Шчучынскі раён

**Шчу́чынскі раён** — адміністрацыйная-тэрытарыяльная адзінка ў паўночна-заходняй частцы Гродзенскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр — горад Шчучын.

Утвораны 15 студзеня 1940 года. З карысных выкапняў ёсць вапна, пясок, торф, гліна. Па тэрыторыі раёна працякае буйная рака Нёман, 48 малых рэк і 96 ручаёў. Пабудавана 21 штучная сажалка люстраной плошчай 424 га. Азёры: Берштаўскае, Доўгае, Зубраўскае і інш.

У раёне два пасёлкі гарадскога тыпу — Жалудок і Астрына, 435 сельскіх населеных пунктаў, 13 сельсаветаў.

## Гісторыя 
Шчучынскі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Баранавіцкай вобласці БССР. Цэнтр — гарадскі пасёлак Шчучын. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 14 сельсаветаў: Баліцкі, Востраўскі, Вялікабаярскі, Вярбілкаўскі, Герніцкі, Дэмбраўскі, Ельненскі, Еўлашоўскі, Залесненскі, Каменскі, Ражанкаўскі, Ракавіцкі, Шчучынскі і Шынкавецкі. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Востраўскі, Вярбілкаўскі, Еўлашоўскі, Залесненскі, Шынкавецкі сельсаветы, утвораны Лядскі сельсавет, Ельненскі сельсавет перайменаваны ў Скоржыцкі. 20 студзеня 1960 года са скасаванага Васілішкаўскага раёна далучыны гарадскі пасёлак Астрына, Астрынскі, Касцянеўскі, Навадворскі, Нарашскі і Шайбакпольскі сельсаветы. 13 лютага 1960 года далучаны Бакштаўскі сельсавет з Радунскага раёна. 25 лютага 1961 года скасаваны Астрынскі і Герніцкі сельсаветы. У 1961 годзе Навадворскі сельсавет перададзены ў склад Радунскага раёна.

17 красавіка 1962 года са скасаванага Жалудоцкага раёна далучаны гарадскі пасёлак Жалудок і 8 сельсаветаў (Агародніцкі, Гардзеевецкі, Доўгаўскі, Дубраўскі, Жалудоцкі, Орлеўскі, Пескаўскі, Ходаравецкі). 20 красавіка 1962 года Шайбакпольскі сельсавет перайменаваны ў Лычкавіцкі. 23 мая 1962 года ў склад Скідзельскага раёна перададзены гарадскі пасёлак Астрына, Дэмбраўскі, Каменскі і Нарашскі сельсаветы. 31 жніўня 1962 года гарадскі пасёлак Шчучын атрымаў статус горада. 25 снежня 1962 года са скасаванага Мастоўскага раёна далучаны Галубоўскі, Дубненскі, Мастоўскі і Мікелеўшчынскі сельсаветы, са скасаванага Радунскага раёна — Васілішкаўскі, Навадворскі, Першамайскі і Хадзілонскі сельсаветы, са скасаванага Скідзельскага раёна — гарадскі пасёлак Астрына, Дэмбраўскі, Каменскі і Нарашскі сельсаветы; Пескаўскі і Ходаравецкі сельсаветы перададзены ў склад Лідскага раёна.

23 сакавіка 1964 года скасаваны Агародніцкі сельсавет. 6 студзеня 1965 года далучаны Берштаўскі сельсавет з Гродзенскага раёна, Галубоўскі, Дубненскі, Мастоўскі і Мікелеўшчынскі сельсаветы перададзены адноўленаму Мастоўскаму раёну. 23 ліпеня 1965 года скасаваны Вялікабаярскі сельсавет. 1 жніўня 1966 года Гардзеевецкі сельсавет перайменаваны ў Мажэйкаўскі. 17 студзеня 1969 года скасаваны Доўгаўскі і Дубраўскі сельсаветы, 11 лютага 1972 года — Баліцкі, Скоржыцкі і Хадзілонскі сельсаветы. 12 сакавіка 1973 года Касцянеўскі сельсавет перайменаваны ў Галавічпольскі, скасаваны Лычкавіцкі сельсавет. 20 лістапада 1973 года скасаваны Жалудоцкі сельсавет, 14 студзеня 1974 года — Нарашскі сельсавет. 20 кастрычніка 1995 года горад Шчучын і Шчучынскі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 20 верасня 2002 года скасаваны Берштаўскі сельсавет. 26 лютага 2013 года Астрынскі пассавет рэарганізаваны ў Астрынскі сельсавет, Жалудоцкі пассавет — у Жалудоцкі сельсавет. 28 жніўня 2013 года скасаваны Бакштаўскі, Галавічпольскі, Навадворскі і Ракавіцкі сельсаветы.

## Насельніцтва 
Насельніцтва — 41,5 тыс. чалавек (2015), 38,5 тыс. чалавек (2019), 34,6 тыс. чалавек (2021), 31,7 тыс. чалавек (2024). Згодна з перапісам 1999 года, беларусы складалі 41,1 % ад усяго насельніцтва, палякі — 50,5 %, рускія — 6,5 %. У невялікай колькасці на тэрыторыі раёна пражываюць таксама ўкраінцы, літоўцы, татары і прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. Раён адносіцца да тэрыторый, насельніцтва якіх змяншаецца: калі ў 2001 годзе яно сягала 57 тыс. чалавек, то ў 2015 годзе скарацілася больш як на 25 %. У 2019 годзе палітолаг В. Рубінчык звярнуў увагу на тое, што за 20 гадоў (з 1999 года) насельніцтва Шчучынскага раёна зменшылася на 23 тысячы чалавек, або на 37,3 %.

## Прамысловасць 
Цяпер на тэрыторыі раёна працуе 5 прадпрыемстваў прамысловасці. Найбольш буйныя з іх — адкрытыя акцыянерныя таварыствы «Шчучынскі завод „Аўтапровад“» і «Шчучынскі масласырзавод», а таксама 3 прадпрыемствы недзяржаўнай формы ўласнасці, 573 індывідуальныя прадпрымальнікі.

Сельскагаспадарчая галіна Шчучынскага раёна (грамадскі сектар) прадстаўлена 8 сельскагаспадарчымі вытворчымі кааператывамі, 3 унітарнымі сельскагаспадарчымі прадпрыемствамі, адкрытым акцыянерным таварыствам «Васілішкі», 3 эксперыментальнымі базамі, племптушкарэпрадуктарам, 28 фермерскімі гаспадаркамі. У раёне таксама працуюць: ААТ «Шчучынаграхімсэрвіс», Шчучынскі вытворча-гандлёвы філіял ДУП «Аблсельгастэхніка», ТАА «Шчучынскае Аграпрамэнерга», Гродзенскі занальны навукова-даследчы інстытут сельскай гаспадаркі і шэраг іншых арганізацый.

Асноўны вытворчы напрамак сельскагаспадарчай галіны раёна — мяса-малочны, з вырошчваннем збожжавых, бульбы і цукровых буракоў.

## Транспарт 
Транспартныя паслугі аказваюць аўтамабільны парк № 12, аўтакалона № 9 аблспажыўсаюза і 2 чыгуначныя станцыі. Функцыянуюць 33 прыгарадныя, 4 гарадскія і 4 міжгароднія аўтобусныя маршруты. Сувязь у раёне забяспечваюць вузлы паштовай і электрычнай сувязі і 37 іх аддзяленняў.

## Гандаль і быт 
]]
Гандлёвая сетка раёна налічвае 324 гандлёвыя аб’екты, 126 з якіх адносяцца да сістэмы спажывецкай кааперацыі. Дзейнічае 27 ведамасных магазінаў, з іх 6 прысвоены статус «фірменны» магазін, 2 крамы дома, 7 аўтамагазінаў. Арганізацыю грамадскага харчавання на тэрыторыі раёна ажыццяўляюць 23 прадпрыемствы, з іх 3 — індывідуальныя прадпрымальнікі і 2 — таварыствы з дадатковай адказнасцю.

Бытавыя паслугі аказваюцца насельніцтву 20 комплекснымі прыёмнымі пунктамі, 14 вытворчымі падраздзяленнямі камунальнага ўнітарнага прадпрыемства «Камбінат бытавога абслугоўвання насельніцтва Шчучынскага раёна» і 37 індывідуальнымі прадпрымальнікамі.

## Адукацыя, культура, ахова здароўя 
У раёне функцыянуюць 32 агульнаадукацыйныя школы, з якіх 16 сярэдніх, 15 базавых, гімназія; дапаможная школа-інтэрнат, 26 дашкольных устаноў, цэнтр карэкцыйна-развіваючага навучання і рэабілітацыі, 6 пазашкольных устаноў, 3 вучэбна-вытворчыя камбінаты, прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 198 сельскагаспадарчай вытворчасці, Васілішкаўскі дом-інтэрнат для дзяцей-інвалідаў з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця, ДУ «Шчучынскі дом-інтэрнат для псіханеўралагічных хворых», дзіцячы сацыяльны прытулак Шчучынскага раёна; працуе гарадскі стадыён «Алімп».

Структуру ўстаноў культуры складае 38 устаноў клубнага тыпу, 44 бібліятэкі, школа мастацтваў, 3 музычныя школы, цэнтр рамёстваў, метадычны цэнтр народнай творчасці.

У раёне функцыянуюць цэнтральная раённая бальніца, 2 гарпасялковыя і 2 сельскія ўчастковыя бальніцы, 1 бальніца сястрынскага догляду, 5 урачэбных амбулаторый, 35 фельчарска-акушэрскіх пунктаў, 1 здраўпункт, каля 10 аптэк, раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі. У 2017 годзе, аднак, паведамлялася, што ў Шчучынскім раёне «смяротнасць у працаздольным узросце склала ў 2017 годзе 686,69 на 100 тыс. насельніцтва, што вышэй за сярэднеабласны паказчык у 1,7 разы і вышэй за паказнік мінулага года на 11,5 %».

## Выдатныя асобы 
Са шчучынскімі піярскімі навучальнымі ўстановамі звязаны імёны такіх вядомых навукоўцаў XVIII—XIX стагоддзяў, як гісторык-археограф Мацей Догель, філосаф Казімір Нарбут, філосаф, логік і псіхолаг Анёл Доўгірд, біёлаг Станіслаў Баніфацы Юндзіл, геолаг, мінералаг, даследчык Чылі, удзельнік вызваленчага руху на Беларусі Ігнат Дамейка.

На тэрыторыі Шчучынскага раёна нарадзіліся генерал Парыжскай Камуны Валерый Урублеўскі, адна з пачынальніц беларускага пісьменства Цётка (Алаіза Пашкевіч), беларускі палітычны і грамадскі дзеяч Вацлаў Іваноўскі (1880, в. Лябёдка — 1943),  мастак-графік Казімір Альхімовіч, этнограф Тадэвуш Антонавіч Навагродскі, спявак Чэслаў Неман, фізік, дзяржаўны дзеяч Сяргей Аляксандравіч Маскевіч, Герой Сацыялістычнай працы Андрэй Іосіфавіч Бялко,  беларускі гісторык, журналіст, праваабаронца Уладзімір Хільмановіч.

## Старшыні Шчучынскага раённага выканаўчага камітэта 
* з 5 сакавіка 2013 — Сяргей Васілевіч Ложачнік
* з 12 верасня 2019 — Аляксей Валянцінавіч Садоўскі

## Крыніцы 
## Літаратура 
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

## Спасылкі 
* Здымкі на Radzima.org
* Інфармацыя на старонцы Гродзенскага аблвыканкама 
* Лаўрэш Леанід. Шчучыншчына // Наша Слова. № 4 (1519), 27 студзеня 2021. // на pawet.net


Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе