Юозас Габрыс-Паршайціс

**Юозас Габрыс-Паршайціс** (вядомы таксама як *Юозас Габрыс*, *Іосіф Паршайціс*, , выкарыстоўваў псеўданімы *Inorodetz*, *Kareivis*, *C. Rivas*; )&nbsp;— літоўскі палітык, дыпламат, юрыст, журналіст, рэдактар, грамадскі дзеяч і даследчык літоўскай літаратуры. Ён атрымаў найбольшую вядомасць дзякуючы спробам распаўсюдзіць на Захадзе ідэю незалежнасці Літвы падчас Першай сусветнай вайны. Як выдавец шэрагу этнаграфічных карт, ён адыграў значную ролю ў прапагандысцкім абгрунтаванні максімальных межаў літоўскай дзяржавы на міжнароднай арэне.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў мястэчку Гарлява Марыямпальскага павета Сувалкаўскай губерні ў сялянскай сям’і Казіміра і Ганны Паршайцісаў. У 1887—1889 гадах вучыўся ў пачатковай школе ў Гарляве, затым з 1890 па 1899 год&nbsp;— у гімназіі ў Марыямпалі. У 1896 годзе стварыў тайны вучнёўскі гурток, які распаўсюджваў выданні «*Varpas»* («Звон»), «*Ūkininkas»* («Гаспадар») і «*Tėvynės sargas»* («Вартаўнік айчыны»). Гэты гурток падтрымліваў сувязі з навучэнцамі настаўніцкай семінарыі ў Вейвярэй і духоўнай семінарыі ў Сейнах. У 1899 годзе расійскія жандары раскрылі арганізацыю, у настаўніка Я. Ясайціса былі знойдзены зашыфраваныя лісты. Габрыс быў арыштаваны і выключаны з восьмага класа гімназіі без права аднаўлення. Пасля шасці месяцаў зняволення ў турме ў Калварыйскім павеце ён быў высланы ў Расію на тры гады. У 1903 годзе ў Адэсе здаў іспыты на атэстат сталасці і паступіў у Імператарскі Наварасійскі ўніверсітэт (Адэскі ўніверсітэт), юрыдычны факультэт якога скончыў у 1907 годзе. У 1900 годзе таксама дапамагаў у арганізацыі літоўскага аддзела на Сусветнай выставе ў Парыжы.

Падчас рэвалюцыі 1905—1907 гадоў перапыніў вучобу і вярнуўся ў Літву. У 1905 годзе быў сакратаром Вялікага Віленскага сейма і адным з рэдактараў і распаўсюджвальнікаў яго рашэнняў. Ён далучыўся да Літоўскай дэмакратычнай партыі і быў абраны членам яе цэнтральнага камітэта. Дзейнічаў як арганізатар саюзаў настаўнікаў і сялян. У кастрычніку 1905 года стварыў узброены атрад у Сувалкіі, які закрываў расійскія школы і змагаўся з паліцыяй. Падчас сутыкнення з утрая большым атрадам расійскай паліцыі на беразе ракі Шашупе быў цяжка паранены ў галаву і правую руку. Ад жандараў яго выратавалі сяляне Стрымайціс і браты Балтусяй, якія пазней былі сасланы ў Сібір на дзесяць гадоў. Пасля выздараўлення некаторы час з’яўляўся фактычным рэдактарам газеты «*Ūkininkas»*.

## Дзейнасць у эміграцыі і прапагандысцкая праца 
З-за пераследу паліцыі збег у Парыж, затым у Швейцарыю, дзе паступіў на юрыдычны факультэт Лазанскага ўніверсітэта. У 1906 годзе на кароткі час вяртаўся ў Літву пасля роспуску Першай Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі дзеля рэвалюцыйнай працы, але неўзабаве зноў з’ехаў у Адэсу, дзе атрымаў дыплом першай ступені пры падтрымцы генерала літоўскага паходжання. У Сарбоне з 1907 па 1911 год ён вывучаў літаратуру і гісторыю, а таксама эканоміку і сацыяльныя навукі.

У лютым 1911 года заснаваў у Парыжы Літоўскае інфармацыйнае бюро () пры фінансавай падтрымцы амерыканскіх літоўцаў. У ліпені 1911 года на кангрэсе прыгнечаных народаў у Лондане прадставіў мемарандум як прадстаўнік Літвы і выступіў з лекцыямі па гісторыі. Каб зрабіць уражанне на французскае грамадства, пачаў называць сябе «графам дэ Гарлява». З 1912 года ўдзельнічаў у стварэнні Саюза народаў () у Парыжы і стаў яго сакратаром. У чэрвені 1914 года разам з ксяндзом Мацеюсам Густайцісам збіраў сродкі ў ЗША для інфармацыйнага бюро. У верасні ўдзельнічаў у агульным з’ездзе літоўцаў у Чыкага, дзе былі створаны Фонд нацыі і Літоўскі нацыянальны савет. Вярнуўшыся ў Парыж, выдаваў часопіс «*Pro Lituania»* на французскай і англійскай мовах.

З пачаткам нямецкай акупацыі Літвы ў 1915 годзе пераехаў у Лазану. У гэты перыяд, паводле даследчыкаў, ён быў завербаваны нямецкім Міністэрствам замежных спраў () і стаў адным з ключавых дзеячаў «Лігі змежных народаў Расіі» ()&nbsp;— арганізацыі, створанай пры падтрымцы Германіі з мэтай паслаблення Расійскай імперыі праз падтрымку нацыянальных рухаў. Яго дзейнасць фінансавалася як літоўскімі эмігрантамі, так і нямецкім урадам. Нягледзячы на тое, што ён быў інструментам нямецкай прапаганды, сам Габрыс імкнуўся скарыстаць гэтую сітуацыю на карысць літоўскай незалежнасці.

### Картаграфічная спадчына 
Асаблівую ролю ў дзейнасці Габрыса адыгрывала выданне геаграфічных і этнаграфічных карт, якія разглядаліся ім як магутны палітычны інструмент для прасоўвання літоўскіх інтарэсаў і абароны іх на міжнародных мірных канферэнцыях. Ён з’яўляецца аўтарам або ініцыятарам стварэння адразу некалькіх значных картаграфічных твораў.

У 1915 годзе ў якасці дадатка да англамоўнай кнігі Габрыса «Літва і аўтаномія Польшчы» (*Lithuania and the autonomy of Poland*) у Парыжы выйшла карта «Poland, Lithuania & Lettisch Country». На ёй тэрыторыя Літвы была паказана ў шырокіх гістарычных межах былога Вялікага Княства Літоўскага.

У перыяд 1916—1918 гадоў у межах дзейнасці «Лігі замежных народаў Расіі» Габрыс пад псеўданімам *Inorodetz* (Інародзец) выдаваў «Карту народаў Расіі» / «Этнаграфічную карту Расіі» (ням.: *Völkerkarte von Russland*; фр.: *Carte ethnographique de la Russie*). Нямецкая версія выйшла ў 1916 годзе, а французская&nbsp;— у 1917 і 1918 гадах. Гэтая карта ахоплівала еўрапейскую частку Расіі і паказвала 23 нацыянальнасці. Створаная ў прапагандысцкіх антырасійскіх мэтах для дэманстрацыі стракатай этнічнай карціны імперыі, яна ў дачыненні да Віленшчыны шмат у чым капіравала карту расійскага картографа Аляксандра Рыціха 1875 года: тэрыторыя вакол Вільні была пазначана пераважна зялёным колерам як арэал рассялення беларусаў (*Blanc Russiens*) з даданнем літоўскіх (штрыхоўка), яўрэйскіх і нямецкіх кропак-анклаваў.
», выдадзеная Габрысам у 1918 годзе]]
Адной з самых вядомых прац Габрыса стала «Этнаграфічная карта Еўропы» (), выдадзеная ў Лазане ў выдавецтве *Kümmerly & Frey*. Яна паслядоўна вытрымала ў 1918—1919 гадах пяць перавыданняў і была афіцыйна прысвечана прэзідэнту ЗША В. Вільсану. У адрозненне ад папярэдніх еўрапейскіх прац, Габрыс атаясамліваў мову з нацыянальнасцю і свядома адмовіўся ад пазначэння этнічна змяшаных раёнаў на ўсходзе. Тэрыторыя «этнаграфічнай Літвы» была адлюстравана ў выглядзе маналітнай прасторы, у межы якой былі ўключаны ўся Віленская губерня разам з Вільняй (за выключэннем Дзісенскага і Вілейскага паветаў), а таксама значныя часткі Гродзенскай, Сувалкскай і Мінскай губерняў.
», выдадзеная Габрысам у 1918 годзе]]
Акрамя таго, Габрыс спрычыніўся да стварэння «Карты Літвы» (), выдадзенай у 1918 годзе ў Берне пры ўдзеле літоўскага дыпламата Уладаса Даўмантаса па ініцыятыве Літоўскага інфармацыйнага бюро. На гэтай карце аўтары выкарысталі візуальную маніпуляцыю: «дагістарычная Літва» была абазначана шырокай ружовай штрыхоўкай, што ахоплівала велізарныя тэрыторыі, у тым ліку частку Усходняй Прусіі і значную частку Беларусі да самага Буга. Слабая дыферэнцыяцыя адценняў ружовага колеру стварала ў непадрыхтаванага гледача ілюзію велізарнага маналітнага абшару сучаснага літоўскага народа, які значна перавышаў рэальныя этнаграфічныя межы і павінен быў эмацыйна ўздзейнічаць на заходніх палітыкаў.

Картаграфічныя маніпуляцыі Габрыса, у першую чаргу «Этнаграфічная карта Еўропы», выклікалі вострую крытыку. Польскі мовазнавец Казімеж Ніч указваў, што Габрыс штучна павялічыў літоўскую этнічную тэрыторыю ўдвая ў параўнанні з рэальным станам, што наносіла моцную шкоду польскім інтарэсам на міжнароднай арэне. З боку беларускага нацыянальнага руху яго карты таксама падвергліся рэзкай крытыцы за ігнараванне беларускага насельніцтва. У кастрычніку 1919 года ў «Часопісі Міністэрства беларускіх спраў», якая выдавалася ў Коўне пад рэдакцыяй Язэпа Варонкі, з’явілася абураная рэцэнзія пад назвай «Фальшывая мапа»:

### Познія гады 
Падазрэнні ў супрацоўніцтве з разведкамі Германіі і Францыі сапсавалі яго адносіны з Літоўскай Тарыбай. У лістападзе 1917 года на літоўскай канферэнцыі ў Берне яго дзейнасць была абмежавана. Падчас Парыжскай мірнай канферэнцыі (1919) Габрыс прысутнічаў у Парыжы як прадстаўнік уласнай літоўска-швейцарскай арганізацыі, а не ў складзе афіцыйнай літоўскай дэлегацыі. Пасля прыходу да ўлады ў Літве новага ўрада ён фактычна апынуўся па-за межамі афіцыйнай палітыкі.

У 1925—1926 гадах ён усё ж такі працаваў генеральным консулам Літвы ў Кёнігсбергу, затым вярнуўся ў Швейцарыю і заняўся фермерствам. У 1946—1948 гадах выдаваў часопісы «*Tautos sargyba»* («Варта нацыі») і «*Messager Balte»* ад імя фіктыўных арганізацый, у якіх крытыкаваў дзейнасць Галоўнага камітэта вызвалення Літвы і С. Лазарайціса. Актыўна супрацоўнічаў з літоўскай прэсай, у тым ліку з выданнямі «*Vilniaus žinios»* («Віленскія весткі»), «*Lietuvos ūkininkas»* («Літоўскі гаспадар»), «*Viltis»* («Надзея») і «*Rytas»* («Раніца»).

## Бібліяграфія 
* Lietuvos valsčius ir jo ydos, 1905.
* Lietuvos aprašymas, 1905.
* Lietuvos kalbamokslis, 1906.
* Lietuvių literatūros chrestomatija, 1908.
* Vincas Kudirka. Raštai, 6 т., 1909.
* Vincas Kudirka, biografinė apybraiža, 1910.
* Lietuvos geografija, 1910.
* La nation lithuanienne; son état sous la domination russe et allemande. Парыж, 1911.
* Vytauto ir lietuvių veikmė ties Griunvaldu (1410 m.), 1911.
* Lietuvos istorija, 1912, 1915.
* Lietuvių literatūros apžvalga, I—II т., 1913.
* Antanas Strazdas. Raštai, 1914.
* Vokiečių okupacija Lietuvoje (Occupation Allemande en Lituanie), 1917.
* Lietuva vokiečių priespaudoje 1915—1918 (La Lituanie sous le joug Allemand 1915—1918), 1918.
* Carte ethnographique de l’Europe. Лазана, 1918 (1-е выданне), 1919 (4-е і 5-е выданні).
* Į Lietuvos nepriklausomybę (Vers l’indépendance Lituanienne), 1920.
* Tautos sargyboje, 3 т. пасля 1920 (выдадзена ў 2007).
* Lietuvių literatūros apžvalga, 2 ч., 1913—1916.
* Lietuvių ir hetitų kalbų giminystė ir priešistorė (Parenté des langues hittite et lituanienne), 1944.

## Крыніцы 
## Літаратура 
* 
* 
* Eidintas, Alfonsas. Slaptasis lietuvių diplomatas: Istorinis detektyvas. Vilnius, Valstybinis leidybos centras, 1992.
* Senn, Alfred E. Jonas Basanavičius: The Patriarch of the Lithuanian National Renaissance. Newtonville, Mass: Oriental Research Papers, 1980.
* Smele, Jonathan. The Russian Revolution and Civil War 1917—1921: An Annotated Bibliography. Bloomsbury Publishing, 2006.

Катэгорыя:Нарадзіліся 22 лютага
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1880 годзе
Катэгорыя:Памерлі 26 ліпеня
Катэгорыя:Памерлі ў 1951 годзе
Катэгорыя:Дыпламаты Літвы
Катэгорыя:Палітыкі Літвы
Катэгорыя:Журналісты Літвы
Катэгорыя:Выпускнікі Адэскага ўніверсітэта