Балканскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны

**Балка́нскі тэа́тр вае́нных дзе́янняў Пе́ршай сусве́тнай вайны́** (28 ліпеня 1914 — 29 верасня 1918) — адзін з тэатраў баявых дзеянняў Першай сусветнай вайны, які знаходзіўся на Балканскім паўвостраве.

На Балканскім фронце ваявалі сербскія, чарнагорскія, грэчаскія, французскія, брытанскія, італьянскія і рускія войскі (Антанта) супраць аўстра-венгерскіх, германскіх, турэцкіх і балгарскіх войскаў (Цэнтральныя дзяржавы).

Актыўныя манеўраныя баявыя дзеянні на Балканах у асноўным адбываліся падчас некалькіх кампаній: сербская кампанія (ліпень 1914 — лістапад 1915), салоніцкая кампанія (лістапад 1915 — верасень 1918) і румынская кампанія (жнівень 1916 — снежань 1917).

Балканскі фронт ахопліваў шырокія тэрыторыі Балканскага паўвострава. Баявыя дзеянні вяліся на тэрыторыі Сербіі, Чарнагорыі, Грэцыі, Албаніі, Балгарыі, Румыніі.

Баявыя дзеянні на Балканах пачаліся з баявых дзеянняў аўстра-венгерскай арміі супраць сербскіх і чарнагорскіх войскаў. Кампанія 1914 года аказалася няўдалай для аўстрыйскай арміі, якая не змагла зламаць супраціўленне сербскай арміі і выканаць пастаўленыя задачы. Да канца 1914 года на Балканах ўсталяваўся пазіцыйны фронт. Увосень 1915 года аўстра-германскае камандаванне стварыла ўдарную групоўку на Балканскім фронце і павяло наступленне супраць саслабленай сербскай арміі. Таксама на баку Аўстрыі і Германіі ў вайну ўступіла Балгарыя, якая пачала наступленне супраць Сербіі з усходу. Аднак у гэты час у Салоніках (Грэцыя) высадзіўся дэсант Антанты з англа-французскіх войскаў, сербскія войскі адступілі ў Албанію, а затым былі эвакуіраваны на востраў Корфу. Затым сербскія войскі далучыліся да саюзных войскам у Салоніках. Сербія і Чарнагорыя былі цалкам акупаваныя. Чарнагорыя была выведзена з вайны. На Балканах утварыўся новы фронт — Салоніцкі. У жніўні 1916 гады на баку Антанты выступіла Румынія, аднак румынская армія была разбіта аўстра-германа-балгарскімі войскамі, а практычна ўся тэрыторыя краіны акупаваная. Аж да верасня 1918 года на Салоніцкім фронце не было актыўных дзеянняў. У верасні 1918 года войска Антанты — англійскія, сербскія, французскія і грэчаскія (Грэцыя ўступіла ў вайну на баку Антанты ў 1917 годзе) — нанеслі рашучае паражэнне балгарскім войскам у ходзе буйнамаштабнага наступлення. 29 верасня Балгарыя заключыла перамір’е з дзяржавамі Антанты. Першая сусветная вайна на Балканскім тэатры ваенных дзеянняў завяршылася.

## Перад вайной 
### Перадумовы Першай сусветнай вайны на Балканах 
Балканы нярэдка аказваліся «парахавой бочкай» Еўропы. У XV стагоддзі Балканскі паўвостраў быў захоплены Турцыяй і ўключаны ў склад Асманскай імперыі. Народы паўвострава на многія стагоддзі апынуліся пад турэцкім панаваннем. Агульны вораг — туркі — згуртаваў заваяваныя народы. Нярэдка ў еўрапейскіх уладаннях Асманскай імперыі ўспыхвалі нацыянальна-вызваленчыя паўстанні.

У сярэдзіне XIX стагоддзі на Балканах пачалося фарміраванне незалежных дзяржаў — Балгарыі, Грэцыі, Сербіі, Румыніі.
Пасля таго як балканскім краінам удалося дамагчыся аўтаноміі і незалежнасці, змяніўся агульны вораг для маладых Балканскіх краін. Аўстра-Венгерская імперыя, якая імкнулася ўсталяваць гегемонію на Балканах, была небяспечная для маладых неакрэплых дзяржаў.

Іх імкненне засцерагчы ад небяспекі сваю незалежнасць падтрымлівалася Расіяй, пад эгідай якой у процівагу Аўстрыі быў створаны Балканскі абарончы саюз. У яго ўвайшлі Балгарыя, Грэцыя (Сербія) і Чарнагорыя. Аднак Балканскі саюз пачаў варагаваць з Турцыяй, у якой пражывала шмат сербаў, балгараў, грэкаў. Балканскі саюз імкнуўся канчаткова «выправадзіць» Турцыю з Балканскага паўвострава.

 — «парахавой бочкі Еўропы». Размежаванне паводле Лонданскай канферэнцыі перад вайной (зверху) і канчатковыя мяжы пасля Другой Балканскай вайны па Бухарэсцкім міры (знізу).]]

Акрамя таго, балканскія краіны спадзяваліся пашырыць свае тэрыторыі за кошт аслабелай Асманскай імперыі. Балгарыя імкнулася ўключыць у свой склад ўвесь усходні Балканскі паўвостраў. Сербія жадала атрымаць выхад да Адрыятычнага мора, далучыць Македонію і Албанію. Чарнагорыя імкнулася заняць буйныя турэцкія парты на Адрыятыцы і Новопазарскі санджак. Грэцыя таксама імкнулася пашырыць межы.

Аднак сярод краін саюза адбываліся канфлікты з нагоды лёсу вызваленых тэрыторый. Так (Сербія) і Балгарыя адначасова прэтэндавалі на Македонію, Грэцыя і Балгарыя спрачаліся аб Фракіі, у сваю чаргу, Румынія прад’яўляла тэрытарыяльныя прэтэнзіі да Балгарыі. Гэтыя супярэчнасці паміж перамогшымі краінамі хутка перараслі ў Другую балканскую вайну, у якой Сербія, Грэцыя, Румынія, Асманская імперыя і Чарнагорыя адзіным фронтам выступілі супраць Балгарыі, нанёсшы ёй хуткае паражэнне..

У 1908 — 1909 гадах адбыўся Баснійскі крызіс. Падчас яго Аўстра-Венгрыя, якая спрабавала зацвердзіць сваю гегемонію на Балканах, пры падтрымцы Германіі спачатку акупавала, а затым анексавала Боснію і Герцагавіну. На Боснію прэтэндавала і Сербія, якая імкнулася выйсці да Адрыятычнага мора і ўключыць у склад зямлі, населеныя сербамі (у Босніі пражывала вялікая колькасць сербаў). Да таго ж палітыкі ў Бялградзе асцерагаліся, што пасля Босніі Аўстра-Венгрыя пачне анексію і самой Сербіі.

У той жа час Аўстра-Венгрыя баялася страты Ваяводзіны, Босніі і іншых тэрыторый у якіх пражывала вялікая колькасць сербаў. У Сербіі пасля двух паспяховых Балканскіх войнаў узмацніліся пазіцыі радыкалаў. Акрамя гэтага радыкальна настроеныя афіцэры з арганізацыі «Чорная рука» фактычна захапілі ўладу ў краіне. Сербія падтрымлівала таемныя арганізацыі, якія дзейнічалі на тэрыторыі Аўстрыі, дэстабілізуючы становішча ў яе славянскіх рэгіёнах. Акрамя гэтага ў 1913 годзе нягледзячы на складанае міжнароднае становішча сербскія войскі ўвайшлі на тэрыторыю Албаніі. У ходзе албанскага крызісу сербы пад ціскам міжнароднай супольнасці вывелі свае войскі. У выніку гэтых агрэсіўных дзеянняў сербскага кіраўніцтва Аўстра-Венгрыя атрымала падставу абвясціць Сербіі вайну.

Такім чынам, прычынай для пачатку вайны стала суперніцтва паміж Сербіяй і Аўстра-Венгрыяй за права кантролю ўсіх паўднёваславянскіх зямель.

[thumb|upright|right|[Гаўрыла Прынцып.]]
[thumb|upright|left|Эрцгерцаг [Франц Фердынанд.]]
У канцы чэрвеня 1914 года наследнік аўстра-венгерскага трона эрцгерцаг Франц Фердынанд разам з жонкай Сафіяй прыбыў у Сараева — галоўны горад Босніі — з мэтай назірання за ваеннымі манеўрамі і адкрыцця музея. Фердынанд лічыўся прыхільнікам трыалізма — ідэі пераўтварэння дваістай аўстра-венгерскай манархіі ў траістую аўстра-венгерска-славянскую. Трэцяе славянскае каралеўства было б сур’ёзнай пагрозай для Сербіі.
Ён падбег да машыны і стрэліў з пісталета: спачатку ў жонку Франца Фердынанда, а затым і ў яго самога. Прынцып быў схоплены натоўпам народа і жорстка збіты (пазней яму нават прыйшлося ампутаваць руку).

Адразу ж пасля забойства эрцгерцага ў Сараева пачаўся антысербскі пагром. Усе шэсць змоўшчыкаў былі арыштаваныя. Адзін са змоўшчыкаў на допыце заявіў, што зброя для замаху была прадастаўлена сербскім урадам. Гэта дало падставу аўстрыйскім уладам абвінаваціць Сербію ў дапамозе і падтрымцы тэрарыстаў. 19 ліпеня аўстрыйскі ўрад канчаткова прыняў рашэнне аб вайне з Сербіяй.

23 ліпеня Аўстра-Венгрыя прад’явіла Сербіі ўльтыматум, які складаўся з дзесяці пунктаў. Ультыматум быў відавочна невыканальны і складзены так, каб Сербія адхіліла яго, даўшы тым самым падставу для пачатку баявых дзеянняў. На адказ было адведзена 48 гадзін. Ультыматум утрымліваў зневажальныя для Сербіі патрабаванні. Пяты пункт абвяшчаў: «Дапусціць дзеянне на тэрыторыі Сербіі дзяржаўных службаў Аўстра-Венгерскай імперыі для стрымання любой антыаўстрыйскай дзейнасці». Гэты пункт парушаў суверэнітэт і Канстытуцыю Сербіі.

Сербскі бок прыняў усе дзесяць пунктаў ультыматуму (пяты пункт — з агаворкамі), акрамя шостага, а менавіта адмовілася дапусціць аўстрыйскіх прадстаўнікоў да ўдзелу ў расследаванні Сараеўскага забойства. Адмова ад аднаго пункта была адзначана аўстрыйцамі як адмова ад ультыматуму. Аўстра-венгерскае пасольства пакінула Бялград, што азначала разрыў дыпламатычных адносін. Расійская імперыя зрабіла шэраг спроб схіліць Аўстрыю да перамоў на базе сербскага адказу. Вялікабрытанія, Францыя і Італія прапаноўвалі Вене вынесці пытанне на абмеркаванне канферэнцыі чатырох вялікіх дзяржаў. Аднак Аўстрыя адказала катэгарычнай адмовай. Сербскі каралевіч-рэгент Аляксандр I звярнуўся па падтрымку да расійскага імператара Мікалая II, які заявіў, што Расія не пакіне ў бядзе Сербію.

У выніку, адкінуўшы ўсе мірныя прапановы, 28 ліпеня 1914 года Аўстра-Венгрыя абвясціла Сербіі вайну. 31 ліпеня Франц Іосіф I падпісаў указ аб усеагульнай мабілізацыі ў Аўстра-Венгрыі. У гэтых умовах 29 ліпеня Мікалай II аддаў загад аб усеагульнай мабілізацыі ў Расіі. Германія запатрабавала ад Расійскай імперыі спыніць ваенныя падрыхтоўкі. 30 ліпеня Мікалай II адмяніў ўсеагульную мабілізацыю, зрабіўшы апошнюю спробу захаваць мір, аднак новая прапанова аб пачатку мірных перамоў была рашуча адхілена Аўстра-Венгрыяй.

1 жніўня 1914 года Германія абвясціла Расіі вайну, 3 жніўня — Францыі. 4 жніўня Брытанская імперыя абвясціла вайну Германіі. Пачалася Першая сусветная вайна.

Асноўная частка гэтай тэрыторыі была гарыстай, толькі невялікія ўчасткі ўздоўж рэк і ўзбярэжжа мора былі раўнінныя. На заходнім участку тэатра баявых дзеянняў былі даволі высокія горы, якія дасягалі вышыні 2600 м. Цэнтральная частка фронту (тэрыторыя Сербіі) ўяўляла сабой горную вобласць з вышынямі 1000 — 1500 м. Да захаду ад Сафіі Балканскія горы дасягалі вышыні 2400 м.

Што ж тычыцца раёна дзеянняў на Сербскім фронце з боку Аўстра-Венгрыі ад ракі Дрыны або з боку Балгарыі ад ракі Цімок, то перадгор’і ў выглядзе шэрагу адгор’яў, якія ідуць з поўдня на поўнач да Дунаю, дазвалялі сербскай арміі выкарыстоўваць шэраг выгадных рубяжоў для актыўнай абароны.
Найбольш цяжкадаступнымі ўчасткамі фронту былі усходні і заходні. Таму галоўныя дзеянні развіваліся ў цэнтральным напрамку на Бялград і Салонікі.
 
Найбольш важнымі рэкамі на Балканскім фронце былі Дунай і яго прытокі Сава і Дрына. Дунай каля Бялграда меў шырыню 1500 — 1900 м, глыбіню да 14 м, таму яго было цяжка фарсіраваць. Сербскія берага, як Дуная, так і Савы, былі вельмі зручныя для актыўнай абароны на працягу амаль 400 км. Цэнтральную частку тэатра ваенных дзеянняў перасякалі больш дробныя рэкі: Марава, Вардар і Струма.

У выніку на дадзеным фронце з прычыны яго гарыстага характару, малой колькасці шляхоў зносін, недахопу запасаў харчавання, недахопу боепрыпасаў ваенныя дзеянні праводзіліся ў цяжкіх умовах. Дзеючым тут войскам, за выключэннем некаторых раёнаў ўзбярэжжа Эгейскага мора, прыйшлося весці горную вайну. З прычыны беднасці рэгіёну, дзе праходзілі баявыя дзеянні, войскі павінны былі разлічваць на падвоз харчавання толькі звонку. Таксама з-за адсутнасці ўласнай ваеннай прамысловасці Сербія залежала ад сваіх саюзнікаў. Сербіі пастаянна патрабаваўся падвоз ўзбраенняў, боепрыпасаў, абмундзіравання і медыкаментаў.

## Сілы і планы бакоў 
### Сілы бакоў 
**Аўстра-Венгрыя**

Супраць Сербіі Аўстра-Венгрыя разгарнула 239,5 батальёнаў, 37 эскадронаў, 516 гармат і 392 кулямёта. Галоўнакамандуючым аўстра-венгерскімі сіламі на Балканах быў прызначаны Оскар Паціёрэк.
* 2-я армія (камандуючы генерал Эдуард фон Бём-Эрмалі) — па цячэнні рэк Савы і Дуная (па абодва бакі Бялграда; фактычна не прымала ўдзелу ў баявых дзеянняў на Балканах і была перакінутая ў Галіцыю)
* 5-я армія (камандуючы генерал Франк Ліборыюс фон Франк) — па левым беразе Дрыны да ўпадзення яе ў Саву (80 000 чалавек)
* 6-я армія (камандуючы Оскар Паціёрэк) — у Босніі, паміж Сараевам і сербскай мяжой (60 000 чалавек).

**Сербія**
Сербія разгарнула чатыры арміі. Сербскія сілы ўключалі 247 000 чалавек і 610 гармат (з іх да 40 цяжкіх, 180 гармат старых узораў). Галоўнакамандуючым сербскай арміі стаў прынц-рэгент Аляксандр I, фактычна ж камандуючым быў начальнік Генеральнага штаба Радамір Путнік.
* 1-я армія (камандуючы генерал Петар Баёвіч) — яе галоўныя сілы былі сканцэнтраваны ў раёне Паланка, Рача, Топала.
* 2-я армія (камандуючы генерал Сцёпа Сцяпанавіч) — з’яўлялася манеўранай групай, разгорнутай у раёне Белграда.
* 3-я армія (камандуючы генерал Паўле Юрышыч-Штурм) — манеўраная група, разгорнутая ў раёне Валева.
* 4-я армія (камандуючы генерал Мілаш Бажанавіч) — прыкрывала даліну Верхняй Маравіі з захаду і забяспечвала сувязь з Чарнагорыяй.

**Чарнагорыя**
Чарнагорыя разгарнула 45 000 — 60 000 чалавек, 100 палявых і 100 горных гармат. Чарнагорскую армію ўзначаліў кароль Чарнагорыі Нікола I, начальнікам Генеральнага штаба стаў сербскі генерал Бажыдар Янкавіч. Па плане гэтыя арміі павінны былі ўварвацца ў Сербію і Чарнагорыю і абысці сербскую армію з флангаў. Аднак нямецкае камандаванне запатрабавала ад Аўстра-Венгрыі сканцэнтраваць буйныя сілы супраць Расійскай імперыі. У гэтых умовах аўстра-венгерскае камандаванне стала спешна перакідваць 2-ю армію (190 000 чалавек) у Усходнюю Галіцыю супраць рускіх войскаў. Да пачатку войны Сербія змагла выставіць 12 пяхотных і адну кавалерыйскую дывізіі ў складзе чатырох армій. План сербскага камандавання па вядзенню войны прадугледжваў два варыянты:
* Барацьба з Аўстра-Венгрыяй;
* Барацьба з Аўстра-Венгрыяй у саюзе з Расіяй.
Сербская армія пачала разгортванне чатырох армій: 1-я павінна была абараняцца па берагах Дуная, 2-я армія была засяроджаная ў раёне Бялграда, 3-я армія разгортвалася ў раёне Валева, 4-я армія разгортваецца у раёне Верхняй Маравіі і забяспечвала сувязь з чарнагорскай арміяй.

Калі высветлілася, што Аўстра-Венгрыю чакае барацьба на два фронты (супраць Сербіі і Расіі), сербскае камандаванне не выключала магчымасці пераходу ў наступленне ў раёне рэк Савы і Калубары ў Шабаца. 9 жніўня камандуючаму 2-й сербскай арміяй нават быў дадзены загад правесці разведку на дадзеным участку. Аднак спробы сербскай арміі арганізаваць наступу ў Срэме і ў Босніі не ўвянчаліся поспехам.

Сербская армія мела абмежаваныя рэзервы — як людскія, так і матэрыяльныя. Яе камандаванне здолела мабілізаваць 247 000 чалавек. Аднак, нягледзячы на тое, што сербская армія саступала аўстрыйскім войскам у колькасці, яна заняла вельмі выгаднае становішча.

Удалае размяшчэнне сербскіх і чарнагорскіх войскаў у спалучэнні з партызанскімі метадамі баявых дзеянняў палявых войскаў дазволілі сербскай і чарнагорскай войскам, нягледзячы на адлегласць ад саюзнікаў і вострую патрэбу ў боепрыпасах і іншых сродкаў, доўгі час супрацьстаяць аўстра-венгерскім войскам.

### Узбраенне бакоў 
Сербская армія не паспела акрыяць ад бітваў двух Балканскіх войнаў і папоўніць арсеналы, закупіць новае ўзбраенне. Сербская пяхота была ўзброена Маўзераўскімі магазінкамі. Востра адчуваўся недахоп ўзбраенняў, боепрыпасаў і іншых матэрыяльных і тэхнічных сродкаў. Значная частка артылерыйскіх гармат з’яўляліся састарэлымі, аднак нягледзячы на гэта ў сербскай арміі было 48 цяжкіх гармат. Таксама ў Сербіі не было авіяцыі і флоту. Адсутнічала свая ваенная прамысловасць.

Чарнагорская пяхота была ўзброена трохлінейнымі рускімі магазінкамі. Таксама як і Сербія, Чарнагорыя не мела авіяцыі і ўласнай ваеннай прамысловасці. Аднак чарнагорская армія мела каля 100 горных гармат, што ва ўмовах баявых дзеянняў у гарах было вельмі важна. Чарнагорыя не мела свайго флоту, таму з першых дзён вайны аўстрыйскі флот лёгка ўсталяваў блакаду ўзбярэжжа Чарнагорыі.

## Кампанія 1914 года 
### Пачатак баявых дзеянняў; бітва пры Церы 
Баявыя дзеянні на Балканскім фронце пачаліся 28 ліпеня 1914 года, адразу ж пасля абвяшчэння вайны, калі аўстрыйская артылерыя і Дунайская флатылія ВМС Аўстра-Венгрыі пачалі абстрэл Бялграда. Агульнае ж наступленне аўстрыйцы пачалі 12 жніўня, калі была завершана канцэнтрацыя войскаў. На паўночным флангу фронту дзейнічалі часткі 2-й аўстрыйскай арміі, якія яшчэ не паспелі адправіцца на Усходні фронт у Галіцыю. 15 жніўня яны занялі Шабац. Асноўныя сілы 5-й і 6-й аўстрыйскіх арміяў рыхтаваліся да фарсіравання Дрыны, наводзячы праз яе масты. На пераправу праз Дрыну аўстрыйскія войскі патрацілі чатыры дні.

У гэты час насустрач аўстра-венгерскім войскам рухаліся 2-я і 3-я сербскія арміі. Ужо 16 жніўня у Шабац пачаліся баі, у Слаціны сербскія войскі скавалі і адкінулі австро- венгерскія часткі. У паласе 3-ці сербскай арміі баі насілі зацяты характар, і на некаторых участках сербам прыйшлося адысці. У наступныя дні да сербаў падцягнуліся астатнія часткі, і ім удалося прарваць аўстра-венгерскі фронт у Лазніцы. Для аўстрыйцаў склалася неспрыяльная сітуацыя, і яны 19 жніўня пачалі адыход па ўсім фронце. У гэтых умовах аўстра-венгерскае камандаванне было вымушана задзейнічаць часткі 2-й арміі, затрымліваючы іх адпраўку ў Галіцыю.

З 20 жніўня сербскія войскі пачалі пераслед адыходзячых аўстрыйскіх войскаў. У некаторых месцах аўстрыйскія ар’ергарды мужна стрымлівалі сербаў, а ў некаторых адступленне ператварылася ва ўцёкі аўстра-венгерскіх войскаў. У выніку да 24 жніўня аўстра-венгерскія войскі былі адкінуты да рэк Сава і Дрына.
Сербская армія захапіла 50 000 палонных, 50 гармат, 150 зарадных скрыняў, значную колькасць вінтовак, павозак, ваеннай амуніцыі і харчовых запасаў. Такім чынам, сербскім войскам удалося адбіць першае наступленне аўстрыйскіх войскаў. У гэтых баях сербская армія таксама панесла адчувальныя страты, страціўшы да 15 000 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі.

Перамога пры Цэры мела стратэгічнае значэнне для Антанты. У перыяд жорсткіх баёў у Галіцыі сербская армія скавала некаторыя часткі 2-й аўстрыйскай арміі на Балканах, пры гэтым нанёсшы аўстрыйскім войскам паражэнне.]]
Пасля паразы пры Цэры аўстрыйскія войскі пачалі рыхтавацца да другога наступу. Сербскія войскі рабілі спробы перайсці ў наступленне, але ў раёнах Мітравіцы, Земуна і Сараева былі вымушаныя адступіць на зыходныя пазіцыі. Перагрупаваўшы свае сілы, аўстра-венгерскае камандаванне 7 верасня пачало новы наступ з мэтай абыйсці сербскія арміі з паўднёвага захаду.

7 лістапада сербскія войскі пад пагрозай ахопу адышлі на новыя абарончыя рубяжы. 14 лістапада 1914 года аўстрыйскія войскі занялі Валева. У гэты ж час аўстрыйскія войскі спрабавалі патрапіць ў даліну Моравы, аднак пасля пераправы праз Дунай у Семендрыі шэсць аўстра-венгерскіх батальёнаў былі цалкам знішчаны. Знаходжанне на сербскай тэрыторыі аўстра-венгерскіх войскаў суправаджалася пажарамі і гвалтам над мірным насельніцтвам.

### Бітва пры Калубары 
Аўстрыйскія войскі працягвалі наступленне. 16 лістапада падраздзялення 5-й і 6-й аўстра-венгерскіх арміяў атакавалі пазіцыі сербскіх войскаў з мэтай захапіць чыгуначную галінку Абрэновац — Валева. 5-й аўстрыйскай арміі ўдалося захапіць Лазарэвац і адцясніць 2-ю сербскую армію. 24 лістапада 6-я армія здолела захапіць стратэгічную вышыню — . 25 лістапада войскі 5-й арміі адцяснілі 2-ю і 3-ю сербскія арміі і, фарсіраваўшы раку , выйшлі ў фланг 1-й сербскай арміі.

З прычыны стварыўшагася становішча генерал Жывоін Мішыч прыняў рашэнне пакінуць пазіцыі і адвесці сербскія войскі да горада Горні Міланавац. Генерал Мішыч хацеў перагрупаваць войскі і са свежымі сіламі пачаць контрнаступленне. Першапачаткова план Мішыча выклікаў незадаволенасць камандуючага сербскай арміяй Радаміра Путніка, таму што для гэтага было неабходна пакінуць Бялград. Аднак неўзабаве план Жываіна Мішыча быў прыняты, і сербы пачалі адступленне.

30 лістапада [1914 года сербы пакінулі [Бялград і з 2 снежня сербскі фронт праходзіў паміж Дунаем і вярхоўем Моравы, па вышынях , Лазоравац і заходнім схілам плато . Аўстрыйцы занялі пакінуты сербамі Бялград, лічачы сербскую армію няздольнай да далейшага супраціўлення. Камандуючы аўстрыйскімі войскамі Оскар Паціёрэк прыняў рашэнне разграміць 2-ю сербскую армію, не баючыся агаліць свой фланг перад 1-й сербскай арміяй, якая, як ён лічыў, аслаблена і не будзе праводзіць актыўных дзеянняў. Аднак да гэтага часу ў Сербію праз Салонікі і па Дунаі стала прыбываць дапамога ад саюзнікаў (з Францыі і Расіі). Францыя даслала зброю і боепрыпасы, а Расія — таксама боепрыпасы і харчаванне. Гэтая дапамога дазволіла сербскай арміі зноў перайсці да актыўных дзеянняў.
. 5 снежня 1914 года.]]

Па плане сербскага контрнаступлення 1-я армія генерала Мішыча павінна была пачаць наступленне і авалодаць масівам , затым у наступ пераходзілі 2-я і 3-я арміі. Раніцай 3 снежня Путнік даў загад аб пачатку контрнаступлення, часткі 1-й арміі перайшлі ў атаку на масіў Сувабор і заспелі знянацку аўстрыйскія часткі, якія не чакалі з боку сербаў якіх-небудзь актыўных дзеянняў. Тут аўстрыйскія войскі тры дні стрымлівалі надыходзілі, аднак 5 снежня пачалі адыход. Калі поспех 1-й арміі быў забяспечаны, у бой уступілі 2-я і 3-я арміі. У сітуацыі, якая склалася Паціёрэк прыняў рашэнне атакаваць 2-ю сербскую армію, аднак усе аўстра-венгерскія атакі былі адбітыя. Затым аўстрыйцы былі адкінутыя на ўмацаваную пазіцыю на поўдзень ад Бялграда, аднак і адтуль 13 снежня яны былі выбітыя і адкінутыя на тэрыторыю Аўстра-Венгрыі. Аўстра-венгерская армія пацярпела цяжкае паражэнне. Аўстрыйцы страцілі 28 000 чалавек забітымі 46 000 палоннымі, тры сцяга, 126 гармат, 70 кулямётаў, 362 зарадных скрыні, 2000 коней і інш.:

Паражэнне Аўстра-Венгрыі ў кампаніі 1914 года нанесла сур’ёзны ўдар па планах Аўстрыі і Германіі, якія не змаглі ўсталяваць прамую сувязь з Асманскай імперыяй, якая ўступіла ў вайну на іх баку. Генерал Паціёрэк быў адпраўлены ў адстаўку, камандуючым аўстрыйскімі войскамі на Балканах стаў эрцгерцаг Ойген.

Сербская армія на працягу кампаніі 1914 года адыграла важную ролю для Антанты, сцягнуўшы вялікую колькасць аўстра-венгерскіх войскаў і не даўшы перакінуць іх супраць рускай арміі. Аднак перамога дасталася Сербіі цяжкай цаной. Сербская армія за 1914 год згубіла 132 000 чалавек. Колькасць сербскай арміі не перавышала 100 000 чалавек. Востра адчуваўся недахоп харчавання, медыкаментаў, абмундзіравання. У яе шэрагах пачалася эпідэмія тыфу. Чарнагорская армія налічвала 50 000 чалавек і ў кампаніі 1914 года адыграла вялікую ролю ў барацьбе з аўстрыйскімі войскамі.

У выніку 6 верасня 1915 года ў Сафіі была складзеная ваенная канвенцыя паміж Балгарыяй і Цэнтральнымі дзяржавамі, што азначала ўступленне Балгарыі ў вайну на баку аўстра-германскага блока. Згодна з названай канвенцыі Германія і Аўстра-Венгрыя, кожная сіламі шасці пяхотных дывізій, на працягу 30 дзён і Балгарыя, мінімум, чатырма дывізіямі на працягу 35 дзён павінны былі быць гатовыя да дзеянняў на граніцы Сербіі. Агульнае камандаванне гэтымі войскамі павінен быў прыняць генерал Макензен. Пасля гэтага сітуацыя на Балканах змянілася на карысць Цэнтральных дзяржаў. Да аўстрыйскіх і германскіх войскаў далучылася балгарская армія, якая лічылася адной з лепшых на Балканах. З 5 кастрычніка па 28 лістапада 1915 года ў Салоніках былі высаджаны тры французскія (57-я, 122-я і 156-я пяхотныя дывізіі; усяго 65 000 чалавек) і пяць брытанскіх (10-я, 22-я, [[26-я пяхотная дывізія, Вялікабрытанія|26-я] ], 27-я і 28-я пяхотныя дывізіі; усяго 85 000 чалавек). Расія не магла дапамагчы Сербіі, так як Румынія адмовілася прапускаць праз сваю тэрыторыю рускія войскі.

### Падрыхтоўка да баявых дзеянняў 
Аперацыю супраць Сербіі аўстра-нямецкае камандаванне рыхтавала старанна і ўсебакова. Была праведзена вялікая праца па разведцы, пашырэнню сеткі дарог і інш. Захоўвалася сакрэтнасць: па плане Цэнтральных дзяржаў наступленне павінна было стаць для сербаў вялікай нечаканасцю. Да пачатку наступу аўстра-германцам удалося дасягнуць трайной перавагі ў сілах і сродках.

Аўстра-германскае камандаванне засяродзіла:
* 11-ю германскую армію (камандуючы генерал Макс фон Гальвіц; 7 пяхотных дывізій), якая была ўзмоцнена цяжкай артылерыяй.
* 3-ю аўстрыйскую армію (камандуючы генерал Кёвес; 3 аўстра-венгерскія і 4 германскія пяхотныя дывізіі).
* 19-ы аўстра-венгерскі корпус (супрацьстаяў чарнагорскай арміі).

Усяго аўстра-нямецкія войскі налічвалі каля 330 000 чалавек.

Сербскае камандаванне прыняло наступны план вядзення баявых дзеянняў: абапіраючыся на магутныя водныя перашкоды Савы і Дуная, малымі сіламі абараняць паўночны ўчастак фронту ад аўстра-германскіх войскаў, а галоўнымі сіламі разбіць балгарскую армію ў стадыі яе мабілізацыі, заняць Сафію і прымусіць Балгарыю да капітуляцыі. Потым меркавалася кінуць усе сілы супраць аўстра-германскіх войскаў. Аднак гэты план Антанта напачатку не падтрымала, усё яшчэ спадзеючыся, што Балгарыя выступіць на баку саюзнікаў.

Сербская армія мела ў сваім складзе 12 дывізій, у іх шэрагах знаходзілася каля 200 000 чалавек, 678 гармат.
* 1-я армія (камандуючы генерал Жывоін Мішыч; знаходзілася ў нізоўях Дрыны і Савы).
* 2-я армія (камандуючы генерал Сцёпа Сцяпанавіч; прыкрывала граніцу з Балгарыяй).
* 3-я армія (камандуючы генерал Паўле Юрышыч-Штурм; займала пазіцыі па паўднёвым беразе Дуная).

Чарнагорская армія мела колькасць каля 50 000 чалавек і 135 гармат. Колькасць саюзніцкага экспедыцыйнага корпуса павінна была складаць каля 150 000 чалавек.

7 кастрычніка германскія і аўстра-венгерскія дывізіі пачалі наступленне. Часткі 3-й аўстрыйскай арміі адначасова перапраўляліся праз Дунай (8-ы аўстрыйскі корпус) і праз Саву (22-і германскі рэзервовы корпус). Аўстрыйцы і немцы ўзяліся за траленні мінных загарод, пасля чаго пачалася пераправа. Пераправа праходзіла ў цяжкіх умовах, сербы адчайна супраціўляліся. У першы дзень фарсіравання аўстра-германцы страцілі да 66% сваёй маставой маёмасці. Пераправіўшыяся аўстра-германскія часткі вялі разлютаваныя баі з сербскімі войскамі за плацдармы. Пасля надыходу цемры пераправа была працягнутая. Нямецкім войскам удалося захапіць Цыганскі востраў на Саве, дзякуючы чаму на сербскі бераг хлынулі падмацаванні для аўстра-германскіх войскаў. Пасля таго, як немцам атрымалася захапіць спраўны сербскі мост паміж Цыганскім востравам і сербскім берагам, 43-я рэзервовая германская дывізія ўварвалася ў Бялград. 9 кастрычніка падышлі параходы і аўстрыйцы здолелі перакінуць на сербскі бераг дзве пяхотныя дывізіі. Завязаліся жорсткія вулічныя баі. Сербскія войскі аказвалі люты супраціў, аднак да 9 кастрычніка немцы ўзялі Бялград. Сербскія войскі былі вымушаныя адыходзіць у паўднёвым кірунку. Акрамя гэтага 19-ы корпус 3-й аўстра-венгерскай арміі пачаў фарсіраванне Дрыны і нанёс удар па чарнагорскім войскам, якія таксама былі вымушаныя адступаць.

11-я германская армія перапраўлялася праз Дунай у раёне Рама (галоўныя сілы), у Сямендрыі (другарадныя сілы), у Орсавы планавалася дэманстратыўная пераправа. Армія перанесла велізарныя цяжкасці, з-за дажджоў, дрэннага надвор’я і супраціву сербскіх войскаў. 8 і 9 кастрычніка ішоў праліўны дождж, акрамя гэтага сербская артылерыя вяла люты агонь. Затым пачаўся ўраган, які моцна ўскладніў пераправу нямецкіх войскаў. Пасля таго як 17 кастрычніка ўраган сціх, 10-му рэзервоваму корпусу ўдалося пераправіцца на сербскі бераг. Аднак у горнай мясцовасці паміж Бялградам і Сямендрыяй сербскія войскі аказвалі люты супраціў пераправіўшымся германскім часткам. Толькі да 21 кастрычніка немцам атрымалася зламаць супраціў сербскіх частак і навесці два масты, пасля чаго ўсе падраздзяленні 11-й арміі завяршылі пераправу. Аўстра-германскія войскі за першыя дні баёў страцілі толькі забітымі 10 000 чалавек. 3-я і 11-я арміі прасунуліся толькі на 10-15 км.

Галоўныя сілы сербскай арміі, засяроджаныя на балгарскай граніцы, правялі перагрупоўку і былі вымушаныя ўступаць у баявыя дзеянні з надыходзячымі з поўначы аўстра-германскімі войскамі. Чарнагорцы гэтак жа адчайна супраціўляліся, замаруджваючы наступленне аўстрыйскіх дывізій у Дрыны. Аднак аўстра-германскія часткі для развіцця тэмпаў наступлення пачалі праводзіць неабходныя перагрупоўкі і падцягваць цяжкую артылерыю.

Становішча сербскай арміі было катастрафічным. 22 кастрычніка аўстра-германа-балгарскія войскі аднавілі сваё наступленне. Пад націскам пераўзыходзячых сіл сербская армія была вымушана адступаць. 5 лістапада баўгары занялі Ніш. Пасля заняцця Ніша аўстра-нямецкія і балгарскія часткі з’ядналіся і павялі сумеснае наступленне. У той жа час тры англа-французскія дывізіі высунуліся з Салонікаў у Македонію для дапамогі сербскай арміі, аднак у ракі Чэрны былі атакаваныя 2-й балгарскай арміяй і адступілі. Спробы англа-французскіх войскаў аднавіць зносіны з сербскай арміяй былі адбітыя балгарскімі войскамі.

1 снежня у баях у раёне Прызрана сербская армія была разбіта балгарскімі войскамі, нясучы цяжкія страты. Вялікая колькасць сербаў патрапіла ў палон. Таксама сербскія атрады, якія ўступалі ў баявыя сутыкненні з падраздзяленнямі 3-й і 11-й армій аўстра-германскіх войскаў, неслі цяжкія страты. У выніку пасля гэтых баёў сербскія сілы былі цалкам выцесненыя з тэрыторыі Сербіі. Балгарская армія, захапіўшы Охрыд, усталявала кантроль над Вардарской Македоніяй Камандаванне сербскай арміі было вымушана знішчыць артылерыю і абозы. Акрамя адыходзячай арміі і мірнага насельніцтва, сербскае камандаванне было вымушана эвакуіраваць і палонных аўстра-венгерскай арміі (30 000 салдат і 700 афіцэраў). 26 лістапада з Прызрана эвакуяваўся і сербскі ўрад. Выжыўшыя ва ўмовах цяжкага пераходу сербы (150 000 чалавек) у студзені 1916 года былі эвакуіраваны на востраў Корфу. Тэрыторыя Сербіі і Чарнагорыі была акупаваная:

Цэнтральныя дзяржавы не адважыліся парушыць граніцу нейтральнай Грэцыі і абмежаваліся вылучэннем да граніцы двух балгарскіх армій, узмоцненых нямецкімі дывізіямі.

Аднак акружыць і знішчыць сербскую армію не ўдалося. Сербская армія вясной 1916 года будзе рэарганізавана і ўльецца ў склад саюзных сіл на Салоніцкім фронце. Умелае выкарыстанне войскаў, контрудары ва ўмовах горнай мясцовасці, а таксама пастаўленая непасільная задача 2-й балгарскай арміі па акружэнню сербскіх войскаў перашкодзілі войскам Цэнтральных дзяржаў акружыць і цалкам знішчыць сербскія войскі.

У гэты час германскае камандаванне вырашыла пытанне аб тым як варта дзейнічаць супраць войскаў Антанты ў Грэцыі. Балгарскае камандаванне лічыла, што калі ў Грэцыі дзейнічае вялікая колькасць войскаў праціўніка, то і Грэцыю варта лічыць ворагам Цэнтральных дзяржаў. Аднак у выніку германскае камандаванне, улічваючы той факт, што яно не мела магчымасці як-небудзь істотна падтрымаць прыхільнікаў Цэнтральных дзяржаў у Грэцыі прыняло рашэнне ўстрымацца ад дзеянняў у дачыненні да Грэцыі, якія маглі б заахвоціць грэцкі ўрад ўступіць у вайну на баку Антанты.
Пасля завяршэння аперацыі супраць Сербіі, германскае камандаванне лічыла, што пакідаць свае войскі на Балканах бессэнсоўна і пачала перакідку значнай часткі сваіх войскаў на Заходні фронт. Начальнік генеральнага штаба Германіі Эрых фон Фалькенгайн лічыў, што асноўную ролю ў супрацьстаянні з англа-французскімі войскамі, якія высадзіліся ў Салоніках павінна адыгрываць балгарская армія. З прычыны гэтага ў сярэдзіне лістапада 1915 гады з Балгарыяй было заключана пагадненне аб тым, што баўгары будуць ваяваць і з сіламі экспедыцыйнага корпуса Антанты.

Пасля разгрому Сербіі утварыўся новы Салоніцкі фронт. Камандаванне Антанты планавала, што баявыя дзеянні на Балканах павінны скоўваць тут як мага больш германскіх войскаў і прадухіліць іх перакідку на Заходні фронт. Таксама германскае камандаванне, якое адыгрывала галоўную ролю ў ваенным кіраванні Цэнтральных дзяржаў, не планавала ніякіх актыўных дзеянняў на новым Салоніцкім фронце з прычыны недахопу сіл, цяжкасцяў забеспячэння ва ўмовах балканскай мясцовасці і г. д. Меркавалася толькі стрымліваць войскі праціўніка малымі сіламі германа-балгарскіх войскаў.

У маі 1916 года на Салоніцкі фронт прыбылі дадатковыя сілы Антанты. Акрамя гэтага, да саюзных войскаў на Балканах далучалася цалкам рэарганізаваная сербская армія ў складзе шасці пяхотных і адной кавалерыйскай дывізіі пад камандаваннем прынц-рэгента Аляксандра (ваявода Путнік быў адпраўлены ў адстаўку). Усяго сербскія войскі налічвалі за 130 000 чалавек. Сілы саюзнікаў на Балканах дасягнулі 300 000 чалавек. Балгарскае камандаванне прыняло рашэнне правесці першае буйное наступленне на Салоніцкім фронце.

На фракійскім напрамку балгарскія войскі ўзялі гарады Кавалу, Серэ і Драму. Пасля гэтага балгарскія арміі пачалі прасоўванне сваіх флангаў ў грэцкія Фракію і Македонію, з мэтай стварыць ахопліваючае становішча войскаў Антанты. 23 жніўня падраздзяленні 1-й балгарскай арміі захапілі вышыні ў раёне Маглены і адціснулі сербскія войскі (якія займалі тут пазіцыі) у раён Фларыны. Гэтыя войскі маглі злучыцца з грэцкімі войскамі ў Фесаліі і пагражаць тылу армій Антанты, што знаходзіліся ў раёне Вардара і Маглена. Пасля гэтага Сарай перакінуў 3 французскія пяхотныя дывізіі, якія пры падтрымцы сербскіх частак спынілі далейшае прасоўванне балгарскіх войскаў.

Балгарская армія пачала актыўныя дзеянні як у вардарскім, так і ва фракійскім кірунку. Балгарскія войскі занялі шэраг населеных пунктаў у Грэцыі, пацясніўшы саюзныя войскі. Часткі 1-й балгарскай арміі захапілі Флорыну, таксама балгарскія часткі інтэрнавалі 6373 салдата, 464 афіцэра і 15 гармат грэцкай арміі. Гэтыя сілы з дазволу рускага ўрада былі вывезены ў Германію, дзе знаходзіліся да заканчэння вайны. Гэта мела вельмі важнае значэнне, паколькі гэтыя войскі не былі выкарыстаныя грэцкай арміяй пасля ўступлення Грэцыі ў вайну на баку Антанты. Балгарскія войскі прасунуліся на 80 — 90 км: выйшаўшы да ўзбярэжжа Эгейскага мора, лінія фронту скарацілася ў сярэднім на 100 км. Гэтыя актыўныя дзеянні балгараў сарвалі саюзнае наступленне.

Аднак усё ж 1 верасня саюзнікі ў складзе пяці англійскіх, чатырох французскіх, шасці сербскіх, адной італьянскай і адной рускай пяхотных дывізій пачалі наступ у напрамку Флорына, Манасціра з мэтай садзейнічання румынскаму фронту.

12 верасня сербска-французскія часткі адціснулі падраздзяленні 8-й балгарскай пяхотнай дывізіі і занялі Горнічава. 23 верасня французы адбілі ў балгараў Флорыну, захапіўшы некалькі балгарскіх гармат. У высакагорных раёнах, на гары Каймакчалан, адбывалася бітва паміж 1-й брыгадай 3-й балгарскай пяхотнай дывізіі і Дрынскай дывізіяй сербскай арміі. Упартыя атакі сербаў балгары адбівалі з дапамогай артылерыі, якая нанесла сербскім войскам цяжкія страты. Пасля зацятых баёў, у выніку якіх пік некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі, да 30 верасня сербскім войскам усё ж удалося захапіць гару. Аднак сэрбская армія панесла цяжкія страты, страціўшы толькі забітымі 5 000 салдат і афіцэраў.

Да 3 кастрычніка саюзнікі адціснулі балгараў да мяжы, з якой яны пачалі наступленне 17 жніўня.

Усяго ў баявых дзеяннях са жніўня 1916 года войскі Антанты панеслі адчувальныя страты — 47 000 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі. Балгарскія і нямецкія войскі падчас Манасцірскага наступлення таксама панеслі цяжкія страты, страціўшы калі 61 000 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі.

Да канца 1916 года саюзнікі мелі на Салоніцкім фронце 18 пяхотных дывізій (пяць французскіх, пяць англійскіх, шэсць сербскіх, адну рускую і адну італьянскую). Ім супрацьстаялі 11 пяхотных дывізій блока Цэнтральных дзяржаў: восем балгарскіх, дзве германскіх і адна турэцкая.

### Вынікі кампаніі 1916 года 
У выніку кампаніі 1916 года войскі Антанты не дамагліся галоўнай мэты на Салоніцкім фронце — вываду Балгарыі з вайны. Балгарскія войскі паспяхова абараняліся на ўсім працягу фронту, акрамя гэтага, праводзячы самастойныя наступальныя аперацыі.

У ходзе падрыхтоўкі да наступу на Салоніцкім фронце паміж французскім і англійскім камандаваннем паўстала спрэчная сітуацыя. Брытанскае камандаванне лічыла недарэчным наступленне на македонскім фронце, лічачы, што ўсе намаганні неабходна засяродзіць на галоўным наступленні ў Францыі. У сваю чаргу, французскае камандаванне лічыла мэтазгодным наступ на Балканах з мэтай скоўвання войскаў праціўніка падчас галоўнай аперацыі на Заходнім фронце. Такім чынам камандуючы генерал Сарай не мог цалкам разлічваць на брытанскія войскі. У сваю чаргу камандуючы англійскімі войскамі Мілн знаходзіўся ў дваякім становішчы, атрымліваючы дырэктывы з Лондана і загады камандуючага саюзнымі войскамі Сарая. З прычыны гэтага план балгарска-германскага камандавання на 1917 год быў асабліва абарончым. Планавалася адмовіцца ад якіх-небудзь наступальных дзеянняў, паляпшаючы свае пазіцыі і тылавыя шляхі зносін, было намечана на 25 красавіка. Раней раніцай 25 красавіка 86 цяжкіх і 74 палявых гарматаў англійскіх войскаў выпусцілі ў агульнай складанасці 100 тысяч снарадаў па балгарскіх пазіцыях. У ходзе няўдалых атак брытанцаў у возера Дойран на пазіцыі 9-й балгарскай пяхотнай дывізіі, надыходзячыя англійскія войскі панеслі цяжкія страты. 8 мая саюзнікі паўтарылі атаку у Дойрана, аднак яна таксама не прынесла ім ніякіх вынікаў. За адбіццё брытанскага наступлення камандуючы 9-й дывізіі палкоўнік Вазаў быў узведзены ў генерал-маёры.

У сакавіку на горным масіве Баба французскія дывізіі атакавалі пазіцыі 6-й балгарскай дывізіі. У ходзе артылерыйскай падрыхтоўкі было выпушчана больш за 200 000 снарадаў, аднак балгарскія салдаты і афіцэры, схаваўшыся ў бункерах не панеслi страт пры абстрэле. Пасля гэтага завязаліся разлютаваныя баі ў горных умовах. Нягледзячы на люты супраціў балгарскіх падраздзяленняў, французам атрымалася захапіць пік Чырвоная сцяна.

Аднак балгарскае камандаванне прыняло рашэнне адбіць пік у праціўніка. Дзякуючы вялікім намаганням балгарам атрымалася ўручную ўцягнуць і ўсталяваць шэсць артылерыйскіх гармат на суседняй вышыні, адкуль былі добра бачныя і даступныя для абстрэлу французскія пазіцыі. 18 мая пачаўся артылерыйскі абстрэл французскіх пазіцый на піку. Артылерыя балгараў пачала абстрэл французскіх пазіцый на піку, балгарская пяхота была ўзброена новымі нямецкімі агнямётамі. Пасля двухгадзіннай артпадрыхтоўкі балгарскія войскі пачалі штурм піка, з дапамогай гранат і агнямётаў душачы любы супраціў. Было забіта больш за 5 000 французаў, а 2 афіцэра і 259 салдат французскай арміі патрапілі ў балгарскі палон. Пасля гэтага на дадзеным участку фронту наступіла зацішша, а войскі Антанты не рабілі спробаў вярнуць сабе пік.

Неспрыяльная сітуацыя на розных участках фронту і дрэннае надвор’е вымусілі камандаванне Антанты 23 мая спыніць аперацыі на Салоніцкім фронце. За час баёў страты саюзнікаў склалі да 20 000 чалавек забітымі, параненымі і прапаўшымі без вестак (11 000 французаў, 6100 брытанцаў і 900 сербаў). Недахоп артылерыі ў войсках Антанты быў адной з галоўных прычын няўдач гэтых аперацый.

Разам з гэтымі мерамі краіны Антанты высадзілі дэсант і пачалі захоп судоў Цэнтральных дзяржаў, якія знаходзіліся ў грэцкіх партах. Такім чынам з 1916 года ў Грэцыі існавалі два ўрады — законны ў Афінах і ўрад Венізеласа ў Салоніках. Краіна фактычна апынулася на мяжы грамадзянскай вайны.

27 чэрвеня новы кароль прызначыў Венізеласа «законным» прэм’ер-міністрам. 29 чэрвеня Грэцыя адклікала паслоў з краін Чацвяртнога саюза. 2 ліпеня 1917 года Грэцыя абвясціла вайну ўсім краінам Цэнтральнага блока. У верасні ў Грэцыю прыбылі 80 французскіх афіцэраў для правядзення мабілізацыі грэцкіх узброеных сілаў. Тым самым сілы Антанты на Салоніцкім фронце былі павялічаныя, а таксама забяспечаны тыл саюзных войскаў.

Важнае значэнне мела барацьба сербскага народа супраць акупацыйных войскаў Цэнтральных дзяржаў. Нярэдка на тэрыторыі Сербіі ўспыхвалі паўстанні супраць акупацыйных войскаў. Агульная колькасць паўстанцаў у паўднёвых раёнах Сербіі дасягала да 13 000 чалавек. Аднак дрэнна ўзброеныя сербы не змаглі доўга супрацьстаяць рэгулярным войскам Цэнтральных дзяржаў. Карнікі жорстка расправіліся з паўстанцамі.

У сакавіку 1918 года камандаванне Антанты прыступіла да вывучэння магчымасці пераходу ў наступленне саюзных войскаў. У сваю чаргу, у сувязі з падрыхтоўкай буйнога наступлення на Заходнім фронце Германія вывела ўсе свае войскі з Салоніцкага фронту і перакінула іх у Францыю.

Спачатку было прынята рашэнне, што грэцкія войскі будуць наступаць у фракійскім напрамку, а сербскія — у вардарскім . Аднак у ліпені французскае камандаванне змяніла план на пераход у агульнае наступленне на ўсім Салоніцкім фронце. 3 жніўня 1918 года план быў зацверджаны Вышэйшым ваенным саветам Антанты.

Доўгая падрыхтоўка дала магчымасць балгарскаму камандаванню даведацца аб маючым адбыцца надыходзе. Балгарам быў нават вядомы дзень пачатку аперацыі. У сувязі з гэтым балгарскае камандаванне засяродзіла рэзервы ў тыле 1-й балгарскай арміі і 11-й нямецкай арміі. Аднак і гэтыя меры германа-балгарскага камандавання апынуліся недастатковымі.

Перад вырашальным надыходам баяздольнасць грэцкай арміі выклікала трывогу ў камандавання Антанты. Вопытныя афіцэры, настроеныя пранямецкі былі высланы з краіны ў 1917 годзе альбо звольненыя з арміі. Падчас лакальных баёў на струмскім напрамку ў пачатку 1918 года спехам навучаныя і дрэнна ўзброеныя грэцкія войскі неслі вялікія страты. Напрыклад, палову ўсіх страт склалі салдаты, якія падарваліся на сваіх жа гранатах.

### Падрыхтоўка да наступлення 
Арміі Антанты займалі фронт працягласцю 350 км. Ён працягнуўся ад заліва Арфана ў Эгейскім моры па цяжкадаступнай горнай мясцовасці і дасягаў раёна Валоны на ўзбярэжжы Адрыятычнага мора. Саюзныя войскі складаліся з 29 дывізій (восем французскіх, чатыры англійскія, шэсць сербскіх, адна італьянская, дзесяць грэцкіх) Руская асобная дывізія на Салоніцкім фронце ў студзені — лютым 1918 г. з прычыны моцных рэвалюцыйных настрояў салдат была расфармаваная (Ю. А. Писарев. Русские войска на Салоникском фронте. — «Исторические записки», 1967. Т. 79. С. 131—138) — усяго 667 000 чалавек і 2 070 гармат.
 і камандуючы войскамі Антанты Морыс Сарай на лініі фронту.]]

Цэнтральныя дзяржавы ў паласе Салоніцкага фронту мелі 12 балгарскіх дывізій, зведзеных у чатыры арміі (11-я «германская», 1-я, 2-я і 4-я балгарскія) — усяго да за 400 000 чалавек і 1138 гармат.

У канцы мая грэцкія войскі (пры падтрымцы французскіх сіл) правялі лакальную наступальную аперацыю ў ракі Скра, якая прынесла абмежаваныя вынікі. Участак меркаванага прарыву быў абраны новым камандуючым Эсперэ ў горных раёнах у вышыні Дабраполлі. Участак прарыву складаў 15 км. Акрамя гэтага планаваўся ўдар у Манастыра сіламі сербскай арміі. Пасля гэтага планаваўся ўдар суседніх англійскіх і французскіх войскаў. На правым флангу франка-грэцкія войскі наносілі ўдар у раёне масіва Дзэна. На левым флангу атакавалі французскія, грэцкія і італьянскія войскі. У раёне Вардара наступала брытанская армія. У раёне ракі Струмы грэцкія войскі павінны былі скоўваць злучэння 4-й балгарскай арміі.

Падрыхтоўку да наступлення саюзныя арміі пачалі з першых дзён жніўня. Сербскія войскі здзейснілі неабходныя перагрупоўкі. У раёне Фларыны сканцэнтравалася французская кавалерыйская група. Былі створаны новыя дарогі, што забяспечыла своечасовы падвоз боепрыпасаў у войскі.

У маючым адбыцца наступленні галоўную ролю павінны былі гуляць сербскія і грэцкія войскі, якім аказвалі падтрымку брытанскія і французскія сілы.

### Агульнае наступленне саюзных войскаў 
14 верасня 1918 года раніцай пачалася магутная артылерыйская падрыхтоўка, аднак, нягледзячы на магутны агонь, знішчыць інжынерныя абарончыя збудаванні балгараў не ўдалося. Пасля таго як артылерыя выпусціла вялікую колькасць снарадаў па балгарскіх пазіцыях, у наступленне перайшлі саюзныя войскі.

Французска-грэцкія войскі захапілі пазіцыі балгараў каля масіва Дзэна. Пасля гэтых першапачатковых поспехаў сербскім войскам удалося адкінуць балгараў за рэкі Вардар і Струма. У выніку гэтага шлях у даліну Вардара саюзным войскам быў адкрыты. Французскія часткі, якія дзейнічалі супраць частак 11-й нямецкай арміі, таксама мелі поспех. Толькі ў раёне возера Дойран балгарскія войскі пад камандаваннем генерала Вазава ўстойліва абараняліся. Аднак да 18 верасня разрыў фронту балгарскіх войскаў дасягнуў шырыні 25 км і глыбіні 15 км. Гэта дало магчымасць саюзнаму камандаванню арганізаваць пераслед адыходзячых балгарскіх войскаў авіяцыяй і кавалерыяй. Саюзныя войскі выйшлі ў даліну Вардара і Струмы. У наступленні актыўна ўдзельнічалі авіяцыя і кавалерыя саюзных войскаў.

26 верасня сербскія злучэнні занялі Вялес, англійскія войскі перайшоўшы дзяржаўную мяжу ўварваліся на тэрыторыю Балгарыі і захапілі Струміцу, пагражаючы наступленнем на Сафію. У гэты ж час італьянская дывізія ўвайшла ў Крушэва. Балгарскія арміі адступалі на ўсім працягу лініі фронту. Балгарскія падраздзялення пакідалі тысячы параненых, артылерыю, абозы і іншыя запасы і маёмасць. Фронт балгарскай арміі быў глыбока рассечан, 11-я армія апынулася ў катастрафічным становішчы.

### Капітуляцыя Балгарыі 
У балгарскай арміі пачаліся бунты, урад краіны паспрабаваў сілай супакоіць паўстаўшыя падраздзяленні, аднак да 28 верасня ужо 30 000 салдат балгарскай арміі адмаўляліся ваяваць. 217-я нямецкая пяхотная дывізія, перакінутая з Расіі ў Балгарыю, артылерыйскім і кулямётным агнём змагла спыніць паўстаўшых балгарскіх салдат на подступах да Сафіі. Улічваючы катастрафічнае становішча, урад Балгарыі спяшаўся з заключэннем перамір’я. 29 верасня 1918 года балгарская дэлегацыя (Іван Лукаў, Андрэй Ляпчаў і Сімяон Радзеў) заключыла перамір’е з камандуючым войскамі Антанты на Салоніцкім фронце генералам Луі д’Эсперэ.

### Завяршэнне баявых дзеянняў на Балканах 
У выніку выхаду Балгарыі з вайны саюзныя войскі занялі тэрыторыю Балгарыі і пагражалі германскім часткам у Румыніі. Таксама саюзныя войскі маглі ўварвацца ў межы Аўстра-Венгрыі.

Сербскія войскі, працягваючы вызваленне тэрыторыі сваёй краіны, 12 кастрычніка занялі Ніш. 1 лістапада сербскія падраздзяленні трыумфальна ўвайшлі ў Бялград.

Акрамя гэтага, саюзныя войскі былі накіраваныя ў Румынію (дзве французскія і адна англійская дывізіі). Французскія кавалерыйскія злучэнні фарсіравалі Дунай і занялі пазіцыі каля Рушука і Свіштаўа. Паколькі Румынія была выведзена з вайны, яна падпісала Бухарэсцкі мірны дагавор з Цэнтральнымі дзяржавамі і была акупаваная. Аднак з уступленнем на яе тэрыторыю войскаў Антанты 10 лістапада ўрад, які размяшчаўся на той момант у Ясах, абвясціў мабілізацыю і зноў ўступіў у Першую сусветную вайну, абвясціўшы вайну Германіі.

У гэтых умовах пачалася рэвалюцыя і распад краіны. Палітычныя партыі паўднёвых славян Аўстра-Венгрыі, якія раней высоўвалі патрабаванні аўтаноміі ў складзе Габсбургскай імперыі, сталі заяўляць пра больш радыкальныя ідэі. На славянскіх тэрыторыях сталі ўзнікаць народныя камітэты і саветы. 5 кастрычніка ў Заграбе  было ўтворана Народнае веча славенцаў, харватаў і сербаў. 16 кастрычніка імператар Аўстра-Венгрыі Карл I выдаў указ аб федэралізацыі Цыслейтаніі. Аднак гэта ўжо не магло выратаваць краіну ад распаду. 29 кастрычніка Народнае веча ў Заграбе абвясціла аб стварэнні Дзяржавы славенцаў, харватаў і сербаў. У гэтых умовах 27 кастрычніка Аўстра-Венгрыя звярнулася да краін Антанты з прапановай аб заключэнні сепаратнага міру. 29 кастрычніка аўстрыйцы пагадзіліся на заключэнне міру на любых умовах. Гэтыя падзеі з’явіліся апошнім штуршком, якія прывялі да развалу Чацвяртнога саюзу. 3 лістапада 1918 года Аўстра-Венгрыя капітулявала.

### Албанія 
Нягледзячы на тое што з пачаткам Першай сусветнай вайны Албанія абвясціла нейтралітэт, яшчэ ў 1914 годзе на тэрыторыю краіны ўвайшлі грэцкія войскі. Напачатку 1915 года на тэрыторыю Албаніі ўвайшлі сербскія і чарнагорскія войскі. Пасля ўтварэння Салоніцкага фронту ў Албаніі высадзіліся італьянскія войскі. Ва ўсходнія раёны краіны ўступілі балгарскія часткі. Увосень 1916 года французскія і італьянскія войскі выцеснілі з паўднёвай Албаніі грэцкія акупацыйныя падраздзяленні, якія падтрымвалі караля Канстанціна і збольшага былі наладжаны па-прагерманску. Пасля гэтага лінія фронту паміж італьянскімі дывізіямі і аўстра-венгерскімі войскамі (якія ўступілі ў Албанію пасля заваявання Чарнагорыі) праходзіла па лініі Влёра—Берат—Паградзец. У красавіку 1915 года краіны Антанты і Італія падпісалі сакрэтную дамову, якая ліквідавала незалежнасць Албаніі. Па гэтай дамове пасля вайны планаваўся падзел Албаніі. Над цэнтральнай часткай краіны павінен быў быць усталяваны італьянскі пратэктарат, паўночныя раёны павінны былі ўвайсці ў склад Сербіі і Чарнагорыі, а паўднёвыя раёны ў склад Грэцыі. Пасля сканчэння вайны албанскі народ пачаў змаганне з замежнымі акупацыйнымі войскамі. У 1920 годзе незалежнасць краіны была адноўлена, а ў 1922 годзе італьянскія і югаслаўскія войскі былі змушаны пакінуць тэрыторыю Албаніі.

### Балгарыя 
Наступленне саюзнікаў восенню 1918 года на Салоніцкім фронце мела вельмі важныя стратэгічныя і палітычныя наступствы. Яны прывялі да выхаду з вайны Балгарыі і ў значнай ступені спрыялі наступнай капітуляцыі Турцыі. Балгарскі цар збег з краіны. Заключыўшы перамір'е з краінамі Антанты, Балгарыя першай з краін Цэнтральнага блока выйшла з вайны.

Пасля гэтага 27 лістапада 1919 года паміж Антантай і Балгарыяй быў падпісаны Нёіскі мірны дагавор. Па яго ўмовах Балгарыя губляла каля 11 000 квадратных кіламетраў тэрыторыі. Да Югаславіі адышлі чатыры прыгранічных акругі з гарадамі Царыброд, Струміца і інш. Паўднёвая Дабруджа вярнулася ў склад Румыніі. Заходняя Фракія перадавалася Грэцыі, у выніку чаго Балгарыя страціла выхад да Эгейскага мора. Колькасць балгарскай арміі не павінна была перавышаць 20 000 чалавек. Флот быў скарочаны да дзесяці караблёў. Таксама Балгарыя была абавязаная выплачваць кантрыбуцыі. На працягу 37 гадоў Балгарыя павінна была выплаціць саюзнікам 2,25 млрд залатых франкаў. Акрамя гэтага (Балгарыя) ў выглядзе кампенсацыі стратаў павінна была перадаць Грэцыі і Югаславіі вялікую колькасць матэрыяльных, харчовых і іншых сродкаў.

Пасля паражэння ў Першай сусветнай вайне ў Балгарыі зарадзіліся ідэі рэваншызму, з-за якіх краіна пасля выступіла на баку краін Восі ў Другой сусветнай вайне .

### Грэцыя 
Грэцыя ўступіла ў вайну ў 1917 годзе. Знаходзячыся ў лагеры пераможцаў, краіна атрымала значныя тэрытарыяльныя прырашчэнні. Тэрыторыя Грэцыі пацярпела ад баявых дзеянняў. Фактычна вайсковыя дзеянні на тэрыторыі Грэцыі, нягледзячы на абвешчаны нейтралітэт, пачаліся яшчэ ў 1916 годзе, калі з дазволу грэцкага ўрада балгарскія войскі занялі шэраг тэрыторый у Грэцыі. Аднак, асцерагаючыся прагерманскіх настрояў сярод грэцкага кіраўніцтва, Антанта правяла шэраг акцый, скіраваных на тое, каб Грэцыя ўступіла ў вайну на яе боку. Пасля чаго Грэцыя абвясціла вайну Цэнтральным дзяржавам.

Грэцкі ўрад разлічваў пасля войны значна пашырыць тэрыторыю краіны. Яшчэ 19 верасня 1918 года грэцкі пасол у Вялікабрытаніі заявіў пра тое, што Грэцыя плануе пасля войны ўключыць у свой склад Македонію, Паўночны Эпір, Дадэканес і Усходнюю Фракію. Апроч гэтага грэцкае кіраўніцтва прэтэндавала і на шэраг тэрыторый Асманскай імперыі. Планавалася, што пасля паражэння Турцыі ў вайне, тэрыторыі Атаманскай імперыі ў Малой Азіі, дзе большасць насельніцтва складаюць грэкі увойдуць у склад Грэцыі.

Пасля перамогі ў вайне з Турцыяй быў складзена Сеўрская мірная дамова. У Грэцыі набірала папулярнасць ідэя стварэння Вялікай Грэцыі. Імкненні грэцкага ўрада да энозісу спачатку прынесла вынікі. Аднак неўзабаве гэта прывяло да пачатку грэка-турэцкай вайны, у якой Грэцыя пацярпела паражэнне. Пасля чаго была перагледжаная Сеўрская мірная дамова і складзена Лазанская мірная дамова. Усходняя Фракія, Ізмір і шэраг іншых тэрыторый былі вернутыя ў склад Турцыі. У выніку стварыць Вялікую Грэцыю, захапіць Стамбул і зону праліваў грэцкаму кіраўніцтву не атрымалася. Пасля падпісання мірнай дамовы паміж Грэцыяй і Турцыяй адбыўся абмен насельніцтвам.

### Румынія 
Пасля вываду з вайны Расіі румынскі ўрад прыняў рашэнне таксама падпісаць мірную дамову з Цэнтральнымі дзяржавамі. Умовы дамовы былі цяжкімі для Румыніі. 7 мая у Бухарэсце была падпісаная мірная дамова.

Аднак пасля прарыву фронту балгарскай арміі, 10 лістапада 1918 года Румынія абвясціла мабілізацыю і зноў уступіла на вайну на боку Антанты. Гэта прынесла значныя выгоды Румыніі, да якой пасля войны адышлі Трансільванія, Букавіна і Баняць, а таксама была вернутая Паўднёвая Дабруджа.

### Сербія 
.]]
Яшчэ ў 1917 годзе на Корфу паміж прадстаўнікамі Сербіі і Паўднёваславянскага камітэта была падпісана дэкларацыя аб аб’яднанні Сербіі, Чарнагорыі і паўднёваславянскіх зямель Аўстра-Венгрыі ў незалежную дзяржаву — Югаславія, у якім абвяшчалася роўнасць правоў трох нацый — сербаў, харватаў і славенцаў. Кіраўніком новага каралеўства павінен быў стаць кароль з сербскай дынастыі Карагеоргіевічаў. Адначасова з гэтым заахвочвалася перасяленне сербскіх каланістаў у Македонію і Косава.

Пры стварэнні Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў значна былі ўшчэмленыя інтарэсы харвацкага народа. Палітыкі галоўнай харвацкай палітычнай партыі — Харвацкай сялянскай партыі з’яўляліся прыхільнікамі ладу Югаславіі як федэратыўнай рэспублікі, у той час як сербскі ўрад вызначыў унітарна-манархічны лад краіны. Харватыі давялося пазбавіцца сваіх шматвяковых інстытутаў, на якіх і засноўвалася яе дзяржаўнасць, такія як Сабар, жупанства і дамабранства. У 1919 годзе харвацкія палітыкі заснавалі ў Парыжу «Кангрэс прымірэння», выступаючы за самавызначэнне харвацкага народа, рух сабраў подпісы 157 000 харватаў. «Харвацкае пытанне» стала найбольш вострым ў міжнацыянальных адносінах у Югаславіі.

Такім чынам, вядучую ролю ў новаўтвораным каралеўстве гуляла сербская кіруючая эліта. У 1929 годзе КСХС было афіцыйна перайменавана ў Каралеўства Югаславія.

### Чарнагорыя 
Чарнагорыя была выведзена з вайны ў 1916 годзе, калі аўстра-венгерскія войскі цалкам акупавалі тэрыторыю краіны. У студзені 1916 года пасля захопу аўстрыйцамі сталіцы каралеўства Цэтынэ паміж аўстра-венгерскай дэлегацыяй і прадстаўнікамі Чарнагорыі пачаліся перамовы аб капітуляцыі чарнагорскай арміі. Цяжкае становішча чарнагорскіх войскаў, якія былі акружаны аўстра-венгерскімі войскамі і прыціснутыя да мора, вымусіла чарнагорскі бок прыняць усе ўмовы аўстрыйцаў. Аднак пад ціскам Францыі кароль Нікола I, перапыніўшы перамовы, 19 студзеня падпісаў указ аб дэмабілізацыі чарнагорскай арміі і збег у Італію. Рэшткі чарнагорскай арміі (каля 3 000 чалавек) былі ўзятыя ў палон аўстра-венгерскімі войскамі.

Па дэкларацыі Корфу Чарнагорыя павінна была ўвайсці ў склад Каралеўства Югаславія. 26 лістапада 1918 года, пасля таго як тэрыторыя краіны была вызвалена ад аўстра-венгерскіх войскаў сербскімі войскамі, Чарнагорыя афіцыйна ўвайшла ў склад Сербіі. Падгорыцкая скупшчына і прыхільнікі саюза з Сербіяй падтрымалі ідэю аб аб’яднанні двух каралеўстваў і аказвалі падтрымку ўвайшоўшым на тэрыторыю Чарнагорыі сербскім войскам. Аднак прыхільнікі звержанага караля краіны Ніколы I яшчэ некалькі гадоў працягвалі ўзброены супраціў, аж да 1929 года, дамагаючыся аднаўлення незалежнасці Чарнагорыі. У Балгарыі кіраўніцтва краіны спадзявалася на кароткачасовую кампанію па разгрому Сербіі. Аднак пасля таго як быў адкрыты Салоніцкі фронт, на эканоміку краіну лёг цяжкі цяжар. Першапачаткова сітуацыя ў Балгарыі дзякуючы матэрыяльнай дапамогі ад Германіі заставалася стабільнай. Да 1918 года Германія штомесяц аказвала дапамогу Балгарыі ў памеры 50 млн франкаў. Разам з гэтым адбывалася пранікненне нямецкіх манаполій ў балгарскую эканоміку. Некаторыя медныя руднікі і распрацоўкі каменнага вугалю былі перададзеныя ў рукі германскіх мнополистов. Акрамя гэтага вываз рознай сыравіны з Балгарыі ў Германію аплачваўся губляючымі кошт папяровымі германскімі маркамі сапраўдны лік якіх не мог ўсталяваць нават Балгарскі народны банк. Эканоміка балгарскай дзяржавы не магла цалкам вытрымаць зацяжной вайны. У 1918 годзе сітуацыя ў краіне абвастрылася, насельніцтва, якое стамілася ад доўгай вайны на знясіленне, стала патрабаваць заключэння міру. Два неўраджаю ў 1917 і 1918 гадах, картачная сістэма выклікалі павышаную актыўнасць левых палітычных сілаў: Земляробчага саюза і камуністаў, якія вялі актыўную антываенную прапаганду. Пасля вайны Балгарыя была вымушана выплачваць рэпарацыі і перадаць пераможцам значную колькасць розных матэрыяльных сродкаў.

За гады акупацыі Албаніі з краіны было вывезена вялікая колькасць сельскагаспадарчай прадукцыі, прамысловай сыравіны. Аўстрыйскія, італьянскія і французскія акупацыйныя сілы праводзілі геалагічныя мерапрыемствы, раскопкі, бурэнне без дазволу албанскіх уладаў. Адбываючыяся баявыя дзеянні на тэрыторыі краіны разбурылі сотні вёсак і некаторыя гарады. Нягледзячы на тое, што Албанія не прымала ўдзел у вайне, краіна моцна пацярпела ад акупацыйных сіл і баявых дзеянняў на сваёй тэрыторыі.

### Бежанцы і злачынствы супраць мірнага насельніцтва 
Самыя цяжкія страты Першая сусветная вайна на Балканах прынесла Сербіі. Замежная акупацыя Сербіі і Чарнагорыі стала цяжкім цяжарам для народаў гэтых краін.

Падчас баявых дзеянняў на Балканах сотні тысяч мірных жыхароў былі забітыя, сталі бежанцамі або страцілі дах над галавой. Першыя злачынствы супраць мірнага насельніцтва былі зафіксаваныя з пачаткам аўстрыйскага наступлення ў жніўні 1914 года на тэрыторыю Сербіі. Аўстрыйскія войскі займаліся рабаваннем і гвалтам на сербскай тэрыторыі.

З пачаткам аўстра-германскага наступлення восенню 1915 года, памятаючы жорсткасць акупантаў ў 1914 годзе, разам з сербскай арміяй адступала і мірнае насельніцтва. Спярша пакінулі свае дамы жыхары Бялграда, потым да іх далучаліся людзі з іншых месцаў. Неўзабаве атрады сербскай арміі перамяшаліся з бежанцамі, колькасць якіх даходзіла да 250 000 чалавек. Умовы адступлення былі вельмі цяжкімі. Людзі паміралі ад голаду, тыфу, іх бамбілі і абстрэльвалі самалёты. Таксама аўстра-германскія войскі вялі пераслед адыходзячых калон.

Асаблівай жорсткасцю на сербскай тэрыторыі вылучаліся, створаныя яшчэ ў 1908 годзе на тэрыторыі Босніі і Герцагавіны падраздзяленні аўстра-венгерскай ваеннай паліцыі (). Падчас Першай сусветнай вайны «шуцкары» выконвалі ролю ірэгулярнай міліцыі на акупаваных сербскіх тэрыторыях. «Шуцкары» папаўняліся ў асноўным мусульманскім насельніцтвам Босніі і Герцагавіны і за час Першай сусветнай вайны здзейснілі мноства ваенных злачынстваў.

У акупаваных Сербіі і Чарнагорыі пастаянна вялася барацьба з акупацыйнымі войскамі, нярэдка ўспыхвалі паўстанні, а з надыходам саюзнікаў сербскі народ прыняў актыўны ўдзел у выгнанні акупантаў з тэрыторыі Сербіі.

Акупацыя Албаніі ў 1914 — 1920 гадах сербскімі, чарнагорскімі, грэчаскімі, італьянскімі, французскімі і аўстра-венгерскімі войскамі і забеспячэнне акупаваных войскаў ляглі цяжкім цяжарам на насельніцтва Албаніі. Усталяванне пазіцыйнай лініі фронту разарвала рынкавыя сувязі, пачаліся цяжкасці з забеспячэннем гарадоў. Аднак яшчэ да ўстанаўлення пазіцыйнага фронту ў Албаніі становішча было крытычным. Напрыклад у 1915 годзе ў чарнагорскай зоне акупацыі ўжо былі адзначаны выпадкі голаду сярод мясцовага насельніцтва.

Насельніцтва гарадоў значна вырасла за кошт прытоку бежанцаў, якія беглі з раёнаў, дзе вяліся баявыя дзеянні паміж італьянцамі і аўстра-венграмі. У гэтых умовах пачаўся велізарны рост коштаў, краіну апанавалі замежныя валюты. Асабліва жорсткія ўмовы для насельніцтва існавалі ў аўстрыйскай зоне акупацыі. Акрамя рэквізіцыі жывёлы і сельскагаспадарчай прадукцыі, аўстрыйцы праводзілі мабілізацыю насельніцтва ў аўстра-венгерскія падраздзяленні. Усё гэта ўзмацняла незадаволенасць албанскага народа і часта прыводзіла да сутыкненняў мясцовага насельніцтва і аўстрыйскіх войскаў. За гады Першай сусветнай вайны дзесяткі тысяч албанцаў былі забітыя, памерлі ад голаду ці эпідэмій. Аднак падобная праблема існавала і ў сербскай арміі. Насельніцтва Македоніі, якая ўвайшла ў склад Сербіі ў 1913 годзе, лічыла вайну справай сербаў. Македонцы ўхіляліся ад прызыву, а на фронце дэзертыравалі або лічылі за лепшае здавацца ў палон. У сувязі з гэтым сербскае камандаванне імкнулася накіроўваць македонцаў на тылавыя работы.

Пасля ўтварэння Салоніцкага фронту, у 1916 годзе адбыліся масавыя братанні паміж балгарскімі і рускімі салдатамі. Масавыя салдацкія хваляванні адбыліся ў 1917 годзе ў шэрагах французскіх экспедыцыйных войскаў. Пад уплывам салдацкіх мецяжоў у Францыі, французскія ваеннаслужачыя на Балканах таксама запатрабавалі заключэння міру і спынення вайны. Аднак камандуючы саюзнымі войскамі генерал Сарай жорстка адрэагаваў на патрабаванні салдат, падавіўшы ўсе выступы.

Былі адзначаны частыя выпадкі дэзертырства з грэцкай арміі. Навабранцы, прызваныя з Афін, Ларысы, Ламіі, Патр не адчувалі патрыятычнага пачуцця і не жадалі ваяваць. У студзені 1918 года паўсталі атрады грэчаскіх войскаў з Ламіі і Ларысы, аднак пасля наведвання іх каралём Аляксандрам сітуацыя нармалізавалася.

Аднак самае масавае салдацкае паўстанне ўспыхнула на Балканах у канцы вайны. Балгарскія салдаты, якія стаміліся ад працяглай вайны паднялі паўстанне з патрабаваннем хутчэйшага заключэння перамір’я. Да 28 верасня 1918 года колькасць паўстаўшых салдат дасягнула 30 000 чалавек. Частка мяцежнікаў рушыла на Сафію, што выклікала паніку ў сталіцы краіны. Аднак на дапамогу балгарскім саюзнікам прыбыла 217-я нямецкая дывізія, якой удалося спыніць паўстанцаў. Аднак гэта не дапамагло Балгарыі. У гэты ж дзень баявыя дзеянні на Балканах завяршыліся.

### Страты 
Найбольшыя страты ў Першай сусветнай вайне на Балканах панесла Сербія. Колькасць сербскіх ахвяраў вайны дакладна не вызначана, розныя крыніцы называюць розныя лічбы стратаў Сербскага каралеўства. Па ацэнцы савецкага дэмографа Барыса Урланіса сербская армія страціла 165 000 чалавек забітымі, прапаўшымі без вестак і памерлымі ад ран. Агульныя ж страты Сербіі склалі 340 000 чалавек загінулымі. Існуюць і іншыя дадзеныя аб колькасці сербскіх страт у вайне: па дадзеных брытанскага ваеннага дэпартамента (1922) 45 000 сербскіх ваеннаслужачых былі забітыя ў баях, а 82 535 салдат і афіцэраў зніклі без вестак. Амерыканскі даследчык Айрэс называе лічбу ў 120 000 загінулых сербскіх ваеннаслужачых. Па дадзеных урада Югаславіі, апублікаваных у 1924 годзе ў ходзе вайны загінулі 365 164 сербскіх салдат і афіцэраў. Пасля вайны ў краіне засталося 164 000 інвалідаў вайны і мноства дзяцей-сірот. Урад Югаславіі ў 1924 годзе заявіў аб тым, што чарнагорская армія страціла 13 325 чалавек забітымі, прапаўшымі без вестак, памерлымі ад ран з якіх за 2 000 чалавек памерлі ў палоне.

Брытанскія экспедыцыйныя войскі страцілі каля 5 000 чалавек загінулымі на Балканах. Па дадзеных італьянскага ваеннага назіральніка Вілары, французскія войскі падчас баявых дзеянняў на Балканах страцілі каля за 20 000 чалавек загінулымі. Італьянская армія на Балканах страціла больш 18 000 ваеннаслужачых забітымі, параненымі, палоннымі і зніклымі без вестак, з іх 2 841 чалавек былі забітыя ў баі. Грэцкая армія страціла ад 9 000 да за 11 000 чалавек забітымі, прапаўшымі без вестак і памерлымі ад ран. Па дадзеных Урланіса агульныя страты арміі Грэцыі ў вайне склалі каля 26 000 чалавек загінуўшымі і прапаўшымі без вестак. Акрамя гэтага каля 5 000 грэцкіх грамадзянскіх асоб загінулі падчас баявых дзеянняў на тэрыторыі краіны..

Балгарыя страціла 62 000 чалавек забітымі, прапаўшымі без вестак і памерлымі ад ран. Агульныя ж страты балгарскай арміі склалі 87 500 чалавек. Па іншых дадзеных страты балгарскай арміі склалі 101 224 салдат і афіцэраў. У ходзе вайны 48 917 забіта ў баі, 13 198 памерлі ад атрыманых ран, 888 загінулі ў выніку няшчасных выпадкаў, 24 497 памерлі ад хвароб, у палоне памерла 8 000 балгарскіх ваеннаслужачых. У Балгарыі падчас вайны, у параўнанні з даваенным паказчыкамі павялічылася смяротнасць сярод грамадзянскага насельніцтва з-за недахопу харчавання, акрамя гэтага каля 5000 мірных жыхароў загінулі падчас баявых дзеянняў.

Па дадзеных расійскага журналіста Вадзіма Эрлихмана каля 80 000 ваеннаслужачых аўстра-венгерскай арміі харвацкай, славенскай і баснійскай нацыянальнасцяў загінулі ў баях, прапалі без вестак і памерлі ад ран. Каля 30 000 паўднёвых славян загінулі ў турмах і канцэнтрацыйных лагерах Аўстра-Венгрыі. Усяго ж па яго дадзеных на ўсіх тэрыторыях, якія ў 1918 годзе ўтварылі Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў (Славенія, Харватыя і Славоніі, Боснія і Герцагавіна, Ваяводзіна, Сербія і Македонія, Чарнагорыя) загінула каля 996 000 чалавек.

З пачаткам вайны вядомая кінастудыя Джокі Багдановіча у Бялградзе пачынае здымаць першыя аперацыі на Балканах, Багдановіч і рускі фатограф Самсон Чарноў здымаюць баявыя дзеянні ў Срэме і баі за Земун у верасні 1914 года. Аднак, пасля таго як тэрыторыя Сербіі была акупаваная, кінастудыя цалкам спыніла сваю працу. Кадры далейшых ваенных дзеянняў на Балканах былі знятыя замежнымі аператарамі і ў вельмі малых колькасцях.
, прысвечаная ўдзелу Балгарыі ў Першай сусветнай вайне.]]

У балканскіх краінах знята шмат мастацкіх і дакументальных фільмаў, у аснову сюжэту якіх пакладзены падзеі Першай сусветнай вайны на Балканскім паўвостраве. У Югаславіі (пазней у Сербіі) знятыя карціны пра Цэрскай бітве (), Калубарскай бітве (), адступленні сербскай арміі ў Албанію () і іншыя. У 2009 годзе сербскі рэжысёр Срджан Драгоевіч зняў фільм «Святы Георгій забівае змея». Гэты фільм стаў адным з найбольш дарагіх фільмаў сербскага кінематографа з бюджэтам каля 5 млн еўра. Дзеянне фільма адбываецца ў сербскай вёсачцы ў перыяд паміж Першай Балканскай і Першай сусветнай войнамі. У тым жа годзе рэжысёр Срджан Каранавіч здымае драму «Бэса» (), падзеі якой разгортваюцца ў Сербіі часоў першай сусветнай вайны.

Пасля адступлення сербскай арміі ў 1915 годзе і акупацыі краіны войскамі Цэнтральных дзяржаў у Сербіі стала вельмі папулярная песня «Тамо далеко» (). У песні сербскі салдат спявае пра сваю разбураную вёску, пра царкву, у якой ён браў шлюб, і пра гаротнае адступленне, падчас якога ён страціў многіх сваіх таварышаў. Пасля гэтая песня стала вельмі папулярная ў Сербіі, асабліва ў сербскіх эмігрантаў, якія пакінулі краіну пасля Другой сусветнай вайны.

У Балгарыі Першая сусветная вайна разглядалася як вызваленчая вайна, паколькі лічылася, што балгарская армія ваюе за гістарычныя балгарскія тэрыторыі, на якіх пражывае значная колькасць балгараў. Большасць балгарскіх палітычных дзеячаў жадала далучэння Македоніі да Балгарыі. Пасля таго як Вардарская Македонія была акупаваная балгарскімі войскамі, у 1915 годзе балгарскі ўрад пачаў праводзіць балгарызацыю сярод мясцовага насельніцтва. Для гэтых мэтаў былі прыцягнутыя літаратурныя дзеячы Балгарыі. Яшчэ з 1913 года вядомы балгарскі паэт Іван Вазаў пачынае выдаваць зборнікі вершаў «Песні аб Македоніі». Балгарскія ўлады выкарыстоўвалі гэтыя вершы як сродак у ідэалагічнай барацьбе супраць сербаў. Аднак пазней сам Вазаў асудзіў свае творы.

## Гл. таксама 
* Сербія ў Першай сусветнай вайне
* Балгарыя ў Першай сусветнай вайне
* Грэцыя ў Першай сусветнай вайне
* Чарнагорыя ў Першай сусветнай вайне
* Тамо далеко
* Корфская дэкларацыя
* Стварэнне Югаславіі
* Румынская кампанія, 1916-1917
* Фракія
* Дабруджа
* Першая сусветная вайна на Міжземным моры
* Вялікая Сербія
* Вялікая Балгарыя, палітыка
* Вялікая ідэя, Грэцыя

## Заўвагі 
## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* *Писарев Ю.А.* Сербия и Черногория в Первой мировой войне. — М.: Наука, 1968. — 375 с. — 1600 экз.
* 
* *Шацилло В. К.* Первая мировая война. 1914-1918. Факты. Документы. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2003. — 480 с. — 5000 экз. — ISBN 5-224-03312-8.
* 
* 
* 

Катэгорыя:Кампаніі і тэатры ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Бітвы Аўстра-Венгрыі
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Бітвы Румыніі
Катэгорыя:Бітвы Балгарыі
Катэгорыя:Бітвы Асманскай імперыі
Катэгорыя:Бітвы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Аўстра-Венгрыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Расійская імперыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Канфлікты 1914 года
Катэгорыя:Канфлікты 1915 года
Катэгорыя:Канфлікты 1916 года
Катэгорыя:Канфлікты 1917 года
Катэгорыя:Канфлікты 1918 года
Катэгорыя:Балгарыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Сербія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Албанія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Грэцыя ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Румынія ў Першай сусветнай вайне
Катэгорыя:Чарнагорыя ў Першай сусветнай вайне