open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ушача

**Ушача** — рака ў Віцебскай вобласці Беларусі, левы прыток Дзвіны. Даўжыня 118 км. Вадазбор 1150 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 8 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 ‰. На рацэ г.п. Ушачы.

## Назва 
Корань *Uš-* з’яўляецца варыянтам кораня *Us-*. Абодва аднолькава ад індаеўрапейскага **aus- / *us-* «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае *aušra* «зара», *apy-ūšris* «час перад світанкам», латышскае **Ūss* (балцкае боства зары).

Назвы Уша і Уса вядомы паабапал нёманска-дняпроўскага водападзелу. Водныя назвы з коранем *Us- / Uš-* матываваныя блішчастасцю воднай паверхні, адпаведна назва Ушача значыць «Блішчастая (рака)».

## Гідраграфія 
Пачынаецца на вышыні 169,7 м над узроўнем мора ў Докшыцкім раёне, за 5 км на паўднёвы захад ад вёскі Пуцілкавічы Ушацкага раёна. Вадазбор у межах Ушацка-Лепельскага ўзвышша, у ніжнім цячэнні па Полацкай нізіне, праз азёры Мурагі, Тартак, Царкавішча, Замошша, Вялікае Існа і Варонічы, Бароды. Вусце насупраць вёскі Цюлькі Полацкага раёна, якая размешчаная на правым беразе Заходняй Дзвіны. Разводдзе пачынаецца ў канцы 2-й дэкады сакавіка і доўжыцца да канца мая, сярэдняя працягласць каля 60 сутак. Сярэдняе перавышэнне вышэйшага ўзроўню над межанню да 1,5 м. Замярзае ў 1-й дэкадзе снежня, крыгалом у пачатку красавіка.

Даліна да вёскі Пуцілкавічы невыразная, ніжэй трапецападобная; шырыня яе да вусця ракі Альзініца да 1 км, ніжэй 300—400 м, месцамі звужаецца да 200 м. Пойма двухбаковая, шырынёй 0,4—0,6 км, на асобных участках да 1,5 км, ніжэй упадзення ракі Альзініца звужаецца да 30—50 м. Рэчышча моцназвілістае, у верхнім цячэнні шырынёй 3—10 м, ніжэй возера Вялікае Існа 30—40 м.

Асноўныя прытокі справа: Крашанка; злева: Ідута, Альзініца, Нежлеўка.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны
Катэгорыя:Рэкі Докшыцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Ушацкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Полацкага раёна
Бабіна каша

**Ба́біна ка́ша** — беларуская абрадавая страва на радзінах, каша з прасяных, ячных або грэцкіх круп на малацэ, з яйкамі, мёдам, цукрам, маслам, якую варыла бабка-павітуха.

Бабіну кашу падавалі пад канец святочнага абеду, калі пачынаўся торг за яе. Пасля торгу гаршчок з бабінай кашай заставаўся ў самага шчодрага (звычайна гэта быў кум) госця. Ён разбіваў гаршчок на шчасце нованароджанаму і частаваў усіх кашай на чарапку. У наш час на радзінах замест бабінай кашай па традыцыі ў гаршчку падаюць цукеркі, пячэнне і іншыя стравы.

## Літаратура 
*

Катэгорыя:Стравы
Катэгорыя:Беларуская кухня
Бяроза папяровая

**Бяроза папяровая** (*Betula papyrifera*) — лісцёвае дрэва сямейства бярозавых.

## Назва 
Назва бярозы звязана з выкарыстаннем яе кары індзейцамі ў якасці матэрыялу для пісьма.

Іншыя назвы віда: бяроза канойская, бяроза амерыканская белая.

## Батанічнае апісанне 
Лістападнае дрэва да 20 м (зрэдку — да 35 м) вышынёй і да 80 см дыяметрам. У дарослых дрэў кара белая, больш яркая, чым у астатніх відаў бяроз, адслойваецца тонкімі пласцінкамі. Лісты авальныя, па краях двойчызубчастыя. Кветкі ў доўгіх, звіслых каташках, плады дробныя, з крыльцамі, выспяваюць да канца лета.

## Арэал і экалогія 
Бяроза папяровая — піянер засялення. Ёй патрэбна ўрадлівая глеба і шмат сонца.

Распаўсюджана ў ЗША і Канадзе. Інтрадукавана на Беларусі.

## Таксанамія 
Від **Бяроза папяровая** ўваходзіць у род  падсямейства  сямейства  парадку .

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Бярозавыя
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Друйка (рака)

**Дру́йка** — рака ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, левы прыток Дзвіны.

Даўжыня ракі 52 км. Плошча вадазбору 1050 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 6,8 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,6 ‰.

## Назва 
Паводле А. Ванагаса, назва Друя, а таксама назвы літоўскіх і прускіх рэк *Dreverna, Drawanta, Drawing, Druve* звязаныя са стараіндыйскім *draváh* «бег, цячэнне; вадкасць», *drávati* «бяжыць», а таксама і з іншымі індаеўрапейскімі гідронімамі падобнага кораня. Ванагас спасылаўся на Х. Краэ, які, згадваючы назву Друі, таксама згадваў гэтае *drávati*, *drutáh* «спяшаючыся», а далей вёў да агульнага індаеўрапейскага **dreu- / *dru-* «бегчы, спяшацца». З тым жа стараіндыйскім *drávati* «бяжыць, спяшаецца, расцякаецца», авестыйскім *drav-* «бегчы» назву Друі звязваў і К. Машынскі.

Паводле Ю. Покарнага, ад індаеўрапейскага **drā-, *dreu- «*бегчы, ступаць», сапраўды, такія еўрапейскія гідронімы, як *Drava, Dravanti, Drewenz, Durance*, Дрывяты (ад літоўскага **Druvintas*) і інш.. З той жа індаеўрапейскай асновай *dru* «цячы» (якая, у прыватнасці, на кельцкім абшары, дзе таксама сустракаецца аснова *dur* «вада») назву Друі звязваў Ю. Сташэўскі. Напрамую з кельцкім *dru-* «цячы» звязваў Друю А. Шахматаў. Даследчык назваў, у прыватнасці, Віцебскай і Наўгародскай губерняў Ю. Трусман меркаваў, што назва паходзіць ад фінскага *töyrä* «вялікі ўзгорак, круча, абрыў». Фінскі кірунак вытлумачэння назвы Друя падтрымлівала і Р. Аўчыннікава (звязвала з фіна-угорскім *тур* «возера» і *ойя, оя* «ручай, рэчка»).

## Гідраграфія 
Выцякае з возера Дрывяты, цячэ ў межах Браслаўскай грады, працякае праз азёры Цно, Неспіш, Друйка і Недрава. Вусце каля Друя. Азёры займаюць 13 % вадазбору (Гл. падр.: Браслаўская група азёр). Даліна трапецападобная, шырыня яе 400—600 м, каля вёскі Качэргі да 1,7 км. Пойма забалочаная, шырынёй 50—250 м у сярэднім цячэнні, 500—800 м у ніжнім. Рэчышча слабазвілістае, шырыня яго ніжэй аграгарадка Друйск 6—8 м.

Асноўныя прытокі: Плесавіца, Плода (справа).

## На рацэ 
На рацэ аграгарадкі Друйск, Друя; збудавана Браслаўская ГЭС.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-35-7. Выданне 1984 г. Стан мясцовасці на 1982 г.
* Ліст карты N-35-019. Выданне 1984 г. Стан мясцовасці на 1982 г.

Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны
Катэгорыя:Рэкі Браслаўскага раёна
Шаўкоўніца

**Шаўкоўніца**, **Тутавае дрэва**, **Тут**, **Морва** (*Morus*), род дрэў і кустоў сямейства тутавых.

## Батанічнае апісанне 
Вышыня 6-12 м. Лісце яйкападобнае, суцэльнае ці лопасцевае з прылісткамі. Кветкі ў коласападобных суквеццях. Плады касцянкападобныя, 2-3 см даўжынёй, белыя, чырвоныя, цёмна-фіялетавыя, у суплоддзях, ядомыя. Расліны ўстойлівыя да гарадскіх умоў.

## Арэал 
Радзіма — Японія, Кітай, Індыя, Малая Азія.

На Беларусі як пладовыя і дэкаратыўныя дрэвы вырошчваюцца  і . Цвітуць у маі-чэрвені.

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Тутавыя
Катэгорыя:Расліны ў Бібліі
Лучоса

**Лучоса** — рака ў Лёзненскім і Віцебскім раёнах Беларусі, левы прыток Дзвіны. Даўжыня 90 км. Вадазбор 3510 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 21,4 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,3 ‰.

## Назва 
Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — **Laukesà* (Лаўкеса́).

Поўны гідранімічны адпаведнік — назва прытока Дзвіны (пачынаецца на тэрыторыі Літвы, у Дзвіну ўцякае на тэрыторыі Латвіі ля Даўгаўпілса) літ. *Laukesa* (лат. *Laucesa*). Трэцяя Лучоса, што ўцякае ў Дзвіну, — на тэрыторыі Цвярской вобласці Расіі. Яшчэ адна Лучоса ўцякае ў Сож на тэрыторыі Смаленскай вобласці Расіі (каля Пачынка).

Гідранімічны фармант -*es*- таксама ў такіх балцкіх гідронімах на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Падзвінні, як *Akesà* (> Ачоса), *Vilkesà* (> Воўчас, Аўчоса), *Velesà* (). Ён шырока прысутны ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: *žalias* «зялёны» — *žalesà* «зеляніна; зяленіва», *rudas* «руды» — *Rudesa* «Рудая (рака)».

Корань *Lauk-* звязаны са старалітоўскім *laukas* «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага *laukas* «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. *laukas* «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага **leuk*- «ззяць, свяціць», **leukos* «святло, ззянне».

Назва значыць «Блішчастая (рака)» і матываваная «блішчастасцю» воднай паверхні.

Балцкі корань *Lauk-* маюць таксама назвы азёраў Лучанскае (у Цвярской вобласці Расіі) і Лучай на Падзвінні, ракі Лукасна на Павоччы, прускай ракі *Lauk-appe*.

«Зіхоткія» балцкія водныя назвы таксама ў азёрных назвах Свіцязь (двойчы), Жыд-возера, **Zeitō* (> Дзятлаўка).

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Чарніца, Сухадроўка. **Злева**: Ардышэўка, Серакаратнянка, Абалянка, Чарнічанка, Абручоўка.

## Агульнае 
Выцякае з возера Зелянское каля аграгарадка Бабінавічы Лёзненскага раёна, цячэ па Лучоскай нізіне і ў межах Віцебскага ўзвышша, вусце ў межах паўднёвай ускраіны Віцебска. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў ніжнім цячэнні ў пачатку красавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 6,2 м, найбольшы 9,9 м (1956). Замярзае ў канцы 1-й дэкады снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Веснавы ледаход на працягу 3-х сутак.

Даліна трапецападобная, у вярхоўі невыразная, шырыня яе 400—600 м. Пойма перарывістая, чаргуецца па берагах, больш развіта на левабярэжжы; шырыня яе 300—500 м. Рэчышча шырынёй 20—30 м, у нізоўі да 60 м.

У басейне ракі азёры Бораўна, Стрэшна, Доўгае, Дыманоўскае, Чарніца і інш.

На левым беразе ракі, каля вёскі Баронікі Віцебскага раёна знаходзіцца археалагічны помнік — гарадзішча Баронікі.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны
Катэгорыя:Рэкі Лёзненскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Віцебскага раёна
Бакас

**Бака́с**, **чэпік**, **пякур** (*Gallinago gallinago*) — птушка сямейства бакасавых атраду сеўцападобных.

## Апісанне 
Даўжыня цела 27—29 см, маса 100—125 г. Апярэнне карычнявата-бурае з вохрыстымі стракацінамі, брушка белае. Дзюба доўгая (каля чвэрці агульнай даўжыні), прамая.

Голас вясной «*ч-п… ч-п…*». Пры такаванні самца ў палёце рулявыя пёры вібруюць і выдаюць гукі, падобныя да бэкання ягняці (адсюль народная назва *баранчык*, *козка*).

Палёт імклівы, з зігзагамі пасля ўзлёту.

## Пашырэнне 
Распаўсюджаны ў лесатундры, лясной і стэпавай зонах. Арэал ахоплівае Галарктыку (акрамя поўдня і крайняй поўначы), ізаляваныя папуляцыі сустракаюцца ад паўднёва-ўсходняга Афганістана да поўначы Індыі, жыве і ў Паўночнай Амерыцы.

Жыве каля вады. Насяляе вільготныя лугі, тарфянікі, багны, пад час пералётаў таксама глеістыя берагі вадаёмаў і спушчаныя сажалкі, а таксама іншыя вільготныя месцы. У Беларусі звычайны гнездавальны і пералётны від. Адлятае ў жніўні—верасні.

## Асаблівасці біялогіі 
Корміцца чарвямі, слімакамі, жукамі, лічынкамі насякомых, карэньчыкамі травяністых раслін.

Гняздо ў купіне асакі (часцей за ўсё вакол яе плыткая вада), добра схаванае з бакоў. Скупая высцілка з кавалкаў асакі.

Яйкі (звычайна 4, часам 2-5) авальныя да грушападобных з тупым вузейшым канцом, розных адценняў аліўкава-зялёнага альбо аліўкава-карычневага; глыбокія плямы — шэрыя альбо шэра-аліўкавыя (вялікія, звычайна больш густыя на шырокім канцы), паверхневыя — карычневыя або чырвона-карычневыя.

## Падвіды 
* *G. g. gallinago* — частка Палеарктыкі;
* *G. g. delicata* — Паўночная Амерыка;
* *G. g. faeroeensis* — Ісландыя, Фарэры, Аркадскія і Шэтландскія астравы.

## Аб’ект палявання 
Бакас міжнародна прызнаны як папулярны аб’ект спартыўнага палявання (слова «снайпер» паходзіць ад англійскага *sniper* — «паляўнічы на бакасаў»).

Даўней мяса бакаса лічылася ў шляхецкай кулінарыі найсмачнейшым з усіх дзікіх птушак. Мяса перад прыгатаваннем вымагае бардзіравання або марынавання (даўней бакасаў марынавалі на зіму пасля запякання вытрыбушанымі на ражне).

## Літаратура 
*  — С. 96.
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Бакасавыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Дзічына
Катэгорыя:Птушкі на марках
Обаль (рака)

**О́баль** — рака ў Гарадоцкім і Шумілінскім раёнах Віцебскай вобласці Беларусі, правы прыток Дзвіны.

## Назва 
Паводле К. Бугі, праз прамежкавае *Объль* да формы тыпу латышскіх гідронімаў *Abula, Abuls*, але магчымая форма і *Abal-.*

## Гідраграфія 
Даўжыня ракі 148 км. Плошча вадазбору 2690 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 19,4 м³/с. Агульнае падзенне ракі 55 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 м/км.
Выцякае з возера Езярышча каля гарадскога пасёлка Езярышча, цячэ па Гарадоцкім і Шумілінскім раёнах у межах паўночна-заходняй часткі Гарадоцкага ўзвышша і па паўночна-ўсходняй частцы Полацкай нізіны. Вусце за 1 км на паўднёвы захад ад вёскі Новыя Гараны Полацкага раёна. Рака зарэгулявана Ключагорскім вадасховішчам, працякае праз возера Обаль. Найвышэйшы ўзровень разводдзя каля гарадскога пасёлка Обаль у 1-й дэкадзе красавіка, сярэдняя вышыня над межанню 4,6 м, найбольшая 7,3 м (1956). Замярзае ў канцы 1-й дэкады снежня, крыгалом у пачатку красавіка. Веснавы ледаход 4 сутак.
 у Гарадоцкім раёне]]
Даліна пераважна трапецападобная, шырынёй 300—600 м (найбольшая 2,5 км паміж вёскамі Малое Цешава і Канавалава Гарадоцкага раёна); у вярхоўі невыразная. Пойма двухбаковая, чаргуецца па берагах, месцамі адсутнічае; шырыня яе да ўпадзення ракі Свіна 400—800 м, ніжэй — 100—200 м.
Рэчышча звілістае, шырынёй 8—20 м у верхнім цячэнні, 20—40 м у сярэднім, 25—30 м у ніжнім.

У басейне ракі азёры: Езярышча, Нямельчык, Сцернік, Красянец, Кім, Апукава, Обаль, Белае, Бярнова, Чорнае, Вялікая Восмата, Верына, Церабаўля, Чарнова, Чарноўка, Жодзень, Расалай, Свіно, Званае, Астравіта, Ужо, Сцернік, Заляшно́, Мошня, Жужнева, Летняе, Капенец, Красамай, Канаплянка, Ценіца, Еськіна, Жужаліца, Вокнішча і іншыя.

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Свіна, Ценіца, Глыбачка, Рэчыца, Марынец, Дзіваць. — 

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Рака Обаль // Белорусский Посейдон 

Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны
Катэгорыя:Рэкі Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Шумілінскага раёна
Елка

**Елка** (*Picea*) — род вечназялёных аднадомных дрэў сямейства хваёвых. Каля 45 відаў.

## Батанічнае апісанне 
, батанічная ілюстрацыя.]]
Вечназялёныя аднадомныя хвойныя дрэвы вышынёй да 60 (часам да 90) м і дыяметрам ствала да 1–2 м. Каранёвая сістэма паверхневая, таму дрэвы схільныя да ветравалу. Ствол прамы, поўнадраўнінны. Драўніна белая, лёгкая, трывалая. Крона густая, конусападобная. Парасткі падоўжаныя, баразнаватыя. Лісце (ігліца) цёмна-зялёнае, адзінкавае, іголкападобнае, жорсткае, калючае, звычайна 4‑граннае, радзей пляскатае, размешчанае на кароткіх ліставых падушачках, не ападае да 10 гадоў. Мужчынскія шышкі 1–2,5 см даўжынёй, шарападобныя або прадаўгаватыя, чырванаватыя. Жаночыя шышкі даўжынёй да 20 см, верацёнападобныя або яйцападобныя, спачатку стаяць прама, пры выспяванні павісаюць, бурыя; выспявабць у год апылення, пасля выспявання ападаюць цалкам. Насенне з крылом.

## Пашырэнне 
Налічвае 35–45 відаў, распаўсюджаных пераважна ў халодных і ўмераных шыротах Паўночнага паўшар’я. Патрабавальная да ўрадлівасці і вільготнасці глебы. Найважнейшая лесаўтваральная парода на свежых гліністых, сугліністых і багатых супясчаных глебах. Ценевынослівая, марозаўстойлівая расліна. Жывуць прыблізна 250–300 гадоў, у аптымальных умовах да 500–850 гадоў; у Беларусі ўзрост старых дрэў елкі звычайнай каля 220 гадоў.

У Паўночнай Амерыцы расце сем мясцовых відаў елак, у тым ліку два буйных віды ў Скалістых гарах: , каштоўная лесагаспадарчая парода вышынёй да 46 м, і блізкая па габарытах, але значна менш багатая . Для апошняй характэрна блакітнавата-зялёная ігліца, і некаторыя разнавіднасці гэтага дрэва, напрыклад добра вядомыя «серабрыстыя» елкі, выкарыстоўваюцца як дэкаратыўныя. На ціхаакіянскім узбярэжжы Паўночнай Амерыкі — ад заліва Кука на Алясцы да поўначы Каліфорніі — расце ; яна часта дасягае ў вышыню 60 м пры дыяметры ствала 2,4-3 м і з’яўляецца самым буйным прадстаўніком роду.

У Еўразіі шырока распаўсюджаныя , арэал якой распасціраецца ад Волгі да Пірэнеяў, і  — адна з найважных лесаўтваральных парод на паўночным усходзе Еўропы і ў Сібіры. Сярод іншых відаў Старога Свету заслугоўваюць згадвання , , таксама з Японіі,  і  з Гімалаяў.

На Беларусі 2 віды: , якая ўтварае яловыя лясы, і . У садах, парках, лясгасах інтрадукавана больш за 10 відаў; найбольш пашыраныя: , , , , , . Пыленне ў маі — чэрвені.

### Віды 
Род *Елка*, паводле Каралеўскіх батанічных садоў К’ю, уключае 37 першасных відаў і 4 гібрыдагенных:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (або , пра легітымнасць першай назвы да гэтага часу вядзецца дыскусія)
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 

;Гібрыдагенныя віды
* 
*  ( × )
* 
*  ( × )

## Захворванні 
## Выкарыстанне 
Драўніна выкарыстоўваецца ў будаўніцтве, цэлюлозна-папяровай прамысловасці, для вырабу музычных інструментаў, розных прадметаў быту, на дровы. Дае смалу, дзёгаць, шкіпінар, каніфоль, дубільныя рэчывы. Ігліца выкарыстоўваецца для прамысловага атрымання вітаміну С, кара — крыніца дубільных рэчываў. Каштоўная дэкаратыўная расліна, выкарыстоўваецца ў ахоўным лесаразвядзенні. 

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дрэвы
Рабіна

**Рабі́на** (*Sorbus*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Лістападныя дрэвы або дрэвападобныя кусты вышынёй 4—10 м (часам да 20 м). Кара гладкая, крона ажурная. Лісце ад простага да няпарнаперыстага, зубчастае. Кветкі белыя, духмяныя, у суквеццях. Плады — дробныя, чырвона-аранжавыя яблыкі, у гронках.

## Арэал 
На тэрыторыі Беларусі ў дзікай прыродзе толькі адзін від — . Расце ў падлеску, на палянах, па берагах рэк, вырошчваецца як дэкаратыўнае дрэва. Цвіце ў маі-чэрвені. Спелыя плады застаюцца на галінках да зімы.

### Віды 
Паводле The Plant List род уключае больш 200 відаў. Статус многіх апісаных відаў застаецца невызначаным.

Некаторыя віды:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Значэнне і выкарыстанне 
Плады рабіны багатыя цукрамі, пекцінавымі рэчывамі, выкарыстоўваюцца ў харчовай прамысловасці і медыцыне.

У садах і парках Беларусі можна сустрэць больш за 20 інтрадукаваных відаў рабіны. Меданосныя расліны.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дрэвы
Базілік

**Базілі́к камфо́рны**, **Базілік** (*Ocimum basilicum*) — від кветкавых раслін роду  сямейства . Пашыраны пераважна ў тропіках і субтропіках. У Беларусі як вострапрыпраўную расліну вырошчваюць базілік камфорны (*Ocimum basilicum*). Менавіта апошні, назва якога паходзіць ад грэчаскага *basilikos* — *каралеўскі*, праз ўжыванне яго як прыправы і спецыі стаў вядомы пад назваю базіліку.

## Гісторыя 
Радзіма базіліку, верагодна, Іран. Дзякуючы лекавым якасцям яшчэ ў старажытнасці базіліку прыпісвалася чарадзейная моц. У індуізме базілік лічыўся ўлюбёнай раслінай Вішну. Базілік знойдзены пры раскопках егіпецкіх пірамідаў. Мяркуецца, што ў Еўропу базілік патрапіў у IV ст. да н.э. разам з ваярамі Аляксандра Македонскага, якія вярталіся з паходу ў Азію. Ад таго часу базілік пашырыўся ў Міжземнамор’і. Рымляне выкарыстоўвалі базілік пераважна як лекавую расліну, паступова адкрываючы яго вартасці спецыі. У Вялікае Княства Літоўскае базілік патрапіў, верагодна, у XVI стагоддзі з Італіі. У кухарскія кнігі базілік унеслі толькі ў XVIII стагоддзі дзякуючы французскім кухарам, якія адкрылі хутчэй кулінарныя, чым магічныя ўласцівасці базіліка.

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовая травяністая расліна вышынёй 40—60 см з галінастым чатырохгранным прамастойным апушаным сцяблом. Лісце простае, супраціўнае, з зубчастым краем, на чаранках. Кветкі ружовага, белага або светла-фіялетавага колеру з адценнямі. Суквецце — гронка. Плод — арэшак.

## Выкарыстанне 
У наш час базілік як прыправа і спецыя вядомы ва ўсім свеце, але найбольш ужываецца ў Італіі, Іспаніі, Францыі, Грэцыі і Грузіі. Дзеля вырабу спецыі выкарыстоўваецца надземная частка расліны, якая валодае прыемным спецыфічным водарам, што абумоўлены высокім утрыманнем эфірнага алею (1,5 %) і дубільных рэчываў (6 %), мае злёгку гаркавы смак. Лісце ўжываецца свежае ды сушанае. Сабранае лісце сушаць пры тэмпературы 30—35&nbsp;°C, а потым раздрабняюць. Базілік дадаецца ў салаты, соусы (італьянскія *salsa verde* — зялёны соус, песта, французскі — вінегрэт і г.д.), супы, мясныя (асабліва з бараніны) і рыбныя стравы, стравы з агародніны (спаржы, фасолі), а таксама пры саленні і марынаванні агуркоў, памідораў, кабачкоў, патысонаў, баравікоў, выкарыстоўваецца дзеля аддушкі воцату (крыху свежага лісця дадаецца ў бутэльку з воцатам), араматызацыі таматнага соку. Не камбінуецца з іншымі прыправамі, апроч часнаку. У «Літоўскай гаспадыні» базілік фігуруе як важная прыправа.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Базілікавыя
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Елка еўрапейская

**Елка еўрапейская**, **Елка звычайная** (*Picea abies*), вечназялёнае дрэва роду елка сямейства хваёвых.

## Назва 
Елка звычайная, ёлка, елка, ялуга.

## Апісанне 
thumb|left|Жаночыя шышкі
Вышыня дрэў 30—35 м (часам да 45—52 м), дыяметр да 100—150 см. Кара шэрая, адслойваецца ў старых дрэў тонкімі лускавінкамі. Каранёвая сістэма паверхневая, таму пры моцным ветры дрэвы нярэдка выварочваюцца з каранямі. Крона густая, конусападобная. Ігліца цёмна-зялёная, чатырохгранная, завостраная, 1—2,5 см даўжынёй.

Жаночыя шышкі напачатку чырвоныя, пазней бурыя, блішчастыя, выцягнутыя, яйкападобныя; мужчынскія шышкі дробныя, чырвоныя або жоўта-зялёныя, 10–15 см даўжынёй і 3–4 см шырынёй; насенныя лускавіны ромбападобныя, наверсе зубчастыя.

## Пашырэнне 
Ценевынослівае дрэва. Расце на свежых гліністых, сугліністых і супясчаных глебах. Лесаўтваральны від у таежнай зоне Еўропы.

Шырока распаўсюджана на паўночным усходзе Еўрапейскай часткі Расіі, па ўсёй Сібіры (за выключэннем тундравых раёнаў) і далей да ўзбярэжжа Ахоцкага мора і сярэдняга цячэння Амура.

На тэорыторыі Беларусі елка еўрапейская пашырана ў паўночнай і цэнтральнай частках, дзе ўтварае яловыя лясы. На поўдні трапляецца рэдка: на Палессі вядома 32 астраўныя ўчасткі, 3 з іх у Маларыцкім і Брэсцкім раёнах, дзе расце карпацкая форма елкі еўрапейскай.

Інтрадукавана ў Паўночнай Амерыцы.

## Асаблівасці біялогіі 
Елка адрозніваецца высокай ценевынослівасцю, марозаўстойлівая, трывае залішняе ўвільгатненне, але церпіць ад засух, позніх веснавых і ранніх восеньскіх замаразкаў, задымленасці і сухасці паветра. Цвіце елка ў маі-чэрвені, шышкі выспяваюць восенню.

Жыве 250–300, рэдка да 450 год.

## Значэнне і выкарыстанне 
Драўніна выкарыстоўваецца ў будаўніцтве, цэлюлознай прамысловасці. Елка часта сустракаецца ў ахоўных насаджэннях уздоўж дарог.

## Сінонімы 
Паводле *The Plant List* на 2013 год, у сінаніміку віду ўваходзяць:

* , nom. inval.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , nom. illeg.
* 
* , nom. inval.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , nom. inval.
* 
* 
* , nom. inval.
* 
* , nom. inval.
* 
* , nom. inval.
* 
* 
* , nom. illeg.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , nom. inval.
* , nom. inval.
* , nom. inval.
*  — *Хвоя веймутава гімалайская*
* , nom. illeg.
* , nom. illeg.
* 
* 

## Крыніцы 
Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Елка
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў XIX стагоддзі
Піхта

**Пі́хта**, **Ельніца** (*Abies*) — род вечназялёных дрэў сямейства хваёвых (Pinaceae). Род налічвае каля 60 відаў.

## Батанічнае апісанне 
Вышыня да 60 м, у некаторых відаў да 100 м, дыяметр ствала да 2 м. Крона густая, конусападобная, ствол прамы. Кара пераважна гладкая, светла-шэрая, багатая смалой. Ігліца пляскатая, мяккая, з дыума белаватымі палоскамі на ніжнім баку. Спелыя шышкі цыліндрычныя, прамастойныя, фіялетавыя або карычневыя.

Жыве 150—400 гадоў і больш.

## Арэал 
Піхта пашырана ва ўмераных шыротах паўночнага паўшар’я, часцей у гарах. Расце разам з елкай ці ўтварае чыстыя дрэвастоі. Адна з асноўных парод цёмнахвойнай тайгі. Некаторыя віды сустракаюцца ў трапічных шыротах (напр. у гарах Мексікі і Гватэмалы).

На Беларусі ў дзікай прыродзе толькі адзін від: , расце ў Белавежскай пушчы: утварае лясны піхтавы «востраў» на балотным масіве Дзікі Нікар, ахоўваецца. У садова-паркавай культуры больш за 10 відаў піхты. Найбольш вядомыя: , , , , .

## Класіфікацыя 
Род уключае каля 60 відаў, размеркаваных па дзясятку секцый.

**Класіфікацыя роду**:

Секцыя ***Abies*** Miller (Цэнтральная, Паўднёвая і Усходняя Еўропа; Малая Азія):
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Секцыя ***Amabilis*** (Matzenko) Farjon et Rushforth (Ціхаакіянскае ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі і Японіі, высакагор’е з вялікай колькасцю ападкаў):
* 
* 

Секцыя ***Balsamea*** Engelm. emend. Farjon et Rushforth (тайговыя, паўночныя і высакагорныя раёны Азіі і Паўночнай Амерыкі): 
: падсекцыя *Laterales*:
* 
*  
* 
: падсекцыя *Medianae*:
* , частка сістэматыкаў разглядаюць гэты від як разнавіднасць віду : , 1990
* 
* 
* 
* 
* 

Секцыя ***Bracteata*** Engelm. emend. Sarg. (Узбярэжжа Каліфорніі):
* 

Секцыя ***Grandis*** Engelm. emend. Farjon et Rushforth (заходнія раёны Паўночнай Амерыкі аж да Мексікі, Гватэмалы, Гандураса і Сальвадора; раўніна на поўначы, сярэднія вышыні на поўдні арэалу):
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
: падсекцыя *Squamatae*:
* 

## Значэнне і выкарыстанне 
Вырошчваецца ў адзіночных, групавых, алейных пасадках.

## Крыніцы 
## Літаратура 
*
Тсуга канадская

**Тсу́га кана́дская** (*Tsuga canadensis*) — вечназялёнае дрэва сямейства хваёвых.

## Батанічнае апісанне 
left|250px|thumb|
Вышыня дрэў да 20 м, дыяметр 40-50 см. Крона конусападобная. Кара бурая, няроўная. Парасткі густа ўкрыты лінейна-ланцэтнай, пляскатай ігліцай. Шышкі шматлікія, яйкападобныя, летам блакітна-зялёныя, увосень жаўтавата-бурыя.

## Пашырэнне 
Радзіма Паўночная Амерыка. Мае шмат сартоў, што адрозніваюцца памерамі, формай кроны і афарбоўкай ігліцы. Інтрадукавана на Беларусі ў пачатку ХХ ст. У цэнтральных і паўночна-заходніх раёнах зрэдку вырошчваюць як дэкаратыўнае дрэва ў садах і парках.

## Значэнне і выкарыстанне 
Дэкаратыўная расліна, устойлівая да гарадскіх умоў.

## Спасылкі 
* *Тсуга канадская:* Інфармацыя на сайце *GardenGuides.com*
* *Тсуга канадская:* Інфармацыя  на сайце *Landowner Factsheets*
* *Тсуга канадская:* Фатаграфіі  на сайце *Vanderbilt University*
* 

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Хваёвыя
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Гасцінец

**Гасцінец** — дадатковая прэмія, даплата за добрую паслугу, выражэнне задавальнення кліента. Гасцінец неабавязковы, хаця ў некаторых краінах грошы 'на каву' гэта нефармальны абавязак і звычай. Сутнасць гасцінца найлепш перадае англійскае слова: TIP скарочанне ад фразы *to insure promptness*, што ў перакладзе азначае «Каб Запэўніць Неадкладнасць (Абслугоўвання)».

У залежнасці ад краіны (і ўзроўню месца) гэта ад 5 % — 10 % — 25 % цаны за паслугу.

Катэгорыя:Прэміі
Туя

**Ту́я** (*Thuja*) — род вечназялёных хвойных дрэў і кустоў сямейства кіпарысавых.

## Апісанне 
Вечназялёныя аднадомныя дрэвы або кусты. Вышыня дрэў 7—11 м (часам да 20 м), дыяметр да 30 см (у асобных экзэмпляраў да 90 см). Каранёвая сістэма паверхневая. Крона густая, пірамідальная або конусападобная, у некаторых сартоў шарападобная. Парасткі падоўжаныя; маладыя — плоскія, дарослыя — акруглыя, гарызантальныя або ўзбежныя. Лісце накрыж супраціўнае, простае, суцэльнае, суцэльнакраёвае, лускападобнае, рэдка іголкападобнае. Мужчынскія шышкі дробныя, даўжынёй 1-3 мм, шарападобныя, чырванаватыя. Спелыя жаночыя шышкі даўжынёй 7-15 мм, з 4-6 парамі пляскатых супраціўных лускавінак, даўгавата-яйцападобныя, прамастаячыя, спярша зялёныя, пры паспяванні бурыя; спеюць восенню ў год апылення. Пасля выспявання ападаюць цалкам. Насенне пляскатае, з двума крыламі.

Працягласць жыцця ў сярэднім 100—200 гадоў (некаторыя віды дажываюць да 1000 і больш гадоў).

## Пашырэнне 
Род налічвае 5 відаў, распаўсюджаных пераважна ў халодных і ўмераных шыротах Паўночнай Амерыкі (2 віды) і Усходняй Азіі (3 віды). Шырока культывуюцца ў многіх іншых рэгіёнах зямнога шара.

Ценевынослівая, зімаўстойлівая, вільгацелюбівая, непатрабавальная расліна, устойлівая да гарадскіх умоў, добра пераносіць стрыжку, лёгка размнажаецца чаранкаваннем. На Беларусі інтрадукавана  і . Часцей вырошчваюць тую заходнюю і яе садовыя формы. Ва ўмовах Беларусі схільная да кушчэння, пыленне ў сакавіку — красавіку.

## Выкарыстанне 
Драўніна лёгкая, духмяная, устойлівая да гніення, шырока прымяняецца ў будаўніцтве, для вырабу музычных інструментаў і розных прадметаў быту. Каштоўная дэкаратыўная расліна (асабліва для стварэння жываплотаў). Выкарыстоўваецца ў народнай медыцыне.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кіпарысавыя (падсямейства)
Уса (прыток Нёмана)

**Уса́**, **канал Шубіна** (у сярэднім цячэнні), **Шубіна-Нёманскі канал** (у ніжнім цячэнні) — рака ў Валожынскім, Стаўбцоўскім і Навагрудскім раёнах Беларусі, правы прыток Нёмана.

## Назва 
Корань *Us-* звязваюць з індаеўрапейскім **aus- / *us-* «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае *aušra* «зара», *apy-ūšris* «час перад світанкам», латышскае **Ūss* (балцкае боства зары). Балцкія гідронімы з коранем *Us- / Uš-* матываваныя блішчастасцю воднай паверхні, адпаведна назва Уса значыць «Блішчастая (рака)».

## Гідраграфія 
Даўжыня складае 75 км. Вадазбор — 665 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці — 5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні — 1,1 ‰.

Пачынаецца за 1 км на ўсход ад вёскі Таўканы Валожынскага раёна, цячэ па паўднёва-заходніх схілах Мінскага ўзвышша, па Налібоцкай пушчы, упадае ў Нёман за 2 км на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Любча Навагрудскага раёна.

Даліна ў верхнім цячэнні трапецападобная, яе шырыня 0,8—1 км, у Стаўбцоўскім раёне каля вёскі Драздоўшчына пашыраецца да 1,5 км, каля вёскі Пільніца звужаецца да 0,2 км. Пойма ў верхнім і ніжнім цячэнні двухбаковая (шырыня 0,1—0,15 км), у вярхоўі і нізоўі забалочаная, на астатнім працягу сухая, перасечаная ручаямі і меліярацыйнымі каналамі. Рэчышча (шырыня 8—10 м) на працягу 20 км перад вусцем каналізаванае.

Асноўныя прытокі — рэкі Казялец, Замянка, Вадзічанька, Быстрая (правыя), Шура, Рэчыца, Каменка (левыя).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Валожынскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Стаўбцоўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Навагрудскага раёна
Сула (прыток Нёмана)

**Сула́** — рака ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці Беларусі, правы прыток Нёмана.

Даўжыня ракі 76 км. Плошча вадазбору 520 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 2,1 ‰.

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Тонва, Сярмяжка, Дудка. **Злева**: Перакуль, Волка.

## На рацэ 
**Зоны адпачынку**: Аталезь (у сутоках Сулы і Нёмана).

## Агульнае 
Пачынаецца за 0,7 км на поўдзень ад вёскі Таўкачоўшчына (Стаўбцоўскі раён), цячэ па паўднёва-заходніх схілах Мінскага ўзвышша, у ніжнім цячэнні перасякае невялікія, зрэдку забалочаныя лясныя масівы. Упадае ў Нёман за 0,7 км на поўнач ад вёскі Беражное Карэліцкага раёна Гродзенскай вобласці. Берагі параслі хмызняком.

Даліна слабазвілістая, трапецападобная, яе шырыня вагаецца ў памерах 0,3—0,5 км, месцамі пашыраецца да 2 км. Схілы пераважна пад лесам. Пойма двухбаковая, яе шырыня складае 0,2—0,3 км, зрэдку пашыраецца да 0,6 км, перасечана лагчынамі і старыцамі. Рэчышча моцназвілістае, шырыня ракі ў межань дасягае ад 3 м у верхнім да 20 м у ніжнім цячэнні.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Рака Сула 
* Апісанне ракі Сула на сайце www.belpohod.info

Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Стаўбцоўскага раёна
Гаўя (прыток Нёмана)

**Гаўя** — рака ў Літве і Іўеўскім раёне Беларусі, правы прыток Нёмана. Даўжыня 100 км, у межах Беларусі 68 км. Вадазбор 1680 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 13,6 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,9 ‰.

## Назва 
Рачная назва Гаўя балцкага паходжання. Пад 1566 годам зафіксаваная форма «Говья»: «*Кговъею въ Немонъ*».

Назва ідэнтычная назве ракі Гаўя на латвійскім Задзвінні (уцякае ў Балтыйскае мора). Перагук таксама ў назвах іх прытокаў — латвійскай ракі *Vija* і ракі Іўянкі (< *Vija*). Абедзве назвы, Гаўя i *(І)Вія*, матываваныя звілістасцю рачнога рэчышча.

У назве Гаўя корань ад індаеўрапейскага **gēu- / gū-* «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае *gau-r-as* «волас», *gu-r-as* «вяршыня пагорка», *gu-g-a* «пагорак; гузак; горб».

Той жа корань у назве ракі Гавязна, а яго фанетычны варыянт — у назве ракі Гуя (усё ў басейне Нёмана).

Назва Гаўя, як і аднайменная рака ў Латвіі, значыць «Звілістая (рака)».

## Гідраграфія 
Пачынаецца на паўднёва-заходніх схілах Ашмянскага ўзвышша Шальчынінкайскага раёна Літвы. Замярзае ў канцы снежня, крыгалом у 2-й палове сакавіка.

Даліна выразная. Пойма лугавая, шырынёй ад 0,1 да 0,9 км. Рэчышча звілістае, на асобных участках каналізаванае, шырыня яго ў межань 12—20 м. Берагі стромкія.

На рацэ Жэмыслаўская ГЭС.

### Асноўныя прытокі 
**Справа**: Матрона, Лынтупка, Апіта, Жыжма, Вядроўка. **Злева**: Вярсока, Падакупка, Клява, Якунька.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 


Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Шальчынінкайскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Іўеўскага раёна
Лістоўніца

**Лістоўніца** (*Larix*) — род голанасенных хвойных раслін сямейства хваёвых.

## Апісанне 
Хвойныя лістападныя аднадомныя дрэвы вышынёй 35–50 м, дыяметрам ствала да 1 м. Каранёвая сістэма моцна разгалінаваная, глыбокая, са стрыжнёвым коранем. Ствол прамы, поўнадраўнінны. Драўніна з вялікім чырванаватым ядром і вузкай светлай абалонай, цвёрдая, высокатрывалая, устойлівая да гніення. Крона конусападобная або цыліндрычная. Парасткі падоўжаныя і ўкарочаныя. Лісце (ігліца) мяккае, плоскае, на падоўжаных парастках размяшчаецца спіральна, на ўкарочаных — пучкамі па 20–40 шт. Лісце распускаецца рана вясной, перад восеньскім лістападам жоўкне і ападае. Лістоўніца адрозніваецца ад іншых хваёвых дрэў тым, што кожную восень поўнасцю скідвае ігліцу.

Мужчынскія і жаночыя шышкі з’яўляюцца адначасова з ігліцай. Мужчынскія каласкі дробныя, 5–8 мм у дыяметры, авальныя або шарападобныя, жаўтаватыя, размешчаны на ўкарочаных парастках. Пылок без паветраных мяшкоў. Жаночыя шышкі акруглыя або прадаўгаватыя, ад 1 да 10 см даўжынёй, маладыя — чырванаватыя, ружовыя, зялёныя, спелыя — бурыя, прамастаячыя, спеюць восенню ў год апылення. Пасля выспявання застаюцца на дрэве 2–4 гады і ападаюць цалкам. Насенне дробнае, крылатае.

## Пашырэнне 
Налічваецца 10–15 відаў, вельмі шырока распаўсюджаных у халодных і ўмераных абласцях Еўразіі і Паўночнай Амерыкі. Многія віды з’яўляюцца важнейшымі лесаўтваральнымі пародамі. Вырошчваюць у лясных культурах і як дэкаратыўнае дрэва ў садах і парках. На Беларусі 13 інтрадукаваных відаў, найбольш пашыраныя: , , . Цвіце лістоўніца ў сакавіку—маі, адначасова з распусканнем пупыршак.

Малапатрабавальная да ўрадлівасці і вільготнасці глебы, святлалюбная, марозаўстойлівая. Адчувальная да забруджвання, але ў параўнанні з іншымі хваёвымі лепш вытрымлівае гарадскія ўмовы.

Жывуць дрэвы да 450 і больш гадоў, у аптымальных умовах да 950 гадоў.

## Захворванні 
## Выкарыстанне 
Драўніна моцная, трывалая да гніення. Выкарыстоўваецца для падводных збудаванняў (Венецыя стаіць на лістоўнічных па́лях), у караблебудаванні, для вырабу паркету, мэблі і інш. Пры падсочцы ствол дае каштоўную жывіцу (тэрпенцін), з якой атрымліваюць шкіпінар і каніфоль. Шырока прымяняецца ў дэкаратыўным азеляненні і ахоўным лесаразвядзенні.

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
*
Свіслач (прыток Нёмана)

**Сві́слач** — рака ў Гродзенскай вобласці Беларусі, левы прыток Нёмана. Даўжыня 121 км. Вадазбор 1800 км², у Польшчы і Беларусі (у межах Беларусі 1432 км²). Сярэднегадавы расход вады ў вусці 9 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,6 ‰.

## Назва 
На думку У. Тапарова, назва хутчэй за ўсе балцкага паходжання, у другой частцы (*-ач*) утрымоўвае балц. *-akis* «крыніца».

На думку Ю. Сташэўскага, такія назвы ў славянскіх краінах як Свіслач, Вісла, Віслак, Віслока, Свісліна, Вісліца, Увісла і г. д. утвораны ад асновы *wis-*, якая ад індаеўрапейскага *veis-*, што абазначае рознага роду цячэнні. Рудніцкі прапаноўваў славянскую этымалогію — з **Vistlokъ*.

## Асноўныя прытокі 
**Справа**: Рудаўка, Куклянка, Цішоўка, Бераставічанка, Верацёйка, Пікелка.

**Злева**: Устачанка, Нятупа, Крынкі, Уснарка, Одла, Індурка, Лашанка.

## Агульнае 
]]
Пачынаецца каля вёскі Занкі 1 Свіслацкага раёна, у верхнім і сярэднім цячэнні цячэ па ўсходніх схілах Гродзенскага і заходніх схілах Ваўкавыскага ўзвышшаў, упадае ў вадасховішча Гродзенскай ГЭС на поўнач ад аграгарадка Свіслач. Замярзае ў канцы снежня, крыгалом у сярэдзіне сакавіка.

Даліна ў верхнім і ніжнім цячэнні трапецападобная, яе шырыня 0,8—2 км, у сярэднім не выражана. Схілы спадзістыя і ўмерана стромкія, парэзаныя далінамі прытокаў і ярамі. Пойма двухбаковая, яе шырыня 300—500 м, роўная, у сярэднім цячэнні не выражана, пераважна забалочаная.

Рэчышча на працягу 30,6 км каналізаванае: ад вытоку да вёскі Дварчаны (8,5 км) і ад граніцы з Польшчай да вёскі Ярмолічы (22,1 км). На астатнім працягу звілістае, яго шырыня ў верхнім цячэнні 3—6 м, ніжэй 10—35 м, месцамі да 60 м.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Общая характеристика речной сети Гродненской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 кв. км) Гродненской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Памежныя рэкі
Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Свіслацкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Бераставіцкага раёна
Катэгорыя:Рэкі Гродзенскага раёна
Тсуга

**Тсуга** (*Tsuga*, ад , *Tsúga*)&nbsp;— род, блізкі да піхтаў і елак, які займае прамежкавае паміж імі становішча. Вечназялёныя, аднадомныя дрэвы з ніцымі тонкімі парасткамі і ў большасці відаў кароткай плоскай ігліцай. Навуковая назва паходзіць ад японскай назвы віду .

## Апісанне 
Вечназялёныя аднадомныя дрэвы вышынёй да 50 (часам да 70) м.  Каранёвая сістэма добра развітая. Крона канічная або пірамідальная звычайна з паніклай верхавінай, у некаторых азіяцкіх відаў няправільная яйкападобная. Кара ад шэрага да карычневага колеру, лускаватая, часта з глыбокімі разорамі. Парасткі падоўжаныя. Лісце невялікае, чаргаванае, даўжынёй да 3 см, звычайна двухраднае, простае, суцэльнае, суцэльнакраёвае, плоскае, лінейнае, на кароткіх чаранках; захоўваецца некалькі гадоў. Пупышкі ў асноўным з закругленымі верхавінамі, не смалістыя. Пылковыя шышкі: дробныя, даўжынёй да 5&nbsp;мм даўжынёй, адзінкавыя, шарападобныя, карычневыя. Насенныя шышкі спеюць 5-7 месяцаў, маюць даўжыню 15–55 (часам да 80) мм, прадаўгавата-яйцападобныя, паніклыя, спярша зялёныя, пры выспяванні бурыя, сядзячыя або амаль сядзячыя, ападаюць неўзабаве пасля высыпання насення, але могуць трымацца і некалькі гадоў. Насенне памерам каля 3-5 × 2-3&nbsp;мм, са шматлікімі дробнымі бурбалкамі смалы і з двума тонкімі крыламі 5-10&nbsp;мм. 

Размнажаюцца вегетатыўна і насеннем. Працягласць жыцця да 700 (і нават да 1000) гадоў. 

## Пашырэнне 
Ценевынослівая, умерана зімаўстойлівая, патрабавальная да вільготнасці глебы і паветра расліна, малаўстойлівая да гарадскіх умоў, добра пераносіць стрыжку.

Налічвае каля 10 відаў, распаўсюджаных пераважна ва ўмераных і субтрапічных рэгіёнах Паўночнай Амерыкі, Паўднёва-Усходняй і Усходняй Азіі ў адносна вільготным клімаце, часта ў гарах. Большасць з іх з’яўляюцца важкімі, калі не панавальнымі кампанентамі раслінных супольнасцяў, у якіх яны растуць. Шырока культывуюцца ў розных рэгіёнах зямнога шара. Найбольш распаўсюджана ў культуры , якая мае шмат сартоў, што адрозніваюцца памерамі, формай кроны і афарбоўкай ігліцы.

## Віды 
Паводле базы даных *The Plant List* (на ліпень 2016) род уключае 10 відаў: 4 у Паўночнай Амерыцы і 6 у Азіі.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 

## Выкарыстанне 
Драўніна ўмерана трывалая, прымяняецца ў будаўніцтве, у мэблевай вытворчасці і для вырабу розных прадметаў быту. Каштоўная дэкаратыўная расліна. Выкарыстоўваецца ў народнай медыцыне, для здабывання смалы і эфірных алеяў. 

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* The Gymnosperm Database 

Катэгорыя:Дрэвы
Катэгорыя:Хваёвыя
Свіслач

Назву **Сві́слач** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Гродзенская вобласць:
** Свіслач — аграгарадок у Гродзенскім раёне
** Свіслач — горад у Свіслацкім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Свіслач — аграгарадок у Асіповіцкім раёне
* Мінская вобласць:
** Свіслач — гарадскі пасёлак у Пухавіцкім раёне

## Рэкі 
* Рака Свіслач, прыток Бярэзіны — рака ў Беларусі, прыток Бярэзіны (басейн Дняпра)
* Рака Свіслач, прыток Нёмана — рака ў Беларусі, прыток Нёмана

## Іншае 
* Свіслацкае гарадзішча — гарадзішча каля вёскі Свіслач у Асіповіцкім раёне
* «Свіслач» — беларускі футбольны клуб з горада Свіслач Гродзенскай вобласці.
* Гасцініца «Свіслач» — назва гасцініцы Crowne Plaza ў Мінску з 1987 па 2008
* «Свіслач» — рыбгас у Беларусі
Мауна-Лоа

**Мауна-Лоа** () — дзеючы вулкан на Гавайскіх астравах. Вышыня 4169 м (другая паводле вышыні вяршыня Гаваяў). Лічыцца самым вялікім вулканам на Зямлі паводле аб’ёма матэрыяла, які яго складае (уключна з падводнай часткай) — каля 80 тыс. км³. Разам з вулканам Мауна-Кеа ўтварае самае высокае вулканічнае збудаванне на Зямлі — узвышаецца над дном акіяна больш чым на 9 км.

Мауна-Лоа ўяўляе сабой базальтавы шчыт у форме эліпса (75 × 45 км). На вяршыні цягнецца ланцужок з 5 кратараў. У верхняй частцы шчыта размешчаны шматлікія шлакавыя і попелавыя конусы.

Зафіксавана 40 вывяржэнняў вулкана, пачынаючы з 1832 года, апошняе ў XX стагоддзі адбылося ў 1984 годзе. Пасля гэтага вулкан пачаў вывяргацца 27 лістапада 2022 года.

Схілы пакрыты трапічнымі лясамі і хмызнякамі. Дзейнічае вулканалагічная станцыя (пастаянныя назіранні вядуцца з 1912). На схілах Мауна-Лоа і вулкана Кілаўэа — Гавайскі вулканічны нацыянальны парк, уключаны ў спіс Сусветнай спадчыны.

Катэгорыя:Вулканы Акіяніі
Катэгорыя:Гавайскія астравы
Дзітва

**Дзітва́** () — рака ў Літве і Воранаўскім і Лідскім раёнах Гродзенскай вобласці Беларусі, правы прыток Нёмана.

Даўжыня 93 км, у межах Беларусі каля 90 км. Плошча вадазбору 1220 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 8,2 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 ‰.

## Назва 
На думку А. Ванагаса, той жа корань *Dit-* у назве літоўскай ракі *Dit-upė*. Паходжанне кораня *dit-* няяснае. Магчыма звязаны з фрак. *Διτας*, *Διτα*, параўн. алб. *ditë* «дзень» (калісьці магло азначаць «святло»), якія ад і.-е. **dei-* : **dī* «свяціць».

## Гідраграфія 
Пачынаецца ў 6 км на паўднёвы ўсход ад Эйшышак у Літве, за 1,2 км ад вёскі Даўгердзішкі (Воранаўскі раён) перасякае мяжу Беларусі, цячэ ў межах Лідскай раўніны, у нізоўі — па Нёманскай нізіне. Вусце за 1,3 км ад вёскі Беневічы Лідскага раёна.

Даліна ракі выразная, яе шырыня да ўпадзення ракі Крупка 1—2,5 км, ніжэй 0,6—1,1 км. Пойма двухбаковая, забалочаная, шырынёй ад 500 м да 1 км. Рэчышча ад мяжы з Літвой (50 км) каналізаванае, ніжэй моцна звілістае, дзеліцца на рукавы, шырыня ў межах 20—25 м, у верхнім цячэнні 5—10 м.

На ўчастку перахвату рэк Дзітва — Пеляса ўтварылася скразная даліна.

Прытокі справа: Радунька, Чарняўка, Бахматка; злева: Каменка, Восава, Няшкрупа, Крупка, Лідзея. Рака служыць водапрыёмнікам меліярацыйных сістэм.

## Водны і лядовы рэжым 
Рэжым вывучаўся ў 1920—1933 і 1944—1964 гадах на 4 гідралагічных пастах, затым назіранні працягваліся на гідралагічным пасту Парачаны.

На перыяд веснавога разводдзя прыпадае 38 % гадавога сцёку. Найвышэйшы ўзровень разводдзя назіраецца ў пачатку 3-й дэкады сакавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 1—1,8 м. Замярзае ў сярэдзіне снежня, крыгалом у 2-й дэкадзе сакавіка.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі: у 5 т. Т. 2: Гатня ― Катынь / Рэдкал.: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1983. — 520 с.

Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Шальчынінкайскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Воранаўскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Лідскага раёна
Уса (прыток Бярэзіны)

**Уса** — рака ў Чэрвеньскім і Бярэзінскім раёнах Беларусі, правы прыток Бярэзіны (басейн Дняпра). Даўжыня 55 км. Вадазбор 549 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,3 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,7 ‰.

## Назва 
Корань *Us-* звязваюць з індаеўрапейскім **aus- / *us-* «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае *aušra* «зара», *apy-ūšris* «час перад світанкам», латышскае **Ūss* (балцкае боства зары). Балцкія гідронімы з коранем *Us- / Uš-* матываваныя блішчастасцю воднай паверхні, адпаведна назва Уса значыць «Блішчастая (рака)».

## Гідраграфія 
Выцякае з Дзікае ў Чэрвеньскім раёне, вусце за 1,5 км на ўсход ад вёскі Якшыцы Бярэзінскага раёна. Цячэ па Цэнтральнабярэзінскай раўніне.

Даліна ў вярхоўі невыразная, у сярэдняй і ніжняй частцы — трапецападобная, шырынёй 1,5—2 км. Пойма двухбаковая, яе шырыня да 0,2 км, на асобных участках да 1 км. Рэчышча на працягу 9,2 км ад вытоку і 2 км перад вусцем каналізаванае, на астатнім працягу звілістае (шырыня каля 8 м). Берагі ўмерана стромкія, іх вышыня 0,3—1,2 м.

Асноўныя прытокі справа: Ганутка, Дабрыца; злева: Лешчынка, Карпілаўка, Бусль.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны
Катэгорыя:Рэкі Чэрвеньскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Бярэзінскага раёна
Лебяда (рака)

**Лебяда**, **Лябёдка** (у верхнім цячэнні) — рака ў Шчучынскім і Лідскім раёнах Беларусі, правы прыток Нёмана. Даўжыня 67 км. Вадазбор 791 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,7 ‰.

## Назва 
На думку В. Жучкевіча, назва ракі ўтворана ад асновы *лебяда* (расліна), хаця не выключана магчымасць сувязі з назвай птушкі *лебедзя*.

## Гідраграфія 
Пачынаецца каля в. Калечыцы Шчучынскага раёна. У верхнім цячэнні называецца Лябёдка.

Цячэ па Лідскай раўніне, паўднёвая частка на Нёманскай нізіне. Паверхня роўная, зрэдку перасечаная ўзгорыстымі градамі і адзінкавымі ўзгоркамі. Грунты ў асноўным супясчаныя і пясчаныя, трапляюцца валуны. Пад лесам 13 % вадазбору. Мяшаныя, з перавагай хвойных парод лясы, трапляюцца дробнымі масівамі, найбольшы масіў у сярэдняй частцы вадазбору. Пад ворывам 45 % тэрыторыі. Маецца нізіннае асушанае балота плошчай 1,4 тыс. га.

Даліна трапецападобная, шырынёй 1—1,5 км, у нізоўі месцамі невыразная. Схілы спадзістыя, слабапарэзаныя, зрэдку ўкрытыя лесам і хмызняком. Пойма нізкая, двухбаковая, большай часткай забалочаная, лугавая; шырыня яе 0,5—0,7 км. У пойме меліярацыйныя каналы.

Рэчышча звілістае, шырыня ў межань да вусця Вялікай Лябёдкі 8—12 м, ніжэй 15—25 м. На працягу 20,4 км рэчышча каналізаванае: ад в. Русанаўцы да в. Збражкі (7,9 км) і ад в. Васілішкі да в. Малое Мажэйкава (12,5 км). Берагі размываюцца, нярэдка насыпныя, стромкія і абрывістыя.

Асноўныя прытокі: Жужма, Касцянёўка, Жалудзянка, Шкардзянка, Вялікая Лябёдка, Вавёрка, Голдаўка, Дубенка, Казлянка.

Сцёк ракі зарэгуляваны плацінамі. Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 5 м³/с, на перыяд веснавога разводдзя прыпадае 45 % сцёку. Рака выкарыстоўваецца як водапрыёмнік меліярацыйных сістэм.

## Літаратура 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Лідскага раёна
Катэгорыя:Рэкі Шчучынскага раёна
Уса

**Уса** — тапонім:

## Беларусь 
* Уса — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці
* Уса — хутар у Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці
* Уса — рака, прыток Нёмана ў Валожынскім, Стаўбцоўскім і Навагрудскім раёнах
* Уса — рака, прыток Нёмана ў Дзяржынскім і Уздзенскім раёнах
* Уса — рака, прыток Бярэзіны ў Чэрвеньскім і Бярэзінскім раёнах

## Расія 
* Уса — рака ў Расіі, прыток Пячоры
* Уса — рака ў Расіі, прыток Волгі
* Уса — рака ў Расіі, прыток ракі Том

## Італія 
* Уса — камуна ў рэгіёне П'емонт