open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Базары

**Базары́** (, ) — вёска ў Смаргонскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Залескага сельсавета.

## Назва 
На Павіллі фіксавалася свірскае прозвішча Базар. Было горадзенскае Базарэвіч.  Быў літоўскі жамойцкі тапонім *Bazarai* (“Базары́”). Ёсць латышскае *Bazaris*. Мяркуецца ад старажытнага балцка-літоўскага двухасноўнага імені *Ba-zaras*.

## Апісанне 
Размешчана ў паўднёва-заходняй частцы раёна. Вышыня цэнтра населенага пункта над узроўнем мора парадку 272 метраў. Тэлефонны код +375 1592, паштовы індэкс 231020.
Адлегласць да раённага цэнтра Смаргонь па аўтадарозе — каля 12 км, да цэнтра сельсавета аграгарадка Залессе па прамой — 15,5 км. Бліжэйшыя населеныя пункты — вёскі Камунарка, Мігулі, Міхнічы.

Паводле перапісу насельніцтва вёскі ў 1999 годзе налічвала 34 жыхары.

Праз вёску праходзіць аўтадарога мясцовага значэння  Галяшонкі — Алешышкі.

У 1940—1954 гадах цэнтр Базарскага сельсавета. Да 2 снежня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Велікамыскага сельсавета, да 20 лістапада 1989 года — у склад Бялкоўшчынскага сельсавета.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Залескі сельсавет (Смаргонскі раён)
Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна
Нацыянальная акадэмія навук Грузіі

thumb|right|Адзін з будынкаў НАНГ
**Нацыянальная акадэмія навук Грузіі** () — галоўная навуковая ўстанова Грузіі.

Акадэмія навук Грузінскай ССР заснавана ў лютым 1941 года на базе Грузінскага філіяла АН СССР. Першым прэзідэнтам АН ГССР стаў матэматык Ніка Мусхелішвілі. Першымі акадэмікамі сталі усходазнаўца Георгій Ахвледыяні, фізіёлаг Іван Берыташвілі, мастацтвазнаўца Георгій Чубінашвілі, геолаг Аляксандр Джанелидзе, філолаг Карнэлій Кекелідзэ, батанікі Ніка Кецхавелі і Тарас Кварацхелія, гісторыкі Сімон Джанашыя і Георгій Хачапурыдзэ, лінгвісты Арнольд Чыкабава і Акакій Шанідзэ, мінеролагі Аляксандр Твалчрэлідзэ, псіхолаг Дзмітрый Узнадзэ, механік Кірыяк Заўрыеў і заолаг Філіп Зайцаў.

Прэзідэнты Акадэміі навук Грузіі:
* 1941—1972 — Ніка Мусхелішвілі
* 1972—1977 — Ілля Нестаравіч Векуа
* 1977—1986 — Яўген Кірылавіч Харадзэ
* 1986—2005 — Альберт Мікалаевіч Таўхелідзэ
* 2005—2013 — Тамаз Гамкрэлідзэ
* з 2013 — Георгій Квесітадзэ

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт  
* Грузінскі электронны навуковы часопіс (GESJ)

Грузія
Катэгорыя:Навука ў Грузіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе
Акадэмія навук Літвы

**Акадэмія навук Літвы** ( ) — аўтаномная, фінансуемая ўрадам навуковая ўстанова, якая аб’ядноўвае дзейнасць літоўскіх навукоўцаў.

## Гісторыя 
Заснавана 16 лютага 1941 года ў Вільні па прыкладзе Акадэміі навук СССР. Да 1990 года называлася Акадэміяй навук Літоўскай ССР. Па статуце ў Акадэміі навук Літвы можа лічыцца 40 акадэмікаў, 60 карэспандэнтаў, 50 экспертаў і неабмежаваная колькасць замежных экспертаў.

Першым прэзідэнтам быў літоўскі пісьменнік Вінцас Крэве. Пазней на пасадзе кіраўніка былі Мікалас Біржышка, Уладас Юргуціс, Юозас Матуліс, Юрас Пажэла і Бенедыктас Юодка. З 9 верасня 2003 Акадэміяй навук кіраваў Зянонас Рокус Рудзікас. На агульным сходзе АН Літвы 21 красавіка 2009 года новым прэзідэнтам большасцю галасоў (87 «за», 30 «супраць», два бюлетэня з 119 былі прызнаныя несапраўднымі) быў абраны акадэмік Вальдэмарас Разумас, біяхімік па спецыяльнасці.

## Спасылкі 
* Акадэмія навук Літвы
Нацыянальная акадэмія навук Рэспублікі Арменія

**Нацыянальная акадэмія навук Рэспублікі Арменія** (НАН РА) — вышэйшая навуковая арганізацыя, якая арганізуе, ажыццяўляе і каардынуе фундаментальныя і прыкладныя даследаванні ў розных галінах навукі на тэрыторыі Рэспублікі Арменія. Акадэмія аб'ядноўвае ў сваім складзе навукова-даследчыя інстытуты, прыраўнаваныя да іх ўстановы і орган кіравання — прэзідыум Нацыянальнай акадэміі навук, які ўключае больш за 50 навуковых і іншых устаноў.

Агульная колькасць супрацоўнікаў Акадэміі складае больш за 3700 чалавек (у тым ліку: 87 правадзейных членаў Нацыянальнай акадэміі навук, 18 членаў-карэспандэнтаў, 323 дактары навук, 1006 кандыдатаў навук).

Прэзідыум Акадэміі і вялікая частка яе падраздзяленняў знаходзяцца ў Ерэване, сталіцы Арменіі, іншыя падраздзяленні размешчаны ў Гюмры, Севане, Гарысе, Ванадзоры і Капане. Астранамічныя даследаванні праводзяцца ў Бюраканскай астрафізічнай абсерваторыі.

## Прэзідэнты 
# Іосіф Арбелі (1943—1947)
# Віктар Амбарцумян (1947—1993)
# Фадзей Саркісян (1993—2006)
# Радзік Мартырасян (з 17 мая 2006)

## Гл. таксама 
* Лія Лявонаўна Асіпян
* Сільва Барунакаўна Капуцікян
* Србуі Сцяпанаўна Лісіцыян

## Спасылкі 
* Афіцыйны вэб-сайт Акадэміі навук Арменіі


Арменія
Катэгорыя:З’явіліся ў 1943 годзе
Акадэмія навук Латвіі

**Акадэмія навук Латвіі** (, , абрэвіятура LZA) — вышэйшая навуковая ўстанова Латвіі, якая аб'ядноўвае больш чым 300 вучоных Латвійскай рэспублікі і навукоўцаў усяго свету ў галіне прыродазнаўчых навук, інжынерных навук, сацыяльных і гуманітарных навук, дзейнасць якой фінансуецца і падтрымліваецца дзяржавай. Заснавана ў 1946 як Акадэмія навук Латвійскай ССР. Акадэмія выдае веснік «Zinātnes Vēstnesis» з 1989 года. Акадэмія размешчана ў будынку на Плошчы Акадэміі 1 у Рызе. Прэзідэнтам Латвійскай акадэміі навук з'яўляецца Юрыс Экманіс.

## Спасылкі 
* Латвійская акадэмія навук  

Латвія
Катэгорыя:Навука ў Латвіі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1946 годзе
Віктар Іванавіч Анікін

**Віктар Іванавіч Анікін** (, Алатыр, Сімбірская губерня — ) — беларускі архітэктар і педагог, у канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў працаваў у Літве. Заслужаны архітэктар Беларусі (1980), член-карэспандэнт Беларускай акадэміі архітэктуры. Кандыдат архітэктуры (1970), прафесар (1984). Муж архітэктара Лідзіі Анікінай.

## Біяграфія 
Скончыў у 1940 годзе архітэктурны факультэт Ленінградскага інстытута інжынераў камунальнай будаўніцтва па спецыяльнасці «архітэктар-праекціроўшчык жылых і грамадскіх будынкаў». Быў прызваны ў армію. Удзельнічаў у Вялікай Айчыннай вайне.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1946 года. З 1946 года працаваў у Вільні раённым архітэктарам, затым — творчым кіраўніком у праектных арганізацыях. За гады працы ў Літве стварыў шэраг праектаў буйных грамадскіх будынкаў: стадыён «Спартак» (пасля — стадыён «Жальгірыс»), адміністрацыйныя будынкі міністэрстваў лясной прамысловасці і прамысловасці будаўнічых матэрыялаў; прымаў удзел у праектаванні будынка Педагагічнага інстытута (цяпер — Віленскі педагагічны ўніверсітэт). Удзельнічаў у праектаванні набярэжнай К. Пожалас у Вільні.

Анікін таксама распрацаваў у суаўтарстве з іншымі архітэктарамі шэраг серый тыпавых праектаў жылых дамоў, якія атрымалі распаўсюджанне ў будаўніцтве Літвы.
 
У 1958 годзе пераехаў у Мінск, кіраўнік майстэрні, галоўны архітэктар у інстытуце «Белдзяржпраект». З 1964 года выкладаў у Беларускім політэхнічным інстытуце (цяпер Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт); дацэнт кафедры архітэктуры, загадчык кафедраў архітэктуры прамысловых будынкаў і горадабудаўніцтва (1977), з 1984 года — прафесар кафедры горадабудаўніцтва. Кандыдат архітэктуры (1970).

Памёр 23 верасня 1997 года ў Мінску.

## Асноўныя працы 
]]
)]]
 у Вільні]]
Асноўныя працы ў Вільні: рэспубліканскі стадыён «Спартак» (1950), Зялёны мост (1952, з інжынерам Г. М. Паповым), будынкі міністэрстваў лясной прамысловасці (1953) і прамысловасці будматэрыялаў (1954), электрамеханічны тэхнікум (1956), Дзяржаўная бібліятэка Літоўскай ССР (1969), шматкватэрныя жылыя дамы па вул. Пожалас.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* К 90-летию со дня рождения зодчего Аникина 
* Партрэт аўтарства І. В. Мядзведзева — НАЦИОНАЛЬНОЕ СВОЕОБРАЗИЕ В ТВОРЧЕСТВЕ АРХИТЕКТОРА-ХУДОЖНИКА И. В. МЕДВЕДЕВА. С. 85

Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ Санкт-Пецярбурга
Катэгорыя:Архітэктары Беларусі
Катэгорыя:Архітэктары Літвы
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Архітэктары Мінска
Катэгорыя:Архітэктары Брэста
Катэгорыя:Архітэктары Вільні
Катэгорыя:Выкладчыкі БНТУ
Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Беларускай акадэміі архітэктуры
Аўстрыйская акадэмія навук

thumb
**Аўстрыйская акадэмія навук** () — нацыянальная навуковая арганізацыя Аўстрыі.

У 1713 годзе Готфрыд Лейбніц натхнёны Лонданскім каралеўскім таварыствам і Французскай акадэміяй, прапанаваў стварыць падобную арганізацыю. Але толькі 14 мая 1847 года ў Вене была адкрыта Імператарская акадэмія навук. У 1918 годзе яна пераназвана ў Акадэмію навук, а ў 1947 годзе ў Аўстрыйскую акадэмію навук.

З сярэдзіны 1960-х гадоў яна стала вядучай установай Аўстрыі ў вобласці неўніверсітэцкіх фундаментальных даследаванняў. Складаецца з 2 секцый: матэматычных і прыродазнаўчых навук; філасофскіх і гістарычных навук. Акрамя таго, у яе склад уваходзяць Інстытут параўнальнага даследавання паводзін імя К. Лорэнца і Міжнародны інстытут прыкладнога сістэмнага аналізу. Бібліятэка акадэміі ўтрымлівае звыш 100 тыс. томаў.

## Члены акадэміі навук у розны час 
* Пітэр Манфрэд Грубер (нар. 1941) — аўстрыйскі матэматык.
* Вольфганг Дрэслер (нар. 1939) — аўстрыйскі лінгвіст.
* Макс Фердынанд Перуц (1914—2002) — англійскі біяхімік.
* Іаган Радон (1887—1956) — аўстрыйскі матэматык.
* Ханс Трогер (1943—2010) — аўстрыйскі матэматык і механік.
* Франц I (1853—1938) — 13-ы князь Ліхтэнштэйна, аўстрыйскі і ліхтэнштэйнскі гісторык.
* Пій Цынгерле (1801—1881) — аўстрыйскі ўсходазнавец і каталіцкі багаслоў.
* Хельмут Штахель (нар. 1942) — аўстрыйскі матэматык.
* Мірча Эліядэ (1907—1986) — румынскі пісьменнік, гісторык рэлігій і даследчык міфалогіі.

## Гл. таксама 
* Навука ў Аўстрыі

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Акадэміі  

Катэгорыя:З’явіліся ў 1847 годзе
Катэгорыя:Нацыянальныя акадэміі
Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі Аўстрыі
Тасіра Міфунэ

— вядомы японскі акцёр.

## Біяграфія 
Тасіра Міфунэ атрымаў званне найлепшага артыста на фестывале ў Венецыі.

Медыцынская драма «Чырвоная барада» (1965) па рамане Сюгора Ямамота «Шпіталь Чырвонай барады» стала апошняй працай Курасавы з Тасіра Міфунэ ў галоўнай ролі.

Тасіра Міфунэ, які да гэтага часу актыўна здымаўся і ў іншых японскіх рэжысёраў, сярод якіх былі і настаўнікі і вучні Курасавы, не мог мірыцца з павольнымі (што было звязана з грунтоўнасцю) тэмпамі працы Курасавы. Лаўрэат Венецыянскага кінафестывалю ў намінацыі «Найлепшы акцёр» (другую ўзнагароду ён атрымае менавіта за «Чырвоную бараду») вырашыў стварыць сваю ўласную фірму «Міфунэ прадакшн». Пазней, Міфунэ скажа пра супрацоўніцтве з Курасавай: «З усяго, што я зрабіў, я не ганаруся нічым, апроч роляў, сыграных для яго».

## Зноскі 
### Спасылкі 
* Тасіра Міфунэ афіцыйная старонка (Японская)
* 

Катэгорыя:Акцёры Японіі
Piper methysticum

дзяўчыны робяць напой з *Piper methysticum*, 1909 г.]]
**Piper methysticum** — паўхмызняковая расліна сямейства перачных. Распаўсюджаная назва ў многіх мовах **кава** або **кава-кава** (з танг. *kava* літаральна «барада» або *kava malohi* «напой»).

## Гісторыя 
*Piper methysticum* паходзіць з Заходняй Акіяніі, адкуль шырока распаўсюдзілася дзякуючы чалавеку амаль па ўсіх астравах. Жыхары Акіяніі выкарыстоўвалі карані перца п'янлівага ў тым ліку для прыгатавання папулярнага напоя *кавы* (само слова паходзіць з Тонга або Маркізскіх астравоў — *kava malohi* «напой»). Еўрапейскія вучоныя ўпершыню далі навуковае апісанне і класіфікацыю ў 1777 г..

## Знешні выгляд 
*Piper methysticum* — паўхмызняковая расліна, якая ў дзікім выглядзе расце на камяністых глебах на вышыні 150—300 м над узроўнем мора. Дасягае ў вышыню 2 — 2,5 м, але пры спрыяльных тэмпературным рэжыме і вільготнасці можа дасягаць 6 м і ствараць шчыльны навес з лісця.

Карэнне дыяметрам ад 5 да 8 см. Пранікае ў глебу да 6 м. У старэйшых раслін утвараюцца шурпатыя каравыя нарасты, што асабліва шануюць спажыўцы.

## Выкарыстанне 
Сцябло, лісце і асабліва карэнне расліны ўтрымоўваюць *кавалактоны*, якія маюць галюцынагенныя, седататыўныя і анестэтычныя ўласцівасці.

У Палінезіі, Мікранезіі і некаторых раёнах Меланезіі карэнне жавалі ці дралі, настойвалі ў вадзе і ўжывалі ў якасці напою, які меў назву *кава*. У большасці выпадкаў прыём кавы меў рытуальны характар, прычым яго ўжыванне абмяжоўвалася сацыяльна, узростава і гендэрна. У Меланезіі і Аўстраліі драныя карані таксама заварочвалі ў лісце і жавалі. Злоўжыванне кавай прыводзіла да хранічных парушэнняў функцый нырак, сыпы, лёгачнай гіпертэнзіі, макрацытозу эрэтрацытаў, лімфацытапеніі і паніжэння колькасці трамбацытаў.

У заходняй медыцыне выцяжка кавы выкарыстоўваецца ў вытворчасці медыцынскіх прэпаратаў і біялагічна актыўных дадаткаў да ежы і напояў.

## Спасылкі 
* Што такое кава 
* Гісторыя кавы
* Кава у фальклоры

Катэгорыя:Перац
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Флора Аўстраліі і Акіяніі
Грыбна

**Гры́бна** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Свіна.

Плошча паверхні возера складае 0,8 км², даўжыня 1,83 км, найбольшая шырыня 0,6 км. Сярэдняя глыбіня каля 0,6 м, найбольшая дасягае 1,2 м. Катлавіна Грыбна лопасцевай формы рэшткавага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй ад 4—5 да 10—12 метраў, спадзістыя, на ўсходзе — стромкія. Берагавая лінія ўтварае шэраг заліваў. Берагі забалочаныя і сплавінныя, на поўдні возера пясчаныя. Пойма забалочаная, шырынёй да 200 м. Дно возера плоскае. Большая частка дна  выслана сапрапелем.
Возера дыстрофнае, слабапраточнае. Цалкам зарастае падводнай расліннасцю. У Грыбна ўпадае ручай з возера Званае, выцякае ручай у возера Клётнае і ручай (пратока?) Трэшчалі ў возера Арлея.

У возеры водзяцца шчупак, карась, акунь, лінь, плотка і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна
Плябанцы (Мінскі раён)

**Пляба́нцы** (, ) — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Міханавіцкага сельсавета. Месціцца за 10 км на поўдзень ад Мінска, за 3 км ад чыгуначнай станцыі Міханавічы.

## Назва 
Назва паходзіць ад слова «плябанія» — прыход каталіцкай царквы, месца жыхарства плябана (каталіцкага святара, ксяндза).

## Гісторыя 
, 1910-я]]
У XVII стагоддзі сяло ў Менскім павеце Менскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. У 1791 годзе вёска, цэнтр маёнтка на 2 панскія двары, 41 дым, 2 карчмы, уласнасць каталіцкай царквы Менскай парафіі.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе Расійскай імперыі, у Мінскім павеце Мінскай губерні. У 1800 годзе ўласнасць каноніка Мінскай каталіцкай плябаніі Ваньковіча, ёсць панскі двор, капліца, вінакурня. У 1815 годзе вёска, уласнасць ксяндза Харэвіча. З 1858 года дзяржаўная ўласнасць.

У 1890 годзе адкрыта школа граматы, у якой вучыліся 16 хлопчыкаў. У 1897 годзе ёсць кузня, хлебазапасны магазін, царква, карчма, адносіцца да Самахвалавіцкай воласці.
, 1910]]
, 1910-я]]
З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Савецкай Беларусі, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У час польска-савецкай вайны ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў і ў сярэдзіне кастрычніка 1920 года пад акупацыяй Польшчы (Мінская акруга ГУУЗ).

З 31 ліпеня 1920 года ў Беларускай ССР. З 20 жніўня 1924 года ў Дзяргайскім сельсавеце, з 1927 года ў Гатаўскім сельсавеце Самахвалавіцкага раёна Менскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года). З 18 студзеня 1931 года ў падпарадкаванні гарадскога савета Менска. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці.

У Другую сусветную вайну з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй Германіі. Спаленыя 53 двары, забітыя 38 жыхароў, 5 жыхароў вывезеныя на прымусовую працу ў Германію.

5 сакавіка 1959 года вёска перададзена са скасаванага Гатаўскага сельсавета ў склад Самахвалавіцкага сельсавета.

## Насельніцтва 
* 1800 год — 18 двароў, 139 жыхароў
* 1815 год — 71 душа мужчынскага полу
* 1897 год — 64 двары, 379 жыхароў
* 1917 год — 82 двары, 525 жыхароў
* 1926 год — 83 двары, 425 жыхароў
* 1941 год — 70 двароў, 260 жыхароў
* 1999 год — 167 жыхароў
* 2009 год — 175 жыхароў

## Вядомыя асобы 
* Іван Іосіфавіч Валадзько (1895—1984) — беларускі архітэктар.

## Славутасці 
* Помнік 52 жыхарам вёскі, загінулым у час Другой сусветнай вайны.

## Літаратура 
* Плябанцы //  С. 440

## Спасылкі 
Катэгорыя:Міханавіцкі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна
Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі
Царква Фрэдэрыка

**Царква Фрыдэрыка**, таксама вядомая як **Мармуровая царква** () — лютэранская царква, адна са славутасцяў Капенгагена.

## Гісторыя 
Праект будынка быў створаны архітэктарам Мікалаем Эйгтведам у 1740 годзе. Месцазнаходжаннем новай царквы быў абраны раён Капенгагена Фрэдэрыксштадэн.

Першы камень у падмурак быў закладзены каралём Фрэдэрыкам V 31 кастрычніка 1749 года, аднак будаўніцтва замарудзілася ў выніку скарачэння бюджэтных асігнаванняў і смерці Эйгтведа ў 1754 годзе. У 1770 годзе першапачатковы праект царквы быў адпрэчаны Іаганам Фрыдрыхам Струэнзэ. Царква заставалася недабудаванай амаль 150 гадоў.

Праект, па якім пабудаваны будынак, які існуе ў наш час, быў быў створаны Фердынандам Мелдалам, будаўніцтва фінансавалася дацкім банкірам Карлам Фрэдэрыкам Цьетгенам. Царква была адкрыта 19 жніўня 1894 года.

## Апісанне 
Будынак мае самы вялікі ў рэгіёне купал (яго акружнасць складае 31 метр), які абапіраецца на дванаццаць калон.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Катэгорыя:Лютэранскія храмы Даніі
Катэгорыя:Славутасці Капенгагена
Нацыянальная акадэмія навук Украіны

**Нацыянальная акадэмія навук Украіны** (НАНУ) — вышэйшая навуковая арганізацыя Украіны.

Мэтай дзейнасці Нацыянальнай акадэміі навук Украіны з’яўляецца атрыманне новых і абагульненне існуючых ведаў аб прыродзе, чалавеку і грамадстве, распрацоўка навуковых асноў навукова-тэхнічнага, сацыяльна-эканамічнага і культурнага развіцця краіны, усебаковае садзейнічанне прымяненне вынікаў навуковых даследаванняў, падрыхтоўка навуковых кадраў вышэйшай кваліфікацыі, фарміраванне навуковага светапогляду ў грамадстве.

НАН Украіны арганізуе і праводзіць фундаментальныя і прыкладныя навуковыя даследаванні па найважнейшых праблемах прыродазнаўчых, тэхнічных, сацыяльных і гуманітарных навук.

У структуру НАН Украіны уваходзіць 174 інстытута, у працы якіх занята 45 тыс. чалавек.

## Гісторыя 
Заснавана 27 лістапада 1918 урадам гетмана Паўла Скарападскага як *Украінская акадэмія навук*. З 1921 па 1935 — *Усеўкраінская акадэмія навук*, з 1935 па 1936 — *Украінская акадэмія навук*, з 1936 па 1991 — *Акадэмія навук УССР*, з 1991 па 1994 — *Акадэмія навук Украіны*, з 1994 — пад сучаснай назвай.

З 1993 па 2017 — базавая акадэмія навук Міжнароднай асацыяцыі акадэмій навук.

## Прэзідэнты 
* Уладзімір Іванавіч Вярнадскі (1918—1921)
* Мікалай Пракопавіч Васіленка (1921—1922)
* Арэст Іванавіч Лявіцкі (1922)
* Уладзімір Іпалітавіч Ліпскі (1922—1928)
* Данііл Кірылавіч Забалотны (1928—1929)
* Аляксандр Аляксандравіч Багамолец (1930—1946)
* Аляксандр Уладзіміравіч Паладзін (1946—1962)
* Барыс Яўгенавіч Патон (1962—2020)
* Анатоль Глебавіч Загародні (з 2020)

## Некаторыя з акадэмікаў 
* Алесь Ганчар
* Янка Купала
* Антон Рыгоравіч Навумавец

## Інстытуты 
## Гл. таксама 
* Нацыянальная акадэмія аграрных навук Украіны
* Дзень навукі ва Украіне
* Спіс акадэмікаў НАН Украіны

## Крыніцы 

Катэгорыя:Нацыянальныя акадэміі
Камскае вадасховішча

**Камскае вадасховішча** () — вадасховішча Камскай ГЭС на рацэ Кама, у Пермскім краі Расіі.

Створана ў 1954 годзе пасля завяршэння будаўніцтва плаціны ГЭС. Падпор узроўню вады ў плаціны склаў 22 м і распаўсюдзіўся па Каме — на 350 км, па Чусавой — на 153 км, па Сылве — на 120 км, па Обве — на 90 км, па Іньве — на 80 км, па Косьве — на 60 км.

Агульная плошча вадасховішча ў нармальных умовах — 1910 км², аб’ём — 12,2 км³. Найбольшая шырыня — 14 км, але ў месцы зліцця Іньвы і Косьвы з Камай адлегласць паміж берагамі дасягае 27 км. Найбольшая глыбіня — 30 м.

На беразе вадасховішча размешчаны гарады Перм, Салікамск, Бярэзнікі, Дабранка, пасёлак Сылва і іншыя населеныя пункты.

## Спасылкі 
* *Салтанкин В. П.* Камское водохранилище // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»

Катэгорыя:Вадасховішчы Пермскага края
Катэгорыя:Кама
Прэвентыўная вайна

**Прэвентыўная вайна** (, ад  — апярэджваю, папярэджваю) — вайна, якую пачынаюць лічачы, што будучы канфлікт непазбежны, і асноўная мэта якой — апярэдзіць агрэсіўныя дзеянні з боку праціўніка.

Прэвентыўную вайну пачынаюць, каб не даць праціўніку змяніць баланс сіл на сваю карысць. З-за пагрозы спекуляцый прэвентыўнымі войнамі міжнароднае права лічыць гэтыя войны актамі агрэсіі. Часта цяжка зразумець, з'яўляецца вайна агрэсіяй ці прэвентыўнымі дзеяннямі.

## Прыклады прэвентыўных войн 
У 1756 годзе Фрыдрых Вялікі распачаў Сямігадовую вайну, як прэвентыўную, з прычыны атрыманых ім звестак аб фарміраванні вялікай кааліцыі.

Аўстрыйская імперыя вяла такую папераджальную вайну супраць П'емонта ў 1859 годзе, каб перашкодзіць аб'яднанню Італіі, і у 1914 годзе супраць Сербіі, каб пераадолець сілу вялікасербскага руху, які развальваў Аўстра-Венгрыю.

Напачатку 90-х гадоў тэзіс аб прэвентыўнай вайне Германіі супраць СССР атрымаў распаўсюджванне сярод шэрагу расійскіх гісторыкаў і публіцыстаў. Пры гэтым вайна супраць Гітлера, якая планавалася Сталінам, паводле меркаваннях гэтых аўтараў, таксама з'яўлялася б прэвентыўнай. Гэты тэзіс ставіцца пад сумненне ці адпрэчваецца шматлікімі гісторыкамі.

## Крыніцы 
Катэгорыя:Вайна
Генадзь Анатолевіч Анісовіч

**Генадзь Анатолевіч Анісовіч** (,  — ) — беларускі савецкі вучоны ў галіне металазнаўства. З 1972 г. член-карэспандэнт, а з 1984  — акадэмік АН БССР, доктар тэхнічных навук (1970). Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР (1978).

## Біяграфія 
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1955 годзе. У 1960—1970 гг. у Фізіка-тэхнічным інстытуце АН БССР, з 1970 года дырэктар Магілёўскага аддзялення Фізіка-тэхнічнага інстытута АН БССР.

## Літаратура 
* Геннадий Анатольевич Анисович (К 70-летию со дня рождения) // Изв. НАН Беларуси. Сер. физико-техн. наук. 2002, № 3.
* Анисович Геннадий Анатольевич (Некролог) // Сов. Белоруссия. № 230 (21896), Вторник 9 дек. 2003 г.
* Памяти академика НАН Беларуси Геннадия Анатольевича Анисовича // Изв. НАН Беларуси. Сер. физико-техн. наук. 2004, № 3.
* Геннадий Анатольевич Анисович (К 75-летию со дня рождения) // Изв. НАН Беларуси. Сер. физико-техн. наук. 2007, № 3.

Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі і тэхнікі БССР
Катэгорыя:Металазнаўцы Беларусі
Антонаўка

Назву **Анто́наўка** маюць:

* Антонаўка — сорт яблыні і зімовых яблыкаў

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Віцебская вобласць:
** Антонаўка — вёска ў Аршанскім раёне
** Антонаўка — вёска ў Віцебскім раёне
** Антонаўка — вёска ў Лепельскім раёне
* Гомельская вобласць:
** Антонаўка — вёска ў Буда-Кашалёўскім раёне
** Антонаўка — пасёлак у Веткаўскім раёне
** Антонаўка — вёска ў Добрушскім раёне
** Антонаўка — вёска ў Кароткавіцкім сельсавеце Жлобінскага раёна
** Антонаўка — вёска ў Майскім сельсавеце Жлобінскага раёна
** Антонаўка — вёска ў Калінкавіцкім раёне
** Антонаўка — вёска ў Мазырскім раёне
* Гродзенская вобласць:
** Антонаўка — вёска ў Навагрудскім раёне
* Магілёўская вобласць:
** Антонаўка — вёска ў Бабруйскім раёне
** Антонаўка — вёска ў Касцюковіцкім раёне
** Антонаўка — былая вёска ў Крычаўскім раёне
** Антонаўка — аграгарадок у Чавускім раёне
** Антонаўка — вёска ў Гарбавіцкім сельсавеце Чавускага раёна

### Казахстан 
* Антонаўка (Акмолінская вобласць)

### Расія 
* Антонаўка — вёска ў Бранскім раёне Бранскай вобласці
Сяргей Пятровіч Анішчанка

{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя     = Сяргей Пятровіч Анішчанка
|дата нараджэння  = 
|дата смерці    = 
|месца нараджэння = 
|месца смерці = 
|партрэт =
|подпіс =
|мянушка =
|прыналежнасць = 
|гады службы =
|званне =Радавы
|род войскаў =
|камандаваў =
|частка =
|бітвы =Вялікая Айчынная вайна
* Беларуская аперацыя
|узнагароды =
{ style="background:transparent"
   
}
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}
**Сяргей Пятровіч Анішчанка** (, в. Сцяпы, Жлобінскі раён — ) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза. Стралок 16-га стралковага палка 102-й стралковай дывізіі 48-й арміі 1-га Беларускага фронту, чырвонаармеец.

Удзельнік партызанскага руху, Жлобінскага камуністычнага падполля і вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў у гады Вялікай Айчыннай вайны.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 20 красавіка 1923 года ў вёсцы Сцяпы Жлобінскага раёна Гомельскай вобласці.

У 1940—1941 гадах працаваў настаўнікам пачатковых класаў у вёсцы Крукі Язвенскага сельскага савета.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны — з кастрычніка 1941 года — член Шчэдрынскай падпольнай камсамольска-моладзевай групы Жлобінскага камуністычнага падполля. Са жніўня 1943 — баец партызанскага атрада «Жалязняк», затым 119-га атрада брыгады «Жалязняк».

У Чырвонай Арміі з восені 1943 года. Асабліва вызначыўся 24—25 чэрвеня 1944 года падчас прарыву абароны ворага і фарсіравання ракі Друць у вёсцы Каласы Рагачоўскага раёна. Пад моцным агнём праціўніка з групай байцоў пераплыў раку, наблізіўся да варожай траншэі, закідаў яе гранатамі, чым спрыяў захопу плацдарма. У баі за плацдарм знішчыў разлік станковага кулямёта, 20 гітлераўцаў, 12 узяў у палон.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* АНИЩЕНКО Сергей Петрович 
* Педагоги — Герои Советского Союза 
* Освобождение. Первый «котёл». 

Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Валерый Шатаевіч Меладзэ

**Валерый Шатаевіч Меладзэ** (; ) — расійскі , , Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі (2006), Народны артыст Чачэнскай рэспублікі (2008).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Батумі ў рабочым пасёлку. Бацькі ніякага дачынення да музыкі не мелі: бабуля, дзядуля, бацька і маці працавалі інжынерамі. Праўда, мама трохі грала на фартэпіяна. Вырас у Батумі, дзе скончыў музычную школу па класе фартэпіяна.

У 1982—1987 гадах вучыўся ў Мікалаеўскім караблебудаўнічым інстытуце.

У 1989 годзе разам з братам увайшоў у склад гурта «Дыялог», які пакінуў у 1993 годзе.

У 1993 годзе ў Кіеве на фестывалі кветак «Раксалана» адбыўся сольны дэбют Валерыя Меладзэ. Тады з Валерыем заключыў кантракт прадзюсар Яўген Фрыдлянд.

У 1994 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Інтэнсіфікацыя абменных працэсаў у іанітным фільтры з псеўдавібра-авадкаваным пластом катыёна».

У 2007 годзе стаў музычным прадзюсарам Фабрыкі зорак-7 разам са сваім братам Канстанцінам Меладзэ.

## Дыскаграфія 
* 1991 — Пасярэдзіне свету (у складзе гурта «Дыялог»)
* 1993 — Восеньскі крык ястраба (у складзе гурта «Дыялог»)
* 1995 — Сэра
* 1996 — Апошні рамантык
* 1998 — Самба белага матылька
* 1999 — Усё так і было
* 2002 — Сапраўднае
* 2003 — Пяшчота
* 2005 — Акіян
* 2008 — Насуперак

## Крыніцы 
Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Расіі
Нівелір

**Нівелір** (ад  — выраўноўваць) — геадэзічная прылада для вызначэння перавышэнняў пры геаметрычным нівеліраванні.

Паводле дакладнасці вымярэнняў падзяляюцца на тэхнічныя і дакладныя і высокадакладныя. Існуюць оптыка-механічныя і лазерныя нівеліры.
Сучасныя нівеліры могуць мець магчымасць апрацоўкі вынікаў вымярэнняў з дапамогай ЭВМ.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Геадэзія
Міхаіл Трафімавіч Анішчык

**Міхаіл Трафімавіч Анішчык** (, в. Була, Івацэвіцкі раён — ) — дзеяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі.

## Біяграфія 
Член КПСС з 1925 г. З 1926 г. у Беларускай сялянска-рабочай грамадзе. У 1929 г. сакратар Слонімскага акруговага камітэта КСМЗБ. У 1934 г. сакратар Слонімскага акруговага камітэта КПЗБ. За рэвалюцыйную дзейнасць тройчы заключаны ў турму. У 1939 падчас уз'яднання Заходняй Беларусі Чырвонай Арміяй ствараў атрады рабочай гвардыі. Пасля ўз'яднання Заходняй Беларусі з БССР старшыня Слонімскага гарвыканкама. У гады Вялікай Айчыннай вайны ў Чырвонай Арміі, з чэрвеня 1943 г. ў тыле ворага, памочнік упаўнаважанага ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху па Баранавіцкай вобласці, кіраўнік Слонімскага межрайпартцэнтра КП(б)Б, рэдактар яго падпольнага органа — газеты «Вольная праца». Пасля вайны на партыйнай і савецкай рабоце. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1955—1963 гг.

## Літаратура 
* 
* ЭГБ, т. 1.

Катэгорыя:Члены БСРГ
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івацэвіцкім раёне
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 5-га склікання
Катэгорыя:Старшыні гарадскіх выканаўчых камітэтаў Беларусі
Катэгорыя:Старшыні Слонімскага гарадскога выканаўчага камітэта
Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Слоніма
Прамалінейны рух

**Прамалінейны рух** — механічны рух, пры якім вектар перамяшчэння ∆r не змяняецца па кірунку і па велічыні, яго модуль роўны даўжыні шляху, пройдзенага целам
: \left|\Delta\vec r \right|= s

## Гл. таксама 
* Механіка

Катэгорыя:Кінематыка
Катэгорыя:Механічны рух
Англа-дацкая вайна

**Англа-дацкая вайна 1807—1814 гадоў** — вайна Вялікабрытаніі супраць Даніі. З'яўлялася часткай напалеонаўскіх войн.

У 1807 годзе Данія прыняла рашэнне далучыцца да кантынентальнай блакады. Імкнучыся прадухіліць гэта, Вялікабрытанія вырашыла здзейсніць прэвентыўны ўдар і накіравала свой флот да дацкіх берагоў. 16 жніўня 1807 года каля Капенгагена быў высаджаны дэсант. Дзеяннямі брытанскага флота і дэсанта сталіца Даніі была блакіравана. Пасля бязлітаснага артылерыйскага абстрэлу, 7 верасня гарнізон Капенгагена склаў зброю. Брытанцы захапілі ўвесь дацкі ваенны флот, але ўрад Даніі адмовіўся капітуліраваць і звярнулася за дапамогай да Францыі.

У канцы кастрычніка 1807 года быў складзены франка-дацкі ваенны саюз, і Данія афіцыйна далучылася да кантынентальнай блакады.

Толькі 4 лістапада 1807 года Англія афіцыйна абвясціла вайну Даніі. 7 лістапада вайну Англіі таксама абвясціла Расія, прымушаная да гэтага кроку ўмовамі Тыльзіцкага міру.

Рэальных ваенных дзеянняў паміж праціўнікамі не вялося. У 1808 годзе на баку Вялікабрытаніі ў вайну ўступіла Швецыя, але асноўныя падзеі разгарнуліся на ўсходзе, дзе падчас руска-шведскай вайны 1808—1809 гадоў шведы былі разгромлены рускімі войскамі.

Развязка вайны наступіла толькі ў 1814 годзе, калі павалілася напалеонаўская імперыя і Данія пазбавілася магутнага заступніка.

Па ўмовах Кільскага міру Данія прызнала сваю паразу і саступіла Швецыі Нарвегію, а Вялікабрытаніі — востраў Гельгаланд, захоплены брытанцамі яшчэ ў 1807 годзе. У цэлым англа-дацкая вайна адмоўна адбілася на эканамічным і палітычным становішчы Даніі.

Катэгорыя:Войны Даніі
Катэгорыя:Войны Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Напалеонаўскія войны
Катэгорыя:Войны XIX стагоддзя
Лінія

**Крывая** або **лінія** () — бесперапыннае мноства пунктаў у прасторы. Слова «бесперапыннае» азначае тое, што у лініі няма ніякага пункта, які не меў бы суседні (прычым толькі адзін ці два), адлегласць да якога бясконца мала.

## Тангенс крывой 
thumb|right|Элементы кругавой крывой: Т — тангенс крывой, Б — бісектрыса, R— радыус кругавой крывой, К — даўжыня кругавой крывой, φ — вугал павароту
**Тангенс крывой** — у інжынернай геадэзіі — адрэзак прамой ад пачатку крывой у плане (канца крывой) да вяршыні вугла павароту трасы. Вымярэнне тангенса, бісектрысы крывой і дамера ажыццяўляецца пры геадэзічным забеспячэнні работ па праектаванню паваротаў аўтамабільных дарог і чыгунак.

Значэнне тангенса можна атрымаць з прамавугольнага трохвугольніка, вяршынямі якога з'яўляюцца пачатак крывой, вяршыня вугла павароту і цэнтр кругавой крывой:

T = R \cdot \mathrm{tg}\, \left ( \frac{\varphi}{2} \right )

## Спасылкі 
* Caustics
* Surfaces, curves 

*
Катэгорыя:Агульная тапалогія
Катэгорыя:Метрычная геаметрыя
Вайна першай кааліцыі

**Вайна Першай кааліцыі** — агульная назва ваенных дзеянняў, якія праходзілі ў 1793—1797 гадах з мэтай абароны ад Францыі, якая абвясціла ў 1792 годзе вайну Аўстрыі і рэстаўрацыі ў Францыі манархіі.

Ваенныя дзеянні пачаліся з уварвання французскіх войскаў ва ўладанні германскіх дзяржаў на Рэйне, за чым рушыла ўслед уварванне войскаў кааліцыі ў межы Францыі. Неўзабаве ворагі былі адбіты і сама Францыя пачала актыўныя ваенныя дзеянні супраць кааліцыі — уварвалася ў Іспанію, Сардзінскае каралеўства і ў заходнія германскія дзяржавы. Неўзабаве, у 1793 годзе адбылася бітва пры Тулоне, дзе ўпершыню праявіў сябе малады і таленавіты палкаводзец Напалеон Банапарт. Пасля шэрагу перамог ворагі былі вымушаны прызнаць Французскую рэспубліку і ўсе яе заваяванні (за выключэннем англічан), але затым, пасля пагаршэння становішча Францыі, вайна аднавілася.

## Гл. таксама 
* Французская рэвалюцыя
* Манархія
* Рэспубліка

Вайна 1-й кааліцыі
Катэгорыя:Войны Францыі
Катэгорыя:Войны рэвалюцыйнай Францыі
Катэгорыя:Войны XVIII стагоддзя
*
Катэгорыя:1793 год у Еўропе
Катэгорыя:1794 год у Еўропе
Катэгорыя:1795 год у Еўропе
Катэгорыя:1796 год у Еўропе
Катэгорыя:1797 год у Еўропе
Катэгорыя:Канфлікты 1793 года
Катэгорыя:Канфлікты 1794 года
Катэгорыя:Канфлікты 1795 года
Катэгорыя:Канфлікты 1796 года
Катэгорыя:Канфлікты 1797 года
Нёгра

**Нёгра** — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці на поўнач ад горада Гарадок ў басейне ракі Аўсянка (цячэ праз возера).

Плошча паверхні возера складае 0,3 км², даўжыня 0,87 км, найбольшая шырыня 0,49 км. Найбольшая глыбіня дасягае 2,5 м, сярэдняя складае 1,4 м. Плошча вадазбору 45,1 км.Катлавіна возера рэшткавага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны вышынёй да 5—7 метраў, невыразныя, пясчаныя і сугліністыя. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі сплавінныя, на паўднёвым усходзе пясчаныя. Пойма шырынёй да 300 метраў, забалочаная. Дно возера плоскае, выслана сапрапелем.Возера Нёгра эўтрофнае, праточнае. Зарастае падводнай расліннасцю. Прыбярэжная расліннасць ўздоўж берагу займае паласу да 40 метраў (хвошч, чарот, трыснёг).

У возеры водзяцца шчупак, карась, лінь, язь, плотка і іншыя віды рыб.

## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Нёгра 

Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Аўсянкі
Марк Фурый Бібакул

**Марк Фурый Бібакул** (; нар. 103 да н.э.) — рымскі паэт-неатэрык. Па звестках Гераніма Стрыдонскага нарадзіўся ў Крэмоне і, імаверна, пражыў доўгае жыццё. Ад ягоных твораў засталіся нешматлікія ўрыўкі.

Часам Марка Фурыя Бібакула прапануецца атаясняць з *Фурыем* з вершаў Катула, аднак адзінага меркавання на гэты конт няма.

## Творчасць 
Марк Фурый больш вядомы дзякуючы сваім эпіграмам, у прыватнасці і палітычнага зместу — на Цэзара і Актавіяна, а таксама іх прыхільнікаў.

Таксама ў яго ёсць твор напісана прозай. Гэта зборнік, які носіць назву «Літаратурныя творы». На жаль, практычна нічога з творчасці Бібакула не дайшло да нашых дзён. У асноўным пра іх вядома з творчасці Катула.

## Літаратура 
* Franz Skutsch: Furius 37). In: Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE). Band VII,1, Stuttgart 1910, Sp. 320—322.

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Паэты Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Пісьменнікі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Фурыі
Спрынгфілд (Масачусетс)

**Спрынгфілд** () — горад у штаце Масачусетс, адміністрацыйны цэнтр акругі Гэмпдэн.

Насельніцтва складае 153 060 жыхароў (2010), гэта трэці па населенасці горад штата і чацвёрты ў Новай Англіі.

У 1635 годзе на рацэ Канектыкут было заснавана паселішча на месцы сучаснага горада, праз некалькі гадоў названае Спрынгфілдам па імі мястэчка ў раёне Чэлмсфорд, Эсекс, Англія.

У свеце Спрынгфілд больш вядомы як радзіма баскетболу. У 1891 годзе школьны выкладчык фізічнай культуры Джэймс Нейсміт прыдумаў гульню для вучняў, пазней, якая стала адным з найпапулярных відаў спорту ў свеце. У 1959 годзе ў горадзе быў адкрыты Баскетбольная Зала славы.

У горадзе размешчаны галоўны офіс кампаній Smith & Wesson і Big Y.

Таксама ў Спрынгфілдзе размешчаны Форэст-Парк — адзін з найбуйнейшых у краіне муніцыпальных паркаў.

## Насельніцтва 
## Гарады-пабрацімы 
## Вядомыя асобы 
У горадзе памёр і пахаваны беларускі грамадскі і рэлігійны дзеяч Васіль Кендыш (1908—2003).

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гарады Масачусетса
Паветраны вінт

**Паветраны вінт**, прапелер — лопасцевы рухач, які пры вярчэнні вінтавой паверхняй лопасцей стварае цягу за кошт адкідвання паветра назад.

Выкарыстоўваюцца на лятальных апаратах (самалётах, верталётах, дырыжаблях), аэрасанях, глісерах, апаратах на паветранай падушцы і інш.

Бываюць 2-, 3- і 4-лопасцевыя; рэверсіўныя (могуць зменьваць цягу на процілеглую) і флюгерныя (з магчымасцю ўстаноўкі лопасцей па патоку пры адказе рухавіка для папярэджання самавярчэння і росту аэрадынамічнага супраціўлення). Вінт верталёта стварае пераважна падымальную сілу і называецца нясучым.

Ідэю паветранага вінта прапанаваў у 1475 годзе Леанарда да Вінчы. Віхравую тэорыю яго распрацаваў у 1912—1918 гадах М. Я. Жукоўскі.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Канструкцыя лятальных апаратаў
Катэгорыя:Рухачы
Грабневікі

**Грабневікі** (*Ctenophora*) — тып марскіх беспазваночных жывёл.

## Апісанне 
Існуе 1 клас, 2 падкласы: шчупальцавыя (*Tentaculifera*) з 5 атрадамі і бясшчупальцавыя (*Atentaculata*) з 1 атрадам. Каля 120 відаў, жывуць ва ўсіх морах на рознай глыбіні. Найбольш вядомыя грабневікі з роду берое (*Beroe*), балінопсіс (*Bolinopsis*), грабневікі, якія поўзаюць, з роду ктэнаплана (*Ctenoplana*), Венерын пояс (*Cestum veneris*).

Даўжыня ад 2 мм да 2,5 м (Венерын пояс). Цела студзяністае, празрыстае, авальнай, яйцападобнай або іншай формы, з ротам на адным канцы і органамі раўнавагі на другім. Перамяшчаюцца з дапамогай 8 радоў грабных пласцінак, па баках 2 шчупальцы. Гермафрадыты. Развіццё з лічынкай. Драпежнікі, жывяцца пераважна планктонам, зрэдку ікрой і маляўкамі рыб. Грабневікі берое паядаюць іншых, а самі з'яўляюцца кормам трасковых рыб, медуз. Многія грабневікі свецяцца ў цемнаце.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Тыпы жывёл
Фларыян Грабніцкі

**Фларыян Грабніцкі** (1664?, Полацкае ваяводства — ) — уніяцкі царкоўны дзеяч Рэчы Паспалітай.

## Біяграфія 
Скончыў Львоўскі папскі калегіум (паводле іншых звестак — Віленскую акадэмію), доктар тэалогіі. Член ордэна базыльян (1709), епіскап віцебскі (1716—19), архіепіскап полацкі (1719—62), мітрапаліт кіеўскі (1748—62). Пашыраў уніяцтва ў Полацкай архіепархіі, выкарыстоўваў місіянерскую дзейнасць і прымусовыя метады. Удзельнік Замойскага сабора грэкакаталіцкай царквы (1720). Ахвяраваў сродкі на адбудову Полацкага Сафійскага сабора (1738—50).

## Літаратура 
* Казуля C. Грабніцкі // БЭ ў 18 т. Т. 5. Мн., 1997.

Катэгорыя:Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты
Катэгорыя:Полацкія ўніяцкія архіепіскапы
Катэгорыя:Віцебкія ўніяцкія епіскапы
Фларыян
Катэгорыя:Памерлі ў Полацкім раёне
Грабны вінт

**Грабны вінт** — найбольш пашыраны суднавы рухач.

Мае насаджаную на грабны вал калодку з лопасцямі, якія размешчаны на аднолькавых вуглавых адлегласцях адна ад адной і арыентаваны пад пэўным вуглом да падоўжнай восі грабнога вала. Грабныя вінты бываюць суцэльныя (лопасці адлітыя або адштампаваныя разам з калодкай), са здымнымі або паваротнымі (вінты са зменным ходам) лопасцямі. Вырабляюць з латуні, бронзы, чыгуну, сталі, пластмас.

У мэтах памяншэння ствараемага шуму малаабаротныя вінты і вінты з вялікай колкасцю лопасцей, а таксама спецыяльныя накіроўваючыя насадкі.

Ідэю грабнога вінта абгрунтаваў І. Рэсел (1827), які пабудаваў і першы параход з грабным вінтом (1829). Укараненне грабнога вінта прывяло да якасных змен у мараплаўстве і суднабудаванні. У аснове сучасных метадаў разліку грабных вінтоў ляжыць віхравая тэорыя М. Я. Жукоўскага, але разлік больш складаны, чым разлік паветраных вінтоў з-за іншых памераў і формы лопасцей, узнікнення кавітацыі, формы абводаў корпуса судна і месца размяшчэння вінтоў адносна яго.

## Гл. таксама 
* Грабное кола

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* *Басин А. М., Миниович И. Я.* Теория и расчёт гребных винтов — Л.: Судпромгиз, 1963. — 760 с. с вклейками.

## Спасылкі 
* Движители кораблей и судов // Корабельный портал korabley.net
* 
* Гребной винт подводных лодок (чертёж 611-Л-В-АВ26) // Музей Г. О. Р. А. — Главные Оружейные Реликвии Армии 

Катэгорыя:Дэталі караблёў
Катэгорыя:Рухачы
Тэтраграматон

[thumb|250px|Тэтраграматон (пазначаны стрэлкай) у фрагменце [Септуагінта|Септуагінты]]
**Тэтраграматон**, альбо **тэтраграма** (ад  — чатыры літары) — спалучэнне чатырох зычных старажытнаяўрэйскай мовы ЙГВГ ці ЙХВХ (יוהו), якія абазначаюць імя Бога. Сустракаецца 6828 разоў у Старым Запавеце Бібліі і больш за 200 разоў у старажытных перакладах Новага Запавету на яўрэйскую мову. Дакладнае вымаўленне тэтраграматону невядома. Сярод навукоўцаў папулярны формы «Яхвэ» і «Ягвэ», сярод рэлігійных дзеячаў і пісьменнікаў — «Іегова». Напрыклад у трылогіі «На ростанях» Якуб Колас тройчы выкарыстоўвае форму імя «Іегова». Тэтраграматон таксама шырока выкарыстоўваўся як элемент упрыгожвання сярэднявечнай і рэнесанснай архітэктуры. Сустракаецца на манетах і ў рэлігійных тэкстах.

## Тэтраграматон у беларускіх перакладах Бібліі 
Звычайна перакладчыкі Бібліі пры перадачы старазапаветных тэкстаў з біблейскага іўрыту замяняюць тэтраграматон з імем Бога на словы «Госпад» ці «Бог» замест «Іегова» ці «Ягвэ». Такая традыцыя адлюстравана і ў беларускіх перакладах Бібліі. Францыск Скарына ў сваім перакладзе «Бібліі рускай» паслядоўна перадаваў тэтраграму словамі «Бог», «Госпад» ці «Усявышні». На сучаснай беларускай мове выдадзена 2 поўных перакладу Бібліі: пераклад Васіля Семухі (2002 г.) і пераклад Уладзіслава Чарняўскага (2012 г.) У перакладзе В. Семухі тэтраграматон 7 раз перадаецца як «Ягова», а у перакладзе У. Чарняўскага 4 разы як «Ягвэ».

## Тэтраграматон як упрыгожванне архітэктуры, твораў літаратуры і магільных помнікаў Беларусі 
Упрыгожванне тэтраграматонам помнікаў архітэктуры было даволі распаўсюджанай тэндэнцыяй Еўропы эпохі Адраджэння. На Беларусі такое упрыгожванне можна знайсці ў Нясвіжскім палацава-паркавым комплексе, некаторых сінагогах, яўрэйскіх магільных помніках. Некаторыя рэлігійныя выданні на польскай і лацінскай мовах Радзівілаўскай бібліятэкі Нясвіжскай ардынацыі таксама маюць ілюстрацыі з такім упрыгожваннем. Таксама тэтраграматон выкарыстоўваў Сімяон Полацкі, рускі асветнік, беларускага паходжання, у адным з сваіх рэлігійных выданняў, дзе на малюнку пра стварэнне сусвету ў цэнтры знаходзяцца гэтыя чатыры зычныя літары іўрыта.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Імёны Бога
Катэгорыя:Іўдаізм
Катэгорыя:Сведкі Іеговы
Катэгорыя:Абрэвіятура
Катэгорыя:Біблія
Геадэзія

**Геадэ́зія** — навука аб вызначэнні памераў, формы і гравітацыйнага поля Зямлі, вымярэнні аб’ектаў мясцовасці з мэтай стварэння картаў і планаў, правядзення праектна-вышуковых даследаванняў.

Геадэзія ўзнікла за некалькі тысячагоддзяў да н.э. Прасцейшыя геадэзічныя вымярэнні праводзіліся ў Вавілоне, Асірыі, Егіпце, Грэцыі і інш. З XVIII ст. праводзяцца градусныя вымярэнні формы і памеру Зямлі. У XIX стагоддзя на Беларусі геадэзічныя работы праводзілі М. Глушневіч, І. Ходзька. Начальнік трыангуляцыі заходніх тэрыторый Расіі І. І. Жылінскі кіраваў вымярэннем дугі паралелі 52 ° паўночнай шыраты.

## Раздзелы геадэзіі 
* Вышэйшая геадэзія — вывучае гравітацыйнае поле Зямлі і яе форму, тэорыю і метады пабудовы апорнай геадэзічнай сеткі.
* Інжынерная геадэзія — вывучае комплекс работ, якія выконваюцца пры праектаванні, будаўніцтве і эксплуатацыі збудаванняў рознага прызначэння.
* Тапаграфія — арганізацыя і тэхналогія вымярэнняў на мясцовасці з мэтай стварэння планаў і карт.
* Касмічная геадэзія — вывучае форму Зямлі і метады вызначэння геаграфічных каардынат геадэзічных пунктаў на падставе назіранняў з дапамогай штучных спадарожнікаў.
* Уласна геадэзія, якая распрацоўвае спосабы і метады вымярэнняў, выкарыстоўваемых ў інжынернай справе.

## Гл. таксама 
* Астраномія
* Геаграфія
* Геафізіка
* Картаграфія
* Зваротная геадэзічная задача
* Прамая геадэзічная задача

## Літаратура 
* 
* 


Катэгорыя:Навукі аб Зямлі
Сан-Вітале

**Базіліка Сан-Вітале** () — раннехрысціянская базіліка у Равене (Італія), найважнейшы помнік візантыйскага мастацтва ў Заходняй Еўропе. У 1996 годзе ў складзе раннехрысціянскіх помнікаў Равены была ўключана ў лік аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Вылучаецца сярод васьмі раннехрысціянскіх помнікаў Равены дасканаласцю сваіх мазаік, якія не маюць сабе роўных па-за межамі Канстанцінопаля.

## Музей 
Побач з базілікай Сан-Вітале размешчаны Нацыянальны музей Равены са зборам рымскіх манет, візантыйскай разьбы па косці. У зборы прадстаўлены цыкл фрэсак эпохі Трэчэнта, знятых з царквы Санта К'яра. Маецца калекцыя тканін і жывапісу XVII—XVIII стагоддзяў. Унутраны двор музея ўпрыгожаны старажытнарымскай і ранехрысціянскай скульптурай: каменныя крыжы IV—V стагоддзяў, саркафагі.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* 
## Спасылкі 
* 
* Basilica di San Vitale  

Катэгорыя:Храмы Італіі
Катэгорыя:Архітэктура Візантыі
Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Італіі
Катэгорыя:Мазаіка
Катэгорыя:Пабудовы Юстыніяна I
Катэгорыя:Равена
Катэгорыя:Васьмівугольныя будынкі
Павел Арсенавіч Грабоўскі

**Павел Арсенавіч Грабоўскі** (; , с. Грабоўскае Сумскай вобласці, Украіна — ) — украінскі паэт, рэвалюцыянер-дэмакрат.

## Біяграфічныя звесткі 
У 1874—1882 гг. вучыўся ў Ахтырскім духоўным вучылішчы і Харкаўскай духоўнай семінарыі. Удзельнік харкаўскай групы «Чорнага перадзелу». У 1882 годзе за рэвалюцыйную агітацыю арыштаваны і сасланы на катаргу. Каля 20 гадоў правёў у сібірскіх турмах і ссылцы.

## Творчасць 
Майстар кароткага верша, насычанага глыбінёй думкі і пачуццяў (зборнікі «Пралеска», 1894; «3 Поўначы», 1896; «Кобза», 1898). У творах адлюстроўваў мінулае і сучаснае Украіны, героіку рэвалюцыйнай барацьбы. Як крытык і публіцыст выступаў супраць дэкадэнцтва, тэорыі «мастацтва дзеля мастацтва», апалітычнасці ў мастацкай творчасці, ліберальнага народніцтва, сцвярджаў прынцыпы рэалізму. Пісаў для дзяцей. Перакладаў з рускай, грузінскай, армянскай, балгарскай, польскай, англійскай, італьянскай, французскай і іншых моў свету (зборнік «3 чужога поля», 1895).

## Літаратура 
* Грабоўскі Павел Арсенавіч // 

## Спасылкі 
* Творы
* Творы на партале «Український Центр» 

Катэгорыя:Паэты Украіны
Катэгорыя:Перакладчыкі Украіны
Катэгорыя:Публіцысты Украіны
Катэгорыя:Украінамоўныя паэты
Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з грузінскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з армянскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з балгарскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з італьянскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі з французскай мовы
Катэгорыя:Перакладчыкі на ўкраінскую мову
Люнет (архітэктура)

**Люне́т** ( — дымінутыў ад «месяц») — у выяўленчым мастацтве і архітэктуры поле сцяны, абмежаванае аркай і яе апорамі ў форме паўкруга ці сегмента круга і гарызанталлю знізу, якое размяшчаецца над дзвярамі ці вокнамі. У скразных люнетах размяшчаюцца вокны. Глухія люнеты часта ўпрыгожваліся маляўнічым ці скульптурным дэкорам. Люнетамі таксама завуць дугападобныя часткі створкавага алтара і паўкруглыя карціны на антычных стэлах.

Аналагічныя фрагменты франтонаў трохвугольнай формы завуцца тымпанамі. Часам «тымпан» выкарыстоўваецца ў якасці сіноніма «люнета».

File:Jacopo Pontormo 048.jpg|Панторма. Люнетная фрэска з выявай Вертумна і Памоны ў Поджа а Каяна (1519-21).
Image:Philipp Veit 001.jpg|Філіп Фейт. Сем гадоў вялікага дастатку. 1816—1817. Старая нацыянальная галерэя. Берлін
Image:Pietro_Perugino_005.jpg|Створкавы алтар «Паліпціх Альбані» П’етра Перуджына «Ражство са святымі». 1491. Збор Тарлоніа. Рым
Выява:Stoning St Stephen Saint-Etienne-du-Mont.jpg|Барэльеф у люнеце над уваходам у царкву Св. Стэфана ў Парыжы

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы
Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі