Беларуская мова

**Белару́ская мо́ва** — нацыянальная мова беларусаў, уваходзіць у індаеўрапейскую моўную сям’ю, славянскую групу, усходнеславянскую падгрупу. Пашырана ў асноўным у Беларусі. Распаўсюджана таксама і ў іншых краінах, галоўным чынам у Польшчы, Расіі, Літве, Латвіі, Украіне. Беларуская мова мае шмат агульных граматычных і лексічных уласцівасцей з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі.

Сучасная беларуская мова існуе ў літаратурнай і дыялектнай формах. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні, паміж якімі знаходзіцца паласа пераходных сярэднебеларускіх гаворак. Літаратурная мова гістарычна грунтуецца на гаворках цэнтральнай Беларусі.

Беларускія лінгвісты-беларусаведы падзяляюць развіццё беларускай мовы на 3 асноўныя этапы:
* ***Праславянскі (да XIII ст.):*** у гэты перыяд пачынаюць фармавацца сучасныя ўсходнеславянскія мовы. Дадаткова ў расійскім і савецкім мовазнаўстве выдзяляецца перыяд існавання агульнай старажытнай усходнеславянскай (старарускай) мовы (узнікненне каля VII—VIII ст.). Існаванне такога перыяду ставіцца навукоўцамі пад пытанне, пачынаючы з пачатку XX ст.
* ***Старабеларускі (XIII—XVIII ст.):*** абмяжоўваецца ўзнікненнем выразных адметнасцей фанетыкі (пачатак) і практычным знікненнем (канец) старабеларускай мовы з моўнай практыкі сярэдніх і вышэйшых класаў грамадства.
* ***Новабеларускі, або сучасны (з пачатку XIX ст.):*** сучасны этап беларускай літаратурнай мовы.

Сучасная беларуская літаратурная мова пачала фарміравацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак шырокіх ваколіц Мінска.

## Лінгвагеаграфія 
### Колькасць носьбітаў 
Паводле перапісу 1989 года, беларускую мову лічылі роднай 77,7 % жыхароў Беларускай ССР, у тым ліку 80,2 % беларусаў.

У Расіі беларускую мову прызнаюць «вядомай ім мовай» 316 тыс. жыхароў, між іх 248 тыс. беларусаў (30,7 % агульнага ліку). Ва Украіне беларускую мову прызнаюць «роднай мовай» 55 тыс. беларусаў (19,7 % агульнага ліку). У Польшчы беларускую мову прызнаюць «мовай, на якой размаўляюць дома» 40 тыс. жыхароў.

### Беларусь 
Беларуская мова з’яўляецца адной з дзвюх (разам з рускай) дзяржаўных моў у Рэспубліцы Беларусь. Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае ў дзвюх разнавіднасцях: літаратурнай і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы ўжывання і свае формы бытавання. Мясцовыя гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны. Яны існуюць у вуснай форме і выкарыстоўваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхароў. Літаратурная мова абслугоўвае (паралельна з рускай) розныя сферы дзейнасці беларускага народа, з’яўляецца поліфункцыянальнай. Гэта мова школы, друку, радыё, тэлебачання, мастацкай літаратуры, гуманітарнай навукі і г.д. Літаратурная мова мае складаную і разнастайную сістэму моўных сродкаў, рэгламентаваныя і пісьмова замацаваныя нормы. Яна выступае ў вуснай і пісьмовай формах, якія разлічаны на розныя віды ўспрыняцця (слыхавое і зрокавае) і, адпаведна, адрозніваюцца лексічным і граматычным афармленнем.

Нягледзячы, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі пра свабоднае веданне беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2 073 853 чал. сярод этнічных беларусаў і 153 271 чал. сярод іншых этнасаў (у тым ліку 120 378 чал. у этнічных палякаў), што складае 23,43 % усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць дома», 3 686 тыс. (36.7 %) жыхароў. Між іх 3 370 тыс. (41.3 %) беларусаў, 257 тыс. іншых галоўных нацыянальных груп (палякі, рускія, украінцы, татары).

Паводле шырэйшых мерак, 6 984 тыс. (85.6 %) беларусаў прызнаюць беларускую «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6 715 тыс. у Беларусі і 9 081 102 па ўсім свеце.

Некаторыя сацыялагічныя даследаванні, якія ставяць за мэту вызначэнне таго, якой мовай карыстаюцца беларусы, паказваюць, што 34 % беларусаў заяўлялі пра свабоднае валоданне беларускай мовай, але толькі каля 6 % беларусаў гавораць, што ўвесь час карыстаюцца беларускай мовай, амаль 74 % увесь час карыстаюцца рускай, а 21 % не карыстаюцца беларускай мовай наогул.

У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. Справаводства ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). Аляксандр Лукашэнка ўжывае амаль толькі рускую мову.

Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца ў асноўным на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды.

На працягу першага дзесяцігоддзя XXI стагоддзя ў Беларусі штогод назіралася ўстойлівае зніжэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/2011 навучальным годзе іх частка складала 19 %, у той час як у 2001/2002 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў краіны. Па даных Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь у 2023/2024 навучальным годзе са 1090,0 тысяч навучэнцаў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі толькі 93,5 тысяч (8,58 %) навучаліся на беларускай, тады як 996,5 тысяч (91,42 %) — на рускай.

Паводле перапісу насельніцтва 2019 года, беларускую мову лічаць роднай 5,094 млн чалавек (гэта прыкладна 53,2 % насельніцтва). Аднак размаўляюць на ім дома і ў паўсядзённым жыцці 2,447 млн (толькі 26 %). У параўнанні з 2009 годам гэтыя лічбы крыху выраслі: раней роднай беларускую называлі 5,058 млн чалавек, а размаўлялі на ёй 2,227 млн.

У пачатку 2020-х адзначалася некаторае павелічэнне папулярнасці мовы. У 2022/2023 навучальным годзе Акадэміяй адукацыі было праведзена даследаванне сярод выпускнікоў школ. Як высветлілася, больш за 90 % з іх лічаць беларускую роднай, каля 25 % лічаць яе вывучэнне «паказчыкам патрыятызму і грамадзянскасці». Як дадаў загадчык сектара суправаджэння нацыянальнага даследавання якасці адукацыі Вячаслаў Караткевіч, *«сярод моладзі родная мова становіцца ўсё больш папулярнай, таму што з’яўляецца маркерам інтэлігентнасці»*. Меркаванне навукоўца падтрымала і галоўны рэдактар грамадска-палітычнага і літаратурна-мастацкага часопіса «Бярозка» Яніна Каралёва. На яе думку, беларуская ў моладзі ў трэндзе. Гэтыя даныя дапаўняюцца звесткамі пра наведванне беларускай Вікіпедыі ў 2019—2023 гадах, апублікаванымі выданнем «Наша Ніва». Назіраўся двухразовы, а на некаторых артыкулах трох- і чатырохразовы рост. У ліку найбольш наведвальных — артыкулы пра беларускіх літаратараў, усплёскі на якіх адбываюцца адначасова з праходжаннем іх твораў у школьнай праграме. Рэдактары энцыклапедыі адзначалі, што раней такога не было, мяркуючы, што прычынамі росту папулярнасці беларускага раздзела сталі падзеі жніўня 2020 года і павышэнне якасці зместу.

### Польшча 
, у якіх уведзена альбо можна ўвесці беларускую мову як дапаможную (стан на 2010 год).]]
На тэрыторыі Польшчы, паводле Закона аб нацыянальных і этнічных меншасцях ад 26 студзеня 2005 года, беларуская мова ўведзена як дапаможная ў зносінах чыноўнікаў магістрата і насельніцтва, як у гутарковым, так і ў пісьмовым варыянце на тэрыторыях:
* горад і гарадская гміна Гайнаўка (3 снежня 2007)
* гміна Орля (7 мая 2009)
* гміна Нарэўка (16 чэрвеня 2009)
* гміна Чыжы (8 лютага 2010)
* гміна Гайнаўка (28 мая 2010).

### Украіна 
Беларуская мова ўжываецца ў сёлах Ракітнаўскага раёна Ровеншчыны. У раёне зафіксавана найвышэйшая ва Украіне доля беларускага насельніцтва. Паводле перапісу 2001 года, беларусы складалі 15,4 % насельніцтва раёна (у 1989 — 20,0 %) і засяроджваліся пераважна ў паўночнай частцы раёна, сумежнай з Беларуссю.

### Сацыялінгвістычныя звесткі 
Літаратурная мова генетычна грунтуецца на гаворках цэнтральнай Беларусі.

### Лексіка 
Беларуская лексіка сілкуецца з дзвюх асноўных крыніц: сваёй асабістай прыроджанай беларускай і замежнай. Усе лексічныя адзінкі падзяляюцца на спрадвечна беларускія і запазычаныя. Спрадвечна беларускія словы не з’яўляюцца аднароднымі. Другія спрадвечна беларускія лексемы паходзяць з агульнаславянскай моўнай крыніцы і ўласцівыя або ўсім, або большасці славянскіх моў. Трэція беларускія словы з’яўляюцца агульнымі для ўсіх усходніх славян. Чацвёртая група спрадвечна беларускіх лексем адносіцца да ўласнага набытку нашага народа, не ўжываецца нават у блізкароднасных мовах.

Усе зазначаныя групы спрадвечна беларускай лексікі гістарычна, па часе ўзнікнення характарызуюцца ў прыведзеным парадку іх пералічэння. Беларуская пісьменнасць усталёўваецца ў XIII—XIV ст., або ўсяго каля сямісот гадоў таму. Індаеўрапейскі пласт лексікі адзначаецца ў індыйскіх, іранскіх, германскіх, раманскіх, балтыйскіх, славянскіх і іншых моўных групах, якія з’яўляюцца роднаснымі, але ў рознай ступені, што адзначаецца ў неаднолькавым падабенстве знешняй формы слова.

### Фанетыка 
Фанетычная сістэма сучаснай беларускай мовы складаецца з 45 (54) фанем (гукаў): 6 галосных і 39 (48) зычных.

### Граматыка 
Беларуская мова флектыўная, г. зн. словы ў беларускай мове змяняюцца па граматычных катэгорыях з дапамогай адмысловых марфем.

Выдзяляюцца часціны мовы:
* Назоўнік
* Прыметнік
* Лічэбнікі (колькасныя і парадкавыя)
* Займеннік
* Дзеяслоў з дзвюма іменнымі формамі: дзеепрыметнікам і дзеепрыслоўем
* Прыслоўе
* Прыназоўнік
* Злучнік
* Часціца
* Выклічнікі і гукаперайманні

Іменныя часціны маюць катэгорыі склону, роду і ліку.

Дзеяслоў мае катэгорыі часу, асобы і ліку, а ў асобных формах — стану, роду і склону.

## Дыялекты 
Гістарычна навукоўцы падзяляюць беларускую мову на два асноўныя дыялекты, паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні, размежаваныя сярэднебеларускімі гаворкамі. Розныя варыянты адрозніваюцца характарам акання, наяўнасцю мяккага «р», дыфтонгаў, дзекання і цекання і г. д. Таксама існуюць змешаныя гаворкі па суседстве з украінскімі, паўночна- і паўднёварускімі.

Дыялектная беларуская мова захоўваецца пераважна сярод сельскага насельніцтва. Яна ўключае асноўны масіў гаворак і т. зв. палескую (заходне-палескую) групу гаворак. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні. Паміж імі знаходзіцца паласа пераходных, або сярэднебеларускіх гаворак (з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход). Таксама на беларускай мове выдаюцца штотыднёвік «Літаратура і мастацтва», газета «Культура» і шэраг часопісаў: «Полымя», «Маладосць», «Вясёлка» (для дзяцей).

Недзяржаўны сектар друку быў прадстаўлены такімі выданнямі, як «Наша ніва» (з 2018 года выходзіць толькі ў інтэрнэце), «Новы Час», «Народная Воля». У выніку палітычнага крызісу пасля 2020 года большасць незалежных друкаваных выданняў у Беларусі спынілі выхад або былі вымушаныя пераехаць за мяжу.

### Радыёвяшчанне 
У радыёэфіры беларуская мова гучыць як на дзяржаўных, так і на замежных хвалях.

* Дзяржаўныя радыёстанцыі: Уваходзяць у структуру Белтэлерадыёкампаніі. Найбольшая доля беларускамоўнага кантэнту прыпадае на Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё, канал «Культура» і радыёстанцыю «Сталіца». Рэгіянальныя дзяржаўныя радыёстанцыі таксама маюць беларускамоўныя сегменты.

* **Замежнае вяшчанне:** Перыядычна ўзнікалі і функцыянавалі замежныя беларускамоўныя радыёстанцыі або службы ці блокі на радыё іншых краін:
** Беларуская служба Радыё «Свабода» (Прага, Вільнюс) — найстарэйшы іншамоўны вяшчальнік (з 1954 года), які трансфармаваўся ў мультымедыйную платформу.
** Беларуская служба Польскага радыё (Варшава) — вяшчае з 1992 года, уваходзіць у структуру Польскага Радыё.
** Беларускае Радыё Рацыя (Беласток) — створана ў 1999 годзе, вяшчае на памежныя раёны Беларусі і ў інтэрнэце.
** Еўрапейскае радыё для Беларусі (Варшава) — музычна-інфармацыйная станцыя, заснаваная ў 2006 годзе.
** Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё — голас Святога Пасада, працуе з 1950 года (цяпер частка партала Vatican News).

### Тэлебачанне 
Нацыянальныя тэлеканалы Беларусі вяшчаюць пераважна на рускай мове. Беларуская мова выкарыстоўваецца ў асобных выпусках навін, культурна-асветніцкіх праграмах і дакументальных фільмах.

* Беларусь 3 — сацыякультурны тэлеканал Белтэлерадыёкампаніі, які мае найбольшы працэнт беларускамоўнага вяшчання сярод дзяржаўных тэлеканалаў. Ён транслюе спектаклі, канцэрты, дакументальныя стужкі і праграмы пра культурную спадчыну.

* Белсат — першы незалежны ад беларускай дзяржавы спадарожнікавы тэлеканал, які вяшчаў цалкам на беларускай мове (пасля 2017 таксама мае рускамоўныя і ўкраінскамоўныя блокі). Канал створаны ў 2007 годзе і з’яўляецца структурнай часткай Польскага тэлебачання (TVP). Штаб-кватэра знаходзіцца ў Варшаве..

### Інтэрнэт-СМІ 
У XXI стагоддзі значная частка беларускамоўнага кантэнту перамясцілася ў інтэрнэт. Буйныя парталы, такія як Наша ніва, Беларуская служба Радыё «Свабода» сталі мультымедыйнымі платформамі. Існуюць спецыялізаваныя культурныя рэсурсы, напрыклад, грамадская кампанія «Будзьма беларусамі!».

Пасля 2020 года назіраецца росквіт беларускамоўных YouTube-каналаў і тэлеграм-каналаў, якія ствараюцца як прафесійнымі журналістамі ў эміграцыі, так і блогерамі.

### Беларуская Вікіпедыя 
Важным сродкам пашырэння і функцыянавання беларускай мовы ў Сеціве з’яўляецца Беларуская Вікіпедыя. Вікіпедыя на беларускай мове была запушчана вясной 2004 года. Першы запіс па-беларуску на галоўнай старонцы гэтага раздзела з’явіўся 6 красавіка 2004 года, першыя артыкулы — 12 жніўня. Пасля гэтага на працягу двух з паловай гадоў у беларускай Вікіпедыі суіснавалі розныя арфаграфіі беларускай мовы. Гэта самая буйная па колькасці артыкулаў энцыклапедыя на беларускай мове, якая ствараецца добраахвотнікамі.

Унікальнай асаблівасцю беларускай Вікіпедыі з’яўляецца існаванне двух асобных раздзелаў. Неўрэгуляванасць у 2004-2006 пытанняў суіснавання ў раздзеле некалькіх арфаграфій выклікала канфлікты і «войны правак». 27 сакавіка 2007 года па рашэнні Фонда Wikimedia існуючы (агульны) беларускі раздзел, які налічваў каля 6 700 артыкулаў, быў перанесены на адрас be-x-old.wikipedia.org, паўсталі два асобныя раздзелы:
* **Беларуская Вікіпедыя** (дамен *be.wikipedia.org*) — асноўны раздзел, які выкарыстоўвае афіцыйны правапіс. Станам на 13 студзеня 2026 года ў беларускай Вікіпедыі больш за 255 000 артыкулаў. 
* **Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)** (дамен *be-tarask.wikipedia.org*) — раздзел, які выкарыстоўвае альтэрнатыўную норму беларускай мовы. Ён  вылучыўся ў асобны праект у 2007 годзе пасля нарматыўнага падзелу ўнутры супольнасці.

Вікіпедыя адыгрывае значную ролю ў фіксацыі і развіцці сучаснай беларускай тэрміналогіі, а таксама ў забеспячэнні доступу да свабодных ведаў на роднай мове.

## Гл. таксама 
* Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)
* Беларуская мова ў свеце
* Гісторыя беларускай мовы
* Старабеларуская мова
* Трасянка
* Славянскія мовы
* Усходнеславянскія мовы
* Мяккая беларусізацыя
* Русіфікацыя Беларусі

## Зноскі 
## Літаратура 
* Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9.
* 
* *Жураўскі, А. І.* Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382.
* *Жураўскі, А. І.* Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58.
* Каліта І., Садоўская А., Старавойтава Н. *Фразеалагічны мінімум беларускай мовы: задачы і перспектывы*. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2021. 210 с., с. 9-98. . DOI: 10.21062/B/FMBJ/2021.02
* Каліта І. У. Трасянка як моўны і культурны нігілізм // Личность — слово — социум: материалы VIII Международной науч.-практ. конф. 28-29 апреля 2008 г., Минск: в 2 ч. / отв. ред. Т. А. Фалалеева. — Минск : Паркус-Плюс, 2008, ч. 1., 256 с., ISSN 2076-4588, c. 105—110.
* Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. s. 112—190.
* Калита И. Беларусский язык как специфический родной язык. In: *Usta ad Albim BOHEMICA*, 2009, roč. IX, č. 1., 244 s., s. 94-101. ISSN 1802-825X.https://www.pf.ujep.cz/wp-content/uploads/2018/06/KBO_casopis2009-1.pdf
* Каліта І. Беларуская мова і праблемы яе функцыянальнасці. In: *Нацыянальная мова і нацыянальная культура: аспекты ўзаемадзеяння (да 95-годдзя з дня нараджэння прафесара Ф. М. Янкоўскага).* (Рэд.: Андарала і інш). Мінск: БДПУ імя М. Танка, 2013. 396 s., s. 75-78. .
* 
* Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: П. Ф. Глебка [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с.
* Півторак Г. П. До питання про українсько-білоруську мовну взаємодію донаціонального періоду: (Досягнення, завдання і перспективи досліджень) // Мовознавство. — 1978. — № 3. — С. 31-40.
* Півторак Г. П. Українська, білоруська, російська: Три мови — три історії // VІ Міжнародний конгрес україністів (Донецьк, 26 черв. — 1 лип. 2005 р.): Доповіді та повідомлення. — Кн. 5: Мовознавство. — К., 2007. — С. 521—529.
* Півторак Г. П. Походження українців, росіян, білорусів та їхніх мов: Міфи і правда про трьох братів слов’янських зі «спільної колиски».  — К.: Академія, 2001. — 152 с. (2-ге вид., доп. — К.: Арістей, 2004. — 180 с.).
* Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с.
* *Шакун, Л. М.* Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд. спец. і праф. адукацыі БССР, 1963. — 339 с.

## Спасылкі 
* Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі
* 


Катэгорыя:Беларусы
*
Катэгорыя:Мовы Латвіі
Катэгорыя:Мовы Літвы
Катэгорыя:Мовы Польшчы
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Мовы Украіны