open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Антыпатр I

**Антыпа́тр I** () — сын цара Македоніі Касандра (часам таксама Антыпатр II) і цар Македоніі ў 294 да н.э.

Яго суправіцелем быў яго брат Аляксандр V. Антыпатр I выгнаў брата і забіў сваю маці Фесалоніку, таму што тая падтрымлівала Аляксандра V. Кіраваў пры падтрымцы Лісімаха, на дачцэ якога Эўрыдзіцы быў жанаты.

Аляксандр з дапамогай цара Эпіра Піра і дыядоха Дэметрыя Паліяркета здолеў вярнуць сабе ўладу над большай часткай Македоніі. Пасля гэтага Дэметрый Паліяркет забіў Аляксандра, а Антыпатр бег да свайго цесця Лісімаха, але не знайшоў у Лісімаха падтрымкі: той загадаў забіць яго ў (288 да н.э.).

Катэгорыя:Цары македонскія
Катэгорыя:Военачальнікі Македоніі
Катэгорыя:Дыядохі
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы III стагоддзя да н.э.
Катэгорыя:Мацізабойцы
Філіп IV Македонскі

**Філіп IV** (; ? — 294 да н.э.) — македонскі цар, які кіраваў у 297—294 да н.э.

Філіп быў сынам Касандра. Паводле Паўсанія, Філіп памёр ад сухот. У момант смерці ён знаходзіўся ў Элатэі ў Факідзе, магчыма таму, што ён знаходзіўся ў дарозе, каб пачаць працэс аднаўлення гегемоніі Македоніі ў Грэцыі.

## Бібліяграфія 
* *Павсаний*, «Описание Эллады» М. 1994

Катэгорыя:цары македонскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы III стагоддзя да н.э.
Пікцкія камяні

[thumb|Пікцкі камень з [Аберлемна, клас II]]
**Пікцкія камяні** — вертыкальныя мегаліты рознай формы, пакрытыя асаблівым арнаментам і малюнкамі на розныя сюжэты. Сустракаюцца на тэрыторыі Шатландыі на поўнач ад лініі Форт — Клайд. Звычайна іх стварэнне прыпісваецца піктам, і датуецца VI-IX стагоддзямі н.э.

## Класіфікацыя 
Вялікая колькасць інфармацыі па пікцкіх камянях была сабрана ў кнізе Д. Ромілі Алена ў «Раннехрысціянскія помнікі Шатландыі», якая выйшла ў пачатку XX стагоддзя. У гэтай жа кнізе Ален прапанаваў класіфікацыю пікцкіх камянёў па трох групах:
* Клас I. Груба апрацаваныя камяні і камяні, якія змяшчаюць пікцкія ўзоры і сімвалы, у прыватнасці — выявы быка, пераломленай галінкі, так званага «пікцкага звера».
* Клас II. Старанна абчасаныя каменныя пліты правільнай формы, адзін бок якіх цалкам заняты выявай упрыгожанага пераплеценымі ўзорамі крыжа. Фон і адваротны бок пліты запаўняюць сімвалы і самыя разнастайныя выявы, часта сюжэтна не звязаныя.
* Клас III. Камяні гэтага класа паўтараюць манеру ўпрыгожвання камянёў класа II, але выкананы без якіх-небудзь адмысловых сімвалаў.
Гэта класіфікацыя парой аспрэчвалася пазнейшымі даследчыкамі, аднак дагэтуль даволі распаўсюджана ў літаратуры.

## Пісьменнасць 
У 2010 годзе навукоўцы з універсітэта Эксэтара на чале з Робам Лі (*Rob Lee*) усталявалі, што разьба на пікцкіх камянях уяўляе сабой невядомы раней від пісьма.

Навукоўцы прааналізавалі ўвесь масіў сімвалаў, якія сустракаюцца на пікцкіх камянях, і прыйшлі да высновы, што разьба занадта інфарматыўная, каб быць проста арнаментам. Частата сустракальнасці і паўтаральнасці асобных сімвалаў дазваляе сцвярджаць, што разьба насамрэч уяўляе сабой пісьмо. Яно яшчэ не расшыфравана, але даследчыкі ўпэўнены, што надпісы зроблены на пікцкай мове, а не на латыні, англасаксонскай, нарвежскай ці якой-небудзь з вядомых кельцкіх моў.

Асобныя сімвалы, вылучаныя навукоўцамі, нагадваюць розных жывёл (сабак, коней), прадметы ўзбраення і хатняй гаспадаркі. Акрамя таго, даследчыкі мяркуюць, што і «кельцкія вузлы» (характэрныя «плеценыя» арнаменты) могуць утрымліваць нейкую інфармацыю, з'яўляючыся, такім чынам, нейкай прымітыўнай разнавіднасцю пісьма.

## Гл. таксама 
* Хачкары

## Спасылкі 
* Археалагічнае таварыства Хайленда  
* Камісія па старажытнасцях і гістарычных помніках Шатландыі  
* Невядомая Шатландыя Старонка музея пікцкіх камянёў. 
* Універсітэт Стратклайта.  Каталог камянёў. 

Катэгорыя:Пікты
Катэгорыя:Мегаліты Шатландыі
Гіенавыя

**Гіенавыя** (*Hyaenidae*) — сямейства млекакормячых атрада драпежных. 

## Апісанне 
Даўжыня цела 55—165 см, хваста 20—33 см, маса 10—80 кг. Поўсць жаўтавата-шэрая ці брудна-бурая з плямамі і папярочнымі палосамі. Пярэднія канечнасці даўжэйшыя за заднія; шыя тоўстая, галава масіўная, зубы і сківіцы моцныя. Анальныя залозы выдзяляюць сакрэт з рэзкім пахам. 

## Пашырэнне 
Адрозніваюць 4 віды: паласатая гіена, бурая гіена, плямістая гіена, земляны воўк. Пашыраны ў Афрыцы, Пярэдняй, Сярэдняй і Паўднёва-Заходняй Азіі. Жывуць пераважна ў паўпустынях і пустынях.

## Асаблівасці біялогіі 
Нараджаюць 2—4 (зрэдку 6) дзіцянят.

Начныя драпежнікі, жывяцца пераважна мярцвячынай, нападаюць на дзікіх капытных, зрэдку на свойскую жывёлу.

## Літаратура 
* Гіенавыя // 


Катэгорыя:Сямействы сысуноў
Пікцкая хроніка

**Пікцкая хроніка** () — умоўная назва некалькіх дакументаў, якія з'яўляюцца адной з найкаштоўных крыніц па гісторыі старажытнай Шатландыі.

Арыгінал хронікі не захаваўся. Вядома некалькі рукапісаў, якія дайшлі да нашага часу. Найбольш поўны з іх захаваўся ў так званым манускрыпце Попелтана, які ўяўляе сабой кодэкс дакументаў XIV стагоддзя, якія сабраў разам Роберт Попелтан — манах кармеліцкага ордэна, абат манастыра ў Хульне (Нартумберленд). У наш час гэты манускрыпт знаходзіцца ў Нацыянальнай бібліятэцы Францыі (Парыж).

«Пікцкая хроніка» змяшчае найкаштоўныя і большай часткай унікальныя звесткі па гісторыі піктаў. Дакладны час стварэння хронікі невядомы, але тое, што адзін з дакументаў, якія ўваходзяць у яе, даведзены да кіравання караля Кенета II, працягласць кіравання якога не названа, дало гісторыкам падставы выказаць здагадку, што яна была створана ў часы яго кіравання.

Самая ранняя і найбольш поўная версія «Пікцкай хронікі» (так званая версія «A») змяшчае найменшую колькасць недакладнасцей. Яна складаецца з трох частак.
* «Паходжанне старажытных піктаў» (). Гэты дакумент быў створаны на латыні і ўяўляе сабой кампіляцыю звестак пра старажытных піктаў, вынятых з розных дакументаў, у першую чаргу з «Этымалогіі» Ісідара Севільскага і «Гісторыі Брытаніі» Ненія.
* «Спіс пікцкіх каралёў». Першапачаткова быў напісаны на гэльскай мове, пазней быў перакладзены на латынь. Гэты дакумент змяшчае пералік пікцкіх каралёў, у тым ліку і легендарных, заканчваючы каралямі, якія кіравалі ў Піктавіі ў X стагоддзі. Захавалася некалькі спісаў.
* «Хроніка каралёў Альбы», або «Спіс каралёў аб'яднанага каралеўства піктаў і скотаў». Гэты дакумент, які часам вылучаецца ў асобную хроніку, змяшчае звесткі пра каралёў Шатландыі, пачынаючы з Кенета I (пам. 858) і заканчваючы Кенетам II (X стагоддзе). Гэты дакумент захаваўся ў адзіным спісе. Першапачаткова ён быў напісаны на гэльскай мове, пазней быў перакладзены на латынь.

## Публікацыі 
Хроніка ўпершыню была апублікавана ў 1867 годзе Вільямам Скінам у складзе іншых дакументаў па гісторыі Шатландыі. Існуе таксама пераклад хронікі на англійскую мову, выкананы Т. Н. Уіксам.

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

Катэгорыя:Гістарычныя хронікі
Катэгорыя:Гісторыя Шатландыі
Амлаф

**Амлаф** (, , памёр у ) — кароль Альбы (Шатландыі) (ці прэтэндэнт на шатландскі прастол) (973—977), сын Індульфа і брат Кулена. Яго імя, як і імя яго бацькі, нетрадыцыйнае для Шатландыі і мае старанарвежскае або гэльска-нарвежскае паходжанне. Яно з’яўляецца стараірландскім эквівалентам скандынаўскага імя Олаф (Улаф) і ў наш час не выкарыстоўваецца ні ў Ірландыі, ні ў Шатландыі.

## Біяграфія 
Прыкладна ў сярэдзіне 970-х гадоў Амлаф падняў мяцеж супраць Кенета II і, магчыма, падпарадкаваў сабе частку Шатландыі, але ў 977 годзе быў забіты Кенетам.

Імя Амлафа не ўключана ні ў адзін з вядомых спісаў каралёў Шатландыі. Ён таксама не згадваецца як кароль пры апісанні сустрэчы Кенета II і Эдгара Міралюбнага ў Чэстэре. Яго каралеўскі тытул згадваецца толькі ў «Аналах Тыгернаха», якія, паведамляючы пра забойства Амлафа Кенетам II у 977 годзе, называюць яго «Каралём Альбы».

## Літаратура 
* 
* 
* 
* 

## Спасылкі 
* Аналы Тыгернаха
* Аналы Ольстэра

Катэгорыя:Каралі шатландскія
Катэгорыя:Мак-Альпіны
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя
Кенет II

**Кенет II Братазабойца** (, , памёр у ) — кароль Альбы (Шатландыі) (971—995), сын караля Малькальма I.

## Біяграфія 
Кенет II стаў каралём Шатландыі ў 971 годзе і адразу ж адправіўся ў паход супраць брытаў і разарыў Стратклайд, магчыма, помсцячы за гібель свайго папярэдніка Кулена. Акрамя гэтага, шатландцы падчас яго кіравання часам нападалі на Нартумбрыю. У 973 годзе Кенет са шматлікімі іншымі брытанскімі каралямі прыехаў у Чэстэр, каб засведчыць пакору Эдгару Англійскаму. Паводле легенды, гэтыя каралі грэблі ў лодцы Эдгара, якая плыла па рацэ Ды. Эдгар усталяваў мяжу паміж Англіяй і Альбай, забраўшы сабе Кумбрыю. Аднак Кенет быў ненадзейным саюзнікам. Каля 980 года ён здзейсніў тры набегі на Англію і разарыў землі аж да Чэшыра.

У 970-х гадах у Шатландыі пачалася міжусобная вайна паміж Кенетам і Амлафам. Вайна доўжылася некалькі гадоў, пакуль Кенет не забіў суперніка ў 977 годзе.

У 995 годзе ў Фетэркарне кароль быў забіты падчас банкета, прыхільнікамі Канстанціна III, пасля таго, як паспрабаваў пазбавіць яго спадчыны і завяшчаць прастол свайму сыну Малькальму II.

## Літаратура 
* Мак-Кензи Агнес. Рождение Шотландии / Перевод, научная ред., вступит. статья С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2003. — 336 с. — (Clio fundationis). — 1 500 экз. — ISBN 5-8071-0120-0.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Каралі шатландскія
Катэгорыя:Мак-Альпіны
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя
Кулен

**Кулен Белы** (, , памёр у ) — кароль Альбы (Шатландыі) (967—971), сын караля Індульфа.

## Біяграфія 
Кулен захапіў шатландскі прастол, забіўшы ў 967 годзе свайго сваяка Дуфа. Храністы характарызуюць Кулена як бесталковага кіраўніка і распусніка. У 971 годзе ён сілай авалодаў дачкой караля Стратклайда Амдарха. Угневаны бацька заспеў Кулена і яго брата Эахада ў Ібандоніі і спаліў замак, у якім тыя банкетавалі. Абодва браты згарэлі жыўцом.

## Літаратура 
* Мак-Кензи Агнес. Рождение Шотландии / Перевод, научная ред., вступит. статья С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2003. — 336 с. — (Clio fundationis). — 1 500 экз. — ISBN 5-8071-0120-0.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Каралі шатландскія
Катэгорыя:Мак-Альпіны
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя
Індульф

'*Індульф *Агрэсар''''' (, ; загінуў у ) — кароль Альбы (Шатландыі) (954—962), сын караля Канстанціна II. Маці Індульфа была нарвежкай, чым і тлумачыцца яго неўласцівае для гэлаў імя.

## Біяграфія 
Індульф стаў каралём Шатландыі ў 954 годзе, пасля гібелі Малькальма I. У гады свайго кіравання ён ваяваў з англічанамі і далучыў да сваіх уладанняў урадлівыя землі ў Лотыяне на поўнач ад Пентлендса разам з нейкім замкам «Апідум Эдэн», які гісторыкі звычайна атаясамляюць з Эдынбургам, сучаснай сталіцай Шатландыі. Індульф ваяваў таксама з вікінгамі. Ён адбіў іх буйны набег на Бухан, але пры спробе адбіць іх новы набег у 962 годзе загінуў у бітве пры Баўдсе (каля Інверкулена).

Індульф, як і яго бацька, збіраўся сысці ў манастыр, але гэтаму перашкодзіла заўчасная гібель.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя
Катэгорыя:Каралі шатландскія
Катэгорыя:Мак-Альпіны
Катэгорыя:Загінулі ў баі
Мак-Інташ

**Мак-І́нташ** (; ), або **Ма́кінташ** () — шатландскае прозвішча, першапачаткова членаў аднайменнага клана (гл.: Кланы Шатландыі).

## Асобы 
* **Джон Мак-Інташ** (, 1777—1846) — стваральнік сорту яблыкаў «Макінташ».
* **Сесілія Мак-Інташ** (, нар. 1979) — аўстралійская бабслеістка.
* **Чарлз Макінташ, хімік** (; 1766—1843) — шатландскі хімік і вынаходнік.
* **Чарлз Рэні Макінташ** (; 1868—1928) — шатландскі архітэктар, мастак і дызайнер, родапачынальнік стылю мадэрн у Шатландыі.
* **Энеас Макінташ** (; 1879—1916) - афіцэр Брытанскага гандлёвага флоту, падарожнік.

## Іншае 
* **Макінто́ш** () — лёгкае летняе паліто. Назва паходзіць ад прозвішча Чарлза Макінташа.
* Мак-Інташ () — папулярны ў Паўночнай Амерыцы сорт яблыкаў, названы ў гонар стваральніка, Джона Макінташа.
* **Макінташ** (Macintosh), Mac — лінейка камп'ютараў фірмы Apple. Назву атрымала ад сорту яблыкаў «Мак-Інташ».

## Гл. таксама 
* **McIntosh Laboratory** — амерыканскі вытворца аўдыётэхнікі. Кампанія заснавана ў 1949 годзе Фрэнкам Мак-Інташам.

Катэгорыя:Шатландскія прозвішчы
Малькальм I

'*Малькальм I *Руды''''' (, , памёр у ) — кароль Альбы (Шатландыі) (943—954), сын караля Дональда II.

## Біяграфія 
Малькальм I стаў каралём Шатландыі ў 943 годзе пасля адрачэння ад прастола яго дзядзькі Канстанціна II. У 945 годзе кароль Англіі Эдмунд I захапіў Стратклайд. Узяўшы сабе паўднёвыя вобласці Стратклайда (Кумбрыю), ён дазволіў Малькальму валодаць астатнімі тэрыторыямі ў абмен на дагавор аб саюзе. Хутчэй за ўсё, пры гэтым Дональд III працягваў кіраваць Стратклайдам, але ўжо як васал шатландскага караля. Малькальм працягваў быць саюзнікам Англіі і пасля смерці Эдмунда. У 952 годзе шатландцы здзейснілі набег на Нартумбрыю, якая знаходзілася пад кантролем вікінгаў, і прасунуліся на поўдзень да ракі Тыс, затым вярнуліся назад, прыгнаўшы мноства палонных і рагатай скаціны.

Малькальм I загінуў у 954 годзе, пры здушэнні мецяжу ў Морэі. Ён быў пахаваны на востраве Аяна.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя
Катэгорыя:Каралі шатландскія
Катэгорыя:Мак-Альпіны
Карпаўскія крэменездабыўныя шахты

**Карпаўскія крэменездабыўныя шахты** — археалагічны помнік эпохі неаліту і бронзавага веку каля в. Карпаўцы (Ваўкавыскі раён, Гродзенская вобласць). За 1 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, 1,5 км на ўсход ад в. Навасёлкі на крэйдавых адорвенях. Датуецца III—II-м тыс. да н.э.

Выявіла і даследавала ў 1967—1970 Н. М. Гурына. У 1973—1979 пры даследаваннях крэмнеапрацоўчых майстэрань і шахтаў на крэйдавай лінзе на захад ад вёскі і шляхам збору пад'ёмнага матэрыялу ў мясцовым крэйдавым кар'еры (В. П. Чамеза, М. М. Чарняўскі, В. А. Пучко, М. У. Вераціла) атрымана новая калекцыя рагавых шахцёрскіх інструментаў (62 вырабы і іх фрагменты), якая захоўваецца ў фондах аддзелаў археалогіі Інстытута гісторыі НАН Беларусі. Частка іх ужо ўведзена ў навуковы ўжытак (с. 25—28, 100—103). Шахты блізкія да суседніх Краснасельскіх шахтаў. Знойдзены адыходы крамянёвай вытворчасці, пашкоджаныя тыповыя гарняцкія інструменты. З-за аддаленасці ад прыбярэжных стаянак і майстэрняў (каля 5 км ад р. Рось) апрацоўка здабытага крэменю і выраб з яго сякер вяліся непасрэдна на тэрыторыі шахтаў. Участкі з шахтамі разбураны крэйдавымі кар'ерамі.

## Літаратура 
* Гаврилова, И. В., Крижевская, Л. Я. Тимофеев, В. И. К вопросу об изучении кремнедобывающих шахт // Изыскания по мезолиту и неолиту СССР / АН СССР, Ин-т археологии; [Отв. ред. Л. Я. Крижевская]: [Сб. ст.]. — Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1983. — 192 с., ил., 1 л. ил. — С. 57—60.
* Гурина, Н. Н. Древние кремнедобывающие шахты на территории СССР / АН БССР, Ин-т археологии. — Л.: Наука, 1976. — 175 с.
* Гурина, Н. Н. О методике поисков и исследования кремнедобывающих шахт // Полевая археология мезолита — неолита: Сб. науч. тр. / АН СССР, Ленингр. отд-ние Ин-та археологии; Отв. ред.: Н. Н. Гурина, В. И. Тимофеев. — Л., 1990. — 129 с. — С. 62—74: ил.
* Паничева, Л. Г. Исследование неолитических кремнедобывающих шахт у д. Карповцы // Археологические открытия 1979 года: [ежегодник] / / [ответственный редактор Б. А. Рыбаков]. — М.: Наука, 1980. — 503, [1] с. — С. 367.
* Чарняўскі, М. М. Карпаўскія крэменездабыўныя шахты / М. М. Чарняўскі // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [складальнік Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А—К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 427. — ISBN 978-985-11-0354-2.
* Чарняўскі, М. Рагавыя шахцёрскія прылады з Карпаўцаў Ваўкавыскага раёна / Міхаіл Чарняўскі // Acta archaeologica Albaruthenica. — 2007. — Vol. I. — С. 5—16: іл..
* Чарняўскі, М. М., Кудрашоў, В. Я., Ліпніцкая, В. Л. Старажытныя шахцёры на Росі / М. М. Чарняўскі, В. Я. Кудрашоў, В. Л. Ліпніцкая; Пад рэд. У. Ф. Ісаенкі; АН Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1996. — 144 с. — ISBN 5-343-01354-6.

Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Беларусі
Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты Ваўкавыскага раёна
Уладзімір Сцяпанавіч Глушакоў

**Уладзі́мір Сцяпа́навіч Глушако́ў** (нар. , , Брэсцкая вобласць) — беларускі пісьменнік.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў 1952 годзе ў старажытным палескім мястэчку Давыд-Гарадок, там жа скончыў сярэднюю школу. Затым вучыўся ў Мар’інагорскім саўгасе-тэхнікуме, у Белдзяржуніверсітэце. Пасля службы ў арміі працаваў на Мінскім трактарным і маторным заводах.

## Творчасць 
У 1981 годзе скончыў Літаратурны інстытут імя Горкага ў Маскве. Працаваў у часопісе «Нёман», у «Беларускай думцы». Выдаў кнігі прозы «Насенне», «Тёплые листья тополей», «Цветение калины», «На круги своя», «Расплата» (1993), «Развітанне на пачатку вясны» (2001).
## Прызнанне 
* Член Саюза пісьменнікаў Беларусі (Мінскае гарадское аддзяленне).
* Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1998, у сааўтарстве) — *за цыкл публіцыстычных артыкулаў «Беларусь. Час i людзi ў роздуме журналiстаў»*

## Спасылкі 
Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Давыд-Гарадку
Картуш

**Карту́ш** ():
* Картуш — упрыгажэнне ў выглядзе шчыта, ленты ці скрутка, на якім адлюстрован герб, эмблема ці надпіс.
* Картуш — у егіпецкім іерагліфічным запісе рамка вакол імя царскай асобы (фараона).
* Картуш — мянушка вядомага французскага разбойніка *Луі-Дамініка Бургіньёна* (1693—1721).
* «Картуш» — французскі прыгодніцкі кінафільм 1962 года пра прыгоды вядомага разбойніка Картуша, у галоўнай ролі Жан-Поль Бельмандо.
Картуш (Егіпет)

, Карнак, Егіпет.]]

У егіпецкіх іерогліфах **картуш** — гэта прадаўгаваты контур з гарызантальнай лініяй унізе ці збоку, які паказвае, што напісаны ў ім тэкст з'яўляецца царскім іменем. Картуш уваходзіць ва ўжытак у пачатку Чацвёртай дынастыі пры фараоне Снофру; папярэднікам картуша быў серэх. На старажытнаегіпецкай мове картуш называўся *шэну* і, па сутнасці, з'яўляўся павялічаным кальцом шэн. У дэматычнай пісьменнасці картуш вырадзіўся ў пару дужак і вертыкальную лінію.

З пяці тытульных імён фараонаў у картуш абрамлялася троннае імя (прэномен) і ўласнае імя (номен), якое давалася пры нараджэнні.

Часам у форме картуш выконваліся амулеты, якія адлюстроўвалі імёны фараонаў і клаліся ў грабніцы. Гэтыя артэфакты маюць вялікае значэнне для археолагаў, бо дазваляюць вызначыць час пахавання і яго прыналежнасць. У некаторыя перыяды гісторыі Егіпта на такіх амулетах імёны не пісаліся ў сувязі з асцярогай, што чалавек, які завалодаў картушам з іменем, можа атрымаць уладу над носьбітам імені.

## Зноскі 
Катэгорыя:Егіпецкія іерогліфы
Катэгорыя:Егіпецкае пісьмо
Катэгорыя:Фараоны
Гісталогія ў Беларусі

На Беларусі развіццё гісталогіі звязана з арганізацыяй кафедры гісталогіі ў БДУ (з 1921). Даследаванні вядуцца ў медыцынскіх інстытутах, Інстытуце фізіялогіі НАН РБ.

У 1920—1960-я гадах вывучаліся будова і развіццё клетачнага ядра, узаемасувязі морфадынамічных сістэм, што забяспечваюць раздражняльнасць клеткі, абмен рэчываў і энергіі, рост, размнажэнне і палавы працэс (П. А. Маўрадыядзі), працэсы неўратызацыі ўнутраных органаў чалавека і жывёл (П. Я. Герке), інервацыя серозных абалонак і прыдаткавых зародкавых органаў (В. Н. Блюмкін).

У 1960—1990-я гады даследаваліся марфалагічныя асновы кампенсатарна-прыстасавальных рэакцый у нервовай сістэме, структура нейрасакрэтарных клетак гіпаталамуса (С. М. Мілянкоў), фарміраванне і будова нервова-мышачных сувязей у працэсе развіцця (Я. Я. Карытны), органы імуннай сістэмы (А. Ф. Суханаў) і скуры (А. Д. Мядзелец).

З 1970-х гадоў вывучаецца эмбрыянальны морфагенез органаў розных сістэм арганізма, узаемасувязі развіцця ўнутраных органаў і рэгулявальных сістэм (А. А. Арцішэўскі, Я. І. Бальшова, Н. А. Жарыкава, А. С. Леанцюк, Т. М. Малярэвіч, І. А. Мельнікаў і інш.).

Распрацаваны метады інфармацыйнага, карэляцыйнага, фрактальнага аналізу біялагічных сістэм (Леанцюк). Вывучаецца нейрагумаральная рэгуляцыя структуры і хімічныя арганізацыі страўнікавых залоз (А. А. Турэўскі), мышцаў і клетак крыві (Т. Г. Мацюхіна), гісталогія нервовай сістэмы (А. П. Амвросьеў, Л. І. Арчакова, Д. М. Голуб, У. М. Калюноў, Ф. Б. Хейнман, С. М. Зіматкін і інш.).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гісталогія
Катэгорыя:Біялогія ў Беларусі
ФК Амерыка Мехіка

**«Амерыка»** () — мексіканскі футбольны клуб з горада Мехіка, які выступае ў Лізе MX, найвышэйшым дывізіёне мексіканскага футбола. Заснаваны ў 1916 годзе і належыць медыякампаніі Televisa. Хатнія матчы клуб праводзіць на стадыёне «Ацтэка», найвялікшай спартыўнай арэне ў Мексіцы і ўсёй Лацінскай Амерыцы. Клуб з’яўляецца шматразовым чэмпіёнам краіны і адным з самых тытулаваных калектываў у Мексіцы Самым прынцыповым супернікам «Амерыкі» з’яўляецца клуб «Гвадалахара», вядомы па мянушцы «Чывас». Супрацьстаянне «Амерыкі» і «Гвадалахары» — самае важнае ў мексіканскім футболе. Яно мае назву Суперкласіка.

## Гісторыя 
«Амерыка» была заснавана студэнтамі двух сталічных каледжаў 12 кастрычніка 1916 года, у гадавіну высадкі Хрыстафора Калумба на амерыканскі кантынент. У гонар гэтай падзеі клуб і атрымаў сваю назву. Заснавальнікам лічыцца Рафаэль Гут’ерэс, які некаторы час гуляў за каманду, а затым быў яе трэнерам. Другая палова 1920-х гадоў была лепшай у эпоху аматарскага футболу Мексікі. «Амерыка» чатыры разы запар стала чэмпіёнам і яшчэ двойчы заняла другое месца. На Алімпіядзе 1928 года і чэмпіянаце свету 1930 года каманда з’яўлялася базавым клубам зборнай Мексікі.

## Склад 
*Станам на люты 2024 года.*

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Афіцыйны сайт

Амерыка Мехіка
Гідрабіялогія ў Беларусі

На Беларусі даследаванні па гідрабіялогіі пачаліся ў 1904 годзе ў Аддзеле іхтыялогіі Рускага таварыства акліматызацыі жывёл і раслін. Вывучэнне вадаёмаў паглыбілася з утварэннем у 1928 годзе навукова-даследчай станцыі рыбнай гаспадаркі (з 1979 года Беларускі навукова-даследчы і праектна-канструктарскі інстытут рыбнай гаспадаркі) і ў 1946 годзе біялагічнай станцыі БДУ на возеры Нарач.

Навукова-даследчая работа па гідрабіялогіі вядзецца таксама ў Інстытуце заалогіі НАН РБ, БДУ, Цэнтральным НДІ комплекснага выкарыстання водных рэсурсаў, іншымі ВНУ. Вызначана біялагічная і рыбагаспадарчая прадукцыйнасць усіх асноўных рэк і азёр, праведзена лімналагічная і рыбагаспадарчая класіфікацыя прамысловых вадаёмаў (Г. Г. Вінберг, П. І. Жукаў, С. В. Кахненка, М. М. Драко, У. П. Ляхновіч, П. Р. Пятровіч, В. П. Якушка і інш.), ацэнка санітарнага стану вадаёмаў і здольнасць іх да біялагічнага самаачышчэння (Вінберг, П. В. Астапеня, А. П. Астапеня і інш.).

Распрацоўваюцца пытанні біялагічнай прадукцыйнасці рэк, азёр і сажалак, вядзецца аналіз балансу і трансфармацыі рэчываў і энергіі ў водных экасістэмах, вывучаюцца функцыянальныя сувязі ў біяцэнозах (Г. А. Галкоўская, Л. М. Сушчэня, Н. М. Хмялёва).

## Літаратура 
* 

Катэгорыя:Гідрабіялогія
Катэгорыя:Біялогія ў Беларусі
Людміла Андрэеўна Пастаялка

**Людміла Андрэеўна Пастаялка** (, пасёлак Жданы  Палтаўскай вобласці, УССР — , Мінск) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Міністр аховы здароўя Рэспублікі Беларусь (2002—2005).

## Біяграфія 
Нарадзілася 17 жніўня 1941 года ў Палтаўскай вобласці ва Украіне.

У 1964 годзе скончыла Кіеўскі медыцынскі інстытут.

З 1964 па 1973 гады працавала ўчастковым лекарам-тэрапеўтам Брэсцкай дзіцячай паліклінікі.

У 1973—1992 гады — урач-педыятр, загалчык аддзяленнем, намеснік галоўнага ўрача па лячэбнай працы Брэсцкай абласной дзіцячай бальніцы. З чэрвеня 1992 года — галоўны ўрач Брэсцкай абласной дзіцячай бальніцы.

У кастрычніку 2001 года пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь прызначана першым намеснікам Міністра аховы здароўя Рэспублікі Беларусь.

30 ліпеня 2002 года Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 409 прызначаная Міністрам аховы здароўя Рэспублікі Беларусь.

4 сакавіка 2004 года абрана старшынёй Беларускага таварыства Чырвонага Крыжа.

27 снежня 2005 года Указам Прэзідэнта № 629 вызвалена ад пасады Міністра аховы здароўя ў сувязі з пераводам на іншую працу.

З 28 снежня 2005 года і да сваёй смерці з’яўлялася старшынёй Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па дэмаграфічнай бяспецы і сацыяльнаму развіццю.

Памерла 6 сакавіка 2007 года. Пахавана ў Мінску на Усходніх могілках.

## Узнагароды 
* «Заслужаны ўрач Рэспублікі Беларусь» (11 лістапада 2003) — «за заслугі ў ахове здароўя насельніцтва, арганізацыі і аказанні лячэбна-прафілактычнай дапамогі»
* Ордэн Пашаны (2007)

## Спасылкі 
* Старонка на праекце «Хто ёсць хто ў Рэспубліцы Беларусь» 

Катэгорыя:Педыятры Беларусі
Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання
Катэгорыя:Намеснікі міністра аховы здароўя Рэспублікі Беларусь
Арыбэ Перальта

**Ары́бэ Пера́льта Маро́нес** (; нар. , Тарэон, Мексіка) — мексіканскі футбаліст, нападнік. Ігрок нацыянальнай зборнай Мексікі (2004—2018). Алімпійскі чэмпіён 2012 года ў Лондане, а таксама найлепшы футбаліст КАНКАКАФ 2013 года.

## Клубная кар’ера 
Перальта дэбютаваў у прафесійным футболе за клуб «Марэлія» 22 лютага 2003 года, выйшаўшы на замену ў другім тайме ў матчы супраць «Амерыкі». Пазней Арыбэ перайшоў у склад клуба другога дывізіёна «Леон». Паводле вынікаў сезона Арыбэ выйшаў у 33 матчах і забіў 10 галоў, а клуб выйшаў у вышэйшы дывізіён. Пасля гэтага ігрок далучыўся да складу клуба «Мантэрэй», аднак свае зорныя сезоны ігрок правёў у клубе «Сантас Лагуна», разам з якім двойчы стаў чэмпіёнам Мексікі.

13 мая 2014 года было абвешчана, што Перальта быў прададзены ў клуб «Амерыка». Не зважаючы на тое, што дэталі трансферу не былі прадстаўлены, лічыцца, што «Амерыка» заплаціла за іграка 10 млн долараў ЗША, што зрабіла гэту ўгоду самай дарагой у гісторыі мексіканскага футбола.

У чэрвені 2019 года перайшоў у «Гвадалахару». У студзені 2022 года абвясціў пра завяршэнне прафесійнай кар’еры.

## Міжнародная кар’ера 
Перальта дэбютаваў у складзе зборнай Мексікі, выйшаўшы на апошняй замене падчас таварыскага матча супраць зборнай Аргенціны 9 сакавіка 2005 года. Ён быў уключаны ў спіс да падрыхтоўкі да чэмпіянату свету 2006, але не быў уключаны ў канчатковы склад. Ігрок быў уключаны ў склад нацыянальнай каманды на чэмпіянат свету 2014.

У 2012 годзе ў складзе мексіканскай зборнай адправіўся на Алімпійскія гульні. Дапамог Мексіцы стаць чэмпіёнам гульняў, у фінальным матчы аформіўшы дубль у браму зборнай Бразіліі.

У маі 2018 года абвясціў аб заканчэнні кар’еры ў зборнай пасля чэмпіянат свету 2018.

## Дасягненні 
**«Сантас Лагуна»**
* Чэмпіён Мексікі: 2008 (к), 2012 (к)

**«Амерыка»**:
* Чэмпіён Мексікі: 2014 (а), 2018 (а)
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў КАНКАКАФ: 2015, 2016

**Мексіка**
* Пераможца летніх Алімпійскіх гульняў: 2012
* Пераможца Залатога кубка КАНКАКАФ: 2015

## Крыніцы 
Катэгорыя:Футбалісты Мексікі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Мексікі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Манаркас Марэлія
Катэгорыя:Ігракі ФК Леон
Катэгорыя:Ігракі ФК Мантэрэй
Катэгорыя:Ігракі ФК Гвадалахара
Катэгорыя:Ігракі ФК Сантас Лагуна
Катэгорыя:Ігракі ФК Ч’япас
Катэгорыя:Ігракі ФК Амерыка Мехіка
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Мексікі
Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па футболе
Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года
Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года
Пласціны «Піянера»

**Пласціны «Піянера»**  — дзве ідэнтычныя пласціны з анадзіраванага алюмінія, прымацаваныя да касмічных апаратаў «Піянер-10» (запушчаны 2 сакавіка 1972) і «Піянер-11» (запушчаны 5 красавіка 1973) з сімвальнай інфармацыяй аб чалавеку, Зямлі і яе месцазнаходжанні, аўтар — Карл Саган з Карнэльскага ўніверсітэта, аўтар малюнка мужчыны і жанчыны — Лінда Саган, другая жонка Карла Сагана.

## Апісанне выявы 
.]]
На пласцінах знаходзяцца выявы мужчыны, жанчыны і карабля «Піянер» у адным масштабе. Злева ад іх знаходзіцца выява Сонца і прамянямі паказаны месцазнаходжанне і адлегласці да 14 бліжэйшых пульсараў і цэнтра Галактыкі. У якасці сістэмы злічэння прынята двайковая, у якасці сімвала адзінкі прынята вертыкальная рыска, у якасці сімвала нуля прыняты дэфіс.

Уверсе пласцінкі паказаныя два асноўных станы атама вадароду.

Цікава, што адна з частак дыяграмы, а менавіта стрэлка, якая паказвае траекторыю карабля, абсалютна зразумелая для зямлян (карабель праляцеў арбіту Юпітэра і пакінуў Сонечную сістэму), можа быць найбольш цяжкай для тых, хто знойдзе гэтую пласціну за межамі Сонечнай сістэмы. Стрэлка — гэта артэфакт грамадставаў, якія жывуць ахотай і збіральніцтвам. Для грамадстваў з іншай культурнай спадчынай гэты сімвал можа быць безсэнсоўным.

Таскама шмат негатыўных водгукаў выклікала тое, што мужчына і жанчына былі намаляваны голымі, NASA абвінавачвалі у выдаткаванні грошай падаткаплацельшчыкаў на адпраўку «непрыстойнасцяў» у космас.

## Гл. таксама 
* Касмічная праграма «Піянер»
* METI
* Залатая пласцінка «Вояджэра»
* Пасланне «Мір», «Ленін», «СССР»
* Пасланне Арэсіба

## Спасылкі 
Катэгорыя:Міжзорныя пасланні
Катэгорыя:Праграма «Піянер»
Катэгорыя:НАСА
Катэгорыя:Творы 1972 года
Веспасій

**Веспасій** () — легендарны князь Полацка (у сазе Палціскі), які згадваецца Саксонам Граматыкам у сувязі з паходам дацкага караля Фродзі І у Падзвінне.

Паводле легенды, выкладзенай Саксонам, Фрода пасля перамогі над Транонам падышоў да Полацка і зразумеў, што сілай узяць горад не атрымаецца. Тады Фрода пайшоў на хітрасць — распусціў пагалоску пра сваю смерць і нават арганізаваў свае пахаванне, сам пры гэтым таемна хаваўся з невялікай колькасцю давераных паплечнікаў. Веспасій, даведаўшыся пра ўяўную смерць Фрода, аслабіў пільнасць і абарону горада. Фрода выкарыстаў бесклапотнасць русаў, пранік у горад са сваімі людзьмі, забіў Веспасія падчас балю і гульняў, і авалодаў горадам.

## Літаратура 
* *Дзярновіч А. І.* Палтэск'я — паўночная Троя: вобраз Полацка ў скандынаўскіх крыніцах ХІ-ХІІІ стст. // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы. Вып. 6. — Мн.: РИВШ, 2013. — С. 76-90.
* Саксон Грамацік. Дзеі данаў. Кніга II.

Катэгорыя:Князі полацкія
Катэгорыя:Конунгі Гардарыкі
Катэгорыя:Крывічы (Асобы)
Палтэс

**Палтэс** — легендарны конунг, які, паводле , правіў Палтэск'юбаргам (Полацкам). Болей звестак пра яго не знойдзена.

## Літаратура 
* 
* Сага аб Оддзе Страле 

Катэгорыя:Князі полацкія
Парламенцкія выбары ў Латвіі (1995)

**Выбары ў шосты Сейм Латвіі** — другія выбары ў постсавецкі Шосты Сейм Латвіі, якія прайшлі 30 верасня і 1 кастрычніка 1995 года.

## Вынікі 
## Літаратура 
* Вынікі выбараў у 6-ы Сейм на сайце ЦВК Латвіі 

Катэгорыя:Выбары ў Латвіі
Катэгорыя:1995 год у Латвіі
Катэгорыя:Выбары 1995 года
Катэгорыя:Верасень 1995 года
Катэгорыя:Кастрычнік 1995 года
Даніэль Карвахаль

**Даніэль Карвахаль** (; нар. , , Іспанія) — іспанскі футбаліст, абаронца мадрыдскага «Рэала» і нацыянальнай зборнай Іспаніі.

## Кар’ера 
Даніэль з’яўляецца выхаванцам юнацкіх каманд футбольных клубаў «Леман» і мадрыдскага «Рэала».

У дарослым футболе дэбютаваў 2009 года выступамі за каманду клуба «Рэал Мадрыд Кастылья», у якой правёў тры сезоны, прыняўшы ўдзел у 67 матчах чэмпіянату. Большасць часу, праведзенага ў складзе фарм-клуба мадрыдскага «Рэала», быў асноўным іграком абароны каманды.

11 ліпеня 2012 года пасля няўдалай спробы зачапіцца за месца асноўнага іграка «Рэала», Карвахаль падпісаў кантракт на пяць гадоў з нямецкім клубам «Баер». Сума трансферу склала 5 млн еўра. У новым клубе адразу стаў асноўным іграком на правым флангу абароны нямецкай каманды. На працягу сезону адыграў за каманду з Леверкузена 32 матчы ў нацыянальным чэмпіянаце.

3 чэрвеня 2013 года стаў першым набыццём мадрыдскага «Рэала» ў летнім міжсезонні. Каралеўскі клуб выкупіў правы на свайго выхаванца, скарыстаўшыся опцыяй вярнуць іграка за фіксаваную плату, прапісанай у дамове, паводле якой Даніэль годам раней перайшоў у «Баер». Дэбютаваў у складзе мадрыдскага клуба 18 жніўня 2013 года ў пераможным матчы супраць «Рэал Бетыса» (2:1).

## Дасягненні 
**«Рэал»**:
* Чэмпіён Іспаніі (3): 2017, 2020, 2022
* Уладальнік Кубка Іспаніі (2): 2014, 2023
* Уладальнік Суперкубка Іспаніі (3): 2017, 2019/20, 2021/22
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў (5): 2014, 2016, 2017, 2018, 2022
* Уладальнік Суперкубка УЕФА (4): 2014, 2016, 2017, 2022
* Пераможца клубнага чэмпіянату свету (5): 2014, 2016, 2017, 2018, 2022

**Іспанія**:
* Пераможца Лігі нацый УЕФА: 2023

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Старонка на афіцыйным сайце «Рэала»

Катэгорыя:Футбалісты Іспаніі
Катэгорыя:Ігракі зборнай Іспаніі па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд Кастылья
Катэгорыя:Ігракі ФК Баер 04
Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд
Кулікоўскае

**Кулікоўскае** — возера ў Беларусі, у Сенненскім раёне Віцебскай вобласці, на паўднёвай ускраіне горада Сянно, у басейне ракі Крывінка.

Плошча паверхні 0,1 км². Даўжыня 0,42 км, найбольшая шырыня 0,27 км. Найбольшая глыбіня 34,5 м, сярэдняя — 10,8 м. Даўжыня берагавой лініі 1,17 км. Аб’ём вады ў возеры 1,08 млн м³.

На поўначы выцякае ручай у возера Сянно.

## Літаратура 
* 
* Ліст карты N-35-48. Выданне 1991 г. Стан мясцовасці на 1987 г.

## Спасылкі 
* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Сенненскага раёна
Катэгорыя:Басейн Крывінкі
Таўла

**Таўла** ( "стол") — Т-падобны мегаліт. Назва паходзіць ад наймення 13 археалагічных аб'ектаў на востраве Менорка (канец 1 тысячагоддзя да н. э.- канец 2 тысячагоддзя да н. э.).

Найстаражытнейшыя Т-падобныя мегалітычныя помнікі выяўлены ў Гёбеклі-Тэпе на паўднёвым усходзе сучаснай Турцыі (12 - 10 тысячагоддзі да н. э.). Яны ўяўляюць сабою калоны вагой ад 10 да 15 тон з паралелепіпеднымі навершамі, агароджаныя каменным мурам. Больш вядомыя мегалітычныя канструкцыі на востраве Менорка складаюцца з каменных слупоў да 3,7 м увышыню і гарызантальна ўсталяваным каменем на навершы. Таўлы таксама знаходзяць у іншых частках свету. Яны адносяцца да розных гістарычных перыядаў і, відавочна, мелі рознае прызначэнне. Так, археолагі высоўваюць розныя версіі паходжання Т-падобных помнікаў Меноркі — таўлы могуць з'яўляцца рэшткамі старажытных храмаў, могілкамі або астранамічнымі абсерваторыямі. 

## Спасылкі 
* Таўлы вострава Менорка
* Таўлы ў Індыі
* Таўлы ў Малой Азіі

Катэгорыя:Мегаліты Еўропы
Катэгорыя:Менорка
Катэгорыя:Славутасці Іспаніі
Глушанок

**Глушанок** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, за 14 км на захад ад горада Браслаў, за 3 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Мяжаны, у басейне ракі Рычанка.

Плошча паверхні 0,05 км². Даўжыня 0,4 км, найбольшая шырыня 0,15 км. Даўжыня берагавой лініі 0,95 км.

Схілы катлавіны вышынёй да 10 м, разараныя. На захадзе невыразныя, параслі забалочаным хмызняком і лесам. Пойма шырынёй 50—100 м, на паўночным усходзе забалочаная. На захадзе выцякае ручай у возера Чартоўскае.

## Літаратура 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» 

Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна
Заазер’е (возера, Бешанковіцкі раён)

'''Заазер'е**, **Заазерскае''' — возера ў Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці, за 21 км на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка Бешанковічы, каля вёскі Вялікія Паўлавічы, у басейне ракі Чарнагосніца.

Плошча паверхні 0,11 км². Даўжыня 0,7 км, найбольшая шырыня 0,24 км. Даўжыня берагавой лініі 1,5 км. Плошча вадазбору 3,25 км².

Схілы катлавіны разараныя, пад агародамі, на поўдні — хмызняк.

## Літаратура 
* 
* 
* Ліст карты N-35-48. Выданне 1991 года. Стан мясцовасці на 1987 год.

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Бешанковіцкага раёна
Катэгорыя:Басейн Заходняй Дзвіны
Кульшыцкае

**Ку́льшыцкае** — возера ў Слаўгарадскім раёне Магілёўскай вобласці, за 16 км на паўночны захад ад горада Слаўгарад, на поўнач ад вёскі Кульшычы, у басейне ракі Раста.

Плошча паверхні 0,166 км². Даўжыня 0,52 км, найбольшая шырыня 0,41 км. Найбольшая глыбіня 1,1 м, сярэдняя — 0,46 м. Даўжыня берагавой лініі 1,62 км. Аб’ём вады ў возеры 0,08 млн м³. Плошча вадазбору 7 км².

Катлавіна возера рэшткавага тыпу, размешчана сярод балота, парослага лесам. Схілы катлавіны невыразныя. Берагі забалочаныя. На поўначы выцякае рака Хоцінка.

## Літаратура 
* 
* 

## Спасылкі 
* Агульная характарыстыка азёр Магілёўскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  
* Морфаметрычныя параметры азёр Магілёўскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  

Катэгорыя:Азёры Магілёўскай вобласці
Катэгорыя:Азёры Слаўгарадскага раёна
Мадлен Французская

**Мадлен Французская** (; або **Мадлен дэ Валуа** ();  — ) — першая жонка караля Шатландыі Якава V.

## Біяграфія 
Прынцэса Мадлен была пятым дзіцем караля Францыі Францыска I ад яго шлюбу з Клод, герцагіняй Брэтонскай. Яго ўвагу прыцягнула прынцэса Мадлен, і ён прасіў яе рукі. Але Францыск, памятаючы пра яе хваробу і суровы клімат Шатландыі, які мог апынуцца пагібельным для дачкі, спачатку адказаў адмовай. Разглядаліся таксама заручыны з Марыяй дэ Гіз, але Якаў аддаў перавагу прынцэсе.

Паколькі і сама Мадлен выказала вялікую цікавасць да маладога шатландскага караля, паўторная прапанова Якава была прынята. Яны абвянчаліся 1 студзеня 1537 года ў Саборы Парыжскай Божай Маці. Праз гэты шлюб Францыск і Якаў спадзяваліся аднавіць і ўмацаваць Стары саюз паміж Шатландыяй і Францыяй. Акрамя таго, кароль даў за дачку шчодры пасаг.

Пасля некалькіх месяцаў святочных урачыстасцей у маі 1537 года маладыя адбылі ў Шатландыю. На той момант здароўе Мадлен ужо выклікала сур’ёзныя асцярогі, і 7 ліпеня, праз некалькі тыдняў пасля прыезду, яна сканала на руках у мужа.

Каралева Мадлен была пахавана ў Холірудскім абацтве ў Эдынбургу. Менш чым праз год пасля яе смерці Якаў ажаніўся з Марыяй дэ Гіз.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Шатландыі
Катэгорыя:Валуа
Катэгорыя:Французскія прынцэсы
Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу
Латышска-беларуская практычная транскрыпцыя

## Прыметнікі 
У беларускай мове адтапанімічныя прыметнікі ад латышскіх геаграфічных назваў утвараюцца па беларускіх словаўтваральных мадэлях. Пры гэтым па магчымасці максімальна захоўваецца структурная цэласнасць тапоніма як матывуючай асновы адтапанімічнага прыметніка. У абсалютнай большасці выпадкаў адтапанімічныя прыметнікі афармляюцца суфіксам -ск.

Калі тапонім **заканчваецца на галосны**, у адтапанімічным прыметніку назіраецца адпадзенне канцавога галоснага, уласцівага тапоніму, і суфікс -ск далучаецца да асновы тапоніма. Пры гэтым сустракаюцца наступныя разнавіднасці ўтварэння адтапанімічных прыметнікаў:
* Калі аснова тапоніма заканчваецца на **адзіночны зычны**, суфікс -ск далучаецца непасрэдна да асновы, напрыклад: Валміера – Валміерскі раён, Гулбэнэ – Гулбэнскі раён, Луздэнэ – Луздэнскі раён, Лімбажы – Лімбажскі раён, Ліепая – Ліепайскі раён.
* Калі аснова тапоніма заканчваецца на **спалучэнне зычных**, утварэнне адтапанімічных прыметнікаў адбываецца шляхам далучэння да асновы камбінацый суфікса -ск і іншых суфіксаў:
:: пасля літар **н**, **з** ужываецца камбінацыя суфіксаў **-ен** + **-ск**, напрыклад, Рэзэкнэ – Рэзэкненскі раён, Алукснэ – Алуксненскі раён, Лудза – Лудзенскі раён;
:: пасля літар **к**, **р** ужываецца камбінацыя суфіксаў **-аў** + **-ск**, напрыклад, Валка – Валкаўскі раён, Огрэ – Ограўскі раён;
:: пасля літар **в**, **л** ужываецца камбінацыя суфіксаў **-ій** + **-ск**, напрыклад, Балві – Балвійскі раён, Прэйлі – Прэйлійскі раён.
* Калі аснова тапоніма заканчваецца на спалучэнне **ск**, у адтапанімічным прыметніку пры далучэнні суфікса -ск да асновы спалучэнне ск не дублюецца і пішацца толькі адзін раз, напрыклад, Баўска – Баўскі раён.

Калі тапонім заканчваецца на зычны **с**, суфікс -ск далучаецца непасрэдна да тапоніма. Пры гэтым на стыку канцавога зычнага с геаграфічнай назвы з суфіксам -ск адбываецца сцяжэнне зычных, напрыклад, Цэсіс – Цэсіскі раён, Салдус – Салдускі раён, Тукумс – Тукумскі раён, Екабпілс – Екабпілскі раён, Даўгаўпілс – Даўгаўпілскі раён.

Пры ўтварэнні прыметнікавых форм ад тапонімаў адлюстроўваюцца характэрныя для беларускай мовы чаргаванні гукаў, у прыватнасці:
: **г** – **ж**, напрыклад, Рыга – Рыжскі раён, Кулдыга – Кулдыжскі раён
: **в** – **ў**, напрыклад, Краслава – Краслаўскі раён, Елгава – Елгаўскі раён.

У асобных выпадках назіраюцца чаргаванні цвёрдых зычных з мяккімі, напрыклад, Добэлэ – Добэльскі раён, Айзкраўклэ – Айзкраўкльскі раён.

## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Латышская мова
Катэгорыя:Практычныя транскрыпцыі на беларускую мову
Развітанне на пачатку вясны

**«Развітанне на пачатку вясны»** — зборнік прозы, створаны пісьменнікам Уладзімірам Сцяпанавічам Глушаковым і надрукаваны тыражом  экзэмпляраў мінскім выдавецтвам «Юнацтва» у 2001 годзе.

## Сюжэт 
Старажытнае мястэчка Давыд-Гарадок ведалі даўно не толькі ў Беларусі, але і далёка за яе межамі, бо гэта адзін з прызнаных цэнтраў кветка. Жывуць у гэтым маляўнічым кутку прыпяцкага Палесся простыя і мудрыя, з прадпрымальніцкай жылкай людзі — гарадчукі, якія працай на зямлі, гандлем насення кветак і гародніны стварылі свой уласны дабрабыт.

Аднак грошы, ды немалыя, прыводзяць і да злачынства. Пра ўсё гэта — добрае і кепскае, светлае і змрочнае ў жыцці старажытнага Давыд-Гарадка, які адсвяткаваў свой 900-гадовы юбілей, пра складаны і пакручасты лёс Сцяпана Крыгі, галоўнага героя, і расказваецца ў своеасаблівай сямейнай хроніцы. Кніга ўражвае прадчуваннем той катастрофы, што адбылася неўзабаве ў жыцці вялікае дзяржавы.

## Крытыка і праблематыка твора 
Член Саюза пісьменнікаў Беларусі Браніслаў Зубкоўскі адзначыў:

У творы закранается тэма Чарнобыльскай катастрофы і яе наступстваў для жыхароў паўднёвай Беларусі.

## Удзел у выставах 
Літаратурна-мастацкае выданне ўдзельнічала ў выставе «Чытаем па-беларуску» Новаельнянскай горпасялковай бібліятэкі-цэнтры зносін і інфармацыі, якая асвятлялася газетай «Перамога».

## Спасылкі 
Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта
Мігель Самудзіа

**Міге́ль А́нхель Рамо́н Саму́дзіа** (; нар. , Капіята, Парагвай) — парагвайскі футбаліст, абаронца клуба «Алімпія» з Асунсьёна і былы ігрок нацыянальнай зборнай Парагвая.

## Кар’ера 
### Клубная 
Выхаванец клуба «Лібертад», пасля заканчэння акадэміі дзеля атрымання гульнявой практыкі адправіўся ў клуб «Соль дэ Амерыка». Пасля вяртання ў «Лібертад» Мігель некалькі разоў станавіўся чэмпіёнам краіны. У 2014 годзе футбаліст на правах арэнды перайшоў у бразільскі «Крузейру». 27 красавіка ў матчы супраць «Сан-Паўлу» Мігель дэбютаваў у бразільскай Серыі А. У тым жа сезоне ігрок разам з клубам дамогся перамогі ў бразільскім першынстве.

У пачатку 2015 года перайшоў у склад мексіканскага клуба «Амерыка». Сума трансферу склала 1,5 млн долараў. У снежні 2017 года далучыўся да «Керэтара». У ліпені 2019 года вярнуўся ў Парагвай, стаўшы іграком асунсьёнскай «Алімпіі».

### Міжнародная 
За нацыянальную зборную Парагвая дэбютаваў 28 сакавіка 2009 года ў матчы супраць зборнай Уругвая, які скончыўся для парагвайцаў паражэннем з лікам 2:0.

## Дасягненні 
**«Лібертад»**:
* Чэмпіён Парагвая (2): 2010 (к), 2012 (к)

**«Крузейра»**:
* Чэмпіён штата Мінас-Жэрайс: 2014
* Чэмпіён Бразіліі: 2014

**«Амерыка»**:
* Пераможца Лігі чэмпіёнаў КАНКАКАФ (2): 2015, 2016

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* 

Катэгорыя:Футбалісты Парагвая
Катэгорыя:Ігракі зборнай Парагвая па футболе
Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпія Асунсьён
Катэгорыя:Ігракі ФК Керэтара
Катэгорыя:Ігракі ФК Амерыка Мехіка
Катэгорыя:Ігракі ФК Крузейру
Катэгорыя:Ігракі ФК Лібертад
Катэгорыя:Ігракі ФК Соль дэ Амерыка
Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016 (адборачны турнір)

**Адборачны турнір Еўра-2016** прайшоў з верасня 2014 па лістапад 2015 года і вызначыў удзельнікаў чэмпіянату Еўропы па футболе 2016. У адборачным турніры бралі удзел 53 зборныя (у тым ліку зборная Гібралтара, якая незадоўга да гэтага была прынята ў якасці 54-га члена УЕФА), якія разыгралі 23 пуцёўкі на Еўра-2016 (упершыню ў гісторыі турніру ў фінальнай частцы чэмпіяната Еўропы згуляюць 24 каманды). Францыя кваліфікавалася ў фінальны турнір як краіна-арганізатар, аднак яна таксама згуляла ў групе І па-за залікам у якасці дадатковай 54-й каманды, якая не прымае ўдзелу ў адборы.

## Каманды, кваліфікаваныя на Еўра-2016 
## Лагатып 
УЕФА прадставіла лагатып да кваліфікацыі чэмпіяната Еўропы, 15 красавіка 2013 года. Лагатып прадстаўляе нацыянальную майку ўнутры сэрца і ўяўляе Еўропу, гонар і амбіцыі. Гэты ж лагатып будзе выкарыстоўвацца падчас еўрапейскай кваліфікацыі да Чэмпіяната свету-2018.

## Фармат турніру 
## Удзельнікі 
|

|

|-valign=top
|

|

|

|}

## Лёсаванне
Лёсаванне адборачнага турніру адбылася 23 лютага 2014 года ў Ніцы. Усе зборныя былі разбітыя на 6 кошыкаў. У кошах з першага па пяты знаходзіліся па дзевяць зборных, у шостым кошы - восем зборных. Для пасеву зборных па кошыках быў выкарыстаны еўрапейскі рэйтынг зборных, заснаваны на выступах каманд у адборачных і фінальных турнірах ЧС-2010 і Еўра-2012, а таксама ў адборачным турніры ЧС-2014.

## Групая стадыя кваліфікацыі
### Група A
### Група B
### Група C
### Група D
### Група E
### Група F
### Група G
### Група H
*Заўвага: Зборная Харватыі адштрафаваная на 1 ачко.*

### Група I
*Заўвага: Зборная Сербіі адштрафаваная на 3 ачкі.*

### Параўнанне каманд на трэціх месцах у групах
У каманд, якія занялі трэція месцы ў сваіх групах, улічваюцца матчы з першай, другой, чацвёртай і пятай камандамі сваёй групы (без гульняў з шостай). Каманда, якая заняла першае месца сярод трэціх, аўтаматычна праходзіць у фінальную стадыю Еўра-2016. Астатнія каманды разыграюць паміж сабой 4 пуцёўкі ў фінальны турнір у стыкавых матчах, якія адбудуцца ў лістападзе 2015 года. Пераможцы стыкавых матчаў таксама праходзяць у фінальную стадыю Еўра-2016.

## Стыкавыя матчы 
## Бамбардзіры 
**13 галоў**
*  Роберт Левандоўскі

**11 галоў**
*  Златан Ібрагімавіч

**9 галоў**
*  Томас Мюлер

**8 галоў**
*  Эдзін Джэка
*  Арцём Дзюба

**7 галоў**
*  Марк Янка
*  Уэйн Руні
*  Кайл Лаферці
*  Гарэт Бэйл
*  Стывен Флетчэр

## Крыніцы 
## Спасылкі 
* Старонка на uefa.com 

Адборачны турнір
Уладзіслаў Аляксеевіч Астапенка

**Уладзіслаў Аляксеевіч Астапенка** (, , РСФСР — ) — беларускі дзяржаўны дзеяч, міністр аховы здароўя Беларусі з 2001 па 2002 гады. Доктар медыцынскіх навук, прафесар, член-карэспандэнт НАНБ.

## Біяграфія 
Нарадзіўся 28 жніўня 1949 года ў Краснадары.

У 1972 годзе скончыў Мінскі медыцынскі інстытут.

У 1972—1976 гадах працаваў лекарам, малодшым навуковым супрацоўнікам НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі.

У 1976—1978 гадах — урач-хірург 2-й Мінскай гарадской клінічнай бальніцы.

У 1978—1980 гадах загадваў лабараторыяй 9-й Мінскай гарадской клінічнай бальніцы.

У 1980—1984 гадах — загадчык лабараторыі МДМІ.

У 1984—1990 гадах — старшы навуковы супрацоўнік, кіраўнік аддзялення ў БелНДІ туберкулёзу.

У 1990—1996 гадах — дырэктар Магілёўскага філіяла НДІ радыяцыйнай медыцыны.

У 1996—1999 гадах — дырэктар НДІ экалагічнай і прафесійнай паталогіі.

У 1999—2001 гадах — дырэктар НДІ радыяцыйнай медыцыны і эндакрыналогіі.

19 кастрычніка 2001 года прызначаны Міністрам аховы здароўя Рэспублікі Беларусь, 29 красавіка 2002 года за сур’ёзныя хібы ў працы вызвалены ад пасады.

Памёр 1 красавіка 2018 года.

## Навуковая дзейнасць 
Асноўныя напрамкі дзейнасці — праблемы радыяцыйнай медыцыны і эндакрыналогіі.

Аўтар больш за 230 навуковых прац, адной манаграфіі.

## Узнагароды 
* прэмія Ленінскага камсамола Беларусі ў галіне навукі і тэхнікі (1982)

## Літаратура 
* Организаторы здравоохранения Республики Беларусь. — Минск, 2002.
* Комиссары и министры здравоохранения Беларуси: историко-биографические сведения / И. В. Пантюк // Медицинские новости. — 2009. — № 7. — С. 4—10. — Сведения доступны также по Интернету: http://www.mednovosti.by/journal.aspx?article=4346.

## Спасылкі 
* І. В. Пантюк. «Камісары і міністры аховы здароўя Беларусі: гісторыка-біяграфічныя звесткі»

Катэгорыя:Міністры аховы здароўя Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Хірургі СССР
Катэгорыя:Хірургі Беларусі