Караль Эмерыкавіч Чапскі

Граф **Караль Эмерыкавіч Ча́пскі** (, ; , в. Станькава, Мінскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя, цяпер Дзяржынскі раён Рэспублікі Беларусь — ) — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, мінскі гарадскі галава (1890—1901), прадпрымальнік, філантроп, буйны землеўласнік.

## Паходжанне і сям'я 
Належаў да каталіцкага графскага роду Гутэн-Чапскіх. Нарадзіўся ў каталіцкай шляхецкай сям'і графа Эмерыка Каралевіча Гутэн-Чапскага (1828—1896) і яго жонкі баранэсы Альжбеты-Караліны-Ганны фон Меендорф (1833—1916). Яго поўнае імя, дадзенае пры хросце ў каталіцтва, было граф Караль-Ян-Аляксандр Эмерыкавіч-Захарыяшавіч-Мікалаевіч-Севярынавіч Гутэн-Чапскі.

Ажаніўся з графіняй Марыяй-Леанцінай Пуслоўскай (1870—1965), прадстаўніцай вельмі заможнага і ўплывовага ў ХІХ ст. у Літве і Беларусі каталіцкага роду графаў Пуслоўскіх, які адносіўся да заможнай арыстакратычнай эліты як Беларусі і Літвы, так і ўсёй Расійскай імперыі.

Ад жонкі меў чатырох дзяцей:
* 1) Эмерык-Аўгуст-Войцех Каралевіч-Янавіч-Аляксандравіч Гутэн-Чапскі (06(21).08.1897—31.01.1979). Не жанаты.
* 2) Войцех-Багдан-Леў Каралевіч-Янавіч-Аляксандравіч Гутэн-Чапскі (1899—1937). 
* 3) Фабіяна-Эльжбета-Францішка-Леанціна-Марыя-Юзэфа Каралеўна-Янаўна-Аляксандраўна Гутэн-Чапская (27.04.1895—1974). Муж: Юзаф-Марыян Гадлеўскі (1890—1968).
* 4) Эльжбета-Марыя-Габрыэла Каралеўна-Янаўна-Аляксандраўна Гутэн-Чапская (26.08.1896—1930). Муж: Аляксандр-Пётр Моль (1899—1954).

## Адукацыя 
Вучыўся ў нямецкай гімназіі Санкт-Анэн-Шуле ў Санкт-Пецярбургу. У 1882 скончыў Дэрпцкі (Тартускі) універсітэт са ступенню кандыдата палітэканоміі і статыстыкі. Пасля завяршэння вучобы вярнуўся ў Станькава, каб кіраваць гаспадаркай бацькі.

## Маёнтак 
Атрымаў у спадчыну ад бацькі маёнтак Станькава ў Мінскім павеце Мінскай губерні (Расійская імперыя).

Уваходзіў у лік самых багатых мінчан. Валодаў 10 будынкамі ў горадзе. Па вуліцы Скобелеўскай меўся ўласны сад. У 1897 годзе яго маёмасны цэнз перавышаў 86 тысяч рублёў.
## Па пасадзе мінскага гарадскога галавы (1890—1901) 
### Першая кадэнцыя (1890—1893) 
У 1890 граф Караль Чапскі быў выбраны на пасаду гарадскога галавы ў Мінску. І пераабіраўся на той пасадзе да 1901 года.

**1890**. Дзякуючы яго дзейнасці было завершана будаўніцтва дома Мінскага гарадскога тэатра, выкуплены будынак летняга тэатра ў Губернскім парку. Гараджане пачалі карыстацца тэлефонам. Горад набыў частку Нізкага рынку, якая раней знаходзілася ў прыватнай уласнасці.

**1891**. Праведзена ўладкаванне гарадской разніцы для жывёл, пачаў дзейнічаць ламбард, пабудавана 172 гарадскія крамы і распачата ўмацаванне набярэжнай Свіслачы, якая прыносіла шмат клопатаў падчас вялікіх дажджоў і павадак.

**1892**. Адбылося ўрачыстае адкрыццё руху на конна-чыгуначнай дарозе («концы»). Пасля ўсталявання новай водапомпавай машыны значна павялічылася магутнасць вадаправода. Забрукаваная Койданаўская шаша, якая злучала горад з маёнткам Станькава. Гарадское самакіраванне арганізавала чарцёжнае бюро і прыступіла да планамернага кантролю за гарадской забудовай. Пачалося санітарнае аздараўленне горада: адкрыўся гарадскі санітарны камітэт, праведзены супрацьхалерныя мерапрыемствы.

**1893**. Эпідэмія халеры падштурхнула да заснавання аналітычнай станцыі і дэзінфекцыйнай камеры. На гарадскія сродкі адкрылася 2-е прыходскае вучылішча. Праведзена значнае добраўпарадкаванне горада. Забрукаваны некаторыя галоўныя вуліцы і Ракаўская шаша, па якой Мінск атрымліваў большую частку дроваў. Пабудаваны новы Нізка-Базарны мост (сучасны мост праз Свіслач, які злучае вул. Нямігу і Багдановіча), каб працягнуць лінію «конкі» ў бок Траецкага рынку і піваварнага бровару графа Чапскага. Сем’і пажарнікаў атрымалі асобныя казармы. У гарадскую рысу ўвайшлі землі вёсак Пятроўшчына і Сеніца.

### Другая кадэнцыя (1893—1897) 
Караль Чапскі лёгка перавыбіраецца на другі тэрмін. Пасада дазваляла паводле статусу атрымаць годнасць калежскага асэсара. У 1894 годзе граф адмаўляецца ад дзяржаўнага жалавання і надалей працуе бясплатна.

**1894**. У Мінску ўведзена электрычнае асвятленне. Гарадская ўправа ўзяла пад кантроль выдаленне з гораду выкідаў, выкупіўшы ў прыватнай асобы асенізацыйны абоз. У сувязі з будаўнічым бумам праведзена інвентарызацыя муніцыпальных земляў, складзены іх план.

**1895**. Адкрыта рамеснае вучылішча, для якой горад набыў асобны дом, а таксама 3-е прыходскае вучылішча. У доме графа Чапскага на вул. Захар’еўскай пачаў дзейнічаць радзільны прытулак, які атрымліваў з гарадскіх сродкаў штогадовае фінансаванне. Зацверджаны новы план горада.

**1896**. Пачало дзейнічаць крэдытнае таварыства, якое выдавала іпатэчны крэдыт для рамонту і будаўніцтва новых дамоў, пераважна камяніцаў. Тады ж горад выдзеліў спецыяльны пакой для правядзення аўкцыёнаў і набыў новую электрамашыну.

**1897**. Пабудаваны новы Ляхаўскі мост, што злучыў скарбовы вінны склад з цэнтрам. Пры гарадской бойні ўпарадкаваны загонны двор для жывёлы. Праведзеныя антыдэзінтэрыйныя мерапрыемствы.

Караль Чапскі ўвайшоў у гісторыю як адзін з самых выдатных кіраўнікоў Мінска, пра што жыхары горада яшчэ доўга памяталі, цанілі заслугі свайго гарадскога галавы. Улічваючы вялікія заслугі Караля Чапскага перад горадам Мінскам, органы мінскага гарадскога самакіравання ў 1909—1911 гадах прынялі рашэнне аб перайменаванні адной з вуліц Мінска (вуліцы Міхайлаўскай) у вуліцу графа Чапскага.

У 2014 годзе на перакрыжаванні вуліц Багдановіча і Кісялёва ў Мінску на сцяне музея «Аліварыі» з’явіўся памятны знак графу Каралю Яну Чапскаму.
## Таварыскае жыццё 
У сваіх мемуарах графіня Марыя Чапская, у маёнтак Прылукі да графа Ежы Эмерыкавіча Чапскага заязджалі такія блізкія сябры як маянткоўцы-суседзі Міхал Антонавіч Ленскі (з маёнтка Хатава), Ядвіга Любанская (з роду Кеневічаў) з маёнтка Лошыца, Пётр Зыгмунтавіч Ваньковіч з жонкай Габрыэлай (з роду Горватаў) з маёнтка Вялікая Сляпянка, Зянон Аляксандравіч Ленскі з жонкай Анетай; а ў маёнтак Станькава да графа Караля Эмерыкавіча Чапскага (бо было больш лясоў для палявання) з’язджаліся маянткоўцы Урбан Баніфацевіч Крупскі, Альгерд Юліянавіч Свіда, Зянон Аляксандравіч Ленскі, а з Варшавы — пан Пульяноўскі і пралат Зыгмунт Хелміцкі (заўзяты паляўнічы).

## Літаратура 
* *Раюк, А.Р.* Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара / А.Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В.А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2023. — Вып. 23. — Ч. 1. — С. 339—346.
* Сацукевіч Іван. Тапаніміка мясцін горада Мінска, звязаных з Каралем Чапскім // Жыццё Айчыне, гонар нікаму. Матэрыялы навуковай канферэнцыі, прысвечанай 180-годдзю з дня нараджэння Эмерыка фон Гутэн-Чапскага. Мінск, 16-18 сакавіка 2009 г. — Мінск: Выдавецтва Віктара Хурсіка, 2009. — Сс. 61-66.
* *Шыбека, З.* В. Минскъ сто гадоў таму / З. В. Шыбека. — Мінск : Беларусь, 2007. — 304 с.
* Шыбека Захар. Караль Чапскі перад выклікам гарадской цывілізацыі // Жыццё Айчыне, гонар нікаму. Матэрыялы навуковай канферэнцыі, прысвечанай 180-годдзю з дня нараджэння Эмерыка фон Гутэн-Чапскага. Мінск, 16-18 сакавіка 2009 г. — Мінск: Выдавецтва Віктара Хурсіка, 2009. — Сс. 50-60.
* *Czapska, M.* Europa w rodzinie. Czas odmieniony / M. Czapska. — Kraków : Znak, 2014. — 384 s.

## Спасылкі 
* Самы забыты мэр Мінска

Караль Эмерыкавіч
Катэгорыя:Члены Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі
Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі
Катэгорыя:Мінскія гарадскія галовы