open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Геконавыя

**Геконавыя**, або **ўчэпістапальцыя** (*Gekkonidae*) — сямейства яшчарак.

## Апісанне 
Даўжыня 3,5—35 см. Афарбоўка шэрая або карычневая, сярод трапічных відаў — яркаафарбаваныя. Вочы вялікія, звычайна без павек, з вертыкальнай зрэнкай. Пальцы растапыраныя, знізу ўкрытыя рагавымі пласцінкамі, якія дазваляюць перамяшчацца па вертыкальных паверхнях. Хвост ломкі, але хутка аднаўляецца (рэгенеруе).

## Пашырэнне 
У сусветнай фаўне каля 80 родаў, больш як 900 відаў. Выкапнёвыя рэшткі вядомы з эацэну.

Жывуць пераважна ў трапічных, субтрапічных, часткова ўмераных зонах. Большасць трымаецца на дрэвах, скалах, абрывах і інш. Селяцца ў дамах. Пустынныя віды звычайна рыюць норкі. Змрокавыя і начныя жывёлы. Найбольш вядомыя прадстаўнікі родаў геконы, гекончыкі і эўблефары, якія жывуць пераважна на Каўказе і Крыме, у пустынях і паўпустынях Казахстана, Сярэдняй Азіі.

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца насякомымі, павукападобнымі, мнаганожкамі і інш. Многія выдаюць ціхія гукі. Амаль усе — яйцакладныя (у клад­цы 1–2 яй­цы з цвёр­дай вапнавай абалонкай), ёсць яйцажывародныя.

## Гл. таксама 
* Phelsuma barbouri
* Phelsuma laticauda

## Літаратура 
*
Агамы

**Агамы** (*Agamidae*) — сямейства яшчарак.

Адрозніваецца 35 родаў, больш за 300 відаў. Найбольш вядомыя круглагалоўкі, драконы, плашчаносная яшчарка, калоты.

## Апісанне 
Даўжыня да 45 см. Галава і шыя ўкрытыя дробнымі рагавымі шчыткамі, у некаторых уздоўж спіны грэбень. Хвост звычайна доўгі, няломкі. Могуць мяняць афарбоўку цела.

## Пашырэнне 
Водзяцца пераважна ў стэпавых і пустынных зонах Афрыкі (акрамя Мадагаскара), Паўднёва-Усходняй Еўропы, Азіі, Аўстраліі і Новай Гвінеі. Жывуць на зямлі, скалах або дрэвах. 

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца насякомымі, зрэдку раслінамі.

Кладуць яйцы, некаторыя жывародныя.

## Гл. таксама 
* Sitana ponticeriana

## Літаратура 
*
Каршун чорны

**Каршун чорны** (*Milvus migrans*) — драпежная птушка сямейства каршаковых.

## Апісанне 
Агульная даўжыня 50-60 см, маса 800-1100 г, даўжыня крыла 41-51 см, размах крылаў 140-155 см. Самкі трохі буйнейшыя за самцоў. Афарбоўка дарослых птушак (двухгадовых і больш старэйшых): спінны бок цёмна-буры; цемя часам белавата з чарнавата наствольнымі меткамі. Дзюба і ногі жоўтыя.

Катэгорыя:Сапраўдныя каршуны
Катэгорыя:Птушкі Азіі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Птушкі Мадагаскара
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1783 годзе
Плашчаносная яшчарка

**Плашчаносная яшчарка** (*Chlamydosaurus kingii*) — паўзун сямейства агам. Адзіны від аднайменнага роду.

Даўжыня да 80 см. Мае шырокую лускаватую складку скуры ў выглядзе каўняра-«плашча» (адсюль назва) шырынёю да 15 см. У самцоў на каўняры каляровыя плямы; грудзі і горла чорныя. Раскрывае «плашч» пры абароне, небяспецы, узбуджэнні, у час гону.

Пашырана на поўначы і паўночным захадзе Аўстраліі і востраве Новая Гвінея. Жыве пераважна на дрэвах, па зямлі можа бегаць на задніх нагах. Корміцца пераважна насякомымі, а таксама іншымі беспазваночнымі, дробнымі паўзунамі і млекакормячымі.

## Літаратура 
* Плашчаносная яшчарка  // 

Катэгорыя:Агамы
Катэгорыя:Паўзуны Аўстраліі
Лунь балотны

**Лунь балотны** (*Circus aeruginosus*) — птушка роду  сямейства .

## Знешні від 
Агульная даўжыня 49—60 см, маса 500—750 г, даўжыня крыла 36—43 см, размах крылаў 110—140 см. Самкі значна буйнейшыя за самцоў.

## Распаўсюджанне 
Распаўсюджаны ва ўмеранай паласе Еўразіі, у Паўночна-Заходняй Афрыцы, на астравах Рэюньён і Мадагаскары, у Аўстраліі. У паўночнай частцы — пералётная птушка.

## Літаратура 
* Полный определитель птиц европейской части России / Под общей редакцией д.б.н. М. В. Калякина: П 519 в 3 частях. — Издание исправленное и дополненное. — Часть 1. — М.: ООО «Фитон XXI», 2014. — 268 с.: ил. — ISBN 978-5-906171-07-8, ISBN 978-5-906171-08-5 (часть 1).
* Энциклопедия природы России. / Р. Л. Бёме, В. Л. Динец, В. Е. Флинт, А. Е. Черенков. — М.: ABF, 1998.

## Спасылкі 
* *Circus aeruginosus* (L.) (Болотный лунь) // ИАС «ООПТ России»  
* Болотный лунь — Circus aeriginosus // Экологический центр «Экосистема»™, А. С. Боголюбов 
* Лунь балотны  на сайце «Дзікая прырода побач»

Катэгорыя:Ястрабіныя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Птушкі Аўстраліі
Катэгорыя:Птушкі Мадагаскара
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Сцынкавыя

**Сцы́нкавыя**, **сцынкі** (*Scincidae*) — сямейства яшчарак інфраатрада .

Адрозніваюць больш за 90 родаў, каля 1200 відаў. Пашыраны ўсюды, акрамя Антарктыды, пераважна ў тропіках Усходняга паўшар’я, асабліва ў межах Аўстралійскай біягеаграфічнай вобласці.

Даўжыня да 65 см. Цела падоўжнае, да змеепадобнага; укрыта гладкай або рабрыстай налягаючай луской, пад якой размешчаны касцявыя пласцінкі (астэадэрмы). Хвост ломкі. У рыючых форм канечнасці часткова або канчаткова страчаны, вочы звычайна адсутнічаюць.

Вядуць наземны, рыючы і паўдрэвавы спосаб жыцця, некаторыя віды паўводныя. Кормяцца пераважна насякомымі, буйныя сцынкавыя — і пазваночнымі; некаторыя расліннаедныя.

Большасць відаў адкладваюць яйцы, ёсць яйцажывародныя і жывародныя.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Жизнь животных в 7 т. / Гл. редактор В. Е. Соколов. Т. 5. Земноводные и пресмыкающиеся. / А. Г. Банников, И. С. Даревский, М. Н. Денисова и др.; под ред. А. Г. Банникова — 2-е изд., перераб. — М.: Просвещение, 1985. — С. 210.
*
Сапраўдныя яшчаркі

**Сапраўдныя яшчаркі** (*Lacertidae*) — сямейства яшчарак.

Уключае больш як 170 відаў, пашыраных у Еўропе, Азіі і Афрыцы. У Беларусі водзяцца яшчарка порсткая (*Lacerta agilis*) і яшчарка жывародная (*Lacerta vivipara*).

## Літаратура 
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн., 1996. — ISBN 985-11-0067-6
Юрый (востраў)

**Востраў Юрый** (, ) — востраў у Малой градзе Курыльскіх астравоў. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Сахалінскай вобласці Расіі. На востраў таксама прэтэндуе Японія. Плошча — 10,32 км².

Мае вулканічнае паходжанне. Паверхня ўзгорыстая. Берагі стромкія абрывістыя, месцамі адхонныя з пясчанымі і галечнымі пляжамі. Найвышэйшы пункт — 44 м над узроўнем мора.

У старажытнасці наведваўся айнамі, якія далі яму імя **Юра** або **Юру** («там шмат бакланаў»). У 1855—1945 гг. уваходзіў у склад Японіі. Выкарыстоўваўся як рыбалоўная база. Сезоннае насельніцтва дасягала 501 чал. У 1945 годзе заняты савецкімі войскамі і пазней уключаны ў склад РСФСР.

На востраве знаходзяцца расійская пагранічная застава і маяк. З-за адсутнасці бяспечных падыходаў марскія судны рэдка наведваюць яго. Аднак на заставе існуе верталётная пляцоўка.

Востраў Юрый з’яўляецца часткай прыроднага заказніка «Малыя Курылы».

## Спасылкі 
* Остров Юрий, Малая Курильская гряда
* 歯舞群島（はぼまいぐんとう）

Катэгорыя:Малая Курыльская града
Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна
Чыж

**Чыж** (*Carduelis spinus*) — адзін з відаў пеўчых птушак з сямейства , атрада вераб'інападобныя.

## Апісанне 
Даўжыня цела складае каля 12 см, размах крылаў 20—23 см, маса 12—14 г.

Агульная афарбоўка зелянява-жоўтага або аліўкава-зялёнага колеру, з няяснымі цёмнымі плямамі, знізу — з жоўтымі плямамі. Пёры чорныя, пачаткі рулявых і большай часткі махавых — жоўтыя. Дзюба шэрая.

## Пашырэнне 
Распаўсюджаны ў Еўразіі. Арэал разарваны: Еўропа (акрамя паўднёва-заходняй i крайняй паўночнай частак), Крым, Каўказ, Малая Азія, цэнтральная і паўднёвая частка Заходняй Азіі, Далёкі Усход да Сахаліна і Японіі. Насяляе вільготныя хвойныя дрэвастоі, асабліва яловыя, а таксама піхтавыя i лістоўнічныя, радзей змяшаныя лясы з прымессю елак; увосень і ўзімку — участкі вольхаў, асабліва ўздоўж вадацёкаў. У Татрах даходзіць да 1400—1600 м, у Швейцарыі — да 1200—1800 м над узроўнем мора. Аселы, часткова пералётны від. Часам здараюцца інвазіі.

Чыжоў часта трымаюць у хатніх умовах, у клетках, дзеля іх песень.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо ладзіць на вышыні больш за 8 м ад зямлі, у развілцы гарызантальна адыходзячых ад ствала галінаў (часцей за ўсё елак, радзей соснаў, піхтаў або бяроз), далёка ад ствала, зверху гняздо добра прыкрытае звіслымі галінамі. Яно невялікае, шарападобнае, з моцна сплеценых паміж сабой галінак хваёвых дрэў, карэньчыкаў, сухой травы, верасу, раслінных валокнаў і моху, прымацаваных павуцінай. Унутраная частка складаецца з кавалкаў лішайнікаў, пераплеценых павуцінай і расліннымі ніцямі. Высцілка з шэрсці, расліннага пуху, валосся i невялікіх пёраў.

Яйкі (4—5, часам 3—6) падоўжаныя, з завостраным вузейшым канцом, белыя з блакітнаватым або зеленаватым адценнем. Плямкі іржавага, пурпуровага, карычнева-чырвонага, цёмна-бардовага або чорна-карычневага колеру. Глыбокія плямкі больш дробныя і светлыя, іржавыя, чырванавата-фіялетавыя; паверхневыя — больш рэдкія, часта сканцэнтраваныя на шырэйшым канцы.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. — ISBN 83-01-13187-X

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Шчыглы
Сіп белагаловы

**Белагаловы сіп** (*Gyps fulvus*) — буйная драпежная птушка сямейства каршаковых, падальнікі.

## Апісанне 
Вельмі вялікі. Даўжыня цела 95—110 см, размах крылаў 240—280 см. Галава, шыя і верх цела белаватыя, махавыя цёмныя. Ніз цела рыжаваты, у маладых ніз цямнейшы і цёмны каўнер. Ад чорнага грыфа адрозніваецца формай хваста. Звычайна сустракаюцца некалькі асобін разам. Голас: ціхія, чутныя толькі зблізку каркаючыя і шыпячыя гукі, якія выдаюць толькі ў гнездавы перыяд.

## Пашырэнне 
Распаўсюджаны на засушлівых горных і раўнінных ландшафтах. Арэал разарваны: Паўднёвая Еўропа, Малая Азія і Паўднёвая Азія (акрамя ўсходняй часткі), Паўночная і Паўднёвая Афрыка. Насяляе сухія адкрытыя тэрыторыі на краі абрываў альбо гор (200—2750 м), у пошуках харчавання адзначаны ў далінах і на раўнінах (асабліва пад час качовак).

Аселы. Мноства асобін качуе, у гэты час залятаюць у Ірландыю, Вялікабрытанію, Бельгію, Галандыю, Германію, Данію, Нарвегію, Швецыю, Фінляндыю, Эстонію, Латвію, Літву, Польшчу, Чэхію, Славакію, Венгрыю, Швейцарыю, Румынію, Беларусь, Малдавію, а таксама ў Сібір.

Арэал і агульная колькасць гэтага віду паступова скарачаюцца. На тэрыторыі Беларусі вельмі рэдкі, выпадкова залётны від.

## Асаблівсці біялогіі 
Гняздо пераважна ў невялікай калоніі, у шчылінах альбо на скальных уступах, у нішах і ўваходах у пячоры, на абрывістых скалах, зрэдку ў старых гнёздах на дрэвах, плоская кучка сухіх галін з высцілкай з галінак і сухой травы.

Яйка адно (калі два, то яны адкладзены дзвюма самкамі), амаль эліптычныя, з шурпатай паверхняй, брудна-белыя са светла-бурымі альбо светла-чырвонымі мазкамі; часам без мазкоў. Памеры: 92,0 х 70,5 мм.

## Падвіды 
* *G. f. fulvus* — Паўночна-заходняя Афрыка і ад Пірэнейскага паўвострава на ўсход праз Балканы, Малую Азію, Блізкі Усход, Аравійскі паўвостраў і Іран (да Паміра і Алтая)
* *G. f. fulvescens* — Афганістан, Пакістан, паўночная Індыя (да Асама).

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

Катэгорыя:Грыфавыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1783 годзе
Часночніцы

**Часночніцы** (*Pelobatidae*) — сямейства бясхвостых земнаводных.

Гэта адзінае сямейства з падатрада анамацэльных. Адрозніваецца 12 родаў, каля 60 відаў.

Даўжыня да 10 см. Цела шчыльнае, вонкава часночніцы падобныя да жаб і рапух. Скура гладкая або злёгку гузаватая. Грудны пояс рухомы. Зрэнка вертыкальная. Сямейства ўключае віды, прадстаўнікі якіх маюць пярэднеўвагнутыя, а ззаду выпуклыя, або працэльныя, тулаўныя пазванкі. Рэбры ў іх адсутнічаюць, а крыжавыя пазванкі зліты з урастылем (хваставой косткай, утворанай ад зліцця хваставых пазванкоў). У большасці відаў маюцца лапатападобныя рагавыя пятачныя бугаркі для закопвання ў глебу.

Пашыраны пераважна ў Заходняй і Паўднёва-Усходняй Азіі, таксама ў Еўропе, Паўночна-Заходняй Афрыцы, Паўночнай і Цэнтральнай Амерыцы. Жывуць у стэпах, лясах, на лугах, палях і інш. Найбольш вядомыя часночніца звычайная, часночніца сірыйская, крыжоўкі.

Прадстаўнікі асобных родаў гэтага сямейства значна адрозніваюцца адзін ад аднаго. Палову складаюць прадстаўнікі роду рагатых часночніц, пашыраных у гарах Паўднёвай Азіі і Малайскага архіпелага. Гэта найбольш прымітыўныя жывёлы, якія характарызуюцца свабоднымі міжпазванковымі дыскамі. Арыгінальныя вусатыя часночніцы, пашыраныя ў Сычуані, адрозніваюцца наяўнасцю ў самцоў вусападобных шыпікаў на верхняй губе. 6 відаў паўночнаамерыканскіх часночніц аб'яднаны ў род лапатаногаў, назву якога можна было б даць усяму сямейству ў сувязі з наяўнасцю лапатападобных рыючых пятачных бугроў. Аднак існуюць і такія прадстаўнікі сямейства з роду крыжавікоў, у якіх пятачны бугор акруглы і невялікі.

Вядуць змрокавы або начны спосаб жыцця. Кормяцца беспазваночнымі.

Часночніца звычайная пераважна вясной мае слабы часночны пах (адсюль назва).

## Літаратура 
* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік — Мн., 1996. — ISBN 985-11-0067-6
*
Сцыла і Харыбда

thumb|Адысей праплывае пад Сцылай
**Сцыла і Харыбда**, Скіла і Xарыбда — у старажытнагрэчаскай міфалогіі марскія пачвары, якія жылі каля вузкага праліва і падпільноўвалі мараходаў.

Сцыла ўяўлялася пачварай з шасцю сабачымі галовамі, трыма шэрагамі зубоў і дванаццаццю нагамі, Харыбда — у выглядзе страшэннага віру, што тройчы ў дзень усмоктваў і вывяргаў ваду. Праплыць паміж Сцылай і Харыбдай здолелі толькі арганаўты і Адысей.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Міфічныя істоты ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Заходняе Міжземнамор’е ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Катэгорыя:Метафары
Катэгорыя:Сіцылія ў старажытнагрэчаскай міфалогіі
Вялікі арлец

**Вялікі арлец**, або  **вялікі падворлік** (*Aquila clanga*) — птушка сямейства ястрабіныя.

## Апісанне 
Вялікі арлец мае даўжыню цела 65-73 см і масу цела 1,6 — 3,2 кг. Палавы дымарфізм не выяўлены, самкі буйнейшыя за самцоў. Рэдка сустракаецца светлая форма. Экалогія віду вывучана недастаткова. Вялікі арлец крыху буйнейшы і цямнейшы за свайго бліжэйшага сваяка — малога арлеца, але ў палявых умовах гэтыя віды практычна неадметныя. Апярэнне дарослых птушак (ад трох гадоў і больш) аднастайнае, цёмна-бурае, патыліца і падхвосце афарбаваныя крыху святлей.

## Пашырэнне 
Арэал ад Цэнтральнай Еўропы праз Азiю да Паўночна-Усходняга Кiтая i Прыморскага краю Расіі. У большасці краін Еўропы вялікіх арляцоў няма, колькасць краін, дзе яны гняздуюцца, ідзе на адзінкі. Беларусь другая ў Еўропе паводле колькасці гэтых птушак, тут гняздуецца 120-150 пар вялікіх арляцоў.

Птушка аддае перавагу раўнiнным або з пагоркамі тэрыторыям, парослым старымi дрэвамi (часцей лiставымi) паблiзу рачных далiн, балот, вадаёмаў i iншых адкрытых месцаў.

Пералётны або часткова пералётны від. Месца зiмовак: Паўднёвая Азiя, Аравiйскi п-аў, усходняя частка Паўночнай Афрыкі (дэльта Ніла) да поўдня Кеніі. Невялікая колькасць зімуе ў Еўропе (на Балканах, у Італіі, на поўдні Францыі).

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо ў кронах дрэў каля ствала, часам у кустах (калі дрэвы адсутнічаюць), на вышыні 3-25 м ад зямлі. У форме кола, у аснове з сухiх галiн; высцiлка з тонкiх галiн i кары з прымессю сухой травы альбо дзярніны (не заўсёды). Памеры новага гнязда каля 70 см, старога - 100-110 см.

Яйкi 2 (часам 1-3), уздутыя або амаль элiптычныя. Колер зменлiвы, часцей за ўсё белыя, часта чыстыя або з iржавымi ці бурымi плямкамi або мазкамi. Памеры звычайна 68х54 мм.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

## Спасылкі 
* "Куды злятаюць белавежскія арлы"  — Артыкул на сайце Нацыянальнага парка "Белавежская пушча" 

Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Арлы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1811 годзе
Палявы верабей

**Палявы верабей** (*Passer montanus*) — шырока распаўсюджаная птушка сямейства вераб’іных, блізкі родзіч жыхара гарадоў дамавога вераб’я. У адрозненне ад апошняга, у меншай ступені залежыць ад чалавека.

## Апісанне 
Даўжыня цела 14-15 см, размах крылаў 20-22 см. Светла-карычневая «шапачка», белыя шчокі з чорнай плямай, чорнае горла. Маладыя таксама з карычневай «шапачкай», але чорная пляма на шчоках менш выразная.

Крыху драбнейшы за дамавога вераб’я, адрозніваецца ад яго ў першую чаргу карычневай шапачкай на галаве, выразнымі чорнымі плямамі на белых шчоках, значна меншым па памеры чорным «нагруднікам» на горле і каўнерчыкам белых пёраў па баках шыі.

## Пашырэнне 
Арэал: Еўропа (акрамя Ісландыі і крайняй поўначы), Марока, Туніс, Азія (акрамя крайняй Поўначы, Індыі і Блізкага Усходу) да Ахоцкага мора і Сахаліна, Японія, Філіпіны, Інданезія, Малайскі архіпелаг. На Беларусі звычайны і месцамі шматлікі аселы від.

Сустракаецца на ўскраінах населеных пунктаў, у закінутых селішчах і паблізу ад пасеваў збожжавых культур, садоў і вінаграднікаў. У дзікай прыродзе распаўсюджаны ў светлых лясах, хмызняковых зарасніках і стэпах.

Аселы, папуляцыі з крайняй Пнарэала нерэгулярна пералётныя. Вядомы пералёты да Ісландыі. Нерэгулярныя пералёты могуць мець характар інвазіі ў некаторыя гады, пасля якіх птушкі могуць займаць тэрыторыі на поўдні. У XX ст. гэта адбывалася на Корсіцы, Сардзініі і Мальце, а таксама, магчыма, у Ірландыі.

## Асаблівасці біялогіі 
Статкавая птушка, вядзе аселы альбо вандроўны спосаб жыцця.

Гняздо адзіночнае або ў рэдкай калоніі, у дуплах (як натуральных, так і штучных), а таксама ў шчылінах дамоў, яроўі скал, у аснове гнёздаў птушак сярэдніх памераў, у старых гнёздах малых птушак. Рэдка на дрэвах паміж галінкамі (напр., у густых хваёвых) або ў кусце (напр., глогу). У выглядзе пляскатага шара з бакавой уваходнай адтулінай, няшчыльнае. У дупле або нары добра звітае, але няшчыльнае. Знешняя частка з карэнішчаў і карэньчыкаў травы, саломы, сцёблаў бур’яну, тонкіх галінак, лісця і завялых раслінных валокнаў. Багатая высцілка з моху, воўны, валосся і вялікай колькасці пёраў, яна даходзіць да ўваходнай адтуліны.

Яек звычайна 5-6 (часам 2-7, але можа быць 1-9), звычайна ад падоўжаных да эліптычных, з вострым вузейшым канцом. Афарбоўка вельмі зменлівая нават у адной і той жа кладцы: ад белых і светла-шэрых або светла-блакітных да светла-жоўта-зеленаватых. Плямы (колькасць і размяшчэнне вельмі разнародныя) звычайна з рознымі адценнямі шэрага або карычневага, часам пурпуровага. Плямкі могуць быць згушчаныя на шырэйшым канцы або ўтвараць кальцо вакол яго, у той жа час вузейшы канец без плямак.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

## Спасылкі 
* Відэакліпы з удзелам палявога вераб’я

Катэгорыя:Вераб’іныя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Птушкі Аўстраліі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Лебедзь малы

**Лебедзь малы**, **лебедзь тундравы** (*Cygnus bewickii*) — від птушак з сямейства качыных.

## Апісанне 
Белы, жоўтая дзюба з чорным канцом. Малы лебедзь вельмі падобны да клікуна, але меншы ростам: даўжыня цела 115—127 см і 170—195 см размах крылаў. Важыць малы лебедзь каля 5—6 кг. Самка крыху меншая за самца.

Голас малога лебедзя таксама падобны да голаса клікуна, толькі цішэй і ніжэй. Акрамя гэтага ў малога лебедзя дзюба мае больш чорнага колеру, тады як у клікуна наадварот, чорны колер прысутнічае толькі на кончыку дзюбы.

## Пашырэнне 
Насяляе азёры, а таксама разлівы рэк у травяністай або балоцістай тундры; зімоўкі ў вусцях рэк, прыбярэжных азёрах, а таксама марскіх затоках.

Арэал на поўначы Палеарктыкі ад паўвострава Канін да вусця Калымы і вострава Аджон і Чукоткі. Пералётны від. Месца зімовак: паўночны захад Еўропы (галоўным чынам Галандыя, Брытанскія астравы і Ірландыя), лакальна Паўднёвая Еўропа, узбярэжжа Каспійскага мора, Паўднёвая, Цэнтральная і Усходняя Азія. На тэрыторыі Беларусі вельмі рэдкі, залётны ў час міграцый від.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо ладзіць на купіне або сухім грунце, у месцы з добрым аглядам. Яно ў выглядзе кола, галоўным чынам з моху; верхняя частка з сухіх водных раслін, у высцілцы, акрамя таго, пух або пер’е.

Яйкі (2—5) пераважна падоўжаныя або набліжаныя да эліптычных, белаватыя (пад час наседжвання з’яўляюцца жоўта-карычневыя плямы).

## Падвіды 
* *C. c. bewickii* — Палеарктыка;
* *C. c. columbianus* — Неаарктыка.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

Катэгорыя:Лебедзі
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1830 годзе
Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003

**Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003** (13-ы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па футболе ў Вышэйшай лізе) — чэмпіянат па футболе сярод беларускіх каманд 2003 года.

У турніры, які праходзіў у два кругі, удзельнічалі 16 каманд.

Чэмпіёнскі тытул упершыню ў сваёй гісторыі заваяваў клуб «Гомель».

## Змены ў параўнанні з папярэднім сезонам 
### Клубы, якія выйшлі ў Вышэйшую лігу з Першай лігі 
* ФК «Дарыда» (Ждановічы)
* ФК «Нафтан» (Наваполацк)
* ФК «Лакаматыў» (Мінск)

### Клубы, якія страцілі месца ў Вышэйшай лізе па выніках сезона 2002 
* ФК «Лакаматыў-96» (Віцебск)

### Змена назвы клуба 
* ФК «Тарпеда»-МАЗ (Мінск) быў перайменаваны ў ФК «Тарпеда»-СКА

## Клубы-ўдзельнікі 

### Прадстаўніцтва па рэгіёнах 
У турніры прымалі ўдзел клубы з усіх абласцей краіны.

## Турнірная табліца 
## Вынікі матчаў 
Заўвагі. **1**. Пры роўнай колькасці ачкоў «Дынама» (Мінск) змешчана ў турнірнай табліцы вышэй за «Тарпеда»-СКА і «Шахцёр», а «Славія» ніжэй за «Зорку»-ВА-БДУ і «Дарыду» дзякуючы большай (меншай) колькасці перамог. 
**2**. Пры роўнай колькасці ачкоў і перамог «Тарпеда»-СКА змешчаны ў турнірнай табліцы вышэй за «Шахцёр», а «Зорка»-ВА-БДУ вышэй за «Дарыду» дзякуючы перавазе ў вочных паядынках. 
**3**. У радках паказаны вынікі хатніх матчаў камандаў, у слупках — гасцявых.

## Бамбардзіры 
2003
Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2003 годзе
Катэгорыя:2003 год у футболе
Старык (возера, Петрыкаўскі раён)

**Стары́к** — возера ў Беларусі, у Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці, на левабярэжнай пойме ракі Прыпяць, за 13 кіламетраў на ўсход ад горада Петрыкаў, каля аграгарадка Конкавічы.

Плошча паверхні 0,4 км², даўжыня 3,3 кіламетры, найбольшая шырыня 150 метраў, даўжыня берагавой лініі 6,72 кіламетраў. Катлавіна старычнага тыпу, моцна выцягнутая. Схілы катлавіны вышынёй 4—5 метраў, на захадзе і поўначы пад хмызняком, на ўсходзе разараныя.

Возера злучана пратокай з ракой Прыпяць. На поўнач ад возера пралягае аўтамабільная дарога .

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-142. Выданне 1975 года.

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Гомельской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Гомельской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Петрыкаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Прыпяці
Старык

**Старык** — гідронім Беларусі.

* Старык (возера, Мазырскі раён)
* Старык (возера, Петрыкаўскі раён)
* Старык (возера, Магілёўская вобласць)
* Заліў Старык — возера ў Мазырскім раёне

## Гл.таксама 
* Старуха
Старык (возера, Магілёўская вобласць)

**Стары́к** — возера ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, на левабярэжнай пойме ракі Дняпро, за 12 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад горада Быхаў, за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі Тайманава.

Плошча паверхні 0,3 км², даўжыня 5,7 км, найбольшая шырыня 80 метраў, даўжыня берагавой лініі 11,7 км. Катлавіна возера старычнага тыпу, моцна выцягнутая. Берагі вышынёй 1—1,2 м, пад лугам.

Возера злучана ручаём з ракой Дняпро.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Могилевской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Могилёвской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Быхаўскага раёна
Катэгорыя:Басейн Дняпра
Лебедзь-клікун

**Лебедзь-клікун** (*Cygnus cygnus*) — птушка з сямейства качыных.

## Агульная характарыстыка 
Лебедзь-клікун — буйная птушка. Даўжыня цела 145—170 см, размах крылаў 218—250 см; важыць ад 7 да 10 кг, часам больш. Самка крыху меншая за самца. Цела выцягнутае, даўжыня шыі прыкладна роўная даўжыні тулава. Ногі кароткія, аднесены назад. У апярэнні вялікая колькасць пуху. Дзюба цытрынава-жоўтая з чорным кончыкам. Апярэнне белае. Маладыя птушкі маюць дымчата-шэрае апярэнне з больш цёмнай галавой. Чыста белы колер апярэння клікун набывае толькі на трэці год жыцця. Самец і самка вонкава практычна не адрозніваюцца адзін ад аднаго. Шыю клікун трымае прама, не згінаючы яе ў форме літары «S», як лебедзь-шыпун. Лебедзь-клікун крыху драбнейшы за шыпуна.

## Пашырэнне 
Насяляе галоўным чынам неглыбокія азёры і вялікія сажалкі, якія маюць зараснікі каля берагоў, а таксама марскія затокі з участкамі трыснягу і мноствам мелін; зімуе ў прыбярэжнай зоне мораў, а таксама на кантынентальных вадаёмах.

Арэал цягнецца ад Ісландыі праз Скандынавію і паўночны ўсход Еўропы, шырокім поясам праз Азію да Камчаткі і Сахаліна. Пералётны від, лакальна аселы (напрыклад, у Ісландыі). Месца зімовак: часткова ў межах гнездавога арэала, акрамя гэтага заходняя і цэнтральная Балтыка, паўднёвая Нарвегія і Швецыя, Данія, Германія, Вялікабрытанія, Ісландыя, Паўднёвая Еўропа, Чорнае і Каспійскае моры, Паўднёвая, Цэнтральная, Усходняя Азія і Малая Азія. На Беларусі рэдкі на гнездаванні від, зрэдку зімуе.

Лебедзь-клікун з’яўляецца нацыянальным сімвалам Фінляндыі.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздо ладзіць на завалах трыснягу або на меліне сярод чароту ці іншай прыбярэжнай расліннасці. Гэта плоская куча з трыснягу, моху, рагозу і да т. п. Высцілка з сухой травы, моху, пер’я і пуху.

Яйкі (5—7) крыху падоўжаныя або блізкія да эліптычных, белыя або брудна-белыя з жаўтаватым адценнем. Памеры: 114,5 × 73,5 мм.

## Гл. таксама 
* Спіс птушак Беларусі

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

Катэгорыя:Лебедзі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Старынкі (Дзяржынскі раён)

**Стары́нкі** (, ) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Бараўскога сельсавета. 

]]

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 10 км у напрамку на паўночны захад ад горада Дзяржынск, за 48 км ад Мінска, за 12 км ад чыгуначнай станцыі Койданава. Праз вёску працякае рака Самацеч (прыток Ператуці), пралягае аўтамабільная дарога  Дзяржынск — Вялікае Сяло.

## Гісторыя 
Вядома з 1484 года, калі каралём Казімірам нададзена ў вотчыну збегламу з Вялікага княства Маскоўскага вярэйскаму княжычу Васілю Міхайлавічу. З 1588 года цэнтр Старынкаўскай воласці Менскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Маёнтак, сажалкі, млын, карчма.

З 1793 года ў Велікасельскай воласці Мінскага павета. У 1836 годзе пабудаваны касцёл. У 1868 годзе адкрыта царкоўнапрыходская школа, у якой вучыліся 30 хлопчыкаў. У 1886 годзе 48 двароў, 480 жыхароў, праваслаўная царква, школа, вадзяны млын, вінакурны завод. У 1897 годзе 484 жыхары. У 1909 годзе вёска Старынкі, 48 двароў, 481 жыхар, маёнтак Старынкі, 1 двор, 64 жыхары.

Да 30 кастрычніка 2009 года вёска была цэнтрам Старынкаўскага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 1886 год — 48 двароў, 480 жыхароў.
* 1909 год — 48 двароў, 481 жыхар
* 1998 год — 152 двары, 201 жыхар.
* 2001 год — 95 двароў, 191 жыхар.
* 1 студзеня 2004 года — 156 двароў, 189 жыхароў.

## Памятныя мясціны 
* Помнік на брацкай магіле савецкіх воінаў і партызан.
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-78. Выданне 1986 года. Стан мясцовасці на 1982 год.

## Спасылкі 
* 
* 
* Старынкі, вёска (Дзяржынскі раён) // ІАС «Гісторыка-культурная спадчына Беларусі» 

Катэгорыя:Бараўскі сельсавет (Дзяржынскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Дзяржынскага раёна
Старынскі вялікі камень

**Стары́нскі вялі́кі ка́мень** — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння ў Беларусі. Размешчаны за 2,1 км на захад ад вёскі Прошкава Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці. Назва ад былога хутара Старына. Ахоўны статус нададзены ў 1996 годзе.

## Апісанне 
Шаравата-жоўты гнейс з пражылкамі кварцу і палявога шпату (да 10 см.). Даўжыня 3,9 м, шырыня 1,8 м, вышыня 1,6 м, у абводзе 9,1 м, аб’ём 11,2 м³, маса 30 тон. Прынесены ледавіком 20-15 тысяч гадоў назад са Скандынавіі.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Вялікі камень старынкаўскі // Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць 

Катэгорыя:Валуны Беларусі
Катэгорыя:Геалогія Глыбоцкага раёна
Катэгорыя:Славутасці Глыбоцкага раёна
Катэгорыя:Прошкава
Часночніца чаранковая

**Часно́чніца чаранковая**, **Часночнік лекавы** (*Alliaria petiolata*) — кветкавая расліна роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Двухгадовая травяністая расліна вышынёю 20—100 см з пахам часнаку. Сцёблы адзіночныя, простыя або галінастыя, унізе апушаныя. Ніжняе лісце доўгачаранковае, ныркападобнае, выемчата-гародчатае, сярэдняе — сэрцападобнае, верхняе — сядзячае, трохвугольнае, зубчастае. Кветкі белыя, у гронках. Плод — стручок.

## Арэал 
Пашырана ў Еўразіі і Паўночнай Афрыкі (Марока). Натуралізавалася на тэрыторыі Паўночнай Амерыкі і Аргенціны.

Ахоўваецца ў Латвіі і шэрагу рэгіёнаў Расіі.

## Выкарыстанне 
Харчовая, лекавая расліна. Часночніца чаранковая спажываецца як прыправа (замест часнаку); лісце мае вітамін C, насенне — да 30 % алею.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* *Alliaria petiolata* (M. Bieb.) Cavara & Grande // ИАС «ООПТ России»

Катэгорыя:Капуставыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Харчовыя расліны
Старыя Габы

**Стары́я Га́бы** (, ) — аграгарадок у Мядзельскім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Слабадскога сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 30 кіламетраў на ўсход ад горада Мядзел, за 140 кіламетраў ад Мінска, за 18 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Крывічы, за 4 км на поўдзень ад аўтамабільнай дарогі .

## Гісторыя 
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Жосна Дунілавіцкага (з 1926 года Пастаўскага) павета Віленскага ваяводства.

Да 2013 года Старыя Габы былі цэнтрам Старагабскага сельсавета. 28 мая 2013 года Старагабскі сельсавет быў скасаваны, і Старыя Габы ўвайшлі ў склад Слабадскога сельсавета.

## Насельніцтва 
* 1921 год — 662 жыхары, 126 двароў.
* 1931 год — 648 жыхароў, 129 двароў.
* 2001 год — 435 жыхароў, 176 двароў.

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа і дзіцячы садок
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Камбінат бытавога абслугоўвання
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Царква Мікалая-Цудатворца (1905). — 
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну.

## Вядомыя асобы 
* Іван Мікалаевіч Мычко (нар. 1949) — беларускі палітык.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Малады музей і Старыя Габы // Нарачанская зара 

Катэгорыя:Слабадскі сельсавет (Мядзельскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна
Старыя Цярушкі

**Стары́я Цяру́шкі** (, ) — аграгарадок у Салігорскім раёне Мінскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Зажэвіцкага сельсавета.

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 15 кіламетраў на ўсход ад горада Салігорск і чыгуначнай станцыі Салігорск, за 145 кіламетраў ад Мінска.

## Насельніцтва 
* 649 жыхароў, 333 двары (2001)

## Інфраструктура 
* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Амбулаторыя
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Малітоўны дом хрысціян-баптыстаў
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-35-116. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1984 год.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Зажэвіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёна
Сацыяльная псіхалогія

**Сацыяльная псіхалогія** — навука аб псіхалагічных прычынах, механізмах і заканамернасцях паводзін і дзейнасці людзей у сацыяльных групах і суполках, аб псіхалагічных асаблівасцях гэтых груп. Цэнтральнымі элементамі гэтай навуковай дысцыпліны з’яўляюцца асоба («сацыяльны індывід») і сацыяльна-псіхалагічныя механізмы яе фармавання (сацыялізацыі), развіццё самасвядомасці, інтарэсаў, патрэбнасцей, каштоўнасных арыентацый і ўстановак. Важным кірункам даследаванняў з’яўляецца сацыяльная псіхалогія малых груп (сям'я, працоўны калектыў, спартыўная каманда і інш.), дзе вывучаюцца групавыя працэсы, праблемы лідарства, канфармізму і інш. Аб’ектамі вывучэння сацыяльнай псіхалогіі з’яўляюцца і вялікія групы (сацыяльныя пласты, класы, нацыі), а таксама сацыяльныя інстытуты, арганізаваныя супольнасці людзей (палітычныя рухі, партыі, рэлігійныя арганізацыі і г.д.). Вывучаюцца таксама псіхалогія шырокіх народных мас і масавых рухаў (у абарону міру, навакольнага асяроддзя і інш.), праявы масавых стыхійных паводзін (натоўп, чуткі, плёткі, стрэсы). У апошні час з’явіліся прыкладныя галіны дадзенай навукі: псіхалогія, рэклама, мода, прапаганда, кіраванне, палітыка і г.д. Першыя спробы распрацоўкі ўласна сацыяльна-псіхалагічных канцэпцый з’явіліся ў другой палове 19 ст.: «псіхалогіі народаў» (М. Лацарус, Г. Штайнталь, В. Вунт), «псіхалогіі мас» (Ш. Сігеле, Г. Лебон), «інстытутаў сацыяльных паводзін» (У. Мак-Дугал).

## Вядомыя дзеячы сацыяльнай псіхалогіі 
* Барыс Парыгін
* Леон Фестынгер

## Гл. таксама 
* Эксперымент Мілгрэма


Катэгорыя:Псіхалогія
Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002

**Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002** (12-ы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па футболе ў Вышэйшай лізе) — чэмпіянат па футболе сярод беларускіх каманд 2002 года.

У турніры, які праходзіў у два кругі, удзельнічалі 14 каманд. Упершыню чэмпіён краіны не быў вызначаны па выніках сезона, бо барысаўскі БАТЭ і гродзенскі «Нёман» набралі аднолькавую колькасць ачкоў. Для вызначэння пераможцы быў праведзены адмысловы «залаты» матч. Абаронца барысаўчан Валерый Тарасенка, забіўшы гол у дадатковы час, прынёс БАТЭ чэмпіёнства (другое ў гісторыі барысаўскага клуба).

## Змены ў параўнанні з папярэднім сезонам 
### Клубы, якія выйшлі ў Вышэйшую лігу з Першай лігі 
* ФК «Тарпеда» (Жодзіна)
* ФК «Зорка-ВА-БДУ» (Мінск)

### Клубы, якія страцілі месца ў Вышэйшай лізе па выніках сезона 2001 
* ФК «Нафтан» (Наваполацк)
* ФК «Ведрыч-97» (Рэчыца)

### Змена назвы клуба 
*  ФК «Нёман-Белкард» (Гродна) быў перайменаваны ў ФК «Нёман»

## Клубы-ўдзельнікі 

### Прадстаўніцтва па рэгіёнах 
У турніры прымалі ўдзел клубы з усіх абласцей краіны.

## Турнірная табліца 
## Вынікі матчаў 
Заўвагі. **1**. Пры роўнай колькасці ачкоў і перамог «Шахцёр» змешчаны ў турнірнай табліцы вышэй за «Тарпеда-МАЗ», а жодзінскае «Тарпеда» вышэй за «Гомель» дзякуючы перавазе ў вочных паядынках. 
**2**. Пры роўнай колькасці ачкоў БАТЭ змешчаны ў турнірнай табліцы вышэй за «Нёман» па выніках дадаткавага матча (1:0). 
**3**. З «Белшыны» знята 3 ачкі за нявыплату кампенсацыі за футбалістаў. 
**4**. У радках паказаны вынікі хатніх матчаў камандаў, у слупках — гасцявых.

### "Залаты" матч  
Паколькі БАТЭ і «Нёман» набралі аднолькавую колькасць ачкоў, 
то для вызначэння чэмпіёна краіны быў праведзены адмысловы матч. 
У дадатковы час барысаўскі клуб пераламіў ход сустрэчы на сваю карысць і перамог, 
стаўшы, такім чынам, чэмпіёнам краіны. «Нёман» атрымаў срэбныя медалі.

## Бамбардзіры 
2002
Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2002 годзе
Катэгорыя:2002 год у футболе
Канюк касматаногі

**Касматаногі канюк**, таксама **Зімняк** (*Buteo lagopus*) — птушка з сямейства ястрабіных (*Accipitridae*).

## Апісанне 
Агульная даўжыня 51-61 см, маса 800—1300 г. Падобны на канюка, але ніжні бок цела ў яго святлейшы. Названа гэта птушка так таму, што ў яе цэўкі апераны да пальцаў.

## Распаўсюджванне 
Самы паўночны прадстаўнік групы, які мае кругапалярнае распаўсюджванне ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы.

## Спосаб жыцця 
Засяляюць адкрытую тундру і лесатундру. Кормяцца галоўным чынам лемінгамі і іншымі дробнымі паўночнымі млекакормячымі і птушкамі. Пералётная птушка, якая даходзіць на зімоўках да Паўднёвай Еўропы, Сярэдняй і Цэнтральнай Азіі і паўднёвых частак ЗША. Мноства птушак зімуюць на Украіне.

## Зноскі 
Катэгорыя:Сапраўдныя канюкі
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1763 годзе
Катэгорыя:Ястрабіныя
Малыя Антыльскія астравы

**Малыя Антыльскія астравы** (, , , ) — частка Антыльскіх астравоў, якая ўтварае ланцуг кавалкаў сушы вулканічнага паходжання, што цягнецца ад Вялікіх Антыльскіх астравоў да ўзбярэжжа Паўднёвай Амерыкі паміж 10—19° паўночнай шыраты. Агульная тэрыторыя — 13012 км². Насельніцтва — 3 735 636 чал. (2009 г.).

## Геаграфія 
Месцазнаходжанне Малых Антыльскіх астравоў прыкладна супадае з вонкавым краем Карыбскай тэктанічнай пліты, паднятым у выніку сутыкнення з Атлантычнай і Паўночна-Амерыканскай тэктанічнымі плітамі. Працэс дрэйфавання пліт працягваецца, што адбіваецца на далейшым падняцці акіянічнага дна і сейсмічнай актыўнасці на астравах.

З часоў, калі караблі карысталіся ветразямі, Малыя Антыльскія астравы прынята падзяляць на Наветраныя і Падветраныя. Падветраныя астравы займаюць кароткія часткі дугі астравоў на поўдні і поўначы. Астатнія ўваходзяць у групу Наветраных. Трансатлантычныя вятры, якія дзьмуць з усходу на захад, рабілі Наветраныя астравы больш дасягальнымі для суднаў, што кіраваліся з Еўропы, а Падветраныя — з боку Амерыканскага кантынента.

## Спасылкі 
* An overview of the geography and climate of the Caribbean region 
* Lesser Antilles vs Greater Antilles / Windward Islands vs Leeward Islands — Confused Yet? 
* Expedition 340

Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна
Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора
Баклан малы

**Малы баклан** (*Phalacrocorax pygmeus*) — птушка з сямейства бакланавых.

## Апісанне 
Малы баклан мае даўжыню 45-55 см, размах крылаў 77-90 см, што амаль у два разы менш за вялікага баклана. Апярэнне яго чорнае з металічным зеленаватым бляскам, абсыпанае белымі меткамі. Галава чырванавата-карычневая. Дзюба адносна кароткая. У шлюбным уборы белыя пёры размешчаны па ўсім целе і маюць кропляпадобную форму.

## Пашырэнне 
Арэал: Венгрыя, Балканы, Малая Азія, Блізкі Усход, сустракаецца на Чорным, Каспiйскім моры i Аральскім возеры, у верхнім цячэннi Сырдар’i i Амудар’i. Насяляе: берагi чыстых кантынентальных вадаёмаў або мораў, парослыя трыснягом, кустамi або дрэвамi.

Паўднёвыя папуляцыi аселыя, паўночныя — пералётныя. Месца зiмовак: усходнія раёны Мiжземнамор’я, паўднёвая часткi Чорнага i Каспiйскага мораў.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздуецца ў калонii. Гняздо робіць паблiзу вады (часам, аднак, 3-5 км ад берага), у трыснягу, на кустах або ў кронах дрэў, у выглядзе паўшара, часта амаль што ажурнае; аснова з трыснягу або галiнак, высцiлка пераважна з лiстоў трыснягу.

Яйкi 4-6, амаль авальныя, блакiтнаватыя з белым вапнавым налётам. Памеры: 46 х 30 мм.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

Катэгорыя:Бакланавыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1773 годзе
Канаплянка

**Канапля́нка** (*Carduelis cannabina*) — пеўчая птушка сямейства ўюрковых атрада вераб'інападобныя.

## Знешні выгляд 
Даўжыня цела 13—16 см, крыла — 7,2—8,6 см, размах крылаў 22—26 см; маса 19—22 г. У вясновым апярэнні у самца цемя, лоб і грудка чырвонага колеру, верхні бок цела бураваты, брушка і бакі белыя. Самка па афарбоўцы падобная да самца, але ў апярэнні ў яе адсутнічае чырвоны колер.

## Пашырэнне 
Пашырана ў Еўразіі, Паўночна-Заходняй Афрыцы. На Беларусі звычайны пералётны від, на поўдні і ў цэнтральнай частцы часам зімуе. Жыве ў садах, на ўзлесках, лугах. У перыяд гнездавання трымаюцца парамі, у іншы час чародамі.

## Асаблівасці біялогіі 
Нясуць 3-7 яек. Кормяцца насеннем травяністых раслін.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Фаўна Паўночнай Афрыкі
Катэгорыя:Шчыглы
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Старыя Дзятлавічы

**Стары́я Дзя́тлавічы** (, ) — вёска ў Гомельскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Бабовіцкага сельсавета.

Да 26 верасня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад Дзятлавіцкага сельсавета.

## Геаграфія 
Вёска знаходзіцца за 35 кіламетраў на паўднёвы захад ад Гомеля, каля ракі Сож. Прыкладна за 1,2 км у напрамку на паўночны захад ад вёскі знаходзіцца возера Глушэц.

## Насельніцтва 
* 326 жыхароў, 151 двор (2001)

## Інфраструктура 
* Лясніцтва
* Базавая школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Аптэка
* Аддзяленне сувязі

## Памятныя мясціны 
* Магіла ахвяр нацызму.

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-36-134. Выданне 1989 года. Стан мясцовасці на 1985 год.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бабовіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна
Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007

**Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007** (17-ы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па футболе ў Другой лізе) — трэці па рангу дывізіён (пасля Вышэйшай і Першай ліг) па футболе сярод беларускіх каманд 2007-га года. 
У турніры прымалі ўдзел 16 каманд, якія змагаліся за адзіную пуцёўку ў Першую лігу. 
Перамогу ў турніры атрымаў клуб ПМЦ з Паставаў, які разам з «Лідай» і шклоўскім «Спартаком» прайшоў у Першую лігу.
## Змены ў параўнанні з папярэднім сезонам 
### Клубы, якія выйшлі ў Першую лігу з Другой лігі 
* ФК «Дынама-Белкард» (Гродна)
* ФК «Савіт» (Магілёў)

### Клубы, якія выбылі з Першай лігі ў Другую лігу 
* ФК «Ліда»
* ФК «Бяроза»

### Клубы, якія спынілі выступленні ў Другой лізе 
* ФК «Гомель-СДЮШАР-8»
* ФК «Горкі»
* ФК «Кобрын»
* ФК «Сноў»

### Новыя клубы, якія заявіліся ў Другую лігу 
* ФК МТЗ-РІПА-2 (Мінск)
* ФК «Мясакамбінат» (Віцебск)
* ФК СКВІЧ (Мінск)

### Змена назваў клубаў 
* ФК «Палессе» (Козенкі) быў перайменаваны ў ФК «Палессе-2»
* ФК ПМЦ (Паставы) быў перайменаваны ў ФК ПМЦ-Паставы
* ФК «Змена» (Мінск) быў перайменаваны ў ФК «Мінск-2»
* ФК «Орша-Белаўтасэрвіс» быў перайменаваны ў ФК «Орша»

## Клубы-ўдзельнікі 

### Прадстаўніцтва па рэгіёнах 
У турніры прымалі ўдзел клубы з усіх абласцей краіны.

## Турнірная табліца 
2007
Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2007 годзе
Катэгорыя:2007 год у футболе
Ластаўкавыя

**Ластаўкавыя** (*Hirundinidae*) — багатае на віды сямейства вераб'інападобных. Для ластаўкавых характэрная здольнасць здабываць ежу ў паветры, яны здольныя лавіць насякомых у палёце. У ластаўкавых стройны, абцякальны целасклад і доўгія вузкія крылы. Дзюба кароткая і адкрываецца даволі шырока. Лапкі вельмі маленькія, у большасці відаў доўгія хвасты. Сямейства налічвае 75 відаў.

## Гл. таксама 
* Вясковая ластаўка
* Гарадская ластаўка
* Малая берагавая ластаўка


Катэгорыя:Сямействы птушак
Чайка-рагатуха

**Чайка-рагатуха** (*Larus cachinnans*) — буйная чайка, гняздуе галоўным чынам у раёнах, якія прымыкаюць да Чорнага і Каспійскага мораў, а таксама ў меншай ступені ў Казахстане, Венгрыі, Беларусі і Польшчы. Засяляе марскія пясчаныя пляжы, марскія астравы, берагі стэпавых азёр і рэк. Да нядаўняга часу звычайна разглядалася ў якасці аднаго або некалькіх падвідаў больш распаўсюджанай серабрыстай чайкі, з якой, а таксама з усходняй клуняй, мае шмат агульнага ў вонкавым абліччы і паводзінах.

Адна з найбуйнейшых немарскіх гнездавых калоній чайкі-рагатухі ў Еўропе знаходзіцца ў аграгарадку Гатава Мінскага раёна.

## Апісанне 
Буйная светлая чайка вытанчанага целаскладу з невялікай галавой, моцна пакатым ілбом, які плаўна пераходзіць у доўгую і тонкую дзюбу, і адносна доўгімі нагамі. Агульнымі памерамі амаль не адрозніваецца ад серабрыстай і міжземнаморскай чаек, але выглядае больш лёгкай і стройнай, з больш плоскай, грушападобнай галавой і доўгай шыяй. Даўжыня 54-66 см, размах крылаў 130—158 см, вага 700—1200 г.

## Гл. таксама 
* Спіс птушак Беларусі

## Спасылкі 
Катэгорыя:Чайкі
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1811 годзе
Шэрая варона

**Шэрая варона** (*Corvus cornix*) — від птушак з сямейства крумкачовых.

Часам чорную і шэрую варону разглядаюць як падвіды аднаго віду — у гэтым выпадку чорную варону называюць *Corvus corone corone*, а шэрую — *Corvus corone cornix*.

## Апісанне 
Меншая за крумкача, адрознiваецца роўным заканчэннем хваста (у палёце) i больш слабай дзюбай. Даўжыня цела 44-49 см, размах крылаў 86-104 см. Чорная з шэрай спiнай i нiзам цела. Голас: глыбокае, чыстае i гучнае, паўтараемае па некалькі разоў, «краа», радзей больш ціхае «кiррк, аррк», гучыць часам больш мякка, увесну ціхае шчабятанне.

## Пашырэнне 
Насяляе адкрытыя тэрыторыi з купiнамi дрэў, ускрайкі дрэвастояў паблізу вільготных лугоў і палёў, засяляе i гарады. У Карпатах даходзiць да 800 м. На Беларусі адзін з найбольш звычайных відаў на гнездаванні і зімоўцы.

Пералётная і качуючая, асаблiва вандроўныя паўночныя i паўночна-ўсходнія папуляцыi. Месца зімовак у заходняй і паўднёвай частках арэала.

## Асаблівасці біялогіі 
Усяедная. Знішчае шкодных насякомых, падбірае мерцвячыну, адкіды. Разбурае птушыныя гнёзды, ловіць птушанят свойскіх птушак.

Будуе гняздо паблізу вершаліны або ў кроне высокіх дрэў з густой кронай, у развілцы тоўстых галін ля ствала. Гняздо слаістае: знешняя частка з густа, але няшчыльна ўкладзеных галін(іх канцы выступаюць па-за гняздо ў розных кірунках), потым ідзе слой зямлі з прымессю травы і моху, унутраная — з шэрсці і травы.

Яйкі 4-5 (часам 3-7), падоўжаныя з завостраным вузейшым канцом, блакiтнаватыя, зеленавата-блакітныя да алiўкава-зялёных з карычнева-ржавымі, аліўкавымі альбо фіялетава-папялістымі плямамі. Памеры: 43 х 31 мм.

## Гл. таксама 
* Спіс птушак Беларусі

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

Катэгорыя:Вароны
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Сінантропныя віды
Берагавая ластаўка

**Ластаўка-зямлянка**, **берагавая ластаўка** (*Riparia riparia*) — невялікая пералётная птушка сямейства ластаўкавых.

## Апісанне 
Даўжыня цела 12-14 см, размах крылаў 26-29 см. Верх цела карычневы, хвост з невялікай выразкай. Характэрная карычневая папярочная палоска, якая праходзiць праз грудзі, па беламу споду цела i злiваецца з карычневым колерам крылаў. Голас: слабае невыразнае шчабятанне.

## Пашырэнне 
Арэал: Еўропа, Азія (акрамя крайняй поўначы), на поўдзень трапляецца да Пакістана і Цэнтральнага Кітая, гняздуе ў Паўночнай Амерыцы (акрамя поўначы), лакальна ў Егіпце (уздоўж Ніла), спарадычна ў Марока. Адрозніваецца 7 падвідаў.

Насяляе адкрытыя, плоскія тэрыторыі паблізу вады, абрывістыя і высокія берагі кантынентальных вадаёмаў і мораў, аддае перавагу рачным далінам, а таксама месцам здабычы галькі, кар’ерам па здабычы гліны, пяску і да т.п. Засяляе прыродныя сцены цяснiн. Біятоп харчавання — адкрытыя лугі, балоты, вадаёмы, радзей пасевы. Пад час пералётаў чародамі трымаецца ў зарасніках трыснягу.

Месцы зімовак: Афрыка на поўдзень ад Сахары, Індыя, Паўднёвая Амерыка.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздуе ў калоніі, гняздо ладзіць у нары, перпендыкулярнай да сцяны абрыву, у верхняй частцы глебы. Калiдор авальны, гнездавая камера ў форме паўшар’я, скупая высцілка з сухой травы і лісця, пер’я. Дыяметр адтуліны 4-7 см, даўжыня калiдора 50-60 см (да 150 см, макс. — 195 см), шырыня камеры 7-14 см, вышыня — 5-12 см.

Яйкі 4-6 (часам 2-7) белыя, эліптычныя, з тупым вузейшым канцом (вельмі рэдка грушападобныя).

## Гл. таксама 
* Спіс птушак Беларусі
* Малая берагавая ластаўка

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

## Спасылкі 
* Біялогія берагавой ластаўкі  
* Берагавая ластаўка на сайце natureserve.org  

Катэгорыя:Ластаўкавыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Птушкі Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Ігуанавыя

**Ігуа́навыя**, ігуаны (*Iguanidae*) — сямейства паўзуноў падатрада яшчарак.

Вядома больш за 50 родаў, у т.л. сапраўдныя ігуаны, анолісы, васіліскі, рапухападобныя, або рагатыя, яшчаркі і інш., каля 700 відаў. Даўжыня да 2 м. Галава ўкрыта шматлікімі дробнымі шчыткамі. У адрозненне ад агам зубы прымацаваны да ўнутранай паверхні сківіц.

Пашыраны ў Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы, на Мадагаскары і некаторых астравах Палінезіі. Жывуць у лясах, на дрэвах, у пустынях, гарах, некаторыя вядуць паўводнае жыццё.

Кормяцца пераважна насякомымі і іншымі дробнымі беспазваночнымі; некаторыя расліннаедныя. Адкладваюць яйцы, ёсць яйцажывародныя.

Мяса і яйцы ядомыя.

## Літаратура 
* Ігуанавыя // БЭ ў 18 т. Т. 7. Мн., 1998.