Банацка-балгарская мова

**Банацка-балга́рская мова** (саманазва: *Palćena balgarsćija jázić*, *Banátsća balgarsćija jázić*; ) — стандартызаваная форма аднаго з знешніх дыялектаў балгарскай мовы, распаўсюджанага ў гістарычным рэгіёне Банат, што на паўночным усходзе Сербіі і захадзе Румыніі. Моваю карыстаюцца банацкія балгары — адна з этнаграфічных груп балгараў. Афіцыйныя падлікі даюць колькасць носьбітаў мовы прыкладна ў 8 000 чалавек, з якіх 1 658 пражывае ў Сербіі, каля 6 500 — у Румыніі; іншыя ацэнкі даюць колькасць носьбітаў прыкладна да 15 тыс. чал.

Дыялекты, што палеглі ў аснову літаратурнай банацка-балгарскай мовы, маюць стандартызаваную пісьмовасць і параўнальна старую літаратурную традыцыю.

## Паходжанне, класіфікацыя 
Дыялекты, на якіх заснаваная банацка-балгарская літаратурная мова, выкарыстоўваюць банацкія балгары — мясцовая этнаграфічная група балгараў. З'яўленне продкаў банацкіх балгараў звязваецца з перасяленнем балгараў з поўначы Балгарыі некалькі стагоддзяў таму на тэрыторыі тагачаснай Валахіі — княства на тэрыторыі паўднёвай Румыніі.

Асноваю банацка-балгарскіх дыялектаў стаў паўлікянскі дыялект рупскай дыялектнай групы, які дагэтуль мае ўжытак у цэнтральнай і паўночнай Балгарыі. Іншыя варыянты кялсіфікацыі разглядаюць банацка-балгарскія дыялекты як вынік змяшэння паўднёва-ўсходняга і паўночна-заходняга балгарскіх дыялектаў ва ўмовах «астраўной» сітуацыі і ва ўмовах новага іншамоўнага атачэння.

Банацкія балгары, у адрозненне ад балгараў Балгарыі, прытрымліваюцца каталіцкага веравызнання.

## Гісторыя 
Першай літаратурна-пісьмовай і рэлігійнай мовай банацкіх балгараў-каталікоў стала г.зв. *ілірская* пісьмовая мова на аснове штакаўскага дыялекту з ужыткам басанчыцы — спецыфічнай баснійскай азбукі на аснове кірыліцы — і італьянскай лацініцы. Гэты варыянт пісьмовай мовы меў ужытак да 1860 года.

У 1740-х гадах у мястэчку Дудэшці-Векі была заснавана першая школа, дзе адбывалася вывучэнне банацка-балгарскай мовы, пры гэтым у адукацыі выкарыстоўваўся лацінскі алфавіт. Ужо ў гэтыя часы лацінскі алфавіт выкарыстоўвалі таксама некаторыя святары, але яго асаблівасцю заставалася забарона на яго выкарыстанне. У ХІХ ст. групамі мясцовай інтэлігенцыі пачынае ажыццяўляцца праца па ўдасканаленні ранейшых кніг на мове і напісанні новых прац. У гэтым жа стагоддзі банацка-балгарскія школы сталі выкарыстоўваць новую пісьмовую мову — г.зв. *ілірыйска-славянскую*, якая прасоўвалася ў рэчышчы панславянскага руху ілірызму. У працэсе выкарыстання гэта пісьмовай мовы банацка-балгарская мова ўвабрала ў сябе пэўную колькасць харвацкіх і славенскіх запазычванняў.

У 1851 годзе пад аўтарствам Імер Берэца выходзіць Катэхізіс на мове, пазней Андраш Клабучар складае на мове кнігу малітваў і гімнаў. У 1866 годзе Ёжэф Рыл разам членамі Універсітэцкага таварыства ў Вінгу праводзіць працу па стандартызацыі мовы і выдае яе правапіс (*Balgarsku právupisanj*), які пазней выкарыстоўваўся для распрацоўкі мясцовых навучальных матэрыялаў. Пішуцца свецкія вершы, у прыватнасці, Янашам Узунам. Пазнейшыя працы таксама абапіраюцца на рэлігійную галіну — выдаюцца пераклад Евангелля, складаецца каляндар (Леапольд Кослікаў), малітоўнік (Франк Глас, Людовік Фішэр). Гэтыя працы набылі пэўную папулярнасць у банацка-балгарскай літаратуры.

Першая траціна ХХ ст. характарызуецца перапынкам у развіцці мовы, выкліканым рэзка ўзмоцненай мадзьярызацыяй і падзелам Банату між Румыніяй і Югаславіяй у 1919 годзе. З 1930 года працэс развіцця мовы адноўлены, але ён быў зноў спынены Другой сусветнай вайной: літаратурная мова практычна згасла, знаходзячы выкарыстанне олькі ў канфесійных мэтах. На цяперашні момант назіраецца адраджэнне гэтай мікрамовы.

Пры адукацыі таксама выкарыстоўваліся сербская або румынская мовы, але ў рэлігійнай дзейнасці працягваецца ўжыванне банацка-балгарскай мовы.

## Асноўныя рысы 
З дыялекталагічнага пункту гледжання банацка-балгарскія дыялекты могуць класіфікавацца як адныя з гаворак паўлікянскага дыялекту, распаўсюджанага ў сучаснай Балгарыі.

### Фанетыка, фаналогія 
Банацка-балгарскія дыялекты адрознівае ад літаратурнай балгарскай мовы наяўнасць шэрагу трывалых гукавых адпаведнасцей. Напрыклад, галосны  можа паўставаць на месцы сваіх этымалагічных адпаведнікаў або выступаць на месцы . Сярод іншых падобных асаблівасцей вылучаецца рэфлекс стараславянскага ѣ у выглядзе шырокага *е*, а таксама пераходы *o* > *u* і, часам, *e* > *i* (напрыклад, *pole* > *puljé* («поле»), *selo* > *sélu* («сяло»), *ognište* > *ugništi* («агмень»)).

### Лексіка 
У сувязі з кантактамі ў гістарычна шматнацыянальным Банаце банацка-балгарскія дыялекты гістарычна ўспрынялі некаторую частку лексікі іншых народаў рэгіёна. Да падобных запазычванняў адносяцца нямецкія (*drot* «дрот», *gáng* «пярэдні пакой, калідор»), венгерскія (*vilánj* «электрычнасць», *mozi* «кіно»), харвацкага (*stvár* «рэч», *ráčun* «рахунак») і румынскага (*šedinca* «сустрэча») паходжання. У банацка-балгарскіх дыялектах таксама ўтрымліваецца пэўная колькасць лексемаў асманскага і грэчаскага паходжання, якія з'яўляюцца таксама ўласцівымі і іншым балгарскім дыялектам (*hirgjén*  τριαντάφυλλο «ружа»). Запазычванні складаюць каля 20% ад усяго лексічнага фонду банацка-балгарскіх дыялектаў.

Акрамя запазычванняў, маюць ужытак неалагізмы і калькі, якія замянілі некаторыя ранейшыя словы (напрыклад, *svetica* замест старога *ikona* (пад уплывам нямецкага *Heiligenbild*); *zarno* «куля» (ад «зерне»); *oganbalváč* «вулкан», літаральна — «вогнены шалік»; *predhurta* «прадмова»).

* **Узор**:

Ойча наш на банацка-балгарскай і параўнанне з балгарскім перакладам.

## Літаратура 
* Милетич Л. Книжнината и езикът на банатските българи // Сборник за народни умотворения, наука и книжнина. София, 1900, кн. XVI и XVII.
* Duličenko A. D. Das Banater-Bulgarische // Einführung in die slavischen Sprachen. Darmstadt, 1998.
* Rill J. Bâlgàrskutu právupísanji. U Péštà, 1866.
* Velčov L. Manen madžársći-bâlgarsći rêčnić… Szeged, 1896.

Катэгорыя:Балгарская мова
Катэгорыя:Славянскія мікрамовы
Катэгорыя:Мовы Румыніі
Катэгорыя:Мовы Сербіі