Манса Муса

**Манса Муса** (кіраваў ) — дзявяты  Імперыі Малі, якая ў час яго кіравання дасягнула свайго тэрытарыяльнага піку. Праўленне Мусы часта лічыцца зенітам магутнасці і прэстыжу Малі, хоць у вуснай традыцыі народа  ён згадваецца радзей, чым яго папярэднікі з .

Муса быў надзвычай багаты, настолькі, што сучаснікі апісвалі яго як нечувана багатага; часопіс *Time* паведамляў: «Насамрэч няма ніякага спосабу дакладна ацаніць яго багацце». З мясцовых рукапісаў і запісаў падарожнікаў вядома, што багацце мансы Мусы паходзіла галоўным чынам з таго, што імперыя Малі кантралявала гандаль соллю з паўночных рэгіёнаў (Тагаза) і падаткаабкладанне гэтага гандлю, а асабліва з золата, якое намывалі і здабывалі ў Бамбуку і Буры на поўдні. За вельмі доўгі перыяд Малі назапасіла вялікі рэзерв золата. Лічыцца таксама, што Малі ўдзельнічала ў гандлі многімі таварамі, такімі як слановая косць, рабы, спецыі, шоўк і кераміка. Аднак на сённяшні дзень мала вядома пра маштабы і механізмы гэтага гандлю. На момант узыходжання Мусы на трон Малі ў значнай ступені складалася з тэрыторыі былой імперыі Гана, якая стала васалам Малі. Імперыя Малі ўключала землі, якія цяпер з’яўляюцца часткай Гвінеі, Сенегала, Маўрытаніі, Гамбіі і сучаснай дзяржавы Малі.

У 1324 годзе Муса адправіўся ў хадж у Меку, падарожнічаючы з велізарнай світай і вялікім запасам золата. Па дарозе ён спыняўся ў Каіры, дзе яго шчодрыя падарункі, як кажуць, заўважна паўплывалі на кошт золата ў Егіпце і прыцягнулі ўвагу шырокага мусульманскага свету. Муса пашырыў межы імперыі Малі, у прыватнасці, далучыўшы да яе гарады  і Цімбукту. Ён імкнуўся да больш цесных сувязяў з астатнім мусульманскім светам, асабліва з Мамлюкскім і  султанатамі. Ён запрашаў у Малі вучоных людзей з усяго мусульманскага свету, такіх як андалузскі паэт , і дапамог зрабіць Цімбукту цэнтрам ісламскай навукі. З яго эпохай звязаны шматлікія будаўнічыя праекты, у тым ліку частка  у Цімбукту.

## Імя і тытулы 
Асабістым імем мансы Мусы было Муса (), імя прарока Мусы ў ісламе. ''*, «уладар» або «кароль» на , — тытул кіраўніка імперыі Малі.

У вуснай традыцыі і  Муса таксама вядомы як Канку Муса. У традыцыі мандэн было прынята, каб перад імем стаяла імя маці, таму імя Канку Муса азначае «Муса, сын Канку», хоць незразумела, ці з’яўляецца такая генеалогія літаральнай. Аль-Яфіі падае поўнае імя Мусы як Муса ібн Абі Бакр ібн Абі аль-Асвад (), а ібн Хаджар — як Муса ібн Абі Бакр Салім ат-Такруры ().

У вуснай традыцыі Мусу часта называюць тытулам хаджы за тое, што ён здзейсніў хадж. На мове  уладары Малі, такія як Муса, былі вядомыя як Малі-кой, дзе *кой'' — тытул, які азначаў уладу над рэгіёнам: іншымі словамі, «уладар Малі».

## Гістарычныя крыніцы 
Большая частка таго, што вядома пра Мусу, паходзіць з арабскіх крыніц, напісаных пасля яго хаджу, асабліва з прац  і Ібн Хальдуна. Знаходзячыся ў Каіры пад час свайго хаджу, Муса пасябраваў з чыноўнікамі, такімі як Ібн Амір Хаджыб, які даведаўся ад яго пра яго самога і яго краіну, а потым перадаў гэтыя веды гісторыкам, такім як Аль-Умары. Дадатковая інфармацыя паходзіць з двух рукапісаў XVII стагоддзя, напісаных у Цімбукту, — '** і **'. Вусная традыцыя, носьбітамі якой з’яўляюцца *джэлі* (*jeliw*), таксама вядомыя як , дае адносна мала інфармацыі пра Мусу ў параўнанні з некаторымі яго папярэднікамі-заваёўнікамі, якім нададзена больш увагі.

## Паходжанне 
Паводле Джыбрыля Тамсіра Ньяна, бацьку Мусы звалі Фага Лее, а яго маці, магчыма, звалі Канку. Фага Лее быў сынам , брата , першага мансы імперыі Малі. Ібн Хальдун не згадвае Фагу Лее, называючы Мусу Муса ібн Абу Бакр. Гэта можна інтэрпрэтаваць як «Муса, сын Абу Бакра» або «Муса, нашчадак Абу Бакра». Малаверагодна, што Абу Бакр быў бацькам Мусы, бо ад Сундыяты да Мусы мінула шмат часу.

Ібн Батута, які наведаў Малі ў гады кіравання брата Мусы, Сулеймана, казаў, што дзеда Мусы звалі Сарык Джата. Магчыма, што Сарык Джата — гэта іншае імя Сундыяты, які насамрэч быў стрыечным дзедам Мусы. Гэта, разам з выкарыстаннем Ібн Хальдунам імя «Муса ібн Абу Бакр», падштурхнула гісторыка Франсуа-Ксаўе Фавэля да высновы, што Муса насамрэч быў сынам Абу Бакра I, унука Сундыяты праз яго дачку. Пазнейшыя спробы сцерці гэтае, магчыма, нелегітымнае пераемства па жаночай лініі прывялі да блытаніны ў крыніцах адносна бацькоў Мусы. Варожасць да галіны дынастыі Кейта, да якой належаў Муса, таксама магла б растлумачыць яго адносную адсутнасць або з’едлівае стаўленне да яго ў вусных гісторыях.

## Маладосць і прыход да ўлады 
Дата нараджэння Мусы невядомая, але, відаць, у 1324 годзе ён быў маладым чалавекам. ''* сцвярджае, што Муса выпадкова забіў Канку ў нейкі момант да свайго хаджу.

Муса прыйшоў да ўлады ў пачатку 1300-х гадоў пры незразумелых абставінах. Паводле ўласнага аповеду Мусы, яго папярэднік на пасадзе мансы Малі, як мяркуецца, , распачаў дзве  для даследавання Атлантычнага акіяна (200 караблёў для першай даследчай місіі і 2000 караблёў для другой). Манса ўзначаліў другую экспедыцыю сам і прызначыў Мусу сваім намеснікам для кіравання імперыяй да свайго вяртання. Калі ён не вярнуўся, Муса быў каранаваны як манса, што азнаменавала пераход лініі пераемнасці ад нашчадкаў Сундыяты да нашчадкаў яго брата Абу Бакра. Некаторыя сучасныя гісторыкі ставяць пад сумнеў версію Мусы, мяркуючы, што ён мог зрынуць свайго папярэдніка і прыдумаць гісторыю пра плаванне, каб растлумачыць, як ён захапіў уладу. Тым не менш, некалькі гісторыкаў сур’ёзна разглядалі магчымасць такога плавання.

## Пачатак кіравання 
Муса быў маладым чалавекам, калі стаў *манса*, магчыма, яму было крыху за дваццаць. Улічваючы веліч яго пазнейшага *хаджу*, верагодна, што Муса правёў пачатак свайго кіравання, у асноўным рыхтуючыся да яго. Сярод падрыхтоўчых мерапрыемстваў, верагодна, былі набегі для захопу і заняволення людзей з суседніх зямель, бо ў свіце Мусы было шмат тысяч рабоў; гісторык Майкл Гомес мяркуе, што Малі магла захопліваць штогод больш за 6000 рабоў для гэтай мэты. Магчыма, таму першыя гады кіравання Мусы праходзілі ў пастаянных ваенных канфліктах з суседнімі немусульманскімі грамадствамі. У 1324 годзе, знаходзячыся ў Каіры, Муса сказаў, што ён заваяваў 24 гарады і іх навакольныя раёны.

## Паломніцтва ў Меку 
Муса быў мусульманінам, і яго хадж (паломніцтва ў Меку) зрабіў яго добра вядомым па ўсёй Паўночнай Афрыцы і на Блізкім Усходзе. Для Мусы іслам быў «уваходам у культурны свет Усходняга Міжземнамор’я». Ён, верагодна, надаваў шмат увагі рэлігіі ў сваёй імперыі. Калі Муса адправіўся з Малі ў хадж, ён пакінуў свайго сына Мухамада кіраваць у яго адсутнасць.

Муса здзейсніў сваё паломніцтва паміж 1324 і 1325 гадамі, пераадолеўшы 4300 км. У яго працэсіі, па сведчаннях, было больш за 12 000 рабоў, усе апранутыя ў парчу і еменскі шоўк, кожны з якіх нёс 4 фунты (1,8 кг) залатых зліткаў, а вестуны, апранутыя ў шоўк, неслі залатыя посахі, утаймоўвалі коней і пераносілі мяхі.

Муса забяспечыў працэсію ўсім неабходным, у тым ліку харчаваннем для людзей і жывёл. Муса зрабіў асаблівы акцэнт на дэманстрацыі багацця сваёй нацыі.

Муса і яго світа прыбылі ў ваколіцы Каіра ў ліпені 1324 года. Яны разбілі лагер на тры дні каля пірамід Гізы, перш чым 19 ліпеня перасекчы Ніл і ўвайсці ў Каір. У Каіры Муса сустрэўся з мамлюкскім султанам ан-Насірам Мухамадам, у час кіравання якога ўжо адзін манса, Сакура, здзейсніў хадж. Ан-Насір чакаў, што Муса ўпадзе перад ім ніц, што Муса спачатку адмовіўся рабіць. Калі Муса нарэшце пакланіўся, ён сказаў, што робіць гэта толькі дзеля Бога.

Нягледзячы на гэтую першапачатковую няёмкасць, два ўладары добра паразумеліся і абмяняліся падарункамі. Муса і яго світа шчодра раздавалі і трацілі грошы ў Каіры. Муса спыніўся ў раёне Карафа ў Каіры і пасябраваў з яго губернатарам, ібн Амірам Хаджыбам, які шмат даведаўся пра Малі ад яго. Муса заставаўся ў Каіры тры месяцы, выехаўшы 18 кастрычніка з афіцыйным караванам у Меку.

Шчодрасць Мусы працягвалася і па дарозе ў Меку, ён рабіў падарункі іншым паломнікам і жыхарам Медыны і Мекі. У Мецы ў мячэці аль-Харам адбыўся канфлікт паміж групай малійскіх паломнікаў і групай цюркскіх паломнікаў. Былі выцягнуты мячы, але перш чым сітуацыя абвастрылася, Муса пераканаў сваіх людзей адступіць.

Муса і яго світа затрымаліся ў Мецы пасля апошняга дня хаджу. Яны падарожнічалі асобна ад асноўнага каравана, і на зваротным шляху ў Каір іх напаткала катастрофа. Да таго часу, як яны дабраліся да Суэца, многія малійскія паломнікі памерлі ад холаду, голаду або ў выніку нападаў бандытаў, і яны страцілі большую частку сваіх запасаў. Застаўшыся без грошай, Муса і яго світа былі вымушаныя пазычаць грошы і перапрадаваць шматлікія рэчы з тых, што яны набылі ў Каіры перад хаджам, і Муса завінаваціўся перад некалькімі купцамі, у тым ліку Сірадж ад-Дзінам. Аднак ан-Насір Мухамад адказаў на ранейшую шчодрасць Мусы ўласнымі падарункамі.

На зваротным шляху Муса сустрэў андалузскага паэта , чыя красамоўнасць і дасведчанасць у ісламскім праве ўразілі яго. Ён пераканаў паэта паехаць з ім у Малі. Сярод іншых вучоных людзей, якіх Муса прывёз у Малі, былі юрысты малікіцкага мазхаба.

Паводле **, гарады  і Цімбукту падпарадкаваліся ўладзе Мусы, калі ён праязджаў праз іх на зваротным шляху ў Малі. Аднак малаверагодна, што група паломнікаў, нават узброеных, змагла б заваяваць багаты і магутны горад. Паводле аднаго з паведамленняў ібн Хальдуна, Гао заваяваў военачальнік Мусы Сагманджа. Іншая версія сцвярджае, што Гао быў заваяваны ў час кіравання мансы Сакуры. Кантроль Малі над Гао мог быць слабым, што патрабавала ад магутных мансаў перыядычнага аднаўлення сваёй улады, або, магчыма, гэта проста памылка ас-Садзі, аўтара *Тарыха*.

## Познія гады 
### Будаўніцтва ў Малі 
Муса распачаў вялікую будаўнічую праграму, узводзячы мячэці і медрэсэ ў Цімбукту і . Найбольш характэрна, што ў час яго кіравання быў пабудаваны старажытны цэнтр навучання — медрэсэ .

У гэты перыяд у буйных гарадскіх цэнтрах Малі ўзровень жыцця быў высокім. Серджыа Даміян, італьянскі даследчык мастацтва і архітэктуры, пісаў пра гэты перыяд: «Так быў закладзены падмурак гарадской цывілізацыі. На піку сваёй магутнасці Малі мела не менш за 400 гарадоў, а ўнутраная частка дэльты Нігера была вельмі густа заселена».

### Эканоміка і адукацыя 
Зафіксавана, што манса Муса падарожнічаў праз гарады Цімбукту і  на шляху ў Меку і зрабіў іх часткай сваёй імперыі, калі вярнуўся каля 1325 года. Ён прывёз архітэктараў з Андалусіі, рэгіёна ў Іспаніі, і Каіра для будаўніцтва свайго вялікага палаца ў Цімбукту і вялікай , якая стаіць і сёння.

Цімбукту неўзабаве стаў цэнтрам гандлю і ісламскай культуры; рынкі прыцягвалі купцоў з Хаўсаленда, Егіпта і іншых афрыканскіх каралеўстваў, у горадзе было заснавана медрэсэ (як і ў малійскіх гарадах Джэнэ і Сегу), а іслам распаўсюджваўся праз рынкі і медрэсэ, што рабіла Цімбукту новым цэнтрам ісламскай навукі. Навіны пра багацце горада Малійскай імперыі дайшлі нават праз Міжземнае мора да паўднёвай Еўропы, дзе купцы з Венецыі, Гранады і Генуі неўзабаве дадалі Цімбукту на свае карты для гандлю прамысловымі таварамі на золата.

У час кіравання Мусы медрэсэ  ў Цімбукту было пераўкамплектавана юрыстамі, астраномамі і матэматыкамі. Яно стала цэнтрам асветы і культуры, прыцягваючы мусульманскіх навукоўцаў з усёй Афрыкі і Блізкага Усходу ў Цімбукту.

У 1330 годзе каралеўства Мосі напала і захапіла горад Цімбукту. Гао ўжо быў захоплены адным з военачальнікаў Мусы, і Муса хутка вярнуў Цімбукту, пабудаваў вал і каменную крэпасць і размясціў пастаяннае войска для абароны горада ад будучых захопнікаў. Хоць палац Мусы не захаваўся, медрэсэ і мячэць дагэтуль стаяць у Цімбукту.

## Смерць 
Дата смерці мансы Мусы няпэўная. Калі прыняць звесткі Ібн Хальдуна пра працягласць кіравання і адлічваць назад ад смерці мансы Сулеймана ў 1360 годзе, то Муса, імаверна, памёр у 1332 годзе. Аднак Ібн Хальдун таксама паведамляе, што Муса адправіў пасланца, каб павіншаваць  з заваяваннем Тлемсена, якое адбылося ў маі 1337 года, але да таго часу, як Абу аль-Хасан адправіў пасланца ў адказ, Муса памёр, і на троне быў Сулейман, што сведчыць аб смерці Мусы ў 1337 годзе. Насуперак гэтаму Аль-Умары, пішучы праз дванаццаць гадоў пасля хаджу Мусы, прыкладна ў 1337 годзе, сцвярджаў, што Муса вярнуўся ў Малі з намерам адрачыся ад прастола і вярнуцца жыць у Меку, але памёр, перш чым змог гэта зрабіць, што сведчыць аб тым, што ён памёр нават раней за 1332 год. Магчыма, што насамрэч Абу аль-Хасана віншаваў сын Мусы, Маган, або Маган прыняў пасланца Абу аль-Хасана пасля смерці Мусы. Апошняя магчымасць пацвярджаецца тым, што Ібн Хальдун у гэтым урыўку называе Сулеймана сынам Мусы, то бок ён мог зблытаць брата Мусы, Сулеймана, з сынам Мусы, Маганам. Яшчэ магчыма, што чатырохгадовае кіраванне, якое Ібн Хальдун прыпісвае Магану, насамрэч адносілася да яго кіравання Малі, пакуль Муса быў у хаджы, і ён кіраваў самастойна толькі нядоўга. Нехемія Леўцыён лічыў 1337 год найбольш верагоднай датай смерці Мусы, з чым пагаджаюцца і іншыя навукоўцы.

## Спадчына 
Кіраванне Мусы звычайна лічыцца залатым векам Малі, але гэтае ўяўленне магло скласціся таму, што яго кіраванне было найлепш дакументавана ў арабскіх крыніцах, а не таму, што ён быў самым багатым і магутным мансам Малі. Тэрыторыя імперыі Малі дасягнула піку ў час кіравання Мусы і яго брата Сулеймана і ахоплівала рэгіён Судан-Сахель у Заходняй Афрыцы.

У вуснай традыцыі мандэ, якую выконваюць *джэлі*, Муса менш вядомы. Яго крытыкуюць за нявернасць традыцыі, і некаторыя *джэлі* лічаць, што Муса растраціў багацце Малі. Аднак некаторыя рысы гістарычнага Мусы, відаць, былі перададзены персанажу вуснай традыцыі мандэ, вядомаму як Фаджыгі, што перакладаецца як «бацька надзеі». Фаджыгі запомніўся тым, што падарожнічаў у Меку, каб атрымаць цырыманіяльныя прадметы, т. зв. *боліў'', якія фігуруюць у традыцыйнай рэлігіі мандэ. У вуснай традыцыі Муса, як і Фаджыгі, часам атаясняецца з персанажам па імі Факолі, які найбольш вядомы як галоўны военачальнік Сундыяты. У постаці Фаджыгі спалучаюцца іслам і традыцыйныя вераванні.

Імя «Муса» стала практычна сінонімам паломніцтва ў традыцыі мандэ, так што іншыя асобы, якія запомніліся сваім паломніцтвам (напрыклад, Факолі), таксама называюцца Муса.

### Багацце 
Манса Муса славіўся сваім багаццем і шчодрасцю. Хоць у сучасных інтэрнэт-артыкулах можна сустрэць меркаванне, нібыта манса Муса быў самым багатым чалавекам усіх часоў, гісторыкі, такія як Адрыен Кале, сцвярджаюць, што багацце Мусы немагчыма дакладна падлічыць. Тагачасныя арабскія крыніцы, магчыма, спрабавалі патлумачыць, што ў Мусы было больш золата, чым можна было сабе ўявіць, а не даць дакладную лічбу. Акрамя таго, цяжка асэнсавана параўноўваць багацце гістарычных асоб, такіх як манса Муса, бо складана аддзяліць асабістае багацце манарха ад багацця дзяржавы, а таксама параўноўваць багацце ў вельмі розных грамадствах. Муса, магчыма, узяў з сабой у хадж да 18 тон золата, што каштавала б каля 1,4 мільярда долараў ЗША ў 2024 годзе. Сам Муса яшчэ больш умацоўваў вобраз уладальніка велізарных, невычэрпных багаццяў, распаўсюджваючы чуткі, што золата ў яго каралеўстве расце, як расліна.

Паводле некаторых арабскіх пісьменнікаў, раздача падарункаў ад Мусы выклікала абясцэньванне золата ў Егіпце. Аль-Умары казаў, што да прыбыцця Мусы  золата каштаваў 25 срэбных дырхамаў, але потым яго кошт упаў да менш чым 22 дырхамаў і не падымаўся вышэй за гэты ўзровень на працягу як мінімум дванаццаці гадоў. Хоць гэта апісвалася як «разбурэнне» эканомікі Егіпта, гісторык Уорэн Шульц меркаваў, што такія ваганні кошту золата былі ў межах нармальнага ў мамлюкскім Егіпце.

Багацце імперыі Малі паходзіла не з прамога кантролю над золатаздабываючымі рэгіёнамі, а з гандлю і даніны. Золата, якое Муса прывёз у сваё паломніцтва, верагодна, уяўляла сабой гадамі назапашаную даніну, на збор якой Муса мог патраціць большую частку ранніх гадоў свайго кіравання. Яшчэ адной крыніцай даходу для Малі ў час кіравання Мусы было падаткаабкладанне гандлю меддзю.

Паводле некалькіх тагачасных аўтараў, такіх як Ібн Батута, Ібн ад-Давадары і Аль-Умары, у мансы Мусы скончыліся грошы падчас яго падарожжа ў Меку, і ён быў вымушаны пазычаць у егіпецкіх купцоў пад высокі працэнт на зваротным шляху. Аль-Умары і Ібн Хальдун сцвярджаюць, што крэдыторы альбо ўвогуле не атрымалі назад свае грошы, альбо атрымалі іх толькі часткова. Іншыя крыніцы разыходзяцца ў меркаваннях наконт таго, ці былі гэтыя пазыкі ў канчатковым выніку цалкам выплачаныя.

### Характар 
Арабскія пісьменнікі, такія як Ібн Батута і Абдала ібн Асад аль-Яфіі, хвалілі шчодрасць, дабрадзейнасць і розум Мусы. Ібн Хальдун казаў, што ён «быў сумленным чалавекам і вялікім каралём, і пра яго справядлівасць дагэтуль апавядаюць».

## Заўвагі 
## Зноскі 
### Цытаты 
### Першакрыніцы 
* , перакладзена на англійскую ў .
* , перакладзена на англійскую ў .
* 
* , перакладзена на англійскую ў .

### Іншыя крыніцы 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Дадатковая літаратура 
*  Перакладзена на англійскую ў  і .

## Знешнія спасылкі 
* Mansa Musa I на World History Encyclopedia 
* Mansa Moussa: Pilgrimage of Gold (архіўная копія) на тэлеканале History 
* Caravans of Gold, Fragments in Time: Art, Culture, and Exchange across Medieval Saharan Africa у Block Museum of Art Паўночна-Заходняга ўніверсітэта 

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1280 годзе
Катэгорыя:Памерлі ў 1330-я гады
Катэгорыя:Манархі Афрыкі