноў па перайменаванні.

### Крытэрыі перайменавання 
Згодна з законам Украіны «Аб асуджэнні камуністычнага і нацыянал-сацыялістычнага (нацысцкага) таталітарных рэжымаў ва Украіне і забароне прапаганды іх сімволікі», які быў прыняты Вярхоўнай Радай Украіны 9 красавіка 2015 года, змянення назвы патрабуюць тапонімы (геаграфічныя назвы і назвы вуліц і прадпрыемстваў населеных пунктаў Украіны), якія маюць камуністычнае паходжанне.

Тым жа законам вызначаны тэрмін «камуністычная партыя» (артыкул 1, частка 1, пункт 1), «прапаганда камуністычнага і нацыянал-сацыялістычнага (нацысцкага) таталітарных рэжымаў» (арт.1, ч.1, п.2), «савецкія органы дзяржаўнай бяспекі» (арт.1, ч.1, п.3), «сімволіка камуністычнага таталітарнага рэжыму» (арт.1, ч.1, п.4), да апошняй адносяцца выявы, гімны, помнікі, лозунгі, цытаты і г.д., «сімволіка нацыянал-сацыялістычнага (нацысцкага) таталітарнага рэжыму» (арт.1, ч.1, п.5).

Прававое патрабаванне перайменавання тапонімаў з камуністычным паходжаннем змешчана ў арт.7, ч.6 таго ж закона.

; Суб’екты перайменавання
* У рамках Украіны, абласных і раённых саветаў: вобласці, раёны, населеныя пункты (гарады, пасёлкі гарадскога тыпу, пасёлкі сельскага тыпу, сёлы), адпаведныя Саветы (абласныя, раённыя, гарадскія, пасялковыя, сельскія)
* У рамках населеных пунктаў: раёны ў гарадах, вуліцы, бульвары, праспекты, завулкі, праезды, плошчы, набярэжныя, скверы, масты, іншыя аб’екты тапанімікі (шляхі, кварталы, мікрараёны, жылыя масівы і г.д.), а таксама назвы прадпрыемстваў, устаноў, арганізацый.

; Крытэрыі перайменавання
* Асноўны крытэрый — сімволіка камуністычнага таталітарнага рэжыму.
* Усёабдымнасць крытэрыяў — немагчыма, падчас нельга сказаць, ці мае тая ці іншая назва прыкметы прапаганды або сімвала камуністычнага таталітарнага рэжыму, таму ў некаторых выпадках немагчыма абыйсціся без экспертаў (у прыватнасці спецыялістамі Украінскага інстытута нацыянальнай памяці).
* Прамое ўказанне крытэрыяў перайменавання — апісана ў арт.1, ч.1, п.4е, ж, в — * спіс А* (гл. ніжэй).
* Ускосныя выпадкі крытэрыяў перайменаванне — не мае прамога згадвання ў дадзеным законе — * спіс Б* (гл. ніжэй).
* У выпадках фармальнай прыналежнасці асобы да спісу А, але калі асоба не была датычная да прапаганды камуністычнага рэжыму ці злачынстваў рэжыму і вызначылася значным укладам у культуру і тэхніку дзяржавы вылучаны асаблівы * спіс В* (глядзі ніжэй). У спіс В не можа быць унесена асоба, якая працавала ў савецкіх органах дзяржаўнай бяспекі.
* Перайменаванне тапонімаў з камуністычным паходжаннем, вытворных ад іншых тапонімаў з камуністычным паходжаннем (напрыклад, «вул. Кіраваградская» вытворная не ад «Кіраў С. М.», а ад горада «Кіраваград») павінна ажыццяўляцца толькі ў выпадках, калі былі змененыя тапонімы з якіх пайшлі першыя (напрыклад, «вул. Ленінградская» падлягае змяненню, бо горад Ленінград быў перайменаваны ў Санкт-Пецярбург, а" вул. Днепрапятроўская"не падлягае, бо горад Днепрапятроўск не быў перайменаваны ў час прыняцця рашэння аб перайменаванні вуліцы) — * спіс Г*.

## Пералік камуністычных тапонімаў Украіны, якія патрабуюць перайменавання 
### Вобласці 
* Днепрапятроўская вобласць
* Кіраваградская вобласць

### Гарады 
* Артэміўск, Данецкая вобласць
* Артэміўск, Луганская вобласць
* Артэмавэ
* Вахрушэвэ
* Дзяржынск
* Дымытраў
* Днепрадзяржынск
* Днепрапятроўск 
* Жданіўка
* Іллічыўск
* Кіраваград

* Кіраўск
* Кіраўскэ
* Камсамольск
* Камсамольскэ
* Катоўск
* Красны Лыман
* Краснаармійск
* Краснапэрэкопск
* Кузнэцоўск
* Арджанікідзэ
* Пэтроўскэ

* Свэрдлоўск
* Стаханаў
* Тарэз
* Ульянаўка
* Цюрупынск
* Чэрвоназаводскэ
* Чэрвонапартызанск
* Шчорс
* Юнакамунарыўск

## Рэакцыя на прынятыя законы 
### Рэакцыя ва Украіне 
За дзень да разгляду дэкамунізацыйных законаў у Вярхоўнай Радзе старшыня Украінскага інстытута нацыянальнай памяці Уладзімір Вятровіч заклікаў парламентарыяў да іх прыняцця такімі словамі: 

У ноч на 11 красавіка ў Харкаве невядомыя знеслі тры помнікі савецкага часу: Якаву Свярдлову, Серго Арджанікідзэ і Мікалаю Рудневу, пры гэтым пашкодзілі агароджу ўніверсітэта, на тэрыторыі якога стаяў адзін з іх. Усе яны стаялі ў розных раёнах горада. Па факце хуліганства міліцыя адкрыла крымінальную вытворчасць.

Пасля падпісання законаў прэзідэнтам Першы намеснік Старшыні Вярхоўнай Рады Украіны Андрэй Парубій назваў іх «вехавымі законамі для нашага дзяржаўнага станаўлення, для самасвядомасці ўкраінцаў, як свабоднай, сучаснай, скіраванай у будучыню адзінай нацыі». Таксама ён адзначыў, што «зло павінна быць названым і асуджаным, а Героі павінны быць прызнаны і ўшанаваны».

### Рэакцыя ў іншых краінах 
Міністэрства замежных спраў Расіі выказала занепакоенасць у сувязі з прыняццем ва Украіне закона аб забароне прапаганды камуністычнага і нацысцкага рэжымаў.

Украінская Свабодная Акадэмія Навук (УСАН) у Канадзе падтрымала прыняцце чатырох дэкамунізацыйных законаў.

## Крытыка законаў 
* Канадскі гісторык, заслужаны прафесар Альберцкага ўніверсітэта Дэвід Р. Марплс і разам з ім група з 68 замежных і ўкраінскіх навукоўцаў, экспертаў і выкладчыкаў заклікала прэзідэнта Парашэнка не падпісваць законапраекты № 2538-1 і № 2558. На іх думку, гэтыя законы палітызуюць гісторыю, супярэчаць аднаму з асноватворных палітычных правоў — права на свабоду слова, а такім чынам накіроўваюць Украіну шляхам Расіі.
* Прэзідэнт Польшчы Браніслаў Камароўскі заявіў, што закон аб прызнанні УПА *(праект № 2538-1)* ускладняе польска-ўкраінскі гістарычны дыялог.

Канстытуцыйнасць законаў абскарджвалася групай народных дэпутатаў Украіны ў Канстытуцыйным Судзе Украіны.

## Абгрунтаванне неабходнасці прыняцця законаў 
Старшыня Украінскага інстытута нацыянальнай памяці, гісторык Уладзімір Вятровіч лічыць, што адсутнасць палітыкі дэкамунізацыі ва Украіне пасля абвяшчэння незалежнасці была адной з прычын, якія прывялі да неасавецкага рэваншу рэжыму Януковіча. … Носьбіты савецкіх каштоўнасцей (а не рускія ці рускамоўныя, як пра гэта кажа расійская прапаганда) у цяперашні час з’яўляецца галоўным кадравым рэзервам тэрарыстычных атрадаў у так званых ДНР і ЛНР. Таму пытанне дэкамунізацыі для Украіны сёння тычыцца ўжо не толькі гуманітарнай палітыкі, але і палітыкі бяспекі.

Расійскі праваабаронца і дысідэнт, журналіст і грамадскі дзеяч Аляксандр Падрабінек у сваім артыкуле «Віват, Украіна!» выказаўся на падтрымку законаў пра дэкамунізацыю:

## Гл. таксама 
* Дэкамунізацыі
* Дзень памяці і перамогі над нацызмам у Другой сусветнай вайне 1939 – 1945
* Ленінапад
* 
* 
** 
** Пушкінапад
** 
* Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»

## Заўвагі 
; Законы пра дэкамунізацыю

## Спасылкі 
* Запрошуємо до співпраці волонтерів-краєзнавців допомогти у реалізації декомунізаційних законів  Український інститут національної пам’яті
* Декомунізація України таки невідкладна — Верховна Рада ухвалила всі чотири закони
* Володимир В’ятрович: Наше завдання — щоб совок не відтворився в майбутніх поколіннях. // Українська правда. — 10.04.2015.
* Володимир Яворський: Аналіз закону про заборону комуністичних символів. // Інформаційний портал Харківської правозахисної групи — 01.05.15.
* Андрій Портнов: Про декомунізацію, ідентичність та історичні закони дещо інакше.  // Критика. — травень 2015.
* Володимир В’ятрович: Декомунізація і академічна дискусія 
* Григорій Стариков: Про декомунізаційні закони: з користю і не без оптимізму… 
* Михайло Гаухман: Справа про декомунізацію 
* Володимир Кулик: Про неякісні закони та нечутливих критиків 
* Світлана Хилюк: Оцінювати та/або карати: юридичний коментар до «антикомуністичного» законопроєкту
* Дейвід Р. Марплс: Володимир В’ятрович і українські декомунізаційні закони 
* Олександр Мотиль: Декомунізація України
* Юрій Латиш. Заборонений комунізм — недозаборонений нацизм — не заборонений фашизм. // Historians.in.ua — 11.05.2015.
* База назв вулиць усіх міст та більшості селищ Донецької області, Excel (оновлена на 15 вересня 2015)

Катэгорыя:Дэкамунізацыя
Катэгорыя:Дэрусіфікацыя
Катэгорыя:Гісторыя Украіны
Катэгорыя:Палітычныя рухі Украіны
Катэгорыя:2015 ва Украіне