open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пятро Чабор

**Пятро Чабор**, сапраўднае імя **Пётр Пятровіч Ільюкевіч** (, Моўчадзь, Баранавіцкі раён — 29 снежня 2021) — беларускі паэт, публіцыст.

## Біяграфія 
Скончыў філалагічны факультэт Брэсцкага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна.

Працаваў дырэктарам Янавіцкага дому культуры, загадчыкам аўтаклуба пры аддзеле культуры Клецкага райвыканкама, настаўнікам у школах Клецкага раёна.

Быў заснавальнікам і першым старшынёй Клецкага раённага Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны.
Друкаваўся ў газетах «Звязда», «Мінская праўда», «Наша слова», «Настаўніцкая газета», часопісах «Вожык», «Вясёлка», «Беларуская мова і літаратура ў школе».

Аўтар вядомага артыкула «Без загадаў і адміністравання», змешчанага ў калектыўным зборніку выступленняў дэлегатаў I-га з’езда ТБМ.

Працаваў у міжнародным фондзе «Беларускі кнігазбор».

## Творы 
* *Чабор П.*, *Мельнік М.* Скрыжаванне: Вершы. — Мн.: МФ «Беларускі кнігазбор», 1996. ISBN 985-6138-01-7

## Крыніцы 
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Публіцысты Беларусі
Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Віленская мастацкая акадэмія

**Віленская мастацкая акадэмія** () — вышэйшая дзяржаўная навучальная ўстанова ў Літве, якое дзейнічае ў Вільні, з філіяламі ў Коўне (Ковенскі інстытут дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва) і Цельшах (Цельшаўскі мастацкі факультэт). Адрас у Вільні — вуліца Майроніа, 6 (Maironio g. 6). Рэктар — прафесар Ева Скаўроне.

У 2007/2008 навучальным годзе навучалася 1621 бакалаўраў, 370 магістрантаў, налічвалася 32 дактаранты, 12 аспіранта, усяго 2035 навучэнцаў. Акадэмія мае сваю бібліятэку, галерэі ў Вільні: «Akademija» на вуліцы Пілес (адкрыта ў 1991 годзе), выставачныя залі «Titanikas», «Kreatoriumas» па вуліцы Майронё,  Artiflex (вуліца Гаона), выставачная прастора «5 malūnai» (па вуліцы Малуну). Пры акадэміі дзейнічае выдавецтва, заснаванае ў 1993 годзе.

## Факультэты 
* Візуальнага і прыкладнога мастацтва
* Архітэктуры і дызайну
* Гуманітарных і сацыяльных навук
* Ковенскі мастацкі факультэт
* Цельшаўскі мастацкі факультэт
* Клайпедскі мастацкі факультэт

## Гісторыя 
Заснаваны ў 1951 годзе ў Вільні як Дзяржаўны мастацкі інстытут Літоўскай ССР шляхам аб’яднання Віленскага мастацкага інстытута і Ковенскага інстытута прыкладнога мастацтва. У інстытуце былі кафедры жывапісу (мальбертны жывапіс, фрэска і мазаіка, вітраж, тэатральная дэкарацыя), графікі, скульптуры, архітэктурнай кампазіцыі і праектавання, а таксама пераведзеныя з Каўнаса керамікі і мастацкага тэкстылю.

У 1973 годзе былі ўтвораны два факультэты — выяўленчага мастацтва і прыкладнога мастацтва. У 1977 годзе рыхтаваліся мастакі па спецыяльнасцях: жывапіс, графіка, скульптура, дэкаратыўна-прыкладное мастацтва, інтэр’ер і абсталяванне, ландшафт, рэстаўрацыя архітэктар помнікаў, прамысловае мастацтва, мастацкае афармленне і мадэліраванне вырабаў тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці, манументальна-дэкаратыўнае мастацтва, мастацтвазнаўства. Меўся філіял у Коўні, першапачаткова вячэрні аддзяленне (адкрыта ў 1959 годзе).

## Вядомыя выпускнікі 
* Сямён Пятровіч Герус, беларускі графік
* Алена Георгіеўна Лось, беларускі графік
* Берта Ізраілеўна Кузняцова, беларускі савецкі мастак-жывапісец

## Спасылкі 
* Vilniaus dailės akademija (афіцыйная старонка)

Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Літвы
Георгій Васілевіч Будай

**Георгій Васілевіч Будай** (,  — 21 лютага 1989) — адзін з удзельнікаў камуністычнага падполля і кіраўнікоў партызанскага руху ў Мінскай і Баранавіцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Брат Генадзя Будая.

## Біяграфія 
Удзельнік вызвалення Заходняй Беларусі (1939).

З 1944 г. намеснік кіраўніка, кіраўнік спраў Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР, з 1946 г. на адміністрацыйна-гаспадарчай працы.

Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны
Акустычная фанетыка

**Акустычная фанетыка** — самастойная навуковая дысцыпліна, якая ўзнікла на стыку лінгвістыкі, фізікі і біяакустыкі, якая вывучае фізічныя ўласцівасці маўленчага сігналу.

У рамках дадзенай дысцыпліны даследуюцца акустычныя характарыстыкі гукавых сродкаў мовы, а таксама сувязь паміж артыкуляцыяй і яе аэрадынамічнымі і акустычнымі ўласцівасцямі. Акустычны раздзел фанетыкі мае асаблівае значэнне для прыкладанняў, у якіх распрацоўваюцца тэхнічныя сродкі аналізу маўленчага сігналу, і для маўленчых тэхналогій. Акустычная фанетыка абапіраецца на шэраг базавых фізічных паняццяў, якія адносяцца да вучэння пра ваганні.

Дзякуючы веданню агульных законаў, якія кіруюць ваганнямі, акустычная фанетыка аформілася ў самастойную навуковую дысцыпліну (сярэдзіна 1940-х гадоў), якая прадстаўляе сабой адну з самых распрацаваных раздзелаў фанетычнай навукі. Цэнтральнай вобласцю даследаванняў дадзенай дысцыпліны з'яўляецца акустычная тэорыя гаворкаутварэння, якая вывучае сувязь паміж арганічнай фазай артыкуляцыі і акустычным вынікам артыкуляцыйных працэсаў.

## Літаратура 
* Кодзасов С. В., Кривнова О. Ф. Общая фонетика. М.: 2001.

Катэгорыя:Фанетыка
Катэгорыя:Акустыка
Аляксандр Пятровіч Саладкоў

**Аляксандр Пятровіч Саладкоў** (нар. , Віцебск—) — беларускі вучоны ў галіне фізіялогіі, дзяржаўны дзеяч.

## Біяграфія 
У 1984 годзе з адзнакай скончыў Віцебскі медыцынскі інстытут па спецыяльнасці «Лячэбная справа». Працаваў у Віцебскім медыцынскім інстытуце на пасадзе асістэнта, дацэнта, прафесара, загадчыка кафедры нармальнай фізіялогіі, загадчыкам Цэнтральнай навукова-даследчай лабараторыяй. У 1991 годзе абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдата медыцынскіх навук на тэму «стрэсарныя змены функцыі каранарных сасудаў інтактнага і гіпертрафаванага сэрца». У 1998 годзе паспяхова абараніў дысертацыю на суісканне ступені доктара медыцынскіх навук «Эндатэліяльны механізм стрэсарных змяненняў сасудзістага тонусу».

З 2001 па 2009 працаваў прарэктарам па навукова-даследчай рабоце ВДМУ. У 2005 годзе з адзнакай скончыў факультэт педагогікі і псіхалогіі Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Прафесійнае навучанне».

З 21.04.2009 па 14.10.2013 года працаваў рэктарам установы адукацыі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Трагічна загінуў у аўтакатастрофе пры выправе ў працоўную камандзіроўку.

Аўтар 2-х манаграфій, 6 падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў, у тым ліку навучальнага дапаможніка «Менеджмент і арганізацыйнае развіццё вышэйшай школы» (Днепрапятроўск, 2012), больш за 350 навуковых прац.

Аляксандр Пятровіч Саладкоў — сапраўдны член Нью-Ёркскай акадэміі навук, сапраўдны член таварыства эксперыментальнай біялогіі і медыцыны (ЗША), член Міжнароднай Акадэміі гуманізацыі адукацыі (Германія).

Саладкоў А. П. з’яўляўся дэпутатам Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў 26 склікання, членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5 склікання.

## Літаратура 
* 
* Солодков Александр Петрович // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 2. — С. 481—482.
* Солодков Александр Петрович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.] / редкол.: Г. П. Пашков [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2008. — Т. 7 : Снегирь-Ящерицын — С. 32.

Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Рэктары Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава
Катэгорыя:Члены Нью-Ёркскай акадэміі навук
Катэгорыя:Члены Міжнароднай Акадэміі гуманізацыі адукацыі
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання
Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах
Катэгорыя:Дэпутаты Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў
Катэгорыя:Дэпутаты мясцовых саветаў Беларусі 26-га склікання
Чабор (значэнні)

**Чабор** *(Thýmus)* — род паўхмызнякоў сямейства Ясноткавыя (Lamiaceae).

## Расліны 
*  — род раслін
*  — від раслін
* народная назва віду 

## Прозвішча 
* Янка Чабор (*Іван Сцяпанавіч Патаповіч*) - беларускі паэт, публіцыст, удзельнік нацыянальна-вызваленчай барацьбы ў Заходняй Беларусі.
* Пятро Чабор (*Пётр Пятровіч Ільюкевіч*) - беларускі паэт.
Акустаэлектроніка

**Акустаэлектроніка** — вобласць навукі і тэхнікі, якая вывучае і выкарыстоўвае ўзаемадзеянне высокачастотных (з частатой вышэй за 20 кГц) акустычных хваль з электрычным полем і электронамі ў цвёрдых целах. Існуюць тры асноўных эфекты акустаэлектронікі: электроннае паглынанне акустычных хваль, змена хуткасці акустычных хваль, акустаэлектрычны эфект.

## Прымяненне 
У радыёэлектронных сістэмах апрацоўкі і перадачы інфармацыі аб’ёмныя акустычныя хвалі выкарыстоўваюцца ў лініях затрымкі і кварцавых рэзанатарах для стабілізацыі частаты. Распрацаваны і шырока прымяняюцца прыборы на паверхневых акустычных хвалях: паласовыя фільтры, лініі затрымкі, паласовыя фільтры для тэлебачання, сінтэзатары частаты, узмацняльнік павярхоўнай акустычнай хвалі тыпу лямпы беглай хвалі, акуста-інжэкцыйны транзістар, прылада з пераносам зарада акустычнай хваляй, прылада счытвання малюнкаў, прылады памяці.

## Літаратура 
* *Воронов В. К., Подоплелов А. В.* Физика на переломе тысячелетий: конденсированное состояние, 2-е изд. — М.: ЛКИ, 2012, 336 стр., ISBN 978-5-382-01365-7

## Спасылкі 
* *Гуляев В. А.* Акустоэлектроника (исторический обзор) // Успехи физических наук, 2005, № 8, с. 887—895
* *Алексеев С. Г., Гуляев Ю. В., Котелянский И. М., Мансфельд Г. Д.* Некоторые тенденции развития акустоэлектроники сверхвысоких частот // Успехи физических наук, 2005, № 8, с. 895—899

Катэгорыя:Фізіка цвёрдага цела
Міхась Іванавіч Мельнік

**Міхась Іванавіч Мельнік** (, Майсеевічы) — беларускі паэт.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў вёсцы Майсеевічы Асіповіцкага раёна. Скончыў філалагічны факультэт Гродзенскага педагагічнага інстытута імя Я. Купалы.

Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь. Дэпутат Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў. З’яўляецца старшынёй Лідскай гарадской рады ТБМ.

Вершы друкаваліся ў розных перыядычных выданнях, гучалі па радыё і тэлебачанні.

Працуе выкладчыкам беларускай мовы і літаратуры Лідскага педагагічнага вучылішча.

## Творы 
* Чабор П., Мельнік М. Скрыжаванне: Вершы. Мн.:МФ «Беларускі кнігазбор», 1996. ISBN 985-6138-01-7

Катэгорыя:Асобы
Катэгорыя:Паэты Беларусі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Асіповіцкім раёне
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1949 годзе
Катэгорыя:Педагогі Беларусі
Катэгорыя:Члены Таварыства беларускай мовы
Катэгорыя:Дэпутаты Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў
Музычная акустыка

**Музычная акустыка** — раздзел акустыкі, які вывучае фізічныя ўласцівасці музычных гукаў. Як і агульная акустыка, музычная акустыка — міждысцыплінарная навука. У сваіх даследаваннях яна прыцягвае даныя і (часткова) паняційны апарат іншых навук, галоўным чынам, матэматыкі, тэорыі музыкі і псіхалогіі.

Галоўны прадмет музычнай акустыкі — вышыня, дынаміка, тэмбр музычных (г. зн. якія ўжываюцца ў музыцы) гукаў, галоўным чынам з пункту гледжання іх успрымання слыхам і прайгравання (інтанавання) музыкамі-выканаўцамі. Асаблівая вобласць музычна-акустычных даследаванняў — музычныя лады і тэмперацыі.

Музычныя тэарэтыкі (Г. Рыма, П. Хіндэміт) выкарысталі даныя музычнай акустыкі для пабудовы «натуральна-навуковых» канцэпцый музыкі, а фізікі і псіхолагі (Г. Гельмгольц, К. Штумпф, В. Келер) — для стварэння «фізіялагічных» канцэпцый музычнага ўспрымання. У Расіі ўклад у музычную акустыку ўнеслі Н. А. Гарбузаў (распрацаваў так званую зонную тэорыю музычнага слыху), Л. С. Тэрме, А. А. Валодзін, Е. А. Мурзін (стваральнікі электрамузычных інструментаў), Е. В. Назайкінскі. Найбуйнейшыя даследчыкі музычных ладоў і тэмперацый на Захадзе — М. Барбур, М. Ліндлі, Р. Раш.

Даныя музычна-акустычных даследаванняў шырока прымяняюцца на практыцы, асабліва ў выхаванні слыху і адукацыі музыкантаў-выканаўцаў, у канструяванні і наладзе музычных інструментаў (у т. л. рэканструкцыі старадаўніх інструментаў, якія ўжываюцца ў аўтэнтычным выканальніцтвы), у арганізацыі сучаснага гуказапісу (у т. л. аснашчэнне аудыёстудыі), у тэхніцы кампазіцыі электроннай музыкі, у будаўніцтве тэатраў, канцэртных залаў і іншых памяшканняў, якія прадугледжваюць натуральнае і прыемнае распаўсюджванне гуку, і г. д.

## Гл. таксама 
* Музычная псіхалогія
* Псіхаакустыка

## Літаратура 
* Helmholtz H. Die Lehre von den Tonempfindungen als physiologische Grundlage für Theorie der Musik. Braunschweig, 1863; рус. перевод под назв. «Учение о слуховых ощущениях как физиологическая основа для теории музыки». СПб., 1875.
* Stumpf C. Tonpsychologie. 2 Bände. Leipzig, 1883 (Bd.1); Leipzig, 1890 (Bd.2).
* Riemann H. Katechismus der Akustik (Musikwissenschaft). Leipzig, 1891; начиная со 2-го издания (1914) под назв. «Handbuch der Akustik»; рус. перевод Н. Д. Кашкина под назв. «Акустика с точки зрения музыкальной науки» (М., 1898).
* Hindemith P. Unterweisung im Tonsatz. Teil 1. Mainz, 1937.
* Музыкальная акустика, под ред. Н.А. Гарбузова. М., 1954.
* Применение акустических методов исследования в музыкознании. Сб. статей. М., 1964.
* Володин А.А. Роль гармонического спектра в восприятии высоты и тембра звука // Музыкальное искусство и наука. М., 1970.
* Кузнецов Л. А. Акустика музыкальных инструментов. М., 1989.
* Назайкинский Е.В. ТВМ // Музыка и информатика. М., 1999.
* Старчеус М. С. Слух музыканта. М.: Моск. гос. консерватория им. П.И. Чайковского, 2003.
* Алдошина И. А., Приттс Р. Музыкальная акустика. Учебник для вузов. СПб.: Композитор, 2006.

Катэгорыя:Акустыка
Мельнік

Назву **Мельнік** маюць:
* **Мельнік, млынар** — чалавек, які займаецца вытворчасцю мукі, прыправаў, раслінных алеяў і іншых прадуктаў.

## Прозвішча 
**Мельнік** — беларускае і ўкраінскае прозвішча.
* Андрэй Апанасавіч Мельнік (1890—1964) — палкоўнік арміі УНР.
* Вадзім Уладзіміравіч Мельнік (нар. 2001) — беларускі футбаліст.
* Віктар Уладзіміравіч Мельнік (нар. 1980) — украінскі футбаліст.
* Вольга Уладзіміраўна Мельнік (нар. 1999) — беларуская спартыўная акрабатка.
* Леанід Іванавіч Мельнік (нар. 1935) — беларускі архітэктар, мастак.
* Мікалай Ільіч Мельнік (1911—1979) — беларускі архітэктар.
* Міхась Іванавіч Мельнік (нар. 1949) — беларускі паэт.
* Раман Іванавіч Мельнік (нар. 1964) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* Сцяпан Паўлавіч Мельнік (1883—1938) — вучоны, батанік і лесавод.
* Сяргей Анатолевіч Мельнік (нар. 1988) — украінскі футбаліст.
* Сяргей Мікалаевіч Мельнік (нар. 1995) — беларускі футбаліст.
* Фаіна Рыгораўна Мельнік (1945—2016) — савецкая лёгкаатлетка.

## Геграфічныя назвы 
* Мельнік — вясковая гміна ў Сямятыцкім павеце Падляскага ваяводства Польшчы.
* Мельнік — вёска ў Сямятыцкім павеце Падляскага ваяводства Польшчы.
* Мельнік — горад у Чэхіі.

## Гл. таксама 
* Мельнікі
* Мельнікаў
Буднік

**Буднік** — беларускае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Ганна Іванаўна Буднік, Герой Сацыялістычнай Працы
* Уладзімір Іванавіч Буднік, беларускі кампазітар

## Гл.таксама 
* Будны
Ганна Іванаўна Буднік

**Ганна Іванаўна Буднік** (, в. Курыцічы, Петрыкаўскі раён) — Герой Сацыялістычнай Працы (1951).

З 1939 года ў калгасе «Шлях да сацыялізму» Петрыкаўскага раёна. З 1951 года звеннявая звяна па вырошчванню кок-сагыза, у 1953—1977 гадах у калгасе «Бальшавік» Петрыкаўскага раёна. Званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена за атрыманне высокага ўраджаю каранёў кок-сагыза.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Петрыкаўскім раёне
Катэгорыя:Раслінаводы СССР
Квантавая радыёфізіка

**Квантавая радыёфізіка** — раздзел радыёфізікі, які вывучае ўзаемадзеянне электрамагнітных хваль з рэчывам, гэта значыць з'явы выпраменьвання, генерацыі, ўзмацнення, пераўтварэння і распаўсюджвання электрамагнітных хваль у розных асяроддзях сумесна з спадарожнымі ім працэсамі, якія адбываюцца ў асяроддзі на атамным і малекулярным узроўнях.

Катэгорыя:Радыёфізіка
Гіпакамп (спадарожнік)

**Гіпака́мп** (N XIV Hippocamp, S/2004 N 1) — маленькі ўнутраны спадарожнік Нептуна. Ён быў адкрыты  на архіўных здымках, зробленых тэлескопам Хабла ў 2004—2009 гадах.

## Фізічныя характарыстыкі 
Дыяметр S/2004 N 1 складае прыкладна 19 кіламетраў.

## Арбітальныя характарыстыкі 
S/2004 N 1 абарачаецца вакол Нептуна паміж арбітамі Ларысы і Пратэя. Вялікая паўвось яго арбіты складае 105,3 тыс. км. Перыяд абарачэння вакол планеты складае каля 23 гадзін.

## Гл. таксама 
* Спадарожнікі Нептуна
* Гісторыя адкрыцця планет і спадарожнікаў Сонечнай сістэмы

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 
* 
* 
* У Нептуна пацверджана наяўнасць чатырнаццатага спадарожніка

Катэгорыя:Спадарожнікі Нептуна
Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2013 годзе
Будаўнічая акустыка

**Будаўнічая акустыка** — навуковая дысцыпліна, якая займаецца пытаннямі абароны жылых і іншых памяшканняў, тэрыторый і будынкаў ад шуму і вырашальная гэтыя пытанні архітэктурна-планіровачнымі і будаўнічымі (канструктыўнымі) метадамі.

Будаўнічая акустыка можа разглядацца як галіна прыкладной акустыкі, або як раздзел будаўнічай фізікі.

Будаўнічая акустыка ў сучасным будаўніцтве мае вялікае значэнне: меры па барацьбе з шумам, прынятыя на яе аснове, паляпшаюць санітарна-гігіенічныя ўмовы жыцця і працы насельніцтва, спрыяюць павышэнню прадукцыйнасці працы, спрыяюць камфорту і росту эксплуатацыйных якасцей будынкаў, тэрыторый і збудаванняў.

Будаўнічая акустыка дзейнічае ў тэарэтычных рамках агульнай акустыкі. Эксперыменты ставяцца ў лабараторных і натурных умовах. Прымяняецца, у прыватнасці, метад мадэлявання пры даследаванні гукаізалюючай здольнасці канструкцый, якія агароджваюць, і вывучэнні распаўсюджвання шуму ў памяшканнях, інжынерных камунікацыях, а таксама на тэрыторыях гарадской забудовы.

Асноўныя напрамкі даследаванняў:

* распрацоўка тэорыі гукаізаляцыі якія агароджваюць канструкцый, стварэнне методык разліку і праектавання гэтых.
* пошук найбольш эфектыўных гукаізалюючых канструкцый і прылад
* ўдасканаленне метадаў разліку
* распрацоўка палегчаных канструкцый, якія агароджваюць, з падвышанай гукаізаляцыйнай здольнасцю
* распрацоўка новых горадабудаўнічых прынцыпаў, якія спрыяюць абароне жылой забудовы ад транспартнага шуму

## Архітэктурна-планіровачныя метады 
* Рацыянальныя аб’ёмна-планіровачныя рашэнні пабудоў і памяшканняў
* Размяшчэнне крыніц шуму на дастатковым выдаленні ад аб’ектаў, якія абараняюцца
* Пэўная планіроўка жылых раёнаў, мікрараёнаў, тэрыторый прамысловых прадпрыемстваў і транспартных вузлоў

## Будаўніча-акустычныя метады 
* Выкарыстанне канструкцый і прылад, якія забяспечваюць эфектыўную гукаізаляцыю
* Зніжэнне ўзроўню шуму непасрэдна ў крыніцы яго ўзнікнення

## Распрацоўка акустычных матэрыялаў 
Менавіта ў рамках будаўнічай акустыкі вядуцца распрацоўкі акустычных матэрыялаў, даследуюцца ўласцівасці будаўнічых матэрыялаў з пункту гледжання шумапаглынання.

## Гісторыя 
Будаўнічая акустыка была выдзелена з архітэктурнай акустыкі ў самастойную дысцыпліну ў пачатку 30-х гг. XX стагоддзя і стала асабліва бурна развівацца з 50-х гг. у сувязі з тым, што:

* Значна ўзрасла колькасць і магутнасць крыніц шуму ўнутры жылых памяшканняў (інжынернае і санітарна-тэхнічнае абсталяванне, радыёпрыёмнікі, тэлевізары, магнітафоны, бытавыя электрычныя прыборы і г. д.)
* Выраслі хуткасці, магутнасці і шчыльнасць патоку сродкаў аўтамабільнага, паветранага і чыгуначнага транспарту
* У індустрыі пашырылася ўжыванне палегчаных апорных канструкцый, якія валодаюць параўнальна нізкай гукаізалюючай здольнасцю

## Літаратура 
*  (Автор Г. Л. Осипов) по:
** Борьба с шумом, М., 1964: Заборов В. И.
** Теория звукоизоляции ограждающих конструкций, 2 изд., М., 1969; Ковригин С. Д., Захаров А. В., Герасимов А. И.
** Борьба с шумами в гражданских зданиях, М., 1969: Градостроительные меры борьбы с шумом, М., 1975.

Катэгорыя:Акустыка
Катэгорыя:Будаўніцтва
Перыферыя (значэнні)

**Перыферы́я** (ад  — акружнасць) у шырокім сэнсе слова — ускраінная, вонкавая частка чаго-небудзь, супрацьпастаўленая цэнтру:
* **Перыферыя** ў камп’ютарнай тэхніцы — сукупнасць знешніх прылад.
* **Перыферыя** — назва самай буйной адзінкі адміністрацыйнага падзелу Грэцыі (таксама ў беларускай мове выкарыстоўваюцца тэрміны «вобласць», «адміністрацыйная акруга» і «рэгіён»).
* **Моўная перыферыя** — мясцовасць, якую не кранулі моўныя змены.
* **Periphery** — амерыканская група, якая выконвае музыку ў стылі прагрэсіўны метал, мат-метал.

## Гл. таксама 
* Мадэль «цэнтр-перыферыя» ў эканамічнай геаграфіі — мадэль рэгіянальнага развіцця.
* Перыферычная нервовая сістэма ў анатоміі — частка нервовай сістэмы па-за межамі галаўнога і спіннога мозга.
* Перыферыйнае сканіраванне ў лічбавай тэхніцы — від структурнага тэсціравання паўправадніковай друкарскай платы.
Купал Ланцуга

[thumb|right|200px|Купал Ланцуга размешчаны перад уваходам у [Купал Скалы]]
**Купал Ланцуга** (, ) — купал у Старым горадзе Іерусаліма. Адна з найстарэйшых пабудоў на Храмавай гары, не з'яўляецца мячэццю ці храмам, але выкарыстоўваецца ў якасці малельнага дому. Купал мае дыяметр 14 метраў, што робіць яго трэцім па велічыні будынкам на Храмавай гары, пасля мячэці аль-Акса і Купала Скалы.

## Гісторыя стварэння 
Некаторыя структуры ўнутры купала датуюцца даісламскімі часамі, але як сярод арабскіх, так і сярод заходніх вучоных шырока распаўсюджанна гіпотэза, што Купал Ланцуга быў пабудаваны ў эпоху ўваходжання тэрыторыі Палесціны ў Амеядскі халіфат, падчас кіравання Абдул-Малік ібн Мервана.

Катэгорыя:Культавыя збудаванні Іерусаліма
Катэгорыя:Іслам у Іерусаліме
Катэгорыя:Славутасці Іерусаліма
Катэгорыя:Храмавая гара
Дзяржаўная дума

**Дзяржаўная дума** можа азначаць:

* Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі — заканадаўчая ўстанова Расійскай імперыі ў 1906—1917 гадах.
* **Дзяржаўная дума Федэральнага збору Расійскай Федэрацыі** — прадстаўнічы і заканадаўчы орган улады Расійскай Федэрацыі, «ніжняя» палата Федэральнага збору Расійскай Федэрацыі (з 1993 года).
* Дзяржаўная дума Украіны — дзяржаўны орган Украіны, які існаваў у 1992 годзе на.
Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі

**Дзяржаўная Ду́ма** (у сродках масавай інфармацыі ўжываецца таксама скарачэнне **Дзяржду́ма**) — адна з палат Федэральнага сходу — парламента Расійскай Федэрацыі.

Прававы статус Дзяржаўнай Думы вызначаны ў пятай главе Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі.

Дзяржаўная Дума складаецца з 450 дэпутатаў. Дэпутатам Дзяржаўнай Думы першага склікання мог адначасова з’яўляцца член Урада Расійскай Федэрацыі (паводле пераходных палажэнняў Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі).

Працу Дзяржаўнай Думы ўзначальваюць старшыня і яго намеснікі.

## Гісторыя 
Першая Дзяржаўная Дума абіралася разам з Саветам Федэрацыі ў дзень усенароднага галасавання па Канстытуцыі 12 снежня 1993 года тэрмінам на два гады (паводле пераходных палажэнняў прынятай Канстытуцыі).

Тэрмін паўнамоцтваў 2 — 5 скліканняў Дзяржаўнай Думы — чатыры гады. Пачынаючы з 6 склікання, дэпутатаў абіраюць тэрмінам на пяць гадоў.

З 2007 года па 2011 год дэпутаты Дзяржаўнай Думы выбіраліся па прапарцыйнай сістэме (па партыйных спісах). Прахадны бар’ер складаў 7 %. Планавалася, што з 2016 года бар’ер будзе складаць 5 %, а выбары будуць праходзіць па змяшанай сістэме.

Выбары ў Дзяржаўную Думу праводзіліся ў 1993, 1995, 1999, 2003, 2007, 2011 і 2016 гадах.

## Старшыні Дзярждумы 
**Дзяржаўная Дума I склікання** (14 студзеня 1994 г. — 17 студзеня 1996 г.)
* Іван Пятровіч Рыбкін (абраны 14 студзеня 1994 г.), фракцыя Аграрнай партыі Расіі
**Дзяржаўная Дума II склікання** (17 студзеня 1996 г. — 18 студзеня 2000 г.)
* Генадзь Мікалаевіч Селязнёў (абраны 17 студзеня 1996 г.), фракцыя КПРФ
**Дзяржаўная Дума III склікання** (18 студзеня 2000 г. — 29 снежня 2003 г.)
* Генадзь Мікалаевіч Селязнёў (абраны 18 студзеня 2000 г.), фракцыя КПРФ, з 4 чэрвеня 2002 г. — незалежны дэпутат
**Дзяржаўная Дума IV склікання** (29 снежня 2003 г. — 24 снежня 2007 г.)
* Барыс Вячаслававіч Грызлоў (абраны 29 снежня 2003 г.), фракцыя «Адзіная Расія»
**Дзяржаўная Дума V склікання** (24 снежня 2007 г. — 4 снежня 2011 г.)
* Барыс Вячаслававіч Грызлоў (абраны 24 снежня 2007 г.), фракцыя «Адзіная Расія»
**Дзяржаўная Дума VI склікання** (21 снежня 2011 г. — 5 кастрычніка 2016 г.)
* Сяргей Яўгенавіч Нарышкін (абраны 21 снежня 2011 г.), фракцыя «Адзіная Расія»
**Дзяржаўная Дума VII склікання** (з 5 кастрычніка 2016 г.)
* Вячаслаў Віктаравіч Валодзін (абраны 5 кастрычніка 2016 г.), фракцыя «Адзіная Расія»

## Гл. таксама 
* Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі

## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт
* 


Расія
Дзяржаўная ўласнасць

**Дзяржаўная ўласнасць** — форма ўласнасці, пры якой маёмасць, у тым ліку сродкі і прадукты вытворчасці, належаць дзяржаве цалкам або на аснове долевай ці сумеснай уласнасці. Дзяржаве могуць належаць акцыі ў акцыянерных таварыствах розных формаў уласнасці, акрамя таго, дзяржава можа мець ва ўласнасці любую маёмасць, неабходную для ажыццяўлення яго функцый.

Дзяржаўная ўласнасць была вельмі высока развіта ў СССР, з прычыны таго, што з'яўлялася важнай часткай камандна-адміністрацыйнай эканомікі.

## Гл. таксама 
* Прыватная ўласнасць
* Прыватызацыя
* Нацыяналізацыя

Катэгорыя:Палітычная эканомія
Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны
Катэгорыя:Сацыяльная філасофія
Катэгорыя:Палітычная філасофія
Катэгорыя:Формы ўласнасці
Катэгорыя:Дзяржаўная эканоміка
Сродкі вытворчасці

**Сродкі вытворчасці** — сукупнасць сродкаў працы і прадметаў працы. Сродкі вытворчасці і праца чалавека непарыўна звязаны і ўзаемаабумоўлены. Сродкі вытворчасці і людзі, якія валодаюць пэўным вытворчым вопытам, навыкамі да працы і прыводзяць гэтыя сродкі вытворчасці ў дзеянне, складаюць прадукцыйныя сілы. Прысваенне сродкаў вытворчасці спараджае адмысловыя грамадскія ўзаемаадносіны паміж людзьмі — вытворчыя адносіны.

Фактары вытворчасці — праца, зямля, капітал, веды.

## Літаратура 
* 
* Политическая экономия. Учебник. — Политиздат.
* 

Катэгорыя:Сродкі вытворчасці
Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны
Катэгорыя:Капіталізм
Гекзаметр

thumb|250px|||Пачатак «Адысеі» на старажытнагрэчаскай.
**Гекза́метр**, гексаметр (, ад  — «шэсць» і  — «мера») — у антычнай метрыцы любы верш, які складаецца з шасці метраў. У больш распаўсюджаным разуменні — верш з пяці дактыляў ці спондэяў, і аднаго спандэя ці харэя у апошняй стапе. Адзін з трох галоўных памераў класічнай антычнай квантытатыўнай метрыкі, самы найбольш часта ўжываны памер антычнай паэзіі.
## Паходжанне 
thumb|||250px|*«Гамер»:* сляпы аэд чытае гекзаметры натоўпу. Карціна А. Лелуара.

Антычны «гераічны» гекзаметр узнік у Старажытнай Грэцыі не пазней VIII стагоддзя да н.э. (магчыма, ужо ў мікенскую эпоху) і з'яўляецца найстаражытным квантытатыўным памерам. Гіпотэзы пра запазычаны характар гекзаметра даследчыкамі разглядаюцца даўно; паводле аднаго з меркаванняў, гекзаметр узнік пад уплывам метрыкі хурыцкіх і хецкіх паэм, хоць наяўнасць даўгот у хецкай мове застаецца прадметам дыскусіі.

Першыя гекзаметрычныя сачыненні не запісваліся; гэта былі вусновыя творы, якія перадаваліся, у прыватнасці, аэдамі-вандроўнікамі. Такі нерыфмаваны гекзаметр уяўляў сабой цудоўнае мнеманічнае ўстройства. Пасля гекзаметр лічыўся вынаходствам Апалона ці Арфея; легенда таксама прыпісваюць уводзіны гекзаметра нейкай Феманоі, дачцэ Апалона, першай дэльфійскай піфіі. Першапачаткова гекзаметр з'яўляўся пераважна сакральным вершам; гекзаметрам, у прыватнасці, прамаўляліся адказы аракулаў, спяваліся рэлігійныя гімны. Гекзаметр прамаўляўся нараспеў, пад акампанемент фармінгі.

У гераічных паэмах, як высокая форма верша, гекзаметр стаў ужывацца нашмат пазней. Першы зафіксаваны пісьмова гекзаметр з'яўляецца ў «Іліядзе», «Адысеі» і іншых кіклічных паэмах. Гэтыя паэмы ствараліся ў IX—VIII стст. да н.э. (запісаны ў VI ст. да н.э., да гэтага перадаючыся вуснова); гекзаметр у іх ужо цалкам складзены і ўстойлівы. Пад уплывам гамерыдаў гекзаметр стаў класічным вершам гераічнага эпасу. Арыстоцель заве гекзаметр «самым устойлівым і важкім» з усіх відаў метра. Укараніўшыся як памер вялікага эпасу, гекзаметр сыходзіць у сярэднія жанры — буколіку (пачынаючы з Феакрыта), сатыру і пасланне (пачынаючы з Гарацыя).

У рымскую паэзію гекзаметр увёў Квінт Эній, выцесніўшы, такім чынам, найстаражытны рымскі сатурнійскі верш. Эній паказаў, што грэчаскія квантытатыўныя памеры могуць выкарыстоўвацца ў лацінскай мове, у якой патрабаванні да фанетычных пераўтварэнняў (напр. размяшчэнню доўгага склада ў пазіцыю кароткага і наадварот) стражэйшыя, чым у грэчаскай. Па сваёй квантытатыўнай прыродзе, класічныя гекзаметры могуць існаваць толькі ў старажытнагрэчаскай, лацінскай і падобных да іх мовах, у якіх даўгата галосных з'яўляецца фаналагічна значнай; гекзаметры ў сучасных мовах імітатыўны і сканструяваны штучна.

## Гл. таксама 
* Алкманава страфа
* Гераічны верш
* Элегічны дыстых

## Літаратура 
* *Fitz Gerald Tisdall*. A Theory of the Origin and Development of the Heroic Hexameter. 1889.
* *Nagy G.* Comparative Studies in Greek and Indic Meter. Cambridge (Mass.). 1974.

Катэгорыя:Антычная метрыка
Катэгорыя:Метрычнае вершаскладанне
Катэгорыя:Танічнае вершаскладанне
Купал Узнясення

**Купал Узнясення**, **Куба́т аль-Мірадж** (, ) — манумент (не мячэць) на Храмавай гары ў Іерусаліме, побач з мячэццю Аль-Акса. Пабудаваны ў памяць пра ўзнясенне прарока Мухамеда на нябёсы, у суправаджэнні анёла Джабраіля, якое адбылося ў 619 годзе. Размешчаны на поўнач ад Купала Скалы (Куба́т ас-Сахра).

## Гісторыя стварэння 
Час першай пабудовы купала прыблізна вызначаецца эпохай амеядаў ці абасідаў (яго згадваюць у 903 годзе Ібн аль-Факіх і ў 985 годзе Аль-Мукадасі) у ліку двух «малых купалаў», нароўні з Купалам Прарока (*Кубат Джыбрыль*). Купал Узнясення, які існуе цяпер, пабудаваў пры аюбідах у 1200 годзе губернатар Іерусаліма , выкарыстаўшы для гэтага матэрыял з разбуранай пабудовы крыжакоў.

Адзначаецца, што Купал Узнясення капіруе ўвянчаную купалам капліцу, раней пабудаваную крыжакамі на месцы ўзнясення Ісуса Хрыста.

Катэгорыя:Культавыя збудаванні Іерусаліма
Катэгорыя:Іслам у Іерусаліме
Катэгорыя:Славутасці Іерусаліма
Катэгорыя:Храмавая гара
Катэгорыя:Васьмівугольныя будынкі
Уручча (могілкі)

**Мо́гілкі Уру́чча** — могілкі зніклай вёскі Уручча, якія знаходзяцца на ўзвышшы ля станцыі метро Уручча ў Мінску з боку мікрараёна «Уручча-4». 

## Гісторыя 
Няма дакладных звестак, калі яны былі заснаваныя. На тэрыторыі могілак ёсць пахаванні канца ХІХ ст. На гэтых могілках дзясяткі кінутых і невядомых магіл. Шмат магіл захавалася ў выглядзе ўзгоркаў. Невядома, ці ёсць сярод пахаванняў ахвяры сталінскіх ці гітлераўскіх злачынстваў. Бальшыня кінутых магіл без крыжоў ці помнікаў знаходзіцца ў паўночнай частцы могілак. Некалькі такіх ўзгоркаў невялікія, што сведчыць аб тым, што там там пахаваны малыя дзеці. Шэраг помнікаў напалову сышлі ў зямлю пад пластамі культурнага слою (лісце і бруд, якія слаямі нарастаюць штогод). Існуе меркаванне, што пад сучаснымі пахаваннямі могуць быць схаваныя магілы першай паловы ХІХ ст. і нават больш даўнія.

Пераважная большасць пахаванняў на гэтых могілках паводле праваслаўных абрадаў, некаторая частка ў 1960-1990-х гг. зроблена па-савецку: на помніках няма рэлігійных надпісаў. Надпісы на помніках і крыжах зроблены на рускай мове. На некалькіх помніках рускія надпісы зроблена элементамі дарэвалюцыйнага алфавіта (выкарыстанне «і»), некаторыя маюць арфаграфічныя памылкі. Надпісаў на беларускай, польскай, нямецкай ці іўрыце не знойдзена. Больш за дзесяць магіл у розных частках могілак аб’яднаныя адным прозвішчам «Шыдлоўскія», што натуральна для вясковых могілак.

Некаторы час могілкі былі пад кансервацыяй, але ў 1997 г. улады горада дазволілі пахаванні да сваякоў і камерцыйныя пахаванні на іх тэрыторыі.

## Праблемы могілак 
Асноўная праблема гэтых могілак — адсутнасць надзейнай аховы. З розных бакоў ёсць адкрытыя праходы, а сам плот па перыметры тэрыторыі можна пералезці. Таму існуе пагроза вандалізму і марадзёрства. Бясспрэчных прыкмет дзейнасці хуліганаў ці «чорных капальнікаў» не заўважана. На могілках шмат смецця, асабліва кінутых металічныя крыжоў і агароджаў, якія могуць быць як па-за межамі могілак, так і на саміх магілах. На могілках часам прыбіраюцца валанцёры.

## Пахаванні жывёл 
На захад ад тэрыторыі могілак, прыкладна ў 10 метрах ад агароджы ёсць некалькі стыхійных пахаванняў хатніх кошак і сабак. Гэтыя магілы дагледжаныя, і, хутчэй за ўсё, яны ніяк не пашкодзілі глыбінны культурны слой узвышша.

## Гл. таксама 
* Уручча (вёска, Мінск)
* Станцыя метро Уручча, Мінск
* Жылы раён Уручча, Мінск
*Вуліца Ложынская, Мінск

## Спасылкі
* Уручча  // Некропалі Беларусі
* Могілкі Уручча  // Минск старый и новый
* Аб чым маўчаць уруччанскія могілкі // Блог Андрэя Берастоўскага

Катэгорыя:Першамайскі раён (Мінск)
Катэгорыя:Могілкі Мінска
Катэгорыя:Уручча (жылы раён)
Лебядовыя (сямейства)

**Лебядовыя** (*Chenopodiaceae*) — сямейства двухдольных адна- і шматгадовых травяністых раслін, паўкустоў, радзей кустоў і невялікіх дрэў.

## Апісанне 
Кветкі дробныя і несамастойныя, актынаморфныя, двухполыя ці раздзельнаполыя, сабраныя ў каласы ці ў дыхазіі са скарочанымі восямі, займаюць пазушнае становішча, часам суквецці клубочкі, якія, у сваю чаргу, збіраюцца ў складаныя суквецці, рэдка кветкі адзіночныя. Будова кветак разнастайная. Калякветнік лускаваты, з 3-5 свабодных ці злёгку зрослых лісцікаў, ці зусім рэдукаваны. Адпаведна змяняецца колькасць тычынак і пладалісцікаў ад 5 да 2. Плады аднанасенныя, сухія з цвёрдым ці лускаватым каляплоднікам (арэхі), рэдка раскрываюцца вечкам (каробачкі), часам плод ягадападобны. Маюць прыстасаванні для распаўсюджання пладоў: валаскі, шыпікі, крыльцы. Зародак сагнуты ці спіральна закручаны.

## Распаўсюджанне 
Шырока распаўсюджана ў субтропіках і ўмераных абласцях, галоўным чынам на засоленых глебах. На Беларусі 9 родаў, каля 30 відаў, найбольш пашыраныя лебяда, буракі, шпінат, лябеднік.

## Значэнне 
Сярод лебядовых агароднінныя, пладовыя, дэкаратыўныя, лекавыя расліны.

## Крыніцы 

Катэгорыя:Сямействы раслін
Гарысан

**Гарысан** () — прозвішча і тапонім англійскага паходжання.
## Прозвішча 
### Гарысан 
* Бенджамін Гарысан, 23-і прэзідэнт ЗША
* Ганна Гарысан, намінальная першая лэдзі ЗША
* Гары Гарысан, амерыканскі пісьменнік-фантаст
* Джон Гарысан, англійскі вынаходнік
* Джэйн Ірвін Гарысан, першая лэдзі ЗША
* Лін Гарысан, канадскі лётчык
* Ліндлі Мілер Гарысан, амерыканскі юрыст
* Рос Грэнвіл Гарысан, амерыканскі біёлаг
* Уільям Генры Гарысан, 9-ы прэзідэнт ЗША
* Уільям Лойд Гарысан, амерыканскі публіцыст, паэт

### Харысан 
* Джордж Харысан, удзельнік гурта «Бітлз»
* Джувон Харысан, амерыканскі лёгкаатлет
* Кайла Харысан, амерыканская дзюдаістка, алімпійская чэмпіёнка
* Кендра Харысан, амерыканская лёгкаатлетка
* Одлі Харысан, брытанскі баксёр-прафесіянал
* Рэкс Харысан, англійскі акцёр
## Тапонім 
* Гарысан (акруга, Тэхас)
Адокса мускусная

**Адокса мускусная** (*Adoxa moschatellina*) — від кветкавых раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з кароткім паўзучым карэнішчам і прамастойным сцяблом.
Вышыня 5—10 см. Мае слабы мускусны пах. Лісце супраціўнае. Прыкаранёвае лісце двойчытрайчастае, сцябловае трайчастае. Кветкі дробныя, жаўтавата-зялёныя, у верхавінкавых галоўках. Плод — зялёная касцянка з 1—5 костачкамі.

## Распаўсюджанне 
Распаўсюджана ва ўмераных зонах Паўночнага паўшар’я. Сустракаецца на ўсёй тэрыторыі Беларусі
Расце ў цяністых сырых лясах і хмызняках, на схілах, у старых парках. Цвіце ў маі — чэрвені.

## Значэнне 
Лекавая расліна. Карані збіраюць увосень, выкарыстоўваюць як антысептычны і гаючы сродак.

## Літаратура 
* 
* Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ, 1979.
* 

## Спасылкі 
* 
*  

Катэгорыя:Адоксавыя
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Травы
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Адокса

**Адокса**, **Мускусніца** (*Adoxa*) — род шматгадовых травяністых раслін сямейства адоксавых.

### Віды 
* .
У 1980-я і 1990-я гады было апісана яшчэ некалькі відаў адоксы:
* . Від з Кітая, эндэмік правінцыі Сычуань. У тым жа 1981 годзе від быў вылучаны ў асобны род  і правільнай назвай віду стала камбінацыя . Некаторымі аўтарамі, аднак, таксон да сіх пор разглядаецца ў складзе роду *Adoxa*, а таксон *Tetradoxa* разглядаецца як падрод роду Адокса: *Adoxa* subgen. .
* . Далёкаўсходні від. У базе даных The Plant List назва *Adoxa orientalis* разглядаецца як сінонім назвы 
* . Від з Тыбецкага аўтаномнага раёна. Відавы эпітэт утвораны ад слова Сіцзан (*Xizang*) — Тыбет.

## Зноскі 
## Літаратура 
* 
* 
* 
* Адокса // 
* 

## Спасылкі 
* 
* Adoxa  // The Plant List

Катэгорыя:Адоксавыя
Гарычка веснавая

**Гары́чка веснавая** (*Gentiána vérna*) — від раслін роду  сямейства .

## Батанічнае апісанне 
Шматгадовая травяністая расліна з кароткім голым чатырохгранным сцяблом вышынёй 3—10 см і тонкім галінастым карэнішчам, якое ўтварае дзярніну. Прыкаранёвае лісце эліпсападобнае, па краі гладкае, сабранае ў разетку; сцябловае — супраціўнае, больш кароткае і вузкае, зрослае парамі ў кароткія похвы. Кветка адзінкавая, дыяметрам 1—2 см, цёмна-сіняя з доўгай трубкай і плоскім пяцілопасцевым адгібам. Плод — вузкаэліпсападобная каробачка з дробным насеннем.

## Распаўсюджанне 
Сярэднееўрапейскі горны рэліктавы від. Пашырэнне: горныя раёны Сярэдняй і Атлантычнай Еўропы, поўдзень Скандынавіі, поўнач Балканскага паўвострава, Іран, Турцыя. На тэрыторыі Беларусі знаходзіцца ў ізаляваным лакалітэце за ўсходняй мяжой арэала.

Месцы росту: альпійскія лугі, сырыя лугавіны.

## Асаблівасці біялогіі 
Цвіце ў пачатку мая, пладаносіць у сярэдзіне або канцы мая. Размнажаецца насеннем.

## Выкарыстанне 
Дэкаратыўная расліна.

## Літаратура 
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5
*  — С. 570—571.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Гарычка
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе
Польдар

(Нідэрланды), асушанага ў 1936—42 гадах (плошча 595,41 км²)]]
**По́льдар** () — асушаны і апрацаваны нізінны ўчастак узбярэжжа. Польдары звычайна размяшчаюцца на месцы нізінных забалочаных марскіх узбярэжжаў — маршаў, часта ніжэй узроўню мора, абаронены ад мора ці іншых вадаёмаў валамі, дамбамі і іншымі гідратэхнічнымі збудаваннямі ад затаплення марскімі і рачнымі водамі. Узровень грунтавых водаў у польдарах рэгулюецца дрэнажнымі ўстройствамі, часта з машыннай адпампоўкай вады. Польдары адрозніваюцца высокай урадлівасцю, таму звычайна апрацоўваюцца.

## Распаўсюджанне 
Распаўсюджаны галоўным чынам па берагах Паўночнага мора (у Нідэрландах, Даніі, Германіі), а таксама ў Польшчы, Японіі і некаторых месцах Атлантычнага ўзбярэжжа ЗША, сустракаюцца па ўзбярэжжы Чорнага мора каля Адэсы (Украіна). Найбуйнейшыя польдары былі створаны ў Нідэрландах у рамках праекта «Зёйдэрзэ». Значная колькасць польдарных земляў з даўніх часоў існуе на тэрыторыі цяперашняй Калінінградскай вобласці (Палескі, Слаўскі раёны). Маюцца асушаныя польдарныя землі ў Літве, Латвіі (Курзэмэ) і збольшага ў Эстоніі.

## Гл. таксама 
* Літараль
* Маршы
* Маршавыя глебы

## Літаратура 
* Morten Stenak. 2005. De inddæmmede Landskaber - En historisk geografi. Landbohistorik Selskab.
* Ven, G.P. van de (red.) 1993. Leefbaar laagland: geschiedenis van waterbeheersing en landaanwinning in Nederland. Matrijs, Utrecht.
* Wagret, P. 1972. Polderlands. London : Methuen.

## Спасылкі 
Катэгорыя:Гідраграфія
Катэгорыя:Меліярацыя
Катэгорыя:Польдары
Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія
Дэвід Гартлі

**Дэвід Гартлі** (, , Армлі, Ёркшыр, Англія — , Бат, Англія) — англійскі мысляр, адзін з заснавальнікаў псіхалагічнай тэорыі, якая вядомая як асацыянізм.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў сям’і святара, вывучаў багаслоўе. Пазней пачаў займацца медыцынай і выбраў яе ў якасці прафесіі.

Асноўны праца Гартлі — «Роздум аб чалавеку, яго будове, яго абавязку і спадзяваннях» (анг. Observations on man, his frame, his duty and expectations). У ім развіваецца вучэнне пра вібрацыі ў нервовай сістэме, а таксама прадстаўленне аб асацыяцыі ідэй як універсальным механізме псіхічнага жыцця. Другая частка працы прысвечана разгляду тэалагічных праблем.

Катэгорыя:Філосафы Англіі
Гартман фон Аўэ

**Гартман фон Аўэ** (, *Ouwe*, сучаснае напісанне *Hartmann von Aue*) (каля 1170 — каля 1210) — нямецкі -мінезінгер. Як рыцар ўдзельнічаў у крыжовых паходах 1197 і інш. Аўтар рыцарскіх раманаў «Эрэк» і «Івейн», якія належаць да цыклу раманаў пра караля Артура, і вершаванага рамана «Бедны Генрых». Ідэя аскетызму ляжыць і ў аснове вершаванай аповесці «Слупнік Рыгор». Аўтар любоўных песень і песень пра крыжовыя паходы.

## Спасылкі 
* *Bibliotheca Augustana* — электронная бібліятэка Ульрыха Харша на сайце Універсітэта прыкладных навук г. Аўгсбурга 

Катэгорыя:Паэты XIII стагоддзя
Катэгорыя:Сярэднявечныя паэты Германіі
Катэгорыя:Куртуазная літаратура
*
Рос Грэнвіл Гарысан

**Рос Грэнвіл Гарысан** (, Джэрмантаўн — , Нью-Хейвен, штат Канектыкут) — амерыканскі біёлаг, урач, эмбрыёлаг. Здзейсніў адно з найважнейшых адкрыццяў у гісторыі медыцыны — метад культывавання тканак, г.зн. вырошчванне жывых клетак у лабараторных умовах. Гэты метад даў новы штуршок даследаванняў рака і СНІДу.

## Біяграфія 
Скончыў універсітэт Джонса Хопкінса (1889). Прафесар анатоміі гэтага ўніверсітэта (1899—1907) і Ельскага ўніверсітэта (1907—1938).

## Навуковая дзейнасць 
Асноўныя даследаванні Гарысана ў галіне эксперыментальнай эмбрыялогіі, у прыватнасці прысвечаныя развіццю канечнасці, вока і цэнтральнай нервовай сістэмы. Найбольш вядомыя яго працы па трансплантацыі частак зародкаў пазваночных. Ужыванне метадаў гетэраластычнай (міжвідавай) перасадкі дазволіла вывучаць заканамернасці росту і развіцця асобных частак і органаў жывёл і іх узаемных уплываў. Гарысан адным з першых прапанаваў метад культывавання ізаляваных тканак і ўпершыню назіраў рост нервовага валакна па-за арганізмам.

Катэгорыя:Біёлагі ЗША
Катэгорыя:Медыкі ЗША
Катэгорыя:Эмбрыёлагі ЗША
Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэта Джонса Хопкінса
Катэгорыя:Выкладчыкі ўніверсітэта Джонса Хопкінса
Катэгорыя:Выкладчыкі Ельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША
Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Эдуард фон Гартман

**Эдуард фон Гартман** (; , Берлін, Германія - , Гросліхтэрфельдэ) — нямецкі філосаф.

На аснове прызнання ірацыянальнасці свету Гартман распрацоўваў этыку з пункту гледжання песімізму ("Фенаменалогія маральнай свядомасці", 1879). Ён заклікаў да пазбаўлення ад трох ілюзій, паслядоўна якія валодалі розумамі людзей: ілюзіі зямнога шчасця, ілюзіі незямнога шчасця і ілюзіі дасягнення шчасця ў выніку сацыяльнага прагрэсу. У сваім адмаўленні магчымасці шчасця ў выніку гістарычнага развіцця Гартман прыходзіць да сцвярджэння нігілістычнай рэлігіі ("Філасофія рэлігіі", 1882), - эвалюцыя цягне Сусвет да знішчэння шляхам ўсведамлення яе неразумнасці і немэтазгоднасці. У псіхалогіі Гартман выступіў супраць матэрыялістычнай пазіцыі, згодна з якой псіхічныя працэсы залежаць ад фізіялагічных.

Катэгорыя:Антысемітызм у Германіі
Катэгорыя:Постаці антысемітызму
Катэгорыя:Філосафы
Катэгорыя:Філосафы Германіі
Гарцынія

**Гарцынія** (*Garcinia*) — род вечназялёных дрэў і кустоў сямейства клузіевых. 

## Апісанне 
Лісце буйное даўгаватае або авальнае. Кветкі дробныя, адзіночныя або сабраны ў невялікія суквецці. Плод круглявы, велічынёй з яблык ці вішню, з шчыльнай абалонкай і сакавітай мякаццю, унутры з перагародкамі. Каля 220 відаў, пераважна ў трапічнай Азіі і Афрыцы. 

## Гаспадарчае значэнне 
Плады некаторых відаў гарцыніі, напрыклад мангастаны, ядомыя. Шэраг азіяцкіх відаў гарцыніі дае смалу — гумігут. З насення  атрымліваюць алей «кокум», які ўжываецца ў ежу і для вырабу фарбаў. Некаторыя віды гарцыніі даюць каштоўную драўніну.

Катэгорыя:Клузіевыя
Катэгорыя:Флора Аўстраліі і Акіяніі
Катэгорыя:Флора Азіі
Катэгорыя:Флора Афрыкі
Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей
Уолтэр Холбрук Гаскел

**Уолтэр Холбрук Гаскел** (, Неапаль  - , Грэйт-Шэлфард, паблізу Кембрыджа) — англійскі фізіёлаг.

## Біяграфія 
Скончыў Кембрыджскі ўніверсітэт (1878) і працаваў там жа. Член Лонданскага каралеўскага таварыства (1882). У 1882 выявіў узмацненне скарачэнняў сэрца ў чарапахі пры раздражненні сімпатычнай нервовых валокнаў. Паводле Гаскела, прычына аўтаматызму сардэчных скарачэнняў - у самой цягліцы сэрца, а нервовыя клеткі рэгулююць яе функцыянальны стан (міягенная тэорыя аўтаматызму сэрца). Усталяваў закон т. зв. градыенту сэрца: аўтаматызм ўчастка сардэчнай сценкі ў пазваночных жывёл тым менш, чым далей ён размешчаны ад вянознага канца сэрца. У сэрцы халоднакроўных Гаскел выявіў адмысловы від атыповай мышачнай тканкі, якая мае прамыя адносіны да ўзнікнення і правядзення ўзбуджэння (у сэрца цеплакроўных падобная тканка атрымала назву пучка Гіса). Упершыню ужыў тэрмін "сардэчны блок" для характарыстыкі парушэння сардэчнай праводнасці. Даследуючы будову вегетатыўнай нервовай сістэмы, Гаскел паказаў, што нервовыя шляхі сімпатычнага і блукаючага нерваў складаюцца з двух нейронаў - прэгангліянарнага і постгангліянарнага.

Катэгорыя:Нарадзіліся ў Неапалі
Катэгорыя:Памерлі ў Грэйт-Шэлфардзе
Катэгорыя:Постаці англійскай фізіялогіі
Катэгорыя:Выпускнікі Кембрыджскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Выкладчыкі Кембрыджскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства
Катэгорыя:Фізіёлагі
Гаскел

**Гаскел** () — англійскае прозвішча.

## Вядомыя носьбіты 
* Дэвід Гаскел, англійскі спартсмен
* Уолтэр Холбрук Гаскел, англійскі фізіёлаг
* Элізабет Гаскел, англійская пісьменніца
Антаніны

**Антані́ны** (, у гонар агнамена Антаніна Пія) — трэцяя ад пачатку прынцыпату рымская імператарская дынастыя, якая кіравала з 96 па 192 гг. Першы прадстаўнік — Марк Кокцей Нерва, усе астатнія прадстаўнікі, за яго выключэннем, былі выхадцамі з правінцыйнай знаці. Адметнымі рысамі Антанінаў былі вельмі добрыя адносіны з сенатам пры спадчыннасці ўлады (звычайна па ўсынаўленні; толькі Комад быў родным сынам папярэдніка, і яго кіраванне апынулася катастрафічным) з частай наяўнасцю суправіцелей. Першыя пяць прадстаўнікоў дынастыі ў сувязі з гэтым сталі неафіцыйна звацца «добрымі імператарамі».

* Нерва
* Траян
* Адрыян
* Антанін Пій
* Марк Аўрэлій, суправіцель Луцый Вер
* Комад

## Гл. таксама 
Пяць добрых імператараў

## Спасылкі 
* Дынастыя Антанінаў. Генеалогія
* *Сердюкова С. Г.* Политическая элита эпохи Антонинов  // Мнемон: Исследования и публикации по истории античного мира / Под ред. Э. Д. Фролова. — Вып. 2. — СПб., 2003.

Катэгорыя:Дынастыі рымскіх імператараў
Уільям Лойд Гарысан

**Уільям Лойд Гарысан** (; , Ньюберыпорт, штат Масачусетс — , ) — амерыканскі палітычны дзеяч, журналіст і паэт. У 1831-65 выдаваў штотыднёвік «Liberator», які сыграў важную ролю ў развіцці абаліцыяніскага руху. Быў ініцыятарам стварэння таварыства барацьбы з рабствам (1832). Падчас Грамадзянскай вайны 1861-65, аб’яднаўшыся з рэвалюцыйнымі коламі абаліцыяністаў, актыўна выступаў за вызваленне рабоў. Барацьбе супраць рабства неграў прысвечана і літаратурная творчасць Гарысана.

## Літаратура 
* Mayer, Henry. All on Fire: William Lloyd Garrison and the Abolition of Slavery. New York: St. Martin’s Press, 1998.
* Laurie, Bruce Beyond Garrison. New York: Cambridge University Press, 2005.
* Rodriguez, Junius P., ed. Encyclopedia of Emancipation and Abolition in the Transatlantic World. (Armonk, NY: M.E. Sharpe, 2007)

## Спасылкі 
Катэгорыя:Абаліцыяністы ЗША
Катэгорыя:Пацыфісты
Катэгорыя:Анархісты ЗША
Катэгорыя:Талстоўства
Катэгорыя:Постаці фемінізму
Катэгорыя:Англіканскія святыя
Камуністычны інстытут журналістыкі імя С. М. Кірава

**Камуністычны інстытут журналістыкі імя С. М. Кірава** (**КІЖ**) — дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова ў Менску ў 1932—1941 гг. У 1930-я гады размяшчаўся ў былой гімназіі Фальковіча, перад вайной разам з Вышэйшай камуністычнай сельскагаспадарчай школай Беларусі імя У. І. Леніна размяшчаўся ў будынку па вуліцы Карла Маркса.

Заснаваны ў 1932 на базе газетнага аддзялення Камуністычнага ўніверсітэта Беларусі імя У. І. Леніна. На 1 ліпеня 1934 г. у ім навучалася 189 чалавек. У гэтым жа годзе быў праведзены першы выпуск 37 будучых работнікаў раённага і палітаддзельскага друку. Імя С. М. Кірава прысвоена ў 1935.

Камуністычны інстытут журналістыкі стаў адзінай у краіне навучальнай ўстановай, якая рыхтавала журналістаў для раённых, абласных і рэспубліканскіх газет. Прымаліся асобы з працоўным стажам не менш за 3 гады і 2 гады кіраўнічай партыйнай ці грамадскай працы. Тэрмін навучання складаў 3 года. Пры інстытуце працавала аднагадовая вячэрняя школа журналістаў камсамольска-маладзёжных газет, з 1934 сектар завочнага навучання газетных кадраў. У 1940 рэарганізаваны ў Беларускі інстытут журналістыкі і ў 1941 г. спыніў сваю дзейнасць.

## Вядомыя выпускнікі 
* Ісідар Самуілавіч Бас (1913—?) — беларускі літаратуразнавец.
* Іван Муравейка (1921—2021) — беларускі паэт.

## Спасылкі 
* Государственное учреждение «Национальный архив Республики Беларусь» — Фонд 1348 — Первичная организация КП(б)Б КИЖ БССР, с 05.12.1934 — КИЖ БССР имени С. М. Кирова, г. Минск

Катэгорыя:З’явіліся ў 1932 годзе
Катэгорыя:1932 год у Мінску
Катэгорыя:Зніклі ў 1941 годзе

Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Сяргея Кірава