Руны

**Ру́ны**&nbsp;— пісьменнасць старажытных германцаў. Ужывалася з I—II па XII стагоддзе на тэрыторыі сучасных Даніі, Швецыі і Нарвегіі, па X—XIII стагоддзе ў Ісландыі і Грэнландыі, а ў шведскай правінцыі Даларна аж да XIX стагоддзя.

Пасля прыняцця хрысціянства ў краінах Паўночнай Еўропы руны як пісьменнасць былі выцеснены лацініцай. Сам тэрмін «руны» мае сувязь са старажытнагерманскім коранем *run* («тайна»). Усяго вядома каля 5000 рунічных надпісаў, большая частка была знойдзена ў Швецыі. Акрамя таго, у сярэдневяковай Еўропе існавалі рунічныя календары.

## Футарк і тэрміны 
Старажытнаскандынаўскае і англасаксонскае run, старажытнаісландскае runar і старажытнанямецкае runa звязаны з германскім коранем *ru* і гоцкім *runa*, якія азначаюць «тайна», а таксама старажытнанямецкім runen (суч. raunen), якія азначаюць «таямніча шаптаць». Такая назва, мабыць, абумоўлена тым, што старажытныя германцы прыпісвалі рунам нейкія містычныя ўласцівасці.

thumb|Футарк
[thumb|Рунічны надпіс на [Рунічны камень з Рока|камені з Рока, усходні бок]]
thumb|Рунічны надпіс на камені з Рока, заходні бок
[thumb|Надпіс на дзідзе з Ковеля (Заходняя Украіна). Узор ранняга рунічнага надпісу ([IV стагоддзе|IV ст.), напісанага бустрафедонам. Надпіс *Tilarids* значыць «мэтанакіраваны»]]
[thumb|Бок B рунічнага каменя з [Данія|Даніі. Надпіс чытаецца як *þusi : kubl : ub : biruti*, што перакладаецца як «Чарадзеем будзе той чалавек, які разбурыць гэты помнік»]]
Галоўнай адметнасцю рунічнага алфавіта з'яўляецца парадак літар, умоўна яго завуць футарк (fuþark)&nbsp;— па першых шасці літарах. Такі алфавітны парадак не сустракаўся больш ні ў адной пісьменнасці.

## Рунічныя помнікі 
thumb|Рунічны надпіс у Сафійскім саборы ў Канстанцінопалі
Усяго знойдзены каля 5000 рунічных надпісаў. Найбольш старажытныя помнікі рунічнага пісьма выяўлены ў Даніі, усяго там былі знойдзены каля 500 рунічных надпісаў. Каля 600 рунічных надпісаў знойдзены ў Нарвегіі, каля 140&nbsp;— на Брытанскіх астравах, каля 60&nbsp;— у Грэнландыі, каля 70&nbsp;— у Ісландыі. Некалькі надпісаў былі знойдзены ў Расіі, Латвіі, Украіне, Германіі, Аўстрыі. Таксама рунічныя надпісы былі выяўлены ва Францыі, Грэцыі, Румыніі, Турцыі, Нідэрландах

[thumb|left|[Брактэат з рунамі і сімвалам свастыкі]]
Вялікая колькасць рунічных надпісаў высечана на камянях, таксама вядомыя брактэаты, якія ўяўляюць сабой круглыя залатыя пласцінкі, якія першапачаткова імітавалі рымскія медальёны.

Некралогам служыць і іншы рунічны камень з Нарвегіі. Ён абвяшчае: «Энгль узвёў гэты камень у памяць пра свайго сына Торальда, які памёр у Вітахальме, паміж Устахальмам і Гардарам».

Іншыя рунічныя помнікі ўсхвалялі доблесць вікінгаў, якія вярнуліся з падарожжаў. Вось тыповы надпіс на камені з горада Эш пад Стакгольмам: «Руны высечаны па загадзе Рагнвальда. Ён быў у Грэцыі на чале войска». Рунічныя камяні, такія як камень з Хілерсье (Швецыя), расказваюць пра выключныя правы жанчын у германцаў&nbsp;— права жанчыны на ўладанне ўласнасцю. Рунамі высякаліся імёны ўладальнікаў зброі, мастакоў. Але вядомыя і рунічныя надпісы бытавога характару, якую прапанаваў у 1928 годзе рунолаг Карл Марстрандэр.

Гэту версію падтрымлівае большасць вучоных. Ёсць тэорыя пра змяшанае паходжанне рун з паўночнаэтрускага і агамічнага алфавітаў (яе прапанаваў Хамерстрэм), а таксама, па здагадцы Файста, акрамя гэтых дзвюх пісьменнасцей, на руны магла аказаць уплыў лацініца.

### Семіцкая версія 
Лідыйскі алфавіт мае шэраг літар ідэнтычных рунам (па графіцы, але не па фанетыцы). Гэты алфавіт, відаць, узнік ад фінікійскага алфавіта паралельна з грэчаскім. Гэта пісьменнасць вымірае ў III ст. да н.э., і прыкладна ў гэты ж час руны з'яўляюцца ў Еўропе, увабраўшы і шэраг літар лацініцы. Некаторыя руны маюць дакладныя аналагі ў іншых семіцкіх алфавітах, напрыклад у паўднёвааравійскім пісьме руны: Gebo, Berkana, Ing (у скандынаўскім варыянце).

У 1930—1940-х гадах у Германіі распрацоўвалася тэорыя Urrunen, паводле якой руны паходзілі ад нейкіх прарун, ад якіх пайшлі ў тым ліку паўночнасеміцкі алфавіт, а такім чынам, і ўсе алфавітныя пісьменнасці свету. Гэта тэорыя распрацоўвалася выключна з мэтай «германізацыі» алфавіта і не заслугоўвае даверу. Дагэтуль дакладна невядома, з якой мэтай ствараліся руны: ці былі гэта знакі для варажбы, або ж руны першапачаткова задумваліся як пісьменнасць. Гэта тэорыя не была прынята ў навуковым свеце, але ў яе знайшоўся шэраг паслядоўнікаў, такіх як Томас Карлсан. Ён апублікаваў першыя манаграфіі па тэорыі ўтарка пасля прац Агрэла. Іншым вядомым паслядоўнікам тэорыі ўтарка з'яўляецца акультыст Кенет Медаўз.

### Міфалагічная версія 
Паводле скандынаўскай міфалогіі руны адкрыліся Одзіну, калі ён, працяўшы сябе дзідай, дзевяць дзён і начэй правісеў на Сусветным дрэве без ежы і пітва. Пасля чаго, прагнаўшы смагу свяшчэнным (шаманскім) мёдам ад яго дзеда Бёльтарна, ён пачуў руны і напісаў першыя з іх дзідай на Дрэве ўласнай крывёй.

## Развіццё пісьма 
### Раннія, агульнагерманскія, ці праскандынаўскія руны 
thumb|Гоцкія руны
thumb|left|upright|Англасаксонскія руны паводле рукапісу «Cotton Domitian»
[thumb|«[Сакс, нож|скрамасакс» з англасаксонскім рунічным алфавітам]]
thumb|«Маркаманічныя руны»
Існавала некалькі розных тыпаў рун, найбольш раннім з'яўляецца праскандынаўскі варыянт, які выкарыстоўваўся ў агульнагерманскай мове–кайнэ. Ён ужываўся ў перыяд з I па VIII стагоддзе н.э. (у гісторыі германскіх народаў гэта рымскі жалезны век і германскі жалезны век), і яго часам завуць старэйшым футаркам, ці старэйшымі рунамі.

### Гоцкія руны 
Таксама вылучаюць **гоцкія руны**, якія з'яўляюцца ранняй разнавіднасцю агульнагерманскіх. Яны выкарыстоўваліся ва Усходняй Еўропе ў I—IV стст. н.э.
Звычайна да гоцкіх рунічных надпісаў адносяць надпіс на наканечніку дзіды з Ковеля (Украіна), на залатым пярсцёнку з П'етраасы (Румынія), а таксама надпіс на наканечніку дзіды з Эўрэ Стабю (Нарвегія). Надпіс абвяшчае: *raunijaz*, гэта значыць «які выпрабоўвае». Яго лічаць самым раннім рунічным надпісам.

### Паўночныя, ці скандынаўскія руны 
thumb|left|f u þ a r k h n
n i a s t b l m R
Дацкія руны
thumb|left|Шведска-нарвежскія руны
thumb|Нарвежскія руны
К пачатку IX стагоддзя ў краінах Скандынавіі агульнагерманскі рунічны алфавіт пайшоў у іншы бок развіцця. У старажытнаскандынаўскай мове таксама адбыліся некаторыя змены, узбагаціўся гукавы рад мовы, таму агульнагерманскіх рун стала таксама недастаткова, каб перадаваць гукавы склад мовы, але, у адрозненне ад англасаксонскіх рун, у скандынаўскіх рунах колькасць знакаў не павялічвалася, а памяншалася. Былі выключаны руны g, w, ih-wh, p, z ŋ, d, o. З англасаксонскага рунічнага алфавіта была дададзена руна Yr. Такім чынам, алфавіт стаў складацца з шаснаццаці рунічных знакаў. Назвы рун таксама моцна змяніліся: *Fe*, *Ur*, *Þurs*, *Åss*, *Reið*, *Kaun*, *Hagall*, *Nauð*, *Iss*, *Ar*, *Sol*, *Tyr*, *Bjarkan*, *Maðr*, *Løgr*. Што ж да астатніх праскандынаўскіх рун, то кожная з іх стала пазначаць некалькі падобных гукаў: руна *Ur* стала пазначаць гукі u, o, ø, w; þurs — þ, ð; *Åss* — å, ą, æ; *Kaun* — k, g, ŋ; *Iss* — i, e, ø, y; *Ar* — a, æ, e, ø; *Tyr* — t, d, nd; *Bjarkan* — p, b, mb. Звычайна адрозніваюць два тыпы скандынаўскіх рун — **дацкія** і **шведска-нарвежскія**.

### Грэнландскія руны 
thumb|Грэнландскія руны
**Грэнландскія руны** таксама паходзяць ад пункціраваных, яны выкарыстоўваліся прыблізна ў адзін час з ісландскімі. Усяго ў Грэнландыі было знойдзена каля 60 рунічных надпісаў, 35 з іх&nbsp;— ва Усходнім Паселішчы, 20&nbsp;— у Заходнім Паселішчы. Найстарэйшы рунічны надпіс Грэнландыі адносіцца да XIV стагоддзя і быў знойдзены ў Нарсаку, на паўночны захад ад Юліянехаба.

### Далекарлійскія, ці дальскія руны 
thumb|left|Далекарлійскія руны
**Далекарлійскія, ці дальскія руны** выкарыстоўваліся ў правінцыі Даларна (Швецыя) з XV да XIX стагоддзя. Яны па сваім напісанні наблізіліся да лацініцы, з'явіліся чыста лацінскія формы літар (Ä, Ö, Å, G). Гэты варыянт выкарыстоўваўся апошнім у якасці пісьменнасці і быў канчаткова выцеснены лацініцай.

### Уплыў на іншыя пісьменнасці 
[thumb|left|[Гоцкае пісьмо]]
Біскуп Вульфіа стварыў гоцкую пісьменнасць на аснове грэчаскага алфавітнага рада з выкарыстаннем лацінскага і рунічнага пісьма. З рунічнага пісьма гоцкі алфавіт атрымаў у спадчыну назвы літар, хоць яны былі трохі зменены: *asha*, *bairkan*, *giba*, *dags*, *aihvus*, *quairtha*, *iuja*, *hagl*, *thiuth*, *eis*, *kusma*, *lagus*, *manna*, *nauths*, *jer*, *urus*, *pairthra*, *raida*, *sauil*, *teiws*, *winja*, *faihu*, *iggwis*, *hwair*, *othal*. Да рунічнай пісьменнасці можна ўзвесці гоцкія літары *urus*, *othal*.

Да рунічнай пісьменнасці таксама ўзыходзяць дадатковыя літары ў стараанглійскім і ісландскім алфавітах, заснаваных на лацініцы.

## Рунічныя календары 
thumb|left|Рунічны каляндар
thumb|Абазначэнні дзевятнаццаці «залатых чыслаў» у позніх рунічных календарах
thumb|left|Абазначэнні дзён сям'ю рунамі на ранніх рунічных календарах
Існавалі таксама рунічныя календары, разнавіднасці «вечнага календара». У Даніі іх называлі *рымстакамі* (ад *rim* — «каляндар» і *stok* — «палка»), у Нарвегіі іх называлі *праіставамі* (ад *prim* — «залатая колькасць»). Яны часцей за ўсё мелі выгляд палкі ці кія даўжынёй ад некалькіх цаляў да 5 футаў. Гэтыя календары выкарыстоўваліся ў Скандынавіі, і, магчыма, паходзяць з далёкай мінуўшчыны, але самыя раннія са знойдзеных датуюцца XIV стагоддзем.

## Руны ў культуры 
### Акультнае значэнне 
Яшчэ Юлій Цэзар паведамляў у сярэдзіне I&nbsp;ст. да н.&nbsp;э. пра германскі звычай варажбы на лёсавальных палачках. Тацыт падрабязней распавёў пра яго:

Ссечаную з пладовага дрэва галінку яны наразаюць плашкамі і, нанесучы на іх адмысловыя знакі, высыпаюць затым, як прыйдзецца, на беласнежную тканіну. Пасля гэтага, калі варажба здзяйсняецца ў грамадскіх мэтах, жрэц племені, калі прыватным чынам, — галава сям'і, узнесучы малітвы багам і накіраваўшы позірк у неба, тройчы вымае па адной плашцы і тлумачыць прадраканне ў адпаведнасці з выскрабенымі на іх загадзя знакамі.

Магічныя ўласцівасці рунам прыпісвалі яшчэ старажытныя германцы, так, у «Старэйшай Эдзе» можна знайсці ўпамінанні пра нейкія містычныя ўласцівасці рун як абярэгаў ад розных небяспек, зману, як гаючых сімвалаў.

thumb|Так званы «арманічны футарк»
Адным з найбольш ранніх рунічных помнікаў, дзе згадваюцца магічныя значэнні рун, з'яўляецца рукапіс «Computus Runicus» дацкага вучонага і ўрача Олі Ворма, копія рукапісу 1328 года.

Сучасны варажбітны сэнс рун увёў у XIX—XX стст. нямецкі даследчык рун і акультыст Гвіда фон Ліст, які, апроч іншага, стварыў рунічны «алфавіт» спецыяльна для варажбы — «арманічны футарк». Гэты алфавіт засноўваўся на скандынаўскіх рунах, былі дададзены два «знакі», назвы рун былі зменены. Ніжэй прыведзены іх назвы ў «алфавітным парадку»: *Fa*, *Ur*, *Thorr*, *Os*, *Rit*, *Ka*, *Hagal*, *Nauth*, *Is*, *Ar*, *Sol*, *Tyr*, *Bar*, *Laf*, *Man*, *Yr*, *Ef*, *Fyfros*.

Сёння руны выкарыстоўваюцца выключна як містычныя сімвалы для варажбы, «зачаравання» прадметаў, выкарыстоўваюцца ў татуіроўках і абярэгах. Для варажбы выкарыстоўваецца набор з 24 або 25 рун. Як правіла, руны наносяць на камяні. Ён меркаваў, што кожная руна адпавядае становішчу чалавечага цела. Таксама ён лічыў неабходным спяваць розныя камбінацыі рун. Пасля пад уплывам гэтага Адольф Гітлер выкарыстоўваў руны ў нацысцкай сімволіцы. Кюмер пісаў:Рунічная магія дазваляе кіраваць рознымі энергетычнымі патокамі, якія ідуць з пяці касмічных сфер. Для гэтага неабходна стварыць адпаведныя ўмовы для свайго фізічнага цела — гэта значыць прыняць правільную рунічную паставу — і наладзіць сваю свядомасць на ўспрыманне энергетычных патокаў. Гэта робіцца пры дапамозе адмысловых рунічных гукаў, якія германцы звалі «гальд» (*galdr* — «загавор», «магічная песня»).

### Руны ў нацысцкай сімволіцы 
У сімволіцы SS не раз сустракаюцца рунічныя знакі. Так, сімвалам SS былі дзве белыя руны *s* на чорным фоне. Больш таго, руны не раз сустракаюцца на сімволіцы розных дывізій SS: руна o на эмблеме 7-й добраахвотніцкай горнай дывізіі «Прынц Ойген», 23-й горнай дывізіі «Кама» і 23-й добраахвотніцкай танкава-грэнадзёрскай дывізіі «Недэрланд»; руна s таксама сустракаецца на сімволіцы 12-й танкавай дывізіі «Гітлерюгенд»; руна t намалявана на эмблеме 32-й добраахвотніцкай грэнадзёрскай дывізіі «30 студзеня»; руна n на эмблеме 6-й горнай дывізіі «Норд».

Руна *s* была сімвалам арганізацыі Юнгфольк&nbsp;— падраздзялення Гітлерюгенда.

Дзве руны *s* і руна *n* намаляваны на ўзнагародным знаку SS Пярсцёнак «Мёртвая галава».

Агулам, па ўказу Гімлера ў сімволіцы СС выкарыстоўвалася 14 рун старэйшага футарка, з дапамогай якіх пазначаліся асноўныя этапы кар'ернага прасоўвання па службе і асабістыя характарыстыкі членаў арганізацыі. У СС-аўскіх рытуалах выкарыстоўваліся розныя прадметы, упрыгожаныя рунамі, у тым ліку пярсцёнкі, ёльскія свяцільні, кінжалы і інш.

### Руны ў мастацкай літаратуры 
thumb|left|Кірт — адна з пісьменнасцей Міжзем'я
thumb|Месяцавыя руны

Дж. Р. Р. Толкін у сваіх кнігах апісваў алфавіты, створаныя ім спецыяльна для моў народаў Міжзем'я. Сярод іх ёсць дзве пісьменнасці, створаныя на аснове рунічнага пісьма. Адна з гэтых пісьменнасцей — Месяцавыя руны (Moon letters) — уяўляе сабой некалькі зменены агульнагерманскі рунічны алфавіт, якім Толкін нібы «перавёў» аўтэнтычныя тэксты Міжзем'я, іншая пісьменнасць Міжзем'я — кірт (cirth) — таксама знешне ўяўляе сабой руны агульнагерманскага рунічнага алфавіта, але з іншымі значэннямі, іх знешні выгляд спарадкаваны ў адпаведнасці з фанетычнымі характарыстыкамі гукаў .

Акрамя таго, руны часта згадваюцца ў мастацкіх фільмах, серыялах, а таксама ў камп'ютарных гульнях.

## Руны ў Юнікодзе 
Пачынаючы з версіі Unicode 3.0 рунічным знакам у Юнікодзе былі адведзены асобныя пазіцыі (16A0—16F0).
Усяго ва Юнікод занесена 76 рунічных знакаў, уключаючы розныя формы аднаго і таго ж знака ў залежнасці ад рунічнага алфавіта, які ў той уваходзіў, таксама ў Юнікод занесены тры словараздзяляльныя рунічныя знакі: пункт (16EB), двукроп'е (16EC) і крыж (16ED) і тры дадатковыя знакі для абазначэння «залатых лікаў»: arlaug (16EE), tvimaður (16EF) і belgþor (16F0).

Руны падтрымліваюць свабодныя Юнікод-шрыфты: Junicode, Free Mono і Caslon Roman; умоўна-бясплатныя: Code2000, Everson Mono і TITUS Cyberbit Basic.

Класіфікацыя рунічных знакаў ва Юнікодзе

Табліца рунічных сімвалаў ва Юнікодзе:

## Выкарыстанне тэрміна «руны» для іншых пісьменнасцей 
: *Асноўныя артыкулы: **Кёк-цюркскія руны**, **Венгерскія руны**, **Балгарскія руны***

У сувязі са знешнім падабенствам, тэрмінам «руны» завуць таксама шэраг іншых пісьменнасцей, з рунамі ніяк не звязаных. Гэта, у першую чаргу, Кёк-цюркскія руны, пісьменнасць, якая выкарыстоўвалася ў VI—VII стагоддзях у Сібіры, надпісы, зробленыя якой упершыню былі выяўлены ў XVIII стагоддзі. Яна была дэшыфравана дацкім лінгвістам Вільгельмам Томсенам у канцы XIX стагоддзя і паходзіць, відаць, з разнавіднасці пісьма пехлеві.

Рунамі таксама завецца старажытнавенгерскае пісьмо, якое мае падабенства з цюркскімі рунамі, аднак сувязь гэтых дзвюх пісьменнасцей не даказана, што дазваляе выказаць здагадку магчымасць існавання славянскіх рун. Зрэшты, у трактаце Храбра прама сцвярджаецца пра адсутнасць пісьма ў славян. Таксама са славянскімі рунамі атаясамляецца пісьмо «Вялесавай кнігі», прызнанай навуковай супольнасцю падробкай XIX—XX стагоддзя. У XVIII стагоддзі заяўлялася пра знаходку «венедскіх рун» на фігурках з храма Рэтры, але гэтыя фігуркі, як і «Вялесава кніга», былі прызнаны падробленымі.

## Гл. таксама 
* Вікінгі
* Рымскі жалезны век у гісторыі германцаў
* Футарк
* Старажытнацюркскае рунічнае пісьмо
* Венгерскія руны
* Балгарскія руны
* Рунныя камяні ў Елінгу
* Ісландскія магічныя знакі
* Кірт

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Arntz, Helmut*: Handbuch der Runenkunde. Halle/Saale: Niemeyer 1935
* *Arntz, Helmut*: Die Runenschrift. Ihre Geschichte und ihre Denkmaeler. Halle/Saale: Niemeyer 1938
* *Hunger, Ulrich*: Die Runenkunde im Dritten Reich. Ein Beitrag zur Wissenschafts- und Ideologiegeschichte des Nationalsozialismus. Frankfurt/Main: Lang 1984
* *Gaul-Ferenschild, Hartmut*: National-voelkisch-konservative Germanistik. Kritische Wissenschaftsgeschichte in personengeschichtlicher Darstellung. Bonn: Bolvier 1993
* *Kater, Michael H.*: Das «Ahnenerbe» der SS 1935—1945. Ein Beitrag zur Kulturpolitik des Dritten Reiches. 2. erg. Aufl. Muenchen: Oldenbourg 1997
* *Krause, Wolfgang*: Was man in Runen ritzte. 2. verb. Aufl. Halle/Saale: Niemeyer 1943
* *Plassmann, Joseph Otto*: Runenformen in brauchtuemlichen Sinnbildern. In: Germanien. Jg.4—H.4 (1936), S.105—114
* *Poliakov, Leon & Wulf, Joseph*: Das dritte Reich und seine Denker. Wien: Ullstein 1983
* *Reichardt, Konstantin*: Runenkunde. Jena: Diederichs 1936 Runenberichte. Bd.1 H.1—4 (1939—1942)
* *Roemer, Ruth*: Sprachwissenschaft und Rasseideologie in Deutschland. Muenchen: Fink 1985
* *Weigel, Karl Theodor*: Runen und Sinnbilder. Berlin: Metzner 1935
* *Wirth, Hermann*: Die heilige Urschrift der Menschheit. 2. Bde. Leipzig: Hase & Koehler, 1931.
* *Wuest, Walther*: Zur Erkenntnis deutschen Wesens. Deutsches Ahnenerbe&nbsp;— Das Ahnenerbe. In: Germanien. Jg.5—H.4 (1937), S. 97—101
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Вікінгі

Катэгорыя:Алфавіты
Катэгорыя:Германскія мовы
Катэгорыя:Спосабы варажбы
Катэгорыя:Календары
Катэгорыя:Пісьменнасці старажытнай Еўропы