Этруская мова

**Этру́ская мова** — вымерлая мова этрускаў, паходжанне якой не ўсталявана. Калі не лічыць магчымае сваяцтва этрускага з дзвюма іншымі мёртвымі мовамі — рэцкай і лемнаскай, этруская мова лічыцца мовай-ізалятам і не мае прызнаных навукай сваякоў. Адной з гіпотэз пра магчымае сваяцтва этрускага з'яўляецца версія С. А. Старосціна і І. М. Дзьяканава пра сваяцтва этрускай мовы з вымерлымі хурыцкай і ўрарцкай. Іншыя даследчыкі працягваюць настойваць на сваяцтве этрускай з анаталійскай (хета-лувійскай) галіной індаеўрапейскіх моў. Улічваючы нешматлікасць вядомых этрускіх слоў і толькі абмежаваныя веды этрускай граматыкі, усе гэтыя здагадкі ў значнай ступені з'яўляюцца толькі абстрактнымі.

За апошнія 100 гадоў дасягнуты некаторы прагрэс у вывучэнні этрускай мовы: ідэнтыфікаваны многія граматычныя формы, з той ці іншай ступенню дакладнасці ўсталяваны значэнні каля 50 слоў. Тым не менш, пра канчатковую дэшыфроўку казаць яшчэ занадта рана.

Даследчыкі з той ці іншай ступенню ўпэўненасці гавораць пра існаванне сваякоў этрускай мовы ў той жа гістарычны перыяд:
* мова Лемнаскай стэлы VI—V ст. да н.э. (меркавана — мова пеласгаў, якія, паводле Герадота, жылі на востраве ў гэты ж перыяд);
* рэцкая мова (шматлікія кароткія помнікі з Паўночнай Італіі V—II ст. да н.э.)
* этэакіпрская мова (мова дагрэчаскага насельніцтва в. Кіпр) — надпісы выкананы так званым кіпрскім пісьмом (маюцца тэксты з паралельным грэчаскім перакладам);
* меркавана — камунская мова.

У лацінскую мову ўвайшлі некаторыя меркавана этрускія запазычанні (напрыклад, persona 
2 *zal, esal*
3 *ci*
4 *huθ*
5 *maχ*
6 *śa*
7 *semφ*
8 *cezp*
9 *nurφ*
10 *śar* (сумніўна) ці *halχ* (С. Яцамірскі)
20 *zaθrum*
«-ццаць» = *-alχ*
«без …-х» = *-em*

Цікавая асаблівасць: шматразрадныя лічэбнікі, якія заканчваюцца на «сем», «восем», «дзевяць», не існавалі (за выключэннем уласна 7, 8, 9). Так, 27 выражалася як *ciem cialx*, літар. «без 3-х 30», 19 як *θunem zaθrum*, літар. «без 1-га 20», і т.п. Адгэтуль асаблівасць рымскіх лічбаў, запазычаная ў этрускаў, калі меншы лічэбнік перад вялікім аднімаецца ад яго (напр. XIX — 19).

### Сінтаксіс 
Звычайны парадак слоў — SOV. Сказы, нават у доўгіх тэкстах, звычайна кароткія; у цэлым этруская мова не была прыстасаваны да ўтварэння складаназлучаных і складаназалежных сказаў (гл. Часціцы).

### Каляндар 
Вядомыя назвы васьмі месяцаў свяшчэннага календара.

* **uelcitanus** (lat.) = сакавік.
* **aberas** (lat.) = красавік; *apirase* = у месяцы красавіку.
* **ampiles** (lat.) = май; *anpilie* = у месяцы маі.
* **aclus** (lat.) = чэрвень; *acal(v)e* = у месяцы чэрвені.
* **traneus** (lat.) = ліпень.
* **ermius** (lat.) = жнівень.
* **celius** (lat.) = верасень; *celi* = у месяцы верасні.
* **xof(f)er(?)** (lat.) = кастрычнік.

## Сувязі з іншымі мовамі 
### Тырэнская сям'я 
Роднаснымі этрускай мове з'яўляюцца лемнаская мова (в. Лемнас) і рэцкая мова (усходнія Альпы). Х. Рыкс аб'ядноўваў гэтыя мовы ў тырэнскую сям'ю.

### Індаеўрапейскія мовы 
Пытанне аб генеалогіі этрускай мовы, як і тырэнскіх моў, застаецца адкрытым. Гіпотэза пра сваяцтва з індаеўрапейскімі мовамі, папулярная да сярэдзіны XX ст., у наш час падтрымкай даследчыкаў не карыстаецца. Даўжэй за іншыя дыскутаваліся гіпотэзы пра сваяцтва з палеабалканскімі і анаталійскімі мовамі (У. Георгіеў). Нягледзячы на адсутнасць сваяцтва, у этрускай адзначаны запазычанні з італійскіх моў, у першую чаргу з лацінскай, досыць архаічныя па форме (этр. nefts = лац. nepos < *nepots), што можа сведчыць пра кантакты ў дапісьмовую эпоху.

### Мовы Каўказа 
А. Трамбеці адзначаў структурнае падабенства этрускай мовы з паўночнакаўказскімі (нахска-дагестанскімі). Таксама адзначаюцца некаторыя марфалагічныя і лексічныя супадзенні з хурыта-ўрарцкімі мовамі.

### Дагрэчаскія мовы Крыта і Кіпра 
Прыхільнікамі сваяцтва этрускай мовы з дагрэчаскімі мовамі Крыта (мінойскай і/ці пеласгскай) у наш час з'яўляюцца С. Яцамірскі ў Расіі і Дж. Факеці ў Італіі.

Т. Джонс прапанаваў тлумачэнне аднаго з этэакіпрскіх тэкстаў (двухмоўнай таблічкі з Аматуса) на этрускай мове, аднак не быў падтрыманы іншымі лінгвістамі.

## Надпісы 
У наш час вядома больш за 12 тыс. этрускіх надпісаў, аднак сярод іх вельмі нешматлікія змяшчаюць больш за дваццаць слоў. У 1893 годзе надпісу на этрускай мове пачалі збіраць у «Corpus Inscriptionum Etruscarum». Надпісы па іх мэтавым прызначэнні можна падзяліць на 5 катэгорый:
# надпісы-прысвячэнні, якія галоўным чынам зробленыя на вазах, дзе названа імя ўладальніка ці дарыльшчыка, напрыклад mi Larθa — я [ёсць] уласнасць Ларта (T.L.E. 154), mi mamerces: artesi — я [ёсць] уласнасць Мамеркуса Артэ (T.L.E. 338);
# надпісы па зароку, адрасаваныя герою ці алтару, напрыклад mini muluvanece Avile Vipiiennas — Аўл Вібена мне падарыў (T.L.E. 35);
# пахавальныя надпісы на саркафагах і грабніцах, напрыклад mi larices telaθuras suθi — я [я ёсць] грабніца Ларыса Тэлатура (T.L.E. 247);
# надпісы на стэлах, прысвечаныя пэўнаму чалавеку;
# доўгія надпісы, якія змяшчаюць больш за 20 слоў — найменш шматлікія. Да прыкладу, вядома толькі 8 надпісаў, якія змяшчаюць больш за 40 слоў:
* Liber Linteus («Ільняная кніга») — кніга, напісаная на льняным палатне, якая змяшчае каля 1200 слоў, у тым ліку 500 розных;
* чарапіца з Капуі (V—IV стст. да н.э.) змяшчае надпіс бустрафедонам, які складаецца з 62 радкоў і прыкладна 300 слоў, якія магчыма прачытаць;
* памежны слуп з Перуджы (II ст. да н.э.) змяшчае інфармацыю пра падзел двух зямельных участкаў, змяшчае 46 радкоў і 130 слоў;
* свінцовая стужка, знойдзеная ў свяцілішча Мінервы (V ст. да н.э.), змяшчае 11 радкоў і 80 слоў (40 з іх можна прачытаць);
* свінцовы дыск з Мальяна (V ст. да н.э.) змяшчае больш за 80 радкоў;
* Арыбал (VII ст. да н.э.) змяшчае 70 слоў;
* скрыжалі з Піргі (V ст. да н.э.) — тры залатыя пласціны, дзве з якіх змяшчаюць 52 словы на этрускай мове;
* бронзавая таблічка з Картоны (III—II ст. да н.э.) змяшчае надпісы пра продаж зямельнай уласнасці, выгравіраваныя з двух бакоў (32 радкі з аднаго, 8 — з іншага).

## Літаратура 
* *Буриан Я., Моухова Б.* Загадочные этруски. пер. с чешского. изд. «Наука», М., 1970.
* *Немировский А. И.* Этруски: от мифа к истории. М., 1983.
* *Пенни Дж.* Языки Италии // Кембриджская история древнего мира. Т. IV: Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. Под ред. Дж. Бордмэна и др. Пер. с англ. А. В. Зайкова. М., 2011. С. 852—874. — ISBN 978-5-86218-496-9
* *Риджуэй Д.* Этруски // Кембриджская история древнего мира. Т. IV: Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. М., 2011. С. 754—803.
* *Савенкова Е. Д. * Этрусская морфемика: Опыт формального моделирования. СПб., 1996.
* *Савенкова Е. Д., Великосельский О. А. * К вопросу о префиксации в этрусском языке // Проблемы современного теоретического и синхронно-описательного языкознания. Лингвистика. История лингвистики. Социолингвистика. Вып.5., СПб., 2003. ISBN 5-288-03321-8.
* Тайны древних письмён. Проблемы дешифровки. Сборник. М. 1975.
* Яцемирский С. А. Опыт сравнительного описания минойского, этрусского и родственных им языков. М.: «Языки славянской культуры», 2011. ISBN 978-5-9551-0479-9
* ''L'enigma svelato della lingua etrusca*, Giulio M. Facchetti, Newton & Compton editori, Roma, 2000. Seconda edizione 2001.
* *Il " mistero " della lingua etrusca'', Romolo A. Staccioli (alla fine dell'opera è presente un glossario di vocaboli etruschi attualmente decifrati con certezza.) Newton & Compton editori, Roma, 1977. 2° édition, 1987.
* *Gli Etruschi: una nuova immagine*, Mauro Cristofani, Giunti , Firenze, 1984.
* ''L'etrusco una lungua ritrovata*, Piero Bernardini Marzolla, Mondadori, Milano, 1984
* *Lingua e cultura degli Etruschi*, Giuliano e Larissa Bonfante, Editori Riuniti, 1985
* *Rivista di epigrafia etrusca*, Mauro Cristofani (nella rivista *Studi Etruschi*, pubblicata dall*'Istituto di Studi Etruschi e Italici*, Firenze)
* Fowler M., Wolfe R.G. *Materials for the Study of the Etruscan Language: in 2 vols.* Wisconsin, 1965.
* Rix, Helmut : *Etruskische Texte*, 1991, ISBN 3-8233-4240-1 (2 Bde.)
* Rix, Helmut : *Rätisch und Etruskisch* , Innsbruck , Inst. für Sprachwiss. , 1998 , ISBN 3-85124-670-5
* Pfiffig, Ambros Josef : *Die etruskische Sprache* , Verl.-Anst. , 1969
* Perrotin, Damien Erwan : *Paroles étrusques, liens entre l'étrusque et l'indo-européen ancien'' , Paris [u.a.] , L' Harmattan , 1999 , ISBN 2-7384-7746-1
* Pallottino, Massimo: *La langue étrusque Problèemes et perspectives* , 1978
* Guignard, Maurice : ''Comment j'ai déchiffré la langue étrusque* , Burg Puttlingen , Impr. Avisseau , 1962
* O. Hoffmann — A. Debrunner — A Scherer: *Storia della lingua greca*, Napoli, 1969, vol. I, pp.&nbsp;25-26.
* *Il popolo che sconfisse la morte. Gli etruschi e la loro lingua*, Giovanni Semerano, Bruno Mondadori, 2003.

## Спасылкі 
### Агульныя 
* Etruscan News Online, the Newsletter of the American Section of the Institute for Etruscan and Italic Studies.
* The Etruscan Texts Project  A searchable database of Etruscan texts.
* Etruscan News back issues , Center for Ancient Studies at New York University.
* Etruscology at Its Best, the website of Dr. Dieter H. Steinbauer, in English. Covers origins, vocabulary, grammar and place names.
* Viteliu: The Languages of Ancient Italy at web.archive.org.
* The Etruscan Language , the linguistlist.org site. Links to many other Etruscan language sites.
* Etruscans on the Web.
* R. Beekes. The Origin of the Etruscans 

### Дэшыфроўка 
* ETP: Etruscan Texts Project  A searchable database of Etruscan texts.
* *Etruscan Inscriptions in the Royal Ontario Museum'', article by Rex Wallace displayed at the umass.edu site.
* Etrusco ¿una lengua úgrica? 

### Лексіка 
* An Etruscan Vocabulary at web.archive.org. A short, one-page glossary with numerals as well.
* The Languages of Ancient Italy
* Etruscan Vocabulary, a vocabulary organized by topic at etruskisch.de, in English.

*
Катэгорыя:Ізаляты Еўразіі