Крымчацкая мова

**Крымча́цкая мова** (часам: *яўрэ́йска-крымскатата́рская мова*, саманазва: *кърымчах тыльы*) — адна з моў цюркскай сям’і моў, распаўсюджаная ва Украіне на паўвостраве Крым у асяроддзі крымчакоў, асаблівай этнічнай групы, якая спалучае ў сабе цюркскія і яўрэйскія элементы. Часам можа лічыцца дыялектам крымскататарскай мовы. Колькасць носьбітаў — каля 200 чалавек; адносіцца да моў, што знаходзяцца на мяжы вымірання.

Як і большасць моў, што вядомыя пад сукупным тэрмінам *яўрэйскія мовы* (які пазначае не мовы адзінага генетычнага паходжання, а мовы, што ў вялікай ступені гістарычна звязаныя з яўрэйскай культурай і рэлігіяй), крымчацкая мова змяшчае вялікую колькасць гебраізмаў. Перад савецкай эпохай для запісу мовы выкарыстоўвалася яўрэйскае пісьмо, якому ў 1930 годзе ў рамках усесавецкай лацінізацыі моў малых народаў СССР прыйшоў на замену ўніфікаваны цюркскі лацінскі алфавіт. Цяперашняя крымчацкая мова выкарыстоўвае кірылічны алфавіт. Да канца ХІХ ст. крымчакі называлі ўласную мову словам *чагатай*.

У 2012 годзе ва Украіне пачалі дзейнічаць палажэнні Еўрапейскай Хартыі рэгіянальных моў, крымчацкая мова стала адной з моў, што трапіла ў спіс моў, якім у краіне забяспечваецца падтрымка паводле Хартыі.

## Класіфікацыя 
Крымчацкая мова адносіцца да кыпчацка-палавецкае падгрупы цюркскай сям’і моў, але ў сучасным размоўным і асабліва пісьмовым маўленнях шмат элементаў іншае падгрупы — агускай, што дазваляе разглядаць мову як змяшаную кыпчацка-агускую. Тым не менш, крымчацкая мова захавала найстаражытнейшыя архаічныя рысы, якія, незважаючы на агускі ўплыў, збліжаюць мову з карачаева-балкарскай нават больш, чым з гістарычна блізкай караімскай. Агускі (або, вужэй, асманскі) уплыў выяўляецца толькі ў фанетыцы і часткова ў лексыцы, тады як марфалогія не закранутая, што важна пры аднясенні мовы ў адну падгрупу з карачаева-балкарскай і караімскай.

Структурна крымчацкая мова можа разглядацца як гаворка сярэдняга дыялекту крымскататарскай мовы, адрозніваючыся ў асноўным наяўнасцю гебраізмаў і некаторымі архаічнымі асаблівасцямі, звязанымі з замкнёным пражываннем крымчакоў у асобнай слабадзе Карасубазару.

## Лінгвістычная характарыстыка 
### Фанетыка, фаналогія 
Для фанетыкі мовы ўласцівы некаторы асманскі ўплыў. У гэтай галіне праяўляюцца найбольш прыкметныя асаблівасці мовы: моцная рэдукцыя галоснага пярэдняга рада [i], які ў слабай пазіцыі абазначаецца як *ы* (*быр* «адзін», *сыз* «вы», *кытийим* «я іду адсюль», *кыбык* «як»); спірантызацыя *q* > *x* у фінальнай пазіцыі (*бойдах* «халасцяк», *къартлых* «старасць»); агускі ініцыяльны *v* (*вер* «дай», вар «ёсць», *вар-* «пайсці»); агуская форма дапаможнага дзеяслова *ol-* «быць»; пераход ініцыяльнага *t* > *č* (*чыш* «зуб», *чӱш* «сон», *чӱшмек* «падаць»), некаторая дэпалаталізацыя галосных *ö*, *ü* у першых складах (*ач копеклер* «галодныя сабакі», *мен ишчы дугульым* «я не працоўны»).

### Марфалогія 
Марфалогія мовы супадае з марфалогіяй сярэдняга дыялекту крымскататарскай мовы, яе лад практычна не закрануты агускім уплывам.

### Лексіка 
Для лексікі мовы ўласцівы пэўныя долі яўрэйскага і агускага ўплываў, таксама вылучаецца спецыфічная лексіка: *къысреге* «праўдзівы», *чешни* «смак», *русфай* «кепскі», *опранмах* «пакутаваць», *мефе* «карысць», *авода* «служба», *акибат* «надзея», *хора* «усявышні, Бог», *зофра* «жоўць», *д’иба* «шоўк», *халт* «глупства», *арын* «проста», *могеджет* «цуд», *бехсун* «сумны», *эйран ол-* «закахацца», *исфат* «клятва». Рукапісныя зборнікі, вядомыя ў караімаў як *мэджума*, у крымчакоў называюцца *джонк* (параўн. з крымскататарскім *джонк* «альбом»).

## Колькасць носьбітаў 
Да Другой сусветнай вайны ў Крыме пражывала каля 6 000 крымчакоў, для пераважнай большасці іх роднай мовай з’яўлялася крымчацкая. У часы акупацыі Нацысцкай Германіяй 1941—1944 гадоў сілы нацыстаў знішчылі амаль усіх крымчакоў. Жывымі засталося каля тысячы чалавек — мужчыны, якія сышлі на фронт, і нешматлікія сем’і, якія паспелі эвакуіравацца.

У маі 1944 года крымскія татары былі дэпартаваны ва Узбекістан, у лік дэпартаваных трапіла вялікая частка крымчакоў, некаторыя з якіх так і засталіся ў краіне. У нашыя часы мова імкліва вымірае. Усеўкраінскі перапіс насельніцтва 2001 года засведчыў наяўнасць 785 чалавек крымчацкай нацыянальнасці, з іх прыкладна 68 чалавек здольныя размаўляць на мове, але існуюць і іншыя звесткі (гл. Ethnologue). Роднай мовай крымчацкая застаецца для значна меншай колькасці людзей, толькі для трох чалавек. Адзін з іх, Давід Рабі, у 2004 годзе выпусціў кнігу з кароткім апісаннем мовы і крымчацка-рускім слоўнікам. Адна з апошніх носьбітак жывога крымчацкага маўлення — Вікторыя (Гурджы) Багінская — памерла 7 студзеня 2012 года ў Краснадары, Расія.

## Пісьмовасць 
Узнікненне крымчацкай пісьмовасці на аснове арамейскага алфавіта звязанае, відавочна, з неабходнасцю перакладу малітваў з старажытнаяўрэйскай мовы: напрыклад, помнік канца XV — пачатку XVI стст. «Рытуал Кафы». У навучальных дапаможніках, выдадзеных у 1930-х гадах, выкарыстоўваўся лацінскі алфавіт, падобны на г.зв. яналіф («новы алфавіт») — уніфікаваны варыянт лацінскага алфавіта, які ў часы савецкай палітыкі лацінізацыі ўводзіўся для цюркскіх моў СССР. Алфавіт меў наступны выгляд.

Пасля 1936 года кнігавыданне на мове прыпынілася, і мова трапіла ў катэгорыю беспісьменных. Пачынаючы з 1930-х гадоў пры запісе тэкстаў на крымчацкай мове крымчакі ўжывалі расійскі варыянт кірыліцы.

Сучасны праектны крымчацкі алфавіт таксама засноўваецца на кірыліцы. Як і некаторыя іншыя кірылічныя алфавіты цюркскіх моў, ён утрымлівае дыграфы з выкарыстаннем літары *ъ* і літары з дыякрытычным знакам трэма.

## Адукацыя 
У пачатку ХХ ст. у Сімферопалі і Карасубазары дзейнічалі дзве пачатковыя школы з навучаннем на крымчацкай мове, першы лемантар і падручнік для пачатковых класаў на крымчацкай мове склаў Ісаак Кая. У 1989 годзе ў Сімферопалі дзейнічала нядзельная школа, дзе слухачы рознага ўзроўню вывучалі крымчацкую мову.

## Прыклад 
Урывак вершу А. Пушкіна «Хмара» на крымчацкай мове, пераклад В. Багінскай-Гурджы:

: *Булут къап-къара, сэн нэге давранайсынъ?*
: *Нэге ачылгъан кӧклерде долашайсынъ?*
: *Нэге къарартайсынъ ярых кӱнлерны?*
: *Нэге йыгълатайсынъ частлы аваны?..*

Прымаўка на мове, В. Багінская-Гурджы:

: *Кымы су тапмаз ичмее, кымы копур тапмаз кечмее.*

: *Хто вады не знойдзе напіцца, а хто мосту не знойдзе — прайсці.*

### Параўнанне з турэцкай мовай 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Цюркскія мовы
Катэгорыя:Мовы Украіны