open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чакаўскі дыялект

**Чакаўскі дыялект** (па-харвацку *čakavsko narječje, čakavština, čakavica*) — адзін з трох дыялектаў харвацкай мовы, нароўні з кайкаўскім і штокаўскім. Назва дыялекта паходзіць ад формы пытальнага займенніка *што* - **"ča"**. 

Чакаўскі дыялект выкарыстоўваецца на захадзе Харватыі — у Істрыі, Кварнеры, Горскім Котары, у даліне Купы, паўночнай Ліцы, Кордуне, а таксама дзе-нідзе на адрыятычным ўзбярэжжы і на астравах.

Катэгорыя:Харвацкая мова
Варатар (хакей)

[thumb|[Андрэй Мезін, варатар беларускай зборнай, на паштовай марцы Беларусі]]
**Варата́р** у хакеі — ігрок, асноўнай задачай якога на пляцоўцы ёсць абарона варот ад трапляння ў яе шайбы. Звычайна варатар гуляе ў ці побач з зонай, якая называецца варатарскай пляцоўкай. Каб звузіць вугал абстрэлу варот, ён трымаецца на краі пляцоўкі. Дзеля абароны ад удараў шайбы варатар носіць адмысловае адзенне, якое адрозніваецца ад усіх астатніх ігракоў. Варатары — адны з найбольш каштоўных ігракоў на пляцоўцы, паколькі іх майстэрства можа вырашыць вынік гульні. Кожная каманда можа мець на пляцоўцы толькі аднаго варатара.

## Спасылкі 
* Статыстыка варатароў з 1984 года 

Катэгорыя:Хакейныя варатары
Катэгорыя:Хакейная тэрміналогія
Ворныя землі

**Во́рныя землі** — сельскагаспадарчыя ўгоддзі, якія сістэматычна апрацоўваюцца і выкарыстоўваюцца пад пасевы сельскагаспадарчых культур. Да ворных зямель належаць палі севазвароту (у тым ліку папары), агароды, асвоеныя і падрыхтаваныя для пасеву землі.

На 1 студзеня 2013 года ў Беларусі налічвалася 5521,6&nbsp;тыс. гектараў ворнай зямлі, што складае 62,6&nbsp;% ад плошчы ўсіх сельскагаспадарчых зямель, у тым ліку 651,6&nbsp;тыс. гектараў у асабістым карыстанні грамадзян.

Агульная плошча ворнай зямлі ва ўсім свеце складае амаль 1,4 млрд гектараў (2011) з агульнай плошчы 4,9 млрд гектараў (2011) зямель, што выкарыстоўваюцца ў сельскай гаспадарцы.

## Літаратура 
*  С.&nbsp;489.

Катэгорыя:Земляробства
Мурыны Вялікія

**Мурыны́ Вялі́кія** (, ) — вёска ў Камянецкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Відамлянскага сельсавета.

Вёска ўваходзіць у ААТ «Відамлянскае».

## Назва 
У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод наваградскага баярства - баярын на імя «Мурын» . У Рэвізіі Кобрыньскай эканоміі 1563 г. ля Кобрыні (в. Грушава) засведчаныя «Муринъ, Веремей Олешковичи».

Фіксавалася ружанскае прозвішча Мурыновіч, зецельскае Мурын. Ёсць літоўскае *Murinаs*, тапонімы *Murinai*, *Mùriniškė* (“Мурыны́”, “Мýрынішкі”).

## Геаграфія 
Знаходзіцца за 700 м на ўсход ад аўтадарогі Брэст&nbsp;—&nbsp;Камянюкі (), за 100 м на ўсход ад левага берагу ракі Лясная, за 3 км на паўднёвы захад ад Каменца, за 33 км на поўнач ад Брэста, за 33 км на паўночны захад ад чыгуначнай станцыі Жабінка на лініі Брэст&nbsp;—&nbsp;Баранавічы.

## Гісторыя 
* пачатак XIX ст.: вёска Мурыны і аднайменны маёнтак у Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні Расійскай імперыі.
* 1833: паводле 8-й  ў вёсцы 25 двароў, 186 сялянскіх душ.
* 1846: паводле інвентару ўласнасць памешчыка Станіслава Букрабы, зямельныя ўгоддзі маёнтку займалі 645 дзесяцінаў.
* 1860-я: у Камянец-Літоўскай воласці тых жа павета і губерні.
* 1897: паводле  ў вёсцы 37 двароў, 254 жыхары, хлебазапасны магазін.
* 1921: у складзе Камянец-Літоўскай гміны Брэсцкага павету Палескага ваяводства міжваеннай Польшчы.
* 1923: 20 двароў, 119 жыхароў.
* 1939: у складзе Брэсцкай вобласці БССР.
* 1940: вёска Мурыны Вялікія ў Відамлянскім сельсавеце Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці, 47 двароў, 266 жыхароў.
* 1942: у маі—чэрвені ва ўрочышчы Равец побач з вёскай нямецка-фашысцкія захопнікі расстралялі 140 мірных яўрэяў.
* 1948: у пачатковай школе 68 вучняў.
* 1949: арганізаваны калгас «30 год БССР».
* 1960: 214 жыхароў.
* 1961: у Камянецкім пассавеце.
* 1964: у Камянецкім сельсавеце.
* 1970: 201 жыхар.
* 1985: у Відамлянскім сельсавеце.

## Насельніцтва 
## Крыніцы 
## Літаратура 
*  С.&nbsp;65.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Відамлянскі сельсавет
Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна
Мадонна з дзіцем (Чыма да Канельяна, Эрмітаж)

**Мадонна з дзіцем** () — карціна алеем на палатне аўтарства Чымы да Канельяна, якая захоўваецца ў Эрмітажы. Яна датавана 1496—1499 гадамі.

Нягледзячы на ўнікальнасць гэтай карціны мастака, можна ўбачыць вялікае падабенства гэтай працы з іншымі палотнамі таго ж мастака:

Файл:Cima da Conegliano, The Virgin and Child, 69.2 x 57.2 cm, NG London.jpg| 
Файл:WLA lacma Madonna and Child in a Landscape.jpg|
Файл:Cima da Conegliano - Madonna col Bambino, Raleigh.jpg|
Файл:Cima da Conegliano, Madonna col Bambino Louvre.jpg|

## Спасылкі 
* Scheda nel sito ufficiale del museo

Катэгорыя:Выявы Дзевы Марыі
Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнага Эрмітажа
Прытча аб схаваным скарбе

[right|300 px|thumb|**Прытча аб схаваным скарбе**, [Рэмбрант, 1630]]
**Прытча аб схаваным скарбе** з’яўляецца добра вядомай прытчай Ісуса, апавяданне знаходзіцца толькі ў адным з кананічных Евангелляў Новага Запавету. Паводле Евангелля ад Матфея 13:44, прытча ілюструе вялікую каштоўнасць Царства Нябеснага. Яна непасрэдна папярэднічае прытчы аб жамчужыне, якая мае падобную тэму. Сюжэт прытчы быў намаляваны ў такіх мастакоў, як Рэмбрант.

## Біблейскае апавяданне 
Апавяданне прытчы мае наступны змест:

*«Яшчэ падобнае Царства Нябеснае на скарб, схаваны на полі, які, знайшоўшы, чалавек утоіў, і ў радасьці ад гэтага ідзе і прадае ўсё, што мае, і купляе поле тое.»*

Змест прытчы мае на ўвазе, што нехта зхаваў скарб і пазней памер. Цяперашні ўладальнік поля не ведае пра яго існаванне. Той чалавек, які знайшоў знайшоў скарб, магчыма з’яўляецца парабкам і не мае на яго права, таму што поле не належыць яму. Таму каб, атрымаць зямлю разам са скарбам, ён распрадае ўсё сваю маёмасць, усё што мае, і купляе поле. Для селяніна, такое адкрыццё скарбу, мае «вершыню мараў».

Гэтая прытча інтэрпрэтуецца пра выключна вялікае значэнне Царства Нябеснага, падобная ж тэма апісваецца і ў прытчы пра жамчужыну. Чалавек у прытчы адмаўляецца ад усяго, што ён мае, для таго, каб прэтэндаваць на большы скарб, які ён знайшоў.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Прытчы Ісуса Хрыста
Свяшчэнны цар

**Свяшчэнны цар** ці **цар свяшчэннадзеянняў** () - другі паводле значнасці пасля Вялікага пантыфіка служыцель культа ў старажытным Рыме пасля абвяшчэння рэспублікі. Выконваў

* рэлігійныя абрады (), падчас усіх календ, якія раней выконваліся царамі;
* уміласціўленне багоў у выпадку з'яўлення благіх прадвесцяў;
* аб'яўленне  надыходзячых свят пры нундзінах. Верагодна, гэтая функцыя была адменена пасля Гнея Флавія.

Свяшчэнны цар жыў на Свяшчэннай дарозе (), яго пасада была пажыццёвай. Першыя свяшчэнныя цары былі патрыцыямі і прызначаліся аўгурамі згодна з указаннем Калегіі пантыфікаў.

Жонка свяшчэннага цара мела тытул *regina sanctorum* (свяшчэнная царыца). У дзень выгнання цароў () яна здяйсняла ў каміцыях ахвярапрынашэнне. Пасада свяшчэннага цара была, як мяркуецца, скасавана Феадосіям I.

## Спасылкі 
* 
* Спіс вядомых свяшчэнных цароў 
* Сакралізацыя ўлады ў часы антычнасці (Даследчы цэнтр)

Катэгорыя:Рэлігія ў Старажытным Рыме
Нундзіны

**Нундзіны** (, ад *novem* — 9, *dies* — дзень) — у Старажытным Рыме рыначныя дні, у якія вяскоўцы прыходзілі ў горад. Нундзіны, якія першапачаткова адпавядалі прамежку часу паміж дзвюма фазамі Месяца, аддзяляліся адны ад адных сям'ю днямі. Тры рыначных дня ахоплівалі перыяд у 17 дзён ці *Trinundinum*.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Рымскі каляндар
Будынак Галоўнага штаба (Санкт-Пецярбург)

**Будынак Галоўнага штаба** () — гістарычны будынак, які размяшчаецца на Палацавай плошчы ў Санкт-Пецярбургу. Будаўніцтва будынка працягвалася з 1819 па 1829. Архітэктар: К. І. Росі. Скульптары: С. С. Піменаў, В. І. Дземут-Маліноўскі.

У заходняй частцы будынка знаходзіцца камандаванне  — найбуйнейшай ваеннай акругі Расіі, якая ўключае абсалютную большасць насельніцтва, Маскву і Санкт-Пецярбург. камандуючы — .

Усходняя частка будынка перададзена Дзяржаўнаму Эрмітажу, які размясціў у будынку карціны XIX—XX стагоддзяў, пераважна імпрэсіяністаў, і праводзіць у будынку часовыя выстаўкі сучаснага мастацтва.

## Архітэктура 
Цэнтральная частка будынка складаецца з двух карпусоў, злучаных аркай, якія складаюць разам дугу агульнай даўжынёй 580 метраў.

У будынках, акрамя , размяшчаліся ,  і  (ва ўсходнім корпусе).

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі ў будынку размяшчаўся Наркамат Замежных спраў, а пасля аддзяленне міліцыі.

У цяперашні час частка будынка належыць . У 1993 годзе ўсходняе крыло будынка Галоўнага штаба перададзена Эрмітажу.

З боку Неўскага праспекта да будынка прыбудаваны флігель, дзе размяшчалася .

Да 1840-х гадоў на рагу Неўскага праспекта знаходзіўся стары будынак. У 1845 - 1846 гадах на гэтым участку архітэктар  пабудаваў новы будынак, фасад якога вырашаны ў агульных формах з Галоўным штабам.

У 2008 годзе быў праведзены тэндэр на рэканструкцыю ўсходняга крыла будынка Галоўнага штаба. Яго выйграў кансорцыум кампаній «Інтарсія» і «Возрождение». Міжнародны банк рэканструкцыі і развіцця зацвердзіў рашэнне тэндэрнай камісіі і кошт прац .

## Літаратура 
* Пилявский В. И. *Зодчий Росси*. М.-Л.: ГИАиГ, 1951.
* Раскин А. Г. *Триумфальные арки Ленинграда*. Л.: Лениздат, 1985, с 69-91.
* 

Катэгорыя:Вайна 1812 года ў помніках‏
Галоўнага штаба будынак
Катэгорыя:Мойка
Запіскі пра Гальскую вайну

**Запіскі пра Гальскую вайну** () — сачыненне Гая Юлія Цэзара, у васьмі кнігах якога ён ва ўласцівай яму дакладнай, сціснутай і энергічнай манеры апісаў сваё заваяванне Галіі ў 58-50 гг. да н.э., а таксама дзве пераправы праз Рэйн і высадку ў Брытаніі.

Дакладная дата напісання невядомая. Апошнюю кнігу дапісаў пасля смерці вайскавода Аўл Гірцый, напісаўшы перад ёй сваё пасланне Бальбу. Цэзар вядзе апавяданне ў трэцяй асобе, між іншым згадваючы неацэнныя падрабязнасці геаграфічнай і этнаграфічнай уласцівасці (напрыклад, найбольш падрабязнае апісанне друідаў).

У Старажытным Рыме сачыненне Цэзара лічылася ўзорам лаканічнай, сухаватай атычнай прозы, аказаўшы вырашальны ўплыў на станаўленне стылю Тацыта і шэрагу іншых гісторыкаў. Традыцыйна з’яўляецца першым творам класічнай латыні, які чытаюць на ўроках гэтай мовы (у элементарным курсе старажытнагрэчаскай падобнае месца займае «Анабасіс» Ксенафонта).

## Гл. таксама 
* Запіскі пра Грамадзянскую вайну
* Запіскі пра Іспанскую вайну
* Запіскі пра Александрыйскую вайну

## Спасылкі 
* Лацінскі тэкст

Катэгорыя:Літаратурныя творы на лацінскай мове
Катэгорыя:Юлій Цэзар
Катэгорыя:Гальскія хронікі
Катэгорыя:Гальская вайна
Катэгорыя:Пісьмовыя крыніцы па гісторыі Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Мемуары і аўтабіяграфіі
Аўл Гірцый

**Аўл Гірцый** () — рымскі палітык, консул Рымскай рэспублікі 43 гады да н.э., пісьменнік на ваенную тэму.

## Біяграфія 
Быў легатам Цэзара каля 54 года да н.э. і пасланцам Пампея ў 50 годзе да н.э. Падчас грамадзянскай вайны служыў у Іспаніі, дзе, магчыма, быў трыбунам у 48 годзе да н.э., а ў 47 годзе да н.э. знаходзіўся ў Антыёхіі. Ён быў прэтарам у 46 годзе да н.э. і кіраўніком Трансальпійскай Галіі ў 45 годзе да н.э.

Пасля забойства Цэзара ў сакавіку 44 гады да н.э. Гірцый апынуўся ўцягнуты ў партыйныя інтрыгі. Быўшы прызначанымі Цэзарам, Гірцый і Панса сталі консуламі ў 43 годзе да н.э.

Першапачаткова падтрымаўшы Марка Антонія, Гірцый быў завербаваны Цыцэронам (які быў яго асабістым сябрам) і далучыўся да сенатарскай партыі. Затым ён адправіўся з арміяй супраць Марка Антонія, які тым часам трымаў у аблозе Муціну (суч. Мадэна). Па ўзгадненні з Гаем Вібіем Панса Цэтраніянам і Актавіянам, Гірцый прымусіў Антонія адступіць, але падчас баявых дзеянняў быў забіты (каля 25 красавіка ці 27 красавіка). Ён быў ганараваны грамадскімі пахаваннямі разам з Панса, які памёр праз некалькі дзён.

Гірцый дадаў восьмую кнігу ў «Запіскі пра Гальскую вайну» Цэзара і магчыма, быў аўтарам «Запісак пра Александрыйскую вайну». Раней думалі, што ён таксама напісаў «Запіскі пра Іспанскую вайну» і «Запіскі пра Афрыканскую вайну», але ў наш час лічыцца, што ён быў іх рэдактарам. Карэспандэнцыя Гірцыя з Цыцэронам была апублікавана ў дзевяці кнігах, але не захавалася да цяперашняга часу.

Светоній у главе 68 піша, што Луцый Антоній, брат Марка Антонія, быў абвінавачаны імператарам Актавіянам Аўгустам за тое, што той «прадаў сябе Аўлу Гірцыю ў Іспаніі за трыста тысяч сестэрцыяў». Гэта меркаваная сексуальная сувязь павінна была мела месца ў 46 годзе да н.э. падчас грамадзянскай вайны, калі Юлій Цэзар прыняў Аўгуста ў Іспаніі, дзе таксама быў Аўл Гірцый. У той час будучаму імператару Аўгусту было 19 гадоў. Магчыма, гэта абвінавачванне было зроблена з мэтай дыскрэдытаваць Луцыя Антонія.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Лацінскія гісторыкі
Катэгорыя:Гісторыкі Старажытнага Рыма
Друіды

**Друіды** (гальскае *druidae*, старажытнаірландскае *drui*, мн. л. *druid*) — жрацы і паэты ў старажытных кельцкіх народаў, арганізаваныя ў выглядзе закрытай касты і цесна звязаныя з уладай правадыра.

Практычна ўсе звесткі пра друідаў узяты з «Запісак пра Гальскую вайну» і іншых грэка-рымскіх сачыненняў IV ст. да н.э. — II ст. н.э. З іх вынікае, што друіды былі захавальнікамі гераічных паданняў і міфалагічных паэм, якія яны перадавалі моладзі вусна. Інстытут друідаў, як відаць, быў запазычаны астраўнымі кельтамі ў даіндаеўрапейскага насельніцтва паўночнага захаду Еўропы. Роберт Макалістэр і некаторыя іншыя навукоўцы пачатку XX стагоддзя прыпісвалі друідам стварэнне агамічнага пісьма.

У ірландцаў і брытаў друіды рана страцілі сваю функцыю паэтаў (саступіўшы яе бардам), а пасля ўвядзення хрысціянства (IV—V стагоддзі) хутка звяліся ў вясковых знахароў.

## Успрыманне ў Новы час 
Адраджэнне цікавасці да друідаў у Англіі адбылося ў XVII—XVIII стст. на хвалі вывучэння класічнай антычнасці. Джон Обры (1626—1697) прыпісваў друідам будаўніцтва такіх брытанскіх мегалітаў, як Стоўнхэндж. Услед за Обры шмат пісаў пра друідаў пастар Сцьюклі (1687—1765), які лічыў іх прыхільнікамі аўраамічнай рэлігіі, роднаснай хрысціянству.

Памылковыя тэорыі Обры і Сцьюклі атрымалі далейшае развіццё ў эпоху рамантычнага нацыяналізму, калі ў друідах бачылі сапраўдных натхніцеляў брытанскага супраціўлення рымлянам, а да іх ліку адносілі нават ваяўнічую царыцу Баадзіцэю. Нароўні з гатычнай традыцыяй Новага часу існавала і менш вядомая друідычная традыцыя: у літаратуры англійскага рамантызму быў запатрабаваны экзатычны, акружаны містычнай аўрай вобраз друіда, які жыве ў абсалютнай гармоніі з прыродай. Захавальнікамі духоўнай спадчыны друідаў і прадаўжальнікамі іх традыцый у той час лічыліся валійскія брагі і філіды. Друідычная тэматыка пракралася ў папулярную літаратуру і музыку таго часу («Пакутнікі» Шатабрыяна, «Норма» Беліні).

У 1909 годзе ў Англіі аформіўся неадруідычны рух, які шукае свае вытокі ў дзейнасці Уільяма Блэйка і Джона Толанда. Брытанская камісія па справах дабрачыннасці 2 кастрычніка 2010 года прызнала пакланенне друідаў духам прыроды рэлігіяй. Паводле даных BBC News за 2003 год, да друідаў сябе прылічаюць больш за дзесяць тысяч брытанцаў.

## Гл. таксама 
* Вешчуны
* Магі

## Спасылкі 
* Н. С. Широкова. Кельтские друиды и книга Франсуазы Леру  

Катэгорыя:Кельцкая міфалогія
Катэгорыя:Язычніцтва
Катэгорыя:Жрацы
Нарбонская Галія

[thumb|Рымская правінцыя Нарбонская Галія каля [58 да н.э. ]]
**Нарбонская Галія** () — правінцыя Рымскай імперыі з цэнтрам у горадзе Нарба-Марцыус (), суч. Нарбона, размешчаная на тэрыторыі сучасных Лангедока і Праванса ў паўднёвай Францыі. Да заваявання рымлянамі была часткай т.з. Трансальпійскай Галіі (), населенай плямёнамі атацынаў. Адна з першых рымскіх тэрыторый па-за межамі Апенінскага паўвострава, часта званая ў старажытнарымскай літаратуры «Наша правінцыя» () ці проста «Правінцыя» (). Гэта назва трансфармавалася ў назву сучаснай французскай правінцыі Праванс.

Межавала з Італіяй на ўсходзе, Аквітаніяй на захадзе, Тараконскай Іспаніяй на паўднёвым захадзе і Лугдунскай Галіяй на поўначы. Першапачаткова ўладанне гэтай правінцыяй дазваляла Рыму кантраляваць гандлёвыя маршруты паміж Італіяй і Іспаніяй, а таксама па даліне Роны паміж гальскімі плямёнамі і Масіліяй, а таксама прадухіляць уварванні агрэсіўных гальскіх плямёнаў у Італію.

## Гісторыя 
300px|right|thumb|Рымская правінцыя Нарбонская Галія каля 120 года.
Гэта вобласць стала рымскай правінцыяй у 121 да н.э. пад назвай  ад звычаю галаў насіць порткі (), у процівагу Цызальпійскай Галіі, якую часта звалі , ад звычаю яе жыхароў насіць тогі па рымскім узоры. Пазней правінцыя была пераназвана ў Нарбонскую Галію пасля пераносу яе сталіцы ў горад Нарба-Марцыус (), заснаваны ў 118 да н.э.

## Літаратура 
* Dietler, Michael. *Archaeologies of Colonialism: Consumption, Entanglement, and Violence in Ancient Mediterranean France*. Berkeley: University of California Press, 2010.
* Drinkwater, J.F. *Roman Gaul: The Three Provinces, 58 B.C.-A.D. 260.* Cornell University Press, 1983.
* Ebel, Charles. «Southern Gaul in the Triumviral Period: A Critical Stage of Romanization.» *American Journal of Philology* 109 (1988) 572—590.
* Fevrier, Paul-Albert. «The Origin and Growth of the Cities of Southern Gaul to the Third Century A.D.: An Assessment of the Most Recent Archaeological Discoveries.» *Journal of Roman Studies* 63 (1973) 1-28.

Катэгорыя:Правінцыі рымскай Галіі
Жрэцтва

**Жрэцтва** (служка — **жрэц**) — група людзей, якая займалася вывучэннем прыродных з'яў і адпраўленнем культаў у архаічных цывілізацыях. Жрацы шанаваліся як пасроднікі ў зносінах людзей са светам багоў і духоў. Па сваім значэнні жрацы былі папярэднікамі навукоўцаў, юрыстаў, урачоў, філосафаў і г.д. У сусветных рэлігіях (будызм, хрысціянства, іслам) пераемнікам жрэцтва стала духавенства. Жрэцтва захавалася ў некаторых першабытных народаў Афрыкі, Паўднёвай Амерыкі і Акіяніі.

## Узнікненне 
Узнікненне жрэцтва звязана з развіццём рэлігіі. У першабытных плямёнаў і некаторых сучасных народаў (аўстралійцаў-першабытнікаў, папуасаў, веда, вогнезямельцаў і іншых) не было асобных служыцеляў культу; рэлігійна-магічныя абрады здзяйсняліся пераважна главамі радавых груп ад імя ўсяго роду або людзьмі, якія па асабістых якасцях набылі рэпутацыю дасведчаных у прыёмах уздзеяння на свет духаў і багоў (знахары, шаманы і да т.п.).

З развіццём сацыяльнай дыферэнцыяцыяй вылучаюцца і прафесіяналы-жрацы, якія прысвойваюць сабе выключнае права зносіны з духамі і багамі. Замацоўваецца пераемнасць жрэцтва, часам шляхам прамой спадчыннасці жрэцкага звання. Складаюцца адмысловыя касты жрацоў; яны звычайна і паводле паходжання, і па становішчы блізкія да правадыроў, якія і самі часцяком выконваюць жрэцкія функцыі (свяшчэнныя правадыры, «цары-жрацы»), або складаюць асобнае саслоўе.

## Жрэцтва ў старажытным свеце 
Уплыў жрэцтва на грамадства старажытных цывілізацый быў велізарны. Жрацы традыцыйна супернічалі з афіцыйнымі ўладамі ў сваім уплыве на людзей.

У Старажытным Егіпце, Вавілоніі, Іране храмавае жрэцтва валодала велізарнымі багаццямі, зямлёй, рабынямі, мела вялікую палітычную ўладу. Жрацы былі захавальнікамі навуковых ведаў. У старажытнай і сярэднявечнай Індыі жрацы-брахманы, якія супернічалі са свецкай уладай, складалі больш высокую касту. Аналагічнае становішча займалі жрацы і ў старажытных дзяржавах Амерыкі (асабліва ў Мексіцы і Перу). У Іўдзеі VI—I стст. да н.э., калі не стала свецкай улады (цароў), уся эканамічная, палітычны і ідэалагічны моц засяродзіўся ў руках іерусалімскага жрэцтва: гэта была «іеракратычная» форма дзяржавы. Толькі ў антычнай Грэцыі і Рыме жрэцтва не адыгрывала самастойнай ролі — пасады жрацоў былі выбарнымі і замяшчаліся звычайна грамадзянскімі асобамі, але і ў гэтых дзяржавах жрацы карысталіся значнымі перавагамі і ўплывалі на палітычнае жыццё. У Кітаі даоскую рэлігію ўзначальвалі шматлікія жрацы (даосы), але канфуцыянскі культ заўсёды знаходзіўся ў руках свецкіх асоб — ад імператара да главы роду.

## Гл. таксама 
* Свяшчэнны цар
* Вешчуны
* Друіды
* Клір
* Коэны
* Ардынацыя жанчын

## Спасылкі 
* Мифологическая энциклопедия — «Жрецы» 
* Статья «Жрецы» в Энциклопедическом словаре Брокгауза и Ефрона
* Геродот. История. В 9-ти кн. / Пер. Г. А. Стратановского. М.: ООО «Издательство АСТ», «Ладомир», 2001
* Перо Маат — Проект для египтоманов. Коллекция информации для тех, кто любит Древний Египет 
* Кристиан Дерош-Ноблькур «Жизнь на земле фараонов» КУРЬЕР ЮНЕСКО № 10, Окт., 1988
* В. А. Кузьмищев. «Тайна жрецов майя»

Катэгорыя:Магія
Катэгорыя:Жрацы
Катэгорыя:Абрады і рытуалы
Катэгорыя:Раннія формы рэлігіі
Італія (рымская правінцыя)

400px|thumb|Італія на карце імперыі.
**Італія** — рымская правінцыя на Апенінскім паўвостраве.

У часы рымскай рэспублікі Італія, якая ўключала тады ў сябе землі ад Рубікона да Калабрыі не лічылася правінцыяй, але толькі тэрыторыяй з цэнтрам у Рыме, што надавала ёй асобы статус. (Напрыклад, военачальнікі не мелі права ўводзіць на яе тэрыторыю войска і Цэзар, аддаўшы загад перайсці Рубікон, паклаў пачатак грамадзянскай вайне.)
300px|thumb|Італійскія рэгіёны, пасля рэформы Актавіяна Аўгуста (I стагоддзе).

Першапачаткова слова *Італія* пазначала не ўвесь паўвостраў. Паводле Страбона (*Геаграфія*, т.1) Італія — гэта ўчастак ад Месінскага праліва да лініі, якая злучае залівы Салерна і Таранта. Пазней Італія пашырылася на ўвесь паўвостраў і нават істрыйскі горад Пула ўваходзіў у яе склад. Скончылася фарміраванне правінцыі, калі Юлій Цэзар даў рымскае грамадзянства жыхарам Цызальпійскай Галіі, пашырыўшы тэрыторыю Італіі да Альпаў.

## Спасылкі
Аагоній

**Аагоній**:
* **Аагоній, клетка** — няспелая палавая клетка, здольная да мітозу.
* **Аагоній, жаночы гаметангій** — жаночы гаметангій водарасцей і некаторых грыбоў.
Цызальпійская Галія

[thumb|right|Падзел [Галія|Галіі на правінцыі]]
**Цызальпійская Галія** () — правінцыя Рымскай рэспублікі з цэнтрам у Медыялане, якая размяшчалася паміж Альпамі, Макрай, Апенінамі і Рубіконам. Таксама называлася *Блізкай Галіяй* () або Галія Тагата (), паколькі яе жыхары, як і рымляне, насілі тогі, у адрозненне ад іншых галаў.

Да 222 да н.э. тэрыторыя рымскай дзяржавы пашырылася на поўнач аж да ракі По. Далейшаму ўмацаванню рымскіх пазіцый у гэтым рэгіёне перашкодзіла Другая Пунічная вайна, якая развярнулася большай часткай на поўначы Італіі. Пасля падпісання міру з Карфагенам рымляне працягнулі экспансію на поўнач. Ваенныя дзеянні працягваліся каля 30 гадоў. За гэты час былі знішчаны некалькі гальскіх і лігурыйскіх плямёнаў, пабудаваны новыя дарогі і заснаваны такія ўмацаваныя пункты, як Аквілея, Балоння, Муціна, Парма. Мноства жыхароў былі дэпартаваны ў паўднёвыя вобласці Італіі, даўно верныя Рыму, у той час як адтуль выводзіліся калоніі на поўнач.

Гістарычна, Цызальпійская Галія падзялялася на дзве часткі: Цыспаданская Галія () (тэрыторыя паміж рэкамі Рубікон і По) з цэнтрам у Муціне, заваяваная да Ганібалавай вайны, і Транспаданская Галія () (паміж Падам і Альпамі), з цэнтрам у Медыялане, якая ўвайшла ў склад Цызальпійскай Галіі на паўстагоддзя пазней.

З часоў Саюзніцкай вайны насельніцтва Цыспаданскай Галіі атрымала правы рымскага грамадзянства, а Транспаданскай — лацінскае права.

У 73 да н.э. каля Муціны войска Спартака нанесла паражэнне легіёну праконсула Цызальпійскай Галіі Гая Касія Лонгіна.

У 58 да н.э. праконсульства ў Цызальпійскай Галіі атрымлівае Юлій Цэзар. Ён выкарыстоўваў гэту правінцыю, як плацдарм для вядзення вайны ў Трансальпійскай Галіі. У ноч з 10 на 11 студзеня 49 да н.э. войска Цэзара перайшло Рубікон, паклаўшы пачатак грамадзянскай вайне. Пасля замацавання Цэзара ў Рыме жыхары Трансальпійскай Галіі атрымалі правы рымскага грамадзянства.

Цызальпійская Галія была аб’яднана з Італіяй паміж 43 і 42 гг. да н.э. консулам Актавіянам Аўгустам у рамках праграмы «італізацыі», высунутай другім трыумвіратам.

## Гл. таксама 
* Галія

## Літаратура 
* Corbella, Roberto: «Magia e mistero nella terra dei Celti : Como, Varesotto, Ossola»; Macchione, Varese 2004; 159 p. : ill. ; 25 cm; ISBN 8883401867; EAN: 9788883401862
* D’Aversa, Arnaldo: «La Valle Padana tra Etruschi, Celti e Romani», PAIDEIA, Brescia 1986, 101 p. ill., 21 cm, ISBN 88-394-0381-7
* Raffaele De Marinis and Venceslas Kruta in ‘’Italia, omnium terrarum alumna’’, Garzanti-Scheiwiller, 1990
* Grassi, Maria Teresa: «I Celti in Italia» — 2. ed, Longanesi, Milano 1991 (Biblioteca di Archelogia); 154 p., 32 c. di tav., ill. ; 21 cm; ISBN 88-304-1012-8

Катэгорыя:Правінцыі рымскай Галіі
Абана-Тэрмэ

**А́бана-Тэ́рмэ** (, ) — бальнеялагічны курорт у Італіі, у вобласці Венета, у правінцыі Падуя, у 8 км на паўднёвы захад ад Падуі. Насельніцтва — 19,2 тыс. чал. (2007). Плошча — 21 кв. км.

## Гісторыя 
Тэрмы Абана згадваюцца ў творы Клаўдзія Клаўдзіяна. Апісанне тэрм змяшчаецца ў лісце караля остготаў Тэадорыха. Тэрмы былі разбураны ламбардамі ў VI ст. і адноўлены ў XII ст., калі Абана-Баньі, як горад зваўся да 1930 г., стаў аўтаномнай камунай. З 1403 па 1797 гг. горад належаў Венецыянскай рэспубліцы.

У Абана-Тэрмэ адпачывалі і пісалі пра яго ў сваіх творах і лістах Петрарка, Шэкспір, Моцарт, Байран, Гётэ. Тут нарадзіўся ўрач і астролаг П'етра д'Абана.

## Славутасці 
Сабор Сан-Ларэнса (1780 г.) са званіцай IX—X стст. Царква Мадонна-дэла-Салютэ (1428 г.).
Карцінная галерэя Манціроні з працамі Марэта, Рэні, Цьепала.

Недалёка ад горада — жаночы манастыр Сан-Даніэле (XI ст.), абацтва Пралья (XVI ст.).

Катэгорыя:Курорты Італіі
Аахэ

**Аахэ** () — буйное вадасховішча, утворанае дамбай Аахэ на рацэ Місуры ў штаце Паўднёвая Дакота. Плошча возера — 1 500 км2, максімальная глыбіня — 62 м. Па аб'ёме вады займае чацвёртае месца сярод вадасховішчаў ЗША і першае па плошчы. Даўжыня возера каля 372 км, даўжыня берагавой лініі — 3 620 км. Возера мае важнае рэкрэацыйнае значэнне, штогод яго наведваюць каля 1,5 млн турыстаў.

У возеры водзяцца судак, шчупак, канальны сомік, малароты акунь, штучна акліматызавана чавыча, яна з'яўляецца папулярным аб'ектам аматарскай і спартыўнай рыбалкі.

Возера пачынаецца каля горада Пір і цячэ на поўнач да горада Бісмарк. Праз яго перакінуты два масты. Адзін размешчаны на хуткаснай магістралі US 12 у Мобрыджы, іншы на магістралі US 212 у Гетысбургу. Значную частку заходняга берага возера займаюць індзейскія рэзервацыі Шаен-Рывер і Стэндынг-Рок. На берагах возера знаходзяцца два магчымыя месцы пахавання індзейскага правадыра Сідзячага Быка.

## Спасылкі 
* Corps Lakes Getaway: Oahe Dam/Lake Oahe 

Катэгорыя:Вадасховішчы ЗША
Катэгорыя:Геаграфія Паўднёвай Дакоты
Агульяс

* Іголкавы мыс
* Нацыянальны парк Агульяс
* Агульяс, катлавіна
* Агульяс-Неграс
Цьепала

**Цьепала** — італьянскае прозвішча, была распаўсюджана ў Венецыянскай рэспубліцы.

Вядомыя носьбіты:
* 
* Ларэнца Бальдысера Цьепала — італьянскі мастак, сын Джавані Батыста Цьепала.
* Джакапа Цьепала — 43-ці венецыянскі дож, кіраваў з 1229 па 1249 гады.
* Ларэнца Цьепала — 46-ы венецыянскі дож, кіраваў з 1268 па 1275 гады, сын Джакапа Цьепала.

Катэгорыя:Італьянскія прозвішчы
Група армій «Паўночная Украіна»

**Група армій «Паўночная Украіна»** () — аператыўна-стратэгічнае аб’яднанне ва ўзброеных сілах Германіі падчас Другой сусветнай вайны.

## Гісторыя групы армій 
Створана 4 красавіка 1944 года на аснове групы армій «Поўдзень». Дзейнічала ў Заходняй Украіне. 23 верасня 1944 года перафарміравана ў групу армій «А».

## Склад групы армій 
**У красавіку 1944:**
* 1-я танкавая армія
** 2-гі танкавы корпус СС
** 3-ці танкавы корпус
** 24-ы танкавы корпус
** 46-ы танкавы корпус
** 59-ы армейскі корпус
* 4-я танкавая армія
** 48-ы танкавы корпус
** 13-ы армейскі корпус
** 42-гі армейскі корпус
* 1-я армія (венгерская)

**У жніўні 1944:**
* 4-я танкавая армія
** 3-ці танкавы корпус
** 46-ы танкавы корпус
** 56-ы танкавы корпус
** 42-гі армейскі корпус
* 17-я армія
** 5-ы армейскі корпус
** 49-ы армейскі корпус
* армейская група «Хайнрыцы»
** 24-ы танкавы корпус
** 11-ы армейскі корпус
агульная колькасць 40 дывізій (да жніўня 1944)

## Камандуючыя групай армій 
* Генерал-фельдмаршал Вальтэр Модэль (да 16 жніўня 1944)
* Генерал-палкоўнік Ёзэф Харпе

## Гл. таксама 
*Спіс камандуючых германскімі групамі армій падчас Другой сусветнай вайны

## Літаратура 
* Tessin, Georg. «Verbände und Truppen der deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg 1939—1945» (Volume IV), Biblio Verlag, Osnabrück, 1976. ISBN 3-7648-1083-1

Паўночная Украіна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1944 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе
Люблін-Брэсцкая аперацыя

**Люблінска-Брэсцкая аперацыя** (18 ліпеня — 2 жніўня 1944 г.) — частка буйнамаштабнай наступальнай аперацыі Чырвонай Арміі «Аперацыя Баграціён»

## Правядзенне 
Люблін-Брэсцкая наступальная аперацыя была праведзена войскамі 1-га Беларускага фронту з мэтай разгрому брэсцкай і люблінскай груповак праціўніка. З нямецкага боку ім супрацьстаялі злучэнні 2-й арміі і 9-й арміі групы армій «Цэнтр» і 4-я танкавая армія групы армій «Паўночная Украіна».

Да зыходу 21 ліпеня савецкія войскі на шырокім фронце выйшлі да р. Заходні Буг, з ходу яе фарсіравалі і ўступілі на тэрыторыю Польшчы. Арміі правага крыла ў гэты перыяд падыходзілі да Брэста. Да зыходу 26 ліпеня часці выйшлі да Заходняга Буга, ахапіўшы групоўку праціўніка ў Брэста з поўначы і паўночнага захаду. На працягу 28 ліпеня Брэст быў вызвалены. 
28 ліпеня ў бітву была ўведзена 1-я армія Войска Польскага. 
31 ліпеня 2-я танкавая армія прарвалася да прадмесця Варшавы, але была сустрэта контрударам моцнай групоўкі нямецкіх войскаў.

## Вынікі 
У выніку Люблінска-Брэсцкай аперацыі было завершана выгнанне немцаў з паўднёва-заходніх абласцей Беларусі і вызвалены ўсходнія раёны Польшчы. Падчас аперацыі савецкія войскі прасунуліся на 260 км.

## Гл. таксама 
Вялікая Айчынная вайна

## Спасылкі 
* Тыпельскірх К. «Гісторыя Другой сусветнай вайны»
* Баявыя дзеянні Чырвонай арміі ў ВАВ

Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта
Катэгорыя:Беларуская аперацыя (1944)
Катэгорыя:Бітвы СССР
Катэгорыя:Бітвы Германіі
Катэгорыя:Ліпень 1944 года
Катэгорыя:Жнівень 1944 года
Гаўрыленка

**Гаўрыле́нка** — беларускае прозвішча, тапонім. Утворана ад імя Гаўры́ла.

## Прозвішча 
* Ала Васілеўна Гаўрыленка (нар. 1934) — украінская артыстка балета і педагог. Народная артыстка УССР (1974).
* Алеся Вячаславаўна Гаўрыленка (нар. 2005) — беларуская мадэль.
* Дзям’ян Аляксандравіч Гаўрыленка (1925—?) — палкоўнік міліцыі, былы начальнік Мінскай вышэйшай школы МУС СССР. Доктар юрыдычных навук, прафесар, заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь, заслужаны работнік МААП.
* Еўдакія Малахаўна Гаўрыленка — Герой Сацыялістычнай Працы.
* Ірына Міхайлаўна Гаўрыленка (нар. 1957) — беларускі архітэктар.
* Наталля Гаўрыленка (нар. 1986) — беларуская спартсменка (акадэмічнае веславанне).
* Павел Нічыпаравіч Гаўрыленка — беларускі жывапісец.
* Фёдар Нічыпаравіч Гаўрыленка — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Вілейскай вобласці ў часы Вялікай Айчыннай вайны.
* Яўген Міхайлавіч Гаўрыленка — беларускі лёгкаатлет.

## Тапонім 
* Гаўрыленка — вёска ў Касцюковіцкім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі.

## Крыніцы
Аквітанія (рымская правінцыя)

[right|thumb|400px|Рымская правінцыя Аквітанія каля [117 года.]]

**Аквітанія** () — рымская правінцыя з цэнтрам у Талозе. Назва паходзіць ад племя аквітанаў — аднаго з продкаў сучасных баскаў.

Кантакты Рыма з насельніцтвам Трансальпійскай Галіі () пачаліся пасля Другой Пунічнай вайны, калі гальскія плямёны выступілі ў саюзе з Ганібалам. У 105 годзе да н.э. Талоза была разрабавана праконсулам Сервіліем Цэпіёнам.
[thumb|200px|left|Рымская правінцыя Аквітанія каля [58 да н.э.|58 года да н.э.]]

Заваявана ў 56 годзе да н.э. легатам Цэзара Публіем Красам падчас Гальскай вайны. З утварэннем Рымскай імперыі ў кіраванне Аўгуста (27 да н.э. — 14 н.э.) Аквітанія атрымала статус імператарскай правінцыі і ўключала тэрыторыю паміж р. Луарай і Пірэнеямі. Кіравалася прапрэтарамі. На тэрыторыі Аквітаніі не кватараваліся легіёны. Па адміністрацыйнай рэформе Дыяклетыяна (284—305) была падзелена на 3 правінцыі, які ўваходзілі ў В'енскую дыяцэзію:
* Aquitania prima (паўночны ўсход),
* Aquitania secunda (паўночны захад)
* Aquitania Novempopulana («дзевяці народаў»), або Aquitania tertia — самая паўднёвая частка, са значнай доляй баскскага насельніцтва — сучасная Гасконь.

Падчас распаду Рымскай імперыі Аквітанія была падаравана вестготам імператарам Ганорыем, якія, атрымаўшы статус федэратаў, заснавалі ў 418 годзе першае на тэрыторыі Заходняй Рымскай імперыі варварскае каралеўства, якое пазней трансфармавалася ў Каралеўства вестготаў з цэнтрам у Таледа. У 507 годзе аквітанскія тэрыторыі былі заваяваны Хлодвігам і адышлі да франкам.

## Прапрэтары Аквітаніі 
* 73-75 гг. — Гней Юлій Агрыкала

Катэгорыя:Правінцыі рымскай Галіі
Урад Яцанюка

**Ура́д Арсе́ня Яцаню́ка** — назва, пад якой вядомы першы і другі пасля Еўрамайдану ўрад Украіны. Паводле ўкраінскага заканадаўства урад ўзначальваецца прэм’ер-міністрам краіны, якім на перыяд з лютага 2014 г. па красавік 2016 г. быў прызначаны Арсеній Яцанюк.

Новы ўрад краіны неўзабаве быў прызнаны большасцю краін міжнароднай супольнасці, у прыватнасці канцлерам Германіі Ангелай Меркель, прэм’ер-міністркай Латвіі Лаймдатай Страўюма і прэм’ер-міністрам Літвы Альгірдасам Буткявічусам, якія 27 лютага гэтага ж года афіцыйна павіншавалі Арсеня Яцанюка з прызначэннем на пасаду. У той жа дзень віцэ-прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заявіў, што ЗША выражае падтрымку часоваму ўраду краіны на чале з Яцанюком. Між іншым, падзеі, у выніку якіх быў сфарміраваны новы ўрад краіны, былі асуджаны Расіяй як незаконны пераварот, падобныя ацэнкі выказалі таксама прадстаўнікі ўладаў на Крымскім паўвостраве. Гэта, у сваю чаргу, што стала прычынай працягу г.зв. Крымскага крызісу, у якім актыўны ўдзел узялі прарасійскія ўладавыя структуры рэгіёна пры падтрымцы Расіі.

## Утварэнне 
У канцы лістапада 2013 года ў Кіеве, а потым па ўсёй тэрыторыі краіны пачаўся шэраг антыўрадавых дэманстрацый, якія, незважаючы на некалькі перыядаў своеасаблівага згасання пратэстаў, развіліся ў буйныя антыўрадавыя выступленні. Урэшце ў выніку пратэстаў тагачасны прэзідэнт Украіны Віктар Януковіч уцёк з краіны, і 21 лютага 2014 Вярхоўная Рада Украіны, карыстаючыся вернутай на той момант Канстытуцыяй 2004 года, зацвердзіла імпічмент Януковіча і надала паўнамоцтвы спікера Рады і выканаўца абавязкаў прэзідэнта краіны аднаму з лідараў апазіцыі, Аляксандру Турчынаву.

Упершыню ўрад быў прадстаўлены на галоўным месцы пратэстаў Еўрамайдана, Майдане Незалежнасці 26 лютага, на наступны дзень склад ураду быў зацверджаны на чарговай сесіі Вярхоўнае Рады. У складзе новага ўрада не было прадугледжана ніводнае пасады для прадстаўнікоў партыі УДАР, у тым ліку і для яе лідара, Віталя Клічко, у выніку чаго прадстаўнікі партыі адмовіліся ад фарміравання новага ўрада.

У першы дзень утварэння новага ўрада 250 дэпутатаў з партый Бацькаўшчына, УДАР і Свабода ўтварылі дэпутацкія фракцыі Эканамічнае развіццё і Суверэнная Еўрапейская Украіна.

Новы ўрад не выказваў жадання па далучэнні Украіны да НАТА.

## Склад 
Ніжэй прыведзены пералік новых членаў ураду Украіны. Выканаўцы абавязкаў указаныя *курсівам*.

## Заўвагі 
## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Урадавы партал Украіны

Катэгорыя:Палітыка Украіны
Катэгорыя:Урад Украіны
Катэгорыя:Еўрамайдан
Ай-Петры

**Ай-Петры** (, ) — адна з найбольш вядомых вяршынь Крымскіх гор, вышыня — 1234,2 м. Знаходзіцца на Ай-Петрынскай яйле, на поўнач ад Алупкі, над пасёлкам Караіз. Назва гары паходзіць з грэчаскай мовы, азначае «гара Святога Пятра».

Зубчастыя скалы вяршыннай зоны, якія ўтварыліся ў выніку выветрывання, узнімаюцца над яйлой на 20-30 м і крута абрываюцца да мора. Складаецца з вапнякоў. Шматлікія карставыя формы рельефу (лейкі, пячоры, шахты). На вяршыні — тысячагадовы ціс і букава-грабавы гай. Вяршыня Ай-Петры найветранейшае месца ва Украіны, 125 дзён на год дзьме вецер з хуткасцю не меней за 50 м/с.

Файл:Gaspra-AiPetri.jpg
Файл:Ай Петри .jpg
Файл:На Ай-Петри (17966845565).jpg
Файл:Гора Ай-Петри из Воронцовского парка, Крым.jpg
Файл:На Ай-Петри (17963890272).jpg

## Зноскі 
## Спасылкі 
Катэгорыя:Крымскія горы
Тэрэбоўля

**Тэрэбо́ўля** (), або **Церабо́ўля** — горад у Цярнопальскай вобласці Украіны. Былы адміністрацыйны цэнтр Тэрэбоўлянскага раёна. Цэнтр тэрытарыяльнай грамады.

## Гісторыя 
Першыя пасяленні на тэрыторыі сучаснай Тэрэбоўлі ўзніклі ў часы неаліту. З XI ст. горад быў цэнтрам Церабоўльскага княства. Ад сярэдзіны XIV ст. Церабоўля пад уладай Польскага Каралеўства. У 1389 годзе горад атрымаў самакіраванне паводле магдэбургскага права. Ад канца XIV ст., пасля будаўніцтва замка, горад стаў цэнтрам абароны супраць наездаў крымскіх татар. У 1594 годзе Севярын Налівайка, падчас паўстання, захапіў замак.

У 1772—1918 гадах, як і ўся Усходняя Галічына, горад у складзе Аўстра-Венгрыі. У лістападзе 1918 — ліпені 1919 гадоў Тэрэбоўля ўваходзіла ў склад ЗУНР.

У складзе Польскай Рэспублікі горад быў цэнтрам павету. У 1939—1941 — пад савецкай, у 1941—1944 — пад нямецкай акупацыяй. У 1944—1991 гадах у складзе СССР.

## Насельніцтва 
* 1565 год — 1 400 жыхароў
* 1785 год — 2 775 жыхароў
* 1930 год — 10 000 жыхароў
* 1975 год — 11 600 жыхароў
* 1989 год — 15 000 жыхароў
* 2001 год — 13 660 жыхароў

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Замки та храми України. Прыватная інтернет-старонка

Катэгорыя:Гарады Русі
Катэгорыя:Гарады Цярнопальскай вобласці
Катэгорыя:Населеныя пункты Тэрэбоўлянскага раёна
Любецкі з’езд

'''Любецкі з'езд''' — першы вядомы з'езд князёў Кіеўскай Русі. Адбыўся ў  1097 года ў горадзе Любеч (на Дняпры).

З'езд адбываўся з ініцыятывы Уладзіміра Манамаха з удзелам Святаполка II, Васількі Расціславіча, Алега і Давыда Святаславічаў і іншых рускіх князёў. Мэтай было спыніць міжусобіцы з-за ўдзелаў, прымірыцца і аб'яднацца супраць  полаўцаў, што здзяйснялі набегі на Русь.

Было прынятае рашэнне пра падзел княстваў наступным чынам:
* Святаполку Ізяславічу, як найстарэйшаму, застаўся Кіеў з Туравам і Пінскам і тытул вялікага князя;
* Уладзіміру II Манамаху — Пераяслаўскае княства, Суздальска-Растоўская зямля, Смаленск і Белавозера;
* Алегу, Давыду і Яраславу Святаславічам — Чарнігаў і Северская зямля, Разань, Мурам і Тмутаракань;
* Давыду Ігаравічу — Уладзімір-Валынскі з Луцкам; 
* Васільку і Валадару Расціславічам — Церабовель, Чэрвень, Перамышль.

Любецкі з'езд абвясціў прынцып успадкавання князямі земляў сваіх бацькоў. Гэтае рашэнне скасавала , якое існавала ў Кіеўскай Русі два стагоддзі, і канстатавала з'яўленне на Русі новага палітычнага ладу, асновай якога было складзенае буйное феадальнае землеўладанне.

Аднак Любецкі сход не мог цалкам спыніць міжусобныя сутычкі. Амаль адразу ж яго дагаворы былі парушаны Давыдам Ігаравічам са згоды Святаполка, якія паланілі і асляпілі Васільку Расціславіча, каб адабраць яго ўладанні. Гэты ўчынак выклікаў абурэнне астатніх князёў, і дзеля залагоджвання канфлікту спатрэбіўся новы сход, які адбыўся . У выніку князі здолелі дабіцца перамір'я і дамагчыся важнага пералому ў барацьбе з палавецкімі набегамі.

У 1103 годзе аб'яднаныя дружыны Святаполка Кіеўскага, Уладзіміра Манамаха і іншых князёў у бітве пад Суценяй разграмілі орды качэўнікаў. Загінулі 20 палавецкіх ханаў. У 1111 годзе ў верхавінах Северскага Данцу Уладзімір Манамах з саюзнікамі нанёс полаўцам новую буйную паражэнне. У выніку наступальны парыў палавецкіх ханаў стаў сцішвацца. Бакі ўсе часцей будавалі свае стасункі на дагаварных пачатках, нярэдка змацоўваючы іх дынастычнымі шлюбамі.

## Гл. таксама 
* Уветыцкі з'езд

## Літаратура 
* Греков Б. Д., Киевская Русь, М., 1953;
* Рыбаков Б. А., Первые века русской истории, М., 1964.

Катэгорыя:З'езды рускіх князёў
Катэгорыя:Кіеўская Русь
Катэгорыя:1097
Катэгорыя:Любеч
Ефрасіння Мсціслаўна

**Ефрасіння Кіеўская** (каля 1130 — каля 1193) — каралева Венгрыі (1146—1162). Дачка вялікага князя кіеўскага Мсціслава Уладзіміравіча, унучка Уладзіміра Манамаха.

## Біяграфія 
У 1146 Ефрасіння выйшла замуж за венгерскага караля Гезу II. Маці семярых дзяцей, з іх двух венгерскіх каралёў — Іштвана III і Белы III. Па смерці мужа была рэгэнткай спачатку пры сваім сыне Іштване III, дапамагаючы яму ў барацьбе за захаванне стальца супраць яго дзядзяў Ласла II і Іштвана IV.

Па смерці Іштвана III дамагалася каранавання свайго малодшага сына Гезы, аднак старэйшы сын Белы, які жыў пры двары візантыйскага імператара Мануіла I Камніна, дабіўся сваёй каранацыі 13 студзеня 1173 і арыштаваў свайго брата, а пазней і маці. Спачатку Бела III саслаў Ефрасінню ў крэпасць Бранічава, і неўзабаве вызваліў, але вымушаны быў пакінуць краіну. Яна пастрыглася ў манашкі ў Іерусаліме і жыла ў кляштары гаспітальераў, а пасля ў базыльянскім манастыры святога Савы. Пахавана ў царкве Феатокаса пры Лаўры Святога Феадосія.

## Продкі 
## Спасылкі 
* *Encyclopædia Britannica*

Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя
Катэгорыя:Князёўны Русі
Катэгорыя:Каралевы венгерскія
Катэгорыя:Рурыкавічы
Уладзіслаў Трамбіцкі

**Уладзісла́ў Трамбі́цкі** гербу «Слепаўрон» (; ,  — , ) — польскі бібліёграф і бібліяфіл, шляхціч Гродзенскай губерні.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сямейным маёнтку ў Лінове, набытым яго бацькам Вінцэнтам ад генерала Пятра Румянцава. Па смерці бацькі Лінова перайшло да яго сына Багуслава, а Уладзіслаў пасяліўся ў Мікіцічах.

Сабраў вялізную бібліятэку з некалькіх тысяч тамоў, у асноўным польскай і французскай літаратуры. Меў таксама кнігі і рукапісы са збораў Міхаіла Баброўскага, набытыя ў 1847, сярод якіх між іншага Кіеўскі псалтыр і частка Супраслеўскага рукапісу. З цягам часу кнігазбор перастаў змяшчацца ва ўласнай хаце Уладзіслава Трамбіцкага, і ён перавёз бібліятэку ў Лінова да свайго брата. Па смерці Уладзіслава яго бібліятэка амаль цалкам была прададзена Замойскім і апынулася ў Варшаве (у 1944 загінула ў часе пажару). Рэшткі кнігазбору былі вывезены немцамі пасля акупацыі Пружаншчыны ў Першую сусветную вайну.

## Галоўныя працы 
* «Uwagi nad dzielem Wójdckiego», «Teatr starożytny w Polsce» (у «Варшаўскай бібліятэцы» за 1841)
* «Zbiór wiadomości о życiu i pismach Lukasza Górnickiego» (там жа, 1843)
* «Uwagi nad wydaniem Pamiętników Janczara Polaka» (там жа, 1845)
* «Пасольства Льва Сапегі ў годзе 1600 у Маскву, паводле дыярыюшу Гальяша Пельгрымоўскага, сакратара пасольства, з рукапісу, выпадкова знойдзенага Уладзіславам Трамбіцкім, апісанае» (; Гродна, 1846)

У рукапісах засталіся яго сачыненне «О teatrze w Polsce», а таксама багатыя матэрыялы для польскай бібліяграфіі.

## Літаратура 
* Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона

## Спасылкі 
* Genealogia potomków Sejmu Wielkiego

Катэгорыя:Бібліяфілы Польшчы
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім раёне
Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве
Уладзіслаў
Кіеўскі Псалтыр

**Кі́еўскі Псалтыр** — пергаментны рукапіс вялікага фармату на 229 аркушах. Напісаны ў 1397 годзе ў Кіеве стараславянскай мовай. Змяшчае псалмы Давідавы, а таксама дзесяць хвалебных песень і малітваў з іншых кніг Бібліі, перакладзеных з грэчаскай мовы архідыяканам Спірыдонам па заказе смаленскага епіскапа Міхаіла і, верагодна, была падаравана ім у смаленскі Успенскі сабор.

Помнік сярэдневяковага кніжнага мастацтва Украіны.

## Апісанне 
Тэкст напісаны літургічным, даволі выразным і каліграфічным паўуставам. Рукапіс аздоблены 302 мініяцюрамі на палях, выкананымі ў неавізантыйскім стылі.

## Гісторыя 
[thumb|[Рэверс, нумізматыка|Рэверс украінскай манеты «Кіеўскі Псалтыр»]]
Гісторыя Псалтыра пачынае адсочвацца з моманту дарэння ў Мікольскую царкву Вільні падскарбіем вялікалітоўскім Аўрамам Язофавічам Глямбіцкім, дзе яна і захоўвалася на працягу XVI—XVIII стагоддзяў.

У 1827 годзе пасаду настаяцеля Мікольскай царквы атрымаў Міхал Баброўскі, прафесар Свяшчэннага Пісання і герменеўтыкі ў Віленскім універсітэце. Пачаўшы займацца вывучэннем Псалтыра, ён перанёс рукапіс ва ўласную хату. Пасля задушэння паўстання 1831 года царскі ўрад закрыў Віленскі ўніверсітэт, а Міхаіл Баброўскі пераведзены ў Шарашоваскі прыход у Пружанскім павеце Гродзенскай губерні, куды перавёз і Кіеўскі Псалтыр.

Наступным уласнікам быў Уладзіслаў Трамбіцкі, які набыў рукапіс, аднак поўным гаспадаром стаў толькі ў 1848 годзе, пасля смерці Міхаіла Баброўскага. Пасля смерці Трамбіцкага ў 1861 годзе гісторыя Кіеўскага Псалтыра заблытаная, да 1874 ён знаходзілася ва ўласнасці графа А. С. Замойскага (1800—1874). Пасля яго смерці псалтыр трапіў у рукі князя  (1820—1888), усе рукапісныя зборы якога пасля былі выкуплены графам  (1844—1918) і ў 1881 годзе перададзеныя Таварыству аматараў старажытнага пісьменства.

Разам з усімі зборамі таварыства Кіеўскі Псалтыр паступіў у ленінградскую Публічную бібліятэку ў 1932 годзе.

У 1963 годзе твор рэстаўраваны паводле ўзору рэстаўрацыі Астрамірава Евангелля, якая праводзілася за некалькі гадоў да гэтага. Кніга была расшыта на асобныя сшыткі, пергамент ачышчаны ад пылу, бруду і васкавых плям, пакарабачаныя аркушы распрастаныя шляхам увільгатнення дыстыляванай вадой і вытрымкі пад прэсам, невялікія страчаныя часткі пергаменту замененыя новымі. Паколькі хімічныя рэактывы ў ходзе рэстаўрацыі не ўжываліся, атрамант, якім напісаны тэкст Псалтыра, захаваў усе адценні, а фарбы мініяцюр — ранейшую яркасць і свежасць.

У 1890 годзе Нікадзім Кандакоў і Фёдар Буслаеў падрыхтавалі першае фотатыпічнае выданне Псалтыра, у 1978 выйшла факсімільнае выданне.

У цяперашні час Псалтыр захоўваецца ў Расійскай нацыянальнай бібліятэцы ў зборы рукапісаў Таварыства аматараў старажытнага пісьменства і мастацтва, без пераплёту, асобнымі сшыткамі.

## Спасылкі 
* Лічбавы варыянт рукапісу

Катэгорыя:Ілюмінаваныя рукапісы Старажытнай Русі
Катэгорыя:Псалтыры
Катэгорыя:Ілюмінаваныя рукапісы паводле алфавіта
Катэгорыя:Кнігі 1397 года
Катэгорыя:1397
Аляксей Андрэевіч Абаленскі-Белы

**Аляксе́й Абале́нскі-Бе́лы** (1684—1760) — расійскі дзяржаўны дзеяч, князь, сапраўдны стацкі саветнік (1740). З княжацкага роду Абаленскіх-Белых. У 1727 обер-крыгс-камісар у чыне падпалкоўніка, з 1728 — палкоўнік, 1740—1741 губернатар у Смаленску, з 1741 Архангельскі віцэ-губернатар. Быў жанаты з Ганнай Прыклонскай (1699—1739), дачкой Васіля Іванавіча Прыклонскага.

Аляксей
Катэгорыя:Смаленскія губернатары
Васіль Елісеевіч Абаленскі-Белы

**Васі́ль Абале́нскі-Бе́лы** (?-пасля 1762) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, князь, тайны саветнік (1755). З роду князёў Абаленскіх-Белых. У 1742 у чыне брыгадзіра быў камандантам у г. Кізляр, у 1743 тамсама камандзір мясцовых войскаў, у 1751 прызначаны генерал-маёрам, у 1753 — губернатарам Смаленска, у 1762 — прэзідэнтам Калегіі эканоміі.

## Літаратура 
* *Власьев Г. А.* Потомство Рюрика. Материалы для составления родословий. Т. 1. Князья Черниговские. Ч. 2. — СПб., 1906.
* *Волков С. В.* Генералитет Российской империи. Энциклопедический словарь генералов и адмиралов от Петра I до Николая II. Том II. Л—Я. — М., 2009. — С. 228. — ISBN 978-5-9524-4167-5

Васіль Елісеевіч
Катэгорыя:Смаленскія губернатары
Катэгорыя:Генералы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Тайныя саветнікі
Exegi monumentum

**Exegi monumentum** () — ода Гарацыя, апошняя ў трэцяй кнізе «Од» (Carm. III, 30). Вядома таксама пад назвай «Да Мельпамены» () — Мельпамена традыцыйна лічыцца музай трагедыі, але першапачаткова ўспрымалася як муза песні наогул.

Гэты верш даў пачатак новаму паэтычнаму жанру — «помніку», у якім аўтар, часцяком узяўшы за аснову кампазіцыю оды Гарацыя і яе першы радок, гаворыць пра свае заслугі перад паэзіяй, пра свае новаўвядзенні, якія павінны захавацца ў памяці нашчадкаў, абессмяроціць яго імя. У гэтым сэнсе «помнікам» можна назваць і заключныя радкі паэмы Авідзія «Метамарфозы» («Ператварэнні») — «Iamque opus exegi…».

Найбольш вядомым беларускім перакладам оды з’яўялецца пераклад Максіма Багдановіча.

Катэгорыя:Вершы Гарацыя
Катэгорыя:Лацінскія выслоўі
Катэгорыя:Крылатыя выразы
Катэгорыя:Оды
Нарва (прыток Нёмана)

**Нарва**, **Няцеч** — рака ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі, правы прыток Нёмана.

Даўжыня ракі 24 км. Плошча вадазбору 157 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,2 м/км.

Пачынаецца за 0,7 км на паўночны захад ад вёскі Брындзянята, упадае ў Нёман на ўсходняй ускраіне вёскі Дакудава. У сярэдняга цячэння прымае сцёк меліярацыйных каналаў з тарфяных балот (урочышчы Бабіна, Лідскае Балота), на якіх вядуцца торфараспрацоўкі.

На працягу 12 км мае каналізаванае рэчышча (пасёлак Першамайскі — 1 км на ўсход ад вёскі Філонаўцы). Каля вёскі Дуброўня на рацэ сажалка (плошча 0,19 км²).

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Прытокі Нёмана
Катэгорыя:Рэкі Лідскага раёна