Тунгару

**Тунгару** або **кірыбаці** (саманазвы *i-tungaru*, *i-kiribati*, літаральна «з астравоў Гілберта») — народ мікранезійскага паходжання, карэнныя насельнікі астравоў Гілберта. Складаюць аснову насельніцтва дзяржавы Кірыбаці. У выніку эміграцыі абшчыны тунгару маюцца ў іншых краінах Акіяніі і ў Вялікабрытаніі. Прыкладная колькасць у Кірыбаці — 99534 чал. (2012 г.) .

## Гісторыя 
Некаторыя даследчыкі лічаць, што астравы Гілберта былі населены прыкладна 3000 гадоў таму, аднак больш распаўсюджаная версія — прамежак часу паміж 200 г. і 500 г. н. э. Самі тунгару звязваюць сваё паходжанне з Самоа. Паводле легенд, іх продкі прыйшлі з гэтых астравоў у вобразе духаў і толькі пазней ператварыліся ў людзей.

Да прыходу еўрапейцаў насельнікі шматлікіх астравоў і атолаў Гілберта складалі малыя ваенна-палітычныя саюзы і не мелі адзінай этнічнай тоеснасці, хаця культура і мова астравіцян была падобнай.

З 1837 г. сярод іх з’явіліся перасяленцы еўрапейскага паходжання. У 1892 г. астравы Гілберта былі анексіраваны Вялікабрытаніяй, якая ў 1916 г. стварыла калонію Астравы Гілберта і Эліс. У час II сусветнай вайны частка астравоў была акупавана Японіяй.

Паступовае стварэнне мясцовых адукаваных колаў, удзел у кіраванні калоніяй і ваенных дзеяннях прывялі да фарміравання агульнай тоеснасці. Гэтаму садзейнічалі міграцыйныя працэсы, распачатыя брытанскай адміністрацыяй. Людзі з розных астравоў мелі магчымасць бліжэй пазнаёміцца паміж сабой і ўсвядоміць сваю культурную і моўную блізкасць.

12 ліпеня 1979 г. была абвешчана незалежнасць Кірыбаці.

## Культура 
Традыцыйнымі заняткамі тунгару з’яўляліся земляробства (вырошчванне тара, хлебнага дрэва, какосавай пальмы і інш.). Важнае месца ў здабычы паўсядзённай ежы займаў лоў рыбы. Жывёлагадоўля (свінні, сабакі, куры) мела дадатковае значэнне. Земляробствам займаліся як мужчыны, так і жанчыны. Аднак лоў рыбы лічыўся выключна мужчынскім заняткам.

Распаўсюджаныя рамёствы — будаўніцтва лодак, пляценне, разьба па дрэве і косці марскіх жывёлін.

Тунгару жылі ў невялікіх паселішчах. Звычайна жыхары аднаго населенага пункта з’яўляліся сваякамі. Жытло будавалі з дрэва, падлогу і дах крылі саломай. У цэнтры паселішча вылучалася рытуальная пабудова *манеаба*, каля якой праводзілі сходы.

Галоўнай сацыяльнай адзінкай да нашых дзён з’яўляецца абшчына *ўту*, якая аб’ядноўвае сваяцкія сем’і, мае адзіны родавы цэнтр *каінга*, валодае зямлёй і размяркоўвае надзелы паміж сем’ямі. Галоўную ролю ў кіраванні абшчынай мелі старэйшыя главы сем’яў. Яны складалі савет *уніманэ*. Некаторыя старэйшыны дамагаліся асаблівай ролі і з’яўляліся прывілеяванымі землекарыстальнікамі. На іх працавалі *каўнга*, якія сваёй зямлі не мелі. *Каўнга* таксама ўдзельнічалі ў ваенных паходах на баку гаспадара. Некаторыя даследчыкі прыраўноўвалі іх да рабоў.

У мінулым таксама ствараліся больш шырокія ваенна-палітычныя і сваяцкія аб’яднанні *ботэ*. Усяго іх налічвалася каля 30, прычым чальцы аднаго *ботэ* маглі жыць на розных астравах і ствараць мясцовыя аб’яднанні. Як сацыяльны інстытут *ботэ* былі ліквідаваныя каланіяльнай адміністрацыяй, але памяць пра прыналежнасць да іх захавалася. У сярэдзіне XX ст. на астравах Гілберта налічвалася 27 нефункцыянуючых *ботэ*.

Ваенныя сутычкі адбываліся не часта. Важную ролю мелі баявыя паядынкі і мастацтва адзінаборства. Апошняе захоўвалася як родавы сакрэт. Воіны апраналі даспехі з какосавых валокнаў і костак, узбройваліся драўлянымі паліцамі і трызубцамі з вострымі зубамі акул на навершы.

Тунгару добра захавалі фальклор, у тым ліку народныя танцы і спевы. Раней яны суправаджаліся акампанементам ударных і пляскам у далоні. Зараз часцей выкарыстоўваецца гітара.

Image:Tabiteuean warriors of the Gilberts Islands, about 1840.png|Воіны-тунгару, малюнак каля 1840 г.
Image:Tebutje.jpg|Булава з зубамі акул на навершы
Image:Fanning native outrigger.jpg|Высадка традыцыйнай лодкі з балансірам, фота 1968 г.
Image: Wash island house.jpg|*Каінга*, фота 1968 г.

## Рэлігія 
У аснове рэлігійных уяўленняў ляжаў культ продкаў, многія з якіх вылучаліся адначасова як багі і культурныя героі. Тунгару таксама верылі ў магію.

З XIX ст. шырока распаўсюджана хрысціянства. Каля 55 % вернікаў — каталікі, астатнія — пратэстанты і бахаі.

## Мова 
Родная мова тунгару належыць да ўсходняй малайска-палінезійскай акіянійскай групы моў. Пісьмовасць распрацавана ў XIX ст. на аснове лацінкі.

## Спасылкі 
* History
* KIRIBATI ORIGINS AND CULTURE
* Kiribati Tungaru Association

Катэгорыя:Народы Аўстраліі і Акіяніі
Катэгорыя:Мікранезійскія народы