open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гаскойн

**Гаскойн** () — самая доўгая рака ў Заходняй Аўстраліі. Даўжыня 978 км. Плошча басейна 68,3 тыс. км².

Працякае па Заходне-Аўстралійскім пласкагор’і і ўпадае ў заліў Шарк Індыйскага акіяна. Ваганні ўзроўню вады вельмі адрозніваюцца па сезонах — у сухую пару года рэчышча перасыхае, у маі-ліпені — бурныя паводкі. Сярэдні расход вады каля 20 м³/сек. Вусце мае толькі падземны сцёк.

На рацэ, у вусці, размешчаны порт Карнарван.

Названая лейтэнантам Джорджам Грэем у 1839 годзе «ў гонар майго сябра, капітана Дж. Гаскойна».

Катэгорыя:Рэкі Заходняй Аўстраліі
Катэгорыя:Басейн Індыйскага акіяна ў Аўстраліі
Салдацкія імператары

**Салдацкія імператары** — агульная назва шэрагу імператараў Старажытнага Рыма, часам вельмі нязнатнага паходжання, якіх прызначала армія, і якія хутка змянялі адзін аднаго, не праяўляючы яскравых палітычных здольнасцей. Пад эпохай салдацкіх імператараў звычайна разумеюць час 235—285 гг. н.э., вядомы таксама як Крызіс трэцяга стагоддзя; не ўсе імператары гэтага часу былі абвешчаны арміяй, частка адносіцца не да салдацкіх, а да «сенацкіх» імператараў.

## Гл. таксама 
*Спіс рымскіх імператараў
*Пяць добрых імператараў
Грэй

**Грэй** (от  — шэры) — англійскае і шатландскае прозвішча, тапонім.

## Прозвішча 
* Гары Баркус Грэй, амерыканскі хімік
* Джасцін Грэй (нар. 1984), амерыканскі баскетбаліст
* Джон Эдуард Грэй, брытанскі заолаг
* Джордж Роберт Грэй, брытанскі заолаг
* Джэйн Грэй, каралева Англіі
* Лінда Грэй, амерыканская актрыса
* Чарлз Грэй, 26-ы прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі
* Эйса Грэй, амерыканскі батанік

## Псеўданім 
* Саша Грэй, амерыканская порнаактрыса
## Тапонім 
* Грэй (акруга, Тэхас)
## Гл.таксама 
* Грэй, адзінка вымярэння
Луцый Вер

**Луцый Цэёній Комад Вер**, больш вядомы як **Луцый Вер** (, цалкам , 15 снежня 130 — студзень 169) — рымскі імператар з 161 па 169 з дынастыі Антанінаў, суправіцель Марка Аўрэлія, свайго брата па ўсынаўленні (абодва былі ўсыноўлены імператарам Антанінам Піем).

## Біяграфія 
Родны бацька Луцыя Вера, Луцый Элій Вер, быў недоўгачасовы час спадчыннікам імператарскай улады; быўшы ўсыноўлены імператарам Адрыянам, ён неўзабаве сканаў (1 студзеня 138), незадоўга да самога Адрыяна. Пасля гэтага малалетні Луцый Вер стаў «спадчыннікам другой чаргі», які павінен быў атрымаць у спадчыну імперыю пасля Антаніна Пія разам з Маркам Аўрэліем.

Пасля скону Антаніна Пія 7 сакавіка 161 Марк і Луцый сталі імператарамі-суправіцелямі (з часам гэта практыка стане цалкам звычайнай). Марк Аўрэлій, які ў той час ужо быў ва ўладзе, зрабіў Луцыя Вера сваім суправіцелем, хоць сенат уручыў уладу толькі Марку.

У адрозненне ад сур’ёзнага і ўдумлівага Марка, Луцый Вер не падрыхтаваўся да ролі імператара і жыў толькі ў сваё задавальненне, праводзячы час у застоллях і забавах (парой непрыстойных). Антычныя гісторыкі адносяцца да яго крытычна і параўноўваюць з Неронам. Зрэшты, Луцый Вер не быў жорсткім. Сам Марк Аўрэлій у сваіх філасофскіх «Разважаннях» падкрэслівае супярэчлівасць вобразу Вера: «…брат у мяне быў такі, які сваім норавам мог заахвоціць мяне паклапаціцца пра сябе самога, а разам цешыў мяне павагай і цеплынёй».

У 162—166 Вер камандаваў сіламі імперыі на Усходзе ў вайне з Парфянскім царствам. Падчас вайны ён аддаваўся сваім звычайным празмернасцям, але баязлівасці ці грэбавання сваімі воінамі не праяўляў. Па заканчэнні вайны Вер і Марк Аўрэлій зладзілі ў Рыме трыумф, а Луцый атрымаў яшчэ і мянушку «Армянскі» ().

Як і бацька, ён не адрозніваўся дужым здароўем і памёр меркавана ад апаплексічнага ўдару, не дажыўшы да 40 гадоў. Некаторыя гісторыкі лічаць, што прычынай яго смерці стала эпідэмія чумы, некаторыя гісторыкі кажуць пра воспу. Марк аплакваў Луцыя Вера, а сенат прылічыў яго да багоў («Боскі Вер»).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Абагаўлёныя манархі
Катэгорыя:Рымскія імператары II стагоддзя
Пяць добрых імператараў

**Пяць добрых імператараў** () — пяць рымскіх імператараў з дынастыі Антанінаў, якія кіравалі паслядоўна : Нерва, Траян, Адрыян, Антанін Пій і Марк Аўрэлій. За час іх кіравання (96 — 180 н.э.), якое адрознівалася стабільнасцю і адсутнасцю рэпрэсій, Рымская імперыя дасягнула свайго найвышэйшага росквіту. Тэрмін уведзены Э. Гібанам.

Ва ўнутранай палітыцы было дасягнута прымірэнне імператараў з сенатам. Сенатары не падвяргаліся рэпрэсіям і зямельным канфіскацыям. Сенат актыўна папаўняўся правінцыйнай знаццю і ў значнай ступені страціў свае старыя арыстакратычныя традыцыі. Канчатковае прызнанне атрымаў самадзяржаўны погляд на імператарскую ўладу.

У знешняй палітыцы імперыя дасягнула свайго максімальнага пашырэння. Пры Траяне ў выніку пераможных войн з дакамі і Парфіяй былі далучаны Дакія, Аравія, Арменія і Месапатамія. Аднак ужо Адрыяну ад апошніх дзвюх правінцый прыйшлося адмовіцца і перайсці ад наступу да абароны на межах.

Успадкаванне ўлады забяспечвалася бяскроўным шляхам. Кожны імператар пры жыцці ўсынаўляў сабе пераемніка, які выбіраўся ім з ухвалення сената і арміі з ліку аўтарытэтных военачальнікаў ці адміністратараў. Марк Аўрэлій парушыў гэты прынцып, абвясціўшы суправіцелем свайго роднага сына — Комада, які апынуўся не здольным кіраваць краінай. Сваімі тыранічнымі дзеяннямі ён выклікаў усеагульную нянавісць і быў забіты ў 192 годзе. Пасля гэтага Рым быў уведзены ў доўгую чараду войн паміж рознымі прэтэндэнтамі на трон. (гл. крызіс III стагоддзя і салдацкія імператары).

Рымскія гісторыкі, якія выразна падзялялі ўсіх імператараў на «добрых» і «дрэнных», адносілі Антанінаў да ліку добрых і склалі іх біяграфіі выключна ў хвалебных тонах. Нерве, па выразу Тацыта, атрымалася злучыць незлучальнае — прынцыпат і свабоду. Траян стаў для рымлян прыкладам поспеху, наступныя імператары жадалі быць падобным на яго. Антанін насіў мянушку Пій — Набожны. А Марк Аўрэлій увасобіў ідэал кіраўніка, стаўшы філосафам на троне.
Сучасныя даследчыкі, якія згаджаючыся з большасцю фактаў, тым не менш схільныя з большай асцярожнасцю ўзносіць гэту эпоху, паколькі ўся захаваная пра яе інфармацыя адлюстроўвае пункт гледжання толькі вышэйшага слоя рымскага грамадства.

Выява:Nerva Tivoli Massimo.jpg|Марк Кокцей **Нерва**
Выява:Traianus Glyptothek Munich 336.jpg|Марк Ульпій Нерва **Траян**
Выява:Bust_Hadrian_Musei_Capitolini_MC817.jpg|Публій Элій Траян **Адрыян**
Выява:Antoninus Pius Glyptothek Munich 337 cropped.jpg|Ціт Элій Цэзар Антанін (**Антанін Пій**)
Выява:Marcus Aurelius Glyptothek Munich.jpg|**Марк Аўрэлій** Антанін

## Літаратура 
* Johannes Pasquali: *Die Adoptivkaiser. Das römische Weltreich am Höhepunkt seiner Macht (98-180 n. Chr.)*, projektverlag, Bochum 2011, ISBN 978-3-89733-229-4
* Oliver Schipp: *Die Adoptivkaiser — Nerva, Trajan, Hadrian, Antonius Pius, Mark Aurel und Lucius Verus.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2011.

Катэгорыя:Гістарыяграфія Старажытнага Рыма
Іаган Густаў Гаснер

**Іаган Густаў Гаснер** (; , Берлін — , Люнебург) — нямецкі батанік, фітапатолаг.

## Біяграфія 
З 1907 па 1910 выкладаў у Сельскагаспадарчым універсітэце ў Мантэвідэа (Уругвай) — прафесар батанікі і фітапаталогіі. З 1911 працаваў ва ўніверсітэце Кіля.

З 1915 года — ва ўніверсітэце Ростака.

З 1918 — прафесар батанікі ў Тэхнічным універсітэце Браўншвайга, быў рэктарам у 1932—1933 гадах.

У 1934—1939 гадах ўзначальвае дзяржаўную службу аховы раслін і біялагічную службу кампаніі «Fahlberg-List AG» ў Магдэбургу.

У 1945 годзе зноў узначаліў Браўншвайгскі тэхнічны ўніверсітэт (рэктар) і заставаўся на гэтай пасадзе да 1948 года.

З 1946 — прэзідэнт Саюза сельскагаспадарчых і лясных устаноў.

Доктар філасофскіх і доктар прыродазнаўчых навук.

Член Нямецкай акадэміі даследчыкаў прыроды «Леапальдзіна» і Шведскай акадэміі сельскагаспадарчых навук.

Ганаровы доктар Гётынгенскага ўніверсітэта.

## Спасылкі 
* Біяграфія (на нямецкай мове) 
* Ausstellung und Gustav Gassner Gedächtnis-Vorlesung (Universitätsbibliothek Braunschweig)
* 

Катэгорыя:Батанікі Германіі
Катэгорыя:Члены Леапальдзіны
Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Германіі
Катэгорыя:Члены Нямецкай нацыянальнай народнай партыі
Гастрын

**Гастрын** — гармон поліпептыднай прыроды, выпрацоўваецца слізістай абалонкай піларычнага аддзела страўніка; вылучаецца пры расцяжэнні гэтага аддзла і ўздзеянні на яго хімічных раздражняльнікаў (напрыклад, прадуктаў расшчаплення ежы), а таксама пад уплывам імпульсаў, якія паступаюць па блукаючых нервах. Гастрын выклікае ўзмацненне сакрэцыі страўнікавага соку і соку падстраўнікавай залозы, а таксама жоўцевылучэння, змяняе тонус і маторыку страўніка і кішачніка. Павелічэнне ўтрымання ў піларычны аддзеле салянай кіслаты (пры паступленні кіслага страўнікавага соку) тармозіць вылучэнне гастрына. Выдзелены дзве разнавіднасці гастрына, блізкія па будове і фізіялагічных функцыях. Ажыццёўлены хімічны сінтэз гастрына.

Катэгорыя:Гармоны страўніка
Катэгорыя:Гармоны падстраўнікавай залозы
Катэгорыя:Пептыдныя гармоны
Фізіка кандэнсаванага стану

**Фізіка кандэнсаванага стану** — вялікая галіна фізікі, якая вывучае паводзіны складаных сістэм (гэта значыць сістэм з вялікім лікам ступеней свабоды) з моцнай сувяззю. Прынцыповая асаблівасць эвалюцыі такіх сістэм заключаецца ў тым, што яе (эвалюцыю ўсёй сістэмы) не ўдаецца «падзяліць» на эвалюцыю асобных часціц. «Разбірацца» прыходзіцца з усёй сістэмай у цэлым. Як вынік, часта замест руху асобных часціц даводзіцца разглядаць калектыўныя ваганні. Пры квантавым апісанні, гэтыя калектыўныя ступені свабоды становяцца квазічасціцамі.

Фізіка кандэнсаваных асяроддзяў — вельмі багатая вобласць фізікі, як з пункту гледжання матэматычных мадэлей, так і з пункту гледжання прыкладанняў да рэальнасці. Кандэнсаваныя асяроддзя з самымі разнастайнымі ўласцівасцямі сустракаюцца паўсюль: звычайныя вадкасці, крышталі і аморфныя целы, матэрыялы са складанай унутранай структурай (да якіх адносяцца і мяккія кандэнсаваныя асяроддзі), квантавыя вадкасці (электронная вадкасць у металах, нейтронная — у нейтронных зорках, звышцякучыя асяроддзі, атамныя ядра), спінавыя ланцужкі, магнітныя моманты, складаныя сеткі і г. д. Часта іх уласцівасці бываюць гэтак складаныя і шматгранныя, што даводзіцца папярэдне разглядаць іх спрошчаныя матэматычныя мадэлі. У выніку пошук і даследаванне матэматычных мадэлей кандэнсаваных асяроддзяў, якія можна рашыць дакладна, стаў адным з найбольш актыўных напрамкаў у фізіцы кандэнсаваных асяроддзяў.

Асноўныя галіны даследавання:
* Механіка суцэльных асяроддзяў
* Электрадынаміка суцэльных асяроддзяў
* Фізіка цвёрдага цела
* Фізіка вадкасцей
* 
* Мяккае кандэнсаванае рэчыва
* Квантавы эфект Хола
* Звышправоднасць
* Моцна карэляваныя сістэмы
** Спінавыя ланцужкі
** Высокатэмпературная звышправоднасць
* Фізіка неўпарадкаваных сістэм

Катэгорыя:Статыстычная фізіка
Гродзенскі філіял НАН Беларусі

**Гродзенскі філіял Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі** ― былы рэгіянальны філіял Акадэміі навук, створаны паводле рашэння Агульнага сходу НАН Беларусі 16 красавіка 2002 года для развіцця і каардынацыі навукі ў Гродзенскай вобласці. Расфарміраваны.

## Склад на 2006 год 
* Інстытут біяхіміі біялагічна актыўных злучэнняў НАН Беларусі
* Навукова-даследчы цэнтр праблем рэсурсазберажэння Інстытута цепла- і масаабмену імя А. В. Лыкава НАН Беларусі
* Гродзенскі занальны інстытут раслінаводства НАН Беларусі
* Гродзенскі цэнтр навукова-тэхнічнай і дзелавой інфармацыі

## Спасылкі 
* [Указ Президента Республики Беларусь от 03.02.2003 N 56 «О некоторых вопросах Национальной академии наук Беларуси», п. 74](https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2003-17/2003-17(004-021).pdf&oldDocPage=1)
* [Указ Президента Республики Беларусь от 8 сентября 2005 г. № 423 «О внесении дополнений и изменений в Устав Национальной академии наук Беларуси», п. 1.25](https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-142/2005-142(003-028).pdf&oldDocPage=23)

Катэгорыя:Нацыянальная акадэмія навук Беларусі
Катэгорыя:Арганізацыі Гродна
Катэгорыя:Гродзенская вобласць
Гастраэнтэрыт

**Гастраэнтэрыт** (ад , родны склон  — «страўнік» і   — «кішка») — запаленчае захворванне страўніка і тонкага кішачніка. У чалавека гастраэнтэрыт развіваецца з прычыны харчовых токсікаінфекцый, заражэння бактэрыямі, піцця недабраякаснай вады, захворванняў (грып, пнеўманія, адзёр, сепсіс і інш), атручвання цяжкімі металамі, кіслотамі, шчолачамі, ртутнымі прэпаратамі і інш. Працякае ў вострай і хранічнай форме. Часта суправаджаецца пашкоджаннем і тоўстага кішачніка — гастраэнтэракаліт. 

## Лячэнне і прафілактыка 
Пры вострым гастраэнтэрыце — прамыванне страўніка праз зонд, якое можна замяніць звычайным пітвом з наступным выклікання ваніт; грэлкі да ног, медыкаментозная тэрапія, накіраваная на ўрэгуляванне сакраторнай функцыі страўніка і кішачніка; пры хранічным гастраэнтэрыце — працяглая дыетатэрапія, строгае выкананне рэжыму харчавання, медыкаментозная тэрапія.

Катэгорыя:Захворванні жывёл
Катэгорыя:Захворванні страўніка
Катэгорыя:Захворванні тонкай кішкі
Катэгорыя:Інфекцыйныя захворванні
Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы
Гастраэнтэракаліт

**Гастраэнтэракаліт**  (ад  — страўнік,  — кішка,  — тоўстая кішка) — запаленчае захворванне ўсяго страўнікава-кішачнага тракта. Адрозніваюць гастраэнтэракаліт востры і хранічны. Востры гастраэнтэракаліт развіваецца звычайна ў выніку харчовых токсікаінфекцый, грыпу, які суправаджаецца кішачнымі крывацёкамі, іншых інфекцыйных захворванняў (тыф, сухоты, сепсіс і інш.) алергічных фактараў (гл. алергія), атручванняў (моцныя кіслоты і шчолачы, спірты, цяжкія металы, лекавыя атручванні і інш.). Інфекцыя ў кішэчнік можа трапляць праз рот або заносіцца з крывёй. Спрыяльным фактарам з'яўляюцца ахілія, авітамінозы і анемія. Гастраэнтэракаліт праяўляецца адрыжкай, пякоткай, болямі і цяжарам ў падуздушнай вобласці. Часам захворванне пачынаецца ванітамі з наступным паносам, уздуццем, балючасцую жывата, буркатаннем і пераліваннем ў кішэчніку. Стан хворага залежыць ад характару інфекцыі і супраціўляльнасці арганізма. У цяжкіх выпадках адзначаецца слабасць, млоснасць, зблытаныя свядомасць, павышэнне тэмпературы і сардэчна-сасудзістыя разлады. У лёгкіх выпадках востры гастраэнтэракаліт праходзіць праз 5-7 дзён; ў цяжкіх — хвароба можа зацягвацца, прымаючы нярэдка хранічны характар. Лячэнне вострага гастраэнтэракаліта: ліквідацыя прычыны, якая выклікала гастраэнтэракаліт, напрыклад лячэнне харчовых токсікаінфекцый.

Катэгорыя:Захворванні страўнікава-кішачнага тракту
Фізіка атамаў і малекул

**Фізіка атамаў і малекул** — раздзел фізікі, які вывучае ўнутраную будову і фізічныя ўласцівасці атамаў, малекул і іх больш складаных аб’яднанняў (кластараў), уключаючы іх узбуджаныя, іанізаваныя,  і іншыя слабазвязаныя формы як індывідуальных мікраскапічных субадзінак матэрыі, а таксама фізічныя з’явы пры нізкаэнергетычных (якія не закранаюць цэласнасць атамных ядраў) элементарных актах узаемадзеяння гэтых аб’ектаў паміж сабой і з элементарнымі часціцамі (галоўным чынам электронамі, пратонамі і фатонамі) і ўздзеянні электрычных і магнітных палёў.

Пры вывучэнні фізікі атамаў і малекул асноўнымі з’яўляюцца такія эксперыментальныя метады (шырока прымяняюцца таксама ў хіміі для аналітычных мэт), як спектраскапія і мас-спектраметрыя з усімі іх разнавіднасцямі, некаторыя віды , рэзанансных метадаў і мікраскапіі, тэарэтычныя метады квантавай механікі, статыстычнай фізікі і тэрмадынамікі. Фізіка атамаў і малекул цесна ўзаемазвязана з малекулярнай фізікай, у якой вывучаюцца (калектыўныя) фізічныя ўласцівасці цел ў розных агрэгатных станах на аснове разгляду іх мікраскапічнай (атамна-малекулярнай) будовы, а таксама з некаторымі часткамі хіміі (структурная хімія, тэрмахімія, кінетыка, квантавая хімія і іншыя)

Сярод асноўных напрамкаў даследаванняў:
* фізіка атамных кластараў,
* фізіка складаных малекул,
* фізіка  — высокаўзбуджаных станаў атамаў,
* атамы і малекулы пры звышнізкіх тэмпературах і .

## Гл. таксама 
* Атамная фізіка
* Малекулярная фізіка

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Атамная фізіка
Катэгорыя:Квантавая хімія
Фізіка высокіх энергій

**Фізіка высокіх энергій** — раздзел фізікі элементарных часціц, які вывучае ўзаемадзеяння элементарных часціц і/або ядраў атамаў пры энергіях сутыкнення, істотна вышэй, чым масы часціц, якія самі сутыкаюцца.

Эксперыменты па фізіцы высокіх энергій праводзяцца з дапамогай паскаральнікаў зараджаных часціц і ядзерных рэактараў. Таксама крыніцай часціц высокіх энергій з’яўляюцца касмічныя прамяні. У непаскаральных эксперыментах з касмічнымі прамянямі вывучаюць, у асноўным, ўласцівасці нейтрына і паводзіны часціц пры звышвысокіх энергіях (шырокія касмічныя ліўні).

Аснова любога эксперыменту ў галіне фізікі высокіх энергій — дэтэктары іанізуючага выпраменьвання і гама-прамянёў. Дэтэктар рэгіструе прадукты рэакцый паміж часціцамі, і фізікі аднаўляюць самі рэакцыі па гэтых дадзеных. У цяперашні час асноўныя тыпы дэтэктараў, якія выкарыстоўваюцца ў эксперыментах у фізіцы высокіх энергій — паўправадніковыя дэтэктары, дрэйфавыя газавыя камеры і каларыметр электрамагнітных і адронных ліўняў. Таксама, для рэгістрацыі вынікаў сутыкненняў выкарыстоўваюцца тоўстаслойныя фотапласцінкі, бурбалкавыя камеры, іскравыя камеры і іншыя дэтэктары элементарных часціц. З розных тыпаў дэтэктараў фізікі збіраюць велізарныя дэтэктары элементарных часціц, так званыя дэтэктары агульнага прызначэння. Прыклады дэтэктараў: ATLAS і CMS на пратон-пратоннам калайдэрЫ LHC (Швейцарыя/Францыя), D0 і CDF на пратон-антыпратоннам калайдэры Tevatron (ЗША), BaBar і Belle на асіметрычных электрон-пазітронных фабрыках B-мезоннага ў лабараторыях SLAC (ЗША) і KEK (Японія), а таксама дэтэктары СНД і КМД-3, якія працуюць на электрон-пазітроннаму паскаральніку ВЭПП-2000.

## Гл. таксама 
* Квантавая тэорыя поля
* Фізіка элементарных часціц
* Фізіка паскаральнікаў

Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Фенаменалогія элементарных часціц

**Фенаменалогія элементарных часціц** - раздзел фізікі элементарных часціц, займаецца ужываннем тэарэтычных канцэпцый фізікі элементарных часціц для аналізу канкрэтных эксперыментаў.

## Тыповыя задачы фенаменалогіі элементарных часціц 
* Вылічэнне сячэнняў або кінематычных размеркаванняў для рэакцый ўзаемадзеяння часціц у паскаральніку. Напрыклад, нараджэнне базона Хігса з двух глюонаў мае поўнае сячэнне пры энергіі калайдэра LHC — 20 - 40 пікабарн, у залежнасці ад масы базона.
* Атрыманне функцый размеркавання партонаў ў адронах або іншых часціцах.
* Мадэляванне сутыкнення часціц метадам Монтэ-Карла.
* Вылічэнне мас адронаў і іншых параметраў часціц, якія моцна ўзаемадзейнічаюць, метадамі КХД на рашотцы.
* Пабудова фенаменалагічнай мадэлі для аналізу эксперыментаў.

## Інструментар фенаменалогіі элементарных часціц 
Адной з найбольш паспяховых фенаменалагічных тэорый з'яўляецца мадэль вектарнай дамінантнасці. Гэтая мадэль прымяняецца для фенаменалагічнага (які не абапіраецца на строгую паслядоўную тэорыю) апісання ўзаемадзеяння фатонаў з лёгкімі адронамі.

Для вылічэнняў у фенаменалагічных даследаваннях фізікі шырока выкарыстоўваюць Монтэ-Карла генератары, спецыяльныя праграмы для мадэлявання рэакцый часціц метадам Монтэ-Карла. Прыклады Монтэ-Карла генератараў:

* PYTHIA
* HERWIG
* CompHEP

Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Квантавая статыстыка

**Квантавая статыстыка** — раздзел статыстычнай механікі, у якім n-частковыя квантавыя сістэмы апісваюцца метадам статыстычных аператараў комплексаў часціц (рэдукаванымі матрыцамі шчыльнасці). Колькасць часціц n можа быць адвольным натуральным (канечным) лікам або бесканечнасцю.

У вузкім сэнсе пад квантавай статыстыкай маюць на ўвазе статыстыкі Бозэ — Эйнштэйна і Фермі — Дзірака.

Пад квантавай статыстыкай часам маюць на ўвазе абагульненне матэматычнай статыстыкі, якое абапіраецца на тэорыю некамутатыўнай (квантавай) імавернасці.

## Гл. таксама 
* статыстыка Бозэ — Эйнштэйна
* статыстыка Фермі — Дзірака

## Літаратура 
* Боголюбов Н. Н. Лекции по квантовой статистике. (1948) в Боголюбов Н. Н. Избранные труды в трех томах. Том 2. Киев: Наукова думка, 1970. стр.287-493.
* Бриллюэн Л. Квантовая статистика. Пер с франц. 2-е изд. М.: Едиториал УРСС, 2004. — 514 с. ISBN 5-354-00946-4
* Каданов Л., Бейм Г., Квантовая статистическая механика. М.: Мир, 1964. - 256с.
* Квасников И. А. Термодинамика и статистическая физика. Том 4. Квантовая статистика. М.: КомКнига, 2005. — 352с.
* Квасников И. А. Квантовая статистика. М.: Красадар, 2011. — 576с.
* Крефт В.Д., Кремп Д., Эбелинг В., Рёпке Г., Квантовая статистика систем заряженных частиц. М.: Мир, 1988. - 408с.
* Перина Я. Квантовая статистика линейных и нелинейных оптических явлений. М.: Мир, 1987. — 368с.
* Фудзита С., Введение в неравновесную квантовую статистическую механику. М.: Мир, 1969. - 208 с.
* Холево А. С. Статистическая структура квантовой теории. Москва, Ижевск: ИКИ, 2003. — 192с.
* Холево А. С. Квантовая вероятность и квантовая статистика. Итоги науки и техники. Современные проблемы математики. Фундаментальные направления. Том 83. М.: ВИНИТИ, 1991. стр.3-132.

## Спасылкі 
* 
* В Физическом энциклопедическом словаре http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_physics/1338/

Катэгорыя:Тэарэтычная фізіка
Катэгорыя:Статыстычная механіка
Радыёспектраскапія

**Радыёспектраскапія** - вобласць фізікі, у якой даследуюцца працэсы паглынання і выпраменьвання узорам электрамагнітных хваль.

## Гл. таксама 
* Спектр
* Спектраскапія

## Літаратура 
* *Семёнов В. В.* Квантовая радиофизика. Радиоспектроскопия: учеб. пособие. — СПб: Изд-во Политехн. ун-та, 2009. — 107 с. — ISBN 978-5-7422-2258-3.
* *Дмитриев Ю. И.* Радиоспектроскопические приборы. — Л: Изд-во ЛЭТИ, 1978. — 89 с.

Катэгорыя:Радыёфізіка
Рэнтгенаспектральны аналіз

**Рэнтгенаспектральны аналіз** - інструментальны метад элементнага аналізу, заснаваны на вывучэнні спектру рэнтгенаўскіх прамянёў, якія прайшлі скрозь ўзор або былі выпушчаныя ім.

## Прынцып працы 
Пры апрамяненні ў атама выдаляюцца электроны з унутраных абалонак. Электроны з знешніх абалонак пераскокваюць на вакантныя месцы, каб вызваліць залішнюю энергію ў выглядзе кванта рэнтгенаўскага дыяпазону або перадаць яе іншаму электрону з знешніх абалонак (ожэ-электрон). Па энергіі і колькасці выпушчаных квантаў судзяць аб колькасным і якасным складзе аналізаванай рэчывы.

У якасці крыніц ўзбуджэння ўжываюць рэнтгенаўскае выпраменьванне (першаснае выпраменьванне) або электронны пучок.

Для аналізу спектру другаснага выпраменьвання ўжываюць альбо дыфракцыю рэнтгенаўскіх прамянёў на крышталі (хвалевая дысперсія), альбо выкарыстоўваюць дэтэктары, адчувальныя да энергіі паглынутага кванта (энергетычная дысперсія). Хваледысперсійны спектраметэр адрозніваецца высокай дакладнасцю, але працуе павольней, чым энергадысперсійны спектраметэр. Так руцінны эксперымент складае толькі некалькі хвілін. Сучасныя энергадысперсійныя мікрааналізатары не патрабуюць азотнага астуджэння, што спрашчае іх эксплуатацыю.

Вынікі аналізу могуць быць якаснымі (гэта значыць, адказваць на пытанне «з якіх элементаў складаецца ўзор?") або колькаснымі (адказваць на пытанне "якая колькасць кожнага з элементаў в ўзоры?)

## Прыборная рэалізацыя 
Прыборы для правядзення рэнтгенаспектральнага мікрааналіза бываюць самастойнымі або спадарожнымі ў выглядзе прыставак ў іншых прыборах (гл. ніжэй).

### РСМА ў электроннай мікраскапіі 
Так большасць электронных мікраскопаў, у прыватнасці растравых электронных мікраскопаў, маюць хваледысперсійныя і/або энергадысперсійныя прыстаўкі. Для генерацыі характарыстычнага рэнтгенаўскага выпраменьвання выкарыстоўваецца электронны пучок мікраскопа. Прасторавае разрозненне рэнтгенаўскага мікрааналіза для растравых электронных мікраскопаў знаходзіцца ў вобласці 1 мкм, для тых, якія прасвечваюць - парадку некалькіх нм.

## Гл. таксама 
* Спектраскапія
* Спектраметр
* Спектраметрычныя метады

## Літаратура 
* *Верховодов П. А.* Рентгеноспектральный анализ: вопросы теории и способы унификации. — Наукова Думка, 1984. — 159 с.
* *Верховодов П. А.* Рентгеноспектральный анализ: раздельный учет физических процессов. — Наукова Думка, 1992. — 232 с. — ISBN 9785120031028
* *Коляда В. М., Зайченко А. К., Дмитренко Р. В.* Рентгеноспектральный анализ с ионным возбуждением. — Атомиздат, 1978. — 246 с.
* *Петров В. И.* Оптический и рентгеноспектральный анализ. — Металлургия, 1973. — 285 с.
* *Гоулдстейн Дж., Ньюбери Д., Эчлин П., Джой Д., Фиори Ч., Лифшин Ф.* Растровая электронная микроскопия и рентгеновский микроанализ. — Мир, 1984.

Катэгорыя:Рэнтгенаўскае выпраменьванне
Катэгорыя:Аналітычная хімія
Класічная тэорыя поля

**Класічная тэорыя поля** - фізічная тэорыя аб узаемадзеянні палёў і матэрыі, не закранаючая квантавых з'яў. Звычайна адрозніваюць рэлятывісцкую і нерэлятывісцкую тэорыю поля.

## Фізіка суцэльных асяроддзяў і нераўнаважная тэрмадынаміка 
Нераўнаважную тэрмадынаміку, таксама як механіку і электрадынаміку суцэльных асяроддзяў, можна лічыць тыповай тэорыяй поля. У нераўнаважнай тэрмадынаміцы і механіцы суцэльных асяроддзяў, гэтак жа як у класічнай электрадынаміцы і тэорыі гравітацыйнага поля, змены стану апісваюцца дыферэнцыяльнымі ўраўненнямі ў прыватных вытворных.

## Выпадковыя паля 
Да класічнай тэорыі поля таксама адносяць тэорыю выпадковых палёў, якую выкарыстоўвае ў статыстычнай радыёфізіцы і статыстычнай гідрадынаміцы.

## Матэматычная фармулёўка 
Абагульняючы тэорыю калібровачных палёў, класічная тэорыя поля фармулюецца як лагранжава тэорыя на расслаенне, у якой класічныя паля ўяўляюцца перасекамі расслаенняў.

## Гл. таксама 
* Квантавая тэорыя поля
* Электрычнае поле
* Магнітнае поле
* Гравітацыйнае поле
* Агульная тэорыя адноснасці

## Літаратура 
* *Рубаков В. А.* Классические калибровочные поля. — М.: УРСС, 1999. 336 с.
* *Иваненко Д., Соколов А.* Классическая теория поля (новые проблемы). 2-е изд. М. Л.: ГИТТЛ, 1951. 480 с.
* *Манин Ю. И.* Калибровочные поля и комплексная геометрия. — М.: Наука, 1984. 336 с.
* *Богуш А. А., Мороз Л. Г.* Введение в теорию классических полей. 2-е изд. — М.: УРСС, 2004. 384 с.
* *Дьярмати И.* Неравновесная термодинамика. Теория поля и вариационные принципы. Пер. с англ. — М.: Мир, 1974. 304 с.
* *Седов Л. И., Цыпкин А. Г.* Основы макроскопических теорий гравитации и электромагнетизма 1989. 272 с.
* *Черный Л. T.* Релятивистские модели сплошных сред. — М.: Наука, 1983. 288 с.
* *Рытов С. М., Кравцов Ю. А., Татарский В. И.* Введение в статистическую радиофизику. Часть 2. Случайные поля. — М. Наука, 1978. 464 с.
* *Монин А. С., Яглом А. М.* Статистическая гидромеханика. Механика турбулентности. — М.: Наука, 1965. Часть 1. 639 с.
* *Монин А. С., Яглом А. М.* Статистическая гидромеханика. Механика турбулентности. — М.: Наука, 1967. Часть 2. 720 с.
* *Татарский В. И.* Распространение волн в турбулентной атмосфере. — М.: Наука, 1967.
* *Giachetta G., Mangiarotti, L., Sardanashvily G.* Advanced Classical Field Theory. World Scientific, 2009. 389 p.; arXiv: 0811.0331.

Катэгорыя:Тэорыя поля
Фізіка гіпер’ядраў

**Фізіка гіпер’ядраў** — раздзел фізікі на стыку ядзернай фізікі і фізікі элементарных часціц, у якім прадметам даследавання выступаюць ядрападобныя сістэмы, якія змяшчаюць, акрамя пратонаў і нейтронаў, іншыя элементарныя часціцы — гіпероны. Таксама можна сказаць, што прадметам даследаванняў фізікі гіпер’ядраў з’яўляецца ўзаемадзеянне нізкаэнергетычных гіперонаў і атамных ядраў.

Метады даследаванняў і тэхніка правядзення эксперыменту перанятыя з ядзернай фізікі і фізікі элементарных часціц.

## Гісторыя адкрыцця 
Лямбда-гіпер’ядры (гіпер’ядры, якія змяшчаюць Λ-гіперон) былі адкрыты эксперыментальна ў 1953 годзе M. Данышам (M. Danysz) і E. Пнеўскім (J. Pniewski); у 1963 выяўлена двайное Λ-гіпер’ядро, якое змяшчае два лямбда-гіпероны. Сігма-гіпер’ядры, якія змяшчаюць Σ-гіперон, былі адкрыты ў 1979 годзе.

## Уласцівасці гіпер’ядраў 
Распады гіпер’ядраў адбываюцца звычайна ў выніку моцных узаемадзеянняў з часам жыцця 10−23−10−21 секунды (пры гэтым дзіўнасць захоўваецца, гэта значыць, у канчатковым стане прысутнічае гіперон або К-мезон). Аднак існуюць і больш доўгажывучыя гіпер’ядры, якія распадаюцца за кошт слабага ўзаемадзеяння, паколькі іх моцны распад забаронены законамі захавання. Час жыцця такіх гіпер’ядраў парадку часу жыцця свабодных гіперонаў (~ 10−10 с), дзіўнасць не захоўваецца. Прыклад такога распаду:

: 

## Антыгіпер’ядры 
Акрамя звычайных гіпер’ядраў, магчыма існаванне антыгіпер’ядраў — звязаных сістэм антынуклонаў і антыгіперонаў.

### Гіпертрытон 
Трытонам ў фізіцы называецца ядро трыція, то-бок часціца, якая складаецца з пратона і двух нейтронаў. Гіпертрытон замест аднаго нейтрона ўтрымлівае лямбда-гіперон — нестабільны нейтральны барыён, маса якога большая за масу нейтрона. Антыгіпертрытон — гэта антычасціца гіпертрытона і складаецца з антыпратона, антынейтрона і антыгіперона. Упершыню аб стварэнні антыгіпертрытона было абвешчана ў сакавіку 2010 года ў эксперыменце на калайдэры цяжкіх іонаў RHIC.

## Спасылкі 
* Д. Е. Ланской «Физика гиперядер» — М., 2002. (Вучэбны дапаможнік па фізіцы гіпер’ядраў.)
* Исследование гиперядер в пучках Нуклотрона  ЯФ, 2008
* В. А. Люлька, В. А. Филимонов, Д. Д. Иваненко. Теория гиперядер // Успехи физических наук, 1959, т. 68, вып. 4, с. 663—685

Катэгорыя:Фізіка элементарных часціц
Катэгорыя:Ядзерная фізіка
Гай Юлій Віндэкс

**Гай Юлій Віндэкс** (; ? — ) — рымскі вайскавод, паводле паходжання гал са старажытнага аквітанскага царскага роду. Быўшы намеснікам Паўночнай Галіі, увесну 68 падняў паўстанне супраць Нерона, якое было падтрымана намеснікам Тараконскай Іспаніі Гальбай і намеснікам Германіі Вергініем Руфам. Каля Везонцыа (сучасны Безансон) воіны Вергінія Руфа без загаду з верху напалі на армію Віндэкса, якая праходзіла міма іх лагера, мяркуючы, што яна ідзе на іх; Віндэкс скончыў жыццё самагубствам.

## Літаратура 
* Вялікая савецкая энцыклапедыя
* 

Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Рымскія намеснікі Галіі
Катэгорыя:Военачальнікі-самазабойцы
Белгіка

[250px|thumb|Рымская правінцыя Белгіка каля [120 года.]]
**Бе́лгіка** () — рымская правінцыя, утвораная ў 16 да н.э. у вобласці рассялення кельцкага племя белгаў. Пры імператары Дыяклетыяне (284—305) падзелена на дзве правінцыі: Белгіка I і Белгіка II. У V стагоддзі заваявана франкамі.

Пасля заваявання Белгікі франкамі яна была заселена гэтымі германскімі плямёнамі, а таксама часткова фрызамі і саксамі, якія ў значнай ступені германізавалі ранейшае белга-рымскае насельніцтва Паўночнай Белгікі (якое пасля стала складовай часткай фламандскай народнасці); германізацыя белга-рымскага насельніцтва Паўднёвай Белгікі была малаважнай (тут пазней склалася валонская народнасць).

## Гл. таксама 
* Галія
* Leo Belgicus

Катэгорыя:Правінцыі Рымскай імперыі
Катэгорыя:Правінцыі рымскай Галіі
Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў
Прыкладная фізіка

авага лазера]]
"]]
 галавы]]

**Прыкладная фізіка** - комплекс навуковых дысцыплін, раздзелаў і напрамкаў фізікі, якія ставяць сваёй мэтай рашэнне фізічных праблем для канкрэтных тэхналагічных і практычных ужыванняў. Іх найважнейшай характарыстыкай з'яўляецца тое, што канкрэтнае фізічная з'ява разглядаецца не дзеля вывучэння, а ў кантэксце тэхнічных і міждысцыплінарных праблем. «Прыкладная» фізіка адрозніваецца ад «чыстай», якая канцэнтруе сваю ўвагу на фундаментальных даследаваннях. Прыкладная фізіка грунтуецца на адкрыццях, зробленых пры фундаментальных даследаваннях, і засяроджваецца на вырашэнні праблем, якія стаяць перад тэхнолагамі, з тым, каб найбольш эфектыўна выкарыстоўваць гэтыя адкрыцця на практыцы.  Іншымі словамі, прыкладная фізіка сыходзіць каранямі ў асноватворныя ісціны і асноўныя паняцці фізічнай навукі, але звязаная з выкарыстаннем гэтых навуковых прынцыпаў у практычных прыладах і сістэмах. Прыкладныя фізікі могуць быць зацікаўлены таксама ў вырашэнні праблем для навуковых даследаванняў. Напрыклад, людзі, якія працуюць у галіне фізікі паскаральнікаў, ўдасканальваюць іх для правядзення даследаванняў у галіне будовы матэрыі.

## Вобласці даследаванняў 
## Вядомыя навуковыя цэнтры 
* Факультет общей и прикладной физики МФТИ 
* Факультет прикладной физики Калифорнийского технологического института
* Факультет прикладной физики Стэнфордского университета
* Факультет прикладной физики и прикладной математики Колумбийского университета
* http://www.seas.harvard.edu/faculty-research/research-areas/applied_physics 
* Лаборатория прикладной физики Бенгальского университета науки и техники 
* Applied Физическая лаборатория унивегситета Джона Гопкинса
* Институт прикладной физики университета в Мюнстере
* Школа прикладной физики и техники Корнуэлльского университета
* Department of Physics, Applied Physics & Astronomy, Rensselaer Polytechnic Institute
* Department of Physics, University of South Florida 
* Institute for Research in Electronics and Applied Physics, University of Maryland
* Department of Applied Physics, University of Michigan 
* Department of Applied Physics, University of Karachi, Pakistan
* Department of Physics, Applied and Engineering Physics, Kettering University 
* Department of Engineering Physics, Faculty of Industrial Technology, Institut Teknologi Bandung, Indonesia 
* [Department of Applied Physics, Hebrew Univ

## Спасылкі 
Катэгорыя:Фізічныя навукі(https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D1%8D%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D1%96)
Катэгорыя:Прыкладныя навукі
Фізіка атмасферы

**Фізіка атмасферы** — сукупнасць раздзелаў фізікі, якія вывучаюць структуру, склад, дынаміку, і з’явы ў атмасферы Зямлі і іншых планет (у тым ліку і пазасонечных). У многіх краінах метэаралогія і фізіка атмасферы з’яўляюцца сінонімамі. Так, у нямецкіх ВНУ адна і тая ж спецыяльнасць можа называцца ў адным універсітэце метэаролагіяй, а ў іншым — фізікай атмасферы. Лічыцца, што метэаралогія — састарэлая назва, таму што паходзіць ад кораня «метэор», які мае ў сённяшнім разуменні мала агульнага з сапраўднай метэаролагіяй.

Некаторыя асобныя раздзелы фізікі атмасферы:

* Атмасферная оптыка
* Атмасферная электрычнасць
* Аэраномія

## Літаратура 
* Матвеев Л. Т. Основы общей метеорологии. Физика атмосферы, Л., 1965; СПб, Гидрометеоиздат, 2000. — 751 с.
* Хргиан А. Х. Физика атмосферы, 3 изд., Л., 1969
* Гуди Р. М., Уолкер Дж., Атмосферы, пер. с англ., М., 1975

Катэгорыя:Метэаралогія
Ніжняя Германія (рымская правінцыя)

250px|thumb|Рымская правінцыя Ніжняя Германія каля 120 года
**Ніжняя Германія** () — правінцыя Рымскай імперыі з цэнтрам у горадзе Калонія Агрыпіны, размяшчалася на левым беразе Рэйна, на поўдзень і захад ад сучасных Нідэрландаў і цалкам утрымоўвала сучасную Бельгію і Люксембург, частку паўночна-ўсходняй Францыі і заходняй Германіі. На захадзе межавала з правінцыяй Белгіка, на поўдні — з Верхняй Германіяй, на ўсходзе — з тэрыторыяй варвараў. Асноўныя паселішчы: Кастра Ветэра і Калонія Ульпія Траяна, абодва каля Ксантэна, Неймегена () , Утрэхта (), Тангерэна (), Турнэ (), Бона () і Кёльна ().

Упершыню рымляне ўступілі на зарэйнскія тэрыторыі падчас гальскіх войн Юлія Цэзара. Легіёны Цэзара адначасова з карнай і разведвальнай мэтай пераправіліся праз Рэйн у 57 да н.э. Войскамі Цэзара былі знішчаны такія плямёны, як менапіі і эбуроны.

Першыя рымскія паселішчы ў Ніжняй Германіі з'явіліся ў 50-х гадах да н.э. Тады гэтыя землі адносіліся да правінцыі Белгіка. Статус рымскай правінцыі атрымала ў 90 годзе, пазней стала імператарскай правінцыяй.

У сувязі з пастаяннай пагрозай нашэсцяў варвараў у Ніжняй Германіі ўвесь час было размешчана некалькі легіёнаў. У прысвячэнні EX.GER.INF. () указваюцца наступныя легіёны: легіён I «Мінервія» і легіён XXX «Ульпія Віктрыкс». Рымскі флот, які патруляваў Рэйн і Паўночнае мора, базіраваўся спачатку ў Кастра Ветэры (), а затым у Калоніі Агрыпіны.

## Літаратура 
* Livius.org: Germania inferior
Фізіка плазмы

**Фізіка плазмы** — раздзел фізікі, які вывучае ўласцівасці і паводзіны плазмы, у прыватнасці, у магнітных палях.

Для фізікі шчыльнай плазмы справядліва сцвярджэнне, што яе можна лічыць падраздзелам фізікі суцэльных асяроддзяў, бо пры даследаванні шчыльнай плазмы гаворка ідзе пра макраскапічныя паводзіны часткова або цалкам іанізаванага суцэльнага асяроддзя. Аднак разрэджаная плазма не заўсёды адэкватна апісваецца метадамі механікі суцэльных асяроддзяў.

## Асноўныя напрамкі даследаванняў 
* Устойлівасць плазмы ў знешніх палях
* Хвалі ў плазме
* Электрычныя, магнітныя і аптычныя ўласцівасці плазмы
* Дыфузія, праводнасць і іншыя кінетычныя з’явы ў плазме
* Дынаміка плазмы з умарожаным у яе магнітным полем (магнітагідрадынаміка)
* Фізіка касмічнай плазмы (іанасфера, структура зорак, плазма ў міжзоркавай і міжгалактычнай прасторы)

## Асноўнае прымяненне 
* Утрыманне плазмы ў магнітных пастках (такамак, стэларатар); кіраваны тэрмаядзерны сінтэз
* Магнітагідрадынамічны генератар

## Літаратура 
* *Арцимович Л. А., Сагдеев Р. 3.* Физика плазмы для физиков. — Москва: Атомиздат, 1979.
Белгі

**Белгі** () — група кельцкіх плямёнаў і, магчыма, германскіх плямёнаў, якія засялялі Паўночную Галію (паміж рр. Сенай, Паўночным морам і Рэйнам) і часткова ўсходняе ўзбярэжжа Брытаніі прыкладна з 300 да н.э.

Найважнейшыя з белгскіх плямёнаў: белавакі, суесіёны (свесіёны), рэмы, амбіяны, атрэбаты, марыны, менапіі (менапійцы), нервійцы, адуатукі, эбуроны і трэверы.

Галоўным горадам белгаў лічыўся Дурацэрторум у вобласці пражывання рэмаў (ад іх назвы паходзіць сучасная назва горада — Рэймс).

У 58-51 да н.э. гальскія белгі былі заваяваны Юліем Цэзарам; пазней, з 16 да н.э., краіна белгаў стала далёкай перыферыяй рымскай дзяржавы; паўднёва-заходняя яе частка ўвайшла ў склад рымскай правінцыі Белгіка з цэнтрам у горадзе Трыр (пазней Белгіка II), а паўночна-ўсходняя частка — у склад утворанай у 89 н.э. рымскай правінцыі Германія Ніжняя.

У сярэдзіне I стагоддзя н.э. рымлянамі канчаткова была заваявана тэрыторыя рассялення кельцкіх плямёнаў (у тым ліку і белгаў) у Брытаніі.

У V стагоддзі, пасля заваявання Белгікі франкамі, белгі былі часткова знішчаны заваёўнікамі, часткова зліліся з імі. Гэта тэрыторыя засялялася германскімі плямёнамі — франкамі, часткова таксама фрызамі і саксамі, якія ў значнай ступені германізавалі ранейшае белга-рымскае насельніцтва Паўночнай Белгікі (якое пасля стала складовай часткай фламандскай народнасці); германізацыя белга-рымскага насельніцтва Паўднёвай Белгікі была малаважнай (тут пазней склалася валонская народнасць).

## Гл. таксама 
* Белгіка
* Галія
* Юлій Цэзар
* Франкі
* Кельты

Катэгорыя:Кельцкія плямёны
Катэгорыя:Плямёны Галіі
Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі
Аграфізіка

**Аграфізіка** - навука аб фізічных, фізіка-хімічных і біяфізічныя працэсах, якія праходзяць у аграэкалагічнай сістэме "глеба-расліны-атмасфера", грунтуецца на аграбіялагічных (раслінаводства, земляробства, фізіялогія раслін, глебазнаўства) і фізіка-матэматычных навуках (агульная і эксперыментальная фізіка, тэарэтычная і матэматычная фізіка, геафізіка, метэаралогія), уключае ў сябе фізіку цвёрдай фазы глебы, гідрафізікі глебы, цеплафізіцы глебы, фізіку газавай фазы глебы, аэрадынамічныя, радыяцыйныя і іншыя параметры прыземнага пласта паветра, святлафізіялогію і радыебіялогію раслін, а таксама прыёмы і сродкі рэгулявання знешніх умоў жыцця раслін.

## Спасылкі 
* *Encyclopedia of Agrophysics* in series: Encyclopedia of Earth Sciences Series edts. Jan Glinski, Jozef Horabik, Jerzy Lipiec, **2011**, Publisher: Springer, ISBN 978-90-481-3585-1
* *Encyclopedia of Soil Science*, edts. Ward Chesworth, **2008**, Uniw. of Guelph Canada, Publ. Springer, ISBN 978-1-4020-3994-2
* *АГРОФИЗИКА — AGROPHYSICS* by Е. В. Шеин (J.W. Chein), В. М. Гончаров (W.M. Gontcharow), Ростов-на-Дону, Феникс (Phoenix), **2006**, — 399 c., ISBN 5-222-07741-1 — Рекомендовано УМО по классическому университетскому образованию в качестве учебника для студентов высших учебных заведений, обучающихся по специальности и направлению высшего профессионального образования «Почвоведение»
* *Scientific Dictionary of Agrophysics: polish-English, polsko-angielski* by R. Dębicki, J. Gliński, J. Horabik, R. T. Walczak — Lublin **2004**, ISBN 83-87385-88-3
* *Physical Methods in Agriculture. Approach to Precision and Quality*, edts. J. Blahovec and M. Kutilek, Kluwer Academic Publishers, New York **2002**, ISBN 0-306-47430-1.
* *Soil Physical Condition and Plant Roots* by J. Gliński, J. Lipiec, **1990**, CRC Press, Inc., Boca Raton, USA, ISBN 0-8493-6498-1
* *Soil Aeration and its Role for Plants* by J. Gliński, W. Stępniewski, **1985**, Publisher: CRC Press, Inc., Boca Raton, USA, ISBN 0-8493-5250-9
* *Fundamentals of Agrophysics* (Osnovy agrofiziki) by A. F. Ioffe, I. B. Revut, Petr Basilevich Vershinin, **1966**, English : Publisher: Jerusalem, Israel Program for Scientific Translations; (available from the U.S. Dept. of Commerce, Clearinghouse for Federal Scientific and Technical Information, Va.)
* *Fundamentals of Agrophysics* by P. V, etc. Vershinin, **1959**, Publisher: IPST, ISBN 0-7065-0358-9

Катэгорыя:Фізічныя навукі
Катэгорыя:Аграномія
Тараконская Іспанія

250px|thumb|Рымская правінцыя Тараконская Іспанія каля 120 года.
[thumb|right|250px|Іспанія пасля рэформы [Аўгуст|Цэзара Аўгуста па заканчэнні кантабрскай вайны ў 29 да н.э.]]
[thumb|250px|Іспанія пасля рэформаў [Дыяклетыяна]]

**Тараконская Іспанія** (, ) — правінцыя Рымскай імперыі з цэнтрам Тарака (), суч. Тарагона ў Каталоніі, адна з трох на Пірэнейскім паўвостраве. Гэтай правінцыі належала амаль усё міжземнаморскае ўзбярэжжа сучаснай Іспаніі, частка атлантычнага ўзбярэжжа Іспаніі і Партугаліі. Паўднёвая частка Пірэнейскага паўвострава, названая цяпер Андалузіяй, звалася Бетыкай, а на заходнім узбярэжжы знаходзілася правінцыя Лузітанія. Сталіцай правінцыі быў горад Тарака.

## Гісторыя 
Правінцыя Тараконская Іспанія ўзнікла на месцы правінцыі Блізкая Іспанія () і Галісіі (), часткі правінцыі Далёкая Іспанія, у 27 да н.э. пры рэформе правінцый імператара Аўгуста. Яна атрымала статус імператарскай правінцыі ў адрозненне ад дзвюх іншых пірэнейскіх правінцый, якія засталіся пад кантролем сената.

Пасля Кантабрскіх войн 29-19 да н.э. уся Іспанія патрапіла пад уладу Рыма. Кантабры былі апошняй народнасцю, якая захоўвала незалежнасць.

З 61 года пракуратарам Тараконскай Іспаніі становіцца Сервій Сульпіцый Гальба. У 68 годзе ён далучаецца да паўстання Віндэкса, а пасля смерці апошняга і самагубства імператара Нерона сам становіцца імператарам.

У 73 годзе на пасадзе пракуратара Тараконскай Іспаніі апыняецца Пліній Старэйшы.

Пасля рэформы Дыяклетыяна 293 года правінцыя падзелена на тры часткі: Галецыя (), Карфагеніка () і Тараконіка ().

Тараконская Іспанія была страчана Рымам напачатку V ст. у выніку ўварвання вестготаў і распачатых у той жа час паўстанняў баскаў і кантабраў. У выніку на тэрыторыі Тараконскай Іспаніі ўзнікла каралеўства вестготаў.

## Экспарт 
З Тараконскай Іспаніі вывозіліся драўніна, кінавар, золата, жалеза, волава, свінец, мармур, віно і аліўкавы алей.

## Гл. таксама 
* Гарады Тараконскай Іспаніі
* Рымская Іспанія

## Літаратура 
* Tilmann Bechert: Die Provinzen des römischen Reiches. Einführung und Überblick. von Zabern, Mainz 1999, S 65-71.

Катэгорыя:Геаграфія старажытнай Іспаніі
Катэгорыя:Старажытная Іспанія
Катэгорыя:Тараконская Іспанія
Бетыка

**Бетыка** () — старажытнарымская правінцыя, якая знаходзілася на тэрыторыі сённяшняй Іспаніі, на поўдні Пірэнейскага паўвострава, што адпавядала цяперашняй Андалусіі з прылеглымі часткамі Эстрэмадуры і партугальскай правінцыі Алентэжу; лічылася найбольш урадлівай і найлепш апрацаванай з усіх рымскіх правінцый, з вельмі развітай прамысловасцю і гандлем: экспартавала шмат хлеба ў Рым. Страбон налічвае ў ёй да 250 гарадоў, з якіх асабліва вядомыя былі Гадэс (сучасны Кадыс), Кордуба (Кордава), Гіспаліс (Севілья) і інш. Жыхарамі краіны былі плямёны, якія пазней змяшаліся з прышлым насельніцтвам: турдэтаны, бастулы, кельты, турдулы; асабліва да першых хутка прывіліся рымскія норавы і рымская цывілізацыя. Шмат якія знакамітыя рымскія пісьменнікі імператарскага перыяду былі выхадцамі Бетыкі, як, напрыклад, Сенека, Лукан, Марцыял і інш.

## Літаратура 
* Franz Braun: *Die Entwicklung der spanischen Provinzialgrenzen in römischer Zeit*, Berlin 1909

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі
Нелінейная дынаміка

**Нелінейная дынаміка** - міждысцыплінарная навука, у якой вывучаюцца ўласцівасці нелінейных дынамічных сістэм. Нелінейная дынаміка выкарыстоўвае для апісання сістэм нелінейныя мадэлі, звычайна апісваныя дыферэнцыяльнымі щраўненнямі і дыскрэтнымі адлюстраваннями. Нелінейная дынаміка ўключае ў сябе тэорыю ўстойлівасці, тэорыю дынамічнага хаосу, эргадычную тэорыю, тэорыю інтэграваныя сістэм.

## Літаратура 
* *Малинецкий Г. Г., Потапов А. Б.* Современные проблемы нелинейной динамики. — М.:Эдиториал УРСС, 2000. — 326с.
* *Данилов Ю. А.* Лекции по нелинейной динамике. — М.: Постмаркет, 2001. — 184с.
* *Табор М.* Хаос и интегрируемость в нелинейной динамике. — М.: Эдиториал УРСС, 2001. — 318с.

## Спасылкі 
* Электронная библиотека по нелинейной динамике
* Журнал Нелинейная динамика
* Journal of Applied Nonlinear Dynamics (Часопіс па Прыкладной нелінейнай дынаміцы)

Катэгорыя:Дынамічныя сістэмы
Эксперыментальная фізіка

**Эксперыментальная фізіка** — спосаб пазнання прыроды, які заключаецца ў вывучэнні прыродных з’яў у спецыяльна прыгатаваных умовах. У адрозненне ад тэарэтычнай фізікі, якая даследуе матэматычныя мадэлі прыроды, эксперыментальная фізіка закліканая даследаваць саму прыроду.

Менавіта нязгода з вынікам эксперыменту з’яўляецца крытэрыем памылковасці фізічнай тэорыі, ці больш дакладна, непрымянімасці тэорыі да нашага свету. Адваротнае сцвярджэнне не мае месца: згода з эксперыментам не можа быць доказам правільнасці (прымянімасці) тэорыі. Гэта значыць, што галоўным крытэрыем жыццяздольнасці фізічнай тэорыі з’яўляецца праверка эксперыментам.

Гэтая відавочная зараз роля эксперыменту была ўсвядомленая толькі Галілеем і больш познімі даследчыкамі, якія рабілі высновы пра ўласцівасці свету на падставе назіранняў за паводзінамі прадметаў у спецыяльных умовах, г. зн. ставілі эксперыменты. Заўважым, што гэта цалкам процілегла, напрыклад, падыходу старажытных грэкаў: крыніцай сапраўдных ведаў пра будову свету ім здавалася толькі разважанне, а «пачуццёвы вопыт» лічыўся ўразлівым да падману і нявызначанасці, а таму не мог прэтэндаваць на статус крыніцы сапраўдных ведаў.

У ідэале эксперыментальная фізіка павінна даваць толькі **апісанне** вынікаў эксперыменту, без якой-небудзь іх **інтэрпрэтацыі**. Аднак на практыцы гэта недасягальна. Інтэрпрэтацыя вынікаў больш-менш складанага эксперыменту непазбежна абапіраецца на тое, што ў нас ёсць разуменне, як паводзяць сябе ўсе элементы эксперыментальнай устаноўкі. Такое разуменне, у сваю чаргу, не можа не абапірацца на якія-небудзь тэорыі. Так, эксперыменты ў паскаральнай фізіцы элементарных часціц — адны з самых складаных ва ўсёй эксперыментальнай фізіцы — могуць тлумачыцца як сапраўднае вывучэнне ўласцівасцяў элементарных часціц толькі пасля таго, як дэталёва зразуметыя (з дапамогай адпаведных тэорый) механічныя і пругкасныя ўласцівасці ўсіх элементаў дэтэктара, іх водгук на электрычныя і магнітныя палі, уласцівасці рэшткавых газаў у вакуумнай камеры, размеркаванне электрычнага поля і дрэйф іонаў у прапарцыйных камерах, працэсы іанізацыі рэчыва і г. д.
Лугдунская Галія

[thumb|Рымская правінцыя Лугдунская Галія каля [58 да н.э. ]]
right|thumb|Рымская правінцыя Лугдунская Галія каля 120 года.

**Лугдунская Галія** () — правінцыя Рымскай імперыі з цэнтрам у горадзе Лугдунум (суч. Ліён), якая займала тэрыторыю сучаснай паўночнай Францыі. Першапачаткова межавала на паўночным усходзе па рэках Сена і Марна з Белгікай, на поўдні па рацэ Гарона з Аквітаніяй. У кіраванне Аўгуста частка тэрыторыі Лугдунскай Галіі паміж Гаронай і Луарай адышла да Аквітаніі, а ўсходняя яе частка ўвайшла ў склад новай правінцыі Верхняя Германія. Мела статус імператарскай правінцыі.

Лугдунская Галія ўвайшла ў склад Рымскай дзяржавы пасля заваяванняў Юлія Цэзара (гл. Гальская вайна). Была досыць хутка раманізавана, і ў наступныя часы захоўвала вернасць Рыму ў барацьбе з германскімі плямёнамі.

У 68 была цэнтрам паўстання вайскавода Віндэкса, які прывёў да звяржэння Нерона і пачатку смутнага часу аж да прыходу да ўлады Веспасіяна.

З часоў Дыяклетыяна найбуйнейшая правінцыя дыяцэзіі, названай Гальскай, у якой акрамя кельцкіх плямёнаў гельветаў і белгаў жылі германцы. Разам з В'енскай (), Брытанскай () дыяцэзіямі, (абедзве населеныя кельтамі), і Іспанскай () дыяцэзіяй ўтварала прэтарыянскую прэфектуру, якая таксама называлася Гальскай і падпарадкоўвалася заходняму імператару.

## Спасылкі 
* Брытаніка. Лугдунская Галія.

Катэгорыя:Правінцыі рымскай Галіі
Пячорская губа

**Пячо́рская губа́** () — заліў Пячорскага мора (паўднёвая частка Баранцава мора).

Даўжыня заліва каля 100 км, шырыня ад 40 да 120 км, глыбіня да 6 м. Каля ўвахода ў заліў знаходзіцца група невялікіх астравоў. Упадае рака Пячора. Заліў пакрыты лёдам з кастрычніка па чэрвень.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Залівы Баранцавага мора