open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шэлахава

**Шэ́лахава** — возера ў Беларусі ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Сухадроўка (прыток Лучосы).

Даўжыня возера 3 км, найбольшая шырыня 0,75 км, плошча люстра каля 1 км². Плошча вадазбору 8,75 км². Катлавіна лагчыннага тыпу, моцна выцягнутая з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 5—8 метраў, спадзістыя, месцамі стромкія. Берагавая лінія ўмерана звілістая. Берагі зліваюцца са схіламі катлавіны.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, карась, лінь і інш.

З возера выцякае рака (ручай) Рудзіца (прыток Сухадроўкі). На паўднёва-усходнім беразе возера вёска Зубакі.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 
* Ліст карты N-36-38. Выданне 1985 года. Стан мясцовасці на 1981 год.

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Лёзненскага раёна
Катэгорыя:Басейн Лучосы
Стакгольмская дыяцэзія

right|150px|thumb|Герб Стакгольмскай дыяцэзіі
**Стакгольмская дыяцэзія** — дыяцэзія Царквы Швецыі, сфарміраваная ў 1942 годзе, у якую ўваходзяць прыходы размешчаныя ў Паўднёвым Упландзе і паўночна-усходнім Сёдэрманландзе.

Да фарміравання Стакгольмскай дыяцэзіі прыходы, размешчаныя на поўнач ад Стакгольмскага шлюза, належалі Упсальскай архідыяцэзіі, а на поўдзень — Стрэнгнескай дыяцэзіі.

Кафедральным саборам дыяцэзіі з’яўляецца Царква Святога Мікалая ў Стакгольме. Дыяцэзія падзельна на 13 кантрактаў. Усяго ў дыяцэзіі налічваецца 69 прыходаў.

З 8 лістапада 2009 года біскупам дыяцэзіі з’яўляецца Ева Брунэ.

## Спасылкі 
* SvenskaKyrkan.se:Стакгольмская дыяцэзія  

Катэгорыя:Дыяцэзіі Царквы Швецыі
Іосіф Уладзіміравіч Гурка

{{Ваенны дзеяч
| імя = 
| выява = Gurko IV.jpg
| дата нараджэння = 
| месца нараджэння = 
| дата смерці = 
| месца смерці = 
| прыналежнасць = 
| гады службы = 
| званне = генерал-фельдмаршал
| род войскаў = кавалерыя, Генеральны штаб
| камандаваў = Конна-грэнадзёрскі лейб-гвардыі полк,1-я брыгада 2-й гвардзейскай кавалерыйскай дывізіі,2-я гвардзейская кавалерыйская дывізія,Адэская ваенная акруга,Варшаўская ваенная акруга
| бітвы = Руска-турэцкая вайна 1877—1878
| узнагароды = { style="background: transparent"

-

-

-

}
{ style="background: transparent"

-

-

-

}
Крыж «За ваенныя заслугі» 1-га і 2-га класа (Мекленбург-Шверын)Медаль «За адвагу» (Чарнагорыя)
| сувязі = 
}}

**Іосіф Уладзіміравіч Гурка** ( — ) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч. Генерал-фельдмаршал (1894).

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў шляхецкай сям’і Рамейкаў-Гуркаў. Скончыў Пажаскі корпус (1846). Удзельнік Крымскай вайны (1853—1856). Вызначыўся ў руска-турэцкай вайне (1877—1878). На чале расійскіх і балгарскіх войск вызваляў г. Тырнава, захапіў турэцкія ўмацаванні Горны Дубняк і Тэліш, акружыў Плеўну.

У снежні 1877 г. 70-тысячная расійская армія і атрады балгарскіх апалчэнцаў на чале з I. У. Гуркам у 30-градусны мароз пераадолелі Балканы праз цяжкадаступны Чур’якскі перавал і 23 снежня (4 студзеня) 1878 г. авалодалі Сафіяй, разбілі турэцкія войскі каля Ташкісена, Філіпопаля, авалодалі Адрыянопалем.

Пасля вайны І. У. Гурка памочнік галоўнакамандуючага войскамі гвардыі і Санкт-Пецярбургскай ваеннай акругі, часовы генерал-губернатар Пецярбурга, Адэсы і камандуючы войскамі Адэскай ваеннай акругі. У 1883—1894 г. генерал-губернатар Прывіслінскага краю і Варшавы, камандуючы войскамі Варшаўскай ваеннай акругі. Член Дзяржаўнага Савета. Ствараў за заходняй граніцы Расійскай імперыі ўмацаваныя раёны і стратэгічныя дарогі. З 1894 г. у адстаўцы.

14 мая 1896 года, у дзень каранацыі Мікалая II, стаў кавалерам ордэна Св. Андрэя Першазванага і ў тым жа годзе быў прызначаны шэфам 14-га стралковага батальёна, які ўваходзіў у склад 4-й стралковай брыгады, якая заслужыла пад яго пачаткам ў 1877 годзе мянушку «жалезнай брыгады». Сярод іншых узнагарод: ордэн Белага арла (30 жніўня 1882 г.), Св. Аляксандра Неўскага (30 жніўня 1884 г., алмазныя знакі да гэтага ордэну былі ўручаны 30 жніўня 1887 г.), Св. Уладзіміра I ступені (30 жніўня 1891 г.).

Пасяліўшыся ў сваім маёнтку імя Сахарава Цвярской губерні (зараз гэта асобна размешчаны пасёлак у межах горада Цвер), памёр тут 15 студзеня 1901 года.

У 1983 годзе ў Сахарава ўсталяваны помнік фельдмаршалу.

## Узнагароды 
* ордэн Святога Андрэя Першазванага
* ордэн Белага арла
* ордэн Святога Аляксандра Неўскага
* ордэн Святога Уладзіміра I ступені

## Літаратура 
* 
* *Марціновіч А. А.* Як Гурка ворагаў граміў: нарыс: Для сярэдняга школьнага ўзросту / Мастак У. М. Аніська — Мн.: Мастацкая літаратура, 2003. — 135 с.
* *Мельцер Д. Б.* Белоруссия и Болгария: Дружба вечная, нерушимая. — Мн., 1981. — С. 54, 57.
* Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Лёзненскага раёна / рэдкал. І. П. Шамякін [і інш.]. — Мн., 1992. — 591 с.

Катэгорыя:Ваенныя Расійскай імперыі
Катэгорыя:Выпускнікі Пажаскага корпуса
Усевалад Антонавіч Кадыгробаў

**Усевалад Антонавіч Кадыгробаў** (, мяст. Зембін, Барысаўскі павет — пасля 1915) — беларускі краязнавец, грамадскі дзеяч.

## Біяграфія 
Скончыў юрыдычны факультэт Казанскага ўніверсітэта (1899). Працаваў сакратаром 1-га крымінальнага дэпартамента Віленскай судовай палаты, выкладаў у гандлёвай школе. Адзін з заснавальнікаў Віленскага таварыства абароны жанчын. Супрацоўнічаў з газетай «Виленский вестник». У маі 1905 г. прызначаны таварышам пракурора Віцебскага акруговага суда. Адначасова выкладчык заканадаўства ў Віцебскіх мужчынскай і жаночай марыінскіх гімназіях. Разам з пракурорам Віцебскага акруговага суда В. Дземенцевым падрыхтаваў і выдаў падручнік для сярэдніх навучальных устаноў «Заканадаўства» (1909). Адзін з заснавальнікаў Віцебскай вучонай архіўнай камісіі (1909), яе старшыня ў 1910—1912 гг. Вывучаў помнікі архітэктуры і старадаўнасці ў наваколлях Віцебска. Ініцыятар і арганізатар узвядзення ў 1912 г. у Віцебску помніка ў гонар герояў вайны Вайны 1812 г., адкрыцця Віцебскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага інстытута, яго ганаровы член (1911). Член арганізацыйнага камітэта па ўзвядзенні помніка героям вайны 1812 г. у Барысаве. Гласны Барысаўскага павета. З 1912 г. пракурор Гродзенскага акруговага суда, з 1913 г. старшыня Гродзенскага царкоўна-археалагічнага камітэта. Выбраны дэпутатам 4-й Дзяржаўнай думы ад Гродзенскай губерні, але ад дэпутацтва адмовіўся. Далейшы лёс невядомы.

## Літаратура 
* *Падліпскі, А. М.* Кадыгробаў Усевалад Антонавіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 523. — ISBN 985-11-0041-2.

## Спасылкі 
* Гісторыя помніка героям вайны 1812 года ў Віцебску. 

Катэгорыя:Пракуроры Расійскай імперыі
Катэгорыя:Публіцысты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Члены Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі IV склікання
Катэгорыя:Члены фракцыі нацыяналістаў і ўмерана-правых
Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі
Мацей Кавячынскі

**Мацей Кавячынскі** (19 мая 1520 — 1-я палова ) — вялікалітоўскі кнігавыдавец, перакладчык, рэфармацыйны дзеяч. Лічыцца заснавальнікам першай друкарні на тэрыторыі сучаснай Беларусі.

## Біяграфія 
Паходзіў са старажытнага роду Кавячынскіх герба «Астоя», які ўпершыню згадваецца ў летапісах XV стагоддзя. Прозвішча паходзіць ад першага родавага маёнтка ў Польшчы — Кавенчын у Свецкім павеце, у ніжнім цячэнні ракі Віслы. У ХVI ст. яшчэ да Люблінскай уніі 1569 г. некаторыя прадстаўнікі роду перасяліліся ў ВКЛ і атрымалі тут маёнткі. Нарадзіўся ў сям’і Вацлава Кавячынскага і Марушы з роду Зэбоўскіх. Меў двух братоў — Гектара і Альбрэхта.

У 1540-х гадах вучыўся ў лютэранскім Вітэнбергскім універсітэце. Пасля сканчэння прыняў кальвінізм і пад канец 1550-х вярнуўся на Літву, у родавы маёнтак Кухцічы Менскага павета. Нясвіжскі староста, намеснік нясвіжскіх маёнткаў («справца всех замков и дворов») Мікалая Радзівіла Чорнага.

Заснаваў порт на рацэ Узда, паперню (папяровую фабрыку) ў Нясвіжы, кальвінскі збор у Кухцічах.

Удзельнічаў у рэфармацыйным руху, спачатку кальвінісцкім, пазней у арыянскім, у Вялікім Княстве Літоўскім і Польшчы. Займаўся распаўсюджаннем выданняў сярод беларускага і ўкраінскага насельніцтва.

У 1561—1562 гадах сумесна са сваімі братамі, Сымонам Будным і кальвінісцкім міністрам (прапаведнікам) Л. Крышкоўскім заснаваў друкарню ў Нясвіжы, якая ў 1562 г. надрукавала першыя пратэстанцкія выданні на старабеларускай мове — «Катэхізіс» і «Пра апраўданне грэшнага чалавека перад Богам» С. Буднага, пераклады Свяшчэннага Пісання, працы польскіх рэфарматараў Гжэгаша Паўла і Марціна Чаховіца. Аўтар прадмоў да нясвіжскіх выданняў. У пачатку сваёй кнігавыдавецкай дзейнасці, пад значным уплывам С. Буднага, намагаўся распаўсюджваць выданні сярод «рускага» насельніцтва. Паводле расійскіх бібліёграфаў (В. С. Сопікаў, І. Каратаеў), Кавячынскі пры дапамозе земскага падскарбія літоўскага Астафія Валовіча перавёз з Вільні ў Нясвіж кірыліцкія шрыфты Ф. Скарыны. Тыпаметрычны аналіз, нягледзячы на пэўнае падабенства шрыфтоў і ініцыялаў, не пацвярджае гэтай гіпотэзы.

Давесці працу па выданні Нясвіжскай Бібліі да канца не ўдалося, бо Крыштоф Радзівіл «Сіротка», уладальнік Нясвіжа, спыніў дзейнасць друкарні як «ератычнай» у 1571 годзе. Друкарня была перанесена з Нясвіжа ў Заслаўе або ва Узду, дзе ў 1572 годзе беларуская Біблія выйшла ў свет.

Памёр у 1572 годзе. Пасля смерці Кавячынскага маёмасць перайшла да яго братоў, друкарню купіў Я. Кішка.

## Сям’я 
Яго дзеці Ян і Энох — апошнія прадстаўнікі роду Кавячынскіх.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* Юрый Бажэнаў. Кухціцкі збор — сведка гісторыі. //Беларускі гістарычны часопіс № 3, 2003.

Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Друкары Вялікага Княства Літоўскага
Мацей
Чжуаны

**Чжуаны**(кіт. 壮族, піньінь Zhuàngzú; чжуанск. Bouчcueŋь/Bouxcuengh)— група роднасных народаў, якія размаўляюць на чжуанскіх мовах, якія пражываюць у асноўным у Гуансіі (Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён) і на поўдні КНР. Акрамя гэтага, шырока расселеныя ў памежных абласцях КНР, В’етнаме, Лаосе, а таксама на поўначы М’янмы. Цесна звязаны агульнай гісторыяй і культурай.

міні|left|250px|Чжуанская старажытная пісьмовасць

Колькасць чжуанаў у свеце больш за 18,5 млн (2010 г.). З іх 16.200.000 пражываюць у Гуансі, 1,5 млн у аўтаномным раёне КНР Вэньшань Юньнань, 1 млн у Гуандуне і іншых правінцыях Кітая. Паводле неафіцыйных дадзеных у В’етнаме пражывае і працуе каля 8 тысяч чжуанаў. Паводле афіцыйных — 6 тысяч (2010 г.). У Лаосе — каля 7 тысяч чжуанаў, у краінах Заходняй Еўропы і ЗША — больш за 20 тысяч, у М’янмe — 5 тысяч, на Тайландзe — больш за 3 тысячы. 

## Выбітныя чжуаны 
* Нонг Чжыгаа (1025—1055) — Чжуанскі нацыянальны герой
* Сяо Чаагеі — лідар Тайпінскага паўстання
* Шы Дыкай — лідар Тайпінскага паўстання
* Вэй Чангхуэй — лідар Тайпінскага паўстання
* Вэй Бакун (1894—1932) — лідар сялянскага руху ў сучасным Кітаі
* Хуан Сяньфань (1899—1982) — кітайскі гісторык, антраполаг i прафесар
* Лі Нін (нар. 1963) — кітайскі гімнаст і прадпрымальнік

## Гл. таксама 
* Чжуанлогія

Катэгорыя:Народы Азіі
Катэгорыя:Народы Кітая
Царква Святога Мікалая (Стакгольм)

**Царква Святога Мікалая** (, а таксама  — *Стурчурка*, *Вялікая царква*) — кафедральны сабор Стакгольма (з 1942 года), галоўны сабор Стакгольмскай дыяцэзіі і найстарэйшая царква гістарычнага цэнтра Стакгольма.

Будынак уяўляе сабою ўзор шведскай неагатычнай архітэктуры з элементамі цаглянай готыкі ва ўнутранай архітэктуры сабора. Размешчаны побач з Каралеўскім палацам, сабор выходзіць усходнім фасадам на Каралеўскую плошчу, адначасова замыкаючы з захаду вуліцу Слотсбакен. Вуліцы Стурчуркубрынкен, Чэларгрэнд і Трэнгсунд праходзяць на поўначы і захадзе ад будынка. На поўдзень ад царквы размешчаны будынак Стакгольмскай фондавай біржы.

## Гісторыя 
Упершыню царква Святога Мікалая згадана ў завяшчанні рыцара Юхана Карлсана, датаваным 1279 годам, у якім ён дараваў «стакгольмскай вялікай царкве» (*«Stockholms Stora Kyrka»*) адну марку серабра.

Падчас Рэфармацыі сабор стаў лютэранскім (пачынаючы з 1527 года). Першапачаткова будынак выкарыстоўваўся як царква прыходу Святога Мікалая, аднак з часам яна стала галоўнай царквой вострава Стадсхольмен, затым — гістарычнага раёна «Стары горад», а ў канчатковым выніку пасля ўтварэння дыяцэзіі Стакгольма ў 1942 годзе, якая была выдзелена з дыяцэзіі Упсалы, стала кафедральным саборам.
Царква была месцам каранацыі шведскіх каралёў. Апошнім каранаваным тут каралём быў Оскар II, каранацыя якога адбылася ў 1873 годзе.

## Архітэктура 
thumb|left|150px|Званіца царквы
Званіца царквы пабудавана з цэглы, сцены абтынкаваны і выфарбаваны ў жоўты і белы колеры. Першапачатковая канструкцыя будынка ўзыходзіць да XIII стагоддзя, аднак вонкавы выгляд будынка быў істотна зменены ў стылі барока каля 1740 года архітэктарам Юханам Эбергардам Карлбергам.

## Унутранае ўбранне 
[right|thumb|250px|Сярэднявечная скульптура «[Георгій Пераможца|Св. Георгій і дракон»]]
[right|thumb|250px|Цэнтральны [неф]]
Сярод мастацкіх шэдэўраў, якія знаходзяцца ў саборы, сярэднявечная драўляная статуя Святога Георгія і Дракона, аўтарства якой прыпісваецца Бернту Нотке (1489). Статуя з аднаго боку з’яўлялася помнікам бітвы пры Брункебергу (1471), з іншай — служыла рэлікварыям мошчаў святога Георгія і двух іншых святых.

У цэрквы таксама знаходзіцца копія 1632 г. са згубленага арыгінала самай старой выявы Стакгольма, карціны «Vädersolstavlan» (*«Ілжывае сонца»*, 1535). Карціна была створана па даручэнні вучонага і рэфарматара Олауса Петры. На ёй намаляваны паргелій, які даўней разглядаўся як прадвесце.

Статуя самога Олауса Петры была ўстаноўлена ва ўсходняй сцяны царквы ў XIX стагоддзі.

## Гл. таксама 
* Мікольскі сабор
* Нямецкая царква, Стакгольм
* Спіс біскупаў Стакгольма
* Царква Рыдархольмена

## Спасылкі 
* Віртуальная экскурсія па царкве Св. Мікалая. 

Катэгорыя:Храмы паводле алфавіта
Стакгольм
Катэгорыя:Славутасці Стакгольма
Катэгорыя:Храмы Стакгольма
Ямнае (возера)

**Я́мнае** — возера ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ула. Прыкладна за 16 км на паўднёвы ўсход ад горада Чашнікі.

Плошча люстра возера 2,28 км², даўжыня 2,3 км, найбольшая глыбіня 2,5 м, сярэдняя — 1,5 м. Плошча вадазбору 9 км². Даўжыня берагавой лініі 6,49 км.

Катлавіна возера выцягнутая з поўначы на поўдзень рэшткавагя тыпу і размешчана сярод верхавога балота. Схілы катлавіны супясчаныя вышынёй да 8 метраў. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі нізкія (0,4—0,7 м), абрывістыя. Складзены з торфу і пясчаныя на поўначы возера.Дно плоскае, выслана сапрапелем. Мелкаводдзе на асобных участках да глыбіні 1—1,5 м пясчанае.Возера дыстрафіруючае. Празрыстасць вады на ўсю глыбіню. Возера бяссцёкавае, зарастае. Прыбярэжная расліннасць (трыснёг звычайны, чарот азёрны) займае паласу ў 50—100 метраў.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, лінь, карась, лешч і іншыя віды рыб.

Бліжэйшая да возера вёска Пуські (прыкладна 1,2 км на паўночны ўсход).

## Гл. таксама 
* Азёры Беларусі

## Літаратура 
* *Богдзель І. І.* Ямнае возера. // 
* 
* 

## Спасылкі 
* Ямнае возера 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Чашніцкага раёна
Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры
Ямнае

Назву **Я́мнае** маюць:

## Населеныя пункты 
### Беларусь 
* Брэсцкая вобласць
** Ямнае — вёска ў Столінскім раёне
* Віцебская вобласць
** Ямнае — былы хутар у Докшыцкім раёне
* Гомельская вобласць
** Ямнае — вёска ў Калінкавіцкім раёне
** Ямнае — вёска ў Дварэцкім сельсавеце Рагачоўскага раёна
** Ямнае — вёска ў Доўскім сельсавеце Рагачоўскага раёна
* Магілёўская вобласць
** Ямнае — вёска ў Быхаўскім раёне
* Мінская вобласць
** Ямнае — пасёлак у Любанскім раёне
** Ямнае — вёска ў Пухавіцкім раёне
### Расія 
* Ямнае (Суземскі раён)

## Азёры 
### Беларусь 
* Ямнае — возера ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці

### Расія 
* Ямнае — возера ў Бежацкім раёне Цвярской вобласці
* Ямнае — возера ў Наўгародскай вобласці
Акім Рыгоравіч Курачкін

**Акім Рыгоравіч Ку́рачкін** (, , Гомельскі павет, цяпер у Гомельскай вобласці — ) — беларускі скульптар. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

Нарадзіўся ў горадзе Ветка Гомельскага павета (цяпер раённы цэнтр у Гомельскай вобласці). У 1934 годзе скончыў Беларускі мастацкі тэхнікум у Віцебску.

## Творчасць 
Першай работай А. Р. Курачкіна была карціна «Клім Варашылаў і Сямён Будзённы на Паўночна-Заходнім фронце». Потым працаваў у галіне станкавай и манументальнай скульптуры. У мастацкіх выставах пачаў удзельнічаць з 1940 года.

Сярод работ А. Р. Курачкіна
* кампазіцыя «Абаронцы Брэсцкай крэпасці» (1951),
* «У тыле ворага» (1958),
* «Да апошняга дыхання» (1961)
* партрэты Героя Савецкага Саюза А. М. Кіжаватава (1967), падпольшчыцы С. С. Панковай (1968)
і іншыя.

А. Р. Курачкін аўтар помнікаў воінам Савецкай Арміі і партызанам у Слоніме (1956), Паставах (1965), Полацку (1967), Вілейцы, вёсках Грозаў Капыльскага раёна, Міхалова Бабруйскага раёна (1967), Маслакі Горацкага раёна (1983), помніка А. Ф. Мяснікову ў Магілёве (1961) і інш.

Сярод станкавых работ:
* «Малады будаўнік» (1958),
* «Поўдзень» (1965),
* «За волю, за долю» (1982),
* партрэт касманаўта Ю. А. Гагарына
і інш.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* *Надежда Куликова.* Щедрый дар // Вечерний Минск
* *Наталья Филиппович*. Метроном памяти // Вечерний Минск
* РЕЕСТР ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ ХУДОЖНИКОВ Российской империи, СССР, «русского зарубежья», Российской Федерации и республик бывшего Советского Союза (XVIII—XXI&nbsp;вв.)

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны
Катэгорыя:Скульптары Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ветцы
Катэгорыя:Скульптары СССР
Катэгорыя:Скульптары XX стагоддзя
Джэймс Хопвуд Джынс

**Джэймс Хопвуд Джынс** (, , Лондан, Вялікабрытанія — , Доркінг, Вялікабрытанія) — брытанскі фізік-тэарэтык, астраном, матэматык.

## Біяграфія 
У 1900 скончыў Трыніці-каледж Кембрыджскага ўніверсітэта, затым выкладаў там. У 1904 годзе пачаў працу ў Прынстанскім ўніверсітэце у ЗША як прафесар прыкладной матэматыкі, але ў 1910 годзе вярнуўся ў Кембрыдж.

У 1923—1944 гадах — супрацоўнік абсерваторыі Маунт-Вілсан ў ЗША, у 1935—1946 гадах — прафесар астраноміі Каралеўскай асацыяцыі ў Лондане.

### Навуковая праца 
Зрабіў важны ўклад у некалькіх абласцях фізікі, уключаючы квантавую тэорыю, тэорыю цеплавога выпраменьвання і эвалюцыі зорак. Джэймс Джынс лічыцца адным з заснавальнікаў касмалогіі ў Вялікабрытаніі разам з Артурам Эдзінгтанам.

У 1905 году ўсталяваў закон размеркавання энергіі ў даўгахвалевай частцы спектру выпраменьвання абсалютна чорнага цела (закон выпраменьвання Рэлея — Джынса), які звязвае шчыльнасць энергіі выпраменьвання абсалютна чорнага цела з тэмпературай крыніцы эмісіі.

### Асабістае жыццё 
Джынс быў двойчы жанаты: у 1907 — на амерыканскай паэтцы Шарлоце Мітчэл і ў 1935 — на аўстралійскай арганістцы і выканаўцы на клавесіне Сюзане Нок, больш вядомай як Сюзі Джынс.

Памёр 16 верасня 1946 г ў Доркінге (графства Сурэй).

Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Астраномы Вялікабрытаніі
Дыаксан

**Дыаксан** (*дыэтылендыаксід*) — хімічнае злучэнне з формулай C4H8O2, цыклічны просты эфір.

Ужываецца ў арганічнай хіміі ў якасці палярнага апратоннага растваральніка. У асноўным выкарыстоўваецца як стабілізатар 1,1,1-трыхлорэтана. Мае саладкавы пах падобны з пахам дыэтылавага эфіру. Дыаксан пабочны прадукт этаксіліравання ў вытворчасці матэрыялаў для касметыкі, а менавіта натрый лаўрыл сульфату. Паводле Proposition 65 у Каліфорніі дыаксан прызнаны канцэрагенам.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Цыклічныя простыя эфіры
Катэгорыя:Кіслародзмяшчальныя гетэрацыклы
Катэгорыя:Растваральнікі
Дымніца лекавая

**Дымніца лекавая**, **Заячча рута** (*Fumária officinális*) — кветкавая расліна; від роду  сямейства , часам вылучаюць у асобнае сямейства Дымніцавыя.

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовая, зрэдку двугадовая голая расліна вышынёй 20—30 см, пакрытая шаравата-зялёным васковым налётам. Сцябло ўзыходзячае або прамастойнае, разгалінаванае. Лісце чаргаванае па даўжыні сцябла, шызае, нібы дымчатае. Кветкі ружова-фіялетавыя, няправільнай формы, 7—9 мм даўжынёй. Квітнее з чэрвеня па кастрычнік. Плод — прыціснута-круглявы сухі арэшак зялёнага колеру.

## Арэал 
Распаўсюджана па ўсёй Еўропе, Міжземнаморскім узбярэжжы, на Каўказе і ва Усходняй Сібіры. На тэрыторыі Беларусі расце на абложных лугах, палях, гародах, часам як пустазельная расліна на пасевах.

## Літаратура 
*  — С. 242.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Дымніцавыя
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Пустазелле
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Жабнік

**Жа́бнік** (*Hydrocháris*) — род водных кветкавых раслін сямейства .

## Віды 
Вядомыя два віды жабніку: , народная назва — **парэз** і .

## Літаратура 
*  — С. 272.
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Жабнікавыя
Жаба-бык

**Жаба-бык**, або **жаба-вол** (*Rana catesbeiana*) — адзін з самых буйных відаў у сямействе звычайныя жабы. У даўжыню дасягае 15-25 см, (у сярэднім каля 17-20 см), вага дарослых асобін каля 450 г, асобныя асобнікі дасягаюць 600 г. Спіна афарбаваная ў аліўкава-буры колер з цёмна-бурымі разводамі.

## Спасылкі 
* Фота артыкул Жаба-бык (Bullfrog)

Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1802 годзе
Катэгорыя:Звычайныя жабы
Жаўрук рагаты

**Рагаты жаваранак** (*Eremophila alpestris*) — птушка з сямейства жаваранкавыя.

## Апісанне 
Даўжыня цела складае ад 16 да 17 см. Верхняя частка цела шаравата-ружовая з цёмнымі стракацінамі, ніжняя частка — бялявая. На галаве ёсць характэрная маска, на патыліцы — падоўжаныя чорныя пёры, падобныя да маленькіх рагоў.

## Літаратура 
* Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 2: Passeriformes — Sperlingsvögel, Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-648-0

Катэгорыя:Жаваранкавыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Птушкі Паўднёвай Амерыкі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Жаваранкавыя

**Жаваранкавыя** (*Alaudidae*) — сямейства пеўчых птушак атрада вераб’інападобныя.

## Апісанне 
Жаваранкавыя — гэта птушкі малога ці сярэдняга памеру: даўжыня 10—25 см, маса ад 15 да 80 г. Целасклад моцны, шыя кароткая, галава вялікая. Крылы доўгія, шырокія і вострыя, якія забяспечваюць хуткі палёт. Форма дзюбы моцна адрозніваецца па родах і відах. Хвост складаецца з 12 рулявых пёраў, зрэзаных прама або з неглыбокай выразкай. Ногі кароткія і добра прыстасаваныя да перамяшчэння па зямлі. У адрозненне ад астатніх пеўчых, цэўка ззаду круглявая і пакрыта папярочнымі рагавымі шчыткамі. Пальцы сярэдняй даўжыні. Кіпцюр задняга пальца доўгі і прамы. Ахоўная афарбоўка, маскіруе пад колер мясцовай глебы. Верх звычайна бура-шэры са стракацінкамі. Палавы дымарфізм выяўлены слаба, звычайна самцы буйнейшыя за самак. Лінька адбываецца толькі ўвосень, але ў сувязі з абношваннем летняе апярэнне адрозніваецца ад зімовага.

## Пашырэнне 
У сямействе 18 (па іншых звестках — да 19) родаў і 75—90 відаў. Распаўсюджаныя ў Еўразіі і Афрыцы, пры гэтым больш за палову відаў — эндэмікі апошняй. Частка відаў засяляе Амерыку (рагаты жаваранак) і Аўстралію (яванскі жаваранак). На тэрыторыі Беларусі 4 віды.

## Асаблівасці біялогіі 
Кормяцца на зямлі насеннем, кветкамі, пупышкамі, лісцем і праросткамі, а таксама членістаногімі, галоўным чынам насякомымі і малюскамі. У пустынях лётаюць на вадапоі, любяць купацца ў пыле.

Манагамы. Гняздо ўладкоўваюць у ямцы, пад прыкрыццём каменя, пучка травы ці кусціка. Будуе яго і наседжвае (10-12 сутак) кладку з 2-8 яец самка. У сезон 1-2 кладкі. Птушанят кормяць абое бацькоў; маладыя асобіны пакідаюць гняздо ва ўзросце каля 10 дзён, задаўга да набыцця здольнасці да палёту.

## Спіс родаў 
* *Alaemon*
* *Alauda*
* *Ammomanes*
* *Calandrella*
* *Certhilauda*
* *Chersomanes*
* *Chersophilus*
* *Eremalauda*
* *Eremophila*
* *Eremopterix*
* *Galerida*
* *Heteromirafra*
* *Lullula*
* *Melanocorypha*
* *Mirafra*
* *Pseudalaemon*
* *Ramphocoris*
* *Spizocorys*

## Зноскі 

Катэгорыя:Сямействы птушак
Pochodnia

**«Паходня»** («Pochodnia») — газета, орган Наркамата асветы ЛітБелССР. Выходзіла ў сакавіку 1919 г. у Вільні на польскай мове. Друкавала матэрыялы па пытаннях развіцця народнай асветы, навукі, мастацтва ў рэспубліцы, дзейнасці культурна-асветніцкіх устаноў, змяшчала дырэктывы і пастановы Наркамасветы ЛітБелССР. Выйшлі 2 нумары: ад 16 і 31 сакавіка 1919 г.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Літбел ССР
Катэгорыя:Газеты Вільні на польскай мове
Катэгорыя:1919 год у Вільні
Дыпладок

**Дыпладок** (*Diplodocus*) — род вымерлых паўзуноў падатрада заўрапод атрада яшчаратазавых дыназаўраў.

## Этымалогія 
Назва роду паходзіць ад грэчаскіх слоў διπλόος — «двайны» і δοκός — «бэлька», азначае «двайны адростак», або «двухадросткавая істота»; дадзена з-за падвойных ніжніх асцюкаватых адросткаў пазванкоў.

## Апісанне 
Вядомы з юры Паўночнай Амерыкі і поўдня Англіі.

Даўжыня да 27 м, маса каля 10 т. Зграбныя жывёлы з невялікай галавой, тонкай доўгай шыяй і доўгім пругападобным хвастом. Магутная спінная мускулатура дазваляла адрываць пярэднія ногі ад зямлі і падымацца на задніх, каб дацягвацца да крон дрэў. Маса ног складала амаль палову масы цела. Мускулатура мацавалася пры дапамозе высокіх асцістых адросткаў крыжавых і злучаных з імі спінных і хваставых пазванхоў. На ніжняй паверхні хваставых пазванхоў былі двайныя (парныя) адросткі для засцярогі хваста, калі ён цягнуўся па зямлі. Насавыя адтуліны і вочы размяшчаліся на вяршыні чэрапа. Зубы нешматлікія, слабыя, былі толькі ў пярэдняй частцы сківіц. Расліннаедныя, карміліся мяккай воднай і наземнай расліннасцю.

## Гісторыя вывучэння 
Першы скамянелы шкілет быў знойдзены ў 1877 годзе ў Скалістых гарах (штат Каларада) палеантолагам С. У. Уілістанам (Samuel Wendell Williston). Пазней былі выяўленыя і іншыя рэшткі ў адкладах юрскага перыяду (фармацыя Морысан). Усе яны датуюцца узростам 150—147 млн гадоў таму.

За перыяд з 1878 па 1924 год было апісана некалькі відаў, якія адносяцца да роду Дыпладок. Першы шкілет выявілі Benjamin Mudge і Samuel Wendell Williston ў 1878 годзе на захадзе ЗША, у штаце Ваёмінг. Па гэтым асобніку вядомы палеантолаг таго часу Г. Марш апісаў новы від, назваўшы яго Diplodocus longus. Пасля фасіліі дыпладокаў былі знойдзены і на тэрыторыі іншых заходніх штатаў: Каларада, Юта і Мантана.

У музеі натуральнай гісторыі Карнегі знаходзіцца чэрап маленькага дыпладока. Гэты маленькі чэрап быў знойдзены ў 1921 годзе. Даследаваўшы яго, спецыялісты па палеанталогіі ў 2010 годзе прыйшлі да высновы, што форма галавы дыпладока моцна мянялася па меры росту.

## Класіфікацыя 
Вядома некалькі відаў дыпадокаў, усе віды — расліннаедныя формы. У сучасных класіфікацыях да дыпладокаў адносяць таксама сейсмазаўра (*Diplodocus hallorum*).

Выява:SeismosaurusDB.jpg|*Diplodocus hallorum* — «сейсмазаўр», даўжыня да 36 м
Выява:Diplodocus longus(2).jpg|*Diplodocus carnegii*
Выява:DiplodocusDB.jpg|*Diplodocus longus*

## Літаратура 
* Дыпладокі // БЭ ў 18 тамах, Т. 6. Мн., 1998, С. 287.

Катэгорыя:Дыназаўры юрскага перыяду
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1878 годзе
Катэгорыя:Дыназаўры Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Дыпладацыды
Еўрапейская жамчужніца

**Еўрапейская жамчужніца**, таксама **Звычайная жамчужніца** (*Margaritifera margaritifera*) — від двухстворкавых малюскаў з атрада . Засяляе чыстыя прэсныя ручаі і рэкі многіх краін Паўночнага паўшар'я. Служылі аб'ектам промыслу для здабычы перламутру і рачнога жэмчугу, аднак з-за скарачэння колькасці промысел стаў нерэнтабельны.

## Ракавіна 
Ракавіна еўрапейскай жамчужніцы падоўжаная, звужаецца да задняга края. У даўжыню дасягае 9—12 см. У месцы сучлянення створак маюцца выступы ракавіны (адзін на правай створцы, два — на левай), якія ўтвараюць замок, які забяспечвае больш жорсткае злучэнне. Пры нізкім утрыманні соляў утворыцца больш лёгкая ракавіна, якая змяшчае бялковыя праслойкі паміж парцалянавым і перламутравым пластамі («тульбергаўскія палоскі»). Акрамя таго, у мяккай вадзе інтэнсіфікуюцца працэсы эрозіі ракавіны, у першую чаргу — у галіне вяршыні.

## Размнажэнне і развіццё 
У жніўні на жабрах еўрапейскіх жамчужніц з'яўляюцца шматлікія (да 3 мільёнаў на асобіну) лічынкі-глахідзіі, якія адрозніваюцца вельмі малымі памерамі (50 мкм). У канцы жніўня-пачатку верасня матчына асобіна выкідвае лічынак у тоўшчу вады, дзе для паспяховага развіцця яны павінны прымацаваць да пакроваў рыбы. У ролі гаспадароў могуць выступаць .

Лічынкам у халодных рэчках Паўночнай Еўропы для завяршэння паразітычнай фазы развіцця патрабуецца ад 8 да 11 месяцаў, таму малюск падаўжае жыццё рыбе, якая інакш загінула б неўзабаве пасля нерасту, запавольваючы яе старэнне, робячы больш жывучай і дазваляючы, у канчатковым рахунку, нераставаць некалькі разоў у жыцці.

## Ахова 
Занесена ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

## Спасылкі 
* Pesticides Database — Chemical Toxicity Studies
* University of Helsinki — Science of River Pearl Mussel
* UK Biodiversity Action Plan 

Катэгорыя:Двухстворкавыя
Катэгорыя:Міжнародная Чырвоная кніга
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Катэгорыя:Малюскі Еўропы
Катэгорыя:Малюскі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Паразіты рыб
Простыя эфіры

**Простыя эфіры** — клас арганічных злучэнняў, які змяшчае адмысловую эфірную групу — атам кіслароду з двума радыкаламі (алкільныя ці арыльнымі групамі), і мае лінейную формулу R-O-R1. Адзін з прыкладаў — дыэтылавы эфір, што мае анэстэзійныя ўласцівасці — звычайна называецца проста «эфір» і мае лінейную формулу CH3-CH2-O-CH2-CH3.

## Будова 
У эфірах прысутнічаюць сувязі C-O-C з вуглом паміж атамамі ў 120°, адлегласць паміж атамамі вугляроду і кіслароду — 1,5 Å. Далучэнне атамаў кіслароду ў эфірах, алкаголях і вадзе падобнае. Згодна з тэорыяй валентнай сувязі, кісларод мае sp³-гібрыдызацыю.

## Метады сінтэзу 
* Міжмалекулярная дэгідратацыя спіртоў:
:: 2CH3CH2OH → CH3CH2OCH2CH3 + H2O
* Рэакцыя алкагалятаў з галагенвуглевадародамі:
:: RONa + ClR' → ROR' + NaCl
* Рэакцыя спіртоў з алкенамі:
:: R-CH=CH2 + HOR' → R-CH2-CH2-O-R'
* Араматычныя эфіры можна атрымаць рэакцыяй фенолу з арганічнымі сульфатамі ў прысутнасці шчолачаў:
:: C6H5OH + CH3OSO2OCH3 + NaOH → C6H5OCH3 + H2O + NaOSO2OCH3

## Рэакцыі 
Простыя эфіры ўтвараюць перакісныя злучэнні пад дзеяннем святла:
:: 2CH3CH2OCH2CH3 + O2 →-> hv 2CH3CH2-O-O-CH2CH3

## Найважнейшыя эфіры 
## Істотныя эфіры 
* Дыаксан

## Спасылкі
NGC 3798

**NGC 3798** (іншыя абазначэнні — **UGC 6632**, **MCG 4-28-18**, **ZWG 127.22**, **IRAS11376+2458**, **PGC 36199**) — лінзападобная галактыка (SB0) у сузор’і Леў.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1785 годзе
3798
Катэгорыя:Леў (сузор’е)
NGC 3795A

**NGC 3795A** (іншыя абазначэнні — **UGC 6616**, **MCG 10-17-35**, **ZWG 292.15**, **PGC 36137**) — галактыка ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.

Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога і быў дададзены пазней.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

3795
Катэгорыя:Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)
NGC 3795

**NGC 3795** (іншыя абазначэнні — **UGC 6629**, **MCG 10-17-38**, **ZWG 292.17**, **IRAS11373+5853**, **PGC 36192**) — галактыка ў сузор’і Вялікая Мядзведзіца.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1790 годзе
3795
Катэгорыя:Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)
NGC 3783

**NGC 3783** (іншыя абазначэнні — **ESO 378-14**, **MCG -6-26-4**, **TOL 55**, **IRAS11365-3727**, **PGC 36101**) — спіральная галактыка з перамычкай (SBa) у сузор’і Цэнтаўр.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1835 годзе
3783
Катэгорыя:Цэнтаўр (сузор’е)
NGC 3771

**NGC 3771** (іншае абазначэнне — **PGC 36107**) — эліптычная галактыка (E) у сузор’і Чаша.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе
3771
Катэгорыя:Чаша (сузор’е)
П’етра Берніні

**П’етра Берніні** (; 6 мая 1562, Сеста-Ф'ярэнціна — 29 жніўня 1629, Рым) — італьянскі скульптар. Ён быў бацькам больш вядомага скульптара Джавані Ларэнца Берніні.

Берніні нарадзіўся ў Сеста-Ф'ярэнціна, Таскана. Ён пераехаў у Неапаль для працы ў манастыры *Certosa di San Martino* (цяпер музей) і там, у Неапалі, дзе ў 1598 годзе нарадзіўся Джан Ларэнца. У 1605 годзе сям’я пераехала ў Рым пад заступніцтва кардынала Шыпіёнэ Баргезэ. У Рыме ён працаваў над рознымі праектамі для Папы Паўла V, іншых членаў сям’і Баргезэ, у тым ліку для Паўла ён стварыў Капліцу базілікі Санта-Марыя Маджорэ.
[thumb|left|Фантан Баркача ў [Рыме]]

Адзін з самых вядомых укладаў П’етра Берніні ў Рыме — Фантан Баркача, які падобны на паўзатопленае судна і знаходзіцца ля падножжа Іспанскай лесвіцы. Ён быў замоўлены для Папы Урбана VIII і пабудаваны ў 1627 годзе.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Постаці Фларэнцыі
Катэгорыя:Скульптары Італіі
Катэгорыя:Скульптары паводле алфавіта
Нікадэмус Тэсін

[thumb|right|275px|[Замак Готарп у Шлезвігу — характэрны прыклад тэсінаўскага стылю.]]
**Нікадэмус Тэсін** () — імя двух шведскіх архітэктараў, выхадцаў з Памераніі, бацькі (1615—1681) і сына (1654—1728), якія стварылі скандынаўскае барока — самую стрыманую, лаканічную разнавіднасць гэтага стылю, заснаваную на засваенні спадчыны Мансара і Берніні.

У асноўных працах Тэсінаў — каралеўскім палацы ў Стакгольме, загараднай сядзібе Дротнінгхольм, Кальмарскім саборы, Траецкай царквы ў Карлскруне, Готарпскім замку — адчуваецца пакланенне перад Паладыа і, адпаведна, уплыў класіцызму, які толькі зараджаецца. Эстэтыка Тэсінаў паслужыла адной з крыніц пятроўскага барока. Вядома, што Тэсін-малодшы распрацаваў няздзейснены праект Андрэеўскага сабора ў Пецярбургу.

Бацька і сын Тэсіны — цэнтральныя фігуры ў шведскай архітэктурнай традыцыі; у XX стагоддзі да іх творчасці звяртаўся, у прыватнасці, Гунар Асплунд. Сынам Тэсіна-малодшага і графіні Стэнбак быў дзяржаўны канцлер Карл-Густаў Тэсін.

Катэгорыя:Архітэктары Швецыі
Катэгорыя:Архітэктары барока
Джавані Ларэнца Берніні

**Джавані Ларэнца Берніні**, **Джан Ларэнца Берніні** (; ,  — , ) — італьянскі архітэктар і скульптар, самы значны прадстаўнік рымскага і ўсяго італьянскага барока, вучань свайго бацькі П’етра Берніні. Творчасць Джавані Берніні можа служыць эталонам эстэтыкі барока, для яе характэрны «павышаная эмацыйнасць, тэатральнасць, актыўнае проціборства прасторы і масы, спалучэнне рэлігійнай афектацыі з падкрэсленай пачуццёвасцю».

## Творчасць 
Яго архітэктурныя пабудовы вылучаюцца прасторавым размахам і пышнасцю дэкору, дынамікай формаў, перспектыўнымі і светлавымі эфектамі, цэласным сінтэзам мастацтваў (ансамбль плошчы Святога Пятра, 1657—63, і царква Сант-Андрэа, 1653—58, фантан на П’яцца Навона, 1648—51, у Рыме). Арганічна спалучаў архітэктуру і скульптуру, выкарыстоўваў розныя матэрыялы, размалёўку, пазалоту (інтэр’еры сабора Святога Пятра, 1657—66).

Скульптуры Берніні ўласцівыя імклівасць руху, спалучэнне рэлігійнай афектацыі і экзальтацыі пачуццяў («Апалон і Дафна», 1622—25; «Экстаз святой Тэрэзы», 1644—52; капэла Карнара ў царкве Санта-Марыя дэла Віторыя, усе ў Рыме). У творчасці Берніні сфарміраваўся тып параднага партрэта барока з яго рэалістычнай дакладнасцю, псіхалагічнай вастрынёй і дэкар. пышнасцю («Людовік XIV»).

Яго творчасць зрабіла вялікі ўплыў на еўрапейскае мастацтва XVII—XVIII стагоддзяў.

## Творы 
Ключовыя творы:
* Апалон і Дафна (1622—1625) — мармур, 243 см, галерэя Баргезэ, Рым.
* Кафедра Святога Пятра (1624) — бронза, Ватыкан.
* Фантан Трытона (1624—1643) — п'яцца Барберыні, Рым
* Экстаз Святой Тэрэзы (1647—1652) — мармур, Санта-Марыя-дэла-Віторыа, Рым
* Фантан Чатырох рэк (1648—1651) — мармур і траверцін, п'яцца Навона, Рым
* Экстаз Блажэннай Людавікі Альбертоні (1671—1674) — мармур, Сан-Франчэска-а-Рыпа, Рым
* Нептун і Трытон

Выява:St Peter's Square, Vatican City - April 2007.jpg|П'яцца Сан-П'етра, Рым.
File:Castelgandolfo Bernini Dome.jpg|Купал храма ў Кастэль-Гандальфа.
File:Apollo & Daphne September 2a.jpg|«Апалон і Дафна» — маніфест барочнай эстэтыкі.
File:Roma Elephant Obelisk 2007-05-19 13-51-58 BW.jpg|«Слон Мінервы» перад Санта-Марыя-сопра-Мінерва
File:Château de Versailles, salon de Diane, buste de Louis XIV, Bernin (1665) 03.jpg|Бюст Людовіка XIV у Версалі.
File:RapeOfProserpina.jpg|«Выкраданне Празерпіны» Галерэя Баргезэ - 1621-1622

## У масавай культуры 
* «Анёлы і дэманы» — раман, героі якога разгадваюць загадкі, пакінутыя Берніні.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Джавані Ларэнца Берніні. Творы 
* Джавані Ларэнца Берніні. Біяграфія 

Катэгорыя:Скульптары Італіі
Катэгорыя:Скульптары барока
Катэгорыя:Архітэктары Італіі
Катэгорыя:Скульптары паводле алфавіта
Плошча Іспаніі (Рым)

**Плошча Іспаніі** (п'яцца-дзі-Спання; ) — плошча ў цэнтры Рыма, у раёне Campo Marzio.

Плошча атрымала сваю назву па размешчаным на ёй іспанскім пасольстве. Яна ўяўляе сабой 2 няроўных трохвугольніка. У паўночнай частцы плошчу складаюць Іспанская лесвіца і царква Трыніта-дэі-Монці, перад лесвіцай размешчаны фантан Баркача ў выглядзе лодкі працы П’етра Берніні.
thumb|злева|Плошча Іспаніі ў Рыме
[thumb|left|Фантан Баркача ў [Рыме]]

У паўднёвай частцы плошчы з 1620 года знаходзіцца палац Іспаніі (палацца-дзі-Спання; ), перад якім стаіць ''Colonna dell'Immacolata'' — «калона Бязгрэшнай», збудаваная ў 1854 годзе ў гонар абвяшчэння догмы пра бязгрэшнае зачацце. Плошча Іспаніі з'яўляецца цэнтрам рымскага квартала моды, самыя вядомыя італьянскія модныя маркі прадстаўлены на вуліцы Кандоці, якая бярэ пачатак ад плошчы.

Вуліца Віа дэль Бабуіна злучае плошчу з П’яцца-дэль-Попала.

## Спасылкі 
* 

Іспаніі
Жаўна

**Жаўна**, або **Чорны дзяцел** (*Dryocopus martius*), народныя назвы: *жолна*, *чорная жолна* — лясная птушка з сямейства дзятлавыя, распаўсюджаная ў паласе лясоў Еўразіі. У межах арэала гэты від даволі лёгка вызначыць — сваімі буйнымі памерамі і чорным апярэннем з чырвонай шапачкай ён прыкметна адрозніваецца ад іншых дзятлаў. Аселая птушка, толькі ў пагнездавы перыяд часам здзяйсняе невялікія вандроўкі за межы арэала. Жыве адасоблена, пары ўтвараюцца толькі на сезон размнажэння. Гняздуе ў спелых высокакмлёвых лясах, дзе выбірае высокія мёртвыя альбо хворыя дрэвы без сукоў, у якіх выбівае дупло. Сілкуецца насякомымі, у тым ліку мурашамі.

## Знешні выгляд 
Найбольш буйны дзяцел Заходняй Палеарктыкі, сваімі памерамі крыху саступае граку — у адрозненне ад гэтай птушкі мае больш стройны целасклад, доўгую тонкую шыю і доўгі хвост. Даўжыня 42-49 см, вага 250—450 г, размах крылаў 64-80 см.

Апярэнне дарослага самца бліскуча-чорнае, за выключэннем верху галавы, а ёй — ярка-чырвоная пляма ў выглядзе шапачкі ад аснавання дзюбы да патыліцы. У самкі апярэнне таксама чорнае, аднак у параўнанні з самцом больш цьмянае і мае бураватае адценне, чырвоная пляма невялікая і развіта толькі на патыліцы. Дзюба ў абодвух палоў шараватая з жаўцізной знізу, вельмі магутная, далатападобная, доўгая і прамая; ногі блакітна-шэрыя. Маладыя птушкі падобныя да дарослых, але маюць друзлае апярэнне, афарбаванае ў менш яркія, матавыя колеры. Падбародак першагодак мае шараватае адценне, чырвоная пляма на галаве невыразная і часам не выяўлена зусім, дзюба завостраная, пераважна бледна-рагавога колеру.

Катэгорыя:Дзятлавыя
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе
Жаўтазель

**Жаўстазель** (*Genísta*) — род кветкавых раслін сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Нізкарослыя, цярністыя або некалючыя хмызнякі, паўхмызнякі і ліяны. Лісце суцэльнае, простае ці трайчастае, з пухам або голае. Кветкі жоўтыя, радзей бялёсыя, сабраныя ў гронкападобныя суквецці.

## Распаўсюджанне і экалогія 
Прадстаўнікі роду растуць па ўсім Міжземнамор’і, у Еўропе, Паўночнай Амерыцы, Блізкім Усходзе.

Аддаюць перавагу сухім супясчаным і камяністым вапнавым глебам. Не трываюць пераўвільгатнення і моцных маразоў. Вельмі святлалюбныя і засухаўстойлівыя.

Размнажаюцца насеннем, горш — зялёнымі тронкамі.

## Гаспадарчае значэнне 
Некаторыя віды выкарыстоўваюцца як дэкаратыўныя расліны. Ужываецца як глебазамацавальная расліна.

Ідзе на корм авечкам і козам, каровы ядуць толькі падчас голаду.

З  здабываецца жоўтая фарба.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 
* Genista // The Plant List

Катэгорыя:Матыльковыя
NGC 3799

**NGC 3799** (іншыя абазначэнні — **UGC 6630**, **KCPG 296A**, **MCG 3-30-37**, **ARP 83**, **ZWG 97.47**, **VV 350**, **KUG 1137+156A**, **PGC 36193**) — галактыка ў сузор’і Леў.

Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі новага агульнага каталога.

## Гл. таксама 
* Спіс аб’ектаў Месье
* Новы агульны каталог

 

Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1832 годзе
3799
Катэгорыя:Леў (сузор’е)
Жаўтушкі

**Жаўтушкі** (*Colias*) — род дзённых матылёў з сямейства .

## Апісанне 
Знешні край крылаў матылькоў гэтага роду — акруглы. Крылы (размах да 6 см) чырвоныя, аранжавыя, жоўтыя, зеленаватыя, часта з чорнмм абадком на вонкавым краі. Ніз задніх крылаў жоўты. Выразны палавы дымарфізм або полімарфізм. Палавы дымарфізм выяўляецца ў больш светлай афарбоўцы асноўнага фону ў самак або ў наяўнасці ў іх светлых участкаў на аблямоўцы, крылы звычайна зеленаватыя або белыя. Вусікі кароткія, з прьпупленай булавой. Вусені развіваюцца пераважна на бабовых раслінах.

## Пашырэнне 
Род уключае каля 70 відаў. Пашыраны ў Паўночным паўшар'і, распаўсюджаны ў галарктыцы і неатрапічным рэгіёне. Жывуць пераважна ў высакагор'ях і ў арктычнай зоне. Некаторыя трапляюцца на раўнінах: у стэпах, на балотах, лугах, у лясах і інш. На Беларусі 4 віды: , , , .

## Галерэя 

Colias.aurorina.heldreichi.mounted.jpg| *Colias aurorina heldreichi*, ♂
(MHNT) Colias christophi - Tadjikistan Russie - male dorsal.jpg |*Colias christophi*, ♂
(MHNT) Colias myrmidone myrmidone - Stará Turá Slovaquie - male dorsal.jpg| *Colias myrmidone*, ♂
Male Orange Sulphur Megan McCarty18.jpg| *Colias eurytheme*, ♂
(MHNT) Colias croceus - Durfort Tarn France - male dorsal.jpg| *Colias croceus*, ♂
(MHNT) Colias croceus f. helice - Wyzyna, Okolice Polska - female dorsal.jpg| *Colias croceus*, *f.helice*
(MHNT) Colias chrysotheme chrysotheme - Érd Hongrie - male dorsal.jpg| *Colias chrysotheme* ♂ 
Female Clouded Sulphur Megan McCarty42.jpg| *Colias philodice* ♀
Colias philodice white form.jpg| *Colias philodice* ♀ *f.alba*
Male Clouded Sulphur Megan McCarty40.jpg| *Colias philodice*, ♂
(MHNT) Colias alfacariensis - Novy Jicin, Moravie Tchéquie - female dorsal.jpg| *Colias alfacariensis*, ♀
(MHNT) Colias hyale - Novy Jicin Moravie Czech Republic - male dorsal.jpg| *Colias hyale*, ♂
(MHNT) Colias hyale - Novy Jicin Moravie Czech Republic - female dorsal.jpg| *Colias hyale*, ♀
(MHNT) Colias palaeno - Majdan Kasztelański Pologne - male dorsal.jpg| *Colias palaeno*, ♂
Colias palaeno.female.jpg| *Colias palaeno*, ♀
(MHNT) Colias Phicomone - Pic d'Aneto Espagne - male dorsal.jpg|*Colias phicomone*, ♂
(MHNT) Colias Phicomone - Sestriere Italia - female ventral.jpg|*Colias phicomone*, ♀

## Літаратура 
* Жаўтушкі // 
*  — С. 280—281.

Катэгорыя:Бялянкі
Жаўтушнік

**Жаўту́шнік** (*Erýsimum*) — род кветкавых раслін сямейства , які ўключае ў сябе больш за 220 відаў (261).

## Батанічнае апісанне 
Аднагадовыя, двухгадовыя і шматгадовыя травяністыя расліны. Лісце чаргаванае. Кветкі з чатырма пялёсткамі. Плод — сухі стручок.

## Арэал 
Расце ва ўмераных рэгіёнах Еўропы, Паўночнай Амерыкі і Азіі. На тэрыторыі Беларусі 4 віды: , ,  і . Некаторыя віды з’яўляюцца ядавітымі.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* 
* Erysimum // The Plant List
Этнацыд

**Этнацыд** (ад спалучэння слоў  — народ і  — забіваю) — палітыка, скіраваная на знішчэнне нацыянальнай свядомасці той ці іншай этнічнай групы. У адзрозненне ад генацыду не звязана з фізічным знішчэннем носьбітаў пэўнай мовы, культуры або рэлігіі. У сувязі з гэтым даказаць абвінавачванні ў этнацыдзе цяжэй, чым факты генацыду.

Некаторыя даследчыкі выкарыстоўваюць тэрмін "этнацыд" як сінонім паняццю "генацыд".

## Прыклады этнацыду ў сусветнай гісторыі 
Біблейскае паведамленне з кнігі Зыход можна аднесці да аднаго з найбольш ранніх апісанняў этнацыду. Егіпецкі фараон даў загад забіваць кожнага навароджанага хлопчыка ў яўрэйскіх перасяленцаў Егіпта, але пакідаць жывой навароджаных дзяўчат. Гэту з'яву можна аднесці да этнацыду, бо мэтай гэтага загаду было не фізічнае вынішчэнне усяго народу, а яго асіміляцыя карэнным насельніцтвам.

Падчас нацысцкай акупацыі Югаславіі (1941—1944 гг.) харвацкія нацыяналісты праводзілі этнацыд сербаў: апошніх прымушалі пераходзіць з праваслаўя ў каталіцызм, а тых, хто адмаўляўся, забівалі ці прымушалі пакінуць радзіму. Гэта можна аднесці да этнацыду па прычыне таго, што мова сербаў і харватаў таго часу практычна не адрознівалася (іх мова называлася сербскахарвацкай) і гэтыя два народы ў асноўным адрозніваліся па веравызнанню.

Некаторыя гісторыкі лічаць турэцкую дзяржаўную палітыку "адзінства нацыі" элементам этнацыду ў дачыненні да курдаў, якіх да апошняга часу афіцыйныя турэцкія ўлады разглядалі як "горных туркаў" і адмаўлялі ім у праве афіцыйна карыстацца сваёй мовай.

## Глядзіце таксама 
* Русіфікацыя Беларусі

## Спасылкі 
* Этнацыд у слоўніку па правах чалавека 

Катэгорыя:Генацыд
Катэгорыя:Этналогія
Адміністрацыйны падзел Уругвая

thumb|right|Карта дэпартаментаў Уругвая ў алфавітным парадку (лацініца)

У табліцы прадстаўлены спіс дэпартаментаў Уругвая у парадку іх напісання на іспанскай мове.
Галерэя Баргезэ

**Галерэя Баргезэ** () — музей у Рыме, з'яўляецца часткай вілы Баргезэ. Галерэя ўзнікла пры кардынале Шыпіёнэ Баргезэ (1576—1633). Свой сучасны выгляд прыняла пры Маркантоніа Баргезэ IV (1730—1800), які ў канцы XVIII стагоддзя перабудаваў яе ў неакласічным стылі. Першы паверх музея прысвечаны скульптуры, а другі — карціннай галерэі.

## Асноўныя творы 
### Жывапіс 
Збор карцін складаецца з прац галандскіх, фламандскіх, французскіх, нямецкіх і іспанскіх майстроў. Шырока прадстаўлены карціны італьянскіх мастакоў XVI—XVII стагоддзяў, напрыклад, працы да Вінчы, Веранезэ, Карэджа — «Даная» (1531), Рафаэля, Тыцыяна, Рэні, Чэзарэ да Сеста, Рубенса. Ёсць працы Караваджа, Тыцыяна, Вінчэнца Камучыні.

### Скульптура 
## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* The Villa Borghese in 1807: a 3D reconstruction of the decorated facades 

Катэгорыя:Мастацкія музеі і галерэі
Катэгорыя:Музеі Рыма
*
Ярмоленка

**Ярмоленка** — прозвішча, тапонім.

## Прозвішча 
* Анатоль Іванавіч Ярмоленка (нар. 1947) — беларускі спявак, мастацкі кіраўнік гурту «Сябры», Народны артыст Рэспублікі Беларусь.
* Андрэй Мікалаевіч Ярмоленка (нар. 1989) — украінскі футбаліст.
* Васіль Сяргеевіч Ярмоленка (нар. 1985) — беларускі музыкант, удзельнік гуртоў Мутнаевока, Голая Манашка, Unia.
* Вольга Анатолеўна Ярмоленка — сапраўднае прозвішча спявачкі Алесі.
* Георгій Уладзіміравіч Ярмоленка (1915—1996) — мовазнавец, спецыяліст у галіне тэарэтычнага мовазнаўства, прыкладной і матэматычнай лінгвістыкі.
* Ігар Мікалаевіч Ярмоленка (1932—1991) — беларускі хімік.
* 
* Панцялей Ігнатавіч Ярмоленка (1909—1984) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.
* Эльвіра Валер’еўна Ярмоленка (нар. 1973) — беларуская мовазнаўца.

## Тапонім 
* Ярмоленка (Бранская вобласць)
## Гл.таксама 
* Яроменка