open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Капуста агародная

**Капуста агародная**, таксама **Капуста звычайная** (*Brássica olerácea*) — двухгадовая расліна, сельскагаспадарчая культура; від роду Капуста (*Brassica*).

## Народныя назвы 
Капуста, качанне, качаны.

## Распаўсюджанне 
Дзікарослы сваяк капусты агароднай да гэтага часу не ўсталяваны. А. Дэкандоль лічыў, што ён расце па берагах паўднёвай Англіі і Ірландыі, паўночна-заходняй Францыі, на Гельгаландзе, у Даніі і на паўночных берагах Міжземнага мора каля Ніцы, Генуі і Лука.

Грузінскі вучоны Г. Джапарыдзэ лічыць, што радзімай капусты з’яўляецца не ўзбярэжжа Міжземнага мора, а Калхидская нізіна Грузіі, бо менавіта ў гэтых месцах сустракаецца рэдкая разнастайнасць падобных з капустай раслін, якія называюцца «кежэра».

## Асаблівасці біялогіі 
У першы год капуста фарміруе качан (вілок). На наступны год гіганцкая пупышка на пакарочаным сцябле — храпцы — кранаецца ў рост. Сцябло моцна выцягваецца, і развіваецца суквецце з вялікай колькасцю кветак.

## Класіфікацыя 
У пачатку XXI стагоддзя прыняты падзел віду Капуста агародная на наступныя разнавіднасці, кожная з якіх заключае мноства сартоў:
*  — Качанная капуста; сюды адносяць бела- і чырвонакачанныя сарты.
*  — Квяцістая капуста, а таксама Раманеска
*  — Партугальская капуста
*  — Брусельская капуста
*  — Кальрабі
*  — Брокалі
*  — Кале, ці Грунколь
*  — Савойская капуста

## Хімічны склад 
Вугляводы, мінеральныя солі (сера, кальцый, калій, фосфар), клятчатка, тлушчы, лактоза, ліпаза, пратэаза і іншыя энзімы, фітанцыды, вітамін А, вітамін В1, вітамін С, вітамін P, вітамін К, вітамін В6, проціязвенны вітамін U і іншыя вітаміны.

## Агратэхніка 
Усходы капусты гінуць ад марозу ў перыяд да ўтварэння качана; гэты перыяд працягваецца 100—160 дзён. Таму насенне капусты высяваюць у парніках, вырошчваюць расаду. Затым расаду пікіруюць і высаджваюць у грунт. Качанная капуста патрабавальная да мінеральнага харчавання і вільгаці.

## У беларускай кухні 
**Капуста** або **капуснік**, або **капусняк** — традыцыйная страва. Вараць з дробна пакрышанай капусты, дадаюць бульбу, прыправы, часта кладуць сушаныя грыбы. Гатуюць з мясам або запраўляюць здорам ці заскварваюць; часта перад ядою прыпраўляюць смятанай. Даўней, асабліва на Палессі, у капусту дадавалі муку (рабілі закалоту), каб менш спажываць хлеба.

Таксама вядома квашаная капуста.

## Літаратура 
*  С.31-32
*  С. 480—481

## Спасылкі 
* Агратэхніка вырошчвання агароднай капусты 

Катэгорыя:Капуста
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Гародніна
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Карабахскае нагор’е

**Карабахскае нагор’е** — нагор’е ў Закаўказзі, на тэрыторыі Арменіі і Азербайджана, паміж Мураўдагскім, Усходне-Севанскім хрыбтамі і левым берагам ракі Аракс.

Над паверхняй нагор’я ўзвышаюцца патухлыя вулканічныя конусы. Максімальная вышыня дасягае 3616 м (гара Далідаг). Нагор’е складзена вулканічнымі і асадкавымі пародамі. Тэрыторыю нагор’я займаюць дубовыя лясы і горныя стэпы. Характэрная рыса — каменныя россыпы; значная частка нагор’я пакрыта субальпійскімі лугамі. Нагор’е выкарыстоўваецца для пашавай жывёлагадоўлі.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах., Т.8. Мн., 1999, С.38

Катэгорыя:Горы Азербайджана
Катэгорыя:Горы Арменіі
Кара-Багаз-Гол

**Кара́-Бага́з-Гол** ( — літаральна «возера Чорная Пашча») — заліў-лагуна Каспійскага мора на захадзе Туркменістана, злучаецца з неглыбокім пралівам шырынёй да 200 м. З-за высокай выпаральнасці плошча воднага люстэрка моцна змяняецца па сезонах.

## Рэгуляванне 
Невялікая глыбіня злучальнай пратокі не дазваляе больш салёнай вадзе ў Кара-Багаз-Голе вяртацца ў Каспійскае мора — прыцёкавая вада цалкам выпараецца ў заліве без абмену з асноўным вадаёмам. Такім чынам лагуна аказвае вялікі ўплыў на водны і саляны балансы Каспійскага мора: кожны кубічны кіламетр марской вады прыносіць у заліў 13—15 млн тон розных соляў. Штогод у заліў паступае 8—10 кубічных кіламетраў вады, пры высокіх узроўнях вады ў Каспіі — да 25 кубічных кіламетраў.

У 1980 годзе пабудавана дамба, якая аддзяляе Кара-Багаз-Гол ад Каспійскага мора, у 1984 годзе пабудавана вадапрапускное збудаванне, пасля чаго ўзровень Кара-Багаз-Гола апусціўся на некалькі метраў. У 1992 годзе праліў адноўлены, па ім вада сыходзіць з Каспійскага мора ў Кара-Багаз-Гол і там выпараецца. Дамба нанесла ўрон прамысловай здабычы мірабіліта.

## Літаратура 
* 
*  

## Спасылкі 
* Каспій: загадкі ўзроўня.

Катэгорыя:Залівы Каспійскага мора
Катэгорыя:Залівы Туркменістана
Карабахскі хрыбет

**Карабахскі хрыбет** — горны хрыбет Малога Каўказа, які працягнуўся ад ракі Тэртэр да даліны ракі Аракс.

Карабахскі хрыбет цягнецца дугой з поўначы на ​​паўднёвы ўсход, з’яўляецца водападзелам басейнаў правых прытокаў Куры — Тэртэр на паўночным захадзе, Хачэн і Каркар на ўсходзе і левых прытокаў Аракса — Акер на захадзе і Кендэланчая на паўднёвым усходзе. Рака Акер аддзяляе хрыбет ад Карабахскага нагор’я. Самай высокай кропкай з’яўляецца гара Вялікі Кірс (2725 м).

Асноўнымі пародамі Карабахскага хрыбта з’яўляюцца сланец, мергель і магматычныя горныя пароды. Ніжняя частка акружана далінамі, дзе растуць дуб і граб. Верхняя частка травяністая, але без дрэў.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Горныя хрыбты Азербайджана
Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа
Тэртэр

**Тэртэр** () — рака ў Азербайджане.

Рака бярэ пачатак на вышыні 3150 м над узроўнем мора, на стыку Сюніцкага і Мухтэкянскага хрыбтоў. Прабіўшы шлях з вулканагенных тоўшчаў, цячэ ў верхнім і сярэднім цячэнні па каньёну або шырокай лясной цясніне. Пасля выхаду з гор — па засушлівым Карабахскім стэпе, да ўпадзення на 165 км на вышыні 15 м над узроўнем мора справа ў Куру. Сярэдні ўхіл Тэртэра — 0,0019 % (19 м/км). Прытокі Тэртэра: Леўчай, Тутхун.

Катэгорыя:Рэкі Азербайджана
Катэгорыя:Прытокі Куры
Карабельныя чэрві

**Карабельныя чэрві**, таксама **Тэрэда** (*Teredo*) — род марскіх двухстворкавых малюскаў, сямейства Тэрэдыніды.

## Апісанне і распаўсюджанне 
Каля 30 відаў. Цела ад некалькіх дзесяткаў сантыметраў, чэрвепадобнае. Робяць хады да 2 метраў. Сілкуюцца планктонам. Жывуць у драўніне, якая трапляе ў марскую ваду.

## У культуры 
Ад роду Teredo была названа сетка Teredo тунэльнага пратаколу — HMS Teredo.

## Літаратура 
*  — С. 40.

Катэгорыя:Двухстворкавыя
Карабінер

thumb|Напалеонаўскі **карабінер** 1812 года.
**Карабінер** ():

* У Заходняй Еўропе і Расійскай імперыі да сярэдзіны XIX стагоддзя: салдат-стралок, узброены карабінам. Карабінеры былі часцей кавалерыяй, чым пяхотай.
* Жандар ў Італіі, Чылі.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах., Т.8. Мн., 1999, С.40

Катэгорыя:Ваенная служба
Карабін (прылада)

right|thumb|300px|Металічны асіметрычны D-падобны карабін
**Карабін** — хуткадзейнае злучальнае звяно паміж двума прадметамі, якія маюць завесы. Карабін мае форму клямары з спружыннай зашчэпкай.

## Гісторыя 
Першапачаткова «карабінам» называўся крук з зашчэпкай, пры дапамозе якой падвешвалі зброю-карабін да перавязі-бандальера, пасля чаго сутычка працягвалася пісталетамі або халоднай зброяй.

Падобная да карабіна прылада згадваецца ў 1616 годзе ў кнізе «Kriegskunst zu Pferdt» (Ваеннае мастацтва на кані) ваеннага пісьменніка Вальхаузена (Johann Jakob von Wallhausen).

Першае падрабязнае апісанне можна знайсці ў «Эканамічнай энцыклапедыі» 1785

У ЗША 7 красавіка 1868 быў запатэнтаваны просты карабін для злучэння ланцугоў.

Іншы патэнт на вынаходніцтва карабіна быў атрыманы ў 1906 годзе.

Катэгорыя:Скалалажанне
Катэгорыя:Спартыўны інвентар
Гжацкі мяцеж

**Гжацкі мяцеж** — белагвардзейскае паўстанне ў Гжацкім і Медынскім паветах 15-25 лістапада 1918. Нягледзячы на адчайнае супраціўленне белапаўстанцаў, задушана праўзыходнымі сіламі РККА, ВЧК пры СНК РСФСР і міліцыі.

У Прачысценскай воласці паўстанцы забілі ваенкама Сушкіна.

У Карытаўскай воласці паўстанцы забілі старшыні валаснога камбеда Н. М. Пахлебкіна.

Некаторыя партыйныя і савецкія работнікі, схопленыя паўстанцамі, былі збітыя і пасаджаны пад арышт.

16 лістапада паўстанцы вырашылі штурмам браць Гжацк.

М. П. Рэмізаў, кіраўнік павятовага камітэта РКП (б) і старшыня выканкама Саветаў, разам з каравульных батальёнам адправіўся з Гжацка ў Сямёнаўскую воласць і хутка рассправіўся з паўстанцамі. Тым часам паўстанцы здзейснілі напад на Гжацк і ўзялі яго.

Узяўшы горад паўстанцы наладзілі масавы тэрор. Яны забілі члена УЦВК, загадчыка павятовым аддзелам народнай адукацыі Л. Цыпкіна, кіраўніка ЧК Ф. Эйзенарма, супрацоўніка павятовага ЧК Міхаіла Гадунова, чырвонаармейцаў Герасімава і Смальянінова і многіх іншых.

18 лістапада паўстанцы былы выцесненыя з Гжацка, а да 25 лістапада паўстанне ў Гжацкім павеце было задушана канчаткова.

## Гл. таксама 
* Веліжскае паўстанне

## Літаратура 
* В. Н. Надтачаев / Военная контрразведка Беларуси: *Судьбы, трагедии, победы*. — Мн., «Кавалер», 2008, С.365-366, ISBN 978-985-6053-36-1

Катэгорыя:Паўстанні ў Расіі
Катэгорыя:Лістапад 1918 года
Катэгорыя:Гісторыя Смаленскай вобласці
Катэгорыя:Гісторыя Калужскай вобласці
Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Расіі
Катэгорыя:1918 год у Расіі
Катэгорыя:Канфлікты 1918 года
Катэгорыя:Мяцяжы
Карабі-яйла

**Карабі-яйла** (, ) — горны вапняковы масіў (яйла) у складзе Галоўнай грады Крымскіх гор, самая ўсходняя з вялікіх яйлаў Крыму. Сярэдняя вышыня масіву — каля 1000 м над узроўнем мора; найвышэйшы пункт, гара Тай-Коба, мае вышыню 1262 м.

Плошча Карабай-яйлы каля 120 км², гэта самая шырокая з крымскіх яйлаў.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Нагор’е Карабі даведнік (1975) 

Катэгорыя:Крымскія горы
Катэгорыя:карставыя масівы
Караблікі

**Кара́блікі**, таксама **Наўты́лусы** (*Nautilus*) — род галаваногіх малюскаў, прамыя сваякі васьміногаў, некаторыя наўтылусы жылі на Зямлі 500 мільёнаў гадоў назад, у палеазойскую эру. Адзіныя сярод сучасных галаваногіх малюскаў, якія маюць вонкавую спіральназакручаную ракавіну. Род налічвае 6 відаў, пашыраных ва ўсходняй частцы Індыйскага і заходняй частцы Ціхага акіянаў.

Дасягаюць вагі ў 1,8.

Жывуць на роўным дне на глыбіні да 750 м. Кормяцца ракападобнымі і рыбамі.

## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Галаваногія
Катэгорыя:Жывыя выкапні
Каравайкі

**Каравайкі** (*Plegadis*) — род птушак з сямейства ібісавых. Пашыраны на поўдні Еўропы, Азіі, Афрыцы. Жывуць калоніямі ў чаротавых зарасніках.

## Віды 
У родзе караваек 3 віды:

*  — на Беларусі рэдкая, залётная птушка.
* 
* 

Катэгорыя:Роды птушак
Катэгорыя:Ібісавыя
Карагана

**Карага́на**, **Акацыя** (*Caragána*) — род кветкавых раслін сямейства . Налічвае каля 80 відаў (90 відаў). Пашыраны ва Усходняй Еўропе і Азіі. У Цэнтральным батанічным садзе НАН РБ інтрадукаваны 15 відаў і форм.

## Назва 
Назва паходзіць ад кіргізскай народнай назвы. Кара — чорны, гана — вуха; ад назвы чарнавух лісіц, якія жывуць у зарасніках .

## Батанічнае апісанне 
Лістападныя кусты або невялікія дрэвы вышынёй да 5—7 м.
Лісце чаргаванае або ў пучках, парнаперыстае, з 2—10 парамі суцэльных лісточкаў. Чаранкі і прылісткі некаторых відаў відазменены ў калючкі. Кветкі двухполыя, адзіночныя або ў пучках па 2—5, звычайна жоўтыя або залаціста-жоўтыя. Плод — струк.

## Выкарыстанне 
Лекавыя, меданосныя і дэкаратыўныя расліны.

## Літаратура 
 — С. 43.

## Спасылкі 
* 
* 
* 
* Caragana  // The Plant List

Катэгорыя:Матыльковыя
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Карабахскае ханства

**Карабахскае ханства** — феадальная дзяржава ў Закаўказзі (сярэдзіна XVIII — пачатак XIX стагоддзяў), якая вылучылася са складу Ірана. Заснавальнік — Панах Аліхан. Сталіцай з’яўляўся горад Панахабад. З 1805 — у складзе Расійскай імперыі, з 1822 — расійская правінцыя.

У цяперашні час тэрыторыя былога Карабахскага ханства юрыдычна ўваходзіць у склад Азербайджанскай Рэспублікі і Арменіі (Зангезур). Фактычна вялікая частка тэрыторыі ханства, якая належыць Азербайджану, кантралюецца Нагорна-Карабахскай Рэспублікай.

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Арменіі
Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Азербайджана
Катэгорыя:Нагорны Карабах
Катэгорыя:Ханствы
Катэгорыя:1747 год у Азіі
Караеды

**Караеды**, **Забалоннікі** (*Scolytinae*) — група жукоў, якая раней разглядалася ў якасці сямейства *Scolytidae*, але ў цяперашні час паніжаная ў рангу да падсямейства.

Адпаведна, былыя падсямействы тлумачацца як надтрыбы або асобныя трыбы:  або  і .

Сямейства караедаў складаецца з 140 відаў еўрапейскай фаўны (на Беларусі каля 70 відаў), а ўсяго апісана іх больш за 750 відаў. Яны адносяцца да групы  і прымыкаюць ў ёй вельмі блізка да сямейства . Самыя буйныя з караедаў ледзь дасягаюць 8 мм у даўжыню, самыя дробныя не больш 1 мм. У тропіках сустракаюцца віды больш за 1,5 см у даўжыню.

## Спасылкі 
* Фатаграфіі (англ.).

Катэгорыя:Даўганосікі
Плошча Гарэгіна Нждэ (станцыя метро)

«**Плошча Гарэгіна Нждэ**» (, у 1987—1992 гадах — «Плошча Спандарана») — станцыя Ерэванскага метрапалітэна, адкрытая 4 студзеня 1987 года. Станцыя з’яўляецца канцавой, знаходзіцца на поўдні Ерэвана, у раёне Шэнгавіт на аднайменнай плошчы, якая названая ў гонар Гарэгіна Нждэ.

Міжпілонныя праходы на платформы выкананы ў форме арак з белага мармуру. Самі пілоны абліцаваныя гранітам цёмна-карычневага тону. Выхад у эскалатарны тунэль знаходзіцца з боку тупікоў развароту. Верхні вестыбюль метро прымыкае да пешаходнай зоны плошчы Гарэгіна Нждэ з помнікам Сурэну Спандарану (армянскі рэвалюцыянер, удзельнік рэвалюцыі 1905 года).

Катэгорыя:Станцыі Ерэванскага метрапалітэна
Катэгорыя:З’явіліся ў 1987 годзе
Катэгорыя:1987 год у Ерэване
Каракаціцы

**Каракаціцы**, **Сепіі** (*Sepiida*) — атрад жывёл з класа галаваногіх малюскаў. 

Ад усіх іншых сучасных галаваногіх, каракаціцы адрозніваюцца прысутнасцю своеасаблівай вапнавай ўнутранай ракавінай ў выглядзе шырокай пласцінкі, якая займае амаль усю спінавы бок тулава. Авальнае цела абрамляе з абодвух бакоў плаўнік ў выглядзе вузкай касцістай аблямоўкі, што цягнецца ўздоўж усяго тулава. Толькі на заднім канцы цела левы і правы плаўнікі падзеленыя. Хапальныя рукі доўгія, уцягваюцца цалкам у асаблівыя мехападобныя рытвінкі; астатнія рукі кароткія. Варонка з клапанам. Чацвёртая левая рука ў самцоў гектакатылізавана ў пачатку (гэта значыць адрозніваецца па сваёй будове і служыць для апладнення).

Да роду *Sepia* належыць каля 30 сучасных відаў, якія жывуць у асноўным у цёплых морах, паблізу берагоў. Некалькі выкапнёвых відаў вядомыя з юры і з трацічных адкладаў. Каракаціцы могуць плаваць, але звычайна трымаюцца на дне, падчэкваючы здабычу — рыб і ракападобных.

Катэгорыя:Галаваногія
Катэгорыя:Атрады малюскаў
Каракскае нагор’е

**Каракскае нагор’е** (**Каракскі хрыбет**) — нагор’е ў Расіі, на паўночным усходзе Сібіры, у межах тэрыторыі Чукоцкай аўтаномнай акругі і Камчацкага края. Знаходзіцца на ўзбярэжжы Берынгава мора паміж Анадырскім залівам і паўвостравам Камчатка. Складаецца з кароткіх хрыбтоў, град і камлюкоў сярэдняй вышыні. Пераважае горная тундра. Працягласць нагор’я складае 880 км, шырыня да 270 км. Вышыня вагаецца ад 600 да 1800 м (найвышэйшы пункт у цэнтральнай частцы 2562 м — гара Ледзяная).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Нагор’і Расіі
Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі
Катэгорыя:Геаграфія Камчацкага края
Катэгорыя:Геаграфія Чукоцкай аўтаномнай акругі
Каравайка

**Каравайка** (*Plegadis falcinellus*) — шырока распаўсюджаная птушка з сямейства ібісавых.

## Агульная характарыстыка 
Каравайка мае ў даўжыню 51-66 см, размах крылаў 80-105 см. Самка крыху меншая за самца. Дарослыя птушкі пафарбаваны ў цёмна-буры колер з бронзавым і зялёным металічным адценнем. Маладыя — бурыя без адцення, на галаве і шыі белая штрыхоўка, знікае з узростам. У палёце закругленыя крылы. Голас: ціхае, хрыпкае «крра», у гнездавы перыяд бляе як баран.

## Распаўсюджанне 
Каравайка распаўсюджаная ў Еўразіі, Афрыцы, Аўстраліі, Паўночнай Амерыцы. Арэал разарваны. Лакальна сустракаецца ў Паўднёвай Еўропе, Сярэдняй і Паўднёвай Азіі, на Філіпінах і некаторых астравах Малайскага архіпелага, у Афрыцы і на Мадагаскары, на Антыльскіх астравах і паўночным узбярэжжы Мексіканскага заліва.

Месцапражыванне караваек — прэсныя і слабасалёныя вадаёмы, шырокія балоты, ліманы, плыткаводдзі і заліўныя лугі.

Паўднёвыя папуляцыі аселыя, паўночныя — пералётныя. Залятае ў большасць еўрапейскіх краін, нават да ісландыі, Фінляндыі і Скандынавіі. На Беларусі рэдкі, залётны від.

## Асаблівасці біялогіі 
Гняздуе ў калоніі (часцей за ўсё рознавідавой). Звычайна гняздо ладзіць на заламаным трыснягу або на галінах кустоў, радзей на дрэвах. На кустах і дрэвах робіць гняздо з галінак, высланае сухім трыснягом; на заліваемых кустах і трыснягу — з напалову згнілага трыснягу, злепленага калам, унутры выкладзена зялёнымі лістамі трыснягу, а латок — сцёбламі раслін.

Яйкі (3-6) ярка-зеленаватыя або блакітнаватыя.

## Літаратура 
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. — ISBN 83-01-13187-X

Катэгорыя:Ібісавыя
Катэгорыя:Птушкі Еўразіі
Катэгорыя:Птушкі Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Птушкі Афрыкі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1766 годзе
Каракурт

**Каракурт** (ад цюрк. «кара» — чорны і «курт» — чарвяк; *Latrodectus tredecimguttatus*) — від павукоў з роду тэрыдыід.

## Апісанне 
Каракурт мае сярэднюю велічыню: самка 10-20 мм, самец 4-7 мм. Цела чорнае, у самца і самкі на брушку чырвоныя плямы, часам з белым аблямаваныя вакол кожнай плямы. Цалкам палаваспелыя асобіны часам набываюць чорны колер без плям, з характэрным бляскам (за кошт скрыжаванняў унутры роду *Latrodectus*).

## Спосаб жыцця 
На жывёл і чалавека не нападае, калі яго не турбуюць. Укусы самкі могуць быць смяротнымі для чалавека і такіх жывёл, як вярблюд або конь (яд па сіле саступае толькі яду чорнай удавы, але мае больш працяглы эфект). Самец ж, маючы нашмат меншыя памеры, небяспекі для чалавека не ўяўляе, бо не можа пракусіць даволі тоўстую скуру чалавека. Не ўяўляе ён небяспекі і для жывёл у такой ступені, як самка. Колькасць укусаў каракуртам людзей і жывёл павышаецца як раз у перыяды міграцый самак у чэрвені і ліпені.

Катэгорыя:Павукі-цянётнікі
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1790 годзе
Катэгорыя:Павукападобныя Еўропы
Катэгорыя:Павукападобныя Азіі
Катэгорыя:Павукападобныя Афрыкі
Катэгорыя:Ядавітыя жывёлы
Зямля Вільгельма II

**Зямля Вільгельма II** (англ.: Wilhelm II Land) — частка тэрыторыі Антарктыды, якая ляжыць паміж 87°43' і 91°54' усходняй даўгаты. Абмываецца морам Дэйвіса.

Вышыня ледніковага покрыва ў паўднёвай частцы Зямлі Вільгельма II перавышае 2000 м. Свабодны ад лёду толькі размешчаны на ўзбярэжжы пагаслы вулкан Гаўсберг вышынёй 369 м.

Зямля Вільгельма II была адкрыта ў лютым 1902 нямецкай экспедыцыяй Эрыха фон Дрыгальскага і названая ў гонар імператара Германскай імперыі Вільгельма II.

Катэгорыя:Геаграфія Антарктыды
Зямля Уілкса

**Зямля́ Уі́лкса** () — частка тэрыторыі Усходняй Антарктыды, якая ляжыць паміж Зямлёй Адэлі і Зямлёй Каралевы Мэры (паміж 100 і 142 градусам ўсходняй даўгаты).

Уяўляе сабой паверхню мацерыковага ледавіковага покрыва таўшчынёй больш за 3 км. Вышыня ледавіковай паверхні на розных участках дасягае 1000—2500 м. Ля ўзбярэжжа ёсць участкі, свабодныя ад лёду (аазісы Бангера, Грырсана, нунатакі, скалы). У некаторых месцах ёсць шэльфавых ледавікі. Прыбярэжныя ўчасткі Зямлі Уілкса — берагі Нокса, Бада, Сабрыны, БАНЗАРЭ і Клары.

Адкрыта ў 1840 годзе амерыканскай экспедыцыяй Ч. Уілкса і названая ў яго гонар аўстралійскай экспедыцыяй 1911—1914 гадоў.

## Гл. таксама 
* Кратар Зямлі Уілкса

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Геаграфія Антарктыды
Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар людзей
Актыніі

**Актыніі**, або **Марскія анемоны** (*Actiniaria*) — атрад марскіх кішачнаполасцевых жывёл.

## Апісанне 
Існуюць як адзіночныя, радзей каланіяльныя бесшкілетныя каралавыя паліпы. Каля 1,5 тыс. відаў. Пашыраны пераважна ў трапічных і субтрапічных морах.

Прадстаўнікі пазбаўленыя мінеральнага шкілета. Цыліндрычнай формы, у папярочніку аз некалькіх міліметраў да 1,5 м, з венчыкам шчупальцаў вакол рота, звычайна ярка афарбаваныя. Сядзячыя або павольна перамяшчаюцца, закопваюцца ў грунт, зрэдку плаваюць. Кормяцца дробнымі воднымі жывёламі, у т.л. рыбамі. Размнажэнне палавое і вегетацыйнае дзяленнем. Для многіх характэрны сімбіёз з ракамі-пустэльнікамі і іншымі беспазваночнымі.

Дотык шчупальцаў да чалавека можа выклікаць апёк скуры.

## Літаратура 
*
Северы

**Севе́ры** () — дынастыя рымскіх імператараў у 193—235. Северы стварылі ваенна-бюракратычную манархію, якая бараніла інтарэсы шырокіх кругоў рабаўладальнікаў. Палітыка Севераў (за выключэннем Аляксандра Севера) насіла антысенацкі характар.

Да Севераў належалі:
* Септымій Север (193—211)
* Каракала (211—217)
* Гета (211—212)
* Геліягабал (218—222)
* Аляксандр Север (222—235)

Катэгорыя:Дынастыі рымскіх імператараў
Катэгорыя:Рымская імперыя
Castra praetoria

thumb|Руіны *Castra praetoria* у Рыме.
thumb|Размяшчэнне *Castra praetoria*

**Castra praetoria** — умацаваны лагер прэтарыянцаў на Вімінале, у Рыме, збудаваны імператарам Тыберыем. Такім чынам усе кагорты прэтарыянцаў сталі знаходзіцца ў адным лагеры.

*Castra Praetoria* уяўляў сабою прамавугольнік (380 на 440 м) са сценамі таўшчынёй 2 м і вышынёй 4,73 м. Уздоўж сцяны размяшчаліся шэрагі скляпеністых пакояў, дзе жылі салдаты. З 271 года лагер стаў часткай Аўрэліянавай сцяны (Porta Praetoriana), і быў разбураны пры імператары Канстанціне. Да нашых дзён захаваліся разваліны паўночнай і ўсходняй часткі лагера, а таксама часткова паўднёвы бок.

Гэты тэрмін даў назву рымскаму кварталу *Castro Pretorio* і аднайменнай станцыі метро.

## Літаратура 
*Bunson, Matthew (1994). *Encyclopedia of the Roman Empire*. New York: Facts on File Inc. ISBN 0-8160-3182-7

## Спасылкі 
*Castra praetoria на LacusCurtius  

Катэгорыя:Войска Старажытнага Рыма
Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма
Зямля Каралевы Мэры

thumb|Карта Антарктыды

**Зямля Каралевы Мэры** () — частка тэрыторыі Усходняй Антарктыды паміж 92° 03' і 100° 04' усходняй даўгаты. На захадзе мяжуе з Зямлёй Вільгельма II, на ўсходзе — з Зямлёй Уілкса. Прыбярэжная частка — Бераг Праўды, які абмываецца морамі Дэйвіса і Моўсана. Ва ўсходняй частцы да берага прымыкае шэльфавы ледавік Шэклтана.

Амаль уся тэрыторыя ўяўляе сабой паверхню ледніковага покрыва, крута ўзнімаецца ад мора ў глыбіню мацерыка да вышыні 2500-3000 м; каля ўзбярэжжа — участкі, свабодныя ад лёду, дзе маюцца нязначныя выхады карэнных парод.

Зямля каралевы Мэры была адкрыта ў 1912 годзе аўстралійскай антарктычнай экспедыцыяй Дугласа Моўсана і названая ў гонар брытанскай каралевы Марыі Тэкскай.

## Літаратура 
* БЭ ў 18 тамах., Т.8. Мн., 1999, С.49

Катэгорыя:Геаграфія Антарктыды
Вільготнасць паветра

**Вільго́тнасць паве́тра** — паказчык утрымання вады ў паветры. Дзеля вымярэння вільготнасці выкарыстоўваюцца розныя адзінкі, часта пазасістэмныя. Паказчыкі вільготнасці паветра выкарыстоўваюцца ў розных галінах навукі, а таксама пры вывучэнні і прагнозе надвор’я.

Асноўнымі паказчыкамі вільготнасці паветра з’яўляюцца адносная і абсалютная вільготнасць. Пры гэтым адносная вільготнасць вымяраецца ў працэнтах (максімальнае значэнне — 100 %), а абсалютная — ў г/м³.

## Абсалютная вільготнасць 
Абсалютная вільготнасць — колькасць вільгаці, якая змяшчаецца ў адным кубічным метры паветра. З-за малой велічыні звычайна вымяраюць у г/м³. Але ў сувязі з тым, што пры пэўнай тэмпературы паветра ў ім можа максімальна ўтрымлівацца толькі пэўная колькасць вільгаці (з павелічэннем тэмпературы гэта максімальна магчымае колькасць вільгаці павялічваецца, з памяншэннем тэмпературы паветра максімальна магчымая колькасць вільгаці памяншаецца), увялі паняцце адноснай вільготнасці.

## Адносная вільготнасць 
Эквівалентнае вызначэнне — адносіны малярнай долі вадзяной пары ў паветры да максімальна магчымай пры дадзенай тэмпературы.

## Літаратура 
* 
* 
* 

* *Каўрыга, П. А.* Метэаралогія і кліматалогія: беларуска-руска-англійскі даведнік = Метеорология и климатология: белорусско-русско-английский справочник = Meteorology and climatology: belarusian-russian-english reference book / П. А. Каўрыга; Беларускае геаграфічнае таварыства / П. А. Каўрыга. — Мн.: Чатыры чвэрці, 2011. — 312 с.: іл. — ISBN 978-985-6981-86-2.
* *Каўрыга, П. А.* Метэаралогія і кліматалогія: беларуска-руска-англійскі тэрміналагічны слоўнік: для студэнтаў спецыяльнасці 1-31 02 01 «Геаграфія», 1-33 01 02 «Геаэкалогія» / П. А. Каўрыга. — Мн.: БДУ, 2011. — 75 с. — 50 экз.

## Спасылкі 
* Glossary definition of absolute humidity &nbsp;— National Science Digital Library
* Glossary definition of psychrometric tables &nbsp;— National Snow and Ice Data Center
* Glossary definition of specific humidity &nbsp;— National Snow and Ice Data Center
* FREE Humidity & Dewpoint Calculator &nbsp;— Vaisala

Катэгорыя:Фізічныя велічыні
Катэгорыя:Метэаралогія
Тарантулы

**Тара́нтулы** (*Lycosa*) — род буйных ядавітых аранеаморфных павукоў з сямейства Павукі-ваўкі. Даўжыня цела буйных прадстаўнікоў дасягае 3,5 см.

Словам «тарантул» па памылцы часта пазначаюць многіх буйных павукоў, у прыватнасці птушкаедаў, што ўносіць пэўную блытаніну.

Тарантулы жывуць у засушлівых раёнах: стэпах, пустынях. Днём яны хаваюцца ў вертыкальных норках, глыбіня якіх даходзіць да 60 см. Уначы павукі выбіраюцца на паверхню і актыўна перамяшчаюцца па зямлі, палюючы на насякомых. Тарантулы ня плятуць лоўчых сетак і выкарыстоўваюць павуцінне толькі ў якасці пакрыцця сцен норкі і пры будаўніцтве яйкавага кокана.

Як і ў іншых павукоў, у канечнасцях тарантулаў прысутнічаюць толькі цягліцы-згібальнікі: разгінанне адбываецца пад ціскам гемалімфы. У сувязі з гэтым паранены павук робіцца млявым.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 

Катэгорыя:Павукі-ваўкі
Маланка

[thumb|Маланкі, [Нью-Мексіка, 4 сакавіка 2004.]]
**Мала́нка** – вялізарны іскравы разрад у атмасферы, які звычайна мае выгляд яркага выбліска святла і суправаджаецца громам (рэзкім выбухам). Узнікае ў кублавата-дажджавых аблоках. Маланка ўзнікае як пасярод хмараў, так і паміж хмарамі і зямлёй.

Сусветная метэаралагічная арганізацыя зарэгістравала рэкордныя маланкі. Самая вялікая па працягласці сягала 768 км на поўдні ЗША 29.4.2020. Найбольш доўгая па часе назіралася цягам 17.102 секунд ва Уругваі і на поўначы Аргенціны 18.6.2020.

## Гл. таксама 
* Атмасферная электрычнасць
* Шаравая маланка
* Маланкі Кататумба
* Навальнічная энергетыка
* Маланка Зеўса

## Спасылкі
Гром

**Гром** — гукавая з’ява ў атмасферы, суправаджае разрад маланкі. Гром уяўляе сабой ваганні паветра пад уплывам вельмі хуткага падвышэння ціску на шляху маланкі, з прычыны награвання прыблізна да 30 000 °C. Раскаты грому ўзнікаюць з-за таго, што маланка мае значную даўжыню і гук ад розных яе участкаў даходзіць да вуха назіральніка не адначасова; акрамя таго грому спрыяе адлюстраванне гуку ад аблокаў, а таксама таму, што з-за рэфракцыі гукавая хваля распаўсюджваецца па розных шляхах і прыходзіць з рознымі запазненнямі, акрамя таго сам разрад адбываецца не імгненна.

Гучнасць грукату грому можа дасягаць 120 дэцыбел.

## Гром у міфалогіі і рэлігіі 
У розных рэлігіях і міфалогіях лічылася, што гром, гэта адна з праяў гневу багоў. Такіх богаў часта звалі грамавержцамі.

Найбольш вядомыя багі-грамавержцы:
* Зеўс (Грэчаская міфалогія)
* Ваагн (Армянская міфалогія)
* Юпітэр (Рымская міфалогія)
* Тор (Скандынаўская міфалогія)
* Лэйгун (Кітайская міфалогія)
* Ука (Фінская міфалогія)
* Райдзін (Японская міфалогія)
* Хаса (Мексіканская міфалогія)
* Пярун (Славянская міфалогія)
* Індра (Індуізм)

Катэгорыя:Атмасфера
Катэгорыя:Гук
Катэгорыя:Маланка
Дуглас Моўсан

**Сэр Дуглас Моўсан** (; 5 мая 1882, Брэдфард, Ёркшыр, Вялікабрытанія — 14 кастрычніка 1958, Адэлаіда, Аўстралія) — аўстралійскі геолаг, падарожнік, даследчык Антарктыкі, аўтар прац па геалогіі і гляцыялогіі. Удзельнік трох антарктычных экспедыцый. Член Лонданскага каралеўскага таварыства (1923).

## Біяграфія 
Скончыў Сіднейскі ўніверсітэт. З 1905 года выкладаў ва ўніверсітэце Адэлаіды, дзе ў 1920—1954 гг. займаў пасаду загадчыка кафедрай геалогіі.

## Экспедыцыі 
У 1907—1909 гг. прымаў удзел у экспедыцыі Э. Шэклтана, якая дасягнула Паўднёвага магнітнага полюса.
У 1911—1914 гг. кіраваў Аўстралійскай антарктычнай экспедыцыяй на шхуне «Аўрора».
У 1929—1931 гг. кіраваў Брытана-Аўстралійска-Новазеландскай антарктычнай экспедыцыяй на караблі «Дыскаверы».

## Памяць 
У гонар Д. Моўсана названы шэраг геаграфічных аб’ектаў: паўвостраў Моўсана, бераг Моўсана, мора Моўсана, аўстралійская антарктычная станцыя і інш.

## Літаратура 
*  — С. 530.

## Спасылкі 
* Моусон Дуглас // Энцыклапедыя «Кругасвет»

Катэгорыя:Геолагі Аўстраліі
Катэгорыя:Даследчыкі Антарктыкі
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Памерлі ў Адэлаідзе
Гляцыялогія

**Гляцыялогія** (ад  — «мароз, лёд»,  — «слова») — навука аб Зямлі. Вывучае льды ва ўсіх формах на паверхні зямлі, у атмасферы, гідрасферы і літасферы. Адзіным прыродным аб’ектам вывучэння гляцыялогіі з’яўляецца гляцыясфера і нівальна-гляцыяльныя сістэмы, што яе складаюць.

Па асноўным канкрэтным аб’екце даследаванняў гляцыялогія падзяляецца на некалькі галінаў: лядніказнаўства, снегазнаўства, лавіназнаўства, лёдазнаўства вадаёмаў і вадацёкаў, палеагляцыялогію.

Па ўзаемасувязях з сумежнымі навукамі і спецыфічных метадах у гляцыялогіі вылучаецца шэраг накірункаў: гляцыякліматалогія, гляцыягідралогія, структурная гляцыялогія, дынамічная гляцыялогія, ізатопная і геахімічная гляцыялогія.

Разам з геакрыялогіяй (мярзлотазнаўствам), што даследуе шматгадовую крыялітазону, гляцыялогія аб’ядноўваецца ў крыялогію Зямлі, аб’ектам якой служыць крыясфера цалкам.

Як самастойная галіна ведаў гляцыялогія пачала фармавацца ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя на базе геалогіі і гідралогіі. Напачатку паняцце «гляцыялогія» было звязано толькі з вывучэннем горных ледавікоў і ледавіковых покрываў Арктыкі і Антарктыды.

## Спасылкі 

Катэгорыя:Навукі аб Зямлі
Гідрасфера

**Гідрасфера** (грэч. *Hydor* — вада + *Sphaira* — сфера) — сукупнасць усіх водных запасаў Зямлі.

Вялікая частка вады засяроджаная ў акіяне, значна менш — у кантынентальнай рачной сетцы і падземных водах. Таксама вялікія запасы вады ёсць у атмасферы, у выглядзе аблокаў і вадзянога пару. Звыш 96 % аб’ёму гідрасферы складаюць моры і акіяны, каля 2 % — падземныя воды, каля 2 % — льды і снягі, каля 0,02 % — паверхневыя воды сушы. Частка вады знаходзіцца ў цвёрдым стане ў выглядзе ледавікоў, снегавых полагаў і ў вечнай мерзлаце, уяўляючы сабой крыясферу.

Паверхневыя воды, займаючы параўнальна малую долю ў агульнай масе гідрасферы, тым не менш граюць найважнейшую ролю ў жыцці нашай планеты, з’яўляючыся асноўнай крыніцай водазабеспячэння, арашэння і абваднення. Гэтая геасфера знаходзіцца ў сталым узаемадзеянні з атмасферай, зямной карой і біясферай.

Узаемадзеянне гэтых водаў і ўзаемныя пераходы з адных відаў водаў у іншыя складаюць складаны кругаварот вады на зямным шары. У гідрасферы ўпершыню зарадзілася жыццё на Зямлі. Толькі ў пачатку палеазойскай эры пачалося паступовае перасяленне жывёл і раслінных арганізмаў на сушу.

## Гл. таксама 
* Геасфера

## Літаратура 
* *Куксін І. Я.* Гідрасфера // 

## Спасылкі 
* Ground Water — USGS 
* 
* Гидросфера // Экологический центр «Экосистема»™
Каравела

**Караве́ла** (ад ) — марское ветразевае судна з 3—4 мачтамі, адной палубай, высокімі бартамі і надбудовамі на карме і носе. Было распаўсюджана ў XIII—XVII стагоддзях у краінах Міжземнамор’я.

## Агульныя дадзеныя 
У XII стагоддзі каравеламі называлі невялікія партугальскія рыбалоўныя судны, а пазней гэта назва была перанесена на гандлёвыя судны сярэдняй велічыні — двухмачтавыя з лацінскімі ветразямі. З часам лацінскі ветразь на фок-мачце замянілі прамым. Відавочна, пры стромкім бейдэвіндзе больш падыходзілі лацінскія ветразі, а пры поўных курсах — прамыя. Каравеламі карысталіся таксама партугальскія канкістадоры. З XV стагоддзя каравела стала больш мараходной, яе водазмяшчэнне павялічлася да 200—400 тон, даўжыня 15—35 м, шырыня 4,3—9 м, асадка 2—4 м.

## Мараходныя якасці 
Мараходныя якасці каравелы, у параўнанні з суднамі, што былі ў той час, былі значна вышэйшымі. Хуткасць ходу дасягала 14—15 вузлоў. Па сведчанні аднаго марака XV стагоддзя «каравелы выдатна лавіравалі, паварочваючыся да ветру то адным, то іншым бортам, быццам у іх былі вёслы». Асаблівае значэнне мелі лёгкасць і манеўранасць каравелы ва ўмовах акіянскіх плаванняў ля невядомых і слаба абследаваных берагоў. Першапачаткова каравелы былі лёгкімі аднапалубнымі караблямі водазмяшчэннем у 50—70 тон, даўжынёй 15—25 метраў, з трыма або чатырма мачтамі і лацінскімі ветразямі. Адносна высокія мачты і наяўнасць бушпрыта дазволілі павялічыць плошчу ветразяў ўдвая, што, натуральна, адбілася на павелічэнні хуткасці ходу. Лацінскія ветразі на касых рэях грот-мачтах і бізань-мачтах дазвалялі суднам хадзіць крута да ветру. Толькі фок-мачта несла чатырохвугольны прамы ветразь. Удала была вырашана і канструкцыя корпуса каравелы.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* Караве́ла // Русско-белорусский словарь для военных // Н. Н. Кривко, В. В. Пупко, В. К. Романцевич, С. Е. Танана; Под. ред. В. В. Язепчика, Н. Н. Кривко. — Мн.: БелЭн, 1996. — С. 139. — 447 с. — ISBN 985-11-0047-1.
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Museu da Marinha  , (Музей Мора), Лісабон
* Instituto Camões. Caravela 
* Durchbruch am Kap des Schreckens dir. Axel Engstfeld, Germany 2002, 52m. ZDF 

Катэгорыя:Тыпы ваенных караблёў
Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут

**Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут** (тэхнічны ўніверсітэт) (), **СПбГТІ** — адзін з вядучых ВНУ Расійскай Федэрацыі. Заснаваны 28 лістапада (10 снежня) 1828 года ў Санкт-Пецярбургу, універсітэт існуе ўжо амаль два стагоддзі, займаючыся, у першую чаргу, падрыхтоўкай кваліфікаваных кадраў галіне хіміі, хімічнай, нана-і біятэхналогій, кібернетыкі і тэхнікі.

## Выпускнікі, што паходзілі з беларускіх зямель 
* Эдвард Вайніловіч
* Барыс Рыгоравіч Галёркін
* Вацлаў Леанардавіч Іваноўскі
* Іван Восіпавіч Яркоўскі
* Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка (1877—1942) — беларускі грамадскі і палітычны дзеяч, педагог.

## Спасылкі 
* Гісторыя Інжынернай Справы Расіі — кароткая гістарычная даведка
* Афіцыйны сайт факультэта эканомікі і менеджменту СПбГТІ(ТУ)
* Афіцыйны сайт завочнага аддзялення СПбГТІ(ТУ) 
* Энцыклапедыя СПб

Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Расійскай імперыі
Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы СССР
Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Санкт-Пецярбурга
Іван Восіпавіч Яркоўскі

**Іван Восіпавіч Яркоўскі** (1844—1902) — расійскі вучоны, інжынер, прыродазнавец.

Упершыню ў свеце апісаў, як эфір ператвараецца ў важкае рэчыва. Прадказаў з’яву, якая потым атрымала назву эфекта Яркоўскага.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў мястэчку Асвея Віцебскай губерні у сям’і ўрача — яго бацька быў хатнім урачом у графа Шадурскага. З дзяцінства Іван выяўляў здольнасці ў матэматыцы і механіцы: яшчэ ў кадэцкім корпусе ён вынайшаў далямер, за што атрымаў ад Вялікага князя Міхаіла Мікалаевіча залатыя гадзіннік. Пасля заканчэння ў 1862 годзе корпуса, Яркоўскі быў адпраўлены прапаршчыкам артылерыі на Каўказ, дзе праслужыў шэсць гадоў.

Пасля ваеннай службы Яркоўскі едзе ў Пецярбург і паступае ў Тэхналагічны інстытут, які скончыў у 1870 годзе тэхнолагам першага разраду, і адразу ж па даручэнні прыватнай фірмы едзе ў Берлін, дзе знаёміцца з машынабудаўнічымі заводамі.

У 1872 году Яркоўскі вяртаецца ў Пецярбург, дзе абараняе дысертацыю «Праект машыны для водазабеспячэння і тэарэтычнае даследаванне механізму», за што атрымлівае званне інжынера-тэхнолага і камандзіроўку за мяжу на год. Уступіўшы ў ліпені 1872 у шлюб з Аленай Аляксандраўнай Шандзікоўскай, ён з жонкай з’язджае за мяжу, каб азнаёміцца з механічнымі заводамі Германіі, Бельгіі і Францыі.

У 1873 годзе Іван Восіпавіч вяртаецца ў Пецярбург і доўгі час працуе на чыгунках Расіі.

Зрабіўшы нямала карысных вынаходстваў па тэхнічнай частцы, Яркоўскі вылучыўся ў актыўныя члены Імператарскага рускага тэхнічнага таварыства, дзе кіраваў секцыяй механікі і зрабіў шмат цікавых дакладаў.

У 1887 годзе ён высунуў «кінетычную гіпотэзу сусветнага прыцягнення». Займаўся пытаннямі паветраплавання — у 1889 годзе правёў грунтоўныя эксперыментальныя выпрабаванні апорнай шрубы.

У 1894 годзе Іван Восіпавіч пакідае службу на чыгунцы і пераязджае ў Пецярбург кіраўніком Неўскага механічнага завода, а апошнія пяць гадоў правёў у правінцыі — у Дзяцькаве Арлоўскай губерні, дзе працаваў памочнікам кіраўніка заводамі Мальцаўскага акцыянернага таварыства.

Увесну 1901 года Яркоўскі захварэў і ўрачы паслалі яго за мяжу; некалькі месяцаў ён правёў у Верысгофене (Баварыя), а затым у кастрычніку яго перавезлі ў Гайдэльберг, дзе ён памёр ад саркомы 9 студзеня 1902 і быў пахаваны.

Катэгорыя:Інжынеры Расійскай імперыі
Катэгорыя:Інжынеры паводле алфавіта
Катэгорыя:Памерлі ад раку
Катэгорыя:Пахаваныя ў Гайдэльбергу
Алехандра Аменабар

**Алеха́ндра-Ферна́нда Амена́бар-Ка́нтас** (; 31 сакавіка 1972, , Чылі) — іспанскі , , , .

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў Сант’яга (Чылі) у сям’і іспанкі і чылійца. З 1994 года жыве ў Мадрыдзе. Заявіў аб сабе як таленавіты рэжысёр у 19 гадоў прэзентаваўшы сваю першую працу — кароткаметражны фільм «Галава» (*La Cabeza*), за якую атрымаў Першую прэмію Незалежнай Асацыяцыі Кінематаграфістаў-Аматараў. Пад апякунствам прадзюсара Хасэ-Луіса Куэрды здымае свой першы паўнаметражны фільм «Дыпломная праца» (*Tesis*) (1996). Потым — «Расплюшчы вочы» (*Abre los ojos*) (1997). У 2000 годзе здымае фільм «Іншыя» (*The Others*) з актрысай Ніколь Кідман у галоўнай ролі. Гэтая стужка была ўзнагароджана васьмю прэміямі «Гоя», сярод якіх за найлепшы фільм і за найлепшую рэжысуру. 3 верасня 2004 года Аменабар прэзентуе свой фільм «Мора ўнутры» (*Mar adentro*) з Хаўерам Бардэмам у ролі спаралізаванага Рамона Сампедры, які пражыў 30 гадоў прыкаваны да ложка і пра чыё жыццё і барацьбу за права на прыстойную смерць распавядае гэтая кінастужка. 11 верасня 2004 года стужка атрымала Спецыяльную прэмію кінафестывалю ў Венецыі, 11 снежня 2004 года — 14 прэмій «Гоя», 30 студзеня 2005 — 2 прэміі «Оскар» (за лепшы фільм не па-англійску і ў катэгорыі «лепшы акцёр» (Хаўер Бардэм)).

## Фільмаграфія 
* 2015: *Regresión* («Зацьменне»)
* 2009: *Agora* («Агара»)
* 2004: *Mar adentro* («Мора ўнутры»)
* 2000: *The Others* («Іншыя»)
* 1997: *Abre los ojos* («Расплюшчы вочы»)
* 1996: *Tesis* («Дыпломная праца»)

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* 
* Афіцыйная старонка фільму «У адкрытае мора» 

Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»
Катэгорыя:Лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі
Беспрацоўе

thumb|350px|Узровень беспрацоўя ў свеце па стане на студзень 2009 года (па даных ЦРУ)
**Беспрацоўе** — працяглая адсутнасць занятасці працаздольнага чалавека. Азначае адсутнасць вытворчасці і даходу, прастой асноўнага капіталу і страту рабочых сродкаў.
 г. паводле ЦРУ]]
На 2012 г. у свеце налічвалася 200 млн беспрацоўных (6 % агульнага ліку працаўнікоў), з іх 74,8 млн (37 %) маладых людзей.

## Тыпы беспрацоўя 
* фрыкцыйнае — пераход людзей з месца на месца ў пошуках лепшай працы
* структурнае — у сувязі з мадэрнізацыяй вытворчасці
* натуральнае — сума фрыкцыйнага і струтурнага, той узровень, пры якім не падае ВНП. Нормай беспрацоўя лічыцца 2-5 %.
* цыклічнае — беспрацоўе ва ўмовах эканамічнага спаду.

## Прычыны скажэння інфармацыі 
* ілжывая інфляцыя
* частковая занятасць
* адчай людзей знайсці працу
* грамадзяне, якія не зарэгістраваныя

## Наступствы 
* спад ВНП
* змяншэнне даходаў і павышэнне расходаў дзяржавы
* пагоршанне дэмаграфічнай сітуацыі
* рост злачыннасці

## Беларусь 
На 1890 г. 1127,8 тыс. вясцоўцаў Беларусі (38,9 % працаздольных дарослых на вёсцы) былі беспрацоўнымі да 5 месяцаў на год, што выклікала адыходніцтва. У 1900 г., у выніку пачатку сусветнага крызісу, лік беспрацоўных на вёсцы вырас да 2039,8 тыс. чалавек (56,9 % працаздольных вяскоўцаў). У 1903 г. каля 19 % прамысловых работнікаў Беларусі сталі беспрацоўнымі ў выніку спаду вытворчасці падчас  ў Расійскай імперыі. За 1864—1914 гг., цягам 50 гадоў між паўстаннем Кастуся Каліноўскага і Першай сусветнай вайной, 1,4 млн беспрацоўных (18,7 % насельніцтва Беларусі) перасяліліся з Беларусі ў Амерыку і Сібір (Расійская імперыя), на расійскі Далёкі Усход і ў Заходнюю Еўропу. У 1921 г. у Беларускай ССР улічылі 7,8 тыс. беспрацоўных, у жніўні 1924 г. — 25,9 тыс., у 1928 г. — 64,4 тыс. беспрацоўных. Асноўнай прычынай беспрацоўя заставалася перанаселенасць вёскі. У 1931 г. індустрыялізацыя скараціла беспрацоўе да натуральнага (структурнае + фрыкцыйнае). У 1936 г. у Заходняй Беларусі (Польская рэспубліка: Беластоцкае, Віленскае, Наваградскае і Палескае ваяводствы) налічвалася 25 тыс. беспрацоўных. На пачатак 1994 г. у Рэспубліцы Беларусь налічвалася 66 тыс. беспрацоўных (1,4 % працаздольных), з іх 52 % атрымлівалі ўрадавыя страхавыя выплаты (дапамогу). Функцыю біржаў працы выконвалі цэнтры занятасці.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Макраэканоміка
Катэгорыя:Праца
Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны
Катэгорыя:Сацыяльныя праблемы
Катэгорыя:Макраэканамічныя індыкатары
Спітак

**Спітак** () — горад на паўднёвым захадзе марза Лары ў Арменіі.

## Геаграфія 
Знаходзіцца на рацэ Памбак. Чыгуначная станцыя.

## Гісторыя 
Горад быў цалкам разбураны 7 снежня 1988 г. за 30 секунд у выніку катастрафічнага Спітакскага землятрасення. Ідуць аднаўленчыя працы.

## Этымалогія 
«Спітак» з армянскай мовы перакладаецца як «белы».

## Спасылкі 
* Профіль на geonames 
* Профіль на World Gazetteer 

Катэгорыя:Гарады Арменіі
Катэгорыя:Населеныя пункты марза Лары
Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1989 годзе
Памбак

**Памбак** (), раней таксама **Абарансу** — рака ў Арменіі, разам з ракой Дзарагет утварае раку Дэбед. Працякае на поўначы Арменіі, па паўднёвай частцы марза Лоры.

Бярэ пачатак на паўночна-ўсходнім схіле Памбакскага хрыбта ў самай заходняй яго частцы на мяжы паміж марза Лоры і Шырак. Большай часткай працякае з захаду на ўсход паміж хрыбтамі Памбакскім на поўдні і Базумскім на поўначы, пасля горада Ванадзор рэзка паварочвае налева на поўнач, праходзіць паміж хрыбтамі Базумскім на захад і Халабскім на ўсход і іх адгор'ямі і злучаецца з Дзарагетам.

Катэгорыя:Рэкі Арменіі
Імжа

thumb|right|Тыповы выгляд вуліцы пры імжы — у паветры завісае аэразоль, які павольна апускаецца на зямлю
**Імжа́** — вадкія ападкі, што складаюцца з мізэрных кропель, якія знаходзяцца ў завіслым стане ў паветры. Імжа выпадае толькі з пластаватага воблака альбо з туману. Дыяметр кропель імжы звычайна не перавышае 0,05-0,5 мм.

## Спасылкі 
* Dr. Chowdhury's Guide to Planet Earth. The Water Cycle. Retrieved on 2006-10-24. http://www.planetguide.net/book/chapter_2/water_cycle.html

Катэгорыя:Атмасферныя ападкі
Каралавыя паліпы

**Каралавыя паліпы** (*Anthozoa*) — клас марскіх кішачнаполасцевых жывёл.

## Апісанне 
Пашыраны ва ўсіх морах з дастаткова высокай салёнасцю. Пераважна каланіяльныя арганізмы. Вядомы з кембрыю; на Беларусі выяўлены з ардовіку 4 групы выкапнёвых каралавых паліпаў: абуляты, чатырох- і васьміпрамянёвыя каралы, геліялітыды. Сярод сучасных каралавых паліпаў 2 падкласы, каля 6 тысяч відаў.  

Даўжыня асобін ад некалькіх міліметраў да 1 м. Цела звычайна цыліндрычнае, пабудавана паводле радыяльнага тыпу сіметрыі. Многія каралавыя паліпы маюць вапнавы або рагавы шкілет і ўдзельнічаюць у рыфаўтварэнні, зусім пазбаўлены цвёрдага шкілета актыніі.

Размважэнве палавое і бясполае (пачкаванне).

Шкілеты некаторых відаў (карал) выкарыстоўваюць у ювелірнай справе.

## Гл. таксама 
* Каланіяльны арганізм
* Каралавыя рыфы
* Паліпы
* Медузы

## Літаратура 
* 


Катэгорыя:Класы жывёл
Адыгейская мова

**Адыгейская мова** (ніжнечаркеская, заходнеадыгская, кяхская) — мова адыгейцаў, уваходзіць у абхаза-адыгскую (заходне-каўказскую) сям’ю моў. У РФ распаўсюджаная ў Адыгеі і ў Лазарэўскім (Сочы) і Туапсінскім раёнах Краснадарскага краю; акрамя таго, значная частка носьбітаў пражывае ў Турцыі і краінах Блізкага Усходу. Колькасць носьбітаў адыгейскай мовы ў Расіі — 117.489 чалавек (2010).

Мае 4 дыялекты: абадзэхскі (на тэрыторыі Расіі ў цяперашні час практычна вымер, але працягвае выкарыстоўвацца ў адыгейскай дыяспары), бжэдугскі, цеміргоеўскі, шапсугскі. Літаратурная адыгейская мова склалася і развіваецца на аснове цеміргоеўскага дыялекту.

## Распаўсюджанасць 
* Прычарнамор'е (Адыгея, Краснадарскі край)

* Заходняя Азія: Турцыя, Іарданія, Сірыя, Ірак, Ізраіль, Саудаўская Аравія
* Паўночная Македонія

Сучасна адыгейская мова мае афіцыйны статус у Рэспубліцы Адыгея (Канстытуцыя Рэспублікі Адыгея, артыкул 5).

## Сродкі масавай інформацыі 
* Газета «Голас адыга»

## Спасылкі 
* Адыгейская мова на Мінскім фестывалі моў


Катэгорыя:Абхаза-адыгскія мовы
Катэгорыя:Мовы Каўказа
Царква Сан-Джорджа дэі Грэчы

thumb|250px|Унутранае ўбранне Сан-Джорджа дэі Грэчы

**Царква Сан-Джорджа дэі Грэчы** () — царква ў Венецыі, у раёне Кастэла.

Царква была пабудавана ў 1530 годзе, пасля заснавання грэчаскай калоніі ў Венецыі. У адрозненне ад большасці цэркваў, храм з'яўляецца праваслаўным. Фрэскі царквы створаны Міхаілам Дамаскінам і Эмануілам Цанесам.

Званіца царквы нахілена.

## Гл. таксама 
* Спіс цэркваў Венецыі

Катэгорыя:Храмы Венецыі
Катэгорыя:З’явіліся ў 1530 годзе
Катэгорыя:Нахільныя вежы
Венецыя
Гадзіна Зямлі

**Гадзіна Зямлі** () — штогадовая міжнародная падзея, якая праводзіцца Сусветным фондам дзікай прыроды (WWF). 

Праводзіцца ў апошнюю суботу сакавіка і заклікае ўсіх жыхароў планеты выключыць святло і іншыя не жыццёва важныя электрапрыборы на адну гадзіну, каб стымуляваць інтарэс да праблемы змянення клімату. Упершыню гэтае мерапрыемства было арганізавана Сусветным фондам дзікай прыроды ў Аўстраліі сумесна з выданнем The Sydney Morning Herald у 2007 годзе, ужо на наступны год атрымала сусветную падтрымку, а ў 2009 годзе стала самай масавай акцыяй у гісторыі чалавецтва — па ацэнках WWF яно закранула больш за мільярд жыхароў планеты.

## Гадзіна Зямлі ў Беларусі 
Па ініцыятыве Таварыства "Зялёная сетка" Беларусь прымае ўдзел у акцыі з 2009 года.

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт Гадзіны Зямлі
* Афіцыйны сайт Гадзіны Зямлі ў Беларусі

Катэгорыя:Экалогія
Навальніца

**Навальні́ца** — складаная атмасферная з'ява, неабходнай часткай якой з'яўляюцца шматразовыя электрычныя зарады паміж хмарамі альбо паміж хмарай і зямлёй (маланкі), якія таксама суправаджаюцца гукавой з'явай — громам.

## Прырода навальніц 
Навальніца звязана з развіццём магутных кублавата-дажджавых воблакаў, што таксама звязана з моцнай хісткасцю стратыфікацыі паветра пры высокім утрыманні вільгаці. З гэткай прычыны навальніца суправаджаецца моцнымі шквалістымі вятрамі і залевай, а часам разам з градам. У той самы час навальніца — з’ява адносна нядоўгатэрміновая, кожная навальніца рэдка цягнецца больш за 2 гадзіны. Вылучаюць навальніцы франтальныя і унутрымасавыя.

## Геаграфія навальніц 
480px|міні|Размеркаванне навальнічных разрадаў па паверхні Зямлі.
Адначасова на Зямлі дзейнічае каля паўтары тысяч навальніц, сярэдняя інтэнсіўнасць разрадаў ацэньваецца як 46 маланак у секунду. Па паверхні планеты навальніцы размяркоўваюцца нераўнамерна. Над акіянам навальніц назіраецца прыблізна ў дзесяць разоў менш, чым над кантынентамі. У трапічнай і субтрапічнай зоне (ад 30° паўночнай шыраты да 30° паўднёвай шыраты) засяроджана каля 78 % усіх маланкавых разрадаў. Максімум навальнічнай актыўнасці прыпадае на Цэнтральную Афрыку. У палярных раёнах Арктыкі і Антарктыкі і над палюсамі навальніц практычна не бывае. Інтэнсіўнасць навальніц ідзе за сонцам: максімум навальніц прыпадае на лета (у сярэдніх шыротах) і дзённыя пасляпаўдзённыя гадзіны. Мінімум зарэгістраваных навальніц прыпадае на час перад узыходам сонца.

На навальніцы ўплываюць таксама геаграфічныя асаблівасці мясцовасці: моцныя навальнічныя цэнтры знаходзяцца ў горных раёнах Гімалаяў і Кардыльераў.

## Меры бяспекі 
Пры навальніцы рэкамендуецца зачыняць вокны, не карыстацца электрапрыборамі, на вуліцы не шукаць схованку пад дрэвамі або лініямі электраперадачы. У час навальніцы катэгарычна забаронена купацца і лепш адысці далей ад вадаёма. Аўтамабілістам не трэба запраўляць машыну ў час навальніцы, а непагоду лепш перачакаць у салоне.

## Гл. таксама 
* Снежная навальніца
* Бліскавіца
* Палярнае ззянне
* Навальнічная энергетыка
* Маланка

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
Катэгорыя:Атмасферныя электрычныя з’явы
Выдавецтва газеты «Беларус»

**Выдаўніцтва газеты «Беларус»** — беларуская выдавецкая суполка, якая дзейничала ў Вільні ў 1913—1915 гг.

У канцы 1913 г. выдавецтва выпусціла невялікую брашуру К. Сваяка «Алкаголь». За два наступныя гады выйшла яшчэ 8 кніг агульным накладам звыш 15000 экз. У асноўным гэта была літаратура рэлігійнага зместу. Усе кнігі былі надрукаваныя лацінкай у друкарні «Зніч».

## Літаратура 
* Бярозкіна Н. Гісторыя кнігадрукавання Беларусі (XVI пачатак — XX ст.). СПб, 2009, С. 136.
* Гісторыя беларускай кнігі. У 2 Т. Т. 2. Кніжнасць новай Беларусі (XIX—XXI стст.) / М. Нікалаеў і інш. Мн.: БелЭН, 2011. С. 53.

Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы
Катэгорыя:Беларуская літаратура XX стагоддзя
Катэгорыя:1913 год у Вільні
Катэгорыя:З’явіліся ў 1913 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1915 годзе
Катэгорыя:Арганізацыі Вільні