Вітаўт

**Вітаўт**, у хрышчэнні **Аляксандр** (каля 1350 — ) — князь гарадзенскі (1370—1382), князь луцкі (1370—1382), вялікі князь літоўскі (1392—1430), абвешчаны кароль гусітаў. Сын Кейстута, пляменнік Альгерда і стрыечны брат Ягайлы.

Адзін з найбольш вядомых уладароў Вялікага Княства Літоўскага, яшчэ пры жыцці называны Вялікім.

Прыняў каталіцтва і імя Віганд у 1382 годзе, другі раз быў ахрышчаны па праваслаўным абрадзе ў 1384 годзе пад імем Аляксандр і трэці раз у 1386 паводле каталіцкага абраду таксама пад імем Аляксандр.

## Імя 
Вітаўт — імя з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з індаеўрапейскай эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання.

Першая аснова *Vy-* знаходзіцца ў аблаўтных дачыненнях з асновамі *Vai-, Vei-, Vie-, Vi-*, якія, у сваю чаргу, звязаныя з літ. *vyti* «гнаць, даганяць» і далей індаеўрапейскім **ṷei*- «рушыць, імкнуцца; гнаць», ад якога і блр. *вайна, ваяваць**.*

Другая аснова *Taut-* звязаная з літ. *tauta*, лат. *tauta* «народ», пруск. *tauto* «краіна», усё да індаеўрапейскага **teuta* «народ; краіна».

Пры аналізе двухсастаўных індаеўрапейскіх антрапонімаў кідаецца ў вочы падабенства адлюстраваных у іх тэм: барацьба і вайна, народ і войска, розум, справядлівасць, улада і г. д..

Па-польску Вітаўт — Witold. Паводле А. Супяранскай, імя Вітольд (Witold) мяркуецца ад старажытнагерманскага *hwit, wit* «белы» і *hull* «пагорак».

## Біяграфія 
### Раннія гады 
Пэўная дата нараджэння Вітаўта не вядома, яе прыклада вызначаюць каля 1350 года. Храніст  у апісанні бітвы пад Рудавай 1370 года згадаў, што яе ўдзельніку Вітаўту было дваццаць гадоў. Паводле Кромера, у 1430 годзе Вітаўту было восемдзесят. Бацька Вітаўта Кейстут і яго дзядзька Альгерд уладарылі сумесна і не змагаліся за ўладу паміж сабой. Альгерд быў вялікім князем і займаўся ўсходнімі і паўднёвымі справамі, Кейстут зацята змагаўся барацьбу з Тэўтонскімі Ордэнам на паўночным захадзе. Маці Вітаўта — Бірута, другая жонка Кейстута, пра яе вядома вельмі мала.

]]
Упершыню Вітаўт згаданы ў канцы 1360-х гадоў. У 1368 і 1372 гадах удзельнічаў у паходах Альгерда на Маскву. У 1374 годзе атрымаў Гарадзенскае княства, у 1376 годзе як князь гарадзенскі ўдзельнічаў у паходзе на Польшчу. З 1377 года здзейсняў самастойныя паходы ў землі Тэўтонскага ордэна.

Аднак, відаць, Ягайла баяўся ўплывовага дзядзьку, таксама ёсць думка, што супраць Кейстута яго настройвала маці Ульяна Аляксандраўна і зяць Вайдыла.

У лютым 1380 годзе Ягайла без згоды Кейстута заключыў пяцімесячнае перамір’е з Лівонскім ордэнам для сваіх зямель у Літве, а таксама дла Полацка, толькі што адабранага брата і канкурэнта Андрэя Альгердавіча.

### Барацьба за ўладу 
а ў вязніцу. В. Герсан, 1873]]

У лютым 1381 года крыжакі ўварваліся ў землі Кейстута і рушылі да Трокаў. Быў разбураны Новы Гарадок і ўзята ў палон каля 3 000 чалавек, пасля гэтага Кейстут вырашыў пачаць вайну з Ягайлам. У канцы 1381 годзе Кейстут павёў войскі на Прусію, але дарогай рэзка павярнуў да Вільні.

Вітаўт вёў трывалую барацьбу супраць татар, ачысціў ад іх тэрыторыю паміж Дняпром і Азоўскім морам. У 1399 годзе ў бітве на Ворскле ўзначаленае Вітаўтам аб’яднанае войска, у якім, апроч уласных вялікалітоўскіх сіл, былі палякі, крыжакі і татары Тахтамыша, пацярпела цяжкае паражэнне ад войскаў хана Цімура Кутлуга і  , пасля чаго ў 1427 годзе Соф’я афіцыйна перадала Маскоўскае княства пад руку Вітаўта, які прыкладна ў гэты час заключыў дагаворы з князямі цвярскім (1427), разанскім (1430) і пронскімі (1430), паводле якіх яны станавіліся яго васаламі.

Самым крайнім усходнім уладаннем Вітаўта была Тульская зямля, якая ў 1430—1434 гады перадавалася яму па дамове з разанскім князем .

### Рэлігійная палітыка 
Падпісаўшы пад ціскам польскага кліру Віленска-Радамскую (1401) і Гарадзельскую (1413) уніі, Вітаўт фактычна даў каталікам перавагі ў дзяржаўным жыцці краіны, што стала адной з прычын працяглай рэлігійнай барацьбы ў дзяржаве і значна аслабляла яе.

У 1415 годзе Вітаўт уставіў у Вялікім Княстве Літоўскім аўтакефальную Літоўска-Кіеўскую мітраполію. Першым аўтакефальным мітрапалітам на Новагародскім саборы абралі Рыгора Цамблака.

У 1417 годзе Ягайла і Вітаўт звярталіся да айцоў Канстанцкага сабору з просьбай скасаваць практыку перахрышчвання «русінаў», то-бок праваслаўных, пры іх пераходзе ў каталіцтва.

### Адносіны з Залатой Ардой 
У 1422 годзе Вітаўт даў прытулак залатаардынскаму хану Мухамеду, разгромленаму . У 1424 годзе войскі вялікага князя разграмілі прэтэндэта на залатаардынскі сталец , які здзяйсняў набег на Адоеўскае княства. У канцы 1424 года Вітаўт падтрымаў Мухамеда, які выступіўшы з ВКЛ, авалодаў спачатку Крымам, а ў 1426 годзе і .

### З’езд у Луцку 
Вітаўт двойчы адмаўляўся прыняць каралеўскі тытул, але ўрэшце згадзіўся на гэта.

З’езд, які адбыўся ў Луцку 9-29 студзеня 1429 годзе, пры ўдзеле караля Германіі (Рымскага караля) і будучага імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Жыгімонта, Вітаўта, Ягайлы, легата Папы Рымскага, князёў разанскіх, адоеўскіх, наўгародскіх, пскоўскіх, а таксама пасланнікаў вялікага князя маскоўскага і вялікага князя цвярскога, Тэўтонскага ордэна, Залатой Арды, малдаўскага гаспадара, дацкага караля, візантыйскага імператара, паказаў узросшую ролю Вялікага Княства Літоўскага. Падчас з’езду Жыгімонт паставіў пытанне пра каранацыю Вітаўта. Ягайла пагадзіўся з каранацыяй, але польская знаць прымусіла яго адклікаць згоду. Тым не менш, падрыхтоўка каранацыі ішла ў абход Польшчы.

Прызначаная на Расство Найсвяцейшай Дзевы Марыі (8 верасня 1430) цырымонія не адбылася, бо палякі не прапусцілі дэлегацыю ад Жыгімонта, якая везла зробленыя ў Нюрнбергу кароны Вітаўта і яго жонкі Ульяны. У кастрычніку ў Вільні Ягайла, відаць, прапаноўваў кампраміс, дапускаў каранацыю, з тым, каб пасля смерці Вітаўта карона караля літоўскага адыходзіла б да аднаго з сыноў Ягайлы. Апошнія лісты Вітаўта сведчаць, што ён згаджаўся на такое рашэнне. Аднак яго імкненне каранавацца каралём і забяспечыць суверэнітэт дзяржаве не ажыццявіліся: Вітаўт памёр 27 кастрычніка 1430 года ў Троках.

Пасля смерці Вітаўта вялікім князем быў абраны Свідрыгайла, які разарваў унію з Польшчай.

## Вынікі ўладарства 
У часы Вітаўта Вялікае Княства Літоўскае дасягнула найбольшай магутнасці і памераў: ад Пскоўскай мяжы да Чорнага мора і ад Акі і Курска да Галіцыі.

Каб узмацніць свае пазіцыі Вітаўт двойчы, у 1429 і 1430 гадах, склікаў з’езды ўладароў Еўропы і хацеў каралеўскі тытул. Але польскія магнаты затрымалі імператарскіх паслоў, што везлі карону. Стары Вітаўт не дачакаўся здзяйснення гэтага свайго плану, памёр у Троках, пахаваны ў Віленскім кафедральным касцёле.

Падчас княжання Вітаўта самакіраванне паводле магдэбургскага права атрымалі Берасце (1390) і Горадня (няпоўнае ў 1391).

У 1413 годзе Віцебск, Полацк, Вільню і Горадню ў почце Вітаўта наведаў Геранім Пражскі (паплечнік Яна Гуса), які пераконваў Вітаўта прыязна ставіцца да гусітаў. У 1422 годзе на запрашэнне руху гусітаў у Чэхію прыбыў намеснік Вітаўта, Жыгімонт Карыбутавіч з 5-тысячным войскам. У 1424 годзе Жыгімонт Карыбутавіча заняў Прагу і абвясціў сябе каралём, пэўны час імкнуўся ўмацаваць сваю ўладу. Але з прычыны ўскладненай сітуацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім вярнуўся туды.

Пасля смерці Вітаўта вялікім князем абралі Свідрыгайлу, неўзабаве праз пераварот велікакняжаскі сталец заняў брат Вітаўта Жыгімонт Кейстутавіч.

## У літаратуры і мастацтве 
Паэт-лацініст Мікалай Гусоўскі ў паэме «Песня пра зубра» (1523) паказвае Вітаўта легендарным князем «залатога века», узорам уладара.

На заказ літоўскіх уладаў Мсціслаў Дабужынскі напісаў партрэт Вітаўта.

Князю Вітаўту пасвечана п’еса Аляксея Дударава «Князь Вітаўт».

У 2013 годзе ў Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета адбылася прэм’ера балета «Вітаўт» кампазітара Вячаслава Кузняцова.

## Памяць 
У гонар вялікага князя Вітаўта названы мноства аб’ектаў у Літве, Беларусі і Польшчы.  — папулярнае імя ў Літве (), меней папулярна яго ў Беларусі (Вітаўт) і Польшчы (). Імя Вітаўта Вялікага нададзена ўніверсітэту у Коўна.

Помнікі вялікаму князю стаяць у Каўнасе, Кярнаве, Вільнюсе, , Бірштанасе, , Пярлаі,  і , а таксама ў Гродне. Скульптурная фігура Вітаўта ёсць часткай манумента «Тысячагоддзе Расіі» і помніка  у Кракаве.

25 ліпеня 2009 года ў Брэсце адкрылася скульптурная кампазіцыя, прысвечаная 990-гадовай гісторыі горада. Сярод шасці бронзавых фігур у кампазіцыі помніка тры скульптуры гістарычных дзеячаў — Вітаўта, Мікалая Радзівіла «Чорнага» і князя Васількавіча.

Выява:1000 Vitovt.jpg|Помнік «Тысячагоддзе Расіі» у Вялікім Ноўгарадзе, 1862
Выява:Veliuona vytautas.jpg|Помнік у Вялюане, 1930
Выява:Grunwald (Žalgiris) monument in Krakow (detail Vytautas).jpg| у Кракаве (1910, адноўлены ў 1976)
Staue of Vitaut.JPG|Драўляны помнік у Гродне

Апошні па часе помнік усталяваны 23 верасня 2010 года ў Пелясе Воранаўскага раёна Гродзенскай вобласці Беларусі. Аўтар — літоўскі скульптар . Скульптура вышынёй больш за 6 метраў выраблена з дуба асаблівага віду.

Імем «Вітаўт» называны тралейбус АКСМ-420 вытворчасці Белкамунмаш (2007).

### У беларускай тапаніміцы 
Памяць пра Вітаўта стала замацавалася ў беларускай тапаніміі XVI—XVII стагоддзяў. Даследчыкі адзначаюць, што ў дакументах гэтага перыяду фігуруе дастаткова шмат назваў геаграфічных і іншых аб’ектаў, знітаваных з імем Вітаўта. Вось толькі некаторыя з іх:

Вітаўтавы (Вітавы) дарогі, шляхі, брады, масты, калодзежы і іншыя аб'екты вядомы ў розных частках Беларусі і беларускіх этнічных зямель.
* Вітаўтаў брод (Бабруйскі раён),
* Вітаўтаў дуб (Бешанковіцкі раён),
* Вітаўтаў мост (на Цне пад Мінскам)
* Вітаўтавы талеркі і Вітаўтавы відэльцы — камяні з шасцю адшліфаванымі паглыбленнямі і выявамі відэльцаў каля Ушачаў.
* Поле Вітаўка (Бярэзінскі раён)
* Вітаўтава студня (Барысаўскі раён)
* Вітаў лог (Барысаўскі раён)
* Вітаў калодзеж (Гомельскі раён)
* Вітава возера (Ушацкі раён) і іншыя.

### У фальклоры 
У канцы XIX стагоддзя на Смаленшчыне запісана паданне, згодна з якім Вітаўт меў беларускае сялянскае паходжанне, а перад смерцю наказаў разбудзіць яго, калі на дзяржаву нападуць ворагі. Пасля смерці Вітаўта людзі вырашылі праверыць абяцанне і разбудзілі яго проста так, за што ён пракляў іх і асудзіў на вечныя бунты.

## Галерэя 

Выява:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVII).jpg|З Троцкага касцёла Найсв. Дзевы Марыі. Невядомы мастак, кан. XVII ст.
Выява:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (A. Guagnini, 1578).jpg|А. Гваньіні, 1578
Выява:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (1836).jpg|М. Балінскі, 1836
Выява:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (1837-38).jpg|Л. Ходзька, XIX ст.

## Гл. таксама 
* Пояс Вітаўта

## Крыніцы 
## Літаратура 
* *Скварчэўскі Д.* Вобраз князя Вітаўта ў міфалагічнай свядомасці беларусаў  // DRUVIS. 2011. № 3. — С. 102—111.
* 
* 
* 
* Уладзімір Прышляк. Гістарычная постаць Вітаўта ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі і навукова-папулярнай літаратуры  // «Гістарычны Альманах». Том 8, 2003.
* Vitaŭt // 
* Міхась Белямук. Вялікі князь Вітаўт і ягоная маестатная пячатка http://kamunikat.org/download.php?item=12283-8.pdf&pubref=12283 // «Białoruskie Zeszyty Historyczne» № 31, чэрвень 2009. ISSN 1232-7468.
* Пакаленне шостае: Ягайла, Вітаўт і іх старэйшыя сучаснікі (1370-ыя — 1390-ыя гады)  // Насевіч В. Л.. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. — Мн.: Полымя, 1993. — 160 с.: іл. — ISBN 5-345-00627-Х.
* Артыкулы пра пошукі магілы Вітаўта // Наша слова.pdf № 50, 14 снежня 2022. // на pawet.net

## Спасылкі 
* Яўрэйскі погляд на Вітаўта // Эл.рэсурс beljews.info 

Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія
Катэгорыя:Князі гарадзенскія
Катэгорыя:Князі троцкія
Катэгорыя:Гедзімінавічы
Катэгорыя:Князі луцкія