Ян Патоцкі

(1785)]]
**Ян** **Патоцкі** герба Пілава, псеўданімы і крыптонімы: *Graf***; M.* *LCJP; граф Куршан* (нарадзіўся 8 сакавіка 1761 г. у Пікаве Вінніцкага павета Брацлаўскага ваяводства або ў Курылаўцы, памёр 23 снежня 1815 г. ва Уладаўцы каля Пікава) — польскі раманіст, драматург (пісаў па- французску), падарожнік, палітык, гісторык, публіцыст, этнограф, адзін з першых польскіх археолагаў, даследчык славянскіх старажытнасцей, інжынер, першы польскі паветраплавальнік, кавалер Мальтыйскага ордэна, узнагароджаны Крыжам Пабожнасці. Нарадзіўся на Падоллі і вырас у Францыі і Швейцарыі. Свабодна валодаў васьмю мовамі.

2015 год у Польшчы быў прысвечаны жыццю і творчасці Яна Патоцкага, бо 23 снежня адзначалася двухсотгоддзе з дня яго смерці.

## Біяграфія 
Нарадзіўся ў магнацкай сям'і. Сын Юзафа, вялікага разьбяра кароны (аднаго з лідараў Радамскай канфедэрацыі), і Тэрэзы Патоцкай, народжанай Асалінскай. У сямігадовым узросце Ян Патоцкі пакінуў радзіму. З 1773 па 1776 год ён і яго брат Северын наведвалі школы ў Лазане і Жэневе, дзе атрымалі грунтоўную адукацыю. Ён часта праводзіў час у Парыжы. Ён выдатна валодаў французскай мовай і не азнаёміўся з польскай мовай да прыбыцця ў Польшчу ў красавіку 1778 года. У тым жа годзе, у званні другога лейтэнанта аўстрыйскай арміі, ён актыўна ўдзельнічаў у Баварскай кампаніі. Лейтэнант аўстрыйскай арміі.

З 1778 года ён шмат падарожнічаў па Усходзе і Еўропе, у тым ліку ў Турцыю і Егіпет (1784), Нідэрланды (1787), Іспанію і Марока (1791), Ніжнюю Саксонію (1794) і на Каўказ (1797–1798). Ён служыў у аўстрыйскай арміі (1778) і ваяваў як рыцар Мальтыйскага ордэна (1779–1780) супраць берберскіх піратаў у Міжземным моры. Ён дакументаваў свае прыгоды ў апавяданнях (некаторыя з іх былі сабраны ў зборніку *Podróże* («*Падарожжы»)*; яго апісанне падарожжа ў Турцыю і Егіпет было перакладзена на польскую мову Юліянам Урсынам Немцэвічам). Ён быў адным з першых (пачынаючы з 1782 года) даследчыкаў гісторыі і археалогіі славян, разам з Адамам Нарушэвічам, Зарыянам Даленгай-Хадакоўскім, Юзафам Максіміліянам Асалінскім і Ваўжынцам Суравецкім. Ён запісаў свае адкрыцці і думкі адносна славян у пяці тамах *Recherches sur la Sarmatie («Даследаванні Сарматыі»)* (1789–1792) і ў *Histoire primitive* (*«Прымітыўнай гісторыі»)*.

У 1783 годзе ён ажаніўся з Юліяй Тэрэзай Любамірскай, вялікім маршалам кароны, спадчынніцай Ланьцута і Кшэшовіц — магчыма, *самай прыгожай польскай жанчынай* (памерла ў 1794 годзе). У гэтым саюзе нарадзіліся два сыны: Альфрэд Патоцкі і Артур Станіслаў Патоцкі .

У 1785 годзе ён здзейсніў марское падарожжа з Херсона праз Стамбул у Егіпет, а затым у Венецыю. Больш за два гады (1785-1787) ён прабыў у Парыжы дзякуючы Э. Любамірскай (ён пасяліўся ў яе парыжскай рэзідэнцыі). У гэты перыяд ён быў госцем у парыжскім салоне ўдавы Гельвецыя, пасябраваў з К. Ф. Вольнеем і актыўна падтрымліваў сацыяльна-палітычныя памкненні французскай буржуазіі. Восенню 1787 года ён паехаў у Нідэрланды, дзе стаў сведкам грамадзянскай вайны.

Пасля вяртання ў Польшчу (праз Вену ў сакавіку 1788 г.) ён «апрануўся ў польскае ўбранне», і дзякуючы сямейным сувязям стаў (праз некалькі месяцаў) дэпутатам Чатырохгадовага сейма ад Пазнанскага ваяводства і актывістам рэфарматарскага лагера (як адкрыты праціўнік Прусіі). У 1788 г. быў абраны з рыцарскага звання суддзёй Чатырохгадовага сейма . У верасні 1788 г. ён заснаваў «Вальную друкарню», якая выдавала *«Journal Hebdomadaire de la Diète» —* штотыднёвыя справаздачы аб парламенцкіх дэбатах. 14 мая 1790 г. у Варшаве Патоцкі суправаджаў піянера паветраплавання Жана Бланшара ў палёце на паветраным шары, стаўшы першым палякам у гісторыі, які падняўся ў паветра.

У 1792 годзе ён напісаў драму ў стылі  *«Зборнік парадаў»* для прыдворнай сцэны ў Ланьцуце.

У 1799 годзе ён ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой Канстанцыяй Патоцкай, якая была на дваццаць гадоў маладзейшая за яго. У гэтым шлюбе нарадзілася трое дзяцей: Бернард ў 1800 годзе; Ірэна ў 1803 годзе; і Тэрэза ў 1805 годзе. Іх шлюб распаўся праз некалькі гадоў.

Ён атрымаў пасаду пры двары цара Аляксандра I, у тым ліку быў прызначаны кіраўніком навуковага аддзела вялікага расійскага пасольства графа Юрыя Галоўкіна ў Кітай. У складзе пасольства было 240 чалавек, у тым ліку 40 драгунаў, 20 казакоў, ваенны аркестр і група навукоўцаў, якім было даручана праводзіць лінгвістычныя, этнаграфічныя і прыродазнаўчыя назіранні. У кастрычніку 1805 года яны прыбылі ў Кяхту на мяжы з кітайскай Манголіяй, дзе два месяцы чакалі дазволу ад кітайскіх уладаў, якія баяліся шпіянажу з боку такой вялікай місіі. 20 снежня яны зноў адправіліся ў дарогу і 2 студзеня 1806 года дасягнулі сталіцы Манголіі Ургі. З-за адмовы расійскага пасла аддаць даніну павагі прадстаўніку кітайскага імператара ва Урзе пасольства павярнула назад і 19 лютага вярнулася ў Кяхту.

Калі ён вярнуўся дадому ў 1808 годзе, яго жонка папрасіла разводу, які быў задаволены праз год. У 1815 годзе, ахоплены меланхоліяй, ён скончыў жыццё самагубствам. Сапраўдную дату смерці (23 снежня 1815 года) і месца (у яго маёнтку ва Уладоўцы) упершыню паведамілі яго біёграфы Франсуа Расэ і Дамінік Трыер у біяграфіі, апублікаванай на французскай мове ў 2004 годзе і на польскай мове ў 2006 годзе. Раней даты былі 20 лістапада, 2 снежня і 11 снежня 1815 года. Паводле біёграфаў, апошняя дата з'яўляецца правільнай, што пацвярджаецца запіскай Ігнацыя Давідоўскага, каноніка кафедральнага сабора ў Каменцы. Гэта дата паводле юліянскага календара, які дзейнічаў у гэтым рэгіёне ў той час. Паводле грыгарыянскага календара, гэта 23 снежня. Біяграфы таксама пацвярджаюць свае сцвярджэнні ўрыўкамі з мемуараў Станіслава Халанеўскага, які прыбыў на месца здарэння праз некалькі гадзін пасля смерці Патоцкага і ўбачыў яго цела. Апісанне Халанеўскага сведчыць аб тым, што Патоцкі скончыў жыццё самагубствам, стрэліўшы сабе ў твар са старога пісталета, у які ён зарадзіў свінцовую кулю. Пісталет, верагодна, выбухнуў (ён быў часткова разарваны). Патоцкі быў пахаваны 1 студзеня 1816 года (20 снежня 1815 года паводле юліянскага календара) у вестыбюлі касцёла ў Пікаве.

У 1788 годзе ён быў узнагароджаны ордэнам Белага Арла, у 1784 годзе стаў кавалерам ордэна Святога Станіслава, а ў 1802 годзе быў узнагароджаны расійскім ордэнам Святога Уладзіміра. З 1803 года быў членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі.

Нямецкі падарожнік і ўсходазнаўца Юліус Клапрот, разам з Патоцкім, удзельнікам місіі Юрыя Галоўкіна ў Кітай, даў назву Архіпелаг Яна Патоцкага (фр. ''l'Archipel de Jean Potocki*, ням. *Jean-Potocki-Archipel*, англ. *Potocki Islands*) групе з васямнаццаці астравоў у Заходне-Карэйскім заліве (39–40º паўночнай шыраты, 124–125º усходняй даўгаты). Артыкул пра архіпелаг Яна Патоцкага быў апублікаваны ў 1859 годзе ў нямецкай універсальнай энцыклапедыі. Назва ўсё яшчэ выкарыстоўвалася ў 1896 годзе; яна выйшла з ужытку на пачатку 20 стагоддзя (цяперашняя назва — ).

## Манаграфічныя творы пра Патоцкага 
# Aleksander Brückner: *J. hr. Potockiego prace i zasługi naukowe*, Warszawa 1911
# E. Krakowski: *Un Témoin de l’Europe des Lumières. le comte J. Potocki* (Paryż) 1963.

## Глядзіце таксама 
* Род Патоцкіх герба Пілява

## Зноскі 
## Бібліяграфія 
* J. Potocki, *Podróże*. Zebrał i oprac. L. Kukulski, Warszawa 1959.
* J. Potocki, *Parady*. Tłum. J. Modrzejewski. Oprac. L. Kukulski, Warszawa 1966.
* R. Caillois, *Dzieje człowieka i książki*. Tłum. L. Kukulski, W: Odpowiedzialność i styl, Warszawa 1967.
* Władysław Kotwicz, *Jan hrabia Potocki i jego podróż do Chin*, Wydawnictwo Lux, Wilno 1935.
* Jean Potocki, *Manuscrit trouvé à Saragosse*, première édition intégrale établie par René Radrizzani, Paris, Editions José Corti, 1989.
* A. Kroh, *Jan Potocki. Daleka podróż*, tłum. W. Dłuski, Warszawa 2007.
* F. Rosset, D. Triaire, *Jan Potocki*, tłum. A. Wasilewska, Warszawa 2006 (W.A.B., 514 str., ).
* 
* Maria E. Żółtowska: Potocki Jan h. Pilawa, krypt. i ps.: J.P., Graf von *** M.L.C.J.P.; (1762–1815). W: *Polski Słownik Biograficzny.'' T. XXVIII/1, zeszyt 116. Wrocław&nbsp;– Warszawa&nbsp;– Kraków&nbsp;– Gdańsk&nbsp;– Łódź, 1984, 178 s., s. 36–42.

## Спасылкі 
* [Калекцыя твораў Яна Патоцкага](https://polona.pl/search/?query=Jan_Potocki&filters=creator:%22Potocki,_Jan_(1761--1815)%22,public:1,hasTextContent:0) ў бібліятэцы Палоны
* Рукапіс, знойдзены ў Іспаніі — падарожжа Яна Патоцкага па Іберыйскіх астравах 
* Генеалогія польскіх арыстакратычных сем’яў  .
* У Рускім біяграфічным слоўніку
* Януш Р. Кавальчык. Ян Патоцкі на Culture.pl
* Ян Патоцкі, першы польскі турыст
* Леанард Яшчук Ян Патоцкі — Рукапіс нарэшце знойдзены

Катэгорыя:Памерлі ў 1815 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1761 годзе
Катэгорыя:Патоцкія
Катэгорыя:Славісты Польшчы
Катэгорыя:Падарожнікі Польшчы
Катэгорыя:Інжынеры Польшчы
Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Эсэісты Польшчы
Катэгорыя:Археолагі Польшчы
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Рэч Паспалітая)
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі