Крыптаграфія

[thumb|300px|Нямецкая [Машына Лорэнца|крыптамашына Lorenz выкарыстоўвалася падчас Другой сусветнай вайны для шыфравання самых сакрэтных паведамленняў]]
**Крыптаграфія** (ад  — утоены і  — пішу) — навука пра метады забеспячэння прыватнасці (немагчымасці чытання інфармацыі староннім) і аўтэнтычнасці (цэласнасці і сапраўднасці аўтарства, а таксама немагчымасці адмовы ад аўтарства) інфармацыі.

Першапачаткова крыптаграфія вывучала метады шыфравання інфармацыі — абарачальнага пераўтварэння адкрытага (зыходнага) тэксту на аснове сакрэтнага алгарытму і/ці ключа ў шыфраваны тэкст (шыфратэкст). Традыцыйная крыптаграфія ўтварае раздзел сіметрычных крыптасістэм, у якіх зашыфраванне і расшыфраванне праводзіцца з выкарыстаннем аднаго і таго ж сакрэтнага ключа. Апроч гэтага раздзела сучасная крыптаграфія складаецца з асіметрычных крыптасістэм, сістэмы электроннага лічбавага подпісу (ЭЦП), хэш-функцыі, кіраванне ключамі, атрыманне ўтоенай інфармацыі, квантавую крыптаграфію.

Крыптаграфія не займаецца: абаронай ад падману, подкупу ці шантажу законных абанентаў, крадзяжу ключоў і іншых пагроз інфармацыі, якія ўзнікаюць у абароненых сістэмах перадачы даных.

Крыптаграфія — адна з найстарэйшых навук, яе гісторыя налічвае некалькі тысяч гадоў.

## Тэрміналогія 
* **Адкрыты (зыходны) тэкст** — даныя (не абавязкова тэкставыя), якія перадаюцца незашыфраванымі.
* **Шыфратэкст**, **шыфраваны (закрыты) тэкст** — даныя, атрыманыя пасля прымянення крыптасістэмы (звычайна — з некаторым указаным ключом).
* **Ключ** — параметр шыфру, вызначаючы выбар дакладнага пераўтварэння дадзенага тэксту. У сучасных шыфрах крыптаграфічная трываласць шыфру цалкам вызначаецца сакрэтнасцю ключа (Прынцып Керкгофса).
* **Шыфр**, **крыптасістэма** — сямейства абарачальных пераўтварэнняў адкрытага тэксту ў шыфраваны.
* **Шыфраванне** — працэс нармальнага ужывання крыптаграфічнага пераўтварэння адкрытага тэксту на аснове алгарытма і ключа, у выніку якога ўзнікае шыфраваны тэкст.
* **Расшыфроўванне** — працэс нармальнага ужывання крыптаграфічнага пераўтварэння шыфраванага тэксту ў адкрыты.
* **Асіметрычнны шыфр**, **двухключавы шыфр**, **шыфр з адкрытым ключом** — шыфр, у якім ужываецца два ключы, шыфруючы і расшыфроўваючы. Пры гэтым, ведаючы ключ зашыфроўвання, нельга расшыфраваць паведамленне, і наадварот.
* **Адкрыты ключ** — той з двух ключоў асіметрычнай сістэмы, які свабодна распаўсюджваецца. Шыфруючы для сакрэтнай перапіскі і расшыфроўваючы — для электроннага подпісу.
* **Сакрэтны ключ**, **закрыты ключ** — той з двух ключоў асіметрычнай сістэмы, які захоўваецца ў сакрэце.
* **Крыптааналіз** — навука, якая вывучае матэматычныя метады парушэння сакрэтнасці і цэласнасці інфармацыі.
* **Крыптааналітык** — чалавек, які стварае і выкарыстоўвае метады крыптааналіза.
* Крыптаграфія і крыптааналіз складаюць **крыпталогію**, як адзіную навуку аб стварэнні і ўзломе шыфраў (*такое дзяленне прынесена з захаду, да гэтага ў СССР і Расіі не ужывалася спецыяльнага падзялення*).
* **Крыптаграфічная атака** — спроба крыптааналітыка выклікаць адхіленні ў атакуемай абароненай сістэме абмену інфармацыяй. Паспяховую крыптаграфічную атаку называюць **узлом** ці **ўскрыццё**.
* **Дэшыфраванне(дэшыфроўка)** — працэс здабывання адкрытага тэксту без ведання крыптаграфічнага ключа на аснове вядомага шыфратэксту. Тэрмін *дэшыфраванне* звычайна ужываюць у адносінах да працэсу крыптааналізу шыфратэксту (крыптааналіз сам па сабе, наогул, можа адбывацца ў аналізе шыфрасістэмы, а не толькі зашыфраванага ёю адкрытага паведамлення).
* **Крыптаграфічная стойкасць** — здольнасць крыптаграфічнага алгарытма супрацьстаяць крыптааналізу.
* **Імітаабарона** — абарона ад навязвання ілжывай інфармацыі. Іншымі словамі, тэкст застаецца адкрытым, але з'яўляецца магчымасць праверыць, што яго не змянялі, ні выпадкова, ані наўмысна. Імітаабарона дасягаецца звычайна за кошт дадання ў пакет перадаваемых даных імітаўстаўкі.
* **Імітаўстаўка** — блок інфармацыі, выкарыстоўваемы для імітаабароны, залежыць ад ключа і даных.
* **Электронны лічбавы подпіс**, ці **электронны подпіс** — асіметрычная імітаўстаўка (ключ абароны адрозніваецца ад ключа праверкі). Іншымі словамі, такая імітаўстаўка, якую правяраючы не можа падрабіць.
* **Цэнтр сертыфікацыі** — трэці бок, чыя сумленнасць бясспрэчна, а адкрыты ключ шырокавядомы. Электронны подпіс цэнтра сертыфікацыі пацвярджае сапраўднасць адкрытага ключа.
* **Хэш-функцыя** — функцыя, якая пераўтварае паведамленне адвольнай даўжыні ў лік («скрутка») фіксаванай даўжыні. Для крыптаграфічнай хэш-функцыі (у адрозненні ад хэш-функцыі агульнага прызначэння) складана вылічыць адваротную і нават знайсці два паведамленні з аднолькавым значэннем хэш-функцыі.

## Спасылкі 
* Юрый Ліфшыц. Курс лекцый Сучасныя задачы крыптаграфіі 
* Крыптаграфічны лікбез 
* Зборнік артыкулаў па крыптаграфіі 
* Падборка артыкулаў пра гісторыю крыптаграфіі