open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мідуэй

**Атол Мідуэй** () — атол плошчай 6,2 км², знаходзіцца ў паўночнай частцы Ціхага акіяна (у заходняй групе Гавайскага архіпелага). Тэрыторыя належыць ЗША.

## Гісторыя 
Астравы былі адкрытыя амерыканскім капітанам Бруксам у 1859 годзе. З 1867 афіцыйна належаць ЗША. Сваю назву (анг: Midway — сярэдзіна шляху) атол атрымаў па прычыне таго, што знаходзіцца на паўдарогі паміж Каліфорніяй і Японіяй.

Першыя жыхары — з 1903 года, калі пракладвалі транс-ціхаакіянскі тэлеграфны кабель. З 1935 па 1947 — пункт запраўкі палівам для міжкантынентальных авіяпералётаў.

З 1941 да 1993 на востраве размяшчалася ваенна-марская база ЗША. Зараз атол мае статус нацыянальнага запаведніка ЗША.

Захоўваецца ў эксплуатацыйным стане адна ўзлётна-пасадачная паласа (2400 м) і запас авіяпаліва — на выпадак экстранай пасадкі самалётаў.

## Насельніцтва 
У 1940-1970-я гады колькасць часовага насельніцтва (персанал базы) дасягала 2 тыс. чал. Цяпер на Мідуэй пражываюць каля 40 зменных супрацоўнікаў запаведніка.

Катэгорыя:Астраўныя тэрыторыі ЗША
Катэгорыя:Гавайскія астравы
Катэгорыя:Атолы
Катэгорыя:Ваенныя парты
Катэгорыя:Астравы Аўстраліі і Акіяніі
Антыбіёз

**Антыбіёз** (ад  — супраць,  — жыццё) — антаганістычныя адносіны відаў, калі адзін арганізм абмяжоўвае магчымасці іншага, немагчымасць суіснавання арганізмаў, напрыклад з-за інтаксікацыі аднымі арганізмамі (антыбіётыкамі, фітанцыдамі) асяроддзя пражывання іншых арганізмаў. Выпадак, калі негатыўнае ўздзеянне накіравана толькі ў адзін бок называецца аменсалізм, узаемны негатыўны ўплыў арганізмаў апісваецца тэрмінам канкурэнцыя.

Тэрмін уведзены мікрабіёлагам Зельманам Ваксманам ў 1942 годзе.
Прыклад — адносіны малочнакіслых і гніласных бактэрый.

## Гл. таксама 
* Антаганізм
* Сімбіёз
* Тыпы адносін паміж арганізмамі

Катэгорыя:Тыпы адносін паміж арганізмамі
Атавізм

**Атавізм** (ад  — аддалены продак) - з'яўленне ў дадзенай асобіны прыкмет, уласцівых аддаленым продкам, але адсутных у бліжэйшых. У цяперашні час гэты тэрмін выйшаў з навуковага ужытку, паколькі вяртанне спадчынных прыкмет цяпер трактуецца як вынік дзеяння рэцэсіўных генаў.

## Атавізмы ў чалавека 
Хваставідны прыдатак і суцэльны валасяны полаг на целе чалавека, дадатковыя пары малочных жалез і г. д. Асобныя прыкметы (напрыклад, незарашчэнне перадсэрцавай перагародкі сэрца і інш.) могуць служыць асновай для ўзнікнення паталагічных змяненняў або перашкаджаць нармальнаму функцыянаванню арганізма.

Катэгорыя:Біялогія
Катэгорыя:Органы
Катэгорыя:Марфалагічная эвалюцыя
Абухава (Верхнядзвінскі раён)

**Абу́хава** (, ) — вёска ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Сар’янскага сельсавета. Размешчана за 10 км на паўночны захад ад Верхнядзвінска, на правым беразе ракі Сар’янка. Паштовы індэкс — 211628.

Вёска стаіць па правы бок аўтадарогі Верхнядзвінск — Асвея. Колькасць жыхароў — 24 чал. (2010)

## Гісторыя 
 маёнтка Сар’я Дрысенскага павета Віцебскай губерні, вёскі Крэўнікі і Абухава, 1862 год.]]
Перад вайной у вёсцы жыло 167 чалавек у 55 дварах.

У лютым 1943 года гітлераўцамі было спалена 55 дамоў, забіта 93 чалавекі.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Сар’янскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна
Індамалайская зона

thumb|Індамалайская эказона**Індамалайская зона** — адзін з васьмі біягеаграфічных рэгіёнаў (эказон) планеты. Ахоплівае Паўднёвую і Паўднёва-Усходнюю Азію і паўднёвую частку Усходняй Азіі. 

У гэтай зоне пераважаюць лясныя жывёлы. 

Індамалайская зона складаецца з пяці абласцей: малайскай, зондскай, індыйска-інданезійскай, філіпінскай і цэлебескай. 

Катэгорыя:Геаграфія Азіі
Катэгорыя:Біягеаграфічныя рэгіёны
Протарэнесанс

[thumb|300px|[Джота, фрэска «Пацалунак Юды», Капэла Скравеньі ]]

**Протарэнесанс** (ад  — «першы» і  — «Адраджэнне») — этап у гісторыі італьянскага мастацтва XIII — пач. XIV ст., які падрыхтаваў глебу для культуры эпохі Адраджэння.

Вытокі Протарэнесансу адносяцца да XI-XII ст. і звязаны з уздымам свабодных італьянскіх гарадоў, дзе хутка развіваліся рамяство і гандаль. Найбольш раннія формы выявіліся ў архітэктуры Тасканы, дзе дойліды надавалі формам готыкі ўраўнаважанасць і спакой. Мастацтву Протарэнесансу характэрны тэндэнцыі нагляднага адлюстравання рэчаіснасці, свецкі пачатак і цікавасць да антычнай спадчыны, пераканаўчасць прасторавых пабудоў, эмацыянальная выразнасць вобразаў. Сярод прадстаўнікоў Протарэнесансу Арнольфа дзі Камбіа, Джота дзі Бандонэ, П’етра Каваліні, Нікола Пізана і інш. Тэндэнцыі Протарэнесансу часта спалучаліся з традыцыямі т.зв. італа-візантыйскага мастацтва і готыкі (творчасць Дуча ды Буанінсенья, Сімоне Марціні,  Амброджа Ларанцэці, П’етра Ларанцэці і інш.).

Катэгорыя:Эпоха Адраджэння
Катэгорыя:Мастацкія кірункі
Катэгорыя:Мастацтва Італіі
Чымабуэ

**Чымабуэ** (, сапр. Чэні ды Пена, ; каля 1240 — пасля 1302) — італьянскі жывапісец.

Працаваў у Рыме, Асізі, Фларэнцыі, Пізе. Творчасць развівалася ў рэчышчы традыцый візантыйскага жывапісу з рысамі протарэнесансу. Творы вылучаюцца велічнасцю кампазіцыі, матэрыяльнай адчувальнасцю твараў і фігур, унутранай значнасцю вобразаў: плоскаснасць і некаторая схематычная сіметрычнасць спалучаюцца з вытанчанай стрыманасцю колеравай гамы, пластычнай яснасцю гнуткага контурнага малюнка: «Укрыжаванне», «Маэста» (абодва 1285), цыкл фрэсак у Верхняй царкве Сан-Франчэска ў Асізі (каля 1290).

## Галерэя 

Выява:Cimabue - Flagellation.jpg|«Укрыжаванне»
Выява:Cimabue 033.jpg|«Маэста»
Выява:San Francesco Cimabue.jpg|Фрэска ў царкве Сан-Франчэска (Асізі)

## Літаратура 
* Strzygowski, «Cimabue und Rom» (Вена, 1888).

## Спасылкі 
* Вэб-галерэя прац Чімабуэ
* Чымабуэ. Карціны і біяграфія

Катэгорыя:Мастакі Італіі
Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Мастакі XIII стагоддзя
П’етра Каваліні

**П’етра Кавалі́ні** (, сапр. дэі Чэроні, ; каля 1250, Рым — каля 1350) — італьянскі жывапісец, прадстаўнік Протарэнесансу.

## Творчасць 
Як мастак склаўся пад уздзеяннем візантыйскай традыцыі, але не падпарадкоўваўся яе канонам, імкнуўся аднавіць высокія формы познаантычнага і сярэдневяковага рымскага жывапісу. Быў знаёмы з Чымабуэ і Джота ды Бандоне, што абумовіла іх узаемаўплыў. Творам Каваліні (мазаіка ў царкве Санта-Марыя ін Трастэверэ, каля 1291) і манументальная кампазіцыя «Страшны суд» з яго фрэсак у царкве Санта-Чэчылія ін Транстэверэ, каля 1293, абедзве ў Рыме) уласціва выкарыстанне святлоценявой мадэліроўкі, што дае эфект рэльефнасці выявы (праз рэзкі і глыбокі цень), прасторавасць асяроддзя і тонкіх градацый колеру. Зрабіў уплыў на развіццё рымскай, неапалітанскай і умбрыйскай школ жывапісу 14 ст.

## Галерэя 

Выява:Pietro Cavallini 011.jpg|Мазаіка ў царкве Санта-Марыя ін Трастэверэ
Выява:Pietro Cavallini 013.jpg|Мазаіка ў царкве Санта-Марыя ін Трастэверэ
Выява:Cavallini Judgment.jpg|«Страшны суд», фрагмент фрэскі

## Літаратура 
*Каранеўская І. М.* Каваліні // 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Мастакі Італіі
Катэгорыя:Мастакі готыкі
Герта Мюлер

**Герта Мюлер** (; , , Банат, Румынія) — нямецкая пісьменніца, грамадскі дзеяч. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры 2009 года з фармулёўкай «з засяроджанасцю ў паэзіі і шчырасцю ў прозе апісвае жыццё абяздоленых».

## Біяграфія 
Герта Мюлер нарадзілася ў сям'і нямецкамоўных румынскіх фермераў. Яе дзед быў заможным фермерам, але ж яго багатая спадчына была канфіскаваная камуністычным рэжымам. Яе бацька служыў у войску СС у гады Другой сусветнай вайны, потым, у камуністычнай Румыніі, працаваў вадзіцелем грузавіка.

## Творчасць 
Аўтар вершаў, прозы, эсэ. Выступае як мастак і фатограф. Яе галоўная тэма — досвед перажытай несвабоды і гвалту, індывідуальная і калектыўная памяць, выцясненне з памяці, амнезія, нежаданне памятаць. Дзеянне шматлікіх раманаў Мюлер адбываецца ў румынскай правінцыі эпохі Чаўшэску.

## Зборнікі прозы і эсэ 
* Niederungen (Нізіна) (Бухарэст, 1982)
* Drückender Tango (цяжкае танга) (Бухарэст, 1984)
* Barfüßiger Februar (Басаногі люты) (1987)
* Wie Wahrnehmung sich erfindet (1990)
* Der Teufel sitzt im Spiegel (Д'ябал знаходзіцца ў люстэрку) (1991)
* Eine warme Kartoffel ist ein warmes Bett (1992)
* Der Wächter nimmt seinen Kamm (1993)
* Angekommen wie nicht da (1994)
* Hunger und Seide (Голад і шоўк) (1995)
* In der Falle (1996)
* Der fremde Blick oder das Leben ist ein Furz in der Laterne (1999)
* Im Haarknoten wohnt eine Dame (2000)
* Heimat ist das, was gesprochen wird (2001)
* Der König verneigt sich und tötet (Кароль кланяецца і забівае) (2003)
* Este sau nu este Ion (2005)
* Die blassen Herren mit den Mokkatassen (2005)
* Atemschaukel (2009)
* Cristina und ihre Attrappe oder Was (nicht) in den Akten der Securitate steht (2009)
* Immer derselbe Schnee und immer derselbe Onkel (2011)
* Vater telefoniert mit den Fliegen (2012)

## Дачыненні з Беларуссю 
19 жніўня 2025 года падпісала зварот дваццаці двух нобелеўскіх лаўрэатаў да прэзідэнта ЗША Дональда Трампа з просьбай дамагчыся вызвалення каля 1300 беларускіх палітвязняў.

## Беларускія пераклады 
* Мюлер, Герта. Голад і шоўк. Мужчыны і жанчыны ў будзённым жыцці // ARCHE. № 4 (103) — 2011. С. 384—397: іл.
* Мюлер, Герта. Зьвер сэрца. Урывак з раману . // Дзеяслоў. № 43 — 2009.
* Мюлер, Г. Сёння я не хацела б з сабой сустракацца : [раман] / Герта Мюлер ; пер. з ням. Вольгі Гронскай. — Мінск : А. М. Янушкевіч, 2021. — 216 с. — (Cерыя «Noblesse Oblige»).  ISBN 978-985-7210-72-5.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Паэтэсы Германіі
Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі
Дорыс Лесінг

**Дорыс Мэй Лесінг** (; народжаная Тэйлар; 22 кастрычніка 1919 года, Керманшах, Персія-) — англійская пісьменніца-фантаст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры за 2007 год «за поўнае скепсісу, страсці і празорчай сілы разуменне досведу жанчын". Лесінг прытрымлівалася ідэй фемінізму.

Аўтар 5 раманаў з серыі «Канопус ў Аргосе» (1979-1982), якія змяшчаюць розную трактоўку філасофскай праблематыкі пасіўнага ўдзелу слабага чалавецтва ў барацьбе магутных цывілізацый. Пры станоўчым водгуку Браяна Олдзіса серыя была раскрытыкаваная за выкарыстанне канцэпцыі багоў-прышэльцаў. З 1965 года рэгулярна выходзяць манаграфіі аб творчасці Лесінг.

## Спасылкі 
* Запаветная мара (*The Sweetest Dream*), урывак. Пераклад Наталлі Харытанюк.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Марыа Варгас Льёса

**Хорхе Марыа Педра Варгас Льёса** (; ) — перуанскі празаік і драматург, публіцыст, палітычны дзеяч, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры 2010 года.

## Факты з біяграфіі 
Кар’еру пісьменніка пачынаў як журналіст-аматар у гарадскіх газетах Лімы, а потым — у правінцыйнай газеце *«La Industria»* гарадка П’юра.

Вучыўся ў Нацыянальным універсітэце Сан-Маркас () на аддзяленні літаратуры і права, потым ва ўніверсітэце Камлутэнсе (Мадрыд). Плённая пісьменніцкая дзейнасць пачалася пасля пераезда з Мадрыда ў Парыж.

Першы раман *«Горад і Сабакі» (La ciudad y los perros)*, надрукаваны ў 1963 г., прынёс Варгасу Л’ёсе поспех. Але ваенныя абвінавацілі пісьменніка ў тым, што гэты твор падрывае прэстыж перуанскай арміі.

У 1990 г. ўдзельнічаў у прэзідэнцкіх выбарах ў якасці кандыдыта ў прэзідэнты Перу, атрымаў у першым туры 34 % галасоў выбаршчыкаў, але перамогі дамагчыся яму не ўдалося. Перамогу на выбарах атрымаў Альберта Фухіморы, які стаў аўтарытарным кіраўніком Перу. Марыа Варгас Льёса пасля паразы на выбарах эміграваў з краіны і прыняў іспанскае падданства.

## Зборнікі 
* Los jefes / Правадыры (1958)

## П’есы 
* La huida del inca / Уцёкі інкі (1952)
* Kathie y el hipopótamo / Кэці і гіпапатам (1983)
* Odiseo y Penélope, teatro / Адысей і Пенелопа (2007)

## Зноскі 
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Пісьменнікі Перу
Катэгорыя:Драматургі Перу
Катэгорыя:Іспанамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Перу
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна
Катэгорыя:Выпускнікі Камплутэнсэ
Планкен

**Планкен** (ням. Planken) — абшчына ў Ліхтэнштэйне.

Насельніцтва — 366 чал. Афіцыйны код — 7006.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Абшчыны Ліхтэнштэйна
Сіена

**Сіе́на** () — горад у Італіі, у рэгіёне Таскана, адміністрацыйны цэнтр аднаіменнай правінцыі.

## Гісторыя 
Першыя пісьмовыя крыніцы аб горадзе адносяцца ад 70 г. У XIII—XVI ст. склалася Сіенская школа жывапісу.

## Культура 
У найноўшы час асноўнае будаўніцтва вялося ў Сіене за межамі сярэднявечных сцен горада. Дзякуючы гэтаму ў Сіене лепш, чым у іншых буйных цэнтрах Тасканы, захаваўся сярэднявечны горад з вузкімі вулачкамі, забудаванымі старадаўнімі палацца. Цэнтрам жыцця Сіенскай рэспублікі служыла шырокая П'яца дэль Кампа — плошча ў форме ракавіны. Двойчы ў год на плошчы разыгрываецца маляўнічае сярэднявечнае прадстаўленне — Паліа.

На плошчу выходзіць выбудаваная ў 1297—1310 гг. ратуша (*Palazzo Pubblico*) з фрэскамі Амброджа Ларэнцэці і «Маэстай» Сімонэ Марціні. Да ратушы прылягае сімвал магутнасці і незалежнасці сярэднявечнай Сіены — грацыёзная 102-метровая вежа (Торэ-дэль-Манджа), збудаваная ў 1338-48 гг. З процілеглага боку плошчы можна бачыць Фантан Радасці (Fonte Gaia), які спраектаваў у 1419 г. Якопа дэла Кверча.

Сіенскі сабор (Дуома) — агульнапрызнаны эталон італьянскай готыкі; у крыпце — баптыстэрый са скульптурнымі працамі дэла Кверча, Данатэла і Ларэнца Гіберці. Да сабора прылягае заснаваная ў 1495 г. будучым Папам Піем III бібліятэка Пікаламіні з фрэскамі Пінтурык'ё. «Маэста» Дуча перанесена ў дзеючы пры саборы музей.

Выява:02 Sienne vue de San Clemente.jpg|Панарама старой Сьены ад царквы св. Клімента
Выява:Cathedrale de Sienne (Duomo di Siena).jpg|Сіенскі Дуома
Выява:Siena di notte.JPG|П'яца дэль Кампа ў начным асвятленні
File:Palazzo Pubblico Torre del Mangia. IMG 4974.jpg|Ратуша. Вежа Torre del Mangia

## Гарады-пабрацімы 
*  Авіньён, Францыя
*  Веймар, Германія (з 1994 года)
*  Вецлар, Германія
*  Дура, Палесціна

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Камуны правінцыі Сіена
Катэгорыя:Гарады Тасканы
Трызен

**Трызен** (ням. Triesen) — абшчына ў княстве Ліхтэнштэйн.

Насельніцтва — 4643 чал. Афіцыйны код — 7002.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Абшчыны Ліхтэнштэйна
Трызенберг

**Трызенберг** (ням. Triesenberg) — абшчына ў княстве Ліхтэнштэйн.

Насельніцтва — 2596 чал. Афіцыйны код — 7004.

У вёсцы размяшчаецца самы высакагорны вінаграднік у краіне.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Абшчыны Ліхтэнштэйна
Сіенская школа жывапісу

**Сіенская школа жывапісу** — мастацкая школа ў Італіі ў XIII—XVI стагоддзях з цэнтрам у горадзе Сіена.

Зыходзіла з традыцый італа-візантыйскага і гатычнага жывапісу. У перыяд росквіту школы (XIII — першая палова XIV ст.) творы яе майстроў Дуча ды Буанінсенья, Сімоне Марціні, Амброджа Ларанцэці, П’етра Ларанцэці) вызначаліся адухоўленым лірызмам, эмацыянальнай насычанасцю мяккага каларыту, вытанчанасцю лінейнага рытму. Сіенская школа цесна звязана з пошукамі Джота ды Бандоне і творчасцю фларэнційскіх майстроў протарэнесансу. У XV стагоддзі яе адметнымі рысамі былі вытанчаны дэкаратызм, лірычная сузіральнасць, атмасфера казачнасці (Джавані ды Паала). У XVI стагоддзі школа паступова страціла сваё значэнне.

## Літаратура 
* 
* Enzo Carli. Sienese Painting. Century Hutchinson. 1983.
* Marco Pierini. Arte a Siena. Firenze 2004 ISBN 8881170787

Катэгорыя:Жывапісныя школы
Таскана

**Таска́на** (, ) — адміністрацыйны рэгіён у Італіі. Сталіца рэгіёна — Фларэнцыя. Плошча — 22,990 км², насельніцтва — 3&nbsp;516&nbsp;296 жыхароў.

## Геаграфія 
На паўночным захадзе Таскана мяжуе з Лігурыяй, на поўначы з Эміліяй-Раманья, на ўсходзе з Марке і Умбрыяй, на поўдні з Лацыа. 320 км узбярэжжа на захадзе абмываюцца Тырэнскім морам. Тэрыторыя ўзгорыстая на дзве траціны і гарыстая на чвэрць. Толькі 8,4 % тэрыторыі роўная, даліна ракі Арно.

Галоўны горны ланцуг — Апеніны, якія атачаюць Таскану на поўначы і на ўсходзе. Іншыя важныя рэльефы — Апуанскія Альпы ў правінцыі Маса-Карара і ў правінцыі Лука, дзе здабываюць вядомы карарскі мармур.
Таскана падзяляецца на 10 правінцый.

## Насельніцтва 
## Вядомыя асобы 
* Джузэпэ Брыцыа (1533—1604) — італьянскі архітэктар, рэстаўратар і мастак.
* Луіджы Бакерыні (1743—1805) — італьянскі кампазітар і віяланчэліст.
* Лука Пачолі (каля 1445—1517) — італьянскі манах, матэматык.

## Гл. таксама 
* Гаварана
* Віла-Базіліка
* Гаёле-ін-К’янці
* Бібона
* Ваяна

## Гл. таксама 
* Тасканскі архіпелаг

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Рэгіёны Італіі
Гаральд Пінтэр

**Гаральд Пінтэр** (;  — ) — брытанскі драматург, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры 2005 года.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Лондане ў сям’і яўрэйскага краўца. Вучыўся ў Каралеўскай акадэміі драматычнага мастацтва. У пачатку 1950-х гадоў пачаў друкаваць вершы, а ў 1957 годзе была пастаўленая яго першая п’еса «Пакой». Потым ён засяродзіўся на тэатральнай драматургіі, быў рэжысёрам, пісаў сцэнарыі для кіно і тэлебачання, сам шмат граў у тэатры.

Пінтэр шырока вядомы не толькі як аўтар такіх вядомых п’ес, як «Пакой», «Нямы афіцыянт», «Дзень нараджэння», «Вартаўнік», але і як праваабаронца і публічны праціўнік амерыканскіх ваенных кампаній у Афганістане і Іраку, дзеянняў НАТА ў Югаславіі.

Нобелеўская прэмія 2005 года ў галіне літаратуры прысуджаная яму за п’есы, у якіх ён «прыадчыняе бездань, якая ляжыць пад марнасцю паўсядзённасці, і ўрываецца ў вязніцы прыгнёту». Вялікую частку сваёй Нобелеўскай прамовы Пінтэр прысвяціў асуджэнню Амерыкі і палітыкі Джорджа Буша.

## П’есы 
* The Room («Пакой», 1957)
* The Birthday Party («Дзень народзінаў», 1957)
* The Dumb Waiter («Дурны афіцыянт», 1957)
* A Slight Ache («Невялікі боль», 1958)
* The Hothouse (1958)
* The Caretaker (1959)
* A Night Out (1959)
* Night School (1960)
* The Dwarfs (1960)
* The Collection (1961)
* The Lover (1962)
* The Homecoming (1964)
* Tea Party (1964)
* The Basement (1966)
* Landscape (1967)
* Silence (1968)
* Old Times (1970)
* Monologue (1972)
* No Man’s Land (1974)
* Betrayal (1978)
* Family Voices (1980)
* Other Places (1982)
* A Kind of Alaska (1982)
* Victoria Station (1982)
* One For The Road (1984)
* Mountain Language (1988)
* The New World Order (1991)
* Party Time (1991)
* Moonlight (1993)
* Ashes to Ashes (1996)
* Celebration (1999)
* Remembrance of Things Past (2000)

## Празаічныя творы 
* *Kullus* (1949)
* *The Dwarfs* (1952—1956)
* *Latest Reports from the Stock Exchange* (1953)
* *The Black and White* (1954—1955)
* *The Examination* (1955)
* *Tea Party* (1963)
* *The Coast* (1975)
* *Problem* (1976)
* *Lola* (1977)
* *Short Story* (1995)
* *Girls* (1995)
* *God’s District* (1997)
* *Sorry About This* (1999)
* *Tess* (2000)
* *Voices in the Tunnel* (2001)

## Фільмаграфія 
Аўтар кінасцэнарыяў «Жанчына французскага лейтэнанта» і шэрагу іншых фільмаў.

Пінтэр таксама сыграў некалькі роляў у кіно:
* «Слуга»
* «Здарэнне»
* «Дзённік чарапахі»
* Mansfield Park («Мэнсфілд-Парк», 1999; сэр Томас Бэртрам)
* Tailor of Panama («Кравец з Панамы», 2001; дзядзька Бэні)

## Беларускія пераклады 
* Каханак: П’еса / Пер. з англ. V. K. // ARCHE. — 2006. — № 1. — С. 116—130.

## Спасылкі 
* Нобэлеўская лекцыя Гаральда Пінтэра і антыамерыканізм
* Што кажуць пра Нобелеўскага лаўрэата Гаральда Пінтэра ў Беларусі?
* Ганна Кісліцына «З’яўленне Нобелеўскіх лаўрэатаў, пра якіх мы нічога не ведаем, гэта не дзіва»

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Драматургі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі
Гаа Сінцянь

**Гаа Сінцзянь** (нар. 4 студзеня 1940 г, Ганьчжоў, Цзянсу, КНР) — кітайскі , навеліст,  і . Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры 2000 года за «творы сусветнага значэння, адзначаныя горыччу за становішча чалавека ў сучасным свеце». Жыве ў Парыжы.

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Кітая
Калабрыя

**Калабрыя** (, , ) — адміністрацыйны рэгіён у Італіі. Ён падзелены на 5 правінцый, тры — гістарычных, Рэджа-Калабрыя, Казенца і Катандзара, і дзве сучасных, Кратоне і Віба Валенція. Сталіца Калабрыі — Катандзара, адначасова гэта і цэнтр аднайменнай правінцыі. Колькасць насельніцтва — 2.050.478 чал. (2000).

## Эканоміка 
У рэгіёне вырабляюць пшаніцу, цытрусавыя, алівы, інжыр, бульба, вінаград, што і складае аснову эканомікі. У дадатак да гэтага важную ролю адыгрываюць лесанарыхтоўкі і рыбалоўства. У рэгіёне ёсць заклады мінеральных соляў, і ёсць уласныя гідраэнергарэсурсы. У рэгіёне працуе шэраг гідраэлектрастанцый. У XX стагоддзі шэраг рэформ далі некаторы зрух у развіцці рэгіёну. Развіваецца хімічная прамысловасць, хоць у цэлым характар эканомікі застаецца аграрным. Унутраны валавы прадукт Калабрыі складае 2,2 % ад агульнага прадукту краіны, або 33507 млн. еўра. Валавы даход на душу насельніцтва — 16.244 еўра.

## Гл. таксама 
* Кампора-Сан-Джавані
* Мелікука
* Нардадзіпачэ

Катэгорыя:Рэгіёны Італіі
Джон Максвел Кутзее

**Джон Максвел Кутзее** (; , , ПАР) — англамоўны пісьменнік, крытык, лінгвіст.

## Біяграфія 
Джон Максвел Кутзее нарадзіўся 9 лютага 1940 года ў Кейптаўне, Капская правінцыя, ПАС ў сям'і англамоўных афрыканераў. У 1963 годзе скончыў магістратуру Кейптаўнскага ўніверсітэта. У канцы 1960-х Кутзее адпраўляецца ў ЗША, дзе ў 1969 годзе ён абараняе дысертацыю па творчасці Семюэла Бекета ў Тэхаскім універсітэце, а затым на працягу двух гадоў выкладае англійскую мову і літаратуру ў Нью-Ёрку. У 1971 годзе Кутзее з-за свайго ўдзелу ў пратэстах супраць вайны ў В'етнаме атрымлівае адмову ў выглядзе на жыхарства ў ЗША і вяртаецца на радзіму ў ПАР, дзе займае пасаду прафесара англійскай літаратуры ў Кейптаўнскім універсітэце.

Свой першы раман «Змрочная зямля» Кутзее друкуе ў 1974 годзе.

У 2002 пісьменнік эміграваў з ПАР, а 6 сакавіка 2006 года ён атрымаў аўстралійскае грамадзянства.

Кутзее таксама вядомы крытыкай жорсткага абыходжання з жывёламі і падтрымкай руху за правы жывёл. Гэтая праблематыка ў прыватнасці знаходзіць адлюстраванне ў яго раманах «Ганьба», «Жыццё жывёл» (The Lives of Animals) і «Элізабет» (Elizabeth Costello). З'яўляецца вегетарыянцам.

## Творчасць 
Піша на англійскай мове. Сусветную вядомасць прынёс раман «У чаканні варвараў» (1980). У рамане «Жыццё і час Міхаэла К.» (1983) пратэст супраць «белага» расізму. Кашмар новай, вызваленай ад рэжыму апартэіду Паўдёвай Афрыкі — тэма рамана «Ганьба» (1999). Аўтар раманаў «Містэр Фо» (1986), «Восень у Пецярбургу» (1994, пра Ф. Дастаеўскага), «Жыццё жывёл» (1999), «Юнацтва. Сцэны з правінцыяльнага жыцця II» (2002), «Элізабет» (2003) і інш., навуковых прац і літаратурна-крытычных нарысаў па праблемах цэнзуры і свабоды слова, месца пісьменніка ў грамадстве.

## Прэміі і ўзнагароды 
Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры 2003 года. Першы пісьменнік, які двойчы ўзнагароджвалася Букераўскай прэміяй (у 1983 годзе за раман «Жыццё і час Міхаэла К.» і ў 1999 за раман «Ганьба»).

Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры
Катэгорыя:Пісьменнікі ПАР
Катэгорыя:Пісьменнікі Аўстраліі
Катэгорыя:Лаўрэаты Букераўскай прэміі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кейптаўне
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Грынцанэ Кавур
Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Феміна
Катэгорыя:Выпускнікі Кейптаўнскага ўніверсітэта
Мутуалізм

**Мутуалізм** — узаемавыгадныя адносіны паміж арганізмамі. Больш агульным паняццем з'яўляецца сімбіёз, які ўяўляе сабой суіснаванне розных біялагічных відаў. Але ў адрозненне ад мутуалізма, сімбіёз можа быць і не выгадны аднаму з партнёраў, напрыклад, у выпадку паразітызму.

Перавагі, якія атрымлівае арганізм, які ўступае ў мутуалістычныя адносіны, могуць быць розныя. Часта прынамсі адзін з партнёраў ужывае іншага як ежу, тады як іншы атрымлівае абарону ад ворагаў або спрыяльныя для росту і размнажэння ўмовы. У іншых выпадках від, які выігрывае ў ежы, вызваляе партнёра ад паразітаў, апыляе расліны або распаўсюджвае насенне. Кожны з удзельнікаў мутуалістычнай пары дзейнічае эгаістычна, і выгадныя адносіны ўзнікаюць толькі таму, што карысць, якая атрымліваецца, перавешвае выдаткі, патрабаваныя на падтрыманне ўзаемаадносін.

Узаемавыгадныя сувязі могуць фарміравацца на аснове паводніцкіх рэакцый, напрыклад, як у птушак, якія сумяшчаюць уласнае сілкаванне з распаўсюджваннем насення. Часам віды-мутуалісты ўступаюць у цеснае фізічнае ўзаемадзеянне, як пры ўтварэнні мікарызы паміж грыбамі і раслінамі.

Цесны кантакт відаў пры мутуалізме выклікае іх сумесную эвалюцыю. Характэрным прыкладам служаць узаемныя прыстасаванні, якія сфарміраваліся ў кветкавых раслін і іх апыляльнікаў. Часта віды-мутуалісты сумесна рассяляюцца.

Самая цесная форма мутуалізму — калі адзін арганізм жыве ўнутры іншага. Дзіўным прыкладам гэтага служыць сістэма органаў стрававання кароў і іншых жуйных жывёл. Каровы, як і чалавек, не здольныя пераварыць цэлюлозу - рэчыва, якое ў вялікай колькасці ўтрымліваецца ў раслінах. Але ў жуйных жывёл ёсць адмысловы орган - рубец. Ён уяўляе сабой паражніну, у якой жыве мноства мікробаў. Раслінная ежа, пасля таго як жывёла яе пражуе, трапляе ў рубец, і там гэтыя мікробы руйнуюць цэлюлозу. (Жывёла можа адрыгнуць і зноў пражаваць часткова расшчэпленую ежу — менавіта гэтым і займаюцца каровы, калі перажоўваюць сваю жуйку.) Рубец каровы — гэта замкнёная мікраэкасістэма, утвораная мноствам розных мікраарганізмаў, задача якіх складаецца ў пераварванні цэлюлозы для свайго гаспадара. Аналагічна каранёвая сістэма вышэйшых раслін утворана перапляценнем каранёвай тканіны і грыбных нітак, так што грыбы забяспечваюць расліна мінеральнымі рэчывамі.

Мутуалізм можа быць «жорсткім» або «мяккім». У першым выпадку супрацоўніцтва жыццёва неабходна для абодвух партнёраў (яны звязаны адносінамі каадаптацыі), у другім адносіны больш ці менш факультатыўныя (гэта называецца протакааперацыяй).

## Глядзіце таксама 
* Сімбіёз
* Паразітызм
* Аменсалізм
* Каменсалізм
* Кааперацыя
* Узаемная дапамога
* Групавая робататэхніка

Катэгорыя:Сімбіёз
Лошыца (рака)

**Ло́шыца** — рака ў Мінску, правы прыток Свіслачы. Пачатак — мікрараён Малінаўка, вусце — рака Свіслач у раёне Мінскага камвольнага камбіната. Даўжыня 9,2 км.

## Назва 
На думку Вадзім Жучкевіча, назва Лошыца тэрміналагічнага паходжання, у ягонай аснове беларуская назва рыбы лох або ласось — *лош*, *лошак*. Назва Лошыца ўспрымалася раней так сама, як Карасёўка, Акунёўка і г. д.
	
Аляксандр Рогалеў лічыць, што ў аснове наймення Лошыца ляжыць геаграфічны тэрмін *лоша* (*лошыца)* — паглыбленне, нізіна, лагчына. Тое ж — *лоск*, *ложа*.

## Гідраграфія 
У раёне мікрараёна Брылевічы зліваецца са сваім левым прытокам — ракой Мышкай. У мікрараёне Курасоўшчына ўтварае вадасховішча Лошыца, на беразе якога размешчаны парк Курасоўшчына. У сярэднім цячэнні ракі ў межах Мінска створаны 2 сажалкі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Выявы

Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)
Катэгорыя:Рэкі Мінска
Вуліца Энгельса (Мінск)

**Вуліца Энгельса** — вуліца ў цэнтральнай частцы Мінска.

Вуліца пачынаецца ў Верхнім горадзе. У XVII стагоддзі атрымала назву Дамініканскай у гонар закладзенага на ёй манастыра ордэна дамініканцаў. Таксама вуліца раней называлася Петрапаўлаўскай (да 1919 года), вуліцай Валадарскага (да 1922 года).

Вуліца перасякаецца з вуліцай Інтэрнацыянальнай, праспектам Незалежнасці, вуліцамі Карла Маркса, Кірава і Ульянаўскай. Разам з праспектам Незалежнасці вуліца ўтварае Кастрычніцкую плошчу.

Нумарацыя дамоў — ад плошчы Свабоды. На вуліцы размешчаны Мінскі абласны выканаўчы камітэт, Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы, кінатэатр «Піянер», Беларускі дзяржаўны тэатр лялек, гасцініца «Кастрычніцкая», Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача.

* Прэзідэнт-Атэль. Да рэканструкцыі меў назву гасцініца «Кастрычніцкая» (архітэктары Л. Пагарэлаў, Ю. Івахнішын, Т. Лабінская).
 

Файл:Children's Cinema Young Pioneer in Minsk.jpg|Кінатэатр «Піянер»
Файл:Belarus-Minsk-October Square-1.jpg|Праспект Незалежнасці і Кастрычніцкая плошча. Удалечыні — вуліца Энгельса
Файл:Мінск._Кастрычніцкая_плошча._Будынак_Мінскага_аблвыканкама.jpg|Будынак Мінскага аблвыканкама

## Спасылкі 
* Вуліца Энгельса на сайце minsk-old-new.com 

Катэгорыя:Вуліцы Мінска
Нобелеўская прэмія па хіміі

**Нобелеўская прэмія па хіміі** — найбольш прэстыжная ўзнагарода за навуковыя дасягненні ў галіне хіміі, штогод прысуджаецца Нобелеўскім камітэтам у Стакгольме.

## Патрабаванні да вылучаемых кандыдатаў 
Згодна са статутам Нобелеўскага фонду, вылучаць кандыдатаў могуць наступныя асобы:
* 1) члены Каралеўскай Шведскай акадэміі навук;
* 2) члены Нобелеўскіх камітэтаў па фізіцы і хіміі;
* 3) лаўрэаты Нобелеўскіх прэмій у галіне фізікі і хіміі;
* 4) пастаянна і часова працуючыя прафесары фізікі і хіміі ўніверсітэтаў і тэхнічных ВНУ Швецыі, Даніі, Фінляндыі, Ісландыі, Нарвегіі, а таксама стакгольмскага Каралінскага інстытута;
* 5) загадчыкі адпаведных кафедраў, па меншай меры, у шасці ўніверсітэтах або інстытутах, выбраных Акадэміяй навук;
* 6) іншыя навукоўцы, ад якіх Акадэмія палічыць патрэбным прыняць прапановы.

Выбар асоб, згаданых у пунктах 5 і 6 для вылучэння кандыдатаў, павінен быць зроблены да канца верасня кожнага года.

## Лаўрэаты 
### 1900-я 
* (1901)  Якаб Хендрык вант Гоф
* (1902) Герман Эміль Фішэр
* (1903)  Свантэ Аўгуст Арэніус
* (1904)  Уільям Рамзай
* (1905) Адольф Баер
* (1906)  Анры Муасан
* (1907) Эдуард Бухнер
* (1908)   Эрнэст Рэзерфорд
* (1909) Вільгельм Фрыдрых Оствальд
* (1910) Ота Валах

### 1910-я 
* (1911)  Марыя Кюры
* (1912) Поль Сабацье
* (1914) Тэадор Уільям Рычардс
* (1920) Вальтэр Герман Нернст

### 1920-я 
* (1921) Фрэдэрык Содзі
* (1922) Фрэнсіс Астан
* (1923) Фрыц Прэгль
* (1929) Артур Гардэн, Ханс Карл Аўгуст Сімон фон Эйлер-Хельпін
* (1930) Ханс Фішэр

### 1930-я 
* (1932) Ірвінг Ленгмюр
* (1934) Гаральд Клейтан Юры
* (1935) Ірэн Жаліё-Кюры, Фрэдэрык Жаліо-Кюры
* (1936) Петэр Іозеф Вільгельм Дэбай

### 1940-я 
* (1944) Ота Ган
* (1945) Артуры Ілмары Віртанен
* (1946) Джэймс Бэтчэлер Самнер, Уэндэл Мерэдыт Стэнлі
* (1947) Роберт Робінсан

### 1950-я 
* (1951) Глен Тэадор Сібарг, Эдвін Матысан Макмілан
* (1954) Лайнус Карл Полінг
* (1956) Сірыл Норман Хіншэлвуд, Мікалай Мікалаевіч Сямёнаў
* (1957) Александэр Тод
* (1958) Фрэдэрык Сенгер

### 1960-я 
* (1962) Макс Фердынанд Перуц, Джон Коўдэры Кендру
* (1964) Дораці Кроўфут-Ходжкін
* (1965) Роберт Бёрнс Вудвард
* (1966) Роберт Сандэрсан Малікен
* (1967) Манфрэд Эйген

### 1970-я 
* (1972) Станфард Мур, Уільям Хоўвард Стайн,
* (1975) Джон Уоркап Корнфарт 
* (1977) Ілля Раманавіч Прыгожын
* (1979) Герберт Чарлз Браўн
* (1980) Фрэдэрык Сенгер

### 1980-я 
* (1986) Ян Лі
* (1987) Дональд Джэймс Крэм
* (1990) Эліяс Джэймс Коры

### 1990-я 
* (1991) Рыхард Эрнст
* (1992) Рудольф Артур Маркус
* (1993) Кэры Муліс, Майкл Сміт
* (1995) Паўль Крутцэн
* (1996) Роберт Кёрл, Рычард Смелі
* (1997) Енс Крысціян Скоу 
* (1999) Ахмед Зевейл

### 2000-я 
* (2002) Каіці Танака,
* (2003) Пітэр Эгр
* (2008) Марцін Чалфі,
* (2009) Томас Стэйц, Ада Ёнат
* (2010) Рычард Хек

### 2010-я 
* Дан Шэхтман
* (2012) Браян Кабылка, Роберт Лефкавіц

Катэгорыя:Нобелеўская прэмія
Дуча дзі Буанінсенья

**Дуча дзі Буанінсенья** (; каля , г. Сіена, Італія — ) — італьянскі жывапісец.

Заснавальнік Cіенскай школы жывапісу. Зазнаў уплыў італа-візантыйскага жывапісу і французскай гатычнай мініяцюры. Для яго твораў характэрны асобныя рысы мастацтва Протарэнесансу. Стварыў алтарныя абразы з арнаментнымі залатымі фонамі, гучнай вытанчанай каляровай гамай («Мадонна са святымі», «Мадонна з шасцю анёламі», «Мадонна францысканцаў», каля 1280, «Мадонна Ручэлаі», 1285). У галоўным творы — алтарным абразе сіенскага сабора «Маэста» (двухбаковы паліпціх, 1308-11) з выявай Мадонны ў акружэнні святых і анёлаў на пярэднім боку і сцэн пакут Хрыста на тыльным боку — імкнуўся надаць большую жыццёвасць і пераканаўчасць традыцыйным кампазіцыйным схемам, перадаць прастору і аб'ём. У 1288 па яго малюнку быў выкананы першы ў Італіі манументальны віграж.

## Галерэя 

Выява:Duccio_franciscan-madonna-421.jpg|«Мадонна францысканцаў»
Выява:Duccio Madonna ruccelai.jpg|«Мадонна Ручэлаі»
Выява:Maesta.Duccio._detail.jpg|«Маэста» (дэталь)

## Літаратура 
* Brandi С. Duccio. Firenze, 1951
* Carli E. Duccio. Milano, 1962

Катэгорыя:Мастакі Італіі
Катэгорыя:Сіенская школа жывапісу
Катэгорыя:Культура Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Мастакі XIII стагоддзя
Помнік Сталіну (Мінск)

**Помнік Сталіну на Цэнтральнай плошчы ў Мінску** — цэнтральны скульптурны твор Мінска ў сталінскі перыяд гісторыі Беларускай ССР.

## Апісанне 
Быў створаны аўтарскім калектывам скульптараў З. І. Азгура, А. А. Бембеля, А. К. Глебава і С. І. Селіханава. Пасля ўзгаднення агульнага эскіза працу падзялілі на зоны для больш хуткай працы. Заір Азгур рабіў галаву і плечы, Андрэй Бембель — ногі і ніжнюю частку, а Сяргей Селіханаў і Аляксей Глебаў падзялілі корпус.

Фігура кіраўніка савецкай дзяржавы І. В. Сталіна ўзносілася на вышыню каля 10 метраў (без пастамента). На пастаменце фігуры Сталіна змяшчаўся арнамент зацверджанага ў год адкрыцця помніка новага сцяга БССР (гэты ж арнамент змяшчаецца на цяперашнім афіцыйным сцягу Беларусі).

## Гісторыя 
Бронзавая скульптура была адліта па загадзя падрыхтаванай мадэлі помніка, вылепленая з гліны.

Афіцыйнае адкрыццё помніка адбылося 21 верасня 1952 года. Цэнтральная плошча была запоўнена цалкам — сабраліся некалькі дзясяткаў тысяч чалавек. Мітынг, прысвечаны адкрыццю манумента, адкрыў сакратар Мінскага абласнога камітэта КП (б) Б К. Т. Мазураў.

Сакратар мінскага камітэта КП(б)Б І. Д. Варвашэня зачытаў на ім пастанову «О переименовании центральной улицы города Минска от Дома Правительства БССР до Московского шоссе в проспект имени Сталина».

Праз 8 гадоў па смерці Сталіна, 3 лістапада 1961 года помнік поўнасцю дэмантаваны за адну ноч.

Акрамя Цэнтральнай плошчы, помнікі Сталіну былі ўстаноўлены ў парку «Прафінтэрн» (цяпер — парк імя М. Горкага), а таксама ля ўваходу ў бібліятэку імя Леніна.

## Спасылкі 
* 
*  
* Помнік Сталіну ў Мінску (1953, март)

Сталіну
Мінск
Катэгорыя:Творы Заіра Азгура
Катэгорыя:З’явіліся ў 1952 годзе
Катэгорыя:1952 год у Мінску
Катэгорыя:Зніклі ў 1962 годзе
Сталіну ў Мінску
Катэгорыя:Творы Андрэя Бембеля
Катэгорыя:Творы Аляксея Глебава
Катэгорыя:Творы Сяргея Селіханава
Катэгорыя:Кастрычніцкая плошча (Мінск)
Язык

**Язык** — няпарны выраст дна ротавай поласці ў пазваночных жывёл і чалавека.

## Функцыі языка 
Язык чалавека утвораны папярочна-паласатай цягліцавай тканкай і пакрыты слізістай абалонкай. Язык — цягліцавы орган. Пры скарачэнні цягліц яго форма змяняецца. Язык ўдзельнічае ў працэсе жавання, выразнай прамовы, з’яўляецца органам смаку. Надзвычай важная роля языка пры смактанні малака маці нованароджаным і грудным дзіцем.

## Будова языка 
Язык чалавека змяшчае 16 цягліц і з’яўляецца, магчыма, самай рухомай, але ніяк не самай моцнай цягліцай чалавека.

Катэгорыя:Поласць рота
Катэгорыя:Органы
Анус

**А́нус** ( — кольца) — адтуліна ў ніжнім канцы стрававальнага тракту жывёлы альбо чалавека. Яна выкарыстоўваецца, каб выдаліць з арганізма экскрэменты, а таксама каб утрымліваць экскрэменты ў прамой кішцы да моманту апаражнення.

Амфібіі, рэптыліі, і птушкі выкарыстоўваюць адну і тую ж адтуліну для вылучэння вадкіх і цвёрдых адходаў, а таксама для спароўвання і адкладання яек, яно называецца клаакай.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Анатомія жывёл
Катэгорыя:Стрававальная сістэма
Сасок

**Грудны сасок**, таксама **Грудная смочка** (), **цыцка** — вонкавая частка малочнай залозы чалавека і сысуна ў выглядзе круглага, выпятага наперад выступа, з якога (у самкі) дзіця або дзіцяня смокча малако.

## Анатомія 
Сасок размяшчаецца крыху ніжэй сярэдзіны кожнай малочнай залозы, прыкладна на ўзроўні чацвёртага міжрэбравага прамежку або пятага рэбра. Як правіла, у ненараджалых жанчын сасок мае конусападобную форму, а якія нараджалі — цыліндрычную. Ён акружаны так званай арэолай (*areola mammae*) дыяметрам 3-5 см, пігментацыя скуры саска і арэола адрозніваецца ад астатняй скуры — яна прыкметна больш цёмная. У ненараджалых жанчын — ружовая або цёмна-чырвоная, у якіх, што нараджалі — бураватыя. Падчас цяжарнасці інтэнсіўнасць пігментацыі узмацняецца.

Катэгорыя:Грудзі
Катэгорыя:Анатомія чалавека
Катэгорыя:Фізіялогія рэпрадуктыўнай сістэмы жанчын
Востраў слёз

**Востраў Слёз**, або **Востраў Мужнасці і Смутку** — мемарыял, прысвечаны беларускім воінам-інтэрнацыяналістам, якія загінулі ў Афганістане ў 1979—1989 г.

## Гісторыя 
Комплекс ствараўся пяць гадоў, з 1991 па 1996 год, метадам народнай будоўлі. У ёй бралі ўдзел дзяржаўныя і грамадскія арганізацыі, салдаты, звольненыя ў запас, і дзеючыя ваеннаслужачыя. 28 сакавіка 1991 года члены клуба «Памяць» пад старшынствам кавалера ордэна Чырвонай Зоркі Паўла Шацько ўстанавілі на востраве закладны камень, а 27 снежня 1992 года тут з’явіўся і быў асвячоны крыж у адзначэнне стварэння помніка воінам-інтэрнацыяналістам.

## Апісанне 
Комплекс размешчаны на востраве ў штучна пашыраным рэчышчы Свіслачы, у цэнтры старога Мінска, паміж Траецкім прадмесцем і колішнім Замчышчам (агульная плошча вострава — 0,61 га). Будаўніцтва мемарыялу пачалося ў 1988 годзе, калі Афганская вайна яшчэ не скончылася. Цалкам комплекс быў адкрыты 3 жніўня 1996. За аснову пры праектаванні Храма бралася першапачатковае аблічча Храма Еўфрасінні Полацкай XI ст.

Трапіць на востраў можна па перакідным арачным мосце. Адразу на ўваходзе наведвальнікаў сустракае бронзавы абраз Божай Маці ўмураваная ў камень. На гэтым камяні — тэкст па-беларуску: «сынам, якія загінулі ў Афганістане, узведзены гэты храм…», — і далей радкі: «Каб зла не было ні на сваёй, ні на чужой зямлі…»

У складзе мемарыяла вылучаецца невялікая капліца, на сценах якой напісаныя імёны ўсіх беларусаў, якія загінулі ў Афганістане — 771 імя. Гэта беларусы, ураджэнцы рэспублікі, і тыя, хто пахаваны на беларускай зямлі.
Таксама на востраве размяшчаюцца скульптура маленькага анёла, які плача і велізарныя камяні з высечанымі на кожным з іх назвамі афганскіх правінцый, дзе вялі баі савецкія падраздзяленні.

## Капліца 
Капліца ўзведзена ў 1995—1996 гг. у памяць аб воінах-інтэрнацыяналістах. Выканана ў стылізаваных формах старажытнай царкоўнай архітэктуры (аўтары: украінскія скульптары Юрый Паўлаў, Галіна Паўлава, Алег Паўлаў, украінскія мастакі Таццяна Каралёва-Паўлава, Мікалай Каралёў, інжынер Валерый Лапцэвіч, ландшафтны архітэктар Дзмітрый Хамякоў). Цэнтрычнае вежападобнае збудаванне ў выглядзе 4 высокіх адкрытых арак, якія нясуць гранёны барабан-званіцу з крыжом на сферычным купале. Па баках арак пастаўлены скульптурныя групы-прапілеі жанчын у жалобе.

## Гл. таксама 
* Беларусы ў Афганскай вайне

## Літаратура 
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Геаграфія Мінска
Катэгорыя:Помнікі Мінска
Катэгорыя:З’явіліся ў 1996 годзе
Катэгорыя:1996 год у Мінску
Слёз
Слёз
Катэгорыя:Траецкае прадмесце
Катэгорыя:Помнікі Афганскай вайны (1979—1989)
Катэгорыя:Мемарыяльныя комплексы Беларусі
Катэгорыя:Рачныя астравы
Мышыныя

**Мышы**, **мышыныя** (*Muridae*) — сямейства млекакормячых атрада  . Даўжыня цела ад 5 см () да 48 см (пацук ).

## Сістэматыка 
Адрозніваецца 5—6 падсямействаў, 100—120 родаў, больш за 500 відаў.

## Распаўсюджанне 
Распаўсюджаныя паўсюдна, большасць відаў — у лясах тропікаў і субтропікаў. Завезены ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку і на шматлікія астравы. Жывуць у разнастайных прыродных і антрапагенных ландшафтах, у памяшканнях, стагах сена, саломы і інш. На Беларусі водзяцца , , , , , , .

## Біялогія 
Мышы актыўныя ў змярканні і ноччу. Большасць вядзе паўназемны лад жыцця, сілкуюцца насеннем, частка — жывёльнай ежай. Некаторыя — сінантрапныя жывёлы (дамавая мыш, некаторыя пацукі). Размножваюцца у цёплы час года, у селішчах чалавека — цэлы год. Палаваспелымі робяцца ў 1,5-3 месяца.

Шкодзяць збожжавым, лясным і садовым культурам. Мышыныя — корм для многіх звяроў, птушак, паўзуноў.

Многія віды — аб’ект генетыка-папуляцыйных, фізіялагічных і эталагічных даследаванняў.

## Значэнне для чалавека 
Мышы — прыродныя носьбіты вялікай колькасці паразітаў і захавальнікі ўзбуджальнікаў многіх хвароб чалавека і хатніх жывёл, у тым ліку небяспечных інфекцый. Шкодзяць збожжавай і лясной гаспадарцы, пашкоджваюць матэрыялы і прадукты харчавання. Найбольшую шкоду прыносяць мышы з рода Mus (напрыклад, дамавая мыш). Меры барацьбы: ліквідацыя доступу да прадуктаў, адпужванне (ультрагукавымі выпраменьвальнікамі, мышы чуюць ультрагук да частот парадку 40 кГц), рэгуляцыя колькасці пры дапамозе пастак (мышаловак) і атруты.

## Літаратура 
* *Самусенка Э.* Мышыныя // 


Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Абруцы

**Абру́цы** (іт. *Abruzzi*) — вобласць у Італіі, адміністрацыйны цэнтр — г. Л’Акуіла. Насельніцтва складае 1280 тыс. чалавек (2008), г.з. каля 2,2 % ад насельніцтва краіны. Рэгіён займае 14-е месца па колькасці жыхароў.

Падзяляецца на правінцыі:
* Л’Акуіла
* К’еты
* Пескара
* Тэрама

## Геаграфія 
Рэгіён Абруцы знаходзіцца ў сярэдняй частцы Апенінскага паўвострава, на ўзбярэжжы Адрыятычнага мора, прыкладна за 100 км на ўсход ад Рыма. Плошча рэгіёна складае 10794 км² (13-е месца ў Італіі), дзве траціны тэрыторыі занята гарамі. Уэбярэжжа раўніннае, на захадзе — Абруцкія горы. Найвышэйшыя пункты Абруцы — Корна-Грандэ (Corno Grande) (2914 м) і Монтэ-Амара (Monte Amaro) (2795 м). Клімат і расліннасць міжземнаморскага тыпу.

## Гісторыя 
У старажытнасці *Aprutium*, быў заселяны італійскімі плямёнамі. У 304 да н.э. падпарадкаваны рымлянамі. У VII ст. тэрыторыя сённяшняга рэгіёна захоплена лангабардамі, яе паўночная частка склала аснову княства Спалета, а паўднёвая адышла да Княства Беневента. Каля IX ст. тэрыторыя стала называцца Абруцы. З XII ст. пад уладай нарманаў, у складзе Каралеўства Сіцылія. З 1282 г. у складзе Каралеўства Неапаля. З 1861 г. у складзе Аб’яднанага Італьянскага Каралеўства.

## Эканоміка 
Вобласць аграрная. Галоўныя культуры: пшаніца, кукуруза, цукровыя буракі, бульба, на ўзбярэжжы — аліва, вінаград, цытрусавыя і інш. На горных пашах авечкагадоўля. Развіты цукровая, вінаробная, алейная, тытунёвая, хімічная, машынабудаўнічая, электронная прамамысловасць. Развіта рыбалоўства.

## Вядомыя асобы 
* Бенедэта Крочэ

## Гл. таксама 
* Аелі
* Абатэджа
* Арсіта

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Хатняя старонка

Катэгорыя:Рэгіёны Італіі
Кампанія (Італія)

**Кампа́нія** (іт. і неап. Campania) — адміністрацыйны рэгіён у Італіі.

## Геаграфія 
Кампанія прасціраецца ўздоўж узбярэжжа Тырэнскага мора ад Лацыа на поўначы да Базілікаты на паўднёвым захадзе. На ўсходзе рэгіён мяжуе з Малізэ і Апуліяй. Кампанія падзелена на пяць правінцый: Авеліна, Беневента, Казерта, Неапаль і Салерна. Сталіцай рэгіёна з’яўляецца горад Неапаль. Па тэрыторыі (13595 км²) займае дванаццатае месца сярод дваццаці правінцый Італіі.

У склад рэгіёна ўваходзяць таксама астравы Неапалітанскага заліва: Іск'я, Прачыда і Капры.

На тэрыторыі Кампаніі знаходзіцца дзеючы вулкан Везувій.

Насельніцтва рэгіёна складае 5812,962 чалавек, шчыльнасць насельніцтва — 428 чалавек / кв км.

## Вядомыя асобы 
* Вінчэнца Мантэла
* Тарквата Таса
* Джаванні Д’Аньела (нар. 1955) — арцыбіскуп.

## Гл. таксама 
* Гала-Матэзэ
* Арпайзэ

Катэгорыя:Рэгіёны Італіі
Эмілія-Раманья

**Эмілія-Раманья**  (іт. Emilia-Romagna, эміл.-рам. Emégglia-Rumâgna) — адміністрацыйны рэгіён у Італіі. 

## Геаграфія 
Рэгіён Эмілія-Раманья распасціраецца ад Адрыятычнага мора на ўсходзе праз Апенінскія горы, не даходзячы да Тырэнскага мора на захадзе. Складаецца з дзвюх гістарычных частак: Эміліі (паўночна-захад, землі ўздоўж Эміліевай дарогі) і Раманьі (паўднёва-ўсход).

Эмілія-Раманья — рэгіён у Паўночнай Італіі. Плошча рэгіёна складае 22,1 тыс. км² (7,3 % тэрыторыі Італіі).

Адміністрацыйны цэнтр — горад Балоння.

## Вядомыя асобы 
* Мікеланджэла Антаніоні
* П’ер Паала Пазаліні
* Л. Паўзіні (1974 -) — італьянская спявачка

## Зноскі 
Катэгорыя:Рэгіёны Італіі
Лацыа

**Лацыа** (, , ) — адміністрацыйны рэгіён у Італіі. Сталіца — горад Рым. 

## Геаграфія 
54% тэрыторыі - узгорыстая мясцовасць, 26,1% - горы (Апеніны), 19,9% - раўніны. Клімат мяккі, сярэдняя тэмпература студзеня +9-10 °C, ліпеня 24-25 °C. 

Самая буйная рака - Тыбр. Выхад да Тырэнскага мора. 

Тэрыторыяй Лацыа акружана дзяржава Ватыкан. 

## Гісторыя 
Рэгіён Лацыа знаходзіцца на месцы старажытнага Лацыя і атрымаў назву ад яго. Доўгі час Лацыа ўваходзіў у склад і быў цэнтрам Папскай вобласці. 

## Эканоміка 
Каля 73 % працаўладкаваных насельніцтва працуе ў сферы абслугоўвання. Развіта сельская гаспадарка (вінаград, аліўкі і інш.) Прамысловасць у асноўным засяроджана на поўдзень ад Рыма. Рым з'яўляецца сусветна вядомым турыстычным цэнтрам. ВУП Лацыа складае 10,9 %. Гэта прыкладна 160.517,5 млн еўра. ВУП на душу насельніцтва — 29.739,0 еўра.

## Гарады 
* Горад Алатры
* Горад Альвіта
* Горад Амазена
* Горад Ананьі
* Горад Арнара

## Вядомыя асобы 
* Марчэла Мастраяні
* Альд Мануцый
* Noemi

## Гл. таксама 
* Арчынацца-Рамана
* Кампадзімеле

Катэгорыя:Рэгіёны Італіі
Тыбр

**Тыбр** (, ) — рака на Апенінскім паўвостраве, трэцяя па працягласці рака Італіі.
 
Выток знаходзіцца ў Апенінах, у вобласці Эмілія-Раманья, даўжыня 405 км, плошча басейна каля 18 тыс. км², сярэдні расход каля 260 м³/с. Тыбр працякае праз вобласці Умбрыя і Лацыа і ўпадае ў Тырэнскае мора, утварае дэльту. Тыбр вядомы як рака, што цячэ праз Рым, заснаваны на яе ўсходнім беразе.

Акрамя мноства сучасных канструкцый, Тыбр перасякаюць некалькі старажытных мастоў, часткова захаваныя (Мост Святога Анёла, Мульвіеў мост) або цалкам захаваныя (мост Фабрыцыуса) з часу пабудовы.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Рэкі Італіі
Базіліката

**Базіліка́та** (іт. *Basilicata*) — адміністрацыйны рэгіён у Італіі. Рэгіён падзяляецца на 2 правінцыі: Матэру і Патэнцу.

## Геаграфія 
Рэгіён ахоплівае вялікую частку Паўднёвых Апенін. Мяжуе з Апуліяй на поўначы, з Апуліяй і Іанічным морам на ўсходзе, з Калабрыяй на поўдні і Тырэнскім морам і Кампаніяй на захадзе.

Амаль палова тэрыторыі Базілікаты пакрыта горамі. Часткова сюды заходзіць масіў Паліна, найвышэйшы пункт якога — Дольчэдормэ, 2267 м. Тут таксама праходзіць масіў Сірына з вышынямі Монтэ Папа (2004 м), Монтэ Рапара (1764 м) і горная сістэма Мадалена з вяршыняй Монтэ Вальтурына (1836 м). На поўначы рэгіёна размешчаны вулкан Спента.

Раўніны займаюць 8 % тэрыторыі. Вялікая частка з іх прымыкае да марскога ўзбярэжжа. З рэк найбольш значныя Брадана, Базента, Агры, Сіні і Кавонэ.

Клімат субтрапічны міжземнаморскі. У зоне ўзбярэжжа тыпова марскі, і чым далей углыб тэрыторыі, тым больш кантынентальны.

## Гісторыя 
Базіліката была населена людзьмі розных народаў з глыбокай старажытнасці. Адным з народаў былі луканы, ад імя якіх паходзіць гістарычная назва рэгіёна — Луканія. Луканы былі пакораны лацінамі, і рэгіён стаў адной з правінцый Рымскай імперыі.

У Сярэднявеччы рэгіён Базіліката падвергся шматлікім набегам германскіх плямёнаў, готаў і лангабардаў, пасля чаго знаходзіўся пад уладай Візантыі. У 847 г. Базіліката ўвайшла ў склад аўтаномнага княства Салерна, утворанага ў выніку падзелу лангабардскага герцагства Беневента. З XI ст. тэрыторыя рэгіёна ўвайшла ў склад каралеўства Абедзвюх Сіцылій, а затым Неапалітанскага каралеўства.

На працягу ўсёй гісторыі Базіліката заставалася найбяднейшым рэгіёнам Італіі, што спараджала пастаянныя сялянскія паўстанні, мяцяжы і масавыя міграцыі. Базіліката з’яўляецца найбяднейшым рэгіёнам Італіі і сёння.

## Гл. таксама 
* Армента
* Аліяна

## Спасылкі 
* Афіцыйная старонка 

Катэгорыя:Рэгіёны Італіі
Падуя

**Падуя** () — горад у Італіі, у регіёне Венета, адміністрацыйны цэнтр аднаіменнай правінцыі. Вузел чыгунак і аўтадарог, суднаходным каналам злучаны з Адрыятычным морам.  Падуанскі ўніверсітэт, у якім працавалі Галілеа Галілей, Андрэас Везалій, вучыўся Францыск Скарына. Батанічны сад Падуі (з 1545, найстарэйшы ў Еўропе). Штогадовы міжнародны кірмаш.

## Гісторыя 
Згадваецца ў 4 стагоддзі да н.э. пад назвай  Цітам Лівіем. У 49 годзе да н.э. атрымала правы рымскай муніцыпіі. У 601 годзе разбурана лангабардамі. З пачатку 12 стагоддзя гарадская камуна. У 13 стагоддзі рамесніцкі і гандлёвы цэнтр. У 1318 годзе ў Падуі ўсталявалася сіньёрыя роду Карара, пазней дэла Скала і Вісконці. У 1405-1797 гадах у складзе Венецыянскай рэспублікі. У 15-17 стагоддзях Падуя — буйны культурны цэнтр. У 1813 годзе горад падпарадкаваны Габсбургамі. З 1866 года ў складзе Італьянскага каралеўства.

## Архітэктура 
Захаваліся рэшткі старажытна-рымскіх грабніц, мастоў, амфітэатра і форума. Сярод архітэктурных помнікаў: палацца дэла Раджонэ (1215-1306), базіліка Сант-Антоніа (1232, побач з ёй конны помнік кандацьеру Гатамелату, 1447-53, скульптар Данатэла), Капэла дэль Арэна (Скравеньі; пачатак 14 стагоддзя, фрэскі Джота ды Бандонэ),  Капэла Сан-Джорджа, Сабор Падуі.

## Вядомыя асобы 
* Арыга Бойта, італьянскі паэт і кампазітар
* Антоній Падуанскі, каталіцкі святы

## Гарады-пабрацімы 
*  Бостан (), Масачусетс, ЗША
*  Кальяры (), Італія
*  Фрайбург (), Германія
*  Нансі (), Францыя

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гарады Венета