open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эксцэнтрысітэт

[280px|thumb|справа|Эліпс (e = 1/2), парабала (e = 1) и гіпербала (e = 2) з агульнымі [фокус канічнага сячэння|фокусам *F* і дырэктрысай. ]]

**Эксцэнтрысітэт** — лікавая характарыстыка канічнага сячэння, якая паказвае ступень яго адхілення ад акружнасці. Звычайна абазначаецца “e” ці “\varepsilon.”

Эксцэнтрысітэт не змяняецца пры рухах плоскасці і пераўтварэннях падобнасці.

## Азначэнне 
Усе невыраджаныя канічныя сячэнні, акрамя акружнасці, можна апісаць наступным спосабам:

Выберам на плоскасці пункт *F* і прамую *L* і зададзім рэчаісны лік *e* > 0. Тады геаметрычнае месца пунктаў *P*, для якіх адносіна адлегласцей да пункта *F* і да прамой *L* раўняецца *e*, з'яўляецца канічным сячэннем. Гэта значыць, калі P' ёсць праекцыя  P на L, то
:|FP| = e\cdot |PP'|.

### Звязаныя азначэнні 
* Кропка F называецца **фокусам** канічнага сячэння.
* Прамая L называецца **дырэктрысай**, лік e — **эксцэнтрысітэтам**.

## Уласцівасці 
* У залежнасці ад эксцэнтрысітэту выдзяляюцца наступныя віды канічных сячэнняў:
** пры e>1 — гіпербала.
** пры e=1 — парабала.
** пры e — эліпс.
** пры e=0 — акружнасць.
* Эксцэнтрысітэт эліпса можна выразіць праз дзель вялікай паўвосі () на малую ():
*:e = \sqrt{1-\frac{b^2}{a^2}}. 
* Для эліпса (або гіпербалы) эксцэнтрысітэт роўны адносіне адлегласці паміж фокусамі да большай (або, адпаведна, рэчаіснай) восі.

## Літаратура 
* А. В. Акопян, А. А. Заславский *Геометрические свойства кривых второго порядка,* — М.: МЦНМО, 2007. — 136с.

Катэгорыя:Канічныя сячэнні
Габіён

**Габіён** (, ад  — вялікая клетка) — канструкцыя ў выглядзе запоўненай каменем або галькай скрыні з металічнай ацынкаванай сеткі на каркасе, прызначаная для абароны рэчышча ракі ад размываў, для ўзвядзення рэгуляцыйных і берагаўмацавальных збудаванняў. Габіён мае звычайна форму паралелепіпеда з памерамі (у метрах): даўжыня — 3-5; шырыня — 1-1,5; вышыня — 1. Ужываюцца габіёны пры хуткасцях патоку 1,5-3 м/сек.

У наш час габіёны знаходзяць шырокае ўжыванне ў ландшафтным дызайне як па сваім прамым прызначэнні, так і як дэкаратыўныя элементы — малых архітэктурных формаў — напрыклад пры будаўніцтве тэрас на ўчастку. Таксама ўжываецца для фартыфікацыйных мэт.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фартыфікацыйныя збудаванні
Катэгорыя:Садаводства
Катэгорыя:Ландшафтны дызайн
Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы
Сарас

**Сарас** () або **драканічны перыяд** — прамежак часу, які складаецца з 223 сінадычных месяцаў (у сярэднім прыблізна 6585,3213 дзён ці 18,03 трапічных гадоў), па сканчэнні якога зацьменні Месяца і Сонца прыблізна паўтараюцца ў ранейшым парадку.

Гэты перыяд з’яўляецца вынікам таго, што 223 сінадычных месяца Месяца (18 каляндарных гадоў і 10 ⅓ ці 11 ⅓ дзён, у залежнасці ад колькасці высакосных гадоў у дадзеным перыядзе) амаль роўныя 242 драканічным месяцам (6.585,36 дзён), г.зн. праз 6585 ⅓ дзён Месяц вяртаецца да той жа сізігіі і да вузла арбіты. Акрамя таго, 239 анамалістычных месяцаў Месяца роўныя 6.585,54 дзён, так што адпаведныя зацьменні ў кожным сарасе наступаюць пры аднолькавым аддаленні Месяца ад Зямлі і маюць адну і тую ж працягласць. Больш дакладна прадказваць зацьменні дазваляе перыяд, роўны трайному сарасу — экселігмас (), які складаецца з цэлага ліку дзён. Экселігмас выкарыстоўваўся ў Антыкітэрскім механізме .

Вавілонскі гісторык Бероз называе сарасам каляндарны перыяд у 3600 гадоў; меншыя перыяды насілі назвы: нерас у 600 гадоў і сосас у 60 гадоў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Каляндар
Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу
Катэгорыя:Час у астраноміі
Эпоха (астраномія)

**Эпоха** ў астраноміі — момант часу, для якога вызначаны астранамічныя каардынаты або элементы арбіты. Астранамічныя каардынаты могуць быць пералічаныя з адной эпохі ў іншую з улікам прэцэсіі, а таксама ўласнага руху. У выпадку арбітальных элементаў, неабходна прымаць да ўвагі ўздзеяння іншых целаў, каб вылічыць арбітальныя элементы для іншых момантаў часу.

## Гл. таксама 
* J2000.0

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Калькулятар для пераліку экватарыяльных каардынат з адной эпохі ў іншую 

Катэгорыя:Час у астраноміі
Катэгорыя:Сістэмы нябесных каардынат
Тэндраўская каса

**Тэ́ндраўская каса, Тэндра** — нізінны пясчаны востраў каля паўночна-заходняга ўзбярэжжа Чорнага мора, на паўднёвы ўсход ад горада Адэса, у межах Херсонскай вобласці Украіны.

Даўжыня касы каля 65 км, шырыня 1,8 км. Плошча каля 38 км².

## Гістарычныя звесткі 
28—29 жніўня 1790 г. у раёне Тэндраўскай касы падчас руска-турэцкай вайны 1787—1792 руская эскадра караблёў пад камандаваннем Ф. Ф. Ушакова разбіла турэцкую эскадру.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* 

Катэгорыя:Херсонская вобласць
Катэгорыя:Астравы Чорнага мора
Катэгорыя:Астравы Украіны
Тэрмопсіс

**Тэрмо́псіс** (*Thermópsis*) — род кветкавых раслін сямейства Бабовыя (*Fabaceae*). Налічвае каля 30 відаў. Пашыраны пераважна ў стэпавых і паўпустынных зонах і гарах Паўночнага паўшар'я.

Шматгадовы расліны з прамастойнымі сцёбламі і паўзучымі карэнішчамі. Лісце трайчастае, чаргаванае. Кветкі звычайна жоўтага колеру. Плод — струк. Усе часткі раслін ядавітыя.

## Літаратура 
* *Прохараў В. М.* Тэрмопсіс // 

## Спасылкі 
* 
* Термопсис  // Проект «Вся Биология» 
* 

Катэгорыя:Матыльковыя
Сацыялістычная партыя Партугаліі

**Сацыялістычная партыя** () — палітычная партыя Партугаліі, заснавана ў нямецкім горадзе Бад-Мюнстерэйфелі ў 1973 годзе членамі партыі *Партугальскі сацыялістычны рух*, . Член Сацыялістычнага Інтэрнацыянала.

## Арганізацыйная структура 
Вышэйшы орган - Нацыянальны Кангрэс (*Congressos Nacionais*), выканаўчы орган - Нацыянальная Камісія (*Comissao Nacional*), паміж яго паседжаннямі - Нацыянальная Палітычная Камісія (*Comissao Politico Nacional*), орган для вядзення бягучай працы - Нацыянальны Сакратарыят (*Secretariado Nacional*), вышэйшая службовая асоба - Генеральны Сакратар (*Secretario Geral*).

## Дынаміка дэпутацкіх месцаў і галасоў выбаршчыкаў 
Катэгорыя:Партыі-члены ПЕС
Катэгорыя:Палітычныя партыі Партугаліі
П
П
Катэгорыя:Сацыялістычны інтэрнацыянал
Тушча

**Ту́шча** — возера ў Смаргонскім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Страча, за 32 км у напрамку на поўнач ад горада Смаргонь, каля вёскі Лявонавічы.

Плошча паверхні возера 0,34 км². Даўжыня 0,85 км, найбольшая шырыня 0,66 км. Даўжыня берагавой лініі 2,8 км. Найбольшая глыбіня 2 м. Аб’ём вады 0,49 млн м³. Плошча вадазбору 6,1 км².
Катлавіна возера рэшткавага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй ад 3—4 да 12—14 метраў. Вакол возера забалочаная пойма шырынёй 50—100 м. Берагі пераважна сплавінныя, у паўночна-заходняй і паўднёва-ўсходняй частках нізкія і пясчаныя. На паўночным усходзе берагавая лінія ўтварае некалькі заліваў. Дно возера выслана сапрапелем, на паўночным захадзе і паўднёвым усходзе вузкая паласа пясчаных адкладаў да глыбіні 0,5—1 м. Возера зарастае слаба да глыбіні 1,1 м.

З возера выцякае рака Тушчанка.

## Літаратура 
* 
*  — С. 127.
* 

## Спасылкі 
* Тушча 

Катэгорыя:Азёры Смаргонскага раёна
Мільча

**Мі́льча** (, ) — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці, каля ракі Віліі. Уваходзіць у склад Даўгінаўскага сельсавета. За 57 кіламетраў на паўночны ўсход ад Вілейкі, 160 кіламетраў ад Мінска, 30 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Будслаў.

## Гісторыя 
У 1662 г. згадваецца ў складзе Ашмянскага павету ВКЛ.

У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Даўгінава Вілейскага павета Віленскага ваяводства Польскай Рэспублікі.

У міжваенны перыяд (1923—1939) у Мільчы месцілася памежная застава КАП «Milcza».

У 1940—1977 гадах цэнтр Мільчанскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 1999 год — 390 жыхароў, 145 двароў.
* 1931 год — 602 жыхары, 100 двароў.
* 1921 год — 535 жыхароў, 94 двары.

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа
* Клуб і бібліятэка
* Аддзяленне сувязі

## Культавыя ўстановы 
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква.
* Праваслаўная капліца
* Прыдарожная капліца

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Даўгінаўскі сельсавет (Вілейскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна
Задача Бертрана

**Задача Бертрана** — задача, адваротная да задачы двух целаў. Заключаецца ў вызначэнні сілы ўзаемадзеяння па вядомых уласцівасцях траекторый руху.

## Першая задача Бертрана 
Ньютан паказаў, што яго закон сусветнага прыцягнення і яго механіка прыводзяць да эмпірычных законаў Кеплера, але пакінуў адкрытым у сваёй працы  пытанне аб тым, ці існуюць іншыя ўзаемадзеянні, што вядуць да законаў Кеплера. Сітуацыя змянілася толькі ў 1870-х гадах, калі Бертран і яго калегі звярнуліся да наступнай задачы:

**Першая задача Бертрана**. Знайсці закон сіл, якія залежаць толькі ад становішча рухомага пункта і прымушаюць яго апісваць канічныя сячэнні, якія б ні былі пачатковыя ўмовы.

Гэтая задача была паспяхова вырашана Дарбу і Альфенам (пазней рашэнне спрасціў Поль Апэль) пры дадатковай умове, што сіла цэнтральная, а затым удалося адкінуць і гэту ўмову. Аказалася, што такіх узаемадзеянняў два — закон сусветнага прыцягнення і закон Гука. Тым самым пытанне, што заставалася з часоў Ньютана, было вычарпальна вырашана: для вываду закона сусветнага прыцягнення дастаткова было даведацца з вопыту, што траекторыі планет — канічныя сячэнні і што гэты закон — не закон Гука.

## Другая задача Бертрана 
Здагадку аб цэнтральнай сіле, зрэшты, можна было б зрабіць і з агульных меркаванняў сіметрыі задачы.

**Другая задача Бертрана**. Ведаючы, што сіла, якая выклікае рух планеты вакол Сонца, залежыць толькі ад адлегласці і прымушае свой пункт прыкладання апісваць замкнёную крывую, якія б ні былі пачатковыя ўмовы, калі толькі хуткасць меншая за пэўнае гранічнае значэнне, знайсці закон гэтай сілы.

Адказ кароткі: закон сілы можа быць або законам Гука, або законам сусветнага прыцягнення.

Задача вырашана самім Бертранам. Найбольш поўнае рашэнне прыведзена ў нататцы Дарбу да механікі Дэпейру.

## Задача Кенігса 
Кенігс (G. Koenigs) прапанаваў яшчэ больш агульную задачу:

**Задача Кенігса**. Ведаючы, што сіла, якая выклікае рух планеты вакол Сонца, залежыць толькі ад адлегласці і прымушае свой пункт прыкладання апісваць алгебраічную крывую, якія б ні былі пачатковыя ўмовы, знайсці закон гэтай сілы.

Як гэта ні дзіўна, адказ той жа: закон сілы можа быць або законам Гука, або законам сусветнага прыцягнення.

Вычарпальнае рашэнне задачы дадзена самім Кенігсам.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
Катэгорыя:Нябесная механіка
Катэгорыя:Класічная механіка
Мінкевіч

**Мінкевіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Альберт Вітольдавіч Мінкевіч (нар. 1941) — беларускі фізік-тэарэтык.
* Генрык Мінкевіч (1880—1940) — польскі ваенны дзеяч.
* Мікалай Мінкевіч (1909—1980) — грамадскі дзеяч, лекар.
* Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч (1919—1987) — палітычны дзеяч БССР.
* Франц Адольфавіч Мінкевіч (1904—1988) — Герой Савецкага Саюза.

## Гл.таксама 
* Міцкевіч

Катэгорыя:Беларускія прозвішчы
Масток

Назву **Масто́к** маюць:
## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гродзенская вобласць:
** Масток — вёска ў Ваўкавыскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Масток — аграгарадок у Магілёўскім раёне
** Масток — пасёлак у Чэрыкаўскім раёне
Масток (Магілёўскі раён)

**Масто́к** (, ) — аграгарадок у Магілёўскім раёне, каля аўтадарогі Орша-Магілёў. Цэнтр Мастоцкага сельсавета. За 15 кіламетраў на поўнач ад Магілёва.

## Насельніцтва 
* 678 жыхароў. 292 двары (1999)

## Інфраструктура 
* Піларама, млын
* Сярэдняя школа
* Клуб і біблятэка
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Брацкая магіла

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Мастоцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёна
Матавоз

**Матавоз** — лакаматыў з рухавіком унутранага згарання (пераважна аўтамабільнага тыпу) невялікай магутнасці (да 220 кВт). Выкарыстоўваецца для манеўровых і дапаможных работ на магістральных, пад’язных і іншых чыгуначных пуцях.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Лакаматывы
Закон Гука

**Зако́н Гу́ка** — ураўненне тэорыі пругкасці, якое злучае напружанне і дэфармацыю пругкага асяроддзя. Адкрыты ў 1660 годзе англійскім вучоным Робертам Гукам (Хукам) (). Паколькі закон Гука запісваецца для малых напружанняў і дэфармацый, ён мае выгляд простай прапарцыйнасці.

У славеснай форме закон гучыць наступным чынам:
Сіла пругкасці, якая ўзнікае ў целе пры яго дэфармацыі, прама прапарцыйна велічыні гэтай дэфармацыі.

Для тонкага расцяжнага стрыжня закон Гука мае выгляд:
: \! F =  k \Delta l.
Тут F — сіла, якой расцягваюць (сціскаюць) стрыжань, \Delta l — абсалютнае падаўжэнне (сціск) стрыжня, а k — *каэфіцыент пругкасці* (ці цвёрдасці).

Каэфіцыент пругкасці залежыць як ад уласцівасцей матэрыялу, так і ад памераў стрыжня. Можна вылучыць залежнасць ад памераў стрыжня (плошчы папярочнага сячэння S і даўжыні L) яўна, запісаўшы каэфіцыент пругкасці як
: k = \frac{ES} L.
Велічыня E завецца *модулем пругкасці першага роду ці модулем Юнга* і з'яўляецца механічнай характарыстыкай матэрыялу.

Калі ўвесці адноснае падаўжэнне
: \varepsilon = \frac{\Delta l} L
і звычайнае напружанне ў папярочным сячэнні
: \sigma = \frac F S ,
то закон Гука ў адносных адзінках запішацца як
: \sigma = E\varepsilon \ .
У такой форме ён справядлівы для любых малых аб'ёмаў матэрыялу.

Таксама пры разліку прамых стрыжняў ужываюць запіс закона Гука ў адноснай форме
: \Delta l = \frac{FL} {ES}.

Варта мець на ўвазе, што закон Гука выконваецца толькі пры малых дэфармацыях. Пры перавышэнні мяжы прапарцыйнасці сувязь паміж напружаннямі і дэфармацыямі становіцца нелінейнай. Для шматлікіх асяроддзяў закон Гука непрыдатны нават пры малых дэфармацыях.

## Абагульнены закон Гука 
У агульным выпадку напружання і дэфармацыі апісваюцца тэнзарамі другога рангу ў трохмернай прасторы (маюць па 9 кампанент). Тэнзар пругкіх пастаянных, які злучае іх, з'яўляецца тэнзарам чацвёртага рангу C_{ijkl} і ўтрымлівае 81 каэфіцыент. З прычыны сіметрыі тэнзара C_{ijkl}, а таксама тэнзараў напружанняў і дэфармацый, незалежнымі з'яўляюцца толькі 21 пастаянная. Закон Гука выглядае наступным чынам:
: \sigma_{ij} = \sum_{kl} C_{ijkl} \cdot \varepsilon_{kl},
дзе \sigma_{ij} — тэнзар напружанняў, \varepsilon_{kl}, — тэнзар дэфармацый.
Для ізатропнага матэрыялу тэнзар C_{ijkl} утрымлівае толькі два незалежныя каэфіцыенты.

Дзякуючы сіметрыі тэнзараў напружання і дэфармацыі, закон Гука можа быць прадстаўлены ў матрычнай форме.

## Гл. таксама 
* Каэфіцыент Пуасона
* Тэнзар напружанняў
* Тэнзар дэфармацыі
* Тэорыя пругкасці

## Спасылкі 
* Закон Гука на досведзе (відэа)

Гука
Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Катэгорыя:Тэорыя пругкасці
Сардоны

**Сардоны** ()  — старажытны народ у паўночна-ўсходняй частцы Пірэнейскага паўвострава. Жылі на тэрыторыі сучаснай Каталоніі і Францыі.

Паходжанне сардонаў з’яўляецца спрэчным. У Францыі іх часта адносяць да кельтаў. Аднак археалагічныя даследаванні паказваюць, што насельніцтва гэтай тэрыторыі падобна аквітанам паходзіла ад носьбітаў Артэнакскай археалагічнай культуры і такім чынам належала да ібераў. У другой палове 1 тысячагоддзя да н. э. землі сардонаў былі падпарадкаваны спачатку карфагенянамі, а потым рымлянамі. Рымляне заснавалі тут крэпасць Русіна, якая хутка ператварылася ў гандлёвы горад і стала цэнтрам раманізацыі сардонаў.

Назва сардонаў шырока адлюстравана ў сучаснай тапаніміцы пірэнейскага рэгіёна Францыі.

## Спасылкі
*Étymologie de Sorde l'Abbaye
*Achille LUCHAIRE, IDIOMES PYRÉNÉENS

Катэгорыя:Дагістарычная Францыя
Катэгорыя:Старажытныя народы Іспаніі
Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы
Тэорыя пругкасці

**Тэорыя пругкасці** — раздзел механікі суцэльных асяроддзяў, які вывучае дэфармацыі пругкіх цвёрдых целаў, іх паводзіны пры статычных і дынамічных нагрузках.

Галоўная задача тэорыі пругкасці — высвятліць, якія будуць дэфармацыі цела і як яны будуць змяняцца з часам пры зададзеных знешніх уздзеяннях. Асноўнай сістэмай ураўненняў для рашэння гэтай задачы з'яўляюцца тры ўраўненні раўнавагі, якія змяшчаюць шэсць невядомых кампанент сіметрычнага тэнзара напружанняў. Сіметрычнасць тэнзара напружанняў пастуліруецца пры гэтым гіпотэзай парнасці датычных напружанняў. Для замыкання сістэмы выкарыстоўваюць так званыя ўраўненні сумеснасці дэфармацый (сапраўды, для цела, якое застаецца падчас дэфармацыі суцэльным, шэсць кампанент тэнзара дэфармацыі не могуць быць незалежнымі — гэтыя кампаненты выражаюцца праз тры функцыі — складнікі перамяшчэння пункта цела: сіметрычныя суадносіны Кашы). Шэсць ураўненняў сумеснасці дэфармацый і ўраўненні абагульненага закона Гука замыкаюць задачу тэорыі пругкасці.

## Гл. таксама 
* Тэорыя пластычнасці
* Тэнзар напружанняў
* Тэнзар пругкасці
* Тэнзар дэфармацыі
* Закон Гука

Катэгорыя:Механіка суцэльных асяроддзяў
Керэтаны

**Керэта́ны** ()  — старажытны народ у паўночна-ўсходняй частцы Пірэнеяў. Жылі на тэрыторыі сучаснай Францыі і Каталоніі.

Страбон паведамляў, што керэтаны адносяцца да ібераў, насяляюць даліны паўночных схілаў Пірэнеяў, атрымоўваюць немалы прыбытак ад гандлю мяснымі вырабамі. 

## Спасылкі
*Philippe Leveau, Les Pyrénées romaines, la frontière...

Катэгорыя:Дагістарычная Францыя
Катэгорыя:Старажытныя народы
Катэгорыя:Старажытныя народы Іспаніі
Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы
Бярнады

**Бярнады** — былая вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці за 9 км на поўдзень ад Брэста, на поўдні і захадзе меліярацыйныя каналы. З 21 снежня 2007 года ў складзе горада Брэста. Бярнады ўваходзілі ў склад Гершонскага сельсавета.

У складзе адкрытага акцыянернага таварыства «Агравіта» (цэнтр — в. Гершоны).

Планіровачна складаецца з дзвюх кароткіх вуліц, якія ўтвараюць T-падобную кампазіцыю. Забудова двухбаковая, рэдкая, сядзібнага тыпу.

## Гісторыя 
Паводле пісьмовых крыніц вядомы з 16 ст. як вёска ў Берасцейскім старостве ВКЛ. У 1631 годзе ўпамінаецца як маёнтак Бярнатавічы.

Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, у Слонімскай, з 1797 года — у Літоўскай, з 1801 года — у Гродзенскай губернях. Уваходзілі ў склад маёнтка Гершоны. У 1870 годзе вяскоўцы адносіліся да Міцькаўскай сельскай грамады. У 1897 годзе працаваў хлебазапасны магазін.

У 1905 годзе вёска ў Камянец-Жыровіцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Камянец-Жыровіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну 7 вяскоўцаў загінулі, 2 прапалі без вестак.

## Насельніцтва 
* 95 рэвізскіх душ (1858)
* 47 двароў, 112 жыхароў (1876)
* 29 двароў, 207 жыхароў (1897)
* 246 жыхароў (1905)
* 24 двары, 131 жыхар (1921)
* 310 жыхароў (1959)
* 274 жыхары (1970)
* 53 двары, 121 жыхар (2005)

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Брэста
Арбітальная скорасць

**Арбіта́льная ско́расць** цела (звычайна планеты, натуральнага або штучнага спадарожніка, кратнай зоркі) — гэта скорасць, з якой яно круціцца вакол барыцэнтра сістэмы, як правіла вакол больш масіўнага цела.

## Азначэнне 
У палярных каардынатах выраз для арбітальнай скорасці (v\,) пры кеплераўскім руху па канічным сячэнні (эліпсе, парабале ці гіпербале) мае наступны выгляд :

: \sqrt{\frac{\mu}{p}(1+2\varepsilon\cos \theta+\varepsilon^2)}

дзе:

* \mu\, — гравітацыйны параметр, роўны G (M + m) — у агульнай задачы двух цел, або GM — у абмежаванай, дзе G — гравітацыйная пастаянная, M — маса цэнтральнага цела, m — маса цела, якое верціцца.
* p — факальны параметр канічнага сячэння (адлегласць ад фокуса да дырэктрысы для парабалы, адносіна \frac{b^2}{a} для эліпса і гіпербалы.
* \varepsilon — эксцэнтрысітэт.
* \theta — рэчаісная анамалія, вугал паміж кірункам з цэнтра, размешчанага ў фокусе, на бліжэйшы да яго пункт арбіты і радыусам-вектарам цела, якое верціцца.

Арбітальная скорасць таксама можа вылічвацца па наступных формулах:

* у агульным выглядзе: v=
\sqrt{2\left({\mu\over{r}}+{\epsilon}\right)}

** для эліптычнай арбіты: v=
\sqrt{\mu\left({2\over{r}}-{1\over{a}}\right)}
** для парабалічнай арбіты: v=\sqrt{\mu\left({2\over{r}}\right)}
** для гіпербалічнай арбіты: v=\sqrt{\mu\left({2\over{r}}+{1\over{a}}\right)}
дзе:
* \mu\, — гравітацыйны параметр
* r\, — адлегласць паміж целам, якое верціцца, і цэнтральным целам.
* \epsilon\, — удзельная арбітальная энергія
* a\,\! — даўжыня большай паўвосі

Катэгорыя:Нябесная механіка
Матусевіч

**Матусевіч** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Аляксандр Сяргеевіч Матусевіч — беларускі вучоны ў галіне кампазіцыйных матэрыялаў.
* Антон Уладзіміравіч Матусевіч — беларускі юрыст.
* Васіль Анатолевіч Матусевіч (1960—2017) — беларускі футбольны трэнер.
* Генадзь Вацлававіч Матусевіч — беларускі скульптар і мастак.
* Дзмітрый Феафанавіч Матусевіч — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* Іосіф Антонавіч Матусевіч — беларускі акцёр.
* Павел Аляксеевіч Матусевіч — беларускі вучоны ў галіне хіміі.
* Эдуард Антонавіч Матусевіч — беларускі спартсмен.
* Ян Матусевіч — беларускі рэлігійны дзеяч.
* Яўген Вячаслававіч Матусевіч — беларускі філосаф і палітолаг.

## Гл.таксама 
* Мінкевіч

Катэгорыя:Беларускія прозвішчы
Купяцічы

**Купя́цічы** (, ) — вёска ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці, каля р. Ясельда. Уваходзіць у склад Гарадзішчанскага сельсавета. Насельніцтва 906 жыхароў (2005). Знаходзіцца за 9 км на паўночны ўсход ад Пінска, 184 км ад Брэста, 13 км ад чыгуначнай станцыі Пінск на лініі Пінск—Лунінец.

## Гісторыя 
У другой палове XV ст. сяло Пінскага княства, з 1470-х гадоў у ліку маёнткаў пінскай княгіні Марыі Сямёнавай і яе сына кн. Васіля Сямёнавіча. У 1492 і 1495 паводле дарчых грамат землі і людзей у сяле атрымалі баяры Пачапоўскія, Любельскія, Федка Цішкавіч, якому наследавалі Васіль Вядзюшка і яго зяць Міхаіл Барзабагаты. У гэты час згадваецца Багародзіцкая царква, якая атрымала тут дварышча. З 1500 — уласнасць князя Ф. І. Яраславіча, ад якога наданні атрымалі Багародзіцкая царква: дварышча «лес лору», «ез на Ясолде», «штогадовую грашовую даніну». У 1519 дварышча (Якунеўшчыну) атрымаў зямянін Рыгор Зенкавіч. У 1515 тры дварышчы атрымала пінская Фёдараўская праваслаўная царква. У 1524 гэтыя наданні пацвердзіў кароль Жыгімонт I Стары. З 1521 — у Пінскім старостве, у складзе маёнткаў каралевы Боны Сфорцы. У 1522 два дварышчы ў сяле атрымалі баяры пінскія Пархвяновічы.
У сярэдзіне XVI стагоддзя — сяло, цэнтр Купяціцкага войтаўства ў складзе гаспадарскага двара Ставецкага. З 1560-х — у Пінскім павеце Берасцейскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, дзяржаўная ўласнасць, цэнтр войтаўства. У 1568 прывілей на зямельную маёмасць тут атрымаў Рыгор Война. У 1628—1817 тут існаваў Купяціцкі Увядзенскі манастыр.

Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) апынуўся ў складзе Расійскай імперыі. З 1796 — у Пінскім павеце Мінскай губерні. У сярэдзіне XIX стагоддзя сяло, цэнтр сельскай грамады. У 1867 пабудавана Мікалаеўская царква, працавала народнае вучылішча. У 1886 — сяло ў Пінкавіцкай воласці.

У 1921—1939 у складзе міжваеннай Польшчы, вёска ў Купяціцкай гміне Пінскага павета Палескага ваяводства. З 1939 у Беларускай ССР. З 4 снежня 1939 у Пінскім павеце Пінскай вобласці, з 15 студзеня 1940 у Пінскім раёне. З 12 кастрычніка 1940 у Высакоўскім сельсавеце.

Перад вайной у вёсцы жыло 1100 чалавек у 240 дварах.

У Вялікую Айчынную вайну ў ліпені 1941 — ліпені 1944 акупаваная нямецкімі войскамі, якія ў сакавіку 1943 знішчылі 160 двароў, забілі 41 жыхара. У 1972 цэнтр калгасу «Дружба народаў», 8-гадовая школа, бібліятэка, Дом культуры, 2 крамы.

## Насельніцтва 
* **XIX стагоддзе**: 1886 — 56 двароў, 533 жыхары; у канцы XIX ст. — 121 двор, 826 жыхароў.
* **XX стагоддзе**: 1921 — 50 двароў, 579 жыхароў; 1940 — 218 двароў, 1061 жыхар; 1960 — 1131 жыхар; 1972 — 1247 жыхароў, 350 гаспадарак; у канцы XX ст. — 333 двары, 878 жыхароў.
* **XXI стагоддзе**: 2005 — 347 гаспадарак, 906 жыхароў
## Славутасці 
* Свята-Мікалаеўская царква 1867 г.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарадзішчанскі сельсавет (Пінскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёна
Страдзецкі сельсавет

**Стра́дзецкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці. Цэнтр — вёска Страдзеч.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Страдзеч. 16 ліпеня 1954 года ў склад Гершонскага сельсавета перададзены вёскі Заказанка і Прылукі, а сам сельсавет перададзены ў склад Дамачаўскага раёна, у склад сельсавета ўключаны вёскі Збунін Ляплёўскага сельсавета і Дурычы Меднаўскага сельсавета, цэнтр сельсавета перанесены ў Дурычы, а сельсавет перайменаваны ў Дурыцкі'''.

8 верасня 1959 года, пасля скасавання Дурыцкага сельсавета, вёска Страдзеч была перададзена ў склад Гершонскага сельсавета.

21 снежня 2007 года рашэннем Брэсцкага аблсавета са складу Гершонскага сельсавета былі выключаныя вёскі Аркадыя, Бярнады, Гершоны, Кацельня-Баярская, Міцькі, якія былі ўключаны ў гарадскую рысу Брэста, а сельсавет быў перайменаваны ў Страдзецкі, адміністрацыйным цэнтрам якога стала вёска Страдзеч.

У склад сельсавета ўваходзілі 3 вёскі — Заказанка, Прылукі і Страдзеч.

17 верасня 2013 года Страдзецкі сельсавет быў скасаваны, а вёскі былі далучаны да Знаменскага сельсавета.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2192 чалавекі, з іх 88,7 % — беларусы, 7,1 % — рускія, 3,5 % — украінцы.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

Катэгорыя:Былыя сельсаветы Брэсцкага раёна
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2007 годзе
Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе
Фундаментальная плоскасць

**Фундаментальная плоскасць** — плоскасць, выбарам якой (як, зрэшты, і пачаткам каардынат у зададзенай кропцы гэтай плоскасці) вызначаюцца розныя сістэмы сферычных, геаграфічных, геадэзічных і астранамічных каардынат (уключаючы нябесныя каардынаты).

## Тыпы 
У сферычнай сістэме каардынат фундаментальнай называецца плоскасць, у якой змяшчаецца пачатак каардынат і адлічваецца азімутальны вугал. Няхай сістэма сферычных каардынат вызначаецца па адносінах да прамавугольнай декартовой сістэме каардынат (x, y, z). Няхай кірунак зеніту задаецца воссю Z, а азімут адлічваецца ад восі Х у плоскасці (x, y). Тады плоскасць (x, y) будзе называцца **фундаментальнай плоскасцю сферычнай сістэмы каардынат**.

Геаграфічныя каардынаты і геадэзічныя каардынаты вызначаюць становішча кропак на зямной паверхні.

**Фундаментальная плоскасць геаграфічных і геадэзічных** каардынат змяшчае экватар.

Калі ж фундаментальная плоскасць змяшчае лінію гарызонту вакол назіральніка на паверхні зямлі, то яна называецца **фундаментальнай плоскасцю гарызантальнай сістэмы нябесных каардынат**.

**Фундаментальная плоскасць экліптычнай сістэмы каардынат** змяшчае плоскасць экліптыкі.

**Фундаментальная плоскасць галактыкі** (ФПГ)  аб’ядноўвае глабальныя фотаметрычныя і кінематычныя характарыстыкі галактык:

re - гэта радыус круга, усярэдзіне якога выпраменьваецца палова поўнай (асімптатычнай (або інтэгральнай) бачнай зорнай велічыні) свяцільнасці,

σ0 - спраецыявалася на прамень гледжання дысперсія хуткасцей зорак (як правіла, у цэнтры галактыкі) і

Ie - гэта сярэдняя павярхоўная яркасць. Яркасць аб'екта ў гэтым напрамку вызначаецца як энергія, выпрамененая ў адзінку часу ўнутры адзінкавага цялеснага вугла элементам паверхні, праекцыя якога на перпендыкулярную выбраным напрамку плоскасць мае адзінкавую плошчу. Для працяглых аб'ектаў яна часта называецца павярхоўнай яркасцю.

Існаванне ФПГ азначае, што характарыстыкі E/S0  галактык іх не запаўняюць раўнамерна трохмернае прастору re, σ0, Ie, а размяшчаюцца ў межах адносна тонкай плоскасці (з роскідам ~ 0.1 dex).

Катэгорыя:Сістэмы каардынат
Катэгорыя:Назіральная астраномія
Катэгорыя:Астраметрыя
Катэгорыя:Нябесная механіка
Заказанка

**Заказа́нка** (, ) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Знаменскага сельсавета. Размешчана за 16 км на поўдзень ад Брэста, 16 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Цэнтральны, на аўтадарозе Брэст — Тамашоўка, на захадзе дзяржаўная граніца з Польшчай.

У складзе адкрытага акцыянернага таварыства «Агравіта» (цэнтр — в. Гершоны).

## Гісторыя 
Выяўленая археолагамі стаянка за 2 км на поўнач ад вёскі, у даліне р. Заходні Буг, на пясчаных узгорках сведчыць, што гэта мясцовасць была заселена людзьмі ў глыбокай старажытнасці.

У пачатку XXстагоддзя вёска ў Мяднянскай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Мяднянскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства. Побач размяшчаўся аднайменны фальварак (1 будынак, 7 жыхароў).

З 1939 года ў складзе БССР, з 1940 года ў Страдзецкім сельсавеце. У Вялікую Айчынную вайну 6 вяскоўцаў загінулі.

16 ліпеня 1954 года перададзена ў склад Гершонскага сельсавета, у склад якога ўваходзіла да 21 снежня 2007 года.

Да 17 верасня 2013 года вёска ўваходзіла ў склад Страдзецкага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 90 жыхароў (1905)
* 8 двароў, 53 жыхары (1921)
* 22 двары, 100 жыхароў (1940)
* 75 жыхароў (1959)
* 13 гаспадарак, 24 жыхары (1997)
* 10 гаспадарак, 12 жыхароў (2005)

## Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
* Наталка Бабіна, беларуская пісьменніца

## Славутасці 
* Стаянка перыяду мезаліту, неаліту, бронзавага веку (8—1-е тысячагоддзі да н.э.) — 

## Літаратура 
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Знаменскі сельсавет (Брэсцкі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна
Брок

**Брок** — англійскае і нарвежскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Айзек Брок, брытанскі ваенны дзеяч
* Кэлвін Брок, амерыканскі баксёр
* Олаф Брок, нарвежскі філолаг
* Томас Брок, брытанскі скульптар

## Тапонім 
* Брок (гміна)
* Брок, горад у Польшчы
Прамое ўзыходжанне

250px|thumb|справа|Экватарыяльная сістэма каардынат

**Прамое ўзыходжанне** (α, R, A — ) — памер дугі нябеснага экватара ад кропкі вясновага раўнадзенства да круга скланення свяціла. Прамое ўзыходжанне — адна з каардынат другі экватарыяльнай сістэмы (ёсць яшчэ і першая, у якой выкарыстоўваецца гадзінны вугал). Другая каардыната — схіленне.

Прамое ўзыходжанне адлічваецца ва ўсходнім кірунку ад кропкі вясновага раўнадзенства. Для вымярэння прамога ўзыходжання ўжываюць альбо градусную меру (ад 0 ° да 360 °), альбо гадзінную меру (ад 0h да 24h). Пры гэтым 24h = 360°.

Прамое ўзыходжанне — астранамічны эквівалент зямной даўгаты ў другай экватарыяльнай сістэме. І прамое ўзыходжанне, і даўгата вымераюць вугал «усход-захад» ўздоўж экватара; абедзве меры бяруць адлік ад нулявога пункта на экватары. Пачатак адліку даўгаты на Зямлі — нулявы мерыдыян; пачатак адліку прамога ўзыходжання на небе — кропка веснавога раўнадзенства.

Фізічны сэнс прамога ўзыходжання заключаецца ў тым, што калі мясцовы сапраўдны зорны час назіральніка роўны прамога ўзыходжання свяціла, то яно знаходзіцца ў верхняй кульмінацыі — найвышэйшай, то ёсць найбольш зручнай, магчымай для дадзенага месца назірання кропцы нябеснай сферы.

## Гісторыя 
Паняцце прамога ўзыходжання было вядома яшчэ ў часы Гіпарха, які вызначаў размяшчэнне зорак у экватарыяльных каардынатах ва II стагоддзі да н.э. Але Гіпарх і яго пераемнікі складалі свае каталогі зорак у экліптычнай сістэме каардынат.

З вынаходствам тэлескопа стала магчыма назіраць астранамічныя аб’екты з большай дэталізацыяй. Для таго, каб утрымліваць аб’ект у поле зроку доўгі час, аказалася зручным прымяненне экватарыяльнай мантыроўкі, якая дазваляе тэлескопу круціцца вакол палярнай восі. У сувязі з гэтым і была прынятая экватарыяльная сістэма каардынат.

Першым каталогам зорак, у якім для вызначэння каардынат аб’ектаў выкарыстоўваліся прамое ўзыходжанне і скланенне, быў Historia Coelestis Britannica Джона Флемстыда.

## Спасылкі 
* Right ascension and declination visualized

Катэгорыя:Нябесная механіка
Аляксандр Казімір Сапега

**Алякса́ндр Казімі́р Сапе́га** (, Мацееў на Валыні — , ) — рымска-каталіцкі і дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Каралеўскі сакратар (ад 1547), канонік віленскі (ад 1649) і варшаўскі (ад 1651), біскуп-суфраган віленскі (ад 1655), рэферэндар духоўны вялікі літоўскі (1657—1659), біскуп жамойцкі (1659—1667) і віленскі (ад 1668).

## Біяграфія 
[thumb|злева|160px|А. К. Сапега. [Кодань, 1709]]

З магнацкага роду Сапегаў герба «Ліс», сын Фрыдэрыка і Евы з Скашэўскіх. Меў братоў Яна Фрыдэрыка, Тамаша Казіміра і Крыштафа Францішка.

Навучаўся ў езуіцкім калегіуме ў Любліне, Віленскай езуіцкай акадэміі, Калегіуме Навадворскага ў Кракаве, ад 1638 у Кракаўскай Акадэміі. Як каралеўскі сакратар ад 1647 працягваў навучанне ў галіне кананічнага права ў Падуі (1647), Балонні (1648), Рыме (1649) і Парыжы.

14 мая 1650 зрабіўся прэпазытам віленскага капітулу. 17 ліпеня таго ж года атрымаў капланскія пасвячэнні. У кастрычніку 1650 увайшоў у біскупскі суд.

Улетку 1659 як каралеўскі пасланец улагодзіў салдацкі бунт у літоўскім войску. На сойме 1662 увайшоў у склад ваенна-скарбовае камісіі, тады ж спрабаваў прымірыць гетманаў Паўла Сапегу і Вінцэнта Корвін-Гасеўскага. У 1666 узначаліў пасля смерці брата драгунскую харугву ў літоўскім войску.

12 красавіка 1671 перанёс Абраз Маці Божай Вастрабрамскай у новую капліцу, дзе ён знаходзіцца да сёння. Пахавалі біскупа ў касцёле Святога Станіслава ў Вільні.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Аляксандр Казімір
Катэгорыя:Каралеўскія сакратары
Катэгорыя:Рэферэндары вялікія духоўныя літоўскія
Катэгорыя:Біскупы віленскія
Катэгорыя:Біскупы жамойцкія
Катэгорыя:Суфраганы віленскія
Катэгорыя:Канонікі віленскія
Катэгорыя:Канонікі Віленскага кафедральнага капітула
Катэгорыя:Прэпазіты Віленскага кафедральнага капітула
Археалагічная культура

**Археалагі́чная культу́ра** — гістарычная агульнасць археалагічных помнікаў, што існавалі на акрэсленай тэрыторыі, якія існавалі прыкладна ў адзін час і аднастайныя па сваёй матэрыяльнай культуры, але істотна адрозніваюцца ад адначасовых помнікаў суседніх абласцей. Аднастайнасць помнікаў археалагічнай культуры павінна існаваць у такіх памерах і падрабязнасцях, якія немагчыма растлумачыць ні аднымі і тымі ж умовамі існавання і экалогіяй, ні наяўнасцю падобнага гаспадарча-культурнага тыпу, аднолькавым узроўнем грамадска-эканамічнага развіцця.  . 

Помнікі і комплексы, якія аб'ядноўваюцца ў адну археалагічную культуру, могуць адрознівацца спецыфічнымі формамі, арнаментацыяй і асобнымі ўпрыгожаннямі посуду, калі ён мае вузкі арэал выкарыстання, асаблівасцямі пахавальнага рытуалу, культавых абрадаў, домабудаўніцтва, тыпаў паселішчаў і жытлаў, а таксама вытворчасцю, тыпамі прылад працы, гаспадарчай дзейнасцю, этнакультурнымі сувязямі і інш. Такія адрозненні развіваюцца ў выніку пэўнага тэрытарыяльнага адасаблення плямён ці народаў на пэўным адрэзку часу захавання і развіцця традыцый папярэдніх пакаленняў, прыстасавання да мясцовых умоў існавання. Гэта сведчыць пра іх этнічнае самавызначэнне.

## Літаратура 
* *Ісаенка У. Ф.* Археалагічная культура // Энцыклапедыя Археалогія і нумізматыка Беларусі. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1993.
Купяціцкі Увядзенскі манастыр

**Купяціцкі Увядзенскі манастыр** — праваслаўны манастыр, які існаваў у 1628—1817 у вёсцы Купяцічы.

## Гісторыя 
Заснаваны Апалоніяй Войнай з Валовічаў i Васілём Копцем як праваслаўны манастыр пры старадаўняй царкве Увядзення Багародзіцы ў храм. Яго святыняй быў абраз Маці Божай у выглядзе меднага крыжа-энкалпіёна, знойдзенага 15 лістапада 1182 (дата вылічана мітрапалітам кіеўскім Яўгенам Балхавіцінавым у 1-й палове 19 ст.) у Купяцічах, паводле царкоўнай легенды, пры дзівосных абставінах.

У сярэдзіне 17 ст. абраз перанесены ў Сафійскі сабор у Кіеве. Першыя манахі прыйшлі ў Купяціцкі манастыр у 1629 з Віленскага Свята-Духава манастыра. У 1740-я манастыр стаў уніяцкім. Пасля 1743 далучаны да Пінскага Богаяўленскага манастыра. У 1817 зачынены. Драўляныя будынкі не зберагліся.

## Вядомыя жыхары 
* у 1630-я ў манастыры жыў вядомы рэлігійны дзеяч і пісьменнік Афанасій Філіповіч, які ў сваіх творах усхваляў купяціцкі абраз як галоўную праваслаўную святыню Рэчы Паспалітай.
* у 1650-я ігуменам манастыра быў беларускі і ўкраінскі праваслаўны дзеяч Макарый Канеўскі

## Літаратура 
* Рэлігія і царква на Беларусі: Энцыкл. давед. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоўі інш.; Маст. А. А. Глекаў. — Мн.; БелЭн, 2001. — С. 173—174. — 368 с.

Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Колішнія манастыры Беларусі
Катэгорыя:Зніклі ў 1817 годзе
Катэгорыя:Культавыя збудаванні Пінскага раёна
Катэгорыя:Купяцічы
Вузел арбіты

і экліптыкі з надпісаныv узыходзячым вузлом арбіты, сыходны вузел арбіты - далёкая кропка перасячэння гэтых плоскасцей.]]

**Вузел арбіты** — кропка арбіты нябеснага цела, у якой плоскасць гэтай арбіты перасякаецца з некаторай умоўнай плоскасцю, якая выступае як кропка адліку, а таксама геацэнтрычная праекцыя гэтай кропкі на нябесную сферу. Такой плоскасцю для планет Сонечнай сістэмы і Месяца з’яўляецца плоскасць экліптыкі. Для адсочвання ІСВ звычайна выкарыстоўваюць экватарыяльную сістэму каардынат і, адпаведна, плоскасць нябеснага экватара. Паколькі такіх кропак дзве, адрозніваюць узыходзячы і **сыходны** вузлы арбіты.

* Зыходзячы вузел арбіты (таксама званы паўночны) — кропка, у якой рухаецца па арбіце цела перасякае ўмоўную плоскасць у паўночным кірунку (гэта значыць пераходзіць з паўднёвага паўшар’я нябеснай сферы ў паўночнае), ён пазначаецца астралагічных сімвалам знака Льва (♌), або (часцей) гістарычна вытворным ад яго сімвалам ☊. Назва звязана з тым, што для назіральніка ў паўночным паўшар’і рух адбываецца знізу ўверх, гэта значыць з’яўляецца «*узыходзячым*».
* Сыходны вузел арбіты (таксама званы паўднёвы) — кропка, у якой рухаецца па арбіце цела перасякае ўмоўную плоскасць у паўднёвым кірунку (гэта значыць пераходзіць з паўночнага паўшар’я нябеснай сферы ў паўднёвае), ён пазначаецца перавернутым сімвалам знака Льва, або (часцей) гістарычна вытворным ад яго сімвалам ☋. Назва звязана з тым, што для назіральніка ў паўночным паўшар’і рух адбываецца зверху ўніз, гэта значыць з’яўляецца «*сыходзяць*».

Умоўнай плоскасцю тут, як ужо было заўважана, у большасці выпадкаў з’яўляецца экліптыка, радзей нябесны экватар. Адносна абранай плоскасці ў абодвух выпадках вызначаюцца і нябесныя паўшар’я.

Часам саму экліптыку, то ёсць гадавы шлях Сонца па нябеснай сферы, фактычна які з’яўляецца праекцыяй арбіты самой Зямлі, разглядаюць у дачыненні да нябеснага экватара, у гэтым сэнсе часам называюць кропку вясновага раўнадзенства «*зыходзячым вузлом экліптыкі*», а восеньскага — «*захаджалым*».

У астраноміі планетныя вузлы маюць вялікае значэнне. Даўгата ўзыходзячага вузла — адзін з шасці фізічных элементаў арбіты, якія вызначаюць становішча ў прасторы цела, які валодае арбітальным рухам. Такая з’ява, як праходжанне Меркурыя або Венеры па дыску Сонца, мае месца пры ніжнім злучэнні адпаведнай планеты з Сонцам, калі яно адбываецца ў непасрэднай блізкасці ад аднаго з вузлоў гэтай планеты. Сонечнае зацьменне мае месца, калі геацэнтрычнае злучэнне Месяца і Сонца (гэта значыць маладзік) адбываецца паблізу аднаго з месяцавых вузлоў, а месяцавае зацьменне — калі ўздоўж восі гэтых вузлоў адбываецца іх супрацьстаянне. Усе пералічаныя з’явы аказваюцца магчымыя таму, што ў гэтых сітуацыях тры нябесных цела выстройваюцца ў прасторы практычна дакладна ў адну лінію.

У астралогіі традыцыйна ўвага надаецца месяцавым вузлах, хоць у XX стагоддзі з’явіліся спробы астралагічнай інтэрпрэтацыі таксама і вузлоў планет.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Нябесная механіка
Кафедральны касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Пінск)

**Кафедральны касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў** — помнік архітэктуры барока XVIII ст. у г. Пінск (Беларусь), размешчаны ў цэнтры горада паміж р. Піна і вул. Леніна. Касцёл — кафедральны сабор Пінскай дыяцэзіі. Комплекс — помнік рэспубліканскага значэння.

## Гісторыя 
Драўляныя касцёл і кляштар былі закладзены князем пінскім, тураўскім і старадубскім Жыгімонтам Кейстутавічам і яго жонкай Ганнай Мазавецкай.

Касцёл неаднаразова гарэў у XVI-XVII стст., адбудоўваўся з дрэва: у сярэдзіне XVI ст., потым - у 1621 г. Адбудаваны храм кансекраваў з дазволу луцкага біскупа, да чыей дыяцэзіі належаў касцёл, віленскі біскуп Яўстафі Валовіч. Храм быў цалкам спалены ў 9 лістапада 1648 г., калі падчас штурму горада ератыком-пратэстантам Мірскім, а да гэта разрабаваны казакамі і мяшчанамі. Паводле пазнейшых інвентарных кніг, натоўп уварваўся ў касцёл, знішчыў алтары, пасек абразы, пабіў арганы, келіхі і забраў усё самае каштоўнае з сакрысціі з надзвычай вузкімі бакавымі нефамі, падзеленыя суцэльнымі перагародкамі на асобныя неглыбокія капліцы, што адрознівае арганізацыю ўнутранай прасторы храма ад падобных барочных пабудоў Беларусі, якім уласцівая адкрытая і ўзаемазвязаная прастора бакавых нафеў. Аналагічны прыём можна назіраць у культавым дойлідстве Польскай Сілезіі, напрыклад, у колішнім езуіцкім  ў Легніцы, пабудаваным у 1724—1720 гг. Падобныя вузкія бакавыя нефы былі таксама ў пінскім езуіцкім і брэсцкім бернардзінскім касцёлах, таму можна лічыць гэта ўласцівасцю мураванага культавага дойлідства Заходняга Палесся.

Пінскі кляштар. Роспісы XVIII ст. «Св. Францішак з братамі на супольнай працы».jpg|Святы Францішак з братамі на супольнай працы
Пінскі кляштар. Роспісы XVIII ст. «Пропаведзь рыбам».jpg|Казанне рыбам
Пінскі кляштар. Роспісы XVIII ст. «Казанне св. Францішка да птушак».jpg|Казаннем птушкам 

Пінскі кляштар. Роспісы XVIII ст. «Пахаванне св. Францішка».jpg|Пахаванне Святога Францішка
Пінскі кляштар. Роспісы XVIII ст. «Відзенне ўкрыжаванага серафіма».jpg|Відзенне ўкрыжаванага серафіма
Пінскі кляштар. Роспісы XVIII ст. «Праслаўленне св. Францішка да птушак».jpg|Праслаўленне св. Францішка да птушак

### Званіца 
thumb|180px|Абраз «Святое сямейства з Францыскам». XVI ст.
thumb|180px|Касцёл на беларускай марцы (1996)

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Касцёлы Пінска
Катэгорыя:Касцёлы Пінскай дыяцэзіі
Катэгорыя:Францысканскія кляштары Беларусі
Катэгорыя:Малыя базілікі Беларусі
Катэгорыя:1730 год у Беларусі
Катэгорыя:Аб’екты на марках
Старадубскае княства

**Стараду́бскае кня́ства** — буйное феадальнае ўладанне ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, Рускага, Жамойцкага, пазней — Маскоўскай дзяржавы.

Утворанае ў 1454 годзе як удзел князя Івана Андрэевіча Мажайскага, уцекача ад маскоўскага князя Васіля II Цёмнага. У 1499 годзе яго сын Сямён Мажайскі атрымаў ад вялікага князя Аляксандра пацвярджэнне на вотчыну, у якую ўваходзілі Старадуб, Гомель, Чарнігаў, Бранск, Карачаў і Хоцімль. Увясну 1500 года Сямён і ўладальнік Ноўгарад-Северскага княства князь В. І. Шамячыч перайшлі на бок вялікага князя маскоўскага Івана III. Пры гэтым іх княствы захавалі на пэўны час шырокую ўнутраную аўтаномію. У першай чвэрці XVI стагоддзя існаванне гэтых буферных утварэнняў, якія разам з Разанню засланялі ўласна маскоўскую тэрыторыю ад татарскіх набегаў, дзеля тактычных меркаванняў дапускалася Масквой. Каля 1503 года старадубскім князем стаў сын Сямёна Мажайскага Васіль, які актыўна ўдзельнічаў у войнах з ВКЛ. Пасля яго смерці ў 1518 годзе Старадубскае княства перайшло да маскоўскага вялікага князя Васіля III і было ліквідавана. Гомель з акругай вернуты ў склад ВКЛ у выніку вайны Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ 1534—1537 гадоў.

## Літаратура 
* 
* 
* Natanson-Leski J. Dzieje granicy wschodniej Rzeczypospolitej. Cz. 1. Lwów-Warszawa, 1922.
* Kuczyński S. M. Ziemie czernihowsko-siewierskie pod rządami Litwy. Warszawa, 1936.
* *Зимин А. А.* Формирование боярской аристократии в России во второй половине XV — первой трети XVI в. — М., 1988.

Катэгорыя:Гісторыя Старадуба
Катэгорыя:З’явіліся ў 1454 годзе
Катэгорыя:Удзельныя княствы ў складзе Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Зніклі ў 1518 годзе
Хоцімль

**Хоцімль** — старажытны рускі горад-крэпасць у Вярхоўскай зямлі Заснаваны ў XI стагоддзі пасля ўваходжання вяцічаў у склад Кіеўскай Русі. Працягваў існаваць як апорная крэпасць да XVII стагоддзя, пакуль не была ліквідавана небяспека татарскіх набегаў на Арлоўшчыну.

У нацыянальным парку Арлоўскае Палессе захавалася гарадзішча каля сяла Хоцімль-Кузменкава, аднесенае па ўказу Прэзідэнта РФ № 176 ад 20 лютага 1995 года да помнікаў Федэральнага значэння. Пляцоўка гарадзішча памерам 200 на 170 метраў авальная ў плане, вышынёй над ручаем каля 4—5 метраў, акружана кальцавым валам, які месцамі дасягае вышыні 5 метраў. Перад валам роў глыбінёй да 2 метраў. Як і гарадзішча адносіцца да «балотнага тыпу».

Катэгорыя:Гарады Русі
Катэгорыя:Гісторыя Арлоўскай вобласці
Катэгорыя:Славутасці Арлоўскай вобласці
Усцюжскі летапісны звод

**Усцюжскі летапі́сны звод**, агульнарускі.

Створаны ў 1-й чвэрці XVI стагоддзя ў Усцюгу (цяпер Вялікі Усцюг). Апісвае падзеі ад 852 года да канца XVI стагоддзя. У аснове зводу так званы агульнарускі летапісны звод 1494 года, мясцовыя летапісы і іншыя крыніцы. Каштоўная крыніца па гісторыі войнаў Вялікага Княства Літоўскага з Маскоўскай дзяржавай пачатку XVI стагоддзя. Змяшчае найбольш падрабязныя з усіх летапісных крыніц звесткі пра трэці Смаленскі паход 1514 года, Аршанскую бітву 1514 года і іншыя, магчыма, запісаныя са слоў усцюжаніна — непасрэднага ўдзельніка гэтых падзей або ваеннапалоннага з Вялікага Княства Літоўскага.

## Літаратура 
* Алесь Белы // 
* Устюжский летописный свод (Архангелогородский летописец). Подг. к печ. и ред К. Н. Сербиной. М. — Л., 1950.
* *Сербина К. Н.* Устюжский летописный свод // Исторические записки. Кн. 20, 1946.

## Спасылкі 
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы
Катэгорыя:Вялікі Усцюг
Катэгорыя:Гісторыя Расіі
Любуцкі дагавор

**Любуцкі дагаво́р 1372 го́да** заключаны ў сярэдзіне ліпеня 1372 года ля горада Любуцк на рацэ Ака (побач з сучасным горадам Алексін Тульскай вобласці), паміж вялікімі князем літоўскім Альгердам і Кейстутам, з аднаго боку, і вялікім князем маскоўскім Дзмітрыем Іванавічам (Данскім) і   (мужам дачкі Альгерда Алены), з другога. З літоўскага боку ўдзельнічаў таксама вялікі князь цвярскі  (паводле цвярскога летапісу, «князь великы Михаило Александрович поиде в том же миру»).

Любуцкі дагавор завяршыў маскоўскую кампанію 1372 года Вялікага Княства Літоўскага і саюзнага яму Цвярскога княства, якая мела на мэце абараніць уладанні Цвярскога вялікага княства ад захопу Масквой і прадухіліць ператварэнне Цвяры ў васала Масквы; кампанія пачалася нечаканым з’яўленнем літоўскага войска пад Пераслаўлем 7 красавіка (аблога была няўдалай) і працягвалася паходамі літоўска-цвярскога войска на спрэчныя паміж Цверру і Масквой гарады Кашын і Таржок. 12 ліпеня літоўскае і цвярское войскі злучыліся ля Любуцка на стыку маскоўскіх, разанскіх і літоўскіх уладанняў для трэцяга (пасля паходаў 1368 і 1370 гадоў) сумеснага паходу на Маскву. Туды ж падышлі асноўныя сілы маскоўскага войска, але пасля няўдалай для літоўска-цвярскога войска сутычкі перадавых атрадаў і некалькіх дзён «стаяння» на процілеглых баках глыбокага яра быў заключаны Любуцкі дагавор.

Тэкст дагавора не захаваўся, але згодна з Супрасльскім летапісам па сваім характары гэта быў «вечны мір», які пацвердзіў пратэктарат Вялікага Княства Літоўскага над Цверру і даваенныя межы. Любуцкі дагавор падвёў рысу пад серыяй войнаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай 1368—1372 гадоў; пасля чаго ваенных дзеянняў паміж імі не вялося да 1406 года, хаця ў дачыненні да Цвяры Любуцкі дагавор быў парушаны Масквой ужо ў 1375 годзе.

## Літаратура 
* 
* Клюг Э. Княжество Тверское (1247—1485). Тверь, 1994.
* ПСРЛ. Т. 15, стб. 103, 433; Т. 25, с. 187; Т. 35, с. 49.
* Черепнин Л. В. Русские феодальные архивы. Ч. 1. М. — Л., 1948. с. 189.
* Опись архива Посольского приказа 1626 г. Ч. 1. М., 1977. лл. 6, 6 об.

## Спасылкі 
* Арыгінальны артыкул

Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікага Княства Цвярскога
Катэгорыя:1372
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Маскоўскай дзяржавы
Катэгорыя:Мірныя дагаворы XIV стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя Тульскай вобласці
Катэгорыя:Вайна Вялікага Княства Літоўскага з Маскоўскай дзяржавай (1368—1372)